open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Муринов Юрий Ильич

**Юрий Ильич Муринов** (4 март 1942 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы һәм физик химия уҡытыусыһы, химия фәндәре докторы (1982), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты(1992), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985).

## Биографияһы
Юрий Ильич Муринов 1942 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһында тыуа.

1958—1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Химия факультетында Физик һәм аналитик химия кафедраһында уҡый һәм уны отличие менән тамамлап, физик-химик һөнәрен алып сыға.

1967 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институтында фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай: 1967—1982 йылдарҙа — ғилми хеҙмәткәр һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1982—2019 йылдарҙа утыҙ ете йыл дауамында Ю. И. Муринов Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институтында Координацион химия лабораторияһы мөдире. Төп эшмәкәрлегенән тыш Башҡорт дәүләт университетының химия факультетында уҡыта: 1985—1990 йылдарҙа — органик булмаған химия кафедраһы мөдире, 1990 йылдан — ошо кафедра профессоры. Ю. И. Муриновтың төп фәнни эшмәкәрлеге термодинамика һәм полидентат органик берләшмәләрҙең экстракцион-сорбцион тигеҙлектә реакция һәләте механизмдарын өйрәнеү өлкәһендәге фундаменталь тикшеренеүҙәргә бәйле.

1970 йылда Ю. И. Муринов — химия фәндәре кандидаты, 1982 йылда химия фәндәре докторы була. 1986 йылда уға профессор исеме бирелә.

Ю. И. Муринов етәкселегендә һәм уның туранан-тура ҡатнашлығында медицина һәм ветиринария (ҡортсолоҡ, малсылыҡ), ауыл хужалығы (теплица үҫемлектәре үҫтереү һәм йәшелсәселек) өлкәһендә дарыу препараттары эшләү өсөн бик күп һанлы тикшеренеүҙәр үткәрелә. Ю. И. Муринов дауалау препараттары эшләү өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн Ю. И. Муринов СССР ВДНХ-һының алтын һәм көмөш миҙалдарына лайыҡ була Ул алты йөҙҙән ашыу фәнни эш, шул иҫәптән бер нисә монография, егерме биш патент һәм уйлап табыу авторы. Уның ҡатнашлығында өс докторлыҡ һәм егерме өс кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1985 йылда Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумы Указы менән «фәнни эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштары өсөн» Юрий Ильич Муринов Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре исеменә лайыҡ була.

1993 йылдың 28 мартында Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Копылов Павел Иванович

**Копылов Павел Иванович** (28 июнь 1921 йыл — 11 июнь 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, подполковник. Гвардия кавалерия дивизияһының танк взводы командиры. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Павел Иванович Копылов 1921 йылдың 28 июнендә (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, 2 июлендә) Борисовка ауылында (хәҙер Ырымбур өлкәһенең Пономарёвка районы) тыуған.

Урыҫ. Урта белемле. 1942 йылдан КПСС ағзаһы. Хәрби хеҙмәткә киткәнгә тиклем мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.

Ҡыҙыл Армияға 1940 йылда Ырымбур өлкәһенең Пономаревский район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылда хәрби-сәйәси училищены, 1944 йылда — офицерҙар составының полк күнекмә училищеһын тамамлай.
 
136-сы танк взводы командиры, танк полкы (8-се гвардия кавалерия дивизияһы, 6-сы гвардия кавалерия корпусы, 2-се Украин фронты) лейтенант П. И. Копылов 1944 йылдың 6-17 октябрендә Дебрецен (Венгрия) ҡалаһы янында батырлыҡ күрһәтә.

1946 йылдан подполковник И. П. Копылов — запаста. Тыуған иленә ҡайтҡас, халыҡ хужалығында хеҙмәт һала. 1966 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй, төҙөлөш-монтаж ойошмаһының инженеры булып эшләй,.

1999 йылдың 11 июнендә вафат була. Өфө ҡалаһында ерләнгән.

## Батырлығы
«Иптәш Копылов 1944 йылдың 6 октябренән 17 октябренә тиклем ун атакала ҡатнаша, һуғыш менән 120 километр ашыу юл үтә, дошмандың өс „тигр“ танкыһын, „фердинанд“ маркалы бер үҙйөрөшлө пушканы, өс ПТО-ны, минбатареяны, дүрт станоклы пулеметты, зенит пушкаһы менән бер бронетранспортерҙы, ете автомашинаны һәм 180-гә тиклем һалдат һәм офицерын юҡ итә.

1944 йылдың 17 октябрендә Дебрецен ҡалаһы янындағы 33-сө гвардия кавалерияһы полкының оборона участкаһында 5 танк һәм артиллерия ярҙамында дошман 2 батальон пехота көсө менән һөжүмгә күсә. Дошман беҙҙең хәрби рәттәргә килеп инә, Копылов үҙенең танкыһы менән дошман төркөмөнөң флангыһына сыға һәм үлемесле алышҡа инә. Оҫта маневр яһап Копылов танк уты менән 2 „тигр“ танкыһын яндыра, ҡалғандары ҡаса. Копылов уты һәм гусеницалары менән гитлерсыларҙың артынан төшә.

Копылов дошмандың йырып сығыусы төркөмөн юҡ итә, шуның менән полкҡа ҡуйылған бурысты үтәүҙе тәьмин итә».

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* Ленин ордены, 
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* миҙалдар 

## Хәтер
* Өфөлә Октябрь проспектының № 65/1 йортонда Геройға мемориал таҡта ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979.
* *В. П. Россовский.* Золотые Звёзды Оренбуржья. Биографический справочник. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 512 с. — C. 236—237.

## Һылтанмалар
*   
* 
* Республиканский музей Боевой Славы: Копылов Павел Иванович.
* История Оренбуржья: Копылов Павел Иванович (1921).
Косенко Иларион Федорович

**Иларион Федорович Косенко** (19 август 1888, Зеньков — 10 октябрь 1950, Париж) — украин дәүләт эшмәкәре, Украина Халыҡ Республикаһының (УХР) почта һәм телеграфтар министры УХР, журналист. Шулай уҡ  Францияла эмиграция йәшәгән ваҡытында йәмәғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Петроград политехник университетынды юғары белем ала, инженер. Уҡып ҡайтҡандан һуң Украиналға ҡайта.

Киев  почта-телеграф округында начальник булып эшләй. Хөкүмәт ағзалары комитеты ҡарамағындағы Матбуғат һәм пропаганда министрлығынан УХР-ҙың  Подольела тулы хоҡуҡлы вәкиле. Каменец-Подольскийҙа көн һайын сыға торған «Беҙҙең юл» гәзите мөхәррире.

1920 йылдың майынан алып УХР-ның  почта һәм телеграф министры вазифаһында эшләй..

1920 йыл аҙағында ғаиләһе менән Францияға күсеп китә. Парижда эмиграция ваҡытында  әүҙем йәмәғәт эшмәкәре алып бара,аҙналыҡ «Тризуб» (1925-1940 йыл) гәзитен мөхәррирләй. 1926 йылда Францияла украиндарға ярҙам инициатива төркөмө составына инә.

1927 йылда редакциянан «Тризуб» китапхана советы составы ойошторола. Советҡа  Прокопович Вячеслав (рәйес), Косенко Иларион, Александр Удовиченко, Иван Рудичев инәләр.  «С. Петлюра исемендәге украин китапхаһы»ның директория советында рәйес вазифаһында була., немец оккупацияһы ваҡытында ла китапхана бинаһын ҡарап тора.

1929 йылдан — Украина эмигрант ойошмаларының генераль советы рәйесе урынбаҫары, 1930-сы  йылдарҙа — Украина эмиграция советының генераль секретары, Украинала асығыусыларға ярҙам итеү комитеты рәйесе урынбаҫары, Кавказ, Төркөстан һәм Украина халыҡтары дуҫлыгы комитеты, системалы рәвештә бюллетеньдәрҙе, мәҡәләләрҙе, брошюраларҙы, Европа һәм Украина авторҙарының башҡа мәғлүмәти материалдарын баҫтырыусы "Франц-Орион" комитеты ағзаһы.

## Иҫкәрмә
Еңгәй (ҡасаба)

**Еңгәй** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендә Агаповка районында, янында Ҡуйсаҡ археологик ҡомартҡыһы урынлашҡан ҡасаба. Светлогорский ауыл биләмәһе составына инә

## Географияһы
Ҡасаба райондың көньяҡ өлөшөндә, Еңгәкәй тип аталған  йылға буйында урынлашҡан. 

Күрше ауыл һәм ҡасабалар менән бәйләп, шоссе һәм грунтлы юлдар һалынған. Район үҙәге Агаповка ауылына тиклем аралыҡ— 25 км,  ауыл советы үҙәгенә тиклем (Светлогорск) — 13 км

## Тарихы
1930 йылда ҡасабаға нигеҙ һалынған. Бер нисә йыл Горный ауыл советына ҡараған. Совет осоронда уның биләмәһендә «Горный» совхозының  5 бүлексәһе урынлашҡан булған, хәҙер —  «Еңгәкәй» Ябыҡ акционерҙар ойошмаһының үҙәк усадьбаһы һәм 1-се бүлексәһе  (1990 ойошторолған).

### Ҡомартҡыһы
Силәбе өлкәһенең Еңгәкәй ҡасабаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 2,3 км алыҫлыҡта Еңгәкәй йылғаһы (Яйыҡ йылғаһы бассейны) уң ярында һәм уның уң ҡушылдығы Ҡуйсаҡ буйында Һынташты мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары комплексы, б.э.т. III—II мең йыллыҡтарға ҡараған Ҡуйсаҡ археологик ҡомартҡылары урынлашҡан. .

## Халыҡ һаны
Халыҡ һаны динамикаһы:

2002 йылғы халыҡ һаны иҫәбе буйынса күпселекте алып торған халыҡтар: урыҫтар (50%), ҡаҙаҡтар (31%), башҡорттар (15%), татарҙар (4%).

## Этимологияһы
Башҡорт телендә Еңгәй тип йөрөтөлгән йылға буйында урынлашҡан был ҡасабаның һәм уға исем биргән йылғаның  атамаһын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип аңлата: "Зингейка, река, левый приток Урала, озеро, Чесменский район; поселок, Агаповский район; Зингейский, поселок, Кизильский район. В народе воспроизводится от казахского слова жинге (зинге), жингей — «сноха», «невестка». Возможно происхождение от тюркского мужского имени Зингерей, Зингей. Название могло относиться и к именованию казахского рода, обитавшего в долине реки .

Мәгәр был төбәк боронғо тарихи Башҡортостан ерҙәренә ингән булған, шуға күрә атаманың ҡаҙаҡ теленән инеүе бәхәсле. Башҡорттарҙа ла еңгәй - ағайҙың ҡатыны 

## Инфраструктураһы

* ФАП
* Мәктәп
* Балалар баҡсаһы

## Иҫкәрмә

## Сығанаҡтар
* Малютина Т. С., Зданович Г. Б. Куйсак — укреплённое поселение протогородской цивилизации Южного Зауралья //Культура древних народов степной Евразии и феномен протогородской цивилизации Южного Урала: материалы 3‑й междунар. конф. «Россия и Восток: проблемы взаимодействия». Челябинск, 1995.
*Шувалов Н.И. Зингейка// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Ҡула

**Ҡула** - баҡыр иретмәһе, ғәҙәттә аҡ ҡурғаш төп ҡушылдыҡ булып тора, ләкин алюминий, кремний, бериллий, ҡара ҡурғаш һәм башҡа элементтар ҡушылған баҡыр иретмәләрен шулай ук ҡула индерәләр. Мәгәр цинк ҡатнашмаһы (был еҙ ) һәм никель (был мельхиор) ҡулаға индерелмәй. Ҡағиҙә булараҡ, барлыҡ ҡулаларҙа ла аҙ ғына күләмдә өҫтәмәләр: цинк, ҡурғаш, фосфор һәм башҡалар ҡушылған була. 

Кеше аҡ ҡурғашлы ҡуланы ҡула осоро башында  иретергә өйрәнгән, һәм ул бик оҙаҡ ҡулланылып килгән. Хатта Тимер быуат башланыу менән дә ҡула мөһимлеген юғалтмай. 

ҡула, тығыҙлығы маркаһына  һәм индерелгән ҡушылмаларына ҡарап, 7500-8700 кг / м³ тәшкил итә; иреү нөктәһе 930-1140 ° C.

## Тарих
Беҙҙең саҡтан элек бишенсе меңйыллыҡҡа ҡараған иң боронғо ҡула әйберҙәр Иран тау битендә һәм Сербиянең Плочник ауылы янында табылған. Рәсәйҙә иң боронғо ҡула экспонаттарҙы 1897 йылда Рәсәй археологы Николай Веселовский Кубань йылғаһытөбәгендә (Майкоп мәҙәниәте тип атала, б.с.э. дүртенсе меңйыллыҡтың икенсе яртыһы ) асҡан. Майкоп ҡурғандары ҡулаһы, нигеҙҙә, баҡыр һәм мышаяҡ иретмәһенән тора. Тора-бара ныҡлы һәм һығылмалы металл турында мәғлүмәт Яҡын Көнсығышҡа һәм Мысырға  барып етә. Бында аҡ ҡурғаш-баҡыр иретмәһенә күсеүҙән һуң, ҡула иң мөһим декоратив материалдарҙың береһе булып китә.

## Боронғо Башҡортостандың ҡула ҡомартҡылары
 
Көньяҡ Уралда ҡула быуаттың иң иртә археологик ҡомартҡылары б.э.т. II мең йыллыҡ башына ҡарай. Башҡортостанда ҡула быуатҡа ҡараған яҡынса 600 ҡомартҡы табылған, уларҙың күбеһе Ағиҙел, Дим, Кама, Урал, Ыҡ, Әй  һ.б. йылғалар бассейнында урынлашҡан. Көньяҡ Уралда баҡыр рудниктарын эшкәртеү энеолит осоронда башлана. Баҡыр рудаһы ятҡылыҡтарына айырыуса Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүҙәре - Дим, Яйыҡ, Һаҡмар һ.б. йылғалар бассейндары бай. 

ҡула ҡойоу эше м‑н шөғөлләнеү эҙҙәре - ҡойоу формалары, иретеү туҫтаҡтары һәм тигелдәре, шлак һәм баҡыр рудаһы бөртөктәре Айыт торамаһында, Баланбашта, Таулыҡай торамаһында һ.б. табылған. ҡула биҙәүестәр, хәнйәр, һөңгө осо, бысаҡ, ураҡ, балта, биҙәүестәр һ.б. ҡула әйберҙәр киң ҡулланылыш тапҡан һәм сауҙа йәки алмашыу объекты булған 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Бронза быуат

* Еҙ — баҡыр менән цинк иретмәһе

* Мельхиор — баҡыр менән никель иретмәһе

## Әҙәбиәт
* Гришин Ю.С. Древняя добыча меди и олова. М., 1980.
* 

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

** Галичский клад изделий из бронзы, один из самых древних в Северо-восточной Европе, Абашевская культура 
** Секреты антикварной бронзы
Ҡара үлем

**Ҡара үлем** йәки **ҡара үләт** — тарихта икенсе тағун пандемияһы, уның иң көслө ваҡыты 1346-1353 йылдарға тура килә, ә ҡабатланыуҙары  XIX  быуатҡа тиклем дауам итә.  Тиҫтәләрсә миллион кеше сир ҡорбаны була: төрлө баһалар буйынса, Европаның  30-60 процентҡа тиклем халҡы һәләк булған.

Пандемияның  Үҙәк һәм Көнсығыш Азияла башланыуы ихтимал. Европаға тағун, күрәһең,  Каспий диңгеҙе буйынан килгән һәм шунан  Евразияның, Төньяҡ Африканың  күп өлөшөнә таралған. 

Инфекция таратыусы булып   *Yersinia pestis* тағун таяҡсалары тора, быны пандемия ҡорбандары ҡалдыҡтарын генетик тикшереүҙәр ҙә раҫлай; шулай булыуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер тикшеренеүселәр ҡара үлемдең килеп сығышы тураһында альтернатив теориялар ҙа килтерә.

Урта быуаттар медицинаһының һәм дини институттарҙың тағун менән көрәштә  һөҙөмтәһеҙлеге мәжүсилек культын һәм хөрәфәттәргә ышаныуҙы,  «ағыулаусыларҙы» һәм «тағун ағыуын таратыусыларҙы» эҙәрлекләүҙәрҙе тергеҙеүгә ярҙам итә, шулай уҡ дини фанатиклыҡ һәм дини түҙмәүсәнлек көсәйә. Ҡара үлем Европа тарихында ҙур эҙ ҡалдыра, иҡтисадға, психологияға, мәҙәниәткә һәм хатта халыҡтың генетик составына үҙенең мөһөрөн һала.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

;Рус телендә
* *Алексей Маар — [https://web.archive.org/web/20140416233727/http://mwcom.ru/autor/27019-sorok-dnej-i-chernaya-smert.html Сорок дней и Чёрная Смерть] [[2014]]. Происхождение и этимология понятия. [[Карантин]] и его значение (Соавторство: Громашевский Л. В., Компанцев Н. Ф., Павлов А. В., Ёлкин И. И.)
* *Дербек Ф. А.* [http://mednet.by/cgi-bin/irbis64r_14/cgiirbis_64.exe?LNG=&P21DBN=IBIS&I21DBN=IBIS_PRINT&S21FMT=fullw_print&C21COM=F&Z21MFN=475915 История чумных эпидемий в России с основания государства до настоящего времени : дис. … д-ра медицины.]  — СПб., 1905. — С. 2-40.
* 
* *Сорокина Т. С.* Эпидемии в Средние Века // [[Фельдшер и акушерка]]. — 1988. — № 2.
* 
* 
* 
* *Супотницкий М. В.'' «Черная смерть». К загадкам пандемии чумы 1346—1351 гг. // Универсум. 2004, № 3.
* 
* 
* 
* 

;Сит телдәрҙә
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Һылтанмалар
* Боронғо тарихта тағун Себерҙә күп кешенең ғүмерен өҙгән булырға тейеш
## Фильмография
* «History Channel: Чёрная смерть» () — Питер Никольсон 2009 йылда төшөргән документаль фильм.
Дёма Леонид Васильевич

**Дёма Леонид Васильевич** (18 июнь 1916 йыл — 17 декабрь 2004 йыл) — СССР хәрби летчигы. Бөйөк Ватан һуғышы яугире. Советтар Союзы Геройы. Гвардия майоры.

## Биографияһы
Леонид Васильевич Дёма 1916 йылда Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районының Михайловка ауылында тыуған. Урыҫ.

Магнитогорск ҡалаһында фабрика-завод уҡыу мәктәбен тамамлай (39-сы ПУ-нан һуң, һуңыраҡ 97-се профессиональ-техник училище). Комбинатта пар энергияһын файҙаланыу цехында слесарь-электрик була. Бер үк ваҡытта Магнитогорск аэроклубын тамамлай, ә 1934 йылда летчик-инструкторҙарҙың Ҡазан мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем Силәбе аэроклубында инструктор булып эшләй.

Армияла — 1941 йылдың июленән. 1942 йылдан КПСС ағзаһы. Капитан, 112-се гвардия истребителдәр авиаполкы 10-сы гвардия истребителдәр авиадивизияһы 10-сы истребитель авиакорпусының һауа-уҡсылар хеҙмәтенең командиры ярҙамсыһы

1941 йылдың октябрендә Л. В. Дема Көнбайыш фронтта һуғыша. Ул төнгө У-2 бомбардировщигы командиры итеп тәғәйенләнә. Был самолетта 95 хәрби осош яһай. Фашист ғәскәрҙәре тылына рейд яһаған Генерал П. А. Беловтың төркөмөнә боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек ташый. 38 яралы һалдат һәм командирҙы алып сыға. Дошман ғәскәрҙәрен һәм хәрби техникаһын бомбаға тотоу өсөн осоштар яһай. Әммә ул осоусы-истребитель булғас ҡына уның таланты бөтә ҡеүәтендә күренә.

1944 йылдың 1 июленә 273 хәрби осош яһай, 38 һауа һуғышында шәхсән 17дошман самолетын бәреп төшөрә. Ауыр яранан һуң, У-2 самолетына әйләнеп ҡайта, ә һуғыш аҙағында тағы истребитель була, ләкин хәрби иҫәпте инде арттыра алмай.

Һуғыштан һуң Магнитогорск аэропортында диспетчер булып эшләй. Халактыр авиаотряды командиры була (Петропавловск-Камчатский ҡалаһы).

2004 йылда вафат була. Уң яҡ яр буйы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (26.10.1944);
* Ленин ордены;
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (06.03.1943);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (26.06.1944)
* Беренсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены (05.06.1943);
* Икенсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (11.04.1942).
* Осоу ҡаҙаныштары тәреһе (АҠШ).

## Хәтер
* Еңеүҙең 55 йыллығын байрам итеү йылында Магнитогорск оборона йортона Советтар Союзы Геройы Л. В. Дема исеме бирелә һәм мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
* 2005 йылдың 5 ноябрендә ҡала башлығы Е. Карпов һәм «ММК» асыҡ акионерҙар йәмғиәтенең директорҙар кәңәшмәһе рәйесе урынбаҫары А. Морозов Геройҙың ҡатыны Вера Дмитриевна Демаға РФ-ның юғары йәмәғәт наградаһын — «Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре» энциклопедияһын һәм иҫтәлекле миҙал тапшыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Выпускники и работники учреждений начального профессионального образования Челябинской области — Герои Советского Союза \\ ГУ ПО адм. Челяб. обл., ЧелИПРО; сост.: Н. И. Голендухин, Ф. М. Крылов, Е. М. Донских — Челябинск, 1998. — 31 с.

## Һылтанмалар
*   
* 
* Леонид Васильевич.
*  Авиаторы всех стран — соединяйтесь!
* Советского Союза Дема Леонид Васильевич.
Краснобаев Тимофей Петрович

**Краснобаев Тимофей Петрович** (1865 йыл 21 февраль — 11 октябрь 1952) — совет хирургы, балалар хирургияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, медицина фәндәре докторы, профессор, СССР Медицина фәндәре академияһы академигы. I дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1949), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1935).

## Биографияһы
Смоленскиҙә тыуған.

1888 йылда Мәскәү университетының медицина факультетын тамамлай. 1919 йылдан алып 1952 йылға тиклем СССР Медицина фәндәре академияһының туберкулез институтында консультант булып эшләй.

1939 йылдан — 1-се Мәскәү балалар клиник дауаханаһының (ул саҡта Морозов дауаханаһы) хирургия бүлексәһе етәксеһе. Воскресенскийҙың реаль училищеһында уҡыта.

Краснобаевтың хеҙмәттәре һейҙек юлы ташы ауырыуын, киҫкен аппендицитты, пилороспазмды һәм балаларҙа киҫкен гематоген остеомиелитты дауалауға арналған.

Балаларҙың һөйәк-быуын туберкулезын консерватив дауалау йүнәлешенә нигеҙ һалыусы — уның тарафынан бер нисә яңы үҙенсәлекле дауалау методикаһы тәҡдим ителә. СССР-ҙа беренсе тапҡыр (1922 йылда) имсәк балаларҙа тыумыштан пилоростеноз булғанда операция яһай. Табибтарҙың үҙенсәлекле — һөйәк туберкулезы буйынса белгестәр мәктәбен ойоштороусы була.

1945 йылда Краснобаев СССР Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (академигы) итеп һайлана. Мәскәү һәм Ленинградтың хирургтар йәмғиәтенең, балалар табиптары йәмғиәтенең, рентгенологтар йәмғиәтенең почетлы ағзаһы булып тора

Профессорҙар Клюев һәм Роскина өҫтөнән һаулыҡ һаҡлау министрлығы ойошторған «намыҫ судында» ҡатнашыусы (1947), был «Космополитизм һәм Көнбайыш алдында ярамһаҡлыҡ менән көрәш» асыҡ акцияһына баш һала.

1952 йылдың 11 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Введенский зыяратында ерләнгән (8 уч.).

### Хеҙмәттәре
Краснобаев бер нисә ғилми хеҙмәт авторы, улар араһында классик булып киткән «Костно-суставной туберкулёз у детей» хеҙмәте иң айырылып торғаны.

- 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- ике Ленин ордены

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (19.03.1945)

- Фән өлкәһендә I дәрәжә Сталин премияһы (1949) — «Костно-суставной туберкулёз у детей» ғилми хеҙмәте өсөн.

- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1935).

## Хәтер
- Мәскәүҙә, 1-се ҡала клиник дауахана биләмәһендә, корпустарҙың береһе эргәһендәге скверҙа (4-се Добрынин тыҡрығы, йорт 1/9с9, ) Краснобаевтың бронза бюсы ҡуйылған. Скульпторы — С. Д. Шапошников, архитекторы — В. А. Петров. Бюст 1956 йылдың 30 июнендә тантаналы асыла. (Фото)

- Туберкулез институтының һөйәк клиникаһы, шулай уҡ 1-се ҡала клиник дауаханаһының хирургия бүлексәһе, өҫтәүенә, 1928 йылдан, Краснобаев исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Баранова Сарра Леонтьевна

**Сарра Леонтий ҡыҙы Баранова** (1930 йылдың 1 ноябре, Сандимиркино, Вурнар районы, Сыуаш АССР — 10 декабрь 2014, Чебоксары, Сыуаш Республикаһы) — совет чуваш шағирәһе һәм тәржемәсе. Эмине исемендәге бөтә Сыуаш милли премияһы лауреаты (1992 йыл), Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хезмәткәре.

## Биографияһы
Сарра Баранова 1930 йылдың 1 ноябрендә Сыуаш АССРның Вурнар районы Сандимиркино ауылында тыуған. 1947 йылда Сарра Баранова ауыл мәктәбен тамамлап, Вурнар зооветтехникумында уҡый. Унан Сыуаш ауыл хужалығы институтына уҡырға инә, әммә тамамламай.

Ишлей районында зоотехник булып эшләй, корректор булараҡ Сыуаш китап нәшриәтендә эшләй. Параллель рәүештә Кпсстың Сыуаш Өлкә Комитеты ҡарамағындағы Мәҙәниәт университетында уҡый.

1992 йылдан Сыуаш Яҙыусылар берлегендә. Эмине исемендәге бөтә Сыуаш милли премияһы лауреаты (1992 йыл). 1995 йылда Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре исеме бирелә.

Әҙәбиәттәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн «Капкан» журналы һәм Сыуаш республикаһы яҙыусылар союзының Маҡтау грамоталары, дүрт медаль менән бүләкләнә.

## Ижады

Әҙәбиәттә беренсе аҙымдар 1949 йылда була. Сыуаш периодик баҫмаларында үҙ хикәйәләре, шиғырьләре, новеллаларын баҫтыра.

Китаптары:

# «Шухăшлама вăхăт пур» (1981);
# «Вĕренĕн те вĕçĕ пур» (1985);
# «Йăлăну саманчĕ» (1992);
# «Сар автан» (1995);
# «Çӳл тӳпере çич çăлтăр» (1996);
# «Телей валеçетĕп» (1997);
# «Çутă ĕмĕт» (1998).

Тәҗемәләре:
* «Ревматизм» А. Нестеров (1965);
* «Гипертони чирĕ» А. Каржель (1966).

Ҡырыҡтан күберәк шиғырына йырҙар яҙылған.

## Сығанаҡтар

* Баранова Сарра Леонтьевна // Энциклопедия Вурнарского района. – Чебоксары, 2005. – С. 47-48.
* Баранова Сарра Леонтьевна // Союз чувашских писателей. – Чебоксары, 2002. – С. 22-23.
* Станьял, В. П. Баранова Сарра Леонтьевна / В. П. Станьял // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2006. – Т. 1 : А-Е. – С. 182.

Төркөм:Сыуаш яҙыусылары
Төркөм:Сыуаш шағирҙары
Төркөм:Сыуашстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре
Төркөм:Мәҙәниәт университетын тамамлаусылар
Башҡорт сортлы бәрәңге

**Башҡорт бәрәңгеһе** (**картуфы**) — Рәсәйҙә сығарылған ашауға тәғәйенләнешле картуф сорты

## Сығышы
Башҡорт сорты бәрәңгеһе Башҡортостан ғилми-тикшеренеү ауыл хужалығы институты һәм ДФИ ВНИИ-ның А. Г. Лорх исемендәге Бәрәңге хужалығы селекционерҙары тарафынан сығарылған. 1991 йылда Белоусовский һәм 289/82-3 ВНИИКХ гибрид (Мәскәү) сорттарын ҡауыштырып алынған.

Дәүләт селекция ҡаҙаныштары реестрына 2007 йылда Урал төбәге буйынса индерелгән.

## Тасуирламаһы
Ашауға тәғәйенләнешле төрҙәргә ҡараған иртә өлгөрә торған сорт. Вегетация осоро — 60-80 көн.

Ҡыуағы уртаса бейеклектә, һабаҡтары тура тиерлек тора. 4-тән 8-гә тиклем һабаҡ сығара. Япраҡтары уртаса ҙурлыҡта, йәшел төҫтә. Ситтәре ныҡ «бөҙрәләнә». Таждары эре, ҡыҙғылт-шәмәхә төҫтә. Емеш алмаһы һирәк була.

Уңдырышлылығы 149—311 ц/га тәшкил итә.

Бүлбеһе оҙонса түңәрәк. Тышсаһы шыма, ҡыҙыл. Эсе аҡ. 90-198 грамм тарта.

Йөкмәткеһендә крахмал 14,6—19,8 %%. Серемәй һаҡланыуы 95 %. Картуф рагына тотороҡло, алтынһыу нематодаларға бирешмәй.

Ҡоролоҡҡа сыҙам, тупраҡтағы яҙғы дым запасын һөҙөмтәле ҡуллана.

Башҡорт сортлы бәрәңгенең үҙенсәлеге — колорадо ҡуңыҙына бирешмәй, уның япраҡтары бөжәктәргә һиҙгер һәм шунлыҡтан уларҙы «тәгәрәтеп» төшөрөп тора. Юғары некрогенетик һәм ингибитор кәртәле.

## Һылтанмалар
* Картофель//Большая российская энциклопедия
* Картофель сорт БАШКИРСКИЙ
* Башкирский (картофель)
* Башкирский (картофель) 

## Әҙәбиәт
* Картофель// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Иҫкәрмә
Оксфорд университеты

**Оксфорд университеты** () — Британияның Оксфорд ҡалаһындағы университеты, Англия. Донъяның боронғо университеттарының береһе, Британия утрауҙарында беренсе инглиз телле университет. Нигеҙләнеүенең аныҡ датаһы билдәле булмаһа ла, уҡыу 1096 йылда башланған тигән мәғлүмәт бар. Бөйөк Британия һәм Ирландияның «боронғо университеттары» төркөмөнә, шулай уҡ Бөйөк Британияның иң яҡшы 24 университеты «Рассел» төркөмөнә керә. Уҡыу түләүле. Донъяның абруйлы университеттары рейтингында алдынғы урын биләй , 2016—2020 йылдарҙа The World University Ranking рейтингында университет донъяла беренсе урын ала.

## Тарихы
Париж университетынан 1167 йылда сит ил граждандарын ҡыуыу (Генрих II Плантагенеттың реформаһы һөҙөмтәһендә инглиз студенттарына Сорбоннала уҡыу тыйыла) бик күп инглиз уҡыусыларын Франциянан китеп, Окесфордта туҡталырға мәжбүр итә. Тарихсы Джерард Уэльский 1188 йылда уҡ студенттарға лекциялар уҡый, ә 1190 йылда документтар буйынса беренсе сит ил студенты «Emo of Friesland» була. Университет башлығы булып канцлер тора. Инглиз булмаған британ-студенттар төньяҡ (шотландтар) һәм көньяҡҡа (ирландтар һәм валлийҙар) бүленә. Артабанғы быуаттарҙа географик урынлашыу, колледж һәм ятаҡтар менән дуҫлашыу ғәҙәткә ингәс, бик күп студенттарға йоғонто яһай башлай. Күп кенә монах ордендары ағзалары — доминикансылар, францискандар, кармелиттар, августиндар — Оксфордта XIII быуат урталарында төпләнә; улар студенттар йорттарына йоғонто яһай һәм һәр яҡлап ярҙам итә. Шул уҡ ваҡытта шәхси бағыусылар тарафынан айырым уҡыусылар йәмғиәте сифатында колледждар булдырыла. Улар араһында 1249 йылда Университеты колледжын (Оксфорд) () нигеҙләгән Уильям Дар һәм Шотландияның буласаҡ короленең атаһы Иоанн I де Баллиол тора. Баллиол колледжы уның хөрмәтенә аталған (). Инглиз лорд-канцлеры һәм Мертон колледжына нигеҙ һалыусы () Вальтер де Мертон колледждар өсөн ҡағиҙәләр эшләй. Мертон колледжы Оксфордтың һәм Кембридждың башҡа колледждары өсөн өлгө булып тора. Ошонан һуң күп студенттар дини йорттарҙағы, ятаҡтағы тормошон ҡалдырып, колледждарға күсә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

*
Побединский Николай Иванович

**Побединский Николай Иванович** (10 декабрь (22 декабрь) 1861 йыл — 10 ғинуар 1923 йыл) — ғалим-акушер, Мәскәү университеты акушерлыҡ клиникаһы профессоры һәм директоры.

## Биографияһы

Священник ғаиләһенән. 1-се Мәскәү гимназияһын (1881) һәм Мәскәү университетының медицина факультетын табип дәрәжәһе менән тамамлай (1886). Университетты тамамлағандан һуң Иҫке-Екатерина дауаханаһының хирургия һәм терапия бүлегендә экстерн булып эшләй, махсус рәүештә патологик анатомия менән шөғөлләнә. 1887 йылда Мәскәү университетының акушерлыҡ клиникаһына күсә; штаттағы ординатор (1889 йылдан), ассистент (1892 йылдан) була. Санкт-Петербургтың Хәрби-медицина академияһында «Материалы к учению о предлежании детского места в клиническом отношении» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (1894). Мәскәү университетының приват-доценты итеп һайлана. Үҙенең эшмәкәрлеген камиллаштырыу өсөн сит илгә командировкаға ебәрелә. Рәсәйгә ҡайтҡас акушерлыҡ клиникаһы һәм оператив акушерлыҡ буйынса ғәмәли күнекмәләр үткәрә, уҡыусыларға физиологик акушерлыҡ курстары уҡый. 1908 йылда акушерлыҡ һәм ҡатын-ҡыҙҙар ауырыуҙары кафедраһы буйынса штаттан тыш экстраординар профессор итеп раҫлана, ысынбарлыҡта ошо ваҡыттан алып акушерлыҡ клиникаһын етәкләй (1913 йылға тиклем уның номиналь етәксеһе булып ҡарт А. М. Макеев тора, ә Побединский клиника директоры булып 1915 йылда ғына раҫлана).

Побединский клиникала күп һанда уңышлы кесарев киҫелеше операциялары башҡара (Мәскәү университеты клиникаһында 1895 йылда Побединский Рәсәйҙә беренсе булып бындай операцияны уңышлы башҡара), асептикаға айырым иғтибар бирә, был шунда уҡ үлем осраҡтары кәмеүҙә сағыла. Побединский осоронда кафедрала студенттар өсөн тәүге тапҡыр акушер семинарҙары индерелә. Университетта уҡытыусылыҡ эшмәкәрлегенән тыш, Побединский 1908 йылдан алып Мәскәү юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында акушерлыҡты уҡыта.

Побединскийҙың ғилми хеҙмәттәре таз тар булғанда, йөклө ҡатындарҙа токсикоз булғанда бәпесләтеү ысулдарына, ауырлы ҡатындарҙың балаятҡы шешен хирургик дауалауға арналған.

Ваганьково зыяратында ерләнгән (34-се уч.).

**Хеҙмәттәре**:
* Краткий учебник акушерства. (1905) 7 изд. М., 1932
* Успехи кесарева сечения в России за последние 25 лет. М., 1913

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Пасов Николай Трофимович

**Николай Трофимович Пасов** (10 декабрь 1914 йыл, Мәләүез — 8 июль 1975 йыл, Өфө) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар батальоны командиры урынбаҫары, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Николай Трофимович Пасов 1914 йылдың 10 декабрендә Мәләүез ҡасабаһында (хәҙер ҡала) тыуған.

Урыҫ. 1944 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Мәктәпте һәм финанс-иҡтисад институтын тамамлай. Эшсе була, һуңынан Башҡорт АССР-ының Белорет районы Ҡағы ауылында ағас әҙерләү һәм ағыҙыу буйынса агент булып эшләй.

Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәләүез район Советы башҡарма комитетының һаулыҡ һаҡлау бүлеге секретары, иҫәпсе, Нзбәк ССР-ының Ташкент ҡалаһында тирмән комбинатында бухгалтер, Уральск ҡалаһында Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкә финанс бүлегенең халыҡ хужалығы секторы инспекторы, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ташкент ҡала Советы башҡарма комитетының финанс бүлеге инспекторы булып эшләй.

1940 йылда Үзбәк ССР-ының Ташкент ҡалаһының Сталин район хәрби комиссариатынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1942 йылда Сухуми пехота училищеһында хәрби «Выстрел» курсын тамамлай һәм 1944 йылдың 24 апрелендә Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында: Суворов орденлы 8-се уҡсылар дивизияһы 18-се армия 4-се Украин фронтының хәрби часе буйынса 229-сы уҡсылар батальонының 2-се уҡсылар батальоны командирының урынбаҫары була.

Лейтенант Николай Пасов 1944 йылдың 26 июлендә Прут йылғаһы эргәһендә алышта батырлыҡ күрһәтә.

Һуғыштан һуң өлкән лейтенант Пасов Н. Т. — запаста. Өфө ҡалаһында йәшәй. Башҡорт АССР-ының Финанс министрлығы коммуналь хужалыҡты финанслау бүлегендә инспектор була, Өфө ҡалаһының Киров районы 61-се үҙәк һаҡлыҡ кассаһының мөдире урынбаҫары, Өфө ҡалаһының Жданов районы № 7046 һаҡлыҡ кассаһы идаралығының өлкән инспекторы, Өфө ҡалаһы Совет районының 7045-се үҙәк һаҡлыҡ кассаһы мөдире булып эшләй.

1975 йылдың 8 июлендә вафат була. Өфө ҡалаһында ерләнгән.

## Батырлығы
«229-сы уҡсылар полкының 7-се уҡсылар ротаһы командиры (8-се уҡсылар дивизияһы, 18-се армия, 4-се Украин фронты) лейтенант Николай Пасов 1944 йылдың 26 июлендә Прут йылғаһы буйында һөжүм итеүҙе оҫта әҙерләй: рота дошман штабын ҡыйрата, күп техникаһын баҫып ала. Лелятин станцияһында дошман велосипедсыларының ҙур төркөмөн юҡ итә».

1945 йылдың 24 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шуның менән бергә ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн лейтенант Николай Трофимович Пасовҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 610) тапшырылып «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945).
* Ленин ордены (24.03.1945).
* Өсөнсө дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены (17.05.1945).
* Беренсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены (05.12.1944).
* Икенсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены (15.07.1944).
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Республиканский музей Боевой Славы: Пасов Николай Трофимович.
Ылыҫ

**Ылыҫ** — күп яланғас орлоҡлоларҙың (ылыҫлылар) — ҡарағай, шыршы, туя һәм башҡаларҙың япраҡ кеүек органдары. Ылыҫта ҡиммәтле биологик компоненттар: хлорофил (1,4 % — ҡа тиклем), витаминдар, макро — һәм микроэлементтар, фитогормондар, фитонцидтар, бактериостатик һәм антигельминт матдәләр бар.

## Шифалы үҙенсәлектәре
Ылыҫ — каротиндың яҡшы сығанағы (140—320 мг / кг), яңы энәләрҙәге йөкмәткеһе йыл дауамында бер ни тиклем үҙгәрә. Ул шулай уҡ С витаминына бай (300 мг% — ға тиклем). Ҡышҡы осорҙа ылыҫта С витамины дәрәжәһе көсәйә — 600 мг% — ҡа етә, йәйҙәрен ҡоро матдәлә алғанда 250 мг% — ҡа тиклем кәмей. Шыршы энәләрен бер ай 8-10 ° C һаҡлау 35 % каротиндың юғалыуына килтерә, ә 5 ° C-тан түбән температурала былай булмай. Шыршы һәм ҡарағайҙың яңы йыйылған энәләрендә шулай уҡ 350—360 мг / кг Е витамины бар.

1 кг ҡоро шыршы һәм ҡарағай энәләрендә түбәндәге витаминдар: К — 12 һәм 20 мг, Р — 900—2300 мг һәм 2180-3810 мг, В1 — 8 мг һәм 19 мг, В2 — 7 мг һәм 5 мг, В3 — 16 мг һәм 28 мг, РР — 142 мг һәм мг 29, В6 — 1,1 мг һәм 2 мг, H — 0,06 мг һәм 0,15 мг, Вс — 7 м һәм 8 м, шулай уҡ кобальт, тимер, марганец һәм башҡа файҙалы минераль матдәләр бар .

Шыршы ылыҫында аминокислоталар, шул иҫәптән *алыштырғыһыҙ* булғандары күп .

Күпселек үҫемлектәрҙең ылыҫы (аҡ һәм ҡара шыршы, ҡарағай, арша, кипарис һ.б.) фармакологияла, ароматерапияла һәм парфюмерияла ҡулланыла. Ҡарағай һәм шыршы энәләренән витамин препараттары алына.

### Блокадалағы Ленинградта ылыҫ
«Ылыҫлы һыу» типик блокада продуктына әйләнә — ул 1941 йылдың декабрендә Оборона Министрлығының махсус лабораторияһында цинганан дауалау өсөн уйлап табыла. Был С витамины күп булған ғәжәйеп дарыу булып сыға — ленинградлыларға ылыҫта ул хатта лимонға ҡарағанда биш тапҡырға күберәк тип аңлаталар.

### Урман йөнө
1840 йылдан башлап Европала ҡарағай энәләренән сүсле материал яһала башлай, уның менән мендәрҙәр, матрастар, йомшаҡ йыһаздар, арба яҫтыҡтары, юрғандар, өҫкө кейем ҡатлана. Рәсәйҙә ул «урман йөнө», «ҡарағай йөнө», «ҡарағай мамығы», «Бреслау йөнө» (Бреславль ҡалаһы исеменән) тип аталған. Был сүстәр больницаларҙа мамыҡ урынына ҡулланылған

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Хвоя//Большая российская энциклопедия
* Польза и вред сосновой хвои .
* Десять болезней, которые лечит хвоя//Российская Газета

## Әҙәбиәт
* Хвоя// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 28-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Кембридж университеты

**Кембридж университеты** (, ) — Бөйөк Британияның, Оксфордтан ҡала иң оло һәм ҙур университеты, донъялағы иң оло университеттарҙың дүртенсеһе. Рәсми статусы — өҫтөнлөклө хәйриә учреждениеһы (exempt charity). Финанслау дәүләт белем биреү грантынан (Higher Education Funding Council), студенттар һәм аспиранттарҙың иғәнәләренән, хәйриә фрндтары аҡсаларынан, *Cambridge University Press* нәшриәте килеменән, «Рассел» төркөмө гранттарынан һәм башҡа сығанаҡтарҙан барлыҡҡа килә.

## Дөйөм мәғлүмәттәр

### Тарих
Йылъяҙмаларға ярашлы, университет 1209 йылда, Оксфорд университетының бер студенты бер ҡатынды үлтереүе һөҙөмтәһендә Оксфорд ҡалаһын ташлап киткән ғалимдар ассоциацияһы тарафынан ойошторола. Башҡа мәғлүмәт буйынса, ул урта быуаттарҙағы монах ордендарының мәғрифәт программалары һөҙөмтәһе булараҡ барлыҡҡа килә. 1214 йылда университеттың формаль ҡағиҙәләре төҙөлә. Уның буйынса ректор тәғәйенләнә һәм йыл һуңында имтихан тапшырыу шарты менән программа раҫлана. Университеттың монастырҙарҙан төп айырмаһы булып фән, философия, логика, математика уҡытыу тора.

1249 һәм 1260 йылдарҙа Кембридж ҡалаһы халҡы һәм университет ҡатламы менән аяуһыҙ бәрелештәр була. Король яғынан халҡына ҡарата репрессиялар булыуға ҡарамаҫтан, ҡыйралыштарҙан һуң ғалимдарҙың бер өлөшө үҙен үҙен хәүфһеҙлектә тип тоймай һәм Нортгемптонға ҡаса. Унда 1261—1265 йылдарҙа бер аҙ ваҡыт Нортгемптон университеты эшләй.

Кембридждың тәүге колледждарының береһе булып Питерхаус тора. Уға 1248 йылда Или ҡалаһы епискобы Хуго де Балшем нигеҙ һала. 1318 йылда папа Иоанн XXII Кембриджға католик сиркәүҙең рәсми университет статусын бирә (*studium generale*). Үҙ тарихының күп өлөшөндә ул, тәү сиратта, дини уҡыу йорто булып тора. Университет советы ағзалары 1871 йылға тиклем рухи сан ҡабул итергә тейеш була

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*  «Пять лет в английском университете» / пер. Юлии Глек
* 
* 

## Һылтанмалар
* University of Cambridge official website
* Cambridge University Students' Union
Аҡбулат Сөләймәнов

**Аҡбулат Сөләймәнов** (документтарҙа: ) — кенәз, тархан.

## Биографияһы
Ҡарый(Ҡара)-Ҡыпсаҡ улусының кенәзе. Ҡазан даруғаһының Байлар улусында йәшәгән. Башҡорт тарханы Киләй Монашевтың ике туған ҡустыһы.

Рәсәй дәүләтенең көньяҡ-көнсығыш сиктәрен ҡалмыҡтар һәм нуғайҙар ябырылыуынан обороналауҙы ойоштороусыларҙың береһе.

1645 йылда Мәскәүгә батша Алексей Михайлович башҡорттарҙың подданлығын раҫлау өсөн илселекте етәкләгән. Батша Алексей Михайловичтың грамотаһында былай тиелә: *«А башкирские челобитчики, тархан, князь Акбулат Селеменов… с товарыщи, которые… были на Москве, били нам челом вместо всех уфинских тарханов и ясачных людей»*.

Ҡалмыҡ тайшаһы Дайчин Башҡортостанды үҙенә ҡушырға нитләй һәм 5 меңлек ғәскәр ебәрә. Әммә башҡорттар буйһонорға теләмәгән һәм ғәскәр туплағандар, уны менән Аҡбулат тархан командалыҡ итә. 1648 йылда Аҡбулат Сөләймәнов етәкселегендәге башҡорт ғәскәре Өфө һәм Ҡазан өйәҙҙәренә ҡалмыҡтарҙың һөжүмдәрен кире ҡаҡҡан. Нуғай даруғаһы Тоҙ ҡайнатыу (Соловарный) острогы (хәҙер Ғафури районы Табын ауылы) тирәһендә Әрмет йылғаһы буйындағы алышта Ҡыпсаҡ, Мең, Табын, Әйле һәм башҡа улустар башҡорттары ҡатнаша. Уның барышында Чакула тайша башлығындағы ҡалмыҡ отряды тар-мар ителә: *«И на той де речке Армыте, перепустя тех калмыков с половину, ударили на них всеми людьми, и на той де речке учели с ними, башкирцы, те калмыки битися… А ушли де всех калмыков в свои улусы немногие люди»*.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Һылтанмалар
* 
*
«Башҡорт матуры» алмаһы

**«Башҡорт матуры»** () — йорт алмаһының иртә ҡышҡы төрө.

## Тарихы
XIX быуат башында помещик, отставкалағы капитан Сергей Евгеньевич Топорнин, Франция архитекторын саҡырып, Өфөнән 70 км өҫтәрәк, Ағиҙел йылғаһы буйында йорт һалған, баҡса ултырта башлаған. XIX быуат аҙағына мөлкәт баҡса үҫтереүгә мөкиббән сәүҙәгәр Иннокентий Михайлович Гришин ҡулына күсә. 1886 йылда ул өс йөҙ яңы үҫенте ултыртып, ҡарт баҡсаны яңырта, улар араһында билдәһеҙ ике сорт алмағас була. Революциянан һуң Ҡыҙ тауындағы йорт менән баҡса имен ҡала, һәм 1926 йылда уның территорияһындағы яңы хакимиәт Башнаркомзём селекция үҙәген ойоштора, ул Көньяҡ Уралдағы төп селекция үҙәктәренең береһенә әүерелә.

1928 йылда И. М. Грибушин ултыртҡан алма сорттарын станция хеҙмәткәре Василий Стреляев тасуирлап яҙып ала. Бер сортҡа «Башҡорт матуры» тип исем бирелә.

1928 йылда «Башҡорт матуры» Башҡорт АССР-ы Кушнаренко ауылында В. П. Стреляев тарафынан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтына бирелә. Сорт Госреестрға индерелә.

## Таралыуы
Был сорттар Башҡортостан, Татарстан, Марий эл, Вологда, Киров, Ырымбур, Һамар һәм Мәскәү өлкәләрендә киң таралған. Башҡортостанда алмалыҡтарҙың яҡынса 25 % майҙанын биләй.

## Тасуирламаһы
Был алмағас иртә лә, һуң да түгел сәскә ата, башҡа алмағастарҙан һеркәләнә. Уның өсөн иң яҡшы һеркәләндереүсе сорттар антоновка, «Сеянец титовки», «Боҙаяҙ» булып тора. Алтынсы йылына емеш бирә башлай. Юғары уңыш (140—257 ц/га) бирә һәм ҡышҡы һыуыҡтарға сыҙамлы.

Сәскәләре эре, алһыу төҫтә. Емеше уртаса ҙурлыҡта, ауырлығы 92-137 г, бөтәһе лә бер сама ҙурлыҡта, дөрөҫ формалы. Емеше уртаса ҡойола. Алма 130 көн һаҡлана, транспорт менән ташығанда йәнселеп бармай. Универсаль сорт.

Әскелтем татлы, үҙенә башҡа ҡырҡыуыраҡ тәм итә.

## Селекцияла ҡулланыу
«Башҡорт матуры» сорты генотибы селекция программаларында ҡулланыла. Уны « Шафран пепины» сорты менән ҡауыштырып, *«Башҡорт пепины»* сорты барлыҡҡа килтерелгән.

## Әҙәбиәт
* Яблоня// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 30 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Яблоня//Большая российская энциклопедия
* Сорт «Башкирский красавец» № 4804260 в Госреестре
* Сорта яблок

## Иҫкәрмәләр
Паспорт

**Паспорт** (,   — үтеү һәм port (порт) — элек «порттан сығыу»ға яҙма рөхсәт шулай тип аталған) — эйәһе дәүләт сиген үткәендә йәки сит илдә булғанда шәхесте һәм гражданлыҡты танытыусы дәүләт документы. Паспорт гражданлыҡты күрһәтә, әммә йәшәгән илде күрһәтмәй.

Паспорт (Рәсәйҙә ул Рәсәй Федерацияһы гражданының сит ил паспорты) һәм шәхес танытмаһы (Рәсәйҙә бының өсөн *эске паспорт* — Рәсәй Федерацияһы гражданының паспорты ҡулланыла) була. Күп кенә дәүләттәрҙә (мәҫәлән, Беларусь һәм Үзбәкстан) паспорт бер үк ваҡытта төп шәхес таныҡлығы булып та тора. Ҡайһы бер илдәрҙә (мәҫәлән, Әзербайжан, Бельгия, Словакия, Литва, Франция, Ҡытай, Грузия, Ҡаҙағстан, Украина) шәхес таныҡлығы пластик карта формаһында эшләнгән, ә паспорт теләк буйынса бирә.

Паспорт икенсе илгә сығырға рөхсәт ҡуйылған (әгәр ҙә визаһыҙ режим тураһында килешеү төҙөлмәһә), шулай уҡ сикте сығыу билдәһе һалынған брошюра формаһында эшләнә. Шулай идентификациялау мәғлүмәтенә эйә: хужаһының фотоһы, уның исеме, тыуған көнө, енесе, тыуған урыны һәм гражданлығы (паспорт биргән ил атамаһы) яҙыла. Паспорт бөтә донъя буйынса файҙаланыуға тәғәйенләнә, шуға күрә паспорттар ниндәйҙер дәрәжәлә унификацияланған, ә милли телдәге яҙыуҙар, ҡағиҙә булараҡ, инглиз йәки француз телдәрендә ҡабатлана. XXI быуатта донъяның күп илдәре биометрик мәғлүмәтле паспорттарға күсә.

Дәүләттәр, ҡағиҙә булараҡ, үҙе танымаған ил паспорты менән инеүгә рөхсәт бирмәй, әммә ташламалар ҙа бар. Мәҫәлән, Ҡытай Республикаһы (Тайвань) граждандары АҠШ-ҡа инеү генә түгел, шулай уҡ ябайлаштырылған электрон виза менән (ESTA) инеү мөмкинлеген ҡуллана ала, шул уҡ ваҡытта АҠШ Ҡытай Республикаһын 1979 йылдан алып танымай. Шулай итеп, танылмаған һәм яртылаш танылған дәүләттәрҙең граждандары, әгәр бер үк ваҡытта тағы ла ниндәйҙер илдең гражданлығына һәм паспортына эйә булмаһа, улар бөтә ерҙә лә иркен йөрөй алмай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Федеральная миграционная служба. История создания
* Как оформить заграничный паспорт? 
* Кронид Любарский. Паспортная система и система прописки в России // Институт прав человека
* Открытый онлайн регистр удостоверяющих личность документов  PRADO 
* Passport Index — World’s passports in one place — изображения и рейтинг паспортов большинства государств мира
* Каких цветов бывают паспорта?
Коваленко Константин Иосифович

**Коваленко Константин Иосифович** (14 ғинуар (27 ғинуар) 1912 йыл, Юзовка ҡасабаһы Екатеринослав губернаһы — 23 ноябрь 1988 йыл, ) — СССР-ҙың инженер-нефтсеһе, ғалим. Фәнни-производство эшмәкәрлеге БАССР-ҙа нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү менән бәйле. Уның етәкселегендә ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу ысулдары: һыу ебәреү, файҙалы ҡатламдарға реагенттар ҡыуҙырыу, скважиналарҙы вышкаһыҙ эксплуатациялау индерелә. Биш фәнни хеҙмәт һәм 35 уйлап табыу авторы. Ике Ленин (1959, 1966) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948), СССР миҙалдары менән бүләкләнгән.

РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1971). Техник фәндәре кандидаты (1964).

## Биографияһы
1940 йылда Мәскәү нефть институтын тамамлай һәм Ишембай газокомпрессор хужалығында (1943 йылдан — «Ишимбайгаз» тресы) эшләй башлай.  1940-45 «Ишембайнефть» НГДУ (1940—1946). Һуңынан «Ишембайнефть» НГДУ-һы начальнигы (1946—52), «Октябрьскнефть» (1952—54); «Башнефть» предприятиһының баш инженеры, начальнигы (1954—1966).

РСФСР Мингео Баш нефть разведкаһының начальнигы урынбаҫары (1966—1972); Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү нефть геологияһы институтының секторы мөдире (1972—1982); ВНИПИМорнефтегазда эшләй (1982—1988).

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 1963 йылдан РСФСР Юғары Советы депутаты (Бөрө округы)
* Ишембай ҡалаһының 32-се Промысла һайлау округы буйынса БАССР-ҙың өсөнсө (1947) һәм 52-се Промысла һайлау округы буйынса дүртенсе (1951) саҡырылыш Юғары Советы депутаты

## Библиография
* О применении карбонированной воды при разработке нефтяных месторождений [Текст] : Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата технических наук / Моск. ин-т нефтехим. и газовой пром-сти им. И. М. Губкина. — Москва ; Уфа : [б. и.], 1964. — 16 с
* К вопросам автоматизации и диспетчеризации нефтепромыслов Башкирии [Текст] / Инж. К. И. Коваленко ; Башкир. респ. науч.-техн. о-во нефт. пром-сти. — Уфа : [б. и.], 1957. — 27 с.; 21 см.
* Новые методы разработки и нефтеотдача пластов [Текст]. — Москва : Недра, 1964. — 159 с. : ил.; 21 см
* Материал к лекции на тему «Технический прогресс и передовой опыт новаторов в нефтяной промышленности» [Текст] / Инж. К. И. Коваленко ; О-во по распространению полит. и науч. знаний РСФСР. — Москва : [б. и.], 1956 [вып. дан. 1957]. — 24 с.; 20 см.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Ишембайҙың 51-се үҙәк һайлау округы буйынса БАССР Юғары Советына икенсе депутат итеп Лаврентий Павлович Берия һайлана.
* Мәскәү нефть институтын, тау инженеры һәм инженер-иҡтисадсыға уҡып, ике ҡыҙыл диплом менән тамамлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Инженеры Урала: Энциклопедия / Рос. инженер. акад. Ур. отд-ние; [Редкол.: Данилов Н. И. гл. ред. и др.]. — Екатеринбург : Уральский рабочий, 2001. — 694, [1] с. : портр.; 27 см. С. 259
*
Өрөк (емеш)

**Өрөк**  — өрөк (абрикос) ағасы емеше, ғәҙәттә, уны ябай өрөктән ( *Lam vulgaris Armeniaca.*) алалар, шулай уҡ маньчжур абрикосы (Prunus mandshurica), япон абрикосы (Prunus mume), себер абрикосы (Prunus sibirica), бриансон абрикосы (Prunus brigantina), ҡайһы бер гибрид төрҙәрҙең емештәрен дә өрөк тип атайҙар

## Тышҡы күренеше
Өрөккә төҫтө уның матдәләрендәге каротиноидтар бирә.

## Аҙыҡ ҡиммәте
Емеше составында шәкәр, витаминдар, органик кислоталар (лимон һәм алма), каротин, минералдар бар. Кеше өсөн калий, каротин, С витамины сығанағы булып тора, хәйер, С витамины бик күп түгел: 1 мг-да — 10 мг. Тимер ҙә әҙерәк 100 г-ға — 0,4 г мг, был оло кешенең тәүлек ихтыяжының 3-4 % тәшкил итә

Өрөктә калория әҙ (100 г-ға 48 ккал), шуға күрә диетик аҙыҡ булараҡ яҡшы.

Өрөктән ҡайнатма, джем, һут, компот, марципан һәм цукат, шулай уҡ ликёр һәм шараптар эшләйҙәр. Шулай уҡ бәлеш һәм билмәндәргә эслек сифатында ҡулланалар.

Бынан тыш, өрөк киптергән ваҡытта файҙалы сифаттарын һаҡлап ҡала. Һөйәкһеҙ киптерелгән өрөктәр *күрәгә* тип атала, төшө эсенән емен сығарып кире өрөк эсенә тығып ҡуйылғаны — аштак-паштактип атала.

Өрөктөң төшө асыҡ-көрән, еме ҡырҡыуыраҡ. Уны ашайҙар, шулай уҡ марципан эшләйҙәр. Ҡайһы саҡ әсе миндаль урынына ҡулланалар.

## Иҫкәрмәләр

* 

## Һылтанмалар
* Абрикос//Большая российская энциклопедия

## Әҙәбиәт
* Абрикос// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 1-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*Галина Кизима Большая энциклопедия садовода-огородника от А до Я — Эксмо, 2017. — Б. 6—. — ISBN 978-5-04-043810-5.
Милләт

**Милләт** — кешенең ниндәйҙер билдәле бер милләткә йәки айырым милли дәүләткә ҡарауы.

Милләт төшөнсәһе күп осраҡта айырым кеше һәм дәүләт араһында хоҡуҡи мөнәсәбәттәр сифатында билдәләнә; кешеләрҙең билдәле гражданлыҡҡа эйә булыуы. Милләт кешегә дәүләт тарафынан дәүләт юрисдикцияһын һәм яҡлауын бирә. Хоҡуҡтар һәм бурыстар һәр дәүләттә айырым билдәләнә. Элекке совет илдәрендә *милләт* төшөнсәһе күпселек осраҡта тәүге билдәләмәһенән башҡасараҡ төшөнсәгә эйә — кешенең билдәле бер этник берлеккә ҡарауын белдерә.

Йола һәм халыҡ-ара конвенция буйынса, һәр дәүләт кем уның гражданы булыуын билдәләргә хоҡуҡлы. Бындай билдәләмәләр гражданлыҡ тураһындағы ҡануниәттең бер өлөшө булып тора. Ҡайһы бер осраҡта гражданлыҡты билдәләү асыҡ халыҡ-ара хоҡуҡтар менән, мәҫәлән, апатрид тураһында килешеү һәм Гражданлыҡ тураһында Европа конвенцияһы менән көйләнә.

*Милләттәр* һүҙе ҡайһы берҙә мәҙәни-этник төркөмдө — бер үк этник оҡшашлыҡҡа, телгә, мәҙәниәткә, шәжәрәгә, тарихҡа һәм башҡаларға эйә булған кешеләр төркөмөн билдәләү өсөн ҡулланыла. *Милләтең* был билдәләмәһе сәйәси сиктәр йәки паспортҡа эйә булыу менән билдләнмәй һәм үҙ эсенә илдәрҙә айырым бойондороҡһоҙ милли дәүләте булмаған кешеләрҙе ала (мәҫәлән, арамейҙар, шотландтар, валлийҙар, инглиздәр, басктар, каталондар, курдтар, белудждар, бәшнәктәр, кашмирҙар, фәләстанлылар, инуиттар, копттар маориҙар, сикхтар, секейҙар һәм зулустар).

Шулай уҡ айырым кешеләр дәүләткә ниндәйҙер власть биргән автономиялы статусҡа эйә граждандар төркөмө тип атала ала.

СССР Юғары Советының Милләттәр Советы атамаһында *милләттәр* төшөнсәһе палатаға үҙ вәкилдәрен һайлаған милли территориаль берәмектәр (союздаш республикалар, автономиялы республикалар, автономиялы өлкәләр, автономиялы округы) мәғәнәһендә, йәғни заманса Европала ҡулланылған мәғәнәһенә яҡын.

Юридик яҡтан нығытылған милләт иммиграция ваҡытында бик йыш тейешле гражданлыҡ алыу өҫтөнлөгө бирә: немец — Германияла, йәһүдтәр — Израилдә, финдар — Финляндияла, поляктар — Польшала һәм башҡалар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Национальность — Российская социологическая энциклопедия под общей редакцией академика РАН Г. В. Осипова, 1998
* Дугин А. Г. Этносоциология — курс лекций на социологическом факультете МГУ