open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арғаяш (күл, Арғаяш районы)

**Арғаяш** — () -  Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл

## Тасуирламаһы
Күл Силәбе өлкәһенең Арғаяш районына һәм үҙенең ярындағы ҡасабаға атама биргән, райондың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.

*Майҙаны — 700 (икенсе мәҡлүмәттәр буйынса 676) га. 
*Уртаса тәрәнлеге — 5-6 метр, иң тәрән ере — 7. 
*Һыу көҙгөһө  —  243,4 м.  
*Минераллылығы — 862 мг/л 
*Һыу күләме — 33,1 млн. куб. м. 
*Һыуйыйғыс майҙаны — 23,4 км². 

Күл төбөнә ҡалын ләм ҡатламы түшәлгән, органик матдәләргә бай, микроорганизмдарға йәшәү өсөн уңайлы шарттар бар. Ҡеүәтле ләм   ҡатламы 0,5 – 0,7 м тәшкил итә, күләме 2 млн. куб метрҙан ашыу. Яр һыҙаттары һөҙәк, башлыса муртыҡ ултырмаларҙан тора.

Һыуы сөсө, минераллылығы 800 - 1000 мг/л. Өҫтөнлөклө иондары буйынса һыуы гидрокарбонатлы-магнийлы типҡа ҡарай.

Күл менән Ҡыштым балыҡсылыҡ хужалығы файҙалана.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. 

## Географияһы

Күл Урал тауҙарының Көнбайыш Себер уйһыулыҡтарына күсә барған Урал аръяғы тигеҙлегендә урынлашҡан. Боронғо тектоник ҡуҙғалыш һәм экзоген процестар арҡаһында барлыҡҡа килгән сөмкәлә хасил булған . 

Күлдең көнбайыш ярында Арғаяш районы үҙәге Арғаяш ауылы урынлашҡан. Көньяғында — Бәжекәй, төньяғында — Арғаяштан ҡайын урманы менән айырылған Норкино ауылдары тора. 

Көньяҡ-көнбайыш яры буйлап автомобиль юлдары үтә күл Силәбе — Ҡыштым — Екатеринбург тимер юлы һәм шул уҡ йүнәлештә автомобиль юлы үтә.

## Этимологияһы

Күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:

На ландкарте Исетской провинции 1742 г. — Агаяш. В записях ХIХ в. встречается в форме Яргояш. Обычно воспроизводится от башкирских слов: яр — «берег», кояш — «солнце» и переводится «солнечный берег». Соответствует и древнему тюркскому личному мужскому имени Агайяш или Аргайяш, Ергаяш. Любопытно отметить, что название другого озера Аргаяш, что на территории города Миасса, в источниках ХVIII в. записано Ергаяш..

## Флораһы һәм фаунаһы
Урман-дала үҫемлектәре үҫә, тупрағы - һелтеле ҡара тупраҡ һәм һоро урман төрөнә ҡарай. 

Күлдә табан балыҡ, алабуға, сабаҡ, шырт балыҡ, суртан, карп тереклек итә. 

Балыҡсылыҡ хужалығы  алабалыҡ, рипус, карпом, суртан селбәрәләре ебәреп тора башлаған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Яу-Балык // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
*Озеро Аргаяш 
*Озеро Аргаяш
## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской областиhttp://old.toposural.ru/html/kar.htm
Баткович (концентрацион лагерь)

**Баткович** — Биелина общинаһындағы шул уҡ исемле — Баткович ауылында босния сербтары тарафынан Босния һуғышы осоронда ойошторолған һәм 1992 йылдан 1996 йылға тиклем эшләгән концентрацион лагерь. Был Босния һуғышы осоронда этник таҙартыу сиктәрендә босния (мосолман) һәм хорват ир-егеттәре, ҡатын-ҡыҙҙары һәм балалар өсөн булдырылған һәм босния сербтары контроле аҫтындағы беренсе концентрацион лагерь тип һанала. Тотҡондар ике ҙур амбарҙа тотолған һәм язалауҙарға дусар ителгән, аҙыҡ һәм һыуҙан мәхрүм ителгән, уларҙы траншея ҡаҙырға, алғы һыҙыҡҡа  ташырға, баҫыуҙа һәм заводтарҙа эшләргә һәм һәләк булғандарҙы ерләргә мәжбүр иткәндәр. Улар шулай уҡ көндәлек туҡмауҙарға һәм енси һөжүмгә дусар ителгән.

Хәйер, лагерь 1992 йылдың 1 апреленән июненә тиклем осорҙа булдырылһа ла, уның барлығы сит ил матбуғаты тарафынан 1992 йылдың авгусында ғына раҫланған. Бер төркөм Human Rights Watch хоҡуҡ яҡлылар төркөмө 1992 йылдың авгусында лагерҙа ике тапҡыр булған, уларға тотҡондар менән аралашырға рөхсәт ителгән, ләкин улар ҡоттары алынғанлыҡтан, ниндәй булһа ла мәғлүмәт менән бүлешергә ҡурҡҡан.

 элекке генерал Ратко Младичты  лагерь эшләү дәүерендә кәмендә алты тотҡон үлтерелеүе, бик күптәре көсләнеүе йәки күп кенә башҡа физик һәм психологик ҙәргә дусар ителеүе тураһында хәбәр ителгән. Босний сығанаҡтары 1992 йылдан башлап 1996 йылдың башына тиклем лагерҙа 80 тотҡон һәләк ителгән тип раҫлай.

2012 йылдың 2 мартында концлагерҙың элекке дүрт һаҡсыһы (Джоко Паич, Петар Дмитрович, Джордже Крстич, Любомир Мишич өҫтөнән суд процессы башланды. Уларҙы босний тотҡондарына ҡарата ҡанһыҙ мөғәмәлә итеүҙә ғәйепләйҙәр. Шаһиттар Дмитровичты лагерь коменданты, Паич — вариҫы, Крстич — Паичтың алмашы, ә Мишич һаҡ начальнигы тип таныған. Шаһиттар Дмитровичты лагерь коменданты, Паичты — уның вариҫы, Крстич — Паичтың алмашы, ә Мишичты — һаҡ начальнигы тип таныған. Суд ике йылдан артыҡ барған.

Икенсе серб, Глигор Бегович, Рогатица 2014 йылдың 28 апрелендәге хәрби енәйәттәрҙә ғәйепләнеп. Уның өҫтөнән суд 2014 йылдың 26 ноябрендә башлана. Бегович Баткович концлагерында 1992 йылда босняктарға ҡарата башҡарған енәйәттәрҙә ғәйепләнгән. Ул шулай уҡ башҡа һаҡсылар менән бергә бер нисә тотҡондо үлтергәнсе туҡмауҙа ғәйепләнә. 2015 йылдың 9 декабрендә Бегович 13 йылға иркенән мәхрүм ителә.

## Иҫкәрмәләр
Аҡҡошатҡан (күл)

**Аҡҡошатҡан** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл

## Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡорт телендәге *Аҡҡош+атҡан* тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.

Күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:

Акушаткан, озеро, Аргаяшский район, речка, правый приток Зюзелки, бассейн Течи.В переводе с башкирского — «место, где застрелил лебедя», где аккош — «лебедь», аткан — «застрелил».

Аҡҡош атыу - башҡорт халҡында ҡаты тыйылған ғәмәл, табу. Аҡҡош атҡан кеше үҙен бәхетһеҙлеккә дусар итә, һәләк була йәки заты ҡорой тигән инаныс булған. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Акушаткан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар

* От Парижа до Берлина по карте Челябинской областиhttp://old.toposural.ru/html/kar.htm
Эстонияның дәүләт суверенитеты тураһында декларация

**Эстон ССР-ының дәүләт суверенитеты тураһында декларация** () Эстон ССР-ының Юғары Советы тарафынан Балтик буйы республикаларында Йырлаусы инҡилаб барышында 1988 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителә. Декларация Эстония закондарының СССР закондарынан өҫтөнлөгөн һәм суверенитет урынлаштырған. Эстония парламенты шулай уҡ республиканың тәбиғи ресурстарына дәғүә иткән: ерҙәр, эске һыуҙар, урмандар, файҙалы ҡаҙылмалар һәм сәнәғәт етештереү саралары, ауыл хужалығы, төҙөлөш, дәүләт банктары, транспорт, коммуналь хеҙмәт һәм башҡалар. Эстонияның дәүләт суверенитеты тураһында декларация «Суверенитет парадында» иң беренсе була. Хәҙер йыл һайын 16 ноябрҙә Эстонияла «Тергеҙелеү көнө» () билдәләнә.

## Ҡылыҡһырлама
Беренсе донъя һуғышынан һәм 1918—1920 йылдарҙағы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыштан һуң Эстония бойондороҡһоҙлоҡ алған. 1939 йылдың авгусындағы Молотов — Риббентроп пактының йәшерен өҫтәмә протоколына ярашлы, 1940 йылда Эстония СССР-ға ҡушылған.

1980-се йылдарҙа СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу һәм тауыш иреге сәйәсәте иғлан ителгән, ә сәйәси репрессиялар туҡтатылған. 1990 йылдың 8 майында Эстония ССР-ының Юғары Советы бойондороҡһоҙ Эстон Республикаһының 1938 йылғы Конституцияһын ғәмәлдә тергеҙеү тураһында закон ҡабул иткән. Һөҙөмтәлә 1991 йылдың 20 авгусындағы август түңкәрелеше һөҙөмтәһенлә Эстония үҙенең бойондороҡһоҙлоғон раҫлай. 1991 йылдың 6 сентябрендә СССР Эстонияның бойондороҡһоҙлоғон таныған һәм ил 17 сентябрҙә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы составына ингән.

1994 йылдың 31 авгусында өс йыл дауам иткән һөйләшеүҙәрҙән һуң Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәре Эстония территорияһынан сығарыла. 1995 йылдың сентябрендә Рәсәй Федерацияһы рәсми рәүештә Палдискиҙа урынлашҡан ядро реакторы өҫтөндәге контролдән баш тартҡан. Эстония НАТО ағзаһы булғандан һуң, 2004 йылда Европа берлегенә ҡушылған.

## Иҫкәрмәләр
Рита Сакеллариу

**Рита Сакеллариу** (; ) — Греция йырсыһы.

## Биографияһы
Рита 1934 йылдың 22 октябрендә тыуған. Үҙенең ғаиләһенә ярҙам итер өсөн 12 йәшендә мәктәпте ташларға мәжбүр була. Ул Пирей урамдарында икмәк һәм лимондар һатҡан. Һуңыраҡ, 1950-се йылдарҙа фабрикаларҙа эшләй; әммә беренсе никахынан һуң йәнә йәшәү сығанағына сараларҙан ҡыйынлыҡтар кисерә башлай, һөҙөмтәлә ул трущобаларҙа ҡый йыйырға мәжбүр була. Артабан 1970 йыллда Рита «Аҡ фәрештә» ҡушаматын йөрөткән көрәшсе Стефанос Сидиропулосҡа кейәүгә сыға, ул уның менән 1969 йылда Салоникила танышҡан.

Үҙенең йырсы карьераһында бихисап хиттар яҙҙырған, улар араһында «Istoria Mou, Amartia Mou», «An Kano Atakti Zoi», «Aftos O Anthropos», «Paranomi Mou Agapi» һәм «Ena Tragoudi» йырҙары бар. 2010 йылдың 14 мартында Alpha TV телеканалы Рита Сакеллариуны яңы эрала (1960 йылда башланған) тарихта 17-се артист тип атаған.

Һуңғы йылдарҙа ул Афинаның Неа-Смирни районында йәшәгән.

### Үлеме
1998 йылда Рита һәм уның әхирәте Лакис Корес ҡыҫҡа ялға Эпидаврға йүнәлгәндәр. Бында ул үҙен насар тойған. Хәстәханала медицина тикшеренеүҙәре ул үпкә яман шешенән яфаланыуынан раҫлаған.

Рита Сакеллариу Афина хәстәханаһында 40 көн уҙғарып 1999 йылдың 6 авгусында 64 йәшендә вафат булған. Быға тиклем ул Нью-Йорктағы Мемориаль онкология үҙәгендә дауаланған

Уның дүрт улы һәм бер ҡыҙы ҡалған, ике балаһы беренсе никахтан һәм өс балаһы икенсе никахтан. Ул 9 августта Афинаның беренсе зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Профиль Риты Сакеллариу на сайте *Σαν Σήμερα*
Ханзадян Серо Николаевич

**Cepó Николаевич** **Ханзадян** (, 1915—1998) — әрмән совет яҙыусыһы.

## Биографияһы
Гориста тыуған, крәҫтиән ғаиләһендә 1915 йылдың 20 ноябрендә (3 декабрь) тыуған.

1934 йылда педагогия техникумын тамамлағандан һуң, Горис ауылында уҡытыусы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1941 йылдың июленән Көнбайыш фронтта һуғышҡан. 1941 йылда ҡаты яралана һәм госпиталгә ебәрелә. 1942 йылдың апреленән — миномёт взводы командиры һәм 2-се уҡсылар дивизияһының 261-се уҡсылар полкының миномёт ротаһы командиры. Волхов, Ленинград, 2-Балтик буйы, 2-се һәм 3-сө Белорус фронттарында һуғыша. Ҡатнашыусы Синявинский, Мгинский, Ленинград-Новгород, Новгород-Лужский, Псков-Островская, Балтик буйы һәм Рига операцияларында, дошмандың Курляндский төркөмө менән алыштарҙаҡатнашҡан.

## Наградалары һәм премиялары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (16.11.1984)
* Ленин ордены (16.11.1984)
* I дәрәжә ватан һуғышы ордены (11.03.1985)
* II дәрәжәле Ватан һуғышы ордены (11.04.1945)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (27.06.1956; 04.12.1975)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (19.03.1944)
* "Почёт Билдәһе"ордены (02.12.1965)
* миҙалдар
* Әрмән ССР-ының дәүләт премияһы
* Еревандың почётлы гражданы (1985).

## Әҙәбиәт
* История армянской советской литературы. — М., 1966.
* *Агабабян С.* Художественная задача и её решение // Дружба народов. — 1966. — № 2.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Армянский салон " Серо Ханзадян 
* Кто есть кто в армянском мире
Аҡҡошатҡан (йылға)

**Аҡҡошатҡан** —  — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы йылға

## Географияһы
Аҡҡошатҡан Үҙъйылғаның уң ҡушылдығы, Тинес йылға бассейнына инәРәсәй дәүләт һыу реестрында Аҡҡошатҡан тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Мәгәр, Үҙъйылға (Зюзелка), Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш:.

## Этимологияһы
Аҡҡошатҡан гидронимы килеп сығышы тураһында аныҡ фараз юҡ, әммә уның башҡорт телендәге Аҡҡош+атҡан һүҙҙәренән килеп сыҡҡанлығы бәхәсһеҙ. Шувалов Николай Иванович — Силәбе өлкәһенең күренекле географы, топонимисы күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:

Акушаткан, озеро, Аргаяшский район, речка, правый приток Зюзелки, бассейн Течи. В переводе с башкирского — «место, где застрелил лебедя», где аккош — «лебедь», аткан — «застрелил»..

Тамғаһы аҡҡош булған берәй ырыуҙың фажиғәһе булыуы ихтимал, тип фараз ителә «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән сайттың «Реки Южного Урала (А_)» тигән бүлегендә

Аҡҡош атыу — башҡорт халҡында ҡаты тыйыу ҡуйылған ғәмәл. Аҡҡош атҡан кеше үҙен бәхетһеҙлеккә дусар итә йәки заты ҡорой тигән инаныс булған.

## Шулай уҡ ҡара
* Аҡҡошатҡан (күл)
* Тинес

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Акушаткан // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Мифологический словарь башкирского языка
Молдова Халыҡ фронты

**Молдованың Халыҡ фронты** — Молдавия Совет Социалистик Республикаһында һәм Молдова Республикаһында сәйәси хәрәкәт. Молдованың Халыҡ фронты формаль рәүештә 1989 һәм 1992 йылдар араһында йәшәгән. Молдованың Халыҡ фронты алдынан **Молдованың Демократик хәрәкәте** (1988—1989) булған. Уның вариҫы — **Христиан-демократик халыҡ фронты** (1992—1999), бынан 1999 йылда Молдованың Христиан-демократик халыҡ партияһы ойошторолған.

Халыҡ фронты милли кимәлдә бик яҡшы ойошторолған, ул бигерәк тә этник румындар йәшәгән райондарҙа һәм баш ҡала Кишинёвта хуплау тапҡан. Ойошма власҡа килеүгә ҡарамаҫтан, эске бәхәстәр халыҡ хуплауының тиҙ кәмеүенә килтергән һәм 1993 йылда Молдованың Халыҡ фронты көнәркәшлек иткән бер нисә фрауияларға тарҡалған.

## Тарихы
1988 йылда ике оппозиция төркөмдәре барлыҡҡа килгән: Үҙгәртеп ҡороу өсөн демократик хәрәкәт һәм Алексей Матеевич исемендәге музыкаль-әҙәби клуб. 1989 йылдың 20 майында Молдавия Совет Социалистик Республикаһының автономияһы өсөн сығыш яһаған Молдованың Халыҡ фронты төҙөлә. Ошо ойошмалар ҡатнашлығында 1989 йылдың йәйендә Кишинёвта күп һанлы демонстрациялар уҙған. Демонстранттар Молдованың сәйәси һәм иҡтисади үҙаллылығын, 1939 йылғы Германия-СССР килешеүе эҙемтәләрен бөтөрөүҙе, республиканың рәсми теле статусында латин графикаһы нигеҙендәге молдаван телен таныуҙы талап иткәндәр. Ҡайһы бер сығанаҡтар хәбәр итеүенсә, демонстрацияларҙа артабанғы лозунгтар яңғыраған: «Молдова — молдавандарға!», «Сумаҙан — вокзал — Рәсәй». Башҡа сығанаҡтарға ярашлы, бындай лозунг Молдовала тик бер тапҡыр урыҫ теле прессала гипербола булараҡ телгә алынған. Быға яуап итеп 8 июлдә «Унитате-Берҙәмлек» хәрәкәтенең ойоштороу съезы үткәрелгән. 1989 йылдың 31 авгусында Молдавия ССР-ының Юғары Советы молдаван телен «сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни өлкәләрҙә» рәсми тел тип, ә урыҫ телен милләт-ара аралашыу теле тип иғлан иткән. Латин графикаһында молдаван телен ҡайтарыу тураһында закон ҡабул ителгән. Халыҡ фронты хуплауында Юғары Советтың рәйесе итеп Мирча Снегур һайланған.

1990 йылдың 25 февралендә Молдавия ССР-ының Юғары Советына тәүге ирекле һайлауҙар уҙғарылған. Халыҡ фронты яҡлылары депутат мандаттарының 25 % алған. 1990 йылдың 27 апрелендә дәүләт символикаһы алмаштырыла һәм күк-һары-ҡыҙыл төҫлө Молдавия флагы ҡабул ителә. 1990 йылдың 24 майында Халыҡ фронтына оппозицияла булған депутаттар Молдова парламенты составынан сыҡҡандар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* История Молдовы, Народный фронт Молдавии
* Народный фронт Молдовы
1-се Министрҙар йорто

**1-се Министрҙар йорто** — Петергофтың тарихи бинаһы. 1839—1841 йылдарҙа төҙөлгән федераль әһәмиәттәге мәҙәни объект. Диңгеҙ десанты урамы, 1 адресы буйынса урынлашҡан, төньяҡтан Разводная майҙанына сыға.

## Тарихы
Йорт архитектор Шарлемань И. И. 1-сенең проекты буйынса төҙөлә. Төҙөлөш менән мастер Берри етәкселек итә. Йорт төҙөгәнгә тиклем был урында манеж була. Проект 1839 йылдың 14 июлендә раҫлана. Шул уҡ йылдың авгусында төҙөлөш башланы, һәм ике ай эсендә иҫке бина һүтелеп, яңы бинаның нигеҙе һәм стеналары яртылаш күтәрелә. 1840 йылдың ноябрендә төҙөлөш эштәре тамамлана, һыу һыу үткәрелә. 1841 йылдың июнендә биналарҙы биҙәү эштәре тамамлана.

Йортта министрҙарға ваҡытлыса йәшәү өсөн ҡаҙна фатирҙары урынлаштырыла. Бинаға дүрт тапҡыр (1899—1900 йй., 1877—1978 йй., 1935 й., 1956-1957 йй.) бер аҙ үҙгәртелә, был эске бүлмәләрҙе, мейес, ванналарҙы алмаштырыу, инеү урындарын үҙгәртеүгә генә ҡағыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йорт бер ни тиклем зыян күрә. Һуғыштан һуң унда коммуналь фатирҙар һәм учреждениелар урын ала. 2012 йылға тиклем унда Петродворцовый районының РУВД-һы урынлаша, һуңынан бина «Петергоф» дәүләт-музей ҡурсаулығына тапшырыла.

## Архитектураһы
Бина 2-се Министрҙар йорто һәм Флигель-адьютант йорто менән бергә Разводная майҙаны ансамблен тәшкил итә. Симметриялы урынлашҡан 2-се Министрҙар йортонан айырмалы, 1-се Министҙар йортоноң бейек цоколь ҡаты бар, ике ҡатта ла коридорҙарҙың планы айырыла, көнсығыш фасадының биҙәлеше лә икенсе.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
2-се Министрҙар йорто

**2-се Министрҙар йорто** — Петергофтың тарихи бинаһы. 1836—1841 йылдарҙа төҙөлгән федераль әһәмиәттәге мәҙәни объект. Разводная урамы, 3, адресы буйынса урынлашҡан, көньяҡтан Разводная майҙанына сыға.

## Тарихы
Йорт архитектор И. И. Шарлемань 1-сенең проекты буйынса төҙөлә. Проект 1836 йылдың июнендә раҫлана. Төҙөлөш ваҡытында йорт Кавалерҙар йорто тип атала. 1839 йылдың июнендә — төҙөлөш, 1841 йылда биҙәү эштәре тамамлана.

Йорт торлаҡ булып ҡала. 1988—2012 йылдарҙа унда шулай уҡ Санкт-Петербургтың Петродворцовый район суды урынлаша.

## Архитектураһы
Йорттоң цоколе путилов эзбиз плиткалар менән йөҙләнгән. Стеналар штукатурланған. Йорт ҡыйығы «тешле» кәрниз менән тамамлана. Беренсе ҡат тәҙрәләре бөгөлгән сандрик һәм әүәләнгән рокайль менән эшләнгән, ә икенсе ҡаттың тәҙрәләре ҙур булмаған квадрат рәүешендә. Көнсығыш пилястралы һәм аттикалы фасад Ҙур һарай яғына ҡарай. Йорттоң биҙәлеше уның барокко биҙәлеше менән тап килә. Фасадты биҙәгән әүәләнгән деталдәрҙе оҫталар Т. Дылев һәм И. Косолапов эшләгән. 1-се Министрҙар йортонан айырмалы, цоколь ҡаты бейек түгел, көнсығыш фасадының биҙәлеше лә икенсе. Бина 1-се Министрҙар йорто һәм Флигель-адьютант йорто менән бергә Разводная майҙаны ансамблен тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Тршинец (хоккей клубы)

**"Оцеларжи Тршинец "** (, урыҫ. Сталелитейщик) — Тршинец ҡалаһының хоккей клубы, Чехияның экстра лигаһында сығыш яһай. 2010/11 йылдар миҙгелендә команда Экстралигала үҙ тарихында беренсе тапҡыр еңеүсе була, ә 2018/19 йылдар миҙгелендә — икенсе урынды яулай.

## Тарих
ХШайбалы хоккей Тршинецҡа ҡыш 1929-30йылдарҙың ҡышында килә, хоккейсылар башта боҙо туңған быуала уйнай башлай. Клубҡа нигеҙ «SK Třinec» тип һалына, ул шулай уҡ «SK Železárny Třinec», «KS Zaolzik», «SK Železárny Třinec», «TŽ VŘSR Třinec», «TŽ Třinec» һәм «HC Železárny Třinec» исемдәрен йөрөтә, ағымдағы исемен 1999 йылда ала.

Тик 1967 йылда ғына клубтың беренсе хоккей стадионы барлыҡҡа килә, ә 1976 йылда ул ҡыйыҡ менән ябыла. 1979 йылда команда беренсе тапҡыр икенсе дивизионда уйнай һәм башҡа командаларға конкурент булып тора.

1995 йылда, команда өсөн яңы стадион төҙөлөүгә 11 йыл үткәндән һуң, Тршинец клубы командаһы Чехияның юғары лигаһына инә. 1998 йылда клуб экстралиганың финалына сыға.

## Иҫкәрмәләр
Тршинец металлургия заводы

**

Тршинец металлургия заводы** *(TŽ)* (, ) ― сортлы ҡорос прокат етештереүсе завод. Чехияның Моравия-Силезия крайы Тршинец ҡалаһында урынлашҡан. Завод етештергән продукция Чехияла етештерелгән сортлы ҡорос прокатының өстән бер өлөшөнән ашыуын тәшкил итә (йыл һайын яҡынса 2,5 миллион тонна). Үҙ етештерә башлау ваҡытынан заводта барлығы 150 миллион тоннанан ашыу ҡорос сығарылған. *Moravia* *Steel чех компанияһы* TŽ компанияһының милли капиталды контролдә тотҡан төп акционеры булып тора.

## Тарих

Завод янындағы район тирәһе эзбизташ, тимер мәғдәне, балсыҡ һәм тергеҙеп булған энергия сығанаҡтарына (йылға Олше) бай була. Шулай уҡ өлкәлә байтаҡ эшсе көс, Словакиянан сауҙа юлы була: был урында завод төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итеүҙең төп сәбәпсеһе булып тора. 1836 йылда тәүге металлургия мейестәре төҙөлә башлай. Тимер стан 1839 йылда эшләй башлай, ул Тешин Силезияһындағы иң ҙур стан була. Башта мейестәрҙе йылытыу өсөн ағас күмере ҡулланыла; яҡын-тирәләге Силезия Бескиды тау массивында һәм Моравия-Силезия Бескидындағы урмандар ҡырҡыла, әҙерләнгән ағас яҙ һыу ташҡан мәлдә Олше йылға буйлап һалдарҙа ағыҙып алып киленә, һыу кимәленең күтәрелеүен һәм ҡар ирей башлай. Иң мөһим каналы булып олше тиклем транспорт 1870 йылға тиклем Олше йылғаһы заводты ағас һәм һыу менән тәьмин итеүсе иң төп канал була. 1870-се йылдарҙа завод яңыртыла, өҫтәмә канал төҙөп, заводты һыу менән тәьмин итләр. Әммә Олше йылғаһына заводтың етештереү ҡалдыҡтарын түгеү һаман да дауам итә. 1927 йылда һыу таҙартыу буйынса тәүге объект булдырыла. Хәҙерге таҙартыу саралары арҡаһында&#x5B;**&#x5D; йылға һыуы башланған ерендәге кеүек үк саф, таҙа тора

1920 йылда Тешин Силезияһы бүленә, был Чехословакияның иң мөһим сәнәғәт үҙәктәренең береһе була. TŽ 1946 йылда националләштерелә. Коммунистик дәүерҙә уны үҫтереү дауам итә, сөнки ауыр сәнәғәт иң мөһим әһәмиәткә эйә була. Был эре металлургия комбинаты әлегә тиклем районға һәм Тржинец ҡалаһының тирә-яғына ҙур йоғонто яһай, уларға характер бирә, демографияны һәм ҡалаларҙа һауаның бысраныуына йоғонто яһай, 1989 йылда коммунистик режим ҡолағандан һуң был һиҙелерлек кәмегән.

## Бөгөн
Завод райондың төп эш сығанағы булып тора: 2005 йылда унда 5519 хеҙмәткәр эшләй. Традиция буйынса даими эшләүсе хеҙмәткәрҙәр һаны кәмей, 1998 йылда уларҙың һаны 9276 була, ә коммунистар дәүерендә 15 000 ашыу кеше эшләгән була. TŽ -та ысынбарлыҡта эшләгән кешеләр һаны бер аҙ юғары, сөнки байтаҡ кеше заводтың бүлендек предприятиеларында эшләй, йә булмаһа сезонлы эш менән булыша. Завод компанияһы урындағы Оцеларжи хоккей командаһының төп бағыусыһы.

2012 йылдың 1 ғинуарынан алып Ян Чудек Тршинец металлургия заводы рәйесе вазифаһын биләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Заользе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Olza od pramene po ujście*. Český Těšín: Region Silesia. ISBN 80-238-6081-X. 
* «Kolos znad Olzy». *Zwrot*: 2-4. 
* «Zakład przyjazny dla regionu». *Zwrot*: 5-7. 
* *Třinec a okolí: včera a dnes*. Třinec — Nebory: Wart. ISBN 80-239-3819-3. 

## Һылтанмалар
* (Инглиз) Рәсми сайт
Тршинец

**Тршинец** (, ) — статутлы ҡала . Чехияның Моравия-Силезия крайында, Олше йылғаһы буйында, илдең көнсығышында Польша менән сиктәш урынлашҡан. Тршинец ҡалаһының халҡы 38 953 кеше (2001 йыл мәғлүмәттәре буйынса), шуларҙың 17,7 % — поляктар.

## Тарих
Тршинец ауылы XIV быуатта барлыҡҡа килгән. Документтарҙа 1444 йылда тәү башлап телгә алына. Ул ваҡытта халыҡтың күпселеге ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән, районда эзбизташ, тимер мәғдәне һәм балсыҡтың бай ятҡылыҡтары табыла. 1836 йылда металл эшкәртеү мейестәре төҙөлә башлаған, 1839 йылда Тешин өлкәһендә тәүге ҙур металлургия заводы эшләй башлай.

1851 йылда Тршинец эшселәре инициативаһы менән беренсе мәктәп асыла. 1871 йылда Тршинецта тимер юлы төҙөлөү ҡаланың артабанғы үҫешенә этәргес бирә. Тешин өлкәһе бүленгәндән һуң, 1920 йылда Тршинец Чехословакия составына инә. 1931 йылда Тршинец ҡала статусын ала.

1938 йылдың октябрендә ҡалалар Тешин өлкәһе менән бергә Польша тарафынан тартып алынала, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ҡала нацистар Германияһына ҡарай. Һуғыш тамамланғандан һуң, ҡала һәм уның тирә-яғындағы ауылдар Чехословакияға кире ҡайтарыла һәм уның составына индерелә.

## Иҡтисад
Тршинец — мөһим ҡара металлургия үҙәге. Тршинец металлургия заводы () Чехияның иң эре предприятиеларының береһе булып тора. Транспорт үҙәге.

## Мәҙәниәт
Тршинец — Чехиялағы поляк диаспораһының мәҙәни үҙәге.

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Бельско-Бяла, Польша

## Билдәле кешеләр
* Соня Пертлова (1988—2011), шахматсы.
* Farna Ewa — поляк-чех поп-рок йырсыһы
* Томаш Клус, чех поп-йырсыһы, актёр һәм гитарасы

## Һылтанмалар
Официальный сайт 

## Иҫкәрмәләр
Людвигсбург

**Людвигсбург** (, алем. Ludisburg, Ludigsburg)(  — Германиялағы ҡала, район үҙәге, Баден-Вюртемберг ерендә урынлашҡан.

Штутгарт административ округына буйһона. Людвигсбург районы составына инә. Халыҡ һаны — 87 735 кеше (2010 йыл, 31 декабрь). 43,33 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — *08 1 18 048*.

## Иҫтәлекле урындары

Ҡаланың тышҡы йөҙөн төп иҫтәлекле урын һәм символы — барокко стилендәге Людвигсбург һарайы билдәләй, ул Европалағы барокко стилендәге иң ҙур һарай комплекстарының береһе. Бынан тыш элекке герцог резиденцияһының иркен паркында Фаворит һәм Монрепо һарайҙары ла урын алған. менән бина һәм уның ҡыҙыҡлы. Евангелия һәм католик сиркәүҙәр урынлашҡан Баҙар майҙаны ансамбле лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята

Людвигсбург ҡалаһында нацистар енәйәтен тикшереүсе Федераль үҙәк урынлашҡан.

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Монбельяр, Франция (1950)
*  Кайрфилли, Уэльс, Бөйөк Британия (1960)
* Евпатория, Ҡырым, Рәсәй (1990)
*  Сент-Чарльз, Миссури, АҠШ (1996)
*  Нови-Йичин, Чехия (2012)

## Шулай уҡ ҡара
* Людвигсбург ҡалаһы сиркәүе
* Фриденскирха (Людвигсбург)
* Изге Катарина сиркәүе (Людвигсбург)


Ludwigsburg-Schloss-04-2006-gje.jpg
Ludwigsburg-Schloss-61-Luester-2009-gje.jpg
Ludwigsburg-Schloss-71-Fuehrung-2009-gje.jpg
Ludwigsburg-Schlossgarten-26-barocke Broderie-2009-gje.jpg
Ludwigsburg-Schlossgarten-Kuerbisfest-16-2014-gje.jpg
Ludwigsburg-Schloss Favorite-14-2009-gje.jpg
Ludwigsburg-Schloss Monrepos-06-Kirchenruine-Schloss-2009-gje.jpg
Ludwigsburg-Monrepos-Park-12-Ziege-2009-gje.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми бит
Ҡулсатыр (фонтан-шутиха)

**«Ҡулсатыр»** **фонтан-шутиха**— Петергоф һарай-парк ансамблендәге фонтан-шутихаларҙың береһе, Түбәнге паркта, Монплезирской аллеяһында урынлашҡан.

## Төҙөлөү тарихы
«Ҡулсатыр» фонтан-шутиха 1796 йылда архитектор Ф. Броуэр һәм фонтандар оҫтаһы И. В. Кейзер тарафынан эшләнә. Уның төҙөүгә һарайҙың Ҡытай менән мауығыуы йоғонто яһаған, тип иҫәпләнә, был шулай уҡ Царское Селола «ҡытай» ҡоролмаларының барлыҡҡа килеүендә лә сағыла. XIX быуаттың 60-сы йылдарында фонтандың ҡыйығын тырҡыш бәшмәге формаһында эшләйҙәр. Шул ваҡыттан алып фонтан-шутиха бер быуат тиерлек «Ҡулсатыр» тип түгел «Бәшмәк» тип атала. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фонтан емерелә. 1949 йылда ҡабат тергеҙгән ваҡытта уның тәүге ҡиәфәтен һәм атамаһын ҡайтарырға ҡарар ителә. Петергофтың оло йәштәге кешеләре һаман да «Бәшмәк» атамаһын ҡуллана.

## Тасуирлама
Фонтан парк ҡунаҡтарын шаяртыу маҡсатында эшләнгән. Формаһы буйынса ҡулсатырҙы хәтерләтә: ҙур бағана ағастан һырлап эшләнгән ярым көмбәҙле киң йәшел ҡыйыҡты тотоп тора. Бағананы кресло рәүешендәге эскәмйәләр уратып алған. Ҡунаҡтар күренмәҫлек итеп йәшертелгән 160 торбанан һыу атылып, пәрҙә барлыҡҡа килтергәнгә тиклем ҡулсатыр аҫтына йүгереп инеп өлгөрөргә тейеш. Икенсе версия буйынса, байрамса кейенгән ҡунаҡтарҙы сатыр аҫтындағы эскәмйәләргә ултырталар. Ҡапыл һыу атыла башлағас, улар фонтан эсенән һыу шаршауын йырып ҡына сыға ала. 


Файл:Зонтик (фонтан-шутиха).webm|Фонтан-шутиха «Ҡулсатыр», 2016


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Диктант

**Диктант** — күнекмә, яҙма эш. Туған, дәүләт һәм сит ил телдәрен өйрәнеүселәрҙе дөрөҫ яҙырға өйрәтеү, уларҙың телде белеү кимәлен тикшереү һәм нығытыу өсөн ҡулланыла. Күнекмә ваҡытында диктор һөйләмдәрҙе яй ғына уҡый, диктант яҙыусылар ишеткәндәрән яҙып бара. Төп маҡсат — һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙырға һәм тыныш билдәләрен дөрөҫ ҡуйырға кәрәк. Диктант өсөн махсус текстар яҙыла йәки әҙәби әҫәрҙәрҙән өҙөктәр алына.

## Этимология
*Диктант*, исем.

Башҡорт теленең академик һүҙлеге *Диктант* һүҙе латин теленән () рус теленә (), рус теләнән башҡорт теленә () ҡылымы аша ингән тип аңлата.

Рәсәй Фәндәр академияһының Лингвистика эҙләнеүҙәр институты һүҙлегендә латин теленән () рус теленә () ҡылымы булып ингән тип аңлатыла.

Инглиз телендәге Онлайн этимология һүҙлеге () һүҙе беренсе тапҡыр ҡылым булып 1577 йылда, исем булып 1582 йылда ҡулланылыуы тураһында бәйән итә.
## Диктант төрҙәре
## Дөйөм милли диктант
Рәсәйҙә беренсе тапҡыр «тоталь диктант» 2004 йылдың 11 мартында Новосибирск дәүләт университеты гуманитар факультетының «Глум-Клуб» студенттар клубы ойоштора. Артабан был сара университет һәм дөйөм ҡала кимәлендә йылда үткәрелә башлай. Тоталь диктант яҙыуҙа төрлә йәштәге һәм төрлө һөнәр кешеләре: мәктәп уҡыусылары, студенттар, уҡытыусылар, чиновниктар, бизнесмендар, офис хеҙмәткәрҙәре, пенсионерҙар ҡатнаша. Тоталь диктант сараһы 2010 йылда иң яҡшы рәсәй йәмәғәт проекты тип таныла һәм ижтимағи бәйләнештәрҙе үҫтереү өлкәһендәге «Көмөш Уҡсы» милли премияға лайыҡ була.

Рәсәй халыҡтарының туған телендә дөйөм милли диктант тува («Тыва дыл кырында бугуденин диктантызы»), сыуаш («Пĕтĕм чăвашсен пĕрлĕхлĕ диктанчĕ»),  и удмурт телендә («Бадӟым удмурт диктант») үткәрелә.

Украинала дөйөм милли диктант украин телендә 2000 йылдан башлап үткәрелә. Йылдә 9 ноябрҙә — Украин яҙмаһы һәм теле көнөндә радио аша диктант тексын тапшырыла. 

Белоруссияла дөйөм милли диктант белорус телендә 2007 йылдан башлап, 21 февралдә — Халыҡ-ара туған телдәр көнөндә үткәрелә.

## Башҡорт телендә милли диктант
Ил күләмендә яҙылған тоталь диктант өлгөһөндә башҡорт телендә дөйөм милли диктант яҙыу тураһында фекер «Йәшлек» гәзитендә 2000-се йылдар уртаһында сағылыш таба. Шул йылдарҙа гәзиттең мөхәррир урынбаҫары булып эшләгән Рәшиҙә Мәһәҙиева идеяны яйлап тормошҡа ашыра башлай һәм Башҡорт дәүләт университетында 2015 йылдың 11 апрелендә беренсе тапҡыр республика күләмендә башҡорт теленән төбәк диктант яҙыла. Сараның символы итеп «Ә» хәрефе һайлана, «әлифба», «әсәй» тигән башҡорт һүҙҙәренә бәйләп алына. 

Артабан дөйөм милли диктант 2016 (23 апрель), 2017 (26 апрель), 2018 (21 апрель), 2019 (18 май) йылдарҙа уҙғарыла. 2017 йылдан төбәк-ара, 2019 йылдан халыҡ-ара кимәлгә сыға.

2019 йылда башҡорт теленән диктант яҙыу юғары кимәлдә үтә, Башҡортостан Республикаһы Башлығы вазифаһын башҡарыусы Радий Хәбиров Башҡорт дәүләт университетында диктант яҙа.

2020 йылдың 25 апрелендә онлайн-диктант үткәрелде.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Тоталь диктант» проекты сайты
* «Башҡорт теленән региональ диктант» рәсми сайты, 2018 
* «Башҡорт теленән халыҡ-ара диктант» рәсми сайты, 2019 
* БАШҠОРТ ТЕЛЕНӘН РЕГИОНАЛЬ ДИКТАНТ, 2016
Булдым

**Булдым** —  -Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.

## Географияһы
Булдым күле Силәбе өлкәһенең Кәҫле районында, Вишнёвогорск (Сейәлетау) ҡасабаһының ситендә, төньяҡ-көнбайышҡараҡ урынлашҡан. Кәҫле ҡалаһынан 16 км алыҫлыҡта ята.

Көньяҡ-көнбайышта уға Булдым йылғаһы килеп ҡоя. Төньяҡ-көнсығышта ҡылымыҡ аша  Оло Вязовка йылғаһы менән, артабан Илашты күле менән тоташа.

## Тасуирламаһы
Булдым күленең майҙаны 2,7 км², һыуы аға. Төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш яҡтарынан күлгә шишмәләр ағып төшә. Көньяҡ ярынан башҡа ярҙары һаҙлыҡлы .

*Уртаса тәрәнлеге: 2,1 м 
*Максималь тәрәнлеге: 4м 
*Максималь киңлеге - 1,3 км һәм оҙонлоғо - 1,3 км 
*Һыуҙың үтәҙеклеге, сафлығы: 75 см-ҙан да тәрәнерәктән алып үтә күренмәй.
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 246,7 м 

Һыуы сөсө. Һай, 45 % майҙанын ылымыҡ баҫҡан, төбөн ҡалын торф ултырмалары ҡаплаған. Күл уртаһында 2 метр тәрәнлектә күл  төбө ике ҡатлы, уны серегән һыу үҫемлектәре хасил итә. Бөтә периметры буйынса һыу өҫтөндә үҫемлектәр йөҙөп йөрөй. Күл уртаһында ул кәмей һәм сиктре аныҡ күренеп тора.

Ҡышҡы максималь боҙ ҡалынлығы 1,65 м.

## Этимологияһы
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең күренекле географы, топонимисы күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:

От тюркского мужского имени Булдым, Булды, производного  от глагола була, булыу — «посетить», «быть», «побывать», «приходить», «становиться». В значении «родился», «пришел наследник», с имяобразующим аффиксом -ды, -дым...

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

*  
*
Крагуевац

**Крагуевац** (сер. Крагујевац , һүҙ боронғо славяндарҙан *крагуй* «ҡарсыға, ыласын») — ҡала . Сербия Шумадия административ төбәгенең баш ҡалаһы. Сербияның халыҡ һаны буйынса дүртенсе ҡалаһы: 193 390 кеше (биҫтәләре менән 211 580 кеше).
Белградтан көньяҡҡа табан 120 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Крагуевац — сәнәғәт һәм фәнни үҙәк. Шулай уҡ Чачак, Кралево, Ужице, Ягодины, Крушевац һәм Смедерево, Пожаревац, Косово ҡалалары өсөн макро төбәк үҙәге. 1990 йылға тиклем Югославияның иң үҫешкән ҡалаларының береһе була (5-се ҡала иҫәп буйынса), унан алда бары тик Словения ҡалалары ғына тора. Әммә 1990 йылда хәле ҡатмарлаша.

## Тарих

1476 йылда төрөк документы "Крагуйофча"ла беренсе тапҡыр телгә алынған. Ул саҡта бында 32 йорт була.

1815 йылда төрөк хакимлығынан азат ителә. Сербия дәүләтенең яңы ваҡыттағы баш ҡалаһы (1818—1841). Бында серб беренсе гимназияһы һәм лицейы, тәүге суд, беренсе театр, серб телендә баҫылған тәүге гәзит була. XIX быуат урталарында сәнәғәт үҫешә (1853 йылда беренсе пушка ҡойола).

Беренсе бөтә донъя һуғышында, Белград оккупацияла булыу менән бәйле, тағы күпмелер ваҡыт баш ҡала була.

1941 йылдың 21 октябрендә немец ғәскәрҙәре, Тито ғәскәрҙәренең урындағы 70 немец һалдатын һәм офицерын юҡ иткәненә үс итеп, 7000 кешене атып үлтерә, улар араһында 300 тирәһе гимназия уҡыусылары һәм уҡытыусылары була. Урамда үтеп барған кешеләрҙе туранан-тура тотоп үлтерәләр. Ошо ваҡиғаға серб шағирәһе Десанка Максимовичтың «Ҡанлы әкиәт» йыры яҙылған. Был фажиғә бер нисә тапҡыр һуғыш тураһындағы кинофильмдарҙа күрһәтелгән. Фажиғә урынында хәҙер һәйкәл һәм музей тора.

Шулай уҡ Марк Бернес башҡарыуында Я. А. Френкелдең В. Лифшиц һүҙҙәренә яҙылған «Һуңғы дәрес» йыры билдәле.

## Хәҙерге заман
* Ҡорал эшләү традицияларын Крагуевацтағы Застава Оружие компанияһы дауам итә.

## Топографик карталар
* 
* 

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Тренчин

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Княжеско-сербский театр

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт г. Крагуевац
* г. Крагуевац
Устка

**Устка** (, ) — ҡала. Польшаның Поморский воеводствоһындағы Слупский повятына инә, Балтик яр буйында урынлашҡан. Устка ҡала статусына эйә булған гмина. Устка ҡалаһы  10,14 квадрат килметр майҙанды биләй. Бер квадрат километтҙағы халыҡтың тығыҙлығы 1608,3 кеше тәшкил итә. Ҡаланың президенты - Яцек Грачик. Устканың халҡы — 16&nbsp;308 кеше ( 2004 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса).
Михаил ҡапҡаһы (Динабург ҡәлғәһе)

**Михаил ҡапҡаһы** — Латвияның Даугавпилс ҡалаһында урынлашҡан   Динабург  ҡәлғәһендәге дүрт ҡапҡаның береһе

## Тасуирламаһы
Әлеге ваҡытта үҙәк ҡәлғәгә инеү урыны. Ҡапҡанан  бөтә ҡәлғә аша үткән Михаил урамы башлана. Ҡапҡа порталдары граниттан  мысыр стилендә башҡарылған. Ҡапҡаның ҡапҡастары  һаҡланмаған. Тышҡы порталында таштан Рәсәй империяһының  гербы  яһалған. Ҡапҡаға өйөп яһалған дамба алып бара, ул  20-се быуаттың 20 йылдарында ҡоролған, шуға күрә ике ҡатлы капонир һәм Аркалы ҡапҡалар араһында вал уйырға тура килә. Артабан кордегардияның ҡарауыл бинаһы урынлаша. Ҡәлғәлә ҡапҡаның уң яғында ҡалҡыулыҡта Иезуит коллегиумы, һулда Артиллерия арсеналы урынлаша.   

## Тарихы
19 быуаттың 1820—1830 йылдарында  төҙөлгән. Император Павел I балаларының  исеме менән атала. Ҡапҡаға йырын һәм Аркалы ҡапҡа аша ағас күпер алып килә. . 2011 йылда  ҡапҡа аша яңы коммуникациялар үткәрелә (һыу үткәргес, кабель), шуға күрә йәй бер айға ҡапҡа транспорт үтеү өсөн ябыла.  2012 йылдың октябренә Михаил урамына плитка түәшәлә,  яҡтылыҡ үткәрелә,   ҡапҡа аҫтында түшәлмәгән үтеү урыны ҡала, ҡапҡа артында дамбала яңы асфальт, тротуар һалына, яҡтылыҡ үткәрелә

## Киләсәге
Аркалы ҡапҡанан алып Кордегардияға тиклем ағас күперҙең өлөшөн тергеҙеү, һәм сиктәш биналарҙы реставрациялау менән артабан юлға сығыу.

## Транспорт
Ҡәлғәгә, ҡапҡаға тиклем  барырға мөмкин

* Трамвай № 3,  һуңғы туҡталыш Ҡәлғә
* Автобус № 4,5, 13 Ҡәлғә   туҡталышы.
* Маршрут автобусы  № 13А

## Һылтанмалар

* http://sociopat-empat.livejournal.com/10433.html

## Иҫкәрмәләр
Швед ҡапҡаһы

**Швед ҡапҡаһы** (лат. Zviedru vārti, швед. Svenskporten) — мәҙәниәт ҡомартҡыһы, архитектура комплексы, Латвияла Рига ҡалаһының Торня урамында бер нисә йортта урынлашҡан.

## Тарихы
XVII быуат башында бөгөнгө Торня урамы районында ҡала стенаһы буйында торлаҡ йорттар әүҙем төҙөлә башлай. Яңы төҙөлгән ҡоролмаларға ябып ҡуйыла торған инеү урыны кәрәк була. Ошо маҡсат менән  1698 йылда, швед хакимлығы ваҡытында, торлаҡ йорт стенаһына яңы ҡала ҡапҡаһы уйып яһала, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған берҙән-бер ҡапҡа булып тора.  

Был районда ҡасандыр Юргендың оборона башняһы була (рус  сығанаҡтарының ҡайһы берҙәрендә Юрьевский тип  атала), был ярым түңәрәк бейек башняның аҫҡы өлөшө һуңыраҡ  күршеләге ҡапҡалы  11-се йортона урынлаша.    

1926 йылда Швед ҡапҡаһы ҡаланан Латвия архитекторҙары йәмғиәте тарафынан ҡуртымға алына, һәи йорт үҙенең яңы тәғәйенләнешенә ярашлы үҙгәртеп төҙөлә.  

Реконструкциянан һуң биналар төп нөсхәһендәге ҡиәфәтен ала.    Фронтонына, порталына,  битлектәре менән консолдәренә барокко стиленә хас һыҙаттар бирелә. Ике йорт (һуңыраҡ өсөнсөһө лә) архитектура комплексы тәшкил итә, унда бөгөн Латвияның архитекторҙар союзы урынлаша, китапхана һәм студия эшләй.  

Интерьеры  1926—1928 йылдарҙа архитектор А.И. Трофимов проектына  ярашлы дөйөм төҙөлөшкә тап килтерелә. XVIII быуаттарҙың кафель мейесе ҡуйыла, барокко һәм классицизм стилендәге плафондар тергеҙелә. 

Ике реконструкциянан һуң бөгөнгө ҡиәфәтен ала: 1953 — 1956 йылдарҙа яңы 13-сө йорт төҙөп һәм 15-се йортто 1986—1987 йылдарҙа  берләштереп, А.А. Рейнфелдс проекты буйынса киңәйтелә.

## Әҙәбиәт һәм сығанаҡтар

* *А. К. Круминь*. «Сокровища зодчества народов СССР. Рига». Издательство Академии архитектуры СССР. Москва, 1947
* Энциклопедия «Рига», главная редакция энциклопедий, Рига 1989
* *Андрис Колбергс*. «Книга о Риге»; Полиграфическая фирма Яня сета, Рига 1998
* *Janis Krastins, Ivars Strautmanis* «Riga. The Complete Guide to Architecture»; Riga, Projekts 2004 
* *J. Straubergs*. «Rīgas vēsture»; Rīga, 1932 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Достопримечательности Риги
* Шведские ворота (Приекуле)

## Һылтанмалар

* Шведские ворота на wikimapia.org

## Иҫкәрмәләр
Аҡсакүл (Силәбе өлкәһе)

**Аҡсакүл** —  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ҙур булмаған күл. 
 
## Географияһы
Аҡсакүл Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының  Борисовка ауылынан 2 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Һыу ятҡылығының  төньяҡ-көнсығыш осонан 5 км алыҫлыҡта ярайһы ҙур һәм балыҡлы Әйҙекүл () күле ята. Шул уҡ яғында Аҡсакүл ауылы төйәкләнгән.

Күлдән 2 км алыҫлыҡта Ҡурған өлкәһе, икенсе яғынан 3 км-ҙа  Свердловск өлкәһе башлана.

Географик координаттары: киңлеге 55°43′11″N (55.719693),  оҙонлоғо - 61°46′30″E (61.77513)

Көнсығыш ярынан  1,5 км алыҫлыҡта автомобиль юлы үтә 

## Тасуирламаһы

Күлде ҡуйы ҡамышлыҡтар уратып алған, урыны менән һаҙлыҡлы. Күлдең көньяғынан Иҡсан ауылына тиклем һаҙлыҡ, уны  Оло Аҡсакүл тип йөрөтәләр.

Күл оҙонса сөңкәле, аҡмай, һыуы сөсө. Яр буйы һыҙығы киртләс түгел (көньяҡ өлөшө генә тигеҙһеҙ), төньяҡтан һәм көньяҡтан  (әҙерәк) ярына һаҙлыҡтар килеп етә.

Ярында тораҡ пункттар юҡ.

## Флораһы һәм фаунаһы

Йәйгеһен күл өҫтөн ярайһы ҙур майҙанда ылымыҡтар, баҡа үләне ҡаплай.Ҡамышлыҡтар уратып алған. Ярҙарында ҡатнаш урман үҫә.

Орнитофаунаһын өйрәктәр, ҡаҙҙар, аҡсарлаҡтар, көйөлдө һәм башҡа һыу ҡоштары тәшкил итә.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист ***Шувалов Николай Иванович*** үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "От распространенных у башкир имени Аксакул  с основой  акса  — «деньги» и типовым компонентом мужского имени, присоединяемого к основе кол (кул, гул) — «раб», «невольник», в русском языке переосмысленного в куль — «озеро», отражающим пожелание новорождённому быть богатым" Йәғни, күл атамаһы "Аҡса+күл" һүҙҙәренән яһалған. Шул уҡ ваҡытта *Аҡсағол* тигән ир-ат исеменән килеп сығыуы ихтималлығын да фараз итә.

Шундай уҡ аңлатма Силәбе өлкәһенең тыуған яҡты өйрәнеү порталында ла бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара
* Список озёр Челябинской области

## Иҫкәрмәләр
Сөгөрмәк (күл, Силәбе өлкәһе)

**Сөгөрмәк** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл.

## Географияһы

Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районында Высокий ҡасабаһынан 2,5 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Төньяҡ-көнсығыш ярында Низкая ҡаласығы тора (275,1 м).

XIX быуаттың икенсе яртыһында Травников станица йорто планында күрһәтелгән .

## Тасуирламаһы

Сөңкәһе аныҡ ҡына оҙонса түңәрәк рәүешендә . 

## Этимологияһы

Атаманың килеп сығышы буйынса бер нисә фараз йәшәп килә. 

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә "Сугурмак - от башкирского слова сугермак — «озерцо», «западина»", тип яҙа

Силәбе тарихсыһы, төбәк белгесе *Владимир Васильевич Пятков* күп йылдар өлкәнең топонимикаһы буйынса мәғлүмәттәр йыйған  Ул үҙенең «Озера Южного Урала», «Топонимы Челябинска» тигән китаптарында Сөгөрмәк атамаһына аңлатма биргәндә башҡорт ғалимы Рәшит Шәкүргә лә һылтана: Созвучный имени озера географический термин сугермак Шакуров перевёл как «высохшая котловина, естественная яма» (весною наполняется водою, а летом высыхает). В основе термина или названия может быть сакский вариант пуштунского слова сагар — «чаша». Персидское слово загар — «сырая,болотистая почва» не противоречит 1-й части значения термина. . 

Рәшит Шәкүр иһә бында урыҫ әйтелешендә оҡшашҡа әйләнгән топоним - "Һыугермәк" тигәнгә аңлатма биргән булған.

Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге"ндә *"Сөгөрмәк"* һүҙенә бындай шәрехләмә бирелә: "Сөгөрмәк - һыуҙың өйөрөлөп ятҡан сөмөкәй урыны" . Йәғни, Н.И. Шувалов төп мәғәнәгә күп ваҡыттағыса бик яҡын итеп тәржемә иткән.Ғәмәлдә был гидроним башҡорт төбәктәрендә саф башҡорт телендә барлыҡҡа килгән, уның тамырҙарын пуштун теленән эҙләү бары тик фараз ғына.

## Шулай уҡ ҡара
* Список озёр Челябинской области

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 861 бит - 223-сө бит

## Һылтанмалар
*Владимир Васильевич Пятков
Оло Таткүл

**Оло Таткүл** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге күл. Административ йәһәттән Мейәс ҡала округына инә.

## Географияһы
Оло Таткүл Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Илмән ҡурсаулығы биләмәһенә инә.

Оло Таткүлдән көньяҡтараҡ Оло Мейәс, Кесе Мейәс һәм Ҡыҫыҡкүл урынлашҡан. Таткүл аша Илмән йылғаһы ағып үтә.

Иң яҡын тораҡ пункттары — Мейәс ҡала округы составындағы Мейәс һәм Ураҙбай ҡасабалары.

Географик координаттары: киңлеге - 55°11′48″N (55.196772), оҙонлоғо - 60°17′4″E (60.284537)

## Тасуирламаһы
*Максималь тәрәнлеге: 3,5 м 
*Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: ярайһы таҙа һәм үтә күренмәле 
*Туйындырыусы сығанаҡ: Илмән йылғаһы, шишмәләр, яуым-төшөм 
*Майҙаны: 2,48 км²

Күлдең ярҙары убалы, ярымдала күлдәре төрөнә ҡарай. Төньяҡтан көнсығыштан һәм өлөшләтә көньяҡ-көнбайыштан һаҙлыҡлы. Оло Таткүлдең көнбайыш осонан 0,5 км алыҫлыҡта бәләкәй генә Кесе Таткүл урынлашҡан.

Оло Таткүлдең сөмкәһе түңәрәк һыҙатланышлы, һыуы ағып тора. Һыу ташҡанда үҙенән 2,5 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан Кесе Мейәс күле менән ҡылымыҡ аша тоташып ала .

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, *От распространенных в прошлом у башкир древнего мужского имени Таткул основой таты — «ласковый», «спокойный», «мирный», с именной типовой частицей кол (кул,гул)*, тип яҙа. Күлдең атамаһы, ысынлап та, Тат+күл һүҙҙәренән икәне күренеп тора. Татҡол тигән ирҙәр исеменән тигән фаразы бәлки ысынбарлыҡҡа тура килмәйҙер, сөнки күл һыуы тәмле булып, *тат (лы)* тигән синонимы ҡулланылған булыуы ихтимал 

## Флораһы һәм фаунаһы
Ылымыҡ баҫып барыусан. Һыуға килеп етеп тиерлек ҡатнаш урман үҫә, тирә-яғы еләк һәм бәшмәктәргә бай (тик уларҙы барыбер йыйырға ярамай, сөнки Илмән ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡан).

Һалҡындар башланғансы күл буйында кейек ҡоштар тереклек итә.

Төбө ҡомло һәм ташлы. Күлдә сабаҡ, йылға алабуғаһы һәм суртан үрсей.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 861 бит - 223-сө бит
* Шувалов Н. И. Сугурмак // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*Большой Таткуль
Высоцк

**Высоцк** 1917 йылға тиклем **Тронгзунд** (), 1917 — 1948 йылдан **Уурас** () — порт ҡалаһы. Рәсәйҙең Ленинград өлкәһе Выборг районы ҡалаһы. Октябрь тимер юлының Высоцк тимер юл станцияһы. Рәсәйҙә халыҡ һаны буйынса иң бәләкәй ҡалаларҙың береһе, уның халҡы — 1115 кеше (2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса).

## Тарих
Һуң, йыл барышында 1710 йылда Төньяҡ һуғышы барышында Выборг шведтарҙан яулап алынғас, Выборг ҡултығының иң тар урынында (исеме шунан:  — «тар», *sund* — «боғаҙ») батша Петр I әмере Тронгзунд нығытмалары төҙөлә.

1721 йылда Ништадт тыныслыҡ тураһындағы килешеүе буйынса бөтә Выборг яны Рәсәй империяһына күсә.

### Бөйөк Финляндия кенәзлеге
19-сы быуатта Тронгзунд Бөйөк Финляндия кенәзлеге составында тора.

Тронгзунд административ рәүештәСтрандаский өйәҙе (, ) Выборг губернаһына ҡарай.

ХХ быуат башында Тронгзунд Фин ҡултығындағы Бөйөк Петр исемендәге нығытмалар системаһына инә.

### Финляндия
Бойондороҡһоҙ Финляндияла (1917—1940 йылдар буйына) **Уурас** ( — «тырыш») тип аталған.

### СССР
Совет-фин һуғышынан һуң Мәскәү килешеүе буйынса Выборг губернаһы СССР-ға тапшырыла. Шунда уҡ СССР алған территория бүленә, 1940 йылдың яҙында уның бер өлөшө— уның төньяҡ өлөшө Карел Автономиялы ССР-ына күсә, шул уҡ ваҡытта ул Карел-Фин ССР-ы тип үҙгәртелә. Июндә уның административ райондары ойошторола. Уурас Выборг районына ҡарай.

1944 йылдың ноябендә Карел-Фин ССР-ының Выборг районы Ленинград өлкәһенә күсә.

1940-сы йылдар аҙағында совет власы урыҫлаштырыу кампанияһы алып бара, был кампания барышында Карел муйындағы тораҡ пункттары биләмәләренә урыҫ исемдәрен ҡуша. 1948 йылдың ҡышында Уурас ҡасабаһында яңы исем ала — «Петроостров» тип атала, бының мотивы: *«буйынса тарихи ваҡиғалар буйынса — Петр I Карел муйынын, шул иҫәптән Трангсундты шведтарҙан баҫып алғанлыҡтан» тип аңлатыла*. Әммә 1948 йылдың июлендә был тораҡ пунктының атамаһы Тронсгунда районында геройҙарса һәләк булған Советтар Союзы Геройы Кузьма Демидович Высоцкий хөрмәтенә «Высоцк» тип атала). 1948 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы указы менән 1 октябрендә был үҙгәртеү раҫлана.

### Рәсәй Федерацияһы
Высоцк — Рәсәйҙәге ҡала статуслы иң бәләкәй тораҡ пункттарының береһе (1115 кеше 2018 йылда), унан Чекалин һәм Иннополисҡалалары ғына ҡалыша. Хәҙерге заманда ҡалала яңы спорткомплекс төҙөү тураһында план 2012 йылға ҡаралған.

## Географияһы
Высоцкий утрауының төньяҡ өлөшөндә, Фин ҡултығында урынлашҡан.

Район үҙәге булған Выборг ҡалаһына тиклем Высоцк ҡалаһы араһында — 30 км алыҫлыҡ ята.

## Высоцк порты
: *баш*: 

Бөтөн тарихы дауамында Тронгзунд — Уурас — Высоцк портлы ҡала, ул сауҙа һәм хәрби флот өсөн уңайлы һәм ышаныслы гавань .

## Белем
* С. И. Ростоцкий исемендәге урта мәктәп

## Билдәле кешеләр
* Совет режиссеры Станислав Ростоцкий Высоцкиҙа 15 йыл йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Высоцкого городского поселения
* Информация о К. Д. Высоцком на сайте «Герои страны»