Поддубный Иван Максимович

**Ива́н Макси́мович Подду́бный** (; ; Рәсәй империяһы Полтава губернаһы Золотоношка өйәҙе Красеновка (Богодуховка) ауылы — 1949 йылдың 8 авгусы, Совет Социалистик Республикалар Союзы, Ейск)  -  сығышы менән Запорожье казактарынан булған Рәсәй  һәм совет  профессиональ көрәшсеһе, атлет һәм цирк артисы.

Донъялағы профессиональ көрәшселәрҙең иң күренеклеһе. Профессионалдар араһында грек-рим көрәше буйынса «донъя чемпионаттарында» күп тапҡыр еңеүсе булған, шуларҙың иң абруйылыһы Париждағы көрәше (1905—1908). Ҡайһы бер алыштарҙа еңелһә лә, ләкин 40 йыл дауамындағы сығыштарында бер ярышта ла, чемпионатта йә турнирҙа бил бирмәгән.

## Биография

Иван Поддубный Украинала, Полтава губернаһы Золотоношка өйәҙе Красеновка (Богодуховка)  (хәҙерге Украинаның Черкасск өлкәһе Чернобаев районы) ауылында 1871 йылда тоҡомло запорожье казагы Максим Иванович Поддубный ғаиләһендә тыуған. Уның бөтөн ырыуы көсө менән дан тотҡан. Иванға шулай уҡ ата-бабаларының бүләге оҙон буй, феноменаль көс һәм иҫ киткес сыҙамлылыҡ хас булһа, ә матур йырлаған әсәһе яғынан, —нескә музыкаль һәләт бирелгән. Бала сағында йәкшәмбе көндәрендә һәм байрамдарҙа ул сиркәү хорында йырлаған

Иван бала саҡтан ауыр крәҫтиән хеҙмәтенә күнегеп үҫкәнлектән, 12 йәшенән батраклыҡҡа ялланған. Уның атаһы Максим Иванович та бәһлеүән буйлы һәм геркулес көсөнә эйә булған. Күп йыл үткәс, Поддубный атаһы тураһында, минән көслөрәк берҙән-бер кеше ул, тигән.

1893 — 1896 йылдарҙа ул —Севастополь һәм Феодосия порттарында йөк ташыусы, 1896—1897 йылдарҙа “Ливас” фирмаһында приказчик булып эшләгән.

1896 йылда Бескаравайныйҙың Феодосия циркында Иван Поддубный ул саҡтағы киң билдәле атлеттар — Георг Лурихты, Бородановты, Разумовты, итальянец Паппиҙы еңгән. Шул моменттан уның көрәшсе карьераһы башланған да инде.

1897 йылдан цирк ареналарында (1899 йылдан Э. Труцци труппаһында) гер күтәреүсе атлет һәм көрәшсе (рус билбау көрәше) булараҡ сығыш яһаған, 1903 йылда  грек-рим, классик (француз) көрәшенә күсә). Күп тапҡырҙар рәсәй ҡалаларында  гастролдәрҙә йөрөгән{{sfn|Вологодский листок|1914|c=|loc=1914 йылдың 26 июненән 1 июлгә саҡлы Вологдала һәм 4 континентта, 14 сит илдең 50  ҡалаһы цирк аренаһында сығыш яһаған.

Поддубныйҙың иң билдәле алыштарының береһе  булып француз көрәшсеһе Рауль ле Буше ("мясник") менән көрәше һанала. Уларҙың беренсе көрәше, француз көрәшсеһенең, Поддубный үҙен эләктерергә тырышҡанда, тәненә май һылап, намыҫһыҙ тайпылыштар файҙаланыуы, алыш ваҡытын оҙаҡҡа һуҙырға маташыуы арҡаһында, һәм судьялар французға, «сос алымдарҙан матур һәм оҫта ысҡына алғаны өсөн» формулировкаһын биргәнлектән, Поддубныйҙың еңелеүе менән тамамланған. Судьяларҙың ҡарары публиканың асыуын ҡабартҡан, ә Поддубный ғәҙел булмаған хөкөм арҡаһында хатта профессиональ көрәштән китерҙәй хәлгә еткән. Әммә дуҫтарының һәм коллегаларының таянысы Поддубныйҙы кире уйларға мәжбүр иткән һәм Петербургтағы турнирҙа,  публиканың һыҙғырыуы һәм һайтылдауы оҙатыуында, егерме минут дауамында французды тубыҡландырып, терһәгенә таяндырып тотоп, ле Буштан өҫтөнлөк алған, ахырҙа, судьялар француз көрәшсеһенең хәленә кергән һәм Поддубныйҙың еңеүен таныған. Еңелеү ле Бушеның көслө ярһыуына (истерика) сәбәпсе булған. 

1915 йылдың май башында Днепрҙағы Екатеринослав ҡалаһында (Озёрки янындағы иҫке цирк бинаһында) чемпион Александр Гаркавенконы («Ҡара битлек»), ә ике көндән — тағы бер  чемпионды, Иван Заикинды, еңгән.

Рәсәйҙә Граждандар һуғышы барған йылдарҙа, Поддубный Житомир һәм Керчь цирктарында эшләгән. 1922 йылда 51 йәшендә Мәскәүҙә, Цветной бульварҙағы Юрий Никулин циркында сығыш яһай башлаған. Врачтар, уны тикшереп сыҡҡандан һуң, атлеттың һаулығы бик яҡшы, бер претензия ла юҡ тигәндәр

1924 йылда Германия һәм Америка Ҡушма Штаттары буйлап гастролдәргә йүнәлә.  

1926 йылдың 23 февралендә планетаның бөтөн телеграфтары «һөрәнләгән»: «*Күптән түгел Иван Поддубный Нью-Йоркта яңы донъяның иң яҡшы көрәшселәрен еңде, „Америка чемпионы“ исемен яуланы»*. Профессионалдар араһында алты тапҡыр донъя чемпионы үҙенең феноменаль көсө һәм оҫталығы менән генә түгел, спортта оҙон ғүмерле булыуы менән дә шаҡ ҡатырған, 1926 йылда бит уға 55 йәш булған!

1927 йылда Архангельскиҙа ул билдәле вологда көрәшсеһе Михаил Леонидович Куликовты еңгән.

1939 йылдың ноябрендә Кремлдә «совет спорты үҫешендәге» юғары ҡаҙаныштары өсөн уға Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены тапшырылған һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы исеме бирелгән. 1941 йылда, 70 йәшендә генә көрәш балаҫын бөтөнләй ҡалдыра. 

Һуғыш йылдарында немецтар оккупациялаған территорияла Азов диңгеҙе ярында урынлашҡан кескәй генә курорт ҡалаһы Ейскиҙа йәшәгән. Германияға барып, немец спортсмендарын әҙерләү тәҡдименән баш тартҡан: «*Мин – рус көрәшсеһе. Һәм шулай булып ҡаласаҡмын*». 1945 йылда «СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры» исеме бирелгән. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡурҡыныс хәйерселектә йәшәгән, ризыҡ хағына барлыҡ яулап алынған наградаларын да һатырға тура килгән. 

Иван Максимович 1949 йылдың 8 авгусында Ейскиҙа  инфаркттан вафат булған. Шунда, үҙенең исемен йөрөткән паркта, ерләнгән. Бында уға һәйкәл ҡуйылған, йыраҡ түгел И. М. Поддубныйҙың музейы һәм уның исемен йөрөткән спорт мәктәбе урынлашҡан.  

   
Поддубныйҙың ҡәбер ташына: «*Бында рус баһадиры ята*» яҙылған.

## Наградалар һәм званиелары

* Грек-рим көрәше буйынса тәүге алты тапҡыр донъя чемпионы (1905—1909 йй.)  
* Почётлы легион ордены (1911)  
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1939)  
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1939)  
* СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1945)

## Хәтер

* 1953 йылдан СССР-ҙа Поддубный мемориалдары уҙғарылған. 
* 1962 йылдан Поддубныйҙың халыҡ-ара хәтер турнирҙары уҙғарыла. 
* «Иван Поддубный» исемен Феодосия диңгеҙ сауҙа флотының халыҡты ял иттереп диңгеҙ буйлап сәйәхәт иттереүсе, 1972 йылда Таганрогта башлап һыуға төшөрөлгән боҙватҡыс дүрт теплоходының береһе йөрөтә.	
 
* 2011 йылда Ейскиҙа Поддубныйға «Чемпиондарҙың чемпионына 140 йәше уңайынан рәхмәтле шәкерттәренән» тигән иҫтәлекле табличка беркетелгән бронза һәйкәлен көрәшсе Александр Александрович Карелин тантаналы  асҡан.

## Фильмдар

* «Көрәшсе һәм клоун» (1957). Поддубный ролен Станислав Юлианович Чекан уйнаған.  
* «Белегеҙ беҙҙекеләрҙе!» (1985, «Ҡаҙаҡфильм» киностудияһы). Поддубный ролен Дмитрий Львович Золотухин уйнаны. 
* «Иван Поддубный. Ғәйрәтле көс эйәһенең трагедияһы» (2005, документаль фильм). 
* «Поддубный» (2014, нәфис фильм, режиссёр Глеб Орлов). Поддубный ролен Михаил Евгеньевич  Пореченков уйнаны.

## Ҡыҙыҡлы факттар

* 32 йәшендә Париждағы француз көрәше буйынса чемпионатында уның медицина карточкаһын төҙөгәндәр: буйы 184 см, ауырлығы 118 кг, бицепс 46 см, күкрәге тын сығарғанда 134 см, бото  70 см, муйыны 50 см. 
* 1906  йылдың Иван Поддубный Екатеринославта үҙенең дуҫы Запорожье казактарының тарихын өйрәнеүсе дуҫы Дмитрий Иванови Яворницкийҙа ҡунаҡ булғанда, уларҙың уртаҡ дуҫы, рәссам Николай Иванович  Струнников, запорожье казагы итеп һүрәтләп, Поддубныйҙың портретын төшөргән. Ул портрет Д. И. Яворницкий исемендәге Днепропетровск ҡалаһындағы милли тарих музейында һаҡлана.
* Ейск ҡалаһы немец ғәскәрҙәре тарафынан оккупацияланғанда (1941—1943 йылдарҙа) Иван Поддубный демонстратив рәүештә үҙенең Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденын күкрәгендә йөрөткән. Немецтар уға хәрби госпиталь эргәһендә бильярд залы асырға рөхсәт биргәндәр, һәм ошо хәл оккупацияла йәшәү мөмкинлеген биргәндер ҙә. 
* Иван Поддубный даими рәүештә 1 бот (16 кг) ауырлығындағы ҡорос ҡул таяғына таянып йөрөгән.  * 1924 йылда  53 йәшлек Поддубный рязань көрәшсеһе Иван Иванович Чуфистов менән алышҡанда  еңелгән (1885—1968) (был уларҙың икенсе осрашыуы булған, беренсеһендә Поддубный еңгән булған). Алыштан һуң ул көнәркәшенә: «Эх, Ванька, һинән еңелмәнем мин, ә ҡартлығымдан еңелдем»тип әйткән, ти.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Клементий Иосифович Буль  
* Иван Иванович Чуфистов  
* Иван Васильевич Шемякин 
* Георг Лурих  
* Кристап Кристапович Вейланд-Шульц 

## Әҙәбиәт
 
; фәнни  

* 
* 
*    * 
*   * 

; публицистика 

*  
*   
*  
*  
*  
* {{книга |автор= |часть=Поддубный — Чемпион Чемпионов |ссылка часть= |заглавие=ДИВО Чудеса, рекорды, достижения |оригинал= |ссылка=http://www.bibliotekar.ru/divo/31-72.htm |викитека= |ответственный=ред. Валентина Пономарева |издание= |место=М. |издательство=А\О «Диво», «Русская книга» |год= 1993 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Пономарева} 
* 
*  
*  
*   
*    

; нәфис

* *Войцеховский Збигнев* Иван Поддубный. Уны тик ҡатын-ҡыҙ ғына еңә алған. — М.:Эксмо, 2013

## Һылтанмалар

    

* Панорама могилы Ивана Максимовича Поддубного в городе Ейске  mykor.ru  
* Биография Ивана Максимовича Поддубного www.silacheloveka.ru  
* О забвении великого борца  southguide.ru  
* Как Иван Максимович с Иваном Григорьевичем подружились  donbass.name 
* Документальный украино-российский проект «Трагедия силача. Иван Поддубный» видео на www.rutv.ru  * Художественный фильм: "Поддубный"  
*   
* Как рязанец мир на лопатки положил   

Категория:Көрәшселәр алфавиты буйынса    
Категория:Рәсәй көрәшселәре (1917 йылға саҡлы)  
Категория: СССР-ҙың көрәшселәре   
Категория:Цирк артистары алфавит буйынса   
Категория:Рәсәй империяһы цирк артистары  
Категория:СССР-ҙың цирк артистары  
Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары 
Категория:Көрәш буйынса донъя чемпиондары  
Категория:Миокарда инфактынан һәләк булғандар  
Категория:Ейскиҙа ерләнгәндәр

## Иҫкәрмәләр