Кәфә

**Кәфә** йәки **Феодосия** (, ) — Ҡырымдың көньяҡ-көнсығыш яр буйында урынлашҡан ҡала. Феодосия ҡала округының (Феодосия ҡала советы) үҙәге. Хәрби дан ҡалаһы (2015 й.)

## Атамаһы
Феодосия атамаһы (грек. Θεοδοσία) боронғо грек теленән тәржемә иткәндә, Алла тарафынан бирелгән, тигән мәғәнәне аңлата. Урта быуаттарҙа Кафа тип аталған (төрк. Kefe һәм , ).

## Физик-географик ҡылыҡһырламаһы

### Географик урыны һәм сиктәре
Феодосия Ҡырымдың көньяҡ-көнсығышында Феодосия ҡултығы яры буйында ҡаланы көньяҡ- көнбайыштан ҡаплап торған Тәпә-Уба тип аталған тау армыттары битләүҙәрендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 302 метр бейеклектә урынлашҡан тау — Ҡырым тауҙарының Төп теҙмәһенең һуңғы һырты. Ул Севастополь эргәһендә, Айя морононан Изге Илья моронона тиклем һуҙылған. Һуңғы бер нисә йылда шәхси төҙөлөштәр алып барылыу сәбәпле, Изге Илья мороно күренеше бик ныҡ үҙгәрә. Һырттың атамаһы Ҡырым татарҙары теленән туранан-тура тәржемәләгәндә тау түбәһе, ә мәғәнәһе буйынса тауҙар тамамланған урын тигәнде аңлата. Ҡаланың төньяҡ өлөшөнән Байбуға йылғасығы аға, ул Айвазов тимер юл станцияһынан алыҫ булмаған урында диңгеҙгә ҡоя.

### Гидрографияһы
Феодосия ҡултығының (киңлеге — 13 км, оҙонлоғо — 31 км) үҙенең ҡулса булып өйөрөлөп аҡҡан ағымы бар, һөҙөмтәлә яр буйҙарындағы һыу даими яңыртыла. Ҡултыҡҡа ингән урында һыуҙың тәрәнлеге 20-28 метр тәшкил итә, шуға ла ҡоро йөк ташый торған караптар һәм танкерҙар ҡултыҡҡа инә ала. Портҡа караптар фарватер буйынса, йәки тәҡдим ителгән һыу юлынан ғына үтә.

Феодосия тирәләй йылғалар бик аҙ. Йәйгеһен бик үк тәрән булмаған Байбуға йылғаһы ғына ағып ята, йәйге ямғыр, ҡышҡы ҡар һыуҙары һыуҙары ла шул йылғаға ағып төшә.

### Климаты
Феодосияның климаты Симферополь климатына яҡын. Әммә Ҡара диңгеҙгә яҡын урынлашҡанлыҡтан, уның климаты Урта диңгеҙ климатына оҡшаш, йыл әйләнәһенә уртаса температура ноль градустан юғары була. Шуға күрә Феодосияның климаты — дала һәм субтропик климат араһында тора. Әммә Ялтанан айырмалы рәүештә, Феодосияла күпкә түбән температура булыуы ла ихтимал. Йылына уртаса 23 көн ҡар ята, ҡыш бик ҡырыҫ булғанда ғына ҡар ҡатламының оҙағыраҡ ятыуы күҙәтелә.
Ҡыш бик йомшаҡ, ә йәй эҫе һәм ҡоро.

## Тарихы

### Ҡалаға нигеҙ һалыу

Беҙҙең эраға тиклем VI быуаттта Милетанан килгән гректар Феодосияға нигеҙ һала. Беҙҙең эраға тиклем 355 йылдан алып Феодосия Боспор батшалығы составына инә. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта һундар ҡаланы емерә. Ул осорҙа ҡалала һәм уның тирәләй аландар йәшәй, тораҡ пункты ла аландарса Ардабда (осет. «Авда-арди») тип атала — тәржемәһе «ете аллалы». V быуатта Рим (Византия) империяһы ҡулына күсә, VI быуатта хазарҙар баҫып ала, аҙағыраҡ ҡайтанан Византияға күсә. Артабанғы быуаттарҙа ҙур булмаған тораҡ пункты булып ҡала, XIII быуатта Алтын Урҙа йоғонтоһона эләгә. Аҙаҡ был тораҡ пунктын Генуя сауҙагәрҙәре һатып ала.

### Генуя осоро
Генуянан килгән кешеләр сәскә атҡан сауҙа һәм порт ҡалаһы Каффаны булдыра, ул төп порт һәм Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярында генуя тораҡ пункттарының үҙәге була. Ҡалала 70 меңдән ашыу кеше йәшәй, унда Изге Георгий банкы филиалы һәм театр эшләй. Ҡаланың үҙенең аҡса һуғыу йортонда тәңкәләр баҫыла. Генуя кешеләре формаль рәүештә был ерҙәрҙең хужалары булып иҫәпләнгән Алтын урҙа хандары менән яҡшы мөнәсәбәттә була, шуға ла Алтын Урҙа Каффа биләмәләренә идара итеүсе префектты Ҡырымда тыуып үҫкәндәр араһынан ҡуя.

XIV быуат уртаһында КАФФА Европа тарихында иң үлемесле пандемияның — ҡара үлемдең башланыу нөктәһе була. https://www.m24.ru/articles/%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/08042016/102102

XV быуат уртаһына Каффа ҙурлығы буйынса Константинополде уҙып китә; Күп милләтле ҡалала әрмәндәр күберәк була.

### Ғосман осоро
 
1475 йылда Каффаны бөтә генуя биләмәләре менән бергә башында Гедик Әхмәт-паша торған ғосман ғәскәре баҫып ала. Феодосиянан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан ике һырттың атамалары — Бөйөк Янышар һәм Кесе Янышар (оло һәм кесе янышар) ғосман осоро менән бәйле. Кефе (төрөктәр Каффаны шулай атай) төрөктәр өсөн Ҡара диңгеҙҙәге төп төрөк портының береһе була, Ҡара диңгеҙ буйындағы иң ҙур ҡолдар баҙары ла тап ошонда урынлашҡан була. Ҡырым татарҙары, поляк һәр урыҫ ҡалалары һәм ауылдарын талап, кешеләрен ҡоллоҡҡа алып, ошондағы ҡолдар баҙарында һаталар. 1616 йылда гетман Петр Сагайдачный етәкселегендәге Запорожье ғәскәре казактары төрөк ҡәлғәһе Каффаны штурмлап баҫып ала, 14 меңлек төрөк гарнизонын ҡыйратып, әсирҙәрен азат итә.&#x5B;**'&#x5D;</sup>

Ғосман осоронда ҡаланы йыш ҡына Кесе Истанбул — Бәләкәй Истанбул һәм Ҡырым-Истанбул тип тә атайҙар. 1682 йылда ҡалала 4000 йорт иҫәпләнә: шуларҙың 3200-өндә мосолмандар, 800-өндә христиандар йәшәй. Каффаның тирә-яғында тәбиғи тоҙ сығарыу кәсебе киң таралған була.

=== Рәсәй империяһы составында ===

[[1771 йыл]]да урыҫ ғәскәрҙәре Каффаны баҫып ала; 1783 йылда Екатерина II манифесы менән тотош Ҡырымды Рәсәй составына индерә; [[1784 йыл]]да ярымутрау Таврия өлкәһе составына индерелә, 1787 йылда императрица [[Екатерина II]] сәйәхәте барышында Ҡырым ярымутрауында ла була.

Каффа ҡалаһы тәңкә баҫыу йортонда Екатерина һәм [[Иосиф II|Иосифтың]] был ҡалала булып китеүе тураһындағы яҙыу баҫылған тәңкә һуғыла.

[[1796 йыл]]дан — Новороссийск губернаһы составында; [[1798 йыл]]да 30 йылға Порто-франко тип иғлан ителә; [[1802 йыл]]да өйәҙ учреждениелары бында күсерелә, ҡала үҙе айырым ҡала статусын ала ([[1827 йыл]]да был статус алына); [[1804 йыл]]да ҡалаға боронғо Феодосия атамаһы ҡайтарыла. [[1778 йыл]]да Рәсәй хөкүмәте Ҡырым христиандарын Азов диңгеҙе ярҙарына күсерә башлағас, 5511 әрмән, 1648 грек, 24 грузин Феодосияны ташлап китә. Феодосия халҡы түбәндәгесә була: [[1829 йыл]]да — 3700, [[1838 йыл]] — 4500, [[1861 йыл]]да — 8400, [[1874 йыл]]да — 10600, [[1894 йыл]]дан — 17000 кеше.

[[XIX быуат]]та бөйөк рәссам-маринист [[Айвазовский Иван Константинович]] ошо ҡалала тыуа, йәшәй һәм ижад итә.

1888 йылда [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехов Феодосияла]] булып китә. [[1892 йыл]]да Феодосия менән [[Янкөй|Джанкой]] араһына тимер юлы һалына. ә [[1899 йыл]]да коммерция порты Севастополдән был ҡалаға күсерелә. Тап ошо порт ҡалала сәнәғәттең үҫешенә булышлыҡ итә. [[1897 йыл]]ға Феодосияла 27 238 кеше иҫәпләнә (15 995 ир-ат һәм 11 243 ҡатын-ҡыҙ), шул иҫәптән 16 000 [[Урыҫтар|урыҫ,]] 3200 татар, 3000 йәһүд, 1700 ҡараим, 180 башҡа милләт вәкилдәре көн итә. 1900 йылда И. К. Айвазовский 83 йәшендә Феодосияла вафат була.

=== Революция һәм граждандар һуғышы ===
[[1920 йыл]]дың ноябрендә Феодесияла совет власы тулыһынса урынлаштырыла. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң кисәге Ҡыҙыл Армия яугирҙәре, Ҡырым өсөн һуғышта ҡатнашыусылар булған порт эшселәре Феодосия портын тергеҙеү эшенә тотона. Рәсәйҙә аслыҡ хөкөм һөргәндә сит илдән килгән иген һәм аҙыҡ-түлек Феодосия порты аша үтә. Бөтәһе 5 880 000 бот аҙыҡ-түлек бушатыла. Ошо батырлығы өсөн Феодосия порты Үҙәк башҡарма комитеттың [[1923 йыл|1923 йылдың 19 мартындағы]] ҡарары менән республиканың юғары наградаһы — РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Феодосия биш йыллыҡтар осоронда иң тәүге сиратта сәнәғәт үҙәге булараҡ үҫешә.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===

Феодосияны немец ғәскәрҙәре беренсе тапҡыр 1941 йылдың ноябрендә биләй. 26-30 декабрҙә Феодосия портына Ҡыҙыл Армия десанты төшөрөлә. Өс аҙнаға ҡала йәнә советтар ҡулында ҡала. 1942 йылдың [[18 ғинуар]]ында ҡаланы ҡайтанан яңынан немец ғәскәрҙәре баҫып ала, ҡала бургомистры итеп ВКП(б)-ның элекке әүҙем ағзаһы Василий Грузинов тәғәйенләнә. Ҡалала йәшерен антифашистик подполье эшләй.

[[1944 йыл|1944 йылдың 13 апрелендә]] Ҡыҙыл Армияның дөйөм һөжүме барышында Феодосия тулыһынса азат ителә.

Оккупация ваҡытында 8000 ашыу кеше, шул иҫәптән ҡалала йәшәгән бөтә йәһүдтәр (3248 кеше) атып үлтерелә). СССР тарҡалғандан һуң һәләк булғандар иҫтәләгенә һәйкәл ҡуйыла.

.

Ҡала I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.Ҡаланы һаҡлаусылар тарафынан Ватанының азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн күрһәтелгән ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ өсөн Феодосияға Хәрби дан ҡалаһы тигән маҡтаулы исем бирелә.<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;**'&#x5D;

### Һуғыштан һуңғы осор

1954 йылда Феодосия Ҡырым өлкәһе составында Украина ССР-ына тапшырыла. 1970-се йылдар башында курорт ҡалаһы статусын ала.

2014 йылда ҡала Ҡырым ярымутрауы менән бергә Рәсәйгә ҡушыла.

6 апрель 2015 йылдың 6 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Феодосияға Рәсәйҙең Хәрби дан ҡалаһы статусы бирелә.

## Халҡы

### Динамикаһы
*Феодосия ҡалаһы халҡы (ҡала советына буйһонған тораҡ пункттарынан башҡа), мең кеше**

*-"- ағымдағы йыл мәғлүмәттәре буйынса*
{| class="standard"


=== Милли составы ===
Ҡалала [[Урыҫтар|урыҫ]] халҡы күпселекте тәшкил итә.

Ҡала халҡының милли составы буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе 2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының милли составы:

<div style="overflow:auto; padding:0px; border:solid 0px;" title="Численность населения Феодосии 1897-2009">
</div>


* урыҫ теле теле — 87,4 % (94,2 мең кеше)
* [[украин теле]] — 7,4 % (8,0 мең кеше)
* [[Ҡырым татарҙары теле|татар теле]] — 4,2 % (4,6 мең кеше)
* [[белорус теле]] — 0,3 % (300 кеше)
* [[әрмән теле]] — 0,3 % (300 кеше)

== Иҡтисады ==

Хәҙерге Феодосия иҡтисадының нигеҙе — курорт тармағы һәм диңгеҙ транспорты. Феодосия — климатобальнеологик курорт ҡалаһы. Бында пляждар, минераль сығанаҡтар, батҡаҡ менән дауалау дауаханаһы, шифахана һәм ял йорттары бар. Туризм һәм транспорттан тыш иҡтисадты шарап етештереү, аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәт, машиналар эшләү тармағы, ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡ тармаҡтары тулыландыра. 2009 йылда сәнәғәттә 2500 кеше эшләгән. Ҡалала тәмәке, ойоҡ, офсет һәм мебель фабрикалары, механика, оптика, судомеханик, «Стройдеталь», һут, шарап заводтары; төҙөлөш материалдары комбинаты эшләй.

=== Курорт учреждениелары ===

Иң эре шифахана-курорт учреждениелары:

* «Тулҡын» балалар шифаханаһы
* «„Восход“ шифаханаһы» — уға Айвазовский проспектындағы виллалар ҡарай.
* Феодосия үҙәк хәрби клиник шифаханаһы
* «Феодосия»
* «Алтын Пляж»

== Транспорты ==
Феодосия — заманса транспорт үҙәге, бында автомобиль, тимер юл һәм диңгеҙ транспорты менән ҡулланырға була. Ҡаланан 30 километрҙа Джанкой — Феодосия тимер юлына яҡын ғына аэродром урынлашҡан, ул бөтә типтағы самолеттарҙы ҡабул итергә һәләтле. «Айвазовская» тимер юл станцияһы менән йәнәшә Феодосия һәм Ҡырымдың башҡа тораҡ пункттары араһында йөрөгән автобустар өсөн халыҡ-ара автостанция урынлашҡан.

=== Тимер юлы ===





== Архитектура һәм планлаштырыу ==

=== Биләмәне планлаштырыу ===
Феодосия башҡа тораҡ пункттары менән ([[Симферополь]]-Һыланған, Владиславовка-[[Янкөй|Джанкой]], Керчь , Орджоникидзе) дүрт автомобиль юлы менән бәйле, ҡала эсендә был юлдар бер нисә транспорт артерияһына тап килә.

=== Майҙаны ===
Феодосияның бер генә майҙаны ла үҙ статусына эйә түгел, шуға ҡарамаҫтан уларҙың исемдәре урындағы үҙидара органдары һәм матбуғатта ҡулланыла.


=== Музейҙар ===



== Символикаһы ==

=== Флаг ===
Феодосияның флагы 2005 йылда раҫлана. Авторы С. И. Малышев.

2016 йылда Ҡырым Рәсәй федерацияһына ҡушылғандан һуң һайланған Феодосияның I саҡырылыш ҡала советы 2005 йылда раҫланған флагты юҡҡа сығара һәм уның урынына ҡала округы флагын раҫлай

=== Гербы ===


=== Туғанлашҡан ҡалалар ===


* [[1996 год|1996]] :  *Харьков*, [[Украина]]
* [[1999 год|1999]] :  *Самара*, [[Россия]]
* [[2002 год|2002]] :  *Птолемаида*, [[Греция]]
* [[2002 год|2002]] :  *Ставрополь*, [[Россия]]
* [[2002 год|2002]] :  *Курск*, [[Россия]]
* [[2002 год|2002]] :  *Донецк*, [[Украина]]
* [[2003 год|2003]] :  *Шевченковский район г. Киева*, [[Украина]]
* [[2003 год|2003]] :  *Николаев*, [[Украина]]
* [[2003 год|2003]] :  *Провинция Бергамо*, [[Италия]]
* [[2006 год|2006]] :  *Азов*, [[Россия]]
* [[2007 год|2007]] :  *Колобжег*, [[Республика Польша]]
* [[2007 год|2007]] :  *Восточный административный округ г. Москвы*, [[Россия]]
* [[2008 год|2008]] :  *Северодвинск*, [[Россия]]
* [[2008 год|2008]] :  *Армавир*, [[Армения]]
* [[2010 год|2010]] :  *Ашкелон*, [[Израиль]]
* [[2010 год|2010]] :  *Кронштадт*, [[Россия]]
* [[2011 год|2011]] : / *Алушта'', 
* 2013 :  Армавир (в Краснодарском крае), Россия
* 2014 :  Ульяновск, Россия
* 2014 : Шадринск, Россия
* 2014 : Каменск-Уральский, Россия

Файл:Feodosiya_chornobyl.jpg|Авария ҡорбандарына һәйкәл ЧАЭС
Файл:Crimea. Theodosia. Hot air balloon,.jpg|Ҡала көнө.
Файл:ВП Фео Ленин.jpg |Ленин һәйкәле (Вокзал майҙаны)
Файл:Дача Мілос.jpg|Дача «Милос» проспект Айвазовский
Файл:Afansiy Nikitin memorial theodosia.JPG|Афанасий Никитин Һәйкәл
Файл:Genoese stronghold ruins Theodosia.JPG|Береһе ҡәлғә башнялары генуя


## Иҫкәрмә 1


## Иҫкәрмә 2

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Сираттағы сессия өйәҙ земство йыйылышы ҡарары xxxviiii феодосия, Феодосия: Типография Косенко м. и., 1904
* В. И. Балахонов. «Феодосия» (тарихи-крайҙы очерк)
* А. и. балахонов, Феодосия в. и. Балахонов: Белешмә, — 7. — Симферополь: Таврия, 1984. — 96 менән, 12. ил.
* Н. С Барсам. «Галереяһына 45 йыл. Айвазовский»
* Антик Округы Феодосия Гаврилов а. в. — Симферополь: Әлифба. — 2004, c.. 175.
* Тарасенко Н. Ф. Феодосия. — Симферополь: Таврия, 1978. — 112-се менән, ләм.
* «Феодосия», — Издательский дом «ЧерноморПРЕСС» һәм «Коктебель», 2008—229 c.+C. 30. ҡушымта; 
* [Әрмән тарихындағы ҡайһы бер мәсьәләләр культ ҡоролмалары Кафа (Феодосия)](http://hpj.asj-oa.am/3963/1/2003-2(138).pdf) 
* [Сиркәү хаҡында тағы бер тапҡыр әрмән Феодосия XIII—XV вв.](http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf)  [Микаэл архангел сиркәүе һәм Габриэл](http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf) 

## Һылтанмалар
* 
* Элекке Феодосия 
* Феодосия мәғлүмәт порталы
* Феодосия мәғлүмәт порталы 
* Тарихи күҙәтеү Феодосия 
* Феодосия ҡомартҡыһын мәҙәни мираҫ исемлегенә . Викигидтае