Федосова Ирина Андреевна

**Федосова Ирина Андреевна** (, Олонецк губернаһы Сафроново  ауылы — , Олонецк губернаһы Лисицыно ауылы) — халыҡ сәсәниәһе, һыҡтаусы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы.

## Биографияһы
Ирина Андреевна Федосова Андрей Ефимович һәм Елена Петровнаның  күп балалы ғаиләһендә тыуған. Алты йәшенән  эшләй башлай, ә 12 йәшендә туйҙарҙа   йырҙарҙа ҡатнашып йырлай башлай. 1840 йылдың аҙағына Заонежьела иҫ киткес сеңләүсе булараҡ киң танылыу ала. 1864 йылда ғаиләһе менән Петрозаводск ҡалаһына күсеп килә.

1880 йылдарҙа Мәскәүҙә, Петербургта, Түбәнге Новгородта, Ҡазанда сығыш яһай.   1895 йылда Петербургта дәүләт йәшерен советнигы  Т.И. Филипповтың  фатирында йәшәй  (Мойка йылғаһы яры буйы, 74). 1899 йылдың яҙында Карелияға кире ҡайта.

Юсов Тауы ауылының Кузаранда мәхәллә сиркәүе янында, Онега күле яры буйында зыяратта ерләнә.

### Ғаиләһе
Ире (1849 й.) — Петр Трифонович Новожилов Трифонович (1789—1862).

* улы Иван.

## Ижады
Унан беренсе фольклор яҙмаларын Олонецкий дини семинарияһы уҡытыусыһы  1867 йылда  Васильевич Елпидифор Барсов яҙып ала һәм  «Олонецкие губернские ведомости» гәзитендә баҫтырып сығара. Был төрлө жанрҙағы текстар була: ун дини шиғыр, улар рухи шиғыр, «О девяти братьях-разбойниках», «Василий и Софья», «Казань-город» балладалары һәм  «Чурилушка Пленкович» былинаһы.  Әммә Федосованың төп жанры булып һыҡтауҙар була.  Е.В. Барсов ике йыл дауамында «Причитания Северного края» өс томлығына ингән илауҙарҙы яҙып ала, улар фольклористикала һәм этнографияла иң күренекле ваҡиға тип танылған.  «Причитания» китабының беренсе өлөшө  —  «Плачи похоронные, надгробные и надмогильные» — 1872 йылда сыға, икенсеһе — «Плачи завоенные, рекрутские и солдатские» — 1882 йылда, өсөнсөһө — «Свадебные причитания»  — 1885 йылда

Фольклорсылар Федосованан бөтәһе 30 000 ашыу шиғыр: һыҡтау-поэма, сеңләү, лирик йырҙар, былина, баллада, әкиәт, мәҡәл, әйтем,  тарихи һәм дини йырҙар - яҙып ала. Уларҙы Е. В. Барсов, Ф. М. Истомин һәм  О. Дютш, О. Х. Агренева-Славянская яҙып ала.

1895—1896 йылдарҙа Федосова  Петербург, Мәскәү, Түбәнге Новгород һәм башҡа ҡалаларҙа сығыш яһай. Ойоштороусыһы Петрозаводск  гимназияһы уҡытыусыһы  Павел Тимофеевич Виноградов була, уға Т.И. Филиппов, Ф.М.  Истомин һәм башҡа йәмәғәт эшмәкәрҙәре һәм фольклорсылар ярҙам итә. Матбуғат Федосованың  Рәсәйҙең  төрлө ҡалаларында   31 сығышы  тураһында хәбәр итә, уларҙың күпселеге  Петербургта һәм Түбәнге Новгородта үтә.

1895 йылдың ғинуарында Петербургта Тоҙ ҡаласығында, Фәндәр академияһы ултырышында, Археология институты ултырышында, гимназияларҙа  һәм шәхси йорттарҙа сығыш яһай, «урыҫ халыҡ шиғриәтен байытыу өсөн» көмөш миҙал һәм Фәндәр академияһының дипломы менән бүләкләнә; уға  фәнни ойошмаларҙың  махсус ултырыштары арнала.

1896 йылдың ғинуарында Мәскәүҙә Мәскәү университеты янында тәбиғәт  белеме, антропология һәм этнография һөйөүселәр  йәмғиәте  ултырышында сығыш яһай, унда икенсе көмөш миҙал менән бүләкләнә; Мәскәү археология йәмғиәте һәм Тарихи музейҙа ла сығыш яһай

1896 йылдың июнендә Түбәнге Новгородта Бөтә Рәсәй художество-сәнәғәт күргәҙмәһендә сығыш яһай, уның тыңлаусылары  Рәсәйҙең бөтә өлкәләренән килгән кешеләр була, һәм ул иң күп аудиторияға эйә була. 

Сәфәрҙәре ваҡытында 1890 йылғы рус әҙәбиәтенең һәм сәнғәтенең күп эшмәкәрҙәре менән осраша  — М. Горький, Шаляпин Фёдор Иванович,  Н. А. Римский-Корсаков, М.А. Балакирев.  Уны шул ваҡыттың эре филологтары — А Н. Веселовский, Л. Н. Майков, В Ф. Миллер һ. б. тыңлай. И.Федосованың  сағыу портретын М.Горький  «Вопленица» очеркында,   «Жизнь Клима Самгина»  романында һүрәтләй.

1896 йылда уның тауышы тәүге фонографияларҙың береһенә  яҙылған, был яҙыу һаҡлана.

XIX быуат классикаһына әйләнгән  Федосова һыҡтауҙары үҙенең  художество кимәле буйынса бөгөнгө көнгә тиклем халыҡ йолаһы шиғриәтенең иҫ киткес өлгөһө булып тора. Уны «халыҡ шағирәһе» тип атайҙар, һәм бында бер ниндәй ҙә арттырыу юҡ — уның һыҡтауҙары күп осраҡта «авторлыҡ» була.

### И. А. Федосованан яҙып алынған текстар

* *Агренева-Славянская О. X*. Описание русской крестьянской свадьбы: в 3 т. — Тверь, 1889.
* *Барсов Е. В*. Из обычаев обонежского народа // Олонецкие губернские ведомости. — 1867. — № 11-14, 16.
* *Истомин Ф. М., Дютш Г. О*. Песни русского народа. — СПб., 1894.
* Причитания Северного края, собранные Е. В. Барсовым: в 3 ч. (1872, 1882, 1885).
** Причитания Северного края, собранные Е. В. Барсовым : в 2 т. / изд. подгот. Б. Е. Чистова, К. В. Чистов; отв. ред. А. М. Астахова. — СПб.: Наука, 1997.

## Бүләктәре һәм танылыуы

* Фәндәр академияһы дипломы һәм көмөш миҙалы (1895)
* диплом һәм көмөш миҙал (Мәскәү, 1895).

## Хәтер

* И.А. Федосованың Кузаранда ауылында ҡәберендә шағирҙар Марат Тарасов һәм Роберт Рождественский булышлығында  1981 йылда  яҙыу менән стела ҡуйыла: «Бында бөйөк халыҡ шағирәһе Ирина Андреевна Федосованың  кәүҙәһе  ята. 1827—1899».
* Петрозаводск ҡалаһының Карл Маркс урамындағы  6-сы йортта И.А. Федосова хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* И. А. Федосова исеме менән Петрозаводск ҡалаһының тарихи өлөшөндә, Онега күле яры буйына яҡын урам аталған.
* И. А. Федосова исемен  Медвежьегорсктың  ҡала китапханаһы йөрөтә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Чистов К. В.* Ирина Андреевна Федосова: историко-культурный очерк. — Петрозаводск : Карелия, 1988.
* *Чистов К. В.* Народная поэтесса И. А. Федосова : Очерк жизни и творчества. — Петрозаводск : Госиздат Карело-Финской ССР, 1955.
* Федосова Ирина (Иринья) Андреевна // Исполнители фольклорных произведений: (Заонежье, Карелия) / изд. подгот. Т. С. Курец. — Петрозаводск, 2008. — С. 251—268.
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 3: Р — Я. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2011. С. 203—384 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0127-8 (т. 3)

## Һылтанмалар

* 
* Федосова Ирина Андреевна // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Калугин В. Федосова Ирина Андреевна (неопр.).  Хронос : Биографический указатель. Дата обращения: 27 февраля 2013.
* Сукотова В. Народная поэтесса (неопр.).  Православие в Карелии (2007). Дата обращения: 27 февраля 2013.
* Великая сказительница
* День памяти Ирины Федосовой
* Вы послушайте правду-истину!
* Мороз, Андрей История русской культуры. От Николая I до Николая II. Лекция 4: Фольклор и всплеск интереса к культуре простого народа (рус.). Arzamas. Дата обращения: 5 марта 2018.