Ираҡ һуғышы

: *Был мәҡәлә 2003—2011, 2011—2017 йылдарҙағы һуғыш хаҡында. Ҡарағыҙ: [[Ираҡта граждандар һуғышы]].*

**Ираҡ һуғышы** (2003 йылдың 20 мартынан 2011 йылдың 15 декабренә тиклем) — оҙаҡҡа һуҙылған хәрби конфликт. Ул 2003 йылда АҠШ һәм уның союздаш көстәренең Ираҡҡа Саддам Хөсәйен хөкүмәтен ҡолатыу өсөн баҫып инеүенән башлана.

Америка ғәскәрҙәре рәсми рәүештә 2011 йылда сығарыла. Әммә Сүриәлә граждандар һуғышы һәм Ираҡ һәм Левант Ислам дәүләтенең (ИГИЛ) территориаль экспансияһы башланғас, 2014 йылда Обама хакимиәте Америка ғәскәрҙәрен Ираҡҡа кире индереү тураһында ҡарар ҡабул итә.

## Тарих башы
БМО-ның Именлек Советының 687-се резолюцияһына ярашлы, Фарсы ҡултығындағы һуғыш тамамланғандан һуң, Ираҡҡа Ираҡ күпләп юҡ итеү ҡоралын бөтөрөүҙе һәм химик, ядро, бактериологик ҡорал, алыҫ араға ракеталар эшләү буйынса программаларын туҡтатыуҙы күҙәтеү өсөн Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Махсус комиссияһы килә.
Комиссия үҙ функцияларын 1998 йылға тиклем уңышлы башҡара. Ираҡ яғының артабанғы хеҙмәттәшлектән баш тартыуы арҡаһында унан китергә мәжбүр була.

1991 йылғы һуғыштың һәм 687-се резолюцияның тағы бер оҙайлы эҙемтәһе булып Ираҡ хәрби самолеттарының осоштарын тыйған һауа зоналарын индереү тора. Был зоналар илдең төньяғында һәм көньяғында Саддам Хөсәйен режимы тарафынан репрессияларға дусар ителгән курдтарҙы һәм шиғыйҙарҙы һаҡлау өсөн булдырыла. Зоналарҙа Америка һәм Британия авиациялары патруллек итә.

1990 йылдар дауамында күпләп юҡ итеү ҡоралын бөтөрөү процесы ауырлыҡтарға осрай, сөнки Ираҡ властары Махсус комиссия менән хеҙмәттәшлек итергә теләмәй. Башҡа проблемалар ҙа була. 1993 йылдың ғинуарында АҠШ, Бөйөк Британия һәм Франция һауа көстәре илдең көньяғында Ираҡтың зенит ракета системалары позицияларына ике ракета һәм бомба һөжүме яһай, сөнки улар осоуға рөхсәт булмаған зонала патруллек иткән союздаштар самолеттарына хәүеф тыуҙыра. 1998 йылдың декабрендә, Ираҡ халыҡ-ара инспекторҙар менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартҡандан һуң, АҠШ һәм Бөйөк Британия Ираҡҡа ҡаршы «Сүл төлкө»һө хәрби операцияһын үткәрә. Ул тамамланғандан һуң, Ираҡ һауа-десант оборонаһы системаһы осоу зоналарын күҙәтеүсе Америка-Британия самолеттарын даими ата башлай. Яуап һөжүмдәре һөҙөмтәһендә урындағы халыҡ араһында йыш ҡына ҡорбандар булып тора. Ираҡ күгендә ҡораллы бәрелештәр 1998 йылдың декабренән 2003 йылдың мартына тиклем һирәкләп булып тора, ә 2002 йылдың уртаһынан һиҙелерлек арта.

Ираҡҡа ҡаршы АҠШ-тың хәрби операцияһы ихтималлығы тураһында тәүге фараздар киң мәғлүмәт сараларында 2001 йылдың 11 сентябрендә террористик һөжүмдәрҙән һуң күренә башлай. Әммә теракттарҙан һуң тәүге айҙарҙа Джордж Уокер Буш хакимиәте иғтибарын Афғанстандағы Талибан хәрәкәтенә ҡаршы хәрби хәрәкәттәргә йүнәлтә. 2002 йыл башына талибтар еңелә һәм властан ситләтелә. Йыл уртаһынан АҠШ халыҡ-ара инспекторҙарҙы Ираҡҡа кире килтереүҙе талап итә башлай.

Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия премьер-министры Тони Блэр 2002 йылдың апрелендә үк үҙ иленең киләсәк һуғышта ҡатнашыуына ризалаша. Йәй-көҙ дауамында инспекторҙарҙың Ираҡҡа ҡайтыуы тирәһендәге хәл АҠШ-Ираҡ көрсөгө һыҙаттарын ала. АҠШ баҫымы аҫтында һәм 2002 йылдың ноябрендә БМО Именлек Советының 1441-се резолюцияһы ҡабул ителгәндән һуң, Саддам Хөсәйен, ниһайәт, халыҡ-ара инспекторҙарҙы илгә индерергә ризалыҡ бирә. ЮНМОВИК комиссияһы Ираҡҡа килә һәм күпләп ҡырыу ҡоралын эҙләй, әммә уларҙы етештереүҙең эҙен тапмай.

### Ҡораллы төркөмдәр
* Тыныс халыҡты системалы рәүештә үлтереү (башлыса барышында теракт). Мәҫәлән, Ираҡ эске эштәр министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 2004 йылдың башынан 2005 йылдың уртаһына тиклем 12 мең Ираҡ кешеһе теракт ҡорбаны була. Ираҡ боевиктарының террорсы-үлемселәрҙе әүҙем ҡулланыуы тыныс халыҡ араһында ҙур ҡорбандарға килтерә, был сит ил һалдаттарының юғалтыуҙарынан күп тапҡырға артығыраҡ була: 2003—2010 йылдар осоронда теракттар һөҙөмтәһендә кәмендә 12 000 тыныс ираҡ халҡы һәм ни бары 200 коалицион көстәр һалдаты һәләк була. Шулай уҡ ҡарағыҙ: Список крупнейших терактов в ходе Иракской войны. 2005 йылда сығарылған «Хьюман Райтс Вотч» хөкүмәткә ҡарамаған ойошмаһы «Ираҡта Әл-Ҡәидә» һәм Ансар әл-Суннаның баш күтәреүселәре төркөмдәренең мәсеттәрҙә, баҙарҙарҙа, автобус туҡталыштарында һәм башҡа граждандар күп йөрөгән урындарҙа мина һалынған машиналарҙы һәм үлемсе-террорсыларҙы файҙаланып һөжүм итеүҙәре тураһында хәбәр итә; Отчётта билдәләнеүенсә, бындай эштәр хәрби енәйәттәр булып тора һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа кешелеклелеккә ҡаршы енәйәттәр булыуы ла мөмкин. Докладта шулай уҡ, баш күтәреүселәр төркөмдәре граждандарҙы һәм әсирлеккә алынған комбатанттарҙы язалау менән шөғөлләнә, тип хәбәр ителә.
* Дипломатик вәкиллектәргә һәм дипломаттарға һөжүм итеүҙәр, шул иҫәптән БМО-ның Ираҡтағы штаб-фатиры шартлауы (2003 йылдың авгусы), ике алжирлыны үлтереү бер Мысыр һәм Рәсәйҙең биш дипломаты.
* Теракт ваҡытында тыныс халыҡҡа ҡаршы химик ҡорал ҡулланыу: 2007 йылда хлор ярҙамында бер нисә теракт яһала, һөҙөмтәлә йөҙәрләгән кеше зыян күрә
* Хәрби әсирҙәрҙе үлтереү.
* 
* 2006 йылдың июнендә боевиктар ике АҠШ һалдатын әсирлеккә ала һәм уларҙы язалай. Һуңыраҡ ике һалдаттың да мәйеттен һәм мыҫҡыллау билдәләре күрһәткән видеояҙма тарата.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Кузнецов Д. В.* Иракский кризис. Очерк событий. Документы и материалы: Учебное пособие. — Благовещенск: Издательство БГПУ, 2006. — 259 с.
* *Кузнецов Д. В.* Проблемы Ближнего Востока и общественное мнение. В 2-х частях. Часть II. Иракский кризис. — Благовещенск, Издательство БГПУ, 2009. — 444 с. Переиздание: Кузнецов Д. В. Проблемы Ближнего Востока в зеркале мирового общественного мнения. Книга 2. Иракский кризис и общественное мнение. — LAP LAMBERT Academic Publishing, 2010. — 476 с.
* *[[:ru:Уткин, Анатолий Иванович (историк, 1944—2010)|Уткин А. И.]]* Правда об Ираке или Битва в Месопотамии — М.: ОЛМА-пресс, 2007. — 496 с.
* 

## Һылтанмалар
* Сайт Многонациональных сил в Ираке 
* Сайт Многонационального переходного командования в Ираке)
* 
* *[[:ru:Валлерстайн, Иммануил|Иммануил Валлерстайн]]*. Аналогия с Вьетнамом // Скептик.ру
* *[[:ru:Валлерстайн, Иммануил|Иммануил Валлерстайн]]*. Просто уйти — меньшее из зол // Скептик.ру
* *[[:ru:Цаплиенко, Андрей Юрьевич|Андрей Цаплиенко]]*. Авторский текст документального фильма об участии Украины в конфликте «Миссия выполнена», из сериала «На линии огня»
* Достойный отдых для радикала, или туризм в аду // left.ru, 2009
* 
* Further Thoughts On Iraq IPSOS Research, 7 марта 2003 года
* О большой лжи и американских потерях в Ираке // sb.by — Беларусь Сегодня, 3 ноября 2005