open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы

**«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы** СССР Юғары Советы Президиумының 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фашистик Германияны Еңеүгә ҡырҡ йыл тулыу айҡанлы 1985 йылдың 12 апрелендәге Указына ярашлы булдырыла. Миҙал һүрәте авторҙары — рәссамдар А. Г. Мирошниченко В. һәм В. А. Ермаков.

## Миҙал тураһындағы Положение
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы менән 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы фронттарындағы хәрби ғәмәлдәрҙә ССР Союзы Ҡораллы Көстәре сафтарында ҡатнашҡан бөтә хәрби һәм ялланған ғәскәри хеҙмәткәрҙәр,
Бөйөк Ватан һуғышы партизандары,
совет подпольеһында ҡатнашыусылар,
ә шулай уҡ «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» , «Японияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгәндәр;
«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн»,
«Ленинградты обороналаған өсөн»,
«Мәскәүҙе обороналаған өсөн»,
«Одессаны обороналаған өсөн», 
«Севастополде обороналаған өсөн»,
«Сталинградты обороналаған өсөн»,
«Кавказ обороналаған өсөн»,
«Киевты обороналаған өсөн» һәм
«Совет Поляр түңәрәге аръяғын обороналаған өсөн» миҙалдарына лайыҡ булған бөтәһе лә бүләкләнә.

Ҡалаларҙы «обороналаған өсөн» миҙалдарына лайыҡ булғандарға миҙалдың кире яғында «УЧАСТНИКУ ВОЙНЫ» яҙыулы миҙал тапшырыла, ә «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалына лайыҡ булыусыларға миҙалдың кире яғында «УЧАСТНИКУ ТРУДОВОГО ФРОНТА» яҙыулы миҙал тапшырыла.

## Тағыу тәртибе
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә утыҙ йыл» миҙалынан һуң урынлаштырыла..

## Миҙалдың тасуирламаһы

«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалының формаһы түңәрәк, диаметры 32 мм, баҡыр иретмәһенән эшләнгән.

Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән. Миҙалдың ситтәре ҡаймаланған.

Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып 24 мм киңлектәге ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫманың һул яҡ өлөшөндә өс ҡара төҫтәге һәм ике ҡыҙғылт һары төҫтәге буйҙар, уларҙың ситтәренән тар ғына ҡыҙғылт һары буй үтә, уң яғында — 10 мм киңлегендәге ҡыҙыл буй. Таҫма ике яҡ ситенән йәшел төҫтәге буй менән ҡаймаланған. Таҫманың һул яғы Дан орденының төҫтәрен ҡабатлай.

### Аверсы
Миҙалдың алғы яғында биш осло йондоҙ, лавр ботаҡтары һәм Еңеү хөрмәтенә байрам салюты фонында һалдат, эшсе, колхозсы-ҡатын-ҡыҙ һәм Мәскәү Кремленең Спасск башняһы скульптура төркөмө урынлаштырылған; үрге өлөшөндә — «1945» һәм «1985» даталары.

### Реверсы
Миҙалдың кире яғындағы үрге өлөштә түңәрәк буйлап — «УЧАСТНИКУ ВОЙНЫ» йәки «УЧАСТНИКУ ТРУДОВОГО ФРОНТА», уртаһында — «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» яҙыуҙары; аҫҡы өлөштә — рельефлы ураҡ һәм сүкеш һүрәте. Сит ил граждандары өсөн ҡойолған миҙалдарҙа «УЧАСТНИКУ ВОЙНЫ» йәки «УЧАСТНИКУ ТРУДОВОГО ФРОНТА» яҙыуҙары юҡ.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Медали и ордена СССР

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нагрудный знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»
Үмәк

**Үмәк** () — Удмурт һәм Татарстан Республикаларныда аҡҡан йылға, Вятка йылғаһының һул ҡушылдығы. Удмурт Республикаһының Можга, Кизнер һәм Грах райондары һәм Татарстан Республикаһының Алабуға райондары аша аға.

## Географияһы
Йылға Удмуртиялағы Можга ҡалҡыулығының көньяҡ-көнбайышынан башлана. Һул яры буйында урмандар киң йәйелгән, тораҡ пункттар нигеҙҙә йылғаның уң ярында урынлашҡан. Урта һәм түбәнге ағымындағы һыубаҫар туғайҙарҙа торф һаҙлыҡтары осрай. Түбәнге ағымында йылға тигеҙлек буйлап аға һәм йылға йүнәлешенә ҡырҡа үҙгәреү хас һәм йырҙаһы ныҡ бормалы. Йылғаның уртаса һарҡыуы — 1,1 м/км, урта ағымында йырҙа киңлеге 6-10 м, түбәнге ағымында — 12-20 м сиктәрендә үҙгәрә — 2,0 м. Урта ағымында тиҙлеген арттыра — 0,2 м/с.

Тамағы Вятка йылғаһының һул ярының 45 километрында. Йылға оҙонлоғо 85 км, һыу бассейны майҙаны — 1196 км².

## Ҡушылдыҡтары
* Уң — Ишек (тамағынан 65 км алыҫлыҡта), Бемыжка (57).
* Һул — Оло Сырян (73), Яга (62), Адамка (42), Күклек(23).

## Йылға буйындағы тораҡ пункттар
Тамағынан башына табан: Кесе Кармыж, Ерошкин, Решетниково, Нынек, Вишур, Поляково, Рус Куюк, Селянур, Поршур, Иҫке Ятча, Шарберд, Үмәк, Бажених ауылдары урынлашҡан.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Кама һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Вятские Поляны ҡалаһынан алып тамағына тиклем Вятка йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Кама.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300612111100040547.

## Һылтанмалар
* Үмәк йылғаһы
* http://liveudm.ru/varzi-yatchi/ Варзи-Ятчи ауылына нигеҙҙе Иҫке Ятчи ауылы кешеләре һалған

## Иҫкәрмәләр
«Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» ордены

**«Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн»** ордены — Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы. Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путиндың 2002 йылдың 27 февралендәге 245-се Указына ярашлы булдырыла.

## Орден статуты
«Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән илдең оборона һәләте мәнфәғәтендә Донъя океанын өйрәнеү, үҙләштереү һәм файҙаланыу, уның милли хәүефһеҙлеген, социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫешен тәьмин итеү өлкәһендәге ҡаҙаныштар, шулай уҡ Рәсәйҙең диңгеҙ ҡеүәтенә ҙур өлөш индергән өсөн бүләкләнә.

«Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләү үлгәндән һуң булыуы мөмкин.

«Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» ордены күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм рәсәй федерацияһының башҡа ордендары булған осраҡтарҙа «Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» орденынан һуң урынлаштырыла.

## Ордендың тасуирламаһы
«Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» ордены билдәһе эмаль һәм көмөштән эшләнә. Дүрт мөйөшлө тәре остары нурҙарҙы сағылдыра, тәре остары араһында арҡыс-торҡос ятҡан ике якорь. Урталағы медальонда зәңгәр эмалле түңәрәк буйлап — лавр тажы һәм «За морские заслуги» яҙыуы. Медальондың үҙәгендә — Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы һүрәте. Тәренең остары араһындағы арауыҡ — 40 мм, медальон диаметры — 16 мм. Ордендың кире яғында — ордендың һаны.

Орден билдәһе биш мөйөшлө ҡалып менән элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫма аҡ төҫтә, уның уртаһынан өс зәңгәр төҫтәге буй үтә. Таҫманың киңлеге — 24 мм, зәңгәр буйҙарҙың киңлеге — 2 мм, уларҙың араһы — 3 мм.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
*
Назаров Николай Григорьевич

** Назаров Николай Григорьевич ** (8 август 1946 йыл) — Башҡортостандың Учалы районы «Байрамғол» совхозының һауын гурты бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Николай Григорьевич Назаров 1946 йылдың 8 авгусында БАССР-ҙың Учалы районы Вознесенка ауылында тыуған.

Белеме — урта.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылдың октябрендә Учалы районы Поляковка совхозында мал ҡараусыһы булып башлай. 1969 йылға тиклем — мал ҡараусыһы, 1990 йылдан алып «Байрамғол» совхозының һауын гуртында бригадир булып эшләй.

1994 йылда «Поляковка» ауыл хужалығы производство кооперативы бригадиры итеп тәғәйенләнә, 2005 йылдан алып 2007 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем «Кронос-16» ЯСЙ-ла эшләй.

Назаров Николай Григорьевич Башҡортостан Республикаһының Учалы районында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Малсылыҡ өлкәһендә күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн Н. Г. Назаров I дәрәжә (1990), II дәрәжә (1982), III дәрәжә (1975) Хеҙмәт даны ордены менән һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 4. Л-О. 2008. — 672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Герои страны
Наркевич Иван Иосифович

**Наркевич Иван Иосифович** (16 август 1938 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. «Востокнефтепроводстрой» тресының 7-се төҙөлөш-монтаж идаралығы бульдозеристы. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. СССР нефть-газ объектарын төҙөү министрлығының почетлы хеҙмәткәре (1988).

## Биографияһы
Иван Иосифович Наркевич 1938 йылдың 16 авгусында Польшаның Вилейка воеводлығы Постава поветы Лучай гмины Пуховки ауылында (хәҙер Белоруссияның Витебск өлкәһе Глубокий районы) тыуған. Урта белемле.

1957—1960 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

Эш урындары: 1960 йылдан алып «Ленгидропроект» институтының 2-се комплекслы геология экспедицияһында тракторсы булып эшләй, ә һуңынан — Үҙәк комплекслы сейсмик экспедицияһында. 1964 йылдан алып —Тайга Көнбайыш-Себер тимер юлындағы Тайға тимер юлы станцияһы депоһында слесарь, 1966 йылдан — Яҡут АССР-ында «Нефтепроводмонтаж» тресының 8-се төҙөлөш-монтаж идаралығы слесаре. 1968 йылда Башҡортостанда күсә һәм «Востокнефтепроводстрой» тресының 7-се төҙөлөш-монтаж идаралығында бульдозерсы булып эшләй. 

1970 йылдан башлап таҙартыу машинаһы машинисы. Ухта—Торжок, Урта Азия— Үҙәк, Түбәнге Варта—Ҡурған—Куйбышев, Уренгой—Помары—Ужгород магистраль нефть һәм газ үткәргес торбалар, компрессор һәм нефтте ҡыуыусы станциялар, шулай уҡ Урта Азияла, Ырымбур, Төмән, Свердловск өлкәләрендә, Яҡут АССР-нда һәм СССР-ҙың башҡа төбәктәрендә нефть һәм газ объекттарын, торлаҡ һәм юлдарҙы төҙөүҙә ҡатнаша.

1998 йылда пенсияға сыға. Өфө ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Нефть һәм газ объекттарын төҙөүҙәге күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн И. И. Наркевич Хеҙмәт Даны орденының I (1987), II (1983), III (1974) дәрәжәләре һәм миҙалдары менән бүләкләнә.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 4. Л-О. 2008. − 672 с. — ISBN 978-5-88185-068-5.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
*   
*
Тәҙкирә

**Тәҙкирә)** ( — «что-то, что заставляет вспомнить» или «меморандум») —XX быуатта Ғосман империяһында сәскә атҡан бибилиографик һүҙлек йәки бибилиографик йыйынтыҡ төрө. Айырыуса шағирҙар төҙөгән тәҙкирәләр киң таралған, тик улар ҙа хөкүмәт эшмәкәрҙәре һәм сәнғәт әһелдәре менән тығыҙ бәйләнештә торған. Тәүләп X быуатҡа тиклемге ғәрәп әҙәбиәтендә барлыҡҡа килгән тәҙкирә фарсы әҙәбиәтенә, унан һуң төрки  әҙәбиәткә (тимуридтар, унан һуң Ғосман империяһы әҙәбиәтенә) килеп инә.Фарсы телендә яҙылған тәҙкирәләрҙән иң билдәлеһе- Фәридуддин Аттарҙың «Тәҙкирәт әл-Әүлиә»һе. Сағатай (төрки) телендә яҙылған тәҙкирәләрҙән иң мөһиме тип Алишер Навоиҙың «Маджолис ун-нафоис» тигән әҫәрен атайҙар.

## Ғосман империяһы тәҙкирәләре
Ғосман империяһы шағирҙары тәҙкирәләре XVI—XX быуаттарҙа Анатолияла яҙылған. Уларҙа шағирҙар һәм уларҙың әҫәрҙәре тураһында ла мәғлүмәт бар, уларҙың сәсмә һәм шиғри әҫәрҙәре тәҙкирәне ҡабатланмаҫ жанрҙар рәтенә сығара. Хәҙерге заман ғалимдары өсөн улар— ҡиммәтле мәғлүмәт сығанағы, субъектив һәм объектив материалдар тупланмаһы булараҡ уларҙы эгодокумент (авторҙың үҙе тураһында) тип тә атайҙар. Библиографик белешмәлә шағирҙың тыуған урыны, һөнәре, уға бәйле ҡыҙыҡ хәлдәр, шәхесенә һәм характерына бәйле комментарийҙар, ҡасан, ҡайҙа вафат булғаны яҙыла, шулай уҡ ҡайһы бер шиғырҙарынан өҙөктәр килтерелә.

Ғосман әҙәбиәтендәге тәүге тәҙкирә «Хашт-Бехешт» (Восемь источников) тип атала. Был Эдирне ҡалаһынан Сәхи Бей (1548 йылда үлгән) эше була, уны шағир 1538 йылда тамамланған. 1548 йылға тиклем тағы ике баҫма сыға. Унда 241 шағирҙың тормошо һәм ижады тураһында бәйән ителә,уны Ғосман империяһының юғары даирәләре бик йылы ҡабул итә.

Тағы бер күренекле хеҙмәт— Кастамонуҙан Латифиҙың (1491—1582) «Тезкиретуш-шуара» («Воспоминания поэтов») тәҙкирәһе, хронология буйынса был икенсе тәҙкирә, был күсермәләре иң күп һаҡланып ҡалған әҫәр. Ул 1546 йылда тамамланғас та Сөләймән I солтанға бүләк ителгән.Тағы бер миҫал— Ашиҡ Чәләбиҙең «Мешаирюш-шуара»һы («Чувства поэтов»), 1568 йылда тамамланған әҫәрҙә 427 шағирҙың тормош юлы һәм ижадына урын бирелгән. Хронология буйынса был өсөнсө һәм һаҡланып ҡалынған күсермәләре буйынса икенсе урындағы тәҙкирә. Дүртенсе тәҙкирәне Бағдадта йәшәгән фарсы шағиры Ахди яҙған, шағир уны «Гюльшен-и Шуара» (Розовая кровать поэтов) тип атаған. Алдағы өс тәҙкирәнән айырмалы унда тик шул осорҙа йәшәгән шағирҙар тураһында ғына яҙылған. Ул 1563 йылда тамамланған һәм шаһзәдә (принц) Сәлимгә арнала (ул Сәлим II солтан исеме менән билдәле).

Бынан тыш билдәле тәҙкирәләр :
* Риязи — *Riyazü'ş Şuara*
* Фәйзи — *Zübtedü'l-Eşar*
* Мирзаде Мәхмәд Эфенди — *Salim Tezkiresi*
* Али Гүфти — *Teşrifatü'ş Şuara*
* Давуд Фатин — *Haitmetül-Eşar*
* Ҡыналызаде Хәсән Чәләби — *Tezkiretü'ş-Şuara*
* Ауфи — *«Любоб улалбоб»*
* Давлатшах Сәмәрҡәнди— *«Тазкират ушшуаро»*

## Иҫкәрмәләр
Әхмәҙиев Рөстәм Рәйес улы

**Әхмәҙиев Рөстәм Рәйес улы** (; 13 ғинуар 1961 йыл) — ғалим-физиолог. Медицина фәндәре докторы (2006), профессор (2008).

## Биографияһы
1961 йылдың 13 ғинуарында Өфөлә табип ғаиләһендә тыуған.

1984 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетын тамамлаған.

1984—1987 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт медицина институтының нормаль физиология кафедраһында аспирантурала уҡый.

1989-1991 йылдарҙа — ВЦПХГ «Аллоплант» нейрофизиология лабораторияһын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм шунда эшләй.

1992—2012 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2009 йылдан Һаулыҡ мониторингы һәм коррекцияһы үҙәге директоры

1995 йылда «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. (Мәскәү, РУДН).

1997 йылда доцент исеме ала.

2000 йылда Башҡортостан физик культура институтының морфология һәм физиология кафедраһын ойоштора, уға 2000—2005 йылдарҙа етәкселек итә.

2006 йылда «медицина фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

2008 йылда профессор исеме ала.

2016 йылдан Республика клиник психотерапия үҙәге хеҙмәткәре.

Ғилми-педагогик һәм клиник эшенең дөйөм стажы 30 йылдан ашыу.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Рөстәм Рәйес улы етәкселегендә һәм консультация үткәргәндә ике докторлыҡ һәм һигеҙ кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған.

110 фәнни хеҙмәт һәм ике уйлап табыу, 250-нән ашыу мәҡәлә, шул иҫәптән 2 автор таныҡлығы, ете  монография һәм биш уҡыу әсбабы авторы.

Фәнни эҙләнеүҙәр өлкәһе — компьютер синдромы һәм аутоагрессив тәртип психологияһы, экстремаль тәьҫир иткәндә күреү функцияһы патофизиологияһы. Уның ҡатнашлығында психофизиологик процестарҙы анализлау өсөн «Landolt» һәм «Digit» компьютер программалары эшләнгән.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Психофизиологические аспекты оценки и восстановления зрительных функций у пользователей компьютерами. Уфа, 2012 (авторҙ.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Википедия тарихы

**Википе́дия** — күп телле универсаль интернет-энциклопедия. Уның контентын булдырыу һәм төҙәтеү ирекле, йәки теләгән бер кеше унда үҙ мәҡәләләрен булдыра, йәки башҡалар яҙған текстарҙы, гафиктар һәм тауыш яҙҙырылған мәғлүмәтте төҙәтә ала.

Википедияның рәсми тыуған көнө— 2001 йылдың 15 ғинуары. Башта ул ирекле «Nupedia» энциклопедияға өҫтәлмә итеп булдырыла. Уны эксперттар өҫтәлмә ҡаралама мәҡәләләр һәм идеялар сығанағы итеп яҙа. Тик Википедия Нупедияны бик тиҙ уҙып китә, ул үҙе янында тағы әллә күпме өҫтәлмә проекттар булдырған ҙур халыҡ-ара проектҡа әүерелә. 2013 йылдың феварленә Википедияла 24 миллиондан артыҡ ирекле ҡулланылған мәҡәлә була. Уларҙы миллионлаған ҡатнашыусы яҙа . Бөгөн ул донъяла иң популяр веб-сайттарҙың береһе булып тора һәм белешмә булараҡ киң ҡулланыла .
## Тарихына бәйле күҙәтеү

### Сығанағы
Донъяла булған бөтә белемде бер урында туплау идеяһы боронғо заманда Александрия һәм Пергам китапханаларын булдырыуҙан башлана, тик был концепцияны хәҙергесә аңлау Дени Дидро һәм XVIII быуат Франция энциклопедистарының ниндәйҙер бер универсаль энциклопедия булдырыу һәм уны таратыу идеяһына бәйле. Ә ниндәйҙер бер ҡорамалды энциклопедия контентын *автоматик тулыландырыу* өсөн ҡулланыу идеяһы һуңыраҡ мәҫәлән, уның айырым элементтарын китапханасы Чарльз Амми Каттерҙың «» (*[[Library Journal]]*, 1883) тигән мәҡәләһендә, һуңыраҡ — Поль Отленың *Traité de documentation* (1934) китабында; Отле  Mundaneum ойошмаһына ла нигеҙ һалған, 1910), Герберт Уэллстың *[[World Brain]]* (1937) тигән эсселәр йыйынтығында һәм Вэнивар Буштың футуристик микрофильмында ( мәҡәләһендәге мемекс төшөнсәһе нигеҙендә) тыуа (*As We May Think*, 1945). Тед Нельсондың "Xanadu проекты"н да шул рәткә индерергә мөмкин (1973).

Бөтә донъя селтәре барлыҡҡа килеү менән күптәр селтәрҙә интернет-энциклопедияның үҙ проекттарын эшләй башлай. 1999 йылда Ричард Столлман (программист ирекле ПО- программа тәьмин итеү хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы) «Ирекле универсаль энциклопедия» ҡағиҙәләрен дөйөмләштерә һәм уның маҡсаттарын билдәләй. Уның Ирекле программа менән тәьмин итеү фонды кешеләрҙе « сайтҡа инергә һәм унда үҙ өлөшөн индерергә» саҡыра. Википедиянан алда бик киң танылып өлгөрмәгән Interpedia була ( концепцияһы) .

## Ҡарағыҙ
* Википедия:История русскоязычного раздела
* Логотип Википедии

## Иҫкәрмәләр
Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы

**Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улы** () (25 февраль 1920 йыл — 3 март 2008 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, I дәрәжә һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

## Биографияһы
Исмәғил Исхаҡ улы Әбүталипов Баймаҡ районы Темәс ауылында 1920 йылдың 25 февралендә тыуған.

1941 йылдың февралендә Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.

1942 йылдың 6 июлендә туранан-тура тоҫҡап (прямой наводкой) дошмандың миномёт нөктәһен һәм 35 дошман һалдатын юҡ итә. Брянск фронты, 8-се кавалерия корпусы, 112-се ирекле Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 7-се кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы составында һуғыша.

1942 йылдың 31 июлендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.

1943 йылдың 23 февралендә 16-сы кавалерия дивизияһы рядовойы Әбүталипов «Батырлыҡ өсөн» миҙалы, 1943 йылдың 3 ноябрендә 7-се кавалерия корпусы командованиеһы рядовой һалдат Исмәғил Исхаҡ улы Әбүталиповты II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләй.

1985 йылдың 6 апрелендә, Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығын билдәләгән көндәрҙә, ветеран I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.

2008 йылдың 3 мартында Баймаҡ районының Темәс ауылында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ( 1943)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

## Хәтер
Әбүталипов Исмәғил Исхаҡ улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баймаҡ районының Темәс ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

## Сығанаҡтар
* ЦАМО. Фонд 33. Опись 682524. Единица хранения 398.

## Һылтанмалар
* Шаймуратовцы. Абуталипов Исмагил Исхакович
* Әбүталипов И. И.
* Память народа. Абуталипов Исмагил Исхакович
* Дорога памяти. Абуталипов Исмагил Исхакович 
* РГБ: Они вернулись с победой. Баймакский район, т. 2, 2002 ISBN 5-295-03092-Х

## Иҫкәрмәләр
Әхмәтйәнов Ғимран Хәбибйән улы

**Әхмәтйәнов Ғимран Хәбибйән улы** (21 декабрь 1918 йыл — 6 февраль 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизион штабы начальнигы, гвардия өлкән лейтенанты. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Ғимран Хәбибйән улы Әхмәтйәнов  1918 йылдың 21 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Мәсетле ауылында тыуған.

1939 йылда хәрби хеҙмәткә алына. Армияға Архангель районының хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышын хәрби хеҙмәттә ҡаршылай. Кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкында полк батареяһы командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. ВКП(б) ағзаһы. 1942 йылдың 6 июлендәге ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән наградлана. 
1945 йылдың 6 февралендә Германияла, Көнсығыш Пруссияла (хәҙерге Калининград) Кенигсберг округында, Велау районында, Гросс-Кзайдель тигән урында вафат була, шунда ерләнә. Вафат булған ваҡыттағы вазифаһы һәм специальносы дивизион штабы начальнигы тип күрһәтелгән.

## Иҫкәрмәләр
Абаков Әмерхан Әхмәт улы

**Абаков Әмерхан Әхмәт улы** () (15 август, 1898 йыл — ?) 16-сы кавалерия дивизияһының 148-се артиллерия-миномёт полкы гвардия сержанты, шайморатовсы. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

## Биографияһы
Әмерхан Әхмәт улы Абаков 1898 йылдың 15 авгусында хәҙерге Һарытау өлкәһе Перелюбский районы Күҙәбай (Ҡаһарман) ауылында тыуған.

1910—1916 йылдарҙа Һамар губернаһында алпауыт Мальцев хужалығында хеҙмәтсе була.

1916—1917 йылдарҙа — Уральск ҡалаһында тире эшкәртеү эшсеһе.

1917—1918 йылдарҙа — Һамар губернаһы Николаев өйәҙенең Күҙәбай улусы Күсембәт ауылында ялланып эшләй.

1922—1923 йылдарҙа — Һамар губерна советы партия мәктәбе курсанты.

1923—1924 йылдарҙа — Һамар губернаһының ВКП (б) Пугачёв өйәҙ комитетының Имәләй (Ҡыпсаҡ) улусы ойоштороусыһы.

1924—1926 йылдарҙа — Күҙәбай ауылының партия ячейкаһы секретары.

1926—1928 йылдарҙа — Күҙәбай ауылында ойошторолған кредит ширҡәте рәйесе.

1928—1930 йылдарҙа — Күҙәбай ауылы партия комитеты секретары.

1930—1931 йылдарҙа — Перелюбский ит совхозының партия комитеты секретары.

1931—1932 йылдарҙа — Ҡазан коммунистик юғары уҡыу йорто (комвуз) студенты.

1932—1934 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Баймаҡ ит совхозы директоры урынбаҫары.

1934—1935 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районы II Этҡол Урман идаралығы эшселәр комитеты (рабочком) рәйесе.

1935—1937 йылдарҙа — ВКП (б)-ның Баймаҡ район комитеты инструкторы.

## Хәрби хеҙмәте
1918—1922 йылдарҙа — Граждандар һуғышында ҡатнаша, Түбәнге Урал фронты Чапаев дивизияһының Балашев полкында хеҙмәт итә.

Ленинград һәм Польша фронттарының Башҡорт дивизияһы II кавалерия полкында, Һаҡмар губернаһының Пугачёв өйәҙендә бандитизм менән кәрәшеүсе Айырым кавалерия эскадроны составында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.

1943 йылдың 22 ғинуарында Баймаҡ хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1945 йылға саҡлы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 148-се гвардия-атритллерия-миномёт полкының 3-сө батареяһы тоҫҡаусыһы була. Висла-Одер, Көнсығыш-Померан һәм Берлин операцияларында ҡатнаша.

Батырлыҡ күрһәткән даталары: 1943 йылдың 19-21 сентябре; 1944 йылдың 12-21 апреле.

1955—1958 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинатында хәрбиләштерелгән һаҡ уҡсыһы (стрелок) вазифаһын башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944, 1945)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985 йыл)

## Әҙәбиәт
* М. М. Маннапов. Переселение башкир Самарской губернии на юго-восток Башкортостана в первой половине ХХ в. — Уфа: Гилем, 2008. — 200 с. — С.181 — 182.

## Һылтанмалар
* Абаков Амирхан Ахметович
* Абаков Амирхан Ахметович/Абаков Әмерхан Әхмәт улы
* Батырҙар музейы. Абаков Әмерхан Әхмәт улы 
* Ветеран 

## Иҫкәрмәләр
Абаринов Пётр Тимофеевич

**Абаринов Пётр Тимофеевич** — (1905 йыл-17 ноябрь 1943 йыл) 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. Гвардия өлкән сержанты.

## Биографияһы
Пётр Тимофеевич Абарников 1905 йылда Краснодар крайы Рязань районында тыуған.

1941 йылдың сентябрендә Тажик ССР-ы Гарм өлкәһе (шунда уҡ Төркмән ССР-ы Марый өлкәһе тип тә бирелгән?) Комсомолабад район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.

1943 йылдың 18 сентябренән алып 24 октябргә тиклем «үҙен бик хәстәрлекле һәм тилбер старшина итеп күрһәтте. Шуның өсөн һуғыш барғанда ла эскадрон аҙыҡ-түлек, фураж менән тәьмин ителде. Усохи ауылы эргәһендәге Днепрҙың көнбайыш яры өсөн барған һуғышта иптәш Абарников яугирҙәргә тәғәйенләнгән аҙыҡ-түлекте кәмәләрҙә алып сығып, артабан башҡалар ярҙамында яурындарына йөкләп килтерҙе һәм һалдаттарҙы туҡландырҙы. Эскадронды һуғыш боеприпастары менән тәьмин итеүҙе лә һәйбәт ойошторҙо».

Абаринов Пётр Тимофеевич 1943 йылдың 17 ноябрендә һәләк була. Белоруссия ССР-ы Гомель өлкәһе Речица районы Головки ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* 1943 йыл — Ҡыҙыл Йондоҙ ордены

## Хәтер
Абаринов Пётр Тимофеевичтың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм Краснодар крайы Рязань районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

## Һылтанмалар
* Шаймуратовцы. Абаринов Пётр Тимофеевич
* Память народа. Абаринов Пётр Тимофеевич
* РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941-1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. - Уфа : Китап, 1994 ISBN 5-295-00958-0
* Список погибших воинов 112-се Башкирской кавалерийской дивизии

## Иҫкәрмәләр
Владимир Пченикин

**Владимир Пченикин** (белор. Uładzimir Pčjenikin; 13 июль 1970 йыл) белорус спортсыһы . Сиднейҙа үткәрелгән 2000 йылғы йәйге Олимпия уйындарында фехтование (шпага) ярышында шәхси һәм командалы уҙыштарында ҡатнашыусы.

## Һылтанмалар
Урал (исем)

**Урал** — башҡорт ир-ат исеме .

## Этимология
Урал исеме тауҙары һәм билмәһе менән бәйле. Һүҙҙең этимологияһы тел ғалимдарының,тарихсыларҙың һәм география буйынса белгестәрҙең иғтибарын күп тапҡыр йәлеп иткән, ләкин әлегә тиклем уға аныҡ ҡына аңлата бирелмәгән. Лингвист, топонимия белгесе, шулай уҡ этимология һәм ономастика менән шөғөлләнгән ғалим А. К. Матвеев Урал "билбау"мәғәнәһендә тигән гипотезаны кире ҡаға. Урал тау тәүҙә Арал тау йөрөтөлөүен, ошо уҡ фекерҙе Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев та яҡлағанын күрһәткән. Арал һүҙенең утрау мәғәнәһен аңлатҡанын иҫбатлаған. Урал тауҙары артыҡ бейек түгел, түбәһе яҫы йәки утраулы (аралы)- Арал диңгеҙе,Арал тау. Аралдың Уралға әйләнеүен башҡорт телендә «уралыу» ҡаҙаҡса «оралыу» һүҙҙәре менән бәйләү вариантын да ҡарай, шулай уҡ «о» өнө «у» күсеүе урыҫ теленең йоғонтоһо булыуы ихтималын да фаразлаған

## Билдәле кешеләр
* Урал Мирас улы Иҙелбаев
* Урал Сабирйән улы Мостафин
* Урал Мортаза улы Рәхимов
* Урал Ғәзиз улы Ураҡсин -Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (1991),Рәсәй Федерацияһының почетлы архитекторы (2001)
* Урал Нәжиб улы Солтанов

## Фамилия
* Уралбаев Радий Рәүф-БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты,Баймаҡ районы 164 -се Таналыҡ һайлау округынан.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Урал (мәғәнәләр)

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Перцовский Марк Наумович

**Перцовский Марк Наумович** (9 сентябрь 1906 йыл — 26 февраль 1993 йыл) — театр һәм кино актеры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (28.03.1980). Сталин премияһы лауреаты (1951).

## Биография
Марк Наумович Перцовский 1906 йылдың 27 августында (9 сентябрь) Харьков ҡалаһында тыуған. 1922-1926 йылдарҙа Тифлиста Ҡыҙыл Армия йорто эргәһендәгә театрҙа уйнай. 1926-1927 йылдарҙа Мәскәүҙә Ю.А. Завадский студияһында уҡый. 1927-1930 йылдарҙа Баку драма театры актеры, 1930-1932 йылдарҙа Баку эшселәр театры актеры. 1932 йылдан Совет армияһының үҙәк академик театры актеры.

М. Н. Перцовский 1993 йылдың 26 февралендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (28.03.1980)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (07.07.1965)
* Сталин премияһы лауреаты (1951)

## Иҫкәрмәләр
Ваһабзадә Бәхтийәр Мәхмүд уғлы

**Ваһабзадә Бәхтийәр Мәхмүд уғлы** (; 16 август 1925 йыл — 13 февраль 2009 йыл) — Әзербайжан ССР-ының халыҡ шағиры (1984) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1974), Әзербайжан Милли фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.

## Биографияһы
Бәхтийәр Мәхмүт уғлы Ваһабзадә1925 йылдаың 16 авгусында Әзербайжан Республикаһының Шәки ҡалаһында тыуған.

Буласаҡ шағирҙың туғыҙ йәше сағында ғаиләһе республиканың баш ҡалаһы Баҡыға күсенә. 1947 йылда Баҡы дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.

1945 йылда уны Әзербайжан Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. Ижад менән бер рәттән 40 йылдан ашыу Баҡы дәүләт университетында уҡыта.

1950 йылдан 1990 йылға тиклем Баҡы дәүләт университетында уҡытыусы, доцент һәм профессор булып эшләй.

1964 йылда «Самед Вургун» тигән монографияһы менән филология фәндәре докторы исеме алған.

1980 йылда Әзербайжан Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты булып китә.

1995 йылда шағир «Истиғлал» (Бойондороҡһоҙлоҡ) азатлыҡ өсөн көрәш ордены менән бүләкләнә.

2009 йылдың 13 февралендә шағир Баҡы ҡалаһында вафат була

2018 йылдың 21 февралендә шағирҙың ҡатыны Диләрә Ваһабзадә Баҡыла вафат була.

## Хәтер
* 2011 йылда Баҡы ҡалаһындағы Баҡы дәүләт университеты янындағы урамға Бәхтийәр Ваһабзадә исеме бирелә.
* 2018 йылдың 1 сентябрендә Шеки ҡалаһында Йорт-музейы асыла һәм ҡасандыр ул йәшәгән бинаға мемориаль таҡта урынлаштырылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Бойондороҡһоҙлоҡ» ордены (15.04.1995) — *Әзербайжан халҡының милли азатлыҡ өсөн көрәшендәге ҙур хеҙмәттәре өсөн*
* Октябрь Революцияһы ордены (16.11.1984)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (20.08.1975)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* Әзербайжан Республикаһы халыҡ шағиры (1984)
* Әзербайжан ССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1974)
* СССР-ҙың дәүләт премияһы (1984)
* Әзербайжан ССР-ының дәүләт премияһы (1976)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Бәхтийәр Ваһабзадә поэмаһы «Гөлөстан» .
Вайн (Vine)

**Vine** — 6 секундлыҡ видеотаҫма булдырыу өсөн мобиль ҡушымта. Эйәһе- Твиттер компанияһы, ул уны 2012 йылдың октябрь айында һатып алған. Сервис 2013 йылдың 24 ғинуарында киң тамашасы өсөн асылған. 2013 йылдың 9 апрелендә iOS APP Store-ҙа Вайн иң йыш алына торған түләүһеҙ ҡушымтаға әйләнә. Бер килке ҡулланыусылар һаны 200 млн еткән. Шуға ҡарамаҫтан, һуңыраҡ сервис Instagram, Смайл һәм YouTube менән конкуренция арҡаһында аудитория юғалта башлаған, һөҙөмтәлә 2016 йылдың 27 октябрендә яңы видеолар һалыу ябылған. 2017 йылдың 20 ғинуарында Twitter бөтә һалынған "вайн"дар менән архивты эшләтә башлай.

Vinе Twitter түгел, әммә унда Vine ҡулланған «дуҫтар»ҙы өҫтәп була.

Сервис Instagram, Coub һәм MixBit (YouTube) ҡушымталары менән ярыша.

## Техник нескәлектәре
Видео төшөрөр өсөн мобиль ҡоролманың экранына бармаҡ менән баҫып тороға кәрәк . Ҡушымта видео яҙҙырыуҙы туҡтатырға һәм уны яңынан башларға мөмкинлек бирә. Һөҙөмтәлә килеп сыҡҡан видеоролик GIF форматына оҡшай. Ҡушымта шулай уҡ тауыш яҙҙырырға, элементар монтаж эшләргә, видео күрһәтеү тиҙлеген арттырырға һәм уға һүрәт мөмкинлек бирә. Быға өҫтәп,2013 йылдың 3 июлендәге яңыртылған версияла үтеп киткән кадрҙы ҡарар өсөн Ghost Tools функцияһы өҫтәләг.

Ҡушымта эшләй башлағанда уны тик iOS Apple смартфондары булған ҡулланыусылар ғына файҙалана алған. 2013 йылдың 3 июнендә Android өсөн версия сыҡты. 2013 йылдың ноябренән Vine менән Windows Phone ҡоролмаһында ла файҙаланып була.

## Facebook менән мөнәсәбәттәр
Эшләй башлағандан алып, ҡушымта ҡулланыусыларға Facebook социаль селтәрендәге дуҫтарын да өҫтәргә мөмкинлек бирә. Күрәһең, был Twitterҙың Facebook һатып алғандан һуң Instagram ҡушымтаһына дуҫтар эҙләргә бирмәүенә яуап булғандыр.

## Иҫкәрмә
 

* Официальный сайт
Валя Балканска

**Валя Балканска** (), ысын исеме **Фәһимә Кәстәбәкова** () — Родоп төбәгенән болгар халыҡ йырсыһы. 1942 йылдың 8 ғинуар (һыуығай) көнө Арда ауылында, болгар мосолман (помак) ғаиләһендә тыуған . Валя Балканска башҡарыуында *«Излел е Делю хайдутин»* болгар халыҡ йыры «Вояджерҙың алтын дискыһына» инеп, «Вояджер 1» һәм «Вояджер 2» АҠШ аппараттарында космосҡа ебәрелгән

## "Излел е Делю хайдутин" йырын башҡарыу
Валя ханымдың иң билдәле аудиояҙмаһы − *„Излел е Делю хайдутин“* халыҡ йырының үҙ аллы башҡарыуы − е ХХ быуаттың алтмышынсы йылдарының аҙағында Мартин Кёнинг (Америкала йәшәгән болгар фольклорын тикшеренеүсеһе) тарафынан яһалып, АҠШ-та диск итеп сығарылған. Бер нисә йылдан һуң, был дискының бер нөсхәһе "Алтын дискыға" индереләһе аудиояҙмалар араһына инә. Был диск НАСА-ның "Вояджер" программаһы сиктәрендә Ерҙән Ҡояш системаһының тышына ебәреләсәк бер рисәлә итеп әҙерләнгән. Һөҙөмтәлә, 90 минутлыҡ әҫәрҙәр теҙмәһенә Валя Балкансканың башҡарыуында был йыр ҙа инә. Беренсенән, был диск "Вояджер 2" аппаратында 1977 йылдың 20 август (урағай) көнө космосҡа ебәрелә, ике аҙнанан һуң иһә "Вояджер 1" аппаратында икенсе өлгөһө лә ебәрелә. Һуңғыһы 2012 йылдың 25 август (урағай) көнө Гелиосфераның тышына сығып, әлеге мәлдә Йондоҙ арауығында була.

## Репертуары
Валя Балкансканың репертуарына түбәндәге болгар халыҡ йырҙары инә:

# А бре, юначе лудо и младо
# А га бех мома лефтера
# Агне, вакло агне
# Ветър дуе мене мрези
# Видем та се вдим познавам
# Вчера се майче отидох
# Гори ми, гори, юначе
# Горо ле, горо зелена
# Дай си ма, майчо
# Девойко, бално ли ти е
# Добре ми дойде, юначе
# Излел е Делю Хайдутин
# Какво е ново станало
# Майчинко стара майчинко
# Марудо, кузум Марудо
# Мома сези на йодриво
# Момиченце, малачичко
# Момнеле мари хубава
# Проводи ма, майчинко
# Пукни са, тресни са юначе
# Развявай Кольо, байрака
# Руса девойка липсала
# Севдитце пиле шарено
# Страхил е страшен войвода
# Събрали са се моми ли млади невести
# Събрали са се събрали
# Сьодните, севдим, сьодните
# Триста са пушки пукнали
# Хайдутине се молеха
# Шар планино
# Яла ми яла девойко.

## Сығанаҡтар


## Тышҡы һылтанмалар
* Галерия снимки на Валя Балканска на bulphoto.com
* Откъс за Валя Балканска от книгата «Майстори на народната музика-спомени и размисли» на Тодор Бакалов 
* Валя Балканска изпълнява «Излел е Делю хайдутин» (видео), VBox7
* Цветелина Шенева, «След 43 г. Валя Балканска разбра как песента ѝ е изпратена в Космоса», в-к «24 часа», 2 юли 2011
Камалов Миңлеғәли Хажиғәли улы

**Камалов Миңлеғәли Хажиғали улы** (9 март 1928 йыл — 8 апрель 1998 йыл) — ғалим-табип, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы. 1960—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының һаулыҡ һаҡлау министры һәм 6—12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Медицина фәндәре кандидаты (1959). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1980), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1970) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1961, 1966) ордены кавалеры.

## Биографияһы
Миңлеғәли Хажиғали улы Камалов 1928 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Суйынсы ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Камаловтарҙың ғаиләһендә бөтәһе ете бала була, бишенсеһе — Миңлеғәли. 

1946 йылда урта мәктәпте тамамлай һәм Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Яҡшы уҡыу менән бер рәттән йәмәғәт эштәрен башҡара, спорт менән шөғөлләнә. 

Юғары белем алғас, 1951—1956 йылдарҙа Мишкә районында хирург һәм район Советы башҡарма комитетының һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире булып эшләй. Артабан Өфөгә күсә, 1959 йылдан Башҡорт АССР-ы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы була.

1960 йылда Башҡорт АССР-ының һаулыҡ һаҡлау министры итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 1988 йылғаса эшләй. Уның етәкселегендә республиканың медицина өлкәһендә ыңғай үҙгәрештәр була: медицина профилактика хеҙмәте үҫеш ала, ашығыс медицина ярҙамы ойоштороу системаһы камиллаштырыла; сәнәғәт предприятиелары һәм ауыл хужалығы эшсәндәренә медицина хеҙмәтен күрһәтеүҙең яңы формалары үҫешә; Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы яңынан төҙөкләндерелә; заманса йыһазландарылған гемодиализ һәм бөйөр күсереп ултыртыу бүлектәре булған Республика балалар клиник дауаханаһы төҙөлә; Әлшәй, Дәүләкән, Дүртөйлө, Мәләүез, Яңауыл райондарында 200—250 урынлы дауаханалар төҙөлә.

1988 йылдан Миңлеғәли Камалов — Республика клиник дауаханаһында бүлек мөдире, 1992 йылдан — һуғыш ветерандарының Өфө туберкулёз госпитале начальнигының ойоштороу-методик эштәре буйынса урынбаҫары.

Миңлеғәли Хажиғали улы Камалов 1998 йылдың 8 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Медицина фәндәре кандидаты М. Камалов 150-гә яҡын фәнни хеҙмәт яҙған. Уларҙыңң күбеһе үт ҡыуыу юлдарының хирургия мәсьәләләрен асыҡлауға арналған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ике «Почет Билдәһе» ордены (1961, 1966)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975)
* Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (1998)

## Хәтер
* Өфө ҡалаһында Миңлеғәли Камалов йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (Совет районы, 8 Март урамы, 20; Әй урамы, 85)
* Дәүләкән ҡалаһының Дан Аллеяһында Камалов Миңлеғәли Хажиғали улы иҫтәлегенә Хәтер таҡтаташы урынлаштырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғарипов Биктаһир Күсей улы

**Ғарипов Биктаһир Күсей улы** (1919 йыл — 2018 йыл) — гвардия өлкән сержанты. Ҡыҙыл Йондоҙ, I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Ғарипов Биктаһир Күсей улы 1919 йылда Ҡыйғы районының Ибрай ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына хәрби хеҙмәткә 1938 йылда Ҡыйғы районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1940 йылдан — ВЛКСМ ағзаһы. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының 3-сө батареяһында взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Гвардия өлкән сержанты.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң демобилизацияланғас, тыуған ауылына ҡайта.
2018 йылда вафат була.

## Батырлығы
1943 йылдың 14 декабрендә Александровка эргәһендәге алышта дошмандың бер танкыға ҡаршы минометын юҡ итә. 1944 йылдың 24 ғинуарында өс блиндажды емерә. Шул уҡ йылдың 12 апрелендә Владимир-Волынский ҡалаһы өсөн алышта бер пулеметты тонсоҡтора һәм ете фашисты юҡ итә. 16 апрелдә, дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда, 25 фашисты теге донъяға оҙата. 18 апрелдә дошмандың йөк тейәлгән бер арбаһын, 8 кешеһен юҡ итә. 2 майҙа ике билндажды тура утҡа тота. Ошо батырлыҡтары өсөн Биктаһир Ғарипов 1944 йылдың 2 июнендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградланыуға тәҡдим ителә, 7 июлдә наградлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945).

## Ғаиләһе
Тормош иптәше Нәзирә менән 8 бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Улдары — Валерик, Владик, Янбулат, Славик, Фларит, Жәлил. Ҡыҙҙары — Венера, Зифа (йәшләй вафат була).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* ГАРИПОВ Биктаги(е)р Кусенеевич (Кусеевич)
* Гарипов Биктагир Кусенеевич
Ғәләүетдинова Наилә Ғизетдин ҡыҙы

**Ғәләүетдинова Наилә Ғизетдин ҡыҙы** (3 ғинуар 1946 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1965 йылдан Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы дикторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).

## Биографияһы
Наилә Ғизетдин ҡыҙы Ғәләүетдинова 1946 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Архангел районы Тирәкле ауылында тыуған.

Үҙҙәрендәге мәктәпте тамамлағандан һуң Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә. Был махсус урта уҡыу йортонда Рим Сыртланов курсы буйынса һөнәри белем ала.

1965 йылда йәш белгес Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио комитетында, конкурс нигеҙендә диктор булып, хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Башҡортостан радиоһында «Шиғриәт минуттары», «Һеҙҙең өсөн, ветерандар», «Бөтә йөрәктән», «Ваҡыт даръяһы» әҙәби-музыкаль һ.б. тапшырыуҙарҙы алып бара.

Легендар диктор, радио һәм телевидение тапшырыуҙары алып барыусы, үҙенең үҙенсәлекле тауышы, фиғыл-ҡиәфәте менән бер нисә дәүер символына әйләнә.

Хаҡлы ялға сыҡҡас та яратҡан эшен дауам итә. 2020 йыл аҙағында «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Был туралағы Указға Рәсәй Президенты 7 декабрҙә ҡул ҡуя.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1981)

## Иҫкәрмәләр

  
## Һылтанмалар
*
Пацков Юрий Алексеевич

**Пацков Юрий Алексеевич** (13 апрель 1934 йыл — 31 ғинуар 2001 йыл) — архитектор, юғары мәктәп уҡытыусыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1979), Архитекторҙар Союзы ағзаһы (1964).

## Биографияһы
Юрий Алексеевич Пацков 1934 йылдың 13 апрелендә Башҡорт АССР-ның Дәүләкән районы Раев ауылында тыуған. Атаһының һөнәренә бәйле,ғаилә бер нисә тапҡыр йәшәү урынын үҙгәрткән. Тәүҙә улар Бирск ҡалаһына, аҙаҡ Өфө ҡалаһына күсеп киләләр. Юрий Алексеевичты Өфө ҡалаһының 11- се һанлы ирҙәр мәктәп-гимназияһына уҡырға бирәләр.
Яҙмыш уны республиканың күренекле рәссам — педагогы,һынлы сәнғәт оҫтаһы Порфирий Маркович Лебедев менән осраштыра.
Бер нисә ай дауамында Юрий Алексеевич Порфирий Марковичтың дәрестәренә йөрөй, акварель менән эшләргә өйрәнгән, һынлы сәнғәт тураһында әңгәмәләр тыңлай 1958 йылда
Мәскәү дәүләт архитекторҙар институтын уңышлы тамамлап,Өфөгә ҡайта."Башкиргражданпроект" инситутында архитектор булып эшләй башлай, аҙаҡ баш архитектор вазифаһын башҡарған.
* 1983 йылдан — техник бүлек белгесе
* 1986 йылдан алып — Башҡорт АСССР-ның Мәҙәниәт министрлығының реставрация производство оҫтаханаһының ғилми-тикшеренеү эштәре буйынса бүлек начальнигы
* 1988—1989 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы башҡарма комитетының архитектура һәм ҡала төҙөлөшө буйынса баш идаралығы начальник урынбаҫары вазифаһын башҡара.
* 1994—2001 йылдарҙа «Башкиргражданпроект» институтында консультант
* 1977—1995 йылдарҙа шулай уҡ Өфө дәүләт нефть университетында ла эшләй.

## Билдәле проект эштәре
* «Россия» ҡунаҡханаһы (1967)
* «Искра» кинотеатры
* Актерҙар Йорто (1970)
* Планетария
* Дим мемориаль зонаһы
* «Красноусольск» шифаханаһы (1970)
* И. С. Якутов исемендәге парк(1975)
* «Шүлгәнташ» ҡурсаулығы майҙанындағы экскурсия комплексы (1980)
Пацков Юрий Алексеевичтың проекты һәм уның ҡатнашлығында Өфөлә губернаторҙар йорто реставрацияланған, Башҡорт дәүләт филармонияһы (1987),Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры (1987,2000) реконструкцияланған. Бынан тыш ул күренекле рәссам һәм шағир.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ынң атҡаҙанған төҙөүсеһе (1979)
 
## Хәтер
Өфөлә ул йәшәгән йортҡа таҡтаташ ҡуйылған (Чернышевский урамы,127.Киров районы)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Оськин И.Оставить след в веках чредой, идущих" Бельские просторы" 2017 № 3,стр.133-138
* Седова В."Пацков архитектор, художник, поэт" /В.Соседова- (Вернисаж) Истоки-2014 № 17 (30 апр.) -стр.16

## Һылтанмалар
Сафин Фаил Ғабдулла улы

**Сафин Фаил Ғабдулла улы** (20 ғинуар 1959 йыл) — ғалим-социолог. 1994 йылдан Этнологик тикшеренеүҙәр институты хеҙмәткәре, 1996 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2004 йылдан — этнополитология бүлеге мөдире. Тарих фәндәре докторы (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Фаил Ғабдулла улы Сафин 1959 йылдың 20 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Бик-Ҡарамалы ауылында тыуған. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, ауылда — монтёр, әсәһе һауынсы була. 

Дәүләкән ҡалаһының беренсе урта мәктәбен тамамлағас, колхозда эшләй.

* 1977—1979 йылдарҙа Армияла хеҙмәт итә.
* 1979 йылдан 1985 йылға тиклем Дәүләкән районы Бик-Ҡарамалы урта мәктәбендә уҡытыусы һәм мәктәп директоры булып эшләй.
* 1985 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
* 1994 йылда — Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институтының аспирантураһын тамамлай.
* 2004 йылдан — этнополитология бүлеге мөдире (ИЭИ УНЦ РАН)
Бөгөнгө көндә Өфө ҡалаһында Р. Г. Кузеев исемендәге этнологик тикшеренеүҙәр институтының этнополитология бүлеген етәкләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Волга-Урал регионы халыҡтарының этнотел һәм этносәйәси процестарҙы, этнодәүләт һәм этнос-ара мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеүгә арналған 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттәр яҙған. Донъяның төрлө ҡалаларында үткәрелгән халыҡ-ара ғилми конференциялар, семинарҙар һәм симппозиумдарҙа ҡатнашыусы, , атап әйткәндә: Чикаго (1994), Майами (1996), Мангейм (ФРГ), Хельсинки (1999), Брюссель (2007).

## Ғилми хеҙмәттәре
* Этно—языковые процессы в Башкортостане в XX столетии. М., 2000 г.
* Язык в технологии кадровой политики. История и современность: опыт Башкортостана, М., 2002 г.
* Вызов этничности в тенденции проявления идентичности, СПб, 2010 (авторҙаш).

= Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре =
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* Джон һәм Катрин Мак Артур гранты лауреаты (1996)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әлибаев Шайкамал Әлибай улы

**Әлибаев Шайкамал Әлибай улы** (1906 йыл — ?) — капитан. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының эскадрон командиры. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1942). «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944).

## Биографияһы
Әлибаев Шайкамал Әлибай улы 1906 йылда хәҙерге Салауат районының Тирмән ауылында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армия сафына Өфө ҡалаһының Сталин район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 8-се кавалерия корпусының легендар 112-се кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының 1-се ҡылыссылар эскадроны командиры булып хеҙмәт итә. 1928—1945 йылдарҙа сәйәси хеҙмәткәр була.
? йылда яуыз уйлы кешеләр ҡулынан Өфө ҡалаһында һәләк була.

## Батырлығы
1942 йылдың 3-11 июлендә Борки ауылы (әлеге Липецк өлкәһе Тербуны районы) эргәһендә дошмандың бер нисә һөжүмен кире ҡаға, эскадронын контрһөжүмгә күтәреп, 100-ҙән ашыу дошман һалдатын юҡ итә.

Габановка районындағы алышта ла эскадронын бер нисә тапҡыр алышҡа алып инә, 100-ҙән ашыу фашисты юҡ итә, ҡулға 8 ат һәм ҡорал төшөрә, яралана. Уны наградаға тәҡдим иткәндә: «Артынан кешеләрҙе эйәртә белә, дошманға һөжүм итеп уға ҙур зыян килтерә, шул уҡ ваҡытта үҙ подразделениеһының личный составын һаҡлап алып ҡала», — тигән ҡылыҡһырлама бирелә.
Ошо арауыҡтағы тәүәккәллеге өсөн 31 июлдә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә.

## Наградалары
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алибаев Шайкамал Алибаевич
* Память народа. Алибаев Шайкамал Алибаевич
*В Липецкой области открыли памятник памяти 112-ой Башкирской кавалерийской дивизии 
*Замир Вахитов.Склоняем головы перед героями
Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы

**Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы** (1906 йыл, БАССР, Бөрйән районы, Тарыуал ауылы — 1965 йыл, БАССР, Бөрйән районы, Иҫке Собханғол ауылы) — сержант.  1-се  Украина фронтының 10-сы Айырым Армия трофей батальоны  5-се гвардия армияһының взвод командиры ярҙамсыһы. Ҡыҙыл Байраҡ  ордены кавалеры  (1945). «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945).

## Биографияһы
Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы 1906 йылда Бөрйән районының Яңы Тарыуал ауылында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың 2 июлендә Ҡыҙыл Армия сафына Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1-се Украина фронтының 10-сы Айырым Армия трофей батальоны 5-се гвардия армияһының ат тотоусыһы булып хеҙмәт итә башлай. Мәскәү, Сталинград, Курск, Белгород һәм Полтава янында Бөйөк Ватан һуғышы алыштарында ҡатнашып, биш тапкыр яралана. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң демобилизацияланғас, Бөрйән районына ҡайта. Иҫке Собханғол ауылында май һығыу цехы шофёры, эшселәрҙе тәьмин итеү бүлегендә йөк ташыусы булып эшләй. Өйләнә, алты балаһы була. 1965 йылда вафат була.

## Батырлығы
1941 йылдың декабренән батальонда хеҙмәт итә, намыҫлы, тырыш, хәрби заданиеларҙы теүәл үтәүсе яҡшы яугир була. 1944 йылдың ноябрендә яңғыҙы бер көн эсендә бер вагон металл һынығын тейәй. 1945 йылдың 27 мартында Яуер ҡалаһы янында немец разведкаһына юлыға, алышҡа инә һәм ике немец һалдатын юҡ итә. Апрель айында алғы һыҙыҡтан 200 метр алыҫлыҡта дошман уты аҫтында үҙенең йөк арбаһында Гучдорфҡа 27 тонна шәкәр сығара. "Өлгөлө эше һәм тәртибе өсөн иптәш Ҡолһарин ат тотоусынан взвод командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. «2-се дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ», — тип яҙа уның тураһында 10-сы Айырым Армия трофей батальонының 5-се гвардия армияһы майоры Лагутин.

СССР Юғары Советы Президиумы исеменән фронтта командованиенең хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 10-сы айырым армия трофей батальонының взвод командиры ярҙамсыһы Ҡолһарин Ғибат Ғәли улы 1945 йылдың июнендә Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Кульсарин Гибат Галиевич 
* Кульсарин Гибат Галиевич
Әрмән-ҡыпсаҡ теле

**Әрмән-ҡыпсаҡ теле** (текстарҙа ҡулланылған үҙ атамалары: *хыпчах тили* *бизим тил,* һуңыраҡ *татарча* тип тә аталған) – Көнсығыш Европа әрмәндәре тарафынан ҡулланылған тел, төрки теленең ҡыпсаҡ тармағына ҡараған.

## Тарихы
Был тел христиан динле, ҡыпсаҡ телле әрмәндәрҙең әҙәби ҡомартҡыларынан билдәле. Ул әрмәндәр элекке Речь Посполита дәүләтенең төрлө ҡалаларында, шулай уҡ Молдова һәм Румынияға ҡараған ерҙәрҙә йәшәгән (Каменец, , Львов, Луцк, Могилёв, Сучава, Серет, Замость, Яссы, Аккерман һ.б.).  Ошо ерҙәргә улар Ҡырым ярымутрауынан (Кәфә, хәҙерге Феодосия, ерҙәренән) һәм Әрмәнстандан килгән. Эпиграфика ҡомартҡылары иҫбат итеүенсә, XII–XIII быуатта уҡ Әрмәнстан биләмәләрендә ҡыпсаҡ телле христиандар йәшәгән, Тап ошо дәүерҙә ҡоролған монастырҙарҙың бере "Хипчахаванк" (Ҡыпсаҡ монастыры) тип атала, ул Аруч сиркәү комплексына инә. 

## Текст миҫалы

*Әрмәни-ҡыпсаҡ телендә Ғайса Мәсих доғаһы:*
Atamïz bizim ki köktäsen,
ari bolsun atïŋ seniŋ,
kelsin χanlïχïŋ seniŋ,
bolsun erkiŋ seniŋ nečik köktä alay yerdä,
ötmäkimizni bizim kündälik ber bizgä bügün,
bošat bizgä borčumuznu bizim,
nečik ki biz bošatïrbiz bizim borčlularïmïzga,
bermägin bizni sïnamaχlïχka,
yoχsa χutχar bizni yamandan,
zerä seniŋdir χanlïχ da χuvat,
da saŋa haybat meŋilik.
Amen.


## Przypisy

## Библиография

* E. Tryjarski, Słownik ormiańsko-kipczacki na podstawie trzech rękopisów ze zbiorów wiedeńskich, Warszawa 1968
* E. Tryjarski, Zapisy sądu duchownego Ormian miasta Lwowa za lata 1625-1630 w języku ormiańsko-kipczackim, Kraków 2010
* Strona o języku kipczackim i jego zabytkach 
* wiadomości o języku ormiańsko-kipczackim