open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны (Гюмри)

**Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны** (*әрмән.* Անկախության Հրապարակ) — әрмән ҡалаһы Гюмриҙың ҙурлығы буйынса икенсе майҙаны.

## Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы тамамлағандан һуң,1940 йылдарҙа Гюмри ҡалаһында **Ленин майҙаны** () төҙөлгән. 1988 йылда Спитакта ер тетрәгәндә, майҙан байтаҡ зыян күргән. 1991 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, хәҙерге исемен — Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны атамаһыналған.

2018 йылдың апрелендә Әрмәнстанда Бәрхәт революцияһы барышында Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны ғәмәлдәге хөкүмәт отставкаһы өсөн .сығыш яһаған оппозицион көстәр тарафынан баҫып алынған.

## Тасуирлама
Бойондороҡһоҙлоҡ майҙаны квадрат формаһында (125×125 м), ул йәшел парк менән уратып алынған. Төньяҡтан Алек Манукян урамы, көньяҡтан — Тигран Меца проспекты, көнбайыштан—  Саят-Нова урамы һәм Гарегин Нжде проспекты, көнсығышта — Айрик  Хримян шоссеһы менән менән сикләнгән.

Майҙан уртаһында ҡулына ҙур тәре тоҡан әрмән ҡатын-ҡыҙы ҡуйылған. Монумент Спитак ер тетрәүендә ҡорбан булғандар иҫтәлегенә бағышланған. туҡыу фабрикаһы  Майҙан эргәһендә элекке туҡыу фабрикаһы, Гюмри ҡала  суды, Сәнғәт Академияһы, мәғлүмәт технологиялары үҙәге һәм «Прогресс»университеты урынлашҡан.

## Галереяһы

Gyumri statue.jpg|«Әрмән ҡатын-ҡыҙы» скульптураһы
Gyumri center.jpg|Туҡыу фабрикаһы
Gyumru Arvestneri akadenia 01.jpg|Сәнғәт академияһы
Gyumri, Progress University.jpg|«Прогресс» университеты


## Иҫкәрмәләр
Ческа-Липа

**Ческа-Липа** (чеш.Česká Lípa, элкке. Böhmisch Leipa) — Чехияның Либерецкого крайы Ческа-Липа районындағы ҡала. Ҡала составына 14 микрорайон инә, бөтәһе 38 181 кеше йәшәй.

## Барлыҡҡа килеү тарихы
Хәҙерге ҡала ерҙәрендә бик оҙаҡ ваҡыт — XIII быуатҡа тиклем бер кем дә йәшәмәгән. Тәүге тораҡ пунктына 1263 йылда нигеҙ һалына.

Ҡала тарихы билдәле чех дворяндары нәҫеле Роновичтар менән тығыҙ бәйле, уларҙың вәкилдәре (атап әйткәндә Липанан Йиндржих) был урында Төньяҡ Богемияның сауҙа юлдарында нығытылған пунктҡа әйләнгән Липа замогын төҙөй. Төҙөлөш ҙур булмаған иҫке славян ауылы янында башлана, уның исеме аҙаҡ замокҡа бирелә, ә ауыл Иҫке Липа тип йөрөтөлә, һуңғараҡ ҡала составына инә. 1319 йылда Йиндржих, үҙенең туғаны Дубанан Гинку Бернеға һатып, Липанан Моравиға күсенә. Замокҡа оҙаҡ йылдар Дуба дворяндары хужа була. Иҫтәлекле ваҡиғаларҙың береһе — 1381 йылдың 23 мартында ҡаланың иң боронғо грамотаһының баҫылып сығыуы, унда замок тирәләй урышланҡан тораҡ пункттарына өҫтәлмә полномичиелар һәм замокҡа ҡала статусы бирелеүе тураһындағы указ баҫыла.

XIV быуаттың беренсе яртыһында һаҡлағыс валдар, беренсе костёл (1341 йылда янып юҡҡа сыҡҡаны урынына) төҙөлә. Тотош Богемияның һәм ҡаланың үҫешен 1380 йылғы чума эпидемияһы туҡтата.

## Географияһы
Ҡала Праганан 63 километр төньяҡҡараҡ, Плоучнице йылғаһы буйында урынлашҡан, уның тарихи үҙәге йылғаның уң яҡ ярында.

## Халҡы
Население по данным на январь 2012 йылдың 22 ғинуар мәғлүмәттәре буйынса бында 37 168 кеше йәшәй. Йылдар буйынса халыҡ һаны динамикаһы:

## Туғандаш ҡалалар
*  Бардейов, Словк Республикаһы
*  Александров, Рәсәй
*  Мольде, Норвегия
*  Ужгород, Украина
*  Митвайда, Германия
*  Болеславец, Польша

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города (чех.)
* Фотографии Ческа-Липы (чех.)
* Культура Ческа-Липы(чех.)
* Нужен ли Александрову город-побратим?
Риччоне

**Риччоне** (итал.Riccione) — Италияның Эмилия-Романья төбәгендә урынлашҡан ҡала, Римини административ үҙәгенә буйһона. Изгеләндерелгән Мартин Турский тораҡ пунктының ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнелә, йыл һайын 11 ноябрҙә уның көнө билдәләнелә.

## Географик урыны
Ҡала Римдән 240 километр төньяҡҡараҡ, Болоньянан 120 километр көньяҡ-көнсығышҡа табан һәм Римини административ үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан 9 километрҙа урынлашҡан.

Унда 34 773 кеше йәшәй (2005 йылға), халыҡ тығыҙлығы 2045 кеше/км². 17 км² майҙанды биләй. Почта индексы — 47838. Телефон коды — 0541.

## Билдәле шәхестәре
* Паоло Конти (тыу. 1950) — итальян футболсыһы, ҡапҡа һаҡсыһы. Кубка Италия Кубогына лайыҡ булған.

## Риччоненың билдәле кешеләре
* Паоло Чеволи — итальян комигы.
* Мартина Коломбари — актриса, «Мисс Италия — 1991».
* Маттиа Пазини — итальянс мотоциклисы.
* Изабелла Сантакроче — яҙыусы.
* Серджо Пиццоланте — итальян парламентарийы.

## Мәҙәниәт

1960 йылда СССР почтаһы Риччонела үткәрелгән Халыҡ-ара йәрминкәгә арналған (ЦФА № 2461) почта маркаһын сығара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* MICHEL. Olympische Spiele — Ganze Welt 2016 (E-Book)  : &#x5B;<span style="color:#252525; cursor:help; text-decoration:inherit; -moz-text-decoration-color:#252525; text-decoration-color:#252525;" title="язык: немецкий">нем.</span>&#x5D;. — 1. Aufl., in Farbe. — Schwaneberger Verlag GmbH, 2016. — 768 с. — ISBN 9783954021482.
* MICHEL. Sowjetunion-Spezial 2017 (E-Book)  : &#x5B;<span style="color:#252525; cursor:help; text-decoration:inherit; -moz-text-decoration-color:#252525; text-decoration-color:#252525;" title="язык: немецкий">нем.</span>&#x5D;. — 3. Aufl., in Farbe. — Schwaneberger Verlag GmbH, 2017. — 996 с. — ISBN 9783954029006.
* *Соловьёв В. Ю.* РСФСР, СССР (1923—1960). // Почтовые марки России и СССР. Специализированный каталог. Том 4.. — М. : ИздАТ, 2009. — С. 27—30. — 197 с. — ISBN 978-5-86656-238-1.

## Һылтанмалар
* [./Риччоне#cite_note-stamprus_60-5 ]Официальный сайт населённого пункта (итал.)http://www.comune.riccione.rn.it/
* Каталог почтовых марок России и СССР: почтовые марки СССР 1960 года** <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на неопределённом языке">(неопр.)</span>**.  stamprus.ru. Проверено 8 декабря 2018. Архивировано 30 июня 2017 года.
Гиресунспор

**Гиресунспор** () — төрөк Гиресунспор ҡалаһы футбол клубы, әлеге ваҡытта Беренсе лигала уйнай, Төркиә футбол лигалары системаһында икенсе урында тора. Команда өйҙәге матчтарын яҡынса 28 000 тамашасыны һыйҙырған Гиресун Ататөрк стадионында үткәрә.

## Тарих
Башта «Гиресунспор» 1925 йылда Фәүзи һәм Фаруҡ Бейҙәр тарафынан «Билалспор» клубына ҡаршы ярышыусы итеп нигеҙләнә. Клубы һары-күк төҫтә сығыш яһай. Клуб спортсылары футболдан тыш еңел атлетика һәм һыу спорты төрҙәре менән шөғөлләнә. Яңы законға ярашлы, «Гиресунспор» 1941 йылдың 28 мартында үҙе йәшәүен туҡтатырға мәжбүр була.

26 йылдан һуң, 1967 йылда, клуб тергеҙелә. Ул урындағы ҡайһы бер командалар менән берләшә һәм улар араһындағы «Ешильтепеспор» командаһының аҡ-йәшел төҫөн ала. «Гиресунспор» башта Икенсе лигаға индерелә һәм дүрт йылдан һуң Беренсе лигаға сыға. 1975/76 миҙгеле клуб тарихында әле лә иң уңышлы миҙгел булып ҡала. «Гиресунспор» баш тренер Каптан Тамер етәкселегендә Беренсе лиганың алтынсы урынын биләй. Ә инде киләһе миҙгелдәге чемпионатта таблицаның һуңғы урынын биләй һәм Беренсе лиганан сығарыла. Шул ваҡыттан башлап «Гиресунспор» төп төрөк футбол лигаһында уйнамай. Бынан тыш, алдағы йылда Икенсе лиганың Ҡыҙыл төркөмөндә арттан икенсе урынды биләп, Өсөнсө лигаға төшә. Шул ваҡыттан алып «Гиресунспор» Төркиә футбол системаһында башлыса икенсе һәм өсөнсө лигала ғына уйнай.

2016/17 миҙгелендә «Гиресунспор» Беренсе лигала Суперлигаға сығыу өсөн плей-оффта уйнай һәм ундағы ике уйын һөҙөмтәһе буйынса ярымфиналда «Эскешәхәрспор» командаһынан еңелә.

## Дәғүәселәре
«Гиресунспор» клубының иң принципиаль дәғүәсеһе булып күрше Орду ҡалаһының «Ордуспор» командаһы тора. Шулай уҡ «Ризеспор» командаһы менән дә ул шулай уҡ ҙур конкуренцияла тора. Бөтә был клубтар Ҡара диңгеҙ яры буйында урынлашҡан ҡалаларҙа төпләнгән, шуға күрә улар араһындағы матчтарҙы «Ҡара диңгеҙ ярыштары» тип йөрөтәләр.

## Стадион
Гиресунспор стадионы яҡынса 19 750 самаһы тамашасыны һыйҙыра. Тамашасылар өсөн 12 000 пластик ултырғыс йыһазландырылған. Арена ҡала үҙәгенән көнбайышта урынлашҡан һәм уның менән яр буйы урамы менән тоташҡан. Хәҙерге Төркиәгә нигеҙ һалыусы хөрмәтенә стадион Мостафа Кәмал Ататөрк исеме менән аталған. 2009/2010 йылдар миҙгелендә стадион реконструкциялана. Тамашасылар өсөн ултырғыстар көньяҡ трибунала ҡуйыла. Артабан стадионды модернизациялау ваҡытында 2012 йылда прожекторҙар системаһы төҙөлә.

## Ағымдағы составы
2018 йылдың 2 ноябренә ҡарата. Сығанағы: уйынсылар исемлеге transfermarkt.com

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Официальный сайт клуба «Гиресунспор» 
* Профиль клуба на soccerway.com
* Профиль клуба на сайте Турецкой футбольной федерации
Ҡорбанаева Флора Шәйхи ҡыҙы

**Ҡорбанаева Флора Шәйхи ҡыҙы** (30 ноябрь 1928 йыл) — ғалим-табип-офтальмолог. 1956—1994 йылдарҙа Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1971—1990 йылдарҙа директорҙың фән буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1977) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1965). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1966).

## Биографияһы
Флора Шәйхи ҡыҙы Ҡорбанаева 1928 йылдың 30 ноябрендә Башҡорт АССР‑ы Йылайыр кантоны Күгәрсен ауылында тыуған.

Әсәһе — РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы (Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙының апаһы).

1950 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм хеҙмәтэшмәкәрлеген Йомағужа район дауаханаһында башлай.

1952 йылдан алып Өфөнөң 17‑се балалар клиник дауаханаһында эшләй.

1953 йылдан Владивосток ҡалаһында Тымыҡ океан флоты поликлиникаһында хеҙмәт һала.

1956 йылда Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми тикшеренеү институтына эшкә күсә: 1964 йылдан — бүлек етәксеһе, 1966 йылдан — ғилми секретарь, 1971—1990 йылдарҙа директорҙың фән буйынса урынбаҫары.

## Ғилми эшмәкәрлеге
1960 йылдарға тиклем республикала трахома ауырыуы киң таралған була.
Һуғыштан һуңғы осорҙа (1945—1965) Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми тикшеренеү институты трахоманы иҫкәртеү һәм дауалау буйынса ойоштороу-методика үҙәгенә әүерелә. Был эштәр табип-офтальмолог, медицина фәндәре докторы, профессор Ҡоҙаяров Ғабдулла Хәбир улы етәкселегендә бара. 1960-сы йылдарҙа был йоғошло ауырыу тулыһынса бөтөрөлә. Был эшкә ҙур өлөш индереүселәр араһында Флора Ҡорбанаева ла була.

Фәнни хеҙмәттәре трахома патогенезын, клиникаһын өйрәнеүгә һәм иртә диагностикалауға арналған, ул трахома эҙемтәләрен һәм өҙлөгөүҙәрҙе хирургик дауалау ысулдарын, катаракта, глаукома, күҙҙең вируслы ауырыуҙарын хирургик дауалау мәсьәләләрен өйрәнә һәм һүрәтләй. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1965)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966).
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1977)

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы   

## Һылтанмалар
*
Сепидруд

**Сепидруд Решт СК**() — Ирандың Гилян провинцияһы үҙәге Решт ҡалаһының футбол клубы. Команда өйҙәге матчтарын яҡынса 15 000 тамашасыны һыйҙырған Джангала Сардар стадионында үткәрә. 2017 йылдан алып клуб Ирандың Про-лигаһында сығыш яһай.

## Тарих
«Сепидруд Решт» төньяҡ Ирандың иң боронғо һәм Решт ҡалаһының беренсе спорт клубы, уға 1968 йылда нигеҙ һалына. Йылға Решт ҡалаһынан бер нисә саҡрымда аҡҡан Сефидруд йылғаһының исеме спорт клубына бирелә. Команда 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң бер нисә тапҡыр 1983, 1986 һәм 2003 йылдарҙа Гилян провинция лигаһының чемпионы була.

2010 йылдың 15 майында «Сепидруд Решт» 11 йыл эсендә беренсе тапҡыр Азадеган лигаһында сығыш яһау хоҡуғы ала, ләкин ошо уҡ йыл миҙгелендә үҙ төркөмөндә һуңғы урынды биләй һәм кире Икенсе дивизионға сыға. 2013/14 миҙгелдә команда уйындан сығыу финишы зонаһында була һәм Өсөнсө дивизионға китергә тейеш була, әммә клуб шул уҡ Гилян провинцияһының «Ленгерудтан Шахрдари» клубы лецензияһын һатып ала, шулай итеп клуб Икенсе дивизионында тороп ҡала. 2016 йылда «Сепидруд Решт» финалда еңә һәм алты йыл үткәс үҙенең Азадеган-лигаһына кире ҡайта.

Команда 2016/17 чемпионатында бик яҡшы старт ала, турнирҙың беренсе яртыһынан һуң лидер булып тора. Унан алдағы турҙа «Сепидруд Решт» ҡунаҡта үҙенең төп дәғүәсеһе булған «Гол Гохарҙан» еңелә һәм Про-лигаға сығырға хоҡуҡ биргән икенсе урынын хәүеф аҫтына ҡуя. Әммә һуңғы турҙа «Сепидруд Решт» өйҙәге ярышта «Нассаджи Мазандаранды» еңә һәм 49 йыл эсендә беренсе тапҡыр үҙ тарихында Ирандың төп лигаһына инә.

Бөтә был уңыштар ике йыл эсендә Икенсе дивизиондан Про-лигаға күсеүҙе команда Решт ҡалаһында тыуған баш тренер Али Назармохаммади етәкселеге аҫтында башҡара, әммә 2017 йыл аҙағында «Сепидруд Решт» яңынан лиганан сығыу зонаһына эләгә, шунлыҡтан баш тренер эштән сығарыла. 2018 йылға уның вазифаһынан Али Кәрими биләй, ул клубты дебют сезоны йомғаҡтары буйынса түбән төшөрөүҙән һаҡлап ҡала. Клуб Азадеган лигаһында үҙ урынында ҡала. Шул уҡ йылдың июлендә Кәримиҙе Ходадад Азими алмаштыра, ләкин ай ярымдан һуң Кәрими элекке вазифаһына кире ҡайта.

## Ҡаҙаныштар
* **Азадеган лигаһы**:
** **2 урын (1)**: 2016/17

## Символикаһы
Үҙенең нигеҙләнгән ваҡытынан алып « Сепидруд Решт» аҡ һәм ҡыҙыл төҫтәр ҡуллана. Үҙ көйәрмәндәре араһында ул *Ҡыҙыл армия тигән исем йөрөтә*.

## Дәғүәселәре
«Сепидруд Рештың» иң принципиаль дәғүәсеһе — шул уҡ Гилян провинцияһының «Малаван» клубы.«Малаван» һәм «Сепидруд» йәки «Дамаш» алыштарын йыш ҡына *Эль Гиляно* тип йөрөтәләр.

## Сығыштар тарихы

## Иҫкәрмә


## Һылтанмалар
* Официальный сайт клуба «Сепидруд решт»  
* Профиль клуба на soccerway.com
* Профиль клуба на сайте иранской Про-лиги
Хәсәнов Дамир Йосоп улы

**Хәсәнов Дамир Йосоп улы **(1938—2005) — «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
1938 йылдың 24 декабрендә  Башҡорт АССР-ының Благовар районы Ҡашҡалаша ауылында тыуа.

1958 — 1960 йылдарҙа Свердловск ҡалаһында Совет армияһы сафында стройбатта хеҙмәт итә. Батальондың комсомол комитеты составына, һуңынан партияға инә.

Хәрби хеҙмәттән һуң «Бохара—Урал» газ торбалары һалыу төҙөлөшөнә китә. Ырымбур өлкәһендә трассала буласаҡ тормош иптәшен — Валентина Афанасьевнаны осрата. Уларҙың ике балаһы — улы һәм ҡыҙы тыуа.

«Нефтепроводмонтаж» тресынын 74-се төҙөлөш-монтаж идаралығында иретеп йәбештереүсе булып эшләй. «Уренгой—Үҙәк» газ торбаларын һалғанда хеҙмәт ҡаһарманлығы күрһәтә.

Хаҡлы ялға сыҡҡас уҡытыу — производство комбинатында эшләй, йәштәрҙе иретеп йәбештереүсе һөнәренә өйрәтә.

Хәсәнов Дамир Йосоп улы 2005 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984, илдең мөһим газ торбаларын һалыуҙагы шәхсән индергән ҙур өлөшө, «Уренгой — Үҙәк-1» газ үткәргесен һуҙыуҙа күрһәткән хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн) .
* Ике Ленин ордены (1980, 1984), 
*Халыҡтар дуҫлығы ордены (1973) һәм миҙалдар.
* СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе миҙалы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Мой друг герой Хасанов 
* Их подвиг трудовой не забывают
Кассис (Франция)

**Кассис** (нем. Cassis) — Францияның көньяҡ-көнсығышында Прованс— Альп — Зәңгәрһыу Яр регионындағы ҡала һәм коммуна,  Буш-дю-Рок департаменты, Марсель округы, Ла-Сьюта кантоны.

## Географик урыны
Марсель ҡалаһынан яҡынса 20 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. *Кассис* һәм Ла-Сьот  коммуналары араһында Европала иң бейек яр буйы  ҡаяһы  (399 м) урынлашҡан. Ҡала үҙенең  ҡаялары, шулай уҡ тирә яғында етештерелгән шараптары  менән  дан тота.

Коммунаның майҙаны — 26,86 км², халҡы — 7560 кеше (2012), халыҡ тығыҙлығы — 281,5 кеше/км².

## Тарихы
Кассис урынында тәүге ултыраҡтар б.э. тиклем  VI—V быуаттарға  ҡарай.  Бында  лигурҙар йәшәгән, улар һунар, балыҡсылыҡ һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән. Уларҙан нығытмалар ҡалдыҡтары ҡалған.   Шулай уҡ Кассиста гректарҙың булыуы ныҡ һиҙелә. Рим Империяһы ваҡытында бында балыҡсылар ултырағы булған. Археологик табылдыҡтар Кассистың бөтә Урта дигеҙ һәм бигерәк тә Төньяҡ Африка менән сауҙа бәйләнештәре тураһында һөйләй.  

V быуаттан алып X быуатҡа тиклем варварҙарҙың һөжүме урындағы халыҡҡа һарай төҙөргә мәжбүр итә.  1223 йылда ул   урындағы феодал, сеньор Ле-Бо-де-Прованстың биләмәһе була. 1402 йылдың 4 апрелендә савой графы Одон де Вильяр  үҙенең туғаны Филипп де Левиға Зәңгәрһыу Яры еренең ҙур ғына өлөшөн бүләк итә, уға Кассис ҡалаһы ла инә. Бының өсөн Филипп Раймонд Туренскийға ҡаршы уның яғында һуғышырға тейеш була.  XV быуатта Кассис ҡалаһы  Прованс графтары  хакимлығы аҫтына эләгә, һуңынан герцог Рене Добрый уны Марселдең епископтарына тапшыра, уларҙың ҡулы аҫтында Кассис 1789 йылғы Бөйөк Француз революцияһына тиклем ҡала. 

XVIII быуатта Кассис ҡала стеналарынан сығып гавань яғына ҡарай ҙурая. Ошо уҡ ваҡытта бөтә донъяға кассис ташы  булараҡ билдәле урындағы эзбизташты сығарыу (эзбизташ әҙләп борондан бында сығарылһа ла)  әүҙем үҫешә башлай, ә XX быуатта  шарап етештереү алға китә.

## Топонимдары
II быуатта билдәле булған  *Charsitanæ Tutelæ—  и*семенең иҫке формаһы.  IV быуатта ултыраҡ   *Carsicis* тип аталған,  1323 йылда  *Cassitis Castrum* һарайы («Касситис замогы») тип телгә алына.  Бында исемдең төп өлөшө «кар» тәү һинд-европа  һүҙенән килеп сыҡҡан, таш  һүҙен аңлата. 

## Туғандаш ҡалалар

* Портофино, Италия
* Бернем-он-Си, Бөйөк Британия
* Алушта, &#x5B;**&#x5D;

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Кассис коммуна мэрияһының рәсми сайты
Мер-ле-Бен

**Мер-ле-Бен** (франц. Mers-ле-Bains) —   Францияның  төньяғындағы коммуна, О-де-Франс төбәге, Сомма департаменты,  Абвиль округы,  Фривиль-Эскарботен кантоны. 

Халыҡ һаны (2014) — 2 853 кеше.

Ҡала Абвилдән 40 км көнбайышҡа ҡарай Ла-Манш каналының яры буйында,  Пикардия менән Нормандияны бүлеүсе Бриль йылғаһының ҡушылған урынында урынлашҡан.  XIX  быуат аҙағынан, Париждан алып күрше Ле-Трепорға тиклем   тимер юлы төҙөлгәндән һуң, Мер-ле-Бен диңгеҙ курорты сифатында айырым популярлыҡ ала башлай.

## Иҫтәлекле урындары

* Элекке блокпост урынында  Дева Мария һыны 

## Иҡтисады
Халыҡ мәшғүллеге структураһы:

* ауыл хужалығы — 1,0 %
* сәнәғәт — 46,6 %
* төҙөлөш — 1,1 %
* сауҙа, транспорт, хеҙмәттәр өлкәһе  — 41,6 %
* дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәр — 9,8 %

Эшһеҙлек кимәле (2013) — 21,6 % (дөйөм алғанда  Францияла — 12,8 %, Сомма департаменты   — 15,6 %). 
1 кешегә уртаса йыллыҡ килем, евро (2013) — 17 858 (дөйөм алғанда Францияла — 25 140, Сомма департаменты  — 18 879).

## Хакимиәте
Мер-ле-Бендың хакимиәтен  2001 йылдан Республиканлылар партияһы ағзаһы, Сомма  департаменты советында Фривиль-Эскарботен  кантоны вәкиле Эммануэль Маке (Maquet Emmanuel)  етәкләй. 2014 йылда һайлауҙарҙа мэр вазифаһына ул берҙын-бер кандидат була

## Демографияһы
**Халыҡ һаны динамикаһы, кеше ** 
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.8,0.75,0.6)

ImageSize  = width:455 height:300
PlotArea   = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:5000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1793 text:1793
  bar:1831 text:1831
  bar:1851 text:1851
  bar:1876 text:1876
  bar:1901 text:1901
  bar:1926 text:1926
  bar:1954 text:1954
  bar:1975 text:1975
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2014 text:2014

PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1793 from:0 till:406
  bar:1831 from:0 till:408
  bar:1851 from:0 till:430
  bar:1876 from:0 till:488
  bar:1901 from:0 till:1454
  bar:1926 from:0 till:2750
  bar:1954 from:0 till:3659
  bar:1975 from:0 till:4628
  bar:1990 from:0 till:3540
  bar:1999 from:0 till:3392
  bar:2006 from:0 till:3469
  bar:2014 from:0 till:2853


## Билдәле шәхестәре

* Эжен Даби (1898—1936), француз яҙыусыһы

## Туғандаш ҡалалар

*  Апатиттар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Коммуны департамента Сомма

## Һылтанмалар

* Милли статистика институты
* [2014 йылда муниципаль һайлау һөҙөмтәләре](http://www.interieur.gouv.fr/Elections/Les-resultats/Municipales/elecresult__MN2014/(path)/MN2014/080/080533.html)

## Галерея

Файл:MERS (1).JPG|Мер-ле-Бен тирә-яғындағы ҡаялар
Файл:MERS (2).JPG|Ҡаланың яр буйы  
Файл:LaMadonneBlockh.JPG|Дева Мария һыны
Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы

**Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы** (27 декабрь 1900 йыл — 2 апрель 1972 йыл) — педагог. СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) ағзаһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949). 

## Биографияһы
Хәлимә Абдулла ҡыҙы Ҡорбанаева 1900 йылдың 27 декабрендә Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Туйөмбәт ауылында тыуған. Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның 8 йәшкә олораҡ бер туған апаһы һәм бала сағындағы биографияһы уныҡы менән бер иш. Ғаиләлә 5 бала булған. Уларҙың ата-әсәһе йәшләй вафат була. 

Хәлимә Абдулла ҡыҙы — Зәйнәб Биишеваның киң билдәле «Кәмһетелгәндәр» романындғыа Бибеш образы прототибы.

1939 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған. 

1918 йылда  Ҡыпсаҡ кантоны, Мораҡ районы мәктәптәрендә хеҙмәт юлын башлай.

1934—55 йылдарҙа Өфө мәктәптәрендә эшләй. 1937 йылдан башлап 9‑сы башҡорт урта мәктәп‑интернатында уҡыта.Был  Өфөлә 1937 йылда асылған тәүге башҡорт мәктәбе була. Хәлимә Абдулла ҡыҙы уны ойоштороусылар һәм асыусылар һанында булған. Шуға тиклем Өфөлә тик татар мәктәптәре булған, башҡорт балалары шунда уҡыған 

СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.  

Башҡорт теле уҡытыусылары өсөн методик әсбаптар авторы.

1972 йылдың 2 апрелендә Өфөлә вафат була һәм шунда ерләнә.

## Ғаиләһе һәм туғандары
* Ике балаһы булған. Ҡыҙы - медицина фәндәре докторы, БАССР‑ҙың атҡаҙанған табибы, БАССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы Ҡорбанаева Флора Шәйхи ҡыҙы
Улы - Ҡорбанаев Урал Шәйхи улы, хирург, 1970 йылдан Ангола халыҡ республикаһында эшләй.
* Бер туған һеңлеһе Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы  — башҡорт прозаигы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. Башҡорт АССР-ының халыҡ яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
* Ике туған ҡустыһы Бейешев Әкрәм Ғибаҙулла улы — филология фәндәре кандидаты, тел ғалимы, тарихсы,  "Башҡорт теленең картотекаһы", "Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеген" төҙөүсе.
* Ике туған ҡустыһы Биишев Фуат Ғибаҙулла улы, күренекле тележурналист, беренсе телесериалдар сценарий авторы, "Кинйә" телефильмының сценарий авторы (Ғәли Ибраһимов романы буйынса).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1949).
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*  Ҡорбанаева Флора Шәйхи ҡыҙы 

## Видео
*Живые цветы памяти. 100-летие Халимы Биишевой-Курбанаевой. 2001г.
Мирсаев Рәмил Нурый улы

**Мирсаев Рәмил Нурый улы** (21 июнь 1950 йыл) — дәүләт хеҙмәте ветераны.

## Биографияһы
Рәмил Нурый улы  Мирсаев 1950 йылдың 21 июлендә Башҡорт АССР-ының  Абдулла ауылында тыуған.

1967-1972 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡыған, шулай уҡ Өфө нефть институтын тамамлаған.

1972-1978 йылдарҙа Дүртөйлө районында инженер-механик, баш инженер, К. Маркс исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары булып эшләгән.

1978-1983 йылдарҙа БАССР Ауыл хужалығы министрлығы Эштәр идаралығының ауыл хужалығы бүлегендә өлкән референт.

1984-1986 йылдарҙа капиталь төҙөлөш бүлеге начальнигы - БАССР-ҙың ауыл хужалығы министры урынбаҫары. 

1986-1988 йылдарҙа - бүлек мөдире,  БАССР Дәүләт агросәнәғәт рәйесе урынбаҫары.

1988-1989 – Совет рәйесе, "Башкирагропромстрой" ойошмаһының етәксеһе  – БАССР-ҙың Дәүләт агросәнәғәт рәйесе урынбаҫары. 

1989-1991 йылдарҙа –  "Башкирагропромстрой" берләшмәһе начальнигы - "Башагропромсоюз"рәйесе урынбаҫары .

1991-1996 йылдарҙа – Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары, Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты. 

1996-2000 йылдарҙа – РФ Дәүләт таможня комитетының Башҡортостан таможня идаралығы начальнигы.

2000 йылдан –  Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының  төҙөлөш һәм торлаҡ сәйәсәте министры.

Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының Дәүләкән ҡалаһы һәм Дәүләкән районы буйынса 14-се Дәүләкән һайлау округынан Вәкилдәр Палатаһы депутаты.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мирсаев Рафаил Нурый улы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мирсаев Рамиль Нурыевич  https://lib.sale/istoriya-rossii/mirsaev-ramil-nuryievich-73358.html

## Һылтанмалар
*Мирсаев Рамиль Нурыевич http://viperson.ru/people/mirsaev-rafail-nuryevich
Шәрипов Тәлғәт Муса улы

**Шәрипов Тәлғәт Муса улы** (1 ғинуар 1928 йыл — 21 март 2013 йыл) — үҙешмәкәр композитор. Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978).

## Биографияһы
Тәлғәт Муса улы Шәрипов 1928 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (Хәҙер  Саҡмағош районы) Имәнлеҡул ауылында тыуған. Күп балалы ғаиләлә уҫә.

Уның ҡустыһы Рәшит Муса улы Шәрипов — оҙаҡ йылдар заводта эшләп, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән исемгә лайыҡ була.

* 1935 йылда Имәнлеҡул тулы булмаған мәҡтәпкә уҡырға бара. 1942 йылдан колхозда төрлө эштәрҙә эшләй.
* 1944 йылдың февралендә уны Имәнлеҡул сельпоһында бухгалтер ярҙамсыһы итеп тәғәйенләйҙәр. Унан Өфөгә Башпотребсоюзға уҡырға ебәрәләр.
* Ауылдың үҙешмәкәр түңәрәгендә ҡатнаша. 1949 ауыл клубының мөдире итеп ҡуялар.
* 1951—1954 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында баян класында уҡый.
* 1954—55 йылдарҙа Башҡортостан республика мәҙәни‑ағартыу училещеһының (Стәрлетамаҡ) концертмейстеры.
* 1958—61 йылдарҙа Стәрлетамаҡ мәҙәни‑ағартыу училищеһының концертмейстеры вазифаһынан тыш, баян класы буйынса уҡыта. Шул үк ваҡытта Стәрлетамаҡ балалар музыка мәктәбендә лә эшләп тә йөрөй.
*Кушнаренко район мәҙәниәт йортоноң татар театрын ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе (1958; 1962 йылда “халыҡ” исемен алған).
* 1961 йылдан алып Өфөлә: Башҡорт республика халыҡ ижады йортоноң халыҡ ҡоралдары оркестрында аккомпаниатор‑концертмейстер,
* 1965—68 йылдарҙа методист,
* 1969 йылдан башлап дирижёр,
* 1970 йылдан алып 20‑се урта мәктәптә,
* 1974—89 йылдарҙа 1‑се Өфө мәктәпкәсә педучилищеһында уҡыта.
* Шул уҡ ваҡытта үҙенең белеме өҫтөндә лә эшләй. 1973 йылда Өфө сәнғәт училищеһында музыка һәм композиция теорияһы класын тамамлай (Н. Я. Инякин класы).
1974—1975 йылдарҙа Өфө сәнғәт институтында белем ала.

## Ижади эшмәкәрлеге
1964 йылдан йырҙар ижад итә башлай.  Башҡорт радиоһы менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә башлай.Тамашасыларының һөйөүен һәм хөрмәтен яулай.
 
Ул — башҡорт, татар шағирҙарының шиғырҙарына, үҙенең текстарына (шул иҫәптән балалар өсөн йырҙар) яҙылған 400-ҙән ашыу йырҙың авторы.
 
Рәғиҙә Янбулатованың  “Мөхәббәт ялҡындары” (1983) либреттоһына яҙылған музыкаль комедия, хор һәм вокаль ансамблдәре өсөн яҙылған тиҫтәгә яҡын әҫәрҙәр, камера‑инструменталь әҫәрҙәр, вальс һәм романстар, спектаклдәргә музыка авторы.

А.Игебаев шиғырына “Берҙән берем — ғәзиз ерем”, Ғ.Й.Рамаҙанов шиғырына “Имәндәр шаулай”, Ф.Ә.Әсәнов шиғырына “Янғантау баҫҡыстары”, Н.Иҙелбай шиғырына “Тыуған ауылым” һәм башҡа йырҙары халыҡ йырҙары кеүек таралып, телдән төшмәй һаҡланып килә.

## Хеҙмәттәре
1975 йылдан альбомдары сыға башлай:
*Имәндәр шаулай: йырҙар. Өфө, 1975; *
*Юлдарым һиңә бара: йырҙар. Өфө, 1991; 
*Ташҡындарҙа аҡһын һағышым: йырҙар. Өфө, 1993.
Бөтәһе 5 альбом авторы.

## Хәтер
*Имәнлеҡул ауылында ағалы‑ҡустылы Шәриповтар исеме менән урам аталған.

## Маҡтаулы исемдәре
*Бөтә Рәсәй ауыл үҙешмәкәр сәнғәте смотры лауреаты (Мәскәү, 1965)
*Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре(1978)
*Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре(1989)
 
## Һылтанмалар
*Башҡорт  энциклопедияһы
*Халыҡ композиторы ине
Әхмәтов Роберт Хәсән улы

**Әхмәтов Роберт Хәсән улы** (6 май 1947 йыл — 4 февраль 2016 йыл) — ғалим-табип, дәүләт хеҙмәткәре. 2022 йылдан Өфөләге Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының баш табип урынбаҫары. Медицина фәндәре  докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Һаулыҡ һаҡлау отличнигы.

## Биографияһы
Роберт Хәсән улы Әхмәтов 1947 йылдың 6 майында БАССР-ҙа Өфө ҡалаһында тыуған.

1965—1971 йй. — Башҡорт дәүләт медицина институты студенты.

1971—1973 йй. — Башҡорт дәүләт медицина институтының нерв сирҙәре кафедраһының клиник ординаторы.

## Хеҙмәт юлы
1973—1996 йй. — Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының врач-невропатологы, нейрореабилитация бүлеге мөдире, баш табип урынбаҫары һәм баш табиптың ойоштороу-методик эш буйынса урынбаҫары.

1996—1999 йй. — Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 3-сө Республика клиник дауаханаһы баш табибы.

1999 й. — Мотлаҡ медицина страхковкалау Республика фондының башҡарыусы директоры. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары.

2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының баш табибы урынбаҫары.

16 фәнни мәҡәләһе донъя күргән. Әхмәтов Роберт Хәсән улы 2016 йылдың 4 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы
* Һаулыҡ һаҡлау отличнигы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Роберт Хәсән улы Әхмәтовтың биографияһы
* Әхмәтов Роберт Хәсән улы тураһында мәғлүмәт
* Әхмәтов Роберт Хәсән улы
* Әхмәтов Роберт Хәсән улы
* [eurasian-defence.ru/?q=node/17860 Роберт Хәсән улы Әхмәтов]
Хэундэ (пляж)

**Хуэндэ пляжы** (кор. 해운대해수욕장?, 海雲臺海水浴場?해운대해수욕장?, 海雲臺海水浴場?) КӨньяҡ Кореяның Корея боғаҙындағы Пусан ҡалаһы пляжы. Корея ярымутрауына килгән сит ил туристары араһында иң билдәле һәм матур пляж.

## Урыны
Хэундэ пляжы Пусандың көнсығыш өлөшөнөң Хэундэгу районындағы Пусан тимер юл метроһынан 40 минуттағы Хэундэ станцияһы һәм халыҡ-ара Кимхэ аэропортынан бер сәғәтлек юлда урынлашҡан.

## Тасуирлама
Бөтә Хэундэның оҙонлоғо 1,5 км, киңлеге 30-ҙан алып 50 м-ға тиклем киңлегендәге ҡомло пляждарына барыу юлына киң ағас түшәмә һалғандар, шулай уҡ ҙур бер эскәмйә төҙөгәндәр. Пляжда урам барҙары, кафе, ресторандар эшләй, урамдарҙа музыканттар сығыш яһай, пляждан алыҫ түгел бер нисә ҡунаҡхана рәт-рәт булып теҙелгән. Ҡайһы бер урындарҙа ер аҫтынан ҡайнар шишмәләр атылып сыға, улар тән тиреһе, быуындар һәм ҡан баҫымы сиренән дауалай.

Сентябрҙән июнгә тиклем бында һыу инеүҙе тыйыуҙарға ҡарамаҫтан, йыл әйләнәһенә Хэундэ пляжы Пусандың төп мәҙәниәт үҙәге булып тора. Бында бик күп фестивалдәр һәм башҡа мәҙәни саралар уҙғарыла, улар араһында йыл һайын үткәрелә торған халыҡ-ара кинофестивалдәр бар. 1988 йылдан башлап ғинуарҙа һыу температураһы  тиклем төшкәс, бында «Аҡ айыу» фестивале үткәрелә, уның барышында һалҡын һыүҙа йөҙөп моржланыу менән шөғөлләнеүсе кешеләрҙең ярыштары ойошторола.

Пляжда Көньяҡ Кореяның иң ҙур океанариумы урынлашҡан, улар эсендә бер нисә тематик балыҡ аквариумдары һәм диңгеҙ хайуандары тотолған асыҡ бассейн бар.

## Иҫкәрмәләр
Хэундэгу

**Хэундэ-гу** (, корея теленән яңыса романизациялау: *Haeundae-gu*) — Корея республикаһы Пусан ҡала-метрополияһының көнсығыш өлөшөндәге административ үҙәк. Был район үҙидара статусына эйә. 1976 йылда райондың территорияһы Пусандың бер өлөшөнә әүерелә һәм 1980 йылда муниципаль район статусына эйә була. Хэундэ-гу район үҙәгендә бик күп пляждар бар, шунлыҡтан район йәй айҙарында үҙенә бик күп, тиҫтәләгән мең туристарҙы йәлеп итә.

## Административ бүленеше
* Ул 1(иль)-дон
* У 2(и)-дон
* Чун 1(иль)-дон
* Чун 2 (и)-дон
* Чва 1(иль)-дон
* Чва 2 (и)-дон
* Чва 3 (сам)-дон
* Чва 4 (са)-дон
* Сонджон-дон
* Пане 1(иль)-дон
* Пане 2(и)-дон
* Пане 3(сам)-дон
* Пане 4(са)-дон
* Пансон 1 (иль)-дон
* Пансон 2 (и)-дон
* Пансон 3 (сам)-дон
* Чэсон 1 (иль)-дон
* Чэсон 2 (и)-дон
Хэундэ (тимер юл станцияһы)

**«Синхэундэ» станцияһы** ( *Синхэундэек*) — Корея милли тимер юлдарының Тонхэсон линияһындағы тимер юл станцияһы. Корея республикаһы Пусан ҡала-метрополияһының Хэундэгу районындағы Чвадонында урынлашҡан. Станция 1934 йылдың 5 июлендә асылған
Хэундэ (метро станцияһы)

**«Хэундэ»** () — Пусан метроһының Икенсе линияһындағы ер аҫты станцияһы. Уның ике ҡабырғалы платформалары бар. Станцияны Пусан транспорт корпорацияһы хеҙмәтләндерә. Станция Пусан метрополия-ҡалаһының(Корея республикаһы) Хэундэ-гу районындағы У-дон кварталында урынлашҡан. Исеменән күренеүенсә, Кореяның иң ҙур Хэундэ пляжы станцияға яҡын урынлашҡан.

Станция 2002 йылдың 29 авгусында асылған.

Метро станцияһы 1934 йылдың 15 июлендә асылған Тонхэ-Намбу (Пусан — Пхохан) линияһындағы шул исемдәге тимер юл станцияһы исеме менән бәйле түгел.

Станция эргәһендә урынлашҡан:

* Хэундэ пляжы
* Хэундэ-гу районының административ үҙәге
* Пусан аквариумы
* Тонбэкс (Тонбэк паркы)
* Тальмаджи убаһы
* Нуримар
* Хэундэ башланғыс мәктәбе
* «Вестин Пусан Чосон» ҡунаҡханаһы
* «Глоря Кон» ҡунаҡханаһы
* «Грэнд Хэундэ» ҡунаҡханаһы

## Күрше станциялар

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Information Cyber station
Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы

**Яңыбаева(Касимова) Вәсилә Әхәт ҡыҙы** (1 август 1962 йыл) — ғалим-биолог, хужалыҡ эшмәкәре. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002).

## Биографияһы
Вәсилә Әхәт ҡыҙы Яңыбаева 1962 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Һарғая ауылында тыуған.

1979 йылда Белорет районының Ҡағы урта мәктәбен тамамлай. Бер йыл Бөрйән районы Әбделмәмбәт урта мәктәбендә пионервожатый, тағы бер йыл тыуған ауылы Һарғаяла төрлө вазифаларҙа эшләп ала. Һуңынан Өфө ҡалаһындағы Башҡорт дәүләт университетының биология факультетына уҡырға инә, 1987 йылда уны уңышлы тамамлай.

1987—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт ҡурсаулығында ғилми хеҙмәткәр була. Бөрйән районына ҡараған *Макаров кордонында* йәшәй һәм эшләй. Ошо уҡ йылдарҙа ситтән тороп аспирантурала уҡый, ғилми тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә башлай.

2000 йылда ҡурсаулыҡ директорының урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 

2002 йылда Новосибирск ҡалаһында «Көньяҡ Урал энәғараҡтарының фаунаһы һәм экологияһы» темаһына диссертация яҡлай һәм «биология фәндәре кандидаты» дәрәжәһе ала. 

Ошо уҡ 2002 йылда «Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы  директоры итеп тәғәйенләнә.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Фауна и экология стрекоз Южного Урала/ природопользования / Яныбаева Василя Ахатовна — к.б.н.
* Экологический каркас как элемент устойчивого природопользования / Яныбаева Василя Ахатовна — к.б.н. (директор ФГБУ «Башкирский государственный природный заповедник», д. Саргая). // VII Всероссийская научно-практическая конференция «Устойчивое развитие территорий: теория и практика». Сибай, 20015.
* Вклад особо особо охраняемых природных территорий в экологическую устойчивость региона "Сибайская городская типография — филиал ГУП РБ Издательский дом «Республика Башкортостан». 2015.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Ғаиләһе
* Ире Яңыбаев Мансур Малыбай улы (1962).
* Балалары:
— Яңыбаев Нур Мансур улы (1987)
— Яңыбаев Искәндәр Мансур улы (1989)
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Г. Салихова. Билет за границу «Седьмого климата» «Ватандаш» журналыhttp://vatandash.ru/index.php?article=2363 
* Вклад особо особо охраняемых природных территорий в экологическую устойчивость региона "Сибайская городская типография — филиал ГУП РБ Издательский дом «Республика Башкортостан».2015https://нэб.рф/catalog/000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_011131861
Дехен мәмерйәһе

**Дехен мәмерйәһе**, йәки **Дехенхель** (нем. Dechenhöhle) — Германияла туристарҙың иң күп барған урыны, Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Изерлон ҡалаһының тирә-яғында урынлашҡан.

1868 йылдың 10 июнендә тимер юлы төҙөгәндә ике эшсе сүкеште яңылыш ҡаяның тишегенә төшөрөп ебәрә. Сүкеште эҙләп, улар аҫҡа төшә, һәм, үҙҙәренең ғәжәпләнеүенә, сүкеште генә түгел, ә торбасыҡтар мәмерйәәһен аңғарып ҡала.

Мәмерйәне Рейнланд һәм Вестфалия ерҙәрен геологик тикшеренеүҙәрҙәге ҡаҙаныштары хөрмәтенә обербергхауптман хөрмәтенә Генрих фон Дехен тип атайҙар.

1869 йылда мәмерйәлә тәүтормош кешеләренең һәм хайуандарының ҡалдыҡтарын өйрәнеүсе археолог һәм палеонтологик Йоһанн Карл Фульротт Дехенхёлдең тәүге тасуирламаһын бирә.

Мәмерйәнең беренсе милексеһе булып шунда эшләгән беренсе асыусыларҙың урындағы тимер юлы компанияһы тора; һуңғараҡ «Deutsche Bundesbahn» федераль ойошмаһы үҙ милкенә ала. Дехенхёле мәмерйәһенә тимер юлы концерндары хужа булғас, туристарҙың ағымын арттырыу маҡсатында улар уның ҡаршыһында айырым станция төҙөй, был мәмерйә бөгөнгө көнгә тиклем Германияның уникаль мәмерйәһе булып һанала. 1983 йылда Дехенхёле «Mark Sauerland Touristik» компанияһына тапшырыла.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Тарихи музей (Ботевград)

**Ботевградта тарихи музей** (Болгария) беренсе экспозицияларын 1937 йылда күрһәтә. Бер нисә бинаны алмаштырып, бөгөн музей Ботевград ҡалаһының үҙәгендә, Саранск майҙанында, элекке суд палатаһының тергеҙелгән бинаһында урынлашҡан.

## Тарихы
Ботевград йәмғиәтендәге музей эшенең бай традицияһы бар.

Ботевградта музейҙар коллекцияларын булдырыу кәрәклеге (ул йылда *Орхание*) тураһында 1927 йылдың 10 ғинуарындағы 1-се һанлы «Орханийски новини» гәзите яҙып сығара — ул саҡта ҡаланың буласаҡ мәҙәни бурыстары араһында мәҙәниәт йортонда археологик музей ойоштороу билдәләнә. Беренсе музей тупланмаһы гимназия директоры Асен Стефанов тырышлығы арҡаһында 1937 йылда асыла.

1950 йылда экспозициялар яңы экспонаттар менән тулылана һәм «Христо Ботев 1884» мәҙәни йортона күсерелә. Ике йылдан һуң коллекция дәүләт музейы статусын ала, шул сәбәпле элекке ҡунаҡхана «Бристоль» бинаһы бүленә.

1959 йылдың 24 майында дөйөм халыҡ музейы асыла. 1970 йылда музейҙың икенсе экспозицияһы асыла. Ҡаланы үҙгәртеп ҡороу менн бәйле, бинаны 1977 йылда һүтәләр, ә музей Болгария бульварындағы 8-се һанлы йортҡа күргәҙмәһеҙ «фондтарҙың һаҡланыу» режимына күсә.

1985 йылда музейҙың художестволы фондынан беренсе күргәҙмәһе асыла, был музей ҡарамағындағы сәнғәт галереяһына башланғыс була. Йәмғиәт советының ҡарары менән, 1988 йылда музейға яңы музей экспозицияһын һәм картина галереяһын ойоштороу өсөн ҡаланың үҙәгенән, Сәғәт манараһы ҡаршыһында бина бирелә. Музей экспозицияһы менән бергә картина галереяһы ошондай хәлдә 2010 йылдан алып эшләй.

2010 йылдың 1 июлендә Ботевградта XX быуаттың утыҙынсы йылдарында төҙөлгән архитектор Пенчо Койчевтың бинаһын, элекке суд палатаһын реконструкциялау башлана. Бинаға өҫтәп тағы бер ҡат төҙөлә һәм 2011 йылдың 3 майында бина музей булараҡ асыла.

## Эшмәкәрлеге
Ботевградта тарихи музейҙы алға киткән экспозиция эшмәкәрлеге ҡылыҡһырлай. «Орханиец» залы презентациялар үткәреү өсөн кәрәкле ҡулланмалар менән йыһазландырылған. Бында ҡунаҡтарҙың художестволы, биҙәү-ҡулланма һәм документаль эштәрен күргәҙмәгә ҡуйыу мөмкинлеге бар, уҡыуҙар, асыҡ дәрестәр, лекциялар, тантаналар үткәрелә. «Сәнғәт салоны» инициативаһы сиктәрендә әҙәбиәт өлкәһендәге («Панчев Стамен» әҙәби клубы), һынлы сәнғәт һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәһендәге ҡаҙаныштар күрһәтелә. Мәҙәни-фәнни учреждение булараҡ музей ғилми-тикшеренеү, коллекция йыйыу, популярлаштырыу эшмәкәрлеген үҫтерә. Музей саралары Ботевград йәмғиәтенең мәҙәни календарына ингән.

## Бүлектәре

Музей фонды бер филиал һәм өс бүлеккә бүленгән 15 000 ашыу төп фонд берәмеген һаҡлай, шул иҫәптән әйберҙәр, документтар, фотографиялар, боронғо баҫмалар, ҡорал өлгөләре һәм кәрәк-яраҡтары, тәңкәләр, нәфис әҙәбиәт:

* «Фондтар» бүлеге
* Белем биреү программаһы бүлеге
* «Экспозициялар» бүлеге
* Административ бүлек
* Филиал — Боженица ауылында Келейный мәктәбе

## Һылтанмалар
* История Исторического музея в Ботевграде 

## Иҫкәрмәләр
Бар (Украина)

**Бар** () — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Бар районының административ үҙәге.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 16 136 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Бар ҡалаһының рәсми сайты
Хмельник районы

**Хмельник районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Хмельник ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 35 864 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Хмільницька РДА
* Хмільницька районна рада

## Иҫкәрмәләр
Алатау (саңғы-биатлон стадионы)

**«Алатау»** — Алматы өлкәһендә Алматынан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан 2011 йылда төҙөлгән Ҡышҡы Азия уйындары өсөн саңғы-биатлон комплексы. Комплекста биатлон, саңғыла уҙышыу һәм саңғыла ориентирлашыу буйынса ярыштар үткәрелә.

## Комплекс тасуирламаһы
Саңғы-биатлон комплексы Алматы өлкәһенең Талғар районы Һалдат тарлауығында диңгеҙ кимәленән 1460 м алып 1500 м бейеклектә урынлашҡан. Алматыға һәм аэропортҡа ҙур булмаған алыҫлыҡта ятыуы (35-40 км) тамашасыларға, ойоштороусылаға һәм спортсыларға ярыштар урынына еңел килеү мөмкинлеген тәьмин итә. Комплекстың дөйөм майҙаны 48 гектар тәшкил итә. Шулай уҡ бер нисә парковка майҙансығын, вертолет майҙансығын, трасса һүрәттәрен, атыш урынын һәм старт-финиш зонаһын үҙ эсенә ала. Стадионды планлаштырыу FIS, IBU спорт ойошмаларының халыҡ-ара стандарттары буйынса башҡарылған

Комплекс ҡунаҡхана һәм хеҙмәт комплексы менән тоташтырылған ирекле ике стадиондан тора. Һәр стадиондың һыйҙырышлылығы 3100 кеше тәшкил итә, шуларҙың 1800 ултырыу урыны һәм 1300 урынды баҫып тороу урыны

Саңғы трассаларының максималь оҙонлоғо 10 км тәшкил итә, айырым 5 километрлыҡ ике түңәрәктән тора (ҡыҙыл) + 5 км (күк). Биатлон трассаларының максималь оҙонлоғо — 4 километр. Трассаның дөйөм оҙонлоғо 14 км тәшкил итә

## Ярыштар
Саңғы-биатлон комплексы саңғыла уҙышыу һәм биатлон ярыштары буйынса чемпионат һәм Ҡаҙағстан кубогына республика кимәлендә даими саңғы уҙыштары һәм биатлон буйынса ярыштар үткәрә .

Комплекс шулай уҡ халыҡ-ара ярыштарҙы ҡабул итә:

* 2011 — VII Ҡышҡы Азия уйындары
** биатлон
** саңғы ярыштары
** саңғы ориентирлашыуы
* 2014 — биатлон буйынса Азия чемпионаты
* 2017 — 28-се ҡышҡы Универсиада
** биатлон
** саңғы ярыштары
** саңғы икебәйгеһе (ярыштар шулай уҡ трамплиндар комплексында үтә)

## Иҫкәрмәләр
Алматы балалар тимер юлы

**Алматы балалар тимер юлы** — Алматы ҡалаһының Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркындағы аттракцион.1952 йылда балалар тимер юлы булараҡ асыла, 1999 йылда профиле аттракцион тип үҙгәртелә.

## Балалар тимер юлы
1952 йылдың йәйендә тимер юл пионерҙар һәм комсомол йәштәр инициативаһы буйынса ҡала үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркында төҙөлә башлай. Уны «Кесе Турксиб тимер юлдары» тип йөрөтәләр. Был юл шул уҡ йылдың 13 сентябрендә асыла. УлҠаҙағстандың Целиноград ҡалаһында Кесе целина балалар тимер юлынан һуң төҙөлгән икенсе тимер юл

Тимер юл рельстары араһы киңлеге 750 мм-ға тиң, тимер юл — оҙонлоғо 1,24 км ҡулсалы юл. Бындағы Павлик Морозов исемендәге станцияла ағас платформа һәм пассажир павильоны төҙөлгән.

1958 йылда юл идаралығында яңы бинаһы, ә ҡулсаның көньяғында ике юллы (двухпутный) Комсомол станцияһы төҙөлә.

1991 йылда Павлик Морозов исемендәге станция реконструкциялана. Ағас платформа тимер-бетонға алмаштырыла.

1993 йылда балалар тимер юлының бөтә элемтә саралары реконструкциялауға дусар була, идаралыҡ менән Комсомол һәм Павлик Морозов станциялары араһында телефон бәйләнеше булдырыла, дежур пост ойошторола. Шул уҡ йылда Павлик Морозов станцияһының исеме «Достык», ә Комсомол станцияһыныҡы — Жастар («Йәштәр») тип үҙгәртелә.

1997 йылдың 13 ғинуарында финанс ауырлығы кисергән Алматы тимер юлдары идаралығы күрһәтмәһе буйынса балалар тимер юлы Горький исемендәге паркҡа тапшырыла. Был ваҡытта парктың үҙе лә аҡсаһыҙлыҡ кисергән була.

1997 йылдың 20 июлендә балалар тимер юлы ябыла.

### Хәрәкәт итеү паркы
1952 йылда хәрәкәт паркы ике ағас вагондан һәм 63/65 тибындағы паровоздан тора.

1958 йылда хәрәкәт итеү составы тулыһынса яңыртыла. Тимер юлда өс металл Рafawag хәрәкәтсән вагоны һәм ТУ2 тепловозы булдырыла.

1985 йылда Рafawag вагондары илдә сығарылған ПВ40 (ПВ51) вагондарына алмаштырыла.

1986 йылда ТУ2-124 ғәмәлдән сығарыла һәм Балалар тимер юлы идаралығы бинаһы янындағы постаментҡа ҡуйыла. Уға алмашҡа яңы ТУ7А-2921 тепловозы алына.

1997 йылда тепловоз талана, вагондар тәгәрмәстәренән төшөрөлә һәм сауҙа павильондары сифатында ҡулланыла.

## Аттракцион
1999 йылда Горький паркы Балалар тимер юлы менән бергә шәхси милеккә күсә һәм уның биләмәһендә «Аҡ Бобек» балалар күңел асыу паркы ойошторола. Тимер юлы тергеҙелә — юлдың бер станцияһы һәм юл ремонтлана, хәрәкәт яңынан башлана.

Парк хакимиәте тарафынан дизель двигателле паровоз һәм Аtlantic Рacific Тrain 2-2-0, SBF Group VISA итальян вагонеткалары һатып алына. Балалар ойошмаһы тимер юлда йөрөүҙе ойоштороуҙан тоташ туҡтатыла. Жастар станцияһында яһалма туннель төҙөлә, поезды уның аша үткән саҡта автоматик рәүештә механизацияланған ҡурсаҡтар ҡурҡыныс музыка аҫтында ҡаршылай.

2001 йылдың август аҙағында Достыҡ станцияһы вокзалы бинаһы янып юҡҡа сыға.

## Иҫкәрмәләр
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Алматинская детская железная дорога
Ҡыя йорттар (Алматы)

**«Ҡыя йорттар»** — Алматының Панфилов — Ҡорманғаҙы — Абылай хан — Шевченко урамдары квадратындағы торлаҡ йорттар.

## Тарих

### Төҙөү
Ҡаланың көнсығыш һәм көнбайышындағы Ҡаскелен, Красноармейская, Артиллерия һәм Лагерь урамдары квадраты араһындағы микрорайон Петр Мартынович Вильгельмзон проекты буйынса 1934—1937 йылдарҙа кварталды үрге һәм түбәнгегә бүлеп төҙөлә. Микрорайондың «Белгестәр йорто» тип аталған 11 ҡатлы ике корпусына күренекле фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре, күренекле дәүләт чиновниктары күсә, уларҙың күпселеге — хәҙерге иҫәпләүҙәр буйынса 109 кеше — 1937-38 йылдарҙа репрессияланған булған. Тәүге микрорайондың үҙенсәлеге булып йорттарҙың урам фронтондарына ҡарата мөйөшләп урынлаштырыу була, шунлыҡтан квартал «Ҡыя йорттар» исемен ала. Торлаҡ йорттар «Алтын квадрат» тип йөрөтөлгән урында тора.

### Һүтеү
2001 йылда йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡыя йорттарҙы архитектура мираҫы исемлегенә индереү үтенесе менән Президентҡа мөрәжәғәт итә. Йорттарҙы һүтеү тураһындағы ҡарарҙы Алматы хәкиме Виктор Храпунов сығара.

2004 йылда микрорайонды һаҡлау һәм биналар комплексы объекттарын дәүләт һаҡлауы аҫтына ҡуйыуҙы булдырыу йәмәғәт ойошмаһы барлыҡҡа килә, улар шулай уҡ ҡаланың тарихи объекттарын да дәүләт һаҡлауы аҫтына ҡуйыуҙы талап итә.

Оҙайлы суд тикшереүҙәренән һуң, 2007 йылда булған бөтә йорттар һүтелә.

### Хәҙерге торошо
Буш урындағы участкалар 2009 йылда ҡуртымға тапшырыла, әммә финанс мәсьәләләре арҡаһында ер участкалары йәмәғәт ҡулланылыуында ҡала.

2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Алматы ҡалаһында конструктивизм стилендәге бер «ҡыя йорт» һаҡланып ҡала. Ул 1935 йылда төҙөлгән һәм торлаҡ йорт булмаған. Ул Бөгенбай батыр урамы (Киров) һәм Досмөхәмәдов (Мичурин) урамдары мөйөшөндә урынлашҡан һәм спорт мәктәпбенә ҡарай.

## Билдәле кешеләре
«Ҡыя йортта» Ҡаҙаҡ ССР-ының билдәле сәнғәт һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре йәшәгән. Улар араһында Байсәитова Күләш, Әхмәт Жубанов, Иван Панфилов, Си Синхай, Евгений Брусиловский һәм башҡа күптәр.

## Иҫкәрмәләр
Алатау (шифахана)

**«Алатау» дауалау-һауыҡтырыу комплексы**  — Алматы ҡалаһында (Ҡаҙағстан) һауыҡтырыу, дауалау-профилактика комплексы.

## Тарихы
Шифахана комплексы 1986 йылда төҙөлгән.  Проект авторҙары  Г. Ю. Ратушный, Т.Е. Ералиев, О.Н..Балыкбаев, Г. Д. Джубангалиев,  Г. И. В. Сидоров. Проект өҫтөндә  шулай уҡ инженер-конструкторҙар  Е.М. Еркенов, Ж.С. Сыздыҡов, В. Я Маркус, М.В Ким эшләй. Башта комплекс территорияһы  36 гектар тәшкил иткән.

Бальнеологик шифахана  ҙур курорт комплексы,  бер нисә объекттан тора. Ҡаршы килеүселәрҙе төп корпусҡа ҡарай асыҡ колонналар теҙмәһе ҡаршы ала, уның төп бөгөлөшө төньяҡтан зоналарға бүленгән аралыҡты тоташтыра, унда спорт майҙансыҡтары, матур быуаға алып сығыусы ял итеү  аллеялары урынлашҡан

1999 йылда шифахана базаһында «Алматы — минең тәүге мөхәббәтем» тигән беренсе  ретро-фестиваль үтә.  Шифахана  1999—2009 һәм 2017 йылдарҙа сара үткәреү урыны була

2017 йылда шифахана беренсе капиталь ремонт һәм медицина ҡорамалдарын яңыртыу өсөн реконструкцияға ябыла. Алматы тарихи һәм мәҙәни объектының тарихи ҡиәфәтен һаҡлау айырым һыҙыҡ өҫтөнә алынған. Реставрациянан һуң асыу 2020 йылда  ҡаралған

## Архитектураһы
Шифахана бинаһы постмодернизм стилендә төҙөлгән. Бина оҙонлоғо буйынса һуҙылған көньяҡ фасадҡа эйә, ял итеүселәрҙең лоджиялары   горизонталь рәүештә тигеҙ урынлашҡан. Комплекс фасадының архитектураһы бинаның күләмле структураһын тәбиғи рәүештә дауам итә. Комплексты биҙәүҙә ҡиммәтле ағас тоҡомдары, гранит һәм мәрмәр кеүек тәбиғи материалдар ҡулланыла.  Фундаменты  тимер-бетон свайҙарҙан торған свая майҙандан ғибәрәт.

Төп корпустың аҫҡы ҡаттарының төҙөлөш схемаһы кәрәҙ системаһына нигеҙләнә – киҫешкән тимер-бетон аркалар планында ул өҫкө ҡаттар өсөн терәк булып хеҙмәт итә

Шифахана алдындағы биләмә бер нисә  функциональ зонаға бүленә: төньяҡтан колонналар теҙмәһе менән тотоашҡан майҙан — партер, спорт зонаһы, тымыс һәм әүҙем ял итеү зоналары. Төп корпус төҙөлөшө яғынан антисейсмик  бүлкәттәргә бүленгән.

## Тарихи һәм мәҙәни һәйкәл
2010 йылдың 10 ноябрендә  Алматы ҡалаһы әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларҙың яңы Дәүләт исемлеге раҫлана, бер үк ваҡытта ошо сәбәп менән  алдағы ҡарарҙар үҙ көсөн юғалтҡан тип таныла. Был ҡарарҙа  Алматы әһәмиәтендәге Алатау шифаханаһы ҡомартҡы статусын һаҡлап ҡала. 2014 йылда һаҡлана торған зона сиктәре  раҫлана.

## Иҫкәрмәләр