Андерсен Ханс Кристиан

**Андерсен Ханс Кристиан** (шулай уҡ рус телендә яҙыла. **Ганс Христиан**, , дан: [hans kʁæsdjan ˈɑnɐsn] (тыңлап); , Оденсе, Дания-Норвегия унияһы — , Копенгаген, Дания) — Дания прозаигы һәм шағиры, бөтә донъяға билдәле ололар һәм балалар өсөн әкиәттәр авторы: «Ерәнес өйрәк балаһы», «Королдең яңы күлдәге», «Дюймовочка», «Сыҙамлы ҡурғаш һалдат», «[Борсаҡ бөртөгө һәм Принцесса](https://ru.wikisource.org/wiki/ru:Принцесса%20на%20горошине%20(Андерсен/Ганзен))», «Оле Лукойе», «Ҡар королеваһы» һәм башҡалар.

## Биография
Ханс Кристиан Андерсен 1805 йылдың 2 апрелендә Фюн утрауындағы Оденсела тыуған. Атаһы ярлы аяҡ кейеме тегеүсеһе, ә әсәһе фәҡир ғаиләнән сыҡҡан кер йыуыусы була.

Бала бик нервылы, зирәк һәм эмоциональ була. Ул уҡыған саҡта мәктәптә балаларҙы физик язалағандар, шуға күрә малаай мәктәпкә барыуҙан ҡурҡҡан. Әсәһе уны язалау ҡулланылмаған хәйриә мәктәбенә уҡырға бирә.

### Балалыҡ йылдары
Ханс Кристиан Андерсен Фюн утрауындағы Оденсе ҡалаһында 1805 йылдың 2 апрелендә тыуған. Андерсендың атаһы *Ханс Андерсен* (1782-1816) ярлы башмаҡсы, ә әсәһе *Анна Мари Андерсдаттер* (1775-1833) ярлы ғаиләлә үҫкән кер йыуыусы булған.

Ул бик тынысһыҙ, хис-тойғоло һәм нескә күңелле булып үҫкән. Ул ваҡытта мәктәптәрҙә балаларҙы физик язалау ғәҙәти күренеш булған, шуның өсөн малай хатта мәктәпкә йөрөүҙән дә ҡурҡҡан, һәм әсәһе уны физик язалау ғәмәлдә ҡулланылмаған мәрхәмәт мәктәбенә уҡырға биргән (унда еврей балаларын да алған булалар). Ошо мәктәптең етәксеһе христианин Феддер Карстенс булғаны билдәле.

### Йәшлек йылдары
14 йәшендә Ханс Копенгагенға китә; әсәһе, улы ҡалала бер аҙ ғына булыр ҙа, кире ҡайтыр, тип ышанғанлыҡтан, уны ебәрергә йөрьәт итә. Әсә кеше улынан, уны һәм тыуған йортто ташлап китеүенең сәбәбен һорағас, йәш Ханс Кристиан шундуҡ былай тип яуаплай: «Күренекле кеше булып китер өсөн!».

Ханс Кристиан һонтор кәүҙәле, нәҙек оҙон ҡул-аяҡлы, оҙон муйынлы һәм шундай уҡ оҙон танаулы үҫмер булған. Шундай эффектлы булмаған төҫ-башына ҡарамай, йәлләү йөҙөнән Ханс Кристиан Дания Король театрына эшкә алына, һәм унда икенсе ролдәр уйнап йөрөй. Үҫмерҙең ҙур теләген күреп, уға яҡшы ҡарағанлыҡтан, уны уҡырға саҡыралар. Ярлы һәм нескә күңелле малайҙы үҙ күргән кешеләр Данияның короле Фредерик VI-ға мөрәжәғәт итәләр, һәм малайға Слагельс ҡаласығында, һәм аҙаҡ Эльсинор мәктәбендә ҡаҙна иҫәбенә уҡыу мөмкинлеген булдыралар. Мәктәптең уҡыусылары Андерсендан 6 йәшкә кесе булып сыға. Һуңғараҡ, уҡыу йортоноң ректоры яғынан һәр саҡ ҡаты тәнҡитләнгәнлектән, ул үҙенең мәктәптә уҡыған йылдарын тормошондағы иң ҡараңғы осоро тип хәтерендә һаҡлаған һәм ғүмеренең аҙағына тиклем шул ауыр иҫтәлектәре тәьҫирендә йәшәгән — ул ректорҙы үҙенең мәшхәр төштәрендә күргән. 1827 йылда Андерсен уҡыуын тамамлаған. Ғүмер ахырынаса, яҙғанда, күп һанлы грамматик хаталар ебәргән — Андерсен тулы грамоталылыҡҡа өлгәшә алмаған.

Андерсен бер ваҡытта ла өйләнмәгән һәм уның балалары булмаған.
## Ижады
1829 йылда Андерсен «Пешее путешествие от канала Холмен к восточной оконечности Амагера» фантастик хикәйәһен баҫтыра. Был китап уға билдәлелек килтерә. Андерсен бик күп әҙәби әҫәрҙәр яҙа, шул иҫәптән 1835 йылда уның «Әкиәттәр» китабы баҫылып сыға. 1840-сы йылдарҙа ул сәхнәғә ҡайтырға маташа, тик был уңышһыҙ барып бөтә. Шул уҡ ваҡытта ул үҙенең яҙыусылыҡ һәләтен раҫлай, «Книга с картинками без картинок» китабын нәшер итә.

1840-сы йылдарҙың икенсе яртыһында һәм артабанғы йылдарҙа Х. Андерсен драматург һәм романдар яҙыусы булып танылыу маҡсатында романдар һәм пьесаларын баҫтырып сығарыуын дауам итә

1871 йылда уның «Сказки в картинах» китабы буйынса тәүге балет премьераһы була. Премьера уңышһыҙ сығыуға ҡарамаҫтан, Андерсен үҙенең дуҫы һәм фрекерҙәше балетмейстер Август Бурнонвилгә Анкер премияһын алырға ярҙам итә.

67 йәшендә Андерсен, карауатынан ҡолап, йәрәхәттәр ала һәм зәғифләнә, артабан өс йыл буйына ныҡлап терелә алмай, 1875 йылдың 4 авгусында вафат була. Ул Копенгагенда Ассистэнс  зыяратында (Assistens Kirkegård) ерләнгән.
## Һанс Андерсен әкиәттәре башҡорт телендә
Һанс Андерсен әкиәттәре башҡорт теленә лә тәржемә ителеп торған.
Һуңғы баҫма - Ганс Христиан Андерсен. Хикәйәләр һәм тарихтар. Ул 2015 йылда "Инеш" нәшриәтендә донъя күргән. Бындағы тәржемәләр башҡорт телендәге  "Кластан тыш уҡыу китабы" серияһына ла индерелгән 

Йыйынтыҡҡа Гүзәл Ситдиҡова тәржемәһендә түбәндәге әҫәрҙәр ингән:

*Сыҙамлы ҡурғаш һалдат - Стойкий оловянный солдатик
*Ҡотһоҙ өйрәк бәпкәһе - Гадкий утенок
*Төймәкәй -Дюймовочка
*Боҙ батшабикә - Снежная королева
*Кейек аҡҡоштар - Дикие лебеди
*Королдең яңы кейеме - Новое платье короля
*Дауылдың алтаҡталарҙы алмаштырып сыҡҡаны - О том, как буря перевесила вывески. 
*Саҡматаш - Огниво
*Оле-Лукойе
*Принцесса һәм борсаҡ - Принцесса на горошине
*Сусҡа көтөүсе - Свинопас
*Күләгә - Тень
*Һыуһылыуҡай - Русалочка

## Фотогалерея


Рәсем:Hans Christian Andersen.jpg
Рәсем:Hans christian andersen 1869.jpg
Рәсем:HansChristianAndersen House.jpg| Андерсендың Оденстағы йорто
Рәсем:HC Andersen.jpg| Копенгагендағы һәйкәл
Рәсем:Hyldemoer ubt.JPG
Рәсем:H. C. Andersen grave 2.jpg| Андерсен ҡәбере


## Библиография

* «Das Marchen meines Lebens», автобиография Андерсена. Полное собрание его сочинений. Т. 1—2. Strassburg, neue Übersetztung mit Anmerkungen von Emil Ionas.

### Билдәле әкиәттәре

* Аисты (, 1839)
* Альбом крёстного (, 1868)
* Ангел (, 1843)
* Анне Лисбет (, 1859)
* Бабушка (, 1845)
* Блоха и профессор (, 1872)
* Блуждающие огоньки в городе (, 1865)
* Бог никогда не умрёт (, 1836)
* Большой морской змей (, 1871)
* Бронзовый кабан (быль) (, 1842)
* Бузинная матушка (, 1844)
* Бутылочное горлышко (, 1857)
* В день кончины (, 1852)
* В детской (, 1865)
* Весёлый нрав (, 1852)
* Ветер рассказывает о Вальдемаре До и его дочерях (, 1859)
* Ветряная мельница (, 1865)
* Волшебный холм (, 1845)
* Воротничок (, 1847)
* Всяк знай своё место! (Всему своё место) (, 1852)
* Вэн и Глэн (, 1867)
* Гадкий утёнок (, 1843)
* Ганс Чурбан (Дурень Ганс, Иванушка-дурачок) (, 1855)
* Два брата (, 1859)
* Две девицы (, 1853)
* Двенадцать пассажиров (, 1861)
* Дворовый петух и флюгерный (, 1859)
* Дева льдов (, 1861)
* Девочка со спичками (, 1845)
* Девочка, которая наступила на хлеб (Девочка, наступившая на хлеб) (, 1859)
* День переезда (, 1860)
* Дикие лебеди (, 1838)
* Директор кукольного театра (, 1851)
* Дни недели (, 1868)
* Домовой и хозяйка (, 1867)
* Домовой мелочного торговца (Домовой лавочника) (, 1852)
* Дорожный товарищ (, 1835)
* Дочь болотного царя (, 1858)
* Дриада (, 1868)
* Дюймовочка (, 1835) (см. также Дюймовочка (персонаж))
* Еврейка (, 1855)
* Ель (, 1844)
* Епископ Берглумский и его родичи (, 1861)
* Есть же разница! (, 1851)
* Жаба (, 1866)
* Жених и невеста ( или , 1843)
* Зелёные крошки (, 1867)
* Злой князь. Предание (, 1840)
* Золотой мальчик (, 1865)
* И в щепотке порой скрывается счастье (, 1869)
* Иб и Христиночка (, 1855)
* Из окна богадельни (, 1846)
* Истинная правда (, 1852)
* История года (, 1852)
* История одной матери (, 1847)
* Как буря перевесила вывески (, 1865)
* Как хороша! (, 1859)
* Калоши счастья (, 1838)
* Капля воды (, 1847)
* Ключ от ворот (, 1872)
* Кое-что (, 1858)
* Колокол (, 1845)
* Колокольный омут (, 1856)
* Колокольный сторож Оле (, 1859)
* Комета (, 1869)
* Красные башмаки (, 1845)
* Кто же счастливейшая? (, 1868)
* Лебединое гнездо (, 1852)
* Лён (, 1848)
* Маленький Клаус и Большой Клаус (, 1835)
* Маленький Тук (, 1847)
* Мотылёк (, 1860)
* Муза нового века (, 1861)
* На дюнах (, 1859)
* На краю моря (, 1854)
* На могиле ребёнка (, 1859)
* На птичьем дворе (, 1861)
* Навозный жук (, 1861)
* Немая книга (, 1851)
* Плохой мальчик (, 1835)
* Новое платье короля (, 1837)
* Ночной колпак старого холостяка (, 1858)
* О чём рассказывала старуха Иоханна (, 1872)
* Обрывок жемчужной нити (, 1856)
* Огниво (, 1835)
* Оле-Лукойе (, 1841)
* Отпрыск райского растения (, 1853)
* Парочка (, 1843)
* Пастушка и трубочист (, 1845)
* Пейтер, Петер и Пер (, 1868)
* Перо и чернильница (, 1859)
* Пляши, куколка, пляши! (, 1871)
* Побратимы (,1842)
* Под ивой (, 1852)
* Подснежник (, 1862)
* Последний сон старого дуба (, 1858)
* Последняя жемчужина (, 1853)
* Прадедушка (, 1870)
* Предки птичницы Греты (, 1869)
* Прекраснейшая роза мира (, 1851)
* Принцесса на горошине (, 1835)
* Пропащая (, 1852)
* Прыгуны (, 1845)
* Психея (, 1861)
* Птица народной песни (, 1864)
* Птица феникс (, 1850)
* Пятеро из одного стручка (, 1852)
* Райский сад (, 1839)
* Рассказы солнечного луча (, 1869)
* Ребячья болтовня (, 1859)
* Роза с могилы Гомера (, 1842)
* Ромашка (, 1838)
* Русалочка (, 1837)
* С крепостного вала (, 1846)
* Садовник и господа (, 1872)
* Сальная свеча (, 1820-е гг.)
* Самое невероятное (, 1870)
* Свечи (, 1870)
* Свинопас (, 1841)
* Свинья-копилка (, 1854)
* Сердечное горе (, 1852)
* Серебряная монетка (, 1861)
* Сидень (, 1872)
* Скороходы (, 1858)
* Снеговик (, 1861)
* Снежная королева (, 1844) 
* Сокрыто — не забыто (, 1866)
* Соловей (, 1843)
* Сон (, 1851)
* Соседи (, 1847)
* Старая могильная плита (, 1852)
* Старый дом (, 1847)
* Старый уличный фонарь (, 1847)
* Старый церковный колокол (, 1861)
* Стойкий оловянный солдатик (, 1838)
* Судьба репейника (, 1869)
* Сундук-самолёт (, 1839)
* Суп из колбасной палочки (, 1858)
* Счастливое семейство (, 1847)
* Сын привратника (, 1866)
* Талисман (, 1836)
* Тень (, 1847)
* Тернистый путь славы (, 1855)
* Тётушка (, 1866)
* Тётушка Зубная Боль (, 1872)
* Тряпьё (, 1868)
* Уж что муженёк сделает, то и ладно (Что муженёк ни сделает, всё хорошо) (, 1861)
* Улитка и розы (Улитка и розовый куст) (, 1861)
* Философский камень (, 1858)
* Хольгер Датчанин (, 1845)
* Цветы маленькой Иды (, 1835)

* Чайник (, 1863)
* Чего только не придумают… (Что можно придумать) (, 1869)
* Через тысячу лет (, 1852)
* Что сказала вся семья (, 1870)
* Штопальная игла (, 1845)
* Гречиха (, 1841)
* Эльф розового куста (, 1839)

### Повесть һәм романдары

* Импровизатор (*Improvisatoren,* 1835)
* Всего лишь скрипач (*Kun en Spillemand*, 1837)
* Картинки-невидимки (сборник из 33 коротких историй)
* Петька-счастливец (*Lykke-Peer*, 1870 г.) 
## Экранлаштырыу
*Төп мәҡәлә:* **Категория: Андерсен Ханс Кристиан әҫәрен экранлаштырыу**
* 1941 йыл кино — Свинопас в сборнике Цветные киноновеллы
* 1966 йыл кино — Снежная королева (фильм, 1966)
* 1968 йыл кино — Старая, старая сказка (фильм)
* 1969 йыл кино — Сказка о сказке
* 1976 йыл кино — Принцесса на горошине (фильм)
* 1976 — Русалочка (фильм)
* 1979 йыл кино — Соловей (фильм, 1979)
* 1984 йыл кино — Осенний подарок фей (фильм)
* 1986 йыл кино — Тайна Снежной королевы
* 1987 — Дикие лебеди
* 1994 йыл кино — Оловянный солдатик
* 1994 — Снежная королева
* 2002 йыл кино — Снежная королева (фильм, 2002) 

### Анимация

* 1956 йыл кино — Гадкий утёнок (мультфильм, 1956)
* 1957 йыл кино — Снежная королева (мультфильм, 1957)
* 1962 йыл кино — Дикие лебеди (мультфильм)
* 1963 йыл кино — Свинья-копилка (мультфильм)
* 1964 йыл кино — Дюймовочка (мультфильм, 1964)
* 1965 йыл кино — Пастушка и трубочист (мультфильм)
* 1968 йыл кино — Русалочка (мультфильм, 1968)
* 1976 йыл кино — Стойкий оловянный солдатик (мультфильм, 1976)
* 1980 йыл кино — Свинопас (мультфильм)
* 1987 йыл кино — Большой подземный бал (мультфильм)
* 1988 йыл кино — Домовой и хозяйка
* 1990 йыл кино — Новое платье короля 

* 1991 — Һандуғас

:* Навозный жук
:* Прыгун
:* Огниво
:* Русалочка
:* Что муж ни сделает, то и хорошо
:* Оле-Лукойе
:* Сундук-самолет
:* Стойкий оловянный солдатик
:* Цветы малышки Иды
* Золотое сокровище
* Профессор и блоха
* Принцесса на горошине
* Ёлка
* Свинопас
* Калоши счастья
* Новое платье короля
* Жених и невеста
* Старый уличный фонарь
* Бутылочное горлышко
* Садовник и семейство
* Гадкий утёнок
* Истинная правда
* Суп из колбасной палочки
* Спутник
* Снеговик
* Соловей
* Ганс Чурбан 
* 2006 йыл кино — Девочка со спичками
* 2010 йыл кино — Гадкий утёнок (мультфильм, 2010)
* 2012 йыл кино — Снежная королева (мультфильм, 2012)
* 2013 йыл кино — Холодное сердце (мультфильм), 2013)
* 2013 — Снежная королева
* 2014 — Снежная королева 2

### Диафильмдар
* Саҡматаш (э)
** Саҡматаш (1990) Диа-факс студияһы, рәссамы Н. Казаков
** Саҡматаш (1988) Рәссамы О. Монина
** Саҡматаш (1973) Рәссамы А. Спешнева

### Андерсен тураһындағы фильмдар
* Hans Christian Andersen (1952), реж. Чарльз Видор, төп ролдә Дэни Кей.
* «Пан Клякса академияһы» (1983) Андерсен ролендә Лембит Ульфсак
* «Андерсен. Мөхәббәтһеҙ тормош» (2006, Эльдар Рязанов фильмы) төп ролдә Сергей Мигицко.
*  (2001, АҠШ, реж. Филип Савилл).

## Опералар
* Опера-әйтемдәр «Ерәнес өйрәк балаһы», 1996 йыл баҫмаһы — Сергей Прокофьев музыкаһына Лев Коновтың ирекле опера версияһы (ор.18 һәм ор.22) сопрано-соло өсөн, балалар хоры һәм фортепиано өсөн. Акт 1: 2 эпиграф һәм 28 тиҙ һүрәт формаһында, оҙонлоғо — 28 мин.
* Опера-«Девочка, наступившая на хлеб» (1980-81) — В. Копытько музыкаһы, Ю. Борисов, В. Копытько һәм В. Котова либреттоһы (Ленинград телевидениеһы ҡуйған, 1983, реж. Дм. Рождественский).

## Хәтер
* Х. К. Андерсен хөрмәтенә 1985 йылдың 2 июлендә Н. С. Черныхтың Ҡырым астрофизика обсерваторияһында 1976 йылдың 2 майында асҡан астероидына «2476. Андерсен» исеме бирелгән.
* Яҙыусы хөрмәтенә бик күп ҡалаларҙа һәйкәлдәр ҡуйылған : Копенгагенда Андерсен хөрмәтенә ҡуйылған Һыу ҡыҙы (Русалочка) һыны ҡуйылған.Әкиәтсе Х. К. Андерсендың статуялары Нью-Йорк, Братислава, Малага, Мәскәү һәм Оденсе ҡалаларында тора.
* Андерсен Ханс Кристиан исемендәге балалар өсөн иң яҡшы әҫәрҙәр әҙәби премияһы ике йылға бер тапҡыр тапшырыла.
* Люблинда Андерсен исемендәге ҡурсаҡ театры бар.
* Әкиәтсе хөрмәтенә Ленинград өлкәһенең Сосновый Бор ҡалаһында Андерсенград балалар уйын комплексы эшләй. Шанхайҙа Андерсен әкиәттәре темаһына бағышланған күңел асыу паркы бар.
* 1935 йылда Андерсен әкиәтенең нәшер ителеүенә 100 йыл тулыу хөрмәтенә Данияла почта маркаһы сығарыла.
* 2005 йылда Андерсенға 200 йыл тулыу ацҡанлы Белоруссияла һәм Ҡаҙағстанда почта маркалары сығарыла.
* 2017 йылдың 14 октябрендә мәскәү паркында Мәскәүҙең 850-йыллығына яҙыусыға һәйкәл ҡуйылған

 
2005. Stamp of Belarus 0614.jpg|Белоруссия почта маркаһы, 2005 йыл
Stamp of Kazakhstan 541.jpg|Ҡаҙағстан почта маркаһы, 2005 йыл
Anderson (gold medal).jpg|Алтын миҙал. Андерсен Ханс Кристиан исемендәге премия.


## Факттар
* «Два брата» әкиәтендә Хан К. Андерсен данлыҡлы ағалары Ханс Кристиан һәм Эрстед Андерстар тураһында яҙған.
* Андерсен,үҙен әкиәтсе тип атағандарын ныҡ яратмаған: «Мин балалар һәм өлкәндәр өсөн яҙам»,-тигән . Ҡәберендәге иҫтәлекле ташта балалар һүрәтен ҡуймауҙы үтенгән.
* Андерсенда А. С. Пушкиндың автографы булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Х. К. Андерсен исемендәге премия

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; Рус телендә

* , https://web.archive.org/web/20090716173903/http://sem44.narod.ru/andersen/andersen_grenbek.htm
* Кудрявцева Л. С., Звонарёва Л. Ханс Кристиан Андерсен и его русские иллюстраторы за полтора века. М.: ОАО «Московские учебники и Картолитография»,2012.- 352 с.:ил. 
* «По небесной радуге за пределы мира» (к 200-летнему юбилею Х. К. Андерсена). Коллективная монография. Отв. ред. Н. А. Вишневская, А. В. Коровин, Е. Ю. Сапрыкина. М., Наука, 2008. — 170 с.
* Архив журналов — № 12 (24)'04 — 200 лет Х. К. Андерсену, Сказочник на всю жизнь

; Башҡа телдәрҙә

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* История взаимоотношений Ханса Кристиана Андерсена и Дженни Линд 
* Могила Х. К. Андерсена на кладбище Асистанс в Норебро, Копенгаген
* Иллюстрации Сальвадора Дали к сказкам Ханса Кристиана Андерсена
* Сад Ханса Кристиана Андерсена в Оденсе
* География сказок Ханса Кристиана Андерсена на Google Maps
* Ганс-Христиан Андерсен: бесконечное одиночество великого сказочника 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*