Покемон

**Покемон** , ,  тигәндән — «кеҫә монстры»}} — популяр медиафраншиза, Сатоши Таджири тарафынан 1996 йылда эшләнгән. «Покемон» тауар тамғаһына видеоуйындар эшләүсе эре фирмаларҙың береһе булған Nintendo хужа. «Покемон» иң башта Game Freak студияһы эшләгән парлы уйын булараҡ барлыҡҡа килә, тиҙҙән компьютер уйындары сериялары араһында донъяла киң таралғанлығы буйынса, Nintendo'ның тағы бер уйындар серияһы булған Mario'нан ғына ҡалышып, икенсе урынды биләй. 2020 йылда «Покемо́н» франшизаһының дөйөм хаҡы 95 миллиард АҠШ доллары кимәлендә баһалана һәм ул бөтә медиафраншизалар тарихында иң табышлыларҙың береһе һанала. Уйын мотивтары буйынса аниме төшөрөлгән, ул донъяла иҫ киткес ҙур уңыш менән файҙалана, шулай уҡ коллекцион кәрт уйыны манга һәм башҡа эйәрсен тауарҙар һатыла. 2016 йылдың июленән iOS менән Android өсөн сығарылған һәм покемонды виртуаль өҫтәмәле реаль донъяла интерактив аулауҙан торған Pokémon Go уйыны донъяла киң таралды һәм ижтимағи шаңдау тапты.

«Покемон» һүҙе ғәҙәттән тыш һәләттәргә эйә йән эйәһен аңлата. Әлеге ваҡытта покемондың 893 төрө бар. "Покемон"дың уйлап сығарылған тарихында покемондар тренеры тип йөрөтөлгән кеше уларҙы башҡа тренерҙарҙың покемондарына ҡаршы алышырға өйрәтә. Алыш покемондарҙың береһе һуштан яҙып ауғанға йә уның тренеры бирелгәнгә тиклем бара, хәл үлемгә тиклем еткерелмәй. Ҡағиҙә булараҡ, көслө, тәжрибәле тренерҙар хөрмәт менән файҙалана.

## Төп мәғлүмәт
Уйлап сығарылған «Покемон» донъяһы хәҙерге заман альтернативаһы антуражында эшләнгән, әммә был донъяла үҙенсәлекле заттар — покемондар йәшәй. Покемондар ярайһы уҡ аҡыллы, ҡайһылары һөйләшә белә. Төрлө төрҙәре бар (әле уйындар, манга һәм аниме буйынса 805-тән ашыу төрө билдәле) һәм ғәҙәттән тыш һәләттәргә эйәләр: төрлө төрҙә төрлөсә, бынан тыш, улар төрлө типтарға — төрлө стихияға бәйле категорияларға ҡарай. Покемон тибына бәйле уға билдәле бер стихия һәләте хас, ниндәй төр һөжүмгә ҡаршы тора алыуы йәки көсһөҙлөгө һөжүменә ҡаршы тора алыуы бәйле; мәҫәлән, ут покемонына үлән йә боҙ төрҙәре ҙур зыян килтерә алмай, ләкин ул һыу йә таш һөжүмдәре алдында көсһөҙ. Покемон юер юлы ике типҡа ҡарай ала, ул сағында уларҙың һәләттәренә һәм үҙенсәлектәренә эйә була. Әгәр покемон алышта еңһә, ул тәжрибә ала, тәжрибәһе күбәйгән һайын уның кимәле һәм характеристикалары күтәрелә. Билдәле бер шарттарҙа яны (ниндәй ҙә булһа кимәлгә өлгәшкәндә, предмет ҡулланғанда) покемон эволюцияға бирелә ала — алдынғыраҡ формаға инә, яңы форма иһә алдағыһынан көслөрәк була һәм үҙ аллы төр иҫәпләнә.

Покемон тренеры булған кешеләр уларҙы башҡа тренерҙарҙың покемондары менән алышҡа әҙерләй. Тренерҙар үҙҙәре алыштарҙа туранан-тура ҡатнашмай: тик покемондар һуғыша, хужалары уларға ниндәй һөжүм йә һәләт ҡулланырға команда бирә. Алыш бер тренерҙың бөтә покемондары һушын юғалтып йығылып бөткәнсе йә бер тренер бирелгәнсе дауам итә, алыштар бер ҡасан да үлемгә тиклем бармай. Иң яҡшы тренеры тип үҙ покемондарын һәйбәт хәстәрләгән тренер таныла — кешенең йорт хайуандары ураһында хәстәрлек күреүенә аллюзия . Ғәҙәттә, яңы покемондарҙы тренер иректән тотоп ала: үҙенең покемондары ярҙамында ҡырағай покемонды еңә, шунан уға покебол ырғыта, покебол — шар рәүешендәге ҡулайламаһы, покемондарҙы күсереп йөрөтөү өсөн тәғәйенләнгән. Әгәр ҙә ҡырағай покемон покеболдан ысҡына алмаһа, ул тренерға күсә. Покемондарҙың һаны сикләнмәй, әммә алты ғына затты күсереп йөрөтөргә була, ҡалғандары махсус һаҡлағыста тора, уларҙы теләһә ҡайһы ваҡытта алырға була. Ҡайһы саҡта тренерҙар покемондары менән алмаша: алмашыу — төп уйындар серияһында мөһим уйын өлөшө булып тора. Тренерҙар покемон алыштары үткәрә, улар күп йәһәттән реаль донъялағы спорт ярыштарына оҡшаш. Покемондарҙы күнектереүҙән ғәмәли файҙа юҡ, әммә ул тренерҙа яуаплылыҡ, йыйнаҡлыҡ, хәлгә инә белеү, планлаштырыу оҫталығы тәрбиәләй .

Күп тренерҙарҙың Покедексы бар, Покедекс — покемондар тураһында бөтә белешмә тупланған кеҫә электрон энциклопедияһы. Тренер күреп ҡалыу менән покемон тураһында мәғлүмәт Покедексҡа эләгә, покемон тотолһа, уның тураһында тулы мәғлүмәт алып була. Төп серия уйындарында Покедексты һәр покемон тураһындағы мәғлүмәт менән тулыландырыу, йәғни алмашыу, аулап тотоу, эволюцияландырыу юлдары менән уйында булған һәр покемонды ҡулдан үткәреү төп маҡсат һанала. Тренерҙың икенсе маҡсаты — иң көслө тренерҙарҙың береһе, покемон Оҫтаһы булыу.

## Составы

### Видеоуйындар
Сығыу хронологияһы буйынса уйындар серияһын быуындарға бүләләр. Һәр быуын төп сериялағы бер пар уйындың портатив уйын системаһына сығыуынан башлана. Ҡағиҙә булараҡ, был ике уйын бер-береһенән аулана торған покемондар менән генә айырыла. Әлеге ваҡытта һигеҙ быуын бар. Һәр быуындан покемондарҙың төрҙәре күбәйә һәм уйынға яңылыҡтар индерелә бара. Төп уйындар серияһы япон ролле уйындар жанрынла эшләнгән, ә күп һанлы тармаҡ уйындар төрлө жанрҙарҙа була.
ImageSize = width:260 height:550
PlotArea = left:50 bottom:10 top:10 right:0

DateFormat = yyyy
Period = from:1996 till:2016
TimeAxis = orientation:vertical order:reverse
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1996
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1996

Colors =
 id:blue value:rgb(0,0,0)
 id:red value:rgb(0.9,0.05,0.05)

# there is no automatic collision detection,
# so shift texts up or down manually to avoid overlap

Define $dx = 25 # shift text to right side of bar

# shift texts up or down when two have same year

Define $up = shift:($dx,1)
Define $dw = shift:($dx,-8)

PlotData=
 bar:Games anchor:till color:yellow width:15 textcolor:blue align:left fontsize:S mark:(line,white) shift:($dx,-4)
 from:1996 till:2016
 at:1996 text:"Red, Green и Blue"
 at:1998 text:"Yellow"
 at:1999 text:"Gold и Silver"
 at:2000 text:"Crystal"
 at:2002 text:"Ruby и Sapphire"
 at:2004 text:"FireRed и LeafGreen"
 at:2005 text:"Emerald"
 at:2006 text:"Diamond и Pearl"
 at:2008 text:"Platinum"
 at:2009 text:"HeartGold и SoulSilver"
 at:2010 text:"Black и White"
 at:2012 text:"Black 2 и White 2"
 at:2013 text:"X и Y"
 at:2014 text:"Omega Ruby и Alpha Sapphire"
 at:2016 text:"Sun и Moon"


#### Төп серияһы

##### Беренсе быуын
Башта «Покемон» Game Boy портатив уйын системаһы өсөн ике видеоуйын булараҡ барлыҡҡа килә, уларҙы 1996 йылда Game Freak сиудияһы эшләй. Серияның тәүге уйындарында, *Pokémon* *Red* һәм *Green* (көнбайыш сығарылышта — *Red* һәм *Blue*), 151 покемон төрө була, ә ваҡиғалар уйлап сығарылған Канто төбәгендә бара. Мотивтар буйынса аниме сыҡҡас, *Pokémon Yellow* тигән уйын эшләнә, ул анимеға нығыраҡ яҡын *Red* һәм *Blue* уйындарынан тора. Элгәрге уйындар уңышы тулҡынында Nintendo 64 уйын приставкаһы өсөн *Pokémon* *Stadium* уйынын сығара, унда уйынсыға, покемондар командаһын һайлап, алыштарҙа билдәле бер ҡағиҙәләр буйынса уйнарға кәрәк була. Һуңыраҡ *Pokémon Stadium 2* барлыҡҡа килә, ул көнбайыш илдәрендә *Pokémon* *Stadium* булараҡ билдәле. Унда покемондарҙың 151 төрө була.

##### Икенсе быуын

Pokémon Gold  һәм Silver'ҙа, *Red*, *Blue* һәм *Yellow* сиквелында, яңылыҡтар күп була, улар серияның артабанғы уйындарында ла ҡулланыла, мәҫәлән, реаль ваҡытта көн һәм төн алмашыныуы, покемондарҙың енес буйынса бүленеше, балҡыусы покемондар, шулай уҡ Покегир — мобиль телефон, календарь, карта һәм радиоалғыстар функцияларын башҡарыусы аппарат. Шулай уҡ покемон төрҙәре һаны арта һәм 251-гә етә. *Gold* һәм *Silver* ваҡиғалары Джото төбәгендә бара, Кантоға ла барып сығыу мөмкинлеге була. *Gold* һәм *Silver* сыҡҡас, *Stadium Pokémon* дауамдары ла тәҡдим ителә: *Pokémon Stadium 2*, Японияла ул *Pokémon Stadium GS* тигән исем менән билдәле, шулай уҡ *Pokémon Crystal*. *Crystal*'да тәүләп покемондарҙың һуғышы анимацияһы, ҡыҙ персонаж өсөн уйнау, шулай уҡ Алыштар Башняһы барлыҡҡа килә.

##### Өсөнсө быуын
2002 йылдың 21 ноябрендә өсөнсө быуындың тәүге уйындары — Pokémon Ruby  һәм Sapphire — сыға. Уларҙа ваҡиғалар Хоэнн төбәгендә, Канто һәм Джото төбәгенән алыҫта, бара. Яңылыҡтар: покемондарҙың яңы 135 төрө (өсөнсө быуында улар бөтәһе 386), еләк үҫтереү мөмкинлеге, покемон конкурстары, икәүгә икәү алыштары (элек һәр яҡтан берәр генә покемон алыша). 2004 йылдың мартында Nintendo GameCube приставкаһы өсөн *Pokémon* *Colosseum* эшләнә: стационар консолдә «Покемон» ғаләме буйынса беренсе япон ролле уйыны. Оҙаҡламай *Pokémon Box Ruby Sapphire* һатыла башлай, ул уйын түгел, әммә уның ярҙамында Game Boy Advance өсөн уйындарҙа тотолған покемондарҙы GameCube хәтер картаһында һаҡларға мөмкин була. Ошо уҡ йылда Pokémon FireRed  һәм   LeafGreen сыға, улар серияның тәүге уйындары *Red Pokémon* һәм *Pokémon Blue* ремейкы була. *FireRed* һәм *LeafGreen* *Ruby* һәм *Sapphire* движогында эшләнә, һәм шунлыҡтан уларҙа күп ҡулланыусы уйыны мөмкинлеге тыуа. Ремейкта Севии утрауҙары, шулай уҡ серияла беренсе тапҡыр — уйын ярҙамында сым буйынса Game Boy Advance Wireless Adapter ярҙамында сымһыҙ протокол буйынса күп ҡулланыусылы уйын мөмкинлеге барлыҡҡа килә. 2005 йылдың апрелендә *Emerald Pokémon* — *Ruby* һәм *Sapphire*ға өҫтәмә — барлыҡа килә. Уның төп айырмалары — бер аҙ киңәтелгән сюжет һыҙығы, покемондарҙың *Crystal*дағы кеүек анимацияһы (шул ваҡыттан ул серияның стандартына әүерелә), шулай уҡ яңы локация — Хәрби Рубеж барлыҡҡа килә, унда алыштар ете төрлө махсус дисциплина буйынса айырым ҡағиҙәләр буйынса үтә. *FireRed* һәм *LeafGreen* кеүек үк *Emerald* та сымһыҙ бәйләнеш менән эшләй. *Emerald* сыҡҡандан һуң, *Pokémon XD: Gale of Darkness* , *Colosseum*дың дауамы,  донъя күрә.

##### Дүртенсе быуын
2007 йылдың апрелендә Nintendo DS портатив системаһы өсөн дүртенсе быуындың тәүге уйындары булған   Pokémon  Diamond һәм Pear  релизы үтә. Төп серияла тәүге тапҡыр өсүлсәмле графика ҡулланыла, покемондар Интернет аша һуғыша һәм үҙгәрә ала башлай, шулай уҡ покемондарҙың яңы 107 төрө барлыҡҡа килә. Уйын хәрәкәттәре Синно төбәгендә бара. Ошо уҡ йылдың июнендә Nintendo Wiiҙа «Покемон» буйынса беренсе уйын — *Revolution Pokémon Battle* сыға. Унда *Pokémon Stadium* һәм *Pokémon Stadium 2* идеяһы дауам ителә. 2008 йылдың апрелендә WiiWare өсөн *My Pokémon Ranch* барлыҡҡа килә. 2009 йылдың мартында *Pokémon* *Platinum* сыға*.* Уға яңы мини-уйындар, локациялар, *Emerald*тағы кеүек Хәрби Рубеж индерелә. 2010 йылда  Pokémon HeartGold һәм  SoulSilver  — икенсе быуын уйындары *Gold* һәм *Silver*ҙың Nintendo DS өсөн ремейктары барлыҡҡа килә. *HeartGold* һәм *SoulSilver* комплектына Покеволкер — аҙым үлсәгес инә, уның хәтеренә уйындағы покемондарҙы тейәп була. Аҙым үлсәгес ни тиклем күберәк аҙым иҫәпләһә, уға тейәлгән покемон шул тиклем күберәк тәжрибә туплай.

##### Бишенсе быуын
2010 йылдың 18 сентябрендә  Pokémon Black һәм White  — бишенсе быуындың беренсе уйындары сыға. Унда покемондарҙың 156 яңы төрө, йыл миҙгелдәре алмашыныу, өскә өс алыштары инә. Бишенсе быуындың хәрби хәрәкәттәре Юнова төбәгендә бара, элгәрге төбәктәрҙән айырмалы, ул Японияла түгел, ә Нью-Йорк (АҠШ) тирәһендә. 2012 йылдың июлендә Японияла  Pokémon  Black 2 һәм White 2, *Black* һәм *White*'тың дауамы сыға.

##### Алтынсы быуын
2013 йылдың 8 ғинуарында Nintendo Nintendo 3DS өсөн алтынсы быуын уйындарын —  Pokémon "mwAR8"  һәм "mwASA" уйындарын — тәҡдим итә. Уйындар бөтә донъяла 2013 йылдың октябрендә бер юлы сыға. Алтынсы быуында тәүләп Францияла нигеҙләнгән Калос төбәге барлыҡҡа килә. Был уйындар тулыһынса өс үлсәмле графикала эшләнгән тәүге уйындар була. «Покемон» ғаләменә һәм уйын механикаһына күп яңылыҡтар индерелә: тылсымлы покемондар, покемонға ваҡытлыса үтә көслөгә әүерелеү мөмкинлеген биргән мега-эволюциялар, үҙеңдең уйын персонаждарының ҡиәфәтен һәм кейемен алмаштырыу мөмкинлеге, осар покемондар ғына ҡатнаша алған «һауа һуғыштары», покемондың кәрәкле таҫылдарын арттырырға мөмкинлек биргән «супер-күнекмә» һәм Pokémon Amie — уйынсыға үҙ покемоны менән бәйләнештә тороу мөмкинлеген биргән мини-уйын.
2014 йылда Nintendo 3DS өсөн Pokemon Omega Ruby һәм Pokemon Alpha Sapphire — өсөнсө быуындың *Ruby* һәм *Saphire* уйындары ремейкы — сыға.

##### Етенсе быуын
2016 йылдың 25 февралендә Nintendo 3DS системаһы өсөн етенсе быуын уйындары — *Pokémon Sun һәм* *Moon* тәҡдим ителә. Уларҙа һәр версия өсөн эксклюзив покемондар бирелә. *Pokémon Sun* шулай уҡ Nintendo 3DSсистемаһына ҡуйылған ваҡытта хәрәкәт итә, ә *Moon Pokémon* уйындары шул ваҡыттан 12 сәғәткә сигендерелгән була. Уйындар 18 ноябрҙә Японияла һәм АҠШ-та, 23 ноябрҙә Европала сыға. Йәнә серле йән эйәләре — ультрағифриттәр индерелә, улар бик көслө була һәм кешеләргә лә, покемондарға ла ҡурҡыныс менән янай. Уйындар Гавайҙағы  Алола төбәгендә бара. Pokémon Amie'ға ҡайһы бер үҙгәрештәр индерелә, уйында был функция Pokémon Refresh тигән атама ала. HM функциялары менән алыу (Machine Hidden), һәм уны алмаштырырға Ride Poké килә. Был уйында покедекс итеп Ротомдекс (Rotom Pokédex) күрһәтелә. Күберәк эшләргә, яҙырға тураһында ябай мәғлүмәт ҡарағанда покемон. Ротомдекс һинең ғәмәлдәге урыныңды күрһәтә һәм башҡа персонаждар менән әңгәмәләргә ҡоролған картала билдәләр ҡалдыра.ң. Шулай уҡ ул Poké Finder'ҙы ҡулланыу мөмкинлеген бирә. Z-хәрәкәттәр — ҡеүәтле атакалар индерелә; алыштарҙың яңы форматы — Battle Royal һәм гиперкүнекмәләр барлыҡҡа килә.
2017 йылдың ноябрендә *Pokémon Ultra Sun* һәм  Ultra  Moon  сыға.

2018 йылдың 16 ноябрендә Nintendo Switch өсөн *Pokémon let 's Go* *Pikachu һәм Pokemon  let' s Go Eevee (Pokémon Yellow*'ҙың ремейктары) сығарыла. Уйындар ете төп классик уйын һәм *Pokémon Go* уйыны ҡатнашмаһынан ғибәрәт. Был уйындар төбәге — Канто. Беренсе быуындан 151 покемон (йәнә ике мистик покемон — Мелтан һәм Мелметал) ҡатнаша.

##### Һигеҙенсе быуын
2017 йылда Е3-тә Nintendo Switch өсөн серияның яңы төп уйындары анонслана. Pokémon Let’s Go Pikachu и Pokemon Let’s Go Eevee анонсы менән бергә яңы уйындарҙың 2019 йылда сығасағы иғлан ителә.

2019 йылдың 27 февралендә Pokémon Sword  һәм  Shield  уйындарының 15 ноябрҙә сығасағы анонслана.

### Аниме
Pokémon Red һәм Green уңыш ҡаҙанғас, башҡаларына ла аниме-экранлаштырыу эшләргә ҡарар ителә. Сериалды Oriental Light Magic студияһы төшөрә, финанс ярҙамын Nintendo, TV Tokyo һәм Shogakukan күрһәтә. «Покемон! Мин һине һайлайым!» тигән беренсе среия 1997 йылдың 1 апрелендә күрһәтелә. Шунан бирле 800-ҙән ашыу серия сыға, ул әле лә дауам итә. «Покемон» буйынса тулы метражлы фильмдар ҙа бар, ҡайһылары кинотеатрҙа күрһәтелә. Ҡыҫҡа метражлы фильмдар ҙа сыға. 2018 йылға ҡарата 20 тулы метражлы һәм 27 ҡыҫҡа метражлы фильм сыҡҡан.

## Барлыҡҡа килеү тарихы
Бала сағында геймдизайнер Сатоси Тадзири бөжәктәр йыйылмаһы эшләү менән мауыҡҡан була. Ул ваҡытта Японияла был шөғөл бик популяр була. Балалар тере бөжәктәрҙе аулай, йыя, бер-береһе менән алмаша. Ваҡыт үтеү менән Тадзири Токиоға күсә, унда компьютер уйындары менән етди мауыға.

90-сы йылдар башында Game Boy портатив уйын системаһы сыға. Тадзириҙың башында йән эйәләренә оҡшаш заттарҙы аулауҙан торған компьютер уйыны эшләү фекере тыуа. Һуңғараҡ был заттарҙы үҙ-ара һуғыштырыу идеяһы барлыҡҡа килә.

Башта проект *Capsule Monsters* («капсулалы монстрҙар») тип атала, әммә сауҙа маркаһын теркәү ҡыйынлығы арҡаһында тәүҙә уны *Capumon*, шунан *Kapumon* тиҙәр, ниһайәт, *Pocket Monsters* тигән атамаға туҡтайҙар. Таджири башта Nintendo уның уйынын ҡабул итмәҫ, тип уйлай, сөнки уның идеяһы компания етәкселегенә аңлашылып бөтмәй. Проектты эшләгән фирма Freak Game финанс кризисына тарый, Таджири хеҙмәткәрҙәренә түләй алмаҫ була, үҙе атаһының аҡсаһына көн итә. Әммә шул ваҡыт ярҙам килә: Шигеру Миямото, Таджириҙың бала саҡ кумиры, финанслауға аҡса бүлә.

## Иҫкәрмәләр

### Сығанаҡтарға һылтанмалар

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*