open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хәйретдин Ҡараджа

**Хәйретдин Ҡараджа** (, 4 апрель 1922 йыл, Бандырма — 20 ғинуар 2020 йыл) — төрөк экологы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Төркиәлә экологик хәрәкәткә һәм тупраҡ эрозияһына ҡаршы көрәш буйынса Tema ассоциацияһына нигеҙ һала. 2012 йылда Right Livelihood Award премияһы лауреаты.

## Биографияһы
1922 йылдың 4 апрелендә тыуа. Ата-әсәһе килеп сығышы буйынса — ҡырым татарҙары. Мәктәпте тамамлағас, ғаиләһенең туҡыу фабрикаһына эшкә урынлаша, һәм туҡыу бизнесы менән шөғөлләнә башлай. Ҡараджа, тере тәбиғәт менән бик ныҡ ҡыҙыҡһыныуына ҡарамаҫтан, Төркиәлә уңышлы эшҡыуарҙарының береһе булып китә. 1950-се йылдарҙа тере тәбиғәт менән ҡыҙыҡһына башлай һәм төрлө ботаника баҡсаларына йөрөй. 1970-се йылдарҙа ул Төркиә буйлап сәйәхәттәр ҡыла һәм Төркиә тәбиғәтенең насарая барыуы тураһында уйлана: уны тупраҡ эрозияһы һәм тупраҡҡа ғәйәт күп ашлама индерелеүе һәм ауыл хужалығы ерҙәрен булдырыу өсөн урмандарҙың аяуһыҙ ҡырҡылыуы, шулай уҡ тупраҡҡа һыуҙың күп һибелеүе һәм сәбәпһеҙ рәүештә күп итеп пестицидтар ҡулланылыуы борсой.

1980 йылда Ҡараджаның аҡсаһына Ялова ҡалаһында ботаника баҡсаһы асыла, унда ағастарҙың 14 мең төрө һәм яҡынса 3800 мең төр үҫемлек үҫә. 1992 йылда Нихот Гёкыйгыт менән бергә TEMA (*Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı* — *Төрөк Эрозия менән көрәш, йәшелләндереү һәм тәбиғәт байлыҡтарын һаҡлау йәмғиәте*) ассоциацияһына нигеҙ һала, уның маҡсаты — экология проблемаларына иғтибар йәлеп итеү, ауыл ерендә тере тәбиғәтте, биологик төрлөлөктө һаҡлау һәм урмандарҙы тергеҙеү. TEMA ассоциацияһының тырышлыҡтары менән 10 миллионға яҡын төрлө ағас, үҫемлектәр ултыртыла.

Ассоциация БМО-ның 1994 йылда ерҙе сүллеккә әйләндереүгә ҡаршы көрәш тураһында ҡабул иткән Конвенцияһын Төркиәнең ратификациялауына өлгәшә, шулай уҡ тәбиғәтте һаҡлау тураһындағы ҡануниәтте ҡатыландырыу өсөн 1 миллиондан ашыу ҡултамға йыя. Хәҙер 450 мең кеше ассоциация ағзаһы булып тора (кәм тигәндә 45 меңдән ашыу бала тәбиғәтте һаҡлау тураһындағы дәрестәрендә ҡатнаша). 2010 йылда Kozak шахта компанияһы, ауыл халҡын алтын приискыларын төҙөүгә ҡаршы сығыш яһауға ылыҡтырғаны өсөн, Ҡараджаны судҡа бирә. Суд Ҡараджаны производство процесына зыян килтереүҙә ғәйепләй.

2012 йылда Ҡараджа арыу-талыуҙы белмәй тәбиғәтте һаҡлағаны, әүҙемлеге һәм булдыҡлылығы өсөн Right Livelihood Award премияһы лауреаты була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Страница на сайте премии Right Livelihood Award
Венаның Төп вокзалы

Венаның төп вокзалы (Wien Hauptbahnhof), Австрияның баш ҡалаһы Фаворитен районының төньяғында, Гюртель ҙур транспорт магистралендә урынлашҡан. 2014 йылдың 10 октябрендә асыла (төҙөлөш ете йыл барғандан һуң, 2012 йылдың декабрендә өлөшләтә эшләй башлай).

2015 йылдың 13 декабренән, (вокзалдың эше тулы күләмдә башланыу датаһы), Австрия федераль тимер юлдарының Вена аша үткән бөтә алыҫ юлға сығыусы поездары ла төп вокзалда туҡтай.

Вокзалға Вена метроһының беренсе линияһы, шулай уҡ ҡаланың трамвай һәм автобус линиялары буйынса килергә була.

## Иҫкәрмә
Морат Өлкәр

**Морат Өлкәр** (тур. Murat Ülker; тыуған. 1959 йыл, 21 март) ― төрөк бизнесмены, кондитер, Yıldız холдингы — үҙәк һәм көнсығыш Европала, Африка һәм Яҡын Көнсығыштағы эре аҙыҡ-түлек компанияһы идараһы рәйесе. Yıldız холдингы составына Godiva Chocolatier, Pladis һәм Sok кеүек компаниялар инә. 2018 йылда Өлкәр Төркиәнең иң бай бизнесмены, тип атала, уның шәхси капиталы 4,8 млрд доллар тәшкил итә.

## Биографияһы
Морат Өлкәр 1959 йылдың 21 мартында Төркиәнең Истанбул ҡалаһында, «шоколад короле» Сабри Өлкәр һәм уның ҡатыны һәм Гюзиде Иман ғаиләһендә тыуа. Ул Истанбулда ир балалар өсөн лицейҙа урта белем ала һәм Босфор университетын бизнес-етәксе һөнәре буйынса тамамлай. 1982 йылда ул сит илдә Америка Икмәк бешереү институтында (American Institute of Baking, AIB) һәм Үҙәк немец кондитер сәнәғәте техникумында (Zentralfachschule der Deutschen Süßwarenwirtschaft, ZDS) уҡый. Ҡушма Штаттарҙа Continental Baking Company компанияһында стажировка үтә. Өлкәр шулай уҡ Халыҡ-ара ирекле эксперттар корпусының (International Executive Service Corps) төрлө проекттары менән шөғөлләнә.

### Yıldız-та эшләүе
1984 йылда Өлкәр Yıldız холдингына ингән Ülker аҙыҡ-түлек компанияһына контроль буйынса координатор сифатында ҡушыла. Артабанғы йылдарҙа ул генераль директорҙың предприятиелар буйынса ярҙамсыһы вазифаһын биләй, һәм иң аҙаҡ компанияның генераль директоры була. 2000 йылда Өлкәр Yıldız Holdingтың башҡарма директоры, ә 2008 йылдан генераль директор вазифаһын биләй. Ул рәйес булғанда Yildiz бизнесын киңәйтә, бер нисә предприятиены, шул иҫәптән 2008 йылда GODIVA Chocolatier-ҙы һәм 2014 йылда United Biscuits-ты һатып ала. 2016 йылда Yildiz яңы глобаль предприятие төҙөй, үҙенең өс брендын: Ülker, United Biscuits һәм DeMet’s Candy Company-ларҙы берләштерә.

### Хәйриә эшмәкәрлеге
2009 йылда Өлкәр аҙыҡ-түлекте ҡулланыу өлкәһендә халыҡ сәләмәтлеген нығытыуға йүнәлтелгән Сабри Өлкәр Фондын булдыра.

2014 йылда Өлкәр ғаиләһе Гарвард университеты файҙаһына 24 миллион доллар иғәнә тапшыра. 10 йыл дауамына бүленгән финанслау Т. Х. Чан исемендәге Йәмәғәт сәләмәтлеге һағы мәктәбе эргәһендә туҡлыҡлы матдәләрҙе, генетик һәм метаболик процестарҙы тикшереү буйынса Сабри Өлкәр Үҙәген булдырыу өсөн бүленә. Үҙәк диабет һәм йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары менән сирләгән кешеләргә ярҙам итеү өсөн хроник һәм комплекслы сирҙәрҙе тикшереү менән шөғөлләнә.

Өлкәр 1993 йылда Өлкәр баскетбол клубын булдырыуҙа ҡатнаша. Клуб алты тапҡыр Төркиә президенты кубогын һәм өс тапҡыр Төркиә кубогын яулай. Өлкәр баскетбол клубы шулай уҡ Евролига Кубогы һәм Корач Кубогының сирек финалына сыға. Улькер ун йыл дауамында стадиондың Фенербахче Шюкрю Сараджоглу исемен йөрөтөү хоҡуғын яулай.. Ул шулай уҡ Ülker спорт аренаһына бағыусы була Бинесмен элек башҡа футбол клубтарына ла спонсор ярҙамы күрһәткән була, ләкин һуңынан спонсорлыҡ ярҙамын күрһәтеүҙе туҡтата.

Морат Өлкәр сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһын йыя. 2012 йылда Истанбулда уның финанс ярҙамы менән хәҙерге заман төрөк рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһе үткәрелә.

### Шәхси тормошо
Өлкәр Морат өйләнгән, өс балаһы бар һәм Истанбулда йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Гинц Петр

**Гинц Петр** (; 1 февраль 1928 йыл — 28 сентябрь 1944 йыл) — йәһүд сығышлы чех үҫмере, *Vedem* журналының баш мөхәррире. 16 йәшендә Гинц Освенцим концлагерына ебәрелә, газ камераһында үлтерелә.

## Биографияһы
Гинц Петр 1928 йылдың 1 февралендә Чехословакияның Прага ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — Отто Гинц текстиль компанияһының экспорт бүлеге менеджеры (1896—1975), әсәһе — Мария Гинц, тыумыштан Доланска (1898—1990). 1930 йылда Петрҙың һеңлеһе Ева тыуа, һуңынан Прессбургер Хава исеменә алмаштыра. Гинцтың ата-әсәһе эсперанто өйрәнеү менән мауыға, һәм ул да иртә бала саҡтан ошо телде үҙләштерә.

Гинц яҙыусылар эшмәкәрлеге менән иртә шөғөлләнә башлай. 14 йәшкә тиклем ул роман жанрында биш әҫәр ижад итә, уларҙың тик Жюль стилендә яҙылған «Доисторический пришелец» китабы ғына килеп етә. Ҡулъяҙмаларҙың төп нөсхәһе Гинцтың үҙенсәлекле һүрәттәре менән биҙәлә. Уның Һеңлеһе һүҙҙәре буйынса, үҫмер ун өсөнсө йәштә көндәлек алып бара башлай.

Гинц, яртылаш йәһүд булараҡ, 14 йәшендә Терезиенштадт концентрацион лагерына оҙатыла. Унда ул, лагерь китапханаһына йөрөп, уҡыуын дауам итергә тырыша. Шулай уҡ ул Vedem даими журналының баш мөхәррире була. Vedem 2 йыл дауамында һәр йома нәшер ителә.

1944 йылдың 28 сентябрендә Петр Гинц Освенцим концлагерына (Генерал-губернаторлыҡ, Польша) оҙатыла һәм 28 сентябрҙә газ камераһында үлтертелә. Үҫмер концентрацион лагерға оҙатылыу алдынан үҙенең ҡулъяҙмалары һәм картиналарының күбеһе һеңлеһенә тапшыра, шуның арҡаһында улар һаҡланып ҡала. Гинцтың *[[Ай (юлдаш)|Айҙан]] [[Ер|Ергә]] күренеш*е һүрәте киң билдәлелек алған.

## Хәтер
* Гинц исемен йөрөткән астероид .

## Шулай уҡ ҡара
* Этти Хиллесум
* Анна Франк
* Хана Бради

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Документаль фильм сайтында ''Last of The Flight Petr Ginz''
* Петр Гинц ) на сайте Яд ва-Шема
Карел Сабина

**Карел Сабина** (, псевдонимдары Arian Želinský, Leo Blass; , , — , ) — чех яҙыусыһы, публицист, демократ, әҙәби тәнҡитсе.

## Биографияһы
1848 йылда март хәрәкәттәрендә ҡатнаша; 1849 йылда Май заговорында ҡатнашҡас, дәүләткә хыянатта ғәйепләнеп, үлем язаһына хөкөм ителә. Аҙаҡ үлем язаһы 18 йыл ҡәлғәғә ябыуға алмаштырыла. Һигеҙ йылдан һуң ярлыҡауға эләгә һәм Прагаға ҡайта.

Сабина даими рәүештә цензура күҙәтеүе аҫтында була.

1840-сы йылдар башында уҡ ул «Гуситтар» романын яҙа. Цензура биш тапҡыр төҙәтеүҙе талап итә, һәм, ниһайәт, хикәйәләрен айырым хикәйәләргә бүлгеләгәс, баҫтырырға рөхсәт бирелә («XV һәм XVI Obrazy stolètí z», Прага, 1854).

Дуҫы, күренекле шағир-романтик Махи К. Г. тарафынан 1835 йылда яҙылған «Сиғандар» (Cikáni) романын башлап баҫтырып (1857) сығара.

Романдың ҡулъяҙмалары һаҡланмаған, шуға күрә Сабинаның романдың тексына ҡыҫылыуы хаҡында чех әҙәбиәт ғилемендә күп йыллыҡ дискуссия бара.

## Библиография

### Лирика
* *Básně* (1841)

### Рассказы
* *Obrazy ze 14. a 15. věku* (1844)
* *Povídky, pověsti, obrazy a novely* (1845)

### Романы
* *Hrobník*(1837)
* *Vesničané* (1847)
* *Jen tři léta!* (1860)
* *Na poušti* (1863)
* *Oživené hroby* (1870) — jakýsi vězeňský deník, silné autobiografické prvky
* *Morana čili Svět a jeho nicoty* (1874)
* *Předbřeznoví revoluční bouřliváci v Rakousku* (1879)
* *Hedvika*
* *Blouznění*
* *Věčný ženich*
* *Upomínka na K. H. Máchu*

### Драма
* *Černá růže*
* *Inzerát* (1866)
* *Maloměstské klepny*
* *Šašek Jiřího z Poděbrad*

### Либретто
* *Prodaná nevěsta*
* *Braniboři v Čechách*
* *Studna (V studni)*
* *Starý ženich*

### Sonstige Publikationen
* *Duchovní komunismus* (1861)
* *Úvod povahopisný* (detaillierte Studie über Карел Гинек Маха, 1845)

Другие труды С.:
* «Basnie» (1844),
* «Powidky, powiosti a nowellý» (1845),
* «Napoleon Buonaparte» (1848),
* «Jarosława» (1859),
* «Wieczny ženich» (1858—1863),
* «Hrobnik», новелла (3 изд., 1862),
* «Jen trzi leta» (1860),
* «Blouznieni» (1857),
* «Diejepis literatury czeskoslowanske» (1860—1864),
* «Duchowni Romunismus» (1861).

Под псевдонимом Leo Blass С. издал «Das Theater und Drama in Böhmen bis zum Anfange des XIX Jahrh.» (Прага, 1877).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Slavomir Ravik: *Sabina Karel (portrét konfidenta)*. 1992 Prag.
* Schneider Emil: *Politische, Karel religiöse Havlicek soziale bei und Fragen, Karel Čech Svatopluk Sabina und*. 1938 Prag.
*
Чавчавадзе Нина Александровна

**Кенәз ҡыҙы**  **Нино** йәки **Чавчавадзе Нина Александровна** (; 23 октябрь (4 ноябрь) 1812 — 28 июнь 1857) — грузин аристократ ҡатын-ҡыҙы, йәмәғәт эшмәкәре  һәм шағир кенәз Александр Чавчавадзеның һәм кенәз ҡыҙы Саломея Ивановна Орбелианиның ҡыҙы,  рус драматургы һәм дипломаты Александр Грибоедовтың ҡатыны.

## Биографияһы

### Кейәүгә сыҡҡанға тиклем
Нина Чавчавадзе  Цинандали усадьбаһында тыуған. Үҫмер сағында уҡ  ғәжәп матурлығы, манераларының зауығы һәм изге күңеле менән айырылып торған.  1822 йылда Тифлиста хеҙмәт иткән Грибоедов йыш ҡына кенәз Чавчавадзе  өйөндә булған  һәм ҡыҙға музыка дәрестәре бирә. Ирандан ҡайтышлай 1828 йылда Грибоедов бер нисә ай Тифлиста үткәрә. Ҙурайып киткән Нинаны күреп, уның матурлығына таң ҡала, уны мадонна Мурильо менән сағыштыра.   Н. Н. Муравьев-Карский хәтирәләре буйынса, Грибоедов  башта уға ғашиҡ булған икенсе кешене — Ермолов Сергей Николаевичты, данлыҡлы генералдың ике туған ҡустыһының асыуын килтереү өсөн үҙенең Нинаға ғашиҡ булыуы тураһында имеш-мимештәр тарата. 16 июндә ул Нинаға яратыуы тураһында әйтә, һуңынан атаһының ризалығын ала. 1828 йылдың 22 авгусында (3 сентябрь)  Тифлистың Сиони соборында никахлашыу тантанаһы үтә. Грибоедовҡа 33 йәш, Нинаға ни бары 15 йәш була. Риүәйәттәр раҫлауынса, никахлашыу ваҡытында биҙгәктән яфа сиккән кейәүҙең ҡулынан никах балдағы төшөп китә, был насар  ырым тип һанала.

### Фажиғәле никах
Тиҙҙән Грибоедов хеҙмәте буйынса тағы ла Персияға барырға тейеш була; йәш ҡатын уны Тәбризгә тиклем оҙата бара, ул  инде йөклө була һәм йыш ауырый. Нинаны ят ерҙә йәшәтергә һәм хәүефле сәйәхәткә дусар итергә теләмәй, Грибоедов 1828 йылдың декабрендә ҡатынын бер нисә ай йәшәгән ҡалала ҡалдырып һаубуллаша ла яңғыҙ  Тәһранға китә. Үҙенең һирәк бер хатында ул уға Тифлисҡа ҡайтырға кәңәш итә, сөнки Персияла миссияһы оҙаҡҡа һуҙыла. Нина атаһы ярҙамында Грузияға уңышлы ҡайта. 1829 йылдың башында Нина рус миссияһының фанатик төркөм тарафынан тар-мар ителеүе  һәм иренең  үлтерелеүе  тураһында ишетә (уның һаулығы өсөн ҡурҡып был хәбәрҙе йәшерергә маташалар); был баланың ваҡытынан алда тыуыуына килтерә, ул бер көн йәшәй ҙә үлә.

### Хәтер

Грибоедовтың кәүҙәһе Тифлисҡа килгәс, тол ҡатын, мәрхүмдең теләген үтәп, уны  изге Давид сиркәүе янында ерләйҙәр (хәҙер унда Мтацминда пантеоны урынлашҡан); Был 1829 йылдың 18 июне була. Уның күрһәтмәһе буйынса Грибоедов  ҡәбере өҫтөндә яҙыу менән һәйкәл ҡуйыла.

Нина Чавчавадзе-Грибоедова бөтә ҡалған ғүмере буйына иренең яҡты иҫтәлегенә траур кейеме кейеп Цинандали йәки Тифлиста үткәрә. 
Шуға ла ул бер ваҡытта ла икенсе тапҡыр кейәүгә сыҡмай һәм бөтә тәҡдимдәрҙе лә кире ҡаға (әйткәндәй, яуапһыҙ уға утыҙ йыл буйы ғашиҡ булған шағир һәм генерал Григорий Орбелианины). Уның фәжиғәле һәләк булған иренә тоғролоғо уның тормошонда уҡ легендар була; Нина Чавчавадзеның исеме тифлислыларҙың хөрмәте менән уратып алына, Нинаны Тифлистың ҡара раузаһы тип атайҙар. 1857 йылда Тифлиста тоҡанып киткән эпидемия ваҡытында холеранан вафат була.

1879 йылда шағир Яков Полонский уның иҫтәлегенә  шиғыр арнай:

## Иҫкәрмәләр
Нигяр ханым

**Нигяр ханым** (тур. Nigâr Hanım, ; 1856, Истанбул, — 1 апрель, 1918, ИстанбулИстанбул) — ғосман шағирәһе һәм яҙыусыһы.

## Биографияһы
Нигяр ханым килеп сығышы буйынса венгр, уның атаһы Маҡар Ғосман-паша Венгрия революцияһы (1848—1849) башланғандан һуң 1848 йылда Венгриянан Ғосман империяһына ҡаса. Нигяр 1856 йылда Истанбулда тыуа. Ул ҡаланың Кадыкей районындағы француз мәктәбендә уҡый, бик иртә йәшенән фортепианола уйнарға өйрәнә, бынан тыш өйрәнеү төрөк, ғәрәп һәм фарсы телдәрен репетитор ярҙамында өйрәнә. Аҙаҡ улфранцуз, грек, немец телдәрен бик яҡшы белә; итальян, әрмән, ғәрәп, фарсы һәм венгр телдәрендә ярайһы уҡ яҡшы кимәлдә уҡый һәм яҙа, дөйөм алғанда һигеҙ телде белә. Көнсығыш һәм Көнбайыш мәҙәниәттәрен яҡшы белә: француз әҙәбиәтен яратып уҡый һәм француз телендә шиғырҙар яҙа башлай. Тәүге осорҙа яҙылған шиғриәтенә традицион диван стиле хас, әммә һуңыраҡ ижады йоғонтоһо аҫтында Мәхмүт Экрем Реджаизаде һәм башҡа авторҙар ижады йоғонтоһо аҫтында модерн стилен хуп күрә башлай. Нигяр ханым төрөк әҙәбиәтенә көнбайыш стилен индерә һәм Танзиматтан һуңғы осорҙа Ғосман империяһының алдынғы шағирәһе булып китә. Уның шиғриәтенә ҡатын-ҡыҙ стиле хас. Шул уҡ ваҡыттағы төрөк гәзиттәрендә уның шиғрпи шәлкемдәре йыш ҡына баҫылып сыға.

Гуманитар эшмәкәрлеге өсөн ул солтан Ғабдел Хәмиттән II дәрәжә Мәрхәмәтлелек орденын ала.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында, сирләү сәбәпле, кеше араһына һирәк сыға, бикләнеп өйҙә ултырыуҙы хуп күрә. Нигяр ханым Истанбулда 1918 йылдың 1 апрелендә вафат була.

## Шәхси тормошо
Атаһы уны ун дүрт йәшендә кейәүгә бирә, әммә бер нисә йылдан һуң никах тарҡала, һәм улар айырылыша. Нигярҙың Сәлих Керамет улы булыуы билдәле. Ул Ғосман империяһының һуңғы хәлифе Ғәбдел-Мәжит Икенсенең балаларын уҡыта. Ғосмандар династияһы ағзаларын илдән ҡыуып сығарыу тураһында 1924 йылдың 3 мартында 431-се һанлы закон сыҡҡандан һуң Сәлих Керамет Ғәбдел Мәжит менән бергә Төркиәнән сығып китә.

Үҙ дәүере өсөе Нигяр ханым йәмғиәттә билдәле шәхес була. Шағирә карьераһынан тыш, уның йәшәү рәүеше йәмғиәткә һәм XIX быуат аҙағында — XX быуат башында ҡатын-ҡыҙҙарҙың киләсәк тормошона ҙур йоғонто яһай. Ул, феминистка булмауына ҡарамаҫтан, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары тураһындағы ҡараштары үҙ заманынан байтаҡ алда бара.

## Библиографияһы
Шиғырҙарҙан тыш Нигяр ханым бер нисә проза әҫәре яҙа һәм тәржемәләр менән шөғөлләнә.

Уның төп эштәренең тулы булмаған исемлеге:

Шиғриәт:

* *I Efsus* (1877)
* *II Efsus* (1891)
* *Nîrân* (1896)
* *Aks-i Sada* (1900)
* *Safahat-Kalb ı* (1901)
* *Elhan-Vatan ı* (1916)

Пьесаһы:

* *Tesir-i Aşk*

Мемуарҙары:

* *Hayatımın Hikâyesi* (1959 баҫыла)

## Шулай уҡ ҡара
* Адывар, Хәлит Эдиб
* Бәшәр, Нихаль Шюкуф
* Зорлутуна, Хәлит Нусрет

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Hanım Şair Nigar (Inceleme; Iletişim Yayınları, 1998)
* Cosman, Каро, and Joan Keefe, and Kathleen Weaver, Poets women of The Book Penguin, 1978 Lane Allen London

## Һылтанмалар
* Статья в Литературной энциклопедии
* Нигяр Ханум
* Şair Nigar Hanım 
* *Arslanbenzer H.* Nigar Hanım: Cry on my own - Daily Sabah (26/08/2016)
Аҡ фәрештә

**Аҡ фәрештә** () — Милешевтың серб православие монастыры  сиркәүенән фреска, серб һәм православие сәнғәте шедеврҙарының береһе. XIII быуатҡа, Палеологов яңырыу осорона ҡарай. XVI быуатта был һүрәттең кәүҙәләнеше яңынан яҙыла һәм XX быуатта реставрация эштәре барышында алып ташланыла.

Фрекаеска сиркәүҙең көньяҡ яғында урынлашҡан һәм Жены-мироносицы композицияһына инә. Фәрештә, аҡ хитонға уранып, үҙенең ҡулы менән ташта ултырған ҡатындарға Ғайса кәшәнәһенә күрһәтә.

## Һылтанмалар

* White Angel, fresco Ressurection
Венгрия Паралимпия уйындарында

Венгрия 1972 йылғы йәйге Паралимпия уйындарында Гейдельбергес ҡалаһына дүрт еңел атлеттан торған делегация менән тәүге тапҡыр сығыш яһай. 1976 йылда ҡатнашҡандан һуң, 1980 йылда ҡатнашмай. Венгрия делегацияһы 1984 йылда Паралимпияла ҡатнаша башлай. Был ил 2002 йылда ҡышҡы Паралимпия уйындарында тәүге тапҡыр һәм 2010 йылға тиклем даими ҡатнаша, ә 2014 йылғы ҡышҡы уйындарҙа ҡатнашмай тора. Венгрҙар, дөйөм алғанда, паралимпияла 107 миҙал (27 алтын, 34 көмөш, 46 бронза) яулай, бөтә осорҙарҙы ла индереп, Паралимпия уйындарының миҙал таблицаһының 32-се урынында тора. Бөтә миҙалдар ҙа йәйге Олимпия уйындарында яулай. Венгрияның иң уңышлы паралимпиясыһы Аттила Йешенски, ул 1984 йылғы йәйге уйындарҙа йөҙөүҙә дүрт алтын миҙал яулай. Венгрия шулай уҡ Паралимпия уйындарында ла, Олимпия уйындарында ла миҙал яулаған донъялағы берҙән-бер спортсыһы менән ғорурлана ала. Ҡылыссы Пал Секерес 1988 йылғы йәйге Олимпия уйындарында бронза миҙал яулай, авария һөҙөмтәһендә инвалид була һәм паралимпия карьераһын инвалид коляскаһында башлай, ул алты паралимпия миҙалына лайыҡ була, өсөһө алтын миҙал.

## Миҙалдар

### Йәйге паралимпия уйындары

### Ҡышҡы паралимпия уйындары

## Иҫкәрмә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Венгрия на Олимпийских играх

## Һылтанмалар
* фициальный сайт Международного паралимпийского комитета.
Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы

**Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы** (; 4 март 1939 йыл) — Рәсәй сәнәғәт, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы 1939 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Баҙытамаҡ ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1969 йылда Өфө авиация институтын бөтөп сыҡҡан, уға тиклем Өфө авиация техникумында белем алған булған. 1977 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда бетонсы булып башлаған, артабан Өфө приборҙар эшләү заводында слесарь-монтажсы, слесарь-йыйыусы булып башлаған.

1961—1969 йылдарҙа Совет армияһында хеҙмәт итә.

1969—1971 йылдарҙа — Илеш районы «Сельхозтехника» бүлексәһе идарасыһы урынбаҫары.

1971—1977 йылдарҙа — Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.

1977 йылдан — КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының икенсе секретары.

1980 йылдан — Күмертау ғала Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1982—1992 йылдарҙа — БАССР-ҙың Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Илеш район Советы башҡарма комитеты рәйесе — район хакимиәте башлығы..

1995—2005 йылдарҙа — «Лукойл» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең төньяҡ-көнбайыш яғыулыҡ ҡойоу комплексы директоры.

## Ижтимағи эшмәкәрлеге
Халиҡов Хәлил Мырҙаян улы БАССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты булған һәм БАССР Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары, артабан Рәйесе итеп һайланған.

1990 йылда Хәлил Мырҙаян улы Илеш районы, 211-се Үрге Йәркәй һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына Вәкил палатаһы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994)

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
* БАССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
* Халиков Халиль Мирзаянович
Сойот-цаатан теле

**Сойо́т-цаата́н теле** (йәиһә **сойо́т теле**) — тыва теленә, тофа теленә һәм көк-мончак теленә яҡын төрки тел. Ике диалектка бүленә: Рәсәйҙең Бүрәт Республикаһында сойот (сойыт) диалекты, Монголияның Дархат аймағында  цаатан (туъha) теле. Башка карашҡа ярашлы,  Монголияла цаатан теленең ике диалекты ҡулланыла — цаатан теле һәм сойот теленең уйгур-урянхай диалекты.

2001 йылда сойыт диалекты өсөн кирил әлифбаһы нигеҙендә яҙма системаһы төҙөлгән. Әлифба һәм уҡыу әсбаптары нәшер ителгәс, уҡытыусылар әҙерләнелә башланы, ошо ваҡыттан бирле Бүрәт Республикаһының сойот мәктәптәренә туған тел фән булараҡ уҡытыла..2003 йылғы сойотса-бүрәтсә-урыҫса һүҙлектә түбәндәге алфавит ҡулланыла:

Һуҙынҡы өндәрҙең оҙонлоғо хәрефте икеләтә яҙыу менән, фарингализация иһә хәрефтән һуң ҡатылыҡ билдәһен (*ъ*) ҡуйыу аша билдәләнә..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сойот теле (урал ғаиләһе)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Рассадин В. И. Словарь сойотско-русский. — СПб.: Дрофа, 2006. — 208 с.
* Рассадин В. И. Сойотско-бурятско-русский словарь. — Улан-Удэ, 2003.
* Рассадин В. И. О сойотах и их языке// Мир Центральной Азии: Языки. Фольклор. Литература: Материалы Международной научной конференции. Т. IV. Ч. 1. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 2002. — С. 100—105.
* Рассадин В. И. Сойоты и сойотский язык// Одон. — 2001. — № 10-11. — С.20-21.
* Рассадин В. И. Лексика материальной культуры окинских сойотов// Проблемы бурятской диалектологии. — 1996. — С. 58-99.
* Рассадин В. И. Животноводческая лексика в языке окинских бурят и сойотов// Проблемы бурятской диалектологии. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. — С. 45-57.
Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы

**Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы** (; 3 май 1939 йыл) — совет сәнәғәт эшмәкәре. «Почёт» ордены кавалеры, БАССР халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеүҙең атҡаҙанған хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Рауил Ғоссаметдин улы Фәррәхетдинов 1939 йылдың 3 майында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Яңы Күктау ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1971 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге Ленинград Урман-техник академияһында уҡып сыҡҡан.

Хеҙмәт юлын 1960 йылда Салауат индустриаль техникумын тамамлағандан һуң ағас бысыу буйынса мастер вазифаһында башлай.

1961—1964 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡан.

1964—1971 йылдарҙа мебель предприятиеларныда инженер вазифаларында эшләгән.

1971 йылдан «Башмебельбыт» етештереү предприятиеһында — баш инженер урынбаҫары, баш инженер, директор булып хеҙмәт иткән. Артабан Өфө мебель етештереү аренда фабрикаһында генераль директор вазифаһында эшләгән.

1990 йылда Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы Өфө ҡалаһының Ленин районы, 29-сы Нижегородка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы — һуңғы саҡырылышы депутаты итеп һайлана.

Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү комиссияһы ағзаһы була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы — БАССР халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеүҙең атҡаҙанған хеҙмәткәре, 1990 йылдың 11 июнендә СССР-ҙың «Почет» ордены менән бүләкләнгән

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
* Указ Президента СССР от 11 июня 1990 г. N 277 «О награждении орденом и медалями СССР работников Башкирского республиканского производственного объединения ремонта и изготовления мебели „Башмебельбыт“ Министерства бытового обслуживания населения РСФСР»
Йәшлек (Магнитогорск)

**Йәшлек** — Силәбе өлкәһе Магнитогорск ҡалаһында башҡорт бейеүҙәре ансамбле. Ансамбль 1971 йылда ойошторолған һәүәҫкәр коллектив, уның төп маҡсаттары һәм бурыстары - милли башҡорт бейеү сәнғәтен пропагандалау һәм үҫтереү, яңы талантлы башҡарыусыларҙы асыҡлау, йәштәрҙең халыҡ бейеүҙәренә ҡыҙыҡһыныуын арттырыу.
## Тарихы

1971 йылда Металлургтар мәҙәниәт һарайында Р. М. Бакиров етәкселегендә башҡорт һәм татар йырҙары ансамбле ойошторола. Тәүҙәрәк ансамбль репертуарында халыҡ йырҙары була. 1983 йылдан ансаблде  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Сания Исхаковна Ғайсина етәкләй, ансабль башҡорт бейеүҙәре ансамбла тип атала. Аккомпаниатор, халыҡ музыкаһын нескә тойоусы музыкант Гусман Мифтах улы Хәйретдинов.

1998 йылда коллективҡа халыҡ ансамбле исеме бирелә. 2007 йылдан Халыҡтар Дуҫлығы йортоноң башҡорт мәҙәниәте ҡарамағында.

Ансамблдә егеттәр һәм ҡыҙҙар, уҡыусылар һәм студенттар ҡатнаша. Ансамбль репертуарында яңғыҙ, парлы, коллектив, сюжетлы бейеүҙәр ҡуйылған.

Коллектив Татарстан, Башҡортостан, Молдова, Әзербайжан, Грузия республикалары буйлап гастролдәрҙә була.  Науруз, Һабантуй, Ҡала көнө, металлургия көнө кеүек байрам сараларында ҡатнаша. Н. Н. Карташова призына Бөтә Рәсәй бейеү фестивале лауреаты (1998, 2002, 2006, 2008), «Танцевальная капель» тип аталған ҡала фестивале лауреаты,  "Арҡайым" 2-се Евразия халыҡтары фестивале (1998) лауреаты, 1-се Бөтә Рәсәй балалар һәм йәштәр ижады фестивале лауреаты (2007).

## Сығанаҡтар
Яшьлек. Портал Челябинская область
## Иҫкәрмәләр
Төньяҡ Македония Паралимпия уйындарында

Төньяҡ Македония Атлантала Паралимпия уйындарында 1996 йылда тәүге тапҡыр сығыш яһай, үҙенең берҙән-бер вәкиле — Йовановский Бранимирҙы атыу буйынса ярыштарға ебәрә. Ошо мәлдән Төньяҡ Македония йәйге Паралимпия уйындарының даими ҡатнашыусыһы, әммә ҙур булмаған делегация ебәрә. Ҡышҡы Паралимпиадаларҙа Македония Республикаһы ҡатнашмай. Македония Республикаһының Паралимпия уйындарында ҡатнашыу тарихында өс спортсы сығыш яһай: Йовановский Бранимир (1996—2004), Каранфилов Ванчо (2000—2012) һәм Наковская Оливер (2004—2012).

2004 йылда Афинала пневматик пистолеттан (SH1 категорияһы) 10 метрҙан атыуҙа Каранфилов Ванчо тәүге миҙал алып ҡайта. 2012 йылда Лондонда Наковская-Быкова Оливера пневматик пистолеттан SH1 10 метрға атыуҙа Македония Республикаһынан беренсе паралимпия чемпионы була. Ул P2 категорияһында яңы донъя рекорды (381 мәрәй) һәм паралимпия рекорды ҡуя, шулай уҡ финалда 475,7 мәрәй йыя.

Бынан алда Төньяҡ Македония спортсылары Югославияның йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай: 1980 йылда Паралимпиадала Вангел Забев йөҙөүҙә ике бронза миҙал яулай. 1992 йылда Йовановский, бойондороҡһоҙ ҡатнашыусылар хоҡуғы менән сығыш яһап, пневматик пистолеттан (SH1 категорияһы) атыу буйынса еңеү яулай.

## Миҙалсылар

### Македония Республикаһы өсөн

### СФРЮ өсөн

### Бойондороҡһоҙ булараҡ

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Северная Македония на Олимпийских играх

## Иҫкәрмәләр
Ахундова Эльмира Хөсәйен ҡыҙы

**Ахундова Эльмира Хөсәйен ҡыҙы** (, 26 май 1953 йыл) — ғалим-фиолог, яҙыусы, дәүләт эшмәкәре. 2005—2020 йылдарҙа Әзербайжан Республикаһы Милли йыйылышы депутаты. 2020 йылдан Республиканың Украиналағы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе. Филология фәндәре кандидаты (1984). Әзербайжандың халыҡ яҙыусыһы (2018).

## Биографияһы
Эльмира Хөсәйен ҡыҙы Ахундова 1953 йылдың 26 майында Мәскәү өлкәһенең Раменский районында тыуған. Баҡы хореография училищеһы ҡарамағындағы урта мәктәпте тамамлағандан һуң стенография һөнәре буйынса техникумға уҡырға инә. 1971 йылда стенографист булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.

1976 йылда Баҡы дәүләт университетының филология факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай.

1977—1980 йылдарҙа Әзербайжандың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының кесе мөхәррире була.

1980 йылдан 1988 йылға тиклем Әзербайжан Яҙыусылар союзының референты һәм консультанты, ә 1988 йылдан алып 1991 йылға тиклем Низами исемендәге Әҙәбиәт институтының Көньяҡ Әзербайжан әҙәбиәте бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.

1984 йылда «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

1990 йылдан 1998 йылға тиклем «Литературная газета»ның Әзербайжан буйынса үҙ хәбәрсеһе. 1993 йылдан 2002 йылға тиклем «Азатлыҡ» радиоһының үҙ хәбәрсеһе.

2002 йылдан Баҡы славян университетының тәржемә теорияһы һәм практикаһы кафедраһы доценты.

2005 йылдан алып 2020 йылға тиклем Әзербайжан милли йыйылышы депутаты була. Хеҙмәт һәм социаль сәйәсәт буйынса Милли йыйылыш комитеты ағзаһы, Әзербайжан-Люксембург дуҫлығы парламент төркөмө етәксеһе, БДБ Парламент-ара ассамблеяһының Мәҙәниәт, мәғлүмәт, спорт һәм туризм буйынса комиссия рәйесе урынбаҫары. Әзербайжан президенты ҡарамағындағы ярлыҡау буйынса комиссия ағзаһы.

2018 йылдың 25 майында Әзербайжан әҙәбиәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн «Халыҡ яҙыусыһы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

2020 йылдың 12 мартында Әзербайжан Президенты Илһам Алиев Элмира Ахундованы Әзербайжан Республикаһының Украиналағы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе итеп тәғәйенләү тураһындағы бойороҡҡа ҡул ҡуя.

## Библиография
* Ходжали: хроника геноцида
* Анар Мамедханов: судьба капитана
* Искрящийся родник духовности
* Ильхам Алиев: портрет президента на фоне перемен
* Гейдар Алиев: личность и эпоха
* Антология поэзии Южного Азербайджана

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Дан» ордены (2003)
* Әзербайжандың атҡаҙанған журналисы (2005)
* Әзербайжан Республикаһы Президентының Почёт дипломы (2013)
* Әзербайжандың дәүләт премияһы (2014)
* Әзербайжандың халыҡ яҙыусыһы (2018)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ахундов, Рамиз

## Иҫкәрмәләр
Мария Гажич

**Мария Гажич** (, 20 март 1860 йыл, Вишера, Курск губернаһы — 13 сентябрь 1935 йыл, Гродно) — белорус рәссамы, реставратор, педагог, йәмәғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Мария тимер юлы һәм Курск губернаһында күперҙәре  төҙөлөшөндә эшләгән юғары вазифалы чиновник Тадеуш Хшановский ғаиләһендә тыуған.  Марияның әсәһе, эльжбета Нобель,  швед аристократияһынан сыҡҡан. Ғаиләлә дүрт бала булған, һәм ғаилә  бай йәшәгән. Ҡышҡы айҙарҙа  башлыса Варшавала үткәргәндәр, йәй Европа буйлап сәйәхәт иткәндәр. Йыш ҡына улар Волковыск янындағы атаһының  имениеһына барғандар, унда аталары Свислоч урманында һунар итергә йөрөгән.

Хшановский балалары  башланғыс белемде йортта ала, бында телдәр өйрәнеүгә айырым иғтибар бүленә, бының өсөн уҡытыусыларҙы Франциянан һәм Англиянан саҡырғандар. Сәнғәт белемен Мария 1874–1878 йылдарҙа Варшавала Петербург художество академияһын тамалаған  Войцех Герсондың рәсем класында ала.  Унда Мария Киевтан килгән ярлы табибтар ғаиләһенән   Анна Билинская менән дуҫлаша, Анна буласаҡта күренекле поляк рәссамы,  һынлы сәнғәттә реалистик йүнәлештең сағыу вәкиле була. 

1886 йылда Мария Парижда Жюлиан академияһында уҡыуын дауам итә, унда уҡытыусылары  Тони Робер-Флёри, Вильям Бугро һәм Жюль Лефевр була.  1886 йылдың  декабрендә инде мәктәп  конкурсында бүләк ала. Нәҡ Марияның финанс ярҙамы менән һуңыраҡ Парижда  Жюлиан  академияһында Анна Билинская ла  белем ала.

Мария 1878 йылда Варшавала сәнғәттәрҙе дәртләндереү  йәмғиәте күргәҙмәһендә  («Захэнца») беренсе тапҡыр сығыш яһай. Шул уҡ йылда ул Константин (Клементий-Владимир)  Гажичҡа (1848-1900) кейәүгә сыға, уның  Сегеневщины янында Тополяна имениеһы була.  Туйҙан һуң Тополянаға күсеп килә.

1879 йылда ул Пружаны районынан килгән билдәле поляк яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре Юзеф Крашевскийға бүләк итеп ойошторолған поляк рәссамдары әҫәрҙәренең альбомын төҙөүҙә ҡатнаша.

## Гродно костёлы өсөн башҡарылған эштәр галереяһы

Файл:Saint Clement by Maria Gazhych.jpg|«Изге Климент» —  Гродноны ҡурсалаусы, Гродно костелының миһрабы  өсөн яҙылған
Файл:Saint Joseph Carpenter by Maria Gazhych.jpg|«Изге Иосиф-балта оҫтаһы»
Файл:Christ icons by Maria Gazhych.jpg|«Иисус - Изге Мәхәллә башлығы»
Файл:Theotokos by Maria Gazhych.jpg|«Ғиффәтле Богоматерь»
Файл:Saint Peter by Maria Gazhych.jpg|«Изге Апостол Пётр»


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Забытый вернисаж: вышла книга о художниках, работавших в Гродно в 1860—1930 гг. 
* Возвращение забытых имён гродненского искусства. 
* ''Наталля Маліноўская-Франке''. Да 100-х угодкаў назарэтанскага дому ў Гродне
Каплина Полина Андреевна

**Каплина Полина Андреевна** (16 август 1999 йыл) — Рәсәй гандболсыһы, Мәскәү «ЦСКА» ҡапҡасыһы.

## Биографияһы
Полина Андреевна Каплина 1999 йылдың 16 авгусында Иркутскиҙа тыуған. Бала сағы Ырымбурҙа үткән. Гандбол менән 13 йәштән шөғөлләнә башлай. Буйының оҙон булыуы арҡаһында ҡапҡасы булып китә.

## Карьераһы
Профессиональ гандбол менән «Кубань» клубы өсөн Краснодарҙа уйындарҙа шөғөлләнә башлай. Полина 2016 йылдың йәйендә төп командаға эләгә алмай, әммә бер йылдан һуң Краснодар командаһының төп ҡапҡасыһы Бахшиева Виктория декрет ялына киткәс, төп команда өсөн уйнай башлай.

2017/2018 йылдар миҙгелендәге уйындарҙа үҙе өсөн 50 проценттан ашыу кире ҡаҡҡан туптар һөҙөмтәлелеген күрһәтә. 2018/2019 һәм 2019/2020 йылдар миҙгелендә ул ЕГФ кубогында сығыш яһай, шулай уҡ Рәсәй Кубогы финалына барып етә һәм Рәсәй чемпионатының бронза призеры була.

2018 йылда Дебреценда 20 йәшкә тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионатында ҡатнаша, унда Рәсәй йыйылма командаһы дүртенсе урынды яулай. Полина Каплина был турнирҙың иң яҡшы ҡапҡасыһы була, ул 42 процент тупты кире һуға

2019 йылдың йәйендә яңы ойошторолған Мәскәү «ЦСКА» клубына күсә. 2019/2020 йыл миҙгелендә 217 ташлауҙан 94 сейв башҡара.

2020 йылда Рәсәй йыйылма командаһына саҡырыла. 2020/2021 йыл миҙгеле башында Каплина Звенигородтың «Йондоҙ» ҡуртымына китә, унда 8 уйын үткәрә, 120 туптан 43 тупты кире һуға. Октябрь айында Шана Массон һәм Анна Седойкина йәрәхәтләнгәндән һуң «армеецтар» составына килә. Ҡайтҡандан һуң чемпиондар Лигаһының төркөм уйынында Венгрияның «Дьор» командаһына ҡаршы ҡатнаша, матч аҙағында ете метрлы һөжүмде кире ҡаға һәм команда өсөн мөһим бер нисә сейв башҡара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте Федерации гандбола России
* Профиль на сайте клуба «ЦСКА»
* Профиль на сайте клуба «Кубань»
Фәйрушин Дамир Зөфәр улы

**Фәйрушин Дамир Зөфәр улы** (; 10 ғинуар 1947 йыл) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Дамир Зөфәр улы Фәйрушин 1947 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Мәнәгәҙ ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1969 йылда — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген өлкән инженер булып башлай, артабан республика «Сельхозтехника» берекмәһендә бүлек мөдире вазифаһын биләй.

1981—1988 йылдарҙа — БАССР-ҙың ауыл хужалығы министры урынбаҫары, Дәүләт агросәнәғәте рәйесе, Дәүләт агросәнәғәт союзы рәйесе урынбаҫары.

1991 йылдан — «Башагропроммеханизация» дәүләт-кооператив берекмәһенең генераль директоры.

Артабан «Башсельхозтехника» ауыл хужалығы предприятиеһы генераль директоры вазифаһында эшләй

Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт аграр университетының ауыл хужалығын механизациялау факультетында уҡыта

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990 йылда Ҡырмыҫҡалы районындағы 222-се Ҡырмыҫҡалы һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ауыл хужалығындағы күп йыллыҡ ҡаҙаныштары, намыҫлы хеҙмәте өсөн лайыҡ булған: 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
* 29 марта 2021 года родное предприятие посетили Файрушин Дамир Зуфарович, Галлямов Рафиль Аминович и Нуриев Загит Ульфатович, работавшие руководителями в разные годы в ГУСП «Башсельхозтехника» РБ. Вместе с генеральным директором Шайхетдиновым Ф. Р. ознакомились с производственными процессами, выставочной площадкой, музеем. 
* Указ Президента РФ О присвоении почетных званий Российской Федерации
Дунай-Драва (милли парк)

**Дунай-Драва** () — Венгрияның көньяғында, Көньяҡ Дунай аръяғы крайы, Шомодь, Баранья һәм Тольна медьеһындағы (графлыҡ) милли парк. Парк биләмәһе, башлыса, Дунай һәм Драва йылғалары буйлап ҙур майҙанға таралған 21 өлкәнән тора. Парк территорияһының дөйөм майҙаны — 494,79 кв. км. Драва һәм Дунай йылғалары араһындағы тәбиғәттең иң ҡиммәтле төбәге 1962 йылдан алып тәбиғәт һағы контроле аҫтына алына, 1996 йылда милли паркҡа нигеҙ һалына.

## Иғтибарға лайыҡ биләмәләр

### Геменц
Сексарданан көньяҡ-көнсығышҡа, Мохачтан төньяҡ-көнсығышҡа табан, Байя ҡалаһы ҡаршыһында Дунайҙың уң яҡ ярындағы һыубаҫар урман биләмәһе. Геменц биләмәһендә зоологик ҡурсаулыҡ ойошторолған, ул милли парк составына инә.

Геменц Дунайҙың һәм уның ҡушылдығы Шионың тармаҡтары, ҡабырғаларындағы ҡылымыҡтары һәм иҫке улаҡтары менән йырғысланған. Уларҙың күбеһе борма-борма формалы һәм бик күп утрауҙар барлыҡҡа килтергән.

Ҡурсаулыҡта, Шио һәм Дунайҙың иҫке улаҡтарының береһе араһындағы моронда, Таплош-гога демонстрациялау зонаһы ойошторолған. Күргәҙмә экспозицияһы был төбәктәге венгр крәҫтиәндәренең традицион йәшәү рәүешен тергеҙә. Бында шулай уҡ традицион венгр тоҡомло йорт хайуандарын күрергә мөмкин.

Геменцтың хайуандар донъяһы бай — бында бихисап ҡырағай хайуандар, бигерәк тә ҡоштар — бөркөт, селәр, ҡауҙы һ. б. тереклек итә.

### Драва Үҙәне
Драва Көньяҡ-Дунай аръяғы крайы биләмәләре буйлап 150 километрҙан ашыу арала ағып ята. Күп урындарҙа ул Хорватия менән сикте хасил итә, ваҡыт-ваҡыт тулыһынса Венгрия йәки хорват биләмәләренә инеп китә. Венгрияның башҡа ҙур йылғалары — Дунай һәм Тисанан айырмалы рәүештә Драва ғәмәлдә тураймай тиерлек, сөнки бында гидротехник эштәр башҡарылмаған, шуға ла уның ярҙарында кеше ҡулы теймәгән тәбиғәт һаҡланған участкалар бар, уларҙың күбеһе милли парк составына инә. Күп кенә участкаларҙа Драваның бик күп иҫке улаҡтары, ҡабырға ҡылымыҡтары һәм утрауҙары барлыҡҡа килә.

Яр буйҙарында ерек, ҡорос ағас, бук ағастары үҫә; йылғаның иҫке улаҡтары һәм ҡабырға ҡылымыҡтары таллыҡ менән ҡапланған. Йылға ярлауҙарында ҡарлуғастары, балыҡсы турғайҙар һәм йәшелғош оя ҡора. Йылға күсмә һыу ҡоштары өсөн ҙур роль уйнай, яҙ башында Драва йылғаһы үҙәнендә меңләгән ҡошто күрергә мөмкин.

### Ланкоци урманы

Ланкоци урманы Визварҙан алып төньяҡ-көнбайышҡа табан, Драваға параллель рүештә һуҙыла. Бында имән, ҡарама, ҡорос ағас үҫә, шулай уҡ ҡыуаҡлыҡтар һәм лианалар менән ҡапланған туғайҙары ла бар. Ташҡын ваҡытында даими рәүештә урманды һыу баҫа.

### Барчский урманы
Барчский артыш урманы Драванан төньяҡҡа табан, Барч ҡалаһынан көнсығышҡараҡ аға. Флораһы һәм фаунаһы бик бай.

### Мечек һәм Абалигет мәмерйәһе
Печ ҡалаһынан төньяҡҡа табан убалы Мечек урман районы ята, уның күп кенә өлөшө һаҡлау аҫтына алынған. Абалигет торбасыҡтар мәмерйәһе () () Мечектың киң танылған иҫтәлекле урыны, ул бөтә туристар өсөн дә асыҡ. Мәмерйә ер аҫты шишмәләренең тау тоҡомдарын йыуҙыртыуҙан хасил булған. Мәмерйәлә закон менән һаҡланған ярғанаттар төрө йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Статья о парке на сайте «Венгрия изнутри»
Каталин Новак

**Каталин Ева Верешне-Новак** (, 6 сентябрь 1977 йыл) — Венгрияның ҡатын-ҡыҙ-сәйәсмәне. 2017 йылдан Фидес партияһы Вице-рәйесе. 2018 йылдан Венгрия Милли йыйылышы депутаты. 2018 йылдан Ғаилә, йәштәр эштәре һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса Дәүләт секретары (министр). Почетлы легион ордены (2019) кавалеры. Польша Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары ордены (2019) Командоры.
2022 йылдың 10 мартында Венгрияның Дәүләт Йыйылышы Каталин Новакты илдең Президенты итеп һайланы.

## Биографияһы
1977 йылдың 6 сентябрендә Сегед ҡалаһында тыуа.

1996—2001 йылдарҙа Корвин университетында иҡтисад өйрәнә . 2001—2004 йылдарҙа Сегед университетында һәм Көнбайыш Париж университеты — Нантер-ля-Дефанста хоҡуҡ өйрәнә.

2017 йылда Виктор Орбан етәкселек иткән Фидес партияһының вице-рәйесе була.

2018 йылдың 8 апрелендәге парламент һайлауҙары һөҙөмтәләре буйынса Венгрия Милли йыйылышы депутаты итеп һайлана.

Сит ил эштәре министрлығында эшләй. 2010 йылда министр кәңәшсеһе була. 2012 йылда Золтан Балог етәкселегендәге Венгрия Хеҙмәт ресурстары министрлығы советына етәкселек итә. Француз телле илдәр эштәре буйынса дәүләт министры вазифаһын биләй. Премьер-министр Виктор Орбан етәкселегендә Орбандың 2018 йылдың 18 майында ойошторолған дүртенсе кабинеты составында Милош Каслер етәкселек иткән Венгрия Хеҙмәт ресурстары министрлығында ғаилә, йәштәр һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр эштәре буйынса дәүләт секретары (министр) вазифаһын ала.

Традицион ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу өсөн сығыш яһаған Бөтә донъя Ғаилә конгресында даими ҡатнаша.

Ире Иштван Вереш (*Veres István Attila*) — Венгр милли банкыхеҙмәткәре, өс балаһы бар: ҡыҙы Ката (*Kata*, 2008) һәм улдары Адам (*Ádám*, 2004) һәм Тамаш (*Tamás*, 2006).

Инглиз, француз, испан һәм немец телдәрендә һөйләшә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Novák, Katalin (Fidesz) (англ.). Hungarian National Assembly (2020). Дата обращения: 24 мая 2020.
Уралбаев Радий Рәүеф улы

**Уралбаев Радий Рәүеф улы** (; 8 сентябрь 1949 йыл) — совет партия һәм сәнәғәт эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Уралбаев Радий Рәүеф улы 1949 йылдың 8 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған.

Юғары белемле — 1972 йылда Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университетын (МДТУ) тамамлаған.

Институт дипломын алғандан һуң Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡан, 1974—1978 йылдарҙа Сибай баҡыр-көкөрт комбинатының Сибай руднигында экскаватор машинисы ярҙамсыһы булып эшләгән, ВЛКСМ-дың Сибай ҡала комитеты секретары булған. Шул уҡ рудникта тау мастеры, баш инженер урынбаҫары булған.

1978 йылдан алып 1983 йылға тиклем Баймаҡ районы Түбә руда идаралығының баш инженеры.

1983 йылдан КПСС-тың Баймаҡ район комитеты инструкторы, бүлек мөдире вазифаларында хеҙмәт итә.

1985—1993 йылдарҙа — Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинатында тау мастеры, Баймаҡ районы башҡарма комитетының рәйес урынбҫары, Түбәләге «Уралзолото» руднигы директоры булып эшләй.

1993—1999 йылдарҙа «Башзолото» берекмәһенең генераль директоры

## Ижтимағи эшмәкәрлеге
1990 йылда Уралбаев Радий Рәүеф улы Баймаҡ районы, 164-се Таналыҡ һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы булған.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.
* Известные люди Баймакского района 

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Альвер Бетти

**Альвер Бетти** (асылда, Элизабет Альвер, 1937 йылдан Элизабет Тальвик менән, 1956 йылдан Элизабет Лепик, , 1906 йылдың 23 ноябре, Йыгева, Эстония — 1989 йылдың 19 июне, Тарту, Эстония) — эстон шағирәһе, прозаик, тәржемәсе. Эстон теленә А. С. Пушкиндың «Евгений Онегин» романын тәржемә иткән. Эстон ССР-ының атҡаҙанған яҙыусыһы (1966). Эстон ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1981).

## Биографияһы
Элизабет Альвер 1906 йылдың 23 ноябрендә Йыгевала тыуған. 1924 йылда Тартуҙа гимназия тамамлай, ә 1924—1927 йылда Тарту университетында эстон теле һәм әҙәбиәтен өйрәнә.

1927 йылда «Ел һөйәркәһе» романы нәшер ителә. Б. Альверҙың «Саң һәм ут» тигән тәүге шиғырҙар китабы 1936 йылда баҫылып сыға. Бетти Альвер поэмаһы тәржемәһендә А. С. Пушкиндың поэмалары һәм шиғри романы «Евгений Онегин» (1964), Горькийҙың «Бала саҡ» һәм "Минең университеттарым"баҫылып сыҡты. Шулай уҡ Кристьян Яак Петерсондың немецса яҙылған шиғырҙарын тәржемә итте. Бетти Альверҙың шиғырҙары урыҫ, поляк, немец, инглиз, чех, итальян һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән. Б. Альверҙың шиғырҙарын урыҫ теленә Юнна Морицтәржемә итте.

Альвер Бетти хөрмәтенә тыуған ҡалаһы Йыгевала «Йондоҙло сәғәт» көҙгө шиғриәт көнө үткәрелә. 2013 йылда уның исеме менән Меркурийҙағы кратерҙы атағандар — Альвер (Alver)https://web.archive.org/web/20151018125451/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=238.

Эстон ССР-ының Юхан Смуула исемендәге Әҙәби премия лауреаты (1980).

Яҙма һәм онлайн-тауыш биреүселәр һөҙөмтәләре буйынса онлайн-тауыш биреүселәр исемлеге Эстонияның XX быуаттағы 100 бөйөк эшмәкәре (1999).

## Ғаиләһе
Шағир Хейти Тальвикка кейәүгә сыға. Лепик 1956 йылда Март Лепикка кейәүгә сыға (әҙәбиәт белгесе, Әҙәбиәт музейының беренсе директоры, 1940-45. йй.). Эдуард Альвер (Азатлыҡ һуғышында Кайтселиит командиры) һәм Сийм Каллас — туғандар.

## Б. Альверҙың шиғыр китаптары
* «Саң һәм ут» (1936);
* «Йондоҙло сәғәт» (1966);
* «Тормош хлопья» (1971);
* "Осоусы ҡала" (1979);
* «Эмайыги мәрйендәре» (1986).

## Бетти Альвер филателияла
2006 йылда Бетти Альверҙың 100 йылығын Эстония почтаһы почта маркаһы сығарып билдәләне.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
# *Леэтмаа Е.* Альвер Бетте — 100 // Пярнуский экспресс. — 2006. — 27 окт.
Хилажев Ренат Рафаил улы

**Хилажев Ренат Рафаил улы** (25 апрель 1983 йыл) — эшҡыуар, финанс консультанты, Башҡортостан Республикаһының кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы ағзаһы, «РадостьЕсть» хәләл туҡланыу селтәре (кафе, ресторан) милектәше, блогер.

## Биографияһы
Ренат Рафаил улы Хилажев 1983 йылдың 25 апрелендә Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ ҡалаһында тыуа. Сығышы менән Ҡыр-көҙәй башҡорттарынан. Уҡырға Ҡатаутамаҡ ҡалаһы мәктәбенә бара, 14 йәшендә Өфөгә килеп, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында уҡыуын дауам итә. Рус мәктәбенән килгәнлектән башҡорт мөхитендә тәүҙә ауыр була, әммә  тырышлығы ярҙамында мәктәпте тик «бишле» билдәләренә генә тамамлауға өлгәшә (2000).

Артабан Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында юғары һөнәри белем ала (2005), әммә икенсе юғары белеме буйынса — финанс менеджеры, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетын 2015 йылда тамамлай. 2007 йылдан бизнеста.

Бизнесҡа килгәнгә тиклем банк идарасыһы, «Урал финанс үҙәге» компанияһы директоры булып эшләй.
2005 йылда лизинг компанияһына килә.
2012 йылда аутосорсинг нигеҙендә бухгалтер һәм финанс консалтингы өҫтәмә эшмәкәрлеген аса. 2014 йылда Питерҙан алып Хабаровскиға тиклем Рәсәйҙе йөрөп сыға, уның лекцияларын 200-ҙән ашыу компания тыңлай. Тәүге аҙымдарын бизнес-инкубаторҙан башлап, 2013 йылда фекерҙәштәре менән бергә тәүге ике тиҙ хеҙмәтләндереүсе ресторан һатып ала. Ренат Хилажев бөгөн — Башҡортостан Республикаһы эшҡыуарҙары ихтыяжы өсөн финанслауҙың төрлө төрҙәрен йәлеп итеү тәжрибәһенә эйә эшҡыуар. Һөҙөмтәлә 1 миллиард 500 миллион һум аҡса йәлеп ителә. Башҡортостандың — бизнес, Рәсәйҙең банк йәмғиәтендә киң бәйләнештәргә эйә.

Әлеге ваҡытта «РадостьЕсть» кафеһы милектәше. Һуңғы проекттарының береһе — кафела Башҡортостан Республикаһы Башлығы Радий Хәбиров тарафынан юғары баһаланған яһалма интеллект базаһында аш-һыуҙы таныу буйынса I SPOK аппарат-программа комплексын ҡулланыуҙы индереү. Компаньондары менән бергә «РадостьЕсть» селтәрен федераль франшиза итеп киңәйтергә планлаштыра.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Әүҙем йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһының финанс-сәнәғәт һәм инвестицион сәйәсәт буйынса совет эксперты (2020), Башҡортостан Республикаһы Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы ағзаһы.

Яңы эш башлыусы эшҡыуарҙарҙы, оло йәштәгеләрҙе һәм теләүселәрҙе финанс грамотаһына өйрәтеү менән шөғөлләнә.

2020 йылдағы коронавирус пандемияһы осоронда «ҡыҙыл зона»ла эшләүсе табиптарҙы йылы аш менән тәьмин итеү инициаторҙарының береһе.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, күп балалы атай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ренат Хилажев. Сеть халяльных Кафе-столовых «Радость есть» 
* 
*