open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алтай крайы

**Алта́й крайы** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Себер федераль округы составына керә. 1937 йылдың 28 сентябрендә ойошторолған. Административ үҙәге — Барнаул ҡалаһы.

## Физик-географик характеристика
Алтай крайы Көнбайыш Себерҙең көньяҡ-көнсығышында 50 — 55 градус төньяҡ киңлек һәм 77 — 87 көнсығыш оҙонлоҡта урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо 600 км, төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 400 км самаһы. Барнаулдан Мәскәүгә тиклем тураға 2940 км, автомобиль юлы буйлап 3400 км.

Көньяҡтан һәм көнсығыштан Ҡаҙағстандың Павлодар һәм Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәләре менән сиктәш. Төньяҡтан Новосибирск, Кемерово өлкәләре һәм Алтай Республикаһы менән сиктәш.

### Сәғәт бүлкәте
Алтай крайы Омск ваҡыты сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытынан +6:00 сәғәткә алдараҡ. Мәскәү ваҡытынан 3 сәғәткә алдараҡ һәм MSK+3 тип билдәләнә.

### Рельеф
Край биләмәһе ике физик илгә ҡарай — Көнбайыш-Себер тигеҙлеге һәм Алтай-Саяндар. Крайҙа Рәсәйҙә булған бөтә тәбиғәт зоналары бар — дала һәм урман дала, тайга һәм тауҙар.

### Климат
Алтай крайының климаты бер төрлө генә түгел, был тәбиғәт шарттарының күплеге менән бәйле. Тау яны һәм Объ буйында Атлантика, Арктика, Көнсығыш Себерҙән һәм Урта Азиянан килеүсе үҙгәреүсән һауа массалары йоғонтоһонда континенталға күсеүсе уртаса климат. Һауа температураһының йыллыҡ амплитудаһы 90—95 °C. Уртаса йыллыҡ температура 0,5—2,1 °С, июль айында уртаса йыллыҡ температура +26…+28 °C, экстремаль температура +40…+42 °C. Уртаса минималь температура −20… −24 °C, абсолют ҡышҡы минимум −50… −55 °C. Туң осор 120 көн дауам итә[5][6]. Крайҙың көнбайыш өлөшө ҡоро һәм эҫе тип тасуирлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Мурзаев Э. М.* Словарь народных географических терминов. 1-е изд. — М., Мысль, 1984.
* *Мурзаев Э. М.* Тюркские географические названия. — М., Вост. лит., 1996.
Пенза өлкәһе

**Пе́нза өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Волга буйы федераль округы составына инә.

Административ үҙәге — Пенза ҡалаһы.

## Географияһы
Пенза өлкәһе төньяҡта — Мордовия һәм Рязань өлкәһе, көнбайышта — Тамбов өлкәһе, көньяҡта — Һарытау өлкәһе, көнсығышта — Ульяновск өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны —  км².

## Тарихы
Пенза өлкәһе 1939 йылда ойошторола.

## Билдәле шәхестәре
* Ажнакин Александр Григорьевич (22.10.1924—22.04.1999), төҙөүсе. 1964—1985 йылдарҙа 4‑се махсус төҙөлөш идаралығы начальнигы.  РСФСР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982). Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1971).
 
## Халҡы


Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

**Иҫәп алыу йылдары буйынса милли состав**

Пенза өлкәһендә 2002 йылда — 368 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Административ-территориаль бүленеше

Өлкә территорияһында 430 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 3 ҡала округы, 27 муниципаль район, 27 ҡала биләмәһе һәм 376 ауыл биләмәһе бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (в пер.)
* 

## Һылтанмалар

* Официальный портал Правительства Пензенской области
Киров өлкәһе

**Ки́ров өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Волга буйы федераль округы составына инә.

Административ үҙәге — Киров ҡалаһы.

## География
Киров өлкәһе төньяҡта — Коми Республикаһы һәм Архангельск өлкәһе, көнбайышта — Түбәнге Новгород, Вологда һәм Кострома өлкәләре, көньяҡта — Марий Эл һәм Татарстан республикалары, көнсығышта — Пермь крайы һәм Удмуртстан менән сиктәш. Майҙаны —  км².

## Тарих
Киров өлкәһе 1936 йылда Киров крайынан Удмурт АССР-ын бүлеп сығарыу һөҙөмтәһендә ойошторола.

## Халҡы


Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

; Милли состав
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы:
* урыҫтар — 1 199 691 кеше,
* татарҙар — 36 457 кеше,
* мариҙар — 29 598 кеше,
* удмурттар — 13 639 кеше,
* украиндар — 7 718 кеше,
* милләтен күрһәтмәгәндәр — 35 585 кеше.

Киров өлкәһендә 1989 йылда — 624, 2002 йылда — 510 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Билдәле шәхестәр
* Туснолобов Степан Сергеевич (27.10.1918—24.12.1986), нефтсе, Дүртөйлө быраулау идаралығының элекке быраулаусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының танкыға ҡаршы дивизионында орудие командиры, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Почёт Билдәһе ордендары кавалеры. Нолин районы Белогорье ауылынан.

## Административ-территориаль бүленеш

2006 йылдан алып өлкә территорияһында 371 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 6 ҡала округы, 39 муниципаль район, 53 ҡала биләмәһе һәм 273 ауыл биләмәһе бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Правительства Кировской области 
* Официальный сайт Законодательного Собрания Кировской области
* Официальные новости органов власти Кировской области
* ВЯТКА.RU — Новостной информационный портал Кировской области 
* Карта Кировской области 
* Флаг и герб Кировской области
* Месторождения полезных ископаемых Кировской области
Камчатка крайы

**Камча́тка крайы** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округы составына инә.

Административ үҙәге — Петропавловск-Камчатский ҡалаһы.

## География

Камчатка крайы төньяҡта — Чукот автономиялы округы, төньяҡ-көнбайышта — Магадан өлкәһе һәм көньяҡта Беренсе Курил боғаҙы аша — Сахалин өлкәһе менән сиктәш. Край Камчатка ярымутрауын һәм уға яҡын ятҡан материк территорияларҙы, шул иҫәптән утрауҙарҙы биләй. Көнсығыш ярҙарын Тымыҡ океандың Беринг диңгеҙе (яр буйының оҙонлоғо 2000 км ашыу), ә көнбайыш ярҙарын Охот диңгеҙе (яр буйының оҙонлоғо яҡынса 2000 км) һыуҙары йыуа. Майҙаны —  км².

## Тарих
Камчатка крайы 2007 йылдың 1 июлендә Камчатка өлкәһе һәм Коряк автономиялы округының берләшеүе һөҙөмтәһендә ойошторолған.

## Халҡы


Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, край халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

Камчатка өлкәһендә 1989 йылда — 959, 2002 йылда — 575 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Правительство Камчатского Края 
* История Камчатского края
* Камчатский край в фотографиях: пейзажи, природа, люди, события
* Законодательство Камчатского края
* «Камчатский край, Петропавловск-Камчатский — краеведческий сайт Камчатки»
* Камчатка в книге: *Н. А. Гвоздецкий, Н. И. Михайлов.* Физическая география СССР. М., 1978.
Магадан өлкәһе

**Магада́н өлкәһе** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округы составына инә.

Административ үҙәге — Магадан ҡалаһы.

## География

Магадан өлкәһе төньяҡта — Чукот автономиялы округы, көнсығышта — Камчатка крайы, көньяҡта — Хабаровск крайы, көнбайышта — Саха Республикаһы менән сиктәш. Өлкәнең көньяҡ ярҙарын Охот диңгеҙе һыуҙары йыуа. Майҙаны —  км².

## Тарих
Магадан өлкәһе 1953 йылдың 3 декабрендә ойошторолған.

## Халҡы


Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

Магадан өлкәһендә 2002 йылда — 344 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 10 лет Магаданской области — Магадан: Магаданское кн. изд-во, 1963.
* *Беляева А. В.* Русские на Крайнем Севере: Историко-географический очерк Магаданской области — Магадан: Магаданское кн. изд-во, 1955.
* *Бацаев И. Д.* Очерки истории Магаданской области (начало 20-х — середина 60-х гг. XX в.)— Магадан : СВКНИИ ДВО РАН, 2007.
* Историческая хроника Магаданской области. События и факты. 1917—1972 — Магадан: Магаданское кн. изд-во, 1975.
* Историческая хроника Магаданской области. 1973—1990. События и факты — Магадан : Охотник, 2013.

## Һылтанмалар

* Администрация Магаданской области
* Магаданская областная дума 
* Законодательство Магаданской области 
* Магаданская область в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Магаданстат 
* Информационный сервер Колыма. Ру
* Рейтинг Магаданской области от Эксперт РА
* Магаданский Край Новости 
* Новости Магаданской Области
* GlobalSib.com Новости Магаданской области
Башҡорт ихтилалы

**Башҡорт ихтилалы** — төрлө йылдарҙа Рәсәйҙә башҡорттар менән күтәрелгән ихтилалдар.

## Мәҡәләләр
: Башҡорт ихтилалдары
* Башҡорт ихтилалы (1662—1664)
* Башҡорт ихтилалы (1681—1684)
* Башҡорт ихтилалы (1704—1711)
* Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)
* Башҡорт ихтилалы (1755—1756)
* Башҡорт ихтилалы (1834—1835)
Абзай

**Абзай** — бер нисә исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Абзай (Борай районы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Абзай (Ҡыйғы районы) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Абзаҡ — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
* Абзан — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
The Guardian

**The Guardian («Гардиан»)** — Бөйөк Британияның көндәлек гәзите. 1281 йылдың Манчестер ҡалаһында *The Manchester Guardian* исеме менән сыға башлай, ә 1964 йылда редакция Лондонға күсә. Йәкшәмбе баҫма *[[The Observer]]* гәзите һымаҡ биҙәлгән (1993 йылда Guardian төркөмөнә инә). Бөйөк Британия гәзиттәренең сайттары араһында "Гардиан"дыҡы иң күп ҡаралғаны.

Guardian Media Group компанияһы төркөмөнә ҡарай.

## Тарихы

## Баш мөхәррирҙәр
Алан Расбриджер (Rusbridger, 1995 — бөгөнгәсә)

* Джон Эдвард Тэйлор (1821—1844)
* Джереми Гарнетт (1844—1861) (Рассел Скот Тэйлор менән (1847—1848))
* Эдвард Тэйлор (1861—1872)
* Чарльз Прествич Скотт (1872—1929)
* Тед Скотт (1929—1932)
* Уильям Персиваль Крозье (1932—1944)
* Альфред Пауэлл Уодсворт (1944—1956)
* Элестер Хизерингтон (1956—1975)
* Питер Престон (1975—1995)

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт 
* ''Private Eye'' журналының рәсми сайты
Винт

**Винт** ( һүҙенән — һыр,  һүҙе аша) — деталдәрҙе тоташтырыу өсөн эске һыры менән йәки улһыҙ беркетеү изделиелары.

## Тарих
Винтлы механизм Боронғо Грецияла ла (Архимед винты булараҡ) билдәле булған. Һуңыраҡ винт тураһында грек математигы Архит Тарентлы тауисирлама яҙып ҡалдыра. Б.э.т. I быуатта ағас тапшырғыстар Урта диңгеҙ буйы илдәрендә киң ҡулланылған. XV быуат Европаһында металлик винттар беркетеү изделиелылары рәүешендә бик һирәк булғандар. Ҡул отвёрткалары (оригиналда — ) 1580 йылдан иртәрәк барлыҡҡа килһәләр ҙә, тик XIX быуат башында ғына киң таралыу алалар. Тәүҙә винттар төҙөлөштә беркетеүҙең күп кенә төрҙәренең береһе булып торған, шулай уҡ тимерсе һәм балта оҫтаһы һөнәрҙәрендә ҡулланылған. Артабан металлик винттар күп кенә етешереү тармаҡтарында киң таралыу ала.

## Классификация
Билдәләнәше буйынса винттар икегә бүленәләр:
* беркетеү винттары (деталдәрҙе алынмалы тоташтырыу өсөн);
* көйләү винттары (деталдәрҙе үҙ-ара нығытыу өсөн).

## Винт элементтары
Винттың төп элементтары:
* Цилиндрик үҙәк — винттың тишеккә инеүсе йәки материалға бороп индерелеүсе өлөшө. Винттың үҙәге өлөшләтә йәки тулыһынса һырҙар менән ҡапланған. Һрланған өлөштөң оҙонлоғо һәм һырҙың тәрәнлеге винт һәм тоташытырылыусы деталдәр материалдары буйынса билдәләнә һәм шулай уҡ һыр диаметрына ла бәйле.
* Эшләпә — әйләндереү моментын тапшырыу өсөн хеҙмәт иткән винттың өлөшө. Гайка асҡысы өсөн фаскалар йәки отвёртка өсөн шлицтары була. Эшләпәнең һәм шлицтың формалары бик күп төрлө.

### Эшләпә формалары

Тәғәйенләнеше буйынса артабанғы төп эшләпә формаларын айыралар:
* Яҫы;
* Ҡабарынҡы;
* Түңәрәк — нигеҙҙә биҙәү маҡсатында;
* Бәшмәкле — сфера формаһында тәпәш эшләпә;
* Йәшерен: яҫы тышҡы йөҙө менән конус рәүешендәге эшләпә, материалға уның өҫтө менән тигеҙләп батырып индерер өсөн тәғәйенләнә, шөрөптәр өсөн киң ҡулланыла;
* Ярым йәшерен: аҫҡы өлөшө — йәшерендеке һымаҡ, әммә өҫтө — яҫы түгел, ә түңәрәтелгән.

### Шлиц төрҙәре

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* ГОСТ 27017—86 *Изделия крепёжные. Термины и определения.*
* Справочник конструктора точного приборостроения. Под ред. Ф. Л. Литвина. М.-Л., Изд. «Машиностроение», 1964. 944 с. с илл.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Хабаровск крайы

**Хаба́ровск крайы** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округы составына инә.

Административ үҙәге — Хабаровск ҡалаһы.

## География

Хабаровск крайы төньяҡта — Магадан өлкәһе һәм Саха Республикаһы, көнбайышта — Амур өлкәһе, көньяҡта — Йәһүд автономиялы өлкәһе, Приморье крайы һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән сиктәш. Крайҙың төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш ярҙарын Тымыҡ океандың Охот диңгеҙе, ә көньяҡ-көнсығыш ярҙарын Япон диңгеҙе һыуҙары йыуа. Майҙаны ( км²) буйынса Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһында Хабаровск крайы дүртенсе урынды биләй һәм илдең дөйөм майҙанының 4,5 % тәшкил итә.

Төп һырттары — Сихоте-Алинь, Сунтар-Хаята, Джугджур, Бурей, Дуссе-Алинь, Ям-Алинь. Иң бейек нөктәһе — Берилл тауы (2933 м), иң түбән нөктәһе — диңгеҙ кимәле. Крайҙың территорияһы көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай 1800 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 125—750 км һуҙылған.

## Тарих
Хабаровск крайы 1938 йылдың 20 октябрендә Алыҫ Көнсығыш крайын Хабаровск һәм Приморье крайҙарына бүлеү һөҙөмтәһендә ойошторолған.

## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, край халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

Хабаровск крайында 1989 йылда — 2185, 2002 йылда — 1458, 2010 йылда — 1265 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.


## Административ-территориаль бүленеш

Край составына 2 ҡала округы, 17 муниципаль район, 29 ҡала биләмәһе һәм 188 ауыл биләмәһе инә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Хабаровский край. Официальный информационный портал
* Сервер Правительства Хабаровского края 
* Законодательство Хабаровского края
* Хабаровский край в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Устав Хабаровского края 
* Портал инновационного кластера авиастроения и судостроения Хабаровского края
Урал (мәғәнәләр)

**Урал** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр

### Географик объекттар
* Урал — физик-географик төбәк.
* Урал тауҙары — таулы физик-географик ил.
* Урал (йылға) — йылға, башҡа атамаһы — Яйыҡ.

### Торама пункттар
* Урал (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Урал (Бүздәк районы) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
* Урал (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Урал (Кушнаренко районы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
* Урал (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Урал (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Урал (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
* Урал (Яңауыл районы) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.

### Башҡалар
* Урал (волейбол клубы) — Өфө волейбол клубы.
* Урал (гәзит) — Белорет район-ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите.
* Урал (гәзит, 1907) — 1907 йылғы гәзит.
* Урал (башҡорт халыҡ үҙәге) — башҡорт милли үҙәге.
* Урал (автомобиль юлы) (М5) — федераль әһәмиәтендәге автомобиль юлы.
* Урал (йыр) — башҡорт халҡының милли гимнына әүерелгән боронғо халыҡ йыры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Урал батыр — эпос, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы.
* Урал иҡтисади районы — Рәсәй Федерацияһы иҡтисади райондарынынң береһе.
Хажи Аҡҡусҡаров

**Хажи Аҡҡусҡаров** (*Хажи солтан*) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Ихтилал барышында башҡорт ханы тип иғлан ителгән.

## Биографияһы
Хажи Аҡҡусҡаров сығышы менән Башҡортостандың Нуғай даруғаһы Юрматы улусы башҡорттарынан булған.

1706 йылдың йәйендә Алдар Иҫәкәев менән берлектә баш күтәреүселәргә хәрби булышлыҡ күрһәтеү хаҡында һөйләшеүҙәр алып барыр өсөн Ҡырым ханлығына һәм Ғосман империяһына Морат Солтан етәкселегендәге башҡорт илселеген ойоштора.

1709 йылдың февралендә Нуғай даруғаһының Юрматы улусында башҡорттар йыйынға йыйыла, бында улар Ҡөрьәндә башҡорт ханы Хажиға ант итеп көрәште артабан дауам итергә вәғәҙә бирәләр. Ә. Вәлиди билдәләүенсә, был йыйын халыҡ съездарының «Хажи мәсете» атамаһын алған традицион урынында — Егән йылғаһы ҡушылдығы Һикәҙе буйында уҙғарылған.

1708 йылда Алдар Иҫәкәев етәкселегендәге башҡорт ихтилалсылары Хажи Аҡҡусҡаров менән берлектә Ҡазан өйәҙендә воевода кенәз П. И. Хованский Змей ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Баш күтәреүселәрҙең маҡсаттары тураһында 1708 йылдың февралендә ҡулға алынған ихтилалсы Бүләк Аҡбулатов яуап алыу ваҡытында түбәндәгеләрҙе бәйән иткән:*«…И положили Салтан-Хазя з башкирцы, чтоб им ворам башкирцам и Казанского уезда татаром руских людей всех прирубить, и всех уездов иноверцев возмутить и к воровству своему соединить и иттить под Казань всеми людьми. И взяв де Казань, тому вору Салтану-Хазю быть в Казани…»*

Хажи Аҡҡусҡаровтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|Акманов И. Г.]]* Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой пол. XVIII в. — Свердловск, 1991.
* 
* *[[Доннели Алтон Стюарт|Алтон С. Доннелли]].* Завоевание Башкирии Россией. Перевод с английского Л. Р. Бикбаевой. — Уфа, 1995.
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Ҡытай баҡсаһы

**Ҡытай баҡсаһы** — өс мең йыл буйы формалашҡан баҡса-парк сәнғәте стиле. Был төшөнсә бер үк ваҡытта үҙенең ҙурлығы менән таң ҡалдырырлыҡ император ғаиләһе баҡсаһын һәм ғалимдарҙың, шағирҙарҙың, чиновник, һалдат һәм сауҙагәрҙәрҙең яңғыҙлыҡта уйланып ултырыу өсөн тәғәйенләнгән ыҡсым ғына баҡсаларын да берләштерә. Улар кеше менән тәбиғәт араһында булырға тейеш гармонияға ишаралаған идеаллаштырылған бәләкәй генә ландшафтты сағылдыра.

Ғәҙәттәге ҡытай баҡсаһы стена менән уратып алына. Унда бер нисә быуа була, тегендә-бында таштар өйөлөп ҡуйыла, төрлө ағастар һәм сәскәләр ултыртыла. Тәбиғи мөмкинлектәрҙе ҡулланып, үҙенсәлекле итеп йыһазландырылыған залдар һәм коридорҙар борма-борма һуҡмаҡтар менән үҙ-ара тоташа. Улар буйлап бер урындан икенсеһенә күсеп, баҡсаға килеүселәр зауыҡ менән биҙәлгән һәм ысынлап та һоҡланырлыҡ кескәй генә тәбиғәт мөйөштәрен бер-бер артлы күҙҙән үткәрә.

## Тарихы
Боронғо "Шиғриәт китабы"нда «шатлыҡ баҡсаһы» булыуы телгә алына. Пекинда ике быуаһы булған император паркы 1267 йылда төҙөлә. Пэнлай мифик утрауына оҡшатып Төньяҡ диңгеҙендә (Бэйхайҙа) яһалма утрау төҙөйҙәр. Һуңғараҡ, XVIII быуатта, күл уртаһында яһалма утрауы булған ҡайғы-хәсрәтһеҙ ял паркы ҡорола. «Тау» һәм «һыу» донъя тауын һәм донъя океанын хәтерләтә, был бәйләнеш парк төҙөү традцияһында һаҡланып ҡала, донъя төҙөлөшөнөң ныҡлы символы булып урын ала.

Баҡсаларҙы император баҡсаһына һәм шәхси баҡсаға бүлеү V быуатта башлана. Император баҡсаһы бөтә донъя картинаһын һүрәтләй, шәхси баҡса иһә айырым деталдәрҙе һәм миниатюр композицияларҙы күрһәтә.

## Баҡсаның төҙөлөшө
Классик ҡытай баҡсаһы уны тотошлайы менән бер юлы күрә алмаҫлыҡ итеп проектлана. Баҡса айырым арауыҡтарҙан тора. Уларҙың сиктәре галереялар, павильондар һәм баҡса эсендәге кәртәләр менән ҡәтғи билдәләнә. Баҡса буйлап йөрөгән кеше төрлөсә биҙәлгән күренеште күҙәтә. Ҡапҡанан һуң артабанғы баҡса күренешен тау йәки ағастар ҡаплап тора. Фольклорҙа аңлатылыуынса, бындай үҙенсәлекле экран яуыз рухтан һаҡлай. Күренештәрҙең алмашыныуы уларҙың хужаға, күршеләргә һәм эргәнән үтеүселәргә нисек күренеүен иҫәпкә алып эшләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Диңгеҙ буйы крайы

**Примо́рье крайы** йәки **Диңгеҙ буйы крайы** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округы составына инә.

Административ үҙәге — Владивосток ҡалаһы.

## География
Рәсәй Алыҫ Көнсығышының көньяғында урынлашҡан. Приморье крайы төньяҡта — Хабаровск крайы һәм көнбайышта — Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән сиктәш, көньяҡ һәм көнсығыш ярҙарын Тымыҡ океандың Япон диңгеҙе һыуҙары йыуа.

Край сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 3000 км тәшкил итә, шул иҫәптән яҡынса 1500 км диңгеҙ яр буйына тура килә. Майҙаны —  км².

## Тарихы
Приморье крайы 1938 йылдың 20 октябрендә Алыҫ Көнсығыш крайын Хабаровск һәм Приморье крайҙарына бүлеү һөҙөмтәһендә ойошторолған.

## Билдәле шәхестәре
* Казаков Валерий Петрович (11.07.1934—6.08.2010), ғалим-физик‑химик. СССР (1990) һәм Рәсәй (1991) Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, химия фәндәре докторы (1983), профессор (1986). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984). II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2002).
* Хисмәтуллин Рәшит Сәғит улы (7.12.1944), юрист, дәүләт һәм суд органдары эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1993—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының юстиция министры. Юридик фәндәр докторы (2002). Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2000). Себучар станцияһы ауылынан.

## Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, край халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

Приморье крайында 1989 йылда — 2763, 2002 йылда — 2101, 2010 йылда — 1564 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт администрации Приморского края 
* Официальный сайт Законодательного собрания Приморского края
* Официальный сайт Избирательной комиссии Приморского края 
* 
* 
* Информационный портал о спорте в Приморском крае 
* «Приморский край» — Научно-популярные очерки учёных дальневосточного отделения РАН.
* Состояние окружающей среды в Приморском крае (WWF) 
* Приморье в книге: *Н. А. Гвоздецкий, Н. И. Михайлов.* Физическая география СССР. М., 1978.
* Транспорт Приморского края 
* Особо охраняемые природные территории Приморского края
Байкал аръяғы крайы

**Байкал аръяғы крайы** (*Байғал аръяғы крайы*; , ) — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Себер федераль округы составына инә.

Административ үҙәге — Чита ҡалаһы.

## Географияһы
Край Байкал арьяғында урынлашҡан. Төньяҡта — Иркутск өлкәһе һәм Саха Республикаһы, көнбайышта — Бүрәт Республикаһы, көньяҡта — Монголия һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы, көнсығышта — Амур өлкәһе менән сиктәш. Майҙаны —  км².

## Тарихы

Чита өлкәһе 1937 йылдың 26 сентябрендә Көнсығыш Себер өлкәһен Иркутск һәм Чита өлкәләренә бүлеү менән барлыҡҡа килә.

2007 йылдың 23 июлендә Чита өлкәһе һәм Агинск Бүрәт автономиялы округы Рәсәй Федерацияһының яңы субъектына — Байкал аръяғы крайына берләшә.

## Билдәле шәхестәре
* Нефёдова Тамара Ивановна (1951—28.10.2005), журналист. 1973 йылдан «Вечерняя Уфа» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2002 йылдан — бүлек мөдире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2005). Хада-Булаҡ ҡасабаһынан.

## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, край халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

Чита өлкәһе һәм Агинск Бүрәт автономиялы округында 1989 йылда — 2138, 2002 йылда — 1228 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Читинской области — 70 лет. Чита, 2007.

## Һылтанмалар

* Официальный портал органов власти.
* Официальный портал Правительства Забайкальского края.
* Законодательство Забайкальского края.
* Устав Забайкальского края.
* Старая Чита — История и краеведение Забайкалья.
Байкал (мәғәнәләр)

**Байкал** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Байкал — Рәсәйҙәге күл.
* Байкал (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Байкал (Нуриман районы) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Байкал аръяғы крайы — Рәсәй Федерацияһы субъекты.
Ставрополь крайы

**Ставропо́ль крайы** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Төньяҡ Кавказ федераль округы составына инә.

Административ үҙәге — Ставрополь ҡалаһы.

## География

Көнбайышта һәм көньяҡ-көнбайышта — Краснодар крайы, төньяҡ-көнбайышта — Ростов өлкәһе, төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта — Ҡалмыҡстан, көнсығышта — Дағыстан, көньяҡ-көнсығышта — Чечня, көньяҡта — Төньяҡ Осетия — Алания, Ҡарасай-Черкес һәм Ҡабарҙы-Балҡар республикалары менән сиктәш. Майҙаны —  км².

## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, край халҡы  () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

Ставрополь крайында 1989 йылда — 1169, 2002 йылда — 812 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный информационный интернет-портал органов государственной власти Ставропольского края 
* Законодательство Ставропольского края
* Сайты органов государственной власти Ставропольского края
Днестр

**Днестр** (, ) — Европалағы йылға. Ике дәүләт — Молдавия (шулай уҡ Днестр буйы Молдова Республикаһы) һәм Украина биләмәләре аша аға йәки уларҙың сиге буйлап үтә. Оҙонлоғо — 1362 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Гидрохимический режим и качество поверхностных вод бассейна Днестра на территории Украины / Под ред. В. К. Хильчевского и В. А. Сташука. — К.: Ника-Центр, 2013. — 256 с. (укр.) — ISBN 978-966-521-570-7

## Һылтанмалар
* Днестр от А до Я 
* Днестровские реминисценции
* Проект по Днестру — трансграничной реке Молдовы и Украины 
* Фотографии Днестра 
* Статистические данные о Днестре 
* Международный менеджмент риска в бассейне Днестра
Аҡъяр (Ҡырым)

**Аҡъяр** () — Ҡара диңгеҙ яр буйында Ҡырым ярмутрауының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Туңмай торған сауҙа һәм балыҡ тотоу диңгеҙ порты, сәнәғәт, фәнни-техник, рекреацион һәм тарихи-мәҙәни үҙәк. Ҡаһарман-ҡала исемен йөрөтә. Аҡъярҙа Рәсәй Федерацияһы Ҡара диңгеҙ флотының төп хәрби-диңеҙ базаһы урынлашҡан.

Аҡъярҙың дәүләткә ҡарағанлығы был ерҙе идараһында тотҡан Рәсәй Федерацияһы һәм Украина араһында бәхәсле булып тора. Рәсәйҙең федератив ҡоролошона ярашлы Аҡъяр Рәсәй Федерацияһының федераль әһәмиәтендәге ҡалаһы булып тора. Украинаның административ бүленешенә ярашлы, Аҡъяр Украинаның төбәге — махсус статуслы ҡала булып тора.

## Йәғрәфиәһе

Аҡъяр ҡалаһы Ҡырым ярымутрауының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Гераклей ярымутрауында урынлашҡан. Ҡаланың тарихи үҙәге Аҡъяр бухтаһының көньяҡ яғында урынлашҡан. Федераль әһәмиәтендәге ҡала Аҡъяр көнсығышта Ҡырым Республикаһы менән сиктәш, башҡа яҡтағы ярҙары Ҡара диңгеҙ һыуҙары менән йыуыла.

Аланы —  км².

## Халҡы

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы  () кеше. Халыҡ тығыҙлығы —  кеше/км2 (). Ҡала халҡы —  % ().

Аҡъярҙа 2001 йылда — 139, 2014 йылда — 162 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Билдәле шәхестәре
* Ҡотдосова Шәфиҡа Йософ ҡыҙы
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* З. Ф. Чебанюк «Исторические места и памятники Севастополя»
* *Дубровин Н. Ф.* История Крымской войны и обороны Севастополя на сайте «Руниверс»
* *Зайончковский А. М.* Исторический путеводитель по Севастополю на сайте «Руниверс» 
* ''Отрывки из записок севастопольского сторожила'' / Сообщ. А. З. // Морской сборник, 1852. — Т. 7. — № 1. — С. 33- 47. 
* *Пирогов Н. И.* Севастопольские письма Н. И. Пирогова 1854—1855 гг. на сайте «Руниверс»
* ''Севастопольский альбом Н. Берга'', М.: Издание К. Солдатёнкова и Н. Щепкина,1858. на сайте «Руниверс»
* *Скориков Ю. А.* Севастопольская крепость.— Санкт-Петербург; Стройиздат СПб, 1997. — 320 с + вкл.: ил.
* *Тотлебен Э. И.* Описание обороны города Севастополя (в 2 частях) на сайте «Руниверс»
* Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1983.
* Жигалов И. Дыбенко. Жизнь замечательных людей. Серия биографий. Выпуск 18. М., «Молодая гвардия». 1983.

## Һылтанмалар

* Правительство Севастополя 
* Национальный музей героической обороны и освобождения Севастополя 
* Военно-морской музей «Михайловская батарея»
* Севастополь вчера, сегодня… Полнотекстовые документы
* В каком состоянии деревья на Приморском бульваре? Мнение дендролога 
* Ҡала Севастополь
* Высказывания о Севастополе. Часть 1
Төньяҡ Осетия — Алания

**Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы** (*Төньяҡ Осетия*,  ) — республика, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Төньяҡ Кавказ федераль округы составына инә.

Баш ҡалаһы — Владикавказ.

## География
Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы төньяҡта — Ставрополь крайы, көнбайышта — Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, көньяҡта — Көньяҡ Осетия һәм Грузия, көнсығышта — Ингушетия һәм Чечня менән сиктәш. Майҙаны —  км².

## Тарих
РСФСР составындағы автономиялы өлкә булараҡ 1924 йылдың 7 июлендә ойошторола. 1936 йылда АССР тип үҙгәртелә.

## Халҡы


Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, республика халҡы ***' () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — ***' кеше/км2 (). Ҡала халҡы — **** % ().

Республикала башлыса осетиндар (66,5 %) һәм урыҫтар (20,6 %) йәшәй. 2002 йылда — 188, 2010 йылда — 210 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Административ-территориаль бүленеш

Төньяҡ Осетия — Алания составында 1 республика ҡарамағында ҡала (Владикавказ) һәм 8 район бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Правительства Республики Северная Осетия — Алания 
* Постоянное представительство Республики Северная Осетия — Алания при Президенте РФ 
* История Осетии с древнейших времен до конца XIX в.
Ингушетия

**Ингуш Республикаһы** () — республика, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Төньяҡ Кавказ федераль округы составына инә.

Баш ҡалаһы — Магас.

## География
Ингуш Республикаһы көнсығышта — Чечен Республикаһы, көньяҡта — Грузия, көнбайышта — Төньяҡ Осетия — Алания менән сиктәш. Федераль әһәмиәтендәге ҡалаларҙы иҫәпкә алмаған осраҡта, республика майҙаны буйынса Рәсәй Федерацияһы субъекттары араһында иң бәләкәйе тип иҫәпләнә.

## Тарих
1992 йылда ойошторола.

## Халҡы


Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, республика халҡы ***' () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — ***' кеше/км2 (). Ҡала халҡы — **** % ().

Республикала башлыса ингуштар (94,1 %), чечендар (4,6 %) һәм урыҫтар (0,8 %) йәшәй. 2002 йылда — 51, 2010 йылда — 22 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* *Казиев Шапи, Карпеев Игорь.* Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Ингушетии
* Законодательство Республики Ингушетия
* Постпредство Республики Ингушетия при Президенте Российской Федерации
Прут (йылға)

**Прут** (, ) — Европалағы йылға. Өс дәүләт биләмәһенән — Украина, Румыния һәм Молдавия аша аға йәки сигенән үтә. Оҙонлоғо — 967 километр.

Украиналағы Говерла тауынан башланып көнсығышҡа Яремче һәм Черновцов ҡалалары яғына табан аға. 100 км түбәндәрәк йылға ағышы көньяҡҡа борола һәм Молдавия һәм Румынияның тәбиҡи сиген барлыҡҡа килтерә. Яссы ҡалаһынан суднолар йөрөшлө йылға булып иҫәпләнә, Галаца ҡалаһы янында, Дунай Ҡара диңгеҙгә ҡойған урындан йыраҡ түгел, Дунайға ҡоя.

Прут ҙурлығы буйынса Молдавияның икенсе йылға. Уның бассейны ил майҙанының 24 % тәшкил итә. Инеше башланған урында таулы йылға булһа, Молдавия сиктәрендә киң үҙәнле, бейек булмаған ярлы, тыныс йылғаға әүерелә. Борма-борма үҙәндәрҙә йылға тармаҡлана. Йылғаның түбәнге өлөшөндә туғайҙар һаҙлыҡланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡарасай-Черкес Республикаһы

**Ҡарасай-Черкес Республикаһы** (, , , ) — республика, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Төньяҡ Кавказ федераль округы составына инә.

Баш ҡалаһы — Черкесск.

## География
Ҡарасай-Черкес Республикаһы төньяҡта — Ставрополь крайы, көнсығышта — Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, көньяҡта — Абхазия һәм Грузия, көнбайышта — Краснодар крайы менән сиктәш. Майҙаны —  км².

## Тарих
РСФСР составындағы автономиялы өлкә булараҡ 1922 йылдың 12 ғинуарында ойошторола. 1992 йылда республика тип үҙгәртелә.

## Халҡы


Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, республика халҡы ***' () кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — ***' кеше/км2 (). Ҡала халҡы — **** % ().

Республикала башлыса Ҡарасайҙәр (38,5 %), урыҫтар (33,6 %), черкестар (11,3 %), абазиндар (7,4 %) һәм нуғайҙар (3,3 %) йәшәй. 2002 йылда — 134, 2010 йылда — 110 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Карачаево-Черкесской Республики 
* Официальный сайт Народного Собрания (Парламента) Карачаево-Черкесской Республики 
* Законодательство Карачаево-Черкесской Республики
Сэссю

**Тоё Сэссю** (, 1420 — 8 август 1506) — япон рәссамы, япон Урта быуаттарының иң бөйөк рәссамдарының береһе. Дзэн монахы. Япон рәссамы Сюбундың өйрәнсеге.

## Биографияһы
1420 йылда Японияның Биттю провинцияһының Ахакама ауылында (хәҙерге Окаяма префектураһы Цукубо округының Мису ауылында) тыуған.

Тоё Ода сығышы менән элгәре руханиҙар, рәссамдар, шағирҙар һәм баҡсасылар Тоё тоҡомынан, әммә һуңынан ярлыланған крәҫтиән ғаиләһенән булған. Малайҙы туғандары Ода — «тирәк» тип исемләгәндәр.

Буддист руханиһы булған. Тәүҙә Киото ҡалаһында Сёкокудзи ғибәҙәтханаһында, һуңынан Ямагутиның Отуи замогында йәшәгән (1465).

Сойя ҡалаһында дзэн фәлсәфәһен өйрәнә, артабан Киотола Тенсё Сюбун һынлы сәнғәткә өйрәткән.

1467—1469 йылдарҙа Сэссю Ҡытайҙа йәшәй, бында ул сауҙа миссияһы менән юллана. Пекинда булып, диуарҙарҙа һүрәттәр яһай. Туған яғына ҡайтҡас, Бунго провинцияһында йәшәй, аҙаҡ Ямагутиның Ункокудзи ғибәҙәтханаһында төпләнә.

Отаёси ҡалаһында 1506 йылда вафат була.

## Ижады
Японияға монохромлы тушь (*суми-э*) менән эшләнгән ҡытай һүрәте традицияһын килтерә. Уның ирекле «хабоку» () стиле һуңғы япон графикаһына ҙур йоғонто яһай.

**Рәссамдың әҫәрҙәре:**
* свитки — «Дүрт миҙгел пейзаждары» (1480-се йй.), «Хабоку стилендәге пейзаж» (1495), «Масуда Кинэтаканың портреты» (1478), «Оҙон ғүмерлелек аллаһы Дзюро» (1479), «Пейзаждар» (1486), «Ама-но Хасидатэ» (1501—1506), «Дзэн сектаһын нигеҙләүсеһе Бодхидхарма», «Йәйге пейзаж», «Һыйырҙы алып барыусы малай», «Ете аҡыл эйәләре бамбук ҡулҡыһында»;
* «Сәскәләр һәм ҡоштар» ширмаһы (1483).
* «Селән» ширмаһының детале.


Файл:Sesshu - Haboku-Sansui.jpg|Сэссю. *Пейзаж*, яҡ. 1481
Файл:SesshuToyo.jpg|Сэссю. *Көҙгө пейзаж*
File:SesshuShuutouTou.jpg|Токио милли музейындағы картинаһы



## Хәтер

* Сэссюның алты эше Японияның милли байлыҡтарына инә.
* 1956 йылда СССР-ҙа рәссамға бағышлап почта маркаһы сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Tanaka I.* Japanese ink painting: Shubun to Sesshu. New York: Weatherhill, 1972.
* *Воронова Б.* «Тойо Ода». Государственное издательство «ИСКУССТВО». Москва, 1958.
* *Georges Appert, Hiroji Kinoshita.* Ancien Japon. Impr. Kokubunsha, 1888.

## Һылтанмалар

* СЭССЮ, Тойо Ода
* Сессю (Тойо Ода) 1420—1506
* Биографии скульпторов и художников. Тойо Ода. 
* Биография на answers.com
Башҡортостан мәҙәниәте/Халыҡ артистары

**[[БАССР]]-ҙың һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ артистары]]** — исемлек.

**Народные артисты БАССР и Республики Башкортостан** — список.

## А

## Б

## В

## Г

## Ғ

## Д

## Е

## З

## И

## Й

## К

## Ҡ

## Л

## М

## Н

## О

## П

## Р

## С

## Т

## У-Ү

## Ф

## Х

## Һ

## Ч

## Ш

## Э

## Ю

## Ә

## Я
Шитао

**Шита́о** (, ысын исеме *Чжу Жоцзи́*, , монах исеме *Даоцзи́*, , 1642, Гуанси — 1707, Янчжоу) — Цин династияһы осорондағы ҡытай рәссамы, каллиграф, баҡса оҫтаһы, һынлы сәнғәт теоретигы. Псевдонимы һүҙгә һүҙ әйткәндә «Ташҡа әүерелгән тулҡын» тип аңлатыла.

## Биографияһы
Шитао сығышы менән 1644 йылда үҙ-ара һуйышта һәләк булған затлы ғаиләнән булған. Иҫән ҡалған хеҙмәтсе баланы буддист ғибәҙәтханаһына тапшыра. 1651 йылда Шитао уны ташлап китә һәм оҙатып йөрөүсе хеҙмәтсе менән бергә ил гиҙергә сығып китә. Ухань, Хунань һәм Аньхой провинцияларында, Нанкин һәм Янчжоу ҡалаларында йәшәгән. 1690 йылда Пекинға килә. 1693 йылда даосизмды ҡабул итә һәм Янчжоуға ҡайта.

## Ижады
Ни Цзань һәм ҡайһы-бер башҡа рәссамдарҙың ижадын юғары баһалаған. Дзэн-буддизм һәм даосизм принциптарына нигеҙләнеп, бер нисә эштәрендә традицион һынлы сәнғәттең сигенә килгән — уның «Ун мең тәртипһеҙ таптар» рәсеме иң яңы Поллоктың абстрактлы экспрессионизмын һ. б. хәтерләтә. «Монах Әсе Ҡабаҡтың һынлы сәнғәт тураһында әңгәмә» трактатында «бер һыҙыҡлы» яҙыу принцибын үҫтерә, унда ул сәнғәттең квинтэссенцияһын күрә.

## Галерея

Image:10000points mechants.jpg|*Ун мең тәртипһеҙ таптар*
Image:ShiTao Riverbank of Peach Blossoms.jpg|*Сәскә атыусы персиктар менән яр*
Image:Shitao-Qinhuai.jpg|*Цзинхуай йылғаһы хаҡында иҫтәлек*
Image:Shitao02.jpg
Image:Shitao03.jpg
Image:Shitao04.jpg
Image:Shitao05.jpg
Image:Shitao06.jpg
Image:Shitao07.jpg
Image:Shitao0.jpg|*Лотослы быуа өҫтөнән*
Image:Cascade au mont Lu.jpg|*Лю тауы янындағы шарлауыҡ*
Image:Guimet shitao monts jinting.jpg|*Көҙгө Цзинтинь тауҙары*


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Завадская Е. В.* «Беседы о живописи» Ши-Тао. М.: Наука, 1978.
* *Cheng F.* Vide et plein: le langage pictural chinois. Paris: Éditions du Seuil, 1979.
* *Cheng F.* Shitao 1642—1707: la saveur du monde. Paris: Phébus, 1998.

## Һылтанмалар
* Эштәре on line
Маражо

**Маражо́** () — Бразилияның иң ҙур утрауы. Донъяла майҙаны буйынса 34-се урында. Ҡайһы саҡта уны иң ҙур йылға утрауы тип атайҙар. Әммә был дөрөҫкә тап килмәй — Маражоның ярҙары өлөшләтә Атлантик океан һыуҙары менән йыуыла. Маражо административ рәүештә Пара штатына ҡарай.

## География

Утрау Амазонканың аллювиаль ташылдыҡтары менән барлыҡҡа килгә. Маражола һаҙлыҡтар бик күп һәм ул ҡуйы сельва менән ҡапланған. Утрау экваторҙа тиерлек урынлашҡан.

## Тарих
Колумбҡа тиклемге заманда утрауҙа Маражоара мәҙәниәте формалашҡан..

## Иҫкәрмәләр
Ғәрәбстан ярымутрауы сүлдәре

**Ғәрәбстан ярымутрауы сүлдәре** — Ғәрәбстан ярымутрауында урынлашҡан сүлле төбәктәрҙең комплексы. Инглиз телле географияла *Ғәрәп сүле* () исемен йөрөтә.

## Тауисирлама

Сүл башлыса Сәғүд Ғәрәбстанында урынлашҡан, шулай уҡ Иордания, Ираҡ, Күвәйт, Оман, Ҡатар, БҒӘ һәм Йәмән илдәренең территорияһына үтеп инә. Сүлдең ҡайһы бер өлөштәренең үҙ атамалары бар: Руб-әл-Хәли, Оло Нефуд, Дәхнә, Нефуд-Даһи, Әл-Һаса, Вәхибә, Йәғәфүрә, Тихама. Сүл яҡынса 2 300 000 км² майҙанды биләй, был уны ҙурлығы буйынса Сахаранан һуң икенсе урынға ҡуя.

Ҡаты шарттар арҡаһында: көндөҙгө температураның бик юғары (+54°С тиклем) һәм төндә ҡырау төшөү мөмкин (-12°С тиклем) булыуы арҡаһында, сүлдең хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы бик ярлы. Иң эре хайуандарҙан газелдәр (шул иҫәптән джейрандар), орикстар, бархан бесәйҙәре, энәғойроҡтар йәшәй. Бында ҡасандыр йәшәүсе буйлы гиеналар, шакалдар һәм медоедтар кеше менән тулыһынса тиерлек юҡ ителгәндәр. Борон сүл урында булған күлдәрҙең һәм йылғалаларҙың эҙҙәрен табылған, фараз буйынса бер нисә мең йыл элек бында урман булған.

Сүлдә эре нефть сығарыу урындары, шулай уҡ тәбиғи газ, фосфаттар һәм көкөрт табылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аравийская пустыня  на сайте *[[Энциклопедия Британника|britannica]].com
* [http://geo.arbru.net/arabia.php Аравийская пустыня]   на сайте *geo.arbru.net
Фредди Меркьюри

**Фредди Меркьюри** (, ысын исеме — **Фаррох Булсара** (гуджарати ફારોખ બલસારા); 5 сентябрь 1946 йыл, Занзибар солтанаты — 24 ноябрь 1991 йыл, Лондон, Бөйөк Британия) — британ музыканты, Queen төркөмөнөң вокалисы; «Bohemian Rhapsody», «Don’t Stop Me Now», «Crazy Little Thing Called Love» һәм башҡа йырҙар авторы. Ул *Rolling Stone* журналының «100 иң бөйөк йырсылар» исемлегендә 18-се урында тора.

## Биография
Фаррох Булсара Занзибар солтанатына 5 сентябрендә 1946 йылда тыуған. Уның ата-әсәләр британ һиндтар булған.

## Видеография

### VHS-баҫмалар
# *The Video EP* (1986)
# *The Great Pretender* (1987)
# *The Barcelona EP* (1989)
# *The Video Collection* (2000)

### DVD-баҫмалар
# *The Video Collection* (2000)
# *Lover of Life Singer of Songs* (2006)
# *Lover of Life, Singer of Songs* (Collectors Edition 2CD+2DVD) (2006)

## Дискография
# *Mr. Bad Guy* (1985)
# *Barcelona* (1988)
# *The Freddie Mercury Album* (1992)
# *The Great Pretender* (1992, тик АҠШ-та сыға)
# *Freddie Mercury — Remixes* (1993, тик Боливияла, Бразилияла, Италияла, Нидерландта һәм Японияла сыға)
# *The Solo Collection* (2000)
# *Solo* (2000)
# *Lover of Life, Singer of Songs* (2006).

### Синглдары
* 1974 — «I Can Hear Music»
* 1984 — «Love Kills»
* 1985 — «I Was Born to Love You»
* 1985 — «Made in Heaven»
* 1985 — «Living on My Own»
* 1985 — «Love Me Like There’s No Tomorrow»
* 1986 — «Time»
* 1987 — «The Great Pretender»
* 1987 — «Barcelona» (М. Кабалье менән)
* 1988 — «The Golden Boy» (М. Кабалье менән)
* 1988 — «How Can I Go On» (М. Кабалье менән)

## Иҫкәрмәләр

## Библиография

* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
*  .
* .
* .
* .
* .
* ..
* .
*  .
*  .
*  .
*  .
*  .
* .
*  .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
*  .
* .
* .
*  .
* .
* .
* .
*  .
*  .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
* .
*  .
* .
* .
* .
* .
* .
*  .
* .
* .
* .
*  .
* .
* .
* .
*  
* .
*   *part 2* *part 3*.
* .
*  .
* .
* .
*  .

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Фредди Меркьюри Allmusic сайтта
Ҡышҡы Олимпия уйындары

**Ҡышҡы [[Олимпия уйындары]]** — спорттың ҡышҡы төрҙәре буйынса донъялағы иң эре ярыштар. Халыҡ-ара олимпия комитеты эгидаһы менән 4 йылға бер тапҡыр уҙғарыла. Ҡышҡы Олимпия уйындары 1924 йылдан алып йәйге Олимпия уйындарына өҫтәлмә булараҡ үткәрелә башлай. Ҡайһы бер ҡышҡы спорт төрҙәре йәйге Олимпия уйындарына тағы ла иртәрәк — 1908 һәм 1920 йылдарҙа индерелгән була. 1924 йылдан 1992 йылғаса ҡышҡы Олимпия уйындары йәйге уйындар менән бер үк йылда уҙғарылған. 1994 йылдан башлап улар йәйге Олимпиаданан ике йылға һуңлатып үткәрелә.

Башҡа исемдәре: *ҡышҡы Олимпиада*, *Аҡ олимпиада*.

## Еңеүселәр

1924—2014 йылдарҙа үткән 22 ҡышҡы Олимпия уйындарында дөйөм команда иҫәбе буйынса еңеүселәр исемлеге:

* / — 9 тапҡыр,
*  — 7 тапҡыр,
* / — 4 тапҡыр,
*  — 1 тапҡыр,
*  — 1 тапҡыр,
*  — 1 тапҡыр.

## Ҡышҡы Олимпия уйындарының спорт төрҙәре

## Уҙғарыу йылдары һәм урындары

**1** Икенсе донъя һуғышы арҡаһында уҙғарылмай.

**2** Биатлон ҡышҡы олимпия спорт төрө булып китә. Бобслей буйынса ярыштарҙан баш тартыла.

**3** Сана спорты ҡышҡы олимпия спорт төрө булып китә.

**4** Тәүҙә уйындар АҠШ-тың Денвер ҡалаһында булырға тейеш булған, әммә финанс мәьәләләре ҡатмарлы булыу сәбәпле Олимпиада Австрияла уҙғарыла.

**5** Ошо йылдан алып ҡышҡы Олимпия уйындары йәйге уйындары булған йылдарҙа уҙғарылмай. Тәүге һәм һуңғы тапҡыр ҡышҡы Олимпия уйындары араһындағы ваҡыт арауығы ике йыл тәшкил итә.

**6** Кёрлинг етенсе ҡышҡы олимпия спорт төрө булып китә. Шулай уҡ уйын программаһына сноубордингты индерәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Олимпия уйындары
* Йәйге Олимпия уйындары
* Паралимпия уйындары

## Һылтанмалар
Йәйге Олимпия уйындары

**Йәйге [[Олимпия уйындары]]** — йәйге һәм бөтә миҙгел спорт төрҙәре буйынса иң ҙур халыҡ-ара ярыштары. Халыҡ-ара олимпия комитеты эгидаһы менән 4 йылға бер тапҡыр уҙғарыла. Олимпия уйындары 1896 йылдан алып үткәрелә башлай. Олимпия хәрәкәтенең хәҙерге заманда яңынан барлыҡҡа килеүе барон Пьер де Кубертен эшмәкәрлегенә бәйле.

## Уҙғарыу йылдары һәм урындары

**1** Халыҡ-ара олимпия комитеты менән танылмаған рәсми булмаған уйындар.

**2** Беренсе донъя һуғышы арҡаһында уҙғарылмай.

**3** Токиола үткәрелергә тейешле уйындар япон-ҡытай һуғышы башланғас Хельсинкиға күсерелә, ә һуңынан Икенсе донъя һуғышы арҡаһында бөтөнләй уҙғарылмай.

**4** Икенсе донъя һуғышы арҡаһында бөтөнләй уҙғарылмай.

**5** Ат спорты буйынса ярыштар Стокгольмда уҙғарыла.

**6** 65 дәүләт, шул иҫәптән АҠШ, Канада, Төркиә, Көньяҡ Корея, Япония, СССР-ҙағы уйындарға бойокт иғлан итәләр.

**7** Мәскәү Олимпиадаһына бойкотҡа яуап итеп Ҡытай, Югославия һәм Румыниянан башҡа барлыҡ социалистик илдәр АҠШ-тағы уйындарға бойкот иғлан итәләр.

## Миҙалдар һаны буйынса лидерҙар

### Алтын миҙалдар

*Кәмендә һигеҙ алтын миҙал*

## Призёрҙар
1896—2021 йылдарҙа үткән 29 уйында команда ярыштарында йәйге Олимпия уйындары еңеүселәре:

*  АҠШ — 19 тапҡыр.
*  СССР/ — 7 тапҡыр.
*  Франция — 1 тапҡыр.
*  Бөйөк Британия — 1 тапҡыр.
*  Германия — 1 тапҡыр.
*  КНР — 1 тапҡыр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Олимпия уйындары
* Ҡышҡы Олимпия уйындары
* Паралимпия уйындары

## Һылтанмалар

* Подготовка к олимпиаде в Рио .
* Инфографика по Олимпийским играм — 2012, новости соревнований, архив игр
* История летней Олимпиады
Австралия футболы

**Австралия футболы** (*Aussie Rules* йәғни *Footy*) — туп менән командалы спорт төрө.

Австралия футболын XIX быуат уртаһынан алып уйнайҙар. Был уйын иң динамикалы командалы уйын тип һанала. Матчта туҡтауҙар бик һирәк була, судья хатта уйында уйынсыларҙың береһе йәрәхәтләнһә лә уны туҡтатмай.

Австралия футболы — трибуналарҙа тамашасылар иҫәбе буйынса донъяла өсөнсө командалы спорт төрө. Австралия футбол лигаһы матчының уртаса йөрөшө 33,5 мең кеше тәшкил итә

## Ҡағиҙәләре

Һәр бер команданың маҡсаты — туп менән майҙан буйлап йөрөп, ярышташ команданың ҡапҡаһына индереп мөмкин тиклем күп мәрәйҙәр алыу. Һәр бер команданың бер береһендә урынлашҡан икешәр ҡапҡаһы була, ҙур ҡапҡаға гол өсөн 1 мәрәй, ә аяҡ менән эске тар ҡапҡаға гол өсөн 6 мәрәй бирелә. Ҡапҡаларҙың бейеклеге сикләнмәгән. Ҡулда туп менән 10 аҙымға тиклем йүгерергә мөмкин, бынан һуң тупты йә бер кемгә бирергә, йә тупты ергә бәреп артабан хәрәкәт итергә мөмкин. Тупты төрлө йүнәлештә аяҡ йәки ҡул менән тапшырырға мөмкин. Әгәр ҙә пас аяҡ менән иреп уны алыусы ҡул менән тота алһа, был уйынсы ирекле тибеүгә дәғүә итә ала. Әгәр ҙә туп өсөн көрәштә ул уйынсылар менән ергә ҡыҫылһа, судья көрәште туҡтата һәм шунда уҡ тупты ергә көслө итеп һуғып уйынға ебәрә. Әгәр ҙә туп майҙандың сигенә сыҡһа, тупты уйынға шулай уҡ судья майҙанға арты менән тороп һәм үҙенең башы аша ташлап индерә.

Һәр бер командала 18-әр уйынсы. Майҙаны овал рәүешендә булған һәм ул ҙур үлсәмдәргә эйә: оҙонлоғо — 185 м, киңлеге — 155 м. Ҡапҡалар янында 50-ярдлы зона урынлашҡан, бында тупты ҡағиҙәләрҙе боҙмайынса алған уйынсыға һөжүм итергә тыйыла. Туп овал рәүешендә, уртаса ауырлығы яҡынса 670 г. Матч 20 минутлыҡ дүрт бүлектән тора. Көс менән ҡаты көрәш рөхсәт ителә.

Матч дауамында уйынсылар уртаса 20—22 км йүгерәләр, сағыштырыр өсөн ябай футболда — яҡынса 9 км.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Австралийский Футбол Россия 
* Клуб австралийского футбола в Санкт-Петербурге
Көньяҡ-Көнсығыш Азия

**Көньяҡ-Көнсығыш Азия (ККА)** — Ҡытай, Һиндостан һәм Австралия араһындағы континенталь һәм утрау территорияларын биләгән макрорегион. Һинд-Ҡытай ярымутрауын һәм Малай архипелагын үҙ эсенә ала; Азия-Тымыҡ океан төбәгенең бер өлөшө булып тора.

Артабанғы 11 илде үҙ эсенә ала:
* континенталь өлөштә — Вьетнам, Камбоджа, Лаос, Мьянма, Таиланд, Малайзия
* утрауҙар өлөшөндә — Бруней, Индонезия, Көнсығыш Тимор, Сингапур, Филиппин.

## Тауисирлама
Малакка ярымутрауының көньяҡ өлөшөн һәм Калимантан утрауының төньяҡ өлөшөн Малайзия биләй. Малай архипелагында Бруней, Индонезия, Көнсығыш Тимор, Сингапур һәм Филиппин илдәре урынлашҡан. Вьетнам, Камбоджа, Лаос, Мьянма һәм Таиланд башлыса, өлөшләтә йәки тулыһынса Һинд-Ҡытай ярымутрауында урынлашҡандар. Төбәк төньяҡтан көньяҡҡа 3,2 мең км-ға һәм көнбайыштан көнсығышҡа 5,6 мең км-ға һуҙылған.

Төбәк илдәренең бөтәһе тиерлек (Көнсығыш Тиморҙан башҡа) Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһенә (АСЕАН) инә.

## Халҡы
Төбәктә төрлө телдә аралашыусы һәм төрлө дин тотоусы йөҙгә яҡын милләт вәкилдәре йәшәй. Халҡы 599 млн кеше, йәғни Ер халҡының 8 % тәшкил итә. Ява донъялағы халыҡ тығыҙлығы иң юғары булған утрау тип иҫәпләнә.

## Галерея

Файл:Southeast_asia.jpg|Көньяҡ-Көнсығыш Азия топографияһы
Файл:Mount_Kinabalu.jpg|Кинабалу тауы
|Петронас башнялары, Куала-Лумпур, Малайзия
Файл:Rice Terraces Banaue.jpg|Лусон утрауында дөгө баҫыуҙары менән террасалар, Филиппин
Файл:Borom That Chaiya.jpg|Шривиджая архитектураһы
Файл:My Thuan Bridge 1.jpg|Меконг аша күпер, Вьетнам
Файл:Banda Aceh's Grand Mosque, Indonesia.jpg|Байтурахман Рая мәсете (Индонезия)


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Берзин Э. О.* Юго-Восточная Азия в 13-16 вв. — М., 1982.
* *Литвинов Н. Н.* Стратегический менеджмент на примере Азиатско-Тихоокеанского региона. Монография. — Соликамск: Типограф, 2010. — 200 [10] с. — (Strategic Management in the Asian-Pacific) — ISBN 978-5-91252-029-7
* Народы Юго-Восточной Азии. — М., 1966.
* *Погадаев Виктор.* Юго-Восточная Азия // Энциклопедия для детей. Том 1. Всемирная история. — М.: Аванта+, 1996. — с. 451—457.
* *Погадаев В. А.* Культура Юго-Восточной Азии: активный обмен с внешним миром при сохранении традиционной цивилизационной общности" // в сб.: «Тихоокеанское обозрение 2006—2007». — М.: Ключ-С, 2007. — С. 106—120.
* Региональная и историческая адаптация культур в Юго-Восточной Азии. МИИ. Вып. II. — М.: Моск. фил. Геогр. Общ-ва СССР, 1982. — 127 с. Рец.: H. Steinhauer // BKI. 1983, d. 139.
* *Холл Д.* История Юго-Восточной Азии. — М., 1958.
* *Шпажников С. А.* Религия стран Юго-Восточной Азии. — М., 1980.
* Юго-Восточная Азия в мировой истории. — М., 1977.
* Юго-Восточная Азия: проблемы региональной общности. — М., 1977.