open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тяпкина Лилия Николаевна

**Тяпкина Лилия Николаевна (Григорьева)** () — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, СССР Ауыл хужалығы министрлығына ҡараған Кострома өлкәһе Кострома районының «Караваево» совхозының тоҡомсолоҡ һөт совхозында мал ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950).

## Биографияһы
Тыуған 1930 йылда Кострома ҡалаһында ювелирторг мөдире ғаиләһендә тыуған. 1935 йылда атаһы ҡулға алына, шунан һуң бөтә ғаиләләре Караваево ҡасабаһына күсә.

Бала саҡтан Лилия әсәһенә фермала даими ярҙам итә һәм бик иртә, тағы ла урта мәктәпте тамамламайынса, эшләп китә. Кострома өлкәһенең «Караваево» тоҡомсолоҡ совхозының фермаһында быҙау ҡараусы булып эшләй башлай.

Тиҙҙән Лилия  Николаевна Григорьеваға үҙаллы быҙау төркөмөн бүлеп бирәләр. Һөҙөмтәлә уның төркөмөндәге быҙауҙарҙың тәүлегенә уртаса ауырлығы ныҡ арта.

16 октябрь 1950 йылдың 16 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәргә ирешкәне өсөн Лилия Николаевна Григорьеваға (кейәүҙә — Тяпкина) Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән маҡтаулы исем бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы тапшырыла.

Лилия Николаева Григорьева 1950 йылда Юрий Тяпкинға кейәүгә сыға.

1961 йылдан һуң һауынсы әсәһе хаҡлы ялға сыҡҡас, Лилия Николаевна уның төркөмөнә һауынсы булып күсә. Лилия Николаева Тяпкина Кострома өлкәһенең иң яҡшы һауынсыларының береһе һәм алдынғыһы була. 1985 йылда үҙе лә хаҡлы ялға сыға

Лилия Николаева Тяпкина 2004 йылдың 11 ноябрендә вафат була.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн Лилия Николаева Тяпкина лайыҡ булған:

* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы (16.10.1950)
* Ленин ордены (16.10.1950)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Кострома өлкәһенең Социалистик Хеҙмәт геройҙары: 1948—1974 йыл — Кострома, 2014.
* Кострома йондоҙлоғо. — Ярославль, 1975.

## Һылтанмалар
*
Шах-Азиз Смбат Симонович

**Шах-Азиз Смбат Симонович (Шахазизян)** (; 17 сентябрь 1841 йыл — 5 ғинуар 1908 йыл) — әрмән шағиры, публицист һәм педагог.

## Биографияһы
Шах-Азиз Смбат Симонович 1840 йылдың 17 сентябрендә Эриван губернаһы Эчмиадзинск өйәҙендә Аштарак ҡалаһында дин әһеле ғаиләһендә тыуа; алты баланың иң кесеһе була.

10 йәшенә тиклем — өйҙә, шунан өйәҙ мәктәбендә уҡый, һуңынан Мәскәүгә Лазарев институтына ебәрелә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң унда хәҙерге һәм классик әрмән телдәрен уҡытырға ҡалдырыла, бер үк ваҡытта үҙенең белемен артабан дауам итергә әҙерләнә. 1867 йылда ул Санкт-Петербург университетында шәрҡиәт (көнсығыш телдәре буйынса) кандидаты дәрәжәһен ала. Бынан һуң утыҙ биш йыл дауамында эшләгән Лазаревский институтында уҡытыуын — 1897 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем дауам итә.

1893 йылда ул мохтаж яҙыусылар өсөн Абовско-Назарский фонды булдыра. 1898 йылда Мәскәүҙә 1894—1896 йылдарҙа әрмәндәрҙе күпләп үлтереү (Хамидия үлтереше) һөҙөмтәһендә етем ҡалған балаларҙы тәрбиәләү буйынса комитет ойоштора. Батша Рәсәйенең әрмәндәргә ҡаршы режимы позицияһын һәм уның Төркиә дипломатияһыныъ ике йөҙлөлөгөн фашлай.

1908 йылдың 5 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була, Әрмән зыяратында ерләнә.

## Ижады
Смбат студент йылдарында яҙа башлай һәм әрмән шағирҙарыы Рафаэль Патканян, Хачатур Абовян йоғонтоһо аҫтында була. 1861 йылдан «Юсис апайл» («Северное сияние», Степан Назарян нигеҙ һала) журналы менән 1864 йылда баҫманың эшмәкәрлеге туҡтатылғанға тиклем хеҙмәттәшлек итә. 1860 йылда Шах-Азиз үҙенең тәүге «Азатутян жамер» («Часы свободы») хәҙерге һәм классик әрмән телдәрендә яҙылған утыҙ өс шиғыр ингән шиғырҙар йыйынтығын баҫтыра.

Уның шиғри әҫәрҙәре: «Часы досуга» (1858, шиғырҙар йыйынтығы), «Скорбь Леона» (1865, поэма); прозаһы: «Голос публициста» (1881), «Воспоминания по поводу праздника Вардана» (1901), «Несколько слов моим читателям» (1903).

## Хәтер
* Ащтарактың 2-се мәктәбе Смбат Шах-Азиз исемен йөрөтә (2014 йылда асыла).
* Уның тыуыуына 150 йыл тулыу уңайынан СССР-ҙа почта конверты сығарылған.
* Әрмән шағиры Шах-Азиз Смбат тураһында рус телендә беренсе монографияны Юрий Веселовский яҙа.
* Уның әҫәрҙәрен рус теленә Ольга Чюмина, Изабелла Гриневская, Лев Уманец, Сергей Головачевский һәм башҡалар тәржемә итә.

## Әҙәбиәт
* *Веселовский Ю. А.* Армянский поэт Смбат Шахазиз. М., 1905.
* Поэзия Армении с древнейших времен до наших дней, под ред. В. Я. Брюсова. М., 1916.
* *Ерканян В. С.* Армянская культура в 1800—1917 гг. / Пер. с арм. К. С. Худавердяна. Ер., 1985.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография на сайте Фонда «Хайазг»
* «Кругом-весна». Русские переводы поэзии Смбата Шах-Азиза
* Շահազիզ Սմբատ
Корчева Евдокия Макаровна

**Корчева Евдокия Макаровна** (13 февраль 1914 йыл — 16 май 2008 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы , СССР Ауыл хужалығы министрлығының Днепропетровск өлкәһе Апостоловский районының Нансен исемендәге орлоҡсолоҡ совхозының звеньевойы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

## Биографияһы
Евдокия Макаровна Корчева 1914 йылда Днепропетровск өлкәһе Апостоловский районының Мхайловка ауылында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец илбаҫарҙары оккупациялаған территорияла йәшәй. Ауыл фашистарҙан азат ителгәндән һуң, 1944 йылдың 10 февралендә, Нансен исемендәге орлоҡсолоҡ совхознда эшләй башлай. 1947 йылда иген культуралары үҫтерүсе звеноның звеньевойы итеп тәғәйенләнә. 1948 йылда звеноһына беркетелгән 30 гектар майҙандың һәр бер гектарынан уртаса 31,3 центнерҙан юғарыраҡ уңыш ала.

1949 йылдың 16 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә ирешкәне һәм игендән рекордлы уңыш алғаны өсөн Евдокия Макаровна Корчеваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын  миҙалы тапшырыла.

Артабан да звеньевой булып совхозда эшләүен дауам итә, аҙаҡ бригадир була. Һуңынан, совхоз иген орлоҡсолоғо етештереү йүнәлешен ҡошсолоҡҡа алмаштырғас, ҡошсо булып эшләй. 1969 йылда хаҡлы ялға сыға. Михайловка ауылында йәшәй. 2008 йылдың 16 майында вафат була, ауыл зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы алтын миҙалы]] (16.04.1949)
* Ленин ордены (16.04.1949)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шевченко С, Кучеров Е, Дорошев С. Днепр еренең хеҙмәт даны. — Днепропетровск, 2013.

## Һылтанмалар
*
Григорян Сабрина Маркосовна

**Григорян Сабрина Маркосовна** (; 28 июль 1956 йыл — 10 июнь 1986 йыл) — итальян сығышлы әрмән актрисаһы.

## Биографияһы
Сабрина Григорян 1956 йылдың 28 июлендә Римда рәссам Маркос Григоряндың һәм Флора Адамян ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң атаһы тәрбиәһендә була һәм башланғыс белемде Тәһранда һәләтле балалар өсөн махсус мәктәптә ала. Һуңғараҡ ул Нью-Йоркта урта мәктәптә уҡый. тегеранға ҡабаттан әйләнеп ҡайтҡас, ул урындағы театраль мәктәп директоры, ә шулай уҡ Тегерандағы Халыҡ-ара театраль йәштәр ойошмаһы директоры Патриция Зих менән таныша. ЗихСабринала һирәк осрай торған актерлыҡ талантын күреп ҡала.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Сабрина Лондонғка юллана, тыңлауҙар үтә һәм Гилджолл музыка һәм драма мәктәбенә актерлыҡ оҫталығына өйрәнеү өсөн ҡабул ителә. Ул йылдарҙа ул бик күп сәйәхәт итә, Америка Ҡушма Штаттарына, Швейцарияға, Испанияға, Италияға һәм башҡа бик күп урындарҙа була, ҡайҙа булһа ла, яңы белемдәрҙе үҙенә һеңдерергә тырыша. Ул әрмән, инглиз һәм француз телдәрендә иркен һөйләшә, фарсы, итальян, испан телдәрен аңлай. Студент булараҡ Сабрина Тәһранда һәм Гилдхоллда, ярҙамсынан — алып барыусыға тиклем, төрлө ролдәрҙе башҡарып өлгөрә. Тәһранда актрисаға уҡыған саҡта, ә һуңғараҡ — Гилдхолл музыка һәм драма мәктәбендә Сабрина күп кенә ролдәрҙе башҡара.

**Уйнаған ролдәре**

Роза Гонсалес — «Йәй һәм төтөн» (Теннесси Уильям), Ипполита — «Йәйге төндәге төш» әҫәрендә һәм Эмилия «Отелло» [ [Уильям Шекспир]], Маша — «Өс апалы-һеңлеле» Антон Чехов, Дина — «Йәмғиәт таянысы», Бельвидера — «Венеция һаҡланды» Томас Оттоуэй, ҡара ханым — «Сонеттарҙың ҡара ханымы», Марго — «Анна Франк: йәш ҡыҙҙың көндәлеге». Мартин — «Таҙ йырсы» (Эжен Ионеско) һәм Медея — «Еврипид» (Джефферс Робинсон) пьесаларын экранлаштырыу.

Сабрина үҙенең ҡыҫҡа ғүмере эсендә сәхнәлә шул тиклем иҫ китерлек сағыу персонаждарҙы һүрәтләй, тамашасыларҙы, режиссерҙарҙы һоҡландырырлыҡ образдарҙы булдыра.

Сабрина Джин Шалиттың NBC каналында «Today» шоуы режиссеры ассистенты һәм редакторы була. Нью-Йорк телекомпанияһында эшләгәндә ул бер нисә театраль һәм музыкаль әҫәр һәм мәҡәлә яҙа, улар Delta Sky Magazine, Ladies Home Journal, Diversion Magazine һәм башҡа периодик баҫмаларҙа нәшер ителә. Шулай уҡ «тура эфирҙа» ҡарау өсөн сценарийҙар әҙерләй.

## Иҫкәрмәләр
Долесова Евдокия Митрофановна

**Долесова Евдокия Митрофановна** (3 март 1926 йыл — 3 ғинуар 2007 йыл) — СССР-ҙың ҡара металлургия сәнәғәте алдынғыһы. 1946—1974 йылдарҙа Днепропетровск өлкәһе Ленин исемендәге Днепропетровск торба заводының йөйһөҙ торбалар цехы операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).

## Биографияһы
Евдокия Митрофановна Долесова 1926 йылдың 3 мартында Днепропетровск ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.

1941 йылда мәктәптә уҡыуын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында немец илбаҫарҙары оккупациялаған территорияла йәшәй. 1943 йылдан алып 3642-се эвакогоспиталдә һуғыш тамамланғанға тиклем ялланып эшләй. 

Днепропетровск ҡалаһына 1946 йылда ҡайта. Ленин исемендәге торба заводында йөйһөҙ торбалар етештереү цехында ябай эшсе булып эшләй. 1950 йылда үтәләй тишеп тегеүсе стан операторҙары әҙерләү курстарында уҡыуын тамамлай. Был һөнәре буйынса эшләй башлай. Даими рәүештә алдынғы етештереүселәр иҫәбендә була.

1960 йылдың 7 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән ҡара металлургияла юғары күрһәткестәргә ирешкәне өсөн һәм Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө байрамы хөрмәтенә Долесова Евдокия Митрофановнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Герой 1974 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем заводта эшләүен дауам итә.

Днепропетровск ҡалаһында йәшәй. 2007 йылдың 3 ғинуарында вафат була, Комсомольский зыяратындағы Геройҙар Аллеяһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (07.03.1960)
* Ленин ордены (07.03.1960)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шевченко С., Кучеров Е., Дорошев С. Трудовая слава Днепропетровщины. - Днепропетровск, 2013.

## Һылтанмалар
*
Яркина Валентина Николаевна

**Яркина Валентина Николаевна** — (17 июнь 1947 йыл) — элемтә хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995). Милләте — урыҫ.

## Биографияһы
Валентина Николаевна Яркина 1947 йылдың 17 июнендә Куйбышев өлкәһенең (хәҙерге Һамар өлкәһе) Комсомольское ауылында тыуған.

1974 йылда Куйбышев элемтә институтын тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1974 йылда Өфө радиоүҙәге инженеры булып башлай.

1989—1991 йылдарҙа предприятиеның профсоюз комитетында һөнәри нигеҙҙә рәйес булып эшләй.

1991 йылдан — Өфө радиоүҙәгенең әйҙәүсе инженеры.

1991 йылда Валентина Николаевна Яркинаны Өфө ҡалаһының Октябрьский районы 32-се Комсомол округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлайҙар. Ул депутатлыҡ вазифаһын төп эшенән айырылмай башҡара.

## Ҡарағыҙ
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
Александрина Прасковья Фёдоровна

**Прасковья Фёдоровна Александрина** (27.09.1917, Рәсәй империяһы Дон Ғәскәре өлкәһе, Икенсе Дон округы, Трухин утары — 19.12.1976) — өҫкө ш/у 22-4 бис комплексының тау мастеры, Украин ССР-ы,Красный Луч ҡалаһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960). Кпсс-тың XXII съезы делегаты (1961).

## Биографияһы
1917 йылда Рәсәй империяһы Дон Ғәскәре өлкәһе Икенсе Дон округы Трухин утарында тыуған.

5 класс тамамлай. 15 йәшенән фермала эшләй. Хисапсылар курсын тамамлап, колхозда эшләй. Комсомол путёвкаһы буйынса Белокрытва ҡалаһына шахтаға китә. Һуғыш ваҡытында әсәһе янына Һарытау ҡалаһында йәшәй. Март 1943 йылдың мартында Һарытауҙан Белокрытваға ҡайта. Колхозда эшләй. Һуңынан шахтаға китә. Өс йыл навальщица, бутчица булып эшләй. Красный Лучта 22-се шахтала 1947 йылда уны Коммунистар партияһы сафына ҡабул итәләр. Тау мастерҙары курстарын тамамлай һәм тау мастеры булып эшләй башлай.

1959 й. ер аҫтында эшләгән бөтә ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла өҫкә күсереү тураһында ҡарар сыға. П. Ф. Александрина 22/4-бис шахтаһының өҫкө комплексында тау мастеры булып эшләй.

Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960). Кпсс-тың XXII съезы делегаты (1961). Украина Компартияһының Краснолучский ҡала комитеты ағзаһы (1960, 1961).1966 йылдан хаҡлы ялда. Ҡала ҡатын-ҡыҙҙары почёт китабына индерелгән (3.12.1967).

## Һылтанмалар
* 
* Николай Романов. Геройы — гвардия хеҙмәте.
Бобинец Анна Михайловна

**Анна Михайловна Бобинец** (1928 йылдың 23 июне, хәҙер Закарпатский өлкәһе, Межгорский районы, Изки ауылы) — украин совет эшмәкәре, ауыл хужалығы производствоһы новаторы, Закарпатский өлкәһе, Межгорский районының «Заветы Ильича» колхозы һауынсыһы. УССР Юғары советы 8-се саҡырылыш депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (8.04.1971).

## Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1940-сы йылдар аҙағынан колхозсы, Закарпатский өлкәһе, Межгорский районының Изки ауылындағы «Заветы Ильича» колхозының баҫыу звеноһы звеньевойы. Картуфтан юғары уңыш алған.

1963 йылдан алып 1974 йылға тиклем — Закарпатский өлкәһе, Межгорский районының «Заветы Ильича» колхозы һауынсыһы. 1970 йылда үҙенең төркөмөндәге 13 һыйырҙың һәр береһенән 4636-шар килограмм һөт һауыуға ирешкән.

Эшенән айырылып тормай киске урта мәктәпте тамамлай. Закарпатский өлкәһе һауынсыларының Межгорский районы алдынғы тәжрибә мәктәбе етәксеһе. 1974 йылдан, профессиональ сир сәбәпле, 2-се төркөм инвалиды булып, эш ҡалдырырға мәжбүр була.

Алты бала тәрбиәләп үҫтерә.

Һуңынан — пенсияла, Закарпатский өлкәһе, Межгорский районының Изки ауылында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (8.04.1971)
* Ленин ордены (8.04.1971)
* «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы (1970)
* миҙалдар
* «Әсә -героиня» исеме (30.11.2013)

## Һылтанмалар
* Бобинец Анна Михайловна
* Счастье приносят дети и внуки
Бобрышева Мария Ивановна

**Мария Ивановна Бобрышева** (1930—2018) — Курск өлкәһе, Пристенский районы «Красное знамя» колхозы звеньевойы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (07.12.1957).

Пристенский райондағы Бобрышево ауылында 1930 йылда тыуған. 1946 йылдан башлап колхозда шәкәр сөгөлдөрө үҫтерә.

1950-се йылдар башынан — сөгөлдөр үҫтереү звено звеньевойы.

1957 йылда уның звеноһы гектарынан уртаса 543 центнер шәкәр сөгөлдөрө уңышы ала.

Социалистик Хеҙмәт Геройы (07.12.1957).

Курск ҡалаһында Н. С. Хрущев шәхсән Ленин орденын Герой Йондоҙон шәхсән тапшыра. Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе миҙалы менән бүләкләнә.

Механизацияланған звенолар (1960-сы йылдарҙың 1-се яртыһы) ойошторолғанға тиклем звеньевой була.

2008 йылда Пристенский районының почётлы гражданы исеме бирелә.

2018 йыл аҙағында вафат була. Бобрышево ауылында ерләнгән.

## Сығанаҡтар
* http://pristenpressa.ru/1023/
* http://pristenpressa.ru/11/67/
* Фото https://infourok.ru/klassniy-chas-na-temu-tihaya-moya-rodina-1339190.html
Месси күпере

**Месси күпере** ( «урта күпер») — Албанияның төньяҡ-көнбайышында, Шкодер ҡалаһынан 5 км төньяҡ-көнсығыштараҡ Меси ауылы янындағы күпер.  Мәҙәни ҡомартҡы булараҡ күпер Албанияның Пострибе муниципалитетын донъяның төрлө тарафтарынан килеүсе туристар өсөн иҫтлекле урынға әйләндерҙе. Сит ил туристары өсөн йоморо формалағы күперҙең аркалары ҡыҙыҡлы. Күперҙән тирә-яҡҡа иҫ киткес матур панорама асыла.

Кир йылғаһының ике ярын тоташтырып тороусы күпер яҡынса 1770 йылда,  XVIII быуатта  урындағы ғосман пашаһы Мәхмүд тарафынан төҙөлә.
Төҙөлөш ике фзала башҡарыла. Беренсеһендә урталағы арка һәм уның янындағы арка төҙөлә, артабан ҡалған 11 арка төҙөлә. Төҙөлөштөң маҡсаты — Шкодер ҡалаһын Дришти ҡалаһы менән һәм илдең төньяғындағы башҡа ҡалалар менән тоташтырыу була. 

13 аркалы күперҙең  оҙонлоғо 108 м, киңлеге 3,4 м, бейеклеге 12,5. Был төбәктә ғосман осоронда төҙөлгән иң оҙон күперҙәрҙең береһе. Күпер Кир йылғаһы үҙәнендә Приштиныға булған юлдың дауамы булып төҙөлә. 

Ваҡыт үтеү менән, күпер һыу баҫыуҙарҙан зыян күргән. Күперҙең уң яҡтағы аркаларында ярыҡтар барлыҡҡа килгән. Бөгөнгө көндә күпергә емерелеү ҡурҡынысы янай.

## Gallery

Puente de Mes, Mes, Albania, 2014-04-18, DD 04.JPG
Puente de Mes, Mes, Albania, 2014-04-18, DD 06.JPG
Puente de Mes, Mes, Albania, 2014-04-18, DD 07.JPG
Puente de Mes, Mes, Albania, 2014-04-18, DD 08.JPG
Shkodra – Way to Skreli (W Le Queux).jpg|Мес күпере, 1906


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*ALBANIA-The Mesi Bridge at Shkodra on the Kir river
Богацкая Любовь Антоновна

**Любовь Антоновна Богацкая** (1917 йылдың 20 авгусында, Белгород өлкәһе Колотиловка ауылында тыуған — 1994 йылдың 14 июнендә вафат булған) — Белгород өлкәһе Ракитянский районы «Краснояружский» тоҡомло мал заводы һауынсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (22.03.1966).

## Биографияһы
Любовь Богацкая 1917 йылда Колотиловка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1933 йылда «Дубино» совхозында тыуған. Һуңыраҡ «Краснояружский» совхозына быҙау ҡараусы булып эшкә күсә. 1938 йылда һауынсы булып эш башлай. Һуғыш йылдарында бөтә мал-тыуар көнсығышҡа илдең төпкөлөнә оҙатыла. 1943 йылда көтөү тыуған яғына кире ҡайтарыла.

Мал бик ябыҡ, интеккән хәлдә була. Любовь Антоновна ошо ҡатмарлы йылдарҙа ла бер һыйырҙан йылына 1500—2000 кг һөт һауып ала. Биш йыл үтеүгә уның төркөмөндә 10 һыйыр иҫәпләнеп, һәр һыйырҙан йылына 4000 килограмдан ашыу һөт һауып алған. 1950—1953 йылдарҙа һөт һауыу рекордлы була, һәм ул бер баш һыйырҙан 5200 кг һөт һауып ала башлай. Ғәҙел һәм намыҫлы хеҙмәте өсөн Богацкая күп тапҡыр бүләкләнә.

Малсылыҡта юғары продуктлылыҡҡа өлгәшкәне өсөн, 1966 йылдың 22 март указы менән Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән бүләкләнеп, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Артабан хаҡлы ялға сыға.

Белгород өлкәһе хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы депутаты итеп һайлана.

1994 йылдың 14 июнендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
Богуславец Анна Ульяновна

**Богуславец Анна Ульяновна** (6 ғинуар 1919 йыл — 1 август 1993 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Украина ССР-ы Сумы өлкәһе Сумы өлкәһе Роменский районының "Маяк"колхозы звеньевойы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951).

## Биографияһы
Анна Ульяновна Богуславец 1919 йылдың 6 ғинуарында Сумы өлкәһе Роменский районы Николаевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин ҡыҙы. 1930 йылда урта мәктәпте тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Роменский районы «Маяк» колхозында башлай, 1936 йылда — махорка, , тут нең  үҫтереү буйынса звеньевой.

СССР Юғары Советы Президиумының 1951 йылдың 6 апрель Указы менән «Маяк» колхозы звеньевойы Богуславец Анна Ульяновнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1952 йылда Полтава өлкәһе Миргород ҡалаһында ебәкселек бригадирҙары курсын тамамлай. Тыуған колхозында ебәкселек, ә 1958 йылдан — йәшелсә бригадаһын етәкләй.

Һуңынан Сумы өлкәһендәге Ромны ҡалаһына күсә, унда туҡланыу системаһында эшләй. 1993 йылдың 1 авгусында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (06.04.1951)
* Ленин ордены (06.04.1951)
* миҙалдар.

## Һылтанмалар
*
Кузьменко Раиса Михайловна

**Раиса Михайловна Кузьменко** (1926 - 1977) — Краснодар крайы Северский районы «Большевик» колхозы звеньевойы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
1926 йылда Төньяҡ-Кавказ, хәҙер Краснодар крайы Северский районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

1940-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Северский районының «Большевик» колхозының Д. С. Грицик етәкләгән бөртөклө культураларҙы үҫтереү буйынса баҫыусылыҡ бригадаһында звеньевой булып эшләй.

1947 йылдың эш йомғаҡтары буйынса Р. М. Богуславская звеноһы бойҙай уңышын 12 гектар майҙанда гектарынан 31,65 центнер ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 6 май указы менән 1947 йылда бойҙай һәм кукуруздан юғары уңыш алған өсөн Богуславская Раиса Михайловнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙал тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Шул уҡ указ менән «Большевик» колхозының тағы ла биш хеҙмәткәре, шул иҫәптән, колхоз рәйесе П. А. Негрецкий һәм бригадир Л. С. Грицик юғары исемгә лайыҡ була.

Артабанғы йылдарҙа Р. М. Кузьменко (кейәүҙә) звеноһы юғары иген уңыш йыйыуын дауам итә.

Краснодар крайы Северский районы Ильская станицаһында (1947 йылдан — ҡала тибындағы ҡасаба) йәшәгән.

1977 йылда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (06.05.1948);
* Ленин ордены (06.05.1948).
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» (1970 йылдың 6 апреле)
* һәм башҡа бүләктәр

## Хәтер

* Краснодарҙа Кубань һәм Адыгеяның Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме яҙылған мемориаль таҡта ҡуйылған

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Григорьева Зинаида Алексеевна

**Григорьева Зинаида Алексеевна (ҡыҙ фамилияһы — Яковлева)** (24 май 1923 — 23 август 1996) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Псков өлкәһе Савковский районының «Строитель» орлоҡсолоҡ совхозының звеньевойы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

## Биографияһы
Григорьева Зинаида Алексеевна 1923 йылда Псков өлкәһе Порховский районының Гверстно ауылында урыҫ крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған.

Зинаида Алексеевна Григорьева бик йәшләй генә эшләй башлаған. Тәүҙә атаһының хужалығында эшләгән, ә һуңынан урындағы колхозға эшкә трурынлашҡан. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец илбаҫарҙары оккупациялаған территорияла ҡала. 1944 йылда, Псков өлкәһе азат ителгәндән һуң, шул уҡ колхозда ауыл хужалығын ҡабаттан тергеҙеүҙә эшләй. Артабан «Строитель» совхозында етен орлоғон үҫтереүсе совхозда йәштәр звеноһын етәкләй.

Зинаида Алексеевна Григорьева1948 йылда 9,33 гектар майҙандың һәр бер гектарынан уның звеноһы уртаса 7,83 центнер уңыш, ә гектарынан 4,6 центнер сүс ала.

1949 йылдың 12 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм етендән рекордлы уңыш алғаны өсөн Яковлева Зинаида Алексеевнаға (кейәүҙә — Григорьева) Социалистик Хеҙмәт Геройы маҡтаулы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы тапшырыла.

Яковлева Зинаида Алексеевна 1951 йылда кейәүгә сыға һәм Ленинград ҡалаһына күсеп килә. 1991 йылға тиклем ҡаланың төрлө предприятиеларында эшләй.

Яковлева Зинаида Алексеевна 1996 йылдың 23 авгусында вафат була. Санкт-Петербург ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:

* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы (12.07.1949)
* Ленин ордены (12.07.1949)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Н. Никитенко. Уларҙы ваҡыт һаҡланы. Псковлылар- Социалистик Хеҙмәт Геройҙары. Псков, 2003.

## Һылтанмалар
*
Гришина Пелагея Николаевна

**Гришина Пелагея Николаевна** (13 декабрь 1925 йыл — 1995 йыл) — СССР-ҙың машиналар эшләү сәнәғәте алдынғыһы, Машиналар эшләү министрлығының Брянск химия заводы эшсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Пелагея Николаевна Гришина 1925 йылдың 13 декабрендә Брянск өлкәһе Клинцовский районының Павловка ҡасабаһында урыҫ крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбендә ете класты тамамлаған.

1943 йылдың көҙөндә, ул йәшәгән территория немец оккупанттарынан азат ителгәндән һуң, мобилизация буйынса Сенцово ҡасабаһына ебәрелә. Унда 121-се хәрби заводты тергеҙеүҙә эшләй. 1944 йылда был заводта хеҙмәт юлын башлай. 1-се цехтың төп ҡорамалдарын етештереү оҫтаханаһында эшләй. Һуғыш тамамланыу менән тыуған ерҙәренә ҡаймайынса, заводта ҡала. Был предприятие миналар, реактив снарядтар, ут залпы системаларын сығара.

Пелагея Гришина заводтың иң яҡшы эшсәндәренең береһе була. Үҙ планын 150—160 %-ҡа арттырып үтәй, йәш эшселәр өсөн иң яҡшы остаз була.

1971 йылдың 26 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы етештереүҙә юғары һөҙөмтәләр күрһәткәне өсөн Гришина Пелагея Николаевнаға маҡтаулы «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Пелагея Гришина КПСС-тың Брянск район комитеты ағзаһы, завод парткомы ағзаһы була, бер үк предприятиела хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй. Артабан Сельцо ҡалаһында йәшәй. 1995 йылда вафат була, ошо ҡала зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* "Ураҡ һәм Сүкеш"алтын миҙалы (26.04.1971)
* Ленин ордены (26.04.1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28.07.1966)
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы(1950)
* башҡа миҙалдар.
* СССР Машиналар эшләү министрлығының иң яҡшы хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* 
* Гришина П. Н.
Гаврюшина Зоя Фёдоровна

**Гаврюшина Зоя Федоровна** (3 сентябрь 1925 йыл — мәғлүмәт юҡ) — СССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте алдынғыһы, РСФСР Аҙыҡ сәнәғәте министрлығының «Ленкондпром» производство берекмәһенең 1-се Ленинград кондитер фабрикаһында карамель яһаусылар бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Зоя Федоровна Гаврюшина 1925 йылдың 3 сентябрендә Ленинград ҡалаһында йәшәүсе эшселәр ғаиләһендә тыуған.

Мәктәптән һуң 1-се кондитер фабрикаһы ҡарамағындағы фабрика-завод мәктәбенә уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Ленинград блокадала саҡта, фронт өсөн продукция сығарыусы станоксы булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң Зоя Федоровна карамелдар сығарыусы булып эшләй. Башта уларҙы ҡағыҙ төргәктәргә төрөүсе ике машинаны хеҙмәтләндерһә, артабан ул бер үк ваҡытта өс машинаны, карамелдар төрөп, хеҙмәтләндереп өлгөрә. Утыҙҙан ашыу йәш белгесте үҙ һөнәренә өйрәтеп эшсе яһап сығара. 1958 йылдан КПСС ағзаһы була. 1961 йылда карамелдар сығарыусылар бригадаһының бригадиры итеп тәғәйенләнә. Ул етәкләгән бригада коллективы бик ҡыҫҡа ғына ваҡыт араһында юғары етештереү күрһәткестәренә өлгәшкән коллективы уны ҡыҫҡа ваҡытта һалып.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 21 июлдәге Указына ярашлы Зоя Федоровна Гаврюшинаға аҙыҡ-түлек сәнәғәтендәге юғары производство күрһәткестәре һәм һәм айырым ҡаҙаныштары өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы тапшырыла.

Зоя Федоровна Гаврюшина 1-се Ленинград кондитер фабрикаһында эшләүен хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем дауам итә.

Ленинградтың КПСС ҡала комитеты ағзаһы, КПСС-тың XXIII съезы делегаты итеп һайлана.

Зоя Федоровна Гаврюшина Санкт-Петербургта йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (21.07.1966)
* Ленин ордены (21.07.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Хәтер китабы. Дан Йондоҙҙары. Ленинград өлкәһе. 1 том. СПб, 2009.
* Энциклопедия эш: 1921—1985. Л., 1986.

## Һылтанмалар
*
Фролова Ярослава Владимировна

**Фролова Ярослава Владимировна** (18 май 1997 йыл, Волгоград) — спортсы. Рәсәйҙең гандбол буйынса йыйылма командаһы һәм «Ростов Дон» ҡала гандбол клубының әйҙәүсе спортсыһы. Рәсәйҙең спорт мастеры. 2019 йылда донъя чемпионатының бронза призеры. 2018 йылда Европа чемпионатының көмөш призеры. 2016 йылда донъя чемпионатында юниорҙар араһында көмөш призер.

## Биографияһы
Ярослава Владимировна Фролова 1997 йылдың 18 майында Волгоград ҡалаһында тыуған. 2013—2017 йылдарҙа Волгоградтың ҡатын-ҡыҙҙар гандбол клубы өсөн сығыш яһаған. 2014 йылда Рәсәй чемпионы булған.

Ярослава Владимировна Фролова Краснодар крайының «Кубань» клубына 2017 йылда күсеп килә. Был клуб составында Рәсәй чемпионатында бронза призер була.

Ярослава Владимировна Фролова 2019 йылдың декабрендә, донъя чемпионатында уңышлы сығыш яһағандан һуң, Мартин Амброс саҡырыуы буйынса «Ростов-Дон» гандбол клубына күсә.

## Йыйылма командалағы карьераһы
2016 йылда Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы составында Ярослава Владимировна Фролова Рәсәйҙә үткән йәштәрҙең донъя чемпионатында көмөш миҙал яулай. Был турнирҙың иң ҡиммәтле уйынсыһы тип таныла.

2018 йылда Фролова Ярослава Владимировна буласаҡ Европа чемпионатына әҙерлек өсөн Рәсәй милли йыйылма командаһына саҡырыла. Көмөш призеры, европа чемпионатының 2018 йылда Францияла үткән Европа чемпионатының көмөш призеры була.

Донъя чемпионатында ҡатнашыу өсөн Ярослава Владимировна Фролова Рәсәй йыйылма командаһына тағы 2019 йылдың декабрендә саҡырыла. Рәсәй йыйылма командаһы донъя беренселегендә бронза миҙал яулай.

## Ҡаҙаныштары
* Ҡатын-ҡыҙҙар гандболы буйынса Рәсәй чемпионатының чемпионы 2013/2014, 2019/2020
* Ҡатын-ҡыҙҙар гандболы буйынса Рәсәй чемпионатының бронза призеры 2016/2017, 2018/2019
* Йәштәрҙең 2016 йылдағы донъя чемпионатында көмөш призер
* Йәштәрҙең 2014 йылдағы Йәйге Олимпия уйындарының көмөш призеры
* 19 йәшкә тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар гандболы буйынса 2015 йылдағы Европа чемпионатының көмөш призеры.
* 2018 йылдағы Европа чемпионатының көмөш призеры
* 2018 йылда ҡатын-ҡыҙҙар гандболы буйынса Донъя чемпионатының бронза призеры

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Ярослава Фролова на сайте Европейской гандбольной федерации
* Ярослава Фролова на сайте Федерации Гандбола России в составе сборной
* Карточка игрока Ярославы Фроловой на сайте ГК «Ростов-Дон»
Боголюбова Мария Алексеевна

**Боголюбова Мария Алексеевна** (24 июнь 1922 йыл — ?) — «Стройпластмасс» комбинатының өлкән машинисы (Мытищи ҡалаһы), Социалистик Хеҙмәт Геройы (07.05.1971).

## Биографияһы
Мария Алексеевна Боголюбова 1922 йылдың 24 июнендә тыуған.

1949 йылдан башлап Мытищи төҙөлөш материалдары комбинатында эшләй (1960-сы йылдарҙан «Главмоспромстройматериалы» тресының «Стройпластмасс» комбинаты).

Линолеум етештереү бригадиры,  машинаның өлкән машинисы.

1971 йылдың 7 майында биш йыллыҡ пландарын үтәүҙәге юғары уңыштары өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1985 йылдан хаҡлы ялда. Мытищила йәшәгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (07.05.1971)
* миҙалдар.

## Сығанаҡтар
* Журнал Работница, 1984, № 11
* http://papavlad.ucoz.ru/index/zhurnal_rabotnica_1984_11_tekst_5/0-408
Родина Тамара Фёдоровна

**Родина Тамара Фёдоровна** (8 декабрь 1927 йыл — 25 октябрь 2011 йыл) — мәғариф алдынғыһы, йәмәғәтсе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. КПСС ағзаһы

## Биографияһы
Тамара Фёдоровна Родина 1927 йылдың 8 декабрендә хәҙерге Волгоград өлкәһе Иҫке Полтавка районының Салтово ауылында тыуған. 1946 йылда Ровно педагогия училищеһында уҡый башлай. 1950 йылда башланғыс кластар уҡытыусыһы һөнәре алып, артабан Адамовка районының Кумак урта мәктәбендә һәм Адамовка 1-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә эшләй.

Тамара Родина Ырымбур өлкәһе уҡытыусылары араһында беренсе һәм берҙән-бер юғары «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ булған уҡытыусы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Халыҡ депутаттарының Ырымбур өлкәһе Адамовка район Советы депутаты
* Мәктәптең тәүге партия ойошмаһы секретары
* КПСС-тың Адамовка район комитеты ағзаһы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978)
* Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» юбилей миҙалы
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Лисицына Мария Иосифовна — Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Резвая Нина Алексеевна — Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Цаликова Нина Ахметовна — Социалистик Хеҙмәт Геройы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Романова Зоя Георгиевна

**Романова Зоя Георгиевна** (1907—1987) — СССР спортсыһы, СССР рекордсыһы, тренер, спорт функционеры. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1942). Мәскәү физик культура институтын тамамлаусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
1921 йылда Орша ҡалаһында спорт менән шөғөлләнә башлай. 15 йылдан ашыу «Динамо» (Мәскәү) клубы өсөн сығыш яһай. Гимнастика, баскетбол, еңел атлетика буйынса ярыштарҙа ҡатнаша. 1935 йылда ҡолға менән һикереү буйынса донъяла был миҙгелдәге иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә — 253,5 см. Бер нисә ил рекорды ҡуя.

1934 йылда илдә беренсе еңел атлетика буйынса балалар спорт мәктәбе ойоштора. Ленин орденлы Үҙәк дәүләт физик культура институтында (ГЦОЛИФК) уҡытыусы булып эшләй. 10 йылдан ашыу «Йәш динамовсы» коллективы менән етәкселек итә. Мәскәү үҫмерҙәр йыйылма командаһының өлкән тренеры булып эшләй, уның етәкселегендә улар туғыҙ тапҡыр Бөтә Союз ярыштары еңеүсеһе була. Уның уҡыусылары 120-нән ашыу Бөтә Союз үҫмерҙәр рекорды ҡуя.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында эске эштәр министрлығы өсөн физруктар курсында армия өсөн бер нисә мең белгес әҙерләй. 1951—1968 йылдарҙа Еңел атлетика Федерацияларының Халыҡ-ара Ассоциацияһы (ИААФ) ҡатын-ҡыҙҙар комиссияһы рәйесе булып эшләй. 1952—1965 йылдарҙа СССР Спорт комитетының уҡыусы йәштәрҙе физик тәрбиәләү Идараһы етәксеһе була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,

- миҙалдар,

- «ИААФ ветераны» почет билдәһе,

- СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1942),

- РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Әҙәбиәт
* Лёгкая атлетика. Энциклопедия / Авторы-составители В. Б. Зеличёнок, В. Н. Спичков, В. Л. Штейнбах. — М.: «Человек», 2013. — Т. 2. — С. 229. — .
Аристова Зинаида Николаевна

**Зинаида Николаевна Аристова (ҡыҙ фамилияһы — Овчинникова)** (1914 — 1955) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Молотов өлкәһе Оханский районының «Новая деревня» колхозы звеньевойы Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Зинаида Николаевна Аристова 1914 йылда Пермь губернаһының Кривошеино ауылында урыҫ крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған.

Зинаида Николаевна Аристова 1930 йылда «Новая деревня» колхозына кереп эшләй башлай, һуңғараҡ «Прикамский» совхозында эшләй. Ваҡыт үтеү менән совхоздың бригадаһын етәкләй, артабан картуф һәм бойҙай үҫтетеүсе бригадаларының звеньевойы булып эшләй. Ул етәкләгән звено бөтә өлкәлә алдынғы эшләүе менән билдәлегә әйләнә. Уның звеноһы иген сәсеү майҙанынан йылына уртаса 30 центнер бойҙай йый ы п ала.

1947 йылда «Прикамский» совхозы хужалығы иң юғары һөҙөмтәгә өлгәшә. Зинаида Николаевна Овчинникова 
 (Аристова) бригадаһы 12,85 гектар майҙандың һәр бер гектарынан 30,5 центнер арыш йыйып ала.

1948 йылдың 19 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы игендән рекордлы уңыш йыйып алған өсөн һәм ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә ирешкәне өсөн Зинаида Николаевна Овчинниковаға (кейәүҙә — Аристова) Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы тапшырыла.

Зинаида Николаевна Аристова (Овчинникова) тыуған Оханский районында йәшәй. 1955 йылда ул вафат була.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:

* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙ миҙалы (19.03.1948)
* Ленин ордены (19.03.1948)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Кама яны геройҙар. — Пермь, 2006.
* Хеҙмәт геройҙары. Сост. Б Грин — Пермь китап нәшриәте, 1976.

## Һылтанмалар
*
Бодрова Екатерина Сергеевна

**Бодрова Екатерина Сергеевна** (3 декабрь 1926 йыл — 4 октябрь 2012 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Тамбов өлкәһе Рязань районы «Красное Знамя» колхозы зоотехнигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).

## Биографияһы
Екатерина Сергеевна Бодрова 1926 йылда Рыкова Слобода ауылында тыуған. 1956 йылдан алып КПСС ағзаһы.

1933 йылдан — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшендә. Ете йәшенән колхозда эшләй. Һуғыш башланыу менән йәшелсә үҫтереү буйынса баҫыусылыҡ звеноһын етәкләй. 1947—1993 йылдарҙа — Омск өлкәһенең «Павлодарский» һарыҡсылыҡ совхозында зоотехник, баш зоотехник, Рязань өлкәһенең Рязань районы «Красное знамя» колхозында ветеринар врач.

СССР Юғары Советы Президиумының 1960 йылдың 8 ғинуар указы менән Екатерина Сергеевна Бодроваға, Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

РСФСР-ҙың 4-се саҡырылыш Юғары советына депутат итеп һайлана.

1993 йылдан хаҡлы ялда.

Заокское ауылында йәшәй. 2012 йылдың 4 октябрендә вафат була.

## Ғаиләһе
Ике бала үҫтерә: Бодров Александр Алексеевич — улы, Бодрова Лидия Алексеевна — ҡыҙы.

Ейәне: Галина, Полина, Ольга, Надежда.

Бүләләре: Алексей, Анастасия, Екатерина, Юлия, Василий.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (08.01.1960)
* Ленин ордены (08.01.1960)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (07.02.1957, 06.09.1973)
* «Почёт Билдәһе» ордены (22.03.1966)
* миҙалдар.

## Һылтанмалар
* Екатерина Бодрова
Окунева Вера Ивановна

**Окунева Вера Ивановна** (хәҙерге фамилияһы Капутина; ) — СССР-ҙың театры һәм кино актёры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы.

## Биографияһы
Вера Окунева (хәҙерге фамилияһы Капутина) 1891 йылдың 17 (29) сентябрендә тыуған. 1912 йылда А. И. Адашевтың драма курсын тамамлай һәм шул йылда уҡ Брест-Литовскиҙың сәхнәһендә театр эшмәкәрлеген башлай.

1914—1917 йылдарҙа Петр Струйскийҙың Мәскәүҙәге театрында уйнай. 1918—1919 һәм 1922—1923 йылдарҙа Корш театрында эшләй. 1919—1922 йылдарҙа Ҡазанда сығыш яһай. Был йылдарҙа театрҙың уйнай 1923—1936 йылдарҙа МГСПС театрында (хәҙер Вампилов исемендәге театрҙа) уйнай.

1936 йылда Совет Армияһы Үҙәк театрында актриса булып эшләй. Мәскәүҙә 2-се Колобовский тыҡрығындағы 2-се йортта йәшәй.

Вера Окунева 1976 йылда вафат була Ул Мәскәүҙең Преображенский (13 участкаһы) зыяратында ерләнгән.

## Наградалары һәм премиялары
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1933).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1958).

## Театрҙағы эштәре

### П. Струйский театрында
* «Обрыв». И. А. Гончаров — *Марфинька*
* «Горе от ума», А С. Грибоедов — *Лиза*
* «Чайка», А П. Чехов — *Маша*
* «Пигмалион», Б Шоу — *Элиза Дулитла*

### Корш театрында
* «Дни нашей жизни» Л. Н. Андреева — *Оль-Оль*
* «Трильби» Ге — *Трильби*
* «Лес» А. Н. Островского — *Аксюша*

### Ҡазан театрында
* «Псиша» Беляева — *Псиша*
* «Воскресение» по Л. Н. Толстому — *Катюша Маслова*
* «Плоды просвещения» Л. Н. Толстого — *Таня*
* «Стакан воды» Э. Скриба — *Королева*
* «Волки и овцы» А. Н. Островского — *Глафира*

### МГСПС театрында
* «Константин Терёхин» В. М. Киршона — *Лиза Гракова*
* «Ярость» Е. Яновского — *Марфа*
* «Мятеж» по Д. А. Фурманову — *Ная*
* «Гордость» Ф. Гладкова — *женорганизатор Бочка*

### Совет Армияһының Үҙәк театрында
* 1937 — «Васса Железнова» М. Горького — *Васса Железнова*
* 1939 — «Полководец Суворов» И. Бахтерева и А. Разумовского — *Екатерина II*
* 1943 — «Нашествие» Л. М. Леонова — *Демидьевна*
* 1952 — «Песнь о черноморцах» Б. А. Лавренёва — *..?*
* 1957 — «Обрыв» по И. А. Гончарову — *Бабушка*

## Фильмографияһы
* 1917— Сашка-наездник
* 1917 — Спекулянты
* 1934 — Настенька Устинова — *жена Кузьмич ҡатыны*
* 1935 — По следам героя — *Маша*
* 1941 — Дочь моряка (фильм)— *Мария Васильевна, Захаровтың ҡатыны*
* 1948 — Красный галстук — *Капитолина Петровна, Вишняковтың әсәһе*

## Әҙәбиәт
* Десять лет театра им. МОСПС, М., 1934; Образцова А. Г., Театр имени Моссовета, М., 1959.
* Театральная энциклопедия. Том 4/Глав. ред. П. А. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1965. — 1152 стб. с илл., 76 л. илл.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Вера Ивановна Окунева (неопр.). Театр и его история. Дата обращения 23 сентября 2017.
* Вера Окунева (неопр.). КиноПоиск. Дата обращения 23 сентября 2017.
Божулич Дарья Владимировна

**Божулич Дарья Владимировна** (11 март 1907 йыл — 1999 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, баҡсасы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Дарья Владимировна Божулич 1907 йылдың 11 мартында Краснодар крайы Староминская станицаһында күп балалы ғаиләлә (3 ҡыҙ туғаны һәм ҡустыһы) тыуған. Атаһы — Владимир Перлик һәм бер улы 1918 йылда атып үлтерелә, әсәһе — Мария Перлик 4 ҡыҙы менән тороп ҡала.

Ростов өлкәһенең Сталин исемендәге (һуңынан — XXII партсъезд исемендәге) колхозда звеньевой булып эшләй, виноград үҫтерә. 1948 йылда үҙенең 6, 6 га майҙанындағы участкаһынан 90,3 ц виноград уңышы ала.

1951 йылда Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә иҫ китмәле виноград уңышын күрһәтә — Сальск далаһының ҡоро климатын иҫәпкә алғанда, гектарынан 180 центнер.
СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 27 июль Указы менән  виноградтан юғары уңыш алған өсөн Божулич Дарья Владимировнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Божуличтың артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәт юҡ.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ленин ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы
* миҙалдар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список Героев Социалистического Труда Ростовской области

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Герои Социалистического Труда Сальского района
Бойцова Мария Филипповна

**Мария Филипповна Бойцова** (1929 — 1984 йылдың 18 майы) — совет ҡара металлургияһы алдынғыһы, Новгород өлкәһе,СССР Ҡара металлургия министрлығының В. И. Ленин исемендәге Боровичский огнеупор комбинатының аппаратчик прессовщицаһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

## Биографияһы
1929 йылда Новгород өлкәһе хәҙерге Мошенский районы Бель ауылында тыуған.

Фабрика-завод уҡытыуы мәктәбен тамамлағандан һуң, 1947 йылда Боровичи ҡалаһындағы «Ҡыҙыл керамик» комбинатында прессовщица булып эшләй башлай. 1957 йылдың октябренән 1967 йылдың декабренә тиклем 1-се цехта изделиеларҙы ярым ҡоро ысул менән пресслаусы бригада эшсеһе. 1967 йылдың декабренән огнеупор комбинатында прессовщица булып эшләй.

Һөнәргә тулыһынса өйрәнеп бөтә. 1978 йылда уның бригадаһына Коммунистик хеҙмәт коллективы исеме бирелә. 1980 йылда уртаса айлыҡ айлыҡ эшләп сығарыу 102,3 % тәшкил иткән.

СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 2 март указы менән ҡара металлургияла юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм пландарҙы ваҡытынан алда үтәгәне өсөн, Мария Филипповна Бойцоваға, Ленин ордены һәм "Ураҡ һәм Сүкеш миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Артабан заводта эшләүен дауам итә. 1981 йылға 10 йәш производство алдынғыһын әҙерләй.

Боровичи ҡалаһында йәшәй. 1984 йылдың 18 майында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:

* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо(02.03.1981)
* ике Ленин ордены (19.02.1974, 02.03.1981)
* Почёт Билдәһе ордены (30.03.1971)
* башҡа миҙалдар.
* Почётлы металлургы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ҡасан да була хәтере. Новгород ерҙәренә герой — Бөйөк Новгород, 2015.

## Һылтанмалар
*
Окунева Ольга Владимировна

**Окунева Ольга Владимировна** (10 декабрь 1958 йыл, Смоленск) — Рәсәйҙең дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. VII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһының ағзаһы, Дәүләт Думаһының ғаилә, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар мәсьәләләре буйынса комитеты рәйесенең урынбаҫары.

## Биографияһы
Ольга Владимировна Окунева 1980 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһының Смоленск филиалын тамамлаған юғары белемле зооинженер. 1981—1981 йылдарҙа Смоленск өлкәһе Гагарин районының «Мишинский» совхозында зоотехник-селекционер вазифаһында эшләй, комплекс начальнигы була. 1981 йылдан алып 1984 йыл дауамында ошо уҡ совхозда төп эшенән азат ителгән Гагарин районы коммунистар партия ойошмаһы секретары вазифаһын башҡара. 1984—1993 йылдарҙа Гагарин районының ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре профсоюзы комитетының секретары булып эшләй. 1994 йылда Смоленск өлкәһе Гагарин районы хакимиәтендә департамент директоры булып эшләй. 1994 йылдан алып 1998 йыл дауамында Социаль тәьминәт Фондының Смоленск төбәк бүлексәһендә Гагарин районы филиалы директоры була.

1998 йылда 14-се Смоленск бер мандатлы һайлау округы буйынса II саҡырылыш Смоленск өлкәһе Думаһына депутат итеп һайлана. 2002 йылдан алып 2007 йыл дауамында Смоленск өлкә Хакимиәтендә аппарат етәксеһе урынбаҫары була. 2007 йылдан алып 2010 йыл дауамында Смоленск өлкәһе Хакимиәтендә Губернатор урынбаҫары вазифаһын башҡара. 2010 йылдн алып 2012 йыл дауамында РФ Үҙәк федераль округының тулы хоҡуҡлы вәкиле аппаратында Смоленск өлкәһе буйынса федераль инспектор вазифаһында эшләй. 2013 йылдан 2016 йыл дауамында Смоленский өлкәһе Хакимиәтендә өлкә Губернаторы Алексей Островскийҙың (ЛДПР) урынбаҫары вазифаһын башҡара.

2016 йылдың сентябрендә «Берҙәм Рәсәй» партияһынан Дәүләт Думаһына кандидат булып баллотироваться ителә, һайлауҙар һөҙөмтәләре буйынса 176-сы бер мандатлы һайлау округы буйынса VII саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутат итеп һайлана.

## Закондар сығарыу эшмәкәрлеге
VII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты вәкәләттәрен башҡарыу осоронда 42 закондар сығарыу инициативаһының һәм федераль закондарға төҙәтмәләр индереүҙең авторҙашы булып сығыш яһай.

## Иҫкәрмәләр
Масленникова Римма Николаевна

**Масленникова Римма Николаевна** (3 август 1937 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. Воткинск машиналар төҙөү заводы быраулаусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982). Удмурт Республикаһының һәм Воткинск ҡалаһының почетлы гражданы.

## Биографияһы
Римма Николаевна Масленникова 1937 йылдың 3 авгусында Удмурт АССР-ының Воткинск ҡалаһында тыуған. 16 йәшендә Воткинск машиналар төҙөү заводына эшкә урынлаша, унда тәүҙә төрлө эштәрҙә эшләй, ә һуңынан станоксы һөнәрен үҙләштерә һәм алты йыл буйы ағас эшкәреү эше менән шөғөлләнә. Заводта балалар коляскалары етештереү буйынса цех асылыу менән ул быраулаусы өйрәнсеге булып күсә һәм даими үҙенең квалификацияһын арттырып, был һөнәрҙе үҙләштерә. Яңы быраулау автоматтары килеү менән хеҙмәтенең етештереүсәнлеген күп тапҡырға арттыра. Римма Николаевнаға шәхси келәймә менән продукция биреү ышанып тапшырыла.

Быраулаусының хеҙмәт ҡаҙаныштары күп тапҡыр билдәләнә. Етештереүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн уға Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы, «Унынсы биш йыллыҡ ударникгы», «Социалистик ярыш еңеүсеһе» (1979, 1980) билдәләре тапшырыла, «Коммунистик хеҙмәт ударнигы» исеме бирелә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 15 майындағы Указы менән «унынсы биш йыллыҡ план заданиеларын ваҡытынан алда үтәгәне өсөн» Римма Николаевна Масленниковаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә .

Производство эшмәкәрлегенән тыш Римма Николаевна йәмәғәт эшмәкәрлегенә иғтибар бүлә. КПСС ағзаһы (1974 йыл), тармаҡтың профсоюз комитеты ағзаһы итеп һайлана, депутаттарҙың Ҡала советы депутаты, йәшәү урыны буйынса активисы булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Масленникова Римма Николаевна // Удмуртская республика: Энциклопедия / гл. ред. В. В. Туганаев. — 2-е изд., испр. и доп. — Ижевск : Удмуртия, 2008. — С. 466. — 767 с. — 2200 экз. — .
Распопова Ольга Владимировна

**Распопова Ольга Владимировна** (27 декабрь 1978 йыл) — Рәсәй еңел атлеткаһы, уртаса дистанцияға йүгереү буйынса белгес. Рәсәй йыйылма командаһы өсөн еңел атлетика буйынса 2000 йылдарҙың беренсе яртыһында сығыш яһай, 800 метрға йүгереү буйынса Европа кубогы ярыштарында еңеүсе, милли әһәмиәттәге беренселектәрҙә чемпион һәм призер, Сиднейҙағы Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Мәскәү һәм Новосибирск өлкәләре исеменән сығыш яһаған. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

## Биографияһы
Ольга Владимировна Распопова 1978 йылдың 27 декабрендә Новосибирск өлкәһенең Барабинск ҡалаһында тыуған. Дүртенсе синыфта уҡыған саҡта уҡ  тренер Нагайцев Михаил Николаевичта спорт менән шөғөлләнә башлай. Башта бейеклеккә һәм оҙонлоҡҡа һикерә, әммә тиҙ арала йүгереүгә күсә. Һуңыраҡ Новосибирскиға күсеп килә, унда Новосибирск дәүләт педагогия университетын тамамлай. Һуңынан Мәскәүҙә «Динамо» һәм ЦСК МЧС клубтарында тренерҙар А. Г. Бухашеев, С Плескач-Стыркина, Я И. Ельяновтар ҡулы аҫтында йүгереү менән шөғөлләнә.

Бөтә Рәсәй кимәлендәге беренсе ҙур уңышына 2000 йылдың миҙгелендә ирешә, Тула ҡалаһында үткән Рәсәй чемпионатында 800 метрға йүгереүҙә көмөш миҙал яулап, финишта бары тик Наталья Цыганованан ғына ҡалыша. Чемпионат һөҙөмтәһе буйынса Сиднейҙағы Йәйге Олимпия уйындарында ил намыҫын яҡлау хоҡуғына эйә була — алдан һайлап алыу ярышы этабында 2:01,95 һөҙөмтәһен күрһәтә һәм ярымфинал стадияһын үтә алмай ҡала.

Сиднейҙағы Олмипия уйындарынан һуң Распопова Рәсәй милли йыйылма командаһы составында тағын да бер олимпия циклында ҡала һәм эре халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнашыуын дауам итә. Мәҫәлән, ул Чебоксарҙа үткән Рәсәй чемпионатында 800 метр дисциплинала еңеү яулай һәм Мюнхенда үткән Европа чемпионатында ярымфиналға барып етә.

2004 йылдағы «Русская зима» ярыштарында 1000 метрға йүгереүҙә европа рекордын ҡуя — 2:34,68. 800 метрға йүгереүҙә Лейпцигтағы япма стадионда Европа кубогы ярыштарында рекорд ҡуя — 2:00,41, шундай уҡ ярышта Будапешта алтынсы урында була. Ошо уҡ миҙгелдә Быдгошта үткән йәйге Европа Кубогында еңеүсе була.

## Иҫкәрмәләр