Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө

**Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө** — ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәр менән хоҡуҡи тигеҙлеге өсөн, йәмғиәттә *[[ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары]]*н  киңәйтеүгә йүнәлтелгән көрәштә Халыҡ-ара сәйәси саралар үткәреү маҡсаты менән билдәләнгән көн, һәр йылдың 8 март көнөнә тура килә. Халыҡ-ара кимәлдә иҫтәлекле көн булараҡ, 1977 йылда БМО-ның Генераль Ассамблеяһы резолюция ҡабул иткәс, билдәләнә башлай. 

Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 8 март менән бәйле тарихын 1980-се йылдарҙа тарихсы Рене Котэ *<small>([[:en:Renée Coté|en]])</small>* өйрәнә. Эҙләнеүҙәре Канадала 1984 йылда *La Journée internationale dês femmes ou les vrais dates des mystérieuses origines du 8 de mars jusqu'ici embrouillés, truquées, oubliées : la clef dês énigmes.* La vérité historique. Montreal: Les éditions du remue ménage китабында баҫыла.

## Тарихы
*Ҡатын-ҡыҙҙар көнө* сараһын үҙҙәренең хоҡуҡи тигеҙлек өсөн көрәшенә халыҡ иғтибарын йәлеп итеү өсөн  *Америка ҡатын-ҡыҙҙарының тауыш биреү хоҡуғы өсөн милли ассоциация*һы () (  )  ҡуллана башлай. 

Шундай сараларҙың беренсеһе 1908 йылдың 3 майында Чикагола, һуңғараҡ - 1909 йылдың 28 февралендә Нью-Йоркта; һәм 1910 йылдың 27 февралендә Нью-Йоркта үткәрелә, артабан да  *Милли ҡатын-ҡыҙҙар көнө*н  февралдең һуңғы йәкшәмбеһендә билдәләүҙе дауам итәләр.

### АҠШ-та
Ҡушма Штаттарҙа шундай милли *феминистик* (en) әүҙемлек 1848 йылдың 19-20 июль көндәрендә Нью-Йорктың *Сенека Фоллс*(en) ауылында үткәрелгән *ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары конвенцияһы*нда (en) ҡабул ителгән *Тойғолар декларацияһы*нан һуң (en) тоҡанып китә тип әйтеп була.

### Социалистарҙың Халыҡ-ара сараһы

Байрамды Халыҡ-ара кимәлдә билдәләү тәҡдиме 1910 йылдың 23 август - 3 сентябрь араһында  баш ҡалаһы Копенгагенда ойошторолған *Икенсе социалистик интернационал конгресы* (de) барышында 26-27 августа уҙған икенсе *Халыҡ-ара социалист ҡатын-ҡыҙҙарҙың конференцияһы*нда ҡабул ителә. Йыллыҡ сара булараҡ *Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙ көнө* билдәләү тәҡдимен  немец социалисы Луиза Зиец () яһай,уны  социалист  һәм һуңыраҡ коммунист  Клара Цеткин *<small>([[:en:Clara Zetkin|en]])</small>* яҡлап сыға, тик был конференцияла махсус көн билдәләнмәй. 17 илдән йыйылған 100  делегат  был башланғысты ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тиң хоҡуҡтар яулау сараһы итеп ҡулланыу тураһында килешә. 

Беренсе тапкыр 1911 йылдың 19 мартында уҙған Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө сараларында Австро-Венгрия империяһында, Германияла,  һәм ла бер миллиондан артыҡ кеше ҡатнаша. Австро-Венгрия империяһындә 300 демонстрация уҙа, Венала ҡатын-ҡыҙҙар демонстрацияға Париж коммунаһы *<small>([[:en:Paris Commune|en]])</small>* ҡорбандарын иҫкә алыусы плакаттар менән сыға. Ҡатын-ҡыҙҙар һайлау һәм дәүләт вазифаларына һайланыу хоҡуҡтарын талап иттеләр, шулай уҡ эш урынындағы дискриминацияға ҡаршы  сығыш яһаны. 

Рәсәй империяһындәа Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө беренсе тапҡыр  1913 йылғы февраль айының һуңғы йәкшәмбеһендә үткәрелә (ғәмәлдәге григориан миләди календарь буйынса - марттың икенсе аҙнаһы). Ҡатын-ҡыҙҙар ойошторған  протестар 1914 йылға ҡәҙәр барһа ла, 8 мартҡа береһе лә тура килмәй.

1914 йылғы Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө йәкшәмбегә тура килгән 8 март көнөндә билдәләнә. 

#### 1917 йылғы Рәсәйҙәге Февраль революцияһы роле

1917 йыл- февралдең һуңғы йәкшәмбеһендә  Санкт-Петербургта ойошторолған Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә бағышланған демонстрациялар илдә Февраль революцияһы башланыуға килтерә  Шул көндө Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙары “Икмәк һәм тыныслыҡ" шиғары менән  - Беренсе бөтә дөнья һуғышын һәм Рәсәйҙә аҙыҡ-түлек дефицитын  бөтөрөүҙе талап итеп урамға сыға 

Октябрь революцияһынан һуң  Александра Коллонтай Владимир Ленинды сараны рәсми байрам булараҡ иғлан итергә күндерә, ләкин 1965 йылға ҡәҙәр ул эш көнө булып кала.

1917 йылғы революциянан һуң, Совет республикаһында рәсми сара булараҡ ҡабул ителгәс, байрам күбеһенсә коммунистик һәм социалистик илдәрҙә үткәрелеп килә. Ҡытайҙа уны 1922 йылда, испан коммунистары 1936 йылда билдәләй башлайҙар.

### Бөтә дөнъя сараһы булараҡ

Көнбайыш илдәрендә **Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө** 1977 йылда ның Генераль ассамблеяһы ағза-илдәрен 8 мартты **[[ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары]] һәм ''дөнъяла тыныслыҡ урынлаштырыуға'' <small>([[:en:world peace|en]])</small> йүнәлтелгән Халыҡ-ара иҫтәлекле көн** булараҡ иғлан итергә саҡырыуынан һуң ғына киң байрам ителә башлай.

БМОның *ҡатын-ҡыҙҙар статусы буйынса комиссияһы* (en) әҙерләгән *"ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата дискриминацияны бөтөрөү тураһындағы декларацияһы"*н (en) ның Генераль ассамблеяһы тарафынан 1967 йылда ҡабул ителә,  1981 йылда Халыҡ-ара хоҡуҡи тәртипте билдәләүсе *"Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата дискриминацияны бөтөрөү тураһындағы конвенцияһы"*() көсөнә инә.

Бөгөнге көндә, Халыҡ-ара кимәлдә ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын үҫтереү менән 2010 йылда барлыҡҡа килгән айырым БМО-ның махсус агентлығы    шөғөлләнә.

## Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө айҡанлы БМО-ның рәсми  темалары

## Шулай уҡ ҡара
* Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө

## Иҫкәрмәләр