open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Һыу бүҙәнәһе

**Һыу бүҙәнәһе, һыу себеше** (, )— сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. 
## Ҡылыҡһырлама
һирәк оса торған һаҡ ҡош, күберәк ерҙән, йүгереп йөрөй. Яҡшы йөҙә. Аяҡтары һәм суҡышы оҙон ғына. һырты ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған ҡара-көрән. Муйыны һәм түше күкһел һоро. Ҡорһағы, ҡойроҡ аҫты көрәнһыу. Арҡыры һыҙыҡлы аҡ. Аяҡтары йәшел, суҡышының осо йәшкелт һары, төбө ҡыҙыл. Башҡа һыу тауыҡтарынан бәләкәй булыуы менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы киҫкен: «бот-бот-ботт» һәм «выйт-ҡорр». 
## Йәшәү рәүеше
Яр буйындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Ваҡ бөжәктәр һәм үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы һыуҙағы ҡамыштарҙа йәки түңгәктәрҙә. 

Ҡыҙғылт һары таплы 6—9 бөртөк һарғылт төҫтәге йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Мәғдән

**Руда, мәғдән** — билдәле бер металл менән байытылған һәм шул металл алыу өсөн сығарыуға иҡтисади яҡтан уңайлы минерал ; ер аҫты байлығы, ҡаҙылма байлыҡ; руда; ер аҫтынан байлыҡ ҡаҙған ер; рудник, шахта; Ҡаҙылма байлыҡ; руда, металл; билдәле бер металл менән байытылған һәм шул металды алыу өсөн сығарыуға иҡтисади яҡтан уңайлы файҙалы ҡаҙылма; составында металл йәки уның берләшмәләре булған тәбиғи минераль сеймал.

Файл:Banded iron formation.png|Тимер мәғдәне 
Файл:ManganeseOreUSGOV.jpg|Марганец мәғдәне
Файл:LeadOreUSGOV.jpg|Ҡурғаш мәғдәне
Файл:GoldOreUSGOV.jpg|Алтын мәғдәне
Файл:OreCartPachuca.JPG|Пачука-де-Сото тау эштәре буйынса тарихи музейында мәғдән ташыу торған арба, Мексика


## Һылтанма
* Мәғдән төшөнсәһе «Тау энциклопедияһы» сайтында. 
## Иҫкәрмәләр
Һуйыр

**Һуйыр, урман тауығы, һаңғырау ҡор, селәүсен** (урыҫ.глухарь) (, )— Төньяҡ һәм Урта Европаның, Урта Азияның ылыҫлы урмандарында йәшәй торған эре ҡош.
thumb|left|200px|<small>Ата (һуйыр) һәм инә (буҙлаҡ) ҡош
thumb|''Tetrao urogallus urogallus''
thumb|

## Ҡылыҡһырлама
Атаһын ҡара **һуйыр**, инәһен **буҙлаҡ** тип тә исемләйҙәр. Ҙурлығы ҡаҙҙай. Ата ҡоштоң башы, муйыны, ҡойроҡ төбө һоро; һырты көрәне ҡанаттары, ҡойроғо аҡ таптар менән сыбарланған ҡара-көрән; түше йәшкелт ялтырауыҡлы ҡара; ҡабырғалары ҡара таплы аҡ. Күҙҙәре өҫтөндә ҡыҙыл ҡашы бар. Инә ҡош ерәнһыу буҙ, ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.

## Йәшәү рәүеше
Уйын ваҡытында ата ҡоштар шартылдау һәм салғы яныуына оҡшаған тауыштар сығара, инә ҡош ҡорҡолдай,
Йәшәү урыны — еләкле ылыҫлы урмандар, һирәк ағаслы, мүкле һаҙлыҡтар. Ҡарағай һәм шыршы энәләре, төрлө еләк, ор¬лоҡ, бөрө-менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә тарал¬ған. Ояһы ерҙә. Көрәнһыу таптар менән сыбарланған 8—10 аҡһыл һары йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986.
* 
*
Сел

thumb|'' Tetrastes bonasia ''

**Сел** (урыҫ. рябчик)— Европаның һәм Азияның төньяҡ һәм уртаса бүлкәт урмандарында күсмәй йәшәй, бөжәктәр, еләктәр һәм ағас бөрөләре менән туҡлана торған, мөһим ау ҡошо булған уртаса ҙурлыҡтағы ҡош.

Божор, бозор. Ҡарғанан бәләкәйерәк. Бәләкәй тауыҡҡа оҡшаған. Башында бүрке бар. Ерҙән көслө пырхылдап күтәрелә. Йыш ҡына ағасҡа ҡуна. һырты ҡара һы¬ҙыҡлы һорғолт көрән, ҡорһағы эре көрән таплы аҡһыл һоро. Яурындары ерән. Муйынының ике яғынан аҡ һыҙыҡ үтә. Ата ҡоштоң тамағы ҡара. Күҙҙәре өҫтөндә ҡыҙыл ҡашы бар. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

Тауышы — нескә генә һыҙғырыу.

Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Күберәк йылғаға яҡын урынды һайлай. Еләк, үлән орлоҡтары, бөжәктәр, ағас бөрәһе менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. Ҡыҙыл-көрән таптар менән сыбарланған 8—10 бөртөк һарғылт йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.

Ҡайһы бер райондарҙа селде «божор» тип йөрөтәләр.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. 
*  
* 

## Иҫкәрмәләр
Бүҙәнә

thumb|'' Coturnix coturnix ''

**Бүҙәнә**, *бытбылдыҡ, бүтбелдек* (урыҫ. перепел) — һорғолт сыбар төҫлө, оҙон ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, күгәрсен ҙурлығындағы ялан ҡошо.

Тауыҡҡа оҡшаған бәләкәй генә ҡош, һирәк оса, күберәк ерҙән йүгереп йөрөй. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро, һыртында ҡара һәм аҡ буй һыҙыҡтар бар. Яҙғыһын ата ҡоштоң тамағы ҡара, көҙгөһөн аҡ төҫтә була. Башҡа тауыҡҡа оҡшаған ҡоштарҙан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.

Тауышы яңғырауыҡлы: «быт-быт-быт».

Ҡоро болондарҙа, яландарҙа, иген баҫыуҙарында йәшәй. Үлән орлоҡтары, иген, бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. Көрән һәм һоро таптар менән сыбарланған аҡһыл йәки һарғылт һоро йомортҡаларының һаны 15-кә етә. Ите өсөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90

## Һылтанмалар
* 
*
Ҡыр тауығы

**Ҡыр тауығы, көртлөк, көртөк** (,— ҙурлығы күгәрсендәй. Парлашып йәки күмәкләшеп йөрөйҙәр, һырты ҡара Һәм аҡ таплы ҡара-көрән. Ҡорһағы аҡ. Муйынының аҫҡы яғы Һәм түше һоро. Түше аҫтында дағаға оҡшаған ҙур ғына көрән тап бар. Түбәһенән һәм күҙҙәре аша ҡара-көрән һыҙыҡтар үтә. Маңлайы һәм тамағы ерән. Селдән дөйөм һорғолт төҫө һәм бүрекһеҙ булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «сырр-ҡыйҡ».

## Йәшәу рәүеше
Ҡыуаҡлы һәм һирәк ағаслы тигеҙлектәрҙә, тау битләүҙәрендә йәшәй. Еләк, үлән орлоҡтары, ағас бөрөләре, бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. һарғылт көрән йомортҡаларының һаны 25-кә етә. Ите өсөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Курочкин Е. Н. Птицы центральной Азии в плиоцене // Тр. совм. Сов.-Монг. палеонт. экспед. 1985. Вып. 26. — С. 1—119.

## Һылтанмалар
* 
*
Ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош)

**Бөҙрә аҡҡош, Ышылдаҡ аҡҡош**  ()()— ҡаҙҙан ҙурыраҡ ҡош. 
## Ҡылыҡһырлама

Йәш саҡта — һорғолт көрән, ҙурайғас — бөтә ҡауырһындары ла ап-аҡ. Йөҙгәндә, муйынын кәкрәйтеп, ҡанаттарын ҡалҡытып
йөрөй. Бик матур ҡош. Ҡаңғылдаҡ аҡҡоштан төҙөгөрәк кәүҙәһе һәм ҡанаттарын ҡалҡыта биреп йөҙәүе менән айырыла.

## Тауышы
Асыуланған ҡаҙ һымаҡ, ышылдаған тауыш сығара. Шым ҡош.
## Йәшәү рәүеше
Ярҙары ҡамышлы һәм бейек үләнле ҙур күлдәрҙә, йылғаларҙа йәшәй. Иген, үлән орлоҡтары, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһын шырлыҡтарға ҡора. 4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. — М.: Лабиринт-пресс, 2001.

## Иҫкәрмәләр
Тартай

**Тартай, тарттарт, тартар** (, ) — сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Бик һаҡ ҡош. һирәк оса, күберәк үлән араһынан йүгереп йөрөй. Осҡанда оҙон аяҡтары һалынып бара. һырты ҡара таплы ҡыҙғылт көрән, ҡорһаҡ яғы көрән һыҙыҡлы һорғолт һары. Суҡышы һәм аяҡтары йәшкелт һары. һыу тауығынан ҡыҙғылт көрән һырты менән айырыла.

Тауышы ағас шығырлауына оҡшаған, киҫкен: «тарррт-тарррт».

Йылға буйҙарындағы, туғайҙарҙағы таллыҡтарҙа йәшәй. Селәүсен, бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Көрән таплы 8—10 бөртөк аҡһыл зәңгәр йәки һары йомортҡаһы була. Ҡайһы бер урында ите әсен аулайҙар.
Һыу себеше

**Һыу себеше** (,) () — сыйырсыҡтан бәләкәйерәк, һирәк оса торған бик һаҡ ҡош.

Күберәк ерҙән йүгереп йөрөй. Осҡанда оҙон аяҡтары һалынып бара. һырты ҡара таптар менән сыбарланған ҡара-көрән, муйынының аҫ яғы күкһел һоро, түше аҡ, ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты ҡара арҡыры һыҙыҡлы аҡ.

## Таралыуы һәм төрҙәре
Япония, Һиндостан, Көньяҡ Азия, Көньяҡ Африка, Мадагаскар, Австралия һәм Яңы Зеландияла киң таралған. Үҙәк Европала тик ҡайһы бер урындарҙа ғына даими осрай. Был күсәр ҡоштар, Урта диңгеҙ бассейнында ҡышлай. Ҡышҡа Сахара аша Көньяҡ Африка Республикаһына осалар.

6 төрө бар:
*  — Европаның көнбайышынан Кесе Азияға тиклем, Африканың төньяғы, көнсығышы һәм көньяғы, Мадагаскар
*  — Европаның көнсығышынан Азия үҙәгенә һәм көнсығышына тиклем 
*  — Калимантан
*  — Үҙәк Яңы Гвинеяның көнбайышы һәм көнсығышы
*  — Төньяҡ-көнсығыш Яңы Гвинея һәм Австралия (көньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ Австралия һәм Тасманияны иҫәпкә алмағанда) 
*  — Яңы Зеландия (Төньяҡ, Көньяҡ, Стюарт утрауҙары)

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Сыбар ҡаҙ

**Сыбар ҡаҙ, ҡыр ҡаҙы** (урыҫ. Гуменник)— йорт ҡаҙы ҙурлығында һыу ҡошо.

Күмәкләшеп йәки парлашып йәшәйҙәр. Бащы, муйыны, һырты ҡара-көрән. Ҡанаттарында һәм түшенең аҫ яғында нәҙек аҡ һыҙыҡтар бар. Ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Суҡышы ҡара, унда алһыу, ҡыҙғылт һары һәм ҡыҙыл Ъыҙыҡтар бар. Аяҡтары ҡыҙғылт һары. Ала ҡаҙҙан ҡарараҡ' төҫө һәм „ һыҙыҡлы суҡыштары менән айырыла. 

Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыйғаҡ» йәки «ҡо-ғоңҡ». 

Урмандағы күлдәрҙә һәм йылғаларҙа йәшәй. Үлән, төрлө орлоҡ, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө үтешләй генә туҡталып китә. Беҙҙең яҡтарҙа оя ҡормай. Ите һәм мамығы әсән аулайҙар.
left|275px

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. М.: Лабиринт-пресс 

## Иҫкәрмәләр
Ҡара ҡаҙ

**Ҡара ҡаҙ** (, ) —йорт ҡаҙынан байтаҡ бәләкәйерәк ҡош, парлашып һәм күмәкләшеп йөрөүсе ваҡ ҡаҙ. Башы, муйыны, түшенең һәм һыртының алғы өлөштәре, ҡанаттарының эре ҡауырһындары ҡуйы ҡара. Ҡорһағының артҡы өлөшө һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Кәүҙәһенең ҡалған өлөшө ҡара-һоро. Муйыны¬ның ике яғында арҡыры аҡ һыҙыҡтар бар. Башҡа ҡаҙҙарҙан дөйөм ҡара төҫө, бәләкәйлегә-менән айырыла. 

Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡроңҡ» йәки «ғоңҡ». 

Тундрала йәшәй. Үлән, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө генә туҡталып китәләр. Башҡортостанда оя ҡормайҙар. Ите өсөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90 
* Акимушкин И. Мир животных. Птицы, рыбы, земноводные и пресмыкающиеся. — М.: Мысль, 1995.
* Ганзак Я. Иллюстрированная энциклопедия птиц. — Прага: Артия, 1974.

## Иҫкәрмәләр
Ҡылғойроҡ

**Ҡылғойроҡ, Беҙғойроҡ** (урыҫ. шилохвост) — Европала, Азияла һәм Төньяҡ Америкала киң таралған өйрәк.

## Ҡылыҡһырлама
Йорт өйрәге ҙурлығында. Яңғыҙ, парлашып, күмәкләшеп йөрөйҙәр. Нәҙек оҙон муйынлы, төҙөк кәүҙәле өйрәк. Осло ҡауырһындар менән бөткән оҙон һәм нескә ҡойроғо күҙгә ташлана. Башы, тамағы, муйынының һырт яғы ҡара-көрән. Муйыны һәм түше аҡ. Арҡаһы, ҡабырғалары арҡыры аҡ һыҙыҡлы һоро төҫтә. Ҡанаттары ҡара таплы һоро, ҡойроғо ҡара, ике яғынан аҡ-һыҙыҡ үтә. Суҡышы күкһел һоро. Инә ҡош һәм көҙгө ата өйрәк аҡ сыбарлы һорғолт көрән. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел.

## Тауышы
Ата өйрәк һыҙғыра, ә инәһе быжҡылдай.

## Йәшәү рәүеше
Ярҙары ҡуйы үлән, ҡамыш менән ҡапланған йылға һәм күлдәрҙә йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм. бөжәктәре, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә, үлән араһында. 6—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Дементьев, Г. П.; Гладков, Н. А. Птицы Советского Союза — Советская наука, 1953. — Т. 4. — С. 366—382. — 635 с.
Һыҙғыраҡ сөрәгәй

**Һыҙғыраҡ сөрәгәй, сөрәгәй, сүрәгәй, сөрәкә, сөрәкә өйрәк**(, )— ваҡ ҡыр өйрәге.
## Ҡылыҡһырлама
Йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Яҙғыһын ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән; күҙе аша яурындарына ҡарай сағыу һары һыҙыҡ менән ҡайылған ҡара-йәшел юлаҡ үтә. Түше ҡара һыҙыҡлы һәм төртөклө көрән төҫтә. Ҡабырғаларында арҡыры ҡара һыҙыҡтар бар.
Ҡанаттарының сите аҡ, осо ҡара. Ҡойроғо ҡара, төбөндә ҡыҙыл тап бар. Ҡанаттарындағы көҙгөһө йымылдаҡ сағыу йәшел.(Көҙгө — бында: өйрәктәрҙең ҡанатындағы төҫө Менән айырылып торған тап).
Йәйге һәм көҙгө ата ҡош, инә өйрәк һымаҡ, ҡара таптар менән сыбарланған һорғолт көрән. Керелдәк сөрәгәйҙән йәшел көҙгөһө менән айырыла. 
## Тауышы
Ата өйрәктәр ҡалтырауыҡлы һыҙғыра: «фрйүүк-фрйүүк», ә инә өйрәктәр быжҡылдай.
## Йәшәү рәүеше
Ваҡ күлдәр, йылға ятыуҙары һәм ҡылыларында ҡәшәй. һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә, ҡыуаҡ, сытыр ышығында, үлән араһында. 8—10 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Дементьев Г. П., Гладков Н. А. Птицы Советского Союза — Советская наука, 1953. — Т. 4. — С. 382-395. — 635 с. 
* Лысенко В. И. Том 5 - Птицы. Вып. 3 - Гусеобразные // Фауна Украины — Киев: Наукова думка, 1991. 

## Иҫкәрмәләр
Керелдәк сөрәгәй

**Керелдәк сөрәгәй** (, )—— өйрәктәр ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡоштоң тышҡы ҡиәфәте
Сөрәгәй, сүрәгәй, сөрәкә өйрәк. Йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, парлашып, күмәкләшеп йөрөйҙәр. Яҙғыһын ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән, күҙе аша киң генә ҡара һыҙыҡ үтә. Түше, һырты, ҡанаттары ҡара сыбарлы ҡуйы көрән. Ҡабырғалары көрән һыҙыҡлы һоро. Ҡойроғо, ҡанаттарының осо ҡара. Йәйге һәм көҙгө ата өйрәктең, инә ҡоштарҙыҡы һымаҡ, һырты, ҡара буй һыҙыҡлы көрән, ҡорһаҡ яғы ҡара таплы аҡһыл һоро. һыҙғыраҡ сөрәгәйҙән һоро төҫтәге ялтыр көҙгөһө менән айырыла.
thumb|left|Инә ҡоштар

## Tауышы
Ата ҡош керелдәй: «крерр-крерр», инә өйрәк яңғырауыҡлы быжҡылдай.

## Төйәк иткән урындары
Үҫемлектәргә бай йылға һәм күлдәрҙә йәшәй. Башлыса төрлө һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. 8—10 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
[thumb|right|250px|Керелдәк сөрәгәйҙәр [Һиндостанда ҡышлауҙа]]
[thumb|right|[Битинияла — ҡусҡарҙар керелдәк сөрәгәйҙәрҙең яратҡан аҙығы]]
thumb|right|Ата һәм инә ҡоштар

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* 
*
Ҡоҙғон

**Ҡоҙғон**  (, () — ялтыр ҡара йөнлө ҙур йыртҡыс ҡош.

Ҡарғанан байтаҡҡа ҙур. Яңғыҙ ҙа, парлашып та йөрөйҙәр. Ҙур күкһел ҡара төҫтәге ҡош. Эйәгендә ҡаты ҡылдарҙан «һаҡал» бар. Осҡанда оҙон ҡойроғо, киң ҡанаттары күҙгә ташлана. Ҡара ҡарғанан байтаҡ ҙур булыуы һәм «һаҡал»дары менән айырыла.

Тауышы көслө: «ҡроҡ-ҡроҡ» йәки тоноҡ «ҡро-ҡро».

Бейек ағаслы ҡуйы урмандарҙа, ағаслы ҡая таштарҙа йәшәй. Үләкһә, ваҡ йәнлектәр һәм ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас башында йәки ҡая таш һикәлтәләрендә була. Көрән таптар менән сыбарланған 5 — 6 бөртөк күкһел йәшел төҫтәге йомортҡа һала. Тәбиғәт санитары булараҡ файҙалы.

Ҡоҙғондар ситлектә 70 йыл тирәһе йәшәй, иректә таға ла оҙағыраҡ.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мифологияла ҡоҙғон
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Птицы Советского Союза / Под ред. Г. П. Дементьева и Н. А. Гладкова. Том 5. — М.: Советская наука, 1954.

## Иҫкәрмәләр
Йәшел турғай

**Йәшел турғай** (урыҫ.Зеленушка )- Европала йәшәй торған турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ. 

## Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы турғайҙай. Яңғыҙ ҙа, парлашып та, тупланып та ауыл тирәһендәге ағастарҙа, көнбағыш һәм киндер араларында йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң арҡаһы йәшел, муйынының һырты, ҡанаттары һәм ҡойроғо һары һыҙатлы көрәнһыу ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт йәшел. Инә ҡоштоң һырты һорғолт йәшел, аҫ яғы буй һыҙатлы аҡ-һыл һоро. йорт турғайынан йәшкелт төҫө һәм тамағында ҡара тап булмауы менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡ¬лы: «зирлл-зирлл», һайрағанда «зирл-зирл-зирлиижжж». 
## Йәшәү рәүеше
Яҡты урмандар, ауыл һәм ҡала эргәһендәге ағастарҙа йә¬шәй. Башлыса үлән орлоҡтары, яҙғыһын бөжәктәр ашай. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ағаста йәки ҡыуаҡтарҙа оя¬лай. Ҡара һәм ҡыҙғылт таплы 4—6 бөртөк аҡһыл зәңгәр йомортҡаһы була.
## Галерея

Carduelis chloris 3 (Marek Szczepanek).jpg
Carduelis chloris 6 (Marek Szczepanek).jpg
CarduelisChlorisBerry.jpg
Groenirisk.jpg
Chloris chloris chloris MHNT 223 Gouvieux.jpg
Cuculus canorus bangsi MHNT.ZOO.2010.11.150.42.jpg |*Cuculus canorus bangsi* + *Carduelis chloris* 


## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Ҡупшы турғай

**Ҡупшы турғай** (Щегол )- Европала, Азияның көньяғында һәм Төньяҡ Африкала йәшәй торған, аҡ, ҡара, көрән-ҡыҙыл, аҡһыл-көрән һәм һары төҫтәр ҡатыш ала булған һайраусы турғай

## Ҡылыҡһырлама
Ҡупшыҡай, ала турғай, көйәҙ турғай. Турғай ҙурлыҡ. Дегәнәк араларында күмәкләшеп йөрөйҙәр, һайраған саҡта ян-яғына борғолана. Түбәһе, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара, аҡ таптары бар. Арҡаһы, түшенең ике яғы, ҡанаттарының уртаһы асыҡ һарғылт көрән. Суҡышы тирәләп сағыу ҡыҙыл тап бар. Сикәләре, түше, ҡорһағы аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутап булмай. 
## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «пит-лили-пит». Сырылдап һайрай. 

## Йәшәйеше
Һирәк ағаслы урмандарҙа, ауыл һәм ҡалаларҙағы ағастарҙа йәшәй. Үлән орлоҡтары, бөжәктәр менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йәшәй. Киң генә таралған. Ояһын ағастарҙа ҡора. Ҡыҙыл көрән таплы 4—5 бөртөк зәңгәр йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90 
* Животные в доме: Энциклопедия/ Ред. коллегия: В. Г. Гребцова, М. Г. Таршис, Г. И. Фоменко. — М.: НИ «Большая Российская энциклопедия», 1994. — 304 с. — ISBN 5-85270-118-1
* *Иерусалимский И.* Попугаи и певчие птицы: виды, содержание, обучение. — Ростов-на-Дону: Владис, 2001. — 320 с. — ISBN 5-94194-073-4

## Иҫкәрмәләр
Киндер турғайы

**Киндер турғайы, тарма турғайы** (, )— турғай ҙурлығында ҡошсоҡ.

## Ҡылыҡһырлама
Ерҙә, ҡыуаҡлыҡта күмәкләшеп тә, парлашып та йөрөйҙәр. Түбәһе һоро, арҡаһы көрән, ҡойроҡ төбөнөң өҫ яғы алһыу һоро. Ҡанаттарында, ҡойроғонда киң ҡара һәм аҡ таптар бар. Ата ҡоштоң маңлайы, түшенең ике яғы ҡыҙыл. Кәүҙәһенец аҫ яғы сыбар һарғылт аҡ. Инә ҡошта ҡыҙыл төҫ юҡ. Таҡыя турғайҙан арҡаһы көрән булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы киҫкен: «тк-тк-тк». Сырылдап һәм һыҙғырып һайрай.

## Йәшәү рәүеше
Урман ситендә, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Үлән, башлыса киндер һәм дегәнәк орлоҡтары, бөжәктәр менән туҡлана, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөи. Киң генә таралған. Ояһы ҡыуаҡтарҙа була. Ҡыҙғылт көрән таплы 4—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡа һала.

## Галерея

Carduelis_cannabina_female.jpg|самка
Bluthaenfling.jpg
Konopleanka 2009 moldavia.jpg
Carduelis cannabina (male).JPG
Carduelis cannabina cannabina MHNT 223 St Moré.jpg|* Carduelis cannabina cannabina *


## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986 йыл. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Ҡашҡалаҡ

**Ҡашҡалаҡ** (, )— Палеарктика өлкәһендә оялай торған, аулау өсөн мөһим булған, уртаса ҙурлыҡтағы күсмә ҡош; өйрәктәр ғаиләһенә ингән һунар ҡошо.

Ҡашҡа өйрәк, ҡашҡалдаҡ, ҡашҡалтай. йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яҙғы ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән, маңлайы һәм түбәһе аҡһыл һары, һырты һәм ҡабырғалары һоро. Ҡойроғо, ҡанатының осо ҡара, түше асыҡ көрән, ҡорһаҡ яғы аҡ. Суҡышы зәңгәр. Башҡа өйрәктәрҙән маңлайындағы һәм түбәһендәге һарғылт аҡ һыҙығы менән айырыла. Осҡанда киң ҡанаттарында аҡ һыҙыҡ күренә. 

Ата өйрәк һыҙғыра, инәһе ҡыҫҡа ғына «керрр» тигән тауыш сығара. 

Ярҙары ҡамышлы күлдәрҙә, йылға-ларҙа йәшәй. Башлыса һыу үҫемлектәре, һирәкләп һыу йәнлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә, үлән араһында, 7.—11 бөртөк аҡһыл һары йомортҡаһы, була. Ите есөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90 
## Һылтанмалар
* Свиязь на сайте "Птицы Алтая"
Ерәнсәй сумғыс

**Ерәнсәй сумғыс** (, )— йорт өйрәгенән байтаҡ бәләкәйерәк ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Яңғыҙ, парлашып һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ултырған ҡоштоң башы ҙур булып күренә. Башы, муйыны сағыу ерән. Түше, арҡаһының алғы өлөшө ҡара. Ҡанаттары көрәнһыу һоро, көҙгөләре аҡ. Яурындарындағы таптар, ҡорһағы һәм ҡабырғалары алһыу аҡ. Бәләкәй генә суҡышы, аяҡтары ҡыҙыл. Башҡа сумғыс өйрәктәрҙән бәләкәйлеге, йомро ҙур башы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «көрр-керр-көрр»; ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра.

## Йәшәү рәүеше
Киң асыҡ урындары булған тәрән күлдәрҙә йәшәй. Башлыса һыу үҫемлектәре, ылымыҡ менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡамыш араларында була. 8—10 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡа һала. Ите өсөн аулайҙар

## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90

## Иҫкәрмәләр
Ҡыҙыл турғай

**Ҡыҙыл турғай, ҡыҙылтүш, ҡантүш, алһыу турғай** (, )— турғай ҙурлығындағы ҡош. Ата ҡоштоң арҡаһы, ҡанаттармы, ҡойроғо ҡыҙғылт көрән. Башы, түше, өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө ҡыҙыл, ҡорһағы алһыу. Инә ҡоштоң һырты йәшкелт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы көрәнһыу һыҙыҡлы аҡһыл һоро. Ҡыҙылтүштән башы ҡыҙыл булыуы, бәләкәйлеге менән айырыла. 

Матур итеп һыҙғыра: «тйүии». һайрауы һыҙғырыуҙан һәм яңғырауыҡ¬лы сутылдауҙан тора. 

Урман ситтәрендә, болондарҙағы ҡыуаҡлыҡтарҙа, яр буйҙарындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө орлоҡтар, бөжәктәр ашай. Киң генә таралған күсмә ҡош. Ағасҡа йәки ҡыуаҡта оялай. Көрән таплы 5—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90 
* Позвоночные животные России: Обыкновенная чечевица 

## Иҫкәрмәләр
Шыршы турғайы

**Шыршы турғайы** (Клест-еловик ). Тәресуҡыш, нарат сыпсығы. 

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Туп булып йөрөйҙәр. Осҡанда тауышланалар, ағастарға ҡунһалар, тынып ҡалалар. Суҡыштарының остары ҡайсыланып тора. Ата ҡоштоң дөйөм төҫө ҡыҙғылт һары, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара-көрән. Инә ҡоштоң һырты һорғолт йәшел, кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт һоро, ҡорһағы һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. 

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-кли-кли». Сырҡылдап һәм һыҙғырып һайрай. 

## Йәшәү рәүеше
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Башлыса шыршы һәм ҡарағай орлоҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ағаста була. Көрән таплы йәшкелт зәңгәр төҫтәге 3—4 бөртөк йомортҡа һала.

## Әҙәбиәт
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90 

## Иҫкәрмәләр
Ҡыр турғайы

**Ҡыр турғайы** (урыҫ. полевой воробей) (Passer montanus L)

Сыпсыҡ, ҡыр сыпсығы. Йорт турғайы ҙурлығында. Түг бәһе асыҡ көрән. Тамағында һәм сикәләрендә ҡара таптар бар. һырты ҡара таплы һарғылт көрән, өҫ яғы аҡһыл һоро. Йорт турғайынан көрән түбәһе, сикәләрендәге ҡара таптары менән айырыла.

Яңғырауыҡлы итеп сырылдай: «сыр-сыррр».

Ауылдағы, ҡалалағы ағаслыҡтарҙа, яҡын¬дағы урмандарҙа, ҡабаҡтарҙа йәшәй. Ултыраҡҡощ. Бик киң таралған. Ағас ҡыуыштарында, тәҙрә баштарында, ҡыйыҡ аҫтарында, өңдәрҙә оялай. 5—6 бөртөк аҡ төҫтәге йәки ҡара-көрән таплы һорғолт йомортҡаһы була. Яҙғыһын, зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерһә, көҙгөһөн игенгә зыян итә.

## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
Һоло турғайы

thumb|'' Emberiza citrinella ''

**Һоло турғайы, зинзибәр** (, )— башында һәм түшендә һары ҡаурыйҙары менән айырылып торған ҡошсоҡ.
Турғай ҙурлыҡ. Ботаҡҡа, ағас осона йәки ҡыуаҡҡа ултырып һайрай. Ерҙә сүпләнә. Ата ҡоштоң ар¬ҡаһы һәм түшенең ике яғындағы таптар көрән, башы һәм кәүҙәһенең аҫ яғы- һары, көрәнһыу сыбарҙары бар. Оҙон ҡара ҡойроғоноң ике яғынан аҡ һыҙыҡ үтә. Инә ҡошта һары төҫ урынына — һарғылт һоро. һырты буҙ. Үҙенә оҡшаған ҡоштарҙан һары төҫтәге ҡауырһындары менән айырыла.

СиҡылдаҒан тауыш сығара: «сиҡ-сиҡ-сиҡ». һайрауы яңғырауыҡлы: «зин-зин-зин-зии-сии».

Урман ситтәрендә, аҡландарҙа йәшәй. Көҙгөһөн һәм ҡышҡыһын күберәк йорт турғайҙары менән бергә йөрөйҙәр. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ.ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. Көрән таплы 4—5 бөртөк алһыу аҡ төҫтәге йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90

## Иҫкәрмәләр
Һаҙ турғайы

**Һаҙ турғайы** , — Рәсәйҙең һҙәм Себерҙең үҙәк һыҙатында йәшәй торған ваҡ ҡош йәки турғай.

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Күберәк яңғыҙ йәки парлашып йөрөй¬ҙәр. Үлән йәки ҡыуаҡҡа ултырып һайрай. Ата ҡоштоң һырты көрән, сикәләре, тамағы йымылдап торған ҡара. Түшендә арҡыры көрән һыҙыҡ бар. Ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Яурынынан аҡ һыҙыҡ үтә. Аҫ яғы аҡһыл һары. Инә ҡоштоң һырты аҡ таплы һорғолт көрән, һоло турғайынан ҡара сикәләре һәм ҡара тамағы менән айырыла. 

## Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «тик-тик». Матур һыҙғырып һайрай. 

## Йәшәү рәүеше
Болондарҙа, таллы туғайҙарҙа, һыу буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр һәм үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Ҡара һипкелле бөртөк йәшкелт һоро йәки алһыу зәңгәр йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90 
* Птицы. Энциклопедия природы России. / В.Е. Флинт — 2-е. — Москва: ABF, 1997. — С. 406. — 430 с.

## Иҫкәрмәләр
Һарытамаҡ турғай

Һарытамаҡ турғай (, )— һоло турғайҙары ғаиләһенән ҡошсоҡ.
## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Яңғыҙ ҙа, парлашып та, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр. Ерҙә сүпләнә. Ата ҡоштоң башы һәм түше аҡһыл һоро. Тамағында сағыу һары табы бар. Кәүҙәһенең ҡалған өлөшө көрән ҡауырһынлы. Арҡаһынан нәҙек өҙөк һыҙыҡтар үтә. Ҡара-көрән ҡойроғоноң ике яғында аҡ һыҙыҡтар бар. Инә ҡоштоң төҫө тоноғораҡ, түшендә буй һыҙыҡтар бар. һоло турғайынан тик тамағы һары булыуы менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы көсһөҙ генә: «сик-сик». һайрауы яңғырауыҡлы: «тййү-тййү-тййүррр». 
## Йәшәү рәүеше
йылға буйҙарында, һирәк ағаслы һәм ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. Ҡара таплы 4-6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Таҡыя турғай

**Таҡыя турғай** (, ) — ҡупшыҡайҙар ғаиләһендәге ҡошсоҡ.

## Ҡылыҡһырлама
Таҡыябаш, ҡыҙылбаш турғай. Турғайҙан бәләкәйерәк. Күмәкләшеп йөрөйҙәр, һырты һорғолт көрән, ҡара таптар менән сыбарланған. Ҡорһағы аҡ. Түбәһе һәм маңлайы ҡыҙыл. Ҡабырғалары көрән буй һыҙыҡлы. Ата ҡоштоң түше-ҡыҙыл, инәһенеке аҡ сыбар. Киндер турғайынан арҡаһы һоро һәм ҡойроғо һыҙыҡһыҙ ҡара булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «си-сит-си-сит» һәм «пи-йү-ии» сырылдап һайрай.

## Йәшәү рәүеше
Һирәк ағаслы урмандарҙа, ҡыуаҡтарҙа йәшәй. Үлән һәм ағас орлоҡтары, бөжәктәр ашай. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ағаста һәм ҡыуаҡта, һирәкләп таш ярыҡтарында оялай. Көрән таплы 4—5 бөртөк зәңгәр йомортҡа һала.

Carduelis flammea flammea MHNT.ZOO.2010.11.221 Luleå.jpg|*Carduelis flammea flammea*
Carduelis flammea cabaret MHNT.ZOO.2010.11.221 Naurois HdB Tolborough.jpg|*Carduelis flammea cabaret*


## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Ҡыҙылтүш

**Ҡыҙылтүш** (, ) — Алаҡас турғай һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, атаһының түше ҡыҙыл булған урман турғайы.
## Ҡылыҡһырлама
Ҡантүш, аҡыя, йылҡәйҙәүес, зилҡәйҙәүес, атайҙауыи Турғайҙан ҙурыраҡ. Яҙғыһын һәм йәйгеһен парлашып, көҙгөһөн һәм ҡышҡыһын туп булып йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң башы, ҡанаттары һәм ҡойроғо йымылдаҡ ҡара. Арҡаһы күкһел һоро, ҡорһағы, ҡойроҡ төбө өҫтән дә аҫтан да аҡ. Түше ҡыҙыл. Инә ҡоштоң түше көрәнһыу һоро. Ҡыҙыл турғайҙан башы ҡара, һырты һоро булыуы менән айырыла. 

## Тауышы
Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «фиү-фиүү». Сырҡылдап һайрай.

## Йәшәү рәүеше
Ылыҫлы һәм аралаш урмандарҙа, ҡышҡыһын төрлө урында, кеше торлағына яҡын йәшәй. Төрлө орлоҡтар, бөжәктәр ашай. Ҡышҡыһын беҙҙең яҡтарҙа  ҡалалар, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөйҙәр. Киң генә таралған. Ағаста оялай. Ҡыҙғылт көрән таплы аҡһыл зәңгәр 4—6 бөртөк йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90 

## Иҫкәрмәләр
Ҡамыш турғайы

right|thumb|Ҡамыш турғайы һайрауы

Ҡамыш турғайы  (, )— һоло турғайҙары ғаиләһенән ҙур булмаған ҡошсок. Шарлыктарҙа, һыу ярзарында тереклек итә.

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Ата ҡоштоң башы ҡара, арҡаһы ерәнһыу көрән, ҡара буй таптары бар. Ҡойроғо һәм ҡанаттары көрән, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Инә ҡоштоң башы ерәнһыу көрән, һоло турғайынан һәм һарытамаҡ турғайҙан һары төҫөбулмауы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы нескә генә: «сиии-сииик». һайрауы яңғырауыҡлы: «три-три-тири-тири» йәки «тит-титирит».

## Йәшәү рәүеше
һыу буйҙарындағы ҡамыштарҙа, бейек үлән араһында йәшәй.- Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менәң туҡлана. Кусмә^ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡ эсенә йәки үлән' һабаҡтарына оялай. Ҡара таплы һәм сыйма-лаҡлы 4—6 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90

## Иҫкәрмәләр
Юл турғайы

**Юл турғайы** , ) — турғай һымаҡтар ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Ерҙән генә йөрөйҙәр, ағастарға ҡунмайҙар. Башлыса юл буйлап сүпләнеп йүгерәләр. Түбәһе, һырты ҡара-көрән. Ҡанаттары нәҙек аҡ юлаҡлы һорғолт көрән. Ҡорһағы, ҡойроғо аҡ, тамағы аҡһыл һары. Аҡһыл ерән түшендә ваҡ. ҡына ҡара таптары бар. Ҡыр турғайынан ҡара ҡауырһындары булмауы менән айырыла. 

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тик-тик-тик». 

## Йәшәү рәүеше
Юл буйҙарындағы асыҡ урындарҙа „йөрөй. Башлыса үлән орлоҡтары менән туҡлана. Беҙҙең яҡтарға тик ҡышҡа ғына килә (октябрь айҙарында килеп, февраль аҙаҡтарында төньяҡҡа ҡайталар), һирәк осрай. Беҙҙең яҡта оя ҡормай.
thumb|left|200px|Ҡышҡы ҡауырһында

 
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90 
* Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова — М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — С. 394. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0.

## Иҫкәрмәләр
Бүрекле һабан турғайы

**Бүрекле һабан турғайы** (, ) — һабантурғайҙар ырыуындағы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер аҙ ҙурыраҡ. Күмәкләшеп ерҙә йөрөйҙәр. Башлыса ерҙә һайрай. Башында ослайып бөткән ҙур ғына көрән бүрке бар. Һырт яғы һорғолт көрән, аҡ һәм ҡара таптар менән сыбарланған. Түше көрән төртөклө һорғолт ерән, ҡорһағы аҡ. Ҡойроғоноң ике яғынан аҡ һыҙыҡ үтә. һабан турғайынан ҙур бүрке менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы көйлө, яғымлы ғына: «ири-тири-рриә» һәм тоноҡ: «жүйт». Һайрауы һабан турғайының һайрауына оҡшаған. Тик бик яңғырауыҡлы түгел.

## Йәшәү рәүеше
Ауыл тирәһендәге асыҡ. урындарҙа йәшәй. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ерҙә оялай. Көрән тап¬лы 3—5 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡа һала.

## Галерея

Рәсем:Galerida cristata Chaabi.jpg
Рәсем:Crested Lark (Galerida cristata) at Sultanpur I Picture 118.jpg
Рәсем:Galerida cristata (Marek Szczepanek).jpg
Galerida cristata MHNT 232 Sbekia Algérie.jpg|


## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 2: Passeriformes — Sperlingsvögel, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-648-0

## Иҫкәрмәләр
Йүрелек

thumb|'' Lullula arborea''

**Йүрелек** (Лесной жаворонок) (Lullula arborea L).

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Башлыса ерҙә йөрөүсе ҡош. Ағастар¬ға, ҡыуаҡтарға ла ҡуна. Ағас башына ултырып йәки һа¬уала һайрай, һырты буй ҡара таптар менән сыбарланған ҡара-көрән. Түше көрәнһыу таплы һорғолт һары, ҡорһағы аҡ. Күҙҙәре өҫтөндә аҡ ҡаштары бар. Башында буй һыҙыҡлы бәләкәй генә бүрке күренә, һабан турғайынан аҡ ҡашы һәм бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы ҡыҫҡа ғына: «тир-рит», һайрауы яңғырауыҡлы һыҙғырыуҙарҙан тора: «йүрли-йүрли-йүрли-йүрли-йүрли-йүлү».
thumb|left|200px

## Йәшәү рәүеше
Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. Көрән йәки ҡыҙыл таплы 5—6 бөртөк аҡ төҫтәге йомортҡа һала.

## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986 йыл. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
Буҙтурғай

**Буҙтурғайҙар** (степные жавронки).

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлығында. Парлашып һәм күмәкләшеп ерҙә йөрөйҙәр. Ағасҡа һирәк ҡуна. Ерҙә лә, һауала ла һайрай, һырт яғы буҙ, ҡанаттары ҡара-көрән таптар менән сыбарланған һорғолт аҡ. Ҡорһаҡ яғы аҡ. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә. һабан турғайынан бәләкәйерәк булыуы һәм аҡ сыбар ҡанаттары менән айырыла.

Тауышы тоноҡ ҡына: «тирр-тирр». Оҙайлы һәм яңғырауыҡлы сырылдап һайрай.

Яландарҙа һәм баҫыуҙарҙа йәшәй. Яҙғыһын бөжәктәр, йәйгеһен үлән орлоҡтары һәм иген менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ерҙә оялай. Ҡара һәм көрән һипкелле һарғылт көрән йомортҡаларының һаны 4—5 бөртөк була.

## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
Баҫым

**Баҫым** — ижектәрҙең береһе көслөрәк тауыш менән әйтелеүе. Бер нисә ижекле һүҙҙәрҙә бер ижек әйтелеше менән айырылып тора.

Башҡорт телендә баҫым һүҙҙең аҙаҡҡы ижегенә төшә; һүҙгә ялғау ҡушылған һайын, баҫым аҙаҡҡы ижеккә (ялғауға) күсә бара. Шуға күрә һүҙ яһаусы ялғауҙар баҫымлы булыусан. Мәҫәлән: һайлаусы, атлы, эшлекле, эшлекһеҙ.

Хәбәрлек ялғауҙары, ҡылымдың зат ялғауҙары баҫымһыҙ була: ризамын, һөйләйәсәкмен, ҡайтманыҡ һ. б.
Һорау алмаштарында һәм ярҙамсы һүҙҙәрҙә баҫым беренсе ижеккә төшә: нисәнсе, нисә, ҡасан; бәлки, әммә, ләкин һ. б.

Көслө хис-тойғоло телмәрҙә логик (грекса logikos — мәғәнәле, фекерле) һәм эмфатик (грексa emphasis -тәьҫир итеү) баҫымдарын айырып йөрөтәләр.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1	 
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
* В.Ш. Псәнчин, Ю.В. Псәнчин. Әсә теле. 10-11 кластар өсөн дәреслек.Өфө-2009 й ISBN 5-295-02834 -8
Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы

**Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы** (21 сентябрь 1913 йыл — 18 май 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, 1941 йылдан КПСС, 1947 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1970), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (1974) һәм республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге (1967) премиялар лауреаты. Октябрь Революцияһы (1972), Ҡыҙыл Байраҡ (1942), 1‑се (1985) һәм 2‑се (1944) дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), Почёт Билдәһе (1963) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Әнүәр Һаҙый улы Бикчәнтәев 1913 йылдың 4 октябрендә Өфө ҡалаһында тыуа.
1931 йылда Ырымбур педтехникумын тамамлай. 1931—1932 йылдарҙа Архангельск ҡалаһында ете йыллыҡ мәктәптә—завуч, Алыҫ Көнсығыштағы Мазанов районының Яңы Уфа ауылында уҡытыусы була.

1933 йылда Өфөгә ҡайта һәм «Коммуна» газетаһында эшләй. 1935—1936 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары һәм бер нисә миҙал менән бүләкләнә.

1945—1947 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» газетаһында эшләй. 1954—1956 йылдарҙа Әнүәр Бикчәнтәев М. Горький исемендәге әҙәбиәт институты ҡаршыһындағы Юғары курста уҡый һәм бер үк ваҡытта әҙәбиәт институтының ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай.

Әҙәби ижад юлында Әнүәр Бикчәнтәев бик күп хикәйәләр, повестар, романдар ижад итте. Уның «Бөркөт һауала үлә», «Ҙур оркестр» повестары, «Ҡарасай юлы», «Ожмах вәғәҙә итмәйем» романдары киң билдәле.

Әнүәр Бикчәнтәев Октябрь революцияһы һәм «Почёт Билдәһе» ордендары менән бүләкләнде. «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә, Ғ. Сәләм (1967) һәм С. Юлаев исемендәге (1974) премияларға лайыҡ булды.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 35-36 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Һылтанмалар
; Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә 
* башҡорт телендәге әҫәрҙәре
* рус телендәге әҫәрҙәре

; башҡа сығанаҡтар
Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы

**Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы** (6 март 1928 йыл — 20 май 1983 йыл) — башҡорт совет яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1970), 1954 йылдан — КПСС, 1956 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Фәрит Әхмәҙулла улы Иҫәнғолов 1928 йылдың 6 мартында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Ҡарлыманбаш ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1935—1945 йылдарҙа урта мәктәптә, 1945—1949 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) уҡый. Ике йыл Ҡырмыҫҡалы районының Бишауыл-Уңғар урта мәктәбендә уҡытыусы һәм завуч булып эшләй. Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡортостан китап нәшриәтендә дауам итә: 1951 йылдан мөхәррир, 1957 йылға тиклем өлкән мөхәррир вазифаһын башҡара. 1958—1960 йылдарҙа Мәскәүҙә Юғары әҙәби курстарҙа уҡый.

1965 йылға тиклем «Ағиҙел» журналының баш мөхәррир урынбаҫары, Башҡортостан Яҙыусылар союзының әҙәби консультанты була.

Фәрит Иҫәнғоловтоң тәүге шиғырҙары урта мәктәптә уҡыған мәлдә үк «Йәш төҙөүсе» газетаһында баҫыла башлай. Ләкин ул башҡорт әҙәбиәтендә прозаик булып таныла. 1950 йылда «Ҡотлоәхмәт ҡарт» тигән тәүге хикәйәһе баҫыла. Артабан бер-бер артлы «Тәүге һынау», «Баҫҡыс», «Хәмит күпере», «Сабирҙың дуҫтары», «Нәҙекәйбил», «Быйыл йәй» һәм башҡа хикәйә, повестары донъя күрә. Әҙип шулай уҡ балалар әҙәбиәте өлкәһендә лә эшләне.

1970 йылда «Арыш башағы» романы өсөн Фәрит Иҫәнғоловҡа республикабыҙҙың Салауат Юлаев исемендәге премияһы бирелә.

## Китаптары
* Тәүге һынау Балалар өсөн хикәйәләр. Өфө, 1953, 86 бит.
* Баҫҡыс. Балалар өсөн хикәйәләр. Өфө, 1954, 24 бит.
* Хәмит күпере
* Быйыл йәй
* Батырҙар утрауы. Повесть һәм хикәйәләр. Өфө, 1967, 144 бит.
* Кисеү. Повесть. Өфө, 1969, 54 бит.
* Арыш башағы. Роман. Өфө, 1970, 280 бит.

## Уның тураһында
* С. Сафуанов. Кескәйҙәргә ҡыҙыҡлы китап. «Ағиҙел», 1962, № 10.
* Р. Байымов. Тарихи темаға заман талабы. «Ағиҙел», 1973, № 1.

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Фәрит Иҫәнғолов = Фарит Исангулов: биобиблиогр. күрһ. : биобиблиогр. указ. / төҙ. Г. С. Әхмәҙиева, Л. Р. Иҫәнғолова; яуаплы мөх. А. Д. Әхмәҙиева. — Өфө: Башҡортостан Республикаһының Ә. Вәлиди исемендәге Милли к-һы, 2013.— 80 б.: фото 80 б. — (Башҡортостан яҙыусылары). — Текст на тат., башк., рус. яз. — Именной указ. с. : 76-80. — ISBN.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
;Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә 
* башҡорт телендәге әҫәрҙәре
; башҡа сығанаҡтар
* 
* Национальная электронная библиотека Республики Башкортостан. Фарит Исангулов: Биобиблиографический указатель
Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы

**Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы** (20 октябрь 1945 йыл — 25 февраль 2005 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе. 1968 йылдан КПСС, 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Аҫылғужа Ишемғужа улы Баһуманов 1945 йылдың 20 октябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Муллаҡай ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа.

Тыуған ауылында ете класс тамамлағас, Темәс урта мәктәбендә уҡый. Унан һуң ошо уҡ райондың Ишмырҙа һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1964 йылда Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Күп йылдар «Совет Башҡортостаны» газетаһы редакцияһында бүлек мөдире булып эшләй. 1990 йылдың апрелендә Аҫылғужа Баһумановты «Китап» нәшриәте директоры итеп һайлайҙар. 1994 йылдан ул Сибайҙа төбәк яҙыусылар ойошмаһына етәкселек итә. Һуңынан «Китап» нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй.

## Ижади эшмәкәрлеге
Аҫылғужа Баһумановтың һәләте башта журналистика өлкәһендә нығыраҡ күренә. Ул республика матбуғатында очерктар, публицистик мәҡәләләр баҫтыра. Уның «Ҡояшлы таң», «Боҙ киткәндә» исемле шиғри йыйынтыҡтары донъя күрҙе. Уның бик күп проза, шул иҫәптән балалар өсөн әҫәрҙәре лә билдәле.

## Китаптары
* Ҡояшлы таң: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1982. — 32 бит.
* Боҙ киткәндә: Поэма һәм шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 56 бит.
* Мәңгелек тупһаһында: Шиғырҙар, поэмалар, либретто. — Өфө: Китап, 1994. — 144 бит. 
* Повестары «Ниндәй көн был», «Бирешмә Бәҙри!» — Өфө: Китап, 1992— 324 бит. 
* Роман-эпопея «Салауаттың йәше» — Өфө: Китап, 2004. — 404 бит.

## Сығанаҡтар
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Аҫылғужа ижады 

Аҫылғужа тәржемәләр (танылған шағирҙарҙың шиғырҙарын яҙыусы Аҫылғужа Баһуманов башҡорт теленә тәржемә иткән).

Поэзия Асылгужы (рус теленә тәржемә ителгән шиғырҙары).
Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы

**Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы** (5 октябрь 1927 йыл — 20 ғинуар 1985 йыл) — яҙыусы, 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1984).

## Биографияһы
Вәзих Мөхәмәтша улы Исхаҡов 1927 йылдың 5 октябрендә БАССР‑ҙың Бәләбәй кантоны Иҫке Тайнаш ауылында тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң шофер булып эшләй. 1948—1958 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас, «Ҡыҙыл таң» газетаһы редакцияһында эшләй. 1964 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, филология факультетының  әҙәбиәт кафедраһында эшкә ҡалдырыла.

## Ижады
Вәзих Исхаҡовтың күпселек әҫәрҙәре тарихи-революцион темаға яҙылған. Ул тәүҙәрәк күренекле революционерҙар тура-1 һында «Мулланур Вәхитов», «Революционер тураһында хикәйә», «Хөсәйен Мәүлитов», «Ватан улы» исемле китаптар яҙҙы. Күренекле хәрби эшмәкәр, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштары ветераны Әхтәм Бәхтизин хаҡында ике киҫәктән торған «Хындан һурылды ҡылыстар», «Имәндәр баш эймәй» романдарын ижад итте. Вәзих Исхаҡов балалар әсән яҙылған «Комиссар һеңлеһе», «Көнгөр малай», «Атайым ултыртҡан өйәңке», «Йәйге һынау», «Тәгәрмәс эҙҙәре», «Күңел моңдары», «Умырзая — яҙ сәскәһе», «Йылдар шаңдауы» китаптарының авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1984).

## Хәтер
* Саҡмағош һәм Тайнаш ауылдарындағы урамдарға Исхаҡов исеме бирелгән
* Өфөлә яҙыусы йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған
* «Чекмагушинформцентр» редакция-нәшриәт комплексы һәм «Игенче» район гәзите әҙип исемендәге премия булдырған (2007)

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә 

## Иҫкәрмәләр
Аҡ сәпсек

**Аҡ сәпсек** (*кәмәрсек, кәмәрсен, боҙтишкес, сәберсәк, сәбәрсен*) (, ) — Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй, бөжәктәр менән туҡлана, йорт тирәһендә йыш оялай, ерҙә йөрөгәндә ҡойроғон һелкетеп йөрөй торған ҡаралы сыбар аҡ сәпсек.

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Оҙон ҡойроҡло һәм төҙөк кәүҙәле матур ҡош. Ҡойроғон өҙлөкһөҙ бәүелтеп, туҡтай-туҡтай йүгереп йөрөй. Арҡаһы, аҡһыл һоро, түбәһе, елкәһе ҡуйы һоро. Тамағы, түше, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Ҡанаттарында, ҡойроғоноң ике яҡ ситендә аҡ һыҙыҡтар бар, ҡорһаҡ яғы аҡ. Башҡа сәпсектәрҙән. дөйөм аҡ төҫө менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тити-түри», «тирлит».

## Йәшәү рәүеше
Йылға буйҙарында йәшәй.
Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Таш араларында, ағас ҡыуыштарында, иҫке ҡоролмаларҙа оялай, һоро таплы 5—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.

## Галерея

Рәсем:Wagtail White Young.jpg|
Рәсем:White Wagtail 001.jpg|
Рәсем:White Wagtail 05apr2007 13.jpg|
Рәсем:White Wagtail- (Non-breeding- leucopsis race) -I2- Kolkata IMG 6515.jpg|
Рәсем:White Wagtail (Motacilla alba) near Hodal I IMG 9645.jpg|
Рәсем:White Wagtail- (Non-breeding- leucopsis race) at Kolkata I IMG 3546.jpg|
Рәсем:Птенец белой трясогузки.jpg|
Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.39.jpg |*Cuculus canorus canorus* + *Motacilla alba* 




## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Белая трясогузка
Сырлауыҡ

**Сырлауыҡ** (, ) — һабан турғайҙары ғаиләһендәге ҡош, ҡайһы бер диалекттарҙа  буҙтурғай.

## Ҡылыҡһырлама
Буҙлаҡ, буҙ турғай. Сыйырсыҡ ҙурлығында. Түбәһе, яурындары, муйынының ике яғы, ҡойроҡ өҫтө ерән, һырты көрән таплы һарғылт һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡойроғоноң ике яҡ сите аҡ. Ҡара ҡанаттарында күҙгә ташланып торған киң арҡыры аҡ һыҙыҡ бар. Башҡа һабан турғайҙарынан төҫө һәм ҙурлығы менән айырыла. Ерҙә лә, һауала ла һайрай.

Тауышы көслө сырылдау.
Әремле һәм сәнске үләнле яландарҙа йәшәй. Күсеп йөрөүсе ҡош. һирәк осрай. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ояһын ергә ҡора. Унда көрән таплы аҡһыл йәшел, йәки аҡһыл һары 4—6 бөртөк йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө, 1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
Тау сәпсеге

**Тау сәпсеге , тау кәмәрсеге**(, — турғай һымаҡтар ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Оҙон ҡойроғон бәүелтеп йөрөүсе ҡош. Ағастарға, сымдарға ҡуна. һырты һоро, ҡойроғоноң төбө өҫ яҡтан һары. Ҡара төҫтәге ҡанатта¬рында һәм ҡойроғоноң ике яғында аҡ һыҙыҡтар бар. Кәүҙәһенең аҫ яғы сағыу һары. Тамағы аҡһыл һары. Ата ҡоштоң тамағы, түшенең өҫкә яғы яҙғыһын ҡара була. һары сәпсектән һоро арҡаһы һәм ҡара ҡанаттары менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «си-ситт».

## Йәшәү рәүеше
Тау йылғаларының яр буйҙарында йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡая таштар ярығында, таш өйөмдәре араһында, өңөлгән ярҙар аҫтында оялай. Ҡара таплы 4—6 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Туғай сәпсеге

**Туғай сәпсеге, туғай кәмәрсеге, һары сәпсек, һары кәмәрсек** (урыҫ. желтоспинная трясогузка).

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Оҙон ҡойроғон өҙлөкһөҙ бәүелтеп йөрөүсе төҙөк кәүҙәле матур ҡош. Башы, елкәһе һары, күҙҙәре өҫтөндә аҡ ҡаштары бар. Ҡанаттары, ҡойроғо аҡ һыҙыҡлы ҡара-көрән. Арҡаһы, кәүҙәһенең аҫ яғы һары. Башҡа сәпсектәрҙән һырты һары булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тсит-ит».

## Йәшәү рәүеше
Һыу буйындағы болонлоҡтарҙа, туғайҙарҙа, батҡыл урындарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә була. Ҡыҙғылт көрән таплы 3—5 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡа һала
Деүет

**Деүет, дәүәт, тәүәт, юл турғайы**(урыҫ.полевой конек)

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлығында. Ерҙән йүгереп йөрөүсе төҙөк кәүҙәле бәләкәй генә ҡош; һырты
уҡ башағы һымаҡ ҡара таптар менән сыбарланған, ҡа¬наттары нәҙек арҡыры һыҙыҡлы ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡһыл һоро, түшендә ваҡ ҡына һорғолт көрән таптар бар. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенән нәҙек аҡ һыҙыҡ¬тар үтә. Урман деүетенән кәүҙәһенең аҫ яғы тигеҙ һор¬ғолт аҡ булыуы менән айырыла.
 

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «деүет» йәки «тиүр», һайрауы һыҙғырыу ҡатыш: «тирлүй-тиүр-тирлүй-тиүр-тйүүй».

## Йәшәү рәүеше
Иген баҫыуҙарының ситендә йә¬шәй. Ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күс¬мә ҡош. Киң таралған. Ерҙә оялай. Ҡара-көрән һәм ерән¬һыу таптар менән сыбарланған 4—6 аҡ йомортҡаһы була.