Энеида

**«Энеи́да»** ( (шулай уҡ инглиз, француз һәм башҡа күп телдәрҙә) рус телендәге атамаһы родительный килеш формаһынан килеп сыҡҡан ) латин телендә яҙылған эпик әҫәр, авторы Вергилий. Б. э. т. 29 һәм 19 йылдар араһында яҙылған, легендар троя геройы, Троя ҡолатылғандан һуң, үҙ халҡының ҡалдыҡтары менән Италияға күскән Эней тарихына арналған.

Поэма Римдең аллалар тарафынан алдан билдәләнгән сығышын күрһәтә, шулай уҡ Энейҙың вариҫы Октавиан Августы данлай. Поэмала Рим менән Карфаген араһындағы мәңгелек дошманлыҡты нигеҙләгән, шулай уҡ латиндар барлыҡҡа килеүе менән бәйле легендалар килтерелә.

## Барлыҡҡа килеү тарихы
«Энеида» Вергилийҙың һуңғы әҫәре булған. Был әҫәрҙе яҙыуға оҙаҡ килгән: үҙенең алдараҡ ижад иткән «Георгики» әҫәрендә ул Октавиан Август батырлыҡтарын данлаусы әҫәр яҙасағын вәғәҙәләй

«Георгики» әҫәренән һуң, б. э. .т. 30 йылда Вергилий ысынлап та яңы поэма яҙа башлай . Ун бер йылға һуғыла был хеҙмәт, замандаштары Октавиан/Август тураһында панегирик эпос көткән. Әммә яйлап йәмәғәтселек поэмала Август телгә алына ғына икәнен белгән. Әҫәр Римгә нигеҙ һалыныр алдынан булған боронғо замандарға бағышланған. Төп герой «Цезарь» түгел, ә мифик ырыу башы, ахейҙар яндырғандан һуң Троянан Италияға күсеп килгән бөтә римлеләрҙең ата-бабаһы Эней. Был теманы һайлап, Вергилий үҙе йәшәгән хәҙерге көндө оло ваҡыт арауығы аша баһалау һәм эпос сиктәрендә Рим өсөн әһәмиәтле мифологик персонаждарҙы берләштереү мөмкинлеген алған. Уның поэмаһында Актий һуғышы ла бер ни тиклем сағылыш алған: Эней менән Карфаген батшабикәһе Дидонаның мөхәббәт тарихында тәүге уҡыусылар Марк Антоний һәм Клеопатраның белгертмәй тасуирланған дәртле ғишығын тойомлаған .

Вергилий, прицепсҡа оҡшамаған яғы килеп сығырынан ҡурҡып, Октавиан тураһында панегирик поэма яҙыуҙан баш тартҡан. Әммә "Энеида"ла ла Рим хакимы бик мөһим урын биләй. Бәлки, тап Октавиан поэмаға идея биргәндер, уға мөрәжәғәт итеп, «һинең „Энеида“ң» ти). Поэма лейтмотивтарының береһе — Юлийҙарҙың илаһи сығышы, Августың, уның дошмандарын изгене хурлаусылар, тип һанау мөмкинлеген биргән бөйөк миссияһы.

Яңы поэманы публика сираттағы шедевр, тип көтөп алған. Проперций: "Илиада"нан да яҡшыраҡ әҫәр тыуа тигән. *«Энеида»* тип атаған әҫәренең өҙөктәрен Вергилий дуҫтарына уҡыған. Рим Испанияһында Кантабр һуғышын алып барған Август та әҫәрҙе бик күрергә теләгән. Вергилий әҫәрен күрһәтергә ашыҡмаған, тамамланмаған әҫәрен тәҡдим итә алмауын белдергән.

Һуңғараҡ, б. э. т. 23 йылда, Вергилий Августы "Энеида"ның өҙөгө менән таныштырырға ризалашҡан. Ул принцепсҡа һәм уның ғаиләһенә поэманың 2-се, 4-се һәм 6-сы китаптарын уҡып ишеттергән. Августың һеңлеһе Октавия, поэмала мәрхүм улы Марк Клавдий Марцелл тураһында иҫкә алғаны өсөн, Вергилийҙы ун мең сестерций менән бүләкләгән.

Б. э. т. 19 йылға «Энеида» тамалана тиерлек. Вергилий, «Энеида»һын бөтөн әҫәргә әйләндереү маҡсатында, өс йылға Грецияға һәм рим провинцияһы Азияға юллана. Ул яҙыусылыҡ эшенән баш тартып, ҡалған ғүмерен философияға арнарға ниәтләнгән). Вергилий Афинаға барып етә, Августы осрата һәм уның менән Римгә ҡайтырға була. Ҡояш эҫеһе һуғып, Вергилий сирләп китә. Карапта ауырыуы көсәйә, Брундизияла түшәккә йығыла һәм бер нисә көндән вафат була.

Грецияға китер алдынан, әгәр ул-был хәл була ҡалһа, Вергилий «Энеида» ҡулъяҙмаһын яндырыуҙарын теләгән. Өлкән Плиний фекеренсә, был шағирҙың артыҡ тыйнаҡ булыуынан, Макробий исемле геройҙарының береһе әйткәнсә — яҙғанының юғары әҙәби сифатҡа эйә булыуында шикләнгән. Тарихнамәлә Вергилий, уңышһыҙ тип, "Энеида"ны баҫтырып сығарырға теләмәгән тигән фекер йәшәй. Вафаты алдынан Публий ҡулъяҙмаларын үҙ ҡулы менән юҡ итергә теләгән, Варий һәм Плотий Туккеға әҫәрҙең дауамын сығармаҫҡа васыят иткән. Август әҫәрҙе һаҡларға бойорған.

12 китаптан торған әҫәр тамамланмай ҡалған: уның сағыу яҙылған финалы юҡ, 58 юл яҙылып бөтмәй ҡалған. Вергилий уны мөхәррирләргә ниәт иткән, ләкин өлгөрмәгән.

Август ҡушыуы буйынса «Энеида», төҙәтеүҙәр индерелмәй, тулыһынса баҫтырыла. Тәүге ике китаптың урындары алмаштырылғанға оҡшаған. «Битвы и мужа пою…» («Arma virumque cano…») тип башлана. Вергилий иҫән саҡта әҫәр ошондай юлдарҙан башланған булған:


Я тот, который некогда на изящной свирели спел
Песню и, покинув леса, я заставил соседние пашни
Повиноваться крестьянину, сколь бы жаден он ни был, —
Это мое творение мило земледельцу. А теперь пою
Страшные битвы Марса и мужа… 


## Сюжеты
Поэманың башында дауыл Энейҙың караптарын Боронғо Ливия ярҙарына һуҡлыҡтыра. Карфаген батшабикәһе Дидона уларҙы яҡшы ҡаршы ала, сәфәрсе уға Трояның тар-мар ителеүе һәм оҙайлы сәйәхәте — нисек итеп Критта ҡалырға тырышҡаны, унан ҡыуылыуы һәм төшөнә кергән пенаттар уға Италияға табан йөҙөргә, унда яңы дәүләткә нигеҙ һалырға бойорғаны тураһында һөйләй. Дидона ҡунағына ғашиҡ була. Эней ҙа уны яҡын күрә, ләкин тиҙҙән Юпитер уға юлын дауам итергә бойора, ә ташланған батшабикә, үҙенә ҡул һалып, яҡты донъя менән хушлаша. Эней Кампания ярҙарына яҡынлаша һәм ер аҫты донъяһына төшә. Унда Римдең Август дәүеренә тиклемге бөйөк киләсәген күрәҙәлек итеүсе атаһының күләгәһен осрата. Артабан Эней Тибр йылғаһы тамағында туҡтала һәм үҙе эҙләгән ер икәнен аңлай. Ул уорындағы батша Латин менән союз төҙөй, уның ҡыҙы Лавинияға өйләнергә теләй. Тик уның элекке кейәүе Турн һуғыш башлай. Поэманың икенсе яртыһын шул һуғышты тасуирлау алып тора. Ахырҙа Эней ҡара-ҡаршы алышта дошманын үлтерә. Ошо урында поэма өҙөлә.

### Йырҙары буйынса эстәлеге
Гомер өлгөһөнә эйәреп, Вергилий хронологик хикәйәләүҙе төрөл тайпылыуҙарға һәм алдағы ваҡиғаларға мөрәжәғәт итеп, даими өҙә.

## Тәржемәләре
«Энеида»ны милли телдәргә әүҙем тәржемә иткәндәр: 1400 йылда гэль теленә, XV быуатта — француз һәм испан телдәренә прозаик тәржемәләр. 1500 йылда француз теленә тәүге шиғри ауҙарыу донъя күрә. 1552 йылда Жоашен дю Белле IV китабын тәржемә итә. Һуңғараҡ «Энеида» шотланд (1513 йыл), немец (1515 йылда —прозала, 1610 йылда — шиғырҙарҙа), итальян (1581 йыл) телдәренә тәржемә ителә. 1646 йылда голланд драматургы Йост ван ден Вондел поэманы түбәнге немец теленә тәржемә итә. Фридрих Шиллер немец теленә "Энеида"ның II һәм IV китаптарын тәржемә итә .

Поэманы рус теленә XVII быуатта ғына тәржемә итәләр. Тәүгеләрҙән ьулып поэманың I китабын Санковский Василий Демьянович 1769 йылда тәржемә иткән, 1772 йылда II, аҙаҡ III китапты тамамлай. Поэманан ҙур булмаған фрагменттарҙы Ломоносов та тәржемә иткән.

«Энеида»ның тәүге рус тәржемәләре бер нисә. «Еней»ҙың тәүге тулы тәржемәһен һарай яны шағиры Петров Василий Петрович алты стопалы ямбта ике юллыҡта эшләгән. Тәржемәнең беренсе йыры ҡулъяҙма рәүешендә 1768—1769 йылдарҙа тарала. Был эш, күрәһең, Екатерина II лаирәһендә йәйелдерелгән. 1770 йылда Екатерина II француз телендә яҙған «Антидот» әҫәре аноним рәүештә баҫыла. Бында батшабикә Петровтың үҙен һәм тәржемәһен маҡтап телгә алған. Петров поэманың тулы тәржемәһен тиҫтә йыл үткәс, 1781—1786 йылдарҙа тамалаған. Уны замандаштары әүҙем тәнҡитләгән. Майков Василий Иванович эпиграмма яҙған:
Коль сила велика Российского языка!
Петров лишь захотел — Виргилий стал заика.

Жуковский Василий Андреевич, Гнедич Николай Ивановичтан «Энеида» Дидо Фирмен нәшер иткән латин баҫмаһын алып тора. «Разрушение Трои» исеме аҫтында поэманың айырым фрагментын рус теленә гекзаметр үлсәмен ҡулланып тәржемә итә һәм баҫтырып сығара. Жуковским шул шиғри үлсәм менән тәжрибәләр үткәргән.

Поэманың тағы бер тулы тәржемәһен йөҙ йылдан һуң, 1852 йылда, Шершеневич Иосиф Григорьевич баҫтырған.

Ун йылдан һуң бер бер артлы Вергилийҙың өс тәржемәһе — Соснецкий Иван Ермолаевичтың (1878) дүрт стопалы амфибрахий менән тәржемәһе, һуңынан Афанасий Афанасьевич Фет (1888) һәм Квашнин-Самарин Николай Дмитриевичтың (1893) тәржемәләре.

XX быуат башында Брюсов Валерий Яковлевич, Соловьёв Сергей Михайлович (1933) менән берлектә, тәржемә иткән, ләкин уны «буквализм» өсөн тәнҡитләйҙәр. Иң яңы академик тәржемә булып Ошеров Сергей Александрович тәржемәһе һанала.

**"Энеида"ның рус теленә тулы тәржемәләре**

* Еней. Героическая поема Публия Виргилия Марона / Перевод В. П. Петрова. СПб, 1781—1786.
* Перевод И. Г. Шершеневича. Варшава, 1868. Впервые издан в «Современнике» за 1851—1852 годы, т. 30-36, 1-5 книги отдельно изданы в Одессе в 1845—1847 годах. *[[s:Энеида (Вергилий/Шершеневич)/ДО|(См. текст]] в Викитеке)*.
* Перевод И. Е. Соснецкого. М.: Бр. Салаевы, 1872.
* Перевод А. А. Фета с введением и проверкою текста Д. И. Нагуевского. М., тип. А. И. Мамонтова и К°, 1888.
* Перевод Н. Д. Квашнина-Самарина. СПб: тип. М. М. Стасюлевича, 1893.
* Энеида: в сокращении : избр. места из 12 песен / П. Вергилий Марон; дослов. и лит. пер. М. М. Гринфельда по изд. С. А. Манштейна. — Одесса : Книгоизд-во М. С. Козмана, [1913]
* Перевод В. Брюсова и С. Соловьева. Ред., вступ. статья и комментарии Н. Ф. Дератани (Серия «Памятники мировой литературы»). М.-Л., Academia. 1933.
* Перевод С. А. Ошерова, впервые опубликован в издании: «*Вергилий*. Буколики. Георгики. Энеида». (Серия «Библиотека всемирной литературы», т. 6). М., ХЛ. 1971.
* Пер. с латин. [и примеч.] А. Дамбраускаса; [Послесл. Г. Забулиса]; Худож. А. Каждайлис. — Вильнюс : Вага, 1989. — 318 с.; 22 см. — (Б-ка всемир. лит. Лит. до XIX в.; Кн. 7).
* Перевод Аркадия Казанского, 2018.

**"Энеида"ның ҡайһы бер өлөшләтә тәржемәләре**
XIX быуатта рус телендә поэманың китаптары буйынса баҫмалар күп була. Текст тәржемә итеп тә, төп нөсхәһендә лә бирелгән

**I книга**

* Пер. В. Д. Санковского, 1769.
* 1-я песнь Энеиды Публия Вергилия Марона / Пер. и снабдил примеч. и крат. указ. собств. имен ученик гимназии Сергей М. — Москва : тип. А. Торлецкого и К°, 1877
* I песнь, изд. С. А. Манштейна (с примечаниями, Москва, 1878)
* Песнь I с подроб. синтакс. разбором : В конце кн. прил. словарь, сост. в порядке следования неизвест. сл. и выражений в латин. тексте / П. Вергилий Марон; Пер. по изд. С. А. Манштейна М. А. Миньковский. — Одесса: тип. «Порядок» С. К. Цесарского, 1910.
* 
* Перевод первой песни Энеиды Виргилия: С подстрочным словарем, примеч., биогр. поэта и указателем собственных имен / Сост. Ф. Я. Блонский. — 3-е изд., испр. — Киев : Ф. А. Иогансон, 1891
* Песнь 1 / П. Виргилий Марон ; С введением, примеч. и алфавитным словарем В. А. Янковича. — 3-е изд. — Харьков : Всеобщее обучение, 1918
* Первая книга «Энеиды» = Aeneidos liber primus / Публий Вергилий Марон; [авт. пер. и коммент. В. Байковская и др.]; под общ. ред. А. В. Подосинова. — Москва : Импэто, 2007. — 103 с. : ил.; 22 см. — (As usum scholarum / Школа № 1199 (Лига Школ) г. Москвы, Факультатив «Античная лит. на яз. оригинала», Семинар «Studia Vergiliana»).; . 2-е изд., испр.. — Москва : Импэто, 2009. ISBN 978-5-7161-0174-6 (400 экз).

**II книга**

* Пер. В. Д. Санковского, 1772
* Перевод второй песни Энеиды Виргилия: С подстроч. слов. и примеч. / Сост. Е. А. Логвинов (учитель Киев. духов. уч-ща). — Киев : Ф. А. Иогансон, ценз. 1879
* С. Орловский, «Вторая книга Энеиды» (с подробными комментариями, Одесса, 1885)
* Песнь 2 : С введ., примеч., 13 рис. и геогр. карт. / П. Вергилий Марон; Объяснил Д. Нагуевский, проф. Имп. Казан. ун-та. — 3-е изд., знач. испр. и доп. Ч. 1-2. — Царское Село : [С. А. Манштейн], 1891 (тип. В. А. Вацлика в Спб.). — 21. — (Иллюстрированное собрание греческих и римских классиков с объяснительными примечаниями, под редакцией Льва Георгиевского и Сергея Манштейна).
* Пер. Владислав Вроблевски. Кн. 2. — Санкт-Петербург: 1891
* Перевод второй песни Энеиды Виргилия: С подстроч. слов. и прим. / Сост. Ф. Я. Блонский. — 4-е изд., испр. — Киев : Ф. Иогансон, 1890.
* Ключ ко второй песне Энеиды Виргилия : С 499 примеч. и объясн. / Сост. В. Цветков. — Москва : типо-лит. О. И. Лашкевич и К°, 1896
* Перевод II-ой песни «**Энеиды**» Вергилия : По изд. Манштейна : С подроб. синтакс. разбором, коммент. и полн. слов. / Сост. М. Гринфельд. — 2-е изд., совершенно перераб. и знач. доп. — Одесса: М. С. Козман, 1909

**III книга**

* Перевод третьей песни Энеиды Виргилия с подстрочными примечаниями и словарем / Сост. А. Соколов, преп. Киев. духов. семинарии. — Киев : Ф. А. Иогансон, 1880
* Перевод третьей песни Энеиды Виргилия : С подстроч. слов. и примеч. / Сост. Ф. Я. Блонский. — 5-е изд. — Киев ; Харьков : Ф. А. Иогансон, 1896 (тип. И. И. Чоколова в Киеве).
* Энеида : Кн. 3 / П. Вергилий Марон; Пер. преп. Ревел. дом. уч-ща Е. В. Кисельникова. — Ревель : тип. В. Эренпрейс, 1910
* 
* Песнь III : Дослов. и лит. пер. / П. Вергилий Марон; Сост. В. Любимов. — Одесса : «Наука» торг. д. М. Гальбрейх и М. Фиртековер, 1914

**IV книга**

* Слова, комментарии и перевод четвёртой книги Энеиды / Сост. Е. А. Логвинов, учитель Киево-Софийск. духов. уч-ща. — 2-е изд., испр. — Киев : Иогансон, 1886 (Библиотека римских классиков в русском переводе : Пособие к чтению и изучению П. Виргилия Марона)
* 
* Песнь IV : Пер. песни сопровождается подроб. синтакс. разбором её : В конце кн. прил. отд. слов., сост. в порядке следования неизвест. сл. и выражений в латин. тексте / П. Вергилий Марон; Сост. В. Любимов. — Одесса : «Наука» торг. д. М. Гольбрейх и М. Фиртековер, 1914

**V книга**

* «Энеида. V песнь», пер. В. Алексеева (М., 1886)
* 
* Слова, комментарии и перевод пятой книги Энеиды / Сост. Е. А. Логвинов. — 2-е изд. — Киев ; Харьков : Ф. А. Иогансон, 1894, 1894 (Киев : тип. И. И. Чоколова)

**VI книга**

* Слова, комментарии и перевод шестой книги Энеиды / Сост. Е. А. Логвинов. — Киев : Иогансон, 1886. (Библиотека римских классиков в русском переводе : Пособие к чтению и изучению П. Виргилия Марона)
* Песнь VI : С введ. и примеч. / П. Виргилий Марон; Объясн. Д. Нагуевский, заслуж. орд. проф. Казан. ун-та. — 4-е изд., пересмотр. Ч. 1-2. — Казань : М. А. Голубев, 1912. — 2 т.; 22. — (Учебные издания римских классиков с объяснительными примечаниями).

**VII книга**

* Перевод VII-ой песни Энеиды Вергилия: с примечаниями / составил И. Полонский. — Гродно : Тип. Я. А. Померанскаго, 1882 (обл. 1883)
* Седьмая книга Энеиды Виргилия / С объясн. Д. И. Нагуевского. — Казань : тип. Ун-та, 1890

**VIII книга**

* Перевод VIII книги Энеиды Вергилия Марона : С прил. подстроч. слов. и примеч. / Сост. И. Горовый и Е. Котляр. — 3-е изд. — Киев : Ф. А. Иогансон, 1887. (Библиотека римских классиков в русском переводе)
* 

**IX книга**

* Перевод IX книги Энеиды Вергилия Марона : С прил. подстроч. слов. и примеч. / Сост. И. Горовый и Е. Котляр. — 3-е изд. — Киев : Ф. А. Иогансон, 1887 (Библиотека римских классиков в русском переводе)
* Перевод IX песни Энеиды Вергилия с примечаниями / Сост. И. Тубянский. — Гродно : тип. Я. А. Померанского, 1882

**Сборные книги**

* «Энеиду» перевёл В. Санковский (изд. 2-е, с предисловием и объяснениями В. Рубана, 3 части, СПб., 1775)
* П. Виргилия Марона Энеиды песни 1-я, 2-я и 3-я / С объясн. В. Классовского; (Текст под ред. Иог. Христ. Яна). — Санкт-Петербург ; Москва : М. О. Вольф, 1868
* Вергилий Я. М. Кормчего. — 1877. Одесса: тип. Р. Гелертера, 1877—1879. Перевод I и II книг.
* «Энеида» (4, 5, 6, 9 и 12 книги, пер. А. Соколова, Киев, 1881-83)
* «Энеида» (кн. 1-6, с введением и примечаниями Д. И. Нагуевского, 2 и 5 т. учебного изд. лат. классиков, 2 изд., Казань и Лейпциг, 1885-86)
* Два текста: подлин. и по упрощ. конструкции, с примеч. и слов. для употребления в гимназиях / По лучшим иностр. образцам сост. Иван Соснецкий. — 2-е изд. Вып. 1, 2, 6. — Москва : Бр. Салаевы, 1875—1885. — 3 т.
* Пер. VII, VIII и IX песен : С присоединением подстроч. словаря и примеч. / Сост. И. Горовый и Е. Котляр. — Киев : тип. С. В. Кульженко, 1881
* «Энеида» песнь I, В. Бегака и Ф. Блонского (Киев, 1879); песнь III, перевод Соколова (Киев, 1874); песнь IV—VI, перев. Логинова (Киев, 1886): песнь VIII—IX, перев. И. Горовый и Е. Котляр (Киев, 1884-87)
* Четвёртая, пятая и шестая книги Энеиды Виргилия : В рус. пер. с подстроч. прим. / Сост. А. Соколов. — 2-е изд. — Киев : Ф. А. Иогансон, 1883.
* 
* Избранные песни Энеиды / Вергилий; (Размеч. текст, подстроч. пер., лит. пер., синтакс. обороты, сл. примеч.) А. Новиков. Вып. 1-. — Санкт-Петербург : Классики для учащихся, 1909—1910

## Иҫкәрмәләр

## Библиография
* *Топоров В. Н.* Эней — человек судьбы (к «средиземноморской» персонологии): [В 2 ч.]. Ч. 1. — М.: Радикс, 1993. — 195 с.
* *Гобза И. О.* О сравнениях, встречающихся в «Энеиде» Вергилия. — М.: Тип. Г. Лисснера и Д. Собко, 1912. — 46 с.
* *Гобза И. О.* Различные виды тропа метонимии, встречающиеся в «Энеиде» Вергилия. — М.: Тип. Г. Лисснера и Д. Собко, 1916. — 28, [2] с.
* *Нагуевский Д. И.* «Словарь к I—III книгам Энеиды» (Рига, 1884 и сл.).
* Ошеров С. А. История, судьба и человек в «Энеиде» Вергилия // Античность и современность. — М.: Наука, 1972. — С. 317—329.
* Ошеров С. А. Римский исторический эпос эпохи Республики и его традиции в «Энеиде» Вергилия [Текст] : Автореферат дис. на соискание учёной степени кандидата филологических наук. М., 1959
* *Покровский, М. М.* Роман Дидоны и Энея в «Энеиде» Вергилия и его римские подражатели // Очерки по сравнительной истории литературы : Вып. 1. — Москва : ред. журн. «Науч. слово», 1905. 
* *Татарский И. А.* Религиозный элемент в Энеиде Виргилия : (Лит. характеристика) / И. Татарский. — [Сергиев Посад] : тип. Свято-Троицкой Сергиевой лавры, ценз. 1900. — 22 с.; 25
* *Фомин, Д. Н.* Два перла классической литературы: щиты Ахиллеса (по «Илиаде») и Энея (по «Энеиде») / Д. Н. Фомин. — Воронеж : тип. В. И. Исаева, 1902. — [2], 26 с.; 25.
* *Черняев П. Н.* Введение к чтению Вергилия : Странствования Энея : Подроб. излож. содерж. Энеиды Вергилия с обращением особого внимания на худож. сторону этой поэмы [и с крат. жизнеописанием Вергилия] / Сост. П. Черняев, преп. Казан. 1 гимназии. — Казань : Н. Я. Башмаков, 1893.

### Сығанаҡтар
* 
* *[[Альбрехт, Михаэль фон|Альбрехт М.]]* История римской литературы. — М.: Греко-латинский кабинет, 2002. — Т. 1. — ISBN 5-87245-099-0.
* 
* 
* 
* 
* Властелины Рима // Жизнь двенадцати цезарей. Властелины Рима. — М.: Наука, 1999. — С. 341—775. — ISBN 5-02-012792-2.
* 
* 
* 
* 
* *[[Квинт Гораций Флакк]].* Собрание сочинений. — СПб.: Биографический институт, 1993. — 448 с. — ISBN 5-900118-05-3.
* 
* 
* 
* 
* Легенды и сказания Древней Греции и Древнего Рима / сост. А. А. Нейхардт. — М.: Правда, 1990. — 576 с. — ISBN 5-253-00083-6.
* Овидий, Скорбные элегии, II, 533.
* *[[Публий Овидий Назон]].* Сочинения. Дата обращения: 19 февраля 2019.
* *Публий Вергилий Марон.* Энеида. — М.: Лабиринт, 2001. — 288 с. — ISBN 5-87604-127-0.
* 
* *[[Плиний Старший]].* Естественная история. Дата обращения: 15 апреля 2019.
* 
* *[[Публий Папиний Стаций]].* Фиваида. — М.: Наука, 1991. — 352 с.
* 
* *[[Циркин, Юлий Беркович|Циркин Ю. Б.]]* Мифы Древнего Рима. — М.: Астрель, АСТ, 2000. — 560 с. — (Мифы народов мира). — ISBN 5-17-003989-1.
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Латинский текст «Энеиды»
* П.Вергилий Марон. Энеида. Песнь I (объяснил Д.Нагуевский). Царское Село, 1890
* «Энеида» в переводе И. Гр. Шершеневича (1852)
* Энеида в переводе Сергея Ошерова (1971)
* Мавр Сервий Гонорат. Комментарий к «Энеиде» Вергилия