Адонис

**Адонис** (,  «хужам»; шулай уҡ уның менән бәйләнеш ἁδονά «ләззәт алыу», «тойғоло кинәнес») — боронғо грек мифологияһында — иң популяр версия буйынса — Кинирҙың үҙ ҡыҙы Смирнанан улы йәки Кинир һәм Метарманың улы; йә (Гесиод буйынса) — Феникс һәм Алфесибеяның йә (Паниасид буйынса) Фиант һәм уның ҡыҙы Смирнаның улы.

Адонис үҙенең матурлығы менән дан тота: уға мөхәббәт алиһәһе Афродита ғашиҡ була. Уны шулай уҡ Дионистың һөйгәне тип тә атайҙар Дионис. Көтөүсе һәм ҡуяндар һунарсыһы була. Музаларҙың һунарҙы маҡтауы уны һунарсы булырға илһамландыра.

Уға Библ ҡалаһы бағышланған.  Берояның атаһы. Митилендан Харетҡа ярашлы, Афродита Һәм Адонис балалары Гистапс Һәм Зариадр була.

## Үлеме

Йәш сағында Идалия тауында һунарҙа Адонисты ҡабан ҡаҙыҡ теше менән ҡабырғаһына сәнсеп үлтерә, Афродита ҡайғырып, илай. Версия буйынса ҡабан сусҡаһына Арес әйләнә (Афродитаның һөйәре); йәки Адонистан кире ҡағылған Персефона үс ала, был Артемиданың асыуы һөҙөмтәһе була.

Афродита уның мәйетен латукта йәшерә. Афродитаның ихтыяры буйынса ул ер аҫты батшалығынан әйләнеп ҡайта, аҡ умырзая сәскәһенә әүерелә; йәки Адонистың ҡанынан рауза сәскәләре, ә Афродитаның күҙ йәштәренән анемон сәскәһе барлыҡҡа килә.

Афродита сабый Адонисты Персефонаға тәрбиәгә тапшырыуы тураһында хикәйә бар, ул аҙаҡтан уның менән айырылышырға теләмәй. Афродита Һәм Персефона Адонис арҡаһында даулаша. Каллиопа фекеренсә, улар яртышар йыл уға эйә булырға тейеш.

## Адонис культы
Финикийҙарҙа Адонис (Адон финикия мифологияһында) яҙҙың йәш илаһы, тәбиғәттең йыл һайын үлеү һәм терелеүҙең кәүҙәләнеше. Боронғо Грецияла Адонис байрамы йәй уртаһында ике көн үтә: беренсе көндә уның яҙғы сәскә атыу һәм терелеү символы булараҡ Афродита менән берләшмәһе байрам ителә, икенсе көнө тәбиғәттең һулыуын кәүҙәләндергән илаһҡа илау бағышлана. Аргос ҡатын-ҡыҙҙары уға ҡайғырып илай.

Боронғо кешеләр әйтеүенсә, Адонис арҡаһында яҙғыһын сәскәләр сәскә ата һәм йәйгеһен емештәр өлгөрә, ҡышын иһә тәбиғәт китеп барған илаһҡа ҡайғырып илай. Гүзәллеге менән әсир иткән Адонис культына илаһтың ҡатнашы булыуын белеп, ҡатын-ҡыҙҙар «Адонис баҡсалары» тип йөрөтөлгән балсыҡ көршәктәрҙә сәскәләр үҫтерә башлай.

Орфиктар уны Дионис менән  тиңләштерә.

Көнбайыш семит мифологияһында Таммуз менән тиңләштерелә.

Мифология мәктәбе яҡлылары Адонис тураһында миф образын  Ғайса Мәсих менән тиңләштерәләр

## Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
Дионисий Сиракузскийҙың «Адонис» трагедияһының төп геройы.
Адонистың яҙмышы — антиклыҡ шиғриәтенең яратҡан темаларының береһе: уға Сапфо дан йырлай, Феокрит (Адонис хөрмәтенә йыр), Бион, Овидий («Метаморфозалар»ҙа Венера һәм Адонистың мөхәббәте); яңы шиғриәттә Шекспирҙа ( «Венера һәм Адонис» поэмаһы); Пушкинда («прелестный баловень Киприды… мой Адонис» һәм «К Юрьеву»); Майковта («Альбом Антиноя») һәм башҡаларҙа осрай.

Адоний шиғыры Антик шиғриәттә, Адонистың үлеменә ҡарата гимндарҙа барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнә.

Дәүләт Эрмитажында «Адонистың үлеме» скульптураһы һаҡлана.
Файл:Venus y Adonis (Goya).jpg|Франсиско Гойя. Венера һәм Адонис. 1771. Сарагосы музейы. Сарагоса
Файл:José de Ribera 064.jpg|Хосе де Рибера. Адонис һәм Афродита. 1637. Корсини палаццоһының Милли галереяһы. Рим
Файл:Venus y Adonis (Veronese).jpg|Паоло Веронезе. Венера һәм Адонис. 1580. Прадо музейы. Мадрид
Файл:Peter Paul Rubens, The Death of Adonis, ca. 1614. The Israel Museum, Jerusalem.jpg|Питер Пауль Рубенс. Адонистың үлеме. 1614. Израиль музейы. Иерусалим


## Астрономияла
Уның хөрмәтенә Ажонис астероиды (2101) һәм Юпитерҙың Европа юлдашында Адонис һыҙаты атала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Адонай
* Нәркәс (мифология)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* См. также Орфика, фр.201 Керн; Гигин. Мифы 248.
* Афродита и Адонис