Примаков Евгений Максимович

**Евгений Максимович Примаков ** () — СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, иҡтисадсы һәм шәрҡиәтсе-арабист. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе (1998—1999), РФ Сит ил эштәре министры (1996—1998), СССР-ҙың үҙәк разведка хеҙмәте етәксеһе (1991), Рәсәй тышҡы разведка хеҙмәте директоры (1991—1996), СССР Юғары Советы рәйесе (1989—1990). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (1996).

Иҡтисад фәндәре докторы (1969), профессор (1972). Академигы СССР Фәндәр Академияһы академигы (1979); ағза-корреспондент (1974). СССР Дәүләт премияһы (1980) һәм Рәсәй Дәүләт премияһы лауреаты (2014).

Рәсәй Фәндәр Академияһы президиумы ағзаһы президиумы, Рәсәй Федерацияһы президенты ҡарамағындағы фән һәм мәғариф буйынса Советағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы рәйесе ҡарамағындағы Фәнни-эксперт советы ағзаһы, Халыҡ-ара эштәр буйынса Рәсәй советының Попечителлек советы рәйесе, директор СССР Фәндәр Академияһының ИМЭМО — Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр Институты директоры (1985—1989).

Рәсәй Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты (2001—2011). «РТИ» Акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе; «Меркурий-клуб» президенты, Советы рәйесе; РФА-ның ситуацион анализлау үҙәге етәксеһе.

1959 йылдан алып 1991 йылға тиклем КПСС ағзаһы. 1986 йылдан башлап — КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат, 1989 йылдан — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1989—1990 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат.

III саҡырылыш РФ Дәүләт думаһы депутаты (2000—2001).

Примаков менән бәйле һәм сәйәси лексиконға ныҡлы ингән иң билдәле ваҡиға — «Атлантика өҫтөндә боролош» («Примаков элмәге»). 1999 йылдың 24 мартында Рәсәй Хөкүмәте рәйесе рәсми визит менән Америка Ҡушма Штаттарына юллана, әммә, Югославияны бомбаға тотоу ҡарары тураһында белгәс, Атлантик океан өҫтөнән осҡан литер бортына кире боролорға бойора һәм Мәскәүгә ҡайта. Был ваҡиға, рәсми Рәсәй политологтарының киң таралған баһаһына ярашлы, «*Рәсәйҙең күп векторлы тышҡы сәйәсәткә боролоуы*», «*Рәсәй дәүләтселегенең тергеҙелеүе һәм, Рәсәй менән көс позицияһынан һөйләшергә ярамай, тигәнде донъяға тәүге тапҡыр күрһәтеүе*» булараҡ тарихҡа инде.

## Биографияһы

### Бала сағы һәм йәшлек йылдары
Евгений Максимович Примаков 1929 йылдың 29 октябрендә Киевта (документтарға ярашлы), ҡыҙының раҫланыуына ярашлы, Мәскәүҙә тыуған.

Евгенийҙың атаһы, Е. М. Примаковтың үҙе әйтеүенсә, һуң мемуарҙарҙа Немченко фамилияһын йөрөткән, ғаиләһенән сыҡҡан, 1937 йылда репрессияланған (ГУЛАГ-та хәбәрһеҙ юғалған)). Әсәһе — Анна Яковлевна Примакова (1896—1972) — улы тыуғандан һуң бер нисә көн үткәс, Тифлисҡа, туғандарына ҡайта. Тимер юл дауаханаһында акушер-гинеколог, һуңынан Тифлис иләү-трикотаж комбинатының ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһында эшләй. Примаковтың бала сағы һәм йәшлеге был ҡалала үтә, әсәһе менән Ленинград урамындағы 10-сы бүлмәлә йәшәй (хәҙер урам Санкт-Петербург урамы тип үҙгәртелгән). 14-се урта мәктәптә (Ниношвили урамы) уҡыған.

Е. М. Примаковтың хәтирәләре буйынса, әсәһе яғынан өләсәһе, атаһының — тирмән хужаһының теләгенә ҡарамаҫтан, ябай хеҙмәткәргә кейәүгә сыҡҡан. Һуңыраҡ улар Тифлиста йәшәй, уның ире Төркиәлә юл төҙөлөшөндә подрядсы вазифаһын үтәгәндә, талаусылар менән алышта һәләк була. Е. М. Примаковтың бер туғаны — Александр Яковлевич Примаковтың (1898—1938) тәфтиш эше материалдарында уның йәһүд, мещандарҙан һәм Тифлистан булыуы билдәләнгән.

1944 йылда, етенсе класты тамамлағас, Евгений Баҡылағы Әзербайжан хәрби-диңгеҙ әҙерлек училищеһына курсант булып инә, практиканы «Правда» уҡыу карабында үтә. 1946 йылда һаулығы ҡаҡшау сәбәпле дауахананан сығарыла, сөнки унда туберкулёздың башланғыс стадияһы асыҡлана.

1948 йылда Тбилисиҙа 14-се ир-егеттәр урта мәктәбендә унынсы класты тамамлай. Педагогтар Примаковтың телдәргә һәм математика фәндәренә һәләттәрен билдәләне.

1944 йылда, етенсе класты тамамлағас, Евгений Баҡылағы хәрби-диңгеҙ әҙерлек училищеһына курсант булып инә, практиканы «Правда» уҡыу карабында үтә. 1946 йылда һаулығы ҡаҡшау сәбәпле дауахананан сығарыла, сөнки унда башланғыс стадиялағы туберкулёз табыла.

1948 йылда Тбилисиҙа 14-се ир-егеттәр урта мәктәбендә унынсы класты тамамлай. Педагогтар Примаковтың телдәргә һәм математика фәндәренә һәләттәрен билдәләне.

### Карьераһының башы
Мәскәү шәрҡиәт институтының ғәрәп бүлеген (1953), артабан МДУ-ның иҡтисад факультеты аспирантураһын (1956) тамамлаған.

Примаков институтта ғәрәп теле буйынса дәүләт имтиханын «өслө» билдәһенә бирә һәм артабан үҙенең телде кәрәгенсә камиллыҡта белмәүен баһалай.

Әгәр ниндәйҙер етди һөйләшеүҙәр алып барһам, мин һәр ваҡыт тәржемәсе менән файҙаландым. Минең инглиз теле ғәрәп теленән күпкә яҡшыраҡ. Арафат менән икебеҙ генә ҡалғанда, инглизсә һөйләшә инем. Хөсәйен инглиз телен насарыраҡ белә ине, шунлыҡтан тәржемәсе ярҙамын да файҙаландым.

1956 йылда Примаков СССР Фәндәр Академияһы Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (ИМЭКО) өлкән ғилми хеҙмәткәре була.

Сит илдәргә радиотапшырыуҙар буйынса баш идаралыҡтың ғәрәп редакцияһы баш мөхәррире Сергей Каверин саҡырыуы буйынса Примаков был редакцияға эшкә килә. 1956 йылдан 1962 йылға тиклем СССР-ҙың Дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһында хәбәрсе, яуаплы мөхәррир, баш мөхәррир урынбаҫары, ғәрәп илдәренә тапшырыуҙар әҙерләүҙең баш мөхәррире булып эшләй.

1957 йылда беренсе тапҡыр көнбайышҡа сәйәхәт ҡыла — Урта диңгеҙ буйлап круизға сыға.

1959 йылда «Айырым ғәрәп илдәренә капитал экспорты — монополь юғары табыш тәьмин итеү сараһы» («Экспорт капитала в некоторые арабские страны — средство обеспечения монопольно высоких прибылей») кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, иҡтисади фәндәр кандидаты, иҡтисад фәндәре кандидаты.

1962 йылдың сентябренән декабргә тиклем — ИМЭМО-ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1962 йылда КПСС Үҙәк Комитетының Пропаганда һәм агитация бүлеге кураторҙары менән конфликт арҡаһында үҙ теләге менән эштән китеүе тураһында ғариза яҙа.

### Яҡын Көнсығыш
1962 йылдан Примаков, Ҡаһирәлә дүрт йыл йәшәп, «Правда» гәзитендә Азия һәм Африка илдәре бүлегенең әҙәби хеҙмәткәре, күҙәтеүсеһе, мөхәррир урынбаҫары булып эшләй. 1965 йылдан Яҡын Көнсығыштағы "Правда"ның үҙ хәбәрсеһе булып эшләй. Яҡын Көнсығышта эшләгәндә сәйәсмәндәр: Йософ Зуэйн, Жафар Нимейри менән осраша.

1970 йылдың яҙында Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты директоры Николай Иноземцев Примаковты үҙенең беренсе урынбаҫары итеп саҡыра.

### Фәнни хеҙмәте
1969 йылда «Мысырҙың социаль һәм иҡтисади үҫеше» темаһы буйынса диссертация яҡлай, иҡтисад фәндәре докторы була.

1970 йылдың 30 апреленән 1977 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһының ИМЭМО директоры урынбаҫары.

1977—1985 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының Шәрҡиәт институты директоры, 1979 йылдан — бер үк ваҡытта СССР Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһы профессоры.

1979 йылда СССР Фәндәр Академияһы Шәрҡиәт институтының совет ғәскәрҙәрен Афғанстанға индереү тураһында фекерен эшкәртеүҙә ҡатнаша.

1985—1989 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының ИМЭМО директоры.

СССР Фәндәр академияһының Иҡтисад бүлеге, 1988 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр проблемалары бүлегенең академик-секретары, СССР Фәндәр Академияһы президиумы ағзаһы.

### Сәйәси эшмәкәрлеге

1988—1989 йылдарҙа — СССР Юғары Советының 11-се саҡырылыш депутаты.

1989—1991 йылдарҙа — КПСС-тан СССР-ҙың халыҡ депутаты от КПСС. В 1989—1990 годах — член Верховного Совета СССР. 1989-1990 йылдарҙа — СССР Юғары Советы ағзаһы. 1989—1990 йылдарҙа — СССР Юғары Советының Союз Советы Рәйесе.

1990—1991 йылдарҙа — СССР Президент Советы ағзаһы. М. С. Горбачёвтың яҡындары иҫәбенә ингән.

1991 йылдың 13 мартынан СССР тарҡалғанға тиклем СССР Именлек советы ағзаһы була.

1991 йылдың 20 авгусында В. Бакатин (шулай уҡ А. Вольский менән) менән берлектә Ғәҙәттән тыш хәлдәр дәүләт комитетына ҡаршы Горбачёвты яҡлаған белдереү менән сығыш яһай. 21 августа РСФСР вице-президенты Александр Владимирович Руцкой етәкселегендәге делегация составында Форосҡа Горбачёв янына Форосҡа оса.

1991 йылдың 30 сентябренән — СССР Дәүләт именлеге комитетының Беренсе баш идаралығы (ПГУ) етәксеһе — Дәүләт именлеге комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. Һуңынан, СССР Дәүләт именлеге комитетының ПДУ-ның беренсе граждан етәксеһе булып, генераль исеменән баш тарта.

1991 йылдың 6 ноябренән — СССР-ҙың Үҙәк разведка хеҙмәте етәксеһе.

1991 йылдың 26 декабренән 1996 йылдың ғинуарына тиклем Рәсәйҙең Тышҡы разведка хеҙмәте директоры вазифаһын биләй.

1993 йылдың сентябрендә президент Ельциндың Халыҡ депутаттары съезын һәм Юғары Советты таратыу тураһындағы указын хупламауын раҫланы.

#### Сит ил эштәре министры
1996 йылдың 9 ғинуарында Примаков РФ сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. Ул алып барған тышҡы сәйәсәт, С. Лавров фекеренсә, «Примаковтың доктриналары» тигән атамаға лайыҡ булды. Примаковты тәғәйенләү Көнбайыш илдәре тарафынан кире ҡабул ителә. Рәсәйҙең атлантизмдан күп векторлы тышҡы сәйәсәткә күсеүе Примаков исеме менән бәйле. Примаков Рәсәйҙең, тышҡы сәйәсәтен Көньяҡ Азияла һәм Яҡын Көнсығышта үткәреү хоҡуғын һаҡлап ҡалып, Европа һәм Төньяҡ Америка илдәре менән мөнәсәбәттәрен үҫтереүҙе дауам итеү өсөн сығыш яһаны.. Примаков беренселәрҙән булып Рәсәй менән Һиндостандың үҙ-ара хеҙмәттәшлеген нығытырға тәҡдим итте, был БРИКС (Бразилия, Рәсәй, Һиндостан, Ҡытай, Төньяҡ Африка Республикаһы килешеүе) өсөн нигеҙ булды.

Примаков йәш дипломатик кадрҙарҙың тышҡы сәйәси ведомствонан ситкә китеүен туҡтата алды, ул дипломаттарҙы хәрби хеҙмәт үтеүҙән азат итеүгә һәм дәүләт серен һаҡлап ҡалыуҙы тәьмин итерлек өҫтәмә түләүҙәргә өлгәште. Примаков осоронда (быға тиклем бинала башҡа ведомстволар ҙа урынлашҡан була) Смоленск майҙанындағы бина тоташ Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағына тапшырыла.

Дипломат Алексей Федотов Примаков был вазифала «Рәсәйҙең тышҡы сәйәсәтен һәм уның дипломатик хеҙмәтенең дәрәжәһен ҡайтарҙы» тип билдәләне.

#### Хөкүмәт башлығы
1998 йылдың 10 сентябрендә президент Борис Ельцин Примаковты Рәсәй Хөкүмәте рәйесе вазифаһына тәҡдим итә. 1998 йылдың 11 сентябрендә Примаковтың кандидатураһын Дәүләт Думаһы раҫланы, ЛДПР-ҙан тыш, 450 депутаттың 317-һе уның өсөн тауыш бирҙе. Хөкүмәт рәйесе итеп тәғәйенләр алдынан Виктор Черномырдиндан уның беренсе урынбаҫары булыу тураһында тәҡдим ала һәм быға ризалыҡ бирә, әммә Дәүләт Думаһы Черномырдинды хөкүмәт рәйесе итеп тәғәйенләүҙе ике тапҡыр кире ҡаға.

16 сентябрҙә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы коллегияһының киңәйтелгән ултырышында сығыш яһап, Примаков ниндәйҙер «ҡыҙыл реванш», «реформаларҙың тамамланыуы» тураһында фекер йөрөтөүҙең бер ниндәй нигеҙе лә юҡ, тип белдерҙе.

1999 йылдың 24 мартында Примаков Вашингтонға рәсми сәфәр менән юллана. Ньюфаундленд утрауы янындағы Атлантика өҫтөндә ул телефон аша Американың вице-президенты Альберт Горанан Югославияны бомбаға тотоу тураһында ишетә. Примаков сәфәрҙе дауам итмәүҙе хуп күрә, самолётты океан өҫтөндә борорға ҡуша («Примаков элмәге») һәм Мәскәүгә әйләнеп ҡайта.

Премьер-министрҙың был ҡылығы йылдар буйына дауам иткән резонанс тыуҙырҙы. «Коммерсантъ» гәзите күҙәтеүсеһе В. Бородулиндың бөгөн иртән гәзиттә баҫылып сыҡҡан фекере буйынса, Примаков, журналист фекеренсә, Рәсәй иҡтисадын тергеҙеүгә ярҙам итә алырлыҡ 15 миллиард долларлыҡ кредит килешеүҙәре төҙөүҙән баш тартҡан.15 йыл үткәс, Примаков: «Был ниндәйҙер ҡаһарманлыҡ тип иҫәпләмәйем. Ҡыланмайым да. Бындай ҡарарҙы үҙем ҡабул иттем. Шунан һуң ғына Ельцинға шылтыратып, кире боролорға ҡарар итеүемде белдерҙем. Әгәр шундай ҡарарға килмәһәм, мин архихата эшләгән булыр инем». Байтаҡ политологтар фекеренсә, Примаковса «Атлантика өҫтөндә боролошо», уның сәйәси һәм премьер биографияһының үҙәк ваҡиғаһы булыуҙан тыш, тарихҡа Ельцинса алымдарҙан Рәсәйҙең яңы күп векторлы тышҡы сәйәсәтенә боролош символы булараҡ инә, аналитиктар уны «*Владимир Путиндың Мюнхен телмәренән Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуына тиклем — путинса бөтә тышҡы сәйәсәтенең башланғысы булып тора*» тип атаны аналитиктар.

1999 йылдың 12 майында, 8 ай хөкүмәт рәйесе вазифаһында торғандан һуң, президент Ельцин Примаковты отставкаға ебәрә. Рәсми рәүештә отставка реформаларҙың аҡрынайыуы һәм уларға яңы импульс биреү кәрәклеге менән аңлатыла. Политолог С. Кургинян Сергей Ервандович фекеренсә, Ельцин һул яҡта ярайһы уҡ таянысы булған Примаков Дәүләт Думаһында президентҡа йәки үҙенә импичмент ойошторорға тырышҡан, 2000 йылда үҙеңең дәүләт башлығы вазифаһына һайланырға ниәтләгәнен һиҙенгән — һәм был премьерҙы лоялерәк башҡа кеше менән алмаштырыу өсөн төп мотив булған. Халыҡ Примаковтың отставкаһын ҡәтғи кире ҡабул итә: «Йәмәғәт фекере» фонды һорау алғандарҙың 81%-ы был хәрәкәтте хупламауын белдергән. Шул уҡ ваҡытта һорау алыныусыларҙың күбеһе, Примаков хөкүмәте Рәсәйҙә иҡтисади һәм сәйәси тотороҡлоҡҡа өлгәшә алды, тигән фекер белдерә.

Ельциндың икенсе президент мөҙҙәте ваҡытында Кремль менән хеҙмәттәшлек иткән политолог Глеб Павловский һөйләүенсә, Примаковтың, хөкүмәт башлығы вазифаһында бик популяр булыуы һәм бойондороҡһоҙ сәйәсәт алып бара башлауы сәбәпле, Ельцин Евгений Примаковты президентлыҡҡа вариҫ булараҡ ҡарау идеяһынан баш тарта.

#### Артабанғы сәйәси тормошо

1999 йылдың 19 декабрендә Рәсәй Федерацияһының өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. «Ватан — Бөтә Рәсәй» фракцияһы рәйесе (2000—2001 йылдар).

Ике срок, 2001 йылдың декабренән 2011 йылдың 21 февраленә тиклем — РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты.

2011 йылдың 21 февралендә РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты вазифаһынан отставкаға сығыуы тураһында иғлан итә. 2011 йылдың 4 мартында Сауҙа-сәнәғәт палатаһы съезында рәсми рәүештә уның президент вәкәләттәрен һалды. Сауҙа-сәнәғәт палатаһының яңы етәксеһе итеп Примаковтың урынбаҫары, Евгений Максимовичты үҙенең уҡытыусыһы тип йөрөткән Сергей Катырин һайлана.

2012 йылдың 23 ноябренән — «РТИ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе (элемтә һәм хәүефһеҙлек комплекслы системалары өлкәһендәге ҡарарҙар).

Ғүмеренең һуңғы 14 йылында Примаков үҙе ойошторған "Меркурий-клуб"та, «ҙур сәйәсәт» ветерандарының рәсми булмаған һәм дуҫтарса йыйылышында рәйеслек итте, унда элекке премьер аналитик докладтар яһаны. Клубтың һәр ултырышы Примаковтың резюме яҙмаһы менән тамамланған, һуңынан уны фельдъегерь хеҙмәте президент Путинға тапшырған. Дәүләт башлығы был яҙыуҙарҙа резолюциялар яҙған һәм тейешле йөкләмәләр биргән. КПСС Үҙәк Комитетының Политбюро аппараты экс-хеҙмәткәре Валерий Кузнецов мәғлүмәте буйынса, Примаков һәм Путин араһында сәйәси проблемалар буйынса даими фекер алышыуҙар булған.

Юғары сәйәси даирәләрендә «Примус» ҡушаматы менән билдәле булған. Евгений Максимовичтың һуңғы тыуған көнөндә, 2014 йылдың 29 октябрендә, Рәсәй президенты Путин Примаковҡа төп бүләктәр араһында 1980 йылдарҙа етештерелгән «Рекорд 1» атамалы примус тапшырған.

### Фәнни эшмәкәрлеге
Илебеҙҙәге алдынғы шәрҡиәтселәренең береһе, донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә, атап әйткәндә, Рәсәйҙең тышҡы сәйәсәте мәсьәләләрен комплекслы әҙерләү, халыҡ-ара конфликттар һәм көрсөктәр теорияһын һәм практикаһын өйрәнеү, донъя цивилизация процесын, глобаль проблемаларҙы, үҫешеүсе илдәрҙең социаль-иҡтисади һәм сәйәси проблемаларын тикшереү өлкәһендәге күренекле ғалим.

2008 йылдың 26 майында Евгений Примаков Рәсәй Фәндәр академияһы президиумы составына ингән.

Рәсәй мәғариф академияһының Почётлы ағзаһы.

### Вафаты һәм ерләү

Евгений Максимович Примаков 2015 йылдың 26 июнендә Мәскәүҙә, оҙаҡ ауырығандан һуң, бауыр яман шешенән 86-сы йәшендә вафат булды. 2014 йылда Примаковҡа Миланда операция яһайла, һуңынан Блохин исемендәге Рәсәй онкология үҙәгендә дауалана. 2015 йылдың 3 июнендә йәнә дауаханаға эләгә.

2015 йылдың 26 июнендә Рәсәй Президенты Владимир Путин Примаковтың туғандарының һәм яҡындарының ҡайғыһын уртаҡлашты. Шул уҡ көндө Президент «Е. М. Примаковты ерләүҙе ойоштороу тураһында» Указға ҡул ҡуйҙы.

29 июндә Союздар йортоноң Колонналы залында Рәсәй президенты В. В. Путин граждандар панихидаһында сығыш яһаны. Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Кирилл Новодевичье монастырындағы Успение ғибәҙәтханаһында йыназа уҡыны. Шул уҡ көндө, Шул уҡ көндө, Примаков үҙенең беренсе ҡатыны һәм улы менән Кунцев зыяратында ерләнергә теләк белдереүенә ҡарамаҫтан, Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында (6-сы участка) хәрби хөрмәт менән ерләнә.

Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһы Е. М. Примаковты ерләү тантанаһын тура эфирҙа күрһәтте.

## Ғаиләһе

Ике туған ағаһы (әсәһенең улы, Фәнни Яковлевна Киршенблат, ҡыҙ фамилияһы Примакова) — СССР биологы Яков Давидович Киршенблат.

Әсәһе яғынан бабаһы — берҙәм Баҡы тимер юл диспансеры табибы Александр Яковлевич Примаков (1898—1938) — сәйәси золом ҡорбаны 1938 йылдың 30 апрелендә Тбилисиҙа «1934 йылдың 1 декабрендә иптәш С. М. Кировты үлтергән һәм алдағы йылдарҙа (1934-37) транспортта бактериологик диверсия үткәреү юлы менән күпләп террор әҙерләгән террористик һәм диверсион-зыян килтереү ойошмаһы ағзаһы» булараҡ, тип атылған. Икенсе бабаһы — журналист Иосиф Яковлевич Примаков, журналист, Тифлиста 1907—1908 йылдарҙа «Инородцы» тигән аҙналыҡ гәзит сығара, һуңғараҡ уны цензура яба; «Исповедь экспроприатора» (Вести, Тифлис: Скоропечатня «Братство», 1908) китабы авторы.

1951 йылда Примаков Грузия политехник институты студенты Лаура Васильевна Харадзеға (1930—1987), НКВД генералы Гвишиани Михаил Максимовичтың ҡарауға алған ҡыҙына өйләнә.

Александр Примаков (1954—1981) — Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаған, Америка Ҡушма Штаттарында стажировка үткән, СССР Фәндәр Академияһының Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институты аспиранты, атаһының дуҫы Валентин Зорин уның ғилми етәксеһе булған, миокардит менән яфаланған, 1981 йылдың 1 майында йөрәк өйәнәгенән вафат булған.

Ейәне Евгений Примаков (1976 йылда тыуған, ижади псевдонимы — Евгений Сандро), журналист), шәрҡиәтсе, Россотрудничество етәксеһе, Рәсәй Федеррацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының VII саҡырылыш депутаты, Рәсәй-24 телеканалында «Халыҡ-ара күҙәтеү» тапшырыуын алып барыусы.

Ҡыҙы Нана Примакова (1962 йылдың 21 ғинуарында тыуған) — һөнәре буйынса педагог-дефектолог, психолог, Рус психоаналитика йәмғиәте ағзаһы. Уның ире — академик, иммунолог, Тбилисиҙағы институт директоры Владимир Иванович Бахуташвилиҙың улы.

Ейәнсәрҙәре Александра (1982), Мария (1997).

Икенсе ҡатыны — Ирина Борисовна Бокарёва (тыумышы). 24 октябрь 1952), терапевт; 1989—1991 йылдарҙа — Е. М. Примаковтың шәхси табибы.

1996—2015 йылдарҙа Скатертный тыҡрығы, 3-сө йорт адресы буйынса Мәскәүҙә йәшәгән. Йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Төп хеҙмәттәре
Евгений Примаков является автором ряда монографий и нескольких мемуарных книг, в числе которых:
* «Страны Аравии и колониализм» (1956);
* «Колониализм — злейший враг народа Саудовской Аравии» (1957);
* «Международные конфликты шестидесятых и семидесятых годов» (1972, в соавт.);
* «Египет: время президента Насера» (1974, 2-е изд. 1981; в соавт. с И. П. Беляевым);
* «Ближний Восток: пять путей к миру» (1974);
* «Энергетический кризис: подход советских учёных» (1974);
* «Энергетический кризис в капиталистическом мире» (1975, редактор);
* «Анатомия ближневосточного конфликта» (1978);
* «Новые явления в энергетике капиталистического мира» (1979);
* «Восток после краха колониальной системы» (1982);
* «Восток: рубеж 80-х» (1983);
* «История одного сговора: ближневосточная политика США в 70-е — нач. 80-х гг.» (1985);
* «Очерки истории российской внешней разведки» (в 6 тт, 1996);
* «Годы в большой политике» (1999);
* «Восемь месяцев плюс…» (2001);
* «Мир после 11 сентября» (2002);
* «Конфиденциально: Ближний Восток на сцене и за кулисами» (2006, 2-е изд. 2012);
* «Минное поле политики» (2006);
* «Мир без России? К чему ведёт политическая близорукость» (2009);
* «Мысли вслух». М.: Российская газета, 2011. 207 с., 15 000 экз., ISBN 978-5-905308-03-1;
* «Россия. Надежды и тревоги». М.: Центрполиграф, 2015., ISBN 978-5-227-05735-8;
* «Встречи на перекрёстках». М.: Центрполиграф, 2015. 607 с., ISBN 978-5-227-05739-6;
* «Ближний Восток на сцене и за кулисами. Конфиденциально». М.: Центрполиграф, 2016. 415 с., ISBN 978-5-227-05792-1.

Книги Е. М. Примакова переиздавались за рубежом на китайском, итальянском, английском, болгарском, турецком, персидском, арабском, немецком, японском, греческом, сербском, македонском, румынском, французском языках.

## Ҡаҙаныштарын таныу

### Дәүләт наградалары һәм премиялары

### Сит ил дәүләттәре наградалары
]
* Юбилейная медаль «20 лет независимости Республики Казахстан» (2012)
* Орден Звезды Иерусалима (Палестинская национальная администрация, 2014).
 -->

### Рәсәй Федерацияһы төбәктәренең наградалары

### Халыҡ-ара ойошмалар наградалары

### Конфессиональ наградалары

### Ведомство наградалары

### Йәмғиәт премиялары
* 1974 — лауреат Международной премии имени Гамаля Абделя Насера.
* 1983 — лауреат Премии имени Авиценны.
* 1990 — лауреат Премии Джорджа Кеннана.
* 2000 — лауреат Международной премии имени Гуго Гроция — *за огромный вклад в развитие международного права и за создание доктрины многополярного мира*.
* 2002 — лауреат Национальной премии бизнес-репутации «Дарин» Российской академии бизнеса и предпринимательства (РАБиП).
* 2003 — лауреат Международной премии «Золотой водолей» в номинации «За честь и достоинство».
* 2009 — лауреат премии Союза журналистов России «Золотое перо России» (2009) за книгу «Мир без России?».
* 2012 — лауреат Демидовской премии в области общественных наук — *«за выдающийся вклад в развитие международных отношений и позиционирование России в современном мире»*.
* 2015 — лауреат пятой Премии «Виват — Победа!» (Россия) — *за заслуги перед Отечеством*. Премия не имеет денежного вознаграждения. Лауреатам вручают диплом, икону Святого Георгия Победоносца и офицерскую шашку.
 -->

## Мауығыуҙары
Болел за московский футбольный клуб «Спартак».

Увлекался коллекционированием бабочек — лепидоптерофилией.

## Хәтер

].
* В апреле 2016 г. имя Примакова присвоено вновь образованной улице в Ленинском районе города Махачкала.
* 16 марта 2016 года МИД России была учреждена медаль Примакова.
* 26 июня 2016 года на Новодевичьем кладбище открыт памятник Е. М. Примакову работы скульптора Микаэла Согояна.
* В ноябре 2016 года мемориальную доску Евгению Примакову установили на доме 3 в Скатертном переулке, где жил политик.
* В 2017 году научно-исследовательское судно Western Neptune, приобретённое «Росгеологией», было переименовано в «Академик Примаков».
* Имя «Евгений Примаков» присвоено в 2018 году ледоколу «Совкомфлота» проекта Aker ARC 121.
* В 2018 году санаторию «Правда» Службы внешней разведки РФ присвоено почётное наименование «имени Е. М. Примакова».
* В 2019 году Благотворительный фонд Торгово-промышленной палаты РФ переименован в Фонд помощи детям имени Примакова Е. М.
* Имя будет присвоено одному из кораблей ВМФ России.
* Зал имени политического и государственного деятеля, востоковеда-арабиста Евгения Примакова и его бюст открыли в школе № 4 им. Героя России Анатолия Кярова.
* В сквере напротив здания МИД России 29 октября 2019 года открыт памятник Евгению Примакову работы скульптора Г. Франгуляна.
* 30 ноября 2019 года в Махачкале состоялось открытие улицы имени Евгения Примакова.
* В 2019 Императорское православное палестинское общество учредило медаль имени Примакова.
 -->

## Документаль фильмдар
].
 -->

## Иҫкәрмәләр
;Комментарийҙар

;Сноски

## Әҙәбиәт
* *Королёв Б. В.* Как Примаков стал Примаковым. — М.: Изд-во МНЭПУ, 1999.
** *Королёв Б. В.* Как Примаков стал ПРИМАКОВЫМ. — М.: Софт Издат, 2003.
* 
* *[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л. М.]]* Евгений Примаков. История одной карьеры. — М.: Центрполиграф, 1999.
** *Млечин Л. М.* Евгений Примаков. — М.: Молодая гвардия, 2007 (ЖЗЛ: Биография продолжается; вып. 3)
* 

## Һылтанмалар

* 
* Статья в БЭКМ
* Совет при Президенте Российской Федерации по науке и образованию
* Научно-экспертный совет при Председателе Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации
* Торгово-промышленная палата РФ 
* ОАО «РТИ»
* Меркурий-клуб
* Историческая справка на сайте Архива РАН
* Первозванного позвали последним
* 
* *Александр Росляков*. Из чего твой панцирь, черепаха? Личное дело Е. Примакова
* *Семёнов С. М., Тагаева Н. Н.* Биография Е. М. Примакова
* 
* 
* 
* Его статьи на Math-Net.Ru