open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гаврино күле

**Гаврино күле** — Рәсәйҙең Рязань өлкәһендәге күле, Клепиковский районының көнсығышында Колесниково ауыл биләмәһендә урынлашҡан. Күл майҙаны — 28,5 гектар. Иң тәрән урыны — 17 метр.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Күл карстан барлыҡҡа килә. Ул Нарма йылғаһы үҙәненә ҡойоусы бер уйпатлыҡта урынлашҡан.

Күл яры буйлап үлән үҫемлектәре үҫә. Рязань өлкәһе Ҡыҙыл китабына индерелгән сәсле япраҡлы лютик һаҡланылыусы үҫемлек төрө булып тора.

2003 йылдың 10 ғинуарындағы Рязань өлкәһе хакимиәтенең «Рязань өлкәһендә айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары системаһының үҫеше тураһында» № 5 ҡарары буйынса күл төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһытип таныла.

Күлдең көнбайыш ярында Воскресенье ауылы, ә көнсығышында — Гаврино ауылы урынлашҡан.

## Тарих
1917 йылға тиклем күл Воскресенское күле исемен йөрөткән. Урындағы халыҡ һөйләүенсә, күл сиркәү аҫтындағы тупраҡтың ишелеп төшөүе һөҙөмтәһендә яңыраҡ ҡына барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр
Комгарь

**Комгарь** — Рязань өлкәһендәге (Рәсәй) күл. Клепиковский раонының көнбайышында урынлашҡан. Комгарь күленең майҙаны — 84 гектар.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Комгарь күле яҡын барып булмай торған һаҙлыҡлы урында урынлашҡан.

Рязань өлкә башҡарма комитетының «һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы 1974 йылдың 30 декабрендә күл төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла.

Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һаҡланыусы үҫемлектәрҙең төп төрө булып һоро сорокопут һәм Рязань өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән аҡ очеретник, һөйрәлеүсе гудайера тимрәү, инглиз росянкаһы, герман дрокгы, урта грушанка, урта пузырчатка, тәлмәрйен үләне, тере бала тыуҙырыусы кеҫәртке , урман һабан турғайы тора.

Комгарь күле «Мещера» милли паркы территорияһында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Мартыново (күл)

**Мартыново** — Рязань өлкәһендәге ( Рәсәй) күл. Системаһына инә. Клепиковский күлдәре системаһына ҡарай. Күлдең оҙонлоғо −2 километрға, ә киңлеге-3 километрға тигеҙ. Күл диңгеҙ кимәленән 111 метр бейеклектә ята. Күлдең майҙаны — 332 гектар.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Мартыново күле- Пра йылғаһына ҡойған ағар күл, Клепиковский күлдәре системаһындағы иң түбәндә торған күл. Мартыново күленән һуң Пра йылғаһы Спас -Клепиково яғына берҙәм һыу блы буйынса аға. Күлдең һыуы мелиорация каналдарына бүлгеләнгәнлектән, күл ныҡ һаҙматлы, Мартыново күленең ярҙары торфяниктарҙан һәм ағып килгән ер ҡатламдарынан тора.

Рязань өлкәһе башҡарма комитетының «һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы 1974 йылдың 30 декабрендә күл тәбиғәт ҡомартҡыһы тип һанала һәм дәүләт тарафынан һаҡлана . Мартыново күле территорияһында айырыуса ныҡ һаҡланған төп төрҙәр булып ажау, үлән тәлмәрйене, ҡыҙыл ҡорһаҡлы жерлянка, тере бала тыуҙырыусы кеҫәтке , кесе мөншөгөр, тартай, тәтелдәүек, оло ҡыҙғатау, һаҙ сәпсәүе, божор сәпсәү, һоро өйрәк, аҡсарлаҡ, күк, бәләкәй крачка, ябай безгелдәк һанала. Күл биләмәһе «Мещера» милли паркында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Иванково күле

**Иванково** (Иваново) — күл. Рәсәйҙең Рязань өлкәһендәге күле . Клепиковский күлдәренең араһындағы иң ҙур күлдәрҙең береһе. Күлдең майҙаны — 652 гектар.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Күл карста барлыҡҡа килгән. Пра йылғаһының ағар күле. Уның оҙонлоғо — 4 километр, киңлеге — 2,5 километр.

Күлдең төньяҡ, төньяҡ-көнсығыш һәм көнбайыш ярҙары һаҙлыҡлы, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш ярҙары — ҡомло.

1974 йылдың 30 декабрендәге Рязань өлкәһе башҡарма комитетының № 366 «Һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» ҡарарына ярашлы күл тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Бында төп һаҡланыусы төрҙәр: оло подорлик (ҡарағош), кәлмәргән, үлән тәлмәрйене, һыу көтөүсеһе, оло веретенник, һаҙ өкөһө, күк аҡсарлаҡ һәм башҡалар. Күл халыҡ-ара әһәмиәтендәге һыубаҫар йылға-һаҙ исемлегенә индерелгән «Пойменные участки рек Пра и Ока» биләмәһендә һәм «Мещера» милли паркында урынлашҡан.

Күлдең көнбайыш ярында Макарово ауылы, көнсығышында Фролово ауылы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Иваньково күле

**Иваньково** йәки **Облуцкий** күле — Псков өлкәһе Дедовичский районы Пожеревицкий улусындағы күл. Судомский ҡалҡыулығында уроынлашҡан.

Иваньково күленең майҙаны — 1,6 км² (164,5 гектар, 1 утрауы — 166,0 гектар). Максималь тәрәнлеге — 7,0 м, уртаса тәрәнлеге — 3,0 метр.

Иваньково күле буйында: Серьгово, Иваньково, Заозерье, Облучье ауылдары урынлашҡан.

Күл ағар һыулы. Иваньково күле Шелонь йылғаһының ҡушылдығы булған Уза йылғаһы бассейнына ҡарай.

Күлдәге балыҡ башлыса — ҡорбан балығы. Балыҡтарҙың күпләп осраған төрҙәре булып ҡорбан, суртан, алабуға, сабаҡ, уклей, ҡыҙыл ҡанат, густера, юст, табан балыҡ, ҡарабалыҡ, шамбы, щиповка тора, һирәкләп ҡыҫалалар осрай.

Иваньково күленең ярҙары һөҙәк, ҡайһы бер урындарҙа текә, ярҙарында болон, баҫыу һәм йәшелсә баҡсалары урынлашҡан. Күлдең уртаһында ләм, ләм ҡатыш ҡом, литоралендә — ҡом, таш, ләмле ҡом, ағас төпһәләре.

## Иҫкәрмәләр
Донецк тимер юлының үҫеше һәм тарихы музейы

**Донецк тимер юлының үҫеше һәм  тарихы музейы**,   Донецк ҡалаһында Донецк станцияһы  тимер юл вокзалы эргәһендә урынлашҡан.

2000 йылдың 4 авгусында Донецк тимер юлы  төҙөлөүенең  130 йыллығына арналған.  Коллекция туплаусы, музейға нигеҙ һалыусы һәм уның директоры Владимир Николаевич Донченко.

2000-дән ашыу экспонаттар документтарҙан, наградалар, тимер юлы униформаларынан, тимер юл ҡорамалдары һәм ҡоралдары, иҫке фотоһүрәттәр һәм башҡа материалдарҙан тора.  Музей коллекцияһында Екатерина тимер юлының  25 йыллығына арналған 1909 йылғы  китап, 1936 йылғы тимер юлсыларҙың  кейемдәре, Морзе телеграф аппараттары, Рудзутак исемендәге урта башланғыс состав мәктәбен тамамлау тураһында билдә һаҡлана. Музей эскапозицияһы Юзово станцияһының элекке бинаһында урынлашҡан.  

Музей хеҙмәткәрҙәре иҫке тимер юлы техникаһын йыйыу һәм тергеҙеү эштәре алып бара.  ФД, Л, О, Э серияһы паровоздары табылған һәм тергеҙелгән. ТЭ3, 2ТЭ116, ЧМЭ5 һәм электровоз ВЛ8, вагонлы хәрәкәт итеүсе составтар бар, Генерал Брусилов һәм маршал Ворошилов ҡулланған вагондар реставрациялауҙы көтә 

Музейҙа барыһы 25 берәмек раритет хәрәкәтсән  состав. Уларҙың иң иҫкеһе -1898 йылда сығарылған Ворошилов вагон-салоны. Музейҙа  1929 йылда етештерелгән Ь-2062 паровозы  һаҡлана, ул шулай уҡ «Кәкүк» исеме аҫтында билдәле. Был БДБ-ла берҙән-бер һаҡланып ҡалған экспонат.
Файл:Parovozy01.JPG|«Хәрби шрам»
Файл:Parovozy02.JPG|Паровоз будкаһында.
Файл:Parovozy03.JPG|«Кәкүк» Ь-2062
2006 йылда экспозиция тәгәрмәсле йөҙөүсе   «К-61» транспортеры менән тулыландырыла — һуғыштан һуңғы ваҡыттарҙа бындай вездеходтар күпер кеүек стратегик объекттарҙа хәрбиләштерелгән тимер юлы һағы булараҡ ҡулланылған. 

Музейҙың төп базаһы Донецкта. Филиалдары Ясиноватыйҙа, Славянскта, Ҡыҙыл Лиманда.  

Музей Яңы Европаның тимер юлы мираҫының яҡлау фондында тора, Украина техник музейҙар хеҙмәткәрҙәренең ассоциацияһы ағзаһы булып тора.  

Музей Рәсәй тимер юлдары бүләк иткән  ЛВ паровозы менән тулыландырылған 

Музей  әле реконструкцияла, тимер юлы техникаһының майҙаны бер аҙ киңәйтелә

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
*
Сынйырлы мәҙрәсә

**Сынйырлы мәҙрәсә** (, тәржемә: *сынйыр менән мәҙрәсә*) — 1500 йылда **Миңле** **I** **Гәрәй** хан тарафынан төҙөлгән мәҙрәсә (бөгөнгө Баҡсаһарай биҫтәһендә урынлашҡан). Ҡырымда совет осоронан һаҡланып ҡалған берҙән-бер тарихи мәҙрәсә. Исемен инә торған ишек өҫтөндә эленгән *сынйырҙан* алған. Ошо сынйыр арҡаһында һәр мәҙрәсәгә инеүсе башын эйергә мәжбүр була.

Бәхәсле Ҡырым территорияһын контролдә тотоусы Рәсәй Федерацияһында федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты, Украинала — милли әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы.

## Архитектураһы
Сынйырлы мәҙрәсәнең таш бинаһы квадрат планировкалы, бер ҡатлы, эске ихатаһы бар, унда борон фонтан булған (2007 йылдағы реставрациянан һуң ихата өҫтөнә быяла ҡыйыҡ эшләп ҡуйыла).
Мәҙрәсә ихатаһының периметры буйынса ун ярым түңәрәк көмбәҙ менән ҡапланған аркада галереяһы урынлашҡан, улар ослайып торған аркаларға һәм бағаналарға таянған. Галереяның өс яғынан осло көмбәҙле торлаҡ һәм уҡыу биналары урынлашҡан. Ҡоролманың ярайһы ҡырыҫ экстерьеры ҡәлғәне хәтерләтә. Берҙән-бер ишек уйымында тимер сылбыр эленгән — мәҙрәсәгә ингән һәр кем башын эйһен өсөн. Иишек өҫтөндә түбәндәге яҙыу беркетеп ҡуйылған:
2007 йылда Төркиә Сынйырлы мәҙрәсәне һәм эргәһендә урынлашҡан беренсе ҡырым ханыХажи I Гәрәй төрбәһен реставрациялау өсөн 2,75 миллион $ бүлә.
.

2015 йылдың октябренән «Сынйырлы мәҙрәсә» мәктәбе федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Фотолар

Файл:Зинджирли-медресе-23092010(088).jpg|
Файл:Зинджирли-медресе-23092010(076).jpg|
Файл:Зинджирли-медресе-23092010(084).jpg|
Файл:Зинджирли-медресе-23092010(116).jpg|
Файл:Зинджирли-медресе-23092010(117).jpg|
Файл:Зинджирли-медресе-23092010(122).jpg|


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ислам в Крыму

## Иҫкәрмәләр
Паскевичтарҙың сиркәү-кәшәнәһе

**Паскевичтарҙың сиркәү-кәшәнәһе** —  Гомель һарай-парк ансамбле составында сиркәү-кәшәнә.

## Тарихы
1870—1889 йылдарҙа архитектура академигы Е.Червинский етәкселегендә  псевдорус стилендәг   (проект А.Х Пель ҡатнашлығында төҙөлгән)   Петропавловский соборы менән йәнәш гомель һарайы һәм паркы 1834 йылдан алып 1918 йылға тиклем биләгән  Паскевичтар ғаиләһе ағзаларының ҡәбере өсөн төҙөлгән. Төҙөлөштө Петербург архитекторҙары М.Е.Месмахер һәм О.Э. Вегенерға тапшырғандар. Беренсеһе сиркәү-кәшәнәнең биҙәлеше өсөн яуаплы булған, икенсеһе төҙөү менән шөғөлләнгән.

1889 йылда сиркәүҙә генерал-фельдмаршал, кенәз И,Ф. Паскевичтың   (1782—1856) һәм уның ҡатыны Елизавета Алексеевнаның, ҡыҙ фамилияһы буйынса Грибоедованың мәйетен күсереп ерләйҙәр. Башта И.Ф.Паскевич Варшавала вафат була, Ивановск ауылында ерләнгән була (хҙер Демблин ҡалаһы). Бында Могилёв өлкәһендәге Щеглицы имениеһынан уның олатаһының һәм оләсәһенең мәйетен күсерәләр.

1903 йылда  Паскевич Федор Иванович (1823—1903) шулай уҡ сиркәү-кәшәнәлә ерләнә.

Сиркәү- кәшәнә  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында  зыян күрә, әммә  1968—1975 йылдарҙа тергеҙелә. 2008—2016 йылдарҙа сиркәүҙә  реставрация үткәрелә. Хәҙер был архитектура ҡомартҡыһы —  Румянцев-Паскевичтарҙың һарай-парк комплексының өлөшө.

## Архитектураһы

Кәшәнә  әкиәттәге бәләкәй замокты хәтерләтә. Әммә архитектор, күләме бәләкәй булыуға ҡарамаҫтан,  ҡоролманың тулы композицияһына өлгәшкән.
Сиркәү планы  — 30 м²  майҙан менән квадрат, композицияһы биш башлы сатырлы сиркәү рухында төҙөлгән. Көньяҡ фасадында баҫҡыс һәм аркалы портал менән инеү урыны төҙөлгән. Керамик колонналар, скульптура кокошниктары,  түңәрәк биҙәктәр, кәрниз билбауҙары, алтын ялатылған көмбәҙҙәре һәм төҫлө керамикалар юғары   кимәлдә башҡарылған.  Фасадтарға үҫемлек орнаменты менән биҙәлгән майолик плиткалар матурлыҡ бирә. Декорҙы рәссам С.Садиков етәкселегендә  урындағы оҫталар эшләгән.

## Кәшәнә

Ҡәберҙәр менән кәшәнә  ер аҫтында урынлашҡан, инеү урыны павильонда күпмелер арауыҡта урынлашҡан. Төрбәлә ырыуҙың һигеҙ вәкиле ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Литвинова Т. Ф. Часовня-усыпальница князей Паскевичей в Гомеле 
* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. Мн.: БелЭн, 1993. – 620 с.
* Гомель. Энециклопедический справочник. — Мн.: БелСэ, 1991. — 527 с.
* Маслих С.А. Русское изразцовое искусство XV-XIX веков: Альбом. Вступит. ст. Ю.С. Мелентьева. – М.: Изобразительное искусство, 1983. – 336 с.
* А. А. Тиц. Атлас памятников архитектуры и мемориальных комплексов Белоруссии. Минск, «Вышэйшая школа», 1988.
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. 

## Һылтанмалар

* Часовня-усыпальница князей Паскевичей в Гомеле 
* Часовня-усыпальница князей Паскевичей в Гомеле и её история
Негарь

**Негарь** — Рәсәйҙең Рязань өлкәһендә, Клепиковский районының көнбайышында, Мәскәү өлкәһе сиге янында урынлашҡан. Күлдең майҙаны — 78 гектар.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Күл ныҡ һаҙлыҡлы урында, кеше инә алмаҫлыҡ ерҙә урынлашҡан.

Рязань өлкә башҡарма комитетының «Һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы 1974 йылдың 30 декабрендә Негарь күле төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла.

Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һаҡланыусы төрҙәр булып һоро ваҡ һайыҫҡан һәм Рязань өлкәһе Ҡыҙыл китабына индерелгән аҡ очеретник аҡ, сыбар пальчатокоренник, Шренк иңкеше, үлән тәлмәрйене, тере бала тыуҙырыусы кеҫәртке, урман һабан турғайы иҫәпләнә.

Күл «Мещера» милли паркы территорияһында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Сегдено күле

**Сегдено** (Сегденский) күле — Рәсәйҙең Рязань өлкәһендәге күле. Рязань өлкәһенең төньяғында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 113,7 метр бейеклектә ята. Күлдең майҙаны — 0,34 квадрат километр, тәрәнлеге 1,2 — 12 метр.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Күл Ласково ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 3 километрҙа урынлашҡан. Күл ҡылым аша Черненький күле менән тоташҡан.

Күл ярҙары түбән, ҡайһы бер урындарҙа һаҙлыҡлы.

Рязань өлкә башҡарма комитетының «һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы 1974 йылдың 30 декабрендә күл төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булған «Ласковский, Сегденский, Черненький, Уржинский һәм улар тирәһендәге сиктәш һаҙлыҡлы территориялар» составына инә.

## Әҙәбиәттә күл
Сегден күле И. Солженицындың «Крохотка» циклы миниатюраһы арналған.

Күл К. Г. Паустовскийҙың «Мещерская сторона» повесында телгә алына.

## Иҫкәрмәләр
Сокорево (күл)

**Сокорево** — Рәсәйҙең Рязань өлкәһендәге күл. Клепиковский күлдәре системаһына инә. Күлдең майҙаны — 332 гектар. Күлдең оҙонлоғо — 2,1 километр, киңлеге — 1,2 километр.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Сокорево күле карста барлыҡҡа килә, Пра йылғаһының ағар күле булып тора.

Күл яры түбән, күпселек өлөшө һаҙлыҡлы, ҡомло һәм урыны менән ләм менән ҡапланған.

1974 йылдың 30 декабрендә Рязань өлкә башҡарма комитетының «Һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Һаҡланыусы төрҙәр: кесе крачка, ҡыҙыл ҡорһаҡлы жерлянка, тере бала тыуҙырыусы кеҫәртке, ябай баҡыр йылан, һыу көтөүсеһе, һоро өйрәк, ҙур веретенник. Күл Халыҡ-ара әһәмиәтендәге һыу-һаҙлыҡ исемлегенә индерелгән «Пра һәм Ока йылғаларының һыубаҫар участкалары» һәм «Мещера» милли паркы биләмәләрендә тора.

Күлдең көньяҡ-көнсығыш ярында Стружаны ауылы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Дан ҡурғаны (Мозырҙағы мемориал)

**«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы** —Белоруссияның Гомель өлкәһе Мозырь районының Мозырь ҡалаһы ситендә урынлашҡан Бөйөк Ватан һуғышына бағышланған һәйкәл.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларына бағышланған һәйкәл. Мозырь ҡалаһы 1941 йылдың 22 авгусынан 1944 йылдың 14 ғинуарына саҡлы, 875 көн дауамында, фашистар тарафынан оккупацияланған була. 1-се Белорус фронты ғәскәрҙәре һәм Полесье партизан берләшмәһе соединение яугирҙары 1944 йылдың 14 ғинуарында Мозырь ҡалаһын немец илбаҫарҙарынан азат иткән, ҡала өсөн барған һуғыштарҙа совет армияһының 17 часы һәм берләшмәһе Мозырь исемен алған. 1967 йылдың 14 ғинуарында Мозырь ҡалаһы ситендә Мозырҙы немец-фашист баҫҡынсыларынан азат итеүгә 23 йыл тулыу айҡанлы митинг үткәрелә, бында мемориалдың беренсе объекты — *«Абаронцам Радзiмы ад мазыран» тип яҙылған* күп метрлыҡ Куб асылған. 1967 йылдың 7 ноябрендә, Совет власының 50 йыллыҡ юбилейын байрам иткән көндә, һәләк булған яугирҙарға һәйкәл-обелиск асыла һәм улар хөрмәтенә Мәңгелек ут тоҡандырыла.

«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы Октябрь революцияһының 60 йыллығы байрамы алдынан яңыртылған, ҡаланың һәм райондың тарҡау граждандар зыяраттарында күмелгән яугирҙар һәм партизандар ерләнгән Туғандар ҡәберлеге. Һалдат мәйеттәре эксгумацияланған һәм тантаналы рәүештә ҡабаттан ерләнгән.

«Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы тағы ике һәйкәл: блокадник һаҡсылары хөрмәтенә һәм һәйкәл Ленинградта ҡамауҙа ҡалып, уны һаҡлағандар һәм Афғанстанда алышып һәләк булған яугир-интернационалистар хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле билдәләр менән тулыландырылған, мемориал таш янына совет һалдаттарының ҡаны менән һуғарылған афған ере һалынған капсула күмелгән.

Бөгөн «Дан ҡурғаны» мемориаль комплексы — был күп композициялы ҡоролма: 45 метрлыҡ стела, гранит постаментҡа ҡуйылған 1938 йыл өлгөһөндәге гаубица менән куб, Совет армияһы яугирҙәре һәм 1944 йылда Мозырҙы азат иткәндә һәләк булған Полесье партизандар берләшмәһе партизандары ерләнгән, эргәһендә Мәңге ут янған Туғандар ҡәберлеге, Ленинград ҡамауында ҡалып, уны һаҡлағандар һәм Афғанстанда алышып һәләк булған яугир-интернационалистар хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле билдәләр, шулай уҡ асыҡ һауала торған хәрби техника ҡоролмалары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мемориальный комплекс Курган славы
* Мемориальный комплекс «Курган славы»
* МЕМОРИАЛЬНЫЙ КОМПЛЕКС "КУРГАН СЛАВЫ". МОЗЫРЬ. БЕЛАРУСЬ.
* Мемориальный комплекс Курган славы
* Портал о фронтовиках
Солотча йылғаһының иҫке үҙәне

**Солотча йылғаһының иҫке үҙәге** — Рәсәйҙең Рязань өлкәһендәге күле — Ока йылғаһының иҫке юлағы. Рязань районының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Ока йылғаһының һул ярында йылғаның күлгә әйләнгән иҫке юлағы урынлашҡан, ул ҡылым аша Ока йылғаһының төп юлағы менән тоташҡан. Күлгә Солотча йылғаһы ҡоя. Күл Ока йылғаһы бассейнына ҡарай, Волга йылғаһы аша Каспий диңгеҙе менән тоташҡан.

Рязань өлкә башҡарма комитетының «Һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» № 366 ҡарарына ярашлы күл 1974 йылдың 30 декабрендә төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Һаҡланыусы объект булып балыҡ тотоу шөғөлөндә файҙаланылған балыҡтарҙың яҙ ыуылдырыҡ сәсә торған урындары тора.

Күл буйында Солотча ҡасабаһы урынлащҡан.

## Әҙәбиәттә телгә алыныуы
Солотча иҫке үҙәне К. Г. Паустовскийҙың әҫәрҙәрендә бер нисә тапҡыр телгә алынған.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Паустовский К. Г. Мещерская сторона
Нестеров йорто

**Нестеров йорто** (Потийский урамы, 57) — Донецк ҡалаһында  иң боронғо бина.  1889 йылда төҙөлгән. Шулай уҡ хаталы «Бальфур йорто» исеме аҫтында осрай.  

Йорт Донецкиҙа  Ленин районында урынлашҡан  һәм уға өс ҡатлы йәнәш торған башня менән ике ҡатлы ҡатлы бинанан ғибәрәт. Башняға текә ябыҡ баҫҡыс күтәрелә. Баҫҡыс үткән һәр ҡатта ҙур булмаған күҙәтеү тәҙрәләре бар. Икенсе ҡаттан был баҫҡыс буйлап сарҙаҡҡа сығырға мөмкин. Башта был баҫҡыс буйлап шулай уҡ бинаның түбәнге ярустарына эләгергә мөмкин булған. Икенсе ҡатҡа таш баҫҡыс алып бара. 

Бинаның стеналары эзбизлы кирбестән һалынған. Уларҙың ҡалынлығы  70 сантиметр  тәшкил итә. Түбәһенең бейеклеге 3 метр.

Йорттоң  декорында плитка  ҡулланылған, улар Харьков эшҡыуары Эдуард Эдуардович Бергенгейм  предприятиеһында эшләнгән.

Революциянан һуң подвал биналары  күмелә.  Был  бинаның вентиляцияһын боҙа. Башняһының береһе емерелә.  Тышҡы ҡиәфәте менән ул яҡынса Лондондағы изге Геогрий сиркәүенә оҡшаған.


Файл:Donetsk bolfur house 01.jpg|Нестеров йорто, 2006 йылғы фотоһүрәт
Файл:Donetsk bolfur house 02.jpg|Нестеров йорто, 2006 йылғы фотоһүрәт
Файл:Donetsk bolfur house 03.jpg| Нестеров йорто,  2008 йылғы фотоһүрәт
Файл:Donetsk bolfur house 04.jpg|Нестеров йорто, 2008 йылғы фотоһүрәт
Файл:Donetsk bolfur house 05.jpg|Нестеров йорто,  2008 йылғы фотоһүрәт
Файл:Donetsk bolfur house 06.jpg|Нестеров йорто,  2008 йылғы фотоһүрәт


Совет осоронда айырым йортта айныҡтырғыс һәм махсус ҡабул итеү бүлмәләре урынлаша. Икенсе ҡатта  ике ҡатлы рәшәткәләр менән камералар йыһазландырыл.  2006 йылда   шунда  СМЭУ өлкә дирекцияһының «Ресурс-светофоры» урынлаша. Усадьба янындағы  ат аҙбары шәхси секторҙың торлаҡ  йорто булараҡ ҡулланыла.  2017 йылғы торошо буйынса бина йәшәүгә яраҡһыҙ һәм яйлап емерелә

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Интерьер фотоһүрәттәр
* , газета «Донбасс» № 72 (21171), 2006 йылдың 18 апрелендә
* 
*  
*
Горелик йорто

**Горелик йорто** (Октябрь урамы, 82) — Донецк ҡалаһының архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы.   1901—1905 йылдар араһында  сауҙагәр Горелик өсөн төҙөлгән.  Бинаның фасады   модерн стилендә төҙөлгән.  Бина мөйөшө осло көмбәҙле ҡырлап яһалған  башнялы. Башняла элек ғибәҙәт ҡылыу урыны урынлашҡан. Бина башҡа биналар араһында үҙенең сәйер һыҙатлы балкондары, тәҙрә ҡыҫандары, фасадының йыйнаҡ декоры һәм крамик плитканан торған көпләнеүе менән айырылып тора.

1917 йылда Октябрь революцияһына тиклем большевиктарҙың йәшерен типографияһы урынлашҡан. 

Совет власының тәүге йылдарында Горелик йортонда ҙур бейеү залы менән шул заманда популяр булған Тудоровскийҙар клубы урынлаша.  Һуңынан бинала радиоцентр  урынлаша. 1946 йылдан  бинала урындағы сәнәғәттең өлкә  идаралығы урынлаша.

Фараз ителеүенсә, Горелик йортоноң балконында биш меңлек аудитория өсөн үҙенең шиғырҙарын Владимир Маяковский уҡыған.

1977 йылда архитектор А. Мищенко  айырым йорттоң көнбайыш өлөшөнә төкәтмә төҙөй. Төкәтмә  бинаның  дөйөм стилен боҙмай.

2014 йылға тиклем Горелик йортонда  «Спецшахтобурение» берекмәһе һәм төбәк  «Приватбанок» идаралығы урынлаша.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Дом Горелика на wikimapia (неопр.). Архивировано 25 августа 2011 года.
* Старый дом мой давно ссутулился… (неопр.). Архивировано 27 сентября 2007 года.
* Горелик (неопр.). Архивировано 29 ноября 2012 года.
* Горелик: Купец и помощник РСДРП (неопр.). Архивировано 29 ноября 2012 года.
«Тула прәниге» музейы

**«Тула прәниге»** — Туланың тарихы, ғөрөф-ғәҙәттәренең төрлөлөгөнә һәм прәник етештереүенә арналған музей.

## Тарих
Музей 1996 йылда ҡалала ҡорал һәм самауыр эшләүсе ағалы-энеле Лялиндарҙың элекке флигелендә урынлашҡан. Прәник цехы һәм магазин ошо уҡ бинала урынлашҡан.

## Тасуирлама
Музей экспонаттары булып төрлө формалағы прәник таҡталары тора, уларҙың күбеһе электән билдәле кондитер Сериков, Гречихин, Белолипецкий, Козловтарҙыҡы булған, музейҙа шулай уҡ прәник ҡаптары, фотоһүрәттәр һәм тула прәникселәренең көнкүреш әйберҙәре һәм прәниктең үҙе, Рәсәйҙең иң бәләкәй һәм иң ҙур прәниге, ҡуйылған. Шулай уҡ музей экспонаттары прәник эшләүҙең боронғо традициялары тураһында һөйләй (мәҫәлән, мыҫҡаллы үлсәгес). Экспозицияла мөһим тарихи ваҡиға хөрмәтенә эшләнгән: юбилей хөрмәтенә, Куликово һуғышына, Иван Сусанин батырлығына, 1812 йылда ватан һуғышына, 1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы геройҙарына, «Герой» прәник, «Варяг» крейсеры матростарына Николай II батшалыҡҡа ингән ваҡытта бүләккә етештерелгән прәниктәр ҡуйылған. Музей коллекцияларында шулай уҡ йолалар һәм ғөрөф-ғәҙәттәре өсөн: фәрештә көнөнә, туйға һәм кешене ерләү һыйына — әҙерләнгән прәниктәр бар.

Бөтә экспонаттар ике бүлмәлә урынлашҡан. Музейҙа сәй эсеүҙәр үткәрелә, шулай уҡ туристарға яңы ғына бешерелгән прәниктәрҙән ауыҙ иттерелә һәм уларға шоколад миҙалдар бирелә.

## Һылтанмалар
* 
* Музей на сайте ЗАО КФ «Старая Тула»
* Музей «Тульский пряник»
А. В. Кольцов һәйкәле (Воронеж, Кольцов скверы)

**Кольцов Алексей Васильевич** **һәйкәле** Воронеж ҡалаһында  Кольцов скверында урынлашҡан.

## Һәйкәл тарихы
А.В. Кольцов һәйкәле Воронеж ҡалаһында иң боронғо һәйкәлдәрҙең береһе  — ул Пет I һәйкәленән ҡала икенсе булып тора. Скульптураны ҡуйыу инициаторы булып шағирҙың һеңлеһе А. В. Андронова сығыш яһай, ул һәйкәл ҡуйыу өсөн иғәнә йыйыуҙы ойоштора.   

Һәйкәлдең авторы — Санкт-Петербургтан итальян сығышлы Августино Трискорни була, ул рәссам А.А. Кюи эскизы буйынса һәйкәлде төҙөй. Һәйкәл аҡ мәрмәрҙән яһала һәм юғары постаменттағы бюстан тора.  Постамент шулай уҡ сәнғәт әҫәре  — ул веноктар, гирляндалар һәм семәрле биҙәктәр менән биҙәлгән. Һәйкәлдең алғы яғына «Алексей Васильевич Кольцов» тип яҙылған. Һәйкәл ҡуйылғандан һуң традицияға ярашлы уның тирәләй  тәпәндәрҙә пальмалар ултыртыла.  

Һәйкәл Воронеж үҙәгендә ҡуйыла  һәм 1868 йылдың 27 октябрендә уны асыу тантанаһы үтә. Асыу тантанаһында  Рәсәй империяһындағы АҠШ дипломатик вәкиле,  шағир талантының табыныусыһы  Е.Скайлер ҡатнаша.

Һәйкәл тирәләй   Кольцов скверы төҙөлә.  1871 йылда  сквер металл рәшәткәләр менән уратып алына. 1876 йылдың июнендә  һәйкәл янында фонтан эшләй башлай.

Башта һәйкәл  скверҙың үҙәк  аллеяһында урынлаша   һәм Плеханов урамына ҡарай  боролған була. Реконструкциянан һуң һәйкәлде скверҙа Ленин майҙанына арҡаһы менән бороп, яңы урынға күсерәләр.  

1942 йылда  Воронеж йылғаһының уң яҡ яр буйын  немец ғәскәрҙәре  баҫып ала. Хәрби хәрәкәттәр барышында  һәйкәл  зыян күрмәһә лә,  немецтар уның тирәләй хәрби зыярат  ойоштора. Воронеж азат ителгәндән һуң был зыярат юҡ ителә һәм скверҙа яңы ағастар ултыртыла. 

1960 йылда сквер ҙурайтыла, уның эргәһендәге фонтан төҫлө музыкаль менән алмаштырыла.   

Шағирҙың тыуыуының 200 - йыллығына скверҙы яңырталар, тирә-яғын ҡойма менән уратып алалар. Һәйкәлдең үҙендәге көпләүсе мәрмәр плиталарҙы оҙаҡҡа сыҙамлы гранит менән алмаштыралар.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Һәйкәл Воронеж
* Воронеж өлкәһе әҙәби картаһы. Һәйкәл В. Кольцов
* Һәйкәл В. Кольцов, Воронеж
* Иҫке Воронеж. Боронғо фотоһүрәттәр
Покровкала Левашовтар йорто

**Левашов йорто** —   Мәскәүҙә (Покровка урамы,  1/13/6-сы йорт)  XVIII быуат палаталары нигеҙендә төҙөлгән тарихи бина. Левашов йорто федераль әһәмиәттәге  мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
1740 йылдарҙа кенәз ҡатыны М.С. Голицына Покровкала йорт төҙөй. Был йортто  1798 йылда рус дворяндары вәкиле һәм графтар нәҫеле Левашовтар һатып ала. 1839 йылдан йорттоң хужаһы булып  сауҙагәр Карзинкиндар  тора, улар унда картиналар галереяһы урынлаштыра. 1914 йылда  биләмәне байып киткән крәҫтиән И.Н. Шинков һатып ала. Ул Левашовтар йорто урынында килем йорто төҙөргә теләй, әммә уның пландарына Беренсе донъя һуғышы һәм Октябрь революцияһы ҡамасаулай.

1913 йылда  Покровканың ҡыҙыл линияһы буйлап Левашовтар йорто алдындағы баҡса урынында бер ҡатлы сәй магазины төҙөлә, ул урамға ҡарап торған төп фасадты ҡаплай.

Левашов йортонда күпмелер ваҡыт Александр Иванович Герцен йәшәй.

## Архитектураһы
Мезонин менән ике ҡатлы таш йорт  классицизм стилендә төҙөлгән. Покровкаға ҡараған уның төп фасады  арка-нишалар менән биҙәлгән, унда беренсе ҡат тәҙрәләре ҡуйылған. Беренсе ҡаттың үҙәк ризалиты дүрт дорик пилястралар менән биҙәлгән. Эклетика осоронда ябай классик декор бер аҙ яңыртып эшләнгән.  Йорттоң вестибюль биҙәлеше һәм икенсе ҡаттағы түңәрәк зал өлөшләтә һаҡланған.

## Иҫкәрмәләр
Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы

**Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы** (15 март 1939 йыл — 2 март 2015 йыл), тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1987), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003).

## Биографияһынан
Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы Килдебәкова 1939 йылдың 15 мартында Өфө ҡалаһында тыуған.

1961 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм шунда уҡ эшләй башлай.

1965—1967 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында эшләй.

1977—1978 йылдарҙа Монголияла Улан-Батор университетында уҡыта.

1990—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының дөйөм һәм сағыштырма‑тарихи тел ғилеме кафедра мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: функциональ лингвистика, когнитив лингвистика, лексикография, контрастив лингвистика. Ул функциональ грамматика, тел функциялары һәм номинация типологияһы мәсьәләләрен өйрәнгән; донъя тел картинаһын сағылдырған мөхиттәрҙең функциональ‑семантик теорияһы һәм когнитив һүҙлектә урыҫ теле, башҡорт теле, инглиз теле, француз теле миҫалдары нигеҙендә тел материалын йыйыу һәм биреү принциптарын эшләгән.

«Урыҫ теленең функциональ‑когнитив идеографик һүҙлеге» («Функционально-когнитивный идеографический словарь русского языка», 2 бүлектә, 2007), «Урыҫ теленең функциональ‑когнитив һүҙлеге (Донъя тел картинаһы)» [«Функционально‑когнитивный словарь русского языка (Языковая картина мира)», 2011—13] проектының авторы һәм төп төҙөүсеһе (Г. В.Ғафарова менән берлектә).

Утыҙҙан ашыу ике телле (урыҫса‑башҡортса, урыҫса‑инглизсә, урыҫса‑французса) когнитив һүҙлектәр авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Когнитивные аспекты лексической системы языка. Уфа, 1998 (авторҙ.).
* Теоретические основы и принципы составления функционально-когнитивного словаря. Уфа, 2003 (авторҙ.).
* Функциональный аспект словообразования русского языка. СПб., 2007 (авторҙ.).
* 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән вуздар өсөн дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999).
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2003).

## Шулай уҡ ҡара
* Проект:Башҡорт ДУ/Исемлек

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт ҡыҙы http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6442-kildeb-kova-t-nzil-skh-t-y-y 

## Һылтанмалар
* БДУ-ның Почетлы профессорҙары һәм докторҙары http://www.bashedu.ru/ba/bdu-nyn-pochetly-professorzary-kham-doktorzary
«Тула самауырҙары» музейы

**«Тула самауырҙары» музейы** — Тулалағы музей, унда XVIII—XX быуат самауырҙарының оло коллекция өлгөләре ҡуйылған.

## Тарих
Музей 1990 йылдың 7 ноябрендә 1910—1911 йылдарҙа архитектор В. В. Сироткин төҙөгән ике ҡатлы бинала урынлашҡан, ул ҡаланың Менделеев урамында, Тула Кремле диуары янында, тора. Музей экспозицияһының нигеҙен «Тула өлкә тарихи-архитектура һәм әҙәби музейы» музей берекмәһе (уның филиалы булып самауырҙар музейы тора ла инде) йыйған самауырҙар коллекцияһы тәшкил итә.

Экспонаттар ике залда урынлашҡан, уларҙың һәр береһе самауыр эшләү тарихының төрлө этаптары тураһында һөйләй.

Беренсе залда Тулала XVIII—XIX быуаттарҙа эшләнгән иң шәп самауырҙар йыйылған, шулар араһында — сбитенник (баллы сәй самауыры), шулай уҡ ағалы-ҡустылы Иван һәм Назар Лисициндар нигеҙләгән самауыр фабрикаһында сыҡҡан беренсе самауыр ҡуйылған. XIX быуаттың башында эшләгән Маликов һәм Сомовтар фабрикаһы самауырҙары бар. Шулай уҡ беренсе залында самауыр өсөн Парижда үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә (1889), Чикаго (1893), Лондон (1909), Мәскәүҙәге Бөтә Рәсәй күргәҙмәһендә(1882) һәм Түбәнге Новгородта (1896) Н. И. Баташевым алған миҙалдар бар.

Икенсе залда XIX быуаттың икенсе яртыһында — ХХ быуат башында эшләнгән самауырҙар ҡуйылған. Шулар араһында самауыр яһау оҫталары Фомин, Баташев, Шемариндарҙың шәхси коллекцияларындағы самауыр фотоһүрәттәре ҡуйылған, бында 1909 йылда Николай II һәм уның балаларына бүләккә бирелгән самауырҙарҙың фотоһүрәте бар, шулай уҡ совет осоронда билдәле коммунистар өсөн «Штамп» заводы сығарған самауырҙарҙың фотоһүрәттәре тора.

Шулай уҡ иң ҙур булған биҙәү самыуырына инергә мөмкин, уның эсендә сувенир самауырҙар экспозицияһы ҡуйылған.

## Һылтанмалар
* Музей «Тульские самовары» 
* Официальный сайт завода производителя Тульских самоваров ФГУП Машиностроительный завод «Штамп» имени Б. Л. Ванникова
* Официальный дилер завода производителя Тульских самоваров ФГУП Машиностроительный завод «Штамп» имени Б. Л. Ванникова

## Иҫкәрмәләр
Баскунчак

**Баскунчак** — тоҙло күл . Ахтубинский районы (Әстерхан өлкәһе). Майҙаны — яҡынса 106 км² каспий диңгеҙенән яҡынса 270 км төньяҡта һәм көнсығышҡа табан Волганан.50 км алыҫлыҡта, Богдинско-Баскун чакский ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡан. Майҙаны — 467 км².

## Дөйөм мәғлүмәттәр

Күл эргәһендә Үрге Баскунчак, Урта Баскунчак һәм Түбәнге Баскунчак ҡасабалары тора. Күлгә тиклем Ахтубинскийҙан автобуста йә маршрут таксиһында барырға мөмкин.

Һыу киҫелеше кимәле диңгеҙ кимәленән 21 түбән. Күл өлөшләтә кибә торған Гоькая Речка һыуы менән тулылана, һыу өҫтө майҙаны 11 км² тәшкил итә һәм 25 шишмәнең һыуын йыя. Тоҙлолоғо — яҡынса 300 г/л, күл буйындағы тоҙ ятҡылығының тәрәнлеге 10-18 метр. Тоҙ сығарыу һөҙөмтәһендә 8 метрға еткән соҡорҙар барлыҡҡа килгән. Тоҙ ятҡылығы тәрәнлеге 6 км. Рап күләме яҙын һәм көҙөн максималь 1 метрға тиклем етә. Рапта бактериялар ғына йәшәй, улартоҙҙо өҫкә сығаралар. Күлдең рапаһы 37 процентлы тоҙҙан тора.

VIII быуаттан алып күл тоҙон сығарғандар һәм уны Ебәк юлы буйынса башҡа урындарға ебәргәндәр Беренсе Баскунчак күл 1627 йылда "Ҙур һыҙма китабы"нда — тәүге Рәсәй географик тасуирламаһында телгә , «унда таҙа тоҙҙо боҙ кеүек һындыралар» тип телгә алына. Артабан да тоҙ сығарыу дауам ителә һәм бының өсөн Баскунчак тимер юлы һалына.

Күлдең көньяҡ яры буйында Оло Богдо тауы — Каспий буйындағы берҙән-бер тәбиғи сығышлы тау тора.

Күл уникаль Богдинско-Бас кунчакский тәбиғәт комплексы составына инә.1997 йылда Богдинско-Баскунчакский тәбиғәт комплексы тәбиғәт ҡурсаулығы итеп иғлан ителә), уның 53,7 мең гектар майҙанында тәбиғәтте һаҡлауҙың махсус режимы булдырылған.

## Шифалы үҙенсәлектәре
Яр буйында дауалау балсыҡ ятҡылыҡтары бар. Июнь-август айҙарында бында туристар күпләп килә, һыу инә, балсыҡ менән дауалана.

Тоҙло күл буйында ЯСЙ «Санаторий-профилакторий „Баскунчак“» урынлашҡан.

## Галереяһы

Файл:Baskunchak.JPG|
Файл:Баскунчак2.jpg|Күлгә табан юлда
Файл:Баскунчак3.jpg|Боҙ менән ҡапланған бағана
Файл:Баскунчак4.jpg|Тоҙло ярҙар
Файл:Баскунчак5.jpg|Күлдең бәләкәй бер өлөшө (Богдо тауынан ҡарағандағы күренеш)


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Эльтон
* Һарығамыш күле

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Баскунчакское озеро. М., Л.: ОНТИ, 1933. 72 с.
* *Семихатов А. Н., Страхов Н. М.* Геологическое строение окрестностей Баскунчака (Предварительный отчет о работах 1927 г.) // Известия Геологического комитета. 1929. Т. 48. № 4. С. 439—453.

## Һылтанмалар
* Баскунчак на сайте «Чудеса России»
* Окно в природу: Щепотка соли
* 
*
Чернобыль аварияһы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусыларҙың дан мемориалы

**Чернобыль аварияһы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусыларҙың  дан мемориалы**   Донецкиҙа 2006 йылдың 26 апрелендә асыла, ул Чернобыль АЭС-ы  аварияһының 20 йыллығына арнала. Катастрофа эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашҡан (янғын һүндереүселәр, хәрбиҙәр, медицина хеҙмәткәрҙәре, шахтерҙар) Донецк ҡалаһының  8 мең кешеһе иҫтәлегенә ҡуйылған. Был илдә авария эҙемтәләрен бөтөрөүселәрҙең иҫтәлегенә иң ҙур монумент.

Һәйкәлдең авторы Донецк  скульпторы Юрий Иванович Балдин һәм архитекторы Владимир Степанович Бучек

Монумент йыһазландырылған ҡыңғырауҙан ғибәрәт, ул  мәңгелек хәтер символы булып тора һәм киләсәктә  бындай  хәлдәрҙең булмауына саҡыра. Ҡыңғырауҙың өҫтөндә —  ялҡында яныусы ҡоштар, улар халыҡтың әрнеүен һәм хәтерен сағылдыра. Һәйкәл  мәрмәрҙән һәм суйындан  башҡарылған. Һәйкәлдә мозаика техникаһында эшләнгән  «Чернобыль спасы»  иконаһы тора. 

Һәйкәл «Чернобылселәр» скверында Көньяҡ автовокзалы янында  урынлашҡан. Сквер сиктәрендә бәләкәй майҙан барлыҡҡа килә.

Һәйкәл асыу тантанаһында Донецк ҡалаһы башлығы Александр Лукьянченко, өлкә советы рәйесе Анатолий Близнюк, өлкә дәүләт хакимиәте   башлығы урынбаҫары Сергей Дергунов ҡатнаша. Ҡайғылы музыка аҫтында һәйкәлдән япма асыла, мылтыҡтан салют атыла, сәскә һалына, митинг үтә, Свято-Игнатьевский сиркәүенең өлкән священнигы Александр һәйкәлде изгеләндерә.

Һәйкәлде асыуҙан алда был урында 1996 йылдың  26 апрелендә ҡуйылған  «Донецк халҡы —Чернобыль фажиғәһе ҡорбандарына» тигән иҫтәлекле билдә торған. Иҫтәлекле билдә ике плитанан торған стеланан ғибәрәт булған, аҫҡы постаментта йәҙрә маркировкаһы билдәһендә.  Иҫтәлекле билдәнең авторҙары   Ю. И. Балдин һәм Н.И. Колесников.

Башта һәйкәл  рәсми   «Донецк халҡы —Чернобыль фажиғәһе ҡорбандарына» тип аталған,   ә  2010 йылдың июнендә «Украинаның Чернобыль Союзы» йәмәғәт ойошмаһының мөрәжәғәте буйынса Донецк ҡала советы сессияһында депутаттар уның исемен  «Чернобыль АЭС-ындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусыларҙың дан мемориалы» тип үҙгәртеүгә тауыш бирә. Яңы исеме үҙгәртеп атау инициаторҙарының фекере буйынса Донецк халҡының ЧАЭС аварияһы эҙемтәләрен бөтөүҙәге өлөшөн яҡшыраҡ сағылдыра.

## Иҫкәрмәләр


## Библиография

* 
* 

## Һылтанмалар

* Комсомольская правда — Чернобыльцев увековечили в мраморе
* Памятный знак дончанам, жертвам Чернобыльской трагедии
* Птицы, сгорающие в пламени
* Памятный знак жертвам Чернобыльской трагедии
* И наша боль, и наша надежда
Исхаҡова Ләйлә Хәбибулла ҡыҙы

**Исхаҡова Ләйлә Хәбибулла ҡыҙы** (16 март 1927 йыл — 29 март 2005 йыл) - хор дирижёры. РСФСР‑ҙың (1978) һәм БАССР‑ҙың (1969) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. 

## Биографияһы
Ләйлә Хәбибулла ҡыҙы Исхаҡова 1927 йылдың 16 мартында Өфө ҡалаһында тыуған.
 
1950 йылда Башҡортостан музыка училищеһын ( О.М.Райцын класы), 1958 йылда Мәскәү консерваторияһын (К.Б.Птица класы) тамамлаған.

1944—1946 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһыхоры йырсыһы.

1950—1953 йылдарҙа ҡатын‑ҡыҙҙар хоры дирижёры.

1958 йылдан алып Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры хормейстеры.

1960—1984 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш хормейстеры.

Бер үк ваҡытта 1965 йылдан башлап Өфө сәнғәт училищеһында, 1968—1982 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында  уҡыта. 

1969 йылда Л. Исхаҡова етәкселек иткән ижади коллективтар Ленинградта БАССР көндәрендә  ҡатнаша, СССР буйлап гастролдәрҙә була.

Опера һәм балет театрында Л. Исхаҡова ҡатнашлығында ватан һәм сит ил композиторҙары ижадынан 50‑нән ашыу спектакль, шулар араһынан Дж.Верди, Дж.Пуччини; Ю.С.Мейтус, Н.А.Римский‑Корсаков, В.А.Успенский, П.И.Чайковский; З.Ғ.Исмәғилев, Р.Ә.Мортазин, Х.Ф.Әхмәтов һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре ҡуйыла.

Исхаҡова Ләйлә Хәбибулла ҡыҙы 2005 йылдың 29 мартында Тольятти ҡалаһында вафат була 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* БАССР‑ҙың  атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969)
*РСФСР‑ҙың  атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре(1978)
*"Хеҙмәт ветераны" миҙалы (1982) 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Исхаҡова Ләйлә Хәбибулла ҡыҙы http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/5567 
* Список заслуженных деятелей искусств РСФСР https://wiki2.org/ru/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2_%D0%A0%D0%A1%D0%A4%D0%A1%D0%A0
* Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 16.11.1982 “О награждении медалью “Ветеран труда“ http://zakon-region3.ru/1/83681/
Сталин һыҙығы (комплекс)

**«Сталин линияһы» тарихи-мәҙәни комплексы** — Беларусь территорияһындағы «Сталин һыҙығы» тип аталған Минск нығытмалар районының тергеҙелгән фортификация ҡоролмалары нигеҙендә тарихи комплекс.
Комплекс Минск районында Лошана ауылы эргәһендә, Минсктан 20 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Тарихи комплекс 2005 йылдың 30 июнендә Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 60-йыллығына асыла. «Афган хәтере» белорус хәйриә фонды тәҡдим иткән комплекс төҙөү башланғысын Белоруссия президенты А. Лукашенко хуплай. Комплексты төҙөүҙә дәүләт һәм йәмәғәт ойошмалары, предприятиеләр, шулай уҡ Беларусь Республикаһы Ҡораллы Көстәренең инженер ғәскәрҙәре подразделениелары ҡатнаша.

Асыҡ һауалағы хәрби-тарихи музейҙан ғибәрәт. Музейҙың тарихи нигеҙендә — «Сталин һыҙығы» Минск нығытма районының оҙаҡ ваҡытҡа иҫәпләнгән ут нөктәләре (доттар). Нығытма районының рота участкаһы тергеҙелгән һәм йыһазландырылған; ике пулемёт ДОТ-ы, артиллерия полукапониры, команда-күҙәтеү пункты тергеҙелгән. Һуғышҡа тиклемге һыҙмалар буйынса урындығы инженер ҡоролмалары яңынан барлыҡҡа килтерелгән. Экспозицияла — окоптарҙың бөтә төрҙәре, траншеялар һәм танкка ҡаршы соҡорҙар, уҡсылар отделениеһы өсөн позициялар, шәхси состав йәшеренеү өсөн блиндаж, орудие өсөн окоптар, ҡоймалар — ағас, бетон, металл, төрлө типтағы сым кәртәләр.

Музейҙа хәрби техника, артиллерия, танктар, авиация, атыу ҡоралы экспозицияһы тупланған. Комплекс территорияһында шулай уҡ Беларусь Республикаһындағы Сталин һәйкәлдәренең береһе урынлашҡан.

## Галерея

Файл:Stalin line - 2S7.JPG|Үҙйөрөшлө пушка 2С7 «Пион»
Файл:Stalin line - BTR-152.JPG|Бронетранспортер БТР-152
Файл:Stalin line - BM-14.JPG|Залп уты реактив системаһы БМ-14
Файл:Stalin line - MiG-25RB.JPG|Истребитель-перехватчик МиГ-25
Файл:Stalin line - KS-19.JPG|Зенит пушкаһы КС-19
Файл:Stalin line - 2S1.JPG|Үҙйөрөшлө гаубица 2С1 «Гвоздика»


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сталинға һәйкәлдәр
* Барбаросс операцияһы

## Һылтанмалар
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Линия Сталина
* Официальный сайт музея
* Видео боев на Линии Сталина (реконструкция сражений «Германия против СССР» времен Второй мировой войны
* Фотографии комплекса
Ҡашаев Венер Миңлевәзир улы

**Ҡашаев Венер Миңлевәзир улы** (16 март 1974 йыл) — спортсы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996).

## Биографияһы
Венер Миңлевәзир улы Ҡашаев 1974 йылдың 16 мартында Өфө ҡалаһында тыуған.

1991—2001 йылдарҙа Бөтә Союз профсоюздар физкультура‑спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советы тәрбиәләнеүсеһе. Егетте тренеры Б. Д. Афанасьев оло спортҡа әҙерләй.

Тренеры Г. И. Алексеев әҙерлегендә Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай.

1991 йылда һәләтле егетте СССР йыйылма командаһына алалар. Ил тарҡалғас, 1992 йылда, Берләшкән Дәүләттәр Берлеге йыйылма командаһы составында ҡала.

1993—1997 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

1996 йылда ул еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры дәрәжәһенә өлгәшә.

## Ҡаҙаныштары
* 3000 һәм 5000 м йүгереүҙә Рәсәй чемпионы (1994—96).
* Йәштәр араһында Европа кубогының көмөш призёры (1994),.
* 5000 м йүгереүҙә үҫмер спортсылар араһында Европа чемпионы (1993).
* 5000 м йүгереүҙә йәштәр араһында Рәсәй рекордсыһы (1994).

## Шулай уҡ ҡара
* Башҡортостанда спорт

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Кашаев Венер — Легкая атлетика. Энциклопедия. Том 1: А-Н

## Һылтанмалар
* 
* Кашаев Венер http://sport.rusathletics.com/AthleteProfile/6422
Ҡур (мәғәнәләр)

**Ҡур** һүҙе түбәндәге мәғәнәләрҙә ҡулланыла:

***Ҡур**  - Эсемлек (ҡымыҙ, бал) әсеткеһе
* **Ҡур** (күсмә мәғнәлә) - Мал-мөлкәт башланғысы *аҡса ҡуры, мал ҡуры*.
***Ҡур** - Ниндәйҙер ваҡиғанан ҡалған эҙемтә - *Ҡыйшыҡ уҡ атҡан менән тура китмәҫ, күңелдән яман һүҙҙең ҡуры китмәҫ*
***Ҡур** - Балыҡ аулай торған оҙон тотҡалы ҙур сүмес, ау. Ғәҙәттә яҙғыһын болғансыҡ һыуҙа балыҡ тотор өсөн ҡулланыла
***Ҡур** (иҫкесә)- һалым, яһаҡ.
***Ҡур** (иҫкесә) - ҡуҙ. *Ҡартайған көнөндә ҡарт бабаңдың ҡурҙай ҡыҙыл күҙен сығарҙың* ("Иҙеүкәй менән Мораҙым")

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 704-се бит
Кейәү (мәғәнәләр)

Кейәү (мәғәнәләр)
**Кейәү** һүҙе ошондай мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
***[[Кейәү]]** -  өйләнеп йөрөгән егет. *Кейәү егет*
***[[Кейәү]]**- ир кәләшенә ҡарата уға өйләнгәндең тәүге йылдарында
***[[Кейәү]]**- ҡыҙ йәки һеңле тейеш ҡатын-ҡыҙҙың ире ғаиләнең өлкән ағзаларына ҡарата

## Биологияла
*Кейәү үләне - (, ) — баллыбабай һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ хуш еҫле үлән үҫемлек, бейеклеге 5-15 см тирәһе.

## Был һүҙ менән топонимдар
***[[Кейәүк]], Ҡыяуыҡ** () — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.
***[[Кейәүөйгән]]** – Белорет районында урынлашҡан тау. Елмәрҙәк һыртында урынлашҡан түбә.

## Әйтем-мәҡәлдәр
***Кейәү** тиә-тиә күтәнем ергә тейә
***Кейәү** кергәнсе ҡыҙың һаҡла, кейәү кергәс - өйөң һаҡла
*Килен ҡәйнә буҫағаһынан, **кейәү** ҡайны буҫағаһынан
*Үсексән **кейәү** теш һыҙлағандан яман булыр
*Көйһөҙ **кейәү** *кейәүләп* ятҡансы, көйлө  **кейәү** кәләшен алып ҡайтҡан

## Һүҙбәйләнештәр, унан яһалған һүҙҙәр
***Кейәүләү** - туйҙан һуң оҙатып алып ҡайтҡанса кәләш янына барып йөрөү.
****Кейәү** ҡамсыһы - ҡыҙҙы кейәүләп барғанда егеттең ҡулында була торған ҡамсы.
***Кейәү** туҫтағы - туйҙа кейәү егеткә ҡыҙҙың еңгәләре тоттороп бүләк ала торған туҫтаҡ.

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 487-се бит
Елизавета ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы

**Елизавета ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы** — Мәскәүҙә элекке ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы, 1880 йылда барлыҡҡа килгән 1911—1912 йылдарҙа гимназия өсөн И.И. Рерберг проекты буйынса неоклассик стилдә  яңы бина төҙөлә  (Ҙур Ҡаҙна тыҡрығы, 9-сы йорт). Хәҙер был бинала «Елизавета гимназияһының» 330-сы бүлексәһенең  2095-се  «Покровка кварталы» мәктәбе урынлашҡан. Гимназия бинаһы мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышынан һуң Рәсәйҙә күп балалар етем ҡала. Бының менән бәйле  1880 йылда  етем балалар өсөн ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы асыла. Ул Маросейка урамы, 11, адресы буйынса боронғо йортта урынлаша. Гимназия Елизавета гимназияһы тип уның попечителе бөйөк княгиня Елизавета Федоровна  исеме менән атала. Уҡыусы ҡыҙҙарҙың һаны яйлап арта һәм XX быуат башында яңы бина төҙөргә кәрәклеге барлыҡҡа килә. Бының өсөн Егәрлелекте дәртләндереү йәмғиәте  төрлө ойошмаларҙан процентҡа 350 мең һум ала һәм Ҙур Ҡаҙна тыҡрығында ер участкаһы һатып ала. 1911 йылда гимназия бинаһы өсөн иң яҡшы проектҡа конкурс уҙғарыла, конкурста архитектор И.И. Рерберге еңеп сыға. 1911 йылдың 14 сентябрендә гимназияға тәүге тәүге таш һалыу  тантанаһы уҙа. 1912 йылдың 4 ноябрендә яңы бина изгеләндерелә.

Яңы асылған гимназияла уҡыу һәм торлаҡ биналар, кухня, ашхана, келәттәр, бейеү бүлмәһе һәм йорт сиркәүе була. Гимназия янындағы пансионда  70 гимназия тәрбиәләнеүсеһе йәшәй алған. Елизавета гимназияһын тамалаусылар араһында билдәле актриса һәм йырсы  Милица Корьюс була.

Революциянан һуң мәктәп Бауман районының 2-се баҫҡыслы  34-се мәктәбе итеп үҙгәртелә.  1930 йылда ул Бауман халыҡ мәғарифы бүлегенең  30 -сы ФЗО мәктәбе була.  1936 йылдан мәктәп 330 һаны  менән йөрөй. 2010 йылда ул «Елизавета гимназияһының» 330-сы бүлексәһенең  2095-се  «Покровка кварталы» мәктәбе составына инә.

## Иҫкәрмәләр
Турку кафедраль соборы

**Турку кафедраль соборы** (, фин.Turun tuomiokirkko) — Финляндияла төп лютеран ғибәҙәтханаһы. XIII быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән, 1300 йылда Дева Мария һәм Финляндияны суҡындырыусы  илдең беренсе епискобы изге Генрих хөрмәтенә изгеләндерелгән.

## Тарихы
Собор  1258 йылда  төньяҡ-готик стилендә төҙөлгән, Финляндияла башҡа сиркәүҙәр төҙөлөшө өсөн  оҙайлы ваҡыт өлгө була. Беренсе таш собор  бер аҙ бәләкәйерәк була. Уның фасады әлеге кафедра урынында  урынлашҡан була.  

Урта быуаттарҙа собор күп тапҡыр  киңәйтелә һәм үҙгәртеп ҡорола. XV быуатта соборға ҡабырға капеллалар төҙөлә. Бер аҙ һуңыраҡ үҙәк нефтың көмбәҙенең бейеклеге хәҙерге күләменә тиклем арттырыла  (24 метр). 1827 йылда собор янғындан зыян күрә. Соборҙың 101 метрлыҡ  манараһы  соборҙы тергеҙгәндә төҙөлә һәм Турку ҡалаһының символы булып тора.  

Соборҙың эске биҙәлеше  1830 йылдарҙа Вестин Фредрик һәм Карл Энгель тарафынан башҡарыла. Стеналары һәм алтарь өлөшөндәге көмбәҙҙәре Р. В. Экмандың фрескалары менән биҙәлгән. 1870 йылдарҙа төньяҡ капеллалары Владимир Сверчковтың витраждары менән биҙәлгән. 

1980 йылда  соборҙа яңы  81-регистрлы орган урынлаштырыла.

Изге Георгий капеллаһында изгеләр рәтенә индерелгән епископ Хемминг ерләнгән.  Соборҙың билдәле ҡәбер ташы  — король Эрика XIV ҡатыны Катарина Монсдоттер саркофагы.  Соборҙың төрлө өлөштәрендә шулай уҡ Мауну II Таваст, Олави Маунунпойка, Конрад Биц, Мауну III Сяркилахти,   Кнут Поссе, Павел Юстен, Исаак Ротовиус, Столхандскэ Турстэн,   Окэ Тотт, Эверт Хурн ерләнгән.

Соборҙың көньяҡ галереяһында 1982 йылда  реставрация эштәренән һуң асылған Кафедраль   музей урынлашҡан.

Собор алдында сиркәү реформаторы Микаэль Агриколе һәйкәле ҡуйылған.

## Һылтанмалар

*
*  Был Медиафайлдар бар викиһаҡлағыста тема буйынса соборы абосский
Турку синагогаһы

**Турку синагогаһы** (фин. Turun synagoga ) — Турку ҡалаһында  йәһүдтәрҙең культ бинаһы,  Финляндияның Хельсинки ҡалаһындағы синагоганан тыш икенсе.

## Тарихы
1858 йылға тиклем  христианлыҡты алмаған йәһүдтәргә Финляндияла йәшәү тыйылған була.  Тыйыу 1858 йылдан хеҙмәтте тамамлаған йәһүд-хәрби хеҙмәткәрҙәр  һәм Финляндияла йәшәгән матростарға ҡағылмай.

Александр II үлгәндән һуң 1886 йылғы Финляндияның Сенаты ҡарары менән йәһүдтәрҙең хәле ҡатмарлаша, уның буйынса  1858 йылғы элекке тәртип юҡҡа сыға һәм рөхсәт ваҡытлыса йәшәү төрө менән алмаштырыла, ул губернаторҙың махсус рөхсәте менән ҡалала тик алты ай ғына йәшәргә хоҡуҡ бирә. 

1888 йылда Туркунан 12 йәһүд ғаиләһен ситкә сығарыу тураһында ҡарар сығарыла (Выборгтан 52  йәһүд ғаиләһенән 34 йәһүд ғаиләһе һөрөлә). Һөрөлгән ғаиләләрҙең өлөшө  АҠШ-ҡа, башҡалары  Фәләстинға күсеп китә.

1917 йылда (1918 йылда закон менән раҫланған) Финляндия Европа дәүләттәре араһында беренсе булып илдә йәшәгән йәһүдтәргә тулы граждандар хоҡуғын бирә.

Туркулағы синагога бинаһы  архитекторҙар  Август Кроок һәм Йохан Ескил Хиндерссон проекты буйынса 1912 йылда  банк заемы иҫәбенә төҙөлә.

Барабан менән дүрт бағанала торған һәм көмбәҙле  ике ҡатлы кирбес бина әлеге ваҡытта Финляндияның тарихи-мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Иудаизм в Финляндии
* Синагога Хельсинки
* Выборгская синагога