open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Толваярви янында һуғыш

**Толваярви янында һуғыш** —  1939 йылдың 12 декабрендә фин ғәскәрҙәре һәм Ҡыҙыл армия араһында алыш. Был Финляндияның Ҡышҡы һуғыш осоронда тәүге ҙур еңеүе.

## Тарих башы
30 ноябрҙә  һуғыш иғлан ителгәндән һуң,  фин армияһының һан яғынан Ҡыҙыл армия өҫтөнлөклө булғанға күрә  Ладога күленән алдан планлаштырылған сигенеүҙе башлай.  СССР-ҙың был юлһыҙ өлкәлә ҙур ғәскәр йәйелдереүе мөмкин түгел тип һанала, ләкин районға Суоярви һәм Толвоярви араһында  бөтөн дивизия юллана. Ҡыҙыл армия IV Фин элемтә корпусы өсөн ҙур хәүеф тыуҙыра. Быға  ҡаршы фин командованиеһы полковник Пааво Талвела етәкселегендә «Талвело төркөмөн» йыя.

## Яҡтар
Фин яғынан:

* «Талвело төркөмө», Ааро Паяри  16-сы пехота полкы
* «Рясянен отряды», ул  дүрт айырым батальондан һәм  6-сы артиллерия  полкы составындағы бер батальондан тора. 

Совет яғынан алышта комбриг Николай Беляев командованиеһы аҫтында 139-сы уҡсылар дивизияһы ҡатнаша, ул 718-се, 609-сы  һәм 364-се уҡсылар полкынан тора.

## План
Фин планы совет ғәскәрҙәре подразделениеларын Хирвасъярви һәм Толвоярви күлдәре араһында ҡамау була.  Хирвасъярви күле янында алыш иртәнге  сәғәт 8-ҙән башланырға тейеш була, ә икенсе һөжүм,  тәүгеһе һөҙөмтәһен килтергән сораҡта ғына башланырға тейеш була. Артабан план үҙгәрә һәм ике һөжүм дә сәғәт 8 -ҙә башланырға тейеш була.

## Һуғыш

Ике батальондан торған ике төркөм тиҙҙән совет  ҡаршылығына осрай. Улар 718 -се полк менән осраша, ул фин  флангыһына һөжүм әҙерләүҙе ойоштора. Төшкә фин ғәскәрҙәре үҙ һыҙығына күсә. Төшкә фин ғәскәрҙәре үҙ линияһына китә. Был һөжүм уңышһыҙ булһа ла, ул 718-се полкҡа фин  флангыһына һөжүм итергә һәм көстәрҙе көньяҡҡа ебәрергә ҡамасаулай. Икенсе фин батальоны юл буйлап һөжүм итергә  әҙерләнә, әммә ул 609 -сы полктың һөжүме менән туҡтатыла.  Финдар ситуация  өҫтөнән контролде юғалтмай, шуға күрә, артиллерия ярҙамын алып, күлдәр араһында урынлашҡан ҡунаҡхана  йүнәлешендә һөжүмен дауам итә. Паяри ҡунаҡхана  янында совет ғәскәрҙәрен ҡамау өсөн үҙенең резервтарын файҙаланырға ҡарар итә. Ахыр сиктә, ҡунаҡхана яулап алына, унда  609-сы уҡсылар полкының һәләк булған командиры  һәм бөтә докладтар табыла. Фин армияһы  төндә күлдән сигенә. Иртән полковник Талвели тағы ла һөжүм итергә бойора. 139- сы дивизия ситкә алып ташлана һәм һуңыраҡ  (20-22 декабрь)  Ягляярви эргәһендә юҡ ителә.

## Йомғаҡтары
Фин юғалтыуҙары  100 кешенән ашыу була, 250 кеше яралана. Ҡыҙыл армия  1000 ашыу кешеһен, ике артиллерия батареяһы пушкаларын, 20-ләп танк һәм 60 пулеметын юғалта.  Алыш фин армияһының әхлаҡи рух тәьмин итеү өсөн мөһим була.

Генерал Беляев икенсе көндө етәкселектән ситләтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Обнаружены малоизвестные факты о «Зимней войне», ГТРК Карелия, 4.08.2009
Волгоград консерваторияһы

**Юғары белем биреү муниципаль бюджет белем биреү учреждениеһы** — **«П. А. Серебряков исемендәге Волгоград консерваторияһы (институты)» -** Рәсәй консерваторияларының береһе, 1917 йылда нигеҙләнгән, Волгоград ҡалаһындағы юғары сәнғәт уҡыу йорто.

## Тарихы
Волгоград консерваторияһы тарихы 1911 йылдың 6 ғинуарында Царицында асылған музыка кластарҙан башлана. Әлеге кластар Мәскәү һәм Әстерхан урамдары мөйөшөндә урынлаша. Уҡытыу өс һөнәр буйынса ойошторола: скрипка, виолончель һәм фортепиано. Уҡыу өсөн түләү йылына 80 һум тәшкил итә.

1917 йылда музыка кластары музыка училищеһы тип үҙгәртелә.

1923—1936 йылдарҙа әлеге уҡыу йорто Сталинград музыка училищеһә тип исемләнә, һуңынан уға элекке исеме ҡайтарыла.

1930-сы йылдарҙағы уңышлы үҫешен Бөйөк Ватан һуғышы туҡтата, һуғыш һуңынан ҡаоаны тергеҙеү эштәре алғы планға сыға.

1957 йылда ғына Сталинград музыка училищеһы уҡытыу эшен ҡабаттан тергеҙә.

1961 йылда ҡаланың исеме үҙгәреү сәәпле уҡыу йорто Волгоград музыка училищеһы тип йөрөтөлә башлай.

1963 йылда Волгоград сәнғәт училищеһы итеп үҙгәртелә.

1989 йылда училищеға уҡыу йортоноң тәүге тамамлаусыларының береһе булған СССР-ҙың халыҡ артисы А. Серебряковтың исеме бирелә.

1994 йылда А. Серебряков исемендәге Волгоград юғары муниципаль сәнғәт училищеһы (сәнғәт колледжы) тип үҙгәртелә.

1996 йылда А. Серебряков исемендәге Волгоград муниципаль сәнғәт институтының уҡыу йортто тип үҙгәртелә. Институтта махсус урта һәм юғары профессиональ белем биреү кимәле һаҡланып ҡала.

2013 йылда яңы исем ала — А. Серебряков исемендәге Волгоград консерваторияһы.

2015 йылдан — юғары белем биреү муниципаль бюджет белем биреү учреждениеһы « А. Серебряков исемендәге Волгоград консерваторияһы (институт)».

## Структураһы
Хәҙерге ваҡытта консерватория юғары һәм урта махсус белеү биреү һәм өҫтәмә һөнәри биреү программаларыбуйынса эшләп килә.

; Юғары һөнәри белем биреү факультеттары

Факультет үҙ эсенә түбәндәге кафедраларҙы ала:

* Фортепиано башҡарыу оҫталығы кафедраһы
* Ҡыллы музыка ҡоралдары кафедраһы
* Тынлы һәм һуҡма инструменттар кафедраһы
* Халыҡ инструменттары кафедраһы
* Вокал сәнғәте кафедраһы
* Дирижерлыҡ кафедраһы
* Эстрада-джаз музыкаһы кафедраһы
* Музыка теорияһы һәм тарихы кафедраһы

; Урта һөнәри белем биреү факультеттары

Факультет үҙ эсенә түбәндәге предмет-цикл комиссияларын (ПЦК) ала:

* «Фортепиано»
* «Ҡыллы-һыҙғыслы музыка ҡоралдары»
* «Тынлы һәм һуҡма инструменттар»
* «Халыҡ инструменттары»
* «Вокаль сәнғәт»
* «Хор дирижерлығы»
* «Халыҡ соло һәм хор йыры»
* «Музыка теорияһы»
* «Дөйөм фортепиано»
* «Социаль-гуманитар дисциплиналар»
* «Живопись»

; Өҫтәмә белеү биреү факультеттары

Факультет үҙ эсенә ала:

* Квалификацияны күтәреү курсы
* Хор студияһы
* Сәнғәт өлкәһендә балалар һәм өлкәндәр өсөн өҫтәмә дөйөм белем биреү программалар буйынса уҡытыу

## Билдәле тамамлаусылар

— Мигуля Владимир Георгиевич (1965—1968)
— Серебряков Павел Алексеевич (1909—1977)
— Дубцова Ирина Викторовна (14 февраль 1982)
— Киселёв Анатолий Иванович (композитор) (1948—2020)
— Кудря Владимир Леонидович (1956)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Волгоградской консерватории
* Абитуриенту
Ярославль дәүләт театр институты

**Ярославль дәүләт театр институты** — Рәсәй Федерацияһы Ярославль ҡалаһында мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәгебелгестәрҙе әҙерләү буйынса юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
1930-сы йылдарҙа Ярославлдә театр техникумы ойошторола. 1945 йылда Ф. Г. Волков исемендәге академия драма театры эргәһендә студия барлыҡҡа килә. 1962 йылда әлеге драма театрының баш режиссеры Фирс Ефимович Шишигин башланғысы менән Ярославль театр училищеһы ойошторола. 1980 йылда театр училищеһы юғары уҡыу йорто статусын ала һәм Ярославль дәүләт театр институты тип исемләнә башлай.

Институтта драма һәм ҡурсаҡ театрҙары өсөн режиссерҙар һәм рәссамдар (ҡуйыусылар һәм технологта) әҙерләнә. Ярославль дәүләт театр институты студенттары төрлө Халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй театр фестивалдәрендә ҡатнашалар һәм һәм лауреат исемдәрен яулайҙар.

## Уҡытыусылар составы
Бөтәһе уҡытыусылар — 37 кеше.

— Фән докторҙары — 2 кеше
— Фән кандидаттары — 8 кеше
— Профессоҙар — 7 кеше
— Доценттар — 11 кеше.

## Факультеттар
— Актерлыҡ сәнғәте (очный, очно-ситтән тороп формалары)
— Театр сәнғәте (очно-ситтән тороп)
— Театр режиссураһы (ситтән тороп)
— Театрлаштырылған тамашлар һәм байрамдар режиссураһы (ситтән тороп)

## Билдәле шәхестәр

### Уҡытыусылар
— Виталий Базин (1995—2007) — актер, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы
— Маргарита Ваняшова (1980 йылдан) — әҙәбиәт һәм сәнғәт кафедра мөдире; 1980—1989 йылдарҙа — фәнни эштәр буйынса проректор
— Глеб Дроздов (1983—1988) — театр режиссеры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы
— Елена Пасхина (1984—1987) — скульптор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы
— Владимир Солопов (1962—2015) — актер, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы
— Фирс Шишигин (1962—1985) — СССР-ҙың халыҡ артисы

### Актерҙар
Ярославль театр институтында белем алған ҡайһы бер билдәле актерҙар:

* Барабанова Лариса
* Болтнев Андрей
* Валентин Ганичев
* Бойко, Марина Сергеевна
* Игорь Волошин — режиссер, актер.
* Денис Бондарков — алып барыусы, режиссер
* Виктор Гвоздицкий — Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы.
* Донгузов Александр Анатольевич — нәфис һүҙ оҫтаһы, Башҡорт филармонияһы артисты. Башҡортостан республикаһының халыҡ артисы (2013).
* Алексей Дмитриев — кино актеры.
* Андрей Иванов
* Замира Колхиева 
* Крылов Сергей— йырсы һәм шоумен.
* Марина Куделинская
* Евгений Марчелли — режиссер. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. «Алтын битлек» премияһы лауреаты.
* Евгений Мундум — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.
* Мухин Михаил — кино актеры https://www.kinopoisk.ru/name/3448848/
* Анна Назарова
* Сергей Нилова — шағир, актер.
* Алексей Ошурков
* Яков Рафальсон РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.
* Анна Самохина
* Андрей Сорока
* Владимир Толоконник
* Юрий Цурило
* Алена Клюева — режиссер.
* Прохор Дубравин
* Александр Сигуев
* Роман Курцын — актер- каскадер
* Ирина Гринева

## Һылтанмалар
* 
* Ярославский государственный театральный институт. *Федеральный портал «Российское образование»*
## Иҫкәрмәләр
Куганаволок

**Куганаволок** — Карелия Республикаһы  Пудожский районы Куганаволок ауылы биләмәһенең административ үҙәге

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Ауыл Водлозеро күленең көньяҡ өлөшөндә моронда урынлашҡан.

Куганаволокта Водлозеро  милли паркының визит-үҙәге урынлашҡан. Халҡы балыҡсылыҡ һәм туристик кәсептәр менән шөғөлләнә (ташыу, ҡуныу). Ҡасабала йылына  ике тапҡыр  «Пудож шамбыһы» балыҡ фестивале үткәрелә.

Ауылда 2006 йылда төҙөлгән чудотворец  Диодор Юрьегорский храмы һәм  Петрозаводск һәм РПЦ Карел епархияһы  Водлозеро Ильин мәхәлләһенең Петропавловск сиркәүе бар.

## Тарихы
Ауыл атамаһы  Балтик буйы-фин «куга» (судак) тигән исемгә барып тоташа, шул рәүешле исемен нисек  «Суҙаҡ мороно» тип тә аңлатырға була.  Куганаволок ауылы ере 1563 йылда Обонежская пятинасһының яҙма китабында беренсе тапҡыр телгә алына торған боронғо «Водлозеро  погосына» ҡарай.  Тап шунда 1803 йылға  тиклем тирә- юндәрҙең административ үҙәге урынлаша. XVII быуатта Пречистенский погосынан уның төньяҡ өлөшө айырылып сыға һәм Ильинский исемен ала. Куганаволок ауылы үҙе  1563 йылда яҙма китапта беренсе тапҡыр телгә алына,  унда бер ихата һәм бер ихата хужаһы - Дениско Патрикеев телгә алына. Артабан ауыл халҡы арта, әммә   Буталсыҡ ваҡытта к «немец» баҫҡынсылары арҡаһында кәмей, һуңынан  XVII быуаттар буйына әкренләп тергеҙелә.  1803 йылда Куганаволокҡа Пудожский өйәҙенең Водлозеро улусы идаралығы күсерелә, был  ауыл үҫешенә булышлыҡ итә, беренсе ҡаҙна биналары барлыҡҡа килә, 1905 йылда — земство мәктәбе. 1927 йылда Оло Куганаволок ауылы Пудожский районы Куганаволок ауыл советының административ үҙәге  статусын ала. Ҡасаба халҡы 1960 йылдарҙа күпкә арта  башлай.

Әле XX быуат  уртаһында уҡ ҡасаба менән берҙән-бер бәйләнеш  ысулы-вертолеттар була, 1970 йылдар  башында ғына автомобиль юлы һалына.  Ошо  уҡ ваҡытта ҡасаба  беренсе тапҡыр электрлаштырыла. Куганаволокта совет осоронда  предприятиеларҙан «Ленин хәтере» исеме аҫтында колхоз була, малсылыҡ һәм йылҡысылыҡ үҫешә. Йыл һайын 400-450 тонна балыҡ (ҡорман, һыла) тотола, ул балык консерваһы заводында эшкәртелә. Әлеге ваҡытта  "эффектив менеджерҙар" арҡаһында, завод һәм һөт фермаһы  эшмәкәрлеген туҡтата. Хәҙер Куганаволокта  1991 йылда ойошторолған  Водлозеро милли паркының визит-үҙәге урынлаша.

1873 йылда Куганаволокта 16 ихата һәм 112 кеше тәшкил итә,  1905 йылға ҡарата уның һаны  (113 кеше) -ҙгәрмәй тиерлек, әммә  ихаталары  һаны арта — 22. Шул уҡ ваҡытта  12 ауыл кешеһе крәҫтиән булмай  (улус писары, урмансыһы, уҡытыусы ғаиләләр). перспектив булмағаан ауылдар иҫәбенә халыҡ һаны  1960 йылда 1970 йылға тиклем   ҡырҡа арта  һәм  750 кешегә  етә, әммә әлеге ваҡытта халыҡ һаны  337 кеше тәшкил итә (2013 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса).

## Топографик картаһы

* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Водлозерского парка
* Куганаволок на портале Северо-Запада России 
* Быль Куганаволока
Гатчина һарайы (Фаберже йомортҡаһы)

**«Гатчина һарайы»** йомортҡаһы — ювелир йомортҡа, илле дана император пасха йомортҡаларының береһе, Карл Фаберже фирмаһы тарафынан рус император ғаиләһе өсөн эшләнелгән. Ул 1901 йылда Николай II-нең әсәһенә, тол император ҡатын Мария Федоровнаға яһаған бүләге. Уолтерс Художество музейында (АҠШ һаҡлана.

## Дизайн
Ике бүлекле асылмалы алтын йомортҡаның өҫтө һөт төҫөндәге эмаль менән ҡапланған һәм ун ике буй ынйы менән һыҙатланған, улары гирляндаларҙың, банттарҙың һәм сәскәле кәрзиндәрҙең һәм башҡа төр биҙәүестәрҙең күркәм биҙәктәре менән биҙәлгән. Ике яҫы бриллиант йомортҡаның ике башына ҡуйылған. Моғайын, уларҙың аҫтында император ҡатыны Мария Федоровнаның йәше һәм монограммаһы яҙылған булған, һуңынан улар юйылған.

Эске биҙәлеше — аҡ бәрхәт.

1903 йылда ювелир эше оҫтаһы Михаил Перхин урыҫ эшҡыуары Александр Фердинандович Кельхтың заказы буйынса «Бонбоньерка» пасха йомортҡаһын  эшләй, уның тышҡы күренешенә «Гатчина һарайы»ның күсермәһен яһап ҡуйған була. Был күсермәне Перхин 1901 йылда уҡ эшләгән булған, әммә был юлы оҫта сюрприз итеп йомортҡаға кескәй генә кулонлы агат футляр ҙа эшләгән.

### Сюрприз
Ювелир пасха йомортҡаһының ҡапҡасын бороп асҡандан һуң, беҙҙең алға кескәй генә Гатчина һарайының (Мария Федоровнаның Санкт-Петербург ҡалаһынан ситтәге резиденцияһының) моделе килеп баҫа. Моделдең күсермәһе бар ваҡ нескәлектәре менән эшләнгән: унда пушкаларҙы, Беренсе Павел статуяһын һәм пейзаждың башҡа элементтарын, хатта үҫемлек һәм ағастарына тиклем күрергә мөмкин.

Был сюрприз йомортҡа эсенән алынмаған бик аҙ ғына сюрприздарҙың береһе.

## Хужалары
«Гатчина һарайы» Пасха йомортҡаһы 1901 йылдың 1 апрелендә ювелир-оҫта Михаил Перхин тарафынан батша Икенсе Николайҙың әсәһе өсөн эшләнә һәм 1901 йылдың 1 апрелендә әсәгә бүләк ителә. Шул ваҡытта уның хаҡы 5000 һумға баһалана. Йомортҡа Аничков һарайында һаҡлана һәм Октябрь революцияһынан һуң, 1920 йылда Парижда рус эмигранттарының береһе булған Александр Половцов тарафынан һатып алына. 1930 йылда йомортҡаны Балтиморҙан (АҠШ)  һатып ала, һуңынан йомортҡа хужаһының васыяты буйынса Уолтерс Художество музейына күсә. 1952 йылдан алып йомортҡа — был музейҙың даими экспозицияһында тора.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Музейҙың сайты
* Пасха йомортҡалары император Фаберже
Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең ботаника баҡсаһы

**Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең ботаника баҡсаһы** (РФА УрБ ББ) — Екатеринбург ҡалаһындағы ботаника баҡсаһы. 1936 йылдың 28 авгусында ойошторола.

Ҡаланың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, 8 март, Мәскәү, Николай Островский урамдары һәм урау юл менән сикләнгән. Метроның иң яҡын станциялары — Чкаловская һәм Ботаническая.

Баҡса биләмәһе кәртәләнгән, халыҡ өсөн расписание буйынса асыла. Биләмәлә йәшел ултыртылған ағастар, оранжереялар, административ биналар урынлашҡан.

## Тәғәйенләнеше һәм эш йүнәлештәре
Рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, «РФА УрБ ББ — Уралдың һәм Көнбайыш Себерҙең һәм Урал алдының күрше төбәктәренең төп ғилми-тикшеренеү учреждениеһы, тәбиғи флора ресурстарын фундаменталь өйрәнеүҙе һәм ысулдарын эшләүҙе, тикшеренеүҙәрҙе координациялауҙы, уларҙы һаҡлауҙы, тергеҙеүҙе, байытыуҙы (интродукцияларҙы) һәм иҡтисадта һәм социоэкологияла рациональ файҙаланыуҙы оптималләштереү буйынса сараларҙы нигеҙләүҙе тәьмин итә»..

Учреждениеның рәсми сайты уның эшендә төп йүнәлештәрҙе түбәндәгесә билдәләй:

«Урта Урал өсөн яңы ағас һәм үлән үҫемлектәр төрҙәрен интродукциялау һәм уларҙың яраҡлашыуын өйрәнеү. Уралдың һирәк һәм юҡҡа сыға барыусы төрҙәренең коллекцияларын булдырыу»;

«Уралдың, Рәсәйҙең күрше төбәктәренең тәбиғәт флораһының төрлөлөгөн өйрәнеү һәм уны һаҡлау, тергеҙеү һәм рациональ ҡулланыу ысулдарын фәнни нигеҙләү»;

«Уралдың һәм Рәсәйҙең күрше төбәктәренең төп урман барлыҡҡа килтереүсе төрҙәре экологияһын, генетикаһын һәм географияһын өйрәнеү, уларҙы оптималь ҡулланыу һәм тергеҙеү ысулдарын һәм технологияларын эшләү»;

«Урал флораһы генофондын һаҡлау һәм тергеҙеү ысулдарын фәнни нигеҙләү, айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре системаһын булдырыу»;

«Урманды һаҡлауҙың һәм техноген- бысранған биләмәләрҙе рекультивациялауҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләү»;

«Аң-белем таратыу эше (экскурсиялар, лекциялар һ. б.)».

Баҡса составында ике бүлек айырылған— ботаника бүлеге һәм урмансылыҡ фәне бүлеге. Алты лабораторияһы бар.

## Үҙенсәлектәре
Баҡса биләмәһендә яҡынса 4 мең таксон үҫтерелә. Банандар, әфлисундар, лимондар, гранаттар, папайя һәм фейхоа бар.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Екатеринбург дендропаркы
* *Йөҙйәшәр* ҡарағас
Грузино (усадьба)

**Грузино** —  урыҫ классицизмының юғалған ҡомартҡыһы, XIX быуаттың беренсе сирегендәге Рәсәй империяһының иң ҡеүәтле сановниктарының береһе А.А.Аракчеевтың  (1769—1834) усадьбаһы.  Новгород губернаһының шул уҡ исемле ауылында, Волховтың уң ярында урынлашҡан.

## Тарихы
XVIII быуат башында А.Д. Меншиковҡа ҡараған Грузиноны император Павел I Аракчеевҡа бүләк итә.  

Усадьба бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә  архитектор- классицист Ф.И.Демерцов проекты буйынса (1799—1814 йй.) төҙөлә. Башта йәйге һарай, һуңынан алты ағастан төкәтмә төҙөлә, 1806 йыл — иҫке ағас  сиркәү урынына таштан  Андрей соборы төҙөлә

1810 йылда Грузиноға тәүге тапҡыр килгән  император Александр I килә, һуңынан ул 10 тапҡыр бында тағы килеп сыға.

1815 йылдан башлап усадьбаны төҙөкләндерергә Василий Стасов  йәлеп ителә.  Икенсе осорҙа  төҙөлгән төҙөлөш эштәре араһында  иғтибарға лайыҡтары:
1815 йылғы  ике таш пирамидаль  манаралар,
1822 йылғы собор  ҡыңғырауы,
1820 йылда уртаһында апостол Андрей Первозванный   һүрәтләнгән суйын  колонналар менән И. П. Мартос скульптураһы 
Монументаль скульптура һәйкәлдәре Грузино соборын биҙәй.  Мартос Павел I һәйкәлен эшләй, ә Тома де Томон  тәшкил һүрәттәренә рәсем эшләй, уның буйынса 1812—1814 йылдарҙа һәләк булған Аракчеев полкының  офицерҙары һәйкәле башҡарыла.

Аракчеев 1834 йылдың апрелендә үҙ резиденцияһында вафат була һәм шунда ерләнә. Туранан-тура вариҫтары булмау сәбәпле  Николай I  Указы буйынса усадьбаһы менән Грузино улусы  мәңгелеккә  Новгород кадет корпусына (һуңыраҡ Аракчеевский үҙгәртелә)  тапшырыла.
Файл:Gruzino House.jpg|Аракчеев йорто
Файл:Андреевский собор.gif|Андрей Первозванный соборы
Файл:Gruzino Tower.jpg|Собор ҡыңғырауы
Файл:Gruzino Quay.jpg|Башня менән пристань
Файл:Gruzino Pavilion.jpg|Суйын колонналар
1921—1922 йй. — Грузинола музей ойоштороуҙы Музей фонды мөдире  И. Ерыкалов шәхси башҡара.

Совет власы ваҡытында  усадьба  тарихи-көнкүреш музейы статусына эйә булһа ла «аламалана һәм яртылаш емерелә». XIX быуат ҡоролмалары тулыһынса Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында юҡҡа сыға. Уларҙың урыны иҫтәлекле таҡталар менән билдәләнгән

## Парк
Новгород өлкәһе хакимиәтенең  1998 йылдың 30 сентябрендәге  № 389 ҡарары менән усадьба урынындағы 46 гектар майҙанлы  парк  «Һәйкәл баҡса-парк сәнғәте (XVIII—XIX бб.) ҡомартҡыһы» тип иғлан ителә. Ике бөтөн  ҡалған бронза арыҫлан Грузинонан  Бөйөк Новгородҡа алып киленә һәм Новгород тыуған яҡты өйрәнеү музейында төп инеү урынында,   «Рәсәйҙең мең йыллығы» һәйкәле яныда ҡуйыла.

Баҡсала усадьбаның беренсе баҡсасыһы  — Исаак Константиновичҡа һәйкәл ҡуйылған, ул Меншиков ваҡытында уҡ йөүкә аллеяһын ултырта, һәм урындағы ышаныуҙарға ярашлы,  125 йыл йәшәгән (1681—1806).
Файл:Gruzino1.jpg|
Файл:Gruzino2.jpg|
Файл:Gruzino.jpg|
Файл:Gruzino3.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Лашков Н. А.* Андреевский собор села «Грузино». — М.: Тип. Г. Лисснера и Д. Совко, 1914. — 32 с.
Лена Белкина

**Лена Белкина** (27 ноябрь 1987 йыл, Ташкент, СССР) — опера йырсыһы (меццо-сопрано).
ӨДАТУ-ның Күмертау филиалы

**Өфө дәүләт авиация техник университетының Күмертау ҡалаһындағы филиалы** — Күмертау ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто

Тулы рәсми исеме — Күмертау ҡалаһы «Өфө дәүләт авиация техник университеты» федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы филиалы; ҡыҫҡартып — Күмертау ҡалаһы ФДБЮББУФ «ӨДАТУ» филиалы  

## Һөнәр төрҙәре
* Ғәмәли информатика
* Технологик процестарҙы һәм етештереүҙе автоматлаштырыу
* Машина етештереүҙе конструктор-технологик йәһәттән тәьмин итеү

## Тасуирлама
Күмертау ҡалаһы «Өфө дәүләт авиация техник университеты» федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы филиалы

РСФСР Юғары һәм урта махсус урта белем мәғариф министрлығы һәм ӨАИ ректоры бойороғо менән 1977 йылда Кумертау вертолет заводы (КуВЗ) нигеҙендә Өфө авиация институтының (УАИ) киске технологик факультеты бүлеге ойошторола.

1983 йылда, РСФСР Юғары һәм урта махсус урта белем мәғариф министрлығы һәм ӨАИ ректоры бойороғо менән киске бүлексә үҙаллы Кумертау киске факультетына үҙгәртелә.

1991 йылда беренсе үҙаллы «Сәнәғәт автоматикаһы» кафедраһы барлыҡҡа килә, Кумертауҙа был һөнәр буйынса белгестәр әҙерләү 1988 йылдан алып барылған була.

1992 йылда Өфө авиация институты Өфө дәүләт авиация техник университеты статусы ала.

1999 йылда Кумертау ҡалаһының киске факультеты Өфө дәүләт авиация техник университетының филиалы статусын алыуға өлгәшә.

2000 йылда көндөҙгө уҡытыу бүлексәһе асыла.

2001 йылда осоу аппараттары етештереү технологияһы кафедраһы булдырыла.

2002 йылда филиалда тағы ике: "Тәбиғәт фәндәре һәм дөйөм техник дисциплиналар ", «Гуманитар һәм социаль-иҡтисади дисциплиналар» кафедралары асыла.

2002 йылдан башлап, филиал йыл һайын ҡаланың уҡыу йорттары студенттары һәм уҡытыусылары асыҡ фәнни-практик конференциялар үткәрә.

2004 йыл. Кумертау ҡалаһы хакимиәтенең актив ярҙамы менән, филиал өсөн тарихи ҡарар ҡабул ителә: «Башкируголь» предприятияһының үткән быуат урталарында төҙөлгән дүрт ҡатлы бинаһы — архитектура ҡомартҡыһы — элекке 4 ҡатлы бинаһы реконструкция һәм ремонттан һуң университет филиалына файҙаланыуға тапшырыла.

2004 йылда филиалда белем биреүҙең тағы бер формаһы ситтән тороп уҡыу бүлексәһе асыла.
 
2011 йылда Кумертау авиация колледжы ӨДӘТУ-ның Күмертау филиалы ҡушыла. Хәҙер уҡыу йортонда урта һөнәри белем дә бирелә.

Филиалда студенттарҙы уҡытыу заманса мәғлүмәти-коммуникацион технологиялар ярҙамында алып барыла

## Видео
 Парад факультетов УГАТУ | Филиал УГАТУ в Кумертау

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Филиал Уфимского государственного авиационного технического университета в г. Кумертау
Өфө тимер юл институты

**Өфө тимер юл институты** –  Һамар дәүләт тимер юл университеты филиалы.
## Тарих

1958 йылда Өфөлә имер юл системаһында эшләгән, производствонан айырылмай уҡыған студенттарға ярҙам итеү өсөн Куйбышев транспорт инженерҙары институтының уҡытыу һәм  консультациялар биреү пункты ойошторола.  

Өфө тимер юл институты бөгөн:

* Өфө тимер юл техникумы (УТЖТ) 

* Юғары профессиональ белем биреү факультеты(ФВПО).

1959 йылғы РСФСР юл хужалығы министрлығы ҡарары нигеҙендә  Өфөлә  юлдарҙы контролдә тотоу һәм яңы тимер юлдар һалыу буйынса урта звено белгестәрен әҙерләү  техникумы булдырыла.

1963 йылдан яңы уҡыу  йүнәлештәре, ситтән тороп уҡыу бүеге асыла. Техникумды тамамлағандар илдең төрлө тимер юл  юғары уҡыу йорттарында,башлыса Куйбышев тимер юл транспорты институтында уҡыуын дауам итә.
  
Өфө уҡытыу һәм консультациялар пункты (филиал) 1998 йылда  М.Т.Елизаров исемендәге Һамар тимер юл транспорты инженерҙары институты ректоры  бойороғо ( №172  03.06.1998 й.) нигеҙендә  институт итеп үҙгәртелә. 

Өфө тимер юл институты тимер юл һәм башҡа өлкәләр өсөн инженерҙар әҙерләй, тимер юл белгестәрен әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү, уларҙың квалификацияһын үҫтереү кеүек эмәкәрлек алып бара  .

В филиале осуществляется подготовка специалистов по программам высшего и среднего профессионального образования по очной и заочной формам обучения (на бюджетной и коммерческой основе) Институтта көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлегендә   юғары һәм урта профессиональ белем биреү программалары буйынса белгесәтрә әҙерәләү ойошторолған (бюджет һәм коммерция нигеҙендә).

Институтта түбәндәге белгестәр әҙерләнә :

* Тимер юл составтарын (транспортын) йөрөтөү.
* Поездар хәрәкәтен булдырыу системаһы.
* Тимер юл, күперҙәр һәм транспорт тоннелдәрен төҙөү . 
* Тимер юлды эксплуатаҡиялау.

Өфө институты тулы юғары белем бирмәй– 2 йыл (көндөҙгө) һәм 3 йыл (ситтән тороп) уҡығандан һуң юғары курс студенттары Һамар тимер юл дәүләт университетына Һамарға уҡырға бара. Студенттар һаны – 2560  кеше.

Институтта уҡыу-уҡытыу процессын ойоштороуға кәрәкле бөтә уҡыу әсбаптары, лабораториялар һәм спорт базаһы, мультеимедиа саралар бар   . 
Һамар ДТЮУ-ның уҡытыу-методик ресурстарын, алыҫтан тороп уҡыу порталын ҡулланып була.  Программалар системалары,уҡытыу- методик материалдар китапханала электрон рәүештә һаҡлана .

Студенттар  практиканы «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ предприятиеларында үтә .

Директоры –Захаров Владимир Юрьевич.

Һамар ДТЮУ-ның Өфө институты адресы-Өфө, Ухтомский урамы,33.
## Һылтанмалар

*Официальный сайт УИПС Сам ГУПС   
*Уфимский   институт  путей  сообщения
* Специальности УИПС СамГУПС
## Иҫкәрмәләр
Педагогия академияһы

**Педагогия академияһы** — 1907 йылда асылған Рәсәй юғары мәҡариф-ғилми педагогик учреждениеһы. Педагогия академияһы Рәсәй империяһының ижтимағи уҡыу йорттары араһында ғилми әһәмиәте төп урынды алып торған.

## Тарихы
1904 йылда ГУВЗдың (Главное управление военно-учебных заведений) Педагогика музейында  Педология курстары асыла. 1907 йылда Педология курстары базаһында Санкт-Петербургта Мәгариф Лигаһында Педагогия психологияһы буйынса Бөтә Рәсәй съезды ҡарары нигеҙндә Педагогия академияһы төҙәлә.
1907 йылда раҫланған устав нигеҙендә, Педагогия академияһы ғилми-педагогик үҙәк булып тора һәм халығ мәғарифы министры П. М. Кауфманға буйһона. Педагогика академияһының етәксе звеноһы булып  Совет тора.  Совет профессор-уҡытыусылар һәм етәкселек составын һыйлаған. 1907 йылда Педагогия академияһының беренсе президенты А. Н. Макаров була, беренсе вице-президенты М. М. Ковалевский , секретары А. П. Нечаев.  А. Ф. Лазурский, А. С. Лап­по-Да­ни­лев­ский, С. Ф. Ольденбург, Н. И. Кареев, Г. А. Фальборк и И. М. Гревс. В. И. Вернадский, И. П. Павлов, Е. В. Тарле, А. А. Корнилов, Н. А. Гредескул, И. X. Озеров, А. А. Шахматов, И. А. Бодуэн-де-Куртене, Д. Н. Овсяников-Куликовский, С. А. Венгеров, Л. И. Петражицкий, Н. О. Лосский кеүек төрлө фән өлкәһендә эшләгән педагогтар Пелагогия академияһы Советы ағзалары булып торалар.

## Уҡытыу барышы
Педагогия академияһы Рәсәй Федерацияһы Халыҡ мәғарифы министрлығы ведомствоһының "педагогик мәсьәләләр буйынса тәжрибәле һәм белгес экспериментаторҙар" әҙерләү өсөн "юғары курстар" булып торған, халыҡ мәғарифының төрлы мәсьәләләре буйынса юғары квалификациялы эксперттар, уҡыу йорттары директорҙары, педагогтар, мәктәптән тыш белем биреүҙе ойоштороусылар һәм гигиенисттарҙың мәктәп табибтарын әҙерләгән учреждение булып тора.

Педагогия академияһына Рәсәйҙә йәки сит илдә юғары белем алған егеттәр һәм ҡыҙҙыр ҡабул ителгән. Дине һәм милләтенә әһәмиәт бирелмәгән. Уҡыу процессыны өс йүнәлештә барған:
педагогика, мәктәп белеме, педагогик психология һәм мәктәп гигиенаһы кеүек төп категория; физиология, психология, анатомия, философия; сәнғәт һәм әһәбиәт тарихын үҙ эсенә алған өҫтәмә махсус, уҡыу йорттарында уҡыу предметтарын уҡытыу тарихын һәм методикаһы.

1910 йылда Педагогия академияһындә Санкт-Петербург Петербург эксперименталь педагогика йәмғиәте структураһына ингән эксперименталь мәктәп асыла. 1916 йылдан Педагогия академияһы Санкт-Петербург йәмғиәте эксперименталь педагогика ойошмаһына инә. Педагогия академияһы төрлө белгестәр әҙерләү буйынса Бөтә Рәсәй уғытыусылар курстарын ойоштороу һәм үткәреү өсөн күп эшләй. Уҡытыусылар араһында «Педагогика академияһы очерк һәм монографияларҙа» кеүек академия хеҙмәттәре популярлыҡ ала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большая российская энциклопедия / научно-редакционный совет: председатель - Ю. С. Осипов и др. - Москва: БРЭ, Т. 25, 2017: П — Пертурбационная функция, 2017 г. — 2017 г. — 764 с. — ISBN 978-585270-362-0
*
Тажик дәүләт сәнғәт институты

**М. Турсунзода исемендәге Тажик дәүләт сәнғәт институты** () (2015 йылдың 3 июленән алып — **Дәүләт уҡыу-уҡытыу учреждениеһы ** — **«Мирзо Турсунзода исемендәге Тажик дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институты»**) — Тажикстандың юғары уҡыу йорто. Дүшәмбе ҡалаһында урынлашҡан.
Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә белгестәр әҙерләү менән шөғөлләнә.

## Тарихы
1967 йылда Т. Г. Шевченко исемендәге Дүшәнбе педагогия институтын сәнғәт факультеты булдырыла. 1973 йылда СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары буйынса уның базаһында Тажик дәүләт сәнғәт институты ойошторола. 1978 йылда СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы институтҡа Тажикстандың халыҡ шағиры Мирзо турсунзода исеме бирелә.

## Структураһы
Институтта 5 факультет эшләп киләҫ

— Мәҙәниәт һәм сәнғәт факультеты
— Театр, кино һәм телекоммуникациялар факультеты
— Китапхана-мәғлүмәт факультеты
— Музыкаль белем биреү факультеты
— Квалификацияны арттырыу факультетын

20 кафедрала киләһе йүнәлештәр буйынса квалификациялы белгестәр әҙерләйҙәр

— Актерлыҡ оҫталығы
— Телевидение һәм радио журналистикһы
— Музыкаль белем (йыр һәм музыка уҡытыусыһы)
— Һынлы сәнғәт һәм дизайн
— Хореография (традицион бейеүҙәр балетмейстеры)
— Китапханасы, библиограф — педагог
— социаль — мәҙәни өлкәһе менеджменты (мәҙәниәт сфераһы хеҙмәткәре)
— Театлаштырылған тамаша һәм байрамдар режиссураһы
— Культурология
— Күмәк тамаша режиссураһы
— Туризм менеджменты (туризмды ойоштороу буйынса белгес)
— Музей фәне һәм ҡомартҡылаҙы һаҡлау
— Халыҡ — нәфис музыкаль коллективтар режиссураһы
— педагог
— музыкаль коллективтарҙың художество етәксеһе
— халыҡ йыры коллективтарының художество етәксеһе
— бейеү коллективының художество етәксеһе
— Ижтимағи фәндәр.

Уҡыу процесы очно һәм ситтән тороп уҡыу формаларында тажик һәм урыҫ телдәрендә алып барыла. Белгестәрҙе әҙерләү менән 100-ҙән ашыу юғары квалификациялы кадрҙар шөғөлләнә. Шул иҫәптән: 8 профессор, 4 фән докторы, 12 фән кандидаты, 12 доцент, 35 өлкән уҡытыусы һәм 28 уҡытыусы. Бынан тыш, уҡыу процесына илдең күренекле мәҙәниәт һәм сәнғәт оҫталары, театр эшмәкәрҙәрее, композиторҙар, рәссамдар йәлеп ителә.

Эшләү дәүерендә институт мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә 5500-ҙән ашыу белгес әҙерләй. Бөгөнгө көндә институтты тамамлаусылар мәҙәниәт министрлығы, мәғариф, мәҙәниәт идаралығы, театр һәм мәҙәниәт һарайҙарында, дәүләт филармонияһы, өлкә һәм ҡала мәҙәниәт бүлегктәрендә төрлө вазифалар биләй. Уларҙың ҡайһы берҙәре сит илдәрҙә, шул иҫәптән АҠШ, Германия, Франция, Иран, Рәсәй, Ҡаҙағстан, Үзбәкстанда эшләйҙәр.

Тажик дәүләт сәнғәт институты Санкт-Путербург дәүләт мәҙәниәт институты, Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институты,Рәсәй халыҡ-ара туризм академияһы, Көньяҡ Корелағы Дайджен университеты, Үҙәк Азияның Сәнғәт академияһы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.

## Билдәле уҡытыусылар һәм тамамлаусылар
* Бабакулов Әхмәт
* Гадоев Хашим
* Ғафаров Мунзифа
* Исхаҡов Барно
* Мавлянова Ханифа
* Мөхөтдинов Сайдали
* Назаров Мехрубон
* Нурджанов Низам
* Розиков Тагоймурод
* Сатторов Талабхуджа
* Сабзанов Яхиэль
* Хамдамов Амон

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Таджикcкий Государственный Институт Искусств
* Таджикский Государственный институт искусств
Халыҡ хужалығы менән идара итеү институты

**Халыҡ хужалығы менән идара итеү институты** (ИУНХ) — етештереүҙе ойоштороу, планлаштырыу һәм алдынғы идарә итеү ысулдарын өйрәнеү өлкәһендә халыҡ хужалығы етәкселәре һәм белгестәренең квалификацияһын күтәркү маҡсатында 1970 йылда Фән һәм техника буйынса СССР Дәүләт комитеты эгидаһы менән ойошторолған юғары уҡыу һәм ғилми-методик уҡыу йорто.
## Тарихы
1970 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарары нигеҙендә Мәскәүҙә халыҡ хужалыҡы менән идара итеү институты исеме аҫтында юғары аҡыу һәм ғилми-методик уҡыу йорто асылды, ул производствоны ойоштороу менән бәйле тематика буйынса Халыҡ хужалығы етәкселәре һәм белгестәренең квалификацияһын күтәреү, шулай уҡ идара итеүҙең һәм планлаштырыуҙың заманса ысулдарын өйрәнеүгә махсуслаштырылды.

Халыҡ хужалығы менән идара итеү институтында уҡыу ваҡыты өс ай тәшкил итте. Халыҡ хужалығы менән идара итеү институтының төп тыңлаусылары — Бөтә Союз һәм республика министрлыҡтары һәм ведомстволары, дәүләт комитеттары, эре етештереү берләшмәләре һәм предприятиелар етәкселәре араһынан юғары белемле кешеләр, шулай уҡ социалистик блок илдәренән халыҡ хужалығы хеҙмәткәрҙәре һәм белгестәре.

1975 йылда Халыҡ хужалыгы менән идара итеү институтының уөыу структураһында ғиломи-методик бүлек, иҡтисади-математик ысулдарҙы һәм операцияларҙы тикшерүҙең проблемалы ғилми-тикшеренеү лабораторияһы була, шулай уҡ дүрт төп профильле кафедра була: икътисади-математик ысулдарҙы планлаштыру кафедраһы, социаль-иҡтисади фәндәр кафедраһы, идара һәм прогнозлау кафедраһы,  социологик һәм психологик аспекттар  кафедраһы.

Халыҡ хужалыгы менән идара итеү институты системаһында үҙәк уҡытыу-иҫәпләү институты төҙелә, ул Фәнни идара итеү алымдары өлкәһендә халыҡ хужалығы етәкселәренең квалификацияһын күтәреү институттары эшмәкәрлеген координациялаү һәм методик етәкселек итәүҙе өйрәнә һәм ғәмәлгә ашыра.

1977 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарары менән халыҡ хужалығы менән идара итеү институты базаһында "СССР Министрҙар Советы ҡарамағында халыҡ хужалығы Академияһы" исемеле яңы юғары уҡыу йорто нигеҙләнде, ул СССР халыҡ хужалығы менән идара итеү органдары менән бәйле министрлыҡтар һәм ведомстволар етәкселәре һәм белгестәрен әҙерләүҙе һәм яңыдан әҙерләүҙе камиллаштырыү мәсьәләләрен хәл итте.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большая советская энциклопедия / Глав. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.: Большая российская энциклопедия , Т. 5: Вешин-Газли. — 1971. — 640 с.
* *Проблемы развития теории управления социалистическим производством* / Ю. А. Лавриков, Э. Б. Корицкий. — : Изд-во ЛГУ, 1982. — 207 с.
* *Содержание и методы подготовки кадров управления* / Отв. ред. В. Ю. Озира, И. Б. Скоробогатов. — М.: Экономика, 1977 г. — 232 с.
Лейден рейтингы

**CWTS Leiden** **Ranking** (**Лейден рейтингы**) ― университеттарҙың библиометрик күрһәткестәргә нигеҙләнгән йыллыҡ глобаль рейтингы. Рейтинг Нидерландтағы Лейден университеты ҡармағындағы Фән һәм технологиялар тикшеренеү үҙәге (*Centrum voor Wetenschap en Technologische Studies*, CWTS) тарафынан үткәрелә. Analytics Clarivate Web of Science библиографик мәғлүмәт базаһымәғлүмәт сығанағы сифатында ҡулланыла.

Лейден рейтингы университеттарҙы донъя буйынса академик мәҡәләләре һәм был учреждениеларҙа мәҡәләләрҙән өҙөмтәләр ҡулланыу күләменә ярашлы классификациялай. Рейтинг тел, дисциплина һәм уҡыу учреждениеһы күләме айырмалығын иҫәпкә ала. Төрлө библиометрик күрһәткестәргә ярашлы бер нисә рейтинг исемлеге сыҡҡан. Өҙөмтәләрҙе иҫәпкә алыуҙан тыш, Leiding Ranking шулай уҡ университеттарҙы ғилми хеҙмәттәшлек буйынса ла баһалай.

Лейден рейтингының беренсе баҫмаһы 2007 йылда сыға. 2014 йылғы рейтинг бөтә донъя буйынса 2009—2012 йылдарҙа «төп» журналдарҙа, халыҡ-ара әһәмиәттәге һәм Web of Science мәғлүмәттәр базаһында һылтанмалары күп булған инглиз телле журналдарҙа ошо уҡыу йорттарына бәйле авторҙарҙың мәҡәләләре, күҙәтеүҙәре нигеҙендә һайланған 750 университетты үҙ эсенә ала.

## Һөҙөмтәләр

Башҡа күп кенә университет рейтингтарындағы кеүек, Лейден версияһы буйынса топ-20-гә Америка университеттары инә. 2014 йыл рейтингында Рокфеллер университеты өҙөмтә импакты буйынса беренсе урынды биләй. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Оксфорд университеты, Кембридж университеты һәм Бөйөк Британияның башҡа университеттары бында Times Higher Education World University Rankings һәм QS World University Rankings кеүек рейтингтарҙағыға ҡарағанда түбәнеркәе баһа ала.

Башҡа университеттар менән хеҙмәттәшлек буйынса (башҡа учреждениелар менән берлектә яҙылған мәҡәләләр өлөшө), 2014 йылда Ян-Мин Милли университеты һәм Тайвандең тағы ике белем биреү учреждениеһы тәүге өс урынды биләй, улар артынан, Франция, Бөйөк Британия һәм Европаның бер нисә иле килә. 2014 йылда халыҡ-ара хеҙмәттәшлек буйынса Сәғүд Ғәрәбстанында Король Әбдел-Ғәзиз университеты һәм Сәғүд короле исемлектең башында тора. 2020 йылда Рәсәй университеттарынан рейтингта иң юғары позицияны М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты биләй (250 урын).

## Тәнҡит
2010 йылда Лоэт Лейдесдорф предмт өлкәһе буйынса өҙөмтәләр импактын нормалләштереү өсөн Лейден рейтингында ҡулланылған алымдарҙы тәнҡитләй. Бынан тыш, нормалләштереү юғары кимәлде күаҙллай, ә айырым мәҡәләләр кимәлендә түгел, шулай уҡ иҫке мәҡәләләргә һәм традицион рәүештә өҙөмтә кимәле юғарыраҡ булған өлкәләрҙәге мәҡәләләр һәм күҙәтеүҙәргә өҫтөнлөк бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Website of the CWTS Leiden Ranking
QS EECA University Rankings

**QS EECA University Rankings** — Европаның һәм Үҙәк Азияның үҫешеүсе илдәренең («emerging and central Asia Europe») юғары уҡыу йорттары рейтингы. Йыллыҡ рейтингты Quacquarelli Symonds (QS) инглиз агентлығы төҙөй.

Рейтинг 2014 йылдан алып төҙөлә һәм ошо төбәктәрҙең 350 иң яҡшы юғары уҡыу йортон үҙ эсенә ала (EECA).

## Методологияһы
Юғары уҡыу йорттары артабан күрһәтелгән 9 йомғаҡлау күрһәткесен барлыҡҡа килтергән 10 фактор буйынса баһалана. Һәр фактор дөйөм һөҙөмтәгә билдәле бер өлөш индерә. Йомғаҡлау күрһәткестәренә академик репутация (Academic reputation) — 30 процент; эш репутацияһы (Employer reputation) — 20 процент; уҡытыусылар һәм уҡыусылар нисбәте (Faculty/student ratio) — 10 процент; уҡытыусыларҙың тикшеренеү һөҙөмтәлелеге (elsevier Scopus мәғлүмәттәре нигеҙендә), (Papers per faculty) — 10 процент; халыҡ-ара фәнни-тикшеренеү хеҙмәттәшлеге (International research network) — 10 процент; интернеттағы активлыҡ (Web impact) — 5 процент, хеҙмәткәрҙәр — фән докторҙары (ғилми дәрәжәгә эйә) өлөшө, (Staff with a PhD) — 5 процент; юғары уҡыу йорто хеҙмәткәрҙәренең мәҡәләләренә һылтаныу кимәле (Scopus мәғлүмәт базаһы), (Citations per paper) — 5 процент; сит ил уҡытыусылары (2,5 процент) һәм сит ил студенттары (2,5 процент) һаны (International faculty and international students).

Йомғаҡлау мәғлүмәттәре таблицаға индеерлә һәм вуздарҙы сағыштырыу өсөн ҡулланыусы тарафынан һәр күрһәткес буйынса айырып ҡаралырға мөмкин.

## Рейтингта Рәсәй вуздары
QS EECA University Rankings 2020 рейтингында (2019 йылда төҙөлгән), Рәсәйҙән 105 юғары уҡыу йорто (354 юғары уҡыу йортонан) күрһәтелгән. Был төбәктә яҡшы дәғүәселек булыуы тураһында һөйләй.

Топ-10 исемлегенә дүрт Рәсәй университеты инә: М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (1-се урын), Санкт-Петербург дәүләт университеты (2-се урын), Новосибирск дәүләт университеты (3-сө урын) һәм Томск дәүләт университеты (8-се урын).

## Иҫкәрмәләр
SCImago Institutions Rankings

**SCImago Institutions Rankings** (**SIR**) ― SCImago төркөмө ― Испанияла урынлашҡан фәнни-тикшеренеү ойошмаһы 2009 йылдан алып баҫтырып сығарған ғилми учреждениеларҙың рейтингы. Унда ағза булып Гранада университетынан, Карл Өсөнсө исемендәге Мадрид университетынан, Алькала университетынан, Эстремадура һәм Испанияның башҡа эре белем биреү учреждениеларынан Фәнни тикшеренеүҙәр буйынса Юғары совет (CSIC) ағзалары инә.

Рейтинг биш бүлеккә бүленгән: хөкүмәт, һаулыҡ һаҡлау, юғары белем, шәхси һәм башҡа. Уларҙың һәр ҡайһыһы өсөн тикшеренеү һөҙөмтәләре, халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереү кимәле, нормалләштерелгән импакт һәм мәҡәләләр һаны буйынса баһалар ҡуйыла.

2020 йыл мәғлүмәттәре буйынса, рейтингта Рәсәйҙең белем биреү һәм фәнни-тикшеренеү учреждениелары араһынан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты иң юғары урында тора (584-се урын).

## Индикаторҙар
Институттарҙың фәнни, иҡтисади һәм социаль характеристикаһын сағылдырыусы индикаторҙар өс төркөмгә бүленгән. SIR үҙ эсенә институттың күләменә бәйле булған һәм унан бойондороҡһоҙ күрһәткестәрҙе ала. Шулай итеп, SIR учреждениеларҙың фәнни мәҡәләләр һәм башҡа ғилми продукция статистикаһын тәҡдим итә, был төрлө күләмдәге учреждениеларҙы сағыштырыу мөмкинлеген бирә. Төрлө күрһәткестәр буйынса һуңғы һөҙөмтә алынғас, улар 0-дән 100-гә тиклемге шкала буйынса нормаға индерелә.

## Иҫкәрмәләр
Нивин Юрий Серафимович

**Нивин Юрий Серафимовичн** (17 апрель 1945 йыл — 11 июль 2007 йыл) - Карелия Республикаһының атҡаҙанған табибы, рәссам, Карелия Республикаһы гербы авторы.

## Биографияһы
Юрий Серафимович Нивин 1945 йылдың 17 апрелендә Карел-Фин ССР баш ҡалаһы Петрозаводск ҡалаһында (хәҙерге Карелия Республикаһы) Киров тимер юлы башлығы урынбаҫары һәм уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Бала сағында йәш техниктар станцияһы түңәрәгендә шөғөлләнә, өлкән синыфтарҙа Петрозаводскиҙағы «Юность» радиостанцияһында репортер һәм диктор була, контрабас һәм трубала уйнай, рәсем менән мауыға.

Петрозаводск дәүләт университетының медицина факультеты студенты булараҡ, Карел АССР Рәссамдар сәнғәт союзының фондында сәнәғәт дизайны өлкәһендә эшләй башлай. Юрий Дивидтың ағастан сувенирҙар-Кировта һәм Петрозаводскийҙа «Советский Север» зона күргәҙмәләрендә, Мәскәү манежында «Советская Россия» экспозицияларында, Монреалдә «Экспо-67» бөтә Донъя күргәҙмәһендә ҡатнаштылар. Карелия этнография материалы нигеҙендә ул Петрозаводскиҙы «Карелия сувенирҙары»фабрикаһы өсөн ән күп сувенир продукцияһы булдырған. 1968 йылда СССР Рәссамдар берлегенә ҡабул ителә.

1968 йылдан, университетты тамамлағас, ҡырҡ йыл дауамында В.А. Баранов исемендәге республика дауаханаһында физиотерапия бүлеге мөдире булып эшләй.

«Карельский сувениры» фабрикаһының баш рәссамы булараҡ,  этнографик материалды өйрәнеү нигеҙендә 80 миллиондан артыҡ сувенир эшләгән, улар фабрика өсөн оригинал товар билдәһе лә була.

Республика статусы үҙгәреүгә бәйле рәүештә, Карелия АССР Юғары Советы Президиумы 1991 йылдың 25 декабрендә Карелияның дәүләт флагын, гербын һәм гимнын булдырыу буйынса конкурс үткәреү тураһында Ҡарар ҡабул итә. Геральдик ярышҡа йөҙҙән артыҡ дәғүә ҡылыусы инә. Конкурстың финал өлөшөнә ике проект уҙа. Уларҙың береһе Костомукшалы Добрынин тарафынан тәҡдим ителгән, аҫылда, Ухта Республикаһы гербын 20-се йылдарҙа өр-яңынан торғоҙған проект була. Икенсе финал проектының авторы - петрозаводсклы табип һәм рәссам Юрий Нивин.

Нивин геральдиканы өйрәнгән, ике йылы республика гербы, герб флагы, алтын тегеү техникаһында штандарт, бүләкләү документтары комплекты һ.б. төҙөүгә киткән, китапханаларҙа, шул иҫәптән Ленинград өлкәһендә лә эшләгән. 1993 йылда уның эш нәтижәләре КР парламенты ултырышында раҫланған.

Карелия Республикаһының атҡаҙанған табибы һәм Карелия Республикаһы дәүләт хакимиәтенең 14 атрибуты: Карелия Республикасы гербы, герб флагы, Софрино сәнғәт оҫтаханаларында алтын тегу техникаһы менән эшләнгән диуар штандарты, хөкүмәт трибунаһы, церемониаль өҫтәл, «Карелия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» билдәһе һ.б. авторы булараҡ танылған.

2007 йылдың 11 июлендә Карелия Республикаһы Петрозаводск ҡалаһында вафат була.

## Сығанаҡтар
* Ведомости Верховного Совета Республики Карелия. 1994. — № 1-2
* А. М. Пашков. Гербы и флаги Карел. — Петрозаводск, 1994
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 1: А — Й. — Петрозаводск: ИД «Петротрест», 2007. — С. 266-267 -400 б.: ил., ир. ISBN 978-5-8430-0123-0 (т. 1)

Төркөм:Карелия рәссамдары
Төркөм:СССР рәссамдары
Ниеминен Фолке Эйнович

**Ниеминен Фолке Эйнович** (1931 йылдың 12 ноябре, Петрозаводск, АССР, СССР — 23 июль 2010, Пори, Финляндия) — рәссам, һынсы, портретсы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы.

## Биография
1931 йылда Петрозаводскиҙа, Финляндияҙән сәйәси ҡасаҡтар Эйнор һәм Свеи Ниеминен ғаиләһендә тыуған. Атаһы - фин, әсәй — швед ҡыҙы. Уның атай-әсәе, фин коммунистары, 1930 йылда тыуған илдәрен ташлап Советтар Союзына эмиграцияға китергә мәжбүр була.

Булыуы 1933 йылда әтиһе Эйн вафатынан һуң әсәе менән Ленинградҡа күсеп килә.

1951 йылда уҡырға инә, 1957 йылда Ленинград юғары сәнғәт-сәнәғәт училищеһын тамамлай.

1957 йылда училищены тамамлағандан һуң, тағы бер ҡат Полкы Петрозаводскиға килә. Шул уҡ йылды ул үҙенең иң яҡшы эштәренең берһен — «Аҡ күлмәкле ҡатын-ҡыҙ» «Женщина в белом платье»ны башҡара.

1960 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.

Карел АССР-ы Комсомолы премияһы лауреаты (1968), РСФСР-ҙың Атҡаҙанған рәссамы (1970).

1972 йылда уның «Тяжбуммашевцы» картинаһын (1969) һәм «С Новым годом, Ван дер Выйдет!» (Яңы йыл менән, Ван дер Выйдет!) натюрмортын Ленинградтың Рус музейы һатып ала. Ә «Сумерки в старом доме» («Иҫке йортта кис») (1971) эше Новокузнецк сәнғәт музейының даими экспозицияһының биҙәге булып тора. Ул йылдарҙа Ниеминен эштәре Свердловск, Ростов-на-Дону, Комсомольск-на-Амуре һәм башҡа бик күп музейҙар коллекцияларын тулыландыра.

1973 йылдан 1978 йылға тиклем Ниеминен Фолке Карелия АССР рәссамдар берлеген етәкләй.

1980 йылда Ниеминен Фолке Ленинград Рәссамдар берлегенә ҡабул ителә.

1983 йылдан алып, гомере аҙағына ҡәҙәр рәссам Финляндияла йәшәгән һәм эшләгән. Беренсе ваҡытта ул Хельсинкила йәшәй. Бер ни тиклем һуңыраҡ Ниеминен Питторески ҡалаһында, атаһының тыуған яғында урынлашҡан.

Финляндияла 25 йыл ғүмерендә Ниеминен Фолке 300-дән артыҡ әҫәр яҙған, уларҙың күбеһе заказ буйынса башҡарылған шәхси һәм Финляндияның йыйылмаларында урынлашҡан. Финляндия Рәссамдар союзы ағзаһы.

## Күргәҙмәләре
* Бөтөнсоюз (1961, 1962, 1970, 1971, 1972),
* Бөтөн рәсәй (1957, 1960, 1966, 1967, 1970, 1977),
* Карелия Республикаһы рәссамдарының Мәскәүҙә (1959, 1980) һәм Ленинградта (1972, 1980), автономиялар (1971), Төньяҡ-64-79, «Русский Север» төркеме (1971), Карелия Республикаһы рәссамдары — 1957 йылдан бирле,
* Финляндияла (Варкаус — 1966, Кеми, Рованием — 1969).
* «Оҡшашлыҡ һәм айырымлыҡтар сигендә» күргәҙмәһе (Петрозаводск, 2006)
* «Тыумышы менән Суомидан» күргәҙмәһе (2007)

## Сығанаҡтар
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 2: Т — П. — Петрозаводск: ИД «Петротрест», 2009. — 464 с.: ил., ир. — С. 278 ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)
* Калинин Е. С. Художники Карел. — Петрозаводск, 2000. — 159 с.: ил. — С.152 ISBN 978-5-8430-0051-6

Төркөм:Карелия рәссамдары
Төркөм:Финляндия рәссамдары
Төркөм:СССР рәссамдары
Элекке ҡала мещан училищеһы бинаһы (Мәскәү)

**Элекке ҡала мещан училищеһы бинаһы** — Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан элекке ҡала мещан училищеһы бинаһы. XIX быуат башында Д. Н. Лопухин заказы буйынса архитектор А. Н. Бакарев төҙөгән. Бина артабан бер нисә тапҡыр милексеһен үҙгәртә һәм яңыртып ҡорола. 
1835 йылдан 1918 йылға тиклем бинала ҡала  мещан училищеһы урнаша, артабан — Тау академияһы. Хәҙерге ваҡытта бинаны МИСиС составында Тау институты биләп тора.
## Тарихы

### Д. Н. Лопухин йорто
Бина төҙөлгән урында XVIII быуатта татар заяраты булған. 1771 йылда зыярат ябыла, ә зыярат биләмәһен һәм тирә-яғындағы  Волынский ерҙәрен граф А.Г. Орлов-Чесменский һатып ала. 1799 йылда биләмәһен ҡәйнеше Д. Н.Лопухинға һата.

Шул уҡ 1799 йылда, Д. Н.Лопухин өсөн усадьба комплексы төҙөлә башлай. А. Н. Бакарев архитектор була. Фасад яғы Калуга урамына ҡараған фигелле ике ҡатлы йорттар бер ҡатлы бина менән тоташҡан. Төҙөлөш эштәре 1803 йылда тамамлана.

1809 йылда Лопухин вафат була һәм йорт уның туғанының ҡыҙы, графиня А. А. Орловой-Чесменскаяға күсә. Ул, үҙ сиратында, йортто Полторацкийҙар ғаиләһенә һата. Яңы милекселәр йортто В. П. Стасов проекты буйынса үҙгәртеп ҡорорға тотоналар. 1812 йылгы Мәскәүҙә янғын ваҡытында бина зыян күрмәгән, әммә һуңыраҡ, 1815 йылда, ағастан төҙөлгән икенсе ҡат барыбер янған. 
Шуға ҡарамаҫтан, француздарҙы Мәскәүҙән ҡыуып сығарыу хөрмәтенә, 1914 йылда тап ошо йортта Парижды алыу хөрмәтенә тантаналы кисә була.

## Ҡала мещан училищеһы бинаһы
1832 йылда Мәскәү сауҙагәрҙәр йәмғиәте Полторацкийҙарҙың барлыҡ биләмәләрен һатып ала.  Йортта берни ҡәҙәр ваҡыт сауҙәгәр Андреев бүлеге урынлашҡан була. 1835 йылда усадьбаның төп бинаһы Мәскәү мещандар йәмғиәтенең ирҙәр медицина училищесына күсә. Ремонт эштәре 1836 йылдан 1839 йылға тиклем М. Д. Быковский етәкселегендә алып барыла; йорттоң дөйөм күренеше бөтөнләй үҙгәртелә. Бынан тыш, үҙгәртеп ҡороу ваҡытында көмбәҙле йорт сиркәүе, шулай уҡ ғибәҙәтханаға инеү ишеге эшләнә.

1843 йылда бинала  ҡатын-ҡыҙҙыр медицина училищеһы ла эшләй башлай[5]. Уҡыусылар һаны даими рәүештә үҫә, шуға күрә XIX быуаттың икенсе яртыһында бина,  архитекторҙар П.С. Кампиони һәм А. С. Каминский етәкселегендә, киңәйтелә һәм реконструкциялана. 1867 йылда училище территорияһы Калуга урамы яғынан суйын ҡоймә менән кәртәлеп алына.

## Тау институты бинаһы

Октябрь революцияһынан һуң , 1918 йылда мещан училищеһы корпусы Тау академияһына тапшырыла.  1930 йылда академия бер нисә уҡыу йортона тарҡала.  Элеккеге мещан училищеһы бинаһында Тау институты урнашан[2]. 1932 йылға тиклем бина өс ҡатлы булһа, ике йылдан фасады үҙгәртелә һәм биш ҡатлы итеп төҙөлә. [4]. Проект менән В. Ф. Кринский һәм А. М. Рухлядев етәкселек итә.
Төп инеү порталын һигеҙ таусы статуяһы менән Б. М. Иофан биҙәй. Элекке усадьба флигелдәре шулай уҡ юғары уҡыу йорттарына тапшырыла: һул яғында нефть институты, уҡ яғында ҡорос институты.

Хәҙерге ваҙытта бинала Мәскәү дәүләт тау университеты урынлашҡан, 2014 йылдан бирле Милли тикшеренеү технология университеты  эшләй. Бина региональ әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып иҫәпләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*