Папанин Иван Дмитриевич

**Папанин Иван Дмитриевич** ( , Севастополь — 30 ғинуар  1986 йыл, Мәскәү ) — СССР-ҙың Арктиканы тикшереүсеһе. География фәндәре докторы (1938), контр-адмирал (1943 ), ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1937, 1940).

## Биографияһы
Иван Дмитриевич Папанин Севастополь ҡалаһында Хәрби-диңгеҙ флоты моряк ғаиләһендә тыуған. Грек сығышлы, урыҫ  . 

### Белеме
1909 йылда ул башланғыс земство мәктәбен, 1929 йылда — Осоавиахимдың махсус курстарын, 1931 йылда — Почта һәм телеграф халыҡ комиссариатының Үрге бәйләнеш курстарын, 1932 йылда - Планлаштырыу академияһының бәйләнеш факультетының беренсе курсын тамамлай. 

### Революцияға тиклем эше
Механика оҫтаханалары токаре Черноаз (октябрь 1909 — июнь 1912) уҡыусыһы, Севастополь оҫтаханалары (июнь 1912-декабрь 1913), Ревелдә суднолар төҙөү заводы (хәҙер — Таллин) (декабрь 1913-декабрь 1914) токаре. 1914 йылда хәрби хеҙмәткә алына (флотҡа эләгә). 

### Граждандар һуғышында ҡатнашыуы
1918-1920 йылдарҙа Папанин Украина һәм Ҡырымдағы Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1920 йылдың 17 авгусында А.В. Мокроусов етәкселегендә 11 кешенән торған отряд Капсихор янындағы кәмәнән Врангель тылына һуғышырға төшә. Унда шулай уҡ Папанин да була. 1920 йылдың көҙөндә ул тағы бер тапҡыр фронт һыҙығын аша үтә  һәм Ҡырым порттарына эвакуацияланған Врангелдең Рәсәй армияһы ғәскәрҙәренә ҡаршы забастовкаларында  ҡатнашып, 1920 йылдың 10 ноябрендә 24 моряк көсө менән Ҡырымға ҡайта . 

1920 йылдан-Көньяҡ-Көнбайыш фронтының диңгеҙ көстәре менән идара итеүсе оператив идара комиссары. 

1920 йылдың ноябрендә ул Ҡырым  ғәҙәттән тыш комиссияһы командиры итеп билдәләнә. 

1921 йылда ул Харьковҡа Украина Үҙәк Башҡарма комитетының хәрби командиры итеп күсерелә, шуның менән бергә 1921 йылдың июленән 1922 йылдың мартына тиклем Ҡара диңгеҙ флотының Революцион хәрби советы секретары булып эшләй. 

**Поляр тикшереүсе**

1922 йылда Мәскәүгә диңгеҙ эштәре халыҡ комиссариатының Хужалыҡ идараһы комиссары, 1923 йылда почта һәм телеграфтар Халыҡ комиссариатына эштәр идарасыһы һәм Үҙәк хәрби һаҡ идараһы  башлығы итеп күсерелә. 1923-1925 йылдарҙа үрге бәйләнеш курстарын тамамлай, унан һуң Якутияға Томмодтағы радиостанцияны төҙөү буйынса экспедиция башлығы урынбаҫары сифатында ебәрелә. 

1932-1933 йылдарҙа Бухта Тихая поляр станцияһы (Франц-Иосиф Ере), ә 1934-1935 йылдарҙа Челюскин бортында станция башлығы була 

1937 - 1938 йылдарҙа ул донъялағы беренсе "Төньяҡ полюс" станцияһын етәкләй. Уникаль дрейфта алынған фәнни һөҙөмтәләр  1938 йылдың 6 мартында СССР Фәндәр академияһының Дөйөм йыйылышына тәҡдим ителә һәм белгестәр тарафынан юғары бәйәләнә. И.Д. Папанин  һәм ҡалған ҡатнашыусылар  география фәндәре докторҙары дәрәжәһен ала. 

**Алдағы  карьераһы**

1939-1946 йылдарҙа Төп  төньяҡ  диңгеҙ юлдары башлығы, 1941 йылдың 15 октябренән — шулай уҡ Аҡ диңгеҙҙә ташыу  буйынса Дәүләт оборона комитеты вәкиле булып эшләй. 1946-1949 йылдарҙа-ауырыуы буйынса пенсияла (стенокардия  ).

1949 йылдан 1951 йылға тиклем экспедициялар буйынса СССР Фәндәр академияһының  океанология институты директорының урынбаҫары була, 1951 йылдан башлап тормош аҙағына тиклем СССР ФА ОМЭР — СССР ФА диңгеҙ экспедициялары эштәре бүлегенең космик тикшеренеүҙәр һәм космик тикшеренеүҙәр хеҙмәтен, СССР ФА буйһоноуындағы бүлексәне етәкләй. 1956 йылдан - Борок ауылындағы СССР Фәндәр академияһының эске һыуҙар биология институты директоры. СССР географик йәмғиәтенең Мәскәү бүлеге рәйесе. 

Карелия АССР-ынан 1-се һәм 2-се саҡырылыш  СССР Юғары Советының Милли Советы депутаты  . 

Ул 1986 йылдың 30 ғинуарында вафат була. Уны Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләйҙәр .

## Бүләктәре һәм исемдәре

* Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1937, 1940);
* туғыҙ  Ленин ордены (1937, 1938, 1944 йылдың май, 11/26/1944, 1945, 1956, 1964, 1974, 1984);
* Октябрь  Революцияһы  ордены (1971);
* Ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1919, 1950);
* Нахимов ордены, I дәрәжә (1945)  ;
* Ватан һуғышы ордены1 дәрәжә (1985);
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены  (1955, 1980);
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1982);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (11.1945  );
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы  (03.11.1944);
* "Японияны еңгән өсөн" миҙалы (1946)
* "Мәскәү оборонаһы өсөн" миҙалы (1944)
* "Арктиканы һаҡлау өсөн" миҙалы (1945)
* "Германияны еңгән өсөн" миҙалы (1945)
* "Владимир Ильич Лениндың 100 йыллығы  уңайынан" ;
* "Эшсе һәм крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһының XX йыллығы" юбилей миҙалы (1940);
* СССР географик йәмғиәтенең оло алтын миҙалы (1979)
* башҡа миҙалдар, сит ил бүләктәре.

* География фәндәре докторы (1938);
* Контр-адмирал (1943);
* Мурманск ҡалаһының почетлы гражданы (1974);
* Архангельск ҡалаһының почетлы гражданы (1975);
* Севастополь Герой ҡалаһының почетлы гражданы (1979);
* Липецк ҡалаһының почетлы гражданы;
* Ярославль өлкәһенең маҡтаулы гражданы ;
* Арҙаҡлы Ҡырым кешеһе.
* "КПСС-та 50 йыл" билдәһе

## Хәтер

* Папанин исеме менән аталғандар:
** Таймыр ярымутрауында морон, исеме 1937 йылда барлыҡҡа килә;
** Антарктидала Эндерби  ерендә Папанин тауы (координаталары: ), беренсе тапҡыр картала 1962 йылда билдәләнгән, 1965 йылда исем бирелә.;
** Тымыҡ океанда һыу аҫты тауы (координаты: ), совет ғалимдәре асыҡлаған;
** Сиваш ҡултығында утрау-(Аҙау  диңгеҙе);
** И.Д.Папанин исемендәге Эске һыу биология институты;
** Боҙ классының ҡоро йөгө (проект 10621) Мурманск диңгеҙ пароходсылығы.
** Мәскәү, Королев, Красногорск, Минск, Алматы, Екатеринбург, Севастополь, Липецк, Мурманск, Рыбинск, Ярославль, Смоленск, Брест, Минск, Барнаул, Винница һәм башҡа торлаҡ пункттарҙа Папанин исемендәге урамдар
** И. Д. Папанин исемендәге фәнни-спорт экспедиция.
** 23550 проектты универсаль патруль караптар. 2017 йылдың апрелендә Адмирал  верфе предприятиеһында [ВМФ] нигеҙ һалынған».
** И.Д. Папанин ғилми-тикшеренеү карабы (И.Д.Папанин), 1986 йылда төҙөлгән,әлеге мәлдә Рәсәй Фәндәр академияһының  Байкал ғилми-тикшеренеү флоты составына инә
* 1938 йылдан 1986 йылға тиклем Папанин йәшәгән йортта (Арбат, 45) 1996 йылда мемориаль таҡта асыла..
* Ярославль өлкәһе [Борок (Некоуз районы)|Борок] биҫтәһендә Папанин исемендәге музей асыла.
* 1954 йылда Севастополдә уға һәйкәл ҡуйыла.
* 2003 йылда Мурманскта һәйкәл асыла.
* Севастополдә музей асыла.
* Миндәк ауылында (Башҡортостан) Папанин исемендәге мәктәп.
* Симферополдә Папанин исемендәге 11-се мәктәп, Ушинский урамы, 4 (хәҙер юҡ).


Файл:Могила полярника Ивана Папанина.JPG|Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында Папанин ҡәбере
Файл:Памятник И.Д. Папанину.JPG|Мурманскта уның исемендәге урамда  Папанин һәйкәле
Файл:Papanin Ivan D. Bust 14Aug10.jpg|Архангельск штатында Төньяк диңгеҙ музейында Папанин бюсы


## Библиография
Иван Дмитриевич Папанин - популяр фәнни китаптар авторы: 

* Боҙ өҫтөндәге тормош ( 1938 );
* "Боҙ һәм ялҡын" ( 1977 ).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Визе В. Ю. Моря Российской Арктики: В 2 т. — Т. II. — М.: Paulsen, 2016. — 340 с. — (Международный полярный год). — .
* Лурье В. М. Адмиралы генералы и Военно-Морского флота СССР в период Великой Отечественной и советско-японской войн (1941-1945). — СПб.: Русско-балтийский информационный центр БЛИЦ, 2001. — 280 с. — 2000 экз. — .
* 
* *Членов А. * Особое задание. — М.: Делит, 1977.

## Һылтанмалар
* 
* Папанин Иван Дмитриевич: Русское географическое общество.