open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күмертау авиация етештереү предприятиеһы

**Күмертау авиация етештереү предприятиеһы** — СССР һәм Рәсәй авиация предприятиеһы, Башҡортостан Республикаһының Күмертау ҡалаһында урынлашҡан. Завод «Ка-226», «Ка-27», «Ка-31» вертолеттары эшләп сығара. 

## Тарихы

1962 йыл төҙәтеү-механика заводы базаһында авиация заводы нигеҙләнә. 1968 йыл завод тәүге «Ка-26»  вертолёттарын сығара. 1972 йыл предприятие яңы исем ала, ул — *Кумертау вертолет заводы* тип атала башлай; 1977 йылдан *Күмертау авиация етештереү берекмәһе* составында баш предприятие.

* 1973—1989 БПЛА күпләп етештереү.
* 1974—1978 М-17 самолёты «Геофизика» етештереү.
* 1974—1980 завод Ту-154 самолеты өсөн ҡанатының берөлөшөн сығара.
* 1982—1985 завод «Буран» МТКК төҙөү программаһында ҡатнаша.
* 1992 — предприятие «Күмертау авиация етештереү берекмәһе» итеп үҙгәртеп ҡорола.
* 1994 — Заводта Ил-112 самолёты етештереү планлаштырыла, әммә ул үтәлмәй.
* 2006 — Заводта 1286 млн һумлык продукция етештерелә.
* 2008 — Милек формаһы ФДУП булған «КумАПП» «асыҡ акционерҙар йәмғиәте»нә үҙгәртелә. 2301 млн һумлыҡ тауар етештерелә. (15 вертолёт).

## Етештергән продукцияһы
Һуңғы йылдарҙа предприятие түбәндәге төр вертолеттар эшләп сығара:
* Ка-27 ПС (эҙләү-ҡотҡарыу);
* Ка-28, Ка-29 (хәрби транспорт);
* Ка-31 (радиолокацион);
* Ка-32А (урта синыфтағы күп маҡсатлы);
* Ка-32А11ВС (күп маҡсатлы);
* Ка-226 (еңел, күп маҡсатлы).

## Бөгөнгө хәле
2015 йылға предприятиеның бурыстары яҡынса 14-15 миллиард һум тәшкил итә. Бынан сығып, Ҡазан вертолет заводы менән Күмертауҙың бергә эшләү варианты тәҡдим ителде, уның акциялары Ҡазан вертолет заводы идаралығына тапшырыла. КумАПП-тың юридик берәмек һәм технологик майҙансыҡ булараҡ үҙаллылығын һаҡлап ҡаласағы тураһында килешелгән. Бында сығарылған «Камов» вертолеттары популяр һаналмай, уларҙы ҡулланыу даирәһе сикле: улар тик янғындарға һәм төрлө стихиялы бәлә-ҡазаларға ҡаршы сараларҙа файҙаланыла. Бөгөнгә был вертолеттарҙы һатып алыусылар күп түгел.

## Билдәле хеҙмәткәрҙәре
* Маляренко Михаил Константинович (30.07.1949—25.07.2016), инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2007–2009 йылдарҙа предприятиеның генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2009). Сығышы менән хәҙерге Ставрополь крайының Кисловодск ҡалаһынан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт предприятия  
* ФГУП «КумАПП» ИА «Башинформ»  
* ФГУП «КумАПП» на сайте «narod.ru» 
* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 13 ноябрь
Ташландыҡ һыуҙы таҙартыу

**Аҡҡан һыуҙы таҙартыу** — көнкүреш һәм сәнәғәттә ҡулланылған ташландыҡ һыуҙы бысраҡтан һәм бактериаларҙан таҙартыу өсөн үткәрелгән саралар комлексы. Ғәҙәттә КОС установкаларҙа башҡарыла.

Таҙартыу бер нисә этапта башҡарыла:
* механик
* биологиик
* физик-химик
* дезинфекция

## Механик этап
Таҙартау ҡоролмаларына килгән һыу биологик таҙартыуға әҙерләнә. Һыуҙа иремәй торған механик ҡушылмаларҙан таҙартыла.
Механик таҙартыу ҡоролиалары:
* рәшәткә
* ҡом тотҡос
* беренсе тондорғос
* мембраналы элементтар
* септиктар
## Биологик этап
Биологик этапта ташландыҡ һыу мироорганизм һәм бактериялар ярҙамында деградация үтә.

Был этапта ташландыҡ һыу минирализация үтә, һыуҙан оргпниу азот һәм фосфор алына, төп маҡсаты БПК5 күрһәткесен кәметеү.

Аэроб, шулай уҡ анаэроб микроорганизмдар ҡулланылыуы мөмкин.

Механик күҙлектән ҡарағанда биологик таҙартыу бер нисә варианттан тора: актив ләм (аэротенктар), биофильтр һәм метантенктар (анаэроб әсеү).
Абдулатипов Рамазан Гаджимурад улы

**Абдулатипов Рамазан Гаджимурад улы** (4 август 1946 йыл, Гебгуда, Тлярата районы, Дағстан АССР-ы, РСФСР) — Рәсәй сәйәсмәне.

## Биографияһы
Рамаза́н Гаджимура́д улы Абдулати́пов 1946 йылдың 4 авгусында таулы Тлярата районында тыуған.

1963—1966 йылдарҙа Буйнаҡ медицина техникумында уҡый.

1966—1970 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, 1970-1975 йылда Дағстан дәүләт университетында уҡый.

1975—1978 йылдарҙа Санкт-Петербург дәүләт университетының аспирантураһында уҡый, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1978—1987 йылдарҙа Мурманск дәүләт техник университетында уҡыта.

1987—1988 йылдарҙа Дағстан педагогия университеты фәлсәфә кафедраһы мөдире.

1988—1990 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты консультанты.

1990—1993 йылдарҙа Рәсәй Юғары Советының Милләттәр Советы рәйесе.

1993—1995 йылдарҙа Федерация Советы ағзаһы.

1995—1997 йылдарҙа Дәүләт Думаһы депутаты.

1997—1998 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары.

1998—1999 йылдарҙа Рәсәй милли сәйәсәте министры.

2000—2005 йылдарҙа Һарытау өлкәһенән Федерация Советы ағзаһы.

2005—2009 йылдарҙа Рәсәйҙең Тажикстандағы тулы хоҡуҡлы вәкиле.

2009—2011 йылдарҙа Мәскәү дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты ректоры.

2011—2013 йылдарҙа Дәүләт Думаһы депутаты.

2013—2017 йылдарҙа Дағстан Президенты (Башлығы).
Машина төҙөүселәр урамы (Күмертау)

**Машина эшләүселәр урамы ** — урам ҡаланың көнсығыш өлөшөндә «Көнсығыш» биҫтәһендә урынлашҡан.

## Тарихы

Урам төҙөлөшө 1979 йылда ҡалала «Искра» заводын төҙөү менән бер рәттә башлана. Тәүҙә урам булмаған ваҡытта йорттар һандар менән билдәләнгән. 9 ҡатлы йорттар ҙа төҙөлә.

## Трасса
Машина эшләүселәр урамы Бабай урамынан башлана һәм Энергетиктар урамында тамамлана.

## Транспорт

Урам буйлап ике йүнәлештә транспорт хәрәкәте бар.
Автобустар һәм маршрут таксиҙары 1-се, 3-сө,40-сы, 102-се (Ермолаево ауылынаса)

## Ҡоролмалар
* Мәктәп № 11, «Әкиәт» сауҙа үҙәге, «Арҡа» ҙур магазины һәм бик күп магазиндар.

## Иҫкәрмәләр
Сүл бүреһе

**Сүл бүреһе́**, **шака́л** () – эттәр ғаиләһенә ҡараған һөтимәр йыртҡыс. Тән оҙонлоғо 71 – 82 см, бейеклеге 45 – 50 см, ҡойроҡ оҙонлоғо 22 – 23 см, ауырлығы 7 – 13 кг.

## Һылтанмалар
* Документаль фильм "Черные шакалы"
Күмертау флагы

**Күмертау ҡалаһы ҡала огругы флагы**  2006 йылдың 21 сентябрендә раҫланған һәм Рәсәй Федерацияһы геральдика реестрында 3237-се һан менән теркәлгән.

## Тасуирлама
Флаг тура мөйөшлө, арҡырынан буйға 2:3 нисбәтендә, өс вертикаль һары, күк, һары һыҙаттан тора (һәр таҫманың киңлеге таҫма оҙонлоғоноң 1/6 дәүмәле). Урталағы күк таҫмала флаг һабы яғына ҡараған һәм ҡанаттарын йәйгән һары төҫтәге ыласын-сапсан һыны.

## Символиканың аңлатмаһы
Флаг ҡала гербы нигеҙендә эшләнгән. Символдар Күмертау ҡалаһының тарихин, географик һәм социаль-иҡтисади үҙенсәлектәрен сағылдыра һәм Бабай һоро күмер ятҡылығын асыу һәм эшкәртеү менән бәйле.

Флаг уртаһында һүрәтләнгән ыласын-сапсан ҡала төҙөлгән башҡорт далаларын символик һүрәтләй. Ыласын-сапсан образы шулай уҡ ҡалала авиатөҙөлөштөң үҫешен, юғары ынтылышын һәм күмертауҙарҙың ниәтен кәүҙәләндерә..

Алтынһыу (һары) төҫ — ҡеүәт, миһырбанлылыҡ, абруй, байлыҡ символы.

Зәңгәрһыу төҫ — камиллыҡ, йомартлыҡ, тыныслыҡҡа ынтылыу.

## Иҫкәрмәләр
Ҡаҙтуған йырау

**Ҡаҙтуған Һөйөнөс улы** — йырау, XV быуат сәсәне.

Ҡаҙтуған батыр Һөйөнөс уғлы Иҙелдән айырылып сыға торған Аҡтүбә йылғаһы]] үҙәгендә, хәҙерге Ҡыҙылъяр ҡалаһы тирәһендә тыуып үҫкән. Ул — аҡһөйәк яугирҙар нәҫеленән, үҙе лә ғәскәр башы булған. Тыуған иле Иҙел-йортҡа тәрән мөхәбәт хистәре менән һуғарылған әҫәрҙәрен йырау,, халыҡ шағирҙарына хас рәүештә, фольклор традициялары рухында ижад иткән. Риүәйәттәрәҙә әйтелеүенсә, ул ҡарағалпаҡ, һәм башҡорт ырыуҙары менән бүленеп, Нуғай урҙаһын, Яйыҡ буйҙарын ташлап, көньяҡҡа Арал буйҙарына күсеп китә. Ҡаҙтуған йырауҙың әҫәрҙәре 1910 йылда Ырымбурҙа баҫыла.

Фольклор материалдарына ҡарағанда, Ҡаҙтуған йырау XV быуатта йәшәгән һәм ижад иткән, сығышы менән ҡыпсаҡ ырыуы башҡорто. Ул Ағиҙел буйында тыуып үҫкән, ләкин ни сәбәп менәндер ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡтар араһына сығып киткән һәм унда йыраусылығы менән бер рәттән батыр булып та дан алған. Башҡорт халыҡ ижадындағы «Ялан да ялан, ялан йорт», «Ай, Уралым, Уралым» кеүек ҡобайырҙар Ҡаҙтуған йырау әҫәре, тип иҫәпләнә. Был ҡобайырҙар ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ халыҡтарында ла киң таралған өләңдәр, толғауҙар менән һүҙмә-һүҙ тап килә тип әйтерлек.


Ҡуй-һарығы, ҡуңырап 
Көтөү-көтөү йөрөр ер, 
Ятып ҡалған бер бәрәс 
Йөҙ ҡуй булып үҫер ер, 
Тороп ҡалған яңғыҙ тай 



Өйөр булып йөрөр ер… 
Балығы аттай тулаған,
Бағаһы ҡуйҙай һулаған,
Һыуы ярына һыймаған
Йылғаһы күп Уралтау.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт әҙәбиәте дәреслеге. 9 класс. — ISBN 978-5-295-04834-0
* Башҡорт шиғриәте антологияһы. — Өфө: «Китап», 2001. — ISBN 5-295-02743-0

## Һылтанмалар
* 
* Ҡаҙтуған йырау. Уҡытыусы Сәлимова Рәмилә Абдулла ҡыҙы сайтында 
* Ҡаҙтуған йырау. Уҡытыусы Ямалова Шәкирә Миңнегәрәй ҡыҙы сайтында
Солтанов Абдулла Афзал улы

**Солтанов Абдулла Афзал улы** (25 сентябрь 1928 йыл — 17 август 2023 йыл) — үҙешмәкәр башҡорт йырсыһы, ҡурайсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996).

## Биографияһы
Абдулла Афзал улы Солтанов 1928 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ҡобағош ауылында тыуған. Хеҙмәт йылдары тулыһынса тыуған ауылында үтә, ул башта Ленин исемендәге колхозда, аҙаҡтан «Байрамғол» совхозында малсы (йылҡы һәм һарыҡ көтөүсеһе) булып эшләй.

## Ижади эшмәкәрлеге
Ғәжәйеп матур тауышлы, моңло йырлай, йәш сағынан төрлө кимәлдәге үҙешмәкәр концерттарҙа әүҙем ҡатнаша.

Абдулла Солтановтың репертуарында 60-тан ашыу оҙон көйлө тарихи башҡорт халыҡ йыры: «Урал», «Буранбай», «Йәмәлекәй тауы», «Уйыл», «Сибай», «Ғайса ахун», «Илсе ғайса», «Бейеш», «Әрме», «Ҡаһым түрә», «Шәүрә», «Сәлимәкәй», «Томан», «Ғилмияза» һәм башҡалар бар. Һамар, Ульяновск һәм Мәскәү сәхнәләрендә, Германия, Португалия һәм яҡын сит илдәрҙең ҡалаларында сығыш яһаған. Солтанов башҡарған күп кенә башҡорт халыҡ йырҙарының яҙмалары «Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы», Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының фольклор кабинеты, Өфө дәүләт сәнғәт институты, ҡайһы берҙәре шулай уҡ «Останкино» Телерадиокомпанияһы һәм Мәскәүҙәге Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка педагогия институтының фондтарында һаҡлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Үҙешмәкәр йырсыларҙың Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996)
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986)
* Учалы районының почётлы гражданы (2016)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Феноменальный певец. Бельские просторы. 2011. № 4
Лигр

**Лигр** (  — «арыҫлан» һәм  — «юлбарыҫ») — ата-арыҫлан һәм инә-юлбарыҫ гибриды, һыҙҙаттары юйылған уғата ҙур арыҫлан менән булып күренә.
Интерпол

**Интерпо́л** (, ) — енәйәт менән көрәшкән халыҡ-ара ойошма.

Интерпол сәйәси, хәрби, дини һәм раса эшмәкәрлеккә ҡыҫылмай (Уставының 3 статьяһы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Интерполдың рәсми сайты 
* Рәсәйҙен Интерполда ҡатнашыуын регламентлаған норматив документтар.  
* Нәфис фильм "Ультиматум Борна"
Фибоначчи

**Пизано Леонардо** (, 1170 йыл тирәһе, Пиза — 1250 йыл тирәһе, шунда уҡ) — урта быуат Европаһының XIII быуаттағы беренсе билдәле Италия математигы булараҡ билдәле. **Фибоначчи** (*Fibonacci*) ҡушамат исеме менән танылыу яулаған.

## Фибоначчи хеҙмәттәре
* «Liber abaci», 1202 йыл

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фибоначчи һандары

## Иҫкәрмәләр
Рәсми тел

**Рәсми тел** — берәй дәүләттең рәсми учреждениеларында (мәҫәлән, хөкүмәттә йә судтарҙа) рәсми коммуникация өсөн ҡулланылған тел. Халыҡ-ара ойошмаларҙа "рәсми тел" статутта раҫланған ойошма ағзалары араһында рәсми коммуникация өсөн ҡулланылған телде аңлата.

**Дәүләт теле** — дәүләттең рәсми теле, ул телдә ил халҡы хөкүмәт органдарына мөрәжәғәт итә ала. Ҡайһы бер илдәрҙә бер дәүләт теле генә бар (мәҫәлән, Украинаның бер генә дәүләт теле — украин теле), бер нисә илдә ике тел дәүләт теле булып бер тигеҙ дәрәжәлә ҡулланыла. Мәҫәлән, Ҡаҙағстан конституцияһы буйынса илдең дәүләт теле — ҡаҙаҡ теле, ә урыҫ теле рәсми тел булараҡ ҡулланыла; Израиль закондары буйынса йәһүд теле менән бер рәттән ғәрәп теле рәсми тел булып тора. Швейцарияла 4 тел, Көньяҡ Африка Республикаһында 11 тел дәүләт теле булып һанала. Ҡайһы бер илдәрҙә (мәҫәлән, АҠШ-та йәки Мексикала) бер ниндәй тел дә юридик рәүештә рәсмиләштерелмәгән.
Тубыл (ҡала)

**Тубыл** (; 
) — Төмән өлкәһенең Тубыл районы үҙәге.

Өлкәнең төньяҡ өлөшөндә, Тубыл йылғаһы Иртышҡа ҡойған ерҙә урынлашҡан. Ҡалаға 1587 йылда Себерҙе үҙләштерү үҙәге булараҡ нигеҙ һалынған. 1590 йылда уға Себер тарафтарында беренсе булып ҡала статусы бирелә. 1708 йылдан Себер губернаһының административ үҙәге була.

Тубылдан 17 км алыҫлыҡта ҡасандыр Себер ханлығының баш ҡалаһы **Ҡашлыҡ** урынлашҡан булған.

Ҡалала бөйөк химик Дмитрий Иванович Менделеев тыуған.

## Географик урыны
Тубыл — кеше һаны буйынса Төмән өлкәһенең икенсе ҡалаһы. Тубыл, Уват, Вагай райондары өсөн иҡтисад үҙәге.

#### Климат
* Йыллыҡ уртаса һауа температураһы — +0,9&nbsp;°C
* Йыллыҡ уртаса һауаның дымлылығы — 75 %
* Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 2,9 м/с




## Тарих

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 400 лет Тобольску. Сборник архивных документов. — Свердловск, 1987.
* 
* *Барабанова Л. П.* Этюды о заповедном городе: [400-летию Тобольска посвящается] . — Свердловск: Сред.-Урал. кн. изд-во, 1986.
* *Голодников К.* Город Тобольск и его окрестности: Исторический очерк. — Тобольск, 1887. 139 с.
* *Кириллов В. В.* Тобольск. — М., 1984.
* *Копылов Д., Прибыльский Ю.* Тобольск. — Свердловск, 1975. 264 с.
*  (в пер.)
* *Найдёнов Н. А.* Тобольск. Материалы для истории города XVII и XVIII столетий. — М., 1885.
* Тобольская антология. Кн. 1-2. — Верона, 2002. *(серия «Памятники Отечества. Вся Россия»; кн. № 56, 57)*
* *Шапп Ж. О.* Путешествие в Сибирь. — Париж, 1768. В 3-х томах.
* губерния. Список населённых мест по сведениям 1868—1869 годов (СПб.1871)

## Һылтанмалар

* Официальный сайт администрации г. Тобольска 
* Из истории города на сайте городской интернет-газеты «Тобольск-Информ» .
* Рассказов С. В. Тобольск в шести приближениях // География. Издательский дом «Первое сентября» 
* Кремль, собор, Рентерея со спутника
* "Вид города Тобольска « из Хорографической чертежной книги» С. У. Ремезова начала XVIII в..
* Фотографии Тобольска.
* Малые города России, Тобольск
* Памятники архитектуры Тобольска 
* Тобольск для туристов и гостей города
Докучаев Василий Васильевич

**Докучаев Василий Васильевич** ( — 8 ноябрь 1903 йыл) — күренекле геолог һәм тупраҡты өйрәнеүсе, тупраҡ географияһы һәм тупраҡты өйрәнеү мәктәбенә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Васи́лий Васи́льевич Докуча́ев хәҙерге Смоленск өлкәһенең Новодугин районы Милюково ауылында священик ғаиләһендә тыуа.
Вязьма һәм Смоленск ҡалаһының дини семинарияларында уҡый.
1867 йылда Смоленск дини семинарияһын тамамлай, яҡшы уҡыусы тейеп уға Санкт-Петербург дини семинарияһына йүнәлтмә бирелә. Ләкин унда ул 3 аҙна ғына уҡый һәм Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетының тәбиғи бүлегенә күсә.

Уның уҡытыусылары: Д. И. Менделеев, Александр Александрович Иностранцев, Андрей Николаевич Бекетов, Александр Васильевич Советов.

1871 йылда университетты тамамлай. Докучаевтын кандидат (диплом) эше Е Касня йылғаһы ярҙарының геологияһы тураһында яҙылған.

## Әҙәбиәт
* 
* *Крупеников И. А., Крупеников Л. А.* Василий Васильевич Докучаев. — М.: Сельхозгиз, 1950.
* *Докучаев В. В.* Сочинения. — М.; Л.: Издательство Академии наук СССР. — Т. 9: Жизнь и деятельность В. В. Докучаева. Библиография трудов. — 1961.
* *Кирьянов Г. Ф.* Василий Васильевич Докучаев, 1846—1903. — М.: Наука, 1966.
* *Галина Костина.* Раскрасьте скучные глобусы / Журнал «Эксперт». № 30-31 (764), 1-14 августа 2011. С. 20-23.

## Һылтанмалар
* 
* Биография В. В. Докучаева на сайте hrono.ru
* Биография В. В. Докучаева на сайте Биография.ру
Allplan

**Allplan** — Nemetschek Allplan Systems GmbH (Nemetschek AG концерны) коропорацияһы етештергән автомат проектлау системаһы.

Allplan үҙендә бөтә төҙөлөш проектлау эштәрен берләштерә (архитектура, тимер-бетон конструкциялары, йорттоң инженер системалары, төҙөлөш объемдары, сметалар, тимер конструкциялары, йорт яҡтылығы, микроклимат һәм башҡалар).

Хәҙерге ваҡытта 19 илдә эшләп килә (шул иҫәптән, Рәсәйҙә лә). Allplan РФ смета нормалар һәм ҡәғиҙәләр йыйынтығы, LIRA һәм SCAD системалары менән бәйле.
Хәким Ғиләжев

**Хәким Ғиләжев, Ғиләжев Лоҡман-Хәким Ғабдрахман улы** (1 март 1923 йыл — 14 ноябрь 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983), Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1973). 

## Биографияһы
Лоҡман-Хәким Ғабдрахман улы Ғиләжев 1923 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантонының Ҡаңны-Төркәй ауылында тыуған.

Хәким Ғиләжевтар быуыны батырҙар, көрәшселәр, яугирҙәр быуыны. Инде фашизмдан йолоп ҡалған — аҫыл ирҙәр, ҡыйыуҙар, беҙ бит уларҙың сабыуҙарына тотоноп үҫтек. Бөтә барлығыбыҙ менән, бар булыуыбыҙ менән улар алдында бурыслыбыҙ. Ул изге бурысты ҡайтара алдыҡмы һуң, яҙмышыбыҙ, булмышыбыҙ менән?

Хәким Ғиләжев һуғыштың тәүге көндәрендә үк хәрби училище тамамлап, ауыр һуғыш юлдарын үтә, ҡаты яралана һәм күрһәткән батырлыҡтары өсөн ике тапҡыр I дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм миҙалдары менән наградлана.

Һуғыштан һуң Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый, Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтында уҡыта. СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел, әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр була, «Совет Башҡортостаны» газетаһында ла эшләп ала, 1955—1968 йылдарҙа «Ағиҙел» журналында баш мөхәррир була. 1968 — 1972 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе вазифаһын башҡара. СССР һәм РСФСР Яҙыусылар союздары идараларының ағзаһы итеп һайлана. БАССР Юғары Советы депутаты була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (26.07.1944; 06.04.1985)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* Салауат Юлаев исемендәге премия (1973)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 с. 
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 

## Һылтанмалар
* «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Ғиләжев Хәким     
* Литературная карта Республики Башкортостан
Янбаев Шакир Мәхийән улы

**Янбаев Шакир Мәхийән улы** (19 ноябрь 1925 йыл — 3 июнь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1968 йылдан КПСС, 1972 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

## Биографияһы
Шакир Мәхийән улы Янбаев 1925 йылдың 19 ноябрендә Башҡорт АССР‑ының Йылайыр кантоны Бикбулат ауылында тыуған.

Тәүге хикәйәләр китабы «Үләндәге ысыҡтар» 1966 йылда баҫылып сыға.

II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (06.04.1985).

## Китаптары
* «Йәшәү һуты».
* «Ерем ете ҡат».
* «Көмөш йүгән» (рус телендә)
* «Зәңгәр сатыр».

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. 
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслеге. 8-се класс. — Өфө: Китап, 2001.

## Һылтанмалар
*   
* Литературная карта Республики Башкортостан: Янабаев Шакир Макиянович
*
Хәмәтдинова Әнисә Әхтәм ҡыҙы

**Хәмәтдинова Әнисә Әхтәм ҡыҙы** (13 март 1928 йыл — 25 октябрь 1989 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Әнисә Әхтәм ҡыҙы Хәмәтдинова 1928 йылдың 13 мартында Башҡорт АССР-ы Өфө кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы) Иҫке Ҡормаш ауылында тыуған.

Беренсе әҫәрҙәре «Пионер» журналы биттәрендә 1960 йылдарҙа баҫыла башлай. Балалар психологияһын белгән әҙип.
## Әҫәрҙәре, китаптары
* Һөйләшә торған гөлдәр, 1969;
* Ул капитан булыр ине: хикәйәләр. Өфө, 1971;
* Илһөйәрҙең дуҫтары: повесть, хикәйәләр. Өфө, 1975;
* Ҡыҙҙар: хикәйәләр, нәҫерҙәр. Өфө, 1977;
* Шинель кейгән малайҙар, 1980; 
* Йондоҙло урман, 1983;
* Мөгөҙлө арғымаҡ менән Һороҡай, 1987;
* Атайҙар яу сапҡанда, 1993;

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1	
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.	
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.	

## Һылтанмалар
*
Йософ Баласағуни

**Йософ Баласағуни** — (Тыуған ваҡыты яҡынса 1040-сы йылдар ).
Урта Азиялағы Баласағун ҡалаһында тыуып үҫкән. Туған телен, халыҡтың ауыҙ-тел ижадын, йолаларын сикһеҙ яратҡан. Ғәрәп һәм фарсы телдәрен яҡшы белгән. Нәфис һүҙ оҫтаһы һәм фекер эйәһе булараҡ даны таралғас, ҡараханиҙар дәүләте батшаһы Боғра хан мәрмәрһарайына кәңәшсе (хас хажип) итеп ҡуйған. Боғара ханға арнап ул «Ҡутадғу билиг» әҫәрен ижад иткән.

Йософ Баласағуниҙың «Ҡугадғу билиг» («Ҡот килтереүсе белем») әҫәре 1068 — 1069 йылдарҙа Боғра-ханға бағышлап ижад ителгән. Был әҫәр — төрки халыҡтарының беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған иң боронғо уртаҡ поэтик ҡомартҡыларының береһе. 
Әлеге көндә «Ҡугадғу билиг» әҫәренең өс ҡулъяҙма күсермәһе билдәле. Уларҙың береһе — 1797 йылда Ҡаһирәлә, икенсеһе — XIX быуаттың егерменсе йылдарында Стамбулда һәм өсөнсөһө 1914 йылда Үзбәкстандың Наманган ҡалаһында табылған. Күсермәләр уйғыр һәм ғәрәп графикаһында яҙылған.

Әҫәр 13 меңгә яҡын шиғри юлдан, 73 бүлектән тора. Йөкмәткеһе, сюжеты бик үҙенсәлекле: баштан аҙаҡҡа тиклем Күнтоғды, Айтолды, Өгдүлмиш һәм Үзгүрмиш исемле заттарҙың тормош, ысынбарлыҡ хаҡындағы уйланыуҙарына, үҙ-ара бәхәстәренә ҡоролған. Күнтоғды — ғәҙеллек, Айтолды — дәүләт, Өгдүлмиш — аҡыл һәм Үзгүрмиш ҡәнәғәтлек кәүҙәләнеше. Ошо шартлы геройҙары исеменән автор кеше ғүмере, йәшәү мәғәнәһе, ғаилә татыулығы, ата-әсәләр менән балалар мөнәсәбәте, хеҙмәттең кеше тормошондағы урыны, батшаны мәрхәмәтле итер сифаттар, феодаль дәүләт ҡоролошо, ил менән етәкселек итеү ысулдары, аҡыл, белем, һуғыш, тыныслыҡ һәм башҡалар хаҡында һүҙ йөрөтә. Был мәсьәләләргә үҙ ҡарашын да белдерә бара.

Й. Баласағуни һәр урында уйлап, аҡыл менән эш итеү, ғәҙел һәм кешелекле булыу яҡлы. Ул уҡымышлылыҡты кешенең абруйын, баһаһын күтәрә торған төп сифаттарҙың береһе һанай. Әҫәрҙә боронғо мәҡәлдәр һәм әйтемдәр күп урын алған. Уларҙың байтағы төрки халыҡтарында, шул иҫәптән башҡорттарҙа, әле лә йыш ҡулланыла.

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәреслеге. 9-сы класс, 2001 йыл. Өфө-Зәйнәб Биишева исемендәге «КИТАП» нәшриәте.
* Башҡорт шиғриәте антологияһы. ISBN 5-295-02743-0

## Иҫкәрмәләр
Йософ (пәйғәмбәр)

**Йософ** () — ислам пәйғәмбәре, Яҡуп пәйғәмбәрҙең улы, төш юрау кәрәмәтенә эйә.  Библиялағы  Иосиф пәйғәмбәр менән тиңләштерелә. Уның тормошона ***Йософ сүрәһе***  ( — *сүрәтү Йусуф*) бағышланған. Был сүрә — Ҡөрьәндәге ун икенсе сүрә. Мәккәлә иңә. Аяттар һаны — 111. Шуларҙың туҡһан һигеҙе Йософ — Яҡуп пәйғәмбәрҙең улы тураһында. Ә беренсе 3 аят быға инеш булып тора. Уларҙа Ҡөрьән тураһында һөйләнелә. 

Сүрәлә кирелек һәм көнсөллөк кешеләрҙең күбеһен көфөрлөккә килтерергә мөмкин тиелә. Сүрәнең аҙағында әүәлге пәйғәмбәрҙәр, уларға халыҡтарҙың мөнәсәбәте һәм уларҙың ахырҙа гонаһлы кешеләр өҫтөнән еңеү яулауҙары тураһында әйтелә. 

Әлеге сүрәнең төп үҙенсәлеге — унда Йософ ғәләйһиссәләм тураһында риүәйәт булыуы һәм ғаилә ағзаларының береһен башҡаларға ҡарағанда күберәк яратыу, уларҙа көнсөллөк килтереп сығарыуын күрһәтә.

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим (Сауд Ғәрәбстанында нәшер ителгән Ҡөрьәндең фотокүсермәһе, ғәрәп тексының хәҙерге башҡорт яҙмаһы менән бирелгән транскрипцияһы, башҡортсаға тәржемәһе). — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992, 960 бит.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // — Стәрлетамаҡ: ҡала типографияһы, 2007. — 609 бит.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтамалар

* Йософ сүрәһенең Ноғмани тәфсире 
* Йософ сүрәһенең һәр аятын айырым тыңла
* Имам.ру сайты
Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университеты

** Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад һәм финанс университеты** 1930 йылда Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты‎ иҡтисад факультеты нигеҙендә асылды.

2012 йылда Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының юғары уҡыу йорттарҙы кәметеү һәм эрләштереү пландар буйынса университетына Санкт-Петербург дәүләт инженер-иҡтисад университеты (ИНЖЭКОН) индерелде (берләштерелде).
## Тамамлаусылар
#Миллер, Алексей Борисович - Газпром ПАЙ Директорҙар советы Рәйесе.
# Саргсян, Тигран Суренович
#Валитов, Шамиль Махмутович
Әл-Ихлас сүрәһе

** Әл-Ихлас сүрәһе** (, *Ихласлыҡ*), шулай уҡ **Сүрә Әл-тәүхид** (, *Monotheism*), — Ҡөрьәндең 112-се сүрәһе. Ислам ғалимдары әйтеүенсә, әл-Ихлас сүрәһе Мәккәлә иңгән. Сүрә 4 аяттан тора.

*Риүәйәте*: Бер көндө ҡөрәйеш мөшриктәре Мөхәммәт ғ.с. янына килеп: «Беҙгә үҙеңдең Аллаһыңды тасуирла», — тигәндәр. Аллаһы тәғәләнән ошо аяттар килгән.

## Сүрә
Был бүлектә сүрәнең ғәрәп телендә яҙылышы, кирил һәм латин хәрефтәрендә башҡорт теленә транскрипцияһы, башҡорт телендә тәфсире бирелә.

: * 
: * Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим
: * Мәрхәмәтле һәм рәхимле Алла исеме менән (башлайым).


**1:1** 
: * Ҡул һуу Аллаһу әхәд
: * Әйт: «Ул — берәү,


**1:2** 
: * Аллаһу ссамәд
: * Алла мәңгелек,


**1:3** 
: * Ләм йәлид үә ләм йүүләд
: * Ул тыуҙырылмаған да, тыуҙырмаған да,


**1:4** 
: *Үә ләм йәкүл-ләһү күфүүән әхәд  
: * бер кем дә Уға тиң булмаған!» — тиген.

## Әл-Ихлас сүрәһе тураһында риүәйәт
Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләм бер саҡ Ғәйшә раҙыйаллаһу ғәнһәне үҙ янына саҡырып алған да:

— И Ғәйшәм! Дүрт нәмәне эшләмәйсә йоҡларға ятма: 1 — Ҡөрьәнде тотош уҡып сыҡмай тороп; 2 — минең ризалығымды һәм миңә тиклемге һәммә Пәйғәмбәрҙәрҙең ризалығын алмай тороп; 3 — иман килтереүселәрҙең ҡәнәғәтлегенә ирешмәй тороп; 4 — хаж ҡылмай тороп.

— Атам-әсәм менән ант итәм, шул ҡыҫҡа ғына арала быны эшләп өлгөрә алмаясаҡмын, — тип аптырай ҡатын.

— Шунан да еңеле юҡ, — тип көлөмһөрәй Рәсүлебеҙ. — Өс тапҡыр «Әл-Ихлас» һәм бер тапҡыр «Фәтиха» сүрәһен уҡып, һин тотош Ҡөрьәнде уҡып сыҡҡандай булырһың. Салауат әйтеүең менән минең һәм миңә тиклемге Пәйғәмбәрҙәрҙең ризалығын алырһың. Иман килтереүселәрҙең һәммәһенең гонаһтарын ярлыҡауын Алланан һорап, уларҙың ҡәнәғәтлегенә ирешерһең. «Сүбханаллаһи үәл-хәмдүлилләһи үә лә иләһә иллалаһу үәхдәһү лә шәрикә ләһү, ләһүл-мүлкү үә ләһүл-хәмдү үә һүүә ғәлә күлли шәйин ҡадир» кәлимәһен әйтеп, хаж ҡылғандай булырһың.

## Һылтанмалар
* СУРА 112. OЧИЩEHИE (BEPЫ) 
* 112 сура (Аль-Ихлас) на арабском и в 7-ми переводах на русский язык
* Сура 112 АЛЬ-ИХЛАС  в Исламской энциклопедии
* Слушать Суру 112 АЛЬ-ИХЛАС  в wav формате

## Ҡулланылған әҙәбиәт
Ҡөрьән Кәрим — башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.

Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар — Ҡазан, 2004
## Иҫкәрмәләр
Ән-Нәс сүрәһе

**Ән-Нәс сүрәһе** (, *Кешеләр*) — Ҡөрьәндең һуңғы, 114-се сүрәһе. 6 аяттан тора. Мәккәлә ингән сүрә.

Сүрәгә исем тәүге аяттың һуңғы һүҙенән алып бирелгән һәм бәрейҙәрҙән һәм әҙәмдәрҙән яҡлау һорап бер Аллаһыға һыйынырға өндәй.

## [[Сөннәт]]
Ғәйшә р.ғ. әйткән:

Ғәйшә р.ғ. риүәйәт иткәнсә, Пәйғәмбәр ғ.с. Әл-Фәләҡ һәм Ән-Нәс сүрәләрен уҡып ҡулдарына өрә лә, ауыртҡан ағзаларын һыйпай торған булған.

## Һылтанмалар

* СУРА 114. ЛЮДИ 
* СУРА 114. ЛЮДИ
* Латинская транслитерация Корана + аудио. Сура 114 (Ан-Нас «Люди»)
* Сура 114. ан-Нас «Люди»  — параллельный перевод: Кулиев, Османов, Крачковский, Порохова, Аль-Азхар
* Тафсир ас-Саади: сура 114 (Ан-Нас «Люди») 
* Тафсир Хилол: сура 114 (Ан-Нас «Люди»)
* Тафсир Саид Кутб: сура 114 (Ан-Нас «Люди»)
* Tafsir Ibn Kathir — Quran Tafsir
* Сура 114 АН-НАС  в Исламской энциклопедии

## Ҡулланылған әҙәбиәт
Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.

Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004
Тәүбә сүрәһе

**Әт-Тәүбә**(ғәр.سورة التوبة — *сүрәтүт-тәүбә*) — Ҡөрьәндең туғыҙынсы сүрәһе. Мәҙинәлә һижрәттең туғыҙынсы йылында инә. Аяттар һаны — 129.

## Эстәлеге

Сүрәнең башында Аллаһының мөшриҡтәргә ҡатнашы юҡ икәнлеге әйтелә. Сүрәлә һуғыштар тыйылған 4 хәрам ай, мөшриҡтәр менән төҙөгән килешеүҙе үтәү кәрәклеге тураһында һөйләнелә. Сүрәлә Аллаһыға яҡынайыуҙың төп шарты — Уға һис шикһеҙ ышаныу икәнлеге әйтелә. Әгәр ҙә мосолмандар ысын күңелдән Аллаһыға һәм Уның Рәсүленә бирелмәһә һәм Аллаһы һәм Уның Рәсүле бөтөн нәмәнән һәм бөтөнөһөнән ҡәҙерлерәк булмаһа, Иман бөтөн түгел.

Аллаһы тәкәбберлек һәм маҡтансыҡлыҡтың еңеүҙе сигендереүҙәрен әйтә (Хунәйн һуғышының һөҙөмтәһе — бының асыҡ миҫалы). Был сүрәлә Аллаһы мөшриҡтәргә Харам мәсетенә инеүҙе тыя, сөнки улар нәжес, таҙа түгелдәр.

Сүрә, һуғышҡа кәрәк булһа, кисекмәҫтән унда китергә кәрәклеген әйтә. Шулай уҡ был сүрәлә ниндәй ҙә булһа сәбәпле йыһатта ҡатнаша алмағандар, өйҙә ҡалыусылар һәм һуғышҡа саҡырыу яңғырағанда, ике йөҙлөләрҙең фетнә сығарыуы тураһында һөйләнелә. Аллаһы шулай уҡ бында ике йөҙлөләрҙең мосолмандарға тыныслыҡ һәм һуғыш ваҡытындағы мөғәмәләһе тураһында әйтелә. Монафиҡтарҙың ике йөҙлөлөгө өсөн яза тураһында ла әйтелгән. Мөхәммәт(СҒС) улар өсөн ғәфү һораһа ла, ғәфү ҡабул ителмәйәсәк..

Йыһатта ҡатнашмау өсөн төплө сәбәптәр һаналып кителә. Шунда уҡ Мәҙинә ҡалаһы янында йәшәүсе ғәрәптәр тураһында, уларҙың исламды ике йөҙлөлөк менән ҡабул итеүҙәре, һуғышҡа бармау өсөн төрлө сәбәптәр эҙләүҙәре бәйән ителә.

Сүрәлә шулай уҡ кешеләрҙең хәле, уларҙың Аллаһыға ҡарашы, монафиҡтарҙың исламға зыян итеү маҡсатында төҙөлгән мәсет тасуирлана. Ысын күңелдән иман килтереүселәр, һуғышта сәбәпһеҙ ҡатнашмаусылар һәм уларҙың тәүбәһе, Аллаһы Тәғәләнең уларҙың тәүбәләрен ҡабул итеүе тураһында әйтелә.

Сүрәнең аҙағында Аллаһы Тәғәлә тарафынан Мөхәммәттең (СҒС) кешеләргә Китапты еткереү өсөн һайланылыуы һәм Мөхәммәттең (СҒС) кешеләргә ҡарата ҡаты күңелле һәм рәхимһеҙ булырға теләмәүе әйтелә. Мөхәммәт (СҒС) — рәхимле, ғәфү итеүсән.

## Ғәрәпсәһе

## Транскрипцияһы
128-129. Ләҡад джәә`әкүм расүүлүм мин әңфүсикүм ғәзиизүн ғәләйһи мәә ғәниттүм хәриисун ғәләйкүм билмүьминиинә ра`үүфүр-рахиим. Фә`иң тәүәлләү фәҡульхәсбийә-ллааһу ләә иләәһә илләә һүүә ғәләйһи тәүәккәлтү үә һүүә раббүлғәршилғәзыиим.

## Мәғәнәһе

## Һылтанмалар

* Әт-Тәүбә сүрәсенең Ногмани тәфсире 
* Әт-Тәүбә сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 
* имам.ру сайты 

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим (Сауд Ғәрәбстанында нәшер ителгән Ҡөрьәндең фотокүсермәһе, ғәрәп тексының хәҙерге башҡорт яҙмаһы менән бирелгән транскрипцияһы, башҡортсаға тәржемәһе). — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992, 960 бит.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // — Стәрлетамаҡ: ҡала типографияһы, 2007. — 609 бит.

## Иҫкәрмәләр
Әл-Кәфирун сүрәһе

**Әл-Кәфирун сүрәһе** () - Ҡөрьән Кәримдең 109-сы сүрәһе. Әл-Кәфирун һүҙе "Кафырҙар (Иманға килмәгәндәр)" тигән мәғәнә белдерә. Риүәйәте: Мәккә мөшриктәре Мөхәммәт ﷺ янына килеп: "Әй Мөхәммәт, әйҙә былай килешәйек - бер йыл һин беҙҙең балбалдарға табын, икенсе йылына беҙ һинең Аллаһыңа табынырбыҙ", - тигәндәр. Был турала түбәндәге аяттар үәхи ителгән:

## Ғәрәпсәһе
left|Кәфирун сүрәһе
 
 بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ 
# قُلۡ یٰۤاَیُّہَا الۡکٰفِرُوۡنَ 
# لَاۤ اَعۡبُدُ مَا تَعۡبُدُوۡنَ 
# وَ لَاۤ اَنۡتُمۡ عٰبِدُوۡنَ مَاۤ اَعۡبُدُۚ 
# وَ لَاۤ اَنَا عَابِدٌ مَّا عَبَدۡتُّمۡ 
# وَلَا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ
# لَکُمۡ دِیۡنُکُمۡ وَلِیَ دِیۡنِ 


## Транскрипцияһы
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
# Ҡуль йәә әййүһәл кәәфирүүн
# Ләә әғбүдү мәә тәғбүдүүн
# Үә ләә әңтүм ғәәбидүүнә мәә әғбүд
# Үә ләә әнәә ғәәбидүм-мәә ғәбәдтүм
# Үә ләә әңтүм ғәбидүүнә мәә әғбүд
# Ләкүм диинүкүм үә лийә диин

## Тәржемәһе


Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
# (Әйт, Мөхәммәт ғ.с.): «Әй иман килтермәгән кешеләр!» 
# «Мин һеҙ табынғандарға бер ҡасан да табынмам» 
# «Һеҙ мин табынған Аллаһыға ғибәҙәт ҡылмайһығыҙ» 
# «Мин һеҙ табынған балбалдарға табыныусы түгел» 
# «Һеҙ киләсәктә лә мин табына торған Аллаға ғибәҙәт ҡылмаҫһығыҙ» 
# «Һеҙгә үҙ динегеҙ, миңә үҙ динем» . 


## Һылтанмалар

* СУРА 109. Кафырҙар 
* 109 сура (Әл-Кәфирун) ғәрәп һәм урыҫ телдәрендә
* Сура 109 Әл-Кәфирун  Ислам энциклопедияһында

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
* Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004
Әл-Кәүҫар сүрәһе

**Әл-Кәүҫар (Муллыҡ) сүрәһе** — Ҡөрьәндәге 108-се сүрә, 3/4 аяттан тора. Мәккәлә иңгән. 

«Әл-Кәүҫар» — йәннәттәге йылғаларҙың береһе.
Был сүрәлә иһә Мөхәммәттең Аллаһы исеменән ергә, кешеләр араһына Ислам диненә өндәр һәм күндерер пәйғәмбәр — Аллаһ илсеһе вазифаһында ебәрелеүе таныҡлана.

## Риүәйәте
Ғас бине Ваил Пәйғәбәр с.ғ.с. менән Бәни Сәһем ишек төбөндә һөйләшеп торған. Унан Пәйғәмбәр Мәсет Харамдан сығып киткән. Ғас эскә кергән. Эстә ҡөрәйештең олуғтары ултырған, улар бынан: «Кем менән һөйләштең?» — тип һораған. Ул: «Әбтәр менән», — тип яуап биргән. Ғәрәп халҡында ир балаһы булмаған кешене «әбтәр», йәғни, нәҫеле киҫелгән кеше тип һанай торған булғандар. Ғастың был һүҙҙәре Пәйғәмбәргә ишетелгәс, ул бик ҡайғырған. Аллаһы тәғәлә уны шатландырыр өсөн әлеге сүрәне иңдергән.

## Ғәрәпсәһе, транскрипцияһы, башҡорт телендә тәфсире


: * Бисмилләәһир-рахмаанир-рәхиим 
: * Мәрхәмәтле һәм рәхимле Аллаһ исеме менән (башлайым).

**108:1** 
: * Иннәә әғтайнәәкәл-кәүҫар
: * Беҙ һиңә муллыҡ бирҙек.

**108:2** 
: * Фәсалли лираббикә үәнхар
: * Шуға Раббың ризалығыңа намаҙға баҫ һәм ҡорбан сал.

**108:3** 
: * Иннәә шәәни́'әкә һү́әл-ә́бтар
: * Һиңә үслеләр бынан мәхрүм.

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим (Сауд Ғәрәбстанында нәшер ителгән Ҡөрьәндең фотокүсермәһе, ғәрәп тексының хәҙерге башҡорт яҙмаһы менән бирелгән транскрипцияһы, башҡортсаға тәржемәһе). — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992, 960 бит.
* Ҡөрьән Кәрим — башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // — Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
* Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар — Ҡазан, 2004

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Изке Ҡөрьән академияһында» Әл-Кәүҫар сүрәһе
* СУРА 108. OБИЛЬHЫЙ 
* 108 сура (Аль-Кяусар) на арабском и в переводах на русский язык
* Сура 108 АЛЬ-КАУСАР  в Исламской энциклопедии
Әл-Мәсәд сүрәһе

**әл-Мәсәд сүрәһе** () (**Пальма сүсе** икенсе төрлө **Бау** тип тә атала), Ҡөрьән Кәримдең 111-се сүрәһе, 5 аяттан тора. Мәккәлә иңгән сүрә.

## Риүәйәте

Әбү Ләһәб Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ﷺ атаһы менән бер туған ҡәрҙәше булған. Ул бик яуыз мөшрик булып, үҙе лә, ҡатыны ла Пәйғәмбәргә бик күп яуызлыҡ ҡылғандар. Аллаһы Тәғәлә улар тураһында ошо сүрәне үәхи ҡылған. Пәйғәмбәр ﷺ Аллаһ әмере менән туғандары араһында Исламға өндәй башлағас, Әбү Йәһил (ҡушаматы): «Әгәр ҡустымдың улының әйткән һүҙе дөрөҫ булһа, иман килтермәгән өсөн ғазап булһа, мин малымды һәм балаларымды фиҙа ҡылып ҡотолормон», — тигән. Аллаһы Тәғәлә: «Уның малы ла, балалары ла файҙа бирмәҫ» — тигән аят ебәргән. Әбү Йәһелдең улы Ғүтбәне Шам юлында арыҫлан күтәреп алып киткән. Ә Әбү Йәһелдең үҙенә бик яман бер йәрәхәт сығып, һаҫыҡлығынан бер кем янына килә алмаған, күп ғазаптар менән вафат булған. Бер нисә көн күмелмәйсә һаҫып ятҡан. Һуңынан ҡолдар яллап күмгәндәр ("Тибйән"дән).

## Ғәрәпсәһе


 بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ 
# تَبَّتۡ یَدَاۤ اَبِیۡ لَہَبٍ وَّ تَبَّ 
# مَاۤ مَا أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَ 
# سَیَصۡلٰی نَارًا ذَاتَ لَہَبٍۚ 
# وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ  
# فِیۡ جِیۡدِہَا حَبۡلٌ مِّنۡ مَّسَدٍ 


## Транскрипцияһы
БисмиЛләһи-Ррахмәни-Ррахиим! 
1 Тәббәт йәдәә әбии ләһәбиү-үә тәбб
2 Мә әғнәә ғәнһү мәәлүһү үә мәә кәсәб
3 Сәйасләә нәәрәң ҙәәтә ләһәб
4 Үәмрәьәтүһү хәммәәләтәл хәтаб
5 Фии жиидиһәә хәблүм-мим-мәсәд

## Тәржемәһе

 
БисмиЛләһи-Ррахмәни-Ррахиим!
# Әбү Ләһәбтең ике ҡулы ла ҡороһон! Үҙе лә һәләк булһын.
# Уның малы ла, кәсебе лә (балалары ла) һәләк булыуҙан ҡотҡарманы. 
# Тиҙҙән ул ялҡын эйәһе булған утҡа керер. 
# Ҡатыны ла утын ташыусы булып(йәғни гонаһтарын өҫтөнә күтәреп), тамуҡҡа керер. 
# Ул ҡатындың муйынында пальма сүсенән ишелгән арҡан булыр.
## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
* Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004

## Һылтанмалар

* СУРА 111. ПAЛЬMOBЫE BOЛOKHA 
* 111 сура (Аль-Масад) на арабском и в 7-ми переводах на русский язык
* Сура 111 АЛЬ-МАСАД  в Исламской энциклопедии
Әл-Фәләҡ сүрәһе

**Әл-Фәләҡ сүрәһе** (ғәр. *Таң*) – Ҡөрьәндәге 113-се сүрә, 5 аяттан тора. Әл-Мүғәүүизәтәйн сүрәләренә (Ән-Нәс менән бергә) керә. Сүрә Мәккәлә ингән, Мәҙинәлә тип әйтеүселәр ҙә бар.

**Иңеү сәбәбе**: Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләм сихыр арҡаһында ауырып китә. Шунан һуң ике фәрештә уға боҙом әйберҙәре ташланған ҡойоно күрһәтә. Ябраил фәрештә Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләмгә Әл-Мүғәүүизәтәйн сүрәләрен тапшыра. Һәр бәйләнгән төйөндө сискән һайын, уларҙы уҡып, Рәсүлуллаһ терелә.

## Ғәрәпсәһе
**
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِِ 

1 قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ 

2. مِن شَرِّ مَا خَلَقَ 

3. وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ 

4. وَمِن شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ
 
5. وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ**

## Транскрипцияһы

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!

1. Ҡуль әғүүҙү бираббил-фәләҡ.

2.Миң шәрри мәә халәҡ

3.Үә миң шәрри ғаасиҡин иҙәә үәҡаб

4.Үә миң шәррин-нәффәәҫәәти фил-ғүкәд

5. Үә миң шәрри хәәсидин иҙәә хәсәд

## Мәғәнәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
# Әйт: «Таң Раббыһы Аллаһыға һыйынамын,
# яралтылған нәмәләрҙең яуызлығынан,
# һәм донъяны ҡараңғы ҡаплап алған ваҡыт яуызлығынан,
# һәм төйөндәргә өрөүселәрҙең яуызлығынан,
# һәм көнләшеүсе кешенең көнләшеп ғәмәл ҡылыуынан Аллаһыға һыйынам».

## Иҫкәрмәләр



## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
* Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004
Ән-Наср сүрәһе

**Ән-Наср сүрәһе** () (**Ярҙам**) - Ҡөрьән Кәримдең 110-сы сүрәһе, 3 аяттан тора. 
Сүрәлә Мәккәне яулап алыу тураһында һүҙ бара. Мәккәгә мосолмандарҙың баҫып инеүе ҡорайыштарҙың Хоҙайбиә килешеүен боҙоуы арҡаһында килеп сыға. Ҡорайыштар Пәйғәмбәр ﷺ менән килешеү төҙөгән ырыуға һөжүм итә. Пәйғәмбәр ﷺ ун мең ғәскәр туплай һәм ярҙамға ашыға, Мәккәгә йүнәлә. Был Һижрәнең 8-се йылында, Рамаҙан айында була (м. 630 йылдың декабре). Мәккә һуғышһыҙ баш һала. Шул рәүешле мосолмандар, ҡан ҡойошһоҙ һәм яуһыҙ ғына, Ислам тарихында иң ҙур еңеүгә өлгәшә. Мәккәне алыу бик ҙур дини һәм сәйәси әһәмиәткә эйә була. 

## Ғәрәпсәһе

          
 بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ  
# اِذَا جَآءَ نَصۡرُ اللّٰہِ وَ الۡفَتۡحُ 
# وَ رَاَیۡتَ النَّاسَ یَدۡخُلُوۡنَ فِیۡ دِیۡنِ اللّٰہِ اَفۡوَاجًا 
# فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابً
 


## Транскрипцияһы

БисмиЛләһи-Ррахмәни-Ррахиим!
# Иҙәә джәәә нәсру-Ллаһи үәл-фәтх.
# Үә раьәйтә-ннәәсә йәдхулүүнә фии диини-Лләһи әфуәджә
# Фәсәббих бихәмди Раббикә үәстәғфирһү иннәһу кәәнә тәүүәәбә

## Тәржемә

БисмиЛләһи-Ррахмәни-Ррахиим!
# Әгәр ҙә һиңә вәғәҙә ителгән ярҙам килһә Ислам әһеле күп ҡалаларға өҫтөн булып , уларҙы үҙ ҡулы аҫтына алһа,
# Һин кешеләрҙең Ислам диненә төркөм-төркөм булып ингәндәрен күрерһең 
# Һин Раббыңды маҡтап тәсбих әйт. Дөрөҫлөктә, Аллаһы тәғәлә ғәфү һораусыларҙың тәүбәләрен ҡабул итеүсе булды

## Һылтанмалар

* СУРА 110. ПOMOЩЬ 
* 110 сура (Ан-Наср) на арабском и в переводах на русский язык
* Сура 110 АН-НАСР  в Исламской энциклопедии

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
* Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004
Әл-Мәғүн сүрәһе

**әл-Мәғүн сүрәһе** () (Хәйер-саҙаҡа), Ҡөрьән Кәримдең 107-се сүрәһе, 7 аяттан тора, Мәккәлә үәхи ителгән.

## Ғәрәпсәһе

          
 بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ  
# أَرَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ 
# فَذٰلِکَ الَّذِیۡ یَدُعُّ الۡیَتِیۡمَۙ 
# وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ 
# فَوَیۡلٌ لِّلۡمُصَلِّیۡنَۙ 
# الَّذِیۡنَ ہُمۡ عَنۡ صَلَاتِہِمۡ سَاہُوۡنَۙ 
# الَّذِیۡنَ ہُمۡ یُرَآءُوۡنَۙ 
# وَ یَمۡنَعُوۡنَ الۡمَاعُوۡنَ 


## Транскрипцияһы
Бисмил-ләһир-рахмәнир-рахим!
# Ә раьәйтә-лләҙии йукәҙ-ҙибү биддиин
# Фәҙәәликә-лләҙии йәдүғғүл-йәтиим
# Үә ләә йәхудду ғәләә тәғәәмил-мискиин
# Фәүәйлүл-лилмүсаллиин
# Әлләҙиинә һүм ғәң саләәтиһим сәәһүүн
# Әлләҙиинә һум йурааүүн
# Үә йәмнәғүүнәл мәәғүүн

## Тәржемә


Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән...
# (Мөхәммәт ғ.с.) Яза көнөнә ышанмаған кешене (Әбү Йәһелде) күрҙеңме? 
# Был кеше йәтимде үҙ янынан ебәрә, уға шәфҡәт итмәй, 
# Үҙе лә фәҡир һәм мохтаждарға тәғәм бирмәҫ һәм башҡаларҙы ла был эшкә ылыҡтырмаҫ. 
# Намаҙҙарын ғафил итеп, 
# иғтибарһыҙ уҡыусыларға (монафиҡтарға) ҡаты ғазап!
# Улар үҙҙәренең ғәмәлдәрен кешегә күрһәтеп ҡылалар. 
# малдарынан зәкәт бирмәйҙәр. Йәки һорап килгән кешеләргә өй кәрәк-яраҡтарын бирмәйҙәр



## Һылтанмалар

* СУРА 107. ПOДAЯHИE 
* 107 сура (Аль-Маун) на арабском и в переводах на русский язык
* Сура 107 АЛЬ-МА&#8217;УН  в Исламской энциклопедии

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
* Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004
Баҡсаһарай районы

**Баҡсаһарай районы** (, , ) — Ҡырым Республикаһы территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Баҡсаһарай.

Райондың майҙаны — 1589 км². Халыҡ тығыҙлығы — 58.24 кеше/км².

Телефон коды — +7 36554.

## Халыҡ
2012 йылда бында 90 850 кешенең йәшәүе мәғлүм.

2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы : * урыҫтар — 54,3 %* ҡырым татарҙары — 21,3 %* украиндар — 19,6 %* белорустар — 1,2 %* молдавандар — 0,2 %.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Баҡсаһарай районының рәсми сайты
Ҡараһыубаҙар районы

**Ҡараһыубаҙар районы** (, ) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Ҡараһыубаҙар.

Райондың майҙаны — 1894 км². Халыҡ тығыҙлығы — 35.09 кеше/км².

Телефон коды — +380 6559.

## Халыҡ
2012 йылда бында 64 032 кешенең йәшәүе мәғлүм.

2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы : * урыҫтар — 49,2 %* ҡырым татарҙары — 29,2 %* украиндар — 16,2 %* белорустар — 0,9 %* поляктар — 0,3 %.

## Тышҡы һылтанмалар
* Ҡараһыубаҙар районының рәсми сайты 

## Иҫкәрмәләр
Ҡурман районы

**Ҡурман районы** (, ) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Ҡурман.

Райондың майҙаны — 1766 км². Халыҡ тығыҙлығы — 53.1 кеше/км².

Телефон коды — +380 6556.

## Халыҡ
2012 йылда бында 90 908 кешенең йәшәүе мәғлүм.

2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы:
* урыҫтар — 48,7 %
* ҡырым татарҙары — 16,7 %
* украиндар — 27,3 %
* белорустар — 2,2 %
* поляктар — 0,2 %.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Ҡурман районының рәсми сайты
Красноперекопск районы (Ҡырым)

**Красноперекопск районы** (, ) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Красноперекопск  (Ҡырым).

Райондың майҙаны — 1231 км². Халыҡ тығыҙлығы — 25.87 кеше/км².

Телефон коды — +380 6565.

## Халыҡ
2012 йылда бында 29 566 кешенең йәшәүе мәғлүм.

2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы : * урыҫтар — 33,2 %* ҡырым татарҙары — 17,2 %* украиндар — 43,2 %* белорустар — 1,2 %* молдавандар — 0,6 %.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Красноперекопск районының рәсми сайты
Ете Ҡойо районы

**Ете Ҡойо районы** (), 1944 йылдан бирле урыҫса рәсми исеме **Ленино районы** (, ) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Ете Ҡойо ауылы (1944 йылдан бирле урыҫса рәсми исеме Ленино.

Райондың майҙаны — 2919 км². Халыҡ тығыҙлығы — 23.85 кеше/км².

Телефон коды — +380 6557.

## Халыҡ
2012 йылда бында 63 191 кешенең йәшәүе мәғлүм.

2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы : * урыҫтар — 54,8 %* ҡырым татарҙары — 29,2 %* украиндар — 15,5 %* белорустар — 1,3 %* молдавандар — 0,3 %.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* [ http://www.lenrada.crimea.ua  Ете ҡойо районының рәсми сайты]
Ислам Тәрәк районы

**Ислам Тәрәк районы** (, ) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Ислам Тәрәк .

Райондың майҙаны — 1208 км². Халыҡ тығыҙлығы — 48.03 кеше/км².

Телефон коды — +380 6555.

## Халыҡ
2012 йылда бында 53 929 кешенең йәшәүе мәғлүм.

2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы : * урыҫтар — 50,5 %* ҡырым татарҙары — 25,5 %* украиндар — 17,6 %* белорустар — 1,7 %.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Ислам Төрөк районының рәсми сайты
Аҡшәйех районы

**Аҡшәйех районы** (, ) — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге — Аҡшәйех .

Райондың майҙаны — 1231 км². Халыҡ тығыҙлығы — 30.21 кеше/км².

Телефон коды — +380 6553.

## Халыҡ
2012 йылда бында 34 345 кешенең йәшәүе мәғлүм.

2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы :
* урыҫтар — 40,9 %
* ҡырым татарҙары — 13,3 %
* украиндар — 41,1 %
* белорустар — 1,4 %
* поляктар — 0,4 %
* молдавандар — 0,2 %.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* http://www.razdolnoe-rga.gov.ua  Аҡшәйех районының рәсми сайты]
Аҡмәсжит районы

**Аҡмәсжит районы** (, )  — Ҡырым АР территорияһында урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге - Аҡмәсжит. 

Райондың майҙаны — 1753 км². Халыҡ тығыҙлығы - 85.14 кеше/км².

Телефон коды — +380 652.

## Халыҡ
2012 йылда бында  158 700 кешенең йәшәүе мәғлүм.

2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы : * урыҫтар — 49,4 %* ҡырым татарҙары — 22,2 %* украиндар — 23,5 %* белорустар — 1,3 %* татарҙар — 0,3 %* болгарҙар — 0,1 % һ. б..

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
*Аҡмәсжит районының рәсми сайты .
Аҡмәсет районы

**Аҡмәсет районы** (, ) — Ҡырым Республикаһында  урынлашҡан 14 райондың береһе. Райондың административ үҙәге - Аҡмәсет . 

Райондың майҙаны — 1509 км². Халыҡ тығыҙлығы - 21.14 кеше/км².

## Халыҡ
2012 йылда бында 32 050 кешенең йәшәүе мәғлүм.

2001 йылғы Украина йән иҫәбен алыу буйынса милли составы : * урыҫтар — 52,7 %* ҡырым татарҙары — 12,6 %* украиндар — 29,0 %* белорустар — 0,01 %* татарҙар — 0,01 %.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Аҡмәсет районының рәсми сайты
Ҡурәйш сүрәһе

**Ҡурәйш (ҡорайыш) сүрәһе** () (Ҡорайыш ырыуы исеменә), Ҡөрьән Кәримдең 106-сы сүрәһе. 4 аяттан тора, Мәккәлә иңгән сүрә.
Риүәйәте:ҡорайыш ҡәбиләһе йылына ике мәртәбә сауҙагәрлек менән сәфәр ҡылған. Ҡыш көнө Йәмәнгә, йәй көнө Шамға (Дамаск) барғандар. Ҡайҙа ғына барһалар ҙа, уларҙы Харам-Шәриф әһеле тип хөрмәт иткәндәр. Аллаһы тәғәлә уларға биргән ниғмәттәрен бәйән итеп, әлеге сүрәне иңдергән

## Ғәрәпсәһе

          
 بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ  
# لِاِیۡلٰفِ قُرَیۡشٍ 
# اٖلٰفِہِمۡ رِحۡلَۃَ الشِّتَآءِ وَ الصَّیۡفِ 
# فَلۡیَعۡبُدُوۡا رَبَّ ہٰذَا الۡبَیۡتِ 
# الَّذِیۡۤ اَطۡعَمَہُمۡ مِّنۡ جُوۡعٍ ۙ وَّ اٰمَنَہُمۡ مِّنۡ خَوۡفٍ 


## Транскрипцияһы

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
# Лиьииләәфи ҡурәйш
# Иләәфиһим рихләтә-шшитәьи үә-ссайф
# Фәлйәғбүдүү раббә һәәҙәл-бәйт
# Әлләҙии атғәмәһум миң джүүғиү-үә әәмәнәһум мин хауф

## Тәржемәһе


Шәфҡәтле, рәхимле Аллаһ исеме менән...
# Ҡорайыш ырыуының берләшкән (ҡурсыулы) булыуы өсөн,, 
# именлектә ҡыш та һәм йәй ҙә сәфәрҙә булыуҙары (өсөн),
# улар ошо йорттоң [Ҡәғбәнең] Раббыһына ғибәҙәт ҡылһындар,
# уларҙы аслыҡтан туйҙырыусы һәм ҡурҡыныстан һаҡлаусыға. 


## Һылтанмалар

* http://www.shortsuras.ru/kuraish/ 
## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
* Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004

## Иҫкәрмәләр