Мәскәү дәүләт университеты биология факультетының ботаника баҡсаһы

**М.В.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының ботаника баҡсаһы ** — Рәсәйҙең боронғо ғилми  ботаника  учреждениеһы.

## Моховая урамында ботаника баҡсаһы
1780 йылда ботаника баҡсаһы төҙөлөшө өсөн  П. С.Сумароков университетҡа  «Ольховецта  Ҡыҙыл ҡапҡа артындағы» баҡса һәм оранжереялар менән йортто бүләк итә. Әммә университеттың ботаник баҡсаһы 1785 йылда икенсе урында — ул философия факультеты составына инә  һәм Моховая урамында төҙөлә. 1804 йылда Университетта ботаника кафедраһы ойошторола, һәм Ботаника баҡсаһына ҡала үҙәгендә урын тар булыу сәбәпле, 1805 йылда Мәскәү дәүләт университеты шул ваҡытта Медицина-хирургия академияһына ҡараған «Мәскәү аптека баҡсаһын» һатып ала. Ботаника кафедраһы һәм Мәскәү университетының Ботаника баҡсаһы  беренсе  мөдире  итеп Г.Ф. Гофман  тәғәйенләнә, ул Гёттинген ботаника баҡсаһы директоры тәжрибәһенә эйә була. 

1812 йылда Мәскәүҙә янғындар ваҡытында Моховая урамындағы  Ботаника баҡсаһы юҡ ителә.

## Аптека йәшелсә баҡсаһы

1706 йылда  Петр I указы буйынса Мәскәүҙән төньяҡ ситендә, күптән түгел төҙөлгән Сухарева башняһы артында, дарыу үҫемлектәре үҫтереү өсөн  «Мәскәү аптека  баҡсаһына»  нигеҙ һалына

1950 йылда университет Ленин тауында яңы территорияла баҡса төҙөгәндә,  «Аптека  баҡсаһы» Мәскәү университетының Ботаника баҡсаһы филиалы була. Филиалдың үҙенсәлеге булып ябыҡ грунт коллекциялары ҡала 

1973 йылдың 31 майында Мәскәү советы башҡарма комитетының  № 20/8  ҡарары менән  Тыныслыҡ проспектындағы  6,64 га майҙан Мәскәү ҡалаһының тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыһы булып иғлан ителә.

## Турғайҙар тауында (Ленин) ботаника баҡсаһы

1948 йылдың 15 мартында СССР Министрҙар Советы Ленин (Воробьевых) тауҙарында Мәскәү университеты өсөн яңы биналар комплексы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ленин тауҙарында биология факультетының яңы бинаһын урынлаштырыу биология факультеты бүлектәренең эксперименталь тикшеренеүҙәре өсөн яңы территория ойоштороуҙы талап итә, шул рәүешле университеттың яңы территорияһында «Агроботаника баҡсаһы» булдырыу планлаштырыла.

1950 йылың 6 октябрендә МДУ ректоры, академик А.Н. Несмеянов тарафынан яңы территорияға (30 гектардан артыҡ) баҡса һалыу  тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйыла. Баҡсаның иҫке территорияһы «Аптека баҡсаһы»   филиалы була.

1950 йылда берләштерелгән баҡсаның беренсе директоры итеп геоботаника кафедраһы мөдире профессор С.С. Станков билдәләнә.1952 йылда директоры  Н. А. Базилевская була, архитектор В. Н. Колпакова менән бергә ул Баҡсаға бирелгән биләмәнең  проектын эшләүҙә ҡатнаша, 

Баҡсаның яңы  территорияһы  махсуслашыуы  —  асыҡ грунт коллекциялары.

Баҡсаның ойошторолоуының тәүге йылдарында үҫемлек материалдарын йыйыу буйынса командировкалар һәм экспедициялар ойошторола.  1953  йылда А.К.Скворцовтың һәм Т.Т. Трофимовтың Урта Азияға һәм 1954 йылда Алыҫ Көнсығышҡа  (Ф. Ф. Рылин менән) экспедицияһы  файҙалы була. Дендрарийҙа шул йылдарҙа ултыртылған  үҫемлектәр һаҡланған. Тере һәм үҫемлек орлоҡтары алып баҡсаһына Баҡсаға 1959 йылғы Кавказ экспедицияһынан бик күп тере үҫемлектәр һәм орлоҡтар алып киләләр.   Г.И. Черкасова 1950 йылдар уртаһында Волгоград, Луганск һәм Воронеж өлкәләренә сәйәхәттән Урта рус акбурҙары флораһы үсемлектәрен алып килә. Был экспедициялар ботаник баҡсаһының  үҫемлектәр ассортиментын киңәйтә, бындай  экспедициялар артабан да уҙғарыла

1964 йылда Баҡса директоры булып геоботаник И. М. Культиасов тора, уны 1967 йылда юғары үҫемлектәр кафедраһы хеҙмәткәре В.Н.Тихомиров алмаштыра, ул баҡса менән ошо вазифала  1987 йылға тиклем етәкселек итә, ә артабан, 1998 йылға тиклем ул  ғилми етәксе функцияһын башҡара.

Был ваҡытта баҡса ғилми учреждение статусын ала, был  бында ғилми хеҙмәткәрҙәрҙең тупланыуына мөмкинлек бирә.

1988—2016 йылда Баҡса директоры С.В.Новиков була, ул  1967 йыл аҙағында башта ғилми секретарь, ә 1971 йылдан  фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй.

Әлеге ваҡытта баҡсаны Владимир Викторович Чуб  етәкләй

## Баҡса төҙөлөшө
Баҡса структураһында бер нисә сектор бар (1999 йылға тиклем — бүлек):

* тропик һәм субтропик үҫемлектәрҙең (филиалдың оранжерея  нигеҙендә);
* үҫемлектәр систематикаһы һәм географияһы;
* генофондтың флораһы һәм  һаҡлау;
* дендрарий;
* баҡса үҫемлектәренең.

### Баҡса коллекцияһы
Дендрарий коллекцияһында  1000-дән ашыу ағас үҫемлектәре төрө һәм формаһы иҫәпләнә.

Рәсәй тәбиғәте флораһының үлән үҫемлектәре коллекцияһы  альпинарий участкаларында һәм баҡсаның питомниктарында бар  һәм уларҙың  2000 яҡын төрө бар.

Декоратив үҫемлектәр сирингарий, розарий участкаларында һәм декоратив күпйыллыҡ үләндәрҙең коллекция участкаларында күрһәтелә.  Бында раузаларҙың,  пиондарҙың (500-ҙән ашыу төрө), иристарҙың төрлө төркөмө (700-ҙән ашыу төр), флоксаларҙың (350-нән ашыу сорты) иң яҡшы ватан һәм сит ил сорттары күрһәтелә. Сирингарийҙа күксиндең  130-ҙан ашыу  ватан һәм сит ил селекцияһы, шул иҫәптән Виктор һәм Эмиль Лемуандарҙың селекцияһының 48 сорты, һәм Леонид Колесников сығарған  сорттарҙың иң тулы йыйылмаһы инә.  Мәскәү дәүләт университетының ботаника баҡсаһында күксин коллекцияһы Рәсәйҙә иң эреләрҙең береһе булып тора.

Емеш-еләк баҡсаһында иң яҡшы ватан һәм сит ил емеш-еләктәре үҫемлектәре үҫә, сорттарының бер өлөшөн баҡса хеҙмәткәрҙәре сығара 

Тыныслыҡ урамындағы Ботаника баҡсаһы  оранжереяларында  тропик һәм субтропик үҫемлектәр коллекцияһы күрһәтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Ботанический сад Московского Университета
* Филиал Ботанического сада Московского университета «Аптекарский огород» 
* Биологический факультет Московского государственного университета
* Блог Ботанического сада Московского Университета
* Ботанический сервер Московского университета
* Гербарий МГУ имени Д. П. Сырейщикова
* Газета «Московский университет»: Исторические вехи
* Газета «Московский университет»: «Горожанкинский» период в жизни университетского Ботанического сада (1873—1902)
* Газета «Московский университет»: Исторические вехи (продолжение)
* Газета «Московский университет»: Ботанический сад МГУ. На пороге больших свершений