Казбек

**Казбек** ( — «еңелмәҫ юлбашсы»;  [Мкинварцвери] — боҙ пик (түбә), йәки {{lang-ka2|მყინვარი — *Мкинвари*; ;  — иреүсе тау;  — потенциаль әүҙем стратовулкан,, иң көнсығыш Кавказ тауҙарының, иң көнсығыш биш меңлеге пятитысячник, Балтик бейеклек системаһында 5033,8 м.. Үҙәк Кавказдың көнсығыш өлөшөндә Рәсәй һәм Грузия сигендә, Хох һыртының көнсығыш өлөшө]]ндә урынлашҡан. Һуңғы тапҡыр вулкан б. э. т. 650 йылда урғылған.

Тау эргәһенән Хәрби-Грузин юлы үтә. 

Казбектың Дарьяль тарлауығы (3600 метрлыҡ) яғы битләүендә бер өлөшө  итеп  (эшләмәүсе) метеостанция урынлашҡан .

## Исеме
Тикшеренеүсе В. А. Никонов тауҙың исеме тураһында бына нимә яҙа:

«XIX быуат башында тау итәгендәге ауылға ингән биләмәләр кенәз Казбек ҡулында булған, уның исеме Казбеги ауылының атамаһы булып киткән, ауыл исемен рустар тау атамаһы итеп алған».

Грузин атамаһы — *Мкинварцвери (йәки ябай әйткәндә, Мкинвари)* һәм «боҙло түбәле тау» йәки «боҙло түбә» тип тәржемә ителә. Казбектың осетин атамаларының береһе — *Урсхох* — һүҙмә-һүҙ «аҡ тау» тигәнде аңлататип тәржемә ителә. Тауҙың ингуш һәм чечен атамаһы — инг. *Баш-лоам* / чеч. *Баш-Лам* «иреүсе тау».. Ҡабарҙы телендәге атамаһы: *Къазбэч* (халыҡ араһында шулай уҡ «Бралыч» һәм «Iуашъхьэмахуэ цӏыкӏу» — «Кесе Эльбрус» булараҡ билдәле). *Сармак (Саьрмак) бижийна корта* — аждаһа ятҡан түбә.

## Тикшеренеүҙәр
Казбек түбәһенә (көньяҡ-көнсығыш битләүенән) тәүге тапҡыр 1868 йылда инглиздәр — 23 йәшлек Д. Фрешфильд, Туккер һәм А. У. Мур күтәрелгән.

Казбек түбәһен буйһондороусы һәм унда тәүге геологик һәм метеорологик тикшеренеүҙәр башҡарған тикшеренеүсе рус геодезисы А. В. Пастухов (1889, төньяҡтан Генал-Дон боҙлоғонан) булған. Уның менән бергә түбәгә 60 йәшлек оҙатыусы осетин Царахов Тепсарико ла барып етә. Тикшеренеүселәр түбәгә ҡыҙыл байраҡ ҡаҙаған, һәм һауа торошо яҡшы булғанда, ул Владикавказ ҡалаһында күренә.

1891 йылда шул уҡ маршрут буйынса Готфрид Мерцбахер.үткән.

Казбек түбәһенә 1923 йылдың 28 авгусында Георгий Николаевич Николадзе инициативаһы менән күбеһенсә Тбилиси университеты студенттарынан (СССР-ҙа беренсе), 18 кешенән, торған совет экспедицияһы күтәрелгән.

2007 йылда ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында Төньяҡ Осетияла үткән «Тау территорияларын тотороҡло үҫтереүҙә инновацион технологиялар» VI халыҡ-ара конференцияһында геологтар 2002 йылдың 20 сентябрендә Кармадон тарлауығы һәләкәте буйынса биш йыл алып барылған тикшеренеүҙәргә йомғаҡ яһаны. Конференция материалдарында хәбәр ителеүенсә, тикшереү күрһәтеүенсә «Йоҡлаған Казбек вулканының Колка боҙлоғона газ-динамик йоғонто яһауы ҡот осҡос  килтергән».

2004 йылда Мезмай мәмерйәһендә, фараздарҙың береһе буйынса, бынан 40 мең самаһы йыл элек «вулкан ҡышына» һәм неандерталсыларҙың юҡҡа сығыуына алып килгән Италиялағы Флегрей ҡырҙарындағы супер урғылыу һәм Көньяҡ Карпатта Изге Анна вулканының урғылыуы менән бер осорҙа Казбектың да урғылыуын дәлилләгән вулкан көлө табылған.

## Боҙлоҡтар
Казбектың бөтә тупламаларынан массивынан да өҙөлгән көслө боҙлоҡ төрлө яҡтарға төшә:
* Гергет — көньяҡ-көнсығышта,
* Чача — төньяҡта,
* Девдорак — төньяҡ-көнсығышта,
* Абано — көнсығышта,
* Майли (Геналдон тарлауығында, шул уҡ Кармадон тарлауығында Майлийч яйлаһынан) — төньяҡ-көнбайышта.

## Иҫтәлекле урындар

Казбек менән бик күп боронғо легендалар һәм иҫтәлекле урындар бәйле. Яҡынса 3800 м бейеклектәге мәмерйәлә 80 метрлыҡ ҡая стенала боронғо грузин Бетлеми (Вифлеем) монастыры бар. «Картлис цховреба» йылъяҙмаһы буйынса, боронғо быуаттарҙа монахтар һалынып төшкән тимер сылбыр буйынса иң мөҡәддәс святыня нәмәләр һәм сиркәү хазинаһы һаҡланған монастырға күтәрелә торған булғандар. Мәғлүмәттәр буйынса, алланың ихтыяры буйынса Бетлем монастырына күтәрелгән изге Иосиф, Ираклий батшаға Авраам сатырының киҫәген бүләк иткән.

Казбек урындағы тау халҡы менән бәйле ҡөҙрәтле аллалар һәм батырҙар тураһындағы поэтик хикәйәләр быль, хикәйәттәр сказания һәм легендалар ижад иткән үҙәк булған. Мәҫәлән, борон грузиндар Казбекты христиандаҙың изге урыны тип күҙаллаған. Ингуштар йыл һайын Казбек янында мәжүси хоҙайҙарына ҡорбан килтерәгән. Һәм «тау түбәһе» үҙе — Казбектың ҡарлы түбәһе — тау халҡының рухи ижадында күренекле роль уйнаған.

Ингуштар, Гвилети (инг. Гелат) ауыл халҡы, мәжүси хоҙайҙарына йыл һайын Казбекка яҡын ҡорбан килтергәндәр. Гвилетлыларҙың ышаныуҙары буйынса, йәнәһе, тау түбәһендә кешеләргә күктән ут урларға маташҡан өсөн аллалар сынйырлап ҡаяға беркетеп ҡуйған Куркъа исемле егет ятҡан серле мәмерйә бар. Ул, йөрәген йыртҡыс ҡош суҡығанлыҡтан, ауыртыуға сыҙай алмай ыңғыраша икән.

Хевиҙың (Казбекка яҡын урынлашҡан тарихи өлкә) төп биҙәге һәм уның символы булып хәҙер Степанцминда тип йөрөтөлгән элекке Казбеги ҡасабаһының бер өлөшө булған Гергети ауылы өҫтөндә торған Троицк сиркәүе һанала, унда бер ваҡыт Грузия мәғрифәтсеһе изге Нино (IV быуат) тәреһе һаҡланған. Ғибәҙәтхана Казбек фонында, Степанцминда (элекке Казбег) ҡасабаһы өҫтөндә бик матур урынлашҡан. Был ҡорам Изге Троицаға арналһа ла, уның төп байрамы — 28 август, Успения Ғайса бәйғәмбәр әсәһе Богородица көнө .

Яҡынса 4100 метр бейеклектә Бетлеми боронғо мәмерйә монастырь комплексы бар. 3675 метр бейеклектә, альпинистар өсөн приют булараҡ файҙаланылған, иҫке метеостанция бинаһы урынлашҡан. Метеостанция бинаһынан өҫтәрәк, Казбек түбәһенә күтәрелгән юлда, яҡынса 3900 м бейеклектә хәҙерге заман бәләкәй сиркәүе часовня тора.

## Факттар

2013 йылдың 10 сентябрендә 45 йәшлек Грузия президенты Михаил Саакашвили Оло кавказ һыртының Казбек тауынакүтәрелде.
Ул пост-совет арауығында, 1995 йылдың 30 июнендә күмәк кеше ҡатнашҡан альпиниада сараһында 55 йәшендә төньяҡ Тянь-Шандың Иле Алатауындағы Абай пигына (4010 м) күтәрелгән Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Әбеш улы Назарбаевтан ҡала икенсе альпинист президент булды.

## Топографик картаһы
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Литература
* 

## Һылтанмалары
* 
* БСЭ. Казбек
* Peakbagger.com
* Рәсәй территорияһынан Казбекка күтәрелә торған альпинистик маршрут
*Грузия территорияһынан (көньяҡтан) Казбекка күтәрелә торған альпинистик маршрут