open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уҡыусы

*,* **уҡыусы ҡыҙ**

киң мәғәнәлә: нимәгәлер өйрәнеүсе кеше.

Башланғыс йәки урта уҡыу йорто уҡыусыһын уҡыусы тип атайҙар.

Стандарт уҡыу программалары буйынса уҡытылған уҡыу йорттары урта мәктәптәр тип атала.

Урта мәктәптәрҙә уҡыу баҫҡыстары:
башланғыс 1-4 кластар,
төп 5-9 кластар,
өлкән 10-11 кластар.

Шулай итеп, 1-4 кластарҙа уҡыған балаларҙы башланғыс мәктәп уҡыусылары, 5-9 кластарҙы төп мәктәп уҡыусылары, 10-11 кластарҙы юғары мәктәп уҡыусылары йәки өлкән класс уҡыусылары тип атайҙар.

Шулай уҡ теләһә ниндәй класс уҡыусылары өсөн дөйөм атама — мәктәп уҡыусылары тигән исем бар.

Рәсәйҙә 2001 йылдан мәктәп урта дөйөм белем биреү — был 11 класс, ә төп дөйөм белем биреү — 9 класс тип билдәләнә.

Икенсе мәғәнәлә уҡыусы-ниндәйҙер предметты, ниндәйҙер фән йәки техника тармағын, ниндәйҙер эште белгес, оҫта етәкселегендә өйрәнгән кеше. Мәҫәлән, итексе, токарь, сәс оҫтаһы (парикмахер) булырға әҙерләнә..

Шулай уҡ ниндәйҙер тәғлимәткә эйәреүсе, кемдеңдер ҡараштарын һәм идеяларын (ижтимағи, фәнни, дини һ. б.) тотоусы кешене шәкерт тип атайҙар), эшмәкәрлеген дауам итә. Мәҫәлән, Ғайса Мәсихтең тәүге шәкерттәрен шәкерт тип йөрөткәндәр. Ленин Маркс һәм Энгельстың тоғро шәкерте, уларҙың идеяларына эйәреүсе тип һанала.

## Тарихы
«Уҡыусы» һүҙе «уҡытыу» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Учить һүҙе үҙ сиратында дөйөм славян телендәге укъ һүҙенән (боронғо заманда ҡаты тартынҡыға тамамланған һүҙҙәрҙең аҙағында «*еръ*» — Ъ хәрефе яҙыла). Укъ һүҙе хәҙерге телдә уҡыу (учение) һүҙе мәғәнәһендә ҡулланылған.

Уҡыусы һүҙе уҡытыу, тәғлимәт, ғалим, фән, фәнни һ. б. һүҙҙәре менән бер тамырлы, ә тарихи яҡтан ул «күнекмә, күнегеү, ғәҙәт» һүҙҙәре менән, ә бәлки, аҡыл" һәм ҡолаҡ кеүек һүҙҙәр менән дә бер тамырлы.

## [[Һынлы сәнғәт|Һынлы сәнғәтәге]] һүрәттәр

* «Ауыл мәктәбе». Альбер Анкер, швейцар рәссамы, 1831—1910
* «Телдән иҫәп. С. А. Рачинскийҙың халыҡ мәктәбендә». Урыҫ рәссамы Н. П. Богданов-Бельский, 1868—1945.
* «Ауыл мәктәбе». Морган Уэйстлинг, америка рәссамы, тыуған.1964 йылда
* «Башланғыс мәктәп». Магнус
* Энкель, фин рәссамы (18701925).
* «Уҡытыусыға бүләк». Абрам М.Харьковский, совет рәссамы (19111995).
* «Мәктәптә өҫтәмә дәрестәр». Дмитрий и. Пускин, совет рәссамы (19191999).
* «Мәсьәләне сисмәнем». Виктор А.Цветков, рәсәй рәссамы, тыуған. 1951 йылда

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шәкертлек
* Адептар
* Студент

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сиған мәҙәниәте музейы (Брно)

**Сиған мәҙәниәте музейы** (чех. *Muzeum romské kultury*) — Чехияның Брно ҡалаһында сиған һәм синти тарихына һәм мәҙәниәтенә арналған музей.

## Тарихы
Музейға 1991 йылда Яна Хорватова етәкселегендәге чех-сиған интеллигенцияһы вәкилдәре нигеҙ һала. Ул — коммерцияға ҡарамаған ойошма. Нигеҙ һалынғандан һуң музей бер нисә тапҡыр урынын алмаштыра һәм финанс ауырлыҡтары кисерә. 2000 йылдың декабрендә музей Брноның Братислава урамына күсә (Братислава урамы ҡаланың сиған общинаһы үҙәге булып тора).

2005 йылда музей Чехия Республикаһының мәҙәниәт министрлығы ҡарамағына күсә; шул ваҡыттан алып ул дәүләт бюджетынан финанслана. 2005 йылдың 1 декабрендә тамашасылар өсөн 1939—2005 йылдарҙағы сиғандар тарихына арналған беренсе даими күргәҙмә (2006 йылда тамамлана) асыла; 2011 йылда ул хәҙерге торошона тиклем киңәйтелә.

## Тупланмаһы һәм китапханаһы
Музейҙа 28 меңдән ашыу экспонат тупланған. Даими күргәҙмә майҙаны 351 м² булған 6 залды биләй. Ул, XVIII быуаттан алып 1989 йылға тиклем чех ерҙәрендәге хәлде иҫәпкә алып, сиған тарихына бағышланған.

Музейҙа сиған әҙәбиәте тупланған китапхана бар, унда 11 000-гә яҡын баҫма (башлыса китаптар һәм журналдар, шулай уҡ компакт-дисктар) иҫәпләнә.

Музейҙа шулай уҡ ваҡытлыса күргәҙмәләр, лекциялар, концерттар, фекер алышыуҙар, сиған теле курстары, киносеанстар һәм мода күрһәтеү ойошторола.

## Иҫкәрмәләр
Нәҡиб әл-әшрәф

**Нәҡиб әл-әшрәф** (; ) — Ғосман империяһында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тоҡомдары — алисыларға ҡағылышлы эштәр менән шөғөлләнгән кеше вазифаһы.

## Бурыстары
Нәҡиб әл-әшрәф бер нисә була. Уның бурыстарына Пәйғәмбәрҙең вариҫтары өсөн шәжәрә исемлектәрен алып барыу, уларҙың тәртибен күҙәтеү, бәхәстәрҙе яйға һалыу, етемдәр, аҡылға зәғифтәр тураһында хәстәрлек күреү һ. б. инә. Уларҙың бурыстарына шулай уҡ үҙҙәрен Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вариҫтары тип иғлан иткән кешеләрҙең шәхесен асыҡлау ҙа инә. Үҙҙәренең шәжәрәһен уйлап сығарғандарҙы һәм үҙҙәрен алисыларға бәйләгәндәрҙе *мөтәсәйеттәр* (ялған сәйеттәр) тип атайҙар.

## Тарихы
1400 йылда, солтан Баязит I ваҡытында, Ғосман империяһында алисылар эштәре менән шөғөлләнгән махсус дәүләт органы булдырыла. Солтан Мәхмәт II хакимлығы осоронда ул ваҡытлыса бөтөрөлә. 1494 йылдан нәҡиб әл-әшрәф вазифаһына Баязит II солтандың уҡытыусыһы Сәйет Мәхмүт тәғәйенләнә. Ғосман империяһында нәҡиб әл-әшрәф вазифаһы, әһәмиәте аҙ булһа ла, йәшәүенең аҙағына тиклем һаҡлана. Нәҡиб әл-әшрәфтәрҙең алисыларҙың төрлө эштәре менән шөғөлләнгән ҙур штаты була, уларҙың балаларының тыуыу фактын һәм исемдәрен теркәйҙәр, шәжәрә ағасын билдәләйҙәр һ.б. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һәр вариҫына туғанлыҡ фактын раҫлаусы махсус документ бирелә.

Ғосман империяһының әшрәф нәҡибтәре махсус кейемдәр кейгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сәйет (титул)
* Әһеле Бәйт

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Kremer, «Kulturgesch. des Orients» (I, 448—450).
Әзраҡиҙәр

**Әзраҡиҙәр**  (; ) -  Исламдың хәрижи  ағымының VII быуат аҙағында барлыҡҡа килгән һыйышмаҫ тармағы тарафдарҙары. Был мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы - Әбү Рәшит Нәфиғ ибн әл-Әзраҡ.

## Тарихы

VII быуаттың 80-се йылдарында Нәфиғ ибн әл-Әзраҡ һәм уның хәрби етәкселәре 30 меңлек ғәскәр менән Ираҡта ҡеүәтле ихтилал башлай, ул өмәүиҙәргәлә, шиғыйҙарға ла ҡаршы йүнәлтелә. Баш күтәреүселәргә Оман һәм Йәмәмә хәрижиҙәре ҡушыла.

Бер-бер артлы еңелеүҙәр әзраҡиҙарҙың хәрби рухын ҡаҡшата; юлбашсыға йәшерен ризаһыҙлыҡ асыҡтан-асыҡ ғәйепләүҙәргә һәм буйһонмаусанлыҡҡа әйләнә. .

VIII-IX быуаттарҙа әзраҡиҙәрҙең Иранда (869 - 883) сығыштары дауам итә,  VIII быуаттан уларҙың үҙәге Систанда була. Түбәнге Ираҡта һәм Хузистанда 14 йыл дауамында ҡара ҡолдар-зинжиҙәр ихтилалы дауам итә, уның башлығы әзраҡи Ғәли ибн Мөхәммәт була. Бөгөнгө көндә был ағымдың эйәрсендәре юҡ һәм ул юҡҡа сыҡҡан тип иҫәпләнелә.

## Тәғлимәте

Әзраҡилек яҡлылар законһыҙ хакимдарға ҡаршы ҡораллы көрәштә ҡатнашырға мәжбүр ителә, ә был бурыстан ҡасҡандарҙы улар кафыр тип иғлан итә — һәм уларҙы үлтерергә рөхсәт итә. Нәфиғ ибн әл-Әзраҡ хатта үҙенең дошмандарының балаларын һәм ҡатын-ҡыҙҙарын үлтерергә рөхсәт итә. Шул уҡ ваҡытта әзраҡиҙәрҙең «иманһыҙҙарҙы» үлтереү принцибы христиандарға һәм йәһүдтәргә ҡағылмай, сөнки улар Ғайса  һәм Муса пәйғәмбәрҙәренең тәғлимәтенә хыянат итмәгән тип иҫәпләйҙәр.

Бөтә хәрижиҙәр кеүек, улар ҙа ҙур гонаһтар ҡылған мосолмандарҙы иманһыҙ тип иғлан итә (*әл-ҡабаир*), һәм улар мәңге тамуҡ утында янасаҡ тип иҫбатлай. Әзраҡиҙәр «иманды һаҡланып йәшереү " принцибын кире ҡаға (*тәҡиә*). Улар имамлыҡҡа «иң лайыҡлыһы " тип  ҡулына ҡорал тотоп сығыш яһаусы һәм кешеләрҙе «иманһыҙҙар» менән көрәшергә саҡырыусы ғына дәғүә итә ала тип таный. Ошоноң нигеҙендә улар хәлифә Али ибн Әбү Талипты, Усман ибн Әффанды  һәм уларҙың фекерҙәштәрен иманһыҙ тип иғлан итә.

Үҙ контроле аҫтында булмаған территорияларҙы әзраҡиҙәр "һуғыш иле» тип иҫәпләй (*[[Дар әл-хәрб]]*), ә уның халҡы юҡ ителергә тейеш була. Әзраҡиҙар үҙҙәренә күсеп килгәндәрҙе берәй ҡолдо үлтерергә тәҡдим итеүҙәре менән һынап ҡарай. Баш тартҡандың үҙен мөнафиҡ һәм  мөшрик тип, үлтергәндәр .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

; на русском языке
* 
* 
* 
* 
; на других языках
* 

## Һылтанмалар

* *Колодин А.* Азракиттар // Ислам буйынса һүҙлек
Француз Полинезияһында ислам

Ислам Француз Полинезияһы территорияһында әҙселек дине. Француз Полинесзияһы территорияһында 500-гә яҡын мосолман иҫәпләнә, был **Француз** Полинзияһы халҡының 0,1 процентын тәшкил итә.

## Тарихы
Ислам XX быуат аҙағында, XXI быуат башында, Төньяҡ Африканан, башлыса Алжирҙан килгән мигранттар менән бергә Француз Полинезияһына күпләп үтеп инә башлай. 2013 йылда Таитиҙаың Папеэте ҡалаһында Француз Полинесзияһында беренсе һәм әлегә берҙән-бер мәсет асыла. Һуңғы йылдарҙа Француз Полинезияһының христиан һәм мосолман общиналары араһында көслө көсөргәнешлек күҙәтелә. Шул уҡ ваҡытта хөкүмәт дин тотоу азатлығына һәм дини берекмәләр булдырыу азатлығына хоҡуҡ бирә.

## Уларҙың һаны һәм таралыуы
Француз Полинезияһында 500-гә яҡын мосолман иҫәпләнә, уларҙың күпселеге Таитиҙа йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Төрөк яны

**Төрөк яны** — Төркиәлә барлыҡҡа килгән һәм ҡулланылған ҡатмарлы составлы ян төрө.

## Конструкцияһы һәм етештереү технологияһы
Төрөк йәйәләре төрлө материалдар ҡулланып эшләнгән. Саған, ҡайын, ҡорос ағастары ҡулланылған. Йәйәнең дуғаһын яһай торған ағас пластиналарҙы, кәрәкле кәкрелек алыу өсөн, алдан киптереп, өтәләр һәм бәйләйҙәр. Йәйәнең урта өлөшөнә тотҡа, ә остарына мөгөҙ йәки һөйәк пластинкалар йәбештерәләр. Клей һеңер (*сухожилие*) ҡалдыҡтарынан эшләнгән. Яндың эске яғына, юлаҡ соҡоп, буйвол мөгөҙөнән пластинка йәбештерәләр. Бынан һуң йәйәнең тышҡы һәм эске яҡтары һеңер таҫма менән уратыла, ә һуңынан тышҡы яғынан осона тиклем тағы бер ҡат һеңер һәм остарына кереш өсөн *мадьян* йәбештерелә. Ахыр сиктә, уларҙы дымдан һаҡлау өсөн, туҙ менән уратып, бер нисә ҡат ағас лагы һөртәләр. Кереште бәрәстең йәки үгеҙҙең киптерелгән һеңеренән йәки эсәктәренән ишкәндәр. Тыныс хәлдә йәйәнең дуғаһы алға бөгөлгән, был көсөргәнешлелекте арттырырға мөмкинлек биргән. Бындай уҡтарҙың тартылыу көсө 80 килограмға етә.

## Ҡулланылышы
Төрөктәр йәйәнән атыуҙың «монгол» ысулын ҡулланған. Монголдар кереште баш бармаҡ ярҙамында тартҡандар. Ҡайһы берҙә улар фил һөйәгенән, көмөштән, алтындан, нефриттан эшләнгән атыу бармаҡсаһы («зекерон») ҡулланған. Һул яурынды кереш һуғылыуынан һаҡлау өсөн, күн *муфта* кейәләр.

Төрлө типтағы уҡ ҡулланылған. Уҡтар ҡарағай, ҡорос, бук ағасынан эшләнгән, киңлеге 2 сантиметр самаһы булған. Оҙонлоғо — 25,5 дюймдан (63,75 см) 25,75 дюймға тиклем (64,375 см). Уҡ ауырлығы — 7 драхм (12,39 грамм).

Ағас шымартыла, һуңынан 2 ай киптерелә, ә һуңынан тағы ла 10 көн ҡоро урында һаҡлана. Ағас осонда кереш өсөн ярым овал формаһында уйым һәм ҡаурый беркетелгән. Уҡтарҙың оҙонлоғо уртаса 75 — 80 см тәшкил итә.

Ян йәйә һауытында , ә уҡтар һаҙаҡта (20 — 30 уҡ һыйған) йөрөтөлгән.

Төҙләп тыу алыҫлығы 150 метрға, ә уҡтың осоу алыҫлығы 400—550 метрға еткән. Рекордты төрөк солтаны Сәлим III 1798 йылда Истанбулда үткән ярыштарҙа ҡуя, уның атыу алыҫлығы 889 м тәшкил итә. Ә 1795 йылда Лондон янында төрөк илселеге секретары 441 метрға ата, шул уҡ ваҡытта инглиз рекорды 306 м тәшкил итә. Төрөк йәйәһенән атылған уҡтар башҡа төр йәйәләр менән сағыштырғанда бик ҙур тиҙлек менән оса, һәм, һөҙөмтәлә, тишеү көсө юғары була. Яҡшы уҡсы бер минут эсендә 12-гә тиклем атыу яһай алған.

Төркиәлә йәйәләр XV быуат уртаһына тиклем киң ҡулланылған. XVI быуатта, атыу ҡоралы таралыу сәбәпле, уларҙың хәрби роле кәмей бара, әммә улар мөһим спорт әһәмиәтен һаҡлап ҡала.

Сөләймән I һуң уҡтан атыу элекке популярлығын юғалта, әммә XVII быуат уртаһында Морат IV осоронда яңынан тергеҙелә. XVIII—XIX быуаттарҙа Төркиәлә йәйә, башлыса спорт ҡоралы булараҡ популяр була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Уҡ (ҡорал)
* Ян (йәйә)
* Һаҙаҡ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (в пер.)

## Һылтанмалар
* *Лемешко А.* О турецких луках.
Эквадорҙа ислам

**Ислам Эквадорҙа** — аҙсылыҡ дине. Тикшеренеү үҙәге мәғлүмәттәре буйынса Эквадорҙа ислам динен яҡынса 2000 кеше тота, был 16 965 000 кеше тәшкил иткән халыҡтың дөйөм һанынан 0,011 % тәшкил итә.

## Тарихы
Эквадорға күсенеп килгән тәүге мосолмандар Беренсе донъя һуғышы осоронда Яҡын Көнсығыштан, ә шунан һуң Ғосман империяһының элекке территорияларынан бында килеп төпләнгән ғәрәптәрҙән тора. Улар башлыса Кито, Амбато һәм Гуаякилелә йәшәй башлай, шулай уҡ Манаби, Лос-Риос һәм Эсмеральдас провинцияларында ла мосолмандарҙың бәләкәйерәк общиналары бар. XX быуаттың 40-сы йылдарында левантия христиандары һәм мосолмандары Лекла исеме аҫтында донъяуи этник ойошма булдыра, ул 80-се йылдарҙа Ғәрәп клубы тип үҙгәртелә. 1990-сы йылдар урталарына Эквадорҙың ислам динен ҡабул иткән граждандары һәм был илгә күсенеп килгән мосолмандар Эквадорҙың баш ҡалаһы Китоның Лос-Ширис һәм Элой Альфаро урамдарындағы шәхси фатирҙы община ағзаларына ғибәҙәт ҡылыу урыны булараҡ файҙалана, бигерәк тә йома көндәрендә. Аҙағыраҡ Мысыр илселеге шул уҡ маҡсаттар өсөн тағы ла бер шәхси фатирҙы бирә. 1994 йылдың 15 октябрендә ойошторолған Ислам үҙәге Эквадор хөкүмәте тарафынан танылған тәүге мосолман дини ойойшмаһы була. Халед ибн әл-Вәлид мәсете 1991 йылда эшләй башлай. Гуаякилеләге Әл-Һижрә Ислам үҙәгенә нигеҙҙе 2004 йылда Эквадорҙан Хуан Сауд, Пакистандан Али Саид һәм Һиндостандан Мажар Фарук һала.

## Хәҙерге торошо
Эквадор мосолмандарының күпселеге сөнниҙәр. Әлеге ваҡытта Халед ибн-әл-Вәлид мәсетенә шәйех Мөхәммәт Мәмдух идара итә һәм Китола йәшәгән бөтә мосолмандар өсөн уның ишектәре асыҡ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Эквадорҙа дин

## Иҫкәрмәләр
Таҡиә

**Таҡиә** (; ) — ислам термины, шиғыйҙарҙың төп принциптарының береһе булған — «һаҡланыр өсөн динде йәшереү» .

## Тарихы
Ислам теологтары Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сөннәтендә таҡиә рөхсәт ителеүен раҫлайҙар. Айырым алғанда, Ҡөрьән, ғәҙәттән тыш хәл булған осраҡта, тыштан ғына имандан ситләшергә, кафырҙар менән дуҫлашырға, ғибәҙәттәрҙе боҙорға рөхсәт итә.

Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманында Пәйғәмбәрҙең тәүге сәхәбәләренең береһе Ғәммәр ибн Йәсир тыштан ғына исламдан баш тартырға мәжбүр булған, ләкин йөрәгендә иманын һаҡлаған.

## Рөхсәт ителеүе
Фаҡиһтар таҡиә тураһында төрлө фекерҙә. Ҡайһы берәүҙәр уны үҙ ғүмерен һаҡлап ҡалыу өсөн рөхсәт ителгән йомшартыу тип иҫәпләй. Икенселәр уны бурыс тип һанай, сөнки уны һанға һуҡмау конкрет кешегә генә түгел, ә өммәт мәнфәғәттәренә лә зыян килтерә тип күрә. Сөнниҙәр өсөн таҡиә асылда теоретик әһәмиәткә генә эйә була. Сөнни-хәнәфиҙәр, әгәр мосолман үҙенә үлем ҡурҡынысы янаһа, таҡиә эшләй ала тип иҫәпләй, шул уҡ ваҡытта фекерҙә «һаҡлыҡ өсөн» тигән аңлатма яһай, йәғни, был бурыс түгел, ә хәүефле осраҡтарҙа ҡулланыла алған рөхсәт.

## Шиғыйлыҡта
Таҡиә принцибы шиғыйлыҡта айырым урын һәм практик ҡулланылыш ала (зәйдиҙәр ҡушылмай). Шиғый пропагандаһының йәшерен характеры (дәғүәт) һәм шиғыйҙарҙы ваҡытлыса эҙәрлекләү «үҙ инанысын һаҡлыҡ өсөн йәшереү» практикаһын хуплауға һәм уны шиғыйлыҡтың етәксе принциптарының береһенә күтәреүгә килтерә. Шиғый таҡиәһе шәхси именлекте тәьмин итеү өсөн дә, община мәнфәғәттәре хаҡына ла ҡулланыла ала. Таҡиә принцибын эшләүҙе һәм уны дини бурыс дәрәжәһенә күтәреүҙе шиғыйҙар алтынсы имам Жәғәфәр әс-Садиҡ исеме менән бәйләй (ваф.  й.)

Иранда ислам революцияһынан һуң илдә таҡиәнең практик әһәмиәте теоретик күрһәтмә рәүешенә инә. Хәҙерге имамиҙар таҡиәне диндең шәхсән мәсьәләләренә индерә, уны айырым осраҡтарҙа рөхсәт ителгән «йомшартыу» тип ҡарай. Хәҙерге заманда шиғыйҙар аҙсылыҡты тәшкил иткән илдәрҙә таҡиә принцибы көсөндә ҡала (Ливан, Пакистан, Афғанстан һ. б.).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Маррандар (криптойәһүдиҙәр)
* Морискиҙар (криптомосолмандар)
* Криптохристианлыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* 
* Прозоров С. М. ат-Такийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 221—222. — 315 с. — 50 000 экз. — .

; башҡа телдәрҙә

* 

## Һылтанмалар
* *Бибикова О.&amp;nbsp;П.* әт-Такийә  // Кругосвет Энциклопедияһы.
* Колодин А. В. Такия // Ислам буйынса һүҙлек
Ғәләт

**Ғәләт** (, берл.   "артыҡ бирелеп, сиктән тыш [шиғый]; шаҡ ҡатырлыҡ яҡлаусы, фанатик; ) — шиғыйлыҡта  бер нисә мәҙһәбте билдәләгән термин, уларҙы  Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Али ибн Әбү Талип тоҡомдарынан һайланған шиғый имамдарының  илаһилыҡ сифаттарына эйә икәнлегенә ышаныу берләштерә.

## Фирҡә төрҙәре

* Нүсәйриҙәр -   ғәйн-мим-син өслөгөнә ышаналар, былар - Али (Ғәли), Мөхәммәт һәм Сәлмән әл-Фарси исемдәренең тәүге хәрефтәре.
* Әлиүиҙәр -  Мөхәммәт түгел, ә Али Аллаһ рәсүле булған тип ышаналар.
* Бәзиғиҙәр -  алтынсы имам Жәғәфәр әс-Садиҡ  илаһ булған , ә унан алдағы бөтә имамдар уның илселәре булған тип ышанғандар.
* Ғурабиҙәр (от   "ҡоҙғон") Алиҙың тышҡы ҡиәфәте Мөхәммәткә "ике ҡоҙғондай"  оҡшаш булыуына күрә Ябраил фәрештә, хаталанып, Мөхәммәткә пәйғәмбәрлек биргән тип ышана.
* Ҙәммиҙәр -  Али - Аллаһ, ә Мөхәммәт уның илсеһе тип ышанғандар.
* Кәйсәниҙәр -  Хөсәйен Ибн Али үлгәндән һуң  имамлыҡ Мөхәммәт ибн әл-Хәнәфиәгә күскән тип ышаналар; уның вафатынан һуң бер нисә ваҡ төркөмгә тарҡалғандар.
* Йәғфүриҙәр - Әл-Күфәнән Мүғәммәр тигән кешенең  Аллаһ булғанынан ышанған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Нәғими

**Нәғими** (фарсыса نعیمی‎), тулы исеме **Шиһабетдин Фазлаллаһ ибн Бәһәғетдин (Әбү Мөхәммәт) Әстәрәбәди** (‎; яҡынса 1339 йыл, Әстәрабад, 1394 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1398 йәки 1401—1402 йылдар), Әлинжәҡала, Нахичеванға яҡын) — XIV быуат фарсы шағиры һәм философы, шағир Имадетдин Нәсимиҙең уҡытыусыһы.

## Тормошо
Фазлулла 1339—1340 йылдар самаһында Ирандың төньяҡ-көнсығышындағы Әстәрабад ҡалаһында (хәҙерге Горган) тыуған. Ул яҡшы белем ала, әммә ауыр тормош уны бер ваҡыт бүрек тегеп аҡса эшләргә мәжбүр итә. Тик донъяны танып белеүгә һөйөү еңеп сыға һәм ул белем эҫтәп төрлө илдәр буйлап сәйәхәткә сығып китә. Ул Яҡын Көнсығыш һәм Урта Азияның бөтә илдәрендә тиерлек һәм ҙур ҡалаларында була. Билдәле булыуынса, 1369—1370 йылдарҙа Нәғими Исфаһан, 1373—1374 йылдарҙа Мәккә, 1376—1377 йылдарҙа Нишапур, шулай уҡ Хөрәсәнде барып күрә. Был сәйәхәттәр барышында Фазлулла Нәғими хүрүфилек тәғлимәтен эшләй, 1376—1377 йылдарҙа Тәбриздә рәсми рәүештә иғлан итә. Ошо сәбәптәр арҡаһында хуруфиттар Әзербайжанды Сарзамин-е рестахиз (Уяныу урыны) тип атай.

Уның хүрүфилек тәғлимәте Тимериҙәргә оҡшамай, сөнки уның тәғлимәттәрендә династияға ҡаршы ихтилалға саҡырыу була..
Фарман буйынса Нәғими Баҡы ҡалаһында ҡулға алына. Ул Ширван төрмәләренең береһендә тотҡонлоҡта була. Төрмәлә ул үҙенең билдәле «Жәвидәннамә» («Мәңгелек тураһында китап») йәки «Жәвидән-ә Кәбир» («Бөйөк мәңгелек») әҫәрен яҙа, уны уның арҡалаштары Хүрүфилек Ҡөрьәне кеүек хөрмәт итә. Тимериҙәр династияһына ҡаршы сығыштар һөҙөмтәһендә үлем язаһы тураһында указ сығарыла. Хөкөм ҡарарын Аҡһаҡ Тимерҙең улы Миран-шаһ үтәй. Хәбәр итеүҙәренсә, Миран-шаһ Нәғимиҙе Ширван ҡәлғәһендә уны яҡлаусыларының күҙ алдында аҫып ҡуя, ә һуңынан, мәйетен ат ҡойроғона бәйләргә ҡушып, «бөтәһе алдында уны ҡала буйлап һөйрәп йөрөтөргә»ҡуша.

## Ижады
* Жәвиданнамә йәки Жәвидан-е Кәбир (Бөйөк мәңгелек)
* "Васыятнамә "
* «Мөхәббәтнамә»
* «Артнаме» («Тәхет тураһында китап»)
* «Искәндәрнаме»

## Мәҙәниәттә образы
* «Нәсими» (1973) фильм әзербайжан режиссеры Һәсән Сәйетбейле тарафынан төшөрөлгән . Был фильмда Фазлулла Нәғими ролен Әзербайжан ССР-ы Халыҡ артисы Исмәғил Ғосманлы (1974 йылдан алып) — СССР ҙың халыҡ артисы) башҡара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әбжәдиә

**Әбжәдиә** ( мәғ. алфавит); **Хисаб әл-жәмәл** (; ) — ғәрәп хәрефтәрен ҡулланып, һандарҙы билдәләү системаһы һәм уның менән бәйле ғәрәп хәрефтәре менән яҙылған һүҙҙәрҙең дөйөм суммаһын табыу мөмкинлеге.

## Тарихы
Тарихи яҡтан ғәрәп алфавитының хәрефтәре финикия алфавитынан килеп сыҡҡан. Шул уҡ ваҡытта финикия алфавитына тап килмәгән 6 хәреф алфавиттың аҙағына урынлаштырылған.

Был тәртип тәүге дүрт хәреф буйынса: әлиф, бә, джим (жим), дәл — әбжәд тип атала. Һинд («ғәрәп») цифрҙарына күсер алдынан һандарҙы билдәләү өсөн хәрефтәр ҡулланылған, һәм уларҙың һан күрһәткесе әбжәдтәге тәртипкә тап килгән. Һинд цифрҙарына күскәндән һуң күп тә үтмәй алфавит тәртибе хәҙерге тәртипкә үҙгәртелә.

Әммә һүҙҙәрҙе һандарға, ә һандарҙы һүҙҙәргә әйләндереү мөмкинлеге кәрәк булып ҡала. Әбжәдиә математиканың алгебра бүлегенең барлыҡҡа килеүе менән туранан-тура бәйле: ул суфый герменевтикаһында киң ҡулланыла.

## Фарсы әбжәдиәһе
Ю. А. Рубинчик редакцияһындағы фарсы-рус һүҙлегендә фарсы хәрефтәре өсөн әбжәдиә Ғәф (گ) хәрефе өсөн генә күрһәтелгән.

## Әбжәдиә менән хәҙерге алфавит

## Ҡарағыҙ. шулай уҡ
* Гематрия
* Изопсефия
* Акшара-санкхья
* Заирджа

## Һылтанмалар
* Абджад
* Илм ал-Джафр
* Нумерология Корана
* Суфийский нумерологический сайт
Македон проблемалары тураһында

**«Македон проблемалары тураһында»**, тәржемәнең икенсе варианты ― **«Македон мәсьәләһе»** () Крсте Мисирков арафынан яҙылған һәм 1903 йылда Софияла баҫылып сыҡҡан китап, унда автор Македония мәсьәләһенә үҙенең ҡараштарын тәҡдим итә македонлыларҙы айырым халыҡ булараҡ раҫлау ихтыяжын дәлилләй. Был китап македония телендә беренсе әҙәби әҫәр булып тора, шулай итеп ул уның стандартлаштырыу кәрәклеген иҫбатлай.

## Тасуирламаһы
«Македон проблемалары тураһында» исемле китап македонлаларҙың милли үҙенсәлек хис-тойғоһон белдереүҙең беренсе ынтылышын һәм македон әҙәби теле нормаларын формалаштырыуын билдәләй. Мисирков македон грамматикаһына ҡыҫҡаса күҙәтеү яһай һәм телде кодлаштырыу һәм уны мәғариф системаһында ҡулланыу буйынса һуңғы маҡсатын белдерә. Әҙәби тел нигеҙенә автор прилеп-бритоль диалектын тәҡдим итә. Әммә был ғәмәлдәр 1940 йылдарға тиклем ҡабул ителмәй. Мисирков ғосман властарына айырым македон милләтен таныуҙы һорап (әммә ул македон славяндарының күпселеге үҙҙәрен болгарҙар тип таныуын белә һәм македондарҙы, кәрәкле тарихи шарттар барлыҡҡа килгәс, айырым халыҡ итеп иҫәпләргә бүлергә кәрәк, тип иҫәпләй) мөрәжәғәт итә.

## Тарихы

1903 йылдың ноябрендә Мисирков Рәсәй империяһынан Софияға үҙенең китабын баҫтырыу маҡсатында килә — китап шул уҡ йылдың аҙағында донъя күрә. Баҫылғандан һуң күп тә үтмәй, уның күпселек күсермәләре болгар полицияһы һәм Эске македон-адрианополь революцион ойошмаһы активистары тарафынан конфискациялана йәки юҡ ителә. Һөҙөмтәлә, 1903 йылдың декабрендә, Мисирков Белградҡа килә, унда ул Сербия сит ил эштәре министры Стоян Новакович менән таныша. Новакович Софиялағы Сербия дипломатик агентлығына китаптың 50 данаһын һатып алырға ҡуша, улар дипломатик каналдар аша Македонияға ебәрелә. Әммә Мисирков тере саҡта китаптың әһәмиәте булмай тиерлек һәм 1940-сы йылдар уртаһына тиклем популярлыҡ менән файҙаланмай.

## Йоғонтоһо
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Мисирков принциптары Икенсе донъя һуғышыынан һуң македон телен стандартлаштырыуҙа хәл иткес роль уйнай, шул уҡ ваҡытта Лоринг Данфорт фекеренсә, 1944 йылда әҙәби македон теле нормаларын булдырған лингвистар Мисирковтың эшен бөтөнләй иғтибарһыҙ ҡалдырған.

Икенсе донъя һуғышынан һуң македон тарихсылары Мисирковтың эшен айырым македон этник төркөмөнөң булыуы тураһында дәлил итеп йыш килтерә башлай. Әммә китап яҙылғандан һуң ике йыл үткәс, автор үҙ позицияһын үҙгәртә һәм македон славяндарының болгар оҡшашлығы тураһында мәҡәләләр серияһын баҫтыра.

## Комментарийҙар


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Билибино

**Били́бино** —  Рәсәйҙәге ҡала (1993 йылдан алып), Чукотка автономиялы округы Билибино районының административ үҙәге.

## Географияһы
Ҡала Анадырьҙан 653 км алыҫлыҡта Каральвеем йылғаһының Оло Кепервеем (Колыма бассейны) йылғаһына һул яҡтан ҡойған ерендә урынлашҡан. Магаданға тиклем ара — 1160 км, Мәскәүгә тиклем — 12000 км.

## Тарихы
1955 йылда Каральвеем йылғаһы үҙәнендә геологтар сәнәғәт концентрацияһында тәүге һибелмә алтынды табалар. Алтын йыйыусылар базаһы Каральвеем (чукот теленән «*караль*» — боландар өсөн ялан кәртә, «*ваам»/«веем*» — йылға). Геологтарҙың төп өлөшө Сеймчандан килгәнгә күрә, төҙөлә башлаған ҡасабаның тәүге урамын Сеймчанская тип атағандар.

1956 йылдың 10 февралендә Көнсығыш-Тундровск районы башҡарма комитеты ҡарары менән Каральваам урыны "Алтын Колыма"ны беренсе асыусы — геолог Юрий Александрович Билибин хөрмәтенә Билибино тип үҙгәртелә.

1958 йылдың 6 сентябрендә Көнсығыш-Тундровск районының Билибино тораҡ пункты ҡала тибындағы ҡасабаға әйләнә.

1961 йылдың 2 авгусында Көнсығыш Тундра районы үҙәге Анюйск ауылынан Билибино ҡасабаһына күсерелә һәм Көнсығыш-Тундровск районы Билибиноға үҙгәртелә.

Билибино ҡала статусын 1993 йылдың 28 июнендә ала.

2010 йылда Билибино яңы ойошторолған Билибино ҡала биләмәһе үҙәгенә әүерелә, унда Кепервеем ауыл биләмәһе керетелә.

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Топографик карталар
* 
*Лист карты R-58-141,142 Билибино. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1988 год. Издание 1991 г.
*Лист карты R-58-141-C,D Билибино. Масштаб: 1 : 50 000.

## Һылтанмалар
* 
* Билибино на сайте Чукотизбиркома
Ғәбитов Әхмәҙулла Ғабдулла улы

**Ғәбитов Әхмәҙулла Ғабдулла улы** (16 ғинуар 1916 йыл — 18 август 1981 йыл) — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүсе (1949)
 

## Биографияһы
Әхмәҙулла Ғабдулла улы Ғәбитов 1916 йылдың 16 ғинуарында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнеүсе (1949)
 

## Сығанаҡтар
Йәғфүриҙәр

**Йәғфүриҙәр**  — исламда тарихи секта. Уларҙы шиғыйҙарға индерәләр һәм ҡайһы берҙә *мөғәммәриҙәр* тип тә атайҙар. Реинкарнацияға  һәм  Мөғәммәр әл-Күфи тигән кешенең илаһилығына ышанғандар.

## Инаныстары
Ошоларға ышанғандар:

* Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән һуң имамдар (хронологик тәртиптә) : Али ибн Әбү Талип, Хәсән ибн Али, Хөсәйен ибн Али, Зәйн әл-Ғәбидин, Мөхәммәт әл-Бәкир булған, уларҙан һуң киләһе имамдарҙың исемдәрен белмәйҙәр.
* Донъяла һәр ваҡыт имам бар. Уларҙың береһен генә лә инҡар иткән һәм кире ҡаҡҡан кешеләрҙе -  иманһыҙҙар, бөтәһенең исемдәрен таныған һәм белгәндәр — иманлы, исемдәрен белмәгәндәр — береһе лә түгел тип иҫәпләйҙәр.
* Мөғәммәр әл-Күфи илаһ булған. Улар иртән һәм кис уға табынған, ә уның үлеменән һуң уның тураһында һөйләгәндәре   христиандар Ғайса тураһында һөйләгәндәргә оҡшаған.
* Метемпсихозға (Реинкарнация) ышанғандар. Донъя мәңгелек, ә ожмах һәм тамуҡ кеше был донъяла үҙенә кәрәк тип һанаған нәмәләрҙән тора (йәки киреһенсә), тип ышанғандар.
* Шарап, күңел асыу, адюльтер һәм исламда тыйылған башҡа нәмәләр рөхсәт ителә. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең уларҙы тыйыуы мосолмандарҙың күберәк изге эштәр башҡарыуы һәм насар реинкарнацияларҙан (һөйрәлеүселәргә, бөжәктәргә һ. б. әйләнеүҙән) һаҡланыуы тураһында хәстәрлек күреүе менән аңлата.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Бидғәт
*Ширк
*Ислам ағымдары

## Иҫкәрмәләр

## Библиография

* An Ismaili heresiography: the «Bāb al-shayṭān» from Abū Tammām’s Kitāb al …, By Wilferd Madelung, Paul Ernest Walker, pgg. 104—105
Әлинжәҡала

**Әлинжәҡала**, **Әлинжә-ҡала**, йәки **Әлинжә ҡәлғәһе** (), элек әрмәнсә **Ернджак** () шулай уҡ *Анарик* исемен йөрөткән (әрмән теленән *«яулап булмаҫлыҡ»*) —  ауылынан көнбайыштараҡ), Жүлфә (Әзербайжан) ҡалаһынан алыҫ түгел, Әлинжә йылғаһының уң ярында (Алинджачай), Әлинжә тауы түбәһендә урынлашҡан ҡәлғә. Ҡәлғә үҙ заманының иң ҡеүәтле оборона ҡоролмаларының береһе була.

## Төҙөлөшө
Ҡәлғәлә тау түбәһен һәм уның битләүҙәрен биләгән күп һанлы гидротехник, оборона, торлаҡ һәм һарай ҡоролмалары бар. Таш диуарҙарҙың ҡеүәтле рәттәре тау итәгенән түбәһенә тиклем бер нисә һыҙатҡа һуҙылған. Күләгәлә ҡасандыр ямғыр һәм ирегән һыуҙы йыйған бассейн-цистерналар йәшерелгән. Әлинжәҡала ҡәлғәһендә шулай уҡ Илдәгизиҙәрҙең төп ҡаҙнаһы һаҡланған.

1851 йылда, Иван Шопен ҡәлғә эсендә Ванк-Ернджака тип аталған яҡшы һаҡланған әрмән монастыры барлығын билдәләй, унда изге Григорийҙың һөйәктәре һаҡланған.

1936 йылда СССР фәндәр академияһы Әзербайжан филиалы экспедицияһы тарафынан Әлинжәҡаланың тикшерелгән ҡаялы түбәһендә бер нисә яһалма ҡоролма табылған, уларҙың ҡайһы берҙәре ҡаяларҙа уйып эшләнгән һыуһаҡлағыстар сифатында булған.

## Иҫкәрмәләр

; Комментарийҙар

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Алтынчекич Леман

**Леман Бозкурт Алтынчекич** (төр. Leman Bozkurt Altınçekiç; 19322001) Төркиә хәрби-һауа көстәрендә һәм НАТО-ла беренсе аккредитацияланған ҡатын-ҡыҙ осоусы-истребитель.

## Биографияһы
Леман Бозкурт 1932 йылда Карс провинцияһы Һарыҡамышта әзербайжан ҡарапапаховтар этнографик төркөмөнән төрки сығышлы ғаиләлә тыуған. Истанбулда ҡыҙҙар өсөн урта мәктәпте тамамлағас, пилот планер сифатында әҙерлек алыу өсөн Иҫкешәһәр провинцияһының Иненю-ильче районында Төркиә авиация ассоциацияһының Инёню уҡыу үҙәгенә юллана.

1959 йылда Леман Бозкурт Иҫкешәһәрҙан коллегаһы Таһир Алтынчекичҡа кейәүгә сыға.

2001 йылдың 4 майында Измирҙа вафат була һәм Ҡарабағлар зыяратында ерләнә.

## Хәрби хеҙмәте
1954 йылда Төркиәнең хәрби-һауа көстәре ҡатын-ҡыҙҙарҙы эшкә алырға ҡарар иткәс, Леман Төркиәнең хәрби-һауа көстәренә мөрәжәғәт итә. Ул Измирҙа хәрби мәктәптең иң беренсе ҡатын-ҡыҙ уҡыусыһы була. 1955 йылдан 1957 йылға тиклем пропеллер самолетында уҡый. Бер интервьюһында Леман Алтынчекич мәктәптә тәүге көндәрҙә уҡыусы ҡыҙҙар өсөн пансионаттың бөтөнләй булмауын һәм офицерҙың ғаилә йортонда ҡунаҡ сифатында ҡалырға тейеш булыуын әйтә.

1957 йылдың 30 авгусында Леман хәрби осоусыға уҡыуын тамамлай. Һуңыраҡ мәктәпкә башҡа биш уҡыусы ҡыҙ ҡабул ителһә лә, ул Иҫкешәһәр хәрби базаһында авиация часына ҡушылған берҙән-бер уҡыусы ҡатын-ҡыҙ була. Ул унда реактив самолет пилоты сифатында уҡый һәм 1958 йылдың 22 ноябрендә кесе лейтенант званиеһы ала.

1967 йылға тиклем Леман F-84 Thunderjet һәм Lockheed T-33 республика самолеттарында оса. Һуңыраҡ штабта хеҙмәт итә һәм авиацияның өлкән полковнигы булараҡ хаҡлы ялға сыға.

## Иҫкәрмәләр
Серёгина Ольга Витальевна

**Серегина Ольга Витальевна** (ҡыҙ фамилияһы Кожанова, 7 ғинуар 1956 йыл) — совет һәм рәсәй балеты артисы, уҡытыусы-хореограф. Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған артисы (1982), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1992).

## Биографияһы
1956 йылдың 7 ғинуарында Куйбышев өлкәһенең Новокуйбышевск ҡалаһында (хәҙерге Һамар өлкәһе) тыуған. Ҡыҙҙары тыуғас, ата-әсәһе Чебоксарға күсенә.

Ата-әсәһе ҡыҙҙы Чебоксар пионерҙар йортоноң йыр һәм бейеү ансамбленә алып килә. Чебоксарҙа икенсе сыуаш балет студияһына уҡыусылар ҡабул итеү ойошторолғас, дүртенсе синыфты тамамлаған ҡыҙ, имтихандарҙы уңышлы тапшырып, дүрт турҙы ла уңышлы үтә. Турҙан үткән егерме үҫмер менән А. Я. Ваганова исемендәге Ленинград хореография училищеһына уҡырға бара. Уҡытыусылары: Л. Якобсон һәм Н. Петрова. Рәсәй театр сәнғәте академияһын 1996 йылда тамамлай.

1975 йылдан Ольга Серёгина — Сыуаш музыкаль театры солисы (хәҙерге Сыуаш опера һәм балет театры). 1998—2000 йылдарҙа театрҙың баш балетмейстеры вазифаһын биләй. 2008 йылдан ошонда үк уҡытыусы булып эшләй. Балет артисы булараҡ, театр сәхнәһендә классик образдар, шулай уҡ джаз һәм рок — балеттарҙың төп партиялары ролдәрен ижад итә. Шулай уҡ Сыуашстандың милли геройҙары ролдәрен уйнай. Сыуаш музыкаль театры сәхнәһендә уның беренсе төп партияһы булып П. И. Чайковскийҙың «Щелкунчик» балетында Маша роле тора.

2021 йылдың 22 апрелендә Чебоксарҙа XXV халыҡ-ара балет фестивале сиктәрендә Рәсәйҙең һәм Сыуашстандың атҡаҙанған артисы Ольга Серёгинаның ижад кисәһе үтә. Уның ҡыҙы Анна ла балерина.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары
• Сыуаш республикаһының атҡаҙанған артисы (1982)

• Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1992)

• Сыуаш комсомолының М.Сеспель исемендәге (1984) лауреаты

• Сыуашстан республикаһының дәүләт премияһы (2005) лауреаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Артистар Һәм музыканттар: Серегина Ольга Витальевна 
* Серегина Ольга Витальевна
Ҙәмийҙәр

**Ҙәмийҙәр** (; ;) — исламда тарихи шиғый мәҙһәбе. 800-се йылдар тирәһендә әүҙем була. Ҙәмийҙар ышанғанса,Али ибн Әбү Талип илаһ булған, ә Мөхәммәт — уның илсеһе. Төркөмдөң исеме ғәрәп телендәге «ҙәм» ҡылымынан килеп сыҡҡан, уны «ғәйепләү, хөкөм итеү» тип тәржемә итергә мөмкин. Улар Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе Алиға түгел, ә үҙенә эйәрергә саҡырыуы өсөн ғәйепле тип һанаған.

## Инаныстары
Ышанғандар:

* Али ибн Әбү Талиптың илаһлығына
* Али үҙе Мөхәммәтте үҙенең пәйғәмбәре итеп тәғәйенләгәненә
* Мөхәммәт кешеләрҙе Алиға түгел, ә үҙенә эйәрергә саҡыра башлай. Бының өсөн ҙәмийҙәр Мөхәммәтте ныҡ тәнҡитләй.
* Ҙәмиҙәрҙең бер өлөшө Али түгел, ә Мөхәммәт илаһ тип иҫәпләгән. Уларҙың ҡайһы берҙәре Алиҙы юғарыраҡ, икенселәре Мөхәммәтте юғарыраҡ һанаған.
* Мөхәммәтте лә, Алиҙы ла илаһ тип, уларҙы тиң тип һанағандар.
* Ҙәмийҙәрҙең бер өлөшө пәйғәмбәр ғаиләһе, йәғни — Мөхәммәт, Али, Фатима, Хәсән һәм Хөсәйен бер шәхес булған тип иҫәпләгән, йәки рух бер үк ваҡытта уның бер нисә ағзаһына ингән (шул иҫәптән был ғаилә ағзаһы Фатима ла) һәм уның ысынбарлыҡта ҡатын-ҡыҙ түгел, ә ир-ат булыуын иҫбатлауҙарға барып еткән.

## Иҫкәрмәләр
Сипахи Несрин

**Несрин Аҡсан Сипахи** () — төрөк телле музыкала махсуслашҡан төрөк йырсыһы. Төркиәнең дәүләт артисы (1998).

## Тормошо
Несрин Сипахи 1934 йылдың 29 ноябрендә Төркиәлә Истанбулдың Баҡырҡай районында тыуған.

Уның ата-әсәһе Ҡырым сығышлы булғандар. Ике ағаһы, Нихат һәм Четин, театр актерҙары булалар. Бакиркёе урта мәктәбен тамамлай. 1950 йылда ҡыҫҡа ғына никахтан һуң, 1957 йылдың 23 ғинуарында ул ҡабаттан Хәсән Альдемир Сипахиға кейәүгә сыға. Ике улы бар: Юнус Эмре 1957 йылда һәм Кандемир 1968 йылда тыуған.

## Музыкаль карьераһы
Үҫмер сағында уҡ музыка менән ҡыҙыҡһына башлай. Башта көнбайыш музыкаһын башҡарһа ла, артабан Несрин Сипахи төрөк музыкаһын йырлай башлай.
1953 йылда ул, ул ваҡытта музыканың төп уҡыу үҙәге тип һаналған, «Ankara Radio»ға эшкә килә.

1960 йылда Несрин Сипахи Анкарала сәхнә башҡарыусыһы булып эшләй башлай. Төркиәләге концерттарынан һуң ул шулай уҡ күп кенә сит илдәрҙә сығыш яһай.

1971 йылдан, үҙенең Советтар Союзы буйлап турнеһында, ул шулай уҡ төрөк, әзербайжан, урыҫ һәм әрмән телдәрендә йырлай.

Несрин Сипахи АҠШ-та, Германияла, Францияла Канадала, Австралияла, Мароккола, Туниста, Сүриәлә, Мысырҙа, Испанияла һәм Кипрҙа сығыш яһай.
Дүрт йөҙгә яҡын синглдар сығара.
1974 йылда ул «Фенербахче» футбол клубы өсөн «Яшу Фенербахче» («Live Live Fenerbahçe») тигән хәрби йыр, «Y Viva España» тышлығын сығара.

Актриса булараҡ бер генә фильмда, 1965 йылда «Калбимдеки Серсери» («Минең йөрәгемдә мутлашыусы») фильмында ҡатнаша.

## Наградалары
Үҙенең активында бер нисә алтын пластинкалары бар.

1998 йылда ул Төркиәнең дәүләт артисы исемен ала.
2017 йылда ул Президент комплексында тантаналы сара ваҡытында махсус награда менән билдәләнә һәм үҙенең наградаһын Рәжәп Тайип Эрдоған ҡулынан ала.

## Дискографияһы
1970 йылдан башлап, ул LP һәм CD сығара башлай:

* 1970 — (?): *La Chanson D’Amour En Turquie*
* 1970 — «Суат Сайн»
* 1970 — *Ve İkinci Dünyası*
* 1970 — «Юсуф Nalkesen’in Eserleri»
* 1970 — «Nesrin Sipahi»
* 1970 — *Avni Anıl'ın Eserleri*
* 1971 — *Bir Bahar Akşamı*
* 1972 — *Türk Sanat Müziğinden Seçmeler*
* 1973 — *Ve Türk Sanat Müziğinin 12 Pırlantası*
* 1973 — «Осман Нихат Акинин Сечме Эсерлери»
* 1983 — *Aşk Mevsime Bakma* z
* 1991 — «Несрин сипахи һәм Ансамбль Кудси Эргунер-Шарки (Love Songs Of Istanbul)»
* 2009 — «Несрин Сипахиден Тюркюлер»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Siyt Osman // dailymotion.com
* Nesrin Sipahi — Biyografya на biyografya.com
* Крымско-татарской певице Несрин Сипахи исполнилось 80 лет // март 2007
* (14) Певица Несрин Сипахи — крымскотатарский жаворонок — YouTube
* (14) Несрин Сипахи — тема — YouTube
Кәйсәниҙәр

**Кәйсәниҙәр** (; ) — шиғый мәҙһәбтәренең береһе, ул Али ибн Әбү Талиптың хәнәфиә ҡатынынан тыуған улы Мөхәммәт Ибн Әл-Хәнәфиәнең имамлығын таныған мәҙһәб.

## Тарихы
Мөхәммәт ибн Әл-Хәнәфиә Фатиманың улы булмағанлыҡтан, шиғыйҙарҙың күпселеге уның имамлыҡҡа дәғүәһен кире ҡаға. Кәйсәниҙәр тәғлимәте шиғый догматикаһына (бигерәк тә фарсы имамиҙарына) көслө йоғонто яһай. Сектаға нигеҙ һалыусы — *әл-Мөхтәр ибн әбү Ғөбәйд әҫ-Ҫәҡәфи*. IX быуат уртаһына кәйсәни йәмәғәттәре йәшәүҙән туҡтай.

## Этимологияһы
Кайсаниттар атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә версия бар. Бер версия буйынса, сектаның исеме әл-Мөхтәр ибн әбү Ғөбәйд әҫ-Ҫәҡәфи ҡушаматынан килеп сыҡҡан, уны, ихтимал, Кәйсән тип атағандарҙыр. Икенсе версия буйынса Мөхәммәт ибн әл-Хәнәфиәнең шәкерттәренең береһе шулай тип аталған. Йәнә бер версия буйынса, улар ғәскәр башлығы әл-Мөхтәр, был ихтилалда мәүәли етәксеһе Әбү Ғәмер Кәйсән исеме менән аталған.

## Мәҙһәбтәре
Кәйсәнилектең үҙендә берҙәмлек булмай, һәм улар бер нисә мәҙһәбкә тарҡала.

Әбүл-Хәсән әл-Ғәшәри кәйсәниҙрҙе ун бер сектаға бүлә, мәгәр уларҙың барлыҡҡа килеү эҙмә-эҙлелеген һәм генетик туғанлығын билдәләмәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғәләт
* Хөррәмиҙәр

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Аl-Qadi Wadad. The development of the term ghulat in muslim literature with special reference to the Kaysaniyya. — Akten des VII. Kongresses fuer Arabistik und Islamwissenschaft. Goettingen, 1976, 295—319.

## Һылтанмалар
* 
*
Һөйәрғолова Мөслимә Мәхмүтдин ҡыҙы

**Һөйәрғолова Мөслимә Мәхмүтдин ҡыҙы** ( 14.04.1934**,** Байназар ауылы—Байназар ауылы) — ветеран уҡытыусы.  Башкортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Биография
**Һөйәрғолова Мөслимә Мәхмүтдин ҡыҙы**  1934 йылдың 14 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының Байназар ауылында ударник булып эшләгән колхоз ағзалары ғаиләһендә тыуған.

1951-1952 уҡыу йылында Байназар мәктәбен тамамлап,  1952-1953 уҡыу йылында Байназар мәктәбендә өлкән пионервожатый булып эшләй.

1953-54 уҡыу йылында Стәрлетамаҡ ике йыллыҡ укытыусылар әҙерләү институтына уҡырға инә.  

1954-1955 уҡыу йылында уны тамамлап, Бөрйән районына эшкә ҡайта һәм Әтек мәктәбенә  ебәрелә.  

1956- 1957 уҡыу йылында Мораҙым мәктәбендә директор-укытыусы булып эшләй.  

1957- 1958 уҡыу йылында Байназар мәктәбенең башланғыс класында эшләй башлай.  

1967-1968 уҡыу йылына тиклем Иҫке Собханғол урта мәктәбендә уҡыта.

1973 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының  рус теле һәм әҙәбиәте бүлегенә ситтән тороп уҡырға инә.

1974-1975 уҡыу йылында Байназар урта мәктәбендә эш башлай.

Эшләгән дәүерендә КМО етәксеһе, профсоюз ойошмаһында, РОНО  советында ағза булып тора.  

1979 йылда уның эшен юғары баһалап «Башкортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән исем бирелә. 

К.Я. Яйыҡбаевтың «Мәғрифәтсе мөғәллимдәр, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре» тигән китапҡа ла уның исеме индерелгән.

## Һылтанмалар

*MOGhALLIMDAR, KURENEKLE UQYTYUSYLAR HAM MAGhARIF ESHMAKARZARE.pdf Яйыкбаев К.Я.  ЯП Мәғрифәтсе мөғәллимдәр, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре. Беренсе китап. - Өфө: Китап, 2003. - 256 бит.ISBN 5-295-03298-1
*Бурзянская энциклопедия-Уфа "Башкирская энциклопедия" 2022
Әлиүиҙәр

**Әлиүиҙәр** (, ; ) — субэтник, дини һәм мәҙәни йәмәғәт, Төркиә, Албания, Болгарияла бер нисә миллион кеше тәшкил итә.

## Ғибәҙәттәре
Ҡайһы бер европа сығанаҡтары әлиүиҙәр Төркиә халҡының 5 процентын тәшкил итә тип раҫлай.

Әлиүиҙәрҙең дини ғибәҙәт ҡылыу урыны — йорт (жәмәүи, төр. cemevi), ә мәсет түгел. Ғибәҙәттәре (әйини-жәм — төр. âyîn-i cem, йәки *жәм* генә, төр. cem) музыканан һәм бейеүҙәрҙән (семах, төр. semah) ғибәрәт, таҙарыныуҙы һәм Аллаһ менән берләшеүҙе символлаштыра. Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тиң хоҡуҡлы һәм бергә доға ҡыла.

## Принциптары
Әлиүиҙәрҙең төп принциптары үҙ эсенә ошоларҙы ала:

* Бөтә кешеләргә ҡарата мөхәббәт һәм ихтирам (" дин түгел, ә кеше йәшәйеше—мөһим эш ").
* Башҡа диндәргә һәм этник төркөмдәргә хөрмәт («әгәр һеҙ башҡаға ауырлыҡ килтерһәгеҙ, доғағыҙ бер ни тормай»).
* Эш кешеләренә хөрмәт («иң ҙур хөрмәт — хеҙмәт»).

Әлиүилек үҙ эсенә йәһүдилек, манихей, ислам һәм ғәрәп мәжүсилеге һыҙаттарын ала. Мәҫәлән, йәһүд динендәге кеүек үк, һин әләүи тип иҫәпләнһен өсөн әләүи әсәһенән тыуырға тейешһең.

## Этимологияһы

Төп версия буйынса, «Әлиүи» һүҙе Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы, кейәүе һәм сәхәбәһе Али ибн Әбү Талип исеменән килеп сыҡҡан. Һүҙмә-һүҙ "Алиҙың тарафдары"тип тәржемә ителә. Был мәғәнәлә атама ғәрәпсә ғәләүиҙәргә тап килә (علوي).

«Әлиүиҙәр» атамаһының килеп сығышы тураһында альтернатив (һәм нигеҙһеҙ) версия буйынса, ул *alev* (костер) тигән төрөк һүҙенән килеп сыҡҡан . Әлиүиҙәрҙе ҡайһы берҙә «ҡыҙылбаштар» тип атайҙар, ҡайһы берҙә хатта был атаманы хатта әр һүҙе булараҡ ҡулланалар (уларҙың Төркиәгә түгел, Иранға тоғролоғон күҙаллап). . Болгар ҡыҙылбаштары легендаһы буйынса, ҡасандыр улар, башҡа мосолмандарҙан айырылып тороу өсөн, имам Али бойороғо буйынса баштарына ҡыҙыл яулыҡ бәйләгән, һәм *ҡыҙылбаштар* исеме лә шунан килеп сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Роль алевитов в социально-политической жизни Турции в XX в. : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.03 / Жигульская Дарья Владимировна; [Место защиты: Ин-т востоковедения РАН]. — Москва, 2014. — 205 с.
* Курдский мир России [Текст] : политико-правовая практика, интеграция, этнокультурное возрождение (1917—2010-е годы) / Н. Ф. Бугай. — Санкт-Петербург : Алетейа, 2012. — 478, [1] с. — С. 16
* Исламистские течения в общественно-политической жизни Турции : 1970—2000-е гг. : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.03 / Зиганшина Гюльнара Мухамаджановна; [Место защиты: Моск. гос. ун-т им. М. В. Ломоносова. Ин-т стран Азии и Африки]. — Москва, 2008. — 227 с.

## Һылтанмалар
* *Жигульская Д. В.* Алевиты в контексте социальной политики Турции с момента провозглашения Республики до перехода к многопартийной системе.
* Философия турецкого алевизма
* Турецкий алевизм: религиозная идентификация
Ғәбитов Наил Исмәғил улы

**Ғәбитов Наил Исмәғил улы** (22 март 1971 йыл) — табип, медицина фәндәре кандидаты (2000), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2008), Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2004).

## Биографияһы
Наил Исмәғил улы Ғәбитов 1971 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған.

Ғәбитов Наил Исмәғил улы 1994 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.

;Хеҙмәт юлы:
* 1987 йылдың апрель-сентябрь айҙарында — Мораҡ поликлиникаһының, Аҡъяр үҙәк район дауаханаһының ашығыс ярҙам бүлексәһе санитары.
* 1 сентябрҙән — Өфө ҡалаһының 2-се балалар поликлиникаһы 1-се педиатрия бүлексәһе.
* 1994 йылдан — БДМИ-ның поликлиника терапияһы кафедраһының табип-интерны.
* 2000 һәм 2015 йылдарҙа — баш табип, 2005 йылдан — табип, 2013—2015 йылдарҙа — табип-рентгенолог, 2019 йылдан — Бөрйән үҙәк район дауаханаһының ультратауыш терапияһы табибы.

## Фәнни хеҙмәттәре
Ғәбитов Наил Исмәғил улының фәнни хеҙмәттәре Башҡортостан Республикаһы халҡының төрлө төркөмдәрендә артериаль гипертензияның үҫеш факторҙарын өйрәнеүгә арналған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Медицина фәндәре кандидаты (2000)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2008)
* Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2004)

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы

**Ҡарамышев Фаяз Шәңгәрәй улы** (22.09.1915 - ) — педагог, партия һәм совет эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы.

## Биографияһы
Фаяз Шәңгәрәй улы Ҡарамышев 1915 йылдың 22 сентябрендә Ишембай районы Маҡар ауылында тыуған. Башланғыс белемде ауылда ала.

1933 йылда ете синыф тамамлап Өфө моторҙар заводының нигеҙен ҡороуҙа ҡатнаша. Унан һуң кирбес заводының карьерында забойсы булып йөрөй. Киске йәштәр мәктәбендә белем ала.

1936 йылда белем алыу теләге менән ҡара металлургия рабфагына уҡырға инә. Ләкин оҙаҡ тормай рабфак ябыла.

1940 йылда мәғариф министерствоһы йүнәлтмәһе менән Өфөлөге 3-се мәктәп янындағы уҡытыусылар курсына алып килә.Шунда уҡ ул Тимирязев исемендәге педагогия институтының физика-математика факультетына ситтән тороп уҡыу өсөн имтихан тапшыра. 

1940 йылдың йәйендә Башҡортостан мәғариф комиссариаты юлланмаһы менән Бөрйән районы Яңы Собханғол ете йыллыҡ мәктәбенә физика-математика уҡытыусыһы итеп ебәрелә.

Күп тә үтмәй Бөйөк Ватан һуғышы башлана.  Тәүҙә полк мәктәбен тамамлай һәм 1942 йылдың майында Дон йылғаһын обороналауҙа ҡатнаша. Ул осорҙа был районда

бик ҡаты алыштар бара. Тәүҙә взвод командиры ярҙамсыһы, ә һуңынан ротала политрук була.

10 декабрҙә фронт Воронеж-Липецк йүнәлешендә һөжүмгә күсә. Новый, Старый Сокол, Хопер ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Шунан һуң Воронеж фронтының командирҙар курсында уҡый һәм взвод командиры булып Курск дуғаһында һуғыштарҙа ҡатнаша. Курск, Сумы, Люблино ҡалалары аша үтә. Еңеү көнөн Чехословакияла взвод командиры, лейтенант булып ҡаршылай.

Яуҙан ҡайтҡас Фаяз Шәңгәрәй улы тәүҙә Бөрйән мәғәриф бүлегендә инспектор булып эшләй. Һуңынан Байназар ете йыллыҡ мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрелә. 1948 йылда  Байназарҙа 2-се балалар йорто асыла. Энергиялы йәш уҡытыусы уның директоры итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта яңы бина төҙөлә.  Артабан ул Стәрлетамаҡ

уҡытыусылар институтына уҡырға йылдан инә һәм уны 1953 йылда уңышлы тамамлай. 1957 партия һәм власть органдарында эшләй башлай. 1960 йылға тиклем Байназар ауыл советы председателе булып эшләй.

14 йыл “Ағиҙел” колхозында партия ойошмаһы секретаре була. Аҙаҡ пенсияға сыҡҡансы тағы ла урындағы совет власе менән етәкселек итә. Пенсияға сыҡҡас та интернат мөдире булып эшләй. Партия һәм Совет хөкүмәте Фаяз Шәңгәрәй улы Ҡарамышевты Тыуған ил алдында күрһәткән хеҙмәтен орден, миҙалдар менән бүләкләне. Тормош иптәше Мәхмүтова Рәйсә Исламғәле ҡыҙы менән 67 ете йыл бергә ғүмер итеп 5 бала тәрбиәләп үҫтерҙеләр.  .

## '''Наградалары'''
1.Орден “Отечественной войны”

2. Орден “Знак почета”

3.Медаль”За победу над Германией”

4. Медаль”За освобождение Праги”

5. Медаль”За доблестный труд”

6.” Медаль Жукова”

7. Медаль”Ветеран труда” за долголетний доблестный труд.

8.Юбилейные медали: 20 лет победы; 30 лет победы; 40 лет победы; 50 лет победы; 60 лет победы; 65 лет победы; 50 лет Вооруженных сил; 60 лет Вооруженных сил; 70 лет Вооруженных сил.
Рус партияһы (Греция)

**Рус партияһы** (грек. *Ρωσικό Κόμμα της Ελλάδας*) — Грецияла XIX быуат уртаһында булған һәм Рәсәй империяһына йүнәлеш алған Грецияның сәйәси консерватив партияһы (төркөмө).

Уның яҡлылар хөкүмәт аппаратында, православие сиркәүендә булалар, ул хәрбиҙәр, шулай уҡ грек магнат-карап хужаларына ҡаршы сыҡҡан ябай халыҡта популяр була. Партия яңы дәүләттең арҙаҡлы кешеләре араһында ҙур әһәмиәткә эйә булды, был уға үҙәк аппаратта ла билдәле бер абруй бирҙе. Партияның яңы дәүләткә йоғонтоһо ҙур була.

Британия яҡлы һәм профранцуз төркөмдәр араһындағы ҡаршылыҡ арҡаһында Греция президенты, урыҫ партияһы лидеры Иоанн Каподистрия үлтерелгәс, власҡа уның ҡустыһы Августинос килә. Бер йылда булған бер нисә ихтилалдан һуң, ул үҙенең вәкәләттәрен һала, һәм власҡа Грецияның беренсе короле Отто I килә. Абсолют монархияға ҡарамаҫтан, урыҫ партияһы 1865 йылға тиклем була.

## Тарихы

1827 йылда ул ваҡытта Рәсәй империяһында сит ил эштәре министры вазифаһын биләгән Кадапострия яңы грек дәүләте губернаторы итеп һайлана. Губернатор тәғәйенләнгәндән һуң барлыҡҡа килгән яңы сәйәси төркөм хәҙерге грек тарихында Рус партияһы тип аталған беренсе сәйәси төркөм була.

Губернаторҙың власты үҙәкләштерергә тырышыуы ойошма сафтарының бүленеүенә килтерә. Партияның күп ағзалары патриотик ҡарашта була һәм Ғосман империяһының төбәкте контролдә тотоуына ҡаршы көрәшә. Шулай итеп, ике конкурент партия: француз яҡлы һәм британ яҡлы партиялар ойошторола. Партиялар араһындағы көрәш Греция президенты Иоанн Каподистрияның үлтерелеүенә сәбәпсе була. Граждандар һуғышы яңынан башланғас, 1833 йылда Греция короле итеп Оттон һайлана. Абсолют монархияға ҡарамаҫтан, өс партия ла эшмәкәрлеген дауам итә.

Оттон бәлиғ булмаған сағында король итеп һайлана, шуға күрә ил менән граф Иосиф Людвиг Армансперг етәкләгән регент советы етәкселек итә, ул Рус партияһына кире мөнәсәбәттә була. 1830-сы йылдарҙа Рус партияһы лидеры итеп Теодорос Колокотронис һайлана. Уның улдары Геннайос һәм Китсос Цавелас регент советы башлығына ҡаршы фетнәлә ҡатнашалар, шулай уҡ Рәсәйҙең илгә йоғонтоһон арттырыу өсөн мөмкинлектәр эҙләйҙәр. Улар ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. Әммә тиҙҙән һаҡ аҫтынан азат ителәләр, әммә 1837 йылға тиклем, башҡа ике партиянан айырмалы рәүештә, сәйәсәткә йоғонто яһамайҙар. 1837 йылдан һуң илебеҙҙә Рәсәй партияһына лояль булған Геннаиос Колокотронис, Андреас Метаксас һәм Константинос Ойкономос власҡа килә. Колокотронис үҙе отто короленең ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә, шуға күрә ул урыҫ партияһын аҡлау мөмкинлегенә эйә була.

Оттон короле регентлыҡтан сыҡҡас, ул тап Рус партияһына һәм Колокотронисҡа өҫтөнлөк бирә башлай. 1838 йылдан 1939 йылға тиклем төбәкте Рәсәй империяһы контролдә тота. 1843 йылдан 1844 йылға тиклем Рус партияһы менән Андреас Метаксас етәкселек итә, ул халыҡ ихтилалынан һуң конституция төҙөү өсөн һайлау тәғәйенләй. 1844 йылда премьер-министр вазифаһын Ионис Колеттисҡа бирә.

Партия үҙ эшен туҡтата һәм 1865 йылда бөтөрөлә.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Нәжәфи Мөхәммәт Хөсәйен

**Мөхәммәт Ғәлләмә Шәйех Хөсәйен Нәжәфи** () (т. апрель 1932) — күренекле шиғый мосолман дин белгесе. 

## Билдәлелеге
Хәҙерге ваҡытта Пакистан сығышлы ике мәржә-и тәҡлид бар. Тәүгеһе — ул үҙе, икенсеһе — Бәшир Хөсәйен Нәжәф. Бәшир Хөсәйен Нәжәф Ираҡтың Нәжәф ҡалаһында йәшәгәнлектән, Мөхәммәд Хөсәйен Нәжәф Пакистанда берҙән-бер мәржә-и тәҡлид. Ул Сәргүдүһала хәүза менән идара итә.

Мөхәммәт Хөсәйен Нәжәфи 2010 йылдың иң абруйлы 500 мосолманы исемлегенә индерелгән (Пакистандан һайлап алынған 24 мосолмандың береһе).

## Биографияһы
1960 йылда Сәргүдүһала Пир Фазал Шаһ Мөхәммәт Ғәлләмгә Дар-үл-Ғүлүм Мөхәммәдиә хәүзаһының директоры булырға тәҡдим итә, Мөхәммәт Ғәлләм был вазифаны ҡабул итә. 1971 йылда тантаналы мәжлес һәм шиғый сәйәси хәрәкәттәрендә ҡатнашыуы артыу арҡаһында ул был вазифаһынан китә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Хәүза
*Мәржә-и тәҡлид

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Official Website
* Biography
* «Tawzih-ul-Masail» online
* Read books online
* Watch videos of Majalis & Q&A Sessions
* Watch videos of 2009 Birmingham Majalis & Q&A Sessions
* Downnload Audio Majalis & Q&A Sessions