Иҫке Ҡорос

**Иҫке Ҡорос** () — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районындағы татар ауылы. Иҫке Ҡорос ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1478 кеше.
Почта индексы — 452654, ОКАТО коды — 80207849001.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Баҡалы): 19 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 94 км
* Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөгә: 170 км.

Иҫке Ҡорос ауылы Сөн йылғаһы бассейнына ҡараған Маты йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге Баҡалынан көньяҡ-көнығышҡа 19, Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа 94 километрҙа урынлашҡан. Башҡорттар, татарҙар йәшәй.

## Тарихы
Ауылға Ҡазан даруғаһы Ҡырғыҙ улусы башҡорттары үҙ аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 1684 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса бында яһаҡлы татарҙар килеп ултыра, улар һуңынан типтәрҙәр ҡатламына күсә. Ул осорҙа ауыл Ҡорос исеме менән билдәле булған.

Хәҙерге Баҡалы районының бөтә ауылдары төрлө ваҡытта ҡырғыҙ, биләр һәм йылан башҡорт ырыуҙарының аҫаба ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. 1795 йылда 315 кеше, 1865 йылда 240 йортта — 1373 кеше йәшәгән. 1899 йылда Иҫке Ҡорос ихаталарының һаны (улар бөтәһе 396) буйынса Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙендә беренсе урындарҙы биләй.

Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ҡорос ауылында улус идараһы урынлашҡан, бер мәсет, 3 училище, 2 һыу тирмәне булған. 

1906 йылда ауылда улус идараһы урынлашҡан, 2 мәсет, урыҫ-башҡорт министрлыҡ мәктәбе, мәҙрәсә, тимерлек, 4 һыу тирмәне, 7 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. XX быуат башында Яңы Ҡорос бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң, элгәрге ауыл хәҙергесә Иҫке Ҡорос тип атала башлай. 1899 йылда Иҫке Ҡорос ихаталарының һаны (бөтәһе 396) буйынса Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙендә беренсе урындарҙы биләй.

1899 йылға ҡарата Ҡорос улусының дөйөм характеристикаһы: «Бөтә улус буйынса ер биләү община формаһына ҡайтып ҡала. Баҫыусылыҡ системаһы өс баҫыулы. Ерҙәр рәүиз йәне башына бирелә. Биләмәләрҙәге үҙгәрештәр түбәндәге һыҙаттарҙа сағылыш таба: һөрөнтө ерҙәр - 15 общинала урмандар иҫәбенә, көтөүлектәр иҫәбенә - 4 общинала, болондар иҫәбенә - 7 общинала, йорт-ҡаралты 2 общинала сабынлыҡтар иҫәбенә артҡан. 9 община баҫыуҙарында ярҙары ҡыуаҡлыҡ һәм үлән менән ҡапланған йырындар бар, бер общинала яҙғы һыуҙар арҡаһында йырындар ҙурайған. Баҫыуҙарҙың бер өлөшө һабандар, бер өлөшө һуҡа менән эшкәртелә. Һуҡалар эш малының кәмеүенә бәйле индерелә. Камиллаштырылған ҡоралдарҙан бөтә улусҡа 41 елгәргес бар. Бөтә ауылдарҙа ла башлыса үҙҙәрен тәьмин итеү маҡсатында картуф сәселә. Малдар ғәҙәти тәртиптә бөтә баҫыуҙарҙа ла үлән утлай. Улус халҡының күпселеге ылаусылыҡ кәсебе менән шөғөлләнә. Ҡороста ылауға ялланыу хаҡы — 70 саҡрымға 30 бот йөк илтеү 2 һум тәшкил иткән. Игенселеккә инмәгән башҡа халыҡ шөғөлдәре теркәлмәгән». 

## Халыҡ һаны
Иҫке Ҡорос ауылында ҡырғыҙ башҡорттары тоҡомдары йәшәй.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре: башҡорттар (28%), татарҙар (69%).

## Бөгөнгө ауыл
Иҫке Ҡорос — «Ҡорос» Асыҡ Акционерҙар Йәмғәиәтенең үҙәк усадьбаһы. Иҫке Ҡорос урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, табип амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Билдәле кешеләре
* Собханҡолов Мәғәлим Әкрәм улы (11.04.1920—10.09.1976, СССР-ҙың ғалим-математигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1976 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Дүшәнбеләге В. И. Ленин исемендәге Тажик дәүләт университеты уҡытыусыһы, факультет деканы, кафедра мөдире. 1968—1970 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының математик анализ кафедраһы мөдире. Физика-математика фәндәре докторы (1963), профессор (1964). СССР-ҙың юғары мәктәбе, Тажик ССР-ының халыҡ мәғарифы отличнигы.
* Ғәлләмов Әбүзәр Карам улы (20.06.1939—6.03.2006), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1974—2006 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1976). РСФСР-ҙың (1982) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004). Почёт ордены кавалеры (1998).
* Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы (22.01.1959), ғалим-математик, 1981 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, 2006—2010 йылдарҙа кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2004).

## Хәтер

## Урамдары
Боронғо Иҫке Ҡороста *Шөпшә*, *Балсыҡлы* урамдары булған 

* Алмантай урамы ( Алмантаево (улица)
* Балсыҡлы урам ( Балчиклинская (улица)
* Башҡорт урамы — ( Башкирская (улица)
* Дуҫлыҡ урамы — ( Дружбы (улица)
* Йырын аръяғы урамы — ( Заовражная (улица)
* Ҡамай урамы ( Камаево (улица)
* Комсомол урамы — ( Комсомольская (улица)
* Кооператив урамы — ( Кооперативная (улица)
* Урман урамы ( Лесная (улица)
* Мәлкән урамы ( Мельканово (улица)
* Тыныслыҡ урамы — ( Мира (улица)
* Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
* Таулы урамы — ( Нагорная (улица)
* Баҡса урамы — (  Садовая  (улица)
* Спорт урамы — ( Спортивная (улица)
* Үҙәк урам — ( Центральная (улица)
* Мәктәп урам — ( Школьная (улица)
* Мәктәп тыҡрығы ( Школьный переулок
* Шоссе урамы ( Шоссейная (улица)
* Шупша урамы — ( Шупшинская (улица).

## Тирә-яҡ мөхит
*Тауҙар*: **Әндрәй тауы**

*Йылға-шишмәләр*:
* Сөн
* Маты, **Ғәйнә йылғаһы**
* **Аҡҡош шишмәһе**

* *Ялан-бесәнлектәр, юл:* 

* *Таусыҡтар, түбәләр:*

* *Тарихи ҡомартҡылар*:

### 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары
* Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡырғыҙ

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.)
* 
* Село Старокуручево, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* География Бакалинского района. Природа и население. Учебное пособие для 8 класса

## Иҫкәрмәләр