open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Крымская Вера Петровна

**Крымская Вера Петровна** (11 март (23 март) 1896 йыл — 29 сентябрь 1963 йыл) — СССР-ҙың ғалим-методисы, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1947), РСФСР педагогия фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (1950); педагогия фәндәре кандидаты.

Мәктәптә урыҫ телен уҡытыу методикаһы буйынса 20-нән ашыу хеҙмәт һәм өс монография авторы.

## Биографияһы
Вера Петровна Крымская 1896 йылдың 11 мартында (яңы стиль буйынса 23 мартта) Киев ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.

Могилёвта үҫә һәм уҡый, бында 1914 йылда гимназияны тамамлай. 14 йәшенән репетиторлыҡ менән шөғөлләнә, уҡытыусы булырға хыяллана. 1916 йылда Уҡытыусылар институтын тамамлай. Кейәүгә сыҡҡас, 1916 йылдан алып 1930 йылға тиклем ғаиләһе менән Рудня ҡалаһында йәшәй. 1933 йылда уларҙың ғаиләһе Златоуст ҡалаһына күсә. Вера Петровна 1933—1937 йылдарҙа белем алыуын Пермь дәүләт педагогия институтында дауам итә һәм 1936 йылда Свердловск ҡалаһына күсә.

Свердловскиҙа урта мәктәптә эшләй башлай, бында урыҫ теле һәм әҙәбиәте дәрестәрен алып бара. 1938 йылдан башлап ғүмеренең аҙағына тиклем Свердловск дәүләт педагогия институтында уҡыта. 1952 йылда Мәскәүҙә, РСФСР педагогия фәндәре академияһының уҡытыу алымдары ғилми-тикшеренеү институтында, «Работа по русскому языку в 10 классе средней школы на материале программы произведений по литературе» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

В. П. Крымская шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — Свердловск ҡала советы депутаты (1947) һәм РСФСР Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1951, 1955).

1963 йылдың 29 сентябрендә Свердловск ҡалаһында вафат була. Широкая Речка зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1947
* «Халыҡ мәғарифы алдынғыһы» тамғаһы (1944),
* ике Ленин ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* «1941-45 йылда Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы,
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Крымская Вера Петровна
Кузнецова Агния Александровна

**Агния Александровна Кузнецова**— урыҫ совет балалар яҙыусыһы.

## Биографияһы
1911 йылдың 12 (25 февраль) февралендә Иркутскиҙә аҡ офицер Кузнецов Александр Николаевич ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте һәм А. А. Жданов исемендәге Ленинград университетының тарих-филология факультетын тамамлай. Иркутск радиокомитетында, Ленинградта һәм Новосибирскиҙә йәштәр һәм балалар гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1943—1946 йылдарҙа РСФСР Яҙыусылар союзының Иркутск бүлексәһендә яуаплы секретарь була. 1956 йылдан Мәскәүҙә йәшәй.

1996 йылдың 12 ноябрендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында, ире, яҙыусы Георгий Марков эргәһендә ерләнгән.

## Ғаиләһе
- ире — яҙыусы Георгий Марков(1911—1991).

-- ҡыҙы — яҙыусы Ольга Маркова. Ольга Маркованың балалары — журналист Марина Маркова (1960), Ксения Маркова (1973).

-- ҡыҙы — артист Екатерина Маркова. Екатерина Маркованың балалары — тарихсы Филипп Тараторкин, артист Анна Тараторкина.

## Ижады
Тәүге хикәйәләр китабы 1932 йылда Новосибирскиҙа сыға.

Әҫәрҙәре «Новая Сибирь» альманахында, «Роман-газета», «Юность» һәм башҡа матбуғат баҫмаларында баҫылып сыға. Бөтә ижади эшмәкәрлеге дауамында балалар тураһында, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн яҙа. Очерктар, повестар һәм хикәйәләр авторы.

Кузнецова ижадының юғары нөктәһе — «Земной поклон» повесы, педагог хеҙмәтен данлауға һәм идеаль уҡытыусы образын тыуҙырыуға арналған

Пушкин темаһы менән шөғөлләнә, «Моя мадонна» китабы Наталья Гончарова һәм Пушкиндың балалары тураһында повестарҙы берләштерә.

Әҫәрҙәре сит телдәргә тәржемә ителгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Н. К. Крупская исемендәге РСФСР дәүләт премияһы. (1977) —«Земной поклон» повесы өсөн,

- Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984)

## Һайланма библиография
* В Чулымской тайге. — Иркутск, 1939
* Чёртова дюжина. — Иркутск, 1946
* Твой дом. — Новосибирск, 1951
* Жизнь зовёт. — Красноярск, 1958
* Честное комсомольское. — М., 1959
* Свет-трава. — М., 1967
* Мы из Коршуна. — М., 1970
* Ночевала тучка золотая… — М., 1971
* Много на земле дорог. — М., 1972
* Земной поклон. — впервые в журнале «Октябрь», 1976
* Под бурями судьбы жестокой. — Пермь, 1979
* Достоинство: Повести. — М.: Мол. гвардия, 1980. — 446 с. — 200000 экз.
* Собрание сочинений: В 3-х томах. — М.: Дет. литература, 1982—1984. — 543+447+718 с. — 100000 экз.

## Хәтер
* Иркутскиҙә Агния Кузнецова йәшәгән йортҡа, уның иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Абрамович А. Ф.* А. А. Кузнецова: Биогр. очерк // Литературная Сибирь. — Иркутск: Вост.-Сиб. кн. изд-во, 1971. — С. 190—193. — 336 с. — 5000 экз.
* Писатели Восточной Сибири: Биобиблиографический указатель. — Иркутск: Вост.-Сиб. кн. изд-во, 1973. — С. 133—134. — 332 с. — 5000 экз.
* *Разумневич В. А.* Проводы в совершеннолетие: Очерк творчества А. Кузнецовой. — М., 1974.
* Розова И. А. Кузнецова Агния // Русские детские писатели XX века: Биобиблиографический словарь. — М.: Флинта; Наука, 1997. — С. 247—248. — .

## Һылтанмалар
* Агния Кузнецова на сайте Иркипедия
* Агния Кузнецова на сайте Писатели Приангарья — детям
Мун Капитолина Ивановна

**Мун Капитолина Ивановна** (1925 йыл — үлгән датаһы һәм урыны билдәле түгел) — колхозсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Капитолина Ивановна Мун 1925 йылда Приморье крайы Покровка районының Синельниково  ауылында  тыуған. Кореялыларҙы Алыҫ Көнсығыштан депортациялауҙан һуң, Ҡаҙағстан ССР-ының Талды-Ҡурған өлкәһендә махсус тораҡта була. 1940 йылда урта мәктәпте тамамлау менән шул уҡ йылдан Аҡсусҡ районының «Уштобе» колхозында эшләй башлай. 1963 йылдан Джамбул өлкәһенең  Чуйский  иген продукттары базаһында лаборант булып эшләй. Һуңыраҡ Джамбул өлкәһе Чуйский районының  «Алгинский» сөгөлдөр совхозында эшләй.

1945 йылда Капитлина Мун етәкләгән звено һәр гектарҙан планлы 40 центнер дөгө һәм 10 центнер иген урынына 44 центнер дөгө һәм  10,5 центнер иген йыйып тапшыра. 1947 йылда 10 гектар майҙанда гектарынан  30,5 центнер ярауай бойҙай үҫтерә, бының өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

1977 йылда Чуйский ҡала советы депутаты була. 1980 йылда хаҡлы ялға сыға.

## Наградалары

* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1946);
* Социалистик Хеҙмәт Геройы — Юғары Совет Президиумының  1948 йылдың 28 мартындағы указы.
* Ленин ордены (1948);
* Әсәлек миҙалы, II дәрәжә (1958);
* I дәрәжә Әсәлек миҙалы (1960);
* «В.И.Лениндың тыуыуына 100-йыллыҡ уңайы менән»  миҙалы(1970);
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» миҙалы (1975).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Герои Социалистического труда по полеводству Казахской ССР. Алма-Ата. 1950. 412 стр

## Һылтанмалар

* Из истории корейской диаспоры в СССР и России
* Биография 

* Герои вне времени: корейцы — Герои Социалистического Труда
Башмакова Лидия Ивановна

**Лидия Ивановна Башмакова** (1926—2012) — һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

## Биографияһы
 
Лидия Ивановна Башмакова 1926 йылдың авгусында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 19 август)  авгусында Лешково ауылында (хәҙер — Смоленск өлкәһе, Гагарин районы). 1941 йылда тулы булмаға урта мәктәптең алты синыфын тамамлай; шул уҡ йылда оккупацияла була.

Гжатск районы  азат ителгәндән һуң  ауыл хужалығын тергеҙеүҙә ҡатнаша, прицепщик булып эшләй; тракторсылар курсын тамамлай.

Тыуған ауылына ҡайтып, көтөүсе булып эшләй, артабан  «Передовик» колхозында һауынсы, һуңынан Радищев исемендәге колхозда һауынсы булып эшләй.  1953 йылдан алып  1957 йылға тиклем алдынғы ысулдар индереү һөҙөмтәһендә үҙенә беркетелгән һәр һыйырҙан һөт һауып алыуҙы 1600 килограмдан алып  5875 килограмға тиклем арттыра.  

СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың  10 мартындағы указы менән  Лидия Башмаковаға Ленин ордены менән  «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1964 йылда КПСС сафына инә.  1969—1981 йылдарҙа  Радищев исемендәге колхоз ашханаһында эшләй.

1981 йылда пенсияға сыға;  Гагарин районының Никольское ауылында йәшәй,  һуңыраҡ Смоленск өлкәһенең Смоленск районы  Богородицкий ауылына күсеп килә, 2012 йылдың 9 авгусында Богородицкий ауылы зыяратында ерләнә.

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн. В.И.Лениндың 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар
Доденко Матрёна Кирилловна

**Доденко Матрёна Кирилловна** (10 май 1913 йыл — 31 октябрь 2000 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Украина ССР-ы Днепропетровск өлкәһе «Ҡыҙылармеец» совхозында звено башлығы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Матрёна Кирилловна Доденко 1913 йылдың 28 апрелендә (10 май) Хащевое ауылында, хәҙер Украинаның Днепропетровск өлкәһе Яңы Мәскәү районында тыуған. Ата-әсәһен бик иртә юғалта, бала саҡтан эшләй — сит балаларҙы ҡарай. Үҙ аллы уҡырға, яҙырға өйрәнә. Белем ала алмай. 1920 йыл аҙағында урындағы колхозда эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1942 йылдың февралендә, ғаиләһе менән Сталинград өлкәһенә эвакуациялана, унда Калинин районындағы «Страховский» иген совхозында (хәҙер Волгоград өлкәһенең Новоаннинский районы) төрлө эштәрҙә эшләй. Ире, Доденко Макар Афанасьевич, 1943 йылда фронтҡа китә, 1944 йылдың декабрендә Венгрияла һәләк була.

1944 йылдың апрелендә улы менән бергә Днепропетровск өлкәһенә ҡайта һәм тиҙҙән Юрьевский районының Новоивановское ауылындағы «Ҡыҙылармеец» орлоҡсолоҡ совхозына эшкә урынлаша (1959—1991 йылдарҙа — Павлоград районы). Бер аҙҙан йәшелсәселек бригадаһының звено башлығы була.

1947 йылда звено 29,1 гектар майҙанда 31 центнер бойҙай уңышын ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 3 майындағы Указы менән 1947 йылда совхоз дәүләткә ауыл хужалығы продукттарын тапшырыу планын үтәгәндә юғары бойҙай уңышы алыуы һәм 1948 йылда яҙғы сәсеү өсөн иген культуралары орлоғо менән тәьмин итеүе өсөн Доденко Матрена Кирилловнаға Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә

Артабанғы йылдарҙа бер нисә тапҡыр хеҙмәтсәндәр депутаттарының Юрьевский район советы депутаты була, йәмәғәт эштәрен әүҙем алып бара.

Хаҡлы ялда булып, 1995 йылда Запорожье өлкәһенең Акимовский районы Владимировка ауылына күсеп китә. 2000 йылдың 31 октябрендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Кондратьева Анна Ивановна

**Анна  Ивановна Кондратьева** (7 май 1916 йыл – 16 июнь 2005 йыл) — колхозсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

## Биографияһы
Анна Ивановна Кондратьева 1916 йылдың 7 майында Түбәнге Новгород губернаһы Новоликеево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа (бөгөн – Түбәнге Новгород өлкәһе Кстовский районы). 1941 йылда Киров исемендәге колхозға ябай колхозсы булып эшкә инә. Һуңыраҡ баҫыусылыҡ бригадаһына звено башлығы булып тәғәйенләнә. 

1948 йылда Анна Кондратьева етәкләгән звено  40 гектар майҙанда һәр гектарҙан  26,74 центнер арыш йыйып ала, уның өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә. Ошо уҡ йылда звено 6 гектар майҙанда һәр гектарҙан 512 центнер картуф йыйып алып тапшыра. Был маҡтаулы хеҙмәте өсөн 1949 йылда уға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1950 йылда Анна Кондратьеваның  баҫыусылыҡ звеноһы һәр гектарҙан 28,6 центнер бойҙай йыйып ала. Был хеҙмәте өсөн ул өсөнсө тапҡыр Ленин ордены менән бүләкләнә. 

ВДНХ-ның Бөтә Союз күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 

1957 йылда КПСС-ҡа инә. КПСС-тың ХХ һәм XXII съезы делегаты итеп һайлана. 

Колхоз рәйестәре әҙерләү мәктәбен тамамлағандан һуң Киров исемендәге колхозда  агроном булып эшләй. 

2005 йылдың 16 июнендә вафат була һәм Новоликеево ауылы зыяратында ерләнә.

## Наградалары

* Ленин ордены (12.03.1948)
* Ленин ордены (9.04.1949)
* Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 9 апрелендәге указы;
* Ленин ордены (15.06.1950)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы;
* ВДНХ-ның Ҙур алтын һәм Бәләкәй көмөш миҙалдары.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Герои Труда – нижегородцы, Н.Новгород, 2010

## Һылтанмалар
Березовская Ирина Гурьяновна

**Ирина Гурьяновна Березовская** (ҡыҙ фамилияһы — **Жеребцова**, 1912 йыл — 1991 йыл) — Новосибирск өлкәһе Маслянинский районының «Етенсе» орлоҡсолоҡ колхозының звено башлығы.  Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Ирина Гурьяновна Березовская 1912 йылда Борково ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда маслянинский районының Мамоново ауылында «Етенсе» орлоҡсолоҡ колхозында төрлө эштәрҙә эшләй. Иген һәм техник культуралар үҫтереү буйынса звеноны етәкләй.

1947 йылда Ирина Жеребцова звеноһы   9,87 гектар майҙанда һәр гектарҙан уртаса  32,06 центнер арыш  йыйып ала. СССР Юғары Советы Президиумының  1948 йылдың 8 мартындағы указы менән колхоздың дәүләткә мотлаҡ иген тапшырыуын үтәү өсөн арыштың юғары уңышын алыуы  һәм  1948 йылғы яҙғы сәсеү өсөн бөтә культураларҙың орлоғо менән ихтыяжды тулыһынса тәьмин итеүе  өсөн Ирина Гурьяновна Жеребцоваға Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,   Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Пенсияға сыҡҡас, Новосибирскиҙа йәшәй, бында 1991 йылда вафат була. Новосибирскиҙа ерләнә.

; Әҫәрҙәр

* Жеребцова, И. *Возродим былую славу*: [звеньевая делится опытом работы по увеличению льноволокна] / И. Жеребцова // Социалистическое льноводство.- 1949.-25 марта.- С. 1.

; Хәтер

Ирина Березовскаяның (Жеребцова) портреты Мамоново ауылының Дан аллеяһында урынлашҡан.

## Әҙәбиәт

* Перфильев, А. И. Герои Социалистического Труда: Жеребцова Ирина Гурьяновна / А. И. Перфильев // На отрогах Салаирского кряжа: крат. ист. очерк к 70-летию Маслянинского района, 1924—1994 / А. И. Перфильев — Новосибирск: общество «Знание», 1994.- С. 41.

## Источники

* 
* Жеребцова Ирина Гурьяновна// Маслянинский историко-краеведческий музей
* Жеребцова Ирина Гурьяновна
Плужникова Раиса Трофимовна

**Раиса Трофимовна Плужникова** (1 июль 1927 йыл) — баҫыусылыҡ звеноһы башлағы, Белгород өлкәһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1947).

## Биографияһы
Раиса Трофимовна Плужникова 1927 йылдың 1 июлендә Политотдельский эшселәр ҡасабаһында (хәҙер Белгород өлкәһе Белгород районы). Бөйөк Ватан һуғышына тиклем ете классты тамамлап өлгөрә.

1943 йылдың авгусында фашистарҙы ҡыуғас, 16 йәшлек Раиса ҡалған башҡа халыҡ совхоз контораһына килә. Бер аҙҙан районы вәкиле килә. Стихиялы митинг барлыҡҡа килә, унда ауыл халҡы нисек итеп хужалыҡты тергеҙеү тураһында һүҙ алып бара. Плужникова активистка була, һәм уны тиҙҙән йәштәр баҫыусылыҡ бригадаһының звено етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр

1946 йылда Плужникованың йәштәр звеноһы уңыш ҡаҙана, һәм звено Курск өлкә комсомолы ойошмаһының кенәгәһенә индерелә, ә Раиса Плужникова ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.

Раиса Плужникова звеноһы һәр гектарҙан 33 центнер арыш йыйып ала.1947 йылда 20 йәше тулыр тулмаҫ Раиса Плужникова Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була. Звеноның ағзалары орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Һуңынан, агроном курстарын тамамлағандан һуң, Раиса Трофимовна шул уҡ совхозда бүлексә идарасыһы ярҙамсыһы булып эшләй, һуңынан бер нисә йыл Кадиевкала йәшәй һәм эшләй. Унда ла үҙенең наградаларын ала

1985 йылдан пенсионер Р. Т. Плужникова тыуған яғына ҡайта, Май ҡасабаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1947)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (1947)
* Ленин ордены (1947)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Наша родина — Белгородчина : Герои Труда
* Пять героинь из одного совхоза
Кузьмичёва Павла Александровна

**Кузьмичёва Павла Александровна** (23 февраль 1904 йыл — 9 август 1980 йыл — СССР-ҙың колхоз алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950).

## Биографияһы
Павла Александровна Кузьмичева (Кузмичева) 1904 йылдың 23 февралендә Владимир губернаһының Истомиха ауылында (хәҙер — Иваново өлкәһенең Юрьевец районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда ауыл хужалығы артеленә инә, һуңынан ул Пучеж районының «Победа» колхозы тип үҙгәртелә. 1934 йылда етенселек звеноһының звено башлығы итеп тәғәйенләнә.

1948 йылда Павла Кузьмичёва етәкселегендәге етенселек звеноһы һәр гектарҙан 4 центнер етен орлоғо йыйып ала. 1949 йылда етенселек звеноһы 2 гектар майҙандың гектарынан 7,22-шәр центнер етен сүсе һәм 7,65-әр центнер етен орлоғо йыя. 1950 йылда фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн ул «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.

1949 һәм 1950 йылдарҙа ВДНХ Бөтә Союз күргәҙмәһендә ҡатнаша. Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем "Победа" колхозында эшләй.

Крестьянское ауылында йәшәй. 1980 йылдың 9 авгусында вафат була һәм Крестьянское ауылы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1950 йылдың 9 июнендәге указы менән (миҙал № 5068);
* Ленин ордены (09.06.1950);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (12.03.1949).

## Сығанаҡтар
* Герои Социалистического Труда — горьковчане, Книга 2, Горький, 1986.

## Һылтанмалар
*
Кучумова Людмила Ивановна

**Кучумова Людмила Ивановна** (3 май 1954 йыл — декабрь 2012 йыл) — СССР тракторсыһы. Пермь өлкәһенән СССР-ҙың 11-се саҡырылыш (1984—1989) Юғары Советының Союз Советы депутаты. ВЛКСМ-дың XVII съезы делегаты. Бер нисә биш йыллыҡтың «Коммунистик хеҙмәт ударнигы».

## Биографияһы
Людмила Ивановна Кучумова1954 йылдың 3 майында Малая ауылында (хәҙер Пермь крайының Пермь районы Сылва ауылы) тыуған. Ляды мәктәбен, шунан 68-се Кунгур СПТУ-һын тамамлай. 1971 йылда Бөтә Союз һабансылар ярышында бронза миҙал ала, ә бер йылдан СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең бронза миҙалын яулай. 1973 йылда Берлинда үткән Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестиваленә делегат була.

Үҙгәртеп ҡороу йылдарында Ляды биләмәһе башлығы итеп һайлана, был вазифаһында ун йылдан ашыу эшләй.

Земство йыйылышы ҡарары менән 2012 йылда Людмила Ивановна Кучумоваға «Пермь муниципаль районының почетлы гражданы» маҡтаулы исеме бирелә. Награданы 21 декабрҙә Земствоның сираттағы йыйылышында тапшырырға тейеш булалар, әммә Людмила Ивановнаның ғүмере был датаға тиклем бер нисә генә көн ҡалғас өҙөлә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* ВДНХ-ның бронза миҙалы

## Һылтанмалар
* Статья в газете «Нива»
Хархалуп Анна Максимовна

**Анна Максимовна Хархалуп (Малюта) **совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Молдавия ССР-ының Каменский районы «Новая заря» колхозы звеноһы башлығы. Социалистик Хеҙмәт Геройы

## Биографияһы
Анна Максимовна Хархалуп 1928 йылдың  7 авгусында Молдавия АССР-ының Каменский районы Валя-Адынкэ  ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған

1948 йылда Хархалуп Анна Макисмовна етәкләгән звено 3 гектар майҙанда һәр гектарынан «Трапезонд» сортлы  23, 2 центнер тәмәке уңышы йыйып ала.

Төп эшенән тыш Анна Хархалуп йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә — IV саҡырылыш Молдавия ССР-ы Юғары Советының  депутаты итеп һайлана.

1993 йылдың 17 февралендә  тыуған ерендә вафат була.

## Наградалары

* 1949 йылдың 24 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән А. М. Хархалупҡа Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Каменский районный Совет народных депутатов - Герои Социалистического Труда
Зенькова Ефросинья Савельевна

**Зенькова Ефросинья Савельевна** (; 22 декабрь 1923 йыл — 19 апрель 1984 йыл) 
— Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, , Оболь  йәшерен комсомол ойошмаһы секретары. Советтар Союзы Геройы (1.07.1958).

## Биографияһы
Ефросинья Савельевна Зенькова 1923 йылдың 22 декабрендә Витебск өлкәһе Шумилинский районының Ушалы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте белорус. 1945 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Урта мәктәпте һәм ФЗО мәктәбен тамамлағандан һуң, тегеү фабрикаһында эшләй.

1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Партияның йәшерен район комитеты һәм К. Е. Ворошилов исемендәге партизан отряды етәкселеге составында эшләй. Подпольщиктар Оболь ҡала тибындағы биҫтәлә (Шумилинский районы) урынлашҡан дошман гарнизоны тураһында мәғлүмәт ала. Улар 21 диверсия операцияһын тормошҡа ашыра, шулар араһында: электр станцияһы шартлатыла, етен һәм кирбес заводтары сафтан сығарыла, станция келәттәрендә Германияға оҙатырға әҙер торған ике мең тонна етен яндырыла.

1943 йылдың 28 авгусында йәшерен комсомол ойошмаһында тороусыларҙы күпләп ҡулға алалар, күп кенә подпольщиктар атып үлтерелә. Ҡулға алыуҙар башланыр алдынан Зенькова партия район комитеты ҡушыуы буйынса Галушанино разъезына алыҫ сәфәргә киткән була. Ҡайтып еткәс, ҡулға алыуҙар хаҡында ишетә һәи тура партизан отрядына юллана.

СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 1 июле указы менән Зенькова Ефросинья Савельевнаға, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 11112) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, Витебск ҡала хәрби комиссариатында эшләй. 1984 йылдың 19 апрелендә вафат була.

Витебск ҡалаһының Мазуринский зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1958)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 11112)
* Ленин ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.
* Миҙалдары, шул иҫәптән:
** «1941-1945 йй. Бөйөк ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы;
** «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә Егерме йыл» юбилей миҙалы;
** «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә Утыҙ йыл» юбилей миҙалы.
* Витебск ҡалаһының почётлы гражданы (1976).

## Хәтер
* Витебск өлкәһе Шумилинский районы Оболь ҡала тибындағы ҡасабала подпольщиктарға һәйкәл ҡуйылған.
* Е. С. Зенькованың Награда документтары комплексы һәм наградалары Республика Дан музейы экспозицияһында урынлаштырылған.
* Минск ҡалаһының 41-се мәктәбе янында Оболь подпольщиктарына һәйкәл-обелиск ҡуйылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Портнова, Зинаида Мартыновна
* Музей Обальскага камсамольскага падполля

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*  .
* Зенькова Ефросинья Савельевна.
* Во главе юных подпольщиков.
* Герой Советского Союза Зенькова Ефросинья Савельевна
* Обаль, музей - фотографии от 13.01.2015 г. с информацией к ним
Заруцкая Ирина Павловна

**Ирина Павловна Заруцкая** (1908—1990) — совет ғалимы  һәм геоморфологы картограф, география фәндәре кандидаты (1955), география фәндәре докторы (1967), профессор (1967).

## Биографияһы
Ирина Павловна Заруцкая 1908 йылдың 12 ноябрендә Мәскәүҙә  билдәле архитектор П. А. Заруцкий ғаиләһендә тыуған.

Мәктәпте тамамлағандан һуң Мәскәү дәүләт университеты физика-м атематика факультетының  тупраҡ-геология-география бүлегенә уҡырға инә. 1931 йылда уҡыуын  «геоморфология» һөнәре буйынса тамамлай, Мәскәү һәм Белгород өлкәләрендә, Көньяҡ Уралда, Себерҙә, Алыҫ Көнсығышта һәм башҡа төбәктәрҙә ялан топографик эштәре үткәрә. 1932 йылда Мәскәү%Волга каналы төҙөлөшө өсөн  Мәскәү йылғаһы бассейнының топографик төшөрөүен  эшләй. 1934 йылдан 1937 йылға тиклем Заруцкая Баш геодезия идаралығының картография тресы ғилми редакцияһында эшләй,  башҡа ғалимдар менән 1:100 000 масштаблы топоргафик карта булдырыу өҫтөндә тора, бынгың өсөн «Геодезия һәм картография алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә .

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ирина Павловна илдең  1:100 000 масштаблы картаһын төҙөү менән шөғөлләнә. Һуғыштан һуң, 1945—1950 йылдарҙа Геодезияның һәм картография баш идаралығы Ғилми-редакцион  карта төҙөү өлөшөнөң баш мөхәррире вазифаһын башҡара һәм СССР-ҙың  1:2 500 000 масштаблы гипсометроик картаһы өҫтөндә эшләй,  шуның өсөн 2-се дәрәжә Сталин премияһына лайыҡ була (1951). 1951—1953 йылдарҙа И.П.Заруцкая Ғилми-редакцион  карта төҙөү өлөшөнөң баш мөхәррире вазифаһында юғары мәктәп өсөн карталар серияһын төҙөү өҫтөндә эшләй.  Шулай уҡ 1951 йылдан алып бер үк ваҡытта Мәскәү дәүләт университетының география факультетында уҡыта, 1953 йылда Мәскәү дәүләт университетының  геодезия һәм картография кафедраһына  даими эшкә күсә, унда ҡырҡ йылға яҡын эшләй. И. П. Заруцкая ҡатнашлығында Иркутск, Ҡостанай һәм Төмән өлкәләре шулай уҡ Сиҙәм һәм Алтай крайҙарының комплекслы төбәк атластары төҙөлә Күренекле совет ғалимы-картографы К.А.Салищев менән  хеҙмәттәшлек итә.

1955 йылда «Методы составления рельефа на гипсометрических картах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, ә 1966 йылда «Тематические карты природы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Һигеҙ фән кандидаты әҙерләнгән. 300-ҙән ашыу ғилми эшен баҫтырған. Профессор И. П. Заруцкая  халыҡ-ара конференцияларҙа күп ҡатнаша, Халыҡ-ара картография ассоциацияһы комиссияһында  эшләй.

Уҡытыу эшмәкәрлеген тамамлап,  СССР Фәндәр академияһының география институтында  консультант булып эшләй.

1990 йылдың 2 февралендә Мәскәүҙә вафат була.

## Ҡаҙаныштары

* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалдары.
* Һуғыштан һуңғы хеҙмәттәре өсөн Сталин премияһына лайыҡ була, «Почёт билдәһе» ордены, ике  «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

## Сығанаҡтар

* Краснопольский А.&amp;nbsp;В. Отечественные географы, 1993; И. П. Заруцкая // Библиографический справочник, 1993.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* К 100-летию со дня рождения Ирины Павловны заруцкой
* Вклад И. П. Заруцкой в картографические исследования России
* Заруцкая Ирина Павловна
Самсонова Зоя Михайловна

**Самсонова Зоя Михайловна** (3 июнь 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр актрисаһы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, Ульяновск өлкә драма театры актрисаһы

## Биографияһы
Зоя Михайловна Самсонова 1947 йылдың 3 июнендә Украина ССР-ы Волынь өлкәһенең Владимир-Волын ҡалаһында тыуған. 

Ул үҙенең бала сағын һәм үҫмер йылдарын Львов өлкәһенең  Самбор ҡалаһында үткәрә. Шунда  урта мәктәпте тамамлай.

1969 йылда ГИТИС-ты тамамлай. Уның педагогтары Г.Г. Конский һәм О.Н. Андровская була.

1969 йылдан башлап  актриса Ульяновск драма театрында эшләй. Ульяновск театр сәхнәһендә уйнаған тәүге роле Мостай Кәримдең  «Ай тотолған төндә» драмаһынан Зөбәржәт була.  Уның иҫәбендә йөҙҙән ашыу театр ролдәр.

Ульяновск өлкәһе Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.

Рәсәйҙең халыҡ артисы Константин Юченковта кейәүҙә була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (24.03.2006).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (25.04.1983).
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1986).
* Ульяновск өлкәһе драма театрҙары эшмәкәрҙәренең «Лицедей» премияһы (1996, 1997, 1999).
* Ульяновск ҡалаһының почётлы гражданы (2013).

## Театр эштәре
**Ульяновск өлкә драма театры**

* Зөбәржәт - «Ай тотолған төндә»,  Мостай Кәрим;
* Дорин - «Тартюф», Ж.-Б Мольер;
* Иветта Потье - «Матушка Кураж», Б Брехт;
* Купавин - «Волки и овцы», А.Н. Островский;
* Тугино - «Последняя жертва», А.Н. Островский;
* Элизабет - «Заноза», Ф. Саган;
* Тугоуховской - «Горе от ума», А Грибоедов;

* Ольга әбей - «Я, бабушка, Илико и Илларион», Н. Думбадзе;
* Антоновна Прасковья Бондырева - «Блажь», П. Невежин, А Островский;
* Мавра Тарасовна Барабошева - «Правда – хорошо, а счастье лучше», А Островский;
* Һыйыр Зорька - «Очень простая история», М. Ладо;
* Маргарита Серафимовна Лучезарная - «Бесприданник», Л. Разумовская;
* Эстер Львовна - «Незабудка», Л. Улицкая;
* Фрозина - «Скупой», Ж.-Б Мольер.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Зоя Самсонова
Широбокова Александра Петровна

**Широбокова Александра Петровна** (8 май 1920 йыл — ?) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Александра Петровна Широбокова 1920 йылдың 8 майында  Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Ставрополь губернаһында, хәҙер Ставрополь крайында тыуған.

Үҫмер сағында  1933 йылда етем ҡала һәм  шул уҡ йылда Мучанский далаларында эшләй башлай булған.  1941 йыл башында Краснодар крайы,  Успенский районының Коноково ауылына өлкән апаһына йәшәргә күсеп килә. Бында тиҙҙән Алексей Игнатовҡа   кейәүгә сыға, уны һуғыш башланыу менән апаһының ире менән бергә  армия сафына алалар.  Бөйөк Ватан һуғышы осоронда  немец оккупацияһына тиклем Коноков машина-трактор станцияһында  тракторсы булып эшләй һәм бер үк ваҡытта комбайнсы ла була. Һуғышта уның ире лә, апаһының ире лә һәләк була

Кубань немецтарҙан азат ителгәндән һуң, эшен комбайнсы булып дауам итә. Широбокова Александр 1951 йылда  25 эш көнөндә «Сталинец-6» комбайнында   8524 центнер иген культуралары урып ала. 1952 йылдың 13 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1951 йылда иген,  майлы культуралар һәм орлоҡ үләндәре  урып алыуҙа һәм һуғыуҙа юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Широбокова Александра Петровнаға  Ленин ордены һәм  «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. 

Артабанғы йылдарҙа ла А.П. Широбокова эш йомғаҡтары буйынса юғары һөҙөмтәләр күрһәтеүен дауам итә һәм 1957 йылда «Почёт Билдәһе» ордены, шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнә,  улар араһында «Хеҙмәт батырлығы өсөн» һәм «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары бар.

Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем  Александра Петровна Широбокова йәш механизаторҙарға тәжрибә тапшырыу буйынса остазлыҡ эше менән шөғөлләнә, шулай уҡ апаһы вафат булғандан һуң етем ҡалған уның өс балаһын — Виктор, Галина һәм Любаны тәрбиәләй.

Пенсия сыҡҡас, Коноково ауылында йәшәй. Коноково ауылының почетлы гражданы була. Уның вафат булыу датаһы билдәһеҙ.

## Хәтер
* Александра Петровна Широбокова  хөрмәтенә Коноково ауылы урамдарының береһе атала.
* Успенский районында  «Геройҙар аллеяһында» А П. Широкобокованың исеме мәңгеләштерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Библиография
* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, Краснодар, 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Широбокова Александра Петровна
* Золотая слава Успенского района
Шинкоренко Екатерина Петровна

**Шинкоренко Екатерина Петровна** (5 декабрь 1920 йыл) —(билдәһеҙ), совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Екатерина Петровна Шинкоренко 1920 йылдың 5 декабрендә  Һарытау губернаһының Роледер ауылында  (хәҙер  Һарытау өлкәһе Маркс районы Раскатово ауылы) ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Бөйөк Ватан һуғышы башында башлай. Һуғыш башланыу менән фронтҡа киткән ирҙәрҙе ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар алмаштыра. Екатерина ҡара таңдан ҡара кискә тиклем эшләй. Сусҡа фермаһына сусҡа балалары өсөн ҡоҙоҡтан һыуҙы, хатта ҡыш та, ҡул менән ташырға тура килә. Бер йылдан һуң  ире менән һуғышта һәләк була,  балалары менән яңғыҙы ҡала. Хужалыҡта һыйыр тота, тик өлөшләтә һөтөн һәм майын фронт өсөн бирергә тура килә. Һуғыштан һуң Краснодар крайының Тихорецкий районы «Большевик» сусҡа фермаһында эшләүен дауам итә.  Яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшеү өсөн, бик күп эшләргә тура килә. Әммә сусҡа ҡараусының тырышлығы лайыҡлы баһалана. 

СССР Юғары Советы Президиумының  1957 йылдың 31 октябрендәге указы менән   малсылыҡ продукттарын етештереүҙә өлгәшкән уңыштары һәм ауыл хужалығы продукцияһын дәүләткә һатыуҙы арттырыуы өсөн Екатерина Петровна Шикоренкоға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Екатерина Петровна алдынғы сусҡа ҡараусы булараҡ, күп тапҡыр СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. Почет грамотаһы, «Социалистик ярыш еңеүсеһе түш билдәһе менән бүләкләнә.

Производство менән бер үк ваҡытта, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Екатерина Петровна Шинкоренко бер нисә тапҡыр халыҡ депутаттарының  ауыл, район советы депутаы итеп һайлана.

Хаҡлы ялға китеәндән һуң Тихорецкий районында  йәшәй

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Библиография
* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.Л.Заздравных, Краснодар, 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Война в жизни и судьбе Шинкоренко Екатерины Петровны
Лашина Галина Алексеевна

**Лашина Галина Алексеевна** (20 ноябрь 1935 йыл — 28 май 2007 йыл) — СССР-ҙың туҡыу сәнәғәте алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974).

## Биографияһы
Галина Алексеевна Лашина 1935 йылдың 20 ноябрендә Горький крайының (хәҙер — Түбәнге Новгород өлкәһе Княгинино районы) Нутренка ауылында (1944 йылда ойошторола) хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.

1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ғаилә Г. А. Лашинаның атаһы хеҙмәт иткән Белоруссияның сик буйы ҡалаһынан тыуған яғына, Нутренка ауылына күсеп ҡайта.

Г. А. Лашина урта мәктәптең ете класын тамамлай. 1954 йылда Г. А. Лашина, һуңыраҡ «Восход» тегеү берекмәһенә ингән, Горький ҡалаһындағы 2-се тегеү фабрикаһына эшкә инә, — өйрәнсек булып эшләй, аҙаҡтан конвейерға баҫа, күп операцияларҙы үҙләштерә.

Үҙенең квалификацияһын күтәреү өсөн Г. А. Лашина техник курстарҙа белем ала һәм 5-се разрядлы тегенсе квалификацияһы ала. Ул производствонан айырылмайса киске урта мәктәпте тамамлай. Г. А. Лашина беренсе булып В. И. Лениндың тыуыуының 100-йыллығы хөрмәтенә һәм КПСС-тың XXIV съезы хөрмәтенә удар вахтаға баҫа.

1971 йылдың 5 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «һигеҙенсе биш йыллыҡ заданиеһын үтәгәндә өлгәшкән уңыштары өсөн» " Г. А. Лашина Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә — орден уға КПСС-тың XXIV съезында тапшырыла, был съезда ул һайланған делегат сифатында ҡатнаша.

1974 йылдың 16 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «IX биш йыллыҡ заданиеһын һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрен үтәгәндә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Галина Алексеевна Лапшина «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.

1975 йылда Галина Алексеевнаға «Восход» тегеү берекмәһенең «юғары квалификациялы иң яҡшы тегенсеһе» исеме бирелә һәм «9-сы биш йыллыҡ ударнигы» билдәһе тапшырыла.

Төп эшмәкәрлегенән тыш Г. А. Лашина цехтың комсомол ойошмаһы секретары, партия бюроһы ағзаһы, халыҡ депутаттарының Новгород район советы депутаты, 1971 йылда — Горький ҡала партия комитеты ағзаһы, 1974 йылда — КПСС-тың Горький өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана.

2007 йылдың 28 майында вафат була һәм Түбәнге Новгородта Федяково зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (16.01.1974)
* Ленин ордены (16.01.1974)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (5.04.1971)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Герои Труда — нижегородцы*. — Нижний Новгород, 2001 г.
Коротанова Зоя Никитична

**Коротанова Зоя Никитична** (26 октябрь 1927 йыл  — ?) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, ҡош ҡараусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Зоя Никитична Коротанова (Малышева) 1927 йылдың 26 октябрендә Пенза губернаһы Нижнеломовка өйәҙе Куриловка ауылында (хәҙер Пенза өлкәһенең  Вадинский районы) тыуған.

Башланғыс мәктәпте тамамлағас, 1941 йылда Пенза өлкәһенең  «Пачелма» дәүләт тоҡомсолоҡ заводына эшкә урынлаша.  1943 йылда  фабрика-завод уҡыуын (ФЗО) тамамлай, Калинин исемендәге Мәскәү быяла фабрикаһында аппаратсы булып эшләй .

1947—1951 йылдарҙа  «Пачелма» совхозында ҡош ҡараусы булып эшләй.  1951 —1957 йылдарҙа Свердловск өлкәһендә йәшәй,1957 йылдың  майында «Пачелма» совхозына ҡош ҡараусы булып ҡайта.  1970 йылда КПСС-ҡа инә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән  «ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм дәүләткә малсылыҡ продукттарын етештереү һәм һатыу буйынса  биш йыллыҡ планды  үтәүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Зоя Никитична Коротановаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә .

Артабан хаҡлы ялға китә, Пенза өлкәһенең Каменский районы Кевдо-Мельситовка ауылында йәшәй.

Ленин ордены, (08.04.1971), миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* В Президиуме Верховного Совета СССР. //Пенз. правда.— 1971.— 8 апр. (Сообщение о присвоении звания Героя Социалистического Труда группе передовиков, в том числе Коротановой Зое Никитичне — птичнице госплемзавода «Пачелма» Пачелмского района Пензенской области)
* Коротанова 3. Труд — дело чести. //Знамя Ленина.— 1972.— 19 дек.
* Коротанова 3. Мы кузнецы своего счастья. //Знамя Ленина.— 1971.—1 мая.
* 258 яиц от несушки. //Пенз. правда.— 1973.— 23 февр.
* 3. Н. Коротанова, птичница госплемзавода «Пачелма»: Новогоднее интервью. //Знамя Ленина. — 1971.— 1 янв.
* Илюшин В. Герой труда. //Знамя Ленина.— 1971.—13 апр.
* Илюшин В. Традиционный «Огонек» передовиков сельского хозяйства. //Знамя Ленина.— 1971.— 28 янв.
Сазыкина Анна Яковлевна

**Анна Яковлевна Сазыкина** (ҡыҙ фамилияһы **Сысоева,** 1923) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Анна Яковлевна Сазыкина 1923 йылдың 11 февралендә  Николаевка ауылында  (хәҙер Смоленск өлкәһе Хиславичи  районы)  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1937 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамланғандан һуң, ата-әсәләре менән  Краснодар крайының Фастовецкая станицаһына күсеп килә. 1940 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген« Тихорецкий» совхозында башлай, унда  1978 йылға тиклем, пенсияға сыҡҡансы эшләй. Баҫыусылыҡ менән  шөғөлләнә, бригада һәм звеноны етәкләй. 1948 йылда 28 гектар майҙанда һәр гектарҙан Анна Яковлевна 34,7 центнер бойҙай йыйып ала, был һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҙур ҡаҙаныш була. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 11 февралендәге указы менән  ауыл хужалығын үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Сысоева Анна Яковлевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1978 йылда хаҡлы ялға киткәнсе бер үк совхозда эшләп, баҫыусылыҡ бригадаһының звено башлығы һәм бригадиры була. СССР-ҙың халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша, унда дүрт миҙалға лайыҡ була. Бер үк ваҡытта йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — халыҡ депутаттарының  ауыл советы депутаты итеп һайлана, совхоздың профком ағзаһы була.

Пенсияға сыҡҡас, Краснодар крайының Тихорецкий районы Парк ҡасабаһында йәшәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Библиография

* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, Краснодар, 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сысоева Анна Яковлевна
Покрышкина Галина Васильевна

**Галина Васильевна** **Покрышкина** (1937—2014) — совет балеринаһы,  классик лирик-комик амплуала бейеүсе; РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1965).

## Биографияһы
Галина Васильевна Покрышкина 1937 йылдың 23 майында Ленинградта тыуған.

1955 йылда Ленинград хореография училищеһын (хәҙер А.Я.Ваганова исемендәге рус балеты академияһы), Л.М. Тюнтина класында тамамлай. Сығарылыш спектаклендә махсус ҡуйылған  «Станционный смотритель» балетында төп партия Дуняшаны башҡара (хореографы М.М. Михайлов). С.М.Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрына ҡабул ителә.  (Мария театры). 1956—1975 йылдарҙа Ленинград бәләкәй опера театрында эшләй

Галина Покрышкина —  Маша, Лиза; Барышня («Барышня и хулиган»), Бонасье («Три мушкетера»), Эвридика («Орфей»), Зоя («Накануне»), Үҫмер («Баллада о любви»), Беренсе йырсы («Классическая симфония»), Гаврош («Гаврош»), Ҡупшыҡай («История одной девушки»), Жар-птица вариацияһы («Конек-Горбунок»); башҡа партиялар: Фадетта («Фадетта»), Гөлнара; Батша ҡыҙы («Сказка о мертвой царевне…»), Даша («Юность»), Клариче («Мнимый жених»), королева Рената («Двенадцать месяцев»), Франческа («Франческа да Риминн»), Ванечка («Доктор Айболит»), Анна («Голубой Дунай»), Балерина («Петрушка») партияларын беренсе башҡарыусы

Халыҡ-ара йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты (1-се премия, Мәскәү, 1957). Ленин комсомолы премияһы лауреаты — совет балет тарихында бындай премияға өс кеше генә лайыҡ була : Екатерина Максимова, Владимир Васильев һәм Галина Покрышкина.

1956 йылда Галина Васильевна кинола төшә — «Моя дочь фильм-спектаклендә Ксана ролен башҡара.

2014 йылда вафат була.

## Хәтер

* 2015 йылдың июлендә Санкт-Петербургта РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, балерина Галина Покрышкинаға арналған кисә үтә.
* 2017 йылдың мартында Гатчинала А. И. Куприн исемендәге Үҙәк дәүләт китапханаһының лекциялар залында балерина Галина Покрышкинаның 80-йәшенә  арналған «Прочтите жизнь на кончике пуантов» фотокүргәҙмә -бағышлама асыла

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Вечер памяти заслуженной артистки РСФСР Галины Покрышкиной 
* «Мы помним чудное мгновенье»
Кживонь Анеля Тадеушовна

**Ане́ля Таде́ушовна Кжи́вонь** (, 1925 йылдың 27 майында — 1943 йылдың 12 октябрендә) — Поляк Ғәскәренең Тадеуш Костюшко исемендәге дивизияһының ҡатын-ҡыҙ ротаһы автоматсыһы, рядовой, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Анеля Кживонь тыуған Польшаның Тернопольский воеводствоһында Бучацкий поветы Садовое ауылы янындағы Пужники ында (хәҙер Украина, Тернополь өлкәһе, Монастырисский районы) осадник ғаиләһендә тыуған. Илһөйәрлек традициялары нигеҙендә тәрбиәләнгән була ул: уның атаһы Тадеуш Пилсудский легиондарында хеҙмәт иткән ҡатнашып, һуңынан 1919-1920 йылдарҙағы Совет-поляк һуғышында ҡатнаша. 1939 йылда был территория Украина Совет Социалистик Республикаһы Тернополь өлкәһе Монастырисский районы составына инә.1940 й. башында Кживондәр ғаиләһе башҡа поляк ғаиләләре менән бергә Иркутск өлкәһе Шиткинский районы Якутино ҡасабаһына мәжбүри күсерелә депортация, һуңынан Красноярск крайы Канск ҡалаһына күсерелә. Канскиҙа Анеля ағас эшкәртеү предприятиеһында эшләй. 1943 йылдың 29 майында үҙ ирке менән доброволец формалашыусы Костюшко исемендәге поляк дивизияһына яҙыла. Эмилия Плятер исемендәге 1-се айырым ҡатын-ҡыҙ батальоны 2-се автоматчицалар ротаһына ҡабул ителә.

1943 йылдың 12 октябрендә дивизия Белорус ССР-ы Могилёв өлкәһе Горецкий районының Ленино ауылы янында беренсе алышта ҡатнаша.

Был көндө Анеля Кживонды штаб документтары менән яралы һалдаттар тейәлгән машинаны оҙатып барыусы итеп ебәрәләр. Юлда уларға люфтваффе бомбардировщиктары һөжүм итә. Янған машинанан штаб документтарын һәм яралы һалдаттарҙы ҡотҡарғанда, Анеля Кживонь утта янып һәләк була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 11 ноябрь указы менән немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта батырлыҡ күрһәткәне өсөн Кживонь Анеляға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә (үлгәндән һуң).

Ерләнгән зыярат хәрби польша ҡалаһы Ленин (Могилев өлкәһе).

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы.
* Ленин ордены.
* V класлы Virtuti Militari ордены.

## Хәтер

* Тернополь өлкәһе Монастырисский районы Садовое ауылында Анеля Кживонь һәйкәле.
* Тернополь өлкәһе Монастырисский районы Коропец ҡасабаһында бюсы.
* Красноярский крайы Канск ҡалаһының Дан аллеяһында батыр бюсы. 1985 йылда бюст (скульптор Анатолий Шевченко) Канский ағас эшкәртеү комбинаты алдына ҡуйылған
* Уның исемендәге урамдар Бельско-Бялая, Варшава, Забже, Зелёна-Гура, Канск, Краков, Лодзь, Нова- Демба, Скерневица ҡалаларында бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Битва под Ленино.

## Әҙәбиәт
* 
* «Подвиг»//Советский Союз, № 4(422) 1985 г.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Гриценко Яна Викторовна

**Гриценко Яна Викторовна** (14 ғинуар 1994 йыл) — ултырып волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында донъя чемпионы, 2019 йылда Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018).

## Биографияһы
Яна Викторовна Гриценко 1994 йылдың 14 ғинуарында Краснодар крайының Ейск ҡалаһында тыуған, элегерәк ғәҙәти волейболда уйнаған. 2016 йылда уны йәйәүлеләр үтеп йөрөү урынында автомобиль бәреп китә, табиптар зыян күреүсенең аяғын киҫергә мәжбүр була. Реабилитациялау һәм бионик протез өсөн аҡсаны бөтә ҡала йыйып бирә. Һуңғараҡ Яна Мәскәү университетын тамамлай һәм ултырып волейбол уйнау менән шөғөлләнә.

Яна Гриценко Мәскәүҙең «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай. 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионатында, шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеү яулай. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр
Оникиенко Лидия Семёновна

**Оникиенко Лидия Семёновна** (14 ғинуар 1921 йыл — 21 сентябрь 1998 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Лидия Семёновна Оникиенко 1921 йылдың 14 ғинуарында Кубань-Ҡара диңгеҙ өлкәһенең Анастасиевская станицаһында, хәҙер  Краснодар крайы  Славян районында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1937 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, кейәүгә сыға һәм Краснодар крайының Ҡырым районы Гвардейский утарына даими йәшәү урынына күсеп килә. Урындағы колхоздың йәшелсә бригадаһына  йәшелсәсе булып эшкә урынлаша, колхоз һуғыштан һуң «Батырҙар сусағы» тип атала.  1962 йылда колхоздың  4-се йәшелсә бригадаһында звеноны етәкләй.  Лидия Семеновнаның  звеноһында  21 йәшелсәсе була, 87 гектар ер беркетелә, унда  помидор, һуған, йәшел борсаҡ үҫтерәләр. Эшенең тәүге йылдарында уҡ, иртә ултыртыуҙың яңы алымдарын ҡулланып,  орлоҡтарҙы парниктарҙа шыттырып һәм бөрөлө үҫентеләрҙе  асыҡ ергә ултыртып, Оникиенко звеноһы пландан тыш  томаттың ҙур  уңышын йыйып ала.

Артабанғы йылдарҙа уның звеноһы хеҙмәткәрҙәре,  йәшелсә үҫтереү буйынса алдынғы технологиялар ҡулланып, үҙҙәренә беркетелгән һәр гектарҙан 50 центнерҙан ашыу  йәшелсә йыйып ала һәм Ҡырым районында йәшелсәсе коллективтар араһында алдынғы урында килә. Һөҙөмтәлә һигеҙенсе биш йыллыҡта «Батырҙар сусағы» колхозы дәүләткә  35 мең тонна, шул иҫәптән пландан тыш 6 меңдән ашыу  тонна помидор һата. СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән, ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ аҙыҡ-түлектәрен һатыу буйынса биш йыллыҡ планды үтәүҙә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн Оникиенко Лидия Семеновнаға  Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Ҡырым районының  Гвардейское ауылында йәшәй

1998 йылда 21 сентябрендә вафат була һәм утар зыяратында ерләнә.

Шулай уҡ Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,  (1968) һәм миҙалдар, шул иҫәптән СССР ВДНХ-ның  ике бронза миҙалы (1968, 1975) менән бүләкләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Библиография

* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, Краснодар, 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Оникиенко Лидия Семёновна
* Из одного металла льют медаль за бой, медаль за труд
Шумеева Любовь Александровна

**Шумеева Любовь Александровна** (22 декабрь 1918 йыл — 6 май 1994 йыл) — СССР-ҙың педагогик хеҙмәт алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Любовь Алексадровна Шумеева 1918 йылдың 22 декабрендә Дондағы Ростовта тыуған.

Ростов педагогия институтын (хәҙер Ростов дәүләт педагогия университеты) тамамлағандан һуң ауыл мәктәбе уҡытыусыһы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1947 йылдан алып Дондағы Ростов ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә эшләй, унда тәүҙә рус теле һәм әҙәбиәтен уҡыта, ә һуңынан мәктәп директоры урынбаҫары була.

1960 йылда Бөтә Рәсәй уҡытыусыларының I съезында ҡатнаша. Ростов педагогия институты ғалимдары менән мәктәптәрҙә ижади хеҙмәттәшлекте ойоштороуҙа ҡатнаша. 1960 йылда Ленин ордены менән бүләкләнә. Үҫеп килгән быуынды уҡытыуҙа һәм коммунистик тәрбиә биреүҙә, шулай уҡ уҡыусылар менән һөҙөмтәле эш алымдары ҡулланыуҙа ҙур уңыштары өсөн Дондағы Ростовтың 1-се урта мәктәбе 1966 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1971 йылдың 20 июлендә СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән уҡыусыларға коммунистик тәрбиә биреүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Любовь Александровна Шумееваға икенсе Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1972—1977 йылдарҙа Любовь Александровна Дондағы Ростовта 1-се урта мәктәп директоры була

Педагогик эше менән бер рәттән менән бер рәттән йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Ул — КПСС ағзаһы, партияның XXIV съезы делегаты, халыҡ депутаттарының Ростов ҡала Советы депутаты итеп һайлана, тағы ла КПСС-тың ҡала комитеты ағзаһы, ҡала Советының халыҡ мәғарифы буйынса даими комиссия рәйесе. СССР Профсоюздарының XV съезында ҡатнаша.

Шумеева Любовь Александровна 1977 йылдан алып хаҡлы ялда.

1994 йылдың 6 майында Дондағы Ростовта вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* ике Ленин ордены (1960, 1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1958), 
* «Халыҡ мәғарифы алдынғыһы» билдәһе 
* миҙалдар.

## Фәнни эштәре
Бер нисә эш авторы, улар араһында «Воспитание коммунистической убежденности на уроках литературы», Ростов-на-Дону, 1962..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список Героев Социалистического Труда (Ростовская область)

## Библиография
* Герои Труда Дона : к 70-летию учреждения звания «Герой Социалистического Труда» : биобиблиографический справочник / Министерство культуры Ростовской области, Дон. гос. публ. библиотека, Ростов н/Д, 2008.
* Шумеева Любовь Александровна // Наука Дона в лицах : эксклюзивное досье. Ростов н/Д, 1998.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шумеева Любовь Александровна
* АЛЕКСАНДР УВАРОВСКИЙ: «ДАВАЙТЕ БОЛЬШЕ ЦЕНИТЬ НАШИ ДОСТИЖЕНИЯ И ПРИМЕНЯТЬ ИХ НА УРОВНЕ НОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ»