open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әр-Рахма

**Әр-Рахма** (‎ — *шәфҡәтлелек*) — Киевта беренсе мәсет. Ислам комплексының бер өлөшө булып тора, Әр-Рахма мәсетенән тыш Диниә назараты идаралығы корпусын, мәҙрәсәне һәм манараны үҙ эсенә ала. Щекавица битләүендә Татаркала урынлашҡан һәм 3200 квадрат метр майҙаны менән 2 000 кешегә иҫәпләнгән.

## Тарихы
1992 йылда Украинаның мөфтөйө шәйех Әхмәт Тамим Украина мосолмандарының Диниә назараты идаралығын етәкләй. Тәү сираттағы бер нисә бурыстар — ислам тураһында белемде таратыу, мәсет төҙөүҙә, мосолман зыяраты өсөн ер участкаһы асыуҙа ярҙам күрһәтеү. 1996 йылдың февралендә Украинаның дәүләт администрацияһы Украина мосолмандарының Диниә назаратына мемориал-ғибәҙәт йортон төҙөү һәм хеҙмәтләндереү өсөн ер участкаһы бүлеп биреү тураһында ҡарар ҡабул итә.

2000 йылда мәсеттең бер өлөшө тамамланыу менән, мәсеттең көмбәҙенә ай урағы ҡуйыла һәм унда доғалар уҡыу башлана.

2004 йылдың аҙағында Киев властары өҫтәмә ер бүлә һәм ислам комплексын төҙөү өсөн рөхсәт бирә, унда «Әр-Рахма» мәсете, Диниә назараты идаралығы корпусы һәм мәҙрәсә инә. Комплекс проектының архитекторы Украинаның атҡаҙанған архитекторы Комаров Александр була.

Әр-Рахма мәсетен рәсми асыу 2011 йылдың 2 декабрендә үтә. Башҡалалағы беренсе мәсетте асыуҙа Украинаның президенты вәкиле, Хөкүмәт вәкиле, Украинаның мәҙәниәт министры, Ҡырым мәҙәниәт министрлығы вәкиле, депутаттар, дини конфессия, дәүләт һәм йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, сит илдәрҙең рәсми вәкилдәре ҡатнаша. Асыу тантанаһы Беренсе милли каналда тура эфирҙа трансляциялана.

Мәсет 2000-гә тиклем доға ҡылыусыны һыйҙыра, унда 3 ҙур зал, 2 ҙур көмбәҙ, 27 метр бейеклегендәге манара бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Шахика Эрджюмен

**Шахика Эрджюмен** (, 16 ғинуар 1985 йыл) — төрөк фридайверы һәм диетологы, фридайвингта донъя рекордсмендарының береһе.

## Биографияһы
Шахика Эрджюмен 1985 йылдың 16 ғинуарында Чанаккалала тыуған. Гази башланғыс мәктәбендә һәм Анатолияла Милли Пиянго урта мәктәбендә уҡый. Башкент университетының кеше сәләмәтлеге факультетын тамамлай, сәләмәт туҡланыу һәм диетология кафедраһында һөнәр йүнәлешен ала. Спорттың түбәндәге һыу аҫты төрҙәре менән шөғөлләнә: һыу аҫты хоккейы, регби, спорт ориентирлашыуы һәм дайвинг. Донъя һәм Европа чемпионаттарында күп тапҡырҙар ҡатнаша, 2001 йылдан һыу аҫты спортының бер нисә төрө буйынса төрөк йыйылма командаларының дүртәүһендә ҡатнаша.

## Рекордтары
* 110 м, боҙ аҫтында динамик апноэ (тын алмайынса тороу) (DYN), 2011 йылдың 11 феврале, Австрия, Вайссензее күле. Гиннесстың рекордтар китабына ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы ҡаҙаныш булараҡ индерелгән: элек ир-егеттәрҙә рекорд — 108 метрға, ҡатын-ҡыҙҙарҙа 70 м тәшкил иткән.
* 70 м, даими ауырлыҡ һәм ластылар менән апноэ (CWT), 2011 йылдың 10 ноябре, Мысыр, Дахаб. Рекордты Бөтә донъя һыу аҫты эшмәкәрлеге конфедерацияһы таный; бынан алдағы рекордты Таня Стритер (67 м) ҡуйған була.
* 60 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ласты кеймәйенсә апноэ (VNF), 2011 йылдың 10 ноябре, Мысыр, Дахаб.
* 61 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ласты кеймәйенсә апноэ (VNF), 2013 йылдың 1 июне, Төркиә, Ван күле. Рекордты Бөтә донъя һыу аҫты эшмәкәрлеге конфедерацияһы таный. Шахика үҙенең еңеүен Ван күлендә йәшәүсе диңгеҙ балығы кефалдең бөтә барыуын туҡтатыуға арнауын белдерә.
* 91 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ласты кеймәйенсә апноэ (VNF), 2014 йылдың 23 июле, Төркиә, Каш. Ваҡыт 2:49. Бынан алдағы рекордты Дерье Джан ҡуйған була.
* 110 м, үҙгәреүсән ауырлыҡ менән ластылар кейеп апноэ (VWT), 22 октября 2016 йылдың 22 октябре, Төркиә, Каш. Ваҡыт 2:44. Рекордты Бөтә донъя һыу аҫты эшмәкәрлеге конфедерацияһы таный.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт (төр.)
Аҡ мәсет (Болғар)

**Аҡ мәсет** — Болғарҙа хәҙерге заман мәсете (Татарстан).

2010 йылдан Татарстандың беренсе президенты Шәймиев инициативаһы буйынса Болғарҙа Болғар һәм Свияжск ҡалаларын үҫтереү һәм һаҡлау буйынса республика Фондының киң масштаблы «Яңырыу» программаһы башлана, шул иҫәптән иҫтәлекле тарихи урындарҙы яңыртыу, реставрациялау, мәҙәниәттең һәм инфраструктураның яңы объекттарын төҙөү күҙ уңында тотола.

Аҡ мәсеттең яңы биналары төҙөлә (Ҡазандағы Ҡол-Шәриф мәсете стиле һымаҡ, әммә күләме буйынса бәләкәйерәк), йылға вокзалы комплексы, ҡунаҡхана һәм музей-ҡурсаулығының экспозиция-мәғлүмәт үҙәге, тирмән һәм икмәкхана менән икмәк музейы, тимерлек менән башҡа һөнәрҙәр музейы һәм башҡа объекттар төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр
Дондағы Ростов йәмиғ мәсете

**Дондағы Ростов йәмиғ мәсете** — Дондағы Ростовта эшләп килгән берҙән-бер мәсет.

## Тарихы
Батшалар ваҡытында Красноармейская урамында ҙур үҙәк мәсет була. 1968 йылда бер ни сәбәпһеҙ ул ябыла. Мосолмандарға ҡала үҙәгендә «Төҙөүселәр» паркынан ер участкаһы бирелә. Ростовта мәсет төҙөүҙе башларға маташыу конфликттарға килтерә. Һөҙөмтәлә мәсет өсөн урын Дондағы Ростовта урман-парк зонаһында табыла, унда йөҙ метр радиуста тораҡ биналар булмай.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Яңы мәсет 1999 йылдан 2003 йылға тиклем төҙөлә. Мәсетте ҡорғанда яңы төҙөлөш технологиялары һәм боронғо архитектура традициялары иҫәпкә алына. Доға уҡыу өсөн бында бер үк ваҡытта мең ярым кеше килә ала.

Ике ҡатлы мәсет янында 27 метрлыҡ манара күтәрелеп тора. Шәмбе һәм йәкшәмбе көндәрендә мәсеттә ғәрәп теле, Ҡөрьән һәм ислам тарихын өйрәнеү буйынса дәрестәр үтә.

## Фотоһүрәттәр галереяһы

File:Mosque in the city of Rostov-on-Don, Russia,5.jpg|Дондағы Ростов йәмиғ мәсете
File:Mosque in the city of Rostov-on-Don, Russia,4.jpg|Мәсеттә ир-аттар залы 
File:Mosque in the city of Rostov-on-Don, Russia,3.jpg|Мәсеттә ир-аттар залы 


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мечеть в Ростове-на-Дону 
* Две мечети Ростова-на-Дону: даты, цифры, факты
Юлдаш (Салауат)

**Юлдаш** — Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһындағы бөтөрөлгән муниципаль берәмек. 2002—2004 йылдарҙа эшләй.

## Һыу артерияһы
Ағиҙел йылғаһы.

## Исеме
Исеме — Үрге Юлдаш (Ағиҙел йылғаһы буйлап көньяҡтараҡ урынлашҡан) һәм Юлдаш ауылдары (Ағиҙел йылғаһы аша, ҡаршыһында) исемдәре буйынса.

## Сиге
Юлдаш Ленинград һәм Губкин урамдары киҫешкән ерҙән башлана, Ленинград урамының йоп яғы буйлап Көнсығыш торлаҡ районының 2-се биҫтәһенең көнсығыш сиктәренә тиклем, Көнсығыш торлаҡ районының 2-се биҫтәһе һәм 4-се биҫтәһенең көнсығыш сиктәре буйлап Калинин урамына тиклем үтә.

Артабан Ағиҙел йылғаһының уң яры буйлап, Ишембай районының Скворчиха ауыл советы муниципаль берәмеге ерҙәре менән ҡала сиктәре буйынса, Мәләүез районының Ергән ҡасаба советы муниципаль берәмеге ерҙәре менән ҡала сиктәре буйлап Губкин урамы буйынса Ленинград урамы менән киҫешкән урынға тиклем.

## Тарихы
2001 йылдың июлендә Башҡортостанда Башҡортостан Республикаһының 2001 йылдың 25 июлендәге 235-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәр сиктәрен билдәләү тураһында» законы ҡабул ителгән. Закон төбәктең муниципаль берәмектәренең рәсми исемдәрен, сиктәрен һәм биләмәһе составын билдәләй.

3-сө статьяның Салауат ҡалаһына ҡараған өлөшөндә биш муниципаль берәмек айырып күрһәтелә:

1. Төньяҡ

2. Көньяҡ

3. Дала

4. Юлдаш

5. Муса

*Юлдаш* муниципаль берәмегенең сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2002 йылдың 15 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһы Юлдаш муниципаль берәмеге сиктәрен һүрәтләү тураһында» № 393-з законында билдәләнә.

Был закондар 2004 йылдың 17 декабрендә, Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» N 126-з законы ҡабул ителгәндән һуң, көсөн юғалтҡан.

## Әҙәбиәт
Башҡортостан Республикаһының 2001 йылдың 25 июлендәге 235-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәр сиктәрен билдәләү тураһында» закон (Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Закондар сығарыу Палатаһы 12.07.2001 ҡабул иткән).

Башҡортостан Республикаһының 2002 йылдың 15 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһы Юлдаш муниципаль берәмеге сиктәрен һүрәтләү тураһында» № 393-з законы (Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы, Президенты һәм Министрҙар кабинеты ведомостары, 2003, N 2 (158), 56 ст.);

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» N 126-з законы (Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай 16.12.2004 ҡабул иткән)
Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)

**Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)** () — Мәштәғә ҡасабаһындағы мәсет, Сабунчинский районы, Баҡы ҡалаһы, Әзербайжан.

## Тарихы
Баҡы ҡалаһының Сабунчинский районы Мәштәғә ҡасабаһы үҙәгендә урынлашҡан Йәмиғ мәсете, ислам календары буйынса 1129 йылда төҙөлә.

### Аятулла Хажи Мир Әбдулғәни Бадкубейе
Мәсет тарихы менән тығыҙ бәйле булған кешеләрҙең береһе булып, ислам ғалимы Аятулла Хажи Мир Әбдулғәни Бадкубейе тора, ул Мәштәғә ауылында дин әһеле ғаиләһендә тыуа. Ғалим 1912 йылда вафат була, ихтирам йөҙөнән уны Йәмиғ мәсете ихатаһында, иҫке манара эргәһендә ерләйҙәр. Әммә 1937 йылда манара совет власы тарафынан емерелгәс, Мәштәғә ауылы халҡы Бадкубейе табутын Сейидләр зыяратында, «Ағил Әбей» кәшәнәһе эргәһенә күсереп ерләй.

## Тасуирламаһы һәм архитектураһы
Мәштәғә Йәмиғ мәсете ике өлөштән — дөйөм майҙаны 420 м² булған ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн булған өлөштән тора. Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө ике ҡатлы булып, һәр ҡатының майҙаны 16-ға 8 метр. Түбәһе аркалар менән тоташтырылған 20 таш бағанала таянып тора. Һигеҙ тәҙрә ҡуйылған көмбәҙенең диаметры 3,5 метр тәшкил итә.

Мәсеттең төп эске бинаһының күләме 20 метрға 17 метр тәшкил итә. Мәсеттең ике инә торған ишеге һәи ете ҙур тәҙрәһе бар. Мәхрәб ябай формала үтәлгән һәм диуар эсендә урынлашҡан. Ете һикәлтәле мөнбәр (трибуна, кафедра) ағастан эшләнгән. Иҙән мәрмәр менән түшәлгән. 

Мәсеттең алғы өлөшөндә асыҡ балкон бар, унда китап биттәрендәге кеүек яҙмалар һырланған. Совет власы йылдарында мәсет ваҡытлыса ябыла һәм төрлө маҡсаттарҙа ҡулланыла, әммә артабан уның эшмәкәрлеге тергеҙелә.

Мәсет бер юлы 460 диндарҙарҙы ҡабул итә ала.
2012 йылда Ҡорбан байрамы ваҡытында байрам намаҙын ҡылыу өсөн мәсеткә килеүселәрҙең һаны 400 кешегә барып етә.

## Манараһы
1936 йылда элекке мәсет манараһы емерелә. Яңы манараның бейеклеге 46 метр тәшкил итә. Ул юнылған таштан эшләнгән һәм таш плита менән ҡапланған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Список самых активных мечетей Азербайджана в день праздника Курбан.
Нурмөхәмәт Йомрани

**Нурмөхәмәт Йомрани**, **Нурмөхәмәт‑сәсән** (ысын исеме — *Кирәев Нурмөхәммәт Шаһиарыҫлан улы*; 1882—1934) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.

## Биографияһы
Кирәев Нурмөхәммәт Шаһиарыҫлан улы 1882 йылда Пермь губернаһының Красноуфимск өйәҙе Йомран ауылында (хәҙергеПермь крайының Октябрьский районы) тыуған.

Мәҙрәсәлә белем алған. 1917 йылғы революцияға тиклем Ҡаҙағстан ауылдарында уҡытҡан, Йомран һәм шулай уҡ башҡа ауылдарҙа үҙе асҡан мәҙрәсәләрҙә мөғәллим булған.

Октябрь революцияһынан һуң педагогик курстар тамамлаған. Баҙансат, Олойылға, Төлгөҙбаш ауылдарында уҡытыусы булып эшләгән.

1934 йылда Башҡорт АССР-ының Иҫке-Балтас районы Төлгөҙбаш ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы) вафат була.

## Ижади эшмәкәрлеге
Йомрани псевдонимы тыуған ауылы исеменән алынған. Сәсән үҙенең ижадында Аҡмулла һәм М. И. Өмөтбаевтың мәғрифәтселек традицияларын дауам итә.

Шағир-импровизаторҙың билдәле әҫәрҙәре араһында «Аҡмуллаға эйәреү» («Муасалатөн би Аҡмулла»), «Үкенеү», «Ерҙәребеҙ һатылған», «Ярлылыҡ алдан килә», «Ҡара ҡарғалар», «Ғилем шиғары», «Шәхсемә даир», «Ни кәрәк һәм ни кәрәкмәй» һәм башҡалар. Йомрани тик уҡымышлылыҡ ҡына тормошто яҡшы яҡҡа үҙгәртергә мөмкин тип иҫәпләй, шулай уҡ үҙенең шиғырҙарында башҡорттарҙың үҙ аҫаба ерҙәрен һатыуына ҡаршы сығыш яһай.

Сәсән тере саҡта әҫәрҙәре баҫтырылмаған, әммә ҡулъяҙма вариантта киң таралған була, мәҙрәсәләрҙә ҡулланыла. Уның ҡулъяҙмалары Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгендә, Ғ. Б. Хөсәйенов исемендәге тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында һаҡлана.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Шәйехзада Бабичтың ике туған апаһы. Ҡыҙҙары Нәжиә һәм Мөхлисә. Улы — Әхнәф (Кирәй Мәргән), башҡорт яҙыусыһы, ғалим-фольклорсы, әҙәбиәт белгесе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *[[Галин Салауат Әхмәҙи улы|Галин С. Ә.]]* Нурмөхәммәт Йомрани сәсән. // Башҡортостан : гәзит. — 1992 йылдың 6 август.
* Нурмөхәмәт йомрани шиғырҙары // Әҙәбиәт, фольклор, әҙәби мираҫ. — Өфө: Башҡорт дәүләт университеты нәшриәте, 1976. — Ватан. 2. — 199 с.—210.
* Әҙәбиәт. Фольклор. Мѳхәррир мираҫ. 2‑се кит. — Өфө, 1976.

## Һылтанмалар

* 
* Юмрани Нурмухамет // Национальная библиотека имени А.-З. Валиди Республики Башкортостан.
Станка Златева

**Станка Златева** (; 1 март 1983 йыл) — Болгария спортсыһы, ирекле стиль көрәшсеһе, Олимпия уйындарында (2008 и 2012) ике тапҡыр көмөш миҙал яулай, күп тапҡырҙар донъя, Европа һәм Болгария чемпионы. 2004 йылда Афинала булып үткән Олимпия уйындарында ҡатын-ҡыҙҙар көрәшендә ҡатнашҡан берҙән-бер болгар спортсы ҡатын-ҡыҙы.

## Биографияһы
Станка Златева Христова 1983 йылдың 1 мартында Болгарияның Сливен өлкәһендәге Крушаре ауылында тыуа.

1997 йылдан ирекле көрәш менән шөғөлләнә. Ямбол ҡалаһында «Пьер де Кубертен» спорт мәктәбен тамамлай. Демир Демирев уның тәүге тренеры була, артабан —танылған болгар тренеры Симеон Штеревта шөғөлләнә. *«Борба һәм самбо»* (Ямбол), *«Васил Илиев»* (Кюстендил), *«Левски»* (София) клубтары өсөн сығыш яһай.

Ирекле көрәш буйынса биш тапҡыр донъя һәм алты тапҡыр Европа чемпионы. 2008 йылда Пекинда һәм 2012 йылда Лондонда үткән Олимпия уйындарының көмөш призеры. 2012 йыл Олимпия уйындарын ябыу тантанаһында Болгария флагын тотоп бара.

2007, 2010 һәм 2011 йылдарҙа Болгарияның Йыл спортсыһы тип таныла. 2016 йылда спортсы карьераһын тамамлай һәм тренер булып эшләй башлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Hristova, Stanka Zlateva (BUL)  
* Bulgaria’s Top Wrestler Zlateva Deserved Olympic Gold — Coach
Ҡаҙағстан банктары исемлеге

Был исемлектә Ҡаҙағстандың әле эшләп торған урындағы һәм сит ил банктары («икенсе кимәл банктары») активтарының кәмеү тәртибендә бирелә. 2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Ҡаҙағстанда 28 коммерция банкы эшләй. Ҡаҙағстандағы банктарҙың күбеһе — эре финанс төркөмдәренеке.

# «Қазақстан Халық Жинақ Банкі» 
# «Банк ЦентрКредит»
# «АТФБанк»
# «Еуразиялық банк»
# «Kaspi bank»
# «Сбербанк» АЙ
# «Ситибанк Ҡаҙағстан»
# «Нурбанк»
# «First Heartland Jýsan Bank»
# «ForteBank»
# «Жилстройсбербанк Казахстана»
# «Альфа-банк»
# «Қазақстандағы Қытай Банкі»
# «ВТБ Ҡаҙағстан»
# «Банк Хоум Кредит»
# «Ҡытай ТПБ»
# «AsiaCredit Bank»
# «КЗИ Банк»
# «Банк Kassa Nova»
# «Bank RBK»
# «Шинхан Банк Ҡаҙағстан»
# «Әл-Хиләл Ислам банкі»
# «PNB Ҡаҙағстан Банк»
# «Capital Bank»
# «Алтын Банк»
# «Заман-Банк»
# «Пәкістан Ұлттық банкі»

## Ҡаҙағстандың үҫеш банкы
Дәүләткә ҡараған «Ҡаҙағстандың үҫеш банкы» айырым хоҡуҡи статусҡа эйә.

## Банкрот банктар исемлеге

# «Ҡазинвестбанк»
# «Delta Bank»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Тәүбә (мәсет, Яр Саллы)

**Тәүбә** ( توبة) — Яр Саллы ҡалаһының иҫке өлөшөндә, Кама йылғаһы буйында  урынлашҡан

## Мәсет тарихы
Мәсет 1989 йылда төҙөлә башлай һәм Волга буйы Болғарының ислам динен ҡабул итеүенең 1100 йыллығына тап килә. Мәсет диндарҙар иғәнәһенә,  ҡала ойошмалары, ҡала бюджеттарынан килгән аҡсаға, мосолман  дәүләттәре иғәнәһенә төҙөлә. Эштең дүрттән бер өлөшө хаҡын Рәсәй  Үҙәк диниә назараты финанслай. .

Проекттың авторы М. Басыров һәм проектлаусылары З. Галимйәнов,  Ф. Хәзиев,  Ш Мутиғуллин һәм Н. Шаһиев була. Төҙөлөш 1992 йылда тамамлана.

1997 — 1999 йылдарҙан алып мәсеттә имам вазифаһын башҡарыусы Айрат Вәхитов.

## Архитектураһы
Мәсет  заллы мәсет бинаһына ҡарай, модернистик стилдә үтәлгән һәм силикат кирбестән төҙөлгән. Фасадтың йөҙлөгө  эзбизташтан эшләнгән асыҡ плитканан тора,  ә ҡоролманың түбәнге өлөшө шымартылған ҡара гранит менән башҡарылған. Мәсеттең көньяҡ өлөшөндәге фасадта Ҡөрьәндән өҙөктәр яҙылған. Мәсеттең өҫкө өлөшөндәге интерьер медальондар, семәрле үҫемлек орнаменттары менән ҡапланған  аҡ мәрмәр менән биҙәлгән. Михраб ҡара мәрмәрҙән тора һәм Ҡөрьәндән алынған хикмәтле һүҙҙәр менән семәрләп биҙәлгән. 

Мәсеттең ике айырым ишеге бар:  көнбайыш ишеге ир-аттар өсөн, көнсығыш ишеге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн. Мәсеттең залы традицион сатырлы япма менән һәм 130 кешегә иҫәпләнгән. 53 м. бейеклктәге манара бинаның төньяҡ арҡыры киҫемендә урынлашҡан һәм дүрт маршлы һикәлтә менән һигеҙ ҡырлы олондо сағылдыра. 

Ҡыйыҡ урынына унда таш түшәлгән терраса ҡоролған, унан тамбур аша намаҙ уҡый торған залға сығырға мөмкин. Мәсеткә инеү урыны бер ҡатлы корпустың көнбайыш (ир-аттар) һәм көнсығыш (ҡатын-ҡыҙҙар) фасадтарында урынлашҡан.  Бинаның дөйөм майҙаны 1,3 мең м²

Вестибюлдә ирҙәрҙең  һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың яртыһы бар, улар бүлкәләр менән бүленгән. Тәһәрәт өсөн бүлмә һәм санузел вестибюлдең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан,  гардероб һәм баҫҡыстар араһындағы  майҙансыҡ — көньяҡ өлөштә. Ир-аттарҙың намаҙ уҡый торған залы михрабҡа ауыш ике яҡлы ҡыйыҡлы. Ҡыйыҡтар араһында төньяҡ фасадта ҡойолған быяланан төҫлө витраждар менән вертикаль яҡтылыҡ уйымы эшләнгән.  Зал төньяҡ яртыһында  — ҡатын-ҡыҙҙар өсөн балкон, унан манараға инергә була. 2010 йылда тәһәрәт урындарын элекке гараж урынындағы ихатала ла асалар,  Шулай уҡ вафат булғандарҙы йыуыу өсөн ихатаның артҡы өлөшөндә бина төҙөлә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Религия в Набережных Челнах

## Иҫкәрмәләр
Нисаб

**Ниса́б** () — зәкәт түләү мотлаҡ булған минималь мөлкәт, байлыҡ. Алтындың зәкәт түләнә торған иң кәм ауырлығы — 20 мыҫҡал (85 — 94 грамм); көмөш — 200 дирһәм (640 грамм самаһы); иген һәм емеш — 5 үәсеҡ (673,5 кг); дөйәләр һәм һыйырҙар — 5 баш; һарыҡ — 40 баш.

## Нисабты билдәләү
Нисабты донъя баҙарында алтын хаҡына ҡарап Ғөләмәләр советы иғлан итә. Иң кәме — 84 грамм алтын хаҡынан сығып, ул йыл да үҙгәреп тора.

Мөлкәте нисабтан кәм булған кешеләр зәкәт түләмәй.

## Нисабтан түләү
Зәкәт мөлкәт нисабтан юғарыраҡ булғанда хаҡының 2,5 проценты күләмендә түләнә. 2018 йылдың 16 майында, РФ-тың Үҙәк банкыһы мәғлүмәте буйынса, бер грамм алтын 2 607,86 һум торған, йәғни нисаб 221 146 һумдан иҫәпләнә (84,8 г алтын).

Зәкәт алтындан, көмөштән, ҡулдағы аҡсанан, инвестицияларҙан, бизнестан һәм ҡуртымға биреүҙән алынған табыштан, шулай уҡ һатырға әҙерләнгән тауарҙан, акцияларҙан, ҡыйбатлы ҡағыҙҙарҙан һәм облигацияларҙан түләнә.

## Нисаб иҫәбенә инмәгән мөлкәт
Нисабты иҫәпләгәндә көндәлек кәрәк-яраҡ индерелмәй. Зәкәт түләр милек иҫәбенә йәшәгән йорттар һәм фатирҙар, йорт йыһазы, кейем-һалым, аяҡ кейеме, транспорт, һатырға тип алынмаған китаптар, кәсеп ҡоралдары, туҡланыр ризыҡ, һатырға тип алынмаған алмас, зөбәржәт кеүек аҫылташтар (алтын менән көмөштән башҡа) инмәй

## Хәҙистәр
* Хәҙрәти Али ибн Әбү Талип Пәйғәмбәр (саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм) ошолай әйткәнен бәйән иткәнен тапшырғандар: «Әгәр йыл дауамында ике йөҙ дирһәм көмөшөң булһа, һин унан биш дирһәм зәкәт түләргә тейешһең.Алтының егерме динарҙан кәм булһа, түләргә тейеш түгелһең. Әгәр йыл буйы егерме динарың булһа, һин унан ярты динар бирергә тейешһең. Аҡсаң шунан күберәк булһа, зәкәтте шулай уҡ иҫәпләп сығарырға кәрәк. Әммә кеше милеккә йыл буйы хужа булмаған булһа, зәкәт түләнмәй».
* Пәйғәмбәр (саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм) әйткән: «Тотош йыл буйы хужа булып тормаған милектән кеше зәкәт түләмәй».
* Пәйғәмбәр (саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм) әйткән: «Биш йөктән кәм булған иген менән емештән зәкәт алынмай»
* Пәйғәмбәр (саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм) әйткән: «Пальмалар күктән һәм ҡаҙылған соҡорҙарҙа йыйылған һыуҙан туйынып торғанда уңыштың — ундан беренән, ә һыу һибеп үҫтерелгәненән ун икенән бер өлөш зәкәт түләнә».

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
# Форма расчета величины закята для денежных средств в рублях — Zakaat.Narod.ru
#  
# Сборники хадисов аль-Бухари и Муслима.
# Абу Дауд 1609, Ибн Маджа 1827, ад-Даракутни 2/138.
# ад- Даракутни 2/141, аль-Байхаки 4/161.
# Абу Нуайм 3/262, аль-Байхаки 4/167.
# *аль-Бухари* Сахих 1506.
# *аль-Бухари* Сахих 1510.
# *аль-Бухари* Сахих 1503.
* Важность закята в Исламе — Al-Iman.ru
* Форма расчета величины закята для денежных средств в рублях — Zakaat.Narod.ru
Әхмәҙиә мәсете (Грузия)

**Әхмәҙиә мәсете** (, ) — Ахалцих ҡәлғәһе биләмәһендә XVIII быуат урталары мәсете, Грузия.

Мәсеттең төп бинаһына терәлеп торған манара мәсеттең көмбәҙе менән бер үк бейеклеккә эйә (яҡынса 15 метр).

## Тарихы
Был ғибәҙәт йортон уның нигеҙ һалыусыһы хөрмәтенә Джакели ырыуы вәкиле хажи Әхмәт-паша мәсете тип тә атайҙар, ул күп быуаттар дауамында Ғосман империяһының Месхетия һәм Ахалцих пашалығы менән идара иткән. Төбәкте ғосмандар яулап алғандан һуң, Джакели ырыуы кенәздәре ислам ҡабул итә.

Ахалцихта 1747 йылдан алып 1758 йылға тиклем идара итеүсе Әхмәт-паша мәсеттә үҙенә айырым ҡалҡыу урын төҙөргә бойороҡ бирә, был ислам ҡанундарына ҡаршы килә. Сөнки бындай хоҡуҡтарға тик солтандар ғына эйә була, константинополь диуаны был ғәмәлде солтандың юғары хоҡуҡтарын кәмһетеү тип һанай. Әхмәт-паша ғали йәнәптәрен мыҫҡыллауҙа ғәйепле тип табыла һәм быуып үлтереү юлы менән үлем язаһына хөкөм ителә. Вәзир был ҡарарҙы оло ихтирам менән ҡабул итә һәм ебәрелгән изге бау менән үҙен үҙе йәшәүҙән мәхрүм итә. Вәзирҙе ҙурлаған урындағы халыҡ уның кәүҙәһенә оло хөрмәт күрһәтә. Ҙур киң ихатала рәшәткә менән уратып алынған ике ябай һәйкәл тора. Бер һәйкәлгә яҙыу уйып яҙылған: «Бында 1173 һижрәт йылында вафат булған тәҡүә вәзир Әхмәт-пашаның кәүҙәһе ята», ә икенсе һәйкәл Әхмәт-пашаның ҡатыны Әйшә ханымдың ҡәберенә күрһәтә.

Рус хәрби тарихсыһы Василий Потто үҙенең 1828—1829 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышына арналған «Кавказ һуғышы» китабының IV томында мәсет Изге София соборы өлгөһөндә төҙөлгән тигән мәғлүмәттәр килтерә, һәм мәсет китапханаһын «мосолман Көнсығышында иң бай китапханаларҙың береһе» тип атай.

Хажи Әхмәт Паша мәсете һәм мәҙрәсә 2011—2012 йылдарҙа Ахалцих ҡәлғәһен киң масштаблы яңынан тергеҙеү барышында реставрациялана. Совет осоронда мәсеттең көмбәҙе ҡыҙылһыу төҫкә буяла һәм алыҫтан баҡыр төҫөндә күренә. Реставрация ваҡытында көмбәҙ алтын төҫөнә буяла, был архитектура буйынса төрөк тарихсыларының риҙаһыҙлығын тыуҙыра, улар мәсет һәр ваҡыт ҡурғаш табаҡ тимер менән ябылған тип билдәләй. Грузия президентының һәм Төркиәнең премьер-министрының 2013 йылдың башындағы һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә, һуңғыһы мәсет көмбәҙенең төҫө менән риза була. Шуның менән бергә реставрация эштәрен финанслаған Төркиә мәсеттән тәре һүрәттәре менән стелаларҙы алыу өсөн ныҡыша.

## Галерея

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Золотой купол как метафора прошлого Ахалцихе
* Крепости Грузии. Часть 3
Кама мәҙәниәте

**Кама мәҙәниәте** (**Волга-Кама, утар** — ҡаҙылмалар Утар тораҡ пункты янында табылған) — беҙҙең эраға тиклемге V—IV мең йылдарҙа Көнсығыш Европа субнеолит археологик мәҙәниәте. Таралған урыны — Кама буйы, Кама-Вятка һәм Ыҡ-Ағиҙел йылғалары үҙәндәре (Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмуртия, Татарстан, Башҡортостан).

## Классификацияһы
Кама мәҙәниәтен айырып күрһәтеү буйынса әле бәхәстәр дауам итә. Тәүҙә О. Н. Бадер уны Урта Кама буйында тип билдәләй, һәм был мәҙәниәт ике этапҡа бүленә: Боровоозер (Боровой күле I) һәм Утар (Утар туҡталыу урыны) этаптары. А. Х. Халиҡов Түбәнге һәм Урта Кама буйында табылған керамикалағы орнамент һүрәттәре буйынса ҡомартҡыларҙы бергә Волга-Кама мәҙәниәтенә берләштерә. И. В. Калинина керамикаларҙы өйрәнеү нигеҙендә ике үҙаллы мәҙәниәт булыуына инана: Волга-Кама (һауыт-һабаға биҙәктәр тишкеләп төшөрөлгән) һәм Кама (биҙәктәр әтәс кикрегенә оҡшаған) мәҙәниәттәре. А. А. Выборнов Кама мәҙәниәтендә өс үҫеш этабын билдәләй, ә В. П. Денисов менән Л. А. Наговицын Кама неолиты ҡомартҡыларын (биҙәктәре әтәс кикрегенә оҡшағандарҙы) — Боровой күле I, Утар, Кряж туҡталыу урындарын һәм башҡаларҙы бер Утар мәҙәниәтенә берләштерә, улар Урал аръяғы ҡомартҡыларындағы һүрәттәргә оҡшаш. Кама неолиты мәҙәниәте өсөн Утар туҡталыу урыны үҙенсәлекле эталон булып тора. Әтәс кикрегенә оҡшаған биҙәктәр һалынған керамика тибы буйынса Кама мәҙәниәте Үрге Волга мәҙәниәтенә оҡшаш.

## Туҡталыу урындары
Ярым землянка тибындағы һәм квадрат, дүртмөйөш формаһындағы (6х8 м һәм 16х5 м) торлаҡтар даими һәм ваҡытлыса туҡталыу урындары булған, улар күлдәр, йылға буйҙарында урынлашҡан.

## Эш ҡоралдары һәм керамика
Керамиканың стеналары ҡалын, йомортҡаға оҡшаш формала, төптәре йомро һәм ослораҡ, уларға әтәс кикрегенә оҡшаш биҙәктәр горизанталь килеш тә, вертикаль килеш тә һалынған, рәт-рәт, өсмөйөш, селтәр кеүек итеп һалынған урындары ла бар. Эш ҡоралдары: ҡырғыстар, бысаҡтар, япраҡҡа һәм ромбыға оҡшаш уҡ башаҡтары, ҡасау, уймыр һәм батырғыстар.

## Йәшәү рәүеше
Етештереү иҡтисады билдәләре юҡ. Хужалыҡ итеү һунарға һәм балыҡ тотоуға ҡоролған. Ерләнгән урындары билдәле түгел.

## Килеп сығыштары һәм осорҙарға бүлеү
Үҙенең үҫешендә Кама мәҙәниәте өс этапты үтә: иртә (Букорок тамағы, Зиарат, Шешмә тамағы), үҫешкән (Утар, Кряж, Лебедин туҡталыу урындары), һуңғы (Левшин, Чернашка туҡталыу урындары). Иртә неолитта мәҙәниәт урындағы мезолитик субстратта көньяҡ урман-дала халҡының йоғонтоһо аҫтында формалаша. Көньяҡ төбәктәрҙә урман-далаға күрше Урта Волга мәҙәниәтенең йоғонтоһо күҙәтелә. Үҫешкән неолитта Үрге һәм Урта Кама буйына Урал аръяғы халҡының үтеп инеүе күҙәтелә. Тап ошо дәүерҙә билдәле бер урынға бәйле Үрге Кама, Ыҡ-Ағиҙел һәм Түбәнге Кама варианттары барлыҡҡа килә. Неолит тамамланғанда Түбәнге Кама буйы иртә неолиттағы Һамар мәҙәниәтенең йоғонтоһо аҫтына эләгә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Уральская историческая энциклопедия
* Тюрко-татарский мир. Эпоха камня.
Йәшел мәсет

**Йәшел мәсет** () — XV быуатта төҙөлгән Бурсалағы төрөк мәсете. Мәсет кәшәнәне, мәҙрәсәне һәм ғәриптәр йортон үҙ эсенә алған комплекстың бер өлөшө булып тора. Йәшел Мәсет — Бурсаның иң матур мәсеттәренең береһе. Алғы яғы аҡ мәрмәрҙән яһалған, ә ғибәҙәт залы зиннәтле йәшел фаянс менән көпләнгән. Үҙәк порталды һәм тәҙрәләрҙе биҙәп торған семәрле мәрмәр ғосман сәнғәтенең шедевры булып тора. Бинаның ике көмбәҙ менән ослап ҡуйылған төп залы алдында мәрмәр фонтан менән бассейн урынлашҡан. Мәсеттең эске бүлмәләрендәге стеналар зәңгәр, йәшел, күк, зәңгәрһыу төҫтәге кафелдәр менән биҙәлгән, улар аҡ хәрефле семәрле ғәрәп яҙыуы менән аралаштырыла.

«Эске биҙәлеше яңыса эшләнгән. Көмбәҙҙең киң тәпәш ярығы һәм ҙур булмаған тәҙрәләр үҙәктә урынлашҡан фонтан менән бассейнды, бөтә ялтырап торған йәшел плиткалар менән көпләнгән стеналарҙы (шуға ла мәсет йәшел тип аталған), ғәрәп яҙмалары менән фризды яҡтыртып тора. Үҙенсәлекле призма формаһындағы биҙәүестәр — „сталактиттар“ стеналарҙың нескә үҫемлектәр орнаменты менән биҙәк һалынған көмбәҙҙәргә күсеүен йомшарта. Семәрле ағас ишектәр, мәрмәр колонналар, витраж тәҙрәләр, оҫта эшләнгән төҫлө кафелдәр был ҡомартҡының сәнғәт яңғырашын көсәйтә. Кафелдәр Тәбриздән сыҡҡан оҫталар тарафынан эшләнгән, башлыса Мөхәммәт әл-Мәжнун тарафынан башҡарылған. Ағас ишектәрҙе икенсе Тәбриз кешеһе — Али ибн Хажи Әхмәт семәрләгән, ә „изге бинаны биҙәүҙе һуңғы рамаҙан көнөнә 817 йылда йыуаш Ильяс Али тамамлай“ (йәғни 1423 й)».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Бурса: Зеленая мечеть (15 век)
Аҡбуҙат (эпос)

**«Аҡбуҙат»** — башҡорт эпосы (ҡобайыры). Урал батыр һәм уның тоҡомдары тураһындағы героик иртәктәр циклына инә («Урал батыр», «Бабсаҡ менән Күсәк» һәм башҡалар).

## Тасуирлама

Был эпик ҡомартҡыны Мөхәммәтша Буранғолов 1910 йылда Ғәбит сәсәндән яҙып ала. 1917 йылда ул Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Бөрйән улусы Бабалар ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) халыҡ сәсәне Ғәтиәтулла Бикҡужиндан эпостың икенсе вариантын яҙып ала.

Эпоста халыҡ мифологияһы образдары, боронғо кешеләрҙең донъя ҡоролошо тураһында күҙ алдарына килтереүҙәре ҙур урынды алып тора. Иртәктә шиғри һәм проза текстары алмашынып бара, ҡобайырҙы башҡарыуҙағы үҙенсәлек тап шуға бәйләнгән дә инде. Сәсәндәр проза өлөшөн ғәҙәти хикәйәләү формаһында, ә шиғри тексын көйләп һөйләй.

Эпоста уны «Урал батыр» эпосы менән бәйләгән дәлилдәр, эпизодтар, образдар байтаҡ: мәҫәлән, Һомай, Ҡәһҡәһә, Шүлгән, Аҡбуҙат образдары, тылсымлы алмас ҡылыс символы һәм башҡалар. Был әкиәт образдары мөһим композицион үҙенсәлеккә һәм идея-художество әһәмиәтенә эйә. Ике әҫәрҙә лә ваҡиғалар Урал тауҙары биләмәһендә бара.

Сюжет нигеҙендә реаль ысынбарлыҡ: башҡорттарҙың көнкүреше, ғөрөф-ғәҙәттәре, боронғо йолалары һәм уларҙың бәхетле киләсәк тураһында күҙаллауҙары ята. Йөкмәткеһе буйынса эпос — героик әкиәт әҫәре. Эпик иртәктең төп темаһы — батырҙың (геройҙың) кешеләр бәхете, ғәҙеллек тантанаһы өсөн көрәшеүе.

Эпостың төп геройы *Һәүбән* атаһы *Сура батырҙың*, олатаһы Иҙелдең һәм ҡарт олатаһы Урал батырҙың изге эштәрен дауам итеүсе булып тора.

«Аҡбуҙат» эпосында Һәүбән, дейеүҙәр урлаған Аҡбуҙатты һәм Урал батырҙың алмас ҡылысын эҙләп, Шулгәндең һыу аҫты батшалығына төшә. Ул дейеүҙәрҙе һәм аждаһаларҙы юҡ итә, уҫал һәм мәкерле Шулгән хакимлыҡ иткән һыу аҫты батшалығын емерә. Һәүбән ҡанатлы толпар Аҡбуҙатты ҡотҡара, Ҡанатлы аттың тоҡомо әлегә тиклем кешеләргә тоғро хеҙмәт итә. Һәүбән Аҡбуҙаты менән ергә күтәрелә һәм үҙ халҡын *Мәсем хан ҡоллоғонан ҡотҡара.*

Артабан ул ҡайтанан күлгә сума һәм һыу аҫты батшалығы хакимын тураҡлап ташлай, ә уның ярандарын йыландарға, тәлмәрйендәргә һәм ярғанаттарға әйләндерә. Дошмандарын тар-мар итеп һәм дейеүҙәр урлаған ҡыҙҙарҙы азат итеп, Һәүбән һыу аҫты батшаһы ҡыҙы Нәркәскә өйләнә.

## Хәҙерге заман мәҙәниәтендә
Композитор А. А. Эйхенвальд башҡорт эпосы «Аҡбуҙат» мотивтары буйынса «Дала» операһын яҙа, тәүге тапҡыр ул 1931 йылда Һамар опера театры сәхнәһендә ҡуйыла.

Шулай уҡ был эпик иртәк мотивтары буйынса композиторҙар Х. Заимов һәм А. Спадавеккиа «Аҡбуҙат» операһын («Волшебный конь») яҙа. 1942 йылда опера тәүге тапҡыр Башҡорт опера һәм балет театрында сәхнәләштерелә.

## Әҙәбиәт

* Башҡорт халыҡ ижады. Т.1: Эпос. — Өфө, 1987.
* Галлямов С. А. Великий Хау Бен: исторические корни башкордско-английского языка и мифологии.- Издательство «Башкортостан»: Уфа, 1997.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Урал батыр
* Бабсаҡ менән Күсәк
* Аҡбуҙат (һәйкәл)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия''
* Статья в Башкирской энциклопедии
* «Акбузат» (полный текст эпоса)
* 
*
Джон фон Нейман

**Джон фон Не́йман** (; йәки **Иоганн фон Нейман**, ; тыуғанда **Я́нош Ла́йош Нейман**, ; 28 декабрь 1903 йыл, Будапешт — 8 февраль  1957 йыл, Вашингтон) — Венгрия һәм АҠШ ғалимы, квант физикаһына, квант логикаһына, функциональ анализға, күплек теорияһына, информатикаға, экономикаға һәм башҡа фәндәргә бик мөһим өлөш индергән математик.

Нейман исемен хәҙерге компьютерҙар архитектураһы (архитектура фон Неймана), квант механикаһына операторҙар теорияһын ҡулланыу (алгебра фон Неймана) бәйләйҙәр, шулай уҡ ул — Манхэттен проектын һәм уйындар теорияһын һәм күҙәнәкле автоматтар концепцияһын булдырыусы.

## Хәтер
1970 йылда Астрономдарҙың халыҡ-ара союзы Джон фон Нейман исемен Айҙың икенсе яғындағы кратерға бирә. Уның хөрмәтенә булдырылған наградалар:
*  Джон фон Нейман миҙалы,
*  Нейман теоретиктар премияһы,
*  Джон фон Нейман лекцияһы.

## Библиография
* Нейман Дж. Математические основы квантовой механики — М.: Наука, 1964.
* Нейман Дж., Моргенштерн Оскар. Теория игр и экономическое поведение — М.: Наука, 1970.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* *Улам С. М.* Приключения математика. — Ижевск: R&C Dynamics, 272 с. ISBN 5-93972-084-6.
* 
* «Bulletin of the American Mathematical Society», 1958, v. 64, № 3, pt 2
Библияның ҡаҙаҡ теленә тәржемәләре

**[[Библия|Библияның]] [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ теленә]] тәржемәләре** () — Библия текстарының Ҡаҙағстан тарихының төрлө осорҙарында ҡаҙаҡ теленә тәржемә ителеүе.

## Трәжемәләр
Библияны ҡаҙаҡ теленә тәржемә итеүселәрҙән тәүгеләрҙең береһе Шотландия миссионерҙар йәмғиәте миссионеры Чарльз Фрейзер була: 1818 йылда Матфей бәйән иткән Һөйөнөслө хәбәр () нәшер ителә (Г. Брантон тәржемәһе нигеҙендә), ә 1820 йылда Рәсәй Библия йәмғиәте тарафынан Яңы Ғәһед ҡаҙаҡсаға тәржемә ителә. Ҡаҙан университеты профессоры И. Ф. Готтвальд тәржемәне эшкәртеп бөтөрә һәм 1880 йылда Британияның һәм сит илдәрҙең Библия йәмғиәте ярҙамында Ҡаҙанда баҫтыра (баҫма 1887 һәм 1910 йылдарҙа ҡабатлап нәшерләнә). Эске Ҡытай миссияһы эшмәкәре Джордж Хантер Урумчиҙа был тәржемәне ярайһы уҡ сифатлы тип баһалай.

Был тәржемәнең башҡа берәй төрки телгә түгел, ә нәҡ ҡаҙаҡ теленә ауҙарылыуы тураһында мәғлүмәт юҡ. Т. Х. Дарлоу һәм Хорас Мул фекеренсә, был тәржемә ҡырғыҙҙар өсөн «ырымбур татарҙары теленә» тәржемә ителән булғандыр; Петербургтағы Король Азия йәмғиәтенән В. Николсон уйынса, тәржемә Оло, Кесе һәм Урта Жуздарҙағы ҡырғыҙҙар өсөн эшләнгән; Джордж Кинг фараз итеүенсә, тәржемә әллә ҡырғыҙ, әллә «ҡырғыҙ-ҡаҙаҡ» теленә эшләнгән. Марк бәйән иткән Һөйөнөслө хәбәрҙе () 1894 йылда Томск архиерейы Макарий тәржемә итә, уны 1894 йылда Томскиҙа Британияның һәм сит илдәрҙең Библия йәмғиәте баҫтыра.

Ҡаҙанда 1901 йылда Православие миссионерҙар йәмғиәте тарафынан Һөйөнөслө хәбәрҙәрҙең дүртеһе лә баҫтырыла; Марк бәйән иткән Һөйөнөслө хәбәр, моғайын, Ҡаҙанда элек сыҡҡан тәржемәгә нигеҙләнгән булғандыр йәки И. Катеринскийҙың тәржемәһе менән тап килгәндер. Был тәржемә «Мең телдәге китап» әҫәрендә ҡырғыҙ телендә тип билдәләнә. Элис Милдред Кэйбл Джордж Хантерҙың биографияһында был тәржемәне «ҡаҙаҡ-рус» телендәге текст тип атай — кириллицалағы был тәржемә ҡаҙаҡтар әле ҡулланған кириллицанан бер аҙ ғына айырыла; унда рус һәм грек телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр һәм ислам вариантында алынмаған исемдәр күп. 1972 йылда был хеҙмәт Стокгольмда ҡайтанан баҫтырыла. Джордж Хантер, шул уҡ Кэйбл яҙыуынса, 1901 йылғы тәржемәнең күсермәһен табырға хыяллана, бер ваҡыт уға бер сауҙагәрҙән «ҡаҙаҡ-рус» телендәге Библияны икенсе бер китапҡа алмаштырып алыу насип була. Тәржемәне өйрәнгәс, Хантер уның ғәрәпсәгә транслитерацияһын эшләй, шулай уҡ Башланмыш Китабы () менән Илселәрҙең ғәмәлдәрен () тәржемә итә. 

## Баҫмалар
Илселәрҙең ғәмәлдәре, Марк һәм Матфей бәйән иткән Һөйөнөслө хәбәрҙәр 1917 йылда Урумчиҙа Эске Ҡытай миссияһы ҡарамағындағы Британияның һәм сит илдәрҙең Библия йәмғиәте тарафынан нәшерләнә. Матфей бәйән иткән Һөйөнөслө хәбәрҙең икенсе баҫмаһы 1918 йылда Шанхайҙа, Һәмәлдәрҙең икенсе баҫмаһы 1919 йылда сыға. 1927 һәм 1928 йылдарҙа Һөйөнөслө хәбәрҙең дүртеһе лә британдар тарафынан Шанхайҙа баҫтырыла, ә 1931 йылда Башланмыш китабы сыға. Хантерҙың башҡа тәржемәләре беҙҙең көндәргә килеп етмәгән. Ҡаҙаҡсаға хәҙерге тәржемә 2010 Истанбулда баҫтырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Нұрле Жол
* Киелі Кітап
Кино (рок-төркөм)

**«Кино»** — 1980-се йылдарҙа иң популяр совет рок-төркөмдәренең береһе. Төркөмдөң лидеры һәм барлыҡ тиерлек музыка һәм текстарының авторы Виктор Цой була, ул үлгәндән һуң, туғыҙ йыл эсендә студия альбомдарында йөҙҙән ашыу йыр, бер нисә йыйынтыҡ һәм концерт яҙмалары сығарған төркөм йәшәүҙән туҡтай.

Стиль яғынан төркөм урыҫ рок-музыкаһының күп традицион элементтарынан ситкә китә, мәҫәлән, ябай һуғыу ҡулайламалары урынына күп осраҡта драм-машиналар ярҙамында булдырылған төрлө эффекттар ҡулланыла, был ҡайһы саҡ яңғырашҡа дискотека һәм поп-музыка төҫмөрө бирә. Башланғыс ижадтарында үҫмерлек тормошо ғәҙәтилеге һәм драматик һөйөү кисерештәре сағыла, шуға музыканттарҙы «яңы романтиктар» тип атайҙар, һуңыраҡ йырҙарында героика һәм килешмәүсәнлек ысынбарлыҡтың фажиғәлелеген тойоу менән бергә ҡушыла.

"Кино"ның танылғанлығы йылдан-йыл арта, тәүҙә музыканттар фатир концерттарында ғына сығыш яһап, рәсми һәм йәшерен матбуғаттың ҡаты тәнҡитенә эләкһә, 80-се йылдар аҙағына уларҙың пластинкалары миллионлы тираждар менән тарала, ә концерттарына тулы стадион кеше йыйыла. Төркөм Виктор Цойҙың фажиғәле үлеменән һуң бигерәк тә көсәйгән һәм әле лә йәшәп килгән «киномания» феноменын барлыҡҡа килтерә — музыканттың эш урыны фанаттарының күмәк сәйәхәт урынына әйләнә, ә Кривоарбатский тыҡрығында (Мәскәү) Цой диуары барлыҡҡа килә, уны «киномандар» йыр цитаталары һәм төркөм ижадына һөйөү һүҙҙәре менән тултыра. «Кино» поп-мәҙәниәттә йыш сағылыш таба, уларҙың ижади мираҫы музыка күҙәтеүселәре һәм белгестәре тарафынан юғары баһалана.
Агата Кристи (рок-төркөм)

**«Агата Кристи»** — 1990-сы йылдарҙың уртаһында һәм икенсе яртыһында илдәге иң киң танылған СССР һәм Рәсәй рок-төркөмдәренең береһе. 1985 йылда Свердловскиҙа Вадим Самойлов, Александр Козлов һәм Петр Май *ВИА «РТФ УПИ» исеме аҫтында нигеҙләгән.* Төркөмдөң рәсми тарихы 1988 йылдың 20 февралендәге концерттан башлана. Шул уҡ йылдың башында, «Икенсе фронт» альбомын яҙҙырғанда, төркөмгә Вадимдың ҡустыһы Глеб ҡушыла. Һуңынан төркөм составы бер нисә тапҡыр үҙгәрә, әммә ағалы-ҡустылы Самойловтар йырсы һәм етәксе булып ҡала. Шулай уҡ улар, Александр Козлов менән бергә, төркөмдөң бөтә йырҙарының авторҙары булып тора.

Төркөмдөң ижады күп төрлө һәм рок-музыканың төрлө йүнәлештәре — готик-рок, постпанк, альтернатив рок, психоделик рок, глэм-рок һәм башҡалар менән киҫелешә.

Төркөмдөң иң билдәле йырҙарына «Viva Kalman!», «Һуғышта кеүек», «Истерика», «Әкиәти тайга», «Ҡара ай», «Диңгеҙсе», «Келәм-вертолет» һәм «Сер» композицияларын индерергә мөмкин.

Төркөм иҫәбендә ун студия альбомы, биш йыйынтыҡ, ике ремикстар альбомы, өс макси-сингл, ун һигеҙ видеоклип. Был 2009 йылда музыканттар төркөмдөң таралыуы тураһында белдерә, Рәсәй һәм яҡын сит илдәр буйынса йомғаҡлау турнеһына юллана. 2010 йылдың йәйенә төркөмдөң һуңғы альбомы — «Эпилог» яҙҙырыла. Шулай уҡ «Эпилог» тип аталған турға нөктә ҡуйып, «Агата Кристи» «Нашествие» рок-фестивалендә хушлашыу концертын бирә.

Төркөм тарҡалғандан һуң, Глеб Самойлов клавишник Константин Бекрев һәм һуғыусы Дмитрий Хәкимов менән берлектә «Самойлоff Глеб & The Matrixx» төркөмөн ойоштора (һуңынан The Matrixx).

## Иҫкәрмәләр
Латвияла ислам

Төрлө сығанаҡтар буйынса, Латвияла 0,5 алып 12 меңгә тиклем мосолмандар йәшәй (күбеһенсә сунниттар). 2007 йылда илдә 15 мосолмандар общинаһы теркәлгән. Ригала мосолман ойошмалары байтаҡ («Иҙел», «Иман», «Ислам» һәм «Ҡөрьән» йәмғиәттәре) һәм Даугавпилста «Иҙел» йәмғиәте бар.

## Тарихы

### XIX быуат
Хәҙерге Латвия биләмәһендә мосолмандарҙың булыу-булмауы беренсе тапҡыр 1838 йылда билдәләнә. 1897 йылда ислам динен тотҡан кешеләр һаны кеше 1&#x20;671 булған. Унда йәшәгән мосолмандар татар һәм башҡа төрки халыҡтарға ҡараған; уларҙың күбеһе был төбәктә үҙ ихтыярҙары менән булмай, мәҫәлән, улар араһында Ҡырым һәм Рус-төрөк һуғыштарының ғосман хәрби әсирҙәре күп булған. Рус-төрөк һуғышынан һуң йөҙләп тиерлек төрөк әсирҙәре Цесис ҡалаһына ебәрелгән, унда 30 -ға яҡыны климаттың ҡырҡа үҙгәреү арҡаһында һәләк булған, сөнки йәшәү өсөн яраҡһыҙ биналарҙа йәшәгән, ә унда һалҡындан һаҡланыу өсөн кәрәк-яраҡ булмаған

### XX быуат
1902 йылда мосолман общинаһы хөкүмәт тарафынан рәсми рәүештә таныла һәм ойошторола. Йәмғиәт үҙенең башлығы итеп Давидов Ибраһимды һайлай. Хәҙерге Латвия биләмәһендә йәшәгән күп мосолмандар XX быуат башында рус армияһына саҡырыла. Күпселеге хеҙмәтен тамамлағандан һуң Мәскәүгә китә. Хәҙерге Латвия биләмәһендә даими йәшәгән мосолмандарҙың күбеһе Беренсе донъя һуғышында ҡулға алына. Был властар тарафынан хәүефһеҙлек йәһәтенән эшләнә, уларҙың фекеренсә, төрөк сығышлы граждандар именлек өсөн ҡурҡыныс тыуҙыра, сөнки Ғосман империяһы һуғышта Рәсәй дошмандарының береһе була. Уларҙың күпселеге Мәскәүгә оҙатыла.

Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Латвияға ҡасаҡтар күсеп килә, улар араһында төрлө этник сығышлы мосолмандар була, әммә латыштар уларҙың бөтәһен дә төрөк һымаҡ ҡабул итә. 1921 йылда рига мосолман берләшмәһе лидеры булып имам Хөснөтдинов Шакир һайлана, был вазифаны ул 1940 йылға тиклем биләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Eastern Minorities — статья на сайте li.lv  
* История ислама в Латвии на сайте islam.lv 
* Латвия принимает ислам — статья на сайте islamnews.ru
* Заявление Совета Рижской мусульманской общины «Иман» и Консультативного совета мусульман Латвии на сайте whiteworld.ru
Австрияла ислам

**[[Ислам]]** дине Автрияла христиан диненән ҡала дингә ышаныусыларҙың һаны буйынса икенсе урында тора. 2010 йылдың баһаларына ярашлы, Австрия халҡының дөйөм һанынан яҡынса 7,0 % ислам динен тота. Күпселек мосолмандар Австрияла сунниттар. Австрияға күпселек мосолмандар 1960 йылда Төркиәнән, Босния һәм Герцеговинанан килә. Шулай уҡ пакистан һәм ғәрәп сығышлы общиналар ҙа бар.

Мосолмандарҙың иң күп өлөшө сәнәғәт үҫешкән көнбайыш Форарльберг ерендә (8,36 %) йәшәй. Унан ҡала илдең баш ҡалаһы Венала 7,82 процент тәшкил итә. Зальцбург, Үрге Австрия, Тироль һәм Түбәнге Австрияла мосолман халҡы уртаса кимәлдә. Көньяҡ-көнсығыш ерҙәре Штирия, Каринтия, шулай уҡ Бургенландта мосолмандар ил буйынса иң түбән процентты күрһәтә. Австрияның 300 әхмәдиттәренең яҡынса өстән бер өлөшө Венала йәшәй.

Австрия көнбайыш Европа илдәре араһында уникаль булып тора, сөнки ул мосолмандарға танылған дини община статусы бирә. Был 1878 йылғы Босния һәм Герцеговинаны австро-венгрия оккупацияһы ваҡыттарына барып тоташа. Австрия мосолман общинаһының дини азатлығын 1912 йылда («Anerkennungsgesetz») «таныу акты менән» көйләй, һәм ошоно эшләгән беренсе көнбайыш Европа иле була. 1918 йылда Австро-Венгрия монархияһы тарҡалғандан һуң, был закон әһәмиәтен юғалта, тик 1979 йылда ғына Австрияла Ислам дини ойошмаһына нигеҙ һалына. Был ойошма дәүләт белем биреү мәктәптәрендә дин дәрестәрен биреү хоҡуғына эйә. Шулай уҡ ул зәҡәт йыйыу хоҡуғына эйә, тик әлегә община Австрияла мәсеттәрҙе төҙөү, финанслау һәм мәсеттәр менән етәкселек итеү өсөн был өҫтөнлөктәр менән файҙаланмай. 2013 йылда Австрияның алевит общинаһы танылған дини берләшмә статусын ала.

Ислам дини төркөмөндә параллель структуралар бар. Дини тормош төрөк, босния һәм ғәрәп мосолмандарының ойошмаларына ҡараған мәсеттәрҙә үтә. Төрөк ойошмалары иҫәбендә, «Төрөк-ислам берләшмәһенең федерацияһы» дин эштәре буйынса идаралыҡ тарафынан көйләнә, шул уҡ ваҡытта «Сулеймания» һәм «Милли Фекер» кеүек башҡа ойошмалар, Германиялағы үҙәге менән дөйөм европа ойошмаһының тармаҡтары булып һанала. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* Study for Bundesministerium des Innern: Perspektiven und Herausforderungen in der Integration muslimischer MitbürgerInnen in Österreich, Mathias Rohe, Universität Erlangen. May 2006 (summary by MilitantIslamMonitor.Org: Radical Islam in Europe: Austrian government study concludes 45&nbsp;% of Muslims unwilling to integrate)
* Anna Strobel: Unique Legal Status - Muslims in Austria From: Herder Korrespondenz, 2006/4, P. 200-2004
* [ftp://www.statistik.at/pub/neuerscheinungen/vzaustriaweb.pdf Census 2001: Population 2001 according to religious affiliation, languages, origin and nationality]
Ритуал

**Ритуал** ( — йола, , «тантаналы церемония, дини йола») — дини ғәмәлдә ҡулланылған, йәки халыҡта ниндәйҙер ваҡиға айҡанлы ҡабул ителгән тәртип-низам, йолалар тупланмаһы; церемониал.

## Ритуалдың үҙенсәлектәре

Һүҙлектәрҙә лә, башҡа сығанаҡтарҙа ла ритуал киңерәк төшөнсә булып торған йоланың өлөшө генә икәне күренә, мәгәр «ритуал» менән «ғөрөф-ғәҙәт» төрлө сығанаҡтарҙа төрлөсә билдәләнә:
* төшөнсәләр берҙәй, бер үк нәмә;
* ритуал йоланың бер өлөшө;
* ритуал йолалар тупланмаһы.

Йола кеүек үк, ритуал символик ғәмәлдәр булып тора, ниндәйҙер утилитар мәғәнәһе юҡ. Ритуалдың ҡәтғи билдәләнгән ғәмәлдәре бар һәм ул демонстратив рәүештә башҡарыла.

## Ритуал — йоланың өлөшө булараҡ
Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа, шул иҫәптән, Ҙур совет энциклопедияһында ла, ритуал дини йола, ғөрөф-ғәҙәт тип билдәләнә.Британ антропологы, мәҙәниәт һәм символизм буйынса хеҙмәттәре менән билдәле Мэри Дуглас фекеренсә, ритуалдар «динде йәки ниндәйҙер символик системаларға ҡарауҙы» күрһәтә.

## Ритуал һәм йоланы бер иш һанау
Бар сығанаҡтар ҙа тиерлек «ритуал» төшөнсәһен дин менән бәйләмәй ала, шул рәүешле был ике төшөнсә бер үк нәмә һымаҡ аңланыла башлай. Мәгәр, Тмәҫәлән, Ю. В. Чернявская ритуал менән йола араһында аныҡ айырма күрә, улар мәҙәниәттең бер үк кимәлдәге күренеше тип һанай һәм өсөнсө форма — ғөрөф-ғәҙәтте лә өҫтәй. Шул уҡ ваҡытта ғөрөф-ғөҙәтте ул «Сакраль ритуал» тип атай.

## Биологияла

«Ритуал» төшөнсәһенең антропологик төшөсәһенән тыш дөйөм биологик үҙенсәлеге лә бар — төрлө стандарт коммуникацияларҙа хайуандарҙың стереотип тәртибенә бәйле ул. Ритуалдың биологик әһәмиәте шунда, мәҫәлән, ниндәйҙер төрҙөң үрсеү ритуалы тап килмәү яңы биологик төр килеп сығыуына килтереүе ихтимал.

## Психологияла һәм психиатрияла
Ритуал — психиатрияла: бәхетһеҙлек килеүҙән ҡурҡып, уны булдырмаҫҡа тырышып ихтыярһыҙҙан килеп сыҡҡан, аҡылға һыймаған ғәмәлдәр һәм хәрәкәттәр ҡылыу. Был туҡтауһыҙ борсоп торған шиктәр һәм хәүефләнеүҙәр арҡаһында килеп сығыусан.

## Башҡорттарҙа — ритуал

Исламда ритуалдар мосолман йолалары менән бәйле.

Кешенең тормошо баланы ҡабул итеүҙән, уға исем ҡушыуҙан башлана.

20-се быуаттың икенсе яртыһына тиклем әле башҡорттарҙа яңы тыуған сабыйға мал менән май ҡаптырыу йолаһы булған. Быны ритуал тип тә атарға була, сөнки ул билдәле бер ваҡытта һәм билдәле бер тәртиптә башҡарыла. Сабый тыуыу менән бәйле башҡа бик күп йолалар башҡарыла — бәпәй күлдәге, бәпәй сәйе, сәс алыу һәм башҡа йолаларҙың да үҙҙәренең ҡәтғи ритуалдары бар.

Исем ҡушыу йолаһы шулай уҡ Ислам менән бәйле һәм айырым бер тәртиптә башҡарыла.

Өйләнеү, никахланыуҙың тәртип-низамы ла, төбәктәренә ҡарап айырылһа ла, мулланан никах уҡытыу мотлаҡ тәртиптә башҡарыла.

Йыназаның шулай уҡ билдәле тәртиптәре бар, динле башҡорттарҙа Ясин уҡытыу, кәфенләү, мәйетте мосолманса йыуындырыу мотлаҡ. Был ғөрөф-ғөҙәттәрҙең да ҡәтғи ғәмәлдәре — ритуалы бар.

Намаҙ, ураҙа тотоу, ҡорбан салыу тәртип-низамында ҡәтғи үтәлер шарттар бар. Мәҫәлән, мотлаҡ тәһәрәтле булыу, ниәт әйтеү, махсус доғалар уҡыу йәки үҙ телеңдә шуларҙың мәғәнәһен әйтеү, ҡорбанлыҡ малға талаптар, уны салыу тәртибе — былар барыһы ла ритуал төшөнсәһенә тап килә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

*
Грузияла ислам

Ислам дине хәҙерге заман Грузия биләмәһендә ғәрәптәрҙең яулап алыуы дәүеренән күләме һәм әһәмиәте буйынса икенсе булып тора. 2002 йылғы һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, илдә ислам динен тотҡан кешеләр 9,9 % (0,4 миллион самаһы кеше) тәшкил итә. Илдең ҡайһы бер төбәктәрендә мосолмандар халыҡтың сағыштырмаса йәки абсолют күпселеген тәшкил итә. 

## Грузия мосолмандарының милли һәм конфессиональ составы
Ислам республикала күп милләтле. Уның күпселеген урындағы әзербайжандар (улар араһында шиғыйҙар ҙа, сунниттар ҙа бар), күп булмаған чечен-кистинлылар, лезгиндар һәм төрөк-месхетинлылар, шулай уҡ, билдәле бер төҙәтмәләр менән, аджарҙар, абхаздар һәм месхетинлылар, һуңғы ике төркөм, әлбиттә, әҙ. Иң күп һанлы төркөм булып әзербайжан-шиғыйҙар тора. Грузия бойондороҡһоҙлоҡ яулағандан һуң, күп аджарҙар православие динен ҡабул итә, әммә был процесста тикшереүселәр грузин дини ультрамилләтселеге яғынан баҫымды күрә. Икенсе яҡтан, СССР тарҡалғандан һуң Грузияла күп яңы мәсеттәр барлыҡҡа килә. Шиғыйҙар һәм сунниттар ғибәҙәт ҡылған берҙән-бер мәсеттең Тбилисила СССР ваҡытынан алып һаҡланып ҡалыуы уникаль факт булып тора.

## Тарихы
645 йылда Грузияға ғәрәптәр баҫып инә, әммә тулыһынса күпселек грузин ерҙәрен тик 735—737 йылдарҙа ғына буйһондороу мөмкин була. 736—1122 йылда Тбилиси урындағы мосолман әмирлегенең мөһим мәҙәни-дини үҙәге була, ә тирә-яҡ ауыл төбәктәренең грузин халҡы христианлыҡ яҡлы ҡалыуын һаҡлай. 1080 йылдан 1480 йылдарға тиклем әмирлектең һүрелә барыуы менән ислам да тарҡалыу хәлендә була. Әммә XV быуат аҙағында Грузияла фарсы батшаларының властары көсәйеү менән, көнсығыш Грузияның биләмәһенә ислам динен тотҡан күп төрөк төркөмдәре күсеп ултыра, улар һуңынан илдең әзербайжан этносы нигеҙен булдыра. 

Ғосман империяһы хакимлығы аҫтына күскән Көнбайыш Грузия XV—XVIII быуаттар осоро араһында көсөргәнешле рәүештә ислам диненә дусар була. Ислам диненә күсеү һөҙөмтәһендә грузин этносы составынан субэтник төркөмдәр бүленеп сыға —— лаздар, аджарҙар һәм чвенебурилар. Төрөк-месхетинлылар — ғосман төрөктәре нәҫеленән, Месхетияла ултыраҡланған.

## Һылтанмалар

* Islam and Islamic Practices in Georgia
* Is there a place for Islam in Mikhael Saakashvili’s Christian Georgia

## Иҫкәрмәләр
Сумгин Михаил Иванович

**Сумгин Михаил Иванович** (24 февраль 1873 йыл — 8 декабрь 1942 йыл) — совет ғалимы, геокриологияның (мәңгелек туңлыҡ тураһында фәнде) нигеҙләүселәренең береһе.

## Биографияһы
Михаи́л Ива́нович Сумги́н 1873 йылдың 24 февралендә Түбәнге Новгород губернаһы Крапивка ауылында тыуған. Милләте — эрзя.

Түбәнге Новгород губернаһынан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙа эсерҙар партияһы исемлегендә була. 1922 йылда НКВД органдарына сәйәсәт менән шөғөлләнмәҫкә «һүҙ биргән».

1929 йылда уның инициативаһы буйынса һәм академик В. И. Вернадский ярҙамында СССР Фәндәр Академияһында академик В. А. Обручев рәйеслегендә даими эшләүсе Мәңге туңлыҡты өйрәнеү буйынса комиссия ойошторола.

1932—1934 йылдарҙа «Байкал-Амур магистрале» трассаһын өйрәнеү өсөн тикшеренеүҙәр партиялары ойоштора.

1939 йылда Мәңге туңлыҡты өйрәнеү буйынса комиссия *СССР Фәндәр Академияһының В. А. Обручев исемендәге Мәңге туңлыҡты өйрәнеү институты* тип үҙгәртелә. Был институттың барлыҡ тиерлек хеҙмәткәрҙәре М. И. Сумгин тарафынан йәлеп ителгәндәр һәм әҙерләнгәндәр.

1942 йылдың 8 декабрендә Ташкентта эвакуацияла вафат була.

## Төп хеҙмәттәре
* Вечная мерзлота почвы в пределах СССР. — М., 1927.
* Общее мерзлотоведение. — М., 1940.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Общее мерзлотоведение (геокриология) / Под ред. В. А. Кудрявцева. — М.: Изд-во МГУ, 1978.
*  (в пер.)

## Һылтанмалар

* Сумгин, Михаил Иванович