open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Золотоношка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Золотоношка ауыл Советы** — Стәрлетамаҡ районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 453143 . ОКАТО коды — 80249834000. ИФНС коды — 0242. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы 2004 йылдың 16 декабренәнауыл биләмәһе статусына эйә.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 19 октябрендәге 6-2/438-се һанлы «Стәрлетамаҡ районында Золотоношка ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указында түбәндәге юлдар бар:

1. Стәрлетамаҡ районында Золотоношка ауыл Советын булдырырға, административ үҙәген Золотоношка ауылында урынлаштырырға.

2. Золотоношка ауыл Советы составына Золотоношка ауылын индерергә, был ауылды Түрешле ауыл Советы составынан сығарырға.

3. Золотоношка һәм Түрешле ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын бнерләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законда түбәндәге юлдар бар:
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
е) «Түрешле» атамаһын һаҡлап, Түрешле һәм Золотоношка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Түрешле ауылында урынлаштырырға.

Золотоношка ауыл Советының Золотоношка ауылын Түрешле ауыл Советы составына индерергә.

Түрешле ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Золотоношка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

## Халҡы

; Милли составы

2002 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярышлы был ауыл Советында йәшәгән халыҡтың күпселеге урыҫтар (35 %), украиндар (57 %) тәшкил итә.

## Ауыл советы составында
Золотоношка ауыл Советы: Золотоношка ауылы — административ үҙәк (приложение 44з);

## Автомобиль юлдары

* Түрешле — Золотоношка.

## Иҫкәрмәләр
Хәмзин Рим Әнүәр улы

**Хәмзин Рим Әнүәр улы** (9 июль 1952 йыл) — ауыл жужалығы, партия һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1986 йылдан Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1988 йылдан — КПСС-тың Туймазы ҡала комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан — Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992 йылдан — Туймазы районы хакимиәте, 1999 йылдың июненән 2004 йылғаса — Туймазы ҡалаһы һәм Туймазы районы хакимиәте башлығы. РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993), Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы һәм почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.

## Биографияһы
Рим Әнүәр улы Хәмзин 1952 йылдың 9 июлендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Оло Өстүбә ауылында тыуған.

Хеҙмәт юлын слесарь-монтажсы булып башлай.

Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. Туймазы район Советы башҡарма комитеты секретары итеп һайлана.

1979—1986 йылдарҙа — ул В. И. Ленин исемендәге колхоздың партия комитеты секретары, КПСС-тың Туймазы ҡала комитетының ойоштороу бүлеге инструкторы, 1 Май исемендәге колхоз рәйесе.

1986 йылдан — Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1988 йылдан — КПСС-тың Туймазы ҡала комитетының беренсе секретары.

1990 йылдан — Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992 йылдан — Туймазы районы хакимиәте башлығы.

1999 йылдың июненән 2004 йылға тиклем — Туймазы ҡалаһы һәм Туймазы районы хакимиәте башлығы.

РСФСР халыҡ депутаты (1990—1993), Рәсәй Юғары Советының Тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу һәм экология мәсьәләләре буйынса комитеты ағзаһы, Мандат комиссияһы, «Суверенитет һәм тигеҙлек» фракцияһы ағзаһы.

Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының Вәкилдәр Палатаһы депутаты, бюджет буйынса  комитеты ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Рәсәй Федерацияһы дөйөм белем биреүҙең Почетлы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы

## Һылтанмалар
* Рим Анварович Хамзин
Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы

**Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы** (1897—1989) — совет колхозсыһы, III саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.

1932-се йылдан алып КПСС ағзаһы

## Биографияһы
Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы 1897 йылда крәҫтиән-игенсе ғаиләһендә тыуған. Йәш сағында батраклыҡта йөрөй. 1919 йылда 24-се кавалерия дивизияһы составында Румынияла һуғыша. 1920—1929 йылдарҙа Түреш һәм Ахун ауылдарында тимерсе һәм сүкешсе булып эшләй. 1929—1933 йылдарҙа БАССР-ҙың Бүздәк районы Түреш ауыл Советының Ҡараерек ауылында «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозында тимерсе булып эшләй. 1933 йылда ошо колхозды етәкләй һәм 1955 йылға тиклем уның рәйесе булып ҡала. Ғәни Нурмөхәмәт улы етәкселеге аҫтында колхоз районда иң алдынғыларҙың береһенә әйләнә. Колхоз шулай уҡ ауылда мәҙәниәт һәм мәғариф үҫтереүгә ҙур иғтибар бүлә.

Ғәни Нурмөхәмәт улы КПСС-тың Бүздәк район комитеты пленумы ағзаһы, Бүздәк район Советы депутаты була. 22-се өлкә партия конференцияһына делегат итеп һайлана. 1950—1954 йылдарҙа III саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты була. 1955—1958 йылдарҙа — Бүздәк районының Түреш ауыл Советы рәйесе. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1980 йылда тамамлағандан һуң Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер була (Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1980 йылдың 13 июнендәге 311-се һанлы «Персональ пенсия булдырыу тураһында» ҡарары менән).

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Гөлйәүәр Вәлиева менән туғыҙ бала тәрбиәләп үҫтергәндәр. Өлкән улдары Мәғсүм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған (1944 йылдың 8 июлендә Белорус ССР-ының Минск өлкәһе Логойск районы Кисино ауылында һәләк була).

## Наградалары

* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы

## Хәтер
Түреш ауылында 1984—1989 йылдарҙа Вәлиев Ғәни Нурмөхәмәт улы йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Йәнекәев Булат Һиҙиәт улы

**Йәнекәев Булат Һиҙиәт улы** (21 ғинуар 1942 йыл) — тома һуҡыр музыкант, йырсы һәм композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).

## Биографияһы
Булат Һиҙиәт улы Йәнекәев 1942 йылдың 21 ғинуарында БАССР-ҙың Баймаҡ районы 1-се Моҡас ауылында тыуған. Дүрт-биш йәш тирәһендә бәхетһеҙлеккә тарып, ике күҙенә тома һуҡыр булып ҡала. Бик бәләкәй сағынан музыкаль һәләттәре асыла, гармунда, скрипкала, мандолинал, ҡурайҙа уйнарға өйрәнә. Белорет районының Үрге Әүжән ауылындағы махсус интернат-мәктәптә уҡый. 1957 йылда Мәскәүҙә Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә ҡатнаша.

1959 йылдан алып Бөтә Рәсәй Һуҡырҙар йәмғиәтенең Белорет уҡыу-производство предприятиеһында эшләй, 1964 йылдан «Металлург» мәҙәниәт һарайының башҡорт халыҡ театрының музыкаль биҙәүсеһе. 1979 йылда Бәләбәйгә күсерелә, 1979—2003 йылдарҙа Һуҡырҙар йәмғиәтенең Бәләбәй уҡыу-производство предприятиеһында эшләй. Ҡурайсылар һәм башҡорт фольклор ансамблдәре ойоштора, бер үк ваҡытта 1992 йылдан Бәләбәй ҡалаһының 1-се балалар сәнғәт мәктәбендә, 2003—2009 йылдарҙа башҡорт гимназияһында музыканан уҡыта. Булат Һиҙиәт улы етәкселегендәге башҡорт фольклор ансамбле I һәм III Бөтә Союз халыҡ ижады фестивалдеренең лауреаты була.

Йәнекәев Булат халыҡ традицияларына таянып, йырлауҙы ҡурай һәм баянда уйнау менән тәбиғи берләштерә. Репертуарында башҡор халыҡ йырҙары: «Кәкүк», «Сибай», «Һыр», «Урал», «Әллүки»; М.Ғ.Имашев, З.Ғ.Исмәғилев, М.Ә.Мозафаров, Р. М.Хәсәнов, Х. Ф.Әхмәтов һәм башҡалар әҫәрҙәре. «Мостай маршы» инструменталь пьесаһы (2004) һәм башҡорт, татар шағирҙары һәм үҙ һүҙҙәренә яҙылған 300-ҙән ашыу йыр, шул иҫәптән Р.Хәкимйәндең «Красноусол вальсы», үҙ һүҙҙәренә «Бәләбәй уттары», «Тыуған ауылым», «Һағындым» йырҙары авторы.

Йәнекәев Булат Һиҙиәт улының исеме республикала бик тиҙ таныла, йыр-моң һөйөүселәрҙең ихтирамын һәм һөйөүен яулай, уның йырҙары радио һәм телевидение тапшырыуҙарында йыш яңғырай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
* Бөтә Рәсәй һуҡырҙар үҙешмәкәр сәнғәте смотры лауреаты (1970),
* Бөтә Союз хеҙмәтсәндәр үҙешмәкәр художестволы ижады фестивале лауреаты (1977; икеһе лә — Мәскәү),
* Бөтә Рәсәй Һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡҡортостан идаралығы республика үҙешмәкәр сәнғәт смотрҙары (Өфө, 1974, 1989; Бәләбәй, 1987),
* «Башҡорт халыҡ йыры — 91» республика конкурсы лауреаты (1991),
* «Еңеү яҙы» һәүәҫкәрҙәр ижады фестивале (Өфө, 1995),
* Халыҡ-ара ҡурайсылар һәм йырсылар конкурсы (Ҡазан, 1998) лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ еренең күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2010 йыл, 66 бит.

## Һылтанмалар
*
Мүк көртмәлеһе

**Ҡандала көртмәлеһе, ҡандала көртмәләһе**, (урыҫ.**красни́ка**, *клоповка*,  йәки ) — Вакциниум ырыуы Арсалар ғаиләһе ҡыуаҡсығы. Урыҫ телендә уны  «клоповка» тип тә атайҙар, йәғни "ҡандала кеүек". Был уның еҫе көнкүрештә осрай торған ҡанэскес бөжәктекенә оҡшауы менән бәйле.

## Таралған ерҙәре, тасуирламаһы

Был еләк мүкле һаҙлыҡтарҙа, шыршы-аҡ шыршы-ҡарағас урмандарының, үңерҙәрҙең мүк баҫҡан урындарында үҫә. Үҫемлектең ареалы  —  Приморье крайының, Хабаровск крайы таулы-тайгалы райондарында, (төньяҡтараҡ - Советская Гавань  диңгеҙ ярын һәм Амур йылғаһы тамағы буйлап), Камчатка, Сахалин, Курил (Шикотан, Кунашир, Итуруп, Урук, Симушир, Кетой), Хоккайдо, Хонсю утрауҙары.

Япраҡтары баштүбән йомортҡа рәүешле йәки оҙонса түңәрәк,  2-6 см оҙонлоҡта, 2,5-3,5 см киңлегендә, йоҡа, әммә ҡатҡыл, ситтәре ваҡ ҡына бысҡы теше кеүек. Сәскәһе 5-6 мм оҙонлоҡтағы алһыу ҡыңғырау рәүешле. Еләге түңәрәк, диаметры 8-10 мм, алһыу-ҡыҙыл, ялтырап тора, һутлы, сайырлы-әсе.  Үҙенсәлекле еҫенә бәйле урыҫса «клоповка» тигән атамаһы ла бар.

Июнь-июль айҙарында сәскә ата, август-сентябрҙә еләге өлгөрә.

## Химик составы
Мүк көртмәлеһе  флавоноидтарға  һәм башҡа Р-актив матдәләргә, аскорбинға (80-100 мг%) һәм бензойға,дуплаусы матдәләргә, микроэлементтарға бай. Бешеп етмәгән йә артыҡ бешкәндәре  составында витаминдар һәм биологик актив матдәләр күпкә кәмерәк була.

## Шифаһы
Мүк көртмәлеһенең  һуты  вируслы киҫкен  респиратор инфекцияларҙы, һыуыҡ тейеүҙе дауалауҙа ярҙам итә, аш һеңдереүҙе яҡшыртыу һәм тонусты күтәреү үҙенсәлектәренә эйә, гипертоник ауырыуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыу һөҙөмтәле, ҡан баҫымын кәметеүгә булышлыҡ итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Красикова, В. И.* Биология и рациональное использование красники (Vaccinium praestans Lamb.) на Сахалине. Автореф. дис. …канд. биол. наук. — Владивосток, 1986. — 24 с.
* *Красикова, В. И.* Семенное и вегетативное размножение (Vaccinium praestans Lamb.) // *Растит. ресурсы* : журнал. — 1986. — Т. 22. — Вып. 2. — С. 199—204.
*  — УДК 582.912.42
Бәхтиева Алһыу Исмәғил ҡыҙы

**Бәхтиева Алһыу Исмәғил ҡыҙы** (26 июль 1970 йыл) — театр  актёры, йырсы. 1993 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры, 2000 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).
 
## Биографияһы
Алһыу Исмәғил ҡыҙы Бәхтиева 1970 йылдың 26 июлендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Үрге Таулыҡай ауылында ишле ғаиләлә алтынсы бала булып тыуған. 8-се класты тамамлағандан һуң Сибай педагогия училищеһының башланғыс кластар бүлегенә уҡырға инә.

1989 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетына инә. Ошо уҡ ваҡытта «Каруанһарай» фольклор-эстрада төркөмөндә үҙенең вокаль карьераһын башлай. 1993 йылда институтты ҡыҙыл диплом менән тамамлағас, Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрына эшкә ебәрелә. Бында Алһыу Бәхтиева бик матур, сағыу образдар тыуҙыра, халыҡ уны бигерәк тә йыраусы актриса булараҡ бик йылы ҡабул итә. Сибай театрында уйнаған ролдәренән: Әсифә (Б. Исҡужин, «Һуңғы Аҡсарлаҡ»,) Сәжидә (К. Тинчурин, «Ҡазан таҫтамалы»), Наза (Б. Бикбай, З. Исмәғилев «Ҡоҙаса»), Гөлсәриә (Г. Әхмәтҡужина, «Абыстай»), Дилара (Ф. Бүләков, «Ҡыҙҙар ни өсөн илай»), Сәйҙә (И. Абдуллин «Тиле йәшлек»), Шарлотта (Мольер, «Дон Жуан»), Гөлзифа әбей (Р. Кинйәбаев, «Их, Байтимер дуҫ»), Аҡ тауыҡ (Г. Юнусова, «Осоп булмай ҡанатһыҙ»).

2000 йылда һәләтле актриса Башҡортостандың баш ҡалаһына күсә һәм Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй башлай.

Алһыу Бәхтиева республика халҡына йырсы булараҡ киң билдәле.

## Академия театрындағы ролдәре
* «Мөхәббәт ҡарағы» (Ф. Бүләков) — Йәмилә
* «Нәркәс» (И. Йомағолов) — Тимерхандың әсәһе, ырымсылыр
* «Әхмәтзәки Вәлиди Туған» (Н. Асанбаев) — Бүләкбикә, Фәдимә
* «Шәүрәкәй» (М. Буранғолов) — Сабира, сәсән ҡыҙ
* «Ҡоҙаса» (Б. Бикбай, З. Исмәғилев) — Шәмсиә
* «Урал Батыр» эпосы — Алһыу
* «Эй, кешеләр, һөйкөмлө кешеләр» (В. Шукшин) — һатыусы, Максимдың ҡатыны
* «Оҙон-оҙон баласаҡ» (М. Кәрим) — Ниса
* «Салауат» (М. Кәрим) — Мария һәм Әкиәттәрҙә
* «Башмағым»(Х. Ибраһимов) — Маһруй

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Баймакская Энциклопедия / гл.ред. И. Х. Ситдиков — Уфа: Башк.энцикл., 2013. — 640 с.: ил., карты, ноты.

## Һылтанмалар
* ӘЙТКӘНДӘРЕМ КИЛӘ АЛДЫМА
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.

## Видеояҙмалар
* Алһыу Бәхтиева «Ике ҡыҙым»
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы

**Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы** — Башҡортостан Республикаһында булдырылған һәм бүләкләнеүселәрҙең Башҡортостан Республикаһының мәҙәни үҫешенә индергән ҙур өлөшө һәм уның күп милләтле халҡы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн бирелгән маҡтаулы исем. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы исеменә лайыҡлы булғандарға күкрәктең уң яғына тағыла торған билдә тапшырыла. 

## Ни өсөн бирелә
«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исеме юғары художестволы образдар, спектаклдәр, кинофильмдар, концерт, эстрада, цирк программаларын, музыкаль, телевизион һәм радиоәҫәрҙәрен ижад итеп, сағыу образдар тыуҙырған, юғары оҫталыҡҡа эйә булған артистарға, режиссерҙарға, балетмейстерҙарға, дирижерҙарға, хормейстерҙарға, музыкаль башҡарыусыларға һәм башҡа сәнғәт әһелдәренә бирелә.

«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исеменә тәҡдим итеү һәм ҡаралған тәртиптәге бүләкләү ҡағыҙҙары Башҡортостан Республикаһы Башлығына тикшереү һәм ҡул ҡуйыу өсөн индерелә.

«Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» исеменә лайыҡ булыусыға был маҡтаулы исемдең бирелеүе тураһында Башҡортостан Республикаһының Грамотаһы һәм «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән күкрәк билдәһе тапшырыла.

«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» исеменең билдәһе күкрәктең уң яғына тағыла.

## Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары

* Фәтхетдинов Салауат Зәки улы
* Абдразаҡов Илдар Әмир улы
* Әхмәтшина Айгөл Ғайса ҡыҙы
* Биктимирова Лилиә Рафаил ҡыҙы
* Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы
* Ғәлимов Айҙар Ғәни улы
* Ғафаров Фидан Сафа улы
* Кәримова Әлфиә Закуан ҡыҙы
* Нәзиуллин Артур Искәндәр улы
* Назырова Зәйнәб Зариф ҡыҙы
* Штеренбах Владимир Шапсович
* Фәттәхова Вәсилә Разиф ҡыҙы
* Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы
* Юлъяҡшин Радик Мөхәрләм улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Закон Республики Башкортостан «О государственных наградах и почётных званиях» 
* Государственные награды Республики Башкортостан
Маньшин Василий Петрович

**Маньшин Василий Петрович** (8 август 1924 йыл — 18 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие расчёты командиры, гвардия старшинаһы. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Василий Петрович Маньшин 1924 йылдың 8 авгусында Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантонының Шкапов ауылында тыуған. Колхозда эшләй.

1942 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армияға алына. 1943 йылдың март айынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 15-се гвардия уҡсылар дивизияһының 43-сө гвардия артиллерия полкы составында һуғыша, тәүҙә телефонсы, һуңынан расчет командиры була.

1944 йылдың 2 февралендә Украинаның Днепропетровск өлкәһе Кривой Рог ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ һуғышта, батарея телефонсыһы гвардия ҡыҙылармеецы Маньшин ут аҫтында телефон линияһындағы 7 өҙөктө, ә 3 февралдә — 15 өҙөктө ялғай. Яралана, ләкин үҙ бурысын үтәүҙе дауам итә.

Гвардия ҡыҙылармеецы Маньшин Василий Петрович 1944 йылдың 15 февралендәге бойороҡ менән 3 дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың 12 ғинуарында Буско-Здруй ҡалаһынан көнсығыштараҡ дошман оборонаһын өҙгәндә, гвардия старшинаһы Маньшиндың расчеты тура тоҫҡап, расчеты менән пулеметты, 2 дзотты, 10-дан ашыу дошман һалдатын юҡ итә, дошмандың миномет батареяһын тонсоҡтора. 13-17 ғинуарҙағы һуғыштарҙа дошмандың 2 пулеметын һәм отделениенән күберәк пехотаһын юҡ итә.

Гвардия старшинаһы Маньшин Василий Петрович 1945 йылдың 3 февралендәге бойороҡ менән 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың 17 мартында Гроткау ҡалаһынан көнбайыштараҡ һуғышта, Маньшин расчеты 3 пулеметты, 15-кә яҡын дошманды юҡ итә, миномет батареяһы утын баҫтыра. 19 мартта дошман контратакаһын кире ҡаҡҡанда 2 үҙйөрөшлө орудиеһын, 2 зенит установкаһын, дошмандың бик күп һалдатын юҡ итә. Был һуғыштарҙағы ҡаһарманлығы өсөн Дан ордены менән бүләкләүгә тәҡдим ителә.

Юғары наградаһын алырға өлгөрмәй. 17 апрель көнө һуғышта ҡаты яралана һәм иртәгеһенә госпиталдә вафат була. Терфердорф торама пунктында ерләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указы менән, ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн гвардия старшинаһы Маньшин Василий Петрович 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. Дан орденының тулы кавалеры була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Василий Петрович Маньшин
* Полные кавалеры ордена Славы: краткий биографический словарь. На сайте МО РФ

## Әҙәбиәт
* Кавалеры ордена Славы трёх степеней: Краткий биографический словарь&#x20;&#x2F;&#x20;Пред. ред. коллегии Д. С. Сухоруков. — М.: Воениздат, 2000. — 703 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01883-9.
Ҡурсаев Хәмзә Ибраһим улы

**Ҡурсаев Хәмзә Ибраһим улы** (15 июнь 1929 йыл — 14 апрель 2009 йыл) — актёр. 1944—2004 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1986), Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1979) һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1969).  

## Биографияһы
Хәмзә Ибраһим улы Ҡурсаев 1929 йылдың 15 июнендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Юлыҡ ауылында тыуған.

1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған (И. Х. Йомағолов курсы). 1944—2004 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Баймаҡ театры, Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры (1957 йылдан) актёры. Һуғыш ваҡытында театрҙа ҡатын-ҡыҙ актрисалар менән 15-йәшлек Хәмзә лә спектаклдәрҙә ҡатнаша. «Шулай ҙа була» трагик фарсында Х. Ҡурсаев фронтовик-офицер ролен башҡара. Баймаҡ районының Юлыҡ ауылы уҡытыусыһы Фидай Әбүбәкиров иҫтәлектәренән: «Тормош йыры» йә «Басир йыры» беҙҙең ауылға спектакль булып килде. Малай ғына Хәмзә Ҡурсаев Басир ролендә уйнаны. Шунда йырланы ул. Ас-яланғас, ҡайғыға сумған ҡатын-ҡыҙ уны үҙ итте, ошо йырға бөтә аһ-зарын һалды". Халыҡ араһында «Фатима» исеме аҫтында билдәле йырҙы Хәмзә Ҡурсаев ғүмеренең аҙағынаса йырланы.

**Төп ролдәре**

Лавкасы Шәғәли («Зимағорҙар», С. Мифтахов), Ғәлимйән («Башмағым», Ғ Ибраһимов), тирмәнсе («Ҡаһым түрә» йәки 1812 йыл, Б. Бикбай), Закир менән Ғәйфулла («Ҡара йөҙҙәр», М.Ғафури), Ҡуян Ғәләүи («Тальян гармун», Ғ. Әхмәтшина),Дәүләтбай, Мисбахов («Ҡыҙ урлау», «Йәйәүле Мәхмүт», М. Кәрим), Зәки Өмөтбаев («Бер мөхәббәт яҙмышы»), И. Абдуллин), Фаруҡша («Әсәләр көтәләр улдарын», Ә. Мирзаһитов), Йәнгилде («Башҡорт туйы», М. Буранғулов).

Урыҫ һәм сит ил драматургияһы әҫәрҙәре буйынса спектаклдәрҙә Хәмзә Ҡурсаевтың ролдәре кәүҙәләндереү сараларының теүәллеге, әҫәрҙең жанрын аныҡ тоя белеүе менән айырылып тора: Сганарель («Ирекһеҙҙән табип» — «Лекарь поневоле», Мольер), Жевакин («Өйләнеү» — «Женитьба», Н. В. Гоголь), Кисельников («Упҡын» — «Пучина»), Миловидов («Ете юл сатында» — «На бойком месте»; икеһе лә — А. Н. Островский) һәм башҡалар.

2009 йылдың 14 апрелендә Сибай ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986),
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1979),
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы(1969) .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2003.
* Тарих төпкөлөнә һеңгән йыр
Ареал

**Aреал** (lat. area - майҙан, киңлек) - ниндәй ҙә булһа үҫемлек йәки хайуандарҙың төрө, ырыуы, ғаиләһе таралған һәм тулы йәшәү циклы үтә торған территория йәиһә акватория..

## Биләгән урыны

Areal майҙаны - бөтә Ер өҫтөнән алып уның ҙур булмаған өлөштәренә ҡәҙәр ныҡ үҙгәреп тороусан. Ҙур ареалдар биләгән организмдар - космополиттар, айырым өлөштәрҙә йәшәүселәр - эндемиктар тип атала. 

Ареал сиктәрен тәбиғи объекттар (тауҙар, йылғалар), шулай уҡ  климат, тупраҡ, oрганизм өсөн аҙыҡ булыуы һ.б. факторҙар билдәләй. Кеше хужалыҡ итеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ареалдар ҙа була. 

## Шулай уҡ ҡара

* Фаунистическое районирование
* Местообитание
* Биогеоценоз
* Биоценоз
* Эндемик
* Биотоп

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Буҙан Смаҡов

**Буҙан Смаҡов** — йөҙ башлығы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

## Биографияһы
Сығышы менән Нуғай даруғаһы Күл-Иле-Мең (йәки Ҫарайлы-Мең) улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Аҙнай ауылы башҡорттарынан. Күл-Иле-Мең улусы йөҙ башлығы.

1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, баш күтәреүселәр яғына сыға. Ҡасҡын Һамаров менән бергә Ырымбурҙан Өфөгә тиклем бара, Стәрлетамаҡты, Табынды алыуҙа ҡатнаша. Ихтилалсылар ғәскәре полковниктары Ҡасҡын Һамаров, Ҡаранай Моратов, Ҡыҙрас Муллаҡаев, Ҡанбулат Юлдашев, Турай Ишәлин һәм Нуғай даруғаһының башҡа старшиналары менән берлектә Өфөнө ҡамауға алыуҙа ойоштора.

1773 йылдың аҙағында — 1774 йылдың башында Минзәлә баш күтәреүселәр үҙәге етәкселәренең береһе була. Ҡазан губернаһының Ҡазан өйәҙе татарҙарын ихтилалсылар армияһына мобилизациялай.

Буҙан Смаҡовтың отряды 1774 йылдың февраль—апрелендә Ҡазан даруғаһы Баҡалы ҡәлғәһе һәм Нуғайбәк ҡәлғәһе, Түбәнге Троицк заводы, Өҫән‑Ивановка заводы тирәһендә хәрәкәт итә; июнь—июлдә Бөгөлмә ведомствоһы Дүсмәт ауылы янындағы, Өршәк һәм Дим йылғаларының үрге ағымындағы хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Турай Ишәлин, Ҡотлогилде Абдрахманов һәм Ҡасҡын Һамаров менән берлектә Өфөгә яу әҙерләй.

1774 йылдың ноябрендә Әлибай Мырҙағолов өгөтләүе буйынса Өфө провинцияһы канцелярияһына ғәйебен танып килә. Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була, 1774 йылдың 10 декабрендә һуңғы хөкөм сығарыу өсөн граф П. Н. Панинға ебәрелә. 1774 йылдың 24 декабрендә комиссия ҡарары буйынса язанан ҡотҡарыла.

1783 йылда Күл‑Иле‑Мең улусы йөҙ башы.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов. Ч.1. — Уфа, 2005.
* 

## Һылтанмалар
*
Яманһары Яппаров

**Яманһары Яппаров** — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

## Биографияһы
Сығышы менән Нуғай даруғаһы Һун-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарынан. Һун-Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы итеп һайлана. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Яманһары ауылы уның исеме буйынса аталған.

1954 йылдың 9 июлендә Өфө провинция канцелярияһында Нуғай даруғаһының 5 улусының 147 вәкиле һәм завод хужалары И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников араһында 483 рудник аҫтына ер биреү тураһында килешеү төҙөлә, башҡорт делегацияһы составында буласаҡ ихтилал башлыҡтары Яманһары Яппаров, Кинйә Арыҫланов, Ҡотлогилде Абдрахманов, Ҡасҡын Һамаровтар ҙа була.

1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, батша хөкүмәте башҡорт старшиналарына каратель отрядын йыйырға бойора. Яманһары Яппаров үҙ улусында 500 кешенән торған каратель отрядын туплай һәм 28 сентябрҙә башҡорт каратель командалары дислокацияланған Иманғол ауылына тәүгеләрҙән булып килә. 1773 йылдың 4 октябрендә Бәрҙе ихтиласылар үҙәгенә килеп башҡорт старшиналары араһынан беренсе булып үҙенең командаһы менән ихтилалсылар яғына күсә. 1773 йылдың октябренән Ырымбур ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. Кинйә Арыҫлановҡа һәм Әлибай Мырҙағоловҡа күп меңлек башҡорт полкы менән етәкселек итергә ярҙамлаша, Е. И. Пугачёв уға полковник чинын бирә.

1774 йылдың март аҙағында — апрель башында Төп ғәскәр Татищев ҡәлғәһе һәм Һаҡмар ҡаласығы янындағы алыштарҙа еңелгәс, беренселәрҙән булып ихтилалсылар хәрәкәтенән сыға. 300 кешенән торған команданы туплай, уға үҙенең улдарын Кейекбай һәм Үҙәнбай Яманһаровтарҙы командир итеп ҡуя һәм уны Е. И. Пугачёвты эҙәрлекләүгә йүнәлтә. Яманһары Яппаров үҙе И. Л. Тимашев етәкселегендәге хөкүмәт командаһы составына инә.

Хөкүмәт ғәскәрҙәренең баш командующийы генерал Ф. Ф. Щербатов хәбәр итеүе буйынса, 1774 йылдың йәйендә йәнә ихтилалсылар яғына сыға. 1774 йылдың июлендә Иманғол ауылы янында Яманһары Яппаров һәм Аҡбулат Раҡаев етәкселегендәге яҡынса 2 мең кешенән торған берләшкән отряд И. Г. Шевич командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алышта еңелә. Яманһары Яппаров властарға бирелә. Тарихсы И. М. Гвоздиковаға ярашлы, Щербатов был осраҡта хата ебәргән, был ваҡытта Яманһары Яппаров баш күтәреүселәр яғына сыҡмаған, сөнки Һеләүһен Кинйин тарафынан әсиргә алынған булған.

Артабан башҡорт ауылдарында көрәште туҡтатыу өсөн агитация алып бара, башҡорттарҙан торған үҙ улусының отрядын хөкүмәт ғәскәрҙәренә ярҙамға ебәрә.

1774 йылдың көҙөндә 21 старшина менән бергә Ҡазан йәшерен комиссияһына килә һәм декабргә тиклем тикшереү аҫтында була. Ошо комиссия ҡарары буйынса, язаһыҙ иреккә сығарыла, уның Һун-Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы вазифаһы ҡалдырыла.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов. Ч.1. — Уфа, 2005.
* 

## Һылтанмалар
*
Төркмән Йәнсәйетов

**Төркмән Йәнсәйетов** — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

## Биографияһы
Сығышы менән Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы 1-се Төрөкмән ауылы башҡорттарынан. Бөрйән улусы старшинаһы.

Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  1-се Төрөкмән ауылы уның исеме буйынса аталған.

1770 йылдың 7 июнендә академик И. И. Лепёхин менән осраша. Иван Лепёхин яҙыуынса, старшина уны йылы, хатта яғымлы итеп ҡаршы ала, уға арнап байрам уҙғара.

1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, октябрь аҙағында баш күтәреүселәр яғына сыға. 1773 йылдың октябренән Ырымбур ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. Е. И. Пугачёвтан полковник чинын ала

Төркмән Йәнсәйетовтың отряды Үрге Яйыҡ һәм Орск ҡәлғәләре араһындағы почта юлын һаҡлаған. 1774 йылдың ғинуар аҙағында — февралендә Ҡыҙыл ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша.

1774 йылдың 5—6 майында Е. И. Пугачёвтың Төп ғәскәре составында — Магнит ҡәлғәһен, шул уҡ йылдың 22 майындаа Морат Абдалов менән берлектә Урғаҙа (Уртазым) ҡәлғәһен алыуҙа ҡатнашан.

1774 йылдың май—июнендә Төркмән Йәнсәйетов етәкселек иткән отряд подполковник И. Л. Тимашев етәкселегендәге хөкүмәт командаһына ҡаршы һуғышҡан, ә 1774 йылдың көҙөндә уға баш һалып килгән. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1774 йылдың 25 ноябрендә Таулыҡай ауылында кәңәшмәгә йыйылған башҡорт ихтилал етәкселәре (Ҡаранай Моратов, Ҡасҡын Һамаров, Төркмән Йәнсәйетов, Муйнаҡ Сөләймәнов, Таулыҡай Сураҡов, Морат Абдалов) менән бергә Тимашев командаһы тарафынан ҡулға алына. Тиҙҙән Тимашев Ҡотлогилдене һәм Ҡасҡын Һамаровты Юлай Аҙналинға бирелергә өндәп ебәрә. 1774 йылдың ноябренән Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү аҫтында төрмәлә тотола, күп язалауҙарға дусар була. 1775 йылдың яҙында императрица Екатерина II манифесына ярашлы иреккә сығарыла.

1798 йылдың 6‑сы башҡорт кантонында йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән. Әхтәр Тимерйәр буйынса, 1811 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы Төркмән Йәнсәйетовҡа 80 йәш булған, уның Һөйәрғол, Яманғол, Яманһарт исемле улдары теркәлгән.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов. Ч.1. — Уфа, 2005.
* 

## Һылтанмалар
*
Турай Ишәлин

**Турай Ишәлин** — йөҙ башлығы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

## Биографияһы
Сығышы менән Нуғай даруғаһы Ҫыбы‑Мең улусы башҡорттарынан. Ҫыбы‑Мең улусы йөҙ башлығы.

1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, ноябрҙә баш күтәреүселәр яғына сыға. Нуғай һәм Ҡазан даруғаларында баш күтәреүсе отрядтар ойоштора.

1774 йылдың ноябрь аҙағында ихтилалсылар ғәскәре полковниктары Ҡасҡын Һамаров, Ҡаранай Моратов, Ҡыҙрас Муллаҡаев, Ҡанбулат Юлдашев, Буҙан Смаҡов һәм Нуғай даруғаһының башҡа старшиналары менән берлектә Өфөнө ҡамауға алыуҙы ойоштора. Өфөнө штурмлауҙа ҡатнаша, ҡаланы ирекле тапшырыу тураһында ҡамауҙағылар менән һөйләшеүҙәр алып бара.

1774 йылдың июнендә Буҙан Смаҡов, Ҡасҡын Һамаров, Ҡотлогилде Абдрахмановтар менән бергә 1500 кешенән торған ҡатнаш отряд етәкселегендә Өфө провинцияһының Бөгөлсән ауылы янында хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша; июнь—июлдә Бөгөлмә ведомствоһы Дүсмәт ауылы янындағы, Өршәк һәм Дим йылғаларының үрге ағымындағы хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Буҙан Смаҡов, Ҡотлогилде Абдрахманов һәм Ҡасҡын Һамаров менән берлектә Өфөгә яу әҙерләй.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов. Ч.1. — Уфа, 2005.
* 

## Һылтанмалар
*
Титов Василий Фёдорович

**Титов Василий Федорович ** (23 март 1911 йыл — 10 ноябрь 2000 йыл) — 120-се уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (69-сы уҡсылар дивизияһы, 65-се армия, Үҙәк фронт), өлкән сержант, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Василий Фёдорович Титов  1911 йылдың 23 мартында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Бишбүләк районы) Покровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. Мәктәптә 4 класты тамамлаған. Үзбәк ССР-ының Фирғәнә өлкәһе Коканд ҡалаһында ҡала электр станцияһы электромонтеры булып эшләй.

1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1942 йылдың апрель айынан хәрәкәт итеүсе армияла.

120-се уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (69-сы уҡсылар дивизияһы, 65-се армия, Үҙәк фронт) өлкән сержант В. Ф. Титов, 1943 йылдың 15 октябрендә, Радуль ауылы (Репкинский өлкәһенең Чернигов районы) районында Днепр йылғаһы аша сыҡҡанда алышта батырлыҡ күрһәтә.

Һуғыштан һуң демобилизациялана. Ауыл хужалығы энергия идаралығында, Черновцы ҡалаһының (Украина) ҡала башҡарма комитетында социаль тәьминәт бүлеге мөдире булып эшләй.

2000 йылдың 10 ноябрендә вафат була. Черновцы ҡала зыяратының почетлы аллеяһында ерләнгән.

## Батырлығы
«120-се уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (69-сы уҡсылар дивизияһы, 65-се армия, Үҙәк фронт) өлкән сержант Титов, 1943 йылдың 15 октябрендә, Радуль ауылы районында (Чернигов өлкәһенең Репкин районы) десант төркөмө составында Днепр аша сығып, дошман траншеяларына бәреп инә һәм ҡул һуғышында бер нисә гитлерсыны юҡ итә.

Сафтан сыҡҡан рота командирын алмаштыра, дошмандың бер нисә контратакаһын кире ҡағып, полктың башҡа подразделениеларының Днепрҙы аша сығыуына булышлыҡ итә».

1943 йылдың 30 октябрендә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (30.10.1943);
* Ленин ордены (30.10.1943);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (07.10.1943);
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*    
*
Арса һымаҡтар

**Арса һымаҡтар** () — арса сәскәлеләр рәтенән ике өлөшлөләр ғаиләһе  үҫемлеге. Ырыуының дөйөм һаны  —  150-нән ашыу, төрҙәре — дүрт меңдән ашыу. Был ғаилә дала һәм сүлдәрҙән башҡа бар ер шарының бар урындарында (тропиктарҙа — ғәҙәттә тауҙарҙа) үҫә.
__TOC__

## Хужалыҡта әһәмиәте һәм ҡулланыу

Арса һымаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре генә хужалыҡта әһәмиәткә эйә, былар  Вакциниум ырыуының ашарға яраҡлы емештәре: ҡара көртмәле, күк көртмәле, ябай һәм эре емешле мүк еләге, мүк көртмәлеһе һәм ҡыҙыл көртмәле. Был үҫемлектәрҙең еләктәре шул килеш тә, эшкәртелеп тә ашарға яраҡлы; уларҙан  ҡайнатма, джем, сироп, шарап етештерәләр. Ҡайһы бер төрҙәрен   сәнәғәт масштабында махсус плантацияларҙа үҫтереү ҡулланыла. Арса  шотландтарҙың эль тип аталған милли көслө һыраһын ҡайнатыуҙа файҙаланыла.

Арса һымаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре дауалау үҙенсәлектәренә эйә. 

Ҡайһы берҙәренең һабаҡтары һәм япраҡтары (ҡара, күк көртмәлеләр, тоалҡан емеш, һаҙанаҡ, шулай уҡ рододендрон)тире  дуплау һәм  буяу өсөн ҡулланыла.

Ағыулы арсалар (рододендрон, һаҙанаҡ) инсектицид булараҡ билдәле.

## Ырыуҙары

*См. также этот список в более полном виде, с указанием подсемейств и триб: *'Роды семейства Вересковые*'.*

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
----
* 
* 
* 
* 
*  — УДК 582.912.42
* 

## Һылтанмалар
* ''Watson, L.''; ''Dallwitz, M.J.'' Семейства цветковых растений. ''Ericaceae''
* 
* Вересковые в разделе «Флора Китая» сайта eFloras Проверено 10 января 2009 г.
Әхмәр урманы

**Әхмәр урманы** — Рәсәйҙәге япраҡлы урман массивы, Башҡортостандың Ишембай районында, Ишембай ҡалаһынан 21 км төньяҡ-көнсығышта һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһынан 18 км көнсығышта урынлашҡан.

## Тасуирлама
Присновская тауынан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан һәм оҙонлоғо 5 км-ға тиклем һәм киңлеге 4 км-ға тиклем булған тура дүртмөйөшлө участканан ғибәрәт. Әхмәр урманының майҙаны 15 квадрат километр самаһы. Урман массивы диңгеҙ кимәленән 180 метрҙан 310 метрға тиклем бейеклектә урынлашҡан.

Урмандың көнбайыш ситендә Һеләүек йылғаһының ҡушылдығы Каменка шишмәһе баш ала. Әхмәр урманының көньяҡ ситендә Алабирҙебаш йылғаһы (Бирҙешле йылғаһы ҡушылдығы) аға, ул Әхмәр һәм Барский урмандарын бүлә. Көньяҡ-көнбайыштан урманды Бирҙешле йылғаһы уратып үтә. Көнсығыш ситенән урманды урман массивының көнсығыш сигендә баш алған Ҡыяуыҡ (Егән йылғаһының ҡушылдығы) йылғаһы урап үтә. Урман массивының үҙәк өлөшөндә Әхмәр урманының иң юғары нөктәһе урынлашҡан (320 метрҙан 340 метрға тиклем бейеклектә). Урман массивының көньяҡ өлөшөндә, диңгеҙ кимәленән 279,5 метр бейеклектә геодезия пункты урынлашҡан.

Төньяҡтан урманды, урман массивының көнбайыш ситендә урынлашҡан Әхмәр ауылы эргәһенән үткән  автомобиль юлы (Стәрлетамаҡ — Магнитогорск) урап үтә. Урман аша электр тапшырыу линияһы һәм Әхмәр — Петровский грунтлы юл үтә.

Әхмәр урманында япраҡлы ағастар имән һәм йүкә үҫә. Урман массивының ағаслығы, 1983 йыл мәғлүмәттәре буйынса уртаса, бейеклеге 17 метр һәм йыуанлығы 20 см тәшкил иткән ағастарҙан ғибәрәт. Урман массивы ярынтылар менән 9 секторға бүленгән. Урмандың көньяҡ өлөшө буйлап туғай йәшәреп ята, төньяҡ сиге буйында һирәк урман осрай.

1805 йылда урман Ырымбур губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә ҡараған, һәм уның көнсығыш ситендә поташ заводы урынлашҡан булған.

## Топографик картаһы

## Иҫкәрмәләр
Михайлов Кирилл Андреевич

**Михайлов Кирилл Андреевич** (2 апрель 1983 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы һәм саңғысыһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. 2006, 2010, 2014 йылдарҙағы Ҡышҡы паралимпия уйындары призеры.

## Биографияһы
Кирилл Михайлов Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Ҡайраҡ ауылында тыуған. Спорт менән 1993 йылда шөғөлләнә башлай. Мишкә районы Балалар-үҫмер спорт мәктәбенең (ДЮСШ) тәрбиәләнеүсеһе (тренеры В. Н. Байметов).

* 2005 йылдан — саңғы ярыштары буйынса Рәсәй спорт мастеры, Рәсәй йыйылма паралимпия командаһы ағзаһы.
* 2006 йылдан — Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.
* 2005 йылдан Башҡортостан юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай (тренеры — Ғүмәров Әмир Әбүбәкер улы, артабан — Ғүмәрова Надежда Григорьевна).

Ведомство ҡарамағы: Бөтә Рәсәй инвалидтар йәмғиәте (ВОИ). Рәсәй йыйылма командаларының Федераль дәүләт учреждениеһы «Спорт әҙерлеге үҙәге» ндә спортсы-инструктор.

## Спорт ҡаҙаныштары

* 1 Алтын —Ҡышҡы паралимпия уйындары — 2006 — 20 километрлыҡ саңғы ярыштары;
* 3 Бронза — Ҡышҡы паралимпия уйындары — 2006 — 10 километрлыҡ саңғы ярыштары;
* 1 Алтын — Рәсәй чемпионаты — 2009 (5 км);
* 2 Көмөш — Донъя чемпионаты — 2009;
* 1 Алтын — Ҡышҡы паралимпия уйындары — 2010 — 3 километрлыҡ биатлон индивидуаль эҙәрлекләү ярышы;
* 1 Алтын — Ҡышҡы паралимпия уйындары — 2010 — 20 километрлыҡ саңғы ярыштары;
* 2 Көмөш — Ҡышҡы паралимпия уйындары — 2010 — 10 километрлыҡ саңғы ярыштары;
* 1 Алтын — Ҡышҡы паралимпия уйындары — 2010 — 3 * 5 километрлыҡ эстафета;
* 1 Алтын — Ҡышҡы паралимпия уйындары — 2014 — 1 километрлыҡ саңғы ярыштары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (26 март, 2010 йыл) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, 2010 йылда Ванкувер ҡалаһындағы (Канада) X ҡышҡы Паралимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн*. 
* Дуҫлыҡ ордены (2014 йыл).
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендың миҙалы (30 января 2008 йыл) — *физик культура һәм спортты үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн*
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2010 йыл)
* Салауат Юлаев ордены (25 апрель 2006 йыл, Башҡортостан) — 2006 йылда *IX Ҡышҡы Паралимпия уйындарында күрһәткән юғары спорт һөҙөмтәләре өсөн*
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ике улы бар — Даниил һәм Корнил

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Профиль на сайте Паралимпийских игр 2010 года в Ванкувере(инг.)
* Качественные характеристики членов спортивной сборной команды Российской Федерации выезжающей на Х Паралимпийские зимние игры в Ванкувер на сайте Министерства спорта, туризма и молодёжной политики Российской Федерации
* Участники Зимних Паралимпийских игр в Турине из Башкортостана
* Спортсмен года по версии GQ
Ғүмәров Әмир Әбүбәкер улы

**Ғүмәров Әмир Әбүбәкер улы** (10 февраль 1952 йыл) — СССР саңғысыһы, биатлон һәм саңғы спорты буйынса Рәсәй тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. Бәләбәй районының почётлы гражданы (2014).

## Биографияһы
Әмир Әбүбәкер улы Ғүмәров 1952 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Туҡтар ауылында тыуған. Саңғы ярыштары буйынса юниорҙар араһында СССР-ҙың ике тапҡыр чемпионы (1972, 1973). 1981 йылда Алма-Ата дәүләт физик культураһы институтын тамамлай. СССР-ҙың саңғы ярыштары буйынса спорт мастеры (1984). 1997 йылда ғаиләһе менән Бәләбәй ҡалаһына күсә.

1999 йылда Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең йыйылма командаһының һәм Рәсәй паралимпия йыйылма командаһының өлкән тренеры итеп тәғәйенләнә. Бәләбәй районының спорт-һауыҡтырыу комплексында саңғы ярыштары буйынса тренер-уҡытыусыһы булып эшләй, һуңынан Рәсәй йыйылма командаларының саңғы ярыштары һәм биатлон буйынса Спорт әҙерлеге үҙәгенең Рәсәй паралимпия йыйылма командаһының өлкән тренеры итеп тәғәйенләнә.

Уның тәрбиәләнеүселәре араһында иң юғары һөҙөмтәләргә ирештеләр:

* Александр Давидович — 2014 йылғы Паралимпия уйындарының ике тапҡыр бронза призеры,
* Кирилл Михайлов — паралимпия уйындарының биш тапҡыр чемпионы (2006, 2010, 2014),
* Ирек Зарипов — 2010 йылғы Паралимпия уйындарының дүрт тапҡыр чемпионы,
* Ирек Маннанов — Паралимпия уйындарының ике тапҡыр чемпионы (1998, 2002),
* Ғарифуллин Рөстәм — Паралимпия уйындарының ике тапҡыр чемпионы, 2006 йыл.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2006).
* Почёт ордены (2010).
* « Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе (2010).
* Дуҫлыҡ ордены (2014).
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены.
* Бәләбәй районының почетлы гражданы (2014).

## Иҫкәрмәләр
Бәләбәй медицина колледжы

**Бәләбәй медицина колледжы** — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй ҡалаһындағы медицина профилендәге колледж. Колледж Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағында.

Колледж адресы: 452000, Башҡортостан Республикаһы, Бәләбәй ҡалаһы, Пионерҙар урамы, 63.

## Тарихы
1930-сы йылдарҙа Бәләбәй ҡалаһында халыҡҡа күрһәтелгән медицина хеҙмәте арта. Ҡала дауаханаһы киңәйтелә һәм район дауаханаһы итеп үҙгәртелә. Дауахананы урта медицина персоналы менән комплектлау өсөн, белем алырға һәм медицина өлкәһендә эшләргә теләге булған урындағы йәштәрҙе уҡытыуҙы ойошторорға, уҡыу биналары төҙөргә кәрәк була.

Бәләбәй медицина колледжына Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй ҡалаһында 1936 йылда нигеҙ һалына. Колледж эшләү дәүерендә үҙенең статусын Рәсәй ҡыҙыл тәре йәмғиәте медицина хеҙмәткәрҙәре курстарынан (РОКК) (1936) һәм медицина мәктәбенән (1937), техникумға (1944), медицина училищеһына (1954) һәм колледжға тиклем (2003) үҙгәртә. Һәм дәрес үткәреү урыны ла үҙгәрә — Бәләбәйҙең 2-се мәктәбе бинаһынан, поликлиниканан, барак тибындағы ике бинанан башлап (1972), Пионерҙар урамындағы административ бинаға тиклем (1983). Яйлап колледж өсөн ятаҡ (1993), спорт залы, лаборатория һәм башҡалар төҙөлә.

Бында тәүҙә шәфҡәт туташы (медсестралар) әҙерләйҙәр, 1955 йылдан — фельдшерҙар, 1958 йылдан акушерҙар әҙерләй башлайҙар.

## Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта Бәләбәй медицина колледжы студенттары көндөҙгө бүлектә дауалау эше, медсестра һөнәрен үҙләштерәләр. Колледжға уҡырға 9-сы һәм 11-се кластан һуң ҡабул ителәләр, колледжда белем алыу ваҡыты ла ошоға бәйле.

## Билдәле тамамлаусылары
Колледжды тамамлаусылар араһында БАССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары М. X. Назметдинова, атҡаҙанған табиптар Сәмирханова Я. И., Алексеев В. Н., Ануфриев В. М., Щипакин В. Г һәм башҡалар бар.

## Етәкселеге
Бәләбәй медицина колледжы менән төрлө йылдарҙа етәкселек иттеләр: Сидоров М. М., Кузнецов Ф. Ф., Жилкин Е., Гриневич Т. З., Библина И. М., Ғәйнуллина М. Ф., Наумова В. И., Гурьянов М. В., Елизарьев А. И., Лазарев В. Н., Григорьев А. Т. (1984—2008), Хәйруллин Р. М.

## Әҙәбиәт

* Катаузова Н. М., Султанов М. А. О преподавании травматологии / Н. М. Катаузова, М. А. Султанов // Специалист. — 2008. — N 6. — С. 22-23 . — ISSN 0869-5210. Методика преподавания травматологии в Белебеевском медицинском колледже.
* Байтурина Н. Я. Попенко С. В. (ГАПОУ РБ «Белебеевский медицинский колледж»). Программа воспитания толерантной личности. Белебей, 2013.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар

* Башҡорт энциклопедияһы.  Ст.  Бәләбәй медицина колледжы 
* Башҡортостан
Ҡәйеп

Ҡәйеп Әсән улы - ҡыпсаҡ ханы Әсәндең улы. 11 йәшлек ҡыҙы Аннаны рус кенәзе Юрий Долгорукийға кейәүгә биргән. Бынан һуңыраҡ, 1113 йылда Бәнәк хан менән Вырь ҡәлғәһен ҡамап ала, уның стеналары янында бер нисә көн буйы торғандан һуң рус дружиналарының үҙҙәренә ҡаршы яуға килгәнен ишетеп, ҡәлғәне ҡалдырып ҡайтып китергә мәжбүр була.
1117 йылда Ҡәйеп хан Дунай болғарҙарына ҡаршы сапҡын ойоштора, уларҙың күбеһен әсиргә ала. Һуңынан болғар кенәзе ҡыпсаҡтарға ағыулы һый-ниғмәттәрҙән торған күстәнәс ебәреп, Ҡәйеп ханды ла ағыулап үлтерә. Тере ҡалғандарын уларға ҡаршы яу ваҡытында үлтерә йә әсиргә ала.

Ссылки[править | править код]
АЕПА (Осени)

РЮРИКОВИЧИ И ПОЛОВЦЫ

Русско-половецкие войны (XI—XIII вв.)

Литература[править | править код]
А.Карпов «Юрий Долгорукий», изд., Молодая Гвардия 2006 год (ЖЗЛ).
Башфармация

**«Башфармация»** дәүләт унитар предприятиеһы — Башҡортостандың (Рәсәй) дарыуханалар һәм оптикалар селтәре.

## Тарихы
1926 йылда Башҡорт АССР-ы һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Башҡорт аптека идаралығы — «Башаптекоуправление» ойошторола. 1935 йыл аҙағында «Башаптекоуправление» РСФСР-ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты Баш Аптека идаралығының хужалыҡ иҫәбе бүлеге ҡарамағына күсә.

1969 йылда БАССР-ҙың Министрҙар Советы янында Дарыухана идаралығы төҙөлә. Уның составында, ауыл дарыуханалары менән ойоштороу методик һәм хужалыҡ-финанс етәкселеген тормошҡа ашырыу өсөн, үҙәк район дарыуханалары ойошторола (ЦРА).

1989 йылда, хужалыҡ итеүҙең яңы принцибына күсеү менән бәйле, республиканың дарыухана идаралығы «Фармация» Башҡортостан производство берекмәһе тип үҙгәртелә.

1993 йылда предприятие «Башфармация» махсуслаштырылған дәүләт производство предприятиеһы (СГПП «Башфармация») итеп үҙгәртелә.

2003 йылдан дәүләт унитар предприятиеһы статусына эйә (ГУП «Башфармация»).

## Милекселәре һәм етәкселеге
Берҙән-бер акционеры булып Башҡортостан Республикаһының ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре Министрлығы йөҙөндә, Башҡортостан Республикаһы тора (дәүләт өлөшө 100 %).

Генераль директоры Салауат Ибраһим улы Рәхмәтуллин.

## Предприятие структураһы
Предприятие составында 173 дарыухана, 200-ҙән ашыу киоск һәм дарыухана пункты, 7 «Оптика» магазины, 4 күмәртә склады һәм 1 автохужалыҡ бар.

## Эшмәкәрлеге
Предприятие эшмәкәрлегенең төп төрҙәре — дарыу препараттарын, медицина тәғәйенләнешендәге әйберҙәр һәм дарыухана ассортиментындағы башҡа медицина тауарҙарын күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт компании
* *Галеева М. Р.* Башфармация  // Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8.
Көртмәлеләр

**Көртмәлеләр**,**Вакци́ниум** () — мәңге йәшел һәм япраҡ ҡоя торған үҫемлектәргә ҡараған ҡыуаҡ, ярымҡыуаҡ һәм ваҡ ҡыуаҡтар (бик һирәк ағас йә лиана),  ғаиләһенән. Күпселек төрҙәре — Төньяҡ ярымшарҙан, ләкин ҡайһы бер төрҙәре һәм көньяҡта ла осрай.

Башҡорт телендә «көртмәлеләр» булараҡ билдәле.

Был төргә кеше өсөн файҙалы һәм мәнфәғәтле күп кенә үҫемлектәр инә:ҡара көртмәле, күк көртмәле, ябай һәм эре емешле мүк еләктәре, мүк көртмәлеһе һәм ҡыҙыл көртмәле.Улар ашарға яраҡлы, дауаға ярай торған үҙенсәлектәре лә бар. Ҡайһы бер ашарға яраҡлы төрҙәре культуралаштырылған, шул иҫәптән сәнәғәт масштабында (тәү сиратта былар — эре емешле мүк еләге һәм бейек ҡыуаҡсыҡлы күк көртмәле). Башҡа маҡсаттарҙа үҫемлек өлөштәре ҡулланыла, мәҫәлән, медицинала — ҡара һәм ҡыҙыл көртмәленең япрағы файҙаланыла. Ҡайһы бер үҫемлектәр декоратив баҡсасылыҡта ҡулланыла.

## Атамаһы

Вакциниумдың синонимдары:
* 
* 
* 
* 
* 

## Үҫкән ерҙәре
Күпселек төрҙәренең тәбиғи ареалы — Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм һалҡынса климатлы төбәктәре; Анд тауҙарында, шулай уҡ Гавай утрауҙарында, Мадагаскарҙа, Көньяҡ Африкала таралған тропик төрҙәре бар.

Был ырыу үҫемлектәренең күп өлөшө асыҡ майҙандарҙа, яҡты урмандарҙа үҫә, әсе тупраҡты өҫтөн күрә. Ҡайһы бер төрҙәре сфагн һаҙлыҡтарына яраҡлашҡан: мәҫәлән, күк көртмәле, мүк еләге төрҙәре.

## Химик составы
Беренсе сиратта дарыу үләне булараҡ ҡулланылған вакциниум төрҙәренең химик составы яҡшы өйрәнелгән.

Медицина йәһәтенән иң мөһим компоненттарҙың береһе глюкозид арбутин, ул бәүел юлдары өсөн антисептик булып тора, бактерицидный үҙенсәлектәре бар. Ҡыҙыл һәм ҡара көртмәле япрағында һәм арбутин табылған. Арбутин (вакцинин) ҡыҙыл көртмәле менән мүк еләгенә әскелт тәм бирә лә инде.

Ҡыҙыл һәм ҡара көртмәле япрағында аскорбин кислотаһы (ҡара көртмәлелә — 250 мг% тиклем), дубиль матдәләр, флавоноидтар, тритерпен берләшмәләр, ҡына кислотаһы бар.

Ҡыҙыл һәм ҡара көртмәле, мүк еләгендә шәкәрҙәр, лимон һәм аскорбин кислоталары (ҡыҙыл көртмәлелә — 17-гә мг% тиклем) глюкозидтар булыуы асыҡланған. Ҡыҙыл көртмәлелә һәм мүк еләгендә антисептик сифатлы бензой кислотаһы бар, ҡара көртмәлелә ул юҡ, тап шуға ла ҡыҙыл көртмәлене һәм мүк еләген, ҡара көртмәленән айырмалы, консерванттар ҡушмай ғына оҙайлы ваҡыт һыуға һалып һаҡлап була.

Ҡара көртмәле бөтә еләк һәм емеш-еләк араһында марганец күләме буйынса беренсе урынды биләй.

## Иҫәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*  — УДК 582.683.2 (470.1/6)
*  
* 
* 
*  — ISBN 9781845938260

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
*
Штеренбах Владимир Шапсович

**Штеренбах Владимир Шапсович** (19 февраль 1947 йыл  — 4 ғинуар 2015 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.

## Биографияһы
Штеренбах Владимир Шапсович 1947 йылдың 19 февралендә Куйбышев өлкәһенең  Кинель ҡасабаһында (хәҙер Һамар өлкәһенең Кинель ҡалаһы) тыуған. 1972 йылдың ғинуарынан 2014 йылдың май айына тиклем Башҡорт дәүләт филармонияһы коллективында — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһында эшләй, бер үк ваҡытта ете йыл дауамында капелла инспекторы була. 1982—2014 йылдарҙа бастар төркөмө концермейстеры вазифаһын башҡара, йәш артистарға ҡатмарлы әҫәрҙәрҙе үҙләштерергә ярҙам итә.

Капелла составында Рәсәй буйлап гастролдәр менән төрлө хор конкурстарында сығыш яһай, Якутск, Чебоксар, Ҡаҙан, Мәскәү ҡалаларында уҙғарылған Башҡортостан Республикаһының әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәрендә ҡатнаша. 

Оҙайлы ауырыуҙан һуң 2015 йылдың 4 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы, Башҡорт дәүләт филармонияһы маҡтау грамоталары; 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2003)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Ушёл из жизни артист Государственной хоровой капеллы Башкортостана Владимир Штеренбах (рус.).&#x20; Городской портал Уфы&#x20;(4 января 2015).&#x20;Проверено 20 января 2015.