Аляска (ярымутрау)

**Аля́ска** () — Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайышында  ярҙары  Беринг диңгеҙенең Бристоль ҡултығы һәм Тымыҡ океандың  һыуҙары менән йыуылған ярымутрау.

Ҡайһы берҙә Аляска ярымутрауы  тип ярымутрауҙың һыҙаттарына оҡшаған бөтә Аляска штаты биләмәһен аңлап яңылышалар. Әммә ул  Аляска штатының  бары көньяҡ-көнбайыш өлөшө  генә. 

## Этимологияһы
«Аляска» атамаһы Рус Америкаһы осоронда һүҙмә-һүҙ «диңгеҙҙең йоғонтоһо йүнәлтелгән объект»ты аңлатҡан алеут идиомаһынан барлыҡҡа килгән.

Инглиз телендәге әҙәбиәттә шулай уҡ Aleut Peninsula  — «Алеут ярымутрауы» йәки «алеуттар ярымутрауы»,  — «Алеут ярымутрауы» тигән атамалар осрай.

## Географияһы

Ярымутрау биләмәһе Аляска штатының көньяҡ-көнбайыш өлөшө булып тора. Оҙонлоғо яҡынса 700 км, киңлеге 170 км алып 10 км тиклем. Төп ландшафтты Алеут һырты билдәләй, уның түбәләре актив (Катмай, 2047 м) йәки һүнгән вулкандарҙан тора. Иң бейек нөктәһе 2507 м (Вениаминов вулканы). Тау тундралары, ҙур булмаған боҙлоҡтар осрай. Төньяҡ-көнбайыш яр буйында — субарктик болондар менән ҡапланған бик күп күлдәрҙән торған уйһыулыҡ. Ярымутрауҙың майҙаны — яҡынса 22 000 км². Ярымутрауҙа тимер мәғдәне һәм таш күмер ятҡылыҡтары бар.

1980 йылдан алып ярымутрауҙың күп кенә яр буйы утрауҙары Аляска диңгеҙ милли ҡурсаулығына индерелгән, ә ярымутрауҙың байтаҡ өлөшөн Аляска ярымутрауының Милли ҡурсаулығы биләй.

## Климаты
Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 610 мм-ҙан алып 1650 мм-ға тиклем үҙгәрә. Яр буйы зоналарында көслө дауылдар, елдәр һәм ҡойма ямғырҙар күҙәтелә. Ҡышҡы уртаса температура -11 °C һәм 1 °C диапазонында, йәйге уртаса температура 6 °C һәм 15 °C араһында. Тауҙарҙа йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында һыуыҡтар булыуы мөмкин.

## Халҡы
Ярымутрауҙа, бер нисә балыҡ тотоу ауылдарынан башҡа, кеше йәшәмәй тиерлек.

## Тарихы
Тәүге рус кешеләре Аляскала 1732 йылда ултырған. Улар шәхси йәнлекселек сәнәғәтселәре була. Уларға Рәсәй хөкүмәте тарафынан 1799 йылда колонияға етәкселек итә башлаған Рәсәй-Америка компанияһын  Павел I раҫлауға тиклем ярҙам күрһәтелә. 1867 йылда ярымутрауҙы Алясканы һатыу тураһында документ буйынса Рәсәй империяһынан АҠШ һатып ала.

## Флора һәм фауна
Ярымутрауҙа һоро айыуҙарҙың ҙур популяцияһы йәшәй. Бынан тыш, ярымутрау ылыҫлы урмандарға һәм ҡиммәтле тиреле йәнлектәргә, атап әйткәндә, ҡамаларға һәм төлкөләргә бай. Археологик табылдыҡтар буйынса, ярымутрауҙа элек филдәр, буйволдар һәм аттар йәшәгән. Ярымутрау йылғаларында һәм сиктәш утрауҙар ареолдарында бик күп балыҡтар, тюлендәр һәм киттар төйәк итә.

## Административ бүленеш
Ярымутрауҙа түбәндәге боро урынлашҡан: Көнбайыш Алеут утрауҙары, Көнсығыш Алеут утрауҙары, Бристол-Бей, Кенай, Лейк-энд-Пенинсула.

## Экономикаһы
Аляска штаты һәм Аляска ярымутрауы, атап әйткәндә, АҠШ-ның балыҡсылыҡ өлкәһендә төп роль уйнай. 2019 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Америка ҡушма штаттарына диңгеҙ продукттарын тейәп оҙатыу урындары араһында Аляска ярымутрауы тейәп оҙатылған продукция күләме буйынса етенсе урынды биләй. Ярымутрауҙа иҡтисадтың икенсе мөһим тармағы - тиреләр менән сауҙа итеү.

## Галерея

An Alaska Peninsula smoking volcano.jpg|Аляска ярымутрауындағы вулкан
Mount Steller (Aleutian Range).jpg |Алеут һырты
Landscape Alaska Peninsula NWR.jpg |
Mountain Range Alaska Peninsula NWR.jpg |
A caribou antler, Katmai Preserve NPS Photo Russ Taylor (30547255778).jpg|


## Иҫкәрмәләр