open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡыуыш

**Ҡыуыш** — күсмә тормош менән йәшәгән башҡорттарҙың ваҡытлыса торлағы. Волга буйы, Көнсығыш Европа (ике яҡлы ҡыйыҡлы), Көнбайыш Себер һәм Урал (конус формаһындағы) халыҡтарында таралған булған. 

Ҡыуыштыр йәки ике яҡлы ҡыйыҡлы йәки конус формаһында булған. Улар тура килгән ағастарҙан: ҡайындан, уҫаҡтан, ҡарағайҙан ҡоролған.

Ике яҡлы ҡыйыҡлы ҡыуыштың һөлдәһе (каркасы) өҫтө-өҫтөнә һалынып бәйләнгән 2—3 пар урҙанан, арҡыры һалынған горизонталь һәм вертикаль оҙон ботаҡтарҙан торған; конус формаһындағы ҡыуыш   3 йәки 4 йыуан (оҙонлоғо 4 метр тирәһе, бер яҡ осо уртаға ҡаратып бөгөлөп бәйләнгән) һәм 10—15 нәҙек урҙаларҙан эшләнгән. Ҡыуыштың ҡыйыҡ ролен ағас ҡайырыһы, туҙ, транса, үлән, кейеҙ үтәгән.

Ҡыуыш ныҡлы булһын өсөн, уның аҫ яғын баҫрау һәм кәҫ менән тығыҙлап баҫтырғандар, бау йәки  тал сыбығы менән  бәйләгәндәр, ян-яғынан ҡоршап ҡуйғандар.

Торлаҡҡа инер урынды кейеҙ шаршау, таҡта йәки рамға тарттырылып нығытылған туҙ менән ҡаплағандар. Ҡыуышта, күпселек осраҡта, ер иҙән ҡалдырылған, унда үлән, кейеҙ, балаҫ йәйгәндәр. Ҡайһы ваҡыт таҡта иҙән дә түшәгәндәр.

Ике яҡлы ҡыйыҡлы ҡыуыштар - Башҡортостандың төньяғында һәм көнбайышында,  конус формаһындағылар Урал аръяғы, үҙәк һәм көньяҡ райондарҙа таралған булған. 

Һуңғараҡ Ҡыуыштарҙы  бесән, ураҡ мәлендә төҙөгәндәр, шулай уҡ быҙауҙарҙы, бәрәстәрҙе ябып ҡуйыу өсөн дә, аҙыҡ-түлекте һаҡлау өсөн дә тотонғандар. Кешеләр уны томра ваҡытта  эҫенән һаҡланыу өсөн дә ҡорғандар.

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанма
* * 
* http://natalvital.livejournal.com/471551.html
Танаис (кинотеатр)

**Танаис** — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһындағы кинотеатр. Ҡаланың иң боронғо кинотеатры. Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.

## Тарихы
1903 йылда Новочеркасск ҡалаһындағы Платовский проспектында Кондратова йортонда «Патэ» кинотеатры асыла, ул Париждан килтерелгән «Ф. и Э. Патэ» француз компанияһы техникаһы менән йыһазландырылған була. Кинотеатр тәүге исемен ошо кампания хөрмәтенә ала ла инде. Урындағы казак ҡатын Евдокия Петровна Кондратова бинаны махсус рәүештә кинотеатр өсөн төҙөтә. Был бина ҡалала тик кинотеатр бинаһы итеп төҙөлгән беренсе йорт була, уның тарихи әһәмиәте лә шунда.

1914 йылдың йәйендә һәм көҙөндә кинола хәрби тематика бик популяр була, урындағы матбуғатта йыш ҡына ошондай белдереүҙәр осрай: «Патэ» электро-биографында «билдәле кинемо-артист В. Гаррисон ҡатнашлығында „Демон менән көрәш“ картинаһы бара», йәки, «Патэ» — «Спартак, гладиаторҙар юлбашсыһы», «Клеопатра һәм Антоний» кеүек ҙур тарихи картиналар күрһәтеп", Новочеркасскта уңышлы конкурентлыҡ итә.

Иң тәүҙә кинотеатр бинаһы эргәһендә балкон була. Беренсе ҡатта һул яҡтан галантерея магазины була, ә уң яҡтан — бөҙрәхана. Подвалында шарап мөгәрәбе урынлашҡан була. Бөтә XX быуат дауамында бина туранан тура тәғәйенләнеше буйынса ҡулланыла, унда башҡа бер ниндәй ҙә магазиндар булмай. Кинотеатрҙың бары тик исеме генә үҙгәрә — 1927 йылда «Патэ» кинотеатры «Темп» тип үҙгәртелә, артабан — «III Интернационал», «Советский», «Комсомолец» һәм инде 90-сы йылдарҙа — «Танаис».

2000-се йылда бина ремонтҡа ябыла, ә 2010 йыл башында һатыуға ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кинотеатр «Танаис»  // Novocherkassk.net
Таганрог металлургия колледжы

**Таганрог металлургия колледжы** — ҡара металлургия өлкәһендә белгестәр әҙерләүсе Ростов өлкәһе «Таганрог металлургия техникумы»(ГБПОУ РО «ТМТ») дәүләт бюджет һөнәри колледжы Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы Петр урамында урынлашҡан. Йорт объект төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. 124-се бойороҡ (31.12.02).

Адресы: Таганрог ҡалаһы, Петр ур., 40.

## Тарих
Таганрог металлургия техникумы 1939 йылдың 21 июнендә асылған. Уның производство базаһы-Таганрог металлургия заводы.

1939—1940 уҡыу йылына техникумға 90 кеше ҡабул ителә. Бында түбәндәге һөнәрҙәргә уҡытҡандар: прокат етештереү техник-металлург әҙерләү, электр йыһаздары техник- электриктар һәм металды ҡырҡып эшкәртеү буйынса техник-механиктар әҙерләү. Сергей Матвеевич Шевченко — техникумдың беренсе директоры.

Немец оккупацияһы аҫтында 1941—1943 йылдарҙа техникумы йорто емерелгән, һуғыштан һуң бында яңыртыу эштәре үткәрелгән.

Беренсе сығарылышта 1945 йылда 14 белгес була. 1951 йылда техникумда киске бүлек асыла.

1992 йылда Таганрог металлургия техникумы колледжға әйләндерелә. Хәҙерге ваҡытта унда металлургия һәм промышленность, граждандар биналарын электр менән йыһазлау өлкәһендә юғары квалификациялы белгестәр әҙерләйҙәр. Көндөҙгө уҡыу бүлегендә 338 кеше (2016) уҡый. Техникум директоры — Любовь Николаевна Лизогуб.

## Колледж йорто
Элекке Округ суды бинаһындағы техникум йорто
Колледж бинаһы Петров урамы, урамы Добролюбов тыҡрығы менән киҫешкән урында тора. Өс ҡатлы йорт Таганрог тарих һәм архитектура ҡомартҡылары реестрына индерелгән. Йорт барокко стилендә төҙөлгән. Проект авторы-архитектор C. В. Загоскин. Йорт 1878 йылда төҙөлгән һәм бер аҙҙан унда Таганрог Округ судын урынлаштырғандар. Яңы бина ҡалала беренсе өс ҡатлы итеп төҙөлгән йорт булған.

1976 йылда Добролюбов тыҡрығы яғынан төп йортҡа алты ҡатлы төкәтмә өҫтәп һалғандар. Бында лаборатория, уҡыу кабинеттары һәм спорт залы урынлашҡан.

## Әҙәбиәте
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000.

## Һылтанмалар
* Таганрог ул. Петровская, 40 
* Таганрогский металлургический техникум
* Таганрогский металлургический колледж
Ейән

**Ейән** — ҡыҙыңдың йәки улыңдың улы; башҡорт ғаиләһендә ейәнде йәки ейәнсәрҙе белдереүсе термин.
«Ейән» башҡорттарҙың антропонимдарына ҡарай.

Башҡорттарҙа был термин менән бәйле ике компоненттан (тамырҙан) торған күп кенә ирҙәр исемдәре барлыҡҡа килгән: Ейән+бай (внук + богач), Ейән + бирҙе (внук + дал), Ейән + бәк (внук + господин) һ.б. Шулай уҡ ике компоненттан торған ҡатын-ҡыҙҙар исеме лә бар: Ейән + бикә (внучка + госпожа).

Башҡорт телендә Ейән, Ейәнсура, Ейәнғол, Ейәндыуан, Ейәнсары, Ейәнембәт һ. б. исемдәр һаҡланған. Боронғо
йола буйынса, әсәһенең ауылында тыуған балаға «е й ә н» һүҙе менән исем ҡушылған. Ул бала әсәһенең ауылына ҡарата ейән бала булған (улар ейән ҡыҙ, ейән ул тип аталған).
Ике тамырҙан торған исемдәр, күпселек осраҡта, әсәй яғынан булған бер затта бирелеүсән булған. 

Шулай уҡ «ейән» һүҙе менән бәйле атамалар: Башҡортостандың көньяғында Ейәнсура районы; ошо уҡ районда сыҡҡан
«Ейәнсура таңдары» гәзите.
«Ейәнсура таңдары» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ейәнсура районының Иҫәнғол ауылында аҙнаһына 2 тапҡыр — шаршамбы һәм шәмбе сыға.

## Мостай Кәрим. Ейән — йәш арыҫлан

Ейән — йәш арыҫлан. Бар ҡеүәте
Тимер тырнағында.
Атаһы — йөк аты. Бар мөлкәте
Алтын тояғында.

Олатаһы — терпе. Уның инде
Хәле аяныслы:
Тырпайырға торған энәләре —
Барлыҡ таянысы.

1970

## Һылтанма
* Вестник Челябинского государственного университета. 2009. № 5 (143).
* Филология. Искусствоведение. Вып. 29. С. 96-98.

## Әҙәбиәт
* Никонов, В. А. «Личное имя — социальный знак» / В. А. Никонов // Наука и жизнь. — 1967. — № 12.
* Материалы по истории Башкирской АССР. Ч. 1. — М. ; Л., 1936.
* Кусимова, Т. Х. «Из истории личных имен башкир» / Т. Х. Кусимова // Личные имена в прошлом, настоящем и будущем. — М., 1970.
* Гумилев, Л. Н. «Древние тюрки» / Л. Н. Гумилев. — М., 1967.
* Бикбулатов, Н. В. «Башкирская система родства» / Н. В. Бикбулатов. — М., 1981.
* Малахов, И. З. «Имена от А до Я» / И. З. Малахов, С. С. Фарахов. — Уфа, 2006.
* Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
## Иҫкәрмәләр
Иҫке Теләкәй

**Иҫке Теләкәй** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Теләкәй ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Иҫке Теләкәй — гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы. 1724 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусы Таҡталасыҡ түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип (һуңыраҡ - Таҡталасыҡ) улусы составына керә.

1870 йылда мәсет (1811 йылдан билдәле), мәктәп, ике һыу тирмәне эшләгән. 1905 йылда 2 тирмән, бакалея кибете, хужалыҡ магазины, мәсет теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 80 башҡорт; 1816 йылда — 270 башҡорт; 1834 йылда — 379 башҡорт; 1848 йылда — 418 башҡорт; 1870 йылда — 373 башҡорт; 1912 йылда — 630 башҡорт йәшәй.
 

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Чөгәнә

**Чөгәнә** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Чөгәнә күле буйында, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Чөгәнә — ҡырғыҙ ырыуы татарҙарының ауылы. 1745 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Ябалаҡ түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.

ХХ быуат башында мәсет (1832 йылдан билдәле), мәктәп, икмәк пристане теркәлгән. 1905 йылда 2 тирмән, бакалея кибете, хужалыҡ магазины, мәсет теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 148 башҡорт; 1816 йылда — 107 башҡорт, 91 типтәр; 1834 йылда — 148 башҡорт, 120 типтәр; 1859 йылда — 527 башҡорт; 1870 йылда — 542 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп бар.

## Иҫкәрмәләр
Аланғазар

**Аланғазар** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Сарман районындағы ауыл. Аланғазар ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Аланғазар йылғаһы буйында, Сарман ауылынан көнсығышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Аланғазар — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла улусы составына керә.

1870 йылда мәсет һәм мәктәп, 1896 йылда 2 мәсет һәм мәҙрәсә теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны 1930 йылдан — Сарман районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 94 йән башҡорт, 34 типтәр, 22 яһаҡлы татар; 1816 йылда — 142 башҡорт, 36 типтәр, 16 татар; 1834 йылда — 251 башҡорт, 30 типтәр, 28 татар; 1870 йылда — 404 башҡорт, 175 типтәр, 176 татар йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Ҡарамалы (Аҙнаҡай районы)

**Ҡарамалы** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай районындағы ауыл. Ҡарамалы ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урыны
Ауыл Стәрле йылғаһы буйында (Сарсаз бассейны), Аҙнаҡай ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡарамалы (Ҡарамалыйылға) — юрмый ырыуы башҡорттарының ауылы. XIX быуат башында Әсей ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнә. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенең Юрмый улусына ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ (аҙаҡ Сумараҡ) улусы составына керә.

1889 йылда мәсет, 2 һыу тирмәне; ХХ быуат башында 2 бакалея кибете, 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны, 1930 йылдан —Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — Аҙнаҡай районы составына керә.

## Халҡы
1816 йылда ир енесле 67 йән башҡорт; 1834 йылда — 222 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Аҡтанышбаш

**Аҡтанышбаш** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Аҡтанышбаш ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Аҡтанышбаш — гәрәй ырыуы татарҙарының ауылы. 1744 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусы Әжәкүл түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Таҡталасыҡ (Шәрип) улусы составына керә.

1847 йылдан ауылда мәсет булыуы билдәле, 1870 йылда уның ҡарамағында мәктәп теркәлә. 1905 йылда һыу тирмәне, икмәк магазины эшләгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

Коллективизация осоронда ауылда «Аҡтанышбаш» колхозы ойошторола (1950 йылдан — «Урал» колхозы, 1958 йылдан — «Үҙәк» колхозы составында).

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 140 башҡорт; 1834 йылда — 299 башҡорт; 1848 йылда — 330 башҡорт; 1902 йылда — 333 башҡорт; 1912 йылда — 305 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Юғары Яхшый

**Юғары Яхшый** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Юғары Яхшый ауыл биләмәһе административ үҙәге.

## География
Сикия йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 41 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Юғары Яхшый — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVIII быуаттың 1-се яртыһында нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.

1905 йылда мәсет (1854 йылдан билдәле, ә 1867 йылдан уның ҡарамағында мәктәп эшләй), икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 89 башҡорт, 15 типтәр; 1816 йылда — 101 башҡорт; 1859 йылда — 148 башҡорт; 1912 йылда — 476 башҡорт, 69 типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Пелёнкино күле

**Пелёнкино күле ** (башҡа сағанаҡтарҙа **Пилёнкино**, **Тоҙло күл**) — Аҙау ҡалаһынан көньяҡтараҡ 10 км һәм Аҙау диңгеҙенә ҡойған Кагальник йылғаһынан ярты саҡрым тирәһе йырыҡлыҡта урынлашҡан. Ошо йылғаның иҫке үҙәне (ерик). Тоташып торған ең формаһында. Күлгә иң яҡын тораҡ — Аҙау районының Платоно-Петровка ауылы.

## Тарихы

1780 йылда дворянин һәм тәьминәтсе (12 класслы провиантмейстер) Яков Петрович Пеленкинға Аҙау янынан ер бүлеп бирелә. Хәҙерге ваҡытта был ерҙә Пеленкин нигеҙләгән Петровское ауылы ултыра. Ул мәлдә, тап ошо ерҙә Аҙау ҡалаһынан Кубань аша Кавказға оло юл үткән була. Ә үҙенең йортон Пеленкин күл эргәһендә төҙөтә.

Бер ваҡыт, помещик күл һыуының шифаһы тураһында белеп ҡала. Крәҫтиәндәр уға, аттарҙы күлдә йөҙҙөрһәң, бар сирҙәренән дә дауалап була икәнен һөйләйҙәр.

XX быуаттың беренсе яртыһынан күлдең даны тирә яҡҡа тарала башлай.1923 йылда ғалимдар күлдең ләменә тикшеренеү үткәрәләр.
Һөҙөмтәһе шаҡ ҡатыра: сифаты, дауалау һәләте менән бындағы ләм донъялағы данлыҡлы сығанаҡтарҙан һис тә ҡалышмай икән.

1925 йылда «Тоҙло күл» («Солёное озеро») курорты эшләй башлай. Унда 20 ванна ултыртыла. Үҙендә электростанция эшләй. Һыу үткәргес ҡуйыла. Пациенттар өсөн ике корпус төҙөлә.Санаторийҙа бер ыңғайҙан 120 кеше дауалана алған.

Аҙауҙағы крайҙы өйрәнеү музейендә ХХ быуат баштарынан гәзит киҫентеләре һәм реклама биттәре һаҡланып ҡалған.
1928 йылғы рекламала ошондай яҙыу һаҡланған: «Курорт ишектәре бөтә төр сирлеләр өсөн дә асыҡ.Ләм менән дауаланғанда ентекле итеп аңлатмалар, күрһәтмәләр бирелә. Урында аҙыҡ продукттары осһоҙ. Иҫ китмәле саф дала һауаһы».

Бында быуындарҙы, тире ауырыуҙарын, рахит һәм түлһеҙлектән дауалағандар. Тик был санаторий дүрт йыл ғына эшләй ҙә, аҙаҡ ябыла.

## Һүрәтләү

1940-сы йылдарҙа күлдең ярҙары сағыштырмаса текә, бейеклектәре 1 м тирәһе була. Күлдең тәрәнлеге 1 м-ҙан артмай.
 
Төбөндәге ләме йомшаҡ ҡына майланып тора. Ҡарараҡ төҫтә, көкөртлө водород еҫе сығып тора. Ҡалынлығы 40-50 см самаһы. Унан аҫтараҡ,1,5-2,0 м тирәһе ҡатлам булып һорғолт төҫтәге ләм ята.

Яҙғыһын күл йылғаларҙағы ташҡын һыуҙар менән тулыланып ҡала..

Ләмендәге тоҙҙар Груз күленекенән (Грузское озеро) әҙерәк. Шулай ҙа, Пелёнкин күле дауалау һәләтлегенә эйә. Шул уҡ ваҡытта, күп кенә профессиональ врачтар күлдең шифаһына шикләнеп ҡарайҙар.

Һуғыштан алдағы йылдарҙа санаторийҙың үҙ ашханаһы булған. Әле унда туризм яйға һалынмаған. Шулай ҙа, күл туристарҙың яратып килгән урыны. Бигерәк тә, Мәскәүҙән, Санкт-Петербургтан һәм Прибалтиканан киләләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Азовский курорт «Солёное озеро» // «Донской временник»
Чат (Татарстан)

**Чат** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Әтәс ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Шәбеҙ йылғаһы бассейнында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Чат — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй (аҙаҡ Семиостровная) улусы составына керә.

1905 йылда 2 ел тирмәне, икмәк магазины, 3 бакалея кибете, мәсет (1829 йылдан билдәле) теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 234 башҡорт; 1816 йылда — 303 башҡорт; 1834 йылда — 448 башҡорт; 1859 йылда — 351 башҡорт; 1870 йылда — 784 башҡорт; 1905 йылда — 480 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Башланғыс мәктәп, клуб бар.

## Иҫкәрмәләр
Ирмәш (Татарстан)

**Ирмәш** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Ирмәш — гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы. XVIII быуатта нигеҙләнгән.11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусы Әжәкүл түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип (аҙаҡ Таҡталасыҡ) улусы составына керә.

1848 йылда мәсет теркәлгән. Ауылда Николаевтың поташ заводы эшләгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

Коллективизация осоронда ауылда «Үрләч» колхозы ойошторола, ул 1950 йылдарҙа «Урал» колхозы, ә 1958 йылдан — «Үҙәк» колхозы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 62 башҡорт; 1816 йылда — 76 башҡорт; 1834 йылда — 128 башҡорт; 1859 йылда — 85 башҡорт; 1912 йылда — 232 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Ахун (Татарстан)

**Ахун** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Аҡкүҙ ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Башҡортостан Республикаһы сигендә, Аҡтаныш ауылынан көньяҡҡа табан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Ахун — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. 1747 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.

ХХ быуат башында мәсет (1831 йылдан уның ҡарамағында мәктәп эшләй), икмәк магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

Коллективизация осоронда ауылда «Ҡыҙыл Сөн» колхозы ойошторола, 1950 йылдарҙа ул эреләтелгән «Гранит» колхозы, ә хәҙерге ваҡытта «Ярыш» колхозы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 76 башҡорт, 38 типтәр; 1834 йылда — 33 башҡорт, 52 типтәр, 5 керҙәш башҡорт (йәнәйҙәр); 1870 йылда — 322 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Юғары Гәрәй

**Юғары Гәрәй** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Чалманарат ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Юғары Гәрәй (Яңы Гәрәй) — Гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы. XIX быуат башында нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусы Таҡталасыҡ түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Таҡталасыҡ (аҙаҡ Шәрип) улусы составына керә.

1905 йылда һыу һәм ел тирмәне, икмәк магазины, мәсет (1848 йылдан билдәле) теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

1929 йылда ауылда «Ирек» колхозы ойошторола, ул 1950 йылда Тельман исемендәге колхоз, ә хәҙерге ваҡытта — «Ағиҙел» ауыл хужалығы кооперативтары берекмәһенә составына керә.

## Халҡы
1816 йылда ир енесле 66 башҡорт; 1834 йылда — 63 башҡорт; 1848 йылда — 65 башҡорт; 1870 йылда — 93 башҡорт; 1905 йылда — 143 башҡорт; 1912 йылда — 169 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Шәрләрәмә

**Шәрләрәмә** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Минзәлә йылғаһы буйында,  Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Шәрләрәмә — байлар ырыуы татарҙарының ауылы. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.

ХХ быуат башында мәсет, мәктәп, һыу тирмәне, 2 икмәк магазины, 2 бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны, 1930 йылдан Сарман районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — йәнә Сарман районы составында составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 215 башҡорт; 1848 йылда — 468 башҡорт; 1870 йылда — 776 башҡорт; 1902 йылда — 401 ир затлы башҡорт йәшәй. 

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Ирмәш

**Ирмәш** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Ирмәш (Башҡортостан) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Ирмәш (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
Таганрог комбайн заводы

## Заводтың исемдәре
* 1915—1922 йылдар — **Рус — Балтика снаряд заводы**
* 1922—1924 — **Таганрог механика заводы**
* 1925—1926 — **Таганрог инструменттар заводы**
* 1927—1948 йылдар — **И. Сталин исемендәге Таганрог инструменттар заводы № 65**
* 1948—1986 йылдар — **Таганрог комбайн заводы**
* 1986—1993 йылдар — **Таганрог комбайн заводы ПБ**
* 1996 йылдан алып — **ААЙ «Таганрог комбайн заводы»**

## Завод тарихы

### Таганрог заводын төҙөү
1915 йылдың майында Рус-Балтика караптар төҙөү һәм механика акционерҙар йәмғиәте, Таганрог ҡалаһының 177 дисәтинә ерен һатып алып, шунда Ревелдән (хәҙерге Таллин) үҙ заводтарының береһен, Прибалтиканы немецтар баҫып алыуҙан ҡурҡып, Таганрогҡа эвакуациялайҙар. Заводтың тәүге ҡаҙыҡтарын 1915 йылдың 15 октябрендә төҙөлөш урынына ҡағып ҡуялар.

Граждандар һуғышы ваҡытында генерал П. Н. Краснов тырышлығы менән заводта патрон яһау цехы асыла, ул 1918 йылдың ноябре башына тәүлек әйләнәһенә мылтыҡтар өсөн 300000 дана патрон сығара.

### Завод эвакуацияла

### Һуғыштан һуңғы осор

### Арбитраж идаралыҡ итеү

### Автомобиль эшләп сығарыу
1990 йылдар башында «Дон» комбайнын сығарыуҙы туҡтатырға, уның урынына еңел автомобилдәр сығарырға тигән ҡарар ҡабул ителә. Был ҡарар Россия хөкүмәте рәйесе Виктор Степанович Черномырдин килешеүе менән көскә инә.

1997 йылда Көньяҡ Кореяның Daewoo Motors лицензияһы буйынса Ростов конструкторҙары төҙөгән проект буйынса Таганрог автомобилдәр заводы төҙөлә башлай. Завод тулыһынса тулыһынса ФПГ «Донинвест» инвестицияһына алып барыла. Уның күләме 260 млн $.-ҙан артыҡ була. Заводты төҙөгәндә Таганрог комбайн заводының йыйып ҡороу универсаль конвейеры яңыртып ҡорола. Был эш бер йыл да ете ай дауамында эшләнеп бөтә.

ААЙ «ТКЗ» «ТагАЗ» ААЙ һәм Михаил Парамоновтың «Донинвест» финанс төркөмө менән тығыҙ бәйләнгән була.

### Заводтың хәҙерге торошо
2007 йылда завод ысынбарлыҡта үҙенең төп етештереүен туҡтата, уның товар-матди ҡиммәттәре, йыһаздары һатыла һәм реструктуризациялана.

2011 йылдың октябрь айында заводтың рәсми сайтында заодтың эше туҡтатылыу тураһында хәбәр ителә һәм 2013 йыл аҙағына комбайндар сығарыу ҙа ғәмәлғә ашырылыуҙан туҡтай. Йәмғиәттең акциялары Мәскәү биржаһында һатыуға ҡуйыла.

## Завод директорҙары
* 20?? алып хәҙерге ваҡытта — Р. Р. Петренко
* 2002 — 20?? — В. И. Инатаев
* 1997 2002 — Е. А. Струков
* 1996—1997 — Е. А. Струков (*арбитраж идарасы*)
* 1995—1996 — А. Н. Иванов
* 1984—1995 — А. И. Герасименко
* 1979—1984 — Н. А. Феоктистов
* 1975—1979 — Г. И. Чернов
* 1961—1975 — Н. В. Лутай
* 1954—1961 — А. М. Меркулов
* 1952—1954 — Е. А. Скуднов
* 1951—1952 — Н. А. Шердаков
* 1944—1951 — Н. Ш. Абелев
* 1943—1944 — М. М. Мексин
* 1937—1941 — К. А. Агапов
* 1936 — 19?? — С. А. Соколовский
…
* 1921—1922 йылдар — П. Г. Москатов

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ОАО «Таганрогский комбайновый завод» 
* Жанна Лабутина. «Новейшая история страны, которой нет…»

## Сығанаҡтар
Ҡаласыҡ (тау)

**Ҡаласыҡ (Городище) тауы** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Тарасов районындағы төбәк әһәмиәтендәге махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе. Ҡурсаулыҡ статусы был территорияға Рәсәйҙең Ростов өлкәһе администрацияһының 2006 йылдың 19 октябрендә ҡабул иткән № 418-се һанлы Ҡарарына ярашлы бирелә. Территорияның дөйөм майҙаны 102 гектар тәшкил итә. Тау Калитва йылғаһының уң ярында, Александровка слободаһынан төньяҡта урынлашҡан.

## Һүрәтләү
Ҡаласыҡ тауы территорияһы Донецк урман хужалығы территориаль бүлеге Криворог участка урмансылығының 97-се кварталын биләй.
Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, таштан һәм өлөшләтә ҡомдан торған, тау формаһын алған ҡатлам. Тау өҫтө урман һәм дала уҫемлектәре менән ҡапланған. Бында имән, энәлек, ғәҙәттәге ҡарағай, Ҡырым ҡарағайы, уҫаҡ, ҡарама, алмағас, урман грушаһы, татар сағаны, асыҡ япраҡлы саған һәм эт муйылы үҫә. Эндемиктар (билдәле географик урында таралған үҫемлектәр, хайуандар):  , май ландышы, зәңгәр себер умырзаяһы,  киң таралыу алғандар. Тауҙа ҡоштарҙың күп төрҙәре оя ҡоралар.

Тау башында бейеклеге 2-3 метрға еткән таштар урынлашҡан. Элек уларҙы «ҡырағай таштар» тип, ә тауҙың үҙен «Зәңгәр ҡурған», «Аҡ тау» тип атағандар. Хәҙерге исеме «Городище». Сөнки, үткәрелгән тикшереүҙәр был урында боронғо ҡәүемдәрҙең торған урыны булғанлығын иҫбатлай. Ғәҙәт буйынса, бындай объекттар ҡаласыҡ (городище) тип атала.

## Иҫкәрмәләр
Ҡорбанғәлиевтар

**Ҡорбанғәлиевтар** () — дин һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре нәҫеле.

## Дөйөм ҡылыҡһырлама

Ҡорбанғәлиевтар сығышы менән Арғаяш башҡорттарына ҡарай. Эшҡыуарлыҡ, сауҙа, ер эшкәртеү һәм дини эшмәкәрлек менән шөғөлләнгәндәр. Уларҙың нәҫеленә нигеҙ һалыусыларҙың береһе — **[[Хәмит Бурһыҡаев]]** (1737—?) башҡорттарҙың ҡатай ырыуынан. Ул Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙе Исмәғил ауылында указлы мулла булған. Хәмиттең **Ҡорманғәле** (1780—?) тигән улының исеменә ярашлы, был нәҫел Ҡорманғәлиевтар/Ҡорбанғәлиевтар тип йөрөтөлә башланған. Ҡорманғәленең Ғәбделхәким, Сөнәғәтулла, Ғәбделхәлим, Ғосаметдин, Мөхәмәтшәрәфетдин тигән улдары бар икәнлеге билдәле.

Ҡорбанғәлиевтарҙың танылыу яулаған вәкилдәре:
* **[[Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев]]** (1809—1872) — мулла, ишан. 1809 йылда Силәбе өйәҙе Исмәғил ауылында Ҡорманғәле Хәмитов тигән указлы мулла ғаиләһендә тыуа. 1860 йылда үҙе иҫәбенә Силәбе өйәҙе Мәҙиәк ауылының мәсете эргәһендә мәктәп һалдыра. Ырымбур губернаһының төньяҡ-көнсығыш өйәҙҙәрендә абруй ҡаҙана. 1870 йылда Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев үҙенең элекке шәкерте З. Рәсүлев тарафынан мосолмандарҙың йола практикаһына индерелгән ҡысҡырып зекер әйтеүҙе һәм башҡа мистицизм элементтарын тәнҡитләп сыға, Башҡа консерватив ҡарашлы муллалар менән уның өҫтөнән шикәйәт яҙа һәм уның һөргөнгә ебәрелеүенә өлгәшә.

* **Мөхәмәтшәрәфетдин Ҡорбанғәлиев** (?—?) — мулла, ишан. Силәбе өйәҙе Исмәғил ауылында Ҡорманғәле Хәмитов тигән указлы мулла ғаиләһендә тыуа. 1895 йылдың 31 майында Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Яратҡол ауылы мәсетенә указлы мулла итеп тәғәйенләнә.

* **[[Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы]]** (1859—1919) — дин, сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Үҙе артынан күпләп эйәреүселәре (мөриттәре) булған, абруйлы дини лидер. 1883 йылдан Мәҙиәк ауылында имам-хатип булып тора, ә 1885 йылда мәҙрәсә эргәһендә Миҙиәк мәҙрәсәһен аса. Улы Мөхәмәтғәбделхәй менән берлектә Башҡорт ғәскәрен булдырыуҙа ҡатнаша. Башҡорт хөкүмәтенең большевиктар яғына сығыуын ҡабул итмәй. Себерҙә Колчак яғында көрәшкән «Мөхәммәт полкы» тигән атлы полк ойоштора. Петропавловск эргәһендә пленға эләгә, артабан 16 йәшлек улы Ғәбделвәли менән Стәрлетамаҡ ҡалаһы төрмәһенең ихатаһында атып үлтерелә.

* **[[Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтғәбделхәй Ғәбиҙулла улы]]** (1889—1972) — мәғрифәтсе, XX быуаттың беренсе яртыһында билдәле дин, сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* **[[Мөхәмәтһарун Ҡорбанғәлиев]]** (1892—1920) — Аҡтар армияһы капитаны. 3-сө Башҡорт уҡсылар полкының батальоны менән командалыҡ иткән, Омск, Мысовая станцияһы, Петровский заводы һ.б. өсөн барған яуҙарҙа ҡатнаша. 1920 йылдың 8 апрелендә һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* 
*
Лимнология

**Лимнология** ( – күл +  – өйрәнеү) йәки күлдәрҙе өйрәнеү — күлдәрҙе, һыуһаҡлағыстарҙы һәм башҡа сөсө һыу ятҡылыҡтарын физик, химик һәм биологик ҡараштан өйрәнә торған гидрология бүлеге. Лимнология һыуҙың пигментацияһын, биологик төрҙәрҙен һәм һыуҙың химик составы үҙгәреүен өйрәнә.

Франсуа-Альфонс Форель Женева күлен өйрәнеүе менән лимнологияға фәненә башлап нигеҙ һала.

## Дөйөм лимнология

### Физик үҙенсәлектәре
Һыу экосистемаларының физик үҙенсәлектәре температура, ағымдар, тулҡындар һәм тирә-яҡ мөхиттең башҡа миҙгел шарттары ҡушылыуы менән билдәләнә.

Һыу ятҡылығының  морфометрияһы һыу ятҡылығының  төрөнә (йылға, күл, шишмә, эстуарий) һәм тирә йүнендәге тупраҡ төҙөлөшөнә бәйле. Күлдәр, мәҫәлән, һыуының тәрәнлегенә  бәйле төҙөлөшөнә  һәм зоналарына ҡарап классификациялана. 

Йылғалар һәм шишмәләр район геологияһына, шулай уҡ ағымының дөйөм тиҙлегенә ҡарап системалаштырыла. 

Лимнология тарафынан  өйрәнелгән һыу системаһының  тағы бер төрө — эстуарийҙар. Эстуарий — йылғаны  күлгә йәки диңгеҙгә алып барып тоташтырыусы  һыу объекты. 

Һаҙымат ерҙәр  ҙурлығы, формаһы һәм төрө буйынса айырылалар. Уларҙың иң таралған төрө булып  һаҙлыҡ  тора. Был урындарҙа  йыш  ҡына миҙгелгә бәйле  һыу  менән тулылыҡ  ныҡ тирбәлә: һайлыҡ барлыҡҡа килтерергә лә, кибергә лә мөмкин.

### Яҡтылыҡтың йоғонтоһо
Яҡтылыҡ буйынса зоналарға  бүленеш  — һыу объектына ингән ҡояш нурҙарының уға нисек тәьҫир итеүе төшөнсәһе. Был зоналар һыу экосистемаһы сиктәрендә етештереүсәнлектең төрлө кимәлен билдәләй.

Мәҫәлән, һыу ятҡылығының  яҡтылыҡ үтеп инә алған һәм   флораһының күп өлөшө урынлашҡан тәрәнлегендә  фотик йәки эвфотик зона урынлашҡан. 

Ә инде яҡтылыҡ көсһөҙ  булған йәки үтеп инә алмаған  өлөшөндә  үҫемлектәрҙең интенсив үҫеүе булмай тиерлек. Ундай урын афотик зона тип атала.

### Һыу объекттарының температура стратификацияһы
***Яҡтылыҡ зонаһына оҡшаш йылылыҡ зоналары буйынса йылылыҡ стратификацияһы*** — һыу объекты участкаларын төркөмләүҙең бер ысулы. 

Һыу ятҡылығының  асығыраҡ  урындары күберәк яҡтылыҡ ала.  Һөҙөмтәлә бындай ҡатлам ҡатламда температура  юғарыраҡ була. 

Тәрәнлек артҡан  һайын температура экспоненциаль рәүештә түбәнәйә.  Шуға һыуҙың иң юғары температураһы өҫкө өлөшөндә теркәлә, тәрәнгә төшкән һайын  түбәнәйә бара.

Һыу объекттарының термик стратификацияһында өс төп кимәл бар: 

**Эпилимнион** — һыу ятҡылығының  өҫкө йөҙө. Ундағы һыу даими ел әйләнешенә дусар ителә, шулай ҙа, ҡағиҙә булараҡ, ер өҫтөнә яҡын булыуы арҡаһында бер тигеҙлектә йылы була. 

Һыу бағанаһы эсендәге   температураның түбәнәйеүен кисергән аҫтағы ҡатламын йыш ҡына **термоклин** тип атайҙар. Был зонаның тағы бер атамаһы — **металлимнион.** 

**Гиполимнион** — һыу ятҡылығының иң түбән ҡатламы.  Өҫтөндә һыу массаһы шул кимәлдең йылыныуын сикләгәнгә күрә, унда һыуҙың һалҡынлығы бер тигеҙлектә һаҡлана.

## Шулай уҡ, ҡарағыҙ
*РАН-дың  күлдәрҙе өйрәнеү институты
** Океан биологияһы
** Океанология
** Лимнологик катастрофа
** Һыу пигментацияһы

## Әҙәбиәт
* *Хомскис В.* Динамика и термика малых озёр / В. Хомскис. — Вильнюс: Минтис, 1969.
* *Китаев С. П.* Основы лимнологии для гидробиологов и ихтиологов. — Петрозаводск, 2007.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ирәмәл (күҙәтеү тәгәрмәсе)

**Ирәмәл** (рус. Иремель) — Өфө ҡалаһы Киров округының Бакалинский һәм Менделеев урамдары киҫелешендә урынлашҡан күҙәтеү тәгәрмәсе. 2015 йылда асылған. Уның бейеклеге 60 метр, ҡалала иң юғары күҙәтеү тәгәрмәсе. Сағыштырыу өсөн, 2014 йылда Мәжит Ғафури исемендәге паркта асылған "Седьмое небо " тәгәрмәсе, уның бейеклеге 48 метр. Бейеклеге буйынса, Сочиҙағы Лазаревское паркындағы (83 м), Силәбе өлкәһе Миәс ҡалаһының яр буйындағы (73 м), Мәскәүҙең 850 йыллығы исемендәге (73 м), Ҡазандағы «Ривьера»(65 м) һәм Дондағы Ростовтағы «Бер күк йөҙө» (65 м) Рәсәй күҙәтеү тәгәрмәстәренән ҡала, алтынсы урынды алып тора.

## Тарихы
«Ирәмәл» 2015 йылда яңы ҡунаҡханалар, «Нефтяник» стадионы, Ете ҡыҙ фонтаны һәм башҡа объекттар менән бер рәттән яңы төҙөлөштәр исемлегенә инә. Күҙәтеү тәгәрмәсе бик тиҙ, дүрт айҙа төҙөлөп бөтә. Май айында асырға тип планлаштырылһа ла, төҙөлөш 2014 йылдың ноябрендә үк тамамлана, 2015 йылдың 1 февралендә тантаналы асыла. Ирәмәл комплексы менән ҡунаҡхана араһындағы территорияла төҙөлә. Ә уның янында балалар мини-паркы урынлашҡан.

## Характеристикаһы
Иң бейек нәктәһе 60 метрға етә, күҙәтеү киңлеге 58 метр. Бер тәгәрмәс әйләнеше — 15 минутҡа тиклем ваҡыт ала . Конструкцияның ауырлығы 170 тонна. Кабиналар һаны 24, һәр береһе 6 кеше һыйҙыра. Кабиналарҙа кондиционер, яҡтылыҡ һәм йомшаҡ креслолар бар. Күҙәтеү тәгәрмәсендә бер үк ваҡытта 144 кеше була ала. Бер сәғәт эсендә 800 кешене үткәрә. Йыл буйына эшләй. 2016 йылда билет хаҡы ололар өсөн 150 һум, балалар өсөн 100 һум була. Аттракцион йәйгеһен 10:00-23:45, ҡышҡыһын 12:00-23:45.тиклем эшләй.

## Тәнҡиттәр
 Төҙөлөштән һуң Өфө ҡалаһында йәшәүселәр уны уңайһыҙ урынлашыуы һәм насар күренеш өсөн тәнҡитләй. Һуңғараҡ халыҡ унан ҡаланың иң матур һәм иҫтәлекле урындарын күреп ризалаша. Күҙәтеү тәгәрмәсенән Дуҫлыҡ монументы ***''<nowiki/>'', Салауат Юлаев һәйкәле <nowiki/>*****,** Республика йорто һәм башҡа киң билдәле урындар күренә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* «Седьмое небо» күҙәтеү тәгәрмәсе
* Рәсәйҙең иң эре күҙәтеү тәгәрмәстәре
* күҙәтеү тәгәрмәстәре исемлеге(инг.)

## Төрлө формалағы конденсаторҙар

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт 
* Iremel Ferris Wheel // Emporis.com
* 
* http://www.poufe.ru/poufe.php?code=12366
Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы

**Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы** (21 ноябрь 1859 йыл — 7 декабрь 1919 йыл) —  суфыйсылыҡ вәкиле, ишан, ахун (1890),  сәйәсмән һәм йәмәғәтсе.
## Биографияһы
Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы Ҡорбанғәлиев 1859 йылдың 21 ноябрендә Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Мөхәммәтҡолой улусының Миҙиәк ауылында ишан Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев ғаиләһендә тыуған. Ҡорбанғәлиевтар нәҫеленән.

Троицк ҡалаһындағы мәҙрәсәлә уҡый. 1883 йылдың 28 мартында тыуған ауылы мәсетенә имам-хатип итеп тәғәйенләнә. 1885 йылда мәсет эргәһендә Миҙиәк ауылы мәҙрәсәһен аса һәм уның мөҙәрисе була. Дин тәғлимәтенә һәм мәғрифәткә ҡағылышлы мәсьәләләрҙә ҡырҡа консерватив һәм монархик ҡараштарҙы үҙ итә.

1890 йылдың 28 ноябрендә ахун дәрәжәһенә үрләтелә. 1912 йылда 1912—1913 йылдарҙағы Балҡан һуғышы менән бәйле рустарға ҡаршы вәғәз һөйләүҙә ғәйепләнеп, бөтә вазифаларынан бушатыла һәм Петропавловскиға һөргөнгә ебәрелә. 1915 йылда тыуған яғына әйләнеп ҡайта. Февраль революцияһы башланғас, ул үҙенең балалары һәм уҡыусылары менән берҙәм Рәсәй дәүләте сиктәрендә башҡорт халҡының үҙбилдәләнеш алыуын теләй, Башҡорт Хөкүмәте иғлан иткән Башҡортостан территориаль автономияһын ҡабул итмәй, әммә ергә башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлауҙы һәм таныуҙы шарт итеп ҡуя.

1918 йылдың июнь-июль айҙарында Башҡорт хөкүмәтенең Силәбелә булған мәлендә, Башҡорт ғәскәрен ойоштороуҙа ҡатнаша. Уның улы Мөхәммәтһарун 1-се батальон командующийы итеп ҡуйыла.

Башҡорт хөкүмәтенең һәм ғәскәренең большевиктар яғына сыҡҡанынан һуң, үҙенең арҡаҙаштары (М. Л. Мортазин, Ғ. Ғ. Таған һ.б.) менән Колчак яғында ҡала. Ҡыҙылгвардеецтар Силәбене алғас, ул үҙенең улы Мөхәммәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев менән Себер яҡтарында большевиктарға ҡаршы көрәшеүсе «Мөхәммәт полкы» тип йөрөтөлгән кавалерия полкы төҙөй.

Яҡынса 2500 башҡорт ғаиләһе (10 мең кеше), шул иҫәптән ахундың ғаиләһе лә, сигенеүсе Аҡтар армияһы артынан ҡаса. Күп тә үтмәй, Ғәбиҙулла Ҡорбанғәлиев 16 йәшлек улы Ғәбделвәли менән ҡыҙылдарға пленға эләгә.

Башревком рәйесе Ә.-З. Вәлидов ҡарары буйынса ҡулға алына. 1919 йылдың 7 декабрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһы төрмәһендә атып үлтерелә.

## Ғаиләһе
Улдары: Мөхәмәтғәбделхәй, Мөхәмәтһарун, Абдулвәли, Мөхәмәтансар, Заҡуан һәм Абдулла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Тымыҡ Дон казактарына һәйкәл

**Тымыҡ Дон казактарына һәйкәл** — Кружилинский хуторы эргәһендә, Миллерово — Вешенская З271 трассаһының 120-се километрында урынлашҡан скульптура композицияһы. Скульпторҙар Н. В. Можаев, Э. М. Можаева һәм Н. Н. Щербаковтың эше дон казагының йыйылма образы булып тора. Скульптура алыҫтан уҡ күренә, сөнки уның бейеклеге, ҡурған менән бергә 14 метрға етә, монумент юл сатында тора. Ростов өлкәһе Мәҙәниәт министрлығының 2015 йылдың 16 ноябрендәге ҡарары менән һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә инә.

## Һүрәтләнеше
Һәйкәл Дон казагының һигеҙ метрлыҡ ҡурғанда торған бронзанан эшләнгән алты метрлыҡ, һигеҙ тонналыҡ атлы статуяһынан ғибәрәт. Казак хәрби шинелдә һәм фуражкала һүрәтләнә. Скульптура композицияһы ҙур булмаған постаментта урынлаштырылған. Ҡурған «Тымыҡ Дон казактарына» тип соҡоп яҙылған таш ҡуйылған. Халыҡ телендә Михаил Александрович Шолоховтың «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһындағы төп герой — Григорий Мелехов һәйкәле тип йөрөтөлә.

## Тарихы
Скульптура композицияһы проекты 1956 йылда, Бөйөк Октябрь революцияһының 40 йыллығына арналған күргәҙмәгә әҙерлек барышында эшләнелә. 70 см ҙурлығындағы бронза макет «Трубач» атамаһын ала. Һуңыраҡ композицияны «Орленок» тип атайҙар, һуңынан — «Дон далаларында» һәм 1995 йылда ғына, асылғандан һуң, уға «Тымыҡ Дон казактарына» исеме бирелә.

Скульптура макеты Мәскәү, Брюссель күргәҙмәләрендә күрһәтелә, Ленин комсомолы премияһына лайыҡ була. Уны УССР Мәҙәниәт министрлығы ала һәм ул Харьков сәнғәт музейына ҡуйыла. 1982 йылда Н. В. Можаев М. А. Шолоховҡа скульптураның гипс макетын бүлк итә . Хәҙерге ваҡытта ул яҙыусының дәүләт музей-ҡурсаулығы экспозицияһына инә.

Скульптура менән КПСС-тың Ростов өлкә комитетының беренсе секретаре И. А. Бондаренко ҡыҙыҡһына, ул уны ике дәүмәлдә ҡойорға һәм Дондағы Ростовҡа төньяҡтан ингән ергә ҡуйырға тәҡдим итә. Скульптура Луганскта, сәнғәт етештереү комбинатында эшләнә. Бында модель башта балсыҡтан башҡарыла, һуңынан гипсҡа күсерелоә. Бронзанан ҡойоу 1991 йылда Ленинград «Монументскульптура» сәнғәт ҡойоу тәжрибә заводында тормошҡа ашырыла. Монтажлауҙы һәм тонировкалауҙы Киевтың ижади сәнғәт-производство оҫтаханаһы бригадаһы башҡара. Һәйкәл 1994 йылдың майында тантаналы асыла һәм М. А. Шолоховтың тыуыуна 89 йыл тулыуға бағышлана.

## Иҫкәрмәләр
Парамонов утар йорто

** Николай Парамонов йорто** — Дондағы Ростов ҡалаһында китап нәшер итеүсе Николай Парамоновтың архитектор Леонид Эберг проекты буйынса 1914 йылда һалынған йорто. Хәҙерге ваҡытта йортта Көньяҡ федераль университетының Ю. А. Жданов исемендәге Зона фәнни китапханаһы урынлашҡан. Йорт неоклассицизм стилендә төҙөлгән һәм Федераль әһәмиәтле архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә..

## Тарих
Танылған Ростов китап нәшриәт итеүсеһе һәм мәрхәмәтлек менән булышыусыһы Николай Парамонов йорто 1914 йылда һалынған. Йорт проектының авторы-архитектор Л. Ф. Эберг. Был йортта Парамонов ҡатыны Анна Игнатьевна һәм балалары менән йәшәгән.

1918 йылдың башында йорт хужаһынан тартып алынған, шунан һуң унда Ростов-Нахичеван ревкомы урынлашҡан. 1918 йылдың май айында большевиктар Ростовтан ҡыуылғас, йортта Иреклеләр армияһының штабы торған. Шул уҡ 1918 йылда йортта янғын булған. Йортто бары тик 1923 йылда яңынан тергеҙгәндәр.

Йортто аяҡҡа баҫтырғас, унда башта төҙөүселәр клубы, унан республика ҡан ебәреү институты, 1930-сы йылдарҙа унда өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында йорт яна, шулай ҙа уның стеналары һәм колоннадалары һаҡланып 1947 йылда йортто реконструкцияларға ҡарар итәләр. Был эш менән Л. Ф. Эберг етәкселек итә. 1952 йылда реконструкциялау тамамлана һәм уны китапханаһында Ростов дәүләт университетының китапханаһына тапшыралар.

XXI быуат башында Парамонов йорто капиталь ремонт талап итә, сөнки уның подвалы һыу үткәргәнлектән ныҡ еүешләнә һәм китаптар зарарлана башлай. 2005 йылда йорттоң фасадын ремонтлайҙар. 2013 йылдың көҙөндә бөтә бинаны ремонтлау планлаштырылған.

## Архитектураһы
Парамонов йорто неоклассицизм стилендә төҙөлгән. Уның сүкеп тимерҙән эшләнгән ҡоймалары бинаны Пушкин урамынан айырып торалар. Төньяҡ төп фасадының композицияһы симметриялы. Йорттоң үҙәгендә ионик ордерлы алты колонналы портик урынлашҡан. Ҡабырға фасадтары пилястрҙар менән биҙәлгән. Төп инеү урынына ике маршлы ике яҡлы дүрт метрлы баҫҡыстар ҡуйылған. Цоколь ҡаты руст менән эшләнеп, киң кәрниз менән тамамлана. Көньяҡ фасадты колонналар ҡуйылған матур террасалар биҙәй. Улар ике рәт булып теҙелгән(капителдәре 1940-сы йылдарҙа юҡҡа сыҡҡан). Ҡунаҡ вестибюль үҙәк атриум залы яҡтыртылған быяла фонарҙар менән тоташҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Особняк Николая Парамонова в Ростове-на-Дону
Йәшел театр (Дондағы Ростов)

**Йәшел театр** — Дондағы Ростовтағы федераль әһәмиәттәге М. Горький исемендәге Ростов дәүләт драма театры мәҙәни мираҫының бер өлөшө һәм иҫтәлекле урын. Бинаның ихата яғында, Тетар майҙаны, 1 адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы
1957 йылда М. Горький исемендәге театр реконструкциялана, һөҙөмтәлә уның тамаша залы бәләкәйләтелә. Әммә 1960 йылда архитектор В. Н. Разумовский проекты буйынса концерт майҙаны киңәйтелә һәм Йәшел театр атамаһын ала. Өҫтәмә сәхнә 3000 кешегә иҫәпләнә һәм уның майҙаны 300 квадрат метр була. Йәшел театрҙы биҙәү өсөн Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Дондағы Ростов скульпторҙары йәлеп ителә. Үҙ исемен театр эргәһендә ағастарҙың күп булыуына бәйле ала. 2000 йылға ҡарата, объект авария торошонда була, уның статусы ахырғаса асыҡланмаған: өлкәнең мәҙәни мираҫ объекттары исемлегендә ул федераль әһәмиәттәге М. Горький исемендәге Ростов дәүләт драма театрының бер өлөшө тип иҫпәпләнһә, РФ Мәҙәниәт министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, был дөрөҫлөккә тап килмәй.

2003 йылда бинаны реконструкциялау уның статусының асыҡланмауы арҡаһында үткәрелмәй. Һуңынан 2012 һәм 2013 йылдарҙа башҡарылырға тейешле ремонт эштәре лә кисектерелә. 2016 йыл башына ойошторусыларҙың пландарында майҙансыҡты ремонтлау һәм паркта бейеклеге 60 метр булған күҙәтеү ҡулсаһын урынлаштырыу ҡарала. Майҙансыҡ 2017 йылда сафҡа индереләсәк һәм 1000-дән ашыу кешене һыйҙырасаҡ тип күҙаллана. Сәхнә майҙаны 300 квадрат метрҙан күберәк буласаҡ. Ошо эштәрҙе башҡарыу өсөн 110 миллион һум самаһы аҡса талап ителә. Әлегә бина ярым емерек хәлдә, уның 45 проценты туҙған.

## Иҫкәрмәләр
Мария ҡала дауаханаһы (Дондағы Нахичевань)

**Мария ҡала дауаханаһы** — XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Дондағы Нахичеванда (хәҙер — Дондағы Ростовтың Пролетар районы) төҙөлгән комплекс. XXI йөҙ йыллыҡҡа тиклем өлөшләтә һаҡланған. Бинаның хәҙерге адресы: 14-се һыҙат урамы, 63, литер Б. Дауаханаға Мария исеме биреү Нахичевань думаһы тарафынан 1888 йылда ҡарар ителә.

## Тарихы
1877—1978 йылдарҙа Дондағы Нахичеванда Мария ҡала дауаханаһы асыла. Уның ихтыяждары өсөн йортто сауҙәгәр Иван Попов бирә. Бина күләмле бәләкәй булғанлыҡтан, барлыҡ дауахана бүлексәләре эше лә тәьмин ителмәй.

1892 йылда яңы дауахананың төп корпусы асыла, ә тағы 6 йылдан һуң ауырыуҙарҙы тағы бер — йоғошло ауырыуҙар бүлегендә ҡабул итеү башлана. Мария ҡала дауаханаһының балалар бүлексәһен төҙөүҙә Нахичевандың тоҡомло почетлды гражданы Кирилл Попов үҙ ярҙамын тәҡдим итә. 1902 йылдың йәйендә ҡала властары уның тәҡдимен ҡабул итә һәм төҙөлөш эштәре башлана. Әммә бер аҙҙан хәл-торош үҙгәрә. 1904 йылдың 6 ноябрендә Нахичевань ҡала башлығы Дондағы Ростов ҡала башлығынан ҡалала бала табыу йорто булмауы тураһында хат ала. Был бала табыусы ҡатындар һәм яңы тыуған сабыйҙарҙың сәләмәтлек торошона кире сағылыш таба. Ҡала хакимиәте төҙөлөш алып барылған бинаны бала табыу бүлеге ихтыяжы өсөн ҡулайлаштырырға ҡарар итә. Төҙөлөштө финанслаусы Кирилл Попов та был ҡарра менән ризалаша. Бала табыу приютын йыһазландырыу өсөн бинаның көньяҡ өлөшө бирелә. Беренсе пациенттар бында 1905 йылдың октябрендә ҡабул ителә. Ләкин дауахана эшенең ҡоролошо һәм тейешле ойошманың булмауы һөҙөмтәһендә бала табыу бүлегендә башҡа пациенттарҙы ла дауалайҙар. Айырым бала табыу бүлеген булдырыу идеяһы һаман да асыҡ килеш ҡала. Уны тормошҡа ашырыу өсөн Кирилл Попов тағы ла финанс ярҙам күрһәтә һәм 24 мең һум күләменда аҡса бирә. 1913 йылда бала табыу приюты эш башлай.

XXI быуатҡа Мария ҡала дауаханаһының барлыҡ биналары ла һаҡланмай. Төп корпус һәм иң башта бала табыу бүлеге булған павильон ғына тороп ҡала. Ғәмәлдәге архитектура объекттарының фасад һәм интерьер элементтары юғалтыла. Ҡыйыҡтың заманса конструкцияһы баштағыһынан айырыла, төп игек һәм ярҙамсы ишектәрҙең ишек конструкциялары тураһында ла шулай тип әйтергә мөмкин. Хәҙер бинала республика ҡан биреү станцияһы урынлашҡан. К. М. Попов павильоны һәм Мария ҡала дауаханаһының төп корпусынан торған биналар комплексы Дондағы Ростовтың төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттарына инә.

## Иҫкәрмәләр
Маныч яны далаһы

**Маныч яны далаһы** — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ҡурсаулыҡ зонаһы Ростов өлкәһе Сальск районында урынлашҡан. Айырыуса һаҡлаулы майҙаны 150 гектар тәшкил итә. Маныч яны далаһы тәбиғәтте һаҡлау, ағартыу һәм фәнни әһәмиәткә эйә. Уға Ростов өлкәһе- хакимиәтенең 19.10.2006 йыл, 418-се ҡарарына ярашлы ғәмәлдәге тәбиғәт һәйкәле статусы бирелгән.

## Һүрәтләү
Маныч яны далаһы бер кластерлы участканан тора. Ул Егорлык йылғаһының уң яҡ ярында һәм Пролетар һыуһаҡлағысы территорияһында, Яңы Маныч ауылынан төньяҡта урынлашҡан. Көнбайышта Маныч яны далаһы территорияһы йылғаның яр һыҙаты менән сикләнгән, ә көнсығышында яр һыҙатынан 750 метр алыҫлыҡта айырылып ята. Был айырыуса һаҡлана торған тәбиғи территория ҡоро даланан ғибәрәт район, унда орнитофаунаһы өҫтөнлөк итә. Күп ҡоштар һәм йәнлектәр төрө Ростов өлкәһенең «Ҡыҙыл китабына» индерелгән, шул иҫәптән ала ҡаҙ, бөҙрә пеликан, оҙонаяҡ сәпсек. Тәбиғәтте һаҡлау территорияһында ауыл хужалығы эшсәнлеге, һунар итеү, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һәм тәбиғәт объектын боҙа торған хәлгә килтереүсе һәр төрлө эшмәкәрлек тыйылған.

## Иҫкәрмәләр
Ляхмаер табыш йорто

**Ляхмаер табыш йорто** — Дондағы Ростовтың  төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ йорто]] Ульянов урамы, 60/1 менән Ворошилов проспекты мөйөшөндә урынлашҡан. Ростов өлкәһе администрацияһының 09.10.1998 йылдың 411-се ҡарары нигеҙендә закон менән һаҡлана. 20.12.2016 йыл, 488-се ҡарар нигеҙендә һәйкәл биләмәләренең сиктәре лә раҫланған.

## Тарих
Йорт ҡаланың тарихи өлөшөндә, үҙәктә урынлашҡан. Билдәле булғанса, XIX быуат аҙағында ул төҙөлгән булған, сөнки 1899 йылдың ғинуар айында Екатерина Петровна Ляхмаер уны һәм тағы бер участокты һатып ала. Уларҙың дөйөм майҙаны 940 квадрат метр тәшкил иткән. Ер участогында ул дүрт ҡатлы йорт һалдыра. Уның адресы: Канкринская, 70/9, Оло тыҡрыҡ. 1900 йылдың июлендә санитария комитеты Ляхмаер йорто ҡаланың санитар -эпидемиология хәүефһеҙлегенә ҡурҡыныс менән янай тип таба һәм был йорттағы барлыҡ фатирҙарҙа йәшәгән кешеләрҙе икенсе йорттағы фатирҙарға күсерергә ҡуша. Кешеләр күсенмәй был бинала ҡалалар һәм йорт тирәһен сүп-сарҙан таҙарталар. Шулай ҙа хужабикә 15 һум штрафҡа тарттырыла һәм сүп-сар таҙалау өсөн 40 һум аҡса сарыф итә. Йорт йылына 1030 һум табыш килтергән. 1907 йылдың апрель айында Екатерина Ляхмаерҙың ышаныслы кешеһе юрист Черников йортто 30 мең һумға алпауыт ҡатын Анна Ященковаға һата. Ященкова үҙ сиратында был йортто адвокат Черниковҡа һәм сауҙагәр Токаревҡа залогҡа(аманатҡа) бирә. Билдәле булғанса, 1910 йылдан йорт хужаһы — юрист Черников була.

## Иҫкәрмәләр