open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таганрог маяғы

**Таганрог маяғы **— Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында, Петр Беренсе һәйкәленән алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан иҫтәлекле урын. Маяҡ йөҙ йыл самаһы эшләй һәм һуңынан, авария торошонда булыу һөҙөмтәһендә, емертелә. 

## Тарихы
Таганрогта беренсе маяҡ 1770 йылда төҙөлә. Һуңынан, билдәһеҙ сәбәптәр буйынса, эшләүен туҡтата. 1877 йылдың 5 октябре һәм 24 июлендә, диңгеҙ ведомствоһына дөйөм майҙаны 625 сажин булған территорияла маяҡ төҙөүгә рөхсәт бирелгән ике ҡарар ҡабул ителә. Шулай уҡ ведомство ҡарамағына маяҡ эргәһендә баҡса ултыртыу өсөн 750 квадрат сажин майҙан да күсә. Шул уҡ ваҡытта бер генә шарт ҡуйыла — кешеләр баҡсаға инеү ирекле инеп йөрөй ала. Таш маяҡ 1878 йылда төҙөлә. Эштәр Н. А. Аркас етәкселегендә башҡарыла. Маяҡҡа шундай табличка беркетелә: «1878 йылда Ҡара диңгеҙ флоты һәм порттарының баш командиры генерал-адъютант Адмирал Николай Андреевич Аркас етәкселегендә төҙөлдө».

1909 йылдың 9 мартында маяҡтың кәрәсин яҡтыртылыуы электр яҡтылығына алмаштырыла. Электр энергияһы баҡса территорияһында урынлаштырылған подстанциянан килә. Маяҡ 1941 йылдың көҙөндә, ҡала оккупацияла ҡалыу һөҙөмтәһендә, эшмәкәрлеген туҡтата һәм 1943 йылдың авгусында, ҡала азат ителгәндән һуң, ҡабат эш башлай.

1970 йылдың авгусында авария торошонда булыуына бәйле, һүтелә. Уның урынында секциялы, утлы металл маяҡ барлыҡҡа килә. Маяҡтың архитектура ансамбленән бары тик эргә-тирәләге биналар ғына һаҡланып ҡала — диңгеҙ ведомствоһындағы офицерҙар йорто һәм ҡапҡаһы янындағы ҡарауыл бинаһы.

## Һүрәтләнеше
Маяҡ эргәһендә булдырылған баҡсаһы территорияһында бер нисә бина урынлаша. Унан алыҫ түгел, бейек булмаған цоколдә бер ҡатлы йрпт төҙөлә. Йорт фасады ярымциркуляр формалағы тәҙрәләр менән биҙәлә. Улар өҫтөндә дүрт иөйөшлө уйымдар бар. Маяҡтан уң яҡта диңгеҙ ведомствоһы офицерҙарының бинаһы урынлаша. Уның тәҙрәләре — дүрт мөйөшлө формала, ярымподвал бинаһы ла була. Баҡса территорияһында метеостанция ҡуйыла.

Маяҡтың бейеклеге 22 метр, аҫ яҡта стеналарынынң ҡалынлығы 1 метрға етә. Маяҡ аҫтан өҫкә тарая килә, цилиндр формаһын ала. Ҡоролманың таш диуарҙарында дүрт мөйөшлө тәҙрәләр уйыла. Объекттың иң башында урынлашҡан ике күҙәтеү майҙансығы таш сығынты формаһында эшләнә. Уларҙы ҡоймалау өсөн металл рәшәткәләр ҡулланыла. Маяҡтың өҫкө яғы быяла менән көпләнә. Шунда уҡ тәүлектең төнгө һәм киске ваҡытында судноларға сигнал биреү өсөн фонарь ҙа була. Метеорологик шарттар насарайғанда ул судноларға причадға юл табырға, ҙур объекттарға ҡомға ултырмаҫа юл күрһәтә. Маяҡ осона шарлы һәм флюгерлы көмбәҙ ҡуйыла. Унан төшкән яҡтылыҡты 35—40 километр арауыҡта күрергә мөмкин була. Ул Мәрмәр диңгеҙҙең маяҡтары башҡарған функцияларға оҡшаш бурысты үтәй. Фонарҙең абсолют нөктәһе диңгеҙ кимәленән 70 метрға етә.

## Иҫкәрмәләр
Яугир-фәрештә (чехословактарға һәйкәл)

**Яугир-фәрештә** — Таганрог ҡалаһының иҫке зыяратында Граждандар һуғышы ваҡиғаларына бағышланған һәм чехословак хәрби әсирҙәренә ҡуйылған һәйкәл.

## Һүрәтләнеше
1918 йылда Таганрогтағы Рус-Балтика заводында («Комбайндар заводы» акционер йәмғиәте) Беренсе донъя һуғышында әсирлеккә эләккән 1700 чех һәм словактар эшләй. Эшселәрҙең күпселеге һуғыш барышында большевиктар яғында көрәшеп, һәләк була. Уларҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү өсөн 1927 йылда Я. Наврат проекты буйынса ҡыҙыл ҡомташтан һәйкәл эшләнә. Ҡәбер таштары өҫтөндә яугир-фәрештә тора. Уның бер ҡанаты һынған, икенсеһе менән ул һәләк булған яуҙаштарының ҡәберен ҡапларға тырыша. Бындай скульптура менән автор һәләк булыусылар менән ғорурланыуын белдерергә теләй. Фәрештә фигураһын яртылаш эшләү скульпторҙың һәйкәлде вәкәләтле, иҫтә ҡалырлыҡ итергә тырышыуын раҫлай.

Цоколь эргәһендәге пьедесталда рус һәм чех телдәрендә түбәндәге һүҙҙәр яҙылған:
Из далекой страны мужей и дел великих уныло-грустный гений прилетел. Он опустился над братской могилой на прах сынов той измученной страны, из рук которых безжалостная смерть вырвала всепобедный меч Свободы.
Революцион романтизм стилдә яҙылған был текст өлөшләтә генә һаҡланған. Яугир-фәрештәнең башының да фрагменты юғалтылған: яҙын ҡар ирегәндә йомшаҡ ҡомташ ашала. Һәйкәл ваҡытлыса консервацияланған, әммә ул ашығыс рәүештә реставрация талап итә.

## Әҙәбиәт
Сфаэло йорто (Таганрог)

**Сфаэло йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Петр урамындағы, 67-се йорт, ул xix быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән.

## Тарих
Петр урамы буйынса ХIХ быуаттың икенсе яртыһында Таганрог ҡалаһында 67-се йорт барлыҡҡа килә, уның һыҙмаһы 1862 йылда эшләнгән. Был йорттоң хужаһы Третьяков а фамилиялы ҡатын була.

1880—1873 йылдарҙа йорт гильдия сауҙагәре I Антон Евстафьевич Сфаэло була. Ул сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Уның ата-әсәһе- Фотин Константиновна һәм Евстафий Антонович. Антондан башҡа ғаиләлә тағы ла бер нисә бала була — Николай, Константин һәм Анна. Антон Евстафьевич 1886 йылда Аглая Дионисовна Даллапорте менән никахлаша. Уларың бер нисә балалары була: Евстафия, Иван, Константин, Мария, Дионисий, Андрей, Николай. Фараз ителеүенсә, Иван Антонович Грек урамы, 84-се йортта йәшәгән Дмитрий Минаевич Синоди -Поповтың ике туған ағаһы булыуы мөмкин.
1906—1890 йылдарҙа йорт грек подданныйы Аглаис Сфаэло ҡатынының милке була. Ә 1915 йылда өй маҡтаулы граждан Николай Иванович Бардашевтыҡы була. Уның шулай уҡ Таганрогта күсемһеҙ милектәре. — Петр урамы , 11 һәм Чехов урамы , 88 — булған.

Йорттоң өҫкө ҡатында танцмейстер Джорджинио Вронди  йәшәгән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — бейеү өйрәтеү менән шөғөлләнгән). Унда ҡала гимнастары һәм йәштәре бейергә өйрәнгән. Таганрогта итальян кешеһен — Жержети тип атап йөрөтәләр. Вронди Таганрогҡа итальян операһы артистары меән килгән, үҙ карьераһында оҙон юл үткән — реквизиторҙан алып сәхнә балетмейстерына тиклем Һуңынан ул үҙенең бейеү кластарын асҡанһәм уның уҡыусылары араһында яҙыусы Чехов Антон Павлович та булған. Вронди рус ҡыҙына өйләнә һәм  исемен — Егор Семеновичҡа алыштыра. Ул үҙ теләге менән ҡала янғын һүндереү дружинаһында эшләгән. Вронди ике тапҡыр өйләнгән .Революцияға тиклем Петр урамы, 67-се йорттҡа "прокат пьянино һәм рояль прокаты"тигән яҙыу тора. Ул яҙыу һаҡланмаған. Шулай уҡ был йорттоң беренсе ҡатында массажсы Н. А. Ровинский һәм кабинет фотолары белгесе В. Витченко эшләй. ХХI быуатта йортто «Глобал Электроникс» магазины биләй.

## Иҫкәрмәләр
Казаков Валерий Петрович

**Казаков Валерий Петрович** (11 июль 1934 йыл — 6 август 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең физик-химигы. 1990 йылдан СССР Фәндәр академияһының, 1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2002).

## Биографияһы
Вале́рий Петро́вич Казако́в 1934 йылдың 11 июлендә Алыҫ Көнсығыш (хәҙерге Приморье крайының Партизанск районы Владимиро-Александровка ауылында тыуған.

1957 йылда Ленинград дәүләт университетының химия факультетын тамамлай. 1959—1968 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Йылылыҡ физикаһы институтында эшләй. 1969 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан фәнни үҙәге Органик химия институтына (хәҙер — РФА Өфө фәнни үҙәге Органик химия институты) эшкә күсә, унда 1970 йылдан химик физика лабораторияһы мөдире була.

Бер үк ваҡытта 1987—1993 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Башҡортостан фәнни үҙәге Президиумы рәйесе урынбаҫары була. 

Төп ғилми хеҙмәттәре алтындың, платинаның комплекслы берләшмәләре, ауыр металдар  иретмәләренең радиолюминесценцияһы, кристалдар  хемилюминесценцияһы һәм люминесценцияһы, ҡаты фазалы түбән температуралы химик реакциялар, ксенон берләшмәләре химияһы өлкәләренә ҡағыла. 

490-дан ашыу ғилми хеҙмәт, 22 уйлап табыу авторы, алты монографияның авторы һәм авторҙашы, уның етәкселеге аҫтында алты фән докторы һәм 25 фән кандидаты әҙерләнгән. 

Ғалим 2010 йылдың 6 авгусында Өфөлә вафат була.

## Ғилми хеҙмәттәре
* В. П. Казаков. Хемилюминесценция уранила, лантаноидов и d-элементов. 176 с, М. Наука 1980
* В. П. Казаков, Г. Л. Шарипов. Радиолюминесценция водных растворов. Отв. ред. Р. Ф. Васильев; АН СССР, 135 с, М. Наука 1986
* С. В. Лотник, В. П. Казаков. Низкотемпературная хемилюминесценция. Отв. ред. Р. Ф. Васильев; АН СССР, 174 с, М. Наука 1987
* С. В. Лотник, В. П. Казаков. Нефарадеевский электролиз, 34 с, Препр. Уфа Б. и. 1988
* Г. Л. Шарипов, В. П. Казаков, Г. А. Толстиков. Химия и хемилюминесценция 1,2-диоксетанов. 288 с, М. Наука, 1990 ISBN 5-02-001327-7
* Р.Г. Булгаков, В.П. Казаков, Г.А. Толстиков.Хемилюминесценция металлоорганических соединений. 220 с., М. Наука, 1989 ISBN 5-02-001374-9

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2002) — *фәнни һәм педагогик эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштары һәм оҙаҡ йылдар дауамындағы намыҫлы хеҙмәте өсөн*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Лаборатория химической физики 
*
Монаков Юрий Борисович

**Монаков Юрий Борисович** (7 август 1942 йыл — 3 ғинуар 2011 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-химигы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1997), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1998), химия фәндәре докторы (1981), профессор (1984). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге (2004), Коми Республикаһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге (2006), С. В. Лебедев исемендәге (1992) премиялар лауреаты. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).

## Биографияһы
Юрий Борисович Мона́ков 1942 йылдың 7 авгусында Ташкент ҡалаһында тыуған.

Юғары молекуляр берләшмәләр химияһы һәм физик химияһы өлкәһендә белгес. 1968 йылдан РФА Өфө фәнни үҙәге Органик химия иститутында эшләй: шул иҫәптән 1973 йылдан лаборатория мөдире, 1984 йылдан — юғары молекуляр берләшмәләр химияһы бүлеге етәксеһе, бер үк ваҡытта 2000 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, 2007 йылға тиклем физик химия һәм химик экология кафедраһы мөдире.

Юрий Борисович Монаков 2011 йылдың 3 ғинуарында Өфөлә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу хөрмәтенә» юбилей миҙалы 1970 йыл
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены 1986 йыл
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, 1995 йыл
* СССР ВХНД-һы миҙалдары һәм дипломдары
* Рәсәй Фәндәр академияһының С. В. Лебедев исемендәге премияһы лауреаты, 1992 йыл
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты, 2004 йыл

## Монографиялары
* «Введение в физико-химию растворов полимеров.» М., 1978.
* «Каталитическая полимеризация 1,3-диенов.» М., 1990.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Монаков Юрий Борисович 
* Академику Монакову Юрию Борисовичу — 65 лет
* Академик Монаков Юрий Борисович. Член Уральского Отделения Российской Академии Наук
* Монаков Юрий Борисович в Уральской Исторической Энциклопедии 
* 

## Иҫкәрмәләр
Токио университеты

— Японияның иң билдәле университеттарының береһе, шул уҡ үҙенең тикшеренеү лабораториялары менән танылған.

Токио университетының 5 кампусы һәм 10 факультеты бар. Бында  студент, шул иҫәптән яҡынса 2100 сит ил граждандары белем ала. Университетты байтаҡ япон сәйәсәтселәре тамамлай.

Times донъя университеттары рейтингыһында Токио университеты 12 урында тора һәм тик АҠШ һәм Бөйөк Британия уҡыу йорттарынан ғына ҡалыша. Күп өлкәләрҙә Токио университеты иң абруйлы юғары уҡыу йорттарының береһе тип иҫәпләнә. Киото университеты менән бергә Японияның ике иң яҡшы университеттары тип иҫәпләнә.

## Университет президенттары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Университеттың рәсми сайты
Толстиков Генрих Александрович

**Толстиков Генрих Александрович** (21 ғинуар 1933 йыл — 25 апрель 2013 йыл) — Рәсәй органик-химигы,  Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991); 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы академигы), химия фәндәре докторы (1969), профессор (1970). СССР Дәүләт премияһы һәм Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Генрих Александрович Толстиков 1933 йылдың 21 ғинуарында Тажик ССР-ының Ҡаңғорт ҡасабаһында тыуған. 
1957 йылда С. М. Киров исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт университетын тамамлай. 1977—1993 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Химия институты директоры.  1984—1993 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Башҡортостан фәнни үҙәге Президиумы рәйесе.

1993 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһе Н. Н. Ворожцов исемендәге Новосибирск Органик химия институтында. 

Металл комплекслы  катализ һәм органик синтез өлкәһендәге хеҙмәттәр. РФА Себер бүлексәһе Президиумы ағзаһы. РФА Себер бүлексәһенең Н. Н. Ворожцов исемендәге Новосибирск Органик химия институты эргәһендә Рәсәй Фәндәр академияһы советнигы. «Себер» программаһы буйынса ғилми совет рәйесе. Байкал күле проблемалары буйынса ғилми совет рәйесе. Новосибирск «Успехи химии» журналының мөхәрририәте ағзаһы.

## Бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1975)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1975)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (1983)
* СССР Дәүләт премияһы (1990)
* Демидов премияһы — химия (1995)
* Почёт ордены (1999) — *Ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгәне өсөн һәм  Рәсәй Фәндәр академияһының 275 йыллығы уңайынан*
* А. Н. Несмеянов исемендәге премия  (1999 йыл өсөн, Г. Ю. Ишморатов, А. В. Кучин менән берлектә) — * «Алюминорганик синтез» тигән эш өсөн*
* Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (2003) — *«Органик һәм металлорганик синтезда металл комплекслы катализ» тигән эш өсөн*
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн» ордены  (2009)

## Публикациялары
* *В. М. Дембицкий, Г. А. Толстиков*. Природные галогенированные органические соединения. — Новосибирск: Гео-Пресс, 2003.
* *В. М. Дембицкий, Г. А. Толстиков*. Органические метаболиты лишайников. — Новосибирск: Гео-Пресс, 2005.
* *Г. А. Толстиков, Л. А. Балтина, В. П. Гранкина, Р. М. Кондратенко, Т. Г. Толстикова. Солодка: *биоразнообразие, химия, применение в медицине. — Новосибирск: Академическое издательство «Гео», 2007. — 311 с. — ISBN 5-9747-0060-0.
* Г. А. Толстиков,  Г. Ф. Шафиков. Структурная перестройка промышленности автономной республики : (Препр. докл. на регион. науч.-практ. конф. «Основные направления социал. и экон. развития Башкирии в 13-й пятилетке и до 2005 г.»). 12 с., включ. обл. 20 см, Уфа, БНЦ УрО АН СССР, 1989

## Хәтер
Новосибирскийҙа Көньяҡ зыяратта ерләнгән.  

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
Сотрудник РАН1552Генриха Александровича Толстикова
* Фото на сайте Толстиковых
* Краткая биография
Киото университеты

— Японияның иң мөһим милли университеттарының береһе. Киото ҡалаһында урынлашҡан. Элегерәк император университеттары рәтенә ингән. Токио университетынан һуң илдең икенсе иң боронғо университеттарының береһе Киото университетында яҡынса 22 мең студент уҡый.

3 кампусы бар, иң төп кампусы — Ёсида. Токио университеты менән бергә Японияның ике иң яҡшы университеттары тип иҫәпләнә.

## Тарихы
Университеттан алда 1869 йылда Осакала нигеҙләнгән  эшләгән. Һуңыраҡ 1886 йылда уның урынында  асылған, шул уҡ йылда был мәктәп хәҙерге университеттың төп кампусына күсерелгән.

1897 йылда *Өсөнсө юғары мәктәп* бинаһында император университеттары системаһының бер өлөшө булараҡ *Киото император университеты* асылған, фән һәм техника колледжына нигеҙ һалынған. 1899 йылда юридик һәм медицина колледждары, 1906 йылда — әҙәбиәт колледжы барлыҡҡа килгән.

2004 йылдан яңы законға ярашлы Киото университеты илдең милли университеттары системаһына индерелгән.

Уҡыу йортоның Геофизика департаменты һәм шулай уҡ тәбиғи афәтте иҫкәртеү буйынса тикшеренеү институты Ер тетрәүҙәрҙе күҙаллау буйынса милли комитетының вәкиле булып тора

## Президенттары
Университет тарихында 25 президент булған, шулай уҡ 5 кеше был вазифаһны биләмәйенсә уны ваҡытлыса башҡарған. Хәҙерге президент Хироси Мацумото вазифаһын 2008 йылдың 1 октябренән биләй.
* Кикути Дайроку (1908—1912)
* Косаку Хамада (1937—1938)

## Иҫкәрмәләр
Мәлләтамаҡ

**Мәлләтамаҡ** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Мөслим районындағы ауыл. Мәлләтамаҡ ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Мәллә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көнбайышҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Мәлләтамаҡ — ирәкте ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ирәкте улусының үҙәге була. 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә.

ХХ быуат башында ауылда Ирәкте улусы идаралығы, 2 мәсет, 3 мәктәп, һыу тирмәне, хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 70 башҡорт, 80 типтәр, 76 яһаҡлы татар; 1859 йылда — 232 башҡорт һәм типтәр; 1912 йылда — 332 аҫаба башҡорт, 584 типтәр, 212 керҙәш башҡорт («госкрестьян из башкир») йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Мэр

**Мэр** ( "өлкән",  (/ˈmɛər/ йә /ˈmeɪər/ тип уҡыла), икеһе лә Латин телендәге *maior *йә *major* (әйтелеше: ),  "ҙурыраҡ, өлкәнерәк, нығыраҡ, бигерәк" тигән мәғәнәле һүҙҙән килә) - байтаҡ илдәрҙә муниципалитетты етәкләгән кешенең (мәҫәлән, ҡала йәки ҡасабаның башлығы) вазифаһының рәсми исеме.

Илдән-илгә мэрҙың нисек һайланғанын, ниндәй хоҡуҡтарға эйә булғанын һәм ниндәй бурыстар үтәгәнен асыҡлаған закондар һәм ғәҙәттәр айырыла; бынан тыш, ҡала йә ҡасаба башлығы төрлө юлдар менән һайланырға (йә, ғөмүмән, вазифаға индерелергә) мөмкин. Төрлө хөкүмәт системаларында мэр урындағы (ҡала йә ҡасаба кимәлендәге) башҡарма власть органының башлығы, күп ағзанан торған органдың етәксеһе, йә фәҡәт "церемониялы" (йәғни ниндәй ҙә булһа сәйәси көскә эйә булмаған, йәки бик әҙ һанлы ҡарарҙарҙы раҫлай алған) вазифа ғына була ала.

## Вазифа тарихы

### Британия утрауҙарында
Хәҙерге Англия һәм Уэльс ерҙәрендәге мэр вазифаһы феодаль дәүерҙәге бэйлиф (*bailiff* "милек күҙәтеүсеһе", "башҡарыусы", хәҙерге мәғәнәһе "пристав") йә рив (*reeve, *"күҙәтеүсе, староста, етәксе"; хәҙерге ваҡытта был вазифаға Англияла ҡала магистраты башлығы, Канадала иһә ауыл биләмәһе башлығы эйә була). Англия ерҙәре нормандар тарафынан ишғәл ителгәндән һуң, Лондон магистратының башлығы бер быуаттан күп ваҡыт буйы портрив (*portreeve*) тип аталған. Ошо ваҡытта мэр, Англия Короле Ерһеҙ Джон (*John Lackland*; урыҫ телендәге ғәҙәткә ярашлы исеме *Иоанн* тип яҙыла) рөхсәт иткәненсә, халыҡ тарафынан һайланған булған. Ун икенсе быуаттың башынан алып, портрив вазифаһы урынына мэр вазифаһы килә, 1190 йыл тирәһендә Винчестер етәксеһенә лә шул уҡ хоҡуҡтар бирелә, артабан был вазифа төрлө ҡала етәкселәренә лә тарала. XIX быуаттың аҙағынан алыпБерләшкән Короллектә (Бөйөк Британияла) мэрҙарҙы һайлау тәртибен *1882 йылғы муниципаль берләшмәләр хаҡындағы ҡанундың* ун бишенсе бүлексәһе (the Municipal Corporations Act 1882, Section 15) билдәләгән (хәҙерге ваҡытта ул ҡанун ғәмәлдән сығарылған). Ошо ҡағыҙға ярашлы, мэр йыл һайын, ҡырпағайҙың (ноябрҙең) 9-ында, биләмә (ғәҙәттә, ҡала) шураһы ағзалары (*олдермендар, шурасылар, *ингл. *aldermen, councillors*), йә ошо вазифаларға лайыҡ тип табылған кешеләр араһынан һайланырға тейеш булған. Бер йыллыҡ ваҡытҡа һайланыуына ҡарамаҫтан, яңынан һайланыу мөмкинлеге лә бар булған. Ауырыу йә биләмәһендә булмау ваҡытында мэрҙың бурыстарын олдермендар араһынан һайланған урынбаҫары үтәгән. Ике ай буйы биләмә эштәрендә ҡатнашмаған мэр вазифаһынан бушатылған.  *Ex officio *(вазифаһы сәбәпле), мэр үҙе етәкләгән биләмәһендә суд власының башлығы хоҡуғына ла эйә булған. Мэрға түләү мәсьәләһен биләмә шураһы хәл иткән.

Урта быуаттағы Уэльс ерҙәрендә мэр (Latin: ; ), *Cyfraith Hywel* ҡануниәт йыйынтығына ярашлы, королдең шәхси биләмәләрендәге крәҫтиәндәрҙе контролләргә мәжбүр булған синауник Клан етәкселәре был вазифаға эйә була алмаған. Мэр тип аталған башҡа вазифа ла булған (*maer biswail *"һыйыр тиҙәге мэры"), ошо кеше король эйә булған мал-тыуарҙы күҙәтергә тейеш булған. Шотландия һәм Ирландия ерҙәрендә лә оҡшаш вазифалар булғаны бар.
## Сығанаҡтар
Бейешев Әхмәт Әлмөхәмәт улы

**Бейешев Әхмәт (Әхмәҙулла) Әлмөхәмәт улы** (24 февраль 1896 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хəрəкəтендә ҡатнашыусы һәм уның идеологы, Башҡорт ғәскәрен ойоштороусыларҙың береһе, РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты политсекретары, 1920—1921 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Әхмәт (Әхмәҙулла) Әлмөхәммәт улы Бейешев 1896 йылдың 24 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 5-се Үҫәргән улысының Иҙелбай ауылында тыуған (хәҙер Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы).

Ырымбур ҡалаһында уҡытыусылар семинарияһын тамамлай. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Февраль революцияһынан һуң, Башҡорт ғәскәре сафтарына кавалерия полкы командиры сифатында инә (1919 йылдың февраленә тиклем) һәм ошо ғәскәрҙең хәрби-ялан суды ағзаһы була.

1918 йылдың авгусынан Башҡорт хәрби шураһы буйһоноуында булған ирекле отрядтарҙың бүлек начальнигы, шул уҡ йылдың октябренән Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2‑се Башҡорт кавалерия полкы командиры булып хеҙмәт итә.

Силәбелә урынлашҡан Башҡорт хөкүмәте һәм Башҡорт армияһы Совет власы яғына күскәндән һуң Әхмәт Бейешев БашЧК рәйесе итеп тәғәйенләнә Һуңынан хеҙмәт һәм социаль тәьминәт наркомы булып эшләй.

1920 йылда БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе итеп һайлана, ә 1921 йылдың июленән ноябренә тиклем РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары була. Был осорҙа ул башҡорт телен дәүләт теле булараҡ ғәмәлгә ашырыу эшенә күп көс һала. Артабан ул профсоюз һәм хужалыҡ эштәрендә хеҙмәт итә.

Әхмәт Бейешев Башҡортостандың автономияһын, уның сәйәси һәм иҡтисади мәнфәғәттәрен, башҡорт халҡының мәҙәниәтен яҡлай. Башҡорттарҙы партия һәм совет эшенә йәлеп итеү өсөн көрәшә. Милләтселектә һәм авантюризмда ғәйепләнә/

1926 йылда Әхәмт Бейешевты Мәскәүгә ВКП (б) Үҙәк Комитеты ҡарамағына саҡырып алалар. Баш ҡалала ул Бөтә Рәсәй сәнәғәт кооперацияһында өлкән консультант булып эшләй. 1935 йылда И. В. Сталин исемендәге Бөтә Союз сәнәғәт академияһын тамамлай. Мәскәүҙә Покровские Ворота урамының 4/15-се йортоноң 3-сө квартираһында йәшәй.

1937 йылдың 20 июнендә Советтарға ҡаршы милли ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына һәм репрессиялана. 27 сентябрҙә СССР Юғары Советының хәрби коллегияһы ҡарарына ярашлы үлем язаһына хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары шул көндә үк атҡарыла. 1937 йылдың 27 сентябрендә атып үлтерелә.

Ерләнгән урыны — Мәскәү, Дон зыяраты.

Әхмәт Бейешев 1957 йылдың 31 октябрендә аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Биишев Ахмед (Ахмедулла) Альмухаметович
* Биишев Ахмед Альмухаметович
* Азат Ярмуллин. Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Өфө — 2009, 81-84 б.
Ҡалмаш

**Ҡалмаш** — топоним.

## Тораҡ пункттар
* Ҡалмаш (Дыуан районы) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
* Ҡалмаш (Ҡалтасы районы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
* Ҡалмаш (Татарстан) — Татарстандың Туҡай районындағы ауыл.
* Ҡалмаш (Шишмә районы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.

## Йылғалар
* Ҡалмаш (Дим ҡушылдығы) — Башҡортостандағы йылға, Дим ҡушылдығы.
* Ҡалмаш (Ҡырыҡмаҫ ҡушылдығы) — Татарстандағы йылға, Ҡырыҡмаҫ ҡушылдығы.
* Ҡалмаш (Сәрмәсән ҡушылдығы) — Башҡортостандағы йылға, Сәрмәсән ҡушылдығы.
* Ҡалмаш (Шилнә ҡушылдығы) — Татарстандағы йылға, Шилнә ҡушылдығы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Ҡалмаш — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
* Ҡалмашбаш — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
* Яңы Ҡалмаш — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
Ҡасҡын (Силәбе өлкәһе)

**Ҡасҡын** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа районындағы ауыл. Петрозаводское ауыл биләмәһе составына инә.

## Тарихы
Ҡасҡын — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (1865 йылдан Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе) составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 4-се көнбайыш башҡорт кантонының 1-се йортона керә.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Ворошилов районы (Дондағы Ростов)

**Ворошилов районына** Дондағы Ростовта РСФСР-ҙың Юғары Советы президиумы Указы менән 1985 йылдың 28 авгусында нигеҙ һалына.

## Тарихы
Уның территорияһы составына ҡаланың Октябрьский, Пролетар һәм Первомайский районындары ере инә. Яңы сиктәр көньяҡтан Нансен урамы буйлап, көнбайыштан — Погодин урамы буйлап һәм Октябрьский районының элекке сиктәре буйлап, төньяҡтан — «Аҡсай» совхозы, Ростов диңгеҙе быуаһы һәм Темерницкий каналы эргәһенән үтә.

Ворошилов районына күпселек ер «мираҫ булып» Октябрьский районынан эләгә. Шунлыҡтан — иң эре сәнәғәт предприятиелары, һәм халҡының төп өлөшө, ул осорҙа халыҡ һаны яҡынса 120 мең кеше тәшкил итә.

Первомайский районынан бөтәһе бер нисә учреждение, шул иҫәптән Ленин урамындағы 3-сө эксперименталь мәктәп күсә. Төньяҡ торлаҡ массивында яҡынса 1970-се йылдарҙа төҙөлөш йылдам бара, әммә был территориялағы ҡыҙыу төҙөлөш алда була әле: ысын «төҙөлөш бумы» 80-се йылдарҙа, әүҙем рәүештә йорттар ғына түгел, юлдар, дауаханалар, мәктәптәр һәм балалар баҡсалары төҙөлгәс башлана.

## Халҡы

## Иҡтисады
Бөгөн Ворошилов районы — Ростов халҡының бишенсе өлөшөн тиерлек һәм территорияһының майҙаны 38 км² тәшкил итә, был территорияла 420 млн м² торлаҡ төҙөлгән.

Бөгөнгө көндә районда 625 бәләкәй предприятие бар, бәләкәй эшҡыуарлыҡ системаһы үҫешкән.
Бынан тыш, бында төрлө тармаҡтарға ҡараған 80 эре һәм урта предприятиелар урынлашҡан. Ауыр баҙар шарттарына ҡарамаҫтан, уларҙың күбеһе боронғо меценатлыҡ традицияларын дауам итә.

## Мәҙәниәте
Ворошилов районында — хәрби сәнәғәт комплекстың 3 предприятиеһы, 4 спорт мәктәбе, ҡалала берҙән-бер Балалар сәнғәт мәктәбе һәм төбәк әһәмиәтендәге ике һәйкәл: Сурб-Хач һәм Рәсәйҙә Чернобыль АЭС-ындағы авария ликвидаторҙарына тәүге һәйкәл бар. 2001 йылда Гагарин исемендәге мәғлүмәт-китапхана үҙәге асыла.

Районда 43 мәктәпкәсә һәм урта белем биреү учреждениелары бар, уларҙа 500-ҙән ашыу түңәрәктәр һәм секциялар эшләй, унда «ворошиловсыларҙың» йәш быуыны күңеленә оҡшаған теләһә ниндәй шөғөл һәм хобби таба ала.

Райондың алты юғары уҡыу йортонда 10 мең студент белем ала, улар араһында — Неделин исемендәге Ростов ракета ғәскәрҙәре хәрби институты (РВИРВ, элекке артиллерия); идара итеү Институты; бизнесҡа идара итеү һәм хоҡуҡ Институты (ИУБиП); Дон юридик институты.

Райондың төньяҡ өлөшөндәге бер-нисә микрорайон төньяҡ торлаҡ массивын барлыҡҡа килтерә.

Төньяҡ торлаҡ массивтың тарихи үҫеш нөктәһе булып Төньяҡ баҙар тора. Райондың үҙәге — Комаров бульвары, унда район хакимиәте, Дуҫлыҡ паркы, Әсәһе. А. ҡазан иконаһы хөрмәтенә ҡорам, «афғансы» яугирҙәр мемориалы, эре сауҙа үҙәктәре һәм спорт үҙәге, көнкүреше йорто һ. б. урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дондағы Ростовтың Ворошилов районы
Ленин районы (Дондағы Ростов)

**Ленин районы — ** Дондағы Ростов ҡалаһының эре сәнәғәт, сауҙа-эшҡыуарлыҡ, мәҙәни һәм ғилми-мәғариф районы, 80 меңгә яҡын кеше йәшәй. 1920 йылда Темерник исеме менән барлыҡҡа килгән, В. И. Ленин вафат булғандан һуң исеме Ленин районы тип үҙгәртелгән. 1937 йылда Ленин районы территорияһының Темерник йылғаһы аръяғында ятҡан бер өлөшө Тимер юл районына бүлеп бирелә.

## Халҡы

## Иҡтисады
Предприятиеларҙың, ойошмаларҙың, учреждениеларҙың дөйөм һаны — 5605, шул иҫәптән дәүләткә ҡарамағандары — 5450. Райондың сәнәғәт потенциалы нигеҙен 22 эре һәм урта предприятие тәшкил итә. Улар «Ростов иген продукттары комбинаты», «Дон тиреһе», «Дон кирбесе», «Агат» заводы, «Ростовбумага», «Ростовэнерго» һәм башҡалар.

## Мәғариф
Ленин районы Дондағы Ростов ҡалаһында мәғариф буйынса айырым урын биләй: районда 5 юғары уҡыу йорто — Ростов дәүләт архитектура институты, С. Рахманинов исемендәге Ростов дәүләт консерваторияһы, Төньяҡ-Кавказ дәүләт хеҙмәте академияһы, Рәсәй таможня академияһының Ростов филиалы һәм 5 колледж — төҙөлөш, финанс-иҡтисади, элемтә һәм информатика, радио приборҙарын төҙөү, автодорожный, кино һәм телевидение техникумы, тимер юл транспорты техникумы. Мәктәпкәсә учреждениеларға һәм мәктәпкә ҙур иғтибар бүленә, мәҫәлән, 2005 йылда 70-се мәктәп базаһында спорт комплексы файҙаланыуға тапшырылған. Был Дондағы Ростовта тәүге мәктәп стадионы, ул европа стандарттарына тап килгән проект буйынса башҡарылған.

## Мәҙәниәте
Ленин районы ҙур мәҙәни үҙәк булып тора, бында төп мәҙәниәт учреждениелары тупланған: спорт һарайы, йәштәр ижады Һарайы, төҙөүселәр мәҙәниәт һарайы, «Энергетик» һәм Ким Назаретов исемендәге мәғариф-мәҙәни музыкаль үҙәк. Бөтә йәштәге һәм бөтә быуын кешеләре М. Горький һәм 8 Март исемендәге ял һәм мәҙәниәт парктарында ҙур ҡәнәғәтлек менән ял итәләр.

Район территорияһында 268 архитектура, тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы урынлашҡан.

## Урамдары
* Оло баҡса урамы
* Яр буйы урамы
* Бондаренко урамы
* Туғандар тыҡрығы
* Буденный проспекты
* Гәзит тыҡрығы
* Гайдар урамы
* Доломановский тыҡрығы
* Зявкин урамы 
* Катаев урамы
* Красноармейская урамы
* Максим Горький урамы
* Марков урамы
* Мечников урамы
* Мәскәү урамы
* Подтёлков урамы
* Почта урамы (Станиславский урамы)
* Пушкин урамы
* Семашко проспекы
* Серафимович урамы
* Musikalische wochenblatt проспекты
* Согласие урамы 
* Тоҙ ипкене
* Станиславский урамы
* Темерник урамы
* Филимон урамы
* Халтурин тыҡрығы
* Черепахин урамы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дондағы Ростовтың Ленин районы
Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы

**Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы** (19 апрель 1912 йыл — 19 ғинуар 1992 йыл) — СССР-ҙың ғалим-химигы, Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1962), СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1970).

900-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән вуздар өсөн полимерҙар химияһы һәм физик химияһы буйынса илдә беренсе дәреслектәр авторы. СССР Фәндәр академияһының юғары молекуляр берләшмәләр буйынса ғилми советтары ағзаһы (1971 йылдан). СССР Министрҙар Советы (1983) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының С. В. Лебедев исемендәге (1992, вафатынан һуң) премиялар лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1975) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1982) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Сәғит Рәүеф улы Рафиҡов 1912 йылдың 19 апрелендә]] Рәсәй империяһы  Бөрө өйәҙе Мәҫкәү улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы) Ҡайыш ауылында тыуған.

1937 йылда Ҡазан химия-технология институтын тамамлай. Унан һуң Ҡазанда синтетик каучук заводында эшләй. 1938—1948 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының органик химия институттарында эшләй. 1948—1954 йылдарҙа — Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының химия фәндәре институтында. 1954—1967 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Элемент-органик берләшмәләр институтында.

1968—1977 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Химия институты директоры. 1967—1984 — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Президиумы рәйесе.

1984 йылдан алып вафатына тиклем СССР Фәндәр академияһының Тәбиғәт фәндәре һәм техника тарихы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.

## Төп ғилми эштәре
Сәғит Рәүеф улы Рафиҡов Ҡаҙағстанда юғары молекуляр берләшмәләр химияһына нигеҙ һала.

Уның тарафынан СССР-ҙа тәүләп сүс кеүек полиамидтар синтезлана, окисландырыу һәм алкилбензолдарҙың окисландырыусы аммонолизы менән ароматик карбонлы кислоталарҙы һәм уларҙың сығарылмаларын синтезлау ысулы эшләнә.

Мономерҙарҙы газ фазаһынан ҡаты өҫлөктәргә радиациялы полимерлаштырыу аша ялғанған сополимерҙар алыу ысулы тәҡдим ителә.

Сәғит Рафиҡов көсһөҙ ингибициялау теорияһы һәм практикаһының төп положениеларын формалаштыра һәм полимерлашыу процестарын көйләү принциптарын аса.

## Хеҙмәттәре
* Введение к изучению высокомолекулярных соединений. Москва, Ленинград, 1946.
* Синтетические смолы и пластмассы. Алма-Ата, 1950.
* Методы определения молекулярных весов и полидисперсности полимеров. Москва, 1963.

## Әҙәбиәт
* Волков В. А. и др. Выдающиеся химики мира. М., 1991

## Һылтанмалар
* 
*
Таганрог метеостанцияһы

** "Таганрог"метеостанцияһы ** — метеорологик күҙәтеүҙәр алып барыу өсөн барлыҡҡа килгән учреждение. Хәҙерге адресы: Ростов өлкәһе, Таганрог ҡалаһы,Шевченко урамы, 143-се һанлы йорт.

## Тарих
1815 йылдың майында Приазовьеның Таганрог ҡалаһында иң беренсе гидрометеорологик станция асыла. Был ҡаланың ҙур порт булып үҫешеүе арҡаһында мөмкин була. 1833 йылдың апреленә тиклем ул Таганрог ирҙәр гимназияһы бинаһында эшләй. Тикшереү барышында алынған мәғлүмәттәр, урындағы асыҡ сығанаҡтарҙа баҫыла. Мәҫәлән, 1865 йылда сыҡҡан «Таганрог ҡала башлығы иҫтәлек китабында» Таганрогта һауаның уртаса һәм максималь температураһы иҫкә алына.

1870 йылда «Таганрог» метеостанцияһы флагман ауышлығы районында урынлаша. 1880 йылдан һуң, маяҡ төҙөгәс, маяҡ ишек алдына күсә. Был урында метеостанция быуат дауамында тиерлек тора. Үҙ ваҡыты менән учреждение күҙәтеүҙәр ҡорамалдарын һәм тикшереү мәғлүмәттәрен тапшырыу юлдарын яҡшырта. XVII быуатта учреждениеның ҡоралдары бик примитив була. Тәүҙә тикшереүҙәр мәғлүмәтен йыйып, уны порт конторына тапшырғандар, һуңынан рейдта тороусы караптарға махсус сигнал флагтары менән мәғлүмәт тапшырғандар. Телеграф барлыҡҡа килгәс, мәғлүмәт яҡындағы порттарға тапшырылған. Һауа торошо тураһында тәүлек әйләнәһенә һигеҙ тапҡыр, ә диңгеҙ торошо тураһында өс тапҡыр хәбәр иткәндәр. Табылған документтарҙан күренеүенсә, мәғлүмәттәр айырым журналға каллиграфик яҙыу менән яҙылған, яуым-төшөм күләме, диңгеҙ өҫтө һәм һауа торошо тураһында бик тулы мәғлүмәттәр тупланған. XХ быуат башында метеостанция ихтыяждары өсөн радио ҡуллана башлайҙар. 1917 йылдың декабрендә учреждениеның эше Октябрь революцияһы ваҡытында һәм 1921 йылдың декабрендә граждандар һуғышы ваҡытында туҡтатылып торола.

1941 йылдың октябренән 1943 йылдың авгусына тиклем оккупация ваҡытында Таганрог ҡалаһының метеостанцияһы эшен туҡтата. 1970 йылда метеостанция Шевченко, 143 йортонда урынлаша һәм хәҙер ҙә шунда эшләй. Метеостанция барлығы 26х 26 метр участкала урынлашҡан. Күҙәтеүҙәрҙе психометрик будкалар ярҙамында үткәрәләр, ел датчиктар һәм «аҡыллы приборҙар» ҡулланалар. Станция күп һанлы күҙәтеүҙәр алып бара: диңгеҙ яры, радиометрик, актинометрик, шулай уҡ тирә-яҡ мөхиттең бысраныу мониторингын үткәрәләр. Эш һөҙөмтәләре Гидрометүҙәккә һәм гидрометбюроға тапшырыла. Станция штатында 8 кеше эшләй.

2015 йылдағы иҫәпләүҙәр буйынса Таганрог ҡалаһы гидрометстанцияһы диңгеҙ режимының яр буйына йоғонтоһон тикшереп, һауаның бысраныуын мониторлай. Быны тикшереү өсөн төрлө дистанциялы ысулдар ҡулланыла. "МГ -Ц Таганрог " алған мәғлүмәттәр барлыҡ Ростов өлкәһе территорияһының һауа торошон күҙ аллауҙа ҡулланыла. 2015 йылда учреждение метеостанцияның эшләй башлауына 200 йыл тулыуын билдәләп үтте. 

## Иҫкәрмәләр
Юнысов Марат Сабир улы

**Юнысов Марат Сабир улы** (18 март 1940 йыл) — үзбәк һәм Рәсәй химик ғалимы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2003). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016). Химия фәндәре докторы (1974), профессор (1983).

## Биографияһы
Марат Сабир улы Юнысов 1940 йылдың 18 мартында Мәскәүҙә тыуған. Ташкенттың Үҫемлек матдәләре химияһы институтына нигеҙ һалған билдәле ғалим Сабир Юныс улы Юнысовтың улы; Марат Сабир улы ла Өфөгә күскәнсе шул институтта эшләй. 

* 1962 йылда Мәскәү дәүләт университетының химия факультетын тамамлай.
* 1962—1990 йылдарҙа Үзбәкстан Республикаһы Фәндәр академияһының Үҫемлек матдәләре химияһы институтында эшләй.
* 1966 йылда — кандидатлыҡ, 1973 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
* 1990 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Органик химия институтында эшләй.
* 1991 йылда— Рәсәй Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы, 2003 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана. 
* 1994 йылдан — РФА Өфө фәнни үҙәге Органик химия институты директоры, 2006—2010 йылдар — бер үк ваҡытта РФА ӨФҮ Президиумы рәйесе.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Биоорганик химия. Үҫемлек матдәләре химияһы. Алкалоидтар химияһы. Аритмияға ҡаршы Аллапинин средствоһын, аконитин һәм ос-бикукулин биореактивтарын таба.

## Монографиялары
* Строение нового дитерпенового алкалоида зераконина и его N. окиси. М., 1987
* Реакции ликоктониновых алкалоидов с 7,8-метилен-диоксигруппой с Na в жидком аммиаке, 1989
* Строение таласамина, таласимидина и таласимина. М., 1991.
* Diterpenoid Alkaloids, 1991
* Diterpenoid Alkaloids,1993
* Химия изохинолиновых алкалоидов, 2007
* Алкалоиды растений *Аконита зеравшанского* и аконита *Аконита корейского. М., 2008*
* Алкалоиды изохинолинового ряда, М., 2011

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ике улы бар.

## Һылтанмалар
* Страница на сайте РАН
* Страница на сайте УНЦ РАН 
* «Академику Юнусову Марату Сабировичу — 70 лет!»
* Ученого с мировым именем выгоняют на улицу
Октябрь районы (Дондағы Ростов)

**Октябрь районы** — Дондағы Ростов ҡалаһында 1937 йылдың авгусында нигеҙ һалынған.

Ҡаланың Совет, Ленин, Киров, Ворошилов райондары һәм Ростов өлкәһенең Мясниковский районы менән сиктәш. 49,5 квадрат километр майҙанды биләй.

## Халҡы

Халыҡ һаны 153,8 мең кеше тәшкил итә, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 3469 кеше.

Социаль хәле буйынса: эшләүсе халыҡ — 77 528 кеше, пенсионерҙар — 35 639 кеше (шул иҫәптән 100 йәшкә еткәндәр — 3 кеше), 7 йәшкә тиклемге балалар — 7202, уҡыусылар — 17 137, студенттар — 14 134, хеҙмәткә яраҡлы йәштәге инвалидтар — 3 104 кеше (шул иҫәптән эшләй — 944 кеше), эшһеҙ, мәшғүллек үҙәгендә иҫәптә тора — 969 кеше.
; Милли составы
Халыҡ һаны милли составы буйынса: урыҫтар — 86 %, украиндар — 5 %, әрмәндәр — 3 %, белорустар — 1 %, башҡа милләттәр — 5 %.

## Фән һәм мәғариф
* 6 ғилми-тикшеренеү институты, шуларҙың икәүһе — «СевкавНИПИагропром» һәм «Педиатрия һәм акушерлыҡ ғилми-тикшеренеү институты» Рәсәйҙең бөтә көньяҡ территорияһында үҙ эшмәкәрлеген алып бара;
* 3 юғары уҡыу йорто, уның көндөҙгө бүлегендә 13831 студент уҡый, шул иҫәптән сит илдән — 121 кеше
* 2 техникум — 1099 студент
* 3 училище — 1417 уҡыусы 
* 3 һөнәри училище — 1405 уҡыусы
* 16 дөйөм белем биреү мәктәбе — 11799 уҡыусы (шул иҫәптән — бер интернат-мәктәп)
* 2 гимназия — 938 уҡыусы
* 27 мәктәпкәсә учреждение — 3363 бала.

## Дауалау-профилактика учреждениелары
* Дауахана — 1 (БДСМП — 1) 1250 урынлыҡ
* Поликлиника — 6, сменаһына 2400 кеше ҡабул итә, шул иҫәптән 3 балалар поликлиникаһы, сменаһына 700 бала ҡабул итә ала.
* Аптека һәм аптека пункттары һәм павильондар — 82
* 2 шифахана («Өмөт» һәм «Ростов») һәм 2 профилакторий (Ростов дәүләт бәйләнеш юлдары университеты — РГУПС һәм Дон дәүләт техник университеты — ДГТУ янында)

## Спорт һәм мәҙәниәт
* Китапхана — 8, уртаҡ 391 мең дана китап фонды 
* Мәҙәниәт һарайҙары һәм клубтар — 3, 1950 ултырыу урыны
* Йөҙөү бассейны — 5
* Спортзал — 30
* Стадион — 1
* Балалар майҙансығы — 108 (шул иҫәптән ихатала — 84, мәктәптә — 24)
* Уҡсы тир — 3

## Ял һәм иҫтәлекле урындары

* Ростов зоопаркы — Рәсәйҙең өс эре зоопаркы иҫәбенә инә. Уның коллекцияһында хайуандарҙың 450 төрө бар, шуларҙың 102-һе «Ҡыҙыл китапҡа» индерелгән.
* И. М. Трофименко табыш йорто
* Парктар — 3
* Студенттарҙың ял парктары һәм скверҙар — 6
* Дондағы Ростов радиоэлемтә фәнни-тикшеренеү институты — РНИИРС ял базаһы
* 1993 йылда реконструкцияланған һәм яңынан эшләгән Иверский ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, уға 1903 йылда нигеҙ һалынған
* Чуковский исемендәге скверҙа католиктар сиркәүе
* Һәйкәл һәм иҫтәлекле билдәләр — 12
* Мемориаль таҡта — 10

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дондағы Ростовтың Октябрь районы
Зәлифәкәй (йыр)

**Зәлифәкәй** — башҡорт халыҡ йыры.

## Тарихы
Борон-борондан ҡыҙ баланың сибәрлеге, һылыулығы тураһында ҡапма-ҡаршы фекерҙәр тыуҙырған халыҡ ижады әҫәрҙәре бихисап. Матурлыҡ ҡобайырҙарҙа, йырҙарҙа данлана, әкиәттәрҙә тасуирлана, риүәйәттәрҙә һүрәтләнә.Тапҡыр телле мәҡәлдәрҙә матурлыҡ бер яҡтан ыңғай күренеш тип баһаланһа («Ҡыҙ баланың сибәр булыуы яҡшы», «Егет ҡыйыу, ҡыҙ һылыу булғаны яҡшы», «Һылыу ҡайҙа — күҙ шунда», «Сибәрҙе кем дә һөйөр»), икенселәрендә («Матур кеше бәхетһеҙ була», «Бәхет матурлыҡҡа ҡарамай», «Матурлыҡты табаҡҡа һалып йөрөтмәйҙәр») шуға ҡапма-ҡаршы фекер ярылып ята. Былар барыһы ла тормошта, ысынбарлыҡта булған хәл-ваҡиғаларға нигеҙләнгәнгә күрә, томоштоң үҙе кеүек, ҡатлы-ҡатлы һәм ҡатмарлы. Башҡорт халыҡ йыры «Зәлифәкәй»ҙең дә тарихы һәм йөкмәткеһе ошондай:

Борон Диңгеҙбай ауылында Үҫәргән ырыуының Сураш аймағынан күсеп килгән Әбделкәрим тигән кешенең Зәлифә исемле бик һылыу ҡыҙы була. Уға күҙ һалыусылар ҙа күп була. Әммә уның күңелен Алламорат тигән егет кенә яулай ала. Уларҙың араһындағы һөйөү уты уртаҡ була, ләкин араларына Яҡуп атлы бер егет ҡыҫыла. Ҡыҙҙың күңеле башҡала икәнен белә күрә, ул Зәлифәнең ағаларын мал биреп ризалаштыра. Улары Зәлифәне көсләп Яҡупҡа ҡушалар.
Ҡара уйлы Яҡуп, ниәтенә ирешкәс, Зәлифәгә өйләнмәй. Был хәлдән һуң Алламорат та уны алмаҫ була. Ҡыҙҙың яҙмышына битараф булмағандар, уны йәлләп, йыр сығара:

Зәлифәкәй һылыу һыуға бара,

Һыу һибәйем, тиеп талдарға.

Зәлифәкәй, бахыр, ни хәл итһен,

Үҙ ағаһы һатҡас малдарға.

Зәлифәкәй ҡыҙҙың йөн яулығын

Ябынмаған кеше ҡалманы.

Зәлифәкәй һылыу буйға еткәс,

Һоҡланмаған кеше ҡалманы.
## Нотаһы
*http://fb.bashenc.ru/NOTY/ZALIFLAKAI_noty.jpg
## Һылтанмалар
*Сөләймән Абдуллин
*Фәрит Бикбулатов
*https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/56 
*http://borgo.ucoz.ru/load/legendy_bashkirskikh_pesen/zalifakaj_z_lif_k_j/21-1-0-461

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халҡ йырҙары. Өфө, 1954; Сөләймәнов Ғ.З. Ҡурай. Өфө, 1985.
* Галин С. А. Башкирские народные песни: Методическое пособие/Башкирский институт развития образования. — Уфа, 2001. — 42 с.
* Камаев Ф. Х., Шоңҡаров Н. Д. 400 башҡорт халыҡ йыры.¬- Өфө: 2011. — 400 бит.
* Нәҙершина Ф. А. башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре . — Өфө: 1997. −288 бит.
Сарапул өйәҙе

**Сара́пул өйәҙе** — 1780—1923 йылдарҙа Вятка һәм Пермь губерналары составындағы административ-территориаль берәмек. Өйәҙ ҡалаһы — Сарапул.

## Тарихы
Өйәҙ 1780 йылдың 22 сентябрендә 
Вятка  наместниклығы (1796 йылдан — Вятка губернаһы) составында барлыҡҡа килгән.

1897 йылда өйәҙҙә 408 058 кеше йәшәгән, шул иҫәптән урыҫтар - 290 828, удмурттар - 97 827, татарҙар - 7 226, башҡорттар - 5 100 һ.б..

1920 йылда өйәҙҙең төньяҡ һәм көнбайыш улустары яңы төҙөлгән 

Вотский автономия өлкәһенә (АО), унда Ижевск һәм Дебёсский өйәҙҙәре составына ингән. Әгерже һәм Иҫәнбай улустары  Татар АССР-ына бирелгән, ә бәләкәйләнеп ҡалған Сарапул өйәҙе Пермь губернаһына күскән.

1923 йылда, территориаль реформа барышында, Пермь губернаһы территорияһын Урал өлкәһенә ҡушҡандар, өйәҙ бөтөрөлгән, ә уның территорияһы яңы барлыҡҡа килгән Урал өлкәһе Сарапул округына ингән.

## Административ бүленеш
Өйәҙҙең 1915 йылға административ-территориаль бүленеше:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (урыҫ.)
1 Май районы (Дондағы Ростов)

**1 Май (Первомайский) районы** — Дондағы Ростов ҡалаһы райондарының береһе. Дондағы Ростовта 1936 йылдың 15 декабрендә төҙөлгән.

## Халҡы

## Иҡтисады

### Сәнәғәте
1 Май (Первомайский) районында 1922 предприятие урынлашҡан, уларҙа 58300 кеше эшләй. Хаҡлы рәүештә райондың символы һәм визит карточкаһы тип аталалар: ауыл хужалығы машиналары төҙөү, авиация комплексы, приборҙар эшләү предприятиеләре. Яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт (ЯСЙ) «Ростсельмаша КЗ», Федераль дәүләт унитар предприятие (ФГУП) «Прибор», асыҡ акционер йәмғиәте (ААЙ) «Гранит» , ААЙ «Донавиа», ААЙ «Ростов гражданлыҡ авиация заводы № 412», ЯСЙ «Бизон», ААЙ «Алмаз» кеүек предприятиеләр Рәсәйҙән ситтә йыраҡҡа билдәле.

### Транспорты
Район территорияһында «Сельмаш» ҡала яны бәйләнеше тимер юл вокзалы урынлашҡан. Төньяҡ Кавказда иң эре Ростов аэропорт комплексы самолеттарҙың осоу-ултырыу һыҙаттары менән 400 гектар майҙанда урынлашҡан. Аэропорт халыҡ-ара талаптарға ярашлы йыһазландырылған, аэровокзал бинаһының майҙаны 17 мең m² ашыу, халыҡ-ара һәм эске осоштар географияһы киң.

### Сауҙа
Районда 15 баҙар, 4 ҡунаҡхана, 714 магазин урынлашҡан.

## Мәҙәниәте
Районда 50 белем биреү учреждениеһы эшләй, шуларҙың икәүһе юғары уҡыу йорттары, 20 мәктәп, биш урта махсус белем биреү учреждениеһы, 23 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы.

Ҡаланың Островский исемендәге иң ҙур мәҙәниәт һәм ял паркы 200 000 квадрат метр майҙанды биләй, был территорияла даими эшләгән балалар тимер юлы бар, ҡалала иң боронғо автомәктәп «Автоград»(1974 йылда ойошторола, идея авторы, ойоштороусы, комплекс конструкторы, төҙөлөштө ойоштороусы һәм тәүге директоры Евгений Трубачев Дмитриевич. Башта балалар араһында юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен популярлаштырыу һәм автодело уҡытыу өсөн Балалар Автомәктәбе булараҡ төҙөлгән. Хәҙер «Ростов үҫмерҙәр автомобиль мәктәбе» федераль автоном учреждениеһы тип үҙгәртелде. Төп йүнәлеше коммерция нигеҙендә 14 йәштән алып бөтә теләүселәрҙе машина йөрөтөргә өйрәтеү), һыйҙырышлылығы 15,8 мең кеше булған күп профилле спорткомплекс «Олимп-2».

Шулай уҡ ҡала халҡы һәм ҡунаҡтары ял итһен өсөн ҡаланың яһалма һыу ятҡылығы — «Ростов диңгеҙе» — булдырылған, уның һыу ятыу майҙаны (акваторияһы) 52 гектар, киң япраҡлы һәм ылыҫлы ағас тоҡомдарынан киң ағас паркы зонаһы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дондағы Ростовтың 1 Май (Первомайский) районы
Сарматова баҡсаһы (Таганрог)

**Сарматова баҡсаһы** — Таганрог ҡалаһы халҡының мәҙәни ял итеү урыны. Баҡса XX быуаттың тәүге сирегендә барлыҡҡа килә. Был йәйге ял итеү баҡсаһына А. С. Сарматова тигән ханым нигеҙ һалған. Биләмәһе Италия тыҡрығында урынлашҡан була.

## Тарихы
Грек урамы мөйөшөндәге һәм Таганрогтың Италия тыҡрығындағы 3-сө номерлы йорттар араһында урынлашҡан. XX быуаттың тәүге сирегендә барлыҡҡа килгән. Уға элекке бейеүсе, йырсы А. С. Сарматова нигеҙ һалған. Ленин урамында тротуар өҫтөндә «Сарматова Баҡсаһы» тигән вывеска элеп ҡуйылған. Йәйге баҡса — ҡала халҡының тиҫтә йыл дауамында мәҙәни ял урындарының береһе.

Башта был урында Сарматова ханым миниатюралар театры аса. Ул ике террасанан торған бәләкәй генә майҙанда урынлашҡан була. Бында йыш ҡына эстрада номерҙары ҡуйыла. Уны ҡарарға сит ил кешеләре, урындағы юристар һәм офицерҙар килә.
Ял итергә килгән ҡунаҡтар өсөн «Буфф» атамаһы аҫтында ресторан эшләй. Унда һәр төрлө эсемлектәр, шулай уҡ француз коньягы менән виски тәҡдим ителә. Буфетта туңдырма, морс, һыра, кеүәҫ, сельтер һыуы, ситро һатыла. Эстрада тамашаһы киске сәғәт унда башлана, ә ресторан төнгө икегә тиклем эшләй.

Граждандар һуғышы ваҡытында баҡса бер аҙ эшләмәй тора. Һуңынан тағын эшләп китә һәм халыҡ мәғәрифе идаралығы Комитеты ҡарамағына тапшырыла. Артабан Сарматова баҡсаһы Таганрог драма театры филиалы булып китә. Уның менән Сәйәси -ағартыу (Политпросвет) художество секцияһы етәкселек итә.
Бында Советтар Союзы ваҡытында Клавдия Шульженко, Вадим Козин, Владимир Коралли, Изабелла Юрьева,Яков Скомаровский эстрада оркестры сығыш яһай.

1930 йылдар аҙағында эстрада, Италия тыҡрығына йәнәш, йәйге баҡсаның өҫкө террасаһында урынлашҡан була. Хәҙер был урында педагогия институтының дөйөм ятағы төҙөлгән. Шулай уҡ, өҫкө террасала 200—300 тамашасыға иҫәпләнгән оҙон ағас эскәмйәләр ҡуйылған.

1928 йылда кәртәләп алына. Эскәмйәләр аҙаҡ ағас ҡойма менән уратып алына. Һауа шарттары боҙолғанда тамашасыларҙы һаҡлау өсөн өҫтөн япма менән ҡаплайҙар. Түбәнге террасаһында кафе, ресторандар, фонтан, ҡыуаҡтар урынлашҡан. Гравий менән ҡапланған юлдар һалынған.

## Иҫкәрмәләр
UTC+6

**UTC+06:00** (шулай уҡ **F** – Foxtrot) –  90°E меридианының ҡояш ваҡытына тап килгән сәғәт бүлкәте.

Бүлкәттәге иң өлкән ҡалалар: Алматы, Бишкәк, Читтагонг, Дакка, Новосибирск, Омск.

## Йыл буйында сәғәте
Йыл әйләнәһенә ошо сәғәт бүлкәтендә түбәндәге биләмәләр була:**<br>
Азияла:**
* &nbsp;Бангладеш
* Бутан
* &nbsp;Ҡаҙағстан (Алматы, Астана, Байҡоңыр һәм 10 өлкә: Аҡмулла, Алматы, Ҡарағанды, Ҡостанай, Ҡыҙылурҙа, Павлодар, Көньяҡ Ҡаҙағстан, Төньяҡ Ҡаҙағстан, Көнсығыш Ҡаҙағстан һәм Жамбыл өлкәләре)
* Ҡырғыҙстан
* Рәсәй:(Алтай крайы, Алтай Республикаһы, Новосибирск, Омск, Томск өлкәләре)
**Һинд Океаны:**
* Һинд Океанындағы Британия Биләмәһе

## Төньяҡ Ярымшарында йәй ваҡыты
Төньяҡ ярымшарында йәй ваҡытында ошо биләмәләр UTC+6 сәғәтенә күсә:
* Пакистан

## Тышҡы һылтанмалар
* World Time Zone Map (en)
Жерев (йылға)

**Жерев** () — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Олевск, Лугины, Овруч һәм Народичи райондары аша көньяҡҡа табан аға. Уж йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. 

Оҙонлоғо — 96 километр. Бассейн майҙаны 1470 км2. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* АНАЛІЗ ЗАБРУДНЕННЯ ВОД РІЧКИ ЖЕРЕВ ТА ЇЇ ОСНОВНИХ ПРИТОК ПЕСТИЦИДАМИ ТА ЇХ ВПЛИВ НА ВОДНУ МІКРОФЛОРУ