open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ихсанов Ғимат Сөләймән улы

**Ихсанов Ғимат Сөләймән улы** (1 июль 1899 йыл — 1956 йыл) — педагог, партия органдары хеҙмәткәре. 1924—1956 йылдарҙа хәҙерге Бөрйән районы мәктәптәре уҡытыусы һәм директоры. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1941).

## Биографияһы
Ғимат Сөләймән улы Ихсанов 1899 йылдың 1 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Ибрай ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылы мәктәбен 1914 йылда тамамлай. 1914—1917 йылдарҙа кесе уҡытыусы булып эшләй, шунан мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә.

Октябрь революцияһынан һуң Ғимат Ихсанов яңы тормош төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша, йәштәр менән эшләй. 1920 йылдың көҙөндә институтҡа уҡырға ебәрелә, 1920/21 уҡыу йылында Ырымбур халыҡ мәғарифы институтында, 1921/22 уҡыу йылында Ташкент халыҡ мәғарифы институтында белем ала, бер аҙ Һырдарья өлкәһендә балалар уҡытҡас, Башҡортостанға ҡайта.

Ғимат Ихсанов 1924 йылдың декабрендә хәҙерге Бөрйән районы Иҫке Монасип башланғыс мәктәбен асып, балаларҙы уҡыуға йәлеп итә. Ул терәк мәктәп булып таныла. 1924 йылда Иҫке Собханғолда ла мәктәп асыла, 1925 йылда Байназар, Байғаҙы, Ғәҙелгәрәй, Әтек мәктәптәре эш башлай. Уларҙың эшен ойоштороп ебәреүҙә Ғимат Сөләймән улының хеҙмәте ҙур. Ул айырыуса Иҫке Собханғол, Байназар ауылдарында яңы мәктәптәр асыуҙа яҡындан ҡатнаша, уҡытыусыларға программалар, дәреслектәр табып тарата, уҡытыу тәжрибәһе менән уртаҡлаша. 1928 йылдың сентябренән Ғимат Ихсанов Иҫке Собханғол башланғыс мәктәбендә эшләй, уны ла терәк мәктәп кимәленә күтәрә, уҡытыусыларҙы яңыса эшләргә өйрәтә.

1930 йылда Бөрйән кантоны төҙөлгәс, Ғимат Ихсанов кантон халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, уҡытыусылар менән уҡытыу-тәрбиә эшен яйға һалыуҙа, наҙанлыҡты бөтөрөүҙә, балаларға башланғыс белем биреүҙе ойоштороуҙа ең һыҙғанып эшләй, мәҙәни-ағартыу сараларына йәлеп ителә.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ғимат Ихсанов партияның Бөрйән район комитетында яуаплы вазифалар башҡара, тик 1948 йылда ғына яратҡан эшенә — балалар уҡытыуға ҡайта. Ул Иҫке Собханғол мәктәбендә тарих уҡыта, аҙаҡ директор итеп ҡуйыла. 1938 йылда уҡ төҙөлә башлаған ике ҡатлы мәктәп бинаһы һуғыштан һуң ғына һалынып бөтә, интернат та күп ауырлыҡтар менән сафҡа индерелә. Иҫке Собханғол мәктәбендә шунан һуң ғына уҡытыу-тәрбиә эше йәнләнә, коллективҡа йәш уҡытыусылар өҫтәлә.

Иҫке Собханғол урта мәктәбе директоры Ғимат Сөләймән улы Ихсанов һәр уҡытыусыны ижади хеҙмәткә рухландыра, уның нисек эшләүен, нисек йәшәүен яҡшы белә, барлыҡ уҡытыусыларға ла методик ярҙам ойоштора.

Уҡыусы йәштәргә ныҡлы белем биреү һәм тәрбиәләү эшендә 42 йыл хеҙмәт итеү осоронда Ғимат Сөләймән улы Ихсанов үҙен ысын уҡытыусы, талантлы педагог итеп күрһәтә, уҡытыусыларҙы алда торған мөһим бурыстарҙы уңышлы үтәүгә илһамландыра.

Уҡытыу-тәрбиә эшендә өлгәшкән уңыштары өсөн Ғимат Сөләймән улы Ихсановҡа 1941 йылда «Башҡорт АССР-ның мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә, төрлө йылдарҙа ул миҙалдар һәм Маҡтау грамоталары менән бүләкләнә.

## Һылтанмалар
* К. Я. Яйыҡбаев. Мәғрифәтсе мөғәллимдар, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре.
Булатов

**Булатов** — төрки һәм урыҫ фамилияһы. Мәғәнәһе (ғәрәп һәм фарсы телдәрендә) иң шәп ҡо­рос (Дамаск ҡоросо) тигәнде аңлата

* Булатов Анатолий Павлович (1939 т.) — биология фәндәре докторы (1987), профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994).
* Булатов Ғәзий Ғиҙиәт улы (1919—1994) — публицист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. БАССР-ҙың атҡаҙанған юрисы (1986).
* Булатов Мөхәмәтйән Ғәлиулла улы (1887—1920) — Беренсе донъя һуғышында (1914—1918) ҡатнашыусы, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Бөрйән-Түңгәүер кантоны идараһы рәйесе (1918—1920).
* Булатов Рөстәм Баян улы, «Тэм» (1980 т.) — вокалист (1997 йылдан) «Lumen» төркөмө йырҙарының авторы.
*  Булатов Хоҙат Сәлимйән улы (1906—1982) — Советтар Союзы Геройы (1944), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
----
* Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы (1928—1997) — медицина фәндәре докторы (1984), профессор.

## Иҫкәрмәләр
Бәҙретдинов

**Бәҙретдинов** — фамилия.

*  Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы (1901—1943) — Советтар Союзы Геройы (1944). Граждандар һəм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
* Бәҙретдинов Йәғәфәр Зәйнәғетдин улы (1912/1914—2001) — финансы-иҡтисадсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1974), Бөйөк Ватан һуғышы яугире. 
* Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы (1931 т.) — БАССР-ҙың халыҡ артисы (1977).
* Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы (1931 т.) — Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
* Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы (1950 т.) — яҙыусы, журналист, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990).
Ишбулатов

**Ишбулатов** — башҡорт фамилияһы.

* Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы (1903—1975) — дәреслектәр һәм синыфтан тыш уҡыу китаптары авторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған укытыусыһы.
* Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы (1928—2006) — башҡорт тел белгесе, педагог. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
* Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы (1905—1938) — хәрби эшмәкәр. Ҡара диңгеҙ флоты һыу аҫты кәмәләре дивизионының командиры. 3-сө ранг капитаны.
* Ишбулатов Рәхим Усман улы (1911—1967) — БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ишбулатов Туҡтамыш (1730—?) — крупный рудопромышленник, старшина Гайнинской волости Осинской дороги, торговец, первый депутат Уложенной комиссии (1767—1769) из башкир.
* Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы (1851—1921) — Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең күренекле дәүләт һәм хәрби эшмәкәре. 1918—1920 йылдарҙа Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы.
Байғондо

**Байғондо** () — Һарытау өлкәһенең Перелюб районындағы башҡорт ауылы, Перелюб ауыл биләмәһенә керә.

Почта индексы — 413762.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 46 кеше теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Рәсүлев

**Рәсүлев** — фамилия.

* Рәсүлев Ғабдрахман Зәйнулла улы (1889—1950) — башҡорт дин эшмәкәре, мөфтөй. 1936—1950 йылдарҙа ДУМЕС дини идаралығының рәйесе.
* Рәсүлев Ғайса Фәтҡулла улы (1866—1921) — дин әһеле, ахун.
* Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы, Зәйнулла-ишан (1833—1917) — күренекле башҡорт дин әһеле, ишан.
* Рәсүлев Мөждәбә Муса улы (1897—1946) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе.
* Рәсүлев Талха Ғайса улы — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Зәки Вәлидиҙең яҡын көрәштәштәренең береһе.
Күсимов

**Күсимов** — фамилия.

* Күсимов Салауат Таһир улы (8.03.1942) — Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор.
*  Күсимов Таһир Тайып улы (1909—1986) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, генерал-майор, Советтар Союзы Геройы (1944).
----
* Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы (1927—1999) — башҡорт тел белгесе, антропонимист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Күсемов
Мортазин

**Мортазин** — фамилия.

* Мортазин Владислав Львович (1963 т.) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
* Мортазин Дауыт Лот улы (1893—1926) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 
* Мортазин Ибраһим Ғаззали улы (? — 1920) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 
* Мортазин Ҡамса Дәүләтбай улы (1966 т.) — башҡорт ғалимы, Башҡортостандың һәм Силәбе өлкәһенең йәмәғәт эшмәкәре, журналист, яҙыусы һәм шағир, филология фәндәре кандидаты (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
* Мортазин Муса Лот улы (1891—1937) — Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең күренекле дәүләт һәм хәрби эшмәкәре.
* Мортазин Рәүеф Әхмәт улы (1910—1994) — башҡорт музыка сәнғәтендә беренсе симфония яҙған күренекле композитор, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1957), Салауат Юлаев премияһы лауреаты (1989).
* Мортазин Хәйрулла Хәбибулла улы (1941—2016) — математик, физика‑математика фәндәре докторы (1994), профессор (1995).
* Мортазин Һарун Фәүәрис улы (1893 — ?) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 
* Мортазин Әхмәҙей Фәүәрис улы (1883—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 
* Мортазин Әхәт Мотаһар улы (1959—2018) — журналист. Башҡортостан Республикаһының халыҡ һәм атҡаҙанған артисы.
* Мортазин-Иманский Вәлиулла Ғәйназар улы (1885—1937) — Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең халыҡ артисы.
----
* Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы (1926 т.) — БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1973),  РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983).
Себер (хоккей клубы)

**«Себер»** профессиональ хоккей клубы — Новосибирск ҡалаһының шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. 1962 йылда төҙөлә. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша.

## Тарих

«Себер» хоккей клубы 1962 йылда Новосибирскта ойошторола. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында уйнай.

## Стадион

«Себер» боҙ һарайы. 1964 йылда сентябрендә асылған. Ул Б. Хмельницкий 23 урамында урынлашкан. Концерт-спорт комплексы «Себер» беренсе тамашасыларҙы 1964 йылдың 4 сентябрендә аренаны асыу матчы «Себер» менән Ҡала йыйылма командалары осрошҡанда ҡабул итә. Урыннар һаны 7384 кеше.

## Баш тренерҙар

## Етәкселек
* Бағыусылыҡ советы рәйесе —  Андрей Травников
* Генераль директор —  Лев Крутохвостов
* Генераль менеджеры —  Виктор Меркулов
* Башҡарма директор —  Андрей Глазков
* Пресса етәксеһе —  Сергей Гудов
* Селекция хеҙмәте етәксеһе —  Юрий Буцаев

## Тренер штабы
* Баш тренеры —  Ярослав Люзенков
* Баш тренер ассистенты —  Альберт Лещёв
* Баш тренер ассистенты —  Алексей Кривченков
* Ҡапҡасылар тренеры —  Егор Подомацкий
* Физик әҙерләү тренеры —  Леонид Дмитриченко
* Функциональ һәм кондицион әҙерлек буйынса тренер —  Ираклий Наскидашвили
* Видеотренер —  Игнат Савенок
* Видеотренер —  Никита Капкайкин
* Техник администраторы —  Харитон Власов
* Техник администраторы —  Аркадий Багаев
* Баш табип —  Сергей Шигаев
* Табип —  Денис Егоров
* Массаж яһаусы —  Иван Петрищев
* Массаж яһаусы —  Зафар Нозимов
* Видеооператор —  Лев Капкайкин
* Администратор —  Евгений Сухов

## Команданың ҡаҙаныштары

### Уйынсыларҙың бүләктәры

### Плей-оффтың [[Континенталь хоккей лигаһы]] чемпионаты
* 2010—2011
: 1/8 финалы: **«[[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]»** — «Себер» Новосибирск 4:0 *(5:2, 3:1, 6:2, 5:0)*

* 2012—2013
: 1/8 финалы: **«[[Авангард (хоккей клубы)|Авангард]]» Омск** — «Себер» Новосибирск 4:3 * (5:0, 0:1, 1:4, 5:2, 1:0 OT, 0:3, 2:0)*

* 2013—2014
: 1/8 финалы: «Аҡ Барс» Ҡазан — **«Себер» Новосибирск** 2:4 *(1:3, 3:2 ОТ, 1:7, 6:3, 0:1, 2:3 OT)*
: 1/4 финалы: **«[[Металлург (хоккей клубы, Магнитогорск)|Металлург]]» [[Магнитогорск]]** — «Себер» Новосибирск 4:0 *(3:2 OT, 3:2, 1:2 OT, 2:3)*

* 2014—2015
: 1/8 финалы: **«Себер» Новосибирск** — «Трактор» Силәбе 4:2 *(1:4, 5:2, 7:3, 1:2 ОТ, 3:1, 2:1)*
: 1/4 финалы: **«Себер» Новосибирск** — «Металлург» Магнитогорск 4:1 *(2:0, 3:2, 2:5, 3:2 ОТ, 3:1)*

## Составы

## Билдәле уйынсылар «Себер» составында уйнай ине

## Фарм-клубтар
Динамо-Алтай (ЮХЛ) һәм Сибирские Снайперы (ЙХЛ).

## Һылтанмалар
* Рәсим сайты
* Магазин атрибутики
* Блог о ХК Сибирь 
* Сайт болельщиков
* Гостевая книга болельщиков
* Неофициальный сайт
* Неофициальный сайт ХК «Сибирь»: результаты игр, статистика
* Концертно-спортивный комплекс «Сибирь» и ХК «Сибирь» Новосибирск на карте Google
* 

## Иҫкәрмәләр
Конго (мәғәнәләр)

* Конго Демократик Республикаһы — Үҙәк Африкалағы дәүләт.
* Конго Республикаһы — Үҙәк Африкалағы дәүләт.
* Конго (йылға) — Үҙәк Африкалағы йылға.
Нигер (мәғәнәләр)

* Нигер — Африкалағы дәүләт.
* Нигер (йылға) — Көнбайыш Африкалағы йылға.
Салар теле

**Салар теле** (Salırça, سالارچا) — уғыҙ төркөмөнә ҡараған төрки телдәрҙең береһе. Саларҙарҙың милли теле. Ҡытайҙың ҡайһы бер көнбайыш райондарында (башлыса Цинхай провинцияһының Сюньхуа-Салар автономиялы өйәҙендә) таралған.

## Тарихи
Һөйләшеүселәр һаны — 90 меңгә яҡын кеше (1992). Төрөкмән теленә яҡын. Салгур ҡәбиләләре теленә (XI быуат) барып тоташа тип фараз итәләр. Хәҙерге Салар теле көндәлек аралашыу теле булып тора. Салар теле диалекттарға теүәл итеп тарҡатылмай, көнбайыш, көнсығыш һәм күсә килеүсе һөйләштәргә айырыла. Грамматик һәм лексик системаһына ҡыпсаҡ телдәре, монгол телдәре һәм ҡытай‑тибет телдәре йоғонто яһаған.

## Фонетикаһы
Фонетикаһында тартынҡыларҙың һаңғыраулыҡ һәм яңғыраулыҡ оппозицияһы әһәмиәтле түгел; тартынҡыларҙың ассимиляцияһы [t]>[n], [x]>[k], [c]>[s], [n]>[f] һ.б.: «anten» (унан) an[t]en — an[n]en, «emex kelegen» (икмәк һораусы) eme[x] kelegen — eme[k] kelegen, «ičsa» (әгәр эсһә) i[č]sa — i[s]sa; [a]/[e] һуҙынҡыларының сиратлашыуы: «ара» (атай) — «apem» (минең атайым), «pafa» (бала) — «pafem» (минең балам) күҙәтелә.

## Морфологияһы
Морфологияһының үҙенсәлектәре: эйәлек категорияһы берлек һәм күплек һандары өсөн бер үк формала, сағыштыр: саларса «kakam» (минең ағайым һәм беҙҙең ағайыбыҙ) — башҡортса «ағайым» һәм «ағайыбыҙ», «pasin» (һинең башың һәм һеҙҙең башығыҙ) — «башың» һәм «башығыҙ»; -ni/gi аффиксы эйәлек килештең күрһәткесе булып тора, сағыштыр: саларса «gofnigi» (ҡулдар) — башҡортса «ҡулдың», «elni» (илдәр) — «илдең»; ҡылымдың хәҙерге замандағы юҡлыҡ формаһы нигеҙҙең «joxtyr»/«joxar» (юҡ, эйә түгел) һүҙе менән ҡушымтаһынан яһала, сағыштыр: саларса «giljoxtur» (килмәй) — башҡортса «килмәй». Салар теле һүҙлек составы нигеҙендә дөйөм төрки лексикаһы ята; байтаҡ өлөшөн ҡытай теленән, шулай уҡ ғәрәп теле, фарсы теле, монгол һәм тибет телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр тәшкил итә. Салар теле синтаксик төҙөлөшөндә һөйләм киҫәген логик һәм эмоциональ айырып күрһәтеү уны күсереп йөрөтөү менән оҙатыла, мәҫәлән, эйә урынында хәбәр: «nene pu uškurgunȝux kelȝe» (яңынан теге өс күгәрсен осоп килде) һүҙҙәрҙең тура тәртибе; «nene kelȝe pu uškurgunȝux» (яңынан осоп килделәр теге өс күгәрсен) — кире һүҙҙәр тәртибе.

## Әлифба

## Сығанаҡтар
* Салар теле

## Әҙәбиәт
* Тенишев Э. Р. Строй саларского языка. М., 1976.
* 
* Hahn, R. F. 1988. Notes on the Origin and Development of the Salar Language, Acta Orientalia Hungarica XLII (2-3), 235—237.
* Dwyer, A. 1996. Salar Phonology. Unpublished dissertation University of Washington.
* Dwyer, A. M. 1998. The Turkic strata of Salar: An Oghuz in Chaghatay clothes? Turkic Languages 2, 49-83.

## Иҫкәрмәләр
Географик киңлек

**Географик киңлек** — сферик координаталар системаһында Ер йөҙөндәге нөктәнең торошон билдәләүсе координата; меридиандың билдәле бер нөктә һәм экватор араһындағы өлөштөң градустарҙа күрһәтелгән дәүмәлене.

Параллелдәр һәм меридиандар ярҙамында географик объекттың урынын билделәү өсөн географик киңлек һәм географик оҙонлоң тигән төшөнсәләр индерелгән.

Географик киңлектәр экваторҙан иҫәпләнә. Экваторҙағы барлыҡ географик нөктәләр бер үк географик кинлектә, йәғни 0° киңлектә урынлашҡан. Төньяҡ ярымшарҙа барлыҡ нөктәләр 0°-тан 90°-ҡа тиклемге төньяҡ киңлектә, ә Көньяҡ ярымшарҙа ятҡан барлыҡ нөктәләр — (минус) 0°-тан 9минус) 90°-ҡа тиклем көньяк киңлектә ята.

## Ҡарағыҙ
* Географик координаталар
* Меридиан
* Экватор
* Төньяҡ ҡотоп
* Көньяҡ ҡотоп

## Иҫкәрмәләр
Параллель

**Параллель** — экваторҙан тигеҙ алыҫлыҡта Ер шарын уратып алған фарази һыҙыҡ.

Ер шарында меридиан һәм параллель һыҙыҡтар ориентирлашыу өсөн кәрәк. Улар горизонттың төп яҡтарын күрһәтә. Параллель һыҙыҡтары көнсығыш- көнбайыш йүнәлешендә һуҙылған. Ерҙең иң ҙур параллеле — экватор тип атала. Экваторҙан полюстарға алыҫлаша барған һайын параллелдәр ҡыҫкара бара.

Глобуста параллель экваторҙан тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан түңәрәк итеп төшөрөлә. Параллелдә бөтә нөктәләр бер киңлектә, төрлө оҙонлоҡта ята.

## Ҡарағыҙ
* Географик координаталар
* Меридиан
* Экватор
* Төньяҡ ҡотоп
* Көньяҡ ҡотоп

## Иҫкәрмәләр
Меридиан

**Меридиан** ( — төшкө, төш уртаһындағы;  — урта + ) — ике полюс аша үтеп, Ер шарын уратып алған фарази һыҙыҡ.

## Географик меридиан

**Меридиа́н**— Ер шарын әйләнеү күсәре буйынса киҫеп үткән яҫылыҡтағы ярым әйләнәләр . Һәр меридиан башҡа меридиандар менән Төньяҡ ҡотопТөньяҡ һәм Көньяҡ ҡотопта киҫешә. Хәҙерге мәғлүмәттәр буйынса, Ерҙең һәм меридианы оҙонлоғо 20 004 275 метрға тиң. Меридианда бөтә нөктәләр ҙә бер оҙонлоҡта, төрлө киңлектә яталар.

### Нуленсе меридиан

Хәҙерге ваҡытта башланғыс меридиан итеп Гринвич меридианы алына. Гринвич — Темза йылғаһының уң яҡ ярында, Лондондың көньяҡ-көнсығышанда урынлашҡан административ округ. Гринвич меридианынан иҫәпләү Халыҡ-ара меридианаль комиссия ҡарары буйынса 1884 йылдан иҫәпләнә.

## Ҡарағыҙ
* Географик координаталар
* Параллель
* Экватор
* Төньяҡ ҡотоп
* Көньяҡ ҡотоп

## Иҫкәрмәләр
Нуленсе меридиан

**Нуленсе меридиан** — оҙонлоғо нуль градусҡа тигеҙ булған меридиан.

Экваторҙан айырмалы булараҡ нуленсе меридиандың физик мәғәнәһе юк, нуленсе меридиан географтың ҡарары буйынса ҡабул ителә. Бөгөнгө көндә нуленсе меридиан итеп Гринвич меридианы ҡабул ителгән.

1884 йылда Вашингтонда, АҠШ, 25 илдән 41 делегат ҡатнашлығында Халыҡ-ара меридианал комиссия йыйыла.

Унда башланғыс меридиан итеп Гринвич меридианы алына. Гринвич — Темза йылғаһының уң яҡ ярында, Лондондың көньяҡ-көнсығышанда урынлашҡан административ округ. Гринвич меридианынан иҫәпләү Халыҡ-ара меридианаль комиссия ҡарары буйынса 1884 йылдан иҫәпләнә.

XIX быуатта Рәсәйҙә нуленсе миридиан тип Пулково меридианы алғандар. Пулково меридианы Гринвич меридианы башланғыс меридиан тип ҡабул ителгәс тә нуленсе меридиан булып йөрөгән.

Францияла 1790—1884 йылдарҙы нуленсе меридиан булып, Париж обсерватирияһы аша үткән, Париж меридианы хеҙмәт иткән. Башҡа илдәрҙә 1884 йылға тиклем Гривич һәм Париж меридианынан башҡа **Ферро меридианы** менән файҙаланғандар.

## Ҡарағыҙ
* Географик координаталар
* Параллель
* Меридиан
* Экватор
* Төньяҡ ҡотоп
* Көньяҡ ҡотоп

## Иҫкәрмәләр
Глобус

**Гло́бус** (, «шар») — өс үлсәмле Ер шары, йәки башҡа планета моделе, шулай уҡ күк көмбәҙе моделе; Ер шарының йәки башҡа күк есеменең үҙ күсәре тирәһендә әйләнмәле итеп эшләнгән бәләкәй моделе.

Беренсе глобусты б. э. т. 150 йылда Кратет Малльский эшләгән булған.

Географик карталарҙан айырмалы булараҡ глобуста боҙоп күрһәтеү һәм өҙөклөктәр юҡ, шуға күрә глобус ҡитғаларҙың һәм океандарҙың урынлашыуын күҙаллау өсөн уңайлы. Шул уҡ ваҡытты глобустың масштабы бик бәләкәй, ниндәйҙер урынды ентекләп күрһәтеү өсөн бик уңайһыҙ.

Глобус буйынса Ерҙең формаһын, уның үҙ күсәре тирәләй әйләнеүен, материк һәм океандарҙың һыҙаттарын күҙ алдына килтереп була. Глобустың барлыҡ өлөштәренә бер үк масштаб һаҡлана, шуға күрә аралыҡ һәм майҙан бөтә өлөштәрендә лә бер төрлө. Ерҙең өҫкө өҙөн глобуста өйрәнеү үңышлыраҡ.

Хәҙерге заманда глобустарҙы төрлөсә эшләйҙәр. Мәҫәлән, АҠШ-та һанлы глобус эшләнгән, Германияла интеактив (Мультитач) глобус эшләгәндәр.

## Иҫкәрмәләр
Рафиҡов

**Рафиҡов** — фамилия.

* Рафиҡов Булат Заһри улы (1934—1998) — яҙыусы, Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты (1990).
* Рафиҡов Ғәли Лотфрахман улы, Ғәли Рафиҡи (1890—1945) — 20-се быуат башы яҙыусыһы.
* Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы (1923—2007) — шағир, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
*  Рафиҡов Мансур Миңлебай улы (1964 т.) — Рәсәй Федерацияһы Геройы (1996).
* Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы (1912—1992) — СССР ФА-ның мөхбир ағзаһы (1970), химия фәндәре докторы (1948), профессор.
* Рафиҡов Хәлим Сөнәғәт улы (1934 т.) — биология фәндәре докторы (1993), профессор.
----
* Рафиҡова Нурия Тимерғәле ҡыҙы (1953 т.) — иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор.
Ғайсин

**Ғайсин** — фамилия.

* Ғайсин Бәхти Миңлейәр улы, Бәхти Ғайсин (1930—1991) — Башҡортостандың халыҡ артисы (1962), Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1986).
* Ғайсин Усман Барый улы (1954) — башҡорт тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (2000), профессор.
* Ғайсин Хәлит Ғәлиәхмәт улы (1929) — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
*  Ғайсин Хәсән Нәзир улы (1908—1991) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
* Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы (1904—1969) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1949). Башҡорт АССР-ы атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964).
* Ғайсин Әхмәт Исламғәли улы (1937) — башҡорт шағиры.
* Ғайсин Әхтәр Мәғәз улы (1954) — математик, физика‑математика фәндәре докторы (1996), профессор (1997).
Тулвинский Шәйхулла Сибәғәтулла улы

**Тулвинский (Зәйнин) Шәйхулла Сибәғәтулла улы** (2 август 1886 йыл — 15 октябрь 1970 йыл) — уҡытыусы, шағир. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

## Биографияһы
Шәйхулла Сибәғәтулла улы (Зәйнин) Тулвинский 1886 йылдың 2 авгусында Пермь губернаһы Уҫы өйәҙе (хәҙерге Пермь крайы Барҙа районы) Башаптүз ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт. Йосоп ауылы мәҙрәсәһендә уҡый.

Солтанай ауылының «Мансуриә» мәҙрәсәһендә белем ала, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1909 йылда «Ғосмания» мәҙрәсәһен тамамлай.

1906—1921 йылдарҙа Өфө һәм Пермь губерналары мәктәптәрендә мөғәллимлек итә: 1909 йылдан Йосоп ауылында уҡыта, ә 1908—1910 йылдарҙа Ирәкте төбәгендә бер нисә мәҙрәсә асылғас, Аҡсәйет, Күрҙем ауылдары мәҙрәсәләрендә эшләй.

1922 йылдан алып Башҡорт АССР-ы Бөрө кантоны Иҫке Ҡаҙансы ауылында уҡытыусы булып эшләй. 1931—1956 йылдарҙа Түбәнге Тәтешле ауылында 
уҡыта. Күренекле рус педагогтарының тәғлимәтенә таянып уҡытырға тырыша, К. Д. Ушинский хеҙмәттәрен өйрәнә.

## Ижады
Тәүге әҫәре — «Сабыйға» шиғыры «Шура» журналының 1911 йылғы сентябрь һанында баҫылып сыға.

Мәғрифәтселек традициялары уның ижади эшмәкәрлегендә ҙур урын биләй. Әҫәрҙәрендә йәш быуын вәкилдәрен белем алырға саҡыра («Тырышлыҡ», «Балаға» һ.б.), фәҡирлектә йәшәгән ауыл уҡытыусыларына теләктәшлек күрһәтә («Ауылда хәлфә», «Тормошом» һ.б.), социаль тигеҙһеҙлеккә ҡаршы («Әхмүш» һ.б.) һәм ирҙәр менән ҡатын‑ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлы булыуҙарын яҡлап («Ситлектән осҡан һандуғасҡа» һ.б.) сығыш яһай. Бер нисә әкиәт һәм хикәйәләр авторы булып тора.

## Бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949)

## Хәтер
* Үрге Тәтешле ауылы урамдарының береһе уның исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт әҙәбиәте. ХХ быуат башы. 1-се китап. Поэзия. — Өфө, 1983.
* 

## Һылтанмалар
*
Хәмзин Хәбибрахман Лотфрахман улы

**Хәмзин Хәбибрахман Лотфрахман улы** (12 ноябрь 1885 йыл — 1976 йыл) — уҡытыусы һәм йәмәғәтсе, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948) кавалеры. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Хәбибрахман Лотфрахман улы Хәмзин 1885 йылдың 12 ноябрендә Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы Үрге Уҫылы ауылында хәлле генә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белемде атаһынан ала һәм ауыл мәҙрәсәһендә уҡый. Артабан ата-әсәһенең риза булмауына ҡарамаҫтан, йәш егет Троицк ҡалаһына, «Рәсүлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға китә. Уның белем алыуға дәрте көслө булһа ла, матди хәленең мөшкөллөгө дәрестән буш ваҡытта, ял көндәрендә тимер юлда йөк тейәү һәм бушатыу кеүек эштәр башҡарырға мәжбүр итә, шәкерт йәй көндәрендә байҙарға ялсы булып йөрөй, шулай ҙа уҡыуын дауам итә.

Мәҙрәсәлә уҡытылған предметтарҙың күбеһе Х. Л. Хәмзинды ҡәнәғәтләндермәй, сөнки дини һабаҡтарға ҙурыраҡ иғтибар бирелә. Математика, физика, әҙәбиәт буйынса төплө белем алыу теләге шәкертте Ҡазанға алып бара.

Х. Л. Хәмзин Ҡазандың данлыҡлы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә, ләкин оҙаҡ уҡый алмай. 1905—1907 йылдарҙағы беренсе рус революцияһы тәьҫирендә шәкерттәр араһында сыуалыштар башлана.

Ҡаҙанға килеп уҡый башлағас, мин ошо революцион йәштәр араһына инеп киттем, тип хәтерләй торғайны Хәбибрахман ағай. — Минең бүлмәмдә йәшерен листовкалар, тыйылған китаптар һаҡлана ине. Жандармдар тентеү яһағанда уларҙы таптылар, ҡайһы бер уҡыусы йәштәрҙе, шул иҫәптән мине лә, Ҡаҙандан ҡыуҙылар.

Ҡазаңдан сығып киткәс, төрлө осраҡлы эштәр менән шөғөлләнгәндә лә Х. Хәмзиндың күңелендә артабан уҡыу теләге бер ҡасан да һүнмәй. 1907 йылдың көҙөндә ул яңынан Ҡаҙанға барып, уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға инә.

Х. Л. Хәмзин ҡаҙаҡ далаларында балалар уҡыта, уларға белем һәм тәрбиә биреү серҙәрен үҙләштерә. 1909 йылда ул Өфөгә килеп, рус теле уҡытыусылары әҙерләү курсында уҡый. 1910 йылдан 1925 йылға ҡәҙәр тыуған ауылы мәктәбендә балалар уҡыта, Октябрь революцияһынан һуң йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, ата-әсәләргә яңы тормош төҙөү бурыстарын аңлата, уларҙың наҙанлығын бөтөрөү, мәҙәни-ағартыу эштәре менән шөғөлләнә. 1918 йылда Стәрлетамаҡҡа Советтарҙың беренсе өйәҙ съезына делегат булып бара.

1926—1928 йылдарҙа X. Хәмзин Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡып, белемен күтәрә. 1928 йылда тәжрибә туплаған әҙерлекле мөғәллим Ишембай районы Сәлих мәктәбенә эшкә килә. Бында Хәбибрахман Хәмзиндың педагог таланты тулыһы менән асыла. Уның башланғыс синыфтарында уҡыған балалар урта һәм юғары синыфтарҙа яҡшы уҡый, әүҙем, тәртипле булыуҙары менән айырылып тора.

Х. Л. Хәмзин — уҡытыу-тәрбиә эшенә йәне-тәне менән бирелгән, үҙ хеҙмәтен көн һайын ҙур ҡәнәғәтләнеү тойғоһо менән башҡарған намыҫлы уҡытыусыларҙың береһе. Ул ата-әсәләр менән дә күп эштәр алып бара. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, унан һуң да уҡытыусының йәштәргә хас дәрте, илһамы һүнмәй, яратҡан эшен ғүмер буйы рухланып дауам итә.

Талантлы педагог Хәбибрахман Лотфрахман улы Хәмзин 1948 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Төрлө йылдарҙа ике миҙалға һәм Маҡтау грамоталарына лайыҡ була, 1952 йылда 67 йәшендә генә хаҡлы ялға сыға.

## Һылтанмалар
* К. Я. Яйыҡбаев. Мәғрифәтсе мөғәллимдар, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре.
Хафизов

**Хафизов** — төрки фамилия.

* Хафизов Вадим Феликс улы (6 февраль 1970 йыл) — Рәсәйҙең футбол тренеры. 
* Хафизов Динмөхәмәт Сәмәхужа улы (1883—1966) — РСФСР-ҙың мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
*  Хафизов Миҙхәт Ғәбдрәүеф улы (1933 т.) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977).
* Хафизов Мирсаяф Миәссәр улы (1947) — СССР хәрби хеҙмәткәре, полковник. Сығышы менән Ермәкәй районы Иҫке Турай ауылынан.
* Хафизов Мөхәмәтулла Исмәғил улы (1951—2020) — иҡтисадсы, дәүләт эшмәкәре.
* Хафизов Нәжибәк Шаһикамал улы (1921—1989) — башҡорт яҙыусыһы. 
* Хафизов Олег Эсғәт улы (13 март 1959 йыл) — Рәсәй яҙыусыһы, журналист.
* Хафизов Ринат Ҡасим улы (1961—1996) — СССР спортсыһы.
* Хафизов Фәйез Зәки улы (25 август 1938 йыл) — инженер-геолог.
----
* Хафизова Мәрхәбә Динмөхәмәт ҡыҙы (1909—?) — Башҡортостан Республикаһында ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе хирург.
Чанышев

**Чанышев** — төрки фамилияһы.

* Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы (1902—1985) — педагог, Ленин һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры.
* Чанышев Әмир Иҙрис улы (1909—1996) — башҡорт яҙыусыһы.
* Чанышев Яҡуп Йыһангир улы (1892—1987) — Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби эшмәкәр, генерал-лейтенант.
----
* Чанышева Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы (1.09.1926) — башҡорт шағиры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Чанышевтар
Хәмзин

**Хәмзин** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

* Хәмзин Адоль Сағман улы (1934 т.) — артист, педагог, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1966).
* Хәмзин Ғәли Ғәббәс улы (1950—2009) — Башҡорт АССР-ның халыҡ (1988) һәм атҡаҙанған (1986) артисы.
* Хәмзин Хәбибрахман Лотфрахман улы (1885—1976) — уҡытыусы, йәмәғәт эшмәкәре, орден һәм миҙалдар кавалеры.
Ихсанов

**Ихсанов** — фамилия.

* Ихсанов Ғимат Сөләймән улы (1899—1956) — педагог, Башҡорт АССР-ның мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Ихсанов Зәйнулла Әмин улы (1906—1997) — башҡорт ғалимы һәм физиологы, медицина фәндәре докторы (1958), профессор (1964).
* Ихсанов Максим Фирҙәүес улы (1985) — Рәсәй биатлонсыһы һәм биатлон буйынса тренер.
* Ихсанов Рамаҙан Миңлехан улы (1930—1983) — БАССР-ҙың халыҡ (1979) артисы.
*  Ихсанов Рафиҡ Рәшит улы (1965 т.) — Рәсәй Федерацияһы Геройы (2000).
* Ихсанов Әхтәм Сөләймән улы, Әхтәм Ихсан (1908—1992) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы, тәржемәсе.
Экватор

**Экватор** ( — Ер шарының уртаһында уны көньяҡ һәм төньяҡ ярымшарға бүлә торған һәм уның күсәренә арҡыры ятҡан һыҙыҡ.

Экватор — градус селтәрҙәре араһында иң ҙур параллель. Экваторҙың барлыҡ нөктәләре лә Төньяҡ һәм Көньяҡ ҡотоптан бер үк алыҫлыҡта ята. Оҙонлоғо 40 075 696 метрға тиң. Экватор буйлар Ер өҫтө Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙарға бүленә.

Экваторҙан башҡа, глобуста тропиктар һәм поляр түңәрәктәр билдәләнә. Уларҙы пунктир һыҙыҡтар менән күрһәтәләр.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Вольф вулканы экваторҙың ике яҙында ла урынлашҡан.
* Бразилиялағы Макапа ҡалаһы бер үк ваҡытта Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Ҡалалағы «Zerão» стадионын экватор һыҙығы уртаға бүлеп үтә. Яҡында ғына экваторға Марко Зеро «һәйкәле» ҡуйылған.
* Африкалағы Конго йылғаһы экваторҙы ике мәртәбә киҫеп үтә.
* Экваторҙа боҙлоҡ та бар. Ул Эквадорҙа Каямбе вулканында. Вулкандың көньяҡ итәге экваторҙың иң бейек нөктәһе (4690 м.).
* Экваторҙа Ерҙең әйләнеү тиҙлеге — 465 м/c, был тауыш тиҙлегенән артығыраҡ (331 м/c).
* Экватор хөрмәтенә Эквадор, Экватор Гвинеяһы, Экватор Африкаһы аталған.

## География
Гринвич меридианынан көнсығышҡа хәрәкәт иткәндә, экватор киҫеп үтә:

Экватор киңлегендә урынлашҡан ҡалалар — Кенияла Мбандака (ДРК), Мбарара (Уганда), Кисуму һәм Накуру, шулай уҡ Индонезияла Понтианак һәм Бразилияла Макапа.

Бынан тыш экватор 33 утрауҙы киҫеп үтә. Шуларҙың 17-һе Индонезия утрауҙары, 9-ҙа Көньяҡ Американың Амазонка тамағында урынлашҡан, 5-һе Африкала Виктория күлендә.

## Ҡарағыҙ
* Географик координаталар
* Меридиан
* Параллель
* Төньяҡ ҡотоп
* Көньяҡ ҡотоп

## Иҫкәрмәләр
Абдрахманов

**Абдрахманов** —  ир-ат фамилияһы. Әбделмән исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Абдрахманова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

* Абдрахманов Адик Асҡар улы (1962) — дирижёр һәм флейтасы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1999).
* Абдрахманов Барый Абдрахман улы (1916—1996) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, 1967—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы секретары.
*  Абдрахманов Ғәйнетдин Шәйхи улы (1929—2001) — юғары категориялы слесарь-торбасы, «Башкирэнерго» йәмғиәтенең слесарҙар бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
* Абдрахманов Илдус Барый улы (1942 т.) — химия фәндәре докторы (1990), профессор, Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы академигы.
* Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы (1951 т.) — хужалыҡ эшмәкәре, техник фәндәр кандидаты, Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған металлургы.
* Абдрахманов Рәфил Фазыл улы (1942 т.) — гидрогеолог, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).
*  Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы (1925—1999) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Дан ордены тулы кавалеры.
----
* Абдрахманова Лена Абдулбарый ҡыҙы (1971 т.) — журналист.
Залалов Карам Ғәлимйән улы

**Залалов Карам Ғәлимйән улы** (15 октябрь 1921 йыл — 17 февраль 2006 йыл) — педагог, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1957—1967 йылдарҙа Белорет ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1972), Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1997).

## Биографияһы
Карам (Шәмсүлғас) Ғәлимйән улы Залалов 1921 йылдың 15 октябрендә Башҡортостандың хәҙерге Ҡариҙел районы Подлуб ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбендә II синыфты тамамлай. Артабан Нура ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый.

Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Карам Залалов 1937—1940 йылдарҙа Сермән педагогия училищеһында уҡырға инә.

1940 йылдың 1 сентябрендә Залалов Карам Ғәлимйән улы Белорет ҡалаһының 13-сө мәктәбендә тарих, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡыта.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында К. Ғ. Залаловҡа бронь бирелә, ул Белорет металлургия заводының мартен цехында ҡорос иретеүсе ярҙамсыһы була. 1945 йылда 2-се урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Ул 1949 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (аҙаҡтан Башҡорт дәүләт университеты) тарих факультетын (ситтән тороп) тамамлай.

1949 йылдың аҙаҡтарында К. Ғ. Залалов Нура ҡасабаһында 8-се урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Ул 1953 йылда Белорет ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1957 йылда ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп һайлана. К. Ғ. Залалов 20-се, 14-се урта мәктәптәрендә эшләй.

## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
* «БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы» (1972 йыл)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Миҙалдар
* Белорет ҡалаһының хөрмәтле гражданы.

## Һылтанмалар
* К. Я. Яйыҡбаев. Мәғрифәтсе мөғәллимдар, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре.
*
Ғафаров

**Ғафаров** — башҡорт фамилияһы. Мәғәнәһе  ғәфү итеүсе, яр­лыҡаусы тигәнде аңлата.

* Ғафаров Булат Баҡый улы — педагог-методист, педагогия фәндәре кандидаты.
* Ғафаров Искәндәр Алмас улы (1990 т.) — музыкант.
* Ғафаров Марат Фазылтдин улы (30.07.1942) — уҡытыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, журналист.
* Ғафаров Фидан Сафа улы — театр актёры, Башҡорт АССР-ының, Татарстан Республикаһының, РСФСР-ҙың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты.
* Ғафаров Хатмулла Абдулла улы (1925—2014) — журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, РСФСР-ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы (1896—1937) — хәрби эшмәкәр.
----
* Ғафарова Зинфира Хөсәйен ҡыҙы (1936 т.) — китапханасы, библиограф. БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Ленин ордены кавалеры (1976).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғафуров — фамилиялаштар исемлеге.

## Иҫкәрмәләр
Трабзон

**Трабзо́н** (иҫке **Трапезу́нд**; ) — Төркиәнең Трабзон иле үҙәге (merkezi). Ҡара диңгеҙ ярында. Сөләймән I тыуған урыны. Ҡалала Рәсәй консуллығы бар.

## Иҫкәрмәләр
Ла-Эстрелья (Чили)

**Ла-Эстрелья** () — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Карденаль-Каро провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 1 108 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 435 км². Халыҡ һаны — 4544 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 10,45 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 92 саҡрым (86 км) көнбайышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* көнсығышта — Лас-Кабрас коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Пичидегуа коммунаһы;
* көньяҡта — Марчиуэ коммунаһы;
* төньяҡ-көнбайышта — Литуэче коммунаһы.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Аконкагуа (йылға)

**Аконкагуа** () — Чилиҙың Валпараисо өлкәһенән аҡҡан йылға.

## Географияһы
Йылға диңгеҙ кимәленән 1430 метр бейеклектә, Андтар тауында Хункаль (36 км) һәм Рио-Бланко (35 км) йылғалары ҡушылған ерҙә башлана, Валье-дель-Аконкагуа үҙәненән көнбайышҡа ағып, Винья-дель-Мар ҡалаһынан төньяҡтараҡ Тымыҡ океанға ҡоя. Оҙонлоғо — 151 саҡрым (142 км) (Хункаль йылғаһының башын инеш итеп һанаһаң — 188 саҡрым (177 км)). 

Аконкагуа буйында Лос-Андес, Сан-Фелипе, Ла-Калера, Кильота һәм Конкон ҡалалары урынлашҡан. 

## Һылтанмалар
* Río Aconcagua
Ябай һөйләм

**Ябай һөйләм** бер грамматик нигеҙҙән тора, ләкин уның береһе (эйәһе йәки хәбәре) булмаҫҡа ла мөмкин, ул ваҡытта һүҙ бер составлы һөйләмдәр тураһында бара.

Аныҡлаусы, тултырыусы, хәлдәр, өҫтәлмәлек — һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре. Һөйләмдең йөкмәткеһен тулы, аныҡ һәм тасуири итеп сағылдырыуҙа эйәрсән киҫәктәрҙең әһәмиәте ҙур. *Йәй килде. Йәмле йәй килде. Ауылға йәмле йәй килде. Бына ауылға йәнә йәмле йәй килде.*

**Аныҡлаусылар** тиң булырға йәки тиң булмаҫҡа мөмкин: аҡ, ҡыҙыл сәскәләр — матур аҡ сәскәләр.

**Тултырыусылар** тура һәм ситләтелгән була:
# Шиғырҙы (нимәне? билдәле төшөм килештә) уҡыным; хат (нимә? билдәһеҙ төшөм килештә) яҙҙым;
# таҡтаға (нимәгә? төбәү килештә) яҙған; Азаттан (кемдән? сығанаҡ килештә) һораны.

Хәлдәр ҡылымдан килгән хәбәргә эйәреп, эш-хәрәкәттең эшләнеү ваҡытын, урынын, сәбәбен, маҡсатын, рәүешен, шартын һ. б. белдерә.

**Өҫтәлмәлек** — аныҡлаусының бер төрө. Аныҡлаусыларҙан айырмалы булараҡ, өҫтәлмәлектәр предметтың билдәһен белдереп кенә ҡалмай, уның атамаһына әйләнә.

Өҫтәлмәлектәр:
# ғилми һәм хәрби дәрәжәләрҙе, кешеләрҙең һөнәрен белдерә — профессор Н. К. Дмитриев;
# предметтың тәғәйенләнешен белдерә — завод-лаборатория;
# туғанлыҡ-ҡәрҙәшлекте, енес айырмалығын сағылдырыусы һүҙҙәр, терминдар — Рәшиҙә апай;
# топонимик исемдәргә эйәреп килеүсе номенклатур терминдар — Өфө ҡалаһы.

Һөйләмдең барлыҡ киҫәктәре лә тиң була ала:
# бер үк хәбәргә
ҡараған эйәләр, бер үк эйәгә ҡараған хәбәрҙәр, бер үк хәбәргә
ҡараған тура һәм ситләтелгән тултырыусылар, хәлдәр һәр саҡ тиң
була;
# бер үк эйәгә, тултырыусыға, исемдән килгән хәлгә, хәбәргә
ҡараған аныҡлаусылар тиң була.

Тиң киҫәктәрҙең тиң булыуының төп шарты: тиң киҫәктәрҙең асыҡлап килгән һүҙҙәре менән эйәртеүле бәйләнештә булыуы. Тиң киҫәктәрҙе үҙ-ара теркәүсе саралар:
# йыйыу теркәүестәре — һәм, да, дә;
# ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре — ләкин, ә, тик, бәлки, әммә;
# бүлеү теркәүестәре — йә, йәки, ни-ни,
бер-бер, әллә, әле, берсә;
# -мы, -ме һорау киҫәксәһе ҡабул иткән һүҙҙәр.

Тик баш киҫәктәрҙән генә торған һөйләм йыйнаҡ, эйәрсән киҫәктәре лә булған һөйләм тарҡау тип атала. Мәғәнә асыҡлығы өсөн бөтә кәрәкле киҫәктәре лә булған һөйләм тулы һөйләм була. Һүҙ барышында еңел аңлашылырлыҡ берәй киҫәге төшөрөлгән һөйләм кәм һөйләм тип атала. Кәм һөйләмдәрҙең мәғәнәһе алдағы һорау һөйләмдән (диалогтарҙа: — Ҡасан ҡайтаһың? — Иртәгә.), ситуациянан (автовокзалда: «Килә!» — һүҙ автобус тураһында барыуы аңлашыла), һөйләү темаһынан (монологта геройҙың йәки авторҙың уйҙары) еңел аңлашыла. Кәм һөйләмдәр, ҡыҫҡа һәм ыҡсым булып, ҡабатлауҙарҙан ҡотолдора, телмәрҙе йәнләндерә.
Лоа (йылға)

**Ло́а** () — Чилиҙың иң оҙон йылғаһы.

## Географияһы
Йылғаның башы диңгеҙ кимәленән 4 меңдән артыҡ бейеклектә, Андтар тауында Миньо вулканының битләүендә башлана.
Лоа йылғаһы Атакама сүле аша ағып, яр буйлап оазистар барлыҡҡа килтерә. Тымыҡ океанға ҡоя. Шулай уҡ Тарапака һәм Антофагаста өлкәһенең араһында сик булып тора.

## Төп ҡушылдыҡтары
* Сан-Педро
* Саладо
* Сан-Сальвадор

## Һылтанмалар
Коллектор

**Колле́ктор** (, йыйырға) — объект, йыһаз һ.б, нәмәлер йыйыусы.

## Техникала
* Коллектор — канализация, вентиляция, йылылыҡ һәм башҡа инженер селтәре урынлашҡан ҡоролма.
* Коллектор — газ ҡаҙандар элементы.

* Канализация коллекторы — канализация селтәре участкаһы
* Коллектор (электротехника) — колектор электро двигателе детале.

## Электронн компоненттар
* Коллектор (электрод) — эмиттер менән, Электрод компоненты.

## Башҡа
* Ҡояш коллектор
* Гидрогеология коллекторы
* Коллектор агентстлыҡ — бурыстарҙы йыйған ойошма

## Иҫкәрмәләр
Андалиен

**Андалиен** () — Чилиҙың Био-Био өлкәһенең Консепсьон провинцияһында аҡҡан йылға.

## Географияһы
Йылғаның башы Флорида ҡасабаһынан төньяҡтараҡ башлана. Иң тәүҙә Андалиен йылғаһы көнбайышҡа ағып, Консепсьон ҡалаһы аша үтеп, төньяҡҡа боролоп, Талькауано һәм Пенко коммуналары аша үтеп, Пенко ҡалаһынан көнбайышта Консепсьон ҡултығына барып тоташа.

## Һылтанмалар
* Cuenca del río Andalién
Ельчо (йылға)

**Ельчо** () — Чилиҙың Лос-Лагос өлкәһенән аҡҡан йылға.

## Географияһы
Йылғаның башы Палена провинцияһының Ельчо күлендә башлана. Төньяҡ-көнбайышҡа ағып, Чайтен ҡалаһынан көньяҡтараҡ Тымыҡ океандың Корковадо ҡултығына ҡоя.

Йылғаның оҙонлоғо — 43 саҡрым (40 км) (Футалеуфу ҡушылдығының һәм Ельчо күленең оҙонлоғон иҫәпкә алһаң — 350 саҡрым (330 км)).

## Ҡушылдыҡтар
* Футалеуфу
* Куила-Сека
* Азуладо
* Анредадерас
* Малито
Йылғалар — бағыр, чавыча һәм һөмбәш балыҡтарына бай.

## Һылтанмалар
* Ер йөҙөнөң ҙур атласы, «Ридерз Дайджест» нәшриәте, 2007, ISBN 978-5-89355-169-3
* Чилиҙың картаһы, масштабы 1:19 000 000, ГУГК, 1986 йыл
* Fly Fishing — Rio Yelcho 
* Ríos de Chile — Río Yelcho
Ельчо (мәғәнәләр)

* Ельчо (йылға) — Чилиҙың Лос-Лагос өлкәһенән аҡҡан йылға.
* Ельчо (күл)
Юлдашбаева Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы

**Юлдашбаева Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы** (22 март 1947 йыл — 16 август 1996 йыл) — башҡорт шағиры. 1992 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы Юлдашбаева 1947 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Әлибай ауылында тыуған. Урындағы  башланғыс мәктәпте тамамлағас, Юлдыбай урта мәктәбендә уҡый.

1963 йылдан Йылайыр районы «Юлдыбай» совхозының Һаҡмар фермаһында һауынсы була. 

Баймаҡта ауыл хужалығы техникумында урта махсус һөнәр алып сыға һәм Һаҡмар фермаһында хисапсы булып эшләй.

Артабан ғүмеренең һуңғы йылдарынаса ҡунаҡхана мөдире вазифаһын башҡара. 1996 йылдың 16 авгусында Йылайыр райнының Юлдыбай ауылында вафат була.

## Ижади эшмәкәрлеге
Шағир 1992 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Әҙәбиәткә уҙған быуаттың 80-се йылдарында килә. Уның тәүге шиғырҙары  Башҡортостан Яҙыусылар союзы тарафынан төҙөлгән «Йәш көстәр» альманахында 1981 йылда урын ала. Артабан был баҫманың 1983 һәм 1984 йылдарҙа нәшер ителгәндәрендә лә әҙиптең ижад емештәре уҡыусыға тәҡдим ителә.

1985 йылда «Һаҡмар муйылының күҙе ҡара» исемле тәүге шиғри йыйынтығы баҫылып сыға. Артабан ижадсы үҙенең әҫәрҙәрен  «Йылайырым — йырлар йырым» (1990), «Сәхрәләргә сығам» (1990), «Мыр-мыраубикә йыр йырлай» (1993) һәм «Ҡояш сатҡыһы» (1994) исемле йыйынтыҡтарға туплай. 

## Китаптары
* Йәш көстәр. Авторҙар коллективы. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 142 б.
* Һаҡмар муйылының күҙе ҡара: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. 
* Йылайырым — йырлар йырым: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. 
* Сәхрәләргә сығам: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. 
* Мыр-мырбикә йыр йырлай: Балалар өсөн шиғырҙар, әкиәт. — Өфө: Китап, 1993. 
* Ҡояш сатҡыһы: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 1994. 
* Бесәй ни өсөн мырлай?: Балалар өсөн шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2008.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.  

## Әҙәбиәт
* Нажиә Игеҙйәнова. Һандуғас. // Ағиҙел. 2007, № 3.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Литературная карта Башкортостана: Фаузия Уразьяновна Юлдашбаева
Мөҡағали Маҡатаев

**Мөҡағали Маҡатаев** (*Мөхәмәтғәле Сөләймән улы Маҡатаев*; ; 9 февраль 1931 йыл — 27 март 1976 йыл) — ҡаҙаҡ шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе.

## Биографияһы
Мөҡағали Маҡатаев 1931 йылдың 9 февралендә Ҡаҙаҡ Автономиялы Социалистик Совет Республикаһының Алматы өлкәһе Нарынҡол районы Ҡараһаҙ ауылында тыуған.

1952—1969 йылдарда Ҡаҙаҡ радиоһында диктор булып, «Советтік шекара» (Советтик сик), «Социалистік Қазақстан» (Социалистик Ҡаҙағстан), «Мәдениет және тұрмыс» (Мәҙәниәт һәм тормош) гәзиттәрендә һәм «Жұлдыз» (Йондоҙ) журналында хеҙмәт итте. 1970 йылдан алып Ҡаҙағстан Яҙыусылар берләшмәһе ағзаһы.

Мөҡағали Маҡатаевтың әҫәрҙәре 1948 йылда баҫыла башлай. «Апассионата» (1962) поэмаһы менән наҡлы танылыу ала. Уильям Шекспирҙың сонеттарын, Уолт Уитмендың шиғырҙарын, Данте Алигьериның «Илаһи комедия»һын ҡаҙаҡ теленә тәржемә итә.

Маҡатаев 1976 йылның 27 мартында Алматы ҡалаһында вафат була. 1999 йылда Ҡаҙағстан хөкүмәте Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт бүләген тапшыра.

## Иҫкәрмәләр
Юлдашбаев

**Юлдашбаев** — башҡорт фамилияһы.

* Юлдашбаев Азамат Рәмил улы (1964) — публицист, шағир, әҙәби тәңҡитсе.
* Юлдашбаев Билал Хәмит улы (1928—2001) — тарих фәндәре докторы (1974), профессор.
* Юлдашбаев Ҡорбанғәли (1799—1865) — дин әһеле.
* Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы (1940—2017) — ғалим-философ һәм дәүләт эшмәкәре.
* Юлдашбаев Юлай Хәйрулла улы (1962) — тарих фәндәре кадидаты.
----
* Юлдашбаева Римма Мөхтәр ҡыҙы (1937) — башҡорт опера йырсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Юлдашбаева Фәүзиә Ураҙйән ҡыҙы (1947) — башҡорт шағирәһе.
Фәйзуллин

**Фәйзуллин, Фәйзулин** — фамилия.

*  Фәйзуллин Абдулла Мөхәмәтдин улы (1929—2014 йыл) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Фәйзуллин Марат Рәйес улы (Татурас) (1982) — Рәсәй музыканты, композитор һәм музыкаль продюсер, тауыш режиссёры.
*  Фәйзуллин Миҙхәт Муса улы (1925—1988) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Фәйзуллин Мирхәйҙәр Мостафа улы, Мирхәйҙәр Фәйзи (1891—1928) —— башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы.
* Фәйзуллин Нәзиф Солтан улы (1960) — инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы (1904—1983) — башҡорт театр актёры, режиссёр.
* Фәйзуллин Рәфис Рәшит улы — иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Фәйзуллин Рәшит Ғибаҙулла улы (1930—1984) — нефтсе. 
* Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы (1942) — философия фәндәре докторы, профессор.
* Фәйзуллин Хисаметдин Шәрип улы (1890—1938) — хәрби эшмәкәр.
*  Фәйзулин Хәниф Шәкир улы (1921—1943) — Советтар Союзы Геройы (1944).
* Фәйзуллин Юлғотло — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* 
----
*  Фәйзуллина Гәүһәр Садиҡ ҡыҙы (1924—1987) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Фәйзуллина Гүзәл Әсхәт ҡыҙы (1960) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 
* Фәйзуллина Дариға Закир ҡыҙы (1932) — актриса. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1974) һәм атҡаҙанған (1966) артисы.
* Фәйзуллина Зөһрә Хәдит ҡыҙы (1946—2020) — педагог, журналист, шағир.
* Фәйзуллина Лира Фәхри ҡыҙы (1936) — башҡорт радиоһының тәүге дикторҙарының береһе, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы (1993).
* Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы (1956) — ғалим-педиатр, аллерголог-иммунолог.
Ибн Руста

**Ибн Руста** шулай уҡ *Ибн Даста* (Әбү Әли Әхмәт ибн Ғүмәр ибн Руста; IX быуат 2‑се яртыһы — X быуат башы) — ғәрәп сәйәхәтсеһе, географ.

## Биографияһы
Яҡын һәм Урта Көнсығыш, Көнсығыш Европа буйлап сәйәхәт итә. «Китаб әл-әләғ ән-нәфисә» («Ҡиммәтле хазиналар китабы»; 903—927 йй.) хеҙмәте авторы. Көнсығыш Европа, Урта һәм Үҙәк Азия халыҡтарын, шул иҫәптән венгрҙарҙы (Боронғо венгрҙар), болғарҙарҙы, буртастарҙы, бәшнәктәрҙе, хазарҙарҙы тасуирлағанда Джейханиҙың, Ибн Хордадбехтың һ.б. һуңынан юғалған әҫәрҙәрен киң ҡуллана. Волга буйы Болғарының социаль—иҡтисади һәм мәҙәни үҫешен, башҡорт ҡәбиләләренең территорияһы таралыуы тураһында ентекләп яҙа.

## Әҙәбиәт
* Хвольсон Д. А. Известия о хазарах, буртасах, болгарах, мадьярах, славянах и русских Абу Али Ахмед бен Омар ибн-Даста, арабского писателя X века //Журнал министерства народного просвещения. СПб., 1868. Дек.;
* Заходер Б. Н. Каспийский свод сведений о Восточной Европе: Горган и Поволжье в IX—X вв. М., 1962;
* Rona -TasAndras. A honfoglalo мagyar. Budapest, 1996.

## Һылтанмалар
*
Ишбулатов Рәхим Усман улы

** Ишбулатов Рәхим Усман улы ** (7 апрель 1911 йыл — 18 июнь 1967 йыл) — . 1939 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961).

## Биографияһы
Рәхим Усман улы Ишбулатов 1911 йылдың 4 апрелендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы) Ғәбйәлил (Башҡорт Ҡансураһы) ауылында тыуған. 

1934 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын, 1936 йылда — РСФСР-ҙың Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Юғары музей курсын тамамлаған. 

Артабан Өфө ҡалаһындағы 1905 йыл исемендәге Революция музейының, 1938—1941 йылдарҙа Башҡорт художество музейының ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. Бер үк ваҡытта 1937—1941 һәм 1945—1953 йылдарҙа Башҡорт театр-художество училищеһында уҡыта.

1947—1953 һәм 1957—1958 йылдарҙа Рәхим Ишбулатов БАССР‑ҙың Рәссамдар союзы идараһы рәйесе вазифаһын башҡара.

## Ижады

Реалистик Р. У. Ишбулатов. Һынмаған рух (1966). БДХМйүнәлеш вәкиле; әҫәрҙәренә тыныс колорит һәм аныҡ композиция хас. Күп эштәре тыуған яҡ тарихына («Салауатты алып киләләр», 1940; «Башҡорттар Берлинда. 1763», 1950) һәм хәрби тематикаға («Еңеү байрамы», 1946; «Пограничниктар», 1960) арналған. 50-се йй. — лирик пейзаждар («Йәй», «Дим үҙәне»), плакаттар («Беҙ тыныслыҡ яҡлы»), 60-сы йй. портреттар («Ғ. Сәләм», «М. Тажи») ижад итә. Респ. һынлы сәнғәтенә арналған мәҡәләләр авторы. 1940 йылда алып күргәҙмәләрҙә, Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955) ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәһе — Өфө (1961). Эштәре БДХМ йыйылмаһында һаҡлана. Уҡыусылары араһында Б. Ф. Домашников, Ф. А. Кащеев, Ә. Ф. Лотфуллин, Р. М. Нурмөхәмәтов, А. В. Пантелеев.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сәлимов

**Сәлимов** — фамилия.

* Сәлимов Марсель Шәйнур улы (1949) — Башҡортостандың күренекле сатирик һәм юмористик шағиры һәм яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡорт ССР-ының (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
*  Сәлимов Мөхәмәт Кәрим улы (1925—2000) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Сәлимов Ниязбай Булатбай улы (1958) — филология фәндәре кандидаты, Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты.
*  Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы (1929—1997) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).