Дом соборы (Рига)

**Рига Дом соборы** (лат.Rīgas Doms, нем.Zu Riga Dom) — Рига ҡалаһының кафедраль соборы, уның төп иҫтәлекле урындарының  һәм символдарының береһе. Балтия илдәренең  иң ҙур урта быуат ҡорамы.  Собор исеме латин һүҙенән  — «Domus Dei» («Алла йорто») һәм «D.О.М.» (ҡыҫҡартылған   ,«Всеблагому Величайшему Богу»). Әлеге ваҡытта Латвия Инжил-Лютеран Сиркәүенең төп сиркәү бинаһы. Изге Петр сиркәүе һәм Изге Иаков соборы менән бер рәттән   Иҫке Риганың иң бейек доминантаһы булып тора.

## Тарихы
Соборға  1211 йылдың  25 июлендә, Изге Якоб көнөндә, Рига епискобы Альберт Буксгевден тарафынан нигеҙ һалына.  Епископ төҙөлөштө иғтибар менән күҙәтә, уны төҙөү өсөн ҙур аҡса һала. Төҙөлөш менән тәжрибәле  оҫталар, күбеһенсә немецтар етәкселек итә. Төҙөлөш  XIII быуаттың икенсе яртыһына тиклем дауам итә һәм тик  1270 йылда ғына тамамлана. Дом соборының баштағы бинаһы роман стиленән «төньяҡ готика» стиленә күсеү миҫалы булып тора. 

1524 йылда, Реформация дәүерендә сиркәүҙең үҙенсәлекле йыһаздары юғала,  ә  1547 йылдағы янғын бөтөнләй юҡҡа сығара. Планлаштырылған ике башня урынына аҡса булмау сәбәпле 1547 йылда фасады уртаһында  тик бер генә башня төҙөлә.  1595 йылда таш манара өҫтәп төҙөлә һәм ағас шпиль менән тамамлана, шулай итеп, бейеклеге буйынса  140  метр алыҫлыҡта урынлашҡан Изге Петр сиркәүенән дә бейегерәк була. Әммә ағас шпиль даими ремонт талап итә, шуға күрә 1766 йылда уны һүтеп алалар. Уның урынына бер аҙ үҙгәртеп ҡоролған башняла барокко стилендә бейек булмаған көмбәҙ һымаҡ шпиль төҙөйҙәр. Барокко көмбәҙе һәм шпилендәге әтәс менән башняның дөйөм бейеклеге 96 метр тәшкил итә. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән сиркәүҙең интерьеры готика стилендә, ә декоратив йыһаздарының төп элементтары барокко стилендә башҡарылған.  

Күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡороу арҡаһында собор  архитектураһында төрлө архитектура стилдәре     ғәжәйеп рәүештә тығыҙ бәйләнә.  Төҙөлөштөң  готика осоронан сиркәүҙең төньяҡ порталы   — элекке төп инеү урыны һаҡланып ҡала.  Готика һәм барокконан тыш соборҙың архитектураһында ренессанс һәм роман стиле фрагменттары ла һаҡланған. Даугава йылғаһы ташҡынынан зыянды кәметеү маҡсатында Рига урамдарына быуаттар буйы ҡырсынташ  һибелә, һәм һөҙөмтәлә ғибәҙәтханалағы иҙән кимәле әлеге көндә урам кимәленән түбәнерәк. XX  быуат урталарында Дом майҙаны өлөшөнән, төньяҡ диуары буйынан һәм соборҙың көнсөғөш алтары өлөшөнән  майҙандың ҡалған территорияһынан 2 м түбәнерәк тәрәнлектә мәҙәни ҡатламы алына, һөҙөмтәлә собор уйһыу ерҙә урынлашҡан һымаҡ тойола.  

Соборҙың иҫтәлекле урындары шулай уҡ ҙур булмаған гильдияларҙың   мемориаль ташын  (XIX быуат), барокко һырлауын  ( 1641 йыл тирәһе) һәм Ливонияның беренсе епископбы  Майнхард  фон Зегебергтың ҡәберен   үҙ эсенә ала.   .

1991 йылда  собор  Латвияның инжил-лютеран сиркәүенә тапшырыла

## Хәҙерге заман
1980 йылдан  башлап йыл собор  реставрациялау режимында була. Төбәк үҫешенең Европа фонды һәм Латвия Инжил-Лютеран Сиркәүенең финанслауында   Дом соборын  һәм эргәһендәге монастырҙарҙы тулы масштаблы  реставрациялау  эштәре 2011 йылда башлана.  (реставрация проекты етәксеһе — Роланд Лусис).  Реконструкциялау 10 йыл дауам  итергә тейеш, уға  башта 38 миллион лат аҡса һалыу планлаштырыла. Тәүге ике йылда  соборҙың ҡыйығын, башняһын, фасадтарын, витраждарын, шулай уҡ эске бүлмәләренең өлөшөн  тергеҙеү планлаштырыла.

## Орган
Дом соборының  төп иҫтәлекле нәмәһе уның 1883—1884 йылдарҙа ҡуйылған органы. Органды   Людвигсбург ҡалаһынан «E.F.Walcker & Co»  фирмаһы эшләй.Ул XVI быуат аҙағынан эшләгән, бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡоролған  элекке  ҡорамалды алмаштыра. Үҙгәрештәр  торба һәм механикаһына  ғына түгел, әммә органдың проспектына, корпусының төҫөнә,биҙәлешенә лә ҡағыла,  шуға күрә декоратив  һырлауында  маньеризм, барокко һәм рококо стилдәренең деталдәре бар. 

25 метр бейеклектәге&nbsp;органдың 13 мм алып  10 м оҙонлоҡтағы тимер  һәм ағастан  6&nbsp;768  (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 6 718) торбаһы бар. Органдың ҡулдар өсөн   дүрт   клавиатураһы һәм аяҡтар өсөн бер клавиатура —педаль бар. Дом соборы төҙөлөү мәленә орган донъяла иң ҙуры булып тора. Органдың үҙәк өлөшөндә  XVI быуат аҙағы ҡорамалының биҙәге  һаҡланып ҡалған. Декоратив һырлауҙың күп өлөшө 1599—1601 йылдарға ҡарай һәм ул оҫта Якоб Рааб тарафынан маньеризм һәм барокко стилендә башҡарылған.    Дом  соборының ҙур органы Европала немец орган романтизмының иң мөһим ҡомартҡыһы булып һанала.   

1981—1984 йылда голланд фирмаһы «Orgelbouw Flentrop Zaandam» органды реставрациялай

Дом соборы  органы өсөн башҡалар менән бергә    билдәле композиторҙар  Франц Лист һәм Макс Регер әҫәрҙәр ижад итә

## Дом соборының  архитектура  ансамблендә музейҙар
Рига Дом соборы ансамблендә Латвияның иң боронғо музейы — Рига  тарихы һәм диңгеҙселеге музейы урынлашҡан.  Ул 1773 йылда табип Николаус фон Химзелдың шәхси коллекциялар нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Музей тупланмаһында Риганың тарихы, мәҙәниәте һәм көнкүреше менән бәйле яҡынса 500&nbsp;000 экспонат,  шулай уҡ диңгеҙселек тарихының ҡиммәтле коллекцияһы бар.

## Собор мәҙәниәттә һәм сәнғәттә

* Николай Рерих Дом соборына «Рига. Кафедраль соборҙың интерьеры» һәм «Собор» (1903) картиналарын арнай
* Дом соборы  — Рига  символдарының береһе, уның һүрәте  сувенирҙарҙа һәм бик күп  открыткаларҙа, картиналарҙа сағылған. 
* Виктор Астафьев үҙенең «Дәфтәрҙәрендә» Дом соборына бөтөн бер бүлекте арнаған, унда был ҡоролманан алған  тәьҫораттарын тасуирлаған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Достопримечательности Риги
* Домская школа — старейшее учебное заведение в истории Ливонии. Функционировало на территории монастырского комплекса Домского собора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Домский собор // Рига: Энциклопедия = Enciklopēdija «Rīga» / гл. ред. П. П. Еран. — Рига: Главная редакция энциклопедий, 1989. — С. 309—310. — 880 с. — 60 000 экз. — .
* 

## Һылтанмалар

* Домский монастырь и собор / Сайт «Средневековые замки Латвии»
* Домский собор  / Сайт «Pribalt.info»