open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юламан ауыл Советы (Ауырғазы районы)

**Юламан ауыл Советы** — Ауырғазы районы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе. Почта индексы — 453480.ОКАТО коды — 80205880000. 1993 йылда булдырылған.

## Тарихы
1993 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1993 йылдың 29 мартындағы 6-2/123-сө һанлы «Ауырғазы районында Юламан ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указы сыға. Унда ҡарар ителә:

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 5). Ауырғазы районы буйынса а) түбәндәге юлдар бар:
 
 “Башҡортостан Республикаһының административ–территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:"Талбазы" атамаһын һаҡлап, административ үҙәген Талбазы ауылында ҡалдырып, Талбазы һәм Юламан ауыл Советтарын берләштерергә;
Юламан ауыл Советының Юламан, Алексеевка, Культура, Никольский ауылдарын Талбазы ауыл Советы составына индерергә.
Талбазы ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Юламан ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.

Ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Яңы Кәлсер ауыл Советы, Талбазы ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Түрһәгеҙе ауыл Советы (Ауырғазы районы)

**Түрһәгеҙе ауыл Советы** — Ауырғазы районы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе. Семенкин ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Почта индексы — 453493. ОКАТО коды — 80205000000. 

Ауыл Советының составы: Шланлы ауылы — административ үҙәк, Абдулла, Алексеевка, Березовка, Шеверле, Юлдаш ауылдары. 1981 йылда 1981 йылдың 14 сентябрендәге 16-2/327-се һанлы «Айырым тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеш буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указына ярашлы Канаш ҡасабаһы бөтөрөлә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 5). Ауырғазы районы буйынса а) түбәндәге юлдар бар:

 "Башҡортостан Республикаһының административ–территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: б) Семенкин һәм Түрһәгәҙе ауыл Советтарын, «Семенкин» атамаһын һаҡлап, берләштерергә, административ үҙәген Семенкин ауылында урынлаштырырға.
Түрһәгеҙе ауыл Советының Шланлы, Абдулла, Алексеевка, Берёзовка, Шеверле, Юлдаш ауылдарын Семенкин ауыл Советы составына индерергә.
Семенкин ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Түрһәгеҙе ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.

2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Михайловка ауыл Советы, Таштамаҡ ауыл Советы, Наумкин ауыл Советы, Семенкин ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).

Ауырғазы районы Түрһәгәҙе ауыл Советының Генераль планын «Башагропромпроект» Институты төҙөй.

## Иҫкәрмәләр
Хәйбуллин Әбүталип Сәфәрғәле улы

**Хәйбуллин Әбүталип Сәфәрғәле улы** (1898—1942) — яҙыусы, дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
## Биографияһы
Әбүталип Сәфәрғәле улы Хәйбуллин 1898 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйә­ҙе­нең (хәҙерге Баймаҡ районының) Туҡтағол ауылында тыуған. Хәлил, Темәс ауылдарындағы мәктәптәрҙә белем ала. Башҡорт фольклоры менән йәш сағынан ҡыҙыҡһына, эҙләнә, өйрәнә, фольклор материалдарын йыя. Ҡурайсы булып таныла, бейергә лә оҫта була.

Хәйбуллин Әбүталип Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Һуғышта Ш. Ғәбдиев менән бергә була. Ауыр ваҡыттарҙа бер-береһенә таяныс булып, импери­а­лис­тик һуғыштың бөтә ауырлығын үткәрәләр. Мосолман һалдаттары араһында һуғышҡа ҡаршы агитация алып баралар.

Һуғыштан һуң Хәйбуллин Граждандар һуғышында, ҡыҙылдар яғында, һуғыша. Яңы тормошто төҙөүҙә, емерелгән сәнәғәт предприятиеларын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша.

1924 йылда Түбә руднигында рудник комитеты рәйесе була, һуңынан уны Өфөгә, профсоюздарҙың өлкә комитетына, эшкә саҡыралар.

Баш ҡалала эшләгән осорҙа ул әҙәби эшмәкәрлек менән мауығып китә, әҫәрҙәрен журнал-гәзиттәрҙә баҫтыра.

1935 йылда «Сурағол» исемле повесть яҙа, әҫәрҙе күренекле дәүләт эшмәкәре һәм яҙыусы Афзал Таһировҡа бағышлай. Илдә репресиялар башланғас, Хәйбуллин да эҙәрлекләүҙәргә дусар була. «Сурағол» повесының икенсе китабы баҫылып өлгөрмәй ҡала, ҡулъяҙмаһы эҙһеҙ юғала.

1942 йылда ғәйепһеҙгә репрессияланып атыла. 1962 йылда аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
* Оҙаҡҡа һуҙылған ғазап26.07. 2014
Юлыев Батыргәрәй Ғәбделмөхәмәт улы

**Юлыев Батыргәрәй Ғәбделмөхәмәт (Мөхәммәт) улы** (18 август 1861 — 1915) — башҡорт мәғрифәтсеһе һәм фольклорсыһы.

## Биографияһы
Батыргәрәй Ғәбделмөхәмәт (Мөхәммәт) улы Юлыев 1861 йылдың 18 авгусында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының) Йәрмөхәмәт ауылында, старшина ғаиләһендә тыуған.

Этнограф һәм музыка белгесе С. Г. Рыбаков мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Батыргәрәй Юлыев Өфөлә ир-егеттәр гимназияһын тамамлаған, артабан Өфө губернаһында балаларҙы уҡытҡан. Рыбаков уның тураһында, мин күргән беренсе башҡорт яҙыусыһы, тип яҙып ҡалдырған.

Урыҫ телен һәйбәт белгән, шуға күрә Мәскәүҙә сыҡҡан «Этнографическое обозрение» журналында башҡорт этнографияһы тураһында бер нисә мәҡәлә баҫтырған. Батыргәрәй Юлыевтың урыҫ телендә баҫылып сыҡҡан «Башҡорт этнографияһы тураһында» (1892), «Аждаһа — йылан» (1892), «Башҡорт батырҙары Ҡабанбай менән Үҙәнбай» (1899) исемле хеҙмәттәре билдәле.

Үҙенең мәҡәләләрендә яҙыусы туй йолаларын ентекләп тасуирлай, уларға үҙенең баһаһын бирә, ҡайһы бер патриархаль — ырыу йолаларына ҡаршы булыуын күрһәтә: мәҫәлән, ҡыҙҙарҙы һатыу, белмәгән кешегә кейәүгә биреү, ҡалым алыу, үтә йәшләй никахлашыу. «Башҡорт батырҙары Ҡабанбай менән Үҙәнбай» мәҡәләһендә хәҙерге Баймаҡ районы Буранбай ауылы халҡының аслыҡ ваҡытында ирекһеҙҙән ҡаҙаҡ далаһына барымтаға барыуҙары һәм улар артынан килгән ҡыуғындың ауылға ни хәтле ҡайғы — хәсрәт килтереүе хикәйәләнә. Был хикәйә менән Батыргәрәй Мөхәммәт улы барымта кеүек иҫке йолаларға ҡаршы сыға.

1891 йылда 1-се Этҡол ауылында урыҫ-башҡорт мәктәбенә нигеҙ һала һәм бында уҡытыусы булып эшләгән.

1915 йылда хәҙерге Баймаҡ районының 1-се Этҡол ауылында вафат булған.

## Әҫәрҙәре
* Аждаха‑змей в рассказах башкир // Этнографическое обозрение. 1892. № 2—3.
* Башкирские батыры Кабанбай и Узянбай // Этнографическое обозрение. 1899. № 3.

## Хәтер
Баймаҡ районы 1-ce Этҡол мәктәбе Батыргәрәй Юлыев исемен йөрөтә.

## Сығанаҡтар
* 
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
* Башҡорт мәғрифәтселәре һәм фольклорсылары
* Меценаттар — үҙебеҙҙең арала! 

## Иҫкәрмәләр
Арлан ауыл Советы (Краснокама районы)

**Арлан ауыл Советы **— Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Арлан ауыл Советы көньяҡтан Яңы Нуғай, көнсығыштан Шушнур, өлөшләтә Ҡалтасы районы, көнбайыштан Сауыҙбаш, төньяҡтан Николо- Березовка  ауыл Советтары менән сиктәш. 

Почта индексы	452925

Административ үҙәге — Арлан ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

** Милли составы:** мариҙар, урыҫтар, башҡорттар

## Иҫкәрмәләр
Ҡарый ауыл Советы (Краснокама районы)

**Ҡарый ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ 20 км, Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөгә тиклем — 220 км. Раздолье, Арлан, Шушнур ауыл Советтары, Ҡалтасы районы муниципаль районы һәм Нефтекама ҡала округы менән сиктәш.  Ауыл Советы биләмәһе 13231 га тәшкил итә.
 
Почта индексы 452926

Административ үҙәге — Ҡарый ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

**Милли составы**:мариҙар, башҡорттар

## Иҫкәрмәләр
Билән ауыл Советы (Балаҡатай районы)

**Билән ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы Балаҡатай районындағы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге —  Билән ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2004 йылдың 17 декабрендә сыҡҡан 126-з һанлы законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Хисмәтуллин Ғарифйән Рәхимйән улы

**Хисмәтуллин Ғарифйән Рәхимйән улы** (9 август 1932 йыл — 15 ноябрь 2004 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1948—1992 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының «Первомайский» совхозы механизаторы, трактор бригадаһы бригадиры. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1971—1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (1972).

## Биографияһы
Ғарифйән Рәхимйән улы Хисмәтуллин 1932 йылдың 9 авгусында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Түбәнге Бәгәнәш ауылында тыуған.

Урта белемле. Хеҙмәт юлын 1945 йылда Стәрлетамаҡ районы Әлшәй совхозының Бәгәнәш бүлексәһендә башлай. 1949—1950 йылдарҙа Әлшәй совхозының механизаторҙар мәктәбендә, Стәрлетамаҡ районының 21-се һөнәрселек-техник училищеһында уҡый. 1950—1951 йылдарҙа Первомайский совхозында тракторсы булып эшләй. 1951—1954 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1954 йылдан алып — Первомайский иген совхозында тракторсы-машинист, комбайнсы.

1966 йылда комбайнсы Хисмәтуллин СК-4 комбайнында 228 майҙандың бөртөклөләрен урып-йыя һәм 12 эш көнөндә 4 626 центнер иген һуға. 1970 йылда 21 эш көнө эсендә, 279 гектар майҙандан урып-һуғып, 6709 центнер иген йыя.

Һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) Ғ. Р. Хисмәтуллин 1451 гектар майҙанда үҫтерелгән 33203 центнер бөртөклөләрҙе йыйып ала, һәр бер гектарҙан уртаса 22,8 центнер иген сыға, ә совхоз буйынса уртаса уңыш 20,3 центнер тәшкил иткән була.

Иген йыйыуҙан тыш ваҡытта Ғ. Р. Хисмәтуллин ДТ-75 тракторында эшләй. Был сезон ваҡытында ул 1966 йылда 1412 гектар, 1967 йылда — 1 308, 1968 йылда — 1 492, 1969 йылда — 1450, 1970 йылда — 1 480 гектар ерҙе йомшартып һөрә.

Биш йыллыҡ эсендә ул 1 140 килограмм яғыулыҡты, техниканы ремонтлауға бүленгән аҡсаның 260 һумын экономлай.

Ауыл хужалығы продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу планын үтәүҙә ҙур уңыштарға өлгәшкәне өсөн 1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Ғ. Р. Хисмәтуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исемен бирә.

Хисмәтуллин Ғарифйән Рәхимйән улы 1982 йылда хаҡлы ялға киткәнсе Первомайский иген совхозының Бәгәнәш бүлексәһендә тракторсылар бригадаһында бригадир булып эшләй.

2004 йылдың 15 ноябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (1971)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Гарифьян Рахимьянович Хисматуллин: [Герой Соц. Труда, 1932—2005: Некролог] // Респ. Башкортостан. — 2004. — 18 нояб. — Подписи: М. Г. Рахимов, К. Б. Толкачев, Р. И. Байдавлетов и др.

## Һылтанмалар
*
Мүзәк ауыл Советы (Краснокама районы)

**Мүзәк ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге —  Мүзәк ауылы.

Почта индексы 452935

## Географик торошо
Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы муниципаль районының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ 27 км. Раздолье ауыл Советы, Николо-Берёзовка ауыл Советы, Нефтекама ҡалаһы округы, Яңауыл районы муниципаль берәмеге менән сиктәш. 

## Тарихы
1918 йылда ойошторола.«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Николо-Берёзовка ауыл Советы (Краснокама районы)

**Николо-Берёзовка ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Николо-Березовка ауыл Советы көньяҡтан Арлан ауыл Советы, көнсығыштан Нефтекама ҡалаһы округы, төньяҡ- көнбайыштан Удмурт Республикаһы менән сиктәш.

Административ үҙәге — Николо-Берёзовка ауылы.

Почта индексы 452930

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

**Милли составы**: мариҙар, башҡорттар

## Иҫкәрмәләр
Ҡуян ауыл Советы (Краснокама районы)

**Ҡуян ауыл Советы** —Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Ҡуян ауыл Советы көнсығышта Ҡалтасы районы, көньяҡта Яңы Бура, көнбайышта Яңы Ҡайынлыҡ ауыл Советы менән сиктәш.

Почта индексы 452946

Административ үҙәге — Ҡуян ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлыауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда Редькин  ауыл Советы менән берләштерелә.  Ауыл Советының беренсе рәйесе Ғәзизов Хәбил, икенсеһе — Хәбиров Рәфис, һуңынан  – Цыганкова Марта Алексеевна  (1971—1973) була.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

**Милли составы**:татарҙар, башҡорттар

## Иҫкәрмәләр
Никольск ауыл Советы (Краснокама районы)

**Никольск ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Никольск ауыл Советы көньяҡтан Раздолье ауыл Советы, көнбайыштан Мүзәк ауыл Советы, төньяҡтан Яңауыл районы муниципаль районы менән сиктәш. 

Административ үҙәге — Никольск ауылы.

Почта индексы 452933

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

**Милли составы**: мариҙар

## Иҫкәрмәләр
Яңы Бура ауыл Советы (Краснокама районы)

**Яңы Бура ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. 

Административ үҙәге —  Яңы Бура ауылы.

Почта индексы 452947

## Географик урыны

Яңы Бура ауыл Советы көнбайышта Яңы Ҡайынлыҡ ауыл Советы ауылы биләмәһе, төньяҡ-көнбайышта Ҡуян ауыл Советы ауылы биләмәһе, төньяҡ-көнсығышта Ҡалтасы районы, көньяҡ-көнсығышта Дүртөйлө районы һәм көньяҡ-көнбайышта Илеш районы менән сиктәш. Өфөгә тиклем аралыҡ 165 км. Майҙаны: 12719 га.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

**Милли составы**: мариҙар, татарҙар, башҡорттар

## Иҫкәрмәләр
Ибраһим Ғәзи

**Ибраһим Ғәзи** (шулай уҡ **Ибрай**; төп исеме һәм фимилияһы **Ибраһим Зарифулла улы Минғәзиев**; 4 февраль 1907 йыл — 20 февраль 1971 йыл) — СССР яҙыусыһы, тәржемәсе һәм журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969).

## Биографияһы
Ибраһим Зарифулла улы Минғәзиев (ижади псевдонимдары Ибраһим Ғәзи, Ибрай) 1907 йылдың 4 февралендә Рәсәй империяһы ның Кама тамағы өйәҙе Иҫке Ҡарамалы ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1919 йылдан 1924 йылға тиклем Тәтеш балалар йортонда тәрбиәләнә һәм хеҙмәт мәктәбендә уҡый. 1924 йылдан 1926 йылға тиклем — Ҡазан партия мәктәбе студенты. 

1920-се йылдарҙа төрлө гәзиттәргә мәҡәләләр яҙа, 1926 йылдан комсомол активисы, 1927 йылда Коммунистар партияһы сафына инә, 1931 йылға тиклем комсомол эшендә була. 1933—1938 йылдарҙа — Татар дәүләт нәшриәтенең нәфис әҙәбиәт секторы мөдире. 1934 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп алына.

1930-сы йылдарҙа повестар һәм хикәйәләр яҙа башлай, тиҙҙән ниндәйҙер кимәлдә танылыу ала. Уның әҫәрҙәре ҡала һәм ауылдарҙа йәшәүселәрҙең көнкүрешенә арнала, «Бармаҡ» (1930), «Көмөш һыулы Нурминкә» (1931), «Бригадир ҡыҙ» (1932), «Катя Сорокина» (1938—1939) хикәйәләре шул заман йәштәренең тормошона арнала; автор аҙаҡ «Алмағастар сәскә ата» (1951) әҫәрендә лә шул темаға әйләнеп ҡайта. 1931—1942 йылдарҙа Татар АССР-ының Яҙыусылар союзында эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, насар күреү сәбәпле, уны фронтҡа алырға теләмәһәләр ҙә, ул 1943 йылда үҙ ирке менән фронтҡа китә. Һуғыштан ҡайтҡас, хәрби темаға бер нисә повесть яҙа: «Улар өсәү ине» (1945, совет разведчиктары тураһында), «Беҙ осрашырбыҙ әле» (1947). 1955 йылда уның нефтселәр тормошона арналған «Ғади кешеләр» романы баҫылып сыға (урыҫ теленә 1957 йылда «За городом, за Казанью» исеме аҫтында баҫыла). 1967—1971 йылдарҙа Ғәзи Татар АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе була, 1970—1971 йылдарҙа — РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы секретары. Өс орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә, 1969 йылда Ғабдулла Туҡай исемендәге премияға лайыҡ була.

«Онотолмаҫ йылдар» автобиографик роман-трилогияһы өҫтөндә автор 1949 йылдан алып 1969 йылға тиклем эшләй. Был әҫәр 1950—1975 йылдарҙа урыҫ телендә «Хлеб, винтовка и любовь» исеме аҫтында баҫыла. Тап ошо романы өсөн Ғәзи Ибраһим Татар АССР-ының Дәүләт премияһын алыуға өлгәшә. Ғәзи Ибраһим тәржемәсе булараҡ та таныла. М. Е. Салтыков-Щедрин, А. П. Чехов, М. Горький, Ги де Мопассан һәм башҡа урыҫ һәм сит ил яҙыусылары әҫәрҙәрен тәржемә итә.

## Әҙәбиәт
* С. Сафуанов. Ибраhим Ғази. Яҙыусы тураһында китап. Ҡазан, 1968, 168 бит.	

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Биография (рус.).
Пәрәнжә

**Пәрәнжә** —  (синоним - бурка, һирәгерәк - чадра (шаҙра), ҡатын-ҡыҙ күлдәге) мосолман илдәрендә , атап әйткәндә, Үҙәк Азияла һәм Яҡын Көнсығышта ялған оҙон еңле еләнгә  ҡылдан үрелгән селтәр чачван ҡушып тегелгән ҡатын-ҡыҙ өҫ кейеме.

## Тарихынан
Пәрәнжә термины фарсы теленән "фәрәжи" тигәндән килеп сыҡҡан (үзбәк әйтелеше  "пәрәнжи", төрөк әйтелеше — "фередже"). "фәрәжи" Һүҙе башта ирҙәр кейеме  тигәнде аңлатҡан. XVI  быуатта уны инде ир-ат та, ҡатын-ҡыҙ ҙа үҙенсә итеп кейә башлаған. Пәрәнжә кейеү мәҙәниәте Урта азияла  XIX быуат аҙағы —  XX быуат башында иң юғары  үҫеш ала.

Йыш ҡына пәрәнжәне мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының йөҙөн ҡаплаған башҡа төр ябыуҙар никаб, чадра менән бутайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Абдуллаев Т. А.* Одежда узбеков (XIX-нач. ХХ в). — Ташкент: Фан, 1978.
* *Ершов Н. Н., Широкова З. А.* Альбом одежды таджиков. — Душанбе, 1969.
* *Калашникова Н. М., Плужникова Г. А.* Одежда народов СССР. М.: Планета, 1990.
* Костюм народов Средней Азии: историко-этнографические очерки. — М: Наука, 1979.
* *Лобачева Н.* Паранджа: Ритуальный костюм или свадебная одежда. — «Азия и Африка сегодня», 1995, № 8, с. 78-80.
* *Русяйкина С. П.* Поездка в Таджикскую ССР. — Академия наук СССР. Институт этнографии. Краткие сообщения, вып. 4. — Издательство академии наук СССР, 1948, с. 81-86.
* *Сухарева О. А.* История Среднеазиатского костюма: Самарканд (2-я половина XIX- нач. ХХв.). — М., 1982.
* *Широкова З. А.* Традиционная и современная одежда женщин горного Таджикистана. — Душанбе, 1976.

## Һылтанмалар

* 
*
Байтурина Вазифа Хәмит ҡыҙы

**Байтурина Вазифа Хәмит ҡыҙы** (25 ғинуар 1939 йыл — 21 апрель 2005 йыл) — комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1982—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981, 1986) һәм Почёт Билдәһе (1976) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Вазифа Хәмит ҡыҙы Байтурина 1939 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының  Ольховка ауылында тыуған. Күп балалы ғаиләлә Вазифа — иң кесеһе, йәғни унынсыһы, була. Әсәһе ауылда абруйлы кешеләрҙән һанала, ауыл Советына ла һайлана. Старатель булып эшләгән атаһы, ҡыҙ беренсе класта уҡый башлағас, вафат булып ҡала. Рудник ҡасабаһының Ольховка ауылында дүрт класс тамамлағандан һуң, Баймаҡта урта белем ала.
 
Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын (1962), ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары комсомол мәктәбен (1966), Свердловск партия мәктәбен (1971) тамамлай.

1962—1965 йылдарҙа БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр урта мәктәп-интернатында урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1965 йылда ВЛКСМ-дың Баймаҡ райкомына секретарь вазифаһына тәҡдим ителә. Ике йылдан Өфөгә, ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары итеп үрләтелә (1966—1971).
1971—1976 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары.
Артабан партия органдарында эшләй: 1976—1977 йылдарҙа — КПСС-тың Өфө ҡала комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире,
1977—1982 йылдарҙа — КПСС-тың Өфө ҡала комитеты секретары. 1977 йылдан алып РСФСР-ҙың «Белем» йәмғиәтенең Башҡортостан республика ойошмаһы идараһеның президиумы ағзаһы (1985 йылға тиклем), 1980—1985 йылдарҙа — БАССР-ҙың X саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
1982 йылдан 1990 йылға тиклем — БАССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесенең урынбаҫары.
1985—1990 йылдарҙа — БАССР-ҙың XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
1990—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай секретариатында ойоштороу бүлеге мөдиренең урынбаҫары.

Бер нисә йыл Башҡортостан Республикаһының Ҡатын-ҡыҙҙар союзы идараһы ағзаһы була. 

Вазифа Хәмит ҡыҙы Байтурина 2005 йылдың 21 апрелендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981, 1986)
* Почёт Билдәһе  (1976) 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Вазифа Хамитовна
* БАЙТУРИНА — ВИДНЫЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ДЕЯТЕЛЬ НАШЕЙ РЕСПУБЛИКИ
* Вазифа Байтурина никогда не сидела без дел…
Ахман ауыл Советы (Баҡалы районы)

**Ахман ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Хисмәтуллин Фәйзрахман Шәйхитдин улы

**Хисмәтуллин Фәйзрахман Шәйхитдин улы** (2 декабрь 1925 йыл — 1998 йыл) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, крайҙы өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1977 йылдарҙа КПСС-тың Әбйәлил район комитетының беренсе секретары, 1977—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы секретары. КПСС-тың XXIV (1971) һәм XXV (1976) съездары делегаты. Башҡорт АССР-ының 7-11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһын әҙерләүҙә һәм ҡабул итеүҙә ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Фәйзрахман Шәйхитдин улы Хисмәтуллин 1925 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған. Әбйәлил районы Тупаҡ башланғыс мәктәбендә уҡый.

1943 йылда фронтҡа китә, 2-се Белорус фронтында һуғыша. 1944 йылда Польшаны азат иткәндә ҡаты яралана, дауаланғандан һуң сафҡа ҡайта.

1950 йылда демобилизациялана һәм Темәс педагогия училищеһына уҡырға инә, уны 1954 йылда экстерн рәүештә отличие менән тамамлай, ә 1958 йылда өлкә партия мәктәбен тамамлай. 1951—1977 йылдарҙа Әбйәлил районында эшләй, шул иҫәптән 1965—1977 йылдарҙа КПСС-тың Әбйәлил район комитетының беренсе секретары була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены,
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Почёт Билдәһе ордены
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары,
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре,
* Әбйәлил районының почетлы гражданы.

## Әҙәби эшмәкәрлеге
* Крайҙы өйрәнеүсе, тикшереү темаһы — 1950—1980 йылдарҙа Әбйәлил районы тарихы. Район гәзитендә мәҡәләләр яҙа.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Шәрифә, балалары — Батыр, Булат, Зәйтүнә һәм Зөлфиә.

## Хәтер
* Тупаҡ ауылында, Асҡарҙа Фәйзрахман Хисмәтуллин урамы бар (икеһе лә — Әбйәлил районы).

## Библиография
* Хисматуллин, Файзрахман Шайхитдинович. Воспоминания о родном Абзелиле. — Уфа: Гилем, 2000. — 135с.: ил. -
908(470. 57)(башк)+908(470. 57)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Хисматуллин Файзрахман Шайхитдинович на сайте Литературная карта Республики Башкортостан
* Равиль РАМАЗАНОВ. «Настоящий патриот республики»// Республика Башкортостан, 14.12.2010
Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)

**Баҡалы ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек.

2008 йылда Иҫке Ҡуян ауыл Советы менән берләштерелә.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст. 1 п. 7). Баҡалы районы буйынса а) түбәндәге юлдар бар:
 "«Баҡалы» атамаһын һаҡлап, Баҡалы һәм Иҫке Ҡуян ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Баҡалы ауылында урынлаштырырға. Иҫке Ҡуян ауыл Советының Иҫке Ҡуян, Туҡбирҙе ауылдарын Баҡалы ауыл Советы составына индерергә. 
Баҡалы ауыл Словеты сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫке Ҡуян ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Ҡаҙансы ауыл Советы (Баҡалы районы)

**Ҡаҙансы ауыл Советы** — Баҡалы районы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452651. ОКАТО коды — 80207822000. Иҫке Кәстәй ауыл Советы менән берләштерелә.

## Ауыл советы составы
Ҡаҙансы, Весёлая Поляна, Фёдоровка, Юрмый ауылдары.

## Тарихы
1987 йылда Ҡаҙансы ауыл Советынан Иҫке Әзмей ауыл Советы бүленеп сыға 4 н.п. (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 11.12.1987 N 6-2/478-се «Баҡалы районының Иҫке Әзмей ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указы).

 Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:

1. Баҡалы районында Иҫке Әзмей ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Иҫке Әзмей ауылында урынлаштырырға.

2. Иҫке Әзмей ауыл Советын составына түбәндәге тораҡ пункттарын индерергә: Галиуллинка ҡасабаһын, Нарат-Соҡор, Николаевка һәм Иҫке Әзмәй ауылдарын, Был ауылдарҙы Баҡалы районының Ҡаҙансы ауыл Советы составынан сығарырға.

3. Иҫке Әзмей ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. 

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 6). Баҡалы районы буйынса а) түбәндәге юлдар бар:
 "Башҡортостан Республикаһының административ–территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: д) «Иҫке Кәстәй» атамаһын һаҡлап, Иҫке Кәстәй һәм Ҡазансы ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Иҫке Кәстәй ауылында урынлаштырырға.
Ҡаҙансы ауыл Советының Ҡаҙансы, Весёлая Поляна, Фёдоровка, Юрмый ауылдарын Иҫке Кәстәй ауыл Советы составына индерергә. 
Иҫке Кәстәй ауыл Советы сиктәрен  тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Ҡаҙансы ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға

2008 йылда түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Яңы Урсай ауыл Советы, Иҫке Әзмей ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Ең

**Ең**:
* **[[кейем]] — өҫкө кейемдең бер өлөшө**
* **Ең**  - Өн (диалект)
* **[[Галактика]] еңе** — спиралле галактиканың, мәҫәлән, Ҡош юлының структура элементы .
* **Янғынсылар еңе** (Пожарный рукав)
* **Ең (шланг)** — матдәләр (ғәҙәттә, һыу) ебәрә торған көпшә, эсәк. 
* **Ең** — аэропорттарҙағы телескопик траптарҙың ябай һөйләштәге атамаһы

## Шулай уҡ ҡара
* Рука (значения)
Яңы Нуғай ауыл Советы (Краснокама районы)

**Яңы Нуғай ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Яңы Нуғай ауыл Советы Яңы Йәнйегет  ауыл Советы, Яңы Ҡабан, Арлан ауыл Советы, Шушнур ауыл Советтары менән сиктәш.

Административ үҙәге — Яңы Нуғай ауылы.

Почта индексы 452948

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

**Милли составы**:  башҡорттар, татарҙар

## Иҫкәрмәләр
Наумкин ауыл Советы (Ауырғазы районы)

**Наумкин ауыл Советы** — Ауырғазы районы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы) Почта индексы — 453494. ОКАТО коды — 80205829000. 1998—99 йылдарҙа ойошторолған. Объединен с сельским поселением Балыҡлыкүл ауыл Советы менән берләштерелә.

## Ауыл Советының составы

* Наумкин ауылы — административ үҙәк,
* Әмзә ауылы.

## Тарихы
Яңы ауыл Советын рәсми рәүештә таныу буйынса эш 1998 йылда башлана һәм 1999 йылда тамамлана. Башҡортостан Республикаһының 19.03.99 N 224-з (ред. 29.12.2006) «Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районының Наумкин ауыл Советын ойоштороу тураһындағы Закон Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу Палатаһы тарафынан 1998 йылдың 7 майында ҡабул ителә, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы тарафынан 1999 йылдың 10 мартында раҫлана, 1999 йылдың 19 мартында Башҡортостан Республикаһы Президенты М.Рәхимов уға ҡул ҡуя.  Уның тексынан өҙөмтә (ред. БР  Законының 29.12.2006, N 404-з ):
 Статья 1. Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районының Балыҡлыкүл ауыл Советын бүлеү юлы менән Наумкин ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәкте Наумкин ауылында урынлаштырырға, Наумкин ауыл Советы составына Наумкин һәм Әмзә ауылдарын индерергә.

Статья 2. Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районының Наумкин ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Статья 3. Был Закон рәсми рәүештә баҫылғандан һуң үҙ көсөнә инә.

10 йыл үткәс, 2008 йылда Наумкин ауыл Советы бөтөрөлә, тораҡ пункттары киренән Балыҡлыкүл ауыл Советына ҡайтарыла.

2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Таштамаҡ ауыл Советы, Балыҡлыкүл ауыл Советы, Мәҫәле ауыл Советы, Семенкин ауыл Советы, [[Түрһәгеҙе ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Түрһәгеҙе ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Сена йылғаһы буйында ҡурай моңо

**«Сена йылғаһы буйында ҡурай моңо»** — 2005 йылда "Башҡортостан" киностудияһында төшөрөлгән документаль фильм. Кинокартинала 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт полктары тураһында һәм артабанғы Напалеонға ҡаршы компаниялар тураһында һөйләнә. Киноға төшөрөү Лейпциг, Париж, Тюрингия, Саксония (Германия) һәм Башҡортостандың Архангел районында үтә. «Сена йылғаһы буйында ҡурай моңо» — "Башҡортостан" киностудияһы Башҡортостанда, Германияла, Францияла төшөргән географик яҡтан иң киң ҡоласлы фильм. Фильмдың төп темаһы — башҡорт полктарының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы. Фильмда XVII  быуаттағы башҡорт ауылдарының көнкүреше күрһәтелә, һуғыш күренештәре Рәсәй һәм сит ил тарихсыларының аңлатмаһы менән бирелә.

Фильмды төшөргән ваҡытта режиссёр Нәсүр Йөрөшбаев билдәле немец яҙыусыһы Иоганн Гёте биогорафияһында әлегә тиклем билдәһеҙ булған факттарҙы таба. Иоганн Гётеның 24 томлыҡ тулы йыйынтығында ике биттә уның дуҫы Генрих фон Требаға яҙған хаты бирелгән. Шағир дуҫына 1814 йылдың ғинуарында башҡорт яугирҙары менән осрашыуы тураһында яҙа. Бөйөк Гёте Веймер ҡалаһы аша туған иленә ҡайтып килгән  яугир егеттәр тураһында һәм уларҙың урындағы протестант мәктәбендә намаҙ уҡыуҙары тураһында һөйләй. Һуңынан Гёте уларҙы үҙенә ҡунаҡҡы сәй эсергә саҡыра. Осрашыу иҫтәлеге итеп башҡорттар немец классигына уҡ һәм йәйә бүләк итәләр.

Фильм бер нисә мәртәбә Саксония телевидениеһы аша күрһәтелә, хатта махсус күрһәтеү һәм телекүпер ойошторола. Шулай уҡ фильм "Алтын минбар" IV халыҡ-ара мосолман киноһында (Ҡазан, 2008) күрһәтелә. 

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Л. Абдуллина. Режиссер Нәсүр Йөрөшбаев Европала ла киң билдәле  Башҡортостан. 24.07.2018
Сауыҙбаш ауыл Советы (Краснокама районы)

**Сауыҙбаш ауыл Советы **— Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Сауыҙбаш ауыл Советы көньяҡта Яңы Ҡабан ауыл Советы, көнсығышта Арлан ауыл Советы, көнбайышта Татарстан Республикаһы менән сиктәш. 

Административ үҙәге — Сауыҙбаш ауылы.

Почта индексы 452940

## История
. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

**Милли составы**: татарҙар, башҡорттар, урыҫтар

## Иҫкәрмәләр
Кушнаренко ауыл Советы (Кушнаренко районы)

**Кушнаренко ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Кушнаренко ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Билдәле шәхестәре

* Канцеров Алексей Яковлевич (? — 25 июнь, 1918) — иерей, Урыҫ православие сиркәүе  священномученигы.
* Паширов Валентин Дмитриевич (6 август 1924 —  6 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Советтар Союзы Геройы.

## Иҫкәрмәләр
Шушнур ауыл Советы (Краснокама районы)

**Шушнур ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге —  Шушнур ауылы.

Почта индексы 452943

## Тарихы
1918 йылда ойошторола. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Географик урыны
Башҡортостан Республикаһы Краснокама районынынң үҙәгендә урынлашҡан, Арлан ауыл Советы, Яңы Нуғай, Яңы Ҡайынлыҡ, Яңы Йәнйегет, Ҡарый,  ауыл Советтары һәм Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районы менән сиктәш. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ: 44 км.
Территорияһы: 14600 га. 

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

**Милли составы**: башҡорттар, урыҫтар

## Иҫкәрмәләр
Ҡуштирәк ауыл Советы (Баҡалы районы)

**Ҡуштирәк ауыл Советы ** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Ҡуштирәк ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрҙәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы менән билдәләнгән

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Яңы Йәнйегет ауыл Советы (Краснокама районы)

**Яңы Йәнйегет ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек

Административ үҙәге — Яңы Йәнйегет ауылы.

Почта индексы 452942

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда Иҫке Мошто һәм Иҫке Йәнйегет ауыл Советтарын берләштереү юлы менән ойошторола:

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
Яңы Йәнйегет ауылында административ үҙәге менән «Яңы Йәнйегет» атамаһын һаҡлап, Иҫке Мошто  һәм Иҫке Йәнйегет ауыл Советтарын берләштерергә.
Иҫке Мошто ауыл Советының Иҫке Мошто, Уртауыл ауылдарын, Иҫке Йәнйегет ауыл Советының Баҫҡытау, Яңы Йәнйегет, Яңауыл  ауылдарын Яңы Йәнйегет ауыл Советы составына индерергә.

Яңы Йәнйегет ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Иҫәп мәғлүмәттәренән Иҫке Мошто һәм Иҫке Йәнйегет ауыл Советтарын алып ташларға.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

**Милли составы**: башҡорттар, татарҙар

## Иҫкәрмәләр
Раздолье ауыл Советы (Краснокама районы)

**Раздолье ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Раздолье ауыл Советы төньяҡта Никольск ауыл Советы, төньяҡ-көнбайышта Мүзәк ауыл Советы, көнбайышта Нефтекама ҡалаһы округы, көньяҡта Ҡарый ауыл Советы, көнсығышта Яңауыл районы муниципаль район менән сиктәш. 

Административ үҙәге —  Раздолье ауылы.

Почта индексы 452935

## Тарихы
. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

**Милли составы**: урыҫтар, башҡорттар

## Иҫкәрмәләр
Хөсәйенов Әбүбәкер Дәүләтҡол улы

**Хөсәйенов Әбүбәкер Дәүләтҡол улы** (1 июнь 1859 йыл — октябрь 1937 йыл) — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, мәғрифәтсе.

## Биографияһы
Әбүбәкер Дәүләтҡол улы Хөсәйенов 1859 йылдың 1 июнендә хәҙерге Баймаҡ районының Темәс ауылында тыуған. Бала саҡтан белемгә ынтылыусан булып үҫә, төрлө уҡыу йорттарында уҡый, урыҫ телен ныҡлап өйрәнә. Ауылда хәҙрәт була.

Халыҡ педагогикаһына, халыҡ ижадына ҙур иғтибар бүлә. Темәс ауылында мәҙрәсә асыуға өлгәшә, артабан — урыҫ-башҡорт мәктәбен. Ҡатын-ҡыҙҙар класын асыу унан күп көс талап итә.

Донъя хәлдәре менән даими таныша, ҡыҙыҡһына, абруйлы шәхестәр менән аралаша. Мифтахетдин Аҡмулла менән дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙә була. 1917 йылғы ваҡиғаларҙы, милли-азатлыҡ хәрәкәтенең башланыуын һәм Башҡорт автономияһы төҙөлөүен хуплап ҡаршы ала. Зәки Вәлиди менән фекерҙәш була. Үҙенең «Хәтирәләрендә» Вәлиди Әбүбәкер хәҙрәттә ҡунаҡ булыуы тураһында иҫкә ала.

1918 йылдың 2 октябрендә, Башҡорт дини идаралығы съезында, Бөрйән кантоны ҡаҙыйы итеп һайлана.

Уның биографияһында тағы ла бер, уны халыҡ ижадын, көнкүрешен яҡшы белгән һәм абруйлы шәхес булыуын билдәләгән ваҡиға була: 1923 йылда Әбүбәкер Хөсәйенов Мәскәүҙә уҙғарылған Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһендә Башҡортостан исеменән ҡатнашыу хоҡуғына эйә була: бөтә нескәлектә башҡорт мөхитен сағылдырған тирмә менән дан ала. Был күргәҙмәлә әлеге экспозиция I дәрәжәләге диплом менән бүләкләнә. Мәскәүҙә күргәҙмәлә булған сағында Әбүбәкер Хөсәйенов көндәлек алып барған, көндәлектә юлға әҙерләнеү һәм күргәҙмә нисек үтеүе тураһында ентекләп тасуирлана. Әбүбәкер Хөсәйенов менән бергә ҡурайсы Әхмәтов Хәмит һәм бейеүсе Барлыбаев та баралар. Өфөлә тирмәне йыйып-һүтеп ҡарайҙар. Мәскәүгә ҡымыҙ эшләү өсөн бөтә кәрәк-яраҡты, һауыт-һаба, хатта һауын бейәләргә тиклем, хуш еҫле башҡорт балын, ҡатын-ҡыҙҙар — бөтә булған милли биҙәүестәрен алып китәләр. Әбүбәкер Дәүләтҡол улының кесе ҡыҙы, Әминә, Луначарский, Чичерин кеүек күренекле совет етәкселәре тирмәне килеп күреүҙәре тураһында үҙенең тәьҫораттары менән бүлешә. 6 августа Өфөнән сығып китеп, ноябрь уртаһында ғына ғаилә Башҡортостанға ҡайта.

Темәс ауылының Совет урамындағы Ә. Хөсәйеновтың йорто — тарихи ҡомартҡы, бында Зәки Вәлиди туҡтаған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
* Сказание о земле Баймакской, Уфа, Издательство «Слово», 1998, 93-96 биттәр.
Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы

**Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы **(5 февраль 1888 йыл — 28 декабрь 1970 йыл) — ислам дине әһеле. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.

## Биографияһы
Мөхлис Суфиян улы Үтәбаев 1888 йылдың 5 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Иҫке Кинйәбулат ауылында тыуған. Атаһы Суфиян ауыл муллаһы була, хажи.

Таулыҡай мәҙрәсәһендә белем ала. Һуңынан «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен (Троицк) тамамлай. Төрки, ғәрәп, фарсы телдәрен белә.

1914 йылға тиклем Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Йәрмөхәмәт ауылы мәҙрәсәһендә уҡыта.

Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, инженер-сапер ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә, понтондар буйынса белгес була.

Революциянан һуң Башҡорт милли хәрәкәтенә ҡушыла, Башкурдистан милли-территориаль автономияһын яҡлай. Хәрәкәт лидеры Ә. Ә. Вәлиди менән таныш була.

1919—1920 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Бөрйән-Түңгәүер кантоны секретары, рәйесе булып эшләй.

1920 йылда Йылайыр кантоны мәктәптәрендә уҡыта.

1931 йылдың 31 ғинуарында ғаиләһе менән Иркутск өлкәһенә махсус ауылға һөргөнгә оҙатыла, 1994 йылда аҡлана. Черемхово ҡалаһында биш балаһы һәм ҡатыны — Ғөбәйҙә Камал ҡыҙы вафат була.

1937 йылдың 10 декабрендә ҡулға алынып, 10 йылға иркенән мәхрүм ителә. Свердловск өлкәһендә төрмәлә ултыра, 1941 йылда азат ителә, 1991 йылдың 18 октябрендә аҡлана.

1947 йылдан Баймаҡ районының Буранбай ауылында В. И. Ленин исемендәге колхозда эшләй, бер үк ваҡытта мулла була. Бағымсылыҡ менән шөғөлләнә, күрәҙәлек итә.

## Хәтер
* Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Буранбай ауылында — үҙенең тыуған ауылында — мәсет уның исеме менән атала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Живая память /авт.-сост. М. М. Утябаева. — Уфа, 2009.

## Һылтанмалар
*
Ғәйнанов Риф Фәтҡелбаян улы

**Ғәйнанов Риф Фәтҡелбаян улы** (14 май 1958 йыл — 14 ноябрь 2009 йыл) — Бөтә донъя һәм Бөтә Рәсәй билбау көрәше федерацияһын ойоштороусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған спорт мастеры. ЮНЕСКОның милли спорт төрҙәре буйынса кәңәшсеһе.

## Биографияһы
Риф Фәтҡелбаян улы Ғәйнанов 1958 йылдың 14 майында Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған. 1981 йылда ГЦОЛИФК-ты тамамлай. 1985—1992 йылдарҙа классик көрәш буйынса СССР (профсоюздар ДСО-һы) йыйылма командаһының өлкән тренеры .

2002 йылдан — Бөтә Рәсәй билбаулы көрәш федерацияһы президенты, 2003 йылдан — Халыҡ-ара билбаулы көрәш федерацияһы президенты.

1991 йылда уға классик көрәш буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры исеме бирелә.

Педагогия фәндәре кандидаты.

2009 йылдың 14 ноябрендә ғаиләһе менән Таиландта ялда булғанда йөрәге туҡтауҙан ҡапыл вафат була. 2009 йылдың 21 ноябрендә Мәскәүҙә ерләнә.

## Спорт һөҙөмтәләре
* Донъя кубогын яулаусы (1983 й.)
* СССР кубогын яулаусы (1984 й.)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Дияш ауыл Советы (Баҡалы районы)

**Дияш ауыл Советы **— Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

## Тарихы
2008 йылда Дияш ауыл Советы Иҫке Әзмей ауыл Советына инә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 6). Баҡалы районы буйынса б) түбәндәге юлдар бар:
 "Башҡортостан Республикаһының административ–территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
«Дияш» атамаһын ҡалдырып, Дияш һәм Иҫке Әзмей ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Дияш ауылында урынлаштырырға.
Иҫке Әзмей ауыл Советының Николаевка, Иҫке Әзмей, Ғәлиулла, Наратсоҡор ауылдарын Дияш ауыл Советына индерергә.
Дияш ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
ИИҫке Әзмей ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы
Ауыл Советы составына тораҡ пункты инә.
В состав сельского поселения входят 4 населённых пункта:

## Иҫкәрмәләр
Нуғайбәк ауыл Советы (Баҡалы районы)

**Нуғайбәк ауыл Советы** — Баҡалы районы составындағы ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы) һәм административ-территориаль берәмек, 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 452669. ОКАТО коды — 80207837000. Яңы Урсай ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

## Ауыл Советының составы
Нуғайбәк ауылы — административ үҙәк, Батрак ауылы, Ивановка ауылы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 6). Баҡалы районы буйынса г) түбәндәге юлдар бар:
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:«Яңы Урсай» атамаһын һаҡлап, Яңы Урсай һәм Нуғайбәк ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Яңы Урсай ауылына урынлаштырырға.
Нуғайбәк ауыл Советының Батрак, Нуғайбәк, Ивановка ауылдарын Яңы Урсай ауыл Советы составына индерергә.
Яңы Урсай ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Нуғайбәк ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға

2008 йылға Татарстан Республикаһы, с муниципальными образованиями: Ҡуштирәк ауыл Советы, Яңы Урсай ауыл советы менән сиктәш була («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Барлыбаев Әҙеһәм Әғзәм улы

**Барлыбаев Әҙеһәм Әғзәм улы** (30 август 1958 йыл) — иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015). 

## Биографияһы
Әҙеһәм Әғзәм улы Барлыбаев 1958 йылдың 30 авгусында Башҡорт АССР-ының  Баймаҡ районы Йомаш ауылында тыуған. Йомаш урта мәктәбендә белем ала. Бик әүҙем була, спорт менән етди шөғөлләнә. Еңел атлетика буйынса күп тапҡыр район призеры була.

1981 йылда Ростов университетын тамамлай һәм 1994 йылға тиклем республика юғары уҡыу йорттарында уҡыта: Өфө авиация институтында — политэкономия кафедраһы уҡытыусыһы (1981—1984), Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында — политэкономия кафедраһы ассистенты, өлкән уҡытыусыһы (1984—1987, 1990—1994). 1990 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. СДПИ-ла эшләгән ваҡытта, 1987—1990 йылдарҙа, көндөҙгө бүлектә Мәскәү өлкә пединститутында аспирантурала уҡый.

Артабан БДУ-ның Сибай институтында эшләй: 1998 йылдан алып уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары, 2000 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2000 йылдан — менеджмент һәм иҡтисад теорияһы кафедраһы мөдире, профессор, доцент. 2006—2009 йылдарҙа — иҡтисад факультеты деканы.

Әҙеһәм Әғзәм улы Барлыбаев бер үк ваҡытта 2005 йылдан башлап — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Төбәк тикшеренеүҙәр институты лабораторияһы мөдире, 2009 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетының Урал аръяғы филиалы (икеһе лә — Сибай ҡалаһында) директор урынбаҫары.

Фәнни эшмәкәрлеге ауыл хужалығын реформалауға, индивидуаль‑ғаилә секторын һәм ауыл ерендә эшҡыуарлыҡты үҫтереү проблемаларына бәйле.
100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 4 монография, Рәсәй Федерацияһының Юғары аттестацион комиссияһы тәҡдим иткән баҫмаларҙа 17 мәҡәлә баҫтырған. 

### Төп хеҙмәттәре
* Институциональная эволюция агрохозяйственной системы современной России и индивидуально‑семейные хозяйства. Уфа, 2005;
* Инвестиционные ресурсы устойчивого сельского развития: формирование, использование, управление. Уфа, 2010 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
* 
* История
Әбдиев Рифғәт Фәйез улы

**Әбдиев Рифғәт Фәйез улы** (22 декабрь 1926 йыл — 6 апрель 2019 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1996), техник фәндәр кандидаты, профессор. Кибернетик, уйлап табыусы, мәғлүмәти йәмғиәттең танып белеү һәм уның философия теорияһы буйынса белгес. 

## Биографияһы
Рифғәт Фәйез улы Әбдиев 1926 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Боҙаяҙ ауылында тыуған.

1948 йылда Өфөлә авиация институтын тамамлай. 1955 йылдан 1977 йылға тиклем — ракета техникаһы ғилми-тикшеренеү институтында тәжрибә-конструкторлыҡ һәм уйлап табыу эшмәкәрлеге. Конструкторлыҡ бюроһы начальнигы, космик осоу аппараттары һәм уларға идара итеү сараларының мәғлүмәт моделдәренең баш конструкторы була. 1965—1977 йылдарҙа космик осоу аппаратарын осороуҙа ҡатнаша. Докторлыҡ диссертацияһы «Мәғлүмәт цивилизацияһы фәлсәфәһе» (1996) темаһына арнала. 1995 йылдан — Рәсәй Федерацияһының Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһы профессоры.

### Ғилми эшмәкәрлеге
1970 йылда НТР-ла философия проблемаларын системалы тикшереүҙе башлай, ә 1980-се йылдар аҙағына «мәғлүмәти цивилизацияның» яңы фәлсәфәүи концепцияһын тәҡдим итә.

1993 йылда Халыҡ-ара мәғлүмәтләштереү академияһының Мәғлүмәти цивилизация фәлсәфәһе бүлексәһе Президенты итеп һайлана.

Уйлап табыуҙарына 24 авторлыҡ таныҡлығын алыуға өлгәшә.

## Хеҙмәттәре
* Абдеев Р. Ф. В защиту атрибутивной концепции информации // Научные труды Московского Лесотехнического института. 1984. № 158;
* Абдеев Р. Ф. Механизм управления, его системоорганизующая роль и философский статус // ФН. 1990. № 4;
* 
* Абдеев Р. Ф. Методология устойчивого развития и пути его реализации в условиях России // Анализ систем на пороге XXI века: теория и практика. М., 1996;
* Абдеев Р. Ф. К проблеме определения сознания // Проблемы сознания в философской науке. М., 1996;
* Абдеев Р. Ф. Определяющая роль философии в реализации прогрессивной линии развития // Философия в системе духовной культуры на рубеже XXI века. Курск, 1997.

## Иҫкәрмәләр
 

## Һылтанмалар
* 
* Об Абдееве Р. Ф.
* Рифгат Абдеев