Итальян теле

**Италья́н теле** (*italiano, lingua italiana*) — Италия, Ватикан (латин теле менән бер рәттән), Сан-Марино һәм Швейцарияның (немец, француз һәм ретороман теле менән бер рәттән). Хорватия һәм Словенияның ҡайһы бер округтарында икенсе рәсми тип таныла.

Итальян теле Италияла таралған ябай латин теле нигеҙендә барлыҡҡа килә. Урта быуаттарҙа, Италияла бер нисә айырым дәүләт булған дә-үерҙә, дөйөм әҙәби тел булмаған, шулай ҙа төрлө диалекттарҙа яҙылған яҙма ҡомартҡылар һаҡланып ҡалған. Яңырыу осоро (Ренессанс) ваҡытынан алып, Тоскана, дөрөҫөрәге — Флоренция диалекты өҫтөнлөк ала башлай, сөнки был телдә Данте, Петрарка һәм Боккаччо яҙа. Шулай ҙа,  зыялы кешеләр итальян телен «ябай халыҡ теле» — *[[Вольгаре|volgare]]* тип иҫәпләй, классик латин телен унан өҫтөн ҡуя. XVIII—XIX быуаттарҙа дөйөм Тоскана диалектына нигеҙләнгән итальян әҙәби теле формалаша, ул төньяҡ һәм көньяҡ идиомдары араһындағы урынды биләй. Шулай ҙа Италияла бик күп диалект һаҡлана, улар араһында бик ҙур айырма бар: тарихи күҙлектән ҡарағанда, төньяҡ диалекттары галл һәм роман телдәре, ә көньяҡ диалекттар — италий һәм роман телдәре ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән. Диалекттарҙан тыш, бер нисә итальян әҙәби теленең бер нисә төбәк төрө бар.  Шулай уҡ итальян теленең диалекты тип иҫәпләнмәгән, бер нисә айырым тел (идиом) бар, мәҫәлән, сардин теле һәм фриул теле).

Итальян теле төҙөлөшө роман телдәре төҙөлөшөнә оҡшаш. Фонологияла өндәрҙең һүҙ мәғәнәһенә  тәьҫире бик көслө булмаһа ла асыҡ һәм ябыҡ һуҙынҡыларҙы яңы роман телдәрендәге кеүек (француз, португал, каталон телдәре) формаль ҡапма-ҡаршы ҡуйыу бар. Лексикала төп латин һүҙҙәренән тыш  латин теленән һуңыраҡ ингән «китап» һүҙҙәре бар.

## Тарихы

## Яҙмаһы

Итальян телендә өҫтәлмә диакритикалар менән латин алфавиты ҡулланыла. Шулай уҡдиграфтар ҙа бар.

Итальян телендә *c* и *g*  (*o*, *u*, *a*) өндәренән һуң    и  тип уҡыла,  *e*, *i*  өндәренән алда  һәм  тип уҡыла. Ике хәреф бергә килгәндә- «*ci*, *gi* + гласный» буква *i*  уҡылмай,  *c* и *g* аффрикаталар кеүек уҡығанды аңлата ( 'привет'/'пока' ), әгәр *i*  өнөнә баҫым яһалмаһа (ударение). *cie*, *gie* хәҙерге телдә *ce*, *ge*( һәм ) кеүек яҙылғандан айырылмай.  Улар ҡайһы бер һүҙ тамырында ҡулланыла (*cieco* 'слепой', ләкин *ceco* 'чешский') һәм һуҙынҡыларҙан һуң күплектә женский родтағы исемдәрҙә : *valigia* 'саквояж', мн. ч. *valigie* ( *valige* түгел). Триграф *sci* -  тигәнде аңлата.

Звуки  и  перед *i*, *e* обозначаются *ch*, *gh* (ср. также *sch* ): *ghiaccio* 'лед' , *che*  'что'.

*h* айырым өн билдәһе түгел. Ул  *ch*, *gh*  диграфтарында( һәм *sch* триграфында өсрай), башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙә, ымлыҡтарҙа (*ahi* 'увы'),  *avere* 'иметь'  ҡылымының формаларын башҡа уның омонимдары формаларынан айырыу өсөн: *ho* 'я имею' (*o* 'или'), *hai* 'ты имеешь' (*ai* — слитная форма предлога *a* и артикля *i*), *ha* 'он(а) имеет' (*a* 'к'), *hanno* 'они имеют' (*anno* 'год').

*gl* һәм *gn* диграфтары— палаталь (йомшаҡ) сонанттар  ('лль') һәм  ('нь').     *i* хәрефенән башҡа хәреф менән яҙғанда,триграф *gli*  итеп яҙыла: ср. *gli*  ('льи') — артикль *i*, йәки 'ему'; ләкин *migliaia*  ('милья́я') 'тысяча'.

*q*  хәрефе тик *qu* килеш кенә яҙыла- . Икеләтелгән *qu*  - *cqu* триграфында: *acqua* 'вода', *nacque* '(он) родился' ( *soqquadro* 'беспорядок', *biqquadro* 'бекар'  һүҙҙәренән тыш).

*i* һәм *u* -  һәм  һуҙынҡылары, шулай уҡ (глайд)  һәм  өндәре.Ғәҙәттә башҡа һуҙынҡы менән йәнәшә улар глайд була, әгәр уларға баҫым яһалмаһа йәки *-ia*.  Был баҫым яҙмала  күрһәтелмәй: *Russia*  'Россия', но *trattoria*  'трактир'. Ләкин, *capìi*  'я понял'.

*e* һәм *o* хәрефтәре менән ябығыраҡ ,  өндәре, йәки асығыраҡ ,  өндәрен аңлата. Улар өҫтөндә акут йәки гравис билдәләре булмаһа, улар айырылмай: *legge* 'закон' (), ләкин*legge* 'он(а) читает' ().

акут һәм гравис билдәләре тәү сиратта һуңғы ижектең баҫым менән әйтелгәнен аңлата, әгәр баҫымлы һуҙынҡы — *i*, *u* йәки *a* 
булһа, һәр саҡ гравис ҡуйыла: *città* 'город', *gioventù* 'юность', *capì* 'он(а) понял(а)'. Әгәр ҙә һуҙынҡы уртаса кимәлдәге булһа, асыҡлыҡ  гравис аша бирелә, ә ябыҡлыҡ — акут аша  бирелә: *perché* 'почему' , *tè*  'чай' .

Бынан тыш акут һәм гравис билдәләре  ҡайһы бер ваҡыт тулы баҫымлы формаларҙа бирелә, был уларҙы баҫымһыҙ омографтарҙан айырыу өсөн эшләнә, : *dà* 'он(а) даёт' и *da* 'от', *sì* 'да' и *si* '-ся' (ср. также *è* 'он(а) есть' и *e* 'и').

*j* хәрефе ҡайһы бер  башҡа телдәрҙән ингән, традицион яҙылышын һаҡлап ҡалған һүҙҙәрҙә ҡулланыла (мәҫәлән, *[[Ювентус|Juventus]]*).   Иҫке текстарҙа *j* -*-io*ға бөткән исемдәрҙә күплек ялғауы: *principj* 'начала' (морфологически *principi-i*, ср. *principio* 'начало').

## Лингвистик характеристикаһы

### Фонетика һәм фонология

#### Һуҙынҡылар
Итальян телендәге  монофтонг һуҙынҡылар түбәндәге таблицала бирелә:

#### Итальян телендә элизия

### Морфология

#### Исем
Итальян телендә род бар :

Ике род: мужской (*maschile*) и женский (*femminile*). Килештәр юҡ, предлогтар ғына бар (*di, a, da, con* и т. д.).

алмаштар: *io* ('я'), *tu* ('ты'), *lui* ('он'), *lei* ('она'), *noi* ('мы'), *voi* ('вы'), *loro* ('они'). Формаль 'Вы' — *Lei* (берлеге) йәки *Loro* (күплек). Алмаштарҙың килештәре бар. Эйәлек сифаты: *mio* ('минең'), *tuo* ('һинең'), *suo* ('уның'/'её'), *nostro* ('беҙҙең'), *vostro* ('һеҙҙең'), *loro* ('уларҙың').

Итальян теле латин телендәге 'его'- **'  юғалтҡан, уның урынына латин телендәге 'свой' һүҙен ҡуллана. Латинский 'их', *eorum*, шулай уҡ *loro* (от латинского *illorum*, 'тех') йәшәүен дауам итә, ул килештәр менән  үҙгәрмәй ( **lora*/**lori*/**lore* юҡ).

#### Һандар

#### Ҡылым

 Ҡылымдың өс төрлө спряжениеһы бар.

### Синтаксис

## Антропонимика

## Итальян теленең транскрипцияһы буйынса

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Итальянская традиция произношения латыни (п. 4.2.1)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* *Жолудева Л. И.* Староитальянский язык: Фонетика. Морфология. Хрестоматия текстов XIII—XIV вв. М.: ЛЕНАНД, 2014. — 144 с. ISBN 978-5-9710-1315-0.
* *Зорько Г. Ф.*, *Майзель Б. Н.*, *Скворцова Н. А.* Большой итальянско-русский словарь. М.: Русский язык, 2002. — 1018 с. — ISBN 5-200-03056-0.
* 
* *Prati A.* Vocabolario etimologico italiano. Torino, 1951. 
* *Bongioanni A.* Nomi e cognomi . Torino, 1928.

## Һылтанмалар

*