Родригес дронты

**Родригес дронты** йәки **көйһөҙ**, йәки **сүллек** () күгәрсен ғаиләһенә ҡараған юҡҡа сыҡҡан осоп йөрөмәгән ҡош, эндемик Родригес утрауҙары, көнсығышҡа табан урынлашҡан Мадагаскар в Һинд океанында. Генетик яҡтан, күгәрсендәр һәм муйынсаҡтарҙан тыш, уның яҡын туғаны ла юҡҡа сыҡҡан маврикий дронты (ике төрө лә аҫаилә барлыҡҡа килтергән *дронтовтар*). Никобар күгәрсене  родригес һәм маврикий дронттарының хәҙерге ваҡытта йәшәгән иң яҡын туғаны.

Аҡҡош ҙурлығында родригес дронты сағыу сағыла поли диморфизм. Ата ҡоштар инә ҡоштарҙан күпкә ҙурыраҡ була һәм оҙонлоғо 90 см (35 дюйм) һәм ауырлығы 28 кг (62 фунт) етә. Инә ҡоштарҙың оҙонлоғо 70 см (28 дюйм) һәм ауырлығы 17 килограмм (37 фунт) тәшкил итә. Ата ҡоштарҙың ҡауырһын ҡапламы һоро һәм көрән, инә ҡоштарҙың аҡһыл төҫтә була. Ике енестең дә бер аҙ ырғаҡлы суҡышы төбөндә ҡара һыҙат, шулай уҡ оҙон муйыны һәм аяҡтары була. Инә ҡоштар ҙа, ата ҡоштар ҙа ҡанаттарында ҙур һөйәк үҫемлектәре булған территориаль ҡоштар булған, улар һуғышта ҡулланылған. Родригес дронты берҙән-бер йомортҡа һала, уны ата-әсәһе сиратлап ултырта. Ашҡаҙан таштары ҡоштарға емеш-еләк һәм орлоҡтарҙан торған аҙыҡты эшкәртергә ярҙам иткәндәр.

ТӘҮГЕ тапҡыр XVII быуатта телгә алына, ул саҡта родригес дронтыноекле тасуирлана Франсуа Лега (француз ҡасаҡтары төркөмө лидеры-гугеноттар 1691-1693 Йылдарҙа родригес утрауында йәшәгән). Дронтҡа кешеләр һунар иткән һәм интродуцированный хайуандар, уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә ул яҡынса XVIII быуат уртаһында юҡҡа сыға. 1726 йылда сәйәхәтсе-натуралист Жюльен Тафоре () родригес дронттарын урындағы фауна өсөн ғәҙәти төр тип һүрәтләй, әммә 1755 йылда жан-Франсуа Шарпентье де Коссиньи (), Хәрби инженер һәм Француз фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, Родригеста дөйөм алғанда 18 ай йәшәгәндән һуң, бер генә дронтты ла осрата алмай (был ҡоштарҙың утрауҙың барып етеүе ауыр булған мөйөштәрендә әле лә бар тигән мәғлүмәттәргә ҡарамаҫтан); 1761 Йылда Родригеста Булған дронт-отшельниктарҙы Һәм Венераның Ҡояш дискыһы буйлап үтеүен күҙәтеү буйынса экспедицияла ҡатнашыусыны таба алмайҙар, француз астрономы һәм географы Александр Пенгреға. Утрауҙа даими халыҡ 1735 йылда барлыҡҡа килә, утрауға сусҡалар 1790 йылда ғына килтерелә, әммә сысҡандар унда иртәрәк, моғайын XVII быуат аҙағында, тәүге сәйәхәтселәр менән бергә барлыҡҡа килә. Был төрҙөң юҡҡа сығыуында һунарсылар ҙур роль уйнаған, тип фараз ителә ҡортсолар менән 1735 йылдан алып был бәләкәй утрауға даими рәүештә караптарҙа провиант запастарын тулыландырыу өсөн килгәндәр, бер үк ваҡытта улар еңел табыш булған дронттарҙы ла һунар иткәндәр.

Лега яҙмаларынан һәм һүрәттәренән, шулай уҡ замандаштарының ҡайһы бер һүрәтләүҙәренән тыш, ҡош тураһында бер ниндәй ҙә детекле мәғлүмәт һаҡланмаған. Әммә в 1789 йыл мәмерйәлә бер нисә һөйәк табылған субфоссиль ҡалғандары. Һуңынан меңдән ашыу һөйәк ҡаҙыла, уларҙан бер нисә һөлдә төҙөлә.

Родригес дронты-астрономдар йондоҙлоҡҡа уның хөрмәтенә исем биргән берҙән-бер юҡҡа сыҡҡан ҡош. Ул исем алған *Turdus Solitarius*, ә һуңыраҡ — *Яңғыҙ Дрозд*.

## Таксономияһы һәм килеп сығышы
Франсуа Лега тәүге тапҡыр ҡошто отшельник исеме аҫтында телгә ала (уның яңғыҙ йәшәү рәүешенә һылтанып), әммә ғалим исемен телгә алған тракттан алған тигән фараз бар реюньон дронтаһы. Ҡош ярашлы биноминаль номенклатураға аҫҡы төрҙәрҙең береһе тип классификациялана маврикий дронтаһы һәм исем алған *Didus solitarius* Иоганн Фридрих Гмелин ун өсөнсө баҫмала »Тәбиғәт системалары".

1848 йылда Хью Эдвин Стрикленд Александр Гордон мелвилл родригес һәм маврикий дронттарының уртаҡ килеп сығышы теорияһын тәҡдим итә. Улар маврикий дронтының билдәле йомшаҡ туҡымалы чучелаларын ғына анализлай, уларҙы бер нисә родригес дронты ҡалдыҡтары менән сағыштыра. Стрикленд белдереүенсә, ҡалдыҡтар бер төрлө булмаһа ла, был ҡоштарҙың аяҡ һөйәктәрендә уртаҡ һыҙаттар күп була, был һыҙаттар тик күгәрсендәргә. Родригес дронтының бер генә йомортҡа һалыуы, емеш менән туҡланыуы, моногам ҡош булыуы һәм балалары тураһында хәстәрлек күреүе лә был бәйләнеште һаҡлай. Стрикленд был род айырмаһын таный һәм яңыуға исем бирә *Pezophaps*, грек теленән «йәйәүле күгәрсен»тип тәржемә ителә. Ҡоштарҙың енес айырмаһы шул тиклем ҙур була, Хатта Стрикленд уларҙы ике төр тип уйлай, бәләкәйерәк атама бирә *Pezophaps minor*. Родригес дронтының һөлдәһен һуңғы тикшеренеүҙәр Альфред менән һәм Эдвард Ньютондар Менән был төр маврикий дронты һәм ябай күгәрсен, әммә уларҙан үҙенсәлекле һөйәк үҫемлектәре менән айырыла.

Оҙаҡ ваҡыт маврикий һәм родригес дронттары ғаиләһе дронтовтар, сөнки уларҙың башҡа күгәрсендәр менән туғанлығы оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙ ҡала. Был ике төрҙө айырым төрҙәргә лә индергәндәр монотиплы ғаиләләр, *Raphidae* һәм *Pezophapidae*, шуға ярашлы, уларҙың һәр береһе үҙ аллы үҫешкән тигән фараз бар. Һуңғылары остеологик һәм молекуляр мәғлүмәттәр дронтовтарҙы аҫҡы ғаиләһе *Raphinae*, ул өлөш булып тора күгәрсен ғаиләләре.

Ошондай уҡ кладограмма 2007 йылда баҫылып сыға, ул елкәнле венценослы һәм тешле күгәрсендәр менән хазиналарҙың кире торошо, шулай уҡ индерелеүе менән айырылып тора фазан күгәрсен һәм ҡалын тояҡлы күгәрсен. 2002 йылда тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, маврикий һәм родригес дронтының ата-бабалары сигендә айырылып сыҡҡан палеоген — неоген. Маскарен утрауҙары (Маврикий, Реюньон һәм Родригес) утрауҙар булып тора вулканлы сығышы һәм йәше 10 миллион йылдан кәм, шуға күрә дронттарҙың ата-бабалары, моғайын, үҙ шәжәрәһенән айырылғандан һуң, оҙаҡ осорға белгәндер. Был утрауҙарҙағы ресурстар өсөн дронттар менән ярыша алырлыҡ үлән ашаусы имеҙеүселәрҙең булмауы родригес һәм маврикий дронтына ҙур күләмгә етергә мөмкинлек бирә. ДНК-ҺЫ, алынған Оксфордта дронттар чучелаһынан, насар хәлдә була, һәм ҡаҙылма ҡалдыҡтарҙы тикшереүҙә ҡулланылмай, шуға күрә ҡоштың ҙурлығы тураһында мәғлүмәттәр бойондороҡһоҙ тикшереүгә мохтаж.

Бер нисә докладта Маскарен утрауҙарынан башҡа дронттар ҙа телгә алына. "Дронт" һүҙе шулай уҡ яңғыҙ йәшәү рәүеше булған башҡа төрҙәрҙе билдәләү өсөн ҡулланылған, мәҫәлән: реюньон дронты. Ҡайһы бер ғалимдар Реюньон утрауы маврикий дронтының ғына түгел, ә реюньон дронтының да йорто булған тип иҫәпләй (хәҙерге ваҡытта улар тураһында иҫке отчеттар дөрөҫ булмаған фәнни аңлатмалар булып тора). Родригес утрауында (хәҙер билдәле булыуынса, родригес дронтына ҡарай) табылған XVII быуат маврикий дронтының һәм уның һөйәктәренең стандарт булмаған тасуирламалары килтерелә: Эйбрахам Ди Бартлетта яңы төр исеме барлыҡҡа килгәнгә тиклем — *Didus nazarenus*, кесе синоним был төр.
Файл:Pezophaps_solitaria.png|альт=Иллюстрация Фредерика Уильяма Фрохока[англ.]|Иллюстрацияһы 
Файл:Leguat1891solitaire.jpg|альт=Рисунок Франсуа Лега|Һүрәт 
Файл:Pezophaps_solitaria_recreation.jpg|альт=Реконструкция|Реконструкцияһы
Файл:Britannica_Dodo_3.png|альт=Скелет из Музея зоологии Кембриджа|Кембридж зоология Музейынан һөлдә
Файл:Pezophaps_solitaria.jpg|альт=Скелеты самца и самки из костей, найденных в 1874 году|1874 йылда табылған һөйәктәрҙән ата һәм инә ҡоштарҙың һөлдәләре


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Күккә күтәрелгән осоп йөрөмәгән дронт

## Әҙәбиә

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*