open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бүрауыҙ (күл)

**Бүрауыҙ** —  — Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районындағы күл.

## Географияһы
Илмән ҡурсаулығына ингән һыу ятҡылығы. Иң яҡын кеше йәшәгән пункт — Үрге Ҡараһыу
 
Сыбаркүлгә тиклем аралыҡ — 20 км, Силәбегә — 100 км, Екатеринбургҡа — 210 км. Координаттары: 55°8′42″N 60°19′42″E

## Этимологияһы
Мейәс төбәгенең топонимикаһын өйрәнеп, «Язык земли миасской» тигән китап сығарған Федорищев Владимир Григорьевич был топоним башҡорт теленән килеп ингән тип яҙа. Башҡортса «Асыҡ ауыҙ» тигәнде аңлата, тигән ул , һәм ниңәлер «Бүре ауыҙ» тигәнде кет теле менән бәйләй.

Йылғаны ҡайһы саҡ Барауз тип тә атайҙар, был уның тап «ауыҙ» һүҙенән килеп сыҡҡанын асыҡ дәлилләп тә тора.

## Тасуирламаһы
Бүрауыҙ — тау йылғаһы, төньяҡ өлөшө Илмән ҡурсаулығына инә. Ул күршеһендәге өс эре күл — Оло Мейәс, Кесе Мейәс, Оло Тәрәнкүл күлдәре янында бәләкәй генә булып ятаҺыуы тәмле һәм ярайһы үтәҙек — 1-ҙән алып 3 метрға тиклем төбө күренә.

Күлдең көнбайыш өлөшөндә матурлығы арбарлыҡ ике утрау бар. Күлдең ярҙары башлыса убалы, ылыҫлы һәм ҡатнаш урман ҡаплаған. Бәшмәк һәм еләк күп. Бигерәк тә көртмәлелектәре менән билдәле.

Бүрауыҙ бик балыҡлы күл — ҡорман, сабаҡ, табан, ҡарабалыҡ, этеш, суртан һәм алабуға тереклек итә. Ҡыҫалалар бар. Әммә балыҡ тотоу ҡурсаулыҡтан ситтә генә рөхсәт ителә.

## Шулай уҡ ҡара
* Илмән ҡурсаулығы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Озеро Бараус http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/baraus_ozero/
* Федорищев В. Г.https://www.wiki-miass.ru/miass/yazyk-zemli-miasskoj-fedorishchev-v-g.html 

## Сығанаҡтар
* Федорищев, В. Г. Язык земли миасской: топонимический словарь / В. Г. Федорищев.- Миасс, 1996.- 76 с.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
Оло Тәрәнкүл

**Оло Тәрәнкүл** ( - Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Сыбаркүл ҡалаһы янындағы күл. Илмән ҡурсаулығы менән сиктәш.

## Географияһы

Оло Тәрәнкүл тирәләй ваҡ һәм уртаса ҙурлыҡтағы күлдәр бик күп: Оло Мейәс һәм Кесе Мейәс, Савелькүл, Бүрауыҙ, Ҡайғусты, Быуа күле, Кесе Киҫегәс һәм Кесе Һуңыкүл. Яҡындағы тораҡ пункттар — Үрге Ҡараһыу, Крутолапов, Непряхино ауылдары һәм ҡасабалары Ҡымыҙлы ҡасабаһы.

Күлгә һыу тау инештәренән килә.

Административ йәһәттән Непряхино ауыл биләмәләһенә инә.

## Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡорт телендәге «тәрән» һәм «күл » һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.

## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Төбөн ҡомло һәм ташлы.Яры ҡомло, ҡуйы һыу үҫемлектәре менән ҡапланған. Бында табан, сабаҡ, бәләкәйалабуға һәм суртан тереклек итә
.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Большой Теренкуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
Пушкин һәм Даль һәйкәле

**А. С. Пушкин һәм В. И. Даль һәйкәле** — Ырымбурҙың иҫтәлекле урындарының береһе. Ҡаланың үҙәгендә, Полина Осипенко исемендәге паркта, Совет һәм Краснознамённая урамдары киҫелешендә урынлашҡан.

## Тарихы
1833 йылдың 18 сентябрендә Пушкин Емельян Пугачев ихтилалы тарихын өйрәнеү маҡсаты менән Ырымбурға килә. Тап Ырымбур губернаһына сәфәренән һуң Пушкин «Пугачев тарихын» һәм «Капитанская дочканы» яҙа. Ул йәмәғәт Дворяндар йыйылышы бинаһынан алыҫ түгел, губернатор Перовский йортонда туҡтала (Совет урамы, 24, хәҙер — физика-математика лицейы). Пушкинды Ырымбур менән канцелярия чиновнигы, шағирға таныш булған Владимир Иванович Даль таныштыра.

В. Соллогуб фекеренсә, Н. В. Гоголдың «Ревизор» пьесаһының сюжеты тап Пушкиндың Ырымбурға сәфәре менән бәйле тыуған. Шағир Ырымбурға Пугачев восстаниеһы тураһында материал йыйырға килгәс, «уның тураһында В. А. Перовский йәшерен ҡағыҙ алғанын белеп ҡала, унда Перовский һаҡ булырға иҫкәртелә, сөнки Пугачев болаһы тарихы Ырымбур чиновниктарының эшен йәшерен тикшереү өсөн һылтау ғына була».

## Тасуирлама
Һәйкәл 1998 йылдың авгусында Ырымбурҙың юбилейында асыла. Ил А. С. Пушкиндың 200-йыллығын билдәләргә йыйына. Хөкүмәт рәйесе [Черномырдин Виктор Степанович|В. С. Черномырдин]] шәхсән үҙе һәйкәлде ҡуйыу һәм асыуҙың инициаторы була. Һәйкәл асыу тантанаһында ул саҡтағы премьер-министр, шулай уҡ уның юғары уҡыу йорто буйынса һабаҡташы Илья Глазунов ҡатнашалар.

XVIII быуат уртаһында һәйкәл ҡуйылған урында изгеләр Петр һәм Павел хөрмәтенә таш сиркәү төҙөлгән була. Ырымбурға сәйәхәте ваҡытында Пушкин сиркәүҙә була, Владимир Даль уны оҙатып йөрөй. 1930-сы йылдарҙа храм юҡ ителә. Петропавловск сиркәүе иҫтәлегенә һәйкәлдең нигеҙендә тигеҙ ҙурлыҡтағы (грек) тәреһе ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Лия ван Лир

**Лия ван Лир** (ҡыҙ фамилияһы *Лия Семёновна Гринберг*; ; 8 август 1924 йыл, Бельцы, Бессарабия, Румыния — 14 март 2015 йыл, Иерусалим, Израиль) — Иерусалим халыҡ-ара кинофестиваленә нигеҙ һалыусы һәм уның директоры.

Израиль Дәүләт премияһы лауреаты (2004), Францияның Почетлы легион ордены кавалеры, Иерусалимдың почётлы гражданы.

## Биографияһы
1924 йылда Бессарбияның Бельцы ҡалаһында, иген менән сауҙа итеүсе Шимен Гринберг һәм Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар сионист ойошмаһы активисы (*Вицо*) Голда (Ольга) Гринберг ғаиләһендә тыуа. Атаһы, Бөйөк Ватан һуғышы башында оккупацияла ҡалғас, Бельцыла нацистар тарафынан атып үлтерелә, әсәһе Транснистрия геттоһында һәләк була.

1940 йылда һеңлеһе йәшәгән мандатлы Фәләстиндә төпләнә. 1946 йылда Иерусалимда Йәһүд университетының гуманитар факультетын тамамлай. 1948 йылда инженер, лётчик һәм драматург Вим ван Лир (Wim van Leer) — ван Лир филантропик фондына нигеҙ һалған, эре голланд индустриалисы Бернард ван Лирҙың (1883—1958) улы менән таныша

Өйләнгәндән һуң ван Лир ғаиләһе Хайфала (1952) йәшәй, 1955 йылда Лия ван Лир беренсе Израиль киноклубына (илдә ул ваҡытта телевидение булмай) нигеҙ һала һәм кино продукцияһын коллекцияға туплау менән шөғөлләнә. Киләһе йылына Тель-Авивта һәм Иерусалимда шундай уҡ кино һөйөүселәр йәмғиәттәрен аса. Ван Лир йыйған кинофильмдар коллекцияһы 1960 йылда Хайфала ул ойошторған Израилдең кинематографик архивына (хәҙер ул Яҡын Көнсығышта иң эре архив) һәм 1973 йылда — Хайфа синематекаһына (илдәге беренсе) нигеҙ булып тора.

Тиҙҙән Лир ғаиләһе Иерусалимда төпләнә, 1981 йылда дәүләт киноархивы ла ҡала мэры [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA,_%D0%A2%D0%B5%D0%B4%D0%B4%D0%B8 Тедди Коллека] ярҙамында ошо ҡалаға күсерелә, һәм Лия башҡа синематека булдыра. 1984 йылда ван Лир филантропик фонды ярҙамы менән Лия йыл һайын үткәрелә торған Иерусалим халыҡ-ара кинофестивален ойоштора һәм 2008 йылға тиклем уны етәкләй. Архив, синематека һәм фестиваль бергә Иерусалим кино үҙәген тәшкил итә.

2004 йылда карьераһы дауамындағы ҡаҙаныштар өсөн Израиль Дәүләт премияһына лайыҡ була..

## Һылтанмалар
* Van Leer Lia
Алта (аэропорт)

**Алта аэропорты** (норв. Alta lufthavn; (IATA: ALF, ICAO: ENAT)) — Норвегияның  Алта ҡалаһындағы халыҡ-ара аэропорт.

## Тарихы
Алтала аэропорт Норвегияның немец оккупацияһы ваҡытында вермахт тарафынан төҙөлә. Осоу-ултырыу һыҙаты Эльвебаккенда   1943 йылда төҙөлгән.  1944 йылда аэропортты сигенеүсе  немец ғәскәрҙәре емереп китә. 1945 йылда  Король норвег  хәрби-һауа көстәре  гидросамолетта Алтала туҡтап китеп, Төньяҡ Норвегия яры буйлап   маршрутты файҙалана. Әммә икенсе йәйҙә лә маршрут тергеҙелмәй. Осоштар Буктала һыу аэродромы аша башҡарыла. Башта пассажирҙар самолетҡа кәмәлә илтеп ҡуйыла, әммә бер нисә йылдан һуң йөҙмәле док төҙөлә. Хеҙмәтләндереү тик май айынан сентябрь айына тиклем генә ҡаралған. Ҡалған ваҡытта Алтаның авиабәйләнеше булмай. Ослоға юл, күбеһенсә карапта,  алты көн биләй. 1954 йылда Widerøe Тромсёнан Алта аша Хаммерфест, Киркенес һәм Вадсёға осоштар башлай. 1957 йылда Буктала йылына  2000  пассажир була, 1960 йылдан осоштар көн һайын башҡарыла башлай. 

Алта аэропортын төҙөү буйынса ҡарар  1961 йылда   ҡарар ҡабул ителә. Төҙөлөш Банак һәм Киркенес аэропорттары менән бер үк ваҡытта алып барыла. Төҙөлөш  1962 йылдың февраль айында   башлана һәм 3,2 млн  норвег кронына торошло була. Осоу-ултырыу һыҙаты шул уҡ йылдың көҙөндә тамамлана. 1963 йылдың апреле аҙағына янғын һүндереү ҡорамалдары булмай,   ә ер өҫтө  командаһы етерлек әҙерлек үтмәгән була. Шуға ҡарамаҫтан,  проблемалар  хәл ителә, 1963 йылдың 4 майында аэропорт  асыла. Шулай уҡ Лаксэльв һәм Киркенес аэропорттары ла шул көндә асыла. Диспетчер вышкаһы һәм пассажирҙар терминалы 1964 йылға тиклем тамамланмай, шуға күрә тәүҙә терминал сифатында япма ҡулланыла.

1990 йылда Алта аэропорты туранан-тура Ослоға рейстар менән Финнмаркта  берҙән-бер аэропорт була. 1989 йылдан  1990 йылға тиклем Алтала осоштар һаны  7711 алып 10 035  тиклем арта.

2007 йылдың февралендә Avinor аэропортты модернизациялау тураһында иғлан итә, яңы пассажир терминалы, диспетчер вышкаһы төҙөлә,    Реконструкция суммаһы 300 миллион норвег  кронаһы тәшкил итә. 2009 йылдың 23 октябрендә яңы терминал сафҡа индерелә һәм шул уҡ йылдың 25 сентябрендә рәсми рәүештә асыла.

## Инфраструктураһы

5000 м. кв майҙанды биләгән терминал бинаһы халыҡ-ара рейстарҙы хеҙмәтләндерә. 2253 Х 40 м ҙурлыҡтағы  осоу-ултырыу һыҙаты 11/29 курсы буйынса урынлашҡан. Осоу-ултырыу һыҙаттары I   категория приборҙары буйынса ултырыу сиситемаһына эйә.  Аэропорт диңгеҙ кимәленән 3 м  бейеклектә урынлашҡан. 

2018 йылда  аэропорт 386 662 пассажирҙы хеҙмәтләндергән,  10940 осоу/ултыртыу башҡарған.

## Авиакомпаниялары һәм йүнәлештәр
Norwegian Air Shuttle, Scandinavian Airlines һәм Wideroe  авиакомпаниялары даими рейстар башҡара. 2019 йылдың февраленә ҡарата аэропорт түбәндәге  авикомпанияларҙың рейстарын хеҙмәтләндерә:

## Транспорт бәйләнеше
Аэропорт Алта үҙәгенән 4 км алыҫлыҡта Эльвебаккенда урынлашҡан. Автобустар ҡала үҙәге менән  аэропортты тоташтыра. 520 машина урынына  паркинг,  автомобилдәр прокаты  һәм такси хеҙмәте бар.    Алтанан Хаммерфестҡа тиклем  тиҙ йөрөшлө  паром һәм автобустар йөрөй.  Хаммерфестҡа юлдағы ваҡыт ике сәғәт  тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
*
Герцен һәйкәле (Мәскәү)

**Александр Герцен һәйкәле** — әҙәбиәтсе Александр Герцендың скульптура һәйкәле, Мәскәүҙең Тверь бульварында урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Тасуирлама

Яҙыусы А. И. Герцен фигураһы тулыһынса баҫып тора, бронзанан ҡойолған, тәпәш торған шымартылған ҡара гранит постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәл авторы  яҙыусыны көсөргәнешле итеп һүрәтләй, был Герцендың революцияға ынтылышын күрһәтә. Һул ҡулында ул оҙайлы ваҡыт үҙе сығарған «Ҡыңғырау» гәзите гранкаларын тотҡан.

Һәйкәл скульпторы — О. Мильбергер, архитекторы — К М. Сапегин.

Һәйкәл Тверь бульварындағы 25-се һанлы йорттоң ихатаһында, Әҙәбиәт институты янында ҡуйылған. Был институты бинаһы «Герцен йорто» исеме аҫтында билдәле. Һәйкәлдәр өсөн урын һайлау XIX быуат башында бында А. И. Герцендың атаһының бер туған энеһе А. А. Яковлевтың усадьбаһы тороу менән бәйле. Был йортта И. А. Яковлевтың никахтан тыш улы А. И. Герцен тыуған һәм бер нисә ай йәшәгән. Ҙурайғас та Александр Герцен был йортҡа килеп йөрөгән була.

1959 йылдың октябрь аҙағында элекке усадьба ихатаһында А. И. Герценға һәйкәл ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Һәйкәл Герцен һәйкәле
Түбәнге Ҡараһыу (Силәбе өлкәһе)

**Түбәнге Ҡараһыу** ( - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районындағы ауыл. Өлкәнең Непряхин ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы

Түбәнге Ҡараһыу ауылы Сунгургула һәм Ҡараһыу йылғалары ярында урынлашҡан. Непряхин ауыл Советы үҙәгенә тиклем ара - 10 км, Сыбаркүл ҡалаһына тиклем - 25 км.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә "Караси" топонимы урыҫ теленә башҡорт телендәге "ҡара һыу" тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа. Шулай уҡ ул топонимдың Ҡараса, Ҡарас тигән ирҙәр исеменән булыуы ихтималлығын да яҙа

## Халҡы

 
2010 йылғы йәниҫәп буйынса, ауылда 265 кеше йәшәгн (142 мир-ат һәм 123 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдар
Ауыл 4 урамдан тора.

## Шулай уҡ ҡара
* Ҡараһыу

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm
Владимир Высоцкий һәйкәле (Воронеж)

**[[Высоцкий Владимир Семёнович|В. С. Высоцкий]] һәйкәле** Воронеждың Карл маркс урамының йәйәүлеләр йәрәй торған өлөшөндә Физкультура институтынан алыҫ түгел урынлашҡан.

## Тарих
2009 йылдың 21 авгусында Высоцкий һәйкәле урынлаштырыла һәм 9 сентябрҙә көндөҙгө сәғәт икелә асыла. Һәйкәлдең авторы- Воронеж сығышлы скульптор Максим Дикунов, билдәле Воронеж скульпторҙары Иван Дикунов һәм Пак Эльзаның улы. Һәйкәл йырсыны ағас сәхнәлә ҡулына гитара тотоп, йырлап ултырған итеп һүрәтләй. Йырсы тамашасыларға йылмайып ултыра. Элек был урында гимнастар төркөмөнә ҡуйылған һәйкәл торған була, тик ваҡыт үтеүҙән һәйкәл емерелә башлаған һәм уны реставрациялау мөмкин булмай тип таныла.

Һәйкәл ҡуйыу идеяһын тормошҡа ашырыусы булып Воронеж ҡалаһы мәҙәниәт идаралығы тора. Мәҙәни мираҫ буйынса комиссия ойошторола, унда Дикуновтар яһағын Высоцкий һәйкәленең 5 варианты ҡарала. Максим Дикуновтың эше һайлап алына.

Һәйкәл ҡуйған ваҡытта ҡала идаралығы етәксеһе Иван Чухнов әүҙем ҡатнаша, ул шулай уҡ Черняхов һәйкәлен дә ҙур тырышлыҡ күрһәтеп ҡотҡара. Шулай уҡ Высоцкий һәйкәлен ҡуйыуҙа ҡаланың баш рәссамы Евгений Барсуков һәм һәйкәлде финанслаусы Воронеж меценаты Владимир Бубнов ҙур тырышлыҡ күрһәтә.

Шулай уҡ күп ҡала халҡы алдында һәйкәлде асыу тантанаһында 9 сентябрҙә В. С. Высоцкийҙың ҙур улы — Никита Высоцкий, актёрҙар Валерий Золотухин, Светлана Светличная, Лариса Лужина, режиссёр Зайкин Владимир һәм Высоцкийҙың класташы, шағир Игорь Кохановский, ҡатнаша. Автор үҙе эшләгән һәйкәл янында булмай, ләкин уның атаһы тантанала туранан-тура ҡатнаша.

## Тәнҡит
Шулай уҡ бер нисә сәбәптәр буйынса Воронежда Высоцкийға һәйкәл ҡуйыу идеяһы тәнҡитҡә дусар була. Беренсенән, ул бер ҡасан да Воронежда булмаған, икенсенән, һәйкәл ҡуйыу урынының физкультура институты янында тороуы логикаға ярашлы түгел — актёр бер ваҡытта ла ғәҙел тормош рәүеше менән дә билдәле түгел. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Высоцкий репертуарында физкультура һәм спортҡа бағышланған йырҙар күп, мәҫәлән, «Вратарь», «Утренняя гимнастика», «Марафон, или бег на длинную дистанцию» һәм башҡалар.

## Галереяһы

Памятник Высоцкому.jpg|Һәйкәл асыуға тиклем
VysotskyMonument after opening.jpg|Һуң һәйкәл асыу
Памятник Высоцкому в день открытия.jpg|Һәйкәл асылған көн.


## Иҫкәрмәләр
В. Р. Вильямс һәйкәле

**Василий Вильямс һәйкәле** — совет академигы, Ленин премияһы лауреаты, ғалим-тупраҡ белгесе һәм агроном Василий Вильямс һәйкәле. Һәйкәл Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһы территорияһында урынлашҡан, элек бында апостолдар Петр һәм Павел сиркәүе торған. Һәйкәлдең скульпторы — Самуил Осипович Махтин һәм архитекторы Исидор Француз. Һәйкәл 1947 йылдың 7 сентябрендә асылған. 1960 йылдан алып һәйкәл урындағы әһәмиәттәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һаҡлауы аҫтында тора.

Скульптура бронзанан эшләнгән, ул ғалимды баҫҡан көйө, ҙур булмаған колоннаға таяндырып һүрәтләй. Статуя постаментҡа урынлаштырылған. Ул, бер сығанаҡтар күрһәтеүе буйынса, ҡара лабрадорҙан, икенселәр буйынса — граниттан эшләнгән. Ғалимдың аяҡ аҫтында иген һәм мал аҙығы үҫемлектәренең бронзанан эшләнгән тажы — академиктың агрономияһын тикшергән үҫемлектәре.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
В. С. Калинников һәйкәле (Орёл)

**Василий Калинников һәйкәле** — Орёл губернаһында тыуған рус композиторы Василий Калинниковтың скульптор Леонид Бугай һәм архитектор Владимир Блинов эшләгән һәйкәле.

## Тасуирлама
Василий Сергеевич Калинников Орел губернаһының Мценский өйәҙе Воины ауылында тыуған. Белемде Орел дини семинарияһында, артабан Мәскәү филармония йәмғиәтенең Музыкаль-драматик училищеһында алған.

1990 йылда Василий Калинниковҡа һәйкәл конкурсында скульптор Леонид Бугай һәм архитектор Василий Блинов еңеүсе була. Конкурстан һуң 20 йыл үткәс кенә финанс мөмкинлектәре барлыҡҡа килә һәм һәйкәл ҡуйылып, тирә-яҡ территорияһы төҙөкләндерелә. Һәйкәлдең бронза өлөшө ЯСЙ «ЛитАрт» (Жуковский ҡалаһы) һәм ЯСЙ «Отменное литье» (Түбәнге Тагил ҡалаһы) тарафынан эшләнә. Һәйкәл XIX быуаттың «модерн» стилендә башҡарылған, һәйкәлдәге композиторҙың һыны ижад илһамлығы килеү аҫтында ярым фигуралы итеп, балан ботағы ышығында һүрәтләнгән, аҫта — һыбыҙғыла уйнап ултырған малайҙың һыны. Дөйөм алғанда ҡаланың скверында монумент урынлаштырыу ҡала һәм өлкә бюджетына 7 миллион 500 мең һумға төшкән. Һәйкәл асыу тантанаһы 2009 йылдың 3 авгусында Калинников исемендәге скверҙа, Калинников ҡалаһының балалар музыка мәктәбе № 1 янында үткәрелә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Парки и скверы Орла
*
В. М. Леонтьева һәйкәле (Ульяновск)

**Валентина Леонтьева һәйкәле** —Ульяновск ҡалаһының иҫтәлекле урындарының береһе.

СССР-ҙың халыҡ артисы Валентина Михайловна Леонтьева үлгәндән һуң, Ульяновск өлкәһе Хөкүмәте 2007 йылдың 22 майында уның хөрмәтенә һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул итә.

Тәүҙә, 2007 йылдың 1 авгусында, Ульяновск ҡурсаҡ театры янында бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған ике эскәмйә барлыҡҡа килә, улар араһында «Валя инәй» онотоп ҡалдырған күҙлек торған өҫтәл менән айырылған. Эскәмйәләрҙең береһендә — яҙыу: «Иң ҡәҙерлеһе — кеше менән аралашыу. В. М. Леонтьева».

Киләһе йылда Ульяновск өлкәһенең Төҙөлөш министрлығы В. М. Леонтьева һәйкәленә үткәрелгән конкурсҡа һығымта яһай. Конкурстың еңеүсеһе — уның яҡташы Санкт-Петербургтың билдәле скульпторы Анциферов Николай.
Билдәле булыуынса, һәйкәл телевидение тапшырыуҙарын алып барыусы В. М. Леонтьеваның тыуған көнө — 2008 йылдың 1 авгусында асыла. Был һәйкәл йылы аралашыу оҫтаһы булған Валентина Леонтьеваның символы булған «кавалерка» менән бергә берҙәм композицияны барлыҡҡа килтереп тора.
Бронза скульптура Ирининский ятҡылығынан (Мәскәү өлкәһе) килтерелгән ике метрлы гранит постаментта тора. Һәйкәл, әле генә театрҙан сығып, скверҙа ял итеп һәм йылға буйына һоҡланып ҡарап ултырған Валентина Леонтьеваны кәүҙәләндерә.

## Сығанаҡтар
* Телетапшырыусы Валентина Леонтьева һәйкәле
* Валентина Леонтьеваға Ульяновскиҙә һәйкәл асылды. Риа новости.
* Легендар телетапшырыусы Валентина Леонтьеваға һәйкәл асылды. Ульяновск. https://www.1tv.ru/news/2008-08-01/186918-v_ulyanovske_otkryli_pamyatnik_legendarnoy_televeduschey_valentine_leontievoy?start=autoБеренсе канал (видеояҙмалар).
Ҡояш (күл)

**Ҡояш** ( - Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы күл.

## Географияһы

Ҡояш күле федераль трассанан төньяҡтараҡ урынлашҡан .Координаттары: 55°50′28″N 61°8′11″E

Силәбенән – 80 км,  Екатеринбургтан –124 км. алыҫлыҡта. Ярҙарында 3 тораҡ пункт: көнбайышта - Оло Ҡояш ( 1937 йылға тиклем — Покровское ауылы), төньяҡ-көнбайышта — Кесе Ҡояш, көнсығышында — Голубинка .

## Тасуирламаһы
Күл түңәрәк рәүешле. Көнсығыштан күлгә ҡороусан шишмә ҡушыла, ул трассанан көнсығыштараҡ урынлашҡан һыҙлыҡтан баш ала. Күлдән ағып сыҡҡан йылғалар юҡ.

Күлдең майҙаны – 12,42 квадрат километр. Уртаса тәрәнлеге – 2 метр, максималь тәрәнлеге 6 метрға етә. Һыуҙың үтәҙеклеге – 2,5 метр. Һөҙәк ярлы. Бер аҙ ҡыяҡлы ҡамыш үҫә. Һыуйыйғыс дөйөм майҙаны туғайҙар, көтөүлектәр араһындағы һыулыҡтарҙан йыйыла. Күл атмосфера яуым-төшөмө һәм ташҡындар иҫәбенә туҡлана. Күл — аҡмай.

Күл буйҙарында төҙөлөш ҡомо, балсыҡ һәм ҡырсынташ ятҡылыҡтары урынлашҡан. Ҡояш балсығы сифаттары буйынса Рәсәйҙә 5 урынды биләй. Балсыҡ шифалы үҙенсәлектәргә эйә түгел, әммә һауыт-һаба, кирбес эшләү өсөн элек-электән ҡулланылған.

## Этимологияһы
Атама башҡорт телендәге *ҡояш* һүҙенән килеп сыҡҡан. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен Ҡояш тигән башҡорт ирҙәр исеменән килеп сығыуы ихтималлығын яҙған

## Топографические карты
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фотографии озера Куяш

## Сығанаҡтар
* Озеро Куяш (Кунашакский район)http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/ozero_kuyash_kunashak/
*Шувалов Н. И. Большой Теренкуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
Тарас Шевченконың мемориаль музейы (Ырымбур)

**Тарас Шевченконың мемориаль музейы-гауптвахта** — украин шағиры һәм яҙыусыһы хөрмәтенә Ырымбур ҡалаһында 1989 йылда асылған музей.

## Тарихы
Мемориаль музей-гауптвахта 1989 йылда, Тарас Шевченко тыуыуының 175-йыллыҡ юбилейын байрам иткән ваҡытта асыла. Музей урынлашҡан бина 1843 йылда бер инженер подразделениеһы канцелярияһы ихтыяждары өсөн төҙөлгән. Кирилл-Мефодий туғанлығы булараҡ тарихҡа ингән йәшерен ойошмала ҡатнашҡан өсөн ҡулға алынған күренекле украин шағиры һәм рәссамы, 1851 йылдың апрелендә тап ошо бинала һаҡ аҫтында тотола.

Музейҙа XIX быуат гауптвахтаһына хас булған шарттар тыуҙырылған — ҙур булмаған камера, ҡарауыл бүлмәһе, тәҙрәләрҙә Шевченконың һүрәттәренең береһендә һүрәтләнгән ауыр сүкеп яһалған рәшәткәләр.

Килеүселәр иғтибарына төп залда ҡуйылған экспонаттар Тарас Шевченко тормошоноң этаптарын тулы сағылдыра, атап әйткәндә: Шевченконың Орск ҡалаһында йәшәүе тураһында, Арал экспедицияһында, Ырымбурҙа булғаны, шулай уҡ хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәһендә Манғышлаҡ ярымутрауында ете йыл йәшәүе тураһында документтар бар. Тарас Шевченко гауптвахтаға һаҡ аҫтына тыйыуҙы боҙоу сәбәпле эләгә — император Николай I һөргөнгә ебәрелгән шағирға яҙырға һәм хатта һүрәт төшөрөргә тыйған була, әммә ғилми экспедицияла ҡатнашыуы менән рухланып, Шевченко был тыйыу менән иҫәпләшмәй һәм Ырымбурҙың бер нисә кешеһенең портретын эшләй.

Музей экспонаттары араһында шулай уҡ шағир Е. В. Ковтундың бүләсәре туҡыған һәм сиккән таҫтамалдар, Шевченконың япон теленә тәржемә ителгән әҫәрҙәре, Днепропетровсктан ебәрелгән иҫке портрет, билдәле украин оҫтаһы Б. П. Паняд эшләгән стенаға ҡуя торған фаянс тәрилкә һәм башҡа күп нәмәләр бар. Музейҙы ойоштороуҙа Украинаның дәүләт премияһы лауреаты һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре А. В. Гайдамака, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ә хәҙер Тарас Шевченко Милли музейының ғилми эше буйынса директор урынбаҫары В. М. Яцюк, Ырымбурҙағы музей хеҙмәткәрҙәре Р. П. Чубарева, Т. М. Артюшенко, рәссамдар А. А. Власенко, В. Н. Еременко һәм башҡалар ҡатнашалар.

## Иҫкәрмәләр
Ленин һәйкәле (Ҡурған)

**Владимир Ильич Ленин һәйкәле** — донъяла беренсе социалистик дәүләткә нигеҙ һалыусы В. И. Ленин һәйкәле. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (№ 073).

## Урыны
Рәсәйҙә, Ҡурған ҡалаһының Ленин майҙанында урынлаштырылған.

## Төҙөлөү тарихы
Һәйкәл мәрмәр плиткалар менән биҙәлгән бетон постаментҡа ҡуйылған бронза скульптуранан ғибәрәт. Монумент Ленинградтың «Монумент-скульптура» заводында ҡойолған.

Һәйкәлде ҡороуҙа Ҡурған ҡалаһы предприятиелары ҡатнаша. Фундамент өсөн блоктарҙы «Промжелезобетон» заводы бирә; гранитты эшкәртеү өсөн кәрәк булған ҡоросто, таш юныусылар өсөн ҡоралдарҙы «Кургансельмаш» заводы әҙерләй; гранит арматура заводында эшкәртелә, балсыҡтан скульптура «Химмаш» заводында эшләнә.

Һәйкәлдең бейеклеге — 6 метр, постаменты менән бергә — 13,5 метр. Постамент алдына трибуна ҡуйылған, уның алғы яғында Лениндың Советтар Республикаһы тураһында билдәле һүҙҙәре яҙылған: «Беҙҙең Совет социалистик республика халыҡ-ара социализм факелы кеүек һәм бөтә хеҙмәтсәндәр массалары алдында өлгө булып ныҡ торасаҡ» һәм ҡултамға — «В. Ульянов (Ленин)». Өҙөмтә 1918 йылдың 11(24) ғинуарында эшсе, һалдат һәм крәҫтиәндәр депутаттары Советының Өсөнсө Бөтә Рәсәй Съезында һөйләгән «Халыҡ Комиссарҙары Советы эшмәкәрлеге тураһында докладтан» алынған.

Скульпторы — Егоров Владимир Егорович (1927—1990), архитекторы — Белянкин Геннадий Иванович (1927—2011).

Монумент 1967 йылдың 27 октябрендә, Совет власының 50-йыллығы көнөндә, 1952 йылда ҡуйылған масштабы буйынса бәләкәйерәк Ленин һәйкәле урынында асыла. Был һәйкәл хәҙер «Ҡытай баҙары» эргәһендә, алдараҡ — «Икар» заводы эргәһендә тора (скульпторы Анатолий Иванович Козырев (1918—1980)). В. И. Ленин һәйкәлен асыу хоҡуғы КПСС өлкә комитетының беренсе секретары Ф. К. Князевҡа, 1917 йылдың октябренән партия ағзаһы, Ҡурғандың почетлы гражданы М. В. Шпановҡа; Советтар Союзы Геройы Ф. В. Елисеевҡа; Социалистик Хеҙмәт Геройы Б. П. Карпешҡа; ҡала башҡарма комитеты рәйесе Г. С. Махаловҡа һәм комсомолка, коммунистик хеҙмәт ударнигы Е. Пшеничниковаға бирелә.

## Һылтанмалар
* Культурное наследие города Кургана: электронная база данных
* Памятник Ленину в Кургане. Путеводитель по Екатеринбургу и Уральскому федеральному округу

## Иҫкәрмәләр
Репин һәйкәле (Мәскәү)

**Репин һәйкәле** — **[[Репин Илья Ефимович|рәссам Илья Ефимович Репин һәйкәле]],** Мәскәүҙә, Болотная майҙанында, шул уҡ исемдәге яр буйында һәм Лужков күперенән алыҫ түгел урынлашҡан; яҡын метро станцияһы — «Третьяковка».

Билдәле скульптор Матвей Генрихович Манизер эшләгән һәйкәл 1958 йылдың 29 сентәбрендә асылған.

## Тарих

Рәссамдың һәйкәл өсөн урыны Третьяков галереяһына яҡын тороу менән бәйле, сөнки был галереяла Репиндың күп картиналары һаҡлана. 1962—1994 йылдарҙа Репиндың һәйкәле торған Болотная майҙаны Репин майҙаны исемен йөрөткән.

ҮАО префектураһының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, 2014 йылда Ҡала көнөндә, һәйкәл янында мини-сквер булдырылған.

## Тасуирлама
Дүрт мөйөшлө өҫкә табан ослайып барған постаментта Репиндың баҫып торған бронза фигураһы ҡуйылған. Һәйкәл авторҙары рәссамды ижад шарттарҙа һүрәтләгән. Рәссам һыны — иркен тотолған, башы бер аҙ аҫҡа эйелгән. Репиндың һул ҡулында — палитра, ә уң ҡулында — бумала өсөн урындар. Постаментта картуше бар, унда : «Великому русскому художнику Илье Репину от правительства Советского Союза» тип яҙылған.

## Иҫкәрмәләр
Ижевск ҡорал яһаусылары һәйкәле

**Ижевск ҡорал яһаусылары һәйкәле** Ижевск ҡалаһында, быуа яры буйында, Совет һәм Свердлов урамдарының мөйөшөндә, ҡаланың Первомайский районында ҡуйылған.

## Тарих
Рәсәй ҡорал яһаусыларына һәйкәл ҡуйыу идеяһы менән «Ижевск машиналар эшләү заводы» ААО генераль директоры Владимир Гродецкий сығыш яһай, ул үҙенең сығышында Рәсәйҙә СССР һәм Рәсәй ҡоралына ҡуйылған һәйкәлдәрҙең күп булыуы, ә бына уның етештереүселәргә һәйкәлдең булмауы тураһында һөйләй. Һәйкәлдең эскизына конкурс иғлан ителә, унда скульптор Павел Медведев макеты еңеп сыға. Эскизды эшләгән саҡта скульптор Ижевск заводының ысынбарлыҡта эшләгән фотоһүрәттәре менән файҙаланған. Ике ҡорал эшләүсенең береһе эскизда ултыртып төшөрөлгән, икенсеһе баҫып тора, улар икеһе лә традицион кафтан һәм цилиндр кейгән. Был шуның менән бәйле, сөнки иң яҡшы ҡорал яһау оҫталарына улар өсөн махсус тегелгән батша кафтаны, цилиндр, таяҡ һәм бирсәткәләр бүләк иткәндәр. Бронзанан эшләнгән композицияның бейеклеге 3 м, уның дөйөм ауырлығы 4 тонна тәшкил иткән Һәйкәл металы махсус рәүештә ҡартайтылыу эффектын булдырыу юлы менән эшкәртелгән.

Ҡорал эшләүселәрҙең фигуралары гранит постаментҡа баҫтырылған. Скульптураның итәгендә плитәләр ҡуйылған, уларҙа Ижевскиҙа ҡорал яһауға ҙур өлөш индергән кешеләрҙең исемдәре яҙылған — М. Т. Калашников, Г Н. Никонов, В А. Ярыгин, Е. Ф. Драгунов, шулай уҡ «Ижмаш» директорҙары — Белобородов, Ионов, Палагин һәм атыу ҡоралдары етештереүселәрҙең исемдәре — Ижевск машиналар эшләү заводы һәм Ижевск механика заводы.

Скульптура композицияһы ҡуйылған урын таштар менән тигеҙләнгән. Эргәһендә суйын ҡоймалар ҡуйылған, ә «Ижмаш»ҡа төшә торған урында күтәрмәле матур баҫҡыстар урынлаштырылған, Һәйкәл тирәләй эскәмйәләр ҡуйылған. Был майҙан Ҡорал яһаусылар майҙаны исемен ала.

Һәйкәл асыу тантанаһы 2007 йылдың 4 авгусында Ижевск ҡоралының 200 йыллығына һәм Калашников автоматының 60 йыллығына тура килтереп үткәрелә. Тантанала Удмурт Республикаһы президенты Александр Волков, «Ижмаштың» генераль директоры Владимир Гродецкий. Михаил Калашников һәм Ижевск ҡалаһы мэры Виктор Балакин ҡатнаша.

## Һылтанмалар
*  
* 
*  
*
Ҡыштым ҡала округы

**Ҡыштым ҡала округы** ( - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге ҡала.

Административ үҙәк — Ҡыштым ҡалаһы.

## Этимологияһы
Топонимиканы өйрәнеүсе бик күптәр был атаманың башҡорт теленән килеп инеүенә өҫтөнлөк бирә: «ҡыштаным», «ҡыштау», «ҡыш» — «тымыҡ» һүҙҙәрен телгә алалар. Башҡа фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, Н. А. Аристов ҡырғыҙҙар үҙҙәренең яһаҡ түләүселәрен ҡыштым тип атағандарын билдәләй.Шулай уҡ ачкештым тигән ҡәүемде лә телгә ала. Бәлки был урында ҡыштымдар йәшәгәндер тип фараз итә ул.Был фараздарҙы Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә килтерә.

## Тарихы
Ҡала округының статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 28 октябрендә ҡабул ителгән статусын һәм ҡала округтары сиктәрен билдәләү  баш «Ҡыштым ҡала округы статусы һәм сиктәре тураһында» 294-ЗО-сы Законы менән билдәләнгән

## Халҡы

## Ҡала округы составы
Ҡала округы составына 13 тораҡ пункт инә:

## Иҫкәрмәләр
Суворов һәйкәле (Санкт-Петербург)

**Суворов һәйкәле** — Санкт-Петербургта рус хәрби етәксеһе, генералиссимус Суворов Александр Васильевичҡа ҡуйылған һәйкәл.

Һәйкәл Суворов майҙанында Марс яланы һәм Троицкий күпере ҡаршыһында, Мәрмәр һарай һәм граф Салтыков йорто араһында тора.

## Тарих
А. В. Суворов һәйкәле, император Павел I ҡушыуы буйынса, ул хакимлыҡ иткән осорҙа Суворовтың данлыҡлы Италия походы өсөн ҡуйыла. Был поход өсөн Суворов «Италия кенәзе» титулын алған.

Һәйкәлдең түңәрәк гранит пьедесталына: «Италия Кенәзе, граф Суворов-Рымник. 1801 й.»-тип яҙып ҡуйылған.

Һәйкәлдең авторы-скульптор М. И. Козловский, ул монументты 1799—1801 йылдарҙа яһаған. Пьедесталда фельдмаршал фигураһы аллегорик һуғыш аллаһы Марс ҡиәфәтендә, уң ҡулына ҡылыс, һул ҡулына ҡалҡан тотоп, антик кейемендә һүрәтләнгән. А. В. Суворов фигураһы бронзанан эшләнгән. Шул уҡ ваҡытта һәйкәлдәге һын А. В. Суворов портретына оҡшамаған, ул бары тик «бөйөк һуғыш юлбашсыһының» героик-эпик образының символын ғына кәүҙәләндергән.

Һәйкәл 1801 йылдың 5 (17) майында асылған.

Суворов һәйкәле — Рәсәйҙә батша булмаған кешегә ҡуйылған тәүге һәйкәл. Быға тиклем һәйкәлдәрҙе бары тик батшаларға һәм императорҙарға ғына ҡуйғандар.

Суворов һәйкәленең моделе Мәскәү ҡалаһының Третьяков галереяһында һаҡлана.

## Һәйкәл урынлаштырыу тарихы
Башта фельдмаршал һәйкәле Царицын лугтың ҡаршыһында (хәҙерге Марс яланының) Мойка йылғаһы янында урынлашҡан. 1818 йылда император Александр I хакимлыҡ иткән саҡта, К. И. Росси тәҡдиме буйынса һәйкәлде хәҙерге урынға күсерәләр. 1834 йылда ярылған мәрмәр постаментын шул уҡ формалы гранитҡа алмаштыралар.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Путеводитель по С.-Петербургу: Репринтное воспроизведение издания 1903 года. — Л.: СП «ИКАР», 1991. 
*
Еңеү паркы (Мәскәү метро станцияһы)

«**Еңеү паркы**» — Мәскәү метрополитенының Арбат-Покров һәм Солнцево линияларындағы кросс-платформалы станцияһы. Дорогомилово районында Көнбайыш административ округында урынлашҡан; шул исемле парк атамаһы менән йөрөтәлә. Станция 2003 йылдың 6 майында Арбат-Покров линияһының «Киев» — «Еңеү паркы» участкаһы асыла,  йылдың 31 ғинуарында Калинин-Солнцево линияһының «Деловой центр» — «Еңеү паркы» участкаһы һәм  йылдың 16 мартында Солнцево линияһының «Еңеү паркы» — «Раменки» учаскаһы асыла. Пилонлы өс көмбәҙле станция бик тәрәндә тора, уның платформалары утрау формалы. Мәскәү метрополитенының иң тәрән станцияһы.

## Вестибюль
Башта станциянан вестибюлға сығыу урыны берәү генә була — залдың көньяҡ көнбайыш ҡабырғаһында, әммә 16 мартта,  йылда, икенсе эскалатор ауышлығы төҙөлә, ул төньяҡ залын вестибюль менән бәйләй. Мәскәү метрополитенының ике платформаһындағы эскалаторҙың оҙонлоғо — 126,8 метр, бейеклеге күтәрелгәндә — 63,4 метр, сәфәр оҙонлоғо - 180 секунд. Унан аванзалға күтәрелергә була, ә артабан унан ҡыҫҡа эскалатор буйлап (күтәреү бейеклеге — 3,6 метр) — ер аҫты вестибюленә сығырға мөмкин. Был вестибюль юл үткәүелдәре менән Кутузов проспекты менән бәйләнгән. Артабан проспекттан Барклай урамы, Триумфаль арка һәм Поклонный тауындағы Еңеү паркына барырға мөмкин. 9 май көнө көньяҡ вестибюленән бары тик Еңеү паркына ғына сығырға мөмкин.

## Архитектура һәм биҙәү
Пилонлы өс көмбәҙле ер аҫтында тәрән ятҡан станция индивидуаль проект буйынса монолит бетондан яңы технологиялар ҡулланылып төҙөлә. Монолит бетон бешерелгән металл опалубка менән ҡапланған. Станция ике бойондороҡһоҙ залдан тора, улар ике үткәүел менән тоташҡан.

Станцияның биҙәү темаһы — Бөйөк ватан һуғышы һәм 1812 йылғы Ватан һуғышы.. Көнсығыш һәм төньяҡ ҡара һоро мәрмәр менән көпләнгән. Ике зал-биҙәге «көҙгөлө» — пилоны һәм стеналарының береһе аҡ, икенсеһе — көрән. Зал иҙәнендә биҙәге лә ике төрлө: төньяҡ залда ҡыҙыл һәм һоро шымартылған гранит, көньяҡта — һоро һәм ҡара. Ике зал да кәрниз аҫтына йәшерелгән яҡтыртҡыстар менән яҡтыртыла.

Үткәүелдәрҙең береһенең стенаһында орден һәм миҙалдар төшөрөлгән — Ҡыҙыл Йондоҙ, Ватан һуғышы ордены; «Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн 1941—1945 йй.», «Японияны еңгән өсөн», "Алтын Йондоҙ"миҙалы, «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Ленинградты обороналаған өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» миҙалдары бар.

## Төҙөү
Проекттың баш инженеры — В. А. Шмерлин.

Аванзал архитекторҙары — В. В. Некрасов, А Ю. Орлов һәм В. О. Сычева.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список станций Московского метрополитена
* Катастрофа в Московском метрополитене

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Информация о станции на сайте «Метрострой»
Дан һәйкәле (Воронеж)

**Дан һәйкәле** — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1942—1943 йылдарҙа Воронеж өсөн барған һуғыштарҙа һәләк булған Совет Армияһы яугирҙәрҙең туғандар ҡәберлегендәге мемориал комплекс. Воронеждың төньяҡ микрорайонында, Мәскәү проспекты һәм Хользунов урамы киҫелешендә ҡуйылған. Яугирҙәрҙең туғандар ҡәберлегендә 10 мең самаһы кеше ерләнгән. Мемориал 1967 йылдың 24 ғинуарында асыла. Мемориал авторы — скульптор Ф. К. Сушков һәм архитектор А. Г. Бузов.

2009 йылдың 7 майында танк генералы А. И. Лизюковтың мәйете Дан һәйкәле янына күсереп ерләнә, ул ярты быуаттан ашыу элек Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Воронеж өлкәһе территорияһында һәләк булған була. Шунда уҡ тағы ла А. И. Лизюковтан йыраҡ түгел табылған ете билдәһеҙ һалдаттың ҡалдыҡтары ерләнгән (уларҙың ҡәберҙәре айырым стела менән айырып ҡуйылған) .

## Иҫкәрмәләр
Аңбаш (күл)

**Аңбаш** —  -  Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге күл.

## Географияһы
Аңбаш күле Ҡыштым ҡала округы территорияһында урынлашҡан (ҡаланан көньяҡҡа табан яҡынса 1 км тирәһе аралыҡта). Иң яҡын тораҡ пункттар - Ҡыштым ҡалаһы ( 2 км-ға төньяҡтараҡ) һәм Озерск (төньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км). Өлкә үҙәге Силәбенән алыҫлығы - 90 км,  Екатеринбургтан - 160 км тирәһе тәшкил итә. 

Төньяҡта ҡылымыҡ аша  Ҡыштым ҡала  күле, көньяҡта — Кесе Аҡкүл менән тоташа. Күлдең төньяҡ ярында  — ҙур Каолиновый ҡасабаһы (Ҡыштым биҫтәһе), көньяҡтан — баҡса участкалары. Күлдең  төньяҡ-көнсығышы буйлап Арғаяш — Ҡыштым юлы үтә , көнбайышы буйлап —  Кузнецкое — Ҡыштым автомобиль юлы һәм Ҡарабаш — Ҡыштым тимер юлы һалынған.

## Тасуирлама
Майҙаны — яҡынса 250 га,  һыу көҙгөһө —  249,7 м.

Күлдең уртаса тәрәнлеге  3 метр тәшкил, максималь тәрәнлеге - 4 метр тәшкил итә. Күлдең майҙаны яҡынса 1,5 квадрат километр  - (250 гектар). Күлдең төбө башлыса ләмле, әммә урыны менән ҡомлоҡтар ҙа осрай.

Аңбашта суртан, опто, алабуға, сабаҡ, ҡорман, табан тереклек итә.

Төньяҡ һәм көнбайыш ярҙары һаҙмырт һәм  ҡамышлы.

## Этимологияһы
Күлдең атамаһы килеп сығыуын легендалар *аҡ* (төҫ) + *баш*, йәки *аң* + *баш* һүҙҙәре менән бәйләй. Аҡбаш тигән атама ваҡыт уҙыу менән Анбаш йәки Амбаш булып яңғырай башлаған тип һанаусылар бар.  Шул уҡ ваҡытта боронғо башҡорт телендәге *Аң* һүҙе - ҡырағай йәнлек, кейек  тигәнде аңлатҡан һәм атама үҙгәрмәйенсә тап Аңбаш тип һаҡланып килеүе бик ихтимал .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Озеро Анбаш https://wikimapia.org/15503841/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%90%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%88
* Озеро Анбаш https://greenexp.ru/places/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE_%D0%90%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D1%88

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 64-се бит
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
Изге Мартин сиркәүе (Корнвестхайм)

**Изге Мартин сиркәүе** (нем. Kirche St. Martin йәки нем. Evangelische Martinskirche) — протестант сиркәүе,   Баден-Вюртемберг ҡалаһы үҙәгенең төньяғында Корнвестхаймда урынлашҡан; хәҙерге готика  сиркәүе.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Изге Мартин сиркәүенең дә, унан алдағы биналарҙың да  1967 йылда Шолькман Барбара етәкселегендә үткәрелгән ҡаҙыу эштәренән һуң тарихы ентекле билдәле була.  630—640 йылдарҙа был урында 9,8х4,5 м  ҙурлыҡтағы  беренсе ағас сиркәү булған. VIII  быуат уртаһында ағас бина 12,7х7,7 м ҙурлыҡтағы таш ҡорам менән алмаштырылған. Төҙөлөштөң өсөнсө этабында Корнвестхаймда ҙур заллы сиркәү төҙөлә (14,7х 7,8 метр) . Шул осорҙа монастырь документтарында тәүге тапҡыр «Мартинскирхе» телгә алына; XII—XIII быуаттарҙа  хор роман  архитектураһына хас ярым көмбәҙгә эйә була.  

Иҫке ҡорам янғандан һуң,  XIII быуат яртыһында уның урынында  —  Бебенхаузен монастыры ҡурсауы аҫтында — 22,7 х 9,5 м  ҙурлыҡтағы  яңы сиркәү төҙөлә. 1481 һәм  1495 йылдар араһында   пастор Якоб Бемпер етәкселеге аҫтында сиркәү нефының ремонты үтә, шулай уҡ һуңғы готик тәҙрәләр һәм порталдар ҡуйыла.  XV аҙағынан   1516 йылға тиклемге киләһе этапта архитектор Ганс фон Ульм етәкселеге аҫтында яңы бинаның төҙөлөшө башлана, әммә тик хор һәм уның башняһы ғына төҙөлә, планлаштырылған нефты яңыртыу, күрәһең, 1525 йылда Крәҫтиәндәр һуғышы  һәм Вюртембергта Реформациялар башланыу менән бәйле тамамланмай, уның барышында Бебенхаузен монастыры таратыла. Шул ваҡыттан алып ҡалала берҙән-бер булған сиркәү протестант сиркәүе булып ҡала.

XVI быуат аҙағына ҡорамдың нефы көнбайыш йүнәлешкә ҡарай ҙурайтыла һәм биналарҙың тәҙрәләре алмаштырыла.  1881 йылдан алып  1882 йылға тиклем  ғибәҙәтханала комплекслы реконструкция үтә. Интерьеры модерн стилендә үҙгәртеп ҡорола. 1967—1968 йылдарҙа сиркәүҙә нефтың капиталь ремонты үтә.  Бөгөн сиркәүҙең дөйөм оҙонлоғо  35,5 м.тәшкил итә; мәхәллә 400 кешегә  иҫәпләнгән. 1968 йылда рәссамдар Рудольф Елин-кесе һәм Коперҙың эскиздары буйынса  яңы  витраждар төҙөлә. Ҡорамдың көньяҡ диуарында 1480 йыл самаһы эшләнгән готик тәре урынлашҡан. 

1682 йылда  хор галереяһында беренсе орган ҡуйыла,   ә 1841 йылда уны Фридрих Валькер оҫтаханаһынан яңы инструмент алмаштыра,  1968 йылда хорҙа  яңы орган ҡуйыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Собор Филлингена
* Францисканский монастырь в Тюбингене
* Музей в доме Клайхуса

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Barbara Scholkmann, Frommer Sören: St. Kornwestheim in Martin. Kirche Archäologie Geschichte einer und. (= Und der Mittelalters Archäologie Berichte Forschungen in des Baden-Württemberg, 33 Band.) Theiss-Verlag, 2012, .
** Barbara Scholkmann: Sankt in Kornwestheim Martin. Kirche Archäologie Geschichte einer und. In: Geschichtsblätter Kornwestheimer. 20. Ausgabe, 2010, 9-22 S..
* Martinskirche // Kirchengemeinde Evangelische Kornwestheim. 1980, 19-23 S..
* Sören Frommer: Kornwestheim, St. Martin.

## Һылтанмалар

*
Кесе Аҡкүл (Силәбе өлкәһе)

**Кесе Аҡкүл** -  - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге күл.

## Географияһы
Кесе Аҡкүл күле Ҡыштым ҡала округы территорияһында, Тайгинка ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ. Көнсығыштараҡ Оло Аҡкүл йәйрәп ята

Силәбегә тиклем араһы – 70 км, Екатеринбургҡа – 142 км
  
Координаттары: 55°39'3"N 60°33'50"E, 55°39′5″N (55.651394) Оҙонлоғо: 60°33′49″E (60.563527)

Һыу ятҡылығы көнбайыштан көнсығышҡа табан һуҙылған. Иң яҡын тораҡ пункт - 3-4 км көньяҡ-көнбайыштараҡ ятҡан Аңбаш ауылы

## Тасуирламаһы
Һыуы сөсө, ағынлы. Тектоник сығышлы. Ярҙары күбеһенсә һөҙәк. Көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан күл һаҙмыртланған. Һыу төбө ҡөмлө-ләмле.

Күл ҡатнаш урмандар менән уратып алынған. Ҡамышлы, башҡа төр һыу үләндәре лә үҫә.

Күлдә суртан, карп, алабуға, сабаҡ, табан тереклек итә.

Йыл әйләнәһенә балыҡ тоторға мөмкин.

Кесе Аҡкүл Аңбаш, Нонькино һәм Оло Аҡүл күлдәре эргәһендә урынлашҡан. Тәүгеһе һәм һуңғыһы менән ҡылымыҡтар аша тоташҡан һәм уларҙан туйына.

## Этимологияһы
Күлдең атамаһы урыҫ теленә Аҡкүл тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Акуля // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*МАЛАЯ АКУЛЯ http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110134-malaya-akulya.html
*Малая Акуля http://ozera.info/russia/uo/chelyabinsk/malaya-akulya
Воронеж зоопаркы

**А. С. Попов исемендәге Воронеж зоопаркы** — Воронеж ҡалаһының Авиатөҙөүселәр паркындағы зоопаркы.

## Тарихы
Воронеж зообаҡсаһы 1994 йылдың декабрендә асыла. Асылған көндә ул бер залдан тора, ләкин йылдар үтеү менән аквариум залы, һөйрәлеүселәр һәм хайуандар залы, ат аҙбары , ҡоштар залы һәм ҡышҡы баҡсаһы булған ҡоролмаға әйләнә. Иң беренсе булып зообаҡсала крокодилдар, айыуҙар, маймылдар, ишәк барлыҡҡа килә. Хәҙер зоопарк төлкөләр, аҡҡоштар, өкөләр, лама, дөйә, бүреләр, питондар һәм башҡа хайуандар өсөн ысын йортҡа әйләнгән. Зоопарктың иҫтәлекле урындарының береһе булып террариум тора, унда ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүсе хайуандарҙың төрлө төрҙәре бар. Һөйрәлеүселәрҙең боронғо төркөмөн крокодилдар, шулай уҡ ағыулы булмаған ғәйәт ҙур йыландар (быуар йыландар һәм питондар), король йыланы, һаҙ гөбөргәйелдәре, тәлмәрйендәр, һыу кеҫәрткеләре, йәшел кеҫәрткеләр тәшкил итә. Зоопарктың иҫтәлекле урыны һәм айырым ғорурлығы булып банан үләне, гранат, грейпфрут, лимон, фейхоа, мандарин, ҡәһүә ағастары һәм бик күп бүлмә сәскәләре кеүек экзотик үҫемлектәр коллекцияһы тора. 2000 йылда зоопарк «Зоопарктарҙың һәм аквариумдарҙың Евроазия төбәк ассоциацияһы мәғлүмәт йыйынтығына» (EARAZA) индерелә. 2005 йылда Воронеж зоопаркы мәҙәниәт һәм туризм өлкә идаралығы ведомствоһына күсә.

## Экспозицияһы
Зоопаркта 7 зал асылған. Күргәҙмә экспозицияһында 170 төр хайуан иҫәпләнә: балыҡтарҙың 63 төрө, һөйрәлеүселәрҙең 22 төрө, ҡоштарҙың 43 төрө, һөтимәрҙәрҙең 40 төрө, умыртҡаһыҙҙарҙың 2 төрө. Күргәҙмә майҙаны 0,5 гектар, паркка тоташып торған территорияһының майҙаны 6,8 гектар.

## Хәйриә
2002 йылдан башлап Воронеж зоопаркы «Опека животных» программаһын тормошҡа ашыра. «Аҫрауға алған ата-әсәләр» зоопарктың әлегә «уллыҡҡа алынмаған» теләһә ниндәй хайуанын һайлай ала, йәки зоопарк өсөн хайуан һатып алырға һәм уны үҙенең опекаһына алырға мөмкиндәр.

## Галерея

Файл:Voronezh Zoo Main.JPG|Воронеж зоопаркына төп инеү урыны
Файл:Voronezh Zoo Sad.JPG|Ҡышҡы баҡса
Файл:Voronezh Zoo Aqua.JPG|Аквариум залы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Воронежского зоопарка
* 
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Воронежский зоопарк
Маргиева Марина Сослановна

**Марина Маргиева Сослановна** (28 июнь 1986 йыл, СССР, Төньяҡ Осетия, Владикавказ) — Молдавияның сүкеш ырғытыусыһы. Үҙ илендә ҡатын-ҡыҙҙар араһында экс-рекордсмен. Европа чемпионаттары финалисы. 2008 һәм 2012 йылдарҙа Донъя чемпионаттары һәм Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Өҫтәүенә Молдавияның быға тиклем уңыштар яулап килгән билдәле сүкеш ырғытыусылары  Залина һәм Сергей Маргиевтарҙың һеңлеһе.

Лондонда үткән Олимпиадала Маргиеваның һәм диск ырғытыусы Наталья Артыкты ҡанында тыйылған препарат мускулдар массаһын үҫеүенә булышлыҡ иткән станозолол табыла. Спортсылар ярыштарҙан ситләтелә. Ярыштар тамамланғандан һуң Маргиева тыйылған препараттар ҡабул итмәүе һәм дисквалификацияға ҡаршы сығыш яһарға әҙер булыуы хаҡында белдерә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
* Профиль на сайте moldova.sports.md
* В семье МАРГИЕВЫХ — сразу три олимпийца. Плюс тренер-отец
* Интервью с Залиной и Мариной Маргиевыми
Алыҫ Көнсығышта Граждандар һуғышы геройҙары һәйкәле

**Алыҫ Көнсығышта Граждандар һуғышы геройҙары һәйкәле** — Хабаровскиҙағы һәйкәл, Алыҫ көнсығышта 1918—1922 йылдарҙағы Граждандар һуғышы геройҙарына ҡуйылған иҫтәлек. Һәйкәл Комсомол майҙанында урынлашҡан.

## Тарих

Һәйкәлдең авторы-скульптор Андрей Файдыш-Крандиевский һәм архитектор Михаил Барщ. Һәйкәл ҡойоу буйынса эш Мәскәүҙең Мытищи ҡойолма етештереү заводында алып барыла. Артабан бөтә материалдар Хабаровскиға тимер юл буйлап килтерелә. 1956 йылдың 26 октябрендә 300-ҙән ашыу алыҫ көнсығыш партизандары алдында һәйкәл асыу тантанаһы була. Ә дүрт йылдан һәйкәл республика статусын ала, Алыҫ Көнсығышта иң беренсе бындай ранглы һәйкәл була.

## Тасуирлама
Һәйкәл Комсомол майҙанының үҙәгендә урынлашҡан. Һәйкәл үҙәге булып егерме ике метрлы дүрт мөйөшлө йышылған һоро гранит обелиск тора, ул лавр ботаҡтарындағы бронза йондоҙ менән ослайып бөтә. Һәйкәл постаментында өс метр буйлы өс фигура баҫып тора: һарыҡ толобо кейгән партизан ҡулына «Максим» пулеметын тотҡан, совет Ҡыҙыл байрағын йәйелдереп тотҡан комиссар һәм винтовкалы ҡыҙылгвардеец — берҙәмлек өсөн көрәшеүсе халыҡтың символы.
Постаменттың ҡабырғаһында «По долинам и по взгорьям» йырының һүҙҙәре яҙылып ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Бергамо (провинция)

**Бергамо** (, ломбе.  Bergom de Provincia) — Италияның Ломбардия өлкәһендәге провинцияһы. Провинцияның халҡы —  кеше (2010), майҙаны — , 244 коммунанан тора. Баш ҡалаһы — Бергамо.

## Географияһы
Төньяҡта Сондрио провинцияһы менән сиктәш, Брешиа провинцияһы менән көнсығышта, Кремона провинцияһы менән көньбайышта, Милан һәм Лекко провинциялары менән көньяҡта сиктәш. Провинцияның төньяҡ өлөшө Бергамо Альп тауҙарына ҡарай (ингл.  Bergamo Alps), юғары нөктәһе булып Пиццо-ди-Кока () тора, бейеклеге . Уға ике үҙән ҡушыла — Валь-Сериана һәм Валь-Брембана. Провинцияның көньяҡ өлөшө башлыса тигеҙлектән тора. Төньяҡ-көнбайыш сиктәрендә өс йылға : Серио, Брембо һәм Адда. Көнсығышта Изео күле менән бергә Ольо йылғаһы бар, ул Камоника үҙәне аша аға һәм провинцияның сиктәрен булдырып тора.

## Ауыл хужалығы
Уйһыу урындарҙа бик күп көтөүлектәр бар. Был провинция ерҙәрендә кукуруз, виноград, бойҙай, дөгө һәм етен үҫтерелә. Бөтә ерҙә өй ҡошо һәм сусҡа үрсетеү заманса алымдар менән алып барыла, традицион һарыҡ көтөүҙәре үрсетелә.

## Сәнәғәте
Бергамо провинцияһы иҡтисады кесе һәм урта эшҡыуарлыҡта нигеҙләнгән. Ауыр сәнәғәттең төп тармағы булып минераль сеймал эшкәртеү тора, бигерәк тә тимер, бетон һәм мәрмәр эшкәртеү киң таралған. Тревильола эре трактор заводы, ә Дальминда — торба етештереү заводы. Альбинола кран-манипулятор FASSI заводы эшләй. Бөтә ерҙә металлургия продукцияһы етештереү һәм кейем тегеү предприятиелары таралған.

Трескора-Балнерио һәм Сан-Пеллегрино коммуналары минераль һыуҙар сығанағы булып тора.

## Халыҡ
2006 йыл аҙағына Бергамо провинцияһында Европа союзы илдәренән 92 000 иммигрант йәшәй (халыҡтың дөйөм һанының кәмендә 10 проценты). Шулай уҡ Боливиянан килгән 17 мең кеше йәшәй.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
*