open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аҡбутина Земфира Хәкимйән ҡыҙы

**Аҡбутина Земфира Хәкимйән ҡыҙы** (18 март 1966 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир. Рәсәй Федерацияһының (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар (2011) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы (2015). Рәсәй Федерацияһының «Иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (2007). Башҡортостан Яҙыусылар союзы(2016), Рәсәй Яҙыусылар союзы (2017) ағзаһы.

## Биографияһы
Земфира Хәкимйән ҡыҙы Аҡбутина (Яубаҫарова) 1966 йылдың 18 мартында Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. Тимер һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлап, артабан уҡыуын Иҫке Монасип урта мәктәбендә дауам итә.

1983—1988 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында филология факультетында белем ала.
Хеҙмәт юлын Өфөләге 1-се балалар йортонда башлай. «Ленинсы», Йәшлек гәзиттәрендә эшләй.

1992 йылдан Ейәнсура районы Ибрай мәктәбендә уҡыта.

2012 йылдан алып башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының район методик берекмәһенә етәкселек итә.

2017 йылда башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса районда иң алдынғы уҡытыусы тип табыла. «Һөнәре буйынса иң алдынғы» тигән исем бирелә. Юғары категориялы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы

Ейәнсура районының «Үҫәргән» әҙәби берекмәһенең рәйесе.

2016 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы.

2017 йылдан Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы

Рәсәй Федерацияһының (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының (2011) Журналистар союздары ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы мәғарифы алдынғыһы
* Рәсәй Федерацияһының «Иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе

## Китаптары
* Артылғанда быуат түбәләрен…:шиғырҙар. / Иҫәнғол, 2002.-Б.16.
* Атай кеүек булам мин: шиғырҙар / Өфө:Китап, 2005.- Б.16.
* Нур усағы. Шиғырҙар йыйынтығы [Текст] / З.Х Аҡбутина: Өфө.-2001.- Б.432
* Һандыҡ төптәрендә : шиғырҙар, поэма [Текст] / З. Х. Аҡбутина: Өфө:Китап, 2013.-Б.142
* Башҡортостан. Шиғырҙар//Ағиҙел. — 2012. — № 1.-131-133 б.
* Ҡая сәскәһе. Шиғырҙар йыйынтығы.
* «Иҙел ҡыҙы» исемле балалар өсөн китабы (2018)

### Викидәреслектә
* «Иҙел ҡыҙы» исемле балалар өсөн китабы (2018) [Иҙел ҡыҙы (Земфира Аҡбутина)](https://ba.wikibooks.org/wiki/Иҙел_ҡыҙы_(Земфира_Аҡбутина))

## Видеояҙмалар
* Раян Алтыншин. «Һинен тормош минең хыялдарым» М. Туләбаева — З. Аҡбутина, режисёр Наил Хәмитов

## Шиғырҙарына йырҙар
* Тимер — тыуған ауылым. Земфира Аҡбутина һүҙҙәре, Рәхимә Ғәйетбаева көйө Раян Алтыншин йырлай
* «Әсәйемә». Земфира Аҡбутина һүҙе, Миңзәлә Түләбаева көйө, Алтыншин Раян йырлай
* Осоп. З.Аҡбутинаның һүҙҙәре, Ғайсина Гөлшат йырлай

## Моң алырға килегеҙ!!! (Земфира Аҡбутина ижады)
* Аҡбутина Земфира «Автограф» тапшырыуы
* З. Акбутина т-да Атайсал тапшырыуы

Земфира Аҡбутина Викикитапханала

## Әҙәбиәт
* Бураҡаева М. Һандыҡ төптәрендә ниҙер бар // Йәшлек. — 2013. — 29 ноябрь, — Б.18.

## Һылтанмалар
* http://ashkadarfm.ru/programms/be%D2%99%D2%99e%D2%A3-donyai%D3%99sh%D3%99iesh-38?page=59
* http://zmsb.ru/index.php/literaturnaya/15-pisateli-i-poety/157-akbutina-zemfira 
*  МОҢ АЛЫРҒА КИЛЕГЕҘ!!! (Земфира Аҡбутина ижады)
* Литературная карта РБ

## Иҫкәрмәләр
Туймазы нефть ятҡылығы

**Туймазы нефть ятҡылығы** — Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, Туймазы ҡалаһы янында. Волга-Урал нефть-газ провинцияһына ҡарай. 1937 йылда асыла.

1-1,7 км тәрәнлектә нефтле девон һәм карбон балсыҡлы ҡомташы. Нефттең уртаса тығыҙлығы 0,89 г/см³, көкөрт миҡдары 2,7-3,0 %.

1944 йылда яңы 100-сө һанлы, 1700 метр тәрәнлектә һәм дебиты (билдәле бер ваҡытта скважинанан сыҡҡан нефть миҡдары) 2500 тоннанан ашыу булған нефть скважинаһы файҙаланыуға тапшырыла. Ул ошоға тиклем 57 скважина биргән нефттән артығыраҡ күләмдә нефть бирә башлай. Тәүге алты девон скважинаһы тәүлегенә 1100 тонна нефть бирә. Девон ҡатламын асыу менән Туймазы ятҡылығы донъялағы уникаль, нефть запасы буйынса ғәйәт эре биш ятҡылыҡ иҫәбенә инә. Артабан тикшереүҙәр ятҡылыҡтың 40 км-ға х 20 км майҙанды биләүен күрһәтә.

1948 йылдың декабрендә ятҡылыҡта илебеҙ тарихында беренсе тапҡыр ятҡылыҡ менән сикләшкән ҡатламдарға һыу һурҙыртыу ғәмәлгә ашырыла. Ғөмүмән Туймазы ятҡылығында донъя практикаһында тәүге тапҡыр ятҡылыҡтан ситтәге, сиктәш һәм ятҡылыҡ эсендәге ҡатламдарға һыу һурҙыртыу ярҙамында ҡатлам баҫымын һаҡлау ысулы ҡулланыла. Ошо яңылыҡты ҡулланыу ятҡылыҡта булған нефть запасының төп өлөшөн 20 йыл эсендә сығарыу мөмкинлеген бирә. Шуға ла девон ҡатламдарынан нефть, ғәҙәти скважиналар менән сағыштырғанда, ике тапҡырға күберәк сығарыла.

1956 йылда илебеҙҙә беренсе тапҡыр Туймазы ятҡылығында промысла шарттарында нефтте тоҙһоҙландырыу ысулы ла үҙләштерелә. Шул ваҡытта тәүге экспорт кондицияһындағы нефть әҙерләнелә.

1983 йылдың апрелендә Туймазы ятҡылығында 300-миллионынсы тонна нефть сығарыла. Ә 1989 йылда предприятиела тирә-йүндәге мөхит һағы хеҙмәте булдырыла.

1990-сы йылдарҙа сығарылыусы шыйыҡлыҡ күләме кәмеү сәбәпле, йыйыу, ППД һәм нефтте әҙерләү системаларын комплекслы реконструкциялау башлана, был эш әлегәсә дауам итә. 2001 йылда «Башнефть» АНК-һында беренсе тапҡыр үҙ территорияһында нефть шламын (таҙа нефтте айырып алғандан һуң ҡалған ҡалдыҡ) эшкәртеү ҡоролмаһы файҙаланыуға тапшырыла. Бер йыл эсендә 5582 тонна нефть шламы экәртелә, 1872 тонна нефть сырьеһы алына.

2004 йылға «Туймазынефть» НГДУ-һында дүрт нефть һәм газ сығарыу цехы эшләй, файҙаланылған нефть скважиналары фонды 1494 берәмеккә етә, планда ҡаралғанса, йылына 900 мең тонна нефть сығарыла.

## Һылтанмалар
* Туймазы ятҡылығы
Йөгәмеш нефть ятҡылығы

** Йөгәмеш нефть ятҡылығы** 1958 йылда асыла. Ятҡылыҡ 22,7 га майҙанды биләй. Башҡортостан Республикаһының Яңауыл һәм Тәтешле райондары территорияһында урынлашҡан.

Ятҡылыҡ Башҡорт көмбәҙенең төньяҡ өлөшө сигендә ята. Нефть биреүсе ҡатламдар кашир, верей горизонттарына, урта карбин башҡорт ярусына, түбәнге карбон турней ярусына, фямен ярусына, үрге һәм урта девон ҡатламдарының кынов, паший, муллин горизонттарына ҡарай.

Төп запастар түбәнге карбондың терриген ҡалын ҡатламының балсыҡ ҡомташында тупланған.

Нефть 780 метрҙан 1830 метрға тиклемге тәрәнлектә ята.

Бындағы нефть ауыр (тығыҙлығы 0.866-0.935 г/см3), үтә ныҡ мәтеле (59 Мпа*с тиклем).

Ятҡылыҡ 1958 йылда асыла, 1966 йылда эшкәртеүгә тапшырыла. 1989 йылда Йөгәмеш ятҡылығында йыллыҡ нефть сығарыу иң юғары кимәлгә етә (505 мең тонна).

Ятҡылыҡты эшкәртеүселәр: «Арланнефть» НГДУ-һы, «Башнефть» АНК-һы. 60-сы йылдарҙан ятҡылыҡ продукцияһы «Газпром Нефтехим Салауат» предприятиеһында сырье булараҡ ҡулланыла.

## Әҙәбиәт
* Нефтяные и газовые месторождения СССР в двух книгах. /Под ред. С. П. Максимова. М: Недра.1987. Т.1. С. 42, 57, 105, 210
* Газпром нефтехим Салават. Энциклопедия. Уфа. 2013.
Букин Василий Николаевич

**Букин Василий Николаевич** (27 ғинуар 1899 йыл — 21 ғинуар 1979 йыл) — СССР-ҙың ғалим-биохимигы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1964), биология фәндәре докторы (1943). Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1949), А. Н. Бах исемендәге премия (1963) лауреаты, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1969, 1975) һәм «Почёт Билдәһе» (1953) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Василий Николаевич Букин 1899 йылдың 27 ғинуарында Пенза губернаһы Знаменское ауылында тыуған.

## Белеме һәм эше
* 1925 йылда Ленинград ауыл хужалығы институтын (хәҙер — Санкт-Петербург дәүләт аграр университеты) тамамлай.
* 1925—1926 — Ленинград өлкә ер идаралығы агрономы
* 1927—1930 — Ленинград өлкәһенең «Ҡыҙыл семеновод» колхозы рәйесе
* 1932—1938 — Ленинград үҫемлекселек институтында эшләй.
* 1938 — Рәсәй Фәндәр академияһының А. Н. Бах исемендәге биохимия институты
* 1943 — Мәскәү аҙыҡ-түлек сәнәғәте технология институты профессоры.

## Төп ҡаҙаныштары
1932—1938 йылдарҙа Ленинградта үҫемлекселек институтында эшләй. Унда СССР-ҙа тәүгеләрҙең береһе булған витаминдар буйынса лаборатория ойоштора. Төп хеҙмәттәре витаминдар биосинтезы, уларҙың матдәләр алмашыныуҙа роле, алыу ысулдары буйынса.

Ғалим һәм уның хеҙмәттәштәре хеҙмәте нигеҙендә СССР-ҙа А, B12, B15, D2 витаминдарын, 5-метилметионин аминокислоталарын, гомосерин, лизин етештереү, уларҙы аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә, малсылыҡта һәм дауалау практикаһында ҡулланыу яйға һалына.

Василий Николаевич Букин етәкселегендә A, B, U һ.б. витаминдарҙы етештереү үҙләштерелә, уның башланғысы буйынса 1966 йылда илдә тәүге тапҡыр *Өфө витамин заводында* B15, 1970 йылдан — U витаминдары етештерелә башлай.

СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1964)

1979 йылдың 21 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1949) — витаминлы балыҡ майы етештереү ысулын эшләгәне һәм сәнәғәткә индергәне өсөн.
* А. Н. Бах исемендәге премия (1963)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1969, 1975)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1953)
* миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  

## Сығанаҡтар
* Букин Василий Николаевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Букин, Василий Николаевич в словарях и энциклопедиях на Академике
Ишәй мәмерйәһе

**Ишәй мәмерйә системаһы**, **Ишәй мәмерйәһе** — Башҡортостандың гипстан торған, оҙонлоғо буйынса икесе урынды биләгән мәмерйәләр системаһы. Системаның дөйөм оҙонлоғо — 1002 м, иҙән майҙаны — 4,6 тыс. м², күләме — 9,6 тыс. м³, тәрәнлеге һәм амплитудаһы — 26-шар м (1993 йыл).

Ишембай районы, Ишәй ауыл Советы, Һәләүек йылғаһы үҙәненән уң яҡта ятҡан сағылдың (карталарҙа Арянла) уң яҡ итәгендә, Ишәй ауылы ҡаршыһында урынлашҡан.

Эзбиз менән ҡоршалған түбәнге Пермь кунгур ярусы ирен горизонтының һоро гипстары буйлап үтә. Гипс ҡатламында ярыҡтар барлыҡҡа килеүҙән пәйҙә булған. Бер һыу ағышы юлы буйлап көньяҡ-көнсығышҡа һәм төньяҡ-төньяҡ-көнбайышҡа табан һуҙылған алты горизонталь мәмерйәнән тора.

Көмбәҙ емерелеүҙән сталактит һәм сталагмиттар, аллахонт берләшмәләре барлыҡҡа килгән.

Системаның йәше 400 мең йылдан ашып китә.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Исмәғилев Рафаэль Ришат улы

**Исмәғилев Рафаэль Ришат улы** (25 март 1951 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир-ағзаһы (1998), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992), профессор (1993),  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010).

## Биографияһы
Рафаэль Ришат улы Исмәғилев 1951 йылдың 25 мартында Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Байгилде ауылында тыуған..

1973 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

Һуңынан, 1973—1974 йылдарҙа Нуриман районы үҫемлектәрҙе һаҡлау станцияһы начальнигы; 1992 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында (1993 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты) профессор, 1994 йылдан университетта кафедра мөдире, 1998-1999 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университеты Фәнни тикшеренеүҙәр институтында директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары булып эшләй.

1998 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһында мөхбир-ағзаһы, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992), профессор (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000).

Исмәғилев Рафаэль Ришат улының ғилми хеҙмәттәренең төп йүнәлеше: үҫемлек аҙыҡ етештереү технологияһы, ужым бөртөклөләренең биологияһы һәм экологияһы, яраҡлаштырылған үҫемлектәр үҫтереү.

Исмәғилев ҡулланыусыларға кәрәкле булған шифалы ашлыҡ, сөгөлдөр үҫтереү технологияһын уйлап тапҡан.

Ул бер фән докторы һәм 25 фән кандидаты әҙерләне.

Ғалим — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының үҫемлектәр өйрәнеү буйынса Ғилми советының рәйесе, Республиканың Дәүләт реестрына селекция ҡаҙаныштарын индереү комиссияһының ағзаһы, «Ғилем» фәнни-нәшриәт советы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Аграр сәнәғәт комплексының аграр фәндәрҙе үҫтереүҙең приоритетлы йүнәлештәрен билдәләүсе Координация советы ағзаһы, «Атлас Республики Башкортостан» редколлегияһы ағзаһы, Башҡорт дәүләт аграр университетының Ғилми советы ағзаһы, докторлыҡ диссертация советы (Өфө, Ҡазан ҡалалары), «Вестник Башкирского ГАУ» журналының нәшриәт советы ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
Ғалим — 440 фәнни хеҙмәт, 80 мәҡәлә авторы, шул иҫәптән:
* Основы адаптивно-ландшафтной системы земледелия. Уфа: Китап, 1999 (соавтор).
* Качество и технология производства продовольственного зерна ржи. М.: АгриПресс, 2001 (соавтор).
* Качество и технология производства хлебопекарного зерна пшеницы. Уфа: Гилем, 2005.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
РФ Ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау грамоталары, Башҡортостан Республикаһының Фән, юғары һәм һөнәри урта белем биреү Дәүләт комитетының, Удмурт Республикаһы Хөкүмәтенең Маҡтау грамоталары, Рәсәй һәм Халыҡ-ара күргәҙмәләрҙең дипломдары һәм миҙалдары, Башҡортостан Республикаһының Хөкүмәт премияһы, «РБ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре» һәм «РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» исеме менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Профиль на сайте АН РБ 
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998—703 с., илл
* В Башкирии ученый-селекционер Рафаэль Исмагилов создал свою научную школу. ИА «Башинформ», 25 марта 2021 года
Шәрәфлисламов Мәҡсүт Динислам улы

**Шәрәфлисламов Мәҡсүт Динислам улы** (*Мәҡсүт Шәрәф*; 12 июнь 1950 йыл) — журналист. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).

## Биографияһы
Мәҡсүт Динислам улы Шәрәфлисламов 1950 йылдың 12 июнендә Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Ҡыйғаҙы ауылында тыуған.

1969 йылда Бәләбәй педагогия училищеһын тамамлай. Ҡыйғаҙы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы була. Совет Армияһында хеҙмәт иткәндән һуң, йәнә Ҡыйғаҙы мәктәбенә уҡытырға ҡайта.

1977 йылдан Йәрмәкәй районы Һыуыҡҡул урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып эшләй. 1980 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

1986 йылдан «К новым победам» (хәҙерге «Ермекеевские новости») район гәзите мөхәрриренең урынбаҫары вазифаһын үтәй. 2007 йылдан «Ермекеевские новости» гәзитенең башҡорт телендә сыҡҡан «Етегән» ҡушымтаһы мөхәррире булып эшләй.

1987—1989 йылдарҙа Йәрмәкәй район Советы депутаты була. 1997 йылдан «Йәрмәкәй шишмәләре» әҙәби берләшмәһен етәкләй.

«Йәрмәкәй ере» («Земля Ермекеевская», 1999) китабының авторҙашы, «Күңел балҡыштары» («Күңел балкышлары», 1999) шиғри альманахының һәм «Во имя Победы. Ермекеевцы на фронтах Великой Отечественной войны 1941—1945» (2005) китабының автор-төҙөүсеһе, «Тулҡын йыры» («Дулкын җыры», 2005) шиғри йыйынтығының авторы.

«Йәрмәкәй районы энциклопедияһы. Башҡортостан Республикаһы» («Энциклопедия Ермекеевский район. Республика Башкортостан», 2010) китабына мәҡәләләр яҙа. С. М. Васильевтың «Әсә» поэмаһын тәржемә итеп башҡорт һәм татар телдәрендә баҫтырып сығара.

## Әҙәбиәт
*
Арыҫлан Ранғолов

**Арыҫлан Ранғолов** (?—1775) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Сотник.

## Биографияһы
Арыҫлан Ранғолов сығышы менән Себер даруғаһы Танып улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы) Ҡыйғаҙы ауылы башҡорттарынан. Атаһы *Уранғол (Рәмғол)* 1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнаша.

1773 йылдың октябренән — 1774 йылдың мартына ҡәҙәр Емельян Пугачёвтың Төп ғәскәре составында Ырымбур ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. Бында әсирлеккә эләгә, Яйыҡ комендант канцелярияһы тикшереүе аҫтында була, азат ителә.

1774 йылдың йәйе—көҙөндә Арыҫлан Ранғоловтың отряды Ҡазан ҡалаһы эргәһендәге, Өфө провинцияһының Бөрө һәм Әңгәсәк шарап ҡыуыу заводтары янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

1774 йылдың 22 сентябрендә Нөркә ауылы янында Салауат Юлаев ғәскәре составында И. К. Рылеев командалығындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Аҙаҡ Тере Танып йылғаһының үрге ағымы буйында көрәште дауам итә.

1774 йылдың аҙағында батша властарына бирелә. 1775 йылда Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була. 1775 йылдың 5 майында Салауат Юлаев эше буйынса шаһит булараҡ йәлеп ителә.

1775 йылдың 29 апрелендә Өфө төрмәһендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.
* 

## Һылтанмалар
*
Рушанна Бабич

**Бабич Рушанна Юрий ҡыҙы** (17 октябрь 1975 йыл) — Рәсәй артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2015) һәм атҡаҙанған (2009) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (2004).

## Биографияһы
Рушанна Юрий ҡыҙы Бабич 1975 йылдың 17 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Башҡорт театр актёры Таңсулпан Бабичеваның ҡыҙы.

Рушанна Бабич — Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры артисы.

Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының, Рәсәй театр сәнғәте акаде́мияһының актерлыҡ факультетын тамамлай, уҡытыусылары А. А. Васильева һәм И. В. Скорик. Ш. Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы лауреаты.

## Ижады
* 2000 — концерт программаһы.

### Театрҙа ролдәре

#### [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]]
* 1995 — «Ул ҡайтты», Ә. Атнабай — *Рәйлә*
* 1995 — «Ун икенсе төн» У. Шекспир буйынса — *Виола *

#### [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]

* 1995 — «Любовью не шутят» А. де Мюссе буйынса — *Камилла*
* 1995 — «Салауат» М. Кәрим буйынса — *Ану *
* 1995 — «Снежная королева» Е. Шварц буйынса — *Снежная королева*
* 1996 — «Чайка» А. П. Чехов буйынса — *Нина Заречная*
* 1997 — «Разбитый кувшин» Г. Фон Клейст буйынса — *Ева*
* 1997 — «Любовь к трем апельсинам» К. Гоцци буйынса — *Клариче*
* 1997 — «Если за дело примется бес…» Т. Миңнуллин буйынса — *Йәнбикә* һәм *Убырлы*
* 1998 — «Полоумный Журден» М. Булгаков буйынса — *Люсиль*
* 1998 — «Ҡыңғырау сәскә» Н. Асанбаев буйынса — *Гөлдәр*
* 1998 — «Ҡыҙҙар ҡайтты ауылға» Н. Ғәитбай буйынса — *Кинйәбикә*
* 1999 — «Ҡыҙ урлау» М. Кәрим буйынса — *Маһибәҙәр*
* 2000 — «Шәүрә» М. Буранғолов буйынса — * Баныу*
* 2000 — «Подарок» Р. Эрдуран буйынса — *Актриса*
* 2000 — «Ҡыңғырау сәскә» Н. Асанбаев буйынса — *Рәмилә*
* 2001 — «Яҡын-алыҫ…» И. Әлмөхәмәтов буйынса — *Гөлнур*
* 2001 — «Студенттар» Н. Ғәитбаев буйынса- *Хәкимә*
* 2001 — «Идиот» Ф. Достоевский буйынса (Өфө сәнғәт институты спектакле) — *Настасья Филипповна*
* 2003 — «Амазонкалар» С. Латыпов, Х. Латыпова буйынса — *Фатима*
* 2004 — «Эх, егеттәр…» Б. Аппаев буйынса — *Роза*
* 2004 — «Лавина» Т. Джюдженоглу буйынса — *Акушерка*
* 2004 — «Слышен крик павлина» Ж. Ануй буйынса — *Труда*
* 2005 — «Алтын балта» С. Сурина буйынса — *Күл эйәһе*
* 2005 — «Ғылмияза» Т. Ғарипова буйынса — *Хазина*
* 2006 — «Герой» Д. Синг. буйынса — *Пегин Майкл*
* 2007 — «Мөхәббәтем минең» Т. Миңнуллин буйынса — *Шуралина*
* 2007 — «Йәләлетдтн апа» М. Кәрим буйынса — *Кәлбинур*
* 2008 — «Пять вечеров» А. Володин буйынса — *Тамара*
* 2009 — «Жених для шести невест» Т. Миңнуллин буйынса — *Нина Васильевна*
* 2009 — «Люстра» И. Зәйниев буйынса — *Эльфа*
* 2009 — «Два берега бытия» М. Кәрим буйынса — * Людмила*
* 2010 — «Ромео һәм Джульетта» У. Шекспир буйынса — *Синьора Капулетти*

### Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ТЕАТР ЭШМӘКӘРЛЕГЕ 
* Фильмография
* Официальный сайт ГУП РБ Киностудия «Башкортостан» Рушанна Бабич 
* Яратҡан сәхнә
*
Хәмәҙинуров Шамил Шәрифйән улы

**Хәмәҙинуров Шамил Шәрифйән улы** (2 сентябрь 1950 йыл — 14 ноябрь 2014 йыл) — башҡорт йырсыһы, 1978—2014 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013).

### Биографияһы
Шамил Шәрифйән улы Хәмәҙинуров 1950 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Иштебай ауылында тыуған.

1978 йылда Миләүшә Мортазина класы буйынса Өфө сәнғәт училищеһын тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт филармонияһында артист-вокалсы (солист) булып эшләй башлай. Башҡортостанда һәм унан ситтә тиҙ арала билдәлелек яулаған «Ихлас» эстрада төркөмөн ойоштороуҙың инициаторы һәм уның етәксеһе була.

Йырсы оҙаҡ ауырыуҙан һуң 2014 йылдың 14 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше — йырсы Римма Ибраһимова менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә. Ҡыҙы Гөлназ М. Кәрим исемендәге Йәштәр театрының әҙәбиәт бүлеге мөдире булып эшләй, Гөлсәсәк — Ҡазанда Ғ.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры актрисаһы.

## Репертуары
Шамил Шәрифйән улы йырҙарын бик күп телдәрҙә башҡара — башҡорт, татар, мари, сыуаш һәм мордва. «Бәллүр яҙмыш», «Төнгө серенада», «Ҡойон», «Парлы тормош», «Өфөләргә барам әле», «Үҙең аңла…» йырҙары менән Башҡортостандың халыҡ артисы Шамил Хәмәҙинуров үҙенсәлекле, моңло тауышы менән бик күп тамашасының яратҡан йырсыһына әүерелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1988)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013)

## Хәтер
* «Юлдаш» радиоһы «Атайым тураһында һөйләгеҙ» тигән баш менән гүр эйәһе булған арҙаҡлы шәхестәр хаҡында тапшырыуҙар циклы ойоштора. Шамил Хәмәҙинуровҡа арналғаны «Бәллүр яҙмыш» тип аталды һәм эфирға 2016 йылдың 6 июнендә сыҡты.
* Мишкә районында Башҡортостандың халыҡ артисы Шамил Хәмәҙинуровтың тыуыуына 65 йыл тулыуға арналған саралар уҙа. Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы коллективы был көндә Мишкәлә хәйриә концерты ойоштора. Унда танылған сәхнә йондоҙҙары — Лилиә һәм Хәлит Фәтиховтар, Фәриҙә һәм Роберт Тимербаевтар, Вәлит Илембәтов, Әлфиә Юлсурина, Радик Вәлмөхәмәтов, Фән Вәлиәхмәтов, Минзиә Нәсибуллина, Рушан Биктимиров, Сүриә Ғималова, Рәмил Хәзиев сығыш яһай. Был концерттан килгән аҡса Шамил Хәмәҙинуровҡа һәйкәл ҡуйыу өсөн тотоноласаҡ, тип хәбәр итте «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре Айгиз Баймөхәмәтов. Ошо уңайҙан район үҙәге Мишкә ауылында Шамил Хәмәҙинуровҡа мемориаль таҡтаташ асыла. Киләсәктә урамға уның исемен бирергә ниәтләйҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — ХАМАДИНУРОВ Шамиль Шарифьянович 	
* Шамил Хәмәҙинуров. Бәллүр яҙмыш. «Юлдаш» радиоһы. 2016 йыл, 6 июнь 
* Башгосфилармония. Официальный сайт 
* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015 йыл, 16 сентябрь
Әһлетдин Биктуғанов

**Әһлетдин Биктуғанов** (1705—1774) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Мулла.

## Биографияһы
Әһлетдин Биктуғанов сығышы менән Себер даруғаһы Ҡыр-Танып улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы) Ҡайпан ауылы башҡорттарынан. Старшина булып хеҙмәт итә.

1773 йылдың октябренән — 1774 йылдың беренсе яртыһына тиклем Әһлетдин Биктуғанов Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында баш күтәреүселәр менән етәкселек итә.

1774 йылдың яҙы һәм йәйендә Өфө провинцияһының Бөрө ҡалаһын алыуҙа, О. И. фон Дуве командалағында батша ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.

1774 йылдың июлендә Йомаҡай Асҡаров, Әҙиғот Темәсов, Рахманғол Иртуғанов, Ғәбдесәләм Рәмзин менән бергә Әңгәсәк заводын һаҡлаусы хөкүмәт отрядына ҡаршы һуғыша.

1774 йылдың сентябрендә Әһлетдин Биктуғановтың отряды Салауат Юлаев ғәскәренә ҡушыла. Батша хөкүмәтенә тоғро ҡалған башҡорт старшиналары менән баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшмәүҙе һорап һөйләшеүҙәр алып бара.

1774 йылдың октябрь аҙағында әсирлеккә эләгә. Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була. Үлем язаһына хөкөм ителә, әммә ул тән язаһы менән алыштырыла.

1774 йылда Ҡазан төрмәһендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.
* 

## Һылтанмалар
*
Сиражетдинова Фәнүнә Хәниф ҡыҙы

**Сиражетдинова Фәнүнә Хәниф ҡыҙы** (15 февраль 1949 йыл) — йырсы, уҡытыусы. 1980—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1989) артисы.

## Биографияһы
Фәнүнә Хәниф ҡыҙы Сиражетдинова  (ҡыҙ фамилияһы Шәйҙуллина) 1949 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Ишҡар ауылында тыуған.

1969 йылдан Башҡорт хор капеллаһы артисы булып эшләй. 1970 йылда Өфөләге 2-се педагогия училищеһын тамамлай.

1980—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының солисы була.

2006—2014 йылдарҙа Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернатында уҡытыусы булып эшләй.

## Ижади эшмәкәрлеге
Фәнүнә Хәниф ҡыҙы Сиражетдинова йомшаҡ һәм нәфис тембрлы тауышҡа эйә, уның йырҙарына хислелек, ихласлыҡ хас. Репертуарында Роберт Ғәзизов, Заһир Исмәғилев, Рәүеф Мортазин, Тәлғәт Шәрипов һәм башҡа Башҡортостан композиторҙарының йырҙары, «Бейек кенә тауҡай», «Кизелекәй шаршау», «Тирмән дә аҫты тәрән һыу» башҡорт халыҡ йырҙары бар. Сафуан Әлибай шиғырына Н. Ә. Дауытовтың «Мөхәббәт йыры», Зөһрә Ҡотлогилдина шиғырына С. Ә. Низаметдиновтың «Ялан сәскәләре», Рәми Ғарипов шиғырына Р. Х. Сәхәүетдинованың «Кәкүк» йырҙарын тәүге башҡарыусыһы булып тора. СССР буйлап концерттарҙа сығыш яһай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Чан Кайши

**Чан Кайши** (, ; 31 октябрь 1887 йыл — 5 апрель 1975 йыл) — Ҡытайҙың хәрби һәм сәйәси эшмәкәре. Сунь Ятсендың вафатынан һуң 1925 йылда Гоминьдан фирҡәһен етәкләй. Ҡытай Республикаһының президенты, маршал һәм генералиссимус

## Иҫкәрмәләр
Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙы

**Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙы** (5 март 1943 — 22 декабрь 2016) — эстрада артисы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1977) һәм халыҡ (1987) артисы.

## Биографияһы
Гөлсөм Инсаф ҡыҙы Хәбибуллина 1943 йылдың 5 мартында Ҡаҙаҡ ССР-ының Хантаги ҡасабаһында тыуған, әммә үҙенең тыуған төйәге тип Миәкә районын иҫәпләй. 1964 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған. Ғ. Ғ. Ғиләжев курсында уҡый. 1964 йылдан 2004 йылға тиклем Башҡорт дәүләт филармонияһында һөйләү жанры артисы булып эшләй. Юмор һәм сатира оҫтаһы. Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙына тамашасыны арбаусы һөйкөмлөлөк, башҡарыу тәбиғилеге, эмоционаллек хас. Уның сығыштарында республиканың, халыҡтың яҙмышы сағыла. Гөлсөм Хәбибулина кешеләрҙе борсоған проблемаларҙы, уларҙың эске кисерештәрен йәнле тел менән, йылмайып-көлөп кенә тамашасыларға еткерә.

## Ижады
Гөлсөм Инсаф ҡыҙы көслө, буйһонмаусан холоҡло ҡатын-ҡыҙҙарҙың күп төрлө характерлы һәм иҫтә ҡалырлыҡ образдарын тыуҙыра. Интермедиялары: Ә. Ҡ. Атнабаевтың «Ир таптым» («Нашла мужа»); Д. Х. Булгакованың «„Кəзə мамығы“ фирмаһы» («Фирма „Козий пух“»), «Телохранитель»; М. Сәлимдең «Президентҡа сығам» («Выйду за президента»), «НЛО», «Кишерлəтə» («Оплата морковью»), «Самогонсы Сəмиға» («Самогонщица Самига»), «Реклама», «Клон»; Н. Ш. Хафизовтың «Иларһың да, көлөрһөң дə» («И в шутку, и всерьёз»), «Тартырға бир» («Дай закурить») һ.б. Атнабаев, А. Игебаев, М. Кәрим, Н. Нәжми, Ғ. Й. Рамаҙанов һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре буйынса әҙәби программалар менән сығыш яһай. СССР һәм Рәсәй буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы лауреаты (Мәскәү, 1977).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1977).
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1987).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/ukazateli/2-statya/719-khabibullina-gulsum-insafovna
* http://tv-rb.ru/bash/novosti/y-m-i-t/respublika-y-m-tselege-b-g-n-bash-ortostandy-khaly-artisy-satira-m-yumor-o-ta-y-g-ls-m-kh-bibullina-/  Республика йәмәғәтселеге бөгөн Башҡортостандың халыҡ артисы, сатира һәм юмор оҫтаһы Гөлсөм Хәбибуллина менән хушлашты.
* http://yuldashfm.ru/ru/shayartmay-gyna-kitte
Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы

**Ноғманова Илүзə Ҡаһарман ҡыҙы** (22 август 1972 йыл) — бейеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990—2013 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).

## Биографияһы
Илүзə Ҡаһарман ҡыҙы Ноғманова 1972 йылдың 22 авгусында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған. 1990 йылда Өфө хореография училищеһын (педагогы М. А.Кəримов), 2008 йылда А. Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академияһын (Санкт‑Петербург; педагогы Н. Б. Тарасова) тамамлаған.

1990—2013 йылдарҙа Фәйзи Ғəскəров исемендəге халыҡ бейеүҙəре ансамбле солисы, бер үк ваҡытта 2006—2008 йылдарҙа Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар академияла һəм 2010—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта. 2013 йылдан алып «Орион» балалар үҫмерҙəр ижады йорто, 2015 йылдан «Мираҫ» йыр һəм бейеү фольклор ансамбле директоры (икеһе лə — Өфө ҡалаһында), бер үк ваҡытта 2008 йылдан башлап Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.

## Ижады
Ноғманова Илүзə Ҡаһарман ҡыҙы сəнғəтенə сағыу темперамент, актёр оҫталығы һəм камил техника хас. Бейеүе аныҡ һəм теүəл хəрəкəттəр менән айырылып тора. «Бүлəк», «Гөлнəзирə», «Кадриль», «Ҡороҡсолар», «Кəркəүек» («Краковяк»), «Шаян ҡыҙҙар», «Яҙғы ташҡын» һ.б. бейеүҙəрҙə яңғыҙ партиялар башҡара. Кремль һарайы сəхнəһендə, П. И. Чайковский исемендәге, «Рəсəй» (бөтəһе лə — Мəскəү), «Октябрьский» (Санкт‑Петербург) һәм башҡа концерт залдарында сығыш яһай. Мəскəүҙə Башҡортостан Республикаһы көндəрендə (1997), Санкт‑Петербургта, Əзербайжанда (икеһе лə — 2001) Башҡортостан Республикаһы мəҙəниəте көндəрендə, Ҡаҙағстанда Рəсəй көндəрендə (Астана, 2004), Төркиәлə Башҡортостан Республикаһы көндəрендə (Истанбул ҡалаһы, 2006) ҡатнаша. Рəсəй буйлап һəм донъяның 20 илендə гастролдəрҙə була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2001).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* https://kulturarb.ru/ba/news/hal%D2%A1yby%D2%99-folklory-men%D3%99n-sit-il-tamashasylaryn-da-yaulajby%D2%99
* https://mirasufa.ru/smi/view?id=14
Бикбаев Илдар Зиннур улы

**Бикбаев Илдар Зиннур улы** (15 февраль 1959 йыл) — «Берҙәм Рәсәй» партияһынан VII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, Башҡортостан Республикаһы йәмәғәт палатаһы аппараты етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы эҙәрмәндәр отрядтарының республика йәмәғәт фонды советы рәйесе, Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты төбәк штабы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Илдар Зиннур улы Бикбаев 1959 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Иглин районы Урман хәрби ҡаласығында хәрби хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған.

1974 йылдан 1980 йылға тиклем Өфө һығылмалы валдар заводында төрлө эштәрҙә эшләй.

1980 йылда Мәскәү ҡалаһында Ленин орденлы Үҙәк дәүләт физик культура институтын «физик культура һәм спорт» һөнәре буйынса тамамлай.

1980—1983 йылдарҙа ошо институтта «физик культура һәм спорт» һөнәре буйынса биомеханика бүлегенең Проблемалы лаборатория аспиранты.

1981—1983 йылдарҙа И. А. Семашко исемендәге Мәскәү медицина стоматология институтында уҡытыусы.

1985—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында өлкән уҡытыусы.

2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһы эҙәрмәндәр отрядтарының төбәк йәмәғәт фонды советы рәйесе.

2009 йылдан алып 2013 йылға тиклем — Башҡортостан Республикаһының I һәм II состав Йәмәғәт палатаһы составына инә.

2013 йылдың 22 мартында Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов үҙенең указы менән Илдар Бикбаевты Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы аппараты етәксеһе итеп тәғәйенләне

2014 йылдың 22 июнендә «Рәсәй патриоттары» сәйәси партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе Бикбаев Илдарҙы Башҡортостан Президенты вазифаһына кандидат итеп күрһәтә. 2014 йылдың 18 июлендә Бикбаев кандидаттарҙан беренсе булып муниципаль фильтр үтә һәм Башҡортостан үҙәк һайлау комиссияһына үҙенә ярҙамға 479 депутат ҡултамғаһын тапшыра. Һөҙөмтәлә Башҡортостан Президентын һайлауҙа еңеү яулаған «Берҙәм Рәсәй» партияһының кандидаты Рөстәм Хәмитов 81,71 % тауыш йыйҙы, ә Илдар Бикбаев 2,62 процент тауыш йыйған.

2015 йылдан — Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының төбәк штабы ағзаһы.

2016 йылдың сентябрендә Благовещен бер мандатлы 4-се һайлау округы буйынса Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының етенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. Дәүләт Думаһының бюджет һәм һалымдар буйынса комитет ағзаһы.

### Ғаиләһе
Ике ул һәм ике ҡыҙ тәрбиәләй.

### Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы
* 1 дәрәжә «Өлгөлө хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* 1 дәрәжә «Хәрби ҡыйыулыҡ өсөн» миҙалы
* 2-се дәрәжә «Хәрби ҡыйыулыҡ өсөн» миҙалы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре
* СССР мәҙәниәт министры грамоталары
* Башҡортостан Республикаһы Президентының Почёт грамоталары  
*  Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы миҙалдары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
https://www.facebook.com/profile.php?id=100011502665028
https://vk.com/bikbaev59
https://ok.ru/profile/202657128
Alipay

**Alipay** () — Alibaba Group компанияһы составындағы эре түләү системаларының береһе. 2004 йылда нигеҙләнгән. Төркөм эсендә Alibaba Group тәҡдим иткән продукттар өсөн хисаплашыу тормошҡа ашырыла, уны шулай уҡ 460 меңдән ашыу башҡа компания ла файҙалана. Компанияла заказ хаҡын тура кеҫә телефонынан түләү системаһы эшләнә, шулай уҡ Ҡытайҙың эре кәрәҙле элемтә операторҙарының береһе булған China Unicom менән хеҙмәттәшлек тураһында договор төҙөлә.

2009 йылдың 6 июленә ҡарата теркәлгән ҡулланыусылар һаны — 200 миллиондан, көндәлек әйләнеш 700 миллион юандән ашып китә.

2010 йылдың декабренә ҡарата Alipay түләү системаһында 550 миллион ҡулланыусы теркәлгән, тәүлек һайын 8,5 миллион самаһы транзакция үткәрелә, аҡса эквивалентында ул 385 миллион доллар тәшкил итә. 2011 йыл йомғаҡтары буйынса, электрон түләүҙәр юҫығында Alipay түләү системаһының өлөшө 50 проценттан аша, был яҡынса 46 миллиард долларға тиң. 

Alipay 65 финанс ойошмаһы менән хеҙмәттәшлек итә, улар араһында — Visa һәм MasterCard түләү системалары, China Post почта сервисы, China Unicom кәрәҙле элемтә операторы, донъяның һәм төбәктең эре банктары.

Alipay түләү системаһы 2017 йылдың 1 ғинуарынан AliExpress клиенттарын хеҙмәтләндереүҙе туҡтата. 30 АҠШ долларына тиклемге суммалар купонға күсерелә, уларҙы 1 йыл эсендә тотонорға мөмкин була. 30 АҠШ долларынан ашып киткән суммаларҙы эйәһенең банк счетына ҡайтарырға тәҡдим ителә. Бындай ҡайтарыуҙарҙың һәр береһенән минималь комиссия йыйымы кәм тигәндә 15 АҠШ доллары тәшкил итә.

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт

## Иҫкәрмәләр
Йосопов Марсель Харис улы

**Йосопов Марсель Харис улы** (3 ноябрь 1969 йыл) — Башҡортостан һәм Рәсәй сәйәсмәне һәм эшҡыуары, «Берҙәм Рәсәй» партияһынан 5-се (2007-2011) һәм 6-сы (2011-2016) саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. 2011—2012 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе.  Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе (2009).

## Биографияһы
Марсель Харис улы Йосопов 1969 йылда Силәбе ҡалаһында, дзюдо буйынса СССР йыйылма командаһы тренеры Х. М. Йосопов ғаиләһендә тыуған.

1988 йылда армияға саҡырыла.

1992 йылда Силәбе дәүләт техник университетының инженер-төҙөлөш факультетын тамамлай.

1995 йылдан «Южноуралводпроект» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә III категориялы инженер булып эшләй.

2000 йылда Силәбе сәнәғәт предприятиелары ассоциацияһы «Ленпром» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең коммерция директоры итеп тәғәйенләнә.

2004 йылда Халыҡ-ара иҡтисад һәм хоҡуҡ институтын тамамлай.

2004 йылдан алып «Памир» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары.

2006—2007 йылдарҙа — «Өфө кизе-мамыҡ комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең коммерция директоры һәм Директорҙар советы Рәйесе, «Өфө трикотаж фабрикаһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы Рәйесе.

2007 йылдың сентябрендә — Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу Йыйылышы ҡарамағындағы Йәмәғәт Советы ағзаһы, Мәләүездәге «М. Ғафури исемендәге Башҡорт ҡошсолоҡ комплексы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры.

2007 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһынан V саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. VI саҡырылыш Дәүләт Думаһында — төҙөлөш һәм ер мөнәсәбәттәре буйынса комитет ағзаһы, Дәүләт Думаһының Парламент үҙәген урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнгән биналар һәм ҡоролмалар төҙөү буйынса комиссия ағзаһы. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы.

2006—2011 йылдарҙа — Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайыбашҡарма комитеты рәйесе

2011—2012 йылдарҙа — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе.

2011 йылдың июль-август айҙарында Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты һәм «Берҙәм Рәсәй» партияһы үткәргән праймеризда 6 урын ала.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Силәбе өлкәһе Губернаторының ике Почёт грамотаһы (2005, 2007)
* әүҙем инвестиция эшмәкәрлеге өсөн Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Почёт грамотаһы

2009 йылдың 16 декабрендә Волга буйы һәм Урал федераль округтарының төҙөлөш тармағы үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн, шулай уҡ иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн, 436-кн Указы менән «Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе» маҡтаулы исеме бирелә.

2013 йылдың 19 февралендә Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтен һәм Рәсәй Федерацияһы парламентаризмын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.

## Шәхси тормошо
Өйләнгән. Ике ҡыҙы һәм улы бар.

Гер спорты буйынса спорт мастеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Юсупов Марсель Харисович 
* 100 самых богатых челябинцев: Юсупов Марсель
Талҡаҫ шифаханаһы

**Талка́ҫ** — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы территорияһындағы дауалау-профилактика шифаханаһы.

Шифахана Талҡаҫ күле буйында урынлашҡан. Талҡаҫ күле (шифахананың исеме лә шунан алынған) Ирәндек һыртының көнбайыш битләүендә йәйрәп ята. Көньяҡ-көнсығышҡа табан 4 саҡрымда Түбә ауылы, 1 саҡрымда — Иҫән ауылы, төньяҡҡа табан 31 саҡрымда — Баймаҡ ҡалаһы, төньяҡ-көнбайышҡа 71 саҡрымда — Сибай ҡалаһы һәм ошо исемдәге тимер-юл станцияһы.

1931 йылда Түбә руднигының ял итеү базаһы булараҡ асыла, 1933 йылдан — ял йорто, 1956 йылдан — «Баймаҡ» ял йорто, 2005 йылдан хәҙерге исемендә йөрөтөлә. 2015 йылда Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы «Талкаҫ» шифаханаһында яҙыусыларҙың Ижад йортон аса.

Төп дауалау факторҙары: климат, ванналар өсөн минераль һыу (гидрокарбанатлы һәм минералләштерелгән — 0,29 г/л кальций-магнийлы). Бальнеотерапия, гирудотерапия, батҡаҡ менән дауалау, энә рефлексотерапияһы, ҡымыҙ менән дауалау, физиотерапия; каскадлы душы булған бассейн, мунса һ. б. дауалау ысулдары ҡулланыла. Профиле: һөйәк-мускул, һейҙек-енес, нервы системалары сирҙәрен, матдәләр алмашыныуы, терәк-хәрәкәт аппараты, тын алыу органдары сирҙәрен дауалау.

Климаты континенталь, ҡыш уртаса һалҡын (ғинуарҙа уртаса һауа температураһы — 17°С), йәй йылы (июлдә уртаса температура — +17°С).

Йыл әйләнәһенә эшләгән щифаханала йәйен бер юлы — 300, ҡышын 126 кеше ял итә һәм дауалана ала.

## Әҙәбиәт
Мунасипов К. Т. Дом отдыха «Баймакский» на озере Талкас. Сибай, 1999.

## Һылтанмалар
* 
* Указ Президента Республики Башкортостан от 29 августа 2005 года N УП-361 «О государственном унитарном предприятии санаторий „Талкас“ в Баймакском районе Республики Башкортостан»

## Иҫкәрмәләр
Шәрипов Марат Сабит улы

**Шәрипов Марат Сабит улы** (26 март 1962 йыл) — ғалим-филолог, йырсы (бас). 1988 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының әйҙәүсе солисы. Филология фәндәре кандидаты (1988), доцент (1988). Татарстан Республикаһының халыҡ (2010), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009).

## Биографияһы
Марат Сабит улы Шәрипов 1962 йылдың 26 мартында  Башҡорт АССР-ының Благовар районы Ямаҡай ауылында тыуған.

1984 йылда Башҡорт дәүләт университетын, аҙаҡ Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын  «яңғыҙ йырлау» һөнәре буйынса (профессор Р. Г. Ғәлимуллина) тамамлаған.

1988 йылда Башҡорт дәүләт университетында «Т. Миңнуллин драматургияһы: (Герой проблемаһы һәм уның художестволы кәүҙәләнеше)» темаһына диссертация яҡлай.

2001 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһында эшләй.

Йырсы репертуарында сит ил, рус, башҡорт һәм татар композиторҙары әҫәрҙәре, татар, башҡорт һәм рус халыҡ йырҙары.

Бер үк ваҡытта 1988 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында татар әҙәбиәте тарихын, әҙәбиәт теорияһын, татар әҙәби тәнҡит тарихын уҡыта, Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы, «Рамаҙан» төрки милли-ағартыу үҙәге рәйесе.

Филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә эйә (1988).

## Репертуарында
* Оратор (В.-А. Моцарттың «Тылсымлы флейта»)
* Цуниг (Ж. Бизе, «Кармен»)
* Эскамильо (Ж. Бизе, «Кармен»)
* Доктор (Дж. Вердиҙың «Травиата»)
* Феррандо (Дж. Вердиҙың «Трубадур»)
* Рамфис (Дж. Вердиҙың «Аида»)
* Монтероне (Дж. Верди, «Риголетто»)
* Бонза (Дж. Пуччини «Мадам Баттерфляй»)
* Анджелотти (Дж. Пуччини «Һағыш»)
* Бертран (П. Чайковский «Иоланта»)
* Һыуыҡ (Н. Римский-Корсаков «Ҡарһылыу»)
* Алеко (С. Рахманинов «Алеко»)
* Төхвәт, Иван Грозный (З. Исмәғилев «Урал илселәре»)
* Хангилде (З. Исмәғилев «Ҡаһым-түрә»)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* С. Сәйҙәшев исемендәге Бөтә Рәсәй вокалистар конкурсында Гран-при. (1991)
* Ю. Гуляев исемендәге Бөтә Рәсәй опера йырсылары конкурсы лауреаты (1993)
* «Татар йыры-95» Халыҡ-ара конкурстың I премияһы (1995)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2003)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2010)

## Һылтанмалар
*  
* Башкирский государственный университет. Сотрудники кафедры татарской филологии и культуры: Шарипов Марат Сабитович  
*
AliExpress

**AliExpress** — глобаль сауҙа майҙансығы, сит ил һатып алыусыларына ҠХР етештереүселәренең тауарҙарын һатып алыу мөмкинлеген бирә. Alexa версияһы буйынса, сайт донъяла иң күп инелгән веб-ресурстар араһында 47-се урынды биләй, әммә шуның менән бергә ул Викимедия Фонды проекттарының глобаль спам-исемлегенә индерелгән. Майҙансыҡта тауарҙар ваҡлап һәм ваҡ күмәртә менән һатыла. Тауарҙар тураһында мәғлүмәт автоматик рәүештә төрлө телдәргә тәржемә ителә. Сервистың үҙенсәлеге шунда: һатыусы аҡсаны һатып алыусыға тауар барып еткәс кенә ала. 

## Тарихы
AliExpress 2010 йылда эш башлай. Тәүҙә был майҙансыҡ һатыу һәм һатып алыуҙар өсөн В2В өлкәһендә эшләй. Шунан һуң портал B2C, C2C, болот хисаплауҙары һәм түләү сервистарына тиклем киңәйә. Әле AliExpress инглиз, испан, голланд, француз, итальян, поляк, португал һәм урыҫ телдәрендә эшләй. Ниндәй илдә булыуына ҡарамаҫтан, клиенттар сайттың инглиз версияһында ошо телдәргә автоматик тәржемә аша хеҙмәтләндерелә. 

Донъяла беренсе оффлайн шоу-рум AliExpress 2016 йылдың сентябрендә Мәскәүҙә асыла.

## AliExpress бөгөн
AliExpress — донъялағы иң популяр интернет-сайттарҙың береһе. Ресурс Ҡытай тауарҙарын сит илдәргә һатыуға тәғәйенләнгән. Alexa мәғлүмәттәре буйынса, сайтҡа инеүселәрҙең 21,8 проценты — Рәсәйҙән. Артабан инеүселәр һаны буйынса: Испания — 4,6 %, Бразилия — 4,5 %, АҠШ — 4,3 %, Польша — 3,2 %.

## Милекселәре һәм етәкселәре
Alibaba Group компанияһына ҡарай, был компанияға, AliExpress’тан тыш, Ҡытайҙың Alibabа.com, Taobao.com һәм башҡа популяр ресурстары ла инә.

## AliExpress Рәсәйҙә
TNS мәғлүмәттәре буйынса, 2017 йылдың ғинуарында AliExpress Рәсәйҙә иң популяр интернет-магазин була. Уның аудиторияһы 22,194 миллион кеше тәшкил итә.

AliExpress, башҡа сит ил интернет-магазиндары менән бер рәттән, Рәсәйҙең шундай уҡ йә оҡшаш тауарҙар менән, әммә ҙурыраҡ сығымдар күреп һәм юғарыраҡ өҫтәмәләр ҡуйып сауҙа иткән майҙансыҡтарына етди конкуренция хасил итә. Өҫтәүенә, һуңғы ваҡытҡа тиклем сит ил майҙансыҡтары Рәсәй һалымдарын һәм пошлиналарын түләмәй, һөҙөмтәлә, ил эсендәге көнәркәштәре алдында ҙур коммерция өҫтөнлөгөнә эйә була.

Ил эсендәге көнәркәштәре менән сағыштырғанда AliExpress тауарҙы адресатҡа еткереү йәһәтенән генә ҡалыша, әммә Рәсәйҙә ҡайһы бер тауарҙарҙы илтеү мөҙҙәтен бер-ике көнгә тиклем ҡыҫҡартҡан инфраструктура барлыҡҡа килгән һәм был мәсьәләне хәл итеү йәһәтенән отошло сара булып тора.

«Яндекс» «Рәсәй Һаҡлыҡ банкы» менән AliExpress араһында сик-ара сауҙа өсөн уртаҡ предприятие асыу мөмкинлеген ышаныслы түгел тип һанай.

## Иҫкәрмәләр
Сафин Рәлиф Рәфил улы

**Сафин Рәлиф Рәфил улы** (6 ғинуар 1954 йыл) — Рәсәй эшҡыуары, Алтай Республикаһы закондар сығарыу власынан Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы Федерация Советы ағзаһы (2002—2014).

## Биографияһы
Рәлиф Рәфил улы Сафин 1954 йылдың 6 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Уяндыҡ ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.

1975 йылда Өфө нефть институтының технология факультетын тамамлағандан һуң «Башнефть» ПО бүлексәләрендә мастер, технолог, баш инженер булып эшләй.

1988 йылда ситтән тороп Өфө нефть институтының тау факультетын «Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү технологияһы һәм комплекслы механизациялау буйынса тау инженеры» һөнәре буйынса тамамлай. 1987—1990 йылдарҙа «Когалымнефть» идаралығы начальнигы, 1990—1992 йылдарҙа — «Когалымнефтегаз» производство берекмәһенең баш инженеры булып эшләй.

1992 йылдан — «Лангепас-Урай-Когалымнефть» дәүләт нефть концерны вице-президенты. 1993—2002 йылдарҙа — «Лукойл» нефть компанияһының беренсе вице-президенты, директорҙар советы ағзаһы, «Лукойл Европа Холдингз Лимитед» компанияһы президенты.

2002—2014 йылдарҙа — Алтай Республикаһы закондар сығарыу власынан Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы Федерация Советы ағзаһы, Федерация Советының аграр- аҙыҡ-түлек сәйәсәте һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса комитет рәйесенең беренсе урынбаҫары (2012—2014).

2003 йылдың декабрендә Башҡортостан Президентын һайлауҙа, 23,03 процент тауыш йыйып, өсөнсө урын ала.

## Мөлкәте
* 2002 йылда нигеҙ һалынған «Марр Капитал» инвестиция компанияһы хужаһы.

«Forbes» журналы фаразы буйынса 2011 йылда Рәлиф Сафиндың мөлкәте $ 0,5 млрд тип баһаланды.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Сафина Разия Исхаҡ ҡыҙы.
* Балалары — Руслан (1973 йылғы), Марат (1977 йылғы), Алһыу (1983 йылғы), Ренард (1996 йылғы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ралиф Сафин: «Потенциал Башкортостана позволит сделать рывок вперед». ИА «Башинформ», 18 января 2019 года.
* Ралиф Рафилович Сафин на сайте Совета Федерации
* Ралиф Сафин: «Не должно быть в семье слишком много бизнесменов»
* Экс-сенатора Ралифа Сафина потребовали признать банкротом
* Банк «Зенит» и экс-сенатор Сафин заключили мир в деле о банкротстве
Хеҙмәт бурысын башҡарғанда һәләк булған янғын һүндереүселәргә һәйкәл

**Хеҙмәт бурысын үтәү ваҡытында һәләк булған** янғын һүндереүсегә һәйкәл Өфө ҡалаһы, Киров районының Цюрупа урамындағы 2-се янғын һүндереү бүлеге янында ҡуйылған.

## Тарихы
Һәйкәл 2003 йылдың 29 апрелендә Янғындан һаҡлаусылар көнөнә ҡарата асылған. Мемориал  янғын һүндергәндә һуңғы 50 йылда һәләк булған  47 янғын һүндереүсенең яҡты иҫтәлегенә бағышлана. Һәйкәл баҡыр  ҡыңғырауға янғын телдәре үрмәләүен сағылдыра. Ул мәрмәр стелланан тора. Ташта мәрхүм булған 47 янғын һүндереүсенең исеме яҙылған. Һәйкәлдең авторы- Хәниф Хәбибрахманов. Ул шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы янында ҡуйылған Салауат Юлаев һәм Заһир Исмәғилев һәйкәлдәренең дә авторы.

Гранит плитала рус һәм башҡорт телдәрендә ошо һүҙҙәр яҙылғанВЕЧНАЯ ПАМЯТЬ ПОГИБШИМ ПОЖАРНЫМ ПРИ ИСПОЛНЕНИИ СЛУЖЕБНОГО ДОЛГА ХЕҘМӘТ БУРЫСТАРЫН БАШҠАРҒАН ВАҠЫТТА ҺӘЛӘК БУЛЫУСЫ ЯНҒЫН ҺҮНДЕРЕҮСЕЛӘРГӘ ХӘТЕР МӘҢГЕЛЕК
Мемориалды асыу тантанаһында Башҡортостан Республикаһы президенты М. Ғ. Рәхимов ҡатнашты. Һәйкәл төбөнә президент һәм башҡа рәсми вәкилдәр, туғандары һәм хеҙмәттәштәре тарафынан кәрзин менән сәскәләр ҡуйылды.

Памятник пожарным, погибшим при исполнении служебного долга.jpg 02.jpg
Памятник пожарным, погибшим при исполнении служебного долга.jpg
Памятник пожарным, погибшим при исполнении служебного долга.jpg 03.jpg


## Һылтанмалар
* (рус.).&#x20; Башинформ.ру&#x20;(2003-04-29).&#x20;Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 сентябрь 2012.&#x20;27 март 2012 тикшерелгән.
* (рус.).&#x20; Башинформ.ру&#x20;(2009-10-28).&#x20;Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 сентябрь 2012.&#x20;27 март 2012 тикшерелгән.
3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты

**Мортаза Рәхимов исемендәге 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты** (3-сө БРГИ) — Башҡортостандың Күмертау ҡалаһындағы гуманитар йүнәлештәге интернатлы уҡыу йорто.

## Тарихы

Гимназия республиканың элекке интернатлы уҡыу йорттарының береһе. Ул 2-се интернат-мәктәп була. Ул 1959 йылда асыла. 1962 йылда уҡыу йорто Ер шары тирәләй беренсе осоусы-йыһангиҙәр Ю. А. Гагарин исемен ала. 1993 йылдың 22 июлендә Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы коллегияһы ҡарары менән Күмертау ҡалаһы 2-се интернат-мәктәп, эксперимент рәүешендә интернат-мәктәп-гимназия тип үҙгәртеп ҡорола. 1996 йылда Күмертау ҡалаһы 2-се интернат-мәктәп-гимназия 3-сө Республика Башҡорт интернат-гимназияһына әүерелә. Уҡыу йортонда Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһе төбәктәре балалары белем алырға тейеш була.

1997 йылдың 23 мартында мәктәп-интернат-гимназия башҡорт телендә белем биреүсе уҡыу йорто булараҡ хоҡуҡи лицензия ала. 2005 йылда статусын нығытып, хәҙерге көнгәсә Башҡорт республика гимназия-интернаты булараҡ йөрөй.

2006—2007 йылдарҙа ул төҙөкләндерелә, ашхана һәм спорт залы төкәтмәләре эшләнә. 2023 йылда тәүге президент Мортаза Рәхимов исеме бирелә:

## Һылтанмалар
* https://brgi.02edu.ru/school/ 
* https://yanshishma.com/articles/kh-ter/2023-02-14/gimnaziya-a-mortaza-r-himovty-iseme-birel-3142554 
* Гимназия-интернат № 3 в городе Кумертау будет носить имя Муртазы Рахимова (Newsbash.ru)

## Иҫкәрмәләр