open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хозур (роман)

**Хозур** () — төрөк яҙыусыһы Әхмәт Танпынарҙың романы. 

## Йөкмәткеһе
Роман «Ихсан», «Нуран», «Суат», «Мумтаз» тигән дүрт өлөштән тора, һәр береһе персонаждарҙың береһенең исеме менән аталған. Романдар тасуирланған ваҡиғалар бер көн эсендә — Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан 1939 йылдың 31 авгусында — бара. Романға шулай уҡ персонаждарҙың флешбектары һәм иҫтәлектәре лә индерелгән.

Тасуирлау үҙәгендә — 27-28 йәштәрҙәге университет уҡытыусыһы Мумтаз. Мумтаздың атаһын грек ғәскәрҙәре үлтергән, йорттарын яндырған. Бынан һуң малай әсәһе менән ҡасаҡҡа әүерелә. Тиҙҙән әсәһе лә мәрхүм була. Мумтаз тәүҙә Аданда йәшәй, шунан Истанбулға күсә, бында ике туған ағаһы Ихсан ҡатыны менән йәшәгән була.

Истанбулда Мумтаз романдағы ваҡиғалар башланырҙан бер йыл элек Нуран тигән йәш ҡатынға ғашиҡ була. Нурандың беренсе иренән Фатима исемле ҡыҙы була. Нурандың ҡыҙы әсәһенең Мумтаз менән бәйләнешенә бер ҙә шат түгел, һәм быны уңайы сыҡҡан һайын һиҙҙереп тора.

Шуға ҡарамаҫтан, Нуран менән Мумтаз туйға әҙерләнә. Ошо ваҡыт Нуран үҙенә күптән ғашиҡ булып йөрөгән Суаттан хат ала. Суат Ихсан һәм Мумтаз менән дә таныш. Нуран Суаттың хатын Мумтазға күрһәтә. Тиҙҙән Мумтаз, Нуран һәм Суат бер мәжлестә бергә булып сығалар. Суат бөтәһенән дә алдараҡ ҡайтып китә. Өйҙәренә ҡайтып инһәләр, Мумтаз менән Нуран унда үҙенә-үҙе ҡул һалған Суаттың кәүҙәһен таба.

Мумтаз һәм Нуран Суат менән хәлдә үҙҙәрен ғәйепле һанай. Нуран Мумтазды ташлай.

Ихсан ауырып китә, Мумтаз уны тәрбиәләй. Урамда Мумтаз таныштарынан Нурандың беренсе иренә кире ҡайтҡанын ишетә. Ихсандың хәле насарлана, Мумтаз табип саҡыра. Табип ауырыуға дарыуҙар алырға ҡуша. Дарыу алып ҡайтып килгәнендә Мумтаздың күҙенә Суат күренгәндәй була һәм ул аңын юғалта. Йығылғанда дарыуҙары ватыла. Өйгә ҡайтҡас, Мумтаз Ихсандың хәле яҡшырғанын белә. Өйҙә Мумтаз тағы аңын юғалта. Карауатта ятҡанда ул радионан дикторҙың һуғыш башланыуы тураһында белдергәнен ишетә.

## Тәнҡит
«Хозур» — Танпынарҙың беренсе романы. Тәүҙә ул 1948 йылдың февраленән июненә тиклем өҙөк-өҙөк «Cumhuriyet» гәзитендә баҫыла. 1949 йылда роман айырым китап булып сыға. Артабанғы йылдарҙа кәм тигәндә 15 тапҡыр ҡабат нәшер ителә.

Төп герой Мумтаз образы өлөшләтә автобиографик, уға күп йәһәттән Әхмәт Таныпарҙың йәшлегендәге һыҙаттары хас. Мумтаздың ағаһы Ихсандың образын ул яҙыусы һәм шағир Яхъя Кемал Бейатлынан алып тасуирлай. Нуран образы ла ысын булған бер ҡатындан алынған. Суат образының ғына ысын прототибы юҡ, ул Ф. М. Достоевский әҫәрҙәре геройҙары йоғонтоһонда уйлап сығарылған.

Романдың төп темаһы — Ататөрк реформалары барышында төрөк йәмғиәтенә көнбайыштың йоғонтоһо. Көнбайышлаштырыу аҙағына тиклем еткерелмәй, реформаларҙың күпмелер файҙаһы тейһә лә, «реформаларға тиклемге» йәмғиәттең күп яҡтары юғалтыла.

Яҙыусы Орхан Памуҡ «Хозур»ҙы Истанбул тураһында яҙылған романдарҙың иң мәшһүре тип атай.

1998 йылда драматург Кенан Ышыҡ роман нигеҙендә шундай уҡ исемдәге пьсаны сәхнәләштерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* A Mind at Peace by Ahmet Hamdi Tanpınar
* The Excavation of Melancholy
* Latest Review: A Mind at Peace by Ahmet Hamdi Tanpinar
Доронин Александр Макарович

**Доронин Александр Макарович** (7 ғинуар 1947 йыл, Петровка ауылы, хәҙер Большеигнатовский районы, Мордва Республикаһы) — моҡша прозаигы, , публицист, , баш мөхәррир.

## Биография
1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

А. М. Горький исемендәге Әҙәби институтты тамамлай (Мәскәү, 1973).

Эрзя телле «Сятко» («Усаҡ») журналының баш мөхәррире булып эшләй.

2000 йылдан Мордва Республикаһы яҙыусылар союзы рәйесе.

Эре проза әҫәрҙәре авторы, шул иҫәптән «Кочкодыкесь — пакся нармунь» («Бүҙәнә — ялан ҡошо», 1993), «Баягань сулейть» («Ҡыңғырау сәскәләре күләгәһендә», 1995). Рус, мари, сыуаш, удмурт телдәренә тәржемә ителгән

## Әҙәбиәт
* «Мордовия. Кто есть кто». Энциклопедический словарь. Саранск, 2000. Літ.: Зиновьев Н. В. и др. Штрихи к портретам // Современная мордовская литература. 60-80-е годы: В 2 ч.-Саранск, 1993.-Ч.2;
* Имяреков М. Г. Писательсь и эряфсь. Мокшерзянь писательхнень творческяй портретсна.-Саранск, 1992.

## Һылтанмалар
* http://sp.voskres.ru/news/narod.htm 
* http://www.ugraina.org/encyclopedy/1044/1054/3074.html
Суд

**Суд** — граждандар араһындағы төрлө низағ һәм енәйәт эштәрен ҡарай торған дәүләт органы. Ул тәғәйен дәүләттәге закондарға ярашлы енәйәт, граждандар эштәре, административ хоҡуҡ боҙоуҙарҙы һәм башҡа төр эштәрҙе ҡарай һәм хөкөм сығара.

## Классификациялау
*Дөйөм юрисдикция судтарынан* тыш *махсуслаштырылған судтар* бар, улар айырым категория эштәрҙе: хәрби, арбитраж (сауҙа, хужалыҡ, коммерция), таможня, һалым, хеҙмәт бәхәстәре, административ, ювеналь юстициия һәм башҡа төр закон боҙоуҙарҙы ҡарай.

Судтарҙың үҙенә башҡа төрө — *конституцион суд*, уларҙың төп функцияһы булып конституцион контроль тора. Ҡайһы бер илдәрҙә конституцион суд контролдең айырым урын тоҡан органы тип һанала һәм суд системаһына инмәй.

Ҡайһы бер илдәрҙә шулай уҡ дини судтар бар, мәҫәлән, шәриғәт суды һәм ғәҙәт-йола (адат) судтары.

## Рәсәйҙең суд системаһы
Рәсәй Федерацияһы суд системаһына ошо кимәл судтар инә:
* федераль судтар — Рәсәй Федерацияһының Конституцион суды, дөйөм юрисдикция судтары (шул иҫәптән хәрби суд), арбитраж судтар, интеллектуаль хоҡуҡ буйынса суд
* Федерация субъекттары судтары).

Рәсәй Федерацияһының суд системаһын өс звено судтары тәшкил итә:
* юғары инстанция судтары — Конституцион суд, Юғары (Верховный) суд;
* икенсе инстанция судтары— Федерация субъекттарының федераль судтары, республика, край, өлкә, автономиялы округ, автономиялы өлкә,федераль әһәмиәтле ҡала юғары судтары (Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды), округ (флот) хәрби суды, округтарҙың федераль арбитраж суды һәм апелляцион арбитраж судтары;
* беренсе инстанция судтары — ҡала һәм район федераль судтары, мировой судьялар, гарнизон хәрби судтары, Федерация субъекттарының арбитраж судтары;
* Федерации субъекттарының конституцион (уставлы) судтары

## Әҙәбиәт

* Марк Блок. Правосудие в феодальные времена  // Блок М. Феодальное общество. М., 2003, с. 350—366
* Тлякбердин Т. Г. Верховный суд. // Башкортостан: краткая энциклопедия — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — Б. 205. — 672 б. — ISBN 5-88185-001-7.

## Тарихтан
Советтар Союзында дәүләт суд органдарына өҫтәмә булараҡ иптәштәр судтары булдырылған. Улар йәмғиәткә зыян килтерә торған хоҡуҡ боҙоуҙарҙы һәм тәртипһеҙлектәрҙе киҫәтеү өсөн ойошторолғанн. Саҡырып һөйләшеү, йәмәғәт йоғонтоһо яһау юлы менән эш иткән, тәрбиәүи сара булараҡ ҡулланылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сөләймәнов Ренарт Вафа улы

**Сөләймәнов Ренарт Вафа улы** (27 июль 1937 йыл) — спортсы, ғалим-физик-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1966). Пистолеттан атыу буйынса СССР (1976—1991) һәм 2003 йылдан Рәсәй йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1968), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984), Мехиколағы Олимпия уйындарының бронза призеры (1968). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994).

## Биографияһы
Ренарт Вафа улы Сөләймәнов 1937 йылдың 27 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

Өфөләге «Динамо» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. Беренсе тренеры А. А. Мироненко 

1966 — 1972 йылдарҙа Мәскәүҙең ЦСКА-һы өсөн сығыш яһай.

Спортсы карьераһын тамамлағандан һуң Халыҡ-ара атыу спорты союзы башҡарма комитеты ағзаһы була тора (1972—1978), унан һуң СССР йыйылма командаһы (1976—1991), аҙаҡ Рәсәй йыйылма командаһы тренеры булып эшләй.

1974 йылда Тун ҡалаһындағы (Швейцария) донъя чемпионатында, шулай уҡ 1976 йылда Монреалдағы Олимпия уйындарында техник делегат булараҡ сығыш яһай.

Ренарт Вафа улы фән һәм спортты уңышлы рәүештә бер үк ваҡытта алып бара. Шулай, 1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, ә 1966 йылда диссертация яҡлай һәм физика-математика фәндәре кандидаты була, аҙаҡ — Башҡорт дәүләт университетының математик анализ кафедраһы доценты булып эшләй.

Шулай уҡ ул «Покоритесь, рекорды» китабын яҙған.

## Спорт ҡаҙаныштары
* 1968 йылда Мехико Олимпиадаһында бронза миҙал.
* 1970 йыл — донъя чемпионы (бәләкәй калибрлы пистолеттан атыуҙа)
* 1962 йыл, 1966 йыл, 1970 йыл — донъя чемпионы (команда зачетында)
* 1966 йыл — донъя чемпионатының бронза призеры
* 1959 йыл, 1963 йыл, 1969 йыл — Европа чемпионы
* 1965 йыл — Европа чемпионатының бронза призеры
* 1958 йыл, 1961 йыл — 1965 йыл, 1967 йыл — 1969 йыл — СССР чемпионы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  
*  
* 
*
Лёша Рав

**Леша Рав**, ысын исеме **Рогожин Алексей Владимирович** (7 март 1909 йыл — 24 март 1944 йыл) — эрзә совет шағиры, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
1909 йылдың 7 мартында Балабаш-Нурусово ауылында тыуған (хәҙер Мордва Республикаһының Первомайский районы). Атаһы — Балабаш — Нурусово ауылынан урмансы. Әсәһе — Дуня Гордеева, Малые Кармалы ауылынан (Балабаш-Нурусовонан 5 км). Бала сағын Балабаш-Нурусово һәм Малые Кармалы ауылдары араһында ятҡан урмандар араһында үткәрә. Малые Кармалы ете йыллыҡ мәктәптә белем ала, 16 йәшендә Р. А. В. (шағирҙың инициалдарының тәүге хәрефтәре) хәрефтәре менән ҡул ҡуйып, шиғырҙар яҙа башлай. 1936 йылда Мордва педагогия институтын тамамлап, Чамзинка ауылы мәктәптәрендә һәм Саранск педагогия училищеһында мордва һәм рус телдәренән уҡыта.

Алексей сыуаш, мордва һәм рус телдәренә эйә була, сыуаш теленән мордва телдәренә шиғырҙар тәржемәләй. Тәржемәсе булараҡ, ул 1940 йылда К. В. Ивановтың «Нарспи» поэмаһын тәржемәләү буйынса билдәле була. Тәүге шиғырҙарын «Якстере теште» («Ҡыҙыл йондоҙ») гәзитендә баҫтыра. 1930 йылда «Сятко» журналында, «Эрзянь коммуна» «Эрзә коммунаһы») һәм «Ленинэнь киява» («Ленин юлы буйлап») гәзиттәрендә, шулай уҡ коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыға. Уның мордва тәбиғәтен һәм ауыл тормошо маҡтаған әҫәрҙәре «Иетне жойнить» («Йылдар зыңлай») шиғри йыйынтығына ингән 1933).

1930 йылдарҙа поэма жанрында сығыш яһай, һәм ике революция алдындағы мордва ауылы тормошон һүрәтләгән «Гале» (1935) һәм «Литува» (1938) эпик поэмаларын яҙа. Беренсе поэмаһында ваҡиғалар1905-1907 йылдарҙағы беренсе рус революцияһы ваҡытында бара һәм революцион ваҡиғаларҙың мордва халҡының тормошона йоғонтоһон күрһәтә, ә икенсе поэманың ваҡиғаһы социаль ғәҙелһеҙлектәргә булған көрәште данлап, Октябрь революцияһынан булған көндәрҙе һүрәтләй. Ул шулай уҡ рус телендә революцион «Последний» поэмаһын яҙа(1934).

1941 йылда Рогожин Чамзин урта мәктәбенә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп ебәрелә һәм 1943 йылға тиклем уҡыу эштәре буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. СССР яҙыусылар союзы ағзаһы булып тора. 1943 йылдың яҙында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1944 йылдың 24 мартында Дрогобыч өсөн алышта һәләк була, туғандаш ҡәберҙә ерләнә. Малокармалы ауыл китапханаһы һәм музейы Алексей Владимирович Рогожиндың исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Маскаев А., Кавто поэмат, «Сятко», 1940, № 10. На эрзя яз.
* Коломасов В., Рогожинэнь «Литува» поэмадонзо, «Сятко», 1940, № 4. На эрзя яз.
* Горбунов В. В., Мордовской советской литературась, Саранск, 1952. На эрзя яз.
* История морд. сов. лит-ры, т. 1, Саранск, 1968. На русс. яз.
* Писатели Сов. Мордовии. Библиографич. справочник, Саранск, 1958.. На русс. яз.

## Һылтанмалар
* Биография на сайте ibr-bib.ru 
* Биография в Чувашской энциклопедии // Энциклопедический словарь псевдонимов
Сәскә пассажы

**Пассажда сәскә** (), тәү башта **Cité de Péra** тип йөрөтөлгән була — Истамбулдың Бейоглу районының Истикләл урамындағы билдәле тарихи пассажд (галерея йәки аркада). Ул Истикләл һәм Сахнә урамдарын тоташтырып тора.

## Тарихы
1876 йылда асылған Сәскә пассажы өҫтө ябылған кафе, шарап барҙары һәм ресторандарҙың тарихи рәттәренән торған өҫтө ябыҡ галерея рәүешендә күҙ алдына баҫа.

Хәҙерге Сәскә пассажы урынында элек ағалы-ҡустылы Наумдар театры урынлашҡан була, ул 1870 йылда Перҙа булған янғын ваҡытында зыян күрә. Был театрҙа йыш ҡына солтандар Ғәбделғәзиз һәм Ғәбделхәмит II була, ә Джузеппе Вердиҙың *«Трубадур»* операһы Париж театрҙарында ҡуйылғанға тиклем үк бында сәхнәгә сығарыла.

1870 йылдағы янғындан һуң, театр урындағы грек банкиры Христаки Зографос тарафынан һатып алына. Уның урынында архитектор Клеантис Заннос проекты буйынса хәҙерге Сәскә пассажының бинаһы төҙөлә, уға тәүге йылдарҙа уға Cité de Péra или Hristaki Pasajı (Христаки пассажы) тигән исем бирелә. *Yorgo’nun Meyhanesi* Сәскә пассажында асылған иң тәүге шарап барҙарының береһе була. 1908 йылда бөйөк вәзир Мәхмәд Саид паша бинаны һатып ала, һәм ул *Sait Paşa Pasajı* (Сәйет-паша пассажы) тип йөрөтөлә башлай.

1917 йылдағы рус революцияһынан һуң, бөлгөнлөккә төшкәнен күп кенә рус дворян ҡатын-ҡыҙҙары, шул иҫәптән баронессалары, был пассажда сәскә һаталар. 1940 йылдарға бина, тулыһынса тип әйтерлек, сәскә магазинына әйләнә, һәм шул ваҡыттарҙан алып хәҙерге төрөк атамаһы — *Сәскә пассажы* тигән исем аҫтында йөрөй.

1988 йылда бинаны төҙөкләндергәндән һуң, Сәскә пассажы барҙар һәм ресторандар галереяһы булараҡ асыла.

Сәскә пассажында үкәрелгән иң һуңғы төҙөкләндереүэштәре 2005 йылдың декабрь айын тура килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Цветочного пассажа
Иптәштәр суды

**Иптәштәр суды** — Советтар Союзында 1961-1990 йылдарҙа һайлап ҡуйыла торған ижтимағи орган, ул йәмғиәткә зыян килтерә торған хоҡуҡ боҙоуҙарҙы һәм тәртипһеҙлектәрҙе киҫәтеү өсөн булдырылған. Саҡырып һөйләшеү, йәмәғәт йоғонтоһо яһау юлы менән эш иткән. Улар ҡасаба, ауыл, йорт идаралығы, урам, предприятиелар (эре предприятиятиеларҙа — цехтар), коллектив хужалыҡтар кимәлендә эш алып барған.

Советтар Союзында иптәштәр судтары дәүләт суд органдарына өҫтәмә булараҡ булдырылған.

## СССР
Советтар Союзында иптәштәр судтары йәмәғәт-иптәштәр хөкөмө рәүешендә булдырылған.

Иптәштәр судтары территориаль йәки хеҙмәт коллективтарында, уҡыу йорттарында, йәшәгән урындарҙа һайлап ҡуйылған. Судтың составы һәм һаны ирекле булған, эш йәмәғәт башланғысында алып барылған.

Иптәштәр судтары хеҙмәт тәртибен боҙоу, эштәрҙе сифатһыҙ башҡарыу, дәүләт һәм йәмәғәт милкен ҙур булмаған кимәлдә урлау, мыҫҡыллы һүҙ әйтеү, административ хоҡуҡ боҙоу, йәмәғәт урындарында эсеү кеүек ваҡ эштәрҙе ҡараған. Иптәштәр судтары граждандар араһындағы 50 һумға тиклем милек буйынса бәхәстәрҙе ҡарай алған.

Иптәштәр суды тәртип боҙоусыларға ҡарата ошондай ҡарарҙар сығара алған: йәмәғәт алдында ғәфү үтенеү, киҫәтеү, 50 һумға тиклем штраф һалыу. Хеҙмәт дисциплинаһын боҙған осраҡтарҙа иптәштәр суды предприятие етәкселеге алдынада ғәйеплене әҙерәк түләнгән эшкә күсереү мәсьәләһен ҡуя алған.

Иптәштәр суды ғәйептәр ауырыраҡ булған осраҡтарҙа материалдарҙы ярашлы органдарға йүнәлтә алған.

Иптәштәр судтары күпме таралғанлығы статистиканан күренә. 1982 йылдың 1 ғинуарына 540000 кеше йәшәгән Кишинёвта 700 иптәштәр суды булған, уларға 5400 кеше һайланған булған.

## Башҡа илдәрҙә

Иптәштәр судтары төрлө формала совет власына тиклем дә эшләп килгән. Мәҫәлән, Наполеон армияһында офицер составының асыҡ әйтмәй генә йоғонто яһауы ярҙамында һалдаттар араһында судһыҙ хөкөм (самосуд) киң таралған булған.

## Иптәштәр суды сәнғәттә
**Кино:**
* «Афоня»
* «Зигзаг удачи»
* «Усатый нянь»
* «Амнистия (фильм)|Амнистия»
* «Большая перемена»
* «Бриллиантовая рука»

**Әҙәбиәт:**
* Братья Стругацкие «Хромая судьба»

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Намыҫ суды

## Тарихи документтар
* Декрет СНК РСФСР от 5 апреля 1921 г. Положение о дисциплинарных товарищеских судах.
* Постановление ВЦИК и СНК РСФСР от 27 августа 1928 г. О товарищеских судах на фабрично-заводских предприятиях, в государственных и общественных учреждениях.
* Постановление ВЦИК и СНК РСФСР от 20 февраля 1931 г. О производственно-товарищеских судах на фабриках и заводах, в государственных и общественных учреждениях и предприятиях.
* Приказ НКО СССР от 15 апреля 1938 г № 92 — приказ о создании товарищеских красноармейских судов
* Приказ НКО СССР от 17 января 1939 г № 8 — приказ о введении в действие положений о товарищеских судах в РККА
* Указ Президиума Верховного Совета РСФСР об утверждении Положения о товарищеских судах и Положения об общественных советах по работе товарищеских судов

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 
* 
* Филиппов, Е. И. Общественно-товарищеское судопроизводство в СССР. — Ростов-на-Дону: Издательство Ростовского университета, 1979. — 190 с.
Дауытов Рөстәм Хәзит улы

**Дауытов Рөстәм Хәзит улы** (28 ноябрь 1965 йыл) — спортсы. СССР һәм Германия шахматсыһы. 1996 йылдан Германия йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостандың беренсе халыҡ-ара гроссмейстеры (1989). Германия асыҡ чемпионаты еңеүсеһе (1996), Бөтә донъя шахмат олимпиадаһының көмөш (Истанбул, 2000), Европа чемпионатының бронза (1999) призёры. СССР Ҡораллы Көстәре (1986) һәм үҫмерҙәр араһында СССР чемпионы (1983).

## Биографияһы
Рөстәм Хәзит улы Дауытов 1965 йылдың 28 ноябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

Үҫмерҙәр араһында бер нисә СССР чемпионатында (1983 йылда чемпион) һәм Бөтә союз йәш мастерҙар турнирында ҡатнаша.
Халыҡ-ара ярыштарҙа иң яҡшы һөҙөмтәләре:
* Дрезден (1986—1988),
* Галле-Нойштадт (өҫтәмә турнир, 1987) һәм Потсдам (1988) — 1-се урын;
* Росток (1987) — 1-2-се; Берлин (1988) — 1-3-сө;
* Кечкемет һәм Дрезден — 1-се;
* Свердловск (1989) — 2-се урын.

Германия чемпионы (1996), Германия йыйылма командаһы составында 34-се Бөтә донъя шахмат олимпиадаһының көмөш (Истанбул, 2000), Европа чемпионатының бронза (1999) призёры.

СССР Ҡораллы Көстәре чемпионы (1986), Белоруссия чемпионы (1986), Халыҡ-ара «Урал-89» турниры призеры. 30-ҙан ашыу халыҡ-ара турнирҙа еңеүсе.

2636 максималь рейтингына 2002 йылдың ғинуарында етә.

Атаһы Дауытов Хажит Мирзаһит улы — уның беренсе тренеры. Ҡатыны Германия шахматсыһы Петра Штадлер.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шахмат : энциклопедик һүҙлеге / гл. ред. А. Е. Карпов.  — М.: советская энциклопедия, 1990.  — С. 607.  — 624 с — 100 000 дана — ISBN 5-85270-005-3.

## Һылтанмалар
*    
* 
* Биография Рустема Даутова на сайте Федерации шахмат России.
* Личная карточка Рустема Даутова на сайте 365chess.com
* Личная карточка Рустема Даутова на сайте OlimpBase.org
Живов Павел Евгеньевич

**Живов Павел Евгеньевич** (15 март 1918 йыл — 9 октябрь 2001 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Павел Евгеньевич Живов Ишембай районы Петровский ауылында йәшәй. Көтөүсе булып эшләп, юғары наградаға лайыҡ була.
СССР Юғары Советы Президиумы 22 мартта һәм 23 июндә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменең бирелеүе тураһында ике Указ сығара. Башҡортостандың хеҙмәт батырҙарының исеме бөтә ил халҡына билдәле була. Указдарҙа Башҡортостандан 25 кешенең был юғары исемгә лайыҡ булыуы теркәлгән. Бына улар — икәүһе район комитеттары секретарҙары Әхмәт Әминев менән Тәлғәт Рахманов, тракторсылар Шиф Рәжәпов, Фәйзулла Шәйәхмәтов, Антон Костарев, һауынсылар Мария Хализова, Евдокия Кириллова, сусҡа ҡараусылар Матрена Шинкова һәм Лидия Ганцева, чабандар Сабир Күҫәков һәм Флүрә Әминева, көтөүсе Павел Живов, быҙау ҡараусы Нәсимә Фазлиәхмәтова һәм Анастасия Птицына һәм башҡалар. Республика тарихында ауыл хужалығында эшләгән 25 ябай хеҙмәткәрҙең эштәрендәге ҙур уңыштары өсөн ошондай ҙур награда — Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен алыу бик һирәк күренештер.Павел Живов Ишембай районының Ленин исемендәге колхозында (1960 йылға тиклем — Маҡар районының А. Матросов исемендәге колхозы) 1940—1978 йылдарҙа эшләй: 1945—1953 һәм 1967—1978 йылдарҙа — һөтсөлөк фермаһы мөдире, 1953 йылда — келәт мөдире, 1960—1967 йылдарҙа — мал ҡараусы-көтөүсе. Мал һимертеүҙә юғары күрһәткестәргә өлгөшө: йәш һыйыр малдарының уртаса тәүлек артымы 1300 грамм тәшкил итә (1965—1966).

## Библиография

* *Павел Евгеньевич Живов*. Наш опыт нагула скота [Текст] / П. Е. Живов, скотник колхоза им. Ленина Ишимбайского района БАССР Герой Соц. Труда. — Уфа : Башкнигоиздат, 1966. — 27 с. : портр.; 14 см. — (Трибуна передовика).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Әүжән-Петровка заводтары

**Әүжән-Петровка заводтары** — Ағиҙел йылғаһының ҡушылдыҡтары — Оло Әүжән һәм Көхтөр йылғаларындағы металлургия заводтары.

Заводтарға граф П. И. Шувалов 1755—1756 йылдарҙа нигеҙ һала һәм тимер рудниктары, күмер яндырыу, суйын иретеү һәм сүкеш етештереү производстволарынан тулы ҡанлы комплекс булдыра, шулай уҡ Ағиҙел йылғаһында пристанде төҙөү продукцияны Түбәнге Новгородҡа тиклем йөк ташыу өсөн мөмкинлек бирә. Эш көсө сифатында граф Шувалов Калуга губернаһынан үҙенең крәҫтиәндәрен күсереп алып килә. 1760 йылда заводтарҙы Евдоким Демидов һатып ала.

Пугачев ихтилалының башына 1773 йылда завод комплексына ике домна мейесен һәм 12 крица горны и ҡорос иретеү өсөн ике горны, табаҡлы тимер етештереү өсөн һыу тәгәрмәсенә беркетелгән 12 сүкеш инә. 17 октябрҙә Пугачев Әүжән-Петровка заводтарына завод приказчиктарына һәм крәҫтиәндәренә үҙенең указдары менән атаман Хлопушаны ебәрә. Баш күтәреүселәр өсөн пушкалар һәм йәҙрәләр ҡойоуҙы ойоштороу кәрәк була. Ысын император Петр Федоровичтән ебәрелеүендә завод крәҫтиәндәрен инандырып, Хлопуша был эште атҡарып сыға, бынан тыш, 500 кешенән торған полк булдыра, заводтарҙа 6 пушка, 120 йылҡы малы, үгеҙ көтөүен алып, Бәрҙе биҫтәһенә кире ҡайта. Пугачев Хлопушаға полковник дәрәжәһен бирә. Ырымбур эргәһендә тар-мар ителгәндән һуң, 1774 йылдың яҙында, Пугачев армияһының ҡалдыҡтары 8 апрелдә Әүжән-Петровка заводтарына килә һәм бында 12 апрелгә тиклем ҡала. Урындағы Әүжән полкын үҙенә ҡушып, пугачевсылар Белорет заводына табан йүнәләләр. Ғәскәр киткәндән һуң бушап ҡалған заводтар бер айҙан ихтилалсы-башҡорттар тарафынан үртәлә.

1778 йылда, 4 йыл үткәс кенә, заводтар тергеҙелә, әммә элекке етештереүсәнлек кимәленә өлгәшеп булмай. Артабан заводтарға В. С. Демидов, 1796 йылдан — М. П. Губин, 1858 йылдан — Н. Е. Тимашев, 1859 йылдан — Д. Е. Бенардаки хужа булалар. Бенардаки исеме менән заводтарҙың яңырыуы һәм технологик үҫеше бәйле. 1870 йылдарҙа Д. Е. Бенардакиҙың вариҫтары хәлһеҙлеге (банкрот булыу) арҡаһында заводтар дәүләт ҡаҙнаһына тапшырыла. 1897 йылда Түбәнге Әүжән заводы яна, бынан һуң Үрге Әүжән заводын Урал-Волга металлургия йәмғиәте һатып ала, 1900—1918 йылдарҙа заводтар Комаров тимер рудаһы ятҡылыҡтары һәм Көньяҡ Урал тау заводтарының йәмғиәт идаралығы ҡарамағына күсерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Уральская Историческая Энциклопедия 
* Допрос пугачевского атамана Хлопуши в Оренбургской секретной комиссии
*
Үҙән заводы

**Үҙән заводы** (**Үрге Үҙән заводы**) 1777 йылда Нуғай даруғаһының Тамъян һәм Түңгәүер улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә, Үҙән йылғаһы буйында төҙөлә. Ҡағы тау округына ингән заводҡа хужаһы Е. Н. Демидов суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы булараҡ нигеҙ һала.
  
1772 йылда Е. Н. Демидов Көхтөр суйын иретеү заводын төҙөй башлай. 1773 йылда Көхтөр йылғаһында яңы завод сафҡа инә, әммә эшләп өлгөрмәй: баш күтәргән пугачевсылар заводты баҫып алалар һәм үртәйҙәр. Пугачев ихтилалы баҫтырылғас, Евдоким Демидов Көхтөр заводын тергеҙмәй, ә Үрге Үҙән йылғаһында яңыһын төҙөргә була. Шулай итеп, 1777 йылдың 10 июлендә *Үрге Үҙән заводы* эшләй башлай һәм Демидов 4 завод комплексына хужа булып ала.

1777 йылдан 1782 йылға тиклем завод хужаһы Е. Демидов була.

Евдоким Демидовтың вафатынан һуң, 1782 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1783 йылда) йылда завод уның улдары — И. Е. һәм С. Е. Демидовтарға күсә. 1784 йылдан — заводтың берҙән-бер хужаһы Иван Демидов. 1830 йылда Иван Демидов Үрге Үҙән заводын электән Демидовтың заводтарына ҡаныҡҡан Андрей Пашковҡа һата. Заводта бер ниндәй ҙә ремонт эштәре башҡарылмай, реконструкция үткәрелмәй тиерлек. Ҡайһы бер йылдарҙа завод продукцияһы етештерелмәгән саҡтар ҙа була (1863—1865).

1882 йылда бөлгөнлөккә төшкән әлеге завод һәм Ҡағы заводы «Вогау һәм К°» Сауҙа йортона һатыла. Сауҙа йортҡа нигеҙ һалған Максимилиан Вогау Рәсәйгә Германиянан XIX быуат уртаһында килә һәм бында бик уңышлы империя төҙөй. Вогау Урал металлургияһына бик күп аҡса бүлә, заводта реконструкция үткәрелеүе билдәле.
1890 йылдан — Белорет заводтары йәмғиәте хужа була; 1918 йылда национализациялана. Граждандар һуғышы ваҡытында завод емерелә. 1919 йылда Совнархоз ҡарамағына күсә, әммә бик ныҡ емерелеү арҡаһында эш туҡтатыла һәм башҡа тергеҙелмәй.

1777 йылда завод эшләй башлағанда 8 горны, 2 домна мейесе, 2 сүкеше, 1841 йылда — 6 һауа өрҙөргөс машинаһы, 4 әр крица горны һәм крица сүкеше, 2 домна мейесе, 1897 йылда 6 горны, 2 пар машинаһы, турбинаһы, домна мейесе була.

XIX быуат башында Үҙән заводында 962 заводҡа беркетелгән крәҫтиән иҫәпләнә.

Эшләү дәүерендә заводта барыһы 20,5 млн бот суйын иретелә: 1779 йылда — 7,8 мең бот тимер һәм 134,8 мең бот суйын етештерелә; 1800 йылда — 18,6 һәм 78,3 мең бот, 1823 йылда — 19,5 һәм 66,4 мең бот; 1855 йылда 155 мең бот, 1899 йылда — 528,1, 1917 й. 822,7 мең бот суйын иретелә.

1850 йылдарҙа пудлингылау индерелә.

Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Белорет районының Үҙән ауылы урынлашҡан.

*Үҙән заводы быуаһы* (1777) — архитектура ҡомартҡыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Кагинский и Узянский заводы   
* УЗЯНСКИЙ ЗАВОД    
*  Узянский железоделательный завод Пашковых
Агейкин Григорий Петрович

**Агейкин Григорий Петрович** (1 декабрь 1924 йыл — 1 декабрь 2007 йыл) — эрзя һәм рус шағиры, яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Байраҡ һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Григорий Петрович Агейкин 1924 йылдың 1 декабрендә Мордва АССР-ының Кочкуров районы Кочкуров ауылында тыуған.

Крәҫтиән ғаиләһендә икенсе бала. Мәктәптә уҡыған сағында мордва теле менән ныҡлап шөғөлләнә, 6-сы синыфта беренсе шиғырҙарын яҙа, улар мәктәп гәзитендә баҫылып сыға, яҙыусы И. П. Кривошеев менән осрашыу ваҡытында, унан ижадҡа ынтылыуына ыңғай баһа ала. Григорийҙың шиғырҙары тиҙҙән «Сятко» гәзитендә донъя күрә.

1941 йылда Агейкин Бөйөк Ватан һуғышына саҡырыла. Разведкала хеҙмәт итә, Смоленск өлкәһендә, Украина һәм Белоруссия, Молдавия, Румыния, Венгрия, Австрия һәм Болгарияла яуҙа ҡатнаша. 

1947 йылдың апрелендә тыуған иленә ҡайта. Партия мәктәбендә уҡый һәм Мордва дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. «Совет Мордовияһы» һәм «Эрзянь коммуна» гәзиттәрендә эшләй, шулай уҡ «Пионерэнь вайгель» («Пионер тауышы») журналының мөхәррире булып эшләй һәм шуның арҡаһында балалар өсөн әҫәрҙәр яҙыуы башлана. Агейкин гәзитендә Мордовияның буласаҡ билдәле яҙыусылары баҫылып сыға: А. Моро, А. Лукьянов һәм Е. Пятаев. Тиҙҙән бөтә өс баҫма «Совет Мордовияһы» баҫмаһына берләштерелә, бында эрзә, моҡша, рус телендә мәҡәләләр һәм әҫәрҙәр баҫылып сыға, әммә тиҙҙән хәбәрселәр һәм хеҙмәткәрҙәр ҡәнәғәтһеҙлеге менән бәйле «Эрзянь коммуна» гәзите «Эрзянь правда» исеме аҫтында тергеҙелә, Агейкин унда эшләүен дауам итә.

Агейкин үҙе киткәнсе «Эрзянь правда» гәзитендә эшләй, халыҡтар дуҫлығына, тыуған яҡтың матурлығына, хеҙмәт һәм мөхәбәткә арналған күп әҫәрҙәрен баҫтырып сығара. Балалар өсөн хикәйәләр һәм шиғырҙар, балладалар, очерктар, фельетондар һәм юморескалар авторы булараҡ билдәле.

2007 йылдың 1 декабрендә вафат була.

## Библиография

### Йыйынтыҡтары

* «Ялгинеть Вишка» (*Бәләкәй дуҫтар*, 1958)
* «Сырнень тештинеть» (*Алтын йондоҙсоҡтар*, 1959)
* «Сед вайгель» (*Йөрәк тауышы*, 1964)
* «Боря — космонавт» (1967)
* «Кия кид йырлай?» (*Кем кемдән ҡурҡа?*, 1976)
* «Лемзеркать» (*Черемушка*, 1980)

### Хикәйәләре

* «Калавтозь кире» (*Размотанный клубок*)
* «Топтыга»
* «Максим»
* «Сёлмов оят» (*Крылатые друзья*)
* «Туз»
* «Пожар»
* «Перець» (*Перец*)
* «Иля кадново ялгасто» (*Не отставай от друзей*)
* «Баян»
* «Паро тев» (*Хорошее дело*)
* «Тундонь валске» (*Весеннее утро*)

## Әҙәбиәт

* [Поэзия души моей… // Сельская газета, № 50, 10 декабря 2014 года](http://www.selo13.ru/№%2050%20(%2010%20декабря)_2.pdf)  
* Время и события. 2014: библиографический указатель / Нац. б-ка им. А. С. Пушкина Респ. Мордовия; [сост. А. Н. Маланьчева]. — Саранск, 2013. — 148 с
* В год литературы кочкуровцы читают произведения своих земляков-писателей (рус.)
Борчин Валерий Викторович

**Борчин Валерий Викторович** (11 сентябрь 1986 йыл, Поводимово, Дубно районы, Мордва АССР-ы) — Рәсәй еңел атлеты, спорт йөрөшөнөң мордва мәктәбе вәкиле. Милләте эрзя. Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы (2006, 2008, 2009). 2008 йылда 20 км ярышта Олимпия чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.

## Спорт һөҙөмтәләре

## Аңын юғалтыу
2012 йылдың 4 авгусында Валерий Борчин, 20 километрлыҡ дистанцияла финишҡа яҡынса бер километр ҡалғас, өлөшләтә аңын юғалта һәм кәртәгә йығылып, ярышты тамамлай алмай.

## Допинг
2005 йылдың мартында Борчин эфедрин ҡабул итеп тотола, һәм тиҙҙән бер йылға дисквалификациялана. Пекин олимпиадаһы алдынан Борчиндың тренеры Виктор Чегин 2008 йылдың апрелендә ҡарауҙағы кешеһенең эритропоэтинға допинг-тикшереүе ыңғай һөҙөмтә бирҙе, тип белдерә. Шуға ҡарамаҫтан тарихы дауам итә алмай.

2012 йылдың декабрендә Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһы (ИААФ) Бөтә рәсәй еңел атлетика федерацияһына (ВФЛА) Рәсәйҙең биш төп йөрөксөһөнөң насар гематологик профиле тураһында хәбәр итә, улар иҫәбендә Валерий Борчин да була. Ике йыл үткәс, 2015 йылдың 20 ғинуарында Рәсәй антидопинг агентлығы (РУСАД) Валерий Борчинды һигеҙ йылға дисквалификациялау тураһында иғлан итә, ул 2012 йылдың 15 октябренән башлана һәм уның өс осрҙағы һәҙәмтәләре юҡҡа сығарыла: 2009, 2011 һәм 2012 йылдар.

2016 йылдың 24 мартында Лозаннала үткән Спорт арбитраж суды Борчиндың 2009 йылдың 14 авгусынан алып 2012 йылдың 15 октябренә тиклем бөтә һөҙөмтәләрен юҡҡа сығарыу буйынса ҡарар сығара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Дуҫлыҡ ордены — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн, 2008 йылда Пекиндағы XXIX Олимпия уйындарында юғары ҡаҙаныштары өсөн*
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры
* Спорт, туризм һәм йәштәр сәйәсәте Министрлығының Почёт грамотаһы, — *РФ йыйылма командаһы составында XII еңел атлетика буйынса донъя чемпионатындағы юғары ҡаҙаныштары өсөн*

## Әүҙем спорт карьераһын тамамлауы
2013 йылдың 8 ноябрендә еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһының баш тренеры Валентин Маслаков, Валерий Борчин үҙенең спорт карьераһын тамалауы тураһында белдерҙе, тип хәбәр итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Хәлилов Венер Рамаҙан улы

**Хәлилов Венер Рамаҙан улы** (8 ноябрь 1939 йыл — 12 апрель 2004 йыл) — хужалыҡ, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. 
1962 йылдан Стәрлетамаҡтағы химия заводында (артабан Каустик производство берләшмәһе яуаплы вазифаларҙа, шул иҫәптән предприятиенең етештереү начальнигы урынбаҫары һәм начальнигы, 1972—1980 йылдарҙа Өфөләге «Химпром» производство берекмәһенең баш инженеры, 1980—1983 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡала комитетының икенсе һәм беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1979). Башҡорт АССР-ының 10-сы саҡырылыш (1980—1985) Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXV (1976) һәм XXVI (1981) съездары делегаты. СССР-ҙың почётлы химигы. Октябрь Революцияһы (1977) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Венер Рамаҙан улы Хәлилов 1939 йылдың 8 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ауылында (хәҙер Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһе) тыуған.

КПСС-тың XXV һәм XXVI съездары делегаты.

Халыҡ депутаттарының район, ҡала Советтары, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты.

«Урыҫ общиналары Конгресы — Юрий Болдырев хәрәкәте» һайлау блогынан (уға "«Нур» хәрәкәте"нән инә) Дәүләт Думаһына һайлана.

2003 йылдаБашҡортостан президентлығына кандидат, Башҡортостан Республикаһының Үҙәк Һайлау комиссияһы ҡарары менән ситләтелә, 2003 йылдың 25 ноябрендә Рәсәй Юғары судына бирелгән кассация ялыуы ҡәнәғәтләндерелмәй (ҡарар өс көндән һуң ғына 2003 йылдың 28 ноябрендә ҡабул ителә).

## Ғилми эшмәкәрлеге
Техник фәндәр кандидаты (1979).

Уйлап табыуға ике авторлыҡ таныҡлығы бар, донъя күргән дүрт ғилми хеҙмәт авторы.

Академик, Хәүефһеҙлек, оборона һәм хоҡуҡ тәртибе академияһы профессоры (2008 йылда ябыла).

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге

* 1972—1980 — Өфөләге «Химпром» производство берекмәһенең баш инженеры;
* 1980—1983 — КПСС-тың Өфө ҡала комитетының икенсе секретары, беренсе секретары;
* 1983—1985 — «Союзхлор» Бөтә Союз сәнәғәт берекмәһе начальнигы урынбаҫары;
* 1985—1986 — Зимин химик заводының (Көнсығыш Себер) баш инженеры;
* 1987—1989 — «Союзхлор» Бөтә Союз сәнәғәт берекмәһе начальнигы;
* 1989—1990 — СССР Химия һәм нефть-химияһы сәнәғәте министрлығы Хлор һәм сода сәнәғәте баш идаралдығы начальнигының беренсе урынбаҫары;
* 1990—1991 — «Химокомплекс» хлор сәнәғәте концернының идара рәйесе, генераль директоры;
* 1991—1992 — «Химволокно» Башҡорт производство берекмәһенең генераль директоры;
* 1992—1995 — «Батекс» АЗОТ-ы (Башҡорт полиэфир комплексы) президенты;
* 1995—1996 — «Батекс» асыҡ акционер йәмғиәтенең генераль директоры;
* 1996—1998 — «Социаль яҡлау халыҡ йорто» Рәсәй мәрхәмәтлелек фондының вице-президенты.

## Ижтимағи эшмәкәрлеге
* «Рәсәй һәм Украина халыҡтарының дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек йәмғиәте» генераль директоры урынбаҫары (1998 йылдан)
* «Миннефтехимпром» коммерция булмаған партнерлыҡ президенты (2002 йылда)
* «Хәләл» татар рухи мираҫын үҫтереү мәрхәмәтлелек фонды вице-президенты

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)
* Октябрь Революцияһы ордены (1977)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* СССР-ҙың почётлы химигы

## Иҫкәрмәләр
Мировой судья

**Мирово́й судья́** (, ) — мировой судтар функцияһын үтәү вәкәләте булған шәхестәр. Мировой судтар сикле юрисдикцияға эйә һәм әһәмиәте ҙур булмаған эштәрҙе ябайлаштырылған процедура менән ҡарай.

## Тарихы

Англия Короллегендә мировой судьялар Эдуард III заманында тәғәйенләнә башлай. Улар йәмәғәттә тәртипте күҙәтергә тейеш була. Был 1361 йылда була.

XV быуатта мировой суд барлыҡ урындағы суд-полиция функцияларын һәм урындағы хужалыҡ идаралығын үҙ эсенә алып бөтә. Мировой судьялар баштан уҡ король кешеләре була.

1888 йылда закон ҡабул ителеп, мировой судьяларҙа тик суд функциялары ғына ҡала.

АҠШ-та мировой судьялар институты Англия өлгөһөндә алына.

Францияла мировой судьялар 1790 йылда индерелә

## Мировой судтарҙың функциялары һәм ябайлаштырылған суд эшмәкәрлеге

Килеп сыҡҡан ғына ваҡытында мировой судтарға хөкөм сығарыу ғына түгел, урындағы идара вәкәләттәре лә бирелгән була. XVIII быуатта күпселек илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәй империяһында тик юридик функциялар ғына ҡалдырыла. Мировой судтың төп маҡсаты яза биреү түгел, ә ғәҙеллек төшөнсәһенән сығып яҡтарҙы яраштырыу тора.

Ябайлаштырылған процедура присяжныйҙарһыҙ ғына үткәрелеүе мөмкин. 1980 йылда ҡабул ителгән британ законы буйынса, ғәйепләнеүсе яҙма рәүештә ғәйебен таныһа, мировой судта уға приговор сығарыла ала.

## Рәсәйҙә мировой судтар
Рәсәй Империяһында тәүге мировой судтар 1864 йылда барлыҡҡа килә, быны либераль реформалар үткәреп, Александр II индерә. 1880-се йылдарҙан Александр Икенсенең реформаларына ҡарата тәнҡит арта, был бигерәк тә мировой судтарға ҡарата көслө була. Шул арҡала күп урындарҙа улар эшмәкәрлеген туҡтата. Яңынан тулы күләмдә 1912 йылда ғына тергеҙелә.
1917 йылдың 22 ноябрендә (5 декабрҙә) РСФСР Совнаркомы 1-се һанлы Суд тураһында декретта мировой судтарҙы бөтөрөү тураһында ҡарар сығара.
 

## Рәсәй Федерацияһында мировой судьялар
1990-сы йылдарҙа халыҡ судтары, хатта составтары ҙурайтылған шарттарҙа ла, эштәрҙе ҡарап өлгөрә алмай башлай. Шул сәбәпле мировой судтарҙы тергеҙергә ҡарар ителә.

1992 йылдың 9 декабрендә (РФ-тың № 4061-1 Законы) шул саҡтағы Конституцияға мировой судтар булдырыу тураһында үҙгәртеү индерелә.

1993 йылғы Рәсәй Конституцияһында мировой судьялар институты нығытылмай.

1998 йылдың 11 ноябрендә «Рәсәй Федерацияһының мировой судьялары тураһында» Федераль закон ҡабул ителә, шунан һуң тотош Рәсәй буйынса, шул иҫәптән Башҡортостанда ла мировой судьялар эшмәкәрлеген башлай.

## Сығанаҡтар
* Федеральный конституционный закон от 31 декабря 1996 г. N 1-ФКЗ"О судебной системе Российской Федерации" http://www.arbitr.ru/law/docs/10035300/ 
* Концепция судебной реформы в РСФСР http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts25/txt25212.htm
* Мировые судьи г. Уфа http://pravo-sovet.ru/mirovye-sudi-ufa/

## Иҫкәрмәләр
Вознесенка заводы

**Вознесенка (Ырғыҙлы) заводы** — 1753 йылда К. Е. Сиверс тарафынан Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Ырғыҙлы йылғаһы (Ағиҙел йылғаһының ҡушылдығы) буйында баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һалына.

1756 йылда продукция етештерә башлай, заводта 7 баҡыр иретеү мейесе, гармахер һәм шплейзофен горндары, инструменттар эшләү оҫтаханаһы була. 1771 йыл башында 7 баҡыр иретеү мейесе, штыклы һәм 2 гармахер горны, горнлы баҡыр сүкеү фабрикаһы һәм 4 горнлы тимерлеге була. Вознесенка заводына 450 рудник ҡараған. 18 быуат аҙағында завод 50,3 мең дисәтинәнән ашыу ер биләй. 1772 йылда заводта 2363 заводҡа беркетелгән крәҫтиән иҫәпләнә. Барыһы эшләү дәүерендә 44,3 мең бот саф баҡыр иретелә; максималь етештереүсәнлек 5,5 мең бот тәшкил итә (1761). 1758—1762 йылдарҙа завод хакимиәте башбаштаҡлығы һөҙөмтәһендә крәҫтиән сыуалыштары була.

1765 йылға тиклем завод хужаһы граф К. Е. Сиверс була, 1765 йылдан алып ҡаҙна ҡарамағына күсерелә. Пугачев ихтилалына тиклем заводта 2300-ҙән ашыу дәүләт беркетелгән крәҫтиән һәм оҫталар иҫәпләнә.

Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) барышында завод талана.
1773 йылдың октябрендә атаман И. Лаврентьевтың отряды тиҙҙән Бәрҙе биҫтәһенә Е. Пугачевҡа китә, үҙе менән 170 урындағы завод крәҫтиәнен алып китә, улар артабан ҡамауҙа ҡалған Ырымбур тирәһендә бәрелештәрҙә ҡатнашалар.
1774 йылдың яҙына тиклем завод урындағы тау офицеры А. Соколов етәкселегендәге ихтилалсылар адмистрацияһы ҡарамағында була. 1774 йылдың апрель башында (1 апрелдә еңелеүҙән һуң) бында Е. И. Пугачёв булып китә, өс көн заводта үткәрә. Үҙе менән 30 крәҫтиән һәм 9 оҫта алып, шулай уҡ Соколовты, унтершихмейстер И.Рихтерҙы һәм копиист А.Седачевты, ул Әүжән-Петровка заводтарытабан юллана.

Вознесенка заводы А. С. Пушкиндың «Пугачев тарихында» архив әҙерләмәләрендә телгә алына.

1777 йылда завод тергеҙелә, һуңынан ябыла. Хәҙерге завод ҡасабаһы урынында Бөрйән районының Ырғыҙлы ауылы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Вознесенский завод
Новочебоксарск

**Новочебоксарск** (*Яңы Чебоксар*; , , ) — Сыуаш Республикаһында урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны буйынса Чебоксарҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

### Климат

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Администрация города Новочебоксарск
Ноябрьск

**Ноябрьск** () — Ямал-Ненец автономиялы округындаға урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны буйынса Яңы Уренгойҙан һуң округында икенсе урында тора.

## Тарих

## Иҡтисад
* Газпром добыча Ноябрьск

## Иҫкәрмәләр
Нефтеюганск

**Нефтеюганск** () — Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның уртаһында, Обь йылғаһының һул ярында урынлашҡан ҡала.

## Тарих

## Иҡтисад
* Файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу 

## Иҫкәрмәләр
Яңы Уренгой

**Яңы Уренгой** () — Ямал-Ненец автономиялы округындағы урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны буйынса округында беренсе урында тора.

## Тарих

## Иҡтисад
* Газпром добыча Уренгой 

## Иҫкәрмәләр
Миронов Тихон Петрович

**Миронов Тихон Петрович** (1901, Кечушево — 1938, Саранск) — беренсе эрзя ғалимы, фән кандидаты, тел белгесе, эрзя телсеһе. 

## Биографияһы
1901 йылда Мордовияның Кечушево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ардатовский гимназияһын тик бишлегә генә тамамлай. 1927—1928 йылдарҙа Д. В. Бубрих етәкселегендә СССР фәндәр академияһының лингвистик экспедицияһында ҡатнаша. ЛИЛИ һәм уның ҡарамағындағы аспирантураны тамамлай (1932). 1932 йылдан Мордва педагогия институтында эрзя теленән уҡыта. Бер үк ваҡытта НИИМК ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, унан 1933 йылда 1-се тел конференцияһының ҡарарын «боҙғаны» өсөн эштән бушатыла, бер йылдан институтҡа кире тергеҙелә.  

Мордва телселәренән беренсе булып — филология фәндәре кандидаты. 1936 йылда «Теньгушев диалекты — эрзя нигеҙендә эрзя һәм моҡша телдәренең бер-береһенә тәьҫире һөҙөмтәһе» темаһына диссертация яҡлай. А. П. Рябов менән бергә моҡша һәм эрзя телдәре өсөн берҙәм нормаларын эшләй; Миронов етәкселегендә «Мордваларҙың диалектологик атлас (мокша һәм эрзя) телдәре» төҙөй. 1937 йылдың июнендә ҡулға алына. «Мордва уң троцкист буржуаз-милләтсе блогына» ҡарағанлыҡта, «Финляндия файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә» ғәйепләнә.

Бер йылдан һуң хөкөм ителә һәм 1938 йылдың 23 майында Саранскта атып үлтерелә. 1956 йылда аҡлана.

## Әҫәрҙәре

* О диалектологическом атласе // Изв. НИИМК. Саранск, 1935. Кн 1; Об одном из важнейших принципов классификации эрзя-мордовских диалектов // Там же; Теньгушевский диалект как результат скрещения. Саранск, 1936.

## Әҙәбиәт

* Викторов В. Трагедия семьи Мироновых // Мордовия. 1991. 6 нояб.; Мордовия (1). С. 126—127; Куликов, 1997. С. 304
Мөлөков Харис Яҡуп улы

**Мөлөков Харис Яҡуп улы** (1 октябрь 1938 йыл — 28 октябрь 2012 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).

## Биографияһы
Харис Яҡуп улы Мөлөков 1938 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Архангел районы Үрге Ләмәҙ ауылында тыуған.

Белорет районы Йөйәк ете йыллыҡ мәктәбенән һуң Инйәр урта мәктәбен тамамлай һәм, Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетына уҡырға инеп, 1961 йылда юғары белем алып сыға. Аҙыраҡ эшләгәс, Свердловск ҡалаһында аспирантурала уҡыуын дауам итә һәм Дондағы Ростовтың юғары уҡыу йортонда фән кандидатлығына диссертация яҡлай. 1967 йылдан шул ҡалалағы ауыл хужалығы машиналары эшләү институтында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.

1972 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.

1977 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтының дөйөм физика кафедраһы мөдире.

1986 Металдың юғары пластиклығы проблемалары институтында (ИСПИ) эшләй, бер үк ваҡытта 2003 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта.

1998 йылда «техник фәндәр докторы» исеменә диссертацияһын уңышлы яҡлай.

2004 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.

Харис Яҡуп улы Мѳлѳков күп аспиранттарҙың остазы, йәштәрҙе фән юлына баҫтырыуҙа ҙур ѳлѳш индерә.

## Фәндә эшмәкәрлеге
Фәндә эшмәкәрлеге конденсациялы мөхит проблемаларына бағышлана, наноматериалдарҙы, нанотехнологияларҙы өйрәнә.

Харис Мөлөков төрлө берләшмәле магнит-кристалл анизотропияһына водород атомдарын индереүе һәм баҫым яһауы йоғонтоһон тикшерә. Нанокристаллик структуралы металдарҙың һәм иретмәләрҙең үҙенсәлектәрен, уларҙың бирелгән рәүеште һаҡлауы сифатын, наноструктураларҙың төрлө магнит үҙенсәлектәренә йоғонтоһон асыҡлай.

150 фәнни хеҙмәт яҙған һәм уйлап табыу буйынса бер хеҙмәте бар.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Влияние структуры сплава Ni2.16Mn0.81Fe0.05Ga на температурную зависимость намагниченности //Доклады Российской Академии наук. 2005. Т.400. № 3 (соавт.);
* ДИЛАТОМЕТР ДЛЯ ИЗМЕРЕНИЯ ТЕПЛОВОГО РАСШИРЕНИЯ ОБРАЗЦОВ МАЛЫХ РАЗМЕРОВ https://cyberleninka.ru/article/n/dilatometr-dlya-izmereniya-teplovogo-rasshireniya-obraztsov-malyh-razmerov
* Магнитные свойства магнитоупорядоченных металлов и сплавов с субмикрокристаллической структурой
http://www.dissercat.com/content/magnitnye-svoistva-magnitouporyadochennykh-metallov-i-splavov-s-submikrokristallicheskoi-str
* Thermoelastic martensitic transition and magnetic properties of Ni2.14Mn0.81Fe0.05Ga alloy in different structural states //Journal of Physics: Condensed Matter. 2005. Vol.17 (соавт.).

## Сығанаҡтар
* Мулюков Харис Якупович 
* Н. Миһранов. Класташым Харис — фән докторы http://ural-rb.ru/urnek/429-klastashym-haris-fn-doktory.html
* Табын ырыуының арҙаҡлы шәхестәре кемдәр?http://kurultay-ufa.ru/ru/2017/02/09/%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD-%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D0%B0%D1%80%D2%99%D0%B0%D2%A1%D0%BB%D1%8B-%D1%88%D3%99%D1%85%D0%B5%D1%81%D1%82%D3%99%D1%80%D0%B5-%D0%BA%D0%B5%D0%BC/
* Сотрудники кафедры физики и технологии наноматериалов http://www.bashedu.ru/node/810 

## Иҫкәрмәләр
Арыҫланов Илдар Ринас улы

**Арыҫланов Илдар Ринас улы** (6 апрель 1994 йыл) — Рәсәйҙең шоссела велосипедта ярышыусыһы, 2011 йылдан континенталь тур ярыштарында ҡатнаша. «Итера-Катюша» һәм «Русвело» кеүек командалар составында Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара ярыштарҙа күп тапҡыр призер һәм еңеүсе. Төмән өлкәһе өсөн сығыш яһай. Спорт мастеры.

## Биографияһы
Илдар Ринас улы Арыҫланов 1994 йылдың 6 апрелендә Башҡортостан Республикаһының Ағиҙел ҡалаһында тыуған. Бала саҡтан уҡ велоспорт менән әүҙем шөғөлләнә башлай, урындағы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә һәм Төмән спорт әҙерлеге үҙәгендә әҙерлек үтә. Төрлө ваҡытта А. С. Алексеев, М. В. Силин, И. С. Казанцев кеүек белгестәр етәкселегендә шөғөлләнә.

2011 йылда шоссела велоспортта тәүге етди уңыштарға өлгәшә, төркөмлө дисциплина уҙыштарында үҫмерҙәр араһында Рәсәй чемпионы була һәм Италияла күп көнлөк «Джиро ди Базиликата» уҙышында ҡатнаша, унда өс тапҡыр призерҙар иҫәбенә эләгә һәм йомғаҡлау генераль классификациялауҙа беренсе юлда була.

Йыл үткәс бер юлы ике дисциплинала бөтә Рәсәй үҫмерҙәр беренселеген яулай: айырым старт менән индивидуаль уҙышта һәм төркөм уҙыштарында. Бынан тыш, Бельгияла абруйлы «Льеж — Ля Глез» күп көнлөк велоуҙышта еңеү яулай, Швейцарияла "Гран-при Рублиленд"та икенсе этапта көмөш ала, "Донъя велоуҙышы"ның үҫмерҙәр версияһында генераль классификацияла өсөнсө этапта өсөнсө урын яулай, Хорватияла "Истрия туры"нда туғыҙынсы һөҙөмтә күрһәтә, "Джиро ди Базиликата"ла былтырғы уңышты ҡабатларға тырыша, тик был юлы, словен Матей Мохоричты алға үткәреп, икенсе була.

2013 йылда «Гран-при Адыгеи» күп көнлөк ярышта Арыҫланов бишенсе урынды биләй, шунан һуң Рәсәйҙең «Итера-Катюша» континенталь тур командаһына ҡушыла. "Джиро Вале д’Аоста"ның дүртенсе этабы еңеүсеһе, «Ронд де л’Изард» старт этабында бишенсе булып финишкә килә. 2015 йыл миҙгелендә «Русвело» профессиональ клуб менән контрактҡа ҡул ҡуя.

## Сығыштары

; 2011
: 1-се Рәсәй чемпионаты үҫмерҙәр араһында төркөм ярышында
: 1-се Giro di Basilicata
; 2012
: 1-се Рәсәй чемпионаты үҫмерҙәр араһында төркөм ярышында
: 1-се Рәсәй чемпионаты үҫмерҙәр араһында шәхси ярышта
: 1-се Aubel-Thimister-La Gleize
: 2-се Grand Prix Rüebliland
: 3-сө Giro di Basilicata
: 3-сө Донъя велоуҙышы үҫмерҙәр араһында
; 2013
: 5-се Гран-при Адыгеи
; 2014
: 1-се Этап 4(ТТТ) Tour de la Vallée d’Aoste
; 2015
: 7-се GP Capodarco
: 9-сы Trofeo Banca Popolare di Vicenza
; 2016
: 5-се Әзербайжан туры
:: 1-се  Йәштәр квассификацияһы
; 2017
: 5-се Турция туры 2017

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Арсланов, Ильдар на *FirstCycling*
Деколонг Иван Александрович

**Иван (Иоганн) Александрович Деколонг ** (**Клапье-де-Колонг, Colongue de Clapier**) (1716—1789) — Себер сик линияһы ғәскәрҙәренең командующийы (1771 йылдан), генерал-поручик.

## Биографияһы
Сығышы менән «Лифляндия шляхтарынан», Андалузия француз күскенселәре нәҫеленән. Александр Клапье-де-Колонгтың һәм Анна София Кадендың улы. 1733 йылда хәрби хеҙмәткә инә, инженер частарында — кесе офицер, 1740—1744 йылдарҙа Петербург шляхта кадет ғәскәрендә уҡый, уҡыу йортонан «һаулығы насар булыу һәм фәндәргә һәләтлеге булмау сәбәпле» сығарыла. Һуңынан Деколонг хәрби-инженер ғәскәрҙәрҙә хеҙмәт итеүен дауам итә, Төньяҡ Кавказда Кизляр сик буйы дистанцияһында ҡәлғәләр төҙөүҙә ҡатнаша. 1757—1763 йылғы Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнаша, 1759 йылда — полковник, 1763 йылда — генерал-майорчинына лайыҡ була. Шул ваҡыттан Ишем һәм Тубыл дистанцияларында комендант булып хеҙмәт итә, 1768—1771 йылдарҙа поляк конфедераттарына ҡаршы урыҫ экспедицион корпусының хәрби ғәмәлдәрендә ҡатнаша. Екатерина II 1771 йылдың 30 майындағы Указына ярашлы Деколонг Себер корпусының командиры итеп тәғәйенләнә һәм уға генерал-поручик дәрәжәһе тапшырыла.

1773 йылдың октябрь уртаһында Деколонг Себер гарнизон командаларын Ырымбур губернаһына Пугачев ихтилалын баҫтырыуға ебәреү менән шөғөлләнә. 1774 йылдың ғинуар башында ул үҙе ике еңел ялан команда (бөтәһе 1200 кеше тирәһе) менән Силәбегә табан юлға сыға, әммә Пугачев отрядтарына ҡаршы бик уңышһыҙ һуғыша һәм ҡаланы ҡалдырып китергә һәм һуғыша-һуғыша Себергә сигенергә мәжбүр була. Февраль — апрель башында уның ғәскәрҙәре Урал аръяғында һәм Көнбайыш Себерҙә баш күтәреүселәрҙең ҡаршылыҡ усаҡтарын баҫтырыуға өлгәшә.

Апрель уртаһынан Деколонг Ырымбур губернаһының көнсығыш өлөшөндә ихтилалсыларға ҡаршы карателдәр рейдтарын үткәрә, әммә үҙенең ғәҙәтендә — яй һәм инициативаһыҙ, шуға күрә Хәрби коллегияла уны вазифһынан бушатыу тураһында һүҙ ҡуҙғатыла. 1774 йылдың 21 майында Троицк ҡәлғәһе янындағы алышта Пугачев ғәскәренә һиҙелерлек зарар килтергәндән һуң уның хәрби репутацияһы бер аҙ нығына һәм ул үҙ вазифаһында ҡалдырыла.

Екатерина Икенсенең 1777 йылдың 28 майындағы указына ярашлы Деколонг отставкаға ебәрелә. Тыуған яғында, Эстляндия губернаһының Онтика ҡалаһында, вафат була һәм шунда ерләнә.

Пушкин «Пугачев тарихына» архив әҙерләмәләрендә, текстың үҙендә һәм ҡулъяҙмаларында генералды телгә ала. П. И. Рычковтың «Йылъяҙмаларында» һәм М. Н. Пекарскийҙың яҙмаларында Деколонг тураһында мәғлүмәттәр бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*