open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Паркштадион

**Паркштадион** (нем.Parkstadion) —  немец ҡалаһы Гельзенкирхенда стадион,  1973 йылда 1974 йылғы донъя чемпионаты өсөн махсус асыла. «Паркштадион» донъя чемпионатының  5 уйынын ҡабул итә: Югославия — Заир, Заир — Бразилия, Нидерланд — Аргентина, ГДР — Нидерланд, Аргентина — ГДР.

1988 йылдың 4 сентябрендә  был  стадионда  «Bad World Tour»  турне сиктәрендә, ә 1997 йылдың 15 июнендә «HIStory World Tour». турне сиктәрендә  Майкл Джексон  сығыш яһай. 

1990 йылдың 16 авгусында   «Паркштадион» стадионында «Urban Jungle Tour» турне сиктәрендә, ә 1998 йылдың  27 июлендә  «Bridges To Babylon  Tour». турне сиктәрендә  британ [./https://ru.wikipedia.org/wiki/The_Rolling_Stones The Rolling Stones]  рок төркөмө сығыш яһай. 

1994 йылдың 23 авгусында  «The Division Bell Tour»  турне сиктәрендә [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Pink_Floyd Pink Floyd]  төркөмө сығыш яһай. 

«Паркштадион» 1988 йылғы Европа чемпионатының  ике уйынын ҡабул итә. 14 июндә  Германия һәм Дания йыйылма командалары араһында (2:0)    һәм 18 июндә  Дания менән Ирландия (0:1). йыйылмалары араһында уйындар үтә.

Һуңғы рәсми футбол уйыны стадионда  2001 йылдың  19 майында «Шальке 04» һәм «Унтерхахинг» араһында  үтә. Матчта    65 000 кеше ҡатнаша.

«Паркштадион»  1973 йылда  «Глюкауф-Кампфбанды» алмаштыра  һәм «04 Шальке» өсөн  2001 йылға тиклем стадион   була, унан һуң алмашҡа «Фельтинс-Арена» стадионы килә

2001 йылдан стадион  өлөшләтә емерелә һәм « Эрцгебирге Ауэ» таблоһы клубҡа  бүләк ителә.

## Һылтанмалар

* «Паркштадион» на официальном сайте «Шальке 04»
Бөркөт башняһы (Дортмунд)

**Бөркөт  башняһы** (нем. Adlerturm) — Дортмунд ҡалаһында тергеҙелгән ҡала диуары башняһы   (Төньяҡ Рейн — Вестфалия федераль ере). Иҫке ҡала сигендәге *Ostwall*  урамында урынлашҡан. Башня 1992 йылда тарихи нигеҙҙә төҙөлгән. 30- метрлыҡ башня махсус төп таяуҙарҙа тора — был зарарланыуҙан һәм   XIV быуат башняһының фундаментына һәм XIII быуат ҡала диуары йәнәшә өлөшөнөң фундаментына артыҡ көс төшмәһен өсөн эшләнелгән.   Башняның алты ҡатында  музей  урынлаштырылған, унда Дортмундтың археологик ҡомартҡылары менән танышырға, урта быуат ҡалаһы күренеше һәм уның оборона диурҙарының моделен,  1389 йылдарҙағы Ҙур  Дортмунд Бәхәсе осорондағы ҡоралдарҙы, хәрби кейемдәрҙе күрергә мөмкин. 

## Әҙәбиәт

* Althoff, Christiane: *der Befestigung Stadt Die Dortmund — der Stadtkernarchäologie Ergebnisse*, 1996 Dortmund, 
* Neuhoff, Karl: *und Befestigungskunst ihre Grenzen Dortmunder*, Dortmund: Krüger, 1994, 
* Zänker, Jürgen: *Der Adlerturm Dortmunder. Mittelalter-und postmoderner Denkmalskult Nostalgie*, in: Vergessene Zeiten. Ruhrgebiet Mittelalter im, 1990/91 Ausstellungskatalog Ruhrlandmuseum Essen, bde 2кл., hg. u von Ferdinand Seibt.a., 1990 Essen, Bd. 2, 300-303 S., 

## Галереяһы

Файл:Adlerturm Dortmund historische Fundamente.jpg|Башня таяуҙары
Файл:NRW, Dortmund - Adlerturm 02.jpg|Дортмунд ҡала  гербы - бөркөт - башня манараһында
Файл:NRW, Dortmund - Adlerturm 03.jpg|Башняның төньяҡ яғынан күренеше  
Файл:NRW, Dortmund - Adlerturm 04.jpg|Башняның көнбайыш өлөшөнән күренеше.
Тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл (Өфө)

**Тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл** — Өфө ҡалаһының Еңеү паркында урынлашҡан һәйкәл. 2015 йылдың 8 октябрендә, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына арнап асыла.

## Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҙур өлөш индергән тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл ҡуйыу инициативаһы менән Башҡортостан Хөкүмәтенә 2013 йылда республиканың Һуғыш, хеҙмәт, ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары йәмәғәт ойошмаһы сыға. БР Мәҙәниәт министрлығы проектҡа конкурс иғлан итә һәм унда Мәскәүҙең билдәле скульпторы, Рәсәйҙең халыҡ рәссамы, Рәсәйҙең Дәүләт премияһы лауреаты Андрей Ковальчуктың эше еңеү яулай. Һәйкәл бюджеттан тыш сығанаҡтар иҫәбенә төҙөлә.

## Тасуирлама
Композиция бер нисә төп элементтан ғибәрәт. Скульптура төркөмө тыл хеҙмәтсәндәренең төп һөнәрен символлаштырған ете бронза фигуранан тора: нефтсе, ҡорос ҡойоусы, кескәй ҡыҙы менән бергә ураҡ урыусы ҡатын, ейәне менән бергә станок артында торған оло йәштәге эшсе, ҡулына әле генә тегеп бөткән шинелде тотҡан тегенсе һәм башҡалар. Стелала Башҡортостан һуғыш йылдарында фронтҡа оҙатҡан әйберҙәр — авиация двигателдәре, ҡорос, нефть, ауыл хужалығы продукцияһы төшөрөлгән. Стеланың өҫкө өлөшөндә Еңеү ордены урынлашҡан.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Ул — Рәсәйҙә тыл хеҙмәтсәндәренә ҡуйылған иң ҙур һәйкәл: 8 метрлыҡ барельефтан ғибәрәт.
* Тыл геройҙарының фигуралары Химки ҡалаһы оҫтаханаһында ҡойола, Өфөгә өлөшләп килтерелә.

## Иҫкәрмәләр
Изге Петр сиркәүе (Дортмунд)

**Изге Петр сиркәүе** (нем.Petrikirche) — Дортмунд ҡалаһында готик храм (Төньяҡ Рейн — Вестфалияфедераль ере). Сиркәү ҡаланың Петрикирххоф  тип аталған иҫке кварталында,  Вестенхельвег (Westenhellweg) һәм Кампштрассе (Kampstraße). урамдары араһында урынлашҡан. 

Сиркәү   1322 йылда төҙөлә башлай. Төп планында квадрат формала тиерлек, ике ҡабырға нефы, шулай уҡ ҡыҫҡа хоры  бар.  Ҡыйығы— ике яҡлы, һәр ҡабырға нефы өҫтөндә өсөшәр өсмөйөшлө фронтоны бар. Манараһы 1752 йылда ҡуйылған. 

Икенсе донъя һуғышы барышында 1943 йылдың 23 майында   Дортмундты Бөйөк Британия   хәрби һауа көстәре  бомбаға тотҡанда, сиркәү тулыһынса тиерлек емерелә. Сиркәү   XX быуаттың 80-се йылдарында ғына тергеҙелә.   1981 йылдың 17 ноябрендә  яңы шпиль ҡуйыла.  Сиркәүҙең дөйөм бейеклеге  105 метрға  етә, ә тәре менән шпилдең үҙенең бейеклеге  48 метр тәшкил итә 

Изге Петр сиркәүе эсендә 1521 йылда.ҡуйылған   *Вестфалияның Алтын мөғжизәһе* (de:von Wunder Westfalen Goldenes) тип аталған 5,65 м бейеклектә һәм 7,49 м киңлектә өс  ҡапҡаслы семәрле алтарь  урынлашҡан. Ябыҡ хәлендә алтарь Евхаристия күренешен һүрәтләй, ә асыҡ килеш   Инжил күренештәренең  36 һүрәтенән тора.    2003 йылда Изге Петр сиркәүенең алтарын һаҡлауҙың йәмғиәте төҙөлә.

Сиркәү Германияның инжил сиркәүенә ҡарай. Элегерәк  Изге Петр сиркәүе  үҙаллы ойошма була, әммә, община ағзаларының һаны һәм, шуға ярашлы, финанс мөмкинлектәрен кәмеүе менән бәйле  2007 йылд 1 июлендә  ул булған Изге Николай общинаһына  берләштерелә. Берләштерелгән общинаның 9000 яҡын ағзаһы иҫәпләнә

## Әҙәбиәт

* Wolfgang Rinke: *des Mittelalters Dortmunder Kirchen. * 1991 Dortmund, 
* Barbara Welzel (Hrsg.): *Das «goldene Wunder» in der Dortmunder Petrikirche: im und Bildproduktion Bildgebrauch Mittelalter. * 2003 Bielefeld, 

## Иҫкәрмәләр
Пасека (Речица районы)

**Пасека** () — ҡасаба. Белоруссияның Гомель өлкәһе Ровенскослободский ауыл советында урынлашҡан.

## Географияһы

### Урынлашыуы
Пасека ауылы район үҙәге һәм тимер юл станцияһы Речицанан (Гомель — Калинковичи линияһы) көньяҡта 20 км алыҫлыҡта, Гомель ҡалаһынан 70 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

### Гидрография
Көньяҡта һәм көнсығышта мелиорация каналдары урынлашҡан.

## Транспорт селтәре
Хойники — Речица автомобиль юлдары агро ҡаланы район үҙәге менән бәйләр тора. Ҡала урамдары бер-береһенә туп-тура параллель икәүҙән ғибәрәт, улар көньяҡта ҡыҫҡа урам менән барып тоташа. Йорттар урамдарҙың ике яғында ла тора, улар башлыса бүрәнәнән һалынған усадьба тибындағы йорт.

## Тарих
Агро ҡалаға XX быуатта күрше ауылдан күсеп килгән кешеләр нигеҙ һалған. Иң әүҙем төҙөлөш 1920-се йылдарға тура килә. 1931 йылда бында колхоз ойошторолған. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ауылда йәшерен ратриотик төркөм эшләгән (етәкселәре Григорий Иванович Василец һәм Григорий Исаакович Василец). Бөйөк Ватан һуғышы фронтында ауылдың 9 кешеһе һәләк булған. 1959 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасаба Ф. Э. Дзержинский (үҙәге — Ровенская Слобода ауылы) совхозы составында булған.

## Халыҡ

### Һаны
* 2004 йыл — 43 хужалыҡта 77 кеше йәшәгән.

### Динамикаһы
* 1930 йылда — 58 хужалыҡта 296 кеше йәшәгән.
* 1959 йылда — 242 кеше (халыҡ иҫәбе алыу буйынса).
* 2004 йыл — 43 хужалыҡта 77 кеше йәшәгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Городские посёлки Белоруссии
* Города Белоруссии

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Вескі Беларусі гарада і: Энцыклапедыя. 2 т., кн.2. Вобласць гомель/с в Марцэлеў; Рэдкалегий: Пашкоў Г. П. (рэдактар галоўны) інш і. — Мн.: БелЭн, 2005. 520с.: іл. Тыраж 4000 экз. 985-11-0330-6 ISBN 

## Һылтанмалар
Путчино (агро ҡала, Путчино ауыл советы)

**Путчино** () — агро ҡала, Белоруссияның Минск өлкәһе Дзержинский районындағы Путчино ауыл советы үҙәге. Путчино агро ҡалаһы Минскиҙан 50 км алыҫлыҡта, Дзержинскиҙан 12 километр алыҫлыҡта һәм Койданово станцияһынан 14 километр алыҫлыҡта, Усса йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарих
Путчино ҡасабаһына нигеҙ 1930-сы йылдарҙаһалына, был ваҡытта Путчино МТС-ы эшмәкәрлек башлай, ауыл Путчино ауыл советы составына инә (1937 йылдың 23 июленә тиклем — милли поляк ауыл советы), ул Минск орругының Койдановский (һуңынан Дзержинский тип аталған) районы составына инә. С 31 июль 1937 йылдың 31 июленән алып Заславский районы составында, 1939 йылдың 4 февраленән алып — ҡайтанан тергеҙелгән Дзержинский районы составында, 1938 йылдың 20 февраленән Минск өлкәһе составында тора.

1932 йылда Путчино МТС-ы ойошторола Путчинский, 1958 йылда ул РТС итеп үҙгәртелә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941 йылдың 28 июненән алып 1944 йылдың 6 июленә тиклем ҡасаба немец-фашист илбаҫарҙары оккупацияһында була. 1960 йылда Путчино — шул уҡ исемдәге совхоздың үҙәге, ҡасабала 148 кеше йәшәй. 1988 йылда — 115 ихата, 410 кеше иҫәпләнә.

2007 йылда ҡасаба базаһында агро ҡала барлыҡҡа килә, 2009 йылда Путчино — «Путчино» УП үҙәге. Агро ҡалала башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, элемтә бүлексәһе, китапхана, магазин эшләй.

## Халыҡ
* 1960 йылда — 148 кеше;
* 1988 йыл — 410 кеше;
* 1999 йыл — 487 кеше;
* Йыл 2000 — 449 кеше;
* 2004 йыл — 482 кеше;
* 2010 йыл — 538 кеше;
* 2017 йылда — 585 кеше.

## Иҫкәрмәләр
Зигналь-Идуна-парк

**«Сигнал Идуна Парк» йәки «Зигналь  Идуна Парк»** (нем.Park Iduna Signal; МФА:); УЕФА һәм ФИФА турнирҙары  матчы ваҡытында  — **BVB-Stadion** эгидаһы аҫтында  2005 йылға тиклем — **Вестфаленштадион** (нем.Westfalenstadion МФА:) — Дортмундта футбол стадионы,  81359 кешене һыйҙыра.  «Боруссия» клубының үҙ майҙаны.  2001 йылда стадион «Ливерпуль» һәм «Алавес» (5:4) араһындағы иң һөҙөмтәле уйынды ҡабул итә.

## Тарихы

Стадион  1971—1974 йылдарҙа футбол буйынса донъя чемпионаты  өсөн төҙөлә һәм 54 мең тамашасыны һыйҙыра. Стадионда беренсе уйын   «Боруссия» һәм «04 Шальке» (0:3) араһында үтә.  1974/75 йылдан  «Боруссия» командаһы өсөн үҙ  стадионы сифатында ҡулланыла.

### Модернизациялау
1990 йылдар башына тиклем стадион үҙгәрешһеҙ  тиерлек ҡала.  1992 йылда төньяҡ трибуна яғында баҫып тороусы урындар ултырыу  урындары менән алмаштырыла. Стадиондың һыйҙырышлығы  42   800 кешегә  тиклем кәмей.   1995  һәм 1998 йылдар араһында  трибуналар сиратлап киңәйтелә, һөҙөмтәлә стадион 80 000 ашыу тамашасыны һыйҙырыу мөмкинлегенә эйә була.  2006 йылғы футбол буйынса донъя чемпионаты алдынан стадионда электрон система ҡуйыла, инвалид кешеләр өсөн урындар һаны арттырыла,  VIP-секциялар, команда кабиналары һәм санитар ҡорамалдар  камиллаштырыла,.

Был модернизациялау менән бәйле, баҫып тороу урындары  1500 тамашасыға кәмей һәм стадион   81 264 тамашасыны һыйҙыра .

### Исеменең үҙгәреүе
2005 йылдың 1 декабренән  «Вестфаленштадион» (нем. Westfalenstadion) «Боруссия» етәкселеге һәм  Signal Iduna страховка компаниялары араһында килешеү буйынса  *Signal Iduna Park* тип үҙгәртелә.   

2005 йылда  Инненштадт-Вест округы ҡала хакимиәте стадион янындағы урамды *Am Westfalenstadion* тип атарға  ҡарар итә,  *был* клуб етәкселегенең  ризаһыҙлығын  тыуҙыра, әммә фанаттары араһында яҡлау таба. «Signal-Iduna» төркөмө менән страховка  контракты  2016 йылдың 30 июненә тиклем иҫәпләнә. Һуңыраҡ контракт 2021 йылға  тиклем оҙайтыла. 

ФИФА талаптарына ярашлы 2006 йылда стадион донъя чемпионаты ваҡытында  *FIFA World Cup Stadium Dortmund* исемен йөрөтә*.*  Хәҙерге ваҡытта уйындар ваҡытында УЕФА һәм ФИФА эгидаһы аҫтында *BVB-Stadion*  исеме ҡулланыла.

## Стадион күренеше

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт
* Сигнал Идуна Парк
Аракүл (Силәбе өлкәһе)

**Аракүл** — () - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге күл.

## Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡорт теленән килеп сыҡҡанлығы күренеп тора - ул ысынлап та тауҙар араһында урынлашҡан, шуға күрә "аралыҡтағы күл" мәғәнәһендә бирелгән.Силәбе өлкәһе топонимисы  Шувалов Николай Иванович  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә  күлдең исемен башҡортса «ара»  һәм «күл» һүҙҙәре ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан тип яҙа. Шулай уҡ ул атама Араҡол тигән башҡорт ир-ат исеменән алынған булыуы ла мөмкин тип һанай  .

## Тасуирламаһы
Силәбе өлкәһенең төньяғында, Үрге Өпәле ҡалаһынан һәм  Вишневогорск (Сейәлетау) ҡасабаһынан йыраҡ түгел урынлашҡан. 

Тектоник үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә хасил булған

Күлдең майҙаны 3 км², уртаса тәрәнлеге — 5,3 м, иң тәрән урыны — 12 м. Күлдәге һыу күләме - 21,9 млн м³, минераллылығы — 240 мг/л,  химик составы буйынса гидрокарбонатлы-кальцийлы типҡа инә. 

Күлгә Каған () һәм Ольховка тигән бәләкәй генә йылғалар төшә.Күлдең үҙенән Аракүл йылғаһы ағып сыға һәм Илашты күле һәм Кәҫле күлдәре системаһы менән бәйләй.

Күлгә бик күп саф шишмәләр ҡоя, шуға һыуы таҙа, үтә күренмәле, шул уҡ ваҡытта һалҡын. Йәйгеһен һыу инерлек температураға бик оҙаҡ етмәй тора.  Төбө ҡомло һәм ташлы.

1960-сы йылдарҙан  Аракүл һыуы Вишневогорск (Сейәлетау) ҡасабаһын һыу менән тәьмин итеү өсөн файҙаланыла. Һуңғы йылдарҙа күл һайыға, ярҙары төпкәрәк инә  бара .

## Тереклеге

Аракүлдә сабаҡ, алабуға, шырт балыҡ, алабалыҡ, һары табан, ҡарабалыҡ тереклек итә.Ҡыҫалалар бар. 

Күл тирәһендәге урмандарҙа тейен, терпе, ҡуян, мышы, һирәкләп һеләүһен һәм айыу  осрай, әммә улар күлгә яҡын килмәй.

1969 йылда  Аракүл тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танылған. 

### Аракүл Шихандары

Бындағы иң иҫтәлекле урын — Аракүл Шихандары тип аталған ҡаялы массив.

Аракүл һәм уның ярындағы ҡаялы бейеклектәр - Шихандар илдең төрлө төбәктәренән генә түгел, сит илдәрҙән дә сәйәхәтселәрҙең иғтибарын йыш йәлеп итә.  

Бронза һәм иртә тимер быуат осоро боронғо кешеләре йәшәгән урындар, ялғашты хәтерләткән тау уйымдары, ел һәм һыу быуаттар буйы "ижад иткән" хайран ҡалырлыҡ рельефтар - Шиханды хасил итә.

Көнсығыш, текәрәк өлөшөн тау спортсылары күнегеүҙәр һәм ярыштар өсөн файҙалана.

## Галерея

Файл:Скальный массив Шихан.JPG|Шихан
Файл:Скалы Шихана.JPG| Шихан ҡаялары
Файл:Аракульские шиханы, Тренировка скалолазов.jpg|Ҡаяға менеүселәр күнекмәһе урыны


## Һылтанмалар
* Большой отчет с Аракуля фото
* Дополнительная информация об Аракуле на Портале города Уфалея 
* www.arakul.jino-net.ru подробно об Аракуле 
* Расположение озера Аракуль на Wikimapia

## Шулай уҡ ҡара
* Илашты (күл) ()

## Иҫкәрмәләр
Ольденбургский дачаһы (Ташлы утрау)

**Ольденбургский дачаһы** (икенсе исеме — **Долгоруков дачаһы**; Санкт-Петербург, Кесе Невка яр буйы, 11) — Ташлы утрауҙың иң мөһим ҡоролмаларының береһе, урыҫ классицизмы дәүеренең ағас архитектура һәйкәле, 1831—1833 йылдарҙа архитектор С. Л. Шустов тарафынан төҙөлгән.

Дача һарай шталмейстеры кенәз В. В. Долгоруковтың участкаһында төҙөлә һәм, 1833 йылда төҙөлөш тамамланғандан һуң, принц Петр Георгиевич Ольденбургскийға һатыла.

Йорт ике һөҙәк пандуслы бейек майҙансыҡта урынлашҡан. План буйынса квадрат бинаның уртаһында ҡунаҡ бүлмәләре менән ҡамап алынған зал-ротонда бар. Үҙәк зал һөҙәк көмбәҙ менән ҡапланған, пилястрҙар ярҙамында ике ҡатлы итеп бүленгән һәм үҫемлек орнаменттары менән биҙәлгән. Шустов проекты буйынса, өс фасад доридик колонналар менән каннелюрланған портиктар менән биҙәлгән. Улар икенсе ҡаттағы балконды тотоп тора. Ҙур ярым циркуль тәҙрәләр төп фасадты биҙәй.

1830 йылдар аҙағында — 1840 йылдар башында архитектор А. И. Штакеншнейдер бинаның бер өлөшөн үҙгәртеп ҡора һәм интерьерҙы ҡабаттан биҙәй. Шулай уҡ уның проекты буйынса, Кесе Невка яры яғынан ҡойма булдырыла (1836 йылда) һәм персонал, принцтың шәхси һағы өсөн ҡыҙыл кирбестән флигель төҙөлә.

1928 йылда Ольденбургский дачаһы фатир итеп үҙгәртелә, һөҙөмтәлә интерьер биҙәлешенең күп өлөшө юҡҡа сыға. 1930 йылда янғындан дачаның көмбәҙе зыян күрә, 1936—1937 йылда ул ҡабаттан тергеҙелә. 1978 йылда ятаҡ итеп файҙаланылған бинала тағы янғын сыға, уның көмбәҙе, үҙәк өлөшө яна. 1982 йылда бина тулыһынса һүтеп алына һәм икенсе материалдан, ағас менән көпләп, ҡабаттан тергеҙелә башлай. 1989 йылда эш тамамлана.

2017 йылда дача һәм уның эргәһендәге баҡсаны хосусилаштырыу күҙаллана.

## Иҫкәрмәләр
Ҡырым һәм шарап театры

**Ҡырым һәм шарап театры** () — Ҡырым Республикаһы Ялта ҡалаһында 2011 йылдан алып эшләгән, Ҡырымда йөҙөм үҫтереү һәм шарап етештереү тарихына бағышланған музей.

## Тарихы
Ялта шарап театры туристар өсөн үҙ ишектәрен 2011 йылдың 16 авгусында аса. Ҡала көнөнә тап килтерелгән тантанала ҡатнашыусылар иң яҡшы Ҡырым шараптарын ауыҙ итә, театр постановкалары ҡарай, шампан шешәһен асыу конкурсында ҡатнаша.

Музейҙа Ҡырымда йөҙөм үҫтереү, шарап эшләү, шулай уҡ башҡа күп нәмәләр тураһында мәғлүмәт алырға мөмкин.

Ул ҡаланың үҙәк өлөшөндә боронғо йортта урынлашҡан. Шарап театры бүлектәргә бүленгән бер нисә күргәҙмә залынан тора. Кинотеатры залында Ҡырым ҡунаҡтары шарап етештереүҙең тарихы һәм үҫеше, бөтөн донъяла танылыу алған брендтар тураһында фильм ҡарай.

Икенсе залда ҡунаҡтар төрлө шараптан ауыҙ итә, уларҙың тәмен һәм еҫен баһалай ала. Теләге булғандар шарап мөгәрәбенә төшә, һуңынан шарап магазинынан үҙенә оҡшаған сортты һатып алырға мөмкин.

Музейҙа шарап етештереүгә ҡағылышы булған 800-ҙән ашыу экспонат бар. Шулай уҡ бында Ҡырымда элек йәшәгән һәм хәҙерге рәссамдарҙың картиналары күргәҙмәһе менән танышырға була.

## Сығанаҡтар
* Винный театр 
* Театр Вина и Крыма
* Театр вина и Крыма
Подчистый (Буда-Кошелёвский районы)

**Подчистый** () — ҡасаба. Белоруссияның Гомель өлкәһе Буда-Кошелевский районының Губичский ауыл советы ҡасабаһы.

## Географияһы
Подчистый ҡасабаһы район үҙәге Буда-Кошелевскийҙан һәм шул уҡ исемдәге тимер юл станцияһынан (Жлобин — Гомель линияһы) 19 км көньяҡ-көнбайышта, Гомель ҡалаһынан 46 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Транспорт селтәре
Подчисты ҡасабаһының тирә-яҡ тораҡ пункттары менән транспорт бәйләнеше урындағы юлдар буйынса, артабан Жлобин — Гомель автомобиль юлы буйынса. Ҡасабала ағас йорттар, улар барыһы ла усадьба тибында төҙөлгән.

## Тарих
Подчистый ҡасабаһы 1920-сы йылдар башында элекке күрше алпауыт ерҙәренән күсеп килгән халыҡ тарафынан нигеҙләнгән. Ҡасаба халҡы 1929 йылда колхозға инә. Подчисты ауылы 1959 йылда «Авангард» колхозы (үҙәге — Иҫке Буда ауылы) составында тора.

Подчистый ауылы 2009 йылдың 16 декабренә тиклем Иҫке Буда ауыл советына ҡараған.

## Халыҡ

### Һаны
* 2004 йыл — 3 хужалыҡта 5 кеше йәшәгән.

### Динамикаһы
* 1959 йылда — 111 кеше (халыҡ иҫәбе алыу буйынса).
* 2004 йылда — 3 хужалыҡ, 5 кеше .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Городские посёлки Белоруссии
* Города Белоруссии

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз.
Черногорияла туризм

**Ҡаратаулыла туризм** иҡтисадтың алдынғы тармаҡтарҙың береһе булып тора һәм йылдам үҫешә. Мәҫәлән, 2009 йылда туризмдан алынған килем 2007 йылға ҡарата 39 процентҡа артҡан — 2007 йылда килем 480 млн. евро булһа, 2009 йылда 569 миллион евро була.
Адриатик диңгеҙе ярҙары 295 километрға һуҙыла, шуларҙың 72 километры — пляж. 2019 йылдың мартында Рәсәй туристары был илдә визаһыҙ килеш 90 көнгә тиклем була ала.

## Тарихы
2012 йылда туристар өсөн иң популяр булған ҡалалар:

* Будва (туристар 692.000)
* Херцег-Нови (229.000)
* Бар (156.000)
* Ульцинь (125.000)
* Котор (56.000)
* Подгорица (53.000)

Боронғо ҡала Котор һәм Дурмитор милли паркы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән .

## Шулай уҡ ҡара
* Черногорияның иҡтисады

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Черногориялағы туризм тураһында рәсми сайты
* Черногорияла туризмды үҫтереүе министрлығы 
* Черногория статистика идаралығы
* Черногория юлдары белешмәһе
Литвала президент һайлау (2019)

Литвала президент һайлау 2019 йылдың 12 майында (1 тур) һәм 26 майында үткәрелә/
1-се тур менән бер ваҡытта икеләтә гражданлыҡ тураһында һәм парламент (Сейм) депутаттарының һанын ҡыҫҡартыу буйынса референдум үтә. Кәрәге булһа, 2-се тур Европарламентҡа һайлау менән бер үк ваҡытта үтәсәк.

## Кандидаттар
Һайлауҙа 13 кандидат ҡатнаша.

* Андрюкайтис Витянис Повилас, Еврокомиссар (СДПЛ)
* Пятрас Ауштрявичюс Европарламент (СЛЛ) ағзаһы
* Альфонсас Буте
* Петрас Гражули, Сейм ағзаһы
* Гитанас Науседа
* Валентинас Мазуронис, Европарламент ағзаһы
* Миндаугас Пуйдокас, Сейм ағзаһы
* Наглис Путейкис, Сейм ағзаһы (ЛПЦ)
* Саулюс Сквернялис, Литва премьер-министры
* Вальдемар Томашевский, Европарламент(ИАПЛ-СХС) ағзаһы
* Ингрида Шимоните, Сейм ағзаһы
* Арвидас Юозайтис
* Казимерас Юрайтис

Пятрас Ауштрявичюс, Буте Альфонсас, Петрас Гражулис һәм Казимерас Юрайтис теркәлеү өсөн тейешле 20 000 ҡултамға йыя алманы һәм кандидаттар исемлегенән төшөп ҡалды. Дәғүселәр араһында Сейм ағзаһы Аушра Малдейкене ла була, әммә ул көрәштән баш тарта һәм теркәлеү өсөн документтарын тапшырмай.

## Һөҙөмтәләр

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* The forthcoming elections in 2019 (англ.). The Central Electoral Commission of the Republic of Lithuania. The Central Electoral Commission of the Republic of Lithuania. Дата обращения 21 февраля 2019.
* Выборы президента Литвы. Онлайн-репортаж на sputniknews.ru
Песчанокопская (станция)

**Песчанокопская** — Ростов төбәге   Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы,  Ростов өлкәһе   Песчанокопский районы Песчанокопское ауылында урынлашҡан

Ике юллы үҙгәреүсән ток менән электрлаштырылған Сальск — Тихорецкиая  магистралендә урынлашҡан.

## Тарихы
Песчанокопская станцияһы  Царицын - Тихорецкий тимер юлы һыҙығының төҙөлөшө тамамланыу менән 1899 йылда  асыла.

1987 йылда Песчанокопская станцияһынан Передовая  станцияһына тиклем 102 км оҙонлоғонда яңы тимер юлы һыҙығы төҙөлә башлай. 1989 йылда  Песчанокопская станцияһынан Ҡыҙыл Гвардия станцияһына тиклем 57 км оҙонлоғондағы юл участкаһы сафҡа инә. Передовая станцияһына тиклем юлдың ҡалған участкаһы   1993 йылда   файҙаланыуға тапшырыла. Ставрополь— Мәскәү— Павелецкий (№ 257/258) пассажир поезы хәрәкәте  ойошторола.  1998 йылда Төньяҡ-Кавказ тимер юлы етәкселеге тарафынан Песчанокопская станцияһынан Ҡыҙыл Гвардия станцияһына тиклем участканы һүтеп алырға ҡарар ителә.

## Һылтанмалар

* Расписание поездов по станции Песчанокопская в Яндексе
* Расписание и наличие мест на сайте ОАО «РЖД»

## Иҫкәрмәләр
Морозовская-Көньяҡ

**Морозовская-Көньяҡ** —  Төньяҡ-Кавказ тимер юлының   Куберле — Морозовск  тимер юлы һыҙығындағы тимер юлы станцияһы.  Морозовск ҡалаһынан 1 км алыҫлыҡта Гагарин ауыл биләмәһе территорияһындағы Морозов утары эргәһендә урынлашҡан. 

Морозовская-Көньяҡ станцияһы яңы Морозовск элеваторын төҙөгәндә тейәү юлдары булараҡ барлыҡҡа килә. Станцияла Астон агросәнәғәт төркөмөнә ингән «Тылсымлы край» май экстаркция заводының инеү юлдарынан иген культураларын һәм көнбағыш майын миҙгелле тейәү башҡарыла.  . 2008 йылда  май экстракцияһы заводын киңәйткәндән һуң  унан станцияға өҫтәмә юлдар үткәрелә

1997 йылдан алып  2017 йылдың ғинуарына тиклем станция     Морозовская станцияһынан  тимер юлдарҙың участкаһында һуңғы пункт булып тора.   

2017 йылдың ғинуарынан  Черкасская — Морозовская -Көньяҡ һыҙығында йөк хәрәкәте тергеҙелә. Маневр һәм йөк эштәре Морозовская станцияһынан локомотивтар менән башҡарыла.    

Совет осоронда Морозовская-Көньяҡ станцияһында   паровоздарҙы  консервациялау  базаһы урынлаша.

## Иҫкәрмәләр
Эшселәр ҡаласығы (туҡталыш пункты)

**Эшселәр ҡаласығы** — Ростов төбәге Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы, Дондағы Ростов ҡалаһында урынлашҡан

Бында пассажир  һәм йөк составтары  туҡталышһыҙ үтә. Станция тик электропоездарҙы ғына ҡабул итә. Тиҙ йөрөшлө һәм ғәҙәти электропоездарҙың  аныҡ туҡталышы бар — 1 минут. 

Станция  Лихая, Усть-Донецк станцияһына электропоездарҙы ҡабул итә, шулай уҡ  "Ҡала электричкаһы" программаһы буйынса Ростов  — Кизитеринка — Ростов электричкаларын хеҙмәтләндерә.

Платформа тауыш сигналдары булған махсус йәйәүлеләр өсөн үтеү юлдары менән  йыһазландырылған, был тимер юлдарында үлем осраҡтарын байтаҡҡа кәметә.   Зоология баҡсаһы-Ростов- Товарный участкаһында поездар йыл һайын йыш ҡына кешеләрҙе бәреп китә.  Был участка ҡаланы ике өлөшкә бүлә,  һәм фәжиғә кешеләрҙең унан аша  сығып йөрөүҙәре менән бәйле.   Әммә йыш ҡына кешеләр  рөхсәтһеҙ урындарҙа юлды аша сыға, был үлемдең сәбәбе булып тора. . Һуңғы ваҡытта, быны кәметеүгә өлгәшелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список железнодорожных станций и платформ Ростовской области

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Железнодорожная станция Рабочий городок
* Остановочный пункт Рабочий городок (Ростов-на-Дону)
Двойная (станция)

**Двойная** — Ростов төбәге Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһыРостов өлкәһе Орловский районының Орловский ҡасабаһында урынлашҡан.

## Станцияның тарихы һәм эшмәкәрлеге
Двойная станцияһы ике юллы үҙгәреүсән ток менән электрлаштырылған Волгоград-1 — Сальск тимер юлы һыҙығында урынлашҡан. Рәсәй тимер юлдары асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Ростов төбәге Төньяҡ-Кавказ тимер юлы структураһына инә.   

Двойная станцияһының бер ҡатлы тимер юлы вокзалы бар, ул Орловский ҡасабаһының үҙәгендә урынлашҡан. Пассажирҙарҙың икенсе платформалағы пассажир поездарына сығыуы өсөн үтеп йөрөү күпере бар. 

Двойная станцияһы аша   Сальск — Котельниково, Сальск — Куберле — Волгодонск — Морозовская һәм кире йүнәлештә йөк поездары йөрөй. 

Двойная станцияһында шулай уҡ маневр эштәре башҡарыла. 

## Пассажирҙар хәрәкәте
Станция буйлап Себер, Кузбасс, Урал, Волга буйы төбәктәренән  Ҡара диңгеҙ курорт зоналарына (Адлер, Анапа, Новороссийск) , шулай уҡ Кавказ Минераль һыу курорттарына (Кисловодск, Пятигорск, Ессентуки, Минераль һыуҙар)  ике пассажир поезы  йөрөй.

Двойная станцияһының Ростов-Главный, Сальск, Волгодонск һәм Куберле, шулай уҡ был йүнәлештәге аралаш станциялар менән  ҡала яны хәрәкәте бар.

## Станция буйлап алыҫ юлға хәрәкәт
2018 йылдың декабренә ҡарата станция буйлап поездарҙың   алыҫ хәрәкәте:

## Иҫкәрмәләр
Буканова Люция Ғафар ҡыҙы

**Буканова Люция Ғафар ҡыҙы** (22 сентябрь 1947 йыл) — ғалим-табип, йәмәғәт эшмәкәре. Санкт-Петербург Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты,

## Биографияһы

Люция Ғафар ҡыҙы Буканова 1947 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Матрай районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Юлдыбай (Йылайыр районы) ауылында тыуған.

Юғары мәктәп уҡытыусыһы, тарих фәндәре докторы, профессор Буканова Роза Ғафар ҡыҙының бер туған апаһы

Санкт-Петербург ҡалаһында йәшәй, әүҙем йәмәғәтсе.

Һөнәре буйынса табип, ВТЭК рәйесе булып эшләй.

1985 йылда Ленинград ҡалаһының Ленсовет исемендәге мәҙәниәт һарайында Башҡорт фольклор ансамбле ойошторола. Уның ижади эшмәкәрлегендә Люция Ғафар ҡыҙы ла шулай уҡ табип булып эшләгән тормош иптәше Зөбәйер Мусин менән бергә ҡатнаша. 1987 йылда Люция Ғафар ҡыҙы ансамблгә етәкселек итә башлай.

1989 йылда «Ирәндек» фольклор ансамбле нигеҙендә Ленинград ҡалаһында беренсе Башҡорт мәҙәниәт-мәғрифәт йәмғиәте ойошторола. Уның рәйесе итеп ошоғаса «Ирәндек» фольклор ансамбле етәксеһе булған, Люция Ғафар ҡыҙы Буканова һайлана.

1997 йылда Санкт-Петербургта Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы (БММА)ойошторола. Уны ойошторған академик, шағирә Әлмира Талха ҡыҙы Бикҡолова, вафат булғанға тиклем, йәғни 2013 йылғаса ойошмаға етәкселек итә. Бынан һуң Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәкселек итеүҙе Л.Ғ. Букановаға йөкмәтәләр, 2013 йылдан әлеге көнгә тиклем ул ошо эште ҙур яуаплылыҡ һәм әүҙемлек менән алып бара

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе башҡорттары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ү. Ғимаҙиев. Ҡәҙерле хәтирәләр — «Ҡыҙыл таң», 27 сентябрь, 1986 йыл
* Маргарита Платова. Башкиры — дети природы. — Петербургский дневник, 2014 июль
* Юбилей башкир на берегах Невы — «Мы — вместе», 2016, март, сс. 45-50

## Һылтанмалар
* Фольклорный ансамбль «Ирандек» из Петербурга выступил с уфимской молодежью
* Люция Буканова: «Я горжусь, что мой народ имеет такие отзывы»
Радищев урамы (Ҡыҙыл Сулин)

**Радищев урамы** (русса, Улица Радищева), Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Красный Сулин районының һәм ҡала округының административ үҙәге. Урам рус яҙыусыһы, революционеры, философы Александр Николаевич Радищев (1749—1802) хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Радищев урамы Свердлов урамы менән киҫешкән ерҙә башланып китә һәм Кундручья йылғаһының һөҙәк ярындағы 24-се һанлы йорт янында тамамлана. Урамдың оҙонлоғо 340 метр.

## Йөкмәткеһе

## Үҙенсәлектәре

Ҡыҙыл Сулин ҡалаһының Радищев урамы Свердлов урамы менән киҫешкән ерҙә башланып китә һәм Кундрючья йылғаһының һөҙәк ярында торған 24-се йорт янында тамамлана, Куюкука йылғаһына параллель бара. Радищев урамы оҙон түгел, уның оҙонлоғо бары тик 340 метр тәшкил итә. Радищев урамында номер ҡуйылған 20 йорт иҫәпләнә, урамдың һул яғында таҡ һанлы 9 йорт, ә уң яғында йоп һанлы 11 йорт тора.

Радищев урамының почта индексы — 346358.

Урам рус философ-революционеры Александр Николаевич Радищев (1749—1802) хөрмәтенә уның исеме менән аталған. 1783 йылда Александр Николаевич Радищев үҙенең билдәле «Свобода» әҫәрен, шулай уҡ „Письмо к другу, жительтвующему в Тобольске“ асыҡ хатын, «Записки о податях» һәм башҡа әҫәрҙәрен, Рәсәйҙә иң тәүге революцион йөкмәткеле шиғырын яҙа. Был шиғыр А. Н. Радищевтың «Путешествие из Санкт-Петербурга в Москву» китабына индерелгән. Был әҫәрендә А. Н. Радищев власть тотоусыларҙы тәнҡитләй, ә ябай крәҫтиәндәрҙе яҡлап яҙа. Ошо әҫәре өсөн А. Н. Радищевты башта үлем яҙаһына хөкөм итәләр, аҙаҡ уны ун йыллыҡ Себер каторгаһына алмаштыралар. Радищевтың китабын уҡыған батшабикә Екатерина Икенсе Александр Радищев тураһында «Бунтовщик, хуже Пугачева» тип әйтә. Себерҙә һөргөндә булғанда ла Радищев үҙ ихтыяр көсөн юғалтмай, элекке революцион идеяларына тоғро ҡала, бында ул «О человеке, его смертности и бессмертии», «Письмо о китайском торге» тигән трактатын яҙа. Һөргөндән һуң да ул «О праве подсудимых отводить судей и выбирать защитников» тигән һәм башҡа трактаттарын яҙа. Үҙенең үлеменә тиклем Радищев революцион идеяларына тоғро ҡала, Александр Радищевтың революцион фекерҙәре киләсәк быуын рус революционерҙарына ҙур йоғонто яһай, ә яҙған әҫәрҙәре рус шиғриәтендә һәм рус әҙәбиәтендә реализм йүнәлешенең үҫеүенә ҙур этәргес көс бирә[1] .

## Һылтанмалар

"Армянская энциклопедия, Vol. 9, стр. 558 " . Принято с 4 апреля 2019 г.
## Сығанаҡтар

Улица Радищева в Красном Сулине
Подробная карта улицы Радищева, город Красный Сулин индекс, маршрут, Яндекс, GoK kart

## Тышҡы һылтанмалар

г. Красный Сұлин, улица Радищева
Категории :Улицы в алфавитном порядке Улицы Красного Сулина.
Лев Толстой урамы (Красный Сулин)

**Толстой урамы** () — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге Красный Сулин районы Красный Сулин ҡала округының административ үҙәгендәге Красный Сулин ҡалаһының таусылар биҫтәһендәге урам. Бөйөк рус яҙыусыһы Лев Николаевич Толстой (1828—1910) хөрмәтенә аталған.

## Тасуирлама
Толстой урамы Братская урамынан башланып, Парк һәм Павлова урамдарын киҫеп үтеп, Чкалов урамы киҫелешендә тамамлана. Глинка урамына параллель. Оҙонлоғо — 530 метр.

Урамдың почта индексы: 346356.

Урам граф, рус әҙәбиәтендә һәм рус фәлсәфәһендә киң билдәле, бар донъяға танылған яҙыусы, Севастополь оборонаһында ҡатнашыусы (1854—1855), мәғрифәтсе, публицист, дини-фәлсәфәүи фекерләүсе, «Толстовсылыҡ» тигән яңы ағым барлыҡҡа килтереүсе, 1873 йылдан Санкт-Петербург Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, һүҙ сәнғәтендә маҡтаулы академик (1900) Лев Николаевич Толстой хөрмәтенә аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Улица Толстого в Красном Сулине
* Подробная карта Улица Толстого, город Красный Сулин со спутника с номерами домов, индекс и маршруты, Яндекс, Гугл карты 

## Тышҡы һылтанмалар
* Почтовый индекс 346356 — Красный Сулин, Ростовская область
Тарас Шевченко һәйкәле (Ялта)

**[[Шевченко Тарас Григорьевич|Тарас Шевченко]] һәйкәле** — украин шағиры, рәссам һәм яҙыусы Тарас Шевченкоға Ялта (Ҡырым) ҡалаһында 2007 йылда Шевченко исемендәге скверҙа асылған һәйкәл.

## Тарихы
Һәйкәл «Фундация им. Т. Шевченко» БөтәУкраина хәйриә фонды инициативаһы буйынса 2005 йылда эшләнә. Бағыусы булып Торонтола (Канада) йәшәгән доктор Василий Иваницкий һәм Наталия Бундза ғаиләһе сығыш яһай.

Йәш шағир һәйкәленең авторы — Виннипег ҡалаһынан билдәле украин скульпторы, Шевченкоға Вашингтонда, Буэнос-Айреста, Санкт-Петербургта ҡуйылған һәйкәлдәрҙе эшләүсе Лео Мал.

Монумент Аргентинала бронзанан эшләнә, уның ауырлығы 2,5 тонна, бейеклеге — 3 метр. Аргентинанан уны карапта Одессаға килтерәләр, һуңынан Ялтаға оҙаталар. Унда ул, властар ҡала үҙәгендә лайыҡлы урын тапҡансы, ике йыл тирәһе складта ята. Бындай урын булып Мәскәү урамындағы Цирк скверы тора, һуңынан ул рәсми рәүештә Шевченко скверы исемен ала.

Тантанала ҡатнашыусылар «Украина менән һәм Украина тип йәшәгән» кешенең ҙур әһәмиәтен билдәләй. Шулай уҡ һәйкәлде эшләүҙә, ҡуйыуҙа әүҙем ярҙам итеүселәргә рәхмәт һүҙҙәре еткерелә һәм монументтың тап Ялтала, «йылына донъяның төрлө илдәренән тиҫтәләгән мең кеше киләгән», украин мәҙәниәтен хөрмәт иткән һәм ихтирам күрһәткән ҡалала урынлашыуының символик мәғәнәгә эйә булыуы ла билдәләнә.

## Иҫкәрмәләр
Ленин һәйкәле (Рига)

**В. И. Ленин һәйкәле**  1950 йылда  Совет Латвияһының баш ҡалаһы үҙәгендә  — Ригала, элекке леин урамы һәм Киров урамы  (хәҙер Элизабетес) киҫелешендә  урынлашҡан.   1991 йылда һүтеп алына

Монумент авторҙары: архитектор — Эрнест Шталберг, скульптор — Боголюбов Вениамин һәм Владимир Ингал.

## Һәйкәл тарихы
Скульпторҙар  В. Я Боголюбов һәм В И. Ингал моделе буйынса эшләнгән В.И. Лениндың бронза скульптураһы  М.Г. Манизер исемендәге Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Ленинград «Монументскульптура» художестволы ҡойоу эксперименталь заводында ҡойола.  

Монумент Латвия баш ҡалаһының үҙәк бульварында Азатлыҡ һәйкәленең ҡаршыһында, хәҙер Латвия Республикаһының Министрҙар кабинеты урынлашҡан хакимиәт бинаһынан алыҫ түгел ҡуйыла.

Пьедесталы ҡыҙыл төҫтәге  «Шрокшин кварциты»  — юғары класлы ҡоролмалар өсөн ҡулланыла торған материал менән көпләнә.   Бындай кварцит  1937 йылда (Париж) һәм 1939 йылда (Нью-Йорк) Бөтә донъя күргәҙмәләрендә СССР павильондарында, шулай уҡ Мәскәү метрополитены станцияларында ҡулланыла.

В. И. Ленин һәйкәлен асыу тантанаһы 1950 йылдың  20 июлендә, Латвия Совет Социалистик Республикаһын  иғлан итеүҙең унынсы йыллығы алдынан үтә (21 июль).

Совет традицияһы буйынса, ҡырҡ йыл буйы тиерлек, дәүләт байрамдары   һәм иҫтәлекле даталар көнөндә  ҡала халҡы  һәйкәлгә  сәскәләр килтерә. Сәскәләрҙе архитеткор тарафынан махсус тантаналы ваҡиғалар өсөн булдырған  ҡыҙыл гранит пьедесталдың киң   майҙансығына һалалар. 

1991 йылдың  25 авгусында һәйкәл  һүтеп алына.. Әлеге ваҡытта һүтеп алынған ваҡытта зыян күргән скульптура Рига ҡалаһы ситендәге келәттәрҙең береһендә һаҡлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Боголюбов Скульптор Вениамин
* Скульптор Владимир Ингал
* Эрнест Архитектор Шталберг
* В Һәйкәл И. Ленин латвия.
* В Музее И. Ленин ригала.
* В Һәйкәл И. Ленин

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Ленину В. И. памятник // Рига: Энциклопедия = Enciklopēdija «Rīga» / гл. ред. П. П. Еран. — Рига: Главная редакция энциклопедий, 1989. — С. 423-424. — 880 с. — 60 000 экз. — .

## Һылтанмалар

* Молодежь Латвии хочет восстановить памятник Ленину в Риге
* Памятники В. И. Ленину в Риге
Буканов

**Буканов** — фамилия.

* Буканова Люция Ғафар ҡыҙы (1947 т.) — табип, медицина фәндәре кандидаты, йәмәғәт эшмәкәре, Санкт-Петербург Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы рәйесе.
* Буканова Роза Ғафар ҡыҙы (1950 т.) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2000).
Ялта зоопаркы

**Ялтаның «Әкиәт» зоопаркы** (,) — Ҡырымдағы ғына түгел, БДБ илдәре территорияһындағы беренсе шәхси зоопарк. Ялтанан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан.

## Тарихы
«Әкиәт» зоопаркы 1990 йылда Украина комсомолы Үҙәк комитеты инициативаһы буйынса ойошторолған «Әкиәттәр яланы» кооператив зоомөйөшөнән үҫеп сыға. Унда был ваҡытта төбәк өсөн һирәк күренеш булған як, тауис ҡошо, айыу, тейендәр һәм башҡа ҡайһы бер хайуандар менән танышырға мөмкин була.

1995 йылда зоомөйөштө уның элекке етәксеһенән элекке офицер-сәйәси эшмәкәр Олег Зубков һатып ала. 10 йыл эсендә зоомөйөш тулы зоопаркка әйләнеп, Ҡырымда билдәлелек ала. Һуңыраҡ Олег Зубков эшмәкәрлеген киңәйтеү маҡсатында «Тайган» арыҫландар паркын аса.

2017 йылда «Әкиәт» зоопаркы һалым органдары талаптары буйынса өс айға ябыла, әммә етәкселек ҡарар менән килешмәйенсә судҡа бирә һәм зоопарк эше тергеҙелә.

Әлеге ваҡытта бында дөйөм һаны 1500-ҙән ашыу булған 100-ҙән ашыу төр хайуан һәм ҡош йәшәй.

## Хайуандарҙың ағыуланыуы
2009 йылдың март аҙағында һәм апрель башында зоопаркта хайуандар вафат була башлай. Тәүҙә зоопарк символы булған шимпанзе Чарлик, һеләүһендәр, пума, Гималай айыуҙары, төлкө, бүре — барлығы 11 эре хайуан үлә. Улар йәш һәм һау-сәләмәт була. Ярғандан һуң уларҙың көслө йоғонтоло ағыу менән ағыуланғаны асыҡлана. Киң күләмле ағыулауҙарҙан һуң енәйәтсене тотоуға награда — йөҙ мең гривна билдәләнә. Ҡайһы бер зоопарктар «Әкиәт» менән хайуандарын бүлешергә ҡарар итә. Мәҫәлән, Харьков зоопаркы апрель уртаһында Ялта зоопаркына Матвей исемле айыуҙы бүләк итә.

## Тигрюля юлбарыҫы
2009 йылдың көҙөндә Украинаның ул саҡтағы премьер-министры Юлия Тимошенко 2010 йыл — Көнсығыш календары буйынса Аҡ Юлбарыҫ йылы, шулай уҡ һайлау йылы башланыу хөрмәтенә Тигр**юля** исемле аҡ юлбарыҫ бүләк итә. Тигрюля уның һайлау алды кампанияһының пиар-символы була (плакаттар, значоктар, постерҙар, урта мәктәп уҡыусылары өсөн дәфтәрҙәр сығарыла). Тигрюля 2019 йылдың 15 февралендә вафат була.

## Юлбарыҫ Алекс
Алекс исемле юлбарыҫ «Әкиәт» зоопаркы менән бәйле янъял геройҙарының береһе булып тора. Олег Зубков белдереүенсә, юлбарыҫтарҙы күсергәндә хайуандарҙың береһе юғала. Уның инициативаһы буйынса енәйәт эштәре ҡуҙғатыла, шулай уҡ шәхси тикшереү башлана. Һөҙөмтәлә юлбарыҫтың ҡайҙалығы асыҡлана һәм уны Симферополь ҡалаһында урынлашҡан Ветдепартаментҡа тапшырылыуы тураһында акт алына.

## Галерея

Вход в Ялтинский Зоопарк.JPG|
File:Yalta zoo train.jpg|
Ялтинский зоопарк 015.jpg
Избушка на курьих ножках 1.jpg
File:Zoo in Yalta 003.jpg|
Ялтинский зоопарк 063.jpg|
Ялтинский зоопарк 088.jpg|
Ялтинский зоопарк 003.jpg|
Ялтинский зоопарк 007.jpg|
Ялтинский зоопарк 037.jpg|
Zoo in Yalta 014.jpg
Ялтинский зоопарк 042.jpg|
Ялтинский зоопарк 033.jpg|
Ялтинский зоопарк 001.jpg
Ялтинский зоопарк 056.jpg
Мужчина во всей красе.jpg


## Һылтанмалар
* Официальный сайт зоопарка
* Фотоальбом. Зоопарк «Сказка» 

## Иҫкәрмәләр
Юхари-Джами

**Юхари-Джами** (ҡырым татарҙары телендә — «Үрге мәсет») — Ҡырым ярымутрауындағы мәсет, Крепостной тауы (убаһы) түбәһендә, Алушта ҡалаһының тарихи үҙәгендә, Приморье паркынан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан. Ҡырым мосолмандары Диниә назаратына ҡарай.

## Тасуирлама
1930 йылдарға тиклем комплекс ике ҡатлы бинанан һәм уға өҫтәп төҙөлгән Орта-Кул башняһынан тора. Эргәлә генә фонтан бар. Эске биҙәлеше традицион стилдә, бай һәм зауыҡлы итеп башҡарылған — тәҙрәләрҙә витраждар, стеналарҙа оҫталар төшөргән һүрәттәр, интерьерҙың күп элементтары ағасты һырлап эшләнгән.

Мәсет эшләгән осорҙа уны бер нисә тапҡыр ябалар, бинаны төрлө хеҙмәттәргә ҡарамағына бирәләр. 1962 йылдан бында балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе эшләй.

1986 йылдың яҙында мәсет бинаһы урындағы әһәмиәткә эйә архитектура һәйкәле булараҡ, дәүләт ҡурсауына алына.

1994 йылдың майында «Үрге Йома мәсете» «Алушта» мосолман общинаһына кире ҡайтарыла, әммә эске яҡтан ул буш ҡумта ғына була, элекке эске бай биҙәлешенән, бөйөклөгөнән бер нәмәм лә ҡалмаған була.

1996 йылдан бында һәр йома намаҙ уҡыла.

Архив фотоһүрәте һәм хәтирәләре буйынса, мәсет, мосолман общинаһы мәсеттең эсен ҡабаттан тергеҙә — намаҙ залы стеналарын биҙәйҙәр, ағас балкондарҙы һырлап эшләйҙәр. Бинаға яңы манара төҙөйҙәр, тәһәрәтләнеү һәм мәрхүмдәр менән хушлашыу өсөн бүлмәләр булдырыла.

Яҡын-тирәлә башҡа эшләгән мәсеттәр булмағанлыҡтан, Үрге мәсет Ҙур Алушта төбәгенең ҡырым-татар халҡы өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гиргенс Г. Г Алушта: Путеводитель. — Симферополь: Таврия, 1979.
* Криштоф Е. Алушта: Путеводитель.- Симферополь: Таврия, 1976.
* Сергеева, Г. Алушта — Судак: Путеводитель.- Симферополь: Крым, 1970.
* Талышев, В. Н. Алушта: Путеводитель.- Симферополь: Таврия, 1984.
Сталинға, Рузвельтҡа һәм Черчиллгә һәйкәл (Ялта)

**Иосиф Сталинға, Франклин Рузвельтҡа, Уинстон Черчиллгә һәйкәл** — «Оло өсәү» лидерҙары — И. В. Сталин, Ф. Рузвельт һәм У.Черчиллгә — Ливадия ҡасабаһында ҡуйлған һәйкәл.

## Урынлашыуы
Һәйкәл Ҡырымдың Ялта төбәгендә, Ялта ҡалаһынан 3 километр алыҫлыҡта, Ҡара диңгеҙ ярында, Ливадия ҡасабаһында, Рәсәй императорҙарының элекке көньяҡ резиденцияһы булған Ливадия һарайы эргәһендәге скверҙа урынлашҡан.

## Төҙөлөү тарихы

1945 йылдың 4-11 февралендә Ливадия һарайында Ялта конференцияһы — Бөйөк Ватан һуғышында Гитлерға ҡаршы коалиция илдәре — СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия лидерҙарының һуғыштан һуңғы тыныслыҡ урынлаштырыуға арналған икенсе осрашыуы (1943 йылда үткән Тәһран конференцияһынан һуң) үтә. Һәйкәл ошо ваҡиға иҫтәлегенә ҡуйыла.

Бронза композиция — Сталинға, Рузвельтҡа һәм Черчиллгә 10 тонна самаһы ауырлығындағы һәйкәлде Рәсәй скульпторы Зураб Церетели 2005 йылда Мәскәүҙә эшләй. Уны Ливадияла, Ялта конференцияһының 60 йыллығына ҡуйырға теләйҙәр. Быға Украинаның Ҡырымда бүлексәләре булған бер нисә сәйәси партия вәкилдәре ҡаршы сыға. Улар Сталинды украиндарҙың геноцидында, шулай уҡ ҡырым татарҙары ла Сталинды ҡырым-татарҙарын депортациялауҙа ғәйепләй. Һәм 2005 йылда һәйкәл ҡуйылмай. 2014 йылдың ноябрендә монумент Ҡырымға тапшырыла.

2015 йылдың 4-5 февралендә Ҡырымда Гитлерға ҡаршы коалиция илдәре лидерҙарының осрашыуына 70 йыл тулыуға арналған «Ялта 1945: үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге» тип аталған халыҡ-ара фәнни конференция үтә; конференция тамамланғас, 5 февралдә Рәсәй гимны аҫтында һәйкәл асыла. Тантанала Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Думаһы Рәйесе Сергей Нарышкин сығыш яһап, нәҡ бында, Ливадия һарайында, етмеш йыл элек Сталин, Рузвельт һәм Черчиллдең ҡарары менән, Икенсе Бөтә донъя һуғышы тамамлана һәм һуғыштан һуңғы тормош башлана, глобаль мөнәсәбәттәр һәм глобаль хәүефһеҙлек системаһы барлыҡҡа килә, тип билдәләй.

Шул уҡ ваҡытта ҡырым татарҙары Мәжлесе ағзаһы Абдураман Эгиз 1944 йылда ҡырым татарҙарын депортациялауҙа ғәйепле Сталиндың фигураһы булған һәйкәлде ҡуйыуҙы «мыҫҡыллау» тип белдерә. Мәжлес башлығы Рефат Чубаров фекеренсә, һәйкәл Ҡырымдың Рәсәй составына инеүен хуплаусыларҙың ҡәбер ташы булырға тейеш. Ҡырым татарҙары эше буйынса Украина президентының вәкиле Мостафа Джемилев монументты провокация тип атай. Журналист, ҡырым татары Айдер Муждабай, был ваҡиғаны Израилдә Гителрға һәйкәл ҡуйыу менән сағыштыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* В Ялте открыли памятник Сталину, Рузвельту и Черчиллю
* В Ялте открыли памятник Сталину, Рузвельту и Черчиллю
* В Крыму появился памятник Сталину, Рузвельту и Черчиллю
Икенсе донъя һуғышы һалдаттарының зыяраты (Друскининкай)

**Икенсе донъя һуғышы һалдаттарының друскининкай зыяраты** (*литва телендә* Druskininkų II pasaulinio karo karių kapinė) — Икенсе донъя һуғышында һәләк булған совет һалдаттарының хәрби зыяраты. Кудиркос () урамынан төньяҡ-көнбайышҡа 0,35 километрҙа, Литвалағы Друскининкайҙың Друсконис күленең көньяҡ-көнбайыш ярында урынлашҡан. Зыярат Литва Республикаһының мәҙәни ҡиммәттәре регистрына индерелгән, дәүләт тарафынан һаҡлана (коды 4365). Көньяҡҡараҡ 50 метрҙа иҫке ҡала зыяраты, төньяҡ-көнбайышҡа 1,8 километрҙа — Беренсе бөтә донъя һуғышы һалдат зыяраты урынлашҡан.

## Тарихы
1944 йылдың 14 июлендә Ҡыҙыл Армия Друскининкайға инә. һәм Операцияла 71-се һәм 36-сы уҡсы корпустары ҡатнаша. Яуҙа һәләк булған һәм хәрби госпиталдәрҙә вафат булған һалдаттар өс урында ерләнгән. Иң ҙур зыярат бар. Пагандағы Друскининкай урамы, 8 адресы буйынса иң ҙур зыяраты. Башҡа ҡәберҙәр ҡала паркында һәм Изге Дева Мария костёлы ҡаршыһындағы майҙанда урынлашҡан. Үрендә биш саталы ҡыҙыл йондоҙ ҡуйылған бәләкәй фанера обелисктар ҡәберлектәрҙе билдәләй. 1944—1945 йылдар ҡышында Вечюнай янындағы сиркәү зыяратында совет лётчиктары ерләнгән. 1945 йылда ҡала паркындағы, Друскининкай районының Друскининкай урамындағы ваҡытлыса айырым ҡәберлектәрҙән күсерелгән һәләк булған яугирҙарҙың мәйеттәре сиркәүҙең көнбайыш фасады алдында ерләнгән. Зыяраттың үҙәгендә монументаль таш обелиск төҙөлгән.

1962 йылдың ғинуарында Друскининкай ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе Стасис Янилонис (*литва телендә* Stasys Janilionis) инициативаһы буйынса һалдат мәйете ҡалдыҡары зыярат Друсконис күле буйындағы иҫке зыярат янында яңы һалдат зыяратына күсереп ерләнгән.

1971 йылда урындағы зыярат тарихи ҡомартҡылар (код IV181) исемлегенә индерелгән, в 1992 году зарегистрировано в Регистре культурных ценностей Литовской Республики.

1987 йылда лавр таж рәүешендәге һәйкәл ҡуйылды, проект авторы — скульптор Витаутас Мартишиус (*литва телендә* Vytautas Martišius).

## Тасуирламаһы

Планда зыярат тура мөйөшлө, оҙонлоғо 54 м һәм киңлеге 28 м. Көнбайыш һәм төньяҡ яҡтан бетон стена, ә көнсығыш яғына һәм көньяҡтан — металл кәртә менән уратып алынған, унан көньяҡта төп инеү урыны урынлашҡан. Зыярат буйындағы төп инеү урынында бетон юл һалынған. Бронза һәйкәл гранитный постамент тора. Зыяраттың төньяҡ өлөшө ситендә тура мөйөшлө постаментта дүрт ярым түңәрәк һымаҡ бөкләнгән артиллерия орудиеһына таянып торған лавр тажын һүрәтләгән бронза һәйкәл бар. Күмелгәндәр тураһындағы мәғлүмәттәр яҙылған ҡәбер ташындағы гранит плиталар төп юлдың ике яғынан да дүртәр рәт тигеҙ итеп бүлеп ҡуйылған.

Рәсми мәғлүмәттәр буйынса зыяратта 250 һалдат ерләнгән: 179 һалдат танылған һәм 71-е билдәһеҙ. Хәрби мираҫ институты исемдәре билдләнгән 122 һалдатты исемлеккә индерҙе..

2011 йылда Хәрби мираҫ институтисемдәре ыилдәләнгән б булмаусылар исемлегенә баҫтырып сығара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Antrojo pasaulinio karo Sovietų Sąjungos karių palaidojimo vieta  // Kultūros vertybių registras

* Учетная карточка воинского захоронения № 07-01
Яубалыҡ күле

**Яубалыҡ күле** — () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.

## Географияһы
Яубалыҡ күле Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында урынлашҡан. Төньяҡ ярында Туғыҙбай ауылы, Илембәт ҡасабаһы төйәкләнгән.

Силәбегә тиклем ара −52 км, Екатеринбургҡа — 220 км алыҫлыҡта.

Географик координаттары: киңлеге — 55°28′17.49″N (55.471525), оҙонлоғо — 61°11′29.43″E (61.191509).

## Тасуирламаһы
* Уртаса тәрәнлеге: 1,5 м
* Максималь тәрәнлеге: 2,3 м
* Максималь киңлеге — 1,9 км һәм оҙонлоғо 2,3 км
* Үтәҙеклеге, сафлығы:һыуы таҙа, тоҙ тәме итә.
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 217м

Яры тигеҙлектәргә хас, һөҙәк; төбө ләмле. Уң яҡ яры ныҡ һаҙлыҡлы, унда үтеүе ауыр.

## Этимологияһы
Күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атаманың килеп сығышын башҡорт телендәге *Яу+балыҡ* һүҙҙәре менән бәйләй, шул уҡ ваҡытта бер төрлө генә аңлатып булмауын билдәләй:

Название не получило убедительного толкования. В башкирском языке яу — «война», «битва», «нашествие», балык — «рыба». В прошлом бытовало имя Яубалык, отражавшее древний культ рыб.

Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә «яу» һүҙенең — ябырылып, күп булып килеү, күҙҙең яуын алыу мәғәнәһе лә бар. Күлдең әле лә балыҡлы булыуы был фаразға ла урын ҡалдыра.

## Флораһы һәм фаунаһы
Көнбайыш ярында — ҡарағай урмандары, көнсығышында һирәк ҡайын үҫә.

Көнсығыш һәм көнбайыштан күлде ҡамыш баҫҡан, бындай урындарҙың киңлеге 100 метрға етә. Һыу аҫтында ҡалған ағастар бар.
 
Балыҡтарҙан күлдә сабаҡ, шамбы, табан һәм карп үрсей. Йыл да күлгә Ҡыштым балыҡсылыҡ хужалығы сабаҡ йәки карп селбәрәһе ебәрә. Күлде ошо хужалыҡ биләгән булыуы арҡаһында, шәхси балыҡ тотоу сикләнгән.

Һыуы һай булғанлыҡтан ҡайһы бер йылдары балыҡ боҙ аҫтында тонсоға.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Яу-Балык // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm