open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы

**Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы** — ағас әҙерләү һәм эшкәртеү предприятиеһы. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы сәнәғәт хужалығы.

## Тарихы
Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы 1928 йылда Иҫке Сохханғол ауылында ойошторола.

1928, 1961, 1983 йылдарҙан Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы, 1956 йылдан — Үрге Ағиҙел ағас ағыҙыу контораһы, 1978 йылдан — Сибай урман сәнәғәте хужалығының Бөрйән ағас әҙерләү пункты тип атала. 2010 йылда Бөрйән урман сәнәғәте яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт тип үҙгәртелә. 2015 йылда бөтөрөлә.

Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы составында ағас әҙерләү участкаһы, таҡта бысыу (1996 йылдан), ағас эше (1996 йылдан), мебель (1997 йылдан) цехтары була. Төҙөлөшкә яраҡлы ағас, ағас-таҡта, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары етештерелә.

Беренсе директоры *Зәйнетдинов* була.

1934 йылда ағас әҙерләү һәм оҙатыу планын арттырып үтәгәне өсөн хужалыҡ Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетының Ҡыҙыл Байрағына лайыҡ була.

Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы эшмәкәрлеге осоронда урман ҡырҡыусыларҙың яңы тораҡ пункттары үҫә — *Ағиҙел* (ҡасаба, Бөрйән районы, хәҙер Иҫке Собханғол ауылы составына инә), *Берлек* (Яңы Мөсәт ауылы), *Көньяҡ Үҙән* (хәҙер Бәләкәй Ҡыпсаҡ).

Хужалыҡтың 100-ҙән ашыу эшсе «Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе, 52 — «Биш йыллыҡ ударнигы» билдәһе, 4 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 2 — Хеҙмәт Даны ордены, 5 — «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Тракторсылар Байморатов В. В. һәм Йәнсурин Б. З. «БАССР-ҙың урман сәнәғәте атҡаҙанған хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ булалар.

Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы эшләгән осорҙа эшселәр династияһы барлыҡҡа килә: Әмирхановтар, Дәүләтшиндәр, Ҡарағоловтар, Кәримовтар, Кинйәбулатовтар, Мөхәмәтовтар, Нурғәлиндәр, Оренбуркиндар, Шәриповтар, Ямғурсиндар.

## Директорҙары
* Зәйнетдинов
* Уразбаев Н. Р. (1933 йылдан)

## Ҡаҙаныштары
* Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетының Ҡыҙыл Байрағы (1934)

## Матбуғатта
*  27 май 2020, Бөрйәндә сайыр ҙа етештерелгән

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Ижәзә

**Ижәзә** ( — «рөхсәт», «лицензия»; ) — билдәле бер текстың йәки предметтың хужаһына уны тапшырырға рөхсәт итеү вәкәләте булған кемдер биргән лицензия. Ижәзә йышыраҡ ислам дине буйынса белем биреүгә бәйле. Ижәзә, ғәҙәттә, уҡыусының был белемде ижәзә биргән кешенең үҙенән телдән һөйләү юлы менән алыуын күҙ уңында тота. Ваҡыт уҙыу менән был талап йомшартыла. Шулай уҡ беренсел авторға барып тоташҡан абруйлы тапшырыусылар сылбырын күрһәтеү ижәзә тип йөрөтөлә. Сөнни һәм шиғый хәҙис ғилемендә ижәзә концепцияһы бар.

## Ижәзәнең докторлыҡ дәрәжәһе менән оҡшашлығы
Шәрҡиәт профессоры Джордж Макдиси, ижәзә университет ғилми дәрәжәһе, шулай уҡ докторлыҡ дәрәжәһе сығанағы булған, тип фаразлай. Ғәрәп теле профессоры Альфред Гийом, социология профессоры Сәйед Фәрит әл-Әттас яҡын көнсығыш тикшеренеүҙәре профессоры Девин Дж. Стюарт ижәзә менән университет дәрәжәһе араһындағы оҡшашлыҡ менән килешә. Әммә Тоби Хафф һәм башҡалар Макдиси теорияһын инҡар итә.

## Иҫкәрмәләр
Тәриҡәт

**Тәриҡәт** ( — юл, йүнәлеш йәки **сөлөк**; ) — Хәҡиҡәтте рухи яҡтан күтәрелеү һәм мистик танып белеү алымы (*хаҡҡ*). Ҡөрьәндә "*тәриҡә* " һүҙе «юл» мәғәнәһендә килтерелә. Тәриҡәткә мосолман донъяһының ижтимағи тормошона көслө йоғонто яһаған бик күп суфый мәҙһәбтәре эйәрә. Тәүҙә дини күтәрелеш һәм түбән хисле дәрттәре (ҡара: Нәфс) менән көрәш юлы аша мосолман аскетизмы (Зуһуд) яҡлылар XI быуатта дин остаздары тирәләй тәриҡәттәргә берләшкән. Рибаттар, хәнәкәләр һәм зәүиәләр тәриҡәт үҙәктәренә әүерелә.

Тәриҡәттәр дәрүишлек һәм зуһуд (аскетлыҡ) менән шөғөлләнә, шулай уҡ рухи таҙарыныу һәм Аллаһҡа тоғро хеҙмәт итеү юлын вәғәзләйҙәр. Суфый ордендары Кесе Азия, Мысыр, Үҙәк Азия, Африка һәм ислам донъяһының башҡа төбәктәрендәге төрлө халыҡтары араһында ислам таратыу эшендә ҙур роль уйнай.

## Төп үҙенсәлектәре
XV—XVII быуаттарҙа «остаз—уҡыусы» мөнәсәбәттәре бюрократлаша барып, «әүлиә -мөрит» бәйләнеше менән алмашына. Хәҙер мөрит дини остазға түгел, ә тәриҡәттең эске тормошондағы етәкселеккә буйһона. Тәриҡәттәр араһында төп айырма булып зекер тора .

Тәриҡәттәрҙең төп үҙенсәлектәре:

# тәриҡәт башлығына "илаһи бәрәкәт " вариҫы булараҡ тулыһынса буйһоноу һәм виләйә;
# иерархик буйһоноу принцибына нигеҙләнгән үҫешкән ойоштороу системаһы;
# эйәреүселәрҙең ике төрө: тулы хоҡуҡлы һәм ассоциацияланған ағзалары;
# инициацияның һәм бағышлауҙың эзотерик принцибы;
# эске уставтың физик, аскетик һәм психологик күнегеүҙәре һәм алымдары булыуы;
# коллектив зекерҙең һәм уның ритуалының айырым әһәмиәте;
# тәриҡәттә әүлиә ҡәберҙәре менән бәйле культтың булыуы .

## Тәриҡәт категориялары
Бөтә тәриҡәттәр өс категорияға бүленә:

# *ғәйййәр* эйәреүселәре күп һанлы өҫтәмә — нәфилә намаҙ уҡып, рухи күтәрелешкә өлгәшергә ынтыла;
# *әбрар* — йәмғиәтте рухи таҙарындырыу өсөн көрәшергә тырыша;
# *шүттәр* — үҙҙәренең рухи практикаһында Аллаһыға ҡарата «иҫерткес яратыу»ҙың дини транстар алымдарына өҫтөнлөк бирә.

Ниндәй ғаҡидәгә һәм хоҡуҡи мәктәпкә (мәҙһәб) эйәреүҙәренә ҡарап, тәриҡәт эйәрсендәре сөнни йәки шиғый инаныслы булыуҙары мөмкин.

## Тәриҡәттәр исемлеге

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Мөршид

**Мөршид** (- остаз, уҡытыусы; ) — Суфыйлыҡты ҡабул итеү уҡыусының уҡытыусыға — үҙе һайлаған мөршидкә тоғролоҡ антын биреүенән башлана. Шунан һуң шәкерт мөрит тип атала. Мөршидтең бурысы үҙ тыңлаусыларын суфыйлыҡ юлына өйрәтеүгә ҡайтып ҡала.

Исламда суфыйлыҡтың элгәреһе тип иҫәпләнгән дин белгесе фаҡиһ Хәсән әл-Бәсри беренсе хәлифтәрҙең кесе замандашы: «кемдең мөршиде юҡ, уның мөршиде — шайтан» тигән. Был һүҙҙең икенсе версияһы:
 кемдең остаҙы юҡ, уның остаҙы — шайтан

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Чудинов, Александр Николаевич|Чудинов А. Н.]]* Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка. 1910.
*
Зәүиә

**Зәүиә** ( -зәүиә;  — «ғибәҙәт йорто», «мөйөш») — хөжрә, суфый ғибәҙәтханаһы, суфый аскеттары үҙ көндәрен доға ҡылып үткәргән аулаҡ урын.

## Тарихы

Башта зәүиә тип мәсеттә йәки уның эргәһендә мосолмандарҙы Ҡөрьән, ғәрәп теле һ. б. уҡырға өйрәткән бүлмәләр аталған. XII быуаттан, суфый тәриҡәттәре барлыҡҡа килгәндән һуң, рухи остаздың (шәйех, мөршид) торлағын атай башлайҙар. Бында уларҙың мөриттәре һабаҡ алған.

Урта быуаттарҙың һуңында Төньяҡ Африкала зәүиәләр теләһә ниндәй тәриҡәттең ойоштороу структураһының төп ячейкаһына әүерелә. Улар «ҙур булмаған мәсетте, шәйех һәм мөриттәрҙең торлағы өсөн бүлмәләрҙе, шулай уҡ мосафирҙар (дәрүиштәр) өсөн приютты үҙ эсенә алған комплекслы ҡоролма» булып тора.

Йөҙҙәрсә суфыйҙар өсөн ғибәҙәтхана булып торған хәнәкәләрҙән айырмалы рәүештә, зәүиәләрҙә ғәҙәттә шәйех һәм уның мөриттәре йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Кирбес цехы (Бөрйән районы)

**Кирбес цехы** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылындағы хужалыҡ.

## Тарихы
Кирбес цехы 1940 йылда Иҫке Собханғол ауылында һөргөнгә ебәрелгән эшсе Калайджи Билал Мимиш улы аса. «Марс» артеле тип йөрөтөлә. Тәүге эшселәре һөргөнгә ебәрелгән 5 татар ғаиләһе була. Кирбес ҡул көсө ҡулланып етештерелә.

Ваҡыт үтеү менән, цех киңәйә, эшселәр һаны арта, етештереү технологияһы яҡшыра; ҡул һәм ат көсө ҡулланыу кәмей. Балсыҡты «Беларусь» тракторы ярҙамында иҙәләр. Кирбес бик ныҡ була — икенсе тапҡыр ҡулланғанда ла сифатын юғалтмай.

1956 йылда кирбес цехы район сәнәғәт комбинаты ҡарамағына бирелә. Калайджи Б. М кирбес етештереү мастеры итеп үрләтелә. 1961 йылдың июлендә ул ғаиләһе менән Рыбинск ҡалаһына күсеп китә.

Кирбес цехы (завод та тип йөрөтәләр) 1960 йылдың урталарында эшмәкәрлеген туҡтата.

## Етәкселәре
* Калайджи Б. М.

## Матбуғатта
*  19 сентябрь 2020. Үҙебеҙҙең кирбес заводы булды
*  23 март, Бөрйәндә һөргөндә булған төрөктөң әсе яҙмышы хаҡында…. 
Мәҡәләне тулыһынса уҡығыҙ: Тыуған ерең, туғандарың булыу – үҙе бәхет!

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Мөрит

**Мөрит** ( — эйәреүсе, шәкерт; ) — суфыйлыҡта, бағышланыуҙың һәм рухи камиллаштырыуҙың беренсе (түбән) баҫҡысында торған уҡыусы. Киңерәк ҡулланылышта был термин суфый булғанлыҡты, ғөмүмән, ябай мосолман кешеһен дә аңлата ала.

## Суфыйлыҡта
Суфыйҙар тәриҡәтенә инергә әҙерләнгән кешене мөрит тип атайҙар . Мөрит остазы (шәйех, мөршид)алдында билдәле бер бурыстарҙы үҙ өҫтөнә ала. Ул үҙ ихтыярын Аллаһы тәғәлә һәм остазының ихтыярына буйһондорорға тейеш. Мөриттың ихтыярын Аллаһҡа буйһондороу остаз етәкселегендә башҡарыла. Шәйехкә буйһонғандан һуң мөрит, «юлсы» (салиҡ) булып, рухи юл үтә. Остаз етәкселегенән башҡа рухи юл үтеү мөмкин түгел.

Мөритлеккә бағышланыу остаздың уҡыусыға биргән нәсихәтенән башлана. Улар бер-береһенә ҡаршы ултыралар. Шәйех үҙ ҡулын шәкерттең ҡулына һала һәм тәүбә итеү, доға ҡылыу һәм суфый тәриҡәте ҡиммәттәре кәрәклеге тураһында һөйләй..

Ғәҙәттә мөрит үҙ өҫтөнә ҡайһы бер йөкләмәләрҙе ала (әҙәптәр):

* Бөтә әмерҙәрҙә һәм тыйыуҙарҙа үҙ шәйехенә буйһоноу

* иҫнәмәҫкә һәм йоҡлап ятмаҫҡа, сәбәпһеҙ көлмәҫкә, ҡысҡырып һөйләшмәҫкә,

* көнөнә биш тапҡыр намаҙ уҡырға, йәмәғәт менән уҡыу хәйерлерәк,

* таҙа кейем кейергә һәм таҙа урында өҫтәмә (вирд) намаҙҙар уҡырға,

* үҙ остазыңдан башҡа бер кемгәлә бармаҫҡа,

* уҡытыусыңды тикшермәҫкә,,

* яңғыҙлыҡта булғанда, кеше алдында эшләмәгәнде эшләмәҫкә, йәғни үҙен Аллаһ һәр ваҡыт күҙәткән кеүек тоторға тейеш.

Шулай уҡ мөрит шәйех менән аралашҡанда билдәле бер ҡағиҙәләргә таянырға тейеш

* Шәйехкә һорауһыҙ инмәҫкә

* Шәйех алдында рөхсәтһеҙ ултырмаҫҡа,

* Шәйехтең намаҙлығына баҫмаҫҡа,

* Сәләмләгәндә шәйехтең уң ҡулын үбергә,

* Шәйех менән уның рөхсәтенән тыш һөйләшә башламаҫҡа

* Шәйехтең йөҙөнә оҙаҡ итеп ҡарамаҫҡа,

* Шәйехкә артың менән боролмаҫҡа.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Халидов А. Б. Мурид // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 172—173. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Хәнәкә

**Хәнәкә** (;) — суфый ғибәҙәтханаһы. Хәнәкәләр башта дәрүиштәрҙең ябай ғына мәҡамдары булған, ә һуңынан ентекле уйланылған һәм бай итеп биҙәлгән тотош комплекстарға әйләнгән. Хәнәкәләр ижтимағи һәм сәйәси йыйылыштар өсөн урындар булараҡ; мәктәптәр; ҡунаҡханалар һәм юлаусылар йорттары; дауаханалар; хәйриә үҙәктәре функцияларын һ.б. башҡарып, ҙур социаль роль уйнаған.

Хәнәкәлә мотлаҡ мәсет, ҡайһы берҙәрендә мавзолей (мазар) һәм китапхана ла булған. Хәнәкәлә урынлашыу һәм сығыу процедураһы бик ябай булғанға күрә ҡайһы берҙә ҡунаҡхана менән сағыштыралар. Ҡайһы бер хәнәкәләр даими булмаған бүләктәр һәм иғәнәләр (футух) иҫәбенә йәшәгән, күпмеләрелер даими ярҙам алған.

Суфыйҙар мәҡамын ҡайһы берҙә **дергә** һәм **тәккә** () тип атайҙар. Ҙур һәм үҙәк мәҡамдар **аситандар** тип йөрөтөлә. Шәйех йәшәгән сағыштырмаса ҙур булмаған хәнәкә зәүиә тип исемләнә .

## Хәнәкә төрҙәре
Урта быуаттарҙың ахырында ислам донъяһының көнбайышында зәүиәләр формалашҡан . Улар ҙур булмаған мәсет, шәйех һәм мөриттәрҙең торлағы өсөн бүлмәләр, шулай уҡ мосафирҙар (дәрүиштәр) өсөн йәшәр урынды үҙ эсенә алған комплекслы ҡоролмалар булып тора. Ҙур һәм үҙәк ғибәҙәтханалар аситандар тип атала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Фәҡир (дәрүиш)

**Фәҡир** ( — *ярлы*; ) — башта суфыйлыҡ инанысындағы кеше булған, һуңыраҡ термин (һөйләштә) индуизмда өйһөҙ аскетты аңлата башлаған. Фәҡирҙәр шулай уҡ Һиндостандағы суфый дини фәҡирҙәр, берәҙәк монахтар — дәрүиштәр төрө.

## Хәҙерге күҙаллау
Хәҙерге заман телмәрендә фәҡир (*факир)* — фокус күрһәтеүсе, йог, хайуандарҙы дрессировкалаусы, ауырыуҙарҙы дауалаусы, төш юраусы. Күсмә мәғәнәлә — ғөмүмән, теләгән бер фокуссы, күҙ бәйләүсе, маг.

## Башҡорт телендә
Башҡорт теленә ғәрәпсәнән мохтажлыҡта йәшәгән, ярлы кешене аңлатҡан һүҙ булып ингән, һәм, һүҙлектәрҙән күренеүенсә, фокуссы, күҙ бәйләүсе, маг мәғәнәһендә ҡулланылмай (ундайҙар өсөн «факир» термины телгә ингән). Шулай уҡ түбәнселек менән һөйләгәндә «мин фәҡирегеҙ» тигән һүҙбәйләнеш бар. Ул «мин» тигәнде белдерә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Суфый дәрәжәләре
* Циркач
* Шаман

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* С. Макаров. Искусство факиров в Европе XIX-начала XX века  // Развлекательная культура России XVIII—XIX вв. Очерки истории и теории. — СПб., 2000, с. 464—480.
* Иванова, А. А. [Семантический анализ названий должностей и социального статуса, заимствованных в русский язык из арабского](http://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/vdumo_2013_21_19(2)__13.pdf). // Вісник Дніпропетровського університету. Серія: Мовознавство 21, вип. 19 (2) (2013): 72-77.
Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы

**Истәкова Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы** (9 июль 1967 йыл) — педагог, филология фәндәре кандидаты

## Биографияһы
Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы Истәкова (Әйүпова) 1967 йылдың 9 июлендә Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған. 1984 йылда Иҫке Монасип урта мәктәбен тамамлағандан һуң, 1984—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый.

;Хеҙмәт юлы:
* Өфө ҡалаһы 1-се политология гимназияһы уҡытыусыһы
* Баймаҡ районы Ярат урта мәктәбе уҡытыусыһы
* Сибай ҡалаһы 13-се һанлы урта мәктәбе уҡытыусыһы
* 1995 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрының әҙәби бүлек мөдире
* 1998 йылдан Өфө сәнғәт училищеһының Сибай филиалы уҡытыусыһы
* 2002 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында кафедра ассистенты, өлкән уҡытыусы
* 2011 йылдан Бөрйән районы администрацияһында баш белгес
* 2013 йылдан Иҫке Монасип урта мәктәбе директоры

Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы Истәкова башҡорт әҙәбиәте өлкәһендә белгес, 2009 йылда «филология фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

Республика кимәлендә үткәрелгән «Йәрәк һүҙе», «Минең Рәми» төбәк-ара шиғриәт конкурстарында уңышлы сығыш яһай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 23-сө регион-ара «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2018» кокурсы номинацияла еңеүсе
* «Иң яҡшы башҡорт һәм урыҫ телдәре уҡытыусылары» конкурсы лауреаты (2018)

## Ғилми эштәре
* Хәҙерге башҡорт драмаһының стиль үҙенсәлектәре. Монография
* Баҫылып сыҡҡан фәнни-методик материалдары сайтта

## Ижады
* Башҡортостан уҡытыусыһы журналы 14 декабрь 2021, Уҡытыусы ҡиммәттәре

## Матбуғатта
* Таң гәзите. 26 май 2023 йыл. Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы беренсе Рәғиҙә Әхмәт ҡыҙы беренсе 

## Һылтанмалар
* 
## Иҫкәрмәләр
Салауатов Юнир Хәй улы

**Юнир Салауатов** (; 1 февраль 1948 йыл) — эстрада артисы, нәфис һүҙ оҫтаһы, юморист һәм сатирик, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1984).

## Биографияһы
Юнир Хәй улы Салауатов 1948 йылдың 1 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған. Байназар урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Өфө сәнғәт училищеһының актерлыҡ бүлегендә уҡый. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң уҡыуын Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр бүлегендә дауам итә, Гөлли Мөбәрәкова һәм Ғабдулла Ғиләжев класында белем ала.
Хеҙмәт юлын Башҡорт академия драма театрында башлай, аҙаҡ Башҡорт дәүләт филармонияһыына күсә. «Кәтүк һәм Бағанай» төркөмөндә ижад итә.

## Ижады
Авторҙың үҙенсәлекле ижады республика матбуғат баҫмаларында сыға, йәштәр сәхнәлә ҡуллана.
* «Ҡәйнә» (сатирик монолог);

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1984).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Единый портал культуры народов Республики Башкортостан 
* Интервью с артистом
Сәма

**Сәма** ( — ишетеү; шулай уҡ **Сема́**; ) — суфый термины — зекер башҡарыуҙың бер төрө. Үҙ эсенә йырҙы, музыка ҡоралдарында уйнауҙы, бейеүҙе, шиғыр һәм доға уҡыуҙы, символик мәғәнәгә эйә кейемдәр кейеүҙе һ. б. ала. Суфыйлыҡта ғибәҙәт ҡылыу формаһы булараҡ айырыуса Һиндостан субконтиненты Чишти тәриҡәтендә киң таралған.

2005 йылда ЮНЕСКО сәманы ауыҙ-тел һәм матди булмаған мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип иғлан иткән .

## Тарихы
Риүәйәттәр «сәма» йолаһының барлыҡҡа килеүен суфыйҙарҙың Мәүләүи мәҙһәбе илһамландырыусыһы, шағир һәм мистик Йәләлетдин Руми менән бәйләй. Легендаға ярашлы, зекерҙең был үҙенсәлекле формаһы Румиҙың ҡала баҙарында бер тапҡыр алтын сүкегәндәге ритмлы тауыштарҙы оҡшатыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

Алтын сүкеү тауышы араһында уға шәһәҙәт һүҙҙәре ишетелгән, шағир экстазға инеп, өрөлә башлаған. Шул рәүешле мәүләүи дәрүиштәрҙең сәма йолаһы барлыҡҡа килгән.

## Дин буйынса фекерҙәр
Ҡөрьән сүрәләре бер ҡасан да «сәма» тантанаһында ҡулланылмай, сөнки Изге Ҡөрьән тексы бер ҡасан да медитациялар өсөн тәғәйенләнмәгән, фантазиялар һәм импровизациялар өсөн файҙаланыла алмай

Сәмаға ҡаршы килеүселәр уны кафырҙарға хас бидғәт тип иҫәпләй. Улар кешеләрҙең физик тойғоларын алкоголдән иҫереүгә оҡшаш тип һанай, шуға күрә хупланылмай.

## Дәрүиштәр бейеүе

01 DervichesTourneursKonyaSalut1.jpg|
02 DervichesTourneursKonyaSalut2.jpg|
03 DervichesTourneursKonyaDanse1.jpg|
04 DervichesTourneursKonyaDanse2.jpg|
05 DervichesTourneursKonyaDanse3.jpg|
06 DervichesTourneursKonyaDanse4.jpg|
07 DervichesTourneursKonyaSalutFin1.jpg|
08 DervichesTourneursKonyaSalutFin2.jpg|
09 DervichesTourneursKonyaSalutFin3.jpg|
10 DervichesTourneursKonyaSalutFin4.jpg|
11 TekkeMevlanaKonyaNey.jpg|
12 TekkeMevlanaKonyaKudüm.jpg|
13 TekkeMevlanaKonyaBendir.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* The Mevlevi Sema Ceremony
* Images of Stages of Sema ceremony
Джюгас (футбол клубы)

**«Джюгас»** () — Литваның футбол клубы. Тельшя ҡалаһында урынлашҡан. 2014 йылда барлыҡҡа килгән.

## Тарихы

## Ҡаҙаныштары
* **Литва Чемпионы (0)**:
* Литва вице-чемпионы (0): 
* Литва чемпионатының бронза призеры (0): 
* **Литва кубогы эйәһе (0)**: 
* Литва кубогы финалсыһы (0):

## Сығыштар статистикаһы (2015—2026)

## Ағымдағы составы
2023 йылдың 14 сентябренә ҡарата

## Билдәле уйынсылар
*  

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*  Клубтың рәсми сайты
Ғәйеп (Ислам)

**Ғәйеп** (; ) — серле, йәшерен; күҙ менән күреп йәки хис итеү ағзалары менән тойоу мөмкин булмағанды тойоу, һиҙенеү. Ғәҙәттә кеше аҡылы етә алмаған бөтә нәмәне шулай атайҙар. Ошо мәғәнәләге ғәйепкә ышаныу мосолмандарҙың дини тормошоноң айырылғыһыҙ өлөшөн тәшкил итә.

## Исламда
Ғәйеп һүҙе ( *ғиб*) тамырынан килеп сыҡҡан: «булмау», «йәшерен, күренмәҫ булыу» тигәнде аңлата. Башҡорт телендә «юғалыу» һүҙенең бер синонимы «ғәйеп булыу» бит. Йәғни, «ғәйеп» һүҙе ике мәғәнәлә йөрөй.

Аллаһ тәғәләгә генә «ғәйеп» юҡ, кешеләр өсөн йәшеренен дә, йәшерен түгелен дә белеп тора. Ҡөрьәндә әйтелгәнсә,

Башҡа аяттарҙа, ғәйеп Аллаһы Тәғәләгә генә билдәле һәм уның тураһында хатта рәсүлдәр ҙә (йәғни, Аллаһ илселәре лә) белмәй, тиелә.

Бөтә йәшәйеш — йәшерен, кешегә билдәһеҙ серҙәргә (*ғәләм әл-ғәйб*) һәм асыҡтан-асыҡ (*ғәләм әш-шәһәҙә*), аҡыл етерлек нәмәләргә бүленә.

*Ғәләм әл-ғәйб* *2 өлөшкә бүленә*:

# Аң етмәҫ асылдар, күренештәр, феномендар, уларҙың барлығын Аллаһы Тәғәлә генә белә һәм шуға күрә улар тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт була алмай
# Барлығын тойоу мөмкин булмаған, әммә барлығы бәхәсһеҙ булған бөтә йәшәйеш. Быға, мәҫәлән, Аллаһтың атрибуттары, фәрештәләр, Ожмах, Тамуҡ һәм башҡалар инә.

Шиғыйлыҡта ғәйбәт (ғәйеп) тип *Мөхәммәт ибн әл-Хәсән әл-Мәхди* имамдың «йәшерен» йәшәүен атайҙар .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҙаһир һәм батин

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Кныш А. Д. Гайб // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 53. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Хөжрә

**Хөжрә** (урта ,  — «бүлмә,солан»; бор. урыҫ. — келиɪа; ) — монах торлағы, ғәҙәттә, монастырҙа йәки башҡа урында айырым бүлмә.
## Тасуирламаһы
Рус монастырҙарында хөжрә, ҡағиҙә булараҡ, бер-ике монахлыҡ бүлмәнән ғибәрәт: өҫтәл, ултырғыс, карауат йәки ҡаты урындыҡ ҡуйыла. Монастырь хөжрәләрендә китаптар өсөн кәштәләр, шулай уҡ ҡағыҙ иконаларҙан торған индивидуаль *иконостас* була.

Шулай уҡ килгән кешеләргә билдәле ваҡытта дәғүәт алып барырға рөхсәт ителгән монах торлағы ла *хөжрә* тип аталырға мөмкин .

Яңғыҙ торған хөжрә урыҫса **[[:ru:Пустынька|Пустынька]]** тип атала.

## Ислам
Исламда бындай бүлмәләр ***хөжрә*** тип атала, улар мәҙрәсәләрҙә һәм суфыйҙар йәшәгән хәнәкәләрҙә урынлаша. Хәнәкәләр, ғәҙәттә, тура мөйөшлө ҡоролмаға (Патио (эске ихата) йә ҙур көмбәҙле залға әүерелгән) ғибәҙәт ҡылыу, зекер һәм «сама» кеүек дәрүиш йолалары өсөн файҙаланыла. Зекерханалар тирәләй уратып хөжрәләр урынлаша. 

## Афон

Афонда шулай уҡ монастырҙарға буйһонған һәм сиркәү төкәтеп һалынған, төрлө хужалыҡ биләмәләре булған иҫке ҡаралтынан торған ҙур булмаған скиттар ҙа келлия тип атала. Бындай келлияла ғәҙәттә ике монах йәшәй, уларҙың береһе — ҡарт (старец), ә икенсеһе — өйрәнеүсе (послушник). Оло кеше вафат булғас, тыңлаусы мәрхүм монахтың урынын һәм бөтә мөлкәтен мираҫ итеп ала. Ҡайһы ваҡыт келья часовняһы булған өс ҡатлы һарайҙан ғибәрәт булыуы ихтимал (ур. *Андреевский скит*)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алыҫ мәмерйәләрҙә хөжрәләрҙең өс үлсәмле панорамаһы Святогорский лавраһы.
Әҙ-Ҙәһәби

**Шәмсетдин Әбү Ғабдуллаһ Мөхәммәт ибн Әхмәт әт-Төркмәни**, күберәк **әҙ-Ҙәһәби** тип беләләр (, Кәфр-Бәтна, хәҙерге. Сүриә — , ) — билдәле мосолман ғалимы — фаҡиһ, хәҙис белгесе, тарихсы, биограф, хафиз.

## Биографияһы

### Сығышы
Атаһы әҙ-Ҙәһәби, Әхмәт ибн Усман әт-Төркмәни (—) тәҡүә кеше һәм оҫта зәркәр (ювелир) булған: *әҙ-Ҙәһәби* ҡушаматы ла «алтын» тигәндән килеп сыҡҡан. Әҙ-Ҙәһәби рабиғел ахыр айының 3-өндә Һижрә буйынса 673 йыл (1274) Дамаск янындағы Кәфр-Бәтнә () ауылында тыуған .

### Бала сағы
Әҙ-Ҙәһәби мосолман фәндәренә иртә йәштән инеп китә. Ун йәшендә «Сәхих Мөслим» йыйынтығын өйрәнә башлай. 18 йәшендә Әҙ-Ҙәһәби шәриғәт дисциплиналарын өйрәнеүгә етди тотона. Тәүҙә атаһы, берҙән-бер бала булғанлыҡтан, уға башҡа ҡалаларға сәйәхәт итергә рөхсәт итмәй, әммә ахырҙа йомшара һәм өйөнән дүрт йылға ғына китергә рөхсәт итә. Әҙ-Ҙәһәби төрлө ҡалаларҙа бик күп шәйехтәрҙә булып сыға, () Ҡаһирә һәм Искәндәриәгә бара,  йылда хаж ҡыла һәм мосолмандар өсөн изге урындарҙы барып күрә.

### Күреү һәләтен юғалтыу һәм вафат булыу
Әҙ-Ҙәһәби олоғая бара әкренләп күреү һәләте кәмей башлай, уның шәкерте әл-Хөсәйни һүҙҙәре буйынса, -ҙә, үлеренә ете йыл ҡалғас, бөтөнләй һуҡырая. Әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр, Әҙ-Ҙәһәби һуңыраҡ, -тә һуҡырайған тип иҫәпләй.

Әҙ-Ҙәһәби Һижрә буйынса 748 йылда (1348 йыл) Зөлҡәғиҙә айының өсөнсө дүшәмбеһендә Дамаскыла вафат була һәм әл-Баб әс-Сәғир зыяратында ерләнә. Йыназа намаҙы Өмәүиҙәр мәсетендә уҡыла.

## Библиографияһы
Әҙ-Ҙәһәби хәҙистәр, тарих фәндәре темаһына, мөхәддистәр тураһындағы йөҙгә яҡын китап һәм тикшеренеүҙәр авторы.

* **'
* **'
* *Табакат/Тазкират аль-хуффаз*
* *Табакат аль-курра*
* *Мухтасар тахзиб аль-камаль*
* *аль-Кашиф*
* *ат-Таджрид фи асма ас-сахаба*
* *аль-Мизан фи-д-ду’афа*
* *аль-Мугни фи-д-ду’афа*
* *Тальхис аль-Мустадрак аль-Хаким*
* *Мухтасар Сунан аль-Байхаки*
* *аль-Улувв лиль-Алий ар-Рахман*
* *аль-Арба’ун фи сифат-Аллах*

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Энциклопедия ислама. 3-е издание — Leiden : Koninklijke Brill, 2016. — ISSN 1873-9849.
*
Әл-Ләйҫ ибн Сәғд

**Әл-Ләйҫ ибн Сәғд** (; ; ,  — , )- мосолман ғалимы, мөхәддис һәм ҡанун белгесе — фаҡиһ. Үҙ ваҡытында әл-Ләйҫ ибн Сәғдтең фәтүәләрен Мысыр мосолмандары нигеҙ итеп алған, ләкин абруйлы эйәреүселәре булмау сәбәпле, улар үҙ аллы Ләйҫи мәҙһәбкә әйләнә алмаған.

## Биографияһы
Ләйҫ ибн Сәғд Ҡалҡашанда ауылында 712 йылда тыуған. Уның ғаиләһе Исфаһандан булған, тик Фарсияны ғәрәптәр баҫып алғандан һуң ҡоллоҡҡа эләккән. Улар *фәһм* тигән билдәле ғәрәп ырыуына ҡараған. Атаһы ҡорайыштарҙан булған. Ул осорҙа фәһмиҙәр Мысырҙа ҙур ихтирам менән файҙаланған, был уның тәрбиәһендә ҙур роль уйнаған.

Әл-Ләйҫ ибн Сәғд үҙенең йомартлығы менән дан тота. Уның йыллыҡ килеме 80000 динарға етә, әммә ул мөлкәтенән бер ҡасан да хатта бер генә дирһәм дә зәҡәт (һалым) түләмәгән, сөнки ул бар нәмәһен ярлыларға таратып торған.Шулай уҡ әл-Ләйҫ даими рәүештә ғалимдарҙың һәм ябай кешеләрҙең бурыстарын түләгән, тип һөйләйҙәр.

Әл-Ләйҫ ибн Сәғд һижри 175 йылда (мил. 791 йыл) 14 шәғбан, йома көн вафат булған. Ул Ҡаһирәлә *Әрүахтар ҡалаһында* ерләнгән.

## Дини эшмәкәрлеге
Әл-Ләйҫ ибн Сәғд Мысыр һәм Хижәз ғалимдарынан дини тәғлимәт дисциплиналарына өйрәнә, ә һуңғараҡ үҙе Мысырҙа хәҙистәр һәм ислам хоҡуғы буйынса дәрестәр бирә. Үҙ заманының иң белемле кешеләренең береһе була һәм Мысыр мөхәддистәренең һәм фаҡиһтарының имамы булып һанала. Был ғалимдың тәрән белеменә ҡарамаҫтан, уның методологияһы һәм фәтүәләре һаҡланмағанлыҡтан, Ләйҫи мәҙһәб үҫешеп китә алмаған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Әл-Лайса ибн Саад тураһында биографик белешмә мосолман ғалимдары тураһында мәғлүмәттәр базаһында
Бөрйән район үҙәк дауаханаһы

**Бөрйән районы үҙәк дауаханаһы** (, «Бөрйән районы үҙәк дауаханаһы» Башҡортостан Республикаһы дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында урынлашҡан медицина учреждениеһы.

## Тарихы
Район халҡына беренсел, амбулатор, стационар медицина ярҙамы күрһәтеү; ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм кәметеү буйынса иҫкәртеү саралары, халыҡты диспансерлаштырыу, эпидемиологияға ҡаршы саралар үткәреү; сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау буйынса саралар ойоштороу, үткәреү һәм башҡа хеҙмәттәр менән шөғөлләнә. Дөйөм алғанда 70 төр медицина ярҙамы күрһәтә. Терапевт, паллиатив, акушер, педиатр бүлектәре, көндөҙгө һәм тәүлек әйләнәһе стационары эшләй.

Район дауаханаһы составына поликлиника, Байназар амбулаторияһы, 26 фельдшер-акушерлыҡ пункты һәм бер күсмә ФАП инә.

1927 йылда Иҫке Мөсәт ауылындағы фельдшерлыҡ пункты Иҫке Собханғол ауылына күсерелә һәм 1928 йылда уның базаһында 7 койка урынлыҡ дауахана асыла. 1932 йылдан район дауаханаһы тип атала башлай.

Үҙәк район дауаханаһы эшмәкәрлегенә табиптар Н. Урмантаева, Г. Ҡарағужина, хирург Г. Н. Кацерик, хирург Р. Х. Вәлиуллин, психиатр Исхаҡов Н. С., гинеколог Ҡолдәүләтова Х. Х., педиатр Р. Ғ. Иҡсанова, терапевт Л. З. Сәфәрғәлина, һ.б., шәфҡәт туташы С. С. Баһауетдинова ҙур өлөш индерә.

## Хәтер

Бөрйән үҙәк район дауаханаһында оҙаҡ йылдар эшләгән Вәлиуллин Рәхимйән Хаммат улы һәм Исхаҡов Нәжип Сәхипзада улы иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ асыла һәм Бөрйән үҙәк район дауаханаһы алдындағы фасадта ҡуйыла.

## Етәкселәре

* А. И. Леонов (1927 йылдан)
* Г. М. Лукьянов (1928 йылдан)
* Р. А. Михайлицина (1930 йылдан)
* Алиева (1940 йылдан)
* Н. А. Астахова
* П. И. Пушкарев
* М. А. Царев (1956 йылдан)
* Исхаҡов Нәжип Сәхипзада улы (1959 йылдан)
* У. А. Ҡаһарманов (1990 йылдан)
* Ф. Ф. Мырҙағолов (1995 йылдан)
* Д. Р. Вәлиуллин (1999 йылдан)
* Ғәбитов Наил Исмәғил улы (2005 йылдан)
* У. М. Хәбибуллин (2013 йылдан)
* И. Ф. Фәтҡуллин (2017 йылдан)

## Табиптары
* Кацерик Георгий Иванович (12 май 1934 йыл — 26 декабрь 2020 йыл) — табип,  Башҡортостанда тыуып, рус телендә ижад иткән яҙыусы, шағир, тәржемәсе һәм журналист. 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Степан Злобин исемендәге әҙәби премия (2007) һәм «Бельские просторы» журналы премияһы лауреаты
* Ҡолдәүләтова Хәҙисә Хәлфетдин ҡыҙы (5 май 1941 йыл), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 1960—2016 йылдарҙа Бөрйән районы үҙәк дауаханаһының табип-акушеры һәм гинекологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1984), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1974), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, райондың почётлы гражданы
* Сәфәрғәлина Ләлә Зәйнетдин ҡыҙы (15 апрель 1940 йыл) — табип, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995)
* Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы (19 июль 1959 йыл) — Бөрйән район үҙәк дауаханаһы педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Михнәтләү (Ислам)

**Михнәтләү** (араб. محنة — имтихан, һынау; ) — 833 йылдан 849 йылға тиклем ислам ғөләмәләре кисергән һынау. Был һынауҙар Ғәббәси хәлифәләр Әл-Мәмүн, Әл-Мөтәсим һәм Әл-Вәсиҡ ваҡытында кисерелгән, уларҙың маҡсаты ғөләмәләр режимға күнәме-юҡмы икәнлекте асыҡлау булған.

## Тарихы
Ҡөрьәндең ижад ителеүе тураһындағы тезисты таныған дин әһелдәре лояль тип иҫәпләнгән, ә Изге Яҙманың ижад ителгән тип танымағандар репрессия ҡорбандарына әүерелгән.

Михнәтләү әл-Мәмүн хәлифәлегендә башлана һәм барыһынан алда Бағдадта тормошҡа ашырыла. Уны быға тиклем бер нисә тапҡыр төрмәлә ултырған мөтәзили фаҡиһ Бишр әл-Мәриси, күрәһең, башлап ебәргәндер. Мөтәзили Әхмәд ибн Әбү Дуад та репрессияларҙа мөһим роль уйнаған. Ул Әл-Мөтәсим, Әл-Вәсиҡ һәм әл-Мөтәүәккил хәлифәләр идара иткән ваҡытта юғары судья (ҡаҙый әл-ҡуҙат) вазифаһын биләгән.

Михнәт ҡорбандарының береһе Әхмәт ибн Хәнбәл була. Ул хәлифәнең һынау үтеүсе махсус төркөмөнә эләгә һәм ике йыл дауамында (833—834 йылдар) уны төрмәлә тоталар. Әммә ул инанысынан баш тартмай

Михнәтләү Әл-Мөтәүәккил хәлифә тарафынан туҡтатыла, ул Ҡөрьәндең килеп сығышы тураһында бәхәстәрҙе тыя. Атаһы Әхмәт Ибн Әбү Дуадты юғары судья вазифаһында алмаштырған улы Әбү-әл-Вәлид Мөхәммәт вазифаһынан бушатыла һәм 851 йылда ҡулға алына, михнәтләү шуның менән тамамлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ибрагим Т. К. и Сагадеев А. В. Михна // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 166. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* İbn Ebû Duâd / Yavuz Y. Ş. // TDV İslâm Ansiklopedisi : [тур.] : 44 c.. — İstanbul : TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1999. — Т. 19. — С. 430—431.
Салауатов

**Салауатов** — башҡорт ир-ат фамилияһы.

**Салауатова** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле шәхестәр
* Салауатов Хәйҙәр Әбүбәкир улы (10 июль 1945 йыл) — рационализатор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, механизатор, иретеп йәбештереүсе.
* Салауатов Фәттәх Хәсән улы 1903 йыл ― 23 май 1992 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. I (1987) һәм II (1968) дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
* Салауатов Юнир Хәй улы (1 февраль 1948 йыл) — эстрада артисы, юморист һәм сатирик, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1984).
--------------------
* Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы (18 октябрь 1948 йыл) — педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Салауатова Хәсбиямал Сабит ҡыҙы (29 ғинуар 1921 йыл — 27 февраль 1991 йыл) — мәғариф алдынғыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Ишкәкле слалом

**Ишкәкле слалом** — спорт төрө, шәп ағышлы йылғалар йәки махсус каналдар буйлап тәбиғи йәки яһалма кәртәләр аша байдарка һәм каноэла төшөү.

## Тарихы
20 б. 80‑се йй. И.с. б‑са ярыштарҙа Башҡортостандан тәүге ҡатнашыусылар *Гастелло Н. Ф. исемендәге спорт клубының* һыу туризмы секцияһы спортсылары була. Рәсәй чемпионатының көмөш призёры, үҫмер спортсылар араһында Рәсәй беренселеге еңеүсеһе (бөтәһе лә — 2002) А. А. Морозова респ. И.с. б‑са тәүге Рәсәй спорт мастеры була (2002). И.с. б‑са ҙур уңыштарға Ә.И.Сөләймәнова — Рәсәй чемпионатының көмөш призёры (2 тапҡыр, 2000); Р. Р. Тимерғәзин һәм М. В. Фёдоров — Рәсәй кубогын яулаусылар (2002), Рәсәй чемпионаттарының көмөш (2000, 2002, 2004) һәм бронза (1999, 2003—04) призёрҙары; А. А. Бикмәтов һәм А. Ю. Журавко — Рәсәй чемпионаты (2003) һәм Рәсәй кубогының (2004) бронза призёрҙары; Е. С. Соколова — Рәсәй чемпионаты еңеүсеһе һәм бронза призёры (2011) ирешә. Үҫмер спортсылар араһында Рәсәй беренселектәре еңеүселәре: Сөләймәнова (2000—01); Ю. В. Никитина, Влад. С.Панин (икеһе лә — 2006); В. В. Большаков һәм А. О. Хатипов (2 тапҡыр, 2006); Соколова (2 тапҡыр, 2011); М. А. Праухин һәм Д. Р.Шәңгәрәев (2011). Үҫмерҙәр араһында Вяч. С.Панин халыҡ‑ара ярыштар еңеүсеһе (2006), Р. О. Степанов һәм И. А. Шайдуров донъя (2010) һәм Европа (2011) беренселектәренең бронза призёрҙары. Респ. «Тулҡын» үҫмерҙәр клубында (Өфө) И.с. секцияһы һәм *байдарка һәм каноэла ишеү буйынса спорт мәктәбендә* И.с. бүлеге эшләй, уларҙа 100‑гә яҡын кеше шөғөлләнә (2011). 1987 й. алып БР Спорттың һыу‑ишеү төрҙәре федерацияһы эшләй. И.с. м‑н тренерҙар Н. С. Волков, В. П. Егорова һ.б. эшмәкәрлеге бәйле. http://bashenc.online/ba/articles/84509/

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Ulrike Deppe, Jürgen Gerlach, Karel Knap*. Kanuslalom: Technik und Training. München, Bern, Wien: BLV-Verlagsgesellschaft, 1979.
* Гребной слалом // Ҙур олимпия энциклопедияһы 2 томда / автор-төҙөүсе В. Л. Штейнбах. — М. Олимпия Уйындары, 2006.

## Һылтанмалар
* "Ишкәкле слалом " Спорт төрө ҡағиҙәләрен раҫлау тураһында, Рәсәй Федерацияһының спорт министрлығы 2015 йылдың 10 февралендәге 116-сы һанлы бойороҡ
* Ишкәкле слалом сайтта *ICF*
* Рәсми ҡағиҙәләр ''ICF'' — 2005 йылда ҡабул ителгән
Софтбол

**Софтбол** ()- туп менән командалы спорт уйыны, бер төрө бейсбол. Софтбол өсөн туп ҙурлығы буйынса грейпфрутты хәтерләтә һәм осошта түбәнерәк тиҙлеккә эйә. Софтболды ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа уйнай. Уйындың бер Нисә төрө Бар: «Фаст-питч» — «Тиҙ бирелеш», «Слоу-питч» — «Әкрен бирелеш», «Модифай-питч» — «Уртаса бирелеш». 1996 йылдан 2008 йылға тиклем олимпия дисциплинаһы булып ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында «фаст-питч» уйыны тора.

Бейсбол киң таралған илдәрҙә софтбол да популяр. Софтболда бейсболдан айырмалыҡтар йәрәхәтләнеүҙе кәметеүгә йүнәлтелгән һәм спортсыларҙың түбән физик мөмкинлектәренә яраҡлаштырылған.

## Софтбол Башҡортостанда

Башҡортостанда С. үҫеше 1987 й. Өфө р‑ны Николаевка а. урта мәктәбендә беренсе секция асылыуға бәйле (ҡара: “*Башҡортостан*”). Өфөлә (18‑се һәм 90‑сы урта мәктәптәр), Булгаков, Нөрлө, Чесноковка, Шемәк аа. (бөтәһе лә — Өфө р‑ны) секциялар эшләй. 1993 й. Николаевка а. Рәсәйҙәге тәүге софтбол стадионы төҙөлә. Респ. С. б‑са “Башҡортостан” командаһының 12 уйынсыһы [беренсе Рәсәй чемпионатының көмөш призёрҙары (1992)] Рәсәйҙең тәүге спорт мастерҙары була. Халыҡ‑ара ярыштарҙа Рәсәй йыйылма командаһы составында юғары ҡаҙаныштарға И.Ю.*Полецкова* һәм А.Р.*Уйылданова* ирешә. Респ. Өфө р‑ны СДЮСШОР‑ында 50‑гә яҡын кеше шөғөлләнгән С. бүлеге эшләй (2008). 1990 й. алып БР С. федерацияһы эшләй. С. м‑н тренерҙар В.В.*Маклаков*, Е.Ф.Маклакова, бөтә Рәсәй категориялы судья А.Ю.Степанов эшмәкәрлеге бәйле. http://bashenc.online/ba/articles/75768/
Аллергология

**АЛЛЕРГОЛОГИЯ** (*алло*..., гр. ergon — тәьҫир һәм ...*логия*), *аллергия ауырыуҙарының* һәм реакцияларының барлыҡҡа килеү сәбәптәрен, үҫеш механизмдарын һәм клиник барышын өйрәнеүсе, уларҙы иҫкәртеү, *диагностикалау* һәм дауалау алымдарын эшләүсе *медицина* фәнебүлеге.

## Тарихы
Башҡортостанда А. б‑са тикшеренеүҙәр 1934 й. БДМИ‑ның патофизиол. каф. асылғандан һуң башлана. Аллергик процестың төрлө аспекттары (сағыштырма патология, анафилаксия, наркоз, анальгетиктар тәьҫире һ.б.) б‑са тәж. үткәрелә (В.А.*Самцов*). А. проблемалары б‑са системалы тикшеренеүҙәр 60‑сы йй., күп һанлы *нефтехимия сәнәғәте* һәм *химия сәнәғәте* пр‑тиелары тупланған Башҡортостанда аллергия ауырыуҙары күбәйгәс, башлана. Аллергияға бәйле анафилактик шок, клиник үлем һ.б. күренештәр өйрәнелә (Д.Ә.*Йәнекәев*). *Вакциналар һәм сывороткалар институтында* бер үк ваҡытта һеркә һәм бәшмәк аллергендарын өйрәнеү м‑н бергә иммуноглобулиндың аллергияға ҡаршы үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙә күп яҡлы тикшеренеүҙәр алып барыла (С.Ә.*Йәнекәева*, В.А.*Стригин*, В.А.*Трофимов*). 70‑се йй. алып БДМУ‑ла төрлө этиологиялы аллергия ауырыуҙарын иҫкәртеү һәм дауалау сараларын эшләү б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (Х.Х.*Ганцева*). Был ауырыуҙарҙы медикаментоз булмаған саралар (физиотерапевтик процедуралар, лазер терапияһы һ.б.) м‑н дауалауҙың комплекслы терапияһы тәҡдим ителә. “*Иммунопрепарат*” пр‑тиеһында *бронхиаль астманы*, аллергодерматоздарҙы һ.б. дауалау өсөн гистоглобулин һәм иммуноглобулиндың диагностик һәм аллергияға ҡаршы препараттары етештереүгә индерелә. Аллергияға ҡаршы иммуноглобулин — алтын һәм 2 көмөш миҙалға, һеркә аллергендарын тәшкил иткән препараттар СССР ВДНХ‑ның бронза миҙалдарына лайыҡ була (1985). Респ. аллергология‑иммунология хеҙмәте ойошторола, эре ҡалаларҙа махсус кабинеттар асыла. 1996 й. алып БР‑ҙың Аллерголог-иммунологтар ассоциацияһы эшләй. http://bashenc.online/ba/articles/83570/

## Әҙәбиәт

* 
* 
* Рой Паттерсон, Лесли К. Греммер, Пол А. Гринберг «Аллергические заболевания, диагностика и лечение», Москва, «Гэотар Медицина», 2000, ISBN 5-9231-0011-8
* Клиническая аллергология и иммунология / Под ред. Л. А. Горячкиной и К. П. Кашкина. Москва, «Миклош», 2009, ISBN 978-5-91746-002-4
* 
* 
*  Дрынов Г. И. Терапия аллергических заболеваний. Москва, ЗАО «Объединённая редакция Боргес», 2004.
* 
* Клиническая иммунология и аллергология / Под ред. Г. Лолора-младшего, Т. Фишера, Д. Адельмана. Москва, «Практика», 2000. ISBN 5-89816-025-6
* 
* Клиническая иммунология и аллергология: в 3 томах / Под ред. Л. Йегера. Москва, «Медицина», 1990. ISBN 5-225-00500-4
* Аллергология и иммунология / Под общ. ред. А. А. Баранова и Р.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Хаитова, Москва, Союз педиатров России, 2010, ISBN 978-5-904753-01-6
FIFA (уйындар серияһы)

**FIFA** — футбол симулятор-тренажёры жанрындағы компьютер уйындары серияһы, уны EA Canada студияһы эшләй, «Electronic Arts Corporation» корпорацияһына инә. Уйындар EA Sports EA бренды аҫтында нәшер ителә, йыл һайын футбол донъяһында бер йыл эсендә булған үҙгәрештәрҙе үҙ эсенә алған яңы баҫма сыға. Electronic Arts уйындарҙа төрлө илдәрҙең футбол лигаларын һәм был чемпионаттарҙа сығыш яһаусы уйынсыларҙы файҙаланыуға бик күп лицензияға эйә. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/589841

## Составы

### Башҡалар
Серия UEFA Champions League

* UEFA Champions League 2004—2005
* UEFA Champions League 2006—2007

Серия F. A. Premier League Stars

* F.A. Premier League Stars 2000
* F.A. Premier League Stars 2001

Uefa European Championship licensed games серияһы

Серия Street football

* FIFA Street (2005)
* FIFA Street 2
* FIFA Street 3
* FIFA Street (2012)

Официальный сайт FIFA World Cup

* World Cup 98
* 2002 FIFA World Cup
* 2006 FIFA World Cup Germany
* 2010 FIFA World Cup South Africa
* 2014 FIFA World Cup Brazil
* 2018 FIFA World Cup Russia

Серияһы FIFA Online

* EA Sports FIFA Online
* EA Sports FIFA Online 2
* FIFA Online
* FIFA Online 3
* FIFA Online 4

ИНФОРМАЦИЯ о ФАЙЛЕ FIFA

* FIFA Soccer World Championship — уйын тура килә клубтар араһында донъя чемпионаты бары тик в Япония на Playstation 2
* FIFA 06: Road to FIFA World Cup — донъя чемпионатына һайлап алыу турниры Xbox 360

Спорт менеджерҙары серияһы

* *FIFA Soccer Manager* (1997)
* Серияһы *The F.A Premier League Football Manager*
** *The F.A. Premier League Football Manager 99*
** *The F.A. Premier League Football Manager 2000*
** *The F.A. Premier League Football Manager 2001*
** *The F.A. Premier League Football Manager 2002*
* Серияһы *Total Club Manager*
** *[[Total Club Manager 2003]]*
** *[[Total Club Manager 2004]]*
** *Total Club Manager 2005*
* Серияһы *FIFA Manager*
** *[[FIFA Manager 06]]*
** *FIFA Manager 07*
** *FIFA Manager 08*
** *FIFA Manager 09*
** *FIFA Manager 10*
** *FIFA Manager 11*
** *[[FIFA Manager 12]]*
** *[[FIFA Manager 13]]*
** *FIFA Manager 14*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* FIFA Interactive World Cup — ярыштар киберспорт.

## Иҫкәрмәләр
Байназар амбулаторияһы

**Байназар амбулаторияһы** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы дауахана. Байназар ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Байназар амбулаторияһы 1948 йылда эргә-тирәләге 12 ауылды хеҙмәтләндереү өсөн асыла. 1998 йылда шәфҡәт туташы хеҙмәте амбулаторияһы (25 урынлыҡ) итеп үҙгәртелә. 2008 йылда яңы бина төҙөлә һәм ул паллиатив медицина ярҙамы күрһәтеү өсөн тәғәйенләнә.

## Етәкселәре
* М. М. Ишморатов

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Горняк (футбол клубы, Учалы)

**«Горняк»** — Учалы ҡалаһының Рәсәй футбол клубы (Башҡортостан). 2008—2013 йылдарҙа Рәсәй беренселегендә профессиональ кимәлдә сығыш яһай.

## Тарихы
2007 йылда ЛФЛ-дың «Урал һәм Көнбайыш Себер» зонаһында ярыштарҙа еңеүсе була һәм шулай итеп 2008 йыл миҙгелендә «Урал-Волга буйы» зонаһында ПФЛ-дың икенсе дивизионында сығыш яһау хоҡуғына эйә була. 2007 йылда ЛФЛ уйындарынан тыш, «Таусы» Башҡортостан республикаһы беренселегендә лә уйнаны, унда икенсе урын яуланы.

Команда хужаһы — Учалы Тау-байыҡтырыу комбинаты.

2007 йыл миҙгелендәге өйҙәге уйындарҙы Команда Учалынан 40 км алыҫлыҡтағы Уральск ҡасабаһында үткәрә. Әлеге ваҡытта ҡаланың «Горняк» стадионы реконструкцияланған. Реконструкциянан һуң унда йорт уйындарын үткәреү планлаштырыла, 2008 йылдың июнендә стадион ҡабул итеү комиссияһы тарафынан ҡабул ителә.

Баҫыуға йылытылған яһалма газон һалынған; 3,8 мең тамашасы өсөн заманса трибуналар ҡуйылған. 2 мең урынлыҡ өҫтәмә трибуна төҙөү планлаштырыла. Учалы Тау-байыҡтырыу комбинаты стадионды реконструкциялауға 37 миллион һум бүлгән. «Таусы» футбол клубы эргәһендә 6 йәштән 16 йәшкә тиклемге балалар өсөн алты төркөм булдырылған, улар шулай уҡ стадионда шөғөлләнә.

2010/11 Рәсәй Кубогында клуб 1/8 финалға етә; 14 июлдә 1/16 финалда Мәскәүҙең «Локомотив» клубынан еңелә (1:0, Максим Токарев гол индерә), 1/8 финалда «Таусы» 22 сентябрҙә «Алания» клубынан ҡалыша (0:0; 4:5 пен.) 

## Профессиональ кимәлдә сығыш яһау һөҙөмтәләре

## Ҡаҙаныштары
* Икенсе дивизиондың көмөш призеры: 2009 («Урал-Волга буйы» зонаһы)
* КФК араһында Рәсәй Беренселеге еңеүсеһе: 2007 («Урал һәм Көнбайыш Себер» зонаһы)
* Башҡортостан Чемпионы: 2014
* Башҡортостан чемпионатының көмөш призеры: 2006
* Башҡортостан чемпионатының бронза призеры: 2015
* Башҡортостан Кубогын Яулаусы: 2006
* Башҡортостан Кубогы Финалсыһы: 2014
* Башҡортостан Суперкубогы Эйәһе: 2014

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Клубтың рәсми сайты
* Клуб профиле сайтта wildstat.ru 
* Клуб профиле икенсе лига сайтында.ру
* Шевченконың «Таусы» тренеры Анатолий Коробочка менән интервьюһы
Ҡадәриҙәр

**Ҡадәриҙәр, ҡәҙәрилек** (;  — «яҙмыш, тәҡдир, күрәсәк»;  — ислам ағымдарының береһенә ингән, кеше үҙ уйҙарында һәм эштәрендә ирекле, һәм Аллаһ унда ҡатнашмай тигән фекерҙә тороусылар (ҡадәр). Башҡорт теленә *ҡадәр* һүҙе "ҡәҙәр" булып ингән 

## Тарихы
Ҡәҙәрилек тәғлимәте Ираҡта VII быуатта барлыҡҡа килә. Тәғлимәт элекке нәсраниҙар тарафынан нигеҙләнгән, һәм уның оппоненттары ҡәҙәрилек мәсихселәрҙең идеялары нигеҙендә килеп сыҡҡан тип раҫлай. Ҡәҙәрилектең тәүге идеологтары — Мәбәд әл-Жухани (699—700 йәки 703-04 йылдарҙа үлтерелә) һәм Ғәйлән әд-Димәшки (742 тирәһендә үлтерелә). Беренсеһен хәлифә наместнигы Хәжәж ибн Йософ, икенсеһен Хишам Ғәбдел-Мәлик хәлифә осоронда язалап үлтерәләр. Өмәүиҙәр идара иткән осорҙа ҡәҙәрилек хәлифәлектә киң таралған.

Ҡәҙәриҙәр кешенең абсолют ихтыяр азатлығы яҡлы булалар. Ҡәҙәриҙәр фекеренсә Аллаһ кешенең ни ҡылырын алдан белмәй. Уларҙың концепцияһында кеше үҙ ғәмәленең ижадсыһы булып тора *(халиҡ)*. Ҡәҙәриҙәргә мөғтәзилиҙәр ҙә индерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* *Ибрагим&amp;nbsp;Т.&amp;nbsp;К.*, А. В. Сагадеев. Ал-Кадарийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 125. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Кадариты // Исламская энциклопедия.
* 
* *Шейх Абу Адам ан-Наруиджи* Шесть вопросов о предопределении / Даруль-Фикр. Ру
Полосинский

**Полосинский** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Форштадт ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Райондың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара 15 км тәшкил итә.

## Халҡы

## Инфраструктураһы
* Мәктәп
* ФАП

## Иҫкәрмәләр
Петропавловский (Силәбе өлкәһе)

**Петропавловский** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Петропавловский ауыл биләмәһенең административ үҙәге булып тора.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Подольский (Силәбе өлкәһе)

**Подольский** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Краснинский ауыл биләмәһе составына инә.

Ҡасабаға 1928—29 йылда Смышляевский утары урынында нигеҙ һалынған.

## Географияһы
Райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Бурлыбай йылғаһы сығанағында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара 40 км тәшкил итә.

## Халҡы

## Инфраструктураһы

* «Подольское» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте (ЯСЙ)
* ФАП
* Мәктәп һәм балалар баҡсаһы

## Иҫкәрмәләр
Футбол клубы

Футбол клубы — футбол буйынса ярыштарҙа ҡатнашҡан спорт ойошмаһы. Спортсы-футболсыларҙан тыш, клуб составына тренер һәм уның ярҙамсылары, клуб менеджерҙары, табиптар һәм башҡа хеҙмәтләндереүсе персонал инә. Төп команда егерме һәм унан күберәк уйынсынан тора.

Бер клубҡа төрлө дивизиондарҙа сығыш яһаусы бер нисә команда, үҫмерҙәр командаһы, спорт мәктәптәре, стадион һәм күнекмәләр базаһы ҡарай ала.

## Рәсәйҙә
Рәсәйҙә һәр спорт клубының эшмәкәрлеге «Рәсәй федерацияһында физик культура һәм спорт Тураһындағы федераль закон менән көйләнә. Спорт клубтарын юридик һәм физик шәхестәр ойоштора ала. Шул уҡ ваҡытта клубтарға төрлө кимәлдәге башҡарма власть органдары ярҙам күрһәтә ала:

# Спорт ҡоролмаларын һәм башҡа спорт объекттарын төҙөү, реконструкциялау, ремонтлау;
# Рәсәй Федерацияһы йәки Рәсәй Федерацияһы субъекттары милке булған биналар, биналар, ҡоролмалар, бушлай ҡулланыуға йәки оҙайлы ваҡытҡа ҡуртымға тапшырыу;
# (спорт инвентары һәм ҡорамалдар менән тәьмин итеү);
# Федераль башҡарма власть органдарының норматив хоҡуҡи акттары, Рәсәй Федерацияһы субъекттары дәүләт власы органдарының норматив хоҡуҡ акттары йәки муниципаль хоҡуҡи акттар менән билдәләнгән тәртиптә һәм осраҡтарҙа башҡа ярҙам күрһәтеү. https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/146891

## Донъяла

## Ҡарағыҙ. Шулай уҡ

* Донъяның иң бай футбол клубтары

## Иҫкәрмәләр
Тренер

**Тренер** (, *train* - тәрбиәләү, уҡытыу, әҙерләү) — спорттың билдәле бер төрөндә спортсыларҙы өйрәтеү, уҡытыу, уларҙы сығыштарға һәм ярыштарға әҙерләү менән етәкселек итеүсе белгес. Тренерҙың бурысы тәрбиәләнеүселәренең мөмкинлектәрен асыҡлау һәм үҫтереү. Бының өсөн ул күнекмәләр һәм ял итеүҙең оптималь режимын төҙөй, һөҙөмтәле күнегеүҙәр һайлай, туҡланыу рационын контролдә тота. https://www.kp.ru/putevoditel/obrazovanie/trener/

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Атҡаҙанған тренер
* Тренинг
* Коучинг

## Иҫкәрмәләр
Бөрйән районы премиялары

**Бөрйән районы премиялары** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы администрацияһы наградалары.

## Сәғитов З. Х. исемендәге премия
**Сәғитов З. Х. исемендәге премия** 2010 йылда уҡытыусы Сәғитов Зәки Хаммат улының исемен мәңгеләштереү маҡсатында булдырыла. Уҡытыусыларға йыл һайын педагогик эшмәкәрлектәге юғары һөҙөмтәләре өсөн тапшырыла. Лауреаттары: Хәкимова Ф. Ә. (2010), Боҫҡонов З. Ғ. (2011), Мөхәмәтйәнов Ф. Ғ. (2014), Ғиззәтуллин Ф. Б. (2017).

## Ғәбиҙуллин С. М. исемендәге премия
**Ғәбиҙуллин С. М. исемендәге премия** 2010 йылда шағир Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улының исемен мәңгеләштереү, яңы таланттарҙы асыу һәм уларҙың ижадын пропагандалау маҡсатында булдырыла һәм йыл һайын бирелә. Беренсе премия 2011 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбе уҡыусыһы Толомғужин Айҙарға тапшырыла. Лауреаттар: Алтынбаева А. Г. (2015), Ғәләүетдинов С. Ә., (2016), Ғарифуллина А. Р..

## Мөхәмәтҡолов С. М. исемендәге премия
**Мөхәмәтҡолов С. М. исемендәге премия** 1994 йылда сәсән Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улының исемен мәңгеләштереү һәм әҙәбиәт, сәнғәт, мәҙәниәт өлкәһендә ижадты пропагандалау маҡсатында булдырыла. Иң тәүге премияға 1995 йылдың 17 февралендә Ғәбиҙуллин С. М. лайыҡ була.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Мөғтәзилиҙәр

**Мөғтәзилиҙәр** (, *мү‘тәзилә* — «айырымланғандар, сыҡҡандар, киткәндәр»; үҙатамалары — , *әһел әл-ғәҙел үә-т-тәүхид* — «ғәҙеллек һәм тәүхид кешеләре»; ) — VII—IX быуаттарҙа кәләмдәге беренсе ҙур йүнәлеш вәкилдәре, Өмәүи һәм Ғәббәси хәлифәттәрҙең дини-сәйәси тормошонда әһәмиәтле роль уйнаған. Был йүнәлеште, риүәйәткә ярашлы, Хәсән әл-Бәсри түңәрәгенән сыҡҡас, Бәсрала Үәсил ибн Ғата һәм Ғәмер ибн Ғөбәйд нигеҙләгән. Был йүнәлештең атамаһының барлыҡҡа килеүенә бәйле башҡа версиялар ҙа бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* *[[Смирнов, Андрей Вадимович|Смирнов А. В.]], [[Анисов, Александр Михайлович|Анисов А. М.]]* Логические основания философии времени мутазилитов // Философский журнал. № 2(3). 2009. С. 132—163
* 
* Средневековая арабская философия: мутазилитский калам.  Учебное пособие / Новосиб. гос. ун-т. Новосибирск, 2005. 80 с.
; башҡа телдәрҙә
* *Абу Захра М*. Тарих аль-мазахиб аль-ислямиййа. Каир: Дар аль-фикр аль-арабий, б.г.
* *Ан-Нашар А. С.* Нашъат аль-фикр аль-фальсафи фи аль-ислям. Ч.1-3. Каир, 1977.
* Nader A. N. *Le système philosophique des Mutazula*. Beirut, 1956.

## Һылтанмалар
* 
* Калам  // Энциклопедия Кругосвет
* *Таевский Д.* Мутазилиты // История религии
Сифат (Ислам)

**Сифат** ( — ислам термины — «илаһи атрибуттар»ҙы билдәләү өсөн ҡулланылған термин.

## Тарихы
Был термин беренсе тапҡыр мөғтәзилиҙәр тарафынан индерелә. Кәләм үҫешенең тәүге этаптарында сифаттың эквиваленты булып **мәғәнә** термины тора («мәғәнәләр», «йөкмәткеләр», «идеялар»). Ҡайһы бер мөтәкәллимдәр (Әбү Шаһим әл-Жүбәи, Аль-Баҡыйләни, әл-Жүвәйни һәм Фәхретдин әр-Рази) сифат термины урынына **әхүәл** терминын ҡулланғандар, шуға күрә уларҙы "әхүәл концепцияһы яҡлылар " (*әсхәб әл-әхүәл*) тип атағандар.

Аллаһтың ыңғай атрибуттарын таныу («раҫлау») иҫбат тип атала һәм уның яҡлылар *сифатиҙар* тигән исем ала; инҡар итеүселәр *татилдәр* («Алла атрибуттарын танымау») тип атала, ә уның яҡлылар — мөғәттил. Мөғәттилдәргә Әбүғәлисинаны һәм уның эйәрсендәрен индергәндәр. Мөғтәзилиҙәрҙең ҡарашы ла мөғәттил булараҡ баһаланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ибрагим Т. К. и Сагадеев А. В. ас-Сифат // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 210. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Бөрйән районы һәйкәлдәре

1950 йылдарҙа Бөрйән районы территорияһында Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә арналған һәйкәлдәр, обелискылар, стелалар ҡуйыла башлай.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр