open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Петров бөгөлө ыҙаны

** Петров бөгөлө ыҙаны** — Төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ростов өлкәһе Семикаракорск районында урынлашҡан. Тәбиғәт һәйкәле статусын Ростов өлкәһе Хөкүмәте 349-сы ҡарары (15.05.2014) нигеҙендә алды.

## Тасуирлама

Петров бөгөлө ыҙаны Дон йылғаһының уң ярында, уның Семикаракорск ҡалаһы болондағы йыл да һыу баҫа торған үҙәнендә урынлашҡан. Семикаракорск урман хужалығы участкаһы Семикаракорск территориаль бүлегенең 13-сө һәм 15-се кварталдарын биләй. Ыҙан заказник режимында эшләүсе төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Уның майҙаны яҡынса 160 гектар. Бында Түбәнге Дон үҙәненең һыу баҫҡан ерҙәре үҫемлектәре үҫә. Территорияһында болондар, һаҙлыҡтар бар, шуға күрә уның үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы бай һәм төрлө. 

«Петров бөгөлө» ыҙанында тәбиғи үҙән япраҡлы ағастары һәм сәсеп үҫтерелгән ағастар үҫә. Тәбиғи ағастар: аҡ тал, аҡ тирәк, йәшел ҡорос ағас — яҡынса 60 гектарҙа үҫә. 48 гектарында аллювиаль-болон ҡатнашлы тупрағында башлыса ҡорос ағас осорай. Әлеге ҡорос ағас үҫентеләренең 43,8 % — яһалма сәселгән һәм 56,2 % — тәбиғи үҫкән ағастар.

Бында шулай уҡ имән, ҡара тал, күк тирәк, канада тирәге, ваҡ япраҡлы ҡарама, татар сағаны һ. б. ағастар осорай. Майҙандың 59 гектарын тәбиғи үҫә торған тал ағасы ғаиләһенә ҡараған ағастар биләй. Шулай уҡ ябай ҡарама, йәшел ҡорос ағасы, ҡырым ҡарағайы һ. б. үҫә. 

Бында шулай уҡ дарыу үләндәре ромашка, цикорий, баҡа(юл) япрағы, гөлйемеш, эт муйылы үҫә. Семикаракорск районы Петров бөгөлө ыҙаны тәбиғәт һәйкәленең хайуандар доъяһы ла бик бай һәм күп төрлө.

Петров бөгөлө ыҙаны тәбиғәт һәйкәле статусын Семикаракорск РБК 363-се ҡарары (20.09.77) һәм Өлкә Советының 87-се ҡарары(22.04.92) һәм Ростов өлкәһе Хөкүмәте 349-сы ҡарары (15.05.2014) нигеҙендә алды.

## Әҙәбиәте
* «О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.
* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002.

## Һылтанмалар
* Урочище Петровская лука 
* Урочище Петровская лука
* Урочище Петровская лука
Липяги ыҙаны

** Липяги ыҙаны**— төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ростов өлкәһе Кашар районы Ольховый утарының көнбайышындараҡ һәм Липяги утарынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Тәбиғәт һәйкәле статусын Ростов өлкәһе Хөкүмәте 735-се (08.08.2012 йыл) һәм 349-сы (15.05.2014 йыл) ҡарарҙары нигеҙендә алды.

## Тасуирлама

Липяги урман ыҙаны тәбиғи имәнлек, ҡулдан сәселгән урмандар, дала һәм ялан, туғай үҫемлектәренән ғибәрәт. Ростов өлкәһе Кашар районы Ольховый утарынан көнбайышындараҡ һәм Липяги утарның төньяғында урынлашҡан. Кашар урман хужалығы Кашар территориаль бүлегенең 24-се — 32-се кварталдарындағы участогын биләй.

Тәбиғәт һәйкәле статусын Ростов өлкәһе Хөкүмәтенең 735-се (08.08.2012 йыл) һәм 349-сы (15.05.2014 йыл) ҡарарҙары нигеҙендә алған.

Далала башлыса ҡылған һәм валлис һолобаш үләне йәки типсаҡ башҡа төрлө үләндәр менән бергә үҫә. Яландарҙа аҡтамыр үләне киң таралған.

Бында шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Ҡыҙыл китабына кертелгән: платанға оҡшаш саған, ҡанатлы ҡылған, Биберштейн ләләһе, әшәлсә(ялан сәхләбәһе) һ. б. үҫемлектәр үҫә. Липяги ыҙаны биологик төрҙәргә бик бай дәрәжәле урын.

Липяги тәбиғәт һәйкәленең тәбиғәтте һаҡлау, фәнни һәм мәғрифәти әһәмиәте бик ҙур.

## Әҙәбиәте
* «О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.
* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002.

## Һылтанмалар
* Урочище Липяги
1902 йылдағы стачкаға һәйкәл

**1902 йылдағы стачкаға һәйкәл** — Дондағы Ростовтың Тимер юл районында ҡуйылған мемориаль комплекс. 1902 йылдың ноябрь стачкаһы ваҡытында күп кеше ҡатнашҡан митингылар урынына урынлаштырылған. Мемориаль комплекс составына 1967 йылдағы горельеф һәм 1975 йылда асылған «Быуындар күсәгилешлеге» скульптура композицияһы. Һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
1902 йылдың ноябрь башында Владикавказ тимер юлының Төп оҫтаханалары эшселәре эш ташлай. Камышевахск йырынында улар күп кешене йәлеп итеп митинг үткәрә,иҡтисади һәм сәйәси талаптар яңғырай. Властар менән бәрелеш һөҙөмтәһендә бер нисә эшсе һәләк була. Забастовка 25 ноябрҙә тамамлана. Был ваҡиға хаҡында В. И. Ленин былай тип яҙа: «*Пролетариат беренсе тапҡыр үҙен, синыф булараҡ, башҡа синыфтарға һәм батша хөкүмәтенә ҡаршы ҡуя*».

1967 йылда Камышеватск йырыны убаһы битләүендә 1902 йыл ваҡиғаларының иҫтәлеге итеп панорамалы горельеф ҡуйыла. Унда ҡырыҫ ҡарашлы, йоҙроҡтарын төйнәп иңгә-иң терәшеп тороусы эшселәр фигураһы һүрәтләнә. Горельеф янында — «1902» һаны. Һәйкәл Бөйөк октябрь революцияһына 50 йыл тулыуға арнала . Монумент авторҙары —скульптор Э. М. Мирзоев, архитекторҙар Я. С. Занис һәм Л. Г. Яконин.

1975 йылда уба башына, горельеф өҫтөнә ике эшсенән торған композиция ҡуйыла. Йәш эшсеҡарт, яралы эшсенән революция байрағын алып күтәргән. Был һәйкәл быуындар күсәгишелеген һәм эшсе синыфтың еүелмәҫлеген символлаштыра. Һәйкәл авторҙары скульптор А. Скнарин һәм архитектор П. Ибалаков була. Уның итәгендә күҙәтең майҙансығы эшләнә.

Стачкаға һәйкәл тәүҙә федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ булып тора, әммә 1997 йылда уны статусы төбәк кимәленә тиклем түбәнәйтелә.

## Иҫкәрмәләр
Белогорье ыҙаны

**Белогорье ыҙаны** — Төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ростов өлкәһе Верхнедон районындағы Мигулин станицаһынан көнбайыштараҡ Дон йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Мигулин урмансылығының 47-се һәм 48-се кварталдарын биләй. Тәбиғәт һәйкәле статусын Белогорье ыҙаны Ростов өлкәһе Хөкүмәте 349-сы ҡарары(15.05.2014) нигеҙендә алған.

## Һүрәтләү

Белогорье ыҙаны тәбиғи төрлө ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтарҙан торған байрас урманынан ғибәрәт. Бында Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән бик үҫемлектәр төрө бар. Уларға ыҙандың көньяғында киң таралған ҡара кәкүк баш, европа аҡ тояғүләне популяциялары бар. Үҫемлектәр бик ҙур биологик төр һәм эндемизм менән айырылып тора.

Белогорье ыҙаны Верхнедон районының үҙәгендә, Мигулин станицаһынан көнбайыштараҡ, Дон йылғаһының уң ярында. Ул Мигулин урмансылығының 47-се һәм 48-се кварталдарын биләй.

Белогорье ыҙанының дөйөм майҙаны 166,0 га. Тәбиғәт һәйкәле статусын Ростов өлкәһе Хөкүмәтенең 735-се (08.08.2012) һәм 349-сы (15.05.2014) ҡарарҙарына ярашлы алған. Ул фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау, ағартыу әһәмиәтенә эйә.

Белогорье ыҙанында башлыса тәбиғи байрас урмандары, дала үҫемлектәре аҡбурлы асыҡ ерҙәрҙә үҫә. Бында ағастарҙан имән, ялан сағаны, йүкә, ҡорос ағас, ерек, ябай миләш үҫә.

Ҡыуаҡлыҡтарҙан европа бересклеты, еҙекәй, муйыл, эт муйылы, терндарҙың байтаҡ төрҙәре бар. Урман-дала зонаһында үҫеүсе үҫемлектәр был ыҙанда күпләп таралған.

Юғарыла һаналып киткән үҫемлектәр һәм байрас урмандары ағастары комплекслы тәбиғәт һәйкәл булып торалар һәм хөкүмәт тарафынан һаҡланалар, сөнки бындағы бик күп үҫемлектәр төрө Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Шуларҙың иң ныҡ айырылып торғаны ҡара кәкәүк баш һәм европа аҡ тояғүләне.

## Әҙәбиәте
* «О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.
* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002.

## Һылтанмалар
* Белогорское урочище
* Памятники природы
Дятлов Игнатий Семёнович

**Дятлов Игнатий Семёнович** (12 ғинуар 1925 йыл — 31 июль 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар взводы командиры, лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Игнатий Семёнович Дятлов 1925 йылдың 12 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Балаҡатай районының Иҫке Балаҡатай ауылында тыуа.

Иҫке Балаҡатай ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай, артабан колхозда эшләй. Атаһы Семён Васильевич 1942 йылдың октябрендә Сталинград өсөн барған яуҙа батырҙарса һәләк була.

Игнатий Семёнович Ҡыҙыл Армияға 1943 йылдың 20 ғинуарында Балаҡатай район хәрби комиссариаты тарафынан алына. 1944 йылда Горький хәрби пехота училищеһының тиҙләтелгән курсын тамамлай. Икенсе Украина фронтының 1239-сы уҡсылар полкында взвод командиры була. 1944 йылдың август айында яралана, госпиталдә дауаланғандан һуң яңынан үҙенең полкына әйләнеп ҡайта. Румынияны, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғышты Германияға етеп тамамлай.

1953 йылда запасҡа ебәрелә.

Эш урыны: мәктәптә военрук, Златоуст ҡалаһының аҙыҡ-түлек сәнәғәте заводында мастер, Славута ҡалаһында (Украина) тегеү фабрикаһында товаровед.

1967 йылда эшсе йәштәр мәктәбен, 1973 йылда — Ҡазан дәүләт университетын тамамлай. Өфөлә спорт әйберҙәре фабрикаһы директоры урынбаҫары булып эшләй. 1971 йылдан Өфө «Мода йорто»ноң товароведы, тегеү фабрикаһының тәьминәт бүлеге начальнигы, «Ремстройдормаш» тресының тәьминәт бүлеге етәксеһе булып эшләй.

1999 йылдың 31 июлендә Өфөлә вафат була. Өфө районының Йоматау ауылы зыяратында ерләнә.

## Батырлығы
«1945 йылдың 12 ғинуарында беҙҙекеләр Сандомир плацдармында дошмандың оборона һыҙығын өҙә. 1-се Украина фронты ғәскәрҙәре Одер йылғаһына сыға. 1239-сы уҡсылар полкы командованиеһы 24 ғинуарҙан 25 ғинуарға ҡараған төндә Ланге ауылы янынан Одер йылғаһын һуғышып аша сығып, аръяҡтағы плацдармды баҫып алырға була. Был яуҙа лейтенант Дятлов ҙур батырлыҡ күрһәтә. Дошмандың пулемёттан да, мылтыҡтарҙан да көслө ут яуҙырыуына ҡарамаҫтан, ул үҙенең яугирҙәрен хәрби заданиены үтәргә дәртләндерә. Үҙе беренселәрҙән булып дошмандың траншеяһына бәреп инә. Гитлерсылар траншеяларынан бәреп сығарыла. Таң атҡанда дошмандың ике рота пехотаһы һәм дүрт танкы контрһөжүмгә күсә. Әммә Дятловтың взводы сигенмәй. Был көрәштә немец һалдаттарының взводы, өс пулемёты, ике танкы юҡҡа сығарыла. Дошман сигенә. 1239-сы полктың башҡа подразделениеларына Одер йылғаһы аша сығырға юл асыла». 

1945 йылдың 10 апрелендә, Одер йылғаһы аша уңышлы сыға алғаны, уның көнбайыш ярындағы дошман плацдармын яулағаны һәм һаҡлап ҡала алғаны өсөн лейтенант И. С. Дятловҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6514)
* Ленин ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)

## Хәтер
* Иҫке Балаҡатай урта мәктәбендә Герой хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Иҫке Балаҡатай ауылы урамына Геройҙың исеме бирелгән.
* Йыл һайын волейбол буйынса беренселекте алған ауыл командаһына И. С. Дятлов исемендәге кубок тапшырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 	
* 
* Краснояружск районының йәмәғәт сайты.  Миргородская дивизия.  Советтар Союзы Геройҙары .
* Дятлов Игнатий.  Его называют героем Одера .
«Еңеү» мемориалы (Ҡыҙыл Сулин)

* 

** «Еңеү» мемориалы ** — Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл Сулин ҡалаһындағы мемориаль комплекс. 1975 йылдың 25 апрелендә асылған. «Еңеү» мемориалы — стеланан, мәңгелек уттан, совет һалдаты һәйкәленән, геройҙар аллеяһынан торған комплекс.

## Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылдың 21 июлендә совет ғәскәрҙәре немец ғәскәрҙәре баҫып алған ҡаланы ҡалдыра.

1943 йылдың 14 февралендә Ҡыҙыл Сулин ҡалаһын гитлерсы Германия ғәскәрҙәренән Ворошиловград операцияһы барышында Көньяҡ-Көнбайыш фронттың 5-се танк армияһы совет ғәскәрҙәре азат итә.

Ҡыҙыл Сулин оккупацияһы ете айға һуҙыла (1942 йылдың 21 июленән — 1943 йылдың 14 февраленә тиклем). Оккупация осоронда немецтар ҡаланың 400 кешеһен язалай һәм атып үлтерә.

«Еңеү» мемориалы мәңгелек ут менән 1975 йылдың 25 апрелендә, ҡаланың «Еңеү» майҙанында, металлургтарҙың мәҙәниәт Һарайы эргәһендә асыла. Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы халҡы уны, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 30-йыллығына ҡарата, яу ҡырынан әйләнеп ҡайтмаған яҡташтары иҫтәлегенә төҙөй. Мемориал проекты авторы Занис, скульпторы — В. Д. Батяй.

Мемориалдың 6 метрлыҡ скульптураһында юғары күтәрелгән ҡулына автомат тотҡан һалдат һүрәтләнгән. Һалдат үҙенең кәүҙәһе менән еңеү таҫмаһын йырта. Йәнәшәлә постаментта мәрмәр плита менән көпләнгән стела һәм мәңгелек ут ҡуйылған. Стелала Р. Рождественскийҙың «Реквием» поэмаһынан һүҙҙәр яҙылған «… люди! покуда сердца стучатся, — помните: какой ценой завоевано счастье, — пожалуйста, помните!».

Дан аллеяһының мәрмәр пилондарына (таяу) Советтар Союзы Геройҙары: Алексеев А. И., Галатов Александр Миронович, Дернов П. С., Калинин Ф. А., Корниенко И. М., Кравцов А. С., Просандеев И. К., Сидорин В. Н., Омельченко Иван Алексеевич, Чистов И. А. һәм Дан орденының тулы кавалеры Самохин В. Ф. барельефтары нығытып ҡуйылған.

2000 йылда Еңеүҙең 55-се йыллығы алдынан монументҡа реставрация үткәрелә.

## Һылтанмалар
*  Мемориал «Победа»
* Мемориал «Победа»
* Мемориал «Победа»

## Иҫкәрмәләр
Виктор Понедельник һәйкәле (Дондағы Ростов)

**Виктор Понедельник һәйкәле**, шулай уҡ *«Футболист» скульптураһы* — Дондағы Ростовта 2015 йылда, 1960 йылда футбол буйынса Европа чемпионаты финалында «алтын гол» индергән футболист Виктор Понедельник хөрмәтенә, «Олимп-2» стадионы эргәһендәҡуйылған бронза скульптура композицияһы.

## Тарихы
2013 йылда Дондағы Ростовта спорт министрлығы инициативаһы буйынса данлыҡлы футболист Виктор Понедельник скульптураһын төҙөү буйынса конкурс ойошторола. Шул уҡ йылдың авгусында Ростов скульпторы Лындин Дмитрий Васильевичҡа конкурста ҡатнашырға тәҡдим ителә. Сентябрь айында скульптор үҙенең эшенең балсыҡтан эшләнгән өлгөһөн тәҡдим итә. Уның менән бергә тағы ла өс башҡа ҡатнашсы ярыша. Составына төбәктең вице-губернаторы Горбань Сергей Иванович, футболист Виктор Понедельник һәм Ростов өлкәһенең спорт министры Юрий Баланхин ингән комиссия ойошторола. Конкурс һөҙөмтәһе буйынса еңеүсе тип Дмитрий Лындин һайлап алына. Скульптор үҙенең эшенә индерергә тейеш булған берҙән бер төҙәтеү футбол гетрының бейеклеген үҙгәртеү була — уның бейеклеге арттырылырға тейеш була.

Бронза скульптураны төҙөү 2013 йылдың сентябренән ноябренә тиклем, ике ай ваҡыт ала. Материалдарҙың үҙҡиммәте 750 мең һум тип баһалана, скульптор һәм ҡойоусылар эштәре өсөн аҡса алмайҙар. Скульптураның бейеклеге ике метр тәшкил итә.
Башта һәйкәлде ҡуйыу ваҡыты 2014 йылдың яҙына билдәләнә. Ләкин финанс ауырлыҡтары арҡаһында — материалдарға тотонолған аҡсаны ҡаплау — ҡуйыу датаһы билдәһеҙ срокка күсерелә. 2014 йылдың июлендә футбол ветерандарының һәм Дон футбол федерацияһының һәйкәл өсөн 96,5 мең һум аҡса йыйыуы һәм бүлеүе тураһында билдәле була.

Дон спорт министры һәйкәлде ҡуйыу һәм асыу датаһын «Ростов» футбол командаһының УЕФА Европа Лигаһында беренсе матчы булған көнгә тап килтерергә ҡарар итә. Һәйкәлде «Олимп-2» стадионына яҡын урынлаштырырға ҡарар ителә. Футболист Виктор Понедельник һәйкәле (уны йыш ҡына «Футболист» скульптураһы тип тә атайҙар) 2015 йылдың 28 авгусында асыла. Тантаналы церемонияла Ростов өлкәһе губернаторының урынбаҫары Игорь Гуськов ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
«Корчагин походы дауам итә» композицияһы

**Корчагин походы дауам итә** — Ростов өлкәһенең Волгодонск ҡалаһындағы архитектура композицияһы. Фонтандан һәм скульптура төркөмөнән ғибәрәт. Урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Һүрәтләнеше
80-се йылдарҙың беренсе яртыһында Комсомол майҙанында кинотеатрҙағы кондиционерҙарҙың һыуын һыуытыу өсөн технологик резервуар ҡороу күҙаллана. Кинотеатр эш башлағанға тиклем скульпторҙар В. П. Поляков менән архитектор А. Е. Фролов уны декоратив фонтан итеп үҙгәртә. Объекттың тәбәнерәк яғында, ике күтәртелгән юлдың түңәрәкләтелгән күҙәтеү майҙаны уртаһында, таш подиумда 12 метрлыҡ «Корчагин походы дауам итә» тип аталған скульптура композицияһы урын ала. Ул «Атоммаш»тың йәш төҙөүселәренә бағышлана, яҙмыштары комсомол, яңы төҙөлөштәр менән бәйле кешеләрҙең йәшлек символы булып тора

Композицияны әйләнә буйынса ҡарағанда, ҙур шинель кейгән, ҡулбашына кәйлә һалған буденовкаы корчагинсыны; электросварщикты; геодезистканы күрергә мөмкин. Скульптуралар спираль буйынса ҡуйылған һәм улар үргә ынтылғандай. Композицияның уртаһында ҡулына елберләгән әләм тотҡан эшсе ҡуйылған. Постаменттың бер яғына СССР-ҙың комсомол халыҡ төҙөлөштәренең исемдәре гравировкалап яҙылған: «Амурҙағы Комсомольск», «ДнепроГЭС», «Магнитка», «Турксиб», «Целина», КамАЗ, «Атоммаш», БАМ.

2005 йылдың октябрендә фонтан хйәриә аҡсалары иҫәбенә реконструкциялана.
Әлеге ваҡытта скульптура төркөмө менән берлектә эшләнгән бассейн ремонт талап итә, әммә был мәсьәлә бик йыш күтәрелеүгә ҡарамаҫтан,  аныҡ эш башҡарылғаны юҡ. Шулай ҙа, 2016 йылдың 27 октябрендә ҡала хужалығы департаменты Александр Шайтан бедереүенсә, 2017 йылда фонтанды ремонтлау планлаштырылған

## Иҫкәрмәләр
Лысогорка (тәбиғәт һәйкәле)

**Лысогорка** — Төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ростов өлкәһе өлкәһе Куйбышев районы Лысогорка ауылы янында урынлашҡан. Лысогорка ауылы янындағы аҡбур тауына тәбиғәт һәйкәле статусы Ростов өлкә Хөкүмәте 418-се Ҡарары (19.10.2006 йыл) нигеҙендә бирелгән.

Лысогорка көньяҡ рус ксерофиттарының көньяҡтағы форпостына — тауҙа бейек температураларға һәм оҙаҡҡа һуҙылған ҡоролоҡҡа түҙә торған үҫемлектәр йәшәгән урынға ҡарай. Аҡбур субстраттары менән бәйле ярым ҡыуаҡлыҡтар һәм тәпәш буйлы ярым ҡыуаҡтар бында төп урынды алып тора. Бындағы күп кенә үҫемлектәр Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән, шул иҫәптән: ковыль опушеннолистный, полынь солянковидная, василек русский, оносма донская, бурачок голоножковый, двурядник меловой, рогачка меловая, терескен хохолковый .

Ростов өлкәһе территорияһы геология үткәне буйынса тирә-яҡтағы ерҙән күтәрелеп торған йыйырсыҡлы тау һырты булған. Тәбиғи көстәр йоғонтоһонда тау әкренләп емерелгән, уның күтәренке һәм түбәндә торған ерҙәре диңгеҙ менән ҡапланған саҡта ултырма тау тоҡомдары ҡатламы барлыҡҡа килгән. Бындай ҡатламдар уртаса карбон (311 млн йылдар элек), альб ҡатламы (103 млн йылдар элек) һәм Неоген осороноң Бурдигаль ҡатламындарында (18 млн йылдар элек) үҙ эҙҙәрен ҡалдырғандар. Был ваҡытта Лысогорка территорияһында йылы һай диңгеҙ торған.

Кайнозой эраһының дүртенсел осоронда боҙ ҡатламы хәҙерге Ростов өлкәһе территорияһына килеп етмәгән. Боҙлоҡ ирегәс, уның һыуҙары был территорияға эркелеп ингән һәм ерҙе йыуып, тау ултырмаларын яһаған һәм ер рельефын барлыҡҡа килтергән.

Күп кенә тауҙа һәм уның нигеҙе янында үҫкән үҫемлектәр, Ростов өлкәһе Ҡыҙыл китабына индерелгән : ковыль опушеннолистный, полынь солянковидная, василек русский, оносма донская, бурачок голоножковый, двурядник меловой, рогачка меловая, терескен хохолковый һ. б.

Тәбиғәт һәйкәле статусын Лысогорка янындағы аҡбурлы тау Ростов өлкәһе Хөкүмәтенең 418-се Ҡарары (19.10.2006) нигеҙендә алған. Лысогорка тәбиғәт һәйкәле фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә.

## Әҙәбиәте
«О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.

## Һылтанмалар
* Лысогорка
«Дон элемтәселәренә» һәйкәле

**Дон элемтәселәренә һәйкәл** — Дондағы Ростовта 2016 йылдың 9 сентябрендә Островский паркына инеү урыныда тантаналы асылған монумент. Һәйкәлдең авторы — скульптор Валентин Костев. Объект Ҡала көнөнә һәм граждандар менән беренсе радиобәйләнеш сеансынына 115 йыл тулыуға бағышлана. 

## Тарихы
2016 йылдың апрелендә Дондағы Ростов ҡалаһында халыҡ тауыш биреү үткәрелә, уның барышында киләсәктә «Дон элемтәселәренә» һәйкәлен эшләү өсөн иң яҡшы макетты һайлап алырға кәрк була. Беренсе урынға, ҡатнашыусыларҙың 40 проценты самаһы тауыш йыйып, «Үҙәк федераль округтың радиойышлыҡ үҙәге» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалы коллективы эшләгән макет беренсе урын ала. Проект авторы скульптор Валентин Костев була. Һәйкәл төҙөлөшөнә финанстар ҡала халҡының ирекле иғәнәләренән һәм меценаттарҙан килгән хәйриә аҡсаһы иҫәбенән йыйыла. Объектты урынлаштырыу өсөн Николай Отсровский исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы алдындағы майҙан, 14-се һыҙат урамы һәм Шолохов проспекты киҫешкән урын һайлана. 2016 йылдың 9 сентябрендә скульптура композицияһын асыу тантанаһына Ростов өлкәһе губернаторының урынбаҫары Василий Рудой, Дондағы Ростов хакимиәте башлығы Сергей Горбань, проектты тормошҡа ашырыуға өлөш инлереүселәр һәм элемтә бәйләнеше операторҙары вәкилдәре килә.

## Һүрәтләнеше
Скульптура композицияһының үҙәгендә ер шарв урынлашҡан. Ул уҡ эшләнгән постаментта тора. Скульптура авторы тарафынан электр элемтәһе, почта һәм юлдаш бәйләнеше өсөн яуап биреүсе элементтар сағылыш тапҡан. Уҡтар электр элемтәһен символлаштырһа, суҡышына конверт ҡапҡан күгәрсен — почта бәйленешен аңлата, ә юлдаш бәйләнешен иһә Ер тирәләй төшөрөлгән орбита һынландыра. Скульптураның бейеклеге яҡынса 6 метр самаһы. Уның нигеҙендә проект меценаттарының исемдәре элемтә операторҙарының атамалары яҙылған таҡтаташ ҡуйылған. Скульптура эргәһендә Wi-Fi бар, камера ҡуйылған һәм «Хәүефһеҙ ҡала» системаһы менән бәйләнеш булдырылған.

## Иҫкәрмәләр
Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин улы

**Нуриманов Баһауетдин Йәләлетдин улы** (2 май 1893 йыл — 11 август 1918 йыл) — Башҡортостандағы инҡилаб хәрәкәте етәкселәренең береһе, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Баһауетдин Йәләлетдин улы Нуриманов 1893 йылдың 2 майында Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе  (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы) Яңы Күл ауылында тыуған.

Башланғыс белемде ауыл мәҙрәсәһендә ала, ғаиләләре Силәбегә күсеп килгәс, уҡыуын ҡаланың рус телле башланғыс мәктәбендә дауам итә. 1917 йылда РСДРП(б) партияһына инә һәм Өфө эшселәр һәм һалдаттар Советы ағзаһы булып китә. Һуңынан Баһауетдин Нуримановты РСДРП(б)-ның Өфө комитеты Татар-башҡорт бюроһына рәйес итеп һайлай. Уның инициативаһы менән «Алға!» («Вперед!») тигән большевистик газета сыға башлай Баһауетдин Йәләлетдин улы 1917 йылдың октябрендә Өфөлә үткән Урал башҡорттары һәм татарҙары съезының төп ойоштороусыһы була.
 
Октябрь инҡилабынан һуң, Нуриманов атаман Александр Ильич Дутовтың казак ғәскәрҙәре менән көрәшкән Өфө губернаһында ойошторолған хәрбиләштерелгән отряд сафына инә.

1918 йылдың февралендә аҡтарҙан азат ителгән Ырымбурҙа — мосолмандарҙың хәрби-революцион комитетын, ә аҙаҡ губернаның мосолман комиссариатын булдыра. Башҡорттарҙан делегат итеп Баһауетдин Нуриманов ебәрелә. Күп тә үтмәй, ул ошо комитеттың һәм Башҡортостанда ғәҙәттән тыш эштәр буйынса комиссар булып китә.

1918 йылдың көҙөндә, ҡыҙылдарҙың Ырымбурҙан сигенгәненән һуң, Нуриманов, аҡтарҙың тылында эшләү өсөн, Орскиҙа ҡала, әммә тиҙ арала ҡулға алына. Ырымбур ҡалаһында Башҡорт хәрби советы большевиктар менән хеҙмәттәшлек иткәне өсөн, ситтән тороп, уны атыу тураһындағы ҡарарын сығара.

## Хәтер
* Башҡортостанда Нуриман районы һәм ҡала-ауылдарҙа урамдар уның исемен йөрөтә. 
* Өфөлә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* Кузыев Р. У. Баһау Нуриманов. Өфө, 1955;
* Асабин Е. П. Революция байрағы аҫтында. Өфө, 1991.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 111-112 с. ISBN 5-295-02294-3.
*Дом, в котором жил Нуримнов Б. Я. Коммунистическая улица, 5*.

## Һылтанмалар
* НУРИМАНОВ Багаутдин (Балажетдин) Ялалетдинович
* «Вперед!» с Нуримановым
* Статья в Краткой энциклопедии Башкортостана

## Иҫкәрмәләр
Гауптвахта йорто (Новочеркасск)

## Һүрәтләү
Бер ҡатлы ҡоролма сәнғәт әҫәре булараҡ әһәмиәткә эйә. Өс мөйөшлө фронтон, кәрниздәре тешле формала, улар йорт үҙәгендәге каннелюрле ике  ионик ордер колонналарына баҫып тора. Уның ситтәренә пилястрҙар ҡуйып биҙәкләгәндәр. Пилястрҙарҙың ике яғында ла тәҙрәләр. Улар сегментлы сандриктар менән , ә тәҙрә йөҙлөктәре пилястрҙар менән биҙәлгән. Бина фризы геометрик  һүрәтле релеф менән байытылған. Йорттоң ике мөйөшөндә пилястрҙар тора.  Бинаның үҙенсәлеге булып  йорт уртаһындағы лоджия тора..

## Иҫкәрмәләр
Иҫке төрөк бухтаһы

**Иҫке төрөк бухтаһы** — Азов диңгеҙе буйында дуға формаһындағы Таганрог ҡултығының төньяҡ ярында туңмай торған бухта. Ул Таганрог ҡалаһы һәм ҡала тибындағы Петрушино сиктәрендә урынлашҡан. Бухта материкҡа 1,25 км инеп тора, уның бухтаға инеү еренең киңлеге 5,8 км тәшкил итә. Бухтаның төньяҡ ярында үҙәк ҡала пляжы тора. Ул яр буйлап 2,4 км -ға һуҙылған.

## Тарих
Бухта яры буйында табылған археологик табылдыҡтар был ерҙә грек-рим колонизациялау осорондағы византия мәҙәниәтенә һәм шулай уҡ урта быуаттарҙың (XI быуат-XIII быуат) мәҙәниәтенә лә ҡарай. 1696 йылдың 27 июлендә Таганрог морононда ҡәлғә төҙөү мөмкинлеген баһаларға килеүсе Пётр I бухтаға килә. Бухта янындағы территория оҙаҡ ваҡыт Адмиралтейство ҡасабаһы тип атала, бында XVIII быуат аҙағында флагман йорто, порт конторы һәм төрлө оҫтаханалар торған. 1920-се йылдарҙа эре балыҡ сәнәғәтселәре П. М. Рочегов, А. К. Мартовицкий һәм А. И. Боудон тарафынан балыҡ тотоу артелдәре ойошторолған. 1930-сы йылдарҙа улар базаһында Таганрог балыҡ эшкәртеү заводы асыла.
Таганрог старая турецкая бухта.jpg|Революцияға тиклемге асылмала Таганрог иҫке төрөк бухтаһы


## Иҫкәрмәләр
«Герой әсә» ордены

**«Герой әсә» ордены** () — Советтар Союзының юғары почётлы исеме һәм ордены. Күп балалы әсәләр бүләкләнгән. Советтар Союзының Юғары Советы Президиумы тарафынан 1944 йылдың 8 июлендә раҫланған. Һуңғы тапҡыр 1991 йылдың 14 ноябрендә СССР Президенты Указы менән тапшырылған. 47 йыл дауамында яҡынса 431 мең әсә маҡтаулы исемгә лайыҡ булған. 

## Тасуирламаһы

«Герой әсә» ордены биш ҡанатлы йондоҙ рәүешендә һибелгән көмөш нурҙар ерлегендәге биш ҡанатлы ҡабарынҡы алтын йондоҙҙан ғибәрәт, нурҙарҙан эшләнгән йондоҙҙоң ҡанат остары алтын йондоҙҙоң ҡанат остары араһына тап килә.
Көмөш штрал йондоҙҙоң ҡапма-ҡаршы остары араһында ордендың үлсәме — 28 мм. Ҡалыбы менән бергә ордендың бейеклеге — 46 мм. 
1975 йылдың 18 сентябренә орденда алтын күләме – 4,5±0,4402 г, көмөштөкө – 11,525±0,974 г. Алтындың пробаһы  950. Ордендың дөйөм ауырлығы  — 17,5573±1,75 г. 
Ордендың билдәһе элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында ҡыҙыл эмаль менән ҡапланған фигуралы металл пластинаға беркетелгән.   Пластинкала  «Герой әсә» тигән ҡабарынҡы яҙыу. Пластинканың ситтәренә һәм яҙмаға  алтын ялатылған. Пластинканың артҡы яғында орденды кейемгә беркетеү өсөн төйрәүес бар.

## Тапшырыу ҡағиҙәһе
10 һәм ундан күберәк бала тапҡан һәм тәрбиәләгән әсәләргә, һуңғы балаһына 1 йәш тулған һәм алдағылары иҫән булған осраҡта тапшырыла.

«Герой әсә» исемен биреү шартына ярашлы:
* рәсми раҫланған тәрбиәгә алынған;
* СССР-ҙы һаҡлап, йәки башҡа хәрби бурыстарын үтәп, йәки кеше ғүмерен, социолистик милек һәм социолистик тәртипте һаҡлау буйынса гражданлыҡ бурысын үтәп һәләк булған һәм хәбәрһеҙ юғалған, шулай уҡ үрҙә күрһәтелгән бурыстарҙы үтәгәндә алған яраланыу, контузия, йәрәхәттәр һәм ауырыуҙарҙан, йәки хеҙмәт йәрәхәтәренән һәм һөнәри ауырыуҙарҙан үлгән балалар иҫәпкә алына

«Герой әсә» исеме бирелгән әсәләргә «Герой әсә» ордены һәм СССР Юғары Советы Президиумы Грамотаһы тапшырыла.

«Герой әсә» ордены түштең һул яғында, башҡа орден һәм миҙалдар булған осраҡта, уларҙан өҫтә тағыла.

## Тарихы
## Башҡорт АССР-ы
Башҡорт АССР-ында «Герой әсә» исеме бирелгән әсәләр һаны:
* 1944 йылдан 1951 йылға тиклем — 706 
* 1951 йылдан 1956 йылға тиклем — 329
* 1956 йылдан 1961 йылға тиклем — 429
* 1961 йылдан 1966 йылға тиклем — 488
* 1970 йылда — 152
* 1975 йылда — 110
* 1980 йылда — 79
* 1985 йылда — 28
* 1987 йылда — 12
* 1988 йылда — 16

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* «Әсәлек даны» ордены (СССР, 08.07.1944)
* Әсәлек миҙалы (СССР, 08.07.1944)
* «Әсәлек даны» миҙалы (Башҡортостан Республикаһы, 16.04.1998)
* «Ата-әсә даны» ордены (Рәсәй Федерацияһы, 13.05.2008)

## Һылтанмалар
* Информация об ордене 
* Государственные награды за материнство в СССР. Справка 
* Указ Президиума ВС СССР от 8 июля 1944 года (с изм. и доп.) 
* Данные на сайте Президентской библиотеки

## Иҫкәрмәләр
Чатал-Оба ҡурғандары

**Чатал-Оба ҡурғандары** Ростов өлкәһенең Мясниковский районы Чалтырь ауылына ингән ерҙә урынлашҡан археологик объекттар. Тикшеренеүселәр көньяҡ һәм төньяҡ ҡурғандарҙы айыра.

## Тарихы
Тикшеренеүселәр уларҙы [//ru.wikipedia.org/wiki/Бронзовый_век урта бронза дәүере] осоронда нигеҙләнгән, тип фаразлай. Көньяҡ ҡурған территорияһында археологик ҡаҙыныу эштәрен 1996 йылда билдәле археолог Евгений Иванович Беспалов алып бара. Тикшеренеүҙәр ваҡытында өс төп өйөм һәм бик күп ҡәберлектәр булыуы теркәлә. Уларҙың икеһе бронза быуатының — һуң, тағы ла туғыҙы урта бронза дәүеренә ҡарай. Бер ҡәберлек XVII—XVIII быуат осороноҡо тип иҫәпләнә. Ҡурған территорияһында ҡаҙыныу эштәре алып барғанда тегеп ҡуйыла торған сармат биҙәүестәре табыла

2001 йылда төньяҡ ҡурғанды тикшереү менән РРО ВООПИиК археологик экспедицияһы шөғөлләнә. Һөҙөмтәлә биш төп өйөм, 18 ҡәберлек табыла, уларҙың 16-һын тикшеренеүселәр урта бронза быуаты дәүеренә индерә. Шулай уҡ ҡыпсаҡтарҙың таш ҡоймалы ғибәҙәтханаһы, иртә сармат һәм бәшәнәктәр осороноң ҡәберлектәре табыла.

## Һүрәтләнеше
Чатал-Оба ҡурғандарының хәҙерге бейеклеге 4 метрға етә, элек уларҙың башҡаса булыуы ла ихтимал. Дон әрмәндәре был ҡәберлектәрҙе бик йыш «курган — вилка» тип атай. Улар Ҡоро Чалтырь йырынының уң ярындағы убала урынлашҡан. Чатал-Оба ҡурғандары ырыу зыяраты булған тигән ҡараш та йәшәй. Катакомбаларҙа табылған ҡәберлектәр урта бронза дәүеренә ҡарай. Иртә катакомбаларҙа табылған ерләү кострукциялары ҡалдыҡтарында ағас ҡаҙыҡтар осрай.. Ҡайһы бер экспонаттар, Танаис археологик музей-ҡурсаулығы коллекцияларында күрһәтелә.

## Иҫкәрмәләр
Ростов диңгеҙселек кластары бинаһы

**Ростов диңгеҙселек кластары бинаһы** — йорт Дондағы Ростовта 1896 йылда архитектор В. Т. Шкитко проекты буйынса Ростов диңгеҙселек кластары өсөн төҙөлә. Седов урамы, 8/2 литер В адресы буйынса урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта бинаны<nowiki/> Г. Я. Седов исемендәге Һыу транспорты институты биләй. Ростов диңгеҙселәре класы бинаһы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Дондағы Ростовта диңгеҙселек кластары 1876 йылда Дон крайы йәмәғәтселеге инициативаһы буйынса асыла. Тәүге ваҡытта улар ҡуртымға алған бинала урынлаша. Үрге Бульвар урамындағы (хәҙер Седов урамы) шәхси бина 1896 йылда, кластарға 3-сө разряд бирелгәндән һуң ғына төҙөлә. Проект авторы — ҡала архитекторы Владимир Карпович Шкитко. 1914 йылда йәнәшәһендә яңы диңгеҙселек училищеһы бинаһы төҙөлә.

1950 йылда диңгеҙселек кластарының фасадында иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла. Унда: «*Бында [[1895]]—[[1899]] йылдарҙа Ҡотопто тикшереүсе Г. Я. Седов (1877—1914) уҡыған*» тип яҙыла. 1998 йылдың 9 октябрендә Ростов өлкәһе хакимиәте башлығының 411-се ҡарары менән Ростов диңгеҙселек кластары төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булараҡ, дәүләт яҡлауына алына.

## Архитектураһы
Ике ҡатлы кирбес бинаның фасады Седов урамына сыға. Симметриялы фасадтың архитектура-сәнғәт композицияһын бина бейеклегендәге өс сығынты формалаштыра. Беренсе ҡат рустован, тәҙрә уйымдары декор менән биҙәлгән. Төп ишек ике колонналы портик менән айырылып тора. Икенсе ҡаттағы лопаткалар руст менән биҙәлгән. Тәҙрә уйымы архивольттары ла рустовкаланған. Башта бинаның үҙәк өлөшөндә башныя булһа, хәҙер ул юҡ. Бина коридор системаһы буйынса төҙөлгән, бүлмәләр ике яҡлап урынлашҡан.



Файл:Здание Ростовских Мореходных Классов 1.jpg
Файл:Здание Ростовских Мореходных Классов 2.jpg



## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ростов йыраҡ араға йөҙөү диңгеҙселек училищеһының төп корпусы бинаһы

## Иҫкәрмәләр
Герой әсәләр (Мәсетле районы)

**[[«Герой әсә» исеме]]нә** лайыҡ булған Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы әсәләре исемлеге. 

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
Ростов кинохроника студияһы бинаһы

** Ростов кинохроника студияһы бинаһы** — Дондағы Ростовта 1952 йылда Ростов кинохроника студияһы архитектор Лев Леонидович Эберг проекты буйынса төҙөлгән.

## Бинаның тарихы
Ростов кинохроника студияһы йорто Дондағы Ростовтың үҙәгендә Ҡыҙыл Армия һәм Островский урамы мөйөшөндә урынлашҡан. 1952 йылда Ростовтың танылған архитекторы Лев Леонидович Берг проекты буйынса төҙөлгән.

## Архитектур үҙенсәлектәре
Ростов кинохроника студияһы йорто өс ҡатлы, кирбестән һалынған сарҙаҡлы бина. Йорт дөрөҫ һыҙатлы горизонталь өлөштәргә бүленгән, өҫтө кәрнизле. Беренсе ҡаты тәбиғи ташҡа оҡшатып, икенсеһе — рустҡа оҡшатып биҙәлгән. Өсөнсө ҡаты икешәрләп ҡушылған пилястрҙар менән биҙәлгән. Бинаның архитектура-сәнғәт йөҙөн шулай уҡ икенсе ҡаттың тәҙрәләре аҫтындағы сандрик һәм беренсе ҡат менән икенсе ҡат араһына теҙелгән кирбес, парапеттағы рәшәткәләр билдәләй.

Йорт мөйөштәрендә ҙур пилястрҙар беренсе һәм икенсе ҡатты берләштереп тора, уларға үҫемлектәр менән биҙәлгән ҡатын-ҡыҙҙар башы биҙәктәре һәм күп төрлө фигуралы аттик фриздәр ҡуйылған. Өй мөйөштәрен фланкирлаған пилястрҙарҙар араһына йорттоң нисәнсе йылда яҙылған датаһы яҙылған таждар тора. Барельефтарҙың авторы- танылған рәссам һәм һынсы Виктор Васильевич Баринов.

Йорт Г хәрефе формалы. Йорт әсендәге бер-береһенә ҡапма-ҡаршы торған эш кабинеттарының ишеге оҙон коридорға асыла. Йорттоң төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә кино ҡарау залы бар.

## Йорттоң статусы
2014 йылдың ноябрендә йорт хөкүмәт һаҡлауында тораған. Уны һаҡлауға алыуҙы ҡайһы бер йәмәғәт ойошмалары планда тоталар һәм яҡын арала Дондағы Ростов мәҙәниәт Министрлығына бинаны мәҙәни мираҫ исемлегенә индереүҙе һорап мөрәжәғәт итергә йыйыналар.

## Йортто һатыу һәм юҡҡа сығарыу
2013 йылда йорт йәлеп ителгән барлыҡ башҡа активтары менән һатыла. Бөтә Рәсәй халыҡ фронты вәкилдәре «За честные закупки» проекты сиктәрендә был йорттоң Ростовтағы байтаҡ башҡа хөкүмәт йорттары менән бер рәттән бик арзан хаҡҡа приватизацияланғанын белеп ҡала Был ғәмәл ҡала бюджетына ҙур зыян килтергән, сөнки уны приватизациялауҙан декабрь айында бюджетҡа ни бары 53,8 млн һум аҡса ингән. Был хаҡта РФ иҡтисад министры Алексей Улюкаевҡа үтенес хаты яҙыла. Хатта Ростов өлкәһендәге дәүләт мөлкәтенә ҡараған йорттарҙың дөрөҫ, намыҫлы хаҡҡа һатылғанмы икәнен тикшереүҙе һорағандар.

Ҡаланың йәмәғәтселек протестарына ҡарамайынса , 21 февраль, 2015 йыл бинаны һүтә башлайҙар. Ростов ҡалаһы хакимиәтенең Төҙөлөш Департаменты директоры Андрей Дикун әйтеүенсә, был һүтелгән йорт урынында 7 ҡатлы торлаҡ булмаған бина төҙөләсәк.
* 

## Сығанаҡтар
Ростов футбол клубы

**«Ростов»** — Рәсәйҙең Дондағы Ростов ҡалаһының һөнәри футбол клубы. Ул — акцияларының контроль пакеты Ростов өлкәһе Хөкүмәтендә булған асыҡ акционерҙар йәмғиәте. «Ростсельмаш» заводы төҙөлгәс, 1930 йылдың 10 майында завод төҙөүселәр командаһы булып ҡала. 1950 йылда клуб, беренсе тапҡыр СССР футбол чемпионатында ҡатнашып, 1991 йылда Беренсе лига клубтар турнирында 4-се урынды яулай. Был уға икенсе сезонда Рәсәй чемпионаты ның яңы ғына барлыҡҡа килгән элиталы дивизионында уйнарға хоҡуҡ бирә. 2015/16 йылдарҙағы Рәсәй чемпионатында клуб 2-се урын яулай. Интерто Кубогында ике тапҡыр ҡатнашып, 1999 йылда ярым финалға сыға. ПФЛ , 2008 йыл Беренсе дивизионы еңеүсеһе. Рәсәй Кубогы өсөн 2013/14 йылдар ярышында кубок яулай.

## Исемдәре
* 1930—1936 йыл— «Сельмашстрой»
* 1936—1941 йыл— «Сельмаш»
* 1941—1953 йыл — «Трактор»
* 1953—1957 йыл — «Торпедо»
* 1957—2003 йыл — «Ростсельмаш»
* 2003 йылдан алып — ФК «Ростов»

## История клуба

## Иҫкәрмәләр
2. Капперы

3.Рейтинг прогнозистов
«Театр» кафеһы (Таганрог)

**«Театр» кафеһы** — Таганрогтың тарихи үҙәгендәге кафе. 1976—1990 йылдарҙа ул Петр урамы, 88 адресы буйынса XIX быуаттың икенсе сирегендә төҙөлгән айырым йортта урынлаша. Петр урамындағы иҫке төҙөлөш элекке кафе бинаһы менән бергә төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.

## Һүрәтләнеше
Йорт архитектураһы бароккоға оҡшатылған. Бай биҙәлешле өс өлөшлө фасадтың һул һәм урта өлөштәре өсәр ярымциркуляр, йөҙлөк һәм таш менән биҙәлгән тәҙрәләргә эйә. Фасад фризы шыма, әммә улар һәм тәҙрә баштары араһындағы стена үҙемлек биҙәктәре менән ҡапланған. Йорттоң алғы яғының һул өлөшө урта тәҙрәнән алып үҙенсәлекле итеп башҡарылған һәм был төҙөлөштә конструктив логика булмауын күрһәтә. Стена пилястралар арҡаһында рельефлы, тәҙрә аҫтары балюстҙар менән тулыландырылған. Кәрнизде тотош фасад буйынса ҙур күләмле аттик тамамлай. Йорттоң алғы яғының урта өлөшө ҡабырға ризалиттары һыҙатына сығарылған еңелсә рәшәткә менән ҡоймаланған.

## История
Йорт XIX быуаттың икенсе сирегендә төҙөлә. 1880 йылда уны сауҙагәр Иван Глобин һатып ала, 1898—1906 йылдарҙа бина присяжный поверенный ҡатыны Анна Ген, ә 1915 йылдан — отставкалағы подъесаул ҡатыны Клавдия Попова милкендә була. Совет власы урынлашҡас, йорт дәүләткә тапшырыла. Бында торлаҡ һәм магазиндар урынлаша, магазин, ә 1976 йылда реставрацияланғандан һуң, «Театр» кафеһы асыла. Бельэтажды төп сауҙа залы һәм аш бүлмәһе биләй. Залда тотош стенаға темпера менән А. П. Чеховтың «Туй» пьесаһы буйынса эшләнгән картина алып тора. Уның авторы — урындағы театрҙың рәссам-декораторы Н. Н. Ливада. Һүрәттәге сағылдырылған ваҡиғаларҙа Таганрог архитектураһы (Прокурор йорто, элекке коммерция йыйылышы, торлаҡ йорттар) антураж булып хеҙмәт итә. Подвалда бар урын ала. 1990 йылдарҙа кафе ябыла һәм әлеге ваҡытта йортто «Райффайзенбанк»тың урындағы бүлексәһенең офисы биләй.

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй Рәссамдар союзының күргәҙмә залы (Таганрог)

**Рәсәй Рәссамдар союзы Таганрог бүлексәһенең күргәҙмәләр залы ** — Таганрогтағы сәнғәт эскпозиция үҙәге.

## Тарихы
Күргәҙмәләр залы 1974 йылда СССР Рәссамдар союзы Таганрог бүлексәһенең ижади оҫтаханалары базаһы нигеҙедә Грек урамы,&#x20;48 адресы буйынса ойошторола. Ул 1974 йылда Грек урамы менән Добролюбов тыҡырығы мөйөшөндәге биш ҡатлы торлаҡ йорттоң беренсе ҡатында урынлаша. Шунда уҡ Рәсәй Рәссамдар союзы Таганрог бүлексәһенең идараһы һәм союз ағзаларының оҫтахалалары ла урын биләй.

Йыл һайын үткәрелә торған традицион яҙғы һәм көҙгө йомғаҡ яһау күргәҙмәләренән тыш, был залда төрлө тематик сәнғәт күргәҙмәләре, шулай уҡ Таганрог рәссамдарының шәхси күргәҙмәләре ойошторола. Мәҫәлән, 2016 йыл һуңында тимерсе-рәссам һәм скульптор Роман Кость үҙенең «Металл тәбиғәте» тип аталған шәхси күргәҙмәһен аса. Унда оҫтаның металды сүкеп эшләгән әйберҙәре күрһәтелә.

Эштәре Күргәҙмә залына ҡуйылған рәссамдар араһына Леонид Стуканов, Владимир Дмитриев, Наталья Дурицкая, Николай Ливада, Василий Орлов, Вячеслав Ушенин, Олег Хаславский, Владимир Вельтман, Роман Кость, Юрий Акопянц һәм башҡалар инә.

## Иң билдәле күргәҙмәләр
* 2017 — «После Графа». Леонид Стуканов иҫтәлегенә.
* 2016 — «Природа металла». Роман Кость.
* 2013 — «Олег Хаславский».
* 2010 — «Леонид Стуков. Вячеслав Ушенин. Виктор Палко».
* 2008 йыл — «Нефритовое солнце». Владислав Протопопов.
* 2007 — «Великая китайская луна». Владислав Протопопов.

## Сығанаҡтар
Боролса

**Боролса** (, ) — Ҡырымдағы йылға. Салғыр йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Йылғаның башы Тирке массивының төньяҡ-көнбайыш итәгендә, Тимерсе йәйләү һәм Һыубатҡан йәйләү араһында урынлашҡан.

Боролсаның ҡушылдыҡтары — кесе Боролса, Партизанка, Һыуат.

## Иҫкәрмәләр
Кружилинский утары

**Кружилинский** — Рәсәйҙәге Ростов өлкәһенең Шолохов районындағы утар, Кружилинский ауыл биләмәһенең административ үҙәге, яҙыусы Михаил Александрович Шолоховтың тыуған ере.
2009 йылдың 1 ғинуары мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ һаны 1322 кеше.

## Географияһы
Район үҙәгенә саҡлы ара — 33 км.

## Тарихы
1749 йыл тирәһендә барлыҡҡа килгән Кружилин утарына нигеҙ һалыусы тураһында ике фараз бар. Беренсеһе буйынса – йөҙ башы Григорий Кружилин, икенсеһенә ярашлы – ағалы-энеле Григорий, Захар, Иван, Иона, Пётр, Савва Кружилиндар,  Иван Лиховидов һәм Иван Четвериков. 
1820 йылда утарҙа - 20, ә быуат һуңына 200 хужалыҡ була. Октябрь революцияһы алдынан йәмғиәт тарафынан һайланған атаман утарҙың  булған, уның халҡы Вёшенская станицаһы Троицк сиркәүенә доға атҡарырға йөрөгән (прихожандар).
1881 йылдың 3 майында Кружилин, Каргин-Кружилин, Максаев утарҙары, Ясеновка ҡасабаһы вәкилдәре Дон һәм Новочеркасск архиепискобына Каргин-Кружилин утарында яңы сиркәү төҙөү ихтыяжлығы буйынса юллама яҙf. Төҙөлөшкә рөхсәт бирелгәс, сиркәү төҙөү 1885 йылда тамамланf һәм . 

 һәм  Николайға нарыҡланған ағас сиркәү таш  тора, бер тәхете, 12 ҡыңғырауы һәм ағас ҡоймаһы була. Сиркәү утар үҙәгендәге майҙанда, бай казактарҙың ихаталары эргәһендә урынлаша. 1904 йылдан унда сиркәү яны мәктәбе эшләй. 

### Урамдары

## Билдәле кешеләре
* Бокова Харитиния Алексеевна — Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Иҫтәлекле урындары
* М. Шолохов тыуған һәм биш йыл йәшәгән йорт.  Уны яҙыусының сауҙагәр Парамоновта приказчик булып эшләгән атаһы Александр  Михайлович Шолохов һатып ала. 1910 йылда, Шолоховтар ғаиләһе Каргинға күсеп китеү  сәбәпле, йорт һатыла. Хәҙерге ваҡытта был йорт, ихатаһы, емеш баҡсаһы, кибете, мунсаһы, оҙон келәте, ат һарайы менән бергә, Шолохов Дәүләт музей-ҡурсаулығына инә.

* XIX б. аҙағы - XX б. башы Казак ихатаһы музейы. Музей составына йорт, һарай, оҙон келәт, мөгәрәп һ.б. инә. Музей килеүселәрҙе боронғо казак утары йыһазы менән таныштыра. 
*  һәм  Николайға нарыҡланған ағас сиркәү. 
* Утарҙан сыҡҡан ерҙә Тымыҡ Дон казактары һәйкәле урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кружилинский (хутор)
* МУЗЕЙ ШОЛОХОВА СОБИРАЕТ «ТОЛОКИ» В КРУЖИЛИНЕ
Иоанн Богослов сиркәүе

**Иоанн Богослов сиркәүе** ― Ростов өлкәһе (Рәсәй Федерацияһы) Усть-Донецк районы Мостовой утарындағы православие ғибәҙәтханаһы. Волгодонск һәм Сельск епархияһы Усть-Донецкое благочиниеһына ҡарай. 1915 йылда төҙөлгән.

## Тарих
Мостовой утарында 15 апрелдә сиркәү төҙөү өсөн урын изгеләндерелә. Станица казактары бының өсөн 40 500 һум аҡса йыйғандар. 1914 йылда сиркәү йортоноң башына тәреләр мендереп ҡуйғандар. Киләһе йылдың 9 октябрендә сиркәү изгеләндерелә һәм рәсми рәүештә Раздор благочиниеһына беркетелә. Сиркәүҙең эске биҙәү эштәре тағы бер нисә тиҫтә йылдар буйына бара һәм бары тик 1946 йылда тамам эшләнеп бөтә.

1930-сы йылда Мостовой ауыл советы сиркәүҙе ябыу тураһында ҡарар сығара. Был ҡарарҙы ауыл халҡы хупламағанлыҡтан, башта сиркәүҙе япһалар ҙа, уны ҡайтанан асырға мәжбүр булғандар. Ул арала 1938 йылда ғибәҙәтхана руханийы Николай Степанович Попов НКВД тарафынан ҡулға алына һәм бар мөлкәте тартып алынып, үҙе атып үлтерелә. Шул йылдарҙағы Икенсе бөтә донъя һуғышы һәм немец оккупацияһы ваҡытында сиркәү эшләүен дауам итә.

Һуғыш тамамланғандан һуң. фронтовик рәссам Иван Семенович Лагутин cиркәү стеналарына һүрәттәр яһау менән шөғөлләнә. Май айында 1947 йылдың март башында биҙәү эштәрен тамамлағас, ул фронтта алған яраларынан вафат була.

1963 йылда Никита Хрущев осорондағы дингә ҡаршы көрәш ваҡытында сиркәү ябыла, уның ҡыңғырауҙары ергә атып бәрелә, иконостасы ватыла һәм утҡа тотола. Шуға ҡарамаҫтан, урындағы халыҡ сиркәү реликвияларының бер өлөшөн үҙ йорттарында һаҡлап алып ҡала. Сиркәү йорто хакимиәт тарафынан ашлыҡ һаҡлағысҡа, һуңыраҡ химикаттар складына әүерелдерелә. Янғындан һуң сиркәүҙе бөтөнләй ташлайҙар.

1970 йылда Мостовой ауылы халҡы һәм күрше станица кешеләре Михаил Александрович Шолоховҡа хакимиәт хатаһын төҙәтеүҙә һәм сиркәүҙе яңынан тергеҙеүҙә ярзам һорап үтенес хаты яҙалар. Улар сиркәүҙең колхозға ла, ауыл кешеләренә лә зыянһыҙ икәнлеген аңлаталар һәм сиркәүҙең урындағы халыҡ өсөн иң изге әйбер икәнлеге тураһында яҙалар. Иоанн Богослов сиркәүен төҙөү өсөн халыҡ бер кемдән дә аҡса һорамай һәм үҙ көстәре менән, уның һаҡланып ҡалған әйберҙәрен кире сиркәүгә ҡайтарып , ғибәҙәтхананы аяҡҡа баҫтырырға теләүҙәре тураһында яҙалар.Әммә Шолохов, хатта М. И. Калининға таянып эш итһә лә ,сиркәүҙе ҡайтанан тергеҙҙерергә ҡулынан килмәй.

2000-се йылдарҙа сиркәү тергеҙелә башлай. Утар халҡы йыйған аҡсаға сиркәүҙең көмбәҙҙәре тимер менән ҡаплана, ҡыңғырау манараһы тергеҙелә, бина эсендә ремонт үткәрелә. 2013 йылда хоҙайға ышаныусылар өсөн сиркәү яңынан асыла. Унда төҙөкләндереү эштәре дауам итә, шулай уҡ йорт аҙ керемле ғаиләләргә ярҙам күрһәтә.

## Иҫкәрмәләр
Беренсе синыф уҡыусыһына һәйкәл (Дондағы Ростов)

**Беренсе синыф уҡыусыһына һәйкәл** — Дондағы Ростовтың Ленин районында Горький урамы, 115 адресы буйынса 36-сы гимназияның ихатаһында урынлашҡан бронза монумент.

## Тарихы
Монумент төҙөү инициативаһы Дондағы Ростовтың Ленин районы башлығы Сергей Сухариевтан сыға. Үҙенең интервьюһы ваҡытында ул, скульптураның ниндәйҙер кимәлдә «Малай һәм ҡыйыҡта йәшәүсе Карлсона» тураһындағы тарихтағы Малай персонажын күҙ алдына баҫтырырға тейешлеген белдерә.

Ҡала властары 7-9-сы синыф уҡыусылары араһында иң яҡшы һәйкәл эскизына конкурс үткәрергә ҡарар итә. Тиҫтәләгән эскиз эшләнә, шулар араһынан еңеүсе билдәләнә. Ул ошо уҡ гимназияның 9-сы «В» синыфы уҡыусыһы Анна Николаева була. Һәйкәл төҙөү өсөн аҡсаны бағыусылар бирә, ә скульптор итеп Дмитрий Лындин һайлана.

Ул скульптураны уҡыусының ҡәләм менән төшөргән эскизы буйынса эшләй. Һәйкәлде эшләүгә ярты йыл самаһы ваҡыт китә, һуңынан ул Дондағы Ростов оҫтаханаларының береһендә ҡойола. 2011 йылдың 1 сентябрендә — Белем көнөндә 36-сы гимназияның ихатаһында һәйкәл асыла. Тантанала ҡала мэры Анатолий Чернышев үҙе ҡатнаша.

## Һүрәтләнеше
Һәйкәл бер бронзанан эшләгән, уның бейеклеге яҡынса 2 метр, ауырлығы — ярты тонна. Монументта мәктәп формаһы кейгән йылмайыусан малай һүрәтләнә. Ул глобус өҫтөндә, ҡулына китап тотоп ултыра. Скульптор әйтеүенсә, монумент үҙенә беренсе синыф уҡыусыһының барлыҡ сифаттарын туплаған: ул ҙур ҡыҙыҡһыныу менән уҡый, онотолоп шаярырға ла ярата.

## Иҫкәрмәләр
Дондағы Ростов аэропорты

Дондағы Ростовтың көнсығыш өлөшөндә ҡала үҙәгенән яҡынса 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ростов өлкәһендә берҙән-бер халыҡ-ара аэропорт.

## Дөйөм белешмәләр
2014 йылда 2,342 млн пассажир хеҙмәтләндереп, Рәсәй аэропорттары араһында хеҙмәтләндерелгән пассажирҙар ағымы һаны буйынса 12-се урынды биләй һәм Рәсәй аэропорттарының иң тығыҙ йөклө аэропорттарының береһе булып тора.

Рәсми сайт мәғлүмәттәре буйынса, аэропорттың 2014 йылда аэропортта 45 Рәсәй һәм сит ил авиакомпаниялары даими рәүештә 78 йүнәлештә осоштар яһай. Башлыса өс авиакомпания — «Донавиа», «ЮТэйр» һәм «S7 Airlines» -пассажирҙарҙың 50 % осороп хеҙмәт итә.
Аэродром Airbus A310, Airbus A319, Airbus A320, Boeing 737—400, Boeing 737—500, Boeing 737—800, Boeing 757—200, Boeing 767—300, CRJ, Ан-124, Ил-62, Ил-76, Ту-154, Ту-204, Ту-95 самолеттарын һәм уларҙан еңелерәк самолеттарҙы һәм төрлө типтағы вертолеттарҙы ҡабул итергә һәләтле.

Аэропорт Донавиа авиакомпанияһына ҡарай һәм уның төп базаһы булып тора. Шул уҡ был халыҡ-ара аэропортында UTair базала тора..

## Урынлашҡан урыны һәм хеҙмәт күрһәтеү территорияһы
Аэропорт «Дондағы Ростов» ҡала округы сиктәрендә Первомайский районындағы ҡаланың тарихи һәм эшлекле үҙәгенән көнсығышта 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул төрлө яҡтан ҡала ҡоролмалары меән уратылған. Аэропорт көньяҡ-көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан Пилоттар ҡасабаһы, Фрунзе, Александровка, Кирпичный микрорайондары менән сикләнгән; уның төньяҡ-көнсығышында 1,2 км алыҫлыҡта III категориялы автомобилдәр юлы үтә һәм Аксай ҡалаһының шәхси йорттары тора.
Яҡында эшләүсе пассажирҙар аэропорты "Таганрог—Южная" унан 70 км көнбайышта тора. Яҡындағы йөк һ.б. аэропорттар түбәндәгеләр:
* «Дондағы Ростов—Северный» эксперименталь авиацияһының вертодромы(«Роствертол» заводының һынауҙар үткәреү базаһы) 7 км көнбайышта;
* Хәрби аэродром «Дондағы Ростов—Центральный» Дондағы Ростов ҡалаһының төньяҡ-көнбайыш сигендә 14 км алыҫлыҡта. Күккә осоу һәм ергә төшөү һыҙатының ВПП) оҙонлоғо — 2400 м.
Аэропорт Рәсәй Федерацияһының халыҡ һаны буйынса алтынсы урында торған (4,3 млн) Ростов өлкәһен һәм уның яҡын тирәһендәге территория хеҙмәтләндерә. Өлкәләге пассажирҙар хеҙмәтләндереүсе аэропорт араһында берҙән-бер халыҡ-ара статуслы аэропорт. Ул күп халыҡлы Дондағы Дондағы Ростов, Таганрог, Батайск, Новочеркасск, Аксай һәм Шахты ҡалалары халҡын (2,57 миллион кеше, йәғни өлкә халҡының 60 %) хеҙмәтләндерә. Был хәл уны Рәсәй көнъяғының ҙур агломерациялы биләмәһе тип һанарға һәм Рәсәйҙә халыҡ иҫәбе буйынса 4-се урынды биләп тора тип атарға мөмкинлек бирә. Алдағы йылдарҙа аэропортты Ростов-Шахты агломерацияларына , Аҡсай районының Грушевский ауылы биләмәһенең буш ятҡан ерҙәренә күсереү планда тотола .

## Иҫкәрмәләр