open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ун өс йыллыҡ һуғыш (1454—1466)

**Ун өс йыллыҡ һуғыш** (, , көнбайыш әҙәбиәттә шулай уҡ «**Ҡалалар һуғыштары**» исеме аҫтында билдәле) — 1454—1466 йылдарҙа Польша короллеге һәм Тевтон ордены араһындағы Көнсығыш Поморьела өҫтөнлөк итеү өсөн һуғыш. Һуғыш һөҙөмтәһендә Польша короллеге Балтик диңгеҙенә сығыу мөмкинлеген алған.

## Тарихы
1440 йылдың 21 февралендә Мариенвердер ҡалаһында Пруссия берлеге ойошторола. Берлектең составына Тевтон орденына ҡарата дошманлыҡ мөнәсәбәтендә булған Поморье ҡалалары, шулай уҡ Пруссия һәм Поморьеның түбәнге рыцарлығы ингән. Берлек Тевтон орденына буйһоноуҙан баш тартҡан һәм 1454 йылдың 4 февралендә ихтилал күтәргән. Берлек ғәскәрҙәре Данциг, Торунь, Эльблонг, Кёнигсберг һам башҡа ҡалаларҙы һәм ҡәлғәләрҙе Орден рыцарҙәренән азат иткәндәр. Поляк короле Казимир IV азат ителгән Орден ерҙәрен үҙенең короллеге составына индереү тураһында иғлан иткән. Поляк шляхта ополчениеһы ошо ерҙәргә баҫып ингән, әммә 1454 йылдың сентябрендә Хойнице янындағы алышта тар-мар ителгән. Һуғышта Тевтон орденына немец кенәзлектәре (шул иҫәптән Бранденбург маркграфлығы), шулай уҡ Дания короллеге менән Амстердам ҡалаһы булышлыҡ күрһәткән.

1462 йылда Жарновце янындағы алышта Пётр Дунин етәкселегендәге поляк ғәскәрҙәре еңгәс һуғышта һынылыш башланған. Һуғыш 1466 йылда Икенсе Торунь солох килешеүен төҙөү менән тамамланған. Килешеүгә ярашлы Польша короллеге элекке үҙ ерҙәренең бер өлөшөн ҡайтарған һәм Балтик диңгеҙенә сығыу мөмкинлеген алған. Тевтон ордены үҙен Польша короллегенең вассалы тип таныған.

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Исемлек:Башҡорт әҙәбиәте

**Башҡорт әҙәбиәте** фәне буйынса федераль дәүләт стандарттарына ярашлы төрлө синыфтарҙа уҡытылған әҙәби әҫәрҙәр исемлеге.

## Башҡорт телендә яҙылған әҫәрҙәр исемлеге

## 4-се класс

## ... класс

## 5-се класс

## 6-сы класс

## '''7-се класс'''

## 8-се класс

## '''9-сы класс'''

## 10-сы класс

## 11-се класс
Австрия Президенты

**Австрия федераль президенты** () — Австрия дәүләтенең фнедераль етәксеһе. Теоретик яҡтан ҡарағанда ул ҙур конституцион вәкәләттәргә эйә, ғәмәлдә иһә күбеһенсә тантана вәкиле сифатында ғына эш итә. Австрия Президенты алты йылға бер тапҡыр туранан-тура дөйөм һайлауҙарҙа һайлана. Президенттың офисы Венала Хофбург император һарайының Леопольд ҡабырғаһында урынлашҡан.

Күп кенә элекке президенттар үҙ вазифаһын башҡарған ваҡытта ҙур популярлыҡ яулай, икенсе срокҡа һайланыу өсөн кандидатураһын ҡуйған бер генә президент та һайлауҙарҙа бер ҡасан да еңелмәй. 1986 йылда президент итеп һайланған Курт Вальдхайм ғына 1992 йылда үҙ кандидатураһын икенсе срокҡа һайланыуға ҡуймай. Вазифаһын үтәгән ваҡытта биш президент вафат була, бөгөн элекке президент Хайнц Фишерҙан башҡалары баҡыйлыҡҡа күскән. 2016 йылдың 22 майында үткән президент һайлауҙарында, әллә ни ҙур булмаған өҫтөнлөк менән (50.3 %) Йәшелдәр партияһының элекке лидеры, иҡтисад профессоры Александр Ван дер Беллен еңә. Әммә Азатлыҡ партияһы (FPÖ) һөҙөмтәгә ялыу бирә, һәм 1 июлдә Австрия Конституцион суды ҡабаттан һайлауҙар үткәрергә тигән ҡарар ҡабул итә. Яңы президент һайланғанға тиклем ваҡытлыса президент вазифаһын Дорес Бурес етәкләгән Милли совет президиумы башҡара. Ҡабатлап һайлауҙар 2016 йылдың 4 декабрендә үткәрелә, унда, 53,3 % тауыш йыйып, Ван дер Беллен еңә һәм 2017 йылдың 26 ғинуарында вазифаһын башҡара башлай.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Һарыҡташ

**Һарыҡташ** — ҡала тибындағы ҡасаба, Ырымбур өлкәһе һарыҡташ районының административ үҙәге. Һарыҡташ ҡасаба советындағы берҙән — бер тораҡ пункты.

Халыҡ —  кеше ( йыл).

## Географияһы
Һаҡмар йылғаһының һул ярында, уға Чиркәс йылғаһы ҡушылған урында, Ырымбур ҡалаһынан көнсығышҡа табан 85 км алыҫлыҡта һәм Ҡыуандык ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 75 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Төньяҡ-көнбайышта ҡасаба янында Черкассы һәм Александровка ауылдары бар.

Ҡасабала Ырымбур — Орск тимер юлы линияһы тармағының Һарыҡташ станцияһы бар. Ҡасаба аша Ырымбур — Ҡыуандыҡ (Беляевка, Орск) автомобиль юлы, төньяҡҡа табан Иҫәнғол ауылына (Мәләүез, Сибай) юл үтә.

## Тарих
Тимер юл станцияһы булараҡ Воздвиженский станицаһы янында нигеҙ һалынған, тимер юлын төҙөү 1913 йылда башланған. Черкасск һәм Воздвиженский станицаларының пай ерҙәрен тимер юл төҙөр өсөн тартып алғас, тимер юлды изгеләндерергә Татар Һарыҡташы ауылынан мулла саҡырғандар.

1918 йылдың майында, Граждандар һуғышы барышында, Воздвиженский станицаһы Һарыҡташ ҡасабаһы менән бергә Ҡыҙыл гвардияның каратель отрядтары тарафынан яндырылған.

Һарыҡташ 1931йылдың 4 ғинуарынан алып райондың административ үҙәге.

## Иҡтисад
һарыҡташта «Коммунар» заводы (гидроагрегаттар, насостар, клапанлы аппаратура сығара), һөт консервалары заводы (ООО «Анаир»), Тимер -бетон заводының икмәк комбинаты, «ЭКСПО» (йөк күтәреүсе, инвалидтарҙы күтәреүсе машиналар етештереү, лифттарҙы хеҙмәтләндереү һәм һатыу) компанияһы бар

## Иҫтәлекле урындар
* Изге Троица мәрхәмәтлек монастыры.
* Мәсет.
* «Красная Гора» туристик комплекс.
* А, Г. Васильевтың тыуған тирмәһе

## Этимология
Исеменең бер нисә аңлатмаһы бар: «таш менән һарыҡ» (,  — һарыҡ), «һары таш» (, , төрөк сарыга — һары,  таш — таш), «һарыҡташ» ( — «һарыҡташ»).

## Билдәле шәхестәр
* Середавин, Владимир Диамидович (1936—2003) — табип, хирург, йәмәғәт эшмәкәре. Һамар ҡалаһының почетлы гражданы.

## Фотоһүрәттәр

Файл:Свято-Троицкая обитель милосердия.jpg|Изге Троица мәрхәмәтлек монастыры Файл:Spiritual School of Holy Trinity Monastery, Saraktash.jpg|Монастырҙың дини училищеһы
Файл:Ворота в Свято-Троицкую обитель милосердия с. Саракташ.jpg|Үҙәк ҡапҡа
Файл:Часовня в Свято-Троицкой обители милосердия с. Саракташ.jpg|Сиркәү
Файл:Saraktash Trinity Cathedral construction.jpg|Изге Троица соборы төҙөлөшө


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* [Http://saraktash56.ru/ Saraktash56.ru — сайт посёлка]
* п. Саракташ на сайте Оренбургской области
* Благословлённый городок Саракташ
Орск (аэропорт)

**Орск аэропорты** — федераль әһәмиәттәге халыҡ-ара аэропорт, Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһының тирә-яғында, ҡаланың үҙәк өлөшөнән 17 км көньяҡтараҡ, РФ дәүләт сигенә яҡын урынлашҡан.

Орск-Новотроицк 320 меңдән ашыу кешеле сәнәғәт төйөнөнөң халҡын, шулай уҡ Ҡаҙағстандың Аҡтүбә ҡалаһы кешеләрен (Орскиҙан Аҡтүбәгә тиклем 134 км алыҫлыҡ) хеҙмәтләндерә.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Яһалма осоу-ултырыу һыҙаты 1987 йылда төҙөлгән. Ул төҙөлгән осорҙа, 1984 йылдан алып 1987 йылдар буйынса, граждандар һауа судноларын Орск-Первомайский хәрби аэродромы ҡабул иткән.

Совет осоронда Орск аэропортында Ырымбур берләшкән авиаотряды составының йәйге эскадрильяһы урынлашҡан. 1990 йылда уны Ан-24, ә 1991 йылдан алып Ту-134 самолеттары хеҙмәтләндерә.

2012 йылға тиклем Орск аэродромына көньяҡ-көнбайыш йүнәлешенән килгән самолеттарҙы аэродромға ултыртыуҙы хеҙмәтләндереүсе радиостанция Ҡаҙағстан республикаһы территорияһына ҡараған була. Рәсәй һәм Ҡаҙағстан демаркация комиссиялары эше арҡаһында ике ил араһындағы мәсьәлә тиң итеп хәл ителә: ике ил территориялары тиң итеп бүленә.

## Тарих
* 1958 — Орск ҡалаһында беренсе аэропорт ойошторлоа, уның составында Ан-2 һәм Як-12 самолеттары була.
* 1982 — Орскиҙа яңы аэропорт төҙөлә башлай (хәҙерге урын), һөҙөмтәлә Ла-410. самолеттарын аэропорт ҡабул итә ала.
* 1987 — яһалма осоу-ултырыу һыҙаты файҙаланыуға тапшырыла, һөҙөмтәлә Ту-134 самолеттарын ҡабул итәләр.
* 1990 — Орск летчиктары Ан-24 самолетын эксплуатациялай башлай.
* 1991 — Орск летчиктары Ту-134 самолеттарын Орск — Мәскәү рейсы буйынса йөрөтә башлай.
* 1993 — осоу-ултырыү һыҙатын реконструкциялау арҡаһында  Орск аэропортына Ту-154 самолетының техник рейсы башҡарыла.
* 2011 — яһалма осоу-ултырыу һыҙаты ремонтлана, аэропорт эштәре 2011 йылдың 1 июненән 31 авгусҡа тиклем регламентҡа ҡуйыла— 15:00 −03:00 UTC-ҡа тиклем . Самолет 3-сө һәм 4-се класс самолеттары грунт осоу-ултырыу һыҙатына, вертолеттар — перронда ҡабул ителә.

## Ҡабул ителгән Һауа судноһы типтары
Ан-12, Ан-24, Ан-72, Ил-62, Ил-76, Л-410, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Ту-214, Як-40, Як-42, Airbus A319, A320 Airbus, Boeing 737—300(-400,-500,-700,-800), Bombardier CRJ 100/200, Embraer E-190, Sukhoi Superjet 100 һәм еңел, бөтә төр вертолеттар. Осоу-ултырыу һыҙатының классификация һаны (PCN) 30/F/C/X/T.

## Эшмәкәрлек күрһәткестәре

## Авиакомпаниялар һәм йүнәлештәр
2018 май

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Аэропорт Орск в каталоге аэропортов СНГ
* Схема (кроки) аэродрома Орск
*
Орск тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Орск тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы. Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарих
1934—1935 йылдарҙа музей булдырыуға тәүге ынтылыш Г. С. Кобелев етәкселегендә яһала. Урындағы минералдар коллекцияһы йыйыла, ләкин уны музейҙың үҙ бинаһы булмағанлыҡтан экспонаттар итеп ҡуя алмайҙар.

Икенсе тапҡыр 1937 йылда ул ваҡытта Наркомтяжпромдың геология бүлегендә хеҙмәт иткән билдәле геологы Иосиф Леонтьевич Рудницкий музей булдырырға тырыша.1937 йылдың йәйендә Мәскәүҙә үтәсәк XVII Халыҡ-ара геология конгресы был идеяның нигеҙе булып тора, сөнки конгреста ҡатнашыусылар Уралға экскурсияға килергә һәм экскурсияның иң һуңғы нөктәһе итеп Орскиға килергә тейеш булалар. 1937 йылдың 13 февралендә И. Л. Рудницкий Орск ҡала советы ултырышында геология музейы төҙөү тураһында тәҡдим менән сығыш яһай. Тәҡдим хуплана һәм музей мөдире итеп Иван Петрович Тумашев тәғәйенләнә. Бина булмау сәбәпле музей асылмай ҡала.

1938 йылдың сентәбрендә музейҙы ваҡытлыса Иҫке ҡаланың № 16 мәктәбенең бер бүлмәһендә урынлаштыралар.

Һуңынан музейҙы Форштадтағы Ульянов-Урицкий урамдары мөйөшөндәге йортҡа (№ 40/20) күсерәләр. Был ХХ быуат башында торлаҡ йорт сифатында төҙөлгән бер ҡатлы бина була.

Музей 1939 йылдың 18 июнендә асыла. Был саҡта музейҙың коллекцияһы 2800 самаһы булып, улар араһында руда һәм мәғдән файҙалы ҡаҙылмалары, ҡиммәтле аҫыл таштар һәм биҙәү таштары булған.

Бөйөк ватан һуғышы йылдарында музей ваҡытлыса ябыла һәм уның экспонаттары бер мәктәптең подвалында йәшниктәрҙә һаҡлана. 1947 йылда музей үҙ экспонаттарын яңыртыу буйынса эштәр башлай, ә 1950 йылда К. Маркс урамындағы элекке кинотеатр бинаһында тәүге килеүселәрҙе ҡабул итә.

Хәҙерге бинаға (Ленин проспекты, 46-сы йорт) музей 1958 йылда күсә.

## Хәҙерге заман
Музей 2011 йылдың 18 мартында реконструкциянан һуң асыла. Ҡорамалдары алмаштырыла, экспозициялар яңынан ҡорола.

Төрлө даталарға арналған тематик күргәҙмәләр ойошторола..

Ҡалалағы күргәҙмәләр үҙәгендә — музей филиалында, картиналар күргәҙмәләре ойошторола.

Музей хеҙмәткәрҙәре ҡала тарихы буйынса ғилми эштәр алып бара, архив сығанаҡтарын эшкәртә, археология экспедицияға йәйгелеккәсыға эшләй, Ырымбур көнсығышы ҡурғандарын өйрәнә.

2014 йылда музей 75 йәшлек юбилейын билдәләй.

Музей төбәк масштабындағы конкурстарҙың грамоталары менән бүләкләнгән.

## Экспозиция
75000 ашыу экспонат коллекцияһы һаҡлау берәмеге булып иҫәпләнә.

Крайҙың геологик тарихы тураһындағы даими экспозиция эшләй, территорияларҙы үҙләштереү тарихы тураһында, Рәсәй батшалығы ваҡытындағы Орск тарихы, ҡаланың революцияһынан һуң (индустриялаштырыу, һуғыш, сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү) тураһындағы даими экспозициялар ҡуйылған..

Ҡалала «Т. Г. Шевченко Орск ҡәлғәһендә» тигән музей филиалы эшләп килә.

## Баҫма
* Краеведческий вестник. Орск: 2004 г.
* Хронограф города. Орск: 2005 г.
* Император белых чашек. Русские самовары в собрании Орского историко-краеведческого музея, Орск: 2009 г.
* Черкас Т. Г. Орск: от крепости до города: монография. — Орск: Издательство ОГТИ, 2010. — 263 с.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
* 
*
Цакона күпере

**Цакона аркалы күпере** () — донъялағы иң ҙур күп аралыҡлы күперҙәрҙең береһе. Грецияла, Мегалополис янында урынлашҡан һәм Цакона үҙәне аша һалынған. Һуңғы бер нисә тиҫтә йыл дауамында бихисап ер шыуыуы күҙәтелгән хәүефле районда урынлашҡан.

## Күперҙе төҙөү
Аркалы күперҙең оҙонлоғо 490 метрға барып етә. Был күпер Парадезия — Цакона и Триполис — Каламата транпорт йүнәлешен төҙөү сылбырында иң һуңғы эш булып тора. Төҙөлөштө Греция Хөкүмәте булышлығы менән консорциум «Мореас» башҡарған. Күпер проектының авторы архитектор Никодс Донас булған, ул уны «Ҡыйыулыҡ» тип атаған. Харилаос Трикупис күперенән һуң Цакона аркалы күпере Грецияла иң ҡатмарлы инженер проектарының береһе тип иҫәпләнгән.Төҙөлөш барышында барлыҡҡа килгән проблемаларға бәйле проект хаҡы 94 миллиондан 131,4 миллион евроға тиклем артҡан.

Күпер өс урында тотола: күперҙең ике яҡ осонда һәм күпер бағанаһы янында, шул уҡ ваҡытта тап ошо күпер бағанаһы янындағы терәлеү нөктәһе иң мөһиме булып тора — ул күперҙең стабиллеген тәьмин итә. Күперҙең аркаһы тап бағанан башлана һәм 30 метр бейеклеккә барып етә. Күперҙең ике яғындағы ике арканы күперҙең металлик өлөшө тота, уның өҫтөндә автомобиль юлы һалынған. Күпер үҙе түләүле булып тора. Күперҙе төҙөү 2008 йылдан 2016 йылға тиклем дауам иткән: фактик рәүештә  — 2016 йылдың ғинуарында, рәсми рәүештә — 2016 йылдың 28 февралендә асылған.

## Иҫкәрмәләр
Тарханы

**Тарханы** — федераль әһәмиәттәге Рәсәй дәүләт музей-ҡурсаулығы, XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында иң билдәле усадьба, Рәсәйҙәге Лермонтов урындарының береһе. Шағирҙың яратҡан өләсәһе, Елизавета Арсеньева, тыумыштан Столыпинаның усадьбаһы. Лермонтов балалыҡ йылдарын Тарханы усадьбаһында үткәрә. Хәҙер усадьба Пенза өлкәһенең Лермонтово ауылы тип йөрөтөлә.

Рәсми исеме — Федераль дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһы «Лермонтов Дәүләт музей-ҡурсаулығы „Тарханы“».

Лермонтово ауылынан 17 км көньяҡ-көнбайыштағы Белинский ҡалаһында В. Г. Белинскийҙың музей-усадьбаһы тора.

## Усадьбаның архитектура ансамбле
Беренсе комплексҡа инә:

* Баяр йорто
* Мария Египетская сиркәүе
* Ялсылар йорто (тергеҙелгән)
* Асҡыссы йорто (тергеҙелгән)

Икенсе комплексҡа инә:

* Арсеньев-Лермонтовтар кәшәнәһе һәм сиркәүе
* Михаил Архангел ауыл сиркәүе
* Ҡарауылсы йорто

## Экспозиция

Усадьба территорияһында ғәмәлдәге Дәүләт музей-ҡурсаулығы «Тарханы» урынлашҡан, ул 1939 йылда барлыҡҡа килә. 196 мең гектар майҙанды биләй. Музей фондтарында яҡынса 29 мең музей фондында һаҡлау берәмеге иҫәпләнә, уларҙың төп фонды — 14,5 мең берәмек. Асҡыссы йортындағы экспозициялар Лермонтовтың бала сағына бағышланған. Ялсылар йортонда видеоэкскурсиялар ойошторолған, ул М. Ю. Лермонтовтың ике әҫәренә — «Бородино» шиғырына һәм «Батша Иван Васильевич, йәш опричник һәм ҡыйыу сауҙагәрҙәр Калашников тураһында йыр»ына (Иван Грозный заманындағы ғәҙәттәрҙе һүрәтләй) бағышланған.

## Лермонтов байрамы
Июль айының беренсе ял көнөндә традицион Лермонтов байрамы үткәрелә. Байрамда мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша. Был көнгә М. Ю. Лермонтов ижадын һөйөүселәр өсөн, Пензанан махсус автобус маршруты ойошторола

## Галереяһы

Файл:Melnitsa v Tarhanah.jpg|Тирмән йорто 
Файл:В Тарханах.jpg|Ҡурсаулыҡ.
Файл:TarkhanyChurch.jpg|Михаил Архангел сиркәүе
Файл:Тарханы осенью.jpg|Йорт көҙ көнөндә
Файл:Библиотека Лермонтова.jpg| М. Ю. Лермонтов китапханаһы
Файл:Один из интерьеров барского дома.jpg|Йорттоң беренсе ҡатындағы интерьер
Файл:Один из интерьеров Тарханы Пенза.jpg|Интерьер
Файл:Часть одного из интерьеров дома.jpg|Интерьер


## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* *Низовский А. Ю.* Самые знаменитые усадьбы России. — М., 2000. — С.397—399.
* Пензенская энциклопедия. — М., 2001. — С. 128—129.
* Российская музейная энциклопедия. — М., 2005. — С. 330.
* *Фролов П. А.* Лермонтовские Тарханы. — Саратов, 1987.
* *Нефёдов В. В.* Первый директор «Тархан». // Сура. — 2016. — № 5. — С. — 170—180.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Государственного музея-заповедника «Тарханы»
* Фотоотчёт и рассказ о Тарханах
* Виртуальная экскурсия по музею
* Очерк-путеводитель «Тарханы»
А. С. Пушкин исемендәге Орск дәүләт драма театры

**А. С. Пушкин исемендәге Орск дәүләт драма театры** — Көнсығыштың Ырымбур ерендәге 630 меңдән ашыу кеше йәшәгән Орск ҡалаһының берҙән бер профессиональ театры. Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарих
Театрға нигеҙ 1937 йылда һалына. Был саҡта Орск Көньяҡ Уралдың ауыр сәнәғәт үҙәгенә әйләнгән була.

Тәүге исеме Октябрь революцияһы исемендәге театр тип атала һәм театр Совет урамында урынлашҡан була.

Совет власының 20-йыллығына 1937 йылд ноябрендә театр асыла. Тәүге спектакль премьераһы шул уҡ йылдың 16 ноябрендә К. Треневтың «Нева ярында» пьесаһы буйынса күрһәтелә. 1943 йылдан алып театр А. С. Пушкин исемен йөрөтә Беренсе өлкә драма театры гастролдәре өлкә үҙәгендә (Чкалов, хәҙерге Ырымбур) 1949 йылдың 1 сентябрендә үтә. 1969 йылдың декабрендә, ҡала үҙәгендәге Комсомол майҙанында театр өсөн махсус төҙөлгән үҙенсәлекле театр бинаһы асыла.

## Наградалары
Театр ҡуйған спектаклдәр байтаҡ конкурстарҙа тәнҡитселәрҙең юғары баһаһына эйә була һәм наградаларға лайыҡ булды:

— 2004 йылда Лысьва ҡалаһында үткәрелгән Рәсәй бәләкәй ҡалалары театрҙарының бишенсе фестивале һөҙөмтәләре буйынса Орск театры Мәскәүҙә Милләттәр Дәүләт театры сәхнәһендә У. Беттиҙың «Козий остров» пьесаһын күрһәтә;«Гадкий утенок» һәм «Записки сумасшедшего» спектаклдәре Бөтә Рәсәй «ПоМост»: Провинциальные театры России" театрҙар фестивалендә күрһәтелә ;- 2008 йылда дүртенсе Халыҡ-ара «Каруанһарай» фестивалендә С. Лобозеровтың «Семейный портрет с посторонним» спектакле өсөн юғары баһа ала, ә шул уҡ йылдың сентябрендә- Лысьва ҡалаһында үткән Рәсәй бәләкәй ҡалалары театрҙарының етенсе фестивалендә Н. В. Гоголдең «Женитьба» пьесаһы буйынса спектакль ҡуя.

## Хәҙерге заман
2012 2014 йылдарҙа бина капиталь ремонтлана (был ваҡытта театр Орск ҡалаһының Никел ҡасабаһындағы «Металлург» мәҙәниәт йортонда урынлашҡан була).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Театр сайты
Үрге Ирәмәл һыуһаҡлағысы

** Ирәмәл һыуһаҡлағысы** -  - йәки **Үрге Ирәмәл һыуһаҡлағысы** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең һәм Башҡортостандың Үрге Ирәмәл йылғаһындағы яһалма һыу ятҡылығы 

## Географияһы

Мейәскә тиклем араһы – 30 км, Силәбегә – 130 км, Өфөгә – 260 км.

Координаттары: 54°51'16"N 59°52'37"E

Үрге Ирәмәл йылғаһы ҡушылған урында - көньяҡ-көнбайышта бәләкәй генә Красный ҡасабаһы ята, төньяҡта, һыуһаҡлағыс эргәһендә Осьмушка ҡасабаһы  һәм дача ҡасабабалары урынлашҡан.

Һыуһаҡлағыс Мейәс йылғаһының һул ҡушылдығы Үрге Ирәмәл (Ирәмәл) йылғаһы ҡойған урында барлыҡҡа килтерелгән. Ул төньяҡ-көнбайышта Үрге Ирәмәл ауылы янында баш ала, Башҡортостан менән Силәбе өлкәһенең сиге буйлап аға һәм Мейәс тамағынан 619 км алыҫлыҡта Ирәмәл һыу ятҡылығына айырым шишмәләр булып тармаҡланып барып ҡоя .

## Тасуирламаһы
Мейәстән  25-30 км өҫтәрәк, көньяҡ-көнбайышында  урынлашҡан һәм ҡаланың төп эсәр һыу сығанағы булып ҡала 
Һыу көҙгөһө майҙаны — 6,1-6,6  км² (төп өлөшө Мейәс ҡала округына, көньяҡ өлөшө —  Учалы районына инә). Һыу күләме — 43,1 млн м³ (382 м нормаль баҫым кимәлендә). Тәрәнлеге 5 метрға тиклем. Үрге Ирәмәл һыуһаҡлағысы төньяҡ-көнсығыштан бейек тупраҡ ур (дамба) менән быуылған . Файҙалы һыу менән тәьмин итеүе - йылына 12.3 млн м³ 

Һыуы таҙа, үтәҙек, минералдары әҙ .

## Флораһы һәм фаунаһы

Ярҙары урман һәм болон үҫемлектәре менән ҡапланған, тирә-яғын урманлы матур ҡалҡыулыҡтар уратып алған.1991-2013 йылдарҙа төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт һәйкәле статусына эйә булған

Һыу ятҡылығында ҡорман, алабуға,   сабаҡ,  суртан, ташбаш тереклек итә

## Видео
* Верхне-Иремельское водохранилище
*Верхне-Иремельское водохранилище 2014г.

## Шулай уҡ ҡара
*Арғужа һыуһаҡлағысы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
*Верхне-Иремельское водохранилище http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/iremelskoe_vodohranilishche 
* Иремельское водохранилище http://voda.mnr.gov.ru/reservoirs/detail.php?ID=7340 
*УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия http://quist.pro/books/ural_03.v.2.php
Кастеевтың йорт-музейы

**Абылхан Кастеевтың йорт-музейы** —Алматы ҡалаһында Абылхан Кастеевтың мемориаль музейы (Ҡаҙағстан). Музей рәссам 1950-се −1970-се йылдарҙа йәшәгән йортта урынлашҡан.

## Тарихы
Йорт Алматы ҡалаһының көнсығышында Городская (хәҙер Бекхожин урамы) урамында Кесе Алматинка йылғаһы аръяғында 1955 йылда Кастеев ғаиләһе өсөн төҙөлә, аҙаҡ 1966 йылда ул яңынан төҙөлә. Ә Кастеев был йортта 1958 йылдан 1973 йылға тиклем йәшәй һәм эшләй.

2004 йылда ғаилә рәссамдың йортон дәүләткә мемориаль музей төҙөү өсөн тапшыра.

2014 йылда рәссамдың тыуыуының 110 йыллығын байрам иткәндә мемориаль йорт-музей асыла. Музей асыу тантанаһында рәссамдың ғаиләһе, дуҫтары, А. Кастеев исемендәге Дәүләт сәнғәт музейы хеҙмәткәрҙәре, Медеуск районы башлығы Солтанбәк Макежан ҡатнаша.

## Музей бинаһы
Бина ХХ быуат уртаһында Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе Д. А. Кунаевтың бойороғо буйынса 1955 йылда А. Кастеевтың ҙур ғаиләһе өсөн махсус төҙөлгән бер ҡатлы йорттан ғибәрәт. 1958 йылда рәссам ғаиләһе менән бергә был йортҡа күсә. 1966 йылда элекке төҙөлгән йорт тулыһынса һүтелә һәм уның урынында икенсе йорт төҙөлә (ҡамыш-каркаслы йорт урынына кирбестән), ә 1968 йылда уға оҫтахана төкәтеп төҙөлә. Йорттоң төҙөлөшө Алматының баш архитекторы Н. Оразымбетов проекты буйынса алып барыла. Йорт тәүге күренешендә һаҡланған: ҡунаҡ бүлмәһе, 3 йоҡо бүлмәһе, оҫтахана, аш-һыу бүлмәһе, ванна бүлмәһе, веранда; йортҡа баҡса терәлеп тора.

## Экспозиция
Музей экспозицияһы килеүселәрҙе А. Кастеев ижад иткән иң билдәле график һәм һынлы сәнғәт әҫәрҙәре менән таныштыра. Музейҙа рәссамдың картиналарының күсермәләре ҡуйылған. Билдәле «Сарбазы Амангельды», «Турксиб», «Капчагай ГЭС-ы», «Кенен Азербаев» картиналарын күрергә мөмкин. Коллекция шулай уҡ бай тарихи-биографик материалдарҙы — фотолар, документтар, кинохроника һәм рәссамдың шәхси әйберҙәрен үҙ эсенә ала. Оҫта күп йылдар дауамында эшләгән, ысын экспонаттар ярҙамында тергеҙелгән Кастеевтың студия-оҫтаханаһы айырым ҡыҙыҡһыныу уята.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Культурная прогулка: Дом-музей А. Кастеева 
* Дом-музей Кастеева в Алматы
Орск нефть техникумы

**Орск нефть техникумы (ОНТ)** — урта-махсус уҡыу йорто. Ырымбур өлкәһенең Орск ҡалаһында урынлашҡан. Росэнерго ведомство белем биреү учреждениеһы исемлегенә инә, Ырымбур өлкәһенең мәғариф министрлығы ҡарамағында тора. «Ҡара алтын» үҙ гәзите бар.

## Тарих
СССР Министрҙар Советының 1948 йылдың 4 октябрендә сыҡҡан «Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары өсөн инженер һәм техниктарҙы етештереүҙе арттырыу буйынса саралар» тураһындағы № 3774 ҡарарына ярашлы Орск нефть техникумы ойошторола. Орск нефть эшкәртеү заводы техникумға Суворов урамындағы 32-се йорттоң бинаһын бирә, уны дәрестәр алып барырлыҡ итеп ремонтлай һәм йыһазландыра. Ике һөнәр буйынса белгестәр әҙерләү башлана: механик һәм технолог, артабан химик-аналитик һәм ремонтсыларҙы әҙерләй башлайҙар.

1950 йылдың 1 сентябре техникумының тәүге студенттарҙы ҡабул итә. техникумдың беренсе директоры итеп Владимир Степанович Акимов тәғәйенләнә. 1970 йылда техникум үҙ адресын Ленин проспекты, 81-се йортона, яңы бинаға алмаштыра. Техникум 1993 йылда «Иҫәпләү техникаһын һәм автоматлаштырылған системаларҙы программалар менән тәьмин итеү», 2003 йылда «Нефть-газ эшкәртеү сәнәғәтендә иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе», 2005 йылда— «тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу», 2007 йылда «Банк эше» белгестәрен әҙерләй башлай.

1992 йылда техникумдың исеме Орск химик-механик техникум итеп үҙгәртелә, әммә 2007 йылда элекке исеме кире ҡайтарыла. 2012 йылдан алып техникум коллективы менән Татьяна Борисовна Кочеткова етәкселек итә.

Мәғариф өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең лицензия һәм аккредитацияһын техникум 2008 йылда ала.

Байтаҡ сығарылыш студенттары күп төрлө сәнәғәт предприятиелары һәм учреждениелары етәкселәре, квалификациялы эшсе — үҙ эшенең оҫтаһы булып эшләй, күптәр фән, ижад һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге өлкәһендә хеҙмәт итә. «Орскнефтеоргсинтез» Акционерҙар йәмғиәте хеҙмәткәрҙәренең яртыһынан ашыуы техникумда уҡып сыҡҡан кешеләр һәм улар предприятиела уңышлы эшләүен дауам итә.

2010 йылда техникум Ырымбур өлкәһе мәғариф министрлығы тәҡдиме нигеҙендә «Рәсәйҙең алдынғы мәғариф учреждениеһы» милли реестрына индерелгән.

## ОНТ һөнәрҙәре
* 18.02.09 — *газ һәм нефть эшкәртеү*
* 240138 — *химик ҡушылмалар сифатының аналитик контроле*
* 150131 — *сәнәғәт ҡорамалдарын монтажлау һәм техник эксплуатациялау*
* 140102 — *йылылыҡ менән тәьмин итеү һәм йылылыҡ техника ҡорамалдары*
* 200201 — *тәюиғәт хужалығы комплекстарын рациональ файҙаланыу*
* 230115 — *компьютер системаһы программалаү.*
* 080114 — *иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе*
* 080110 — *банк эше*
* 080115 — «янғын хәүефһеҙлеге»

Ете төп белем биреүҙең аккредитациялы программаларынан тыш (банк эшенән башҡа) техникумда өҫтәмә программа — техникум һөнәрҙәре буйынса квалификация күтәреү программаһы эшләй.

## Атаҡлы тамамлаусылар
* Сорокин Виталий Андреевич — Советтар Союзы Геройы, хәрби лётчик.
* В. Буканов, 1981 йылда тамамлаған, Афғанстанда һәләк булғандан һуң, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Үрге Арыҫлан һыуһаҡлағысы

**Үрге Арыҫлан һыуһаҡлағысы** — - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан Республикаһы сигендә Ҡариҙел йылғаһындағы төҙөлөп бөтөлмәгән һыуһаҡлағыс.

## Тарихынан
Үрге Арыҫлан һыуһаҡлағысы төҙөлә башлаған, әммә шулай ҙа төҙөлөп бөтмәй, туҡтап ҡалған. Өлөшләтә төҙөлгән дамбаның ярпыларын Башҡортостандың Билән ауылы янында  (), Наҙы-Петровскиҙан түбәнерәк ағымы буйында күрергә була. Һыуһаҡлағыстың атамаһы Ҡариҙел йылғаһы буйындағы Арыҫлан ауылынан алып бирелгән.

1996 йылда һыу тултырғанда) Ҡариҙел йылғаһы буйындағы һәм уның түбәнге ағымындағы ҡушылдыҡтарының майҙандары һыу аҫтында ҡала. Һыу аҫтында ҡалаһы 5 тораҡ пунктта йәшәгән кешеләрҙе күсерер өсөн « Наҙы-Петровский үҙәк усадьбаһы» проектлана һәм 1991—1995 йылдарҙа төҙөлөш башлана. Барлығы 430 кеше күсенергә тейеш була.

Үрге Арыҫлан һыуһаҡлағысының төҙөлгән өлөштәре  Соҡоро, плотина ярпылары спутник фотографияларында ап-асыҡ күренә.

Үрге Арыҫлан һыуһаҡлағысын төҙөү Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысына өҫтәмә булараҡ Свердловскиҙың Промышленный районын һыу менән тәьмин итеү системаһына ярҙамсы өлөш итеп ҡаралған булған, өҫтәүенә ҡариҙел йылғаһы.

## Тәбиғәте

Бер нисә йыл дауамында Ҡариҙел йылғаһы бөгөлөндә урынлашҡан котлованға яйлап һыу тулып, тәрән соҡорло һыу ятҡылығы барлыҡҡа килгән, уның үҙәгендә ҙур бетон «һарай-лабиринт» тора.

Уның үҙ флораһы һәм фаунаһы бар, әммә һыуҙан сығып торған төҙөлөш элементтары арҡаһында һыу инеү тыйылған.

Һыу ятҡылығында һыла, алабуға, ҡорман һәм башҡа балыҡтар бар .

## Сығанаҡтар
* Решение Челябинского облисполкома от 17 декабря 1990 года № 545. «О зоне санитарной охраны Верхне-Араслановского водохранилища — источника хозпитьевого водоснабжения Свердловского промрайона».
* Постановление Главы администрации Свердловской области и Главы администрации Челябинской области от 31 января 1992 года № 38. «О строительстве Верхне-Араслановского водохранилища и центральной усадьбы совхоза „Нязепетровский“».
* Постановление Главы администрации Челябинской области от 17 января 1995 года № 20 «Об использовании запасов торфа из зоны затопления Верхне-Араслановского водохранилища Нязепетровского района».
* Постановление Правительства Российской Федерации от 6 марта 1998 года № 292 «О Концепции Федеральной Целевой программы „Обеспечение населения России питьевой водой“ и осуществлении первоочередных мероприятий по улучшению водоснабжения населения».

## Шулай уҡ ҡара
*Арғужа һыуһаҡлағысы
* Үрге Ирәмәл һыуһаҡлағысы 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия http://quist.pro/books/ural_03.v.2.php
* Недостроенная плотина Верхне - Араслановского водохранилища https://avtobrodiaga.ru/Nedostroennaja-plotina-Verhne-Araslanovskogo-vodohranilishha
*ВЕРХНЕ-АРАСЛАНОВСКОЕ ВОДОХРАНИЛИЩЕ//Географические сведения [https://catcher.fish/enciklopedia/vodoemy/urfo/verhne-araslanovskoe-vodohranilishhe/
С. Моҡанов һәм Ғ.Мүсрәповтың Дәүләт әҙәби-мемориаль музейы комплексы

**С. Моҡанов  һәм Ғ. Мүсрәповтың  Дәүләт әҙәби-мемориаль музейы комплексы **— Алматы (Ҡаҙағстан) ҡалаһында мемориаль музей, Ғәбит Мүсрәпов һәм Сабит Моҡанов йәшәгән йортта урынлашҡан.

## Музей  тарихы
Сабит Моҡановтың әҙәби-мемориаль музейы ғаиләнең  дуҫы  Бикәшев Хәким инициативаһы менән  1978 йылда асыла. Уның етәкселеге аҫтында 1976 йылда музей экспозицияһының башланғысына нигеҙ һалына,   музей экспозицияһын  рәссам-реставрациялаусы   Шамил Ҡожахановтың  ижади төркөмө ойоштора.  Эш ике йыл дауам итә һәм 1978 йылдың 21 ноябрендә яҙыусының йорт-музейын асыу тантанаһы үтә. Шул уҡ йылда Сабит Моҡанов йәшәгән   йортта скульптор Тоҡтағыз Джанызбеков эшләгән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

1989 йылда Ҡаҙағстан Республикаһының дизайнерҙар союзы ағзаһы Бекет Мүсрәпов етәкләгән ижади коллектив музейҙа реэкспозиция үткәрә 

1987 йылда шул уҡ йортта Ғәбит Мүсрәповтың йорт-музейы ойошторола. Музейға яҙыусының ҡыҙы Мүсрәпова Энгелина нигеҙ һала. 

Сабит Моҡановтың һәм Ғәбит Мүсрәповтың Дәүләт әҙәби-мемориаль музейы комплексы 1999 йылдың 8 февралендә С.Моҡановтың һәм Ғ. Мүсрәповтың эшләп килгән ике музей базаһында ойошторола.

## Музей экспозицияһы
Музейҙың әҙәби экспозицияһы  яҙыусыларҙың тормош һәм ижад юлын: йәш сағын, уҡыу йылдарын, С. Моҡанов һәм Ғ.  Мүсрәповтың  яҙыусы булараҡ формалашыуын, шулай уҡ уларҙың ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеген- сағылдыра. Музей экспонаттары әҙәби документаль материалдарҙы,  әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын һәм көндәлектәрҙе, шулай уҡ 50-нән ашыу теленә тәржемә ителгән яҙыусыларҙың әҫәрҙәр йыйынтығын сағылдыра.  

Мемориаль өлөшөндә яҙыусыларҙың тормошон һүрәтләгән экспонаттар урынлашҡан, шәхси әйберҙәре китаптары һ.б.   Һәр әйбер, музейҙағы һәр экспонат яҙыусыларҙың тормошо һәм ижады менән бәйле, үҙенең тарихы бар, яҙыусылар йәшәгән һәм ижад иткән  атмосфераны тергеҙергә ярҙам итә

## Ҡомартҡы статусы
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһының урындағы әһәмиәтенә эйә булған мәҙәниәт һәм тарих ҡомартҡыларының яңы Дәүләт исемлеге раҫлана, бер үк ваҡытта уға ярашлы алдағы ҡарарҙар көсөн юғалтҡан тип таныла.Был Ҡарарҙа   урындағы әһәмиәткә эйә булған  иузей бинаһы ҡомартҡы  статусын һаҡлап ҡала. 2014 йылда һаҡлау  зонаһы сиктәре  раҫлана.

## Иҫкәрмәләр
Алматы тимер юлы музейы

**Алматы тимер юл музейы** — Ҡаҙағстанда беренсе тимер юлдарының барлыҡҡа килеүе һәм уларҙың хәҙерге торошона арналған Алматы ҡалаһындағы техник музей.

## Дөйөм мәғлүмәт
Музей  1999 йылда асыла. Майҙаны буйынса . Ҡаҙағстанда иң ҙур  тимер юл музейы. Музей экспозицияһы  «Ҡаҙағстан Темир Жолы» республика дәүләт предприятиеһы  комплексы бинаһының бер бүлмәһендә урынлашҡан  һәм ике ҡатында бер нисә бүлмәне биләй.

## Экспозицияһы
Экспонаттары башлыса төрлө фотоһүрәттәр һәм документтарҙан тора. Һирәк экспонаттары:

* поезд килеүен һәм эшмәкәрлеген белдереү тураһындағы ҡыңғырау
* Морзе телеграф аппараты
* бәйләнеш коммутаторы
* компостерҙар
* иҫке фонарҙар

Коллекцияһының күп өлөшөн локомотив һәм вагондар моделе тәшкил итә

Музейҙың  айырым ғорурлығы —  тимер юл тематикаһына  300-ҙән ашыу значок коллекцияһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Железнодорожные музеи

## Иҫкәрмәләр
Ростовтың күтәрелә торған тимер юлы күпере

**Ростовтың хәрәкәтсән (күтәрелә торған) тимер юлы күпере** — ике юллы биш тороҡло һәм урта өлөшөндә күтәрелә торған күпер. Дондағы Ростовта Темерник йылғаһы тамағы менән йәнәш урынлашҡан. Күпер аша күп пассажир поездары, һәм әҙ миҡдарҙа йөк поездары үтә.

## Тарихы

### 1874 йылда күпер
Беренсе күпер  1873—1874 йылда Э.М. Зубов проекты буйынса  Владикавказ тимер юлы төҙөлгән ваҡытта төҙөлә.  

Караптарҙың күпер аша үтеүе ҡатмарлы була,   күперҙең бағаналары менән караптарҙың бәрелештәре йыш була. Шуға күрә 1879 йылда Дон комитеты  инициативаһы менән махсус ысҡындырғыс баржа төҙөлә

### 1917 йылда күпер
Уңайһыҙлыҡтары һәм бер юллы күперҙең етерлек кимәлдә үткәреү һәләтенә эйә булмауы 1912 йылда яңы ике юллы күпер төҙөргә ҡарар ҡабул итеүгә килтерә.  Профессор Станислав Белзецкий ғалим күпер төҙөүсе Николай Белелюбский һәм профессор Григория Передерия ҡатнашлығында урта өлөшө вертикаль күтәрелеүсе өс тороҡло күпер проектын эшләй.  Был Рәсәйҙә ошондай конструкциялы беренсе күпер була.  1917 йылда төҙөлгән күперҙе Ростов халҡы Америка күпере тип атай, сөнки бындай күперҙәр  XIX быуат аҙағында тик Төньяҡ  Америкала төҙөлгән.  Иҫке күпер 1920 йылдарҙа  һүтеп алына, уның конструкциялары Сочи — Адлер тимер юлын төҙөүҙә ҡулланыла.

### Һуғыш йылдарында

Һуғыштың тәүге айҙарында ваҡытлыса литерлы күпер төҙөлә. Ростовтың беренсе оккупацияһы осоронда 1941 йылдың 21 ноябрендә сигенеүсе  Ҡыҙыл Армия саперҙары Америка күперенең көньяҡ тороғон һәм литерлы күперҙе  шартлата. Әммә 28 ноябрҙә Ростов азат ителгәндән һуң, литерлы күпер тергеҙелә. Ростовтың икенсе оккупацияһы ваҡытында  литерлы күпер тағы шартлатыла, әммә һуңынан уны немецтар тергеҙә. 1943 йылдың февралендә Ростовты азат иткәндә ике күпер ҙә  тулыһынса тиерлек емерелә.

### Һуғыштан һуңғы осор
1945 йылда Америка күперенең таяуҙарында  ваҡытлыса  хәрәкәтһеҙ күпер төҙөлә. 1949—1952 йылдарҙа литерлы күпер урынына яңы күпер төҙөлә, уд бөгөнгө көнгә тиклем ҡулланыла. Үҙенең конструкцияһы буйынса ул иҫке Америка күперенән аҙғағына  айырыла.  1945 йылғы күпер һүтеп алына, ә таяуҙары әлегә тиклем тора.    

2001—2003 йылда күперҙе реконструкциялау үткәрелә, шахталары араһында  тотороҡлоҡ өсөн урҙалар урынлаштырыла.

## Галереяһы

Файл:First Rostov rail bridge.jpg|Асылма: Дондағы Ростов, Дон йылғаһы аша Владикавказ тимер юлы күпере 
Файл:Rostov rail bridges.jpg|Ике Ростов тимер юлы күперенең береһе 
Файл:Rostov rail bridges 2.jpg|Артҡы планда — яңы Америка күпере 


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Мосты Ростова-на-Дону
* Кузьминский железнодорожный мост

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Ростовский разводной железнодорожный мост
* Сидоренко В. Т. Время разводить мосты: из истории железнодорожных мостов через реку Дону // ''Донской временник. Год 2007-й''. Ростов-на-Дону, 1993-2014
Лапландияның өлкә музейы

**Лапландияның өлкә музейы** фин. Lapin maakuntamuseo —  Лапландия тарихы музейы  Рованиеми ҡалаһында урынлашҡан, (Финляндия). Торнио музейы һәм Көнбайыш Лапландия музейҙары өйрәнгән биләмәләрҙән тыш Лапландия экспозицияларын үҙ эсенә ала.  «Арктикум» үҙәгенең бер өлөшө булып тора.

## Тасуирламаһы
Лапландия өлкә музейы 1975 йылда асыла. Музей башта Алвар Аалто проектлаған Лаппия йортонда урынлаша,  1992 йылда яңы төҙөлгән Арктикум бинаһына күсә. Музей Лапландия тәбиғи ресурстарын   файҙаланып төҙөлә. Быяла   ҡыйыҡлы  172 метрлыҡ Арктикум коридоры  комплекстың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм күргәҙмәләр үткәреү өсөн хеҙмәт итә.

2003 йылдан алып Лапландияның Провинциаль  музейының төп  күргәҙмәһе булып   «Төньяҡ юл» тора, ул  Рованиеми, Перяпохйола һәм Үрге Лапландиялағы Саами төбәктәренең  тәбиғәте һәм  тарихы менән таныштыра.  Провинциаль музейҙан тыш, Арктикумда  Лапландия университеты янындағы  Арктика үҙәге эшләй.

2015 йылда музейға килеүселәр 91 143 кеше тәшкил итә, ә 2017 йылда музейға 107 238 кеше килгән, уларҙан 21 668 кеше бушлай ҡабул ителгән.

## Иҫкәрмәләр
Сааренпудас күпере

**Сааренпудас** **күпере** (фин. Saarenputaan silta) — Финляндияның Рованиеми ҡалаһында Кемийоки йылғаһы аша   йәйәүлеләр күпере.

## Тарихы
Кемийоки йылғаһы утрауында урынлашҡан ҙур ауыл пункты  Сааренкюлде Рованиеми менән тоташтырыу кәрәклеге  күптән барлыҡҡа килә. Уларҙы Пудас тип аталған ҙур булмаған боғаҙ айырып торған. Ҙур булмаған ағас күпер төҙөйҙәр, әммә йылғала һыу күтәрелеү менән ул һыу аҫтында ҡалған.  Яңы бейек күпер проекты  1916 йылда барлыҡҡа килә (инженеры Мартикайнен Олли). Күпер 1924 йылда төҙөлә башлай һәм киләһе йылға тамамлана

Күпер 1965 йылға тиклем Дөйөм милли шоссеның  — Төньяҡ Боҙло океанға автомобиль трассаһының  өлөшө була  (Рованиеми аша  Лиинахамариға  тиклем). Күпер 1982 йылда күпер-музей була һәм хәҙерге ваҡытта тик йәйәүлеләр хәрәкәте өсөн ҡулланыла

Сааренпудас күпере -  Лапландия һуғышы ваҡытында һаҡланып ҡалған Төньяҡ Боҙло океан автотрассаһында берҙән-бер күпер.  Ул Финляндияның  Милли мираҫ советы тарафынан мәҙәни мөхиттең Милли әһәмиәттәге объекттар исемлегенә индерелгән.

## Конструкцияһы
Күпер бер тороҡло тимер аркалы. Күпер тороғоноң оҙонлоғо 10 метр. Күперҙең дөйөм оҙонлоғо  - 16 м, киңлеге 4,8 м.

## Иҫкәрмәләр
Санта паркы

**Санта паркы** — Рованиеми ҡалаһындағы күңел асыу паркы, (Финляндия).

## Тарихы
Санта  паркы 1998 йылдың 28 ноябрендә  Раштыуа  байрамы алдынан асыла. Ул Сиентенваара ҡаяһының эсендәге мәмерйәлә урынлашҡан.  Боҙ галереяһында  Санта Клаус кабинеты һәм раштыуа тематикалы магазиндар бар. Парк июндән авгусҡа, ноябрҙән ғинуарға тиклем эшләй.

Паркты инглиз компанияһы Santaworld Ltd төҙөй. Идеяһы булып ҙур күңел асыу паркы булдырыу тора. Паркты төҙөү өсөн сығымдар яҡынса 6,7 миллион евро тәшкил итә. Проектты финанслауҙа  Finnair, MTV, Sampo, Балаларҙы яҡлау фонды ҡатнаша. Һуңынан парк концепцияһы яңынан эшкәртелә һәм Санта паркы Санта Клаустың йорт мәмерйәһенә әйләнә, ул раштыуа һәм ҡышҡы тәбиғәт  темаһына акцент яһай. Төп хужаһы булып ауыл муниципалитеты тора, ул һуңыраҡ Рованиеми ҡалаһы составына индерелә.

2009 йылдың 24 мартында Santa Park Oy акциялары Santa’s Holding компанияһына һатыла. Күңел асыу паркының килемен  2  миллион евроға тиклем арттырыу планлаштырыла.

Санта-Парк Рованиеми ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса  9 км, Рованиеми аэропортынан  2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Деревня Санта Клауса

## Иҫкәрмәләр
Лапландия аренаһы

**Лапландия аренаһы** — Рованиеми ҡалаһында спорт һәм мәҙәниәт һарайы  2003 йылда төҙөлгән.

## Тасуирламаһы
Лапландия аренаһы —Рованиеми ҡалаһында  күп  функциялы ҡоролма,  унда спорт саралары, концерт һәм йәрминкәләр уҙғарыла. Лапландия спорты университеты биналары комплексында урынлашҡан һәм ябыҡ боҙ аренаһынан ғибәрәт. Залда  3500 урын бар, беренсе ҡатта 1700 урын. Шул уҡ ваҡытта, концерттар ваҡытында   залда 4780 кешене урынлаштырырға мөмкин. Аренаны дүрт сәғәт эсендә һырғалаҡтан концерт залы йәки конференц-зал итеп үҙгәртергә була.  

Спорт өлөшөндә арена башлыса спорттың боҙ төрҙәрендә ҡулланыла, әммә SM волейболы уйындары серияһы ла бар. Аренала өс  боҙ майҙансығы бар:  береһе стандарт ҙурлыҡта (58 м х. 28) һәм  ике күнекмәләр юлы (hh1 һәм hh2). Стадионда өс ресторан һәм VIP-объект, шул иҫәптән сауна менән VIP- лофт урынлашҡан. Аренала  шулай уҡ кроссфит  бар.

Лапландия аренаһы хоккей  «Рованиеми Киекко»  командаһы өсөн йорт аренаһы  (Икенсе хоккей лигаһы). Шулай уҡ аренала юниорҙар ярышы һәм спортсыларҙың фигуралы шыуыу буйынса ярыштары үтә.

## Иҫкәрмәләр
Ҡонаевтың йорт-музейы

**Ҡонаев музейы** — Алматы ҡалаһында (Ҡаҙағстан) Динмөхәмәт Әхмәт улы Ҡонаевтың мемориаль музейы һәм мемориаль фатиры

## Музей  тарихы

### Д. Ҡонаев музейы
Ҡонаевтың тыуыуына  90-йыл айҡанлы 2002 йылда Түлебаев урамы, 119 адресы буйынса йорт-музей асыла.

Музей булдырыу өсөн  уның туғандарынан  килгән ғаилә иҫтәлектәре: документтар, фотоһүрәттәр һәм видео материалдары, портреттары, көнкүреш әйберҙәре -нигеҙ була. Һуңыраҡ улар Ҡонаевтың  дуҫтары һәм фекерҙәштәренең  керемдәре менән тулылана.  Музей экспозицияһы тау инженерынан алып етәксегә тиклем юлын һүрәтләй. Музей коллекцияһында күренекле дәүләт эшмәкәренең тормошона ҡағылышлы 3 мең тирәһе экспонат һаҡлана, Ҡаҙағстан тарихы буйынса бай материал тупланған. Экспозиция 210 кв. м дөйөм майҙан менән ике залда урынлашҡан.  

### Мемориаль фатир
2012 йылда Д. Ә. Ҡонаевтың тыуыуына 100-йыл айҡанлы 1969—1993 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ы башлығы йәшәгән фатирҙа мемориаль фатир асыла.

230 кв.м майҙанды биләгән фатирҙа Ҡонаевтың 7000 дана китап иҫәпләнгән китапханаһы, шәхси әйберҙәре һәм дәүләт эшмәкәрҙәренең бүләктәре бар.

## Иҫкәрмәләр
Суутаринкорван күпере

**Суутаринкорван күпере** (фин.Suutarinkorvan silta) — Финляндияның Рованиеми ҡалаһындағы  Кемийоки йылғаһы аша автомобиль һәм тимер юл күпере

## Тарихы
1930 йылда иҫке күпер төҙөү тамамлана. Ул Рованиеми--Кемиярви тимер юлы участкаһы буйлап автомобиль һәм тимер юлы хәрәкәте өсөн файҙаланыла. Лапландия һуғышы ваҡытында    1944 йылдың 14 октябрендә, фин ғәскәрҙәре күпер янына  килеп еткәс үк, уны немец ғәскәрҙәре шартлата 1951 йылда күпер тергеҙелә. Автомобилдәр өсөн дә, шулай уҡ тимер юлы  өсөн дә бер яҡлы транспорт хәрәкәте өсөн  ҡулланыла. 1967 йылға тиклем күпер аша  4-се шоссе  үтә, быға тиклем   Оунасйоен күпере төҙөлгән була.

Ваҡыт үтеү менән  хәрәкәт  артыу сәбәпле күпер ихтыяждарҙы ҡәнәғәтләндермәй.  1995 йылда  автомобиль юлдары өсөн яңы күпер сафҡа инә, һуңғы   күпер һүтеп алына. Яңы хәрәкәт схемаһы  транспорт ағымының бүленешен һәм ике яҡлы хәрәкәтте тәьмин итә. 

## Күпер конструкцияһы
Күпер күп тороҡло, ҡорос урҙаларҙан тора, оҙонлоғо  301 метр  (тимер юлы өсөн) һәм 331 м (автомобилдәр өсөн), тороҡтарының оҙонлоғо  76 метр. Ике күперҙең дә киңлеге 12,25  метр тәшкил итә, был ике яҡтың да иркен хәрәкәтенә мөмкинлек бирә

## Иҫкәрмәләр
Байтурсыновтың йорт-музейы

**Әхмәт Байтурсыновың йорт-музейы** — Ҡаҙағстандың Алматы ҡалаһындағы Әхмәт Байтурсыновтың мемориаль музейы. Музей  1930  йылдарҙа ул  йәшәгән йортта урынлашҡан.

## Музей
1934— 1937 йылдарҙа Зубов йортонда ғаиләһе менән Әхмәт. Байтурсынов йәшәй. Эшмәкәр Алаш Орданың реабилитацияһынан һуң  1988 йылда йорт тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып таныла, ә 1993 йылда мемориаль йорт-музейы асыла

Музей экспозицияһы өс бүлмәне  — элекке ашхананы, балалар бүлмәһен һәм ғаилә башлығы кабинетын биләй. Ике иң ҙур һәм яҡты залдарҙа Байтурсынов ғаиләһе, уның дуҫтары һәм фекерҙәштәре  тураһында бәйән итеүсе фотоһүрәттәр, документтарҙың күсермәләре һәм нөсхәләре ҡуйылған.  Өсөнсө бәләкәй һәм ҡараңғы  бүлмәлә экспонаттар бик аҙ, улар уның ҡулға алыныуы һәм атылыуы тураһында һөйләй

## Музей бинаһы

Элекке бер ҡатлы Зубовтың  йорто Таранчиевский урамында XX быуат башында төҙөлгән.

Бер ҡатлы бинаның төп  фасады күләмендә   тура мөйөшлө, көнбайышҡа ҡараған. Бинаға инеү урыны көньяҡ яҡтан һәм япмалы  күтәрмә менән бүленгән. Бина таш фундаментта аҫҡы өй менән тянь-шянь ҡарағайынан төҙөлгән буранан ғибәрәт. Стеналары штукатурланған һәм ағартылған. Бинаның бөтә периметры буйлап  кәрниздәр үтә.  

Бина Верный ҡалаһының көнбайыш өлөшөндәге сауҙагәр төҙөлөшө өлгөһө булып тора.

### Ҡомартҡы  статусы
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһының урындағы әһәмиәтенә эйә булған мәҙәниәт һәм тарих ҡомартҡыларының яңы Дәүләт исемлеге раҫлана, бер үк ваҡытта уға ярашлы алдағы ҡарарҙар көсөн юғалтҡан тип таныла. Был Ҡарарҙа   урындағы әһәмиәткә эйә булған Байтурсыновтың музей бинаһы ҡомартҡы  статусын һаҡлап ҡала. 2014 йылда һаҡлау  зонаһы сиктәре раҫлана.

## Иҫкәрмәләр
Огайо — Эри каналы склады (Чилликоти)

**Огайо  — Эри каналы склдаы** (ингл. &nbsp;Warehouse Canal) — Чилликоти ҡалаһы үҙәгендә Мэйн һәм Мелберри урамдары киҫелешендәге тарихи бина,  Огайо штаты, АҠШ.

## Тарихы
Бина 1830 йылда   Огайо — Эри каналы эргәһендә төҙөлгән, ә канал 1825 йылдан алып 1831 йылға тиклем осорҙа төҙөлгән.

Был өс ҡатлы кирбес бина ҡыйыҡтың ике яғында  ҡуйылған ҙур ҡыйыҡ тәҙрәләр менән  бай биҙәлгән осло ҡоролманан ғибәрәт. Был ҡыйыҡ тәҙрәләр декоратив маҡсатта түгел  —  улар беренсе ҡаттың ишектәре менән тоташҡан, был йөк ташыусыларға тауарҙы өсөнсө ҡатҡа йәки унан аҫҡа еңел күсереү өсөн хеҙмәт иткән. Ер кимәлендә ике батынҡы ишек уйымы аша  кешеләр складҡа үтеп инә алған, өс таш һикәлтә тротуарҙан һәр ишек уйымына күтәрелгән.

Бина канал склады сифатында ҡулланыуҙан туҡтағандан һуң, ул сит ил һуғыштарында ҡатнашҡан урындағы ветерандар йәмғиәтенең клуб бинаһы итеп үҙгәртелә.  Бөгөнгө көндә склад бинаһы АҠШ Төньяҡ-Көнбайыш каналдары архитектураһының уникаль миҫалы булып таныла.  Огайо-Эри каналдары өсөн төҙөлгән бер нисә склад ҡына сағыштырмаса һәйбәт торошта һаҡланып ҡалған. Канал склады 1974 йылда тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә. Бынан тыш, ул Чилликоти ҡалаһының тарихи  районы сиктәрендә урынлашҡан, был район   1979 йылда тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр
Кирилл Туровский һәйкәле (Гомель)

**Кирилл Туровский һәйкәле** —  Белоруссияның Гомель өлкәһенең Гомель ҡалаһындағы 12-быуат  гуманисы һәм мәғрифәтсеһе Кирилл Туровский һәйкәле

## Тасуирлау һәм тарихы
Гомель өлкә драма театры янындағы Кирилл Туровский  скверында  2004 йылдың 4 апрелендә ”Белорус яҙмаһы көнөндә Кирилл Туровский һәйкәле асыла. Кирилл Туровский — епископ, яҙыусы, философ һәм дингә өндәүсе, фекеренең тәрәнлеге һәм һүҙгә оҫталығы  өсөн «Златоуст» исемен алған. Һәйкәлдең авторҙары: скульптор Лев Николаевич Гумилевский һәм уның улы Сергей Гумилевский,  Белоруссияның атҡаҙанған архитекторы —  Николай Федорович Жлоба .

Кирилл Туровский һыны  бронзанан ҡойолған, бейеклеге 3,5 метр, ике метрлы  гранит постаментҡа ҡуйылған. Һул ҡулында доға тексы яҙылған  төргәк: «О владыко пресвятый, избави господи град сей и страну сею от всякого зла». Кирилл Туровский һәйкәлен  асыу тантанаһында  өлкәнең һәм Гомель ҡалаһының министрлыҡтары етәкселәре ҡатнаша. Дражин Владимир Нестерович- Беларусь Республикаһының премьер-министр урынбаҫары, Туровта Белорус яҙмаһы көнөн үткәреү буйынса ойоштороу комитеты рәйесе былай тип әйтә:
Һәйкәлдәр быуаттарға ҡуйыла, һәм был һәйкәл беҙҙең илдең киләһе быуындарына   — бүләк.
Кирилл Туровский һәйкәлен  Гомель һәм Жлобин архиепискобы  Аристарх изгеләндерә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Памятник Кириллу Туровскому 
* Писатель и проповедник Кирилл Туровский 
* «Правда Гомель» — информационный портал газеты «Гомельская праўда». Пою тебе, мой город! 
* Газета «Гомельские ведомости». Занимательный Гомель: сквер Кирилла Туровского
Долгоброд һыуһаҡлағысы

**Долгоброд һыуһаҡлағысы** —  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе биләмәһендә, Ҡариҙел йылғаһында төҙөлгән һыуһаҡлағыс.

## Тарихынан
Долгоброд һыуһаҡлағысы 1977 йылда дамба төҙөүҙән башланған, 1990 йылда файҙаланыуға индерелгән.  Дамба находится в к югу от п. Түбәнге Өпәленән 10 км көньяҡҡараҡ урынлашҡан. Файҙаланыуға тапшырғанда Ҡариҙел йылғаһы буйы һәм уның ҡушылдыҡтары биләмәләре һыу аҫтында ҡала.

Һыу ятҡылығы ҡоролоҡ булған йылдары Арғужа һыуһаҡлағысы кимәлен тулыландырыу зарурлығы арҡаһында Ҡариҙел йылғаһында быуа (плотина) төҙөү сәбәпле барлыҡҡа килә. Был һыуһаҡлағыс төбәкте эсәр һыу менән тәьмин итеү мәсьәләһен хәл итеү йәһәтенән дә кәрәк була. Силәбе, Копейск, Ҡыштым ҡалаларына эсәр һыу ошо  ятҡылығҡтан ебәрелә.

Проектты «Сибгидропроект» (Красноярск) ғилми-тикшеренеү институты белгестәре  эшләй. 

Яһалма һыу ятҡылығын канал ҡаҙып Уйылды күле менән, ә Уйылдыны Арғужа һыуһаҡлағысы менән тоташтырыу ниәтләнгән була. Әммә был проект экологтар тарафынан Уйылды өсөн хәүефле тип табыла.
 

Һөҙөмтәлә 1992 йылда урау канал төҙөлә башлай. 2009 йылда һыу ебәреп һынап ҡарайҙар, әммә техник етешһеҙлектәр асыҡлана;  2012 йылда төҙөлөш туҡтатыла, мәгәр йыл аҙағында Рәсәйҙең һыу хужалығы комплексын үҫтереү программаһына индерелә. 

Проект буйынса һыу Ҡариҙел йылғаһынан канал аша Ҡыштымға ағыҙыла (тулы күләме 25 км3), артабан канал буйынса Арғужа һыуһаҡлағысына, унан инде Шершни һыуһаҡлағысына ебәрелә. Силәбе ҡалаһына һыу Шершниҙан алына 

## Тасуирламаһы

Һыу көҙгөһө майҙаны — 35,2 км², оҙонлоғо 20 км самаһы, максималь киңлеге - яҡынса 2 км. Уртаса тәрәнлеге - 6 м, максималь күрһәткес — 25- 32 м. м. 
Һыуҙың дөйөм күләме: 333 000 000 м³ .

Һыуһаҡлағыстың төбө ләмле, урыны менән ташлы, бик күп ағас ҡалдыҡтары ята.

Һыуһаҡлағысҡа Шигер, Оло Егөҫтө, Һабан, Ҡыҙыл һәм башҡа йылғалар ҡоя. .
 
## Фаунаһы

Һыуһаҡлағыста Көньяҡ Урал һыу ятҡылыҡтарына хас судак, ҡорман, опто, сабаҡ, алабуға, суртан һәм башҡа балыҡтар тереклек итә .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Dolgobrodskoye Vodokhranilishche
* Долгобродское водохранилище
* Долгобродская плотина
* ДОЛГОБРОДСКОЕ ВОДОХРАНИЛИЩЕhttps://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/dolgobrodskoe-vodohranilishhe/
## Сығанаҡтар
* Постановление Правительства Российской Федерации от 6 марта 1998 года № 292 «О Концепции Федеральной Целевой программы „Обеспечение населения России питьевой водой“ и осуществлении первоочередных мероприятий по улучшению водоснабжения населения».
* Постановление Правительства Российской Федерации от 30 декабря 2012 N 1497 "О внесении изменений в федеральную целевую программу «Развитие водохозяйственного комплекса Российской Федерации в 2012—2020 годах».
Оло Егөҫтө

**Оло Егөҫтө** —  - Рәсәй Силәбе өлкәһе   биләмәләрендә аға.

## Географияһы
Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 885 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.

### Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклеи. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020144
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102014
* Бассейн коды — 10.01.02.008
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Йылға башҡорт телендәге "ек" (йик - төркисә йылға тип аңлатыу ҙа бар) һәм "өҫтө" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. Өлкәлә шулай уҡ "ек" һүҙе менән яһалған Егауҙы (ек ауыҙы) тигән йылға ла бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы