open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шәмбе

**Шәмбе** — аҙнаның йома менән йәкшәмбе араһындағы көнө. Йәһүд һәм христиан йолаһы буйынса иң һуңғы (етенсе) аҙна көнө булып тора.
Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы ла, шәмбе аҙнаның етенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның беренсе көнө.

## Календарҙа шәмбе тотҡан урын

Йәһүдилектән килгән йола буйынса, шәмбе — аҙнаның һуңғы көнө. Был килешеү Израиль һәм АҠШ-та стандарт булып тора, әммә  Европала күптәр уны аҙнаның алтынсы көнө тип һанай. Улар йәкшәмбе көндө аҙна һуңы тип иҫәпләй   

Христианлыҡ йолалары көслө булған илдәрҙә шәмбене аҙнаның етенсе көнө тип ҡарауҙы дауам итәләр. Был антик осорҙон һуңғы киҫемендәге инаныстарға ла тап килә, улар аҙна көндәрен ете классик  планета   менән бәйләгән , Ай, Марс, Меркурий, Юпитер, Венера, Сатурн).

Инглиз телле  квакерҙар ғәҙәттәгесә шәмбене «етенсе көн» һанай, мәжүсиҙәрҙең  — Saturday һүҙен танымай.

Ислам дине тотҡан күпселек  ғәрәп илдәре шәмбене аҙнаның беренсе көнө тип һанай.

## Илебеҙҙә шәмбе көн традициялары

Шәмбе — күпселек илдәрҙә ял көнө.

Урыҫ халҡы был көндө "мунса көнө" тип тә атай 

Шәмбе көн бурыс ҡайтарыу йолаһы ла булған. Батша Рәсәйендә мәктәп һәм  семинарияларҙа аҙна эсендә эш боҙған уҡыусыларға экзекуцияуткәрелә торған булған, улар *субботка* тип аталған.  Пасх буйынса етенсе аҙнала көньяҡ  губернияларҙа  киндер сәскәндәр.

Рәсәйҙә  һәм элекке СССР илдәренең ҡайһы берҙәрендә  совет осоронан (1919 йылдың 10 майынан) шәмбе өмәләре үткәрелеп килә. Был эш түләүһеҙ, ирекмәндәр тарафынан башҡарыла.  Ғәҙәттә ул яҙ көнө  йәмәғәт урындарында таҙалыҡ булдырыу, төҙөкләндереү, ағастар ултыртыу кеүек эштәр менән үткәрелә.  

1967 йылдың 7 мартынан СССР-ҙа ике көн ял иғлан ителә, шәмбе рәсми рәүештә ял көнө булып китә.

## Башҡорт халҡында шәмбе
Башҡорттар, мосолман булараҡ, йоманы аҙнаның етенсе көнө, ә шәмбене беренсе көнө тип һанаған. Дин тотоусылар өсөн был әле лә шулай. Шәмбе көн менән бәйле ҡайһы бер хөрәфәттәр ҙә йәшәп килгән. Халыҡ телендә "шәмбеләр" тигән ғибәрә бар, ул йәһүдилек динендәгеләр тигәнде аңлата


Бөгөн генә йома, иртән - шәмбе,

Береһе көнгә - урыҫ аҙнаһы,

Көндәр юрта шулай бер-бер артлы,

Асыла, ябыла ғүмер ҡапҡаһы.

***Ғ. Амантай***


## Ҡарағыҙ
* Шаббат

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Суббота // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993. 
* Иранский календарь https://www.wikizero.com/ru/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C 

## Иҫкәрмәләр
Август

**Август (Урағай)**

## Байрамдар, тантаналар
### Халыҡ-ара
* 6 август (урағай) — Херосима көнө
* 9 август (урағай) — Бөтә донъя аҫаба халыҡтары көнө
### Рәсәй
* 1 август (урағай) — Рәсәй Ҡораллы Көстәренең Тыл хеҙмәте көнө
* 2 август (урағай) — Һауа-Десант ғәскәрҙәре көнө
* 4 август (урағай) — Тимер юлсылар көнө
* 10 август (урағай) — Физкультурниктар көнө
* 11 август (урағай) — Төҙөүселәр көнө, Умартасылар көнө
* 12 август (урағай) — Хәрби-Һауа көстәре көнө
* 18 август (урағай) — Рәсәйҙең Һауа көстәре көнө
* 22 август (урағай) — Рәсәйҙең Дәүләт флагы көнө
* 23 август (урағай) — Курск һуғышында совет ғәскәрҙәре немец-фашист илбаҫарҙарын ҡыйратҡан көн
* 25 август (урағай) — Шахтерҙар көнө
* 27 август (урағай) — Кино көнө

### Башҡортостан
10 — Башҡортостан умартасылары көнө

### Мосолман
* 8 август (урағай) (2013 йыл) — Ураҙа байрамы

## Һынамыштар
* Августа аяҙ булһа, көҙ бысраҡ килер.
* Августа ураҡ ҡыҙа, һыу һыуына.
* 7 августа иртән һалҡын булһа, ҡыш иртә килер, оҙон да булыр.
* Ашлыҡ урғанда һалам шыртлап һынһа, ямғыр булыр.
Сентябрь

**Һарысай**, **сентябрь** (лат. *septem* — ете) — григориан календары буйынса туғыҙынсы ай. 30 көнлөк дүрт айҙың береһе.

## Этимологияһы
Һарысай атамаһы *[[һары]]*+*[[Ай (ваҡыт)|ай]]* һүҙҙәренән төҙөлгән. Был айҙы һары тип атайҙар, сөнки һарысайҙа үлән һәм ағастар япраҡтары һарғая.

## Байрамдар, тантаналар
### Халыҡ-ара

### Рәсәй
* 1 сентябрь — Белем көнө.

### Башҡортостан
26 сентябрь — башҡорт халҡының XVII—XVIII быуаттарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәтендә һәләк булған милләттәштәребеҙҙе хәтергә алыу һәм ҡайғы көнө. Был көндә беҙҙең ғәййәр Салауат Юлай улы батырыбыҙ вафат булған.

### Мосолман
Ислам тәҡүимендәге календарь йылы григориан календарындағынан яҡынса 10 тәүлеккә ҡыҫҡараҡ. Шуға күрә айҙар тап килмәй. Ләкин мосолман тәҡүимендә айҙарҙың һаны шулай уҡ 12-гә тигеҙ. Һижри тәҡүименең етенсе айы — Рәжәб айы. Был ай — Харам айҙарҙан. Рәжәб айы Рамаҙан айына әҙерлек башланыуы булып тора. Ҡайһы бер ғөләмә, бер йылды ағас менән сағыштыра, унда Рәжәб айы — япраҡтар өлгөрөү ваҡыты, Шәғбән айында емеш күренә, ә Рамаҙан айында кешеләр был емештәрҙе йыя башлай.

## Ваҡиғалар

### Башҡортостан
17 (28) сентябрҙә Пугачев ихтилалы башлана. Был ихтилал башҡорт халҡына яңы батырҙарҙы бүләк итә, Башҡортостан тарихында ҙур эҙ ҡалдыра.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Рәжәб
Октябрь

**Октябрь (Ҡарасай)**

Был байрам халыҡ-ара профессиональ һәм бөтәһе 54 42 ай була.

## Байрамдар, тантаналар
### Халыҡ-ара

### Рәсәй

### Башҡортостан

### Мосолман

## Иҫкәрмә
Йома

**Йома** — кесаҙна менән шәмбе араһындағы көн. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, йома аҙнаның дүртенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның етенсе көнө.

Исеме ғәрәп теленән килә. Ғәрәпсә «йома-джум’а» — «йыйылыу», «мәжлес» мәғәнәһен аңлата һәм шул көнө ҡылынған Йома намаҙына ишаралай.

## Башҡорт халҡында йома көнө
Кесе йома (кесаҙна) кисендә ҡояш байығас та, йома башлана һәм ул киләһе көндөң ҡояшы байығансы дауам итә. Шуның өсөн ул «кесе йома» тип атап йөрөтөлә, изге көн һанала.

Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм бер хәҙисендә: «Йома — Аллаһ алдындағы иң төп һәм иң бөйөк көн, хатта Ҡорбан һәм Ураҙа байрамдарына ҡарағанда ла өҫтөнөрәк, — тип әйткән. — Уның биш үҙенсәлеге бар: был көндө Әҙәм ғәләйһис-сәләм донъяға яралтыла, йома көндә Аллаһы Тәғәлә уны йәшәргә ергә ебәрә. Әҙәмдең вафат булған көнө лә — йома. Йоманың бер сәғәте бар: шул мәлдә Аллаһы Тәғәлә әҙәм балаһы Унан ни һораһа ла бирә, әгәр кеше хәрәм (тыйылған) нәмә һорамаһа. Аллаһ әмере менән Ахырызаман да йома көндө буласаҡ. Йома көндән ҡурҡмаған бер фәрештә лә, ер ҙә, елдәр, тауҙар һәм диңгеҙҙәр ҙә юҡ».

Йома көн юлға сығыр­ға, йәиһә, бер ниндәй ҙә эш эшләргә ярамай тигән һымағыраҡ тыйыуҙар ҙа һаҡланып килә. Был тыйыу тотош йома көнөнә түгел, ә йома намаҙы (төш мәле) ваҡытына ғына ҡағылышлы һәм уны нин­дәй­ҙер берәй хөрәфәт менән бәйләмәй.

### Йома намаҙы

Башҡорттар, башлыса мосолман булараҡ, йома көнө мәсеткә йома намаҙына йөрөй. **Йома намаҙы** (ғәр.صلاة الجمعة — саләт әл-жумғә) — йома көн төштән һуң, өйлә намаҙы ваҡытында уҡыла торған йәмәғәт намаҙы. Йома намаҙына барыу ир-ат өсөн мотлаҡ.

Мөхәммәт с.ғ.с. хәҙисенән: «Кем дә кем яҡшы итеп тәһәрәт алғандан һуң, йома намаҙына барып, шым ғына хөтбә тыңлаһа, бер йоманан икенсе йомаға тиклем ваҡыт эсендә ҡылынған гонаһтары артығы менән ғәфү ителер».

### «Йома» һүҙенең башҡа мәғәнәләре
Башҡорт халҡында «йома» һүҙе «аҙна» мәғәнәһендә лә йөрөй

### «Йома» һүҙе менән исемдәр, атамалар

Башҡорт исемдәре араһында «Йома» һүҙе менән яһалғандары байтаҡ. Бындай исемдәр йома көн донъяға килгән ир балаға ла, ҡыҙ балаға ла бирелә торған булған: Йомабай, Йомабикә, Йомаш

«Йома мәсете» тип аталған мәсеттәр ҙә бар.

### Һынамыштар
* Йомаға ҡаршы ямғыр яуһа, аҙна буйы яуа.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993. — 423 бит
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, «Китап», 2010

## Сығанаҡтар
* Иранский календарь https://www.wikizero.com/ru/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C 

## Иҫкәрмәләр
Америка Ҡушма Штаттары

**Америка Ҡушма Штаттары** (), ҡыҫҡаса **АҠШ** (), йәки **Ҡушма Штаттар** (, *ябай телдә* — **Америка**) — Төньяҡ Америкала урынлашҡан дәүләт. Майҙаны буйынса донъяла дүртенсе (9 518 900 км²), халыҡ һаны буйынса өсөнсө (304 млн кеше) урында тора. Баш ҡалаһы — Вашингтон.

Америка Ҡушма Штаттары төньяҡта Канада, көньяҡта Мексика менән сиктәш. Көнбайыш яры Тымыҡ океан, көнсығыш яры Атлантик океан менән йыуыла. Административ яҡтан ил 50 штатҡа һәм 1 федераль округҡа (Колумбия) бүленә.

АҠШ-ла юридик рәүештә рәсми тел юҡ.

АҠШ ҙур иҡтисад ҡеүәте, иң ҙур армия менән донъяла тәьҫир итеү үҙәге булып тора. Башҡа илдәргә мәҙәни, фән, йәмғиәт, сәйәсәт яҡтан ҙур йоғонто яһай.

## Дәүләт ҡоролошо
АҠШ Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма власть

АҠШ Президенты — ил башлығы һәм иң юғары вазифалы кешеһе.

### Суд власы

### Закондар сығарыу власы

Парламенты — АҠШ Конгрессы.

## Тарих

## Административ бүленеше

Америка Ҡушма Штаттары штаттарға, штаттар округтарға бүленәләр.

### АҠШ ҡалалары

## АҠШ-тың иң эре компаниялары


  АҠШ-тын иң эре компаниялары 
  

  


## Халыҡ һаны
* 1790 йыл — 3,9 млн кеше
* 1860 йыл — 31,4 млн кеше
* 1900 йыл — 76,2 млн кеше
* 1971 йыл — 216,8 млн кеше
* 1983 йыл — 234,2 млн кеше
* 2000 йыл — 275,6 млн кеше
* 2007 йыл — 303,3 млн кеше
* 2008 йыл — 305,1 млн кеше
* 2009 йыл — 308,0 млн кеше

## АҠШ-тың виза сәйәсәте
АҠШ-ның виза сәйәсәте донъяла иң ҡаты булып һанала.

Канада граждандары АҠШ-а 180 көнгә визаһыҙ инергә мөмкин:
* 

Ошо илдәрҙен граждандар ESTA сайт аша, 14 USD түләп 90 көнгә визаны алырға мөмкин:

Ошо граждандарға виза ESTA аша алына, ләкин биометрия паспорт кәрәк

## Рәсәйҙәге АҠШ илселеге

** АҠШ-тың Рәсәйҙәге илселеге **() — АҠШ дипломатия миссияларының береһе.

1978—1983 йылдарҙа илселектә, СССР-ҙан китеү хоҡуғын көтөп, Себер пятидесятниктары йәшәгән.

### Илселәр
СССР
* Уильям Буллит (1933—1936)
* Джозеф Эдвард Дэвис (1936—1938)
* Лоуренс Штейнгардт (1936—1941)
* Уильям Стэндли (1942—1943)
* Аверелл Гарриман (1943—1946)
* Уолтер Беделл Смит (1946—1948)
* Алан Кирк (1949—1952)
* Джордж Кеннан (1952—1953)
* Чарльз Боулен (1953—1957)
* Льюллин Томпсон (1957—1962)
* Фой Копер (1962—1967)
* Льюллин Томпсон (1967—1969)
* Джейкоб Бим (1969—1973)
* Уолтер Стессел (1974—1977)
* Малкольм Туун (1977—1979)
* Томас Уотсон (1979—1981)
* Артур Хартман (1981—1987)
* Джек Мэтлок (1987—1991)
* Роберт Страус (1991—1992)
РФ
* Томас Пикеринг (1993—1996)
* Джеймс Коллинс (1996—2001)
* Александр Вершбоу (июль 2001—2005)
* Уильям Джозеф Бёрнс (10 август 2005 — 27 июнь 2008 йыл)
* Джон Байерли (27 июнь 2008 — 15 сентябрь 2011)
* Майкл Макфол (17 сентябрь 2011 — 4 февраль 2014)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәйҙәге АҠШ илселеге сайты 
* Рәсәйҙәге АҠШ илселәре
1 ғинуар

**1 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 1-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 364 көн ҡала (кәбисә йылында 365).

 

## 
* 1788: Бөйөк Британияла инглиз телендә «The Times» гәзите сыға башлай.
* 1801: Джузеппе Пиацци беренсе астероид — Церераны аса.
* 1804: Гаити бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
* 1838: Өфөлә «Оренбургские губернские ведомости» (1865 йылдан — «Уфимские губернские ведомости») гәзите сыға башлай.
* 1909: Бөйөк Британияла беренсе пенсиялар түләнә башлай.
* 1912: Нанкинда Ҡытай Республикаһы иғлан ителә.
* 1925: Норвегияның баш ҡалаһы исеме Ослоға үҙгәртелә.
* 1932: «Башэнерго» идаралығы (хәҙер «Башкирэнерго») ойошторола.
* 1935: Төркиәлә фамилиялар индерелә.
* 1956: Судан Бөйөк Британиянан һәм Мысырҙан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
* 1966: Өфө телеүҙәге, Салауат, Бәләбәй, Күмертау һәм башҡа ретрансляция станциялары аша СССР Үҙәк телевидениеһы тапшырыуҙарын күрһәтә башлай.
* 1969: Өфөлә «Вечерняя Уфа» гәзитенең тәүге һаны донъя күрә.
* 1984: Бруней бойондороҡһоҙлоҡ ала.
* 1997: «REN TV» телеканалы эш башлай. 
* 1999: Евро ҡулаҡсаһыҙ иҫәпләшеү булараҡ индерелә.
* 2002: Евро менән ҡулаҡсаға иҫәпләшеү башлана.
* 2004: ЮНЕСКО тарафынан иғлан ителгән «Урал батыр» башҡорт халыҡ эпосының йылы башлана.
* 2007: Эвенк һәм Таймыр автономиялы округтары Красноярск крайы составына индерелә.
* 2007: Пан Ги Мун БМО-ның генераль секретаре (8-се) итеп һайлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>*
* 765: Али ар-Риза, шиғый имамы.
* 1431: Родриго Борджиа (папа Александр VI).
* 1895: Эдгар Гувер, АҠШ-тың дәүләт эшмәкәре, ФБР-ҙы ойоштороусы һәм уның 1924—1972 йылдарҙағы етәксеһе.
* 1912: Мозес Абрамовиц, АҠШ иҡтисадсыһы.
* 1914: Фәрит Яруллин, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған композитор.
* 1919: Джером Дэвид Сэлинджер, АҠШ яҙыусыһы.
* 1948: Павел Грачёв, 1992—1996 йылдарҙа Рәсәйҙең оборона министры, Советтар Союзы Геройы (1988).
* 1972: Васильев Кирилл Александрович, Рәсәй социаль эшҡыуары.
* 1987: Белова Евгения Михайловна, Рәсәй социаль эшҡыуары

## 
*<categorytree depth="0">Категория:1 ғинуарҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 1573: Малюта Скуратов, опричник.
* 1748: Иоганн Бернулли, Швейцария математигы.
* 1894: Генрих Герц, Германия физигы.
* 1931: Мартин Бейеринк, Голландия микробиологы.

## 

## Иҫкәрмәләр
Париж (мәғәнәләр)

**Париж**

* Париж — Францияның баш ҡалаһы.
* Париж — Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районындағы ауыл.
Ағиҙел (ҡала)

**Ағиҙел**  — Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайышында, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында, түбәнге ағымында — Кама йылғаһына ҡушылған ерҙән алыҫ түгел урынлашҡан. 1980 йылда Башҡорт атом электр станцияһын төҙөүселәр өсөн ҡасаба итеп төҙөлә. 1991 йылдан республика әһәмиәтендәге ҡала статусын ала. Нефтекама ҡалаһына тиклем — 45 км, Яңауыл ҡалаһы һәм станцияһына — 100 км, Өфө ҡалаһына тиклем — 250 км.

### Транспорт бәйләнеше
Ҡазан — Екатеринбург тимер юлындағы Әмзә станцияһы менән тимер юл бәйләнеше бар.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Ҡала тураһында гәзит һәм журналдар
* Ауыл менән ҡала серләшә. «Аҡ ҡалам» гәзите (Ағиҙел). 2015, 30 ғинуар.
* Моратов М. Өмөтһөҙлөккә бирелергә ваҡыттары юҡ. «Башҡортостан» гәзите, 2012, 23 ноябрь.

## Арҙаҡлы шәхестәр
* Денисламова Гөлфиә Әлфәт ҡыҙы (1963), Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, республиканың мәғариф алдынғыһы.
* Шакиров Миҙхәт Әхмәт улы (3.03.1941—21.03.2006) — Башҡортостандың хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1982—93 йылдарҙа Төҙөлөүсе Башҡорт атом электр станцияһы директоры, 1993—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте премьер-министры. Рәсәйҙең почетлы химигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы.
* Ураҙбахтин Радик Хәмзә улы (11.07.1957) — Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры, көрәш буйынса халыҡ-ара класлы судья, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Владимир Поцяпун: «Знаковое событие прошедшего года — решение вопроса о строительстве АЭС в Агидели»
Изге Валентин көнө

**Ғашиҡтар көнө (Изге Валентин көнө) — **14 февралдә бөтә донъяла үткәрелгән ғашиҡтар көнө. Был көндә яратҡан һәм ҡәҙерле кешеләргә йөрәк формаһындағы открыткалар — валентинкалар бүләк итеү ҡабул ителгән. Валентинкалар етештереүсе компаниялар үткәргән маркетинг сәйәсәте был байрамды Рәсәйгә бөтә доняъға таратты. Уның тарихы романтик мөхәббәткә бәйле.

Беҙҙең эраның 269 йылында Рим императоры Клавдий өйләнешеүҙе тыйыусы Указ сығара. Ғаилә ирҙәрҙе өйгә бәйләй, ә улар яҡшы һалдат булыу өсөн яратылған, тип иҫәпләй ул. Валентин исемле йәш христиан руханийы указды тыңламай, бер-береһен һөйгән йәрҙәрҙе йәшереп йәрәштерә. «Законһыҙ өйләнешеүҙәр» тураһында белеп ҡалған император уны язаларға һәм үлтерергә ҡуша.

Тотҡонда Валентин ваҡыт үткәреү өсөн төрмә начальнигының ҡыҙына мөхәббәт хаттары яҙа. Ауыр мәлдәр һәм үлем яҡынлашып килеүенә ҡарамаҫтан, йәштәр араһында ҡайнар мөхәббәт хистәре уяна. Хөкөм алдынан, 270 йылдың февралендә, егет ҡыҙға «Валентиндан» тип кенә яҙылған хушлашыу ҡағыҙы ебәрә. Ул аҙаҡ ғүмерлек мөхәббәт һәм тоғролоҡ символы булып китә. Күп йылдар үтеү менән Валентиндың көлөн Римдәге Изге Плаксидис сиркәүенә ерләйҙәр, ә ҡапҡаларын «Валентин — ҡапҡалары» тип атай башлайҙар. Һуңғараҡ сиркәү уны изгеләр рәтенә индерә, ә ғашиҡтар үҙҙәренең яҡлаусыһы сифатында ҡабул итә.

Был көн бөгөн дә онотолмаған, киреһенсә, халык, бигерәк тә йәштәр араһында киң тарала. Ғашиҡтар көнөндә, йола буйынса, бер-береһен һөйгәндәр бүләктәр бирешә, "валентинка"лар менән алмаша.

Изге Валентин байрамының сәскә эмблемаһы — ҡыҙыл рауза. Сөнки, антик легенда буйынса, ҡыҙыл рауза мөхәббәт аллаһы Афродита арҡаһында барлыҡҡа килгән, имеш. Алиһә үҙенең яраланған һөйгәне янына йүгергәндә, аҡ рауза ҡыуағына баҫа һәм энәләренә аяғын йәрәхәтләй. Уның илаһи ҡаны сәскәне ҡыҙыл төҫкә буяй.

## Һылтанма

* Всемирный Самый большой Валентин 
* Символы и традиции дня святого Валентина. 
* Әлфиә Әйүпова әҙерләгән материал ҡулланылды.
Татар теле

**Татар теле** — татар халҡының милли теле, Татарстан Республикаһының дәүләт теле. Төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ-булғар төркөмсәһенә ҡарай.
Морфологик тибы буйынса агглютинатив телдәр иҫәбенә инә.

Татар телендә 3 диалект айырыла: үҙәк (урта яки казан), көнбайыш (мишәр), көнсығыш (себер татарҙары диалекты).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Татар теленең һүҙлеге
* Татар әлифбаһы
* Һүзләр яҫҫылыгы
* Татар телендә йырҙар
Өршәк

**Өршәк** () — Башҡортостандағы йылға, Стәрлебаш районында башлана.

Башҡортостандың Стәрлебаш, Миәкә, Стәрлетамаҡ, Ауырғазы, Дәүләкән, Шишмә, Өфө райондары аша аға. Өфө ҡалаһының көньяғында Ағиҙелгә һул яҡтан ҡушыла.

Оҙонлоғы 193 км, бассейнының майҙаны 4230 км².

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З. Шәкүров. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997.

## Һылтанмалар
*
Ҡатыҡ

**Ҡатыҡ** (, , , , , , , , , ) — әсетелгән һөттән эшләнгән эсемлек.
thumb|250 px|Ҡатык

## Әҙерләнеше
Айыртылмаған һөттө ҡайнатып, +40&nbsp;°C тиклем һыуыталар, шунан өҫтөнә ойотҡо (һалҡын ҡатыҡ) ҡоялар. Йылы урында 6-8 сәғәттә әҙер була.

Ҡатыҡ(ойотҡан)— башҡорт халҡының төп һөт аҙыҡтарының береһе.
Башҡорт халҡының тормошон малсылыҡтан башҡа күҙ алдына ла килтереп булмай. Һыйырлы көнөң -һыйлы" тигән мәҡәл тап шуны һөйләй ҙә. Һөт ризыҡтарын халыҡ ололап « аҡ» тип тә атай. "Аҡ"ты түгеү, әрәм-шәрәм итеү, тәләфләү -оло гонаһтарҙан һаналған һәм һанала. Ит-һөт ризыҡтары -башҡорттарҙың элек-электән төп ризыҡтары булған.Ә был продукттар тиҙ боҙола. Шуға ла, халыҡ быуаттар төпкөлөнән уларҙы һаҡлау серҙәрен, ысулдарын бөртөкләп йыйып килгән.

### Төрҙәре
# Бешкән һөттән ҡатыҡ-айыртылған һөттө ҡайнатып сығараһың. 20-30°С-ҡа тиклем һыуынғас, ойотмос ҡушып тыныс ҡына урынға ҡуяһың. Урыны артыҡ һыуыҡ та, артыҡ йылы ла булырға тейеш түгел. 8-12 сәғәт үтеүгә ҡатыҡ әҙер була. Был ҡатыҡ сей ҡатыҡтан ҡуйыраҡ була. Еләҫ урында бындай ҡатыҡ 3-4 көн сөсөлөген һаҡлай ала. Унан ары әсе ҡатыҡҡа әүерелә. Оҙағыраҡ ҡайнатҡанда һөттөң төҫө бер аҙ ҡыҙғылт булып китә.Ундайҙың ҡатығы ҡыҙғылыраҡ та, тағы ла ҡуйыраҡ та була.
# Сей ҡатыҡ-сей һөт (ҡайнамаған) ойоғандан барлыҡҡа килә. Шыйығыраҡ була. Шулай уҡ, еләҫ урында 3-4 көн эсергә яраҡлы һаҡлана ала. Тик унан ҡорот эшләп булмай.
# Әсе ҡатыҡ-бешкән һөттән эшләнгән ҡатыҡ 3-4 көндән һуң әсей башлай. Уны ҙур һауытҡа йыя бараһың.Иң уңайлыһы, дөрөҫө — ағас батман. Ул йүкәнән эшләнә. Бындай һауытта ҡатыҡ өҫтәп файҙалы матдәләр ала, һәйбәт һаҡлана. Эсенә ағас бешкәк ҡуйыла. Көн һайын, ә иң һәйбәте, көн эсендә бер нисә тапҡыр бешкәк менән болғатып тороу. Берҙән, өҫтөнә пәрҙә ултырмай. Икенсенән, ҡатыҡтың төйөрҙәре яйлап яҙыла бара.
# Эркет — эсе ҡатыҡтан барлыҡҡа килә.Оҙаҡ ултырыуҙан, күп бешеүҙән әсе ҡатыҡ яҙыла, төйөрҙәре бөтә.Был инде ҡорот эшләү өсөн әҙер ризыҡ булып тора. Эркеттән эшләнгән айран туҡлыҡлы, һыуһынды һәйбәт ҡандыра. Юлда алып йөрөүгә йәтеш. Эркет ашҡа тәмләткес, күп сирҙәрҙән дауа: ашҡаҙан-эсәкте паразиттарҙан таҙарта, аппетиты аса, организмды һәр төрлө шештәрҙән(шулай уҡ, яман шештәрҙән дә) һаҡлай, һалҡын алдырғанда, тире боҙолғанда дарыу булып тора.
## Һылтанмалар
* Башкирская кахня
Инглиз теле

**Ингли́з теле**,  — Британияла, АҠШ-та, Австралияла һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә рәсми тел, БМО-ның алты рәсми теленең береһе.

380 миллион кеше өсөн инглиз теле туған тел булып тора, ә 1,135 миллион кеше өсөн икенсе тел булып тора.

## Ҡылым һөйкәлештәре
Инглиз телендә ҡылымдың өс һөйкәлеше бар:
#бойороҡ һөйкәлеше (Imperative mood). Мәҫәлән: *Help me! * Ярҙам ит миңә!
# Хәбәр һөйкәлеше. Мәҫәлән: *It will not take him long to translate this text.*, *Does it usually take you long to get home? *, *It took him an hour and a half to translate this text.*, Тексты тәржемә итеү өсөн, уның 1,5 сәғәт ҡулланылды. 
# Теләк һөйкәлеше

## Ҡылым
Инглиз телендә ҡылымдар бүленәләр :
* * Төҙөлөү буйынса * —  ябайға, яһалмаға, ҡушмаға. *Ябай ҡалымдар* префикстар һәм суффикстарһыҙ була. *Яһалма ҡылымдар * ябай ҡылымдарҙан барлыҡҡа килә, префикстар  (мәҫәлән, un-, re-, dis-) йәки суфикстар (мәҫәлән, -ize, -ify, -en) ҡушып. *Ҡушымта ҡылымдар* төрлө структуралар ҡушылып төҙөлә.
* *Ҡылымдар артынан тултырыусы булмау йәки булыу* — күсемле һәм күсемһеҙ.

* *Үҙенең * **II** *и* **III** *форма төҙөү буйынса* — дөрөҫ һәм яңылыш
Һәр ҡылым 4 формалы :

## Эйәртеүле ҡушма һөйләм
Эйәртеүле ҡушма һөйләм инглиз телендә баш һәм эйәрсән һөйләмдәрҙән тора. Мәҫәлән: * He says that they know english well .*

## Инглиз теленең замандары

## Дөрөҫ булмаған ҡалымдар исемлеғе

## Алфавит
Латин алфавитында нигеҙләнгән һәм 26 хәрефтән тора.
6 хәреф һуҙынҡы өндө белдерә: A, E, I, O, U, Y.
20 хәреф тартынҡы өндәрҙе билдәләй: B, C, D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, W, X, Z.

  Алфавит 
  


  


## Диграфтар
# sh = [ʃ], «shine» [ʃajn]; 
# zh = [ʒ], «Zhukov» [ʒukov] ;
# ch = [tʃ], «China» [çajnə];
# kh = [χ], «Kharkov» [xarkov]
# th = [ð] йәки [θ],башҡортса Ҙ «the» [ðe], «think» [θiŋk] башҡортса Ҫ.

## Иҫкәрмәләр
Ай тотолған төндә (фильм)

**«Ай тотолған төндә»** () — Мостай Кәрим әҫәре буйынса 1978 йылда төшөрөлгән нәфис фильм, тарихи драма.

## Ролдәрҙә
* Гөлли Мөбәрәкова — *Тәңкәбикә*
* Советбек Джумадылов — *Дәрүиш*
* Наталья Аринбасарова — *Шәфәҡ*
* Чаробек Думанаев — *Аҡйегет*
* Дилором Камбарова — *Зөбәржәт*
* Димаш Ахимов
* Нуржуман Ихтымбаев

## Фильм төшөрөү төркөмө
* Сценарисы: Владимир Валуцкий
* Режиссёры: Барас Халзанов
* Операторы: Виктор Осенников
* Композиторы: Мурад Кажлаев
* Рәссамы: Виктор Тихоненко

## Һылтанмалар
* 
* «Кино-Театр. РУ» сайтында фильм тураһында мәғлүмәт
Татарҙар

**Татарҙар** () — Рәсәй Федерацияның Волга-Урал буйында йәшәгән төрки халыҡ. Күпселек өлөшө Татарстанда һәм Башҡортостанда, шаҡтай өлөшө Рәсәйҙең башҡа өлкәләрендә йәшәй.

## Халыҡ төркөмө

Татар халҡы бүленә.
* Иҙел татарҙары
** Ҡазан татарҙары

## Дин
Татарҙарҙың күпселеге мосолман-сөнниҙәр. Милләт вәкилдәре араһында көсләп суҡындырылған өлөш тә бар: керәшен татарҙары, нуғайбәктәр. Шул уҡ ваҡытта фәндә «Был халыҡтар көсләп суҡындырылмаған, электән христиан динен ҡабул иткән» тигән ҡараш та бар.

## Этногенез
Татар халҡының килеп сығышы тураһында фәндә 3 төп концепция йәшәй.

;Иҙел-Урал концепцияһы
Уның буйынса татарҙың килеп сығышының төп нигеҙе — болғарҙар һәм төркиләшкән ерле Фин-Уғыр халҡы. Ә. Вәлиди, Х. Ғәбәши, М. Зәки, Ф. Урмансы х. б. ғәлимдәр Болғарҙарҙың килеп сығышында иң боронғо осорҙан билдәле күсмә Скиф, Сармат, Алан һәм башҡаларҙың ҡатнашы бар тип иҫәпләйҙәр.

;Татар-Монгол концепцияһы
Был концепция Көнсығыш Европаға татар-монгол ҡәбиләләре менән бергә күсеп килеп, ерле ҡыпсаҡтар менән ҡушылып һәм Алтын Урҙа дәүләтендә Ислам динен ҡабул итеп татар мәҙәниәтен һәм дәүләтселеген барлыҡҡа килтергәндәр тигән ҡарашҡа нигеҙләнә. Был ҡараш ҡайһы бер урыҫ, башҡорт, сыуаш ғәлимдәре Н. А.Мәзитов, В. Ф. Кахавский, В. Д. Дмитриев, Н. И. Егоров, М. Р. Федотов һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан.

;Төрки-Татар концепцияһы
Был концепция татар халҡының килеп сығышында болғарҙар менән бергә Ҡыпсаҡ дәүләте берләшмәләренә кергән халыҡтар ҡатнашыуына ҙур урын бирә.

Татар халҡының милли тарихының төп үҫеш дәүере Алтын Урҙа осорона тура килә. Был ваҡытта урындағы Болғар һәм Ҡыпсаҡтар менән Төрки ҡәбиләләргә ҡушыла. Төрки нигеҙҙә уртаҡ әҙәби тел барлыҡҡа килә.

## Тормош һәм көнкүреш

Татарҙарҙың тормош һәм көнкүрештә иң мөһим урын тотҡан тотҡан шөғөлдәре: игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ һәм һунарсылыҡ.

## Диаспора
Хәҙерге көндә татарҙар бөтә донъяла йәшәй тип әйтергә була. Алманияла, Финляндияла, Польшала, Литвала, Эстонияла татарҙар күп.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан Республикаһының татар тарихи-мәҙәни үҙәге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Закиев М. З. *История татарского народа (Этнические корни, формирование и развитие). — М.: ИНСАН, 2008. — 560 с. ISBN 978-5-85840-013-4

## Һылтанмалар
* 
* Долгов В. В. Кто такие татары? Сайт «Исторический документ», 28.12.2018
* Этноним «татар» — успешный конструкт XIX в.
Оло Эйек (Һаҡмар ҡушылдығы)

**Оло Эйек** — Башҡортостандағы йылға, Йылайыр районында башлана.

Башҡортостандың Йылайыр, Ейәнсура, Күгәрсен райондары, Ырымбур өлкәһе аша аға. Һаҡмарға уң яҡтан ҡушыла.

## Географик белешмә

Оҙонлоғо 341 км, бассейнының майҙаны 7 670 км².. Йылайыр платоһы буйлап ағышында йылға ярҙары текә, йырғыланып бөткән ҡаяларҙан ғибәрәт. Йылға тамағы диңгеҙ кимәленән 133 м.

Башҡортостандың Йылайыр районы,Йылайыр платоһы буйлап, Кананикольский ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышҡа 12 км алыҫлыҡта, Ейәнсура районы, Күгәрсен районы буйлап, шунан Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы буйлап аға.

Йылға ирегән ҡар һыуы иҫәбенә тулылана. Йылға тамағынан 36 км алыҫлыҡта уртаса йыллыҡ һыу тотоноу (секундына)- 56,8 м³/с — 61 м³/с..

Оло Эйек ҡушылдыҡтары: Кесе Эйек — уң ҡушылдығы, Инәк, Оло Һүрәм- һул ҡушылдыҡтары.

Мораҙым тарлауығында шул уҡ исемдәге тәбиғи парк ойошторолған.

## Ҡушылдыҡтары
*(тамағынан алып ара км)*

* 14 км: Әселе (Оло Эйек ҡушылдығы) (һул)
* 38 км: Өҫкәлек (һул)
* 55 км: Дубовка (уң)
* 58 км: Оло Һүрәм (уң)
* 58 км: Старосейка (уң)
* 70 км: Бурунча (һул)
* 78 км: Ташлы (Оло Эйек ҡушылдығы) (уң)
* 89 км: Үрген (һул)
* 109 км: Һаҙ (йылға) (һул)
* 151 км: Күгәрсен (йылға) (һул)
* 163 км: Инәк (Оло Эйек ҡушылдығы) (һул)
* 165 км: Кукруй 3-й (һул)
* 171 км: Сабаҡлы (уң)
* 174 км: Наҡаҫ (уң)
* 186 км: Үрге Утар (һул)
* 201 км: Майҡы (Оло Эйек ҡушылдығы) (һул)
* 210 км: Көсөклө (Оло Эйек ҡушылдығы) (уң)
* 220 км: Кесе Эйек (уң)
* 229 км: Тасса (уң)?
* 242 км: Ыуары (Оло Эйек ҡушылдығы) (уң)
* 252 км: Оло Ҡушйылға (уң)
* 252 км: Кесе Ҡушйылға (Оло Эйек ҡушылдығы) (уң)
* 257 км: Ямашлы (Оло Эйек ҡушылдығы) (уң)
* 264 км: Әүәшле (Оло Эйек ҡушылдығы) (һул)
* 277 км: Бирҙәш (һул)
* 298 км: Ҡыуалат (һул)
* 310 км: Финагениха (уң)
* 319 км: Калмычиха (уң)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
* А. А. Чибилёв «Природа Оренбургской области. (Часть I. Физико-географический и историко-географический очерк)». Оренбургский филиал Русского географического общества. Оренбург, 1995. — 128 с.

## Һылтанмалар
* Большая российская энциклопедия  
* Вода РФ. Научно-популярная энциклопедия
* 
*
Каруанһарай (төркөм)

**Каруанһарай** — башҡорт музыкаль эстрада—фольклор төркөмө, 1989 йылда ойошторола; тәүге сығышын 1990 йылдың 6 мартында Өфө дәүләт сәнғәт институтының ҙур залында яһай. Был төркөмдө туплау фекерен әле ике йыл элек үк институттың фольклор бүлегендә уҡыған Вилдан Яруллин, Артур Туҡтағоловтар күтәреп сыға. Һуңынан уларға Мәхмүт Нәҙершин, Әмир Тойғонов, Рәсүл Ҡарабулатов, Ғилман Ҡашҡаровтар ҡушыла.

«Карауанһарай»ҙың тәүге ҙур концерты 1991 йылда «Нефтселәр» мәҙәниәт һарайында үтә. Шул уҡ йылда ул Грозный ҡалаһында Бөтә Рәсәй йәштәр эстрада төркөмдәре конкурсында лауреат исеменә лайыҡ була.

1992 йыл Алматыла «Азия тауышы» фестивалендә төркөм дипломант була.

1994 йылда төркөм Төркиәлә үткән Бөтә донъя йәштәр фестивалендә ҡатнаша. Гастролдәрҙә Силәбе, Пермь, Төмән, Ырымбур өлкәләрендә, Татарстан һәм Чечен республикаларында була.

1995 йылдан башлап ансабль Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.

## Һылтанмалар
* 
* Сайт фолькроно-эстрадной группы «Каравансарай» (урыҫса)
Ҡаҙаҡ теле

**Ҡаҙаҡ теле** (баш.лат. **Qazaq tele**, , قازاق ءتىلى) —  ҡаҙаҡ халҡының милли теле, Ҡаҙағстан Республикаһының дәүләт теле. Шулай уҡ Ҡаҙағстан менән күрше булған Рәсәй Федерацияһы өлкәләрендә, Ҡырғыҙстанда, Тажикстанда, Төркмәнстанда, Үзбәкстанда, Афғанстанда, Иранда, Ҡытайҙа, Монголияла, Паҡстанда, Төркиәлә һ. б. таралған
Төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ-нуғай төркөмсәһенә ҡарай. Морфологик тибы буйынса агглютинатив телдәр иҫәбенә инә.

## Донъя кимәлендә
Донъяла ҡаҙаҡ телендә һөйләшеүселәр һаны 16 миллиондан ашыу; Башҡортостан Республикаһында — 4 меңдән ашыу (2010). Ҡарағалпаҡ һәм нуғай теленә яҡын. Боронғо ҡыпсаҡ ҡәбиләләре теленә барып тоташа. Әҙәби ҡаҙаҡ теле 16 быуатта үҫешә башлай, ҡаҙаҡ йәнле һөйләү теле һәм Урта Азия төрки теле нигеҙендә 19 быуаттың икенсе яртыһында тулыһынса формалаша. Ҡаҙаҡ теленең аныҡ ҡына диалект бүленеше юҡ.

## Һөйләштәре

Ҡаҙағстанда 4 һөйләш төркөмөн айырып йөрөтәләр:
* көнсығыш
* көнбайыш
* үҙәк‑төньяҡ
* көньяҡ

Ҡаҙаҡ теле фонетикаһы өсөн, башҡорт телендәге кеүек үк, палаталь гармония хас, сағыштырыу: *ҡаҙаҡса «жазушыларымыз» — башҡортса «яҙыусыларыбыҙ»*; [с] һәм [ж] тартынҡылары башҡорт телендәге [ш] һәм [й] тартынҡыларына тура килә, сағыштырыу.: *ҡаҙаҡса «бас» ба[с] — башҡортса «баш» ба[ш]; «жақсы» [ж]аҡсы — «яҡшы» [йа]ҡшы* һ.б. Ҡайһы бер ғәрәп һәм фарсы сығанаҡлы һүҙ яһаусы аффикстар *(‑кар/‑кер, ‑ғар/‑гер, ‑кор, ‑паз* һ. б.) төрки сығанаҡлы нигеҙҙәрҙән яңы һүҙҙәр яһауҙа ҡулланыла: *«iскер» (эшлекле), «арбакеш» (ылаусы), «бiлiмпаз» (ғалим)* һ.б.

## Морфологияһы
Морфологияла башҡорт телендәге бергәлек, ниәт-маҡсат һәм ҡорал мәғәнәләрен белдереүсе «менән» бәйләүесе ‑мен/‑пен һәм ‑менен/‑пенен аффикстары аша бирелә, улар параллель ҡулланыла: ҡаҙаҡса «атпенен» һәм «атпен» — башҡортса «ат менән», «менiменен» һәм «менiмен» — «минең менән». Юҡлыҡ формалары башҡорт телендәге «түгел» модаль һүҙенә тура килгән «емес»(ҡырғ. «эмес», үзб. «эмас») киҫәксәһе менән бирелә, сағ.: ҡаҙаҡса «қарт емес» — башҡортса «ҡарт түгел» һ.б.

## Һүҙлек составы
Ҡаҙаҡ теле һүҙлек составы нигеҙендә дөйөм төрки лексикаһы ята; ғәрәп, иран, урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар. Синтаксиста сифат ҡылым, хәл ҡылым менән төҙөлгән конструкциялар киң ҡулланыла. 1929 йылға тиклем яҙыу ғәрәп яҙмаһы нигеҙендә, 1929 йылдан алып латиницала, 1940 йылдан кириллицала башҡарыла. Хәҙерге ҡаҙаҡ алфавиты 42 хәрефтән тора.

## Әҙәбиәт
* Кайдаров А. Т. Казахский язык //Языки мира. Тюркские языки. Бишкек, 1997.
Ҡырмыҫҡалы

**Ҡырмыҫҡалы** — топоним.

* Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл, район үҙәге.
* Ҡырмыҫҡалы (Стәрлетамаҡ районы) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
* Ҡырмыҫҡалы (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
Ubuntu

**Ubuntu** (әйтелеше: «убу́нту») – иң таралған Linux дистрибутивтарының береһе.

Зулу теленән тәржемә иткәндә "убунту" һүҙе "кешелеклелек" тигәнде аңлата. Ubuntu Debian GNU/Linux проектынан килеп сыҡҡан. (Беренсе Ubuntu сығарылышы – 2004 йылдың 20 октябре)

Аҙаҡҡы Ubuntu сығарылышы - 2010 йылдың 10 октябрендәге 10.10 (Maverick Meerkat) өлгөһө. 
Ғәҙәттә 6 ай һайын яңы өлгөһө сыға.
Ubuntu-ның төп ойошторыусоһы һәм спонсоры — Марк Шаттлворҫтың Canonical Ltd ойошмаһы.
Күп телле, түләүһеҙ. 
Эшләүе өсөн 256 мегабайт RAM һәм дискта 3 Гигабайт буш урын кәрәк.

Дистрибутив:
* OpenOffice.org офис пакеты, 
* Mozilla Firefox Интернет браузеры 
* GIMP Графика мөхәррирләүсеһе.

Live-CD (Компьютерға ҡуймайынса эшләргә була) технологияһы менән ойошторолған.

## Варианттары

Был Linux дистрибутивтың үҙ варианттары ла сыға башланы - Xubuntu, Runtu, һ.б.
* UbuntuME (Möselman Edition)  тураһында ла әйтергә кәрәк. Был йыйынтыҡта мосолмандар өсөн бик күп программалар бар.

## Ubuntu тураһында
* www.ubuntu.com
* www.ubuntu.ru
* download ubuntu
Итерзен

thumb|right|Museum Uetersen

**Итерзен** () — Германиялағы ҡала.

Координаталары -	53° 41′ т. к. 09° 40′ кс. о.

Беренсе телгә алыу - 1234

Майҙаны 	- 11,43 км²

Диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклеге - 1-18 м

Халҡы 	- 17 865 кеше (2006)

Тығыҙлығы - 1563 кеше/км²

Ваҡыт бүлкәте 	- UTC+1, йәй UTC+2

Телефон коды 	- +49 4122

Почта индекстары - 25436

Автомобиль коды - PI
## Сайты
Uetersen
Аҡҡоштар

**Аҡҡош, ҡаңғылдаҡ аҡҡош** () — һыу ҡошо.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Йәш саҡта-һорғолт көрән, ҙурайғас-бөтә ҡауырһындары ла ап-аҡ. Йөҙгәндә муйынын туры тота. Күҙҙәре һәм аяҡтары ҡыҙыл, суҡышы ҡыҙғылт һары. Тауышы яңғырауыҡлы: «Ҡаңҡ» йәки «ҡаң-ға». Ярҙары ҡамышлы ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Үлән, төрлө орлоҡ, иген менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ҡуйы ҡамышлыҡтарҙа. 4—6 бөртөк аҡ йомортҡа һала.

Ҙур ҡоштар, кәүҙәләре 150 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта, ауырлығы 12 кг-ға ҡәҙәр. Кәүҙәһе һуҙынҡы, муйыны оҙон. Ҡаурыйҙары аҡ төҫтә. Башы уртаса ҙурлыҡта. Аяҡтары ҡыҫҡа, бармак араһындағы йөзү ярылары ҙур. Йәш ҡоштарҙың томшоҡтары алһыу төҫтә, осо ҡара. Ыҫылдауыҡ акҡоштоң кәүҙәһе, муйыны оҙон, ҡыҙғылт һары томшоҡ төбөндә ҡалынайған ҡара урыны бар. Һары моронло аҡҡош тәбәнәк формаһы һәм ҡыҫҡа муйыны менән айырылып тора, томшоҡ төбө һары. Аҡҡоштар бер миҙгелдә һорғолт-зәңгәр төҫтәге 5-9 ҙур йомортҡа һала. Һыу үҫентеләре, шулай уҡ бөжәктәр һәм уларҙың ҡурсаҡтары, селәүсендәр, ҡабырсаҡар, балыҡтар менән туҡланалар.
Башҡорттарҙа изге ҡош тип иҫәпләнелә. Уны ауларға ярамай. Ҡарғышы ҡаты була, тиҙәр.

## Төрҙәре
* Аҡҡош
* Бөҙрә аҡҡош
* Ҡара аҡҡош
Алабуға

**Алабуға** (, ) — бәләкәй йылға балығы; сәнеске ҡанатлылар төркөмөнә ингән йәшкелт ала тәнле, ҡыҙыл ҡанатлы, һырты сәнескеле йыртҡыс балыҡ.

## Алабуға тураһында легенда
Алабуға төрки халыҡтарҙа тотем балыҡ, шул иҫәптән башҡорттарҙа ла аласыбар үгеҙ йәки һыйыр. Башҡорттарҙың ырыу- ҡабилә этнонимында ла осрай. Аласыбар — Аҡбуҙат менән бергә һыу төбөнән сыҡҡан мал төҫө. Легендаларға ҡарағанда, Һәүбән артына боролоп ҡарағас, кире һыуға төшөп китеүсе, һәм унда балыҡҡа әүерелеүсе малдарҙың бер төпкөмө кире балыҡҡа әүерелә.

## Һынамыштар
Яҙ көнө балыҡ тотҡанда алабуға менән юрыш күберәк тотолһа, бойҙай, арпа, арыш уңыр.

## Иҫкәрмәләр
Аҡ

**Аҡ** - төҫ

Башҡорттарҙа аҡ сафлыҡ,изгелек, яҡтылыҡ образы.
Аҡ һүҙе башҡорт телендә бына нисек ҡулланыла:
* Аҡһаҡал — хөрмәт ҡаҙанған ихтирамлы оло кеше
* Аҡ уй - изге уй
* Аҡ өй - ҡунаҡ өйө
* Аҡ донъя - рәхәт донъя
* Аҡ йылан - йыландар батшаһы
* Аҡ бабай - ололау һүҙе
* Аҡбәйел - яҡшы күңелле кеше
* Аҡ бәпәй итеү - баланы иркәләү, һөйөү һ.б.

Һүҙбәйләнештәр күрһәтеүенсә, аҡ һүҙе ысынлап та яҡшы тойғолар менән бәйле. Мифологияларҙа аҡ һүҙе булған заттар изге кешегә бәхет килтереүсе, уны ҡурсалаусы итеп һүрәтләнә. Мәҫәлән: аҡ йылан алдына яулыҡ һалһаң ул мөгөҙөн һала. Шул мөгөҙҙө тотҡан, күргән кеше бәхетле була тип ышаныу әле лә йәшәй.
Аҡ менән бәйле бик күп тыйыуҙар ҙа бар: аҡты, йәғни һөт- ҡатыҡты, түгергә, сәсергә, тапарға ярамай; аҡ йыланда, аҡҡошто үлтерергә ярамай.

Төш юрауҙарында ла "аҡ тун кейһәң һөйөнөрһөң, аҡ әйбер алһаң ҡыуанырһың" тип юрағандар.

Килеп сығышы яғынан аҡ боронғо ҡомартҡыларҙағы төрки аҡ һүҙе менән бәйле. 
## Әҙәбиәт
* Фирҙәүес Хисамитдинова. Башҡорт мифологияһы.
1 (һан)

**1** **(бер)** - **[[0 (һан)|0]]** менән **[[2 (һан)|2]]** араһындағы натураль һан.

## Математикала

Математикала, һәр-бер бер   x \, өсөн:

## Технология
Бинар системаһында ҡулланыла

## Фән
Водородтын атом һаны - бер
Арыҫлан

thumb|right|Арыҫлан
**Арыҫлан** () — ҙур һөтимәр йыртҡыс төрө, пантералар төркөмөнөң ҙур бесәйҙәр ярым ғаиләһенә ҡарай. Арыҫландар башлыса Африкала йәшәй. Шулай уҡ боронғо арыҫландар Азияла көн итә. Юлбарыҫ менән бер рәттән әлеге көндә йәшәүсе иң ҙур бесәй булып тора, ҡайһы бер ата арыҫландарҙың ауырлығы 250 кг тәшкил итә.

Борон арыҫландарҙың таралыу өлкәһе күпкә киңерәк булған. Урта быуаттар башында арыҫлан Африканың бөтә территорияһында , Яҡын Көнсығышта, Иранда һәм хатта Европаның көньяғында ла осраған. Төньяҡ һәм Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостанда ул ғәҙәти йыртҡыс булған. Әммә кешенең эҙәрлекләүе һәм йәшәү мөхите тарайыу арҡаһында хәҙер Африкала Сахаранан көньяҡҡараҡ ҡына һаҡланып ҡалған. Азияла бәләкәй генә популяция Һиндостандың Гуджарат штатындағы Гир урманында бар.
Юлбарыҫ

**Юлбарыҫ** () — пантералар төркөмөнөң ҙур бесәйҙәр ярым ғаиләһенә ҡараған ҡара һыҙыҡлы, ҡыҙғылт һары төҫтәге һөтимәр эре йыртҡыс йәнлек; бик ҙур йыртҡыс урман хайуаны. Ул Көнсығыш һәм Көньяҡ Азияла йәшәй.

Юлбарыҫ, арыҫлан менән бер рәттән, әлеге көндә йәшәүсе иң ҙур бесәй булып һанала. Юлбарыҫ иң ҙур йыртҡыс йәнлектәргә инә, ауырлығы буйынса аҡ һәм һоро айыуҙарҙан ғына ҡалыша.

Һәр йыл 29 июлдә Халыҡ-ара юлбарыҫ көнө билдәләнә. Уның маҡсаты — донъя йәмәғәтселеген был хайуандарҙың юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булыуы тураһында киҫәтеү һәм уларҙы артабан һаҡлау ысулдары тураһында мәғлүмәт биреү.

## Иҫкәрмәләр
Һайыҫҡан

**Һайыҫҡан, һауыҫҡан, һайыҫҡаҡ** (, )— ҡарғалар төрөнән булған, оҙон ҡойроҡло матур ҡош. Кәүҙәһе, арҡаһы, ҡанаттары һәм ҡойроғо йәшкелт-ҡара; ҡорһағы, яуырындары аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Бөтә кешегә билдәле.

Яңғырауыҡлы итеп шыҡырыҡлай йәки «ҡыйййҡ-ҡыйййыҡ» тип ҡысҡыра. Һирәк ағаслы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡ, ултыртылған урман һыҙаттарында, кеше торлағы булған урындарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәрҙе, ваҡ ҡоштарҙың йомортҡаларын һәм балаларын, кеше ташлаған аҙыҡ ҡалдыҡтарын ашай. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған.
Ояһы ағас баштарында йәки ҡыуаҡтарҙа була.Ҡуйы ботаҡтар араһында ҡоро сыбыҡтарҙан оя яһай. Ояны эстән балсыҡ, йөн менән һылай, төбөнә ҡоро үлән түшәй. Көрән таптар менән сыбарланған 5-7 бөртөк зәнгәрһыу йәшкелт йомортҡа һала. Ваҡ йәнлектәр, ашлыҡ бөртөктәре, орлоҡ һәм емештәр менән туҡлана. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерһә, ваҡ ҡоштарҙың ояларын туҙҙырып бер, аҙ зыян итә.

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Сорока 
* Ишбирҙин Э. Ф. Башҡортостан ҡоштары.
Төлкө

**Төлкө** (; ) — эттәр ғаиләһенә ҡараған ослораҡ моронло, оҙон ялбыр ҡойроҡло йыртҡыс йәнлек. Төлкө һөтимәр хайуан. Оҙонлоғо 60-90 см, ҡойроғо 40—60 см, ауырлығы 6—10 см. Төлкө ҡыҙыл төҫтә була.

Урманлы далала, далала йәшәй. Төрлө аҙыҡ менән туҡлана. Тәүлек буйы, бигерәк тә кисен әүҙем.

Тороғоу ваҡыты — ғинуар-март. Йөклөлөк ваҡыты 52-56 көн, 4-6 бала килтерә, һирәк кенә — 12. Көҙөн ғаилә тарҡала, төлкө ояһын ташлап берәҙәк йөрөй.

Урманда йәшәгән төлкөнөң ғүмере ҡыҫҡа, өс йыл тирәһе генә, һирәк осраҡтарҙа ете йыл йәшәүе мөмкин. Кеше ҡарап үҫтергән төлкөләрҙең 25-әр йылға тиклем йәшәүҙәре мөмкин.

## Төлкө ғаиләһе
Төлкө йәйен өңөндә йәшәй. Балаларын инә һәм ата төлкө бергәләп тәрбиәләй. Тәүҙә улар балаларына үлтерелгән хайуандарҙы, ә унан яраланған, ә аҙаҡ тере хайуандарҙы алып ҡайта. Шулай итеп, оло төлкөләр балаларын табышты үҙҙәренә ауларға өйрәтә. Көҙөн ғаиләләр тарҡалғас, ҡыш көнө яңғыҙ тереклек итә башлай. Улар сысҡан һәм умыртҡалы хайуандар менән туҡлана.

## Таралыуы
Төлкө киң таралған: бөтә Европа, Төньяҡ Африка (Мысыр, Алжир, Марокко, төньяҡ Тунис), Азияның ҙур өлөшө (төньяҡ Һиндостан, көньяҡ Ҡытай). Төньяҡ Америкала арктик зонанан алып Мексика ҡултығы ярҙарына тиклем.
Төлкө Австралияла климатлаштырыла.

## Халык әйтһә, хаҡ әйтә…
* Төлкө ҡыуҙым — тотторманы, ҡуян ҡыуҙым — еткермәне.
* Эт алған төлкөлә һын булмаҫ. 
* Төлкө ҡойроғо менән, түрә бойороғо менән.
* Туҡал ҡатын төлкө булыр, уны алған көлкө булыр.(Туҡал ҡатын - көндәштәрҙең иң кесеһе).
* Ҡарт төлкө (хәйләкәр кешегә әйтәләр)

## Иҫкәрмәләр
Ҡыҙыл төҫ

**Ҡыҙыл** — төҫ. Ҡыҙыл төҫлө спектр тулҡыны спектрҙа иң ҙурыһы.
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Болан

**Бола́н** () — ҡуш тояҡлы, тармаҡ мөгөҙлө, көйөшлө эре хайуан.
ҡуш тояҡлылар отрядының боландар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.

## Таралышы
Евразияла, Төньяҡ Америкала, Төньяҡ‑көнбайыш Африкала таралған.
19 быуаттың 1‑се яртыһына тиклем барлыҡ Башҡортостан (Көньяҡ) Уралы буйлап таралған була, 1941—42 йылдарҙа «Башҡорт» ҡурсаулығы биләмәһенә Алтайҙан килтерелгән 39 хайуан ебәрелә, улар климат шарттарына уңышлы яраҡлаша. Ҡыраҡа һәм Уралтау һырттарының япраҡлы, ҡатнаш урмандарында һәм тау далаларында тереклек итә.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 240 см, мундаһының бейеклеге 155 см, ауырлығы 300 кг, инә зат вағыраҡ. Төҫө йәйен ерәнһыу‑көрән, ҡышын — һорғолт йәки көрән, өҫкө ирене, ҡорһағы, аяҡтары һәм ҡойроҡ эргәһе «көҙгөһө» аҡ төҫтә. Башы ҙур, оҙонса, асығыраҡ төҫтә, ата М. тармаҡлы мөгөҙлө (9 тармаҡҡа тиклем), улар март—апрель һалына, яңылары июлгә үҫеп сыға. Ҡолаҡтары ҙур, овал формала. Муйыны ҡыҫҡа, аҫ яҡтан оҙон төк м‑н ҡапланған. Аяҡтары оҙон, тояҡтары киң. Ҡойроғо 15 см.

## Үрсеүе
Полигам. Енси яҡтан 15—16 айҙа өлгөрә. Тимгелле 1, һирәк осраҡта 2 быҙау тыуҙыра. 15—16 (һирәк осраҡта 20) йыл йәшәй.

## Йәшәйеше
Башлыса иртән һәм кисен туҡлана. Үлән һәм ағас‑ҡыуаҡ үҫемлектәр, лишайниктар, бәшмәктәр, ҡышын — ағас ҡабығы, бесән, имән сәтләүеге менән туҡлана. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Болан культы

## Иҫкәрмәләр
Айыу һымаҡтар

**Айыу һымаҡтар** () — ауыр кәүҙәле, ҙур башлы, оҙонса томшоҡло, йыуан ҡыҫҡа аяҡлы, биш бармаҡлы ҡеүәтле аяҡтарының бөтә табанына баҫып йөрөүсе имеҙеүсе йыртҡыс йәнлектәр ғаиләһе (142). 

Башҡа хайуандарҙан мыҡты кәүҙәһе менән айырыла. Айыуҙар бөтә нәмәне ашаусы йәнлек. Ағасҡа яҡшы үрмәләүсе, йөҙөүсе, йүгереүсе, артҡы аяғында баҫып бер аҙ атлай белеүсе хауан. Ҡойроғо ҡыҫҡа, тәне ҡуйы оҙон йөн менән ҡапланған, ишетеү һәм еҫ һиҙеү һәләте ныҡ үҫешкән. Һүнарға кистән, йә иһә таң алдынан сыға. Ғәҙәттә кешенән ҡурҡа, шулай ҙа кеше өсөн хәүефле булыуы мөмкин. Ҡорт сығыуына иғтибар итмәй.

Рәсәйҙә  уларҙың 3 төрө йәшәй: һоро айыу, аҡ айыу (!) һәм аҡтүш айыу. 

**Һоро айыу**, Ҡырымдан тыш, Рәсәйҙең бөтә биләмәләрендә урмандарҙа осрай. Массаһы 300 кг-ға еткән был йәнлек бөтә аҙыҡты ла ашай, ҡышын йоҡоға тала. 

**Аҡ айыу** Арктикала йәшәй. Был — иң эре йыртҡыс, ата айыуҙар 800 кг-ға етә. Аҡ айыуҙар бик шәп йөҙә һәм сума, нигеҙҙә тюлендәр һәм балыҡтар менән туҡлана. 

һоро айыуҙың да, аҡ айыуҙың да балалары бик бәләкәй булып тыуа, массалары 1 кг самаһы була.
thumb|left|Айыу
Айыу һоро төҫтә була. Төньяҡта йәшәүсе айыуҙар — aҡ төҫтә.
Барыс

**Барыс, барыҫ, ирбис, ирбис-бесәй** () — Бесәй һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған ҡара сыбар һары төҫлө эре йыртҡыс һөтимәр йәнлек; Үҙәк Азия тауҙарында йәшәй торған эре ҡырағай бесәй төрө.

## Иҫкәрмәләр

thumb|left|Барыс
Ҡайын

**Ҡайын** — ҡайын һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты, беше аҡ туҙ ҡабыҡлы, эре япраҡлы ағас.

## Таралышы
Яҡынса 70 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙа таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Бейеклеге 20 метрға етә. Апрель-май айҙарында сәскә ата, емеше август-сентябрҙә өлгөрә.

## Биологик яҙма

Яҡтылыҡ ярата, йомортҡа йәки кире йомортҡа формаһындағы сатырлы, 40—150 йәшкә еткән япраҡ ҡойоусы ағас, һирәгерәк ҡыуаҡ. Олоно аҡ төҫтә (кәрлә ҡайын ҡыҙғылт‑көрән төҫтә), тармаҡлы, бейеклеге 0,2—20 м. Япраҡтары сиратлы, һаплы, ябай; ромб, йомортҡа, һирәгерәк йомро формалы, бысҡылы йәки тешле ситле. Сәскәләре күркһеҙ, бер енесле, оҙон һырғаларҙа. Һеркә (ата) һырғалар йәй башынан ботаҡ остарында үҫешәләр һәм ҡышлайҙар, яҙ көнө сәскә аталар һәм һары төҫтәге «һеркә осоралар». Йәшел төҫтәге ҡыҫҡа емешлек (инә) һырғалары ҡыҫҡа үренделәрҙәге бөрөләрҙән барлыҡҡа килә. Апрель-июндә япраҡ ярған ваҡытта сәскә ата. Емеше — ярылы ҡырпыуы булған ваҡ, ялпаҡланған сәтләүек, йәй аҙағында, көҙөн өлгөрә.

## Ареал һәм төрҙәре
Һалбыр ҡайын ҡайын һәм һыу айырғыстарҙың ҡатнаш урмандарында; аҡ ҡайын — һаҙланған уйһыулыҡтарҙа; Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һәм Салауат районында ғына осраған реликт кәрлә ҡайын гипна һәм сфагнум һаҙлыҡтарында, һирәк ҡарағас урмандарында һәм тау тундраһында үҫә; тәпәш ҡайын һирәкләп ҡыуаҡлыҡ‑сфагнум һаҙлыҡтарында һәм тау тундраһында осрай; кәкре ҡайын тауҙарҙың ярым яланғас бүлкәтендә кәкре ағастарҙан торған урмандар барлыҡҡа килтерә.

Ҡайын төньяҡ ярымшарҙа таралған.

## Ҡайынды ҡулланыу
Үҙағасы мебель сәнәғәтендә, яғыулыҡ итеп һәм активлаштырылған күмер алыу өсөн, йәш ботаҡтары миндек һәм һепертке әҙерләү өсөн ҡулланыла. Япраҡтары, бөрөләре, дегете медицинала файҙаланыла, ҡайын һутын поливитаминлы эсемлек итеп ҡулланалар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Туҙ
* Туҙаяҡ

## Әҙәбиәт
* Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области / Под ред. А. Л. Буданцева и Г. П. Яковлева — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — С. 167. — 700 экз. — ISBN 5-87317-260-9. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Һылтанмалар
*
Яҡын Көнсығыш

thumb|right|Яҡын Көнсығыш
**Яҡын Көнсығыш** *([[Ғәрәп теле|ғәр]]. شرق أدنى‎‎, [[Фарсы теле|фарс]]. خاور نزدیک, [[Иврит|йәһ]]. הַמזרח הַקָרוֹב‎, [[Төрөк теле|төр.]] Yakın Doğu)* — Көнбайыш Азиялағы һәм Төньяҡ Африкалағы регион исеме. Был исем европалылар тарафынан иң яҡын күрше көнсығыш регионына бирелгән.

Төп халыҡ: ғәрәптәр, фарсылар, төрөктәр, курдтар, йәһүдиләр. Халыҡтың ҙур өлөшө — мосолман, ләкин Яҡын Көнсығыш христианлыҡтың сыҡҡан урыны. Яҡын Көнсығыш Европанан һәм Американан Азияға юл булып тора.

Климат ғәҙәттә ҡоро, бер нисә ҙур йылға бар һәм һуғарыу өсөн ҡулланыла. Нефть күп табылған төбәк.

## Яҡын Көнсығыштағы дәүләттәре
* Ираҡ
* Ливан
* Израиль
* Иордания
* Сүриә
* Төркиә
* Ҡыбрыз
* Йемен
* Оман
* Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
* Иран
* Ҡатар
* Бахрейн
* Мысыр
* Кувейт
* Сәғүд Ғәрәбстаны
Һоро

**Һоро** — ҡыҙыл, йәшел һәм күк төҫтәрҙең бер төрлө миҡдарҙа ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән төҫ.

Төркөм:Төҫ
Шыршы

**Шыршы** Picea ырыуына ҡараған ылыҫлы ағас. Был ырыуға 35 тирәһе ылыҫлы, мәңге йәшел ҡарағай ғаиләһенә ингән, ағастар бар. Ул ағастар Ерҙең төньяҡ урта климат зонала һәм тайгала үҫә. Шыршы 20 — 60 метр оҙонлоҡтағы ҙур ағас. Ҙурайып үҫкән ағастарҙа ботаҡтар спираль формаһында урынлаша ала, шыршының сатыры конус формаһына оҡшаш. Япраҡтары, йәғни энәләре, шыршы ботаҡтарында спираль рәүешендә махсус төптәрҙә урынлашалар. Әйтеп кителгән энә 4 — 10 йылдан һуң ҡойола, ҡайолғандан һуң төптәре тороп ҡала. Шыршының төп тармыры насар үҫешкән. Уның ян тамырҙары тупраҡтың өҫкө ҡатламына яҡын урынлаша, шуға күрә көслө елдәр ҡайһы саҡта шыршы ағастарын төбө-тамыры менән аҡтарып ташлай.

Шыршыны ҡайһы бер тәнкәле ҡанатлылар (күбәләк кеүектәр) личинкаларын ашатыу өсөн ҡулланалар.

Ғалимдар көнбайыш Швейцария тауҙарында 9 550 йыллыҡ шыршыны тапҡандар, был шыршы иң ҡарт тере ағастарҙың береһе тигән фараз бар.

## Ареал

Шыршы яланғас орлоҡто үҫемлектәр вәкиллегенә ҡарай. Шаршы урмандары Рәсәйҙә бик ҙур майҙанды алып тора. Шыршы — күләгәгә сыҙамлы тоҡом. Ул тик туҡлыҡлы матдәләргә бай булған дымлы тупраҡта яҡшы үҫә.

Шыршының иң күп таралған төрө *европа шыршыһы*, йәки *ябай шыршы* (Picea abies), ошо төр урта Европала, Финляндияла, бөтә Себерҙе солғап алған, Урал яғынан Рәсәйҙең Европа өлөшөндә таралған.

Көнсығыш Себерҙә, Уралда һәм уларға яҡын территорияларҙа *себер шыршыһы* (Picea obovata) үҫә.

Кавказда *көнсығыш шыршы* (Picea orientalis) таралған.

Рәсәйҙең далалы өлөшөндә *аҡ шыршы* (Picea glauca) үҫә.

Шыршының ҡалған төрҙәре Ҡытайҙа, себерҙә һәм Төньяҡ Америкала осрай.

## Ағас материлдары

Шыршы ҡағыҙ етештергәндә мөһим материал булып тора, унан эшләнгән кағыҙ бик сыҙамлы була, сөнки уның уҙағасындағы көпшәләре оҙон. Шыршы тағы ла төҙөлөштә ҡүлланылған ағас булып хисаплана, унан төҙөлөштә ҡулланған материалдар эшләйҙәр (таҡта һ.б.), һәм ағас самолёттарҙа, музыкаль инструменттарҙа ҡулланалар.
Шыршынан эшләнгән төҙөлөш материалдары сереп бармай, һәм ағастың үҙендә бөжәктәр булмағанлыҡтан, уны төҙөлөштә ҡулланырға тәҡдим итәләр. Әммә ләкин ул ныҡ сыҙамлы материал түгел, еңел һына.

## Аҙыҡ-түлек һәм медицина
Орлоҡтары урман ҡоштарына һәм тейенгә, сысҡанға ем булып тора.
Шыршынан медицинала ҡулланылған эфир майҙары һәм шыршы скепидарын етештерәләр.

Элек башҡорттар шыршының сайырын һағыҙ итеп сәйнәгәндәр.
Шыршының энәләрендә күп күләмдә С витамины бар.

## Башҡа төр ҡулланыу

Шыршының сайырынан канифоль, ағасынан метил спирты, уксус, дегет эшләйҙәр.

Төньяҡ Америкалағы индеецтар шыршының нәҙек тамырҙарынан кәрзин ишкәндәр.

Был ағас ҡышын да йәйен дә йәшел булғас, баҡсасылыҡта (парктарҙа) ултырталар. Юл ситендә ел ҡамау, иген яландарында ҡар тотоу өсөн ултырталар. Яңы йыл байрамында (раштыуа) шыршыны христандар өйгә индереп биҙәйҙәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҡ шыршы

## Иҫкәрмәләр