open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы

**Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы (**18 ноябрь 1931 йыл Байназар — 20 декабрь 2019 йыл, Байназар)— РСФСР -ҙың мәғариф отличнигы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы

## Биографияһы
**Ишбулатов Ғәлимйән Сибәғәт улы** 1931 йылдың 18 нояберендә Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының Байназар ауылында тыуған. 1947 йылда 7 йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм Өфөләге Өфө ҡалаһының 9-сы башҡорт мәктәбе янындағы интернатында (Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) урта белем алып сыға. Хеҙмәт юлын төҙөлөш өлкәһендә башлай. Мастер, прораб булып Байназар һәм Ҡурғашлы мәктәптәрен төҙөүҙә ҡатнаша.

Байназар урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй һәм ситтән тороп БДУ-ның тарих факультетын тамамлай. 1972 йылда Ырғыҙлы мәктәбенә директор итеп ебәрелә. Шул уҡ 1972 йылда Байназар мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә. Директор вазифаһында 1976 йылға тиклем эшләй. Артабан директор урынбаҫары була.

1979 йылдан 1985 йылға тиклем яңынан директор вазифаһын алып бара. Артабан Байназар ауыл Советы башлығы булып эшләй (1987—1990, март).

| һәм || Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты булып ҡатнаша. Оҙаҡ йылдар Бөрйән районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе булып тора (1995—2002).

Дөйөм эш стажы—54 йыл.

## Маҡтаулы исемдәре
* РСФСР -ҙың мәғариф отличнигы
* СССР-ҙың мәғариф отличнигы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы
* Бөрйән районының Почетлы гражданы

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ҡарағай-ҡыпсаҡтарҙын шәжәрәһен барлау менән шөғөлләнә.
Рифәғилек

**Рифәғилек**(; ) — иң боронғо суфый тәриҡәттәренең береһе, Әхмәт әр-Рифәғи тарафынан XII быуатта нигеҙләнгән. Тәриҡәт ғәрәп Урта Көнсығышында зекер ярҙамында яуыз рухтарҙы экзорцистик ҡыуыу практикаһы аша билдәлелек ала.

## Тарихы
Тәриҡәт үҙенең исемен уның нигеҙ һалыусыһы Әхмәт әр-Рифәғи исеменән ала. Уның эйәрсендәрен ҡайһы берҙә *әхмәҙиселәр* һәм *батаиһиҙар* тип атайҙар. Әхмәт әр-Рифәғи (ваф. 578/1182) шәфиғи мәҙһәб хоҡуҡ белгесе була. Ул Ираҡтың көньяғында Батаихта йәшәй. Суфыйлыҡта уның тәүге уҡытыусылары ағаһы Мансур әл-Батаихи () һәм Ғәли әл-Уасити була. 

Әхмәт бер нисә әҫәр яҙа.

Был тәриҡәткә эйәреүселәр Яҡын Көнсығышта, Мысырҙа, Анатолияла, Балҡанда һәм мосолман донъяһының күп кенә төбәктәрендә йәшәй. Рифәғиҙәр тураһында билдәле ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттута хәбәр итә .

## Тәғлимәте
Рифәғиҙәр кешенең етешһеҙлектәре һәм нәфселәре менән зекер ярҙамында көрәшә. Заһитлыҡ һәм бикләнеү практикаһы (Khalwa) уларҙа — ҡырҡ көн, әгәр был мөхәррәм айында булһа - ете көн дауам итә. Яңғыҙлыҡ ваҡытында мөриттәр йыш тәһәрәт>ләнә, ураҙа тота, ит ашамай һәм бер нәмә лә уларҙы ғибәҙәт ҡылыуҙан ситләштерә алмаҫлыҡ тынлыҡ булған ерҙә урынлаша.

Рифәғиҙәр ҡара сәллә кейә, ә йыйылыштарында намаҙлыҡтарҙа ултыра. Улар литавралар һәм барабандар ҡағып, көслө тауышлы зекерҙәр башҡара. Ибн Баттутта шаһитлығы буйынса, зекер ваҡытында улар утҡа бирешмәй, быяла сәйнәй һәм йыландар менән уйнай ала.

Тәриҡәттең бер нисә тармағы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Әҫәрилек

**Әҫәрилек** ( — *әл-Әҫәриә*,  — *әһел әл-Әҫәр;* ) — исламда сөнни ғаҡидә, Ҡөрьән һәм Сөннәттең ҡәтғи традиционализмға һәм текстуализмға тоғролоғо менән айырылып тора. Әҫәрилек яҡлылар Ҡөрьәндең икенсе төрлө аңлатылыуын инҡар итә (тәьүил), мөтәшәбиһ аяттарҙағы илаһи сифаттарҙың мәғәнәһен аңлатыу менән шөғөлләнмәй һәм улар тураһында уйламай, шул уҡ ваҡытта уларға һүҙмә-һүҙ мәғәнә бирмәй (Балтыры, Ҡулы, Аллаһы Тәғәләнең күҙҙәре һ.б.). Атама «әҫәр» — «эҙ», «риүәйәт», «цитата» һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.

## Сығанаҡтар
Ҡөрьән һәм Пәйғәмбәр Сөннәте әҫәриҙәрҙең төп инаныу сығанағы булып тора. Шул уҡ ваҡытта һүҙмә-һүҙ һәм метафорик шәрехләмә менән ҡулланыу тыйыла. Мөтәшәбиһтәрҙең мәғәнәһен аңлатыуҙа улар, тик Аллаһ ҡына уларҙы дөрөҫ аңлай, ә кешеләр хәбәрҙәрҙе «нисек аңларға» тип һорамай ҡабул итергә тейеш, тип иҫәпләй (*би-лә кәйфә*), уларға рациональ аңлатма уйлап табырға тырышмай. Әҫәрилектең икенсе мөһим сығанағы булып мосолман-сәләфтәрҙең тәүге өс быуыны практикаһы тора (сәхәбәләр, тәбиғиндәр һәм тәбиғ әт-тәбиғиндәр). Был мәҙһәб вәкилдәре булып Мәлик ибн Әнәс, Әбү Хәнифә, Мөхәммәт әш-Шәфиғи, Әхмәт ибн Хәнбәл һәм башҡа билдәле дин белгестәре торған.

### Инаныстары
Әҫәриҙәр иман () төшөнсәһенә «йөрәктә инаныу, телдә һүҙҙәр һәм башҡарылған эштәрҙе» индерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Әбүл-Хәсән әл-Әшғари

**Әбүл-Хәсән Ғәли ибн Исмәғил әл-Әшғари** (;; , Бәсра — , Бағдад) - атаҡлы мосолман мәғрифәтсеһе, дин белгесе, уның исеме менән аталған әшғари кәләм мәктәптәренең береһенә нигеҙ һалыусы.

## Тәғлимәте
Әл-Әшғариҙең Ҡөрьәндең барлыҡҡа килтерелмәгәнлеге (мәңгелеклектән алда) тураһындағы тәғлимәте  уның эйәрсендәре әшғари-теологтар тарафынан үҫтерелә. Ул шулай уҡ Аллаһ тәғәләлә ысын һәм мәңгелек сифаттар булыуын;  Аллаһтың урыны һәм образы юҡ, Ул кешеләрҙең бөтә ғәмәлдәрен барлыҡҡа килтереүсе булып тора тип өйрәткән.

## Хеҙмәттәре
Әбүл-Хәсән әл-Әшғари ғаҡидә, кәләмдең төрлө аспекттары, Ҡөрьәнде шәрехләү һәм ислам хоҡуғы проблемалары буйынса байтаҡ китаптар авторы була. Әл-Әшғәриҙең тәүге эштәре мөғтәзили позицияһынан яҙылған.

## Урыҫ телендәге баҫмалары

* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
*
Ушанов Юлай Ғиниәт улы

**Ушанов Юлай Ғиниәт улы** (17 ғинуар 1946 — 3 февраль 2002), балет артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971). Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974)

## Биографияһы
Юлай Ғиниәт улы Ушанов 1946 йылдың 17 ғинуарында Өфө ҡалаһында билдәле театр актёры, режиссёр, ҡурайсы, бейеүсе һәм йырсы Ғиниәт Ушановтың ғаиләһендә тыуған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, атаһы ул бер йәшлек кенә сағында вафат булып ҡала

1961—1964 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры ҡарамағындағы балет студияһында уҡый. Пермь хореография училищеһын тамамлағандан һуң (1967) 1988 йылға тиклем Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй, 1991 йылдан — Р. Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһында (хәҙер — Р. Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы) уҡыта.

Ульяновск (1968) һәм Ленинград (1969) ҡалаларында үткән Башҡорт АССР-ы мәҙәниәте көндәрендә, Ҡарағалпаҡ АССР-ында үткән Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә (1976) ҡатнаша.

## Вафаты
Юлай Ғиниәт улы 2002 йылдың 3 февралендә вафат була һәм Кушнаренко районының Шәрип ауылында ерләнелә.

## Иҫтәлеге
2013 йылда ун туғыҙынсы Нуриев фестивалендә *Лилиана Кози* — Миландың *Ла Скала* этуале, легендар Рудольф Нуриевтың партнеры ла була. Шунда уның ҡырҡ йыл әүәл, 1973 йылда, Өфөлә Юлай Ушанов менән «Аҡҡош күле» спектаклендә Одетта ролендә бейегәнлеге асыҡлана, Юлай Ушанов принц Зигфрид ролендә була. Шул иҫтәлекле ваҡиғанан фото балет концертмейстеры Гөлсөм Байковала һаҡланған була

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Нина Жиленко. Минувших дней очарованье — «РАМПА» № 12, 2015

## Һылтанмалар
* Юлай Ушанов
*
Пермь хореография колледжы

**«Пермь дәүләт хореография училищеһы»** дәүләт белем биреү учреждениеһы — Рәсәй Федерацияһы Пермь ҡалаһы урта һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы. Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында тора, балет артистарын әҙерләй.1943 йылдың 7 февралендә Ленинград хореография училищеһының Пермь бүлексәһе булып эш башлай.

## Тарихы
Пермь хореография училищеһының барлыҡҡа килеүе туранан-тура С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрының һәм Ленинград хореография училищеһының Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Молотов ҡалаһына (хәҙерге Пермь) эвакуацияланыуына бәйле.

1942 йылда балет мәктәбенең беренсе синыфына балалар ҡабул итеү иғлан ителә һәм 1943 йылдың 7 февралендә Ленинград училищеһының Пермь бүлексәһендә дәрестәр башлана. 1944 йылда Ленинград блокадаһы бөтөрөлгәндән һуң, Ленинград опера һәм балет театры һәм Ленинград хореография училищеһы тыуған ҡалаларына ҡайта, ә 1944 йылдың 23 июнендә СССР Халыҡ Комиссарҙары советының Сәнғәт эштәре буйынса комитеты «Молотов опера һәм балет театры ҡарамағында хореография студияһын булдырыу тураһында» 317-се һанлы бойороҡ сығара.

1970-се йылдар уртаһына, уҡытыу методикаһын ижади үҫтереп, Пермь училищеһы үҙ стилен формалаштыра һәм халыҡ-ара танылыуға өлгәшә, был «Пермь балет мәктәбе» тураһында һөйләргә мөмкинлек бирә.

Пермь хореография училищеһын тамамлаусылар труппаның нигеҙен генә тәшкил итмәй Пермь опера һәм балет театры, шулай уҡ Рәсәйҙең иң ҙур труппаларында — Ҙур театр, Мариин театры, Станиславский һәм Немирович-Данченко исемендәге музыкаль театрында, Михайлов театры, Екатеринбург опера һәм балет театры, Башҡорт опера һәм балет театры һәм башҡа урындарҙа эшләйҙәр, шулай уҡ донъяның төрлө ҡалаларында бейейҙәр һәм уҡыталар.

## Наградалары
* 1976 — «Почет Билдәһе „ Ордены

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*  Даукаев Марат Фуат улы 
* Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы
*Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы 
* Ушанов Юлай Ғиниәт улы

## Библиографияһы

* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
* Пермь дәүләт хореография колледжы  пермь крайы энциклопедияһы сайтында

### Видеоһы
* Пермь хореография (20 йыллыҡ) документаль фильм, Пермьтелефильм, 1966
* Театрҙан ике аҙым алыҫлыҡта документаль фильм, Пермьтелефильм, 1989
* Пермь хореография училищеһының 50 йыллығына арналған“ Авось» Телевизион тапшырыу, Пермь ГТРК Т7, 1994
* Терпсихора Әсирҙәре документаль фильм, 1995
* Бейеү дәресе документаль фильм, 2007
Мөтәкәллимдәр

**Мөтәкәллимдәр** (; ‎) — мосолман схоластик дин ғилеме — кәләм тарафдарҙары . 

## Йүнәлештәре

Ике төп йүнәлешкә: әшғариҙарға (теолог Әбүл-Хәсән әл-Әшғари эйәрсендәре) һәм мөғтәзилиҙәргә айыралар

Әшғариҙар иманды хәҡиҡәт критерийы тип таный, аҡылды пассив һәм һуҡыр тип иғлан итә, Ҡөрьәндең мәңгелеклелеге һәм илаһи тәҡдир инанысын тота

Мөғтәзилиҙәр Хәлифәлектә кешелә ирекле ихтыяр булыуы һәм Ҡөрьәндең ижад ителеүе тураһындағы тәғлимәтен рәсми тәғлимәт сифатында индерергә тырыша, әммә хаҡ мосолман дине яҡлыларға ҡаршы көрәштә еңелә. Мәгәр һуңғылары, халыҡҡа йоғонтоһон һаҡлап ҡалыу өсөн, мөғтәзилиҙәрҙең ысулдарын үҙләштерергә мәжбүр була.

## '''Мөтәкәллимдәр''' исемлеге
* Ибн Күлләб (; ваф. 855) Аллаһ сифаттары һәм Ҡөрьәндең барлыҡҡа килеүе мәсьәләләре буйынса диспуттарҙа ҡатнашыусы.
* әл-Харис әл-Мөхәсиби (; ваф. 857) — Бағдад ислам философияһы мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
* Әбүл-Хәсән әл-Әшғари (; ваф. 936) кәләм әшғари мәҙһәбенә нигеҙ һалыусы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

*Аллаһ
*Ислам тарихы
*Мәҙһәб
*Ғәмер ибн Ғөбәйд

## Әҙәбиәт
* 
* Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Барели

**Барели**, ҡайһы берҙә **Барейли** (, ,  i/ — Һиндостандың Уттар-Прадеш штатының төньяҡ өлөшөндәге ҡала. Шул исемдәге округтың административ үҙәге.

## Географияһы
Абсолют бейеклеге диңгеҙ кимәленән 165 метр. Рамганга йылғаһы буйында, Лакхнауҙан төньяҡҡа 252 км һәм Нью-Делиҙан көнсығышҡа табан 250 км алыҫлыҡта, Уттаракханд штаты сигендә урынлашҡан. Гималай һырттары ҡаланан төньяҡҡа табан 40 саҡрым алыҫлыҡта башлана.

## Халҡы
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡала халҡы 979 933 кеше тәшкил итә. Халыҡтың грамоталылыҡ кимәле: 84 % (2011 йылға), 2001 йылда был күрһәткес 81 % тәшкил итә. Һиндуизм инаныслылар 52 %, мосолмандар — 34 %, сикхтар — 10 %, башҡа диндәр — 4 % тәшкил итә. Төп телдәргә һинд , инглиз, урду һәм пәнжәби телдәре инә.

*Йылдар буйынса ҡала халҡының һаны динамикаһы:*

*Сығанағы:*

## Транспорты
Барели аша № 24 (Дели — Барели — Лакнау) һәм № 74 һанлы милли шосселар үтә (Дехрадун — Барели). Илдең төньяғындағы ҙур ҡалалар менән тимер юл бәйләнеше бар, ҡаланы 6 тимер юл станцияһы хеҙмәтләндерә. Яҡындағы аэропорттар Дели һәм Лакнауҙа урынлашҡан (икеһенә лә алыҫлығы яҡынса 250 км).

## Галерея
File:Freedom fighter memorial 01.jpg|Азатлыҡ өсөн көрәшселәр мемориалы
File:Police lines memorial 02.jpg|Полиция ыҙаттары мемориалы
File:India Bareilly mid 19th C - chest of wood IMG 9496 Museum of Asian Civilisation.jpg|19-сы быуат һандығы.Азия цивилизациялары музейы. Сингапур
File:Delhapeer Mandi, Bareilly.jpg|Делапир Манди, Барейли
File:Rampur Garden square.jpg|Үҙәк урам


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡ

**Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡ**, урд. محمد ضیاءالحق (*[[1924 йыл|1924 йылдың]] [[12 август|12 авгусы]], [[Британия Һиндостаны]], Пәнжәб провинцияһы, Жаландһар — [[1988 йыл|1988 йылдың]] [[17 август|17 авгус]]<nowiki/>ы,* *Бһавалпур тирәһе*) — Пакистандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре,  Пакистан президенты (*1978-1988 [[1988 йыл|йылдарҙа]]*), генерал (*1976*). Сәбәптәре асыҡланмай ҡалған авиаһәләкәттә һәләк булған.

## Биографияһы

1924 йылдың 12 августында Британия Һиндостаны Педжаб провинцияһы Жаландһар ҡалаһында (*хәҙерге* Һиндостан) отставкалағы офицер ғаиләһендә тыуған. Делиҙа Изге Стефан колледжын тамамлаған. 1943 йылдан британ-һинд ғәскәрендә хеҙмәттә. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында япон  ғәскәрҙәренә ҡаршы Бирмала (*хәҙерге* Мьянма), Малайзияла, Индонезияла хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.

1947 йылда Британия Һиндостаны ике дәүләткә (*[[Доминион|доминионға]]*) тарҡалғас һәм үҙаллы Пакистан дәүләте төҙөлгәс, Пакистан хәрби көстәрендә хеҙмәт итә башлай, АҠШ-та хәрби әҙерлек үтә. 1972 йылда «*генерал-майор*» хәрби дәрәжәһе бирелә. 1975 йылдан дөйөм ғәскәр корпусы командиры, 1976 йылдан армия штабы башлығы.

1977 йылдың 5 июлендә дәүләт түңкәрелеше ойоштора, һөҙөмтәлә З. Бһутто хөкүмәте бәреп төшөрөлә, илдә хәрби хәл индерелә. Зыя-үл-Хаҡ ил менән идара итеүҙе ҡулына алған хәрби администрация башлығы була. Сәйәси эшмәкәрлеккә сикләүҙәр, цензура индерелә, һүҙ ирке юҡҡа сыға, сәйәси көнәркәштәр эҙәрлекләнә, 1979 йылдан сәйәси фирҡәләр хеҙмәте лә тыйыла.
Элекке премьер-министр З. Бһутто үлем язаһына хөкөм ителә (*1979, апрель*).

1978 йылдың 16 сентябренән Пакистан президенты. 1984 йылдың 19 декабрендә уҙған референдум һөҙөмтәләре буйынса, тағы 5 йылға президент вазифаһында ҡала. 1985 йылдың 30 декабрендә илдәге хәрби хәл бөтөрөлгәс тә, президент һәм армия штабы башлығы постарын һаҡлап ҡала.

Зыя-үл-Хаҡ ил менән идара иткән осорҙа иҡтисадта баҙар мөнәсәбәттәрен үҫтереү, шәхси эшмәкәрлекте үҫтереү, сәнәғәт ойошмаларын һәм банктарҙы айырым ҡулдарға сығарыу сәйәсәте алып бара. Эҙмә-эҙлекле рәүештә Пакистан йәмғиәте ислам закондарына буйһондорола: илдә Юғары шәриғәт суды ойошторола, ислам һалымдары, енәйәттәр өсөн шәриғәт ҡануны буйынса яуап биреү индерелә. Илдең ҡораллы көстәре нығытыла һәм ҡоралландырыла. Пакистан ядро ҡоралы булған илдәр иҫәбенә инә.

Тышҡы элемтәләр өлкәһендә АҠШ һәм уның НАТО буйынса партнерҙары, Ҡытай , шулай уҡ Яҡын Көнсығыштың  мосолман дәүләттәре менән хәрби-иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе нығытыуға баҫым яһай.

Афғанстанда ҡораллы конфликт ваҡытында афған оппозицияһы яҡлы була, Пакистан территорияһында афған хәрби отряды әҙерләнә һәм урынлаштырыла.

Зыя-үл-Хаҡ сәбәптәре асыҡланмай ҡалған авиаһәләкәттә һәләк була. Пакистанда хакимиәткә З. Бһуттоның ҡыҙы Беназир Бхутто килә (*1953-2007*).

## Сығанаҡтар

# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 10 (Же-Из). М.: НИНДӘЙ БРЭ, 2008. ISBN 978-5-85270-341-5
# Россика. Школьная энциклопедия. Новейшая история. XX век. М.: «ОЛМА-ПРЕСС Образование», 2003. ISBN 5-94849-302-4

## Һылтанмалар

* Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡ

## Иҫкәрмәләр
Бареләүиҙәр

**Бареләүиҙәр** () — мосолман-сөнниҙәрҙә яңырыу хәрәкәте, Көньяҡ Азия илдәрендә таралған хәнәфи мәҙһәб тарафдарҙары.

## Атамаһы
Бареләүи хәрәкәте үҙенең нигеҙләүсеһе Барели ҡалаһынан *Әхмәт Рүҙә Хан Бареләүи* хөрмәтенә аталған — (1856—1921) (хәҙерге заманда Һиндостандың төньяҡ-көнбайышы).

## Үҙенсәлектәре
Бареләүиҙәр халыҡ культтарын һәм суфый йолаларын тота, был хәрәкәт диүбәндилек тарафдарҙарының ризаһыҙлығын тыуҙыра. Диүбәндиҙәр бареләүиҙәрҙең әүлиә-изгеләрҙең аралашсылығына ышаныуын һәм изге урындарға фатиха — бәрәкәт эҙләп хаж ҡылыуын өнәмәй. Британия социологы Джон Рекс (1925—2011) фекеренсә, Бареләүиҙәр фундаменталист түгел һәм һәр ваҡыт сағыштырмаса сәйәси булмаған, үҙ ҡараштарын асыҡтан-асыҡ белдерергә ынтылмаған.

## Ҡаршылыҡтар
Мөхәммәт Зыя-үл-Хаҡ идара итеү осоронда 1977—1988) һәм Пакистанда "юғарынан исламлаштырыу барғанда бареләүиҙәр диүбәнди ғөләмәләре тарафынан ҡыҫырыҡлана. Пакистан бареләүиҙәре, диүбәндиҙәре һәм шиғыйҙар араһында ҡаршылыҡтар һөҙөмтәһендә 1980—1990 йылдарҙа илдә был ағымдарҙың хәрби төркөмдәре араһында һуғыш башлана.

Пакистанда бареләүиҙәрҙең төп сәйәси ойошмаһы булып «Жәмғиәт-е ғөләмә-и Пакистан» партияһы тора (Пакистан ғөләмәләре йәмғиәте).

## Иҫкәрмәләр
Цымбал Василий Тимофеевич

**Василий Тимофеевич Цымбал** (Рәсәй империяһы, Чернигов губернаһы, хәҙер — Сумы өлкәһе, Кролевец ҡалаһы) — совет хәрби хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
1916 йылдың ғинуарында Кролевец ҡалаһында (хәҙерге Сумы өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәптең 5 класын тамамлай. Харьков ҡалаһы янында урынлашҡан Ф. Э. Дзержинский исемендәге коммунала, А. С. Макаренко етәкләгән балалар хеҙмәт мәктәбендә тәрбиәләнгән. Эшкә урынлаша алмай йөрөгән сағында унда килеп эләгә.

1942 йылдан Хәрби-Диңгеҙ Флотында. 1942 йылдан алып Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

Ҡара Диңгеҙ флотының 613-сө айырым штраф ротаһы отделениеһы командиры Василий Цымбал 1943 йылдың 1 ноябренә ҡарай төндә диңгеҙ десанты составында Эльтиген ҡасабаһы районында төшә. Дошман танкылары менән алышҡа ингәс, уларҙың береһен гранаталар менән шартлата. Был алышта ул һәләк була.

СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән 1943 йылдың 17 ноябрендә немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы Һәм ҡаһарманлығы өсөн баш старшина Цымбал Василий Тимофеевичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

Ленин ордены менән бүләкләнгән.

## Хәтер
Кролевец ҡалаһында В. Т. Цымбал уҡыған 1-се Һәм 7-се мәктәптәре биналарында мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған. Кролевецта һәләк булған ҡала халҡының иҫтәлекле билдәһе янында Геройға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Уның исеме менән Кролевецтағы һәм герой-ҡала Керчтағы урам аталған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Макаренко Антон Семёнович

## Әҙәбиәт
* В путешествие по Сумщине. Харьков, 1979.
* Герои боёв за Крым. Симферополь: Таврия, 1972.
* Герои Советского Союза Военно-Морского Флота. 1937—1945. М.: Воениздат, 1977.
* 
* *Гриченко И. Т., Головин Н. М.* Подвиг. Харьков: Прапор, 1983.

## Һылтанмалар
Диүбәндилек

**Диүбәндиҙәр** (урду, пушту һәм ; ) йәки **Диүбәндилек** — Британия Һиндостанында барлыҡҡа килгән ислам сөнни хәрәкәте. Башлыса Көньяҡ Азия илдәрендә, шулай уҡ Көнбайыш донъяла ошо төбәктәрҙә тыуып үҫкән хәнәфи мосолмандар араһында таралған.

## Тарихы
Диүбәнди хәрәкәте 1867 йылда Британия Һиндостаны Диүбәнд ҡалаһында «Дар үл-Ғөлөм Диүбәнд» уҡыу йортонда барлыҡҡа килә. Диүбәндизмдың маҡсаты-мосолмандар идара итмәгән колониаль дәүләт сиктәрендә мосолман йәмғиәтен реформалау. Уны төҙөүселәр  һәм Рәшит Әхмәт Гангохи.

Диүбәндиҙәрҙең айырыуса үҙенсәлеге булып пуританлыҡ һәм исламдың башҡа йүнәлештәре вәкилдәренә ҡарата түҙемһеҙлек тора. Бындай ҡаршылыҡ арҡаһында 1980—1990 йылдарҙа Пакистанда диүбәндиҙәр, бареләүиҙәр һәм шиғыйҙарҙың хәрби төркөмдәре араһында һуғыш башлана.

Нигеҙҙә диүбәндилек колонияға ҡаршы хәрәкәт була. Мәҫәлән, 1913 йылда уның лидерҙары Британияға ҡаршы ихтилал әҙерләү маҡсатында хат алышыу башлаған.

## Таралыуы
Мосолман йәштәрен диүбәндилек рухында уҡытыу өсөн тәүге мәҙрәсә XIX быуат аҙағында Уттар-Прадешта асыла. 1967 йылға донъяла ошоға оҡшаш 8000-гә яҡын мәҙрәсә иҫәпләнә, улар башлыса Һиндостанда, Пакистанда, Бангладешта, Афғанстанда һәм Малайзияла урынлашҡан.

Пакистан ислам партиялары афған ҡасаҡтары лагерҙарында вәғәзләгән Диүбәндизм, Талибан хәрәкәте өсөн идеологик ориентир булып тора. Диүбәнди хәрәкәте ағзалары Советтарҙың Афғанстанға баҫып инеүе йылдарында «Хәркәт-үл-Жиһад-әл-Исламия» экстремистик ойошмаһы булдыралар, ул әлеге ваҡытта Кашмир территорияһын Пакистан составына индереү өсөн көрәшә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ислам тарихы

## Иҫкәрмәләр
Диүбәнд

**Диүбәнд** (, ,  — **Деобанд**) - Һиндостан, Уттар-Прадеш штаты, Сахаранпур округында  Нью-Делиҙан 150 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан  муниципалитет  һәм ҡала. Халҡы - 161 706 (2001).

## Тасуирламаһы
Уттар-Прадеш штатының Дүәб үрге районында урынлашҡан   ҡала ҡуйы урмандар менән уратып алынған, унда һинд мифологияһы буйынса Дурга тигән илаһ йәшәгән  (бер версия буйынса ҡаланың исеме «Деви-ван», "илаһи урман" һүҙенән килеп сыҡҡан).

## Ислам уҡыу йорто

Ҡалала иң ҙур ислам уҡыу үҙәге урынлашҡан «Дар үл-Ғөлөм Диүбәнд»  (, Белем маҡамы), 1866 йылда  нигеҙләнгән, донъяның мосолман уҡыу йорттарының рәсми булмаған рейтингында  Ҡаһирәләге атаҡлы «Әл-Әзһәр" университетынан ҡала икенсе урынды биләй 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дар Уль-Улюм рәсми сайты
Белоруссия хөкүмәттәре башлыҡтары

## Беларусь Халыҡ Республикаһы Хөкүмәте башлыҡтары

## [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]] Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйестәре

## БССР Министрҙар Советы рәйестәре

## [[Беларусь|Беларусь Республикаһы]] Министрҙар Советы Рәйесе

## Беларусь Республикаһы Премьер-министрҙары

## Һылтанмалар
* Главы государств // Белоруссия.
Мавританияла ислам

**Мавританияла ислам** дәүләт дине булып тора. Был ил халҡының 99,2%-ы ислам динен тота.

## Тарихы
Мавритания территорияһы аша каруан сауҙа юлдары үткәнлектән, улар аша илгә мосолман сауҙагәрҙәре һәм вәғәзселәре килә башлай. Ислам Мавритания территорияһында VIII быуатта тарала башлай. XI быуат уртаһында Мавритания территорияһы Мәғриб һәм төньяҡта Мосолман Испанияһын яулап алған Әл-Мурабиттар державаһын формалашыу үҙәктәренең береһенә әйләнә. XII быуат уртаһында Әл-Мурабиттар ҡолатылғандан һуң, Мавритания ҡәбиләләре ғәмәлдә бойондороҡһоҙлоҡ ала. Мавритания Урта быуаттар осоронда Мәғрибтә ислам таралыуҙың төп райондарының береһе булараҡ билдәле була. Мавританияла дәрүиш ордендары айырыуса ҙур йоғонтоға эйә булған; XVI быуатта уларҙы таратыуҙа шәйех Сиди Әхмәт Беккаи мөһим роль уйнай. XIX быуатта Тижәниә, Ҡадирилек ордендары ҙур йоғонто яһай; XIX быуат аҙағында — XX быуат уртаһында Хәмәлиә һәм Фәдилиә. В XV-XVI быуаттарҙа Марокко хакимдары Мавританияла үҙ йоғонтоһон урынлаштырырға тырыша , әммә улар оҙаҡҡа нығына алмай. XV быуат башында Мавританияға европалылар: португалдар, голландтар, француздар.үтеп инә башлай. Француздарҙың үтеп инеүе улар 1659 йылда Сенегал йылғаһы тамағында Сен-Луи фортына нигеҙ һалғандан һуң көсәйә.

Имам Насир Әд-Дин XVII быуат уртаһында Сенегал йылғаһы үҙәнендә теократик дәүләт барлыҡҡа килтергән. XVII быуаттың 2-се яртыһында Мавритания территорияһында Трарза һәм Бракна әмирлектәре формалаша. XVIII быуат уртаһында үҙәк Мавританияла Адрар һәм Тагант әмирлектәре барлыҡҡа килә. 1850-се йылдарҙа бер нисә һуғыш һөҙөмтәһендә француздар әмирлектәрҙе отошло булмаған килешеүҙәр төҙөргә мәжбүр итә, һәм был төбәктә француз йоғонтоһо нығыныуына килтерә. XIX быуат аҙағында-XX быуат башында колонизаторҙарға ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе изге һуғыш (йыһат) иғлан иткән суфыйҙар берләшмәләре ойоштора. XIX—XX быуат сигендә көнбайыш Сахара төбәгенең күп кенә ҡәбиләләренең француздарға ҡаршы изге көрәште шәйех Ма әл—Айнин етәкләй. 1901—1904 йылдарҙа, илдең абруйлы рухи лидерҙары ярҙамына таянған француз колониаль эшмәкәре Ксавье Копполани миссияһы һөҙөмтәһендә, Франция Мавританияны үҙенең протектораты тип иғлан итә. 1912 йылға Мавритания территорияһы тулыһынса француздар контроле аҫтында була. Француз хакимиәте илдең дини лидерҙары яғынан — мүрәбиттәр һәм шәйехтәрҙән ярҙам ала. 1960 йыл бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Мавритания ислам республикаһы тип иғлан ителә. 1985 йылғы Конституция исламды дәүләт дине тип иғлан итә һәм Мавританияла шәриғәт урынлаштыра.

## Һаны
3,338,000 мавританлы, был ил халҡының 99,0%-н тәшкил итә, ислам динен тота. Уларҙың күбеһе Мәлики мәҙһәбе сөнниҙәре. Шулай уҡ суфыйлыҡ ордендары вәкилдәре бар, шулай уҡ — әхмәҙиҙәр.

## Мавританияның мәсеттәре һәм ислам ойошмалары
Мавританияла 8000 мәсеттөҙөлгән. Иң боронғо мәсет булып XIV быуатта төҙөлгән Шингетти йәмиғ мәсете тора. Иң матуры тип 2004 йыл Сәғүд Ғәрәбстанынан килгән аҡсаға төҙөлгән — Сәғүд мәсете.

## Һылтанмалар
* Количество мусульман по странам
* История Мавритании
* Густерин П. Рейтинг исламских государств // ЦентрАзия.

## Иҫкәрмәләр
Суринамда ислам

**Суринамда ислам **динен ил халҡының яҡынса 13,9%-ы тота.

## Тарихы
Легенда буйынса Суринамға XVI быуатта европа колонизаторҙары тарафынан килтерелгән ҡол-африкалылар беренсе мосолман була, һуңынан улар христианлыҡ.диненә әйләндерелгән. Әммә Суринамда мосолмандар тик 1873 йылда ғына барлыҡҡа килгән тигән раҫланған факт бар. Улар Һиндостан, Пакистан һәм Афғанстандан Суринамға эшкә саҡырылып килтерелгән ялланған эшселәр була. 1890 йылда Ява утрауынан индонезия мосолмандарының миграцияһы башлана. Шулай уҡ афро-мосолман общинаһы барлыҡҡа килә һәм үҫешә. XX быуатта Суринамға башлыса Яҡын Көнсығыштан: Сүриә, Ливан һәм Фәләстиндәнаҙ һанлы иммигранттар килә.

## Халыҡ һаны һәм таралыуы
Мосолмандар Суринамда дин тотоусылар һаны буйынса өсөнсө урында тора. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса 2012 йылда Суринамдың мосолман халҡы ил халҡының 13,9 % -ын тәшкл итә, был көньяҡ америка континентындамосолмандарҙың иң юғары проценты булып тора. Ошондай уҡ һан Pew Research Center отчётында ла бар. Мосолмандарҙың күпселеге Азия — Хәнәфи мәҙһәбе сөнниҙәре, шулай уҡ аҙ һанлы шиғыйҙар һәм ахмәдилек динлеләре. Суринамдың Әхмәҙи общинаһына Кейзерстрат мәсете ҡарай.

Суринам мосолмандары әүҙем гражданлыҡ позицияһында тора, улар Суринамдың Ислам ассоциацияһын булдырған, шулай уҡ мосолмандар бер нисә сәйәси партияла, мәҫәлән, Суринамдың прогрессив реформа партияһында күрһәтелгәндәр.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Тик Суринам (1996 йылдан) һәм Гайана (1998 йылдан), ике ил, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка илдәренән Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы ағза-дәүләте булып тора.

Суринамда 1946 йылда ойошторолған беренсе партия — Мосолман партияһы. Башҡа ике партия менән берләшеп 1949 йыл улар Суринамдың Прогрессив реформа партияһын ойоштора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Религия в Суринаме

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* The Afghan muslims of Guyana and Suriname
* Мусульмане Суринама и Нидерландов
Бурундиҙа ислам

**Бурундиҙа ислам диненең** күп һанлы эйәрсендәре юҡ, уны был ил халҡының 2-5%-ы тота.

## Тарихы
Бурундиға ислам тәүге тапҡыр XIX быуатта Көнсығыш Африка яр буйынан ғәрәп сауҙагәрҙәре һәм ҡолдар менән сауҙа итеүселәр менән бергә үтеп инә башлай. Бурунди Короллеге башында торған Нтаре I төбәктә ислам таралыуына ҡаршы әүҙем сығыш яһай. Бурунди мосолмандарҙың баҫып инеүен кире ҡағыуға өлгәшелһә лә, ислам яҡлылар Уджиджи һәм Увира сик буйы ҡалаларынан экспансия яһап, нығыныуға өлгәшә уларҙан улар экспансияһын дауам итә. 1890-сы йылдарҙа Бурунди немец колонияһына әйләнә. Немец хакимиәте Германия Көнсығыш Африкаһында исламды таратыуға булышлыҡ итә. Беренсе донъя һуғышы башланғанға тиклем Бужумбура ҡалаһы төбәктә ислам таралыуҙың төп үҙәгенә әйләнә. Бурундиҙы Бельгия алғандан һуң, илдә христиан миссионерҙары барлыҡҡа килә һәм урындағы халыҡты күпләп католицизмға ҡараталар.

## Халыҡ һаны һәм таралыуы
АҠШ дәүләт департаменты мәғлүмәттәре буйынса өсөн 2010 йылда, Бурунди халҡының 2-5%-ы үҙен мосолман тип таный. Мосолмандарҙың төп өлөшө Бужумбура (бигерәк тә Буензи һәм Бвиза райондарында йәшәй), Гитега, Румонге, Ньянза, Муйинга һәм Макамбала.ҡалаларында йәшәй. Бурунди мосолмандарының күпселеге сөнниҙәр, әммә шиғыйҙар һәм ибәдиҙәрҙеңбәләкәй общиналары ла бар. Бурундиҙа ислам динен ике этник төркөм Хуту һәм Тутси вәкилдәре тота, шуға күрә граждандар һуғышы ваҡытында был конфликт осоронда дини төҫмөрҙән ҡотолоу мөмкин була. Шулай уҡ мосолмандар араһында Көнбайыш Африка, Конго Демократик Республикаһы, Яҡын Көнсығыш һәм Пакистан мигранттары күп. Бурундиҙа мосолмандар аҙсылыҡ булыуға ҡарамаҫтан, мосолман байрамдары Ураҙа байрамы һәм Ҡорбан байрамы дәүләт кимәлендә билдәләнә. Илдең мосолман общинаһы вәкилдәре, бигерәк тә Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, власть органдарында һәм илдең йәмәғәт тормошонда киң урын ала.

## Иҫкәрмәләр
Албан халыҡ шиғриәте

**[[Албания|Албан]] халыҡ шиғриәте** албан йырҙары менән бергә традицион албан шиғриәтен тәшкил итә, ул үҙ сиратында албан әҙәбиәтенең бер өлөшө булып тора.

## Тарихы
1830 йылда Вук Караджич Джураковацта (хәҙерге Печ ҡалаһы янында) йәшәүсе Довица Обадовичтан албан халыҡ шиғриәтенең тәүге әҫәрҙәрен: 12 албан йыры һәм бер йомаҡ яҙып алған. Албания милли хәрәкәте осоронда албандарҙың һәм Албания албандарының милли үҙаңын формалаштырыуҙа ҡатнашҡан ауыҙ-тел ижадының таңы башлана. Албания әҙәбиәте әҫәрҙәренең тәүге коллекцияһын авторы Йон Хан булған «Albanische Studien» китабында туплау мөмкин була, ә иң билдәле эпик поэмаларҙың береһе булып ", уның авторы католик монах Гьергь Фишта була. 1905—1908 йылдарҙа Николла Иванай «Shpnesa e Shqypnisë» исемле героик халыҡ йырҙары йыйынтығын баҫтырып сығара һәм был йыйынтыҡтарҙы баҫтыра башлаған тәүге авторҙарҙың береһе була.

## Йырҙары
Албан теленең гег диалекты өҫтөнлөк иткән Төньяҡ Албания йырҙарында бик күп серб һүҙҙәре осрай; Көньяҡ Албанияла йырҙар тоск диалектында башҡарыла, һәм славян һүҙҙәре албанлаштырылған форма ала. Иң билдәле халыҡ йырҙарына миҫалдар булып. Примерами самых известных народных песен являются:

* Алдынғы яугирҙәрҙең албан йырҙары, шул иҫәптән Цикл о Муджо и Халили, һәм шулай уҡ Гьергь Элезь Алия
* Ефрозина из Янины
* Константин и Дорунтина (Баллада о Константине и Джокине)
* Висит туман тяжёлый над Буной
* Ах, прекрасная моя Морея
* У дерева Машкуллора
* Чамские народные песни (например, Песня о Чело Мезани)
* Песни о битве на Косовом поле

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Замбияла ислам

**Замбияла ислам диненең** күп һанлы эйәрсендәре юҡ, уны ил халҡының 1%-ынан кәмерәге тота.

## Тарихы
Ислам Замбия территорияһына Көнсығыш Африка яр буйынан ғәрәп сауҙагәрҙәре һәм ҡолдар менән сауҙа итеүселәр менән бергә үтеп инә башлай. Занзибар солтанлығында Оман династияһынан Әл Сәйет идара иткән осорҙа ғәрәп ҡолдар менән сауҙа итеүселәре үҙҙәренең Танзания, Малавиҙар һәм Мозамбик яр буйҙарындағы базаларынан Замбия территорияһына барып етә. Йөҙҙәрсә йылдар дауамында Замбиянан һәм күрше илдәрҙән дүрт миллиондан ашыу ҡол урлана һәм Һиндостанға һәм Ғәрәбстанғаһатыла.

Күп кенә мосолмандар Замбияға колониаль осорҙакилгән. Улар Ливингстондан Лусакуға тимер юлы төҙөлөшөндә ҡатнашҡан башлыса Һиндостан һәм Пакистан сығышлы була. Улар тимер юл буйында бер нисә тораҡ пункт төҙөй. Илдең төп халҡының бик аҙ өлөшө шулай уҡ ислам динен ҡабул итә.

## Халыҡ һаны һәм таралыуы
Замбияла 100 меңгә яҡын мосолман йәшәй, был дөйөм халыҡ иҫәбенән 1 %-ҡа кәмерәк (11,26 млн кеше). Улар башлыса илдең ҙур ҡалаларында йәшәй. Замбияла мосолмандарҙың күпселеге — сөнниҙәр, шулай уҡ исмәғилилек тармағы бәләкәй генә шиғыйҙар общинаһы бар. Бынан тыш, Әхмәҙиә сектаһынан 500-гә яҡын кеше иҫәпләнә.
Замбия рәсми рәүештә христиан дәүләте булһа ла, илдә дин тотоу азатлығы булғанлыҡтан, мосолмандарҙы бер кем дә йәберләмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Zambia, U.S. Department of State
Гилгит-Балтистан

**Гилгит-Балтистан** (, балтиҙар རྒྱལ་སྐྱིད་ སྦལྟི་ཡུལ།, ), 2009 йылға тиклем — **Төньяҡ Территориялар** (, ) — элекке кенәзлек Джамма һәм Кашмирҙың Пакистан идара иткән өлөшө сиктәрендәге иң төньяҡ административ берәмек.

## Географияһы

Афғанстан менән — төньяҡта,Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән — төньяҡ-көнсығышта, Пакистан провинцияһы Азат Кәшмир (де-факто) менән — көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта Һиндостанға ҡараған Джамма, Кашмир, Ладакх союз биләмәләре менән сиктәш.

Гилгит-Балтистан 72 971 км² территорияны биләй һәм халҡы 1 миллионға яҡын тип баһалана. Был өлкә ҙур территорияның бер өлөшө һәм Кәшмир, Һиндостан, Пакистан һәм Ҡытай араһында территориаль бәхәс предметы булып тора.

Ҡытай-Пакистан иҡтисади коридоры проекты буйынса Пакистандың Гвадар портын Көньяҡ Кореяның Гуанчжоу һәм Фанчэнган порттары менән, Гилгит-Балтистандың бәхәсле биләмәһендә Хунджераб артылышы аша 1100 саҡрым оҙонлоҡтағы «Ҡашғар — Хавелиан» юлын төҙөгәндән һуң тоташтырыу күҙаллана.

## Тарихы
Ҡаяларға уйып эшләнгән һүрәттәр, Гилгит-Балтистандың төрлө урындарында, айырыуса таулы Хунза үҙәнендәге Пассуга ауылында табылғандары, был урындарҙа беҙҙең эраға тиклем 2000 йылға тиклем кеше йәшәүе тураһында һөйләй.

2020 йылдың 1 ноябрендә Пакистан премьер-министры Имран Хан Гилгит-Балтистанға күсеш осоро провинция статусын биргәнен белдерә.

Гилгит-Балтистанда сепаратист хәрәкәте әүҙем.

## Тел

Гилгит-Балтистанда, күп телле төбәктә, урду теле рәсми дәүләт теле булып тора. Был тел шулай уҡ «лингва-франка» булараҡ, йәғни этник-ара мөнәсәбәттәр маҡсатында ҡулланыла. Инглиз теле икенсе рәсми тел булып тора. Башлыса мәғариф өлкәһендә файҙаланыла. Ғәрәп теле дини маҡсаттарҙа ҡулланыла.

## Дин

Халыҡтың күпселек өлөшөн мосолмандар тәшкил итә. Пакистан халҡының күпселеге исламдың сөнни ағымына ҡараһа ла, Гилгит-Балтистан илдең шиғыйҙар өҫтөнлөк иткән берҙән-бер төбәге булып тора. 1948 йылда халыҡтың 85 процентын шиғыйҙар тәшкил иткән.

## Округтары
Гилгит-Балтистан территорияһына 3 төбәк инә, улар 14 округҡа бүленә. 2001 йылға тиклем төбәктә 7 округ була, 2019 йылдан — 14 округ.

## Галерея

File:Lake Sudpara.JPG| Сатпара күле. Скарду
File:Beauty - Uppaer Kachura Lake Sakardu.jpg|Үрге Качура күле. Скарду
File:Shangri-La, Skardu.jpg|Шангри-Ла (Шангрила), Скарду
File:Mantoka Waterfall Skardu.jpg| Мантока шарлауығы. Скарду


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кашмирҙа атыш (2013)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Налтар күлдәре

**Налтар үҙәнендә** 3050-3150 метр бейеклектә Налтар күле () — **Башҡорт күлдәре** булараҡ билдәле өс күл  бар. Өс күлдең береһендә һыу төҫө йәшел (күл эсендә үҫкән үләндәр арҡаһында), икенсеһендә — күк, өсөнсөһөндә зәңгәрһыу төҫтә. Беренсеһе, Башҡорт күле, Үрге Налтарҙан (йәки Налтар Бала) яҡынса 12 километрҙа ята. Үҙән буйлап аҡҡан шишмә ярынан күлдәргә илткән юл — грунтлы. Күлдәр ҡарағай урмандары менән уратып алынған.

Был һыу ятҡылыҡтарын ҡарау өсөн иң яҡшы ваҡыт — майҙан алып октябргә тиклем. Налтар үҙәнендә көслө ҡар яуыу арҡаһында ҡышҡыһын машинала күлгә барып етеү мөмкин булмай тиерлек

## Галерея

 
File:Natlar Lake or Bashkiri Lake-1.jpg
File:Naltar Blue lake Gilgit.JPG
File:Blue Lake 2, Naltar, Gilgit Baltistan.jpg


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Пакистан күлдәре исемлеге
* Даньер
* Гилгит ҡалаһы
* Багрот үҙәне

## Иҫкәрмәләр
Ғәзизов Гәрәй Хәсән улы

**Ғәзизов ГәрәйХәсән улы** 1932 йылдың 18 октяберендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған.1955 йылда Өфө нефть институтын тамамлай 

һәм Уруссу газ бүлеү станцияһының етәксеһе булып эш башлай. 1958-59 йылдарҙа Ҡаҙан магистраль газ үткәргестәр идаралығының баш диспетчеры.1959-

1971йылдарҙа - Миннибай газ үткәргестәр идаралығы   етәксеһе.1971-1974 йылдарҙа- Татгаз етештереү идаралығы етәксеһе,1974-1993 йылдарҙа- "Таттрансгаз" етештереү берләшмәһенең генераль директоры.Ғәзизов Г.Х.-тың республиканың газ өлкәһен үҫтереүгә индергән өлөшө баһалап бөткөһөҙ.(Миннибай-Ҡаҙан,Минни-

бай-Түбәнкүл,Миннибай- Ижевск,Ырымбур-Заинск газ үткәргестәрен төҙөү һәм экплуатацияға индереү,һ.б.)Тик Ғәзизов Г.Х.етәселеге аҫтында ғына газ һәм шыйыҡ углеводородтарҙы алыҫ араға транспортировкалау,трубопроводтарҙы эшкә ебәреү,ремонт-тергеҙеү эштәрен үҙләштереү башланғыс ала.

## Наградалары:
"Халыҡтар дуҫлығы"ордены

"Почет знагы"ордены

Хеҙмәттәге батырлығы өсөн " миҙалы

"Газ етештереү алдынғыһы"знагы

ТАССР-ы Юғары Советының Почет грамотаһы

ТАССР-ның атҡаҙанған нефтсеһе (1990).
Экштейн Эмма

**Эмма Экштейн** (Emma Eckstein; 1865—1924) — австрия суфражисы, публицисы.

Шулай уҡ Зигмунд Фрейдтыңиң мөһим иртә пациенттарының береһе булараҡ билдәле.

## Биографияһы
1865 йылдың 28 ғинуарында Гауденздорфта тыуған.

Либераль йәһүд ғаиләһендә үҫә. Атаһы, химик Һәм уйлап табыусы Альберт Экштейн (*Albert Eckstein*, 18241881) иртә вафат булғандан һуң, уның әсәһе Амалия Экштейн (*Amalie Eckstein*, 1836—1921) үҙе ойошторған ҡағыҙ фабрикаһы менән идара итә. Эмманың биш апаһы һәм дүрт ағаһы була, ике ағаһы бала сағында вафат була. Уның һеңлеһе Тереза, шулай уҡ ағалары Густав һәм Фридрих (Friedrich Eckstein) билдәле булалар. Экштейн ғаиләһе Фрейдтар ғаиләһе менән дуҫ була, улар бергәләп ҡайһы бер байрамдар үткәрә. 1905 йылдан Эмма әсәһе, иртә тол ҡалған һеңлеһе Тереза һәм ағаһы Густав менән ғаилә хужалығында шөғөлләнә.

Эмма Экштейн публицистик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, һәм быуаттар сигендә Фрейд менән әңгәмәләре йоғонтоһонда бер нисә мәҡәлә баҫтыра, уларҙа ул енси тәрбиә мәсьәләләренә комментарий бирә. 1899 йылда Die neue Zeit журналында балаларҙы енси тәрбиәләү тураһындағы мәҡәләһе баҫылып сыға, унда ата-әсә ҡылған енси акт тураһында балаларҙың белеүе тәрбиәүи яҡтан көнүҙәк тигән фекер һыҙыҡ өҫтөнә алына. 1908 йылда ул псевдоним аҫтында *«Neues Frauenleben»* журналында псевдогермафродит яҙыусы Карл Баер (Karl M. Baer) тормошо тураһында рецензия баҫтыра.

1910 йылда Дора Телеки (Dora Brücke-Teleky) яһаған гинекологик операциянан һуң, Эмма Экштейн публицистиканан ситләшә, һәм шул уҡ ваҡытта уның Зигмунд Фрейд менән дә мөнәсәбәттәре тамамлана.

1924 йылдың 30 июлендә Венала мейеһенә ҡан һауыуҙан вафат була.

## Һылтанмалар
* Who was Emma Eckstein and what contributions did she make to psychoanalysis? 
* The case of Emma Eckstein
* WITHSTANDING TRAUMA: THE SIGNIFICANCE OF EMMA ECKSTEIN’S CIRCUMCISION TO FREUD’S IRMA DREAM

 == Иҫкәрмәләр ==
Кириази Севасти

**Севасти Кириази** ( йәки *Sevasti Qiriazi-Dako*; 1871—1949) — албан патриоткаһы, ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифының пионеры.

## Биографияһы
1871 йылда Ғосман империяһының Манастир ҡалаһында, хәҙер Македонияның Битола ҡалаһында, Кириази ғаиләһендә тыуа. Уның ике ағаһы һәм ике апаһы була.

Албан яҙыусыһы һәм публицисы Наим Фрашери Севастиға артабан Албан ҡатын-ҡыҙҙарын уҡытыу һәм тәрбиәләү маҡсатында, Константинополь ҡалаһындағы *Robert College* уҡырға тәҡдим итә. Ул америка протестант колледжында уҡыған беренсе албан ҡатын-ҡыҙы була, уны 1891 йылдың июнендә тамамлай. Корча ҡалаһына килгәс, 1891 йылдың 15 октябрендә ул бында беренсе албан мәктәбен аса, унда уға ағаһы Герасим һәм һеңлеһе Параскеви ярҙам итә Севасти Манастир конгресында () ҡатнаша, унда албан алфавитын стандартлаштырыу мәсьәләләре тикшерелә. Башланғыс мәктәп өсөн грамматика буйынса дәреслектәр әҙерләүҙә һәм баҫтырыуҙа ярҙам күрһәтә, тарих буйынса дәреслекте мөхәррирләй. Был мәктәп Беренсе донъя һуғышынан һуң байтаҡ ваҡыт үткәндән һуң да, Кириази ғаиләһе исеме менән билдәле була.

Беренсе донъя һуғышы башланыу менән, Кириази ире Кристо Дако — журналист, яҙыусы һәм сәйәсмән, һәм һеңлеһе менән Румынияға күсә, ә унан АҠШҡа эмиграциялай. Бында Параскеви гәзиттә эшләй, ә Кристо Дако Америкала тәүге албан мәктәптәрен аса. 1920-се йылдар башында бөтә ғаилә Албанияға ҡайта, Унда Севасти Тиранала *«Kyrias»* тип аталған, шулай уҡ *Kamëz* ҡалаһында (ире һәм һеңлеһе менән бергә) мәктәп аса һәм директоры була. Икенсе донъя һуғышы осоронда антифашистик ҡараштары өсөн Севасти һәм Параскеви ҡулға алына һәм Белград янындағы Баница концлагерына оҙатыла, һуғыштан һуң азат ителәләр һәм Тиранаға ҡайталар. Кристо Даконың Албания короле Зогу менән бәйләнеше арҡаһында, ул һәм уның ғаиләһе, шул иҫәптән улдары һәм килене, репрессияға дусар ителә һәм төрмәгә ябыла. Улының үлеме сәбәпле, ауыр кисерештәр солғанышында, етмәһә, инсульт арҡаһында Севасти Кириази 1949 йылдың 30 авгусында Тиранала вафат була.

## Хәтер
* Апалы-һеңлеле Кириазиҙар "Албан мәғарифының әсәләре"тип һанала.  Албания тораҡ пункттарында күп кенә уҡыу йорттары уларҙың исемдәрен йөрөтә, атап әйткәндә,Корча ҡалаһындағы мәктәп.
* Нью-Йоркта албан-америка ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһы Апалы-һеңлеле Кириази исемен йөрөтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Албанский алфавит

## Һылтанмалар
* SEVASTI QIRIAZI -PIONERE E ÇLIRIMIT KOMBËTAR
* Familja atdhetare Qiriazi dhe mjeshtri i madh i turpit
## Иҫкәрмәләр
Белорус диаспораһы

**Белорус диаспораһы** (белор. Беларуская дыяспара) — Белоруссиянан ситтә йәшәгән белорус сығышлы кешеләр берләшмәһе.

Төрлө тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре буйынса, белорус диаспораһы 2,5 — 3,5 миллион кеше тәшкил итә. Был иҫәпкә XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Белоруссия территорияһынан эмиграцияға китеүселәрҙең вариҫтары, шулай уҡ икенсе донъя һуғышы осоро һәм 1990-сы йылдарҙағы эмигранттар инә. Белорус диаспораһының икенсе төркөмө — СССР эсендә күсенгән, ул тарҡалғандан һуң башҡа советтан һуңғы дәүләттәрҙә йәшәгән кешеләр. Айырым төркөмдө белорус диаспораһы менән бәйле ерле белорус аҙсылығы тәшкил итә. Улар Беларусь Республикаһының Польша, Литва һәм Рәсәй менән сигендә йәшәй.

Белоруссиянан күсеп килеүселәрҙең айырым төркөмөн белорус йәһүдтәре барлыҡҡа килтерә, улар АҠШ-та һәм Израилдә общиналар ойошторған.

Рәсми халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, үҙҙәрен белорус тип иҫәпләүсе кешеләр һанының кәмеүе күҙәтелә.
Иң ҙур һәм ойошҡан белорус диаспоралары Рәсәйҙә, Украинала, Польшала, АҠШ-та, Канада>ла, Бөйөк Британияла, Литвала, Латвияла һәм Эстонияла бар.

Минскиҙа «Ватан» донъя белорустары ассоциацияһы (Ассоциация белорусов мира «Бацькаўшчына») — бөтә донъялағы белорус сығышлы кешеләрҙе берләштергән халыҡ-ара ойошма булып тора. Ойошма 1990 йылда булдырылған. Әлеге ваҡытта «Бацькаўшчына» ағзалары булып 28 илдән 135 белорус диаспораһы ойошмаһы тора.

1919 йылдан беларусь Халыҡ Республикаһының ҡыуылған хөкүмәте сит илдәрҙә, бигерәк тә Төньяҡ Америкала һәм Көнбайыш Европала күп кенә белорустарҙы берләштереүсе үҙәк булып тора.

## БМО мәғлүмәттәре
БМО мәғлүмәттәре буйынса, 2017 йылда донъяла белорус эмигранттарының һаны донъяның 55 илендә 1,5 миллион самаһы кеше тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт белорусской диаспоры в США
* Сообщество белорусов США в Facebook
Кәрбәлаи Сәфихан Ҡарабағы

**Кәрбәлаи Сәфихан Ҡарабағы** () — әзербайжан архитекторы, Ҡарабахта барлыҡҡа килгән үҙенсәлекле архитектура мәктәбе вәкиле.

Ҡарабағының эштәрендә традицион һәм романтик элементтарҙың берләшеүе айырыуса һиҙелә. Кәрбәлаи Сәфихан Ағдамда, Физулиҙа, Шушала күп биналар проектлай. Уның проекттары өсөн (мәҫәлән, Ағдамдағы мәсеттәр һәм Бардалағы) әзербайжан архитектура традицияларына нигеҙләнгән ябай алымдар ҡулланылған.

## Ижады
Кәрбәлаи Сәфихан Ҡарабағы ижадының үҙенсәлеге булып урындағы архитектура традицияларын рациональ һәм оҫта ҡулланыу тора. Архитектор 1883 йылда Гәүһәр ағаның Үрге мәсетен төҙөп бөткән, унда бүлмәләге розеткала ғәрәпсә: *«Кәрбәлаи Сәфихан, Ҡарабах архитекторы эшләгән. 1301»* *тип яҙылған* *(1883—1884 йй.)*. Оҫтаның исеме шулай уҡ икенсеһендә Шуша ҡалаһының түбәнге өлөшөндәге Гәүһәр аға мәсетендә лә, шулай Уҡ Физули ҡалаһының мәсетендә лә осрай: *Кәрбәлаи Сәфихан,Ҡарабах архитекторы эшләгән. 1307 йыл (1889—1890 йй.)*.

Сәфихан проекты буйынса төҙөлгән ҡоролмалар араһында Шушалағы Ширин су мунсаһы, Бардалағы мәсет (1868), Ағдам мәсете (1870), Одессала «Татар мәсете» (1870), Ашхабадта Ҡарабағлар мәсете (1880), Шуша ҡалаһындағы бер нисә квартал мәсете һәм Ҡарабахта  башҡа граждандар биналары.

Сәфихан Ҡарабағы, урындағы архитектура традицияларын файҙаланып, таш колонналар менән ике ҡатлы галереяларға бүлеү һәм көмбәҙле япмалар ҡулланыу хас булған Ҡарабах төбәге арауығын ойоштороусы берҙәм типтағы мәсеттәр төҙөгән.

## Фотогалерея

## Сығанаҡ
* 

## Иҫкәрмәләр
Видади Молла Вәли

**Молла Вәли Видади** (; 17 март 1709, Шәмкир, Ҡарабах бәйләрбәйлийи, Сәфәүиҙәр дәүләте ‒ 13 май 1809, Икинжи Шихлы, Грузия губернаһы) — XVIII быуат әзербайжан мәғрифәтсе шағиры.

## Биографияһы
Видади 1709 йылда Гәнжә бәйләрбәйлийинә ҡараған Шәмкир ҡалаһында тыуа. Ҡарабахта, ә һуңынан Тифлиста йәшәй. Грузин батшаһы Ираклий II-нең писары булып хеҙмәт итә.

## Ижады
Видади әзербайжан шиғриәтен үҙенең лирик шиғырҙары менән байыта, парлы рифмалы шиғырҙарҙың айырым формаһы — «гошма» оҫтаһы була.

Шағирҙың реалистик лирикаһы ашуғ шиғриәтенә яҡын. Молла Вәли Видадиҙың әҫәрҙәре ислам суфыйсылығы рухында яҙылған. Ул үҙ-ара һуғыштарҙы һәм феодаль ҡанһыҙлыҡты тәнҡитләй. Мәҫәлән, Видадиҙың дуҫы Хөсәйен Хан Муштағтың үлтерелеүенә яуап булған билдәле «Мусибат-наме» шиғырында шағир ҡан ҡойошло феодаль низағтарҙың ҡот осҡослоғон, наҙан һәм аяуһыҙ хандарҙы, уларҙың халыҡ алдындағы яуызлыҡтарын һәм енәйәттәрен фашлай:
 
Молла Вәли Видади билдәле әзербайжан шағиры Молла Панаһ Вәғифтеңяҡын дуҫы була. Видади ижадында уның Молла Панаһ Вәғиф менән шиғри хат алышыу-диалогы биләй, улар йөкмәткеһе менән ашуғтар ярыштарын хәтерләтә. Вәғифтең әҫәрҙәрендә мажор тондары өҫтөнлөк итһә, Молла Вәли Видади шиғырҙарында унан айырмалы күңелһеҙлек һәм ҡотолғоһоҙлоҡ күҙәтелә. Шағирҙың пессимистик кәйефе «Журавли», «Послание поэту Вагифу», «Поплачешь» шиғырҙарында сағылыш таба. Фүзулиижадының эйәрсене тип һанала.

Уның ҡайһы бер ғәзәлдәре һәм гошмалары рус теленә тәржемә ителгән: «Мусаддас», «Ряд за рядом», «Там, где любви наши сердце ждет…». Константин Симонов Молла Вәли Видади әҫәрҙәрен тәржемә итеүҙә ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшкән:
 
## Тоҡомдары
Молла Вәли Видади әсәһе яғынан рәсәй һәм әзербайжан генералы Әли-Аға Шихлинскийҙың олатаһы була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Молла Панах Вагиф

## Һылтанмалар
* Лит-салон. Видади Молла Вели

## Иҫкәрмәләр
Ҡарағанды зоопаркы

**Ҡарағанды зоопаркы** () — Ҡаҙағстан зоопарктарының иң боронғоларының береһе. 1938 йылда нигеҙләнгән. 43,5 гектар территорияны биләй, шуның 8 гектары ғына үҙләштерелгән.

Ҡарағанды зоопаркының иң билдәле төйәкләнеүселәре араһында Диаскин ҡушаматлы, тауыш мимикрияһына һәләтле һинд филе булған..
## Тарихы

### Совет осоро
1987 йыл башына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, зоопаркта 159 төр 700-ҙән ашыу хайуан була (69 төр имеҙеүсе, 25 төр ҡош, 14 төр һөйрәлеүсе, 3 төр амфибия, 25 төр балыҡ). Зоопаркта тотолған 15 төр Халыҡ — ара Ҡыҙыл китапҡа, 14 төр СССР — ҙың Ҡыҙыл китабына, 8 төр Ҡаҙаҡ ССР — Ҡыҙыл китабына индерелгән. 1980-се йылдар аҙағында зоопаркта 26 төр, шул иҫәптән пантера һәм ягуар үрсегән.

1980-се йылдар аҙағында Ҡарағанды зоопаркы Ҡарағанды дәүләт университеты, Ҡарағанды медицина институты, Ҡарағанды өлкә тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Ҡарағанды тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәте, ҡала мәктәптәре һәм башҡа ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итә. Йыл һайын зоопаркка 800 меңгә яҡын кеше килгән.

### Беҙҙең көндәрҙә
2012 йылда Ҡарағанды зоопаркына урындағы әһәмиәттәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт зонаһы статусы бирелә. 2013 йылда зоопаркта 2700 дананан ашыу хайуан аҫырала, ә 2015 йылға уларҙың һаны 1600-гә тиклем кәмей. 2013 йылда 328 дана имеҙеүсе булған, ә 2015 йылда 287 генә ҡалған; зоопарктағы 4 төр юҡҡа сыҡҡан. 2014 йылда 1249 төр ҡоштан 2015 йылға 246 ғына ҡалған; 2 төр юҡҡа сыҡҡан. Һөйрәлеүселәр һәм балыҡтар һаны ла кәмей.

Шул уҡ осорҙа зоопаркка килеүселәрҙең кәмеүе күҙәтелә: 2013 йылда 175 мең кеше, 2014 йылда 113 мең кеше һәм 2015 йылда 85 900 кеше. Әммә был ваҡыт эсендә күргәҙмәләр һаны 25-тән 60-ҡа тиклем арта.

2015 йылда ҡала бюджетынан зоопаркты тотоуға 102,5 миллион тәнкә бүленгән. Шул уҡ йылда 1968 йылда төҙөлгән зоопарктың төп бинаһы авария хәлендә тип таныла, һәм 2016 йылда ул һүтелә. Яңы бина төҙөү планлаштырыла.

2018 йылда яңы бина төҙөүгә ҡала властары 1,2 миллиард тәңкә аҡса бүлгән. 2019 йылда зоопарктың директоры алмашына, алдағыһы парктар менән идара итеүгә тәғәйенләнә. 2020 йылдың ғинуарында ҡала хакимиәте ярҙамында зоопарктың бағымсылыҡ советы булдырыла. Йәмәғәтселәр яңы бинаны төҙөүҙә етди проблемалар күрә: уның тәҙрәләре булмай, ә эш планы эскизға тап килмәй. 2020 йылдың авгусында яңы бина төҙөлөшө туҡтатыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Баҡы зоопаркы
* Минск зоопаркы

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр