open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Малышево (Ҡурған өлкәһе)

**Малышево** — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районындағы ауыл. Малышево ауыл советының административ үҙәге.

## Географияһы
Ауыл Ҡурған өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында, Малышево күле буйында, райондың административ үҙәге Әлмән ауылынан көнбайыш-көньяҡ-көнбайышҡа табан (тура юлдан) яҡынса 8 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 176 метр.

## Тарихы
Ҡурған өлкә башҡарма комитетының 1963 йылдың 9 декабрендәге 434-се ҡарары менән *Ҡатай совхозының 2-се фермаһы*  ҡасабаһы *Малышева* ауылы тип үҙгәртелә.

1973 йылдың 19 декабрендә Малышев ауыл советы ойошторола, ул Шәрип ауыл советынан айырыла.

Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең 2013 йылдың 18 апрелендәге 355-се ҡарары менән *Малышева* ауылы *Малышево* тип үҙгәртелә.

## Халҡы

; Гендер составы 
2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр — 49,2%, ҡатын-ҡыҙҙар 50,8% тәшкил итә.

; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар — 32 %, башҡорттар 30 % тәшкил итә.

## Инфраструктураһы
Ауылда башланғыс дөйөм белем биреү мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, ауыл клубы, китапхана Һәм Рәсәй Почтаһы бүлексәһе эшләй.

## Урамдары
Ауылда 8 урам бар.

## Транспорты
Ауыл янында  Шумиха—Усть-Уйское автомобиль юлы үтә.

## Иҫкәрмәләр
Казенный (Әлмән районы)

**Казенный** () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районындағы ауыл. Казенный ауыл советының административ үҙәге.

## Тарихы
Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ичкин улусы Казенный ауылы 1880 йылда барлыҡҡа килгән. Казенный статьяһы тип аталған хужалыҡ участкаһы 20 ихата, 70 кешенән торған. Бында урыҫ халҡы йәшәгән.

Совет власы урынлашҡан йылдарҙа, 1919 йылда ауыл Башҡорт АССР-ының Ялан кантонына инә. Казенный ауылында кантондың Һаулыҡ Һаҡлау бүлеге урынлашҡан, бында дауахана һәм эпидемик барак (инфекция бүлеге) булған, уларға эпидемияларға ҡаршы көрәш буйынса саралар ойоштороу һәм ҡабул итеү функциялары йөкмәтелгән.

1921 йылда аҡ гвардиясылар Казенный ауылына бәреп инә һәм урындағы кулактар ярҙамында коммунистарҙы (шулар иҫәбендә Килмәтов, милицинерҙар Подкорытов, Бунин, Гладких, Ғәтиәтуллин). Подкорытов, Бунин, Гладкихтың ҡәберҙәре әлеге ваҡытта Казенный ауылы паркында урынлашҡан.

1928 йылда ерҙе бергәләп эшкәртеү буйынса ширҡәттәре (ТОЗ) ойошторола башлай, 1930 йылда улар Казенный ауылы барлыҡҡа килгән «Победа» колхозына инә. Колхоздың беренсе рәйесе Толмачев була. Ауыл советының беренсе рәйесе итеп Хуртин Федор Степанович тәғәйенләнә.

1940 йылда Казенный ауылында 30 йортта 141 кеше йәшәгән.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң бөтә ир-егеттәр фронтҡа китә, тракторҙарҙа ҡатын-ҡыҙҙар эшләй.

1950 йылда «Победа» колхозына тағы ла 4 күрше хужалыҡ ҡушыла: Зәйнәкәй ауылынан — «Ҡыҙыл партизан» () колхозы, Яңы Әмин ауылынан — «Икенсе ҡыҙыл игенсе» () колхозы, Киләй-Ҡаҙаҡҡол ауылынан — «Ирекле хеҙмәт» () колхозы һәм Тимәк ауылынан «Ҡыҙыл байраҡ» колхозы.

1953 йылдан 1957 йылға тиклем хужалыҡ Хрущев исемен йөрөтә.

1958-1964 йылдарҙа ҡабаттан «Победа» колхозы, 1964 йылдан колхоз Фрунзе исеме менән атала башлай. 2001 йылда үҙгәртеп ҡороу арҡаһында Казенный яуаплығы сикләнгән йәмғиәте ойошторола, 2007 йылда был ойошма банкрот була һәм эшләүҙән туҡтай. Мөлкәт һатыла, халыҡ әлеге ваҡытта шәхси ярҙамсы хужалыҡ менән шөғөлләнә.

## Географияһы
Ауыл Ҡурған өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында, Көнбайыш Себер тигеҙлегенең көньяҡ өлөшөндә, урман-дала зонаһында, Бүрекескем күленең төньяҡ ярында, райондың административ үҙәге Әлмән ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 25 километр алыҫлыҡта (тура юлдан) урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 170 метр.

;Климаты
Климаты континенталь, дымлылығы етерлек түгел, ҡышы ҡарһыҙ, йылы һәм ҡоро йәй. Иң һыуыҡ айҙың күп йыллыҡ уртаса температураһы (ғинуар) -17,7°с, иң йылы айҙың (июль) температураһы +25,2°с. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 370-380 мм. Ҡар япмаһы йылына 150-160 көн һаҡлана.
;Сәғәт бүлкәте

## Халҡы

; Гендер составы
2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр — 50,5%, ҡатын-ҡыҙҙар 49,5% тәшкил итә.

; Милли составы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар — 48%, башҡорттар 47% тәшкил итә.

## Урамдары
Ауылда өс урам һәм ете тыҡрыҡ бар.

## Иҫкәрмәләр
Дауытов Гәрәй Дәүләтбай улы

**Дауытов Гәрәй Дәүләтбай** (8 сентябрь 1946 йыл — 6 декабрь 2008 йыл), уҡытыусы, комсомол, партия һәм мәғариф органдары хеҙмәткәре, журналист. 1990 йылдан Бөрйән районының «Таң» гәзите хәбәрсеһе.

## Биографияһы
Гәрәй Дәүләтбай улы Дауытов 1946 йылдың 8 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын 1970 йылда тамамлай. Тормош юлы һәм эшмәкәрлеге Бөрйән районы менән бәйле:

* мәктәп бүлеге мөдире (1970);
* ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының 1-се секретары (1973 йылдан);
* КПСС-тың Бөрйән район комитетында хеҙмәткәр;
* Әбделмәмбәт урта мәктәбе уҡытыусыһы (1975 йылдан);
* Әбделмәмбәт урта мәктәбе интернаты мөдире (1980 йылдан);
* «Урал» колхозы партия ойошмаһы секретары (1978—1980 йылдар);
* Бөрйән район мәғариф бүлегенең методик кабинеты хеҙмәткәре (1986 йылдан);
* Бөрйән районы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире (1989 йылдың ғинуар айынан);
* КПСС-тың Бөрйән район комитетында инструктор (1989 йылдың июнь айынан);
* Бөрйән районы «Таң» гәзите хәбәрсеһе (1990 йылдан)

## Сығанаҡтар
* 
* Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»

## Иҫкәрмәләр
Дауытов Ғәле Дәүләтбай улы

**Дауытов Ғәле Дәүләтбай** (25 ғинуар 1949 йыл — 7 декабрь 1993 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Йомабай Иҫәнбаев исемендәге республика конкурсы еңеүсеһе (1991)

## Биографияһы
Ғәле Дәүләтбай Дауытов 1949 йылдың 25 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 1968 йылдан Бөрйән районы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлегендә шофер булып эшләй башлай. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың Юғары Советының Маҡтау грамотаһы (1986)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
110 йыл

Юлиан календары буйынса **110 (йөҙ унынсы) йыл** шишәмбелә башланған ҡыяҡһыҙ йыл. Был беҙҙең эраның 110 йылы, II быуаттың 1-се ун йыллығының 10 йылы, 110-сы йылдарҙың 1 йылы, 222-се олимпиаданың беренсе / икенсе йылы (июлдән). Ул 1913 йыл элек тамамланған.

## Тарихи ваҡиғалар

## Тыуған

## Вафаттар
1099 йыл

**1099 (мең туҡһан туғыҙынсы) йыл** юлиан календары буйынса шәмбелә башланған кәбисә йылы түгел. Был беҙҙең эраның 1099 йылы, XI быуаттың 10-сы ун йыллығының 9-сы йылы, 2-се мең йыллыҡтың 10-сы йылы, 1090-сы йылдарҙың 10-сы йылы. Ул 924 йыл элек тамамланған.

## Тарихи Ваҡиғалар
* 12 август — Аскалон янындағы алыш: тәре йөрөтөүселәр армияһы (яҡынса 10 000 кеше) Ҡотдосды азат итергә ебәрелгән Фатимидтарҙы ҡәтғи ҡыйрата. Вәзир Әл-Афдал Мысырға сигенергә мәжбүр була.

## Тыуған

## Вафаттар
II быуат

**II (икенсе) быуат** юлиан календары буйынса 101 йылдың 1 ғинуарынан 200 йылдың 31 декабренә тиклемге быуат. Был 1-се мең йыллыҡтың 2-се быуаты. Ул 1823 йыл элек тамамланған.

Антиклыҡтың бер өлөшө тип һанала.

Быуат башында Рим империяһы Император Траян осоронда иң ҙур киңәйеүгә өлгәшә, әммә уның вафатынан һуң оборона стратегияһына күсә, уны ул үҙенең ҡолатылыуына тиклем һаҡлап ҡала. Биш яҡшы император хакимлығы осоронда империя сәскә ата. Адриан хакимлығы осоронда йәһүдтәр Бар-Кохба ихтилалынан һуң Ҡотдосдан ҡыуыла. Һуңғы сирек быуатта сағыштырмаса тыныслыҡ һәм сәскә атыу осоро Биш яҡшы императорҙың һуңғыһы Марк Аврелийҙың үлеме һәм уның һәләтһеҙ һәм психик яҡтан тотороҡһоҙ Улының Коммодтың тәхеткә ултырыуы менән тамамлана.

Быуаттың беренсе яртыһында Ҡытай дәүләте Хань династияһы осоронда Үҙәк Азияға йоғонто яһай, әммә икенсе яртыһында коррупция көсәйә һәм асыҡ ихтилал башлана, был 220 йылда империяның ҡолауына килтерә.

## Ваҡиғалар барышы

## Тыуған

## Вафаттар
Златоуст янындағы алыш (1708)

**Златоуст янындағы алыш** – башҡорт һәм татар баш күтәреүселәре Һәм Рус батшалығының хөкүмәт ғәскәрҙәре араһындағы алыш. Был 1704-1711 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалы ваҡиғаларының береһе.

## Тарих башы
1708 йылдың 26 декабрендә башҡорт баш күтәреүселәре Сарапул өйәҙенә бәреп инә һәм Березовка, Буй, Тарасов, Таскинов, Касев, Китаев, Глухов, Шадрин, Отросов, Мостовая ауылдарын ҡамай. Был ваҡиғалар ваҡытында бер нисә ауыл яндырыла һәм күп кенә крәҫтиәндәр әсирлеккә алына.Баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре Уҫы юлына янаған.

## Ваҡиғалар барышы
7 ғинуарҙа баш күтәреүселәр Көңгөр өйәҙенә бәреп инә һәм татар баш күтәреүселәре ярҙамында Златоуст, Преображенское, Введенское, Никольское, Медянское, покровское ауылдарын һәм өйәҙҙең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан башҡа пункттарҙы баҫып ала.

## Эҙемтәләре
Көңгөрҙә ҡамауға ашығыс әҙерләнә башлайҙар. Урыҫтар Көңгөр диуарҙарын нығытырға теләй. Һалдаттарға ҡорал бирә башлайҙар, пистолеттар ҡуялар, һаҡсылар бүлеп бирәләр.Баш күтәреүселәр үҙҙәренең көсө массаларға ярҙам итеүҙә икәнен яҡшы аңлай. Ғәҙәттә, уларға тиклем кешеләрҙе сафҡа инергә саҡырыусы йүгереүселәр булған. Был бигерәк тә ихтилал көсәйгәндә сағыла.

## Шулай уҡ ҡарарға

* Введенское алыу (1708)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Башкирское восстание (1704-1711) 

* Алдаровщина (Башкирское восстание 1704-1711 гг.)

* Башкиро-татарские восстания: как Москва сыграла на противоречиях с казахами и калмыками и победила
Балтик диңгеҙе дәүләттәре советы

**Балтик диңгеҙе дәүләттәре Советы (БДДС) (CBSS)** — 1992 йылдың 5-6 мартында Копенгагенда Балтик диңгеҙе дәүләттәренең сит ил эштәре министрҙары конференцияһында ойошторолған халыҡ-ара ойошма. 

Башта Совет составына Дания, Эстония, Финляндия, Германия, Латвия, Литва, Норвегия, Польша, Швеция, шулай уҡ Европа комиссияһы инә. 1995 йылда Исландия ойошмаға инә. Ҡайһы бер дәүләттәр (Бөйөк Британия, Испания, Италия, Нидерланд, Румыния, Словакия, АҠШ, Украина һәм Франция) CBSS-та күҙәтеүсе статусына эйә. Тулы хоҡуҡлы ағзалыҡҡа ғариза Франция тарафынан бирелә.

## Эштең дөйөм принциптары
CBSS ике йылға бер тапҡыр (2003 йылға тиклем  йыл һайын) сит ил эштәре министрҙары кимәлендә сессия үткәрә, ул әлеге ваҡытта Совет рәйесе булған дәүләттең саҡырыуында үткәрелә. Сессия йомғаҡтары буйынса берлектәге коммюнике ҡабул ителә.

CBSS-тың ағымдағы мәсьәләләре һәм Совет сессияларын әҙерләү мәсьәләләре менән эшсе орган — Юғары вазифалы кешеләр комитеты (ЮВКК) шөғөлләнә, улар даими (айына яҡынса бер тапҡыр) йыйыла. Висбю һәм Колдинг саммиттары ҡарары буйынса (2000 йылдың 12-13 апрелендә Данияла үткән Балтик диңгеҙе дәүләттәре хөкүмәт башлыҡтарының 3-сө кәңәшмәһе) ойошҡан енәйәтселек менән көрәш һәм йоғошло ауырыуҙар менән көрәшеү өсөн Балтик диңгеҙе дәүләттәре премьер-министрҙарының махсус вәкилдәренән торған махсус төркөмдәр ойошторола.

Совет һәм ЮВКК эшсе төркөмдәр йәки оператив төркөмдәр ойоштора ала. Бөтә был органдарҙа ла ҡарарҙар консенсус менән ҡабул ителә. Әлеге ваҡытта демократик институттарҙы алға этәреү, иҡтисади хеҙмәттәшлек, радиация һәм ядро хәүефһеҙлеге, йәштәр сәйәсәте буйынса булышлыҡ итеүсе төркөмдәр бар.Мәҫәлән, йәштәр сәйәсәте буйынса эшсе төркөм йылына ике тапҡыр (яҙ һәм көҙ) йыйыла. Бындай һуңғы осрашыу 2007 йылдың октябрендә Латвияның Рига ҡалаһында үтә.

2020 йылдан CBSS-тың Генераль директоры — Польшанан Гжегож Марек Познаньский.

## Совет составы

### Туранан-тура ағзалары
Әлеге ваҡытта CBSS-ҡа 10 ағза-дәүләт һәм Европа комиссияһы инә:

### Күҙәтеүселәр
10 дәүләт күҙәтеүсе статусына эйә:

### CBSS-тың Генераль директорҙары

## Һылтанмалар
www.cbss.org
Шердар мәҙрәсәһе

**Шердар мәҙрәсәһе** (, شردار مدرسەسى; фарсы. *шир -* арыҫлан, дар - булған. *арыҫландар менән мәҙрәсә*) — XVII быуатта ислам мәғариф, рухи-ағартыу һәм йәдбуди-табыныу ҡоролмаһы Сәмәрҡәнд майҙанда Ригестан. Менән бергә Олоғбәк мәҙрәсәһе һәм Телләкәре мәҙрәсәһе бөтөн барлыҡҡа килтерә миғмар груһы. 2001 Йылда Сәмәрҡәндтең башҡа иҫтәлекле урындары менән бергә исемлеккә индерелгән Бөтә донъя мираҫы ЮНЕСКО.
Аршакидтар

**Аршакидтар** йәки **Арсакидтар** — парндар юлбашсыһы Аршак I нигеҙ һалған боронғо династия. Парфия империяһында, Әрмәнстанда (әрмән Аршакидтары), Атропатенда, Иберияла һәм Кавказ Албанияһында (массагет Аршакидтары) идара иткән.

## Шәжәрәһе
Иранды грек-македон Селевкиҙар династияһынан азат иткән Аршакидтарҙың (б. э. т. 250 йыл — б. э. 224 йыл) Парфия династияһы, баштан уҡ легендар батшалар — авеста геройҙары менән бәйләнешен иғлан итә — быны уларҙың илаһи ата — бабаһы Ҡәүи Аршан исеме раҫлай. Британника Энциклопедияһына ярашлы, династияның нигеҙ һалыусылары булып Каспий диңгеҙе көнсығышҡа табан йәшәгән парна ҡәбиләһе ағзалары тора. Улар Искәндәр Зөлҡәрнәйн (б. т. 323 йыл&amp;nbsp;э.) үлгәндән һуң күп тә үтмәй Парфияға инә һәм яйлап Иран һәм Месопотамияның күпселек өлөшөн контролә ала. Ариан шулай уҡ парфяндарҙың үҙ нәҫелен Әһәмәниҙәр батшаһына Артаксеркс IIҡаратҡандар. Боронғо данлы батшаларҙың законлы вариҫтары итеп күҙ алдына килтереү идеяһы, моғайын, б. э. т. I быуат&amp;nbsp;башында уҡ (йәки унан да алдараҡ) барлыҡҡа килгәндер. Мәҫәлән, Нисала табылған парфян документтарында Аrtaxšahrakān йөҙөм баҡсаһы телгә алына, документтарҙы нәшер итеүселәр фекеренсә, ул «моғайын, аршакидтарҙың легендар ата-бабаһы Артаксеркс II хөрмәтенә аталғандыр».

## Династияның өлкән тармағы
* **[[Аршакидтар]]** — Б. э. т. 250 йыл дауамында Парфян батшалығында идара иткән династия
— б. э. 224 йылы. Аршак I — Парфян державаһына нигеҙ һалыусы. 224 йылда Сәсәниҙәр ҡолатыла.

## Династияның кесе тармаҡтары
* Аршакуни йәки **Әрмән Аршакидтары** — б. э. 66 — б. э. 428 йылдарында Әрмәнстанда идара иткән нәҫел.

Ҡайһы берҙә Парфияла үҙ-ара низағ һөҙөмтәһендә тәхеттән төшөрөлгән һәм Әрмәнстанға ҡасып киткән юғары ҡатлам һайлап ҡуйған һәм Рим императоры Октавиан Август ситләткән Парфян батшаһы Вонон I-не (б. э. 12 — 15 йылдарҙа идара иткән) династияға нигеҙ һалыусы тип һанала. Вонон I, Аршакидтар династияһы вәкиле булһа ла, был династияның ваҡытлыса ғына әрмән тәхетенә ултырған вәкиле була. Трдат I (Тиридат), Парфия, шулай уҡ Рим империяһы (66 йыл) Әрмәнстан батшаһы тип таныған Парфян батшаһы Вологез I-нең ҡустыһы хакимлыҡ иткән династияға туранан-тура нигеҙ һалыусыһы тип атала.

* **Аршакуниани** йәки Иберия Аршакидтары — династияның Иберияла идара иткән тармағы. Рев I — нигеҙ һалыусы.
* **Арраншаһтар** йәки Кавказ Албанияһы Аршакидтары — б. э. I—IV йылдарҙа Кавказ Албанияһында идара иткән династия.

## Әҙибет

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Алтынбаев Фәтхулла Йәғәфәр улы

**Алтынбаев Фәтхулла Йәғәфәр улы** (1 май 1919 йыл — 7 июнь 2009 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Фәтхулла Йәғәфәр улы Алтынбаев 1919 йылдың 1 майында Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Бөрйән-Түңгәүер кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы) Тимер ауылында тыуған.

Фәтхулла Йәғәфәр улы 1939 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына алына. 92-се уҡсылар дивизияһы 203-сө уҡсылар полкы составында, ноябрь айынан 26-сы уҡсылар бригадаһында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында Көнбайыш һәм Калининград фронттарында була. Яралана.

1942 йылда демобилизациялана. 1943 йылдың 13 апрелендә НКВД саҡыртып ала. Уны Советтар Союзына ҡаршы пропагандалауҙа һәм фашистарға ярҙам итеүҙә ғәйепләп, Ҡаҙағстанға холоҡ төҙәтеү лагерына ебәрәләр. Колонияла 10 йыл буйына баҡыр руднигында ла, көтөүсе лә булып эшләй. Унан һуң 2 йыл БАССР-ҙан ситтә йөрөгәндән һуң, ауылына ҡайта.

1955—1979 йылдарҙа Бөрйән урман хужалығында эшләй. 2009 йылдың 7 июнендә Тимер ауылында вафат була һәм Тимер ауыл Советы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шәжәрәһе

## Сығанаҡтар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй ҡурсаулыҡтары исемлеге

Дәүләт тәбиғәт ҡурсаулыҡтары, Рәсәй ҡануниәтенә ярашлы, тәбиғәт процестарының һәм күренештәренең тәбиғи барышын, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһының генетик фондын, айырым төрҙәрен һәм бергәлектәрен, типик һәм уникаль экологик системаларҙы һаҡлап ҡалыу һәм өйрәнеүҙе маҡсат итеп ҡуйған федераль әһәмиәттәге тәбиғәтте һаҡлау, ғилми-тикшеренеү һәм экологик аң-белем таратыу учреждениелары булып тора. Ҡурсаулыҡтар махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре тибының береһе булып тора.

## Тарихи һәм статистик мәғлүмәттәр
Рәсәйҙәге тәүге ҡурсаулыҡ — Баргузин ҡурсаулығы — 1917 йылдың 11 ғинуарында Бүрәт Республикаһы биләмәһендә ойошторола. Артабан һаҡланыусы биләмәләр исемлеге киңәйә. Баргузин ҡурсаулығынан тыш, Әстрхан (1919), Илмән (1920) һәм Кавказ (1924) ҡурсаулыҡтары ла боронғо.

Ҙур Арктика (42 мең км²), Командор (36 486,79 км²) һәм Врангель утрауы (ҡурсаулыҡ) (22 256,5 км²) ҡурсаулыҡтары Рәсәйҙә иң ҙурҙары булып тора. Рәсәйҙә иң бәләкәй ҡурсаулыҡтар — Белогорье (21,31 км²) һәм Ока яны-Террас (46,9 км²), Галичья Гора (2,3 км²). Ҡурсаулыҡтарҙың күпселеге (һаны буйынса) Красноярск, Приморье һәм Хабаровск крайҙары территорияһында урынлашҡан.

Ҡурсаулыҡтарҙың күп өлөшө Рәсәй Федерацияһының Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығына буйһона. Ҡайһы берҙәре Рәсәй Фәндәр академияһына һәм башҡа министрлыҡтарға ҡарай: Алыҫ Көнсығыш диңгеҙ ҡурсаулығы — РФА-ның ДВО диңгеҙе биологияһы институтына, Кедрный Падь һәм Уссурия ҡурсаулыҡтары — РФА-ның ДВО-ның Биохимия-тупраҡ институтына, Илмән ҡ. — Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Воронеж дәүләт университетына һәм Көнсығыш Урал ҡ. — Атом энергияһы буйынса федераль агентлыҡтың «Маяҡ» производство берекмәһенә.

## Ҡурсаулыҡтар исемлеге
Түбәндә Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә ғәмәлдә булған дәүләт тәбиғәт ҡурсаулыҡтары исемлеге бирелә. Таблицала *йәшел* төҫ менән биосфера ҡурсаулыҡтары — глобаль экологик мониторинг алып барыусы халыҡ-ара биосфера резерваттары системаһына ингән ҡурсаулыҡтар айырыла. *Һоро-йәшел* төҫ менән — Ҡырым территорияһындағы ҡурсаулыҡтар.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :ru:Список национальных парков России
* :ru:Список заказников России

## Һылтанмалар
* Каталог государственных природных заповедников России на портале Минприроды РФ
* Информационно-справочная система «ООПТ России»
Күзбәков

**Күзбәков** — фамилия.

* Күзбәков Рөстәм Сөләймән улы (1952) — табип-терапевт, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* Күзбәков Фәнил Тимерйән улы (1952) — башҡорт тарихсыһы, шағир, әҙәби тәнҡитсе һәм ғалим-педагог. Профессор (2007), тарих фәндәре кандидаты (1983), филология фәндәре докторы (2001).
Юхан-Улаф Косс

**Юхан-Улаф Косс** (, 29 октябрь 1968 йыл) — Норвегияның конькиҙа йүгереүсеһе.

Дүрт тапҡыр олимпия чемпионы (1992 йылда —1500 м, 1994 йылда — 1500, 5000 һәм 10 000 м), 1992 йылда 10 000 м дистанцияла Олимпия уйындарының көмөш призеры, классик күпбәйгелә өс тапҡыр донъя чемпионы (1990, 1991, 1994) һәм Европа чемпионы (1991).

1994 йылда Норвегияла йылдың иң яҡшы спортсыһы. ЮНИСЕФ-тың изге ихтыяр илсеһе.

## Спорт һөҙөмтәләре

:йәйә эсендә айырым дистанцияларҙағы һөҙөмтәләр йүгереү тәртибендә күрһәтелгән (500, 5000, 1500, 10 000 м)

1990 йылдан 1994 йылға тиклем Донъя кубогы этаптарында 23 еңеү яулай: 8 тапҡыр 1500 м дистанцияла, 12 тапҡыр 5000 м дистанцияла һәм 3 тапҡыр 10 000 м дистанцияла. 1990 һәм 1991 йылдарҙа 1500 м дистанцияла, 1991 һәм 1994 йылдарҙа 5000/10000 м зачетта Донъя кубогына эйә була.

## Донъя рекордтары
Спорт карьераһында 10 донъя рекордын ҡуя.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Юхан Улаф Косс на сайте МОК 
* Косс в Олимпийской базе sports-reference.com
Пасвик

**Пасвик** — халыҡ-ара тәбиғәт ҡурсаулығы, Пасвик-Инари сик-ара паркының бер өлөшө. 1992 йылдың 16 июлендә Мурманск өлкәһенең Печенг районында һәм Норвегияла ойошторола. Ситенән аҡҡан Паз (Пасвик) йылғаһы исеме менән аталған, ул саам телендә «изге йылға» тигәнде аңлата.

Рәсәй һәм Норвегия дәүләт сигенең ике яғында ла урынлашҡан. Рәсәй өлөшө төньяҡтан көньяҡҡа табан 44 саҡрымға һуҙылған.

Ҡурсаулыҡтың майҙаны — 14 687 га:

* акваторияһы — 21 %,
* урмандар — 52 %,
* һаҙлыҡтар — 25 %,
* ҡалған биләмәләр — 2 %.

Ҡурсаулыҡ һыу ҡоштары (ҡурсаулыҡта 241 төр йәшәй, яҡынса 50 % -ы — һыу ҡоштары һәм һыу яны һәм һыу яны сәпсәүҙәре) йәшәгән һәм оялаған урындарҙы һаҡлау өсөн резерват булараҡ төҙөлә). Һаҡ аҫтында шулай уҡ төрлө имеҙеүселәр бар: айыуҙар, мышылар һәм башҡалар.

Рәсәй ҡурсаулыҡтарынан тәүгеләрҙән булып Рәсәй ЕВРОПАРК-ы Федерацияһы ағзаһы һәм ошо Федерацияның сертификатын яулай.

#### Ғилми эшмәкәрлеге
Беренсе ун йыллыҡта ҡурсаулыҡта флора һәм фаунаға инвентаризация үткәрелә, тәбиғи процестарҙы күҙәтеүгә нигеҙ һалына, «Тәбиғәт йылъяҙмаһы» программаһы буйынса эшләй. Артабан фәнни эшмәкәрлек даирәһе киңәйә: фундаменталь биологик-географик тикшеренеүҙәр, сәнәғәт предприятиелары өлкәһендә тирә-яҡ мөхиткә экологик мониторинг башлана, халыҡ-ара тикшеренеү проекттары һаны һиҙелерлек арта.

1993 йылдан алып ике ярында ла ваҡ имеҙеүселәрҙе иҫәпкә алыу башлана.

2007 йылдан Пасвик йылғаһының сик буйы үҙәнендә Норвегияның НИБИО-һәы һәм фин Метсахаллитусы (Лапландияның парктары һәм ҡырағай тәбиғәте) менән берлектә, ДНК-анализ һәм фототоҙаҡтар ҡулланып, контактһыҙ технологиялар ысулы менән һоро айыу популяцияһына мониторинг үткәрелә.

2017 йылдан Рәсәй һәм Норвегия белгестәре менән йылға акваторияһында балыҡтар популяцияһы, экологияһы һәм токсикологияһының генетик үҙенсәлектәрен даими өйрәнеү башланған. Тәү сиратта һөмбаш балыҡтар тора.

#### Экологик белем биреү
Ҡурсаулыҡ экологик белем биреү, экологик белемде таратыу, тәбиғәткә һаҡсыл мөнәсәбәт тәрбиәләү һәм тәбиғәт туризмын үҫтереү өлкәһендә бер нисә туристик маршрут буйынса («Варлама утрауы — Пасвик ынйыһы», «Төпкөл быуа», «Арышҡы — өс сик буйындағы тормош») эш алып бара).

## Координаталары
* Адрес: 184424, Мурманск өлкәһе, Печенга районы, Раякоски ҡасабаһы
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ханс Сконнинг
* :ru:Эвре-Пасвик

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт заповедника «Пасвик» (pasvik-reserve.ru)
Әстерхан ҡурсаулығы

**Әстерхан ҡурсаулығы** (тулы исеме Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Әстерхан дәүләт тәбиғи биосфера ҡурсаулығы, ) — Рәсәйҙең Әстерхан өлкәһендәге Волга йылғаһы дельтаһындағы ҡурсаулыҡ. Бөтә донъя биосфера резерваттары селтәренә индерелгән. Халыҡ-ара әһәмиәттәге һыу-һаҙлыҡ биләмәләренә ҡарай.

## Тарихы
Ҡурсаулыҡ Әстерхан университетының йәмәғәт ғилми комиссияһы ҡарары менән 1919 йылдың 11 апрелендә ойошторола. Ҡурсаулыҡтың беренсе директоры булып орнитолог Владимир Алексеевич Хлебников тора. Дәүләт әһәмиәтендәге тәбиғәт объекты булараҡ РСФСР халыҡ комиссарҙары Советының 1927 йылдың 24 ноябрендәге ҡарары менән раҫлана.

## Урынлашыуы
Ҡурсаулыҡ Волганың түбәнге ағымында, Әстерхан өлкәһенең Камызяк, Володар һәм Икрян райондары территорияһында урынлашҡан.

Территориаль яҡтан өс участкаға йәки кластерға бүленгән:
* Дамчик, дельтаның көнбайыш өлөшөндә
* Трёхизбин, дельтаның үҙәк өлөшөндә
* Обжоров, дельтаның көнсығыш өлөшөндә

Тәүҙә ҡурсаулыҡтың майҙаны 23 000 гектар тәшкил итә. Аҙаҡ Каспий диңгеҙе кимәленең төшөүенә, ер өҫтө дельтаһының диңгеҙ яғына күтәрелеүенә бәйле, ҡурсаулыҡтың майҙаны 3 тапҡырға тиерлек артып, 67 917 гектарға еткән, шул иҫәптән 11 298 гектар — ҡурсаулыҡтың диңгеҙ акваторияһы.

## Фаунаһы
Ҡурсаулыҡта ҡоштарҙың бөтәһе 230 төрө йәшәй, шуларҙың 72 төрө һирәк осрай торған ҡоштар, шул иҫәптән 40 төрө оя ҡора,22 төрө осоп үтешләй осрай һәм 10 төрө — ситтән осоп килеүселәр. Бында осоп барышлай планетала һирәк осраған ҡоштарҙың береһе — аҡ торналар туҡтай, бөҙрә пеликандар, бәләкәй бакландар, көрәкморондар, Египет селәндәре оя ҡора. Был төрҙәрҙең барыһы ла Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа индерелгән.

Ҡурсаулыҡта Балыҡтарҙың 60 төрө йәшәй.

Һөтимәрҙәрҙең 17 төрө бар, шуларҙың 12-һе генә киң таралған. Уларға ҡырағай ҡабандар, бүреләр, төлкөләр, һыу ҡомаҡтары, ваҡ сысҡандар һ. б. инә.

## Климаты

Территорияның климаты Азия антициклоны йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә. Йылы осор 250 көндән ашыу дауам итә. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 180—200 мм.

## Ҡурсаулыҡтың бурыстары
Волга дельтаһының һәм Каспий ярының тәбиғи ресурстарын һәм генетик фондтарын һаҡлау һәм туплау, шулай уҡ дельталарҙың тәбиғи етештереү көстәрен үҙләштереү һәм һыу ҡоштарының оя ҡороу һәм миграция урындарын һаҡлау, һыу ыуылдырыҡ сәсеү урындары, шулай уҡ һирәк осраусы үҫемлектәр — лотос, чилим, һыу ебәге, екән үҫкән урындарҙы һаҡлау маҡсатында дельта барлыҡҡа килеү динамикаһын һәм уның ценоздары тормошон тикшереү.

1975 йылда ҡурсаулыҡ территорияһы халыҡ-ара әһәмиәттәге һыу-һаҙлыҡ биләмәләренә (Рамсар конвенцияһы — Волга дельтаһы) индерелә.

1984 йылдан ҡурсаулыҡ халыҡ-ара биосфера резерваттары селтәренә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Житков, Борис Михайлович|Житков Б. М.]]* Астраханский заповедник // К двадцатилетию Астраханского госзаповедника. — М., 1940. — 80 с.
* *Кривоносов Г. А., Живогляд А. Ф.* Астраханский заповедник // Заповедники европейской части РСФСР. II / под ред. В. В. Соколова, Е. Е. Сыроечковского. — М.: Мысль, 1989. — С. 264—292.

## Һылтанмалар
# Официальный сайт Астраханского биосферного заповедника
# Астраханский биосферный заповедник на сайте ООПТ
# Астраханский заповедник на сайте «Великая Россия»
#
Аҡсулпанов Күсәрбай Өмөтбай улы

**Күсәрбай Өмөтбай улы Аҡсулпанов** — хәрби эшмәкәр. 1788–1790 йылдарҙағы рус-швед һуғышында ҡатнашыусы.

1793 йылда вариҫтары менән бергә башҡорттар араһынан тәүгеләрҙән булып нәҫелдән күсеп килгән дворянлыҡ титулына лайыҡ була. Аҡсулпановтар дворяндар нәҫеленә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Күсәрбай Өмөтбай улы Аҡсулпанов Нуғай даруғаһы Тәлтем-Юрматы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Аҡсулпан (Күсәрбай) ауылында тыуған.

3-сө башҡорт полкы старшинаһы Күсәрбай Аҡсулпанов 1788–1790 йылдарҙағы рус-швед һуғышында ҡатнашҡан. 1790 йылда Рәсәй менән солох килешеүенә ҡул ҡуйғанда башҡорттар менән танышырға теләгән Швеция короле Густав III алдында ат өҫтөндә оҫта йөрөү һәм уҡтан атыу һәләтен күрһәткән. 
 
1793 йылдың 14 февралендә Рәсәй императрицаһы Екатерина II тарафынан Күсәрбай Аҡсулпановҡа һәм уның вариҫтарына, башҡорттар араһынан тәүгеләрҙән булып нәҫелдән күсеп килгән дворян титулы бирелгән. Шулай итеп Аҡсулпановтар дворяндар нәҫеленә нигеҙ һалынған.

Күсәрбай Аҡсулпанов 1789 йылдан капитан дәрәжәһендә хеҙмәт итә, артабан — ғәскәри старшина. 

1798 йылдан — VIII башҡорт кантонының, 1803 йылдан VII башҡорт кантонының) кантон башлығы. 

1801 йылда 2350 дисәтинә ер һатып ала.

## Ғаиләһе
Күсәрбай Аҡ­сулпановтың бишенсе быуын ҡартатаһы *Аҡсулпан* ул тыуған ауылға нигеҙ һалған.

Ике ҡатыны һәм өс улы булыуы билдәле.

Тәүге ҡатыны *Айытбикә Юлдашеванан* (1760—?) Аралбай (1783—1835), икенсе ҡатыны *Ҡотлобикә Хәләтованан* (1769—?) *Әхмәтшафиҡ*  (1779—1843) һәм *Тайып* (1797—1847) улдары тыуа.

## Хәтер
* Уның хөрмәтенә Аҡсулпан ауылының исеме Күсәрбай тип үҙгәртелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Оло Кокшага (ҡурсаулыҡ)

**Оло Кокшага дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы** () — Рәсәйҙең Марий Эл Республикаһы Килемарский һәм Медведев райондары территорияһындағы ҡурсаулыҡ (айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе).

## Тарихы
1993 йылдың 14 мартында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Министрҙар Советы ҡарары менән Оло Кокшага йылғаһы бассейнының уникаль тәбиғи комплекстарын һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсатында ойошторола. Элегерәк Марий Элдең был тәбиғәт биләмәһендә «Марий» ҡурсаулығы булған. 1972 йылдың эҫе, ҡоро йәйендә территорияһы тулыһынса янғандан һуң бөтөрөлә.

Элек ҡурсаулыҡ аша Нолка-Яңы Цинглок тимер юл линияһы үтә, әммә ул 1990-сы йылдарҙа һүтеп алына.

## Урынлашыуы
Шул уҡ исемле йылғаның урта ағымында, Йошкар-Оланан көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта, Старожильск ауылынан саҡ ҡына юғарыраҡ урынлашҡан. Ҡурсаулыҡтың майҙаны 21 428 гектар тәшкил итә.

## Йылғалары һәм күлдәре
Ҡурсаулыҡ территорияһынан Оло Кокшага, Шеженер, Витьюм, Шамка, Арья йылғалары аға. Шушер күле бар.

Ҡурсаулыҡты һаҡлау режимы ҡәтғиләшеү сәбәпле, Оло Кокшага буйлап байдарка маршрутын Киров өлкәһенең Санчурск ауылынан түгел, ә Старожильск ауылынан башларға тура килә.

## Рельефы

## Климаты
Климаты уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ, йәйен уртаса эҫе була. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 538 мм. Вегетация осоро 128 көн дауам итә.

## Флора и фаунаһы
Ҡарағай урмандары (лишайник, оҙон мүк, ҡара көртмәле, сфагнум үҫә) киң таралған. Ҙур майҙандарҙы ҡайын урмандары биләй. Оло Кокшага йылғаһы буйында йүкә, имән урмандары үҫә. Ҡара ерек осрай. Флораһында 700-ҙән ашыу төр үҫемлек иҫәпләнә.

Хайуандары: мышы, аҡ ҡуян, ҡабан, тейен. Йыртҡыстарҙан һыуһар, йәтсә, көҙән, бүре, һоро айыу бар.

86 төр ҡош йәшәй. Һуйыр һәм ҡор бар. Күсәр (һуна өйрәк, сыйылдаҡ сөрәгәй һәм сытырҙаҡ сүрәгәй, һоро торна, һоро ҡауҙы) һәм йыртҡыс (ҡор ҡарсығаһы, бүҙәнә ҡарсығаһы) ҡоштар, "Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабы"на индерелгән һирәк ҡоштарҙан кәлмәргән оя ҡора.

Һыу ятҡылыҡтарында — суртан, йылға ҡондоҙо, сабаҡ, табан балыҡ, ҡарабалыҡ һ.б..

## Галерея

File:Река Большая Кокшага.jpg|Ҙур Кокшага йылғаһы
File:Раковины пресноводных двустворчатых моллюсков - перловиц на песчаной косе посреди реки. Большая Кокшага.jpg|Сөсө һыулы моллюскыларҙың ҡабырсаҡтары — йылға уртаһында ҡомлоҡта
File:Сусак - водное растение, типичное для флоры Большой Кокшаги.jpg|Сусак — Ҙур Кокшага флораһына хас һыу үҫемлеге
File:Сосновый бор на высоком берегу.jpg|Текә ярҙа ҡарағайлыҡ
File:Птенцы дикой утки.jpg|Ҡырағай өйрәк балалары
File:IМедвежьи следы на песчаном пляже.jpg|Айыу эҙҙәре
File:Кипрей, Иван-чай на берегах Большой Кокшаги.jpg|Ҙур Кокшага буйында боланут
File:Дикая красная смородина в лесу.jpg|Ҡырағай ҡыҙыл ҡарағат


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :ru:Список особо охраняемых природных территорий Марий Эл

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Федеральная система ООПТ
* Государственный природный заповедник «Большая Кокшага»
Уссурия ҡурсаулығы

**Уссури́я ҡурсаулығы** — Приморье крайында Рәсәй Тәбиғәт министрлығының дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. «Леопард ере» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы идара итә.

*Супутинка ҡурсаулығы* 1934 йылдың 7 авгусында СССР Фәндәр академияһы системаһында ойошторола, 1974 йылда Уссурия ҡурсаулығы тип үҙгәртелә. Комаровка йылғаһының исеме 1972 йылда үҙгәртелгәнгә тиклем Супутинка булған. 2021 йылда ҡурсаулыҡ Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2019 йылдың 18 декабрендәге 2467-р ҡарарына ярашлы Мәғариф һәм фән министрлығынан «Леопард ере» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы идаралығына тапшырыла.

## Уссурия ҡурсаулығының географик урыны
Уссурия ҡурсаулығының 40,9%-ы Приморье крайының Уссурийск ҡала округында һәм 59,1%-ы Шкотов районында урынлашҡан.

Ҡурсаулыҡ территорияһы Пржевальский тауҙарының көньяҡ армыттарында, Комаровка йылғаһының үрендә урынлашҡан. Уның көнсығышында Артемовка йылғаһының уң ҡушылдыҡтары башлана.

Уссурийскҡа тиклем (кеше йәшәмәгән Комарово-Заповедное ауылынан) яҡынса 46 км (Глуховка аша).

## Рельефы
Тауҙары тәпәш. Уларҙың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 300—400 метрҙан артмай, тик айырым түбәләр генә 600—700 м тиклем күтәрелә. Төп тау тоҡомдары — ҡомташтар, һәүерташтар, һоро кварц порфирҙары, андезит йәки диабаза порфириттары. Төньяҡ өлөшөндә эзбизташтар матур ҡая массивын барлыҡҡа килтерә.

## Климаты
Ҡурсаулыҡ территорияһы уртаса зоналы Амур-Уссурия климат районы составына инә. Көнсығыш Азия муссон климатының үҙенсәлектәре яҡшы сағылыш таба. Һыуыҡ булмаған осорҙоң уртаса оҙайлығы — 105—120 көн, уртаса йыллыҡ һауа температураһы — 2,5 °C.

Иң һалҡын айҙың (ғинуарҙың) температураһы уртаса −17,9 °C, иң йылыһының (август) 19,7 °C; тупраҡта абсолют минимум — 32 °C, максимумы — 60 °C.

Яуым-төшөм күләме 500 мм-ҙан алып 1200 мм-ға тиклем һәм уртаса 700—800 мм тәшкил итә. Уртаса йыллыҡ дымлылыҡ — 70-80 % (апрель — май айҙарында иң түбәне, июль — август айҙарында иң юғарыһы).

## Флораһы
Ҡурсаулыҡта урман үҫемлектәре өҫтөнлөк итә, урман ҡаплаған майҙанға 40291 гектар, йәғни территорияның 99 проценты тура килә. Урмандары күбеһенсә ылыҫлы-киң япраҡлы.

Ҡурсаулыҡта үҫемлектәрҙең 868 төрө көпшәле, 252 — мүк һымаҡтар, 118 — лишайниктар, 1364 — бәшмәктәр һәм 210 төрө — һыу үҫемлектәре.

«Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабы»на индерелгән һирәк төрҙәргә ҡаты артыш, ысын женьшень, ете айырсалы калопанакс, ҡытай принсепияһы, осло тис, инә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Хакас ҡурсаулығы

**Хака́с ҡурсаулығы** — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1999 йылдың 4 сентябрендәге 1004-се һанлы ҡарары менән ғәмәлдәге «Чазы» (1991 йылдың 16 декабрендә РСФСР Министрҙар Советының 432-се һанлы указы менән) һәм «Кесе Абакан» (1993 йылда булдырылған) ҡурсаулыҡтары нигеҙендә ойошторола.

## Урынлашыуы
Ҡурсаулыҡ Көньяҡ Себерҙә, Хакас Республикаһында урынлашҡан.

Ул дөйөм майҙаны 267 565,3 гектар булған туғыҙ кластерҙан тора.
* «Подзаденный һаҙлығы»
* «Белё күле»
* «Шира күле»
* «Иткүл күле»
* «Оглахты»
* «Камызяк далаһы»
* «Хол-Богаз»
* «Кесе Абакан»
* "Лыковтар биләмәһе ". Алтай-Саян экотөбәге ҡурсаулыҡтары һәм милли парктары ассоциацияһы составына инә.

## Флораһы һәм фаунаһы
Бында ер-һыу хайуандарының 3, балыҡтарҙың 11, ҡоштарҙың 295 төрө бар. Һөтимәрҙәрҙең 50 төрө асыҡланған.

Кеш, америка шәшкеһе, һеләүһен, һоро айыу, бурһыҡ, ҡоралай, марал, мышы һәм ҡабарға киң таралған.

Ҡоштарҙың 35 төрө Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Хакасский заповедник на сайте «ООПТ России»
Ханкай ҡурсаулығы

**«Ханка́й» дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы** — Диңгеҙ буйы крайының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.

## Иҫкәрмәләр

## Фәнни мәҡәләләр
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# Корейская долгохвостка в заповеднике «Ханкайский». Сб. Вопросы герпетологии. Материалы Третьего съезда Герпетологического общества им. А. М. Никольского, СПб: 2008. 468 с.

## Һылтанмалар
* Государственный природный биосферный заповедник «Ханкайский» — официальный сайт
* Ханкайский заповедник, документальный фильм
Васюган ҡурсаулығы

**Васюганский ҡурсаулығы** — Томск һәм Новосибирск өлкәләре территорияһындағы дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.

Васюган ҡурсаулығы — Томск өлкәһендәге иң ҙур айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе. 2017 йылдың 16 декабрендә ойошторола. Томск өлкәһе Бакчар, Новосибирск өлкәһе Убин һәм Төньяҡ райондары территорияһында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ шул уҡ исемдәге тигеҙлектең уртаһында, Обь һәм Иртыш йылғалары араһында урынлашҡан. 614 803 гектар майҙанды биләй.

Ҡурсаулыҡ территорияһында Васюган һаҙлығы урынлашҡан, улар 2007 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүгә кандидат булып тора.

## Флораһы һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡта көпшәле үҫемлектәрҙең 123 төрө иҫәпләнә, улар 74 затҡа һәм 39 ғаиләгә ҡарай. Һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе янаған үҫемлектәрҙең 26 төрө бар, шуларҙың 2 төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Ҡурсаулыҡта һөтимәрҙәрҙең 40-тан ашыу төрө йәшәй, шуларҙың кәм тигәндә 23 төрө ваҡ һөтимәрҙәр (бөжәк ашаусылар һәм кимереүселәр) һәм 17 төрө — эре һәм урта ҙурлыҡтағы хайуандар. Мышы, һоро айыу, төньяҡ боланы, кеш, Тейен, ҡондоҙ, шәшке һәм йылға ҡондоҙо киң таралған. Ҡыҙыл китаптарға 41 төр хайуан индерелгән: имеҙеүселәрҙең 4 төрө һәм ҡоштарҙың 37 төрө.

## Иҫкәрмәләр
Хинган ҡурсаулығы

**Хинган ҡурсаулығы** — дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы.

Амур өлкәһенең көньяҡ-көнсығышында Архара уйһыулығы һәм Кесе Хинган һырты армыттары сиктәрендә урынлашҡан. 1963 йылдың 3 октябрендә булдырылған. Дөйөм майҙаны — 97 073 га, һаҡлау зонаһының майҙаны — 27 025 га. Биләмәмәләр һаны: 3.

Ҡурсаулыҡтың тигеҙ өлөшө уның дөйөм майҙанының 70 процент самаһын тәшкил итә, ҡалғаны Кесе Хингандың армыттарына тура килә. Ҡурсаулыҡтың тигеҙлектәр өлөшөндә ҙур булмаған күлдәр күп, уларҙың иң ҙуры — Долгое, Лебединое һәм Перешеечное күлдәре. Климаты континенталь, муссон һыҙаттары бар. Ҡыш ҡарлы, әммә көслө һыуыҡтар була. Уның территорияһы халыҡ-ара әһәмиәттәге һыу-һаҙлыҡ биләмәләренә индерелгән. Көньяҡ Амурҙың урман-дала ландшафттарын, шулай уҡ Уссурия (япон) һәм Даурия торналары ояларын һаҡлау Хинган ҡурсаулығын ойоштороуҙың төп маҡсаты булып тора.

## Флораһы һәм фаунаһы
Юғары үҫемлектәр — 964 төр, һөтимәрҙәр — 47 төр иҫәпләнә, ә ҡоштарҙың 290 төрө бар. Хинган ҡурсаулығы Алыҫ Көнсығышта әлегә тиклем янут эттәренә иң ҡулай йәшәү урыны булған берҙән-бер ҡурсаулыҡ булып тора. Ҡурсаулыҡ биләмәһендә Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына һәм Амур өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән ҡара һәм Уссурия торналары кеүек һирәк ҡоштар йәшәй.

## Штаттан тыш хәлдәр
2013 йылдың апрелендә 5000 гектарҙан ашыу майҙанды биләгән янғын Хинган һәм Антонов урман хужалығын ялмап ала. Һуңғыларында торна һәм ҡауҙы оялары күп була.

## Һылтанмалар
* Сайт Хинганского государственного природного заповедника

## Иҫкәрмәләр
Алтайҙың алтын тауҙары

**Алтайҙың алтын тауҙары** () — 1998 йылда ЮНЕСКО Рәсәйҙәге Алтай тауҙарының өс участкаһын Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерә:

* Алтай ҡурсаулығы һәм Телец күленең буфер зонаһы (965 753 га);
* Катунь ҡурсаулығы һәм Белуха тауының буфер зонаһы (392 800 га);
* Укок яҫы таулығы (252 904 га).

Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренең дөйөм майҙаны — .

Был территорияларҙы һайла алыу тап уларҙың Себерҙә тулыһынса альп үҫемлектәр донъяһы зоналарын: дала, урман-дала, ҡатнаш урмандар, субальп һәм альп бүлкәттәрен сағылдырыуға ҡайтып ҡала. Бынан тыш, был райондарҙың барыс, Себер тау кәзәһе һәм Алтай аргалиһы кеүек һирәк осраусы хайуандар популяцияһын һаҡлауҙа әһәмиәте иҫәпкә алына.

Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы, был өлкәләр Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелеүгә ҡарамаҫтан, бында браконьерлыҡ сәскә атыуын дауам итә, тип борсола. Экологтарҙы шулай уҡ Кош-Агачтан Укок аша Ҡытайға тиклем тиҙ йөрөшлө автомобиль юлы һәм газ үткәргес төҙөү проекты ла борсой.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Географическое расположение объектов
Байкал-Лена ҡурсаулығы

**Байкал-Лена ҡурсаулығы**  1986 йылда ойошторола.

Байкал-Лена ҡурсаулығы Байкалдың төньяҡ-көнбайыш яр буйында урынлашҡан, күлдең көнбайыш яры буйлап яҡынса 120 км һуҙылған, уртаса киңлеге 65 км. Ҡурсаулыҡтың майҙаны 659 919 гектар. Административ-ғилми үҙәге Иркутскиҙа урынлашҡан. Климаты, дөйөм алғанда, континенталь.

Ҡурсаулыҡ Рәсәй Федерацияһының Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы ҡарамағында.

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡта бәшмәктең 130-ға яҡын төрө, 920 төр көпшәле үҫемлек бар. Байкал күле яры буйында боронғо реликт далаларҙың фрагменттары һаҡланған, урман менән ҡапланған майҙан ҡурсаулыҡ территорияһының 86 % тәшкил итә.

Ҡоштарҙың 235 төрө бар, шуларҙың 146-һы оя ҡора.

Ҡурсаулыҡта һөтимәрҙәрҙең 52 төрө йәшәй.

Байкалдың ҡурсаулы яр буйында Байкал нерпаһы даими осрай.

## Галерея

Baikal 140704 0448.jpg|Яр буйы
Болота Байкало - Ленского заповедника.jpg|Һаҙлыҡтар
Вид на мыс Рытый.jpg|Рытый мороно
Baikal 140703 0400.jpg|Яр буйында сәскәләр
Лось, река Лена.JPG|Мышы
Baikal 140703 0390.jpg|Байкалда тулҡындар
Baikal 140706 0491.jpg|Ҡултыҡ
Из жизни байкальской нерпы близ Ушканьих островов 12.jpg|Байкал нерпаһы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Федеральная система ООПТ
Витим ҡурсаулығы

**Витим ҡурсаулығы** () 1982 йылдың 20 майында ойошторола. Ҡурсаулыҡ территорияһы Саян-Байкал тау районында Витим йылғаһы буйлап Бодайбо ҡалаһынан 240 км өҫтә урынлашҡан. Майҙаны — 585 838 гектар. Ҡурсаулыҡтың йылға селтәре Төньяҡ Боҙло океан бассейнына ҡарай. Бында күлдәр күп: айырыуса Орон күле фәнни һәм мәҙәни әһәмиәткә эйә.

## Климаты
Ҡурсаулыҡтың уртаса зона сиктәрендә урынлашыуы, океандарҙан һәм таулы ерҙәрҙән ҙур алыҫлығы климаттың төп үҙенсәлеген — климат шарттарының киҫкен континентальлеген һәм бейеклек бүлкәтлеген — билдәләй. Абсолют температура минимумы −60 °C етә. Ҡыш октябрь башында башлана һәм яҡынса 7 ай дауам итә. Дөйөм алғанда, йылы осорҙоң оҙайлығы (0 °C-тан юғары) йылына яҡынса 145 көн тәшкил итә.

## Фауна һәм флораһы
Урман ҡурсаулыҡ майҙанының яҡынса 12 процентын биләй. Үҫемлектәрҙең 1085 һәм лишайниктарҙың 9 төрө асыҡланған.

Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән көпшәле үҫемлектәргә алһыу алтын тамыр, наяда, һуғанбашлы калипсо, Байкал бородинияһы ҡарай.

Ҡурсаулыҡта 220-нән ашыу ҡош, балыҡтарҙың — 23, амфибия — 3, һөйрәлеүселәрҙең — 1, һөтимәрҙәрҙең 35 төрө теркәлгән. Ҡуш тояҡлыларҙан болан, кабарга, мышы киң таралған. Шулай уҡ әлгәнйәк күп.

## Топографик карталар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Карта Витимского заповедника Служба по охране природы и озера Байкал Иркутской области
*  Управление Федеральной службы по надзору в сфере природопользования (Росприроднадзора) по Иркутской области
Командор ҡурсаулығы

**Командор ҡурсаулығы** () — Рәсәйҙәге иң ҙур диңгеҙ биосфера ҡурсаулығы. Уның һаҡланыусы һыу майҙаны 3 миллион гектарҙан ашыу тәшкил итә — шул уҡ территорияны, мәҫәлән, Бельгия биләй. Ҡурсаулыҡ Тымыҡ океандың төньяҡ өлөшөндә, Евразия менән Төньяҡ Америка араһында, Командор утрауҙарында һәм уның эргә-тирәһендәге акваторияла урынлашҡан. Һирәк осрай торған үҫемлектәр, шул иҫәптән эндемиктар күп.

## Тарихы
Командор ҡурсаулығы 1993 йылдың 23 апрелендә ойошторола. 2010 йылдан С. В. Мараков исемен йөрөтә. Рәсми атамаһы — С. В. Мараков иемендәге «Командор дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы.

## Географияһы
Командор утрауҙарында урынлашҡан, 4 ҙур утрауҙы — Берингты, Медныйҙы, Топорковты һәм Арий Каменды, 60-тан ашыу ваҡ утрауҙы һәм Беринг диңгеҙе һәм Тымыҡ океан акваторияһын үҙ эсенә ала.

Командор утрауҙары — Тымыҡ океандың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан архипелаг. Иң юғары нөктә — Стеллер тауы (755 м). Майҙаны 3 648 679 га (36486,79 км2), шул иҫәптән 3 463 300 га (34633 км2) — диңгеҙ акваторияһы. 2 биләмәһе бар.

## Климаты
Бында ҡыш йомшаҡ, йәй һалҡын. Һауа торошоноң тотороҡһоҙ осоро уртаса 127—140 көн тәшкил итә.

## Флораһы
383 төр үҫемлек һәм 37 көпшәле үҫемлек төрсәһе үҫә. Утрауҙар көнсығыш өлөшөндә 93 төр үҫемлектең һәм ҡурсаулыҡтың көнбайыш өлөшөндә 10 төрҙөң таралыу сиге булып тора.

## Фаунаһы
Ҡурсаулыҡ һыуҙарында 250 төр балыҡ осрай. Шулай уҡ бында диңгеҙ ҡоштары (бөтәһе 213 төр, шул иҫәптән юҡҡа сыҡҡандары) оялай, имеҙеүселәрҙең 25 төрө бар. Диңгеҙ һөтимәрҙәренең тупланған урындар күп.

Командор ҡурсаулығы — Рәсәйҙә киттарҙы күҙәтеү йыл әйләнәһенә алып барылған берҙән-бер урын. Бында уларҙың 21 төрө теркәлгән — был донъя популяцияһының 25%-ы.

## Иҫтәлекле урындар
Ҡурсаулыҡ территорияһында тарихи-мәҙәни мираҫ объекттары, шулай уҡ тәбиғәт ҡомартҡылары урынлашҡан:

* 1741—1742 йылдарҙа Витус Беринг экспедицияһының туҡталҡаһы, Берингтың ҡәбере.
* Стеллер аркаһы — базальт ҡая ҡалдыҡтары. Тәбиғәт ҡомартҡыһы. Быға оҡшашы Ҡырымда бар, «диңгеҙ йыланы» тип атала. Ул һүнгән Карадаг янартауы итәгендә диңгеҙҙә.
* Буян ҡултығы — геологик ландшафт ҡомартҡыһы. Бик күп биҙәү таштары — йәшмә, сердолик, халцедон осрай.
* Командор ҡултығы — тәбиғәт ҡомартҡыһы.
* Арий Камень утрауы — Һөмбаш һымаҡтар ыуылдырыҡ сәскән урын һәм һөтимәрҙәрҙең тупланыу урыны.

Һуңғы дүрт объект, Командор ҡурсаулығында булыу сәбәпле, махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһе статусын юғалтҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Командорского государственного природного заповедника
* Сайт о Командорских островах
Комсомол ҡурсаулығы

**Комсомол ҡурсаулығы** () — Хабаровск крайының үҙәк өлөшөндәге ҡурсаулыҡ, 1963 йылдың 3 октябрендә ойошторола.

Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре 64 мең гектар майҙанды биләй, шул иҫәптән һыу майҙаны — 4488 гектар, буфер зонаһы майҙаны — 9831 гектар.

Амур йылғаһының һул ҡушылдығы Горин йылғаһы тамағын биләй. Территорияның бер өлөшө Амур йылғаһы үҙәнендә. Ҡурсаулыҡтың иң юғары нөктәһе — Чоккети тауы (789 м).

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡ майҙанының 80 процентын урман биләй. Юғары үҫемлектәрҙең 680 төрө теркәлгән. Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең һигеҙ төрө индерелгән.

45 төр һөтимәр, 233 төр ҡош, 50-гә яҡын балыҡ төрө иҫәпләнә, шуларҙың 23 төрө Амур йылғаһы бассейны өсөн эндемик булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Комсомольский заповедник на сайте «ООПТ России»
* Комсомольский государственный природный заповедник
Ненец ҡурсаулығы

**Ненец ҡурсаулығы** () — Ненец автономиялы округының ҡурсаулығы. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте указы менән 1997 йылдың 18 декабрендә ойошторола.

Ҡурсаулыҡтың майҙаны — 313 400 гектар, шуның 181 900 гектары — диңгеҙ акваторияһы. Һаҡ зонаһының майҙаны 269 200 га (242 800 га — диңгеҙ акваторияһы) тәшкил итә. Ненец дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы Көнсығыш Европа тундраһының типик бөтөн экосистемаларын һәм Баренц диңгеҙенең яр буйы һыуҙарын һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсатында булдырылған.

## Урынлашыуы
Ҡурсаулыҡ территорияһы Печора морононоң Захарьин ярын, Болван морононоң көньяҡ яры буйлап Печора йылғаһының түбәнге ағымын, Көнсығыш Нерут йылғаһы дельтаһының бер өлөшөн, Гуляевские Кошки утрауын, Матвеев, Голец, Долгий, Оло һәм Бәләкәй Зеленцы утрауҙарын үҙ эсенә ала. Шулай уҡ Коровин, Урта һәм Кузнецк ҡултыҡтарының һыуҙарын, Болван ҡултығының бер өлөшөн, Захарин яры буйындағы ун километрлыҡ һыу майҙанын (Захребетная ҡултығы) һәм үрҙә телгә алынған утрауҙар тирәләй ике километрлыҡ һыу майҙанын биләй.

## Флора һәм фаунаһы
Утрау ҡоштарҙың, шул иҫәптән һирәк һәм юғалыу хәүефе янағандарҙың — бәләкәй аҡҡоштарҙың, аҡ яңаҡлы ҡаҙҙарҙың, сәңкелдәк ҡаҙҙарҙың, аҡ суҡышлы гагараларҙың, бала сығарыу һәм йөн ҡойоу урыны булып хеҙмәт итә.

Долгий утрауының көньяҡ осонда Атлантик морждар яр буйына туплана (Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән). Йыл һайын утрауҙарға аҡ айыу килә.

## Ғәҙәттән тыш хәлдәр
Ҡурсаулыҡ территорияһында Кумжа газ ятҡылығы бар, унда 1980 йылда 9-сы скважинала быраулау ваҡытында авария була, һуңынан янғын башлана. 1981 йылдың майында 1,5 мең м тәрәнлектәге ятҡылыҡта геология ҡатламдарын күсереү маҡсатында ядро заряды шартлатыла, ятҡылыҡта эш туҡтатыла. Авария эҙемтәләре әле булһа бөтөрөлмәгән.

## Иҫкәрмәләр
Ҡалмыҡ теле

**Ҡалмыҡ теле** (үҙ атамаһы — *хальмг келн*, *xaľmg keln*, ) — Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяғында (Ҡалмыҡ Республикаһы) йәшәгән ҡалмыҡтарҙың милли теле, монгол теле ғаиләһенең бер өлөшө. Йышыраҡ лингвистар уны Көнбайыш Ҡытай ойрат теленән (Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы, Цинхай) һәм Көнбайыш Монголияның (Ховд һәм Увс аймаҡтары) айырым тел тип һанай.

Урыҫ теле менән бер рәттән, ҡалмыҡ теленә ҡалмыҡ этносы составына ҡушылған төрки, уғыр һәм тунгус элементтары билдәле бер йоғонто яһай.

Ҡалмыҡ телендә быуаттар буйы барған әҙәбиәт бар; «Хальмг үнн» гәзите сыға; ваҡыты-ваҡыты менән «Теегин герл» әҙәби журналы, «Байр», «Байрта» йәштәр һәм балалар журналдары сыға.

## Лингвогеография

### Социолингвистик мәғлүмәттәр
ЮНЕСКО мәғлүмәттәре буйынса, ҡалмыҡ теле юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында тора. Тел алмашыныуы (рус теленә күсеү) 1943-1957 йылдарҙа ҡалмыҡ халҡын көсләп депортациялауҙан һуң барлыҡҡа килә. Яҡынса 1970-1980 йылдарҙа ҡалмыҡ теле анклав теленә әйләнә; ул ҡалаларҙан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм  ҡайһы бер ҡалмыҡ ауылдарында ғына ҡала, башлыса Ҡалмыҡстандың Кетченеровский районында. Элисталағы балаларҙың күпселеге ҡалмыҡ теле тураһында бер ни ҙә белмәй, һөйләшмәй. ЮНЕСКО билдәләүенсә, ҡалмыҡ телендә һөйләшеүселәрҙең барыһы ла ике телле (билингвтар) (йәғни туған теле булараҡ ике телдә һөйләшкән кешеләр; был осраҡта урыҫ һәм ҡалмыҡ теле). Ҡалмыҡ телендә һөйләшеүселәр һаны йылдан-йыл кәмей бара. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Ҡалмыҡ телендә барлығы 80 546 кеше белдерә (2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу барышында ҡалмыҡ телендә 153 602 кеше белеү тураһында иғлан иткән), был ҡалмыҡтарҙың 44 проценттан кәмерәк (183 372 (2010)).

5 сентябрҙә Ҡалмыҡстанда милли яҙма Көнө билдәләнә.

### Диалекттары
Волга буйы ҡалмыҡтарының теле

*Торгут диалекты
*** Ырымбур һөйләше
*** Урал һөйләше
*** Каспий һөйләше
*** Волга һөйләше
*** Хошут һөйләше
*** Икицохуров һөйләше
** Дербет диалекты
*** Бага-дербет һөйләше
*** Ики-дербет һөйләше
** Бузау диалекты (дон ҡалмыҡтары)

### Яҙмаһы
Ҡалмыҡ теле — тарихи әҙәби традициялы тел. Ҡалмыҡ яҙмаһының төп нөсхәһе XVII быуатта бөйөк мәғрифәтсе — Зая-Пандита исемле ҡалмыҡ будда монахы тарафынан ижад ителгән. Был яҙма, тодо бичиг («яҡты яҙма»), уйғыр-монгол яҙмаһы нигеҙендә барлыҡҡа килгән, уны ойраттар  XI быуаттан алып ҡулланған.

1924 йылда СССР-ҙа иҫке ҡалмыҡ яҙмаһы кириллицаға алмаштырыла, уның урынына 1930 йылда латин яҙмаһы индерелә, уны 1938 йылда тағы бер тапҡыр кириллица алмаштыра.Был реформалар Рәсәйҙә ҡалмыҡ халҡының әҙәби традицияһының күсәгилешлеген юҡҡа сығара.

Рәсәйҙә ҡулланылған ҡалмыҡ алфавиты:

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
* Самоучитель письма тодо-бичиг
* Малый русско-калмыцкий онлайн словарь. Составители И. К. Илишкин, Б. Д. Муниев, В. Д. Бадмаева, М. О. Шургучинова.
* Клуб калмыцкого языка «Нәәлвр»
* Article on language policy and history in Kalmykia
* Калмыцкий язык: Кто заставляет переводчика переводить и как понять, куда летит птица.