open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Миләш

thumb|right|Миләш
**Миләш** (*шулай уҡ* **мышар**, )— ағас, йәки ҡыуаҡ. Төрө миләштәр төркөмөнән, розалар ғаиләһенән.

## Таралыуы һәм мөхит
Таралыу арауығы — бөтә Европа тиерлек, Алғы Азия, Кавказ, хатта Алыҫ Төньяҡҡа тиклем барып еткән, ә тауҙарҙа өҫкө үҫемлектәр донъяһының сигенәсә үҫә. Иң бейек ерҙәрҙә ҡыуаҡлыҡтарға әүерелә.
Рәсәй сиктәрендә Европа өлөшөндә һәм Төньяҡ Кавказда урмандарҙа, урманлы далаларҙа таралған.
Айырым һәм шулай уҡ тотош шырлыҡтар булып үҫә. Урман алдарында, ылыҫлы, ҡатнаш һәм бик һирәк япраҡлы урмандарҙа осрай. Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтар араһын да үҙ итә.
Ҡышҡы һыуыҡтарға сыҙам, ҡараңғы, күләгәле урындарҙа ла үҫә.

## Биологик белешмә
200px|thumb|right
12 метрғаса етә (ғәҙәттә 5—10 м). Олоно түңәрәк. Йәш һабаҡтары һоро –ҡыҙыл төҫтә, һалынып тора.Өлкән ағастарҙың ҡайырыһы шыма, ялтыр, төҫө һоро—көрән йәки һары—һорғолт. 
Бөрөләре кейеҙ һымаҡ, йомшаҡ.
Япраҡтары 20 см-ғаса прһыҙ ҡауырһын һымаҡ, 7-15 япраҡсанан ғибәрәт. Улар сиратлашып тора. ланцетлы һәм һуҙынҡы, осланған, ситтәре тешле, аҫҡы өлөштә бысҡы һымаҡ. Төҫө өҫтә тоноҡ йәшел, аҫ яғында төҫһөҙөрәк. Көҙ көнө алтынһыу һәм ҡып - ҡыҙыл төҫкә керә.
## Халыҡ медицинаһы

Дауаланыу өсөн миләштең емеше ҡулланыла. Уның составында төрлө биологик актив матдәләр: каротин,С, Р,В, РР витаминдары, алма, сорбин кислоталары, шәкәр, гликозид, флавонноидтар һ.б. бар.

1. Кеше ябыҡҡанда, ҡаны аҙайғанда, ашҡаҙандың әселеге түбәнәйгәндә, бөйөр, үт ҡыуығы шешкәндә, берәй ағзанан(ашҡаҙандан, аналыҡтан һ.б.) ҡан килгәндә, бөйөрҙәрҙә таш барлыҡҡа килгәндә миләш емешенең һутын эсәләр.

## Сеймал йыйыу һәм әҙерләү

Миләш емеше ҡырау төшкәс йыйыла һәм мейестә киптерелә. Унда температура 50-60 градустан артырға тейеш түгел Ғәҙәттәгесә һаҡлана.

## Ҡулланыу

1.	Төнәтмә: 2 аш ҡалағы ваҡланған емеште 2 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 30-40 минут тоторға. Көнөнә өс тапҡыр, ас ҡарынҡа ярты стакан эсергә.

2.	Сәй һымаҡ бешереп тә эсергә мөмкин.

## Миләш башҡорт көнкүрешендә
Башҡорттарҙа миләш ағасы бер илаһи көскә эйә тип иҫәпләгәндәр. Унан мунсаҡтар эшләгәндәр. Балаға күҙ теймәһен өсөн, башлығына миләштән “Һаҡлағыс” (оберег) эшләп ҡуйғандар.
Өйҙә яман көстәр булмаһын өсөн, миләш ботағын емештәре менән ишек башына элгәндәр.
Миләште өй эргәһенә ултыртыу ҙа йорт тирә яғын яман көстәрҙән һаҡлаған.

## Халыҡ ижадында
Миләш уңған йылы көҙ ямғырлы булыр.
Зәңгәр

Зәңгәр — төҫтәр төркөмдәренең атамаһы. Спектераль зәңгәр төҫ тулҡындарҙың 440—485 нм (ҡайһы саҡта диапазон киңерәк тә күрһәтә — 420—490). оҙонлоғонда нурланыш тәьҫире аҫтында кеше күремендә сағылыш таба. КЗС (RGB төп төҫтәрҙең береһе.
Һамар

**Һамар** () — Волга йылғаһының һул яҡ бейек ярында, Һамар һәм Суҡ йылғалары тамағында урынлашҡан Рәсәйҙең ҙур ҡалаһы, Һамар өлкәһенең административ үҙәге.

Совет осоронда, 1935 йылдың 27 ғинуарынан 1991 йылдың 25 ғинуарына тиклем дәүләт һәм партия эшмәкәре Валериан Владимирович Куйбышев хөрмәтенә ҡала Куйбышев тип йөрөтөлә.

Халҡы 2009 йылдың 1 ғинуарына 1,135 млн кеше. Рәсәй Федерацияһындағы Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург һәм Түбәнге Новгородтан ҡала 6-сы урында тора.

## Билдәле шәхестәре
* Алексеева Ирина Васильевна (16.04.1954), ғалим-музыка белгесе, педагог. 1979 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, 2002 йылдан кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 2007 йылдан — «Проблемы музыкальной науки» журналының яуаплы секретары. Башҡортостан йәш композиторҙары төбәк конкурсын (Өфө, 2003 йылдан башлап) үткәреү инициаторы һәм ойоштороусыһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2006), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2017) һәм мәғариф отличнигы (2004).
* Волкова Екатерина Станиславовна (16.03.1964), ғалим-патофизиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2009 йылдан Башҡортостан физик культура институтының кафедра мөдире. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2005). 
* Сальников Константин Владимирович (2.10.1900—20.06.1966), ғалим-археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1960—1966 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында археология һәм этнография секторы мөдире. Көньяҡ Уралды тикшереүсе. Тарих фәндәре докторы (1966).
* Фильчёв Виктор Васильевич (15.02.1948), баянсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор (2001). РСФСР-ҙың (1984) һәм БАССР‑ҙың (1976) атҡаҙанған артисы.

## Архитектура ҡомартҡылары

** Чапаев һәйкәле** — граждандар һуғышы геройы Василий Иванович Чапаев хөрмәтенә 1932 йылда Һамар академия драма театры алдындағы майҙанға ҡуйылған монумент. Һәйкәлдең күсермәһе Санкт-Петербургтың С. М. Будённый исемендәге Элемтә хәрби академияһы алдындағы майҙанда урынлашҡан. Дөйөм бейеклеге 4,5 метр, шул иҫәптән постаменты — 1,3, скульптура төркөм2 бейеклеге — 3 метр.
Бронзанан ҡойолған һәйкәлдең ауырлығы — 12 тонна.

Скульптуры Матвей Генрихович Манизер. Һәйкәлдең күсермәһе 1942—1943 йылдың ҡышында Лениградта ҡуйыла. Композицияның үҙәгендә Василий Иванович Чапаев. Уның янында 7 кеше: башҡорт, комиссар, матрос, һалдат, эшсе, партизан, ҡыҙыл армеец.
Һамарҙағы оригинал 1932 йылда Монументскульптура заводында ҡойола һәм ошо уҡ әле торған урынына килтереп ҡуйыла.
Ленинград өсөн күсермә 1932—1933 йылда ҡойола.
2006 йылда Харбинда ул боҙҙан эшләнә.

## Аэропорт
Ҡаланың төп аэропорты «Рәсәй аэропорттары» холдингына инә («Ренова» составында).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡала Һамар
Хисаева Эльвира

thumb|right
**Эльвира Хисаева** (1991) — башҡортостан топ-модель. Өфөлә тыуған башҡорт ҡыҙы 2005 йылда «Һылыуҡай» ижади студияһына килә, бер йыл уның төп составында эшләй. 2006 йылда Мәскәүҙең «Президент» модель агентлығы менән контракт төҙөп, Токиоға эшкә китә. Әле ул Парижда йәшәй һәм эшләй, тиҙҙән контракт буйынса Нью-Йоркка юлланасаҡ. Фотосессиялары йыш ҡына «Cosmo», «Glamоur», «Elle» журналдарында баҫыла. http://www.yeshlek-gazeta.ru/2008/03/08/ar1177a1185ly-1185atyn.html
Мышы

[thumb|left|[Кавказ мышы]]
 
**Мышы** () — боландар ғаиләһенә ҡараған оҙон аяҡлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло, яҫы тарбаҡ мөгөҙлө ҡыр хайуаны; төркөмө боландар ғәиләһенә ҡараған иң ҙур хайуан. Мышы һоро төҫтә, ә тояҡтары аҡ була. Мөгөҙөнөң саттары яҡ-яҡҡа тырпайған, тәне йылҡылдап торған, оҙон аяҡлы хайуанды күргән кеше уға һоҡланмай булдыра алмай. Башҡортостанда төбәктә мышынан да ҙурыраҡ ҡырағай хайуан юҡ.

Ул боландар нәҫеленә инә. Ата мышының кәүҙә оҙонлоғо өс метр, бейеклеге ике метрҙан ашыу була. Муйыны ҡыҫҡа, йыуан. Башы ҙур. Ҡолаҡтары оҙон булһа, ҡойроғо бик ҡыҫҡа. Мөгөҙөнөң ауырлығы 20 килограмға, ҡоласы ике метрға етә. Ноябрь—ғинуар айҙарында мөгөҙө төшә һәм март айында яңынан үҫә башлай.

Мышылар йәшәү урыны итеп урмандағы йылға, күл буйҙарын хуп күрәләр. Ҡышын уҫаҡ, тал, миләш, ҡарағай һәм башҡа ағастарҙың ҡайырыһы, ботаҡтары, бөрөләре менән туҡланалар.

Инә мышы май, июнь айҙарында ике быҙау, һирәк осраҡта бер быҙау килтерә. Ай тулыуға улар әсәләренә эйәреп, йүгереп йөрөйҙәр. Өс ай ярым тик һөт менән генә туҡланалар.

Башҡортостанда мышыларҙың һаны кәмей бара. Рөхсәт менән уларға һунар итеү ҡаралған.

## Иҫкәрмәләр
Земфира

**Рамазанова Земфира Тәлғәт ҡыҙы**, *ижади псевдонимы* **Земфира** (26 август 1976 йыл) — Рәсәйҙең рок-йырсыһы, музыкант, йыр текстарын һәм көйҙәрен яҙыусы, рок жанрындағы ҡатын-ҡыҙ башҡарыусыларҙың иң танылғандарының береһе. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999).

## Биографияһы
Земфира Тәлғәт ҡыҙы Рамазанова 1976 йылдың 26 авгусында Өфөлә тыуған. Атаһы — тарих уҡытыусыһы, әсәһе — табип. Музыка мәктәбен «ҡыҙыл диплом» менән тамамлаған ҡыҙ спортта ла ҡалышмаған — баскетболда ярайһы ҙур уңыштарға өлгәшкән, 1990 йылда Рәсәй ҡыҙҙар йыйылма командаһы капитаны булған. 1998 йылдың башында үҙ төркөмөн булдыра, ә 1999 йылдың майынан алып Рәсәйҙә уның йырҙары яңғырамаған радио ҡалмай.

## Ижади эшмәкәрлеге
* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, «Тур-2016» барышында Земфира Өфөлә сығыш яһаясаҡ, уның тыуған ҡалаһындағы һуңғы концерты 2013 йылда булғайны. Илдең ҡайһы ҡалаларына барасағы хаҡында йырсы үҙенең рәсми сайтында белдергән.
 
Земфираның «Маленький человек» тип исемләнгән «Тур-2016»ның Америкалағы һуңғы концерты Лос-Анджелеста була.

## Дискографияһы

; Номерлы альбомдар
* «Земфира» (1999)
* «Кисер мине минең һөйөү» («Прости меня моя любовь») (2000)
* «Ун дүрт аҙна тынлыҡ» («Четырнадцать недель тишины») (2002)
* «Вендетта» (2005)
* «Рәхмәт» («Спасибо») (2007)
* «Һинең башыңда йәшәргә» («Жить в твоей голове») (2013)
* «Бордерлайн» (2021)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт ТОРРОР.ru/ Персоны / Земфира 
* Земфира Талгатовна Рамазанова. Биографическая справка — РИАНОВОСТИ
Уғыҙҙар

thumb|right|Уғыҙ дәүләте
**Уғыҙҙар** (*ғуҙҙар*, *уҙҙар*; ; ) — боронғо көньяҡ төрки халҡы, IX—XIII быуаттары. Яҡын Көнсығышта дәүләт булған.

## Һылтанмалар
* 
* 
* *Матвеев Г. Б.* Огузы.  // Чувашская энциклопедия [Электронный ресурс] / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук, Чуваш. кн. изд-во. — Чебоксары, 2009.
Халыҡ

**Халыҡ** — бер илдә йәшәүсе, бер телдә һөйләшеүсе кешеләр төркөмө. Халыҡ, унан тыш, мәҙәниәте, тотҡан дине, тарихи үткәненең уртаҡлығы менән айырылып тора

## Ҡарағыҙ
* Халыҡтар
* Башҡорттар

Төркөм:Этнография
Төркөм:Кеше
Әстерхан

** Әстерхан **(иске атамалары: حاجی‌ ترخان, **Хажитархан**, **Әждаркан**, **Әштерхан** һ. б., ҡаҙ.  Қажытархан) — Рәсәйҙең Волга буйындағы ҡалаһы. Әстерхан өлкәһенең үҙәге.

## Сәнәғәт
* Газпром етештереү Әстерхан

## Мәғариф
* Әстәрхан инженер-төҙөлөш институты
### Климаты

## Ҡоролошо

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Әстерхандың рәсми сайты
Төмән

**Төмән** (; ) — Рәсәйҙең Көнбайыш Себер өлөшөндә урынлашҡан ҡала, Төмән өлкәһенең административ үҙәге. Илдең иң эре 50 ҡалаһы исемлегенә ингән: халҡы 583 меңдән артыҡ.

## Тарихы
XIII быуатта себер татарҙары Сыңғы-Тура ҡалаһына нигеҙ һала, XVI быуатта ҡала — Алтын Урҙаның Төмән олосының баш ҡалаһы була. Алтын Урҙала Туҡтамыш хан идара иткән осорҙа ҡалаға Төмән исеме бирелә. 1495 йылда эске низағ арҡаһында Сыңғы Тура баш ҡала дәрәжәһен юғалта, Мөхәммәт Тайбуға үҙ иреген Каштак — Себер ҡалаһына күсерә. 1585 йылда урыҫ илбаҫары Йырмаҡ Сыңғы Тура — Төмәнде баҫып ала һәм яндыра. 1586 йылда урыҫ нығытмаһына нигеҙ һала.

20 быуатта боронғо Сыңғы Тура урынында «Төмән» тигән стадион төҙөлгән, һөҙөмтәлә мәҙәни ҡатлам юғалған.

## Фән һәм мәғариф
Төмән өлкәһендә нефть һәм газ ятҡылыҡтары фәнни ойошмаларының үҫешенә булышлыҡ яһаны. 1990 йылдар башында юғары уҡыу йорттар һәм ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәрҙәре һаны 11,5 мең кеше тәшкил иткән, йәғни эшкә яраҡлы ҡала халҡыныӊ 10 проценты.

Ғилми-тикшеренеү һәм проект институттары: Криосфера институты һәм Төньяҡтағы ерҙәрен үҙләштерергә тәҡдим проблемалары институты. Ғәмәли фән һәм газ комплексына ихтыяж йүнәлтелгән. Улар араһында "СургутНИПИнефть" (Төмән бүлексәһе), ТюменНИИгипрогаз, Гипротюменнефтегаз, СибНИИНП, Тюменнефтегеофизика (компания "Интегра"), "Нефтегазпроект", СибНАЦ, Сибнефтеавтоматика (ГМС Төркөмө) лидерҙар булып тора.

Белем биреү учреждениелары:

# Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы (РАНХиГС) филиалы.
# Төмән индустриаль университеты
# Төмән университеты
# Урал дәүләт тимер юлдары университеты Төмән филиалы
# Төмән дәүләт аграр университеты
# Төмән дәүләт медицина университеты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт администрации Тюмени 
* Тюменское музейно-просветительское объединение 
* Справочник Тюмени
* Главные новости города
Һарытау

**Һарытау** () — Рәсәйҙең Волга буйындағы ҡала. Һарытау өлкәһенең административ үҙәге.

## Аэропорты
Ҡаланың төп аэропорты «Рәсәй аэропорттары» холдингына инә («Ренова» составында) . Яңы аэропорт төҙөлә.

## Билдәле шәхестәре
* Мидзяева Галина Ивановна (8.10.1941), театр актёры, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1965 йылдан Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театрында эшләй. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (1995).
* Рабухин Павел Семенович (7.03.1943), төҙөүсе, 1979—2014 йылдарҙа «Уралмостострой» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 30-сы күпер отряды етәксеһе. Рәсәйҙең почётлы юл төҙөүсеһе, РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Башҡортостандың 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Халыҡтар Дуҫлығы, «Почёт» һәм Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордендары кавалеры.
* Архангельская Вера Константиновна (15 июль 1923, Хоненёвка ауылы, Һарытау губернаһы — 26 март 2006, Һарытау) — Рәсәй әҙәбиәт белгесе, халыҡ ижадын һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе, филология фәндәре кандидаты (1952), доцент (1958), с 1995 йылдан— Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты профессоры

## Иҫкәрмәләр
Бәлеш

**Бәлеш (бөйөрөк)** — башҡорт аштарының береһе, ҡамыр тыш эсенә ит һалып майҙа бешерелгән ҡунаҡ ашы.

## Итле бәлеш
Бәлеш бешереү өсөн әсе ҡамыр алына. Ул башҡа әсе ҡамыр кеүек үк әҙерләнә. яҡшы ҡабарған өлгөргән ҡамырҙы 50-60 грамм ҙурлығындағы киҫәктәргә бүләләр, онло таҡта өҫтөндә әүәләп, кескәй генә йәймәләр йәйәләр.

### Эслекте һәм бәлеште әҙерләү

Бәлеш эсенә һимеҙ һыйыр йәки һарыҡ ите һалына. Итте таҙа йыуғас, ваҡ ҡына итеп турарға һәм һуған менән бергә ит ваҡлау машинаһынан үткәрергә кәрәк. Үткәрелгән иткә борос һәм тоҙ һибеп, ағас ҡалаҡ менән йәиһә ҡул менән ипләп болғарға, иҙгеләп баҫырға кәрәк. Әгәр ит ҡорораҡ булһа, шыйығыраҡ булһын өсөн, бер аҙ һыуытылған һурпа, һыу йәки һөт өҫтәйҙәр, Шулай хәҙерләнгән итте ҙур ҡалаҡтың яртыһы күләмендә самалап алып, уртаса ҙурлыҡта йәйелгән түңәрәк  ҡамырҙың уртаһына һалалар ҙа бысаҡ менән тигеҙләп йәйәләр. Шунан сон ҡамырҙың ҡырыйҙарын өҫкә ҡаплап, ыҡсым һәм тигеҙ генә бөрөп сығалар, уртаһында диаметры 3 см ҙурлығындағы тишек ҡалдырыла.

### Ҡабартыу, бешереү һәм табынға биреү
Әҙерләнгән бәлеште бер аҙ он һибелгән таҡтала бер ни тиклем тотып ҡабарталар, унан һуң май ҡайнап торған ҡаҙанға йәки табаға тишекле яғын аҫҡа ҡаратып һалалар. Май бәлештәрҙе күмеп торорға тейеш.

Бәлештең тишекле яғының йөҙө килгәс, өҫкә әйләндерәләр һәм эсенә балғалаҡ менән табалағы ҡыҙыу майҙы һалып, аҫҡы яғын ҡыҙарғансы бешерәләр.

Бәлеш табынға эҫе килеш бирелә. 

Ит машинаһынан үткәргәндә бәлеш итенә һөттә ебетелгән киптерелгән икмәк өҫтәргә лә мөмкин. Ошолай эшләгәндә, бәлеш йомшағыраҡ һәм артыҡ майлы булмай.

### Рецепты:
Бер бәлешкә: 50-60 грамм ҡамыр, 30-35 грамм ит, 10 грамм һуған, ҡыҙҙырыу өсөн 6-7 грамм һары май (йәки үҫемлек майы), кәрәк тиклем борос һәм тоҙ, итте йомшартыу өсөн бер ни тиклем һалҡын һурпа, һыу йәки һөт алына,

### Сөсө ҡамырҙан бәлеш
Бәлеш өсөн сөсө ҡамыр ит бәлештәренә баҫҡан кеүек баҫыла. Был бәлеш тә әсе ҡамырҙан бешерелгән бәлеш кеүек эшләнә һәм бешерелә. Тик был бәлештәрҙе ҡабартырға ҡуйырға кәрәкмәй, яһаған бер бәлеште  бешерә барырға була.

### Рецепты:
Һәр бәлеш өсөн: 50-60 грамм он, 35 грамм ит, 10 грамм һуған, ҡыҙҙырыу өсөн 6-7 грамм һары май, кәрәк тиклем тоҙ һәм борос алына.

## Кейәү бәлеше
Кейәү бәлеше йомортҡа һытып, һөткә генә иҙелгән ҡамырҙан бешерелә. Уның ҡамырын башҡа әсе ҡамыр кеүек үк баҫалар, тик уға йомортҡа ғына бер ярым тапҡырға күберәк һалына. Был бәлеште һөткә, майға һәм йомортҡаға ғына йомшағыраҡ итеп баҫылған сөсө ҡамырҙан яһарға ла була.

### Үҙенсәлеге
Кейәү бәлешенә йәш һарыҡ йә быҙау ите алына. Итте иң элек ваҡ ҡына итеп турайҙар, унан һуң һуған ҡушып, ит машинаһынан ике тапҡыр үткәрәләр. Шунан инде  иткә самалап тоҙ, борос һибеп, һөт өҫтө йәки аҡ май һалып бик яҡшы итеп болғатыу кәрәк.

Кейәү бәлеше башҡа бәлештәргә (ит бәлешенә) ҡарағанда ике тапҡыр бәләкәй була. Шуға күрә уның ҡамыры ла аҙраҡ алына, ите лә аҙраҡ һалына.

### Рецепты:
Кейәү бәлеше ит бәлеше кеүек үк яһала һәм бешерелә. Бер бәлеш эшләү өсөн: 15-20 грамм ваҡланған ит, 30-35 грамм он, 5-6 грамм һуған, 5-6 грамм һары май йәки ҡыҙҙырылған аҡ май, кәрәк тиклем тоҙ һәм борос, иткә һалыу өсөн бер-ике грамм аҡ май йәки һөт өҫтө алына*

## Сығанаҡтар
* Башҡорт аш-һыуы
Нуғайҙар

{{Халыҡ
| название      = Нуғайҙар
| изображение   =
| ширина        =
| подпись       = 
| самоназвание  = ногайлар, noğaylar 
| численность   = 103 660
| расселение = : 109 042 (2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), 103 660 (2010)
** : 22 569 (2021), 22 006 (2010)
** : 17 368 (2021), 15 654 (2010)
** : 9990 (2021), 5323 (2010)
** : 9320 (2021), 7589 (2010 )
** : 3740(2021), 3479 (2010)
** :  1772 (2021), 950 (2010)
** :  539 (2021), 585 (2010)
** :  692 (2021), 266 (2010)
** : 2819 (2021), 3444 (2010)

: 2000
: 500
: 484
: 385 (перепись 2001)
: 200
| архкультура = «Евразияның дала поясы» малсылыҡ культуралары
| раса = Европеоид раса һәм Көньяҡ себер расаһы
| язык = нуғай теле
| религия = ислам сөнниҙәр хәнәфи мәҙһәб
| входит = төрки халыҡтар
| родственные = ҡырым татарҙары, башҡорттар, ҡараҡалпаҡтар, татарҙар, ҡаҙаҡтар
| включает = 
| происхождение = ҡыпсаҡтар, манғыттар, астар, бәшнәктәр, наймандар
}}

**Нуғайҙар** () — башлыса Төньяҡ Кавказда һәм Дағстанда, Түбәнге Волга буйының көньяғында йәшәүсе төрки телле халыҡ. Антропологик яҡтан көньяҡ себер расаһына ҡарайҙар. Нуғайҙарҙың антропологик тибында монголоид һәм европеоид элементтары бар. Нуғай теле алтай телдәр ғаиләһенең төрки группаһының ҡыпсаҡ төркөмсәһенә керә. Нуғай телендә ҡарануғай һәм кубан диалектары бар, шулай уҡ ставрополь һәм әстерхан нуғайҙарының телдәре үҙенсәлекле. Диндәре башлыса ислам.

Рәсәйҙә 2021 йылғы йәниҫәп буйынса — 109 мең кеше. 2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә барлығы 103 660 нуғай иҫәпкә алынған булған

Нуғай әҙәби теле ҡарануғай диалекты һәм нуғай һөйләше нигеҙендә төҙөлгән. Яҙма XVIII быуаттан 1928 йылға тиклем ғәрәп графикаһы, 1928—1938 йылдарҙа латин графикаһы, 1938 йылдан кириллица графикаһы нигеҙендә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Румыния татарҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғәскәр

**Ғәскәр** — ҡораллы төркөм. Дәүләт ҡораллы көстәренең бер өлөшө.
Романтизм

**Романтизм** — XIX быуаттағы Европалағы мәҙәни ағым.

## Сифаттары
* Тәбиғилек
* Халыҡсанлыҡ
Ҡыш

**Ҡыш** — һыуыҡ йыл миҙгеле. Көҙ менән яҙ араһындағы дүрт миҙгелдең береһе. 

Өс айҙан тора: төньяҡ ярымшарҙа - аҡъюлай, һыуығай һәм шаҡай, көньяҡ ярымшарҙа – һөтай, майай һәм урағай.

Ҡышҡыһын ғәҙәттә ҡар яуа һәм һауа температураһы түбән була.

Астрономик ҡыш төньяҡ ярымшарҙа 22 декабрҙән 21 мартҡа тиклем дауам итә.
Йәй

**Йәй** — иң йылы йыл миҙгеле. Яҙ менән көҙ араһындағы дүрт миҙгелдең береһе. 

Өс айҙан тора: төньяҡ ярымшарҙа – июнь, июль һәм август, көньяҡ ярымшарҙа - декабрь, ғинуар һәм февраль.
Нуғай Урҙаһы

thumb|right|Нуғай Урҙаһы
**Нуғай Урҙаһы** — боронғо төрки дәүләт (XV—XVII бб.). Көнсығыш Алтын Урҙаhы ярсығы. Ул көнбайыш Ҡаҙағстанда урынлашҡан. Ҡалмыҡтар Нуғай Урҙаһын XVII быуатта ҡыра.

Боронғо нуғайҙарҙан бер нисә халыҡ сыҡҡан: ҡарағалпаҡтар (Алтыул Урҙанан), нуғайлы (Кесе Нуғай Урҙанан; хәҙерге нуғай Төньяҡ Кавказда йешеле торған). Оло Нуғай Урҙа нуғайҙарына башҡорт, ҡазаҡ, ҡырым татар, татар халыҡтары ингән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостан Нуғай Урҙаһы составында

## Һылтанмалар
*
Коньсковоля

**** (, әйтелеше: ) — Польшалағы бер ауыл, Любель воеводалығындағы Гминаның үҙәге.  ауылы Курувка йылғаһы буйында урынлашҡан. Халыҡ һаны — яҡынса 2,200 кеше (2004).

## Һылтанмалар
*  Гминаның рәсми сайты
Ете (һан)

**Ете** — 6 һәм 8 араһындағы һан: 
7, VII. 
Аҙна = 7 Тәүлек
Ете һаны менән бәйле йәмғиәттә күп осрактар билдәле, **<big>мәҫәлән:</big>**
7 нота
7 Күк
һ.б.

Ете ҡыҙ(видео) бәйете.

Ете ҡат үлсә, бер ҡат киҫ − башҡорт мәҡәле.
Башҡортостан Республикаһы наградалары

**Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградалары** — юғары һөнәри оҫталыҡтары һәм оҙаҡ йылдар дауымында фиҙакәр хеҙмәттәре өсөн кешеләрҙе дәүләт тарафынан дәртләндереү билдәһе. Башҡортостан Республикаһының дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр мәнән бүләкләү тәртибе Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тарафынан раҫланған.

Башҡортостан Республикаһының дәүләт бүләктәре менән бүләкләү һәм маҡтаулы исемдәр биреү хоҡуғы Башҡортостан Республикаһы Президентына бирелгән.

Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаларына өс орден, «Әсәлек даны» миҙалы, «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе, Башҡортостан Республикаһының (1984—95 БАССР‑ҙың, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумы) почёт грамотаһы, маҡтаулы исемдәре һәм республика премиялары инә.

Бүләктәр Башкортостан Республикаһы учреждениелары, ойошмалары һәм предприятиелары хеҙмәткәрҙәрен, хәрбиҙәрҙе, көс ведомстволары хеҙмәткәрҙәрен, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының башҡа граждандарын һәм сит дәүләт граждандарын Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн дәртләндереү маҡсатына тәғәйенләнгән.

## Наградалар исемлеге

### Ордендар

### Миҙалдар

### Маҡтау ҡағыҙы

### Республика премиялары

### исемдәр

### Башҡа наградалар

### Юбилей миҙалдары

### Ведомство наградалары

## Өфө ҡалаһы наградалары

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары
* Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалерҙары (Башҡортостан)
* Салауат Юлаев ордены кавалерҙары

## Иҫкәрмәләр

## Указдар, ҡарарҙар, закондар

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* Государственные награды на сайте Государственного Собрания — Курултай Республики Башкортостан
* Об утверждении Положения о Почетной грамоте Республики Башкортостан, Положений о почетных званиях Республики Башкортостан и Положения о порядке присвоения, восстановления и лишения почетных званий Республики Башкортостан
Юғары кимәлдәге милли домен

thumb|ccTLD Донъя картаһы

**Юғары кимәлдәге милли домен** (*Country code top-level domain*, *[[:en:ccTLD|ccTLD]]*) — интернет адрестарында бер илде белдергән ике хәрефлек һуңғы өҫтәмә; айырым ил өсөн билдәләнгән юғары кимәлдәге домен.

*
.ad

**.ad** — Андорра өсөн юғары кимәлдәге милли домен.

## Һылтанмалар
* .AD домены өсөн IANA сайтындағы whois мәғлүмәттәре. 

Төркөм:Юғары кимәлдәге милли домендар
.ru

**.ru** — Рәсәй өсөн юғары кимәлдәге милли домен.

## Һылтанмалар
* .RU домены өсөн IANA сайтындағы whois мәғлүмәттәре.
Положение о башкирах

«**Положение о башкирах**»— 1863 йылдың  14майында Александр II раҫлаған башҡорттарҙың Рәсәй дәүләте составында хоҡуҡи урынын билдәләгән мөһим документ. Документтың проектын Ырымбур генерал-губернаторы Безак әҙерләй.

XIX быуат уртаһында Ҡаҙағстан Рәсәйгә ҡушылғас.  Башҡортостан дәүләттең көнсығыш сиге булыуҙан туҡтаған. Башҡорт, типтәр, мишәр  ҡазаҡтарын сик һаҡлауға йәлеп итеүҙең кәрәге  ҡалмаған. 1865 йылдың 2  июлендә   батша   хөкүмәте   «**Башҡорттар менән идара итеүҙе хәрби веломствонан граждандар   ведомствоһына   биреү   тураһында**» ҡарар ҡабул иткән. Улар яһаҡ түләүсе дәүләт крәҫтиәндәре сословиеһына күсерелгэн. Ғәскәри хеҙмәткә алынғандар урыҫ армияһының төрлө   частарына   бүлеп   бирелгән.   Бер  үк ваҡытта кантон системаһын бөтөрөү батша хөкүмәтенә башҡорт ерҙәрен баҫып алыуҙы күпкә еңелләштергән.

## Сығанаҡ
*145 лет назад было принято «Положение о башкирах» РБ сайтында урыҫса
*Башкиро-мещерякское войско Википедияла урыҫса 
*140 лет назад было принято "Положение о башкирах" - первый правовой документ, определивший статус башкир в Российском государстве. Башвестъ Интернет газетаһы
*Кантон идараһы Башҡортостанда
*документтың тулы күсермәһе
Салауат Юлаев һәйкәле (Өфө)

**Салауат Юлаев һәйкәле** (Өфө) — башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевҡа Өфөлә ҡуйылған һәйкәл 1967. Европалағы иң ҙур һыбайлы һәйкәле.

## Тарихы
Салауат Юлаев һәйкәле 1967 йылдың 17 ноябрендә Өфө ҡалаһының көньяғында Ағиҙел йылғаһы буйындағы текә ярға ҡуйыла. Ҙурлығы буйынса Европала уға тиңләшеүсе һыбайлы һәйкәле юҡ. Ҡуйылған урыны ла бик уңышлы һайланған. Скульптор — Сосланбәк Тавасиев, Архитектор — Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы.

Өс йылдан һуң уның авторы Сосланбәк Тавасиев СССР Дәүләт премияһына, аҙ ғына һуңыраҡ Художество академияһының Алтын миҙалына лайыҡ була.

Был скульптура Рәсәйҙә иң ҙур ат статуяһы. Һәйкәлдең бейеклеге 9,8 метр, ауырлығы — 40 тонна.

Салауат Юлаев һәйкәле — башҡорт халҡының һәм Башҡортостан халыҡтарының берҙәмлек символын кәүҙәләндерә. Был һәйкәл Башҡортостандың визит карточкаһы, шулай уҡ һәйкәлдең һүрәте Башҡортостан Республикаһы гербында үҙәк элемент булып тора.

2017 йылдың 17 ноябрендә һәйкәлдең асылыуына 50 йыл тулыу «Мәңге беҙҙең йөрәктә — Башҡорт улы Салауат!» исемле сара менән тантаналы шарттарҙа билдәләнде.

Салауат Юлаев һәйкәле янында батыр исемендәге майҙан бар. Майҙандың уң яғында, телеүҙәккә ҡаршы яҡта шағир Шәйехзада Бабичҡа 2019 йылда һәйкәл асылған.

## Әҙәбиәт
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 78-79 с. ISBN 5-295-02294-3.
*Памятник Салавату Юлаеву. Гафури улица, Салавата имени площадь*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Видео: Силәбе өлкәһе Арғыяш районында Салауат Юлаев һәйкәлен асыу. Челябинская государственная телевизионная и радиовещательная компания
* Памятник Салавату Юлаеву в Уфе (сферик панорама) 
* Салауат Юлаев һәйкәле янында 3D панорама
Кәкүк сәйе

**Кәкүк сәйе** — йылдың уңышлы килеүен теләп, борон-борон замандан үткәрелә торған байрам йолаһы. Ул ғәҙәттә май айында үткәрелә.

## «Кәкүк сәйе» байрамын әҙерләү һәм үткәреү
thumb|300px|right|Кәкүк сәйеИртәгә кәкүк сәйенә сығабыҙ тигән көндө малайҙар, өйҙән өйгә йөрөп, аҙыҡ-түлек, һый йыя. Уларға хужабикәләр тәм-том, төрлө ризыҡтар биреп сығара, ошо ризыҡтан байрам табыны, самауыр ҡайнатып сәй әҙерләнә.

Кәкүк сәйенә ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙ, бала-саға ғына сыға. Байрам үткәреү өсөн кәкүк тауышы ишетелеп торорлоҡ урын — урман ситтәре һайлана.
Аш-һыу әҙер булғансы, йәш-елкенсәк бейеү, уйын-көлкө ойоштора. Унда «Аҡ тирәк-күк тирәк уйыны», «Наза», «Өсөнсөбөҙ — артыҡ», «һәпәләк» тигән һәм ҡыуышып, хәрәкәтләнеп уйнай торған уйындар өҫтөнлөк итә. Табынға ултырышҡас, өлкән йәштәге апай-инәйҙәр йылдың матур килеүен, ашлыҡ-бесәндең уңыуын, илгә ырыҫ ҡуныуын, халыҡҡа иман ҡайтыуын теләп доға уҡый.
Аштан һуң уйын яңынан башлана. Был юлы сиратлашып кәкүктән йәш һорайҙар, кәкүккә арнап сығарылған йырҙар башҡарып ярышалар.
Думбыра

**Думбыра** — боронғо башҡорт ҡыллы музыка ҡоралы. Ул байтаҡ төрки халыҡтарында таралған, мәҫәлән, ҡаҙаҡтарҙа (думбыра), үзбәктәрҙә, алтайҙарҙа (топшур), тываларҙа (топшулуур) һәм башҡалар, шулай уҡ тажиктарҙа (дутар). Ҡаҙаҡ думбыраһы менән сағыштырғанда, башҡорт думбыраһы грифының ҡыҫҡараҡ булыуы менән айырыла.

Думбыра сәсәндәрҙең музыка ҡоралы булған. Боронғо ҡобайырҙар, эпостар (шулай уҡ мәшһүр «Урал батыр» эпосы ла) барыһы ла көйгә һалынып башҡарылған, шуға ла думбыра, аккомпанемент булараҡ, мотлаҡ булған. Боронғо думбыраның төҙөлөшө тураһындағы бәхәстәр тынмай. Үкенескә ҡаршы, боронғо думбыра халыҡ араһында ла һаҡланмаған. Бөгөнгө көндә беҙ уның тураһында тик халыҡ ижадынан һәм урыҫ этнографтары, яҙыусылары яҙмаларынан ғына сығып беләбеҙ. Думбыраның нисә ҡыллы булыуы ла аныҡ ҡына билдәле түгел. Кемдер, ҡаҙаҡтарҙыҡы кеүек, ике ҡыллы булған, тиһә, икенселәре урыҫ халыҡ инструменты домра кеүек (ә ул, билдәле факт, боронғо төрки милли инструментынан килеп сыҡҡан), өс ҡыллы булған, тип иҫәпләй. Археолог һәм этнограф Р. Г. Игнатьев үҙенең «Салауат Юлаев — Пугачёв бригадиры, йырсы һәм импровизатор» тигән әҫәрендә биш ҡыллы "бандура"ны атап үтә.

Ни өсөн халҡыбыҙ, йөҙәр йыл буйы йырҙарын, эпостарын һаҡлап килһә лә, думбыраһын шулай тиҙ онотҡан һуң? Был ХVII—XVIII быуаттарҙағы батша колониаль сәйәсәте менән бәйле. Сәсәндәр, белеүебеҙсә, башҡорт халҡының азатлыҡ көрәшендә әүҙем ҡатнашҡан, уның илһамландырыусыһы булған. Шуға ла улар, ихтилалдар баҫтырылған ваҡытта, ҡаты эҙәрлекләүгә дусар булған. Думбыралар, сәсән музыкаль ҡоралы булараҡ, юҡ ителгән, уны халыҡ күңеленән юйырға тырышҡандар. Үкенескә ҡаршы, улар маҡсатына ирешә — думбыра онотола, әммә бөтөнләйгә түгел.

1980-се йылдарҙа, яҙма документтарға таянып, халыҡ оҫтаһы В. Ш. Шөғәйепов башҡорт думбыраһын тергеҙә башлай. Шул уҡ ваҡыттарҙа думбыраны тергеҙеү өҫтөндә Ғ. Ҡобағошов, Ю. Зирин, А. Овчинников, В. Зубченко, А. Параев эшләй. 1992 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институты эргәһендә башҡорт думбыраһы һәм ҡыл-ҡумыҙ яһау буйынса эксперименталь оҫтахана асыла. Был оҫтаханала Р. М. Ғәлимов, А. Я. Янғужин, А. Һ. Байрамғолов, С. У. Баймөхәмәтов эшләй.

Заманса инструмент өс ҡыллы, кварта-квинта төҙөлөшлө, 19 ладлы, корпусы ағастан йәбештерелеп эшләнелә. Әлбиттә, был инструмент боронғонан бик ныҡ айырыла — ул оркестр талаптарына ҡулайлаштырылған. Сопрано, альт, бас думбыралар эшләнә.

## Әҙәбиәт
* Башкортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия. «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. — Өфө, 1997.

## Һылтанмалар
Өзләү

**Өзләү** — башҡорт вокаль сәнғәтенең бер төрө, башҡа төрки һәм монгол халыҡтарында ла (тыва, хакас, шор, алтай, монгол һ. б.) таралған. Мосолман дине тоткан халыҡтар араһында ти башҡорттарҙа ғына һаҡланған. Өзләүҙең башҡа локаль атамалары: һоҙҙау (Белорет районы), ҡайҙау (Арғаяш яҡтары), тамаҡ-ҡурай.

## Өзләү төрҙәре

Өзләүҙең төп ике төрө бар:
# Соло өзләү — кеше бер үҙе, йә думбыра йәки ҡыл-ҡумыҙ аккомпанементы менән башҡара.
# Ҡурай йәки ҡумыҙҙа уйнағанда өҙләү ҡүшыу.

Соло өзләү, үҙ сиратында, өс өлөшкә бүленә:
# Ҡара өзләү йәки Түбән өзләү;
# Юғары өзләү;
# Бала өзләү һәм Ҡатын өзләү

### Репертуар
Өзләү сәнғәте ярҙамында байтаҡ йырҙар һәм муызкаль әҫәрҙәр башҡарыла: оҙон көй, халыҡ марштары һәм бейеү көйҙәре, ҡош һйрауы һәм йәнлектәр тауышы. Шулай уҡ өҙләүҙе төрлө йырҙарға ҡушып ебәрәләр, ҡобайыр, эпостар башҡарғанда ҡулланалар.

Өзләргә өйрәнеү еңел түгел, ул тәжрибәле остаз менән байтаҡ шөғөлләнеүҙе талап итә.

### Тарих
Борон өҙләу башҡорт халҡында киң таралған булған һәм йола башҡарыуҙарҙа ҡулланылған, ул — исламға тиклемге дини ышаныуҙарҙың шаңдауы. Өзләүҙе боронғо баҡсылар (шамандар) ҡулланған. Халыҡ араһында ислам таралып, баҡсылар роле кәмегәс, өзләү ҙә юғала башлай. XIX быуат уртаһында уҡ ул башҡорттар араһыда онотолоп барған сәнғәткә әйләнгән.

Әммә, ҡыуанысҡа ҡаршы, өзләуҙе быуындан-быуынға һаҡлап килеүселәр булған. XX быуатта Башҡортостанда С. Юлмөхәмәтов, Р. Заһретдинов, М. Сәләмәтов өзләүҙәре менән билдәле булһа, Белорет районынан Бибизада Сөләймәнова башҡорт ҡатын-ҡыҙҙры араһында берҙән-бер өзләүсе генә түгел, ә башҡа донъяла һис ишетелмәгән өҙләү төрө һаҡлаусыһы ла була.

Өзләү тураһында беренсе тапҡыр С. Г. Рыбаков XIX быуатта яҙып сыға, ә Л. Н. Лебединский һәм Х. С. Ихтисамов уны нотаға һала һәм өйрәнә.

Бөгөнгө көндә башҡорт сәхнәһендә өзләүҙе билдәле ҡурайсы Рәйес Низаметдинов башҡара, бығаса ҡулланылмаған боронғо төрҙәрен тергеҙә.

### Әҙәбиәт
* *Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.* «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. — Өфө, 2007.

## Һылтанмалар
*
Мәһәр

**Мәһәр** () — Ислам фикһында  никахлашҡанда кейәү кәләшенә бирә торған мал, аҡса. Мәһәр никахтың төп шарттарының береһе.

## Мәһәр күләме
Башҡорттар хәнәфи мәҙһәбкә инә. Был мәҙһәбтә иң кәм мәһәр 33,6 грамм көмөш йәки 4,8 грамм алтын

## Мәһәр төрҙәре
Мәһәр килешеү буйынса ике өлөшкә бүленеүе ихтимал: никахлашҡанда ҡулға бирелә торған мәһәр — нәҡид һәм кисектерелгән, туйҙан һуң түләнә торған мәһәр — насиә.  Мәһәр ире үлгән осраҡта йәки талаҡ әйтелеп никах тарҡалғанда ҡатында ҡала.

Мәһәр бөгөнгө көндә барлыҡ мосолман дәүләттәрендә лә һаҡланып килә. 

Мәһәр менән ҡалым бер үк түгел. Ҡалым кәләштең ата-әсәһенә ҡыҙҙары өсөн бирелә, ә мәһәр кәләштең үҙенә бүләк ителә. 
Мәһәрҙең мотлаҡлығы Ән-Ниса сүрәһенең 4-се аятында әйтелә. 

 

## Шарттары
Мәһәр дәүмәле кәләште әйттергәндә килешелә.  .

Мәһәр  сифатында хаҡ ҡуйырға  йә мөлкәт иҫәбенә индерергә  мөмкин булған зиннәтле әйбер, аҡса булыуы ихтимал.  Хәҙистәрҙән күренеүенсә, Мөхәммәт с.ғ.с. сәхәбәләренә  никахланғанда кәләштәренә  мәһәр бирергә ҡушҡан. Хатта бик фәҡир генәләре лә ҡулынан килгәнсә бүләк биргән. Бының буйынса ғөләмәләр бер фекерҙә тора (ижмә). 

Әгәр никахланғанда  мәһәр күләме буйынса һөйләшелмәгән булһа, был осраҡта  шәриғәттә ҡаралған иң кәм күләм бирелә.  Хәнәфи мәҙһәбтә  минималь мәһәр  33,6 грамм көмөш йәки 4,8 грамм алтын хаҡы тора;  мәликиҙәрҙә — өс дирһәм; жафари  мәҙһәбтә  мәһәр итеп нимә бирергә лә ярай, хаҡы билдәләнмәй.   .  Мәһәрҙең  максималь дәүмәле билдәләнмәгән. Ҡайһы бер илдәрҙә мәһәр кимәлен закон нигеҙендә сикләү ҡаралған .

Барлыҡ сөнни мәҙһәбтәрҙә (мәликиҙәрҙән башҡа) мәһәр фарыз һаналмай 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Фирғәүен

**Фирғәүен** – Боронғо Мысыр монархының титулы. Боронғо Мысыр халҡы фирғәүендең Мысыр хакимлығы аллаһы Хор булыуына ышанған.

«Фирғәүен» термины «*бөйөк йорт*», «*һарай*» тигән мәғәнәгә эйә, һәм тәүбашлап Мысыр хакимы йәшәгән һарай шулай тип аталған, тип фаразлайҙар. Мысырҙың тәүге фирғәүене - Түбәнге Мысыр менән Үрге Мысырҙы берләштереүсе, Беренсе династияны нигеҙләүсе Мысыр батшаһы Минес. Һуңғыһы иһә – Клеопатра VII.

Тәхеткә ултырыу тантанһында фирғәүенгә ике таж кейҙерәләр: ҡыҙыл – Түбәнге Мысыр тажы һәм аҡ – Үрге Мысыр тажы. Шулай уҡ фирғәүендәр киң билдәле буйлы баш кейеме – *менес* йөрөтә, ҡайһы берҙә был баш кейемен ике таж менән кейгәндәр. Ҙур тантаналар ваҡытында улар бынан тыш эйәктәренә яһалма һаҡал беркеткән.
Мәмерйә

**Мәмерйә** — ер ҡабығы эсендәге тәбиғи бушлыҡ; Ер аҫтында барлыҡҡа килгән ҡыуышлыҡ; тау тишеге. Мәмерйәнән ер өҫтөнә бер йәки бер нисә сығыу юлы бар. Мәмерйәләрҙе спелеология исемендәге фән тармағы өйрәнә.
thumb|right

Мәмерйәләрҙе барлыҡҡа килеүе буйынса бер нисә төргә бүлергә мөмкин:
* Карст мәмерйәләре — һыуҙа иреүсән тау тоҡомдарының (бурташ, мәрмәр, моломит, аҡбур) һыуҙа иреүе сәбәпле барлыҡҡа килә.

* Тектоник мәмерйәләр — ер ҡабығының һыныуы, ярылыуы сәбәпле барлыҡҡа килә.

* Эрозия мәмерйәләре — һыуҙа иремәй торған тау тоҡомдарының механик йыуылыуы сәбәпле барлыҡҡа килә.

* Боҙ мәмерйәләре — боҙлоҡ иреү сәбәпле хасил була.

* Вулкан мәмерйәләре — һүнгән вулкан кратерында барлыҡҡа килә.

Башҡортостанда бөтә донъяға билдәле бер нисә мәмерйә бар. Күптәре тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Улар барыһы ла — карст мәмерйәләре.

## Һылтанмалар
* Башҡортостан мәмерйәләре

## Иҫкәрмәләр
Барак Обама

**Барак Хусейн Обама** (; 4 август 1961 йыл) — Америка Ҡушма Штаттарының 44-се президенты. Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* *Д. Ремник.* Мост: Жизнь и карьера Барака Обамы / Пер. с англ. — М.: Астрель, Corpus, 2012. — 688 с., 3000 экз., ISBN 978-5-271-38534-6
* 
* *Ш. Линн.* Барак Обама: Уроки лидерства / Пер. с англ. — М.: Эксмо, 2012. — 336 с. — «Высший класс. Лидерство» — 3000 экз., ISBN 978-5-699-51805-0
Букварь для башкиръ

**Букварь для башкиръ** — урыҫ хәрефтәренә нигеҙләнеп төҙөлгән беренсе **әлифба** 1892 йылды Ырымбур ҡалаһында баҫтырып сығарыла. Ошо әлифбаға нигеҙләнеп төҙөлгән икенсе әлифба 1907 йылда Ҡазанда баҫтырыла.

Шул әлифбаға нигеҙ һалыусыларзың береһе — урыҫ педагогы һәм мәғрифәтсеһе Василий Владимирович Катаринский булған.

В. В. Катаринский 1846 йылдың 1 мартында тыуған. Урта һәм юғары белемде Ҡазанда, тәүҙә рухани семинарияла, аҙаҡ рухани академияла ала. 1872—1875 йылдарҙа В. В. Катаринский Чебоксар рухани училищеһының күҙәтеүсеһе вазифаһын башҡара. Башҡорт, ҡаҙаҡ телдәрен өйрәнә башлай.

1874 йылда Ырымбур уҡыу округы ойошторола. Уға Ырымбур, Пермь, Өфө губерналары, Уральск һәм Турғай өлкәләре берләштерелә. Округҡа 24 өйәҙ мәктәбе ҡараған. 1875 йылда В. В. Катаринский округтың башҡорт, татар, сыуаш, ҡаҙаҡ мәктәптәренең инспекторы итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 27 йыл башҡара. Ул ҡәрҙәш телдәрҙе ныҡлап өйрәнә, был халыҡтарҙың оло абруйын ҡаҙана.

В. В. Катаринский талантлы йәштәрҙе үҙ тирәһенә туплай, А. Бессонов, И. Алтынсарин, М. Ҡыуатов, Л. Әбделғәзизов кеүек йәштәрҙең ижади үҫеүенә булышлыҡ итә.

XIX быуаттың икенсе яртыһында күп урында урыҫ-башҡорт, урыҫ-татар, урыҫ-ҡаҙаҡ мәктәптәре асыла. Был мәктәптәр өсөн В. В. Катаринский әлифбалар төҙөргә хыяллана. 1892 һәм 1898 йылдарҙа уның «Букварь для башкиръ», 1893 йылда «Краткий русско-башкирский словарь» тигән китаптары баҫылыа сыға.

## Ҡарағыҙ
Башҡорт алфавиты

## Сығанаҡ
* Словари и энциклопедии на Академике
* Южноуральская панорама
Эремсек

**Эремсек** — әсегән һөттән әҙерләнгән һөт ризығы. Эремсекте әҙерләү өсөн һөт ҡайнап етер алдынан бер аҙ ҡатыҡ өҫтәйҙәр. Ҡайнаған ваҡытта һөт эреп эремсеккә әйләнә. Эрегән һөт һыуынғас, һөҙгөс аша һыуҙан айыралар. Бер литр һөттән 250 грамм самаһы эремсек сыға. thumb|280px
Эремсекте яңы һөттән генә түгел, әсегән һөттән дә, иҫкергән ҡатыҡтан да яһарға була. Был саҡта эретәһе аҙыҡҡты ҡайнатырға ҡуйып эрегәнен көтәләр.
Йәшен ташы

**«Йәшен ташы»** — Башҡортостандың Белорет районы Асы ауылынан йыраҡ түгел, Юрмаш йылғаһының уң яҡ ярында ятҡан ҡыҙғылт төҫтәге ҙур таш өйөмдәре. Элек-электән тирә-яҡтағы башҡорттар араһында, әгәр ҙә шул таштарға һуҡһаң йәки яңылыш тейһәң — йәшен йәшнәй, тигән ырым йәшәй. Кешеләр һәм көтөүҙә йөрөгән малдар яңылыш теймәһен өсөн, таштар кәртәләп алынған.

XX быуаттың 70-се йылдарында профессор Г. Фахрушев был таштарҙы өйрәнергә була. Тау тоҡомдары балсыҡлы эзбизташтан торған мергель булып сыға. Таштарҙың тәбиғи булмаған көсө тураһындағы «уйҙырма»ны шунда уҡ алып ташлай һәм был феноменға үҙенең аңлатмаһын бирә: «Был урын йәшен болоттарын үҙенә тартып тора. Юрмаш йылғаһы буйында ҙур тау массивтары урынлашҡан. Ул тауҙарҙың башында — таштары ҡойолоп ятҡан яланғас түбәләр. Шулай уҡ был тирәлә Ер ҡабығы сатнаған урындар аша радиоактив газдар сыға. Радиоактив газдар һауаны ионлаштыра һәм йәшен болоттарын хасил итеүҙә булышлыҡ итә».

Бындай асыштан һуң 20 йыл эсендә тәбиғәттең «асыуы»н килтерергә теләүсе туристар һаны ҡырҡа арта. Шуныһы ҡыҙыҡ, «Батый яуы»нан һуң был тирәлә йәшен атыу осрағы ла бермә-бер күбәйә. Ләкин метеорологтар был күренеште сираттағы ҡояш әүҙемлегенә бәйләй.

## Был турала уҡығыҙ

* Башҡортостандың серле урындары 
* Грозовые камни на Юрмаше

### Ҡарағыҙ
* Йәй ташы
* Башҡортостанда мистик урындар
Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы

**Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы** (15 февраль 1933 йыл — 2 июнь 2014 йыл) — ғалим-геолог, геология-минералогия фәндәре кандитаты (1974), БАССР-ҙың атҡаҙанған геологы (1986), СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).

## Биографияһы
Басир Дәүләтбай улы Мәһәҙиев 1933 йылдың 15 февралендә БАССР-ҙың Ейәнсура районы Абҙан ауылында тыуған. 1956 йылда Мәскәүҙә М. И. Калинин исемендәге төҫлө металдар һәм алтын институтын тамамлай. 1956—1978 йылдарҙа Силәбе һәм Свердловск өлкәләрендә, Әбйәлил районында геология-разведка партияларында, Өфөлә тематик партия геологы, өлкән геологы, партия начальнигы, 1978—1992 йылдарҙа «Башкиргеология» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, баш геологы булып эшләй. 1992—1997 йылдарҙа Башҡортостандың Геология һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесе була.

Басир Мәһәҙиев Башҡортостан Республикаһының геология һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу өлкәһендәге закондар системаһын әҙерләү, дәүләт сәйәсәтен булдырыу һәм камиллаштырыу эшенә тос өлөш индерә.

100-гә якын ғилми хеҙмәт авторы. Тынғыһыҙ һәм фиҙакәр хеҙмәте өсөн уға «Башҡортостандың атҡаҙанған геологы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1980 йылда СССР-ҙың Дәүләт премияһы, 1986 йылда Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнә.

2014 йылдың 2 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була. Ейәнсура районының Абҙан ауылы зыяратында ерләнгән. 

## Ғилми хеҙмәттәре
* Рудные и нерудные месторождения Республики Башкортостан //Отечественная геология. — 1997. №7.
* Уралымдың ғәжәп төҫтәре. Таштар донъяһы=Многоцветье моего Урала. Мир камня=Wonderful colours of my Urals. The stone world. — Уфа, 2004.

## Әҙәбиәт
* Ғаилә календары. 2012 йыл. Өфө, Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте, 2011 йыл. — ISBN 978-5-295-05271-2

## Һылтанмалар
* 
* Ушел из жизни известный геолог Басыр Магадеев. ИА «Башинформ».
Йәһүд алфавиты

**Йәһүд алфавиты**, **йәһүд әлифбаһы** ул йәһүд теленең һәм йәһүд диаспора телдәренең яҙылышы.

## Хәрефтәр
Йәһүд әлифбаһы 23 хәрефтән тора.

## Диакритика
### Некудот
Некудот () тамғалары һуҙынҡы өндәрҙе билдәләр өсөн ҡулланыла.

### Хатафтар
Хатафтар, ()  ҡыҫҡа һуҙынҡы өндәрҙе билдәләү өсөн ҡулланыла.

## Некудоттың баш классификацияһы
Медведев Дмитрий Анатольевич

**Медведев Дмитрий Анатольевич** (14 сентябрь 1965 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе, дәүләт эшмәкәре. 2020 йылдан Рәсәй Федерацияһының Именлек Советы рәйесе урынбаҫары. 2008—2012 йылдарҙа Рәсәй Президенты. Юридик фәндәр кандидаты (1990).

## Биографияһы

Дмитрий Анатольевич Медведев 1965 йылдың 14 сентябрендә Ленинград (хәҙер Санкт-Петербург) ҡалаһында тыуған. Купчино районында үҫә. (Бела Кун урамы, 6).

1987 йылда Санкт-Петербург дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай, 1987—1990 йылдарҙа ошо юғары уҡыу йортоноң аспирантураһында уҡый.

Йәшлек йылдарында уға *хард-рок* оҡшай, «Deep Purple», «Black Sabbath» һәм «Led Zeppelin» төркөмдәре сығыштарын ярата).

## Туғандары
* Атаһы — Анатолий Афанасьевич Медведев (19 ноябрь 1926—2004), Ленинград технология институты (хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт технология институты) профессоры. Сығышы менән Курск өлкәһе крәҫтиәндәренән., ВКП(б) ағзаһы 1952 йылдан.
* Ҡартатаһы — Афанасий Фёдорович Медведев (1904 йылда Курск өлкәһе Мансур ауылында тыуған..

## Иҫкәрмәләр

## hылтанмалар
* Дмитрий Медведев — личный сайт 
* Официальный сайт Правительсва Российской Федерации
* 
* Пресс-портрет Дмитрия Медведева на сервисе на Яндекс. Новости 
* Медведев пришел, Путин остался. Эффект раздвоения президентов в российском политическом зазеркалье. Статья Н. В. Петрова в «Независимая газета» 1 июля 2008 г.
* Профайл на instagram
* Вопросы Д. А. Медведеву на Яндексе 
* 100 дней на двоих. Журнал «Власть» № 31(784) от 11.08.2008
* Биография Дмитрия Анатольевича Медведева — по статьям газет
* Биография Дмитрия Медведева на сайте Президента России, в бытности руководителем Администрации Президента 
* Биография Дмитрия Медведева в Персоналиях РБК
* Доходы и имущество президента и премьера РФ, 2010 год , Инфографика
* Генеалогия Дмитрия Медведева в Родоводе
Горбачёв Михаил Сергеевич

**Михаил Сергеевич Горбачёв** (2 март 1931 йыл - 30 август 2022 йыл) — совет дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсәтсе, СССР-ҙың берҙән-бер Президенты, Советтар Союзы Коммунистар партияһының һуңғы Генераль секретары, СССР-ҙа «үҙгәртеп ҡороу» (русса *«перестройка»*) сәйәсәтен башлаусы, Тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы лауреаты.

## Биографияһы
* Мәскәү дәүләт университетын (1955), Ставрополь ауыл хужалығы институтын (1967) тамамлаған. 1955 йылдан комсомол, 1963 йылдан — партия эшендә.
* 1966 йылда КПСС-тың Ставрополь ҡала комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1968 йылдан Ставрополь край комитетының икенсе, аҙаҡтан беренсе секретары.
* 1975 йылда КПСС Үҙәк Комитеты секретары (ауыл хужалығы буйынса). 1985 йылдың апрелендә — КПСС-тың Генераль секретары итеп һайлана. 1988 йылдан бер үк ваҡытта СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе, 1989—1990 йылдарҙа — СССР Юғары Советы рәйесе.
* 1990 йылдың 15 мартында СССР халыҡ депутаттарының сираттан тыш 3-сө съезында Михаил Горбачёв СССР Президенты итеп һайлана.
* 1992 йылдың ғинуарынан Халыҡ-ара ижтимағи-иҡтисади һәм политологик тикшеренеүҙәр фонды («Горбачёв-Фонд») менән етәкселек итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Тыныслык өсөн Нобель премияһы (1990);
* ос Ленин ордены (1971, 1973, 1981);
* Октябрь революцияһы ордены (1978);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1969);
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966);
* Изге Андрей Первозванный ордены (2011);
* «Почёт» ордены (2001);
* Филадельфия Азатлыҡ миҙалы (2008).

= Ҡыҙыҡ мәғлүмәт =
* 2004 йылда «Грэмми» премияһын ала. Бүләкләү тантанаһы Америка сауҙа палатаһында үтә, унда «Үҙгәртеп ҡороу — егерме йылдан һуң» симпозиумы үткәрелә. Горбачев «Грэмми» премияһын Билл Клинтон һәм Софи Лорен менән Прокофьевтың «Петя һәм Бүре» әкиәтен тауышлы иткәне өсөн ала.
 

## Иҫкәрмәләр
Стругацкий Аркадий Натанович

**Стругацкий Аркадий Натанович  ** (28 август 1925 йыл — 12 октябрь 1991 йыл) — СССР яҙыусыһы, сценарист, тәржемәсе. Хәҙерге заман фәнни һәм социаль фантастика классикаһы тип һаналған бер нисә тиҫтә әҫәр авторы. Ағаһы Борис Стругальский менән бергә ижад иткән.
Шаббат

**Шабба́т** (, йәһүд שׁ.ב.ת һүҙ тамырынан килә), идиш телендә шулай уҡ **ша́бес** йә **шабос** тип атала ала — йәһүд ғөрөф-ғәҙәтендә аҙнаның иң бөйөк — етенсе көнө. Тәүрат был көндә эштең бер нисә төрөнән тыйылып торорға күрһәтмә бирә.
Бишкитап буйынса Аллаһ был көндә кешене яралтҡан.

Йәһүд календары ай-ҡояш календары булып тора. Шуға күрә шаббат милади календары буйынса йома көнөнөң киске ваҡытында, ҡояш байыуынан һуң, башлана һәм шәмбе көнө ҡояш байыуынан һуң тамамлана.

## Шаббат тураһында  иң беренсе текст һәм уға [[Раши]]ҙың аңлатмаһы

### Урыҫ телендә текст
*И совершил Бог к седьмому дню дела Свои, которые Он делал, и почил (ШаВаТ) в день седьмый от всех дел Своих, которые делал. И благословил Бог седьмой день, и освятил его, ибо в оный почил от всех дел Своих, которые Бог творил и созидал.*

## Шаббаттың мәғәнәһе
### Шаббат — йәһүд халҡының һәм Аллаһы Тәғәләнең берлеге
Бишкитапҡа ярашлы:
* Шаббат тураһында ҡануны кешегә алтынсы көндә, йәғни кеше барлыҡҡа килгәндән һуң үк бирелгән.
* Иң башта Аллаһы Тәғәлә балыҡтарға, хайуандарға һәм ҡоштарға, артабан кешегә һәм Шаббатҡа ла фатиха биргән. Бынан тыш, Бишкитапта Аллаһы Тәғәлә Шаббатты изгеләндергән, тип яҙыла.  фатиха менән изгеләндереүҙең бынан башҡа миҫалдары юҡ.
Гиппократ

**Гиппократ** — (грекса Ἱπποκράτης, Hippokrates) боронғо грек табибы, фәлсәфәнән айырылып сыҡҡан медицинаға нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Гиппократ беҙҙең эраға тиклем 460—370 йылдарҙа Кос утрауында тыуған. Уны медицинаға нигеҙ һалыусы тип йөрөтәләр. Гиппократтың 18 быуын нәҫеле ауырыуҙы дауалаусы булған.

## Медициналағы өлөшө
Гиппократ ғүмер буйы сәйәхәт итә. Меңләгән хеҙмәт яҙа, меңләгән кешене терелтә, шул ваҡыттарҙа уҡ ғәйәт ҡатмарлы операциялар эшләй. Ул ауырыуҙы түгел, кешене дауаларға кәрәклегенә баҫым яһай, кеше рухының иң хәл иткес көс икәнлеген аңлата, кешеләрҙе холоҡ-фиғелдәре буйынса дүрт төргә бүлеп, һәр бер төргә билдәләмә бирә (холерик, флегматик, сангвиник, меланхолик темпераментындағы кешеләр). Уның был билдәләмәһе хәҙер ҙә үҙ көсөндә. 

Гиппократ ауырыуҙарҙы дауалауҙың дүрт нигеҙен билдәләй: беренсеһе — зыян килтермәҫкә, икенсеһе — ҡапма-ҡаршылыҡ ысулы менән дауаларға, өсөнсөһө — кешегә ауырыу менән көрәшергә ярҙам итергә, дүртенсеһе — ауырыу кешенең хәленә керергә, ҡыҙғанырға. [left|thumb|300px|Гиппократ түшәге. Умыртҡа һөйәген һуҙыу өсөн ҡоролма.
[Клавдий Галендың Византия баҫмаһы өсөн һүрәте.]]

Табиптың хеҙмәттәренең иң мөһиме — «Гиппократ анты»лыр, моғайын. Унда табиптарҙың ауырыуҙарға тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында ярҙам итергә, сер һаҡларға, белемен һәм тәжрибәләрен башҡаларға ла өйрәтергә тейешлеге әйтелә. Хәҙер әлеге антты табиптарҙың һәр ҡайһыһы бирә. Улар биргән анттарына ғүмерҙәре буйы тоғро ҡалырға тейеш.
TV Asahi

**TV Asahi** (японса 株式会社 テレビ朝日 *[Kabushiki-gaisha Terebi Asahi]*, *[Кабусики гайся тэрэби асахи]*), башҡа исемдәре: *EX*, *Tele Asa* (японса テレ朝 *[Tere Asa]*, *[Тэрэ аса]* ) — япон телекомпанияһы. Телекомпанияның үҙәге Японияның Токио ҡалаһында урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* tv asahi рәсми сайты
* tv asahi рәсми сайты
Ун шарт

**10 шарт**,  — йәһүдилектең һәм христианлыҡтың төп шарттары
Умартасылыҡ

**Умартасылыҡ** — бал, балауыҙ һәм башҡа умартасылыҡ продукттарын алыу өсөн тәғәйенләнгән ауыл хужалығы тармағы.
thumb|Күс тотоу өсөн умартасылар дүмәр умарта күтәрәләр
## Умартасылыҡ продукттары
* бал
* балауыҙ
* инә ҡорт һөтө
* ҡорт һитәһе
* бал ҡорто ағыуы
* ҡорт елеме һ.б.

## Тарихы
Умартасылыҡ дәүерендә
солоҡсолоҡ — 
Бал ҡорто хаҡындағы тәүге мәғлүмәттәр бик боронғо дәүерҙәргә барып тоташа. Палеонтология белгестәре, бал ҡорто бынан 50 миллион йыл элек барлыҡка килгән, тип раҫлай. 

Боронғо Египетта күсмә умартасылыҡ ныҡ үҫешкән булған. Боронғо заманда Греция менән Римдә балды тәңре тарафынан күктән төшөрөлгән илаһи ризыҡ тип иҫәпләгәндәр, уны кешенең аҡылын, зиһенен камиллаштырыусы, дәрт һәм илһам уятыусы сихри ниғмәт булараҡ ҡабул иткәндәр. Бал ҡортон изге йән эйәһе тип иҫәпләп, уның рәсемен мәмерйә таштарына, ҡаяларға, һауыт-һабаларға, ҡәбер таштарына сүкеп төшөрөр булғандар. Бынан 15 мең йыл элек төшөрөлгән ҡорт һүрәттәре бөгөнгө көнгә тиклем һакланып ҡалған. Әүәлге заманда Египетта бал ҡорттары тоғролоҡ, ҡаһарманлыҡ символы булып һаналған, сөнки улар, ояларын дошмандан һаҡлағанда, үҙҙәрен һәр ваҡыт үлемесле алышҡа дусар иткән.

Балдың шифаһы күптәнге замандарҙан уҡ билдәле. Мәҫәлән, Гиппократ ауырыуҙарҙы бал менән дауалаған. Сәләмәтлекте һаҡлау, ғүмерҙе оҙайтыу өсөн уларға көн дә әҙләп бал ашарға тәҡдим иткән. Был кәңәште тотоусыларзың байтағы ғүмер буйы яфаланған ауырыуҙарынан ҡотолған һәм йәшәү өсөн өҫтәмә көс-ҡеүәт алыр булған.
## Бал һәм уны айыртыу

Image:Protection.jpg|Умартасы баллы рамды ҡарай
Image:Langstroth Frames.jpg|Өлгөргән баллы рам
Image:Smoker.jpg|Төтәткес менән өрҙөрөү
Image:Broodcomb.jpg|Балалы һәм баллы рам. 
Image:Opening-cells.jpg|Өлгөргән балдың кәрәҙ ҡынаһын асыу
Image:Discovered_honey.jpg|Өлгөргән балдың кәрәҙ ҡынаһын асыу
Image:Fork-Beekeeping.jpg|Махсус сәнске менән асыу
Image:Extractor Beekeeping.jpg|Бал айыртҡыс менән бал алыу
Image:Filtering_of_honey.jpg|Балды һөҙөү
Image:Honey-miel.jpg|Һауытҡа ҡойған саҡ
 File:Умырзая.JPG 
File:Дәдән умартаһы.JPG ‎ 


## Башҡортостанда умартасылыҡ