open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кенәз ташы

**Кенәз ташы** (; ) — Цолльфельд үҙәненән антик ионий колоннаһының түңкәрелгән нигеҙе. Ул Каринтия герцогтарының һәм, фараз буйынса, иң боронғо славян дәүләттәренең береһе — Карантания хакимдарының тәхеткә ултырыу церемонияһында төп роль уйнаған.

## Интронизация церемониалы
Церемония, күрәһең халыҡты символлаштырған крәҫтиәндең ташҡа ултырыуынан башланған. Герцог тәхетенә кандидат яҡынлашҡас, ул уға крәҫтиән күлдәген кейҙереп, таяҡ йәки тимер таяҡ тапшырған һәм ҡулына яланғас ҡылыс тотоп ташҡа менергә мөмкинлек биргән.

Буласаҡ герцог донъяның дүрт яғына ла боролорға тейеш була. Унан һуң уны Мариа-Заль собор ҡорамына таж кейҙереүгә алып барғандар, унан һуң ул әле лә Госпосвет яланында торған таш тәхеттә үҙ урынын биләй алған.

Церемониалдың күрәләтә боронғо булыуы, шул рәүешле Карантания хакимдары батшалыҡҡа һайланған, тип фаразларға мөмкинлек бирә. Таш үҙе Рим империяһы Норик провинцияһының төп ҡалаһы — Вирунум емереклектәренән сыҡҡан, аҙаҡ был ҡала Крнски град (хәҙер был Австрияла Цолльфельд үҙәне) тигән исем аҫтында Карантанияның баш ҡалаһы булып хеҙмәт иткән.

Генрих I — Кенәз Ташында һайлау тураһында замандаштарының иҫтәлегендә һаҡланған тәүге герцог. Уның вариҫтары таш өҫтөнә Каринтия гербының һүрәтен төшөрөргә бойороҡ биргән. Һуңғы тапҡыр тантана 1414 йылда уҙғарылды.

## Тарихи шәүләләр

1862 йылда тарихи ҡомартҡы булараҡ таш Клагенфурттағы төбәк парламенты бинаһына күсерелә. Һуңынан, губернатор Йорг Хайдер 2006 йылда уны парламент бинаһына ҡайтарырға бойороҡ биргәнгә тиклем, урындағы музейҙа күргәҙмәгә ҡуйыла.

Бойондороҡһоҙ Словенияның 1991—1992 йылдар өлгөһөндәге тәүге аҡсаларында Кенәз ташы һүрәте була. Бының менән Словенияның хөкүмәте Словения һәм Карантания дәүләттәренең күсәгилешлеген күрһәтергә маташҡан, был Австрия патриоттарында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. Әлеге ваҡытта ташты Словенияның 2 евроцентлы тәңкәләрендә күрергә мөмкин.

Каринтия герцогтарының интронизация тантанаһын урта быуат йылъяҙмасыһы Виктрингтан Иоанн (Иоанн Викторинский) ентекле һүрәтләгән. Ренессанс дәүерендә тасуирлама Жан Боден *Six livres de la Republique* китабында ҡабатлана. Был китапты Томас Джефферсон уҡығанға күрә, Карантанияның кенәз һайлау йолаһы Америка Ҡушма Штаттары президенты вазифаһына инеү тантанаһына йоғонто яһау тураһында фекер бар..

## Иҫкәрмәләр
Словения байрамдары

**[[Словения]]ның байрам көндәре** 1991 йылғы байрам һәм ял көндәре тураһындағы закон (2005, 2010, 2015 һәм 2016 йылдарҙа төҙәтмәләр индерелә) менән билдәләнгән. Уларҙың бер өлөшө — донъяның күп илдәрендә билдәләнгән халыҡ-ара, донъяуи һәм дини (христиан) байрамдар, ә ҡалғандары, ҡағиҙә булараҡ, 1991 йылда Словения Социалистик Республикаһы бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң булдырылған, Словенияның милли байрамдары. Дини байрамдар дәүләт байрамы тип иҫәпләнмәй (йәғни дәүләт махсус саралар үткәрмәй), ләкин уларҙың барыһы ла ял көндәре тип иғлан ителгән.

Байрам көндәренең күбеһе даими датаға эйә. Был Пасхаға һәм Изге Троица көнөнә ҡағылмай, сөнки уларҙың датаһы йылдан-йыл үҙгәрә.

## Байрамдар исемлеге

Рәсми байрамдарҙан тыш, Словенияла ҡарағай туйы йәки курентованье (Масленица аналогы) кеүек халыҡ байрамдары ла бар. Рәсми статусы булмауға ҡарамаҫтан, улар илдең мәҙәни тормошоноң һәм уның традицияларының мөһим өлөшө булып тора.

## Галерея


Državna proslava ob Prešernovem dnevu 2010 (2).jpg|Прешерн көнөн байрам итеүҙә балет сығышы (Любляна, 2010)
3.4.13 3 Radovljica 25 (8616675885).jpg|Радовлицала йорт ишеге алдында Пасха бүләктәре (2013)
Day of the Dead at Žale 2012.jpg|Жале зыяратында Мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу көнө (2012)
Na Ministrstvu za obrambo zaznamovali dan Rudolfa Maistra 1.jpg|Рудольф Майстер көнөндә тантаналы сарала Словенияның оборона министры Андреа Катич (2016)
Ljubljana (15797732408).jpg|Раштыуаға ҡарай биҙәлгән Любляна (2014)



## Иҫкәрмәләр
Выру (этнос)

**Выру** (, ) — Эстонияла Вырумаа көньяҡ-көнсығыш тарихи өлкәһендә төбәк үҙаңы көслө булған халыҡ. Рус халҡы менән тығыҙ тарихи бәйләнештәр арҡаһында Виру халҡы ғәҙәттә православие динендә, әммә Эстонияла лютеранлыҡҡа күсереү, шулай уҡ сету халҡы кеүек эстонлаштырыу сәйәсәте лә булған.

## Һаны һәм таралышы
Вырумаала  74000 самаһы выру йәшәй.  Тарту һәм Таллин кешеләренең ҡайһы берҙәрен үҙен выру тип атай.

## Телдәре
Выру диалекты балтик-фин теле төркөмсәһенә ҡарай. Вырумаа өлкәһе  районында осрай. Элегерәк был төбәктең көньяғына һәм көнсығышына — Рәсәй һәм Латвия территорияһында ла таралған булған.

## Әҙәбиәт

* Ehala, Martin & Niglas, Katrin (2007): of model of a evaluation ethnolinguistic Empirical vitality mathematical: case of the Võro. Journal of Multicultural Multilingual and Development.
* Eichenbaum, K.; Pajusalu, K. (2001): ja identiteedist keelehoiakutest võrokeste Setode ja. — Ja Kirjandus 7 Keel nr, lk. 483-489.
* Eller, K. (1999): Võro-language Seto. Võro Instituut'. Võro.
* Valk, A. (2000). Võrokeste identiteedist. K. Koreinik, J. Rahman (toim.) Rahvas A kynõlõs kiilt.. Võrokeste keelest, kommetest, identiteedist (lk. 39-56). Võro Instituut, Võro.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Выру флагы

## Иҫкәрмәләр
Башҡорт балалар йәмғиәт ойошмаһы

«Ҡурай» башҡорт балалар йәмғиәт ойошмаһы () - 2022 йылдан эшләй башлана. Ойошма 2022 йылының 12 мартында үҙ юлын башлай.
Детское общественное объединение — это, прежде всего самоорганизующееся, самоуправляемое сообщество, создающееся на добровольной основе (желания детей и взрослых), по инициативам, желанию участников для достижения определенных целей, которые выражают запросы, потребности, нужды детей.

= Цели и задачи: =
**1.Цели и Задачи пректа:**

1. Для создания благоприятных условий для удовлетворения интересов и потребностей отдельного ребенка, формирования новых устремлений.

2. Параллельно оно обеспечивает отбор внутреннего потенциала личности за счет самоограничения и коллективного выбора, корректировки в соответствии с общественными нормами и социальными программами.

3. Отыскать активистов Республики.

4. Создать Детское объединение где все ученики Республики Башкортостан будут заинтересованы

= Ойошма төркөмдәргә бүленә; =
**Мәҙәниәт:**

1.Музыка ҡоралдарында оҫта уйнаусылар

2.Бейеүгә,йырға маһир балалар

3.Шиғыр һөйләүселәр

4.Актерҙар

5.Һәм башҡалар

6.Башҡорт(мотлаҡ) яҡшы белгән

**Белем:**

1.Олимпиада еңеүселәре

2.Интеллектуаль конкурстарҙың еңеүселәре

3.Башҡорт(мотлаҡ) яҡшы белгән

**Спорт:**

1.Спортсмендар

2.Башҡорт(мотлаҡ) яҡшы белгән

**Экология:**

1.Экология конкурстарының еңеселәре

2.Экологик яҡтан акциялар үткәреүселәр.

3.Башҡорт(мотлаҡ) яҡшы белгән

**it-технологиялар:**

1.Уйындар эшләргә белгән ҡыҙҙар-егеттәр

2.Айтишник

3.Програмист

4.Башҡорт(мотлаҡ) яҡшы белгән

**Туған телдәр:**

1.Башҡорт(мотлаҡ), Инглиз телен яҡшы белгән

3.Һәм башҡа телдәр

= Ойошмаға нисек инергә? =
1.ВК төркөмөндә(ссылкаһы аҫта) ғаризаны тултырырға

2.Почтаға ебәрергә(адресы аҫта)

3.Димпломдарҙы скан менән почтаға йәки вк төркөмөнә ебәрергә

4.Һәм яуап көтөргә

= ББЙО Авторы =
Мөхәмәтйәнов Искәндәр Илгиз улы(05.05.2009)

= Һылтанмалар =
https://vk.com/kurai_rb_byo -вк төркөм

bbyo_kurai_rb@bk.ru -почта

79279288297 -тел. номер
Розита Соку

**Розита Соку** (; 9 сентябрь 1923 йыл — 14 декабрь 2021 йыл) — Греция журналисы, яҙыусы, драматург, тәржемәсе.

## Карьераһы
Розита Соку Грецияла тәүге ҡатын-ҡыҙ журналистарҙың береһе була һәм 1946 йылда кино тәнҡитсеһе карьераһын башлай. Ул итальян журналисы һәм яҙыусыһы Манлио Марадеиға кейәүгә сыҡҡандан һуң Римға күскән. Италияла үҙенә эш табырға тырышҡанда ауырлыҡтар менән осрашҡас, ул үҙенең ҡыҙы менән, эшен яңынан тергеҙер өсөн, Грецияға ҡайтҡан. 1977—1983 йылдарҙа «Να η Ευκαιρία» телешоуында ҡатнашыу һөҙөмтәһендә Соку киң популярлыҡ яулай. 1992—1993 йылдарҙа ул Греция телевидениеһының яңы каналында үҙенең «Төнгө ҡунаҡтар» шоуын алып бара. Розита Соку шулай уҡ күп авторҙарҙың (Айзек Азимов, Ингмар Бергман, Станислав Лем, Олдос Хаксли) тәржемәләрен башҡарған. Ул театр менән мауыға һәм пьесалар, адаптациялар яҙа һәм башҡа бик күп эштәр башҡара. Шулай уҡ Розита Соку — Греция, Европа, донъя киноһы һәм мәҙәниәте тураһында бер нисә китап авторы. 

Розита Сокуның ике китабы уның дуҫы Рудольф Нуриевҡа арналған. Ул раҫлауынса, Нуриев Европа балетына яңы этәргес биргән.

Журналистикаға индергән өлөшө өсөн ул Франция Хөкүмәтенең Сәнғәт һәм әҙәбиәт ордены (1986) миҙалы һәм Боцис фонды премияһы (1988) менән бүләкләнгән.

## Китаптары һәм баҫмалары
* The encephalopod — «Italia domani» (Rome, 1960); «Ekloghi» #183 (19-6-1960)
* *Nureyev*, Athens, 1982
* *Anastassios*, Athens, 1985
* *Nureyev — as I knew him* («Нуриев — мин уны шулай белдем»), Athens, 2003 
* *Quai Voltaire*, Athens, 1990-91
* *Mario and I*, December 2005 
* *Rosita’s Century*, Ed. Odos Panos, November 2018 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Штатол

**Штатол** — семәрләп эшләнгән ағас шәмдә урынлашҡан эрзә йола балауыҙ шәме.

## Атамаһы
Эрзә теленән тәржемәлә «штатол» һүҙе «шәм» тигәнде аңлата. Йола буйынса файҙаланылған шәмдәр шулай уҡ «эрзянь штатол» йәки ата-бабалары шәмдәре тип аталаа ().

## Тасуирлама
Традицион штатолдың бейеклеге - 3,5, арҡырыһы 1,5 метр булған. Шәмдең ауырлығы фунт тирәһе. Фитиль етен ептән яһалған. Шәм уртаһына рушник - остары һыҙылған таҫтамал бәйләнгән. Шәмдәл ағастан яһалған һәм тар кузов йәки көбө рәүешендә булған.

Эрзәләрҙең «Раськен Озкс» байрамы өсөн күпкә ҙурыраҡ шәм эшләнә, уның бейеклеге 2 метрға етергә мөмкин, диаметры — 40 см, ауырлығы — 165 кг.

## Ҡулланыу
Штатол эрзәләр тарафынан христианлыҡҡа тиклемге осорҙа уҡ дөйөм ғаилә йәки ырыу доғалары өсөн ҡулланылған. Янып торған шәм тереклекте символлаштыра һәм *Бөтә донъя* ағасы образы менән бәйле.

Штатолды ҡабыҙыу Мордовияла хәҙерге неопаганизмға (неомәжүсилек) эйәреүселәр церемониялары менән оҙатыла.

## Мәҙәниәттә
Саранскиҙа милли театрҙар фестивале һәм Мәскәүҙә Рәсәйҙең фин-уғыр халыҡтарына арналған мультимедиа проекты «Штатол» исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмә
Визингер-Флориан Ольга

**Ольга Визингер-Флориан** (1 ноябрь 1844 йыл, Вена — 27 февраль 1926 йыл, Графенег) — Австрия рәссамы, импрессионизм вәкиле. Нигеҙҙә пейзаждар һәм натюрморттар яҙа.

## Биографияһы
Ольга Флориан 1844 йылдың 1 ноябрендә Венала тыуа, ата-әсәһе — Франц һәм Минна Флориан. Бала сағынан музыкаға тыртыла, Юлиус Эпштейндан музыка буйынса дәрестәр ала һәм концерттарҙа сығыш яһай алған пианист булырға хыяллана. Әммә 1874 йылда уға, ҡул бармаҡтарының хәрәкәтен тотоҡарлаған сиргә тарыуы сәбәпле, музыка карьераһын ташларға тура килә. Шул уҡ йылда аптекарь Франц Визингерға кейәүгә сыға, 1875 йылда Оскар исемле улы тыуа. Франц Визингер 1890 йылда вафат була.

1870-се йылдар аҙағында һынлы сәнғәт буйынса уҡый башлай. 1880 йылдан ул заманда бик танылып өлгөргән рәссам Эмиль Якоб Шиндлерҙың уҡыусыһы була, Карл Молль һәм Мари Эгнер ҙа ошо уҡыусынан белем ала. 1881 йылдан һуң Ольга Визингер тәүҙәрәк Шиндлерҙың фатирында үткәрелгән күргәҙмәләрҙә, аҙаҡ Вена Сецессионы күргәҙмәләрендә үҙ эштәре менән даими ҡатнаша. Парижда һәм Чикагола булып үткән Бөтә донъя күргәҙмәләрендә ҡатнашып, ул халыҡ-ара танылыу ала.

Визингер-Флориандың тәүге осорҙағы эштәрендә «импрессионизм кәйефтәре» сағыла. Улар, нигеҙҙә, Шиндлер стиле йоғонтоһо аҫтында яҙылған була. 1884 йылдан һуң ул был стилдән ситләшә, һәм уның картиналары реаллеккә яҡынлай,ә төҫтәре сағыулана бара, хатта бер ни тиклем экспрессионизмға тартымыраҡ була.

## Источники
* Wisinger-Florian Olga: Malerin und Pianistin
Ҡаҙағстанда транспорт

**[[Ҡаҙағстан]]да** **[[транспорт]]**  мөһим роль уйнай. Ил биләмәһе ғәйәт ҙур (2,7 млн км² ), халыҡ тығыҙлығы түбән, ауыл хужалығы, сәнәғәт  үҙәктәре тарҡау, шулай уҡ  донъя баҙарҙарынан алыҫлыҡ  Ҡаҙағстан өсөн үҫеш алған транспорт системаһына эйә булыуҙы талап итә.

## Тимер юл транспорты
Ҡаҙағстанда тимер юл транспортының әһәмиәте ҙур. Ҡаҙағстан тимер юлдары бөтә йөк әйләнешенең 68 процентын һәм ил пассажирҙар ағымының 57 проценттан ашыуын тәьмин итә.

Республикала тимер юлдарҙың оҙонлоғо 15 мең километрҙан ашыу. 16 тоташыу пункты  (11-е Рәсәй, 2-һе Үзбәкстан, 1-еһе Ҡырғыҙстан, 2-һе Ҡытай менән)  тимер юл системаһын күрше дәүләттәр менән тоташтыра. Ҡаҙағстан менән Рәсәйҙең тимер юл системалары бер-береһенә бик ныҡ бәйле.

## Автомобиль транспорты

2020 йылдың декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса,  Ҡаҙағстан биләмәһендә 3 898 131 еңел автомобиль теркәлгән

2019 йылда Ҡаҙағстанда оҙонлоғо 95 629 км ашыу автомобиль юлдары селтәре булған , уларҙың күбеһе ремонт һәм реконструкциялауға мохтаж.

Ҡаҙағстандың берҙән-бер тиҙ йөрөшлө автомагистрале - Астана  һәм Щучинск араһындағы 217 км оҙонлоҡтағы A-1 участкаһы.

Республика аша дөйөм оҙонлоғо 23 мең саҡрым тәшкил иткән 5 халыҡ-ара автомобиль маршруты үтә

## Һауа транспорты

Географик йәһәттән ҙур майҙанлы булыу арҡаһында һауа транспорты бик әһәмиәтле һәм йыш ҡына альтернативаһыҙ. Астанала 22 ҙур аэропорт бар, уларҙың 14-е халыҡ-ара осоштарҙы хеҙмәтләндерә. Ҡаҙағстандың иң эре авиакомпанияһв -  «Air Astana».

Ҡаҙағстанда аэропорт йыйымдары һәм авиабилетҡа хаҡтар әлегә ярайһы уҡ юғары (Рәсәй, айырыуса Көнбайыш Европа менән сағыштырғанда), был илдә авиатранспорт үҫешен тотҡарлай

## Һыу транспорты
Суднолар йөрөгән һыу юлдарының оҙонлоғо 3982 километр тәшкил итә. Бының өсөн яраҡлы булған һыу юлдары  Иртыш, Һырдаръя, Яйыҡ һәм Кигач, Или һәм Ишем  (Петропавловка һыуһаҡлағысынан), Бухтарма, Усть-Каменогорский, Шульбинский һыуһаҡлағыстары, Балхаш һәм Зәйсән күлдәренән ғибәрәт.

Каспий диңгеҙе аша Ҡаҙағстан Рәсәй, Иран, Әзербайжан, Төркмәнстан менән бәйле; Рәсәй йылғалары һәм каналдары селтәре аша, Ҡара һәм Балтик диңгеҙҙәре менән, артабан  Көнбайыш Европа илдәренә сыға.

Аҡтау порты халыҡ-ара маршруттарҙағы берҙән-бер туңмаған диңгеҙ порты һәм стратегик пункт булып тора.

## Торба үткәргес транспорты
Ҡаҙағстанда 2016 йылдың 1 ғинуарына магистраль торба үткәргестәренең оҙонлоғо 23 271 км тәшкил итә. Шул иҫәптән газ торбалары - 15255,5 км һәм нефть үткәргестәр - 8015,1 км

### Нефть үткәргестәр

### Газ торбалары

Ҡаҙағстан территорияһы буйынса үткән төп газ үткәргестәр:

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

### Карта

* UN Map
* map reliefweb
* Ҡаҙағстан һәм Үҙәк азия һәм магистраль газ транзиты
Роберт Гайдик

**Роберт «Славко» Гайдик** (, ; 1923, Злин — 14 ғинуар 1942, Липлян) — Югославия халыҡ-азатлыҡ һуғышы партизаны.

## Биографияһы
Роберт Гайдик Чехословакияла Злинда тыуған. Уның атаһы Югославия короллегенең көньяғында Матка каньонында гидроэлектростанция төҙөгән Чехословакия компанияһында эшләгән. Злинда «Бата» аяҡ кейеме фабрикаһында эшләй, Германия Чехословакияны оккупациялағандан һуң Югославияға күсә. Велосипедта күп сәйәхәт иткән. Мәктәптә уҡыған осорҙа һулдар хәрәкәте вәкилдәре менән осраша; төҙөлөш техник училищеһын тамамлай һәм 1939 йылдан Югославия коммунистик йәштәр союзы эшмәкәре була.

1941 йылдың тәүге яртыһында Югославия коммунистар партияһының Скопье ҡала комитеты ҡарары буйынса «Радуша» шахтаһына баш кладовщик булараҡ эшкә урынлаша, йәштәр төркөмө менән бергә антифашистик агитацияла ҡатнаша. Германия ғәскәрҙәре Югославияны оккупациялағандан һуң партизандар хәрәкәтенә ҡушыла; 1 майҙа ул Скопье үҙәгендәге «дивизион бинаһы» өҫтөндә ҡыҙыл байраҡты күтәрә, ә июнь башында Скопье аэродромына ут төртөүҙе ойоштора, һөҙөмтәлә Junkers Ju 52 немец транспорт самолёты шартлай һәм яна. 1941 йылдың 22 авгусынан Роберт 1-се Скопье партизан отряды составында Дане Крапчев, Васил Антевский, Боро Петрушевский һәм башҡалар менән бергә хеҙмәт итә. Сентябрҙә Кумановоға бара, бында шартлатҡыс менән файҙаланыу буйынса урындағы партизандарҙың инструкторы була. Бында 12 көндән 15 көнгә тиклем булған.

1941 йылдың ноябрендә Роберт гестаповсылар тарафынан ҡулға алына, әммә арестан ҡаса һәм Приштинала йәшенә, Зенел Хайдини исемендәге партизандар отрядында хеҙмәт итә. Ауырыуына ҡарамаҫтан, ҡорал һәм гранталар яһап һәм йүнәтеп, партизандарға булышлыҡ итеүен дауам итә. 1942 йылдың башында Суви-Дол ауылында ҡулға алына, Липлянға күсерелә һәм 1942 йылдың 14 ғинуарында атыла. Роберт Гайдикка тик 19 йәш була.

## Хәтер
Үҙәк общинаһында ҡала үҙидараларының береһенә һәм йәмәғәт ойошмаһына Роберт Гайдик исеме бирелгән. Роберт Гайдик йәшәгән йорт эргәһендә 1972 йылда бюст ҡуйылған. 2013 йылдан Гайдиктың вафат булыуы йыллығы уңайынан уҙғарылған иҫтәлекле сараларҙа Чехияның Македония Республикаһындағы илселеге вәкилдәре ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
Ҡуйсан (Сафакүл районы)

**Ҡуйсан** () — Ҡурған өлкәһе Сафакүл районындағы юҡҡа сыҡҡан башҡорт ауылы.

## Тарихы
Ҡуйсан ауылы 1794 йылда түңәрәк күл буйында барлыҡҡа килгән, уға Барын-Табын ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған була.

Ҡуйсанда төпәй, өрөк, ҡалмаҡ, туҡтағол, бүтис аймаҡтары булған. Мәсет эшләгән, уны совет осоронда клуб итеп файҙаланғандар. 

Был ауылдан ирле-ҡатынлы Сауытовтарҙың милли кейемле фотолары С.Н. Шитованың китабында урын алған 

Киләсәкһеҙ ауылдар тигән күренеш — 1960-1970 йылдарҙа СССР-ҙа дәүләт сәйәсәте йүнәлеше. Был йүнәлеш сиктәрендә ауыл тораҡ пункттары селтәре үҙгәртеп ҡорола: киләсәкһеҙ тип танылған ауылдарҙың бер өлөшөн бөтөрөү һәм «агроҡалалар» булдырыу күҙҙә тотола.

Сәйәсәт халыҡты бәләкәй ауылдарҙан ҙур ауылдарға күсереүҙе һәм уларҙа ауыл халҡының төп өлөшөн, ауыл производствоһы һәм социаль-көнкүреш объекттарын туплауҙы үҙ эсенә ала.

Ҡуйсан ауылы ла ошондай ауылдар исемлегенә индерелә, 1963 йылда уға «киләсәкһеҙ» тигән мөһөр һуғылып, халҡы башҡа ауылдарға күсерелә. Ауыл халҡын күрше Надеждино, Субботино, Бугуй, Сөләймән ау­ылдарына тараталар.

## Хәтер
Ярты быуат тиерлек ваҡыт уҙғас, Ҡуйсан халҡының вариҫтары ауылдың юҡҡа сыҡҡан нигеҙенә бергә йыйылып, шул урында иҫтәлекле билдә урынлаштыра.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* История башкирских родов. Сарт и Калмак. Том 27. — Уфа, 2017. — 456 с.
�*Карпунина И. Б. Ликвидация «Неперспективных» деревень // Историческая энциклопедия Сибири: [в 3 т.] — Новосибирск: Историческое наследие Сибири, 2009.
*Башкирская народная одежда / С. Н. Шитова; Отв. ред. Н. В. Бикбулатов. - Уфа : Башк. изд-во "Китап", 1995. - 237,[2] с. : ил.; 27 см.; ISBN 5-295-01204-2 (В пер.) : Б. ц.

## Һылтанмалар
* Ҡурған өлкәһе башҡорттары тамырҙарына тоғро ҡала — «Хәйбулла хәбәрҙәре», 7 август, 2021
* Памятный знак на месте ушедшей в небытие деревни Куйсаново
Черняев Валерий Давыдович

**Черняев Валерий Давыдович** (9 март 1937 йыл) — ғалим-тау инженеры, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1970—1978 йылдарҙа Магистраль нефть үткәргестәрҙең Урал-Себер идаралығының (Өфө) баш инженеры–начальник урынбаҫары; 1980 йылдан СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Нефть ташыу һәм тапшырыу баш идаралығы начальнигы, 1991 йылдан — СССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары; 1993—1998 йылдарҙа «Транснефть» компанияһы президенты. Техник фәндәр докторы, профессор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, СССР-ҙың почётлы нефтсеһе һәм дәүләт премияһы лауреаты (1977), И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты. Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1996). 

## Биографияһы
Валерий Давыдович Черняев 1937 йылдың 9 мартында Мәскәү ҡалаһында тыуған.

1954—1959 йылдарҙа Өфө нефть институтында уҡый. Тау-инженеры һөнәре алғас, үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген Татар АССР-ының Төҙөлөп ятҡан торба үткәргестәр дирекцияһында инженер булып башлай. Артабан 1961 йылға тиклем ошонда уҡ техник күҙәтеү буйынса өлкән инженер вазифаһында эшләй.

1961—1970 йылдарҙа — Горький өлкәһендәге «Староликеево» нефть һурҙырыу станцияһының өлкән инженеры, РСФСР-ҙың нефть сәнәғәте предприятиеларын материаль-техник тәьмин итеү буйынса баш идаралыҡтың Төньяҡ-Көнбайыш нефть һурҙырыу идаралығының Горький район нефть һурҙырыу идаралығының (Кстово ҡасабаһы) баш инженеры була.  

Артабанғы һигеҙ йыл дауамында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөләге Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәр идаралығының баш инженеры — начальник урынбаҫары.

1978—1980 йылдарҙа — СССР Нефть сәнәғәте министрлығы Нефть транспортлау баш идаралығының Көнбайыш һәм Төньяҡ Көнбайыш Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығы начальнигы.

1980 йылда СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Нефть транспортлау һәм поставкалау баш идаралығы начальнигы, министрлыҡтың коллегия ағзаһы итеп тәғәйенләнә, ә 1991 йылда — СССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары итеп ҡуйыла.

1991—1993 йылдарҙа Рәәсәйҙең «Роснефтегаз» дәүләт нефть һәм газ корпорацияһы вице-президенты,  1993 йылдан — «Транснефть» компанияһы президенты, 1998 йылдың июнендә Рәсәй Хөкүмәте бойороғо менән отставкаға ебәрелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе
* СССР-ҙың почётлы нефтсеһе 
* СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977)
* И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты
* Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены (1996). 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Свободная энциклопедия Урала. Черняев Валерий Давыдович  
* Региональный благотворительный общественный фонд «Ветеран нефтегазстроя» имени Б. Е. Щербины. Наши Юбиляры: Черняев Валерий Давыдович  
* Сайт «Академик». Большая биографическая энциклопедия. Черняев, Валерий Давыдович	
* Сайт «Copyright»: Знаменитости. Черняев Валерий Давыдович (Экс-президент АО «Транснефть»)
Незлобинский Николай Антонович

**Незлобинский Николай Антонович** (, Пятигорск — , Струга) — Рәсәй империяһы һәм Югославия орнитологы, табип. Хәҙерге Төньяҡ Македония территорияһында орнитология фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, уның исемен йөрөткән Струга ҡалаһы музейын нигеҙләүсе.

## Биографияһы

### Рәсәй империяһында бала сағы һәм йәшлек йылдары
Билдәле Рәсәй тау инженеры, Кавказ Минераль Һыуҙарында курорттар төҙөүселәрҙең береһе Антон Иванович Незлобинскийҙың улы. Пятигорскиҙа тыуған, 1912 йылда Санкт-Петербургта Хәрби-медицина академияһын тамамлаған. Надворный советник чинын ала һәм 1913 йылдың ғинуарында Ҡара диңгеҙ флотында кесе табип булып хеҙмәт итә башлай. Беренсе донъя һуғышында Ҡара диңгеҙ флотында табип (1917 йылдан өлкән табип) булып хеҙмәт итә.

### Эмиграция

Врангелселәр менән берлектә ғаиләһе менән Ҡырымдан эвакуациялана һәм 1921 йылда Сербтар, хорваттар һәм словендар короллегенә эләгә, бында башта Крива-Паланкала, һуңынан Стругала Һаулыҡ һаҡлау министрлығында вазифа биләй. 1924 йылдың 28 авгусында Стругаға килә, бында уның төп маҡсаты — малярияға ҡаршы көрәш була. Дрин йылғаһы буйындағы утрауҙарҙа госпиталь булдырыла, бында ул ике рус белгестәре Г.Руднев һәм М. Макаров менән бергә эшләй. 1926 йылда хайуан һәм ҡош ҡарасҡылары коллекцияһын туплай башлай, ул 1937 йылда король декреты менән Тәбиғи фәндәр музейы (1940 йылда асылған) тип үҙгәртелә. 1941 йылда Италия ғәскәрҙәре Музей бинаһын госпиталь итеп яраҡлаштыра, әммә Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң музей яңынан асыла. Әлеге ваҡытта ул — доктор Николай Незлобинскийҙың халыҡ музейы. 1942 йылдың 17 майында вафат була.

## Фәнни хеҙмәттәре
* К вопросу об уничтожении стрекозами мошек и комаров. — Петроград, 1915.
* О ленточных паразитах. Издана в Ежегоднике Сербской королевской Академии наук в 1939 году (серб-хорват телендә).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Struga-Macedonia:Museum of natural science «Dr. Nicola Nezlobinski»
* Н.А. Незлобинский
Таглар мәмерйәһе

**Таглар мәмерйәһе** (, ) — Әзербайжандың Ходжавенд территорияһында карст мәмерйәһе,  бында  таш быуатта кешеләр йәшәгән (мустье дәүере). Ундағы мустье ҡоралдары типик мусетьены хәтерләткән башҡа мәҙәниәткә ҡарай.  Тәбиғи мәмерйә булараҡ  50-55 мең йыл дауамында боронғо кешеләр йәшәгән урын һаналған. Үҙенең исемен  мәмерйәнән алыҫ булмаған ауыл атамаһынан алған.

Мәмерйә Әзербайжандың Ходжавенд районында  урынлашҡан. 1992 йылдан 2020 йылға тиклем мәмерйә биләмәһен танылмаған Таулы-Карабах Республикаһы контролдә тотҡан.  Икенсе Карабах һуғышы һөҙөмтәһендә 2020 йылдың ноябрендә Азербайжан биләмәне контролдә тотоуҙы тергеҙҙе, ләкин Таулы-Карабах Республикаһы ошо биләмәгә дәғүә итеүен дауам итә

## Географияһы
Әзербайжандың Ходжавенд районында Бёюк Таглар/Мец Тагер ауылының көньяғында, Куручар йылғаһының һул ярында, ҡала янында Шуша ҡалаһы янында һәм Азых мәмерйәһенән 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан . Был мәмерйә өҫкө юра, икенсе төрлө әйткәндә, титон эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Өс тау ҡыуышынан тора, уларҙың икәүһе - Мустье мәҙәниәте осорона (урта палеолит), икенсеһе өҫкө палеолит осорона ҡарай.

Шулай уҡ бында алты мәҙәни ҡатлам табылған: беренсе ҡатламда урта быуаттар осорондағы һауыт-һаба, бронза һәм энеолит ҡалдыҡтары табылған; 2 - 6 ҡатламдарҙа мустье дәүеренең көнкүреш әйберҙәре табылған.

## Археологик тикшеренеүҙәр

1960 йылда Кавказдың көньяҡ-көнсығышына Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы Фәндәр академияһы Тарих институты палеолитик разведка экспедицияһы ебәрелә.  Һөҙөмтәлә Азых һәм Таглар мәмерйәләре табылған.

1963 йылдан алып мәмерйәлә археологик ҡаҙыу эштәре алып барылған һәм 7 меңдән ашыу таш эш ҡоралы, 2 меңдән ашыу хайуан һөйәге табылған. Беренсе ҡатламдан һуң урта быуаттарҙағы, бронза быуаттағы һәм энеолиттағы балсыҡ һауыттар табылған. 2 - 6 ҡатлам сиктәрендә мустье мәҙәниәте өлгөләре табылған. Мәмерйә инвентарында ҡоралдар, ҡыҙыл, ҡара, көрән, һоро, аҡ төҫтәр һәм төрлө төҫмөрҙәге әйберҙәр яһау өсөн күп һанлы әҙерләмәләр табылған. Мәмерйәлә Әзербайжан  археологы Мәмәҙәли Ғәсәйенов эш алып барған.

1976 йылда мәмерйә территорияһында Ленинград экспедицияһы ваҡытында терәк киҫелештәр таҙартыла.

Һөйәк ҡалдыҡтарына анализ үткәргәндән һуң асыҡланыуынса, затлы болан һәм  кәзә һунар итеүҙең төп объекттары булған. Торама фаунаһының нигеҙен имеҙеүселәр тәшкил итә: ҡул ҡанаттары, ҡуян һымаҡтар, кимереүселәр, йыртҡыс, тояҡлылар..

Бында төрлө төҫтәге ағастан биҙәүестәр, өҫкө палеолит һәм мезолит дәүерендәге эш ҡоралдары, ҡорал табылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* История Азербайджана (ред. Играр Алиев, изд."ЕЛМ", 1995 г.)  Архивная копия от 11 ноября 2013 на Wayback Machine
* Azərbaycan Tarixi (7 cilddə). Bakı: Elm, 1998, 1-ci cild
* *БРАГИНА Е. Н., МАРКОВА А. К.* ПАЛЕОЭКОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ФАУНЫ ГРЫЗУНОВ ИЗ СРЕДНЕПАЛЕОЛИТИЧЕСКОЙ ПЕЩЕРНОЙ СТОЯНКИ ТАГЛАР (ЗАКАВКАЗЬЕ)  — 2013 г.

## Әҙәбиәт

* 
* 
*
Хужин Валерьян Дәүләтша улы

**Хужин Валерьян Дәүләтша улы** (3.1.1942, БАССР-ҙың Салауат районы Шәрип ауылы — 18.2.2002) — агроном, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1982), иҡтисад фәндәре докторы (1999). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1991), Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы оличнигы (1996) һәм БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984). 60 ғилми хеҙмәт авторы.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының 12-се саҡырылыш депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се саҡырылыш депутаты.

## Биографияһы
Валерьян Дәүләтша улы Хужин 1942 йылдың 3 ғинуарында БАССР-ҙың Салауат районы Шәрип ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

1970 йылда Өфө ҡалаһында Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетын тамамлай.
Йүнәлтмә менән Тәтешле районында эш башлай.

## Тормош юлы һәм хеҙмәт ҡаҙаныштары
1971 йылдан Тәтешле районының С. М. Киров исемендәге колхозында баш агрономы була.

1974 йылда Тәтешле районы «Урал» колхозы рәйесе.

1987 йылдан башлап Бөрө районында хеҙмәт итә: тәүҙә тәжрибә‑производство хужалығы директоры була.

1988 йылдан алып Район халыҡ депутаттары советының башҡарма комитеты рәйесе,

1992 йылдан — Бөрө районы хакимиәте башлығы.

1998 йылдан башлап Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты (БНИИСХ) директорының 1‑се урынбаҫары. Фәнни хеҙмәттәре ауылды социаль‑иҡтисади яҡтан үҫтереү, ауыл хужалығы производствоһының һөҙөмтәлелеген арттырыу проблемаларына һ. б. мәсьәләләргә арналған.

Хужин Валерьян Дәүләтша улы 60‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. БР ЮС‑ының 12‑се, БР Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1‑се саҡырылыш депутаты.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының 12-се саҡырылыш депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се саҡырылыш депутаты.

2002 йылдың 18 февралендә вафат була. Шәрип ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995)
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы оличнигы (1996)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1991)
* ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1982)
* иҡтисад фәндәре докторы (1999)

## Хеҙмәте
* Экономическая эффективность повышения плодородия серых лесных почв северной лесостепной зоны РБ. Уфа, 1997; Опыт и проблемы аграрной реформы и пути социально‑экономического развития сельского района. Уфа, 2000.

## Һылтанмалар
*
Йәрмөхәмәт (Бөрйән районы)

**Йәрмөхәмәт (рус.** Ярмухаметово, Мазалы)— Башҡортостандың Бөрйән районындағы юҡҡа сыҡҡан  ауылдарының береһе..  XIX быуаттың беренсе яртыһында  6-сы кантондың 10-сы йортона ингән. 1864 йылдан  4-се Бөрйән улусы составында булған.  1919 йылдан ул Йылайыр кантонының Бөрйән улусына инә.  1930 йылдан — Бөрйән районы составында булған.

## Тарихы
Исәнғазы ауылының ерҙәрен Ҡананикольск  һәм Вознесенка заводтары тарафынан ҡыҫырыҡлана башлағас,  Маҙалы шишмәһенең Ағиҙел йылғаһына ҡушылған  ерҙә, Маҙалы туғайында  12 йорттан торған  утарға нигеҙ һалалар. 1834 йылда  утар ҙурайып, . Йәрмөхәмәт (Маҙалы) ауылын барлыҡҡа килтерә.  

Ауылға атама  уға башлап  нигеҙ һалыусы  - Йәрмөхәмәт Йәнсурин  (икенсе документта уның фамилияһы  Зианчурин (Ейәнсурин) тип яҙылған. Улдары Ҡаһарман, Ҡахатаран, Әхмәтйән.  Йәрмөхәмәт Йәнсурин  — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ике хәрби миҙал менән бүләкләнгән.
Ауылда  1859 йылда —120 кеше, 1920 йылда   345 кеше йәшәгән. Халҡы ярым күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 60 кеше 80 ат, 60 һыйыр, 16 һарыҡ һәм 18 кәзә тотҡан. Уларҙың береһе генә 8 ботҡа яҡын яҙғы иген сәселгән.

## Һылтанмалар
*Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. - Уфа, Китап, 2009. - 744 с. Страница 45.
Наҙарғол (Күгәрсен районы)

**Наҙарғол** (Күгәрсен районы) — Күгәрсен районындағы бөткән ауыл.

## Тарихы
Назарғол ауылына XVIII быуаттың 80-се йылдарында нигеҙ һалына. 1795 йылда ауылда 6, утарҙа — 2 йорт була, бөтәһе 29 кеше йәшәй.

X ревизияла 19 йорт һәм 124 кеше күрһәтелгән. 1920 йылда 37 ихатала 178 башҡорт йәшәгән.

1838 йылда хәрби топограф тасуирламаһы буйынса Назарғол ауылы икенсе исемгә эйә була — Сайыр. Ул Мәтәүтамаҡ күле буйында бер урам булып урынлаша. 14 хужалыҡҡа 190 йылҡы тура килгән, һыйыр малы — 90, һарыҡ — 160 баш. Шул уҡ ваҡытта 69 кешегә 288 бот яҙғы иген сәселгән.

Ауыл Назарғол Ғәлин исемен йөрөтә (1728—1813). Уның 1782 йылғы улы Аллағыуат, Аллағыуаттың балалары: Теләүбирҙе, Йәрмөхәмәт, Динмөхәмәт.

## Топонимикаһы
* Башҡарҙы: Ишкинин Данис, етәксеһе: Ишкинина Филүзә Тимерхан ҡыҙы. Наҙарғол ауылының ер-һыу атамалары.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Уразбаева Зәкиә Ғәрифйән ҡыҙы

**Уразбаева Зәкиә Ғәрифйән ҡыҙы** (13 сентябрь 1946 йыл) — башҡорт телсеһе. Филология фәндәре кандидаты
Әхмәт Ниязи бей

**Әхмәт Ниязи бей Реснели** (, 1873 — 17 апрель 1913) — Ғосман империяһының хәрби хеҙмәткәре һәм сәйәсмәне. 1908 йылда Йәш төрөктәр революцияһын ойоштороусыларының береһе.

## Биографияһы

Сығышы менән албан. Ниязи бей 1873 йылда Ғосман империяһы (хәҙерге Төньяҡ Македонияның) Ресен ҡалаһында тыуған һәм шуғала **Реснелы** ҡушаматын йөрөткән. Әрме хеҙмәте барышында подполковник званиеһын (кол-агасы) ала. «Берләшеү һәм прогресс» партияһының Битола комитеты менән бәйле була һәм Македонияның йәш төрөктәр хәрәкәте вәкилдәре араһында абруйлы шәхес була. 1908 йылдың 3 июлендә Ниязи бей үҙенең бүлеге менән бергә ғосман солтаны Әбделхәмит II хөкүмәтенә ҡаршы сыға, шулай итеп Йәш төрөктәр революцияһы башлана.

5 июлдә Ниязи бей Дебар, Преспа, Струга, Ресен һәм Охрид ҡалаларының христиан халҡына прокламация нәшер итә, унда йәш төрөктәр менән берләшеп солтан абсолютизмына ҡаршы көрәшергә саҡыра. Яне Санданский македондарҙан беренсе булып Ниязи бейҙы хуплай.

1909 йылда Ниязи бей Босниянан мосолман ҡасаҡтарға ярҙам итеү маҡсатында төрөк ауылдарында мөхәджир һалымын йыя.

1911 йылда Ниязи бей Триполитанияла Итальян-төрөк һуғышында ҡатнаша.

### Үлеме
1913 йылдың 17 апрелендә Ниязи бей Истанбулға юл тотҡанда солтан һаҡсылары тарафынан Влёра ҡалаһында үлтерелә. Ихтимал булған заказсылар буйынса төрлө версиялар бар.

## Конак
Ресен һарайы (*конак*) — Ниязи бейҙың 1904—1912 йылдарҙа төҙөлгән күренекле архитектура ҡомартҡыһы, һуңыраҡ мәҙәниәт йорто.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Яҡшығол (Бөрйән районы)

**Яҡшығол**— Башҡортостандың Бөрйән районындағы юҡҡа сыҡҡан ауылдарының береһе. Ауылдың тағын бер атамаһы —Тәтегәс.
## Тарихы
Ауылға нигеҙҙе 1812 йылда  хәҙерге Баймаҡ районына ҡараған Икенсе Этҡол ауылы кешеләре һалған. Ағиҙел  йылғаһы яры  буйында буйлап ултырғандар.

Ул саҡта 17 ғәилә күсеп килгән. 1859 йылда халҡының һаны  200 кешегә еткән. 1920 йылда 35 хужалыҡта 171 кеше йәшәгән.

Халҡы малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 33 йортта йәшәгән 178 кешегә 170 ат, 150 һыйыр, 10 һарыҡ, 11 кәзә тура килгән. Кемдер 3 солоҡ булған һәм 16 бот ужым һәм 24 бот яҙғы иген сәселгән.

Был ауыл кешеләренән бер нисәүһе һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан була. 1805 - 1807 йылдарҙа Франция һәм Польша территорияһында француздарға ҡаршы арьергард һуғыштарҙа 2-се башҡорт полкы менән  Даут Иҫәнбирҙин ҡатнаша. 

15-се башҡорт полкы яугирҙары - Исмәғил Бәхтийәров, Исмәғил Иҫәнбердин, Байгилде Ишҡол, ағалы-энеле Ғөбәйҙулла Ҡолгәрәев иҫән-һау тыуған яҡтарға әйләнеп ҡайтҡан.

1925 йылда бары 15 хужалыҡ ҡына ҡалған. Аслыҡтан һуң 20 хужалыҡ юҡҡа сыҡҡан.
## Һылтанмалар
*Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. - Уфа, Китап, 2009. - 744 с. Страница 45.
Хмелёв Анатолий Павлович

**Хмелёв Анатолий Павлович** (12 март 1937 йыл) — хеҙмәт ветераны, тау инженеры. 1982 йылдан Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш инженеры, 1989 йылдан — директор, 1992—1998 йылдарҙа — генераль директоры. Рәсәй Тау фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1994), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған шахтёры (1994), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974), Халыҡтар Дуҫлығы (1991) һәм «Почёт Билдәһе» (1979) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Анатолий Павлович Хмелёв 1937 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы районы Күтәрем ауылында тыуған.

Урындағы мәктәптә урта белем алғандан һуң Свердловск тау институтына уҡырға инә һәм «тау инженеры» һөнәре буйынса уны 1959 йылда тамамлай.

Йүнәлтмә буйынса хәҙерге Ырымбур өлкәһендәге Гай тау-байыҡтырыу комбинатына ебәрелә, 1976 йылғаса унда участка мастеры, участка начальнигы, карьерҙың техник етәксеһе, карьер начальнигы һәм рудниктың баш инженеры, комбинаттың баш инженерының тау эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй.

1976—1981 йылдарҙа – Монголия Халыҡ Республикаһындағы «Эрдэнэт» совет-монгол уртаҡ тау-байыҡтырыу комбинатының махсус шахта төҙөү участкаһында баш инженер һәм рудник начальнигы була. 

1982 йылда Башҡорт АССР-ының Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш инженеры итеп тәғәйенләнә, 1989 йылда — директор итеп ҡуйыла,  1992—1998  йылдарҙа — генераль директоры вазифаһында хеҙмәт һала.

## Ғилми хеҙмәттәре
20-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм биш уйлап табыу авторы, шул иҫәптән:
* Минеральные ресурсы Учалинского горно-обогатительного комбината. — Уфа, 1994 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡотой (Саҡмағош районы)

**Ҡотой** — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы бөткән ауыл.
## Тарихы
Башҡорттарҙың Ҡыр-Йылан ерҙәрендә Баҙы йылғыһы буйында типтәрҙәр Ҡотой ауылын төпләй. Был турала Үҙәк тарихы архивында яҙма һаҡланған.

1703—1784 йылдарҙа йәшәгән Йәғәфәр Ҡотойов һәм ейәндәре (1730 йылғы Хәмзә, 1766 йылғы Әмирхан) тәүге килеп ултырыусылар булараҡ билдәле.

1762 йылда 56, 1783 һәм 1795 йылдарҙа — 106, 1834—282, 1859 йылда — 446, 1870—558, 1920 йылда — 1111 типтәр йәшәгән.

Бөгөнгө көндә ауыл юҡҡа сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий  
## Сығанаҡтар

*
Бикташ (Бөрйән районы)

**Бикташ** – Башҡортостандың Бөрйән районындағы юҡҡа сыҡҡан ауылдарының береһе. Боронғо атамаһы – Шәйек тамағы.
## Тарихы
Ғәлиәкбәр менән Исламбай ауылдары араһындағы бөткән ауыл. Ғәлиәкбәрҙән үрҙәрәк, Нөгөш йылғаһы буйында урынлашҡан булған. 

Башлап күсеп ултырыусы  76 йәшлек Бикташ Тойғонов (1758-1839 йылдар.) булған. Уның улдары Динмөхәмәт, Юлмөхәмәт, Ҡужәхмәт, Хажиәхмәт ошо ауылда йәшәгән. 

1812-1814 йылда Ватан һуғышында үрәтник Дәүләтҡол Ҡуланаев, Динмөхәмәт Бикташев икешәр көмөш миҙал менән бүләкләнгән. Рядовойҙар  Алтынча Тәүлин, Истан Ишмөхәмәтов 1806-1807 йылдарҙа  Пруссияла һәм  Польшала француздарға  ҡаршы һуғыша (ул осорҙа, улар Тимер ауылында йәшәгәндәр).

1834 йылғы йәниҫәп буйынса ауылда  57 ир-ат, 60 ҡатын-ҡыҙ — барыһы 117 кеше йәшәгән. 1850 йылғы рәүиздә 59 ир-ат, 53 ҡатын-ҡыҙ – барыһы 112 кеше иҫәпләнә.

1859 йылда — 124, 1920 йылда 34 йортта  185 кеше йәшәгән. Йот йылының һөҙөмтәһе булып 22 йорт юҡҡа сыҡҡан. 1925 йылға 12 йорт ҡына иҫән ҡалған.

Халыҡтың төп кәсебе малсылыҡ  булған. Йәй етеү менән бикташлылар  Яҙғы, Көҙгө, Етмәҫ, Шәре башында, Урыҫай үҙҙәренең йәйләүҙәрен,  Көҙөшлө, Шәре, Нөгөш йылғалары буйында ҡышлауҙарын ҡорғандар.

Шәйек, Күгәүен йылғалары буйында Көләбә, Ҡыҫыҡ, Уҫаҡ ҡышлауҙары ла булған. Мал көтөү, сабынлыҡтар өсөн Ҡаратал, Күтәртмәле яландары, Кәзә, Әскәнйәр, Әңгәмә, Әрҙәкле, Ҡайын суҡы, Көлгөзәр, Йәнгәрәй,  Ҡалыу биттәре уңайлы булған

.Ағас эше, күмер яндырыу, дегет ҡайнатыу, аусылыҡ, солоҡсолоҡ, һал менән ағас сығарыу (Нөгөш буйлап) менән мәғшүл булғандар.

Уҙған быуаттың 40-сы йылдарында бөтә 20 йорт та йәйләүгә күсә торған булған. Уларҙа 120 ат, 58 һыйыр, 30 һарыҡ, 10 кәзә ҡарай; 10 солоҡ була. 117 кешегә 248 бот яҙғы иген сәселгән. Әммә игенселек төп кәсептәре булмаған. Күберәк  ауыл тирәһендә  киндер үҫтергәндәр.

## Һылтанмалар
*[Бөрйән районы Бикташ ауылы тарихы (бөткән ауыл)](https://ba.wikibooks.org/wiki/%D0%91%D3%A9%D1%80%D0%B9%D3%99%D0%BD_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_(%D0%B1%D3%A9%D1%82%D0%BA%D3%99%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB))
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. - Уфа, Китап, 2009. - 744 с. Страница 48.  
*Бикташ ауылы тарихынан
Савельев Владимир Андреевич

**Савельев Владимир Андреевич** (18 апрель 1947 йыл—5 ноябрь 2020 йыл) — театр актёры, мәҙәниәт эшмәкәре. 1990 йылдан хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры директоры, 1995—1997 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ().

## Биографияһы
Владимир Андреевич Савельев 1947 йылдың 18 апрелендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы Ҡаранторау ауылында тыуған. 1973 йылда Ҡазан дәүләт театр училищеһын тамамлай. Училищены тамамлағандан һуң Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт драма театры актеры булып эшләй. 1979—1982 йылдарҙа Республика рус дәүләт драма театрының художество-постановка бүлеген етәкләй, 1982 йылдан директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1989 йылда Башҡорт АССР-ы  Министрҙар Советының Өфөлә ике телле — башҡорт һәм рус — Йәш тамашасы театрын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителгәс, яңы асылған театрҙың директоры итеп тәғәйенләнә. 1995 йылдың февраленән 1997 йылдың декабренә тиклем Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының генераль директоры.2006—2007 йылдарҙа Ә.Абдразаҡов исемендәге «Башҡортостан» киностудияһында директор вазифаһын башҡарыусы, кино төшөрөү буйынса директор урынбаҫары була. Актёр 2020 йылдың 5 ноябрендә Өфөлә вафат була.

## Ижады
Башҡарған ролдәре: Рацер һәм Константиновтың «Тигеҙһеҙ никах» «(Неравный брак») — Кирилл, Кальдерендың «Мөхәббәт менән шаярмайҙар» — Дон Хуан, Шалевичтың «Хәҙер һәм мәңгелек» («Отныне и навсегда») — Стольников.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа исемдәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ().

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный портал Республики Башкортостан. Ушёл из жизни заслуженный работник РБ культуры Савельев Владимир Андреевич
* Башинформ. В Уфе скончался Савельев Владимир Андреевич
Мөхәмәтйәнов Әсфән Хөрмәт улы

**Мөхәмәтйәнов Әсфән Хөрмәт улы** (15 март 1937 йыл) — нефть һәм газ сығарыу объектарын төҙөү тармағы ветераны. 1963—1991 йылдарҙа «Главтюменнефтегазстрой» тресының баш технологы, махсус һәм субподряд эштәре идаралығының начальник урынбаҫары һәм начальнигы, трест начальнигының производство буйынса урынбаҫары. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Әсфән Хөрмәт улы Мөхәмәтйәнов 1937 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында тыуған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Наши Юбиляры: Мухаметзянов Асфан Хурметович. Региональный благотворительный общественный фонд «Ветеран нефтегазстроя» имени Б.Е.Щербины. Официальный сайт
Мостафина Светлана Анатольевна

**Мостафина Светлана Анатольевна** (8 апрель 1967 йыл) —  ғалим-математик. 1993 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты һәм хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2008 йылдан математика һәм информатика, 2009 йылдан — математик моделдәр әҙерләү кафедраһы мөдире, 2011 йылдан — физика-математика факультеты деканы. Физика-математика фәндәре докторы (2007), профессор. (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015), Рәсәй Федерацияһының  почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). 

## Биографияһы
Светлана Анатольевна Мостафина 1967 йылдың 8 апрелендә Һарытау өлкәһе ҡала тибындағы Татищево ҡасабаһында тыуған.

1989 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, шунда уҡ 1990 йылға тиклем эшләй.

1993 йылдан — Стәрлетамаҡ педагогия институты]], 2004—2012 йылдарҙа — З.Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы, 2012 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы

2008 йыл — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы математика һәм информатика кафедраһы мөдире, 2009 йылдан — математик моделләштереү, 2011 йылдан — физика-математика факультеты деканы.

2007 йыл — физика-математика фәндәре докторы, 2008 йылдан— профессор.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми тикшеренеүҙәре химик процестарҙың һәм реакторҙарҙың математик моделдәрен әҙерләүгә, программалаштырыуға арналған. Уның тарафынан реакция ваҡытында мөхиттең үҙенсәлектәре үҙгәреүен иҫәпкә алған ҡатмарлы каталитик реакцияларҙың матем. моделдәре, каталитик процестарҙы проектлау мәсьәләләрен сисеү өсөн оптималләштереүҙең ҡатнаш алымдары, һанса алгоритмдары һәм программа саралары уйлап табылған; химик процестарҙы сәнәғәт шарттарында үткәреүҙең оптималь режим һәм технологик параметрҙары билдәләнгән. Асыштары «*Каучук*» ЯАЙ‑нда, Нефтехимия һәм катализ институтында һ.б. индерелгән. 320‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 27 уйлап табыу авторы.
Хеҙмәттәре.:
* Сәнәғәт катализының реакцияһын моделләштереү һәм уларҙы үткәреүҙең оптималь шарттарын асыҡлай. — Өфө, 2006;
* Ҡатмарлы кинетик схемаларҙың теоретик- графовый ысулы редукцияһы . — Өфө, 2013 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015).
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011). 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғәниев Әлмир Әмир улы

**Ғәниев Әлмир Әмир улы** (24 октябрь 1940 йыл) — ғалим инженер-металлург. Техник фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001–2009 йылдарҙа иретеү производствоһы машиналары һәм технологияһы кафедраһы мөдире.

## Биографияһы
Ғәниев Әлмир Әмир улы 1940 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Миндәк ауылында тыуа. 

1963 йылда Свердловск ҡалаһында Урал политехник институтын тамамлай.

1963–1966 йылдарҙа – өлкән, төп инженер. 

1967–1969 йылдарҙа – Өфөлә Авиация технологиялары һәм производствоны ойоштороу ғилми-тикшеренеүның Урал филиалының кесе ғилми хеҙмәткәре 

1970–1972 йылдарҙа – Ленинград политехник институтының аспиранты 

1973 йылдан – Өфө авиация институтында уҡыта – ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор. 
 
2001–09 йылдарҙа машиналар һәм иретеү производствоһы технологияһы кафедраһын етәкләй.

2000 йылда техник фәндәр докторы исеменә дәғүә итеп, «Повышение жаропрочности литейных никелевых сплавов с использованием методов активного и пассивного экспериментов» темаһына диссертация яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре утҡа сыҙамлы композициялы иретмәләрҙең синтезы, уларҙың утҡа сыҙамлылығын арттырыуҙың теоретик һәм технологик принциптарын эшләү менән бәйле. Ғәниев никель иретмәләренең 20-нән ашыу төрөн (СЖСИ-1, СЖС-2, УГАТУ-1, УГАТУ-2 һ.б.) аса, иретеү һәм газ турбиналы двигателдәрҙең көрәксәләрен УГАТУ-1 һәм СЖС-2 иретмәләренән ҡойоп яһау, изотермик штамповкалау өсөн инструменттарҙы ЖС95-ДУ иретмәһенән ҡойоп яһау, порошоктарҙы плакирлау юлы менән иретмәләр сығарыу һәм СЖСИ-1 иретмәһенән быраулау инструменттарын ҡойоп яһау технологияларын уйлап таба. Асыштары Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре пр-тиеларында индерелгән. 250-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 42 уйлап табыу авторы.

## Төп хеҙмәттәре
* Синтез сплавов. Ч.1. Физико-химические методы оптимизации состава сплавов. Уфа, 2000. (авторҙашта); 
* Теоретические основы синтеза композиционных сплавов. Уфа, 2008; 
* Математические основы синтеза композиционных сплавов. Уфа, 2008. А.С.Горюхин
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)

**2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу** — 2002 йылдың 9 октябренән 16 октябренә тиклем үткәрелгән хәҙерге Рәсәй тарихында беренсе халыҡ иҫәбе алыу.

БМО стандарттары буйынса 10 йылға бер халыҡ иҫәбен алыу үтергә тейеш.. Хәҙерге Рәсәй территорияһында үткән халыҡ иҫәбен алыу 1989 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу сиктәрендә РСФСР булған осорҙа үткәрелә, киләһе халыҡ иҫәбен алыу 1999 йылда үткәрелергә тейеш була, әммә төрлө сәбәптәр арҡаһында ул кисектерелә һәм һөҙөмтәлә, шулай уҡ Рәсәй Президенты Владимир Путин дәүләт комиссияһы ултырышында уны 2003 йылдың ғинуарына күсерергә тәҡдим итһә лә, халыҡ иҫәбен алыу 2002 йылдың октябрендә үткәрелә. 

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу «Рәсәй граждандары өсөн уңайлы һәм уңайлы торлаҡ», «Агросәнәғәт комплексын үҫтереү» милли проекттарын тормошҡа ашырыу өсөн аныҡ фәнни-статистик база булдырыуға булышлыҡ итә. Халыҡ иҫәбен алыу Рәсәйҙәге демографик көрсөктө ышаныслы иғлан итте, һәм уның һөҙөмтәләре был өлкәләге дәүләт сәйәсәтен төҙәтергә мөмкинлек бирҙе.: уның һөҙөмтәләре буйынса  әсәлек капиталы программаһы әҙерләнде.

2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу сығымы яҡынса 4,8 миллиард һум тәшкил итте..

## Иҫәп алыуға әҙерлек
1989—2002 йылдарҙа Рәсәйҙә, Чечен Республикаһы халҡынан башҡа, 1994 йылдың 14 февраленән 23 февраленә тиклем халыҡтың 5 процентын иҫәпкә алыуға өлгәште..

1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға әҙерләнеү маҡсатында 1995 йылда Бөтә Рәсәй статистиктар кәңәшмәһе ойошторола һәм 1996 йылдың ноябренә һынау иҫәбен алыу проекты планлаштырыла, әммә һынау тик 1997 йылдың 14 февраленән 21 февраленә тиклем генә үткәрелә, был 14 февралдә сәғәт 0-дә киҫкен мәлде күрһәтә.. Рәсәй Федерацияһының дүрт төбәгендә 307 мең кешене иҫәпкә алына. Халыҡ иҫәбен алыуҙы 1999 йылдың 16 февраленән 23 февраленә тиклем, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1994 йылдың 15 апрелендәге 326-сы ҡарарына ярашлы, шул уҡ йылдың ноябрендә һәм 2000 йылдың октябренә йомғаҡлау һөҙөмтәләрен алыу менән үткәреү планлаштырыла.. 

Артабан 2000 йылдың 11 октябренән 18 октябренә тиклем Мәскәүҙең Көнсығыш административ округы Преображенский районында, Мәскәү өлкәһе Красногорский районында һәм Владивостоктың Фрунзе районында 100 мең кеше йәшәгән райондахалыҡ иҫәбен алыу үткәрелә..

Дефолт арҡаһында 1999 йылда халыҡ иҫәбен алыуҙан баш тартыу тураһында ҡарар сығарыла, шул уҡ ваҡытта яңы даталар билдәһеҙ булып ҡала, һуңынан даталар тәүге тапҡыр 2000 йыл тип үҙгәртелә, һуңыраҡ — 2001 йылда һәм 1999 йылдың 22 сентябрендә халыҡ иҫәбен алыуҙы 2002 йылда үткәреү тураһында ҡарар сығарыла. 

## Халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре

### Халыҡ һаны
Халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәй халҡы, 1989 йыл менән сағыштырғанда, 1,8 млн кешегә кәмегән һәм 145 166 кеше тәшкил 731.

## Сығанағы

## Һылтанмалар

*  
*  («Ватан яҙмалары», № 4 (19) 2004)
* *С Максудов*  (Демоскоп)
*  (Демоскоп)
* 
* Ҡаласыҡ №5 (2002) - бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу