open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нижневартовск дәүләт университеты

**Нижневартовск дәүләт университеты** ( **НВГУ**, тулы атамаһы *«Нижневартовск дәүләт университеты» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы*) — Нижневартовскиҙа урынлашҡан юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
1988 йылдың 12 июлендә Нижневартовскиҙа Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск дәүләт педагогия институтының филиалы асыла. Ул үҙ эсенә өс факультетты ала: физика-математика; филология һәм педагогия. Филиалда 22 уҡытыусы эшләй, 150 студент белем ала.

1992 йылда Нижневартовск дәүләт педагогия институты Нижневартовск педагогия училищеһы (колледжы) менән берлектә уҡытыу-фән педагогия комплексы структураһында Рәсәйҙә тәүгеләрҙән ике баҫҡыслы педагогик кадрҙар әҙерләүгә күсә.

1992 йылда Д. И. Менделеев исемендәге Тобольск дәүләт педагогия институтының Нижневартовск филиалы Нижневартовск педагогия институты итеп үҙгәртелә. 1992 йылда юғары уҡыу йорттонда 1173 уҡый.

2005 йылда институт Нижневартовск дәүләт гуманитар университеты тип үҙгәртелә, ә 2013 йылда Нижневартовск дәүләт университеты статусын ала.

Мәғариф буйынса федераль агентлыҡ йыл һайын үткәргән рейтинг һөҙөмтәләре буйынса университет Рәсәйҙең иң яҡшы ун педагогик, лингвистик һәм гуманитар юғары уҡыу йорто араһына инә. 2009 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәәғариф һәм фән министрлығы төҙөгән педагогик, лингвистик һәм гуманитар вуздар араһында Нижневартовск гуманитар университеты илдең 74 вузы араһында 5-се урын ала.

2015 йылда университетта 9 факультет, 22 кафедра, 14 фәнни-тикшеренеү лабораторияһы, өс студенттарҙың конструкторлыҡ бюроһы, аспирантура була. Бында 5000-дән ашыу студент белем ала.

## Университет структураһы
* Өҫтәмә белем биреү факультеты
* Педагогика һәм психология факультеты
* Сәнғәт һәм дизайн факультеты
* Физик культура һәм спорт факультеты
* Математика һәм мәғлүмәт технологиялары факультеты
* Экология һәм инжиниринг факультеты
* Гуманитар факультет

## Ректорҙары
* 1988—1992 йылдар — Карпов Анатолий Карпович, ТГПИ-ҙың Нижневартовск филиалы директоры
* 1992—2007 йылдар — Карпов Анатолий Карпович, Нижневартовск дәүләт педагогия институты ректоры
* 2007 йылдан бөгөнгә ҡәҙәр — Горлов Сергей Иванович, Нижневартовск дәүләт университеты ректоры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Думрауф А., Быковских П. Первый в Югре // Югра № 10 за 2007 год — стр. 20-25
* Икингрин Е. Н., Кучина М. А., Шошина А. А. Первый вуз Югры: путь от филиала к классическому университету // Актуальные проблемы социологии молодежи, культуры, образования и управления : материалы международной конференции. Екатеринбург, 28 февраля 2014 г. — Екатеринбург : УрФУ, 2014. — Т. 3. — С. 96-100.
* Леонов С. Югра: образование высшее // Наше Наследие № 83 за 2007. — С. 84
* Уваров А. В. Экологический дизайн: опыт исследования процессов художественного проектирования: автореф.…дис. канд искусствоведения. — М.: МВХПУ, 2010. — 41 с.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Нижневартовского государственного университета
Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты

**Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты** —Красноярск ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
Красноярск дәүләт сәнғәт институты РСФСР мәҙәниәт министрлығы системаһында 1977 йылда асыла һәм 1978 йылда эш башлай.

Педагогик коллектив Гнесиндар исемендәге Мәскәү дәүләт институтын, Ленинград, Урал, Новосибирск һ. б. консерваторияларҙы тамамлаусыларҙан туплана.

2000 йылда *Красноярск сәнғәт институты* академия статусын ала, ун биш йыл буйы *Красноярск дәүләт музыка һәм театр академияһы* тип атала.

2015 йылда академияға тәүге исеме ҡайтарыла.

2017 йылда институт Красноярск дәүләт сәнғәт институтына ҡушыла.

2018 йылда *Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты* тип исеме үҙгәртелә.

Әлеге ваҡытта өс факультетты (музыкаль, театр һәм хореография сәнғәте, һынлы сәнғәт) һәм музыка колледжын берләштерә.

## Ректорҙары
* 1978—1988 — Г. А. Белоусов
* 1989—1994 — В. П. Стародубровский
* 1994—2015 — К. А. Якобсон
* 2016 йылдың 23 майынан — М. В. Москалюк

## Структураһы
* музыка факультеты
* театр һәм хореография сәнғәте факультеты
* художество (һынлы сәнғәт) факультеты
* музыкаль колледж

## Белем биреү

; Инструменталь башҡарыу
: 

** фортепиано
** оркестр ҡыллы музыка инструменттары (скрипка, альт, виолончель, контрабас)
** оркестр тынлы музыка инструменттары (флейта, гобой, кларнет, фагот, валторна, саксофон, торба, тромбон, туба, һуҡма)
** халыҡ инструменттары (домра, балалайка, гитара, баян, аккордеон)

; Дирижёрлыҡ
: 

* академик хор дирижерҙары
* халыҡ хоры дирижеры

; Вокал сәнғәте
: 

* академик йыр башҡарыу

; Музыка ғилеме һәм композиция
; Актёрлыҡ сәнғәте
: 

* драма театры һәм кино актёрҙары

; Хореография сәнғәте
: 

* бал бейеүе педагогы
* хәҙерге заман бейеүе педагогы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Сибирский государственный институт искусств имени Дмитрия Хворостовского
Малахов ҡарағайлығы

**Малахов бор** —  төбәк әһәмиәтендәге ландшафт ҡомартҡыһы,  Вологда өлкәһенең Тарног районы биләмәһендә Кокшеньга һәм Тарнога йылғалары араһында урынлашҡан. Һәйкәлдең тәбиғи ҡиммәте ҡарағайлыҡта, пейзаж матурлығында һәм регламентланған рекреацион йөкләнеше  мөмкинлектәренә ҡайтып ҡала. Уның территорияһында һирәк осрай торған үҫемлектәр бар.

## Төҙөлөү тарихы
Дөйөм майҙаны 185 гектар булған "Малахов ҡарағайлығы"   тәбиғәт ҡомартҡыһы ҡиммәтле тәбиғәт объекттарын һаҡлауҙы көсәйтеү буйынса саралар тураһында "16.08.1978-се һанлы Вологда өлкә халыҡ депутаттары советы ҡарарына  ярашлы бүленә.

Вологда өлкәһенең 2009 йылдың 23.09.421-се ҡарары нигеҙендә Вологда өлкәһе Тарног муниципаль районының айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре тураһында положение раҫлана

## Урынлашыуы һәм  геологияһы
"Малахов ҡарағайлығы" тәбиғәт ҡомартҡыһы Малаховка, Тарног һәм Кокшеньга йылғалары араһында төҙөлгән ҡалҡыулыҡта урынлашҡан.  Ландшафт был ерҙә боҙлок ваҡытындағы  һәм боҙлоҡтан һуңғы  һыуҙарҙың  киң эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә булдырылған. Урындағы һыу ятҡылыҡтарында һыу кимәле түбәнәйеү арҡаһында ҡомло тигеҙлектәр барлыҡҡа килгән, бындай урындарҙың береһендә  ошо тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан

Тәбиғәт ҡомартҡыһы сиктәренә Тарног урмансылығының ике кварталы ҡарай: 23-сө квартал Кокшеньги йылғаһының һул ярында һәм уның тамағынан  2,5 км алыҫлыҡта Тарнога йылғаһы эргәһендәге 25-се квартал.

Ҡомартҡы территорияһы, тәбиғәтте һаҡлау сараларынан тыш, бик мөһим археологик ҡиммәткә эйә. Был урында белгестәр тарафынан боронғо кешеләрҙең тораҡтары артефакттары табылған.

## Флораһы
Үҫемлектәр араһында нигеҙҙә  юғары бонитетлы ҡарағайлыҡ  өҫтөнлөк итә  уларҙың  өс төрө бар: йәшел мүкле, лишайниклы һәм  һәм мүкле. Ағастарҙың йәше 100 һәм унан ашыуыраҡ.

Урындағы флора яҡынса  70 төрө үҫемлектәрҙән ғибәрәт, 16 төрө уларҙың мүк һәм лишайниктарға  ҡарай. Вологда өлкәһе өсөн һирәк осрай торған   үҫемлектәр төрө: ятүлән, көкөрт үләне, Вологда өлкәһенең  Ҡыҙыл китабынан — сатырлы ҡышһөйәр.

## Һаҡлау
Тәбиғәт ҡомартҡыһы  бурысы булып  яҫы һәм тулҡынлы, диңгеҙ һәм күл-боҙ тигеҙлектәре  Түбән Сухон ландшафт районының биогеокомплекстарын һаҡлап алып ҡалыу, шулай уҡ юғары бионетлы ҡарағайлыҡты һәм флораның һирәк вәкилдәренең урынлашыуын һаҡлау тора.

Кеше эшмәкәрлеге Малахов ҡарағайлығының экологик мөхитенә  кире йоғонто яһай. Урындағы йәмәғәтселәрҙең һәм экологтарҙың башланғысы арҡаһында  территорияларҙы, урманды  сүп-сарҙан таҙартыу буйынса экология акциялары даими үткәрелеп тора.

Ҡомартҡыны һаҡлау Вологда өлкәһенең тәбиғәт ресурстары һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау департаментын тормошҡа ашыра.

## Документтары

## Иҫкәрмәләр
Таулы Алтай дәүләт университеты

**Таулы Алтай дәүләт университеты** — Горно-Алтайск ҡалаһындағы (Алтай Республикаһы) классик юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
Таулы Алтай педагогия институты СССР Минстрҙар Советы Ҡарары менән 1949 йылда ойошторолған, уҡыу срогы 2 йыл булған.

1949 йылдың 18 июлендә башҡарма комитет ултырышында Таулы Алтай хеҙмәтсәндәр депутаттары өлкә Советы Баҡарма комитетының ултырышында уҡытыусылар институтын ойоштороу тураһында мәсьәлә тикшерелә.

1953 йылдың ғинуарынан уҡытыусылар институтын педагогия институты итеп үҙгәртеп ҡороу эштәре башлана. 1953 йылдың 29 ғинуарында Таулы Алтай автономиялы өлкәһе хеҙмәтсәндәр депутаттары Советының Башҡарма комитеты 1953 йылдың 1 сентябренән уҡытыусылар институтын педагогия институты итеп үҙгәртеп ҡороу хаҡында ҡарар ҡабул итә. Педагогия институтының беренсе курсына 160 кеше, шул иҫәптән 70 алтай милләтле уҡыусы ҡабул ителә.

1993 йылда Таулы Алтай педагогия институты һәм Таулы Алтай ойошторолған ауыл хужалығы техникумы базаһында Таулы Алтай дәүләт университеты ойошторола.

2014 йылдың 1 июленән Ғилми совет ҡарары менән ауыл хужалығы колледжы аграр колледж итеп үҙгәртелә.

## Структураһы

### Институттары, факультеттары һәм колледжы
- Физика-математика һәм инженер-технология институты

- Иҡтисад-юридик факультет

- Тәбиғәт-география факультеты

- Алтаистика һәм төрки телдәре факультеты

- Психология-педагогика факультеты

- Тарих-филология факультеты

- Аграр колледж

## Уҡытыусылары
Төрлө ваҡытта юғары уҡыу йортонда уҡыттылар һәм уҡыталар:

- Воневодин Анатолий Фёдорович— математик, профессор, физика-математика фәндәре докторы

- Дмитриев Алексей Николаевич — геолог, профессор, геология-минералогия фәндәре докторы

- Лебедев Юрий Альфредович — техник фәндәре кандидаты, «СИЛЭН» инженер үҙәге директоры, 1990 йылдан РСФСР халыҡ депутаты

- Мери Арнольд Константинович — Советтар Союзы Геройы

- Монахов Валентин Николаевич— математик, Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы

- Остапенко Владимир Викторович — математик, профессор, физика-математика фәндәре докторы

- Хорошевский Виктор Гаврилович — математик, Рәсәй Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Белоусова Н. В., 60 лет Горно-Алтайскому государственному учительскому институту, Календарь юбилейных и памятных дат, стр. 46 — 47

## Һылтанмалар
* Сайт университета
Выборг

**Выборг** (урыҫ. Выборг, фин. Viipuri, швед. Viborg, алман. Wiburg) — Рәсәй Федерацияһының Ленинград өлкәһендә урынлашҡан ҡала, Выборг районы үҙәге.

## Тарихы

Выборг замогына 1293 йылда шведтар нигеҙ һалған, был Карел еренә Өсөнсө тәре походы ваҡытында була. Урта быуаттар урыҫ терминологияһы буйынса : Корел ҡәбиләләре ерҙәренә — Бөйөк Новгородтың союздашына тәре походы ваҡытында. 1980-сы йылдарҙа алып барылған археологик ҡаҙыуҙар күрһәтеүенсә, элекке Замковый утрауында шведтар тарафынан емерелгән карелдарҙың нығытмалы пункты урынлашҡан булған. Швед короле регенгты Кнутссон Торгильс ҡарары буйынса, Замковый утрауында бик ҡеүәтле замок төҙөлә, ул Выборг исемен ала. Шведтар утрауҙың ҡалҡыу өлөшөндә квадрат планлы стена төҙөгәндәр. Замоктың иң бейек ҡарауыл һәм хәрби манараһы норвег короле, Скандинавияны суҡындырған Изге Олав хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Оҙаҡ ваҡыт был башня Скандинавияның иң бейек донжоны тип һаналған. Төҙөлгән ҡәлғә диуарҙарының ҡалынлығы 1,5—2 метр, манара стенаһының ҡалынлығы — 4 метр булып, диуары тештәр менән тамамланған, ә периметры буйлап ағас галерея-хәрби юл булған. Выборг замогы Выборг ҡалаһының үҙәге һәм Карел муйынына швед йоғонтоһоноң ышаныслы форпосты булып ҡала 1710 йылға тиклем.

Новгород республикаһы карел ерҙәрен юғалтырға теләмәй, һәм 1294 йылда Бөйөк Новгород дружинаһы Выборгты ҡамай, ләкин ул Новгород ала алмай. Ҡала һәм шведтарға ҡаршы хәрби поход уңышһыҙ булды 1322 йылда шведтарға ҡаршы кенәз Юрий Даниилович ойошторған поход та уңышһыҙ бөтә: кенәз Юрий Даниилович ғәскәре бер ай буйына замок диуарҙары аҫтында тора, замокты алырға хатта улар ҡулланған таш бәреүсе машиналар ҙа ярҙам итә алмай. 1323 йылда Новгород һәм Швеция араһында төҙөлгән Ореховецкий тыныслыҡ килешеүе буйынса улар араһында сик Сестра йылғаһы, Карел муйыны Выборг менән бергә Швецияға күсә.

Төньяҡ һуғыш ваҡытында Выборг Швецияның тыл нығытмаһы булған.

1802 йылда Выборг губернаһы Финляндияға күсә, ә 1811 йылда элекке исеме бирелә, ләкин ошо мәлдә Бөйөк Финляндия кенәзлеге составында була.

Алға, XX-сы быуатҡа ҡәҙәре, ҡала тарихы оло ваҡиғаларға эйә булмай тиерлек: унда урыҫ гарнизоны тора, сауҙа һәм сәнәғәт үҫә.

1930 йылдарҙа яҡын-тирәләге территория менән Выборг Финляндияның сәнәғәт үҙәге булып һанала. 1938 йылда ҡалала төрлө тармаҡтарҙың 38 сәнәғәт предприятиеһы эшләй. Ҡышҡы һуғыштан һуң, Мәскәү тыныс шартнәмәһе шарттары нигеҙендә, Выборг губернаһының ҙур өлөшө, шул иҫәптән, Выборг Карелия һәм бөтә муйынтығы, шулай уҡ башҡа территориялар СССР-ға күскән. Ҡаланың фин халҡы тулыһынса Финляндияға эвакуациялана. 1940 йылдың 31 мартында Финляндиянан алынған территорияларҙы Карел-Фин ССР составына биреү тураһында СССР Законы ҡабул ителә.

1944 йылда Карелия муйынының башҡа территориялары менән ҡала Карел-Фин СССР-ҙан РСФСРның Ленинград өлкәһе составына күсерелә.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ефимова И. Кто они — выборгские переселенцы? // Выборг : газета. — 2007. — № 61 (15741).
* Петрова Л. Основание замка и первые десятилетия его существования. Северные крепости.
* Татищев В. Н. Собрание сочинений в восьми томах. — Москва: Ладомир, 1994—1996. — С. 109—110.
Ҡазан дәүләт аграр университеты

**Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Ҡазан дәүләт аграр университеты»** (ҡыҫҡартылған исеме —**ФГБОУ ВО Казанский ГАУ**) — Рәсәй Федерацияһы, Татарстан Республикаһының Ҡазан ҡалаһында урынлашҡан Рәсәй Федерацияһының ауыл хужалығы министрлығы (Рәсәй ауыл хужалығы министрлығы) хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү, квалификацияһын күтәреү һәм белемдәрен арттырыу системаһының юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
1918 йылдың 25 ноябрендә Мәскәүҙә юғары уҡыу йорттар бүлеге коллегияһының ултырышында Ҡазан университеты ҡарамағында урман факультетына нигеҙ һалыу турында ҡарар ҡабул ителә. 1922 йылдың 22 майында Политехник институттың ауыл хужалығы факультеты һәм Ҡазан университетының урман факультетын берләштереү һөҙөмтәһендәҠазан ауыл хужалығы һәм урмансылыҡ институты ойошторола. Үткән йылдар дауамында институт структураһы күп тапҡырҙар үҙгәрә. Төрлө осорҙарҙа факультетта зоотехния, емеш-йәшелсә, агроурманмелиорация факультеттарында әҙерлек алып барыла.

1927 йылдың йәйендә институттың ауыл хужалығын механизациялау кафедраһы ҡаршыһында машина һынау станцияһы булдырыла.

Һуғыш һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа еләк-емеш — йәшелсә (1943—1948), агроурманмелиорация факультеттарында (1949—1955) студенттар әҙерләү эше алып барыла.

1950 йылда яңы ауыл хужалығын механизациялау факультеты асыла.

1961 йылда иҡтисад факультеты булдырыла. Оҙаҡ йылдар дауамында (1965—1992) ауыл производствоһы етәксе кадрҙарының һәм ауыл хужалығы белгестәренең квалификацияһын күтәреү факультеты эшләп килә.

1995 йылда, ауыл хужалығы белгестәрен әҙерләүсе ҙур уҡыу-фәнни үҙәге булараҡ, Ҡазан ауыл хужалығы институтына академия статусы бирелә.

2006 йылда юғары уҡыу йортон ойоштороусы — Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығы бойороғо менән — Ҡазан дәүләт аграр университеты (2006 йылдың 16 авгусы 238-се бойороғо) тигән яңы исем бирелә.

## Университет структураһы

## Ректорҙары
* Парфентьев Николай Николаевич (1922—1924)
* Вершинин Андрей Константинович (1941—1943)
* Катков Николай Семёнович (1971—1985)
* Шабаев Мирсәзән Таһирйән улы (1985—1996)
* Фәйзрахманов Жәүдәт Ибраһим улы (1996—2018)
* Вәлиев Айрат Рәсим улы (2018 йылдан алып)

## Билдәле уҡытыусылары һәм тамамлаусылары
* Тольский Андрей Петрович — урман хужалығы өлкәһендә рус совет ғалимы, теоретик, Рәсәйҙең ҡоролоҡ ҡурҡынысы янаған райондарында урман үрсетеү буйынса тәүге юл ярыусы, урман культуралары һәм метеорологияһы буйынса белгес. Педагог, профессор. Мари АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Ҡазан тарихы гау республиканский
Одесса университетының зоология музейы

**Одесса университетының зоология музейы, ЗМОУ ** () — Илья Мечников исемендәге Одесса университетының белем биреү һәм ғилми-мәғариф үҙәге, университеетта эшләп килгән зоология музейы
## Музей тураһында
Музейҙың тулы исеме — Илья Мечников исемендәге Одесса милли университетының Зоология музейы (ЗМОУ,  Зоологический музей Одесского национального университета имени Ильи Мечникова). Ғилми баҫмаларҙа  Акронимус музейы тип телгә алына. Ҡыҫҡа исеме:  ЗМОУ (кирилицала) һәм ZMOU (латиницала).

Одесса университетының зоология музейы Украинаның һәм дөйөм алғанда Украина университеттары музейҙары залдарының майҙаны буйынса иң ҙуры булып тора. Бинаның дөйөм майҙаны 1000 квадрат метрҙан ашыу. (Мәҫәлән, Киев университетының зоология музейының майҙаны ни бары - 300 квадрат метр.)

Штатта  7 хеҙмәткәр эшләй. Музей директоры булып Гидробиология һәм дөйөм экология кафедраһы мөдире биология фәнәре докторы Владимир Лобков эшләй.

Музейҙың адресы: Шампанский тыҡрығы 2, Одесса, 65058, Украина.

## Музей эшмәкәрлеге
Музей эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре:
Белем таратыу эшмәкәрлеге (музейға килеүселәр менән эшләү); Белем биреү эшмәкәрлеге (студенттар менән шөғөлләнеү);Фәнни эшмәкәрлек (фауна һәм фән тарихын тикшереү); Тыуған яҡты өйрәнеү эше (музей эргәһендә Александр Браунерҙың исемендәге фонд эшләп килә); Нәшриәт эшмәкәрлеге (университет һәм башҡа баҫмаларҙы ғилми хеҙмәттәр даими рәүештә баҫылып тора).

## Ғилми үҙәк
Музейҙа һәр ике йыл һайын музей хеҙмәткәрҙәре көсө менән Причерноморье фаунаһы һәм тематикаһына арналған (хайуандар, һунар, миграция, ҡаҙылма байлыҡтар) Александр Браунерҙың биографияһын өйрәнеүгә арналған «Браункер уҡыуҙары» үткәрә.

2017 йылдың көҙөндә  "Зоологик коллекциялар, иҫәпкә алыу һәм образдарҙы идентификациялау" темаһына арналған  Териологик мәктәп-семинарҙы уҙғарыу үҙәгенең береһе булды.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Зоологічний музей // Одеський університет (веб-сайт). Останнє оновлення: 23 березня 2017
Гори дәүләт педагогия университеты

**Гори дәүләт педагогия университеты** () — Грузияның Эске Картлия административ районында 2007 йылда асылған университет. Гори дәүләт университеты һәм Цхинвал дәүләт педагогия институты бергә ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән.
## Тарихы
Университеттың иң алдан килеүсе нигеҙе булып 1876 йылдың 12 сентябрендә Гори ҡалаһында асылған уҡытыусылар семинары була. Важа-Пшавела, Михаил Цинамджвришвили, Иа Каргаретелии кеүек билдәле уҡытыусылар ошо семинарияны тамамлаған.

1935 йылдың авгусында университет ике йыллыҡ уҡыу программаһы менән эшләй башлай, ә 1939 йылда ул "Николос Бараташвили Дәүләт педагогия институты" сифатында   дүрт йыллыҡ уҡыу программаһы менән башлай. 1985 йылда университет үҙгәртеп ҡорола һәм исеме «Ҡала дәүләт иҡтисад институты»  тип үҙгәртелә. 1997 йылда институт исемен тағы ла бер мәртәбә  «Гори искмендәге дәүләт иҡтисад һәм гуманитар фәндәр институты» тип үҙгәртә. 1999 йылдың 16 июлендә университет статусы бирелә.

Цхинвал дәүләт педагогия институтында 1932 йылда бер факультет ҡына, Агробиология факультеты ғына эшләгән. Артабанғы йылдарҙа яңы факультеттар өҫтәлә. Аҡрынлап ул белем биреү, ғилми һәм мәҙәни үҙәккә әйләнә. Ойошторолғандан алып институтҡа грузин ғалимдары ярҙам итте.

1991 йылда Гори ҡалаһында Грузин-осетинг конфликтынан һуң Цхинвал дәүләт педагогия институты эшлен дауам итте. Бик ярлы матди-техник система булыуға ҡарамаҫтан, институт персоналы белем биреү процесының тейешле кимәлен һаҡлап ҡалды. 2000 йылдың 16 июнендә Цхинвалиды дәүләт педагогия институты университет статусын алды.

Үрҙә телгә алынған учреждениелар күп йылдар дауамында Георгий Ахвледиани, Э. Метревели, Арнольд Чикобава, Т. Утургаидзе, Г. Джордания, Зураб Сарджвеладзе, С. Гачеладзе, С.Хуцишвили, Топурия кеүек билдәле ғалимдар эшләне.

## Университеттың хәҙерге торошо
Уҡыу йортоноң  төп маҡсаты булып заманса талаптарға тап килгән сифатлы белем биреүҙе тәьмин итеү тора. Академик персонал 106 профессорҙан тора, университеттың 7 бина, китапхана һәм спорт майҙансығы, компьютер лабораториялары һәм үҙәктәре бар.

2011 йылдан Гори исемендәге Дәүләт педагогия университеты ректоры вазифаһын профессор Георгий Сосиашвили башҡара.

Университет бинаһы 2008 йылда рус-грузин һуғышы ваҡытында Рәсәй авиаудар һөҙөмтәһендә емерелгән.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Official website
Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты

**Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты (ДГУНХ)** —Дағстандағы юғары уҡыу йорто, халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтары буйынса белгестәр әҙерләй.

Университеттың 6 факультетында 10 меңдән ашыу студент уҡый. Уҡытыусылар составында 850-нән ашыу кеше иҫәпләнә, шуларҙың 42-һе фән докторы, 478 — фән кандидаты.

## Тарихы
Университет 1991 йылдың 19 февралендә Дағстан АССР-ы Министрҙар Советының 19-сы ҡарары менән үҫешә барған баҙар иҡтисады өсөн кадрҙар базаһы әҙерләү маҡсаты менән асыла.

Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университеты — перспективалы юғары уҡыу йорто.

Бында Дағстан һәм Рәсәйҙең төрлө мөйөштәренән һәм сит илдәрҙән 10 меңгә яҡын студент уҡый. 700 яҡын уҡытыусы белем бирә.

Студенттар артабан ДГУНХ аспирантураһында иҡтисад өйрәнеүен дауам итә. Аспиранттар сит илдәрҙә стажировка үтә, конференция һәм симпозиумдарҙа ҡатнаша, фәнни эштәрен баҫтыра.

Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университетын асҡандан бирле, тиҫтә ярым йылдан ашыу, ректор булып Ғамид Әхмәдович Бучаев эшләне. Уның етәкселегендә университет матди-техник базаһын һиҙелерлек арттырҙы һәм Дағстанюғары уҡыу йорттары араһында алдынғы тип һанала.

2008 йылда яңы ректор — Яхья Ғамидович Бучаев һайланды.

## Факультеттары
— Мәғлүмәти технологиялар һәм идара итеү

— Сит телдәр

— Бухгалтер иҫәье, анализ һәм аудит

— Финанс-иҡтисад

— Төҙөлөш

— Һалым

— Юридик

— Ерҙе файҙаланыу (Землеустроительный)

— Бизнес-колледж

— Төҙөлөш колледжы

## Үҙәктәре
Дағстан дәүләт халыҡ хужалығы университетында 30-ҙан артыҡ фәнни-белем биреү үҙәктәре эшләй.

— Ярҙам үҙәге

— ЮНИСЕФ Тыныслыҡ һәм Толерантлыҡ үҙәге

— Юридик ярҙам үҙәге

Шулай уҡ Блогерҙар мәктәбе, Проектлау мәктәбе, Эшҡыуарлыҡ мәктәбе эшләй.

## Ректорҙары
# Бучаев Ғамид Әхмәдович (1991—2008)
# Бучаев Яхья Ғамидович (2008 — хәҙерге көнгә тиклем)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
-Университет менән танышыу

-Официальный сайт ДГУНХ 

-Абитуриенттарға
К. Д. Ушинский исемендәге Ярославль дәүләт педагогия университеты

**К. Д. Ушинский исемендәге Ярославль дәүләт педагогия университеты** ( ЯГПУ) — Рәсәйҙең Үрге Волга төбәгендә Ярославль ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто. 1908 йылда нигеҙ һалына.

## Тарихы

1908 йылда **Ярославль Уҡытыусылар институты** асыла, 10 йыл эсендә ул 200 мөғәллим әҙерләп өлгөрә. Ууҡыу йорто асылған ваҡыттан алып Ярославль земстовларының ҡағиҙәләре һәм ғөрөф-ғәҙәттәре лә нығына.

1918 йылда **Ярославль педагогия институты**на, 1919 йылда — йыл **Ярославль Халыҡ мәғарифы институты**на үҙгәртелә, 1922—1924 йылдарҙа Ярославль университетының **педагогия** **факультеты** була, унан һуң — **Ярославль дәүләт педагогия институты (ЯГПИ)** (Ярославлдең яҡынса ун йыл буйына берҙән-бер юғары уҡыу йорто) — 1946 йылдарҙа уға ҡасандыр Ярославлдә уҡытҡан, Рәсәйҙең ғилми педагогикаһына нигеҙ һалған Константин Дмитриевич Ушинский исеме бирелә. 1993 йылда уҡыу йорто университет статусын ала.

Университеттың өс филиалы бар, улар һуңынан ябыла. Сәбәптәре — Мәғариф министрлығының талаптарына тап килмәү. 2013 йылда Ростов филиалы, 2014 йылда Углич филиалы, 2015 йылда Рыбинск филиалы ябыла.

2016 йылда Ярославль дәүләт педагогия университеты базаһында М. В. Дорогов исемендәге фармацевтика технологиялары трансферы үҙәге асыла. Ул инновацион дарыу препараттары, фармацевтика сәнәғәте өсөн технологиялар эшләү һәм клиникаға тиклем тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.

Әлеге ваҡытта ректор булып Груздев Михаил Вадимович тора.

## Структураһы
Юғары уҡыу йорто структураһында өс институт (педагогика һәм психология; филология; кадрҙар потенциалын үҫтереү), 9 факультет, вузға тиклем әҙерлек үҙәге бар Әҙерлектең төп өлкәләре — гуманитар, тәбиғи һәм ижтимағи фәндәр, белм биреү һәм педагогика, иҡтисад һәм идара итеү, мәҙәниәт һәм сәнғәт, хеҙмәтләндереү өлкәһе.

## Рейтингтары
2007 йылда университет мәғариф өлкәһендә милли проекты еңеүсеһе була һәм РФ Мәғариф һәм фән министрлығының педагогик һәм лингвистик вуздары араһындағы рәсми рейтингта 5-се урын биләйк, "Рәсәйҙең иң яҡшы йөҙ юғары уҡыу йорто"ноң береһе булып таныла, «Сифат тәьмин итеү өлкәһендә иң яҡшы эш өсөн» өлкә конкурсы дипломанты.

2010 йылда, Рәсәйҙең барлыҡ вуздары араһында БДИ буйынса уртаса балл нигеҙендә педагогия юғары уҡыу йорттары араһында ЯГПУ 10-сы урында тора.

2016 йылда дәүләт вуздарының белем биреү сифатын бойондороҡһоҙ баһалау һөҙөмтәләре буйынса 67 иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегенә инә.

## Биналары
Уҡыу һигеҙ корпуста алып барыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* (90 лет ЯГПУ) Ярославский педагогический вестник № 4 (1998).
* Ярославский государственный педагогический университет им. К. Д. Ушинского. *Федеральный портал «Российское образование»*
Мюзикл

**Мюзикл** () — эстрада, хореографик, драматик, опера һ.б. төрлө сәнғәттең үҙенсәлектәрен берләштергән музыкаль сәхнәләштерелгән тамаша йәиһә нәфис фильм. Был жанрҙа комедия ғына түгел, драматик сюжет та бар. Музыкаль жанр буларак АҠШ-та 1920-се һәм 1930-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Ул 1940—1960 йылдарҙа АҠШ-та үҫеш алған һәм 1960-сы йылдарҙа башҡа илдәрҙә киң таралған. Хәҙерге ваҡытта мюзиклды уйнаған музыкаль театрҙар рок музыкаһы, йыр һәм бейеү жанрҙарын үҙләштереп үҫә.
Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академияһы

**Юғары белем биреү федераль дәүләт мәғариф учреждениеһы «Т. С. Мальцев исемендәге Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академияһы» (Ҡурған ГСХА)** — ауыл хужалығы производствоһы өсөн белгестәр әҙерләүсе юғары уҡыу йорто,(ауыл хужалығы академияһы) Ҡурған өлкәһе Ҡурған ҡала яны биҫтәлә, Кетов районы Лесниково ауыл биләмәһендә  урынлашҡан.

## Тарихы
Ауыл хужалығы академияһы Ҡурған ҡалаһынан 18 километрҙа Тубыл йылғаһы буйында урынлаша. 1941 йылда Ҡурғанға Полтава социалистик ауыл хужалығы инженерҙар институты эвакуациялана. СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарарына ярашлы, 1944 йылдың 31 ғинуарында уның базаһында **Ҡурған ауыл хужалығы институтына** ойошторолған. Уҡыу йорто кисектермәйсә, уҡыу процесын туҡтатып та тормай, ауыл хужалығы өсөн белгестәр әҙерләргә тотона. Тәүҙә ике факультет: агрономия һәм зоотехния эшләй, барлығы 100-гә яҡын кеше уҡый, ә беренсе сығарылыш 13 белгес кенә тәшкил итә; уҡыу корпустары Куйбышев һәм Совет урамдарында урынлашҡан була.

1949 йылда барлыҡҡа килгән ситтән тороп уҡыу факультеты ауыл өсөн кадрҙар әҙерләү буйынса ҙур эш башҡара.

1962 йылда хөкүмәт ҡарары буйынса Лесниково ауылы янындағы яңы базаһында юғары уҡыу йортоноң эре ауыл хужалығы комплексы төҙөлә башлағандан һуң институттың үҫеүе башлана.

1994 йылда институт **Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академияһы** тип үҙгәртелә, ә 1995 йылда уға ғалим,  халыҡ академигы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы Терентий Семёнович Мальцев исеме бирелә.

Әлеге ваҡытта «Т. С. Мальцев исемендәге КГСХА»  — 5 уҡыу корпусы, 7 студент ятағы, Мәҙәниәт һарайы, академия территорияһында Преподобный Сергий Радонежский ғибәҙәтханаһы төҙөлгән.

## Факультеттары

* Агрономия  (декан - Сажина Светлана Владимировна)
* Биотехнология  (декан - Морозова Лариса Анатольевна)
* Инженер  (декан - Овчинников Дмитрий Николаевич)
* Иҡтисад  (декан - Мухина Елена Геннадьевна)

## Филиалдары

* Петуховский ауыл хужалығын электрлаштырыу һәм механизациялау техникумы (директоры — Дроздецкий Алексей Николаевич)
* Ҡортамыш ауыл хужалығы техникумы (директоры — Цибирев Сергей Александрович)
* Чашинский дәүләт аграр-технологик колледжы (директоры — Безбородова Наталья Александровна)

## Ректорҙары

* Малышев Николай Максимович (1944-1952)
* Бугаев Николай Фомич (1952-1964)
* Кун Иван Рафаилович (1964-1984)
* Павлов Виктор Дмитриевич (1984-2008)
* Подгорбунских Павел Ефимович (2008-2016)
* ФСБ генерал-майоры Владимир Юриевич Левитский (2016-2019)
* ваҡытлыса вазифа башҡарыусы Скиндерево Роман Владимирович (май—сентябрь 2019)
* Чумаков Владимир Геннадьевич (2019 йылдың сентябренән)

## Тамамлаусылар

: *Основная категория: *'Выпускники Курганской государственной сельскохозяйственной академии**'

## Һылтанмалар

* Официальный сайт КГСХА им. Мальцева
Ҡаҙағстан спорт һәм туризм академияһы

**Ҡаҙағстан спорт һәм туризм академияһы**— физик культура, спорт һәм туризм өлкәһендә белгестәр әҙерләүсе юғары уҡыу йорто. Алматы ҡалаһында 1945 йылда асылған.
## Тарихы

Ҡаҙағстан спорт һәм туризм академияһының тарихы 1944 йылдың 14 ноябрендә башлана, ул саҡта СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Алматы «Ҡаҙағстан Дәүләт физик культура институтын» асыу тураһында ҡарар ҡабул итә. КазИФК - КазАСТ нигеҙ һалынғандан алып Ҡаҙағстанда физик культура һәм спорт өлкәһендә төп уҡыу-ғилми-спорт үҙәге һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренең төп спорт юғары уҡыу йорттарының береһе булып тора. Үҙенең эшмәкәрлеге осоронда институт, ә артабан академия физик культура, спорт һәм туризм буйынса 19000-дән ашыу белгес әҙерләгән. Юғары уҡыу йортон тамамлаусыларҙы алыҫ һәм яҡын сит илдәрҙә осратырға мөмкин. КазАСТ (КазИФК )-ла белем алған күп белгестәр күренекле спортсылар, тренерҙар, ғилми хеҙмәткәрҙәр, физкультура хәрәкәте етәкселәре булды.

## Структураһы
Үткән быуаттың 90-сы йылдарҙа башланған сәйәси һәм социаль-иҡтисади процестар юғары уҡыу йорто тарихында яңы этапты асты. Юғары белем биреүҙе ойоштороу һәм баҙар мөнәсәбәттәренә йүнәлтелгән кадрҙарҙы әҙерләү өсөн яңы алымдар кәрәк булды. Был шарттар 1998 йылда Ҡаҙағстан спорт һәм туризм академияһында КазИФК-ны үҙгәртеү тураһында Хөкүмәт ҡарары менән билдәләнә. Шул уҡ йылда Академияла яңы факультеттар һәм һөнәрҙәр асылды:

- Спорт медицинаһы;

- туризм;

- спорт менеджменты;

- спорт режиссураһы;

- Халыҡ-ара спорт арбитраж хоҡуғы һәм башҡалар.

Өҙлөкһөҙ белем биреү системаһы булдырылған: Колледж - бакалавриат - магистратура - докторантура.

Бөгөн академияның бурысы — тупланған  традицияларҙы һаҡлап ҡалыу, тупланған ыңғай тәжрибәне арттырыу, аҡрынлап донъя стандарттарын индереү, кешенең физик камиллығы проблемаларын хәл итеү, уның рухи һәм әхлаҡи сәләмәтлеге, хәҙерге йәмғиәттә физик культура әһәмиәтен күрһәтеү, Ҡаҙағстан Республикаһының лайыҡлы граждандарын тәрбиәләү. Бында ҡаҙаҡ спорт һәм туризм академияһының үҫеш нигеҙе булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
* Энциклопедический словарь по физической культуре и спорту. Том 1. Гл. ред.- Г. И. Кукушкин. М., 'Физкультура и спорт', 1961. 368 с.
Ҡырғыҙстан дәүләт физик культура һәм спорт академияһы

**Ҡырғыҙстан дәүләт физик культура һәм спорт академияһы, КГИФА** — физик культура һәм спорт өлкәһендә юғары белемле белгестәр әҙерләүсе уҡыу йорто. Ҡырғыҙстандың Бишкек ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарихы

Ҡырғыҙстан дәүләт физик культура институты 1955 йылдың 15 июлендәге СССР Министрҙар Советы бойороғо буйынса Ҡырғыҙ ССР-ы Министрҙар Советы ҡарары менән асылды.

Уҡытыусылар коллективын ойошторғанда һәм КГИФК ойоштороуҙа туғандаш республикаларҙың физкультура институттары ҙур ярҙам күрһәткән. Айырыуса П.Ф.Лесгафт исемендәге Ленинград дәүләт физик культура институты ҙур ярҙам күрһәткән, ул үҙенең 17 белгесен һәм юғары уҡыу йортон тамамлаусылар өсөн ебәргән. Улар араһында беҙҙең институттың беренсе ректоры, к.н.н, доцент Леонид Федорович Егупов булған.

Педагогтар сафы әкренләп Ҡырғыҙстанға эшкә йүнәлтелгән башҡа республикаларҙан спорт буйынса белгестәр һәм үҙҙәренең иң һәләтле сығарылыш уҡыусыларынан тулыландырылды. 1965 йылда, үҙенең ун йыллығы көнөндә, институт коллективы республика хөкүмәтенән яңы уҡыу корпусының бинаһын алды (Ахунбаев урамы, 97). Яңы уҡыу-спорт базаһындағы эштәр институт коллективының бөтә эшмәкәрлегендәге яңы этаптың барлыҡҡа килеүе менән башланды.

2005 йылдың 3 майында Ҡырғыҙстан Республикаһы Президенты Указы менән институт физик культура һәм спорт академияһы тип үҙгәртелә. 
## Структараһы
Бөгөн академияла педагогик һәм милли спорт төрҙәре, тренерҙар факультеты, хәрби хеҙмәткә тиклемге әҙерлек һәм кадрҙар әҙерләү факультеты, квалификация күтәреү һәм ҡайтанан әҙерләү факультеты, ситтән тороп уҡыу бүлеге, аспирантура, магистратура, ғилми-уҡыу үҙәге, китапхана эшләй. КГАФКиС эшләгән йылдарҙа юғары физкультура белемле 13меңдән ашыу белгес әҙерләгән.

Институттың 2 студент дөйөм ятағы бар (640 урын). Студенттарҙың дөйөм һаны яҡынса 1650 студент тәшкил итә. Студенттарҙы уҡытыу бюджеттан һәм контракт нигеҙҙәренә производствонан айырылмайынса башҡарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Тамбов дәүләт техник университеты

**Тамбов дәүләт техник университеты** (**ТДТУ**) — Тамбов ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
Университетҡа 1958 йылда, төбәктең юғары инженер белемле квалификациялы белгестәргә ихтыяжы менән бәйле, Мәскәү химик машиналар төҙөү институтының (МИХМ) Тамбов филиалы булараҡ нигеҙ һалына. 1965 йылдан — Тамбов химик машиналар төҙөү институты (ТИХМ), 1993 йылдан — Тамбов дәүләт техник университеты (ТГТУ).

1958—1965 йылдарҙа Ф. С. Полянский МИХМ-дың Тамбов филиалы директоры була. 1959 йылда фәнни кадрҙар әҙерләү өсөн МИХМ-дың аспирантураһына маҡсатлы ҡабул итеү иғлан ителә, 1962 йылда институт үҙенең бик күп фәнни кадрҙары менән тулылана. 1962 йылда дөйөм техник факультет деканы вазифаһы индерелә. 1962—1964 йылдарҙа Головин В.В МИХМ-дың Тамбов филиалының беренсе деканы була, 1964 йылда В. В. Власов декан була. Мәскәү химик машиналар төҙөү институтының Тамбов филиалын Тамбов химик машиналар эшләү институты итеп үҙгәртеп ҡорғандан һуң, В. В. Власов 1965 йылда институттың тәүге ректоры була һәм 1976 йылға тиклем уны етәкләй. В. В. Власов — техник фәндәр докторы, профессор. 1976—1985 йылдарҙа техник фәндәр докторы Г. А. Минаев ТИХМ ректоры була. 1985—2012 йылдарҙа ректор булып техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты, ТИХМ-ды тамамлаусы, профессор В. В. Власовтың уҡыусыһы Мищенко Сергей Владимирович эшләй. 2012 йылда юғары уҡыу йортон уңышһыҙ тарҡатырға маташыу һөҙөмтәһендә, ректор вазифаһын башҡарыусы итеп техник фәндәр докторы, профессор Станислав Иванович Дворецкий тәғәйенләнә. 2014 йылдың 10 июлендә техник фәндәр докторы, профессор Михаил Николаевич Краснянский университет ректоры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.
Рәсәй фән һәм мәғариф министрлығының 12-07-03/91 номерлы бойороғо менән 2015 йылдың 13 июлендә университет ректоры итеп раҫлана (16.07.2015 — 15.07.2020 осорға).
Тамбов өлкәһенең элекке губернаторы О. И. Бетин, Ленинград өлкәһе Гатчина ҡалаһының хәҙерге мэры Калугин А. М Тамбов химик машиналар төҙөү институтын тамамлаусылар.

## Структураһы

### Институттары
* Информацион технологиялар һәм автоматика институты;
* Архитектура, төҙөлөш һәм транспорт институты;;
* Тормош сифаты һәм иҡтисад институты;
* Энергетика, радиоэлектроника һәм приборҙар эшләү институты;
* Технология институты;
* Юридик институт;
* Ситтән тороп уҡыу институты;
* Өҫтәмә профессиональ белем биреү институты;
* ТДТУ-ның күп профилле колледжы ;
* Политехник лицей-интернаты;
* ТДТУ-ның техник колледжы ТГТУ;

### Факультеттары
* «Гуманитар һәм тәбиғи фәндәр» факультеты;
* «Халыҡ-ара белем биреү» факультеты;

## Рейтингы
RAEX (РАЭКС-Аналитика) Рейтинг агентлығы фаразы буйынса, Рәсәйҙең 100 иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегендә Тамбов дәүләт техник университеты 2017 йылда 86-сы, 2018-се йылда 77-се урынды биләй (https://lancmanschool.ru/abiturientam/rejting-100-luchshix-vuzov-rossii-ot-ekspert-ra/).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Воронеж дәүләт техник университеты

**Воронеж дәүләт техник университеты** (**ВДТУ**) — Воронеждағы һәм Рәсәйҙең бөтә Үҙәк-ҡара тупраҡлы төбәгендәге юғары уҡыу йорто. 2016 йылдан —Воронеж өлкәһенең төбәк терәк университеты.

## Тарихы
* 1956 йылдың 28 авгусы: *Воронеж машиналар эшләү киске институты булараҡ ойошторола*;
* 1958 йылдың17 июле: *Воронеж политехник киске институты тип үҙгәртеп ҡорола*;
* 1962 йылдың 19 июне: Воронеж политехник институты тип үҙгәртелә (ВПИ);
* 1993 йылдың 22 сентябре: *Воронеж дәүләт техник университеты* (ВГТУ) тип үҙгәртелә.
* 2016 йылдың 17 марты: Рәсәй Федерацияһы фән һәм мәғариф министрлығының 224-се бойороғона ярашлы, ВДТУ һәм Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты берләштерелеп, Воронеж өлкәһенең төбәк терәк университеты ойошторола. Ул Воронеж терәк университеты (ВТУ) тип атала.

## Рейтингы
1RAEX (РАЭКС-Аналитика) Рейтинг агентлығы мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙең 100 иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегендә Воронеж дәүләт техник университеты 2018 йылда 100-сө урынды биләй (https://lancmanschool.ru/abiturientam/rejting-100-luchshix-vuzov-rossii-ot-ekspert-ra/).

## Ректорҙары
* Ректор вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Проскурин Дмитрий Константинович (2020 йылдан хәҙерге көнгә тиклем)
* Колодяжный, Сергей Александрович (2016—2020)
* Петренко, Владимир Романович (2006—2016)
* Фролов, Вадим Николаевич (1983—2006)

## Факультеттары
* Төҙөлөш факультеты
* Юл-транспорт факультеты
* Инженер системалары һәм ҡоролмалар факультеты
* Мәғлүмәт технологиялары һәм компьютер хәүефһеҙлеге факультеты
* Машиналар эшләү һәм аэрокосмост ехника һыфакультеты
* Радиотехника һәм электроника факультеты
* Мәҙәни-ағартыу факультеты
* Архитектура һәм ҡала төҙөлөшө факультеты
* Иҡтисад, менеджмент һәм мәғлүмәт технологиялары факультеты
* Энергетика һәм идара итеү системалары факультеты

## Өҫтәмә белем биреү
* Әҙерлек һәм өҫтәмә белем биреү факультеты
* Ситтән тороп уҡыу факультеты
* Магистратура факультеты
* Урта профессиональ белем биреү факультеты

## ВДТУ/ВТУ ғалимдары
* Станислав Александрович Гриднев — физика.-математика фәндәре докторы, профессор, РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре
* Золотухин Иван Васильевич — техник фәндәр докторы, профессор, РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре
* Валентин Михайлович Иевлев — физика.-математика фәндәре докторы, профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы
* Владимир Романович Петренко — техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы, ВДТУ ректоры (2006—2016 йылдар)
* Эмилия Павловна Комарова — педагогия фәндәре докторы, сит телдәр һәм тәржемә итеү технологиялары кафедраһы профессоры.

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
В. М. Коков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт аграр университеты

**В. М. Коков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт аграр университеты**— Төньяҡ Кавказдағы иң эре ауыл хужалығы юғары уҡыу йорттарының береһе. Тулы исеме «юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы „ В. М. Коков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт аграр университеты“». Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының Нальчик ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарихы
СССР Министрҙар Советының 1981 йылдың 25 июнендәге 585-се ҡарары менән Ҡабарҙы-Балҡар агромелиорацмя институты (КБАМИ) ойошторола. КБАМИ Х. М. Бербеков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт университетының ауыл хужалығы факультеты базаһында асыла.

### Атамаһының тарихы

Ҡабарҙы-Балҡар агромелиорация институты (ҠБАМИ), 1981—1991;

Ҡабарҙы-Балҡар аграр институты (ҠБАЙ), 1991—1995;

Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт ауыл хужалығы академияһы (ҠБДАХА), 1995—2007;

В. М. Коков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт ауыл хужалығы академияһы, (ҠБДАХА), 2007—2012;

В. М. Коков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт аграр университеты (ҠБДАУ), 2012 — хәҙерге көнгә тиклем;

### Университет ректорҙары

Фиапшев Борис Хамзетович, 1981—2000;

Жеруков, Борис Хажмуратович, 2000—2012;

Шахмурзов, Мухамед Музачирович , 2013—2014;

Апажев, Аслан Каральбиевич, 2014 — хәҙерге көнгә тиклем.

## Университет тураһында
Юғары профессиональ белем биреү 59 программа, магистр әҙерлегенең 16 йүнәлеше, урта һөнәри белем биреүҙең 9 программаһы буйынса алып барыла. Аспирантурала һәм докторантурала 25 фәнни һөнәр буйынса белгестәр әҙерләү тормошҡа ашырыла.

Педагогик коллектив составын 42 кафедрала эшләгән 457 уҡытыусы тәшкил итә, шул иҫәптән: 76 фән докторы, 72 профессор, 294 фән кандидаты, 230 доцент эшләй. Университетта федераль һәм төбәк әһәмиәтендәге маҡтаулы исемгә эйә булған 47 хеҙмәткәр эшләй

## Институттары

Иҡтисад институты

Идара итеү институты

## Факультеттары
# Ер төҙөлөшө һәм агробизнес факультеты
# Биотехнологиялар һәм ветеринария медицинаһы факультеты
# Механизациялау һәм предприятиеларҙы энергия менән тәьмин итеү факультеты
# Тәбиғәтте һаҡлау һәм һыу хужалығы төҙөлөшө факультеты
# Аҙыҡ-түлек производствоһы технологиялары факультеты
# Товароведение һәм коммерция факультеты

## Филиалдары
* Терскийҙа филиалы

## Билдәле тамамлаусылары
* Ҡарағыҙ: :Выпускники Кабардино-Балкарского государственного аграрного университета

## ҠБДАУ рейтингтарҙа

↗↘ — алдағы күрһәткескә ҡарата позицияның күтәрелеүе һәм кәмеүе

## Һылтанмалар
* Официальный сайт КБГАУ 

## Иҫкәрмәләр
Сорғот педагогия университеты

**Сорғот дәүләт педагогия университеты** () — Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның юғары белем биреү бюджет учреждениеһы.

## Тарихы
РСФСР Мәғариф министрлығының бойороғо менән 1986 йылда Сорғот педагогия училищеһы асыла. Алты йылдан һуң, 1992 йылда уға Сорғот педколледжы статусы бирелә. Тағы ла өс йылдан һуң (1995) уҡыу йорто яңынан үҙгәртеп ҡорола һәм был юлы Сорғот дәүләт педагогия институты тип атала башлай. Ниһайәт, 2005 йылда вуз хәҙерге — «университет» статусына эйә була.

Юғары уҡыу йорто блуғандан алып учреждение 6604 белгес әҙерләп сығара, йылдар буйынса ҡарағанда: 2013 йылда — 221, 2014 йылда — 149, 2015 йылда — 381, ә 2016 йылда — 366.

2018 йылда вузда 2700 студент белем ала, шул иҫәптән бакалавриатта — 1740, магистратурала — 242, аспирантурала 90 студент. Юғары уҡыу йортоноң ситтән тороп уҡыу бүлегендә 630 студент уҡый.

Нигеҙләнгәндән алып (1986) 2019 йылға тиклем учреждениены Надежда Васильевна Коноплина етәкләй, 14 ғинуарҙан ректор вазифаһын ваҡытлыса беренсе проректор Владислав Засыпкин башҡара.

## Белем алыу
2016 йылдан алып университет 6 факультет сиктәрендә (филология, физик культура һәм спорт, психология, идара итеү, социаль-гуманитар, социаль-мәҙәни коммуникациялар) 14 кафедрала 28 йүнәлеш һәм 7 әҙерлек профиле буйынса белем бирә

* Гуманитар фәндәр
* Социаль фәндәр
* Мәғариф һәм педагогика
* Мәҙәниәт һәм сәнғәт
* Иҡтисад һәм идара итеү
* Автоматика һәм идара итеү
* Хеҙмәтләндереү өлкәһе

2001 йылда Рәсәй Мәғариф академияһы Президиумы ҡарары менән университетҡа педагогия юғары уҡыу йорттарында белем биреү системаһына йүнәлтелгән шәхес формалаштырыу буйынса федерлаь тәжрибә майҙансығы статусы бирелә.

2008 йылда юғары уҡыу йорто ике кимәлле белем биреү системаһына күсә.

2018 йылда вуз «Сифат менән идара итеү», «Журналистика», «Дизайн» йүнәлештәре буйынса бакаларвҙар әҙерләү аккредитацияһынна мәхрүм ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* От СУЗа до ВУЗа четверть века. День рождения у Сургутского педагогического университета  // Телекомпания «Югра», 23 декабря 2011
* Сургутский государственный педагогический университет отмечает 30-летний юбилей // Администрация города Сургута, 9 сентября 2016
* Педуниверситет Сургута принимает поздравления с днем рождения  // Новости Югры, 6 апреля 2018
* Сургутский государственный педагогический институт // Образование Югории. — 2000.- N 4. — С. 85-105.
* Библиографию об учреждении до 1999 года см.: Сургутский государственный педагогический институт / Р. Д. Истомина — Сургут, история и современность: библиографический указатель, Том 2 — МУК ЦБС, 1999—215 с. — стр. 325—326
Курчалой Ислам институты

**Әхмәт хажи Ҡадыров исемендәге Курчалой Ислам институты** () — Чечня Республикаһының юғары дини уҡыу йорто. Төньяҡ Кавказдағы тәүге Ислам институты. Курчалой ҡалаһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.

## Тарихы
1988 йылда дини эшмәкәр, эшҡыуар, меценат Насуха хажи Әхмәтов Төньяҡ Кавказда «Төньяҡ Кавказ мәҙрәсә»һе ойоштора, унда теләүселәр ислам дине ҡанундарын өйрәнеү мөмкинлеге ала, шул уҡ ваҡытта ул Әхмәт хажи Ҡадировҡа үҙенең пландарын тормошҡа ашырыуҙа ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Ул ваҡытта Әхмәт хажи Ҡадиров дин тәғлимәте буйынса ғалим була. Ул Бохарала «Мир-Ғәрәп» мәҙрәсәһен һәм Ташкент Ислам институтын тамамлай. Башта институт уға нигеҙ һалыусы Насуха хажи Әхмәтов хөрмәтенә атала.

1991 йылдың 29 апрелендә мәҙрәсә юғары дини уҡыу йорто — Курчалой Ислам институты тип үҙгәртелә. 2004 йылда Чечня Республикаһы президенты Әхмәт хажи Ҡадиров һәләк булғандан һуң, институттың исеме Әхмәт хажи Ҡадиров исемендәге Курчалой Ислам институты тип үҙгәртелә.

2007 йылда Чечня Республикаһы президенты Рамзан Ҡадировтың инициативаһы буйынса, Ислам юғары уҡыу йортона реконструкция үткәрелә. Яңы корпустар: административ һәм уҡыу корпустары, 220 урынлыҡ ятаҡ, ашханаһы һәм спорт залы төҙөлә.

## Белем биреү
Институт эшләй башлағандан алып уны имам-дин белгесе, ғәрәп телеуҡытыусыһы һөнәре буйынса 627 студент тамамлай. 2018 йылда институтта 332 студент уҡый. Вуздың республика буйынса 13 филиалы бар.

## Билдәле тамамлаусылар
* Чечня Республикаһы Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары, ЧР финанс министры Солтан Тагаев.

## Иҫкәрмәләр
Смоленск дәүләт сәнғәт институты

**Смоленск дәүләт сәнғәт институты** ( **СГИИ**) — музыка, хореография, театр, һынлы сәнғәт, халыҡ ижады, музей эше, социаль-мәҙәни һәм мәғлүмәт-библиография өлкәһендә белем биреү эшмәкәрлеген тормошҡа ашырға юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
1961 йылда Смоленскиҙа мәҙәни-мәғрифәт мәктәбе асыла, уның бурысы ауыл мәҙәниәт учреждениелары һәм художество үҙешмәкәрлеге өсөн етәкселәр әҙерләү була. Шул уҡ йылда ул мәҙәни-мәғрифәт училищеһы статусын ала, унда китапхана бүлеге барлыҡҡа килә, ә 1964 йылда — хореография.

1990 йылда Смоленск мәҙәни-мәғрифәт училищеһы М. В. Исаковский исемендәге мәҙәниәт училищеһы тип үҙгәртелә. Һуңыраҡ, 1991 йылда, Смоленск юғары профессиональ мәҙәниәт һәм сәнғәт училище-колледжы ойошторола, ул Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институты менән тығыҙ хеҙмәттәшлектә эшләй һәм урта звено өсөн бғары кимәлле белгестәр әҙерләй.

Смоленск дәүләт сәнғәт институты 1996 йылдың 12 авгусында Смоленск юғары профессиональ мәҙәниәт һәм сәнғәт училище-колледжы базаһында ойошторола, әммә вуз структураһында урта һөнәри звено (колледж) һаҡланып ҡала. Институттың беренсе ректоры Е. А. Сергеев була. 2001 йылда көндөҙгө бүлектә уҡыған белгестәрҙең беренсе сығарылышы була, 2002 йылда — ситтән тороп уҡыу бүлегенеке.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Смоленск дәүләт сәнғәт институты урта һөнәри, юғары һөнәри һәм өҫтәмә белем биреү эшмәкәрлеге программаларын тормошҡа ашырыу лицензияһына эйә. СДСИ составында өс факультет бар: сәнғәт һәм мәҙәниәт ғилеме, өҫтәмә профессиональ белем биреү һәм ситтән тороп уҡыу. Шулай уҡ уныъ ҡарамағында балалар сәнғәт мәктәбе һәм сәнғәт колледжы эшләй. Юғары уҡыу йортоноң үҙенсәлектәренең береһе — белем биреүҙеъ ошо өс баҫҡысы араһындағы күсәгилешлек. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәре бар; «Социаль-мәҙәни эшмәкәрлек теорияһы, методикаһы һәм ойоштороу» һөнәре буйынса аспирантура эшләй . Институт ҡарамағында китапхана һәм ял үҙәге бар; студенттар ижади коллективтар, шул иҫәптән халыҡ йыры һәм бейеүе театры һәм джаз-оркестр коллективтары булдыра; 2006 йылдан опера студияһы эшләй. Көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлегендә 500-ҙән ашыу кеше уҡый.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*