open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбйәлил (исем)

**Әбйәлил** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимология
Әбйәлил (Әбделйәлилдән ҡыҫҡартылған) башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән ир-ат исеме. Бөйөк, дәрәжәле тигәнде аңлата.

## Фамилияла
Әбйәлилов Талип Салауат улы () (1902- ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы составындағы 76 миллиметрлы батареяның ездовойы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

Әбйәлилов Шәриф Ғәзиз улы (1939), хужалыҡ эшмәкәре. 1982—2002 йылдарҙа «Башвтормет» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. Рәсәй Федерацияһының почётлы (1997) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1999) металлургы. Сығышы менән Баймаҡ ҡалаһынан.

Әбйәлилова Мөкәрәмә Ғәзиз ҡыҙы (1925 йыл) — китапханасы, 1953—1955 йылдарҙа — Сибай ҡасаба Советы рәйесе. Юғары партия мәктәбендә уҡый. Йылайыр КПСС район комитеты секретары, Сибай ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире була. БАССР Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән.

## Ауылдар
Әбйәлил — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Таштимер ауыл Советына ҡарай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әбйәлил районы () — Башҡортостанда Урал аръяғының урта өлөшөн биләй. Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1930 йылда ойошторолған. Майҙаны 4289 км². Район үҙәге — Асҡар ауылы.

«Әбйәлил» — Шәкир Бикҡолов һүҙҙәренә Рафиҡ Сәлмәнов яҙған йыр.

«Әбйәлил» — Башҡорт халыҡ әкиәте.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Халиҡ

**Халиҡ** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимология
Халиҡ исеме башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда ғәрәп теленән килгән, ғәрәп телендә — ижадсы, тыуҙырыусы тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Заимов Халиҡ Шакир улы (13 ноябрь 1914 йыл — 9 февраль 1977 йыл) — башҡорт совет композиторы, педагог, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1952—1956 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, 1963—1968 йылдарҙа — директоры. 1953—1954 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзы рәйесе. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949, 1955).

Халиҡ Әбдрафиҡ улы Ғафаров (1926—2004) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, I төркөм һуғыш инвалиды, күп балалы атай.

## Фамилия
Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы (4 февраль 1894 йыл — 23 август 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.

Халиҡов Ғабдулхак Әбйәлил улы (9 февраль 1931 йыл — 30 сентябрь 2007 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1973 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983 йылға тиклем теоретик механика һәм гидродинамика, 1991—1998 йылдарҙа физик гидродинамика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992—1993 йылдарҙа физика факультеты деканы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1971), профессор (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).

Халиҡов Мансур Хатип улы (20 декабрь 1886 йыл — 1934 йыл) — башҡорт дин әһеле, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1921—1923 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө.

Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы (16 март 1934 йыл — 14 сентябрь 2005 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1992), профессор (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2003).

Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы (17 ғинуар 1917 йыл — 17 июнь 1958 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы (рус. Халиков Халил Мирзаянович) — (4 март 1939 йыл) — рәсәй сәнәғәт, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт..

Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы (рус. Халиков Айдар Шарифьянович; 26 май 1961 йыл) — энергетик, хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2005—2008 йылдарҙа Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Зөлхизә (исем)

**Зөлхизә** — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.

## Этимологияһы
Зөлхизә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Һижрә —Ай календарындағы 12-се айҙың исеменән алынған, ошо айҙа тыуған ҡыҙ балаларға ҡушылған.

## Билдәле шәхестәр
Зөлхизә Илбәкова — күп һандағы халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары лауреаты. Өфөлә солист-ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Ишморат Ильбәков һәм телевидение режиссеры, шағирә Франгиза Илбәкова ғаиләһендә тыуа. Уның ҡатнашлығында беренсе клип өс йәшендә төшөрөлә. Биш йәшендә «Сулпылар» республика конкурсында Гран-при яулай. Өфө дәүләт сәнғәт академияһын бөтөүгә Зөлхизә Илбәкованың ике яңғыҙ йыр альбомы һәм ике яңғыҙ йыр концерты була. Уның репертуарындағы бөтә йырҙар ҙа тиерлек үҙе һәм әсәһе тарафынан яҙылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Зөлхизә (йыр) — башҡорт халыҡ йыры. Оҙон көй. Тәүге тапҡыр 20-се быуаттың 20-се йылдарында М. А. Буранғолов тарафынан яҙып алына.

Зөлхизә йәки Зү әл-хижә () — Мосолман календарында 12-се ай. Был дүрт харам айҙың береһе (рәжәб, зәлхизә, зөлҡәғиҙә, мөхәррәм). Бигерәк тә тәүге ун көнө юғары баһалана (был көндәрҙә ураҙа тотоу сөннәт). Исламға тиклем был айҙа ғәрәптәр мәймүн (ميمون) тип атаған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Һөйәрғол Яманаев

**Һөйәрғол Яманаев** (тыуыу һәм вафат булыу датаһы билдәһеҙ) — Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, полковник.

## Мәғлүмәт
Һөйәрғол Яманаев — Иҫәт провинцияһы башҡорто. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы етәксеһе Емельян Пугачевтың дипломаты, илсеһе.

1774 йылдың май айында егерме башҡорттан торған делегация (Үтәп Яратҡолов, Сығыр Иләймәнов һәм башҡалар) Емельян Пугачев тарафынан Урта Йөҙ ханы Аблайға һөйләшеп килешеүгә ебәрелә. Улар күтәрелеш өсөн хәрби ҡоралдар һорарға тейеш булалар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://cyberleninka.ru/article/n/bashkirskie-predvoditeli-pugachevskogo-vosstaniya/viewer
*
Рәми

**Рәми** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Рәми исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, уҡ атыусы, уҡсы тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы (12 февраль 1932 йыл — 20 февраль 1977 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992), тәржемәсе һәм журналист. 1960 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1988, үлгәндән һуң). Салауат районының почётлы гражданы.

## Фамилияла
Рәмиев Бәшир Искәндәр улы (1 май 1918 йыл — 16 май 1994 йыл) — совет уйлап табыусы ғалимы, Советтар Союзында тәүге ЭВМ-дарҙы («Стрела», «Урал-1») эшләүселәрҙең береһе. Техник фәндәр докторы (1962). Сталин премияһы лауреаты (1954). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы, әҙәби псевдонимы Дәрдмәнд (23 ноябрь 1859 йыл — 9 октябрь 1921 йыл) — шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй империяһының 1‑се Дәүләт думаһына Ырымбур губернаһынан депутат (1906). «Ваҡыт» гәзитен һәм «Шура» журналын ойоштороусы. Алтын приискыһы хужаһы. Рәмиевтәр нәҫеленән.

Рәмиев Сәғит Лотфулла улы (; 12 февраль 1880 йыл — 16 март 1926 йыл) — татар шағиры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рәми Ғарипов музейы -  Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Йәғәфәр улы Ғариповтың Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Арҡауыл ауылында урынлашҡан йорт-музейы

Рәми Ғарипов исемендәге премия -  1994 йылда Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты тарафынан ошо уҡыу йортон 1950 йылда тамамлаған Башҡортостандың халыҡ шағиры, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Рәми Йәғәфәр улы Ғарипов хөрмәтенә һәм уның исемен мәңгеләштереү йөҙөнән булдырылған.

Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты — дөйөм белем биреү мәктәбе. Өфө ҡалаһының 9-сы башҡорт мәктәбе нигеҙендә 1944 йылда башҡорт балалары өсөн махсус асылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Рәхим (исем)

**Рәхим** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Рәхим исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Әр-Рахиим الرَّحِيمُ — Аллаһ Тәғәләнең исеменән алынған. Мәғәнәһе: рәхимле, шәфҡәтле. Үҙенә ышанғандарға, Үҙенә бойһонғандарға шәфҡәт күрһәтеүсе. Аллаһтың был исемен йыш, йәғни һәр намаҙҙан һуң йөҙ мәртәбә уҡыу хәтерҙе яҡшырта, иғтибарҙы арттыра, күңелде сафландыра, насар сифаттарҙан арындыра.

## Билдәле кешеләр
Ибраһимов Рәхим Кирәй улы (15 август 1904 йыл — 20 декабрь 1971 йыл) — Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1937—1946 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты һәм БАССР Юғары Советы Президиумы (1938 йылдан) Рәйесе. СССР-ҙың, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ленин (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ (1936) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.

Ишбулатов Рәхим Усман улы (7 апрель 1911 йыл — 18 июнь 1967 йыл) — рәссам, 1939 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961).

Аҡъюлов Рәхим Вәлиулла улы (; 1906- ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында пулемёт эскадроны пулемётсыһы. Ҡыҙылармеец.

Рәхим Фәтих улы Ильясов (1946 йыл — 1982 йыл) — башҡорт фольклорсы ғалимы.

Абдрахманов Рәхим Абдрахман улы () (1900 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының гвардия рядовойы, ездовой. Гвардия ҡыҙылармеецы. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән билдәләнгән.

Зарипов Рәхим Закир улы (16 март 1908 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия лейтенанты

Мерәсев Рәхим Зәки улы (14 ғинуар 1940 йыл) — тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1963 йылдан (өҙөклөктәр менән) Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—1975, 1978—1983 һәм 1990—1998 йылдарҙа немец филологияһы кафедраһы мөдире, 1992 йылдан — роман-герман филологияһы факультеты деканы. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2000). II дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2006).

## Фамилияла
Рәхимов Камил Йософ улы (1900 йыл — 1978 йыл) — башҡорт композиторы, фольклорсы.
    
Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы (1934 йыл) — Советтар Союзының һәм Рәсәйҙең хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты (1993—2010).
    
Рәхимов Ришат Рәшит улы (1953 йыл) — ҡурайсы, педагог, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
    
Рәхимов Таһир Тимерхан улы (1953 йыл) — актёр, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007).
    
Рәхимов Урал Мортаза улы (1961 йыл) — «Башнефть» йәмғиәтенең элекке генераль директоры.
    
Рәхимов Әхмәт Зәки улы (1934 йыл) — психолог, педагог. Психология фәндәре докторы (1993), профессор (1995).

Рәхимова Венера Тимерхан ҡыҙы (1946 йыл) — Ҡурсаҡ театры актёры, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1985).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әр-Рәхим мәсете (, татар. Әр-Рәхим мәчете) — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә Салауат Юлаев проспекты һәм Коммунистик урамы киҫелешендә төҙөлөүсе йәмиғ мәсете.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Фәнүзә

**Фәнүзә** — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.

## Этимологияһы
Фәнүзә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе яҡтыртҡыс, маяҡ тигәнде аңлата..

## Билдәле шәхестәр
Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы (7 февраль 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны, ғалим-фольклорсы. 1962 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1973 йылдан — өлкән, 1999 йылдан — төп, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре докторы (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007).

Баһауетдинова Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы (22 май 1965 йыл) — журналист, уҡытыусы һәм үҙешмәкәр йырсы. 1991 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы мөхәррире һәм алып барыусыһы, шул иҫәптән 2010 йылдан «Ашҡаҙар» радиоһының өлкән мөхәррире. 2013 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015).

Ғималова Фәнүзә Арыҫлан ҡыҙы (3 октябрь 1957 йыл) — ғалим-химик-органик, химия фәндәре докторы (2007), профессор (2010)

Һөйөндөкова Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы (22 апрель 1935 йыл), хеҙмәт ветераны. 1960—1994 йылдарҙа бөгөнгө Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһының хеҙмәтләндереү бүлеге мөдире. РСФСР-ҙың (1987) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Зөлҡәрнәй

**Зөлҡәрнәй** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимология
Зөлҡәрнәй ғәрәп телендә ҡуш мөгөҙлө тигәнде аңлата (Александр Македонскийҙың ҡушаматынан алынған исем)

## Билдәле кешеләр
Искәндәр Зөлҡәрнәй (грек. Μέγας Aλέξανδρος[1], шулай уҡ Александр III, Бөйөк Александр, мосолман илдәрендә Искәндәр Зөлҡәрнәй[сн 1] (Ҡушмөгөҙлө Искәндәр) исеме аҫтында билдәле — беҙҙең эраға тиклемге 336—324 йылдарҙағы Македонияның хакимы. Ул тарихҡа иң уңышлы хәрби етәксе булараҡ билдәле — ул бер яуҙа ла еңелмәгән. Ғүмеренең аҙағына ул Боронғо Грецияға билдәле донъяның күпселек өлөшөн үҙенә буйһондора[2]. Уның баҫып алыу сәйәсәте быуаттарға һуҙылған Грек колонизацияһының һәм Грек мәҙәниәтенең йоғонтоһо йыраҡ илдәрҙә көсәйеүенең, шулай уҡ Эллинистик дәүерҙең башланғысы булып тора. Искәндәр үҙе иһә тарихта һәм Грек һәм башҡа мәҙәниәт мифтарында йәшәй.

Йәрмөхәмәтов Зөлҡәрнәй Әнәс улы (рус. Ярмухаметов Зулкарнай Анасович; 17 ғинуар 1917 йыл — 18 июнь 1999 йыл) — уҡытыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

Алпаев Зөлҡәрнәй Сәлимкәй улы (1783 — ?) — зауряд-сотник. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы рус армияһының сит ил походтарында ҡатнашыусы.

## Фамилия
Зөлҡәрнәйев Нурфәйез Абдулла улы (1910 йыл — вафат булған ваҡыты билдәһеҙ) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-cы гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы.

Зөлҡәрнәев Артур Валерий улы (9 июнь 1995 йыл) — спортсы, билбау көрәше һәм милли көрәш менән шөғөлләнеүсе. Билбау көрәше буйынса Рәсәй һәм донъя чемпионы. Рәсәйҙең спорт мастеры.

Зөлҡәрнәева Шәүлиә Ниғмәт ҡыҙы (ижади псевдонимы Шәүлиә Алкинская; 16 май 1946 йыл) — уҡытыусы, яҙыусы, шағир һәм журналист. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы. Мөхәммәт Хәйҙәров (2005) һәм Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге (2006) премиялар лауреаты.

Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы (10 сентябрь 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Хәрби фәндәре докторы (1996), профессор (1997). Контр‑адмирал (1999).

Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы (20 март 1905, Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе Һарыкүлмәк ауылы (хәҙер Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) — 24 апрель 1982, Өфө) — тәржемәсе, журналист. Яҙыусылар союзы ағзаһы (1954).

Али Карнай (төп исеме — Имамғәли Мөхәммәтдин улы Зөлҡәрнәев; 6 ғинуар 1904 йыл — 16 июнь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1935—1941 йылдарҙа «Башгосиздат» мөхәррире, 1941—1943 йылдарҙа 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының «Ҡыҙыл атлылар» гәзите мөхәррире.

Зөлҡәрнәев Ғүмәр Зөлҡәрнәй улы (1903 йыл, Башҡортостан Республикаһы Белорет районы — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.

## Мәҙәниәттә
Ғафаров Фидан Сафа улы (12 октябрь 1947 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың (1984), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм Татарстан Республикаһының (1994) халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1981), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2020).

Башҡарған роле — Зөлҡәрнәй (И. Абдуллин «Тиле йәшлек»)

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Абай (исем)

**Абай** — башҡорт ир-ат исеме. Төрки халыҡтарҙа ҡулланыла.

## Этимология
Абай боронғо төрки теленән — 1. иғтибарлы, һаҡ, һиҙгер; 2. «оло ир туған» мәғәнәһендәге дөйөм төрки туғанлыҡ термины аба (аға) һүҙенә иркәләү ялғауы ай ҡушып яһалған исем.

## Билдәле кешеләр
Абай Ҡонанбаев (, 1845—1904) — ҡаҙаҡ шағиры, философ, композитор, мәғрифәтсе, аҡыл эйәһе, йәмәғәт эшмәкәре, ҡаҙаҡ яҙма әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе классигы, мәҙәниәтте мәғрифәтле либераль ислам нигеҙендә рус һәм Европа мәҙәниәтенә яҡынайтыу рухында реформалаусы. Ысын исеме — Ибраһим, өләсәһе Зере биргән Абай ( «иғтибарлы», «һаҡ») ҡушаматы ғүмерлеккә йәбешеп ҡала. Абайҙың туғаны — Шәкәрим Кудайбердиев шулай уҡ билдәле ҡаҙаҡ шағиры.

## Фамилия

## Ауылдар
Абай (Абай районы) (; 1961 йылға тиклем — **Чурубай-Нур** йәки **Чурбай-Нура** ҡасабаһы ()) — Ҡаҙағстандың Ҡарағанды өлкәһендәге ҡала. 1949 йылда Ҡарағанды күмер бассейнының көнбайыш участкаларын эшкәртеү менән бәйле эшселәр ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән. 2002 йылдан — Абай районы үҙәге. Ҡарағандынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 30 км алыҫлыҡта, Ҡарабас тимер юлы станцияһынан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала аша Ҡарағанды — Еҙҡаҙған — Ҡыҙылурҙа автомобиль трассаһы үтә, ҡала тибындағы Шахтинск, Сарань ҡасабалар менән төҙөк юлдар менән бәйле. Ҡарабас ҡасабаһы Абай янында Жартасс һыу үткәргесе үтә. Абай Ҡонанбаев хөрмәтенә аталған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Абай Ҡонанбаев һәйкәле (Алматы) һәйкәле Алматыла Абай майҙанында 1960 йылда ҡуйыла. Авторы: скульптор Х. И. Наурызбаев, архитекторы И. И. Белоцерковский

Абай йылғаһы — Үҙәк Алтайҙа (Рәсәй, Алтай Республикаһы) йылға. Катунь йылғаһы бассейнында урынлашҡан. 

«Абай юлы» — Мөхтәр Әүәзов романы.

Абай Ҡонанбаевтың әҙәби-мемориаль музейы — ҡаҙаҡ шағиры, ҡаҙаҡ яҙма әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы Абай Ҡонанбаевтың 95 йыллығына бағышлап 1940 йылдың 16 декабрендә Семипалатинск ҡалаһында асылған әҙәби-мемориаль музей

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Һиҙиәт

**Һиҙиәт** — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

## Этимологияһы
**Һиҙиәт** исеме башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда килгән, *ғәр.* — тура юлға алып барыусы мәғәнәһенә эйә.

## Билдәле кешеләр
Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт улы (27 июль 1887 йыл — 9 октябрь 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары (1921—1923), Башҡортостан Баш суды ағзаһы (1923—1930). Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнашыусы.

## Фамилиялар
Һиҙиәтов Ишмырҙа Хәйернур улы (28 октябрь 1933 йыл Ҡужан ауылы, Әбйәлил районы, Башҡорт АССР-ы — 9 февраль 2003 йыл, Башҡортостан Республикаһы, Өфө) — совет, Рәсәй ғалим-хирургы, онколог. Башҡортостанда тәүге хоспис төҙөткән табип. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.

Һиҙиәтов Мансур Яҡшыбай улы (24 ноябрь 1949 йыл) — хеҙмәт ветераны, яҙыусы, йәмәғәтсе. 1971—2005 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты волочильщигы, өлкән мастеры, смена начальнигы. 2013 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1980).

Һиҙиәтов Илдар Ишмырҙа улы (1960), ғалим-хирург. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, 2011 йылдан топографик анатомия һәм оператив хирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2000 йылдан Өфөләге 2-се Республика клиник дауаханаһы табибы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында тыуған. Атаһы, билдәле ғалим-табип  Ишмырҙа Һиҙиәтовтың тыған ауылы- Әбйәлил районы Ҡужан ауылы.

## Атаһының исеме
Ғөбәйҙуллин Ҡаһарман Һиҙиәт улы (1922-2006; Баймаҡ районы Буранбай ауылында тыуған). 1939 йылда Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, сержант, помощник командира взвод командиры ярҙамсыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006

## Һылтанмалар
* Т. Кусимова. В мире имён 
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006

## Һылтанмалар
* Т. Кусимова. В мире имён 
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 

## Иҫкәрмәләр
Зәйнетдин

**Зәйнетдин** — башҡорт ир-ат исеме.
## Этимология
**Зәйнетдин** — ғәрәп телендә — биҙәк; дин биҙәге.

## Билдәле кешеләр
Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы (11 март 1923 йыл — 2007 йыл) — башҡорт шағиры, публицист. Хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты (2002).

Әхмәтйәнов Зәйнетдин Низаметдин улы (21 сентябрь 1897 йыл — 30 ғинуар 1990 йыл) — Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Фамилия
Зәйнетдинов Миңлеғәфүр Миңләхмәт улы (17 апрель 1971 йыл) — донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы, музыкант-педагог. 2000 йылдан Өфөләге мәғариф һәм мәҙәниәт учреждениелары, шул иҫәптән 2005—2012 йылдарҙа Ш.Хоҙайбирҙин исемендәге 1-се республика балалар йорто уҡытыусыһы; 2013—2019 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-инструменталисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2019), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2004).

Зәйнетдинов Энгель Әхмәт улы (22 ноябрь 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең нефтсе-геологы, ғалим, топ-менеджер, журналист. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1975). Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы (2011). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1982). Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2018). «Башҡортостан нефте» исемле тарихи-иҡтисади йыйынтыҡтың тәүге төҙөүсеһе. Башҡортостанда нефть сығарыу тарихын өйрәнеүсе булараҡ билдәле (ҡара: Әҙәбиәт һәм библиография). Төп хеҙмәт урыны — «Башнефть» берекмәһе.

Зәйнетдинов Рәшит Сәйфетдин улы (18 июнь 1938 йыл — 18 декабрь 2015 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1980 йылдан СССР Рәссам­дар союзы ағзаһы. Профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2008), атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1995).

Светлана Зәйнетдинова (эст. Svetlana Zainetdinova; 19 октябрь 1962 йыл, Өфө) — СССР һәм Эстония шахматсыһы, шахмат буйынса Эстония чемпионы (1985), ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса ФИДЕ мастеры (2006), халыҡ-ара ИКЧФ мастеры (2009).

Зәйнетдинов Фәхретдин Ялал улы (1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән бүләкләнгән

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Бикбай (исем)

**Бикбай** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимологияһы
Бикбай төрки сығанаҡлы башҡорт исеме. Бәк һәм бай һүҙҙәре ҡушылып яһалған. Ныҡ көслө, бай түрә, изге бей мәғәнәләрен аңлата. Бикбай исеменең боронғо формаһы — Бикбау.

## Фамилия
Бикбаев Рауил Төхфәт улы (12 декабрь 1938 йыл — 23 апрель 2019 йыл) — шағир, әҙәбиәт белгесе, йәмәғәт эшмәкәре. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1995—2011 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, 2008—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитет рәйесе. Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2008), филология фәндәре докторы (1996), профессор. Башҡортостандың халыҡ шағиры (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1989) һәм республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1970), шулай уҡ Рәми Ғарипов (1992) һәм З. Биишева (2003) исемендәге премиялар лауреаты. Почёт (2009), Дуҫлыҡ (2000), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008) һәм Салауат Юлаев (2003) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (1999).

Бикбаев Азамат Иҙебай улы (9 июнь 1986 йыл) — спортсы, классик (грек-рим) стилдәге көрәшсе. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2012).

Бикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы (23 ноябрь 1926 йыл, Малмыж — 10 ноябрь 2004 йыл, Өфө) — отоларинголог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), профессор (1970), республика оториноларингология ғилми йәмғиәте рәйесе (1966—1991), медицина фәндәре докторы (1970), РСФСР-ҙың (1986) һәм БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре. СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967).

Бикбаев Илдар Зиннур улы (15 февраль 1959 йыл) — «Берҙәм Рәсәй» партияһынан VII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, Башҡортостан Республикаһы йәмәғәт палатаһы аппараты етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы эҙәрмәндәр отрядтарының республика йәмәғәт фонды советы рәйесе, Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты төбәк штабы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.

Бикбаев Нәсибулла Рәхмәтулла улы (7 октябрь 1897 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.

Баязит Бикбай (9 ғинуар 1909 йыл — 2 сентябрь 1968 йыл) — башҡорт шағиры, прозаик, драматург. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1970). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Почёт Билдәһе» (1939) ордендары кавалеры.

Бикбаев Рәмил Фәрит улы (1961—1995) — физика-математика фәндәре докторы.

## Ауылдар
Бикбай — Пермь крайының Октябрьский районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Аҙналы (исем)

**Аҙналы** — боронғо башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Аҙналы исеме фарсы-башҡорт сығышлы: *аҙна* һүҙенә *лы* ялғауы ҡушылып яһалған исем. Борон әсә аҙна буйы балаға ауырығанда Аҙналы тип исем ҡушыу йолаһы булған.

## Фамилия
Юлай Аҙналин (1722 йыл — 1797-1800 йылдар араһы) — башҡорт йөҙбашы (1766), Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы (1766), 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. Салауат Юлаевтың атаһы.

## Ауылдар
Аҙналы (Салауат районы) () — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Әлкә ауыл советына ҡараған, яндырылған ауыл. Шайтан-көҙәйҙәрҙең төп ауылы булған, элегерәк Шайтан тип аталған.

Аҙналы (Башҡортостан) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.

Аҙналы (Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҙналы (тау) — Башҡортостандағы тау.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Аҡназар (исем)

**Аҡназар** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Аҡназар (Аҡнаҙар) башҡорт һәм ғәрәп телдәрендәге аҡ һәм назар һүҙҙәренең ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән төрки сығанаҡлы исем. Балаға изге ҡарашлы, иғтибарлы, ярҙамсыл булһын тигән теләктә ҡушылған..

## Билдәле кешеләр
Аҡнаҙар хан — Ҡаҙаҡ ханлығы ханы, 1538−1580 йылдарҙа, Ҡасим хан улы. Үҙ-ара талаш-тартыштан һуң ханлыҡты тергеҙеү осорон Аҡнаҙар исеме менән бәйләйҙәр, ул хакимлыҡ иткән осорҙа дәүләттең эске һәм тышҡы сәйәсәтендә үҫеш күҙәтелә.

## Фамилия
Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы (22 август 1924 йыл — 2 апрель 2000 йыл) — совет комсомол, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 6—9‑сы, РСФСР-ҙың 10-сы һәм 11‑се, Башҡорт АССР-ының 4—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.

## Ауылдар
Аҡназар (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
Аҡназар (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҡназар — Баязит Бикбайҙың билдәле «Ҡаһым түрә» драмаһында төп ыңғай образдарҙың береһе.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Азалия (исем)

**Азалия** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Донъяның күп халыҡтарында ҡулланыла.

## Этимология
Сәскә исеменән алынған. Азалия исеме ғәрәп сығышына эйә һәм «даими», «мәңгелек» тигәнде аңлата. Был исемдең икенсе версияһы ла бар. Азалия «азалеос» грек һүҙҙәренән «киптерелгән» тигәнде аңлата, тип иҫәпләнә. Өсөнсө вариантҡа ярашлы, исем «сәскә атыусы ҡыуаҡлыҡ» тип тәржемә ителә. Рәсәй биләмәһендә уны, башлыса, мосолман ғаиләләренән ҡыҙҙарға ҡушалар.

## Билдәле кешеләр
Сәғитова Азалия Наил ҡыҙы (2 ғинуар 1997 йыл) — Рәсәй спортсыһы, шашкасы. 2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса етеҙ программала Рәсәй Кубогы бронза призеры. 2008 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы составына инә (йәштәр составына).

Илембәтова Азалия Фәттәх ҡыҙы (1 ғинуар 1978 йыл) — ғалим-этнограф, шәрҡиәтсе. Тарих фәндәре кандидаты (2006).

Азалия Вәлиева — йырсы, Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылынан.

Игги Азалия (Аметист Амелия Келли; 7 июнь 1990 йыл) — хип-хоп башҡарыусы. Тәүге тапҡыр ул ғауғалы «Pu доллар» һәм «Two Times» йырҙарын видеоға һалған саҡта танылыу ала. 2011 йылдың 27 сентябрендә Азалия «Ignorant Art» исемле тәүге микстейп сығара.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аза́лия () — арсалылар ғаиләһенә ҡарай () — .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ильин Евгений Павлович

**Ильин Евгений Павлович** (20 март 1933 йыл — 25 декабрь 2015 йыл, Санкт-Петербург) — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, дөйөм һәм дифференциаль психофизиология, физик тәрбиә һәм спорт психологияһы өлкәһендә белгес. Психология фәндәре докторы, биология фәндәре кандидаты, профессор.

## Биографияһы
Ильин Евгений Павлович 1933 йылдың 20 мартында Ленинград ҡалаһында тыуған. 1957 йылда Ленинград санитар-гигиена медицина институтын тамамлай.

1969 йылдан алып 1963 йылға тиклем Ленинград дәүләт университетында — биология факультеты янындағы хеҙмәт физиологияһы лабораторияһында, инженер психологияһы лабораторияһында һәм психология факультетының инженер психологияһы эргономикаһы кафедраһында эшләй.

1969 йылдан А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетында: 1969 йылдан 1992 йылға тиклем — физик культура факультетының физик тәрбиәнең теоретик нигеҙҙәре кафедраһы профессоры. 1992 йылдан — артабан психология-педагогика факультетының үҫеш һәм мәғариф психологияһы кафедраһына үҙгәртелгән дөйөм психология кафедраһы профессоры.

1968 йылда «Оптимальные характеристики работоспособности человека» темаһына диссертация яҡлай һәм психология фәндәре докторы ғилми исеме ала (19.00.03 — хеҙмәт инженер психологияһы; 1968). Ғилми дәрәжәһе профессор, биология фәндәре кандидаты. Ике йөҙҙән ашыу фәнни баҫма, шул иҫәптән ун биш уҡыу әсбабы һәм монографиялар авторы.

## Баҫмалары
* Психология физического воспитания. М.: Просвещение, 1987; второе переработанное и дополненное издание: СПб: издательство РГПУ им. А. И. Герцена, 2000.
* Психология воли. СПб: Питер, 2000, 2002, 2011.
* Мотивация и мотивы. СПб: Питер, 2000, 2007, 2008, 2011.
* Дифференциальная психофизиология. СПб: Питер, 2001, 2002.
* Эмоции и чувства. СПб: Питер, 2002, 2003, 2008, 2011.
* Дифференциальная психофизиология мужчины и женщины. СПб: Питер, 2002,2006, 2007.
* Психомоторная организация человека. СПб: Питер, 2003.
* Психология: Учебник для средних специальных учебных заведений. СПб: Питер, 2004.
* Психология индивидуальных различий. СПб: Питер, 2004, 2011.
* Психофизиология состояний человека. СПб: Питер, 2005.
* Дифференциальная психология профессиональной деятельности. СПб: Питер, 2008, 2011.
* Работа и личность. Трудоголизм, перфекционизм, лень. СПб: Питер, 2011.
* Пол и гендер. СПб: Питер, 2011.
* Психология общения и межличностных отношений. СПб: Питер, 2011, 2012, 2013.
* Психология творчества, креативности, одаренности. СПб: Питер, 2011, 2012.
* Психология спорта. СПб: Питер, 2011, 2012.
* Психология риска: пособие . СПб: Питер, 2012.

## Һылтанмалар
* Статья, написанная к 80-летию Ильина Е. П.
* Памяти Евгения Павловича Ильина
* Доклад Е. П. Ильина в рамках Петербургской недели психологии 25 апреля 2015 года.
Бибинур (исем)

**Бибинур**— башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Шулай уҡ башҡа төрки  халыҡтарында ла осрай.

## Этимологияһы
Бибинур исеме башҡорт теленә ғәрәп, фарсы телдәренән ингән һәм биби-ҡыҙ, ханым, ә нур — балҡыш, донъя тигәнде аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Нураева Бибинур Ғәйнетдин ҡыҙы 10 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Хәйбулла ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Аҡъяр ауылы) тыуған — 11 август 1991 йыл) — журналист. СССР Журналистар союзы һәм КПСС ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1964).

## Сәнғәттә
Бибинур — 2010 йылғы Рәсәй фильмы. Аяз Мирсәйет улы Ғиләжевтың «Бибинур»  әҫәре мотивы буйынса эшләнгән сценарий.

Күренекле башҡорт драматургы Флорид Бүләков «Эй,Бибинур, һин. Бибинур» тигән драма яҙған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Быховская Анна Марковна

**Анна Марковна Быховская** (1901—1996) — Мәскәү дәүләт университетының биология факультетының тәүге деканы.

## Биографияһы
Велиж ҡалаһында тыуған. Урта белемде экстерн ысулы менән ала, сөнки аҡса булмау сәбәпле гимназияла уҡый алмай. Шәхси дәрестәр бирә, башланғыс мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1920 йылда ВКП(б.) сафына инә.

1927 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының биология бүлеген тамамлай. Цитология һәм гистология кафедраһына Г. И. Роскинға аспирантураға уҡырға инә. Доцент дәрәжәһенә эйә була.

Мәскәү дәүләт университетының биология факультеты барлыҡҡа килгәндән һуң беренсе декан һәм уның тарихында әлегә берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-декан. Был вазифаға 1930 йылдың 21 авгусында тәғәйенләнә. Декан вазифаһын 1930 йылдан алып 1931 йылдар буйынса биләй. 1931 йылдың 18 апрелендә университетта факультет-кафедраль структура бөтөрөлә. А. М. Быховская Мәскәү дәүләт университетының зоология бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1933 йылдың 1 майынан Мәскәү дәүләт университетында факультеттар тергеҙелә — Быховская биология факультеты деканы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 1935—1937 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының зоология ғилми-тикшеренеү институты директоры булып эшләй.

1937 йылдың 10 июнендә Быховская «үҙенең эшендә күп кенә сәйәси хаталар ебәреүсе һәм партия уяулығын юғалтыусы» булараҡ Биология факультеты менән етәкселек итеүҙән ситләтелә. Шул уҡ 1937 йылда Мәскәү дәүләт университетының зоология ғилми-тикшеренеү институты директоры вазифаһында ҡулға алына.

1947 йылдан Сәмәрҡәндта медицина паразитологияһы һәм малярияһы институтында, 1960-сы йылдарҙа административ бүлек буйынса директор урынбаҫары вазифаһында эшләй.

Бойондороҡһоҙ Үзбәкстанда 95 йәше тулыуға 10 көн ҡалғанда вафат була.

## Хеҙмәттәре
* *Быховская А. М.* 1960. Республиканское совещание и научная конференция по вопросам борьбы с паразитарными заболеваниями в Узбекистане. 1) Мед. ж. Узбекистана. No 11, 74—75.
* *Быховская А. М., Ибадов А. У.* Леонид Михайлович Исаев, Ташкент, 1964
* *Крамарь В. С., Быховская А. М., Каторкин Е. Н.* и др. — «Мед. паразитол.», 1974, No 6, с. 694—697.
* *Крамарь В. С., Кудрявцева Н. Ф., Быховская А. М.* и др. — «Мед. паразитол.», No 3, с. 293—296.

## Адресы
* 1937 йылдың октябренә тиклем — Мәскәү, Маросейка урамы, 9, кв. 34.

## Сығанаҡтар
* Летопись Московского университета
* ''Каллиникова В. Д.'' Некролог // Вестник Московского университета: Серия 16. Биология. 1996 № 1. Стр. 65
* Зоологический музей Московского университета в лицах _ Б 

### Тәҡдим ителгән сығанаҡтар
* Автобиография — «Фронт науки и техники», 1936, № 3.
* «За пролет. кадры», 17 июня 1937. Статья нападает на нее за мягкость к «врагам»;
* «За пролет. кадры», 17 октября 1937. Статья объявляет, что она сама «враг».
* *Слухов Ф.* 90 лет ее жизни: В эти весенние праздничные дни старейшая жительница Самарканда А. М. Быховская отмечает свой «круглый» юбилей // Ленинский путь,—1991,—20 марта.

## Иҫкәрмәләр
Инсур (исем)

**Инсур** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

## Этимология
Инсур (Илсур, Илсура) башҡорт исеме.  Ил батыры, ил дуҫы; ил башлығы тигәнде аңлата

## Билдәле кешеләр
Инсур Ғәззәли улы Йәһүҙин (*псевдонимы Инсур Артур*; 26 март 1951 йыл — 21 март 2011 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР-ҙың Журналистар, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Макаров Пётр Осипович

**Петр Осипович Макаров** (шулай уҡ *Васильевич*; 1905—1975) — совет биологы һәм цитологы, СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1950), И. И. Мечников исемендәге премия лауреаты (1950).

## Биографияһы
1928 йылда — Ленинград университетының физика-математика факультетының биология бүлеген тамамлай.

1936 йылдан алып 1941 йыл буйынса — Ленинград университетының биология факультеты доценты.

1939 йылда «О проблеме общего и клеточного наркоза» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1941 йылдан 1944 йылдар буйынса — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша

1942 йылдан КПСС ағзаһы.

1944 йылдан алып 1960 йылдар буйынса — Ленинград санитар-гигиена медицина институтының дөйөм биология кафедраһы мөдире һәм бер үк ваҡытта Ленинград университетының дөйөм һәм сағыштырма физиология кафедраһы профессоры (1945—1948), цитогенетия лабораторияһы мөдире (1948—1960).

1950 йылда — СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

1960—1967 йылдарҙа — Ленинград университетының цитология һәм гистология кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
120-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы, башлыса күҙәнәк морфологияһы һәм физиологияһы буйынса.

Гистологик препараттарҙа ядроның тере сағындағы төҙөлөшөн һаҡлау методикаһы авторы, газ гангренаһын гистологик диагностикалау ысулы авторы, әммә, киң таралыу алмай.

Уның етәкселегендә 20 самаһы диссертация, шул иҫәптән 2 докторлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән.

Ленинград «Белем» йәмғиәтенең идара рәйесе вазифаһын биләй.

1949 йылда Ленинградта, 1949 йылда Ленинград «Белем» йәмғиәте баҫтырып сығарған «Несостоятельность цитологических основ вейсманизма-морганизма» темаһына асыҡ лекция уҡый.

Бөтә Союз анатомдар, гистологтар һәм эмбриологтар йәмғиәте идараһы ағзаһы, СССР Медицина фәндәре академияһы Президиумы янындағы морфология буйынса Комитет ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
* Проблема общего и клеточного наркоза, Арх. анат., гистол, и эмбриол., т. 19, № 1—2, с. 5, 1938;
* Физико-химические свойства клетки и методы их изучения, Л., 1948;
* Новые данные о строении и свойствах клеточного ядра, Арх. анат., гистол, и эмбриол., т. 35, № 6, с. 3, 1958;
* Авторадиографическое исследование клеток, продуцирующих белок, там же, т. 48, № 4, с. 3, 1965;
* Попытка использования авторадиографии для изучения химического состава клеточных структур, там же, т. 51, № 10, с. 92, 1966.

## Библиография
* Богомолова Н. А. и д р. Педагогическая и научная деятельность П. В. Макарова на кафедре общей биологии Ленинградского санитарно-гигиенического медицинского института (1945—1960), Труды Ленингр, о-ва анат., гистол, и эмбриол., в. 1, с. 29, 1969;
* Буцкая Н. А. О творческом пути П. В. Макарова, там же, с. 31;
* Петр Васильевич Макаров (К 60-летию со дня рождения), Арх. анат., гистол, и эмбриол., т. 48, № 4, с. 124, 1965, библиогр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

- И. И. Мечников исемендәге премия (1950) — "Против реакционного морганизма-менделизма"йыйынтығы өсөн.

- миҙадар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Макаров Петр Васильевич — Большая Медицинская Энциклопедия (неопр.). бмэ.орг. Дата обращения: 5 декабря 2016.
Ельцина Наина Иосифовна

**Наи́на** (**Анастаси́я**) **Ио́сифовна Е́льцина** (ҡыҙ фамилияһы **Гирина**;  1932 йылдың 14 мартында тыуған , Титовка, Урта Волга крайы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе), РСФСР, СССР) — Рәсәйҙең 1-се президенты Борис Ельциндың тормош иптәше, 1991-1999 йылдарҙа Рәсәйҙә беренсе леди.

## Биографияһы

1932 йылдың 14 мартында Иосиф Алексеевич (1910-1966) һәм Мария Фёдоровна (1910-1994) Гириндарҙың ғаиләһендә тыуған. Ул Гирининдарҙың алты балаһы араһынан иң өлкән ҡыҙы..Тыуғас, Анастасия булараҡ яҙылған, ләкин уны бөтәһе лә Ная йәки Наина тип атағандар. Анастасия исеме ҡулланылмаған.Эшләй башлағас, барыһы ла уны атаһының исеме менән атай башлаған. 25 йәшендә Наинға исем рәсми рәүештә алмаштыра, сөнки "Анастасия Иосифовна" тип өндәшеүгә өйрәнмәгән.

1955 йылда М. Киров исемендәге Урал политехник институтының төҙөлөш факультетын (Свердловск) "инженер-төҙөүсе" һөнәре буйынса тамамлай. Шунда уҡ буласаҡ тормош иптәше Елена Б. Н. менән таныша, ғаилә юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң күпмелер ваҡыттан һуң рәсмиләштерелә. 1985 йылға тиклем Свердловск өлкәһендә таҙартыу ҡоролмалары проектлаусыһы булып эшләй.

1955-1956 йылдарҙа - Ырымбур тресы һыу канализацияһының етештереү бүлегендә инженер-төҙөүсе, мастер булып эшләй.

1956-1985 йылдарҙа - проекттың баш инженеры, һуңынан - Свердловск ҡаоаһында "Водоканалпроект" институты төркөмендә, 55 йәштән хаҡлы ялда..

1985 йылдан Мәскәүҙә йәшәй.

2008 йылдан ул Б.Н. Ельциндың Президент үҙәгенең попечителдәр советына инә, Борис Ельциндың иҫтәлегенә арналған сараларҙа әүҙем ҡатнаша..

2017 йылда Наина Ельцина тәүҙә  "Ельцин-үҙәк"тә, һуңынан Мәскәүҙә "Шәхси тормош" мемуарҙар китабын тәҡдим итте.

## Ғаиләһе

* Атаһы: Гиринда Иосиф Алексеевич (1910, Китовка, Ырымбур губернаһы — 1966, Ырымбур, РСФСР, СССР, иҫерек мотоцист бәреп үлтерә бәреп төшөрөү)
* Әсәһе: Гиринда Мария Федоровна (1910-1994, Екатеринбург, Россия)
* Ағаһы: Гиринда Леонид (үҫмер поезд аҫтына эләгеп һәләк була); Анатолий Гиринда (30 йәшендә машинаға тапалып үлә); Гиринда Владимир; Виталий Гиринда
* Апаһы: Роза.

1956 йылда Борис Ельцинға кейәүгә сыҡҡас, Үрге Иселтәрендәге колхозсы йортонда никахлашалар.

Михаил Полторанин раҫлауынса,  Ельциндың ҡатыны ил етәкселеге кадрҙар сәйәсәтенә йоғонто яһаған.

**Ҡыҙҙары: **

* Елена Окулова (1957 йылдың 21 августында тыуған), ире — Валерий Окулов
* Юмашева Татьяна (1960 йылдың 17 ғинуарында тыуған), ире — Валентин Борисович Юмашев

## Наградалар

* "Орден Святой великомученицы Екатерины (Российская Федерация)"  (14 март 2017 йыл) — *гуманитар һәм ижтимағи әһәмиәтле программаларҙы тормошҡа ашырыуҙа әүҙем ҡатнаша, хәйриә эшмәкәрлегенә ҙур өлөш индергәне өсөн*.
* 1999 йылда "Оливер" - "Йөрәк гуманизмы өсөн" халыҡ-ара премияһына лайыҡ була. Премия "Фрэнк" халыҡ-ара балаға ярҙам фонды тарафынан тапшырыла.
* 2005 йылда был Рәсәйҙең билдәле замандаштарының сәйәсәттә, бизнеста, фәндә, сәнғәттә һәм мәҙәниәттә ҡаҙаныштары билдәләнгән  "Олимпия" премияһы номинацияһына лайыҡ була..

## Библиография

* 

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

** Жена первого Президента Российской Федерации
** Наина Ельцина отмечает 70-летие
** Интервью Наины Ельциной 9 ноября 2014 (видео)
Ғөбәй (исем)

**Ғөбәй** (Ғөбәйҙулла) — төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Ғөбәй (Ғөбәйҙулла) — «кинйә, кесе»; «хеҙмәтсе, ҡол» мәғәнәләрен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.

## Билдәле шәхестәр
Ғөбәй Дәүләткирәй улы Дәүләтшин (17 декабрь 1893 йыл — 10 июль 1938 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.

Ғөбәй Сәлих улы Фәтҡуллин(5 [18] август 1914 йыл — 5 сентябрь 2012 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).

## Фамилияларҙа
Ғөбәйҙуллина Фәрзәнә Хәйбулла ҡыҙы (14 октябрь 1945 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы, тәржемәсе һәм педагог-методист. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2021) һәм Көйөргәҙе районы хакимиәтенең Баязит Бикбай исемендәге премияһы (2014) лауреаты.

Ғөбәйҙуллина Софья Әсғәт ҡыҙы (24 октябрь 1931 йыл) — СССР һәм Рәсәй композиторы. 1991 йылдан Германияла йәшәй.

Ғөбәйҙуллина Гөлназ Радик ҡыҙы (14 февраль 1992 йыл) — бишалыш менән шөғөлләнеүсе Рәсәй спортсыһы, Рио-де-Жанейро олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, заманса бишалыш буйынса донъя чемпионы (2017).

Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы (28 октябрь 1923 йыл — 8 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында, кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплап, батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты.

Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы (29 ноябрь 1920 йыл — 10 декабрь 2008 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының почетлы академигы (1996), профессор (1973), иҡтисад фәндәре докторы (1978), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы (23 ноябрь 1928 йыл — 19 март 2011 йыл) — ғалим, музыка белгесе, композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1973). Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1968).

Ғөбәйҙуллин Камил Ғөбәй улы(9 ноябрь 1949 йыл) — рәссам-график, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1979 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1997).
 
Ғөбәйҙуллин Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы (Шәмсетдин Зәки); 1822—1865) — башҡорт мәғрифәтсеһе, философ, шағир, дин белгесе.

## Топонимдарҙа
Ҡарамалы-Ғөбәй — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.

Ғөбәйҙулла (икенсе исеме Ҡуштүбә) () — бөткән ауыл. 1836—1850 йылдар арауығында барлыҡҡа килгән. 1916—1930 йылдарҙа ауыл сиктәрендә сәсмә алтын йыуыу буйынса старателдәр артеле ойошторола. 1931 йылдан Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауыл Советы составындағы ауыл. 1969 йылдан һуң ауылдар исемлегенән алына.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Суфия (исем)

**Суфия** — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ҡатын-ҡыҙ исем.

## Этимологияһы
Суфия — «суфый, тыйнаҡлы»; «изге» мәғәнәләрен аңлатҡан ҡыҙ балаларға ҡушылған мосолман исеме.

## Билдәле шәхестәр
Суфия Шәрифулла ҡыҙы Ҡорбанғәлиева(13 февраль 1949 йыл) — башҡорт артисы, уҡытыусы һәм тәржемәсе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2000) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1990) артисы.

Суяия Ғилман ҡыҙы Кусимова (5 март 1944 йыл) — ғалим-театр белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1973—1982 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында факультет деканы, 1983—1987 һәм 1992—2011 йылдарҙа кафедра мөдире. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1974), профессор (1997). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1999). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы, Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән (2014).

Суфия Мирғәли ҡыҙы Китапова (12 ноябрь 1922 йыл — 24 декабрь 1997 йыл) — иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре кандидаты (1959), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977).

Суфия Фатих ҡыҙы Юлмәтова (2 ғинуар 1919 йыл — ?) — әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1981), профессор (1984). БССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәскәү дәүләт университетын тамамлай (1941). «Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы» баҫмаһы авторҙарының береһе (1966).

## Архитектурала
Суфия (мәсет) халыҡ телендә **Ҡантүк мәсете ** тип тә йөрөтөлә — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы Ҡантүк ауылында урынлашҡан мәсет. Башҡортостан Республикаһының иң матур мәсеттәре иҫәбенә инә.

Айя Суфия (; ) — Истанбулдағы мәсет. 1935 йылда музей статусы ала. Хәҙерге көндә лә музей (). ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Элекке христиан храмы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында»  
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар