open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡарашай-Саҡлау

**Ҡарашай-Саҡлау** (*Иҫке Саҡлау, Ҡаршы-Саҡлы*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

## География
Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составында була.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Салауз-Мухан

**Салауз-Мухан** (*Салауыз*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

## География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға ирәкте ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Һуңыраҡ ауылда керҙәш булып башҡорттарҙың ҫарайлы-мең ырыуы вәкилдәре төпләнә. 1701 йылдан билдәле. Ауыл Ирәкте улусының Абдулбин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә.

XX быуат башында мәсет, мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 17 башҡорт (ир затлы) һәм 79 типтәр, 1870 йылда — 446 башҡорт, 1912 йылда — 22 башҡорт һәм 1002 типтәр иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Адай (Аҡтаныш районы)

**Адай** (*Әҙебай*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

## География
Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә мишәрҙәр нигеҙ һала. 1747 йылдан билдәле.

XX быуат башында мәсет, ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн ике 4-класлы мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 141 мишәр иҫәпләнгән.
 

## Иҫкәрмәләр
Түбәнге Гәрәй

**Түбән Гәрәй** (Иҫке Гәрәй; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

## География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға гәрә ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Гәрәй улусының Таҡталасыҡ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Таҡталасыҡ улусы, ә артабан Шәрип улусы составына керә.

1840 йылда 2 тимерлек, тирмән, XX быуат башында мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 247 башҡорт, 1859 йылда — 423 башҡорт, 1912 йылда — 796 башҡорт иҫәпләнгән.

## Билдәле шәхестәре
* Әбделғәлим Әбтекәев‎ (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр
Терпеле

**Терпеле** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

## География
Ауыл Терпеле йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Йәнәй улусының Буғаҙы түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.

Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.

XX быуат башында бакалея һәм шарап кибеттәре теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
Башта ауылда йәнәй ырыуы татарҙары йәшәй. 1750 йылда был ерҙәр мари сығышлы типтәрҙәргә ҡуртымға бирелгән.

## Иҫкәрмәләр
Юғары Ҡарач

**Юғары Ҡарач** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

## География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 26 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 27 башҡорт һәм 48 мари, 1816 йылда — 49 башҡорт һәм 95 типтәр (сирмештәрҙән), 1870 йылда — 70 башҡорт, 1902 йылда — 104 башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Доминикан сиркәүе (Кольмар)

**Доминикан сиркәүе** (франц. *Des Église Dominicains*) — француз ҡалаһы Кольмар территорияһындағы дини ҡоролма,  уның иҫтәлекле урындарының береһе. Доминикан майҙанында урынлашҡан  (франц. *Des Place Dominicains*).

## Тарихы
Доминикан сиркәүен төҙөү 1283 һәм 1295 йылдар араһында башлана

Төҙөлөш эштәре әүҙем фазаһы XIV быуаттың тәүге яртыһына тура килә. 1458 йылда сиркәү янғындан зыян күрә һәм тергеҙеү эштәренә мохтаж була. Яҡынса  1475 йылда   Мартин Шонгауэр етәкселегендә  доминикансылар  миһрабы төҙөлә, ул хәҙер Унтерлинден музейында урынлашҡан. Элек сиркәү доминикансылар монастыры ансамбленең өлөшө булған.

Сиркәүҙең нигеҙе квадрат формалағы неф тәшкил иткән, алты бүлеге бар.

Сиркәүҙе  XIV һәм XV быуат витраждары биҙәй, улар Христос тормошонан күренештәрҙе һүрәтләй.

1720 йылда сиркәү барокко стилендәге өҫтәмә элементтар менән биҙәлә.  XIX  быуат дауамында   сиркәү дини маҡсаттар өсөн ҡулланылмаған һәм тик   1898 йылда ғына бина үҙенең баштағы әһәмиәтенә эйә була.  1980  һәм 1990 йылдарҙа сиркәүҙә тергеҙеү эштәре алып барыла.

1973 йылдан Доминикан сиркәүендә Мартин Шонгауэрҙың «Мадонна в беседке из роз» картинаһы бар, ул башта  Изге Мартин собор сиркәүендә ҡуйылған булған. Был картина уның һаҡланып ҡалған иң мөһим эштәренең береһе булып һанала.

Ҡаланың Доминикан майҙанында урынлашҡан.

Сиркәү 1 декабрҙән алып  25 майға тиклем ябыла. Ҡалған ваҡыттарҙа ул көн һайын  10:00 сәғәттән алып 13: 00 тиклем, 15:00 сәғәттән алып 18:00 сәғәткә тиклем эшләй.

1992 йылда Доминикан  сиркәүе Францияның  тарихи ҡомартҡыһы  булып таныла.
Colmar église des Dominicains intérieur 2009 01.jpg|
Colmar église des Dominicains intérieur 2009 03.jpg|
Dominicains Colmar (134) (27301182025).jpg|
Dominicains Colmar (136) (27231171101).jpg|
Dominicains Colmar (137) (26693972204).jpg|
Dominicains Colmar (139) (27301173745).jpg|
Dominicains Colmar (172) (26693927524).jpg|
Dominicains Colmar (26693979064).jpg|
Niveau d'origine du sol de l'ancienne église des dominicains de Colmar.jpg|
Piliers et vitraux de la nef de l'ancienne église des dominicains de Colmar.jpg|
Piliers et voûte de l'ancienne église des dominicains de Colmar.jpg|
Vierge au Buisson colmar.jpg|
Église des Dominicains - Intérieur (Colmar) (2).jpg|
Église des Dominicains - Intérieur (Colmar) (3).jpg|
Colmar 2009-078.jpg|
Colmar Christmas Market.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

* 
* 
*
Ленин майҙаны (Поставы)

**Ленин майҙаны** () — Поставы ҡалаһының тарихи үҙәгендәге  төп майҙан.   Красноармейская, Ленин, Совет һәм 17-се Сентябрь урамдары киҫелешендә урынлашҡан.

## Тарихы һәм архитектураһы
Тарихи Баҙар майҙаны тип аталған. Баштағы төҙөлөшө  ағастан булған. 1760 —1780 йылдарҙа итальян архитекторы Дж.Сакко  ҡатнашлығындағы майҙанда барокко стилендә берҙәм ансамблдә   торлаҡ һәм йәмәғәт биналары төҙөлгән.  Майҙан үҙәгендә сауҙа рәттәре урынлашҡан.  Майҙандың көнбайыш өлөшө уртаһында ике ҡатлы бина булған, унда суд һәм канцелярия урынлашҡан. Унан симметрик рәүештә һөнәрселәрҙең алты йорто, ә мөйөштәрҙә табип йорто һәм ҡунаҡхана урынлашҡан. Көнсығыш өлөшөндә XVIII быуаттың ағас сиркәүҙәре, ә улар араһында  манара  менән ике ҡатлы мәктәп бинаһы булған. Майҙандың көньяҡ өлөшөндә ике ҡунаҡхана һәм ике кафе урынлашҡан.  Майҙандың төньяҡ өлөшөндә австерия һәм һөнәрселәрҙең тағы өс йорто урынлашҡан. Ансамблдең төп өлөшө  1950 йылдарға тиклем һаҡланған, бер нисә бина, шул иҫәптән сауҙа рәттәре   һүтеп алынған. Майҙандың көньяҡ өлөшөндә район башҡарма комитетының дүрт ҡатлы бинаһы төҙөлгән.

## Иғтибарға лайыҡ биналары һәм ҡоролмалары
XVIII быуатта төҙөлгән майҙан ансамбленән элекке   табип йорто (№ 4), һөнәрселәрҙең  өс йорто (№ 5, 9, 15), торлаҡ йорт (№ 13, һөнәрселәрҙең ике йортон берләштергән), ҡунаҡхана (№ 11) һаҡланып ҡалған. Ансамбль Беларусь Республикаһының  тарихи-мәҙәни ҡиммәттәренең Дәүләт исемлегенә инә  (код 212Г000575).  Майҙанда XIX быуат аҙағында   төҙөлгән Изге Николай сиркәүе урынлашҡан (22-се йорт). 1956 йылда майҙандың үҙәгендә  В. И. Ленин һәйкәле ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Хильден

**Хильден** () — Германиялағы ҡала, Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендә урынлашҡан.

Меттман округы составына инә. Ҡаланың халҡы 56,0 мең кеше тәшкил итә (2009); 2000 йылда — 56,3 мең. Хильден ҡалаһы 25,96 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — *05 016 1 58*.

Ҡала 5 ҡала районына бүленгән.

## Географияһы
Хильден ҡалаһы Золинген ҡалаһынан көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта һәм көньяҡ-көнсығышта Дюссельдорф ҡалаһынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан, 57 мең кешеһе булған Хильден ҡалаһы Меттман округының ҙурлығы буйынса дүртенсе ҡалаһы. Ҡала территорияһы төньяҡта Эркрат менән, төньяҡ-көнсығышта Хан, көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығышта Золинген, көньяҡта Лангенфельд һәм көнбайышта Дюссельдорф ҡалалары менән сиктәш. Ҡаланың күп өлөшө Рейн йылғаһы бассейнында, йылғаның Түбәнге Рейн төбәгенән Берг еренә күскән ерендә, урынлашҡан. Ҡаланың көнбайышындағы вокзал диңгеҙ кимәленән 48 метр бейеклектә торһа, шул уҡ ваҡытта Хан ҡалаһы сигендә торған Яберг тауы диңгеҙ кимәленән 106 метрға күтәрелеп тора. Ғөмүмән алғанда, ҡала көнсығыштан көнбайышҡа табан күтәрелеп тора. Атмосфера яуым-төшөм кимәле бында бик юғары, йылына 800 мм-ҙан артыҡ.

Германияның халыҡ бик тығыҙ йәшәгән Хильден ҡалаһында буш ятҡан ерҙәр бик аҙ. Хильден — автобандар менән уратып алынған ҡала. Халҡының тығыҙлығы сағыштырмаса бейек, ҡалныңа тирә-йүнендә башҡа ултыраҡтар һәм ауыл хужалығы территориялары юҡ.

Иң ҙур төҙөлөш ҡағылмаған ере — ҡаланың төньяҡ-көнсығышындағы Хильден ҡалаһы урманы (Хильден бушлығы), артабан — Гизенхайде, ул ҡаланың төньяғында тороусы төҙөлөштәрҙән азат урын. Ҡала тирә-яҡҡа йондоҙҙар формаһында таралып урынлашҡан, шуға күрә ҡала кешеләре Хильденды үҙәк һәм төньяҡ, көньяҡ, көнбайыш, көнсығыш райондарға бүлеп йөрөтә. Шулай итеп билдәләп, халыҡ урындағы Майде, Карнап, Тротцхильден һәм башҡа урындарҙы ҡаланың өлөштәрен билдәләү өсөн ҡулланмай.

## Иҫтәлекле урындар
* Изге Иаков сиркәүе
* Хильден бушлығы

## Уҡыу йорттары
* Ҡала музыка мәктәбе

## Айырым объекттары
* Урман казармаһы

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Нове-Место-над-Метуйи, Чехия

## Фотоһүрәттәр

Файл:Hilden Eisengasse.JPG| 
Файл:Hilden Kornbrennerei.JPG| 
Файл:Hilden Mittelstr.JPG| 


## Һылтанмалар
* www.hilden.de Официальная страница
РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

**РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре** — РСФСР-ҙың маҡтаулы исеме. 1964 йылдың 26 майында ҡабул ителгән.
 
Мәҙәниәт, сәнғәт, мәғариф органдары, полиграфия, матбуғат,радио һәм телевидение учреждениелары, ойошмаларының юғары квалификациялы хеҙмәткәрҙәренә бирелгән. Шулай уҡ   ижади үҙешмәкәрлектә, мәғариф органдары, учреждениелары, ойошмаларының эшмәкәрлегендә йәмәғәт башланғысында ҡатнашыусылар, мәҙәниәт үҫешенә индергән өлөштәре, хеҙмәттәре  өсөн һәм мәҙәниәт өлкәһендә 15 һәм унан күберәк йылдар эшләгәндәр ҙә ошо маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.  

1992 йылдың 4 февралендә һуңғы тапҡыр был маҡтаулы исем бирелгән .

## Шулай уҡ ҡара
* Заслуженный работник культуры Российской Федерации
* Список Заслуженных работников культуры РСФСР

## Иҫкәрмәләр
Олениндар йорто (Пушкин)

**Олениндар йорто** — Пушкин ҡалаһындағы тарихи бина. 1828 йылда төҙөлгән. Асыҡланған мәҙәни мираҫ объекты. Пушкин урамы, 1/17-се йорт, Һарай урамы мөйөшөндә урынлашҡан.

## Тарихы
Йорт 1828 йылда  архитектор В.М. Горностаев тарафынан батша һарайында мейес яғыусы  Агафонов өсөн төҙөлә. 1831 йылдан йорт Олениндар ғаиләһенә ҡарай. Уларҙың йортонда А.С. Пушкин йыш була. 1845 йылда тол ғәмәли статский советник ҡатыны В.А. Оленина ҡушыуы буйынса архитектор Н.С. Никитин мезонин менән ағас өҫ яғын төҙөй.  1907 йылда  йортта Свято-Троицкий общинаһы шәфҡәт туташтарының шифаханаһы урынлаша. Бинаны үҙгәртеп төҙөгәндә  инженер Лундберг мезонинды көмбәҙле  манараға үҙгәртеп ҡора. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән община шунда  15 яугирлек ҙур  булмаған лазарет йыһазландыра. Октябрь революцияһынан һуң йортта шулай уҡ шифахана урынлаша.  1921 йылда унда  Анна Ахматова йәшәй. Нәҡ ошо шифаханала ул тәүге ире Николай Гумилевтың һәм ҡустыһы Андрей Горенконың  һәләк булыуы тураһында ишетә.

## Архитектураһы
Йорт ике ҡатлы,  фасады менән ике  урамға сыға. Йорттоң мөйөшө түңәрәкләнгән, уны көмбәҙ менән манара ослай. 1999 йылда манарала Пушкин әкиәтендәге алтын әтәсте символлаштырған әтәс ҡиәфәтендә флюгер ҡуйыла,  ул Пушкиндың юбилейына ҡалаға бүләк ителә.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

*  
*
Һәләк булған яугир-афғандар һәйкәле (Донецктың Киев районы)

**Һәләк булған яугир-афғансылар һәйкәле** (яугир-интернационалистар һәйкәле) — Донецк өлкәһенең һәләк булған яугир-афғансылар хөрмәтенә скульптура композицияһы 

Донецк өлкәһе территорияһында афған һуғышында һәләк булған  302 кеше ерләнгән (1979—1989) һәм был һуғыштан 300 ашыу кеше инвалид булып ҡайтҡан.

## Тасуирламаһы
Һәйкәл 1996 йылдың 7 майында Ленин комсомолы исемендәге паркта асылған.  Һәйкәлдең авторҙары — скульптор А.Н.  Порожнюк  һәм архитекторы Е.М. Темкин

Һәйкәл  «Донбассты азат итеүселәргә» монументы эргәһендә урынлашҡан, был Бөйөк Ватан һуғышы һәм афған һуғышы быуындарының бәйләнешен сағылдыра.

Һәйкәл Афғанстан  ҡаяларын символлаштырған таш киҫәгендә яугир һыны скульптураһынан ғибәрәт. Таш тирәләй 254 һәләк булғандарҙың фамилияһы менән  36 мемориаль таҡта урынлашҡан һәм парк менән булдырылған тынлыҡ зонаһына бүленгән.

Һәйкәлдең скульпторы Александр Порожнюк һүҙҙәре буйынса, уның тарафынан  ҡуйылған һәйкәлгә ҡарағанда уңышлыраҡ проект төҙөлгән. Проект буйынса һәйкәл ҙур ҡая кеүек күренергә тейеш, уның эсенә һалдаттар сафы инә — береһе ингән  тиерлек һәм уның елкәһе генә күренә,  икенсеһе тик әҙ генә ингән. Ҡая Афғанстанды  яулап алыу мөмкин   түгеллекте сағылдыра һәм һалдаттар уның эсенә инеүе һис бер нәмә лә бирмәй. Әммә был проект тормошҡа ашмай.  

2009 йылда, «Донбасс-Арена» стадионын төҙөү сәбәпле  һәйкәлде яңы урынға күсерергә тейеш булалар. Уны «Донбассты азат итеүселәргә» монументы эргәһенә ҡуялар, ике һәйкәл дә берҙәм ансамблде тәшкил итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
6 сентября 2006 года в Петровском районе Донецка был открыт ещё один памятник воинам-интернационалистам, погибшим в Афганистане.

## Иҫкәрмәләр


## Библиография

* 
* 
* 

## Һылтанмалар

*  
*  
*
Хан һарайы (Гәнжә)

**Хан һарайы** (әзерб. Xan Sarayı) — Гәнжә ханының ҡасандыр Гәнжә ҡалаһының үҙәгендә, Йома мәсетенән көнбайышта урынлашҡан һарайы. Әлеге ваҡытта бында «Баҡы» кинотеатры урынлашҡан. Эргәлә генә Гәнжәнең һуңғы хакиме Джават хандың ҡәбере һәм уның өҫтөнә төҙөлгөн кәшәнә тора.

Яҙма сығанаҡтарға ярашлы, Гәнжәлә хәҙерге «Баҡы» кинотеатры урынында Джавад хандың һарайы тора. Унан Гәнжәгә сыға торған ер аҫты юлдары ла була. Был юлдар буйынса барып алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан Чокак-хамам мунсаһына һәм Йома мәсетенә (шаһ Ғәббәс мәсете) сығырға мөмкин.

1803 йылдың декабрендә, Гәнжәне рус ғәскәрҙәре штурмлағанға тиклем, хан һарайы менән таш цитадель 50 квадрат сажин майҙанды биләй.

Хан һарайы емереклектәренең фоторәсемдәре А. Саламзаде, Э. Авалова һәм Р. Салаеваның «Әзербайжандың тарихи ҡалаларын һаҡлау һәм реконструкциялау мәсьәләләре» китабында килтерелә (Баҡы, 1979).

## Иҫкәрмәләр
Кавалер йорттары (Петергоф)

**Кавалер  йорттары**  — Петергофта  тарихи  биналар комплексы. 1799 — 1801 йылдарҙа төҙөлгән. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекттары.  Идара урамында урынлашҡан.

## Тарихы
Әлеге йорттар архитектор Ф.П. Броуэр проекты буйынса һарай яны чиндарын һәм хеҙмәтләндереүсе штатты урынлаштырыу өсөн төҙөлгән.  Башта кавалер йорттары ағастан булған, улар 1732 йылда М.Г. Земцов проекты буйынса төҙөлгән.  Йорттар артында Кавалер Һәм Һөнәрселәр ихаталары булған. Иҫке йорттар   урынына   хәҙерге Кавалер йорттары төҙөлә, элекке ағас йорттарҙың бер өлөшө  1853—1858 йылдарҙа улар урынына ике Фрейлин йорто төҙөлгәнгә тиклем һаҡланып ҡалған

Санкт-Петербург проспектына сығыусы  манаралы йорт айырым урын биләй. Ҡыңғырау өсөн тәғәйенләнгән манараһы  баштағы ағас комплекста  була,  ул Петергофта төҙөүселәрөсөн эш көнөнөң башланыуын хәбәр итеп торған.  Һуңынан йорт таштан үҙгәртеп төҙөлгәс (проектлауҙа Броуэрҙан тыш И.Е.Старов та ҡатнашҡан, әммә төҙөлөштө Броуэр алып барған), яңы башняла иҫке ҡыңғырауҙы һаҡлап ҡалалар. Йортта Петергоф һарай идаралығы, шулай уҡ һыҙым архивы урынлаша.  Идаралыҡтан үҙенең исемен Идара урамы ала.   1831 йылда башняның беренсе ҡатында Крестовоздвиженский сиркәүе йыһазландырыла, ул Яңы Петергофта берҙән-бер сиркәү була.  2005 йылдың 9 сентябрендә Петергофтың 300-йыллығы айҡанлы башняла катильон асыла. Йорт өлөшләтә торлаҡ булып ҡала

## Архитектураһы
Кавалер йорттары классик төҙөлөштәге таш бер ҡатлы  төҙөлөштән ғибәрәт.  Фасадтары шыма, тура мөйөшлө һуҙылған тәҙрәләр менән. Йорттарҙың биҙәге юҡ, тик тура һыҙыҡлы кәрниз аҫтында йоҡа формалы һыҙығы бар

## Йорттар исемлеге

* Идара урамы, 1 (мөйөшлө йорт) —  «Батшаның күңел асыуы»  музейы 
* Идара урамы, 2
* Идара урамы, 4 —Уйын кәрттәре музейы
* Идара урамы, 6
* Идара урамы, 8
* Идара урамы, 10 — «Петергоф» Дәүләт музей-ҡурсаулығының реставрация һәм реконструкциялау бүлектәре  
* Идара урамы, 12 (Петергоф һарайы идаралығы йорто) — Петергоф балауыҙ фигуралары музейы 

## Иҫкәрмәләр
Цабель гимназияһы

**Цабель гимназияһы** (нем. Zabel-Gymnasium) — Гера ҡалаһында дүрт  муниципаль гимназияның береһе, тарихы һәм исеме фармацевт Цабель ғаиләһе  менән бәйле. 2002 йылда Цабель гимназияһы **Фридрих**  **Шиллер   исемендәге гимназия менән** берләштерелә

## Тарихы һәм тасуирламаһы

### Цабель гимназияһы
«Höhere Töchterschule»  мәктәбенә Николайбергта  ҡала мәктәбе   филиалы булараҡ  1864 йылда нигеҙ һалына  (бөгөн — Гете исемендәге гимназия). 1884 йылда  ҡала фармацевты Карл  Фридрих Цабелдең тол ҡатыны Огюста Генриетта Цабель үҙе үлгәндән һуң ҡалаға ҡатын-ҡыҙҙар белемен үҫтереү һәм мәктәптәр төҙөү өсөн  васыятында яңы мәктәпте Цабель ғаиләһе хөрмәтенә атарға ҡушыу шарты менән бер миллион марка аҡса ҡалдыра  (был XXI быуат башына ете миллиондан ашыу евро тәшкил итә). 1887 йылдан алып 1889 йылға тиклем  «Цабель-шуле» бинаһы архитектор Фриц  Кёберляйн  проекты буйынса төҙөлә; 1906 йылда төньяҡ яҡтан ул киңәйтелә.  1911 йылда мәктәп лицей статусын ала, уның  иҫәбенә  сығарылыш уҡыусылары университетта уҡырға инеү мөмкинлеге ала.  ГДР-ҙа мәктәп  «урта киңәйтелгән мәктәп»(Erweiterte Oberschule, EOS) була һәм илдең   Министрҙар советы рәйесе Отто Гротеволь хөрмәтенә атала. Германияның икенсе берләшеүендә мәктәп гимназия була һәм  1993 йылдың 8 майында тағы Цабель исемен ала.

### Шиллер мәктәбе
Шиллер исемендәге мәктәп урындағы эшҡыуар һәм сәйәсмән Луи Шлуттерҙың  250 000 ашыу марка иғәнәһенә гимназия кеүек 1894 йылда барлыҡҡа килә. 1893—1894 йылдарҙа мәктәп бинаһы архитектор Вендорф тарафынан төҙөлә: 1894 йылдың 29 сентябрендә рәсми асыла. 1930 йылдарҙа  мәктәпкә   Фридрих Шиллер исеме бирелә, шул уҡ ваҡытта ГДР-ҙың урта  политехник мәктәбе булараҡ  (Polytechnische Oberschule, POS), уға ташлама яһала һәм халыҡ хәрәкәте хөрмәтенә аталмай.

### Ҡушылыуы
Гералв уҡыусыларҙың һаны ҡырҡа кәмеүе  арҡаһында,  2000 йылдың яҙында ҡала властары ҡала мәктәптәрен ҡыҫҡартыу буйынса план ҡабул итә: был планға ярашлы Цабель һәм Шиллер гимназияларын  берләштереү ҙә ҡарала, ул  2002/2003 уҡыу йылы башына  тамамлана. Берләштерелгән уҡыу йорттарының исеме менән ҡыйынлыҡ килеп тыуа һәм, ахыр сиктә,  2003 йылда,  гимназия Огюста Цабель васыяты буйынса Цабель тип атала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Хандельсхоф

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Sabine Schellenberg: Schulbauten zwischen 1860 und 1900 // Schulen in Gera, herausgegeben von der Unteren Denkmalschutzbehörde Gera, November 2001.

## Һылтанмалар

*
«Украинаны азат итеү союзы» эше

**«Украина азатлығы Союзы» эше** () — 1920 йылдар аҙағында мифик советтарға ҡаршы ойошмаһы тураһында СССР-ҙа үҙәкләштерелгән репрессив сәйәсәте сиктәрендә украин ғилми интеллигенцияһын дискредитациялау маҡсатында Украина ССР-ы ОГПУ-һы тарафынан уйлап сығарылған эш.

Беренсе донъя һуғышы осорондағы «Украина азатлығы Союзы» менән бер ниндәй уртаҡлығы юҡ.

«Украина азатлығы Союзы» «ағзалары» өҫтөндә 1930 йылғы суд процесы барышында 474 кеше кеше репрессиялана (уларҙың араһында, мәҫәлән, В. М. Чеховский).

Атып үлтереүгә 15 кеше хөкөм ителә, төрмәгә төрлө сроктарға хөкөм ителә — 192, Украина сиктәре аша ҡыуып һөрөлә — 87, шартлы хөкөм ителә — 3, язанан азат ителә — 124 кеше.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* "Белоруссияны азат итеү союзы" эше
* Сталин репрессиялары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Оперу показали тільки раз
* Спілка Української Молоді в Україні
* Спогади Антоненка-Давидовича про СВУ
* Union for the Liberation of Ukraine (SVU)
Самсон (Берндағы фонтан)

**«Самсон»** **фонтаны** (нем.Simsonbrunnen)  Швейцарияның  Берн ҡалаһындағы  Крамгассе тыҡрығында урынлашҡан.  XVI быуат  берн фонтандарының иң билдәлеһе тип һанала.

## Тарихы һәм биҙәлеше
1527 йылда ағас фонтан төҙөлә, ә 1544 йылда таш фонтан менән  алмаштырыла. Фонтандың бассейны һигеҙ мөйөшлө формала. Фигураһын скульптор Ганс Гинг проектлаған.

Фонтан фигураһы данлыҡлы арыҫландың ауыҙын өҙөп тороусы библия геройы Самсон һынынан ғибәрәт.  XVI быуатта Самсон көс кәүҙәләнеше булған  һәм боронғо грек геройы Геракл менән тиңләштерелгән. 

Был фонтан итселәрҙең иғәнәһенә төҙөлөүе ихтимал. Башта   фонтан *Schaalbrunnen* (Шаальбруннен) тип аталған ( *Schaal* (Шааль) — берн диалектында мал һуйыу урынының  боронғо атамаһы), 1687  йылдан фонтан «Итсе»  тип аталған  (нем. Metzgernbrunnen), ә 1827 йылдан фонтан  хәҙерге исемен ала.

1973 йылдың колоннаһын һәм  фигураһын күсермәһенә алмаштыралар. Оригиналы  Берндың Тарихи музейында һаҡлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Самсон (фонтан, Киев)
* Самсон (фонтан, Петергоф)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Infos zum Simsonbrunnen auf g26.ch 
* Kapitel «Simsonbrunnen» in Band 1 der «Kunstdenkmäler des Kantons Bern»
Ҡурсаҡтар һәм уйынсыҡтар музейы (Ротенбург-об-дер-Таубер)

**Ҡурсаҡтар һәм уйынсыҡтар музейы** —  Ротенбург-хаҡында-де-Тауберҙағы музей, немец  һәм француз уйынсыҡтары тарихына бағышланған. Адресы: hofbronnengasse урамы, 13.

## Тарихы
Ҡурсаҡтар һәм уйынсыҡтар музейы Ротенбург-об-дер-Тауберҙа  1984 йылдың июлендә асылған. Был ваҡиға алдынан музейҙы ойоштороусы 30 йыл дауамында  уйынсыҡтар коллекцияһы йыя.  Музей иҫке, әммә яҡшы реставрацияланған урта быуат йортонда урынлашҡан. Унда  800-ҙән ашыу ҡурсаҡты күрергә мөмкин, улар  20 йыл буйына йыйылған. Музейҙа Германияның боронғо ҡурсаҡтарының һәм уйынсыҡтарының ҙур коллекцияһы тупланған. Улар араһында  — ҡурсаҡ кухнялар, магазин, өйҙәр бар.
Rothenburg ob der Tauber, Hofbronnengasse 13-20160108-001.jpg|
Hofbronnengasse 13 Rothenburg ob der Tauber 20180216 001.jpg|
Музей экспонаттары 1780 йылдан алып 1940 йылға тиклем  осорға  ҡарай. Музей янында магазин бар, унда иҫке уйынсыҡтар һәм китаптар һатып алырға мөмкин.

Музейҙағы экспозиция майҙаны 400 квадрат метр тәшкил итә. Экспозициялар Германия һәм Франция оҫталарының ике быуат дауамында эшләгән уйынсыҡтарына арналған. Ҡурсаҡтар һәм уйынсыҡтар музейы март айынан алып декабргә тиклем  9:30 сәғәттән 18:00 сәғәткә һәм ғинуар айынан февраль айына тиклем  11:00 сәғәттән 17:00 сәғәткә тиклем эшләй.

Музейға экскурсияға  ҡурсаҡтар, еҙ уйынсыҡтар, ҡулдан эшләнгән ағас уйынсыҡтар менән килергә мөмкин. Музейҙағы ҡурсаҡтар һәм уйынсыҡтар коллекцияһы төрлө ваҡыт  дауамында уйынсыҡтарҙың үҙгәреүен һәм төрлө мәҙәни һәм социаль-тарихи аспекттарҙы күрһәтә.

Музей витриналарында экспонаттар үткәндәрҙе бәйән итә. Был ҡурсаҡтарҙың күп хужалары һәм уларҙың эшләүселәре билдәһеҙ.

Ротенбург-об-дер-Таубер ҡурсаҡ  һәм уйынсыҡтар музейы «Донъяның иң ҡыҙыҡ ҡурсаҡтар музейы» исемлегендә тора, уның хаҡында   «Бәләкәй һәм ҙур ҡурсаҡтар. Үҙ ҡулдар менән боронғо ҡурсаҡтарҙың күсермәһе» китабында яҙылған.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
*
Христос сиркәүе (Люденшайд)

**Христос сиркәүе** (нем.Christuskirche) — Люденшайд  ҡалаһы үҙәгендә протестант сиркәүе, 1902 йылда төҙөлгән; 1200 урыны менән Меркиш районында  иң ҙур ҡорам булып һанала.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
1827 йылда — урындағы Изге Тәре сиркәүе   католик общинаһына тапшырылғандан һуң — Люденшайд ҡалаһының бөгөнгө Штернплатц районында тиҫтә йылдарға берҙән-бер протестант сиркәүе булып Христос Сиркәүе ҡала, ул шул осорға  «*Stadtkirche*» («ҡала сиркәүе») тип кенә атала.  XIX быуат аҙағында  һәм XX  быуат башында ҡала халҡының артыуы  общинаға яңы бина төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итеүгә мәжбүр итә: 1900—1902 йылдарҙа  архитектор Густав Адольф Фишер проекты буйынса яңы бина төҙөлә.  Изгеләндереү уңайынан яңы сиркәү  яңы исем ала. Бина  Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ныҡ зыян күрә— бигерәк тә 1945 йылдағы бомбаға тотолоуҙан; киләһе йылда  яйлап тергеҙелә. 1986 йылдың 7 июлендә Христос сиркәүе Люденшайд   архитектураһы ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә. 

Сиркәү манараһы, үҙенсәлекле осло таш шпиле менән  Люденшайдта иң бейеге була: уның бейеклеге 61,5  метр тәшкил итә. Ҡала үҙәгенең көп өлөшөнән ул өҫтөнлөк итә. неоготик бинала юғары готиканың күп элементтары ҡулланылған: өлгө өсөн Шарлоттенбургтағы Троицкий сиркәүе алынған (нем. Trinitatis-Kirche). Ҡорамдың органы шулай уҡ  1902 йылда төҙөлгән һәм 1957 йылда йүнәтелгән: 2008 йылда инструмент төҙөлөшө байтаҡ кимәлдә үҙенең баштағы хәленә ҡайтарыла.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Heimatbund Märkischer Kreis (Hrsg.): Kunst- und Geschichtsdenkmäler im Märkischen Kreis, S. 412/413, .
* Heimatverein Lüdenscheid e.V. (Hrsg.): Lüdenscheid gestern und heute, 75 historische Ansichtskarten — 75 aktuelle Fotos. Texte von Wolfgang Schumacher, Lüdenscheid 1992, S. 60/61.

## Һылтанмалар

*
Һыу тирмәне (Поставы)

**Һыу тирмәне** — Поставы ҡалаһында XIX быуаттың икенсе яртыһындағы тарихи бина, архитектура ҡомартҡыһы (номеры 212Г000572).  Ҡыҙыл Армия урамы, 10-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы
Һыу тирмәне бинаһы Мяделки йылға буйында, күпер эргәһендә,  XIX быуаттың икенсе яртыһында, янғындан юҡҡа сыҡҡан иҫке ағас тирмән урынында төҙөлгән.  Башта был бер ҡатлы булған, XIX  быуат аҙағында өс ҡатҡа тиклем өҫтәп төҙөлгән. Бинаның беренсе ҡатында  турбина һәм күп баҫҡыслы трансмиссия, икенсе ҡатында таш тирмән, өсөнсө ҡатында ярҙамсы бүлмәләр, атап әйткәндә, игенде таҙартыу, ваҡлау машиналары урынлашҡан. 1994 йылда бина реставрациялана. 1998 йылдан бинала Поставы һөнәрҙәр йорто эшләй

## Архитектура
Бина һуңғы классицизм стилендәге сәнәғәт архитектураһы ҡомартҡыһы булып тора. Өс ҡатлы кирбес бина үҙенең төҙөлөшөндә тура мөйөшлө форманан ғибәрәт. Урам яғына ҡараған төп фасадтың үҙәгендә— ҙур ризалит, унда бинаға төп инеү урыны урынлашҡан. Инеү урыны ике ҙур булмаған колонна менән арка уйымы менән башҡарылған. Тәҙрә уйымдары бинала ҙур түгел, тура мөйөшлө формала. Бинаның ауыр стеналары ҡаттар араһы сығынтылары һәм кәрниз менән бүленгән. Бинаның ҡыйығы ике яҡлы. .

## Иҫкәрмәләр
Әмиров Нәҡи Сәбиғйәр улы

**Әмиров Нәҡи Сәбиғйәр улы** (3 февраль 1929 йыл — 29 сентябрь 2014 йыл) — хужалыҡ, совет һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1980—1987 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1977) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1986) ордендары кавалеры. Милли көрәш буйынса Мәсетле районы Батыры (1954—1958). Халыҡ депутаттарының Мәсетле район Советы депутаты (1965—1987). Мәсетле районының һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары Советы рәйесе. Мәсетле районының почётлы гражданы (2005).

## Биографияһы
Нәҡи Сәбиғйәр улы Әмиров 1929 йылдың 3 февралендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы) Яңы Мөслим ауылында тыуған.

1948 йылда А. А.Жданов исемендәге колхозда тимерсе булып эш башлай. Артабан электромеханик, колхоз электростанцияһы директоры, хужалыҡтың партия ойошмаһы секретары булып эшләй.

1965 йылда Силәбе өлкә совет-партия мәктәбен тамамлай.

1965 йылда Теләш, Тәкә, Ишәле, Яңы тормош, Һалҡын шишмә ауылдарын берләштергән «Коммунист» колхозы рәйесе итеп һайлана.

1973 йылда Мәсетле районының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә.

1975 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.

1980 йылда халыҡ депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.

1987 йылдан 1990 йылға тиклем Мәсетле район кино селтәре директоры булып эшләй.

2014 йылдың 29 сентябрендә Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ ауылында вафат була.

## Наградалары һәм бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены  (1971)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1977)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Татар Әхтиялы

**Татар Әхтиялы** (*Әхтиял*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Менделеевск районы ауылы.

## География
Ауыл Менделеевск ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1680 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Кураково улусы составына керә.

Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.

1879 йылда ауылда һыу тирмәне, 1887 йылда мәктәп теркәлгән.

1921 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Бөндөж районы, 1931 йылдан — Алабуға районы, 1935 йылдан — Бөндөж районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1985 йылдан Менделеевск районы составында була.

## Халҡы
XX быуат башында татарҙарҙан тыш ауылда дәүләт крәҫтиәндәре теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Туйғужа

**Туйғужа** (*Чебенле*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районының юҡҡа сыҡҡан ауылы.

## География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1701 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзекәй улусы составына керә.

Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.

XX быуат башында ауылда тимерлек, 2 бакалея кибете, мәсет (1848 йылдан билдәле), мәктәп (1849 йылда асылған) теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Минзәлә районы составында була.

1970-се йылдарҙа Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы төҙөлөү сәбәпле ауыл бөтөрөлә, 1977 йылда тораҡ пункттар исемлегенән алына.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 82 башҡорт һәм 134 типтәр, 1834 йылда — 249 башҡорт һәм 280 типтәр, 1870 йылда — 405 башҡорт һәм 520 типтәр, 1912 йылда — 544 аҫаба башҡорт һәм 593 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.

 

## Иҫкәрмәләр
Бүләк (Аҙнаҡай районы)

**Бүләк** (*Сасыкүл*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

## Атамаһы
1967 йылда Сасыкүл ауылының атамаһы Бүләк тип үҙгәртелә.

## География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға юрмый ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Тымытыҡ улусы составына керә.

1859 йылда мәсет теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 63 башҡорт, 36 типтәр һәм 35 татар; 1834 йылда — 88 аҫаба башҡорт (ир затлы), 48 керҙәш башҡорт һәм 28 типтәр; 1859 йылда — 502 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Бүләк (Мөслим районы)

**Бүләк** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

## География
Ауыл Бүләк йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға бүләр ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1732 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.

1840 йылда ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 96 башҡорт, 1859 йылда — 577 башҡорт, 1912 йылда — 468 аҫаба башҡорт, 687 керҙәш башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Айыу (Минзәлә районы)

**Айыу** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы.

## География
Ауыл Боростан йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1725 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫке Мәлкен улусы составына керә.

Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — йәнә Минзәлә районы составында була.

## Халҡы
XX быуат башында татарҙарҙан тыш ауылда типтәрҙәр һәм дәүләт крәҫтиәндәре теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Татар Димескәйе

**Татар Димескәе** (*Димескәй*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Бөгөлмә районы ауылы.

## Атамаһы
Революцияға тиклем ауыл Димескәй тип атала.

## География
Ауыл Димескәй йылғаһы буйында, Бөгөлмә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Димескәй улусы составына керә һәм уның үҙәге була.

XX быуат башында ауылда улус идаралығы, земство станцияһы, тимерлек, 3 һыу тирмәне, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Баулы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы составында була.

## Халҡы
1859 йылда ауылда 970 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре иҫәпләнгән. 

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Балтас (Татарстан)

**Иске Балтач** (*Иҫке Балтас*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

## География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға гәрә ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр 1732 йылда телгә алына. Ауыл Гәрәй улусының Әжәҡул түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы, ә артабан Таҡталасыҡ улусы составына керә.

Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.

1870 йылда ауылда мәсет (1808 йылдан билдәле), мәктәп, 3 тирмән (шул иҫәптән 1 ел тирмәне) теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 66 аҫаба башҡорт, 1816 йылда — 104 башҡорт, 1834 йылда — 163 башҡорт, 1848 йылда — 183 башҡорт һәм 37 типтәр иҫәпләнгән. 1902 йылда 72 ихатала — 200 йән ир затлы аҫаба башҡорт, 1912 йылда 82 ихатала — 451 аҫаба башҡорт йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Солтанғол (Татарстан)

**Иске Солтанғол** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районындағы йәнәй ырыуы татарҙары ауылы.

## География
Ауыл Сарсаз йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылға йәнәй ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауылда шулай уҡ керҙәш булып байлар ырыуы башҡорттары төпләнгәнләр. Ауыл Йәнәй улусының Буғаҙы түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.

1848 йылда тирмән һәм мәсет теркәлгән. 1865 йылда 20 уҡыусыға властар башҡорт мәктәбен аса. XX быуат башында ауылда 2 мәсет, почта станцияһы, бакалея кибете булған.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

Башҡорт халҡына хас булғанса, был ауылда ла ҡатындар ҡашмау кейгән. Был хаҡта 1742 йылғы яһаҡ түләүгә бәйле ялыуҙан да күренә - Солтанғол Сәрмәтов тигән кеше Йәнәй улусы старшинаһы Йәрмөхәмәт Ибраевты яһаҡ йыйыуҙа ғәҙелһеҙлектә һәм воеводамын тип әйтеүҙә ғәйепләй 

## Халҡы
1795 йылда ауылда 164 башҡорт, 1816 йылда — 257 башҡорт, 1834 йылда — 381 башҡорт, 1870 йылда — 588 башҡорт иҫәпләнгән.

 

## Билдәле шәхестәре
* **Әхтәри Мөхтәсәр улы Хөсәйенов** — зауряд-есаул. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Солтанғол

**Иҫке Солтанғол** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Иҫке Солтанғол (Башҡортостан) — Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы ауыл.
* Иҫке Солтанғол (Татарстан) — Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Иҫке Солтанғол (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһе Әсекәй районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Солтанғол (Күгәрсен районы)
Иҫке Үръяҙы

**Иҫке Үръяҙы** (*Юғары Үръяҙы*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

## География
Ауыл Үръяҙы йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1706 йылдан билдәле. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә.

Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.

XX быуат башында ауылда мәсет (1844 йылдан билдәле), мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 212 башҡорт, 1834 йылда — 217 типтәр, 1870 йылда — 250 башҡорт, 1912 йылда — 423 типтәр иҫәпләнгән.

 

## Иҫкәрмәләр
Ҡарт (ауыл)

**Ҡарт** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.

## География
Ауыл Ҡарт йылғаһы (Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы) буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы татарҙары 1815 йылда нигеҙ һала — 10 ихата Ҡыр-Ҡайынтүбә ауылынан, 5 ихата Ҡәҙермәт ауылынан, 3 ихата Теләнсе ауылынан килеп төпләнә. Ауыл Йәнәй улусының Ҡамбар түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә.

1840 йылда ауылда тирмән, икмәк магазины, 1848 йылда — мәсет теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1816 йылда ауылда 105 башҡорт, 1834 йылда — 132 башҡорт, 1870 йылда — 180 башҡорт, 1912 йылда — 340 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.

## Билдәле шәхестәре
* **Әбделҡадир Миңлебай улы Ҡамбаров** — хәрби эшмәкәр. 6-сы Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр

.
Ҡуййылға

**Ҡойылға** - () — Силәбе өлкәһенең Эткүл районы составына ингән ауыл.Ҡойылға ауыл биләмәһе үҙәге.

## Этимологияһы
Атамаһы Ҡуййылға йылғаһынан алынған. Карталарҙа атама 1735 йылдан *Коель*, *Койижилга* һәм башҡа исемдәр менән осрай. Фараз ителеүенсә, йылғаның атамаһы "*ҡойо*" һәм "*йылға*" тигән башҡортса һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән .Силәбе өлкәһе топонимдар белгесе Н.И. Шувалов иһә үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атама  *"ҡуй"* һүҙе менән бәйле булыуы ихтимал тип яҙа.

## Климаты
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үзгәреүсән, төп сәбәбе булып Урал тауҙары тора. Бейек булмаһа ла, Рәсәйҙең Европа өлешөнән килгән һауа массаларын керетмәй, шуға ла бында һалкын Арктика һауаһы ла, эҫе Урта Азия һауа массалары ла еңел үтә. Шуның һөҙөмтәһе булып, бында һауа торошоноң кинәт үҙгәреше йыш күҙәтелә.

## Халҡы
Халыҡ һаны динамикаһы:

## Иҡтисады

Ауыл янында  аҡ мәрмәр ятҡылығы бар. Уны «Коелгамрамор» ЯАЙ-ы эшкәртә. Бында мәрмәр 1924 йылда сығарыла башлаған. Бөгөн бынан бөтә Урал регионы сығарған мәрмәрҙең 45 % оҙатыла. Ҡойылғаның ап-аҡ мәрмәре Греция һәм Италия мәрмәрҙәренә көнәркәшлек тыуҙыра . Унан эшләнгән әйберҙәр Белоруссияға, Ҡаҙағстанға, Болгарияға, Германияға, Ҡытайға, Польшаға, АҠШ-ҡа оҙатыла. Ҡойылға мәрмәре менән илдәге бик күп күренекле биналар биҙәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Изге Георгий сиркәүе (Кюстендил)

**Изге Георгий сиркәүе** (болг.  Църква „Свети Георги“) — болгар ҡалаһы Кюстендилдың Колуша кварталындағы Болгария православие сиркәүенең София епархияһы ғибәҙәтханаһы. Сиркәү X—XI быуаттарҙа төҙөлгән. 1816 йылға  тиклем Кюстендил епархияһының кафедраль соборы булып тора.

## Тарихы
Архитектура ҡиәфәтен һәм стеналарҙағы биҙәктәрен тикшереүҙәр нигеҙендә ҡорам төҙөлөшөн X быуат аҙағы — XI быуат башына ҡарай тип билдәләйҙәр, был Кюстендилда һаҡланып ҡалған Изге Георгий сиркәүен иң боронғо ҡорамдар рәтенә индерә. Сиркәү ҡаланың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, 1939 йылда ҡала составына ингән элекке   Колуша ауылында  урынлашҡан.

Фараздар буйынса ҡорамда 1330 йылда Велбыжде янында һуғышта һәләк булған болгар батшаһы  Шишман Михаил III ерләнгән. Был версияны тарихсы Николова Бистра тулыһынса кире ҡаға.

Изге Георгий сиркәүе ҡаланан алыҫта урынлашыуына ҡарамаҫтан,  1816 йылда Успенский сиркәүе төҙөлөшө тамамланғанға  тиклем ул Кюстендил епархияһының кафедраль соборы булып ҡала.  XIX быуатта Георгий сиркәүе  тулыһынса тиерлек емерелә. 1878 —1882 йылдарҙа  Болгар  кенәзлегенә нигеҙ һалынғандан һуң, ул яңынан тергеҙелә.

1927 йылда сиркәү  милли әһәмиәттәге Болгария мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә  индерелгән. 1960 йылдарҙа исемлекте ҡайтанан төҙөгәндә милли әһәмиәттәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы (ДВ, бр.77/1968 й.)  һәм милли әһәмиәттәге сәнғәт ҡомартҡыһы (ДВ, бр.100/1969 й.) исемлегенә индерелә. 26-сы һан  аҫтында, Димитр Пешевтың йорт-музейы, тәбәк тарихы музейы һәм сәнғәт галереяһы менән бергә Болгарияның  100  туристик объектына  инә.

## Архитектураһы
Сиркәү оҙонлоғо  10&nbsp;м, киңлеге 8,7&nbsp;м булған тәре-көмбәҙле типик византия ҡорамы. Көмбәҙе һигеҙ ҡырлы яҡтылыҡ барабанында урынлашҡан. Бинаны эс яҡтан алты бағана  тотоп тора, икәүһе миһрабҡа инеү урынында, ә дүртәүһе  көмбәҙ  аҫтында урынлашҡан. Сиркәүҙең өс апсидаһы бар.

Сиркәүҙә күп урта быуат  фрескалары һаҡланып ҡалған, бигерәк тә колонналарының аҫҡы өлөшөндә һәм диуарҙарында. Миһрабтың биҙәктәре XI—XII быуаттарҙа, бағаналарының биҙәктәре  XII быуатта башҡарылған. Был фрескаларҙа яҙыуҙар грек телендә яҙылған. Ғибәҙәтханала рәссамдар  Иван Доспевский һәм Михаил Белстойневтарҙың  һуңғы 1881 йылдарҙағы эштәре бар.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Люденшайд китапханаһы

**Люденшайдтың ҡала китапханаһы** (нем.Stadtbücherei Lüdenscheid) — халыҡ өсөн асыҡ китапхана, Люденшайд ҡалаһында урынлашҡан;   шулай уҡ  **Халыҡ Люденшайд ҡалаһының Халыҡ  китапханаһы** булараҡ билдәле (нем.Stadt Lüdenscheid Volksbibliothek der). 1857 йылда   асылған һәм  бөтә халыҡ ҡатламдары өсөн асыҡ булған Германияның иң боронғо китапханаларының береһе статусына дәғүә итә.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Люденшайд ҡала китапханаһы  «Люденшайд ҡалаһының  Халыҡ китапханаһы» булараҡ  1857 йылдың 10 майында барлыҡҡа килә — был уны  донъяла иң боронғо герман китапханаһы итә. Китапхана  бинаһы  Graf-Engelbert-Platz майҙанында, Иҫке ҡаланың  көнсығыш өлөшөндә — Вильгельмштрассе сауҙа үҙәгенән һәм яңы Ратушанан алыҫ алыҫ түгел урынлашҡан.

Ҡаланың мәҙәни тормошо менән ҡыҙыҡһыныусы бер нисә кешенең инициативаһы менән ни бары  5000 кешелек  Люденшайдта асыҡ китапханаға нигеҙ һалына. Китапхана өсөн әҙәбиәт һатып алына, шулай уҡ халыҡ яғынан да бүләктәр була. 380 том китап туплап, китапхана китаптарҙы бирә ала башлай. Китапхана шәхси учреждение булараҡ, беренсе йылдарында  иғәнәләр иҫәбенә эшләй. 1868 йылдан учреждениеның килеме музыкаль кисәләр һәм фәнни лекциялар үткәреү иҫәбенә  арта: 1907 йылда был уҡыу залын өҫтәргә  мөмкинлек бирә, унда 47  гәзит алдырылған.  Беренсе донъя һуғышынан һуң китапхана ҡала хакимиәте  идаралығы аҫтына күсә; Өсөнсө рейх осороноң «мәҙәни таҙартыу» һәм Икенсе донъя һуғышы ваҡытында  китаптарҙы   фронтҡа оҙатыу.  китапхана фондына һиҙелерлек йоғонто яһай.  1936 йылда ҡала һатып алған бина 1951 йылда  реконструкциялана һәм капиталь йүнәтеү  үтә; 1980 йыл аҙағында китапхана киңәйә.  2007 йылда китапхана үҙенең 150 йыллығын билдәләй: XXI  быуат башына китапхана коллекцияһы 130 000 мәғлүмәт таратыуға тиклем арта, ул һайын 200 меңдән ашыу кешене хеҙмәтләндерә, шуларҙың яртыһынан күберәге  25 йәштән кеселәр тәшкил итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Библиотека Изерлона
* Фарнхагенская библиотека

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

*
Монте-Виста ҡунаҡханаһы

**Монте-Виста** **ҡунаҡханаһы** (ингл. &nbsp;Monte Vista hotel the) ― тарихи ҡунаҡхана,  АҠШ-тың Аризона штатында Фластгафф ҡалаһының  USS 66  автомобиль юлы  эргәһендә урынлашҡан. Адресы  Сан-Франциско-стрит урамы, 100.  Ҡаланың тарихи үҙәгенең иң ҙур иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Өс ҡатлы апартаменттарҙа  73 номер иҫәпләнә.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
1920 йылда Флагстаффта халыҡ һаны ныҡ арта, ҙур темптар менән туризм үҫешә  ― һөҙөмтәлә ҡалаға килеүсе кешеләрҙе урынлаштырыу  кәрәклеге тыуа. Ҡунаҡхана 1927 йылда урындағы астроном В.М. Слифер инициативаһы буйынса төҙөлә, ул өс йыл алдан урындағы халыҡтан бурысҡа аҡса алыуҙы һәм муниципаль облигацияларҙы  сығарыуҙы ойошторған.  

XX быуат мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең ҡунып сығыу урыны булараҡ билдәле.  Улар араһында ― Джон Уэйн, Спенсер Трейси, Хамфри Богарт, Кларк Гейбл, Энтони Хопкинс, Эстер Уильямс һәм Барбара Стэнвик бар.

Ҡунаҡхана шулай уҡ   өрәктәрҙең йәшәү урыны тигән данға эйә,  беренсе сиратта ― «Өрәк коридорсы» ― ир бала, ул  төн уртаһында ҡунаҡтарҙың ишегенә туҡылдата һәм улар менән һөйләшә.

Монте-Веста ҡунаҡханаһында  1942 йылғы  романтик  «Касабланка»  драмаһының бер нисә күренеше төшөрөлә. 

Monte Vista Lounge, йәки «Monte V» ― ҡунаҡхана янында популяр бар һәм күңел асыу майҙансығы

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Официальный веб-сайт
* Известные гости