open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Һаңғырау кесерткән һымаҡтар

**Иренсәскә һымыҡтыр**, **һаңғырау кесерткән һымаҡтар** (, йәки *Lamiaceae*) — ике өлөшлөләр синыфында үҫемлектәр ғаиләһе. 200-ҙән ашыу заты, яҡынса 3500 төрө билдәле, бөтә ер шарында таралған.

Үләндәр, ярым ҡыуаҡсыҡтар, ярым ҡыуаҡтар, һирәгерәк ҡыуаҡтар һәм ағастар. Башҡортостанда 21 заттан 57 төрө (бесәй тармаһы, биҙүлән, майсыбыҡ, күк һырға, еҫлекәй, арыҫлан ҡойроғо, иренсәскә, торҡа сәскә, шыртҡойроҡ һ.б) үҫә. Күп, бер, ике йыллыҡ үлән йәки ярым ҡыуаҡсыҡтар. Һабағы дүрт ҡырлы, тармаҡлы, төҙ, ҡайһы берҙә ятыусан йәки һырылыусан. Япрағы ябай, шыма, йышыраҡ шыма ситле, япраҡ ҡолаҡсындарһыҙ, һаплы, һабаҡ япраҡтары сатраш-парлы, тамыр яны япраҡтары розеткаға йыйылған.

Сәскәһе ғәҙәттә алһыу, алһыу-күк, күксин, күк, һары төҫтәрҙә, дөрөҫ булмаған формалы, ике енесле. Каса япраҡсалары ҡушылып үҫкән, ҡыңғырау рәүешендә, 5, һирәкләп 10 тешле дөрөҫ йәки ике иренле. Сәскәһе ике иренле: өҫкө ирене — 2, аҫҡыһы 3 таж япрағынан тора, уларҙың уртансыһы күп төрҙәрҙә ярылған. Сәскә күҙенең көпшәһе эстән яланғас, шыма йәки һеркә япрағы беркетелгән урындан аҫтараҡ төктәр ҡуласаһы (нектаростегий) бар. Күп төрҙәрҙең һеркә япрағы 4, шуларҙың 2-әүһе (башлыса алғылары) оҙонораҡ; ҡайһы берҙә һеркә япраҡтары 2 (арыҫлан тырнағы, йылан тамыры). Емешлеге 1, емшәне өҫкө. Һеркәлектәрҙең иртә өлгөрөүе хас. Сәскәлеге — ялған таҡыялар ярҙамында хасил булған, дихазийҙарҙан йәки монохазийҙарҙан (йыйырсалар) торған башаҡтар, баш сәскәлектәр һәм кәрзиндәр. Бөжәктәр һеркәләндерә. Емеше бер орлоҡло сәтләүек һымаҡ 4 өлөштән тора. Орлоҡтары ел, һыу һәм хайуандар аша таратыла.

Республикала иренсәскә һымыҡтыр төрҙәре көньяҡҡа табан арта. Күпселек Иренсәскә һымыҡтыр. далала, болонда, ҡыуаҡлыҡ араһында, һирәгерәк дымлы урында, ташландыҡ ерҙә үҫә. Ашарға яраҡлы үҫемлектәр (ғәҙәти ярым ҡыуаҡ, ябай мәтрүш, Маршалл ҡанүләне һ.б.), дарыу үҫемлектәре (лимон бөтнөгө, биш ҡалаҡсалы арыҫлан ҡойроғо, һырылыусан ҡанүлән һ.б.), баллы үҫемлектәр (ҡыр бөтнөгө, быуын япраҡлы йылан тамыры һ.б.), декоратив үҫемлектәр (күҙлуттың, ҡара сәскәнең, йылан тамырының бөтә төрҙәре һ.б.), ҡый үләндәре (күҙлеғата, бер йыллыҡ иренсәскә, һаңғырау кесерткән һ.б.), ағыулы үҫемлектәр (күҙлуттың төрҙәре, һабаҡҡосҡан һаңғырау кесерткән). Эфир майҙары булған күп иренсәскә һымыҡтыр (лаванда, бөтнөк, ҡанүлән, йылан тамыры һ.б.) парфюмерия һәм косметика сараларын етештереүҙә ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең 5 һирәк төрө (сәнскеле майсыбыҡ, туйраут, һыбашҡаҡ йылан тамыры, боҙлоҡ дәүеренә тиклемге реликт — бейек торҡа сәскә, эндемик — ҡандала ҡанүләне) индерелгән.
Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы

**Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы** (2 ғинуар 1953 йыл) — башҡорт эстрада йырсыһы (сопрано), юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994) артисы.

## Биографияһы
Тәнзилә Хәмит ҡыҙы Үҙәнбаева 1953 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы Түләк ауылында тыуа.

1960—1970 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһының 2-се мәктәбендә белем ала.

1971 йылда «Йыр беҙгә йәшәргә һәм төҙөргә ярҙам итә» совет һәм халыҡ йырҙарын башҡарыу башҡарыусылар конкурсында I дәрәжәле диплом яулай.

1971—1975 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһының яңғыҙ йыр бүлегендә уҡый. Уны ҡыҙыл дипломға тамамлай.

1973 йылда Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика йәш йырсылар конкурсында лауреат исемен яулай.

1975—1980 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының вокал бүлегендә уҡып, уны шулай уҡ ҡыҙыл дипломға тамамлай (Мәжит Алкин класы).

1980 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә килә. 1981—2006 йылдарҙа филармонияның «Йәдкәр» фольклор-эстрада төркөмөндә солист була.

1985 йылда «Йәдкәр» ансамбле менән менән бергә Мәскәү ҡалаһында үткән XII Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә ҡатнаша һәм диплом менән бүләкләнә.

1987 йылда 1991 йылға тиклем Өфө ҡала Советы депутаты була.

Хәҙерге көндә үҙе уҡып сыҡҡан Өфө сәнғәт училищеһында буласаҡ йырсыларҙы уҡыта.

Тәнзилә Үҙәнбаева — Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шәғәли Шаҡман вариҫы.

## Ижады
Уның концерт репертуарында башҡорт композиторҙарының йырҙары, романстары, һирәк башҡарылыусы «Сәлимәкәй», «Урал бәйете», «Ҡурай бәйете» кеүек башҡорт халыҡ йырҙары урын ала. Уларҙың төрлөһөн: ҡыҫҡа-оҙонон да, таҡмағын да берҙәй башҡара. Тәнзилә Үҙәнбаеваның вокал оҫтаһы булараҡ маһирлығы — тауышының барлыҡ мөмкинлектәрен дә профессиональ йәһәттән уңайлы, дөрөҫ файҙаланып та, һис ҡасан саманы юғалтмауҙа, техниканы музыкаға, моңға буйһондора белеүҙә.

Уның бай ижады менән Башҡортостан, күрше өлкәләр, республикалар халҡы ғына түгел, Монголия, Чехословакия, Һиндостан, Япония, Германия, Төркиә тамашасылары ла яҡындан таныш.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2004);
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986);
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994);
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (1997).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Танзиля Узянбаева. / Сост. З. М. Тимербулатов, Ф. А. Исхакова. — Уфа: Китап, 2009.

## Һылтанмалар
*
Быкин Яков Борисович

**Яков Борисович Быкин** (1888 — 10 февраль 1938) — СССР партия эшмәкәре. 1930—1937 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты беренсе секретары. Сәйәси репрессия ҡорбаны.

## Биографияһы
Быкин Яков Борисович 1888 йылда Витебск губернаһы Крестовый ауылында тыуған. — 1903 йылдан алып Бунд, 1906 йылдан — РСДРП ағзаһы. Коммунистик академияны тамамлаған (Мәскәү, 1927). 1904 йылда һәм 1911 йылда революцион эшмәкәрлек өсөн ҡулға алына. 1913—18 йылдарҙа Швейцарияла йәшәй. 1919 йылдан алып Белорус ССР‑ында, 1922—25 ййылдарҙа — Воронеж, 1927 йылдан башлап Ярославль губернаһы партия эшендә. 1929—37 йылдарҙа ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының 1‑се секретары. 1923—28 йылдарҙа һәм 1930—37 йылдарҙа Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы. Ленин ордены менән бүләкләнгән (1935). Репрессиялана (1937), 1938 йыл Мәскәүҙә атыла. 1956 йылда аҡлана.

## Әҙәбиәт
* Иргалин Г. «Бунтующих ликвидировать…» //Возвращённые имена. Уфа, 1991
* Книга памяти Республики Башкортостан. Уфа.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. *Дом, где жил Быкин Я. Б. Коммунистическая улица, 23*. Уфа:Китап, 1999, 115 с.

## Сығанаҡтар
* Газета *Советская Башкирия*, 1988, 28 февраля
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 115 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Һылтанмалар
* 
* http://www.knowbysight.info/BBB/01670.asp
* http://www.memo.ru/history/arkiv/op1011.htm
* http://www.slovar.co.il/evr1-2.php
* http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=5356 
*
Бут ташы

**Бут ташы́, бут** (итал. buttare - ватыу, ваҡлау), файҙалы ҡаҙылма, үлсәмдәре 150-500 миллиметрға тиклем ваҡланған тау тоҡомдары: доломиттар, эзбисташтар, ҡомташтар, һирәк осраҡтарҙа — граниттар. Бут ташының бер төрө — үлсәмдәре 300 миллиметрҙан кәмерәк йомро таш. Бут ташы сыҙамлыгы түбән (25-100 МПа), уртаса (150-400 МПа) һәм юғары (500 МПа дан артыҡ) булған төрҙәргә бүленә; Һыуыҡҡа сыҙамлылык коэфициенты — 0,1-2. 

Бут ташы нигеҙҙәр, ярҙамсы биналар стеналарын, канализация канауҙары, гидротехнологик ҡоролмалар һалыуҙа ҡулланыла.
## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Аҡбур осоро

**Аҡбур осоро**  — мезозой эраһының һуңғы геохронологик осоро. 145,0 млн йыл элек башланған, 66,0 млн йыл элек тамамланған. Шулай итеп, 79 миллион йыл дауам иткән. Был исемде Бельгия геолог Ж. Омалиус д`Аллуа биргән.

Исеме, ул осорҙа треклек иткән, умыртҡаһыҙ диңгеҙ организмдары ҡалдыҡтары ултырмаһынан алынған аҡбур минералынан килә.
Аҡбур осоро түбән һәм юғары бүлектәргә бүленә, уларҙың һәр ҡайһыһы 6 ярустан тора; башланғыс осорҙағы аҡбурҙың дауамлылығы 45 млн. йылдан артыҡ, һуңғыһыныҡы - 34 млн. йыл самаһы.

## Климат
70 миллион йыл элек Ер һыуына башлаған. Ҡотоптар боҙ менән ҡапланған. Һылҡын ҡыштар башланған. Урыны менән температура +4 градустан түбән төшкән. Был осорҙағы динозаврҙар өсөн климат киҫкен һәм ҡырҡа үҙгәргән. Был үҙгерештәр Пагеяның бүленеүе, Гондвана һәм Лавразияның тарҡалыуы менән аңлатыла. Диңгеҙ кимәле күтәрелә һәм түбән төшә. Ер атмосфераһындағы ағымдар үҙгәрә, шул сәбәр менән океандағы ағымдар алышына.

Аҡбур осоро аҙағында температура киҫкен рәүештә юғары күтәрелә башлай. Был үҙгәрештәрҙең сәбәпсеһе океан тигән гипотеза бар: океан йылылыҡты йотоу урынына йылылыҡты кире сағылдыра һәм парник эффекты барлыҡҡа килтерә.

## Үҫемлектәр
Осор башында абағалар һәм асыҡ орлоҡлолар хакимлек итә, Аҡбур осоро уртаһында – ябыҡ орлоҡлолар, осор аҙағында сәскәлеләр барлыҡҡа килә. Был инде аталандырыусы бөжәктәр үҫеше менән бәйле. Һуңғы аҡбурҙа флора һәм фаунуның бик юғары үсеше Ер шары тарихындағы иң йылы һәм дымлы климат менән бәйле була.

## Хайуандар донъяһы

Аҡбур осоронда микроорганизмдар, күп төр умыртҡаһыҙҙар һәм һөйрәлеүселәр киң үҫеш ала, ә осор аҙағында уларҙың күпләп үлеүе бара; елпеүес ҡойроҡло ҡоштар, беренсе имеҙеүселәр, ҡылсыҡлы балыҡтар, ҙур рептилиялар --  ихтиозаврҙар, плезиозаврҙар һ.б. диңгеҙ кәҫәрткеләре тарала. 

## Ултырма тоҡомдар
Аҡбур осоро ултырмалары составында гипс, пирит һәм сидерит менән байытылған күкһел һоро һәм ҡара балсыҡлы тоҡомдар күпселекте тәшкил итә, һирәк кенә глауконитлы ҡомдар һәм алевролиттар, кремнезёмлы һәм аҡбурга оҡшаш мергельдәр, цеолитлы һәм ҡомташлы тоҡомдар осорай. Түбән ярус ултырмаларында глауконитлы ҡомдар, ҡомташтар һәм алевролит горизонттарында ятыусы фосфоритлы конгломераттар (10-12 см-ға тиклем төйөрҙәре булған) осорай. Ҡомло-балсыҡлы катламдарҙа диңгеҙ фаунаһы: аммониттар, белемниттар («шайтан бармағы»), моллюсктар һ.б. бар. Юғары аҡбур ташлы-карбонатлы һәм карбонатлы-ташлы тоҡомдарҙан ғибәрәт. Аҡбур системаһы юшҡындары һай һыулы диңгеҙ бассейнында ултырған. Аҡбурҙың башланғыс осоронда диңгеҙ Поляр океанды Ҡырым-Кавказ өлкәһен ҡаплаған бассейн менән тоташтырыусы боғаҙ формаһын һаҡлай. Аҡбур осоро аҙағында диңгеҙ һыулығы юҡҡа сыға һәм 40-50 млн. йылға континенталь режим урынлаша.

## Аҡбур осоро афәте
Аҡбур осоро аҙағында күпселек үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһындағы төркөмдәр юҡҡа сыға. Күпселек асыҡ орлоҡлолар, һөйрәлеүселәр, барлыҡ динозаврҙар үлеп бөтә. Әммә ҡоштар афәткә бирешмәй, йәшәүен дауам итә. Афәт сәбәптәре әлегә тиклем билдәле түгел.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы  
* Татар энциклопедияһы
Азурит

**Азури́т** ( — баҡыр дигидроксодикарбонаты (II)|Cu3(СО3)2(ОН)2]]
баҡыр зәңгәре, карбонаттар классына кереүсе минерал, малахит төркөмөндә. Баҡыр миҡдары 55,3%-ҡа тиклем. Ҡуйы зәңгәр төҫтә, быяла һамаҡ ялтыр. Ҡатылығы 3,5-4, ыуалыусан. Тығыҙлыгы 3,7-3,9 г/см3. Азурит кислоталарҙа эрей (углекислый газ бүленеп сыға). Ваҡ кристалларҙан торған друзалар, тоташ бөртөклө массалар рәүешендә була.
 
Башҡортостанда алтын-полиметалл һәм баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарының окисланыу зонаһында осрай. Ҡимәтле баҡыр мәғдәне.
Зәңгәр буяу эшләү өсөн сеймал булып тора.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Иң ҙүр азурит киҫәге Нью-Йорк тәбиғәт музейында һаҡланы. Ул  «Йырлаусы таш» тип атала. Аризона штаты «Коппер Куин» () шахтаһында табылған минерал ауырлығы 4,5 тонна.

## Фотографиялар

Image:Azuritechessy.jpg|Азурит
Image:Azuritepigment.jpg|Азуриттан яһалған минерал пигмент
Image:Azuriteoujda.jpg|Азурит кристалдары


## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы 
* Татар энциклопедияһы
Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы

**Кусимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы** (30 ғинуар 1927 йыл — 1999 йыл) — башҡорт тел белгесе, антропонимист. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Таңһылыу Хажим ҡыҙы Кусимова 1927 йылдың 30 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны Асҡар ауылында күп балалы ғаиләлә тыуа.

Стәрлетамаҡ уҡытыусылар әҙерләү институтын тамамлай.
Йылайыр районында уҡыта.

Өфөгә килеп, К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә.

Уны уңышлы тамамлағас, СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе Башҡортостан ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эш башлай. Кейәүгә сығыуға бәйле уға бер аҙ ваҡыт Башҡортостандан ситтә йәшәргә тура килә. 60-сы йылдар башында Өфөгә ҡайтып, 1-се башҡорт интернат-мәктәбендә тәрбиәсе булып эшләй.
 
Башҡорт тел ғилеменә ҡарата булған һөйөү Т. Х. Кусимованы яңынан Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына алып килә, һәм ул ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем шунда эшләй.

1999 йылда Өфөлә вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Таңһылыу Хажим ҡыҙы Кусимова башҡорт тел белгестәренән беренсе булып башҡорт антропонимдарын ныҡлап өйрәнә һәм «Из истории личных имен башкир» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Ғалим башҡа телселәр менән бер рәттән күп йылдар дауамында һүҙлектәр төҙөү өҫтөндә әүҙем эшләй. 2 томлыҡ «Башҡорт теленең һүҙлеге»н (1993), русса-башҡортса, башҡортса-русса һәм башҡа һүҙлектәрҙе төҙөүҙә ҡатнаша.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томда. М., «Русский язык», 1993 (авторҙаш);
* Башҡорт исемдәре. Өфө, 1976;
* Башҡорт исемдәре. Өфө, 1982;
* Исемдәр донъяһында. Өфө, 1992;
* Башҡорт исемдәре. Өфө, 2000 (авторҙаш);
* Башҡорт исемдәре. Өфө, 2006 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Ғаиләһе
* Ире — уҡытыусы, ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Әҙеһәм Исҡужин

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Әхмәр Ғүмәр-Үтәбай. Ҡурайсылар ҡартатаһы – Әҙһәм Динислам улы Исҡужин. // Киске Өфө. 6 февраль, 2018.
* Рәсимә Ураҡсина. Зиһендәрҙе таңдай нурланы. // Башҡортостан. 31 ғинуар, 2014.
Бәләкәй циртогипнум

**Бәләкәй циртогипнум** — мүк һымаҡтар төрө. 

## Ботаник яҙма
Йомшаҡ яҫы ҡараһыу йәшел кәҫлектәр барлыҡҡа килтереүсе күп йыллыҡ бер өйлө, ян емешле мүк. Һабағы йәйелеүсе, ҡауырһын һымаҡ, 1—3 см оҙонлоҡта, еп формаһындағы ҡыҫҡа парафилия (бармаҡ һымаҡ теленмә йәшел үҫенте) менән ҡапланған. Һабаҡ япрағы йомортҡа-ланцет, ланцет‑беҙ формаһында, төрөлгән ситле. Һеңерсәһе япрағының өҫкө өлөшөндә тамамлана. Ҡумтаһы горизонталь, бөгөлгән, көрән төҫтә. Спора һәм вегетатив юл менән үрсей. 

## Таралышы
Ағас ҡайырыһында һәм киң япраҡлы урмандағы эзбизташ сыҡҡан урында үҫә. Бөрйән районында (Мораҙым ауылынан көньяҡҡа табан 1 км алыҫлыҡта) осрай. Һирәк төр, һаҡлауға мохтаж.
Бәҙрәк

**Бәҙрәк**, йәрембәт — башҡорт ҡәбиләһе.

Табын ырыу-ҡәбилә берләшмәһе составына ингән. Этник яҡтан Алтай һәм Үҙәк Азияның монгол һәм төрки ҡәбиләләренә барып тоташа.

## Ҡәбилә составы
Ҡәбилә аралары: алабай, ғырышҡы, ишкенә, йәрембәт-бәҙрәк, сирмеш (ширмеш), хәшәм, әзекәй.

Бәҙрәк ырыу-ҡәбилә төркөмдәре ҡаҙаҡтарҙың өлкән жүзы (бәҙрәк-ҡаңлы), ғиссар локайҙарҙың (бәҙрәкле), төркмән-йомудтарҙа (бәҙрәк), нуғайҙарҙа (баҙрағ) составында һәм башҡа халыҡтарҙа бар. Башҡорт бәҙрәк ырыуы нуғай ырыуына бик яҡын. Башҡорт бәҙрәктәре үҙҙәренең ата-бабалары араһында Аҡманды телгә алалар, уның хаҡындамеңлеләр шәжәрәһендә, ул «мырҙалар ырыуынан», йәғни, нуғайҙарҙан булды, тип яҙылған.

## Этник тарихы
Бәҙрәк ҡәбиләһе, этнонимы иран сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, боронғо төрки сығышлы. Ғәҙәттә Урта Көнсығышта бәҙрәктәр тип уларҙың ерҙәре аша үткән каруан һаҡсыларын исемләгәндәр. XIX быуатта бәҙрәк ҡәбиләһендә барыһы өс ауыл була, әммә үҙ ваҡытында был ырыу ҙур ғына булған. Үҙәк Башҡортостанға күсенгәнгә тиклем ырыу ҡәбилә Ыҡ йылғаһының түбәнге ағымында көн күрә. Был ерҙәрҙә Бәҙрәк атамаһын йөрөткән бер нисә ауыл бар. Шулай уҡ әлеге этнонимдың эҙҙәре Яңауыл районында табыла, унда Бәҙрәш-Аҡтау һәм Бәҙрәш, Дүртөйлө районында — Таубаш-Баҙраҡ һәм Борай районында Оло Баҙраҡ һәм Бәләкәй Баҙраҡ ауылдары бар. Бәҙрәк атамаһының Башҡортoстанда киң таралыуы шулай уҡ нуғай төркөмдәренең Башҡортостан территорияһына үтеп инеүе менән бәйле булыуы бар.

Бәҙрәк ҡәбиләһе этник составы яғынан табындар ырыуы составына бер ҡасан да инмәгән. Этнографик төркөмөнә уны индереү тарихи ваҡиғалар һөҙөмтәһе булып тора, шул ваҡиғалар барышында XII—XIII быуаттарҙан алып табындар йоғонтоһо аҫтына Башҡортостан халҡының күп кенә төркөмдәре, шул иҫәптән, бәҙрәктәр эләгә (унан да иртәрәк булыуы мөмкин).

"Закондар йыйылмаһы"нда бәҙрәк ырыу-ҡәбилә төркөмө…" телгә алынмай, 1739 йылғы исемлектә ул «бүрҙәк-табын» тип күрһәтелгән.

Риүәйәттәрҙә, шулай уҡ информаторҙар һәр саҡ бәҙрәк ырыу-ҡәбиләһенең үҙаллылығын билдәләйҙәр.

Формаһы буйынса үҙенсәлекле бәҙрәк тамғаһы нуғай ырыуы тамғаһына тап килә (Н. А. Баскаков раҫлауынса). Шул уҡ ваҡытта бәҙрәк ырыу-ҡәбилә төркөмдәренең бер нисә халыҡ (башҡорт, ҡаҙаҡ, үзбәк, төркмән, нуғай) составына инеүе, шулай тарих төпкөлөнә киткән башҡорт бәҙрәктәренең бишул һәм ҡумрыҡ ҡәбиләләре менән үҙ-ара бәйләнештәре, бәҙрәк ырыуы сығышын көнсығышта, төрки-монгол ҡәбиләләре формалашҡан районда, эҙләргә кәрәклеген билдәләй.

## Йәшәү территорияһы
XVIII—XIX быуаттар аҙағында бәҙрәк ҡәбиләһенең аҫаба ерҙәре Стәрлетамаҡ өйәҙенә ҡарай, ә кантон идара итеү системаһы осоронда — 7-се башҡорт кантонына.

Хәҙерге ҡәбилә йәшәгән ерҙәр Архангел районына ҡарай.

## Библиография
* *Кузеев Р. Г.* Происхождение башкирского народа. М.: Наука, 1974.
* *Янгузин Р. З.* Башкирские племена. Уфа: Китап, 1995.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Баптизм

**Баптизм** (: сумдырык, һыуҙа суҡындырыу) — протестанлыҡта XIIбыуат башында барлыҡҡа килгән дини йүнәлеш.

XIX быуатта бөтә донъяга, шул иҫәптән халыҡның күпселеге католик, православие һ.б. диндәр тотҡан илдәрҙә таралып, иң көслө дини хәрәкәттәрнең береһенә әүерелә. Баптизм тәғлимәте тарафтарҙары дини серҙәр, руханилар изгелеге, изгеләр культы кеүек тәғлимәттәрҙе әүәлге саф христиан диненә ҡаршы килә тип һанай. Библия — дини тәғлимәттең бердәнбер сығанағы, баптизм тәғлимәтенә аңлы рәүештә инанган, рухи яҡтан өлгөрөп еткән кешеләр генә суҡынырга хаҡлы тип иҫәпләнә. Йәмғиәт етәкселәре, вәғәҙселәр һәм баптизм нигеҙҙәрен өйрәтеүсе руханилар приход халҡы тарафынан һайлана. Динһеҙҙәр һ.б. диндәгеләр араһында баптизм идеяларен таратыу һәр кемдең бурысы булып һанала.

Рәсәйҙә баптизм XIX быуат урталарында (Финляндияла һәм Латвияла), башлыса, лютерандар — немецтәр һәм латыштар араһында барлыҡҡа килә. 1880 йылдар башында Украинала һәм Түбән Волга буйында тарала.
 
Өфө губернаһында тәүге баптистар XX быуат башында күренә башлай. Тәүге общиналар Өфө өйәҙенең Архангел (95 кеше) һәм Иглин (81 кеше) улустарының немец ауылдарында, Бәләбәй өйәҙенең Дәүләкән ауылы һәм Өфөлә төҙөлә. Архангел өйәҙендә латыштар Эҫем общинаһына нигеҙ һала. 1913 йылда Өфө губернаһында 623 баптист иҫәпләнә. 1917 йылдан башлап уларҙың һаны арта, 1927 йылда 5 община Стәрлетамаҡ һәм 2 — Өфө кантондарындаэшләй (2 мең кеше). 1938 йылда общиналар тарҡатыла, етәкселәре репрессиялана, ғибәҙәтханалары ябыла. 1945 ййылда инжил христиан баптистары Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалалары, Бәләбәй районы Шаровка ауылы яңынан барлыҡҡа килә, һуңыраҡ Дәүләкән (1969), Бәләбәй, Белорет, Бөрө, Сибай (1979), Күмертау (1987) ҡалаларынжа теркәлә. 1994 йылда Башҡортостан Республикаһы Инжил христиан баптистарының төбәк берекмәһе ойошторола. Нефтекама һәм Салауат ҡалаларында ғибәҙәтханалар төҙөлә. Үҙәге Өфөлә урынлашҡан.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энйиклопедияһы 
* Татар энциклопедияһы
Әҙәм

**Әҙәм** (, кеше , *ер* һәм אדום, *ҡыҙыл* һүҙҙәре менән бер тамырҙан; , ), Бишкитап һәм Ҡөрьәндә Аллаһ тарафынан яралтылған беренсе кеше, кешелектең нәҫел атаһы, Тәүкеше. Һауаның (Еваның) ире, Ҡәбил, Һәбил һәм Сифтең атаһы. Йәһүдилектә Әҙәм һәм Һауа мөнәсәбәттәрендә бөтә кешелек сағылыш тапҡан, уларҙың тарихы бөтә кешелек образы булып тора.

Ҡөрьәндә бәйән ителгәнсә, Аллаһ Әҙәмде тупраҡтан һәм «йән өрөлгән» балсыҡтан үҙенең Ерҙәге «урынбаҫары» (хәлифәһе) сифатында, барлыҡ фәрештәләрҙән өҫтөн итеп яралта һәм уларға Әҙәмгә буйһонорға бойора. Фәрештәләр араһында йөрөгән Иблис тигән ен Әҙәмгә буйһоноуҙан баш тарта һәм күктән ергә төшөрөлә. Аллаһҡа үс итеп, Иблис Әҙәм менән беренсе ҡатын-ҡыҙ заты Һауаны йәннәттәге тыйылған емеш менән һыйлап, гөнаһ ҡылдырта. Әҙәм менән Һауа, был эштәре өсөн йәннәттән һөрөлөп, бер-береһенән айырым рәүештә ергә төшөрөләләр. Риүәйәттәрҙә һөйләнгәнсә, улар Мәккә янындағы Ғәрәфәт тауында табышалар, Аллаһ ихтыяры менән шунда Әҙәм Ҡәғбә төҙөй. Аллаһтың ярлыҡауына ирешә һәм беренсе пәйғәмбәр була.

Мосолман дине әҙәбиәтендә Әҙәм — кешенең илаһи аҫылы кәүҙәләнеше.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тәүкеше

## Һылтанмалар
* 
* Статья «Адам» в Православ энциклопедия
* Статья «Адам»  в Католик энциклопедияһ 

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Демпинг

**Де́мпинг** ( — ташлау) — тауарҙы тышҡы һәм эске баҙарҙа ташламалы, яһалма рәүештә килешенгән, донъя баҙарындағы  уртаса ваҡлап һатыу хаҡына ҡарағанда ла кәметеп, кайһы ваҡыт  үҙ ҡиммәтенән дә арзаныраҡ  хаҡҡа һатыу. Тауар, валюта, социаль демпингтар айыпып ҡарала. Тауар демпингы сит илгә тауар сығарыуҙы киңәйтеү, конкуренттарҙы баҙарҙан кыҫырыҡлап сығарыу юлы менән баҙарға үтеп кереү өсөн үткәрелә. Баҙарҙа тотроҡло хәлгә ирешкән осраҡта ла, ағымдағы зыянды ҡаплауға иҫәп тотоп, дәүләт һәм компанияләр тарафынан ғәмәлгә ашырыла. Конкуренттарын кыҫырыҡлап сығарғансы йәки улар менән килешүҙәр төҙөүгә ирешкәнсе фирмалар һәм дәүләт йыш ҡына, бер тапҡыр булһа да, ҡыҫҡа вакытлы демпинг сараһы ҡуллана. Демпинг шулай уҡ кәрәкле аҡса һәм валюта средстволарын тиҙерәк алыу ысулы булараҡ та файҙаланыла. Демпинг объекты булып торған илдәрҙә милли сәнәғәтте үҫтереүҙә ҡыйынлыҡтар күҙәтелә. 

Демпинг нәтижәһендә Рәсәйҙә еңел сәнәғәт фабрикалары, ҡошсолоҡ фабрикалары үҙ продукцияларын һата алмайынса, етештереү күләмен ҡыҫҡартырға йәки бөтөнләй түҡтатырға мәжбүр була. Илдең сәнәғәтен яҡлау өсөн, донъя күләм иҡтисади практикала демпингға ҡаршы закондар, махсус пошлиналар керетеү һ. б. каралган. Рәсәй тауарҙарына ҡарата 2002 йылда Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы тарафынан керетелгән 126 демпинг сикләүенең 15-кә яҡыны көкөртлө нефть, нефть продукттары, тире һәм күн әйберҙәр, авиация техникаһы сығарыу һ. б. ҡағыла.

## Демпинг төрҙәре
* Валюта демпингы ваҡытында сит илгә тауар сығарыу донъя хаҡтарынан түбәнерәк хаҡҡа махсус кәметелгән валюта курсы менән ғәмәлгә ашырыла, сит илгә тауар сығарыусы илдең эске баҙарында аҡса ҡиммәте тышҡы баҙарҙағы валюта хаҡына ҡарағанда тиҙерәк төшә.
* Социаль демпинг, илдә эш хаҡының түбән булыуын иҫтә тотоп, сит илдән түбән хаҡ менән тауар тәҡдим ителгән ваҡытта барлыҡҡа килә. Күп кенә илдәр сит илгә тауарсығарғандағы юғалтыуҙарҙы айырым тауарҙарға ғына түгел, бәлки сәнәғәттең һәр тармағын, гөмөмән, иҡтисадты субсидиялаү юлы менән ҡаплай. Ауыл хужалығы продукцияһын сит илгә демпинг буйынса сығарған осраҡта, дәүләт дотацияһын бүлгәндә, етештереүсегә туранан-тура субсидия биреү юлы киң таралған.

Уҙ илдәрендәге етештереүҙе яҡлау өсөн, бер төркөм Европа илдәре тарафынан шул илдәр араһында сығарыла һәм керетелә торған тауарҙың хаҡын көйләүсе тариф килешүе төҙөлә.

Бер үк төрҙәге оҡшаш продукция етештереүсе фирмалар һәм компаниялар араһында конкуренция ваҡытында демпинг буйынса тауар һатыу эске баҙарҙа да ғәмәлгә ашырылырга мөмкин.

## Әҙәбиәт
* БСЭ. 3 изд. М., 1972. Т. 8; Экономическая энциклопедия. М., 1999.

## Һылтанмалар
* Определение демпинга 
*  Антидемпинговые процедуры 

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Девальвация

**Девальва́ция** ( — төшөү;  — әһәмиәте бар, хаҡ) — сит ил валютаһына ҡарата аҡса берәмегенең (милли валютаның) ҡиммәтен рәсми рәүештә төшөрөү. Девальвациянең сәбәбе – инфляция, түләү балансы дефициты барлыҡҡа килеү.

Аҡса системаһының эволюцияһы процессында девальвация төшөнсәһе лә шаҡтай үҙгәрештәр кисерә. Металл аҡсалар әйләнеше ваҡытында Дева алтын йәки көмөш менән тәьмин ителгән аҡса хаҡы билдәләренең рәсми рәүештә төшөүен белдерә һәм ил эсендәге аҡса әйләнешен тотороҡландырыу ысулы булып тора. Һуғыштар, сәйәси йәки социаль афәттәр менән бәйле рәүештә аҡса әйләнеше сығырынан сыҡҡас та иң түбән нисбәттәге металл аҡсалар яңыға алмаштырыла. 1930 йылдарҙа аҡса берәмегенә тура килгән алтынға алмаштырыу туҡтатылыу менән девальвация ҡайһы бер илдәрҙең тышҡы баҙарҙа конкурентлыҡ позицияһын нығытыуға йүнәлтелә һәм валюта сәйәсәте ысулы булараҡ ҡулланыла башлай. 

Сит илдән индерелгән тауарҙарға хаҡты автоматик рәүештә арттырыу һәм сит илгә әйберҙәр сығарыуҙы стимуллаштырыу менән девальвация илдә инфляция процесстарын үҫтереүгә ярҙам ғына итә. Ул халыҡтың, бигерәк тә дәүләт бюджетынан керем алыусы ҡатламдың тормош дәрәжәһен төшөрөүгә килтерә. 1998 йылда Рәсәйҙә һумдың девальвацияланыуы (3 мәртәбә) һикерешле инфляция (84,4%), финанс системаһына һәм банкыларға ышаныс кәмеү, иҡтисадта баҙар финанслауы мөмкинлектәренең сикләнеүе менән бара. Шуның менән бергә һумдың девальвацияланыуы макроиҡтисадтың тотороҡлолоғон эҙлекле рәүештә торғоҙоу өсөн ал шарттар ҙа тыуҙыра. 1998-2002 йылдарҙа Рәсәйҙә сит илгә тауар сығарыуға йүнәлтелгән тармаҡтар үҫә, сит илдән индерелгән продукция ҡиммәтләнә, илдең сәнәғәт тауарҙары етештереү күләме арта, түләү балансы, бюджет торошо ла яҡшыра бара. Әммә девальвацияның ыңғай тәьҫире инфляцияға ҡаршы саралар системаһында ҡыҫҡа ваҡытлы ғына. Девальвация инфляцияны, бюджет һәм тышҡы сауҙа балансындағы дефицитты, валюта ҡыйынлыҡтарының төп сәбәптәрен бөтөрә алмай.

## Әҙәбиәт
* Денежное обращение и кредит при капитализме. М., 1989; Нуреев Р.М. Деньги, банки и денежно-кредитная политика. М., 1995; Общая теория денег и кредита. М., 1995; Финансы, денежное обращение и кредит. М., 2000.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Банк

**Банк** ( — эскәмйә, аҡса алыштырыусылар аҡса һала торған урын) — кредит ойошмаһы, аҡса һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән төрлө төрҙәге операцияләр үткәрә, хөкөмәткә, предприятиеларға, граждандарга һ.б. банкларға хеҙмәт күрһәтә. Банкларҙың төп маҡсаты аҡса әйләнешен рациональ ойоштороу, түләүҙәр һәм өҫтәмә ресурстар туплауҙы тәъмин итеү юлы менән иҡтисад үҫешенә булышыу. Баҙар мөнәсәбәттәре үҫеү менән аҡса-кредит өлкәһендә көйләү һәм күҙәтселек итеү өсөн иктисади ихтыяж тыуа. Аҡса эмиссияһынә һәм кредит учреждениеларына күҙәтселек итеүҙе ғәмәлгә ашарыусы үҙәк банкылар шулай барлыҡҡа килә. Улар дәүләт менән иҡтисад араһында аралашыусыға әүерелә. Рәсәйҙә Дәүләт банкы 1860 йылда ойоша.
 
Совет осоронда банклар системаһына СССР Дәүләт банкыһы, СССР Төҙөлөш банкыһы һәм СССР Тышҡы сауҙа банкыһы кеүек универсаль кредит учреждениеларе керә. 1990 йылдарҙа ике дәрәжәдәге банкылар системаһы формалаша. Беренсе дәрәжәләгеһе – Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкыһы (Рәсәй банкы). Ул кредит ойошмалары банкы булып һанала һәм аңа банкноттарҙы монополь эмиссиялаү, аҡса әйләнешен, кредит-банк эшсәнлеген, валюта сфераһын көйләү, дәүләт алтын-валюта резервтарын һаҡлау хоҡуғы һәм вәкәләте бирелә.

Рәсәй Федерацияһы субъекттарында Рәсәй банкыһы үҙенең территориаль учреждениелары - вертикаль идарә итеү структураһы булған берҙәм система тәшкил итеүсе Баш идаралар һәм Милли банкларҙан ғибәрәт. Рәсәйҙең икенсе дәрәжәләге банкылар системаһын коммерция банкылары һәм банктыҡы булмаған кредит ойошмалары формалаштыра. Улар эшсәнлегенең төп маҡсаты - табыш алыу. Рәсәй Федерацияһында банкыларҙың ойошторолоуы һәм эшсәнлеге Рәсәй Федерацияһыңың 2002 йылдың 10 июлендәге «Рәсәй Федерациясының Үҙәк банкы (Рәсәй банкыһы) тураһында»ғы һәм 1990 йылдың 13 февралендәге «Банкылар һәм банк эшсәнлеге тураһында»ғы закондарына нигеҙләнә. Банкылар финанс баҙарында күп төр операциялар башҡара торған универсаль кредит учреждениелары булараҡ эш итәләр: төрҙәре һәм ваҡыттарына ҡарап, күп төрлө кредиттар биреү, ҡиммәтле ҡағыҙҙар һәм сит ил валюталарын һатып алыу, һатыу һәм һаҡлау; иҫәп-хисап эштәрен ғәмәлгә ашырыу, өсөнсө заттар өсөн гарантиялар һәм яуаплылыҡты уҙ өҫтөнә алыу йөкләмәләре биреү; аралашыулыҡ итеү һәм ышаныснамә аша ышанып эшләү операциялары алып барыу һ.б.ш. Коммерция банкы Рәсәйҙең Үҙәк банкы лицензиясе нигеҙендә эш итә. Банклар теләсә ҡайһы хосуси, дәүләти, ҡатнаш милек формаһында ойошторолорға мөмкин.

Рәсәй Федерацияһыда 2006 йылдың 1 ғинуарына 1356 банк ғәмәлдә була һәм банкыларҙан тыш 53 кредит ойошмаһы эшләй.

## Әҙәбиәт
* Антонов Н.Г., Пессель М.Н. Денежное обращение, кредит и банки. М., 1995; Банковская система России. Настольная книга банкира. * Центральный банк России. М., 1995; Банковское дело. М., 1998.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  
* Финанс энциклопедияһы
Ассоциация

**Ассоциация** (**союз**;  — ҡушылыу) —ойошмаларның уҙ эшсәнлеген координациялау, шулай уҡ милеккә ҡағылышлы ғөмөми мәнфәғәттән сығып эш итеү һәм яҡлау маҡсатында төҙөлгән ирекле берләшмәһе. Ассоциация ағзаларының мөстәҡиллеге һәм юридик зат булыу хоҡуғы һаҡлана. Ассоциация уҙ ағзаларынын йөкләмәләре өсөн яуап бирмәй, уларға ҡарата юғары орган булып һаналмый. Шулай да ассоциация уҙ составына кергән субъекттар эшсәнлегенә, бирелгән хоҡуҡтарына нигеҙләнеп идарә итеүгә йоғонто яһай. Ассоциация ойоштороусылар шартнамә һәм устав нигеҙендә эш итә.

Ассоцацияның төп бурыстары — баҙар мөнәсәбәттәрен үҫтереү, конверсиялауҙың төбәк программаһын төҙөү, берҙәм хаҡ сәйәсәтен эшләү һ.б. Башҡортостан иҡтисадында 20 быуат 90 сы йылдар башында барлыҡҡа килгән ирекле берекмәләрҙең иң таралған формалары — * крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары ассоциацияһы, 
* Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы кооператорҙары ассоциацияһы, дәүләт сәнәғәт предприятиелары ассоциацияһы. (70 тән ашыу). 
* “Ауыл йорто” ассоциация(1991), 
* Башҡортостан Республикаһы Тауар етештереүселәр федерацияһы,
* “Суперконцентрат” ассоциация(1991), 
* Эшҡыуар ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһы, 
* Башҡортостан сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы (1993), 
* Башҡортостан Республикаһы Страховкалаусылар ассоциацияһы, 
* Башҡортостан Республикаһы Аудиторҙар Ассоциация(1997), 
* “Башҡортостан Республикаһы Күсемһеҙ милек баҙарының профессиональ ҡатнашыусылары” ассоциацияһы(1999), 
* Башҡортостан Республикаһы Эшҡыуарлыҡ ойошмалары ассоциацияһы(2000), 
* Башҡортостан Республикаһы Автомобиль сервисы һәм транспорт пркдприятиелары ассоциацияһы(2001), 
* Башҡортостан Республикаһы Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары һәм ауыл хужалығы кооператорҙары ассоциацияһы(2005), 
* Башҡортостан сауҙа ассоциацияһы(2006) һ.б. ойошторола.

Иҡтисади реформаларҙы тормошҡа ашырыуҙа терреториаль дәүләт идаралығы органдары эшен координациялау, төбәк-ара программаларҙы эшләү һәм бойомға ашырыу маҡсатында төбәк-ара ассоциация һәм союздар булдырыла. 1991 йылда Башҡортостан Республикаһы “Оло Урал” ассоциацияһы ағзаһы була, уға шулай уҡ 6 өлкә (Пермь, Силәбе, Свердловск, Ырымбур, Төмән, Ҡурған) һәм Удмурт Республикалары инә. 2011 йылға ҡарата Башҡортостан Республикаһында 236 ассоциация теркәлгән.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы
* Татар энциклопедияһы
Биржа

**Би́ржа** (, , , , , ) — тауарҙарҙы, финанс инструменттарын һәм сит ил валюталарын күмәртәләп һатыу-алыуҙы ойоштороусо һәм даими эшләүсе баҙар. Беренсе тапҡыр тауар һәм валюта һатыу биржалары 15—16 быуаттарҙа Италияла (Венеция, Генуя, Флоренция) барлыҡҡа килә. 16 быуатта дәүләттең ҡиммәтле ҡағыҙҙары (бурыс йөкләмәләре) менән сауҙа итеү эштәре башлана. 1566 йылда Лондонда Король тауар һәм вексель биржаһы, 17 быуат аҙағында Лондон фонд биржаһы ойоша. Тауарҙар һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатыу буйынса хәҙерге көнгә тиклем эшләп килгән универсаль Амстердам биржаһы 17 быуат башында ойошторола. 1817 йылда АҠШ- та Нью-Йорк фонд биржаһы асыла.

Рәсәйҙә беренсе биржа Пётр I күрһәтмәһе буйынса 1703 йылда Санкт-Петербургта асыла, 18 быуат аҙағында Мәскәүҙә ойоша. 1914 йылда Рәсәйҙә 115 универсаль биржа иҫәпләнә. Ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән сауҙа итеү ысулы Халыҡ комиссарҙары советының 1917 йылғы 23 декабрь декреты менән бөтөрөлә. 1922—30 йылдарҙа биржалар баҙарҙы көйләүсе дәүләт органы сифатында эшләй. 1930 йылда СССР-да биржалар эшсәнлеге туҡтатыла. 1990 йылдар башында биржалар яңынан эшкә керешә.
 
Тауар биржаһы — тауар баҙарында күпләп һатыу-алыуҙы ойоштороусы. Бында килешеү сроктары фонд биржаһына ҡарағанда оҙағыраҡ дауам итә (нигеҙҙә — 6-ҙан 24 айға тиклем). Иҡтисадтың монополиялаштырылыуы менән тауар биржаларының мөстәҡиллеге сикләнә (монополияләр, биржаларҙы ситләтеп, тауар менән күберәк үҙҙәре сауҙа итәләр). РФ-ҙа «Биржа тауарҙары һәм биржа сауҙаһы» тураһындағы закон 1992 йылдың 20 февралендә ҡабул ителә. 2007 йылда РФ нефть продукттары һәм газ менән һатыу итеүсе биржалар барлыҡҡа килә, уларҙа иҫәп-хисап һумдарҙа алып барыла. Фонд биржаһында акцияләрҙы, корпоратив облигациялар, опциондар, дәүләт заёмдары облигациялары һ.б. финанс инструменттарын һатыу-алыу ғәмәлгә ашырыла. Унда ҡиммәтле ҡағыҙҙар курсы формалаша. Эре акционерлыҡ компанияләрының акциялары Нью-Йорк һәм Лондон биржаларында. 2006 йылда Нью-Йорк биржаһында Рәсәйҙең 6, ә Лондон биржаһында 16 компанияһының ҡиммәтле ҡағыҙҙары урнынлаштырыла. Килешеүҙәр күләме артыуға карамаҫтан, фонд биржаларының роле сағыштырмаса кәмей, сөнки эре банкылар ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы уҙ клиенттарына һатыу һәм таратыу менән үҙҙәре шөғөлләнә. Сит ил валюталары һәм алтын менән һатыу итеүҙе лә банкылар үҙҙәре башҡара; элегерәк уларҙы ғәмәлгә ашыру өсөн фонд биржалары ҡаршыһында валюта биржалары ойошторолған.

Рәсәйҙә фонд биржаларының эшсәнлеге 1991 йылдың 28 декабрендә раҫланған «РСФСР-ҙа ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы сығарыу һәм әйләнешкә керетеү һәм фонд биржалары тураһындағы нигеҙләмә» менән көйләнә. 1996 йылда РФ-ҙың «Ҡиммәтле ҡағыҙҙар тураһында»ғы федераль законы ҡабул ителгәс, шуға тура килтереп, фонд биржаһы коммерцияһыҙ партнёрлык формаһында ойошторола.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  
* Федеральный закон от 22.04.96 № 39-AP «О рынке ценных бумаг»
Бестужев тоҡомло һыйыр малы

**Бестужев тоҡомло һыйыр малы** — 18-се быуат  аҙағында — 19-сы быуат башында Сембер губернаһында (хәҙерге Ульянов өлкәһе) С.П. Бестужев тарафынан шортгор, голланд, симменталь һ.б. токомдарҙы ерле током менән ҡушылдырып, яңы тоҡом сығарыла. Эре, оҙонса буйлы, таҙа кәүҙәле, ныҡ һөйәкле мал. Бестужев тоҡомло һыйыр малы Башкортстанда, Татарстанда,  Һамар һәм Ульянов өлкәләрендә күпләп аҫырала. Хайуандар асыҡ ҡыҙыл һәм ҡараһыу ҡыҙыдың төрлө төҫтәрендә. Кәүҙәһенең аҫҡы өлөшөндә, имсәк һәм маңғайында аҡ төҫтәге тамғалары осрай. Үгеҙҙәр 750-900, һыйырҙар 500-550 кг ауырлыҡта. 3000-4500 кг һөт һауып алына, һөттөң майлылығы - 3,8 - 4,1%. Тиҙ үҫеп етеүсе тоҡом. Һимертеү осоронда йәш үгеҙҙәр, 1 кг артымға 8 - 8,6 аҙыҡ берәмлеге сарыф итеп, тәүлеккә 700-850 г арта. Һуғым малының 60% ит алына. 1970-80 йылдарҙа ТР хужалыҡтарындағы барлыҡ малдың 29%ын бестужев токомло һыйыр малы тәшкил итә. 2000 йылдың 1 ғинуарына бестужев токомло һыйыр малы һаны 9,5 мең баш (2,6%). 2005-тән алып был тоҡом Татарстанда үрсетелмәй, уны яҡшыраҡ һаналған айршир һәм голштин тоҡомдары алмаштыра.

## Әҙәбиәт
* Эрнст Л.К., Дмитриев Н.Г., Ларонян И.А. Генетические ресурсы сельскохозяйственных животных в России и сопредельных странах. СПб., 1994; 
* Дунин И.М., Карамаев С.В., Зимин Г.Я. Совершенствование бестужевского скота. М., 1998.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.
Хөсәйенов Әхмәт Ғәли улы

**Әхмәт Мөхәмәтғәле улы Хөсәйенов**  (1838 — 10 декабрь 1906) — 1-се гильдия сауҙагәре (1898), меценат.
## Биографияһы
Әхмәт Мөхәмәтғәле улы Хөсәйенов 1838 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Сәйет посадында тыуған.

1873 йылдан алып Ырымбур ҡалаһында йәшәй. Бында 1885 йылда эсәк йыуыусы предприятие аса.

Уның хәйриә аҡсаһына башҡорт һәм татар халыҡтарының күренекле белем биреү үҙәге «Хөсәйениә» мәҙрәсәһе һәм мәсет төҙөлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* На нужды моих единоверцев (Стенограмма слушании духовного завещания казанского купца Ахмеда Галеевича Хусаинова) // Гасырлар авазы — Эхо веков. — 2001. — 1/2. 
* Оренбурда сәүдәгәр Әхмәт Хөсәеновның йорт җиһазлары табылды
* Надир Дәүләт: Милләт Мәҗлесе. Татар-башкорт буржуазиясе
Күстерә (балыҡ)

**Күстерә** () — ҡарпылар ғаиләһендәге балыҡ. *Blicca* монотипик ырыуының берҙән -бер вәкиле.

Оҙонлоғо 35 см-ға, ауырлығы 100—200 г, тик 1,3 кг-ғаса еткәндәре лә бар. Ҡорман балығына бик оҡшаш. Төҫө көмөш һымаҡ, ян-яҡтан ҡарағанда йәш ҡорман балығына оҡшап тора. Күстерәнең ҡорман балыҡынана айырмаһы- тештәренең күп булыуы. Хатта йотҡолоҡтарында ла тештәре бар. Күстерә бигерәк тә Балтик, Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре бассейнына ҡараған йылғаларҙа күп.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Виды рыб | Густера  
* Позвоночные животные России: густера 
* Густера на рыбалка.tv 
*
Күстерә (үлән)

**Күстерә** () — ырыуынан күп йыллыҡ үлән ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Ике ярымшарҙың да уртаса бүлкәттәрендә яҡынса 25 төрө билдәле. Башҡортостанда 4 төрө үҫә.

## Ботаник яҙма
Бер, ике йыллыҡ үлән, бейеклеге 15—100 см. Япрағы — ҡыяҡ, яҫы, ябыҡ еңсәле. Башағы эре (3 см тиклем), күп сәскәле, ян-яҡтан ҡыҫылған, һеперткеләргә йыйылған. Май—августа сәскә ата. Емеше — бөртөксә, июль—сентябрҙә өлгөрә. Баҫыуҙарҙа, үлән сәсеүлектәрендә, далала, ҡатнаш киң япраҡлы урмандарҙа, юл буйҙарында үҫә. Баҫыу күстерәһе һәм тарбаҡай күстерә Башҡортостан Республикаһының бөтә биләмәһендә тиерлек таралған, арыш күстерәһе Өфө районында, йомшаҡ күстерә Башҡортостандың Урал алдында осрай. Баҫыу күстерәһе һәм арыш күстерәһе ужым бойҙайының,һолоһоноң, арышының сәсеүлектәрен ҡыйлай.

## Классификация
Ғилми-тикшеренеү әҙәбиәте баһалары буйынса 100-ҙәр алып 400-гәсә биологик төр кимәлендә иҫәпләнә. Хәҙерге систематика 160—170 төрҙө таный. Таксономия бик ҡатмарлы, ҡайһы бер төрҙәр бер-береһенән бик аҙ ҡына айырыла.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
** 
*** 
*** 
** 
*** 
*** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*  
*
Күстерә

* Күстерә (балыҡ) — ҡарпылар ғаиләһендәге балыҡ.
* Күстерә (үлән) — ырыуынан күп йыллыҡ үлән.
АҠШ Оборона департаменты

** АҠШ-тың Оборона департаменты ** ( — *DoD*, *DOD*, *Defense Department*) — АҠШ федераль башҡарма департаменттарҙын береһе.

АҠШ Кодексының 10-сы бүлегенә ярашлы милли имәнлек һәм оборона өлкәһендә эшләй.

Штаб-фатир – Пентагон. Виргиния дәүләтенең Арлингтон округында урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* АҠШ Ҡораллы көстәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* АҠШ Оборона департаментының рәсми сайты
Умыртҡа

**Умыртҡа** () — умыртҡалыҡты (умыртҡа бағанаһын) төҙөүсе айырым һөйәк.

Хордалылар тибына ҡараған бер төркөм хайуандарҙа эске һөлдәһенең төп нигеҙе (үҙәге) булып умыртҡалыҡ тора. Был төркөм хайуандарҙы умыртҡалылар тип атайҙар. Төрлө хайуандарҙа умыртҡалыҡты төҙөүсе умыртҡа һөйәктәре төрлө һанда була. Улар үҙ-ара хәрәкәтсән, ярым хәрәкәтсән тоташырға һәм ҡушылып үҫергә лә мөмкин. Хәрәкәтсән, ярым хәрәкәтсән тоташҡан умыртҡалар араһында һығылмалы кимерсәк ҡатлау (умыртҡа-ара диск) ята.Шул сәбәпле умыртҡалыҡ һығылмалы була.

Кешенең умыртҡа бағанаһы 5 бүлектән тора: муйын умыртҡалары (7), күкрәк умыртҡалары (12), бил умыртҡалары (5), ялғанып үҫкән һигеҙгүҙ умыртҡалары (5), ялғанып үҫкән 4-5 ҡоймос умыртҡалары. Умыртҡаларҙың дөйөм һаны 33—34.

## Умыртҡа һөйәгенең төҙөлөшө
 
Умыртҡалыҡтың ниндәй бүлегенә ҡараһа ла, беренсе (атлант) һәм икенсе умыртҡа һөйәгенән башҡалары бер үк  төҙөлөш планына эйә. һәр умыртҡа төп һөйәктән(умыртҡа тәне,лат. corpus vertebrae), һөйәк дуғаһынан һәм бер нисә үҫентенән  тора. Был үҫентеләрҙең иң оҙоно артҡа табан йүнәлгән була.
Төп һөйәк(умыртҡа тәне) алға ҡарай урынлашҡан һәм терәк функцияһын башҡара.

Төп һөйәк (умыртҡа тәне) менән дуға араһында тишем (лат. foramen vertebrale)бар. Умыртҡаларҙағы был тишемдәр бөтәһе бергә умыртҡа каналын (лат. canalis vertebralis) төҙөйҙәр. Умыртҡа каналы үҙенең эсендә урынлашҡан арҡа мейеһен яҡшы һаҡлай.

Умыртҡа дуғаларынан үҫентеләр китә:арттан сагитталь (уңға һәм һулға симметриялы итеп бүлеүсе вертикаль яҫылыҡ) яҫылыҡта  үҙәк (остистый) үҫенте (лат. processus spinalis), дуғаның уңынан һәм һулынан өҫкө һәм аҫҡы быуын үҫентеләре (лат. processus articulares superiores et inferiores) айырылып китә.
Быуын үҫентеләренең нигеҙҙәре өҫкө һәм аҫҡы уйымдар (вырезки, лат. incisurae vertebrales superiores et inferiores)) менән сикләнгәндәр. Күршеләш умыртҡалар тоташҡан ерҙә был уйымдар умыртҡа-ара тишемдәр (лат. foramina intervertebralia) хасил итәләр. Был тишемдәр аша  ҡан тамырҙары һәм нервылар үтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Муйын умыртҡалары

## Һылтанмалар

* Атлас анатомии человека 
* Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
* Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)

## Әҙәбиәт
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978. 
*
Жираф

**Жира́ф** () — жирафтар ғаиләһенән, ҡуш тояҡлылар имеҙеүселәр отрядындағы хайуан. Башҡа хайуандарҙан муйынының өҙөн булыуы менән айырыла.  

## Характеристика
Ата жираф 5,5—6,1 метрғаса етә (дөйөм оҙонлоғоноң 1/3 өлөшөн муйыны биләй),ауырлығы 900—1200 кг-ғаса етә. Инә жираф бер аҙ бәләкәйерәк . Муйыны оҙон булыуға ҡарамаҫтан,  жирафтың муйын умыртҡалар һаны ете генә.

## Һылтанмалар
* Жираф на zooclub.ru 
* Сведения о жирафах на сайте зоопарка Сан Диего (английский язык)
* Факты, фотографии и видео о жирафах (английский язык)
* Факты о жирафах и фотоснимки (английский язык)

## Иҫкәрмәләр
Жираф (мәғәнәләр)

* **[[Жираф]] (Giraffa camelopardalis)** — жирафлылар ғаилә, ҡуш тояҡлылар һөтимәре. 
* Жираф (йондоҙлоҡ) — төньяҡ ярымшарында йондоҙлоғо.
Рашмор

**Рашмор** () — Блэк-Хилс тау итәгендә ҡая. Ҡаяла Джордж Вашингтон, Томас Джефферсон, Теодор Рузвельт һәм Авраам Линкольн скульптуралары булыу менән билдәле тапҡан.

Көньяҡ Дакота штатында урынлашҡан.

Йылына ҡаяға 2 миллион турист килә.

## АҠШ-тын башҡа иҫтәлекле урындары
* Вашингтон Монументы
* Азатлыҡ статуяһы
* АҠШ-тын Диңгеҙ пехота Корпусы мемориалы
* Герберт Гувер Билдинг
* Арлингтон милли зыяраты
* Капитолий
* Пентагон

## Иҫкәрмәләр


## Тышҡы һылтанмалар
Вишневский Анатолий Григорьевич

**Вишневский, Анатолий Григорьевич** ( 1 апрель 1935 йыл, Украина ССР-ы Харьков ҡалаһы) — Рәсәй демографы һәм иҡтисадсыһы. Иҡтисад фәндәре докторы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы ағзаһы, Юғары иҡтисад мәктәбенең Демография институты директоры, Социаль-демографик сәйәсәт буйынса ғилми-уҡытыу лабораторияһы етәксеһе, ординар профессоры.

## Ғүмер юлы
Фәнни карьераһын Украина СССР-да башлай. 1958 йылда Харьков дәүләт университетының иҡтисад факультетында статистика буйынса һөнәри белем алғандан һуң «Гипроград» Институтының Харьков филиалында эшләй. 1962—1966 йылдарҙа УССР Госстроеның фәнни-тикшеренеү һәм проектлау институты аспирантураһында белем ала. 1967 йылда СССР Фәндәр акамедияһының Иҡтисад институтында «Харьков агломерацияһы миҫалында ҡала агломерациялары һәм уларҙың үҫешен иҡтисади көйләү» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яклай. 1967 йылдан Украина Фәндәр академияһының Иҡтисад институтында академик М. В. Птуха нигеҙләгән демография бүлегендә эшләй. 1971 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килә һәм СССР-ҙың Үҙәк статистика идаралығының демография бүлегендә эш башлай.

1983 йылда «Демографик процестарҙы социаль көйләү» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1994 йылдан башлап «Халыҡ һәм йәмғиәт» мәғлүмәт бюллетененең баш мөхәррире. 2001 йылдан «Демоскоп Weekly» электрон гәзитенең баш мөхәррире. Ғалим 300-ҙән артыҡ публикациялар авторы.

## Башҡортостан менән бәйләнеше
А. Г. Вишневскийҙың фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостан менән дә тығыҙ бәйләнгән. Ғалим 2010 йылдың октябренән 2011 йылдың февраленә тиклем «Ғаилә һәм Башҡортостан Республикаһында социаль үҫеш» проект-уҡыу төркөмөн етәкләй. 2012 йылдың 22-25 октябрендә Өфө ҡалаһында үткән дүртенсе Бөтә Рәсәй социология конгрессы сиктәрендә «Рәсәйҙә һәм уның төбәктәрендә демографик процестарҙың төп тенденциялары һәм факторҙары» секцияһы рәйестәше була.
2012 йылдың ноябрь айында «Башҡортостанда демографик үҫеш һәм уны яҡшыртыу саралары тураһында» тигән мәсьәле буйынса Республика Советы ултырышында ҡатнаша.
2013 йылда баҫтырып сығарылған Башҡортостан Республикаһында кешелек потенциалын үҫтереү буйынса «Ғаилә һәм кешелек үҫеше» Докладының фәнни консультанты һәм эксперты. Уҡыусылары араһында Башҡортостан вәкидәре лә бар.

## Иҫкәрмәләр
Байрамғол (һырт)

**Байрамғол** — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе биләмәләрендә урынлашҡан.

## Ҡылыҡһырлама
Башҡортостандың Белорет районы һәм Силәбе өлкәһе буйлап көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған. Оҙонлоғо 5 км, Башҡортостан Республикаһында яҡынса 3 км, киңлеге 3 км, бейеклеге яҫы түбәһе м‑н 1010 м тиклем. Көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, уйһыулыҡтары күп, көнсығышы — текә, урыны менән ҡаялы. Урта рифейҙың егәлгә һәм әүжән свиталарының кварцитлы ҡомташтары, эзбизташтары, доломиттары һәм һәүерташтарынан тора. Һырт битләүҙәрендә Төлмән йылғаһы (Инйәр й. басс.) ҡушылдыҡтары башлана. Көнбайыш битләүҙәрен аҡһыл һоро урман һәм кәҫле көлһыу тау тупраҡтарындағы киң япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы урмандар биләй. Көнсығыш битләүе ландшафтары үҙгәргән, итәгендә урмандар ҡырҡылған, төрлө бейек үләндәрҙән торған болондар өҫтөнлөк итә. Көньяҡ Урал ҡурсаулығында урынлашҡан.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Балатау (һырт)

**Балатау** — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

## Ҡылыҡһырлама
Ишембай районы буйлап меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 5 км, киңлеге 2,5—3 км тиклем, абсолют бейеклеге 639 м. Юғалыусы һыу ағымдары (Үрек й. ҡушылдыҡтары) аҡҡан һай карстлы уйһыулыҡтар менән бүленгән 5 айырым тау массивынан тора. Һырт көньяҡ һәм төньяҡ ситтәге өлөштәрендә текә, яланғас эзбизташлы битләүҙәр бар. Көнбайыш һәм көнсығыш битләүҙәре һөҙәк. Карст упҡындары күп. Өҫкө вендтың әшә серияһынан алып карбон ултырмаларына тиклемге тоҡомдарҙан тора. Өҫтөндә ҡараһыу һоро урман һәм ҡараға оҡшаш тупраҡтарҙағы ҡайын, ҡарағай‑ҡайын урмандары үҫә. Ҡаялы түбәләре һәм текә битләүҙәре ҡайын һәм ҡарағай ҡатыш тәпәш буйлы имәнлектәр менән ҡапланған. Урман эсендәге аҡландар көтөүлек һәм сабынлыҡтар итеп файҙаланыла.

## Топонимика
Һырттың атамаһы «бала» һүҙенән алынған, бәлки «бәләкәй» тигәнде аңлаталыр.

## Һылтанмалар
*
Мандельброт күплеге

**Мандельброт күплеге** — комплекс яҫылығында *c* күплеге нөктәләр өсөн итерация һаны эҙмә-эҙлелеге z_{n+1} = {z_n}^2 + c ҡайҙа z_0 = 0  осраша. Йәғни мәҫәлән, шул *c* күплеге өсөн шул ысын *R* була, бөтәһе натураль *n* менән |*z**n*|
File:Mandelbrot Set Image 57.png
File:Mandelbrot Set Image 58.png
File:Mandelbrot Set Image 31.png
File:Mandelbrot Set Image 49.png
File:Mandelbrot Set Image 50.png


## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Slow deep Mandelbrot zoom

## Иҫкәрмәләр
Бармаҡтамыр

**Бармаҡтамыр** — әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 30 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда гибрид бармаҡтамыр, һарғылт аҡ бармаҡтамыр, ит‑ҡыҙыл бармаҡтамыр, Руссов бармаҡтамыры, Фукс бармаҡтамыр үҫә.
Фукс бармаҡтамыр һәм гибрид бармаҡтамыр һирәкләп урман ситендә, йылға ярында, һирәкләнгән ҡарағай‑ҡайын урмандарында, һаҙлыҡта, яр буйы ҡырсынташлыҡтарында һ.б. үҫә, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының тау‑урман зонаһында осрай; гибрид бармаҡтамыр — ш. уҡ Башҡортостандың Урал алдында күрән‑гипна һаҙлыҡтарында, ит-ҡыҙыл бармаҡтамыр — респ. бөтә терр‑яһында һаҙлыҡлы болондарҙа, күрәнле һаҙлыҡтарҙа, күл буйҙарында; Руссов бармаҡтамыр һәм реликт һарғылт аҡ бармаҡтамыр — һирәкләп Башҡортостандың Урал алды һәм Башҡортостандың Урал аръяғы күрән‑гипна һаҙлыҡтарында.

## Ботаник һүрәтләмә
Бармаҡ һымаҡ бүленгән бүлбетамырлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 35—80 см тиклем. Япрағы бөтөн, ҡыяҡ йәки ланцет формаһында, ултырма. Сәскәһе һарғылт аҡтан ҡуйы ҡыҙыл төҫкә тиклем, сәскә эргәлегенең тышҡы түңәрәгенең ян япраҡтары бөгөлгән, урталағыһы һәм эстәге 2 япрағы торҡа барлыҡҡа килтерә; ирене өс айырсалы, шпорлы. Сәскәлеге күп сәскәлек, тумалаҡ йәки башаҡ. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, июлдә өлгөрә.

## Файҙаланылыуы
Декоратив һәм дарыу үҫемлектәре. Балтик бармаҡтамыр, һарғылт аҡ бармаҡтамыр, Руссов бармаҡтамыр, Фукс бармаҡтамыр Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* Пальчатокоренник в Энциклопедии декоративных садовых растений 
*
Башҡорт Алатауы

**Баш Алатау**, **Башҡорт Алатауы**  — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

## Ҡылыҡһырлама
Мәләүез һәм Ишембай райондарында Нөгөш һыуһаҡлағысының уң яры буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. 

Оҙонлоғо 10 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 3 км, көньяҡ өлөшөнөң — 6 км тиклем, абсолют бейеклеге 540 м (Ҡыҙылташ тауы).

Рельефында 4 форма асыҡ айырыла: 

**беренсеһе** — Үсҡаныш йылғаһы (Нөгөш й. ҡушылдығы) үҙәненә төшөүсе, өҫкө өлөштәрендә текә һәм итәктәрендә һөҙәк булған ныҡ соҡорло көнбайыш битләүҙәре.Рельефтың тигеҙлектән тау формаларына күсеүе күҙәтелә; 

икенсеһе — һыуһаҡлағысҡа төшөүсе ныҡ йырғыланған көнсығыш битләүҙәре; 

**өсөнсөһө** — һырттың сусаҡ формалы 2 түбәһе булған һөҙәк убалы‑түбәле киң өҫкө өлөшө; 

**дүртенсеһе** — ваҡ йылға үҙәндәре менән йырғыланған һөҙәк битләүле яйла һымаҡ төньяҡ өлөшө. 

**Карст үҫешкән:** упҡындар, «таш ҡапҡалар», эзбизташтан торған текә стеналы тарлауыҡтар, мәмерйәләр, ярлауҙар. Карбон һәм пермь эзбизташтары, доломиттары, ҡомташтары, алевролиттары һәм аргиллиттарынан тора. 

Һөҙәк итәктәрен һәм тәпәш түбәләрен ҡараһыу һоро урман тупрағындағы ҡарағай ҡатыш йүкә һәм йыланан торған ҡатнаш урмандар биләй. 

Көньяҡ өлөшөндә имән һәм ҡайын-ҡарағай урмандары үҫә, селек ҡатыш мезофиттан торған урман аҡландары хас.

Түбәләрендә тау‑болонло урман-дала комплекстары формалашҡан, казак артышы осрай. 

Һырттың көнсығыш битләүҙәрендә Башҡортостан милли паркы урынлашҡан.

## Топонимика
Икенсе атамаһы Баш Алатау. Ул иң ҙур тау тигәнгә ишара.

## Һылтанмалар
*