open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Авзалов Рузил Хәкимйән улы

**Авзалов Рузил Хәкимйән улы** (1 ғинуар 1957 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-зооинженеры. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008).

## Биографияһы
Рузил Хәкимйән улы Авзалов 1957 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Теләкәй ауылында тыуа.

1975—1977 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1983 йылда Өфөлә Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай һәм шунда уҡ эшләй башлай: 1993 йылдан уҡытыусы, 1995—2004 йылдарҙа һәм 2010 йылдан уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса проректор, 2004—2010 йылдарҙа инновацион эш буйынса проректор вазифаларын башҡара. Йорт хайуандары физиологияһы, биохимияһы һәм ашатыу кафедраһының профессоры.

2004 йылда «биология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, ике йылдан һуң профессор вазифаһына һайлана.

2008 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеменә лайыҡ була.

Рузил Хәкимйән улының ғилми эшмәкәрлеге ауыл хужалығы малдарының йәшәү урынына күнегеү биоритмдарын һәм механизмдарын тикшереүгә бағышланған.

Авзалов 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм ике уйлап табыу авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре

* Низкочастотные биоритмы у сельскохозяйственных птиц. Өфө, 2004 (авторҙ.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008)
* РФ Ауыл хужалығы министрлығының Почёт грамотаһы.

## Һылтанмалар
*   
* Авзалов Рузил Хакимянович
Авижанская София Александровна

**Авижанская София Александровна** (5 декабрь 1920 йыл — 2014 йыл, Бруклин, АҠШ) — СССР-ҙың ғалим-фольклорсыһы, этнография һәм музей белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1946).

## Биографияһы
София Александровна Авижанская 1920 йылдың 5 декабрендә Петроград ҡалаһында хеҙмәткәр Авижанский Александр Львович һәм Авижанская Прасковья Матвеевна ғаиләһендә тыуа.

1938 йылда мәктәпте тамамлағас, Ленинград дәүләт университеты филология факультетының этнография бүлексәһенә уҡырға инә. 1942—1945 йылдарҙа София Александровна этнография кафедраһында аспирантурала уҡый.

1945 йылдың 27 майында «Рус эпосында атай менән улдың көрәш сюжеты» темаһы буйынса «филология фәндәренең кандидаты» ғилми дәрәжәһе өсөн диссертацияһын яҡлай. Етәксеһе ЛДУ-ның филология кафедраһы мөдире, билдәле филолог-фольклорсы Пропп Владимир Яковлевич була.

Аспирантураны тамамлағас, Ленинградтағы Дәүләт этнография музейына эшкә ебәрелә. Шунда София Авижанская Волга буйы һәм Урал бүлексәһенең ғилми хеҙмәткәре, методика секторы мөдире була. Ә 1966 йылдан этнография музейының директоры урынбаҫары вазифаһын биләй.

1956—1969 йылдарҙа Башҡортостан, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләренең башҡорттар йәшәгән райондары буйлап биш этнографик экспедицияла ҡатнаша, традицион биҙәүестәр, көнкүреш әйберҙәре, башҡорт кейеме элементтары коллекциялары һәм башҡа ҙур әһәмиәтле әйберҙәр йыя.

София Александровна — башҡорт халҡының биҙәү‑ҡулланма сәнғәте (биҙәкләп бәйләү, металды художестволы эшкәртеү һ.б.) буйынса ғилми эштәрҙең авторы.

1980 йылдың 1 авгусында София Авижанская этнография музейында 35 йыл эшләгәндән һуң пенсияға сыға. 1990-сы йылдарҙың башында Америка Ҡушма Штаттарының Бостон ҡалаһына йәшәргә күсә.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Этнографические коллекции по башкирам Государственного музея этнографии народов СССР // Башҡортостандың археологияһы һәм этнографияһы. Т.1. Өфө, 1962 (авторҙ.)
* Декоративно‑прикладное искусство башкир. Өфө, 1964 (авторҙ.)
* Народное искусство башкир: альбом. Л., 1968 (авторҙ.).
* Опыт использования этнографических материалов в научно-атеистической пропаганде // Материалы о работе и истории этнографических музеев и выставок. М., 1972. 84-98 б.
* Пропаганда ленинской национальной политики и показ современности в ГМЭ народов СССР // Труды Центрального музея революции СССР. М., 1973. 6 сығ. 69-78 б.
* Каталог-указатель. Краткое описание коллекций отдела народов Поволжья и Приуралья ГМЭ народов СССР // Музеи и современность. М., 1975. 186-281 б. (авторҙ.)
* Новая экспозиция ГМЭ народов СССР // СЭ. 1978. № 1. 155-160 б.
* Этнографические коллекции мирового значения ГМЭ народов СССР // Музейное дело в СССР. М., 1980. 105-112 б.
* К вопросу об изучении и научном описании предметов этнографии в процессе комплектования и научной обработки // Труды НИИ культуры. М., 1980. 90 сығ. 81-102 б. (авторҙ.)

## Ғаиләһе
София Александровна Елена исемле ҡыҙын һәм Григорий исемле улын тәрбиәләй.

## Әҙәбиәт
* Решетов А.М., Авижанская С.А. // Башҡорт энциклопедияһы. Өфө, 2005. Т. 1. 38 б.

## Һылтанмалар
*    
* ОТЕЧЕСТВЕННЫЕ ЭТНОГРАФЫ И АНТРОПОЛОГИ. XX ВЕК  
* Авижанская София Александровна
Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы

**Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы** (1924—2005) — педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, миномётчик, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). «Почёт билдәһе» ордены (1972) кавалеры.

## Биографияһы
Ғәлимулла Ғимран улы Миһранов 1924 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны биләмәһенә ҡараған (хәҙерге — Салауат районы) Лағыр ауылында тыуа. Әсәһе йәшләй вафат була.

Атаһы Ғимран Миһран улын «Башташ» колхозы рәйесе итеп тәғәйенләгәс, башланғыс белемде Ғәлимулла Башташ (Илсекәй) мәктәбендә ала.

1939 йылда Лағыр ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, Мәсәғүт педагогия техникумына уҡырға инә, уны 1942 йылда тамамлай.

1943 йылдың 25 февралендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла, Одесса хәрби пехота училищеһына уҡырға ебәрелә.

Йәш лейтенант 1943 йыл апрелендә 17-се һауа-десант бригадаһы составында Белоруссияны гитлерсыларҙан азат итеүҙә ҡатнаша, бер нисә тапҡыр дошман тылына төшә. 82 миллиметрлы миномёт атыусыһы була.

«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1945 йылдың 5 декабрендә, СССР Юғары Советы Президиумы Бойороғона ярашлы, демобилизациялана. Фронтовик йәш яугир-педагогты Урмансы башланғыс мәктәбенә уҡытыусы итеп тәғәйенләйҙәр. Ситтән тороп уҡыу бүлегендә Мәсәғүт уҡытыусылар институтын тамамлай.

Бер нисә йылдан һуң Салауат районы мәғариф бүлегенә инспектор итеп саҡырыла.

1950 йылдың авгусында Урмансы ете йыллыҡ мәктәбе директоры һәм рус теле уҡытыусыһы була. 1950 йылдан КПСС ағзаһы.

1964 йылда ситтән тороп Бөрө педагогия институтын тамамлай.

1967—1969 йылдарҙа Ҡалмаҡол урта мәктәбендә директор булып эшләй.
Ғаилә хәле буйынса, ҡабат Урмансы ауылына ҡайта, һәм 1985 йылда хаҡлы ялға киткәнсе, Урмансы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә директор, рус теле уҡытыусыһы булып эшләй.

## Ғаиләһе
Мәрфуға Шаһи ҡыҙы менән 5 бала үҫтерәләр: Рима (1949—2010), Рим (1953), Нәғимулла (1954), Райхана (1957—2021), Лилиә (1960—2007).

## Наградалары
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963)
* «Почёт билдәһе» ордены (1972)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1972)

## Әҙәбиәт
* Л. К. Галинурова. Заслуженные учителя Российской Федерации в Республике Башкортостан
* Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
* Ләйсән Йәһүҙина. Яҡты эҙе ҡалды. Йүрүҙән. 38-39 һаны, 7 май, 2005 йыл.

## Һылтанмалар
* Память народа. Мигранов Галимулла Гимранович
* Лағыр ауылының һуғыш ветерандары исемлеге
*  На стр. Фаины Тарзимановой — от правнучки Мигранова Г. Г. Алсу
*  фотография Мигранова Галимуллы Гимрановича

## Иҫкәрмәләр
Аҙанова-Вафина Фәниә Ғабдулғәзиз ҡыҙы

**Аҙанова-Вафина Фәниә Ғабдулғәзиз ҡыҙы** (1 май 1937 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1993).

## Биографияһы
Фәниә Ғабдулғәзиз ҡыҙы Аҙанова-Вафина 1937 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Кесе Кәркәле ауылында тыуған.

1963 йылда Дүшәмбе ҡалаһында Тажик ауыл хужалығы институтын тамамлай.

1959—1980 йылдарҙа Тажик ССР‑ы Фәндәр академияһының Химия институтында эшләй. 1981—1995 йылдарҙа Тажик ауыл хужалығы институтында һәм Тажик аграр университетында уҡыта.

1980—1981 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында өлкән, 1995 йылдан — төп, 2001—2008 йылдарҙа баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

1993 йылда «ауыл хужалығы фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Фәнни тикшеренеүҙәре ауыл хужалығы предприятиелары ҡалдыҡтары һәм һоро күмерҙең серетмә берләшмәләре нигеҙендә комплекслы ашламалар етештереүгә бағышланған. 75‑тән ашыу ғилми эш һәм һигеҙ уйлап табыу авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Гуминовые удобрения и урожайность хлопчатника //Хлопководство. 1986. № 2 (авторҙ.)
* О комплексном характере действия физиологически активных гумусовых веществ на растения // Биологические науки. 1992. № 10.

## Һылтанмалар
*
Болховитинов Виктор Федорович

**Виктор Федорович Болховитинов** (1899 йыл 23 ғинуар (4 февраль), Һарытау- 1970 йылдың 29 ғинуары, Мәскәү) — совет авиаконструкторы.

Авиация инженер хеҙмәтенең генерал-майоры (1943), техник фәндәр докторы (1947). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшсеһе.

## Биографияһы
1899 йылдың 23 ғинуарында Һарытауҙа тыуған.

1926 йылда ул Н. Е. Жуковский исемендәге һауа көстәре академияһын тамамлай. Адъюнктуранан һуң уҡытыусы була, 1937 йылда кафедра башлығы итеп билдәләнә.

1933 йылдан — Филиҙағы 22-се номерлы заводтың тәжрибә конструктор бюроһы (ОКБ Болховитинова) башлығы.

1939 йылдан — Химкиҙағы Авиация сәнәғәте Халыҡ комиссариатының 293-сө номерлы заводы директоры һәм баш конструкторы.

1934 — 1936 йылдарҙа ул ауыр бомбардировщик ДВ-A («Алыҫ Бомбардировщик — Академия») эшләү менән етәкселек итә, 1936—1937 йылдарҙа совет пилоттары йөк менән осоу йыраҡлығы өсөн дүрт донъя рекорды ҡуйҙылар. 209-сы номерлы был самолет С. А. Леваневский тарафынан 1937 йылдың авгусында Төньяҡ полюс аша АҠШ-ҡа осоштоң ҡотолғоһоҙ ынтылышында ҡулланыла. 1940 йылға тиклем ДВ-A ҙур булмаған серияла етештерелә һәм транспорт самолеты булараҡ ҡулланыла.

1939 йылда ул ике күсәрҙәш винт менән, осоу һынауҙары ваҡытында 570 км/сәғ тиҙлек күрһәткән, «С» оригинал юғары тиҙлекле самолет-истребитель төҙөлөшөн етәкләй. 1940 йыл башында ул самолетҡа урынлаштырылған һауа-реактив двигателде һынауҙа ҡатнаша.

1941-1945 йылдарҙа]],  Болховитинов етәкселеге аҫтында конструкторҙар А. Я. Березняк һәм А. М. Исаев беренсе шыйыҡ яғыулыҡлы ракета двигателле совет ракета истребителен эшләйҙәр.

1946 йылдан — Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа көстәре академияһында уҡыта.

Авиация техникаһы буйынса бер нисә китап авторы.

Ул 1970 йылдың 29 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була. Уны Введенский зыяратында ерләйҙәр (14-се соҡор).

## Виктор Болховитинов самолеттары
* ДБ-А — Алыҫ бомбардировщик — академия. Беренсе осоу 1935 йылда. Экипажы — ете кеше. 1938—1940 йылдарҙа сериялы етештерелә. Барлығы 12 самолет етештерелә .
* ВДД — алыҫ диапазон бомбардировщик. Проект 1936 йылда тәҡдим ителгән. Проект АНТ-42 файҙаһына ҡалдырыла .
* Алыҫ дистанцион ауыр бомбардировщик «Д» М-40 дизель менән. 8 кешенән торған экипаж. Иҫәпләүҙәр буйынса, самолет 5 000 км оҙонлоҡҡа 6 т бомба илтә ала. Десант вариантта файҙалы йөкләнеше ҡорал менән 50 һалдат, ә транспортта 7 тоннаға тиклем йөк. «Д» бомбардировщик проекты һуғыш башында ябыла .
* Үрге тиҙлекле бомбардировщик «С». Беренсе осоу 1939 йылда. … Самолетҡа төрлө яҡтарға әйләнеүсе бер күсәрле винттар менән ҡушарлап двигателдәр урынлаштырыла. Самолет сериялы производствоға күсерелмәй .

## Бүләктәре
— Ике Ленин ордены,

— ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены,

— Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,

— Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,

— медалдәр.

## Китаптары
* Пути развития детально аппаратов Обороне, 1962, 132 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Большая советская энциклопедия
Чернецов Алексей Владимирович

**Чернецов Алексей Владимирович** (1 март 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-археологы. Тарих фәндәре докторы (1988), профессор (1996).

250-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар яҙыусы һәм бик күп экспедицияларҙа ҡатнаштыусы.

## Биографияһы
Алексей Владимирович Чернецов 1945 йылдың 1 мартында Мәскәүҙә тыуған.

1968 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

Юғары һөнәри белем алғандан һуң СССР Фәндәр академияһының Археология институты хеҙмәткәре булып эшләй (хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Археология институты, 1968—1972 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының археология кафедраһы аспирантураһында ситтән тороп уҡый. 

1973 йылда «Боронғо Русь һөрөү ҡоралы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1988 йылда «XIV—XV быуатты феодаль Рустә донъяи символика» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай , академик Б А. Рыбаков уның уҡытыусыһы була.

Археология институтында 1968—1991 йылдарҙа лаборант, өлкән лаборант, кесе фәнни хеҙмәткәр, фәнни хеҙмәткәр, өлкән фәнни хеҙмәткәр вазифаларында эшләй.

1991 йылда Алексей Чернецов РФА Археология институтының славян-рус археологияһы бүлеген етәкләй һәм уҡытыу эшмәкәрлеген башлай — башта изге Иоанн Богослов исемендәге Россия православие университетында (РПУ), артабан — Россия дәүләт гуманитар университетында (РГГУ, 1996 йылдан ошо юғары уҡыу йортоноң музейология кафедраһы профессоры була).

А. В. Чернецов РФА Археология институтының фәнни советы (1991 йылдан), институттың диссертация советы (1988 йылдан); РГГУ диссертация советы ағзаһы (2001 йылдан).
Ғалим шулай уҡ «Живая старина» журналының редколлегия ағзаһы (1994 йылдан) «Российская археология» журналының редколлегияһында эшләй (2001 йылдан).

Алексей Владимирович 1994—1996 йылларда «РФ-тың танылған ғалимы» дәүләт фәнни стипендияһы стипендиаты була. 1998 йылдан 1999 йылға тиклем Принстонда (АҠШ) перспективалы тикшеренеүҙәр институтынжа хеҙмәт һала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *В Челяп П.* Чернецов Алексей Владимирович // Рязань энциклопедия. Т. III. Рязань, 2002.

## Һылтанмалар
* АЛЕКСЕЙ ВЛАДИМИРОВИЧ ЧЕРНЕЦОВ 
* Кистень со Старой Рязани
* arheologija.ru/k-60-letiyu-alekseya-vladimirovicha-chernetsova/ К 60-летию Алексей Владимирович Чернецов
Перевозчиков Андрей Егорович

**Перевозчиков Андрей Егорович** (1908—1978) —  совет инженер-конструкторы һәм сәнәғәтте ойоштороусыһы, СССР суднолар төзөлөшө сәнәғәте министрлығының "Айсберг" ЦКБ етәксеһе һәм баш конструкторы.  Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

## Биографияһы
Перевозчиков Андрей Егорович 1908 йылның 24 сентябрендә Пермь губернаһының Камышлов өйәҙе Ертарск заводы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тауған.

1934 йылдан 1939 йылға тиклем Ленинград корабль төҙөү институтында уҡый. 1939 йылдан 1950 йылға тиклем Невск проект-конструкторлыҡ бюроһында түбәндәге вазифаларҙа эшләй: 1939 йылдан 1946 йылга тиклем — конструктор һәм өлкән конструктор, 1946 йылдан 1950 йылга тиклем — йыһаздар бүлеге начальнигы булып эшләй. А. Е. Перевозчиков «Сталинград» ауыр крейсерын проектлауҙа ҡатнаша.

1950 йылдан 1955 йылга тиклем 17-сы номерлы Үҙәк конструкторлыҡ бюроһында, 615, 611 һәм 629 тибындағыһыу аҫты кәмәләрен проектлау  бүлеге етәксеһе, баш конструктор урынбаҫары һәм баш конструктор булып эшләй. 1955 йылдан 1962 йылға тиклем 50-се номерлы Үҙәк конструктор бюроһы етәксеһе була, йылға хәрби һәм десант корабтары төҙөүҙе ойоштороусы була. 1961 йылдан 1962 йылға тиклем 14-се Үҙәк конструктор бюроһының етәксеһе һәм баш конструкторы була, уның етәкселегендә һәм бюро ҡатнашлығында балыҡ тотоу флоты — диңгез граждан суднолары өсөн проектлау кеүек эштәр башҡарыла.

1962 йылдан 1978 йылғатиклем, уналты йыл дауамында, А. Е. Перевозчиков СССР суднолар төзөлөшө сәнәғәте министрлығының «Айсберг» Үҙәк конструкторы һәм етәксеһе була. А. Е. Перевозчиков етәкселегендә һәм уның туранан-тура ҡатнашында «Ленин» атом боҙ ватҡысын модернизациялаү эштәре алып барыла, «Арктика» атом боҙ ватҡысын, шулай уҡ төрлө хәрби һәм гражданлыҡ боҙ ватҡыс судноларын һәм һыу аҫты кәмәләре өсөн йөҙөү базаларын проектлау һәм төзөү эштәре алып барыла.. 

1966 йылның 25 июлендә СССР Югары Советы Президиумы Указы менән Андрей Егорович Перевозчиков Ленин ордены менән бүләкләнә.

1976 йылдың 7 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумының "Юғары  хеҙмәт уңыштары, туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеларын ваҡытынан алда үтәүе, яҡшы сифатлы продукция етештереү һәм "Арктика" атом боҙ ватҡысы төзөлөшөнә ҙур өлөш индергәне өсөн"  Андрей Егорович Перевозчиков Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә. 

Перевозчиков Андрей Егорович 1978 йылдың 7 августында вафат була, Комаров заяратында ерләнгән.

## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (07.01.1976)
* Ленин Ордены (25.07.1966, 07.01.1976)
* Октябрь Революцияһы Ордены (26.04.1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены (21.06.1957)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы(24.09.1954)
* «За трудовое отличие» миҙалы (02.10.1950)
* «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» миҙалы

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

** *Морской биографический словарь* / В. Д. Доценко; Под ред. И. В. Касатонова. - СПб. : Logos, 1995 г. — 494 с. — ISBN 5-87288-095-2
** *Судостроение России : биографическая энциклопедия, XIX—XXI вв.*: А—Я / Военно-морской флот Российской Федерации, Федеральное агентство по пром-сти, Федеральное агентство морского и речного трансп. ; [сост. Первов М. А.]. - Москва : Столичная энцикл., 2008 г. — 597 с. — ISBN 978-5-903989-01-0
Ҡасимов

**Ҡасимов** — фамилия.

* Ҡасимов Ғәзим Ҡасим улы (1891–1937) — дәүләт һәм партия эшмәкәре.
* Ҡасимов Рафаил Ғәбделхәй улы (1947 й.т.) — композитор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).
* Ҡасимов Салауат Фитрат улы (1934—2018) — тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995).
----
* Ҡасимова Миңнур Мөхәмәдйән ҡыҙы (1966 й.т.) — уҡытыусы, яҙыусы һәм үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008).
* Ҡасимова Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы (1934 й.т.) — педагог, актёр, театр режиссёры. Профессор (1997). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984).
Драченко Иван Григорьевич

**Иван Григорьевич Драченко** (15 ноябрь 1922 йыл — 16 ноябрь 1994 йыл) — осоусы-штурмовик, Советтар Союзы Геройы, Дан орденының тулы кавалеры (4 Дан орденының тулы кавалерынан «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ булыусыларҙың береһе). Бер күҙен юғалтҡан һуң да һуғышыуын дауам итә.

## Биографияһы
1922 йылдың 15 ноябрендә хәҙерге Черкассы өлкәһенең Христиновск районында Оло Севастьяновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Украин. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. Урта мәктәпте һәм Ленинград аэроклубын тамамлай. Был 1941 йылдан Ҡыҙыл Армияла. 1943 йылдың йәйендә Тамбов хәрби авиация пилоттары мәктәбен тамамлай һәм летчик-штурмовик сифатында фронтҡа ебәрелә. Курск дуғаһында һуғыша.

1943 йылдың 14 авгусындаХарьков районында, полк командирын ҡотҡарырға була Ил-2-лә дошман истребителен таранлай. Таран ваҡытында ҡаты яралана, аңһыҙ килеш әсирлеккә алына. Хәрби әсирҙәр лагерында совет табибы уға ҡатмарлы операция яһай, ләкин уң күҙен ҡотҡара алмай. 1943 йылдың сентябрендә Драченко әсирлектән ҡаса. Мәскәү госпиталендә дауаланғандан һуң, 1944 йылдың мартында ҡабаттан оса башлай. 140-сы гвардия штурм авиацияһы полкы (2-се һауа армияһы 1-се гвардия штурм авиация корпусының 8-се гвардия штурм авиацияһы дивизияһы) составында һуғыш аҙағына тиклем сафта була.

Һуғышы йылдарында 151 хәрби осош яһай, 24 һауа һуғышында дошмандың 5 самолетын бәреп төшөрә, 9-ын аэродромдарҙа уҡ юҡ итә, 4 күпер ҡыйрата, дошмандың бик күп тере көсөн һәм техникаһын юҡҡа сығара.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 26 октябрендәге Указы менән Иван Григорьевич Драченкоға менән Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

Һуғыштан һуң И. Г. Драченко Хәрби-һауа академияһына уҡырға инә, әммә 1947 йылда һаулыҡ торошо буйынса капитан дәрәжәһендә запасҡа сығарыла. 1953 йылда Киев дәүләт университетының — юридик факультетын, һуңынан аспирантура таммалай. Мәктәптә директоры булып эшләй, һуңынан Киевта Ҡала мәҙәниәт һарайында — директоры урынбаҫары. 1994 йылдың 16 ноябрендә вафат була.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы ;
* Ленин ордены;
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* Ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены;
* Дан орденының тулы кавалеры: 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены;
* миҙалдар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*  Ковзан Борис Иванович — совет летчик-истребителе. Бер күҙен юғалтҡан һуң һуғышыуын дауам итә.
*  Сорокин Захар Артемович — совет летчик-истребителе. Маресьев кеүек ике аяҡһыҙ оса һәм һуғыша.
*  Белоусов Леонид Георгиевич — совет летчик-истребителе. Шулай уҡ ике аяҡһыҙ оса һәм һуғыша.
* Ворожбиев Михаил Прокофьевич — совет осоусы-штурмовигы. Бер күҙен юғалтҡан һуң һуғышыуын дауам итә.

## Иҫкәрмәләр

## Хеҙмәттәре
* *Драченко И. Г.* [razym.ru/literarura/biogistoriya/133239-drachenko-i-g-radi-zhizni-na-zemle.html Ради жизни на земле] — : Издательство ЦК ЛКСМУ «Молодь», 1976.
* *Драченко И. Г.* На крыльях мужества — : ДОСААФ, 1986.

## Сығанаҡтар
* 
* *Егоров А.* Выдающийся ас — Иван Драченко // газета «Ветеран», № 14 (1308), апрель 2015. — С. 8—9.
Дубинда Павел Христофорович

**Павел Христофорович Дубинда ** (12 (25) июль 1914 йыл — 22 октябрь 1991 йыл) — 293-сө гвардия уҡсылар полкының ротаһы старшинаһы, Дан орденының тулы кавалеры булған дүрт Советтар Союзы Геройының береһе.

## Биографияһы
Павел Христофорович Дубинда (Прогнои) ауылында (хәҙерге Херсон өлкәһе Голопристанск районының Геройское ауылы) тыуа. Украин. Мәктәп тамамлағандан һуң балыҡсылыҡ колхозында эшләй.

1936 йылда хәрби-диңгеҙ флотына саҡырыла. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. «Червона Украина» крейсерында хеҙмәт итә, Одессаны һәм Севастополде обороналауҙа ҡатнаша. Севастополь оборонаһы ваҡытында крейсер авиабомбанан зыян күрә һәм экипажҡа карапты ҡалдырырға бойороҡ була. Павел Дубинда ноябрҙән диңгеҙ пехотаһының 8-се бригадаһында һуғыша. Оборонаның һуңғы көнөндә контузия ала һәм әсирлеккә эләгә. Хәрби әсирҙәр лагерҙарында була һәм һәр ерҙә ҡасырға тырыша. Уңышлы ҡасҡандан һуң 1944 йылдың мартынан ҡабат РККА-ла. 293-сө гвардия уҡсылар полкында хеҙмәт итә.

1944 йылдың 8 авгусында Скорупка (Skorupki, Польша, Соколув-Подлясский өйәҙе) ауылы өсөн алышта отделение менән командалыҡ итеп, рядовой Павел Дубинда дошман траншеяларына беренсе булып бәреп инә һәм ете дошман һалдатын юҡ итә. 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (1944 йылдың 5 сентябре).

1944 йылдың 20 авгусында Мостувка тимер юл станцияһы (Польша, Вышкувский өйәҙе) өсөн алыштарҙа взвод командиры кесе сержант Дубинда станцияға һөжүм итә һәм унан дошманды ҡыуып сығара. Алыштарҙа рота командиры яраланғас, Павел Дубинда уны алмаштыра һәм, үҙе лә яраланыуға ҡарамаҫтан булған, командалыҡ итеүен дауам итеп, хәрби бурысты үтәүҙе тәьмин итә. Был һуғышта ул үҙе шәхсән 10 дошман һалдатын үлтерә. 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (1944 йылдың 5 октябре).

1944 йылдың 22-25 октябрендә Шталлупенять (хәҙер Калининград өлкәһенең Нестеров ҡалаһы) ҡалаһы эргәһендәге Пешикен (Көнсығыш Пруссия) ауылы өсөн алышта рота страшинаһы Павел Дубинда, взвод менән командалыҡ итеп, беренсе булып дошман траншеяларына инә һәм дошмандың 4 һалдатын юҡ итә, бер офицерҙы әсирлеккә ала. 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (1945 йылдың 24 марты).

1945 йылдың 29 июнендә Павел Дубинда Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.

1945 йылдың авгусында демобилизациялана.

1992 йылда Херсон ҡалаһында вафат була.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы;
* Ленин ордены;
* 3-сө дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены ;
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* Дан орденының тулы кавалеры;
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

Евгений Федоровский. Главный бой солдата.
Яркалов Алексей Назарович

**Яркалов Алексей Назарович** (төп исеме — **Яркалов Хөснулла Хабибназар улы**; 28 декабрь 1920 йыл — 1972 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Алексей Назарович Яркалов (Хөснулла Хабибназар улы Яркалов) 1920 йылдың 28 декабрендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Инйылға ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 7 класты тамамлағандан һуң мамыҡ фабрикаһында слесарь-ремонтсы булып эшләй.

1939 йылдың 19 сентябренән Ҡыҙыл Армия сафында. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән үк хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Һуғыш йылдарында биш тапҡыр яралана. 1944 йылдың 4 сентябрендә дошмандың контрһөжүмен кире ҡаҡҡанда 10 дошман һалдатын юҡ итә. 1944 йылдың 16 сентябрендә 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. 1944 йылдың 6-7 октябрендә Яркалов етәкселегендәге взвод дошмандың бер танкыһын, өс ут нөктәһен, өс пулемётын һәм 20 гитлерсыны юҡ итә. 1944 йылдың 30 ноябрендә 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. 1945 йылдың 14—18 ғинуарында Яркалов командалығында дошмандың 45 һалдаты, дүрт ут нөктәһе һәм ике машинаһы юҡ ителә. 1945 йылдың 29 июнендә 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. 1947 йылдың апрелендә демобилизациялана.

Ашхабад ҡалаһында йәшәй. 1948 йылғы ер тетрәү ваҡытында ғаиләһен юғалта. Дүшәмбеләмонтажсы булып эшләй. 1972 йылда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1-се дәрәжә Дан ордены (№ 1403) 
* 2-се дәрәжә Дан ордены (№ 22678) 
* 3-сө дәрәжә Дан ордены (№ 223464) 
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944 йылдың 15 июле) 
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943 йылдың 5 ноябре) 
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Алексей Назарович Яркалов на сайте Герои страны
* Алексей Назарович Яркалов на сайте Министерства обороны РФ
* Алексей Назарович Яркалов на сайте AZ-libr.ру
Браун Николай Варфоломеевич

**Николай Варфоломеевич Браун** (25 апрель 1925 йыл — 10 апрель 1997 йыл) — 3-сө Белорус фронты 1-се һауа армияһы ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡлы Суворов һәм Кутузов орденлы 276-сы бомбардировка Гатчина авиация дивизияһының 34-се гвардия бомбардировкалы Тихвин Ҡыҙыл Байраҡлы Кутузов орденлы авиация полкының һауа уҡсыһы-радисы, гвардия сержанты.

## Биографияһы
Николай Варфоломеевич Браун 1925 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССРы Йылайыр кантонының Воскресенск хуторында (хәҙерге Башкортостан Республикаһының Күгәрсен районы Воскресенское ауылы) тыуа. Украин. 1933 йылдан Ырымбур ҡалаһында йәшәй. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Николай мәктәптә генә уҡый. 7-се синыфты тамамлағас, ололар менән бер рәттән колхозда эшләй. Иген комбайны штурвалсыһы була.

1942 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл армияға саҡырыла һәм кесе авиация белгестәре мәктәбенә уҡырға ебәрелә. 1943 йылдың июлендә кесе сержант Браун мәктәпте «һауа уҡсыһы-радист» һөнәре буйынса тамамлай һәм часҡа ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1943 йылдың декабренән.

1944 йылдың ғинуарынан һуғыш аҙағына тиклем 34-се гвардия бомбардировка полкы составында һуғыша. Пе-2 бомбардировщигында уҡсы-радист булып оса. 1944 йылдың июленә Ленинград фронтында 49 хәрби осош яһай. 4 апрелдә немец истребителен бәреп төшөрә. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1944 йылдың октябренән полк составында дошмандың Көнсығыш-Пруссия төркөмөн тар-мар итеү алыштарында ҡатнаша.

1944 йылдың 8 октябрендә гвардия сержанты Браун экипаж составында дошмандың мөһим хәрби объекттарын бомбаға тотоу өсөн 8 хәрби осош яһай. 1944 йылдың 20 октябрендә Шталлупенен ҡалаһында дошмандың хәрби техникаһын һәм тере көсөн бомбаға тотоуҙа ҡатнаша. 1-се һауа армияһының ғәскәр төрҙәре буйынса 1944 йылдың 29 ноябрендәге бойороғо буйынса хәрби осоштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн гвардия сержанты Николай Варфоломеевич Браун 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың мартында гвардия сержанты Браун иҫәбендә 112 хәрби осош була. 1945 йылдың 25 апрелендә ул 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың майында сержант Браун үҙ иҫәбенә 121 хәрби осош яҙа.

СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указы менән Бөйөк Ватан Һуғышының йомғаҡлау этабында дошман менән алыштарҙа иҫ киткес ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ күрһәткәне, ҡурҡыу белмәгәнлеге өсөн гвардия сержанты Николай Варфоломеевич Браун 1-се дәрәжә Дан ордены менән наградланып, Дан орденының тулы кавалеры була.

Һуғыштан һуң армияла хеҙмәтен дауам итә. 1950 йылдарҙа старшина дәрәжәһендә отставкаға сыға. 1951 йылда ғаиләһе менән Ырымбур ҡалаһына күсә һәм Ырымбур осоусылар училищеһында хеҙмәтен дауам итә. 1960 йылда демобилизациялана. «Мельмаш» заводында электрик булып эшләй. 1997 йылдың 10 апрелендә вафат була.

Ырымбур ҡалаһы башлығының 1995 йылдың 27 апрелендәге бойороғо менән уға Ырымбур ҡалаһының почетлы гражданы исеме бирелә.

## Һылтанмалар
*
*
## Әҙәбиәт
*
Славинский Пётр Михайлович

**Славинский Пётр Михайлович** (28 октябрь 1989 йыл — 2 май 1977 йыл) — совет дирижёры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған, БАССР‑ҙың халыҡ артисы (икеһе лә — 1944).
   
## Биографияһы
Пётр Михайлович Славинский 1899 йылдың 28 октябрендә Харьковта донъяға килә. Виолончель класы буйынса (уҡытыусыһы Семен Козолупов) 1928 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлай. Студент сағында уҡ, 1925 йылдан алып, Ҙур театр оркестрында солист булараҡ уйнай башлай. 1936 йылдан алып СССР-ҙың төрлө ҡала опера театрҙарында (Пермь, Ташкент) дирижер була, ә 1938 йылда яңы ойошторолған Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры итеп тәғәйенләнә, бында ул бер нисә башҡорт милли опералары премьераларын тормошҡа ашыра: «Һаҡмар» (Мәсәлим Вәлиев), «Аҡбуҙат» (Антонио Спадавеккиа һәм Халиҡ Заимов), «Карлугас» (Николай Чемберджи), «Ашҡаҙар» һәм «Мәргән» (Антон Эйхенвальд). 1944 йылда Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы исемдәренә лайыҡ була.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙаКуйбышев һәм Харьков опера театрҙарныда хеҙмәт итә. 1950 йылдан — С. Станиславский һәм Вл. И. Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү музыкаль театрының музыкаль өлөшөн етәкләй, 1961 йылдан алып Мәскәү художество театрының музыкаль бүлек мөдире һәм оркестр дирижёры. Был осорҙа Славинскийҙың постановкалары араһында — Эдуард Направниктың «Дубровский» операһы (Сергей Лемешев төп партияла) фильм-спектакль булараҡ яҙҙырылған.

## БДОБТ-та Славинский етәкселегендәге постановкалар
— башҡорт опералары: «Мәргән» (А. А. Эйхенвальд), "Һаҡмар (М. М.), «Ҡарлуғас», «Аҡбуҙат» (Н. К. Чемберджи);

— урыҫ һәм сит ил опера классикаһы әҫәрҙәренән: «Тирмәнсе ҡыҙы», «Иван Сусанин» (М. И. Глинка), «Евгений Онегин» һәм «Пики дамаһы» (П. И. Чайковский), «Фауст» (Ш. Гуно), «Аида», «Травиата» һәм «Риголетто» (Дж. Верди), «Кармен» (Ж. Бизе), «Чио чио сан» (Дж. Пуччини), «Севилья цирюльнигы» (Дж. Россини) һәм башҡа тәүге постановкалар ҡуйыла.

— «Коппелия», «Сыңрау торна» балеттары, симфоник концерттар менән дирижёрлыҡ итә.

БДОБТ-тың симфоник оркестрын ойоштороусы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
• 

## Әҙәбиәт
• Ланге В. Башкирский государственный театр оперы и балета в годы Великой Отечественной войны //Вопросы истории башкирской музыкальной культуры. Уфа, 1990.
Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы

**Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы** (29 март 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең күҙ табибы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001).

## Биография
Рауил Әхмәтйән улы Аҙнабаев 1959 йылдың 29 мартында Силәбе ҡалаһында тыуа.

1982 йылда Өфөләге Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.

Юғары уҡыу йортон тамалағас, Рауил Аҙнабаев Өфө күҙ ауырыуҙары ҒТИ‑нда эшләй, ә 2003 йылдан алып төп ғилми хеҙмәткәр вазифаһын биләй. Дауаланыусыларҙы Өфөнөң «Риа-Медоптик» клиникаларында ҡабул итә.

1987 йылда Башҡортостан комсомолы премияһына лайыҡ була.

2000 йылдар «медицина фәндәре докторы» дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2001 йылда — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» исеменә лайыҡ була, 2011 йылдан — профессор.

Рауил Әхмәтйән улының ғилми тикшеренеүҙәре балаларҙа катаракта һәм шуның өҙлөгөүҙәрен иҫкәртеү һәм хирургик ысулы менән дауалау мәсьәләләренә арналған. Аҙнабаев күҙ яҫмығы һәм күҙ мөгөҙсәһенең тыумыштан һәм тормошта килеп сыҡҡан ауырыуҙарын дауалауҙың өр яңы ысулдарын уйлап таба, илдә беренсе тапҡыр кесе йәштәге балалар күҙенең быяла һымаҡ есемен хирургик юлы менән дауалау юлдарын ҡуллана башлай.

Аҙнабаев 200 тирәһе ғилми тикшеренеүҙәр һәм 36 уйлап табыу авторы кеүек билдәле.

Рәсәй күҙ табиптары ойошмаһында тора, Өфө күҙ ауырыуҙары ҒТИ-ның ғилми  кәңәшмәһенең ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001)

## Ғилми хеҙмәттәре
* Вторичная имплантация заднекамерных интраокулярных линз у детей. Өфө, 2009 (авторҙ.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Борель Эмиль

**Феликс Эдуар Жюстин Эмиль Борель** (; 7 ғинуар 1871 йыл, Сент-Африка — 3 февраль 1956 йыл, Париж) — Франция математигы, сәйәсмән.

## Биографияһы
Эмиль Борель Францияның көньяғында Авиньон тирәһендә тыуған. Уның атаһы Оноре Борель протестант сиркәүе пасторы, әсәһе Эмилия Тейсье Солье фабрикант ҡыҙы була. Ғаиләлә өс бала була. Эмиль — бәләкәйе. Ул башланғыс белемен протестант мәктәбен етәкләгән атаһынан алған. «Пасторыбыҙҙың балаһы ғәжәйеп, — тип әйтә урындағы халыҡ, — геометрия нигеҙҙәрен өйрәнде, ә уға өс йәш кенә.» 11 йәшендә Монтабан лицейына, 17 йәшендә — Париж изге Варвара колледжына уҡырға инә, Бөйөк Людовик лицейында механиканы һәм геометрияны өйрәнә. Конкурстарҙа ике премия алғандан һуң ул фән терәге булған Нормаль мәктәбендә, йәки сәнәғәтсе карьераһында яҡты киләсәк аса торған уҡыу йорто Политехник училищела уҡырға хоҡуҡ ала. Эмиль фән юлын һайлай һәм Нормаль мәктәпкә уҡырға инә. Уның беренсе хеҙмәттәре Гастон Дарбу тәьҫирендә геометрияға арнала. 1893 йылда ул Лион университетында уҡытыусы булып эшләй башлай. Ул бик күп эшләй, 3 йыл эсендә 22 хеҙмәт һәм диссертация яҙа. 1897 йылдан был Нормаль мәктәбенең профессоры.

1901 йылда ул хеҙмәттәше математик Пол Аппелдың ҡыҙы Маргаритаға, Камилла Марбо псевдонимы менән билдәле буласаҡ яҙыусыға өйләнә.

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Франция Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнаша. Ғалим немецтар тарафынан ҡулға алына һәм Френс төрмәһенә ташлана. Һалҡын һәм дымлы камерала бер ай торғас, ул азат ителә. Бөйөк математик Бразилияға сәйәхәт ваҡытында алған йәрәхәте арҡаһында 85 йәшендә үлә.

Уның туғаны Арманд Борель да танылған математик була.

Айҙағы кратер Борель хөрмәтенә аталған.

## Уңыштары
Рене Бэр һәм Анри Лебег менән берлектә, үлсәү теорияһына һәм уны ихтималлыҡ теорияһында ҡулланыуға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Борель исемен йөрөтөүсе төп нәтижәләр:

— Принцип Бореля— Лебега

— Лемма Бореля — Кантелли

— Лемма Бореля

— Парадокс Бореля — Колмогорова

— Мера Бореля

— Алгебра Бореля

— Теорема Бореля — Каратеодори

— Теорема Гейне — Бореля

— Свойство Гейне— Бореля

— Сумма Бореля

— Преобразование Бореля

## Урыҫ теленә тәржемә ителгән хеҙмәттәре
* Борель[Borel E.]`Тригонометрия`1909
* Борель[Borel E.]`Арифметика — первый цикл`1923
* Борель Э., «Пространство и время», пер. с фр. М. **и** А.Лопшиц; под ред. [**и** с предисл.] Н. Н. Андреева. — Москва, Гос. изд-во, [1924]. — XIII, [3], 177 с. : черт.; 23 см. — в изд.: «Современные проблемы естествознания» под общ. ред. А. Д. Архангельского [и др.]. Москва; Петроград : Гос. изд-во, 1922-. Кн. 21
* Борель[Borel E.]`Вероятность и достоверность`[1956]1964
* Борель[Borel E.] Дельтейль[Deltheil R.] Юрон[Huron R.]`Вероятности, ошибки`1972

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Полищук Е. М.* Эмиль Борель, 1871—1956. — : Наука, 1980.

## Һылтанмалар
* Профиль Борель Феликс-Эдуард-Жюстен-Эмиль на официальном сайте РАН
Колмыков Алексей Иванович

**Колмыков Алексей Иванович** (17 ғинуар 1921 йыл — 15 февраль 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Алексей Иванович Колмыков 1921 йылдың 17 ғинуарында Айтуған ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Федоровка районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Башланғыс белемле. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. 1941 йылдың майынан Ҡыҙыл Армияла.

## Бөйөк Ватан һуғышында
1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 25-се инженер-сапер бригадаһының (2-се Балтик буйы фронты, 3-сө удар армия) сапер-разведчигы ефрейтор Колмыков яугирҙар төркөмө составында 1944 йылдың 27 июлендә Резекне (Латвия) ҡалаһы эргәһендә дошмандың инженер-оборона ҡоролмалары булыуын асыҡлай һәм юҡ итә. 5 августа 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

Шул уҡ йылдың 11-20 ноябрендә Лидуми тораҡ пункты районында (Латвия, Салдус ҡалаһынан 15 км көньяҡ-көнбайышҡа табан) Колмыков дошмандың тылында урынлашҡан зенит батареяһын һәм хәрәкәт итеүсе дошман танкыларын асыҡлай. 1945 йылдың 18 ғинуарында 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

Ефрейтор Колмыков, шул уҡ 1-се Белорус фронты армияһының шул уҡ бригадаһында 1945 йылдың 28 феврале — 1 мартында Врицен ҡалаһы районында (Германия) ике тапҡыр дошман оборонаһының алғы һыҙығына разведкаға бара, бер нисә ут нөктәһен асыҡлай, танкыларҙы сығарыу өсөн йылғаны тикшерә, пулемет расчетын юҡ итә. 31 майҙа 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

## Һуғыштан һуңғы йылдары
Старшина Колмыков 1946 йылдың майында демобилизациялана. Тыуған иленә ҡайтып колхоз рәйесе урынбаҫары булып эшләй. 1947 йылдан Ырымбурҙа йәшәй, 1958 йылдан — Һарытау өлкәһенең Пугачев районы Заволжский ҡасабаһында. Куйбышев ГЭС-ын, һуңынан Һарытау электр станцияһын төҙөгәндә быраулаусы, шартлатыусы булып эшләй. 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, миҙалдар, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән наградланған

## Һылтанмалар
* 
*
Шубин Георгий Иванович

**Георгий Иванович Шубин** (28 август 1918 йыл — 4 март 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, 2-се Белорус фронтында 21-се армияның 46-сы уҡсылар дивизияһы 49-сы айырым разведка ротаһының отделение командиры, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
1918 йылдың 28 авгусында утары Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Новопетровское хуторында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы составындағы ауыл) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Тыуған ауылы мәктәбендә уҡый. 1935 йылда ғаилә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Түбә ауылына күсенә, унда ул рудник машинисы булып эшләй.

## Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуы
1942 йылдың 5 февралендә фронтҡа саҡырыла.

Балтика буйында һәм Ленинград эргәһендә 46-сы уҡсылар дивизияһында һуғыша. Өлкән сержант званиеһында айырым разведрота отделениеһы командиры була.

Луга ҡалаһын азат иткәндәге ғәмәлдәре өсөн 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

Приекуле ҡалаһы эргәһендә Лиепайский районында өлкән сержант Шубин әсирҙәрҙә тотоу һәм ҡулға алыуҙа ҡатнаша, ошо операция төркөмөн етәкләй. Бының өсөн 2-се дәрәжә Дан орденыны лайыҡ була.

Нарев йылғаһына һөжүм иткәндә һәм йылғаны аша сыҡҡас өлкән сержант командалығында 17 немец һалдаты һәм офицеры әсирлеккә алына.

Голотчизна ауылында Шубиндың төркөмө дошмандың 10 һалдатына осрай һәм улар ҡаса башлағас, эҙәрлекләп, күпселеген юҡ итә. Циханув ҡалаһы эргәһендә өлкән сержантың отделениеһы шоссе эргәһендәге күперҙе шартлатыуҙы иҫкәртә, дошман саперҙарын юҡ итә. Ҡала өсөн алыштарҙа разведчиктар отделениеһыт 11 дошманды, шул иҫәптән өс офицерҙы үлтерә, һигеҙ һалдатты әсирлеккә ала, кейем тейәлгән бер йөк машинаһын ҡулға төшөрә.

1945 йылдың 4 мартында һәләк була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән өлкән сержант Георгий Иванович Шубин 1-се дәрәжә Дан ордены менән наградлана.

## Хәтер
* Күгәрсен районының Мораҡ ауылында бер урам Шубин исемен йөрөтә.
* Шул уҡ райондың Подгорное ауылында Г. И Шубинға һәйкәл ҡуйылған.

## Һылтанмалар
* 
* БД «Мемориал». Информация из донесения о безвозвратных потерях.
* БД «Мемориал». Информация из документов, уточняющих потери.
* БД «Подвиг народа». Учетная карточка наград.
Неделин Митрофан Иванович

**Митрофан Иванович Неделин** (27 октябрь (9 ноябрь) 1902 йыл — 24 октябрь 1960 йыл, Байконур) — СССР хәрби етәксеһе. СССР-ҙың ракета ғәскәрҙәренең тәүге баш командующийы, (1959—1960), Совет Армияһы Артиллерияһы командующийы (1950—1952). СССР-ҙың стратегик тиәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрен (РВСН) булдырыуға, ракета-ядро ҡоралын эшләү, һынау һәм ҡоралланыуға индереүгә ҙур өлөш индерә. Артиллерияның баш маршалы (1959 йыл 8 май). Советтар Союзы Геройы (1945 йыл 28 апрель). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1952—1960). СССР Юғары Советының IV һәм V саҡырылыш депутаты.

## Биографияһы

### Бөйөк Ватан һуғышына тиклем
Неделиндар дворян нәҫеленән (башҡа фараз буйынса, эшсе ғаиләһендә тыуған, 1909—1913 йылдарҙа башланғыс-мәхәллә мәктәбендә уҡыуы ла шуның менән аңлатыла). 1917 йылға тиклем Липецк реаль училищеһында уҡый (күрәһең, тамамлай алмай, сөнки һуңынан киске мәктәптә уҡый), артабан тимер юл оҫтаханаһында эшләй.

1920 йылдың мартынан 1923 йылға тиклем РККА-ла, Граждандар һуғышында ҡатнаша, ҡыҙылармеец. 1924 йылдан РКП(б) ағзаһы. 1924 йылдна йәнә Ҡыҙыл армияға саҡырыла.

Комсоставты камиллаштырыу артиллерия курстарын (1934, 1929) һәм Комсоставты камиллаштырыу академия курстарын тамамлай (1941).

1937—1939 йылдарҙа Испаниялағы граждандар һуғышында республика хөкүмәте яғында ҡатнаша.

1939 йылдың сентябренән 1940 йылға тиклем 1-се мотоуҡсылар дивизияһының 13-сө артиллерия полкы менән командалыҡ итә, һуңынан 160-сы-уҡсылар дивизияһы артиллерияһы начальнигы була.

1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнаша.

### Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыш башланыр алдынан 1941 йылдың 30 апрелендә Украинала формалаштырылған 4-се танкыға ҡаршы артиллерия бригадаһы командиры итеп тәғәйенләнә. 1941 йылдың сентябрендә Көньяҡ һәм Төньяҡ Кавказ фронттарында (1941—1943) армияның артиллерияһының начальник урынбаҫары, начальнигы; Төньяҡ Кавказ фронты артиллерияһы командующийы урынбаҫары һәм артиллерия корпусы командиры (1943); Көньяҡ-Көнбайыш һәм 3-сө Украина фронттарында артиллерия командующийы була (1943—1945).

1945 йылда Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* История РВСН на сайте Минобороны России.
* *[[Толубко, Владимир Фёдорович|Владимир Толубко]].* Неделин. (ЖЗЛ).
* Документальный фильм «День, когда не стартуют ракеты». Студия Роскосмоса, КЦ «Южный».
* Союз ветеранов кораблей измерительного комплекса
* Корабли измерительного комплекса проекта 1914
* Неделин Митрофан Иванович // Семейные истории
* Неделин Митрофан Иванович // Сайт Министерства обороны РФ
* Катастрофа на Байконуре // Московский комсомолец
* Байконурцы почтили память погибших испытателей ракетно-космической техники  // Официальный сайт администрации города Байконур
* День Памяти и уважения // Российский Союз Ветеранов
* Почётные граждане города  // Официальный сайт администрации г. Байконур
* К 50-летию полёта Ю. А. Гагарина //Пресс-бюллетень № 3 |Январь — апрель| 2011.
* 
* 
*
Алёшин Николай Павлович

**Алешин Николай Павлович** (10 август 1941 йыл — 11 февраль 2023 йыл) — йәбештереү производствоһында СССР һәм Рәсәй белгесе, диагностиканың фундаменталь теорияһында белгес. Рәсәй Фәндәр акалемияһы академигы (2006; 2000 йылдан мөхбир ағзаһы), техник фәндәр докторы, профессор. 1989 йылдан — Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетының йәбештереү технологияһы һәм диагностикаһы кафедраһы.

## Фәнни ҡаҙаныштары
Метал, иретмә һәм композицион материалдар иретеп йәбештереүҙең яңы технологияларын, шулай уҡ математик моделдәрҙе һәм иретеү менән иретеп йәбештереү өсөн өс контурлы автоматлаштырылган системаларҙы эшләй. Ҡыҫҡа тулҡынлы сағылдырғыстар өсөн ҡаты есемле яҡынайыуҙа һығылмалы тулҡындар дифракцияһы теорияһын булдыра (Емерелмәй торған контролдең халыҡ-ара премияһы). Физик моделде һүрәтләй һәм эре бөртөклө материалдарҙың акустика-иретеп йәбештереү моделенең математик тасуирламаһын бирә. Н. П. Алешин тарафынан төркөмлө сағылдырғыстарҙа акустик ҡырҙы таратыу бурысын хәл итеү ысулы тәҡдим ителә һәм тормошҡа ашырыла.

## Ижтимағи-профессиональ эшмәкәрлеге
1992 йылда Йәбештереү контроле Милли агентлығының президенты итеп һайлана (НАКС).
Иретеп йәбештереү буйынса Милли комитет рәйесе урынбаҫары.
БДБ дәүләт-ара советының иретеп йәбештереү һәм оҡшаш технологиялар буйынса бюро ағзаһы
НТС «Газпром» бүлеге рәйесе.
«Иретеп йәбештереү һәм контроль» фәнни-уҡыу үҙәге директоры.
Россия Фәннәр академияһының хоҡуҡи ағзаһы (2006).

Халыҡ-ара Инженерлык академияһы ағзаһы.

Рәсәй Инженерлык академияһы ағзаһы.

НП «ТАЯНЫС» президиумы ағзаһы.

## Бүләктәре
 1981 — СССР Министрҙар советы премияһы лауреаты.
 1996 — Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы лауреаты.
 1997 — «Рентген-Соколов» халыҡ-ара премияһы лауреаты.
 2000 — Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы лауреаты.
 2003 — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
 2005 — Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләнгән
 2009 — Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы лауреаты.
 2011 — IV дәрәжә «Ватан алдында ҡаҙаныштары өсөн» ордены.
 2015 — Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты.
 2017 — Почёт ордены менән бүләкләнә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте Lobbying
Скидский Михаил Николаевич

**Скидский Михаил Николаевич** (13 март 1913 йыл — 19 февраль 1989 йыл) — СССР-ҙың хужалыҡ һәм партия эшмәкәре. 1954 йылдан КПСС-тың Омск өлкәһе Рус Полянаһы район комитетының беренсе секретары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).

## Биографияһы
Михаил Николаевич Скидский 1913 йылдың 13 мартында Рәсәй империяһы Мариуполь ҡалаһында тыуған.

Мариуполь заводында слесарь булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Ауыл хужалығын механикалаштырыу буйынса Азов-Ҡара диңгеҙ институтында уҡығандан һуң, агроном һәм бүлек етәксеһе вазифаларында эшләй башлай, һуңыраҡ Омск өлкәһе Таврический районының «Новоуральский» совхозы агрономы итеп тәғәйенләйҙәр һәм артабан Омск өлкәһенең Черлак районы «Коммунист» совхозы директоры итеп һайлайҙар.

1953 йылдан 1954 йылға тиклем халыҡ депутаттарының Рус Полянаһы район Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаһында эшләй.

1954 йылдан партия эшендә, КПСС-тың Рус Полянаһы район комитетының беренсе секретаре итеп һайлана. Ул районды етәкләгәндә һәм турынан-тура уның ҡатнашлығында сиҙәм ерҙәр үҙләштерелә, Рус Полянаһы тораҡ пункты өлгөлө ҡасабаға әйләнә.

1957 йылдың 11 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумы Указына менән «Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙәге шәхсән ҡазаныштары, 1956 йылда урып-йыйыуҙы һәм икмәк әҙерләүҙе уңышлы үткәргәне өсөн» Михаил Николаевич Скидский Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә һәм уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Артабанғы вазифалары: КПСС-тың Омск өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдире, Омск өлкә ауыл хужалығы идаралығы башлығы урынбаҫары һәм Омск өлкәһе икмәк сәнәғәте сифаты буйынса баш инспектор вазифаһында эшләй. Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

Скидский Михаил Николаевич 1989 йылдың 19 февралендә вафат була, ҡаланың Иҫке-төньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957)
* Ленин ордены (11.01.1957)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (11.01.1957)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (25.12.1959)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Энциклопедия города Омска / Т. 3 : Омск в лицах. — Омск, 2011 г.
Рябин Виктор Афанасьевич

**Рябин Виктор Афанасьевич** (6 август 1934 йыл — 11 сентябрь 1996 йыл) — СССР һәм Рәсәй физик-химигы, СССР (1991) һәм Рәсәй (1992) Фәндәр академияларының ағза-корреспонденты.

## Биографияһы
Виктор Афанасьевич Рябин 1934 йылдың 6 авгусында Свердловск ҡалаһында тыуған.

1957 йылда Урал политехник институтын тамамлай.

1957 йылдан 1962 йылдарға тиклем — «Уралгипрохим» ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.

1962 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — Урал ғилми-тикшеренеү химия институтында эшләй (НПО «Кристалл»): 1969 йылдан — институт директоры.

1972 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1980 йылда — профессор ғилми дәрәжәһе бирелә.

1991 йылда — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана, 1992 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты булып китә.

1996 йылдың 11 сентябрендә Екатеринбургта вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Һыулы һәм һыуһыҙ системалар физикаһы һәм химияһы өлкәһендә белгес.

Алдан билдәләнгән үҙсәнлектәргә эйә булған материалдарҙы булдырыу һәм уларҙы етештереү ысулын эшләү маҡсатында, органик булмаған материалдарҙы өйрәнеү, составында хром, бор, алюмин, тимер, магний, кальций, фтор булған, һыулы һәм һыуһыҙ тоҙло, окислы һәм кислородһыҙ системаларҙың физик, химик һәм технологик үҙсәнлектәре өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара.

500-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы.

200 уйлап табыу авторы таныҡлығына эйә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР дәүләт премияһы (төркөм составында 1983-сө йылдар өсөн) — хром ингән матдәләр алыуҙың, уны күмәртәләп етештереүҙе тәьмин итеүҙең прогрессив ысулдарын эшләгәне өсөн.
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1980, 1986)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1979)
* миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*