Иҫке Мөхәмәт

**Иҫке Мөхәмәт** () — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Ибрай ауыл Советы составына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 460 кеше.
Почта индексы — 452503, ОКАТО коды — 80236830003. 2021 йылғы «Айыҡ ауыл» Республика конкурсы еңеүсеһе.

## Географик урыны
Юл оҙонлоғо:
* Район үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡыйғы): 22 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Ибрай): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 65 км

Иҫке Мөхәмәт Әй йылғаһының уң ярында, район үҙәге Үрге Ҡыйғынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 22 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 65 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Иҫке Мөхәмәт ауылы 1740 йылдан рәсми мәғлүмәттәрҙә телгә алына. Себер даруғаһы Тырнаҡлы ырыуы һәм улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә тәүге төпләнеүсе Мөхәмәт Ҡосаҡов (Кучу(а)ков) исеме менән аталған ауылға нигеҙ һалған.

XVIII быуатта 11 йортта 67 кеше йәшәгән Яңы Мөхәмәт барлыҡҡа килеүе менән бәйле, ауыл Оло Мөхәмәт тип иҫәпкә алынған. XIX быуаттың 1-се яртыһынан Иҫке Мөхәмәт атамаһы нығына. Иҫке Мөхәмәттә 15, уға ҡараған Ҡолсобай утарында 2 йорт булып, дөйөм халҡы — 70 ир-ат, 53 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Халыҡ Яңы Мөхәмәтте Чувашкин, Торна Морон тип йөрөткән, ә Иҫке Мөхәмәтте — Ҡоҙғон тип атаған. Тәүге төпләнеүсе Мөхәмәт Ҡосаҡов (Көсөков) 1752 йылда  Дүшәмбикә мишәрҙәре менән Тырнаҡлы ерҙәренә керҙәшлек килешеүе төҙөгән.

Мөхәмәттең улы Мәһәҙей Мөхәмәтов (1756—1829), ейәндәре — Әбйәмил, Сәндейеү (Сяндив). Мөхәмәт ауылында 1859 йылғы рәүиздә 74 йәшлек игеҙәктәр Ахрызаман (донъя ахыры) менән Ибраһим Салыевтар иҫәпкә алынған.

Тәүге төпләнеүсе Мөхәмәт шулай уҡ 1773—1775 йылдарҙағы ваҡиғалар буйынса ла билдәле. Сөнки Салауат Юлаевтың туғандарына Шайтан-Көҙәй улусына төрмәнән йәшерен рәүештә тапшырылған хаты властар ҡулына эләгә. Хатында автор үҙенән һорау алғанда иптәштәрен һатмауын белдерергә һәм уларҙы ла «беҙҙең өҫтән бушты һөйләмәгеҙ» тип иҫкәртергә маташҡан. Туғандарына мөрәжәғәт итеп, Салауат карателдәр ҡулында тотолған ғаиләһе тураһында хәстәрлек күреүҙәрен һораған. Майҙың тәүге көндәрендә Өфөгә Балаҡатай улусынан Салауаттың туғаны Сағыр Үтәшев килгән була. Салауат уны күренекле пугачёвсылар өсөн ваҡытлыса төрмәгә әүерелгән Өфө ҡалаһы магистратураһы тәҙрәһенән күреп ҡала. Ҡайҙандыр яҙыу кәрәк-ярағын табып, Салауат хат яҙа, һәм төрмә һаҡсыһы Чудиновҡа бабаһы Сағыр Үтәшевкә хатты тапшырыуын үтенә. Әммә Сағыр Үтәшев хатты, Һарт старшинаһы ярҙамсыһы Әбдрәш Әлкәевкә тапшырырға ҡушып, Өфөнән ҡайтып барыусы Тырнаҡлы улусы башҡорто Мөхәмәт Көсөковҡа бирә. Өйгә ҡайтышлай, 20 саҡрым алыҫлыҡта, яза отряды урынлашҡан Атау ауылы (Атаевка) янында Мөхәмәт Көсөков, көтмәгәндә Тырнаҡлы улусы Баймөхәмәт ауылы башҡорто Истыбай Сағыровтың ҡатыны билбауының аҫҡарына йәшерелгән хатты сығарып, отряд командирына тапшыра. Мөхәмәт ҡабат Өфөгә оҙатыла, Сағыр Үтәшевте лә эҙләп табалар, Чудинов та ҡулға алына. Һорау алғанда Мөхәмәт шуны күрһәтә: «сотник Сағыр Үтәшев миңә иҫке төркисә яҙылған хатты Себер даруғаһы Өфө өйәҙе Һарт улусы старшина ярҙамсыһы Әбдрәш Әлкәевкә бирергә ҡушты. Һалырға урын тапмағас, Сағыр уны Болтай ҡатынына бирҙе, һәм ул билбауы аҫҡарына йәшерҙе. Сағыр хатты Әбдрәшкә алып бар тигәс, мин ризалаштым. Хат кемдән һәм унда ни яҙылғанын мин Сағырҙан һораманым, һәм ул да миңә һөйләмәне. Шунан, берәүгә лә күрһәтмәйенсә, ҡатындан хатты алып, Атау ауылында торған капитан ебәргән тәржемәсегә (толмач) бирҙем». Мөхәмәттең артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

1834 йылда төп ауылда 20 йортта 122 кеше, яңы ауылда — 12 йортта 52 кеше иҫәпкә алынған. 

1842 йылда Иҫке Мөхәмәт ауылында 122 кешегә 30 сирек (бүлендек хужалыҡта 52 кешегә - 5 сирек) ужым һәм 92 сирек (бүлендек хужалыҡта - 40 сирек) яҙғы иген сәселгән.

## Биләмә берәмектәренә инеүе

## Халҡы
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

; Милли составы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй йәниҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы, Иҫке Мөхәмәттә башҡорттар йәшәй (97 %)%).

## Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда Иҫке Мөхәмәттә - 19 йортта 179 кеше, икенсеһендә, Яңы Мөхәмәттә, 8 йортта 50 кеше йәшәгән. Бер башҡорт суҡындырылған. 

1870 йылда Иҫке Мөхәмәттә 34 йортта 177 кеше йәшәгән. 

XIX быуат аҙағында беренсе ауылда системаһыҙ сәсеү әйләнеше күҙәтелә. Яңы ауылда - өс баҫыулы сәсеү әйләнеше. Иҫке ауылда берешәр ашлыҡ һуҡҡыс менән сәскес булған. Йәшелсә баҡсалары ла эшкәртелгән. Иҫке ауылдағы 22 йортҡа барлығы 163 ат, 81 һыйыр, 60 һарыҡ, 17 кәзә тура килгән. Бүлендек хужалыҡтағы 11 йортта - 49 ат, 20 һыйыр, 9 һарыҡ, 2 кәзә аҫыралған. 11 һәм 13 умарта тотолған.

1795 йылдан 15 хужалыҡта 123 кеше, 1865 йылда 34 хужалыҡта — 177 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, сабата үреү менән шөғөлләнгәндәр.

## Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда Иҫке Мөхәмәттә 59 йортта 322 кеше, Тора Моронда — 18 йортта 81 кешк иҫәпкә алынған.

Әлеге ваҡытта Иҫке Мөхәмәт ауылы халҡы «Кустарь», «Өмөт», «Сирень», «Йәйғор» предприятиеларында хеҙмәт итә. 

Иҫке Мөхәмәт ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Билдәле кешеләре
* Йәрмөхәмәт Хажиев (? — 3 июнь 1740) — башҡорт старшинаһы. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
* Заһитов Рәүис Хәбир улы (19 ноябрь 1948 йыл) — Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998), Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1984). 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998).
* Мөхәмәтйәров Владимир Александрович (1945 йыл) — агроном. Хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ҡыйғы районының почётлы гражданы.

## Ауылдың үҙенсәлеге
Иҫке Мөхәмәттә ике тиҫтә йылдан ашыу пляж волейболы популярлаштырыла. Хәҙер унда пляж волейболы фестивалдәре лә үткәрелә, былтыр уның сираттағы 23-сө сараһы уҙғарылды.

## Хәтер

## Урамдары

* Октябрҙең 70 йыллығы урамы ( 70 лет Октября (улица)
* Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
* Мәктәп урамы ( Школьная (улица)
* Әй урамы — ( Айская (улица)
* Таулы урамы ( Нагорная (улица)
* Ғатаулла урамы ( Гатауллы (улица)
* Совет урамы ( Советская (улица) 

## Тирә-яҡ мөхит
;Ер-һыу атамалары

*Тауҙар:* 
* Күҫтәр 
* **Сисәкәй**, **Тирмән**, **Янбулат**, **Олотау**, **Остоҡай**

*Йылғалар:* Әй

*Шишмәләр:* 
* **Һыуыҡ шишмә, Һалҡын шишмә, Ҡара шишмә, Зауыт шишмәһе (Килендәр шишмәһе), Яҙғы шишмә, Ҡоробаш, Янбаш, Бейектау, Уҫаҡкисеү, Өстармаҡ, Һар(ы)үҙәк, Һыйырсапҡан**

*Ялан-бесәнлектәр:*

*Таусыҡтар, түбәләр:*

*Башҡа урын-ер атамалары:*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тырнаҡлы— Әйле (әй) башҡорт ҡәбиләһе составындағы ырыу.

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 112—113 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7

## Һылтанмалар
* 
* 
* Карта д. Старомухаметово. Улицы
* 23-сө пляж волейболы фестивале

## Иҫкәрмәләр