Сортавала

**Сортавала** йәки **Сортавала** ( Sortavala, ; 1918 йылға тиклем **Сердоболь**) — Рәсәй Федерацияһы Карелия Республикаһының республика әһәмиәтендәге ҡалаһы. Сортавальский муниципаль районының административ үҙәге, Сортавальский ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә. Рәсәйҙең тарихи ҡалалары исемлегендә тора.

## Этимологияһы
Атамаһының ышаныслы этимологияһы булмауы төрлө риүәйәт, легенда һәм лингвистик гипотезалар менән тулыландырылған.

Дин менән бәйләнгән легендаларҙың береһе Валаам һәм Коневецкий монастырҙары менән бәйле. Был легенда буйынса «сортавала» һүҙе «власть черта» (фин *sorta* урыҫ «шайтан», *valta* — власть) һүҙе менән бәйләнгән — әйтеүҙәренсә, нәҡ ошо ярға Валаамды иноктары тарафынан изеләндереү ваҡытында ҡыуылған шайтан килеп туҡтаған

Икенсе версия буйынса, бының авторы - академик Грот Яков, был атама фин һүҙе *sorttawa* (рассекающий-ярыусы) сифат ҡылымынан алынған, ул Ладога күленең Вакколахти ҡултығын икегә бүлеп тороусы ҡаланы аңлатҡан.

Өсөнсө версия буйынса, топоним суффикс -la менән даими нигеҙҙә игенселек ултраҡтарының барлыҡҡа килеү менән бәйләнгән. Был версия буйынса, бында йәшәгән тәүге кешеләрҙең ҡушамат исеме Sortava булып, уға -va суффиксын ҡушҡандан һуң был һүҙ балтиҡ буйы финдәренең *sortaa* (карел *sordua*) ҡылымынан килеп сыҡҡан «повергать, валить (урман), косить (үлән)» тигән төшөнсәне аңлатҡан.

Шулай ҙа нисек кенә булмаһын, «Сортавала» һүҙенең килеп сығышы карел этимологияһын күҙ алдында тота. Версияларҙың береһе шулай уҡ урыҫтарҙың Сердоболь-Сердоволь һүҙенең карел-швед телендә әйтелеше тип тә аңлата. Рәсәй төньяғында «сердоболь» йәки «сердобольник» һүҙе менән әлегә тиклем гөлйемеш үҫемлеген атайҙар.

## Символикаһы

Сортава символикаһы XVII быуат аҙағында шведтар ҡулы аҫтында торған Сордавалльский графлығы Банер ғаиләһенә тапшырылыуға барып тоташа. Аҙаҡ, белеүебеҙсә, нәҡ ошо ғаиләнең бер гербы ҡала гербын төҙөү өсөн ҡулланыла. Сердоболды рус ғәскәрҙәре алғандан һуң, ҡала символы үҙгәртелмәй, ә 1788 йылдың 4 октябрендә Екатерина II тарафынан Сенаттың «Рига, Ревель, Выборг губерналарының һәм Олонец наместниклығының ҡайһы бер ҡалаларының ҡала гербы тураһындағы докладын» (закон № 16716) раҫлай. Ул саҡта Сердоболь гербы ошолай һүрәтләнгән:
 
Xix быуат аҙағында герб биҙәлә: уға үрелгән алтын бауҙар өҫтәлә, ә ҡыҙыл флагҡа аҡ өсмөйөштәр ҡуйыла. 1892 йылда фин архитекторы Аминов гербты ҡала планында һүрәтләй һәм был һүрәт ҡануни булып раҫлана. Ошо уҡ герб Сортавала ҡалаһының гербы итеп 1991 йылдың 28 декабрендә ҡала советының халыҡ депутаттары тарафынан ҡаланың символы сифатында ҡалдырыла.

## Тарихи һәйкәлдәр

## Туғанлашҡан ҡалалары
Сортавала нисә йылда сыҡҡан матбуғат баҫмалары — «Ладога крайы» — гәзит аҙнаға бер Приладожий Төньяҡ гәзите һәм «Ладоганан-Сортавала», Приладожский гәзите «Хәбәрһеҙ Приладожий» кабель бди урындағы телеканалдарҙың береһендә «Брэвис», шулай уҡ радиостанцияһы рәсәй радиоһы (FM 67,15),Радио Маяк (69,13), Урыҫ Радиоһы Сортавала (FM 100,8) Ретро FM (FM 101,9) һәм радио Юл (FM 102,6), бынан тыш, фин Nova Radio. Радиосеть проводной ҡалаһында эшләй.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмә
* Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған 728 совет яугирҙарҙың туғандаштар ҡәберлеге. 1959 йылда ҡәберғә тубыҡланған яугир һәм балалы ҡатындың скульптура төркөмө ҡуйыла.
* Бөйөк Ватан һуғышында Карелияны фин илбаҫарҙарынан азат итеүҙен 25 йыллығы хөрмәтенә һәйкәл. 1969 йылда һәйкәл Петрозаводский шоссеһында ҡуйылған, унда 122 мм-лы гаубица бейек постаментҡа баҫтырылып ҡуйылған.
* 1941 йылда Сортаваланы обороналаусы яугир-геройҙар һәйкәле. Сортавала — Лахденпохья шоссеһының 18-се километрында ҡуйылған (1975 йылда).

## Әҙәбиәт
*  Йоэнсуу, Финляндия
*  Китеэ, Финляндия
*  Боген, Германия
*  Сердобск, Россия

* 
* Власов П. Н., Стафеев Б. М. Сортавала. — 2-е изд., испр. и доп. — Петрозаводск: Карелия, 1985. — 120 с.: ил. — (Города и районы Карелии)
* Климат Сортавалы // Под ред. Ц. А. Швер, Л. С. Раховой. — Л., 1988
* История архитектуры города Сортавала = Sortavalan arkkitehtuurin historia = The History of Architecture of the Town of Sortavala / Авт. текста Л. М. Попова; Пер. на англ. яз.: В. С. Новиков, В. П. Новикова; Пер. на фин. яз. Т. Приике. — Сортавала, Петрозаводск: Издат. Дом ПетроПресс, 1995. — 64 с.: ил. — Текст парал.: рус., фин., англ.
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2011. — Т. 3: Р — Я. — С. 119. — 384 с. — 3000 экз. — .
* Г.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Керт, Н. Н. Мамонтова. Загадки карельской топонимики. / Изд. 3-е, испр. и доп. — Петрозаводск: Издательство «Карелия», 2007. — 120 с.: ил.
* Сортавала: Рек. указ. лит. / Гос. публ. б-ка КАССР. — Петрозаводск: Б. и., 1990. — 40 с. — (Города Карелии).

* Рәсми ҡала сайтында Сортавала 
* Муниципаль район хакимиәте Сортавальский 
* 
* 
* Тарих Сортавала 
* 
*   сайтта «Фото-Карелия»
* Медиа-Сортавала FM порталы
*  
* 
* Список памятников культурного наследия города Сортавала