open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Павловск зыяраты

**Павловск зыяраты** — Павловск ҡалаһындағы зыярат (Санкт-Петербургтың Пушкин районы).  Артиллерия урамының осонда урынлашҡан.

Төп атамаһы — Павловск зыяраты. Шулай уҡ Павловск ҡалаһы зыяраты варианты ла ҡулланыла.

Зыярат 1790 йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Ул саҡта Зыярат юлы тип аталған  (хәҙер Артиллерия урамы).

Хәҙер Павловск зыяраты Ленинград тәжрибә станцияһы менән Славянка йылғаһы араһындағы 13,2  гектар майҙанды биләй.

Зыярат территорияһында ике мәҙәни мираҫ объекты  бар:

: Архитектор А. П. Брюлловтың ҡәбере (федераль әһәмиәттә);
: Йырсы Е.Е.Угеттиның ҡәбер һәм ҡәбер ташы (часовняһы менән)  (1857(8)—1907).

Павловск зыяратында  хәрбиҙәрҙең ҡәберҙәре юҡ.

## Иҫкәрмәләр
Ош (аэропорт)

**Ош** — Фирғәнә үҙәнендә иң эре аэропорттарҙың береһе, «Манас халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең бүлексәһе. Ҡырғыҙстандың Ош ҡалаһынан 9 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ош халыҡ-ара аэропортының тәғәйенләнеше —Ҡырғыҙстандың көньяҡ төбәгендә авиаташыу ихтыяждарын тәьмин итеү.  Бишкәк ҡалаһынан — 389 км, Ташкенттан — 322 км, Наманган — 103 км, Андижан — 43 км алыҫлыҡта ята. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 892. м. Аэродром  «Б» (МАК) һәм «4D» (ИКАО) класына ҡарай.

Эш режимы  — тәүлек әйләнәһенә. Ош аэропортының  өс рулёж юлы бар.  Перронда 14  туҡталҡа урынлашҡан. Аэропорт перроны 59200 кв. м тәшкил итә. Осоу-ултырыу һыҙатының  2814  метр оҙонлоҡта, киңлеге 45 м. 1974 йылда  сафҡа индерелә.  Халыҡ-ара секторы 1992 йылда сафҡа  индерелгән. Төп эксплуатанты: Avia Traffic Company. 2012 йылда аэропорт 835900   пассажирҙы хеҙмәтләндерелгән, 2011 йыл менән сағыштырғанда   кпассажирҙар  һанының артыуы 18 процент тәшкил итә.

## Ҡабул ителеүсе һауа караптары
Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ә-32, Ан-72, Ан-74, Ил-76, Л-410, Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, Airbus A319, A320 Airbus, Boeing 737 (бөтә модификациялары) һ. б.  һәм Boeing 767 һәм 3-4 класс тибындағы һауа караптары, вертолеттар.  Осоу-ултырыу һыҙаты  (PCN) 30/F/B/X/T.

## Һәм авиакомпанияһы рейсы
Ҡышҡы рейстар башҡарыусы авиакомпаниялар түбәндәге йүнәлештәр буйынса 2017-2018 йылдарҙың Ош. теҙмәһе: 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Tutu.ru: «Аэропорты Ош: Дөйөм мәғлүмәт»
* Apinfo мәғлүмәт базаһы: «Ош Аэропорт»
* Data мәғлүмәт базаһы Aero World: «Osh»
Дарем соборы

**Христос, Дева Мария һәм изге Каберттың Дарем соборы **(*Cathedral Durham*) —  Бөйөк Британияла   (Дарем замогы менән бер рәттән) Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән беренсе ҡомартҡы. Норман архитектураһының роман стилендәге өлгөһө.  

Шотландия менән сиктәш Дарем соборына  1093 йылда Дарем епискобы Вильгельм де Сен-Кале ҡарары менән нигеҙ һалына.  Уның ҡая түбәһендә  урынлашыуы һәм ҡеүәтле диуарҙары эстетик функция ғына түгел, һаҡланыу функцияһын да үтәргә тейеш булған. Төҙөлөштө Вильгельмдың вариҫы епископ Ранульф Фламбард тамамлап  ҡуя. Соборҙы изгеләндергәндән һуң унда Даремдың төп ҡомартҡыларын  —  Кутберт Линдисфарнскийҙың  һәм Освальд Нортумбрийскийҙың мәйеттәрен күсерәләр. .

XII быуатта ҡорамға Дева Марияның готик капеллаһы төкәтеп төҙөлә, унда ҡулъяҙмасы Хөрмәтле Бәләнең һәм кардинал Томас Лэнглиның (1363—1437) мәйеттәре күсерелә. Инглиз реформацияһынан һуң изгеләрҙең кәшәнәләре юҡ ителә, ә бенедиктин монахтары йорттарына таратыла. Оливер Кромвель соборҙа Данбарҙа әсиргә алынған шотландтарҙы ябып ҡуя, күптәре туғандар ҡәберлегендә ерләнә. 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Сайт Даремского собора
*
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Даремский собор
Үҙәк ҡунаҡхана (Воронеж)

**«Үҙәк» ҡунаҡхана** (**Самофалов ҡунаҡханаһы**) — Воронеж ҡалаһында Революция проспекты, 44 адресы буйынса урынлашҡан тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.

1870 йылда сауҙагәр Д. Г. Самофалов Оло Дворяндар урамында бер нисә йортто һатып ала һәм ҡунаҡхана һәм килем йорттары эшләргә хәл итә. Яңы бина 1878—1879 йылдарҙа төҙөлә. Ҡунаҡхана 1879 йылдың ғинуарында асыла, уның хужаһы бер нисә йыл дауамында уны үҙе ҡарай. Ҡунаҡханала урыҫ яҙыусылары А. П. Чехов, Г. И. Успенский, И. А. Бунин туҡталалар. Совет власының тәүге йылдарында ла бина ҡунаҡхана булып хеҙмәт итеүен дауам итә. 1926 йылдың ноябрендә В. В. Маяковский ҡунаҡханала туҡтала. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бина зыян күрә, әммә һуңынан тергеҙелә. 2011 йылда ҡала көнөнә бинаны яңынан реставрацияларға ҡарар ителә. Хәҙер ҡунаҡхана бинаһына ҡунаҡханала ваҡытлыса йәшәп киткән бөтә билдәле кешеләрҙең исеме яҙылған мемориаль таҡтаташ эленгән. Хәҙерге ваҡытта был йортта «Итальянский дворик» рестораны урынлашҡан.

Ҡунаҡхананың өс ҡатлы бинаһы әкиәт өйөн хәтерләтә, кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итерлек биҙәктәргә бай. Бинаның фронтонының ҡабарынҡы элементтары менән формаһы ярайһы уҡ ҡатмарлы, стенаһындағы биҙәктәре урыҫ сигелгән биҙәктәренә йәки селтәргә оҡшай.

## Һылтанмалар
* 
*
Поляктар (урыҫтарҙың этнографик төркөмө)

**«Поляктар»** *(тырнаҡтар эсендә яҙыла)* — урыҫтарҙың этнографик төркөмө, 1763 йылдан һуң Речь Посполитаянан Себергә күсерелгәндәр (Уба йылғаһы буйлап — Алтайға, өлөшләтә — Байкал аръяғына).

«Поляктар» Калуга, Тула, Рязань, Орел губерналарынан сыҡҡан урыҫ старообрядсылары нәҫеле. Башта улар Речь Посполитаяла (Белоруссияла — Стародубье, Ветка, Добрянка, Гомель, Дорогобуж райондарында) төпләнә, ә унан XVIII быуаттың икенсе яртыһында административ тәртиптә Себергә күсерәләләр. «Поляктар», башҡа Себер этнос вәкилдәре менән никахҡа инеүҙән ҡасып, ике быуат дауамында ғаилә эсендә никахтарға инәләр.

## Ветканы ҡыйратыу
Старообрядсыларҙы иҫенә төшөрөп, Екатерина II манифест сығара ә 1762 йылда уның нигеҙендә Сенат — Указ, уға ярашлы старообрядсылар тыуған яғына саҡырыла, шулай уҡ Указда уларға йәшәү өсөн урындар билдәләнә. Әммә, старообрядсылар үҙ теләге менән Ветканы ташлап китмәгәнгә күрә, Екатерина II тағы ла бер тапҡыр старообрядсыларҙы Ветканан ҡыуып сығарыуҙы ниәт итә. 1764 йылда Веткаға генерал Маслов ебәрелә, ул старообрядсыларҙы бик ҡаты баҫтыра һәм унан яҡынса 20 000 старообрядсыны һөрөп сығара.

## Күсенеү
Этап буйлап старообрядсыларҙы Себергә оҙаталар, унда уларҙың бер өлөшөн Иркутск губернаһына ебәрәләр, ҡалғандарын — Алтайға. Байкал аръяғына эләккән старообрядсыларҙы — «семейҙар», ә Алтай старообрядсылары — «поляктар» тип атала башлай.

## Алтайҙа
Тәүҙә Алтайҙа 6 «поляк» ауылы барлыҡҡа килә, һуңынан уларҙың һаны арта бара. «Поляк» старообрядсылары Алтайҙа дәүләт крәҫтиәндәре булараҡ урынлаштырыла, улар 6 йылға һалымдарҙан азат ителә, артабан уларға икеләтә һалым түләү йөкмәтелә. Ирекле дин тотоу хоҡуғын алғандан һуң, Алтай «поляктары» үҙ динен һаҡлай, «поплыҡҡа» һәм «попһыҙлыҡҡа» бүленеү яҡлы булалар, ҡатнаш никахтарға ҡаршы торалар. «Поляктар» дини сикләнгәнлектә һәм шуның менән бәйле бикле тормошта йәшәүе арҡаһында үҙ тормошон һәм диалект үҙенсәлектәрен һаҡлап алып ҡала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* «Семейҙар»
* «Ташсылар»
* «Липовандар»
* «Рижковиҙар»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* К. В. Маёрова. Алтайские старообрядцы: история, традиции, лингвокультурологические особенности, «картина мира»
* Об алтайском старообрядчестве: откуда пришли старообрядцы, староверы, кержаки на Алтай?
Саранск I

**Саранск I** — тимер юл станцияһы Пенза төбәгендәге Куйбышев тимер юлы станцияһы, Саранск ҡалаһының үҙәк пассажирҙар станцияһы, Горький һәм Куйбышев тимер юлының төп хәрәкәтен бәйләүсе.

## Тарих

Саранск һәм Мәскәү араһындағы тимер юл бәйләнеше 1900 йылдан алып булдырыла. Саранск тимер юл вокзалының беренсе бинаһы 1893 йыл башында төҙөлә һәм Саранск станцияһында тимер юл составтары хәрәкәте башланып китә. 1940 йылдарҙың беренсе яртыһында вокзал майҙанында һәм вокзал бинаһы реконструкциялана, вокзал биләмәһен арттыра, ә иҫке бина урынында совет рухына ярашлы конструктивизм стилендә яңы ҡоролмалар төҙөлә.

2000 йылдар башында, тимер юл вокзалының иҫке биналарын һүтеп, яңы терминал төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Яңы терминал 2009 йылда сафҡа индерелә.

2017 йылда, тимер юл инфраструктураһын футбол буйынса 2018 йылғы донъя чемпионатын үткәреүгә әҙерлек сиктәрендә вокзал комплексын яңыртыу бара. Платформалар, йәйәүлеләр күпере реконструкциялана.

## Хәҙерге заман
Өс ҡатлы вокзал заманса дизайн менән «һарай» стилендә яңыртылған. Бина инвалидтар өсөн яраҡлаштырылған һәм унда мәғлүмәт таблоһы, поездар теҙмәһе, багаж һаҡлау камераһы, медпункт, гәзит кибете, кафе-бистро, төрлө кимәлдә уңайлаштырылған көтөү залдары, ял бүлмәләре,, әсә һәм бала бүлмәһе, сервис үҙәге булдырылған. Тимер юл вокзалының дөйөм майҙаны 3,4 мең квадрат метр самаһы тәшкил итә. Саранск станцияһының үткәреү һәләте — йыл әйләнәһенә 750 мең кеше.
Файл:Saransk station 2018.jpg|Станция вокзалының инфраструктураһы
Файл:Saransk station 2018 2.jpg|Тимер юл күренеше


## Техник мәғлүмәт
Саранск I станцияһы башҡарылған эштәр күләме буйынса икенсе класлы станция, ул пассажирҙар йөрөтөү өсөн ҡулайлаштырылған. Даими ток менән электрлаштырылған. Тимер юл станцияһында 8 юл бар, шуларҙың икәүһе (№ 1, 2) төп юл, ике ҡабул итеү-ебәреү юлы (№ 3, 5), сорттарға бүлеү-ебәреү юлы (№ 6), ике сорттарға бүлеү (№ 7, 8-се) һәм бер тейәү-бушатыу юлы (№ 9). Төп һәм ҡабул итеү-ебәреү юлдары электрлаштырылған.

Станция үҙәкләштерелгән, Рузаевка. — Ҡыҙыл диспетчер үҙәкләштерелгән участкаһына индерелгән. Станция менән идара итеү автоматлаштырылған, светофорҙар автоматика ярҙамында эшләй.
## Йүнәлештәр
Саранск I станцияһы аша көн һайын тиҫтәләгән поездар үтә, улар Саранск аша Мәскәү, Санкт-Петербург, Һамар, Ырымбур, Адлер, Воркута йүнәлешендә йөрөй.

График буйынса 2018 йылдың графигы буйынса станция аша алыҫ юл йөрөүсе поездар түбәндәгесә:

### Йыл әйләнәһенә поездар хәрәкәте

### Миҙгелле поезд хәрәкәте

## Вокзал адресы
* 430000, Рәсәй, Мордва Республикаһы, Саранск ҡалаһы, Вокзал майҙаны, 7-се йорт.

## Иҫкәрмәләр

### Комментарий


### Сығанаҡтар


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мордовия (поезд)
* Список железнодорожных станций и остановочных пунктов Мордовии

## Һылтанмалар
* Железнодорожный вокзал Саранск
* Железнодорожная станция Саранск
* Железнодорожный вокзал г. Саранск
* Железнодорожный вокзал Саранск на сайте ОАО «РЖД»
* Расписание поездов по станции Саранск
* Расписание поездов по вокзалу Саранск-1
* Пригородное сообщение по станции Саранск-1
* Справочник кодов станции системы «Экспресс» http://bilet.ru/rus/TrainDirectory.htm
Галлелағы Роланд һыны

**Галлелағы Роланд һыны**   — Галле ҡалаһының Баҙар майҙанындағы Роланд һыны. Бейеклеге яҡынса дүрт метр тәшкил итә. Башҡа Роланд статуялары һымаҡ уҡ һәйкәл урта быуат ҡалаһының азатлығын һәм бойондороҡһоҙлоғон сағылдыра. Статуя башта ағастан эшләнеп буялған була. Сәнғәт белгестәре статуяның нөсхәһен  XIII быуат (1245 тирәһе) менән билдәләй.  1709 йылда ағас статуя яңы статуя өсөн күсермә була. Хәҙерге статуя 1854 йылда ҡомташтан эшләнә. Эшләнгән һынының хәҙерге ҡомташ . Шул саҡта уға өҫтәп итек, бирсәткә һәм фронтон формаһында пьедестал эшләнә. 

1478  йылда  Магдебург архиепискобы Эрнст Саксонский менән ҡаланың  конфликтынан һуң,  Галле үҙенең бөтә тиелек өҫтөнлөктәрен юғалта.  Ошо сәбәп менән 1481/1482 йылдарҙан алып 1513 йылға тиклем Галлелағы Роланд һыны ағас кожух менән ҡаплана. Шулай уҡ йыл һайын башҡарыла торған традицион Роланд бейеүе тыйыла.

Роланд һыны  Баҙар майҙанында үҙ урынын бер нисә тапҡыр үҙгәртә. Әлеге ваҡытта Роланд һыны Ҡыҙыл башняның көнсығыш яғына  ҡуйылған. Германияла урынлашҡан башҡа Роланд  статуяларынан   айырмалы рәүештә,  Галлелағы Роланд хәрби кейемдә түгел.

## Библиография

* Holger Brülls, Thomas Dietsch: *an der Saale Halle Architekturführer*. Dietrich Reimer, 2000 Berlin, .
* Dietlinde Munzel-Everling: *Der Roland Halle von — Rechtssymbol ein? * Heiner in Lück (Hrsg.): *Im Licht Magdeburgs Schatten und Halle. * Seite 72-112; Verlag Mitteldeutscher, 2012 Halle; .
* Dietlinde Munzel-Everling: *Rolande. * Janos Stekovics, Dößel 2005; .
* Michael Pantenius: *Halle Stadtführer. * Gondrom Verlag, Bindlach 1995; .

## Һылтанмалар

* Реставрация Роланда из Галле на сайте www.steinrestaurierung.net
Римини

**Римини** (, эмил.-ром. Rèmin, Remne, ) — эре итальян курорты Адриатик диңгеҙ яр буйында урынлашҡан  үҙәге тип атала. Римини провинцияһының административ үҙәге, Эмилий-Романья төбәгенә инә. Адриатик диңгеҙ ярында, Мареккья һәм Ауза йылғалары араһында урынлашҡан, Титано тауҙарынан һәм Сан-Марино дәүләтенән бер нисә километрҙа тора. Ф. Феллиниҙың тыуған ҡалаһы.

Ҡаланың ҡурсалаусыһы — Риминиҙан изге Гауденций, байрамы йыл һайын 14 октябрҙә.

## Тарих
Б. э. тиклемге I мең йыллыҡта бында этрусктар торағы булған, һуңғараҡ уларҙы умбрҙар алмаштырған. Был беҙҙең эраға тиклем VI быуатта был урынды галлдар яулап ала. Галлия осороноң ҡомартҡылары һаҡланмаһа ла, ауыл тарихында галлдар ҙур роль уйнаған була. Улар заманында Римини ҙур портҡа әйләнгән. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 283 йылда ҡала, моғайын, умбрҙар ҡулына кире ҡайта. Бында самниттар, шулай уҡ гректар йәшәгән, был турала археологик ҡаҙыуҙарҙа табылған эгей керамикаһы фрагменттары һөйләй.

## Иң яңы тарих
1797 йылда француздар ҡаланы биләй.

1860 йылда ҡала Италия короллеге составына инә.

Беренсе донъя һуғышында ҡала австрия флоты хәрәкәте зонаһында тора.

Икенсе донъя һуғышында фронт линияһында була, өлөшләтә емерелә, канада һәм грек хәрби частары тарафынан 1944 йылдың сентябрендә азат ителә. Грек бригадаһына күрһәткән батырлығы өсөн, исем биреү «Римини бригадаһы» исеме бирелә.

## Иҡтисад

Ҡала иҡтисады Урта быуаттарҙа ҙур үҙгәрештәр кисерә. Халыҡ әкренләп кәмей һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнеүгә күсә.

## Иҫтәлекле урындар
Ҡалала боронғо ваҡытты хәтерләткән Август һәм Тиберий — аркалы күпере һәм триумфаль арка, шулай уҡ амфитеатр емереклектәре бар.

Урта быуат һарайҙары һәм ғибәҙәтханалар, шул иҫәптән XIV быуаттың йәмәғәт бинаһының иң ҙур өлгөһө — Палаццо дель Подеста бар. 1437 йылда һалына башлаған Малатеста замогынан бары тик ҡала диуарының бер өлөшө генә һаҡланып ҡалған.

Башҡа билдәле ҡомартҡыларҙан Римини ҡорамы бар —  XIII быуатта төҙөлгән, унда католик блаженный Альберто Марвеллиҙың ҡеүәтле мәйете һаҡлана. Бынан тыш, риүәйәттәр буйынса, Порт янындағы Сан-Николо сиркәүендә (Чезаре Баттисть майҙанsylf) 1177 йылдан алып Изге Николай мәйет киҫәксәләре — һул ҡулы һөйәге бар.

## Транспорт

Ҡала Адриатик диңгеҙ порты булып тора.

Ҡаланан 8 км алыҫлыҡта Римини аэропорты урынлашҡан — Федерико Феллини исемендәге Халыҡ-ара аэропорт.

## Туғанлашҡан ҡалалары
Риминиҙың 10 туғандаш ҡалаһы бар:

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Официальный сайт муниципалитета Римини
* Официальный сайт о туризме в Римини
* Официальный туристический сайт региона Эмилия-Романья 
* Карта маршрутов автобусов региона
* Реконструкции, фестивали и события в крепости Mondaino (30 км от Римини)
* Информационный портал русских в Италии (Римини)
Изге Маврикий сиркәүе (Галле)

**Изге Маврикий сиркәүе** (нем. Zu Moritzkirche Halle) — Галле ҡалаһында Саксония-Анхальт федераль ерендәге  готик сиркәү  

Галлела иң матур сиркәү, шулай уҡ  ҡаланың боронғо  культ ҡоролмаһы булып тора.

## Тарихи очерк
Магдебург архиепсикоплығын  ҡурсалаусы Изге Маврикийға бағышланған сиркәү иҫке Галленың көньяҡ өлөшөндә мәхәллә сиркәүе сифатында  XII быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килә, һәм 1184 йылда изге Маврикий коллегиаль сиркәүе булараҡ ҡулланыла.   

Әлеге сиркәүҙең төҙөлөшө юғары готика стилендә 1388 йылда Конрад фон Айнбек етәкселеге аҫтында башлана  (нем. Von Conrad Einbeck, 1360—1428): көнсығыш яғында хор һәм алтарь өлөшө төҙөлә.  План буйынса, 1453—1510 йылдарҙа төҙөлгән сиркәүҙең көнбайыш яғын ике манара осларға тейеш була, әммә  был финанс сәбәптәр менән  тормошҡа ашырылмай. 

1519 йылда августин  капитулы таратыла, ә изге  Маврикий сиркәүе доминикансылар орденына тапшырыла, бынан алда ул кафедраль собор итеп төҙөкләндерелә. 

Галлеға  протестант дине индерелгәндән һуң доминикан  монастыры ябыла, һәм 1542 йылда ҡала милкендә булған сиркәү инжил общинаһына тапшырыла.   

XVII  быуат аҙағында, 1694 йылдан алып 1697 йылға тиклем сиркәүҙең көнбайыш фасады өҫтөндә барокко стилендә башня-манара төҙөлә,  1789 йылда  өлөшләтә емерелгәндән һуң ул   һүтелә.1801—1803 йылдарҙа уға алмашҡа әлеге өҫҡорма төҙөлә. 

1806 йылдан алып 1808 йылға тиклем сиркәүгә йәнәш торған конвенттың иҫке бинаһы һәм монастырь   һүтеп алына.  Ахыр сиктә, урта быуат участкаһы төҙөлөшөнән, сиркәүҙән тыш, изге Иоанн госпитале бинаһы ғына һаҡлана. 

1970 йылдан сиркәү бинаһын ҡаланың католик общинаһы ҡуртымға ала. Ул изге Маврикий һәм Павелға бағышланған мәхәллә сиркәүе сифатында ҡулланыла.

## Әҙәбиәт

* *Brülls/Dietzsch*: an der Saale Halle Architekturführer. Verlag Dietrich Reimer, 2000 Berlin, .
* *Achim Todenhöfer*: Gotteslob Steinernes. Stadt mittelalterlichen Kirchen der Halle Die. In: der Geschichte Stadt Halle, Bd. 1, Halle Mittelalter Neuzeit Frühen und der im. Mitteldeutscher Verlag, 2006 Halle, 207-226 S., .
* *Wulf Schadendorf*: Moritzkirche zu Die Halle. Berlin, 1965.
Минск планетарийы

**«Минск планетарийы» дәүләт белем биреү учреждениеһы** — Белоруссияның (Минск ҡалаһы) ҙур стационар планетарийы, Евроазия планетарийҙар ассоциацияһы ағзаһы.

Төп эшмәкәрлеге — астрономияны, космонавтиканы һәм башҡа тәбиғәт фәндәрен популярлаштырыу.
Минск планетарийы Минск дәүләт балалар һәм йәштәр һарайына ҡарай.

## Тарихы
1965 йылдың 29 июлендә планетарий һәм обсерватория асыла.

2011 йылдың 8 июлендә косметик ремонтҡа ябыла (йәйге осорҙа).

## Тасуирлама

### Планетарий
Йондоҙло зал 120 кешегә иҫәпләнгән (йондоҙло сеанстар өсөн — 100), көмбәҙ рәүешендәге экран һәм «Планетарий» оптик-механик аппарат менән йыһазландырылған (Carl Zeiss фирмаһының ZKP-1 моделе, ГДР).

### Обсерватория
Обсерватория башняһының диаметры 6 метр. Ер өҫтөндәге һауа ҡатламының турбулентлыҡ йоғонтоһон бөтөрөү өсөн, ер өҫтөнән байтаҡ күтәрелгән. Унда Carl Zeiss фирмаһының 130 мм телескоп-рефракторы ҡуйылған (фокус алыҫлығы — 1950 мм, ҙурайтыуы — 300×), уның ярҙамында килеүселәр белгестәр етәкселегендә күк йөҙө объекттарын күҙәтә алалар.

## Проекттары һәм саралары
* Йондоҙло сеанстар, лекциялар
* Астрономия көндәре.
* Космонавтика көндәре
* Йондоҙло яңылыҡтар
* Күк йөҙө икәү өсөн
* Йондоҙло туй
* Экспозициялар һәм күргәҙмәләр

Планетарий янында 2008 йылдың 1 ноябрендә «Аш-ню» астрономия яратыусылар клубы барлыҡҡа килә.

## Эш ваҡыты
Шишәмбе- йәкшәмбе 10.00-18.00 сәғ., дүшәмбе — ял көнө.

Сеанстар: 10.00-дан 17.00-гә тиклем (интервал — 1 сәғәт, сеанс оҙайлығы — 40 мин).

Йондоҙло залдың һыйҙырышлылығы — 100 кеше.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Разработан проект реконструкции минского планетария
* Видеосюжет о минском планетарии на белорусском канале «Столичное телевидение» 
* Минский планетарий
Төньяҡ Двина каналы

**Төньяҡ Двина канал** — Рәсәйҙең Вологда өлкәһендәге канал, ул Төньяҡ Двина һыу системаһының өлөшө булып тора. Каналдың ҙур өлөшө «Рус Төньяғы» милли паркы аша үтә.

Канал Волга-Балтик һыу юлының өлөшө булған Шексна йылғаһын һәм Төньяҡ двина ҡушылдығы булған Сухона йылғаһын тоташтырып тора. Канал Шексна йылғаһы ярындағы Топорня тораҡ пунктынан башланып (664—665 км Волга-Балтик һыу юлы) Порозовица, йылғаһы, Кубен күле һәм Сухона йылғаһынан алып № 7"Знаменитый" шлюзына тиклем (Шера ауылы) һуҙылған.

Канал XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем Волга менән Аҡ диңгеҙҙе тоташтырып торған берҙән-бер һыу юлы булған.

Каналдың дөйөм оҙонлоғо 127 километр тәшкил итә. Канал киңлеге 26 метрҙан 30 метр тиклем етә, тәрәнлеге 1,8 метр. .
Канал составына инә:

* Топорнин каналы
** Шлюз № 2
** Шлюз № 3
** Топрнин ҡапҡаһы
* Сиверский күле
* Кузьминский каналы
* Покровка күле (Бабье)
* Поздышко йылғаһы
* Зауломский күле
** Зауломский быуаһы
* 1-се Вазерин каналы
* Пигасово күле
* 2-се Вазерин каналы
* Кишем күле
* Кишем каналы
** Кишем ҡапҡаһы
* Иткла йылғаһы
** Шлюз № 4
* Благовещен күле
* Порозовица йылғаһы
** Шлюз № 5
** Шлюз № 6
* Кубен күле
** «Данлыҡлы» быуаһы
** Шлюз № 7 «Данлыҡлы»

Каналда алты шлюз һәм һигеҙ быуа бар. Камераларҙа һыу ауышлығы 1- 4 метрға тиклем, камералары ағастан., .

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Справочная книжка Вытегорского округа путей сообщения. 1910 г. Вытегра. 1910 г.
* Справочная книжка Вытегорского Округа путей сообщения. Мариинский и Тихвинский водные пути. 1916 г. Вытегра. 1916 г.

## Һылтанмалар
* Отсканированная статья И. А. Смирнова «Канал Герцога Вюртембергского»
* Фотографии западной части канала
* История Северо-Двинской системы
* Северо-Двинский водный путь и его роль в изменении экологической обстановки в регионе
Ҡуржакүл

**Ҡуржакүл** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл.

## Географияһы

Ҡуржакүл Силәбе өлкәһенең Сосновка районында, Силәбе ҡалаһынан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Күлдең көнбайыш ярында Ҡуржакүл ауылы, көнсығышында Тинес ҡасабаһы урынлашҡан. Алыҫ түгел, тимер юл аша,Тишке күле ята.

Географик координаттары: киңлеге — 55°30′50″N (55.513994), оҙонлоғо — 61°31′48″E (61.529953)

## Тасуирламаһы
Ҡуржакүл күл тәбиғи юл менән барлыҡҡа килгән, тигеҙлектә ята, ҙур түгел, оҙонса һыҙатлы.

Майҙаны - 172 гектар, төбө ләмле. Ярҙары башлыса һөҙәк, һай урындары бар. Ҡом баҫып, һаҙмыртланып тора.

Һыу ҡоштары йәшәй, аҡҡоштар күренә.Һыу үҫемлектәре үрсей.Ярҙарын күрән ҡамыш менән ҡурайлы ҡамыш баҫҡан.

Күлдә алабуға, себер сабағы, табан тереклек итә.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең Долгодеревенское ауылында йәшәгән Фәрит Хәсәнов топонимдың килеп сығыуын башҡорт телендәге диалект "*ҡуржа*" һәм "*күл*" һүҙҙәре менән бәйләй. *Болғансыҡ, еҫле* тигән мәғәнәләр биреүен яҙа. Һыу өҫтө, ысынлап та, ҡужырмаҡлы, еҫ сығып тора, тип билдәләй ул . Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегегендә (1-се том) "*ҡуржа*" диалект һүҙ тип билдәләнә һәм *юшҡын* тигән шәрехләү бирә .

Башҡорт телендә шулай уҡ диалект "ҡоржоу" - "артыҡ әсеү" тигән һүҙ ҙә бар. Күлдең һыу сифатына ҡарата ул да тап килеүе ихтимал .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КИРЖАКУЛЬ http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110164-kirjakul.html
*КИРЖАКУЛЬ ОЗЕРО https://catcher.fish/enciklopedia/vodoemy/urfo/kirzhakul-ozero/
Каруанһарай (Минск)

**Каруанһарай** — Минскта XVIII—XX быуат башындағы тарихи комплекс бинаһы, архитектура һәйкәле (712Г000234 номерлы). Адресы: Азатлыҡ майҙаны, 2-10 йорттар .

## Тарихы
Каруанһарай Минск ҡалаһында төп баҙар майҙанында XVI быуат уртаһында формалаша башлай (XVI быуат таш төҙөлөш ҡалдыҡтары хәҙерге ихата территорияһында археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған). Һаҡланып ҡалған ҡоролмаларҙың иң тәүгеләре XVIII быуатҡа ҡарай. 1798—1801 йылдарҙа губерна архитекторы Фёдор Крамер булған биналарға ҙур төньяҡ-көнсығыш корпус төкәтеп төҙөй һәм башҡа биналарҙы классицизм стилендә реконструкциялай. XIX быуаттың беренсе яртыһында биналарға өс яҡтан сауҙа галереяһы төкәтеп эшләнә. Бинаның аҫҡы ҡатында магазиндар урынлаша, өҫкө ҡаттар торлаҡ булып хеҙмәт итә. 1909 йылда комплекстың көньяҡ-көнбайыш өлөшө яңынан төҙөлә, өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә һәм модерн стилендә яңы фасад эшләнә. XX быуат башында унда Аҙау-Дон банкы бүлексәһе, сауҙагәрҙәр клубы урынлашҡан. 1920 йылдан һуң бинала төрлө учреждениелар урынлашҡан. 1923—1933 йылдарҙа эшсе һәм крәҫтиәндәр депутаттары советтарының Минск башҡарма комитеты шунда урынлаша, ә 1930-сы йылдарҙа — Крәҫтиәндәр Йорто. 1920-се йылдарҙа сауҙа галереяһы һүтелә. 1930-сы йылдарҙа көнсығыш фасады яңынан төҙөлә (әлеге ваҡытта XX быуат башындағы торошо тергеҙелгән).

## Архитектураһы
Комплексты ике-өс ҡатлы биналар тәшкил итә, уның композицияһы планда йомоҡ, ике эске ихатаһы бар. Төп көньяҡ-көнбайыш фасадты 4-се номерлы, планда Г рәүешле, өс ҡатлы бина барлыҡҡа килтерә. Ул модерн стилендә биҙәлгән, уның үҙәгендә киль рәүешле фронтон. Фасадты тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары араһындағы стенала вертикаль яҫы тар сығынты айырып тора. Ул үҫемлек орнаменты менән биҙәлгән. Төньяҡ-көнсығыш фасад классик стилдә биҙәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Минск күперҙәре

**Минск Күперҙәре**

Минскта һыу системаһы ҙур булмағанлыҡтан күперҙәр аҙ (ҙур булмаған парк ҡоролмаларын иҫәпкә алмағанда яҡынса 120). Ҡағиҙә булараҡ, был күперҙәр Свислочь йылғаһы йәки юлдар аша (юл үткәргестәр) һалынған.
Күпер полотноһының майҙаны — 140 мең м².

## Тарихы
Һаҡланып ҡалған берҙән-бер һуғыштан алда төҙөлгән юл үткәргес — Мәскәү урамы өҫтөндәге Көнбайыш күпер. 1908 йылда төҙөлгән бетон күпер Мәскәү урамын Чкалов урамы менән тоташтыра. 1982—1984 йылдарҙа ҡырҡа үҙгәртеп (яңынан тиерлек) төҙөлә.

Брежнев осоронда ҡоролмаларҙың мәңгелек һәм ышаныслы булыуына баҫым яһала.

2014 йылда 10 юл төйөндәре (күперҙәр) төҙөлөү планлаштырыла. Ҡалалағы иң оҙон эстакада күпере (460 м, Жуков һәм Дзержинский проспекттары киҫешкән ерҙә) төҙөлөшө тамамланған инде. Эстакада 2012 йылдың 2 июлендә Беларусь Республикаһының бойондороҡһоҙлоҡ көнөнә асыла.

## Исемлеге
* Захарьев күпере (Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты, Янка Купала урамынан Еңеү майҙанына тиклем) — М. П. Парусников һәм П. Баданов проекты буйынса 1952 йылда төҙөлгән.
* Күперҙәр (йәйәләр эсендә тарихи исемдәре килтерә) Первомайский (Весёлый), Богданович (Хлусов), Янка Купала урамдарында (Полицейский), әле реконструкцияланғандар.
* Йәйәүлеләр күперҙәре
** Күҙ йәше утрауына күпер
** Милли китапхана янындағы күпер
** Еңеү паркында.
** Свислочь йылғаһы аша өс күпер планлаштырылған (Минск ҡалаһын Троицк биҫтәһе менән тоташтырыу өсөн)

## Иҫкәрмәләр
Илмән күле

**Илмән күле**  () - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһы янындағы күле.
 
## Географияһы
Илмән күле Көньяҡ Уралдағы  Илмән һыртының көньяҡ осонда Мейәс ҡалаһы янында, Илмән ҡурсаулығы эргәһендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән — 331 м. Күлдең көньяғында Транссебер магистраленең Көньяҡ Урал тимер юлы Мейәс станцияһы, төньяҡ  һәм көнсығыш яры буйлап Мейәс — Сыбаркүл автомобиль юлы һәм Өфө — Силәбе   тимер юлы үтә.
 
Силәбегә тиклем – 80 км, Өфөгә – 270 км, Мейәскә – 5 км ара .

## Тасуирламаһы

Һыу ятҡылығы төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙыла,  оҙонса түңәрәккә яҡын рәүешле. Майҙаны — 4,76 км².

Юлдарҙан ары көнсығыш яры хужалыҡ эшмәкәрлеге өсөн ҡулланылмай,  сөнки Илмән ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан. Көньяҡ яры Һаҙлыҡлы.

Яр буйына табан төбө ылымыҡлы, ҡуйы булып һыу үҫемлектәре баҫҡан.

Хайуандар донъяһы уникаль. Бында ғалимдар энәғараҡтың һирәк осраған төрҙәрен тапҡан, урындағы һунарсылар һәм  балыҡсылар йәмғиәте ағзалары өлкәнең Ҡыҙыл китабына индерелгән йылға ҡамаһы осрауын теркәгән.

Күлде өлөшсә дамба менән уратҡандар, күлдән ағып сыҡҡан һыу Мейәс йылғаһына ҡоя..

## Этимологияһы

Күлгә атама төп Урал һыртынан 40 км көнсығышҡараҡ һуҙылған Илмән тау һырты исеменән бирелгән. ул. Илмән күле ҡәҙимдән  тип аталып килгән (1736 , 1742 йылдағы карталар); Петр Симон Паллас уны *Именкуль* тип атаған (башҡортса синонимы —  «хәүефһеҙ күл») .

Шул уҡ ваҡытта Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡорттарҙың тотемы - имән ағасынан килеп сыҡҡандыр тип фаразлай.

## Илмән күренештәре

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡтар
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
*Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с.

## Һылтанмалар
* Озеро Ильменское http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ilmenskoe_ozero/
Илмән тауҙары

**Илмән тауҙары** () — Рәсәй Федерацияһы Көньяҡ Уралдағы Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһы янындағы тау һырттары.

## Географияһы

Илмән һырттары көнсығыштан урманлы-убалы күлдәр менән сиктәш, ә көнбайыштан Мейәс йылғаһы үҙәненең аръяғында Урал тауҙарының төп һырттары китә, шулай итеп Илмән һырттары үҙ географик киңлегендә Урал тауҙарының көнсығыш сиге булып тора.

Иң юғары нөктәһе — ***Илмәнтау*** (755 м). Көньяҡта Илмән тауҙары Күмәс Ирәндек һырттары менән дауам итә (Ирәндек - Башҡортостандың Учалы районы территорияһы).

Илмән тауы итәгендә Мейәс ҡалаһының төньяҡ өлөшөндәге торлаҡ массивы, Машҡаласыҡ районы урынлашҡан.

## Тасуирламаһы

Тау тоҡомдары төрлөлөгө ҡатмарлы һәм оҙайлы геологик тарихы менән бәйле, был тарих 2,3 миллиард йыл иҫәпләнә.

Иң ҙур ғилми ҡиммәте пегматит юлаҡтары менән бәйле - бында миаскит, гранит, топаз, гранат,сиенит аквамарин, фенакит, циркон, сапфир, турмалин, амазонит һәм башҡалар осрай.

1920 йылда Илмән тауҙары Рәсәйҙә булдырылған минералдар ҡурсаулыҡтарының тәүгеләренең береһе - Илмән ҡурсаулығы биләмәһенә инеп китә.

1824 йылда Илмәнгә килгән немец минералогы И. Н. Менге уның тәүге тасуирламаһын яҙа һәм 1825 йылда ул: "Донъяның бөтә минералдары бер ғәжәйеп һыртта йыйылған кеүек һәм алда был йәһәттән күп асыштар көтә әле," - тип күрәҙәләгән

## Этимологияһы

Илмән тау һырты Илмән күленә һәм Илмән ҡурсаулығына үҙенең атамаһын биргән. Илмән күле ҡәҙимдән  тип аталып килгән (1736 , 1742 йылдағы карталар);Петер Симон Паллас уны *Именкуль* тип атаған (башҡортса синонимы — «хәүефһеҙ күл») .

Шул уҡ ваҡытта Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атаманы башҡорттарҙың тотемы - имән ағасынан килеп сыҡҡандыр тип фаразлай.

## Галерея

## Шулай уҡ ҡара
* Илмән ҡурсаулығы
* Илмән күле

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡтар
* География Челябинской области / Автор М. А. Андреева, А. С. Маркова — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 2002. — С. 122. — 20000 экз
*Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с.

## Һылтанмалар
* Ильменские горы http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/world-heritage/ilmensky-mountains/ 
*Ильменские горы http://pochel.ru/c/146-ilmenskie-goryi/
Минск (ҡунаҡхана, Минск)

**«Минск»** — Минск ҡалаһында Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында урынлашҡан ҡунаҡхана.

«Минск» ҡунаҡхана комплексының беренсе корпусы элек ҙур булмаған 9 номерлы «Ново-Берлин» ҡунаҡханаһы (архитекторы Курвуазье) торған урында 1959 йылда төҙөлгән (архитекторы Боданов, стиль — Сталин неоклассицизмы).

Икенсе корпусы 1969 йылда төҙөлә һәм эшләй башлай (архитекторҙары Г. Сысоев, Д. Кудрявцев, С Мусинский), 7 ҡаттан тоа, 324 урынлыҡ 105 номеры була.

1991 йылда беренсе корпус номерҙарына реконструкция үткәрелә. 1995 йылда «Минск» ҡунаҡхана комплексы Беларусь Республикаһы Президенты эштәр Идаралығы структураһына инә, ә 2001 йылда Беларусь Республикаһы тарихи-мәҙәни ҡиммәттәренең дәүләт исемлегенә индерелә.

2001 йылдың март айында — 2002 йылдың декабрендә «Минск» ҡунаҡхана комплексында реконструкция уҙғарыла. 2002 йылдың 17 декабрендә дәүләт комиссияһы объектты файҙаланыуға ҡабул итеү акттарына ҡул ҡуя.

2002 йылдың 18 декабрендә Беларусь Республикаһы министрҙар Советы янындағы стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация комитеты, туризм һәм спорт министрлығы менән берлектә, Белоруссияла һәм Минск ҡалаһында беренсе тапҡыр, ҡунаҡханаға «4 йондоҙ» категорияһы бирә. 2002 йылдың 20 декабрендә, реконструкциянан һуң, А. Г. Лукашенко ҡатнашлығында ҡунаҡхананы рәсми асыу тантанаһы үтә.
Файл:Belarus-Minsk-Hotel Minsk.JPG|
Файл:Our hotel in Minsk Belarus (3942217365).JPG|


## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт гостиницы
Арғужа һыуһаҡлағысы

**Арғужа һыуһаҡлағысы** —  - яһалма һыу ятҡылығы, 1939—1946 йылдарҙа Мейәс йылғаһында Арғужа һыуһаҡлағысы  өсөн плотина төҙөгәндә барлыҡҡа килгән.  Һыуһаҡлағыс Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районында төҙөлгән. Силәбе өлкәһенең иң ҙур һыуһаҡлағысы. Һыу баҫтырған ваҡытта Арғужа күле һыуһаҡлағыс эсенә инеп ҡалған.

## Тасуирламаһы
Һыу өҫтө майҙаны — 84,4 км². Һыуҙың тулы күләме — 0,9661 км³. Һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 2800 км². Диңгеҙ кимәленән бейеклеге  — 270 м.

Һыуһаҡлағыс күп йылдарға көйләнә. Яр һыҙаты тотороҡло түгел, сөнки һыу кимәле  алмашынып торе до 6 метров), бормалы , ҡултыҡтары күп, ярҙарына бик яҡын булып ҡарағай һәм ҡайын урмандары үҫә. Утрауҙары күп.

## Файҙаланылыуы
Силәбе ҡалаһы өсөн төп эсәр һыу сығанағы булып хеҙмәт итә.

Рекреация әһәмиәтенә эйә: һыуһаҡлағыс ярҙарында ял йорттары урынлашҡан.

Балыҡ тотоу өсөн популяр урын. Һыуһаҡлағыста төрлө балыҡтар тереклек итә: суртан, опто, себер сабағы (сабаҡ), алабуға, шамбы,алабалыҡ, ҡорман, ҡарабалыҡ, һыла, этеш.  Арғужа һыуһаҡлағысы рипус үрсетеү буйынса төп һыу ятҡылығы булып тора.Һирәкләп  карп, бикре, йәйғорло бағыр һәм кумжа (Оло Ҡыялым йылғаһынан инә, ул һыуһаҡлағыстан саҡ ҡына өҫтәрәк Мейәс йылғаһына ҡоя).

## Тораҡ пункттар
Һыуһаҡлағыс ярҙарында урынлашҡан ауылдар:
* Байҙаш
* Карасёво
* Туракаева/Аракаева
* Арғужа
* Чишма
* Хәлит
* Байрамғол

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса Арғужа тигән ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа. "Ар" (арыу, яҡшы) һәм хужа (ғужа) тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тигән аңлатма бирә..

## Атама мәҙәниәттә
Башҡорт халыҡ йыры "Арғужа" () хәҙерге заманда һыуһаҡлағысҡа әйләнгән ошо атамалы күл тураһында.

## Галерея

## Шулай уҡ ҡара
* Арғужа (йыр)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* [Ссылка на статью в журнале [Ватандаш]]
* Ссылка на &#91;Каталог водохранилищ&#93; 
* Аргазинское водохранилище на сайте ООПТ России
Минск телебашняһы

** Минск телебашняһы** — Белоруссияның баш ҡалаһы Минсктағы телебашня. Минск ҡалаһы, Коммунистик урамы, 6 адресы буйынса урынлашҡан, шунда уҡ (телеүҙәк бинаһында) ОНТ һәм СТВ белорус телеканалдары редакциялары урынлашҡан.

## Тарихы

1956 йылдың 1 ғинуарынан алып Минск телебашняһынан Республика телевизион студияһы трансляциялай башлай.
Ышаныслы ҡабул итеү радиусы 70 км-ға етә.

1967 йылдың 6 октябрендә Минск телеүҙәге тәүге тапҡыр радиореле линияһы буйынса Мәскәүҙән СЕКАМ-3Б системаһы буйынса тулы төҫлө телевизион сигнал ҡабул итә, хотя в то время в Минске было только 5 цветных телевизоров, Минск ҡалаһында ул ваҡытта 5 кенә төҫлө телевизор була. Уларҙың икеһе радиореле линияһын һәм эфирҙы контролләү өсөн Минск телеүҙәгендә ҡуйылған була, һәм телеүҙәк хеҙмәткәрҙәре төҫлө телетапшырыуҙы күрә алған беренсе кешеләр булалар.

1974 йылдың 13 сентябренән телеүҙәк даими төҫлө тапшырыуҙар алып бара.

1976 йылда инде радиотелевизион тапшырыуҙар үҙәге ҡаланан ситкә сығарыла һәм башня күсмә телевизион станциялар эше һәм Минсктан яңы үҙәккә программалар тапшырыу өсөн генә ҡулланыла башлай. Шуға күрә уны тағы ла баш ҡалала республика радиотелефон бәйләнеше булдырыу өсөн файҙаланырға ҡарар ителә. Бының өсөн 13 июль иртәһендә уникаль операция үткәреп вышканы 40 метрға тиерлек ҡыҫҡарталар — башня өҫтөндә вертолет эленеп тора, монтажлаусылар тростарҙы нығыталар һәм бер минуттан машина, секцияны күтәреп, уны Комсомол күле районында махсус йыһазландырылған майҙансыҡҡа күсерә. Һүтеүҙе бындай осраҡтарҙа ҡулланыла торған «шыуышыусы» кран ярҙамында башҡарырға ла мөмкин булыр ине, әммә быға күп ваҡыт китер ине һәм, шул уҡ ваҡытта, күп тонналы йөктө ул бейеклеккә күтәреү мөмкин түгел ине. Шуға күрә Минскта беренсе тапҡыр был операцияны монтаж эштәре өсөн тәғәйенләнгән «МИ-10К» вертолеты үҙ өҫтөнә ала (был эште Мәскәүҙең Ф. Белушкин, Н. Селиверстов, Г. Провалов һәм баш инженер А. Чубарев составындағы тәжрибәле экипаж башҡара).
Артабан, 160 метр самаһы бейеклектә диаметры 20 метрға яҡын булған 8 бишәр тонналыҡ таждан торған майҙансыҡ монтажлана, унда яңы төр бәйләнеш эше өсөн кәрәк булған антенна ҡуйыла.

## Фотогалерея

Файл:OНТ-СТВ (1).JPG|Телебашня ОНТ һәм СТВ биналары фонында
Файл:OНТ-СТВ (2).JPG|Телебашня Свислочь йылғаһы яғынан 


## Техник мәғлүмәт
* тәү бейеклеге 200 м
* хәҙерге ваҡытта бейеклеге — 176 м.
* өҫкө майҙаны — 160 м.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Телевидение в Белоруссии
* Исторические названия районов Минска

## Һылтанмалар
* О проекте строительства минской телебашни  // Твоя столица — Минск

## Иҫкәрмәләр
Ҡуржакүл (ауыл)

**Ҡуржакүл** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл.

## Географияһы
Ҡуржакүл Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы Тинес ауыл биләмәһенә ингән ауыл.

Райондың төньяҡ өлөшөндә, Ҡуржакүл буйында урынлашҡан. Рельефы — ярымтигеҙлек (Урал аръяғы пенеплены); иң бейек урыны — 238 метр. Урманлы-далалы ландшафт.

Күрше тораҡ пункттары менән ауыл грунтлы һәм шоссе юлдар һалынған. Район үҙәгенә тиклем (Долгодеревенское ауылы) — 25 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Тинес ҡасабаһы) — 9 км.

## Тасуирламаһы
Ауылдың тирә-яғын күп һанлы һаҙлыҡтар уратып алған, 2 км төньяҡ-көнбайыш алыҫлыҡта ҡайын урманы урынлашҡан.

2002 йылғы йәниҫәптә 384 кеше йәшәгән (1970—390, 1983—344, 1995—417).

## Тарихы
Ауылға ХХ быуаттың тәүге яртыһында нигеҙ һалынған.

1963 йылда Новостройка ҡасабаһы менән ҡушылған, шул уҡ йылда территорияла Мөслим совхозы бүлексәһе урынлашҡан. Хәҙерге осорҙа унда «Нива» СХПК-һы эшмәкәрлек алып бара.

Ауылдың китапханаһы бар.

## Этимологияһы
Топонимдың килеп сығыуын Силәбе өлкәһенең Долгодеревенское ауылында йәшәгән Фәрит Хәсәнов башҡорт телендәге диалект «*ҡуржа*» һәм «*күл*» һүҙҙәре менән бәйләй. *Болғансыҡ, еҫле* тигән мәғәнәләр биреүен яҙа. Һыу өҫтө, ысынлап та, болғансыҡ, еҫ сығып тора, тип билдәләй. Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегегендә (1-се том) «*ҡуржа*» диалект һүҙ тип билдәләнә һәм *юшҡын* тигән аңлатма бирә.

Башҡорт телендә шулай уҡ «ҡоржоу» — «артыҡ әсеү» тигән диалект һүҙ ҙә бар. Күлдең һыу сифатына ҡарата ул да тап килеүе ихтимал.

## Шулай уҡ ҡара
* Сосновка районы
* Ҡуржакүл

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 678-се бит

## Һылтанмалар
* Фарит Хасанов. — «Вечерний Челябинск», 1998, 7 апрельhttp://www.chelpress.ru/newspapers/vecherka/archive/07-04-1998/3/SHORTY.DOC.html 
* Деревня Киржакуль//Энциклопедия Челябинской области//http://chel-portal.ru/enc/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C
* Киржакуль — Официальный сайтhttps://mygorods.ru/1113276
Якуб Колас дәүләт әҙәби-мемориаль музейы

**[[Якуб Колас]] дәүләт әҙәби-мемориаль музейы** Минскта XX быуат уртаһындағы тарихи бинала урынлашҡан, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы (713Д000006 номерлы). Академик урамы, 5 (иҫке адрес: Азатлыҡ проспекты, 66а) адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы
Белоруссия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты һәм БССР Министрҙар Советының 1956 йылдың 16 авгусындағы ҡарарына нигеҙләнеп музейға нигеҙ һалына, килеүселәр өсөн 1959 йылдың 4 декабрендә асыла. Ул шағир Якуб Колас 1944 йылдың аҙағынан 1956 йылдың 13 авгусында вафат булғанға тиклем йәшәгән йортта урынлашҡан. Колас Минск азат ителгәндән һуң БССР фәндәр академияһы баҡсаһында урынлашҡан йортта йәшәй. Шағирҙың 70 йәшлек юбилейына, 1952 йылда, иҫке йорт урынында архитектор Г. Заборский проекты буйынса яңы йорт төҙөлә.

## Архитектураһы
Биналар Сталин неоклассицизмы стилендә төҙөлә. Ҙур булмаған бина, ике ҡатлы, кирбестән, планда тура мөйөшлө була. Төп фасады симметриялы. Симметрия күсәре буйынса ярым түңәрәк фронтон менән биҙәлгән инеү урыны урынлашҡан. Бинаның арҡыры ҡырын симметрик өс ҡырлы эркерҙар биҙәй. Фасадтың биҙәлешендә пилястралар, колонналар, профилле кәрниздәр,һылап яһалған биҙәктәр ҡулланылған. Ихаталағы фасадтың ҡабырға өлөшөндә тәүге торлаҡ бина һаҡланып ҡала. Эсендә экспозиция залдары урынлашҡан, шағир йәшәгән икенсе ҡаттағы йыһаз шағир йәшәгән осорҙағы кеүек һаҡлана. Икенсе ҡатҡа менә торған ағас баҫҡыс рәссам В. Позняктың эштәре витражы менән биҙәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Навье (мемориаль парк)

**Навье**  (слов.Navje) — Люблянала күренекле словен кешеләренең ҡәберлектәре менән мемориаль парк.

1930 йылдар аҙағында ҡала ситендә төҙөлгән, 1779 йылдарҙан алып  1906 йылдарға тиклем ғәмәлдә булған,  хәҙер  һаҡланмаған *изге Криштоф зыяраты* урынында төҙөлгән парк.  XX быуат уртаһында парк боронғо славян  Навье исемен ала. Ҡала үҙәгенән төньяҡҡа ҡарай, Любляна тимер юлы вокзалына яҡын урынлашҡан.

## Тарихы
Зыярат изге Криштоф сиркәүе янында 1779 йылда  барлыҡҡа килгән (XX быуаттың икенсе яртыһында һүтеп алына).   1830—1850  йылдарға антик сәнғәте элементтары менән таштан декоратив һәйкәлдәр: ваза, урна, обелиск, колонна, саркофагтар ҡарай.   Урта быуат урталарында  урта быуат сәнғәте элементтары, шул иҫәптән роман стиле өҫтәлә. 1860 йылдарҙа неоготик һәм неороман стилдәрендә,  1880 йылда — неоренессанс стилендә, XX быуат башында  неоклассицизм  стилендә ҡәбер таштары барлыҡҡа килә.    Ҡәбер таштарында яҙыуҙар словен телендә, шулай уҡ немец, латин, поляк һәм чех телендә башҡарыла.

XIX быуат уртаһында зыяраттың көнсығыш өлөшөндә классик стилдә аркада төҙөлә.  XIX быуат буйына  ҡаланың ҙур  ерләү урыны булған. 1906 йылда изге Криз сиркәүе янындағы яңы зыярат асылыу менән бәйле (хәҙер Жале зыяраты) ябыла. Һуңынан  ул ташландыҡ хәлдә була, унда ҡала төҙөлөштәре башлана. 

1930 йылдар аҙағында зыярат өлөшө  архитекторҙар Йоже Плечник, Ива Спинчич, баҡсасы Антон Лах  проекты буйынса мемориаль паркҡа   әүерелә.  2009 йылда  парк милли  әһәмиәттәге ҡомартҡы исемлеге индерелә.

## Иҫкәрмәләр
Л. Н. Толстой исемедәге китапхана (Минск)

**[[Л. Н. Толстой]] исемендәге 1-се китапхана филиалы**— Үҙәкләштерелгән китапхана системаһының беренсе филиалы (Минск, Беларусь)

Минск халҡын һәм сит ҡаланан булған китап уҡыусыларҙы хеҙмәтләндерә (уҡыу залы).

## Тарихы
Уның барлыҡҡа килеү тарихы Минск интеллигенцияһы менән бәйле, улар Л. Н. Толстой тураһында иҫтәлектәрҙе мәңгеләштерергә ҡарар итә һәм бының өсөн ҡала думаһына ғариза менән мөрәжәғәт итәләр. 1911 йыл аҙағына тиклем дума ғаризаны ҡарай һәм, ниһәйәт, Толстой исемедәге китапхана асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

Китапхана асыу уңайынан тантанаға Софья Андреевна (Толстойҙың ҡатыны) килә. Ул үҙе менән 40 китап алып килә (һуғыш йылдарында юғала). Бөтәһе китапхананың китап фондында 630 китап иҫәпләнгән. Бынан тыш ваҡытлы матбуғат баҫмалары фонды була — гәзиттәр һәм журналдар, урыҫ, белорус, литва, поляк, украин, иврит һәм иҙиш телдәрендә баҫмалар килә.

Китапхана Ново-Московская (хәҙер — Московская) урамында вокзалдан алыҫ түгел өс бүлмәле фатирҙа барлыҡҡа килә. Уның төп уҡыусылары йәш кешеләр була, улар китап уҡырға ғына килмәйҙәр, ә бында аралашалар. 1912 йылда, һаҡланған документтарға ярашлы, китапханаға хужабикәләр йөрөй башлай.

Китапхана ул ваҡытта түләүле нигеҙҙә эшләй (инеү бер тин тора), ә китапхана киске сәғәт етегә тиклем эшләй.

1915 йылда китапхана Мәскәү урамы буйынса Вержбовская йортонда урынлаша.

1930-сы йылдарға тиклемге осорҙа — (мәғлүмәт юҡ тиерлек) күпмелер ваҡыт китапхана иҫке сиркәү бинаһында урынлашҡан.

1946 йыл — (Минск ҡала башҡарма комитеты ҡарары буйынса) «публичка» яңыртыла.

Артабанғы ваҡиғалар хронологияһы:

* Китапхана Обувная урамындағы бинала асыла (3-сө ҡатты биләй).
* Молочный тыҡрығына күсә (балалар баҡсаһы бинаһы).
* 1-се урта мәктәп вестибюленә күсерелә.

1956 йыл — хәҙерге адресын ала (Московская, 18).

## Хакимиәте
Китапхана мөдире: Матковская Татьяна Владимировна.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Минск старый и новый 
* Библиотека-филиал № 1 им. Л. Н. Толстого
Зальцгиттер

**Зальцгиттер** () — бер район составына ла инмәгән ҡала . Германияның Түбәнге Саксония федераль ерендәге ҡала. Зальцгиттер ҡалаһының халҡы — 98,1 мең кеше тәшкил итә (2013 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы). Зальцгиттер ҡалаһының дөйөм майҙаны − 224,49 квадрат километр. Ҡала үҙәге диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә урынлашҡан. Бер квадрат километрға халыҡ тығыҙлығы 461,8 кеше. Зальцгиттер ҡалаһы үҙе ете районға бүленгән. Ҡала халҡының төп милләте-немецтар, улар — 91 %, башкалар −9 %.Халыҡтың дини конфессиялары: католиктар — 18 %, протестанттар − 40 %, башҡалар — 42 %. Был ҡаланың обер-бургомистры — Франк Клингебиль. Германияның Зальцгиттер ҡалаһы ҡорал етештереү менән XIV—XVI быуаттарҙан алып дан тотоп тора. Ҡаланың сәғәт бүлкәте UTS+1, йәй UTS+2. Рәсми коды 03 1 02 000, телефон коды +49 5341.

## Халыҡ

## Иҡтисад
Зальцгиттер ҡалаһында Salzgitter AG ҡорос ҡойоу заводы һәм Volkswagen автомобилдәрен етештереү заводы урынлашҡан.

## Туғанлашҡан ҡалалары
* : Иҫке Оскол
* : Иматра
*  Креть
* : Готов
* : Катовица
Сутин ҡунаҡханаһы (Минск)

**Сутин ҡунаҡханаһы** (**«Гарни» ҡунаҡханаһы**) — Минск ҡалаһындағы XIX быуат тарихи бинаһы, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы (711Е000001 номерлы). Интернациональ урамы, 11-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы
XIX быуатта хәҙерге ҡунаҡхана бинаһы территорияһында ағас бина була, 1881 йылда ҙур янғында янып юҡҡа сыға. Сауҙагәр Берко Нохимович Сутинға ҡараған хәҙерге бина 1887 йылда төҙөлгән. 1910 йылда бинаның күп өлөшөн 43 номерлы Сутин ҡунаҡханаһы биләй. Бынан тыш, бинаның подвалында һәм беренсе ҡатында Бериловичтың рестораны, шулай уҡ уның банк контораһы була. Бынан тыш китап магазины эшләй. 1920 йылда национализацияланғандан һуң һәм Бөйөк Ватан һуғышына тиклем бина ҡунаҡхана итеп ҡулланылыуын дауам итә. Һуғыштан һуңғы осорҙа ремонт ваҡытында бина балкондарын юғалта. Совет осоронда бинала Минск музыка училищеһы урынлаша. XX быуат аҙағында, бинала Белоруссия реставрация-проект институты була. XXI быуат башында бина реконструкциялана, һәм унда ҡабаттан «Гарни» ҡунаҡханаһы урынлаша.

## Архитектураһы
Ҡунаҡхана бинаһы өс ҡатлы, кирбестән, эклектика стилендә төҙөлгән. Фасад композицияһы симметриялы, күҙгә ташланып тормаған биҙәкле. Беренсе ҡатта бинаның ике яғында үтә сығып йөрөй торған юл аркаһы бар. Ярым түңәрәк һәм йәйәгә оҡшаған формалағы тәҙрә уйымдары сиратлашып килә. Кәрниз  билбауы менән биҙәлгән. Йорттоң ҡыйығы ике яҡлы, һөҙәк.
.

## Иҫкәрмәләр
Тишке (күл)

**Тишке** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.

## Географияһы

Географик координаттары: Оҙонлоғо: 61°40′26.72″E (61.67409), киңлеге: 55°29′32.71″N (55.49242).

Тишке Ҡоншаҡ районының көньяҡ өлөшөндә өлөшөндә Красноармейск районы сигендә урынлашҡан, иң яҡын тораҡ пункттар:Яңы Ҡорман, Ноғман, Дубровка, Разъезд № 6 һәм Сураҡ.

## Тасуирламаһы

Тишке күле төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Сураҡ һәм Кесе Тишке ҡасабалары яғынан ярҙары ҡомло, башҡа яҡтарынан һаҙлыҡлы, күрән ҡамыш, ҡурайлы ҡамыш үҫә. Һыу аҫтында ҡалған ағастар бар.

Һыуы сөсө. Иң яҡын күлдәр: Аҡакүл, Ҡуржакүл, Һыуығаяҡ.

Күлдә табан, һаҙан, аҡ амур, пелядь.

Ыуылдырыҡ сәскән ваҡытта тыйыу юҡ. Төрлө ваҡытта күлдә төрлө төр карп, 6 кг тиклем еткән аҡ амур, пелядь ебәрелгән булған. Был эш даими рәүештә бара 

## Этимологияһы
Урыҫ теленә башҡортса "тишек" тигән һүҙҙән килеп ингән тип һанай Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә. Йәғни, һыу тормаған тишек күл. Ысынлап та, күл даими рәүештә һайығайып тора, был уларҙы туйындырған ер аҫты сығанаҡтарының һайығыуы менән бәйле..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Тишки http://reki-ozera.ru/109269-tishki.html
Лос-Альтос (Испания)

**Лос-Альтос** () — Испания муниципалитеты, Кастилия һәм Леон автономиялы йәмғиәттәре менән берлектә Бургос провинцияһына инә. Лос-Альтос муниципалитеты Испанияның Мериндадес районы составында тора. Лос-Алтос муниципалитетының майҙаны 140 квадрат километр тәшкил итә. Лос-Алтос диңгеҙ кимәленән 848 метр бейеклектә урынлашҡан. Муниципалитет халҡының тығыҙлығы бер квадрат километрға 1,45 кеше тәшкил итә. Муниципалитеттың халҡы — 197 кеше 2010 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы рәүештә). Муниципалитеттың мэры булып Хосе Адольфо Фернандес Барсена хеҙмәт итә. Муниципалитеттан алып провинцияның административ үҙәгенә тиклем — 56 км алыҫлыҡ. Сәғәт бүлкәте UTS +1, йәй UTS +2. Телефон коды +34 947.

## Һылтанмалар