open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вера ярымутрауы

**Веры ярымутрауы** (Пинаев) — Рәсәйҙәге ярымутрау, Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә Түргеяҡ күленең көнбайыш ярында урынлашҡан. Һыу кимәле юғары булғанда утрауға әйләнә, һыу кимәле түбәнәйгәндә яр муйыны менән тоташа, ярымутрауға әүерелә. Ярымутрауҙың майҙаны 0,08 квадрат километр (8 гектар).

Элек ярымутрау Емельян Пугачевтың көрәштәше, крәҫтиән Пинаев фамилияһы буйынса Пинаев ярымутрауы тип атала. Ул император Екатерина II ваҡытында ярымутрау мәмерйәһендә йәшенеп йәшәгән. Хәҙерге исемен легенда буйынса XIX быуаттың башында ярымутрауҙа йәшәгән старообрядсы дәрүиш Веранан ала.

Веры ярымутрауында археологик ҡомартҡылар комплексы (мегалиттар — камералы кәшәнәләр,  һәм ) — Вера утрауы мегалиттары (ҙур таш киҫәктәренән ҡоролмалар) урынлашҡан. Мегалиттар яҡынса 6000 йыл элек, беҙҙең эраға тиклем 4-меңенсе йыллыҡта төҙөлгән булғандар

Ярымутрауҙы һәм XVIII—XIX быуаттың старообрядсылары  ҡалдыҡтарын, хөжрә, зыярат һәм сиркәү ҡалдыҡтары рәүешендә, беренсе тапҡыр 1909 йылда Николай Финляндский тасуирлай.

2004 йылдан алып ярымутрауҙа даими рәүештә фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә. Археологик эштәр барышында ярымутрауҙа 38 археологик ҡомартҡы урынлаштырылған, шул иҫәптән: камералы кәшәнә, беҙҙең эраға тиклем 4-се меңйыллыҡтағы таш эшкәртеү урыны. Неандерталецтар туҡталҡаһы табылған (60-100 мең йыл элек). Утрауҙа асыҡ һауа аҫтында археологик музей-ҡурсаулыҡ һәм мегалиттар музейы асыу планлаштырыла.

## Иҫкәрмәләр
Туйтүбә

** Туйтүбә** — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Туғыҙлы ауылы эргәһенән башланған һәм Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Һатҡы районы территорияларында урынлашҡан тау һырттары.

## Географияһы
Туйтүбә һырты Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының Туғыҙлы ауылы меридианы буйлап БР-ҙың Ҡыйғы районы биләмәһендәге Әй йылғаһының киңлек ағымына тиклем һуҙылған.

Оҙонлоғо — 21 км, киңлеге — 9 км. Максималь бейеклеге — 497 метр.

Һырт турней һәм башҡорт ярустары эзбизташы һәм доломиттарҙан төҙөлгән. Йүрүҙән-Әй йылғалары буйында башҡорт ярусының тәбиғи билдәләре Йүрүҙән йылғаһының меридиональ һыҙығы буйынса һыҙат булып ята, көньяҡта Яхъя ауылынан төньяҡта Ҡыҙырбаҡҡа тиклем, шулай уҡ Әй йылғаһы буйынса ла күҙәтелә. Уралдың көнбайыш битләүҙәрендә башҡорт ярусының түбәнге сиге ҡеүәте 4 метрға еткән стриатифер ҡабырсаҡтарҙан тора.

Әй йылғаһы ҡушылдыҡтары ошо һырттан башлана.

Ландшафты — һоро урман һәм кәҫ-көлһыу тупрағында үҫкән ҡарағай, ҡайын, ҡарағас урмандары

Бейек булмаған Туйтүбә һырттары, унан һуң Ямантул, Ҡаҙанһалған, Башукты, Йүкәтау тау һырттары көньяҡтан Әй йылғаһына килеп терәләләр.

Лаҡлыға саҡлы Әй буйлап йөҙһәң, Әй һәм уның ҡушылдыҡтары ярҙарында 38 мәмерйә осрай, улар араһында билдәлелек ҡаҙанған Лаҡлы һәм Ҡорғаҙаҡ мәмерйәләрен атарға мөмкин.

## Топонимикаһы
Силәбе топонимисы Шувалов: **Туйтүбә,**тау, Һатҡы районы. Башҡорт теленән — «байрам йәки туй түбәһе» (***туй*** —  ***түбә*** — «тау», «ҡалҡыулыҡ, түмәләс») тип тәржемә ителгәнлеген аңлатҡан 

Боронғо заманаларҙан башлап башҡорт ауылдарында уҙғарыла торған Ҡарғатуй, Кәкүк сәйе һымаҡ миҙгел-йола байрамдары, һабантуйҙар йәмле Туйтүбә итәгендә ойошторолғанлығы көн кеүек асыҡ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әй (йылға)

Туғыҙлы

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*  
* карта Кигинского района
* Моя география. Горы на берегу реки Ай
* Тропы Южного Урала
* Шувалов. Словарь топонимов. Туй-Тюбе
* -yangantau.ru/images/teachers/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%BE%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D0%B0.pdf
## Иҫкәрмәләр
Оло Ҡыл (йылға)

**Оло Ҡыл** — Көньяҡ Уралда Силәбе өлкәһендә аҡҡан йылға. Йөрәккүл күленең төп ҡушылдығы. Оҙонлоғо 13 км .

## Географияһы
Көньяҡ Урал тауҙарының башында, диңгеҙ кимәленән 880 метр бейеклектә башлана . Йөрәккүл милли паркы территорияһы аша ағып үтә. Йылға тамағының бейеклеге— дингеҙ кимәленән 724,9 м .

Йылға үҙәне уникаль ботаник һәм дымлы субальп болон ландшафтары комплексын, һаҙланған урмандарын, төрлө типтағы һаҙлыҡтарын күрһәтә..

## Этимологияһы
Атамаһындағы "ҡыл" һүҙе  кескәй йылға тигәнде аңлата. Оло Ҡыл - ошо яҡтарҙағы кескәй йылғаларҙың иң ҙуры булыуын күрһәтә.

## Фауна
Балыҡтарҙан был йылғала ҡорман, сабаҡ, ташбаш, алабуға,шырт балыҡ, шамбы, суртан бар. Оло Ҡылда таҙа һәм һыуыҡ һыу булғанға бында һирәк осрай торған бәрҙе балығы киң таралған. Ләкин уны тотоу тыйылған, сөнки балыҡ Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Туризм
Йылға үҙәнендә йыһазландырылған ял урындары юҡ. Шуға ҡарамаҫтан, уның иҫ киткес тәбиғәт зонаһында урынлашҡанға, туристар бында күп килә. Бында саф һауаны тыналып, ҡарағай урмандарында ғына йөрөп, йәмле тау һырттарына һоҡланып, тәбиғәт менән берҙәмләшергә була.
Оло Ҡыл һыу инеү өсөн үтә ныҡ һыуыҡ, әммә теләгәндә Йөрәккүл буйында һыу инергә мөмкин. Шулай уҡ туристарға күлдең яр буйы буйлап йөрөү ҡыҙыҡлы буласаҡ, сөнки бында боронғо кешеләрҙең эҙе табылған. Тағы ла күл янында ғәйәт ҙур Силәбе өлкәһендә берҙән-бер геоглиф урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Ураҙай (Һарытау өлкәһе)

**Ураҙай** (Ҡыпсаҡ) () — Рәсәй империяһы Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенә ингән Күҙәбай волосына ҡараған (хәҙер Һарытау өлкәһенең Перелюб районы биләмәһенә инә), хәҙер бөткән ауыл.

## Тарихы
XIX быуат башында барлыҡҡа килгән, Ураҙай тигән кеше нигеҙләгән Ураҙай ауылы Кәмәлектең түбәнге ағышында урынлаша. 1816 йылда унда 5 хужалыҡта 12 ир-ат иҫәпкә алына. 1834 йылда уларҙың һаны 98 кешегә етә. 1889 йылда ауылда 305 кеше теркәлә, ауылдың үҙенең мәсете була. 1897 йылдағы беренсе Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 65 йортта 316 кеше йәшәүен теркәй, ауылда мәктәп тә була. 1910 йылда  325 кеше йәшәүе теркәлә. 1918 йылда 526 кеше иҫәпкә алына.

Ауылдың икенсе исеме — Ҡыпсаҡ. Был уның этник составы тураһында ла һөйләй. Ғәмәлдә иһә ҡыпсаҡ этнонимы башҡорттарҙың Ҡарай(ҡарағай)-ҡыпсаҡ волосынан булыуына бәйле. Был хаҡта 1842 йылда Ураҙай ауылы кешеһе Йосоп Сәғитовтың 9-сы кантондың 3-сө йортона ҡараған Бесәнсе ауылы башҡорттарынан алған хаты ла раҫлай.
Бынан тыш, Ураҙай ауылы үҙенең ышаныслы кешеләрен Верхнеурал өйәҙенең 6-сы кантонына йүнәлтә, уларҙа ла Ҡарағай-Ҡыпсаҡ улусының бик күп ауылдары була.
Бөгөн Һарытау өлкәһе картаһында Ураҙай ауылы юҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Кругликов П. В. Список населенных мест Самарской губернии, по сведениям 1889 года. - Самара, 1890.
* Протопопов И. А. Список населенных мест Самарской губернии... - Самара, 1900.
Борханкүл (ауыл)

**Борханкүл** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Троицк районындағы ауыл. Белозерский ауыл биләмәһенә ҡарай.

## Географияһы
Ауыл райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Борханкүл буйында урынлашҡан. Рельефы — ярым уйһыулыҡ (Урал аръяғы пенеплены); янындағы ҡалҡыулыҡтар — 200 һәм 202 метр. Ландшафы — урман-дала. Эргә-тирәһендә күлдәр күп.

## Тарихы
Ауылға 1898 йылда Долгодеревенск станицаһынан күсенгән кешеләр тарафынан Ключевский станицаһының өҫтәмә биләмәһе сиктәрендә нигеҙ һалына. 1930 йылдан алып уның биләмәһендә «Совместный труд» колхозының үҙәк усадьбаһы, 1947 — «Победа» колхозы, 1951 йылдан — «Песчаный» совхозының бүлексәһе, 1969 йылдан — «Белозерский» совхозы (хәҙер — «Борханкүл» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте) урынлашҡан.

## Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылдағы халыҡ һаны 214 кеше тәшкил иткән.

## Урамдары
* Торналар урамы
* Йәшел урам
* Йәштәр урамы
* Яр буйы урамы
* Үҙәк урам

## Инфраструктураһы
* И. П. Матюхин исемендәге төп дөйөм белем биреү мәктәбе эшләп килгән булған, мәгәр хәҙер ябылған

## Этимологияһы
Башҡорт халҡының фольклорын, ғөрөф-ғәҙәттәрен, бигерәк тә топонимдарын күп йылдар дауамында өйрәнгән һәм улар буйынса китап сығарған Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов ойконимдың килеп сығышын антропонимдан - *Борхан* тигән башҡорт йәки татар исеменән килеп сыҡҡан тип аңлата..

Ауыл атамаһын үҙе урынлашҡан Борханкүл атамаһынан алған, ә күлгә, үҙ сиратында, Борхан антропонимынан исем бирелгән. *Т. Кусимова, С. Бикҡолова* төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә *Борхан* исеменең ике төрлө аңлатмаһы бар: монгол теленән ингән вариант бот, тораташ, илаһ тигәнде аңлатһа, ғәрәп теленән ингәне дәлил, хәҡиҡәт, дөрөҫлөктө иҫбатлаусы

## Әҙәбиәт
* Челябинская область: энциклопедия / гл. ред. К. Н. Бочкарёв. — Челябинск: Каменный пояс, 2008.
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 39-сы бит

## Иҫкәрмәләр
Петнур

**Петнур(а)** — Башҡортостандың Краснокама районында бөтөрөлгән ауыл

## Географияһы
Петнур ауылы Нефтекама ҡалаһы тимер юлы станцияһынан 10 км алыҫлыҡта һәм Николо-Березовка ауылынан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡындағы тораҡ пункттар: Нөркә (2,5 км), Дунай (3,5 км), Ҡотло (4 км), Силәбей (4 км), Ҡарый (8 км).

## Тарихы
Петнур ауылына 1795 йылда нигеҙ һалынған. Өфө ҡаҙна палатаһының указы буйынса яңы барлыҡҡа килгән ауылға Касёво ауылынан һәм башҡа бер нисә тораҡ пункттарҙан һарай рус крәҫтиәндәре күсеп килә. 1795 йылда — Өфө наместниклығы Өфө өлкәһе Бөрө өйәҙе составында. 1796— 1865 йылдарҙа — Ырымбур губернаһы составында. 1850 йылда Касево улусы составында. 1865 йылда Касёво улусының Петнур ауыл йәмғиәтенең үҙәге, унда, Петнур ауылынан тыш, Дунай һәм Ҡотло ауылдары ла инә.

1865 йылда Ырымбур губернаһы территорияның бер өлөшө Өфө губернаһына тапшырыла һәм Бөрө өйәҙе составындағы Петнур ауылы уның административ-территориаль буйһоноуына күсә. 1922—1930 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы Бөрө кантонының Калегин улусы составында. 1930 йылда Башҡорт АССР-ында кантондар бүленеше бөтөрөлөү менән ауыл Краснокама районы составына инә. 1932 йылда Краснокама районы Ҡалтасы районына ҡушыла һәм Петнур ауылы был райондың административ-территориаль буйһоноуында була. Краснокама һәм Ҡалтасы райондары 1935 йылда яңынан айырыла, һәм ауыл тағы Краснокама районы составына инә. 1965 йылда райондарҙы эреләтеү менән бәйле, Краснокама районы бөтөрөлә һәм Петнур икенсе тапҡыр Ҡалтасы районы составында була. РСФСР Юғары советы Президиумының 1972 йылдың 31 мартындағы Указға ярашлы ҡабаттан Краснокама районы ойошторола һәм Петнур ауылы ҡабаттан был район составында була.

## Демографияһы
1795 йылда ауылда халыҡ һаны 108 кеше тәшкил итә (51 ир-егет һәм 57 ҡатын-ҡыҙ), 1811 йылда — 75 ир-ат, 1816 йылда — 154 кеше йәшәгән (79 ир-егет һәм 75 ҡатын-ҡыҙ), 1834 йылда — 238 кеше (119 ир-ат һәм 119 ҡатын-ҡыҙ), 1850 йылда — 326 кеше (152 ир-ат һәм 174 ҡатын-ҡыҙ), 1858 йылда — 365 кеше (179 ир-ат һәм 186 ҡатын-ҡыҙ).

## Топографик картаһы

* 

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Дунаево (Башкортостан)](https://ru.wikipedia.org/wiki/Дунаево_(Башкортостан))

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Краснокама районы
Троицк районы (Силәбе өлкәһе)

**Троицк районы** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең административ-территориаль берәмеге (районы) һәм шул уҡ исемдәге муниципаль берәмеге (муниципаль район).

Административ үҙәге — Троицк ҡалаһы (район составына инмәй).

## Географияһы
Территория майҙаны 4 959 км².

Троицк районы сиктәштәре:

* Чесма районы,
* Октябрьский районы
* Уйылға районы
* Пласт районы.
* Уй районы
* Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районы
* Ҡарабалыҡ районы, Ҡаҙағстан Республикаһы.

## Тарихы
Көньяҡ Урал ерҙәрен үҙләштереү XVIII быуаттың тәүге яртыһында башлана. 1743 йылда Рәсәй империяһының көньяҡ-көнсығыш сиктәрен күсмә халыҡтарҙың һөжүменән яҡлау өсөн (ҡырғыҙ-ҡайсаҡ ҡәбиләләре) Уй сик линияһы ойошторола.

Төҙөлөшкә Неплюев Иван Иванович етәкселек итә. Шул уҡ йылда И. И. Неплюев Троицк ҡәлғәһенә нигеҙ һалған. П. И. Рычков һүҙҙәренсә, «она по Оренбурге из всех новопостроенных крепостей может почесться за лучшую и люднейшую». Шулай уҡ терәк форпостар, редуттар, кордондар, пикеттар булдырылған.

XIX быуат буйы казактар тарихи башҡорт ерҙәрен әүҙем үҙләштереүен дауам итә, яңы сик һыҙаттары төҙөлә. Бында тораҡ пункттарға атамаларҙы Ырымбур казак ғәскәре өсөнсө бүлексәһе еңгән урындарҙың атамаларынан сығып бирәләр: Клястицк, Берлин.

1784 йылдың 2 майында Өфө наместниклығында Троицк ҡәлғәһенә яҡын Верхнеурал, Силәбе һәм башҡа өйәҙҙәрҙең ауылдарынан Троицк өйәҙе барлыҡҡа килтерелә, 1796 йылда Ырымбур губернаһы ойошторолоу менән Троицк ҡалаһы һәм Троицк өйәҙе уның составына инә.

1919 йылдың 3 сентябрендә Үҙәк һайлау комиссияһы Президиумы ҡарары менән Силәбе губернаһы төҙөлә, уға Троицк өйәҙе инә. 1922 йылда Троицк өйәҙе 12 станицанан, 196 ауыл Советынан торған. 1923 йылдың 3 ноябрендә Урал өлкәһе ойошторола, уның составына 12 район, 15 округ (Троицк өйәҙе, Верхнеурал өйәҙенең күп өлөшө Силәбе өйәҙенең өлөштәре һәм Ҡостанай өйәҙе) ингән.

Урал өлкә башҡарма комитеты Президиумының 1924 йылдың 20 февралендәге 15-се ҡарары менән районлаштырыу проекты раҫланған, уға ярашлы 16 ауыл Советы һәм 151 тораҡ пунктынан Троицк районы барлыҡҡа килгән. 1924 йылдың 20 февраленән бирле яңы административ-территориаль берәмек — Троицк районы ойошторолоу көнө тип иҫәпләнә.

## Халҡы

## Территориаль ҡоролошо
Троицк районы өлкәнең административ-территориаль берәмеге булараҡ 14 ауыл Советына бүленә. Троицк муниципаль районы, урындағы үҙидараны ойоштороу сиктәрендә, ауыл биләмәһе статусына эйә 14 муниципаль берәмектән тора

### Тораҡ пункттар
Троицк районында 74 тораҡ пункт бар.

; Юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттар

* *Шевченко* — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһенең Троицк районында юҡҡа сыҡҡан ҡасаба. Түбәнге Санар ауыл Советы составына ингән. 1979 йылда бөтөрөлгән.
* Белозерский ауыл Советының Лучи ҡасабаһы — Силәбе халыҡ депутаттарының өлкә Советы 1986 йылдың 21 апрелендә сығарған ҡарарына ярашлы бөтөрөлгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Троицк районы флагы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Троицкого муниципального района
* История герба Троицкого района
* Официальный сайт старейшего общественно-политического издания округа — газеты «Вперёд» (издаётся с декабря 1924 года)
Илек (ауыл, Ырымбур өлкәһе)

**Илек** — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ырымбур ҡалаһынан көнбайышҡа табан 128 км алыҫлыҡта булған ауыл, Илек районы һәм Илек ауыл Советының административ үҙәге.

2019 йылда халыҡ һаны, урындағы полицияның мәғлүмәттәре буйынса, 11 мең кеше тәшкил итә. Ауыл биләмәһе майҙаны 35  км² самаһы.

## Географияһы
Ауыл Илек йылғаһы Яйыҡ йылғаһына ҡойған ерҙә дала зонаһында ята. Климаты киҫкен континенталь, йәйен эҫе һәм ҡышын һыуыҡ. Яйыҡ йылғаһы үҙәне Илек эргәһендә туризм һәм балыҡ тоторға яратыусыларҙы йәлеп иткән йәмле күлдәр һәм үле йылғалар, киң япраҡлы урмандары менән билдәле. Яйыҡ буйында һыубаҫар иркен туғайҙар һәм игенселек өсөн уңайлы шарттар һаҡлана.

Ауыл янында Яйыҡ бөгөлө киңлеге 50-70 метр, тәрәнлеге 3 метрға тиклем етә, ағымы шәп, уң яры урманлы. Тәпәш һул ярында кешеләрҙе ылыҡтырып торған ҡомлоҡтар.

Яҡындағы тимер юл станцияһына 70 км, ул ауылдан төньяҡтараҡ Новосергиевка ҡасабаһында урынлашҡан.

Ауылдан яҡынса 3 км алыҫлыҡта Рәсәй менән Ҡаҙағстан сиге, унда пропуск пункты урынлашҡан. Сик зонаһына ауыл үҙе инмәй, совет осоронда Ҡаҙағстан менән сик (хәҙер дәүләт сиге) Яйыҡ йылғаһының уң ярында бер нисә саҡрым арыраҡ инеп торған булған.

## Тарихы
Яйыҡ казактарынан тармаҡланып сыҡҡан илек казактары Рәсәй тарихында тәүге тапҡыр XVII быуаттың 1-се сиректәрендә иҫкә алына. Яйыҡ казактары батша Михаил Феодоровичтан Яйыҡтың түбән яғына, Илектән башлап уның уң һәм һул ҡушылдыҡтары буйындағы ерҙәргә грамота ала. Илек казактары административ идаралыҡтың төп үҙәге булараҡ Илектең Яйыҡҡа ҡойған ерендә Илек ҡаласығы төҙөгән.

Илек ҡәлғәһенә нигеҙ 1737 йылда һалына. Унда казактар йәшәй. 1773 йылдың сентябрь айында Емельян Пугачев ғәскәренә Иван Творогов етәкселегендә полк ойошторалар. Һуңғараҡ Илек станицаһы Урал казак ғәскәренә инә.

1920—1927 йылдарҙа Илек өйәҙ үҙәге булған. Илек 1927 йылдың 30 майында ауыл биләмәһе итеп үҙгәртелә.

Ауылда сиркәү ҙә, мәсет тә бар.

## Этимологияһы
Ауыл атамаһын Илек йылғаһынан алған. Ә йылғаға исем төрки телдәрҙән, атап әйткәндә, башҡорт теленән ингән тип фараз ителә. Башҡорт телендә *илек* — ҡыр кәзәһе тигәнде аңлата; татарса *илик*, ҡырғыҙса һәм сығатайса *елик* — «илек». Башҡортостанда *илек* һүҙе менән яһалған гидронимдар ҙа (Йүрүҙән ҡушылдығы), ауылдар ҙа, оронимдар ҙа бар.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 373-сө бит
*
Крутики (ҡаялар)

**Крутики ҡаялары** — Көньяҡ Уралда (Рәсәй), Силәбе өлкәһендә, Түргеяҡ күленең төньяҡ-көнсығыш ярында, Мейәс ҡалаһы пляжынан һәм Түргеяҡ ҡасабаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан гранит ҡаялар. Оҙонлоғо яҡынса 1,5 км. Туристар һәм альпинистар араһында киң танылған. Крутики ҡаяларында булыу 1990-сы йылдар башына тиклем 55-се Бөтә Союз туристик маршрутына ингән була.

## Топонимика
«Крутик» урыҫ халыҡ һөйләштәре буйынса, «йырындың йәки йылғаның текә яры», «текә яр», «ярлау» тигәнде аңлата.

## Легенда
Крутики тарихы һәм Түргеяҡ күленең атамаһы барлыҡҡа килеүе тураһында легенда бар: Тур исемле егет һәм уның һөйгәне Гояк тураһында. Тур бай ғаиләнән сыҡҡан, ә Гояк — ярлы крәҫтиән ҡыҙы була. Турҙың ата-әсәһе өйләнергә рөхсәт бирмәйҙәр. Яҙмыш уларға бергә булырға бирмәҫен аңлап, ғашиҡтар, Мәңгелектә берләшеү өсөн, ҡаялы ярҙан күлгә һикерергә булалар. Риүәйәт буйынса, һуңғы моментта егет ҡурҡып ҡала һәм һыуға һикермәй, ә Гояк һыу төбөндә юғала. Ҡото алыныуҙан Тур ташҡа әйләнә, мәңгелеккә күл буйында ҡая рәүешендә ҡала. Ошонан һуң күл ТурГояк (Тургояк) тип атала башлай.

## Иҫтәлекле урындары
Крутики ҡаяларынан Түргеяҡ күленә, Вера ярымутрауына, Заозёрный һыртына, Пугачев, Йүкәле һәм Варган тауҙарына матур панорамалы күренеш асыла.

Крутики — Силәбе өлкәһе спортсы-ҡаяға менеүселәренең һәм альпинистарының күнекмә һәм ярыш урыны.

Ҡаяла ике иҫтәлекле таҡтаташ урынлаштырылған: альпинист В. Жигаревҡа һәм водолаз С. Колесниковҡа.

## Галерея

Вид со скалы на Тургояк.jpg|Крутики ҡаяһынан көнбайышҡа: Түргеяҡ күленә һәм Заозёрный һыртына панорамалы күренеш - panoramio (4981).jpg|Крутики: түбәһре янында
Turgoyak, Chelyabinskaya oblast', Russia - panoramio (4).jpg| Крутики: яхт-клубы рейдының бер өлөшө
Озеро Тургояк - panoramio - Алексей Петров.jpg|Крутики: түбәһе панорамаһы
Тургояк - panoramio (2).jpg|Крутики: түбәһе
Лучи солнца над Тургояком - panoramio.jpg|Крутики ҡаяһынан Заозерный һәм Варган тауҙары күренеше
- panoramio (4980).jpg|Крутики ҡаяһы (төньяҡ мороно)
Крутики скалы. Вид с озера Тургояк (зимой).jpg|Ҡыш Түргеяҡ күленән Крутики күренеше
Вид на озеро Тургояк с Крутиков зимой.jpg|Ҡыш Түргеяҡ күленән Крутики күренеше


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Крутики, скальные утёсы // Миасс. Энциклопедический словарь
* Миасс. Словарь географических названий / Сост. *Стрельников С. М.* — Златоуст: Изд. С. М. Стрельникова, 1995. С. 22—23.
* По Южному Уралу: туристские маршруты 171-99-01 (55), 171-90-02 (371). — М.: Главное управление геодезии и картографии при Совете Министров СССР, 1975.
* *Сементовский В. Н.* Тургояк. 1916. — 60 с.
* *Сементовский В. Н.* Жемчужина Южного Урала. Озеро Тургояк // Природа и люди. 1913. № 15. С. 225—228.
Кропачёво

**Кропачёво** — Силәбе өлкәһенең Әшә районында  эшселәр ҡасабаһы (ҡала тибындағы ҡасаба). Тимер юл станцияһы. Силәбенән көнбайышҡа 320 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
1885 йылда Һамар-Златоуст тимер юлы төҙөлөшө менән бәйле торама пункт төҙөлә. Станция магистралде һалыуҙа ҡатнашҡан сауҙәгәр-подрядсы А. П. Корпачёвтың хөрмәтенә атала. Һуңыраҡ станция Кропачево тип үҙгәртелә

ХХ быуат башында күсерелгән табип-туҡландырыу пункты эшләй.

1929 йылдан алып эшселәр ҡасабаһының (ҡала тибындағы ҡасаба) статусы.

## Халыҡ

## Иҡтисад
Тимер юл транспорты предприятиелары, нефтт базаһы, Росрезерв комбинаты.

## Радио
67,25 МГц — Радио России / Радио Южный Урал (Йүрүҙән);

101,2 МГц — Радио Дача (Усть-Катав);

102,3 МГц — Радио России / Радио Башкортостан (Мәсәғүт);

103,6 МГц — Радио Континенталь (Йүрүҙән);

104,3 МГц — Авторадио (Эҫем);

106,9 МГц — Радио Дача (Эҫем);

## Билдәле шәхестәр
Федеряев Александр Алексеевич (тыу. 1962 йылдың 30 ғинуары) — Башҡортостан Республикаһың рус драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

*
Ҡазан (аэропорт)

**[[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге Ҡазан Аэопорты** (; ИАТА: KZN, ИКАО: UWKD) — Ҡазан ҡалаһында федераль әһәмиәтендәге халыҡ-ара аэропорт, Волга буйында пассажирҙар ағымы буйынса иң ҙуры. Көньяҡ-көнсығышҡа 26 км алыҫлыҡта Татарстандың Лаиш районы биләмәһендәге Столбище ауылы янында урынлашҡан.

Рәсәй, яҡын сит илдәр, шулай уҡ Төркиә, Финляндия, БҒӘ, Таиланд, Греция, Испания һәм башҡа илдәргә рейстарҙы хеҙмәтләндерә. 2019 йыл йомғаҡтары буйынса аэропорттың пассажирҙар ағымы 3 470 742 кеше тәшкил иткән, был уны Рәсәйҙең 11-се иң тығыҙ аэропорттарына индерә.

2017 йылда аэропорт 4-се тапҡыр "Skytrax" абруйлы консалтинг компанияһы версияһы буйынса "Рәсәйҙең һәм БДБ-тың иң яҡшы төбәк аэропорты" тип танылды .

Аэропорт Ҡазан авиапредприятиеһы авиакомпанияһы өсөн база, шулай уҡ ЮВТ Аэро авиакомпаниялары өсөн база үҙәктәренең береһе булып тора. Бынан алда ул Татарстан авиакомпанияһы өсөн төп базаһы, шулай уҡ элекке Ак Барс Аэро авиакомпанияһы базаларының береһе булған.

## Авиакомпаниялар һәм йүнәлештәр

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* 
* Аэропорта Казань в «Твиттере»
* Аэропорта Казань на сайте Instagram
*
Ҡайраҡлы

**Ҡайраҡлы** — топоним.

## Тораҡ пункттар
* Ҡайраҡлы (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
* Ҡайраҡлы (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.

## Йылғалар
* Ҡайраҡлы (йылға) — Рәсәйҙәге йылға.
* Ҡайраҡлы (Тубыл ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡайраҡлы ауыл Советы (Әлшәй районы)
* Ҡайраҡты
* Ҡайраҡты (Күжә ҡушылдығы)
Ҡарлыман ауылы тарихы

**Ҡарлыман**- Башҡортостандың.....районындағы ауыл....ауыл Советы билмәһендә урынлашҡан.
## Тарих
1795 йылда Ҡарлыман ауылында 33 өй иҫәпләнеүе билдәле. 1850 йылда иһә бында 47 өйҙә 388 кеше йәшәй. ауылдан Дауыт һәм Мәхмүт Ҡолғониндар, Ҡотлоҡужа Аваҡаев, Хәбибулла Илбулдин, Юныс сәғитов, Байсура Юлсурин 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашалар. 
1839 йылда ауылда 500 ат, 600 һыйыр, 100 һарыҡ, 60 кәзә иҫәпләнә. Умартасалырҙың 90 умартаһы була. Ауылда ике һыу тирмәне була. ауыл халҡы хужалыҡты төп тармаҡтары менән шөғөлләнеүҙән тыш, руда һәм тоҙ ташыу менән дә була. һунарсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр ҙә була.

## Әҙәбиәт

Ә.З.Әсфәндиәров. Башҡортостан ауылдары тарихы ҡайҙа, ҡасан сыҡҡан.ISBN номеры

## Һылтанмалар

[ интернеттан ссылка   (пробел) Исеме]
## Иҫкәрмәләр
Кесе Һуңыкүл

**Кесе Һуңыкүл (бәлки, Кесе Һунакүл,** ) — Силәбе өлкәһендә , Сыбаркүл районында, Сыбаркүл ҡаланан төньяҡтараҡ урынлашҡан күл.

## Географияһы
Кесе Һуңыкүл эргәһендә Оло Һуңыкүл, Кесе һәм Оло Киҫегәс һәм Оло Тәрәнкүл күлдәре урынлашҡан. Һыу ятҡылығының көньяғында урынлашҡан ҡылымыҡ аша Ҙур Һуңыкүл күле менән тоташа. Йәй көнө был ҡылымыҡ кибә, ә ҡышын туңа. Шулай итеп, Кесе Һуңыкүлдең Оло Һуңыкүл менән бәйләнеше миҙгелдәр араһындағы ғына булып ала.

Эргәлә генә тиерлек  Непряхино ауылы ята. Илмән ҡурсаулығы менән сиктәш булып тора.

Административ яҡтан Непряхин ауыл биләмәһенә инә.

Кесе Һуңыкүл  Силәбенән - 90 саҡрым, Екатеринбургтан 260 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Кесе Һуңыкүл күл көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан ял базалары һәм балалар лагерҙары менән уратып алынған. Төньяҡтан күлгә ҡарағай урманы терәлеп тора. Был яр туристарҙың бик ныҡ яратҡан урыны. Йыл һайын йәй көнө бында палаткалар ҡаласығы үҫеп сыға. "Энергетик" ял базаһының көнсығышғышында ла палатка ҡаласығы барлыҡҡа килә.

Күл төбө тектоник юл менән барлыҡҡа килгән. Көньяҡ Уралдың көнсығыш һырттарын һәм Урал аръяғы райондарының бөтә убалы тигеҙлеген бүлгән араның сүгеүе, аҫҡа иңкәйеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Кесе Һөйкөкүл - ландшафтарҙың тау итәгенән тигеҙ урман-дала далаларына күсеү зонаһында, ылыҫлы һәм ҡайынлы урмандар сигендә урынлашҡан.

## Һүрәтләмә
**Күлдең һыу көҙгөһөнөң майҙаны:**1,1 км2,

**һыу массаһының күләме**:4,5 миллион м3 самаһы,

**иң юғары тәрәнлек төньяҡ яр буйынд**а - 9,8 метр, уртаса - 4,1 метр.

**Иң ҙур оҙонлоғо**: 1.5 км етә.

**Һыуҙың асыҡлығы**:380 сантиметр.

Күлде тулыландырыусы сығанаҡтар юҡ. Һыуы епшек ҡар, шулай уҡ грунт һыуҙары иҫәбенә тулылана. Төбө ләмле.Әммә һаҙланыу күренеше көслө түгел

Көньяҡ-көнбайыштан һыу ятҡылығына ярымутрау инеп тора.Шул Кесе Һуңыкүлгә түңкәрелгән «Г» хәрефе формаһын бирә. Илмән төркөмөнә ингән күлдәр араһында Кесе Һуңыкүл һыу өҫтөнөң юғары булыуы менән айырылып тора.Диңгеҙ кимәленән 332,9 метр бейеклектә урынлашҡан һәм  Түргеяҡ күле кимәленән 13 метрға юғарыраҡ.

Күлдең төбө тигеҙһеҙ. Яр буйында тәрәнлектең кинәт артыуы күҙәтелә.

Яр буйы линияһы бер аҙ телгеләнгән. Тау тоҡомдары сыҡҡан күлгә сыҡҡан ерҙәрҙә ярҙар ҡырҡҡысланған һәм текә. Күл тулыһынса урман эсендә  урынлашҡан. Яр буйын көнсығыштан ҡайын урманы, төньяҡ һәм көнбайыштан ҡарағай урманы уратып алған. Ағастар һыу өҫтөнә эйелеп ултыра.

## Исеме
Күлдең атамаһы башҡорттарҙа һәм татарҙарҙа таралған ир-ат исеме  "Һуңғыул" килеп сыҡҡан. Йәғни ғәиләлә тыуыу тәртибендә  «һуңғы», «һуңғараҡ» бала булараҡ ҡушылған  исемдән барлыҡҡа килгән

## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Күл төбө тигеҙ һәм ләмле. Бында ҡорман, сабаҡ, табан балык, ҡарабалыҡ, алабуға, шыртбалыҡ, суртан һәм карп тереклек итә. 2007 йылда бында өҫтәп  рипус һәм шамбы ебәрелә.

## Һылтанма
*СУНУКУЛЬ МАЛЫЙ
*Малый Сунукуль  
*Малый Сунукуль, озеро 

## Әҙәбиәт
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 б. — ISBN 5-7688-0157-7.
Бүретау

**Бүретау** () — Үрге Өпәйле ҡалаһының көнсығыш яғында урынлашҡан тау. Урындағы халыҡтың әйтеүе буйынса Үрге Өпәйле ҡалаһының визит карточкаһы.

## Тасуирламаһы
Буретау үҫемлекһеҙ ҙур булмаған убаны хәтерләтә. Шулай ҙа был тау һәр ваҡыт яланғас булмаған, 80 йыл элек кенә бында йәмле урман шаулап үҫкән булған. Тауҙағы урмандың бөтөүенең урындағы халыҡта ике версияһы бар тиҙәр. Беренсе буйынса, был түбәлә заманында ныҡ бүреләр үрсеп киткән һәм шуларҙы бөтөрөр өсөн халыҡ урманды ҡырҡып бөтөргән. Икенсе версия буйынса, урмандың бөтөүенә янындағы заводтан сыҡҡан ағыулы ташландыҡтар сәбәпсе булған тиҙәр.
Буретау түбәһенең тау тоҡомдарында ҡиммәтле минерал—серпентинит табылған. Был таш төҙөлөштә, биҙәүестәр эшләү өсөн ҡулланыла.

## Этимологияһы
Был тауҙа борондандан ҡалған легендалар буйынса элек бүреләр күп булған, шуға ла Бүретау тигәндәр. Заманында бындағы бүре өйөрҙәре кешеләргә лә ташланған булғандар. Әле ваҡытта йыртҡыстар тауҙа юҡ.

## Мистика
Бүретау уфологтарҙа һәм мистика менән ҡыҙыҡһынған һәүәҫкәрҙәрҙә популярлыҡ менән файҙалана. Шаһиттар һөйләүенсә, 1990 йылдың апрелендә, кискә ҡарай ҡала өҫтөндә ҙур ғына яҡтыртҡыс шар осоп үткән. Ул тиҙ генә 30 метр бейеклектә хәрәкәт иткән. Яҡтыртыу шул тиклем көслө булған, хатта күҙҙәрҙе асыуы ауыр булған. Шар Бүретау түбәһенә осоп барып еткәндә, туҡтаған һәм юҡҡа сыҡҡан.
Шулай уҡ был тауҙа нисә йылдар инде халыҡ ағас ултыртып ҡарайҙар, әммә улар үҫмәй ҡороп бөтәләр. 2010 йылда мәктәп уҡыусылары 400 ағас үҫентеләре ултырта. Йәй бик ҡоро була, күп үҫентеләр ҡороп бөтәләр, тик ун бише генә тере ҡала. Шул уҡ йылдың көҙөндә уҡыусылар, ә килә йылдың яҙында студенттар 2500 тағы ла ағас үҫентеләре ултыртта. Әммә тағы ҡоролоҡ булып, тауҙа янғын сыға һәм барлыҡ сәскән үҫентеләр янып бөтә. Тик 250 төп кенә тороп ҡала.

## Иҫкәрмәләр
Ҡайраҡлы (Ырымбур өлкәһе)

**Ҡайраҡлы** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан яҡынса 22 километр алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Ауыл атамаһы Ҡайраҡлы йылғаһы исеменән алынған. 1872 йылда уға Һамар губернаһы күскенселәре тарафынан нигеҙ һалына (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1876 йылдың йәйендә). Революцияға тиклем ошо тирәлә йәшәгән башҡорттарҙан ерҙәрҙе ҡуртымға алғандар. 1901 йылда Ҡайраҡлы йылғаһы буйында ике утар — Ҡайраҡлы һәм Түбәнге Ҡайраҡлы теркәлгән. 1972 йылғы белешмәлә Үрге Ҡайраҡлы һәм Түбәнге Ҡайраҡлы бар. 1990 йылда йәшәүҙән туҡтаған Түбәнге Ҡайраҡлы Ҡайраҡлы ауылынан 2 км аҫтараҡ урынлашҡан булған. Унда йәшәгән һуңғы ғаилә — Григорий Иванович Матвеев ғаиләһе — шул йылда Ҡайраҡлыға күсеп ултырған.

Түбәнге Ҡайраҡлыны тәләкәләп Тухлянка тип тә атап йөрөгәндәр, сөнки Ҡайраҡлы ауылынан һыу унда бысранып барған.

2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Ҡороюл ауыл Советы составына ингән.

## Этимологияһы
Ауылға исем биргән Ҡайраҡлы йылғаһы — Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы. Гидроним ошо йылға буйында осрай торған юғары сифатлы ҡайраҡ яһау өсөн бик ҡулай таштары арҡаһында килеп сыҡҡан.

## Халҡы
2002 йылдан даими йәшәгән халыҡ һаны 253 кеше булған (урыҫтар 74 %), 2010 йылда — 169.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* С. М. Стрельников Географические названия Оренбургской области — Кувандык, 2002.
* С. М. Стрельников. Кувандыкский край в географических названиях. — Златоуст , 1994. — ISBN 5-900802-02-7
Ҡыҙыл Һаҡмар

**Ҡыҙыл Һаҡмар, Урыҫ Бишәйе ** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан яҡынса 2 километр алыҫлыҡта көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Урындағы риүәйәттәргә ярашлы, был урында Үрге Бишәй башҡорт ауылы торған булған, Һаҡмар буйында түбәнерәк урынлашҡан Бишәй ауылын Түбәнге тип атағандар. 1920-се йылдарҙың тәүге яртыһында ер Новосамарскиҙан күсеп килгән урыҫтарға һатыла, 1926 йылда башҡорттар яңы урынға (хәҙер Теләүғол) күсенгән. Ауылдың икенсе, рәсми булмаған атамаһы — Урыҫ Бишәйе лә бар.

2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Ҡыҙыл Һаҡмар ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабындағы аңлатмала топонимды ауыл ултырған Һаҡмар йылғаһы менән бәйләй. Ҡыҙыл төҫ иһә — революция символы, тигән ул

## Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 26 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 96 %) , 2010 йылда — 28.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Семёновка (Ҡариҙел районы)

**Семеновка** — Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Раздолье ауыл Советы составындағы 1986 йылда бөтөрөлгән ауыл. Хәҙерге Урғыш ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан.

## Тарихы
Семеновка утар булараҡ барлыҡҡа килгән. 1814 йылда беренсе тапҡыр «законһыҙ рәүештә билдәһеҙ кешеләр» тереклек итә тип телгә алына. Шул ваҡытта утар эргәһендә майҙаны 3930 дисәтинә ерҙе Һундар улусының Байҡы түбәһе башҡорттары полковник Алексей Ермолаевҡа 600 һумға һаталар. 1917 йылға тиклем рәсми рәүештә ундай исемле ауыл булмай. 1917 йылда Байҡы улусы утарында 30 хужалыҡ теркәлә, унда 207 урыҫ һәм 2 украин йәшәй. 3 йылдан утар ауыл булып китә, унда 33 хужалыҡта 184 кеше иҫәпләнә.

1952 йылда Семеновка ауылы Байҡыбаш районының Расстреляев ауыл Советына ингән. Ауыл район үҙәге Байҡыбаш ауылынан 15 км, ауыл Советы үҙәге Расстреляево (Раздолье) ауылынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Семеновка ауылына яҡын тораҡ пункттар: Раздолье (ауыл Советы үҙәге), Оло Әмзә, Кадрик, Мырҙа ауылдары.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән сығарыу тураһында» 6-2/396 номерлы указы менән иҫәп мәғлүмәтенән төшөрөлә.

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.31

## Иҫкәрмәләр
Яңы Иткүсте

**Яңы Иткүсте**, *Яңы-Откустино* () — Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Тигермән ауыл Советы составындағы
1986 йылда бөтөрөлгән ауыл. Хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы Әртәкүл ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан.

## Тарихы
Яңы Иткүсте 20 быуат башында барлыҡҡа килә. Ауыл мари ауылы Откусинонан айырылып, күсеп ултырған яңы ауыл. Унда, Һундар улусы Байҡы түбәһе башҡорттарының 1794 йылдың 10 июнендәге килешеүе буйынса, 100 йыл ваҡытҡа, йыл һайын биләмә хужаларына оброк түләү шарты менән мариҙар керҙәшлеккә индерелә. Уларҙың икенсе төркөмөн башҡорттар 1818 йылда ҡабул итә. Яңы Иткүсте исемле яңы ауыл 1920 йылда теркәлә. Унда 16 хужалыҡ һәм 110 башҡорт иҫәпләнә.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән сығарыу тураһында» 6-2/396 номерлы указы менән иҫәп мәғлүмәтенән төшөрөлә.

## Географик урыны
1952 йылда Яңы Иткүсте ауылы Байҡыбаш районының Тигермән ауыл Советы составына ингән. Район үҙәге Байҡыбаш ауылынан 11 км, ауыл Советы үҙәге Тигермәндән 5 км һәм Щучье Озеро тимер юл станцияһынан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халҡы
1959, 1970 йылдарҙа татар ауылы булараҡ, 1979 йылда башҡорт ауылы итеп иҫәпкә алынған.

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.32

## Һылтанмалар
Новооткустино на Викимапии

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Ҡара Айғыр

**Иҫке Ҡара Айғыр, Иҫке Карайгер** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Һаҡмар йылғаһының һул яҡ ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан яҡынса 11 километр алыҫлыҡта көнбайыштараҡ урынлашҡан.

Элек ауыл Советы үҙәге булған Краснознаменка менән араһы 13 км..

## Климаты
Уртаса-континенталь климатлы. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, бер үк ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы ярайһы тотороҡло, уның уртаса 150 көн дауамында ята.

## Тарихы
Ауылға XIX быуаттың һуңғы өслөгөндә нигеҙ һалынған. Бында Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙенән күсеп килгәндәр тип уйларға нигеҙ бар. 1901 йылғы исемлектә Ҡара Айғыр утары (хутор Кара-Айгырский) тип теркәлгән.

1924 йылдамы бәлки 1925-тәлер утарҙан айырылып сығып Һаҡмар буйынан 5 километрға өҫтәрәк яңы тораҡ пункт булдыралар. Шул арҡала яңы тораманы Яңы Карайгер (хәҙер Ҡара Айғыр — Карайгер), ә элеккеһен Иҫке Карайгер тип исемләп йөрөтә башлайҙар. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Краснознаменка ауыл Советы составында булған, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округына ингән.

## Этимологияһы
Күсеп килеүселәр йәшәр урынды Ҡара Айғыр тигән йырынты янында һайлағандар һәм ауылға ла шул исемде биргәндәр. Йырынты атамаһы иһә башҡорт телендәге *ҡара* һәм айғыр һүҙҙәренән хасил булған тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында

## Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 11 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 73 %) , 2010 йылда — 6.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Ташкүл

**Ташкүл** — Силәбе өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә Кәҫле районында урынлашҡан күл. Эткүл (Үрге Өпәле округы) күленән, Үрге Өпәле ҡалаһынан  алыҫ түгел урынды алып тора.

## Географик урыны
**Географик координаталары**:Оҙонлоғы: 60°33′29.63″E (60.55823), киңлеге: 56°6′24.08″N (56.10669).

**Яры буйында урынлашҡан тораҡ пункттар**: Үрге Өпәле , Снежинск, Ключи ҡасабаһы.

**Яҡындағы күлдәр**: Эткүл, Тәрәнкүл, Татыш, Һимеҙкүл (Семискуль), Арыткүл.

## Һүрәтләмә
Силәбе өлкәһендәге  иң тәрән күл булараҡ билдәле — тәрәнлеге 34 метрға етә. Ә һыуы шул тиклем үтә күренмәле, төбөндәге аҡ таштары асыҡ күренеп тора.

Һыу сөсө. Күлдең ярҙары ҡатнаш урман менән уратып алынған. Бында шыршылар, ҡайындар һәм ҡарағайҙар күп. Яр ситтәрендә ерек өҫтөнлөк итә. Ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтарҙа таш сығынтылары күренеп тора.

Элек Ташкүл Тәрәнкүл менән тоташҡан булған. Хәҙер ул ҡылымыҡ һаҙланған. Күл юлдары һәйбәт. Соҡор ерҙәр осрай, әммә уларҙы еңел автомобилде үтә ала. Күл төбө таш менән түшәлгән, баҫҡысҡа оҡшаған һикәлтәле , киртләсле, ҡомло, урыны менән ләмле.Урыны менән күл ситенә һаҙлыҡ урындар килеп терәлә.

**Иң ҙур тәрәнлек**: 34 метр

**Максималь оҙонлоғо**: 1,4 км

**Максималь киңлеге**: 0,8 км

**Экологик торошо:** Һыу бик таҙа, яҡшы һауа торошонда күлдең теләһе ҡайһы нөктәһендә төбө асыҡ күренә. Һыуҙың таҙалыҡ индикаторы булып күлдә тереклек иткән йылға ҡыҫалалары тора.

**Күлдең һыу менән тәьмин итеү сығанаҡтары**: яуым-төшөм һәм ер аҫты шишмәләре иҫәбенә тулылана. Диңгеҙ кимәленең бейеклеге: 313 метр тәшкил итә.

**Өҫкө йөҙөнөң майҙаны**: 1,2 км2

Балыҡтарҙан бында алабуға, суртан, һыла, сабаҡ, карп, мәрсен, ҡорман, бағыр тереклек итә. Йыл һайын күлгә һыланың, бағырҙың селбәрәләре ебәрелә.2012 йылда өҫтәп мәрсен селбәрәләрен дә ебәрәләр.

## Этимология
Күлдең исеме уның төбөндәге таштарҙың күплегенә бәйле бирелгән.

## Һылтанма
*http://reki-ozera.ru/109391-tashkul.html
*http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/tashkul_ozero/  
*http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/tashkul_ozero/ 
*https://www.isilgan.ru/2013/11/blog-post_16.html

## Иҫкәрмәләр
Ҡансура (станция)

** Ҡансыра, Ҡансура** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тимер юл станцияһы.

## Географияһы
Тимер юл станцияһы Һаҡмар йылғаһының һул яҡ ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан яҡынса 15 километр алыҫлыҡта көнбайыш — төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Климаты
Уртаса-континенталь климатлы. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, бер үк ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы ярайһы тотороҡло, уның уртаса 150 көн дауамында ята.

## Тарихы
Станция яҡында урынлашҡан Башҡорт Ҡансыраһы () ауылы буйынса аталып йөрөй. Станцияға 1910-сы йылдарҙа тимер юлы үткәргәндә нигеҙ һалына. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Ейәнсура ауыл Советы составында булған, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округына ингән.

## Этимологияһы
Ҡансыра атамаһы Ҡансура тигән антропонимдан килеп сыҡҡан. Башҡорт Ҡансыраһы ауылы Ҡансыра (Ҡансура, Ғәбйәлил) тигән варианттарҙа документтарҙа тәүге тапҡыр 1773 йылда телгә алына.

*Ҡансура* — хан+сура һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән; батыр, ҡыйыу, шулай уҡ хаким тигән мәғәнәләргә эйә

## Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 100 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 82 %) , 2010 йылда — 50.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Ҡара Айғыр (ауыл)

**Ҡара Айғыр, Карайгер** — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Һаҡмар йылғаһы буйында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан яҡынса 6 километр алыҫлыҡта көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Ауылға 1925 йылда хәҙер Иҫке Ҡара Айғыр тип йөрөтөлгән утарҙан айырылып сығыусылар Һаҡмар буйлап 5 км үргәрәк күтәрелеп нигеҙ һала (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1924 йылда). Ябай һөйләштә *Выдел Карайгер* тип йөрөтәләр. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Краснознаменка ауыл Советы составында булған, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округына ингән.

## Этимологияһы
Яңы урынға күсеп йәшәй башлаусылар үҙҙәре айырылып сыҡҡан ауыл исемен һаҡлап ҡалдырғандар. Бары тик ойконимға *Яңы* һүҙе ҡушылған. Ә Иҫке Ҡара Айғырҙың атамаһы иһә башҡорт телендәге *ҡара* һәм *айғыр* һүҙҙәренән хасил булған, тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында

## Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 97 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 92 %) , 2010 йылда — 43.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Дыроватый Камень (Горноуральск районы)

**Дыроватый Камень** — Свердловск өлкәһе «Горноуральск ҡала округы» муниципиаль берәмегенә ингән Чусыу йылғаһы буйындағы таш — яугир. Геоморфологик, геологик, археологик һәм ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Географик урыны
Ҡая *Дыроватый Камень* Свердловск өлкәһе «Горноуральск ҡала округы» муниципиаль берәмегендәге Чусыу йылғаһының һул ярында , Харенка ауылынан туғыҙ саҡрым түбәндәрәк урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
70 метр оҙонлоҡтағы һәм 500 метрҙан ашыу бейеклектәге таш. Ҡая эзбизташтарҙан тора. Ҡая эргәһендә һирәк осрай торған үҫемлектәр үҫә. Орхидея, пермь астрагалдары ә ҡаяның үҙендә — тау-дала үҫемлектәрен осратырға мөмкин. Ҡаяла ике мәмерйә урынлашҡан : *туристар, мәмерйәһе (Тишекле-1, Үгеҙ быҙауҙар)* дөйөм оҙонлоғо 80 метр, бейеклеге 35 метр, 5 ҡыуышлыҡ бар, ярҙан уға һуҡмаҡ менән барырға. М*әмерйә Скалолаз (Тишекле −2, Спелеолог)* бейеклеге 20 метр, дөйөм оҙонлоғо 100 метр, 7 ҡыуышлығы бар. Ҡаяла сәйер формалы бер нисә тау ҡалдығы бар. Ҡая геоморфология, геология, ботаника һәм ҡаялар флораһы менән археология комплексы булып тора.

## Тарихы
*Дыроватый Камень* элек *ҡорбан килтереү урыны булған.* Был хаҡта 1776 йылда Иоганн Готлиб Георгиҙың ғилми хеҙмәтендә лә әйтелә. 1932—1933 йылдарҙағы һәм 1937 йылда эсендә мәмерйәлә ҡаҙыу эштәре башҡарған Н. А. Прокошев раҫлай . Шулай уҡ 1982—1983,1988 йыл,1991 — 1993 йылдарҙа тау итәгендә ҡаҙыу эштәре алып барған Ю. Б. Сериков та быны иҫбатлай. Плейстоцен дәүерендәге стрелецкий төр (үрге палеолит) хайуан ҡалдыҡтары табыла. Таш мезолит осоронда уҡ (VIII—VI мең йыллыҡ б э.) мәмерйәгә һәм уның итәгенә уҡ атыу йолаһы башҡарылғанда ғибәҙәтхана булып ҡала.. Уҡ башаҡтары: кремень микропластиндан төҙөлгән бысаҡ йөҙҙәре,һөйәк нигеҙенә йыш ҡына геометрик орнамент ҡуйылған, охра һөртөлгән; биконуслы; энәле; гарпунлы. Неолит, энеолит дәүерен һәм һуңғы бронза, иртә тимер быуат (ананьин мәҙәниәте, этҡол мәҙәниәте) уҡтары бар. Төрлө һөйәктән, таштан, баҡырҙан, бронзанан, урта быуаттарҙағы тимер уҡ башаҡтары осрай. Күп уҡтарҙың осло остары һынған йәки иҙелгән. Хатта VI быуат иран тәңкәһе, һөйәктән һәм металдан эшләнгән сулпылар, пластинкалар, быяла муйынсаҡтар, ҡырсынташ (таш ырғытыу ҡоралы- праща өсөн йәҙрәләр), меңәрләгән хайуан һөйәктәре табылған. Күрәһең, хайуан һөйәктәре уҡтарға бәйләнгән ҡорбан ите киҫәктәре менән мәмерйәгә эләккәндәр.. Мәмерйәгә атыу йолаһы XX быуатҡа тиклем һаҡланған..Быны унда табылған ҡурғаш йәҙрә бөртөктәре һәм пулялар раҫлай. Мәмерйәләге табылған әйберҙәр — 21 мең дананан ашыу.
Табылған әйберҙәр коллекцияһы Санкт-Петербургтағы Дәүләт Эрмитажында һаҡлана.Был коллекция составында ете меңдән ашыу уҡ башағы бар

Ҡая рәссам А. К. Денисов-Уральскийҙың «Камень Дыроватый» картинаһында һүрәтләнә.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шунут
* Айыуташ
* Ермакташ
* Ҡырман
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Пещерное святилище Камень Дыроватый в Свердловской области 
* Паспорт государственного памятника природы Камень «Дыроватый»
Ильинка (Силәбе өлкәһе)

**Ильинка** — Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районындағы ҡасаба. Гранит ауыл биләмәһе составына инә. 1931 йылда һөрөлгән күскенселәр тарафынан нигеҙ һалына

## Тасуирламаһы

Ильинка ауылын күрше тораҡ пункттар менән грунт юлдары бәйләй. Ҡасабанан ике километр алыҫлыҡта, йылғаның уң яҡ ярында Силәбе-Джетыгра автомобиль трассаһы (Ҡаҙағстан) үтә. Ҡасабаға 1931 йылда нигеҙ һалына, унда һөрөлгөн күскенселәр йәшәй. Беренсе ағас йорт «Уралец» совхозының 4-се бүлексәһе идарасыһы өсөн төҙөлә, ҡалған ауыл кешеләре ер өйҙәрҙә йәшәй. Ул ваҡытта совхоз бүлексәһе һөт малсылығында һәм иген етештереүҙә махсуслаша, һуңғараҡ  — шулай уҡ һарыҡ һәм сусҡа үрсетеүҙә. 1954 йылда беренсе ауыл хужалығы техникаһы һатып алына. 1965—75 йылда күп торлаҡ йорттар, ауыл хужалығы биналары, көнкүреш-мәҙәни объекттар төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта хужалыҡ («Уралец» ауыл хужалығы кооперативының 4-се бүлексәһе) тик иген етештереү менән шөғөлләнә. Сәсеү майҙандары — 1500 га. Ҡасабала башланғыс мәктәп, клуб, китапхана, фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләй.

## Географияһы
Ильинка ауылы райондың төньяҡ -көнсығыш өлөшөндә Урал йылғаһыгның яры буйында урынлашҡан. Рельефы — ярым тигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены); иң яҡын бейеклектәр — 320, 366 һәм 476 м. (Длинная тауы). Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ (Ҡыҙыл ауылы) 18 км, ауыл биләмәһенә тиклем (Гранит ҡасабаһы) — 18 км.

## Халҡы
Халҡы 265 кеше тәшкил итә.

## Транспорты
Трассаға яҡын булыуына ҡарамаҫтан, ауылға инеү юлын Урал йылғаһы ҡатмарлаштыра

Ҡышҡы ваҡытта трассанан туңған Урал йылғаһы аша йөрөргә мөмкин. Яҙын, ташҡын ваҡытында, ауылға тик Гранит ҡасабаһы аша тупраҡ юлдан барырға мөмкин. Йәйге ваҡытта Урал йылғаһы аша еңел автомобилдәр өсөн тәғәйенләнгән күпер ҡорола.

Йыл әйләнәһенә аҫылмалы йәйәүлеләр күпере бар.

## Иҡтисады
Малсылыҡ, үҫемлекселек үҫешкән. Магазин бар. Ауылда электр үткәрелгән. Газ, һыу менән тәьмин итеү һәм йылытыу системалары юҡ. Һыу менән тәьмин итеү скважин ярҙамында тормошҡа ашырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡыҙыл районы

## Иҫкәрмәләр
Ғабдулла (Һарытау өлкәһе)

**Ғабдулла** () — Рәсәй империяһы Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенә ингән Күҙәбай улусына ҡараған (хәҙер Һарытау өлкәһенең Перелюб районы биләмәһенә инә), хәҙер бөткән ауыл.

## Тарихы
Ғабдулла ауылының атамаһы уға нигеҙ һалыусы Ғабдулла тигән кеше хөрмәтенә аталған булыуы ихтимал, сөнки 1834 йылда үткән VIII рәүиз материалдарында уның улдары күрһәтелә. Аллабирҙе Ғабдуллинға ул ваҡытта 33 йәш була, уның 8 йәшлек Баймөхәмәт һәм 5 йәшлек Мөхәмәт, 3 йәшлек Хажиәхмәт һәм алты айлыҡ Шаһиәхмәт исемле улдары була. Уның ҡустыһының, 30 йәшлек Байбирҙенең Ҡотләхмәт исемле улы иҫәпкә алынған.

1816 йылда Ғабдулла ауылында 70 ир-егет һанала, 1834 йылда 23 хужалыҡта 94 ир-ат теркәлә. 1850 йылғы иҫәп алыуҙа ҡатын-ҡыҙ ҙа һанала һәм 109 ир-ат, 108 ҡатын-ҡыҙ булған тигән мәғлүмәт бар.

23 йортта 5 ирҙең ике ҡатыны булған. 20 кешенең сығышы 9-сы кантондың Юрматы улусына, берәүҙеке Бөрйән улусына барып тоташа.

Мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, Ырымбур өйәҙенең 9-сы кантонының 34-се йортона ҡараған Байғужа ауылы халҡы 1815 йылда Ғабдуллаға күсенгән ҡәрҙәштәре Хоҙайбирҙе Бикҡужинды үҙҙәренә кире ҡабул итергә әҙер була. Шулай уҡ Стәрлетамаҡ өйәҙенең Юрматы улусы Муса ауылы халҡы Хисаметдин Йәноҙаҡовтың да ҡайтыуын көтә.

Шул уҡ ваҡытта 1833 йылда Ғабдулла ауылына шул уҡ өйәҙҙең 7-се кантонынан Үтәғоловтар килә, ә Аллабирҙе Ғабдуллин 60 ир-егет менән Ырымбур өйәҙенең 9-сы кантоны 4-се йортона ҡараған Хәлил ауылына кире ҡайтырға йыйына.
XIX быуат уртаһында ауыл Мәҡсүт ауылының йәмиғ мәсетенә беркетелә.

1889 йылда Ғабдулла ауылында 478 кеше иҫәптә була. 1897 йылда уҙғарылған беренсе рәсми иҫәп алыуҙа 531 кеше теркәлә. 1910 йылда халыҡ һаны 591 була. Артабанғы иҫәп алыуҙарҙа ауыл тураһында мәғлүмәт юҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*