open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбү Сәйет әл-Хүдри

**Әбү Сәйет Сәғд ибн Мәлик ибн Синән әл-Худри** (;; 612—693 йй., Мәҙинә, Өмәүиҙәр хәлифәлеге) — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) йәш сәхәбәләренең береһе, ансар.

## Биографияһы
Әбү Сәйет Мәҙинәлә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәҙинәгә һижрәт ҡылғандан яҡынса 10 йыл элек, мосолман ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Мәлик ибн Синән Мәҙинәнең Ислам динен ҡабул иткән тәүге кешеләренең береһе була. Әсәһенең исеме Әнисә бинт Әбү Харис. Ул хәзрәж ырыуының Бәнү Нәжәр нәҫеленән булған. Әбү Сәйет ислам дине хоҡуғын (Фиҡһ) бик яҡшы белгән. Яҡынса 2000 хәҙис тапшырған.

Өхүд, Хүнәйнә һәм Хәйбәр һуғыштарында, Тәбүккә йыһатта, Мәккәне яулауҙа ҡатнашҡан [3] Атаһы Өхүд Һуғышында һәләк булғанда Әбү Сәйеткә 13 йәш булған.

Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб һәм Усман ибн Әффан хәлифә булған ваҡытта, мосолман хоҡуғы өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә һәм фәтүәләр сығара. Али ибн Әбү Талип хәлифәлеге ваҡытында хәүәриждәргә ҡаршы һуғыша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Яңы Солтанғол (Ырымбур өлкәһе)

**Яңы Солтанғол** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ауыл. Яңы Солтанғол ауыл биләмәһе үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Оло Киңел йылғаһының уң яҡ яры буйында урынлашҡан. 

## Тарихы
Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттарының ауылы. Солтанғол ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнгән. XIX быуаттың икенсе яртыһында ауыл Яңы Солтанғол һәм Иҫке Солтанғол ауылдарына бүленгән.
 
Ырымбур губернаһы (1851 йылдан Һамар губернаһы) Боғорослан өйәҙе ҡарамағында була. 1889 йылда Яңы Солтанғол улусы үҙәге була, бында 242 ихатала 3630 кеше йәшәгән. 1929 йылда ауылда 252 ихатала 1271 кеше йәшәгән.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Жәбир ибн Ғабдулла

**Жәбир ибн Ғабдулла әл-Ансари** (; ;  — , ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең һәм мөфәссирҙәренең береһе (Хәҙистәрҙе тапшырыусылар).

## Биографияһы
Ул 607 йылда Мәҙинәлә тыуған. Атаһы Ғабдулла әл-Ансари сығышы менән хәҙрәж ырыуынан. Уның әсәһе Насибә бинт Ғүкбә ибн Ғүҙҙи була. Ғабдулла әл-Ансари ислам динен ҡабул итә, мосолман хәрәкәтендә ҡатнаша һәм Өхүд һуғышында һәләк була. Атаһы үлгәндән һуң уның ҡарамағында ете ҡыҙ туғаны ҡала.

Жәбир шулай уҡ йәш ислам дәүләтен төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша. Мөхәммәт Пәйғәмбәр тере сағында ул 19 йыһатта, шулай уҡ Мәккәне яулауҙа ҡатнаша (630). Тәүге фетнә (Хәлифәттә беренсе граждандар һуғышы) ваҡытында ул хаҡ хәлифә Али ибн Әбү Талип яғында була, әммә уның вафатынан һуң Мүәвиә ибн Әбү Суфыян яғына күсә.

Жәбир хәҙистәрҙе иң билдәле тапшырыусыларының береһе. 1540 хәҙис унан килеп ингән. Ул ислам фәндәрен яҡшы белгән һәм Пәйғәмбәр мәсетендә уҡытҡан.

### Вафаты
95 йәшендә Мәҙинәлә баҡыйлыҡҡа күсә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса ул Мәҙинәлә Пәйғәмбәрҙең һуңғы сәхәбәһе булған.
 
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Яңы Солтанғол

**Яңы Солтанғол** — топоним. 
 
* Яңы Солтанғол (Башҡортостан) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
* Яңы Солтанғол (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһе Әсекәй районындағы ауыл.
 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Солтанғол
* Иҫке Солтанғол
Солтанғол

**Солтанғол** — топоним. 
 
* Солтанғол (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
* Солтанғол (Һамар өлкәһе) — Һамар өлкәһе Похвистнево районындағы ауыл.
 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Солтанғол
* Яңы Солтанғол
Хәлил (мәғәнәләр)

**Хәлил** — ир-ат исеме, топоним.

## Мәҡәләләр
* Хәлил — ир-ат исеме.
* Хәлил (Ҡариҙел районы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* Хәлил (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Гай районындағы ауыл.
* Хәлил (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Хәлил — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
* Яңы Хәлил — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
* Хәлилов — фамилия.
Мәмбәтәй (Ҡыуандыҡ)

**Мәмбәтәй** () — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡалаһы эсендәге ауыл.

## Тарихы
Үҫәргән ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1795 йылда телгә алына. 

1915 йылда Мәмбәтәй ауылы йәмғиәтенән тартып алынған ер участкаһында Ҡыуандыҡ тимер юл станцияһы төҙөлөшө тамамаланған. Һуңынан Ҡыуандыҡ ҡалаһы барлыҡҡа килгән.

## Халыҡ иҫәбе
1834 йылда ауылда 196, 1859 йылда — 469, 1920 йылда — 340 башҡорт йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мәккәне яулау

**[[Мәккә]]не яулап алыу** ( — Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендәге мосолмандарҙың 630 йылдың 11 ғинуарында Мәккәгә инеүе. Мәккәгә йыһатҡа Мәккә ҡорайыштары яғынан Хоҙайбиә солох килешеүен боҙоу сәбәпсе булған. Һуңынан Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ҡәғбә янындағы бөтә һынташтарҙы емереп, Мәккә халҡынан ант ҡабул иткән һәм ун биш көндән һуң Хүнәйнәгә йыһатҡа киткән.

## Тарихы

### Хатиб хаты
Мосолмандар Мәккәгә йыһатҡа әҙерләнгәндә, Хәтиб ибн Әбү Балтаа ҡорайыштарға был хаҡта хәбәр итергә була . Бер ҡатынға бүләк вәғәҙә итеп, хатты сәсенә йәшереп, Мәккәгә ебәргәндәр. Әммә Мөхәммәт Пәйғәмбәргә үәхи иңеп, ҡатын тотола.

Хатиб: « Мәккәлә минең улым һәм ғаиләм бар. Мин ҡорайыштарға улар өсөн ярарға тырыштым, тик диндән яҙманым», — тигән. Үмәр ибн әл-Хаттаб уны язаларға булғас, Мөхәммәт ғәләйһиссәләм Хатибтың Бәҙер һуғышында ҡатнашыуын иҫкә алып, ғәфү итә

Мөфәссирҙәр Әл-Мүмтәхәнә сүрәһенең тәүге аяттары Хәтиб ибн Әбү Балтаа тураһында тип һанай:

### Яулау
Мәккәгә ингәс, мосолмандар Хәлид Ибн Вәлид кешеләренән башҡа ҡаршылыҡҡа осрамаған. Алыш һөҙөмтәһендә 12 ҡорайыш үлтерелә, ә мосолмандарҙан Ҡарз ибн Жабир һәм Хүбәйш ибн Хәлид һәләк була.

Мөхәммәт Пәйғәмбәр өсөн Хәжүн тауы янында сатыр ҡорғандар. Ул дөйә менгән килеш Ҡәғбә тирәләй тауаф ҡыла. Ундағы бөтә һынташтарҙы емереп, Мөхәммәт Пәйғәмбәр ике рәҡәғәтле намаҙ уҡый.

Мәккәне яулап алғандан һуң Мөхәммәт пәйғәмбәр Мәккә халҡынан ант ҡабул итә. Ул бында ун биш көн була, шунан Хүнәйнәгә юллана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* F R Shaikh, *The Chronology of the Prophetic Events*, Ta Ha Publishers Ltd., London 2001 p.72.
* John Glubb, *The Life and Times of Muhammad*, Lanham, 1998, pp. 304—310.
* Saifiyyu ar-Rahman al-Mubarakfuri. *ar-Rahiq al-Makhtum* (Le Nectar Cacheté), Université Islamique de Médine, Éditions Darussalam ISBN 1-59144-071-8
* L. Caetani, *Annali dell’Islām*, 10 voll., Roma-Milano, Hoepli-Fondazione Caetani della Reale Accademia dei Lincei, 1905—1926, II, pp. 108 e segg.
* W.M. Watt, *Muhammad at Medina*, Oxford, Clarendon Press, 1956.
* , *Maometto*, Roma-Bari, Laterza, 2011. ISBN 978-88-420-9550-7
Башҡортостан ҡоштары (белешмә китап)

**Башҡортостан ҡоштары**- ҡоштар тураһында белешмә китап. Китапта Башҡортостанда йәшәгән һәм осраған ҡоштар, уларҙың төйәкләнгән урындары, тереклек итеү шарттары тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирелә. Автор ҡоштарҙың әҙәби башҡорт телендәге һәм ерле һөйләштәрҙәге исемдәре, уларҙың тауыштарының яңғыраштары тураһында ла яҙа. 1986 йылда Өфөлә сыҡҡан  был китаптың авторы-  филология фәндәре докторы Ишбирҙин Э. Ф.
## Эстәлеге

Китапта 257 ҡош тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирелә. Бынан тыш был китапта Башҡортостандағы ҡоштар исемдәренең алфавит күрһәткесе, китапта килтерелгән ҡош исемдәренең башҡортса-русса-латинса һүҙлеге, «Башҡортостандың Ҡыҙыл китабы»на индерелгән ҡоштарҙың исемлеге, 43 таблицала бер отрядҡа ҡараған ҡоштарҙың аҡлы-ҡаралы һүрәттәре урын алған. Был белешмә бөтә тәбиғәт һөйөүселәргә, уҡыусылар, уҡытыусыларға һәм башҡорт теле менән ҡыҙҡһыныусыларға тәғәйенләнгән.

## Әҙәбиәт

* Э.Ф.Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары (белешмә китап). Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте, 1986. — һүрәттәре менән 168 бит.

* Красная книга Республики Башкортостан: в 2 т. Т. 2: Животные. — 2-е изд., доп. и перераб. — Уфа: Информреклама, 2014. — 244 с. — C. 122—123. — ISBN 978-5-904555-77-1
## Һылтанмалар
*  Красная книга Башкортостана
* История орнитологии в Башкирии 
* О башкирских названиях птиц 

## Иҫкәрмәләр
Хүнәйнә һуғышы

**Хүнәйнә һуғышы** (; ) — 630 йылда Хүнәйнә үҙәнендә мосолмандар менән мәжүсиҙәр араһындағы һуғыш. Ул Мәккәнән әт-Таифҡа берған юлдарҙың береһендә була һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең еңеүе менән тамамлана. Хүнәйнә алышы Ҡөрьәндә телгә алынған ике йыһаттың береһе..

## Тарихы
Мәккәнең яуланыуы Ғәрәп ярымутрауындағы мөшриктәр өсөн ауыр ҡайғы булған һәм улар мосолмандарға һөжүм итергә булған. Үҫеп килгән мосолман дәүләтенә ҡаршылыҡ күрһәтергә ҡарар иткән төрлө ҡәбиләләр араһында бала сағында Мөхәммәт тәрбиәләнгән Бәнү Сәғд ҡәбиләһе лә була.
Дошмандың ниәттәре тураһында белеп ҡалған Мөхәммәт Пәйғәмбәр 12 000 кешенән торған ғәскәр тупларға һәм әт-Таиф йүнәлешендә сығыш яһарға бойора. Был хәл Мәккәне яулап алғандан һуң ике аҙна үткәс була.

Мәлик ибн Ауф барыһына ла ғаиләһен, мал-тыуарын алып килергә ҡушты. Уның фекеренсә, ғәскәре былай ҡасып китмәҫкә тейеш булған. Ҡәбиләһенең ҡарт юлбашсыһы Дурайд Мәлик ибн Ауфҡа ҡаршы сыға, әммә уны тыңламайҙар. Һәүәзиндәр тар тарлауыҡта боҫоп, мосолмандарҙы көтә башлаған.

Шаршамбы кис унынсы шәүүәлдә мосолман ғәскәре үҙәнгә килеп етә. Һәүәзиндәр көтмәгәндә мосолмандарға һөжүм итә һәм, урындың рельефын файҙаланып, таштар артына йәшенеп, уларға һөжүм яһай, һәм өҫтәренә таш ташлай. Мосолмандар араһында кәүгә башлана һәм улар ҡасып китә.

Алышҡа ҡалыусылар араһында байраҡсы Али ибн Әбү Талиб , Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип, Фазал ибн Ғәббәс, Ғүсәмә һәм Әбү Суфыян ибн Харис була. Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлип сәхәбәләрҙе саҡырып оран һалғас, 140-лап кеше йыйыла.

Алыш ваҡытында Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡулына бер ус тупраҡ алып, дошмандар яғына һибә. Тупраҡ бөтә хауазиндарҙың күҙҙәренә тула һәм буталыш, ҡурҡыу тыуҙыра. Бының менән файҙаланып, мосолмандар уларҙы ҡыҫырыҡлай башлай һәм хауазиндарҙы, ғаиләләрен һәм малын ташлап, һуғыш яланын ташлап китергә мәжбүр итә.

## Һуғыштан һуң
Яу яланынан ҡасып, хауазиндар мосолмандарға яҡынса 24 мең дөйә, 40 мең һарыҡ, 4 мең унций көмөш һәм 6 мең әсир, шулай уҡ күп һанлы эре мөгөҙлө мал ҡалдыра.

Һәүәзиндәр ике төркөмгә бүленә, береһе әт-Таиф ҡәлғәһенә, ә икенсеһе Әүтәс үҙәненә ҡаса. Әүтәс үҙәненә Әбү Әмир отряды сыға, ә Мөхәммәт Пәйғәмбәр әт-Таифҡа юллана һәм уны ҡамай. Әүтәс үҙәнендә хауазиндарҙы ҡыуып етеп, мосолмандар һәм хауазиндар алыш алдынан йола буйынса көслө яугирҙар алышын ойоштора. Мосолмандар яғында Әбү Әмир үҙе сыға, ул сиратлап ҡаһарманлығы менән билдәле 9 бер туғанды үлтерә. Һуңғы дошманды үлтергәндән һуң уға ике хауазин ташлана һәм уны үлтерә. Ғәскәрҙе Әбү Әмирҙең туғаны — Әбү Муса етәкләй һәм дошманды ҡыйрата.

Әсирҙәр араһында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һөттәш һеңлеһе лә була, уны шунда уҡ азат итәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Зәйет ибн Сабит

**Зәйет ибн Сабит әл-Ансари** (;; яҡынса ,  — яҡын , ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе, шәхси сәркәтибе һәм Ҡөрьәнде яҙып барыусыһы була. Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң Ҡөрьәндең тулы тексын төҙөү буйынса комиссияла эшләй.

## Биографияһы
Зәйет ибн Сабит әл-Ансари яҡынса 615 йылда Мәҙинәлә тыуған. Атаһы хәзрәж ҡәбиләһенән сыҡҡан. Йәше етмәгәнлектән Зәйет Бәҙер һуғышында ҡатнаша алмай, уның беренсе алышы Ур һуғышында була: Мәҙинә тирәләй ур ҡаҙыша .

Зәйет уҡый-яҙа белә, бик мәғлүмәтле һәм яҡшы хәтерле булыуы менән айырылып тора. Ул Сүриә, арамей телдәрендә яҙа белгән һәм йыш ҡына Мөхәммәт Пәйғәмбәргә үәхи иңгәндә, яҙа һалып алған. Сәркәтип булараҡ, Зәйет хат алыша һәм уға башҡа телдәрҙә яҙылған хаттарҙы тәржемә итә. Ул тулы Ҡөрьәнде яттан белгән, хафиз һәм мөфассир тип иҫәпләнгән.

Хәлифә Усман ибн Әффан идара иткән осорҙа Зәйет Мәҙинәлә судья (ҡаҙый) һәм дәүләт ҡаҙнаһы һаҡлаусыһы була .

650 йылда Усман хәлифә идара осорҙа мосолмандар араһында Ҡөрьәнде дөрөҫ уҡыу буйынса бәхәстәр йыш тыуа башлай, шул ваҡытта хәлиф бойороғо буйынса Зәйет өс мәккәле (Ғабдулла ибн әз-Зөбәйер, Сәғүд ибн әл-Әс һәм Әбдрәхмән ибн Харис) менән Ҡөрьәндең рәсми тексын төҙөйҙәр. Ул бөтә мосолмандар өсөн берҙән-бер тоғро һәм мотлаҡ вариант тип иғлан ителә. Эштең төп башҡарыусыһы Зәйет була һәм йөкмәткенең нигеҙенә Хафса бинт Ғүмәрҙә һаҡланған текст һалына. Рәсми данаһы күбәйтелә һәм Хәлифәттең бөтә төп үҙәктәренә таратыла. Ҡөрьәндең башҡа фрагменттары хәлифә Усман бойороғо буйынса яндырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Пиотровский М. Б. Зайд б. Сабит // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 275. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* Zaid b. T̲h̲ābit / Wensinck, A. J. // Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913—1936) : [англ.] : in 9 vol. / ed. M.Th. Houtsma et al. — Leiden : E.J. Brill, 1993. — . (платн.)
* 
* ZEYD b. SÂBİT / BÜNYAMİN ERUL // TDV İslâm Ansiklopedisi : [тур.] : 44 c.. — İstanbul : TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 2013.
Хәсән ибн Сабит

**Хәсән ибн Сабит Әл-Хәҙрәжи** (;; вафаты 674) — ғәрәп ы, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәһе, ансар, «Рәсүл шағиры» ҡушаматын йөрөткән.

## Биографияһы
Мәҙинәлә тыуған, хәҙрәжи ҡәбиләһенән булған. 60 йәшендә ислам динен ҡабул иткән. Исламды ҡабул иткәндән Һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән ситкә китмәй.

Шиғри талантҡа эйә була һәм Мөхәммәт ғәләйһиссәләм менән мосолмандар хөрмәтенә шиғырҙар яҙа. Сәләмәтлеге насар булыу сәбәпле һуғыштарҙа ҡатнашмай, әммә үҙенең шиғырҙары менән мосолман яугирҙәренең хәрби рухын күтәрә. Төрлө бәхәстәрҙә ҡатнаша, үҙенең шиғырҙары менән мосолмандарға идеологик ярҙам күрһәтә.

Хәсән Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) кәнизәге Мәрйәмдең һеңлеһе Сирин исемле ҡатынға өйләнгән була. Сирин менән Хәсән бәхетле ғүмер кисерә һәм уларҙың улдары Абдрахман ибн Хәсән атаһының шағирлыҡ юлын дауам итә.

Яҡынса 120 йәшендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Мөслим ибн әл-Хажаж|Муслим]]* О достоинствах Хассана Ибн Сабита, да будет доволен им Аллах! / Сахих.
* 
* *Diwan of Hassan b. Thabit*. Ed. by H. Hirschfeld. Leyden—London, 1910.
Мәмбәт

**Мәмбәт** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Мәмбәт (исем) — башҡорт ир-ат исеме.
* Мәмбәт (ҡая) — Көньяҡ Уралда, Башҡортостандың Ғафури районында Еҙем йылғаһы буйындағы ҡая.
* Мәмбәт (Ҡыуандыҡ) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡалаһы эсендәге ауыл.
* Мәмбәт (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үрге Мәмбәт — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Үрге Мәмбәтша — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
* Мәмбәтйылға — Башҡортостандағы йылға.
* Мәмбәтҡол — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Ишморат (мәғәнәләр)

**Ишморат** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Ишморат — ир-ат исеме.
* Ишморат (Башҡортостан) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл.
* Ишморат (Ҡыуандыҡ) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡалаһы составындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ишморатов
Башҡорт телендә игенселек һәм баҡсасылыҡ терминдары

**Башҡорт телендә игенселек һәм баҡсасылыҡ терминдары**— башҡорт телендәге игенселек һәм баҡсасылыҡҡа ҡараған һүҙҙәр тураһындағы китап. 2002 йылда Башҡорт дәүләт университеты нәшриәтендә донъя күргән итаптың авторы— филология фәндәре докторы Э.Ф.Ишбирҙин.  
## Эстәлеге

Китапта башҡорт телендә ҡулланылған игенселек һәм баҡсасылыҡ тармағына ҡараған лексика тикшерелә. Автор фекеренсә, үткән дәүерҙәрҙә башҡорт халҡының көнкүрешендә малсылыҡ төп урынды алып торһа ла, лексика үҙенсәлектәре  ер эшкәртеүҙең дә хужалыҡта бик мөһим булыуын иҫбатлай. Был фараз археология, этнография һәм башҡорт фольклоры материалдары менән нығытыла. 

Китапта  игенселек һәм баҡсасылыҡҡа ҡараған һүҙҙәрҙән тыш уларға бәйле аҙыҡ һәм аш-һыу атамалары, игенселек һәм баҡсасылыҡҡа ҡараған атамаларҙың һүҙлеге лә бирелә.

Э.Ф.Ишбирҙин китабында башҡорт телендә 1920-1940-сы йылдарҙа төрлө фәндәр буйынса булдырылған терминдар һәм уларҙың бөгөн дә ҡулланышта булғандары тураһында материал, шулай уҡ башҡорт телендә булған һүҙҙәр урынына рус теленән туранан-тура тәржемә ителеп, һүҙлектәргә инеп киткән һүҙҙәр тураһындағы мәғлүмәткә лә урын бирелгән (мәҫәлән, плавник-«балыҡ ҡанаты» урынына *йөҙгөс* һ.б.).

Китап студенттар, ғалимдар һәм башҡорт теле һәм тарихы менән ҡыҙыҡһыныусыларға тәғәйенләнә.

## Әҙәбиәт
* Ишбирҙин Э.Ф. Башҡорт телендә игенселек һәм баҡсасылыҡ терминдары. Башҡорт дәүләт университеты нәшриәте. - Өфө, 2002 йыл - 150 бит.

## Һылтанмалар
*  Башҡорт телендә игенселек һәм баҡсасылыҡ терминдары

* К вопросу об истории лексики земледелия в 
хакасском языке. Белоглазов П.Е. и Каскаракова З.Е.

## Иҫкәрмәләр
Хүҙәйфә ибн әл-Йәмән

**Хүҙәйфә ибн әл-Йәмән әл-Әбси** (;; вафаты ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе.

## Биографияһы
Хүҙәйфә ибн әл-Йәмән Мәҙинәлә тыуған. Атаһы сығышы менән Мәккәнән, Бәнү Әбс ырыуынан.

Хүҙәйфә Мәҙинәлә үҫкән һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе күрер өсөн махсус рәүештә Мәккәгә барып, Уның менән осрашҡан. Мосолмандар Мәҙинәгә Һижрәт ҡылғандан һуң, Хүҙәйфә Мөхәммәт Пәйғәмбәр эргәһендә даими булырға тырышҡан. Ул мосолман дәүләтен нығытыуҙа әүҙем көс һала, Бәҙер һуғышынан башҡа бөтә яуҙарҙа ла ҡатнаша. Өхүд эргәһендәге һуғышта, дошман менән бутап, атаһын осраҡлы ғына мосолмандар үлтерә. Мөхәмәт Пәйғәмбәр был хаҡта белгәс, йолом хаҡында бойороҡ бирергә теләй, тик Хүҙәйфә унан баш тарта

Хәлиф Әбү Бәкер әс-Сиддиҡ идара иткән осорҙа Хүҙәйфә дингә хыянат итеүселәргә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша һәм Оманға ебәрелгән отрядҡа етәкселек итә. Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифә идара иткән осорҙа ул, Хамадан һәм Рейҙә фарсы ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Ул Усман ибн Әффан хәлифә идара иткән осорҙа Әрмәнстанды һәм Әзербайжанды яулап алыуҙа ҡатнаша.

Әрмәнстанды һәм Әзербайжанды яулап алыуҙа ҡатнашып, Хүҙәйфә Ҡөрьән уҡыу йәһәтенән низағтың шаһиты була. Ул хәлифә Усманға, ҡорайыш диалектында Ҡөрьәнде күбәйтеп, Хәлифәлектең бөтә тарафтарына оҙатырға ҡуша. Хүҙәйфә йыйынтыҡтарҙа теркәлгән йөҙҙән ашыу хәҙис тапшырған

Хүҙәйфә шулай уҡ «ике йөҙлөләр (монафиҡтар) исемлеген» һаҡлаусы була, улар араһында Мөхәммәт Пәйғәмбәргә һәм көрәштәштәренә яҡын кешеләр ҙә ингән була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Хузайфа ибн аль-Яман
Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы

**Әҡсәнов Фәнил Әүхәҙи улы** (4 ноябрь 1957 йыл), юрист, хоҡуҡ һаҡлау, муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1983 йылдан Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһы прокуратура органдары, 2004 йылдан Өфө ҡалаһы Ленин районы хакимиәте, 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппараты, 2012—2016 йылдарҙа Рәсәй Федераль миграция хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының Нефтекама ҡалаһындағы бүлеге начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010). 

## Биографияһы
Фәнил Әүхәҙи улы Әҡсәнов 1957 йылда Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ҡушый ауылында тыуған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2010)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аксанов Фаниль Авхадеевич. Биографическая справка. Единый республиканский бизнес-портал
Әбән ибн Сәғит

**Әбән ибн Сәғит әл-Ғәс** (;) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе, ҡорайыш.

## Биографияһы
Әбән оҙаҡ ваҡыт мосолмандарға ҡаршы була. Уның ағалары Ғәмр менән Хәлид ислам ҡабул иткәндән һуң, уның ғаиләһендә низағтар башлана. Бәҙер һуғышында мосолмандарға ҡаршы һуғышҡан. Был алышта уның ағалары Ғүбәйдәт һәм Ғәс һәләк була. Хоҙайбиә солох килешеүен төҙөгәндә Әбән Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең илсеһе Усман ибн Әффанды үҙ ҡурсыуына ала.

Мосолмандарға ҡаршы тороу осоронда яйлап ислам дин ғилемен өйрәнә. Ислам риүәйәтенә ярашлы, Әбән йыш ҡына Сүриәгә йөрөгән һәм шундай сәфәрҙәрҙең береһендә бер монах менән осрашҡан, ул иһә Ғәрәбстанда яңы пәйғәмбәрҙең килеүе тураһында хәбәр иткән. Әбән «яңы пәйғәмбәр»ҙең билдәләре тулыһынса Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән тап килгәненә инана. Мәккәгә ҡайтҡас, күпмелер ваҡыттан һуң ислам динен ҡабул итә. Был Хәйбәр янындағы һуғышҡа тиклем булған .

Ислам динен ҡабул иткәндән һуң Әбән Мәҙинәгә Һижрәт ҡыла, унда уға һалым өлкәһендә мөһим дәүләт эштәрен алып барыу бурысы йөкмәтелә. Әбү Бәкер хәлифә булған ваҡытта Византияға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Византияға ҡаршы яуҙарҙың береһендә һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Әбү Суфыян ибн Хәрб

**Әбү Суфыян ибн Хәрб әл-Өмәүи**, **Әбү Суфыян** булараҡ билдәле (;
565, Мәккә — 650, Мәҙинә) — Мәккә хакимы (622—630). Ул Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең иң килешмәҫ дошмандарының береһе була. Мосолмандар Мәккәне яулап алғандан һуң ислам ҡабул итә. Улы Мүәвиә ибн Әбү Суфыян Өмәүиҙәр династияһының беренсе хәлифе була.

## Биографияһы
Һижрәгә тиклем 56 йыл самаһы элек (565 йыл тирәһе) Мәккәлә тыуған. Өмәүиҙәр затының бай һәм абруйлы ғаиләһенән була. Сауҙа маҡсатында каруандар менән Сүриәгә йыш бара. Мәккәлә уҡый һәм яҙа белгән, белемле бик аҙ кешеләрҙең береһе була.

Әбү Суфыян оҙаҡ ваҡыт ҡорайыштарҙың сәйәси лидеры һәм мосолмандарҙың дошманы була. Әммә эҙәрлекләүҙәр ваҡытында мосолмандарҙы үҙе язалауы тураһында бер хәбәр ҙә юҡ.

Бәҙер һуғышында ҡорайыштар тар-мар ителә, башлыҡтары Әбү Жәһел үлтерелә. Бынан һуң Мәккә етәкселеге Әбү Суфыянға күсә. Ул етерлек көслө армия әҙерләй, һижрәнең 3-сө йылында мосолмандарға ҡаршы сыға һәм Өхүд һуғышында уларҙы еңә.

Өхүд эргәһендәге һуғыштан һуң Әбү Суфыян Мәккәне мосолмандар яулап алғанға тиклем 5 йыл дауамында башлыҡ булып тора.

Ислам динен ҡабул иткәндән һуң Әбү Суфьян мосолмандар менән бергә Хүнәйнә янындағы алышта һуғыша, Таифты ҡамауҙа ҡатнаша. Һуңынан Мөхәммәт Пәйғәмбәр уны идарасы сифатында Нәжрәнгә ебәрә.

Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифәләр ваҡытында Әбү Суфыян дәүләт вазифаларын биләй.

70 йәшендә ул Сүриәлә Византияға ҡаршы һуғышҡан мосолмандар армияһы составында була. Улы Йәзид Йәрмүк янындағы алышта ғәскәргә етәкселек итә. Был һуғышта Әбү Суфыян да ҡатнаша. Икенсе улы Мүәвиә 100 йыл тиерлек Хәлифәт менән идара иткән Өмәүиҙәр династияһына нигеҙ һалыусы була.

### Вафаты
Әбү Суфыян 91 йәшендә Мәҙинәлә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ғабдуллаһ бин Зөбәйер

**Ғабдуллаһ бин Зөбәйер** (; ; яҡынса май ,  — яҡынса ноябрь , ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең күренекле көрәштәштәренең береһе, VII быуат Ғәрәбстанының сәйәси эшмәкәре, хәлифә вазифаһына дәғүә итеүсе. Ғабдуллаһ бин әз-Зөбәйр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең өсөнсө ҡатыны, Ғәйшә бинт Әбү Бәкерҙең туғанының улы була.

## Биографияһы
Ғабдуллаһ бин әз-Зөбәйер сығышы менән бәнү Әсәд ырыуынан булған. Ул Һижрәттән һуң бер йыл да 8 ай үткәс тыуған. Ғабдуллаһ бин әз-Зөбәйер Мәҙинәлә мөһәжирҙәр араһында тыуған беренсе сабый була..

12 йәшендә Йәрмүк эргәһендәге алышта мосолман ғәскәрҙәре ҡарамағында була. Мысырҙы яулап алыуҙа һәм Төньяҡ Африкала берберҙәр менән һуғыштарҙа ҡатнаша .

Ғабдуллаһ бин әз-Зөбәйер Мүәвиә ибн Әбү Суфыян идара иткән осорҙа сәйәсәттә әүҙем ҡатнаша, мәгәр Йәзид I ибн Мүәвиә тәхеткә ултырғандан һуң Хөсәйен ибн Ғәли менән бергә тоғролоҡҡа ант итеүҙән баш тарта. Ул Хөсәйенгә Мәккәне Йәзидкә ҡаршы көрәш үҙәге итергә кәңәш бирә. Хөсәйендең вафатынан һуң асыҡтан-асыҡ хәлифкә ҡаршы сығыш яһай, шунан һуң Мәккә һәм Мәҙинә халҡы, ә һуңынан Хижәз халҡы уға тоғролоҡҡа ант итә. Ғабдуллаһ бин әз-Зөбәйерҙе алып ташлау өсөн Хижәзгә ғәскәр ебәрелә, һуғыш  йылға — хәлифә Йәзидтең үлеме тураһында хәбәр килгәнгә тиклем бара. Хәлифә армияһы Сүриә йүнәлешендә сигенә һәм был төбәктә власть Ғабдуллаһ бин әз-Зөбәйергә күсә. Уның хакимлығын Хәлифәттең Йәмән, Басра, Әл-Күфә, Хөрәсән һәм башҡа провинциялар таный. Өмәүиҙәр Сүриәнең һәм Мысырҙың бер өлөшөн генә контролдә тотҡандар .

Ғабдул-Мәлик ибн Мәрүән власҡа килеү менән Өмәүиҙәр юғалған позицияларын яйлап кире ҡайтара башлай. 692 йылда Ғабдуллаһ идараһы дауамында Хәлифәттең баш ҡалаһы булған Мәккәне Әл-Хәжәжә етәкселегендәге ғәскәр ҡамауға ала ((Мәккәне ҡамау (692)) һәм ҙур емереүгә дусар итә. Ғабдуллаһ бин әз-Зөбәйер Әл-Харам мәсетендә һуғышып, аҙаҡҡаса көрәшә һәм батырҙарса һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Атайсал (китап)

**Атайсал** — башҡорт ауылдары тураһында белешмә китап. Был китап Башҡортостандағы, әлеге ваҡытта күрше өлкәләр һәм республикалар биләмәһенә ингән башҡорт ауылдары тураһында әлегә иң тулы белешмә тип иҫәпләнә. Китаптың авторҙары— филология фәндәре докторы, ғалим-топонимист А. А. Камалов һәм Ф. У. Камалова. Китап тәүге тапҡыр 2001 йылда Өфөлә «Китап» нәшриәтендә башҡорт һәм рус телдәрендә донъя күргән.

## Эстәлеге
«Атайсал» башҡорт ауылдары тураһында иң тулы белешмә итеп төҙөлгән. Авторҙар Башҡортостан тарихы буйынса аҙ өйрәнелгән һәм билдәле сығанаҡтарҙан (боронғо, сит ил, урыҫ, башҡорт яҙмалары) мәғлүмәт бирә. Китаптың төп өлөшөн башҡорт ауылдары исемлеге биләй, уларҙың ырыу-ҡәбилә, нәҫеле, ораны, тамғаһы һәм башҡа атрибуттары тураһында мәғлүмәт бирелә. Улар Көньяҡ Урал һәм Уралға яҡын биләмәләрҙең төп халҡы — башҡорттар тарихын өйрәнеү өсөн бик мөһим сығанаҡ булып тора. Ғалим Камаловтар китабының үҙенсәлеге тип башҡорт халҡының боронғо ырыу— ҡәбилә, хәрби-сәйәси ойошмаһының ҡоролошо элементтарын, шулай уҡ фәнни экспедициялар, төрлө фондтар һәм архив материалдарын туплауҙы атарға була. Китапта тарихи-этимологик һүҙлек бар. Ул шулай уҡ төрлө дәүергә ҡараған картографик материал менән байытылған.

Китап аҙағында башҡорт ауылдары исемлеге һәм улар тураһында яҙылған бит күрһәтелә. Белешмә китап топонимика, башҡорт халҡының тарихы, айырым ауылдар тарихы менән ҡыҙыҡһыныусыларға тәғәйенләнгән.

А. Камалов «Атайсал» китабын авторҙашлыҡта сығарһа ла, бай ғилми тәжрибәһе, башҡорт географик терминдарын өйрәнеүҙәге эше был баҫмала ҙур урын алып тора. Уның ер-һыу атамаларының яһалышы, билдәләмәһе буйынса материалдары күпләп бирелә.

## Башҡа авторҙарҙың китап тураһында фекере

## Һылтанмалар
* Азат Камаловтың башҡорт топонимияһы өлкәһендәге хеҙмәттәре. 322-324 бб.
## Әҙәбиәт
* Камалов А. А., Камалова Ф. У. Атайсал. — Уфа: Башкирское издательство «Китап», 2001.—544 с.

## Иҫкәрмәләр
Хәлит ибн әл-Вәлит

**Әбү Сөләймән Хәлит ибн әл-Вәлит ибн әл-Мүғирә әл-Мәхҙүми әл-Ҡүрәши** (; 592, Мәккә, Хижәз — 1 ғинуар 642, Мәҙинә йәки Хомс) — Ислам полководецы һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көрәштәштәренең береһе (ҡушаматы — **Сәйфуллаһ** ( — *Аллаһ ҡылысы*).

## Биографияһы
592 йылда Мәккәлә тыуған. Ҡорайыштарҙан. Тәүҙә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ﷺ дошманы була һәм 625 йылда Өхүд янындағы һуғышта мосолмандарҙы тар-мар итә. Хоҙайбирҙе солохона тиклем Мәккә ғәскәре командирҙарының береһе була. Һижрәнең 7-се йылында ислам ҡабул итә һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең мөһим полководецы булып китә, Сәйфуллаһ — «Аллаһ Ҡылысы» тигән ҡушамат ала.

Хәлид 43 көрәш үткәрә. Был полководец — һуғышта еңелмәгән бик һирәктәрҙең береһе.

632—633 йылдарҙа хәлифә Әбү Бәкер боласы ҡәбиләләргә ҡарата ғазауат башлай, Сәйфуллаһ уны тамамлай, ялған пәйғәмбәр Мөсәйлимәне һәм уның бөтә союздаштарын тар-мар итә. Һуңынан Персия һәм Византияға ҡаршы һуғыша.

642 йылда вафат була. Полководец Сүриәнең Хомс ҡалаһында ерләнгән. Ҡәберстаны өҫтөндә төҙөлгән мөһабәт мәсет уның исемен йөрөтә. Яңы тарихта оппозиция көстәре һөжүме арҡаһында мәсет зыян күрә.

Оппозицияның ҡораллы көстәрен Иҫке ҡала кварталдарынан ҡыуып сығарғандан һуң бер ай үткәс, Сүриәнең мосолмандар берләшмәһе эштәре буйынса министры ил президенты Бәшәр Әсәттән мөмкин тиклем тиҙерәк Хәлит ибн әл-Вәлит мәсетен тергеҙеү тураһында күрһәтмә алыуы хаҡында хәбәр итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Атайсал (мәғәнәләр)

**Атайсал** — күп мәғәнәле атама.
* Атайсал — тыуған ер, бәләкәй ватан, йәнтөйәк. 
* Атайсал (аймаҡ) — бөрйән ырыуы аймағы.
* Атайсал (йылға) — йылға.
* Атайсалтау — тау.
* Атайсал (гәзит) — Башҡортостандың Сибай ҡалаһында башҡорт телендә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит. 
* Атайсал (китап) — башҡорт ауылдары тураһында белешмә китап. 
* Атайсал (проект) — башҡорт ауылдарын үҫтереү буйынса республика проекты. 
* Атайсал (исем) — ир-егет исеме.
Атайсал

**Атайсал** — тыуған ил, тыуған ер, бәләкәй ватан, йәнтөйәк.

## Этимологияһы
**Атай** һәм **сал** һүҙҙәренән төҙөлгән.

## Иҫкәрмәләр
Ҡарағолова Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы

**Ҡарағолова Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы** (18 май 1964 йыл) — педагог, Бөрйән районы Байназар урта мәктәбенең башҡорт теле уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010).

## Биографияһы
Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы Ҡарағолова (Сөләймәнова) 1964 йылдың 18 майында БАССР-ҙың Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауылында тыуған. 1981 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетына уҡырға инә һәм 1986 йылда тамамлай, Бөрйән районы Байназар урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта башлай.

Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы Ҡарағолованың уҡыусылары башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса үткәрелгән фәнни-тикшеренеү һәм ижади эштәр конкурстарында район, республика кимәлендә призлы урындар яулайҙар. Ул күп тапҡыр башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса төбәк-ара олимпиада еңеүселәрен әҙерләй. Был хаҡта «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы бына нимә тип яҙа:

Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы район, республика кимәлендә үткәрелгән профессиональ конкурстарҙа даими ҡатнаша һәм еңеүҙәр яулай. Уҡытыу методикаһына арналған эшкәртмәләре бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы Маҡтау ҡағыҙы (2006)
* РФ Халыҡ мәғарифы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан республика комитеты Президиумының Почет грамотаһы (2010)
* «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2003» регион-ара конкурсынның «Шәхси педагогик стиль» номинацияһында еңеүсе
* «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2010» регион-ара конкурсы лауреаты
* Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы конкурсы еңеүсеһе (2014)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Сихыр

**Сихыр** () — исламда сихырсылыҡ һәм тылсым иң ҙур гонаһтарҙың береһе. Сихырсылыҡҡа өйрәнеү яуыз рухтар аша бара тип иҫәпләнә.

## Тарихы
Ҡөрьәндә яҙылғанса, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең дошмандары уның вәғәздәрен «сихырсы» (сахир) йәки «сихырсы» (маскар) тип атай, әммә Мөхәммәт үҙе был терминдарҙы үҙенә ҡулланырға рөхсәт итмәй, сөнки үҙенең миссияһын характеры һәм тәғәйенләнеше буйынса бөтөнләй башҡаса тип һанай. Ҡөрьәндә сихырсылыҡ тәү сиратта Муса (Муса) пәйғәмбәр йәшәгән Мысыр  фәрештәләре Һарут һәм Марут йәшәгән Вавилон менән бәйле. Ҡөрьәнгә ярашлы, сихырсылыҡ пәйғәмбәрлеккә ҡаршы һәм уға тап килмәй. Ғәрәб тылсымлы ғәмәле күрәҙәсе (кахин), шағирҙар (ша'ир) һәм мәҙһәб (мәжнүн) тип аталған кешеләр менән бәйле булған.

Ҡөрьәнгә ярашлы, сихырсылыҡты Аллаһ халыҡҡа вәсвәсә итеп тәҡдим итергә тейеш булған ике фәрештә — Һарут менән Марутҡа асҡан. Ислам, ысын белем тик Алланан ғына килә, ә сихырсылыҡ ялған (шайтандарҙан килә)  тип иҫкәртә.

Ғәрәп хәлифәлегенең оккульт фәндәре үҙәге булып оҙаҡ ваҡыт Мысыр була, әммә һуңыраҡ үҙәк Төньяҡ Африка (Мәғриб) илдәренә күсә. Был күренеш, күрәһең, мәжүси Африка мираҫын үҙ ҡулына алған суфый туғанлығы (тарикахтар) эшмәкәрлеге менән бәйлелер.

Сихырсылыҡҡа ҡарата мосолман теологияһы позицияһы Ҡөрьән йоғонтоһонда, шулай уҡ изгеләр (әүлиәләр) һәм мөғжизәләр (мөғжизә, ҡәрәмәт) тураһындағы полемика барышында формалашҡан. Мөтәзилиттәр мөғжизәләрҙе сихырсылыҡ тип ҡарағандар. X һәм XIII быуаттар араһындағы осорҙа сөнниҙәр теологияһында сихырсылыҡ идеяһы мөғжизә идеяһынан айырыла, ә тылсым үҙе «законлы» һәм «тыйылған» тип бүленә башлай.. Сихырсылыҡ  ендәр менән бәйле  тип иҫәпләнә. «Законлы» тылсым менән шөғөлләнеүселәр был маҡсатҡа Ярҙам һорап Аллаға мөрәжәғәт иткәндән һуң ирешәләр, ә «тыйылған» тылсым менән шөғөлләнеүселәр ендәр менән бәйләнешкә инә. Мосолман донъяһында ҡайһы берҙә сихырсылыҡ үлем язаһы менән тыйылған була. Мөтәлилиттәр, Хәнәфиләр менән Шәфиҙәр фекере буйынса, «тыйылған» тылсым төрлө хәйләләр ярҙамында субъектив хис-тойғоларға йоғонто яһауы мөмкин (хуш еҫтәр, наркотиктар, дарыуҙар һәм башҡалар ҡулланыу), әммә ғәмәлдең  асылы үҙгәрмәй. Тылсым «юғары» (ульви), йәки «илаһи» һәм «түбән» (суфли), йәки «иблис» тип бүленә.

Имам әл-Ғәзали, ендәрҙең ҡеүәтен файҙаланыу мөмкинлеген дә шик аҫтына ҡуймаһа ла, сихырсылыҡты шелтәләй. Төрлө тылсымлы ғәмәлдәр һәм оккульт белем Урта быуат мосолман халыҡтары мәҙәниәтенең иң мөһим яҡтарының береһен тәшкил итә. Ҡөрьәндең айырым сүрәләре һәм шиғырҙары йыш ҡына талисман (сабаб) ролен үтәй.

Сихырсыларға ышанған кеше Аллаһҡа ышаныуын туҡтата, сихырсылыҡ дин өсөн хәүефле. 
## Был ҡыҙыҡлы
Флүр Ғәлимов «Аҙғын тәүбәһе» трилогияһында был темаға ҡағылып үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

*
Сәйәхова Сәйҙә Ғәбдинур ҡыҙы

**Сәйәхова Сәйҙә Ғәбдинур ҡыҙы** (9 июль 1967 йыл) — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, БР Хөкүмәтенең Гранты эйәһе

## Биографияһы
Сәйҙә Ғәбдинур ҡыҙы Сәйәхова 1967 йылдың 9 июлендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Мәһәҙей ауылында тыуған.

Белорет педагогия училищеһын, Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

Сәйҙә Ғәбдинур ҡыҙы — 1985—1991 йылдарҙа 1-се Иҫке Собханғол балалар баҡсаһында балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе. 1991 йылдың авгусынан ул үҙенең тыуған Мәһәҙей ауылында башҡорт теле һәм әҙәбиәте, Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте уҡытыусыһы булып эшләй башлай. 1994 йылдан мәктәп директорының уҡыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары була. Юғары категориялы уҡытыусы.

1999 йылдан алып йәйге каникулда Сәйҙә Ғәбдинур ҡыҙы йыл һайын райондың «Ағиҙел» йәйге-һауыҡтырыу тәрбиә лагерында өлкән вожатый, ә 2000—2005 йылдарҙа начальнигы булып эшләй.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 1991 йылдан 2003 йылға тиклем Мәһәҙей ауылы ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе
* 2003 йылдан 2006 йылға тиклем — район ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе
* 1991 йылдан мәктәптең балалар һәм үҫмерҙәр хоҡуҡтарын яҡлау буйынса инспектор
* Бер нисә йыл рәттән район һәм ауыл Советтары депутаты
* 1999 йылдан 2004 йылға тиклем Бөрйән районында кеше хоҡуҡтарын яҡлау буйынса комиссарҙың ышаныслы вәкиле
* Мәктәптә тыуған яҡты өйрәнеү мәктәбенең мөдире
* Ауылдың «Элгеләү» фольклор ансамбленең әүҙем ағзаһы
* Бөрйән районы ижтимағи-сәйәси гәзите «Таң», республика матбуғатында әүҙем хәбәрсе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «XIX Төбәк-ара башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2014» конкурсының «Юғары педагогик оҫталыҡ» номинацияһы еңеүсеһе
* «XXV Төбәк-ара башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2020» конкурсының «Педагог — ижади шәхес» номинацияһы еңеүсеһе
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы
* БР Хөкүмәтенең Гранты эйәһе
* «Иң яҡшы башҡорт һәм урыҫ теле уҡытыусылары» республика конкурсы еңеүсеһе
* «Ҡатын-ҡыҙ-милләт әсәһе» V республика конкурсында ҡатнашыусы
* «2006 йылғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы халыҡ иҫәбен алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (2006 йыл)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге

**Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге** (рус. Словарь топонимов Башкирской АССР)— хәҙерге Башҡортостан Республикаһы биләмәһендәге топонимдар һүҙлеге, белешмә китап. Төҙөүселәре: А. Ә. Камалов, Р. З. Шәкүров, 3. Ғ. Ураҡсин, М. Ф. Хисмәтов. Китап тәүге тапҡыр 1980 йылда Өфөлә Башҡортостан китап нәшриәтендә рус телендә донъя күрә.

Китап 2002 йылда «Словарь топонимов Республики Башкортостан» («Башҡортостан Республикаһы топонимдары һүҙлеге») исеме менән яңынан баҫтырыла.
## Төп өлөш
Китап А.Ә.Камалов яҙған инеш һүҙ менән асыла. Автор унда был һүҙлек менән ҡулланыу тәртибен, уның төҙөлөшөн аңлата.   

Топонимдарға  аңлатмаларҙы А. Ә. Камалов ( а, б, в, г, ғ, д, з, е, ж, з, и, й, к, ҡ, л хәрефтәренә башланған атамалар); Р. З. Шәкүров ( н, о, ө, п, р, с, ҫ, т, у, у, ф, х, Һ, ц, ч хәрефтәренә башланған); ( м, ш, щ хәрефтәренә башланған); М. Ф. Хисмәтов ( ы, э, э, ю, я хәрефтәренә башланған) яҙған.

«Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге» лингвистар, тарихсылар һәм башҡа Башҡортостан топонимияһы,географияһы һәм тарихы менән ҡыҙыҡһыныусыларға тәғәйенләнгән. Ул бер нисә йыл барышында мөхәрририәт һәм нәшриәт, дәүләт реестр хеҙмәте, эске эштәр министрлығының миграция бүлектәре, ауыл советы хеҙмәткәрҙәре өсөн ғәмәли белешмә ролен үтәй.

Һүҙлектә төрлө атамаларҙың килеп сығышы, төбәк тарихы һәм хәҙергеһе тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт бирелә.

## Әҙәбиәт
* Словарь топонимов Башкирской АССР. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1980 г. - 200 стр.
* Словарь топонимов Республики Башкортостан / [сост. А. А. Камалов и др.]. — Уфа :Китап, 2002. — 253 с. — Загл. парал. рус., башк. — 5000 экз.

## Һылтанмалар
* Издан «Словарь топонимов Республики Башкортостан»

## Иҫкәрмәләр
Башҡорт теленең һүҙлеге

**Башҡорт теленең һүҙлеге (1993)** () — башҡорт теленең дөйөм ҡулланыу лексикаһының 2 томдан торған аңлатмалы норматив һүҙлеге . Ә.Ғ.Бейешев етәкселегендәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты тел белгестәре: И. М. Агишев, Г. Д.Зәйнуллина, З.Ҡ.Ишмөхәмәтов, Т. Х. Күсимова, З.Ғ.Ураҡсин, М. Х.Әхтәмов, У. М. Яруллина һ.б. тарафынан әҙерләнә.

## Баҫма тарихы
Башҡорт теленең тәүге һүҙлектәре XVIII быуаттың аҙаҡтарында төҙөлә. Улар күләме буйынса ҙур түгел һәм башлыса ҡулъяҙма хәлендә ҡала. 1920 йылдарҙа башҡорт теленең һүҙ байлығын йыйыу һәм һүҙлектәр төҙөү планлы рәүештә башлана. 1926 йылда Н. Таһировтың ҡыҫҡаса аңлатмалы һүҙлеге «Башҡорт теле лөғәте» нәшер ителә.

1930 йылдарҙа яҙыусы Төхфәт Морат башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеген төҙөү эше менән шөғөлләнә, Ләкин ул йыйған һүҙҙәр, аңлатмалар, авторҙың Бөйөк Ватан һуғышына алыныу сәбәпле, тамамланмай ҡала һәм баҫылып сыҡмай. Башҡорт лексикографияһында М А. Ҡулаевтың ижади эшмәкәрлеге айырым урын алып тора. Ул башҡортса-русса һүҙлек төҙөй, ләкин ҡулъяҙма килеш ҡала. М.Төхфәт һәм М. Ҡулаевтың ҡульяҙма материалдары 1993 йылда Мәскәүҙә нәшер ителгән башҡорт теленең *фундаменталь* аңлатмалы һүҙлегенә алына. Һүҙлек өҫтөндә Рәсәй Фәндәр Академияһы Урал бүлеге Башҡортостан ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының хеҙмәткәрҙәре эшләй. Авторҙар коллективы менән Ә. Ғ. Бейешев етәкселек итә.

## Төҙөлөшө
«Башҡорт теле һүҙлеге»нең нигеҙендә нормативлыҡ принцибы һалынған. 1981 йылда башҡорт әҙәби теле орфографияһына индерелгән үҙгәрештәр һәм тулыландырыуҙарҙы иҫәпкә алып төҙөлә. Башҡорт теленең хәҙерге лексик фондын сағылдырған 55 мең берәмектән тора. Унда һүҙҙең һәр бер мәғәнәһе, мәғәнә төҫмөрө айырым аңлатыла, ҡулланылыш үҙенсәлектәре билдәләнә. Һүҙҙәр алфавит-оя ысулы менән урынлаштырыла. Һүҙҙең мәғәнәләренә  нәфис әҙәбиәт, ваҡытлы матбуғат, халыҡ йырҙарынан текстар, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр файҙаланыла. Дөйөм ҡулланылыштағы һүҙҙәрҙән тыш, стилистик төҫмөрҙәге лексика, иҫкергән һүҙҙәр, диалектизмдар һәм фразеологизмдар туплана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Ихтика
Лондон фонд биржаһы

**Лондон фонд биржаһы** (*,* ҡыҫҡаса *LSE*) — Европала иң эре һәм иң боронғо биржаларҙың береһе һәм донъяла иң билдәле ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарының береһе.

Рәсми рәүештә 1801 йылда нигеҙ һалына, әммә ысынында уның тарихы 1571 йылда, король финанс агенты һәм кәңәшсеһе Томас Грешам Король биржаһын үҙ аҡсаһына төҙөгәндән һуң башлана. Лондон фонд биржаһы үҙе акционерҙар йәмғиәте булып тора, уның акциялары ла уның менән сауҙа итә..

## Акциялар баҙары
Лондон биржаһындағы акциялар баҙары түбәндәгеләргә бүленә:

* төп () унда Бөйөк Британияның финанс идаралығы (; талаптарына яуап биргән компанияларға рөхсәт ителә;
* Альтернатив инвестициялар баҙары (), йәш, күбеһенсә инновацион компаниялар өсөн тәғәйенләнгән ҡатыраҡ талаптар менән.

Лондон фонд биржаһы иң интернациональ тип иҫәпләнә - уға халыҡ-ара акциялар менән сауҙа итеүҙең 50 проценты тура килә. 2004 йылда унда донъяның 60 иленән 340 сит ил компанияһының листингы булды, ә сит ил төбәктәрҙең акциялары менән сауҙа итеү күләме 2229 миллиард доллар тәшкил итте. Бөйөк Британияла барлығы 22 фонд биржаһы бар (шуларҙың иң ҙуры — Лондонда, Ливерпулдә, Глазгола һәм Бирмингемда).

## Берләшеү
2000 йылдың 3 майында Лондон фонд биржаһы Deutsche Börse менән берләшеүе тураһында иғлан ителә; әммә ҡушылыу булмаған.

2007 йылда биржа MBE Holdings компанияһының тулы контролен һатып алыу тураһында иғлан итә.

2009 йылда Лондон фонд биржаһы Turquoise (TQ), панъевропа MTF-һын һатып ала.

## Төп функциялары

* Бөйөк Британияла ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙың үҙәк баҙарын ойоштороу һәм көйләү.
* LSE-ла халыҡ-ара акциялар баҙарын ойоштороу һәм көйләү.
* Бөйөк Британияла листинг механизмын билдәләү.
* Financial Times гәзите менән берлектә FTSE фонд индекстарын билдәләү.
* Капиталды йәлеп итеү өсөн мөмкинлектәр булдырыу.

## Котировка алыу шарттары
Лондон фонд биржаһының котировкаһын йәки листингын алыу өсөн компания коммерция, финанс һәм идара итеү мәғлүмәтен асырға, шулай уҡ түбәндәге шарттарға яуап бирергә тейеш:

* Баҙар капитализацияһы 700 000 фунт стерлингтан кәм түгел.
* Сығарылған акциялар ирекле сауҙа итергә тейеш.
* Акцияларҙың кәм тигәндә 25 % ойошманың директорҙары булмаған акционерҙарға эйә булырға тейеш.
* Акционерҙарҙың береһе лә 30 %-тан артыҡ тауышҡа эйә булырға тейеш түгел.


Файл:Paternoster Square.jpg|Лондондағы Патерностер майҙанында фонд биржаһы бинаһы (уңда)
Файл:London Stock Exchange 1509.jpg|Биржа сауҙаһы барышы тураһында ағымдағы мәғлүмәт менән мәғлүмәт экрандары
Файл:Studio London Stock Exchange.jpg|Биржа бинаһында «тура эфир» студияһы


## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Лондон фонд биржаһы сайты
* Лондон фонд биржаһы Nasdaq lenta.ru һатыуҙан баш тарта.
Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталиб

**Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталиб әл-Һәшими әл-Ҡураши** (; ; Мәккә — 625, Өхүд, Мәҙинә, Хижәз — Ғәбд әл-Моталлиптың улы, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең туғаны, уның һөттәш ағаһы һәм иң яҡын көрәштәше. «Аллаһ Арыҫланы» ()‎ тигән маҡтаулы исем йөрөткән.

## Биографияһы
Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән икеме-дүртме йәшкә өлкән була. Мәккәлә тыуған, үҙенең батырлығы, ҡурҡыу белмәүе һәм һунарға йөрөргә яратыуы менән билдәле булған. Батыр яугир һәм мәргән уҡсы була, һәр ваҡыт көсһөҙҙәрҙе һәм ҡурсыуһыҙҙарҙы яҡлай. Ҡорайыштар араһында иң көслөһө һәм ҡаҡшамаҫ ихтыярлыһы тип һанала

### Ислам ҡабул итеүе
Башта Хәмзә исламға артыҡ иғтибар итмәй. Ул б. э. 616 йылының аҙағына исламға килә. Был Әбү Йәһелдең Мөхәммәт Пәйғәмбәргә һәм уның көрәштәштәренә ҡарата Сафа ҡалҡыулығындағы ташланыуҙары һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан. Низағ ҡупҡан урынға килгән Хәмзә Пәйғәмбәрҙе яҡлай, ә икенсе көндө Уның янына килә һәм ислам динен ҡабул итеүе тураһында иғлан итә. Был хәл Мөхәммәт Пәйғәмбәргә рәсүллек иңгәндең икенсе йылында була. Хәмзәнең мосолман йәмәғәтендә булыуы уны күпкә көсәйтә. Һижрәттән һуң Хәмзә мәхәлләне һәм дәүләтселекте нығытыуҙа ҙур роль уйнай..

Уға ҡаһарман һәм тоғро ғәмәлдәре, ғазауаттарҙағы алыштары өсөн «Аллаһ Арыҫланы» тигән ҡушамат та биргәндәр.

### Вафаты
Мәҙинәгә күскәндең өсөнсө йылына Өхүд эргәһендә һуғыш башлана. Хәҙрәти Хәмзә һуғышып, утыҙҙан ашыу мөшрикте юҡ итә. Иң хәл иткес мәлдә арҡаһына бер ҡол һөңгө ҡаҙай. Дошмандар уның кәүҙәһе менән вәхшиҙәрсә ҡыланған, танауын һәм ҡолағын киҫеп алған, күкрәк ситлеген асып, йөрәген һурып сығарған.

Шунан һуң Ән-Нәхл сүрәһенең Өхүд һуғышында еңелеүгә сабыр итергә ҡушылған һуңғы аяты төшөрөлә.

Был ваҡытта Хәмзә ибн Ғәбд әл-Моталибҡа 57 йәш самаһы була

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Meredith-Owens, G.M.* Ḥamza b. ʿAbd al-Muṭṭalib // Encyclopaedia of Islam, Second Edition.
Кинйәбулатов Уран Кәрим улы

**Кинйәбулатов Уран Кәрим улы** (25 май 1934 йыл, Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Ҡолой ауылы — 4 октябрь 2003 йыл, Өфө)— башҡорт шағиры. Билдәле шағирә Кәтибә Кинйәбулатованың бер туған ҡустыһы. Бик күп йырҙар авторы.

## Биографияһы
Ҡолой ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң Коркино тау техникумында уҡый. Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Силәбе-Шахтострой» тресы карьеры етәксеһе булып башлай. Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, 1957—1958 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзитендә журналист булып эшләй.

1958—1962 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый. 1962 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио тапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетында (хәҙер «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы) эшләй.

Уран Кинйәбулатов шиғырҙары 1950-се йылдарҙан гәзит һәм журналдарҙа баҫылып сыға. Уның шиғырҙарына бик күп йырҙар ижад ителгән. Улар араһында, «Бөрйән егеттәре» (Йәнғәле Вәхитов көйө, 1960 йыл), «Ҡыр ҡаҙҙары», «Онот инде йөрәк яраһын» (Рим Хәсәнов көйө), «Яҙғы хистәр» (Айрат Кәримов көйө), «Мин умырзая» (Роза Сәхәүетдинова көйө) һәм башҡа билдәле йырсылар һәм ябай халыҡ яратып башҡарған йырҙар бар.

1992 йылда Уран Кәрим улының «Сейәле тау» исемле шиғри йыйынтығы донъя күрә.
## Ғаиләһе
*  Кинйәбулатов Азат Уран улы 1963 йылда Өфөлә тыуған. Яҙыусы, журналист, нейрохирург, физик культура уҡытыусыһы, медицина, физик культура һәм спорт тарихсыһы, шулай уҡ республиканың Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы ағзаһы, медицина фәндәре кандидаты, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы.

## Китаптары
* Уран Кинйәбулатов. «Сейәле тау» (шиғәрҙар йыйынтығы), Өфө: Китап,-1992.

## Уран Кинйәбулатов һүҙҙәренә яҙылған йырҙар
* *Салауат Низаметдинов музыкаһы*: Яратам тип йырлаһам, Аҡ ҡар яуа
* *Роза Сәхәүетдинова музыкаһы*: Үҙең бүләк, Сейәлетау, Мин умырзая, Ташлы күл, Ромашкалар,
* *Айрат Кәримов музыкаһы*: Яҙғы хистәр
* *Рим Хәсәнов музыкаһы*: Онот инде йөрәк яраһын, Ҡыр ҡаҙҙары
* *Йәнғәле Вәхитов музыкаһы*: Бөрйәндең егеттәре (1960)
* *Феликс Әбдрәшитов көйө*: Гөлдәриә
* *Ғәфүр Кинйәбулатов көйө *: Йәшлек хистәре
* *Абрар Ғабдрахманов көйө*: Бишек йыры, Көнбағыш һ.б.

* 

*

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Киньябулатов Уран Каримович 
* Уран Киньябулатов. Дискография
**Йырҙар:**
*  Ҡыр ҡаҙҙары (йыр). Әлим Ҡәйүмов йырлай 
* Яҙғы хистәр (йыр). Асия һәм Илфак Смаҡовтар башҡара
*  Мин умырзая. Бибисара Азаматова йырлай 
* Мин умырзая. Хәсән Усманов йырлай
*  Бөрйәндең егеттәре. Заһир Иҫәнсурин йырлай
* Бөрйәндең егеттәре. Райман Ишбаев йырлай
* Ташлы күл. Фәрит Бикбулатов йырлай
Әбү әд-Дәрдә

**Әбү әд-Дәрдә Үвәймир ибн Мәлик Әл-Хәҙрәжи**, **Әбү әд-Дәрдә** булараҡ күберәк билдәле (; т. й. — билдәһеҙ, , хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны — , , хәҙерге Мысыр) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе.

## Биографияһы
Мәҙинәлә тыуған, Хәҙрәжи ырыуының әл-Харис нәҫеленә ҡараған. Һижрәттең икенсе йылында Бәҙер һуғышынан һуң ислам динен ҡабул итә. Сауҙа менән шөғөлләнә, ләкин ислам динен ҡабул иткәндән һуң ул был эште ҡалдыра һәм үҙен бик сикләп йәшәй башлай. Өхүд эргәһендәге һуғышта һәм мосолмандарҙың мәккә мөшриктәренә ҡаршы башҡа һуғыштарында ҡатнаша. Ҡөрьән, хәҙис һәм фиҡһ (мосолман хоҡуғы) белгесе була.

Хәлифә Усман ибн Әффан идара иткән осорҙа ул башта дәүләт вазифаһынан баш тарта һәм кешеләрҙе ислам нигеҙҙәренә өйрәтеү менән шөғөлләнә. Әммә һуңынан Сүриәнең судьяһы (ҡазый) булырға ризалаша.

### Вафаты
Ул 653 йылда, өсөнсө Хаҡ хәлифә Усман үлтерелгәнгә тиклем, вафат була .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Мүғаҙ ибн Жәбәл

**Мүғаҙ ибн Жәбәл әл-Ансари** (;; тыу. 603, Йәсриб — 639, Әш-Шүна әш-Шәмәлийә, Иордания) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе,фаҡиһ, ҡарый һәм мөхәддис.

## Биографияһы
Мүғаҙ ибн Жәбәл Мәҙинәлә тыуған. Ул Хәҙрәжи ырыуының бәнү ғәддә нәҫеленә ҡараған.

18 йәшендә ислам динен ҡабул иткән, Ғәҡәбә эргәһендә икенсе ант биреүҙә, мосолмандарҙың мөшриктәр менән һуғыштарында ҡатнашҡан. Ҡөрьәнде яттан белгән. Ислам дине риүәйәте буйынса, Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мүғаҙ ибн Жәбәлде мосолман хоҡуғын (фиҡһ) яҡшы белгәндәр иҫәбендә телгә алған, Пәйғәмбәр иҫән сағында уҡ фәтүәләр сығарған.

Мүғаҙ ибн Жәбәл тапшырғана 150-нән ашыу хәҙис билдәле.

### Вафаты

Пәйғәмбәр тарафынан Исламға өндәү өсөн Йәмәнгә ебәрелгән. Хаҡ хәлифә Әбү Бәкер әс-Сиддиҡ идара иткән осорҙа әйләнеп ҡайтҡан. Сүриәгә киткәс, чума ауырыуын йоҡтороп, 38 йәшендә вафат булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Әбү Ҙәр әл-Ғифәри

**Әбү Ҙәр Жүнүб ибн Жәнәдә әл-Ғифәри** (; вафаты , ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе. Тәүгеләрҙән булып ислам ҡабул итеүсе. Ул ислам динен дүртенсе йә бишенсе булып ҡабул иткән тип хәбәр ителә, бәҙәүиҙәр араһында беренсе мосолман.

## Биографияһы
Сығышы менән Мәккәгә яҡын Ваддан үҙәнендә йәшәгән ғифәр ҡәбиләһенән. Ғифәрҙәр юлдарҙа талау менән шөғөлләнгән һәм ошо урындар аша үткән ҡорайыш каруандарынан өлөш тартып алып тора. Әбү Ҙәр әл-Ғифәри Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вәғәздәре башланғанға тиклем мәжүсилектән баш тарта. Күпмелер ваҡыт ул Ибраһим динен тотоусыларҙың береһе — хәниф була. Әммә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр тураһында ишеткәс, Мәккәгә килеп, Али ибн Әбү Талиб менән һөйләшкәндән һуң ислам ҡабул итә.

Ислам динен ҡабул иткәндән һуң, Әбү Ҙәр үҙҙәренә ҡайта һәм ырыуҙаштары араһында яңы дин тарата башлай. Бынан һуң ғифәрҙәрҙең күпселеге ислам динен ҡабул итә, ә ҡалғандары Мәккәнән Мәҙинәгә Һижрәтенән һуң иманға килә. Әбү Ҙәр мосолман йәмәғәте тормошонда әүҙем эш алып бара, [Бәҙер ], [Өхүд, Ур һәм башҡа һуғыштарҙа ҡатнаша. Мәккәне яулағанда, ул үҙ ырыуының байраҡсыһы була.

Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң Әбү Ҙәр әл-Ғифәри Мәҙинәнән Сүриәгә күсеп китә һәм Әбү Бәкер менән Ғүмәр ибн әл-Хәттаб идара итеү осоронда шунда йәшәй. Әбү Ҙәр рухи практикаға ҙур әһәмиәт бирә, тәҡүә һәм аскеттарса көн итә. Усман ибн Әффан идара иткән осорҙа ул әр-Рабада ауылына күсеп килә, унда вафатына тиклем донъяуи тормоштан ваз кисеп йәшәй.

Әбү Ҙәр әл-Ғифәри 281 хәҙис һөйләп ҡалдырған.

Ғәрәп авторы Әхмәт Рида артынан фарсы ғалимы Али Шәриғәти ҙә Әбү Ҙәрҙе беренсе ислам социализмы вәкиле тип иҫәпләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Али-заде А. А. Абу Зарр аль-Гифари // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)