Ҙур сфинкс

**Ҙур сфинкс** — Гизала Нил йылғаһының көнбайыш ярында Ерҙә һаҡланып ҡалған боронғо монументаль скульптура. Ҡомда ятҡан арыҫлан формаһындағы монолит эзбиз ҡаяһынан уйылып эшләнгән.

Ҡомға һалынған арыҫлан,  уның йөҙөнә, элек-электән килгән ышаныу буйынса, фирғәүен Хафреның портретына оҡшаған (беҙҙең эраға тиклем 2575—2465 йылдар тирәһе), эргәһендә уның пирамидаһы урынлашҡан. 

Статуяның оҙонлоғо 73 метр, бейеклеге — 20 метр; алғы тәпейҙәре араһында ҙур булмаған изге урын булған. Төҙөлөштөң яҡынса датаһы — беҙҙең эраға тиклем 2559 йыл.

## Тәғәйенләнеше һәм атамаһы
Статуя Нилға һәм иртән сығыусы Ҡояшҡа йөҙө менән ҡарап урынлашҡан. Боронғо көнсығыш цивилизациялары барыһы ла тиерлек арыҫланды ҡояш аллаһы символы кеүек күргән. Боронғо замандарҙан фирғәүенде дошмандарын юҡ иткән арыҫлан рәүешендә һүрәтләү ҡабул ителгән. Был мәғлүмәттәр буйынса, сфинксты уның тирәләй ерләнгән фирғәүендәрҙең мәңгелек тыныслығын һаҡлаусыһы тип ҡарарға мөмкин.

Тирә-яҡ ҡорамдар башта ҡояш аллаһы Раға бағышланған, һәм тик Яңы батшалыҡ осоронда ғына скульптураны Хоремахет менән тиңләштерәләр. Һөҙөмтәлә Аменхотеп II уға сфинкстан төньяҡ-көнсығыштағы айырым ҡорам төҙөп ҡуя.

«Сфинкс» һүҙе грекса һәм һүҙмә-һүҙ «быуыусы» тигәнде аңлата. Ул Сфинкстың ҡотолоуы тураһындағы билдәле мифҡа һылтанма булып тора. Мысырса «статуя, рәсеме, сфинкс» һүҙенәнме икәне әлегә билдәһеҙ ҡала.

Сфинкстың ғәрәп атамаһы **Әбү әл-Хауыл** (.  , һүҙмә-ҙүҙ, ːҡурҡыныстың атаһы) копт атамаһы менән фоносемантик тап килеүе булып тора. Уның иртә вариантында   Әл-Макризи тип теркәлгән **Белхиб** (.卷يب)  Сфинкс Хорон илаһы исеме менән ассоциацияларнған.

## Төҙөү ваҡыты
Сфинкстың барлыҡҡа килеү шарттары һәм теүәл ваҡыты әлегә сер булып ҡала. Хәҙерге әҙәбиәттә антик авторҙарҙың уны төҙөүсе Хефрен (Хафра) тип ҡабул ителеүе ғибәҙәтхананы төҙөгәндә статуя эргәһендәге таш блоктар ҡулланылыуы менән генә раҫлана. Бынан тыш, сфинкстан алыҫ түгел археологтар ҡомда Хафраның диорит һүрәтен таба.

Сфинкс заказсыһына ҡағылышлы башҡа фекерҙәр ҙә бар. 1857 йылда Жизала Мариет асҡан һәм фарсы баҫып алғанға тиклем үк барлыҡҡа килгән инвентарь стелаһы, иҫкергән статуяны Хафреның атаһы Фирғәүен Хеопс (Хуфу) ҡаҙып алған һәм ҡомдан таҙартҡан, тип раҫлағандыр. 

Күпселек ғалимдар, ғәҙәттә, был дәлилдәрҙе  ышанысһыҙ тип таный; стелала иҫке мәктәп тикшеренеүселәре биргән мәғлүмәттең ышаныслы булыуы өсөн Гастон Масперо ғына сығыш яһай. 

Хәҙерге замандың күренекле эгиптологы Райнер Стадельман, үҙенең художество һыҙаттары буйынса статуяны Хуфу төҙөлөш эшмәкәрлегенә бәйләргә кәрәк, тигән фекерҙә. 2004 йылда француз ғалимы Васил Добрев статуяла Хуфу һүрәтләнгән тип фаразлай һәм уны улы Джидефре эшләп ҡуйған.

Статуяның заказсыһы тураһындағы мәсьәлә тағы ла ҡатмарлыраҡ, сөнки статуяның йөҙө негроид һыҙаттарға эйә, был Хафраның һәм уның туғандарының башҡа һаҡланып ҡалған һүрәттәренән айырыла. 

Компьютер ярҙамында Сфинкстың йөҙөн Хафраның ҡултамғаһы ҡуйылған һындары менән сағыштырып торған судмедэксперттар, улар бер үк кешене һүрәтләй алмай, тигән һығымтаға килә.

1950-се йылдарҙан башлап популяр әҙәбиәттә Сфинксты Боронғо батшалыҡ осоро менән даталау шик аҫтына ҡуйыла башлай. Сфинкстың аҫҡы өлөшө таштың һыуҙа оҙаҡ ваҡыт булыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән эрозияның классик миҫалы булып тора, тип раҫлана. 

Һуңғы тапҡыр тейешле яуым-төшөм кимәле Мысырҙа беҙҙең эраға тиклем IV һәм III мең йыллыҡтар сигендә күҙәтелә.  Был теория яҡлылар фекеренсә, статуяның Династияға тиклемге осорҙа йәки унан да алдараҡ төҙөлөүен күрһәтә. 

Фәнни әҙәбиәттә скульптура эрозияһының үҙенсәлектәре икенсел ярыҡтар барлыҡҡа килеү, әсе ямғырҙар тәьҫире, эзбизташ сифатының түбән булыуы менән аңлатыла.

Башының сағыштырмаса ҙур булмаған үлсәмдәре бостон геологы  Шохты[en] статуяның башта арыҫлан мороно булған тип фаразларға мәжбүр итә. Шунан фирғәүендәрҙең береһе үҙенең образы һәм оҡшашлығы буйынса серле йылмайып торған кеше йөҙөн ҡырып ҡуйырға ҡуша. Был гипотеза фәнни мөхиттә танылмай, йәнәһе, шулай уҡ Грэм Хэнкоктың Орион йондоҙҙарындағы 11 мең пирамидаларҙың корреляцияһы тураһында фаразы ла бар.

## Тасуирлама
Рим тарихсыһы Плиний Ҙур сфинксты ҡот осҡос йәнлек тип тасуирлай. "Мең дә бер кисә" әкиәттәрендә  һәм башҡа текстарҙа ла ғәрәптәр уны «ҡурҡыныстың атаһы» тип атайҙар.

Яңы дәүерҙә скульптураны беренсе тапҡыр итальян архитекторы Себастьяно Серлио һүрәтләй, ул 1546 йылда Антверпенда үҙенең боронғо архитектура ҡомартҡылары тураһында хеҙмәтен баҫтырып сығара.

## Хәҙерге торошо

Сфинкс "үҙ ғүмерендә"  яурыны тиклем ҡомда ерләнгән була. Уны ҡаҙып сығарыуҙы боронғо Тутмос IV һәм Рамзес II башҡара. Беренсеһе ҡомдан алғы тәпәйҙәрен генә ҡаҙып сығара ала, тәпейҙәре алдына түбәндәге йөкмәткеле гранит стела ҡуйырға ҡуша:
 
Шулай уҡ Сфинкс боронғо гректар һәм римлеләр тарафынан өҫтәмә блоктары ярҙамында нығытылған, атап әйткәндә, тәпәйҙәре һәм уйым стеналарына блоктар ҡуйылған.

1817 йылда итальяндар Сфинкстың бөтә күкрәген ҡомдан таҙарта, ә 1925 йылда ул тулыһынса мең йыллыҡ ҡомл о туҙандан азат ителә.

2014 йылда сфинкс дүрт ай реставрациялана, шунан һуң туристар өсөн асыла.

### Юғалтыуҙар
Статуяның 1,5 метр киңлектәге танауы юҡ. Уның булмауын таштың тәбиғи емерелеүе (елдең һәм дымдың күп быуатлыҡ тәьҫире) һәм кешенең йоғонтоһо менән аңлатырға мөмкин.

Был статуяның деталдәре пирамидаларҙа төрөктәр менән Наполеон алышы ваҡытында пушка менән атылған тигән легенда бар (1798); башҡа легендаларҙа наполеон урынында инглиздәр йәки мамелуктар тип һөйләнә. Был фекерҙең ялған булыуын 1737 йылда уҡ танауһыҙ сфинксты күргән дат сәйәхәтсеһе Норден һүрәттәре күрһәтә.

Урта быуат Ҡаһирә тарихсыһы әл-Макризи яҙғанса, 1378 йылда суфый фанаты, уңыш алыу өмөтө менән сфинксҡа бүләктәр алып килгән феллаларға асыуланған һәм «кумирҙың» танауын һуғып төшөргән, бының өсөн ул туҡмалған. Әл-Макриси хикәйәһенән урындағы халыҡ өсөн Сфинкс Нил хакимы булған тигән һығымта яһарға була. 

Сфинкс беҙҙең көндәргә тиклем танауһыҙ ғына түгел, ә  һаҡалын да юғалтҡан.  Уның фрагменттарын Британия һәм Ҡаһирә музейҙарында күрергә мөмкин. 

Сфинкстың һаҡал барлыҡҡа килеү ваҡыты бәхәстәр тыуҙыра. Ҡайһы бер авторҙар монтажлауҙы Яңы батшалыҡта тип иҫәпләй. Башҡалар фекеренсә, һаҡал баш менән бергә эшләнгән, сөнки һаҡалды монтажлауҙы  ул ваҡыттағы төҙөүселәр башҡара алмаған.

## Сәнғәт әҫәрҙәрендә

* «Фирғәүендәр менән ерләнгән» (1924) — Говард Ловкрафттың ҡыҫҡа хикәйәһе, сфинкс башта пирамидалар аҫтында әле лә тәрәндә йәшәгән ҡот осҡос ҡондоҙҙо һүрәтләгән тигән фаразға нигеҙләнгән. Фирғәүен Хафре заманында ҡондоҙҙоң һыҙаттары сфинкстың йөҙөнән йығылып төшөрөлә һәм фирғәүендең йөҙ һыҙаттары менән алмаштырыла.

* Бонапарт  сфинкс янында.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Хефрен
* Гиза некрополе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*  — [перевод стелы Тутмоса IV о реставрации Большого Сфинкса].
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* да/ф «Серле Сфинкс» () — реж. Билл Коут, 1993
* да/ф «боронғо серләре. Сфинкс» () — National Geographic, 2010
* д/ф «Сфинкс»  () циклы Хазина сиселгән / Decoded Treasures (реж. Тобиас Тракман, 2013)
*  египтологтар  Оливия һәм Адвокатлыҡ, тип баштан уҡ Бөйөк һүрәт Сфинкс Анубиса сүл бүреһе рәүешендә ята. Һуңыраҡ, фирғәүен янына II аменемхета, сүл бүре башы булған кеше башы рәүешендә бирелә.