open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шәңгәрәев Миңзаһит Мозаһит улы

**Шәңгәрәев Миңзаһит Мозаһит улы** () — 17 ноябрь 1946 йыл) — ауыл хужалығы һәм муниципаль хеҙмәт ветераны, ғалим-иҡтисадсы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2001).

## Биографияһы
Миңзаһит Мозаһит улы Шәңгәрәев 1946 йылдың 17 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Егетәк ауылында тыуған.

1973 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1965 йылда ябай колхозсы булып башлай.

1965—1968 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң баш ветеринар врач, Туймазы районының «Өсән» колхозы рәйесе була.

1989—1991 йылдарҙа - халыҡ депутаттарының Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1991 йылдан — Социнвестбанктың Туймазы филиалы директоры.

1990 Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы, тарихи 12-се саҡырылышына Туймазы районы, 258-се Иҫке Туймазы һайлау округынан халыҡ депутаты итеп һайлана.

2002 йылдан — Туймазы муниципаль районының «Туймазинец» крәҫтиән (фермер) һәм башҡа ауыл хужалығы тауарҙары етештереүселәре ассоциацияһы рәйесе

### Фәнни эшмәкәрлеге
Иҡтисад фәндәре кандидаты. «Баҙар мөнәсәбәттәре шарттарында малсылыҡты интенсификациялауҙың иҡтисади һөҙөмтәлелеген арттырыу» тигән темаға диссертация яҙған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.
Мирғәсимов Феликс Мирғәриф улы

**Мирғәсимов Феликс Мирғәриф улы** (;  (13 август 1939 йыл) — иҡтисадсы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Феликс Мирғәриф улы Мирғәсимов 1939 йылдың 13 авгусында Башҡорт АССР-ының  Илеш районы Яңы Айыу ауылында тыуған. 
Милләте башҡорт, юғары белемле — 1968  йылда  ситтән тороп Бөтә Союз финанс-иҡтисад институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1956 йылда ауыл клубы мөдире булып башлай. Өфө финанс техникумын тамамлағандан һуң Илеш районы дәүләт банкында эшләй.
1959—1962 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, артабаш Илеш, Шаран, Нуриман райондары финанс органдарында эшләй.
1978—1984 йылдарҙа Башҡортостандың госбанк контораһы рәйесе урынбаҫары.
1984 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында иҡтисад бүлеге инструкторы.
1984—1990 йылдарҙа СССР Агробанкының Башҡортостан идаралығы начальнигы.
1991 йылдан «Башҡортостан» агробанкының идара рәйесе.

Бәләбәй районы 171-се Малиновка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
  
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Мирғәлиев Ринат Хәтмулла улы

**Мирғәлиев Ринат Хәтмулла улы** (; 15 апрель 1951 йыл) — партия органдары хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Ринат Хәтмулла улы Мирғәлиев 1951 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Шәрип ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле — 1976 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһы сафына сағырыла. Хәрби хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡый. Юғары һөнәри белем алғас, хеҙмәт юлын, Кушнаренко районы колхозында зоотехник һәм баш зоотехник булып башлай. Артабан КПСС-тың район комитетында инструктор булып эшләй.

1983 йылдан ошо райондың «Алға» колхозы рәйесе. Хеҙмәт биографияһы ауыл хужалығы менән бәйләнгән.

Өйләнгән, ғаиләһендә ҡыҙ һәм ул үҫтергәндәр.
Кушнаренко районы 235-се Шәрип һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Кузаева Дамира Нәжмийән ҡыҙы

**Кузаева Дамира Нәжмийән ҡыҙы** (16 май 1948 йыл — 20 декабрь 1993 йыл) — театр актёры. Татар АССР-ының халыҡ артисы (1984), ТАССР-ҙың Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1979).

## Биографияһы
Дамира Нәжмийән ҡыҙы Кузаева 1948 йылдың 16 майында Пермь крайы Барҙы районы Төнгүк ауылында тыуған. Тарихи сығанаҡтар буйынса Төнгүк — моноэтник башҡорт ауылы.
Бала саҡтан сәхнәне үҙ итә, мәктәп йылдарынан концерттарҙа әүҙем ҡатнаша. 1964 йылда тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлай.

Актерлыҡ эшмәкәрлеген Әлмәт тетары ҡарамағындағы студияла башлай, уны махсус белеме булмаған йәштәр өсөн баш режиссер Ғ. Йосопов ойоштора.

1970 йылда Ҡазан театр училищеһын (М. Х. Сәлимьянова курсы) тамамлай һәм Әлмәт театрына ҡайта. Йәш, талантлы актриса бик тиҙ популярлыҡ яулай, театр примаһына әүерелә.

1976 йылдың 17 сентябрендә Кузаева Дамираға «Татар АССР-ының тҡаҙанған артисы» исеме бирелә. 1979 йылдың 25 апрелендә «Ай булмаһа, йондоҙ бар» спектаклендә Мәҙинә ролен башҡарған өсөн ул республиканың  Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.

1976 йылда III Республика театрҙар смотрында әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә. Театр сәнғәте үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергән өсөн 1986 йылда «Татар АССР-ының халыҡ артисы» исеме бирелә.

Артабан тормош шарттары арҡаһында ул театрҙан китергә мәжбүр була. Ҡазандағы Тинчурин исемендәге театрға, Мәскәүгә юғары режиссерлыҡ курсына барыу теләктәре тормошҡа ашмай. Мәктәптә, телевидениела эшләй.

1993 йылдың декабрендә көтмәгәндә вафат була, тыуған ауылы Төнгүк зыяратында ерләнгән. Урындағы мәктәп уҡыусылары уның ҡәберен тәртиптә тота.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1976)
* Татар АССР-ының халыҡ артисы (1984)
* Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1979)

## Хәтер
Дамира Кузаева иҫтәлегенә йыл һайын ауыл мәҙәниәт йортонда театр сәнғәте конкурсы уҙғарыла.

2016 йылдың авгусында театр спектаклдәрендә иң яҡшы ижади эштәрҙе асыҡлау, таныу һәм дәртләндереү маҡсатында, профессиональ оҫталыҡты һәм актер профессияһының абруйын күтәреү өсөн Кузаева Дамира исемендәге премия булдырылған.

## Һылтанмалар
* Татарский энциклопедический словарь. -Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. — 703с. илл. ISBN 0-9530650-3-0

## Иҫкәрмәләр
Түбәнге Гөмбәт

**Түбәнге Гөмбәт** — Ырымбур өлкәһе Октябрь районы ндағы ауыл. Түбәнге Гөмбәт ауыл биләмәһенең ауыл советы административ үҙәге.

## Географияһы
Оло Юшатыр йылғаһы ҡушылдығы Гөмбәй йылғаһы буйында урынлашҡан. Октябрьский районы үҙәгенән 15 саҡрым төньяҡ-төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Өлкә үҙәге Ырымбур ҡалаһына тиклем — 90 км.

## Тарихы һәм атамаһының килеп сығышы
Ауыл 1844 йылда Ырымбур губернаһы территорияһында барлыҡҡа килгән. «Гөмбәт» исеме, күрәһең, башҡортса һәм шулай уҡ төркисә «көн бите» — ҡояшлы тау, яҡты яҡ тигәндән алынғандыр.

Ауыл төньяҡтан көньяҡҡа 7 км, көнбайыштан көнсығышҡа 3 км оҙонлоҡҡа һуҙылып киткән.

XVIII быуаттың икенсе яртыһында һәм XIX быуат башында урыҫ крәҫтиәндәре ауыр тормоштан ҡасып, Волга аша, Уралға, Себергә күсеп киләләр. Ырымбур губернаһы Каширинский өйәҙе *Исаево — Дедово улусы* (хәҙер ул Октябрь районы) ошонан башлана. Түбәнге Гөмбәт Исаево — Дедовонан бер нисә саҡрымда урынлашҡан. Район болондар, һаҙлыҡтар, күлдәр менән ҡапланған (иң ҙур күл — Ҡармалы).

1958 йылда халыҡ иҫәбенә беренсе ағас сиркәү төҙөлә. Был сиркәү изгеләр Кузьма һәм Демьян исеме менән аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Населенные пункты Оренбургской области
* Муниципальное образование Нижнегумбетовский сельсовет 
* Кумыкский мир
Бармаҫ

**Бармаҫ** — Рәсәй йылғаһы, Башҡортостандың Йылайыр районы биләмәләре буйынса аға . Йылға оҙонлоғо 13 км.

Петровка һәм Бөрйән-Йылға ҡарағай-ҡайын урмандары араһында башлана. Көньяҡ йүнәлештә ҡайын-ҡарағай һәм ҡайын-имән ҡатнаш урмандары аша аға. Йылға тамағы Баракал йылғаһының уң яры яғынан Әтек ҡотоғона яҡые ерҙә 46 км өҫтәрәк ҡушыла. .

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — инешенән Һаҡмар йылғаһы Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005140.

## Иҫкәрмәләр
Бәрәкәлтеле

**Бәрәкәлтеле** — Рәсәй йылғаһы, Башҡортостандың Йылайыр районы биләмәләре буйынса аға . Йылға оҙонлоғо 21 км.

Сәләхтән төньяҡтараҡ ике шишмә һыуҙары ҡушылған ерҙә башлана. Дөйөм көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә ҡайын урмандары аша һәм Ҡәнзәфәр ауылы эргәһенән аға, түбәнге ағымында көньяҡҡа борола . Йылға тамағы Баракал йылғаһының һул яры яғынан 0,3 км өҫтәрәк урынлашҡан.

Төп ҡушылдығы — Акат йылғаһы — һулдан килеп ҡоя.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал һыу бассейны округында , һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005164.

## Иҫкәрмә
Ғәбитов Ғимран Хәмит улы

**Ғәбитов Ғимран Хәмит улы** (20 март 1958 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 2011 йылдың мартынан Башҡортостан Республикаһы Архангел районы хакимиәте башлығы. 2004—2007 йылдарҙа «АНК „Башнефть“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең башҡарма директоры, генераль директоры, 2007—2008 йылдарҙа Ырымбурҙағы «ОренбургНИПИнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директорының фән буйынса урынбаҫары.

## Биографияһы
Ғимран Хәмит улы Ғәбитов 1958 йылдың 20 мартында Мәләүез районының Үрге Ташлы ауылында тыуа.

1975 йылда Күгәрсен районында колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһында эшләй. 1976—1978 йылдарҙа совет армияһында хеҙмәт итә. 1978 йылда — Күгәрсен районының «Ҡыҙыл маяҡ» колхозы тракторсыһы.

1984 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1984 йылдан алып «Краснохолмскнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында эшләй, 1991 йылдан — «Ишембайнефть» акционерҙар йәмғиәте НГДУ-һында.

1997—1998 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу буйынса дәүләт комитетының нефть һәм газ ятҡылыҡтарын файҙаланыу бүлегенең баш геологы, нефть -геологияһы бүлеге начальнигы; 1998—2002 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты ҡарамағындағы Геология һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу буйынса идаралыҡтың нефть-газ ресурстарын файҙаланыу буйынса бүлек начальнигы.

2000 йылдан бер нисә менән етәкселек итә: «БашНИПИнефть» ДООО-һы (директор, 2002—2003 йылдар), «„БашНИПИнефть“ Инжиниринг компанияһы» яуаплылығы сикләнгән ширҡәт (директор, 2003—2004 йылдар), «АНК „Башнефть“» асыҡ акционерҙар йәмғиәте (2004—2007, башҡарма директор, генераль директор, етештереү буйынса директор), «Башнефтехимсервис» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте (Стәрлетамаҡ, 2009 — башҡарма директор, генераль директор). 2007—2008 йылдарҙа — «ОренбургНИПИнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең фән буйынса генераль директоры урынбаҫары (Ырымбур), 2009—2010 йылдарҙа — «Белкамнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең идара аппараты начальнигы урынбаҫары (Нефтекама), 2010 йылда — «Белкамнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Проект эштәре идаралығы начальнигы урынбаҫары (Ижевск).

2011 йылдың мартынан — Архангел районы хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусы, апрелдән — муниципаль район хакимиәте башлығы. 2012 йылдың 20 июлендә үҙ теләге менән отставкаға китеүгә бәйле, хакимиәт башлығы вазифаһынан бушатыла.

Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлаған.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Ергәйеш (йылға)

**Ергәйеш** —  Башҡортостандың Ейәнсура районы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аға. Бүжән йылғаһы ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо 22 км.

## Атамаһы
Ейәнсура тыуған яҡты өйрәнеүсеһе Марат Түләбаев фекеренсә, Ырымбур генерал-губернаторы В. А. Перовскийҙың 1859 йылдың 27 майындағы фарманы буйынса Буранғол, Бикташ (хәҙерге Ҡыуандыҡ районы) ауылдарынан бер нисә ғаилә күсерелә. Күсеүселәр араһында Әбелфәиз Әбсәләмов була. Ауылға уның исеме бирелә. Әбелфәйез исеме яйлап Әбүләискә әүерелә. Әбүләис йылғаһының халыҡ араһында таралған тағы бер атамаһы бар: Ергәйеш.
Әбүләис йылғаһы буйында ултырған Әбүләис ауылын да ике төрлө атап йөрөтәләр: Әбүләйес, Ергәйеш (русса: Зиргашево булған элегерәк)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай. Бәләкәй йылға бассейны — Ҡаҫмарт йылғаһына ҡоя, йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005676
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200567
- Бассейн коды — 12.01.00.005
- ГӨ буйынса номеры — 12
- ГӨ буйынса сығарылышы — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* РФ тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* Об основании д. Абуляисово Зианчуринского района
Бәрәкәл

**Бәрәкәл** — Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы. Башҡортостандың Йылайыр районы биләмәләрендә аға. Йылға Һаҡмар йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.

## Ҡушылдыҡтары
Объекттар тамағынан инешенә тиклем тәртип буйынса бирелгән .

* 0,3 км: Бәрәкәлтеле (һул)
* Уна (уң)
* Табузгай (уң)
* Репный (уң)
* Сосельный (уң)
* Есиней (һул)
* Псякчушкан (һул)
* Балчик (һул)
* 39 км: Әтек (һул)
* 46 км: Бармаҫ (уң)
* Кашкат (һул)
* Тарайгир (һул)
* Окур (һул)
* Бурзян (һул)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005133
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200513
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса һаны — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* РФ тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бәрҙеле

**Бәрҙеле** – Ҡаҫмарт йылғаһы ҡушылдығы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы,  өлөшләтә Башҡортостандың Ейәнсура районы биләмәләрендә аға. Ҡаҫмарт йылғаһының һул ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.йылға)

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимакаһын өйрәнгән *С. М. Стрельников* «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында йылға атамаһын төрки сығышлы, атап әйткәндә, башҡорт телендәге «бәрҙе» балығы исеменән килеп сыҡҡан тип һанай, йәғни, «бәрҙе+ле»

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны – өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны – Урал (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса.:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды – 12010000512112200005652
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды – 112200565
* Бассейн коды – 12.01.00.005
* ГӨ буйынса номеры – 12
* ГӨ буйынса сығарылыш – 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* РФ тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
*
Шәмсетдинов Рәшит Мәһәҙей улы

**Шәмсетдинов Рәшит Мәһәҙи улы** (; (1 март 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте - башҡорт 

## Биографияһы
Рәшит Мәһәҙи улы Шәмсетдинов 1951 йылдың 1 мартында БАССР-ҙың Әлшәй районы Ҡармыш ауылында тыуған.

1972 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған. Хеҙмәт биографияһы ауыл хужалығы менән бәйләнгән.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Әлшәй районының "Победа" колхозында баш ветеринар врач булып эшләүҙән башлай.

1981-1992 йылдарҙа ошо уҡ хужалыҡтың рәйесе булып эшләй.

1992 йылдан Әлшәй районында ауыл хужалығы продукттарын әҙерләү һәм сифаты буйынса баш дәүләт инспекторы вазифаһын башҡара.

1990 Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы, тарихи 12-се саҡырылышына Әлшәй районы 152-се Әбдәрәшит һайлау округы буйынса халыҡ депутаты итеп һайлана.

2004 йылдан - Әлшәй районы Ҡармыш ауылында крәҫтиән (фермер) хужалығы етәксеһе. Был хужалыҡ башлыса ауыл хужалығы проукттары етештереү, һунарсылыҡ һәм ошо йүнәлештәрҙә хеҙмәт күрһәтеү менән шөғөлләнә. Шулай уҡ малсылыҡ менән бер рәттән үҫемлекселек тә уларҙың эшмәкәрлегенә инә 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5
Шәрифуллин Фән Шәмсулла улы

**Шәрифуллин Фән Шәмсулла улы** (; 20 ноябрь 1932 йыл — 19 март 2016 йыл) — СССР-ҙың партия, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. КПСС-тың Краснокама һәм Яңауыл район комитеттарының элекке беренсе секретары. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Яңауыл районының почётлы гражданы (2003).

## Биографияһы
Фән Шәмсулла улы Шәрифуллин 1932 йылдың 20 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Ирек ауылында тыуған.

1956 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Баймаҡ районының МТС-ында баш зоотехник булып эшләүҙән башлай.

1961 йылдан Баймаҡ сиҙәм ер орлоҡсолоҡ совхозында директор булып эшләй. КПСС-тың Баймаҡ район комитетының икенсе секретары итеп һайлана.

1972 йылдан КПСС-тың Краснокама район комитетының беренсе секретары, 1978 йылда Яңауыл партия райкомының беренсе секретары итеп һайланып, был райондарҙың үҫешенә күп көс һала.

1990 Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы, тарихи 12-се саҡырылышына Яңауыл районы, 279-сы Ямаҙы һайлау округы буйынса халыҡ депутаты итеп һайлана. Шул уҡ йылда ул Башҡорт ССР-ының (ул саҡта республика шулай тип атала) Конституция комиссияһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә

1990 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аграр һәм аҙыҡ-түлек мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Президиум ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Яңауыл районының почетлы гражданины, 
* ике «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены,
* СССР миҙалдары

## Ғаиләһе
Ғаиләһендә ике ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5
Бәрҙейылға

**Бәрҙейылға** () — Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы. Башҡортостандың Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 14 км.

## Этимологияһы
"Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә, топоним «Бирҙе» тигән антропонимдан килеп сыҡҡан булыу ихтимал, тип фараз ителә Мәгәр урындағы халыҡ уны бәрҙегә бай йылға, атамаһы шунан тип һанай.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004808
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200480
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса номеры — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* РФ тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Мельников Анатолий Иванович (директор АО БИД)

**Мельников Анатолий Иванович** (16 сентябрь 1954 йыл ) — нефтсе, йәмәғәтсе.  
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы..

## Биографияһы
Анатолий Иванович Мельников  1954 йылдың 16 сентябрендә Башҡорт АССР-ының  Өфө районы Покровка ауылында тыуған. 
Милләте рус, юғары белемле —  1977 йылда Өфө нефть институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын эшсе булып башлай. Өфө нефть институтын тамамлағас, Әлмәт нефть идаралығында өлкән инженер, прораб, бүлек начальнигы булып эшләй.
Артабан 1982—1989 йылдарҙа «Башэлектроремонт» заводында баш метролог, баш инженер урынбаҫары,  КИП хеҙмәте начальнигы, Октябрьский түбән вольтлы аппаратура заводында «Рельеф» кооперативы рәйесе булып эшләй.

1989 йылда Өфө нефть институтында әйҙәүсе инженер, «Восток» банкы идараһы рәйесе урынбаҫары, «Башресурс» акционерҙар йәмғиәтендә баш белгес.
1994 йылдан «БИД» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Шоғаев Рим Сәлимулла улы

**Шоғаев Рим Сәлимулла улы** () — 3 апрель 1938) - совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте - башҡорт 

## Биографияһы
Шоғаев Рим Сәлимулла улы 1938 йылдың 3 апрелендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Илсекәй ауылында тыуған.

1960 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1981 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт эшсәнлеген 1960 йылда Мәләүез тоҡомсолоҡ станцияһында баш зоотехник булып эшләүҙән башлай. Артабан Арыҫлан совхозында ауыл хужалығы продукттарын әҙерләү һәм уларҙың сифаты буйынса инспектор, баш зоотехник булып эшләй, Мәләүез районы ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе була.

1972-1984 йылдарҙа - Мәүләүез сохоздар тресы директоры, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәләүез район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, шунан башҡарма комитеттың рәйесе вазифаһында эшләй.

1984-1986 йылдарҙа - БАССР-ҙың Халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары.

1986-1993 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары, шулай уҡ республиканың иҡтисад министры урынбаҫары була.

1990 Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы, тарихи 12-се саҡырылышына Ғафури районы, 194-се Яңғыҙҡайын һайлау округы буйынса халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аграр һәм аҙыҡ-түлек мәсьәләләре буйынса комиссияһы ағзаһы була .

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (ике тапҡыр)
* «Почёт Билдәһе» ордены (ике тапҡыр)
* СССР миҙалдары

## Ғаиләһе
Ғаиләһендә 2 ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5
Шатров Самуил Михайлович

**Шатров Самуил Михайлович** (ысын фамилияһы — **Шапиро**; 7 апрель 1909 йыл — 1991 йыл) — СССР-ҙың сатирк яҙыусыһы, прозаик һәм сценарист, журналист, хәрби корреспондент. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Самуил Михайлович Шатров (Шапиро) 1909 йылдың 7 апрелендә Киевта тыуған. Мещандарҙан, милләте йәһүд.

Ленинград журналистика институтын тамамлаған. Артабан Уралда һәм Ҡаҙағстанда журналист булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрби корреспондент булып хеҙмәт итә.

Егерме йылдан ашыу — «Правда» гәзите менән, ҡырҡ йыл тирәһе «Крокодил» журналы менән (1941 йылдан алып) хеҙмәттәшлек итә.

1959 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.

## Ижады
Бер нисә юмористик хикәйәләр китабы һәм фельетондар йыйынтығы авторы. Самуил Шатровтың күп һанлы фельетондары һәм хикәйәләре китап уҡыусыларына жупналдарҙан һәм гәзиттәрҙән билдәле — «Крокодил» китапханаһы"нан һәм шулай уҡ «Советский писатель» нәшриәтендә баҫтырылған китаптарҙан.

С. Шатровтың юмористик хикәйәләре темаһы һәр саҡ актуаль. Автор мин-минлек, ҡатын-ҡыҙға ҡарата тупаҫлыҡ, эскеселек, ялҡаулыҡ кеүек кире сифаттарҙы фашлай.

## Һайланма әҫәрҙәре
* «Арифметика старого Абдуллы»
* «За большой партой»
* «Каюта для двойняшек»
* «Наследство»
* «Бородатый внук»
* «Нейлоновая шубка»
* «На нашем дорогом бугре»
* «Три порции пломбира»
* «Ребята из ёрш-избы»
* «Каким вы не будете»
* «Наш ужасный дядя Кузя»
* «Хула-хуп»
* «На лифте вокруг света»
* «Кое-что о Васюковых»
* «Крупный выигрыш» (роман).

Уның сценарийҙары буйынса «В поисках адресатат» (1955), «Опекун» (1970) һәм «Нейлон 100%» (1973 йыл, режиссеры — В. Басов) кинофильмдары төшөрөлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Самуил Михайлович Шатров (Шапиро).
Шибин Александр Васильевич

**Шибин Александр Васильевич** (2 ғинуар 1940) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте - урыҫ 

## Биографияһы
Шибин Александр Васильевич 1940 йылдың 2 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Октябрьский районының Оло Юшатыр йылғаһы буйында урынлашҡан Түбәнге Гөмбәт () ауылында тыуған. Ауылдың атамаһы Гөмбәт йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан (фараз ителеүенсә, башҡортса "көн" һәм "бит" һүҙҙәренән).

1981 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

1960-1962 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт иткән.

Хеҙмәт эшсәнлеген 1962 йылда, армиянан ҡайтҡас, автомеханик булып эшләүҙән башлай.

1973 йылда Ишембай ҡалаһының автоколоннаһына директор итеп тәғәйенләйҙәр.Был вазифала ул 1983 йылға тиклем эшләй.

1983 йылда Александр Васильевич Өфө пассажир автотранспорты предприятиеһының етәксеһе булып эшләй.

1990 Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы, тарихи 12-се саҡырылышына Өфө ҡалаһының Октябрь районы, 38-се Ростов һайлау округы буйынса халыҡ депутаты итеп һайлана.

1990 йылдан - Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аграр һәм аҙыҡ-түлек мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Президиум ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5
Шишков Анатолий Ильич

**Шишков Анатолий Ильич** (12 март 1947 йыл) — партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — урыҫ

## Биографияһы
Анатолий Ильич Шишков 1947 йылдың 12 мартында БАССР-ҙың Мәләүез районы Дарьино ауылында тыуған.

1969 йылда — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, ә 1989 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1961 йылда ябай колхозсы булып башлай. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң Мәләүез районының «Победа» колхозында баш агроном булып эшләй.

1969—1970 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

Запасҡа ҡайтарылғас, шул уҡ «Победа» колхозында баш агроном, артабан хужалыҡ рәйесе була.

1980 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында — инструктор, 1983 йылда КПСС-тың Архангел район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.

1990 йылда Башҡорт АССР-ының һуңғы тарихи 12-се саҡырылыш Юғары Советына Архангел районындағы 156-сы Валентиновка һайлау округы буйынса халыҡ депутаты итеп һайлана. Юғары Советтың Халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәт күрһәтеү мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе, Юғары Советтың Президиум ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
2017 йылда Анатолий Ильич Шишков Өфө ҡалаһының «Заказсы хеҙмәте һәм төҙөкләндереү буйынса техник күҙәтеү» муниципаль бюджет учреждениеһың әйҙәүсе инженеры булараҡ Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5
Әмиров Марс Ғизетдин улы

**Әмиров Марс Ғизетдин улы** (1 август 1930 йыл — 12 сентябрь 1992 йыл) — СССР һәм Рәсәй дәүләт эшмәкәре, хужалыҡ эшмәкәре, ғалим.

1967—1992 йылдарҙа — Бәләбәйҙең «Автонормаль» заводы директоры. Техник фәндәр кандидаты (1983), БАССР-ҙың туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы һәм унынсы — ун беренсе саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының халыҡ контроле комитетына инә (1985).

12 уйлап табыуға автор таныҡлығы бар. 40-тан ашыу ғилми баҫма хеҙмәт авторы.

## Биографияһы
Марс Ғизитдин улы Әмиров 1930 йылдың 1 авгусында Бәләбәй ҡалаһында республика кимәлендәге партия-хужалыҡ хеҙмәткәре Ғизитдин Шәрәфетдин улы һәм уҡытыусы Мөшәрәфә Гәрәй ҡыҙы ғаиләһендә тыуа.

Өфө авиация институтын (1956) инженер-механик һөнәре буйынса тамамлай. 1983 йылда аспирантура тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген М. Әмиров бик иртә башалй: юғары синыфтарҙа уҡығанда өлкән пионервожатый булып эшләй, һәр йәй пионер лагерында тәрбиәсе була. 20 йәшендә Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе инә, унда ҡоролмалар механигы, инженер, әйҙәүсе конструктор, цех начальнигы, берекмәнең партия комитеты секретары урынбаҫары булып эшләй. Йәғни производствоның бик күп баҫҡыстарын үтеп, партия эшендә бик юғары бейеклеккә күтәрелә.

1956—1967 йылдарҙа — Өфө моторҙар эшләү заводында инженер, цех начальнигы, партком секретары урынбаҫары; 1967—1992 йылдарҙа Бәләбәйҙең «Автонормаль» заводы директоры була.

Металдарҙы һалҡын килеш эшкәртеү буйынса технологияны эшләү һәм ҡулланылышҡа индереүҙә ҡатнаша. Уның инициативаһы буйынса завод ҡарамағында Өфө авиация институтының Металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһының филиалы, Бәләбәй машиналар эшләү техникумы, Машина эшләүселәп ПТУ-һы асыла.

## Библиографияһы
«Ковка и штамповка», «Основы технологии автоматизированного холодновысадочного производства», «Исходные материалы для объемной холодной штамповки и методы их подготовки под штамповку» уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәр авторы һәм авторҙашы.

Техник фәндәр кандидаты М. Ғ. Әмировтың 64 хеҙмәте «Автомобильная промышленность», «Кузнечно-штамповочное производство», «Сталь», «Авиационная промышленность», «Черная металлургия», «Инженерно-технический журнал» журналдарында, «Известия вузов», «Труды УАИ» һәм башҡа баҫмаларҙа баҫыла.

## Хәтер
* Бәләбәйҙә бер урам Әмиров исемен йөрөтә.
* Бәләбәй ҡала мәҙәниәт һарайы бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Бокс буйынса М. Ғ. Әмиров иҫтәлегенә «Б» класлы турнир ойошторола.

## Наградалары
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971, 1981).
* Октябрь Революцияһы ордены (1973).
* «Почет билдәһе» ордены (1963).
* Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең бронза (1975) һәм көмөш миҙалы (1980, 1984).
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы президиумының Почет грамотаһы.
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1983).
* Бәләбәй ҡалаһының почетлы гражданы (1996).
* 1988 йылдың 13 октябрендә М. Ғ. Әмиров Илдең директорҙар клубына ҡабул ителә.

## Әҙәбиәт
* «Книга о первом директоре, или Улица Амирова», документально-публицистическое повествование Д. Курганова и Л. Амировой (2000).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Амиров Марс Гизитдинович
Караев Алексей Борисович

**Караев Алексей Борисович** (28 апрель 1954 йыл) — Рәсәй режиссёр-мультипликаторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1997). РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1990).

## Биографияһы
Алексей Борисович Караев 1976 йылдың 28 апрелендә Свердловск ҡалаһында тыуған. 1976 йылда Свердловск архитектура институтын тамамлай (дизайн һөнәре буйынса). 1976—1979 йылдарҙа Ғилми-тикшеренеү техник эстетикаһы институтында дизайнер булып эшләйа. 1979—1981 йылдарҙа ВГИК эргәһендәге Юғары сценаристар һәм режиссерҙар курсында уҡый/ 1982 йылдан алып — Свердловск киностудияһы режиссеры һәм аниматоры.

Свердловск киностудияһы анимация берекмәһенең иң билдәле оҫталарының береһе, педагог. ХХ быуаттың 80-сы йылдарҙағы иң яҡшы мультфильмы — «Рәхим итегеҙ!» мульфильмының ҡуйыусы режиссеры.
2002 йылдан алып Урал дәүләт архитектура институтының графика һәм анимация кафедраһы профессоры.

1993 йылда Караев Алла Германовна Сладкевичтың «Learn English! Инглиз телен өйрәтеү!» исемле дәреселегндә рәссам-иллюстратор булараҡ ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (30 май 1997 йыл) — *сәнғәт өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн*

РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1990).

Алексей Караев — күп һанлы халыҡ-ара анимация фестивалдәре лауреаты

1982 — «Лихой капитан» — Гран-при, МКФ, Потсдам (1983);

1983 — «Кот в колпаке» — Тбилиси, Свердловск, Рязан ҡалалары йәш кинематографистар фестивале дипломанты;

1986 — «Добро пожаловать!» — (Гран-при, МКФ, Лос-Анджелесңе (1989), 1-се приз, МКФ, Оттава (1988), РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы (1990);

1987 — «Жильцы старого дома» — Гран-при, МКФ Бург Ан Бресс (1991), 1-се приз, МКФ, Оттава (1990);

1989 — «Сничи» — 2-се приз, МКФ, Лос-Анджелес;

1994 — «Как вам это понравится» — приз, «Крок-95» МКФ , «Золотая рыбка» МКФ (1995),  1-се Таруса анимация фестивале (1996).

## Фильмографияһы

### Режиссер
# 1982 — Лихой капитан
# 1984 — Кот в колпаке
# 1984 — Воробьишко
# 1986 — Добро пожаловать!
# 1987 — Жильцы старого дома
# 1989 — Сничи
# 1992 — Я вас слышу
# 1994 — Как вам это понравится (Шекспир: Великие комедии и трагедии)
# 2001 — Фельдмаршал Пулькин. Макаронина
# 2003 — Фельдмаршал Пулькин. По комарам!
# 2008 — Тарантелла

### Сценарист
# 1984 — Кот в колпаке
# 1987 — Жильцы старого дома
# 1989 — Сничи
# 1992 — Я вас слышу

### Аниматор
# 1985 — Кутх и мыши
# 1987 — Бескрылый гусёнок

### Документаль кино
Алексей Караев «Анимация донъяһы йәки донъя анимацияһы» (2001) документаль фильмында төштө.

## Әҙәбиәт
*  .
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Караев, Алексей Борисович на Аниматор.ру
* Алексей Караев — Энциклопедия отечественного кино
Келдыш Всеволод Александрович

**Келдыш Всеволод Александрович ** (15 февраль 1929 йыл) — СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе. Рәсәй Фәндәр академияһының М.Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Филология фәндәре докторы (1975). 

## Биографияһы
Всеволод Александрович Келдыш 1929 йылдың 15 февралендә Мәскәүҙә тыуған. В. П. Потемкин исемендәге Мәскәү педагогия институтының урыҫ теле һәм әҙәбиәте факультетын, артабан ошо уҡ институт аспирантураһын тамамлай. 1954 йылда «А. М. Горькийҙың „По Руси“ хикәйәләр йыйынтығы» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1956 йылда СССР Фәндәр академияһының (хәҙерге РФА) М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институтында эш башлай, 1988 йылдан алып — XIX быуат аҙағы — ХХ быуат башы урыҫ әҙәбиәте бүлеге мөдире, хәҙерге көндә — баш ғилми хеҙмәткәре. 1975 йылда «Русский реализм начала XX века» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

В. А. Келдыш — «Бөтә донъя әҙәбиәте тарихы» китабы мөхәррирҙәренең береһе (8-се том). РФА А. С. Пушкин исемендәге премия лауреаты (2013).

## Библиографияһы

### Китаптары
* Проблемы дооктябрьской пролетарской литературы. — М.: Наука, 1964.
* Русский реализм начала XX в. — М.: Наука, 1975.
* О «серебряном веке» русской литературы: Общие закономерности. Проблемы прозы. — М.: ИМЛИ РАН, 2010.

### Мәҡәләләре
* К проблеме литературных взаимодействий в начале XX в. // Русская литература. 1979, № 2; переизд. в: «Kunst und Literatur», Берлин, 1980 № 4, 5 (на нем. яз.)
* О «промежуточных» художественных явлениях в литературе начала XX в. (на англ.яз.) // Труды VIII конгресса Международной ассоциации по сравнительному литературоведению. Будапешт, 1980.
* Приобретения и задачи // Вопросы литературы. 1983. № 2; перепеч. в сб. ст. «В мире отечественной классики». — М.: Художественная литература, 1984.
* Уроки ученого // *Тагер Е. Б.* Избранные работы о литературе. — М.: Советский писатель, 1988.
* Наследие Ф. М. Достоевского и русская мысль порубежной эпохи // Связь времен. Проблемы преемственности в русской литературе конца XIX в. — начала XX в. — М.: Наследие, 1992.
* На рубеже художественных эпох // Вопросы литературы. 1993. Вып. 2.
* Восемь глав из раздела «Русская литература» // История всемирной литературы. Т. 8. — М.: Наука, 1994.
* О «серебряном веке» русской литературы и его изучении // Освобождение от догм. — М.: Наследие, 1997.
* Русская литература «серебряного века» как сложная целостность // Русская литература рубежа веков (1890-е — начало 1920-х годов). Кн. 1. М.: Наследие, 2000; переизд. в: История русской литературы конца XIX — начала XX века. Учебное пособие. В 2 т. Т. 1. — М.: Издательский центр «Академия». 2007.
* Реализм и неореализм // Русская литература рубежа веков (1890-е — начало 1920-х годов). Кн. 1. М.: Наследие, 2000. [5 п.л.]; переизд. в: История русской литературы конца XIX — начала XX века. Учебное пособие. В 2 т. Т. 1. — М.: Издательский центр «Академия». 2007.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Русская литература конца XIX — начала XX века в зеркале современной науки: исследования и публикации. В честь В. А. Келдыша. / Сост. О. А. Лекманов, В. В. Полонский. — М. : ИМЛИ РАН, 2008.

## Һылтанмалар
*
Бирмәҫбаш

**Бирмәҫбаш** () — Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы. Башҡортостандың Йылайыр, Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 14 км.

## Этимологияһы
Атама башҡортса «баш» һәм «бирмәҫ» һүҙҙәренән яһалған. Атамалар көндәлек ҡәҙимге тормош ағышына ниндәйҙер көтөлмәгәнлектең килеп инеүен һүрәтләгән. Учалы (үс алды), Атингән, Атһуяр, ***Бирмәҫбаш***, Урыҫкүнгән, Саптарүлгән, Әбейаурыған, Ҡортатау, Ҡортүлгән, Талашты топонимдары башҡорттарҙың ошондай ваҡиғалар тарихын ер-һыу исемдәрендә һаҡлап ҡалыуҙы кәрәк тип табыуын белдергән, тип яҙа
тарих фәндәре докторы, профессор Булат Аҙнабаев . ХVIII быуаттың 70-се йылдарында академик Петр Паллас былай тип яҙған: «Башҡорттарҙың бәләкәй һәм ҙур тауҙарға, бөтә шишмәләргә һәм бәләкәй генә ҡушылдыҡтарға, уйһыуҙарға, сауҡалыҡтарға һәм бөтә башҡа урындарға ла атама биргән исемдәре бик күп…»

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005201
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200520
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса һаны — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* РФ тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Кнубовец Леонид Яковлевич

**Леонид Яков улы Кнубовец** (07.03
1937; Ҡазан, ТАССР) — Түбәнге Кама нефть химияһы комбинаты проектының баш инженеры (1964 - 1986), шағир, Түбәнге Кама ҡалаһының почетлы гражданы.

## Биографияһы

Кнубовец Леонид Яковлевич 1934 йылдың 7 мартында ТАССРның Ҡазан ҡалаһында тыуған. 1951 йылда Ҡазан ҡалаһында урта мәктәпте, 1956 йылда химия-технология белгеслеге буйынса Ҡазан химия-технология институтын тамамлаған. Ҡазан СК заводында иң элек мастер, унан цех башлығы урынбаҫары булып эшләй. 

1963 йылда Леонид Яковлевич Мәскәүгә күсеп китә, унда Гипрокаучук институтында эшләй, башта Түбәнге Кама нефть химияһы башҡортостан буйынса проекттың баш инженеры булып 22 йыл хеҙмәт итә (1964 йылдан алып 1986 йылға ҡәҙәр), шуның менән бергә институтының баш инженеры урынбаҫары булып эшләй. 1991 йылда Израилгә, ә һуңынан 1997 йылда Америка Ҡушма Штаттарына күсенә.

1982 йылдың 17 сентябрендә КПССтың Түбәнге Кама ҡала комитеты бюроһы һәм халыҡ депутаттары ҡала Советы башҡарма комитеты ҡарары менән Дубовец Леонид Яковлевич «Түбәнге Кама ҡалаһының Почетлы гражданины» исеменә лайыҡ була.

## Әҙәбиәт

* Кнубовец, Леонид Яковлевич.
Избранное [Текст] / Леонид Кнубовец. - София : Pensoft, 2006. - 95 с.; 20 см.; ISBN 954-642-265-7

## Сығанаҡтар

* © Түбәнге Кама муниципаль районының рәсми сайты 

Төркөм:Ҡазан химия-технология институтын тамамлаусылар
Төркөм:Инженерҙар
Беләү (йылға)

**Беләү** () — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡороған йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.

## Этимологияһы
Йылға исеме уның таштарынан алынған. Беләү — ул киҫә торған әйберҙәрҙе (бысаҡ, бәке, салғы) үткерләй торған таш, ҡайраҡ
.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005454
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200545
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса һаны — 12
* ГӨ буйынса сығарылышы — 2

## Иҫкәрмәләр

* РФ тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Оло Уҙалы

**Оло Уҙалы** — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урман Йылайыр йылғаһының ҡушылдығы. Оҙонлоғо 30 км.

## Этимологияһы
«Уҙалы» башҡорт телендәге «уҙалы-ҡаҙалы» тигәндән дә, «ыҙалы», йәғни михнәтле тигәндән дә булыуы ихтимал. Уҙалы-ҡаҙалының синонимы — тарау-торау.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005331
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200533
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса һаны— 12
* ГӨ буйынса сығарылышы — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* РФ тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Әхмәтшин Рәлиф Фәйзел улы

**Әхмәтшин Рәлиф Фәйзел улы** (24 ғинуар 1963 йыл) — рәссам. РФ Рәссамдар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Рәлиф Фәйзел улы Әхмәтшин 1963 йылдың 24 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Шамрат ауылында тыуа.
 
1970—1980 йылдарҙа Өфөнөң 26-сы урта мәктәбендә уҡый.

1980—1985 йылдарҙа — Өфө авиация институтында һөнәри белем ала. Юғары уҡыу йортоноң икенсе курсында һынлы сәнғәт (графика) менән шөғөлләнә башлай. Институт тамамлағандан һуң, ике йыл армияла — Совет Армияһы Хәрби-Һауа көстәренең авиация полктарының береһендә РЭО төркөмөндә хеҙмәт итә.

1989 йылда Өфө сәнғәт училищеһы>ның художество бүлегенә уҡырға инә.

Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында рәссам-биҙәүсе булып эшләй, бер үк ваҡытта Өфөнөң 2-се балалар сәнғәт мәктәбендә киске бүлектә шөғөлләнә.

Төрлө жанрҙа эҙләнеүҙәр һәм табыштарҙан һуң, һуңғы биш йылда пейзаж лирикаһына өҫтөнлөк бирә.

Әҫәрҙәре С. Т. Аксаков (Өфө) музейында, Италия, Рәсәй, Германия, АҠШ, Финляндия, Франция, Көньяҡ Корея, Японияның шәхси коллекционерҙарында һаҡлана.

## Ижады
Рәлиф Фәйзел улы Әхмәтшин Башкортостан, Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙ яр буйҙары пейзаждарын төшөрә. «Өфө урамдары», 2003 йыл; «Ялта», 2004 йыл; Ҡара диңгеҙҙә, 2006 йыл; «Ҡорам», 2008 йы; «Өфө ҡорамдары», 2008 йыл; «Йылға буйында», «Өфө пейзажы», «Тюлькин музейында», «Иҫке Өфө паркында», «Туҡай урамындағы мәсеттә», «Тирәкле ауылында ҡыш» 2010 йыл һ. б картиналар — уның ижады.

## Күргәҙмәләре
Һынлы сәнғәт оҫтаһының әҫәрҙәре 1990 йылдан республика һәм төбәк, Бөтә Рәсәй, 1991 йылдан — Бөтә Союз күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

1998 йылда — Германияла (г. Любек), 1999 йылда АҠШ-та (Чаттануга) төркөм күргәҙмәһендә ҡатнаша.

2003 йылда «Аймаҡ» Өфө картиналар галереяһында, 2005 йылда Атлантала (АҠШ), 2010 йылда Бөтә Рәсәй пленэрында (Орск), 2011 йылда «Мираҫ» Өфө картиналар галереяһында, 2014 йылда — Өфөлә шәхси күргәҙмәләре үтә.

## Ғаиләһе
Ҡатыны Эльвира менән айырылышҡандар, 2009 йылғы ҡыҙы Софья бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Картины художника Ралифа Файзеловича Ахметшина  на сайте ArtAgeLess.com 
* https://web.archive.org/web/20160303123258/http://tv-rb.ru/novosti/culture/in_the_turkish_city_of_istanbul_on_the_eve_of_an_exhibition_of_the_participants_of_the_18th_turksoy/
*  В галерее "Мирас" открылась персональная выставка Ралифа Ахметшина
Йәғәфәров Мәғәсүм Мотаһар улы

**Йәғәфәров Мәғәсүм Мотаһар улы** (, 7 июнь 1939 йыл) — партия органдары һәм ауыл хужалығы ветераны, ғалим, доцент. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте - башҡорт . Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты. Ауырғазы һәм Бүздәк райондарының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Йәғәфәров Мәғәсүм Мотаһар улы 1939 йылдың 7 июнендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Үрге Ләкәнде ауылында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1956 йылда техник училищены тамамлағас, Күмертау ҡалаһының брикетлау фабрикаһы моторисы булып башлай.

1958—1961 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1966 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1979 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Институтты тамамлағандан һуң Бүздәк һәм Ауырғазы райондарында өлкән инженер, баш инженер, «Сельхозтехника» район берекмәһе идарасыһы булып эшләй.

1979—1981 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы.

1981—1990 йылдарҙа КПСС-тың Бүздәк район комитетының беренсе секретарь.

1990 йылдан халыҡ депутаттарының Бүздәк район Советы рәйесе.

1991 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы министры урынбаҫары - Башҡортостан Республикаһы Крәҫтиән, фермер хужалыҡтары һәм уларҙың кооперативтары ассоциацияһы президенты.

1990 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы, тарихи 12-се саҡырылышына Бүздәк районы 186-сы Күҙәй һайлау округы буйынса халыҡ депутаты итеп һайлана. Юғары Советтың Экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу мәсьәләләре буйынса комиссияһы ағзаһы була .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1998)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
* СССР миҙалдары

## Ғаиләһе
Ғаиләһендә 1 ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 95.
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5

## Һылтанмалар
* Администрация Аургазинского района. Официальный сайт. Почётные граждане. Ягафаров Магасум Мутагарович   
* Энциклопедия «ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ». Ягафаров Магасум Мутагарович

‎