open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бөтә донъя шиғриәт көнө

**Бөтә донъя шиғриәт көнө** — байрам йыл һайын 21 мартта билдәләнә. Был байрам ЮНЕСКО тарафынан ойошторолған (Берләшкән милләттәр ойошмаһының мәғариф, фән һәм мәҙәниәт буйынса ойшмаһы) ЮНЕСКО-ның генераль конференцияһының 30-сы сессияһында 15 ноябрҙә, 1999 йылда ҡабул ителә. ЮНЕСКО ҡарары буйынса, байрамдың маҡсаты — «яңы милли, төбәк һәм халыҡ-ара шиғри хәрәкәтен таныу һәм уға яңы импульс биреү».

## Тарих
Тәүге шиғриәт көнө инициативаһы рәсми рәүештә 1930 йылдар аҙағында: 1938 йылда американың Огайо штаты шағирәһе Тесса Суизи Уэбб инициативаһы буйынса тыуған көндө үткәреү тәҡдим ителә. 1951 йылда был дата АҠШ-тың 38 штатында, шулай уҡ Мексикала таныла һәм Милли шиғриәт көнө булараҡ билдәләнә. Һуңынан был көн-Бөтә донъя шиғриәт көнө булараҡ байрам итеп башҡа илдәрҙәл үткәрелә.

1998 йылда Марокко тәҡдиме буйынса, ЮНЕСКО-ның Генераль Ассамблеяһы Бөтә донъя шиғриәт көнөн байрам итеү тураһында мәсьәләне ҡарай һәм бындай сараларҙы үткәрергә тәҡдим итә. Шул көндән алып төрлө илдәрҙә Шиғриәт көнө үткәрелә. Мәскәү, Париж, Брюссель һәм бүтән баш ҡалаларҙа Шиғриәт көнө 1999 йылдың 21 мартында ү кәрелә башлай. Мәскәүҙә Дәүләт әҙәби музейында, Петровкала, тәүге тапҡыр Шиғриәт көнө үткәрелә. Уның инициаторы булып ДООС әҙәби берекмәһе тора; программаны Анатолий Кудрявицкий алып бара, саҡырылған ҡунаҡтар араһында шағирҙар Генрих Сапгир, Игорь Холин, Константин Кедров, Татьяна Щербина, Михаил Айзенберг Михаил һәм башҡалар була. 2000 йылда Шиғриәт көнө Таганкалағы театрҙа үтә, унда Андрей Вознесенский, Константин Кедров, Елена Кацюба, Алина Витухновская, Юрий Любимов һәм башҡалар сығыш яһай. 2001 йылда «ДООС» сараһына параллель рәүештә Таганка театрындаМихаил Айзенберг, Сергей Гандлевский, Иван Ахметьев, Вера Павлова һәм «Вавилон» альманахы авторҙары шиғриәт көнөн үткәрә. 2001 йылдан алып К. Кедров етәкселегендәге музыкаль-шиғри программа, ике көнлөк йәштәр шиғри фестивале традицион булып китә.

Бөтә донъя шиғриәт көнөнөң Мәскәү программаһы яйлап үҫә, шиғриәткә бағышланған саралар бер айға һуҙыла һәм Дәүләт әҙәби музейы патронаты аҫтында уҙғарыла. Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында ла шиғриәт көнө үткәрелә: мәҫәлән, Магнитогорскиҙа 2002 йылдың 20-21 мартында Бөтә донъя шиғриәт форумы үтә, ә Санкт-Петербургта 2014 йылда Михаил Лермонтовтың юбилейына бағышланған марафон үткәрелә, уның барышында актерҙар, шағирҙар һәм һәр бер теләгән кеше шиғырҙар һәр кем уҡый.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Всемирный день поэзии на сайте ООН
* Всемирный день поэзии в Театре на Таганке, 2000
Кируна (коммуна)

**Кируна** (, , с-саамск. Girona gielda) — Швецияның иң төньяғындағы коммуна, Норрботтен ленында тора. Шул уҡ исемдәге ҡала — коммунаның үҙәге. Коммунаның майҙаны  тәшкил итә. Халыҡ һаны — 22 967 кеше (2011 йыл мәғлүиәттәре буйынса). Коммуна 1971 йылдың 1 ғинуарында ойошторолған.

## Географияһы

Кируна Швецияның төньяғында урынлашҡан.  майҙанлы был коммуна илдең иң ҙур коммунаһы (Швеция дөйөм майҙанының яҡынса 4,6 %). Норвегия (көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайышта), Финляндия (төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта), шулай уҡ Швецияның Паяла (көнсығышта) һәм Елливаре (көньяҡта) коммуналары менән сиктәш.

Көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Кебнекайсе (диңгеҙ кимәленән 2106 метр) тауы урынлашҡан —Лапландия һәм Швецияның иң юғары нөктәһе. Кируна территорияһында 6000-дән ашыу күл бар, уларҙың иң ҙуры — Турнетреск. Төп йылғалары : Каликсэльвен, Турнеэльвен һәм Лайниоэльвен, Муониоэльвен, ул финляндия менән сик барлыҡҡа килтерә. Коммуна территорияһында Абиск һәм Вадвечокк милли парктары бар.

Коммунала Эсрейндж ракета полигоны урынлашҡан.

## Тораҡ пункттар
Биләмәлә 200-ҙән ашыу кеше йәшәгән 7 тораҡ пункттары урынлашҡан:

## Халыҡ
2011 йыл аҙағындағы мәғлүмәттәр буйынса халыҡ һаны . Уртаса тығыҙлығы — 1,2 кеше/км². Фин, саам теле һәм меянкиель телдәре коммунаның аҙсылыҡ телдәре статусына эйә.

## Билдәле шәхестәр
* Берье Сальминг — элекке швед хоккейсыһы

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Архангельск, Россия

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Коммуна рәсми сайты
Бирмингем Сити

**«Бирмингем Сити» футбол клубы** () — Англияның эст-Мидлендс графлығының Бирмингем ҡалаһының профессиональ футбол клубы. Англия футбол лигалары системаһының әһәмиәте буйынса икенсе булған Чемпионшипт дивизионында сығыш яһаусы клуб. 1875 йылда «Смолл Хит Эллайенс» (()  Heath Small Alliance) исеме аҫтында барлыҡҡа килә. Ике тапҡыр Футбол лигаһы Кубогын яулаған. Клубтың йорт стадионы — 30 меңдән ашыу тамашасыны һыйҙырыусы «Сент-Эндрюс».

Команданың ҡушаматы — «*зәңгәрҙәр*» () *Blues*), «Бирмингемдың» йорт формаһы зәңгәр төҫтә, ә уларҙың көйәрмәндәренең ҡушаматы *«синеносые (зәңгәр танауҙар)» (The Bluenoses)* ,- 90-сы йылдарҙа клуб маскоты үҙенең формаһы һәм төҫө менән күк төҫтәге танауҙы хәтерләтә.

«Бирмингем Сити» клубының төп дәғүәсеһе шул уҡ Бирмингем ҡалаһының «Астон Вилла» командаһы. Уларҙың ярыштары Англияла «Дерби Второго города», йәки «Бирмингемское дерби» исеме аҫтында билдәле. Был командалар араһында беренсе матч 1879 йылдың 27 сентябрендә ойошторолған.

## Төп составы
: *2018 йылдың 18 ғинуарына*

## Ҡаҙаныштары
: *Ҡаҙаныштар исемлеге «Бирмингем Сити»*

### Милли
* **Икенсе дивизион** / **Инглиз футбол лигаһы Чемпионшип**
** **Чемпион (4):** 1892/93, 1920/21, 1947/48, 1954/55
** *Вице-чемпион (7):* 1893/94, 1900/01, 1902/03, 1971/72, 1984/85, 2006/07, 2008/09
** *Еңеүсе плей-офф (1):* 2001/02

* **Өсөнсө дивизион** / **футболының беренсе лигаһы**
** **Чемпион:** 1994/95
** *Вице-чемпион:* 1991/92

* **Англия Кубогы**
** *Финалсыһы (2):* 1931 йылда, 1956

* **Футбол лигаһы кубогы**
** **Эйәһе (2):** 1963, 2011
** *Финалсыһы:* 2001

* **Футбол лигаһы Трофей**
** **Эйәһе (2):** 1991, 1995

* **Оло кубогы Бирмингем**
** **Эйәһе:** 1905

### Халыҡ-ара
* **Йәрминкә кубогы**
** *Финалсыһы (2):* 1958/60, 1960/61

## «Бирмингем Сити» өсөн сығыш яһаған уйынсылар

## Сиған ҡәһәре тураһындағы легенда
Бер легенда буйынса, «Сент-Эндрюс» стадионын төҙөү алдынан был урында 1906 йылда сиған таборы торған һәм клуб етәкселеге төҙөлөш өсөн урындан сиғандарҙы ҡыуып сығарған. Йәнәһе, быға асыуланған сиғандар бирмингем халҡын ҡәһәрләгән, улар был стадионда йөҙ йыл дауамында еңеүгә өлгәшә алмаясаҡ тигән. Киң таралған версия буйынса, сиғандар, Англия Кубогында Бирмингем клубы бер ваҡытта ла еңә алмаясаҡ, тигәндәр. Киләһе йөҙ йыл барышында клуб футболсылары бары тик 1963 йылда ғына Англия лигаһы Кубогында еңеү яулай алған. 1980-се йылдарҙа уйынсылар, тренерҙар һәм көйәрмәндәр араһында, сиғандар ысынлап та клубҡа боҙом яһаған, тигән фекергә киләләр. Тренерҙар команданың хәлен яҡшыртыу өсөн төрлө алымдар ҡулланырға тырыша: Рой Сандерс дин әһеленә мөрәжәғәт итә һәм уйынсылар бутсаларының табанын ҡыҙыл төҫкә буятып ҡарай, ә Барри Фрай стадиондың футбол майҙанының мөйөштәрендәге ҡыҙыл флагтарға кесе ярау итеп тә ҡарай.

2006 йылда «сиған ҡәһәренә» 100 йыл тула, әммә команданың хәле йүнәлмәй.. 2007 йылда «Бирмингем» Премьер-лигаға сыға, ә миҙгел тамамланғас, унан оса. 2011 йылда «Бирмингем», ниһайәт, оҙаҡ йылдар эсендә беренсе тапҡыр Лига Кубогын яулай, ҡайһы бер көйәрмәндәр быны сиғандарҙың ҡәһәре бөтөүе менән аңлата.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Клубтың рәсми сайты
Ческе-Будеёвице (район)

**Ческе-Будеевице районы** () — Чехияның Көньяҡ Чехия крайындағы 7 райондарының береһе. Административ үҙәге булған Ческе-Будеевице ҡалаһы тора. Райондың майҙаны 1638,30 майҙаны квадрат километр тәшкил итә, халыҡ һаны — 187 881 кеше (халыҡ тығыҙлығы — 1 квадрат километрға 114,68 кеше тәшкил итә). Ческе-Будеевице районы 109 тораҡ пункттарынан, шул иҫәптән 9 ҡаланан тора.

## Тораҡ пункттар

### Ҡалалар
Ческе-Будеевице районы составына Боровани — Глубока-надо-Влтавоу — Злив — Лишов — Нове-Гради — Рудольфов — Тин-над-Влтавоу — Тргове-Свини — Ческ-Будеевица ҡалалары инә.

### Бәләкәй ауылдар
Дольний-Буковско — Леденице — Шеветин.

## Мәҙәниәт һәйкәлдәре
Иң күп ҡаралған мәҙәниәт һәйкәлдәре Ческе-Будеевице районы биләмәһендә түбәндәгесә урынлашҡан:

## Иҫкәрмәләр
Динамо (Ческе-Будеёвице футбол клубы)

**«Динамо» Ческа-Будеевице футбол клубы**— чех футбол клубы, Ческе-Будеевице ҡалаһының илдәге Милли футбол лигаһында сығыш яһаусы клубы.

## Элекке исемдәре
* 1905 — **СК Ческе-Будеевица** ()
* 1949 — **Те Сокол ИЧЕ Ческе-Будеевице** ()
* 1951 — **Те Славия Ческе-Будеевице** ()
* 1953 — **ДСО Динамо Ческе-Будеевице** ()
* 1958 — **Те Динамо Ческе-Будеевице** ()
* 1991 — **СК Динамо Ческе-Будеевице** ()
* 1992 — **СК Ческе-Будеевице ИЧЕ** ()
* 1999 — **СК Ческе-Будеевице** ()
* 2004 — **СК Динамо Ческе-Будеевице**()

## Европа турнирҙарында ҡатнашыуы
* Интертото Кубогы ярыштары (миҙгел 1994/95).

### Чехия чемпионатында сығышы

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Официальный сайт клуба
* Официальный сайт Футбольной ассоциации Чехии
* Официальный сайт ФНЛ
Тухоль ҡарағайлығы

**Тухоль ҡарағайлығы** () — Польшаның төньяғында, Брда һәм Вды йылғалары араһында урынлашҡан Тухоль ҡалаһы янындағы ҙур урман массивы. Бында 2010 йылда ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһына индерелгән «Тухоль ҡарағайлығы» Милли паркы урынлашҡан.

## Ландшафты

Һуңғы боҙлоҡ дәүерендә формалашҡан төбәк. Артыҡ бейек булмаған ҡалҡыулыҡтарҙан һәм боҙлоҡтарҙан һуң ҡалған 900-ҙән ашыу күлдән тора. Урман майҙаны — 3200 кв. километр самаһы, шуға ла ул Польшала һәм Үҙәк Европала иң ҙур урман массивы тип иҫәпләнелә. 1996 йылда урмандың 46,3 кв. километрға тигеҙ өлөшө «Тухоль ҡарағайлығы» Милли паркына бүленә. Территорияның яҡынса 30 процентында Kociewiacy халҡы төпләнеп йәшәй. Биләмәләге иң ҙур ҡалалар — Тухоль һәм Черск.

## Тарихы
Германия империяһы дәүерендә урман биләмәһендә медицина тикшереүҙәре менән шөғөлләнеүсе хәрби база урынлаша.

1939 йылда, фашистар Польшаға баҫып ингән ваҡытта, Икенсе донъя һуғышы башында, һуғыш Тухоль ҡарағайлығында бара.

Тиҙҙән немец ғәскәрҙәре элекке тикшеренеү базаһы биләмәһен тулыһынса баҫып ала һәм *Truppenübungsplatz* *Westpreußen* , йәки *Heidekraut* тип атай.

1944 йылдың авгусынан 1945 йылдың ғинуарына тиклем Ганс Каммлер һәм Вальтер Дорнбергер командалыҡ иткән СС ғәскәре ФАУ-2 ракеталарын һынау менән шөғөлләнә. 1945 йылдың ғинуарында, биләмәне Ҡыҙыл Армия азат иткәнгә тиклем, СС ғәскәре эвакуациялана.

Икенсе донъя һуғышынан һуң урманда антикоммунистик рухтағы партизандар йәшеренә.

## «Кеше һәм биосфера» программаһы
2010 йылдың июнендә ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһы сиктәрендә Тухоль ҡарағайлығы айырым биләмәгә бүленә . «Тухоль ҡарағайлығы» Милли паркы, шулай уҡ буфер зонала урынлашҡан 25 тәбиғәт ҡурсаулығы төп зонаға индерелә. Тухоль, Вдецкий, Вдзыдзеский һәм Заборский төбәк ландшафт парктары буфер зонаһына инә. Шулай уҡ күсеш зонаһы ла бүленеп ҡуйыла, уға Тухоль ҡалаһы һәм яҡындағы райондар инә. Төп зона , ә өс зона бергә  майҙанды биләй.

## Иҫкәрмәләр
Осиек (футбол клубы)

**«Осийка»** (хорва. Osijek Nogometni klub) — хорват футбол клубы, Осиек 3алаһында 1947 йылда нигеҙләнгән. «Градско врт» стадионы - уның йорт аренаһы, стадиондың дөйөм һыйҙырышлығы - 18 856 тамашасы.

Югославия тарҡалыуына тиклем клуб Югославия футбол беренселегенә Союз чемпионатында ҡатнашыусыларҙың береһе була. 1992 йылда Беренсе лиганың алыштырғыһыҙ ҡатнашыусыһы, Хорватияның футбол буйынса чемпионтатының юғары футбол дивизионында ҡатнашыусыһы.

## Клуб тарихы
Башта «Осиек НК» «Ударник НК» исеме аҫтында сығыш яһаған, ул 1945 йылда булдырылған. 2 февраль, 1947 йыл — бөгөнгө «Осиек НК» был көндө үҙенең тыуған көнө тип иҫәпләй. Клубтың төҫтәре зәңгәр һәм ҡыҙыл була, аҙаҡ аҡ һәм зәңгәр төҫкә алмаштырыла. Тәүге тапҡыр юғары дивизионда клуб Югославия чемпионатында 1953/54 миҙгелендә ҡатнаша, унда Боснияның Баня-Лука ҡалаһының «Борац» командаһына ҡаршы уйнай. Был команданы ҡыйратып, еңеүгә өлгәшә (иҫәп 5:0).«Осиек» клубы йорт уйындарын «Градско врт» аренаһында үткәрә.

1956 йылда команда юғары лиганан оса һәм Икенсе лигала югославия уйнап килә. Ниһайәт, 1977 йылда «Осиек НК» юғары дивизионға ҡайта һәм унда Югославияның тарҡалыуына тиклем тора. 1983/84 миҙгелендә алтынсы урын яулай һәм Югославия кубогында 1965/66 миҙгелендә ярым финалға сыға.

1992 йылда «Осиек» Хорватияның Беренсе лигаһында сығыш яһау хоҡуғын яулай һәм бронза миҙал яулай.

## Клубтың ҡаҙаныштары
* **Беренсе лига**
**  **Бронза призеры** (6): 1992, 1994/95, 1997/98, 1999/00, 2000/01, 2007/08

* **[[:en:Yugoslav Second League|Икенсе лига (Югославия)]]**
**  **Чемпион** (5): 1952/53, 1969/70, 1972/73, 1976/77, 1980/81
**  **Икенсе урын** (5): 1957/58, 1966/67, 1970/71, 1973/74, 1975/76

* **Хорватия Кубогы**
**  **Еңеүсе** (1): 1998/99
**  **Финалсыһы** (1): 2011/12

## 2006 йылдан алып сығыш статистикаһы

## Еврокубок сығыштарында

## Билдәле уйынсылар
* Ҡапҡасы
**  Иван Турина
**  Марио Галинович

* Һаҡсы
**  Александр Метлицкий

* Ярымһаксы
**  Бранко Карачич
**  Ненад Белица
**  Даниэль Праньич
**  Юрица Враньеш

* Һөжүмсе
**  Давор Шукер
**  Влаович Горан
**  Петар Крпан
**  Мариян Вука
**  Мит Думитру

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Профиль на worldfootball.net
* Профиль на transfermarkt.com
* Профиль на footballdatabase.eu
* Профиль на soccerpunter.com
* Профиль на soccerway.com
* Профиль на soccer365.ru
* Профиль на ceroacero.es
Таганрог радиотехник институтының «А» корпусы

**Таганрог радиотехник институтының «А» корпусы** — Чехов урамы, 22 адресы буйынса урынлашҡан уҡыу-административ бинаһы

## Бина тарихы
Таганрог  радиотехник институтының  «А» корпусы — боронғо  корпус. Был бина 1916 йылда  архитектор А.Гинзбург проекты буйынса Алексеев ҡатын-ҡыҙҙар  гимназияһы өсөн төҙөлгән. 1914 йылдың 10 июлендә бинаға нигеҙ ташы һалына. Бинаны төҙөгәндә элекке Троица ҡәлғәһенең нығытмаларының бейек тупраҡ валын ҡаҙырға тура килә.  Ер эштәре ваҡытында төҙөүселәр боронғо  дары мөгәрәптәренең ҡалдыҡтарын таба.

Алексеев  ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһы оҙаҡ булмай. Тәүҙә бина хәрби госпиталь итеп тапшырыла, Граждандар һуғышы йылдарында бинаны А.И. Деникиндың Ирекле армияһы штабы  бүлектәренең береһе биләй. Совет осоронда бинала сиратлап  мәктәп, балалар йорто, ауыл хужалығы училищеһы урынлаша.

1925 йылда Профессиональ ауыл хужалығы мәктәбе базаһында (Агрономия) 1920 —1921 йылдарҙа  ҡарауһыҙ үҫмерҙәр өсөн Таганрогта Алексеев ҡатын-ҡыҙҙар бинаһында урынлашҡан ауыл хужалығы техникумы ойошторола. Бинаның уң ҡабырғаһында дөйөм ятаҡ, һул яғында  уҡыу кластары урынлаша. 1930 йылда техникум  Таганрог ауыл хужалығы  ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институты итеп үҙгәртелә (ТИМСХ). Таганрог  радиотехник институты асылыу менән Таганрог ауыл хужалығы  ауыл хужалығын механизациялау һәм электрлаштырыу институты 1952 йылда бөтөрөлә.

1988 йылдан алып  2010 йылға тиклем  «А» корпусының төрлө аудиторияларында Таганрог  радиотехник институтының юғары математика хеҙмәткәрҙәре ойошторған  Таганрог лицейы дәрестәре үтә.

Әлеге ваҡытта «А» корпусы бинаһында «А» Көньяҡ федераль университеттың инженер-технология академияһын урынлашҡан.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Алексеев  ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының рус теле уҡытыусыһы,  Митрофаний сиркәүенең, ә һуңынан Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе руханийы  Александр Баландин бинаның архитектура  ҡиәфәтен быдай һүрәтләй: «Икенсе ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы: гекзостиль — алты ҙур  колоннаһы ҡыҙыл кирбестән, бейек һәм оҙон цемент порталы сағыштырмаса ҙур булмаған   ишек-тамбурға алып бара. Төп фронтоны — ҙур ҡыҙыл өсмөйөш, тиҙ-тиҙ генә һалынған кирбестән һалынып, емерелергә торған һымаҡ, ике ҡабырға фронтоны ла шулай уҡ. Былар бөтәһе лә фасады менән ныҡ пропорцияһыҙлыҡта һәм күңелһеҙ. Икенсе ҡаттың венециан  тәҙрәләре генә бинаға бер ни тиклем йәнлелек бирә».

## Галерея

Файл:TTI A.jpg|«А» корпусы, 2008&nbsp;йыл


## Китапханаһы
«А» корпусында радиотехник институттың китапханаһы үҙ ишектәрен  1952 йылдың 25 авгусында  аса. Китапхананың 4 хеҙмәткәре ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 20 мең китап алып уны эшкәртеп өлгөрә. Илдең 13 иң ҙур китапханаһы институтҡа 744 китап һәм 313 журнал бүлә, шуларҙың  219 данаһын  Новочеркасск политехник институты бирә.  1980 йылға китапхана фондында  770690 берәмек, 1990 йылда — 1220500 берәмек иҫәпләнә.

«А» корпусы  бинаһында  бөгөнгө көнгә тиклем китапхана урынлашҡан.

## Һылтанмалар

* Здание корпуса «А» ТРТИ на сайте «Исторический Таганрог» 

## Сығанаҡтар
Осиек трамвайы

**Осиек трамвайы** (хорв. Osječki tramvaj) — Загребта һәм ҡалала әлегә тиклем һаҡланып ҡалған Хорватия трамвай системаһы.

## Тарих
Осиек ҡалаһында электр трамвайы1926 йылдвң13 декабрендә балыҡҡа килә, ул 1884 йылдан алып йәрәгән ат трамвайы бөтөрөлгәс барлыҡҡа килә.конка-кола, ҡала бар. 1884 йылда.

Ҡаланың трамвай хужалыҡтары Хорватиялағы һуғыш ваҡытында трамвай депоһы емерелә, ике моторлы һәм бер тағылмалы вагон тулыһынса юҡ ителә, башҡа ике вагон өлөшләтә емерелә.

2006 йылдың декабрендә трамвай системаһы киңәйтелә, Бусотко районын һәм ҡала үҙәген тоташтырған бер километр яңы линия асыла. 2009 йылдың майында маршрут схемаһында сираттағы үҙгәрештәр була: селтәре элекке өс һыҙыҡ урынына ике һыҙыҡҡа әйләнә, әммә Бикараға тиклем участоктың төҙөлөп бөтөүе арҡаһында юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо тағы ла арта.

## Маршруттар
* **1**: Зелено — Поле Вишневац Ҡыр — Зелено Поле
* **2**: Бикара — Анте Старчевич майҙаны  — Бикар

## Туристик трамвай
«GPP» компанияһы Осиек буйынса туристик трамвайҙа йөрөү экскурсияһына заказ бирергә мөмкин. Әлеге ваҡытта Загребтың «ZET» компанияһы тарафынан «Đuro Đaković» заводының иҫке трамвайын һатып алыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла. План буйынса, уны һатып алғас, трамвай-ресторанға әйләндерәсәктәр.

## Хәрәкәт итеү составы
Оҙаҡ ваҡыт дауамында хәрәкәт итеү составы Tatra T3YU (6839-6848 номерҙары, 7211-7222, 8223-8226) моторлы вагондан һәм дүрт тағылмалы Tatra B3YU (8201-8204 номеры) вагонынан тора. «Татра» вагондары Осиекка «ČKD» заводынан 1968 йылда килтерелә башлай, шул уҡ ваҡытта Загребҡа «Đaković Đuro» (31-38 номер) заводы сығарған өр-яңы тиерлек ике күсәрле вагондары бирелә.

1995 йыл башында һуғыш ваҡытында емерелгән элекке трамвай вагондары урынына Маннгеймдағы «DUEWAG»немец заводынан трамвайҙар килтерелә. Был вагондар Осиекта 9527-9531 номерын ала.

2007 йыл башында Чехияла Осиек өсөн 17 Tatra T3R трамвайы яңыртыла, улар 0601-0617 номерын ала. Шул уҡ йылдың мартында улар Осиекка килтерелә.
Osijek Nr. 8.jpg|Номер 8
Osijek Nr. 8 (Innenansicht).jpg|Номер 8 (интерьер)
Osijek Nr. 0610.jpg|Номер 0610 (T3R.PV)
Osijek Tram 4.JPG|Модернизированный трамвай Tatra T3R
Osijek Nr. 0926.jpg|Номер 0926 (GT6)


## Сығанаҡтар
* B. A. Schenk, Toorn Van ден M. R., 2003 Trams. Alk Uitgeverij bv (Нидерланд). 
* B. A. Schenk, Toorn Van ден M. R., 2008 Trams. Alk Uitgeverij bv (Нидерланд). , стр. 217

## Һылтанмалар
* Фотолента «Осиекский трамвай» 

## Иҫкәрмәләр
Драгутин Горянович-Крамбергер

**Драгутин Горянович-Крамбергер** (хорв. Dragutin Gorjanović-Kramberger; 25 октябрь 1856 йыл — 22 декабрь 1936 йыл) — хорват геологы, палеонтологы һәм антропологы.
Загреб, Крапина һәм Карловац ҡалаларының почетлы гражданы.

## Биографияһы
1856 йылдың 25 октябрендә Загреб ҡалаһында тыуған.

Палеонтологияны Цюрихта һәм Мюнхенда өйрәнә, 1879 йылда Тюбингенда доктор дәрәжәһен ала, уның диссертацияһы балыҡ ҡалдыҡтарына арнала. Һуңынан Хорват минералогия һәм геология музыйының бер бүлеген етәкләй, хәҙерге ваҡытта музей Хорват Ысын тарих музейы булараҡ билдәле.

1883 йылдан 1924 йылға тиклем — Загреб университеты хеҙмәткәре, 1893 йылдан алып геология һәм палеонтология кафедраһына етәкселек итә. Уның фәнни эшмәкәрлек даирәһенә палеонтология, стратиграфия, тектоника, палеоклиматология, гидрография, ғәмәли геология һәм геология картированиеһы (үҙ остазы Дуро Пилар менән берлектә Медведница тауының картаһын эшләй) инә.

1909 йылда Хорватия һәм Славония Геологик йәмғиәтенә нигеҙ һала (), ә 1911 йылда йәмғиәт журналы сыға башлай (). 1909 йылдан — Хорват фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы.

1899 йылда Крапина ҡалаһы тирәһендә мөһим асыш яһай: тарихҡаса кешеләр ҡалдыҡтарының ҙур тупланмаһын таба («крапин неандерталецы» исеме аҫтында билдәле, башта Горянович *Homo primigenius тип исемләнә*). Ҡалдыҡтарҙы ентекле өйрәнеү һөҙөмтәһендә ул заманса палеоантропологияға нигеҙ һалыусы тип һанала.

Хорват һәм халыҡ-ара журналдарҙа баҫтырылып сыҡҡан 230-ҙән ашыу хеҙмәт авторы, улар арыһында *«Diluvijalni čovjek iz Krapine u Hrvatskoj»* (1905) һәм уның *«Život i kultura diluvijalnog čovjeka iz Krapine u Hrvatskoj»* (1913) киңәйтелгән баҫмаһы айырыуса ҙур билдәлелек яулай.

1936 йылдың 22 декабрендә Загреб ҡалаһында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Неандертальцы носили в качестве украшений орлиные когти — свидетельства этому обнаружены в Хорватии
* Музей Неандертальца в Крапине
Зелёна-Гура

**Зелена-Гура** (, хәрефтәре. «*Йәшел тау*»; ) — Польша ҡалаһы, Любуский воеводствоһындағы ике административ үҙәктең береһе. Халыҡ — 139,3 мең кеше (2017).

1950 йылдан 1998 йылға тиклем Зеленогурский воеводствоһының административ үҙәге.

1987 йылдан алып Зелена Гураның Амфитеатры атаҡлы йырсы Анна Германдың исемен йөрөтә.

2008 йылдан алып ҡалала Халыҡ-ара рус йыры фестивале үткәрелә.

## Географияһы
Зелена Гура Польшаның көнбайышындағы тау битләүҙәрендә, Одер йылғаһы үҙәнендә, йылғаның убалар һыҙатын киҫеп үткән ерендә урынлашҡан. Был тауҙар һыҙаты Зеленогурский валы тип йөрөтөлә, ул тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора (боҙлоҡ эҙҙәре бар).

## Спорт
Зелена-Гура ҡалаһында билдәле баскетбол клубы бар, ул Польша чемпионаттарында һөҙөмтәле уйнап килә:

Чемпион (4 тапҡыр): 2012/2013, 2014/2015, 2015/2016, 2016/2017

Көмөш призер: 2013/2014

Бронза призер: 2011/2012

Ҡалала «Лехия» футбол клубы нигеҙләнгән. Шулай уҡ Зелена Гура ҡалаһында «Фалубаз» спидвей командаһы бар, ул 2011 йылда Польшаның спидвей буйынса чемпионы була, ул ВТБ -ның берҙәм лигаһында сығыш яһай. 2013 йылдың май—июнь айҙарында ҡалала снукер буйынса Европа чемпионаты уҙғарыла.

## Иҫкәрмәләр
Зелёна-Гура (баскетбол клубы)

**«Зелена-Гура»** — Польшалағы Зелена Гура ҡалаһының профессиональ баскетбол клубы, 2013 йылда тәүге тапҡыр Польша чемпионы була һәм Евролигаға юллама ала.

## Миҙгелдәр

## Ҡаҙаныштары
**Польша чемпионаты**

*  **Чемпион** (4): 2012/2013, 2014/2015, 2015/2016, 2016/2017
*  **Көмөш призер**: 2013/2014
*  **Бронза призер**: 2011/2012

**Польша Кубогы**

*  **Эйәһе** (2): 2015, 2017
*  **Финалсыһы**: 2016, 2018

*  **Эйәһе**: 2015

## Беркетелгән номерҙар
* № 15  Уолтер Ходж

## Билдәле уйынсылар
*  Ходже Уолтер
*  /  Гани Лаваль
*  Роберт Штельмахер
*  Деян Боровняк
*  Бабич, Милош (баскетболсы)

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Профиль н Eurobasket.com
Поляктар йорто

**Поляктар йорто** (**Ляхович йорто**) — Минск ҡалаһында XIX  быуат аҙағындағы тарихи бина, архитектура ҡомартҡыһы (номеры 712Г000145). Адресы: Мясников урамы, 76-сы йорт, Мясников майҙанында.

## Тарихы
Бина  килем йорто булараҡ XIX быуат аҙағында төҙөлгән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1903 йылда). Хужаһы Вениамин Элевич  (Ильич) һәм Перла Поляк. 1904 йылда йорт Казимир Адольфович Ляховичҡа, аҙаҡ  йәһүд үҙәк хәйриә йәмғиәтенә күсә. Был ваҡытта унда 7- се ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы  һәм 5-се бер синыфлы   мәхәллә училищеһы, ә һуңғараҡ — 3-сө йәһүд ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы урынлаша. Октябрь революцияһынан һуң  мансардаһы торлаҡ итеп бирелә, унда 1939 йылға тиклем  яҙыусы Янка Мавр йәшәй. Беренсе һәм икенсе ҡатында 31-се урта мәктәбе урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң торлаҡ йорт була, БССР Мәғариф министрлығы ҡарамағына күсә. 1990—1998 йылдарҙа йорт реконструкциялана һәм уға ике ҡат өҫтәлеп төҙөлә.

## Архитектураһы
Бина  эклектика стилендә төҙөлгән. Төп фасады симметриялы композицияға эйә. Йәйәгә оҡшаған фронтон менән мезонины, өслө тәҙрә һәм суйындан ҡойолған семәрле рәшәткәле  балконы менән айырылып тора.  Икенсе ҡат тәҙрәләре ярым түңәрәк формала, ҡалғандары тура мөйөшлө. Фасадтарын ике кәрниз бүлкәте һәм ионик ордерының пилястралары биҙәй.

## Иҫкәрмәләр
Йәһүд-татар зыяраты

**Йәһүд-татар зыяраты** — Дондағы Ростовта ҡәберлек

## Тарихы
Йәһүд-татар зыяраты Текучёв урамының төньяҡ яғында урынлашҡан. Зыяраттың майҙаны — 5 гектар..

Был Дондағы Ростовта йәһүд йолалары буйынса ерләү өсөн тәғәйенләнгән өсөнсө зыярат; тәүге ике некрополе  беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Иң тәүге йәһүд зыяраты  Дондағы Ростовта XIX быуаттың беренсе сиреге аҙағында барлыҡҡа килә, ул Темерник йылғаһының һул ярында күн заводы янында урынлаша. Икенсе  зыярат   ҙур булмаған,  ул ҡалҡыу урында 1930 йылдарҙа төҙөлгән мәктәп менән йәнәш төҙөлгән һәм Пушкин урамы һәм Журавлев тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан.

Йәһүд-татар зыяратына 1922 йылда нигеҙ һалына, ул башта ике участкаға бүленгән, береһендә татарҙар, икенсеһендә йәһүдтәр ерләнгән. Әммә 1960 йылдарҙа биләмә сиктәре юйыла һәм ерләүҙәрҙе милләтенә һәм диненә бүлмәй башҡаралар. Яңы Төньяҡ зыярат асылғандан һуң йәһүд-татар зыяраты ябыҡ зыярат статусын ала, әммә, 1997 йылдың сентябрендә некрополь яңынан эшләй башлай. некрополь әммә, бөгөн бында туғандар ҡәберенә ерләү рөхсәт ителә.

Йәһүд зыяратының ҡарауылсыһы булып 25 йыл   Абрам Иосифович Закс (1886—1975) тора

## Зыяратта ерләнгән билдәле кешеләр
**Йәһүд-татар зыяратында ерләнгәндәр:**

* Борко  Этель (1897—1919) — революционер, Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында подпольела эшләүсе
* Гурвич Соломон Самуилович (1917—1997) — Ростовта билдәле журналист.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Еврейско-Татарское, Ростов-на-Дону
* ЕВРЕЙСКИЕ КЛАДБИЩА РОСТОВА-НА-ДОНУ — ИСТОРИЧЕСКИЕ ПАМЯТНИКИ
* Кладбища Ростова превратились в непроходимые чащи
Цитверҙың аяҡ кейемдәре фабрикаһы бинаһы

**Цитверҙың аяҡ кейеме фабрикаһы бинаһы** —  Минсктағы  бина, Троицк биҫтәһендә  Максим Богданович урамы, 15 адресы буйынса урынлашҡан (элекке адресы — *Александровская урамы, 11*). 13-сө һәм  17-се йорттар  менән бергә берҙәм симметрик композициялы һәм берҙәм фасады менән ҙур бина булып тора.    Бинала белорус әҙәбиәте тарихының Дәүләт музейы урынлашҡан.

## Тарихы
XX быуатта  кирбестән төҙөлгән.  Аяҡ кейеме фабрикаһы  1871 йылда аяҡ кейемдәрен ремонтлау оҫтаханаһы  булараҡ асыла. Аяҡ кейемдәре һөнәрселәрҙән килгән материалдарҙан тегелә.  1913 йылда  фабрикала   40 кеше эш менән мәшғүл булған, бында двигателдәр эшләгән. Шул уҡ йылда 55 мең һумлыҡ аяҡ кейеме етештерелгән.

## Архитектураһы
Горизонтале  буйынса  кәрниз бүлкәте менән бүленгән 15-се  йорт  ике ҡатлы бинанан ғибәрәт. Йорттоң икенсе ҡаты йәйәгә оҡшаған тәҙрәләр менән бүленә, уларҙың ҡайһы берҙәре йәйә һымаҡ сандриктар менән тулыландырылған. Фасадының ҡабырға ризалиттары ҡыйыҡтағы өс мөйөшлө тәҙрә уйымдары менән тамамланған.  . Икенсе ҡатында  ағас галерея үтә, уға  баҫҡыстар илтә.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. — : Беларуская савецкая энцыклапедыя, 1986—1988.
* 

## Һылтанмалар

* Здание обувной фабрики Цитвера на сайте Глобус Беларуси
Марин Гетальдич

**Марин Гетальдич** (; 2 октябрь 1568 йыл — 11 апрель 1626 йыл) — хорват математигы һәм физигы.

## Биографияһы
Абруйлы ғаиләлә алты баланың береһе булып тыуа. Башланғыс белемде тыуған ҡалаһында ала. 1588 йылда Дубровник республикаһының Оло советы ағзаһы була. 1595 йылда бер иптәше менән Лондонға сығып китә, 1597—1599 йылдарҙа Антверпенда француз математигы Мишель Куаньела белем ала һәм ғилми тикшеренеүҙәрҙә беренсе аҙымдарын эшләй. Унан һуң ул Францияға юллана һәм Парижда уның артабанғы математик тикшеренеүҙәренә ҙур йоғонто яһаған *Франсуа Виет* менән осраша. Италияла Гетальдич Галилео Галилей, Христофор Клавий һәм Кристофер Грюмбергер менән таныша. Ошонда уҡ ул тәүге ғилми хәҙмәттәрен баҫтыра. 1603 йылда Дубровникка әйләнеп ҡайта, унда Бет мәмерйәһендә параболик көҙгөләр менән тәжрибә үткәрә һәм оптиканы өйрәнә. 1606 йылда Истанбул солтанына яһаҡ килтергән ике эмиссарҙың береһе була.

## Хеҙмәттәре

Гетальдич Истанбулдың һәм Дубровниктың киңлектәрен билдәләй. Шулай уҡ ул астрономик үлсәүһеҙ Ерҙең күләмен һанап сығара, бының өсөн ул замана өсөн иң теүәл булып сыҡҡан һәм үлгәндән һуң ғына баҫтырылған *«De resolutione et compositione mathematica»* («Математикала аналитика һәм синтетика тураһында», 1630) исемле хеҙмәтендә тасуирланған үҙенсәлекле геодезик методиканы ҡуллана.

Уның беренсе баҫмаһы, *«Promotus Archimedis seu de variis corporum generibus gravitate et magnitudine comparatis»* (1630), төрлө есемдәр өсөн ауырлыҡ һәм күләм араһындағы нисбәтте билдәләй. Уның *«Nonnullae propositiones de parabola»* («Парабола тураһында бер кәлимә һүҙ», 1603) хеҙмәтендә үҙенең тәжрибәләренән сығып, парабола көҙгөләрен барлыҡҡа килтереү өсөн түңәрәк тура конустың арҡыры киҫелештәре генә түгел, ә теләһә ниндәй параболалар ярай, тип иҫбатлай. *«Supplementum Apollonii Galli seu exsuscitata Apollonii Pergaei Tactionum geometriae pars reliqua»* (1607) китабы менән Гетальдич Виеттың «Тейеү нөктәләре»(*«Касания») исемле хеҙмәтен* тулыландыра (әлеге хеҙмәтендә Виета Аполлоний Пергскийҙың әҫәрҙәрен тергеҙергә маташа). *«Variorum problematum Collectio»* (1607) иҫемле хеҙмәте 42 математик проблеманың сиселешен үҙ эсенә ала. Гетальдичтың хеҙмәттәре геометрияның алгебраға үтеп инеүенә ҙур йоғонто яһай һәм һөҙөмтәлә аналитик геометрия барлыҡҡа килә.

1968 йылда Загребта *«Opera omnia»* исеме аҫтында Гетальдичтың хеҙмәттәренең тулы йыйынтығы нәшер ителә.

## Иҫкәрмәләр
Гавличкув-Брод

**Гавличкув-Брод** (), 1945 йыл тиклем **Немец брод** (), **Дойчброд** () — Чехия ҡалаһы, Высочина Чехия крайындағы Сазава йылғаһы буйында, Богема-Моравия ҡалҡыулығы өҫтөндә урынлашҡан.

Гавлискув-Брод ҡалаһында 24,3 мең кеше йәшәй. (2003 йылдың мәғлүмәттәре буйынса). Ҡаланың майҙаны 64,9 квадрат километр тәшкил итә.

Машиналар эшләү, аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм туҡымалар сәнәғәте бар.

## Тарих
Гавлискув-Брод ҡалаһы беренсе тапҡыр телгә XII быуатта бындағы Сезава йылғаһы буйында көмөш ятҡылығы табылыу һөҙөмтәһендә алынған. асыуҙан үҫеш ала. 1257 йылдан алып ҡала хоҡуғына эйә. Ҡала халҡы XIII — ХХ быуат башында немецтар булған һәм 1310 йылдан алып *Немец Брод ҡалаһы* булараҡ билдәле.

Гуситтар һуғышы ваҡытында ҡала халҡы Сигизмунд яҡлы булған, шунлыҡтан 22 ғинуарҙа, 1422 йылда, ҡала Ян Жижка тарафынан емерелә (яңынан төҙөлә 1429 йылда).

XVI—XVII быуаттарҙа Гавлискув-Брод ҡалаһы — мәҙәни үҙәк була; унда сәнәғәт (башлыса — туҡыу) XIX быуатта үҫеш ала. Шул уҡ ваҡытта ҡала ҙур тимер юл үҙәгенә әйләнә. Ҡаланың бөтә немец халҡы 1945 йылда ҡаланан сығарып ебәрелә. Шул уҡ йылда XIX быуат яҙыусыһы Карел Гавличек-Боровский хөрмәтенә ҡала хәҙерге исемен ала.

Ҡалала — ғилми-тикшеренеү институтының картуф үҫтереү селекцияһы институты бар.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Брилла, Нидерланд — 1985.
*  Бриксен, Италия — 1992.
*  Спишска-Нова-Вес, Словакия — 1995.

## Ҡала менән бәйле кешеләр
* Стамиц Ян Вацлав Антонин — чех композиторы (1717—1757), Немец Брод ҡалаһында тыуған.
* Клофач Вацлав Ярослав (1868—1942) — чех сәйәси эшмәкәре, Гавличкув-Бродта тыуған.
* Курц Вилем-кинйә (; 23 декабрҙә 1872 Немец Бродта — 25 май, 1945, Прага) — пианист һәм музыка педагогы. .
* Вашичек Йозеф — хоккейсы, Ярославлдең «Локомотив» һәм Чехия йыйылма командаһы уйынсыһы (12.09.1980—07.09.2011), Гавличкув Брод ҡалаһында тыуған.
* Радек Мартинек — хоккей буйынса ике тапҡыр донъя чемпионы, Нью-Йорк Айлендерс командаһы уйынсыһы.

## Һылтанмалар
* Ҡала хакимиәте сайты (чех телендә)
Спишска-Нова-Вес

**Спишск-Нова-Вес** (, , ) — Көнсығыш Словакияның юғары Татра тауы итәгендә ағыусы Горнад йылғаһы янында урынлашҡан ҡала. Спишск-Нова-Вес ҡалаһында 39 мең тирәһе кеше йәшәй. Ҡала диңгеҙ кимәленән 430 метр бейеклектә ята, майҙаны — 66,67 квадрат киломеит тәшкил итә.

## Тарих
быуатта Спишск-Нова-Вес ҡалаһы урынында славяндарҙың Игл ауылы торған. XIII быуатта бында немецтарҙың Нойдорф колонияһы торған, артабан немец колонияһы һәм славяндарҙың торағы ҡушылған һәм бер ҡала барлыҡҡа килтергән. Ҡала шәп үҫешә, бында баҡыр сығарыла һәм сауҙа бара — ҡала баҙары шул ваҡыттағы Словакияның иң эре баҙары була.

1412 йылда Словакияның башҡа ҡалалары менән бер рәттән Спишска-Нова-Вес ҡалаһы король бурысы сифатында Польшаға бирелә һәм 1772 йылға тиклем аманат булып тора. 1778 йылда Спишск-Нова-Вес «16 спиш ҡалаларының» баш ҡалаһы була. 1870 йылда бында тимер юл һалына, ә 1894 йылда электр станцияһы төҙөлә.

Бөйөк Ватан һуғышы барышында ҡала 1945 йылдың 27 ғинуарында 4-се украина фронты ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә

Хәҙер Спишск-Нова-Вес популяр туристик маршрут булып тора.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Альсфельд (), Германия
*  Гавличкув-Брод (), Чехия
*  Груец (), Польша
*  Л’Эгль (), Франция
*  Янгстаун (ингл.  Youngstown), шт. Огайо, АҠШ
*  Жоинвиль (порт. Joinville), Бразилия
*  Клаусталь-Целлерфельд (), Германия
*   (), Венгрия
*  Нитра (), Словакия
*  Превеза (грек. Πρέβεζα), Греция

## Иҫтәлекле урындар

* Изге Мария готика костелы
* Ратуша
* Спишский Град

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Спиш

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Официальный сайт города
Зелёна-Гура (гмина)

**Зелёна-Гура** () — (волосы) Польшаның ауыл гминаһы (улусы), Любуский воеводствоһының Зеленогурский повятына административ берәмек булараҡ инә. Зелена-Гура гминаһының майҙаны 220,45 квадрат километр тәшкил итә. Зелена-Гура ауыл гминаһында (улусында) — 15 834 кеше йәшәй (2004 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Польшаның был гминаһында (улусында) йәшәүсе кешеләрҙе Зелена-Гура тимер юл станцияһы хеҙмәтләндерә, сөнки ул пассажирҙар һәм йөк ташыусы эре тимер юл станцияһы төйөнө. Зелена Гура гминаһы менән бер рәттән Любуский воеводствоһына тағы ла 7 гмина (улус) ҡарай.

Польшаның Зелена-Гура станцияһын төҙөү 1871 йылда башланған була. Ул саҡта Зелена Гура ҡалаһы (Grünberg) Германия империяһы составында торған ваҡыт була.  Бөгөнгө көндәге Зелена-Гура тимер юл станцияһының вокзал бинаһы XX быуаттың 60-сы йылдарында төҙөлгән.

## Ауыл округтары
# Барциковице
# Джонкув
# Яны
# Ярогневице
# Еленюв
# Келпин
# Кремпа
# Ленжыца
# Лугово
# Ново-Киселин
# Охля
# Пшилеп
# Рацуля
# Стары-Киселин
# Суха
# Затоне
# Завада
# Стожне

## Күрше гминалар
# Гмина Червеньск
# Гмина Кожухув
# Гмина Новогруд-Бобжаньски
# Гмина Отынь
# Гмина Сулехув
# Гмина Свидница
# Гмина Забур
# Зелена-Гура

## Һылтанмалар
* Рәсми бите
Зелёна-Гура (станция)

**Зелёна-Гура** () — Польшаның Зелена Гура ҡалаһындағы пассажирҙар һәм йөк ташыу тимер юл станцияһы төйөнө. Был станция Польшалағы Любуский воеводствоһының Зелена-Гура ҡалаһында урынлашҡан. Зелена Гура станцияһында 3 платформа һәм 4 тимер юлдары бар. Зелена-Гура станцияһы классификация буйынса С категорияһына ҡарай, йәғни ул йыл һайын Зелена Гура ҡалаһының һәм яҡын-тирәһендәге гминаларының бер миллион өс йөҙ меңгә яҡын пассажирын хеҙмәтләндерә ала.

Польшаның Зелена-Гура станцияһын төҙөү 1871 йылда башланған була. Ул саҡта Зелена Гура ҡалаһы (Grünberg) Германия империяһы составында торған ваҡыт була.  Бөгөнгө көндәге Зелена-Гура тимер юл станцияһының вокзал бинаһы XX быуаттың 60-сы йылдарында төҙөлгән.

## Һылтанмалар

* Информация в базе Польских железных дорог 
* Атлас польских железных дорог
Зелёна-Гура (аэропорт)

**Аэропорт «Зелена-Гура-Бабимост»** (); IATA: IEG, ICAO: EPZG) — төбәк әһәмиәтендәге поляк аэропорты, Любуский воеводствоһының Злена Гура ҡалаһынан 35 километр алыҫлыҡта төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан.

Аэропорт Бабимост ҡалаһының янындағы Крамско ауылында Познань ҡалаһынан (халҡы 581 000 кеше) көнбайышҡа табан 95 км алыҫлыҡта һәм немец сигенән көнсығышҡа табан Берлин үҙәгенән 170 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Аэропорт Польшаның көсөргәнеше буйынса 14 урында торған аэропорты. Күптән түгел Польша армияһына властар тарафынан тапшырылған һәм Варшава аэропортының «Порти Лотниче» операторы дәүләт предприятиеһы ҡарамағында тора.

Аэропорттан Варшава-Зелена-Гура эске пассажирҙар ташыу маршруты ғына башҡарыла. Бер «LOT» поляк дәүләт авиакомпанияһы ғына аэропортты үҙ эксплуатацияһында тота һәм ул аҙнаға бер тапҡыр Bombardier һәм Embraer самолеттарында рейстарҙы башҡара.

## Маршрут селтәре

## Ҡабул ителгән һауа караптары
Boeing 737/B757/B767/B787, A320 Airbus, Ту-154, ATR 42/ATR 72, 170 Embraer, Ил-62/Ил-76, C Boeing-17 һәм вертолеттарҙың барлыҡ төрҙәре.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Польша аэропорттары исемлеге

## Һылтанмалар
* аэропорт сайтында  
* IEG аэропортындағы ваҡиға тарихы өсөн был Safety Network Aviation
Карел Шкрета

**Карел Шкрета** (, тулы исеме Karel Škréta Šotnovský ze Závořic —Карел Шкрета Шотновски зе Заворжич, 1610 йыл — 30 июль 1674 йыл) — чех рәссамы, барокко дәүерендәге иң күренекле чех рәссамдарының  береһе. Чех барокко сәнғәтенә нигеҙ һалыусы булараҡ ҡарала.
## Биографияһы һәм ижады
Карел Шкрета Прагала лютеран динен тотҡан Шотновски зе Заворжич дворяндар ғаиләһендә тыуған. Башта ғаилә Көньяҡ Богемияла тирмәндәргә хужа була, әммә һуңынан Прагала йәшәй башлай. Рәссамдың атаһы балаға өс йәш булғанда вафат булып ҡала. Малайҙы уның олатаһы Павел Шкрета тәрбиәгә ала һәм уға яҡшы Европа белеме бирә. Һарай рәссамдарының уның остаздары булыуы ихтимал.

Аҡ Тауҙағы Алышта чех протестанттарының еңелеүенән һуң 1628 йылда уларҙы эҙәрлекләү башлана, һәм Шкрета әсәһе менән саксон Фрайбергына ҡасырға мәжбүр була. Артабан улар Венецияла, Болоньяла, Флоренцияла һәм Римда йәшәйҙәр. Был ваҡытта Карел Шкрета итальян һәм голланд оҫталарының эштәре менән таныша. Уға айырыуса Тициан, Тинторетто һәм Веронезе йоғонто яһай. Шулай уҡ ул Италияла портретсы булараҡ билдәлелек ала.

1635 йылда ул ҡабаттан Фрайбергта урынлаша, ә 1638 йылда Прагаға күсә, бының өсөн уға католицизмды ҡабул итергә тура килә. Католик булғанға күрә уға тартып алынған мөлкәтен кире ҡайтаралар. 1644 йылда ул рәссамдар гильдияһына инә (1651—1661 йылдарҙа гильдия старшинаһы була), ә 1645 йылда Прага үҙәгендә ателье аса. Яйлап Шкрета төп фигураларҙың береһенә әйләнә.

Прагала Карл Шкрета мифологик һәм дини темаларға бик күп монументаль рәсемдәр тыуҙыра. Бында, тәү сиратта, Здераздағы Изге Вацлав сиркәүе өсөн эшләнгән цикл һәм изге томаш сиркәүендәге «Олғашыу» («Вознесение») инә. 1649 йылда ул Тын алдындағы Дева Мария сиркәүе өсөн алтарь эшләй, ә 1651—1674 йылдарҙа — Сылбырлы Дева Мария сиркәүенең алтарҙарын. Шулай уҡ ул төшөргән портреттар, шул иҫәптән төркөм портреттары, билдәле.

Карел Шкрета Прагалағы Иҫке ҡалала изге Гавл сиркәүендә ерләнгән.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*  (в пер.)

* Jaromír Neumann, *Karel Škréta*, 1610—1674, Praha 1974
Тимербатыр студияһы

**Тимербатыр студияһы** — Бөрйән районы Әбделмәмбәт дөйөм белем биреү мәктәбендә 2014 йылда ойошторолған робот техникаһы студияһы.
Клуж-Напока

|**Клуж-Напо́ка**}} (румын. Cluj-Napoca ), до 1974 йыл — **Клуж**, шулай уҡ **Коложвар** ( ), **Клаузенбург** () — Румыния ҡалаһы, илдең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, Румынияның жудец административ үҙәге Клуж ҡалаһынан һуң ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы.

## Тарих
Дакияны баҫып алғандан һуң II быуатта Рим империяһы императоры Траян рим легионы базаһына нигеҙ һала, базаны **Напока** тип атай. Халыҡтарҙың бөйөк күсеше ваҡытында Напока емерелә, әммә унда ниндәйҙер аморф роман телле мәҙәниәт һаҡланып ҡала. VI—X быуаттарҙа роман телле валахтар славян ҡәбиләләре менән йылдам аралаша, ә XII быуаттан һуң роман телле Дакия (Трансильвания) венгрҙар тарафынан баҫып алына. Ҡала Клуж исемен ала, шулай уҡ быға тиклем венгрса — Коложвар тип йөрөтөлгән була. Ҡала тарихи рим исемен Чаушесску ваҡытында 1970 йылда ала.

### Урта быуаттар

Төбәк венгрҙартарафынан баҫып алына һәм Венгрия короллеге состьавына инә. Король V Иштван трансильвания сакстарына рим емереклектәре янында Напока колонияһын булдырырға ярҙам итә. 1270 йылда Клуж ҡала статусын ала һәм тиҙ үҫә башлай.

### Яңы заман
XIX—XX быуат башында ҡала мадьярлашыуҙың мөһим үҙәгенә әүерелә. 1910 йылда венгрҙар уның 81,6%-ын (51.192 кеше) тәшкил итә. Румыния юғары ҡатламы Урта быуаттарҙа уҡ мадьярлаштырыла, ә ҡала округының румын телле ябай халҡы массаһы социаль баҫҡыста иң түбән торған дәрәжәлә була..

Ҡала Австро-Венгрия составында немецсә Клаузенбург тип атала.

### Иң яңы тарих
1918 йылда ҡала Румыния идаралығы аҫтына күсә, румынлаштырыу сәйәсәте башлана, ә Румыния венгрҙары милли аҙсылыҡ була. 1940—1944 йылдарҙа ҡала яңынан Венгрияға, Төньяҡ Трансильванияға, күсә, унда румындарға ҡаршы мөнсәбәттәр яңынан башлана. Ҡалала венгрҙар һаны 85,7 %-ҡа (98.502 кеше) етә (1941 йылда). 1945 йылдан һуң ҡала тулыһынса румын ҡалаһы булып ҡала. Унда венгрҙар ныҡ кәмеһә лә, улар һаман төп аҙсылыҡта ҡалған милләт булып тора.

## Халыҡ
Мәғлүмәттәр буйынса 2011 йылда ҡала халҡы 309,1 мең кеше тәшкил итә. Милли составы:

* румындар — 247548 кеше (80,07 %);
* венгрҙар — 49375 кеше (15,97 %);
* сиғандар — 3274 кеше (1,05 %);
* немецтар — 520 кеше (0,16 %);
* йәһүдтәр — 152 кеше (0,05 %);
* украиндар — 130 кеше (0,04 %).

## Климат

## Иҫтәлекле урын

* Лютеран сиркәүе

## Туғанлашҡан ҡалалары

*  Афины (, ), Греция
*  Беэр-Шева (), Израиль
*  Дижон (), Франция
*  Загреб (), Хорватия
*   (), шт. Мичиган, США
*  Кёльн (), Германия
*  Колумбия (), Южная Каролина, США
*  Корча (), Албания
*  Макати (), Филиппины
*  Нант (), Франция
*  Печ (), Венгрия
*  Рокфорд (), Иллинойс, США
*  Сан-Паулу (), Бразилия
*  Сувон (), Южная Корея
*  Каракас , Венесуэла
*   (), Венесуэла
*  Червия (), Италия
*  Чжэнчжоу (), Китай

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Городской сайт
* Cluj-Napoca — A city that you must visit at least once in your life // lifestyle, 9 October 2015
Марибор

**Марибор** (; ) — ҙурлығы буйынса Словенияның икенсе ҡалаһы (2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса, халҡы ҡала — 94,9 мең кеше). Марибор ҡалаһы илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Подравска төбәгендә, Драва йылғаһы буйында, Погорье тауы итәгендә урынлашҡан. Ҡала Түбәнге Штирия тарихи өлкәһенең үҙәге булып тора.

## Тарих

Замок тураһында беренсе тапҡыр *Маркбурх* тип 1164 йылда телгә алалар. Ҙур булмаған Марбург графлығы Драва йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан, ул һуңыраҡ Штирия герцоглығы составына инә. 1254 йылда Марибор ҡала хоҡуғын ала. Штирияла 1278 йылда Габсбургтар династияһы урынлаштырылғандан һуң, ҡала төбәктең иң мөһим сауҙа үҙәктәренең береһе була һәм бик тиҙ үҫешә башлай. 1532 һәм 1683 йылдарҙа Марибор төрөктәр ҡамауына бирелмәй.

Башта ҡала Шекау сиркәүенә ҡарай, артабан уға 1859 йылда Лаванта епископлығы күсерелә. 1962 йылда ул Марибор епископлығы исемен ала. 2006 йылда папа Бенедикт XVI Мариборға архиепископлыҡ статусы бирә.

Беренсе донъя һуғышынан алда ҡала халҡының 80 проценты этник немецтар һәм 20 % словендарҙан тора, өҫтәүенә немец ҡала идаралығы органдары һәм йәмәғәт тормошонда өҫтөнлөк итә. Шул уҡ ваҡытта барлыҡ төбәктә ғәмәлдә словен ауыл халҡы булған. Улар һуғыш ваҡытында дошман тип иғлан ителгән һәм күп словендар дәүләте Австрия дәүләт вазифаһына инеүҙән мәхрүм булған. Был немец халҡы  һәм словендар араһындағы антагонизмды көсәйтә. Һуғыштан һуң Австро-Венгрия уға дәғүәһен белдерә һәм Марибор 1918 йылда Австрия республикаһы составында тора, унда сербтар, хорваттар һәм словендар йәшәй. 1919 йылдың 27 ғинуарында Мариборҙағы немецтар һәм словендар араһында делегация америка делегацияһы ҡаршыһында тыныс һөйләшеүҙәр алып бара. Һуғыш барышында бында 13 60-тан ашыу кеше үлтерелә һәм яралана. Мариборҙағы сербтар, хорваттар һәм словендар һуңыраҡ — Югославияға инә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Марибор университеты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Скуратово (станция)

**Скуратово** — Мәскәү тимер юлдарының Тула төбәгендәге Курск йүнәлешенең тимер юл станцияһы. Тула өлкәһе Чернский районының Скуратово ҡасабаһында урынлашҡан.

## Тарих
Мәскәү тимер юлдарының иң боронғо Скуратово станцияһы 1868 йылда асыла. 1869 йылда станцияла земство дауаханаһын, 1889 йылда — Мәскәү тимер юлдарындағы беренсе тимер юл мәктәбен асалар. 1882 йылда Скуратово станцияһынан 33 километр алыҫлыҡта Кукуй һәләкәте була (унда 40 кеше һәләк була).

Скуратово станцияһында поездар оҙаҡ туҡтап паровоздар алмаштырған. XX быуаттың 90-сы йылдарына тиклем Мәскәү , Харьковҡа барған поездарҙың оҙаҡ туҡтап тороуы локомотив бригадаһының алмашыныуына бәйле була. Әлеге ваҡытта станцияла поездар улай оҙаҡ туҡтап тормай.

Вокзал бинаһы архитектор Федор Карлович Кнорре проекты буйынса эклектик стилдә төҙөлгән, шундай уҡ стилдә Серпухов станцияһының вокзал бинаһы ла төҙөлгән.

## Иҫтәлекле урындар
Скуратово станцияһының музей комплексы территорияһында өс һәйкәл ҡуйылған. Вокзал бинаһы алдында данлыҡлы диңгеҙсе А. И. Скуратов һәйкәле тора.

Вокзал бинаһындағы музейҙа.В. И. Ленин һәм И. В. Сталинға һәйкәл тергеҙелгән.

Мәңгелек туҡталышта элекке дәүерҙең символы булған Л-3036 паровоз-вагоны тора.

Вокзал янында Воздвижение Честного Креста Господня сиркәүе урынлашҡан.
Сиркәү 2003 йылда XIX быуат аҙағындағы тимер юл станциялары составына ингән һыу күтәреү башняһының реконструкцияланған түбәнге ҡатында урынлашҡан. Сиркәү Кукуй тимер юл һәләкәте ҡорбандары иҫтәлегенә төҙөлгән.

## Пассажирҙар хәрәкәте
Станцияла ҡала яны поездары һәм алыҫҡа йөрөүсе поездар хәрәкәт теҙмәһе буйынса йөрөй.

### Расписание һәм ташыусылар

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Архангельский А. С., Архангельский В. А. Железнодорожные станции СССР. Справочник. — М.: Транспорт, 1981. — Т. 1. — С. 124. — 368 с. — 100 000 экз.

## Һылтанмалар
* 
*
Елкән (бейек йорт, Минск)

Комплекс, «**Елкән**» торлаҡ бейек йорто — 34 ҡатлы беренсе белорус бейек йорто

## Урынлашыуы
Тимирязев, М. Танк һәм Кальварий  урамдары киҫелешендә урынлашҡан. Йәнәшәлә    «Фрунзе», «Йәштәр» метро станциялары, өс квартал алыҫлыҡта  —   Еңеүселәр проспекты.

## Тасуирламаһы
Йорттоң  формаһы елкәнде хәтерләтә. Шпиль менән бергә бейеклеге — 133 метр .

34 ҡаттың бейеклеге — 110 метр,   ҡыйығы менән бергә  114 метр. Бинаның (шпиле менән) дөйөм бейеклеге 133 метр тәшкил итә. Фасады керамогранит плитка  һәм  архитектура  быяла менән  көпләнгән.

Торлаҡ йорт түбәһенең бейеклеге 3 метр һәм майҙаны 61 м² алып  179 м² тиклем булған  1,2,3,4  бүлмәле фатирҙар тәҡдим итә. Фатирҙар һаны 204, һәр фатирға мультипаркингта бер машина урыны ҡаралған. Өҫкө ҡаттарҙа асыҡ террасаға сығыу урыны менән ике ҡатлы пентхаустар  урынлашҡан. Торлаҡ майҙандарҙан тыш, «Елкән» проекты коммерция булмаған күсемһеҙ милек объекттарын– 6 328 кв. м.дөйөм майҙаны менән административ-офис һәм ижтимағи-көнкүреш биналарын үҙ эсенә ала.

## Тарихы
Беларусь Республикаһында  бейек йорттар төҙөү технологияһы буйынса  норматив база булмай тиерлек. Ике норматив документ эшләнә («Бейек биналар. Проектлауҙың төҙөлөш  нормалары» һәм төҙөлөш нормалар буйынса).

Минскта бейек төҙөлөш булып шулай уҡ  (монолит тимер бетон) «Royal Plaza»  бизнес-үҙәге (пр. Победителей, 116 м)  һәм  «Титан» комплексы (Дзержинский проспекты) тора.

Комплекс 2015 йылда  сафҡа индерелә. Проекттың дөйөм хаҡы 54 млн  АҠШ доллары тәшкил итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Royal Plaza
* Другие «паруса»
** Бурж аль-Араб (Дубай)
** БЦ «Парус» (Киев)
** Небоскрёб «Парус» (Хайфа)
* Список самых высоких зданий Европы

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*
Беларусь (ҡунаҡхана, Белоруссия)

**«Беларусь»** —  Минск ҡалаһындағы ҡунаҡхана, Коммунистик урамында урынлашҡан.

81 метр бейеклектәге  яңы  22 ҡатлы ҡунаҡхана проекты Минскпроект тарафынан  70-се йылдар башында төҙөлә. Ҡунаҡхана Парк магистрале (хәҙер Еңеүселәр проспекты) янында йәшел зонала урынлашырға тейеш була. Номерҙарҙың тәҙрәләренән Свислочь йылғаһының үҙәненә, Троица тарихи биҫтәһенә һәм шул ваҡыт өсөн заманса булған Парк магистраленең  архитектура комплексының  матур күренеше асылырға тейеш. Ҡунаҡхананы асыу  1980 йылда Йәйге Олимпия уйындарына  планлаштырыла, унда Минск биш  ҡатнашыусы ҡалаларҙың береһе була.   Әммә,   төҙөлөш оҙаҡҡа һуҙыла,  1981 йылдың майына тик 17 ҡаты ғына әҙер була. Ҡунаҡхана комплексының  төҙөлөшө 7-се Минск төҙөлөш тресы тарафынан 1975 йылдан  1987 йылға  тиклем бара. Ҡунаҡхана үҙ исемен Киров урамындағы 1987 йылда  «Свислочь» исемле  «Беларусь» ҡунаҡханаһы исеменән ала. Был хәҙер  Принцесс-отель.   2000 йылдар аҙағында 2010 йылдар башында  «Беларусь» ҡунаҡханаһы реконструкциялана.

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт гостиницы 
* Увидеть Минск с крыши. Чем удивит гостиница «Беларусь» после реконструкции
Степан Шаумян һәйкәле (Ереван)

**Степан Шаумян һәйкәле**  1931 йылда Ереванда  Шаумян майҙанында ҡуйылған. Монументтың авторы — скульптор  С.Д. Меркуров  һәм архитектор И.В. Жолтовский.  Һәйкәл революционер һәм сәйәси эшмәкәр  Степан Шаумянға (1878—1918) арналған. Был Ереванда ҡуйылған беренсе  рәсми һәйкәл. Ул Кентрон административ округының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән  

Һәйкәл Шаумян майҙаны композицияһында   мөһим роль уйнай. Ул уның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, бульвар фонында урынлашҡан. Элек был урында 1920 йылдарҙа һүтеп алынған Рус православие сиркәүенең  Никольский соборы торған.

Һикәлтәле постаментта торған Шаумян фигураһы алһыу гранитта баҫып тора. Степан Шаумян уны атыу мәлендә  һүрәтләнгән. Скульптура революционер образын яҡшы асып бирә, ул хәрәкәт менән һуғарылған  һымаҡ.

Скульптураның арт яғында ете тура мөйөшлө базальт пилон урынлашҡан. Скульптура һәм пилон һикәлтәле дөйөм стилобатта тора. Улар бер-береһенә тәбиғи өҫтәмә булып тора. Они являются органичными дополнениями друг друга.

## Галерея

Файл:Monument of Stepan Shahumyan (29).jpg| Шаумян скульптураһы
Файл:Monument of Stepan Shahumyan (15).JPG|Пилонда иҫтәлекле яҙыу  
Файл:Monument of Stepan Shahumyan (18).jpg| Шаумян скульптураһы. Арттан күренеш.  
Файл:Monument of Stepan Shahumyan (6).JPG| Һәйкәл алдында  QR-код менән  табличка
Файл:Ստեփան Շահումյանի հուշարձան, Կենտրոն, 2015.JPG|Һәйкәл артында фонтан


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар