open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Полевой Борис Николаевич

**Борис Николаевич Полевой** (төп фамилияһы **Кампов**; 17 март 1908 йыл — 12 июль 1981 йыл) — СССР яҙыусыһы, прозаик, сценарист, журналист, хәрби корреспондент. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974), II дәрәжә Сталин премияһы (1947, 1949) һәм Халыҡ-ара тыныслыҡ премияһы лауреаты (1959).

## Биографияһы
Борис Николаевич Полевой 1908 йылдың 17 мартында Мәскәүҙә адвокат ғаиләһендә тыуған. 1913 йылда ғаилә Твергә күсенгән.

Тверҙәге техник училищены тамамлап, хеҙмәт юлын 1926 йылда башлай, текстиль фабрикаһында технолог була. Тәүге мәҡәләләренә һәм очерктарына Б. Н. Кампов «Борис Полевой» тип ҡул ҡуя, сөнки уның фамилияһы латин теленән рус теленә *кампус — ялан* тип тәржемә ителә.

1927 йылда Б. Полевойҙың тәүге очерктар китабы «Мемуары вшивого человека» сыға. Китап Максим Горький тарафынан билдәләнә, ул авторҙың ысын исеме менән ҡул ҡуйылған берҙән-бер китап була.

1928 йылдан профессиональ журналист.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Полевой «Пролетарская правда» хәбәрсеһе сифатында хәрәкәттәге армияла, шул иҫәптән, " Калинин фронтында (1941) була,- октябрь аҙағынан — «Правда» газетаһы хәбәрсеһе. Ул беренсе булып 83 йәшлек крәҫтиән Матвей Кузьмин батырлығы тураһында яҙып сыға, автор һүҙҙәренән, ҡарт Иван Сусанин батырлығын ҡабатлай .

Дан һәм Сталин премияһын уға 19 көн эсендә яҙылған, пилот А. П. Маресьев батырлығына арналған «Ысын кеше повесы» (4 өлөштән торған хикәйә) килтерә. 1954 йылға тиклем уның баҫмаларының дөйөм тиражы 2,34 миллион тәшкил итә. Хикәйәгә нигеҙләнеп Сергей Прокофьевтың шул уҡ исемдәге операһы сәхнәләштерелгән.

Ләкин П. Маресьев үҙе данға бик тыныс ҡарай. Уның: «Барыһы ла һуғыштылар. Донъяла үҙ Полевойы табылмаған күпме кеше бар!» — тигән һүҙҙәре билдәле.

1969 йылдан үлеменә тиклем ул Совет Тыныслыҡ фонды идараһы Рәйесе булып эшләй. 1961—1981 йылдарҙа — «Юность» журналының баш мөхәррире. ВСМ бюроһы һәм Совет Тыныслыҡ Комитеты Президиумы ағзаһы. 1967 йылдан ул СССР Яҙыусылар союзы советы секретаре, 1952 йылдан — Европа Мәҙәниәт йәмғиәте вице-президенты. РСФСР Юғары Советы депутаты (1946—1958).

Полевой 1981 йылдың 12 июлендә вафат була. Уны Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләйҙәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (09/27/1974)
* Өс Ленин ордены (05/04/1962; 10/28/1967; 09/27/1974)
* Октябрь Революцияһы ордены (07/02/1971)
* ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены (04.12.1944; 16.06.1945)
* ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (10/21/1943; 09/23/1945)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (03/15/1958)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (03/16/1978)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (04/27/1942)
* миҙалдар
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1947) — «Ысын кеше хикәйәһе» өсөн (1946)
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1949) — «Беҙ совет кешеләре» хикәйәләр йыйынтығы өсөн (1948)
* Халыҡ-ара тыныслыҡ премияһы (1959) — «Америка көндәлектәре» очерктар йыйынтығы өсөн.
* Тыныслыҡ алтын миҙалы (1968)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Полевой//Большая российская энциклопедия 
* Теплоход Борис Полевой 
* 
* «Повесть о настоящем человеке»
* «Золото»
* «Полевой Б. Н. До Берлина — 896 километров (третья книга мемуаров)»
* Сазанович Е. И. «Юность» (2013, № 03) «Борис Николаевич Полевой. Повесть о настоящем человеке»
Куратов Иван Алексеевич

**Куратов Иван Алексеевич** (;  — ) —  коми әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы, тел белгесе, тәржемәсе,  коми шағиры.

## Биографияһы
Иван Алексеевич Куратов Вологда губернаһы Усть-Сысольск өйәҙенең Кибра ауылында (хәҙерге  Куратово ауылы, Коми Республикаһы) дьякон ғаиләһендә тыуған.

1854 —  Яренский дини  училищеһын тамамлай

1854-1860 —  Вологда дини семинарияһында уҡый, унда тәүге тапҡыр шиғри һәләте күренә. Тормош маҡсаты «Жизнь человека» (1857), — «Дать счастье родному народу» шиғырҙарында сағыла.  Куратов шиғриәтенең үҙәк урынын һиҙелерлек милли үҙаң менән һуғарылған фәлсәфәүи һәм ижтимағи-сәйәси ҡараш биләй

1861—1865 —  Усть-Сысольскта уҡыта.  Ике ҡатлы ағас йортта йәшәй (һүтелгән), хәҙер был урында (Орджоникидзе урамы) заманса торлаҡ йортта   (беренсе ҡатта) И.А.Куратовтың  Әҙәби-мемориаль музейы урынлашҡан.

Шағирҙың ижадында ҙур урынды И.А. Крылов, А.С.Пушкин, А В. Кольцовтан, шулай уҡ донъя әҙәбиәтенең сит ил  классиктары әҫәрҙәренең тәржемәләре биләй

коми-зырян телен өйрәнеүгә ҙур иғтибар бирә. Коми теле грамматикаһын яҙа. Параллель рәүештә  удмурт һәм мари телдәре грамматикаһын тикшерә.

Ҡазанға күсеп килә, унда ҡыҫҡа ваҡыт  полк  аудиторы булып эшләй.

1866 йылдан  Урта Азияла йәшәй.  Верный ҡалаһында   (хәҙер Алматы)  1875 йылда чахотканан вафат була

## Хәтер

* 1989 йылда Куратов арналған СССР почта маркаһы сығарыла 
* 2009 йылдың  2 октябрендә   Коми Республикаһы Дәүләт опера һәм балет театрында  «Куратов» операһының премьераһы үтә, Сергей Носковтың ул эшләп бөтөргән  Альберт Ванеевтың либреттоһына музыкаһы
Кузьмин Василий Фёдорович

**Василий Федорович Кузьмин**  (1907-1943) —  Воронеж фронты  40-сы армия 10-сы танк корпусының  183-сө танк бригадаһы  атыусыһы, сержант, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Василий Федорович Кузьмин 1907 йылда  Стәрлетамаҡ ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.

Тулы булмаған урта белемле. «Өфө» станцияһында   поезд бригадиры була, Крекингзаводын төҙөүҙә ҡатнаша,  Өфө нефть эшкәртеү заводының  2-се участкаһының табелсыһы булып эшләй. 1940 йылда Баҡы  ҡалаһында хеҙмәт итә.

1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша.  Сержант Кузьмин В.Ф. 1943 йылдың 24 сентябрендә Днепр өсөн алышта батырлыҡ күрһәтә

1943 йылдың 12 октябрендәге алыштарҙың береһендә  ҡыйыу танкист  батырҙарса   һәләк була. Киев өлкәһенең Кагарлык районы  Ржищев ҡасабаһында ерләнә

## Батырлығы
«1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 183-сө танк бригадаһының танк  атыусыһы (10-сы танк корпусы, 40-се армия, Воронеж фронты) сержант Кузьмин  1943 йылдың 24 сентябрендә Монастырек утары янында экипаж составында Днепр йылғаһын яулай.  Плацдармда алыш ваҡытында бер нисә ут нөктәһен һәм дошмандың күп тере көстәрен юҡ итә».

СССР Юғары Советы Президиумының   1943 йылдың 23 октябрендәге Указы менән  «командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм  немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» сержант Кузьмин Василий Федоровичҡа  үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме  бирелә.

## Хәтер
Стәрлетамаҡ ҡалаһының 18-се урта мәктәбе бинаһына  Геройҙың барельефы менән мемориаль таҡтаһы ҡуйыла 

2005 йылдың  9 майында Стәрлетамаҡ ҡалаһының Г.К.Жуков исемендәге скверҙа  Советтар Союзы Геройы В.Ф.Кузьминдың бюсын асыу тантанаһы үтә.

Стәрлетамаҡ ҡалаһының «Ҡояш» биҫтәһендә Советтар Союзы Геройы Василий Федорович Кузьмин исемендәге урам  бар .

## Наградалары

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР) (23.10.1943).
* Ленин ордены.
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (10.10.1943).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
Карасёв Александр Николаевич

**Карасев Александр Николаевич** (1902—1972) — совет тарихсыһы һәм археологы, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйының антик археологияһы буйынса белгес.

## Биографияһы
Карасев Александр Николаевич 1902 йылда  Санкт-Петербургта.

1920 йылда урта белем алғас, ирекмән булып Балтик флотына хеҙмәт итергә китә. Армияла хеҙмәт иткәндә Фототехника институтына (хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт кино һәм телевидение институты) командировкаға ебәрелә,артабан юғары мәктәпкә лётчик-күҙәтеүселәр мәктәбенә күсә, ә 1923 йылда Граждандар инженерҙары институтына уҡырға керә. 1925 йылда, саҡырыу буйынса  хеҙмәттә булып, Ленинград дәүләт университетының археология бүлегенә уҡырга инә. Уны Б. В. Фармаковский һәм Н. Б. Бакланов кеүек билдәле уҡытыусылар уҡыта.

1928 йылда Александр Николаевич Дәүләт матди мәҙәниәт академияһына (ГАИМК) практикант булып эшкә керә, һәм ғүмеренең һүңғы көнөнә тиклем матди мәҙәният тарихы институтында (ИИМК) һәм СССР академияһының Тарих һәм археология институтының Ленинград бүлегендә (СССР Фәндәр академияһы ЛОИА) эшләүен дауым итә.

1925 йылда уҡ ул археологик экспедицияларҙа ялан -ҡаҙыу эштәрен башлай, ул ваҡытта билдәле Херсонес ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша. 1926 йылдан  Ольвия тикшеренеүсеһе була. Ольвия, Тавро-скиф һәм Чайкино, шулай уҡ Таман, Керченск, Черкес-Керменск, Фәрхәд, Никопольск һәм Иске Ладога экспедицияларында ла ҡатнаша.

1935 йылда А. Н. Карасев  археолог Леви Елена Ивановнаға (1903-1996) өйләнә, 1939 йылда уларҙың улдары Виктор тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Александр Николаевич Ленинградта блокала була. Ғаиләһе менән Ҡазанға һәм артабанТашкентҡа саҡырыла. Һуғыш тамамланғандан һуң Ленинградҡа әйләнеп ҡайта. Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы.

Бер быуын ялан-ҡыҙыу эштәре экспедицияларында ҡатнашыусылар уның экспедицияларында тәрбиәләнә.

Карасев Александр Николаевич 1972 йылдың 29 июнендә вафат була.

Россия Фәндәр академияһының Санкт-Петербург филиалы архивында А. Н. Карасёвҡа арналған документтар һаҡлана.

## Әҙәбиәт

* ''Г. В. Длужневская.'' Археологические исследования в Центральной Азии и Сибири в 1859—1959 гг. (по документам Научного архива Института истории материальной культуры РАН). — СПб.: ЭлекСис, СПб., 2011. 296 с.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

** Отчёты о полевых исследованиях. Каталог 1945—1954 гг.
** Неаполь Скифский: возвращение из небытия 
* arheologija.ru/pamyati-aleksandra-nikolaevicha-karaseva-1902-1972/ Память Карасев Александр Николаевич (1902-1972)
Закиров Ринат Закир улы

**Закиров Ринат Закир улы** (; 7 июль 1947 йыл) — ғалим-зоотехник, ауыл хужалығы, партия һәм  финанс органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт

## Биографияһы
Ринат Закир улы Закиров 1947 йылдың 7 июлендә Башҡорт АССР-ының Тәтешле районында Кәлтәү ауылында тыуған.

1978 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1984 йылда Свердловск юғары партия мәктәбен тамамлай. 1995 йылда, ситтән тороп уҡып, Бөтә Рәсәй финанс-иҡтисад институты дипломын ала.

1964 йылда хеҙмәт юлын Урал вагон эшләү заводында токарь булып башлай.

1978-1984 йылдарҙа — Тәтешле районы ауыл хужалығы идаралығында зоотехник, артабан колхоз рәйесе.

1984-1991 йылдарҙа — КПСС-тың Тәтешле район комитетының — икенсе, аҙаҡ беренсе секретары булып эшләй.

1991-1993 йылдарҙа — Башҡортостандың ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрының беренсе урынбаҫары.

1993-1996 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Милли банкы рәйесенең беренсе урынбаҫары

1996 йылдан — Башҡортостан сәнәғәт банкыһы вице-президенты.

1997 йылдан — Иглин хисаплашыу-касса үҙәге начальнигы.

1997 — 2009 йылдарҙа — Хакасия Республикаһының милли банкыһы рәйесе.

2009 — 2014 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы милли банкыһы рәйесе урынбаҫары.

2014 йылдың сентябренән — Рәсәй Банкы Урал Дәүләт идаралығы Башҡортостан Республикаһы буйынса милли банкыһының бүлексә идарасыһы урынбаҫары.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 12-се саҡырылыш Юғары Советына Тәтешле районы, 254-се Күрҙем һайлау округынан халыҡ депутаты итеп һайланған

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2008)
* Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1991)
* Башҡортостан «Халыҡтар дуҫлығы» ордены (2017)
* Рәсәй банкы отличнигы, 2014

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.

## Һылтанмалар
* Закиров Ринат Закирович
*  12 созыв (БАССР)
Косарев Михаил Фёдорович

**Косарев Михаил Федорович** (3 декабрь 1931 йыл — 28 апрель 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-археологы. тарих фәндәре докторы, профессор.

Урал һәм Көнбайыш Себер археологияһы өлкәһендә белгес. Көнбайыш Себерҙә төрлө дәүерҙәге һәм төрлө мәҙәниәттәге археологик ҡомартҡыларҙы тикшереүсе, был төбәктең боронғо һәм урта быуат тарихын өйрәнеүгә палеогеографик һәм палеоэтнографик тикшереүҙәрҙе яҡлаусы. 220-ҙән артыҡ фәнни мәҡәлә, шул иҫәптән бер нисә монография авторы.

## Биографияһы
Михаил Федорович Косарев 1931 йылдың 3 декабрендә Алтай крайы Карасукский районы Ярок ауылында тыуған (хәҙер Новосибирск өлкәһендә).

### Белеме
1954 йылда Томск дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлай, артабанғы биш йылда Новосибирск өлкәһендә халыҡ мәғарифы системаһында эшләй. 1962 йылда СССР Фәндәр академияһының Археология институты (хәҙерге РФА Археология институты) аспирантураһында уҡыуын тамамлай һәм бер йылдан һуң штатҡа алына.

1964 йылда «Урта Обь-Иртыш Бронза быуаты» тигән темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1976 йылда — «Көнбайыш Себерҙең Бронза быуаты» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай..

### Эшмәкәрлеге
1950—1960 йылдарҙа М. Ф. КосаревТомск өлкәһендә археологик эштәр башҡара: Десятов ерҙегендә, Новокусковский һәм Лавровский торлаҡтарында, Шеломок-1 ҡалаһында ҡаҙыу эштәрен алып бара, шулай уҡ Парабель культ урынын, Самусь һәм Самусь-4 ҡәберлеген ҡаҙыуҙа ҡатнаша.

1981 йылдан — Урал-Себер археологияһы төркөмө етәксеһе, 1989—1994 йылларҙа — РАН Археология институтының таш һәм бронза быуаттар бүлеге мөдире булып эшләй.

Аспиранттар менән етәкселек итә (15 кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлайҙар); Воронеж, Урал, Омск һәм Томск дәүләт университеттарында махсус курстан алып бара.

2017 йылдың 28 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.Мәскәү өлкәһе Солнечногорск райлны Перепечено ауылында ерләнгән..

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
** Косарев Михаил Фёдорович
** Косарев Михаил Федорович 
** О роли М. Ф. Косарева в изучении ирменских древностей Западной Сибири
Аликин Владимир Александрович

**Аликин Владимир Александрович** (12 сентябрь 1937 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, инженер. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — урыҫ.

## Биографияһы
Владимир Александрович Аликин 1937 йылдың 12 сентябрендә Пермь ҡалаһында тыуған.

1965 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1957 йылда, Пермь авиация техникумын тамамлағандан һуң тыуған ҡалаһында заводта бригадир, цех мастеры булып эшләй башлаған.

1957—1959 йылдарҙа совет армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә технолог, өлкән технолог, техник бюро начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй.

1971—1985 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе предприятиеһында цех начальнигы, баш инженер урынбаҫары вазифаһында эшләй.

1985 1991 йылдарҙа — баш инженер, баш инженер урынбаҫары, УМПО-ла ҡеүәттәрҙе үҙләштереү бүлегенең бюро начальнигы вазифаһын биләй.

1991 йылдан «„Восток“ акционер сауҙа-сәнәғәт йорто» акционер йәмғиәтенең генераль директоры итеп тәғәйенләнә.

Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Президиумы ағзаһы булған

Өфө ҡалаһының Калинин районы, 12-се Феринск һайлау округы буйынса БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Почет Билдәһе» ордены
* Миҙалдар

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Шәрипов Илгиз Ҡадир улы

**Шәрипов Илгиз Ҡадир улы** (31 ғинуар 1960 йыл) — Рәсәй эшҡыуары һәм сәйәси эшмәкәре, Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округының элекке башлығы, Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе**.**

## Биографияһы
Илгиз Ҡадир улы Шәрипов 1960 йылдың 31 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Әлшәй районының Түбәнге Әүрез ауылында тыуа.

1983 йылда Өфө авиация институтын тамамлай (УАИ, хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты). Хеҙмәт юлын Стәрлетамаҡта «Ҡыҙыл пролетарий» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә башлай.

Производствоны ентекле өйрәнеп һәм ойоштороу һәләтен ҡулланып Илгиз Ҡадир улы инженер-технологтан баш инженер вазифаһына тиклем юл үтә. 1996—2007 йылдарҙа «Ҡыҙыл пролетарий» асыҡ акционерҙар йәмғиәтеннең генераль директоры була.

2007—2009 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы.

67-се Ольховский һайлау округынан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Наградалары
«Бизнес-лидер» платина миҙалы һәм диплом 

Граждандар йәмғиәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн «Золотой Знак — 2009».

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе.

Бөйөк Петр исемендәге Милли премияны тапшырыу комиссияһының «Рәсәйҙең иң яҡшы менеджеры» дипломы.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡыҙ һәм ул тәрбиәләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шарипов Ильгиз Кадырович
* Шарипов Ильгиз Кадырович — биография
Стефан Цвейг

**Стефан Цвейг** ( — *Штефан Цвайг* ; 28 ноябрь 1881 йыл — 22 февраль 1942 йыл) — Австрия яҙыусыһы, драматург һәм журналист. Күп романдар, пьеса, шиғырҙар һәм беллетристик биографиялар авторы.

## Биографияһы

СтефанВенала бай йәһүд ғаиләһендә тыуған. Атаһы, Мориц Цвейг (1845—1926), туҡыу фабрикаһы тота. Әсәһе, Ида Бреттауэр (1854—1938), йәһүд банкиры ғаиләһенән. Буласаҡ яҙыусының балалыҡ, үҫмерлек йылдары тураһында аҙ билдәле: ул үҙе был хаҡта ярайһы аҙ һөйләгән, башҡа европа зыялыларының тормошонан айырылмай ине, тигән. 1900 йылда гимназия тамамлап , Цвейг Вена университетына уҡырға инә һәм унда фәлсәфә өйрәнеп, 1904 йылда докторлыҡ дәрәжәһе ала.

Уҡыған сағында уҡ беренсе шиғри йыйынтығын үҙ аҡсаһына нәшер итә («Көмөш ҡылдар» (Silberne Saiten), 1901). Шиғырҙары Гофмансталь, шулай уҡ Рильке йоғонтоһонда яҙылған була, Цвейг һуңғыһына үҙе йыйынтығын ебәрә.Рилькеяуап итеп үҙенең китабын ебәрәе. Улар шулай дуҫлашып китә һәм был дуҫлыҡ Рилькеның , вафатына тиклем, 1926 йылғаса дауам итә.

Вена университетын тамамлаған Цвейг Лондонға һәм Парижға сығып китә (1905), Испания һәм Италия буйлап сәйәхәт итә (1906), килгән Һиндостанда, Һинд-Ҡытайҙа, АҠШ-та, Кубала, Панамала (1912) була. Беренсе донъя һуғышының һуңғы йылдарында Швейцарияла йәшәй (1917—1918), ә һуғыштан һуң йәшәгән Зальцбургянында урынлаша.

Беренсе донъя һуғышы йылдарында Цвейг Ромен Роллан тураһында очерк баҫтырып сығара һәм уны «Европа намыҫы» тип атай. Шулай уҡ ул Максим Горькийға, Томас Маннға, Марсель Прустҡа һәм Йозеф Ротҡа бағышлаған эссе ижад итә .

1934 йылда, Гитлер власҡа килгәндән һуң, Цвейг Германияны ташлап китә һәм Лондонға барып урынлаша.

1940 йылда Цвейг ҡатыны менән Нью-Йоркҡа, ә 1940 йылдың 22 авгусынан— Рио-де-Жанейро ситендәге Петрополисҡа күсенә. Ҡаты депрессия кисереп, Цвейг һәм ҡатыны 1942 йылдың 22 февралендә үлемесле доза веронал ҡабул итеп, донъя менән хушлаша.

## Хәтер
* Цвейгтың Бразилиялағы йорто музейға әйләндерелә һәм хәҙер Casa Stefan Zweig тип танылған.
* 1981 йылда яҙыусының тыуына 100 йыл тулыу уңайынан Австрияла почта маркаһы сығарылған.

## Рус телендәге баҫмалары
* Собрание сочинений в 10 томах. М.: Терра, 1992—1993. Переиздание — 1996.
* Собрание сочинений в 9 томах. М.: Библиосфера, 1996—1997.
* Собрание сочинений в 6 томах. Тула: АО Гриф., Левша. 1994.
* Собрание сочинений в 4 томах. М.: Художественная литература, 1982—1984.
* Собрание сочинений в 7 томах. М.: Правда, 1963
* Собрание сочинений. Т. 1-12. Л.: Время, 1927—1932
* Избранные произведения в 2-х томах. М.: Гослитиздат, 1956, 1957
* Избранные сочинения в 3-х томах. М.; Вече, 2001

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мәғлүмәт-белешмә энциклопедияһы «Стефан Цвейг» 
* *Цвейг С.* Зутнер фон Берта . — 1917.
* *Цвейг С.* һәм ул ваҡытта У (Франц тураһында-Антон Месмер) / килтереү буйынса: психика һәм әмәлдәрен. Өс очеркы. / Зоргенфрей В. А. Тәржемә. — : Шишлина. 1992.
* *Цвейг С.* Джованни Джакомо Казанова. Был трилогияһы очерктар «үҙ ғүмерендә Өс йырсы» / килтереү буйынса: Смятение хистәр. — : АСТ нәшриәте. 1999.
* *Цвейг С.* Марсельеза. Очерктар циклы торған "Йондоҙло сәғәт"кешелектең.
* *Ст Цвейг. * Бальзамы (ЖЗЛ)
Бобылев Юрий Яковлевич

**Бобылев Юрий Яковлевич**  (1 июнь 1937 йыл — 27 февраль 2016 йыл) — инженер-төҙөүсе. 1960 йылдан Башҡортостандың  төҙөлөш ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1990—1994 йылдарҙа «Башстрой» берләшмәһе башлығы, 1994 йылдан «Башстрой» акционерҙар йәмғиәте генераль директор.  Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Юрий Яковлевич Бобылев 1937 йылдың 1 июнендә Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ ҡалаһында донъяға килгән.

1960 йылда Дондағы Ростов ҡалаһында инженер-төҙөлөш институтын тамамлай, инженер-төҙөүсе.

1960 йылдан, институтты уңышлы тамалағандан һуң, хеҙмәт юлын Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш комплексында 3-сө төҙөлөш тресы идаралығы етәксеһе вазифаһында башлай. Артабанғы йылдарҙа түбәндәге идаралыҡтарҙы төрлө вазифаларҙы башҡара: «Башнефтезаводстрой» тресы идаралығы етәксеһе, 1986—1990 йылдарҙа «Главбашстрой» берләшмәһенең баш инженеры, 1990—1994 йылдарҙа «Башстрой» берләшмәһе башлығы, 1994 йылдан «Башстрой» акционерҙар йәмғиәте генераль директоры булып эшләй. 2004—2006 йылдарҙа «БашСтройТранс» ААЙ Директорҙар советы рәйесе.

Торлак һәм сәнәғәт төҙөлөшөндә свай фундаменттарын, юғары индустриаль һәм экономиялы тимер-бетон һәм металл конструкцияларын, түшәм графиктарын һәм селтәр моделдәрен керетеү инициаторы. РБ төҙөлөш индустрияһы базаһын булдырыуҙа ҡатнашта. Уның етәкселегендә Өфөлә УМПО, «Гидравлика» предприятиеһында, Агрегат заводында, Сауҙа аппаратураһы һәм элемтә приборҙары заводында, Стәрлетамаҡта, Ишембай ҡалаһында машина төҙөлөшө заводтарында яңы производстволар төҙөлдө. 1981 йылда Башҡортостандың, 1994 йылда Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1994)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе  (1981). 
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1982)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1974)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
* Человек, воплотивший мечты 
*  12 созыв (БАССР)
Бартенев Евгений Константинович

**Бартенев Евгений Константинович** (9 ғинуар 1944 йыл — 26 май 2008 йыл) — партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1991—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—1997 йылдарҙа — Салауат ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты.

## Биографияһы
Евгений Константинович Бартенев 1944 йылдың 9 ғинуарында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда Куйбышев ҡалаһында башлай. Был 1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Запасҡа сыҡҡандан һуң, Салауат нефть химияһы комбинатының 34-се цехында аппаратсы булып эшләй. 1969—1975 йылдарҙа Өфө нефть институтының Салауат ҡалаһындағы филиалында уҡый.

КПСС ағзаһы. 1976—1991 йылдарҙа КПСС-тың Салауат ҡала комитеты инструкторы, бүлек мөдире, секретары булып эшләй. 1991—1992 йылдарҙа — халыҡ депутаттарының Салауат ҡалаһы советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—1997 йылдарҙа — Салауат ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы була.

Евгений Константинович Бартенев Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы‑Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты булып һайлана..

Өйләнгән була. Ҡыҙы бар.

Салауат ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы вазифаһынан бушатылғас, «Салауатгаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәте етәксеһе булып эшләй.

2008 йылдың 26 майында Салауат ҡалаһында вафат була.

## Хакимиәт башлығы вазифаһындағы эшмәкәрлеге
Евгений Константинович Бартенев Салауат ҡалаһы хакимиәте булып эшләгәндә торлаҡ төҙөлөшө дауам итә.

## Иҫкәрмәләр
Джанни Родари

**Джанни Родари** (итал. *Gianni Rodari*, 23 октябрь 1920 йыл, Оменья, Италия — 14 апрель 1980 йыл , Рим, Италия) — Италияның балалар яҙыусыһы, журналист, Г. Х. Андерсен исемендәге премия лауреаты.

## Биографияһы
Родари 1920 йылдың 23 октябрендә төньяҡ Италияла урынлашҡан ҙур булмаған Оменья ҡалаһында тыуа.

Атаһы иртә вафат була, һәм Джанни ике ағаһы (Чезаре һәм Марио) менән бергә әсәһе тыуған ауылда — Варесоттола йәшәйҙәр. Бала саҡтан Родари сирләшкә генә һәм көсһөҙ була, шуға күрә ул музыка һәм китаптар менән ҡыҙыҡһына. Өс йыл семинарияла уҡып, ул уҡытыусы дипломы ала һәм 17 йәштә ауыл мәктәптәренең башланғыс синыфтарында уҡыта башлай. 1939 йылда бер аҙ ваҡыт Милан университетының филология факультетына тыңлаусы булып йөрөй.

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Джанни Родари, сәләмәтлеге насар булыу сәбәпле, хеҙмәттән азат ителә. Ике яҡын дуҫы һәләк булғандан һәм ағаһы Чезаре концентрацион лагерғаа ябылғандан һуң ул фашист режимына ҡаршы көрәшкән хәрәкәттә ҡатнаша башлай һәм 1944 йылда Итальян коммунистик фирҡәһенә ағза булып инә.

1948 йылда Родари «Унита» коммунистик гәзитендә журналист булып эшләй һәм балалар өсөн китаптар яҙа башлай. 1951 йылда ул беренсе шигырьләр йыйынтығын һәм "Чиполлино мажаралары"н баҫтырып сығара.

1952 йылда СССР-ҙа булып китә.

1957 йылда Джанни Родари профессиональ журналист исемен ала.

1970 йылда Г. Х. Андерсен исемендәге премияға лайыҡ булып, бөтә донъя таныла.

## Ғаиләһе
1953 йылда Мария Тереза Фереттиға өйләнә, дүрт йылдан һуң уларҙың Паола исемле ҡыҙҙары донъяға килә.

## Вафаты
Родари ауырыуҙан 1980 йылдың 14 апрелендә Рим ҡалаһында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Тюфяков Сергей Михайлович

**Тюфяков Сергей Михайлович** (1 апрель 1949 йыл) — баянсы, педагог, профессор (1996), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1996), БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986); Волга буйы йәш баянсылар конкурсы, И. Я Паницкий исемендәге I конкурс-фестивале, халыҡ-ара «Фогтлад музыка көндәре» (Клингенталь, ГДР) Халыҡ-ара конкурсы лауреаты.

## Биографияһы
Сергей Михайлович Тюфяков 1949 йылдың 1 апрелендә Өфөлә тыуған.
1973 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын баян класы буйынса (уҡытыусылары -В. Ф. Беляков һәм В. К. Моисеев) тамамлай.

Был йыл стажировка үтә 1975—1979 йылдарҙа Гнесиндар исемендәге. Дәүләт музыка-педагогия институтында стажировка үтә.

1974 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтының халыҡ инструменттары кафедраһы уҡытыусыһы,
1991 йылдан музыка факультеты деканы, 2006—2015 йылдарҙа институттың ситтән тороп уҡытыу буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә.

1973—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы.

## Башҡарыу оҫталығы
Сергей Михайлович Тюфяковтың репертуарында сит ил, ватан һәм башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре, ү шулай уҡ башҡорт, татар, урыҫ халыҡ йырҙарының эшкәртеүҙәре.

«Эмоционаллеге менән айырылып башҡарыу сәнғәте тәрән уның, темперамент, виртуоз техника, артистизм, ансамблде нескә хистәре», — тип билдәләй башҡорт энциклопедияһы.

1987 йылдан Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артистары В. В. Грачев һәм В. В. Фильчев менән берлектә баянсылар триоһы составында сығыш яһай. Гастролдәр менән Рәсәй, Германия, Ҡаҙағстан, Көньяҡ Корея буйлап йөрөй.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй тарихы

**Рәсәй тарихы** VI—VII быуаттарҙа көнсығыш славяндарҙың Көнсығыш-Европа (Рус) тигеҙлегенә күсенеп, һуңынан урыҫтарға, украиндарға һәм белорустарға бүленеүенән алып мең йылдан ашыу иҫәпләнә. Ил тарихын яҡынса ете осорға бүлергә мөмкин: боронғо (дәүләтселеккә тиклем) (беҙҙең эраның IX быуат аҙағына тиклем), Киев Русе (боронғо рус дәүләте) (XII быуат урталарына тиклем), тарҡаулыҡ осоро (XVI быуат башына тиклемт), берҙәм дәүләт (1547 йылдан батшалыҡ) (XV быуат аҙағы −1721), империя (1721—1917), совет осоро (1917—1991) һәм яңы тарих (1991 йылдан).

Урыҫ дәүләтселегенең башы тип ғәҙәттә 862 йылда Ладога һәм Илмән буйы территорияһына варягтарҙы саҡырып килтереп уларҙың кенәзе Рюрик төҙөгән дәүләт һанала. 882 йылда Новгород ҡалаһы кенәзе Олег Киевты баҫып алып, көнсығыш славяндарҙың төньяҡ һәм көньяҡ ерҙәрен бер власҡа берләштереп, Киев Русенә нигеҙ һала. Дәүләт мәжүсилек урынына христиан динен 988 йылда Византиянан ҡабул итә. XII быуат уртаһына Рустә үҙ аллы кенәзлектәр барлыҡҡа килә, ә Киев Русе 1237—1240 йылдарҙа монгол баҫҡынсылығынан һуң тарҡала.

XIV быуатта көньяҡ һәм көнбайыш кенәзлектәре Бөйөк Литва кенәзлеге составында ҡала. Иван III Бөйөк хакимлыҡ иткән осорҙа берҙәм рус дәүләте ойоша XVI быуатбашында Бөйөк Мәскәү кенәзлеге тирәләй төньяҡ һәм консығыш кенәзлектәренең берләшеүе тамалана.

XVI быуат уртаһында рус үҙәкләштерелгән дәүләте батшалыҡ тип иғлан ителә, беренсе батша Иван IV Грозный була. Уның хакимлығы ваҡытында Рәсәйҙә беренсе парламент (Земство соборы) ойошторола. Һуңынан дәүләт элекке Алтын урҙа ханлыҡтарын ҡушып, үҙ биләмәләрен киңәйтә. Рус-литва һуғышында еңелгән Бөйөк Литва кенәзлеге власы дәүләт үҙаллылығын юғалта һәм көньяҡ рус ерҙәрен Польша власына тапшыра. Ливония һуғышында еңелгәндән һәм эске террор сәйәсәтенән һуң (опричнина), Рәсәй буталсыҡ заман кисерә. Ул интервенттарҙы ҡыуыу һәм батшалыҡҡа Романовтар династияһын һайлау менән тамамлана, бер үк ваҡытта (1497—1649) крепостной хоҡуҡ формалаштырылыуы дауам итә.

XVIII быуатта Бөйөк Петр етәкселегендә ҙур реформалар була (атап әйткәндә, беренсе регуляр армия төҙөлә һәм Земство соборына саҡырыу туҡтатыла), батшалыҡ империяға әйләнә. XVIII һәм XIX быуаттар дауамында дәүләт даими киңәйә һәм Балтиканы; Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйҙарын; Кавказды; Финляндияны; Урта Азияны ҡуша; Речь Посполитаяны бүлеү барышында Рәсәй элекке Русь ерҙәрен, Карпат буйынан башҡа, контролгә ала. XIX быуат башында Рәсәй Наполен Францияһын еңә һәм бер нисә тиҫтә йыл «Европа жандармы» була. Монарихияны сикләргә һәм крепостной правоны бөтөрөргә тырышҡан декабристар ихтилалы баҫтырыла (1825). Һуңынан бер нисә бөйөк реформа үткәрелә, әммә улар тамамланмай  (1861 йылда Крепостное право бөтөрөлә, әммә крәҫтиәндәрҙең буйһоноуының феодаль формалары 1905-1907 йылғы революцияларға тиклем ергә түләү төрө булып һаҡлана) һәм киң күләм халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра.

## Иҫкәрмәләр
Сомерсет Моэм

**Уильям Сомерсет Моэм** ( []; 25 ғинуар 1874 йыл, Париж — 16 декабрь 1965 йыл, Ницца) — Англия яҙыусыһы, драматург. 1930-сы йылдарҙың иң уңышлы прозаиктарының береһе. Уның «Театр» (*«Theatre»*), «Ай һәм алты пенслыҡ» (*The Moon and Sixpence*) кеүек әҫәрҙәре XX быуат инглиз әҙәбиәтендә алдынғы урынды алып тора.

## Тормош юлы
Яҙыусы 1874 йылдың 25 ғинуарында Парижда, Бөйөк Британияның Франциялағы илселеге юрисы ғаиләһендә тыуа. Уның тыуыуы ата-әсәһе тарафынан аңлы рәүештә Бөйөк Британия илселегендә ойошторола, сөнки көтөлгән ҡанун өлгөһө буйынса Франция ерендә тыуғандар үҙенән-үҙе Франция гражданлығына эйә була, ә бәлиғ булған Франция граждандарын һуғыш осрағында фронтҡа ебәргәндәр.

Бала сағында Моэм фәҡәт французса ғына һөйләшә, инглиз телен 11 йәшендә генә үҙләштерә башлай. Шул ваҡытта ата-әсәһе вафат булыу сәбәпле уны Кент графлығында йәшәгән туғандары янына ебәрәләр.

Уҡыуын ул Кентербериҙағы Король мәктәбендә башлай. Унан һуң Моэм Гейдельберг университетына уҡырға инә, шунда  әҙәбиәт һәм философия фәндәрен үҙләштерә. 1892 йылда Моэм медицина мәктәбенә ҡабул ителә. 1897 йылда  беренсе әҙәби әҫәрен («Ламбетлы Лиза») яҙа.

Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Сомерсет Моэм МИ-5-те хеҙмәтләндерә. Рәсәйгә ебәрелә, Александр Керенский, Борис Савинков  һәм башҡа сәйәсәт эшмәкәрҙәре менән һөйләшеүҙәр алып бара. Октябрь революцияһынан һуң Швеция аша тыуған иленә ҡайта.

1917 йылдың майында АҠШ-та ул Сири Велкомға өйләнә. 

Артабан яҙыусы, драматург ижадиэшсәнлеген әүҙемләштерә, төрлө илдәргә сәйәхәт итә.

## Вафаты

Уильям Сомерсет Моэм 1965 йылдың 16 декабрендә пневмония ауырыуынан Ницце хастаханаһына вафат була.

## Әҙәбиәт
*Моэм Уильям Сомерсет // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
* Kanin G., Coward N. Remembering Mr. Maugham. — New York : Atheneum, 1966.
*     Brown, I. William Somerset Maugham. London: London International Textbook Co., 1970.
*     Calder R. L. William Somerset Maugham and the quest for freedom, L., 1972.
*     Мейсон Карри. Режим гения. Распорядок дня великих людей = Daily Rituals How Artists Work. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 302 с. — ISBN 978-5-9614-4415-5.
*     Ливергант, Александр. Сомерсет Моэм. — М.: Молодая гвардия, 2012. (Серия «Жизнь замечательных людей»).

## Һылтанмалар

* http://msomerset.ru 
* Произведения Уильяма Моэма в библиотеке Мошкова
* Аудиокнига Сомерсета Моэма
* Сомерсет Моэм. Искусство и действительность, или Магия слова По изданию: Уильям Сомерсет Моэм «Подводя итоги» (Эссе, очерки) / Серия «Б-ка студента-словесника» Издательство «Высшая школа», 1991
* Сомерсет Моэм. Автобиографические эссе последних лет По изданию: Собрание сочинений в пяти томах. Том первый. Бремя страстей человеческих: Роман. — Москва, «Художественная литература», 1991
* Сомерсет Моэм: о страстях человеческих, выборе и женской драме
* Моэм, Уильям Сомерсет на «Родоводе». Дерево предков и потомков
* The British Library  

## Иҫкәрмәләр
Муравьёв Матвей Иванович

**Муравьёв Матвей Иванович** (24 март (4 апрель) 1784 йыл — 27 сентябрь (9 октябрь) 1836 йыл) — Рәсәй империяһы навигаторы һәм тикшереүсеһе, флот генерал-майоры, Алеут утрауҙарын тикшереүсе, Урыҫ Америкаһы хакимы.

## Биографияһы
Матвей Иванович Муравьев 1784 йылдың 24 мартында (4 апрель) Санкт-Петербург губернаһының Луга районында тыуған, артиллерия майоры Иван Матвеевич Муравьевтың улы.

1792 йылдың 17 февраленән диңгеҙ кадеттары корпусында уҡый, 1800 йылдың 16 майында уны тамамлағандан һуң гардемарин була.

1802—1813 йылдарҙа Балтик флотында хеҙмәт итә; 1802 йылдың 25 июнендә уны офицер дәрәжәһенә күтәрәләр. 1808—1809 йылғы Рәсәй-Швеция һуғышында һәм 1813 йылда француздар менән һуғышта ҡатнаша.

1817 йылда Рәсәй-Америка компанияһына ҡабул ителә һәм В. М. Головнин етәкселегендәге «Камчатка» шлюпкаһында Петропавловск һәм урыҫ Америкаһына инеп донъя буйлап йөҙә. Беринг, Медный, Семенов, Чириков, Сюткинак утрауҙарын һәм Бухта Чиниактың торошон астрономик билдәләүҙә ҡатнаша.

1819 йылдың 13 октябрендә ул лейтенант-капитан дәрәжәһенә күтәрелә, һәм 20 декабрьҙә ул Рәсәй Америкаһының төп хакимы итеп билдәләнә. Себер аша Охотскҡа сығып, «Румянцев» галиотын етәкләп, 1820 йылдың 11 сентябрендә Яңы Архангельскҡа килә, унда лейтенант С. И. Яновскийҙың эшен ҡабул итә.

1825 йылдың 22 октябрендә лейтенант П. Е. Чистяковҡа эште тапшырып, унда «Елена» компания судноһын ҡабул итә һәм 4 ноябрьҙә Новоархангельскийҙы ҡалдыра; шторм уны Сан-Францискоға инергә мәжбүр итә, унан ул 1826 йылдың 2 ғинуарында сыға һәм 1 сентябрҙә Кронштадтҡа килә

1824 йылдан — 2-се дәрәжә капитаны, 1826 йылдан — 1-се дәрәжә капитаны. 1826—1827 йылдарҙа Санкт-Петербургтағы Рәсәй-Америка компанияһының төп хөкүмәтендә хеҙмәт итә. 1831 йылда ул Хәрби-диңгеҙ министрлығының судно төҙөү бүлеге директоры урынбаҫары итеп билдәләнә. 1833 йылдың октябренән 11 отставкаға китә.

1836 йылдың 27 сентябрендә (9 октябрь) вафат була. Смоленск православие зыяратында ерләнә .

## Муравьев тауы
Баранов утрауындағы тауға Муравьев исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Волков С. В.* Генералитет Российской империи: энциклопедический словарь генералов и адмирал от Петра I до Николай II. — Т. 2. — , 2009.

## Һылтанмалар
* Муравьев Матвей Иванович // Морской биографическом справочник Дальнего Востока России Русской и Америки.
Эльберт Борис Яковлевич

**Эльберт Борис Яковлевич** (*Бер Янкель Мееравич*;  йыл — ) — микробиология өлкәһендәге совет ғалимы. Медицина фәндәре докторы (1939), профессор (1949). Ҡырғыҙ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1942).

## Биографияһы
Борис Яковлевич Эльберт Дубно ҡалаһында (хәҙерге Украиналағы Ровно өлкәһе) тыуған. 1917 йылда Киев университетын тамамлай. 1919—1923 йылдарҙа Белорус санитар-бактеорологик ғилми-тикшеренеү институты директоры булып эшләй. 1925—1931 йылдарҙа — Белорус дәүләт университетының кафедраһы мөдире.

1931 йылдың 5 мартында ОГПУ тарафынан ҡулға алына. 1932 йылдың 29 ғинуарында БССР Енәйәт кодексының 69, 86 статьяларына ярашлы «БССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты системаһында контр-революцион ҡоротҡос ойошмаһы ағзаһы» булараҡ 3 йылға холоҡ төҙәтеү лагерҙарына хөкөм ителә. РККА-ның Бактериологик институты директорының рынбаҫары Е. И. Демиховский хәтерләүенсә, Б. Я. Эльберт башта башҡа күренекеле микробиологтар менән Суздалгә ебәрелә, унда монастырь территорияһында ошо институттың бактериологик лабораторияһында эшләй — бактеорологик ҡорал эшләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта, Демиховский һүҙҙәре буйынса, ғалимдар конвойҙан азат ителгән булалар, ҡалала йәшәгән ғаиләләре янына сығырға мөмкинлектәре була.

1948—1962 йылдарҙа Минск медицина институтында эшләй.

Суд коллегияһы 1956 йылдың 27 июленә БССР Юғары Судының суд коллегияһы тарафынан аҡлана.

1962—1963 йылдарҙа ҡабаттан Белорус дәүләт университетында кафедра мөдире итеп тәғәйенләнә.

Склерома, туберкулез, бруцеллез, туляремияны тикшереү буйынса эштәре өсөн 1946 йылда СССР . дәүләт премияһына лайыҡ була. Туляремияға ҡаршы вакцинаның авторы (Иркутск ғалимы Н. А. Гайский менән берлектә).

## Әҫәрҙәре
* Капсульные бактерии, 1950;
* Микробиология склеромы. М., 1954;
* Теория и практика иммунопрофилактики туляремии, 1956
* Руководство по микробиологии и эпидемиологии, 1957;
* Микробы и вирусы. 1960;
* Практическое пособие по медицинской микробиологии 1962;
* Микробиология важнейших инфекционных болезней в 2-х томах, 1962, 1965;
* Основы вирусологии, 1965;

## Әҙәбиәт
* Эльберт Барыс Якаўлевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 2004. — 472 с.: іл. ISBN 985-11-0295-4 (т. 18. Кн. 1), ISBN 985-11-0035-8.
* Улащик В. С. Борис Яковлевич Эльберт (1890—1963) — основоположник белорусской микробиологической науки // Здравоохранение. — Минск. 2014. — № 9 (сентябрь).

## Һылтанмалар
* Эльберт Борис Яковлевич  на сайте Биологического факульта БГУ.

## Иҫкәрмәләр
Йөрәк моңдары (йыйынтыҡ)

**Йөрәк моңдары** — тәүге «Дуҫтар» инструменталь ансамбле аккомпанементы аҫтында башҡарылған йырҙар йыйынтығы. Ул 1982 йылда Ленинград грамяҙҙырыу студияһында яҙҙырылған һәм «Мелодия» фирмаһында сығарылған.

## Йырҙар исемлеге

## Йыйынтыҡты яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар
* Тәнзилә Үҙәнбаева — вокал (1-4)
* Рәшит Әсәҙуллин — вокал (5-7)
* Фәнүнә Шәйҙуллина — вокал (8-12)
* «Дуҫтар» инструменталь ансамбле
* Виктор Динов — тауыш режиссёры
* Е. Щербатова — мөхәррир
* Л. Панкевич — рәссам

## Һылтанмалар
* «Совет пластинкалары каталогы»
* «YouTube» сайтында тулы йыйынтыҡ
Емченко Владимир Степанович

**Емченко Владимир Степанович** (21 сентябрь 1935 йыл — 8 август 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре, инженер-металлург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Владимир Степанович Емченко 1935 йылдың 21 сентябрендә Алтай крайы Ключевский районы Ульяновка ауылында тыуған.

1973 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1951 йылда һатыусы булып башлай.

1953 йылдан Магнитогорск металлургия комбинатында ОТК контролеры булып эшләй.

1955—1958 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1958 йылдан 1977 йылға тиклем Магнитогорск металлургия комбинатының ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары, секретары булып эшләй, артабан ВЛКСМ ҡала комитетының икенсе секретары итеп һайлана. Комбинатта мастер, смена башлығы, «Стан-250» башлығы була.

1978—1983 йылдарҙа — Белорет металлургия комбинатында прокат цехы начальнигы, комбинаттың баш инженеры вазифаһын биләй

Магнитогорск дәүләт техник университетының Белорет филиалында уҡыта.

«150»-се автоматлаштырылған прокат станы төҙөүгә һәм үҙләштереүгә ҙур өлөш индерә. Уйлап табыуҙарға 12 авторлыҡ таныҡлығы бар. 12 баҫма хеҙмәт авторы.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Белорет ҡалаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» күкрәк билдәһе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 87.

## Һылтанмалар
* Наш главный инженер
*  12 созыв (БАССР)
Андреев Алексей Васильевич

**Андреев Алексей Васильевич** (16 апрель 1943 йыл) — мунициаль орган хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Нуриман районының Ҡыҙыл Шишмә ауыл хакимиәте башлығы. Милләте — сыуаш.

## Биографияһы
Алексей Васильевич Андреев 1943 йылдың 16 апрелендә БАССР-ҙың Бәләбәй районындағы Аделькин () ауылында тыуған. Урындағы урта мәҡтәпте, 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1961 йылда ауыл уҡытыусыһы булып башлай. Совет Армияһы сафына саҡырыла. Хеҙмәтен тултырып ҡайтҡандан һуң Башортостандың Нуриман районы Первомайск урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй башлай, артабан шул уҡ мәктәптә директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1979—1985 йылдарҙа Яманйылға леспромхозы профкомы рәйесе булып эшләй, артабан директор урынбаҫары вазифаһында була.

1985 йылдан Ҡыҙыл Шишмә () халыҡ депутаттарының ҡасаба Советы рәйесе итеп һайлана, Нуриман районының Ҡыҙыл Шишмә район хакимиәте башлығы вазифаһын биләй.
Нуриман районы, 245-се Ҡыҙыл Шишмә һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайланыла.

## Ғаилә хәле
Өйләнгән, ҡатыны менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 16.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Андреев Иван Ильич

**Андреев Иван Ильич** (14 февраль 1953 йыл) —  авиатор, БАЛ Башҡортостан авиалиниялары осоштар етәксеһе, «Башаэронавигация» дәүләт унитар предприятиеһы генераль директорының беренсе урынбаҫары. Өфө ҡалаһының Киров районы Туҡай һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте - урыҫ .

## Биографияһы
Иван Ильич Андреев 1953 йылдың 14 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған.

Өфөлә урта мәктәпте тамамлағас, Кировоград осоусы-штурман училищеһында уҡый.

Хеҙмәт юлын 1970 йылда Өфө телефон аппаратураһы заводында слесарь булып башлаған. 

1971 — 1973 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән.

Запасҡа ҡайтарылғандан һуң 1976 йылдың февраленән Өфө берләштерелгән авиаотрядында авиадиспетчер, өлкән диспетчер булып эшләй. 
1983 йылда Ленинград Граждандар авиацияһы академияһын тамамлай. 
1981 йылдан БАЛ Башҡортостан авиалиниялары осоштар етәксеһе итеп үрләтелә. 1999 йылда  ГУП «Башаэронавигация» дәүләт унитар предприятиеһы төҙөлә. Андреев Иван Ильич яңы предприятие генераль директорының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә
 
Өфө ҡалаһының Киров районы 24-се Туҡай һайлау округынан 12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советына депутат итеп һайлана.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ҡыҙ һәм ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 16.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Артемьев Ринат Александрович

**Артемьев Ринат Александрович** (20 июль 1958 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, "АЖИО" финанс компанияһының президенты. Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 48-се Нева һайлау учаткаһы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты . Милләте — татар.

## Биографияһы
Ринат Александрович Артемьев 1958 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ы Күмертау районы Ермолаевка ҡасабаһында донъяға килгән. Урта мәктәпте тамамлағас Башҡорт дәүләт университетына уҡырға килә.

1980 йылда  Башҡорт дәүләт университетын уңышлы тамамлай.

1980 йылда, университетты тамамлағас, хеҙмәт юлын Нефть химияһы фәнни-тикшереү институтында инженеры булып эшләй башлай, йәмәғәт эшендә актив ҡатнаша.

1983 йылда Өфө ҡалаһының Октябрь районыкомсомол райкомының икенсе секретары итеп һайлана.

1983-1985 йылдарҙа Совет Армияһы сафына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 

Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Өфө ҡалаһында нефтехимия фәнни-эҙләнеү институтының бүлек начальнигы булып эшләй башлай. 

1993 йылдан "АЖИО" финанс компанияһының президенты вазифаһын башҡара.
	
Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 48-се Нева һайлау учаткаһы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.

## Ғаиләһе
Ғаиләһендә бер ул үҫтергән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 16.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Айыпов Рөстәм Сәғит улы

**Айыпов Рөстәм Сәғит улы** (1 август 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй радиоинженеры, уҡытыусы. Техник фәндәре докторы (2007), профессор (2007). РФ‑тың почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Еңел атлетика буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1969).

## Биографияһы
Рөстәм Сәғит улы Айыпов 1946 йылдың 1 авгусында Ульяновск өлкәһенең Николаевка ауылында тыуа.

1971 йылда Свердловск ҡалаһында Урал политехник институтын тамамлаған, «Радиоэлектрон ҡулламалар» һөнәре буйынса радиоинженер. Артабан Өфө элемтә аппаратураһы заводында хеҙмәт юлын башлай. 1969 йылда еңел атлетика буйынса «СССР-ҙың спорт мастеры» исемен ала.

1973 йылдан Өфө авиация институты уҡытыусыһы. 1998 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта башлай (ауыл хужалығы электр ҡорамалдарын автоматлаштырыу һәм файҙаланыу кафедраһы мөдире, 2000—2002 йылдарҙа һәм 2011 йылдан башлап электр машиналары һәм электр ҡорамалдары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2000—2011 йылдарҙа энергетика факультеты деканы).

2007 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2009 йылда «Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.

Ғилми эшмәкәрлеге ауыл хужалығын электрлаштырыуға бағышланған. Рәсәй электротехник фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы. 175-тән ашыу фәнни хеҙмәт, 2 монография, 26 патент һәм 42 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009)
* Еңел атлетика буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1969)

## Ғилми хеҙмәттәре
* Линейные электрические машины и приводы на их основе. Өфө, 2003
* Основы построения и теории линейных асинхронных приводов с упругими накопителями энергии. Өфө, 2006

## Һылтанмалар
*   
* Аипов Рустам Сагитович
* БДАУ уҡытыусыһы Рөстәм Айыпов
Ҡасимов Ғәзим Ҡасим улы

**Ҡасимов Ғәзим Ҡасим улы** (1891 – 19 август 1937 йыл) — дәүләт һәм партия эшмәкәре. Башҡортостан АССР-ының мәғариф һәм юстиция халыҡ комиссары.

## Биографияһы
Ҡасимов Ғәзим Ҡасим улы 1891 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бикташ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  Яңы Бикташ ауылы) тыуған. Милләте — татар.

1917 йылда Ҡазан университетын тамамлай. 1917 йылда һул эсерҙар партияһы сафына инә. 1917 йылдан Бәләбәй ҡалаһында уҡытыусы булып эшләй.

1918 йылдан Бәләбәй революцион комитеты рәйесе урынбаҫары, бер үк ваҡытта «Ярлы тауышы» гәзитенең мөхәррире була.

1919 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. 1919 йылдан Үҙәк мосолман комиссариатының бүлек мөдире һәм «Чулпан» («Сулпан») гәзите мөхәррире, Бәләбәй өйәҙ башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе вазифаларын башҡара. «Татар-Башҡорт Совет Республикаһы проекты» өсөн пропаганда эше менән шөғөлләнә.

1920 йылдан Өфө губерна революцион трибуналында эшләй. 1921 йылдан Өфө губерна асығыусыларға ярҙам комитеты рәйесе була, учреждение Башҡортостанда аслыҡ менән көрәшеү өсөн ойошторола.

1922 йылдың ғинуарынан РКП(б)‑ның Өфө губерна комитеты ҡарамағындағы татар‑башҡорт секцияһының «Урал» гәзите мөхәррире була. Артабан Башҡортостан революцион трибуналы, 1923 йылдан Башҡортостан АССР-ының Баш суды рәйесе вазифаларын үтәй.

1924—1926 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары була.

1926—1928 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ының юстиция халыҡ комиссары, бер үк ваҡытта Башҡортостан АССР-ының прокуроры вазифаларын башҡара.

1928 йылда Ҡазан ҡалаһына күсә. 1929 йылдан ВКП(б)‑ның Татарстан өлкә комитеты хеҙмәткәре була.

1931—1933 һәм 1935—1936 йылдарҙа — Ҡазан дәүләт педагогия институты ректоры.

1933 йыдан Татар АССР‑ының игенселек халыҡ комиссары урынбаҫары, ә 1934—1935 йылдарҙа Татар АССР‑ының коммуналь хужалыҡ халыҡ комиссары вазифаларын үтәй.

1936 йылдың 30 декабрендә репрессияға тарттырылып ҡулға алына. «Милли троцкист ойошмаһында ҡатнашыуҙа» ғәйепләнә. 1937 йылдың 19 авгусында атыла. 1958 йылдың 14 ғинуарында аҡлана.

## Әҫәрҙәре
* *Касимов Г. К.* Татарско-Башкирская Советская Республика (Первая книга) / Центральный мусульманский комиссариат . – Москва : Типография «Восточная печать» , 1918 . – XVI , 60 с. 
* *Касимов Г.* Поэтическому творчеству рабоче-крестьянского поэта М. Гафури — 20 лет // Башкортостан. 5 апреля 1923. 

## Иҫкәрмәләр