Липнолағы Никола сиркәүе

**Липнолағы Никола сиркәүе** — православие ҡорамы, XIII быуат аҙағында төҙөлгән новгород таш архитектура ҡомартҡыһы. Мста йылғаһы дельтаһында,Бөйөк Новгородтан 9 км көньяҡтараҡ торған ҙур булмаған Липно утрауында, урынлашҡан. Төп тәхете Николай Чудотворец хаҡына, ҡанаты — изге Климент хаҡына изгеләндерелгән.

## Тарих

Ғибәҙәтхана 1292 йылда Новгород архиепискобы Климент заказы буйынса төҙөлә башлаған. Сиркәү Бөйөк Новгородтан һигеҙ саҡрым көньяҡтараҡ торған Липно утрауында, Мста йылғаһы дельтаһына ҡойған Плотница йылғаһы яры буйында нигеҙләнгән.

Риүәйәт буйынса, унда 1113 йылда түңәрәк таҡтаға төшөрөлгән Николай Чудотворец иконаһы табылған була, ошо икона арҡаһында новгород кенәзе Мстислав Владимирович сиренән ҡотолған. Моғайын, был ваҡиғаның йыллығына, тиҙҙән бында 1113 йылдан һуң монастырь һәм ағас сиркәүгә нигеҙ һалына (был хаҡта аныҡ мәғлүмәт юҡ, бары тик йылъяҙмала ғына сиркәү монастырҙа төҙөлә тип яҙылған).

1292 йылда нигеҙләнгән таш ҡорам, моғайын, 1294 йылда төҙөлөп бөткән һәм ул Новгород республикаһында Русҡа татар-монголдар ябырылыуынан һуң төҙөлгән беренсе таш ҡорам булған&#x5B;**&#x5D;.

Ғибәҙәтхананы төҙөүселәр татар-монголдар ябырылыуына тиклем Руста нисек сиркәү төҙөһәләр, был сиркәүҙе лә шул уҡ стилдә төҙөгәндәр, мәҫәлән Перынский скитындағы Раштыуа сиркәүе кеүек итеп, ул үҙ сиратында смоленск архитектураһы принциптарын новгородтарса яраҡлаштырып төҙөлгән була. Был шулай уҡ квадрат, тәре көмбәҙле, бер башлы һәм бер абсидлы ҡорам, тик күләме генә эре (10х10 метр). Сиркәү фасады мөйөштәрендә өс ҡалаҡ бар. Башта фасадтар штукатурланған була, диуарҙары плитәләрҙән һәм төрлө ҙурлыҡтағы һәм төҫтәге ҡабырсаҡтарҙан төҙөлгән. Тәҙрә өҫтөндәге аркалар ҡара төҫтәге кирбес киҫәктәре менән биҙәлгән (был яңылыҡ була — сөнки элек уларҙ ыплинф һәм эзбизташтан яһағандар). Ғибәҙәтханаға көнбайышта инеү урыны өҫтөндә уйым бар, унда элек фрескалар булған. Барабандың өҫкө өлөшөндә, тәҙрәләрҙең «ҡаштарында» һәм фасадтың өс ҡалаҡлы абристарында аркатуралы бүлкәттәр бар, ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, уларҙың аналогын роман (роман-готика стилендә) архитектураһында табырға мөмкин. Бынан тыш, ҡорам уйымдары ҙур булмаған рельефлы таш тәреләр менән биҙәлгән.

Сиркәү интерьерының ҡайһы бер үҙенсәлектәре бар. Аркаларҙы күтәреп торған көнбайыш парлы бағаналарҙың түбәнге өлөшө алты ҡырлы, ә үрге өлөшө дүрт ҡырлы. Көнсығыштағы бағаналары ла шундай уҡ, был сиркәүҙә иконостас урынлаштырыу өсөн бик уңайлы. Сиркәүҙең көньяҡ-көнбайыш мөйөшөнән хор урынына менеү өсөн баҫҡыс(уларҙы эшләнгән (элек уларҙы диуар эсенән эшләгән булғандар) тора.

Файл:Lipno Lipno.JPG|Липно утрауы һәм сиркәү күренеше
Файл:Lipno fresco.jpg|Миһрабтың үҙәк өлөшөндәге биҙәктәре
Файл:Lipno fresco 2.jpg|Миһрабтың уң өлөшөндәге өлөшөндәге биҙәктәре

Сиркәү 1293-94 йылдарҙа фрескалар менән биҙәлгән була. Һуңғы ваҡытта, 1930 йылда, сиркәү диуарҙарын элекке буяуҙарынан яҡшылап таҙартҡан саҡта стеналарҙа фрескалар табалар. Ҡорамдың көнсығыш бағаналарында «Благовещение» композицияһы, диакондар бүлмәһенә ингән ерҙә «Три отрока в пещи огненной» сюжеты бар.

1764 йылда монастырь бөтөрөлә, артабан аш бүлмәһе һәм Изге Троица сиркәүе Сковородский монастырын ремонтлау өсөн һүтеп алына. XIX быуатта Липнолағы Никола сиркәүе ташландыҡ хәлгә килә һәм унда ғибәҙәт ҡылыуҙар һирәгерәк башҡарыла.

Октябрь революцияһынан һуң ғибәҙәтхана бик ныҡ иҫкерә һәм ябыла. Шул уҡ ваҡытта ике яруслы ҡыңғырауҙар манараһы емерелә.

Бөйөк Ватан һуғышында утрауҙа совет ғәскәрҙәренең күҙәтеү пункты урынлашҡан була һәм ваҡыт-ваҡыт немец ғәскәрҙәренең утына дусар була, (немецтар ҡорамдан 6 км ситтәрәк, Ильмень күленең көнбайыш ярында — Волхов йылғаһы буйында торған, һөҙөмтәлә ҡорам ҙур юғалтыуҙарға дусар була, уның бары тик 65 % ғына һаҡланып ҡалған.

## Һәйкәлде һаҡлау
1945 йылда С. Н. Давыдов етәкселегендәге махсус проектлау реставрация оҫтахана хеҙмәткәрҙәре фрескларҙы реставрациялай, ә 1954-56 йылдарҙа тотош ғибәҙәтхана реставрациялана һәм уға баштағы төҫө бирелә (реставрация эштәре менән Л М. Шуляк етәкселек итә, консультанты — П. Н. Максимов).

Хәҙерге ваҡытта утрау һаҡлау биләмәһе статусына эйә, ә сиркәү — ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекты.

2016 йылдың 10 сентябрендә сиркәүгә Владимир Путин һәм Дмитрий Медведев килә, уның ҡушыуы буйынса (РФ Мәҙәниәт министрлығына хат 16.09.2016 нигеҙендә № 3682-10.1-4) был сиркәүҙе тергеҙеү өсөн проект-смета документын эшләргә маҡсатлы субсидия бүленә. 2016 йылдың декабрендә реставрация проекты әҙер була, 2017 йылда проект раҫлана.

Реставрация эштәре 2018 йылда башлана һәм 2019 йылда ла дауам итә. Рәссам-реставраторҙар алдында әле булһа ҡорамдың һынлы сәнғәтен өйрәнеү һәм тикшереү бурысы тора.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 
* Никола сиркәүе эргәһендә п. румянцева ирмес н Новгородта // Архитектура мираҫы. Мәскәү, 1952. 2. т. 86 с-104.
* *Царевский Та*. Никола сиркәүе биҙәктәр идея йөкмәткеһен һәм уның янындағы н новгородта ирмес. — Изкуството н Проблеми, 2010, № 1.
* 

## Һылтанмалар
* ''В. Седов.'' Церковь Николы на Липне и новгородская архитектура XIII в. во взаимосвязи с романо-готической традицией
* Церковь Николы на Липне на сайте «Культура Новгородской области»
* Статья на сайте towns.ru