open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Азия үҫеш банкыһы

**Азия үҫеш банкы** () — тура займдар һәм техник булышлыҡ аша Азияла һәм Алыҫ Көнсығышта иҡтисадты үҫтереүгә стимул биреү маҡсатында 1966 йылда нигеҙләнгән банк.

Штаб-фатиры Манила (Филиппин) ҡалаһында урынлашҡан. 2013 йылдың 28 апреленән *Такэхико Накао* Азия үҫеш банкының Президенты булып тора.

## Эшмәкәрлеге
Азия үҫеш банкының займдарына ҡатнашыусы-илдәрҙең хөкүмәттәре менән бер рәттән юридик шәхестәр ҙә дәғүә итә ала. Бер кредиттың уртаса суммаһы 15 млн АҠШ доллары тәшкил итә, ҙурыраҡ кредиттарҙы (50 млн АҠШ долларына тиклем) банк бик һирәк бирә. Мәҫәлән, 2015 йылдың 20 авгусында Азия үҫеш банкы алдан тәнгәне девальвацилау тураһында иғлан иткән Ҡаҙағстанға 1 млрд АҠШ доллары суммаһына кредитты хуплай, был милли валютаның ирекле курсы урынлашҡандан һуң иҡтисади эҙемтәләрен кәметергә тейеш.

2014 йылда бирелгән кредиттарҙың дөйөм күләме $22.9 миллиард доллар тәшкил итә.

Өҫтөнлөклө аҡса һалыу өлкәләре — транспорт һәм элемтә, сәнәғәт, энергетика, ауыл хужалығы, финанс секторы.

Кредиттар ике фондтан — ябай һәм махсус фондтарҙан бирелә. Тәүгеһе коммерция шарттарында, йәғни сауҙа процент иҫәбенә һәм ҡыҫҡараҡ осорға, йыш ҡына 15-25 йылға бирелә. Махсус фонд оҙайлы кредитлауға — 25-40 йыл осорға тәғәйенләнгән һәм льготалы процентлы ставка (1-3 %) менән бирелә. Льготалы осор ябай фондтан алынған кредиттарға 3-5 йыл, ә махсус фондтан — ҡағиҙә булараҡ 10 йыл тәшкил итә. Азия үҫеш банкының ағза- илдәргә ярҙам итеүҙә кредиттан башҡа ҡоралдар иҫәбенә техник ярҙам күрһәтеү, гарантия биреү һәм акцияларын һатып алыу инә.

2006 йылда банк «азия валюта берәмеге»н индерә, ул төбәктәге 13 дәүләттең аҡса берәмеге котировкаларын сағылдыра, һәм ваҡыт үтеү менән евро валютаһының аналогына әйләнеп китеүе мөмкин.

Банктың аҡсаһы ағза илдәренең взностары (банктың устав капиталының 7 %, йәғни яҡынса 55 млрд доллар тәшкил итә), халыҡ-ара облигациялар баҙарында үҙләштереү һәм кредитлау килеме иҫәбенә формалаша.

### Билдәле проекттары
* Транс-Афғанстан нефть үткәргесе
* Индонезияла ер тетрәүҙәр һәм цунами булған осраҡта ашығыс ярҙам күрһәтеү проекты
* Меконг йылғаһын файҙаланыу буйынса төбәк программаһы.
* Филиппинда фәҡирлеккә ҡаршы көрәшеү өсөн шәхси секторҙың стратегик хеҙмәттәшлеге, һ. б.

## Төбәк ағзалары (48)

## Төбәктә урынлашмаған ағзалар (19)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт АБР 
* *Егоров А. В.* Международная финансовая инфраструктура. — М.: Линор, 2009. ISBN 978-5-900889-28-3
Тхимпху

**Тхимпху́** (*дзонг-кэ* ཐིམ་ཕུ་, * тиб.* ཐིམ་ཕུག་) — Бутандың баш ҡалаһы, боронғо замандарҙан Тхимпху тарихи провинцияһының баш ҡалаһы булған.

Ҡала халҡы — 79 185 кеше (2005 йылғы иҫәп алыу буйынса), 2012 йылғы баһалама буйынса — 99 021 кеше. Ванг Чу йылғаһының көнбайыш ярында 2400 метр бейеклектә урынлашҡан.

Тхимпху шул уҡ атамалы илдең административ район үҙәге.

## Климат
Климаты субтропик муссонлы. Ҡышын материк яғынан ҡоро елдәр иҫә, һалҡын һауа массалары үтеүенә тауҙар ҡамасаулай. Һөҙөмтәлә ҡышҡы тәүлек температураһының ҙур үҙгәрештәре күҙәтелә (төндә йыш ҡына аҙыраҡ һыуыта, ә көндөҙгө температура 15 һәм унан да күберәк градусҡа күтәрелеүе мөмкин), ә яуым-төшөм бик һирәк була. Йәйен елдәр Һинд океаны яғынан иҫә һәм мул яуым-төшөм алып килә.



## Тарих

Ташичо ҡәлғәһе XIII быуатта монастырь булараҡ төҙөлә, 1960-сы йылдарҙа реставрациялана. 1952 йылда бында Бутан хөкүмәте резиденцияһы урынлаша. Йәйге осорҙа ҡәлғәлә илдең дини лидеры Дже Кенпо була. Бында шулай уҡ король Джигме Сингье Вангчуктың эш кабинеты бар. Королдең рәсми резиденцияһы Деченчолинг һарайы Тхимпхунан төньяҡтараҡ тора. Танго һәм Чери монастырҙәре шулай уҡ ҡалаға яҡын.

Тхимпхула Бутан хөкүмәте, парламенты һәм башҡарма власть органдарының биналары бар. Ҡалала шулай уҡ дипломатик вәкиллектәр һәм БМО ойошмаларының филиалдары эшләй.

## Туризм
Тхимпху ҡалаһында илдәге ҡунаҡханаларҙың күп өлөшө тупланған. Туристар ҡалаға башлыса көҙөн уҙғарылған Цечу фестивалдәре осоронда килә. 2007 йылда Бутанда хакимлыҡ итеүсе династияның йөҙ йыллығын байрам итеү менән бәйле туристар һаны һиҙелерлек күп була.

## Иҫтәлекле урындары

* Тхимпху-чортен — өсөнсө король Джигме Дорджи Вангчуктың мемориаль чортены
* Традицион ҡағыҙ етештереү буйынса мануфактура
* Бутан текстиль музейы
* Бутан милли китапханаһы
* Ҡатын-ҡыҙ буддист монастыре
* Биҙәү-ҡулланма сәнғәте үҙәге
* Дзонг Ташичо (ҡәлғә һәм хөкүмәт резиденцияһы)
* Аҙналыҡ баҙар
* Дзонг Симтокха — буддист университеты. Ҡәлғә булараҡ Шабдрунг Нгаванг Намгьял менән XVII быуатта төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
*
*

## Һылтанмалар

*Thimphu on Bhutannica
Анангула

**Анангула** () — Алеут утрауҙары теҙемендәге утрау. Төлкө утрауҙары төркөмөнә инә. Көнбайыш Алеут халыҡ иҫәбен алыу зонаһына ҡарай.

Умнак утрауының көньяҡ-көнбайышынан 1.5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Утрауҙың иң бейек урыны, диңгеҙ кимәленән 54 метрҙа урынлашҡан. Оҙонлоғо 2.3 км тирәһе.

## Һылтанмалар
Семирамиданың аҫылмалы баҡсалары

**Семирамиданың аҫылмалы баҡсалары** — Донъяның ете мөғжизәһенең береһе. Аҫылмалы баҡса тип, ҡыйыҡта, галереяла, махсус терәктәр өҫтөндә үҫтерелгән баҡсаны атайҙар. Үлән, сәскә, ҡыуаҡлыҡтар, ағастар үҫтереү өсөн тупраҡ ҡатламы була. Тупраҡ айырым һауыттарҙа, һыу үҫемлектәре өсөн һыу бассейндары булыуы мөмкин. Боронғо Ассирия һәм Вавилонда күтәрмәле ҡыйыҡ өҫтәндә баҡса үҫтетер булғандар. Амитистың (башҡа сығанаҡтар буйынса — Аманис) аҫылмалы баҡсалары. Вавилон батшаһы Навуходоносор II-сенең ҡатынын шулай тип атағандар. Аҫылмалы баҡсалар уның хөрмәтенә төҙөлгән. Бер фараз буйынса, улар Боронғо Вавилон дәүләтендә, Хилла ҡалаһы янында булған, тиелә. Шына яҙыуҙарын ҡабаттан уҡыуға нигеҙләнгән альтернатив фараз буйынса, Ассирия батшалығының баш ҡалаһы Нивения янында булырға мөмкин. Шулай уҡ б. э. т. VII быуат башында төҙөлгән булыуы мөмкин, тиелә.

## Төҙөлөш тарихы
Вавилон батшаһы Навуходоносор II (б. э. т. 605—562 йылдар) үҙенең төп дошманы Ассирияны еңеү өсөн Мидия батшаһы Киаксар менән килешеү төҙөй. Быға саҡлы Ассирия ғәскәрҙәре Вавилондың баш ҡалаһын ике мәртәбә емергән була.

Ассирияны еңгәс, уның ерен бүлешеп алалар. Хәрби союзды раҫлау өсөн, Вавилон батшаһы Навуходоносор II Мидия батшаһының ҡыҙы Амитисҡа өйләнә. Ҡомло бушлыҡта урынлашҡан туҙанлы һәм шаулап торған Вавилон таулы һәм йәшеллектә ултырған Мидияла тыуып үҫкән батша ҡыҙына оҡшамай. Навуходоносор II ҡатынының күңелен күреү өсөн аҫылмалы баҡсалар төҙөргә бойороҡ бирә. Әммә тарих фәненә аҫылмалы баҡсалар, хата буйынса, ике быуат элек йәшәгән Ассирия батшабикәһе Семирамида исеме менән кереп ҡалған.

## Боронғо яҙмалар
Вавилондың аҫылмалы баҡсаһы тураһында б. э. т. 290 йылдарға тиклем Мадукта йәшәгән рухани Бероссус яҙып ҡалдырған булған. Уның яҙмалары һаҡланмаған, тик һуңыраҡ яҙыусылар (мәҫәлән Флавиус Джозефус) яҙмаларында уның өҙөмтәләре һаҡланып ҡалған. Боронғо замандың биш яҙыусыһы Вавилон баҡсаһы нисек төҙөлгән, нисек һуғарылғаны тураһында яҙа.

Джозефер (б. э. 34—100 йылдары) баҡсалар тураһында яҙғанда Бероссустың (б. э. т. 290 йылға тиклем яҙған) яҙмаһынан өҙөмтә алған. Бероссус Навуходоносор II батшалыҡ итеүе тураҙында һәм аҫылмалы баҡса уның бойороғо буйынса төҙөлөүе тураһында яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Вавилон. Висячие сады Семирамиды (Открытие. Семирамида. Александр III.)

## Әҙәбиәт
* Dalley, Stephanie (2013). The Mystery of the Hanging Garden of Babylon: an elusive World Wonder traced. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-966226-5.
Сәфәүиҙәр

**Сәфәүиҙәр** (*Сәфәүиә*, *Сафауилыҡ*; ) — XIV быуат башында Сәфи әд-Дин тарафынан нигеҙләнгән суфый тәриҡәте. Һуңғараҡ тәриҡәтең Сәфәүиҙәр династияһы рухи лидерҙары ҡағиҙәләр 1501—1722 йылдарҙа Фарсияла хакимлыҡ итә.

## Тарихы

### Нигеҙ һалыусыһы
Иран Әзербайжанында урынлашҡан Әрдәбил ҡалаһында тыуған шәйех Сәфи әд-Дин Исхаҡ (1252 — −1334) остазы Заһид Ғилани үлгәндән һуң 1301 йылда ул нигеҙ һалған *заһидиә* тәрикатен етәкләй, һуңыраҡ ул сәфәүиә тәриҡәте булараҡ билдәлелек ала. Сәфи әд-Дин сөнни, шәфиғи мәҙһәбтең тарафдары була.

### Шиғыйлыҡҡа күсеү
Әммә Исмәғил шаһ осоронда сәфәүиҙәр династияһы сығышы менән Мөхәммәт Пәйғәмбәр) тоҡомо шиғый имамы Муса әл-Кәҙимдән киткән тип дәғүәләшеү башлана.

Сәфәүиҙәрҙең шәйех етәкселек иткән дини ағымдан шаһ етәкләгән Сәфәүиҙәр династияһына әйләнеү эволюцияһы тап Исмәғил I ваҡытында булған.

1499 йылда Ширваншаһтарға ҡаршы поход башлай һәм уларҙың ғәскәрен тар-мар итә. 1501 йылда Әзербайжанды баҫып алғас, ул үҙен шаһ тип иғлан итә,, үҙ исеме менән тәңкәләр һуға башлай һәм Тәбризде яңы дәүләттең баш ҡалаһы тип иғлан итә. Исмәғилдең уңыштары тәриҡәт башлығында Аллаһтың инкарнацияһын күргән һәм уның указдарын һуҡырҙарса үтәргә әҙер булған ҡыҙылбаштарҙың ярҙамынан башҡа мөмкин булмаҫ ине. Тоғролоҡ күрһәткән өсөн был төркмән ҡәбиләләренә яуланған провинциялар бирелә, ә уларҙың лидерҙары вәли итеп тәғәйенләнә .

Шаһ Исмәғил етәкселегендәге шиғый-ҡыҙылбаштарҙың власҡа килеүе Яҡын Көнсығыштағы дини ландшафтты үҙгәртә. Исмәғил шиғыйлыҡты яңы империяның дәүләт дине тип иғлан итә һәм бөтә Иранды шиғый итергә ниәтләнә. Сөнниҙәр Исмәғил яҡлылар тарафынан ҡаты репрессияларға дусар ителә, уларҙан тупланған байлыҡтарын тартып алалар һәм үҙ ҡараштарынан баш тартырға мәжбүр итәләр, ә сөнни мәсеттәрен яндыралар. Бындай сәйәсәт арҡаһында иранлыларҙың күпселеге XVIII быуатта шиғыйлыҡ инанысына күсә.

Сәфәүиҙәрҙең уңыштары яҡын-тирәләге төбәктәргә көслө йоғонто яһай, бигерәк тә Һиндостанға ҡағыла, унда 1502 йылда Йософ Әҙелшаһ Бижапур солтанлығында шиғыйлыҡты дәүләт дине тип иғлан итә. Әммә һинд шиғыйҙары Сәфәүиҙәрҙең уңышын ҡабатлай алмай һәм урындағы мосолмандарҙың күпселеге сөнниҙәр булып ҡала, ә шиғый дәүләттәрҙе Бөйөк Моголдар Империяһы йота.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ширваншаһтар дәүләте
* Сәфәүиҙәр династияһы
* Шиғыйҙар
* Сөнниҙәр

## Иҫкәрмәләр
Черновцы

**Черновцы** () — Украиналағы ҡала. Черновцы өлкәһенең административ үҙәге.

## Эске бүленеш
Ҡала 3 районға бүленә:
* Первомайский районы
* Шевченко районы
* Садгорский районы

## Һылтанмалар
* Сайт города Черновцы
Мансуриә

**«Мансуриә»** — Солтанай йәмиғ мәсете янындағы мәҙрәсә.

## Тарих
1897 йылда сауҙагәр-меценат Мөхәммәтғата Мансуров менән Пермь губернаһы Уҫы өйәҙенең Солтанай ауылынында мәҙрәсә асыла. Мәҙрәсә комплексына мәсет, уҡытыу үҙәге, шәкерттәр өсөн ятаҡ ингән. Мәҙрәсә эргәһендә китапхана эшләгән, уның фондында дини һәм донъяуи әҙәбиәттән башҡа ваҡытлы матбуғат баҫмалары — гәзиттәр һәм журналдар булған.

Уҡыу программаһына дини дисциплиналар менән бер рәттән донъяуи фәндәр — математика, география, физика, әҙәбиәт һ. б. ингән.

Бында 500-ҙән ашыу шәкерт белем алған, улар араһында башҡорттарҙан сыҡҡан Ғабдулла Туҡайҙың ҡартатаһы — *Зинәтулла Әмиров* та булған. Мәҙрәсәне тамамлаусылар уҡытыусы, власть һәм хужалыҡ тармаҡтары етәкселәре булып китеп йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнашҡан.

1910 йылда мәҙрәсә янында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн бүлек асыла. Бында мөғәллим булып «Урал балаһы» китабының авторы *Кәрим Әмири* уҡытҡан. 1913 йылда мәҙрәсә эргәһендә урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла. Был мәктәптең 1-се синыфында *Солтан Мөхөтдинов*, ә 2-се синыфта — *Сәғит Сөнчәләй* уҡытҡаны билдәле.

1917 йылда мәҙрәсә эшләүҙән туҡтай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сөләймән Дауытов

**Сөләймән Дауытов** (1827—1886) — башҡорт дин әһеле.

## Биографияһы
Сөләймән Дауытов 1827 йылда Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе Иҫке Балтас улусының (хәҙерге Башҡортостандың Балтас районы) Янбай ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.

Ырымбур губернаһы идаралығының 1852 йылдың 30 майындағы приказына ярашлы Ырымбур меновой мәсетенең 1-се муллаһы, шулай уҡ имам-хатип һәм мөҙәрис вазифаларында раҫлана. Бер үк ваҡытта Ырымбур төрки уҡытыусылар мәктәбендә һәм уның эргәһендәге башланғыс училищеһында ислам тәғлимәтен уҡыта.

Ырымбур мосолман диниә назаратының 1866 йылдың 4 июлендәге ҡарарына ярашлы Каруанһарай мәсете муллаһы итеп ваҡытлыса тәғәйенләнә. 1866—1870 йылдарҙа мәсет мәхәлләһе һәм Ырымбур мосолман диниә назараты үтенестәре һәм ғаризаларына ҡарамаҫтан, губерна властары Каруанһарай мәсетен күсереүҙе талап итеп Сөләймән Дауытовты мулла вазифаһында раҫлауҙан баш тарта. 1870 йылдың мартында Ырымбур губернаторы уға мулла вазифаһын был мәсеттә башҡарырға тыя. Тик диниә назараты мөфтөйө Рәсәй империяһының Эске эштәр министрына мөрәжәғәтенән һуң, 1871 йылдан Сөләймән Дауытов рәсми рәүештә ахун дәрәжәһе бирелеп Каруанһарай мәхәлләһенә күсерелә.

Ырымбур губерна статистика комитетының даими ағзаһы булып торған. 1883 йылдың 13 апрелендә император Александр III үҙенең указы менән уға Изге Станислав таҫмаһында «Тырышлығы өсөн» көмөш миҙалы менән бүләкләй.

## Ғаиләһе
Улдары:
* *Фәйзрахман* (1859-?), Каруанһарай мәсете ахуны;
* *Фәйезхан*, Ырымбурҙың 4-се йәмиғ мәсетенең икенсе муллаһы;
* *Абдулфәйез* (1871-?), Ырымбур, Троицк, Иж-Буби мәҙрәсәләре мөғәлимы, Ҡарғалы мәҙрәсәләрендә яңы ысул педагогия курстары уҡытыусыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Денисов Д. Н.* Исторические мечети Оренбурга // Мечети в духовной культуре татарского наро- да (XVIII в. — 1917 г.). — Казань, 2006, с. 53—72.
* *Загидуллин И. К.* Мусульманское богослужение в учреждениях Российской империи (Европейская часть России и Сибирь). — Казань, 2006.

## Һылтанмалар
*
Николаев

**Николаев**, **Мыколайив** яки **Балабан** (, ) — Украиналағы ҡала. Николаев өлкәһенең административ үҙәге. 
2014  йылдың 1 ғинуарына ҡарата   494 381 кеше йәшәй.

Николаев ҡалаһына Рәсәй Империяһы кенәзе  Григорий Потёмкин нигеҙ һала.  Баштараҡ ҡала корабльдәр төҙөү ҙәм ремонтлау урыны булараҡ төҙөлә.  XIX быуатта Ҡара диңгеҙҙә кораблдәр төҙөү үҙәгенә әйләнә, шулай уҡ Рәсәй империяһының Ҡара диңгеҙ флотының идара итеү үҙәге был ҡалала урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң СССР-ҙың суднолар төҙөү үҙәктәренең береһе булып тора.

## Эске бүленеш
Ҡала 4 районға бүленә:
* Үҙәк районы
* Завод районы
* Ингул районы
* Корабль районы

## Һылтанмалар
* Сайт города Николаев
Осипова Кристина Константиновна

**Осипова Кристина Константиновна** (20 март 2000 йыл) — Рәсәй спортсыһы (шашка). Башҡортостан йыйылма командаһы составында  2014 йылғы Рәсәй чемпионы. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса етеҙ программала 2013 йылғы Кубок хужаһы, 14 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында Донъя беренселегенең бронза призеры (2013, Орша)

2013 йылдан Рәсәй өлкәндәр йыйылма командаһына инә, юниорҙар командаһында — 2009 йылдан.

## Биографияһы
Кристина Константиновна Осипова 2000 йылдың 20 мартында Удмурт Республикаһының Ижевск ҡалаһында тыуған.
2010 йылға тиклем шунда йәшәй, шунан Өфөгә күсә, Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Киров районындағы 158-се Башҡорт гимназияһында Марсель Шәрәфетдинов менән бергә уҡый. 2012 йылда Мостай Кәрим исемендәге 158-се Башҡорт гимназияһы муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһының йыйылма командаһы составында рус шашкаһы буйынса Башҡортостан Республикаһы беренселегенә «Чудо-шашки» ярышында беренсе урынды ала.

А. Чижов исемендәге Шашка мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе булған сағында 10 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй һәм Европа беренселектәрендә бронза призер була. Хәҙерге тренеры — Александр Павлович Мельников.

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте  ФМЖД
* Профиль на сайте toernooibase 

## Иҫкәрмәләр
Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы

**Шәрәфетдинов Марсель Ирек улы** (30 сентябрь 2000 йыл) — Рәсәй шашкасыһы. Спорт мастеры.

Тренерҙары — М. В. Пекерский, А. П. Мельников. Рәсәй командалар беренселегендә бронза призер (2014). «Өмөт» йәш төркөмөндә (10 йәшкә тиклемге малайҙар) рус шашкаһы буйынса донъя чемпионы, йөҙ шаҡмаҡлы шашкала төп һәм етеҙ программаларҙа «Өмөт» йәш төркөмөндә (10 йәшкә тиклеге малайҙар) Европа беренселегенең бронзаһын яулаған, 100 һәм 64 буйынса үҙ йәш төркөмөндә Рәсәй чемпионы. «Үҫмер егеттәр һәм ҡыҙҙар (11-13 йәш)» төркөмөндә 2011 йылғы Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. 10 йәшендә 2011 йылдың июлендә Өфөлә үткән өлкәндәр донъя чемпионатында иң йәш ҡатнашыусы була. 2012 йылда 11 йәшендә халыҡ-ара шашка буйынса ир-егеттәр араһындағы Рәсәй чемпионатында ҡатнаша. 2012 йылда 13 йәшкә тиклемге үҫмер егеттәр араһында йөҙ шаҡмаҡлы шашка буйынса Европа чемпионы, 2013 йылда кадеттар араһында (10 йәшкә тиклем) блиц буйынса Донъя чемпионатының бронза призеры. 2014 йылда 16 йәшкә тиклемге кадеттар араһында Европа чемпионы. Марсель Шәрәфетдинов — шашка буйынса ете тапҡыр Рәсәй чемпионы, Донъя һәм Европа чемпионаттары еңеүсеһе. Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Киров районының Мостай Кәрим исемендәге 158-се Башҡорт гимназияһында уҡый. М. Кәрим ис. Башҡорт гимназияһы муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы йыйылма командаһы составында Кристина Осипова менән бергә рус шашкаһы буйынса «Чудо-шашки» тигән Рәсәй Федерацияһы беренселегендә команда ярышында 2013, 2014 йылдарҙа 1-се урынды ала.

## Иҫкәрмәләр
Сорокко Татьяна Николаевна

**Сорокко Татьяна Николаевна** (26 декабрь 1971 йыл) — супермодель һәм журналист.

## Биографияһы
Татьяна Николаевна Сорокко 1971 йылдың 26 декабрендә Арзамас-16 ҡалаһында тыуған.

Артабанғы йылдарҙа подиумда *Prada*, *Chanel*, *Fendi*, *Alexander McQueen*, *Karl Lagerfeld*, *Christian Dior*, *Gianni Versace*, *Calvin Klein*, *Claude Montana*, *Thierry Mugler*, *Donna Karan*, *Gianfranco Ferre*, *Marc Jacobs*, *Ralph Lauren*, *Chloe*, *Valentino*, *Givenchy*, *Jean-Paul Gaultier*, *Issey Miyake*, *Hermès*, *Kenzo*, *Oscar de la Renta, Michael Kors, Ungaro, Yves Saint Laurent* һәм башҡа модель йорттары өсөн эшләй.

Натальяның фотоһы киң билдәле мода журналдары, шул иҫәптән *«Vogue», «Harper’s Bazaar», «Marie Claire», «Cosmopolitan», «Glamour», «ELLE»* исемле баҫмаларҙың тышҡы биттәрендә күп тапҡырҙар донъя күрә.

*Pantene* косметик маркаһының «Йөҙө» була, шулай уҡ *Yves Saint Laurent, Donna Karan, Versace, Ungaro, Acura Integra* кеүек брендтарҙың реклама кампанияларында ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Tatiana Sorokko no Fashion Model Directory 
*Tatiana Sorokko profile, Internet Movie Database
Фарсы ҡултығы

**Фарсы ҡултығы** (, *Фарс*) — Иран һәм Ғәрәбстан ярымутрауы араһындағы ҡултыҡ. Ормуз боғаҙында Оман ҡултығы һәм Һинд океаны менән менән тоташҡан. Гидрологик режим буйынса диңгеҙ булып иҫәпләнә.

## Фарсы ҡултығы ярында урынлашҡан илдәр
Оман, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сәғүд Ғәрәбстаны, Ҡатар, Бахрейн, Кувейт, Ираҡ һәм Иран.

## Фарсы ҡултығына ҡойоусы йылғалар
Шатт-эль-Араб һәм уға ҡушылып аҡҡан Тигр һәм Евфрат йылғалары.

## Атамаһы
Ҡултыҡтың атамаһы ғәрәп илдәре араһында бәхәс тыуҙыра. Уларҙың күбеһе ҡултыҡты *Ғәрәп ҡултығы* тип атау яғында.

### Флора
Фарсы ҡултығы һыу үҫемлектәренә симбиоз хасил итә. Сөсө һыу менән тоҙло һыуҙың ағымдарының ҡушылыуы күп крабтар, ваҡ балыҡтар, бөжәктәр өсөн питомник булып тора. Ә был ваҡ балыҡтар һәм бөжәктәр менән күп һанлы ҡоштар туйына.  

## Регион
Гидрологик, гидрохимик һәм башҡа параметрҙар буйынса Фарсы ҡултығы диңгеҙҙәргә инә.
Ҡултыҡ геополитик яҡтан бик мөһим булған нефть ятҡылыҡтарына бай. Шуға бәйле 1991 йылдағы һуғыш Фарсы ҡултығы һуғышы тип аталды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  Персидский залив
Мортазин Ҡамса Дәүләтбай улы

**Мортазин Ҡамса Дәүләтбай улы** (1 июнь 1966 йыл) — ғалим, журналист, яҙыусы һәм шағир, йәмәғәтсе. 2012 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).

## Биографияһы
Ҡамса Дәүләтбай улы Мортазин 1966 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Мулдаш ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Силәбе өлкәһе Мейәс ҡалаһындағы УралАЗ автомобиль заводында эшсе булып башлай. 1989 — 92 йылдарҙа ошо өлкәнең Арғаяш районы Ҡуйсар мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы була. Артабан 1995 йылғаса тыуған ауылында башланғыс мәктәп мөдире вазифаһын башҡара.

1992 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.

1995 йылдан Силәбе дәүләт университетында: дөйөм һәм төрки филологияһы кафедраһы уҡытыусыһы, доцент. 2005 йылда «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡамса Мортазин 30-ҙан артыҡ хеҙмәт авторы. Ул шулай уҡ «Силәбе башҡорттарының әҙәби антологияһы» исемле китаптың автор-төҙөүсеһе.

## Әҙәби ижады
* Һаумы, Ҡояшҡай!: Хикәйәләр. Өфө: Китап, 2006.
* Мейәс үҙәндәре: Шиғырҙар. Силәбе, 2009.
* Изгелек донъяны ҡотҡарыр: Публицистика. Силәбе, 2013.
 
## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 2007 йылдан Силәбе өлкәһенең «Аҡмулла» әҙәби берләшмәһенең яуаплы секретары, 2002 йылдан — етәксеһе.

## Китаптары
* Силәбе башҡорттарының әҙәби антологияһы

## Әңгәмәләре
* Хабиров М. Камса Муртазин: «Для нас Год литературы особенный...». «Вечерний Челябинск» гәзите, 2015, 22 июль.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Челябинская область. Энциклопедия Муртазин Камса Давлетбаевич

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Хмельницкий

**Хмельницкий** () — Украиналағы ҡала. Хмельницкий өлкәһенең административ үҙәге.

## Һылтанмалар
* Сайт города Хмельницкий
Мөкминова Бағбостан Вилдан ҡыҙы

**Бағбостан Вилдан ҡыҙы Мөкминова** (1884—1963) — педагог, «Бағбостаниә» мәҙрәсәһе мөҙәрисе.

## Биографияһы
Мөкминова Бағбостан Вилдан ҡыҙы 1884 йылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙенең (хәҙерге Татарстан Республикаһы нының) Мәндей ауылында тыуған.

Атаһы вафат булғас, ғаиләһе менән Ырымбур ҡалаһына күсә һәм бында тәүге донъяуи мосолман уҡыу йортон — Фатима Әҙеһәмова мәктәбен тамамлай.
1908 йылда Ырымбурҙың Балтенков тыҡрығында (хәҙ. Трофимов тыҡрығында) Спицын йортонда ире Ғ. Ғ. Мөкминов һәм мөғәллимә Ф. Әҙеһәмова менән берлектә ҡатын-ҡыҙҙар өсөн башланғыс яңы ысуллы мәктәп аса. Бында уҡыу курсының дауамлығы ике йыл булып, уға ислам тәғлимәте, рус һәм төрки телдәре, арифметика һәм ҡул эше инә. Әммә ҡәҙимселәр ваҡытлы баҫмаларҙа тәнҡит мәҡәләләре баҫтырып, мәктәптең эшмәкәрлеген тотҡарлайҙар. Һөҙөмтәлә уҡыу йортонда тикшереүҙәр була һәм Мөкминованы рәсми булмаған педагогик эшмәкәрлек алып барыуҙа ғәйепләйҙәр.

1913 йылда Бағбостан Өфөгә бара, һәм Ырымбур мосолман диниә назаратына мөғәллимә вазифаһына имтихандар биреүҙе һорап, мөрәжәғәт итә, таныҡлыҡ алыуға ирешә. Артабан Ырымбурға ҡайтып, мәктәптә уҡыу ваҡытын 7 йылға (3 йыл — ибтидаи һәм 4 йыл — рушди) оҙонайта. Дәрестәр ике циклға — дини һәм дөйөм белем биреүгә бүленгән.

1914 йылда Бағбостан Мөкминова педагогик тәжрибә алымдарын йыйыу ниәте менән Ғосман империяһына килә, бында төрлө уҡыу йорттарына, музейҙарға, китапханаларға бара, имтихандарҙа була, ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте вәкилдәре менән осраша. Шул уҡ йылдың аҙағында меценаттар ярҙамында мәктәпкә үҙ бинаһы һатып алына. Ә 1915 йылда Мөкминова 20 кешегә һаналған пансион аса, мәктәбенең шәкерттәренә бында йәшәү хаҡы уҡыуы менән бергә айына — 25 һум, ә башҡа уҡыу йорттары ҡыҙҙары өсөн 20 һум тәшкил итә.

1915 йылда «Бағбостаниә» мәҙрәсәһендә 120 уҡыусы иҫәпләнгән, курсты 10 кеше тамамлаған һәм яңынан 30 кеше алынған. Уҡыу йортоноң 5 мөғәллимәһенең икеһе — гимназияла, ә ҡалғандары мәҙрәсәлә белем алғандар. 1916 йылда уҡыу программаһына өҫтәмә рәүештә тарих, география һәм тәбиғәтте өйрәнеү фәндәре индерелә.

Бағбостан Мөкминова тәҡдиме буйынса, 1917 йылдың 20 майынан 20 июленә тиклем Ырымбур губернаһы һәм өйәҙ земстволары тарафынан Ҡабан ауылында мосолман мөғәллимәләре өсөн методик-педагогик курстар ойошторола, уның менән С. Ҡ. Шакулова етәкселек итә. Был курстарға төрлө төбәктәрҙән, шул иҫәптән Урта Азиянан, Себерҙән һәм Маньчжуриянан, яҡынса 250 тыңлаусы килә. Курстар программаһына ислам тәғлимәте, арифметика, тәбиғәтте өйрәнеү, география, һынлы сәнғәт, методика, дидактика, йәмғиәтте өйрәнеү, гигиена, гимнастика һ. б. инә.

1917 йылдың 1 октябренән «Бағбостаниә» мәҙрәсәһе ҡала аҫрауына күсеп, Мөкминова уның етәксеһе булып ҡала. 1908 йылдан 1918 йылға тиклем уҡыу йортонда 1212 ҡыҙ белем ала, уларҙың 149 мәҙрәсә һәм мәктәптәрҙә мөғәллимә булып эшләгәндәр.

Совет власы осоронда Бағбостан Мөкминова репрессияға дусар була һәм оҙаҡ йылдарға иркенән мәхрүм ителә. Иреккә сыҡҡас, Өфөлә йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Донецк

**Донецк** () — Украиналағы ҡала. Донецк өлкәһенең административ үҙәге.

## Эске бүленеш
Ҡала 9 районға бүленә:
* Будёновский районы
* Ворошилов районы
* Калинин районы
* Киев районы
* Киров районы
* Куйбышев районы
* Ленин районы
* Петровский районы
* Пролетарский районы
Оригами

**Орига́ми** (,  «бөкләнгән ҡағыҙ») —  япон ҡағыҙ менән эшләй торған биҙәнеү-ҡулланма сәнғәте. Был сәнғәтә бик күп алымдар ҡулланып төрлө объекттар эшләргә мөмкин. Объекттар бөкләгәндән һуң формаһын һаҡлай торған махсус ҡығыҙҙан эшләнә. Һүҙлектәр, телешоуҙар оригами ҡағыҙҙан эшләнгән торналар, кәмәлер, самолеттар тип кенә аңлата, әммә ҡағыҙ бөкләүҙең яңы технологиялары яңы моделдәрҙе һәм хайуандарҙы һәм эшләргә мөмкинлек бирҙе.

Иң тәүҙә япондар оригамины бер бит ҡағыҙҙан эшләгәндәр. Һуңыраҡ модулле оригами эшләргә өйрәнәләр. Бының өсөн төрлө киҫәктәрҙән айылым модулдәр әҙерләнә, һуңынан бер ҙур модулгә йыйыла. Шулай уҡ, оригаминан төрлө математик формалар эшләргә мөмкин.

## Тарихы
Барлыҡҡа килеү осоро билдәһеҙ. Ҡағыҙ төрөү сәнғәте Ҡытайҙа I быуат — II быуатта барлыҡҡа килгән. Япониға VI быуатта ғына барып еткән. Беренсе моделдәр бик ябай булған, улар эшләгән әйбергә яҡынса ғына оҡшаған булған. Ҡағыҙ бөкләп эшләгән нәмәләрен кешеләр башҡа кешеләргә уңыш килтерә торған символ итеп бирер булған. Мәҫәлән, синто самурайҙары яңы өйләнешеүселәргә уңыш теләп, туй ваҡытында күбәләк кеүек биҙәлгән күҙлек кейеп сакэ (эсемлек) менән байрам итер булған.

Германия, Испания кеүек башҡа илдәрҙә лә ҡағыҙ бөкләү традициялары булыуы билдәле. 1490 йылда Европала ҡағыҙҙан эшләнгән кәмә картинаһы быны иҫбатлай. 1440 йылда ҡығыҙҙан ҡумталар эшләнә. Һәм ниһайәт, 1845 йылда *Kan no mado *ҡағыҙ бөкләп яһалған беренсе китап моделе тураһында яҙа*.<br />
*

Кешеләр оригами менән ҡыҙыҡһына башланы. 1954 йылда япон оригамасыһы Акира Йошизоа ҡағыҙҙан модель эшләү өсөн оригами ҡағиҙәләрен яҙып сыға. Уның оригами инструкциялары хәҙер ҙә барлыҡ итдәрҙә лә ҡулланыла.

## Материалдар

### Ҡағыҙ

Билдәле оригами оҫтаһы Питер Енгел, оригами өсөн ҡағыҙ квадрат формаһында яңы һәм йоҡа булырға тейеш тип иҫәпләй. Оригами өсөн төрлө размерҙа киҫелгән төҫлө ҡағыҙҙар һатыла. Оригама эшләүсе моделдең өлөштәре төрлө төҫтә булһын өсөн, ике ҡатлы, йәки биттәре төрлө төҫтә булған ҡағыҙ менән эшләй. Шулай уҡ махсус тестуралы, металлаштырылған, рәсемле ҡағыҙҙар була.

Күп кешеләргә оригами менән шөғөлләнеү оҡшай. Энгель ике яғынан ҡағыҙ йәбештерелгән алюмин фольганан эшләнгән оригами тураһында яҙа. Был ысул сэндвич тип атала. Оригами өсөн ҡағыҙ һәр ваҡыт бар. Ҡыҙыҡлы һәм уникаль моделдәр эшләү өсөн офис ҡағыҙы, обойҙар, салфеткалар, карточкалар һәм ҡағыҙ аҡсалар ярай.

### Инструменттар
Күп кенә оригамисылар ҡағыҙҙы ҡаты өҫтәлдә бөкләй, ҡайһы берҙәре ҡағыҙҙы ҡулда бөкләй. Традицион оригами яһаусылар оригами ҡулдан ғына эшләнергә тейеш тип иҫәпләй. Хәҙерге заман оригама яһаусылары моделдең бәләкәй деталдәрен эшләү өсөн пицет, скрепкалар ҡуллана.

## Төрҙәре
Кешеләр күр төрлө оригами эшләйҙәр, шуға күрә яңы төр оригами барлыҡҡа килеп тора

## Рәсемдәр

File:Origami_(made_from_an_American_1-dollar_bill)_of_an_elephant.jpg|Фил
File:Origami_ball.jpg|Туп
File:PaperCranes.jpg|Торналар
File:Modular origami.jpg|Модулле оригами


## Иҫкәрмәләр
Һырдаръя

**Һырдарья́**, (иҫк. *Һыр-Дарья́*, , таж. Сирдарё, , бор.грек. Ἰαξάρτης, *Якса́ртес*) — Урта Азияның иң оҙон, һыу күләме буйынса Амударъя йылғаһынан һуң икенсе йылға.

## Үҙенсәлектәре

Йылға Фирғәнә үҙәненең көнсығыш яғында Нарын һәм Ҡарадаръя ҡушылыуҙан барлыҡҡа килә. Һырдаръя аҡмаһы бассейндың таулы яғында формалаша. Йылға һыуы күбеһенсә ҡарҙан, әҙерәк өлөшө — боҙҙан, ямғырҙан килеп сыға.

Фәрғәнә үҙәненән ағып сыҡҡас, йылға Фәрхәд тауҙары аша үтеп, артабан Ас дала аша киң, урыны менән һаҙлыҡлы 14,7 км киңлектәге һыубаҫар аша аға.

Урта ағымда (Фәрхәд тауҙарынан Шардара һыуһаҡлағысына тиклем) Һырдаръяға Ангрен (Ахангаран), Чирчик, Келес йылғалары ҡушыла. 

Һырдаръя түбәнге ағышында Ҡыҙылҡом ҡомлоғоноң көнсығыш һәм төньяҡ сигенән аға; йылға йүнәлеше бында боролмалы, тотороҡһоҙ, ҡыш-яҙ көнө йыш ҡына һыу таша. Һуңғы ҡушылдыҡ — Арыс. Түбәнге ағымда Төркестан ҡалаһы еренән Жосалы район үҙәгенә тиклем киң һыубаҫар бар (киңлеге 10—50 км, оҙонлоғо 400 км), күп юл, урыны менән ҡамыш баҫҡан, ауыл хужалығы өсөн ҡулланыла (дөгө, баҡса культуралын үҫтереү, йәшелсәселек, урыны менән баҡсасылыҡ өсөн). Һырдаръя тамағында күп юл, күлдәр, һаҙҙар менән дельта барлыҡҡа килә (Ҡазалы ҡалаһы тирәһендә), баҡса культураларын ҡарау өсөн ҡулланыла.

Һырдаръя элек Арал диңгеҙенә ҡоя, әммә һыу кимәленең ҡырҡа кәмеүе, диңгеҙҙең ике яртыға бүленеүе сәбәпле (1989 йыл), йылға диңгеҙҙең төньяғына ҡоя («Кесе диңгеҙ»). Һырдаръя һыуҙары хужалыҡҡа китә, шуға күрә йылға тамағында һыу күләме тәбиғи ваҡыттағыға ҡарағанда (1960 йылға тиклем) 10 тапҡырға кәмей.

## Йылға бассейны
Үҙән оҙонлоғо — 2212 км. Һырдаръя йылғаһы бассейнында Ҡырғыҙстандың Нарын, Жалалабад, Ош, Тажикстандың Согдий өлкәһе, Үзбәкстандың 6 өлкәһе: Әндижан, Наманган, Фәрғәнә, Ташкент, Жизак, Һырдаръя өлкәләре, Ҡаҙағстандың Көньяҡ Ҡаҙағстан, Ҡыҙылурҙа өлкәләре. Һырдаръя бассейны майҙаны — 219 000 км².

Каналдың 11-се километрында Фәрхәд ГЭС-ы (архитекторы Иосиф Каракис) урынлашҡан. Йылғала Ҡайраҡкүм (4,2 км³, Тажикстан), Шардара (5,7 км³, Ҡаҙағстан) һыуһаҡлағыстары бар. Шулай уҡ Ҡаҙағстандың Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһендә Күкһарай һыуһаҡлағысы төҙөлә, 3 миллиард кубометрға күләмгә ҡаралған, төҙөлөш 2011 йылдың декабрендә тамамлана.

Һырдаръя буйында Хужанд, Һырдаръя, Бекабад, Шардара, Ҡыҙылурҙа, Байҡоңыр, Ҡаҙалы ҡалалары урынлашҡан.

## Тарих
Грек тарихсылары эштәрендә йылғаның урта ағымы «Танаис» исемен йөрөтә, уны скифтар еренән аҡҡан билдәле Дона-Танаис исеменән алалар. Ике Танаистың булыуы тураһында б. э. II б. грек яҙыусыһы Арриан яҙа. Уныңса, Һырдаръя урындағы боронғо «**Яксарт**» исемен йөрөтә, уны саҡ ырыуҙары ҡуллана.

## Иҫтәлекле урындары
Йылғаның һул ярында, Ҡыҙылорда өлкәһендә Артыҡ Ата ҡаласығы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Ыһыах

**Ыһыа́х** () — саха (яҡут) халҡының милли байрамы. Тәбиғәттең терелеүенә һәм үрге донъя (күк) тәңреләре хөрмәтенә үткәрелгән байрам, йәйге Ҡояш торошо осоронда уҙа. Асылда ул — саха халҡының Яңы йыл байрамы. Унда күп төрлө милли йолалар, шул иҫәптән күк тәңреләренә табыныу, бергәләп иртәнге ҡояшты ҡаршылау, күмәкләп ҡымыҙ эсеү үтәлә, шулай уҡ «Осуохай» бейеүен башҡарыу, милли уйындар ойошторола, ат сабыштырыу, көслөләр һәм етеҙҙәр ярыштары һәм башҡа бәйгеләр үткәрелә .

## Байрам итеү
Ыһыах — Саха Республикаһының иң оло байрамы. «Ыһыах» һүҙе «муллыҡ» тигән мәғәнәне аңлата, күк тәңреләре һәм улар йөҙөндә тәбиғәткә табыныу, халыҡтың иң изге теләктәрен еткереү йолаһы менән бәйле. Ғәҙәттә был байрам 21 июндә — йәйге ҡояш торошонда, йәғни көн менән төн тигеҙләнгәндә уҙғарыла. 

Бөйөк Ватан һуғышына тиклем ыһыах 22 июндә — йәйге ҡояш торошоноң икенсе көнөндө үткәрелгән. Һуғыштан һуңғы осорҙа байрам хәҙерге Хәтер һәм матәм көнөнә тура килмәһен өсөн уны 10 — 25 июнь арауығындағы ял көндәренең береһендә билдәләйҙәр. Был осраҡта улустар (беҙҙәге райондар) халҡы теләге иҫәпкә алына. 

## Тарих
Тикшереүселәр билдәләнеүенсә, Урта Азия далалары ҡымыҙ байрамының тыуған төйге булып тора. Саха халҡының төп милли байрамында башҡа төрки халыҡтарҙың йәйге байрамдары менән оҡшаш урындары бар. Малсылыҡ менән көн күргән күсмә халыҡтар йолаһына ярашлы, Ыһыах йылды ике өлөшкә бүлеүсе сик кенә түгел, бер үҡ ваҡытта иҫке менән яңыны, үткән менән киләсәкте айырып тора. 

Байрам тураһында беренсе яҙма мәғлүмәтте һоланд сәйәхәтсеһе И. Плес көндәлегендә осратырға була. Ул Ыһыах хаҡында тәьҫораттарын XVII быуат аҙағында Себер аша Ҡытайға барған ваҡытта теркәгән. Сәйәхәтсе билдәләүенсә, байрамды оло тантана менән үткәргәндәр, усаҡтар яҡҡандар һәм уларҙы көнө буйы һүндермәгәндәр. 

Тәбиғәттең уяныуына һәм йәй башланыуға арналған тантанала ата-бабаларҙы иҫкә алалар һәм боронғо йолаларҙы үтәйҙәр. Этнограф Екатерина Романова билдәләүенсә, был байрам ябай күңел асыу ғына түгел, ә оҙон ҡыштан һуң бөтә ырыу менән бергә осрашыу сараһы ла. 

## Осуохай

Осуохай — тормош ҡуласаһын белдергән әйлән-бәйлән бейеүе кешеләрҙең берҙәмлеген күрһәтә. Бейеүселәр ҡулға-ҡул тотоношоп, ҡояш йөрөшө буйынса түңәрәктә әйләнә. Бейеү ваҡыт һәм мөхит әйләнәшен ҡабатлау, йылылыҡ һәм яҡтылыҡ биреүе өсөн ҡояшҡа рәхмәт әйтеү йолаһын сағылдыра. Әйлән-бәйләнде алып барыусы тәбиғәтте ололауға арналған йыр башҡара. Осуохай әйләнеше таң атып, ҡояш сыҡҡансы дауам итә. Оло йыйынға килгән ҙур ырыу кешеләре, бер-береһен алмаштырып, әйлән-бәйләнде өсөр тәүлек бейер булған. Кем Осуохай бейеүендә әйләнә, шул кеше йыллыҡ илаһи көс туплай тип иҫәпләнә. Байрамдың төп ваҡиғаһы — утҡа, үләндәргә һәм ағастарға ҡымыҙ бөркөп, уларҙы ашатыу (туйындырыу) йолаһы. Был Йыһандың һәм кешенең тыуыуын кәүҙәләндерә.

## Үткәреү урындары
* Багаччах
* Туймаада
* һәм сахалар йәшәгән башҡа урындар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Людям о людях. Лица Якутии. Республиканская газета, № 1, 23 июня 2007 г.

## Һылтанмалар
* Журнал «ИЛИН», № 3 (50), 2006  Содержит посвященные Ысыаху статьи Е. Н. Романовой и других авторов.
Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы

**Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы** (4 апрель 1895 йыл — 27 ноябрь 1937 йыл) — Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре.

## Биографияһы
Әхмәт Мөхтәр (Мөхтәрулла) улы Әсхәҙуллин 1895 йылдың 4 апрелендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Байғужа улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районының) Көйөк ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт.

15 йәшенән йәйен ауыл байҙарында эшләй, ә ҡыштарын Ишбулды ауылы йәмиғ мәсете янындағы мәҙрәсәлә белем ала. 1913 йылда атаһы рөхсәт бирмәһә лә Уҫы өйәҙенең Әргәж башланғыс училищеһында уҡый башлай.

1915 йылда хәрби хеҙмәткә алына, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылдың апрелендә Румыния фронтында уға полк муллаһы вазифаһы бирелә. Дивизиондың мосолман хәрби комитетына ағза итеп һайланып, Ҡазанға II Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында ҡатнашыу өсөн юлға сыға, әммә юлда Октябрь революцияһы хаҡында ишеткәс, Өфөгә юллана. Бөрөгә килеп бында уҡытыусылар курсында уҡый башлай.

1918 йылдың февралендә Бөрөлә совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнаша, аҙаҡ Байғужаға улус башҡарма комитетын ойоштороуға ебәрелә, милиция начальнигы итеп тәғәйенләнә, хәрби дружинаға етәкселек итә. Граждандар һуғышында Азин отряды составында ҡатнаша. Бер аҙ ваҡыт тыуған ауылына ҡайтып уҡытыусы булып эшләй, 1919 йылдың февралендә Көнсығыш фронтының 2-се армияһы Азин дивизияһы составында йәнә һуғыштарҙа ҡатнаша.

Демобилизацияланғас Байғужа улусы башҡарма комитетының ағзаһы, һуңыраҡ уның рәйесе итеп һайлана. 1923—1925 йылдарҙа Бөрө кантонының халыҡ мәғарифы инспекторы булып эшләй. 1925 йылда Бөрө кантонының финанс бүлеге мөдире урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, аҙағыраҡ 1928 йылға ҡәҙәр был бүлектең мөдире була. Ошо осорҙа Бөрө кантоны башҡарма комитеты һәм партия комитеты ағзаһы, ә 1928 йылдың 7 июлендә Бөрө кантоны башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.

1929 йылдан Башҡорт АССР-ының финанс халыҡ комиссары, ә 1931 йылдан ер эштәре халыҡ комиссары вазифаларын башҡара. Шул уҡ ваҡытта Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенең икенсе урынбаҫары вазифаһын биләй.

1932 йылдан ВКП (б)-ның өлкә комитетының тәьминәт буйынса яуаплы сәркәтибе, бер үк ваҡытта өлкә комитеты ағзаһы булып тора. 1934 йылда шул уҡ комитеттың совет-сауҙа бүлеге етәксеһе итеп һайлана. 1935 йылдың 1 февралендә Башҡортостан халыҡ комиссарҙары советының Ер эштәре халыҡ комиссары итеп раҫлана.

1937 йылдың 14 авгусында ҡулға алына. Шул уҡ йылдың 15 ноябрендә СССР Енәйәт кодексының 58-2, 58-8, 58-10 статьялары буйынса ғәйепләнеп иң юғары язаға хөкөм ителә. 1937 йылдың 27 ноябрендә атыла. 1956 йылда аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы

**Фидус Фәйез улы Әсхәҙуллин** (12 декабрь 1941 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977), Почётлы ҡотопсо (1977).

## Биографияһы
Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы 1941 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ы Яңауыл районының Сулпан ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.

Яңауыл урта мәктәбен тамалағандан һуң, 1960—1964 йылдарҙа Төньяҡ флоттың һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәтен үтәп бөткәс, 1964 йылда Мурманск диңгеҙ пароходсылығына барып эшкә урынлаша, «Ленин» атом боҙватҡысы машинисының өйрәнсеге булып хеҙмәт итә башлай. Һуңыраҡ «Ленин» атом боҙватҡысының трюм машинисы, атом пар етештереү ҡоролмаһын хеҙмәтләндереү буйынса мастеры итеп үрләтелә, бында барлығы ете йыл дауамында эшләй.

1973 йылда ҙур төркөм белгестәр менән бергә Ленинградтағы караптар етештереүсе заводҡа ебәрелә, бында Әсхәҙуллин «Арктика» атом боҙватҡысын ҡороуҙа һәм уны һыуға ебәреү һынауҙарҙа ҡатнаша. 1975 йылда боҙватҡыс сафҡа индерелә, Фидус Әсхәҙуллин атом пар етештереү ҡоролмаһын хеҙмәтләндереү буйынса өлкән мастеры итеп тәғәйенләнә.

1977 йылдың 9—23 авгусында «Арктика» атом боҙватҡысының Төньяҡ ҡотопҡа экспедицияһында ҡатнаша — был һыу өҫтө караптары араһында ҡотопҡа донъялағы тәүге походы булып тора. Походҡа әҙерләнгән ваҡытта Әсхәҙуллин караптың энергетика ҡоролмалары системаларын һәм механизмдарын йүнәтә, был экспедиция барышында был ҡоролмаларҙың тотҡарлыҡһыҙ эшләүен тәьмин итә. 17 августта «Арктика» атом боҙватҡысы Төньяҡ ҡотопҡа барып еткәс, уға А. А. Шпринг берлектә почётлы задание ҡушалар — СССР флагы менән флагшток урынлаштырырға бойоралар. Һәм улар был эште уңышлы башҡаралар.

1977 йылдың 14 сентябрендәге СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы «Арктика» атом боҙватҡысының Төньяҡ ҡотопҡа эксперименталь рейсын әҙерләүҙә һәм атҡарыуҙа күрһәткән оло хеҙмәте, батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Фидус Фәйез улы Әсхәҙуллинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Артабанда «Арктика» атом боҙватҡысында хеҙмәт итеүен дауам итә, 1982 йылда КПСС-ҡа инә. 1990 йылдан «Таймыр» атом боҙватҡысында өлкән мастер булып эшләй.

## Бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977)
* Почётлы ҡотопсо (1977)
* Ленин ордены (1977)
* Миҙалдар

## Хәтер
* Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы Иҫке Көйөк ауылының бер урамына уның исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

*
Әсхәҙуллин

**Әсхәҙуллин** — башҡорт фамилияһы.

* Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы (1941 й. тыуған) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977), Почётлы ҡотопсо (1977).
* Әсхәҙуллин Әхмәт Мөхтәр улы (1895—1937) — Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре.
Луганск

**Луганск** () — Украиналағы ҡала. Луганск өлкәһенең административ үҙәге.

## Эске бүленеш
Ҡала 4 районға бүленә:
* Артёмовский районы
* Октябрь районы
* Каменный Брод районы
* Ленин районы

## Һылтанмалар
* Сайт города Луганск
Ворскла

**Ворскла** (, ) — Европалағы йылға, Днепрҙың һул ҡушылдығы. Ике дәүләт — Рәсәй Федерацияһы һәм Украина биләмәләре аша аға йәки уларҙың сигенән үтә. Оҙонлоғо — 464 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ворскла // Полтавщина : енцикл. довід. / за ред. А. В. Кудрицького. — К. : УЕ, 1992. — С. 146. — ISBN 5-88500-033-6.
Амитабх Баччан

**Амитабх Баччан** (, , 11 октябрь 1942 йыл) — Һиндостан киноактёры, сәйәсмән, продюсер һәм телетапшырыуҙар алып барыусыһы. Өс Милли кинопремия һәм 11 Filmfare Awards эйәһе (Һиндостандың һинд телендә фильмдар төшөрөүҙәге уңыштар өсөн йыл һайын бирелә торған кинопремияһы, әһәмиәте буйынса Американың "Оскар"ына тиң). Һиндостандың иң юғары гражданлыҡ: 1984 йылда — Падма Шри, 2001 йылда — Падма Бхушан, 2015 йылда Падма Вибхушан наградалары менән бүләкләнгән. Үҙенең актёрлыҡ карьераһында барлығы 200-ҙән ашыу фильмда уйнаған.

## Биографияһы
Амитабх Баччан 1942 йылдың 11 октябрендә Уттар-Прадеш штатының Аллаһабад ҡалаһында билдәле һинд шағиры Хариванш Рай Баччан (тахаллусы (псевдонимы), ысын фамилияһы — Шривастав) һәм уның ҡатыны Теджи Баччан ғаиләһендә донъяға килә. Амитабхтың Аджитабх исемле ҡустыһы бар.

1973 йылдың июненән Амитабх Баччан актриса Джайя Бхадуриға өйләнгән. Уларҙың никахында Швета исемле ҡыҙ һәм Абхишек исемле малай тыуа. Абхишек Баччан да билдәле актёр, 2007 йылда актриса Айшвария Рай менән ғаилә ҡора.

## Кинолағы карьераһы
1969 йылда Амитабх Баччан «Семь индийцев» (Saat Hindustani) фильмында тәүгә киноға төшә, һәм төп ролдәрҙең береһен башҡара. Фильм коммерция йәһәтенән уңышҡа өлгәшмәһә лә, ундағы роле өсөн ул, яңы иң шәп актёр булараҡ, милли кинопермияға лайыҡ була. Икенсе «Ананд» фильмында төп ролде Раджеш Кханна башҡара, Баччанға икенсе пландағы иң яҡшы ир-ат роле өсөн Filmfare Award тапшырыла.

Шулай ҙа уға ысын уңыш бары тик 1973 йылда, «Затянувшаяся расплата» фильмында төп ролде башҡарғандан һуң килә. Унда актёрға «асыулы йәш егет», яңғыҙы яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшкән полицейский роле (Баччандың роленең рус телендәге тәржемәһен В. Спиридонов уҡый) бирелә. Фильм Болливудҡа һынылыш индерә һәм артабан романтик жанрҙағы кинолар ғына түгел, боевиктар һәм детективтар төшөрөү ҙә үҫешә башлай. Уҙған быуаттың 70-се йылдары Һиндостан кинематографында Амитабх Баччан йондоҙо аҫтында үтә.

## Йәрәхәте
1982 йылда, «Носильщик» (Coolie) фильмын төшөргәндә, Баччан дублерһыҙ башҡарған ҡатмарлы трюктарҙың береһендә ауыр йәрәхәт ала. Һуғыш күренешен төшөргәндә, өҫтәл ҡырыйына ҡаты бәрелеү һөҙөмтәһендә талағы шартлай. Һөҙөмтәлә, ул бер нисә көн иҫһеҙ (комала) ята. Сценарий буйынса Баччан уйнаған герой үлергә тейеш була, әммә ваҡиғаларҙың икенсе боролош алыуы сәбәпле, фильм төшөрөүселәр уны үҙгәртә. Яңы версияла герой иҫән ҡала.

## Сәйәси карьераһы
1984 йылда, популярлыҡ түбәһендә, Амитабх Баччан тыуған ҡалаһынан парламент һайлауҙарында үҙенең кандидатураһын ҡуя һәм ҙур айырма менән еңеп сыға. Әммә 1987 йылда ул сәйәсәттән китә һәм ҡабат киноға әйләнеп ҡайта.

## Телевизион карьераһы
2000−2005 йылдарҙа Амитабх Баччан «Кем миллионер булырға теләй?» телеуйынының һинд версияһын алып бара. 2007 йылда уны Шахрух Хан алмаштыра. 2010 йылда Баччан ҡабат телетапшырыуҙар алып барыусыһы булып китә.

## Фильмография

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Амитабх Баччан — «Кинопоиск» сайты
* Русский фанклуб Амитабха Баччана
* Биография Амитабха Баччана
* Описания фильмов, скринкапсы, фотографии, переводы блога Амитабха Баччана
Хонсю

**Хо́нсю́** ( хонсю), шулай уҡ **Хо́ндо**, **Ниппо́н** (хәҙер бик һирәк ҡулланыла) — Япон архипелагының иң ҙур утрауы.

## Географияһы

Утрауҙың оҙонлоғо 1300 километр, киңлеге 50 — 230 километр араһында тирбәлә. Уның дөйөм майҙаны 227 969,74 квадрат километр тәшкил итә, яҡынса Японияның дөйөм майҙанының 60 процентын алып тора. Хонсю Бөйөк Британия (Британ утрауҙары) утрауынан саҡ ҡына бәләкәйерәк. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо 5450 километрға етә.

Хонсюның рельефы таулы. Араларында янартауҙар күп. Уларҙың иң ҙуры — Фудзи тауы (3776 м), Японияның символы булып тора. Уның арҡаһында Хонсю донъяның етенсе иң бейек утрауы булып һанала. Утрауҙың иң ҙур йылғаһы — Синано. Хоснюның климаты бик үҙенсәлекле — төньяҡта континенталь климат хөкөм һөрһә, көньяҡта субтропик климат хакимлыҡ итеүе мөмкин. Утрауҙың тауҙары уның төньяҡ-көнсығыш (Тымыҡ океан) һәм төньяҡ-көнбайыш (Япон диңгеҙе) өлөшөндәге климаттың айырмаһына йоғонто яһай.

Хонсюла бик йыш ер тетрәй, сөнки ул билдәле бер дәүер эсендә барлыҡҡа килгән өс ҡатламдың тоташҡан ерендә урынлашҡан.

## Төбәктәр һәм префектуралар
Утрау шартлы рәүештә биш: Тюгоку (көнбайыш), Кансай (көньяҡ, Тюгокунан көнсығыштараҡ), Тюбу (үҙәк), Канто (көнсығыш) һәм Тохоку (төньяҡ) төбәккә бүленә һәм Токионы ла индереп, 34 префектураны үҙ эсенә ала. Шулай уҡ был префектуралар составына ҡайһы бер бәләкәй утрауҙар ҙа инә, шуларҙың билдәлерәктәре Огасавара, Садо, Идзу-Осима һәм Авадзи.

* Тохоку — Аомори, Иватэ, Мияги, Акита, Ямагата, Фукусима префектуралары.
* Канто —Ибараки, Тотиги, Гумма, Сайтама, Тиба, Токио, Канагава префектуралары.
* Тюбу — Ниигата, Тояма, Исикава, Фукуи, Яманаси, Нагано, Гифу, Сидзуока, Айти префектуралары.
* Кансай — Миэ, Сига, Киото, Осака, Хёго, Нара, Вакаяма префектуралары.
* Тюгоку —Тоттори, Симанэ, Окаяма, Хиросима, Ямагути префектуралары.

## Ҡалалары
Хонсю утрауында Японияның иң ҙур ҡалалары: Токио, Иокогама, Осака, Нагоя, Киото, Хиросима һ. б. урынлашҡан.

## Халҡы
XIX быуат һуңына тиклем утрауҙа айны халҡы ла йәшәй, әммә улар япондар тарафынан Хоккайдо утрауына ҡыҫырыҡлап сығарыла. Утрауҙың дөйөм халҡы һаны — 100 000 000 кеше (2010 йыл).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 『角川日本地名大辞典』全50巻、東京：角川書店、1987-1990 (*"Большой словарь названий местностей Японии издательства Кадокава". В 50 томах, Токио: Кадокава сётэн, 1987-1990*)

## Һылтанмалар
* Nussbaum, Louis-Frédéric. (2002). "Honshū" in *Japan Encyclopedia*, p. 351.
Цзянси

**Цзянси** (ҡытайса 江西, пиньин телендә Jiāngxī) — Ҡытайҙың көньяҡ-көнсығыш провинцияһы. Административ үҙәге һәм иң ҙур ҡалаһы — Наньчан. Халҡы — 44 567 475 кеше (2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса провинциялар араһында 13-сө урында).

## География
Дөйөм майҙаны – 171 041 км² (17-се урын).

Бөтә донъя мираҫы исемлегенән  провинцияла ошондай объекттар урынлашҡан: Саньциншань милли паркы, Лушань милли паркы, Уи тауы. 

## Тарих
Провинция Гань йылғаһы буйлап урынлашҡан, борон был ерҙәр аша Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөнә төп юл үткән. Был тауҙар аша үткән иң уңайлы юлдарҙың береһе булған.

Боронғо Ҡытайҙа был ерҙәргә цивилизация килеп етмәгән, шулай ҙа күҙаллауҙар буйынса Юэ халҡы йәшәгән. Һуңыраҡ Яҙ һәм Көҙ дәүерендә бында У батшалығының көнбайыш өлөшө урынлашҡан булған. Ай (艾) һәм По (番, һуңынан 潘) ҡалалары тураһындағы яҙыуҙар һаҡланып ҡалған. Һуңыраҡ У батшалығының ерҙәрен Юэ батшалығы биләй, төньяҡ өлөшөн Чу батшалығы баҫып ала. Беҙҙең эраға тиклем 333 йылда Чу Юэны еңә, ә беҙҙең эраға тиклем 221 йылда провинцияның ерҙәре Цин берҙәм империяһына инә.

Өлкә әүҙем үҙләштерелә башлай, күсеп килеүселәр күп кенә тораҡ пункттар төҙөй.

Хань дәүләте ойошторолған саҡта, 8 өйәҙ территорияһы берләштерелә. Ючжан тип аталған был провинция яҡынса хәҙерге Цзянси провинцияһы биләмәһенә тура килә.

Тан династияһы ваҡытында (исеменә ярашлы «йылғанан көньяҡҡа») Янцзы йылғаһының көньяғынан урынлашҡан, әлеге Цзянси провинцияһын да ҡушып, Цзяннань провинцияһы барлыҡҡа килә. 733-сө йылда Цзяннань провинцияһы көнсығыш һәм көнбайыш өлөшөнә бүленә, көнбайыш яғы Цзянси исемен ала (Йылғаның көнбайыш өлөшө).


Ул ваҡытта провинция 9 өйәҙгә (чжоу) бүленгән булған:

Аҙаҡ та провинцияның төҙөлөшө бик күп тапҡырҙар үҙгәртелә.

Цин династияһы ҡолағандан һуң провинция Ҡытай коммунистарының һәм революция яғына күскән крәҫтиәндәрҙең таянысы була. 1927йылдың 1 авгусында Наньчян ихтилалы була. Һуңыраҡ провинцияның бер өлөшөн коммунистар яулап ала, 1931 йылда, «Ҡыҙыл баш ҡала» тип йөрөтөлгән, үҙәге Жуйцзине лә булған Ҡытай Совет Республикаһы ойошторола. 1935 йылда, бер-бер артлы еңелеүҙәрҙән һуң, коммунистар ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм легендар 8-се Армияның Яньангә Бөйөк походы башлана.

## Административ ҡоролошо
Цзянси провинцияһы 11 ҡала округына бүленә:

## Иҡтисад

## Мәҙәниәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рустэм Хамитов встретился с делегацией китайской провинции Цзянси
* 江西省人民政府 (The People’s Provincial Government of Jiangxi)  (in simplified and traditional Chinese)
* Large map of Jiangxi
Йомағолов

**Йомағолов** — башҡорт фамилияһы:

* Йомағолов Гәрәй Миңлеғәли улы (1959) — педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, йәмәғәтсе.
* Йомағолов Илфат Әбделәхәт улы (1962—2018) — театр һәм кино актёры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1993).
* Йомағолов Илшат Хәлил улы (1932—2007) — башҡорт драматургы, РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы.
* Йомағолов Харис Йомағол улы (1890—1937) — башҡорт милли хәрәкәте лидерҙарының береһе, Башревком рәйесе (1919—1920).
----
* Йомағолова Венера Әхмәт ҡыҙы (1955) — кинорежиссёр, тележурналист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).
* Йомағолова Рәсимә Әхмәт ҡыҙы (1960) — уҡытыусы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы (1901—1937) — ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре.