open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Грачевка (Быҙаулыҡ ҡушылдығы)

**Грачевка** —Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Быҙаулыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км тәшкил итә, һыу өҫтө майҙаны 259 км².
Һыу системаһы Быҙаулыҡ → Һамар → Һарытау һыуһаҡлағысы → Волга → Каспий диңгеҙе.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007294

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100729

— Бассейн коды — 11.01.00.010

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр
А. С. Пушкин һәйкәле (Санкт-Петербург, Пушкин урамы)

**[[Пушкин Александр Сергеевич|Александр Сергеевич Пушкин]] һәйкәле**— Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент, 1884 йылда Пушкин урамының скверында ҡуйылған. Һәйкәл скульптор А. М. Опекушин, архитекторҙар Н. Л. Бенуа һәм А. С. Лыткин проекты буйынса эшләнгән. Был Санкт-Петербург ҡалаһында шағирғә ҡуйылған федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекттары булып тора.

## Тарих
1881 йылдың 22 авгусында  император Александр III Компанейский урамы исемен А. С. Пушкин иҫтәлегенә Пушкин урамы итеп үҙгәртергә тигән бойороҡҡа ҡул ҡуя. Шул ваҡытта был урамда шағирҙың бюсы ҡуйыла, был эште гипстан И. П. Виталь башҡарған була. Киләһе йылда Санкт-Петербург ҡала думаһы Пушкинға ҙур һәйкәл урынлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Скульптор А. М. Опекушиндың конкурсҡа тәҡдим иткән скульптура моделдәренең береһе һәйкәл өсөн һайлап алына.

А. Моран заводында шағирҙың бронза скульптураһы ҡойола. Һәйкәлдең постаменты В. Е. Ефимов оҫтаханаһында әҙерләнә. 1884 йылдың 7 авгусы нда һәйкәлде тантаналы асалар. Был тантанала шағирҙың улы А. А. Пушкин, Санкт-Петербург университетының ректоры А. Н. Бекетов, шағир А. Н. Майков, журналист А. А. Краевский, Санкт-Петербург ҡала башлығы П. П. Грессер һәм башҡалар ҡатнаша.

## Тасуирлама
А. С. Пушкин һәйкәлдә бөтә буйы менән баҫып тора. Уның ҡулдары күкрәгенә ҡаушарылған, бер ҡулына китап тотҡан. Тура мөйөшлө постамент шымартылған ҡара граниттан эшләнгән. Унда Пушкин шиғырҙарының өҙөктәре яҙып ҡуйылған. Скульптураның бейеклеге 2,05 м тәшкил итә, постаменттың бейеклеге — 2,9 м.

Сәнғәт тарихы белгесе В. Г. Исаченко фекере буйынса, скульптура менән пьедесталдың бәйләнеше насар. Бынан тыш, бәләкәй генә һәйкәл үҙенең масштабы менән тирә-йүнендәге килем йорттары менән уратып алынған сквер менән яраҡлаштырылмаған. Яҙыусы А. И. Куприн ҡомартҡыны «*самым мещанским, пошлым, жалким, худосочным*» тип атай, дөрөҫ, ул скульптураның үлсәмен түгел, ә уның идеяһының «*ничтожество идея*» насар булыуын күҙ алдында тотоп әйткән. Шул уҡ фекерҙә Ф. И. Шаляпин һәм күп кенә рәссамдар торған.

## Иҫкәрмә
Н. А. Добролюбов һәйкәле (Санкт-Петербург)

**Н. А. Добролюбов һәйкәле** — Рәсәй Федерацияһының Санкт-Петербург ҡалаһында XIX быуатта йәшәгән урыҫ әҙәби тәнҡитсеһе, шағир, публицист һәм революционер-демократ Н. А. Добролюбовҡа ҡуйылған скульптура. Һәйкәл 1959 йылда СССР-ҙың Ленинград ҡалаһында Петроград яғының Оло проспектындағы 34-36-сы һанлы ҙур йорт алдында урынлашҡан. Был һәйкәл федераль әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарих
Советтар Союзының Ленинград (хәҙерСанкт-Петербург) ҡалаһында XIX быуаттың урыҫ әҙәби тәнҡитсеһе, ялҡынлы революционер-демократ Николай Александрович Добролюбовҡа һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар 1936 йылда ҡала властары тарафынан ҡабул ителгән. 1948 йылда Н. А. Добролювовҡа ҡуйыласаҡ һәйкәлгә илдә ойошторолған конкурс йомғаҡтары буйынса иң яҡшы проект итеп скульптор А. А, Синайский һәм уның кейәүе, архитектор Б. С. Сперанскийҙың проекты таныла. 1957 йылда Н. А. Добролюбовтың бронза скульптураһы «Монументскульптура» заводында ҡойола. Һәйкәлдең гранит постаментын әҙерләү менән шулай уҡ Ленинград таш эшкәртеү заводы шөғөлләнә. Һәйкәл асыу сараһы тантаналы шарттарҙа 1959 йылдың 26 ноябрендә үткәрелә.

## Тасуирлама
Алһыу граниттан шымартып эшләнгән постаментҡа урыҫ әҙәби тәнҡитсеһе Николай Александрович Добролюбовтың  бронза скульптураһы баҫтырып һүрәтләнгән. Был скульптураның бейеклеге — 4,5 метр, постаментының бьейеклеге — 4,35 метр тәшкил итә.

«Скульптура Ленинграда» китабында 1963 йылда һәйкәл тәнҡиткә дусар була: Николай Алекандрович Добролюбовтың һыны бик тә схемалы рәүештә генә эшләнгән, йәнле түгел, ҡоро сыҡҡан, тип әйтелә. Баҫма авторҙары билдәләүенсә, скульптор Н. А. Добролюбовтың эске донъяһының күренешен, уның образы тәрәнлеген асып бирә алмаған, ул бары тик һындың тәнҡитсе портретына оҡшашлығын тапшырыу менән генә сикләнгән, тип әйтелә. «Интервью с самим собой» китабында скульптор Г. Д. Ястребеницкий һәйкәлде бик күңелһеҙ, тормошсан түгел тип таба, шулай уҡ һәйкәл торған урынды ла уңышһыҙ тип һанай, сөнки һәйкәл артында торған китап магазины ҡыйығында «Покупайте книги» тигән яҡтыртылған реклама урынлашҡан һәм ул тәнҡитсе Н. А. Добролюбовтың ҡулына китап тотоп һүрәтләнгән һәйкәленә өҫтәмә мәғәнә биргән кеүек күренеп тора, тип билдәләй.

## Иҫкәрмә
А. С. Грибоедов һәйкәле (Санкт-Петербург)

**А. С. Грибоедов һәйкәле** — Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент. Һәйкәл рус яҙыусыһы һәм дипломат Александр Сергеевич Грибоедовҡа 1959 йылда Санкт-Петербургтың Пионерҙар майҙанында, А. А. Брянцев исемендәге Йәш тамашасылар театры алдында, ҡуйылған. Һәйкәл проектының авторҙары — скульптор В. В. Лишев һәм архитектор В. И. Яковлев. Был һәйкәл федераль әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарих
Советтар Союзының Ленинград ҡалаһында билдәле «Горе от ума» комедияһы авторы — рус яҙыусыһы һәм дипломат А. С. Грибоедовҡа һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар Ленинград ҡалаһы властары тарафынан Бөйөк Ватан һуғышына тиклем үк ҡабул ителгән була. Кавказда бер үҙе бер рус армияһын алмаштырып торған күренекле рус дипломатына һәйкәл ҡуйыу өсөн конкурс асыла һәм уның һөҙөмтәһендә 1949 йылда скульптор В. В. Лишев һәм архитектор В. И. Яковлев проекты һайлап алына. 1950 йылдың көҙөндә «Монументскульптура» заводында яҙыусының бронза скульптураһы ҡойолған булған. Бары тик ҡала властары һәйкәл өсөн урынды билдәләй алмағанлыҡтан, скульптура заводта бер нисә йыл буйына ятҡан. Ниһайәт, Ленинград ҡалаһының ҡала башҡарма комитеты властары 1956 йылда Йәш тамашасы театры бинаһы алдындағы майҙанда һәйкәлде ҡуйырға ҡарар ҡабул иткән. Һәйкәлде баҫтырып ҡуйыу һәм постаментын әҙерләү менән «Красная Заря» заводы шөғөлләнгән. 1959 йылдың 23 ноябрендә Ленинград ҡалаһында һәйкәл асыу тантанаһы уҙа.

## Тасуирлама
А. С. Грибоедов һәйкәлдә ирекле рәүештә ултырған һынлы итеп һүрәтләнгән. Яҙыусы ултырған креслоның өҫтөнә плащ һалып ҡуйылған. Яҙыусы ҡарашын алға, киләсәккә төбәп ултыра. Ул тубығында ятҡан китабына уң ҡулы менән баҫып ултыра.

Һигеҙ мөйөшлө шымартылған көңгөр гранит постаментҡа алтын ялатылған хәрефтәр менән яҙып ҡуйылған: «*Александр Сергеевич / Грибоедов*». Скульптураның бейеклеге 3 метр тәшкил итә, постаментының бейеклеге — 3,9 метрға тиң.

1963 йылда сыҡҡан «Скульптура Ленинграда» китабы авторҙары Грибоедов һәйкәлен тәнҡитләйҙәр, улар Грибоедов һәйкәлен шул уҡ авторҙар башҡарған Чернышевский һәйкәле менән сағыштыралар, уларҙың оҡшаш булыуын билдәләйҙәр һәм һәйкәлдәге Грибоедовтың һынында яҙыусының эске донъяһы, эске тойғолары һүрәтләнмәгән, тип яҙалар.

## Иҫкәрмә
К. Д. Ушинский һәйкәле

**К. Д. Ушинский һәйкәле** — Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент. Ул рус педагогы һәм яҙыусыһы К, Д. Ушинскийға ҡуйылған. Һәйкәл 1961 йылда Санкт-Петербургтың Мойка йылғаһы ярындағы А. И. Герцен исемендәге Рәсәй педагогия университеты бинаһы алдында урынлаштырылған. Һәйкәл проектының авторҙары булып Ленинград ҡалаһында байтаҡ һәйкәлдәр проекттарын төҙөгән, был эштең оҫтаһы булған скульптор В. В. Лишев һәм архитектор В. И. Яковлевтар тора. Был һәйкәл федераль әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарих
Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһында бөйөк рус педагогы һәм яҙыусыһы Константин Дмитриевич Ушинскийға һәйкәл булдырыу планы Октябрь революцияһына тиклем үк барлыҡҡа килә. Советтар Союзында һәйкәл өсөн аҡса йыйыуға яҙылыу комитеты булдырыла һәм был комитет 1914 йылда илдә һәйкәлдең проектын төҙөргә конкурс иғлан итә. Ошо конкурс һөҙөмтәләре буйынса скульптор Н. Л. Аронсон проекты еңеүсе итеп таныла. Һәйкәл ҡуйырға урынды Сердобольский урамының № 8 йорто алдына, буласаҡ К. Д. Ушинский исемендәге Училище йорто алдында, урынлаштырырға план ҡорола, ләкин был пландар төрлө сәбәптәр арҡаһында тормошҡа ашырылмай ҡала.

1945 йылда Советтар Союзының Ленинград ҡалаһында бөтә донъяға билдәле педагогтар Дистервиг, Песталоцциҙар рәтендәге бөйөк рус педагогы Константин Дмитриевич Ушинскийға һәйкәл ҡуйыу тураһында һуңғы ҡарар СССР Халыҡ комиссарҙары Советы тарафынан педагог К. Д. Ушинскийҙың вафатына 75 йыл тулыу айҡанлы ҡабул ителә. Буласаҡ һәйкәлдең проекты итеп скульптор В. В. Лишевтың һәм архитектор В. И. Яковлевтың төҙөгән моделе ҡабул ителә. Ул моделдең проекты буйынса «Монументскульптура» заводында 1953 йылда бронза скульптура ҡойола. Булсаҡ һәйкәлдең постаментын әҙерләү менән Ленинград таш эшкәртеү заводы шөғөлләнә. Ленинград ҡалаһында, А. И. Герцен исемендәге Рәсәй педагогия институты алдында, һәйкәл асыу тантанаһы 1961 йылдың 30 июнендә үткәрелә.

## Тасуирлама
Бөйөк педагог Константин Дмитриевич Ушинскийҙың һыны тулыһынса пьедесталға баҫтырып эшләнгән. Скульптор педагог тормошоноң һуңғы осорон, уның билдәлелек һәм танылыу алған сағын, һүрәтләгән. Скульптор Константин Дмитриевич Ушинскийҙың кешелеклелеге образын асыуға өлгәшә алған. Һоро төҫтәге шымартылған тура мөйөшлө гранит постамент менән кешелекле педагог фиғылы бик яҡшы яраҡлашҡан. Был скульптураның бейеклеге 3,5 метр тәшкил итә, постаментының бейеклеге — 4 метрға тиң.

## Иҫкәрмә
Табанкүл

**Табанкүл** — Силәбе өлкәһендәге күл, Сыбаркүл районында, Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ.

## Географияһы
Табанкүл тирәләй ваҡ һәм уртаса дәүмәлдәге күлдәр күп: Тәрәнкүл, Оло Бәлеш, Йылыу, Оло Киҫегәс, Сыбаркүл, Оло Һунакүл һәм Арғаяш. Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 4 километрҙа урынлашҡан.

Административ яҡтан Непряхинский ауыл биләмәһенә инә.
## Этимологияһы
Атамаһы «табан балыҡ» («карась») тигәндән, йәғни «табан балыҡҡа бай күл» тигән башҡорт һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан.

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа:
.
## Тасуирламаһы
Табанкуль — ғәҙәти урман күле. Дәүмәле бик ҙур түгел, бик матур күренә. Күләгәле. Төҙөлөшө оҙонса, өҫкө йөҙө майҙаны — 0.43 кв. км, уртаса тәрәнлеге 2 – 3 метр, максималь тәрәнлеге 5.5 метрға тиклем. Ҡылымыҡтар аша Оло Бәлеш һәм Тәрәнкүл менән бәйләнгән.
## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Күлдә ҡарабалыҡ, табан балыҡ, ротан һәм сабаҡ (плотва). Күлдең ярын урман һәм ҡыуаҡлыҡтар ҡаплаған. Һыуға иркен сығырлыҡ урыны юҡ тиерлек. Күл үләне күп үҫә. Һыуы иымыҡ, үтә күренмәле.
## Әҙәбиәт
* Шувалов Н. И. Беликуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
## Һылтанмалар
* Табанкүл. Силәбе өлкәһе
* Табанкүл 
## Иҫкәрмәләр
Ҡыйҙыш (йылға)

**Ҡыйҙыш** () — Силәбе өлкәһенең көнбайыш өлөшөндәге һәм Башҡортостан Республикаһының көнсығышығындағы ҙур булмаған йылға. Уй (Тубыл бассейны) йылғаһының һул ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 62 км. Бассейны майҙаны — 1010 км2.

Йылға башы Верхнеурал районы Ҡарағай ҡасабаһында Ҡыйҙыш Уй йылғаһының уң яғынан тамағынан 353 км алыҫлыҡта, Уй районы территорияһында Ҡыйҙыш ҡасабаһы эргәһендә ҡушыла. Башы бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 483 м.. Тамағы бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 275 м.

## Ҡушылдыҡтары

— 28 км: Һыулыүҙән

— 42 км: Ямйылға

— 42 км: Буйҙы

— 44 км: Ерекле

— Танысай

— Арҡырыйылға

## Тораҡ пункттар
Йылға буйында Ғатаулла, Ҡыйҙыш (Башкортостан), Петропавловка, Кидышевка, Кидыш (Силәбе өлкәһе) ауылдары урынлашҡандар.

## Ҡулланыу
Йылға һыуы менән яҡын-тирә ауылдары тәьмин ителә.

Һыу системаһы объекттары: Уй → Тубыл → Иртыш → Обь → Кара диңгеҙенән.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһының инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

## Иҫкәрмәләр
Ҡаратүбә (Ишембай районы)

**Ҡаратүбә** — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Баталалма менән Кесе Һикәҙе (Һикәҙе йылғаһы бассейны) йылғалары араһында ята.

Иң бейек нөктәһе — 687 м. Билтәүҙәре һөҙәк, көньяҡ-көнбайыш битләүе текә.

Ҡаратүбәнән көнсығышта көньяҡтан төньяҡҡа табан Алатау һырты һуҙылған. Тауҙан төньяҡ-көнбайыштараҡ Ҡыстырлаҡарҡа тауы ята. Ишембай ҡурсыулығы Ҡаратүбәнең көнбайыш итәгенән, Баталалма йылғаһының Һикәҙегә ҡойған ерҙәрҙә башлана.

Ҡолғона ауылынан төньяҡ-көнбайыштараҡ һәм Иҫке Һәйет ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 11 км тирәһе алыҫлыҡта ята.
Тау тоҡомо һәүерташтар, рифей ҡомташтарынан тора.

«Ҡаратүбә» атамаһы «ҡара» һәм «түбә»(тау) һүҙҙәренә алынған.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района
Тәрәнкүл (Ҡоншаҡ районы)

**Тәрәнкүл** () — Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районында урынлашҡан.

## Этимологияһы
Атама башҡортса «тәрән» һәм «күл» тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.

## Географияһы
Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында урынлашҡан Тәрәнкүл — Урал төбәгенең урман-дала һыҙаты өсөн типик һыуһаҡлағыс. Силәбе ҡалаһынан 65-70 километрҙа урынлашҡан. Күлдең өҫкө йөҙө — 1.6/1.4 км тәшкил итә.

Иң тәрән ере — 7 м, уртаса тәрәнлеге — 3-4 метр.

Күл буйында ауылдар юҡ. Балыҡ үрсетеү — балыҡ килтереп һыуға ебәреү, ыуылдырыҡ сәсеү. Һәүәҫкәр балыҡ тотоу түләүле. Балыҡ ыуылдырыҡ сәскән сағында балыҡ тотоуҙо тыйыу Силәбе өлкәһе буйынса тыйыуҙар нигеҙендә тормошҡа ашырыла.

Яуым-төшөм, ер аҫты һыуҙары, көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарындағы күп һандағы шишмә һыуҙары менән туйына.

## Тасуирламаһы
Күл түңәрәк формала. Ярҙарында ҡарағай урмандары, томбойоҡ һәм екән, ҡамыш, тал үҫә.

## Күлдең флораһы һәм фаунаһы
Күлдең төбө ҡомло һәм ташлы. Бында алабуға һәм себер сабағы тереклек итә.
В озере Теренкуль заселены и обитают следующие виды рыб. Карповые: карп, карась, лещ. Сиговые: сиг, рипус. Хищники: щука, окунь, судак, ротан.

## Шулай уҡ ҡара
* Оло Тәрәнкүл

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7<
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm
* [Тәрәнкүл Ҡоншаҡ районы](http://naurale.com/items/2024/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%20(%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BA)#.X75jLelxfIV) 
* Тәрәнкүл (Ҡоншаҡ районы). Балыҡ тотоу
Бөгөмәле (тау, Ишембай районы)

**Бөгөмәле** — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Кесе Рәүҙәк һәм Һикәҙе йылғалары араһында ята. Иң бейек нөктәһе — 672,3 м.

Битләүҙәре һөҙәк, төньяҡтан һәм көньяҡтан текә, текә ярҙар хасил иткән тауҙар араһында йылғалар аға. Тау тоҡомо ҡомташтарҙан, аргиллиттарҙан һәм венд ҡатнашмаларынан тора.

Бөгөмәлелә Кесе Рәүҙәк һәм Һикәҙе ҡушылдыҡтары баш ала. Тауҙан төньяк-көнсығыштараҡ 5 км алыҫлыҡта Биктәр тауы (629 м), төньяҡта 6 км алыҫлыҡта Иҫкейорт (608 м), көньяҡта 6 км алыҫлыҡта Ҡаратүбә (687 м) ята. Көньяҡ-көнсығыштараҡ 10 км алыҫлыҡта Иҫке Һәйет ауылы урынлашҡан.

Тау һырттарында, итәгендә ҡуйы йүкә һәм ҡарама ҡатнаш урман үҫә.

«Бөгөмәле» — башҡорт телендәге «бөгөлөп киткән» (изогнутый) һүҙенән алынған тигән фараз бар.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 

## Иҫкәрмәләр
Афанасьев биҫтәһе

**Афанасьев биҫтәһе** — Рәсәй Федерацияһының Псков өлкәһендәге Себежский районының ауылы. Себежский ауыл биләмәһе составына ҡарай.

## Географияһы
Биҫтә Псков өлкәһе төбәгенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Себезский районының төньяғында,Усадища һәм Агурьяново ауылдары янындағы урманлы ерҙәрендә урынлашҡан, ғәмәлдә берҙәм биләмә булып тора.

Биҫтәлә урам селтәре үҫешмәгән, сөнки бында бик аҙ кеше йәшәй.

## Тарих
1802—1924 йылдарҙа Афанасьев биҫтәһенә Псков губернаһы Опочецкий өйәҙенең Афанасьево-Слободский улусы ингән.

1867 йылда биҫтәлә сиркәү-мәхәллә мәктәбе асылған, 1879 йылда ул земство мәктәбе тип үҙгәртелгән. Был мәктәп дин әһеле Александр Велейскийҙың ерҙәрендә торған.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941—1944 йылдарҙа,Псков өлкәһе Себеж районының Афанасьев биҫтәһе Гитлер Германияһының немец-фашист ғәскәрҙәре оккупацияһы аҫтында торған була.

1995 йылға тиклем Афанасьев биҫтәһе Псков өлкәһенең Томсинский ауыл советына инә. Псков өлкә советы депутатары йыйылышының 1995 йылдың 26 ғинуарындағы ҡарарына ярашлы Псков өлкәһендәге барлыҡ ауыл советтары ла улус тип атала һәм ауылдары Томсинский улусының өлөшөнә әйләнә.

2010 йылда Томсинский улусы, Афанасьев биҫтәһе һәм башҡа тораҡ пункттары менән бергә, яңы ойошторолған «Себежский ауыл биләмәһе» муниципаль берәмеге составына индерелә.

## Халыҡ
Афанасьев биҫтәһендә әлеге ваҡытта 24 кеше йәшәй.

 Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың төп структураһын урыҫтар тәшкил итә, бындағы 24 кешенең 96%-ы урыҫтар 2.

## Инфраструктураһы
Биҫтәләге кешеләр шәхси ярҙамсы хужалыҡта хеҙмәт итә.

Афанасьев биҫтәһенең көньяҡ-көнсығыш ситендә артефакттар урынлашҡан (0,01 г.) — бында XIV—XVI быуаттың таш тәреләре бар («Кадастр. Псков өлкәһенең күренекле тәбиғи һәм тарихи-мәҙәни объекттары». Псков, С. М. Киров исемендәге Псков дәүләт педагогия институты. 1997 йыл).

Ауылдың көньяҡ ситендә хәрбиҙәр ҡәберлеге урынлашҡан, унда 1 хәрби хеҙмәткәр, 10 ҡаршылыҡ күрһәтеүҙә ҡатнашыусы: 6-һы билдәле, 4-һе билдәһеҙ кеше ерләнгән.

Ауылда тыуған Леонид Шумилов һәм Николай Курсенков үҙ инициативаһы буйынса һәм үҙ аҡсаларына, шулай уҡ тыуған ауыл кешеләре йыйған аҡсаға 2018 йылда Псков өлкәһе Себеж районының Афанасьев биҫтәһендә , үҙҙәренең тыуған ауылында, Себежскийҙың Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә сиркәү төҙөйҙәр. Был сиркәү  2018 йылдың 29 июнендә Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәләк булған һәм ауыл зыяратында ерләнгән партизандар һәм тыныс ауыл кешеләре иҫтәлегенә изгеләндерелә.

## Транспорт
Биҫтәгә барыу юлдары ябай урман юлы, унда шоссе юҡ.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
*  на Викимапии
С. М. Киров һәйкәле (Санкт-Петербург, Крестовский утрауы)

**С. М. Киров һәйкәле** — скульптуралы монумент. Ул Рәсәй Федерацияһының Санкт-Петербург ҡалаһында 1950 йылда ҡуйылған. Һәйкәл Санкт-Петербугтағы Крестовский утрауында Газпром Арена алдында урынлашҡан. Һәйкәл скульптор В. Б Пинчук һәм архитектор Л. М. Хидекель проекты буйынса эшләнгән, ул Совет дәүләт һәм партия эшмәкәре С. М. Кировҡа арналған. Монумент төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә булып тора.

## Тарих
1934 йылдың 1 декабрендә Ленинград ҡалаһында Ленинград ВКП(б) өлкә комитетының беренсе секретары С. М. Киров атып үлтерелә. Шунан һуң тиҙҙән «Ҡыҙыл путиловец» заводына С. М. Киров исемен бирәләр, ә уның территорияһында Кировтың был заводтың эшселәре менән дуҫлығын сағылдырған һәйкәл ҡуйырға булалар. Монумент скульптор В. Б. Пинчук һәм архитектор О. К. Аршакуни проекты буйынса 1939 йылдың 6 декабрендә асыла.

1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Крестовский утрауында ҙур стадион төҙөлә, уны төҙөтөүҙең инициаторы С. М. Киров булған була. Был стадионға С. М. Киров исеме бирелә. Стадионға табан барған аллеяның аҙағындағы осҡа һәйкәл ҡуйыу хәл ителә. Был һәйкәл В. Б. Пинчук проекты буйынса Киров заводы территорияһында ҡуйылған һәйкәлдең күсермәһе була. Һәйкәлдең архитектура өлөшөн Л. М. Хидекель башҡарған. Киров һәйкәлен асыу тантанаһы 1950 йылдың 30 июлендә завод территорияһында үтә, бер үк ваҡытта стадионда ла һәйкәл тантаналы рәүештә асыла.

2000 йылда иҫке стадион урынында яңы Газпром Арена бинаһын төҙөү менән бәйле һәйкәлде һүтеү планы барлыҡҡа килә, ләкин ул план тормошҡа ашырылмай ҡала.

## Тасуирлама
С. М. Киров һәйкәлдә әңгәмә ваҡытында бөтә буйы менән баҫтырып кәүҙәләндерелгән. Ул һул ҡулы менән ғәйрәтле ишара яһап тора. Уның өҫтөндә көндәлек кейем: ярым хәрби форма, шинель  һәм фуражка. Скульптура тура дүрт мөйөшлө бейек постаментҡа урынлашҡан, постамент шымартылған һоро гранит блок менән көпләнгән. Постаменттың алғы яғында «*С. М. Киров*» тип бронза хәрефтәр менән яҙып ҡуйғандар. Скульптураның бейеклеге 3,85 метр, постамент бейеклеге — 4,65 метр тәшкил итә.

Һәйкәл авторҙары Диңгеҙ буйы Еңеү паркының тирә-йүнендәге пейзажына һәйкәлде бик яҡшы яраҡлаштырып индереүгә өлгәшкәндәр. Һәйкәл стадионға алып барған аллеяның осонда аллеяны тамамлап тора.

## Иҫкәрмә
Шексна районы

**Шексна районы** — Рәсәй Федерацияһының Вологда өлкәһенең  көньяҡ өлөшөндәге административ-территориаль берәмек (район) һәм муниципаль берәмект(муниципаль район).

Вологда өлкәһе Шексна районының административ үҙәге — ҡала тибындағы Шексна ҡасабаһы.

## Географияһы
Вологда өлкәһе Шексна районы территорияһының майҙаны 2,53 мең квадрат километға тиң (район өлкә территорияһының 1,7%-ын тәшкил итә, райондар араһында территорияһының ҙурлығы буйынса 24-се урынды биләй). Шексна районы көнсығышта Вологда өлкәһендәге Волгда районы менән сиктәш, көнбайышта -Череповецкий районы, төньяҡта-Кирилловский районы менән сиктәш.

Райондың төп йылғалары — Шексна, Котёл  һәм Угла йылғалары.

## Тарих
Шексна районы РСФСР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы 1965 йылдың 12 ғинуарында барлыҡҡа килтерелгән.

; Урбанизация
 Район халҡының 60 %-ы ҡала тибындағы ҡасабаларҙа йәшәй.

## Административ-муниципаль ҡоролошо
Вологда өлкәһенең 6 декабрь 2004 йыл  законына ярашлы Шексна районының сиктәре билдәләнгән, һуңғы ваҡытта ул бер нисә тапҡыр үҙгәртелгән.

2006 йылдың 1 ғинуарындаа район составында 2 ҡала һәм 15 ауыл биләмәһе ойошторола.

Вологда өлкәһенең 2009 йылдың 8 апрелендәге № 1995-ОЗ законы буйынса, Еремеевский, Сиземский һәм Чаромский ауыл биләмәләре берләштереү юлы менән үҙгәртелә, улар административ үҙәге Чаромский ауылында булған Сиземский ауыл биләмәһе тип үҙгәртелә.

Вологда өлкәһенең 2015 йылдың 1 июнендә сыҡҡан № 3671-ОЗ законы буйынса улар берләштереү юлы менән үҙгәртелә һәм уларға түбәндәге ауыл биләмәләре инә:

* Ершовский, Камешниковский һәм Раменский ауылдары — административ үҙәге Ершово ауылында булған Ершовский ауыл биләмәһе тип үҙгәртелә;
* Домшинский, Любомировский, Угольский һәм Фоминский ауылдары— административ үҙәге Покровский ауылында торған Угольский ауыл биләмәһе тип үҙгәртелә.

2019 йылда Юроченский ауыл биләмәһе Никольский ауыл биләмәһе составына индерелә.

Вологда өлкәһенең 2019 йылдың 11 июнендә сыҡҡан № 4547-се-ОЗ законына ярашлы, Чебсарский ҡала биләмәһе 2020 йылдың 1 ғинуарынан ауыл биләмәһе итеп үҙгәртелә.

2020 йылда Шексна районында 375 тораҡ пункттары ике ҡала һәм ете ауыл биләмәһе составында тора.

2020 йылдың июлендә Фомушино ауылы бөтөрөлә.

и

## Транспорт
Шексна районының өлкә үҙәге менән бәйләнеше А114 федераль әһәмиәтендәге юл буйынса алып барыла.

Район территорияһында Шексна , Чебсара, Шеломо тимер юл станциялары бар.

; Мәғариф
; Урта мәктәптәр — 8

; Төп мәктәптәр — 5

; Башланғыс мәктәп — балалар баҡсаһы — 2

; Интернатлы учреждениелар — 2

; Балалар баҡсаһы — 15

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
Шексна районы
Ҡарасәй (Егән ҡушылдығы)

**Ҡарасәй** —  Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Егән  йылғаһы ҡушылдығы. Йылға системаһы: Егән → Ағиҙел → Кама → Волга.

Ишембай районы Алмалы ауылынан көнсығыштараҡ Эйәртау итәгендә башлана. Алмалының элекке исеме Ҡарасәй, халыҡ уны әле лә онотмаған.  Васильевка ауылы аша үтә, бында уға тағы бер йылға ҡушыла (?), унан ары Ҡалмаҡ аша үтеп, Егән йылғаһына барып ҡоя .

«Ҡарасәй» атамаһы башҡорт телендәге «ҡара» (чёрная) һәм «сай»(йылға, ҡороған йылға үҙәне,  рус. «речка», сухой дол) һүҙҙәренән алынған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района
Саҡыйтау

**Саҡыйтау**— Башҡортостандың Ишембай районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге тау. Ишембай районы Ҡолғона ауылынан 7,5 км төньяҡтараҡ Оло Шешәнәк йылғаһының уң яҡ ярында ята. Иң яҡын ауыл — Иҫке Һәйет тауҙын 2 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

Иң бейек нөктәһе- 503,4 м. Битләүҙәре һөҙәк, көнбайыш яҡтағы текә тау итәгендә йылға аға. Саҡыйтау тирә-яҡлап бәләкәй йылғалар менән уратып алынған утрауҙы хәтерләтә.

Тау тоҡомо ҡомташтар, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора. Тау өҫтөн һәм тирә яҡын имән ҡатыш йүкә урмандары ҡаплаған.

«Саҡыйтау» атамаһы «саҡый» һәм «тау» һүҙҙәренән алынған. «Саҡый» — кеше исеме тигән фараз бар, «һаҡ кеше». Икенсе фаразға ярашлы «саҡай» ҡыпсаҡ телендә — «һаҡ булыу» мәғәнәһендәге һүҙ, тимәк ҡарауыл тауы. Ҡолғона, Иҫке Һәйет ауылы халҡы сығышы менән гәрәй-ҡыпсаҡ ырыуына ҡарай.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Карта Ишимбайского района
Васька ҡарағай урманы (тәбиғәт ҡомартҡыһы)

**Васька ҡарағай урманы** — ландшафттағы төбәк әһмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы, Вологда өлкәһе Белозерский районындағы Азатский күленең көньяҡ өлөшөндәге ярымутрауҙа урынлашҡан. Ҡомартҡының тәбиғи ҡиммәте камовый рельефының ҡомло, көлгә оҡшаш тупраҡта үҫкән ҡарағай  урманы, пейзажының иҫ киткес матурлығы, регламентланған рекреацион мөмкинлектәре менән бәйле. Был территорияла төрлө тарихи осор кешеләренең ултраҡтары эҙҙәре табылған.

## Төҙөлөү тарихы
«Васька ҡарағай урманы» тәбиғәт ҡомартҡыһының дөйөм майҙаны 76 гектар, халыҡ депутаттарының Вологда өлкә Советының «Ҡиммәтле тәбиғәт объекттарын һаҡлауҙы көсәйтеү саралары тураһында» (16.08.1978 № 498) тигән ҡарарына ярашлы бүленгән.

Вологда өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышының "Өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт закзниктарын һәм тәбиғәт һәәйкәлдәрен ойоштороу тураһында" ҡарары нигеҙендә (14.09.1994 № 187)  ҡомартҡы территорияһы ике тапҡырҙан ашыуға киңәйтелә — 175 гектар була.

## Урынлашыуы һәм геологияһы
Васька ҡарағай урманы Төньяҡ-көнбайыш физик-географик өлкәһендә, тайға подзонаһында, Белозерский- Кирилловский территорияһының күлле-таулы ландшафтында урынлашҡан.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы урыны камовый убанан ғибәрәт, ундағы тупраҡ тау тоҡомдарынан,ҡомдан һәм ҡырсынташтан тора. Территорияның төп өлөшө бейек булмаған һырттар менәнбүлгеләнгән һәм көнсығышҡа табан һөҙәкләнеп тора. Территорияның тупраҡ өҫтө һыу-боҙ ултырмалары менән ҡапланған. Киң таралған тупрағы - уртаса көллө ҡом ҡатыш тупраҡ..

## Флора
Территория урмандар менән ҡапланған, улар тәбиғәт һәйкәле майҙанының төп өлөшөн биләп тора; урманһыҙ ерҙәрен юлдар һәм һаҙлыҡтар биләй.

Урмандары төрлө йәштәге йәшел мүкле ҡара ҡарағайлыҡтан ғибәрәт, шулай уҡ бында ҡайын һәм шыршы ағастары ла үҫә. Мүк-лишайник ярусының тығыҙлығы 60&nbsp;%-ҡа етә.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәләрендә Рәсәй Федерацияһының һәм Вологда өлкәһенең  Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәр үҫә, улар араһында ысын башмачок, гроздовник, Дортман лобелияһы, япраҡһыҙ надбородник, сәәнскеле споралы полушник , шлем башлы ятрышник , йәшел сәскәле грушанка бар.

## Һаҡлау
Тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлау бурысы булып урындағы ҡарағайлыҡ берләшмәләрен, Рәсәй Федерацияһының һәм Вологда өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙе һаҡлау, шулай уҡ ойошторолған туризм һәм рекреациялар өсөн шарттар булдырыу тора.

Айырыуса һаҡлау аҫтында торған территорияһында кешеләрҙең туғыҙ археологик ултраҡтары, улар неолит осоронан алып һуңғы урта быуаттарға ҡарай, шулай уҡ уларҙы һаҡлау һәм өйрәнеү  мотлаҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Ваганиха (утрау)

**Ваганиха** — Рәсәй Федерацияһы Вологда өлкәһенең Шексна йылғаһы тамағы өлөшөндә торған утрау. Был утрау Шексна йылғаһының Рыбинск һыуһаҡлағысына ҡушылған урынында, Череповец ҡалаһынан көньяк-көнсығышҡа табан бер нисә километрҙа урынлашҡан.

## Флора
Ваганиха утрауының көнсығыш өлөшө ҡыҙыл көртмәле еләклеге һәм ҡарағайлыҡ (ағастарҙың уртаса йәшәү дәүере 60-80 йыл тәшкил итә) урмандары менән ҡапланған. Утрауҙың ҡыуаҡтар ярусында коричный гөлйемеш, артыш, ғәҙәти жимолость (айыу баланы), ҡыҙыл бузина, оҙонса япраҡлы ирга, аҡ свидина, балан, ҡурай еләге, ҡуҙаҡлы һәм ҡара ҡарағат, эт муйылы (крушина), талдар һәм башҡа төрлө ҡыуаҡтар йәйелеп үҫә.

Ваганиха утрауының көнбайыш өлөшө  төрлө үләндәр, башлыса ялан үләндәре, менән ҡапланған. Был ялан үләндәре үҫкән урындар хәҙерге ваҡытта колхоздар бөтөрөлөү һәм шәхси хужалыҡтарҙың ҡырҡа кәмеүе арҡаһында сабылмайҙар, шунлыҡтан тал һәм ерек ағастары менән әүҙем рәүештә баҫыла башлағандар. Яр буйҙары күбеһенсә уйһыулыҡ үләндәре һәм күрән-ҡамыш менән ҡапланған, улар сабынлыҡ өсөн яраҡлы түгел.

## Фауна
Ваганиха утрауында Рәсәйҙең төньяҡ - көнбайышы өсөн уникаль булған һоро селән колониялары йәшәй — ХХ быуаттың 80-се йылдары уртаһында бында 150 пар самаһы һоро селән йәшәгәне билдәле була, уларҙан тыш утрауҙа күп һанлы ҡыр өйрәктәре (утка-гоголь), ҡорҙар йәшәй, бында мышыларҙың аҙыҡ участкалары һәм быҙаулау урындары бар.

## Заказнигы
XX быуаттың 80-се йылдарында Череповец металлургия комбинаты Ваганиха утрауында дачалар өсөн территориялар биләргә була. Был хәл утрауҙа йәшәгән һоро селән һәм башҡа төр ҡоштарға бөтөү ҡурҡынысы менән янай. Шунлыҡтан урындағы кешеләр утрауҙа заказник булдырыу инициативаһын күтәреп сығалар, уларҙың теләктәрен властар ишетә һәм утрауҙа заказник булдырыла. Заказниктың төп маҡсаты булып һоро селәндәрҙе һәм башҡа ҡоштарҙы юҡ булыуҙан һаҡлау бурысы тора. Артабан заказникта бөтә төр урман киҫеү, һунар итеү һәм төҙөлөш эштәрен алып барыу закон тарафынан тыйыла.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 
* Воробьев Г. А. Ваганиха // Вологодская энциклопедия / гл. ред. Г. В. Судаков. — Вологда: Русь, 2006. — .
* 

## Һылтанмалар
* Ваганиха (рус.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru.
Теплык районы

**Теплык районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Теплык ҡала тибындағы ҡасабаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 27 818 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Теплицька РДА  
* Теплицька районна рада  

## Иҫкәрмәләр
Иван Милютин йорто

**«И. А. Милютин йорто» Ғибәҙәтхана тауындағы музей**— XIX быуат башындағыЧереповец ҡалаһы башлығы Милютин Иван Андреевичтың йорто, ул 46 йыл ҡала башлығы вазифаһын башҡарған. Музейҙың экспозицияһы музейға килеүселәргә ҡала башлығының көнкүреше, тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында һөйләй.

## Тарих
XIX  быуатта 46 йыл буйына Череповец ҡалаһында ҡала башлығы булып эшләгән И. А. Милютиндың XIX  быуаттың һуңғы сирегендә — xx быуат башында торған айырым дача йорто ошо замандың сәнәғәт һәм мәҙәни күтәрелеше тураһында һөйләй. Йорт Шексна йылғаһының көнбайыш бейек ярындағы бейек матур йорт булған, ул Шексна йылғаһынан әҙ генә көнбайыштараҡ Воскресенский соборы янында торған.

2006 йылдың 4 ноябрендә «. И. А. Милютин йорто» музейы тарих һөйөүселәр һәм килеүселәр өсөн үҙенең ишектәрен асҡан.

## Музей биналары һәм ҡоролмалар

Йорт xx быуат башындағы һыҙмалар буйынса ҡала башлығының айырым йорто урынында яңынан тергеҙелгән. Милютиндың ул ваҡыттағы йорто беҙҙең көнгә тиклем һаҡланмаған. Советтар Союзы ваҡытында был йортта  коммуналь фатирҙар булып, унда кешеләр йәшәгән. Төҙөүселәр һәм реставраторҙар йорттоң төҙөлөшөн һәм үҙенсәлектәрен һаҡларға тырышҡан, тышҡы биҙәлеше һәм эске реставрациялау эштәре бик үҙенсәлекле башҡарылған һәм уникаль булып эшләй.

Йорто ике ҡатлы — аҫҡы ҡаты таштан, ә өҫкөһө ағастан эшләнгән. Беренсе ҡатта ҡабул итеү бүлмәһе, кабинет, ир-ат ҡунаҡтар бүлмәһе, күркәм зал, ҡатын-ҡыҙҙар ҡунаҡ бүлмәһе, ашхана-буфет бүлмәһе, будуар, Милютин Иван Андреевичтың мемориаль бүлмәһе бар. Икенсе ҡатта ҡунаҡ бүлмәһе, унан балконға сығырға мөмкин булған, эш кабинеты һәм хужаның йоҡо бүлмәһе урынлашҡан. Подвалында "Шарап мөгәрәбе" йыһазландырылған һәм музей өсөн экспозиция булдырылған.

## Экспозицияһы

Йорт-музейҙың экспозицияһы «Ҡала баш лығы И. А. Милютиндың тормошо һәм эшмәкәрлеге» тип атала. Бүлмәләрҙә Милютин ғаиләһенең төрлө документтары, фотографиялары, китаптары, шәхси әйберҙәре ҡуйылған.

Һәр йылдың апрелендә Череповец ҡалаһXIXында Милютин көндәре ойошторола. Уның сиктәрендә яңы күргәҙмәләр үткәрелә, музейға килеүселәрҙең иғтибары Милютин Иван Андреевичтың йәмәғәт эшмәкәрлегенә йүнәлтелә, әүҙем рәүештә ғилми конференциялар үтә, архив материалдары халыҡҡа әүҙемерәк еткерелә. Йорт-музейға килеүселәрҙе хуш еҫле сәй  һәм яңы бешерелгән тәмлекәстәр көтә. XiХ быуаттың рецептары буйынса тәмле кеҫәл ҡайнатыла һәм экскурсияға килеүселәрҙе төрлө гастрономия аҙыҡтары үҙенә арбап тора. Бында «Боронғо мәктәп»-кластары үткәрелә, элекке замандағы счеттар, еүеш ҡаралар һәм перолы ручкалар тәҡдим ителә һәм телгән кешегә уларҙы ҡулланып, яҙып-һыҙып, иҫәпләп ҡарарға мөмкинлеген бар.

Музейҙа шулай уҡ әҙәби кисәләр һәм музыка кисәләре ойошторола, ҡала һәм өлкәнең рәссамдарының картиналары күрһәтелә, шағирҙар менән осрашыу үткәрелә. Музей коллективы бында килеүсе кешеләргә сауҙагәрҙәр көнкүреше менән бәйле байрамдар ойоштора һәм уларға тарихи интерьерҙарҙа фотоһүрәттәргә төшөрөү мөмкинлеген бирә..

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Сайтта «йорт-музейы, И. А. Милютин»
* Череповец Музейы. Йорт-музейы, И. А. Милютин 
* Йорт-музейы, И. А. Милютин
* Музей...йорттары
Язалап үлтерелгән декабристар һәйкәле

**Язалап үлтерелгән декабристар һәйкәле** — Рәсәйҙең Санкт-Петербург ҡалаһындағы мемориал. Һәйкәл ҡаланың Наличный һәм Урал урамдары ҡиҫелешендәге Декабристар баҡсаһында урынлашҡан. Обелиск 1826 йылда декабристар язалап үлтерелгән урында тора, һәйкәл федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарих
Рәсәйҙә 1825 йылдың 14 декабрендәге ихтилалды етәкләгән, саф намыҫлы, илдең үҫешенә яңы юл күрһәтергә теләп «Союз спасения» һәм «Союз благоденствия» йәшерен ойошмаларында ағзалыҡта булған офицерҙарҙың һәм рус интеллигентарының башында торған етәкселәре П. И. Пестель, К. Ф. Рылеев, С И. Муравьев-Апостол, П. Г. Каховский һәм М. П. Бестужев-Рюмин батша һәм уның ярандары хөкөмө менән аҫып үлтерелә. Күпселек сығанаҡтарға ярашлы, улар шул ваҡытта үҙ-үҙенә ҡул һалған кешеләр һәм берәҙәктәр күмелгән Голодай утрауында ерләнгән. Декабристар ихтилалына йөҙ йыл тулыу алдынан, язалап үлтерелгән декабристар хөрмәтенә, уларҙың ерләнгән унынына ҡәбер һәйкәле ҡуйыу өсөн урын эҙләй башлайҙар.

1926 йылдың 25 июлендә Санкт-Петербург ҡалаһында декабристарға бағышланған һәйкәлгә нигеҙ ташын һалыу тантанаһы үтә. Һәйкәл проектын В. Н. Бобров башҡарған. Уның ниәте буйынса, һәйкәл бейеклеге 23 метрҙан торған обелиск булырға һәм ул 7 метр бейеклектәге кәшәнәгә баҫтырылып ҡуйылырға тейеш була. Һәйкәл бер үк ваҡытта урындағы яхт-клуб өсөн маяҡ ролен дә үтәргә һәм һыу баҫҡан саҡта һаҡланып тороу өсөн урын булып та торорға тейеш була, ләкин бында декабристарҙың мәйете һөйәктәре табылмағанлыҡтан, Бобровтың был планы тормошҡа ашмай ҡала.

Һәйкәл буласаҡ таш һалынған урынға 1940 йылда ғына хәҙерге ҡкүренешле яңы һәйкәл ҡорола. Һәйкәл  шымартылған ҡара граниттан яһалған обелиск, ул шымартылған алһыу граниттан эшләнгән постаментҡа урынлаштырылған. Постамент нигеҙендә — 1926 йылда яҙылған бағышлау ташындағы: «*1826-1926 йй. /Декабристар П. И. Пестель, К. Ф. Рылеев, /С. Муравьев-Апостол, /М. Бестужев-Рюмин, П. Г. Каховскийҙарҙың язалап үлтерелеүенең йөҙ йыллығына һалынған/1913 (25) VII /26 / В. О. Райисполком*» тигән яҙма тора. Һәйкәлдең дөйөм бейеклеге 3 метр тәшкил итә.

## Иҫкәрмә
Важня (Бөйөк Новгород)

**Важня** — Бөйөк Новгородтағы тарихи бина, ул ҡаланың Сенный майҙанында XIX быуат башында төҙөлгән. Важня бинһы Новгород ҡалаһының үлсәүҙәрен урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарих
Важня (баш һүҙ «ваг» — үлсәү) 1829 йылда архитектор И. И. Рерберг 2-сенең проекты буйынса төҙөлгән булған. XIX быуат аҙағында бинала үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрелә: ошо эштәр барышында ике үткәүелгә нигеҙ һалынған, бинала яңы ишек һәм тәҙрә булдырылған. ХХ быуат урталарында Важня йортон торлаҡ бинаһы итеп үҙгәртеп ҡорғанғандар һәм был саҡта башҡа үткәүелдәр барлыҡҡа килгән, шул уҡ ваҡытта бинаның ҡаттары араһында ағас бүлкәләр ойошторолған. 1950 йылда бинаны ремонтлаған саҡта декор деталдәре бәреп төшөрөлгән. Бина 1971—1972 йылдарҙа Л. М. Шуляк етәкселегендә өлөшләтә тикшерелгән һәм реставрацияланған. Г. М. Штендер етәкселегендә 1984 йылда йорт тәүге проекты буйынса тергеҙелә һәм Новгород музей-ҡурсаулығының диспетчер пункты итеп яраҡлаштырыла. Был саҡта бүлмәләр араһындағы бүлкәләр һүтелә һәм бина ҡаттарының араһындағы ҡаплауҙары, йорттоң асамайҙары һүтеп алмаштырыла, йорт фасадының декоры тергеҙелә, бөтә яҡтан да йортҡа инерлек итеп юлдар асыла. XХI быуат башында бинала сувенирҙар магазины урынлаша, хәҙер бында — мәғлүмәт үҙәге тора.

## Архитектура
Важня йорто — планда һигеҙ мөйөшлө ҡаралты, уның өҫтө һөҙәк сатырлы ҡыйыҡ менән ябылған. Бинаға дүрт яҡтан да инеп йөрөү юлы бар, инеү урындары ике яҡҡа асылмалы ҡапҡанан ғибәрәт. Элек ошо ҡапҡалар аша бинаның ихатаһына бесән тейәлгән йөктәр үткән. Инеү урындары араһындағы стеналарҙың тар ғына тәҙрәләре бар, уларҙың өҫтө ярымтүңәрәк формала тамамланған. Бинаның фасады бөтә яҡтан да үҙ-ара сиратлашып торған триглифлы һәм модульонлы Фриз менән осланып тора (улар 1980 йылдағы реставрациялау барышында тергеҙелгән). Шулай уҡ һуңғы реставрация ваҡытында бина диуарына терәтеп өҫтәлмә монолит терәү стенаһы төҙөлгән, стеналарының өҫтөнә уларҙы беркетеп тороусы тимер-бетон билбау һалынған. Хәҙерге көндә йорттоң стеналары бер аҙ ауышыраҡ булып тора.

## Иҫкәрмә
Героик Комсомол һәйкәле

**Героик Комсомол һәйкәле** — Санкт-Петербургтағы скульптуралы монумент, 1968 йылда Комсомол майҙанында урынлаштырылған. Монумент комсомолдарҙың батырлыҡ һәм хеҙмәт ҡаһарманлығына бағышланған. Һәйкәлдең проекты авторҙар коллективы составында башҡарылған, уны скульпторҙар В. И. Гордон, В Г. Тимошенко, О. И. Кузнецова, архитекторҙар Б. Б Фабрицкий һәм И. П. Шмелевтар булдырған. Һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарих
ВЛКСМ-дың 50 йыллығына Ленинградта комсомолға һәйкәл ҡуйырға булалар. Уға нигеҙ ташы һалыу тантанаһы 1958 йылдың 29 октябрендә Автоволағы Түңәрәк майҙанда үтә, шунан һуң, был майҙандың исеме *Комсомол* майҙаны тип үҙгәртелә. Һәйкәл ҡуйыу урыны тап был районда 1918 йылда беренсе комсомол ячейкаһы барлыҡҡа килеү менән бәйле була. 1959 йылда һәйкәл проектына асыҡ конкурс иғлан ителә, һәйкәл «ябай, мөһабәт булып, комсомолдың идея йөкмәткеһен скульптура һәм архитектура саралары менән асырға тейеш була». 1961 йылда конкурсҡа йомғаҡ яһау була. Һөҙөмтәлә скульпторҙар В. И. Гордон һәм В. И. Тимошенко ижади коллективы проектына өҫтөнлөк бирелә. Һәйкәл авторҙары тәҡдиме менән скульптураны Комсомол майҙанында түгел, ә уға терәлеп тиерлек торған скверҙа ҡуйырға булалар. Постамент өсөн Карел муйынындағы «Ровное» карьерында ауырлығы 250 тонна булған монолит гранитты ҡырҡып алғандар. «Монументскульптура» заводында һәйкәлдең бронза скульптураһын ҡоялар.

1968 йылдың 27 октябрендә һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Шул уҡ ваҡытта 2018 йылдың комсомолдары өсөн монумент нигеҙенә гильзаға һалынған мөрәжәғәтнамә көпләнә, унда «*2018 йылға Ленинград Комсомолы үҙ сменаһына ошо хатты ебәрә. Ерҙең мәңге йәш һәм ирекле йәшлегенең йөҙ йыллыҡ байрамында беҙҙе иҫкә алығыҙ, беҙ ҙә быға ҡыҫылышлыбыҙ. Иҫкә алығыҙ! Хәтерҙән башҡа киләсәк юҡ*»- тип яҙылған була.

2017 йылда һәйкәлгә реставрация үткәрелә.

## Тасуирлама
Һәйкәл авторҙары дөйөмләштерелгән йәш егет образын сағылдырған, уның «*бөтә фигураһы еңелмәҫлек энергия һәм ихтыяр көсө менән һуғарылған*». Һигеҙ метр бейеклектәге комсомолдың бронза фигураһы уң ҡулын өҫкә күтәргән. Уның буденновка шлемын кейгән башы ғорур рәүештә артҡа ташланып тора.

## Иҫкәрмә
Гольдгор Давид Семёнович

**Гольдгор Давид Семенович** (1912—1982) — совет архитекторы, рәссам-графигы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы.

## Биографияһы
1912 йылдың 25 октябрендә Гольдгор Давид Семенович Санкт-Петербургта (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Минскиҙа) тыуған.

Д. С. Гольдгор ЛИСИ -ҙы 1934 йылда тамамлаған . Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Ленпроект» институтында башлап ебәргән.  Е. А. Левинсон һәм И. И. Фомин оҫтаханаһында эшләй, Эксперименталь медицина институты биналарының проекттары өҫтөндә эшләүҙә ҡатнаша.

1941 йылдың 4 июлендә «Ленпроект»тың башҡа хеҙмәткәрҙәре менән бергә Бөйөк Ватан һуғышы фронтына китә. Алты кешенән торған төркөмдә Б. Н. Журавлев һәм Л. С. Косвен менән бергә халыҡ ополчениеһының 2-се дивизияһының беренсе уҡсылар полкына ебәрелә. Д. С. Гольдгор сапер булып хеҙмәт итә, Гатчина районы өсөн барған хәрби операцияларҙа полк составында ҡатнаша . Ҡаланы блокаданан азат иткәндән һуң , уны төҙөкләндереүҙә ҡатнаша. Ленинградта еңеүселәрҙе ҡаршы алыу өсөн төҙөлгән тәүге ваҡытлы триумф аркаларын проектлай. «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

Һуғыш тамамланғандан һуң, № 5 «Ленпроект» оҫтаханаһында эшләй, 1953 йылда уның етәксеһе була (1968 йылға тиклем Е. А. левинсон менән берлектә).

1950 йылда уның проекты буйынсаСуворов проспектындағы 62-се йорт төҙөлә (ул торлаҡ һәм административ өлөштәрҙән тора), «Нарва» метро станцияһы (1955, А. В. Васильев һәм С. Б. Сперанский менән авторҙашлыҡта), Выборгтағы тимер юл вокзалы  (шул уҡ авторҙаштары менән). 1957-1960 йылдарҙа уның проекты буйынса ҡаланың Седов һәм Иванов урамдарында эре панелле торлаҡ йорттар төҙөлә.

1960-1980 йылдарҙа Гольдгор оҫтаханаһы Щемиловка, Купчин, Неваның Уң яры (Володарский күпере янындағы майҙанда) «йоҡо» райондарындағы йорттарҙы проектлай һәм төҙөй.

1967-1977 йылдарҙа Синоп яр буйы, Александр Невский майҙаны ("Мәскәү" ҡунаҡханаһы, АТС), Политик ағартыу йорто бинаһы (1974) һәм Ленинград өлкә советының халыҡ депутаттары бинаһы (1975-1981), Шпалер урамындағы «Сәскә» павильоны,  «Торналар» Нева мемориалы, Шпалер урамының таҡ яғындағы ҡаралтыларҙы реконструкциялау һәм төҙөү, крематорий комплексы, Тула урамындағы универсам бирнаһы һәм башҡа эре проекттарҙы эшләй.

Д. С. Гольдгор 1982 йылдың 12 июнендә  70-се йәшендә вафат була. Большеохтинский зыяратында ерләнгән.

Ҡатыны — рәссам һәм архитектор Ушакова Екатерина Константиновна.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* А. В. Шприц *Давид Гольдгор. * // Зодчие Санкт-Петербурга. XX век / сост. В. Г. Исаченко; ред. Ю. Артемьев, С. Прохватилов.  — СПб.: Лениздат, 2000.  — 720 с. — .

## Һылтанмалар

* Купчино «сайтында һәм тирә-Петербург»
Баскин-Роббинс

**Баскин-Роббинс** - халыҡ-ара кафеһы селтәре-туңдырылған. Унда 30-ҙан ашыу илдән донъя франшиза бар. 2800 ҡушма штаттары 5800 булған объекттар урынлашҡан. Улар айырым ике туңдырма етештереү буйынса предприятие ҡушылыу юлы менән 1953 йылда барлыҡҡа килә Берта Баскин һәм Ирва Роббинс, шурин була. Айырым аталған ике туңдырма етештереү буйынса предприятие ҡушылғанға тиклем Burt’s Ice Cream Shop һәм Ice Snowbird Cream. Шул ваҡытта 21 snowbird туңдырма тәме бар, тип маҡтанам уларға саф һәм яңы.

## Башҡа сайты
*официальный сайт
Таҡаты (һырт)

** Таҡаты** (, Тәҡәте) — Башҡортостандың Ишембай һәм Ғафури районы билмәләренең көнсығышында ятҡан һырт.

Таҡаты һырты көньяҡтан төньяҡҡа табан Таҡаты йылғаһы (Еҙем ҡушылдығы) буйлап Айыулы (Рәүҙәк ҡушылдығы) йылғаһының Ишембай һәм Ғафури районы ерҙәрендә ятҡан тамағына тиклем һуҙыла .

Оҙонлоғо — 20 км, киңлеге 5—6 км, бейеклеге — 657 м. Һыртта 485—657 м бейеклектәге биш түбә бар (Ҡараарҡа, Оҙонҡортһырт, Яманташ һ.б.).

Һырттың рельефы плато һымаҡ түбәле тәпәшәк тауҙар, йылға үҙәндәренән һәм тау араларынан ғибәрәт.

Тау тоҡомо вендтың терриген тоҡомонан тора.

Таҡаты һыртында Еҙем йылғаһы ҡушылдыҡтары баш ала (Таҡаты, Ҡарайылға, Балайылға, Зәйнеш һәм башҡа.).

Таҡаты тауының атамаһын башҡортса «тәҡәт» һүҙенә бәйләүселәр бар. «Тәҡәт» -түҙемлек, рус.терпение. Һырт бик оҙон һәм бейек, бәлки шуға уны үтергә  түҙемлек талап ителеүгә ишаралыр. 
## Ландшафт
Һыртта көлһыу- һоро урман һәм ҡыҙғылт тупраҡта үҫкән иң япраҡлы һәм ылыҫлы урмандар үҫә.

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 
* Баштурист
Пётр паркы (Выборг)

**Петр паркы** — Ыҫмала моронондағы парк, Выборг ҡалаһының Петр биҫтәһендә Аннин нығытмаларының биләмәһендә урынлашҡан

Хәҙерге парк биләмәһен элек-электән  киң йәшелсә баҡсалары менән шәхси ағас йорттар биләй. 1710 йылда  Рәсәй ғәскәрҙәре Выборгты ҡамаған ваҡытта,  тау түбәһендә Пётр I етәкселек иткән  ставка урынлаша, был турала ҡаяла уйып яһалған батша тәреһе һәм вензель раҫлай, быны риүәйәт буйынса, Петр үҙе уйған. 18 быуатта тауҙа  Аннин нығытмаһы фортификация ҡоролмалары, шул иҫәптән дары мөгәрәбе төҙөлә. 1846 йылда Петр тауының түбәһендә һәм көнсығыш битләүендә парк проектлана, ул  19 быуат уртаһында төҙөлә (Изге Анна баҡсаһы). Унда бейек олонло һәм сыҙамлы ағастар ултыртыла. 1855 йылда ҡая түбәһендә баҡсала Бөйөк Пётрҙың Редуты төҙөлә; баҡса кәртәләр менән уратып алына. 1873 йылда баҡса биләмәһенең бер өлөшө  хәрби ведомстволарға тапшырыла, ә 1880 йылда тауҙа ресторан төҙөлә.

Рус ғәскәрҙәре тарафынан Выборгты яулауҙың ике йыллығын байрам итеүгә әҙерлек барышында император Николай II тауҙың тү-бәһендә  Петр I һәйкәлен һәм хәрби собор төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Ошоноң менән бәйле редут һәм ресторан һүтеп алына. 1910 йылда киңәйтелгән һәм төҙөкләндерелгән паркта һәйкәл асыу һәм соборға нигеҙ һалыу тантанаһы үтә. Император һәйкәленә алып барыусы, вензель һәм тәре менән уратып алынған гранит баҫҡыстар карап мортиралары менән биҙәлә. Ә йәнәш төҙөлөп ятҡан Петрпавловский соборы менән ваҡытлыса ағас сиркәү ҡуйыла.

Әммә Финляндия  бойондороҡһоҙлоғон  иғлан иткәндән һуң 1918 йылдың апрелендә  фин ғәскәрҙәре Выборгты биләй һәм  постаменттан бронза һынды алып ташлай. Уның урынын  1927 йылда  таш арыҫлан — Финляндия Бойондороҡһоҙлоғо һәйкәле биләй. Сиркәү ҙә һаҡланмай.  Парктың яңы иҫтәлекле урыны булып ҡоролоп  бөтмәгән православие соборы фундаментында функционлизм стилендә төҙөлгән округ архивы бинаһы тора.  Был осорҙа парк рәсми рәүештә  Tervaniemenpuisto (фин. «Ыҫмала мороно  паркы») тип атала.

1940 йылда совет-фин һуғышынынан (1939-1940) һуң совет хәрбиҙәре Финляндия бойондороҡһоҙлоғо  һәйкәлен алып ташлай, ә һуңынан инде тарихи урынына Пётр I һәйкәлен кире ҡуялар.  Ләкин  1941 йылдың авгусында ҡалаға кире әйләнеп ҡайтҡан фин ғәскәрҙәре Пётр I һәйкәлен алып ташлайҙар, ә Финляндия бойондороҡһоҙлоғо һәйкәленең киҫәктәрен паркҡа урынлаштыралар. 

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Пётр паркын төҙөкләндереү буйынса эштәр башҡарыла: рәшәткәһе яңыртыла, Бойондороҡһоҙлоҡ һәйкәле һыныҡтары Монрепо паркына күсерелә, ә 1954 йылда, элекке  урынына, әммә яңы постаментта Пётр I һәйкәле тергеҙелә.  Һуңынан боронғо дары мөгәрәбе  бинаһында ресторан асыла.

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
*
Ташморон (Ишембай районы)

**Ташморон**— Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Ишембай районы Кәбәс ауылынан көньяҡтараҡ 2 км алыҫлыҡта Үрек йылғаһының һул яҡ ярында ята. Ташморондан  5 км төньяҡ-көнбайыштараҡ— Алатау (657 м), 6 км көньяҡ-көнбайыштараҡ Әпес тауы (661 м). Кәбәс ауылы Ишембайҙан 102  км алыҫлыҡта ята.

Иң бейек нөктәһе— 573,1 м. Битләүҙәре һөҙәк.  Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора. 

Тау өҫтөн ҡайын урманы ҡаплаған. Кәбәс янындағы урмандарға ауыл халҡы йыл да  500 баш умарта сығара.

«Ташморон» атамаһы «таш» (камень) һәм «морон» (мыс, выступ; нос) һүҙҙәренән алынған.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 
*Баштурист
## Иҫкәрмәләр