Эйли Алвин

**Алвин Эйли** (; 5 ғинуар 1931 йыл, Роджерс — 1 декабрь 1989 йыл, Техас штаты, Нью-Йорк) — АҠШ бейеүсеһе һәм хореографы, «Алвин Эйли бейеүенең америка театрына»  нигеҙ һалыусы, заманса бейеүҙе популярлаштырыуға һәм егерменсе быуат бейеү сәхнәһендә ҡара тәнле бейеүселәрҙең  барлыҡҡа килеүенә  ҙур өлөш индерә.

## Биографияһы

### Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Алвин Эйли  1931 йылдың 5 ғинуарында Алвин һәм Лулу  Элизабет Эйли ғаиләһендә тыуған. Әсәһенә ни бары 17 йәш була, атаһы ярты йыл үткәс,  ғаиләһен ҡалдыра.  Техаста Бөйөк депрессия ваҡытында йәшәгән күпселек афроамерикандар кеүек,  ҡыйынлыҡ менән эш табыусы  әсәһе  менән Эйли йыш ҡына урындан урынға күсеп йөрөй.   Бала сағы раса сегрегацияһы, негрҙарҙы көсләү һәм  линчлау шарттарында үтә. Уға  биш йәш булғанда, әсәһен аҡ  тәнле американлылар компанияһы көсләй, шунан һуң ул  аҡ тәнлеләрҙән ҡурҡа башлай.  Көньяҡ  баптист сиркәүе һәм джук-джойнттар менән танышыу үҙ расаһы  өсөн ғорурлыҡ тойғоһо уята, был  артабан  хореография эштәрендә асыҡ күренә.

1942 йылдың көҙөндә, һуғышыусы армияға ярҙам итеү кампанияһының ҡыҙған мәлендә, Эйлиның әсәһе башҡа ҡара тәнле американдар менән  яҡшы түләнгән эш табыуға өмөт итеп Лос-Анджелесҡа китә.  Алвин Техаста уҡыу йылы аҙағына тиклем ҡала, һуңынан Калифорнияға әсәһе эргәһенә  күсә. Күп халҡы аҡ тәнлеләр булған районда уҡый башлап, ул үҙен уңайһыҙ тоя һәм тиҙҙән төҫлө халыҡ өҫтөнлөк иткән райондағы мәктәпкә күсергә мәжбүр була.  

Эйли Джордж Вашингтон Карвер мәктәбендә уҡый, һуңынан Томас Джефферсон мәктәбенә уҡырға инә. Ул хорҙа спиричуэлс йырлай,  шиғырҙар яҙа һәм сит телдәрҙе уңышлы өйрәнә.  «Линкольн-театр» спектаклдәренә һәм «Орфей»  театрына даими йөрөүенә ҡарамаҫтан, 1949 йылда мәктәптәге дуҫ ҡыҙы Кармен Де Лавалейд Лестер Хортон студияһына  алып килгәнсе, бейеү  хаҡында уйламай. Лестер Хортон дәрестәре Эйлиға  ҙур йоғонто яһай, тап улар уның бейеү техникаһына нигеҙ һала.

Тәүге ике йылда Эйли бейеү менән шөғөлләнеүен  әсәһенән йәшерә. Шул уҡ ваҡытта, киләсәктә профессиональ бейеүсе булыу  егетте йәлеп итмәй: ул төрлө Калифорния университеттарында роман телдәрен, шулай уҡ  Джеймс Болдуин, Лэнгстон Хьюз һәм Карсон Маккалерс ижадын өйрәнә. 1951 йылда уҡыуын дауам итеү өсөн ул Сан-Францискоға күсеп килә, унда   Маргарит Джонсон  менән таныша. «Ал и Рита»  дуэтын ойоштороп,  төнгө клубтарҙа улар бергә сығыш яһай.   Эйли шулай уҡ клубта официант булып эшләй һәм  *New Orleans Champagne Supper Club*  клубында бейей.  Ахырҙа, кире Калифорнияға ҡайтып Хортон студияһында уҡыуын дауам итә.

### Хортон  бейеү труппаһы
1953 йылдан башлап Эйли  бөтә ваҡытын Хортондың дәрестәренә арнай. Студиялағы башҡалар кеүек үк  классик һәм заманса бейеүҙәрҙән тыш, ул һынлы сәнғәтте, театр һәм музыканы өйрәнә, декорация һәм костюмдар ижад итеүҙе үҙләштерә. Хортон труппаһы составына инеп, ул уның  *Revue Le Bal Caribe* постановкаһында  тәү башлап уйнай. Ошо осорҙа ул шулай уҡ бер нисә голливуд фильмдарында төшә. 

1953 йылда  көтмәгәндә Лестер Хортон  вафат булып ҡала  һәм труппа художество етәксеһеҙ ҡала.  Контракттар яңы постановкаларҙы талап итә  һәм, башҡа теләүселәс булмау сәбәпле, Эйли уҡытыусы урынын үҙе  биләй. Йәш булыуына  һәм  тәжрибә етешмәүенә ҡарамаҫтан  (ул быға тиклем бер генә  бейеү ҡуйып өлгөрә), ул яңы спектаклдәр ҡуйырға тотона, декорация һәм костюмдар әҙерләй, бейеүселәр һайлай һәм хатта шоуҙарҙың береһендә  режиссер булып сығыш яһай.  Джеймс Туритттың физик көсөн һәм Кармен Де Лавалейдтың матурлығын һәм актёрлыҡ һәләттәрен күрһәткән беренсе постановкаһын  Эйли үҙенең уҡытыусыһына арнай.  

### Бродвейҙа
1954 йылда Алвин Кармен менән Бродвейҙа, " (режиссеры Питер Брук, хореограф — ) мюзиклында уйнай. 1956 йылда  *Sing,  Man, Sing* мюзиклында бейей, 1957 йылда  «Ямайкала» яңғыҙ бейей.

### Алвин Эйли бейеү театры

1950  йылдарҙа Нью-Йоркта Эйли Хортон техникаһына оҡшаш  бер ни ҙә таба алмай.  Дорис Хамфри һәм Хосе Лимон  стиле  уны ҡәнәғәтләндермәй, Марта Грэм хореографияһын ул «ҡылансыҡ һәм сәйер»  тип иҫәпләй. Үҙенә оҡшаған труппа таба алмағас,  Эйли үҙ аллы эшләргә ҡарар  итә.  1958 йылда ул   үҙ бейеү труппаһын  — Алвин Эйли бейеү театрын ойоштора, 1958 йылдың 30 мартында уның  беренсе сығышы үтә.

### Шәхси тормошо
1950 йылдарҙа  Эйли Дэвид Макрейнольдс  менән романтик мөнәсәбәттә тора тигән мәғлүмәттәр күренә ..

Алвин Эйли 1989 йылдың  1 декабрендә 58 йәшендә вафат була.  Әсәһен социаль эҙемтәләрҙән ҡотолдороу өсөн, докторҙы  уның үлем сәбәптәре булып СПИД түгел, ә дискразия тип иғлан итергә күндерә.

## Ижады
Алвин Эйлиның бөтә ижады АҠШ-тың ҡара тәнле халҡы мәҙәниәтенә айырым иғтибар менән һуғарылған.  Уның постановкалары эмоциональ байлыҡ һәм тәрән кешелеклелек менән айырыла.  Ҙур  темперамент,  һирәк нигеҙлелек менән ул  бер ҡатлы  инаныу, хыялдар һәм шатлыҡтар,  кеше ғазаптары һәм Америкала ҡара кешенең сабырлығы тураһында һөйләй

Хореограф үҙ эштәрендә негр  фольклорын, джаз, спиричуэлс һәм госпелды әүҙем ҡуллана. Бер бөтөн эффектҡа  ынтылып, ул костюмдарға, гримға, башҡарыусыларҙың эмоциональ хислелегенә  етди иғтибар бүлә,  тейешле театр һөҙөмтәһенә  ирешеү өсөн йыш ҡына декорациялар һәм төрлө реквизиттар ҡуллана.  

Уның иртә эштәре араһында блюз музыкаһына ҡуйылған  «Блюз сюитаһы» (1958) айырылып тора, ул хореограф стиленең  уңышын алдан билдәләй. 

Алвиндың иң билдәле һәм әһәмиәтле әҫәрҙәренән  «Откровения» (1960) балеты була,  ул баштан  «Блюз сюитаһында»  башланған негр музыкаһы һәм мәҙәни мираҫының дауамы һымаҡ уйланыла. 

1969 йылда Эйли Дюк Эллингтон музыкаһына яҙылған  «Йылға» балетын ҡуйыу өсөн Америка балет театрына саҡырыла. Хореограф булараҡ, ул  труппаның  иң яҡшы көстәре, атап әйткәндә, балерина   Салли Уилсон менән эшләргә ҡәнәғәт була, әммә етәкселек солист ролен ҡара тәнле бейеүсегә биреүгә ныҡыша, ә хореограф уның талантында шикләнә.  

1971 йылда Эйли үҙенең әсәһенә һәм башҡа ҡара тәнле ҡатын-ҡыҙҙарға арнап, «Илау»  бейеү солоһын ҡуя

Үҙенең труппаһы өсөн Эйли  бөтәһе 79 бейеү әҫәрен ҡуя.

## Постановкалары

* 1958 — «Блюзовая сюита»
* 1960 — «Откровения»
* до 1962 — «Торжество праха» (Федерико Гарсиа Лорканың «Дом Бернарды Альбы» пьесаһы буйынса)
* 1969 — «Язык Мазекелы», «Река»
* 1971 — «Плач»
* «В честь Дюка Эллингтона»

## Бейеү техникаһы
Алвин Эйли үҙенең эштәрендә драма ниәтен тормошҡа ашырыуға тура килгән  теләһә ниндәй бейеү техникаһына ҡулланыу таба. Классик бейеүҙең хәрәкәттәрен   джаз-бейеү, модерн бейеүе һәм африка бейеүе  менән берләштереп, хореограф үҙ эклектик хореография стилен булдыра, ул һығылмалы кәүҙәнең пластиклығы менән берләшеп, көс һәм хәрәкәттәренең динамикаһы менән айырыла. 

Уның техникаһында  Марта Грэм, Хани Хольм, Дорис Хамфри, Анна Соколова һәм, бигерәк тә, Лестер  Хортон йоғонтоһон күрергә мөмкин. Ул бейеүселәрҙән экспрессив кәүҙә торошонда тубыҡҡа һәм үксәгә еткән һәм әйләнгән аяҡтарҙы талап итә).

Эйли труппаһында  эшләгән бейеүселәр    классик балеттан алып  хип-хопҡа тиклем эйә була  — әммә  хореограф уның хореографияһын башҡарғанға тиклем, уларҙы үҙенсәлекле техникаға өйрәтмәй.  Бында ул тәҡдим ителгән хореографияға башҡарыусының   уникаль үҙ  стилен индерергә мөмкинлек биреүсе джаз дирижёры һымаҡ  була. Башҡарыусының  шәхсән өлөш индереүе  Эйли хореографияһын  биг-бэнд йәки джаз кеүек афроамерика сәнғәтенең башҡа формалары менән бәйләнештә тота.

## Танылыуы

* 1977 — Төҫлө халыҡ прогресына  булышлыҡ итеү буйынса  Милли ассоциацияның  Спингарна миҙалы
*  —ADF заманса бейеү өлкәһендә ҡаҙаныштары өсөн  Сэмюэл Скриппс премияһы .
* 1988 — Кеннеди Үҙәге премияһы 

1992 йылда Алвин Эйли  Бейеүҙең милли музейы Дан залына индерелә  (үлгәндән һуң)

## Комментарий

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*