Хәрби дан мемориалы (Кутаиси)

**[[Кутаиси|Кутаисиҙағы]]** **Хәрби дан мемориалы** *()* — архитектор Отар Каландаришвили проекты буйынса скульптор-монументалист Мераб Бердзеншвили ҡатнашлығында 1980-се йылдар башында Кутаиси ҡалаһында мемориаль Бөйөк ватан һуғышында һәләк булғандарға арнап ҡуйылған һәм 2009 йылдың декабрендә һүтелгән мемориал.

## Мемориалдың тасуирламаһы
Мемориал торған һыбайлы скульптураһы (Һыбайлы *Мзечабуки*) һәм ҡалҡыу урында ике терәккә таянған монументтан торған. Аҡсаның бер өлөшө булған был Металдан яһалған йөҙ өлөшөндә кеше фигуралары төшөрөлгән булған, юғарыраҡ ҡыңғырауҙар эленгән 7 арка урынлашҡан булған. Уларҙың өҫтөндә ҡулдарын йәйгән монах фигураһы күтәрелгән торған. 1990-сы — 2000-се йылдарҙа һәйкәлгә вандалдар көн күрһәтмәгән: барельефтың бер өлөшө ярылған һәм ике ҡыңғырауы урланған булған.

Проект авторы — Мераб Бердзенишвили.

## Мемориалды

2009 йылдың декабрендә Тбилисиҙан Кутаиси ҡалаһына күсереләсәк Грузия Парламенты бинаһын төҙөү маҡсатында һәйкәл ватылған. Уны 21 декабргә тиклем юҡ итергә Михаил Саакашвили күрһәтмә биргән.

Һәйкәлде һүтеүгә демонтаж ҡаршы оппозицион партиялар, Грузияның ябай интеллигенция вәкилдәре һәм ябай граждандар ҡаршы сыҡҡан. Мемориалды шартлатыуға тиклем бер көн алдараҡ уны емертеүгә ҡаршы ҡултамға йыйыу башланған.

Грузия оппозицияһы ватандаштарын 21 декабрҙә митингка сығырға саҡырған, шулай уҡ элекке мемориал урынында парламент бинаһы түгел, ә сиркәү төҙөүҙе тәҡдим иткән. 19 декабрҙә Симферополь студенттары мемориалды һүтеүгә ҡаршы протест акцияһы үткәргән, һәм уның барышында Михаил Саакашвилиҡарасҡыһын яндырғандар.

Тәүҙә һәйкәлдән алдараҡ зыян күргән фон өлөшө барельефын һәм һыбайлыны һүтеп алғандар. Грузия сит ил эштәре министрлығының матбуғат һәм мәғлүмәттәре департаменты директоры Ия Махарашвили әйткәнсә, һыбайлы *Мзечабуки* тергеҙелергә һәм күсерелергә тейеш булған. Тороп ҡалған бетон нигеҙҙе 2009 йылдың 19 декабрендә шартлатып, һүтеп алғандар.

Операция менән «Сакпеткмрецви» («Грузвзрывпром») шәхси ойошма шөғөлләнгән. Хәүефһеҙлек техникаһын боҙған өсөн, шартлауҙан ярсыҡтар барлыҡҡа килеү сәбәпле ике кеше — ҡатын-ҡыҙ һәм бала һәләк булған, шулай уҡ бер нисә кеше зыян күргән, өсәүһе ауыр хәлдә дауаханаға эләккән, бөтә зыян күреүселәр шартлау урынынан бер нисә йөҙ метр алыҫлыҡта булған. Фажиғә факты буйынса енәйәт эше ҡуҙғатылған. Шул уҡ көндө Имеретикрайы губернаторы эшенән ҡыуылған.

2010 йылдың 22 февралендә «Грузвзрывпром» компанияһының өс етәксеһе төрлө срокка хөкөм ителгән.

## Мәскәүҙең мемориалды тергеҙеү тураһында тәҡдимдәре
2009 йылдың 22 декабрендә РФ премьер-министры Владимир Путин Мәскәүҙә мемориал күсермәһен булдырыу мөмкинлеге тураһында хәбәр итә:

Ҡомартҡыны тергеҙеү тураһындағы ҡарар Рәсәй ҙә лә, Грузила ла күтәреп алынды — һәйкәлде тергеҙеү идеяһын Мәскәүгә визит менән килгән Зураб Ногаидели, һәм Петрэ Мамрадзехупланы. Проект авторы скульптор мемориалды төгәл оҡшатып тергеҙеү идентичный мөмкин түгеллеген белдерә: ул бер материалдар уның үҙендә лә, Тбилиси скульптура комбинатында лаһаҡланмаған була.

Мәскәү мэры Юрий Лужков 2 апрелдә Бөйөк Ватан һуғышы һәйкәлдәрен һаҡлау һәм тергеҙеү «Тарихи мираҫ» («Мираҫ» фонды) Фонды, йәмәғәт ойошмалары, хеҙмәт коллективтары, ветеран берләшмәләренең башланғысын хуплап, Мәскәү ҡалаһында һәйкәл ҡуйыу тураһында 615-се РП бойороғона ҡул ҡуйған. Һәйкәл Поклонный тауындағы Хәтер аллеяһында 2010—2011 йылдарҙа төҙөлгән һәм «Фашизмға ҡаршы көрәштә беҙ бергә булдыҡ» тигән атама алған.

Дөйөм рәсәй «Рәсәйҙә грузиндар союзы» йәмәғәт ойошмаһы президенты Михаил Хубутия Мәскәү мэрына үтенесе менән мөрәжәғәт иткән «„Союз“ға һәм мемориалды тергеҙеү эштәрен етәкләү һәм алып барыуҙы ышанып, хөрмәт итеп тапшырыуҙарын үтенгән».

## Мәскәүҙә мемориалды тергеҙеү
2009 йылдың 24 декабрендә Рәсәй Премьеры Владимир Путин Кутаиси ҡалаһында шартлатылған ветерандар һәйкәлен Мәскәүҙә Зураб Церетели тергеҙәсәк, тип иғлан иткән.

2010 йылдың 2 июнендә Поклонный тауында иң яҡшы һәйкәл проекты «Фашизмға ҡаршы көрәштә беҙ бергә булдыҡ» мемориалы асылған.

Күргәҙмә аҙна дауамына һуҙылған. Иң яҡшы проект өсөн тауыш биреүҙә бар теләүселәр ҙә ҡатнаша алған. Конкурсҡа 20 проект тәҡдим ителгән, конкурс комиссияһы иң яҡшы 6-һын һайлап алған. Конкурста Рәсәй скульпторҙары ла, Грузия скульпторҙары ла ҡатнашҡан.

Проектты «Рәсәй грузиндар союзы»финанслаған.

2010 йылдың 21 декабрендә Мәскәүҙә Владимир Путин тантаналы рәүештә «Фашизмға ҡаршы көрәштә беҙ бергә булдыҡ» һәйкәлен асҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бронза һалдат
* Һуғыш ҡорбандарына һәйкәл (Батуми)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кутаиси беспокоит. <small>Снос памятника в Грузии вызвал ажиотаж в России</small> // Lenta.ru (17.12.2009)
* Плохо кончилось. <small>При сносе Монумента славы в Грузии погибли люди</small> // Lenta.ru (21.12.2009)
* Фотография мемориала, март 2008 года  // panoramio.com
* Фотография мемориала (более поздняя)  // panoramio.com
* Видео сноса мемориала и попадания осколка в толпу людей // Youtube