open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бикбаев Йәүҙәт Мансур улы

**Бикбаев Йәүҙәт Мансур улы** (25 ноябрь 1926 йыл—7 сентябрь 1995 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәре кандидаты (1970), профессор (1993). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978), юғары мәктәп уҡытыусыһы.
## Биографияһы
Йәүҙәт Мансур улы Бикбаев 1926 йылдың 25 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) Собханғол ауылында тыуа.

1949 йылда Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлай

1953 йылдан алып Өфө авиация техникумында уҡытыусы, 1958—1960 йылдарҙа Өфө электромеханика техникумы директоры урынбаҫары булып эшләй

1971 йылдан Өфө авиация институтында эшләй: 1973 йылдан — киске һәм ситтән тороп уҡыу буйынса проректор. 1979 йылдан башлап Мәскәү технология институтының Өфө филиалында (2002 йылдан Өфө дәүләт сервис институты): филиал директоры вазифаһында була. Чернышевский урамында институттың яңы уҡыу-лаборатория корпусы күбеһенсә техник фәндәр кандидаты, доцент Йәүҙәт Мансур улы Бикбаевтың тырышлығына күрә төҙөлә. Бер үк ваҡытта көнкүреш машиналары һәм аппараттары кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара, 1985 йылдан алып машиналар эшләү технологияһы кафедраһы мөдире. Тап ошо ваҡытта Мәскәү технология институтының Өфө филиалына Өфө авиация институтының бик күп уҡытыусылары эшкә күсә

Бикбаев Йәүҙәт Мансур улы 1995 йылдың 7 сентябрендә Өфөлә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре электрохимик аныҡ эшкәртеү, синтетик алмасты ҡулланыу һәм уның ярҙамында ҡырҡыусы инструменттарҙы үткерләү проблемаларына арналған. 20‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.(83437)
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1986).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Зарипов Наил Ғарифйән улы

**Зарипов Наил Ғарифйән улы** (18 февраль 1957 йыл) — инженер-механик, ғалим, педагог. Техник фәндәр докторы (2002), профессор (2002).

## Биографияһы
Наил Ғарифйән улы Зарипов 1957 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Баҡай ауылында тыуған.

1979 йылда инженер-механик һөнәре алып Өфө авиация институтын (ӨАИ, хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты, ӨДАТУ) тамамлай.

Институтты тамамлағандан һуң Өфө авиация институты ҡарамағындағы «Тантал» (Өфө) махсус конструкторлыҡ-технология бюроһында эшләй: инженер, өлкән һәм әйҙәүсе инженер. 1986 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһының Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында: кесе ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр, әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр, ауыр деформацияланыусы материалдарҙың үтә һығылмалылығы лабораторияһы мөдире урынбаҫары, 2000 йылдан - фән буйынса директор урынбаҫары.  
1997 йылдан алып Өфө дәүләт авиация техник университетында: доцент, профессор. 2006 йылдан алып материалдарҙы өйрәнеү һәм металдар физикаһы кафедраһы мөдире,  2015 йылдан алып уҡытыу эштәре буйынса проректор.

Металдарҙың ныҡлығы һәм һығылмалылығы физикаһы өлкәһендә белгес.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре материалдарҙың үтә һығылмалылығы проблемаларына арналған. Зарипов Наил Ғарифйән улы ҡатнашлығында металдарҙа, иретмәләрҙә, керамик һәм металл-керамик материалдарҙа үтә һығылмалы деформациялар ваҡытындағы физик-химик һәм структур үҙгәрештәр тикшерелгән. Интерметаллидтар һәм керамика алыу технологияһын эшләүҙә, бирелгән үҙенсәлектәре булған функциональ материалдар эшләүҙә ҡатнаша. Асыштары Башҡортостандың һәм Рәсәй Федерацияһының  башҡа төбәктәренең сәнәғәт предприятиеларында индерелгән. 75-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 14 уйлап табыу авторы.

## Һылтанмалар
* Зарипов Наиль Гарифьянович 
* 

## Иҫкәрмәләр
Дворкин Владимир Исаакович

**Дворкин Владимир Исаакович** (28 октябрь 1954 йыл, Октябрьский ҡалаһы) — сәнәғәт эшмәкәре, ғалим-геофизик, техник фәндәр докторы (2003). Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2005).

## Биографияһы
Владимир Исаакович Дворкин 1954 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.

1977 йылда инженер-электрик һөнәре алып Өфө авиация институтын тамамлай. 2002 йылда "Махсус конструкциялы скважиналарҙа нефть запастарын сығарыуҙы геофизик контролдә тотоу" темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Институтты тамамлағандан һуң Бөтә Союз геологик разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институтының (Тверь) Калинин бүлексәһендә, 1980 йылдан «Башнефтегеофизика» тресында эшләй.

1983 йылдан - «Геофизика» ғилми-етештереү фирмаһында (Өфө): 1990 йылдан - өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан - нефть биреүсәнлекте арттырыуҙы контролдә тотоу электрометрияһы лабораторияһы мөдире, 1998 йылдан - инженер-етештереү үҙәге директоры, ә 2005 йылдан - бүлек мөдире; бер үк ваҡытта 2005 йылдан - Өфө дәүләт авиация техник университетының геофизика кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни-производство эшмәкәрлеге ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу маҡсатында нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе комплекслы анализлау менән бәйле. Дворкин Владимир Исаакович тарафынан скважиналарҙы геофизик тикшереүҙәр ҡулланып коллекторҙарҙың тулылығын билдәләү, нефть запастарын эшләп сығарыуҙы контролдә тотоу технологиялары эшләнә. Уның етәкселегендә ғәмәлдәге һәм буш торған скважиналар өсөн техник саралар һәм импульслы нейтрон каротаж һәм термометрия ярҙамында, шул иҫәптән объект интервалында быяла пластик торбалар менән ултыртылған скважиналар селтәре аша нефть запастарын сығарыуҙы контролдә тотоу методикалары уйлап табыла һәм геофизика сервис компанияларына тапшырыла. Фәнни эшенең төп йүнәлештәре - нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙе контролдә тотоу өсөн ағым үлсәү, гамма-каротаж, индукцион, импульслы нейтрон һәм ядро-магнит каротаж ысулдарын ҡулланыу. 120-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 8 методик ҡулланма авторы.

## Хеҙмәттәре
*  Геофизический мониторинг разработки нефтяных пластов, обсаженных стекло-пластиковыми трубами. Өфө, 2001.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияның почетлы нефтсеһе (1997).
* Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының почетлы хеҙмәткәре (2005).

## Һылтанмалар
* Дворкин Владимир Исаакович 
* 
* Свободная энциклопедия Урала

## Иҫкәрмәләр
Ғәзизов Таһир Хәсән улы

**Ғәзизов Таһир Хәсән улы** (12 сентябрь 1935 йыл—28 ноябрь 2010 йыл) — ғалим-химик. Химия фәндәре докторы (1986). Акробат Юнир Хәсән улы Ғәзизовтың ағаһы.

## Биографияһы
Таһир Хәсән улы Ғәзизов 1935 йылдың 12 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуа.
1962 йылда  Ҡазан университетын тамамлағандан һуң Рәсәй Фәндәр академияһы Ҡазан ғилми үҙәгенең А.Е.Арбузов исемендәге Органик һәм физик химия институтында (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы Ҡазан фәнни үҙәгенең Органик һәм физик химия институты) эшләй: 1973 йылдан алып — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1986 йылдан башлап төп ғилми хеҙмәткәр, 1992—2002 йылдарҙа Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының бүлек начальнигы. 
Таһир Ғәзизов Арбузовтың донъяла билдәле булған ҡатмарлы реакцияһының механизмын асыҡлау һәм уның йүнәлеш сиктәрен билдәләү мәсьәләләре буйынса фосфорорганик берләшмәләр химияһы проблемаһын хәл итә. Арбузов реакцияһы өлкәһендә Рәсәйҙең, Украинаның, Англияның, Германияның, Польшаның, АҠШ-тың, Францияның, Японияның байтаҡ күренекле ғалимдары эшләй. Ләкин бер кемгә лә реакция механизмдары серҙәрен асыу һәм тулы күләмдә аңлатыу мөмкин булмай. Донъялағы был проблеманы хәл итеү өҫтөндә 25 йылдан ашыу дауамында Ғәзизов бәләкәй генә хеҙмәткәрҙәр төркөмө менән эшләй.

## Фәнни тикшеренеүҙәре
Фәнни хеҙмәттәре фосфорорганик берләшмәләр химияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәргә арналған.
Үҙенең тикшеренеүҙәре һәм күп һанлы әҙәбиәтте тәнҡит күҙлегенән анализлау һөҙөмтәләре нигеҙендә ул Арбузовтың әлеге ваҡытта билдәле булған классик һәм классик булмаған реакция төрҙәрен берләштереүсе һәм тасуирлаусы дөйөм схема тәҡдим итә, уның йүнәлеш сиктәрен билдәләй. Схемаға ярашлы яңы реакцияларҙы анализлау һуңғы продукттарҙы фаразларға һәм уларҙы үткәреү өсөн оптималь шарттар һайларға мөмкинлек бирә.
Ғәзизов тарафынан 3 валентлы фосфор кислоталарының эфирлы һәм ангидридлы сығарылмаларының төрлө электрофил берләшмәләр менән реакцияларының дөйөм законлыҡтары асыҡлана һәм Арбузов реакцияһының билдәле төрҙәре системаға һалына. Ғәзизов спирттарҙы, фенолдарҙы, меркаптандарҙы һәм аминдарҙы һайлап фосфорлаштырыуҙың яңы ысулын эшләй, фосфорит кислотаһының элек мөмкин булмаған трет-бутил эфирҙарын синтезлай, уларҙың үҙенсәлектәрен тикшерә, яңы юғары һөҙөмтәле биологик актив фосфорорганик берләшмәләр ала. Ғәзизов тарафынан таж һымаҡ зарядһыҙланыуҙың химик реакциялар тиҙлегенә һәм уларҙың йүнәлешенә тәьҫире өйрәнелә, уны химия сәнәғәте предприятиелары ағынты һыуҙарын таҙартыу процесында файҙаланыу мөмкинлеге күрһәтелә. 

170‑кә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 19 уйлап табыу авторы.

2010 йылдың  28 ноябрендә Ҡазанда вафат була. 

## Төп хеҙмәттәре
* Проблемы научного обеспечения агропромышленного комплекса. Казань, 1994; 
* Реакция Арбузова. Казань, 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Дилмөхәмәтов Рәмил Хөрмәт улы

**Дилмөхәмәтов Рәмил Хөрмәт улы** (12 сентябрь 1954 йыл) — сәнәғәт һәм дәүләт хеҙмәткәре. 2013—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары, 2017-2018 йылдарҙа «Башкирдортранспроект» институты директоры. Башҡортостан Республикаһының I һәм II саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы һәм «Башҡортостан Республикаһындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе менән бүләкләнеүсе. 

## Биографияһы
Рәмил Хөрмәт улы Дилмөхәмәтов 1954 йылдың 12 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Балаҡатай районы Яңы Масҡары ауылында тыуған.
1978 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.
1973 - 1979 йылдарҙа - Һарытау 2-се йылылыҡ электр үҙәге турбиналары машинисы ярҙамсыһы; 1970 - 1974 - Өфө энергетика техникумы студенты; 1974 - 1974 - "Төркмәнэнергоремонт" Маршый участкаһы слесары; 1974 - 1976 - Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә; 1976 - 1978 - "Союзнефтеавтоматика" етештереү берекмәһенең көйләү идаралығы йылылыҡ-техник участкаһы технигы; 1978 - 1980 - ҡала торлаҡ идаралығының етештереү бүлеге, техник бүлек инженеры;
1980 - 1986 йылдарҙа - Совет район Советы башҡарма комитетының торлаҡ хужалығы бүлегендә өлкән мастер, инженер-энергетик, өлкән инженер, баш инженер; 1986 йылдан - коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире, Өфө ҡалаһы Совет районы Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте башлығы, Өфө ҡалаһы Совет районы Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы вәкилдәр палатаһы депутаты; 1994-2003 - Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте башлығы, Өфөнөң Совет районы муниципаль берәмеге башлығы; 2003-2004 - Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары; 2004 - Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары - Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы хакимиәтенең Муниципаль милеккә идара итеү комитеты рәйесе; 2006 - Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары - Муниципаль милеккә идара итеү комитеты рәйесе.

2010-2013 йылдарҙа - Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2014-2017 йылдарҙа - Башҡортостан Республикаһы Башлығы хакимиәте етәксеһе урынбаҫары, 2017 йылдан әлегә тиклем - «Башкирдортранспроект» дәүләт унитар предприятиеһы директоры.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се (1995-1999) һәм 2-се (1999-2003) саҡырылыш Вәкилдәр палатаһы депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» билдәһе.
* Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре.
* «Өфөнө үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн» иҫтәлекле билдәһе.
* «Рәсәй Эске эштәр министрлығына 200 йыл» миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы.
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһы Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының Почет грамотаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дильмухаметов Рамил Хурматович 
* Ветераны муниципальной службы
* Рамил Хурматович Дильмухаметов
* Дильмухаметов – биография
Сибәғәтов Радик Ғәли улы

**Сибәғәтов Радик Ғәли улы** (29 май 1934 йыл — 6 май 2005 йыл) — ғалим-тел белгесе, 1970—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 1988 йылдан — татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1988), профессор (1990). Башҡортостан (1993) һәм Татарстан (2004) республикаларының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002).

## Биографияһы
Радик Ғәли улы Сибәғәтов 1934 йылдың 29 майында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Балтас ауылында тыуа.  Мәктәпте тамамлагандан һуң, Бөрө ҡалаһында педагогия институтының рус-татар бүлегенә инеп, 1958 йылда «Татар мәктәптәре өсөн рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса диплом алып сыға. 
1966 йылда Ленинград Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1957 йылдан алып “Ҡыҙыл таң” гәзитендә эшләй, бында эшләгән сағында Радик Ғәли улы фәнни эшмәкәрлек менән дә шөғөлләнә, кандидатлык диссертацияһы өҫтөндә эшләй башлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге татар теленең тәржемә теорияһына, синтаксисына, тарихи үҫешенә, социолингвистика, этнолингвистика мәсьәләләренә һ.б. арналған. 1970 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында, уны татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы ассистенты итеп эшкә ҡабул итәләр. 35 йыл ғүмерен университеттың татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында уҡытыусылыҡ эшенә бағышлай. Башта ябай ассистент була. 1986 йылдан кафедра менән етәкселек итә. 1987 йыллда докторлык диссертацияһы яҡлай. 

Уның филологик фән өлкәһендәге яңы асыш булған ғилми хеҙмәттәре Башҡортостанда, Татарстанда һәм башка төбәктәрҙә лә киң билдәле була. 1987 йылда фән докторы дәрәжәһен алған күренекле ғалим татар кафедраһында юғары әзерлекле ғалимдар һәм уҡытыусылар коллективы туплай. Университетта эшләгән дәүерендә татар теле синтаксисы буйынса 7 дәреслек һәм монография яҙа. Ул күп уҡытҡу-методик баҫмалар авторы. Башҡортостан һәм Татарстандың атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән маҡтаулы исемгә лайык булған шәхес. Күп йылдар дауамында Башҡорт дәүләт университетының ғилми советы ағзаһы булып тора. Байтаҡ публицистик мәҡәләләрендә мәҙәниәт, мәғариф, тел мәсьәләләре яҡтыртылған. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

### Ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге
Радик Ғәли улы Сибәғәтов ғүмеренең һуңғы ун йыл башҡорт милли хәрәкәтендә бик ихлас ҡатнаша һәм халыҡ мәнфәғәттәрен яҡлауға күп көс һала. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе Татар конгресы Башҡарма комитеты рәйесенең алмаштырғыһыҙ урынбаҫары була. 

Радик Сибәғәтов 2005 йылдың майында оҙаҡҡа һуҙылған ҡаты ауырыуҙан вафат була.  Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

* Уфала күренекле татар ғалимы Радик Сибәғәтовты тип алдылар 

## Һылтанмалар

* Р. Сибагатов. Башкортстан татарлары (Тел, тарих, мәдәният мәсьәләләре) Казан, Мәгариф нәшр., 2002
Кәримова Зәйнәб Хәбибулла ҡыҙы

**Кәримова Зәйнәб Хәбибулла ҡыҙы** (1909 йыл—1995 йыл) — СССР ғалим-биологы, медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1969).

150-нән ашыу фәнни эш авторы

## Биографияһы
Зәйнәб Хәбибулла ҡыҙы Кәримова 1909 йылдың 22 февралендә Өфө губернаһы Аллағыуат ауылында (һуңғараҡ Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы), крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

1920 йылда ғаилә Стәрлетамаҡ  ҡалаһына күсә,  бында Зәйнәб ете йыл эсендә туғыҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм 1927 йылда Ҡазан дәүләт университетының медицина факультетына уҡырға инә. 1931 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағас, микробиология кафедраһы ҡарамағындағы аспирантурала уҡыуын дауам итеү өсөн ошонда ҡалдырыла. Аспирантураны уңышлы тамамлағандан һуң, 1934 йылда Кәримова СССР-ҙың үҙәк ғилми-тикшеренеү институттарына (Мәскәү, Ленинград, Тбилиси, Киев) ярты йыллыҡ ғилми командировка менән бүләкләнә.

1935 йылда  командировканан ҡайтҡас, Зәйнәб Кәримова Ҡазан университетының микробиология кафедраһына ассистент булып эшкә ҡабул ителә. Ошо уҡ йылда бактериофагтарҙы өйрәнеү буйынса уның эштәре «О применении бактериофага при процессах нагноения в эксперименте на животных» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһында дөйөмләштерелә.  1944 йылда ул доцент, ә 1969 йылдан кафедра профессоры була. Бер үк ваҡытта  1945 йылдан алып 1974 йылға тиклем осорҙа (өҙөклөктәр менән) ул Ҡазан дәүләт медицина институтының (хәҙер университет) микробиология кафедраһы менән етәкселек итә.  Уның етәкселегендә  3 докторлыҡ, 14 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Татарстан һәм Татарстан АССР-ы госпиталдәрендә яралы һалдаттарҙың  билдәһеҙ этиологиялы һары ауырыуҙары барлыҡҡа килә. Был проблеманың сәбәптәрен өйрәнеү менән шөғөлләнеп, 3. X .Кәримова ауырыуҙың этиологияһын билдәләй  һәм тәүге тапҡыр ауырыу кешеләрҙән Semarang көкөрт төркөмө лептоспираларын айыра, улар элегерәк  сапрофиттар тип һаналған,  һәм ТАССР-ҙа, шулай уҡ Мари АССР-ында  лептоспироздарҙың этиологик структураһын шифрлай. Кәримованың медицина өлкәһендәге ошо эштәре уның 1968 йылда  «Лептоспирозы в ТАССР» докторлыҡ диссертацияһында дөйөмләштерелә. Асылған бер лейтоспира төрҙәренең береһе — Кәримова штаммы тип уның исеме менән атала.

Фәнни-педагогик эш менән рәттән  ижтимағи эшмәкәрлек менән шөғөлләнә — ул институттың факультет партбюроһы ағзаһы һәм Бөтә Рәсәй эпидемиологтар һәм микробиологтар йәмғиәтенең Бөтә Рәсәй филиалы идараһы ағзаһы, шулай уҡ бер нисә Ҡазан юғары уҡыу йорттарының ғилми советтар ағзаһы була. Күп тапҡыр Хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала Советына һайлана

1995 йылдың 22 сентябрендә  Ҡазанда вафат була.

«Почёт Билдәһе» ордены, «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» билдәһе, Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы һәм күп миҙалдар менән бүләкләнә

## Адрестар

* Ҡазан,  Карл Маркс урамы , 54 ()

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Һылтанмалар

* Каримова Зайнаб Хабибулловна
* Каримова Зайнаб Хабибулловна
Фәттәхов Рафаэль Сәлихан улы

**Фәттәхов Рафаэль Сәлихан улы** (10 июнь 1942 йыл — 1 март 2015 йыл) — ауыл хужалығы, комсомол, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. Кушнаренко район хакимиәтенең элекке башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се  саҡырылыш (1991—1995) Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм икенсе  саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәйҙең атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Райондың почётлы гражданы (2012).

## Биографияһы
Рафаэль Сәлихан улы Фәттәхов 1942 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Байталлы ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһында «Востокнефтепроводстрой» тресының 1-се автобазаһында слесарь булып башлай. Һуңынан Өфө телефон аппаратуралары заводында слесарь була. 1968 йылдан ВЛКСМ-дың Кушнаренко район комитетында ойоштороу бүлеге инструкторы, 2-се секретарь булып эшләй. 1969 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1971 йылдан ВЛКСМ-дың Кушнаренко район комитетының 1-се секретары. 1973 йылдан Ленин исемендәге колхоздың партия комитеты секретары. 1980 йылда икенсе юғары белем ала — Башҡортостан  ауыл хужалығы институтын тамамлай. Шул уҡ йылда тыуған районында «Большевик» колхозы рәйесе итеп һайлана. 1985 йылдан инде район хакимиәтен етәкләй. 1999 йылдан — икмәк бешереү предприятиеһы директоры, 2001 йылда Кушнаренко район советы рәйесе урынбаҫары.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 12-се, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-2-се саҡырылыштары депутаты.
Рафаэль Сәлихан улы 2015 йылдың 1 мартында Кушнаренко районында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994)
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы (1993)
* СССР Ауыл хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең алтын миҙалы (1984)
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы
* Кушнаренко районының почетлы гражданы (2012).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Персоналии издания «Башкирский комсомол»
* Фаттахов Рафаэль Салихович 

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия — Фаттахов Рафаэль Салиханович
Журавлёв Геннадий Александрович

**Журавлев Геннадий Александрович** (4 (17) ноябрь 1914 йыл — 27 декабрь 1979 йыл) — 1955—1962 йылдарҙа КПСС-тың Ҡурған өлкә комитетының икенсе секретары, 1961—1974 йылдарҙа Ҡурған автобус заводы директоры, V саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты. Совет-япон һуғышында ҡатнаша, өлкән лейтенант.

## Биографияһы
Геннадий Александрович Журавлев 1914 йылдың 4 (17) ноябрендәӨфө губернаһы Бөрө өйәҙе Илеш улусының Кенәзйылға (хәҙер ауыл Башҡортостан Республикаһы Илеш районы Аҡҡүҙ ауыл советына инә) ауылында тыуа.

1932 йылдан Силәбе өлкәһенең Баҡал станцияһы икмәк заводында слесарь, һуңынан рудникта слесарь-электрик булып эшләй.

Ҡурған техника мәктәбен тамамлағандан һуң Көньяҡ-Урал тимер юлы ның Ҡурған станцияһында депо машинисы ярҙамсыһы, машинист булып эшләй.

1938 йылда Ҡурған район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла. 1938—1955 йылдарҙахәрби хеҙмәттә комсомол, парти эшен алып бара: Байкал аръяғы фронтында ВЛКСМ-дың полк бюроһының яуаплы секретары, рота политругы, партбюроның яуаплы сәркәтибе, бригаданың сәйәси бүлек начальнигының комсомол буйынса ярҙамсыһы, бригадала һәм тимер юл ғәскәрҙәрендә ойоштороу-партия эше буйынса инструктор була. Совет-япон һуғышында ҡатнаша, өлкән лейтенант.

1940 йылда ВКП(б)-ға инә.

1953 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенең ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай.

1954 йылдың майында КПСС-тың Ҡурған өлкә комитеты бюроһы ағзаһы һәм секретары итеп һайлана.

1955 йылдың апрелендә — КПСС-тың Ҡурған Өлкә комитетының икенсе секретары.

1961—1975 йылдарҙа — Ҡурған автобус заводы директоры. 1973 йылда завод «Автосервис-73» халыҡ-ара күргәҙмәнең Маҡтаулы дипломдары менән бүләкләнә.

1975 йылдың 12 февралендә А. Журавлев хаҡлы ялға сыға.

Геннадий Александрович Журавлев 1979 йылдың 27 декабрендә Ҡурғанда вафат була, Яңы Рябковск зыяратында ерләнә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* ПСС-тың XXII съезы делегаты.
* РСФСР Юғары Советының V саҡырылыш депутаты.
* Ҡурған өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары советы депутаты.

## Наградалары
* Октябрь Революцияһы ордены (1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957, 1964, 1968)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)
* «Почетлы тимер юлсы» билдәһе.

## Иҫкәрмәләр
Заико Александр Иванович

**Заико Александр Иванович** (25 март 1947 йыл, Өфө) — электрон техника инженеры. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1984). Башҡортостан Республикаһы Инженерҙар академияһының мөхбир ағзаһы (1994), Халыҡ-ара инженерҙар академияһының ағза-корреспонденты (1996).

## Биографияһы
Александр Иванович Заико 1947 йылдың 25 мартында Өфө ҡалаһында тыуған. 1970 йылда электрон техника инженеры һөнәре алып Өфө авиация институтын тамамлай. 1970 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетында: аспирант, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафедраһы профессоры, баш ғилми хеҙмәткәр.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Заико Александр Иванович метрология, электротехника һәм мәғлүмәт-үлсәү техникаһы өлкәһендәге белгес. Фәнни тикшеренеүҙәре үлсәү техникаһы һәм метрология проблемаларына арналған. Заико Александр Иванович үлсәүҙәрҙең етешһеҙлектәрен билдәләү өсөн комплекслы ҡараш, аэройыһан техникаһын натуралата һынау өсөн мәғлүмәт-үлсәү системаларын анализлау һәм синтезлау ысулдарын, структура һәм программа яғынан артыҡ булған инклинометрик системаларҙы, норматив-техник документтар, Рәсәй Федерацияһы төбәктәренең һәм Башҡортостан Республикаһының авиация сәнәғәте предприятиеларында технологик процестарҙы метрологик тәьмин итеү приборҙарын һәм системаларын эшләй, уның исемен йөрөткән осраҡлы процесс моделе авторы. Системаларҙы метрологик тәьмин итеү буйынса 15 норматив-техник документ (шул иҫәптән 1 дәүләт һәм 4 тармаҡ стандарты), төрлө тәғәйенләнешле 10 адаптив прибор һәм система эшләй һәм индерә.

«Измерительная техника» һәм «Метрология» журналдары рецензенты (1977 йылдан алып), «Вестник УГАТУ» журналының редколлегия ағзаһы (2000 йылдан алып).

330-ҙан ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән 6 китап, үҙәк матбуғатта 40-тан ашыу мәҡәлә баҫтырып сығара. 50-нән ашыу авторлыҡ танытмаһы һәм патенты бар.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* ВДНХ-ның Почет дипломы, 
* Космонавтика федерацияһының М. С. Рязанский исемендәге миҙалы
* Рәсәй Федерацияның  атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2005)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы  (1997)
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1984)

## Хеҙмәттәре
* Точность аналоговых линейных измерительных каналов ИИС. М., 1987;
* Теория систем. Стохастические модели. М., 2005;
* Случайные процессы. Модели и измерения. М., 2006.

## Һылтанмалар
* Заико Александр Иванович 
* Александр Иванович Заико
* 

## Иҫкәрмәләр
Эльдышев Эрдни Антонович

**Эльдышев Эрдни Антонович** (26 ноябрь 1959 йыл) — ҡалмыҡ халыҡ шағиры, Ҡалмыҡ Республикаһы яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, Рәсәй яҙыусылар союзы, Халыҡ-ара яҙыусылар союздары Берләшмәһе, Рәсәй журналистар союзы, Кавказ яҙыусылар Клубы ағзаһы.

## Биографияһы
Эрдни Антонович Эльдышев 1959 йылдың 26 ноябрендә Ҡалмыҡ  Республикаһы Яшкуль районы Яшкуль ҡасабаһында тыуған.

1982 йылда отличие менән Ҡалмыҡ дәүләт университетын тамамлай.

## Ижады
Тәүге шиғырҙары 1979 йылда «Хальмг унн» («Калмыцкая правда») гәзитендә һәм «Теегин герл» («Свет в степи») альманахында баҫылып сыға . 1986 йылда тәүге шиғырҙар йыйынтығы «Нарта гер» («Ҡояш йорто») нәшер ителә.

Эльдышев донъяны һәм икһеҙ-сикһеҙ дала күренештәрен шиғырҙарында нескәлек менән күрһәтә . Ул әрем еҫен, ләләләрҙең яҙын сәскә атыуын, аттарҙың кешнәүен, һауала бөркөттәрҙең осоуын, төнгө йондоҙҙарҙың емелдәүен йырлай. «Әрем» шиғырынан:

Шағир тыуған яғына үҙенең изге тойғоларын һәм фекерҙәрен һалған шиғырҙарын («Тыуған ил», «Минең Элиста», «Тыуған ер», «Ҡылған йыры», «Яҙ» һ.б.) бағышлай.

Эрдни Эльдышев донъя әҙәбиәте классиктарының байтаҡ әҫәрҙәрен туған теленә тәржемә иткән. Улар араһында А. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Ф. Тютчев, В. Маяковский, А. Ахматова, А. Твардовский, Н.Рубцов, Рәсүл Гамзатов, Ҡайсын Кулиев, М. Кәрим әҫәрҙәре, Бүрәт, Монголия һәм Төньяҡ Кавказ республикалары шағирҙарының әҫәрҙәре бар. Уның ижады хәҙерге ҡалмыҡ шиғриәтенең сағыу биттәренең береһе һанала, ул Төньяҡ Кавказдың милли шиғриәтенең әҙәби хазинаһына ингән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡалмыҡ халыҡ шағиры;
* Ҡалмыҡ Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре;
* Эрдни Деликов исемендәге Ҡалмыҡ комсомолы премияһы лауреаты;
* «Улан Залпа» милли премияһы лауреаты;
* Номто Очиров исемендәге Ҡалмыҡ Республикаһы премияһы лауреаты;
* Украинаның Тарас Шевченко исемендәге милли премияһы лауреаты (2009)
* Владимир Сосюра исемендәге Украина төбәк-ара яҙыусылар союзы премияһы лауреаты;
* Яшкуль ҡасабаһының почётлы гражданы;
* Рәсәй төбәктәренең һәм тарихи ҡалаларының «Рәсәй халыҡтарының мираҫына индергән өлөшө өсөн» миҙалы;
* В. Маяковский ордены (2009)

## Библиография
Ҡалмыҡ телендә «Һайланма әҫәрҙәре» 2 томда

##### Шиғырҙар йыйынтығы
* Нарта гера (Ҡояш йорт). — 1986
* Мудрое дерево — Элиста, 2006
* Родной очаг: Шиғыр, поэмалар, тәржемәләр. — Элиста АПП «Джангар»: Журн. «Теегин герл» — 1996 — с. 477
* Иртәнге осоу (Утренний полёт)
* Ете торна (Семь журавлей)
* Олатай төрөпкәһе (Трубка деда): Шиғырҙар, поэмалар, тәржемәләр. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1994—131 с.
* Зая-Пандит, йәки Тәғлимәт тәгәрмәсе (Зая-Пандита, или Колесо Учения)
* Әсә васыяты (Матеренский завет)
* Һунарсы Бамбар (Охотник Бамбар)
* Ҡылған йыры (Песня ковыля)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
** Клуб писателей Кавказа: Эльдышев Эрдни Антонович
** «Правительственная газета» от 26.11.2009 № 112(788): Родного слова драгоценный звук…
** Сайт литературно-художественного журнала «Нана»: «Эрдни Эльдышев: „Как тепло и радостно на свете…“»
Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы

**Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы** (1 май 1949 йыл, Башҡорт АССР‑ының Борай районы Берләҫ ауылы) — инженер-механик,  ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003), профессор. 
## Биографияһы
Хәтиб Шәрифйән улы Ғәзизов 1949 йылдың 1 майында  Башҡорт АССР‑ының Борай районы Берләҫ ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Өфө авиация институтына уҡырға инә һәм уны 1971 йылда инженер-механик һөнәре алып тамамлай. 1971 йылдан  Өфө авиация институтында (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты): материалдарҙың ҡаршылығы кафедраһы профессоры. 1980 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Неосесимметричная деформация оболочек двигателей при эволюциях летательного аппарата» темаһына диссертация яҡлай,ә 2003 йылда техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Разработка теории и методов расчета динамики, жесткости и устойчивости составных оболочек вращения» темаһына диссертация яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге деформацияланыусы ҡаты есем механикаһына арналған. Хәтиб Шәрифйән улы Ғәзизов “рамлы” контурҙың, күп ҡатламлы конструкцияларҙың һәм башҡаларҙың ҡушма көплөктәре әйләнешенең иҫәпләү алымдарын уйлап таба, улар авиация двигателдәрен эшләүҙә, түбән температураларҙа күләмле штамплау инструменттарын яһағанда ҡулланыла. Фәнни хеҙмәттәре көплөктәрҙең һыҙыҡһыҙ теорияһына, деформацияланыусы ҡаты есем механикаһының һанлы ысулдарына арналған. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы.

Уйлап табыусы Ғәзизов Хётиб Шәрифйән улы түбәндәге патенттар авторы:

- Күп ҡырлы изделиеларҙы ултыртыу өсөн  ҡаты иретмәле матрица. Уйлап табыу металдарҙы баҫым ярҙамында эшкәртеүгә ҡағыла һәм гайка кеүек күп ҡырлы продукция әҙерләгәндә ҡулланыла ала.

- Ярым ҡыуыш эсле стерженлы киртләсле деталдәр эшләү ысулы. Уйлап табыу металдарҙы баҫым менән эшкәртеүгә ҡағыла һәм вал, сигәләр,  шип корпусы кеүек киртләсле формалағы ярым  ҡыуыш эсле стерженлы деталдәр эшләгәндә ҡулланыла ала.

## Хеҙмәттәре
*  Метод конечных элементов в геометрически нелинейных задачах теории тонких упругих оболочек. М., 2002 (авторҙаш);
* Элементы тензорного исчисления, Уфа, 2006 (авторҙаш);
* Термоупругие напряжения в соединениях и элементах конструкций. 2‑е изд., доп. М., 2008 (авторҙаш).
* Динамика и жесткость вращающихся роторов ГТД / Х. Ш. Газизов; М-во образования Рос. Федерации, Уфим. гос. авиац. техн. ун-т. - [Препр.]. Өфө  2002. 

## Һылтанмалар
* Газизов Хатиб Шарифзянович 
* 
* Газизов Х. Ш. 
* Хатиб Шарифзянович

## Иҫкәрмәләр
Ғәзизов Рөстәм Фәрит улы

**Ғәзизов Рөстәм Фәрит улы** (9 ноябрь 1983 йыл) —  инженер, дәүләт хеҙәткәре. 2017 йылдан Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2021 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡала округы хакимиәте башлығы.

## Биографияһы
Рөстәм Фәрит улы Ғәзизов 1983 йылдың 9 ноябрндә Башҡорт АССР‑ының Шишмә районы Уҙытамаҡ ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Өфө авиация институтына уҡырға инә һәм уны  2006 йылда инженер һөнәре алып тамамлай. 2011 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын, «Дәүләт һәм муниципаль идаралыҡ» курстарын тамамлай.

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
2002—2003 йылдарҙа — «ПабликПрессБашкортостан» ябыҡ акционерҙер йәмғиәтендә һәм «Матбуғат донъяһы — Өфө» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә эшләй;
2003—2004 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының Дим районы Ижад һарайында өҫтәмә белем биреү уҡытыусыһы;
2004—2005 — Башҡортостан Республикаһы граждандар оборонаһы һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, Өфө ҡалаһының Дим районы  граждандар оборонаһы һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр идаралығы технигы;
2005 йыл — Өфө ҡалаһының Калинин районы мәғариф бүлегенең өҫтәмә белем биреү уҡытыусыһы;
2006—2010 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы ҡала округының Калинин районы буйынса граждандарҙы яҡлау идаралығының идара начальнигы урынбаҫары; 1-се категориялы белгес, 
2010—2012 йылдарҙа — Өфө ҡала округы Калинин районы хакимиәтенең алыҫ биләмәләр менән эш буйынса бүлек начальнигы;
2012 йыл — Өфө ҡала округының Калинин районы хакимиәте башлығы урынбаҫары;
2012-2013 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы ҡала округының Калинин районы хакимиәтенең йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм кадрҙар буйынса начальник урынбаҫары;
2014-2015 йылдарҙа — Өфө ҡала округы Калинин районы хакимиәтенең мәғлүмәт һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса начальник урынбаҫары;
2015-2017 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Башлығы  Хакимиәтенең Ижтимағи-сәйәси үҫеш  буйынса идаралығының йәмәғәт институттары менән үҙ-ара эш итеү буйынса бүлек начальнигы, идаралыҡ начальнигы урынбаҫары —  сәйәси партиялар менән үҙ-ара эш итеү бүлеге начальнигы;
2017 йылдан — Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
2011 йыл, Калинин районы хакимиәтенең Маҡтау  ҡағыҙы;

2013 йыл, Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының Калинин районы хакимиәтенең Маҡтау  ҡағыҙы;

2014 йыл, Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының Граждандар оборонаһы Советының Маҡтау  ҡағыҙы;

2017 йыл, «Граждандар оборонаһына 85 йыл» иҫтәлекле миҙалы;

2013 йыл, Башҡортостан Республикаһының Хәрби комиссары грамотаһы;

2015 йыл, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫарының «IV Бөтә донъя башҡорттар Ҡоролтайын ойоштороуға һәм үткәреүгә ҙур өлөш индергәне өсөн» Рәхмәт хаты;

2013 йыл, Башҡортостан Республикаһы Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының Маҡтау  ҡағыҙы;

2018, «БДБ ҡалаларының тотороҡло үҫешенә индергән өлөшө өсөн» МАГ-тың иҫтәлекле билдә-ордены;

2018 йыл, «Профсоюздарҙа әүҙем эшләгән өсөн»  билдәһе.

## Һылтанмалар
* Газизов Рустем Фаритович 
* Газизов Р. Ф.
* Рустем Фаритович

## Иҫкәрмәләр
Вәхитов Марат Муса улы

**Вәхитов Марат Муса улы** (14 июль 1964 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждандар хеҙмәтенең 1-се класлы советнигы.

## Биографияһы
Марат Муса улы Вәхитов 1964 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Семилетка ҡасабаһында тыуған. 1990 йылда Өфө авиация институтын «электрон техника инженерияһы» һөнәре буйынса тамамлай. 1998 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетын «Иҡтисад һәм аграр производство менән идара итеү» һөнәре буйынса тамамлап икенсе юғары белем ала.

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1981—1986 йылдарҙа — Өфө авиация институтында уҡый;

1986—1988 йылдарҙа — СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итә;

1988—1990 йылдарҙа — Өфө авиация институтында уҡый;

1990—1994 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ машиналар эшләү заводында инженер-электроник;

1994—1999 — Стәрлетамаҡ районы буйынса дәүләт һалым инспекцияһының мәғлүмәт базаһы администраторы, бухгалтер иҫәбе һәм отчетлылығы, анализ һәм прогнозлау секторының баш дәүләт һалым инспекторы;

1999—2002 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Һалымдар һәм йыйымдар министрлығының Стәрлетамаҡ районы буйынса инспекцияһы етәксеһе;

2002—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Һалымдар һәм йыйымдар министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса 15-се район-ара инспекцияһы етәксеһе;

2003—2005 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Һалымдар һәм йыйымдар министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса иң эре һалым түләүселәре өсөн район-ара инспекцияһы етәксеһе;

2005—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы буйынса Рәсәй Федерацияһы күсемһеҙ милек идаралығы етәксеһе;

2009—2010 — Дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының начальник урынбаҫары;

2010 йылдың 5 июленән алып әлеге ваҡытҡа тиклем — Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль һалым хеҙмәте идаралығы начальнигы.

2009 йылда Марат Муса улы Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡурсалауы аҫтында идара итеүсе кадрҙар резервына индерелә.

1-се класлы Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждандар хеҙмәте советнигы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы (2010),
* Дуҫлыҡ ордены (2015),
* миҙалдар,
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы (2010),
* Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығының Почет грамотаһы (2015),
* Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығының «Финанс эше отличнигы» билдәһе (2011),
* «Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең почетлы хеҙмәткәре» билдәһе (2012),
* Рәсәй Федерацияһы финанс министрының Рәхмәт хаттары (2012, 2013).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Вахитов М. М. 
* Вахитов Марат Мусаевич
* Вахитов
Гаврилов Владимир Львович

**Гаврилов Владимир Львович** (6 сентябрь 1950 йыл — 12 ғинуар 2004 йыл) — сәнәғәт, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2000). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1985).

## Биографияһы
Владимир Львович Гаврилов 1950 йылдың 6 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Мәктәпте тамамлағас, хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө телефон аппаратуралары заводында өйрәнсек-автоматсы булып башлай. 1968 йылдан — Башҡорт тегеү тресының планлаштырыу-производство бүлеге иҡтисадсыһы. 1973 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. 1973—1989 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге Өфө заводында инженер-конструктор, инженер-технолог, мастер, техник бюро начальнигы, өлкән инженер, йыйыу цехы начальнигы. Һуңынан биш йыл ошо заводтың партия комитеты секретары, ике йыл — генераль директорҙың производство буйынса урынбаҫары булып эшләй.
1989—1991 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында, Өфө КПСС ҡала комитетында эшләй; 1991—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы эштәр менән идара итеү идаралығында сәнәғәт, транспорт һәм элемтә бүлеге мөдире, БАССР-ҙың дәүләт милке менән идара итеү буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Башҡортостан Республикаһының дәүләт милке менән идара итеү буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары булып эшләй.

1995 йылдан алып ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем «Концерн БЕТО» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең, һуңынан «БЕТО» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры булып эшләй. Предприятиены көрсөктән сығарыуға өлгәшә, производствоны юлға һала, иҡтисади күрһәткестәрҙе яҡшыртыуға өлгәшә. Уның арҡаһында "БЭТО" асыҡ акционерҙар йәмғиәте республиканың иң эре предприятиеларының береһенә әүерелә.
2004 йылдың 12 ғинуарында уның ғүмере фажиғале рәүештә өҙөлә, Владимир Львович Гаврилов  үҙенең йортоноң ишеге янында терәп атып үлтерелә. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән.  

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2000).
* «Почет Билдәһе» ордены (1985)

## Һылтанмалар
* Гаврилов Владимир Львович 
* Владимир Львович – биография 
* БАШКОРТОСТАН ПРОСТИЛСЯ  с ВЛАДИМИРОМ ГАВРИЛОВЫМ

## Иҫкәрмәләр
Арестов Анатолий Васильевич

**Арестов Анатолий Васильевич** (17 ғинуар 1922 йыл — 18 ғинуар 2017 йыл) — нефтсе, «Татнефть» берекмәһенең «Иркеннефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
 
Анатолий Васильевич Арестов 1922 йылдың 17 ғинуарында РСФСР-ҙың Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Дыуан районы) Сальевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Әсәһе Прасковья Федоровнаһәм өлкән ағаһы Василий менән йәшәй, атаһы Граждандар һуғышында хәбәрһеҙ юғала.

1938 йылда, колхоз йәштәре мәктәбендә 7 класты тамамлағас, педагогия техникумына уҡырға инә, унан икенсе курста махсус туплау буйынса Белореттағы аэроклубҡа курсант итеп алына. 1941 йылдың мартында үҙешмәкәр осоусылар курсын тамамлай һәм Свердловскиға хәрби авиация мәктәбенә ебәрелә.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1941 йылдың авгусынан пилот-инструктор, өлкән осоусы һәм звено командиры вазифаһында хеҙмәт итә. 1942 йылдан Свердловск хәрби осоусылар мәктәбендә, К. Е. Ворошилов исемендәге Чкалов хәрби авиация летчиктар училищеһында, Көнбайыш фронттың айырым элемтә эскадрильеһында, 46-сы запас авиация полкында (Сыуаш АССР-ы Алатырь ҡалаһы) инструктор була. 1944 йылдың 14 ғинуарынан 1-се Украин фронтында 887-се төнгө бомбардировщиктар полкында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша, 1944 йылдың йәйенән — звено командиры; 384 хәрби осош яһай. Житомир-Бердичев, Корсунь-Шевченко, Проскуров-Черновцы, Львов-Сандомир, Висла-Одер, Түбәнге Силезск һәм Берлин һөжүм операцияларында ҡатнаша. 1946 йылдың ғинуарында демобилизациялана.

Тыуған иленә ҡайтҡас, Бөрө сауҙа мәктәбен тамамлай, райпотребсоюзда эшләй. Һуңынан ғаиләһе менән Татар АССР-ына күсеп китә, унда «Бөгөлмәнефть» быраулау контораһына дизелсы булып урынлаша. 1954 йылдың ноябрендә «Лениногорскнефть» НГДУ-һында нефть һәм газ сығарыу буйынса оператор була, һуңынан — «Иркеннефть» НГДУ-һында. 1964 йылдан — инженер-диспетчер, 1965 йылдан — «Иркеннефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры.

1974 йылда Мәскәү нефть институтының Әлмәт факультетын тамамлап, тау тау инженеры була. 1980 йылға тиклем «Иркеннефть» идаралығында скважиналарҙы ер аҫтында ремонтлау мастеры булып эшләй, ә пенсияға сығыр алдынан шунда уҡ хеҙмәтте һаҡлау буйынса өлкән инженер була.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Анатолий Васильевич йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша: идаралыҡта йәштәрҙең остазы, Лениногорск ҡала советы депутаты итеп һайлана, КПСС-тың Татарстан өлкә комитеты, партбюро һәм профком ағзаһы була.

## Ғаиләһе
Ҡатын — Сәғмҙә Исмәғил ҡыҙы менән ике ул һәм өс үҫтерәләр, шулай уҡ 9 ейән-ейәнсәр һәм 8 бүлә-бүләсәрҙәре бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (1971)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены 
* 3-сө дәрәжә Дан  ордены
* миҙалдар
* Лениногорск ҡалаһының почетлы гражданы (2011).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Татарстандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* АРЕСТОВ Анатолий Васильевич 
* Основные этапы трудовой деятельности 
* АРЕСТОВ Анатолий Васильевич
Захаров Алексей Юрьевич

**Захаров Алексей Юрьевич** (9 март 1971 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре. 2013 йылдың 10 октябренән 2019 йылдың 13 мартына тиклем Мәскәү өлкәһе прокуроры,2019 йылдың 13 мартынан Рәсәй Федерацияһының Генераль прокуроры урынбаҫары.

1-се класлы Дәүләт юстиция советнигы. Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Алексей Захаров 1971 йылдың 9 мартында Архангельск ҡалаһы Первомайск ҡасабаһында тыуған.

1989—1991 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итә.

1995 йылда Һарытау дәүләт академия хоҡуғы «Юриспруденция»һөнәре буйынса тамамлай.

1996 йылда Мәскәү өлкәһе Раменское ҡала прокуратураһының өлкән тәфтишсеһе.

1996—1997 йылдарҙа  Мәскәү өлкәһе Жуковский ҡалаһы прокуратураһының өлкән тәфтишсеһе.

1997 йылда — Мәскәү өлкәһе Жуковский ҡалаһы прокурор ярҙамсыһы, өлкән ярҙамсыһы.

1997 йылдан 2000 йылға тиклем Мәскәү өлкәһе Жуковский ҡалаһы прокурор ярҙамсыһы булып эшләй.

2000 йылдан 2001 йылға тиклем Рәсәй Федерацияһы Генераль прокуратураһының Эске эштәр органдарында тикшереү, тикшереү һәм оператив эҙләү эшмәкәрлеген күҙәтеү буйынса департаменттың өсөнсө зона бүлеге прокуроры һәм өлкән прокуроры була. 2001 йылдан 2002 йылға тиклем — Мәскәүҙең Басманный район-ара прокуроры урынбаҫары.

2002 йылдан 2009 буйынса — Мәскәү Басман район-ара прокуроры.

.2009-2010 йылдарҙа Калининградта Төньяҡ-Көнбайыш транспорт прокуроры урынбаҫары.

2010—2013 йылдарҙа — Мәскәү ҡалаһы прокуроры урынбаҫары.

2013 йылдың апреленән Рәсәй Федерацияһының Генераль прокуратураһында тикшереүҙәрҙе күҙәтеү буйынса баш идаралыҡ начальнигы урынбаҫары — Рәсәй Эске эштәр министрлығында һәм Рәсәйҙең Наркотиктарға ҡаршы Федераль хеҙмәтендә тикшереүҙәрҙе күҙәтеү бүлеге начальнигы булып эшләй.

2013 йылдың 10 октябренән  Мәскәү өлкә думаһы тарафынан Мәскәү өлкәһе прокуроры вазифаһына раҫлана.

2019 йылдың 13 мартында Рәсәй Федерацияһының Генераль прокуроры урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.

Рәсәй Федерацияһы Президентының 2021 йылдың 30 декабрендәге 736-сы һанлы Указына ярашлы 1-се класлы юстиция дәүләт советнигы дәрәжәһе бирелә..

## Шәхси тормошо
Рәсәй Федерацияһы оборона Министры Сергей Шойгуның кейәүе — өлкән ҡыҙы Юлияның ире.. Ике балаһы бар: ҡыҙы — Дарья, улы — Кирилл.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы;
* ведомство наградалары:
** Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре;
** «Рәсәй Федерацияһы прокуратураһында фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн» билдәһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Управление Генеральной прокуратуры Российской Федерации по Северо-Западному федеральному округу. Захаров Алексей Юрьевич
Фәйзуллин Рәшит Ғибаҙулла улы

**Фәйзуллин Рәшит Ғибаҙулла улы** (1 февраль 1930 йыл — 30 декабрь 1984 йыл) — нефтсе, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1978), нефть сәнәғәте отличнигы (1974) һәм почетлы нефтсеһе (1973).

## Биографияһы
Рәшит фәйзуллин 1930 йылдың 1 февралендә БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ районы Йөрәктау‑Муҡшы ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Йөрәктау ауылында тыуған.

Эш урыны: 1947 йылдан башлап «Башзападнефтеразведка» тресының Стәрлетамаҡ геологик эҙләнеүҙәр контораһында (Октябрьский ҡалаһы) эшләй. 1950 йылдан — 9-сы картировкалап быраулау партияһы быраулаусыһы, 1956 йылдан — «Башвостокнефтеразведка» тресының Бөрө геология-эҙләнеү партияһы быраулаусыһы, 1961 йылдан — скважиналарҙы һынап ҡарау операторы, 1964 йылдан — «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында (Нефтекама ҡалаһы) скважиналарҙы капиталь ремонтлау мастеры.

Фәйзуллин Рәшит Ғибаҙулла улы Арлан нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1963)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)
* Ленин ордены (1975)
* СССР Дәүләт премияһы (1978)
* «СССР халыҡ хужалығын үҫтереүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн» алтын миҙалы (1979)

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы
Мәрүәров Фидан Садиҡ улы

**Мәрүәров Фидан Садиҡ улы** (9 март 1952 йыл) — тыуған яҡты өйрәнеүсе. Ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының шәжәрәләрен төҙөүсе.

## Биографияһы
Фидан Садиҡ улы Мәрүәров 1952 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ы Илеш районы Иҫке Күктау ауылында тыуған.

Иҫке Күктау һигеҙ йыллыҡ, Үрге Йәркәй урта мәктәптәрендә белем ала. 1975 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

1975 йылдан «Башсельхозтехника» Илеш районы берекмәһендә өлкән инженер-комплектлаусы булып хеҙмәт юлын башлай. Илеш районы колхоздарының техник ярҙам машиналарын техник хеҙмәтләндереү буйынса идарасының урынбаҫары, автомобиль транспорты буйынса директор урынбаҫары, 1998—2000 йылдарҙа «Электрод» директоры, 2000—2001 йылдарҙа «Башавтотранс» филиалы Үрге Йәркәй автотранспорт предприятиеһының директор урынбаҫары, «Башкирнефтепродукт» компанияһының Дүртөйлө филиалы Үрге Йәркәй участкаһы операторы.

Ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының шәжәрәләрен төҙөүсе.

## Хеҙмәттәре
* 
* 

## Бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Рәхмәт Хаты;
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа!» миҙалы (2012);
* Республика шәжәрә төҙөүселәр конкурсы еңеүсеһе (2009).

## Иҫкәрмәләр
Павлова Нина Владимировна

**Павлова Нина Владимировна** (27 ноябрь 1910 йыл — ?) — тау инженер-геологы, Чапин сәсмә алтын ятҡылығын асыусы (Төньяҡ Урал).

## Биографияһы
1910 йылдың 27 ноябрендә Өфө ҡалаһында эшсе-слесарь ғаиләһендә тыуған. 1916 йылда уларҙың ғаиләһе Барнаул ҡалаһына күсә.

Урта мәктәпт тамамлағандан һуң 1928—1930 йылдарҙа икмәк заводында садчица булып эшләй, бер үк ваҡытта 1929 йылдан Барнаул округ халыҡ мәғарифы бүлеге ҡарамағындағы юғары техник уҡыу йорттарына әҙерлек курсында уҡый. 1930 йылда Свердловск тау институтына уҡырға инә, уны «Геологические поиски и съемка» һөнәре буйынса уңышлы тамамлай.

; Хеҙмәт эшмәкәрлеге: 

1935—1936 Урал геология тресының Алапаев хромиттарға геология-разведка партияһында прораб булып эшләй.

1936—1940 «Уралзолото» тресының геология-разведка бүлегендә геоморфологик партия начальнигы.

1940—1945 Урал геология идаралығында марганец геология-эҙләү партияһы начальнигы, геология-төшөрөү партияһы етәксеһе булып эшләй.

1945—1958 «Уралзолото» тресында һибелмә алтын эҙләү-разведка партияһының өлкән геологы,

1959—1965 Урал геология идаралығында Норматив-эҙләнеү партияһының өлкән геологы.

1965 йылдан алып алып хаҡлы ялда.

1950 йылдарҙа Төньяҡ Уралда Чапин һибелмә алтын ятҡылығын разведкалай. 1978 йылдың март айында уға Диплом һәм «Ятҡылыҡ асыусы» түш билдәһе тапшырыла.

«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1946).

## Хәтер
Павлова Нина Владимировнаның исеме «Геологическая» метро станцияһы вестибюлендә «Уралды геологик өйрәнеүҙе ойоштороусылар һәм ятҡылыҡтарҙы асыусылар» мәрмәр таҡтаһына индерелгән (Екатеринбург ҡалаһы).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1946).

«Ятҡылыҡ асыусы» түш билдәһе (1978)

## Сығанаҡтар
* Биографические сведения
* Отечественная геология, Выпуски 1-6. Недра, 2002

## Һылтанмалар
Энциклопедия Урала
## Иҫкәрмәләр