open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нанкин университеты

**Нанкин университеты** (*Наньцзин университеты*; ; көндәлек тормошта ) — Ҡытайҙың иң боронғо һәм абруйлы юғары уҡыу йорттарының береһе. Илдең элекке баш ҡалаһы Нанкинда урынлашҡан.

## Тарихы

Хәҙерге университеттан алдараҡ донъялағы иң боронғоларҙан тип иҫәпләнгән император университеты эшләгән. Император университеты 258 йылда Өс батшалыҡ дәүерендә, У батшалығында асылған һәм 317 йылда 155 яңы класс өҫтәлеп киңәйтелгән. XV быуатта Мин династияһы осоронда университетта 10 мең студент белем алған, был уны донъялағы иң ҙур уҡыу йорто дәрәжәһенә күтәргән.

1902 йылда Саньцзян педагогия институты асыла, бер аҙ ваҡыт үткәс ул Нанкин университеты башында булған 9 уҡыу йортона бүленә.

Яңы уҡыу йорто бик тиҙ Ҡытайҙа иң абруйлылар рәтенә инә. Бында билдәле ҡытай һәм сит ил профессорҙары һәм ғалимдары лекциялар уҡый, улар араһында Лян Цичао, Джон Дьюи, Бертран Рассел, Рабиндранат Тагор һ.б. булған.

1950 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә.

Хәҙерге ваҡытта университетта 27 мең студент, шул иҫәптән 5 мең кандидат һәм аспирант белем ала.

Хәҙерге тулы университет курсы 4 йылға иҫәпләнгән, ҡайһы бер дисциплиналар буйынса 5 йыл уҡыйҙар. Университет илдәге иң яҡшы фәнни китапханаға эйә, бында яҡынса 4 миллион китап, шулай уҡ компьютер үҙәктәре һәм лабораториялары бар.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Нанкин университетының рәсми сайты
* Lilybbs интернет-форум, спонсируемый студентами Нанкинского Университета 
* Институт международных Студентов, Нанкинского Университета 
* Нанкинская Университетская Школа иностранных языков 
* Онлайн заявка биреү
Ҡаһирә университеты

**Ҡаһирә университеты** ( *Gāmiʿat al-Qāhirah*; элек *Мысыр университеты* һәм *Фоат университеты*) — Мысырҙа европа тибындағы иң элекке университет. Ғәрәп донъяһында иң элекке донъяуи университеттарының береһе булып тора; Әл-Әзһәр университетынан һуң илдең икенсе юғары уҡыу йорто.

Университет составына 20 факультет һәм бер нисә институт керә. Бында яҡынса 200 мең студент белем ала, 12 меңдән ашыу уҡытыусы уҡыта.

## Тарихы

Мысыр милли фәнни эшмәкәрҙәр булышлығы менән 1908 йылдың 21 декабрендә шәхси университет булдырыла. Бөйөк Британия уның асыуына ҡамасаулауы билдәле. Был университет ғәрәп донъяһында европа тибындағы тәүге юғары уҡыу йорттарының береһе булып тора, быға тиклем бында дини уҡыу йорттарына өҫтөнлөк бирелә (айырым әйткәндә Ҡаһирәлә Әл-Әзһәр университеты эшләгән).

Университеттың тәүге ректоры колониализмға ҡаршы хәрәкәт эшмәкәре *Әхмәт Лотфи Әл-Сәйет* була. 1925 йылда дәүләт университеты итеп үҙәгртелә һәм халыҡ мәғарифы министрлығына буйһондорола. Уға король *Фоат I* исеме бирелә. 1952 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә.

## Филиалдары
1938 йылда Искәндәриә ҡалаһында университеттың филиалы асыла, ул 1942 йылда айырым университет итеп үҙәртелә. 1955 йылда университет филиалы Судандың баш ҡалаһы Хартумда, ә 1962 йылда — Әл-Мансур ҡалаһында асыла.

## Бүлектәре

Хәҙерге ваҡытта университет составында 20 факультет һәм бер нисә институт бар:
* Инженерия факультеты
* Медицина факультеты
* Компьютер һәм информацион системалар факультеты
* Фармацевтика факультеты
* Ауыл хужалығы факультеты
* Тәбиғи фәндәр факультеты
* Иҡтисад һәм политология факультеты
* Киң коммуникациялар факультеты
* Археология факультеты
* Сәнғәт факультеты
* Коммерция факультеты
* Махсуслаштырылған мәғариф факультеты
* Шәфҡәт туташы эше факультеты
* Юридик факультет
* Физиотерапия факультеты
* Стоматология факультеты
* Ветеринария медицинаһы факультеты
* Дар Әл-Улум факультеты
* Мәктәпкәсә беле биреү факультеты
* Статистика институты
* Африканистика институты
* Яман шеште тикшереү милли институты
* Региональ һәм граждан планлаштырыу факультеты
* Мәғарифты өйрәнеү институты
* Лазер технологиялары милли институты
* Асыҡ мәғариф үҙәге

Университет ҡарамағында Суэцта Океанография институты, Хургадала биологик станция, Хелуанда астрономик обсерватория һ.б. эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Ҡаһирә университетының рәсм сайты 
* Ҡаһирә университетының рәсм сайты
А. М. Штромдың табыш йорто (Дондағы Ростов)

**А. М. Штромдың табыш йорто** — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Дондағы Ростовта Оло Баҡса урамы, 89 адресы буйынса урынлашҡан. XX быуат башында ҡаланың тарихи өлөшөндә архитектор Л. Ф. Эберг проекты буйынса төҙөлгән.

## Тарихы
1910-сы йылдарҙа архитектор Леонид Федорович Эберг үҙенең профессиональ эшмәкәрлеген башлаған ғына була. Ул 1911 йылда Мәскәү һынлы сәнғәт, архитектура һәм һәйкәл ҡойоу сәнғәте училищеһын тамамлай һәм Дондағы Ростов ҡала идараһы янындағы төҙөлөш эштәре мөдире вазифаһына эшкә саҡырыла. Шул ваҡытта ул хәлле Ростов банкиры Штром Александр Михайлович менән таныша. Тап шул ваҡытта Александр Михайлович табыш йорто төҙөү өсөн проект эшләтергә архитектор эҙләү менән мәшғүл булған була. Ул проект төҙөтөү өсөн Л. Ф. Эбергты һайлай.
Йәш архитектор биш ҡатлы табыш йортон планлаштырыу һәм төҙөү менән шөғөлләнә башлай. Ике йылда проектты эшләп бөтә, 1912 йыл мәғлүмәттәре буйынса биш ҡатлы йорт төҙөлөп бөткән була, ә йорт төҙөү өсөн алынған кредит түләнеп бөтә. Табыш йортоноң фасадында мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, ундағы яҙыу был йорттоң Романовтар Йортоноң 300-йыллығына төҙөлөп бөтөүен хәбәр итә. Таҡтаташ йорттоң фасадында 1950-се йылдарға тиклем тора. Штромдың табыш йортон төҙөп бөтөүгә, Леонид Эбергтың Дондағы Ростовта башҡа заказдары барлыҡҡа килә.

## Иҫкәрмәләр
Австралия милли китапханаһы

**Австралия милли китапханаһы** () — Австралияла иң ҙур китапхана.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Австралия милли китапханаһы 1960 йылда парламент китапханаһы нигеҙендә ойошторола. 1968 йылдан китапхана хәҙерге бинала эшләй.

Австралия милли китапханаһында төрлө телдәрҙә 5 миллиондан ашыу китап бар, яҡынса 130 мең дана цифрлаштырылған. Бынан башҡа китапханала донъяның төрлө илдәренән килгән ваҡытлы матбуғат баҫмалары, медиаяҙмалар һәм ҡулъяҙмалар һаҡлана.

Китапхана мотлаҡ дана хоҡуғына эйә. Цифрлаштырылған фотоһүрәттәр Интернетта *[http://www.pictureaustralia.org/ Picture Australia] * сайтына һалынған, шул уҡ ваҡытта 1955 йылдың 1 ғинуарына ҡәҙәр яһалған фотоһүрәттәр авторлыҡ хоҡуғы менән һаҡланмаған һәм улар менән ирекле ҡулланырға мөмкин. Китапхана тарафынан шулай уҡ *Pandora Archive* интернет-архивы эшләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Голи-Оток

**Голи-Оток** (Goli otok — *Яланғас утрау*) — Адриатик диңгеҙҙең хорват өлөшөндәге, майҙаны яҡынса 4,7 квадрат километр булған, Хорватияның көнбайышында, Велебитск ҡултығының Истрия ярымутрауынан кнөсығышта, Раб, Свети-Гргур һәм Првич уртапуҙары араһында урынлашҡан. Утрау атамаһы «Яланғас утрау» тип тәржемә ителә.

## Концлагерь

**«Голи-Оток» сәйәси лагеры **1949 йылда Югославия коммунистар партияһы (КПЮ) һәм Югославяи федератив халыҡ республикаһы (ФНРЮ) күрһәтмәһе буйынса сәйәси тотҡондар өсөн төҙөлә. Шул уҡ йылда тәүге тотҡондар килтерелә. 1956 йылда Свети-Гргур лагерындағы кеүек, бынан да тотҡондар сығарыла, ә утрау Хорват Социалистик республикаһына (СРХ) тапшырыла.

## Тарихы
Утрауҙа даими йәшәгән халыҡ юҡ. Беренсе донъя һуғышы барышында Австро-Венгрия бында Көнсығыш фронттан әсиргә алынған рус һалдаттарын урынлаштыра. 

Лагерҙы ойоштороуҙа генерал Краячич Стево һәм Титоның уң ҡулы — Эдвард Кардель әүҙем ҡатнаша.

1949 йылдан Яланғас һәм күрше Свети-Гргур утрауына сәйәси тотҡондар: Титоға ҡаршы булыусылар, сталинистар, усташи, четники, монархистар, Югославия короллеге эшмәкәрҙәре ебәрелә. Тотҡондар араһында һуғышҡа тиклем үк коммунист булған һәм ҡаршылыҡ геройҙары бихисап була. 

Яланғас утрауҙа — ирҙәр, ә күрше Свети-Гргур утрауында ҡатын-ҡыҙҙар лагеры урынлаша.

## Утрау бөгөн
Лагерь 1988 йылда эшләүен туҡтата, ә 1989 йылда тулыһынса ябыла.

Бөгөн утрауҙарға туристар һәм Раб утрауынан көтөүселәр генә килә.

## Билдәле тотҡондар
* Барешич Миро
* Владо Дапчевич
* Александр Попович
* Венко Марковски
* Борислав Михиз Михайлович
* Мичунович Драголюб
* Драгослав Михаилович
* Йованович Милюша
* Шабан Байрамович
* Петр Комненич
* Йоле Станишич
* Доброслав Парага
* Алия Изетбегович

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт о голом острове (1)
* Сайт о голом острове (2) 
* «Глас јавности», 4 ноября 2006 
* Снимки
Масалитина йорто

**Масалитина йорто** (**Ворожеин табыш йорто**) — Дондағы Ростов ҡалаһында Оло Баҡса урамы менән Киров проспекты киҫешкән ерҙә урынлашҡан бина. 1890 йылда архитектор Васильев Григорий Николаевич проекты буйынса эклектика стилендә төҙөлгән. XX быуат башында йорт сауҙагәр П. К. Масалитина милкендә булған. Әлеге ваҡытта бинаны «Нью-Йорк» рестораны биләй. Масалитина йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Ворожеин табыш йорто 1890 йылда архитектор Г. Н. Васильев проекты буйынса төҙөлгән булған. 1913—1914 йылдар мәғлүмәте буйынса, йорт П. К. Масалитина милкендә була. Унда X. Мермелыштейндың галантерея магазины, Н. М. Масалитиндың хәлүә етештереү фабрикаһы, Бейтлан һәм Кюнцельм колбаса фабрикаһы, Н. И. Кравченконың конверт фабрикаһы, Ф. Волошинованың сәғәт магазины, Вейденбах фирмаһы етәкселегендәге ширҡәт урынлашҡан була.

1920 йылда, совет власы урынлашҡандан һуң, йорт дәүләт милкенә күсерелә. Икенсе ҡатында фатирҙар урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында мөйөштәге көмбәҙе юҡҡа сыға. Һуғыш тамамланғандан һуң уны ябайлаштырылған формала тергеҙәләр. 1950-се йылдарҙа бинаның беренсе ҡатын «Бөҙрәхана», «Кондитер изделиелары» магазины, «Һыра» биләй.

1990—2000 йылдарҙа бина хужалары бер нисә тапҡыр үҙгәрә, һәм уларҙың һәр береһе йорт ҡиәфәтенә ниндәйҙер үҙгәрештәр индерә. 2010-сы йылдар башында бинаға ремонт үткәрелә. Төҙөүселәр проекттан тайпылалар, һөҙөмтәлә бина тәүге төҫтәр гаммаһын үҙгәртә, беренсе ҡат йәшел төҫкә буялған булып сыға. 2013 йылдың 28 сентябрендә бинала янғын сыға.

## Архитектураһы

Айырым йорт Оло Баҡса урамы менән Киров проспекты киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Бина ике ҡатлы, кирбестән төҙөлгән, күп яҡлы ҡыйыҡлы. Ул планда тура дүртмөйөшлө конфигурациялы, коридор системаһы буйынса планлаштырылған.

Масалитина йорто эклектика стилендә төҙөлгән. Архитектураһында һәм биҙәлешендә барокко һәм классицизм элементтары бергә ҡушылған. Мөйөштәге өлөшөндә Көмбәҙе һәм манараһы булған бельведер айырым йорттоң композицион үҙәге булып тора. Башта көмбәҙ ҡупшы биҙәлгән була: ул «тәңкәләр» менән ҡапланған була, ә ҡабырға яҡтарында дүрт ҡыйыҡ тәҙрәһе була. Көмбәҙе ваза рәүешендәге барельеф менән биҙәлгән һигеҙҡыр менән тамамлана. Уның өҫтөндә шар менән манара күтәрелә.

Бинаның фасадтарын кирбес декоры биҙәй. Беренсе ҡат, алғы йөҙө эшкәртелмәгән дүрткел таштар менән көпләнгән. Төп инеү урынын вертикаль сығынтылар айырып күрһәтеп тора, сығынтылар ҡатмарлы конфигурациялы биҙәкле стенка менән тамамлана. Тәҙрә уйымдары йөҙлөктәр, кәрниздәр, тәҙрә аҫтында стеналағы уйымдар менән биҙәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Задонский (Азов районы)

**Задонский** — Ростов өлкәһе Азов районы утары.

Задонский ауыл биләмәһе составына инә һәм уның административ үҙәге булып тора.

## Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 35 км алыҫлыҡта (юлдар буйлап), район үҙәгенән көньяҡ-көнсығыштараҡ, Кагальник йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан.

### Урамдары
* Ворошилов тыҡрығы,
* Жданов тыҡрығы,
* Уртансы тыҡрығы,
* Гагарин урамы,
* Ленин урамы,
* М. Горький урамы,
* Дала урамы.

## Халҡы

## Тарих
1963 йылдың декабренә тиклем ауыл Александровка исемен йөрөтә

## Иҫтәлекле урын
Утарҙа тарих ҡомартҡыһы — «ДТ-75» тракторы тора. Ул ауыл эшсәндәре хөрмәтенә ҡуйылған. Тарихи ҡомартҡы «Дон дельтаһы» тәбиғи, тарихи-археологик комплексына ҡарай. 1985 йылдар — һәйкәлдең мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә теркәлеү датаһы. Ростов Өлкә Советының Кесе Советы 301-се ҡарарына ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) буйынса был тарихи ҡомартҡы урын әһәмиәтенә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100415000 коды аҫтында индерелгән.

## Иҫкәрмәләр
Донской (Азов районы)

**Дон** — Ростов өлкәһе Азов районы утары. Кагальник ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы

### Урамдары
* Бакланов урамы,
* Ермолов урамы.

## Тарих
1696 йылда хәҙерге Петровский утары янында, Аҙау ҡәлғәһен алыу өсөн батарея урынлаштырыла. Ул урында, легенда буйынса, Петр I Азов походтары ваҡытында батша өсөн йылым тартып балыҡ һөҙгәндәр. Шунлыҡтан был урын Государева тоня тип атала. Ошо ваҡиғаларҙан һуң казактар һәм ҡәлғә гарнизоны был урын менән файҙалана, ләкин гел бәхәскә ингәндәр. Ошо осорҙа барлыҡҡа килгән утар, моғайын, 1774 йылда, Государев исемен ала.

1920 йылға тиклем утар Дон Ғәскәре өлкәһенең Ростов округы Елизавета станицаһы составына ингән.

Октябрь революцияһынан һуң уның исеме Донской тип үҙгәртелә.

## Иҫтәлекле урын
* Утарҙа архитектура һәйкәле — Государь утар Сиркәүе урынлашҡан . Һәйкәл XIX быуат менән даталана. Өлкә Советының Кесе Советы 301-се Ҡарарына ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) сиркәү урын әһәмиәтенә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100434000 коды аҫтында индерелгән.
* Утарҙа архитектура һәйкәл — хәлле казак И. А. Нефедовтың ырыу йорто урынлашҡан. Датаһы — XIX быуаттың беренсе яртыһы. Өлкә Советының Кесе Советы 301-се ҡарарға ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) йорт урын әҺәмиәтенә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100435000 коды аҫтында индерелгән.
* Архитектура һәйкәле — Шинкаренко казак ырыу йорто. Ҡасан төҙөлөүе мәғлүм түгел. 301-се ҡарарға ярашлы(18 ноябрь, 1992 йыл) йорт мәҙәни мираҫ объекттарына 6100436000 коды аҫтында индерелгән.
* Архитектура ҡомартҡыһы — магазины менән бергә төҙөлгән сауҙагәр Белоусов йорто. Датаһы — XIX быуаттың икенсе яртыһы.301-се ҡарарға ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) йорт мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100437000 коды аҫтында индерелгән.
* Архитектура ҡомартҡыһы — казак Д. Н. Ирхин ырыу йорто. Датаһы —1891 йыл. 301-се ҡарарға ярашлы (18 ноябрь,1992 йыл) буйынса йорт мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100438000 коды аҫтында индерелгән.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* « Государь утары граждандары(Кагальник улусы, Ростов округы) күрше Коханов утарына өс йөҙ бот бойҙай һәм өс ағас аҙбар алыр өсөн ағас сиркәүҙе … үҙҙәренә кәрәкмәгәнлектән һатҡан».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хронология церковной жизни г.  Азова и Приазовья (I—XXI вв.)
Победа кинотеатры (Новочеркасск)

**Еңеү кинотеатры** — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһы кинотеатры. 1846 йылда төҙөлгән тарихи бинала урынлашҡан. Әлеге ваҡытта бинала шул исемдәге сауҙа үҙәге эшләй.

Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Мәскәү урамы, 16 -сы һанлы йорт.

## Тарих
«Победа» кинотеатры (хәҙерге сауҙа үҙәге) "Новочеркасск ҡалаһының Комитет һәм Мәскәү урамдары киҫелешендә урынлашҡан булған. Бында әлеге ваҡытта магазин, сауҙа үҙәге эшләй.

1846 йылда бина ҡаланың сауҙа итеүсе казактар йәмғиәте аҡсаһына төҙөлә. Үҙ бинаһының бәләкәй өлөшөн йәмғиәт ҙүҙ маҡсатында тотонған, ҡалғанын ҡуртымға биргән. ХІХ быуат аҙағында — ХХ быуат башында сауҙагәр И. В. Игнатовтың бакалея магазины бинала эшләй. 1910 йылда бында казак А. Н. Леоновтың мануфактура магазины тора. 1912 йылда йорт бинаһында дүрт магазин, Беренсе Рәсәй страховкалау йәмғиәте, "Солей"кинотеатры эшләй.

Бинала Рәсәй империяһының юғары дәрәжәле кешеләре булғылаған .1850 йылдың ноябрендә бында бөйөк кенәз Александр Николаевич була, 1860 йылда — бөйөк кенәз Александр Александрович, 1872 йылда — император Александр II ; Александр II вариҫы Александр Александрович менән, 1887 йылда император Александр III Николай II менән була. Уларҙың был бинала тороуы иҫтәлегенә бина эсендә, икенсе ҡатта алтын менән ялатылған дүрт таҡтаташ ҡуйылған. 

Бынан тыш, 1906 йылда бинала күсмә-рәссамдарҙың(передвижниктарҙың) күргәҙмәләре үтә. Рус рәссамы Николай Никанорович Дубовский «Йәйғор» картинаһы күрһәтелә. Урындағы рәссамдар К. С. Семерников, А. Г. Пемовтың картиналары күргәҙмәгә ҡуйылған

Беренсе бөтә донъя һуғышы йылдарында, 1914 йылда, бинала һалдат лазареты урынлашҡан.

Совет власы йылдарында (ХХ быуаттың 30-сы йылдары) бында "Солей"электр-биограф (кинотеатры) торған, аҙаҡ ул «Рот-фронт» тип үҙгәртелгән. 1932 йылда «Рот-фронт» кинотеатры иң беренсе булып тауышлы фильмдар күрһәтеү өсөн яраҡлаштырылған . Бөйөк Ватан һуғышынан һуң уны "Победа" кинотеатры тип атайҙар. 1927 йылда был бинала шағир Владимир Маяковский «Даешь изящную жизнь» тигән лекция менән сығыш яһаған.

## Архитектура
Новочеркасск ҡалаһы Мәскәү урамындағы 16- сы йортта, «Солей», «Победа» кинотеатрҙары, магазиндар һ. б. торған 16- сы һанлы йорт ике ҡатлы, ике яҡтан ябылған ҡыйыҡлы кирбес йорттан ғибәрәт. Бина штукатурланған, ике ҡат араһында һәм юғары ҡатө ҫтөндә кәрниз ҡуйылған, өсмөйөшлө молдинглы, пилястрлы. Беренсе ҡаттың ҙур тәҙрәләре витрина итеп яраҡлаштырылған.

## Әҙәбиәт
Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. ISBN 5-94549-006-7.

## Һылтанмалар
* КАК В КИНО: век назад Новочеркасск был столицей синематографа 
* Улица Московская, 16. Кинотеатр «Победа»
И. А. Докукин һәйкәле

**И. А. Докукин һәйкәле ** — Ростов өлкәһенең Зверево ҡалаһындағы Советтар Союзы Геройы Иван Докукин һәйкәле.

Һәйкәл постаментҡа ҡуйылған «Як-52» спорт самолеты макеты буйынса эшләнгән хәрби самолеттан ғибәрәт. Һәйкәл Шахты авиаремонт заводында эшләнгән. Һәйкәл төҙөү буйынса монтаж эштәре 2010 йылдың апрелендә, Бөйөк Еңеүҙең 65-йыллығын байрам итер алдынан тамамлана.

Һәйкәл төҙөү Зверево ҡалаһы мэры А. Н. Чумаков идеяһы. Мемориаль ансамбль төҙөү буйынса эштәр (Зверево рәссамы Зубкова Елена эскиздары буйынса), лётчик ҡәберлеге урынында 2009 йылда башлана. Мемориаль ошо урында ерләнгән Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙәренә бағышлана. Ул асфальт менән ҡапланған тротуар юлдан ғибәрәт. Уның территорияһына инеү урыны гранит плиталы ҡапҡа рәүешендә эшләнгән, гранит плитала бында ерләнгән һуғыш геройҙары исемдәре уйып яҙылған.

Һәйкәл Совет урамында урынлашҡан. Уны асыу тантанаһы 2010 йылдың 6 майында үтте.

## Тарихи ерлеге
И. А. Докукин 1941 йылдың июнендә, лётчиктарҙың Серпухов хәрби авиация мәктәбен тамамлағандан һуң, шунда уҡ Ҡыҙыл армияға хеҙмәт итергә китә. Ил-2 самолетында хәрби осоштар яһағанда , Докукин хәрби дуҫтары менән уңышлы атакалар яһай һәм дошмандарҙың пехота батальондарын, танк һәм артиллерия орудиеләрен, ут нөктәләрен, ғәскәри транспортын, Вермахт ғәскәрҙәре блиндажын, Люфтваффе биләгән аэродромдарҙы һәм самолеттарҙы юҡ итә. Үҙенең часендә Докукин исемендә иң күп һанлы хәрби осош иҫәпләнә. Йыш ҡына насар тәбиғәт шарттарында, насар күренеү булғанда, дошман һауанан бөтөнләй һөжүм көтмәгәндә ул ҡатмарлы хәрби заданиеларҙы уңышлы үтәп сыға. 1943 йылдың 8 февралендәге СССР Юғары Советы Президиумы ҡарары менән, фронтта командованиеның хәрби бурыстарын өлгөлө үтәгәне, һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм геройлығы өсөн, И. А. Докукинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла. 1943 йылдың йәйендә, Миус йылғаһы өҫтөндә барған һауа һуғышында Докукин һәләк була. Һәйкәл лётчик ерләнгән туғандар ҡәбере өҫтөндә ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Открытие памятника Герою Советского Союза Ивану Архиповичу Докукину 
*  Памятник лётчику И. А. Докукину
Словакия халҡы

**2001 йыл иҫәбе буйынса Словакия халҡы**

## Милли составы

* словактар — 85,8 процент
* венгрҙар  —9,7 процент
* сиғандар — 1,7 процент
* чехтар — 0,8 процент
* русиндар/украиндар — 0,6 процент
* башҡалар — 1,4 процент

## Туған тел
* словак — 83,9 процент
* венгр — 10,7 процент
* сиған — 1,8 процент
* русин/украин — 1,1 процент
* чех — 0,9 процент
* башҡалар — 1,6 процент

## Конфессия
* католиктар — 68,9 процент
* лютерандар — 6,9 процент
* грек католиктары  — 4,1 процент
* реформаттар — 2,0 процент
* православныйҙар — 0,9 процент
* атеистар — 13,0 процент
* башҡалар — 4,2 процент

## Милли аҙсылыҡтар
Словакияла иң эре милли аҙсылыҡ булған венгрҙар илдең көньяғында йәшәй, улар ике районында күпселекте тәшкил иткән.

Венгрҙар айырыуса күп йәшәгән райондар:
* Дунайска-Стреда районы — 83 процент
* Комарно районы — 69 процент
* Римавска-Собот районы — 41 процент
* Галанта районы — 39 процент
* Нове-Замки районы — 38 процент
* Шаля районы — 36 процент 
* Рожнява районы — 31 процент
* Требишов районы — 29 процент
* Лученец районы — 28 процент
* Левице районы — 28 процент
* Вельк-Кртиш районы — 27 процент
* Ревуца районы  — 22 процент
* Сенец районы — 20 процент
* Кошице-Околье районы — 13 процент
* Михаловце районы — 12 процент
* Нитра район — 7 процент
Русиндар айырыуса күп йәшәгән район — Прешов крайы (Пряшевская Русь)
Бөгөлмә өйәҙе

**Бөгөлмә өйәҙе** —  Рәсәй империяһы һәм РСФСР-ҙың 1781—1920 йылдарҙағы  административ-территориаль берәмеге. Өйәҙ ҡалаһы — Бөгөлмә.

## Географик урыны

Өйәҙ Һамар губернаһының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан,Ҡазан губернаһының  - Чистай, Өфө губернаһының Миңзәлә һәм Бәләбәй өйәҙҙәре менән сиктәш булған. Майҙаны 1897 йылда 10 803,1 саҡрым² (12 294 км²) тәшкил иткән.

## Тарихы
Өйәҙ 1781 йылда Өфө наместниклығы Өфө өлкәһе составында Бөйөк Екатерина реформаһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. 1796 йылдан Ырымбур губернаһына ингән.

1851 йылда яңы барлыҡҡа килгән Һамар губернаһы составына бирелгән.

1920 йылда бөтөрөлгән, уның территорияһында Татар  АССР-ы составындағы Бөгөлмә кантоны ойошторолған.

## Халҡы
1897 йылғы йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса өйәҙҙә 299 884 кеше, шул иҫәптән урыҫтар — 95036, татарҙар — 62406, типтәрҙәр — 43568, мордвалар — 37498, башҡорттар — 29647, сыуаштар — 25406, Бөгөлмәлә 7 581 кеше йәшәгән.

## Административ бүленеше
1913 йылда өйәҙҙә 4 стан һәм 38 улус: булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* (урыҫ.)

## Һылтанмалар
* Старые карты Бугульминского уезда
*
Латипов Данис Мансур улы

**Латипов Данис Мансур улы** (28 сентябрь 1990 йыл, Ишембай, БАССР, СССР) — Рәсәй боксёры, Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы, Башҡортостан һәм «Динамо» клубы (Өфө) вәкиле. 

Бокс буйынса халыҡ-ара турнирҙа көмөш призер (Дағстан) иҫтәлегенә бағышланған бокс буйынса турнир XIV халыҡ-ара М.-с. и. Умаханов, Рәсәй 29.04-06.05.2012 Дағстан, Махачкала.

## Иҫкәрмәләр
Аслаев Нуриман Сәйетгәрәй улы

**Аслаев Нуриман Сәйетгәрәй улы** (13 апрель 1939 йыл) — нефтсе. 1970—2002 йылдарҙа Өфө быраулау эштәре идаралығының быраулау мастеры һәм комплектлаусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1994), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1986) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), 2‑се (1985) һәм 3‑сө (1976) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Нуриман Сәйетгәрәй улы Аслаев 1939 йылдың 13 апрелендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Иҫке Туймазы ауылылында тыуған.

Эш урыны: «Туймазабурнефть» тресында 1962 йылдан эшләй башлай. Башта бурильщик була. 1970 йылда быраулау мастеры итеп тәғәйенләнә. 1996—2002 йылдарҙа — Өфө быраулау эштәре идаралығында (УБР) комплектовщик вазифаһын башҡара.

Аслаев Нуриман Сәйетгәрәй улы скважиналарҙа быраулау технологияһына электробур ҡулланыу ысулын индерә.

Туймазы, Сергеев, Өршәк нефть ятҡылыҡтарын, Дүртөйлө һәм Өфө яны нефть ятҡылыҡтарында быраулау эштәрендә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* III дәрәжә Хеҙмәт даны ордены (1976)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981)
* II дәрәжә Хеҙмәт даны орденының (1985)
* СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1986)
* СССР дәүләт премияһы (1989)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1994)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы

**Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы ** (6 ноябрь 1932 йыл — 1 декабрь 1998 йыл) — театр актёры, 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1983). 

## Биографияһы
Фәйзулла Хизбулла улы Бәхтейәров 1932 йылдың 6 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Яхъя ауылында тыуған.

1952 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Х.Бухарский курсы) тамамлай. Уҡып сыҡҡас, хеҙмәт юлын Ауырғазы колхоз-совхоз театрында башлай. Артабан Салауат башҡорт дәүләт драма театрында әүҙем һәм һөҙөмтәле ижади хеҙмәт юлын дауам итә.

Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы төрлө социаль ҡатлам һәм төрлө типтағы, төрлө эпоха геройҙарын ышандырырлыҡ итеп, оҫта һүрәтләгән киң амплуалы, һәр яҡлап талантлы артист була. Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләгәндә, башҡорт, рус, сит ил драматургияһы әҫәрҙәре буйынса спектаклдәрҙә йөҙҙән артыҡ ролдәр ижад итә. Уның тыуҙырған образдары төрлө яҙмышлы һәм характерҙағы геройҙар. Башҡорт сәхнәһенең күренекле эшмәкәрҙәре Х. Бухарский, В. Г.Ғәлимов, Г. С. Саттаровтарҙың юлынан барыусы талантлы шәкерт. Актёрҙың бөтә ижади тормошо Салауат башҡорт дәүләт драма театры менән бәйле.

Фәйзулла Хизбулла улы эстрадала Башҡортостан, Татарстан, донъя классик әҙәбиәте әҫәрҙәре менән сығыш яһай.

Фәйзулла Бәхтейәров 1998 йылдың 1 декабрендә вафат була. Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында ерләнгән. 

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Сәхәп («Рәйхан» Н.Иҫәнбет;дебют, 1953),
* Рыҫҡол-бей («Ай тотолған төндә»),
* Улин («Ун өсөнсө председатель» — «Тринадцатый председатель», А. Х. Абдуллин),
* Эфиоп («Ҡол Эзоп» — «Раб Эзоп» Г.Фигейредтың «Эзоп, йәки Төлкө һәм Виноград» пьесаһы буйынса).
* Кәрим бай («Башмағым»),
* Әмирхан ҡарыйи («Ҡыйыу ҡыҙҙар» — «Смелые девушки» Т.Ғиззәт),
* Дед Григорий («Йәшлегем тирәктәре» — «Тополя моей юности» К. М.Аҡбашев).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәрет
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1979)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1983)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы — Башҡорт энциклопедияһы
Сауҙагәрҙәр биржаһы (Таганрог)

**Сауҙагәрҙәр биржаһы** — ХIХ быуатта Таганрог ҡултығында сауҙа операциялары үткәреү өсөн ойошторолған биржа.

## Тарих
Сауҙагәрҙәр биржаһы Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында 1801 йылда барлыҡҡа килгән. Уның территорияһы хәҙерге «Кристалл» заводы торған урында булған һәм диңгеҙ яры буйынан Депальде баҫҡысына тиклем һуҙылған. 1804 йылда биржа территорияһында сит илдәрҙән килтерелгән ҡулланыу тауарҙары өсөн амбар төҙөлгән. Ҡала властары амбар төҙөүҙе үҙҙәре яйлаған. Ҡала башлығы Б. Б. Кампенгаузен бойороғо буйынса 1804—1806 йылдарҙа сауҙагәрҙәр биржаһы территорияһында ағас магазиндар төҙөү тыйыла. Ҡоролмаларҙы төҙөү өсөн бары тик таш ҡулланырға һәм амбар башын черепица менән ҡапларға ғына рөхсәт ителгән.

1805 йылда Таганрог таможня округы ойошторола. Уға Ростов, Мариуполь заставаһы, Керчь һәм Бердянск таможняһы инә..

1807 йылда сауҙагәрҙәр биржаһы территорияһында ҡала таш үлсәүе «Важни» эшләй башлаған. 1816 йылғы мәғлүмәт буйынса, тауар һаҡлау өсөн таш амбарҙар төҙөү тамамлана. 1850-сы йылдарҙа сауҙагәрҙәр биржаһына төшөү юлына таш түшәлә. ХIХ быуат аҙағында тимер юл тармағы биржа аша портҡа үтә.

Таганрог территорияһында күп сит илдәрҙең консуллыҡтары эшләй. Был төбәктең үҙенсәлектәре менән бәйле була. Экспорт контораһы эшләй, улар сит илдәргә иген ебәрә. Сит ил консулдары Германия, Швеция, Франция, Бөйөк Британия, Испания, Төркиә, Италия, Греция, Дания, АҠШ, Парагвай, Бельгия илдәренән була. Таганрогтан бойҙай Лондонға англичандар, француздар, итальяндар, гректар тарафынан, Сицилияның макарон фабрикаларына ебәрелә.

Үҙ тауарҙарын Таганрогҡа Синоп, Кесе Азия, Трапезунд һәм Керасунт караптары алып килгән. Күбеһенсә, сәтләүек, цитрус, шарап, ағас һәм тәмләткестәр килтерелгән. Бында сит ил сауҙагәрҙәре юғары сортлы он һәм балыҡ ыуылдырығы һатып алған. Уларҙың ҡайһы берҙәре Таганрог ҡалаһында ҡалырға ҡарар иткәндәр һәм үҙҙәренең эшмәкәрлеген үҙгәртеп икмәкхана асыу менән шөғөлләнә. Яйлап сауҙагәрҙәр биржаһы үҙенең актуаллеген юғалта. Келәттәр емереләбашлай. Улар урынында ағас эшкәртеү фабрикалары һәм башҡа кәсепханалар барлыҡҡа килгән. И. Н. Ножников, И. М. Пархоменко һәм К. М. Добровольскаяларҙың ҙур складтары ғына үҙ эшен дауам иткән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сауҙагәрҙәр биржаһы
Семенов ҡәлғәһе

**Семенов ҡәлғәһе** — оборона ҡоролмалары, улар XVII аҙағында — ХVIII быуат башында Ростов өлкәһе Миус йылғаһы тамағында урынлашҡан.

## Тарих
Билдәле булыуынса, 1674 йылдың көҙөндә Мәскәүҙән Донға воевода, кенәз П. И. Хованский-Змей ҡәлғә төҙөү өсөн Миюс йылғаһына ебәрелә. Ул ваҡытта был идеяны тормошҡа ашырып булмай, сөнки ҡәлғә төҙөр өсөн ҡулайлы урын таба алмайҙар. Һуңыраҡ ҡәлғә төҙөлгән һәм 1698 йылда Миюс исеме аҫтында билдәле булған. Һуңыраҡ ҡәлғә Семенов ҡәлғәһе исемен алған.

Ҡоролма дөрөҫ булмаған дүртмөйөш формалы 4 бастион һәм 2 ярым бастионлы булған. Ҡапҡаны дала яғынан ярым бастион һаҡлаған . Уның бейеклеге 3,5 метр булып, тәрәнлеге 2 метр тәшкил иткән, ә киңлеге 6 метр. Майҙаны — 600х500 метр ҙурлыҡта булған.

1699 йылда гарнизонда 421 кеше иҫәпләнә, улар араһында копейщиктар, рейтарҙар һәм һалдаттар булған. Шул уҡ ваҡытта ҡәлғәлә казактар күренә башлаған: улар үткенсе сауҙагәр караптарын тикшергәндәр 1711 йылда ҡәлғә өлөшләтә емерелгән була.

XХI быуатта был ҡәлғә һыҙаты Миус лиманынан ҡарағанда яҡшы күренеп торған. Яр буйы һыҙығы ҡәлғәләре һыу менән йыуылған. Ваҡыт-ваҡыт ҡәлғәнең элекке территорияһында археологик тикшеренеүҙәр үткәрелә. Тикшереү барышында керамика һәм тәмәке тартыу өсөн төрөпкә табылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Семёновская крепость
Лоцмейстер посы (Дондағы Ростов)

**Лоцмейстер посы** — Перебойный утрауынан (Азов районының) күсереп һалынған бина Дон йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Дондағы Ростов ҡалаһы Ростов тимер юл күпере янында тора.

## Тарих
Лоцмейстер бинаһы (хәҙер яңынан төҙөлгән), радиоэлемтә уйлап табыусы Александр Попов етәкселегендә беренсе булып Рәсәйҙәге радиостанция төҙөлгән.

Лоцмейстер посы Перебойный утрауында 1890-сы йылдар башында Егурча гирлаһының Таганрог ҡултығына сыҡҡан ерҙә барлыҡҡа килгән. Уның төп бурысы булып карап капитандарына Дон йылғаһының тәрәнлеге тураһында мәғлүмәт тапшырыу торған . Бының өсөн телеграф һәм мачта ҡуйғандар. Мачтаға цифрҙар менән визуаль сигналдар баҫтырып ҡуйғандар. Мачта ҡоролмалары оҙонлоҡҡа һуҙылған бер ҡатлы йорттоң ҡыйығына — ҡыйыҡ үҙәген ослаусы ротондала урынлаштырылған.

1901 йылда лоцпосҡа билдәле физик Александр Попов, килә. Уны Дон гирлалары комитеты ҡабул итеү-тапшырыу радио ҡоролмаларын ҡуйыу өсөн махсус саҡырғандар. Быға тиклем ундай радиостанцияларҙы ул Петербург һәм Кронштадта ҡуйған булған.

Лоцмейстер посында һәм йөҙөүсе маяҡта (12 км алыҫлыҡта) килтерелгән ҡорамалдар урынлаштырыла һәм 27 августа (1901 йыл) радиостанция эшләй башлай.

1902 йылдың авгусындаАлександр Степанович Попов Перебойный утрауында тағы ла бер тапҡыр була.

Һөҙөмтәлә радиоэлемтә лоцмейстер посы, йөҙөүсе [маяҡ менән Ростов порты һәм [Азов диңгеҙ араһында аныҡ радио бәйләнеш]] урынлаштырыла. менән Был граждандар радиостанцияһы ун йылдан ашыу эшләй һәм Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында хәрби ведомствоға тапшырыла

1940-сы йылдар аҙағында Дон йылғаһының һул ярындағы ағас лоцмейстер посы бинаһы һүтелә һәм уның урынына , әҙерәк тышҡы күренешен үҙгәртеп, яңы бина төҙөлә. Ул Ростов тимер юл күпере янында тора һәм «Динамо» һыу биреү станцияһы ҡарамағына тапшырыла.

Лоцмейстер посы өсөн таш өй төҙөү бер нисә тапҡыр туҡталып торған. 1956 йылда йортта рус ғалимы А. С. Попов хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәте
* Волошинова В. Ф., Волошинова Л. Ф. 100 уникальных мест Ростовской области: Иллюстрированный справочник. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2011.-176 с., ил. ISBN 978-5-7509-0631-4

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ВРЕМЯ РАЗВОДИТЬ МОСТЫ
* 100 МЕСТ: ЛОЦМЕЙСТЕРСКИЙ ПОСТ
* Ростов — родина гражданского радио
Облив ҡарбузы байрамы

**Облив ҡарбузы байрамы** — 2014 йылдарҙа ойошторолған сара. Күңелле байрам йыл һайын Ростов өлкәһе Облив районының Облив станицаһы үҙәк майҙанында үткәрелә.

## Тарих
Облив Ҡарбуз көнө Облив станицаһының тарихы менән тығыҙ бәйләнгән. Үҙ мәлендә станица, нигеҙҙә, өс яҡтан һыу менән уратылған була. Һуңыраҡ һыу киңлектәре ҙур булмаған күл, һыу ҡултыҡтарына әйләнә. Был ҡомло һәм балсыҡ ҡатыш ҡомло тупраҡтың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән. Бындай уңайлы шарттарҙа ҡарбуз үҫә башлай. Станицанан алыҫ булмаған урында казак ҡарбуз баҙарҙары ойошторолған, унда ҡарбуз килтереп һатҡандар.

Байрам үҙе 2014 йылда Облив станицаһына нигеҙ һалыуға 270 йыл тулыу айҡанлы ойошторола. Ул байрам 2014 йылдың 20 сентябрендә билдәләнде. Ҡарбуз байрамын иң яҡшы рекламалауға конкурс ойошторолдо. Бөтә еңеүселәр дипломдар һәм иҫтәлекле приздар менән бүләкләнде. Шулай уҡ иң яҡшы эмблемаға, таҡмаҡҡа һәм байрамға арналған шиғырға конкурс үткәрелде. Конкурс иң яҡшы балалар коляскалары һәм велосипедтар парадына ла конкурс уҙҙы. Байрам 2015 йылдың 22 авгусында, ә 2016 йылда — 13 августа үтте. Был сарала Ростов өлкәһе губернаторы урынбаҫары Вячеслав Николаевич Василенко ҡатнашты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ростов фестивальный — август
Ишбулдин Хәмиҙулла Әбдрәхим улы

**Ишбулдин Хәмиҙулла Әбдрәхим улы** (23 сентябрь 1946 йыл) — опера йырсыһы. 1978—1981 йылдарҙа һәм 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).

## Биографияһы
Хәмиҙулла Әбдрәхим улы Ишбулдин (Хәмит Ишбулдин) 1946 йылдың 23 сентябрендә Үзбәк ССР-ының Брич-Мулла ауылында тыуған.

1978 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын «яңғыҙ йырлау» һөнәре буйынса (Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, профессор Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы класы) тамамлай.

1977 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһында стажёр булып эшләй, диплом спектаклендә Заһир Исмәғилевтың «Салауат Юлаев» операһындағы төп партияны башҡара һәм опера театрына солист итеп эшкә алына.

1981—1994 йылдарҙа йырсы Муса Йәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театрында эшләй.
1994 йылда Өфөгә әйләнеп ҡайта.

Хәмит Ишбулдин төрлө концерт программаларында сығыш яһай, бай камерный вокал репертуарға эйә. Дирижёрҙар: В. М. Васильев, А. А. Людмилин, Ф. Ш. Мансуров менән эшләй.

## Операларҙағы ролдәре
* Эрик (Р. Вагнер, «Летучий Голландец»)
* Альфред (Дж. Верди, «Травиата»)
* Манрико (Дж. Верди, «Трубадур»)
* Старый Фауст (Ш. Гуно, «Фауст»)
* Хозе (Ж. Бизе, «Кармен»)
* Рудольф (Дж. Пуччини, «Богема»)
* Каварадосси (Дж. Пуччини, «Тоска»)
* Пинкертон (Дж. Пуччини, «Чио-Чио-сан»)
* Ленский, Трике (П. Чайковский, «Евгений Онегин»)
* Герман (П. Чайковский, «Пиковая дама»)
* Водемон (П. Чайковский, «Иоланта»)
* Самозванец (М. Мусоргский, «Борис Годунов»)
* Немецкий офицер (Ю. Мейтус, «Рихард Зорге»)
* Матрос (Б. Терентьев, «Максимка»)
* Салауат (З. Исмәғилев, «Салауат Юлаев»)
* Батус-бай (З. Исмәғилев, «Аҡмулла»)
* Юлтый (З. Исмәғилев, «Урал илселәре»)
* Илмырҙа (З. Исмәғилев, «Ҡаһым-түрә»)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997)

## Һылтанмалар
*   
* http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=4746 
* http://www.bashopera.ru/person.62.html
Драган Николич

**Драган Николич** (; 20 август 1943 йыл, Белград — 11 март 2016 йыл, Белград) — Сербияның театр һәм кино актёры.

## Биография
Белградта Драма сәнғәте факультетын тамамлай. 1964 йылдан кинола уйнай. 1969 йылда «Оҫтахана 212» театр труппаһы ағзаһы булған. Мастер һәм Маргарита, Төбөндә һәм башҡалар спектаклдәрҙә төп ролдәрҙе уйнай.

Ағаһы — Живко Николич режиссёр һәм сценарист. Ҡатын — Милена Дравич актриса.

## Һайланма фильмографияһы
* 1967: Kad budem mrtav i beo/ Когда я буду мёртвым и белым (Живоин Павлович реж.; иң яҡшы ир роле)
* 1968: Tri sata za ljubav/ Три часа на любовь
* 1969: Хороскоп/ Гороскоп (Боро Драшкович реж.)
* 1970: Бубе у глави
* 1972: Без речи/ Фильм без слов
* 1972: Дервиш и смрт/ Дервиш һәм үлем
* 1975: Двособна кафана
* 1978: Национална класа/ Милли классы (Горан Маркович реж.; Константин премияһы)
* 1980: Кто это там поет/ Ко то тамо пева (Слободан Шиян реж.)
* 1981: Бановић Страхиња/ Банович Страхиня
* 1981: Сезона мира у Паризу/ Сезон мира в Париже
* 1983: Балкан экспрессы
* 1983: Чудо невиђено/ Чудо невиданное (Живко Николич реж.)
* 1985: Живот је леп/ Тормош матур (Бора Драшкович реж.; Октябрь премияһы)
* 1986: Обећана земља/ Земля обетованная (Велько Булайич реж.)
* 1989: Госпођа министарка/ Госпожа министерша
* 1989: Сабирни центар/ Сборный пункт (Горан Маркович реж.)
* 1995: Подземље/ Андерграунд (Эмир Кустурица реж.)
* 1995: Урнебесна трагедија (Горан Маркович реж.)
* 1998: Буре барута/ Пороховая бочка (Горан Паскалевич реж.)
* 1999: Бело одело/ Аҡ костюмы (Лазар Ристовски реж.)
* 2002: Лавиринт/ Лабиринт
* 2002: Зона Замфирова
* 2004: Пљачка Трећег рајха/ Ограбление Третьего рейха (Здравко Шотра реж.)
* 2005: Ивкова слава
* 2007: Четврти човек/ Дүртенсе
* 2008: Турнеја/ Турне (Горан Маркович реж.)
* 2009: Свети Георгије убива аждаху/ Изге Георгий йыланды үлтереүсе
* 2014: Монтевидео, видимо се!

## Танылыу
Павле Вуйисич премияһы (2007).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
«Троицк ҡәлғәһенең өсөнсө бастионы» һәйкәле (Таганрог)

**«Троицк ҡәлғәһенең өсөнсө бастионы» һәйкәле** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Петр урамында 2015 йылда ҡуйылған монумент. Һәйкәлде ҡуйыу өсөн элек унда Троицк ҡәлғәһе урынлашҡан биләмә һайланған.

## Һүрәтләнеш
Һәйкәл асыу тантанаһы 2015 йылдың 15 майында була. Ул Троицк ҡәлғәһенең өсөнсө бастионы урынлашҡан биләмәлә ҡуйылған, монумент үҙенең исемен уның хөрмәтенә алған. Композицияның төп элементы — пушка — ҡәлғә стенаһы фрагментына яҡын урынлаштырылған. Пушка йүнәлеше осраҡлы ғына һайланмаған, авторҙың уйы буйынса, ул диңгеҙ портын дала яғынан һөжүм итергә мөмкин булған дошмандарҙан һаҡлай. Стена өлөшөн, картография мәғлүмәттәре нигеҙендә, тап «күкрәктән һуғыш стенаһы» урынлашҡан урынға ҡуйғандар.

Стена ҡороу өсөн ҡаланың тарихи өлөшөн төҙөкләндереү ваҡытында алған материалдарҙы ҡулланғандар. «Троицк ҡәлғәһенең өсөнсө бастионы» һәйкәлен төҙөү идеяһы һәм уны төҙөүҙе финанслау «Тарихи Таганрог» фондын ойоштороусылар эше. «Тарихи Таганрог» фондын булдырыусы, киләсәктә Троицк ҡәлғәһе сиген асыҡларға ярҙам итерлек, тағы ла 13 һәйкәл ҡуйырға мөмкин, тип билдәләне.

Таганрог эшҡыуарҙары «Троицк ҡәлғәһенең өсөнсө бастионы» һәйкәлен төҙөүҙә ярҙам күрһәтәләр. Ярҙам финанс яҡтан ғына булмай, берәүҙәре һәйкәл эшләү өсөн кәрәкле материал бирәләр, икенселәре уның ҡайһы бер өлөштәрен эшләйҙәр.

## Иҫкәрмәләр
Көнбайыш Европа — Көнбайыш Ҡытай

**Көнбайыш Европа — Көнбайыш Ҡытай** тиҙ йөрөшлө автомагистрале — Санкт-Петербургты (Рәсәй)
Тяньга порты (Ҡытай) менән тоташтырасаҡ юл — Финляндияның көнбайыш сигенән Ҡытайға тиклем
һуҙыла. Европа һәм Азия араһында транспорт бәйләнешен яҡшыртыуҙы һәм Ҡытайҙан тауар импортын
еңеләйтеүҙе ниәт итә. Төҙөлөш эштәре 2008 йылда башланды. 2020 йылда тамамланыр тип фаразлана.

Яңы автобан Санкт-Петербургтан башланып, тиҙ йөрөшлө автомагистраль буйынса Мәскәүгә етергә, унан Мәскәү-Ҡазан федераль юлы буйынса уҙырға тейеш. 2030 йылға тиклем Санкт-Петербург — Вологда — Ҡазан трассаһын төҙөп, Мәскәү аша үткән йүнәлеште еңеләйтеү ҡаралған. Яҡын арала ул юлдар функцияһын М7 юлы үтәйәсәк.

Башҡортостан Республикаһының көнбайышында трасса Бәләбәй, Стәрлетамаҡ йәнәшәһенән бара. Ҡаҙағстанда трасса Аҡтүбә, Ҡыҙыл Урҙа,
Шымкент, Тараз, Ҡорҙай, Алматы янынан уҙа. Ҡытайҙың Хоргос, Урумчи, Ухань ҡалалары аша үтеп, магистраль Ляньюньган ҡалаһында Һары диңгеҙгә етә.

## Трасса ҡылыҡһырламаһы
* Юлдың барлыҡ оҙонлоғо — 8445 км
* Төрө — автомагистраль, автобан, юл тиҙ йөрөшлө
* Юл полосалары һаны — 4 йәки 6
* Хәрәкәт тиҙлеге — 100—150 км/сәғ.
* Климат шарттары — континенталь, киҫкен континенталь

Юлының күпселек өлөшөндә автомобилдәрҙә саф һауала йөрөү түләүле буласаҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Мәҡәләләр
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Атаман йорто (Новочеркасск)

**Атаман йорто** — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһы, Мәскәү урамы, 19-сы һанлы йорт адресы буйынса урынлашҡан мәҙәни мираҫ объектты, ХХ быуат архитектура ҡомартҡыһы.

## Тасуирлама
Йорт 1907 йылда төҙөлгән. 1915 йылдағы документтарҙа был бина «Атаман йорто» тип йөрөтөлә. Новочеркасск ҡалаһындағы Атаман һарайы атамандарҙың рәсми резиденцияһы булған, улар был бинала күп ваҡыттарын эш өҫтөндә үткәргән, шулай уҡ уларҙың шәхси ихтыяждары өсөн дә бина кәрәк булған. Ошондай ихтяждарға яуап булған ҡоролма Мәскәү урамы, 49-сы һанлы йорт булған.

Йорт төҙөү стиле — модерн. Фасадты биҙәүҙә проект авторы баштан уҡ орнаменттар менән файҙалана. Күркәм ҡунаҡ күтәрмәһе бинаның үҙәгенән ситкәрәк ҡуйылған һәм ул рустовкалы көмбәҙ формаһында, тәҙрәләре ярым түңәрәк формаһында, уларҙың сиктәрендә үҫемлек рәүешендәге биҙәктәр урынлашҡан. Ҡунаҡ күтәрмәһе ишеге киң кәрниз ҡуйылған аттик менән тамамлана. Йорттоң уң һәм һул өлөшөндәге тәҙрәләрҙең һаны төрлөсә, уларҙы үрелгән орнамент биҙәп тора. Тимер япма йортто биҙәй, ә йорт ҡапҡаһы атаман йортон Кирюнин йортонан айырып тора.

Йортто төҙөгәндә участкала төрлө стилдәге ике ҡапҡа булдырылған. Беренсеһендә горизонталь һәм вертикаль һыҙыҡтар, ә икенсе осраҡта — кәкре һыҙат ҡулланылған. Һуғыш тамамланғандан һуң, 1940-сы йылдарҙа был йортта Новочеркасск гарнизон начальнигының фатиры булған. Был йортта граждандар һуғышы геройҙары Е. И. Кофтюх һәм С. С. Вострецов йәшәгән. Йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни мираҫ объекты булып иҫәпләнә. 1992 йылдан алып йорт архитектура ҡомартҡыһы тип таныла һәм закон менән һаҡлана. XХI быуатта был бинала балалар баҡсаһы эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Басиров Әсхәт Ғиниәт улы

**Басиров Әсхәт Ғиниәт улы** (11 ноябрь 1927 йыл — 3 октябрь 2012 йыл) — нефтсе, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977).
БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почетлы нефтсеһе (1994).

## Биографияһы
Әсхәт Ғиниәт улы Басиров 1927 йылдың 11 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Благовар районы)  Ҡарғалытамаҡ ауылында тыуған.

Эш урыны: 1953 йылдан алып «Октябрьскнефть» НГДУ-һында оператор, 1957—1987 йылдарҙа — «Чекмагушнефть» НГДУ-һында өлкән оператор, ер аҫты скважиналарын ремонтлау мастеры булып эшләй.

Әсхәт Ғиниәт улы нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә ҡатнаша: Абдулла, Иғмәт, Керәшен-Бүләк, Маншыр, Йәркәй һәм Тамьян нефть майҙансыҡтарын үҙләштереүҙә һәм эшкәртеүҙә ҡатнаша.

Эшендә скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау өсөн вышкаһыҙ ысулды файҙаланыу һәм күсмә агрегаттар индереү менән шөғөлләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977)
* Ленин ордены (1966)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1972),
* Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почетлы нефтсеһе (1994)

## Һылтанмалар
* 
* http://admdurtuli.ru/?part_id=704,444,1046
Казак Жданов йорто (Новочеркасск)

**Казак Жданов йорто**— Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһы Мәғариф урамы, 120 адресы буйынса урынлашҡан мәҙәни мираҫ объекты һәм төбәк әһәмиәтендәге архитектура һәйкәле.

## Тарих
Мәғариф урамы, 120-се һанлы йорт, элек Ямская урамы, 16 адресы буйынса урынлашҡан йорт биләү. Тәүҙә унда ХIХ быуат аҙағы — ХХ быуат башында ағас йорт һәм һарай төҙөлгән. 1896 йылда йорт хужаһы булып сауҙа итеүсе казак Павел Степанович Жидков иҫәпләнә. XХ быуат башында казак Василий Васильевич Жданов йортто 28 мең һумға һатып ала. Яңы хужа ағас йортто һүтә һәм уның урынында 1910 йылда яңы йорт һәм ҙур ағас һарай төҙөй. Бина проекты ике оҫта тарафынан төҙөлә: төҙөү буйынса мастер — граждандар инженеры Г. М. Сальников һәм архитектор Я. И. Коротченков була. Ул ваҡытта участка майҙаны 347,1 квадрат сажин тәшкил иткән. Шулай уҡ участкала ат һарайы менән ҡар баҙы төҙөлә. Икенсе ҡаттағы торлаҡ биналарын ҡуртымға Андрей Федорович Ивашенцев һәм уның ғаилә составындағы 7 кеше ала. Йыллыҡ ҡуртым хаҡы 1300 һумға төшкән. Ждановтың йорто 1923 йылда муниципалләштерелгән, әммә йорттоң элекке хужаһы йорт мөдире функцияһын үтәй. 1924 йылда бинала № 24 балалар баҡсаһы урынлашҡан. Василий Ждановтың ғаиләһе икенсе йортҡа күсергә мәжбүр булған. 1938 йылда балалар баҡсаһы ихтыяжы өсөн участка территорияһында өйгә өҫтәмә участок биргәндәр. 1948 йылда балалар баҡсаһы № 2 Махсуслаштырылған балалар йортона әүерелдерелгән. Уның директоры А. Ялуцкая була. 1970 йылда бинала № 4 «Золотой ключик» балалар баҡсаһы эшләй башлай һәм XXI быуатта ла эшләп килә. Бинаны 1992 йылда № 325 Ҡарары (17.12.1992 йыл) буйынса төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты тип таныйҙар.

## Тасуирлама
Был ике ҡатлы йорт фасадында уны төҙөгөн кешеләрҙең: инженер Г. М. Сальников һәм архитектор Я. И. Коротченковтарҙың — фамилиялары яҙылған табличкалар ҡуйылған. Йорт территорияһы көньяҡ-көнбайышҡараҡ ауыш урында урынлашҡан. Йорттоң төп инеү урыны бина уртаһынан ситтәрәк һәм ҡала урамының ҡыҙыл һыҙатында тора. Суйын бағаналы күтәрмәһе тышҡа табан сығып тора. Трапеция формалы сығынҡы йорттоң һул ҡанатында урынлашҡан. Бинаның үҙәк өлөшө менән ул декоратив рәшәткәләр менән тоташҡан. Бинаның уң ҡанаты бәләкәйерәк һәм ул ихата эсендә тора. Йорттоң был өлөшө һәм рәшәткәле балконы йорт ҡапҡаһынан байтаҡ күтәренке тора. Йорт төҙөү өсөн ҡулланылған төп материал — кирбес.

## Иҫкәрмәләр
Ленин бюсы (Таганрог)

**Ленин бюсы** —В. И. Лениндың 1978 йылда Таганрог ҡала хакимиәте бинаһы алдында ҡуйылған скульптураһы.

## Һәйкәл
В. И. Лениндың бюсы Таганрог ҡала Хакимиәте бинаһы алдында ҡуйылған (Петр урамы, 73), 1978 йылда төҙөлгән. Скульпторы — Б. Пленкин, архитекторы — С Церковников.

## Тарихы
2013 йылдың 17 декабрендә Таганрог ҡалаһының архитектура һәм ҡала төҙөлөшө комитеты, Таганрог ҡала Думаһының бюджет, һалым һәм иҡтисади сәйәсәт буйынса даими комиссияһы ултырышында, депутаттар иғтибарына Таганрогтың баш архитекторы Ольга Щербакованың Петр урамында, Таганрог Хакимиәте бинаһы алдында «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһын урынлаштырыу буйынса инициативаһын тәҡдим итте.

2014 йылдың февралендә, ҡаланың баш архитекторы Ольга Щербакова һәм ҡала төҙөлөшө советы, мэрия бинаһы янында стела урынлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул итте, тип белдерелде. Бының менән бәйле, Владимир Ленин бюсы яҙмышы һорау аҫтында ҡала.

2014 йылдың авгусында таганроглылар, ҡала хакимиәте бюст постаменты йөҙлөгөн ремонтлау өсөн ҡулланған ысулды күреп, хайран ҡала. Постаменттағы гранит плитәләр канцелярия скотчы менән нығытылғандар.

## Сығанаҡтар
«Йыуан һәм нәҙек» скульптура композицияһы (Таганрог)

* 

** «Йыуан һәм нәҙек»** скульптура композицияһы — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы А. П. Чеховтың «Йыуан һәм нәҙек» хикәйәһе геройҙарын һүрәтләгән һәйкәл. 2010 йылда һәйкәл асылған. Авторы — скульптор Давид Бегалов.

## Тарихы
А. П. Чеховтың «Йыуан һәм нәҙек» хикәйәһе яҙыусы ижадының иртәрәк осорға ҡараған әҫәре, 1883 йылда яҙылған.
Хикәйәлә Николай тимер юл вокзалдарының береһендә ике синыфташтың осрашыуы тасуирлана. Уларҙың береһе, Михаил, һимеҙ, тормошонан ҡәнәғәт кеше. Икенсе иптәше, Порфирий, Чехов тарафынан нәҙек, ябыҡ, ҡатыны һәм улы тураһында хәстәрлеккә сумған итеп һүрәтләнә.

Дуҫтарҙың әңгәмәһенән асыҡланыуынса, Порфирий коллеж асессоры (рангтар тураһындағы Табелдә VIII класс гражданлыҡ чины), ағастан портсигарҙар эшләй һәм йәшереп кенә уларҙы һата. Михаил иһә — Тайный советник (рангтар тураһындағы Табелдә IV класс гражданлыҡ чины, армияла генерал-лейтенант дәрәжәһенә һәм флотта вице-адмирал дәрәжәһенә тап килә).

Йәмғиәттәге урындары асыҡланыу менән Порфирийҙың үҙен тотошо үҙгәрә. Чехов былай тип яҙа: «Нәҙек ҡапыл ағарынды, ҡатып ҡалды, әммә тиҙҙән уның йөҙө киң йылмайыу менән ян-яҡҡа йәйелде; уның күҙҙәренән һәм йөҙөнән осҡондар сәселгән һымаҡ булды. Ул үҙе бөршәйҙе, бөкрәйҙе, бәләкәсәйеп ҡалды». Порфирий үҙенә хас булған дәрәжәне ололау хисен еңә алмай. Чехов хикәйәһендә, кешеләрҙең үҙ-үҙен тотошона уларҙың йәмғиәттә биләгән социаль хәле йоғонтоһон, һәм шуның менән бәйле фекерләү стереотибын күрһәтә.

Дуҫтарҙың осрашыуы, 2010 йылдың 13 майында, Таганрог ҡалаһының Гоголь тыҡрығында, «Чеховтар кибете» музейы эргәһендә асылған «Йыуан һәм нәҙек» һәйкәленең скульптура композицияһында күрһәтелә. Һәйкәл бронзанан эшләнгән һәм тәпәш пьедесталға урынлаштырылған. Унда Михаил һәм Порфирий, Порфирийҙың улы һәм ҡатыны һүрәтләнгән. Хикәйәлә геройҙарҙың тышҡы ҡиәфәте һүрәтләнмәһә лә, Ростов скульпторы Давид Бегалов геройҙарҙың йәмғиәттәге хәлен уларҙың һыны аша һүрәтләй. Бәләкәй генә, ялағайланыусы чиновник, түбәнселек һәм ихтирамын белдереп, кәкерәйгән торошта һүрәтләнә. Тайный советниктың ҡул таяғы менән яҡшы костюмдағы һыны, ресторандағы туҡлыҡлы төшкө аштан һуң, үҙ-үҙенән ҡәнәғәтлек һәм үҙенә ышанғанлыҡ тойғоһон күрһәтә. Порфирийҙың ҡатыны менән улы элекке дуҫтарҙың һөйләшеүен ҡыҙыҡһынып тыңлайҙар.

## Һылтанмалар
* Памятник «Толстый и тонкий» изображает персонажей из одноимённого рассказа А. П. Чехова
* Таганрог.  Памятники, бюсты, памятные места. 
* Скульптурная композиция «Толстый и тонкий»
Чернояров йорто (Новочеркасск)

**Чернояров йорто** — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттарына һәм архитектура һәйкәлдәренә ҡарай. Ул йорт Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының Мәскәүурамында төҙөлгән, 37-cе һан аҫтында тора.

## Тарих
Новочеркасскиҙә һаҡланып ҡалған архитектура һәйкәле булған ағас йорттарҙың береһе. Ул ҡалала ХIХ быуат уртаһында төҙөлгән. Тәүҙә йорттоң хужаһы чиновник Т. Ф. Чернояров булған. 1880-сы йылдарҙа ошо бинала народоволецтарҙың йәшерен типографияһы урынлашҡан булған. Был ойошманың ағзалары араһында йорт хужаһы Чернояровтың да улы булған. Новочеркасскиҙағы народниктар был йортҡа килеп йөрөүсе Николай Иванович Кибальчич һәм Софья Львовна Перовская менән бәйләнеш тотҡандар. Йорттоң фасадына был турала һөйләүсе таҡтаташ ҡуйылған. Йорт 1992 йылда архитектура һәйкәле һәм мәҙәни мираҫ объекты тип таныла һәм закон тарафынан һаҡлана. Беҙҙең заманда бинала "Близкие люди " ҡайнатма әҙерләү кәсепханаһы тора.

## Тасуирлама
Йорт фасады мөйөшлө пилястрҙар менән биҙәлгән, тәҙрәләре ҡапҡаслы. Бина бер ҡатлы, семәрләп эшләнгән ағас менән көпләнгән. Бейек цоколь ҡаты таштан һалынған. Өй ҡыйығы дүрт мөйөшлө сатыр формалы. Ҡыйыҡ шифер менән ябылған. Йорттоң тәҙрәләре тар, тура мөйөш формалы.

## Иҫкәрмәләр