open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гальцова Ольга Дмитриевна

**Гальцова Ольга Дмитриевна** (Курск өлкәһе Кореневский районының Коренево ҡасабаһында 1952 йылдың 27 апрелендә тыуған) — дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. Дәүләт Думаһының бишенсе саҡырылыш ағзаһы, «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы, Дәүләт Думаһының процессуаль, арбитраж, гражданлыҡ һәм енәйәт ҡануниәте буйынса комитеты рәйесенең урынбаҫары.

## Биографияһы
Гальцова Ольга Дмитриевна Курск өлкәһе Кореневский районының Коренево ҡасабаһында 1952 йылдың 27 апрелендә тыуған, 1971 йылда Каменск- Уральский алюминий техникумын тамамлаған. 1978 йылда Бөтә Союз юридик институтында юғары белем тураһында хоҡуҡ белеме һөнәрҙәре буйынса диплом яҡлай. 1998 йылда Рәсәй Юстиция министрлығы янындағы Рәсәй дәүләт регистраторҙар институтын тамамлап, минюст дәүләт регистраторы була.

Гальцова Ольга Дмитриевна хеҙмәт эшмәкәрлеген 1971 йылдың башында, Куйбышев элемтә кабель заводында контролер булып башлай. 1978 йылға тиклем тиклем төрлө вазифалар биләй: инженер-технолог, кадрҙар бүлеге начальнигы урынбаҫары була.

Гальцова Ольга Дмитриевна 1978 йылда Һамар район башҡарма комитеты аппаратына эшкә күсә. Ойоштороу бүлеге инструкторы булып эшләй, ә һуңынан дөйөм бүлек мөдире була.

1983 йылдан алып 1990 йыл дауамында Куйбышев ҡалаһының халыҡ депутаттары советының башҡарма комитетында инструктор һәм ойоштороу-инструктор бүлегенең мөдире вазифаһын башҡара.

1990 йылда Куйбышев ҡала Советында ойоштороу бүлегенең етәксеһе була.

1993 йылдан алып Һамар өлкәһе хакимиәтендә эшләй. Юстиция бүлеге начальнигы урынбаҫары вазифаһында эшләй.

1998 йылда Һамар өлкәһенең теркәү палатаһы башлығы итеп тәғәйенләнә.

2007 йылдарҙа Дәүләт Думаһының бишенсе саҡырылыш депутаттарын һайлауҙарҙа «Берҙәм Рәсәй» партияһы исемлеге буйынса депутат итеп һайлана. Дәүләт Думаһының процессуаль, арбитраж, гражданлыҡ һәм енәйәт ҡануниәте буйынса комитеты рәйесенең урынбаҫары вазифаһын биләй. 2011 йылдың декабрендә вәкәләттәре тамамлана.

2014 йылдан алып Һамар өлкәһенең кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле вазифаһында эшләй.

Гальцова Ольга Дмитриевна кейәүҙә, ул тәрбиәләй.

## Наградалары
Бүләкләнгән:

* II дәрәжә « Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены,
* Анатолий Кони исемендәге миҙал,
* Рәсәй Юстиция министрлығының «Рәсәй юстицияһының почетлы хеҙмәткәре» тигән күкрәк билдәһе,
* «Һамар өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» тигән отличие билдәһе
* Һамар Губерна Думаһының «Закондар сығарыу эшмәкәрлегендәге ҡаҙаныштары өсөн» почет билдәһе
* РФ Юстиция министрлығының Почет грамотаһы

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Биография
* Ольга Гальцова
Банакова Мария Павловна

**Банакова Мария Павловна** (бүләкләү мәлендә — *Кочнева*; 3 март 1926 йыл — 5 октябрь 2008 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Кострома өлкәһе Кострома районының «Пятилетка» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950).

## Биографияһы
Мария Павловна Банакова 1926 йылдың 3 мартында Кострома өлкәһе Кострома районының Шемәкино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Мәктәптә барлығы өс класс тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас Кострома өлкәһе Сухоноговский ауыл Советындағы «Пятилетка» колхозының фермаһына эшкә килә.

1945 йылда уға йәш тана һыйырҙар төркөмөн ышанып тапшыралар. Уларҙы өйрәтеп алып, һәр һыйырҙан күпләп һөт алыуға ирешә. Был йәш һыйырҙар менән эш һөҙөмтәләре буйынса Мария Павловна Банакованы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына тәҡдим итәләр.

Был төркөмдәге һыйырҙарҙың һауымы артҡандан-арта бара. 1949 йылда һигеҙ һыйырҙың һәр береһенән йылына уртаса 5583 килограмм һөт һауып ала, шул 5583 килограмм һөт майының миҡдары уртаса 217 килограмм тәшкил итә.

1950 йылдың 16 августындағы СССР Юғары Советы Президиумының Указына менән юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Кочнева Мария Павловнаға (Банаковаға) «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Хеҙмәт алдынғыһы ауыл хужалығында эшләүен артабан да дауам итә.

2008 йылдың 5 октябрендә М. П. Банакова вафат була. Кострома өлкәһенең Кострома районы Петрилово ауылы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (16.08.1950)
* ике Ленин ордены (04.07.1949, 16.08.1950)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (23.07.1948)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кострома өлкәһенең Социалистик Хеҙмәт Геройҙары: 1948—1974 йылдар — Кострома, 2014.

## Һылтанмалар
*
Радионченко Анна Алексеевна

**Радионченко Анна Алексеевна** (28 декабрь 1926 йыл) — СССР һәм Рәсәй акушер-гинекологы, ғалим, педагог. Медицина фәндәре докторы.

## Биографияһы
1926 йылдың 28 декабрендә Себер крайының Бийск округы Михайловское районы Ракиты ауылында (хәҙерге Алтай крайы составында) тыуған. Атаһы, Алексей Федотович (1907—1962) — сығышы буйынса крәҫтиән, Ҡыҙыл Армия офицеры, Сретенск ҡала советы депутаты. Әсәһе, Татьяна Евсеевна (ҡыҙ фамилияһы — Моисеенко, 1908—1981), шулай уҡ крәҫтиән нәҫеленән булған, Ракиты ауыл советы рәйесе. Ағайы — Михаил (1929—1975), инженер һәм педагог.

1932 йылдан Радионченколарҙың ғаиләләре атаһы хеҙмәт иткән Чита ҡалаһында йәшәй. 1938 йылда ата-әсәһе Монгол халыҡ республикаһына киткәндән һуң, уҡыуын Ракиты ауылында дауам итә, ә 1939 йылда атаһының яңы хеҙмәт иткән урынына, Станислав өлкәһенең Коломыя ҡалаһына күсә.

Бөйөк Ватан һуғышы башында ағайы һәм әсәһе менән бергә Себергә эвакуацияланалар, тағы ла Ракиты ауылында булып сыға. 1944—1945 йылдарҙа урындағы колхозда эшләй. 1944 йылда Радионченко Алтай крайының Михайловка районында Михайловка урта мәктәбен отличие менән тамамлай.

Киләһе йылда Томск медицина институтының (ТМИ) дауалау факультетына уҡырға инә. Себер дәүләт медицина университетының буласаҡ профессорҙары Борис Альперович һәм Александр Креймер менән бер курста уҡый. Гинекология һәм акушерлыҡҡа махсуслаша. 1950 йылда институтты отличие менән тамамлай.
1954 йылда «*Материалы к эпидемиологии трихомониаза у женщин*» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ә 1964 йылда — «*К патогенезу функциональных маточных кровотечений*» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1967 йылдан профессор.
Радионченко 30 йыл тирәһе Себер дәүләт медицина университетының гинекология һәм акушерлыҡ кафедраһын етәкләй, акушер-гинекологтарҙың үҙ фәнни мәктәбенә нигеҙ һала.

Яҡынса 300 хеҙмәт, шул иҫәптән 9 монография авторы. Ҡатын-ҡыҙ ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалау ысулдарына 17 авторлыҡ таныҡлығы, 6 уйлап табыуға патенты бар, 15 рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә. Бер нисә баҫмаһы сыҡҡан, ҡатын-ҡыҙҙарҙа һәм балаларҙа енси өлкә трихомониазы буйынса СССР-ҙа беренсе монографияларҙың береһенең авторы. Хеҙмәттәре башлыса физиотерапия һәм гинекология мәсьәләләренә, атап әйткәндә, ҡатын-ҡыҙ енси өлкәһенең шешеү процестары клиникаһына һәм дауалауға, түлһеҙлеккә арналған. 

1982 йылдан Медицина фәндәре академияһы ағзаһы. Акушер-гинекологтарҙың Бөтә Союз, Бөтә Рәсәй ғилми йәмғиәте идараһы ағзаһы һәм Томск ғилми йәмғиәте идараһы рәйесе, СССР Медицина фәндәре академияһының Себер бүлексәһе янындағы әсә һәм бала һаулығын һаҡлау буйынса проблемалы комиссия ағзаһы, «Акушерство и гинекология» журналының мөхәрририәт советы ағзаһы.

2010 йыл торошо буйынса ғаиләһе менән АҠШ-та (Төньяҡ Каролина штаты) йәшәй.

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы.

## Иҫкәрмәләр
Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы

**Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы** (4 ноябрь 1924 йыл—17 ғинуар 1945 йыл) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы лейтенанты, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Йәғәфәр Әхмәт улы Әхмәтшин 1924 йылдың 4 ноябрендә Ырымбур өлкәһе Әсекәй районы Ҡотлой ауылында крәҫтиән ғаиләһендә донъяға килгән. Милләте буйынса башҡорт.

Ете класс тамамлағандан һуң педагогия училищеһында уҡый. 1942 йылда Әхмәтшин Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылда Ленинград хәрби — пехота училищеһын тамамлай, унан һуң — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1944 йылдың сентябренә лейтенант Әхмәтшин взвод командиры лейтенант 1348-се уҡсылар полкы взводы (1-се Белорус фронты 48 -се армия 399-сы уҡсылар дивизияһы) менән етәкселек итә. Острув-Мазовецка (Польша) ҡалаһы тирәһендәге алыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.

1944 йылдың 3-4 сентябрендә такылар десанты составында лейтенант Әхмәтшиндың взводы бер рота дошманды ҡыйрата, шулай уҡ өс танкыға ҡаршы орудиеһын ҡулға төшөрә. 1944 йылдың 4 сентябрендә Нарев йылғаһы аша сыҡҡанда, рота командиры сафтан сыҡҡас, уны алыштыра һәм тәүгеләрҙән булып йылға аша сыға, бынан һуң Әхмәтшин етәкселегендәге рота дошман траншеяларын баҫып ала.

1945 йылдың 17 ғинуарҙа яуҙа алған яраларҙан һәләк була. Варшава воеводлығы Макув-Мазовецка өйәҙе Карнево ҡасабаһында ерләнә.

1945 йылдың 24 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумы указына ярашлы лейтенант Йәғәфәр Әхмәтшинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

Шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

## Хәтер
Совет власы осоронда Ҡотлой ауылы мәктәбенең пионер дружинаһы Герой исемен йөрөтә. Ҡотлой урта мәктәбендә иҫтәлек бүлмәһе булдырылған, унда Герой батырлығы тураһында һөйләгән документтар һаҡлана. Ауылда бронза бюст ҡуйылған.

2004 йылдың 4 ноябрендә Әхмәтшин Йәғәфәрҙең 80 йыллығына арналған тантаналы саралар үткәрелде, музей-йортта иҫтәлекле таҡтаташ асылды.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* В. П. Россовский. Золотые Звёзды Оренбуржья. Биографический справочник / Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 512 с. — С. 44—45.
* 
* Оренбуржцы в боях за Родину / Челябинск, 1978. — С. 36—40.
* Рассказы о героях / Челябинск, 1971. — С. 46—50.

## Һылтанмалар
*
Котельникова Анна Георгиевна

**Котельникова Анна Георгиевна** (28 ноябрь (15 ноябрь) 1915 йыл — 12 июнь 2004 йыл) — СССР-ҙың театр актёры. 1932—1989 йылдарҙа Кудымкар милли драма театры актрисаһы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1975). Кудымкар ҡалаһының почётлы гражданы (1988).

## Биографияһы
Анна Георгиевна Котельникова хәҙерге Пермь крайы Юсьва районының Верх-Мега ауылында 1915 йылдың (15) 28 ноябрендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1922—1929 йылдарҙа Юсьва мәктәбендә уҡый. 1930 йылда Кудымкар ҡалаһында тегенселәр әҙерләү мәктәбенә уҡырға инә. Мәктәп ябылғандан һуң, уны педучилищеға уҡырға күсерәләр. Бында ул бер йыл ғына уҡый. 1931—1935 йылдарҙа Кудымкар милли драма театры ҡарамағындағы студияла уҡый. Актриса был театрҙа бөтә хеҙмәт биографияһын үтә.

Театрҙа эшләү осоронда 400-ҙән ашыу төрлө йәштәге, төрлө характерлы ҡатын-ҡыҙ образын тыуҙыра эшләү. 1934 йылда театрҙа «Хряк» спектаклен ҡуялар. Йәш актриса Анна Котельникова кулак ҡатыны Фёкланы уйнай. Анна Котельникова ҡырҡынсы — илленсе йылдарҙа тулыһынса өлгөргән талантлы актриса дәрәжәһенә үҫеп етә. Был осорҙа ул күп актерҙар ролен барлыҡҡа килтерә. Был *Мирандолина* (К. Гальдониҙың «Ҡунаҡхана хужабикәһе»), *Катерина* (А. Н. Островскийҙың «Йәшен»), *Ирина* (Б. С. Ромашовтың «Утлы күпер»), *Лиза* (А. С. Грибоедовтың «Горе от ума») һәм башҡа ролдәр була. Уларҙы бер бөтөн итеп берләштергән сифат — яңы идеалдар өсөн, әүҙем тормош өсөн көрәш.

Был йылдарҙа ул Н. В. Гоголдең «Мертвые души», Уильям Шекспирҙың «Гордячка», «Вей, ветерок!», «Һыу диңгеҙ-океан», «Отелло», М. Горькийҙың «Егор Булычев и другие», С. Т. Аксаковтың «Дама — невидимка», «Аленький цветочек», А. Н. Арбузовтың «Богатырский сказ», «Иркутская история» спектаклдәрендә уйнай. 1963 йылда театрҙа М. Горькийҙың «Васса Железнова» спектаклендә Анна Котельникова төп ролде башҡара. 1975 йылда А. М. Горькийҙың тыуыуына 110 йыл булыу айҡанлы үткәрелгән Бөтә Рәсәй драма һәм балалар театрҙары фестивалендә Васса Железнова ролен башҡарғаны өсөн ул икенсе дәрәжә дипломға лайыҡ була. 1970-се йылдарҙа Анна Котельникова М. А. Шолоховтың «Крепкий узел», «Поднятая целина» әҫәрҙәре буйынса спектаклдәрҙә, шулай уҡ «Солдатская вдова», «Бурелом», «Тревога», «Ревизор», «Поздняя любовь», «Брестская крепость» спектаклдәрендә уйнай.

1980-се йылдарҙа актриса «Хата с краю», «Моя тёща»,"Чти отца своего", «Красная шапочка», «Таланты и поклонники» спектаклдәрендә ролдәр башҡара. «Моя тёща» спектакле дүрт миҙгелдә 330 күрһәтелә.

А. Г. Котельникова, театрҙа 1932—1989 йылдар дауамында эшләп, сәхнәгә 58 йыл ғүмерен бирә.

Актриса 2004 йылдың 12 июнендә вафат була.

Коми-пермяк актрисаһы исемен Юсьва урта дөйөм белем биреү мәктәбе йөрөтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы (1983) — А. Н. Островскийҙың «Снегурочка» спектаклендәге Бобылиха ролен башҡарғаны өсөн
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (25.2.1975)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (14.3.1953)
* Кудымкар ҡалаһының почетлы гражданы (1988) — хеҙмәте һәм ҡалаға 50 йәш тулыу уңайынан

## Һылтанмалар
* Архив коллекцияһы «Кудымкар ҡалаһының почетлы граждандары» Фонд № 8 
* Энциклопедия «Пермь крайы»
Авдеева Наталья Германовна

**Авдеева Наталья Германовна** (6 сентябрь 1988 йыл) — Рәсәй спортсыһы, йәйәнән уҡ атыу буйынса 2019 йылда донъя чемпионы, 2019 йылда Европа уйындары чемпионы, Рәсәй чемпионаттары чемпионы һәм призеры. Илдең йыйылма командаһы ағзаһы.

## Биографияһы
Наталья Германовна Авдеева 1988 йылдың 6 сентябрендә Калининград ҡалаһында тыуған. Наташаның ата-әсәһе ҡыҙҙарын йәйәнән атыу секцияһына бирергә ҡарар ҡабул итә. Ҡыҙҙың классик йәйәнән атыу эше килеп сыҡмай, шуға күрә ул блоклы йәйәнән атыуға күсә һәм уның был спорт төрө менән мөнәсәбәттәре яйға һалына. Спортсы ҡыҙ Рәсәй Федерацияһының спорт мастеры мдәрәжәһенә тиклем күтәрелә.

## Спорт карьераһы
Наталья Германовна Авдеева егерме йәшендә Рәсәй йыйылма командаһы составына ныҡлап инә. 2012 йылдағы Универсиадала тәүге тапҡыр, команда ярыштарында сығыш яһап, көмөш миҙал яулай. Иммануил Кант исемендәге Балтик федераль университетында аспирантурала уҡый. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

Кванджула үткән XXVII Бөтә донъя йәйге универсиадаһында 2015 йылдың июлендә ҡушма йәйәнән атыу буйынса ярыштарҙа ҡатын-ҡыҙҙар араһында алтын миҙал яулай.

2018 йылда спортсы Донъя Кубогына лайыҡ була.

2018 йылдың 19 февралендә Американың Янктон ҡалаһында блоклы йәйәнән атыу буйынса ябык залдағы донъя чемпионатында алтын миҙал яулай. Һөҙөмтәлә төрөк спортсыһы Есим Бостанды финалда еңә.

2019 йылдың 15 июнендә донъя чемпионатының блоклы йәйәнән атыу буйынса донъя чемпионы була. Был турнир Хертогенбоста үтә. Авдеева финалда 142 :141 иҫәбе менән америка спортсыһы Пейдж Пирсты еңә.

Европаның 2019 йылдың июнендә Минскиҙа үткән Европа уйындарында микста көмөш миҙал яулай, ә шәхси беренселектә II Европа уйындарының еңеүсеһе була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Авдеева Наталья — Халыҡ-ара федерацияһы йәйәнән атыу федерацияһының профиль сайтында
Окунева Татьяна Васильевна

**Окунева Татьяна Васильевна** (15 март 1916 йыл — 27 июнь 1991 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Хакасс автономиялы өлкәһе Абакан районының «Московский» тоҡомсолоҡ совхозы чабаны, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Татьяна Васильевна Окунева Хакасияның (хәҙер Аскиз районы) Аев улусында 1916 йылда крәҫтиәндәр ғаиләһендә тыуған.

1930 йылда Хакасияла ойошторолған «Овцевод» совхозына эшләргә урынлаша, шул уҡ йылда чабан булып китә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу алдынан инә малдарҙы ҡасырыусы (осеменатор) һөнәренә өйрәтеүсе курстарҙы тамамлай һәм чабанлыҡ эше менән был һөнәрен бер үк ваҡытта башҡара.

Даими юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә. Һәм ул һәр бер инә һарыҡтан 120—130 баш бәрәс ала, был Хакасия өсөн рекорд булып тора. Шулай уҡ ул һарыҡтарҙан күп итеп йөн ҡырҡа һәм планды йылдан-йыл арттырып үтәй.

1966 йылдың 22 мартында СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән ауыл хужалығы һәм малсылыҡтағы рекордлы юғары күрһәткестәре өсөн Окунева Татьяна Васильевнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән [«Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы]] тапшырыла.

Артабан да ауыл хужалығында эшләүен дауам итә, производствола юғары һөҙөмтәләр күрһәтә. 1970 йылда һәр бер һарыҡтан 4,3 килограмм йөн ҡырҡып ала. Ошо уҡ йылда хаҡлы ялға сыға.

Московское ауылында йәшәй. Хеҙмәт алдынғыһы 1991 йылдың 27 июнендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алты миҙалы (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сибиряки. — Красноярск, 1976.

## Һылтанмалар
* 
* Енисейский энциклопедический словарь. — Красноярск: КОО Ассоциация «Русская энциклопедия», 1998. — С. 725
Мартьянова Екатерина Евдокимовна

**Мартьянова Екатерина Евдокимовна** (3 ғинуар 1917 йыл — 5 ғинуар 2007 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Мордовия АССР-ы Дубёнский районының КПСС-тың XXI съезы исемендәге колхоздың звеньевойы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1965).

## Биографияһы
Екатерина Евдокимовна Мартьянова 1917 йылдың 3 ғинуарында Мордовия АССР-ы (хәҙер Мордва Республикаһы) Дубёнский районының Ардатово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Башланғыс белем алғандан һуң, 14 йәшендә урындағы колхозда хеҙмәт юлын башлай. 1934 йылда кейәүгә сыға һәм өйҙәре янғандан һуң, улар Свердловск ҡалаһына даими йәшәргә күсенә.

1941 йылда иренең фронтта һәләк булыуы тураһында хәбәр алғас, Екатерина ике ҡыҙы менән тыуған ауылына ҡайта һәм колхозда эшләүен дауам итә. 1950 йылда ул 18 кешенән торған техник культуралар үҫтереү звеноһын етәкләй. 1960 йыл йомғаҡтары буйынса звено үҙе үҫтергән киндерҙең һәр бер гектарынан 10 центнер сүс 160 центнерға тиклем картуф, 162 центнер сөгөлдөр уңышы ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 24 декабрендәге Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм уңыш йыйғанда рекордлы күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Елена Евдокимовна Мартьяноваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Колхозда эшләүен дауам итә һәм юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. 1967 йыл да ул етәкләгән звено гектарынан 220 центнер картуф, 176 центнер шәкәр сөгөлдөрө һәм 9,5 центнер киндер сүсе жыеп ала. 1972 йылда хаҡлы ялға сыға.

Мордовия АССР-ы Юғары Советы, Дубенский район Советы һәм Ардата ауыл Советы депутаты итеп һайлана.

Екатерина Евдокимовна Мартьянова тыуған ауылында йәшәй. 2007 йылдың 5 ғинуарында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (23.12.1965)
* Ленин ордены (23.12.1965)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (23.12.1965)
* башҡа миҙалдар.

## Хәтер
* Район үҙәге Дубенкала Екатерина Евдокимовнаның бюсы Дан аллеяһында урынлаштырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Социалистик Хеҙмәт Геройҙарыы — Мордовияла тыуғандар. — Саранск, 1976.

## Һылтанмалар
*
Чиркина Елена Самсоновна

**Чиркина Елена Самсоновна** (27 май 1916 йыл — 5 март 1992 йыл) — СССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте алдынғыһы,  Хабаровский крайындағы РСФСР-ҙың Аҙыҡ сәнәғәте министрлығына ҡараған Дзёмгинский икмәк комбинаты бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Елена Самсоновна Чиркина Һамар өлкәһенең Исаклы ауылында 1916 йылда урыҫ крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған.

1932 йыл башынан алып эшләй башлай, Сәмәрҡәнд ҡалаһында сәй фабрикаһына эшкә урынлаша. Аҙаҡ ошо уҡ ҡалала тегеү фабрикаһына күсә.

Елена Чиркина Бөйөк Ватан һуғышы башында мобилизация буйынса Амурҙағы Комсомольск ҡалаһының бетон заводында эшкә ебәрелә. 1943 йылдан алып Дзёмгинский икмәк комбинатында хеҙмәт итә. Сиратлап кочегар ҙа, йөк ташыусы ла, мейес оҫтаһы ла булып эшләргә тура килә. 1949 йылдан алып икмәк бешереүселәрҙең бригадиры була, етенсе биш йыллыҡ йомғаҡтары буйынса Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1971 йылдың 26 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән хеҙмәт алдынғыһына производствола юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.

Артабанғы йылдара Елена Самсоновна Чиркина  Амурҙағы Комсомольск ҡалаһында йәшәй, 1992 йылдың 5 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971) 
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (26.04.1971)
* Ленин ордены (26.04.1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орден (21.07.1966).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Социалистик Хеҙмәт Геройы — Хабаровск кешеләре / Баранов в. п. — Хабаровск : Кн. изд-во, 1972. — 164 б.-166

## Һылтанмалар
*
Шаталова Клавдия Ивановна

**Шаталова Клавдия Ивановна** (1922 — 10 май 1942) — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында герой-разведчица

## Биографияһы
Клавдия Ивановна Шаталова 1922 йылда  Орел губернаһының Пищулино ауылында (хәҙер — Елец районы) тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң Елец тимер юл техникумында уҡый. 1941 йылдың 29 декабренән ВЛКСМ ағзаһы үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына инә. Брянск фронты 13-се армияһы разведкаһына ебәрелә. Күп тапҡыр фронт һыҙығын үтә.

1942 йылдың февралендә Кесе Архангельск янында хәрби заданиены үтәгән ваҡытта  (хәҙер — Орёл өлкәһе) Шаталова һәм уның хәрби дуҫтары Семен Кондарев һәм Вилли Огневты фашистар тотоп ала  һәм язалап үлтерә.

Кесе Архангельск ҡалаһының туғандаш ҡәберлегендә ерләнә.

## Хәтер
1966 йылдың 18 ноябрендә Липецк ҡалаһындағы  Коллектив урамы  Шаталова урамы тип үҙгәртелә. Краснознаменная урамы менән мөйөштә (11-се йорт) Шаталова Клавдия хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

Елец ҡалаһында Клава Шаталова исеме менән  урам бар.

Шаталова, Огнев һәм Кондарев язаланған урында Кесе Архангельскта мемориаль плита ҡуйылған, ә  ҡәбере  урынында   барельефы менән стела рәүешендә һәйкәл тора.

## Ғаиләһе
Әсәһе — Шаталов Екатерина Яковлевна.

## Сығанаҡтар
Липецкая энциклопедия. — Т. 3.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Клавдия Ивановна Шаталова (рус.). Памятник комсомольцам-разведчикам Шаталовой, Огневу и Кондарёву в Малоархангельске.  Неофициальный сайт г. Малоархангельск (Орловская обл.) (14 февраля 2010). Дата обращения 10 мая 2017.
Константинова Инесса Александровна

**Константинова Инесса (Ина) Александровна** (1924 — 4 март 1944) — совет партизаны-разведчицаһы, Бөйөк Ватан һуғышы геройы.

## Биографияһы
Инесса Александровна Константинова 1924 йылда  Киверичи ауылында (хәҙерге Тверь өлкәһе) тыуған. Бала сағын Кашин  ҡалаһында, ата-әсәһе һәм һеңлеһе менән йәшәп үткәрә. Кашин ҡалаһының № 1 урта мәктәбендә уҡый,   1939 йылдан ВЛКСМ ағзаһы була. 1942 йылда  Калинин өлкәһендә һуғыш барғанда мәктәпте тамамлай.

Һуғыш башынан алып шәфҡәт туташы булып эшләп, Инесса полицайҙар тарафынан зыян күреүсе  яугирҙәргә  ярҙам итә. 1942 йылдың июленән ул рәсми рәүештә партизан хәрәкәтендә тора,  2-се Калинин партизан бригадаһында разведчица булып хеҙмәт итә (1-се Калинин партизан корпусы). Ул күп тапҡыр фронт һыҙығын үтә, РККА  яугирҙәре һәм партизандар өсөн ҡиммәтле мәғлүмәттәр таба. Карателдәргә ҡаршы   алышта  ҡатнаша. Үҙенең хеҙмәте өсөн II дәрәжә «Ватан һуғышы партизанына» миҙалына лайыҡ була, 1943 йылдан башлап — ВКП(б.) ағзалығына кандидат.

1944 йылдың 4 мартында Инесса Константинова, разведкала булып һәм иптәштәренең сигенеүен ҡаплап, өҫтөнлөк иткән немец көстәре менән алышта Лукьяново ауылы эргәһендә һәләк була (Псков  өлкәһе Пустошкино районы). Икенсе көндө ҡарағай аҫтында кәүҙәһе табыла. Инесса Александровна Константинова үлгәндән һуң 1944 йылда  II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Инесса  1949 йылда Кашинда ерләнә.

1947 йылда уның көндәлектәре баҫылып сыға, уны партизан рәттәрендә булған сағында алып барған була. Көндәлеге күп телдәргә тәржемә ителә һәм сит илдәрҙә баҫылып сыға. 1970 йылда уның исеме  менән Кашин ҡалаһында урам йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Тверской центр документации новейшей истории. Константинова Инесса Александровна (1924—1944)
* Рекомендательный список литературы из серии «Наши земляки». Константинова Инесса Александровна (1924—1944)
Розенберг Вера Михайловна

**Розенберг Вера Михайловна** (1894—1965) — совет математигы һәм конструкторы.

## Биографияһы
1894 йылда Кувизино ауылында (хәҙер Валдай районы, Новгород өлкәһе) тыуған һәм үҫкән. 1918—1922 йылдарҙа шунда уҡ йәшәй, ауыл хеҙмәте менән шөғөлләнә.

1912 йылда Санкт-Петербургта шәхси гимназияны тамамлай, аҙаҡ дөйөм техник йүнәлештәге Бестужев юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында уҡый. 1922 йылда Петербург университетының физика-математика факультетын тамамлай. Вера Михайловна Розенберг легендар кеше була, бала саҡтан математик формулалар һәм иҫәпләүҙәр донъяһына сума. Математиканы ул француз телендә өйрәнә, сөнки, уның фекеренсә, был тел еңелерәк математик фекерләргә мөмкинлек бирә, математикаға логик һығымталарҙың ябайлығы менән нығыраҡ тура килә.
Туғандары йыш ҡына Вера Михайловнаның гениаль һәләттәрен тикшерәләр, ҡыҙыҡ күреп уға логарифмдар таблицаһы буйынса һорауҙар бирәләр, һәм ул теләһә ниндәй һандың логарифмын бишенсе тамғаға тиклем хатаһыҙ әйтеп бирә.

1922 йылда уны һәм атаһын Хәрби-диңгеҙ көстәренең Петроград фәнни-техник комитетына эшкә саҡыралар. 1937 йылдан генерал И. И. Ивановтың конструкторҙар бюроһында эшләй. Техник фәндәр кандидаты.

Маршал Д. Ф. Устинов үҙенең «Хәтирәләр»ендә Вера Михайловна тураһында ошолай тип яҙа: «Конструкторҙар бюроһында үҙенсә уникаль кешеләр булдылар. Улар араһында Вера Михайловна Розенберг айырым урын алып торҙо. Ул булмышы менән математик ине, материалдар ҡаршылығы теорияһын, теоретик механиканы төплө белә. Конструкторлау буйынса күпселек иҫәпләүҙәр уның өҫтөнә йөкмәтелә ине. Вера Михайловна, ҡағиҙә булараҡ, уларҙы иҫ киткес шәп башҡара ине. Шуның менән бергә йыш ҡына үҙенең ысулдарын ҡуллана ине...»

1965 йылда вафат була. Ленинградта Төньяҡ зыяратта ерләнгән.

## Ғаиләһе
- атаһы — Розенберг Михаил Федорович (1861—1928), генерал-майор, артиллерия ҡоралдары конструкторы, Ҡыҙыл Армияның Хеҙмәт Геройы.

- ағайы — Розенберг Михаил Михайлович (1896—1981) — ҡорал конструкторы, ике тапҡыр Сталин премияһы лауреаты.

## Бүләктәре
- Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — яңы артиллерия һәм диңгеҙ ҡоралланыу өлгөләре булдырған өсөн (Т-34 башняһы)

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)

- миҙалдар

## Хеҙмәттәре
* Вычисление таблиц настильной стрельбы при помощи баллистических таблиц АНИИ. — М., 1933.
* Теория пластических деформаций металлов. Механика конечного формоизменения. — М.; Л., 1956. (в соавт.)
* Теория пластических деформаций металлов: механика конечного формоизменения. — Гос. научно-техн. изд-во машиностроит. лит-ры [Ленинградское отд-ние], 1956. — 366 с.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Титан мысли и титан души
* *Михайлов Д.* Воспоминание о предках / ред. А. В. Краско. — 2-е изд., доп. — : Роза ветров, 2015. — 493 с. — ISBN 978-5-906634-16-0
*
Абрамова Клавдия Ильинична

**Клавдия Ильинична Абрамова** (ҡыҙ фамилияһы — Разуваева) (1906 йыл—1942 йыл) — прокуратура хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йәшерен хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы,  үлгәндән һуң 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.

## Биографияһы
Клавдия Разуваева 1906  йылда Архангельск ҡасабаһында тыуған, 1920 йылдар башында Өфөгә килә, әле генә ойошторолған «8 Март» фабрикаһында тегенсе булып эшләй башлай.  1933 йылда  П.И.Стучка исемендәге Мәскәү хоҡуҡ институтына уҡырға инә. Шунда ул үҙенең буласаҡ ире, Белорет студенты Павел Абрамов  менән таныша.  Абрамовтар институтты тамамлағандан һуң  Ставрополь крайына эшкә тәғәйенләнә. 

Павел Абрамов  фронтҡа саҡырыла, ә  Клавдия Ильинична һуғышты Ставрополдә ҡаршылай.  Ул прокурор ярҙамсыһы һәм өлкә прокуратураһының партия ойошмаһы секретары вазифаһында эшләй. Орджоникидзе прокуратураһы  (Ставрополь) Кизлярға күсә, әммә Абрамова   эвакуацияланып өлгөрмәй.

Йәшерен эш итеүҙә ҡатнаша, 1942 йылдың сентябрендә хыянат һөҙөмтәһендә оккупацион властары тарафынан ҡулға алына. Уға һәм 6 һәм 11 йәшлек ҡыҙҙарына ғүмерҙәрен һаҡлап ҡалыу шарты менән халыҡҡа  өндәмәгә ҡул ҡуйырға  һәм  оккупанттар менән хеҙмәттәшлек итергә тәҡдим итәләр,  әммә ул баш тарта. 1942 йылдың 3 октябрендә  балалары менән бергә төрмә ихатаһында атып үлтерелә.

## Хәтер
Клавдия Ильинична Абрамова үлгәндән һуң I  дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.

Клавдия Абрамова исеме менән Ставрополдең бер урамы атала. Пушкин урамындағы ул йәшәгән  27-се йортта  мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

1967 йылдың 7 майында Өфө ҡала башҡарма комитеты  ҡарары менән ҡаланың яңы төҙөлгән урамына  Клавдия Абрамова исеме бирелә. Шулай уҡ уға һәйкәл ҡуйыла, унда шундай һүҙҙәр яҙылған: «Бөйөк Ватан һуғышында балалары менән бергә атып үлтерелгән ҡурҡыу белмәҫ партизан  Клавдия Ильинична Абрамова-Разуваеваға».

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Уфа: улицы нашего города. — Уфа: Информреклама, 2011.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 125-126 с. ISBN 5-295-02294-3.
*Памятник Абрамовой К. И. Красина улица, 21*.

## Һылтанмалар

*  
* 
* Прокуратура Ставропольского края. Страницы истории
Мрозовская Елена Лукинична

**Мрозовская Елена Лукинична** (ҡыҙ фамилияһы Княжевич, 1892(?) — 1941) — Черногория сығышлы беренсе урыҫ профессиональ фотографы, педагог.

## Тормошо һәм карьераһы
Мрозовская башта уҡытыусы һәм һатыусы булып эшләй. Фотография менән һәүәҫкәр булараҡ шөғөлләнә башлай; в 1892 йылда ИРТО ҡарамағындағы фотографическая ирто бүлегендә V Светопись бүлегененең фотографиялар курсын тамамлай. Белемен, нәфис фотография менән мауығып, Парижда Надарҙа таммалай. Санкт-Петербургҡа ҡайтып, 1894 йылда студия аса. 1897 йылда Елена Санкт-Петербургта Рус ҡатын-ҡыҙҙарының үҙ-ара хәйриә йәмғиәте ҡарамағындағы Ханымдар фотография түңәрәге ағзаһы була. 1913 йылда Мрозовскаяның фотоательеһы «Елена» урыҫ-славян ҡатын-ҡыҙҙары әҙәби-фотография ательеһы» итеп үҙгәртелә, һуңынан ул «Ҡатын-ҡыҙ хеҙмәте йорто»ноң бер өлөшө булырға тейеш була. 1920 йылда ул Серово районында йәшәй. 1941 йылда Репинола вафат була.

## Эштәре
Мрозовскаяның һүрәттәре араһында Николай Римский-Корсаков, Матильда Кшесинская, Вера Комиссаржевская, Анастасия Вяльцева һәм шул замандағы башҡа рәссамдар, актерҙар һәм яҙыусылар бар. Уның 1896 йыл башында төшөргән Санкт-Петербург консерваторияһы фотоһүрәте, консерваторияның иң тәүге һүрәттәре иҫәбенә инә. 1897 йылда ул Император Музыка йәмғиәтенең рәсми фотографы тип таныла. 1897 Стокгольмда халыҡ-ара күргәҙмәлә бронза миҙал, һәм 1900 йылда Парижда бөтә донъя күргәҙмәһендә көмөш миҙал яулай. 1898 йылда ИРТО-ның бишенсе фотокүргәҙмәһендә, шулай уҡ 1905 йылда Льежда бөтә донъя күргәҙмәһендә, 1911 йылда Петербургта «Фотографические новости» журналының беренсе күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1897 йылда Еленаға «Санкт-Петербург консерваторияһы фотографы» почетлы исеме бирелә. 1903 йылда Елена Морозовскаяны Ҡышҡы һарайға Николая II йорто ойошторған иң ҙур байрамға юғары сығышлы персоналарҙы төшөрөргә саҡыралар.

Елена Мрозовская Император Техник йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы.

## Коллекциялары һәм экспонаттары

Княгиня Ольга Орлованың 1903 йылда Ҡышҡы һарайҙа балда төшөрөлгән һүрәте Эрмитаж коллекцияһында һаҡлана. Ул музейға в ҡалаһында 2003 йылда Лондонда Сомерсет-Хаустан Санкт-Петербургтың 300 йыллығын байрам итеүгә арнап ойошторолған күсмә күргәҙмә сиктәрендә тапшырыла. Икенсе «Портрет девушки в костюме малой России» Мәскәү фотографиялар йортонда һаҡлана һәм 2013 йыл башында Рәсәй мәҙәниәт министрлығы ойошторған күргәҙмәлә Амстердамда күрһәтелә. Мрозовскаяның күп фотолары Санкт-Петербург консерваторияһы коллекцияһында һәм Мәскәүҙә М. И. Глинка исемендәге музыка мәҙәниәте музейында һаҡлана. Бер нисә һүрәте Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивы коллекцияһында.

## Иҫкәрмәләр
Родюкова Валентина Трофимовна

**Родюкова Валентина Трофимовна** (2 декабрь 1926 йыл — 25 февраль 2015 йыл) — СССР-ҙың тимер юл инженеры. Балашов I тимер юл станцияһы начальнигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

## Биографияһы
Валентина Трофимовна Родюкова 1926 йылдың 2 декабрендә Балашов ҡалаһында тимер юлсы ғаиләһендә тыуған.

1947 йылдан алып, Мәскәү тимер юл техникумын тамамлағандан һәм тимер юлдарҙы эксплуатациялау буйынса техник һөнәре алғандан һуң, үлсәүсе булып эшләй башлай, һуңынан поездарҙы ҡабул итеп тороусы, станция буйынса дежур, контейнерҙар ташыу буйынса инженер-иҡтисадсы булып эшләй.

Бөтә Союз тимер юл транспорты инженерҙарының ситтән тороп уҡыу институтын тамамлағандан һуң Балашов I станцияһы етәксеһе урынбаҫары һәм етәксеһе булып эшләй. В. Т. Родюкова етәкселегендә станция коллективы Волга буйы тимер юлында социалистик ярыш лидеры булып китә. Яҡшы эше өсөн станция коллективы СССР Министрҙар Советының Байрағын ала һәм СССР ВДНХ-һының Почет таҡтаһына индерелә.

1974 йылдың 28 февралендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән, «хеҙмәт уңыштары өсөн» Валентина Трофимовна Родюкова Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 2 апрелендәге указы менән, «ҙур производство ҡаҙаныштары, унынсы биш йыллыҡ заданиеһын һәм социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәгәне өсөн», Валентина Трофимовна Родюковаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Төп эшмәкәрлегенән тыш В. Т. Родюкова халыҡ депутаттары Балашов ҡала Советы депутаты итеп һайлана.

Балашов ҡалаһында йәшәй. 2015 йылдың 25 февралендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (2.04.1981)
* Ленин ордены (2.04.1981)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28.02.1974)
* Почетлы тимер юлсы.
* Балашов муниципаль районының почетлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр
Вахитова Лена Нурулла ҡыҙы

**Вәхитова Лена Нурулла ҡыҙы** (19 сентябрь 1949) — совет хужалығы эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты(1991—1995),  2-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһының  Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте буйынса татар.

## Биографияһы

Вәхитова Лена Нурулла ҡыҙы 1949 йылдың 19 сентябрендә БАССР-ҙың Шаран районы  Таң ауылында тыуған.

1985 йылда Ситтән тороп уҡыу совет сауҙаһы институтын  тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1968 йылда Туймазы тегенселек фабрикаһында тегенсе-мотористка булып башлай, артабан магазинда кассир булып эшләй.

1971 йылда сауҙа курсын тамамлап, һатыусы һөнәрен үҙләштерә һәм бер аҙ һатыусы булып эшләгәндән һуң Туймазы ҡалаһындағы "Дуҫлыҡ" универмагы директоры итеп тәғәйенләнә.

1986 йылдан Туймазы район ҡулланыусылар йәмғиәте идараһы рәйесе вазифаһында эшләй
1995 йылдан  Башкирпотребсоюз ойошмаһы рәйесе.
1995 йылда  Башҡортостан Республикаһының берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы тип Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай иғлан ителә. Лена Нурулла ҡыҙын   2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлайҙар.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, шәхси эшҡыуар булып теркәлә, һәм икмәк һәм ҡамыр ризыҡтары сауҙаһы буйынса эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә башлай.

## Ҡарағыҙ
*Башҡорт АССР-ы Юғары Советы
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
*Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
Исмәғилева Әлфиә Ибраһим ҡыҙы

**Исмәғилева Әлфиә Ибраһим ҡыҙы** (; 25 март 1951 йыл) — ғалим-табиб. 1979 йылдан Өфөләге 6-сы дауахананың баш табип урынбаҫары, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1991—1995) Юғары Советының халыҡ депутаты һәм Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. СССР-ҙың һәм Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Әлфиә Ибраһим ҡыҙы Исмәғилева 1951 йылдың 25 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында тыуған.

1974 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1974 йылда Өфө ҡалаһының 6-сы дауаханаһында башлай, 1975—1978 йылдарҙа ошонда уҡ участка табибы булып эшләй.

1979 йылдан 6-сы дауахананың баш табип урынбаҫары вазифаһында.

1995 йылда Башҡортостан Республикаһының берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы тип Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай иғлан ителә. Әлфиә Ибраһим ҡыҙы 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана һәм һөнәри нигеҙҙә уның Социаль мәсьәләләр, әсәлек һәм балалыҡ, сәләмәтлек һаҡлау комитеты рәйесе булып эшләй.

Бер үк ваҡытта күп йылдар дауамында Башҡорт дәүләт медицина университетында доцент.

2011 йылдан 6-сы дауахананың баш табиб урынбаҫары вазифаһында ойоштороу-методика эшен алып бара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы
* Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы
* Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүҙәге айырым өлөшө өсөн» почётлы билдәһе. 
* Хеҙмәт ветераны

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
* Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
* Сайт Министерства здравоохранения РБ. Исмагилова Альфия Ибрагимовна
Самсонова Галина Алексеевна

**Самсонова Галина Алексеевна** (12 август 1949 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты(1991—1995). Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. 

## Биографияһы
Галина Алексеевна Самсонова  1949 йылдың 12 авгусында БАССР-ҙың Стәрлебаш районы  Раевка ауылында тыуған.

1985 йылда Мәскәү технология институтының Өфөләге факультетын  тамамлай. 

Хеҙмәт юлын 1967 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында сәстараш өйрәнсеге булып башлай. Оҫталығы арта барып, мастер итеп тәғәйенләнә.

1974-1991 йылдарҙа цех начальнигы, етештереү-техник бүлек начальнигы, Стәрлетамаҡ ҡала көнкүреш берекмәһенең баш инженеры.

1991-1992 йылдар арауығында бөҙрәхана хужалығының ҡуртым предприятиеһы директоры.

1992 йылдан Стәрлетамаҡтағы «Кудесница» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры 

Галина Алексеевна йәмәғәт эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша, ҡала Советының бер нисә саҡырылышына депутат итеп һайлана. 1991 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһының 135-се Стәрле һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты була .

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған хеҙмәт күрһәтеү сфераһы хеҙмәткәре
* Хеҙмәт ветераны

## Ҡарағыҙ
*Башҡорт АССР-ы Юғары Советы
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*ЗАКРЫТОЕ АКЦИОНЕРНОЕ ОБЩЕСТВО «КУДЕСНИЦА»
Шаховская Евгения Михайловна

**Шаховская Евгения Михайловна**, ҡыҙ фамилияһы — **Андреева** (1889 йыл—1920 йыл) — беренсе урыҫ авиатриссаларҙың береһе, хәрби осоусы, княгиня. Граждандар инженеры кенәз Шаховскийҙың ҡатыны, Г. Е. Распутинға ғашиҡ була.

## Биографияһы
Шаховская Евгения Михайловна 1889 йылда Санкт-Петербургта бай сауҙагәр Андреев Михаил Петрович ғаиләһендә тыуа. Юғары аҡһөйәктәр тәрбиәһе, һуңынан яҡшы белем ала.

1911 йылдың 16 авгусында аэропландың матди часы һәм пилот техникаһы буйынса имтихан тапшырып, Йоханнистал (Германия) осоусыһы дипломы ала. Германияла, Йоханнистал аэродромында инструктор булып эшләй.

1913 йылдың 11 апрелендә авиация һәләкәтендә уның ғәйебе буйынса билдәле летчик Всеволод Абрамович һәләк була, һөҙөмтәлә Шаховская авиатор карьераһын тамамлауы тураһында ҡарар ҡабул итә.

1914 йылдың яҙынан ул йәнә оса башлай, Беренсе донъя һуғышы башланғас, Николай II үҙен хәрби осоусы сифатында фронтҡа ебәреүен үтенеп мөрәжәғәт итә. Батша уның үтенесен ҡәнәғәтләндерә, 1914 йылдың 1 ноябренән Шаховская прапорщик дәрәжәһендә 1-се армия авиаотрядында була. Ковенск авиация отрядында хеҙмәт итә. Хәйер, хәрби осоусы карьераһы оҙаҡҡа һуҙылмай. Ул 1914 йылдың декабрь аҙағында уҡ Ковенск авиаотрядынан ҡыуыла.

Һуңыраҡ (шул ваҡытта иҫәпләүҙәренсә, тикшерелмәй) Германия файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә ғәйепләнә. Шаховскаяны ҡулға алалар һәм үлем язаһына хөкөм итәләр. Әммә Николай Икенсе язаны ғүмерлеккә бер монастырға ябыу менән алмаштыра. Княгиняны февраль революцияһы азат итә. Һуңынан ул Гатчина музейында эшләй, әммә аҡса туҙҙырғаны өсөн вазифаһынан бушатыла.

Граждандар һуғышы ваҡытында большевиктарға хеҙмәт итә һәм 1919—1920 йылдарҙа Киев ГубЧК-һында тәфтишсе була. Был осорҙа ул үҙен шпионажда ғйепләп эш алып барыусыларҙан үс алып өлгөрә. Әсирҙәрҙән һорау алыу һәм язалау ваҡытында ҡанһыҙлығы менән айырылып тора. 1920 йылдың көҙөндә башҡа чекистар менән иҫерек атыш ваҡытында һәләк була.

## Фотоһүрәттәре

Файл:Евгения Михайловна Шаховская (На аэродроме в Санкт-Петербурге, 1912 год).jpg|Санкт-Петербург аэродромында, 1912 йыл
Файл:Евгения Михайловна Шаховская (1914-1917).jpg|Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында
Файл:Евгения Михайловна Шаховская.jpg|Ғәмәлдәге армияла


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
* Шаховская, Евгения Михайловна
* Первые Женщины-Авиатриссы в Царской России
Лопатина Зоя Яковлевна

**Лопатина Зоя Яковлевна** 14 июнь 1932 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Ҡырым өлкәһе Красногвардейский районының «Дружба народов» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

## Биографияһы
Зоя Яковлевна Лопатина 1932 йылда Курск өлкәһе Дмитриевский районының Глубый ауылында урыҫ колхозсылары ғаиләһендә тыуған.

11 йәшендә үк, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, Лопатина Зоя Яковлевна урындағы колхозда эшләй башлай һәм уға хужалыҡ буйынса ярҙам итә. Һуғыш тамамланғандан һуң, Ҡырымға халыҡ күсереү программаһы башланғас, уларҙың ғаиләһе Красногвардейский районының Петровка ауылына күсеп килә. З. Я. Лопатина колхозда хеҙмәт итә башлай, төрлө йүнәлештәрҙә эшләй, шул иҫәптән, үгеҙ егеп, бойҙай, силос ташый.

1952 йылдан алып «Дружба народов» колхозында һауынсы булып эшләй. Етенсе биш йыллыҡ планын үтәү һөҙөмтәләре буйынса яҡшы эше өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, һигеҙенсе биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса Ленин ордены менән бүләкләүгә тәҡдим ителә.

1973 йылда һөт һауыу буйынса йыллыҡ планды алда үтәп сыға. Үҙенең ҡарамағындағы һәр һыйырҙан уртаса биш мең килограмм һөт һауып ала.

1973 йылдың 6 сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы ауыл хужалығында рекордлы күрһәткестәргә ирешкәне өсөн Зоя Яковлевна Лопатинаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалытапшырыла.

## Хәтер
* Герой йәшәгән торлаҡ йортта З. Я. Лопатина иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (1973)
* ике Ленин ордены (08.04.1971, 06.09.1973)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (22.03.1966)
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Лушечкина Любовь Дмитриевна

**Лушечкина Любовь Дмитриева** (13 сентябрь 1951 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актеры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, Новгород драма театры актрисаһы.

## Биографияһы
Любовь Дмитриевна Лушечкина 1951 йылдың 13 сентябрендә Екатеринбург ҡалаһында тыуған.

Мәктәп йылдарынан уҡ театр менән мауыға. Төрлө спектаклдәрҙә даими ҡатнаша, театр түңәрәгендә шөғөлләнә. Сығарылыш класында уҡығанда ҡыҙ буласаҡ һөнәрен асыҡлап билдәләй.

Екатеринбург дәүләт театр институтына «драма театры һәм кино актеры» һөнәре буйынса уҡырға инә. Ул уҡыған төркөмдөң остазы Владимир Николаев була. 1973 йылда уҡыу йортон уңышлы тамамлай һәм йүнәлтмә буйынса Г. И. Короленко исемендәге Ижевск урыҫ драма театрына эшкә ебәрелә, артабан Ҡаҙағстандың Алма-Ата Республика рус драма театрына күсә.

1980 йылдың 20 ғинуарынан Федор Михайлович Достоевский исемендәге Новгород дәүләт академия драма театры труппаһында. Башлыса лирик-драматик героинялар амплуаһында сығыш яһай.

2019 йылдың ғинуар аҙағында «Ленинградты ҡотҡарыу» кинофильмының премьераһы уҙа, бында Любовь Дмитриевна Лушечкина кинолағы үҙе бик әҙ генә уйнаған ролде — әбей ролен уйнай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2008).

## Театрҙағы эштәре
**Ф. М. Достоевский исемендәге Новгород драма театры **

* Танцовщица — «Стойкий оловянный солдатик» В. Саруханов (1984 год)
* Хаггита — «Девятый праведник» Е. Юрандот (1989 год)
* Мария Тимофеевна Лебядкина — «Бесы» Ф. М. Достоевский (1990 год)
* «Декамерон» Джованни Боккаччо (1992 год)
* Царевна Ирина — «Смерть Иоанна Грозного» А. К. Толстой (1992 год)
* Агафья — «Золотое перо» С. Прокофьева, И. Токмакова (1993 год)
* Серафима Владимировна Корзухина — «Сны о России» М. А. Булгаков (1993 год)
* Маргарита Бургундская — «Нельская башня» Александр Дюма (1995 год)
* Вера — «Яма» А. И. Куприн (1995 год)
* Гувернантка — «Голый король» Е. Шварц (1995 год)
* Ариана — «Авантюрист с мольбертом» Клод Манье (1996 год)
* Матрена — «Праздничный сон — до обеда» А. Н. Островский (1996 год)
* Лиза — «Сначала я тебя любила…» Н. Птушкина (1996 год)
* Ольга Ивановна Флерова — «Скажи, что ты меня прощаешь…» по пьесе И. Грековой, П. Лунгина «Вдовий пароход» (2004 год)
* Ольга Яковлевна — «Браво, Лауренсия!» Н. Птушкина (2004 год)
* Глафира Климовна Глумова; Манефа — «На всякого мудреца довольно простоты» А. Н. Островский (2005 год)
* Мерион Селби — «Миссис Пайпер ведет следствие» Джек Попуэлл (2006 год)
* Протич — «ДР.» («Доктор философии») Бранислав Нушич (2007 год)
* Нюшка — «Сны о несбывшейся любви» («День космонавтики») Е. Унгард (2007 год)
* Анна Григорьевна Достоевская — «Я счастлива, счастлива, счастлива!..» Е. Белодубровский, С. Белов (2007 год)
* Миссис Голайтли — «Как управлять мужем» Сомерсет Моэм (2008 год)
* Матильда — «Укрощение дикаря» Алехандро Касона (2009 год)
* Светозара — «Александр Невский» (2009 год)

## Фильмографияһы
Любовь Дмитриевна Лушечкина өс кинола ролдр башҡара:

*  — Погоня в степи, эпизод;
*  — Гроза над Русью, крестьянка с коровой;
*  — Спасти Ленинград, хозяйка бала;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Любовь Лушечкина
Олешко Валентина Иосифовна

**Олешко Валентина Иосифовна** (—) — совет разведчицаһы, үлгәндән һуң Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

## Биографияһы
Олешко Валентина Иосифовна 1924 йылда Алтай губернаһы Алейск районы Плотаво ауылында тыуа. Алейсктың 1-се мәктәбендә, һуңынан, 1938 йылдан, 2-се мәктәптә белем ала.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, урта мәктәпте тамамлағандан һуң, разведка әҙерлеген үтә һәм Ленинград фронтының разведка бүлеге уны бер нисә тапҡыр фронт линияһы аша сығара. 1942 йылдың авгусында уны биш парашютсы-разведчик төркөмө етәксеһе итеп немецтар ҡамауында булған Ленинград өлкәһенең Гатчина районына ебәрәләр.

Ергә төшөү менән барыһы ла ҡулға алына һәм Ламповолағы 18-се немец армияһының Абвер контрразведкаһына килтереләләр. Совет разведчиктарын дошмандар вербовкаларға тырыша. Разведчиктар, үҙ сиратында, контрразведка начальнигы майор Вакербардтың Ленинградтағы агентура исемлеге булған папканы урларға, уның ярҙамсыларын юҡ итергә, ә үҙен Дружносельелағы 18-се армия командующийына докладҡа барғанда урман юлында тере килеш ҡулға алырға ҡарар итә. Һуңынан ҡулға алынған Вакербадты рация аша саҡыртылған совет самолетына алып барырға һәм фронт линияһы аша сығарырға планлаштыралар. Операция 1943 йылдың 5 мартына тәғәйенләнә. Нарвала йәшерен фатирҙа эшләгән совет разведчицаһы-радисткаһы менән бәйләнеш булдырыла, хәрби әсирҙәрҙән ҡулға алыу төркөмө төҙөлә, урманда самолетҡа ултырыр майҙансыҡ билдәләнә. Әммә планды немецтарға совет әсирҙәренең береһе һата. Олешко һәм башҡа разведчиктарҙы аталар.

1973 йылға тиклем Валентина Олешконың яҙмышы билдәһеҙ була һәм уны дошмандар яғына күскәндер тип шикләнәләр. Уның һәләк булыуы тураһында «Известия» гәзите журналисы Борис Гусев яҙып сыға. Фронтҡа оҙатылғанға тиклем В. Олешко йәшәгән йорт әлегәсә һаҡлана. Ул Алтай крайының Алейск ҡалаһында Балицкий тыҡырығында урынлашҡан. Йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. В. Олешко исеме Алейск ҡалаһы урамдарының береһенә бирелгән.

1975 йылдың 2 ноябрендә Ҡырым астрофизика обсерваторияһы астрономы, сығышы менән Алтайҙан булған Тамара Смирнова астероид аса һәм уны уның разведчица хөрмәтенә Олешко (2438) тип атай.

## Һылтанмалар
* Валентина Олешко
* *Гусев Б.* Сгорела на земле, зажглась на небе
* *Васильева Л.* Валя Олешко — это планета. В честь разведчицы из Алейска назвали космический объект