Афшарҙар

**Афшарҙар** — төрки телле халыҡ,  уғыҙҙарҙың баштағы 24 ҡәбиләһенең береһе.

Тарихтан сығып,  афшарҙарҙы туркомандарға (төркмәндәргә) индерәләр; бөгөнгө  афшарҙар, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа күрһәтелгәнсә  —  әзербайжан халҡының субэтносы,икенсе берәүҙәрҙең фекеренсә - улар айырым төрки халыҡ .

## Атамаһы
Афшарҙар тәүге тапҡыр  *«Диван лугат ат-Тюрк»* китабында XII быуаттың төрки  филологы Мәхмүд әл-Ҡашғари тарафынан телгә алына. XIV быуаттың фарсы энциклопедисы  Рәшид әд-Дин үҙенең тарихи әҫәре  *«Джами әт-тауарих»*та, «Уғыҙнамә» уғыҙ риүәйәттәренә таянып,  ҡәбиләнең атамаһы уның башлығы Уғыҙ хандың ейәне Афшар хан исеменән килеп сыҡҡан тип һанай. «Афшар» һүҙе  «буйһоноусан», «тыңлаулы» тигәнде аңлата. Рәшид әд-Диндең «Уғыҙнамә»һенә ярашлы (1247—1317), «авшар» һүҙе тилбер һәм һунарға маһир тигән мәғәнә бирә  .

Афшарҙар  Урта Азиянан  Алғы Азияға  XIII—XIV быуаттар араһында күсенгән.

## Дөйөм һүрәтләү
### Телдәре
Афшар телен синыфлаштырған фекерҙәр төрлө. Кемдер афшар телен төрки телдәрҙең уғыҙ телдәренең көньяҡ төркөмөндә айырым тармаҡ тип һанай . Икенселәр афшар теле  әзербайжан теле диалекты тип иҫбатлай.  Иранда һәм  Афғанстанда таралған.

### Йәшәгән урындары
Иран Әзербайжанында,  Ирандың төньяғында (шулай уҡ башҡа төбәктәрендә),  Төркиәлә,Әзербайжанда ( Агджебедин районында),  Афғанстанда  Ҡабулға яҡын йәшәйҙәр. 1960-сы йылдарҙа (XX быуат)  афшарҙарҙың һаны   350 мең кешенән күберәк ине человек.

### Дин
Афшарҙар  ислам тота, күбеһенсә шиғыйҙар.

### Көнкүреш
Афшарҙар ярымултыраҡ тормош рәүеше менән йәшәй,  Кермандан көньяҡҡараҡ йәшәгәндәре  — күсмән һәм ярымкүсмән. Халҡы башллыса мал тотоп һәм игенселек менән шөғөлләнеп көн күрә.

### Ырыуҙары
Афшар ырыуҙары ошолай : алплу, арашлу, бекешлу, гюндюзлю, имирлю, кёсе ахмедлу, папалу, касемлу, кереклу һәм кирклу. Имирлу ырыуы, ихтимал, уғыҙ ҡәбиләләренең боронғо Имир ҡәбиләһенән сыҡҡандыр.Айналлу (*башҡаса:* инанлу, иманлу), усалу (*иначе:* усанлу) һәм устаджлу ырыуҙарын да афшарҙарға индерәләр.

## Тарихы

Уғыҙҙарҙың 24 ҡәбиләһенең береһе булараҡ, афшарҙар Юлдуз быуынының Боҙоҡ йәки  Буҙуҡ (буҙ уҡ) ҡанатына ҡарай. Афшарҙар сәлжүктәр династияһы яғында уғыҙҙарҙың Яҡын Көнсығышты яулау   яуҙарында ҡатнашып,  шул төбәккә тотош таралалар.XII быуатта Афшарҙар  Хузестанда сәлжүк наместниктары булып таныла .  XIII—XIV бб. афшар этнонимы сығанаҡтарҙа ҡулланылмай, бының сәбәбе моғайын ул саҡтың тарихи сығанаҡтарында тәғәйен   этнонимдар урынына ғәҙәттә томанлы ғына итеп бар төрки ҡәбиләләр өсөн дә  «туркоман» атамаһы ҡулланылған.

Афшар атамаһы яңынан  XIV—XV бб. күренә башлай, был ваҡытҡа улар Ирандың күп кенә төбәктәренә таралып өлгөрә,ә уларҙың юлбашсылары   Кара-Коюнлу, артабан — Ак-Коюнлу династиһына  араҡалашлыҡ күрһәтә.  Сефевиҙәр заманында  афшарҙар   кыҙылбаштар һәм шахсевендар ҡәбиләләре берлегендә күренекле урын тота, улары идаралыҡтағы  хакимиәттең төп хәрби көсө булып тора. Сефевид дәүләтендә уларҙан бер нисә  ҡорбашы ( шаһ ғәскәре  башлығы) һәм күп һанлы ғәскәр командирҙары, төбәктәрҙә чиновниктар  була. .

Сефевидтар осоронда дәүләт ҡоролошонда күренекле урын тотһалар ҙа, афшар ырыуҙары тарҡала башлай.  Дәүләттең төрлө төбәктәрендә вазифа башҡарырға киткәндә  ырыу башлыҡтары үҙҙәренең ырыуҙаштарынан хеҙмәтселәр һәм йәнһаҡсылар алып китә торғандар. .

1736 йылда афшар Надир Кули Бәк (Надир-шаһ)  сефевид шаһы Тахмасп II-не  һәм уның кесе йәштәге улы Аббаса III-нө тәхеттән  төшөрә һәм үҙен  Иран шаһы тип иғлан итә, шул рәүешле яңы династия - Афшариҙар барлыҡҡа килә.

### Дворян тоҡомдары
Афшар ҡәбиләһенә  шаһ, хан һәм бәк династиялары инә:
* Афшариҙар — Персиялағы шаһ династияһы,  1736—1750 йй.идара иткәндәр.
* Ҡараманиҙар —Кесе Азия көньяғындағы Ҡараманидтар дәүләте бәктәре. 
* Джаванширҙар —  Ҡарабах ханлығы хан династияһы.
* Ашурбәковтар —  Баҡы тирәһендәге күп нефть промыслаларына хужа булған бәктәр тоҡомо.
* Гермийаногуллары
* Урмия ханлығы хандары
* Зенгиҙар —  Мосул  (һәм Леванта) атабәктәре

### Афшар сығышлы билдәле кешеләр

* Надир-шаһ Афшар —  Иран шаһы,   Афшаридтар династияһын башлаусы.
* Панах-Али хан Джеваншир — Ҡарабах ханы ,  Джеванширҙар династияһынан.
* Сара Ашурбәйли — әзербайжан тарихсыһы.
* Игорь Ашурбейли — рәсәй эшҡыуары, хәрби НПО ОАО «ГСКБ „Алмаз-Антей“»ҙың  Генераль директоры.
* Махназ Афшар — иран актрисаһы.
* Сафия Шахрияри Афшар — иран табибы һәм йәмәғәт эшмәкәре.  
* Натиғ Джамал — әзербайджан рәссам-баталисы.

## Шулай уҡ ҡара
* Надир-шаһ
* Афшариҙар

## Иҫкәрмәләр