Алиев Гейдар Алирза улы

**Алиев Гейдар Алирза улы** (**Алиев Гейдар Алирза оглы**, ; 10 май 1923 йыл — 12 декабрь 2003 йыл) — СССР һәм Әзербайжандың дәүләт һәм партия эшмәкәре, сәйәсмән. 1993 — 2003 йылдарҙа Әзербайжан Президенты. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979, 1983).

1966—1969 йылдарҙа Әзербайжан ССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) рәйесе, 1969—1982 йылдарҙа Әзербайжан ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары, 1982 йылдан КПСС Үҙәк Комитетының Политбюро ағзаһы, СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары, генерал-майор. 1987 йылда биләгән вазифаһынан отставкаға китә. 1990 йылдың июлендә Әзербайжанға ҡайтҡас, башта Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы депутаты, Нахичеван Автономиялы Республикаһының Юғары Милли Мәжлесе рәйесе (1991—1993), артабан Әзербайжан Президенты итеп һайлана (1993—2003).

1993 йылда Гейдар Алиев власҡа килгәндән һуң илдә сәйәси тотороҡлоҡ урынлаша.
Әзербайжанда Гейдар Алиев урынлаштырған режим диктатор
йәки авторитар]]
һәм репрессив тип характерлана. 

## Биографияһы
Гейдар Алиев 1923 йылдың 10 майында Нахчиван ҡалаһында тыуған. Уларҙың йорто Пушкин урамында урынлашҡан була, был тирәне халыҡта «Пушкин шишмәһе» тип йөрөткәндәр. Уның атаһы тимер юлда эшләйГейдар ғаиләләге һигеҙ бала араһында дүртенсеһе була. Алиевтар сығышы менән Әрмәнстанда йәшәгән әзербайжандар, Зангезур өйәҙенә (һуңыраҡ Сисиан районы) ҡараған Джомартли ауылынан (хәҙер ул Әрмәнстандың Сюник өлкәһе Танаат ауылы). Гейдар тыуған ваҡытта Алиевтар Нахчиванға күсенгән була. Атаһы яғынан оләсәһе сығышы менән Уруд ауылынан була (хәҙер Әрмәнстандағы Воротан ауылы). Үҙенең бер интервьюһында Гейдар Алиев үҙ тамырҙары хаҡында шулай тип әйтә: *«тамырҙарым буйынса мин [[Ислам|мосолман диненә]] ҡарайым. Милләтем менән мин [[Әзербайжан|әзербайжан]], һәм бының менән ғорурланам»*. Ғаиләлә уның ике ағаһы (Гасан менән Гусейн) һәм ике ҡустыһы (Агиль менән Джалал), өс һеңлеһе (Сура, Шафиға, Рәфиға) була. 

1939 йылда Гейдар Алиев Нахичеван педагогия техникумын тамамлай һәм Баҡы ҡалаһындағы Әзербайжан индустриаль институтының (хәҙер Әзербайжан нефть һәм сәнәғәт дәүләт университеты) архитектура факультетына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы  башланыуы уға юғары белем нигеҙендә һөнәр алыуға ҡамасаулай. 1941 йылдан Гейдар Алиев Нахичеван АССР-ы Эске эштәр Халыҡ Комиссариатында (Народный комиссариат внутренних дел — НКВД) һәм Нахичеван АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советында бүлек мөдире булып эшләй. 1944 йылдан — дәүләт именлеге органдарында хеҙмәттә. 1945 йылда СССР Дәүләт именлеге министрлығының етәксе оператив составты яңынан әҙерләү мәктәбенең квалификация күтәреү буйынса курсын тамамлай  һәм шул уҡ йылда ВКП(б) сафына инә. 1948 йылдан — Әзербайжан буйынса Дәүләт именлеге министрлығының 5-се идаралығы начальнигы. 1949 йылдан 1950 йылғаса СССР Дәүләт именлеге министрлығының  Ленинградтағы Етәксе оператив составты яңынан әҙерләү мәктәбендә уҡый.

СССР Дәүләт именлеге комитеты рәйесенең ярҙамсыһы Игорь Синицин билдәләгәнсә, Алиев КГБ-ның Иран, Төркиә, Пакистан һәм Афғанстандағы резидентураларында эшләй. Тышҡы разведка хеҙмәтендә был илдәрҙең береһендә резидент вазифаһына тиклем үрләй.
1956 йылда уны СССР Дәүләт именлеге комитетының Баҡылағы бүлегенә начальник урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. Был осорҙа уның етәкселегендә һәм туранан-тура ҡатнашлығында «Дуэль», «Алагёз», «Натуралист» һәм башҡа шартлы исемле оператив саралар уңышлы үткәрелә.

; Гейдар Алиевҡа һәйкәлдәр


Файл:H.AlievMemS-Peterburg.jpg|Санкт-Петербург, Гороховая урамы, 6: СССР Дәүләт именлеге министрлығының 1949—1950 йылдарҙа Гейдар Алиев уҡыған Юғары мәктәбе урынлашҡан йорт стенаһындағы иҫтәлекле таҡтаташ
Файл:Hajdar Alijev.JPG|Гейдар Алиевтың Белградтағы(Сербия) һәйкәле


#### Нумизматика һәм филателияла

Файл:Stamp of Azerbaijan 512.jpg|Гейдар Алиевтың 75 йәшлек юбилейына арналған почта блогы (1998 йыл)
Файл:Stamp of Azerbaijan 596.jpg|2001 йылғы почта маркаһы
File:Stamp of Azerbaijan 642.jpg|Гейдар Алиевтың 80 йәшлек юбилейына арналған почта блогы (2003 йыл)
Файл:Stamp of Azerbaijan 723.jpg|2006 йылғы почта маркаһы
Файл:Stamp of Azerbaijan 825-826a.jpg|2008 йылғы почта маркаһы
Файл:Stamps of Azerbaijan, 2011-994.jpg|2011 йылғы почта маркаһы
Файл:Heydər Əliyevin 85 illiyinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif|Гейдар Алиев төшөрөлгән Иҫтәлекте алтын аҡса
Файл:Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-üz.gif|Гейдар Алиев төшөрөлгән Иҫтәлекте көмөш аҡса


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Heydar Aliyev — The Telegraph
* Биография Гейдара Алиева 
* Гейдар Алиев. Сборник электронных документов

; Видеоматериалдар
* Гейдар Алиев — Официальная биография
* Гейдар Алиев. Путь победителя.
* Интересные моменты из жизни Алиева