Юлдаш (Фёдоровка районы)

**Юлдаш**, боронғо исеме **Юлдаш-Бөрйән** () — Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 391 кеше булған.
ОКАТО коды — 80254830003.
 

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Фёдоровка): 50 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Михайловка): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 80 км

## Урамдары
* Йылға аръяғы (урамы) — ()
* Йәштәр (урамы) — ()
* Үҙәк (урам) — ()
* Мәктәп (урамы) — ()
* Сәнәғәт (биләмә) — )
* Сәнәғәт-1 (биләмә) — ()
* Сәнәғәт-2 (биләмә) — ()
* Юлдаш (биләмә) — () (улица)

## Тарихы
Юлдаш ауылы тарихын дала бөрйәндәре (Хусаинов Г. Б. Шежере степного Бурзянского рода // Система жанров в башкирской литературе. Уфа, 1980.) шәжәрәһе буйынса тергеҙергә мөмкин. Шәжәрә атаһынан улына күскән, ул ырыу коллективы тормошондағы мөһим ваҡиғаларҙы яҙып алыуҙы дауам иткән.

Шәжәрәне Ғабдулла Ғәббәсов (1680—1764) башлаған, эшен уның улы Зәйнәғәбдин Ғабдуллин (1727—1807), ейәне Исҡужа Зәйнәғәбдинов (1757 йылда тыуған) дауам иткән, ул 90 йәшендә шәжәрәһен улы Мәһәҙиәгә тапшырған. Ваҡиғалар һүрәтләнеше XIX быуаттың уртаһына тиклем еткерелгән.

Һәр кем үҙе тураһында ҡыҫҡаса биографик мәғлүмәт биргән: ғаилә составы, ырыу тормошондағы ваҡиғалар. Шәжәрәгә нигеҙ һалыусы Ғабдулла Ғәббәсов — етем, 20 йәшендә ҡаҙаҡ далаларына китә, унда ун йыл дауамында балаларҙы уҡырға-яҙырға өйрәтә. Ҡаҙаҡ бейе (байы) Иҫәнбайҙың ҡыҙына өйләнә. Һуңынан Ирәндеккә, Ҡушкүл күле янындағы тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта. Ирәндеккә тиклем уны ҡатынының ҡустылары оҙатып килгән. Ҡайныһы уға 10 ат башы, 5 һыйыр, 10 һарыҡ бүләк иткән.

Ирәндектә XVII быуатта тыныс булмай; йыш ҡына ырыу араһында ыҙғыштар була, барымта яһала (малды алып китеү маҡсатында сапҡындар). Күсмә халыҡтарҙың тарҡалыуы, ҡәбилә һәм ырыуҙарҙың күсеп йөрөүе көндәлек тормошҡа әйләнгән. Был 1723 йылда 114 дала бөрйәндәре ғаиләһен Ағиҙел йылғаһы (хәҙерге Мәләүез районы) буйындағы Көнгәк тауына барып сығырға мәжбүр иткән. Урыны тыныс. Ләкин йылҡы көтөү өсөн шарттар юҡ ине: бында урман менән ҡапланған ҡалҡыу һәм таулы урындар күп була.

Дала бөрйәндәре Торатау тауы районында мал үрсетеү өсөн көньяҡ-көнсығышҡа табан бер нисә урында кәрәкле ерҙәрҙе табалар, һәм 1766 йылда шунда күсеп киләләр. Әммә улар тағы ла уңышһыҙлыҡҡа тарыйҙар. Был биләмәлә мәғдән табыла, 13 йылдан һуң властар уларҙы ерҙәрҙән ҡыуып сығара. Ағиҙел йылғаһының һул ярына күсеп, Ашҡаҙар йылғаһының һул ҡушылдығы Төрөшлө йылғаһының үрге ағымына тиклем барып етә, 1780 йылда бөрйәндәр бында төпләнә. Ауылға Бөрйән Юлдашы (138 йорт хужалыҡ) исеме бирелгән. Әммә бында ла көтөүлектәр етмәй, тибенлеккә урындар ҙа аҙ була.

Былар барыһы ла яңы йәйләү райондарын эҙләргә мәжбүр итте. Асҡын (Йәлмәрҙәк) баҡыр иретеү заводы өсөн мәғдән ташыу менән шөғөлләнгән бөрйәндәр «малдың тибенлеге өсөн иң яҡшы урындарҙы» Һайылмыш йылғаһы буйында тапҡан. 1822—1823 йылдарҙа Тиләғәҙе, Һайылмыш йылғаларының һул ҡушылдығының һул ярына күсеп ултыралар. . Бында өс бөрйән ауылы барлыҡҡа килә — Үрге Юлдаш, Урта Юлдаш, Түбәнге Юлдаш.

Уларҙың тәүгеһе ете улусҡа ҡараған ерҙәрҙә, ә һуңғы икәүһе дәүләт ерендә була. VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, өс ауылда 538 кеше йәшәгән. Уларҙың барыһы ла Бөрйән улусының Байһары түбәһенә ҡараған. XIX быуаттың тәүге яртыһында улар 9-сы башҡорт кантонының 31-се тирмәһенә ҡараған.

1828 йылда ошо ауылдар һәм уларҙың көтөүлектәре тирәләй урыҫ крәҫтиәндәре Сысҡан һәм Белгород торамалары барлыҡҡа килә. Көтөүлек араларының ҡыҫҡарыуы бөрйәндәрҙе күсеп йөрөүҙе туҡтатырға һәм яйлап игенселеккә күсергә мәжбүр иткән. Барыһына ла 1842 йылда ужым бойҙайы 2208 бот, яҙғы 56 бот бойҙай сәселгән.

Ауылдар — Ырымбур өйәҙенә, бөгөн ошо уҡ исемле өлкәгә ҡараған. Ауылдарҙағы кешеләрҙең бер өлөшө, яңы Юлдаш ауылын барлыҡҡа килтереп, йәшәү урынынан төньяҡ-көнсығышҡараҡ күсеп китә. Бөгөн ул — Федоровка районы биләмәһендә. Күптән түгел дала бөрйәндәре ырыуы шәжәрәһе ошонда табылған да инде.

Шәжәрә ғаилә формалары тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр бирә. Шәжәрәнән күренеүенсә, дала Бөрйән ырыуы башҡорттарына ғаиләнең бәләкәй һәм ҡатмарлы (бүленмәгән) формалары билдәле булған. Бүленмәгәндәр башлыса атай (ата-әсәһе һәм өйләнгән улдары уларҙы айырым сығарғанға тиклем бергә йәшәгән) һәм туғандар (бергәләп өйләнгән ағай-ҡустылар йәшәгән) ғаилә формаһында сығыш яһаған. Бүленмәгәндәр башлыса ата-әсә (ата-әсәһе һәм кейәүҙәге улдары айырылышҡанға тиклем бергә йәшәгәндәр) һәм туғандаштар (кейәүҙәге ағай-энеләр бергә йәшәгәндәр) формаларында эш иткәндәр. Ғабдулла Габбасовөйләнгән ике улы Котлоюл (никахтан һуң 10 йыл үткәс айырым сыға) һәм Зәйнәғәбдин менән йәшәй. Шунан Зәйнәғәбдин Ғәбдуллов өйләнгән улы Исҡужа менән йәшәй, Улдарын никахтан һуң 2, 5, 10 15 йыл үткәс айыра. Шул уҡ ваҡытта уларға мал (5—10 ат башы, һәр береһе 5 һыйыр) һәм башҡа мөлкәт бүленә.

Никах башлыса эндогам булған — ҡатынлыҡҡа башҡорт ҡыҙҙарын алғандар. Нәҫелде башлап ебәреүсе Ғабдулла Ғәббәсовта ғына милли ҡатнаш никах теркәлгән.

Мәктәптәрҙә — мектеп, мәҙрәсәлә уҡыу тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәрҙе дала бөрйәнтәре шәжәрәһе бирә. Ул ваҡытта грамоталылыҡҡа, конфессиональ (дини) мәктәптәрҙә генә белем алырға мөмкин булған. Ғәбдулла Ғәббәсов — ҡаҙаҡ һәм башҡорт балаларын уҡытҡан белемле кеше. Улы Зәйнәғәбдин 10 йыл буйына III Үҫәргән мәхәлләһендә (Сурен йылғаһы үҙәне) данлыҡлы мулла Рәхим Шәфи менән белем ала, «ҡышын уның янында ҡала». 20 йәштән балаларҙы үҙе уҡытты. Уның улы Исҡужа атаһынан белем ала. Артабан Стәрлебаш мәҙрәсәһендә үҙенең белемен камиллаштыра, унда ул төркисә шәкерттәрҙе уҡыта. Күпмелер ваҡыттан һуң шунда уҡ ғәрәп теленән төрки теленә һәм кире тәржемә итеү буйынса хәлфә (уҡытыусы) итеп тәғәйенләнә. «Даһи хәлфә» исемен алған. Уның ике улы Заһит менән Сәғит «бер аҙ уҡыны», ҡалғандары — наҙан. Ә ҡатын-ҡыҙҙарҙы уҡытыу хаҡында мәғлүмәт юҡ.
* Тағы ла уҡығыҙ

## Билдәле шәхестәре
* Хәмит Ирғәлин (1.09.1950), башҡорт яҙыусыһы, драматург. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы.

## Матбуғатта
*  24.01.2014 Юлдаштар һалған яҡты эҙ
* Һаҡмар 5.07.2019Баймаҡ халыҡ театрына кем нигеҙ һалған?

## Иҫкәрмәләр