open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғәниев Ревмир Ғәли улы

**Ғәниев Ревмир Ғәли улы** (18 ноябрь 1929 йыл — 7 май 2007 йыл) — . Тарих фәндәре кандидаты (1961), профессор (1982). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977).

## Биографияһы

Ғәниев Ревмир Ғәли улы 1929 йылдың 18 ноябрендә Башҡортостан АССР-ы Бәләбәй кантоны Аҙнағол улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Ҡабыҡҡыуыш ауылында тыуған.

1954 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

1954—1956 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы Өлкә партия мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1956—1976 йылдарҙа өҙөклөк менән СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй:
* 1956 йылда һәм 1959—1962 йылдарҙа — кесе ғилми хеҙмәткәр;
* 1967—1976 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр, Өфө ҡалаһы тарихы секторы мөдире.

1962—1967 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡыта, КПСС тарихы кафедраһы мөдире була.

1976—2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта, бер үк ваҡытта 1997 йылға тиклем тарих кафедраһы мөдире була.

2007 йылдың 7 майында Өфө ҡалаһында вафат булған.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре Башҡортостанда Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы тарихына, Көньяҡ Уралда совет власын урынлаштырыу тарихына, Өфө ҡалаһы тарихына арналған. 160-ҡа яҡын фәнни мәҡәләләр һәм китаптар авторы.

### Хеҙмәттәре
* Советы Башкирии в 1919—1920 годах (по материалам Уфимской губернии). — Уфа, 1961.
* Очерки по истории Башкирской АССР. В 2 т. Т.2. — Уфа, 1966. (авторҙаш)
* Очерки истории Башкирской организации КПСС. — Уфа, 1973. (авторҙаш)
* История Уфы: краткий очерк. — Уфа, 1981. (авторҙаш)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғәли (Һамар өлкәһе)

**Ғәли** () — Рәсәй Федерацияһы Һамар өлкәһе Похвистнево районы ауылы. Ғәли ауыл биләмәһенең үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Һамар өлкәһенең иң көнсығышында Ырымбур өлкәһе менән сик буйында Тиргәлә йылғаһының Саурыш йылғаһына ҡойған урын янында, район үҙәге Похвистнево ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км, Боғорослан ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 14 км һәм Һамар ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 145 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ауыл Тиргәлә йылғаһының уң яры буйлап һуҙылған, төньяҡтан Ғәлиғә Рысай (Рысайкино) ауылы төкөп тора (ике тораҡ пункт фактик рәүештә йылға буйлап 6 км һуҙылған берҙәм ауыл барлыҡҡа килтерә, әммә төрлө ауыл биләмәләрен ҡарайҙар).

Ауыл янынан (Рысай ауылы ситенән) Похвистнево — М5 (Урал) — Клявлино автомобиль юлы үтә.

## Тарихы
Фараз буйынса ауылға 1618 йылда башҡорттарҙың ҡыпсаҡ ҡәбиләһе вәкиле тархан Киләй Манашев нигеҙ һалған. Киләй Манашевтың ата-бабаһы Гөлбостандың атаһы Ғәли 1479 йылда Ҡазан ханы Ибраһимдан тарханлыҡ дәрәжәһен алған.

1859 йылда ауылда 1 мәсет, 1900 йылда — 2 мәсет һәм мәҙрәсә, 1910 йылда — 3 мәсет һәм мәҙрәсә теркәлгән.

## Халҡы

1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 305 аҫаба башҡорт һәм 26 керҙәш башҡорт йәшәгән.

1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 92 ихатала 552 башҡорт йәшәгән, шул иҫәптән 262 ир-егет һәм 290 ҡатын-ҡыҙ.

Урыҫ помещигы Похвистнев ерҙәрҙе үҙ ҡулына алғас Ҡотлоғош (хәҙер Иҫке Похвистнев) ауылынан барлыҡ татарҙарҙы Ғәли ауылына ҡыуған.

1889 йылда ауылда 201 ихатала 1219 мосолман йәшәгән, уларҙың милләттәре — башҡорттар һәм татарҙар.

1910 йылда ауылда 284 ихатала 842 ир-ат һәм 866 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән.

2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының милли составы: башҡорттар — 96,4 %, урыҫтар — 1,2 %.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Николаенко Иван Дементьевич

**Николаенко Иван Дементьевич** (4 апрель 1921 йыл — 8 август 1948 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Иван Дементьевич Николаенко 1921 йылдың 4 апрелендә Кожанка ауылында (хәҙер — Киев өлкәһенең Фастов районы (Украина) тыуа. Мәктәптә ете класс тамамлағандан һуң, заводта эшләй. 1940 йылда Николаенко Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1941 йылдан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

1945 йылдың ғинуарына гвардия өлкән сержанты Иван Николаенко 1-се Белоруссия фронтының 7-се гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында взвод командиры ярҙамсыһы була. Польшаны азат итеүҙә айырылып тора. 1945 йылдың 10-18 ғинуарында Николаенконың взводы Пилица йылғаһын аша сығып, уның көнбайыш ярындағы плацдармды яулай һәм немецтарҙың барлыҡ контрһөжүмен тотош полк йылға аша сығып бөткәнгә тиклем кире ҡағып тора. Ҡаты алыш ваҡытында ул шәхсән дошмандың 47 һалдатын һәм офицерын, 10 миномет һәм 2 артиллерия расчетын юҡ итә. Взводы составында Николаенко көнбайыш йүнәлешендәге алыштарҙа ҡатнаша. Варта йылғаһын аша сығып, уның взводы дошмандың бер ни тиклем артығыраҡ көсө менән алыша. Шул һуғышта яралана, әммә хәрби бурысын үтәгәнсе сафта ҡала.

СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1945 йылдың 6 апрелендә «Варта һәм Пилица йылғаларын аша сыҡҡанда күрһәткән шәхси батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия өлкән сержанты Иван Николаенко «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (номеры 5805) тапшырыла.

1946 йылда Николаенко демобилизациялана. Тыуған ерендә йәшәй. 1948 йылдың 8 авгусында, яуҙа алған яралары эҙемтәһендә ҡапыл вафат була, Кожанкала ерләнгән.

Шулай уҡ 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл йондоҙ ордендары, миҙалдары менән бүләкләнә.

Кожанка урамдарының береһе һәм мәктәп Николаенко исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Боевые звёзды киевлян. — Киев: Политиздат Украины, 1983.
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.
Федотов Пётр Иванович

**Пётр Иванович Федотов** (22 февраль 1922 йыл—21 ғинуар 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 58-сы гвардия кавалерия полкы пулемёт взводы командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
1922 йылдың 22 февралендә Ростов өлкәһе Шолохов районы Сингиновский утарында тыуған.

Ҡыҙыл Армияла — 1941 йылдың майынан. 1943 йылдан — ғәмәлдәгә армияла.

Днепр йылғаһы аша сыҡҡан саҡта айырыуса ҡаһарманлыҡтар күрһәтә. 1943 йылдың 27 сентябренә ҡараған төндә ул беренселәрҙән булып Нивки ауылы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы) йылғаның уң ярына сыға.

1943 йылдың 29 сентябрендә Галки ауылы өсөн алышта пулемёты менән окоп төбөнә төшә. Дошман танкыһы уның өҫтөнән үтеп китә. Федотов пулемётын өҫкә сығара һәм танк артынан килгән автоматсыларына ут аса.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия лейтенанты Федотов Петр Иванович Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

1975 йылдан алып — запаста. Мәскәүҙә йәшәй. 1996 йылдың 21 ғинуарында вафат булды. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә.

## Хәтер
* Федотов Петр Иванович иҫтәлегенә Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте тарафынан Базков урта мәктәбендә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* П. И. Федоровтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Әҙәбиәт
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999.
* 
* Навечно в сердце народном. — 3-е изд., доп. и испр. — Минск, 1984.
* Они прославили Родину. Книга 2. — Ростов-на-Дону, 1975.

## Һылтанмалар
Разволяев Иван Павлович

**Разволяев Иван Павлович** (25 ғинуар 1915 йыл — 4 февраль 1981 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының эскадроны командиры, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Иван Павлович Разволяев 1915 йылдың 25 ғинуарында Кәнсер станцияһында (Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ.

Ҡыуандыҡ ҡалаһында 5 класс тамамлай. Хәрби хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем — тимер юлында, һуңынан — «Красный доброволец» колхозында эшләй.

Ҡыҙыл Армияла — 1936 йылдан. 1940 йылда Минск ҡалаһында кавалерия училищеһын, 1941 йылда — Һарытау бронетанк училищеһын тамамлай. Совет ғәскәрҙәренең Көнбайыш Украинаға һәм Көнбайыш Белоруссияға походында ҡатнаша (1939 йыл). Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1941 йылдан алып.

60-сы гвардия кавалерия полкы эскадроны командиры гвардия капитаны Иван Разволяев Польшаны азат иткән саҡта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 18 ғинуарында Пилица йылғаһын боҙ өҫтөнән һәм, урыны менән кисеп, ҡаршы яҡ ярға сыға. Разволяевтың эскадроны беренселәрҙән булып Томашов (Томашув-Мазовецкий) ҡалаһына бәреп инә, Калиш — Едлец — Голухов шоссе юлын киҫеп, сигенгән дошманды юҡ итә һәм Едлец һәм Голухов тораҡ пункттарын яулап ала. Варшава шоссеһына сығып, Разволяевтың эскадроны дошманға сигенеү юлын тулыһынса киҫә. Әлеге алыштарҙа эскадрон яугирҙары 150-ләп немец гитлер һалдатын һәм офицерын юҡ итә, өс тиҫтә автомашина тартып алына.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Разволяев Иван Павлович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (5680-се) тапшырыла.

1947 йылда офицер—кавалерист Юғары офицер бронетанк мәктәбен тамамлай. 1954 йылдан алып майор И. П. Разволяев — запаста.

Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй, профилактика инструкторы вазифаһында эшләй — «Горизонт» производство берекмәһе объекттарын янғындан һаҡлай.

1981 йылдың 4 февралендә вафат була, Дондағы Ростовта ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (5680-се, 27.02.1945)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены 
* Миҙалдар

## Хәтер
* Дондағы Ростовта Герой йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* И. П. Разволяевтың исеме 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Советского Союза Ростовской области

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Разволяев Иван Павлович.
* Разволяев Иван Павлович (1915—1981).
* Областная библиотека им. Н. К. Крупской (Оренбург). Герои Советского Союза — оренбуржцы.
* Герои Советского Союза, проживавшие на Дону после Великой Отечественной войны .
GPS

**GPS** ( — глобаль позиция билдәләү системаһы,  Джи Пи Эс тип уҡыла) —  араны, ваҡытты һәм WGS 84 бөтә донъя координаттар системаһында объекттың урынын  билдәләүсе навигацияның спутник системаһы. Һауа торошона ҡарамай Ерҙә бар нөктәләрҙә лә объекттың (полюсҡа яҡын ерҙәрҙән тыш) һәм ер тирәләй космос киңлегендә урынын, йүнәлешен һәм тиҙлеген билдәләү мөмкинлеген бирә.  АҠШ оборона министрлығы тарафынан эшләнгән һәм ҡулланылыусы система, хәҙерге ваҡытта башҡа маҡсаттарҙа ла ҡулланыла — тик навигатор йәки башҡа  GPS-тотоусы аппарат (мәҫәлән, смартфон) ҡына кәрәк.

Системаны ҡулланыуҙың төп принцибы— навигация спутнигының синхронлаштырылған сигналын ҡулланыусы антеннаһы тарафынан ҡабул итеүҙең  ваҡытын бер нисә тапҡыр үлсәп, объекттың урынын билдәләү.Өс киңлектәге координаттарҙы билдәләү өсөн GPS- алғысҡа дүрт  тигеҙләмә кәрәк: «расстояние равно произведению скорости света на разность моментов приёма сигнала потребителем и момента его синхронного излучения от спутников»: |\mathbf{r} - \mathbf{a}_{j}| = c(t_{j} - \tau).

Здесь: 

:\mathbf{a}_{j} — радиус-вектор {j}-го спутника,
:t_{j} — момент времени приёма сигнала от {j}-го спутника по часам потребителя,
:\tau — неизвестный момент времени синхронного излучения сигнала всеми спутниками по часам потребителя,
:c — скорость света,
:\mathbf{r} — неизвестный радиус-вектор потребителя.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

; Официальные документы и спецификации
* Официальный сайт правительства США и системы GPS со статусом спутниковой группировки

; Объяснения работы
* Глобальные Навигационные Спутниковые Системы (GNSS). Как это работает?, gps-club.ru
; Совместимость с Gallileo и ГЛОНАСС

* [Совместное заявление по обеспечению взаимодополняемости и совместимости [Галилео (спутниковая система навигации)|Галилео] и GPS]
* Совместное заявление по обеспечению взаимодополняемости и совместимости ГЛОНАСС и GPS (, копия)
; Разное
* GPS изнутри: описание NMEA протокола
Панов Александр Семёнович

**Александр Семенович** **Панов** ( 15 октябрь 1922 йыл— 5 май 1992 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы ҡылыссыһы. Гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Панов Александр 1922 йылдың 15 октябрендә Волочаевка станцияһында (хәҙер — Хабаровск крайы, Йәһүд автономиялы өлкәһе, Смидовичск районы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Тимер юлы һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң Красноярскиҙа депола слесарь булып эшләй. 1965 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.

1942 йылдың февраленән — Ҡыҙыл Армияла. Панов Бранденбург өсөн алыштарҙа айырыуса атырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың апрель аҙағында Бранденбургтан төньяҡҡараҡ Зилов-канал аша сыға һәм пулемёт уты менән дошман атакаларын тотҡарлай. Шулай уҡ өс пулемет нөктәһен юҡҡа сығара һәм Өс пулемёт нөктәһен һәм бик күп гитлерсыларҙы юҡ итә.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһармнлығы өсөн гвардия рядовойыАлександр Семенович Панов Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (6451-се һанлы) тапшырыла.

1947 йылда демобилизациялана. Һуңынан Смидовичск һәм Облученск райондарындағы тимер юлы станцияларында эшләй.

Панов Александр Семенович 1992 йылдың 5 майында вафат була. Хабаровскиҙа ерләнә.

## Хәтер
* А. С. Пановтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған
.

2015 йылда Геройҙың исеме Биробиджанда Дан скверында Геройҙар Аллеяһында уның исеме мәңгеләштерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Подвиги их бессмертны. 2-е изд., испр. и доп. Хабаровск, 1985.
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.
Первин Степан Сергеевич

**Степан Сергеевич Первин** (9 май 1924 йыл — 18 июль 1958 йыл) — совет хәрби хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы ҡылыссылар отделениеһы командиры. Гвардия өлкән сержанты. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
1924 йылдың 9 майында Свердловск өлкәһе Туринск районы Первино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. 1951 йылдан — ВКП/КПСС ағзаһы. 7 класс тамамлай. Свердловск өлкәһе Асбест ҡалаһында эшләй.

1943 йылдың мартынан — Ҡыҙыл Армияла һәм Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

16-сы гвардия кавалерия дивизияһы штабының разведка взводы отделениеһы командиры Степан Первин яугирҙары менән 1944 йылдың 25 ғинуарында Петриков ҡалаһы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе) дошман тылына барып инә, дошман көсөн билгеләй һәм, алыштарға инә-инә, үҙ часына ҡушыла, һөҙөмтәлә штабҡа бик ҡиммәтле мәғлүмәттәр еткерә. 1944 йылдың 10 февралендәге бойороҡҡа ярашлы «немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» гвардия ҡыҙылармеецы Степан Сергеевич Первин 3 дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы ның ҡылыссылар отделениеһы командиры гвардия өлкән сержанты Первин С. С. 1945 йылдың февралендә Меркиш-Фридланд ҡалаһынан (хәҙер — Польша, Мирославец ҡалаһы) көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә 17 километр алыҫлыҡта дошман ут нөктәһенә барып етә һәм уны гранаталар менән тонсоҡтора, һөҙөмтәлә пулеметты һәм бер нисә фашисты юҡ итә. 1945 йылдың 8 апрелендәге бойороҡҡа ярашлы «немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» гвардия өлкән сержанты Степан Сергеевич Первин 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың 15-27 апрелендә Ратенов ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа ҡыйыу гвардеец-кавалерист дошмандың урынлашҡан еренә йәшерен рәүештә үтеп инә һәм дошман тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ала. 1945 йылдың 26 апрелендә Марцане тораҡ пункты тирәһендә (Ратенов ҡалаһынан 15 километр көньяҡ-көнсығышыраҡ урынлашҡан) күрше полк менән бәйләнештәр булдырып, Степан Первин немец автоматсылары төркөмө менән бәрелешкә инә, бер офицерҙы һәм бер отделениенан ашыу дошман һалдатын юҡ итә, 140 әсирҙе азат итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы Указына ярашлы «немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» гвардия өлкән сержанты Степан Сергеевич Первин 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры булып китә.

Һуғыштан һуң С. С. Первин Свердловск өлкәһе Туринск ҡалаһында Эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмәт итә. 1958 йылдың 18 июлендә фәжиғәле һәләк була. Туринскиҙа ерләнгән.

## Наградалары
* 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордендары
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены 
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* миҙалдар.

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
* Ахмадиев Т. Х. Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* 
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.
* Созвездия Славы. Свердловск, 1975.
* Солдатская слава. Свердловск, 1985.
Паутов Валентин Васильевич

**Валентин Васильевич Паутов** (5 апрель 1926 йыл — 7 март 1986 йыл) — совет хәрби хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 32-се танк полкы разведчигы. Гвардия сержанты. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
1926 йылдың 5 апрелендә Данилов районы Малые Lворишки ауылында (Ярославль өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1965 йылдан — КПСС-тың ағзаһы. 10 класты тамамлай.

Ҡыҙыл армия сафында — 1942 йылдың авгусынан. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1943 йылдың авгусынан
820-се уҡсылар полкы разведчигы Валентин Паутов автоматсылар ротаһы составында 1944 йылдың 8 июлендә Ковель ҡалаһы тирәһендәге (Украина, Волынь өлкәһенән көньяҡ-көнбайыштараҡ) алышта дошман траншеяһына бәреп инә, пулеметсыны.ҡ итә һәм яугирҙар төркөмө менән өс дошман атакаһын кире ҡаға. Алаштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1944 йылдың 4 авгусында ҡыҙылармеец Паутов Валентин Васильевич 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

32-се танк полкы сержанты Паутов 1945 йылдың 29 ғинуарында үҙенең яугирҙары менән дошман тылына бронетранспортерҙы индереүгә өлгәшә, Карпицко тораҡ пунктында (поляк ҡалаһы Познаньдән көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә урынлашҡан) дошман ут нөктәләрен һәм гарнизон һанын асыҡлай. Совет разведчиктар төркөмөн күреп ҡалғас, фашистар пулеметтарҙан һәм минометтарҙан ут асалар, уның һөҙөмтәһендә өс разведчиктар һәм бронетранспортер йөрөтөүсеһе һәләк була. 18- йәшлек сержант Валентин Паутов тигеҙ булмаған алышҡа инә. Ул дошман пулеметын һәм минометын сафтан сығара, ундан ашыу дошманды юҡ итә һәм һуңынан үҙ полкы штабына ҡиммәтле мәғлүмәттәр алып ҡайта. Алаштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1945 йылдың 25 мартында сержант Валентин Васильевич Паутов 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың 20-28 апрелендә Германияның баш ҡалаһы Берлин тирәһендә сержант В. Паутов ут аҫтында дошман урынлашҡан ергә йәшерен рәүештә барып инә һәм танкыларҙың һәм ут нөктәләренең ҡайҙа торғанын асыҡлай. Бранденбург ҡалаһы районында яу яланынан яраланған полк командирын алып сыға.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 15 майындағы Указына ярашлы немец илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн сержант Паутов Валентин Васильевич 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры булып китә.

1947 йылда старшина Паутов демобилизациялана. Герой-ҡала Ленинградта йәшәй. Ленинград инженер-төҙөлөш институтын тамамлай. Ленинград ғилми-тикшеренеү институттарының береһендә лаборатория начальнигы булып эшләй. 1986 йылдың 7 мартында вафат була. Сестрорецк ҡалаһының зыяратында ерләнгән.

## Наградалары

* 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордендары
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* миҙалдар.

Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы Дим районында 112-се Башҡорт — 16-нсы гвардия Чернигов — кавалерия дивизияһы яугирҙарына һәйкәл ҡуйылған, шул уҡ адрес буйынса (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27-се йорт) 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейы (Республика хәрби Дан музейы филиалы) асылған.

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
* 
* Кавалеры ордена Славы. М., 1960.

Башҡорт кавалерия дивизияһының Дан ордены кавалерҙары
Павленко Михаил Павлович

**Павленко Михаил Павлович** (21 ноябрь 1910 йыл — 17 октябрь 1980 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының разведка взводы командиры. Гвардия старшинаһы. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Михаил Павлович Павленко 1910 йылдың 21 ноябрендә Ставрополь крайы Сотниковское ауылында (хәҙер- Благодарненск районы) тыуған.

Ҡыҙыл Армияла - 1941 йылдың ноябренән. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1942 йылдың ноябренән.

1944 йылдың 12 апрелендә Владимир-Волынский ҡалаһы (Украина, Волынь өлкәһе) өсөн алышта шәхси ҡоралдан ундан ашыу немецты юҡ итә. Яугирҙарҙың бер төркөмө менән Михаил Павленко дошман атакаһын кире ҡаға һәм уларҙы полк команда пунктына яҡынайтмай. Алыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1944 йылдың 14 майында гвадия старшина 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1944 йылдың 12 авгусында Подстолице, Клбыльница тораҡ пункттары тирәһендә (Польша, Ласкажев ҡалаһынан 12-15 километр алыҫлыҡта) Висла йылғаһы аша сыға һәм бер нисә п немецты әсирлеккә ала. Алыштарҙа гвардия старшинаһы Павленко М. П. бер нисә ауыр яраланған яугирҙы һуғыш яланынан алып сыға. Үҙе яраланған булыуына ҡарамаҫтан, сафта ҡала. 1944 йылдың 7 декабрендә 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың 20-29 апрелендә разведчиктар етәксеһе булараҡ бер нисә тапҡыр Ораниенбург һәм Бранденбург ҡалалары районында (Германия) дошман торған урынға йәшерен рәүештә инә һәм бик күп һалдаты һәм офицерҙы юҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945йылдың 31 майындағы Указына ярашлы немец илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн старшина Михаил Павлович Павленко 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры була.

1980 йылдың 17 октябрендә вафат була.

## Сығанаҡтар
* 
* Золотые Звёзды Кабардино-Балкарии. Нальчик, 1984
*
Сергеев Андрей Фёдорович

**Андрей Федорович** **Сергеев** (15 октябрь 1912 йыл — 7 июнь 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы разведчигы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
1912 йылдың 15 октябрендә Хотмыжск (хәҙер Белгород өлкәһе, Борисов районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған 1950 йылдан — ВКП/ КПСС ағзаһы. 8 класс тамамлаған. Амур тимер юлындағы «Тырма» станцияһында дежур булып эшләй.

Ҡыҙыл армияла — 1943 йылдың апреленән. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1944 йылдың февраленән.

60-сы гвардия кавалерия полкы разведчигы гвардия ҡыҙылармеецы Андрей Сергеев 1944 йылдың апреле төнөндә төркөм составында 1Турья йылғаһы аша (Волынь өлкәһе, Владимир-Волынский ҡалаһы тирәһендә) сыға һәм дошман көстәрененең һәм орудиеларының ҡайҙа урынлашҡанын асыҡлай. Лиски — Северинувка юлы участкаһында засада ойоштороп, разведчиктар ун иштән ашыу немец һалдатын юҡ итәләр, ә береһен пленға алалар. Алыштарҙа күрһәтелгән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1944 йылдың 4 майында гвардия ҡыҙылармеецы Сергеев Андрей Федорович 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1944 йылдың 5 майында взвод составында дошман оборонаһы разведкаһын үткәргән саҡта (Владимир-Волынский ҡалаһынан 15 километр алыҫлыҡта) рА. Ф. Сергеев шәхсән үҙе биш һалдатты юҡ итә һәм берәүһен пленға ала. Алыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1944 йылдың 10 июлендә гвардия ҡыҙылармеецы Сергеев Андрей Федорович 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың 18 ғинуарында Томашув ҡалаһы (Польша) өсөн алышта 60-сы гвардия кавалерия полкының разведчигы Андрей Сергеев артиллерия орудиеларын Пилица йылғаһы аша сығарыу өсөн уңайлы урындар эҙләп таба һәм уларҙы яңы позицияларына тиклем оҙатып бара. Урам алыштарында штаб автомашинаһын шартлата, автомашинала генерал һәм өс офицер була. 1945 йылдың 22 ғинуарында Каменьск ҡалаһы тирәһендә (Польша) разведчиктар, улар араһында Сергеев та була, сафтан унлап дошманды, минометты һәм ике пулеметты сығаралар. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 6 апрелендәге Указына ярашлы алышта немец илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Сергеев Андрей Федорович 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры булып китә.

1945 йылда А. Ф. Сергеев демобилизациялана. Брянск ҡалаһында йәшәй. Тимер юл да ревизор булып эшләй, һуңынан, хаҡлы ялға киткәнгә тиклем — электр-вакуум заводында янғын хәүефһеҙлеге буйынса инструктор булып эшләй.

1999 йылдың 7 июнендә вафат була.
## Наградалары
* 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордендары
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* миҙалдар.

А. Ф. Сергеев 1995 йылда Мәскәүҙә Еңеү парадында ҡатнаша. 

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* 
* Полные кавалеры ордена Славы : Биографический словарь. — М.: Воениздат, 2010. — Т. 2.
Лунин Яков Михайлович

**Яков Михайлович Лунин** (1899—1948) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына өлкән сержанты Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Яков Лунин 1899 йылда Бутаково (хәҙер — Свердловск өлкәһе Алапаев районы) ауылында тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, ауыл хужалығында эшләй. 1929 йылдан Ырымбурҙа йәшәй һәм эшләй. 1942 йылдың мартында Лунин Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла һәм Бөйөк Ватан һуғышы фронтына ебәрелә.

1943 йылдың сентябренән гвардия ҡыҙылармеецы Яков Лунин Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 58-се кавалерия полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ  булған. Украина ССР-ы Чернигов өлкәһен азат иткәндә һәм Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәткән. Выхвостов ауылы өсөн алышта Лунин дошмандың 1 артиллерия орудиеһы шәхсән, ә Ивашковка ауылы өсөн барған һуғыштарҙа — тағы 2 пулемёт юҡ иткән. 1943 йылдың 26 сентябренән 27 сентябренә ҡаршы төндә Лунин беренселәрҙән булып Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр йылғаһы аша сыҡҡан һәм көнбайыш ярындағы плацдармды яулап алыуҙа һәм уның өсөн көрәштә әүҙем ҡатнаша. Һуғыштың иң ҡыҙған мәлендә Лунинды немец һалдаттар төркөмө уратып ала, ҡыйыу яугир улар менән атышта яҡынса 20 дошманды юҡ итә һәм үҙебеҙҙекеләргә йырып сыға.

СССР Юғары Советы Президиумының алып 1944 йылдың 15 ғинуар Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия красноармеецы Яков Лунин, Ленин ордены һәм 6210-сы һанлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ була.

Һуғыш бөткәндән һуң Лунин өлкән сержант дәрәжәһендә әйләнеп ҡайта. Ырымбурҙа йәшәй. 1948 йылдың 31 октябрендә Мәскәүҙә ауыр сирҙән кинәт вафат була, Мәскәүҙә ерләнгән.

Шулай уҡ бер нисә миҙал менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Днепр — река героев. Киев, 1983.
* Золотые Звёзды свердловчан. — Свердловск: Средне-Уральское кн. изд., 1970.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984.
Диәнәт

**«Диәнәт»** («Дианат») — 1926—1928 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назаратының баҫма органы. Ошо осорҙа шул уҡ исемдә Өфөлә  иллюстрациялы мосолман журналы нәшер ителә. Журнал Мәскәү, Одесса, Өфө ҡалаларында төрки телендә баҫыла, айырым документтар рус телендә бирелә. 2019 йылда Башҡортостан мосолмандары диниә назараты мөфтөйө вазифаһын башҡарған Айнур хәҙрәт Бирғәлин тарафынан журнал ҡабаттан тергеҙелә. «Диәнәт» журналы өс айға бер тапҡыр башҡорт телендә (хөтбәләрҙең бер өлөшө татар телендә) сыға.

Баҫмала дин тәғлимәттәре, дини өгөт-нисәхәтле материалдар, мосолмандарҙың Үҙәк Диниә назараты мәхәлләләр һаны тураһында мәғлүмәттәр, имам-хатиб һәм мәзиндәр исемлеге, ҡануниәт һәм күрһәтмә биреү документтары һәм башҡа дини темаға арналған материалдар баҫылып сыға. 

Журналдың баш мөхәррире — М.Ғатауллин.

Журнал менән башҡорт дин әһелдәре  М.М.Камалетдинов, Ғ.Ҡапҡаев, Ғ.Х.Ханисламов, БАССР мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты ҡазыйы Х.Юлдашев һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеге бәйле. 

Башҡортостан мосолмандарның диниә назараты Айнур хәҙрәт Бирғәлин башланғысы менән Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүҙең 100 йыллығына арнап журнал журнал сығарыуҙы дауам итергә ҡарар итте. Журнал кварталға 1 тапҡыр сығарыласаҡ. Журналдың яңы мөхәррире Иршат Хәйбуллин.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Диәнәт» журналы
*
Таһиров Илгиз Тайфур улы

**Таһиров Илгиз Тайфур улы** (23 июнь 1984 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2021). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2019).

## Биографияһы
Илгиз Тайфур улы Таһиров 1984 йылдың 23 июнендә Силәбе өлкәһенең  Нөркә ауылында тыуған. 2005 йылда Икенсе һанлы Өфө педагогия коллежын тамамлай.

2009 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының театр бүлеген тамамлай (етәксеһе Таңсулпан Бабичева) һәм шул уҡ йылда Милли йәштәр театрында хеҙмәт юлын башлай.

## Кинолағы ролдәре
* «Бабич» (реж. Булат Йосопов, 2017)

## Театрҙағы ролдәре
* «Донъяның ярҙар икәү» М.Кәрим
* «Йәләлетдин атай» Йәләлетдин атай
* «Ҡыҙ урлау» Баян
* «Ун өсөнсө йондоҙ» Джек-боевой конек
* «Ҡарт кейәүҙәр, йәки Шомбай ҡоҙа» Рамай
* «Өлкән улым» Бусыгин
* «Аладдин» Аладдин
* «Аҡса булһа бер муҡса» Ҡолой
* «Мөхәббәт һәм нәфрәт» Аҙнағол
* «Башҡорт туйы» Юлдыбай
* «Кәмһетелгәндәр» Иштуған

## Иҫкәрмәләр
Ильгиз Тагиров - актёр НМТ им.М.Карима 

Аргаяш ТВ: "Ильгиз Тагиров – актер с солнечного берега."

## Һылтанмалар
*Сегодня Глава Республики Радий Хабиров вручил государственные награды.
*"Коль Бог тебя призвал поэтом быть..." газета "Аргаяш-Медиа"
* Наш земляк Ильгиз Тагиров сыграл в фильме поэта Шайхзаду Бабича
* Видео фильм "Бабич" / Булат Юсупов / 2017 / на башкирском языке с русскими субтитрами
* "Әйтер һүҙем бар" (Мне есть что вам сказать) (реж. Ильгиз Тагиров)
* Йондоҙло ғаилә Илгиз Таһиров
* Bulavka интервью: о съемках исторического кино «Бабич» 
* В кинотеатры вернулся башкирский полный метр 
* Фильм "Бабич" показали в Сан-Франциско
* Бабич ролен башҡарыусы Екатеринбургтағы кинофестивалдә ҡыҙыл юлдан үтте
*«Лучшая мужская роль» – Ильгиз Тагиров. Кинофестиваль «FESTPRO»
Антонюк Владимир Петрович

**Владимир Петрович Антонюк** (; 10 май 1979 йыл) — Украина футболсыһы. 2004, 2008 һәм 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы. 2012 Йәйге Паралимпия уйындарының көмөш призеры.

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України
Меньшиков Пётр Михайлович

**Пётр Михайлович Меньшиков** (1918—1970) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы өлкән сержанты, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Пётр Меньшиков 1918 йылда Курорт Боровое (хәҙер — Ҡаҙағстандың Аҡмола өлкәһендәге Щучинск ҡалаһы ситендә) станцияһында тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, тимер юлында эшләй. 1941 йылда Меньшиков Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул йылдың ноябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

1943 йылдың сентябренә гвардия өлкән сержанты Пётр Меньшиков Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы,58-се гвардия кавалерия полкының взвод командиры ярҙамсыһы була. Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәткән. 1943 йылдың 27 сентябрендә Меньшиков Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр аша сыҡҡан һәм уның көнбайыш ярында немецтарҙың бер нисә контратакаһын кире ҡаға-ҡаға, дошман плацдармын яулап алыу һәм ҡулда тотоуҙа әүҙем ҡатнаша.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуар Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия өлкән сержанты Меньшиков Петр, Ленин ордены һәм 3042-се һанлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ була.

Һуғыш тамамланғандан һуң Меньшиков демобилизациялана. Щучинск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1970 йылдың 21 февралендә вафат була, Щучинск ҡалаһында ерләнгән.

Шулай уҡ бер нисә миҙал менән бүләкләнгән.

Щучинскиҙа Герой хөрмәтенә бер урамға Меньшиков исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Герои Советского Союза — казахстанцы. Книга 2. Алма-Ата, 1968.
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.
Красильников Артём Олегович

**Артём Олегович Красильников** (; 6 апрель 1991 йыл) — Украина футболсыһы. Йәйге Паралимпия уйындары (2016) чемпионы.

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України
Бодли китапханаһы

**Бодли  китапханаһы**[сн 1],   () —   Оксфорд  университеты  китапханаһы .  Китапхана  Ватикан китапханаһынан — Европалағы иң боронғо тип һаналыуға хоҡуҡ, Британия китапханаһынан  Бөйөк Британиялағы  иң ҙур китап йыйылмаһы тигән титулды тартып алыуға дәғүә итә.

## Тарихы
Китап йорто тарихы  XIV быуатта Вустер епискобы Уильям Кобен (вафаты — 1327 йыл) васыяты буйынса нигеҙләнгән Оксфорд ҡалаһындағы китапхананан  башлана. Күп булмаған сынйырлы китаптар тупланмаһы  Хай-стритта Оксфорд университеты сиркәүенең төньяҡҡа ҡараған өлөшө өҫтөндә урынлаштырылған була.

1410 йылда китапхана  университет ҡарамағына күсә, артабан Глостер герцогы Хамфри уны киңәйтеүҙе хәстәрләй. Уның тырышлығы менән китапхана 1450 йылда яңы ҙур биналарға күсә, ул биналар бөгөн дә бар. Беренсе Тюдорҙар осоронда университет хәйерселеккә төшә, Эдуард VI уның китап тупланмаларын туҙҙыра, хатта китап шкафтары ла һатыла.   

1602 йылда Томас Бодли китапхананы тергеҙә, уны яңы  биналар менән тәьмин итә. Ул  китапханаға үҙенең китаптар йыйылмаһын тапшыра,  Төркиәнән, Ҡытайҙан китаптар ҡайтартыуҙы хәстәрләй. Киләһе быуаттарҙа тағы бер нисә бина төҙөлә, улар араһында — британ палладиолығы шедевры булған Радклиф ротондаһы (1737—1769).

1610 йылдан (рәсми — 1662 йылдан) китапхана илдә нәшер ителгән бөтә баҫмаларҙың бер данаһын мотлаҡ алыу хоҡуғына эйә.

Китапхана манускриптары араһында Борис Годунов хакимлығы осорондағы рус ауыҙ-тел фольклоры ҡомартҡылары тупланмаһы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Британская империя / под. ред. Ф. Н. Петрова, П. И. Лебедева-Полянского, Б. Ю. Сливкера. — ОГИЗ ГИСЭ, 1943. — 464 с. — (Серия справочников по зарубежным странам).

## Һылтанмалар

* Бодли китапханаһының рәсми сайты
Нагорный Михаил Петрович

**Нагорный Михаил Петрович** (28 ноябрь 1917 йыл — 22 ноябрь 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Михаил Петрович Нагорный 1917 йылдың 28 ноябрендә Фирсовка (хәҙер — Украина, Херсон өлкәһе, Нововоронцовский районы) ауылында тыуған. Алты класс тамамлағандан һуң, колхозда тракторсы булып эшләй.

1941 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылдың ноябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың сентябренә гвардия өлкән сержант Михаил Нагорный Үҙәк фронт, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 58-се гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры ярҙамсыһы була.

Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 28 сентябрендә Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр аша сыға һәм уның көнбайыш ярында плацдармды алыу һәм ҡулда тотоу өсөн барған һуғыштарҙа әүҙем ҡатнаша, немецтәрҙең ике контратакаһын кире ҡаға. Алыштың киҫкен мәлендә Нагорный взвод командирын алмаштыра һәм подразделение менән уңышлы етәкселек итә. Нивки өсөн барған алышта Нагорный взводы ҡамауҙа ҡала, әммә командир түңәрәкләп оборона тотоуҙы ойоштора, һәм взвод, үҙебеҙҙекеләргә йырып сығып, дошмандың бөтә һөжүмен кире ҡаға.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуар Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия өлкән сержанты Нагорный Михаил Ленин ордены һәм 3252-се «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы»]] юғары исеменә лайыҡ була.

Һуғыш тамамланғандан һуң, Михаил Нагорный демобилизациялана. Тыуған ауылына ҡайта, һуңыраҡ Запорожьеға күсеп килә. 1972 йылдың 22 ноябрендәвафат була.

Шулай уҡ 3-сө дәрәжә Дан ордены һәм бер нисә миҙал менән бүләкләнгән.

Нововоронцовский районындағы Осокоровка ауылында бер урам Герой хөрмәтенә Нагорный урамы тип атала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Герои Социалистического Труда: биобиблиогр. слов. Т.2. — Москва, 2008.
* Подвигом славны твои земляки. — Запорожье, 1962
* Книга: Шёл парнишке в ту пору.
Парето законы

**Парето законы** (*Парето принцибы*, *80/20 принцибы*) — эмпирик ҡағиҙә, иҡтисадсы һәм социолог Вильфредо Парето хөрмәтенә аталған, дөйөмләштереп әйткәндә, *«тырышлыҡтың 20 проценты 80 % һөҙөмтә бирә, ҡалған 80 % тырышлыҡ — бары тик 20 % һөҙөмтәгә өлгәшә»*. Ниндәй ҙә булһа эшмәкәрлектең һөҙөмтәлелек факторҙарына һәм тормошҡа ашыуына анализ яһағанда төп ҡағиҙә булараҡ ҡулланылыуы ихтимал: иң мөһим эштәрҙең минимумын дөрөҫ итеп һайлап, планлаштырылған тулы һөҙөмтәнең ҙур өлөшөнә өлгәшеү, эштәрҙе артабан яҡшыртыуҙың һөҙөмтәһе бик түбән һәм урынһыҙ булыуы мөмкин (Паретоның кәкре һыҙығына ярашлы).

Был законда килтерелгән һандарҙы һис шикһеҙ теүәл һандар тип һанарға ярамай: был бары тик мнемоника ҡағиҙәһе. Парето итальян йорт хужалары араһында килемдәр бүленешенең аныҡ структураһын асыҡлаған, һөҙөмтәлә 20 һәм 80 һандары килеп сыҡҡан.

## Тарихы
Джозеф Джуран үҙенең мәҡәләләрендә, итальян иҡтисадсыһы һәм социологы Вильфредо Парето 1897 йылда асҡан принципҡа һылтанып, Парето законын универсаль принцип булараҡ тәҡдим итә. Джуран 1951 йылда сифат буйынса беренсе китабында Парето принцибын аңлатып бирә. Аҙаҡ Джуран «Mea culpa» мәҡәләһендә был фекергә ниндәй юлдар менән килеүен аңлата. Ә бит Парето бер ниндәй принцип та тәҡдим итмәй, ул Италияла халыҡ килеменең бүленешендә күҙәтелгән аныҡ кумулятив бәйлелекте тикшерә. Ғәмәлдә Парето тормошта килемдәрҙең тигеҙ бүленмәүенең сәбәптәрен һәм эҙемтәләрен тикшерә. Кумулятив бүленештең тигеҙ булмауы дәрәжәһенең тағы ла бер күрһәткесе — Джини коэффициенты, уны 1912 йылда итальян иҡтисадсыһы һәм социологы Коррадо Джини тәҡдим итә.

## Парето законын ҡулланыу
Законды төп ҡулланыу өлкәһе — иҡтисад һәм менеджмент, ул шулай уҡ политологияла ла ҡулланыла.

Парето принцибы компьютер RISC-процессорҙары идеяһы нигеҙендә ята (хәйер, был идея авторҙары шундай принцип булыуын белеүҙәре билдәһеҙ, бәлки, уны үҙҙәре ҡабаттан уйлап тапҡандыр). Шул уҡ 20/80 ҡағиҙәһе процессор эшенә ҡарата ҡулланыла. Процессорҙың бик күп комадаларынан 20 процент иң күп ҡулланылғандары ғына ҡалдырыла, шулай итеп компьютер эше ябайлаштырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *Кох, Ричард. * 80/20 принциптары [пер ингл.] — М., Экс, 2012. — Бөтә биттәр: 443. ISBN 5699517030, ISBN 9785699517039
* Ричард Кох. Пареть 80/20 закондар һәм принциптар (неопра.). — Тәржемәһе һәм аңлатмалары менән скляревский мәҡәләләр өҙөктәрен ҡыҫҡартып мәҡәләләр давыдова а е «һ социология кәмеүсе эҙмә-эҙлелек була: факттарға аңлатмалар, прогнозы» өҫтәмә сифатында. 15 февралдә мөрәжәғәттәр 2010 дата. Көндө 23 август 2011 йыл.
* Тимур Василенко. 80/20 тураһындағы миф (неопра.) (декабрь 2004). — Математик анализ Принцибы Пареть. 15 февралдә мөрәжәғәттәр 2010 дата. Көндө 23 август 2011 йыл.
* В. А. Королёв. Тәбиғәт принциптары тураһында Пареть (неопра.). 15 февралдә мөрәжәғәттәр 2010 дата. Көндө 23 август 2011 йыл.
Әт-Тәфтәзәни

**Сәғдеддин Мәсүд ибн Үмәр әт-Тәфтәзәни ** (, ;
‏1 март 1322 йыл, Тәфтәзән, Хөрәсән — 10 ғинуар 1390 йыл, Сәмәрҡәнд)— ғәрәп мосолман философы, Кәләм ағымының һуңғы осорондағы күренекле вәкиле. Уның логика, юриспруденция, поэтика, грамматика, математика, риторика буйынса китаптары һәм Ҡөрьән тәфсире уҡыу әсбаптары булараҡ ҙур ихтыяж менән файҙалана.

## Биографияһы
Әт-Тәфтәзәни 1322 йылда Тәфтәзән ауылында, Ниса ҡалаһы янында (Хөрәсән, хәҙерге Төркмәнстан) тыуған. Атаҡлы дин белгестәренән белем алған (вафаты — 1365 йыл). Утыҙ йыллап мосафирлыҡта йөрөй, Мәүәрәннәһерҙең төрлө мәҙрәсәләрендә уҡыта . Гератта һәм Гиджуванда эшләй. Йәнебәк хан () саҡырыуы буйынса Һарай ҡалаһында, артабан Ширазда шаһ һарайында эшләй. Уны Аҡһаҡ Тимера Сәмәрҡәндкә саҡырып ала, һәм ул шунда вафатына тиклем тороп ҡала .

1390 йылда баҡыйлыҡҡа күсә.

## Библиография
* Шәрх рисәлә әш-шәмсиә (Ҡояш трактатына шәрехләмә);
* Рисәлә фи зәүиә әл-мүсәлләс (Өсмөйөш мөйөштәре тураһында трактат);
* Шәрх әл-ғәҡәид ән-нәсәфиә (Ән-Нәсәфи инаныстарына шәрехләмә);
* Тәхзиб әл-мантиҡ үә-л-кәләм (Логикаға һәм кәләмгә өйрәтеү).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Магнитлы таҫма

**Магни́тлы таҫма** — йоҡа ғына магнит ҡатламы менән ҡапланған һығылмалы таҫма рәүешендәге мәғлүмәт йөрөтөүсе. Магнит таҫмаһында мәғлүмәт магнит яҙмаһы менән фиксациялана.

Тауыш һәм видеоны магнит таҫмаһына яҙҙырыу ҡоролмалары магнитофон һәм видеомагнитофон тип атала. Магнит таҫмаһында компьютер мәғлүмәттәрен һаҡлаусы ҡоролма — стример.

Магнит таҫмаһы мәғлүмәт тапшырыу һәм яҙҙырыу эшендә революция яһаны. Телевидение һәм радио тапшырыуҙарҙы тура эфирҙа биреү урынына программаларҙы алдан яҙып алып, һуңынан күрһәтеү мөмкинлеге барлыҡҡа килде. Тәүге күп юллы магнитофондар төрлө сығанаҡтарҙан бер нисә юлға яҙҙырыу , һуңынан уларҙы бергә яҙҙырып, кәрәкле эффекттарҙы өҫтәп, һуңғы яҙманы эшләргә мөмкинлеген бирҙе. Компьютер техникаһы үҫешенә мәғлүмәтте оҙаҡ ваҡыт һаҡлап, тиҙ генә кәрәк саҡта алыу мөмкинлеге тәьҫир яһаны.

1970—1980- сы йылдарҙа етештерелгән ҡайһы бер магнит таҫмалары деградациялай. Таҫманы тотоп торған матдә тарҡалыу сәбәпле уны ары ҡулланып булмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Брагинский Г. И., Тимофеев Е. Н.* Технология магнитных лент. — М.: «Химия», 1987, ISBN 5-7245-0055-8
* *Мазо Я. А.* Магнитная лента. — М.: Энергия, 1975

## Һылтанмалар
* 
* 
* Reelin' in the years: Tracking the history of magnetic tape. Part One: From wheels of steel to ribbons of rust. By Bob Dormon
Тәфсир

**Тәфсир ** (, ) — Ҡөрьән һәм сөннәт, ислам теологияһы (илаһиәте) мәсьәләләрен аңлатыу, шәрехләү. Тәфсир менән шөғөлләнгән ғәләмәләрҙе *мөфәссир* () тип атайҙар.

## Этимологияһы
«Әт-тәфсир» һүҙе ғәрәпсә «фәсәрә» () тигәндән килеп сыҡҡан, ул «аңлатыу», «сәпкә күҙәү» йәки «шаршауҙы күтәреү» мәғәнәләре бирә.

## Тарихы
Ҡөрьәнде аңлатыу һәм аңлау менән бәйле әҫәрҙәр (*’илм (ғилем) әл-Ҡөрьән үә-т-тәфсир*) Ислам дине тәғлимәте (доктринаһы) формалашыуында мөһим роль уйнаған, улар ғәрәп-мосолман йәмғиәтендәге идеологик һәм сәйәси көрәштең төп этаптарын сағылдыра .

Ислам тәғлимәтенә ярашлы, Ҡөрьән буйынса тулы белемгә эйә булыу Мөхәммәт Пәйғәмбәргә генә хас, Ул сәхәбәләргә мәғәнәләрен аңлатып ҡалдырған. Сәхәбәләр күп кенә аяттарҙың иңеү тарихын, Пәйғәмбәрҙең үҙе оппоненттары менән бәхәскә инеү сәбәптәрен хәтергә бикләп ҡала. Был Ҡөрьән иңеүҙең ысын тарихын сағылдырған иң боронғо ҡатлам. Ҡөрьәнгә аңлатма биреүҙең әһәмиәте ваҡыт үтеү менән үҫә генә бара.

Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң Ҡөрьәнгә аңлатма биреү бурысы Уның сәхәбәләренә күсә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Собрание тафсиров на арабском языке Altafsir.com
Тәфсир (мәғәнәләр)

**Тәфсир** ошо мәғәнәләрҙә ҡулланылыуы ихтимал:
* **[[Тәфсир]]** — Ислам дин ғилеме дисциплинаһы.
* **Тәфсир** — Танахтың (Библия) ғәрәпсәгә тәржемәһе.
Башҡорт телендә «*тәпсир*» варианты ла ҡулланыла.
* **Тәпсир** — Бөтә нескәлектәренә иғтибар итеү; ентекләү, бөтмөрләү, төпсөрләү

## Иҫкәрмәләр
Сынйырлы китаптар

**Сынйырлы китаптар** (, һүҙмә-һүҙ — «сынйырлы китаптар»;  тигәндән, һүҙмә-һүҙ — «сынйырлы китапхана») — Урта быуаттар Европаһында йәмәғәт китапханаларында китаптарҙы һаҡлау ысулы, китаптар тимер сынйырҙар менән кәштәләргә беркетеп ҡуйылған. Китаптарға беркетелгән сынйырҙар ярайһы уҡ оҙон булған һәм китапты кәштәнән алып уҡырға мөмкинлек биргән, әммә китапты алып сығып китә алмайҙар. Был сара китапханаларҙың уҡыу залдарында Урта быуаттарҙан башлап XVIII быуатҡа тиклем йәшәй, сөнки һәр дана китап ҙур ҡиммәткә эйә булған. Урта быуаттарҙа йәмәғәт китапханаларының күбеһендә китап ҡулға бирелмәй, уны тик шунда ғына уҡығандар.

Сынйыр китап тышлығына беркетелгән тимер дүңгәләккә тоташтырылған.

Франциск Триггенең сынйырлы китапханаһы () 1598 йылда Грентэм (Линкольншир) ҡалаһында нигеҙләнгән, ул руханиәткә йә мәғарифҡа ҡағылышы булмаған кешеләргә китап уҡыу мөмкинлеген асҡан. Атап әйткәндә, унда Грентэмда йәшәүселәр һәм сокмендар йөрөгән. Был китапхана әле лә бар, ул хәҙерге йәмәғәт китапханаларының элгәре һанала ала. Белем биреү учреждениеһынан, сиркәүҙән йә монастырҙан айырым үҙ аллы йәшәгән китапханаларға тағы бер миҫал — 1701 йылда Дублинда асылған Марш китапханаһы (*Marsh’s Library*). Китапхана тәүләп асылған бинаһында һаман йәшәп килә. Марш китапханаһында сынйырлы китаптар булмай, уның урынына китап уҡыусыны рәшәткә артына бикләгәндәр.

## Сынйырлы китаптар популяр мәҙәниәттә
* Терри Пратчеттың «Яҫы донъя» (*Discworld*) тигән юмористик фәнтәзи жанрында яҙылған китаптар серияһында Тылсым университетының китапханаһындағы күп китаптар сынйыр менән беркетелгән була.
* «Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы» фильмында китапхананың тыйылған өлөшөндә сынйырлы китаптарҙы күрергә була.
* «Тәхеттәр уйыны» телесериалында Цитадель китапханаһында бик күп сынйырлы китаптар күрһәтелә.

## Сығанаҡтар
* (PDF)
* Средневековые библиотеки (неопр.). library.ru. Дата обращения 24 февраля 2009. Архивировано 26 марта 2012 года.
*  Архивная копия от 2 марта 2009 на Wayback Machine
* The Mappa Mundi and Chained Library at Hereford Cathedral (англ.) (недоступная ссылка). Дата обращения 24 февраля 2009. Архивировано 21 октября 2004 года.
* Chetham’s Medieval Library — Manchester, England (англ.) (недоступная ссылка). Дата обращения 24 февраля 2009. Архивировано 6 декабря 2000 года.
* Wimborne Minster Chained Library (англ.). Дата обращения 24 февраля 2009. Архивировано 26 марта 2012 года.
* Oriel College Library (англ.) (недоступная ссылка). Дата обращения 24 февраля 2009. Архивировано 27 марта 2007 года.
* A chained library surviving at a school (The Royal Grammar School, Guildford) (англ.) (недоступная ссылка). Дата обращения 24 февраля 2009. Архивировано 30 декабря 2003 года.
* Another school’s chained library (Bolton School Boys Division) (англ.) (недоступная ссылка). Дата обращения 24 февраля 2009. Архивировано 18 января 2012 года.
* Chain Reaction: The Practice of Chaining Books in European Libraries (англ.). — «Цепная реакция: практика приковывания книг в библиотеках Европы». Дата обращения 24 февраля 2009. Архивировано 26 марта 2012 года.

*  Архивная копия от 2 марта 2009 на Wayback Machine
*
Лень Олег Валерьевич

**Олег Валерьевич Лень** (; 27 октябрь 1990 йыл, Прылукы, Чернигов өлкәһе) — Украина футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы.

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України