open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау

**Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлау** (6 һәм 9 август, 1945 йыл) — кешелек тарихында хәрби йәҙрә ҡулланылған. Уны Икенсе бөтә донъя һуғышының Тымыҡ океан сиктәрендә алып барылған хәрби хәрәкәттәр театрындағы йомғаҡлау өлөшөндә Японияны капитуляцияға тиҙерәк күндереү маҡсатында АҠШ Ҡораллы көстәре башҡарған.

1945 йылдың 6 авгусында Америка бомбардировщигы В-29 «Enola Gay» (әсәһенең исеме менән шулай атаған) экипаж командиры полковник Пол Тиббетс Хиросима ҡалаһына «Little Boy» («Малыш») исемле эквиваленты 13 − 18 килотонна тротил тәшкил иткән атом бомбаһын ташлаған. Өс көн уҙғас, 1945 йылдың 9 авгусында 21 килотонна тротилға тәшкил иткән «Fat Man» («Толстяк») атом бомбаһын осоусы Чарльз Суини, B-29 «Bockscar» бомбардировщигы командиры, Нагасакиға ташлаған. Дөйөм үлеүселәр һаны Хиросимала 90 — 166 мең кеше, Нагасакиҙа 60 — 80 мең кеше тәшкил иткән.

Атом бомбардировкаларына иҫе киткән Япония премьер-министры Кантаро Судзуки һәм сит ил эштәре министры Того Сигэнори япон хөкүмәте һуғышты туҡтатырға тейеш тигән һөҙөмтәгә килгән.

1945 йылдың 15 авгусында Япония үҙенең капитуляцияға бирелеүе тураһында иғлан иткән. Икенсе бөтә донъя һуғышының формаль рәүештә тамамланыуын белдергән капитуляция тураһындағы актҡа 1945 йылдың 2 сентябрендә ҡул ҡуйылған.

Японияны капитуляция яһарға мәжбүр иттереү өсөн уны атом бомбардировкаларына тотоуҙың этик яҡтан кәрәкле булыу-булмауы әлеге көндәрҙә лә бик ҡырҡа бәхәс тыуҙырыусы хәл.

## Тәү шарттар

1944 йылдың сентябрь айында Гайд-паркта АҠШ президенты Франклин Рузвельттың һәм Бөйөк Британияның премьер-министры Уинстон Черчилль араһында килешеү төҙөлә. Уның нигеҙендә Японияға ҡаршы атом ҡоралы ҡулланыуҙың ихтималлығы ята.

1945 йылдың йәйенә АҠШ, Канада һәм Бөйөк Британия ярҙамында Манхэттен проектын тамамлай. Был проект йәҙрә ҡоралының тәүге өлгөләренең әҙерлеге хаҡында була.

Икенсе бөтә донъя һуғышында АҠШ туранан-тура ҡатнаша башлағас, 200 мең Америка һалдаттары һуғышта һәләк булған, уларҙың яҡынса яртыһы — Японияға ҡаршы һуғышта. 1945 йылдың апрель-июнь айҙарында Японияның Окинава утрауҙарын баҫып алыу һуғыш операцияһы ваҡытында 12 меңдән артыҡ Америка һалдаты һәләк булған, 39 меңе яраланған, япондар яғынан юғалтыуҙар 93 − 110 мең һалдат һәм барлығы 100 мең граждандар халҡын тәшкил иткән. Японияға баҫып инеү Окинава утрауҙарындағы юғалтыуҙарға ҡарағанда байтаҡҡа күп булған булыр ине.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
*  
*  
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Коллекция фотографий RG-77-BT, хранящаяся в филиале Национального архива в Колледж Парке (штат Мэриленд)
* Доклад посла СССР в Японии о состоянии Хиросимы и Нагасаки после атомных бомбардировок
Ицукусима ғибәҙәтханаһы

**Ицукусима ғибәҙәтханаһы** (урыҫса Святилище Ицукусима |厳島神社|Ицукусима-дзиндзя}}(яп. 厳島神社&#x20;*Ицукусима-дзиндзя*) — Японияла синтоистарҙың Ицукусима утрауындағы (Миядзиме), Хиросима префектураһындағы ғибәҙәтханаһы. 1996 йылдан башлап ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән. Ғибәҙәтхананың байтаҡ ҡоролмаларының өлөшө һәм комплекстың мөлке япон хөкүмәте тарафынан илдең милли байлығы тип һанала.

Беренсе тапҡыр ғибәҙәтхана бында яҡынса VI быуатта Сусаноо-тик Микотон исемле хоҙайҙың өс ҡыҙы хөрмәтенә төҙөлгән. Һуңғараҡ комплекстың ҡоролмалары бер нисә тапҡыр емерелгән.. Хәҙерге ҡаралдылары XVI быуатта төҙөлгән . Уның нигеҙендә 1168 йылда ғибәҙәтхананы яңынан тергеҙә башлаған эре хәрби начальник Тайра Киёмориҙың нигеҙләгән дизайны ята . 

Ицукусима ғибәҙәтханаһының ритуаль ҡапҡалары йәки ториялар Японияның ҙур популырлыҡ яулаған иң күренекле урындарының береһе булып тора. Ҡомло Аманохасидатэ мороно һәм Мацусима ҡултығы менән бергә утрауҙағы ҡалҡыулыҡтарҙың бер яғынан был ҡапҡаларға(ториялар) ҡарағанда ул «Японияның өс данлыҡлы пейзажы» тигән данлыҡлы күренештәрҙең береһе булып тора. Ториялар 1168 йылда уҡ төҙөлгән булһалар ҙа, уларҙың хәҙерге конструкциялары 1875 йылда төҙөлгән. Ториялар камфорағасынан төҙөлгән, уларҙың бейеклеге — 16 метр.

Был матур урынды ҡарарға килеүселәр, ритуаль ҡапҡаларҙың бағаналарының тишегенә тимер тәңкәләр һалып , үҙҙәренең теләктәренең тормошҡа ашыуын теләгәндәр. Диңгеҙҙәге һыу ҡайтҡан саҡта был ҡапҡалар янына атлап барырға мөмкин.

Файл:Itsukushima Gate.jpg|Ритуальные врата
Файл:Itsukushima floating shrine.jpg|Строения святилища на воде
Файл:Itsukshima Shrine.JPG|Коридоры и залы святилища на сваях
Файл:Emblem of Itsukushima Shrine.svg|Камон святилища Ицукусима



## Һылтанмалар
*  Ицукусима ғибәҙәтханаһы
Судоку

(яп. 数独&#x20;*су:доку*,&#x20;әйтелеше&nbsp;(инф.) ) — һандарҙан торған башватҡыс. Ҡайһы ваҡыт  **судокуны  **«магик квадрат» тип яңылыш әйтеп йөрөтәләр, сөнки судоку  9-сы тәртиптәге латин квадраты. Судокуны төрлө илдәрҙең гәзит-журналдары бик әүҙем баҫып сығаралар, судоку йыйынтыҡтары ҙур тираждар менән нәшер ителә. Судоку башватҡысын сисеү — ялдың бер популяр төрө.

## Ҡағиҙәләр
Уйын яланы 9×9 ҙурлығындағы  квадраттан ғибәрәт, ул өс шаҡмаҡлы  бәләкәй квадраттарға бүленгән. Бөтә уйын яланы шулай итеп 81 шаҡмаҡтан тора. Уларҙа уйын башында бер нисә һан яҙылып ҡуйылған. Улар  аҫтыртын әйтелеүсе һандар. Уйнаусы ошо һандарҙан файҙаланып буш шаҡмаҡтарҙы 1-ҙән алып 9-ға тиклем һандар менән тултырырға тейеш. Һәр бер бағаналағы һәм 3×3 квадратында һандар бары тик бер генә тапҡыр ҡулланылырға тейеш.

Судокуның ҡатмарлылығы иң башта бирелгән аҫтыртын әйтеүсе цифрҙар иҫәбенең күпме булыуына һәм уны сисеү ысулдарының ниндәйен ҡулланыуға бәйле. Уларҙың иң ябайҙары дедуктив ысул менән сиселә: һәр ваҡыт бер шаҡмаҡта бары тик бер генә һан тора торған шаҡмаҡ бар. Судокуның ҡайһы берҙәре бер нисә минут эсендә генә сиселә, ә ҡайһы берҙәренә бер нисә сәғәт бүлергә лә тура килә.  

Дөрөҫ төҙөлгән башватҡыстың бары тик бер генә сиселеше бар. Тик ҡайһы бер интернет сайттарында бер нисә сиселеше йә булмаһа сиселешәрҙең төрлө вариантлыһы ла бирелә.

## Барлыҡҡа килеүе
XVIII быуатта Леонард Эйлер «Carré latin» "Латин квадраты» тигән уйынды уйлап сығарған.  Үткән быуаттың  70-се йылдарында Төньяҡ Америкала махсус һанлы кроссвордтар уйлап сығарылған. АҠШ-та 1979 йылда  «Dell Puzzle Magazine» журналында беренсе тапҡыр судоку баҫылған. Ул саҡта башватҡыс «Number Place» тип аталған. 1980—1990 йылдарҙа   «Nikoli» япон журналы үҙенең биттәрендә башватҡысты даими рәүештә баҫтырып сығара башлаған, шунан алып судоку ҙур популярлыҡ ҡаҙанған. Хәҙер  судоку — күп гәзиттәрҙең мотлаҡ компоненты булып тора. Мәҫәлән, немецтарҙың күп миллионлы «Die Zeit», австриялыларҙың «Der Standard», Рәсәйҙең  «Труд» гәзиттәре шундайҙарҙан.

## Математик нигеҙе
Дөйөмләштерелгән судокуның төп бурысы *N*2×*N*2 яланында  NP-ның тулы һаны, сөнки ундағы мәсьәләнең төп бурысы булып латин квадратын тултырыу тора.

Оҙаҡ ваҡыт  судокуны сисеү өсөн мәсьәләнең минималь аҫтыртын һандарының иҫәбе нисә булыуы кәрәклеге тураһындағы һорау билдәле булмаған. Мәҫәлән, 16 аҫтыртын әйтеүсе һан менән бирелгән судокуны сисеп буламы?  Sudoku@vtaiwan иҫәпләүҙәрҙең бүленеше проекты BOINC платформаһында шундай судокуҙарҙың булыу мөмкинлеген тикшергән. Был тикшеренеүҙәр 2012 йылдың ғинуарында 16 аҫтыртын һаны булған судокуларҙың сиселеше булмауын иҫбатлай.

## Башватҡысты сисеү юлдарының ысулдары
Миҫал:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Правила игры судоку и её разновидностей.
* Как решать судоку  
* Более полное объяснение решения судоку (включая сложные методы) .
* Играть в судоку онлайн 

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *И. Г. Сухин.*  Судоку и суперсудоку на шестнадцати клетках для детей. — М.: АСТ, Астрель, 2006. — 128 с. — ISBN 5-17-036566-7.
Хорю-дзи

**Хорю-дзи**&#x20;(яп. 法隆寺&#x20;*Храм процветающей дхармы*) — Японияның Нара префектураһындағы Икаруга ҡалаһының буддистар храмы.

Туп-тулы исеме — *Хорю Гакумон-дзи* (法隆学問寺), йәғни сиркәү өйрәнеү сәскә атыусы дхарманы өйтәнеү сиркәүе, храм семинария булыу менән бер рәттән монастырь ҙә булған. Донъялағы ағас ҡоролмалар араһында иң боронғоһы йорт булып һанала. Японияла был храм иң боронғо храм данын тота. Храм хоссо йәғни һинд фәлсәфә мәктәбе йогачараның төп урыны,Досёға нигеҙ һалған урын булып тора . Ул көньяҡтағы иң эре ете храмдар араһында иң ҙуры. 

## Тарих
Храмға нигеҙҙе принц Сетоку һалған, һәм ул Икаруга-дэр исемен йөрөтә башлаған (斑鳩寺). Төҙөлөш 607 йылда Конго Гуми кампанияларын нигеҙләүселәр торған. Храм Якусиға, Медицина Буддаһы хөрмәтенә принцтың атаһы хөрмәтенә төҙөлгән. Ҡаҙылмалар күрһәткәнсә, принц Сетоку хәҙерге замандағы храмдың бер өлөш территорияһында йәшәгән. Элегрәк комплекс хәҙерге урында түгел, ә һарайҙан көньяҡтараҡ торған. 670 йылда храмды йәшен һуҡҡан һәм ул бөтөнләй янып бөткән. 670 −700-сы йылдарҙа храм яңынан тергеҙелгән һәм уның тәғәйенләнеше үҙгәргән. өр-яңынан йорт торғоҙола, ай-һай переименовано. 1374 һәм 1603 йылдарҙа храмды бер нисә тапҡыр төҙәткәндәр һәм яңынан күсереп һалғандар.Реконструкциялар ваҡытында Кондо төҙөгән ҡоролмаларҙың 15-20 % ғына храмдың тәүге оригинал материалдарын һаҡлап ҡалдырған.

Сога кланы Сётоку ырыуын еңгәс, был ырыу юҡҡа сыҡҡан. Шулай ҙа Сога был ырыуға принцҡа хөрмәт йөҙөнән храмды яңынан тергеҙергә рөхсәт иткән.

Һуңғараҡ храм хоссо мәктәбенең үҙәгенә әйләнгән.1950 йылда храм хоссо мәктәбенең бер тармағы булған принц Сетокуға табыныусыларҙың бәләкәй мәктәбенә бирелгән.

### Янғын тураһындағы бәхәстәр
670 йылда храм янғындан һәләк булған тигән фекерҙәргә ҡаршы кешеләр, храмда бер ниндәй ҙә янғын булмаған, тигән уйҙа торалар. Быны улар тупраҡҡа яһалған анализдар, архитектураны һәм боронғо яҙыуҙарҙан сығып иҫбат итәләр.

## Архитектура
Храм комплексы көнсығыш һәм көнбайыш территорияларына бүленгән. Көнбайыш өлөшөндә Алтын Зал («Кондо», авторы Курацукури-но Тори) һәм биш яруслы пагода бар. Көнсығышында Төштәр Залы («Юмэдоно») бар. Комплекста монахтарҙың дөйөм ятағы, лекциялар залы, аш бүлмәһе һәм китапханалар бар.
Храмдың төп бүлмәһендә Будда Медицинаның һыны тора. Ул 670 йылдағы янғын ваҡытында һаҡланып ҡалған.

Храмда Сётокуның йәне йәшәгән урын — Сёрёин павильоны бар.

### Пагода
Биш яруслы 32,45 м бейеклегендәге пагода — донъяла иң боронғо ағас ҡоролмалары боронғо корея йәки ҡытай донъяла үтәлгән иҫке корейское йәки ҡытай Тан стилендә төҙөлгән. Ул төҙөлөш 700. йылда тамамланған. Пагоданың нигеҙендә дини реликвиялар ҡуйылған ҙур таш ята. Пагоданың ауырлығы ҙур булғанлыҡтан, был реликвияларҙы өйрәнеү мөмкин түгел.

### Кондо

Кондо шулай уҡ ағастан төҙөлгән иң боронғо ҡоролма, уның ҙурлығы — 18,5×15.2. м. Ул ҡытай йәки корея стилендә төҙөлгән. Залында данлыҡлы Сяканың өс һынлы триадаһы тора.

### Юмэдоно
Төштәр залында принц Сетоку яңғыҙ ҡалып буддистарҙың текстарын өйрәнгән. Павильонда бодхисаттва Гуаньиньдың (Каннон) һындары йәшереп ҡуйылған. Бында шулай уҡ будда канондарының даналары бар.

## Иҫкәрмәләр




## Һылтанмалар
* Официальный сайт Хорю-дзи
Меос Владислав Эдуардович

**Меос Владислав Эдуардович** (6 май 1940 йыл — 19 октябрь 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы, 1995 йылдан — Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2007).

## Биографияһы
Владислав Эдуардович Меос Силәбе ҡалаһында тыуған. Кесе йәштән ата-әсәһе менән Өфөгә күсеп килә. 25-се мәктәптә уҡый. 1957-1961 йылдарҙа Ленинград художество-графика педагогия училищеһында белем ала.

1964 йылда рәссамдың картиналары тәүге тапҡыр М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейындағы күргәҙмәгә ҡуйыла. Шунан һуңғы ижади эшмәкәрлеге осоронда ул картиналары менән республика, Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә, Япония, Германия, АҠШ, Финляндия һәм башҡа илдәрҙә ойошторолған күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

Владислав Меос ижадының төп темаһы — тыуған яҡ тәбиғәте. Уның картиналарында республикабыҙҙың гүзәллеге, уның хеҙмәт һөйгән кешеләре, тарихи ҡомартҡылары һүрәтләнә. Уларҙан тыуған яҡтың күп төрлө тауыштары моң булып ишетелгәндәй.

Рәссам 2020 йылдың 19 октябрендә Өфө ҡалаһында көтмәгәндә вафат булды.

## Әҙәбиәт
* «Светлый снег памяти». Автор Меос Владислав Эдуардович. Монография, Уфа, Китап, 2008. — 263 с. — ISBN 5295045315, ISBN 9785295045318
* Владислав Меос: Щедрая палитра. Каталог произведений / М-во культуры Башк. АССР и др. [12] с. портр., 10 л. ил. 22 см.  М. Б. 1980.
* Владислав Меос. Альбом. Уфа, изд. «Китап». 2015.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.youtube.com/watch?v=uoAmxqCdVVI
* http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=_0GzBylWD50
* http://hallart.ru/ourartists/journey-into-world-beauty
* http://artageless.com/vladislav-meos-my-dear-079
Дуҫлыҡ монументы

**Дуҫлыҡ монументы** — башҡорттарҙың Рәсәйгә ҡушылыуына 400 йыл тулыу айҡанлы 1965 йылда Өфө ҡалаһында, Ағиҙел ярында ҡуйылған һәйкәл. Скульпторҙары  М. Ф. Бабурин, Г. П. Левицкая, архитекторҙары Г. И. Гаврилов, Е. И. Кутырёв. 

1974 йылда РСФСР Министрҙар Советы ҡарары менән «дәүләт әһәмиәтендәге һәйкәл» статусы бирелә.

Ул Ағиҙел йылғаһы буйлап пароходта йөҙөүселәргә лә, күпер аша автобустарҙа үтеүселәргә лә мөһабәт булып күренеп тора.

## Тарихы
Уға беренсе таш 1957 йылдың 14 июнендә һалына һәм буласаҡ монумент урынына «Здесь будет сооружён монумент в память 400-летия добровольного присоединения Башкирии к Русскому государству» тигән яҙыулы мәрмәр таҡтаташ урынлаштырыла. Монумент 1965 йылдың 7 авгусында тантаналы асыла, ул тарихи Өфө ҡәлғәһе урынында тора.
Авторҙары: Михаил Бабурин; Галина Левицкая.

Ufa Monument at winter.jpg| 2011 йылда
Ufa Monument at summer.jpg

## Иҫкәрмәләр
Малаяли

**Малая́лдар** (മലയാളി, {{lang-en|Malayali, Malayalee) — Һиндостан халҡы , Керал штатының төп халҡы. Бәләкәй төркөмдәр менән күрше илдәрҙә лә йәшәйҙәр. Малаялам телендә һөйләшәләр, был тел Дравид теле ғаиләһенең көньяҡ төркөмөнә ҡарай. Грантха яҙмаһына нигеҙләнгән бер үк малаялам исемле яҙыу ҡулланыла . Тел XVI б. ойошҡан. Һаны — 35 миллиондан күберәк. Конфессиональ диндәр  булып индустар, христиандар, мосолмандар һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народы Южной Азии, М.-1963.
* Энциклопедия « Народы и религии мира», М.-1998.
* Расправа с профессорами — международный опыт. Как это делается в Керале
Тәртешкә

**Тәртешкә** — аш-һыу әҙерләү ҡоралы, тимерҙән йәки утҡа бирешмәй торған башҡа берәй материалдан эшләнелгән ҡулайлама.

Мейестә йә сыуалда янған күмерҙе тартыу, торонбаш ҡағаштырыу өсөн ҡулланыла. Ғәҙәттә осо тура мөйөшләп, яҫмаҡлап тапап бөгөлгән тимер таяҡтан эшләйҙәр. Болғауыс, киҫәү ағасы тигән атамаһы ла бар.
Киҫәү ағасы — һабы ағастан эшләнә, һап өлөшө көпшәләп тимерҙән эшләнгән ырғаҡҡа кейҙерәләр.
Урыҫ халҡында тәртешкәгә ҡыҫтырып сыраҡ та яндырғандар.

«Тәртешкә» мыҫҡыл һүҙе булараҡ та ҡулланылған: *тәртешкә аяҡ*. Һәлкәүерәк кешене *тәртешкә йотҡан* тип тә мыҫҡыллағандар. *Тәртешкәңде ал* — аяғыңды ал.

## Бөгөнгө ҡулланылышы

Тәртешкә бөгөнгәсә ҡулланыла, уны ҡала йорттарында ла күрергә мөмкин, сөнки сыуал (камин) көнкүрештә модаға инде. Тәртешкәне матурлап, төрлөсә һырлап, биҙәкләп, интерьерҙың бер биҙәге итеп тә ҡулланалар.

## Тәртешкә әҙәбиәттә һәм мифологияла

 

## Әҙәбиәт
* Ф. Г. Хисамитдинова. Мифологический словарь башкирского языка.
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге — Мәскәү, 1993, 2-се том. — 449 б.
* Игеҙйәнова Н. Саша — Башҡортостан ҡыҙы 2010, № 12,

## Ҡарағыҙ
* Һоҙғаҡ
* Табатотҡос

## Һылтанмалар
* Этимологический словарь Фасмера
* Толковый словарь Ушакова

## Иҫкәрмәләр
Йыуаса

**Йыуаса** — башҡорт милли аш-һыуы, төрки һәм монгол халыҡтары араһында таралған.
Һөт менән йомортҡа ҡушып йәиһә сдобанан (сүпрә нигеҙендә, һөт, май, йомортҡа һ.б. тәмләткестәр ҡушып) эшләнгән ҡамырҙан әҙерләнә.
Ҡамыр 1 йә 1,5 мм ҡалынлығында йәйелә, яҡтары 5 см ҙурлығындағы ромбиктарға киҫелә. Икенсе вариант — ҡамырҙы түңәрәк киҫәк итеп йәйәләр ҙә 5 см оҙонлоғондағы буйҙарға киҫәләр.
Иретелгән йәиһә эс майында әҙерләйҙәр. Сәй янына тәрилкәләрҙә һәм вазаларҙа бирәләр, шулай уҡ һаҡлыҡҡа ла бешерәләр.

## Ингредиенттары
* он
* йомортҡа
* шәкәр
* аҡ май
* тоҙ.

## Йолаһы
Йыуаса туй һәм байрам һыйы булараҡ әҙерләнә, Ҡорбан, Ураҙа һәм башҡа мосолман байрамдарында таратыла.

Башҡортостанда «Йыуаса» туй йолаһы таралған.

## Һылтанмалар
* 
* http://www.bashkirskayakuhnya.com/vypechki/%D1%8E%D0%B0%D1%81%D0%B0/
* http://yir.atspace.com/yiwasa.htm
Фастив

**Фастив** () — Украинаның Киев өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Фастив районының административ үҙәге.

2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 47 149 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Сайт города Фастив
Фәйзуллин Хисаметдин Шәрип улы

**Фәйзуллин Хисаметдин Шәрип улы** (1890 — 1 март 1938) — хәрби эшмәкәр. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Хисаметдин Шәрип улы Фәйзуллин 1890 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районы) Атйетәр ауылында тыуған. Милләте башҡорт.

Йәш сағынан Троицк ҡалаһында ялланып эшләй. Троицкиҙағы рус мәктәбенең өс синыфын тамамлай. Әрмегә алынып, Ырымбур казак полкында хеҙмәт итә.

Граждандар һуғышы башланғас, Башҡорт армияһына мобилизациялана. 1919 йылдың февралендә тиф менән ауырып китә. 1919 йылдың йәйендә йәнә башҡорт ғәскәре составында, Стәрлетамаҡ ҡалаһында башҡорт запас частарында хеҙмәт итә башлай.

1920 йылдың йәйендә Совет-поляк һуғышында ҡатнашҡан Муса Мортазиндың кавалерия бригадаһына ебәрелә. Бында 27-се Башҡорт кавалерия полкы командирының ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, һуңыраҡ ошо кавалерия полкы менән командалыҡ итә башлай. 1920 йылдың көҙөндә Семен Петлюраның ғәскәрен ҡыйратыуҙа ҡатнаша. Волочиск янындағы алышта күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була.

Һуғыш тамамланғас, 2-се Башҡорт кавалерия полкы менән етәкселек итә. 1921 йылдың мартында яңы ойошторолған 17-се башҡорт эскадроны командиры итеп тәғәйенләнә. 1921 йылдың ноябренә тиклем Румыния сигендә хеҙмәт итә. 1921 йылдың көҙөнән 7-се Червонный казак кавалерия полкы командирының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.

1926—1927 йылдарҙа Ленинградта Юғары кавалерия мәктәбендә уҡый, һуңынан Куйбышев ҡалаһында Ҡыҙыл Армияның команда составы курстарын тамамлай. Новочеркасск ҡалаһында полк мәктәбе начальнигы булып хеҙмәт итә. Башҡорт АССР-ы Осоавиахимында (хәҙерге РОСТО) хәрби әҙерлек начальнигы вазифаһын башҡара.

1937 йылдың 9 октябрендә ҡулға алына, 1938 йылдың 1 мартында атыла. 1957 йылдың 18 февралендә аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ярмуллин А. Ш. Комбриг Мортазин һәм уның яуҙаштары. — Өфө, 2011. — 105 бит. — 39-41 биттәр.
Көн менән төн тигеҙләнеше

**Көн менән төн тигеҙләнеше** — астрономик күренеш, был мәлдә Ҡояш үҙенең эклиптика буйынса күренгән хәрәкәтендә  күк экваторын киҫеп үтә.

Көн менән төн тигеҙләнгәндә Ерҙе космостан күҙәтһәң, терминаторҙың Ерҙең географик полюстары буйлап үткәне, ә экваторға перпиндикуляр булыуы күренә.

## Тасуирлау
Көн-төн тигеҙләнеше яҙғы һәм көҙгө була. Бөтә донъя ваҡыты буйынса (башҡа сәғәт бүлкәттәрендә был даталар араһында тәүлек айырмаһы булыуы мөмкин) төньяҡ ярымшарҙа яҙғы көн һәм төн оҙонлоғо 20 мартта, Ҡояш көньяҡ ярымшарҙан төньяғына күскәндә, тигеҙләнә. Көҙгө тигеҙләнеш  22 һәм 23 сентябрҙә, Ҡояш төньяҡ ярымшарҙан көньяғына күскән мәлдә, күҙәтелә. Көньяҡ ярымшарҙа, киреһенсә, мартта - көҙгө, сентябрь айында яҙғы көн-төн тигеҙләнеше була.

Көн менән төн тигеҙләнгәндә Ерҙең барлыҡ урындарында (ер ҡотоптарынан башҡа) көн оҙонлоғо төн менән тиң була. Был мәлдәрҙә Ҡояш тап көнсығышта (бер аҙ төньяҡҡараҡ) ҡалҡа һәм, тап көнбайышта (бер аҙ төньяҡҡараҡ) байый.  

Көн төндән оҙонораҡ булғанда, яҙғы тигеҙләнештән көҙгө көн-төн тигеҙлегенә тиклем, Ҡояш иртән көнсығыштан төньяҡтараҡ ҡалҡа һәм кисен көнбайыштан төньяҡтараҡ байый (был осор яҙғы тигеҙләнештән көҙгө мәлгә тиклем дауам итә). Көн төндән ҡыҫҡараҡ булған мәлдә иһә Ҡояш көнсығыштан көньяҡтараҡ ҡалҡа һәм көнбайыштан көньяҡтараҡ байый (был осор көҙҙән яҙғы тигеҙләнешкә тиклем була)

Күк экваторы менән эклиптика киҫешкән урын көн менән төн тигеҙләнеше нөктәһе тип атала.  Ерҙең орбитаһы эллиптик  булыу сәбәпле, ул көҙгө көн-төн тигеҙләнешенән яҙғы нөктәһенә тиҙерәк күсә, яҙҙан көҙгә боролғанда иһә оҙағыраҡ бара. Ошоға бәйле экватор менән эклиптика ятышы бер-беренә ҡарата үҙгәрә.  Йыл буйына экватор үҙгәреүе арҡаһында Ҡояш көн менән төндөң тигеҙләнеше нөктәһен Ер үҙ орбитаһында тулыһынса әйләнеп сыҡҡанға тиклем 20 минут 24 секундҡа иртәрәк үтеп китә. Һөҙөмтәлә, күктәге был нөктәнең урыны үҙгәрә. 

## Көн-төн тигеҙлеге мәлдәре
Хәҙерге  григориан календаре көн менән төндөң тигеҙләнеү мәле бер үк даталарға тура килтереп эшләнгән. Шулай ҙа улар үҙгәреп тора. Иң иртә мәл кәбисә йылына тура килә, иң һуңғыһы кәбисә йылынан алдағыһында була.  

Григориан календаре дә-ерендә көн менән төндөң тигеҙләнешендә иң иртә мәл 1696 йылға тура килә: 19 мартта 15 сәғәт 5 минут - яҙғы, 22 сентябрҙә 3 сәғәт 8 минут - көҙгө; иң һуңғы 1903 йылда:  21 мартта 19 сәғәт 15 минут — яҙғы һәм 24 сентябрҙә 5 сәғәт 45 минут — көҙгө.

Григориан календаре буйынса яҙғы көн менән төн тигеҙләнешенең  "рәсми" датаһы 21 мартҡа тап килә.

Был мәл  XXI быуатта һуңғы тапҡыр 2007 йылдың 21 мартында теркәлде, артабан ул 20 йәки 19 мартҡа тап киләсәк.

## Көн менән төн тигеҙләнеше мәлендә [[Яңы йыл]] башлаған халыҡтар

* Ирандар. Иран календаре
* Афғандар
* Тажиктар
* Үзбәктәр
* Төркмәндәр
* Ҡырғыҙҙар
* Бахай — Наурыз 
* Азербайжандар
* Ҡаҙаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Атйетәр (Силәбе өлкәһе)

**Атйетәр** — Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы ауыл. Бишкил ауыл биләмәһенә керә.

## География
Ауыл Бишкиль йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауыл биләмәһе үҙәге Бишкил ҡасабаһына тиклем аралыҡ — 2 км, район үҙәге Сыбаркүл ҡалаһына тиклем аралыҡ — 40 км.
## Тарихы

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (67%), урыҫтар (24%), татарҙар (9%) йәшәй.

## Урамдар
Ауылдың урам селтәре 3 урамдан һәм 1 тыҡрыҡтан тора.

## Билдәле шәхестәре
* Фәйзуллин Хисаметдин Шәрип улы (1890—1938) — хәрби эшмәкәр. Сәйәси золом ҡорбаны.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
## Иҫкәрмәләр
Һаба

**Һаба** — йылҡының кәүҙә өлөшө тиреһенән ыҫлап эшләнгән ҡымыҙ бешеү һауыты. Бәләкәйерәк дәүмәллеһе турһыҡ тип атала, ул ваҡ мал тиреһенән эшләнә. Ғәҙәттә юлға сыҡҡанда ҡымыҙҙы, айранды йә һыуҙы турһыҡҡа ҡойоп алғандар. Урыҫ халҡында ул «бурдюк» тип атала һәм шулай уҡ шыйыҡ эсемлектәр һаҡлау, йөрөтөү өсөн ҡулланылған. Һаба Шәреҡтә, Себер һәм Урта Азия халыҡтарында киң таралған булған.

Һаба һәм турһыҡ өсөн малдың тиреһен муйын уйымы аша ғына һыҙырып алалар. Артабан уның йөнлө өлөшө эскә ҡалдырыла, ә тыш яғынан тоҙға ҡатырыла. Эсенә ыҫмала һөртөлә. Муйын, бот уйымдары бәйләп ҡуйыла, бер бот урыны һауытҡа эсемлек ҡойорға ҡалдырыла.

Ныҡлы, йыртылып бармаған ҙур һабаларҙы буйвол йә үгеҙ тиреләренән дә эшләгәндәр. Турһыҡтар өсөн кәзә, һарыҡ, бәрәс тиреләре лә ҡулланылған. Борон бигерәк тә Азия илдәрендә шыйыҡлыҡ һаҡлау өсөн берҙән-бер һауыт булһа, мискә эшләү киң тарала башлағас, ул ҡулланыштан төшөп ҡала бара. Турһыҡ еңел булыуы, урынды әҙ алыуы арҡаһында ылауҙа йөрөтөү өсөн яйлы. Уның менән май ҙа, шарап та, хатта нефть тә ташығандар.

Турһыҡтарҙы шулай уҡ май бешеү, сыр эшләү өсөн да файҙаланғандар.

Хәрби хужалыҡта ла һаба, турһыҡтар күпер булмаған ерҙәрҙә тиҙ генә аръяҡҡа сығыу өсөн һәм һал һаллау өсөн тотонолған. Бер-береһенә бәйләп, уларҙан ныҡлы понтон күперҙәр яһағандар, шәреҡтә алып барылған һуғыштарҙа Рәсәй ғәскәрҙәре шул рәүешле һалдаттарҙы һәм хатта артиллерия ҡоралдарын да икенсе ярға сығарған.

## Әҙәбиәттә һәм фольклорҙа
* Табындағы табаҡ-табаҡ ит ашалып, һабаларҙағы ҡымыҙ эселеп бөткәс, хан көрәш башларға әмер бирә.
* Ишек төбөндә өлкән ҡара һаба тора. Һаба аяғы менән бешкәгенә көмөш сабылған.

## Һаба итек
Башҡорт халҡының тиренән тегелгән аяҡ кейемдәре араһында «һаба итек» тигәне лә булған. Уны ат тиреһенән йөнөн тышҡа ҡалдырып теккәндәр. Ҡара: унты

## Һаба йыйыу
Һаба йыйыу уйыны туйҙың дөйөм өлөшө тамамланғас, тороп ҡалған ҡымыҙҙы, аҙыҡ-түлекте йыйып аулаҡ ойоштороу. Уны ҡыҙ яғынан килгән йәш ҡоҙалар ойошторған.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы

**Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы** — Рәсәйҙең баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы, Башҡортостанда, Сибай ҡалаһы янында урынлашҡан. 1913 йылда асылған. Үҙләштереү XX быуаттың 30-сы йылдарында башлана.

## Ятҡылыҡҡа характеристика
Риолитбазальт формацияһы тоҡомонан (карамалыташская свита, D2zv1) һалынған һәм көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай текә ярылған. Мәғдән матдәләре кварц риолиттары ҡатламдарының өҫкө һәм аҫҡы бәйләнештәрендә ята. Мәғдән ятҡылығы буйынса төп Яңы Сибай ятышы өс ҡеүәтле сульфид мәғдәне линзаларынан тора, улар бер-береһе өҫтөндә урынлашҡан һәм бер мәғдән бағанаһы менән тоташҡан. Яңы Сибай ятышы линза системалары өсөн берҙәм теүәл зоналыҡ менән билдәләнә.

## Ятҡылыҡтар операторҙары
1915 йылда *Көньяҡ Урал тау акционерҙар йәмғиәте* тәрәнлеге 42 метрлыҡ эшкәртеү шахтаһына юл һала. 1944 йылдың ғинуарында баҡыр иретеү заводы асыла. 1948 йылдың 25 мартында СССР Министрҙар Советы ҡарары менән *Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинаты* ойошторола. 1986 йылда Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинаты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 2004 йылда «Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының» Сибай филиалына әйләндерелә.

## Тәү асыусылар
* Исхаҡ Фәләх улы Мотаев
* Федор Устинович Ковалев 
* Сергей Анатольевич Петропавловский

## Һылтанмалар
* 
* История месторождения на официальном сайте администрации города Сибай 
* История Баймака и Сибая
Яндау

**Яндау (Янтау)** () — еҙ йә баҡырҙан эшләнгән, бәләкәй генә ҡойғосло тәпәшәк һауыт. Уның эсендә айран, әсе бал, буҙа, ҡымыҙ, ҡатыҡ, эркет һаҡлағандар. Табын ҡорғанда ла ошондай яндауға эсемлек һалып һыйлағандар. Урыҫ халҡы ағастан бидон рәүешле бейек һауытты ла яндау тип атаған — жбан. яндауҙар төрлө ҙурлыҡта булған, мәҫәлән, Кириллов килем-сығым китабында ошондай юлдар бар: «квасу медвеного яндову большую 10 чаш», «яндова черные патоки две чаши». Бер биҙрәлек, ярты биҙрәлек яндауҙар ҙа булған.

Башҡорт көнкүрешендә лә киң ҡулланылған:
« …ҡыш улар туғын сабалар, бүрəнə ҡырҡалар, сана яһайҙар, арҡан, дилбегə ишəлəр, күнəк, көрəгə, **яндау**, көрəк кеүек донъя кәрәк-ярағы эшләйҙәр».

## Яндау төрҙәре
Урыҫ халҡында яндауҙы кәмә, ҡаҙ, өйрәк, әтәс һынына оҡшатып эшләгәндәр. XVI быуатта был һауыт Оло Иҙел (Волга) буйы халыҡтарына ла үтеп ингән. Мордва, сыуаш, мари, шулай уҡ карел көнкүрешенә яндау ныҡлы инеп ҡалған һәм бөгөн дә уларҙың милли һауыт-һабаларынан һанала. Улар яндауҙы йүкәнән, ҡайындан, имәндән, сағандан һәм башҡа төр япраҡлы ағастан эшләй. Башҡорт халҡында күберәк ағастан эшләгәндәр, ҡайын ороһонан эшләнгән һауыттар ҙа булған. Ағастан биҙрә формаһында эсе соҡоп алынып эшләнгән һауыт. Уның аҫ яғын, тигеҙләп йоморолап ҡырҡып, таҡта төп һалып, нығытып ҡуялар. Өҫтөнә лә шул уҡ формала ҡапҡас эшләнә. Һауыттың атамаһы урыҫ теленән ингән булыуы ихтимал.

## Фольклорҙа
Халыҡ телендә яндау менән бәйле бер һүҙбәйләнеш эротик шаяртыуҙарҙа ҡулланылған һәм әҙәпһеҙ кинәйәләр иҫәбендә булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ковш (посуда)
* Братина
* Жбан

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Зәйнуллин М. В. Хәҙерге башҡорт әҙәби теле. Морфология. — Өфө, Китап,2005 — 391бит
*
Türkvizyon-2017

**Turkvizyon-2017** йыр конкурсы (ярышы). 

2017 йылда Turkvizyon йыр конкурсы (ярышы) бишенсе тапҡыр үтәсәк. Конкурс йыл һайын үтә һәм, ҡағиҙә буйынса, TURKSOY тарафынан һайланған, төрки донъяһының мәҙәни баш ҡалаһында үтергә тейеш. Ләкин 2015 йылда Төркмәнстан , 2016-ла Әзербайжан, ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында, ярышты үҙҙәрендә үткәреүҙән баш тарттылар. Шул сәбәптән 2015 һәм 2016 йылдарҙа конкурс Төркиәлә үтә. TURKSOY ойошмаһы ҡарары буйынса, Ҡаҙағстандың Туркестан ҡалаһы 2017 йылда төрки донъяһының мәҙәни баш ҡалаһы итеп һайланды. Әлегә, Turkvizyon-2017 ярышының Ҡаҙағстан ерендә үтәсәге-үтмәйәсәге тураһында мәғлүмәт юҡ.

## Форматы
Конкурс ярымфинал һәм финалдан тора. Ярымфиналда ҡатнашыусы илдәрҙең 12-һе генә конкурстың финалында еңеүгә дәғүә итәсәк. Конкурста еңгән йырсы алтын статуэтка һәм аҡсалата премия ота. Икенсе һәм өсөнсө урынды алыусылар ҙа аҡсалата премия ала.

## Нәшриәт
Конкурсҡа нигеҙ һалыусы Төркиәнең TMB TV каналы.

## Урыны

Конкурс Астана, Алматы, Туркестан ҡалаларының береһендә үтеүе мөмкин.

File:Saryarka_Velodrome_(inside).JPG|Sariarka велодромы, Астана
|Алау Боҙ Һарайы, Астана


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Евровидение 2017
* 2017 Bala Turkvizyon йыр конкурсы
* 2017 Евровидение йыр конкурсы

## Иҫкәрмәләр
Әбдей Абдуллов

**Әбдей Абдуллов** — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Мулла.

## Биографияһы
Әбдей Абдуллов сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Елпачиха (Үдик) ауылы башҡорттарынан.

1773 йылдың көҙөндә-ҡышында Әҙел Әшмәнев, Батырҡай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйҙәшев менән берлектә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында хәрәкәт иткән баш күтәреүселәрҙең етәкселәренең береһе була.

1773 йылдың 14 декабрендә, Уҫы даруғаһының башҡорт старшиналары, йөҙбаштары һәм рядовой общинниктар төркөмө составында, Әбдей Абдуллов Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ихтилал үҙәктәренең береһе булған Чесноковкаға килә. И. Н. Зарубин (Чика) Әбдей Абдулловҡа «пугачёв полковнигы» чинын бирә һәм кире Уҫы даруғаһына ҡайтара.

1773 йылдың декабренең икенсе яртыһынан Әбдей Абдуллов, Әҙел Әшмәнев, Батырҡай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйҙәшевтең отрядтары Уҫы ҡалаһы янын, Сарапул һәм Каракулино һарай ауылдарын, Юговский ҡаҙна, Аннинский, Рождественский, Башап, Шермяитский һәм башҡа заводтарҙы баҫып алалар. 1773 йылдың декабрь аҙағында ихтилалсыларҙың отрядтары Уҫы ҡалаһы янында туплана. Баш күтәреүселәр Көңгөр һәм Соликамск ҡалаларына, ә унан һуң Ҡазанға юлланырға ниәтләйҙәр. Әбдей Абдулловтың отряды Кама йылғаһы буйлап Көңгөргә барып Батырҡай Иткининдең отрядына ҡушылыпға тейеш була. Әбдей Абдуллов Башҡултай һәм Белявский ауылдарын, Көньяҡ Кама заводын баҫып ала. Үрге Мулла ауылында завод идарасылары 1700 кешенән торған каратель командаһын йыйырға ирешә. Әбдей Абдулов каратель отрядының етәксеһе һәм сәнәғәтсе Исмәғил Тасимов менән осраша. Һөҙөмтәлә Әбдей Абдулов алышҡа инмәйенсә, Уҫы ҡалаһы яғына сигенә.

1774 йылдың февраль—мартында тау заводтарында, Кама буйындағы башҡорт һәм рус тораҡ пункттарында ихтилал яғындағыларҙы мобилизациялай. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Кулбахтин Н. М.* Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.
* 

## Һылтанмалар
* 
* Приказ походного командира Абдея Абдулова писарю Осинской земской избы М. И. Голдобину о приостановке выступления отрядов крестьян Рождественского завода из Осы
* Наставление атамана И. Н. Зарубина-Чики атаману села Ильинского (Черное тож) Сивенской волости Казанского уезда А. Ф. Носкову о выступлении с отрядами осинских, сарапулъских и елпачихинских повстанцев против карательных команд
Әҙел Әшмәнев

**Әҙел Әшмәнев** (1727—?) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың поход старшинаһы.

## Биографияһы
Әҙел Әшмәнев сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Елпачиха (Үдик) ауылы башҡорттарынан.

1773 йылдың 14 декабрендә, Уҫы даруғаһының башҡорт старшиналары, йөҙбаштары һәм рядовой общинниктар делегацияһы составында, Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ихтилал үҙәктәренең береһе булған Чесноковкаға килә. 1773 йылдың көҙөндә-ҡышында Әбдей Абдуллов, Батырҡай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйҙәшев менән берлектә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында хәрәкәт иткән баш күтәреүселәрҙең етәкселәренең береһе була.

1773 йылдың декабренең икенсе яртыһынан Әҙел Әшмәнев, Әбдей Абдуллов, Батырҡай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйҙәшевтең отрядтары Уҫы ҡалаһы янын, Сарапул һәм Каракулино һарай ауылдарын, Йоҡ ҡаҙна, Аннинский, Рождественский, Башап, Шәрмәйет һәм башҡа заводтарҙы баҫып алалар. 1773 йылдың декабрь аҙағында ихтилалсыларҙың отрядтары Уҫы ҡалаһы янында туплана. 1774 йылдың ғинуарында Салауат Юлаев, Батырҡай Иткинин һәм башҡалар менән бергә Көңгөр ҡалаһына һөжүмдә һәм уны ҡамауҙа ҡатнаша.

1774 йылдың майында Әҙел Әшмәневтең отрядын «пугачёв полковнигы» Сәйфулла Сәйҙәшев Неволино ауылына ебәрә. 1774 йылдың 19 июнендә Е. И. Пугачёв үҙе исеменән булған указды Әҙел Әшмәновҡа йүнәлтә, бында уға округ халҡы араһында «император Пётр III» файҙаһына агитация алып барырға, отрядтарҙы яңы ихтилалсылар менән тулыландырырға һәм шулай уҡ Рожденственский заводын баҫып алыуҙы кисектереп торорға тип бойора. Һуңғы бойороу Әҙел Әшмәневтең отряды Кама аша кисеүҙе һаҡлап, шуның менән Уҫыны штурмлауға әҙерләнгән баш күтәреүселәрҙең төп көстәрен ҡаплап тороуына бәйле. 22 июндә Әҙел Әшмәнев Е. И. Пугачёв менән осраша һәм ихтилалсылар отрядтарына Кама йылғаһы аша сығыуҙы тәьмин итә.

1774 йылдың йәйендә Е. И. Пугачёв Төп ғәскәре составында Воткинск һәм Ижевск заводтарын, Мамадышты алыуҙа, Ҡазанды штурмлауҙа ҡатнаша. 1774 йылдың 12 июлендә Ҡазан эргәһендәге алышта Әҙел Әшмәнев әсирлеккә эләгә. И. И. Михельсон командаһы составында булған Ирәкте улусы старшинаһы Шәрип Кейеков хәстәрлеге һөҙөмтәһендә, Әҙел Әшмәнев иреккә сығарыла һәм туған яғына ебәрелә. Йортонда күҙ күреү һәләтен юғалта. 1774 йылдың сентябрендә ҡулға алына һәм Ҡазан йәшерен комиссияһына ебәрелә. Сенаттың Йәшерен экспедицияһы 1775 йылдың 5 апрелендә сығарған приговорға ярашлы мәңгелек каторгаға хөкөм ителгән тип күрһәтелә. Һуҡыр булғанға күрә был хөкөмдән азат ителә, сыбыртҡы менән һуғылған һәм тыуған яғына ҡайтарылған. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.
* *Овчинников Р. В.* Именной указ Е. И. Пугачева башкирскому походному старшине Адылу Ашменеву // История СССР. — М., 1972. — № 2. — С. 121—125.
* 

## Һылтанмалар
* 
* Именной Указ Е. И. Пугачёва башкирскому походному старшине Адылу Ашменеву
Әлмәт (Сарман районы)

**Әлмәт** (*Иҫке Әлмәт*, *Әлмәтмулла*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Әлмәт ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Сарсаз йылғаһы буйында урынлашҡан. Тораҡ пукнт тирәһендә бер нисә күл бар.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл башта Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла улусы составына керә һәм ошо улустың үҙәге була.

1840 йылда 220 башҡорт 102 сирек ужым һәм 141 сирек яҙғы икмәк сәскән. 1848 йылда 39 ихатаға 135 йылҡы, 120 һыйыр, 250 һарыҡ һәм 60 кәзә малы, шулай уҡ 25 умарта тура килгән. 365 дисәтинә һөрөнтө ерҙәре, 28 дисәтинә бесәнлектәре һәм 56 дисәтинә урмандары булған. Йорт башына иҫәп алыу мәғлүмәттәренә ярашлы 168 ихатала 898 аҫаба башҡорт һәм 151 хужалыҡта 739 типтәр (элекке керҙәштәр) теркәлә. Уларҙың тәүгеләренең 2619 дисәтинә, ә икенселәрҙең 1173 дисәтинә ере булған. 1912 йылда башҡорттарға 2183 баш мал, шул иҫәптән 315 йылҡы, 293 һыйыр, 1386 һарыҡ һәм 190 кәзә малы, шулай уҡ 16 умарта тура килгән. Ә типтәрҙәрҙең 1304 баш малы, шул иҫәптән 207 йылҡы, 203 һыйыр, 732 һарыҡ һәм кәзә малы булған.

1848 йылда ауылда тирмән һәм мәсет, 1905 йылда 4 бакалея лавкаһы, икмәк магазины, 2 мәҙрәсә булыуы теркәлә.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылда Сарман районына составына инә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 11 ихатала 84 башҡорт, 31 йортта 137 типтәр, ике йортта 8 яһаҡлы татар; 1816 йылда — 149 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 5 йорт хужаһы, 3 ҡатынлы 1 йорт хужаһы), 80 типтәр һәм 4 татар; 1834 йылда —241 башҡорт, 113 типтәр һәм 9 татар; 1859 йылда ир енесле 792 йән башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән. 1870 йылда 829 типтәр һәм 42 татар, ә 1899 йылда башҡорттар һәм типтәрҙәр теркәлгән. 1902 йылда ир енесле 704 йән иҫәпләнгән.

## Билдәле шәхестәре
* Морат Рәмзи (1854—1934) — башҡорт тарихсыһы, дин әһеле. Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе.

## Иҫкәрмәләр
Әмиров Йыһангәрәй Ғилман улы

**Йыһангәрәй Ғилман улы Әмиров** — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.

## Биографияһы
А. Ш. Ярмуллин буйынса,  Әмиров Йыһангәрәй Ғилман улы сығышы менән Пермь губернаһынан булырға тейеш.

1917 йылдың 20–27 июлендә Ырымбурҙа уҙғарылған I Бөтә башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Башҡорт үҙәк шураһының башҡарма комитеты ағзаларының ярҙамсыһы итеп һайлана. Һуңыраҡ иҡтисад бүлегенең мөдире булып эшләй. 1917 йылдың 15 ноябрендә Башҡортостан автономияһын иғлан иткән Башҡорт үҙәк шураһының 2-се һанлы Фарманын әҙерләүҙә ҡатнаша.

1917 йылдың 8–20 декабрендә Ырымбурҙа уҙғарылған III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында ҡатнаша. Ҡоролтай барышында Башҡортостан автономияһының Кесе Ҡоролтайына (предпарламентҡа) ағза итеп һайлана.

1918 йылдың ғинуарында Пермь губернаһы башҡорттарынан вәкил булараҡ Өфөлә төрки-татарҙарҙың Милли мәжлесе съезында ҡатнаша, башҡорт делегацияһы составында Әмиров Башҡортостан автономияһы мәнәғәттәрен яҡлап сығыш яһай.

1918 йылдың йәйендә Башҡорт хөкүмәтенең Финанс бүлеге мөдире урынбаҫары вазифаһын башҡара. Һуңынан Башҡорт хөкүмәтенең махсус йомоштар үтәүсе чиновнигы булып хеҙмәт итә. Шул йылдың октябрендә хөкүмәт тарафынан Орск ҡалаһына Орск өйәҙе земствоһын бөтөрөү буйынса комиссияла ҡатнашыу өсөн ебәрелә.

Башҡорт АССР-ы Мәғариф халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы була. Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитетының 1922 йылдың 16 февралендәге ҡарарына ярашлы Мәғариф халыҡ комиссариатының фәнни бүлеге эргәһендә Башҡортостан көнкүрешен, мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү буйынса йәмғиәт ойошторола, уның ағзаһы итеп Әмиров һайлана.

1927  йылда  Башҡорт АССР-ының  Мәскәүҙәге сауҙа вәкиллегендә эшләй. Шул уҡ йылдың майында Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе Әҡсән Мөхәмәтҡоловтың тәҡдиме буйынса, республиканың Госпланына эшкә күсерелә.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Национально-государственное устройство Башкортостана (1917–1925). Т. 1. — Уфа, 2002. — С. 189, 216.
Туймаҡаев Харис

**Харис Туймаҡаев** — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Штабс-капитан (1918).

## Биографияһы
Харис Туймаҡаев Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында тыуған. Зәки Вәлиди буйынса, ул сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районынан булырға тейеш.

Беренсе донъя һуғышы осоронда хәрби хеҙмәткә алына, хәрби мәктәптә белем ала.

1917 йылдың 20-27 июлендә Ырымбурҙа уҙғарылған I Бөтә башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Башҡорт үҙәк шураһының башҡарма комитетында иҡтисад бүлегенең мөдире булып эшләй. 1917 йылдың 15 ноябрендә Башҡортостан автономияһын иғлан иткән Башҡорт үҙәк шураһының 2-се һанлы Фарманын әҙерләүҙә ҡатнаша.

1918 йылдың майында Урал аръяғы башҡорттарынан Мосолман ирекле отряды ойошторола, уға поручик Харис Туймаҡаев етәкселек итә. Аҙаҡ был отряд нигеҙендә Башҡортостан автономияһының тәүге ғәскәри берәмеге — 1-се Башҡорт пехота полкы ойошторола, ә уның командиры итеп поручик Туймаҡаев тәғәйенләнә.

1918 йылдың июнь-июль айҙарында Туймаҡаев етәкселегендәге 1-се Башҡорт полкы ҡыҙылдарға ҡаршы һуғышта ҡатнаша. 1918 йылдың август башында 1-се полк Башҡорт хөкүмәте менән бергә Ырымбурға килеп урынлаша, бында поручик Харис Туймаҡаев һәм уның полкы Ырымбур хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы Дутовтан юғары баһа ала.

1918 йылдың авгусында Башҡорт хәрби шураһы комиссияһы составында Башҡорт армияһы униформаһын эшләүҙә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың 30 авгусында Башҡорт хәрби шураһының Ирекле отрядтар бүлеге ҡарамағына күсерелә. Һуңынан Башҡорт хөкүмәтенең уполномоченныйы булараҡ Үҫәргән кантонына ебәрелә, бында кантон идараһы эшен яйға килтереү менән шөғөлләнә.

1918 йылдың ноябренән Башҡорт ғәскәри идараһында махсус йомош буйынса обер-офицер булып хеҙмәт итә башлай, штабс-капитан званиеһын ала.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925). Т. 2. Ч. 1. — Уфа, 2002. — С. 406.
Мөхәмәтйәров

**Мөхәмәтйәров** — фамилия.

* Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы (1935 й.т.) — иҡтисад фәндәре докторы.
* Мөхәмәтйәров Мөхәмәтғариф Закир улы (1891–?) – башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһы адъютанты, поручик (1918).
* Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы (1911—1941) — башҡорт шағиры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мөхәмәтйәнов — фамилиялаштар исемлеге.
Әлишев Хәлил Фәйзрахман улы

**Хәлил Фәйзрахман улы Әлишев** (1891—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөнөң командиры. Штабс-ротмистр (1919).

## Биографияһы
Әлишев Хәлил Фәйзрахман улы 1892 йылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙенең (хәҙерге Татарстан Республикаһының Мөслим районы) Иҫке Әлмәт ауылында тыуған.

Беренсе донъя һуғышы осоронда хәрби хеҙмәткә алына, хәрби мәктәпте тамамлай. Туған яғына подпоручик званиеһында ҡайта.

1918 йылдың йәйендә Башҡорт армияһы сафтарына алына. Шул уҡ йылдың 23 авгусында Башҡорт хәрби шураһы тарафынан Туҡ-Соран кантоны ирекле отряды командиры итеп тәғәйенләнә. 1918 йылдың 7 октябрендә бер нисә ирекле отрядтар нигеҙендә 2-се Башҡорт кавалерия полкы ойошторола, Әлишев был полктың бишенсе эскадронын етәкләй. 1918 йылдың декабренән алып 1919 йылдың ғинуарына тиклем 2-се Башҡорт полкы составында ҡыҙылдарға ҡаршы һуғыша.

1919 йылдың ғинуарында Башҡорт корпусы командующийы Зәки Вәлиди уны Стәрлетамаҡ фронтындағы башҡорт отрядтарының командиры итеп тәғәйенләй. 1919 йылдың 18 ғинуарында Әлишев етәкселегендәге башҡорт ғәскәрҙәре Нуҡай ауылында ҡыҙылдарҙың тулы бер полкын ҡыйрата. Был алышта күрһәткән батырлығы өсөн Хәлил Әлишевҡа штабс-ротмистр дәрәжәһе бирелә.

2-се Башҡорт кавалерия полкы командиры итеп тәғәйенләнә, һуңыраҡ был полк Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы составына керә. Был бригада составында 1919 йылдың июнь-сентябрь айҙарында Украинала Көньяҡ фронтта Деникин армияһына ҡаршы яуҙарҙа ҡатнаша. Алыштарҙың береһендә көслө контузия ала.

1919 йылдың сентябрендә башҡорт ғәскәрҙәре составында Петроградҡа килә. Бында Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөнөң командиры итеп тәғәйенләнә, Юденич армияһынан Петроградты обороналауҙа ҡатнаша. Был алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн РСФСР-ҙың юғары дәүләт наградаһы — Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1920 йылда Финляндия сигендә торған Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы менән командалыҡ итә.

30-сы йылдар аҙағында Ленинград ҡалаһында Сварочный техникумының военругы булып эшләй. 1937 йылдың 7 июнендә НКВД тарафынан ҡулға алына, шул уҡ йылдың 8 декабрендә атыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Мортазин Муса Лот улы|Муртазин М. Л.]]* Башкирия и башкирские войска в гражданскую войну. — М., 2007. — С. 195.
* Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925). Т. 2. Ч. 2. — Уфа, 2003. — С. 220, 236.
Төп ашамлыҡ

**Төп ашамлыҡ** (ингл. *main course*) — бер нисә аш-һыуҙан торған табында төп ризыҡ. Ҡағиҙә булараҡ, антреҙан (entrée) һуң тәҡдим ителә. Төп ашамлыҡ ғәҙәттә менюлағы иң ауыр, ҡайнар һәм иң ҡатмарлы аш-һыу. Төп ингредиенттары — ит йәки балыҡ. Ҡайһы саҡта вегетариан табындарҙа төп ашамлыҡ булараҡ ит ризыҡтарына оҡшатып бешерелгән аш-һыу тәҡдим итәләр. Төп ашамлыҡ алдынан ҡабымлыҡ йәғни еңел ашамлыҡтар, турама Һәм (йә) аш, ә һуңынан десерт бирелә. Төп ашамлыҡты ҡайһы бер осраҡтарҙа «итле ризыҡ» тип тә атайҙар.

Рәсми табындарҙа яҡшы итеп әҙерләнгән төп ашамлыҡ гастрономия бейеклеген йә кульминацияһын күрһәтеүе мөмкин. Бындай осраҡтарҙа алдан тәҡдим ителгән ризыҡтарҙы төп ашамлыҡҡа ҡарап әҙерләйҙәр. Ул ваҡытта уға ҙурыраҡ баҫым яһала һәм табындың уңышлы ойошторолоуы бөтөн мәжлестән ҡәнәғәтлеҡ тойғоһон көсәйтә. Төп ашамлыҡтан һуң тәҡдим ителгән ризыҡ тәм тойоу ағзаларын һәм ашҡаҙанды тынысландыра.

## Иҫкәрмәләр
Ибраһимов Әнүәр Камил улы

**Ибраһимов Әнүәр Камил улы** ( 27 ноябрь 1965 йыл) — СССР спортсыһы, фехтовальщик. Рапиристарҙың команда ярыштарында Олимпия чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған (1988) һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1984), Рәсәйҙең фехтование буйынса атҡаҙанған тренеры (2004). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Рәсәйҙең Почёт (1989), 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2003) һәм Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2004) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Әнүәр Камил улы Ибраһимов 1965 йылдың 27 ноябрендә Өфөлә тыуа.

## Спорт карьераһы
Әнүәр Ибраһимов ҡатнашҡан ярыштар:
* Олимпиадалар: 1988 (1-се урын), 1992 (5-се урын).
* 5 тапҡыр Европа Кубогында (5 тапҡыр еңеүсе)
* "Дуҫлыҡ-84" турниры (чемпион)

## Ҡаҙаныштары
### Маҡтаулы исемдәре
* Рапирала фехтование буйынса атҡаҙанған спорт мастеры (1988).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры

### Титулы
Сеул Олимпиадаһы чемпионы.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Величко Ольга Евгеньевна - ике тапҡыр донъя чемпионы, Европа чемпионы, Европа Кубогы эйәһе, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең  чемпионы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры.
* Улы — Камил.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Тирмән ташы

**Тирмән ташы** — таштан йәки ҡаты ағастан игендән ярма йә он тарттырыу өсөн парлап эшләнгән ике яҫы ҡалын түңәрәктән торған көнкүреш ҡорамалы. Ҡул тирмәнендә күберәк бойҙай, арыш тарттырғандар. Төрлө минералдарҙан уның ярҙамында буяу онтағы ла эшләгәндәр.

Тирмән ташына йышыраҡ кремнийлы, ваҡ бөртөклө, көпшәк, әммә шуға ҡарамаҫтан ныҡлы ҡомташ ҡулланылған. Кремнийлы эзбизташ файҙаланылыуы ла билдәле.

## Тирмән ташы

Тирмән ташында *он тарттырғыс* *бураҙналар* бар. Уларҙан вағыраҡ улаҡтар тарала. Был бураҙналар һәм улаҡтар игенде ваҡларға һәм тыш яҡҡа ҡойолоп сығырға ярҙам итә. Йыш ҡулланғанда, улар йышыла һәм яңынан ситтәрен үткерләп тороуҙы талап итә.

Тирмән ташын парлап тотоналар. Аҫҡыһын ҡуҙғалмаҫлыҡ итеп беркетәләр. Өҫкөһөн махсус беркетелгән тотҡос ярҙамында бороп йөрөтәләр, һәм тап ул игенде онтай ҙа инде. Был таштарҙа ҡалҡып торған һыҙаттар була, улар игенде он хәленә килтерә.

Тирмән таштары бер-береһенә дөрөҫ тап килергә тейеш, шул осраҡта ғына сифатлы он килеп сыға.

Тирмән ташы өсөн йышылып, онталып бармаған ҡаты ҡомташ файҙаланылған. Бындай таш йыш осрамай, шуға күрә ярайһы ҡыйбат торған.

## Тарихы

Неолит кешеһе ҡул тирмәнен төрлө орлоҡ, сәтләүек онтап, ризыҡ әҙерләү өсөн ҡулланған. Төрлө буяуҙар әҙерләү өсөн файҙаланылған. Металл иретеү килеп сыҡҡансы уларҙы шулай уҡ тирмән ҡулланып онтағандар.

### Фольклорҙа һәм әҙәбиәттә
* Барсынһылыу *тирмән ташы* ҡәҙәрле ташты тау башынан Алпамышаға тәгәрәтеп ебәрә.
* А. Мағазов. Әйләнә тирмән ташы — Өфө, 1996.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Тирмән ташы тәгәрмәстән алдараҡ барлыҡҡа килгән тигән фекер бар. Тирмән ташына ҡарап тәгәрмәс эшләй башлаған булыуҙары ла ихтимал.

## Ҡарағыҙ

* Ступа и пест
* Крупорушка

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Millstone Dressing Tools
* European millstone quarries: a database