open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы

**Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы** (12 октябрь 1915 йыл — 22 февраль 1965 йыл) — театр актёры, режиссёр, ҡурайсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957).

## Биографияһы
1915 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Хәлил ауылында тыуа. Бик иртә атайһыҙ ҡала. Башланғыс белемде Хәлил ауылы мәктәбендә ала. Йәй көндәрендә һарыҡ көтә, шул мәлдә ул ҡурайға тартыла, был музыка ҡоралында ныҡлап уйнарға өйрәнә. Үҫмер сағынан агитбригада сығыштарында ҡатнаша, шуға ла уны район агитбригадаһы составына индерәләр. Райондағы йәштәр араһында оҫта ҡурайсы булып танылған егеткә музыка буйынса артабан уҡырға тәҡдим итәләр. 1939 йылда Өфө театр-художество училищеһын тамамлай (Х. Бохарский курсы). Тәүҙә Ҡыйғы театрында эш башлай, шунан Баймаҡ театрына күсә. Бөйөк Ватан һуғышына китер алдынан Баймаҡ театрының баш режиссеры була.

Ғәйфулла Сарбаев 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша, яуҙа ла ҡурайынан айырылмай. Дивизияның ул саҡтағы политбүлек начальнигы Сабир Ҡадиров үҙенең хәтирәләрендә («Күренекле яҙыусылар Башҡорт дивизияһында»,"Ағиҙел", 1981, № 5) Ғәйфулла Сарбаевтың күренекле урыҫ яҙыусыһы Константин Симонов алдында «Азамат» көйөн тәүҙә ҡурайҙа уйнауы, аҙаҡ йырлап та ишеттереүе тураһында яҙа.

Ҡурайына һәр саҡ тоғро булған Ғәйфулла Сарбаев 49 йәшендә, 1965 йылдың 22 февралендә вафат була.

## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (18.10.1943).

РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
;

Ю. И. Ғәйнетдинов. Ҡурай һәм ҡурайсылар. Өфө: АльфаРеклама, 2014. Т. 1 000 экз. — 424 б.
Инверсия (әҙәбиәт)

**Инверсия** — һүҙҙәрҙең һөйләмдәге ғәҙәти (грамматик) тәртибенән ситләшеү.

Инверсия поэтик әйберҙәрҙә лә, прозаик әҫәрҙәрҙә лә килергә мөмкин. Ләкин уның ҡулланылыу маҡсаты әҙәбиәттең был ике төрөндә лә бер төрлө түгел. Прозала инверсия, башлыса, юғары стиль тыуҙырыу сараһы булараҡ файҙаланыла. Ғ. Әмириҙең «Гөлбикә» хикәйәһендәге инверсия, мәҫәлән, героиняның ауыр, ләкин тантаналы-романтик тормошон һүрәтләүгә, әҫәрҙең легендаға, хикәйәткә тартым «юғары» жанрына бик ҡулайлы булып сыҡҡан. *«Ҙур легендаға оҡшаған уның ғүмере… Ауыр, күтәрә алмаҫлыҡ ауыр булды Гөлбикәгә был яңы ҡайғы. Уның хәҙер донъяла бер генә яҡын кешеһе лә ҡалманы».*

Инверсияның шиғри әҫәрҙәрҙә әһәмиәте бигерәк тә ҙур. Уның ярҙамында шағир әйтергә теләгән фекерен образлыраҡ һәм һығылмалыраҡ итеп биреүгә өлгәшә, теге йәки был кәрәкле һүҙгә логик һәм интонацион баҫым яһау мөмкинлеге ала. М. Йәлилдең «Батырлыҡ тураһында» тигән шиғыры бар. Әҫәрҙең исеменән үк күренеп тороуынса, шағирҙың күңелен биләгән иң ҡәҙерле төшөнсә бында — батырлыҡ. Шунлыҡтан автор, һөйләмдәге һүҙҙәрҙең тәртибен боҙоп, шиғырҙа батырлыҡ һүҙен иң яуаплы һәм иң яңғырауыҡлы урынға ҡуя — рифмалаштыра.

Инверсия айырым һүҙҙәргә иғтибар туплау менән генә сикләнмәй, шиғырҙа уның башҡа вазифалары ла бар. Мәҫәлән, прозаизмдан ҡотолоуҙа, йәғни шиғырға хас булған юғары стилде һаҡлауҙа, уның әһәмиәте әйтеп бөткөһөҙ. Киреһенсә булғанда, грамматика теүәллегенә генә әсир булған осраҡта, шиғырҙың эске көсө бермә-бер һүрәнләнә башлаясаҡ. Ә. Ихсандың «Утыҙ ыласын» поэмаһында зәңгәр сәскәләр, аҡ күбәләк, көмөш ысыҡ кеүек поэтик әйберҙәрҙе һүрәтләгән бер строфа бар. Ләкин, телдең артыҡ «дөрөҫлөгө» арҡаһында, бындай шиғриәтле төшөнсәләр ҙә көтөлгәнсә яңғырамай; строфала интонацион һүлпәнлек ярылып ята:

Инверсияның шиғри ритм тыуҙырыу мөмкинлектәре лә бик ҙур. Быға ышаныу өсөн, түбәндәге строфаны һәм уның грамматик яҡтан дөрөҫ итеп төҙөлгән «вариантын» сағыштырып ҡарау ҙа етә:

һәм:

Инверсия шулай уҡ эш-хәрәкәттең ҡапыл һәм дәррәү башланып китеүен дә белдерергә мөмкин. Мәҫәлән, «Китте бейеү, китте йыр, китте уйын» фразаһында йыйындың кинәт ҡыҙып китеүен аңғарырға була.

Инверсия атамаһы латинса inversio (күсереп ҡуйыу) тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан.

## Әҙәбиәт
* Әхмәтйәнов К. Ә. Әҙәбиәт теорияһы. — Үҙгәрешле 3-сө баҫма. — Өфө: Китап, 2003. — 392 бит. — ISBN 5-295-03140-3
Тавтология (әҙәбиәт)

**Тавтология** — бер үк төшөнсә йәки фекерҙе бер аҙ үҙгәртеп йәки икенсе һүҙҙәр менән ҡабатлау.

Тавтология төшөнсәһе грекса tavto (шул уҡ), logos (һүҙ) тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.

Ҡабатлауҙың бер төрө булараҡ, тавтология телмәрҙең шиғриәтен күтәреү өсөн ҡулланыла. Башҡорт халҡының «Һайрамаҫы, һары һандуғас» йыры, мәҫәлән, тавтологик өндәшеүгә ҡоролған.

Башҡа куплеттарҙа ла шул уҡ «һайрамаҫы, һары һандуғасым» ҡабатлана. Ләкин был бер төрлөлөк уҡыусыны йырҙан биҙҙермәй, сөнки лирик мөрәжәғәт йырҙың моңһоу интонацияһы менән йәп килеп тора. Һандуғас әҫәрҙәге персонаждарҙың береһенә әүерелә.

«Ашҡаҙар» йырындағы лирик геройҙың вафат булған һөйгәнен «йәнкәй-йәнәш» тигән тавтологиялы исем менән атауында ла ҙур шиғриәт бар.

## Әҙәбиәт
* Әхмәтйәнов К. Ә. Әҙәбиәт теорияһы. — Үҙгәрешле 3-сө баҫма. — Өфө: Китап,2003. — 392 бит. — ISBN 5-295-03140-3
«Әсәлек даны» миҙалы (Башҡортостан)

**«Әсәлек даны» миҙалы** — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

Башҡортостан наградалары

## Һылтанмалар
* Постановление Государственного Собрания РБ от 05.03.1998 N ГС-384 «Об утверждении Положения "О медали "Материнская слава"»
Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)

**Халыҡтар дуҫлығы ордены** — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.

## Тарих
Башҡортостан Президенты Указы менән 1998 йылда булдырылған.

Ордендың беренсе кавалеры — Ханты-Манси автономиялы округы губернаторы Филипенко Александр Васильевич, уға был награда 2000 йылдың 22 февралендә тапшырыла.
## Орден статусы
Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнәләр:
* халыҡтар араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек нығытыуға ҙур өлөш индергән өсөн;
* Башҡортостан Республикаһының иҡтисадын үҫтереүҙәге юғары ҡаҙаныштар өсөн;
* Башҡортостан Республикаһының дәүләт төҙөлөшөндә күрһәткән хеҙмәттәр өсөн;
* фәнде үҫтереүҙә һөҙөмтәле хеҙмәттәр өсөн.

## Бүләкләнеүселәр
Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

Башҡортостан наградалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Закон Республики Башкортостан «О государственных наградах и почётных званиях Республики Башкортостан» (в ред. Законов РБ от 07.11.2006 № 371-з, от 03.07.2007 № 448-з, от 24.06.2008 № 20-з)
* Постановление Государственного Собрания Республики Башкортостан от 1 июня 1998 года № ГС-401 «Об утверждении статута ордена Дружбы народов»
«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены

**«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены** — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.

## Тарих
Башҡортостан Президенты Указы менән 1998 йылда булдырылған.

Ордендың беренсе кавалеры — Республика Президены Мортаза Рәхимов.

## Орден статусы
«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнеүгә Башҡортостан Республикаһының башҡа дәүләт наградаларына, Башҡортостан Республикаһының почётлы исемдәренә лайыҡ булғандар тәҡдим ителә:
* Башҡортостан Республикаһы алдында күрһәткән айырым бөйөк хеҙмәттәр өсөн;
* хеҙмәттә күрһәткән айырым бөйөк уңыштар өсөн;
* дәүләт һәм ижтимағи эшмәкәрлектә айырым бөйөк хеҙмәттәр өсөн;
* халыҡтар араһында тыныслыҡ, дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек нығытыуҙа айырым бөйөк хеҙмәттәр өсөн;
* тәртип һаҡлау һәм хәүефһеҙлек һаҡлау эшенә ҙур өлөш индергән өсөн.

Орден менән Рәсәй Федерацияһы граждандары, сит ил граждандары һәм гражданлығы булмаған шәхестәр бүләкләнә ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Башҡортостан наградалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Закон Республики Башкортостан «О государственных наградах и почётных званиях Республики Башкортостан»(в ред. Законов РБ от 07.11.2006 N 371-з, от 03.07.2007 N 448-з, от 24.06.2008 N 20-з)
Кот-д’Ивуар

**Кот-д’Ивуар республикаһы** ( ; 1986 йылға тиклем рәсми исеме башҡорт теленә **Фил Һөйәге Яры Республикаһы**) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт. Либерия, Гвинея, Мали, Буркина-Фасо һәм Гана менән сиктәш, көньяҡтан Атлантик океандың Гвинея боғаҙы менән йыуыла. Элекке Франция колонияһы.

## Иҫкәрмәләр
Хәсәнов

**Хәсәнов** — фамилия.

* Хәсәнов Альберт Барый улы (1937 т.) — татар яҙыусыһы.
* Хәсәнов Бәшәр Хәсән улы (1901—1938) — башҡорт яҙыусыһы.
* Хәсәнов Ғәлиәхмәт Вәлимөхәмәт улы (1894—?) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенең тәүге осоронда әүҙем ҡатнашҡан эшмәкәрҙәрҙең береһе.
* Хәсәнов Илүс Хәсән улы (1949 т.) — рәссам. Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы (1998).
* Хәсәнов Мөхәммәтсабир Мөхәммәтйән улы (1866—1924) — дин әһеле. Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы.
* Хәсәнов Нәжметдин Танһыҡҡужа улы (1925—2012) — ҡурайсы.
* Хәсәнов Рим Мәхмүт улы (1947 т.) — композитор, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979).
* Хәсәнов Ришат Фәүҡәт улы (1954 т.) — әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (2006), профессор. 
*  Хәсәнов Сафа Хөзәм улы (1916—1973) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Хәсәнов Хәйрулла Хәмиҙулла улы (1922 т.) — ауыл хужалығы етештереүен ойоштороусы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
----
* Хәсәнова Венера Ғиниәт ҡыҙы (1948) — театр артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.
Ҡадиров

**Ҡадиров** — фамилия.

* Ҡадиров Ғабдрахман Файзурахман улы (1941) — спортсы, мотоциклда боҙҙа уҙышыу буйынса алты тапҡыр донъя чемпионы.
* Ҡадиров Рафаэль Рәшит улы (1957) — рәссам.
* Ҡадиров Сабир Рәхим улы (1906—1984) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының политбүлек башлығы урынбаҫары, гвардия подполковнигы.
* Ҡадиров Урал Ғаян улы (1929—2017) — ғалим-ветеринар, патологоанатом, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (1970), профессор (1972). 
----
* Ҡадирова Нәзифә Жәүәт ҡыҙы (1954) — йырсы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1987).
Запорожье

**Запорожье** () — Украиналағы ҡала. Запорожье өлкәһенең үҙәге. Днепр йылғаһында урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Лиходед Виталий Алексеевич (14.06.1944), ғалим-провизор, 1984 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты, 1995 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, кафедра мөдире. Фармакология фәндәре докторы (1993), профессор (1993). СССР-ҙың уйлап табыусыһы. 
* Рогова Наталья Леонидовна (28.03.1927—18.08.1994), спортсы­, тренер. 1977 йылдан теннис буйынса Олимпия резервының Өфөләге балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе тренеры һәм Башҡортостан йыйылма командаһының өлкән тренеры, Өфөлә теннис мәктәбен ойоштороусы. РСФСР-ҙың (1991) һәм Молдавия ССР-ының атҡаҙанған тренеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1988), СССР-ҙың спорт мастеры (1959).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт города Запорожье
Әлмөхәмәтов

**Әлмөхәмәтов** — фамилия.

* Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы (1895—1938) — башҡорт йырсыһы, композитор. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1929). Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы (1949) — совет һәм сәнәғәт эшмәкәре, техник фәндәр кандидаты. 
* Әлмөхәмәтов Илмар Разин улы (1971) — башҡорт театр режиссёры, спектаклдәр ҡуйыусы, телетапшырыуҙар алып барыусы, драматург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 
* Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улы (1912—1945) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Әлмөхәмәтов Рәшит Вәлиәхмәт улы (1934 т.) — тел белгесе, педагогия фәндәре кандидаты (1967), профессор (1988).
* Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы (1861 — 1923) — 1910 йылда Мөхәмәтша Буранғоловҡа «Урал батыр» эпосын яҙҙырған башҡорт сәсәне.
* Әлмөхәмәтов Әмин Ҡолмөхәмәт улы (1908 — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)
Емелин Анатолий Анатольевич

**Емелин Анатолий Анатольевич** (3 октябрь 1964 йыл) — хоккейсы, тренер. Шайбалы хоккей буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1996).

## Биографияһы
Анатолий Анатольевич Емелин 1964 йылдың 3 октябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Шайбалы хоккей буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993). А. Н. Емелиндың улы. Урал физик культура академияһы тамамлаған (1997). «Салауат Юлаев» СДЮШОР-ы тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары В. Н. Денисов, В. П. Чариков). Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы (1981—87, 1988—90), «Лада» (1990—98) командалары, Швеция клубы (1992—93) өсөн уйнай. Европа Кубогын яулаусы (1997), Бөтә донъя универсиадаһы чемп. (1989), Милләт-ара хоккей лигаһы чемпионаты (1994, 1996) һәм уның Кубогын яулаусы (1994), Европа Суперкубогының (1997), Европа Кубогының ( 1995), Бөтә донъя универсиадаһының (1991), Милләт-ара хоккей лигаһы (1993, 1995) һәм Рәсәй (1997) чемпионаттарының көмөш призёры. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1992—96). Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләнгән (1996). 1998 йылда алып тренерлыҡ эшендә.

## Карьераһы

### Хоккейсы
*  Салауат Юлаев (Өфө), 1982—1987, 1988—1990.
*  СКА (Свердловск), 1987—1988.
*  Авеста (Швеция), 1992—1993.
* / Лада (Тольятти), 1990—1992, 1993—1998.

### Тренер
*  Лада (*ассистент*) 1999—2006
*  Лада 2006—2007
*  Амур 2007—2009
*  Металлург Нк 2010—2013
*  Автомобилист 2013—2015
*  Салауат Юлаев 2015
*  Югра 28 сентябрь 2017—ә.в.

## Спорт ҡаҙаныштары
*  Рәсәй чемпионы 1994 һәм 1996 йй.
*  Милләт-ара хоккей лигаһы кубогы 1994,
*  Европа Кубогын яулаусы 1996/1997,
*  Милләт-ара хоккей лигаһы көмөш призёры 1993 һәм 1995 йй.,
*  Рәсәй чемпионаттарының көмөш призёры 1997 й.,
*  «Известия» гәзит приздарына турнирҙар көмөш призёры
*  Универсиада-89,
*  Универсиада-91,
*  Европа Суперкубогының көмөш призёры 1997

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дуҫлыҡ ордены (1996).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Салауат Юлаев рәсми сайт
* Емелин Анатолий Анатольевич
Һуҙынҡыларҙың дөрөҫ әйтелеше

Башҡорт телендә бөтә хәрефтәр ҙә яҙылғанса ғына уҡылмай. Уларҙы дөрөҫ уҡыу, әйтеү ҡағиҙәләре бар.

1. **«И»** хәрефе үҙләштерелгән һүҙҙәр аҙағында *-ей, -ый* тип уҡыла:
* Яҙыла -> уҡыла
* Вәли -> Үәлей
* Нәби -> Нәвей
* Фәхри -> Фәхрей
* Нури -> Нурый
* Миңнури -> Миңнурый

2. Ҡайһы бер сифаттарҙың һәм яҙыусыларҙың фамилиялары аҙағында и үҙгәртелмәй уҡыла: *-ҡәтғи, милли, сәйәси, әҙәби, ижади, фәнни, даими, Р. Ниғмәти, Ғ. Әмири, хосуси, ижтимағи, синфи, хәрби, фәлсәфәүи.*

3. Һуҙынҡы өнгә бөткән һүҙҙең аҙағынан һуҙынҡы менән башланған һүҙ килһә һәм ул бер тында әйтелһә, ғәҙәттә, алдағы һүҙҙең аҙаҡҡы һуҙынҡыһы төшөп ҡала:
* яҙыла -> уҡыла
* килә алмай -> килалмай
* бара алмай -> баралмай
* туры ат -> турат
* ҡара алтын -> ҡаралтын
* иртә үк -> иртүк
* һоро айыу -> һорайыу
* алдымы әллә -> алдымәллә

## Әҙәбиәт
* *Усманова М. Ғ., Абдуллина Ф. Ф.* Башҡорт теле. Өфө, 2000. — ISBN 5-295-02619-1
* *Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В.* Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө, 2008. — ISBN 978-5-295-04288-1
* *Псәнчин В. Ш., Псәнчин Ю. В.* Әсә теле. 10—11 кластар өсөн дәреслек. Өфө, 2009. — ISBN 5-295-02834-8
Ҡыуатов

**Ҡыуатов** — башҡорт фамилияһы.

* Буранғол Ҡыуатов (1750—1833) — кантон башлығы, майор (1817). 1805 йылғы рус-австрий-француз (3-сө коалиция) һәм 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
* Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы (1883—1946) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау эшенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, дәүләт эшмәкәре.
* Ҡыуатов Ҡаһарман Буранғол улы (1787—1828) — башҡорт кантоны башлығы, яугир. 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
* Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы (1867—1937) — башҡорт мәғрифәтсеһе.
* Ҡыуатов Сафа Солтанморат улы (1919—1991) — журналист. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1969), матбуғат алдынғыһы (1984). Журналистар союзы ағзаһы (1959).
* Ҡыуатов Усман Мөхәмәтғәлим улы (1897—1956) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
----
* Ҡыуатова Леонора Сафа ҡыҙы (1948 т.) — балет артисы. РСФСР-ҙың (1982) һәм БАССР-ҙың (1974) халыҡ артисы.
* Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы (1957 т.) — актёр, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1983).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡыуатовтар
Юлтыев

**Юлтыев** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

* Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы, Дауыт Юлтый (1893—1938) — башҡорт яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
----
* Юлтыева Нинель Дауыт ҡыҙы (1926—2014) — балерина, педагог һәм хореограф. РСФСР-ҙың, Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисы.
Ханов

**Ханов** — фамилия.

* Ханов Закир Хан улы (1920—1990) — актёр, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1978).
* Ханов Олег Закир улы (1951 т.) — актёр, режиссёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы.
* Ханов Сыңғыҙ Һаҙый улы (1915—1941) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт яҙыусыһы. 
----
* Ханова Зәйтүнә Ҡәнзәфәр ҡыҙы (1956 т.) — журналист, публицист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
* Ханова Рәзифә Сәлих ҡыҙы (1948 т.) — Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Рәхмәтуллин

**Рәхмәтуллин** — фамилия. Рәхмәтулла исеменән барлыҡҡа килгән. 

* Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы (1967) — ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014).
* Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы (1937) — ҡурайсы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы (20.02.1936—19.07.1998), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Башҡортостандың атҡаҙанған врачы (1993).
* Рәхмәтуллин Мөхәммәт Абдрахман улы (1915—1972) — театр ҡурайсы-актёры.
* Рәхмәтуллин Рафаэль Ғиниәт улы (3 ғинуар 1929 йыл) — актёр, үҙешмәкәр театр режиссёры.
* Рәхмәтуллин Салауат Ибраһим улы (Салауат Рәхмәтулла), уҡытыусы, шағир (1.02.1942—15.07.2021).
* Рәхмәтуллин Сәфиулла Рәхмәтулла улы (1845—1921) — шағир.
* Рәхмәтуллин Шамил Рахман улы (1930—2001) — актёр, РСФСР-ҙың (1991), БАССР-ҙың (1976) һәм Татарстан Республикаһының (2000) халыҡ артисы.
* Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы (1937) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре.
----
* Рәхмәтуллина Зөһрә Йыһанур ҡыҙы (1961) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006).
* Рәхмәтуллина Зөлфиә Мөхтәр ҡыҙы (1980) — журналист, Республика Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты.
Сәйфуллин

**Сәйфуллин** — фамилия.

* Сәйфуллин Вәзих Кашап улы (1929—2002) — актёр, драматург, режиссёр. 
* Сәйфуллин Риф Ғәли улы (1949 т.) — актёр, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
* Сәйфуллин Таһир Сергей улы (1932—2007) — Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).
* Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы (1950 т.) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, агроном, иҡтисадсы, ғалим, иҡтисад фәндәре докторы.
* Сәйфуллин Хәмит Мөхәмәтйән улы (1902—1978) — Тываның беренсе историографы, тарих фәндәре кандидаты.
----
* Сәйфуллина Лидия Николаевна (1889—1954) — урыҫ яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, китапханасы.
* Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы (1931—2013) — БАССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
Хисмәтуллин

**Хисмәтуллин** — фамилия.

*  Хисмәтуллин Ғәрифйән Рәхимйән улы (1932—2004), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Хисмәтуллин Зөлфәр Фазыл улы (1923—1983), сатирик-яҙыусы.
* Хисмәтуллин Мәғәфүр Хисмәтулла улы (1915—2004), йырсы (тенор), режиссёр һәм педагог, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* Хисмәтуллин Сисәнбай Хисмәтулла улы (1844—19??), әүлиә, хажи, халыҡ табибы.
----
* Хисмәтуллина Миңлегөл Хәбибйән ҡыҙы (1927—2004), шағир һәм прозаик.
* Хисмәтуллина Зөмәрә Вәли ҡыҙы (21 июль 1930 йыл—21 май 2009 йыл) — уҡытыусы-методист (1983), географ, тыуған яҡты өйрәнеүсе, этнограф. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Саха имләһе

**Саха (яҡут) имләһе** — саха телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.
## Алфавиттар
### Новгородов әлифбаһы

### Яңалиф

#### Хәзерге
Ҡушма һөйләм

**Ҡушма һөйләм** — ике йәки бер нисә ябай һөйләмдән төҙөлгән һөйләм ҡушма һөйләм тип атала.

## Миҫалдар
Аҡрын ғына ел иҫә, башаҡтар ҡыштырлаша, улар гуйә уҙ-ара серләшә (өс ябай һөйләмдән тора, сөнки грамматик нигеҙе өсәү).

## Ҡағиҙә
Ҡушма һөйләм эсенә ингән ябай һөйләмдәрҙе мәғәнә һәм интонация уртаҡлығы берләштерә.

Ҡушма һөйләм эсенә ингән ябай һөйләмдәр үҙ-ара теҙеү йәки эйәртеү юлы менән бәйләнеп киләләр. Мәҫәлән: *1) Аҡ ҡайындар һары кулдәк кейгән, ҡыҙыл яулыҡ болғай уҫаҡтар. (Р. Хәкимйәнов.) 2) Һыуҙар шулай аға бирер, ҡарамай ярҙарына, тик куңел ҡайтмай буламы ғумере яҙҙарына! (И. Ильясова.)* Ике һөйләм дә теҙеү юлы менән бәйләнгән, улар — теҙмә ҡушма һөйләм. Тәүгеһе — теркәуесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләм, икенсеһе — теркәуесле теҙмә ҡушма һөйләм. Теҙмә ҡушма һөйләм эсендәге ябай һөйләмдәр үҙ-ара теркәуес йәки интонация ярҙамында бәйләнә. Шуға ҡарап, теҙмә ҡушма һөйләмдәр ике төрлө була: теркәүесле һәм теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләмдәр.

*1) Ҡышын урман елһеҙ шаулаһа, буран булыр. 2) Болот нисек кенә кукте ҡапламаһын, ҡояш уның өҫтөндә балҡый.* Был һөйләмдәр икеһе лә эйәртеуле ҡушма һөйләм, сөнки улар эсендәге ябай һөйләмдәр үҙ-ара эйәртеү юлы менән бәйләнгән.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
* В. Ш. Псәнчин, Ю. В. Псәнчин. Әсә теле. 10-11 кластар өсөн дәреслек.Өфө-2009 й ISBN 5-295-02834-8
Камалетдинов Мансур Фәтхинур улы

**Камалетдинов Мансур Фәтхинур улы** (7 ғинуар 1926 йыл — 19 апрель 2012 йыл) — СССР һәм АҠШ-тың балет бейеүсеһе, уҡытыусы, балетмейстер һәм хореограф.

## Биографияһы
Мансур Фәтхинур улы Камалетдинов башҡорт ғаиләһендә Златоуст ҡалаһында тыуып, Өфө ҡалаһына яҡын урынлашҡан ауылда үҫкән. Шул уҡ ауылда билдәле бейеүсе Рудольф Нурыев үҫкән.

Ул Санкт-Петербург ҡалаһындағы Ваганов Академияһына ҡабул ителгән, унда ул киң танылған уҡытыусыларҙа уҡыған, шуларҙың араһында Александр Ширяев, бынан алда сәнғәт формаларын кодын билдәләүсе Мариус Петипаның ярҙамсыһы.

## Иҫкәрмәләр
Камалетдинов

**Камалетдинов** — төрки фамилия.

* Камалетдинов Зыяитдин Ямалетдин улы (Зыя Камали; 1873—1942), ижтимағи һәм дини эшмәкәр, мәғрифәтсе. «Ғәлиә» мәҙрәсәһенең нигеҙләүсеһе һәм ректоры (1906—1918). Йәдитселек етәкселәренең береһе.
* Камалетдинов Мансур Фәтхинур улы (1926—2012), балет бейеүсеһе, уҡытыусы, классик балет һәм классик персонаж бейеү хореографы.
* Камалетдинов Мифтахетдин Камалетдин улы, Аҡмулла (1831—1895)Ю күренекле башҡорт шағиры, мәғрифәтсе.
* Камалетдинов Мотаһар Мирхәйҙәр улы (1875—1938), башҡорт дин әһеле. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө (1936).
* Камалетдинов Мөсәүир Зиннур улы (20.10.1948), журналист, Туймазы район гәзитенең элееке мөхәррире, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
----
* Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы (1916—2008), башҡорт театр актёры, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1972).
Тувалу

**Тува́лу** (тувалу *Tuvalu*, ; 1975 йылға тиклем — **Э́ллис утрауҙары**) — Полинезиялағы тымыҡ океандағы дәүләт.

## Иҫкәрмәләр
Марсель

**Марсе́ль** ( ,  , урындағыса , , ) — Францияның көньяғындағы ҡала, илдең һәм бөтә Урта диңгеҙҙең эре порты. 

Буш-дю-Рон департаментының административ үҙәге. Лион боғаҙының яр буйында урынлашҡан, Рона йылғаһы ҡушылдығы янындараҡ, уның менән ҡала канал менән тоташҡан. 

2013 йылда — Европаның мәҙәни баш ҡалаһы.

## Иҫкәрмәләр
Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы

**Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы** (29 ғинуар 1960 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир һәм журналист. Башҡортостан Яҙыусылар союзы (1992), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар союздары (2006) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2007).

## Биографияһы
Әхмәр Ғүмәр улы Үтәбаев 1960 йылдың 29 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Буранбай ауылында тыуған. Буранбай башланғыс, Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ, Беренсе Этҡол урта мәктәбендә белем ала. Уҡыуын тамамлағандан һуң колхозда чабан, кочегар булып эшләй.

1980 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге БДПУ) уҡырға инә, уға тиклем Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡып ала.

1985 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң, Баймаҡ районының «Октябрь байрағы» («Һаҡмар») гәзитендә эшләй. 1986—1988 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Төрлө йылдарҙа «Ағиҙел», «Шоңҡар» журналдарында, «Киске Өфө» гәзите редакцияһында, Башҡортостан радиоһында һәм телевидениеһында эшләй, Магнитогорск телестудияһында башҡорт редакцияһын ойоштороуҙа ҡатнаша.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 1994—2001 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар Союзы идараһы рәйесе урынбаҫары.

## Китаптары
* Яҙым килде (шиғырҙар)
* Хәнйәр (шиғырҙар)
* Буранбайҙың яҙған хатын уҡып (шиғырҙар)
* Һағыныу (проза)
* Сәхрә (проза)
* Үрелеп алған алма (проза)
* Боронғо башҡорт (публицистика)
* Ышаныс (публицистика)
* Хәҙрәтебеҙ (публицистика)
* Мин айыҡ тормош башланым (публицистика)
* Атаһына оҡшаған ҡыҙ (публицистика)

## Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре һәм мәҡәләләре
Бер йыллыҡ шиғыр: Уйҙырманамә (Автор әҫәрҙең жанрын шулай билдәләй) // Ағиҙел (Өфө). — 1991. — № 7. — Б. 42—57.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014)
* Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2007).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 

## Һылтанмалар
*  
* Башҡортостан Республикаһының әҙәбиәт картаһы
*
Гатчина

**Гатчина** (фин. Hatsina) — Рәсәйҙәгеҡала (1796 йылдан алып), Ленинград өлкәһенең Гатчина муниципаль районының идара үҙәге, Рәсәйҙең хәрби дан ҡалаһы (2015 й. апреленән). 2021 йылдың 24 мартында  Ленинград өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышы ҡабул ителгән  законы буйынса- Гатчина Ленинград өлкәһенең баш ҡалаһы итеп иғлан ителде 
Ҡала өлкәнең көньяҡ-көнсығышында, Санкт-Петербург ҡала сигенән 8 км һәм тарихи үҙәгенән 41 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Савоненко Нина Иосифовна (1921—02.1996), табип-фтизиопедиатр. 1944 йылдан хәҙерге Гатчина ҡалаһы дауаханалары табибы, шул иҫәптән 1953 йылдан ҡала дауаханаһының балалар бүлеге мөдире, 1957—1960 йылдарҙа баш табип урынбаҫары; 1976—1980 йылдарҙа Ленинград өлкә туберкулёз диспансеры табибы. Балаларҙың туберкулёз менән ауырыуын кәметеү буйынса СССР-ҙың өлгөлө табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).

## Иҫкәрмәләр
Дәүләтшин Ташбулат Мостафа улы

**Дәүләтшин Ташбулат Мостафа улы** (15 март 1955 йыл) — ҡурайсы, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).

## Биографияһы
Ташбулат Мостафа улы Дәүләтшин 1955 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Байыш ауылында тыуған. Байыш һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлай. Бала саҡтан йыр-моңға ғашиҡ булып үҫә. 1971—1974 һәм 1976—1999 йылдарҙа «Йылайыр» совхоз-техникумында тракторсы, балта оҫтаһы булып эшләй. 1974—1976 йылдарҙа Байыш ауылындағы «Урғаҙа» ауыл мәҙәниәт йортонда директор булып эшләй. 1999 йылдан алып Баймаҡтағы Ғ. Сөләймәнов исемендәге сәнғәт мәктәбенең Байыш ауылындағы филиалында ҡурай класы уҡытыусыһы булып эшләй.
2002 йылда Сибай педагогия колледжын тамамлай.

## Ижады һәм ҡаҙаныштары
Ҡурайҙа уйнауҙың традицион стиленә эйә, өзләү ҡушып уйнау хас. Репертуарында оҙон көйҙөң инструменталь варианттары, шул иҫәптән «Азамат»,«Әрме», «Буранбай», «Илсе Ғайса», «Ильяс», «Ҡаһым түрә», «Ҡолой кантон», «Сибай», «Урал», «Шәүрә».

Халыҡ-ара фольклор фестивалендә (Тале ҡалаһы, Германия, 1989), «Вашшои» (Осака ҡалаһы, Япония, 2000) Бөтә донъя фольклор фестивалендә һәм башҡаларҙа ҡатнаша. Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале (Мәскәү, 1987), Халыҡ-ара фольклор сәнғәте радиояҙмалары конкурсында Гран-при яулай һәм Алтын миҙалға лайыҡ була (Братислава ҡалаһы, Чехословакия, 1989), Й.Иҫәнбаев исемендәге призға Республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Хәйбулла районы Аҡъяр ауылы, 1988, 1989; Өфө, 2000) һәм башҡа конкурстар лауреаты. 1990 йылда Баймаҡ районының «Ирәндек» бейеү ансамбле менән Красноярск ҡалаһында үткән Икенсе Бөтә Союз халыҡ ижады фестивалендә ҡатнаша һәм лауреат була .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
## Видеояҙмалар
#  Мой любимый учитель
Байыш

**Байыш** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр

* Байыш (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Байыш (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Байыш (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Байыш — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.
* Яңы Байыш — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл.
Исламғол

**Исламғол** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр

* Исламғол (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Исламғол (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
Рәмиев

**Рәмиев** — татар һәм башҡорт фамилияһы.

* Рәмиев Бәшир Искәндәр улы (1918—1994) — совет уйлап табыусы ғалимы, беренсе совет ЭВМ-дарын (Стрела, Урал-1) эшләүсе. Техник фәндәр докторы (1962).
* Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы (1859—1921) — «Ваҡыт» гәзитен һәм «Шура» журналын ойоштороусы, татар яҙыусыларының китаптарын баҫтырыусы, меценат һәм шағир.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәмиевтар
Мәзитов

**Мәзитов** — фамилия.

*  Мәзитов Ғәли Әхмәт улы (1912—1993) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).
*  Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы (1943 т.) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985).
* Мәзитов Урал Тәңребирҙе улы — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992).
Социаль эшҡыуарлыҡ

**Социаль эшҡыуарлыҡ** — социаль мәсьәләләрҙе еңеләйтеү йәки хәл итеү өсөн йүнәлтелгән эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге.

## Тарихы
«Социаль эшҡыуарлыҡ» () һәм «социаль эшҡыуар» ()  төшөнсәләре беренсе тапҡыр 1960 йылдарҙа социаль үҙгәртеүҙәргә бағышланған инглиз әҙәбиәтендә телгә алына.  Акоша: Йәмғиәт өсөн инновация (Ashoka: Innovators for the Public) компанияһына нигеҙ һалыусы Билл Дрейтондың (Bill Drayton) һәм Чарльз Лидбитерҙың тырышлығы арҡаһында 1980 йылдарҙан киң ҡулланыла.

1950—1990 йылдарҙа социаль эшмәкәрлектең үҫешендә Майкл Янгтың (Michael Young) роле ныҡ ҙур була. Янгты Гарвард профессоры Дэниэл Белл «социаль өлкәлә донъялағы иң уңышлы эшҡыуар» тип атай, уның тырышлығы менән донъяла 60-тан артыҡ ойошма төҙөлә, улар иҫәбенә Бөйөк Британиялағы бер нисә Мәктәпте лә индерергә була. Икенсе британ эшҡыуары булып лорд Мосон һанала, ул Британия империяһы ордены кавалеры. Эндрю Мосонға (Andrew Mawson) пэр титулы 2007 йылда иҡтисади  — социаль яңыртыу һәм ҡала майҙанын яҡшыртыу өсөн бирелә. «Социаль эшҡыуар» китабының авторы һәм компанияның идарасыһы Эндрю Мосон һәм партнерҙары (), уның тәжрибәһен таратыуҙа ҡатнаша.

Ун туғыҙынсы һәм егерменсе быуаттарҙа ҡайһы бер уңышлы эшҡыуарҙар үҙҙәренең инновацияларын таратыуҙа ярҙам күрһәтә, уларҙың файҙаһы шул тиклем ныҡ баһалана, хатта дәүләт ярҙамын алалар.

Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ XIX—XX быуаттарҙа уҡ барлыҡҡа килә. Иоанн Кронштадтский нигеҙ һалған егерлелек йорто, социаль эшҡыуарлыҡтың миҫалы тип атарға була. Бында тәләге булған һәр кеше, яңғыҙ ҡатындарҙан башлап йортһоҙҙарға тиклем үҙҙәренә эш, йәшәү урына йә берәй шөғөл тапҡан. Егәрлелек йорто идеяһы һуңғараҡ бөтә Рәсәйгә тарала.

## Бөгөнгө көндә социаль эшҡыуарлыҡ
2006 йылда тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы алған, Грамин (Grameen Bank) банкына нигеҙ һалған Мөхәммәт Юныс хәҙерге заманда иң танылған социаль эшҡыуар һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* Charles Leadbeater, *The Rise of the Social Entrepreneur,* Demos, 1997 ISBN 1-898309-53-1
* Joanna Mair, Jeffrey Robinson, and Kai Hockerts, *Social Entrepreneurship*, Palgrave, 2006. ISBN 1-4039-9664-4
* Peredo, A. M., & McLean, M. 2006. Social Entrepreneurship: A Critical Review of the Concept. Journal of World Business, 41(1): 56-65.
* John Elkington and Pamela Hartigan, *The Power of Unreasonable People: How Entrepreneurs Creates Markets to Change the World*, Harvard Business Press, 2008 ISBN 1-4221-0406-0
* Крейг Дарден-Филлипс, "Ваш шанс изменить мир. Практическое пособие по социальному предпринимательству". Craig Dearden-Phillips, "Your Chance to Change the World. The No-fibbing Guide to Social Entrepreneurship", "Альбина Паблишер", М. 2012. ISBN 978-5-9614-1826-2.
Ғәлимов Баязит Сабирйән улы

**Ғәлимов Баязит Сабирйән улы** (26 май 1942 йыл — 10 февраль 2024 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп эшмәкәре. 1989—1996 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, артабан 2005 йылға тиклем — беренсе проректоры. Философия фәдәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).

## Биографияһы
Баязит Сабирйән улы Ғәлимов 1942 йылда Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙерге Ишембай районы) Кинйәбулат ауылында тыуған.

Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. 1953—1959 йылдарҙа Ишембай ҡалаһындағы 3-сө башҡорт мәктәбендә (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) буласаҡ профессор, тарихсы Рим Йәнғужин менән бер класта уҡый.

Башҡорт дәүләт университетының физика- математика факультетын 1965 йылда тамамлай. БДУ-ның философия кафедраһы аспирантураһын 1969 йылда тамамлағандан һуң шул уҡ кафедрала фәнни эш менән шөғөлләнеүен дауам иә.

1989 йылдан Башҡорт дәүләт университетының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, 1996 йылдан — беренсе проректоры, 2005 йылдан — баш ғилми секретарь.

Бер уҡ ваҡытта 1995 йылдан — университеттың философия кафедраһы мөдире .

Ғалим 2024 йылдың 10 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Фәнни эшәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре философияның нигеҙләнеш проблемаларына арналған- донъяға фәнни ҡараш, Башҡортостан философия үҫеше тарихы.

Кандидатлыҡ диссертацияһы — «Гносеологическая функция категории асимметрии» (1969). Докторлыҡ диссертацияһы — «Принцип развития в основаниях научной картины природы (методологические проблемы)» (1989).

Философия фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Психология фәндәре халыҡ-ара академияһының мөхбир ағзаһы (1996), Рәсәй Тәбиғи фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1997).

«20-се быуаттың 2000 иң күренекле ғалимы» («2000 выдающихся учёных 20-го столетия») йыйынтығына индерелгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997)
* Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Сайт Башкирского государственного университета
Мөхәмәтйәнов

**Мөхәмәтйәнов** — фамилия.

* Мөхәмәтйәнов Бәҙретдин Мөхәмәтйән улы (1909—1944), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт шағиры.
* Мөхәмәтйәнов Рәшит Абдулла улы (1940—2019) — уҡытыусы, журналист, тыуған яҡты өйрәнеүсе
* Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы (1921—2009), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт журналисы, шағир. 
*  Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы, Александр Матросов (1924—1943), Советтар Союзы Геройы (1943).
----
* Мөхәмәтйәнова Ғәлиә Мөхтәр ҡыҙы (1.12.1950), 1998—2004 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мөхәмәтйән — Ейәнсура районы ауылы.
Амантаев

**Амантаев** — төрки фамилия.

* Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы, Ғабдулла Амантай (1907—1938) — башҡорт балалар яҙыусыһы; әҙәбиәт, фольклор өйрәнеүсе; йәмғиәт эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* Амантаев (Табулдин) Ғәббәс Ямалетдин улы (1888—?) — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Амантаев Рафаэль Альберт улы (1962 т.) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).
----
* Амантаева Фәниә Ғәлимйән ҡыҙы (1961 т.) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).
Мостафин

**Мостафин** — төрки фамилия.

* Мостафин Айрат Харис улы (1959 т.) — медицина фәндәре докторы (2001).
* Мостафин Сабир Кәбир улы (1952 т.) — геология-минералогия фәндәре докторы (1994).
----
* Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы (1913—1998) — педагог, партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1955—1971 йылдарҙа БАССР-ҙың мәғариф министры.
* Мостафина-Ниғмәтуллина Флүрә Миңлейәр ҡыҙы (1941 т.) — актриса, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1990).
Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы

**Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы** (15 ғинуар 1926 йыл — 12 июнь 2018 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1986 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхоз рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған зоотехнигы (1980), райондың почётлы гражданы (1999).

## Биографияһы
Рәйес Ғөбәйҙулла улы Баһауетдинов 1926 йылдың 15 ғинуарында Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы) Үрге Уҫылы ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген ябай колхозсы булып башлай, аҙаҡтан урындағы Уҫылы МТС-ында агроном булып эшләй. 1956 йылдың декабрендә МТС-тың партия ойошмаһы секретары, 1958 йылдың июненән — «Ҡыҙыл байраҡ» колхозы рәйесе итеп һайлана.

1959 йылдың сентябренән 1960 йылдың июненә тиклем Юғары партия мәктәбендә уҡый, шунан колхоз рәйесенең мәҙәни-масса эше буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта партия ойошмаһы секретары була. 1962 йылдың ғинуарында Рәйес Ғөбәйҙулла улы Салауат исемендәге колхоздың рәйесе итеп һайлана һәм был вазифаны 1986 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы өҙлөкһөҙ башҡара.

Рәйес Баһауетдинов 2018 йылдың 12 июнендә 93-сө йәшендә тыуған ауылында вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған зоотехнигы (1980)
* Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (1999)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Баһауетдинов

**Баһауетдинов** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

*  Баһауетдинов Йәһүҙә Ғилметдин улы (1922—2000) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
*  Баһауетдинов Рәйес Ғөбәйҙулла улы (1926 т.) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
----
* Баһауетдинова Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы (1953 т.) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2008).
Баһауетдинов Йәһүҙә Ғилметдин улы

**Баһауетдинов Йәһүҙә Ғилметдин улы** (3 ғинуар 1922 йыл — 20 март 2000 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1950—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Благовар районының «Октябрь» колхозы бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). 

## Биографияһы
Йәһүҙә Ғилметдин улы Баһауетдинов 1922 йылдың 3 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Благовар районының Сулпан ауылында тыуған. Үҫмер сағынан үҙ ауылындағы колхозда төрлө эштә йөрөй. 1937 йылдан Өфө моторҙар эшләү заводында, 1939 йылдың февраленән Приморье крайының Сучан станцияһында йөк тейәүсе була.

Бөйөк Ватан һуғышының беренсе көнөнән фронтҡа алына. Ленинград һәм Харьков янындағы, Днепрҙы аша сыҡҡандағы ҡаты яуҙарҙа ҡатнаша, Прибалтиканы, Польшаны, Румынияны немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итә. Старшина Йәһүҙә Баһауетдинов өс тапҡыр ҡаты яралана.

Күсербай ауыл Советына ҡараған тыуған ауылы Сулпанға 1946 йылдың майында ҡайта һәм бер аҙнанан колхозға эшкә сыға. 1950 йылдан хаҡлы ялға сыҡҡансы өс тиҫтә ярым йыл Благовар районы «Октябрь» колхозының баҫыусылыҡ бригадаһын етәкләй. Был осорҙа колхозсылар юғары иген уңышы алыуға ирешә, даими рәүештә социалистик ярышта еңеп сыға, бригада СССР Халыҡ ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. Был уңыштары өсөн бригадир Йәһүҙә Ғилметдин улына 1966 йылда «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән исем бирелә. Ул 1969 йылдың ноябрендә  Колхозсыларҙың III Бөтә союз съезына делегат итеп һайлана.

Йәһүҙә Ғилметдин улы Баһауетдинов 2000 йылдың 20 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Октябрь Революцияһы ордены (1979)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1990)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Кучуков Шамил Шакир улы

**Кучуков Шамил Шакир улы** (14 март 1973 йыл) — радиотележурналист.

## Биографияһы
Шамил Шакир улы Кучуков 1973 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районының Түләбай ауылында тыуған. 

Үҙҙәрендәге урта мәктәпте тамамлағас, 1990—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында журналист һөнәрен үҙләштерә. БДУ-ла уҡыған сағында уҡ «Башҡортостан» радиоһының яңылыҡтар бүлегендә эшләй башлай. Аҙаҡ «Даирә», «Саҡматаш» тапшырыуҙарының алып барыусыһы була. Телевидениела 2000 йылда эшләй башлай. Тәүҙәрәк «Үҙ еремдә», «Араларҙы яҡынайтып», «Сатраш» программаларын алып бара.

Шамил Шакир улы — 3 бала атаһы, популяр телевизион алып барыусы. Тапшырыуҙарҙа уҡ үҙенең принципиаллеген күрһәткән журналист, оҫта креатив етәксе. Уның етәкселегендә БСТ телеканалында сыҡҡан «Телеүҙәк», «Йәнле ауыл», «Арыҫлан» кеүек проекттар халыҡ күңелен яуланы. «Сатраш», «Ҡайтайым ауылыма», «Наши годы», «Үткән ғүмер» проекттары авторы. «Ҡайтайым ауылыма» программаһы менән Башҡортостанда, Ырымбурҙа, Силәбе өлкәһендә йөҙгә яҡын ауылды урап сығып, ҙур танылыу яуланы. Уның тапшырыуҙары һәр саҡ халыҡ мәнфәғәте яҡланып эшләнә. Ҡыйыу һүҙ оҫтаһы. Спорт менән мауыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кучуков Шамиль
Халыҡ-ара социаль бизнес көнө

**Халыҡ-ара социаль бизнес көнө** 2010 йылдан башлап йыл һайын 28 июндә үткәрелә. Ул социаль эшҡыуарҙарҙы, хөкүмәт вәкилдәрен, йәмәғәт ойошмаларын, йәмғиәттәге мәсьәләләргә вайымһыҙ булмаған ябай кешеләрҙе берләштерә.

Халыҡ-ара социаль бизнес көнө 28 июндә, Бангладештан социаль эшҡыуар Мөхәммәт Юныстың тыуған көнөндә үткәрелә башлай. Ул 2006 йылда Нобель тыныслыҡ приемияһы ала. Ул Grameen Bank нигеҙ һалыусы һәм етәксеһе, микрофинанслау һәм микрокредитлауҙы беренсе башлап китеүсеһе. Уның һүҙҙәренсә, был ваҡиғаның маҡсаты:

…социаль бизнестың мөмкинселектәрен, маҡсаттарын, хеҙмәтен һәм мәсьәләләрен тикшереүселәрҙе дәртләндереү; буласаҡ социаль кәсепханаларҙың пландары буйынса фекер алышыу; социаль бизнестың киләсәк мөмкинлектәрен өйрәнеү; һәм кешеләрҙе, эшҡыуарҙарҙы, студенттарҙы, фондтарҙы һәм компанияларҙы үҙҙәренең социаль кәсепханаларын асыуға булышлыҡ итергә.    

Ойоштороусылар әйтеүенсә, беренсе Халыҡ-ара социаль бизнес көнө 2010 йылдың 28 июнендә Даккала (Бангладеш), Нью-Йоркта (АҠШ), Токиола, Фукуокала (Япония), Буэнос-Айреста (Аргентина), Висбаденда (Германия) һәм Йоханнесбургта (ЮАР) үткәрелә.

Рәсәйҙә РФ Һатыу-итеү һәм етештереү палатаһы башланғысы менән социаль бизнес көнө беренсе тапҡыр 2013 йылда билдәләнә. 28 июндә был сарала 20 регионда 2 меңдән артыҡ кеше ҡатнаша.

Башҡа йылдарҙан айырмалы рәүештә, 2015 йылда 28 майҙа үткәреләсәк.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Международный день социального бизнеса в России 
* Social Business Day 2014
*  
*
Винница

**Винница** () — Украиналағы ҡала. Винница өлкәһенең үҙәге.

## Билдәле шәхестәр
* Зарудий Феликс Срульевич (31.01.1938), ғалим-фармаколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт города Винница  

## Әҙәбиәт
* Winnica// Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Warszawa : Filip Sulimierski i Władysław Walewski, Tom XIII (Warmbrun — Worowo), 1893.
* Винниця// // Енциклопедія сучасної України : у 30 т. / ред. кол. І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ, Координаційне бюро енциклопедії сучасної України НАН України. — К., 2003—2016. — ISBN 944-02-3354-X.
* Винниця // // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наук. думка, 2003. — Т. 1 : А — В. — С. 568. — ISBN 966-00-0734-5.
Яхин

**Яхин** — фамилияһы.

* Яхин Флүр Миңләхмәт улы (1945—2005) — башҡорт балалар яҙыусыһы-әкиәтсе.
*  Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы (1923—1999) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
*  Яхин Риза Хажиәхмәт улы (1935—1998) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
----
* Яхина Әнисә Алтынтимер ҡыҙы (1952 т.) — нәфис һүҙ оҫтаһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы

**Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы** (9 июнь 1923 йыл — 25 июнь 1999 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. 1958—1987 йылдарҙа Илеш районы «Октябрь» колхозы рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы Яхин 1923 йылдың 9 июнендә Бөрө кантоны Үрге Йөннө ауылында тыуған.

1958—1987 йылдарҙа Илеш районы «Октябрь» колхозы рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)
* Октябрь Революцияһы ордены (1971)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1946)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Олойылға (мәғәнәләр)

**Олойылға** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр

* Олойылға (Асҡын районы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
* Олойылға (Белорет районы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Олойылға — Башҡортостандағы йылға.
Ҡәҙер

**Ҡәҙер** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр
* Ҡәҙер (Балаҡатай районы) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл.
* Ҡәҙер (Дыуан районы) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
* Ҡәҙер (Илеш районы) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Ҡәҙер (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡәҙер кисе — мосолмандар байрамы. Рамаҙан айының 26-сы көнөндә байрам ителә.
* Ҡәҙер ҡурғандары — Горохов мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары төркөмө.
* Ҡәҙер торамаһы — неолит — иртә тимер быуат археологик ҡомартҡыһы.
Йүкәлекүл

**Йүкәлекүл** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр

* Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
* Йүкәлекүл (Тәкәрлек ауыл советы, Дүртөйлө районы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы Тәкәрлек ауыл биләмәһенә ҡараған ауыл.
* Йүкәлекүл (Һыуыҡҡул ауыл советы, Дүртөйлө районы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы Һыуыҡҡул ауыл биләмәһенә ҡараған ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йүкәлекүл ҡурғандары — бронза быуаты — иртә тимер быуат археологик ҡомартҡыһы.
* Йүкәлекүл  торамаһы — бронза быуаты — иртә тимер быуат археологик ҡомартҡыһы.
Үс алыусылар: Альтрон дәүере

**«Үс алыусылар: Альтрон дәүере»** () — фантастик нәфис фильм, «Marvel Comics» нәшриәтендәге комикстарға нигеҙләнгән һәм «Marvel» сериялының ун беренсе фильмы.

Рәсәйҙәге премьера 3D һәм IMAX 3D форматтарында2015 йылдың 23 апрелендә үтте. Сериалдың дауамы булған ике фильм — «Үс алыусылар: Сикһеҙлек һуғышы. 1-се бүлек» и «Үс алыусылар: Сикһеҙлек һуғышы. 2-се бүлек» — экрандарға 2018 һәм 2019 йылдарҙа сығасаҡ.

## Иҫкәрмәләр
Тамаҡ (мәғәнәләр)

**Тамаҡ** — күп мәғәнәле атама: 

* Тамаҡ (анатомия) — ауыҙ ҡыуышлығын тын юлы һәм ҡыҙыл үңәс менән тоташтырған урын.
* Тамаҡ (география) — йылға бөткән, башҡа йылғаға йәки диңгеҙгә ҡойған урын.
* Тамаҡ (Дүртөйлө районы) — Дүртөйлө районындағы ауыл.
Житомир

**Житомир** () — Украиналағы ҡала. Житомир өлкәһенең үҙәге.

## Һылтанмалар
* Сайт города Житомир