open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кинйәбаев Рәлиф Мөстәҡим улы

**Кинйәбаев Рәлиф Мөстәҡим улы** (1 ғинуар 1957 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы һәм драматург. 2020 йылдан «Һәнәк» журналының баш мөхәррире. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2021).

## Биографияһы
Рәлиф Мөстәҡим улы Кинйәбаев 1957 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Ҡабыҡҡыуыш ауылында тыуған. 1980 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1981 йылда Күгәрсен районының Теләүембәт урта мәктәбендә башлай. Мәктәп директоры урынбаҫары вазифаһын башҡара.

1981—1985 йылдарҙа Стәрлебаш районында Иҫке Ҡалҡаш урта мәктәбе директоры булып эшләй.

1985 йылдан — «Совет Башҡортостаны» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе, 1999 йылдан — баҫманың баш мөхәррире.

2011 йылдан — «Һәнәк» журналының, 2016 йылдан — «Ағиҙел» журналының, 2020 йылдың февраленән тағы ла «Һәнәк» журналының баш мөхәррире.

2021 йылдың апрелендә Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнде
.

## Ижади эшмәкәрлеге
Ижади эшмәкәрлеге үткән быуаттың 80-се йылдарынан башлана. Гәзит һәм журналдарҙа хикәйәләре һәм повестары баҫыла.
1988 йылда «Һыу юлында һылыу ҡыҙ» исемле тәүге китабы донъя күрә.

1990 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителә.

1992 йылда сыҡҡан «Йәйҙең һуңғы көндәре» (1992) китабындағы повесть һәм хикәйәләре, шунда уҡ, уҡыусыларының күңеленә хуш килә.

Һуңғы йылдарҙа Рәлиф Мөстәҡим улы күберәк драматургия өлкәһен үҙ итә. «Эх, Байтимер дуҫ!», «Айғырыңды үтескә бир!..», «Гүргә инер сер ине…» һ.б. пьесаларында хәҙерге замандың әхлаҡ мәсьәләләре күтәрелә.

Пьесалары Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре театрҙарында ҡуйыла. Әлеге көндә әҙип ике китап һәм 12 пьеса авторы.

## Әҙип ваҡытлы матбуғатта
* Романов В. Видные деятели культуры Башкортостана: Ралиф Кинзябаев. (К 60-летию журналиста, писателя и драматурга). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 1 ғинуар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа күрһәткән хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «2002 йылда Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа әүҙемлеге өсөн» билгеһе
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
* 
*  Кинзябаев Ралиф Мустакимович 
*  Кинзябаев Ралиф Мустакимович
* Большая биографическая энциклопедия
Кричевский Василий Григорьевич

**Василий Григорьевич Кричевский** (укр. *Василь Григорович Кричевський*; 1872 йылдың 31 декабре — 1952 йылдың 15 ноябре) — украин совет рәссамы, архитекторы, графигы, кинофильмдар рәссамы.

## Тормош юлы
Василий Кричевский 1872 йылдың 31 декабрендә Ворожба ауылында йәһүд фельдшеры ғаиләһендә тыуған (хәҙерге Украинаның Сумы өлкәһе). Тыуған ауылында һәм Үрге Сыроватка ауылында ике класлы мәктәптә уҡый. Шунан Харьков тимер юл училищеһында белем ала, уны тамамлағас, 15 йәшендә Харьков управаһында һыҙымсы ярҙамсыһы булып эшләй башлай. 1913—1915 йылдарҙа Оленевцы ауылында туҡыу оҫтаханаһының художество етәксеһе була. Украина сәнғәт Академияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, профессор (1917—1922).

1918 йылдың 28 мартында Үҙәк Рада Василий Кричевскийҙың проекттарын, шул иҫәптән гербты, раҫлай.

Уҡыусылары араһында —  Иосиф Каракис, ул В. Г. Кричевскийҙа «Торлаҡ йорттар һәм йәмәғәт биналары интерьеры»н һәм рәсем сәнғәте техникаһын өйрәнгән.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында баҫып алынған Киевта булған. 1943 йылда ғаиләһе менән илдән күсеп киткән. Күпмелер ваҡыт Львовта эшләгән, шунан улы Николай янына Парижға күсенгән. 1948 йылда Кричевский ҡатыны менән ҡыҙҙары Галина янына Каракасҡа күсеп киткән.

1952 йылдың 15 ноябрендә Каракас ҡалаһында вафат булған (Венесуэла). 1975 йылда уны Саут-Баунд-Бруктағы украин зыяратына күсереп ерләйҙәр (Нью-Джерси штаты, АҠШ).

## Ғаиләһе
* Ҡустыһы — рәссам Фёдор Кричевский.
* Беренсе ҡатыны — Варвара Ильинична Марченко (1875—1955).
* Икенсе ҡатыны — Евгения Щербаковская-Кричевская (1881—1964).
* Беренсе никахынан улы — Николай (1898—1961)
* Беренсе никахынан улы — Василий (1901—1978).
* Икенсе никахынан ҡыҙы — Галина Кричевская-де-Линде (1918—....)
* Ейәнсәре — Екатерина Кричевская-Росандич (1926 йылдың 2 сентябрендә тыуған), рәссам.

## Архитектураға индергән өлөшө
* Харьковтағы автотранспорт техникумы;
* Харьковтағы Техника йорто.
* Стрелецтар урамы, 28 адресы буйынса килемле йорт, Киев.
* Кириллов урамы, 164 адресы буйынса мәктәп, Киев.
* Полтавалағы губерна земствоһы.

## Киноға индергән өлөшө
Кричевскийҙың ҡуйыусы рәссам булараҡ эштәре:
* «Маленький Тарас»;
* «Тарас Шевченко» (режиссёр Петр Чардынин) (1926);
* «Повесть о горячем сердце» (1926);
* В погоне за счастьем (1927);
* «Звенигора» (режиссёр Александр Довженко) (1927);
* «Борислав смеется» («Восковые короли») (1927);
* «Каприз Екатерины II» («Погибшее село», «Турбаевская катастрофа») (1927);
* Прометей (1935);
* Мое «Федоська» (1934);
* Назар Стодоля (1937);
* Сорочинская ярмарка (1939).

## Иҫкәрмәләр
Обливы тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Обливы тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — Обливы станицаһындағы музей.

## Музейҙың тарихы
Обливы тыуған яҡты өйрәнеү музейы 1994 йылда булдырыла. Уны асыу тантанаһын станицаның 250 йыллыҡ юбилейына тура килтерәләр. Тыуған яҡты өйрәнеү музейы элгәре 2-се төп дөйөм урта белем биреү мәктәбенең музейы булған, уны күп йылдар дауамында РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы Вера Филеевна Авсецина булдырған булған. 1994 йылда мәктәп музейының ҡайһы бер экспонаттары тыуған яҡты өйрәнеү музейына бүләк итеп тапшырыла.

Музейҙа Обливы станицаһы һәм Обливы районының тарихы менән танышырға мөмкин, боронғо көнкүреш әйберҙәрен һәм фотографияларын, урындағы рәссамдарҙың картиналарын, декоратив-ғәмәли сәнғәт әҫәрҙәрен, гербарийҙар, бик күп ҡош һәм хайуандар толобо, һәм энтузиастар йыйып музейға тапшырған бик күп башҡа предметтар күрергә мөмкин. Музей фондында яҡынса 2000 экспонат иҫәпләнә. Обливы районы халҡы йыл һайын музей фондын тулыландыра, боронғо казак көнкүреш әйберҙәрен, фотографиялар, китаптар, гәзит, журналдар бүләк итеп килтерәләр. Музей хеҙмәткәрҙәре экскурсиялар, край тарихы тураһында лекциялар үткәрәләр, Обливы районына бағышланған күргәҙмәләр һәм фотокүргәҙмәләр ойошторалар.

## Адресы
Тыуған яҡты өйрәнеү музейы ошо адрес буйынса урынлашҡан: Ростов өлкәһе, Обливы районы, Обливы станицаһы, Ленин урамы, й. 21б. Боронғо сауҙагәр Дементьев йортонда урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Обливский краеведческий музей 
*  Краеведческий музей (Обливская) на Викимапии
Лондон (ҡунаҡхана, Таганрог)

**Лондон** — Таганрог ҡалаһындағы ҡунаҡхана, XIX быуат аҙағында эшләй башлаған.

## Тарихы
1862 йылда, Петр урамындағы 21-се яңы төҙөлгән йорттоң икенсе ҡатында, эшҡыуар Василий Боровой «Лондон» ҡунаҡханаһын аса. Быны 1873 йылғы «Аҙау яны календары» буклетында урынлаштырылған реклама иғланы раҫлай: «Таганрог ҡалаһының Оло урамындағы Кобылин йортонда В. А. Боровой номерҙары менән „Лондон“ ҡунаҡханаһы. 1862 йылдан алып эшләй».

Икенсе ҡаттағы тәҙрә уйымдары өҫтөндә ҙур реклама иғлан эленеп тора: «„Лондон“ ҡунаҡханаһы». Ҡунаҡханаға уң яҡтағы бер ҡатлы төкәтмә аша инеп була, уның өҫтөндә Таганрог өсөн типик булған веранда урынлашҡан була. Һуңыраҡ бинаның фасады үҙгәрә.

1902 йылда ҡунаҡхананың хужаһы алмашына. Николай Артёмович Тер-Арутюнов бинаны ҡуртымға ала, планлаштырыуҙы камиллаштыра. Николай Артемовичтың финанс хәле насарайғас, ҡунаҡхана К. Л. Гавриленкоға һатыла, ул 1914 йылда ҡунаҡхана исемен «Метрополь» тип үҙгәртә. Яңы иҡтисад сәйәсәте осоронда, 1925 йылдың 5 июлендә, ҡунаҡхана янында ул клуб-казино ойоштора. Көн һайын киске сәғәт 8-ҙән һуң унда лото уйындары үтә. 1930 йылда инде ҡунаҡхана ишеге өҫтөндә «Үҙәк ҡунаҡхана» тигән яҙыулы табличка эленеп тора. Артабан Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыуға бинаны НКВД идаралығы биләй, ә 1957 йылда унда тағы «Центральная» ҡунаҡханаһы урынлаша.

Ҡунаҡхана тарихының альтернатив версияһын яҙыусының ағаһы Александр Чехов һөйләй. «Осраҡлы турист яҙмаларында» ул «Лондон» ҡунаҡханаһы тураһында телгә ала, әммә даими рәүештә «шикелле» тигән һүҙ өҫтәй. Артабанғы мәҡәләләрҙең авторҙары был һүҙгә иғтибар итмәйенсә, унда килтерелгән фаразды тараталар. Петр урамындағы 21-се йорт (Ленин урамы, 49) В. Третьяков милегендә булмай һәм бер ваҡытта ла уның бинаһында «Лондон» ҡунаҡханаһы урынлашмаған. Шулай уҡ «Лондон» ҡунаҡханаһы ағалы-ҡустылы Багдасаровтар милке булған һәм 1898 йылда эшләй башлаған тигән раҫлау ҙа дөрөҫ түгел. Тик Григорий һәм Мелкон Багдасаровтар «Лондон» ҡунаҡханаһы янында аш бүлмәһе менән буфет тотҡандар тигән мәғлүмәт кенә дөрөҫ.

## Әҙәбиәт
* Решетников В. Гостиницы «Бристоль» и «Лондон» : [Из истории гостиничных зданий] // Таганрогская правда. — 1986. — 13 сент.

## Һылтанмалар
* Дом 49 Исторический Таганрог
Авдошкин Семён Егорович

**Авдошкин Семён Егорович** (15 август 1918 йыл — 9 март 1963 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, пулемёт ротаһы командиры, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Семён Егорович Авдошкин 1918 йылдың 15 авгусында Калуга губернаһының Волосово ауылында (хәҙерге Калуга өлкәһенең Козельский районы Волосово-Звягино ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Рус. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң колхозда эшләй. 1933 йылдың апреленән алып 1939 йылдың сентябренә тиклем шымартыусы, слесарь, токарь булып Мәскәү өлкәһенең Руза, Подольск ҡалаларында һәм Рыбинск ҡалаһында эшләй.

1939 йылдың ноябрь айынан Ҡыҙыл Армия сафында. Орёл өлкәһенең Ульяновск район хәрби комиссариаты саҡыра.

1941 йылдың июнь айынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

Бигерәк тә 1944 йылдың 29 июлендә батырлыҡ күрһәтә. 1-се Украина фронтының 13-сө армияһы 350-се уҡсылар дивизияһы 1178-се уҡсылар полкының өлкән лейтенант С. Е. Авдошкин етәкселек иткән пулемёт ротаһы ҡул аҫтындағы саралар менән Лонжак тораҡ пункты районында (хәҙерге Польшаның Сандомир ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ) Висла йылғаһын аша сыға, гитлерсылар менән борамды һәм 3 кәмәне батыра. Плацдарм биләп, пулемётсылар дошмандың 2 взвод пехотаһын юҡ итәләр, боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек менән 8 автомашинаһын шартлаталар, 3 станоклы пулемётын һәм 17 винтовкаһын ҡулға төшөрә, 12 дошман һалдатын әсирлеккә ала.

Был һуғышта Авдошкин С. Е., рота менән командалыҡ итеп, үҙе һәр саҡ алда була һәм шәхсән үҙе дошмандың 12 һалдатын һәм ике офицерын юҡ итә. Алыш һөҙөмтәһендә С. Е . Авдошкин ротаһы полктың икенсе частәренә әҙерәк юғалтыуҙар менән бер нисә урында Висла йылғаһын аша сығырға мөмкинлек бирә.

Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4595) тапшырылып, өлкән лейтенант Авдошкин Семен Егоровичкә 1944 йылдың 23 сентябрендә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Башҡортостандың Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәй. Экспедитор, Стәрлетамаҡ ликер-араҡы заводының янғын-ҡарауыл һағы начальнигы булып эшләй. 1963 йылдың 9 мартында вафат була. Стәрлетамаҡ ҡалаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Миҙалдар

## Хәтер
* Стәрлетамаҡ ҡалаһының 14-се мәктәбе биләмәһендә Геройҙың бюсы ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Авдошкин Семён Егорович	

## Сығанаҡтар
* ".(Тикшерелгән 24 декабрь 2009)
*
Бүләкова Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы

**Бүләкова Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы** (11 апрель 1957 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2012).

## Биографияһы
Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы Бүләкова (ҡыҙ фамилияһы Ғәликәева) 1957 йылдың 11 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районының Әбделмәмбәт (Ҡыпсаҡ) ауылында, икеһе лә ғүмере буйы уҡытыусы булып эшләгән Рәхилә Ирназарова менән Мөҙәрис Ғәликәев­тәрҙең ишле, татыу ғаилә­һендә бишенсе бала булып тыуған.

Тәүҙә тыуған ауылында һигеҙ йыллыҡ, унан Байназарҙа урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә.

Бында уға Әхнәф Кирәев, Ким Әхмәтйәнов, Абдрахман Ғәлләмов, Нәғим Ишбулатов, Марат Зәйнуллин, Роберт Байымов, Тимерғәле Килмөхәмәтов, Әхмәт Сөләймәнов, Ғәли Сәйетбатталов, Вәли Псәнчин кеүек күренекле ғалимдарҙан белем алыу бәхете тейә.
 
Студент йылдарында тел ғилеме һәм драма түңәрәктәренә йөрөй. Студенттарҙың һәм йәш ғалимдарҙың ғилми конференцияларында ҡатнаша. Ғилми йыйынтыҡтарҙа мәҡәләләре баҫылып сыға.

Башҡорт-рус бүлеген уңышлы тамамлап, Бөрйән районы Иҫке Монасип урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Күп тә тормай, уға СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына йүнәлтмә бирәләр һәм ул 1982 йылда аспирантураға уҡырға инә.

1990 йылда филология фәндәре докторы, профессор, күренекле яҙыусы Ғайса Хөсәйенов етәкселегендә «Башҡорт балалар прозаһында герой проблемаһы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, ошо уҡ институтта ғилми хеҙмәткәр булып эш башлай. Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт педагогия институтының башланғыс белем биреү методикаһы кафедраһында дәрестәр алып бара.

1986—1990 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр, 1990—1993 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында өлкән уҡытыусы, 1993 йылдан әлегәсә БДУ-ның (ул ваҡытта БДПИ-ның) Сибай институтында өлкән уҡытыусы, доцент, профессор дәрәжәһендә, 1997 йылдан башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәте тарихы кафедраһы (хәҙер башҡорт филологияһы кафедраһы) мөдире булып эшләй.

Ғәҙилә Бүләковаға 2012 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы мөдире.

## Ғилми эшмәкәрлеге
150-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография авторы:
* Әҙибәнең әйтер һүҙе — Сибай, 2009;
* Сәсән һүҙе — Өфө: БДУ, 2010;
* Сәсәнмен, тип кем әйтмәҫ… — Өфө: Ғилем, 2012.
* Башҡортостандағы татар мәктәптәренең 1-се (Өфө: Китап, 1994, 2000), 2-се (Өфө: Китап, 1994, 2000), 3-сө (Өфө: Китап, 1993, 2002), 4-се (Өфө: Китап, 2008) класс уҡыусылары өсөн башҡорт балалар әҙәбиәте буйынса кластан тыш «Башҡортостан — тыуған ергенәм» тигән уҡыу китаптарының төҙөүсе-авторы (авторҙашы — Д.Ғ. Мырҙаҡаева).

## Маҡтаулы исемдәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2012)

## Һылтанмалар
*  ҒӘМЛЕ, ҒӘҘЕЛ ҒӘҘИЛӘ 
* Әсә. Педагог. Ғалимә 
* Байрамығыҙ менән .
* Милләтенең ғәҙел ҡыҙы
Авил мәмерйәһе

**Авил мәмерйәһе** — Ростов өлкәһе Белая Калитваның Авил тауҙарында урынлашҡан мәмерйә.

## Географияһы
Авил тауҙары Донецк һырттарының бер өлөшө булып тора. Тау Калитва йылғаһының ярында урынлашҡын. Йылға яғынан тауҙар текә ҡаялы, ә ҡая башында — Авил мәмерйәһе.

## Тарихы
Авил атамаһына мәмерйә элек Рыгинск мәмерйәһендә йәшәгән, һуңынан Авил мәмерйәһенә күсенеп, унда 20 йыл ғүмер иткән аҡһаҡал Авил хөрмәтенә эйә була. Был кеше, риүәйәттәр буйынса, күрәҙәсе булған, киләсәкте әйтеп биргән, урындағы халыҡтың күпселеге уға кәңәшкә йөрөгән. Петр I заманында был урынды һыу баҫа һәм ташҡын ваҡытында Авил ҡартты мәмерйәнән алалар. Уның артабанғы яҙмышы тураһында бик аҙ билдәле. Был урында йәшерен ер аҫты юлы бар, әммә уны ҡом күмә. Юл Авил тауҙарынан Калитвала урынлашҡан Введенск ҡорамына тиклем бара. Уның барлыҡҡа килеү тарихы билдәле түгел. Авил тауҙары тураһында боронғо яҙма сығанаҡтарҙа ла мәғлүмәттәр теркәлгән. Унда улар Дондың ҡул яғында урынлашҡан бейек тауҙар тип билдәләнә. Шул ваҡытта уҡ улар Авил исемен йөрөтә. Сығанаҡтарға ярашлы, тауҙарҙа уйымдар, мәмерйәләр эшләнә һәм улар торлаҡ билдәләре тип баһалана ала. Был объекттарҙың эргә-тирәһендә төрлө тәңкәләр, балсыҡ һауыттар ярсыҡтарын табырға мөмкин. Мәмерйәләрҙең күбеһен таш сығарыусылар вата. Мәмерйә эсенә инер өсөн тар ғына текә һуҡмаҡ буйлап үтергә кәрәк була. Инеү юлын ҡыуаҡ ҡаплай. Уның артында ҙур булмаған, тимер ҡорал ярҙамында соҡоп яһалған мәмерйә йәшеренә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*10 мест для туристического кластера в Ростовской области
Дәүләтов Эдуард Ғазали улы

** Дәүләтов Эдуард Ғазали улы ** (24 апрель 1947 йыл — 10 декабрь 1998 йыл) — ғалим-биохимик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1995), медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).

## Биографияһы
Эдуард Ғазали улы Дәүләтов  1947 йылдың 24 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған

1971 йылда Өфөлә Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм 1974 йылдан ошо юғары уҡыу йортонда уҡытыусы булып эшләй. 1995 йылдан биохимия һәм клиник химия кафедраһында бүлек мөдире вазифаһын атҡара. 1993 йылда дөйөм табиплыҡ факультетына декан итеп тәғәйенләнә.

Дәүләтовтың төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — бешеү-яныу эҙемтәләрен, патохимия күренештәрен өйрәнеү.

Ул бешеү-яныу кеүек йәрәхәттәр алғанда сәп-күҙәнәктәрҙең гормондар тәьҫиренә һиҙеүсәнлеге кәмеү эффектын аса. Был процестың молекуляр механизмдарын аныҡлауға өлгәшә. Асыҡланған тайпылыштарҙы төҙәтеү ысулдарын нигеҙләй.

Гербицидтар, экотоксикант һәм диоксин составлы матдәләрҙең тәьҫиренән организмда барған үҙгәрештәрҙе асыҡлау буйынса биохимик тикшеренеүҙәр үткәрә.
Уның хеҙмәттәре нигеҙендә сәнәғәт етештереүе өлкәһендә эшләүсе ҡала халҡына янаған экологик хәүефтең биохимик күрһәткестәре аныҡлана.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының биология фәндәре бүлегендә тора.

## Хеҙмәттәре
* Э. Дәүләтов. «Биохимия гормонов и механизмы гормональной регуляции обмена веществ»: Учебник. Өфө, 1980 (соавт.).
* Э. Дәүләтов. «Ферменты и изофер-менты в раннем онтогенезе». Саратов, 1995 (соавт.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* СВЕДЕНИЯ О ПРЕПОДАВАТЕЛЯХ — ЮБИЛЯРАХ
Акимова Светлана Семёновна

**Акимова Светлана Семёновна** (19 сентябрь 1945 йыл) — Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры актёры. 1970 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1984).

## Биографияһы
Светлана Семёновна Акимова 1945 йылдың 19 сентябрендә  ҡалаһында тыуған.

1967 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай (Шәүрә Мортазина курсы).

Училищены тамамлағас, Өфөләге рус дәүләт академия драма театрында эш башлай.

СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1970).

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Инга («Четыре креста на солнце» А. А. Делендика; дебют, 1967)
* Агничка («Не всё коту масленица» А. Н. Островского)
* Амаранта («Испанский священник»" Джона Флетчера и Филипа Мессинджера)
* Аннушка («Обыкновенный человек» Л. М. Леонова)
* Валя («Кадриль» В. П. Гуркина)
* Варя («Вишнёвый сад» А. П. Чехова)
* Инга Денисова («Берегите белую птицу» Н. И. Мирошниченко)
* Кончетта Меле («Утешитель вдов», Джузеппе Маротта и Белизарио Рандоне)
* Любовь Торцова («Бедность не порок» А. Н. Островского)
* Липочка и Сваха («Банкрот, или Свои люди — сочтёмся!» А. Н. Островского)
* Марта-Изабелла («Деревья умирают стоя» Алехандро Касоны)
* Маша Балагурова («Эй ты, здравствуй!» Г. С. Мамлина)
* Машенька («Машенька» А. Н. Афиногенова)
* Мигачева («Не было ни гроша, да вдруг алтын» А. Н. Островского)
* Мстиславская («Царь Федор Иоаннович» А. К. Толстого)
* Настена («Живи и помни» В. Г. Распутина)
* Неля («Жестокие игры» А. Н. Арбузова)
* Нэркэс («Изгнанная» по пьесе И. Х. Юмагулова «Нәркәс»)
* Похлебова («Петербургские квартиры» Ф. А. Кони)
* Серафима («Самоубийца» Н. Р. Эрдмана)
* Софья Ивановна («Пока она умирала» Н. М. Птушкиной)
* Сима («Спешите делать добро» М. М. Рощина)
* Устинья Наумовна («Банкрот» А. Н. Островского)
* Фелицата («Наливные яблоки» А. Н. Островского)
* Фениса («Хитроумная влюбленная» Лопе де Вега)
* Щекоткина («Петербургские квартиры» Ф. А. Кони)

## Кинолағы ролдәре
* Зина в комедии «Незнакомый наследник» (режиссёры Геннадий Казанский и Олег Дашкевич, Ленфильм, 1974)
* Янина в музыкальном фильме «Ясь и Янина» (режиссёр Юрий Цветков, Беларусьфильм, 1974)
* Оля Привалова в драме «Вернёмся осенью» (режиссёр Алексей Симонов, Ленфильм, 1979)
* Ирина Корнилова в военной драме «Привет с фронта» (режиссёр Иван Киасашвили, ТО «Экран», 1983)
* Фройляйн Раушенбах в приключенческом фильме «Звездочёт» (режиссёр Анатолий Тютюнник, Одесская киностудия, 1986)
* Учительница физкультуры в детском фильме «Малявкин и компания» (режиссёр Юрий Кузьменко, Одесская киностудия, 1986)
* Продавщица в молодёжной комедии «Приморский бульвар» (режиссёр Александр Полынников, Одесская киностудия, 1988)
* Организатор похищения в приключенческой комедии «Обнажённая в шляпе» (Киностудия «Аура», СССР, 1991)
* Жена Безухова в комедии «День хомячка» (режиссёр Виталий Мухаметзянов, Русское Счастье Энтертеймент и киностудия «Башкортостан», Россия, 2003)

## Маҡтаулы исемдәре
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған артисы (1974)
* Башҡорт АССР-ның халыҡ артисы (1984)

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһының электрон версияһындағы мәҡәлә.
* http://www.bashinform.ru/news/765277-ona-darit-zritelyam-teplo-dushi-k-yubileyu-aktrisy-svetlany-akimovoy/
Сәфәров Марс Ғиләж улы

**Сәфәров Марс Ғиләж улы** (18 апрель 1937 йыл) — ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1979), профессор (1982). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).

## Биографияһы
Марс Ғиләж улы Сәфәров 1937 йылдың 18 апрелендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Айҙарәле ауылында тыуған.

1960 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Һайлаған һөнәре: «Нефть һәм газ технологияһы».

Хеҙмәт юлын Өфө нефть институтында уҡытыусы булып башлай һәм унда 1980 йылға тиклем эшләй. Башта ассистент (1960—1962), унан академик И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтында (МИНХ и ГП им. И. М. Губкина) аспирант (1962—1965) була.

Хеҙмәт юлында өлкән преподаватель, доцент, профессор (1965—1980) баҫҡыстарын үтә.

Диссертацияларының темалары: «Изучение реакции Принса и химии диоксановых соединений» (кандидатлыҡ, 1965), «Исследования в области синтеза и превращений 1,3-диоксанов» (1979, докторлыҡ диссертацияһы). Профессор дәрәжәһен 1982 йылда ала.
 
1980 йылда Башҡорт дәүләт университетына күсә. 2006 йылға тиклем органик химия кафедраһы мөдире була.

* Дөйөм хеҙмәт стажы: 56 йыл.
* Кафедрала эшләү стажы: 31 йыл

## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни хеҙмәттәре кислородлы гетероциклик берләшмәләр (диоксандар, диоксиндар, пирандар, фурандар) химияһын, Принс реакцияһын, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау проблемаларын, шул иҫәптән, суперэкотоксиканттарҙың йоғонтоһон, тикшереүгә арналған.

Уның тарафынан синтетик каучуктар, хуш еҫле матдәләр, биологик актив матдәләр (фуранол), шыйыҡ кристаллы берләшмәләр етештерер өсөн һыҙыҡлы һәм цикллы мономерҙарҙы, шулай уҡ, диен углеводородтарҙы эффектив синтезлау ысулдары эшләнгән.

20 кандидатлыҡ 5 докторлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе. 300-ҙән ашыу публикация, шул иҫәптән 100 патент һәм СССР-ҙың авторлыҡ танытмалары авторы.
 
## Фәнни хеҙмәттәре
* Механизмы реакций ацеталей. М., 1987 (авторҙ.);
* Люди и диоксины. М., 2000;
* Рассказы об экологии жилища. Уфа, 2007;
* Основы оргаиической химии: уч. пособие. М., 2012 (авторҙ.).

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* «Диоксин» республика программаһының ғилми етәксеһе (1993—1995).
* Бөтә Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе идаралығы рәйесе (1990—96).
* Технология факультетында һәм кафедрала студенттарҙың фәнни-тикшеренеү эштәрен ойоштороусы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986).
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998).
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының почетлы билдәһе
* «Сорос профессоры».
* Рәсәй Федерацияһы Инженер академияһының мөхбир (действительный член) ағзаһы.

Сәфәров Марс Ғиләж улының биографияһы «Современники России» тип аталған федераль энциклопедияға индерелгән.

## Һылтанмалар
* Башҡорт дәүләт университеты
* Башҡорт энциклопедияһы 
* Выдающиеся выпускники 
* ХИМИЯ
Анискин Михаил Александрович

**Анискин Михаил Александрович** (19 ноябрь 1922 йыл — 25 июнь 1944 йыл) —  Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, танк командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Михаил Александрович Анискин 1922 йылдың 19 ноябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы Костино Озеро ҡасабаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған, рус. Урта белемле.

Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың июнендә Иглин районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1943 йылда Һарытау танк училищеһын тамамлай. 1943 йылдың авгусынан хәрәкәттәге армияла. 3-сө Белорус фронтында, 3-сө механизацияланған гвардия корпусының 8-се гвардия механизацияланған бригадаһында һуғыша. 44-се гвардия полкының танк командиры була.

1944 йылдың 25 июнендә разведка взводы танк командиры гвардия лейтенанты М. А. Анискин Студенка ауылы янына (Витебск өлкәһе Сенненский районы) разведкала була. Шул саҡта уға 60-тан ашыу автомашина колоннаһы менән ротаға яҡын дошман һалдаты һәм офицеры тап була. Колоннаны үҙйөрөшлө орудие һәм бер-нисә пушка һаҡлай. Анискиндың танкы ауылға бәреп ингәндә уның юлын дошман ҡамап ала. Артҡа юл юҡ, гвардия лейтенанты Анискин дошманға ҡаршы һуғышырға ҡарар итә. Танк ҡоралы ярҙамында ул колоннаны ҡыйрата башлай. Ул бойороҡ биреү менән бер рәттән, пушканың артына үҙе тороп, колонна өҫтөнә ут яуҙыра башлай. Тәүге снарядтар колонна башына төшә. Дошман араһында паника башлана. Шунан Анискин утты колоннаның ҡойроғона йүнәлтә. Ә аҙаҡ инде колонна буйлап йәҙрә артынан йәҙрә ебәреп дошмандың машиналарын һәм тере көсөн юҡ итә.

Гвардия лейтенанты Анискиндың ҡыйыу, сая һәм көтөлмәгән һөжүме дошман пушкаларына ут асырға мөмкинлек бирмәй. Бер сәғәткә һуҙылған алышта гвардия лейтенанты Анискин дошмандың үҙйөрөшлө орудиеһын сафтан сығара, аҙыҡ-түлек келәте һәм башҡа хәрби милек тейәлгән 60 автомашинаны баҫып ала һәм ҡыйрата. Был һуғышта иң һуңғы булып гвардия лейтенанты Анискин үҙе һәләк була. Һуғыш барышында дошмандың 75-тән ашыу һалдаты һәм офицеры юҡ ителә.

Анискин Михаил Александровичҡа, үлгәндән һуң, 1945 йылдың 24 мартында «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* "Алтын Йондоҙ" миҙалы (24.03.1945)
* Ленин ордены

## Хәтер
* Витебск өлкәһе Сенненский районы Пустынка ауылында ерләнгән. Был ауылда уға обелиск ҡуйылған.
* Пустынка урта мәктәбенә уның исеме бирелгән.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  
*
Морозовская станцияһы

**Моро́зовская** — Ростов өлкәһенең Морозовск ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан, Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Ростов төбәгендәге мөһим тимер юл станцияһы. Станциянан көнсығыштараҡ Төньяҡ-Кавказ һәм Волга буйы тимер юлдарының сиге үтә.

Станция аша Волгоград — Лихая юлы үтә. Пассажирҙар поездарын «Максим Горький исемендәге» Волга буйы тимер юлдарының ТЭП70 өҫтәлмә яҙыу ТЧ-3 «Волгоград-1» локомотивтары; ә йөк поездарын— 2ТЭ116 өҫтәлмә яҙыу ТЧ-4 локомотивтары хеҙмәтләндерә. Депо бар.

## Тарихы
Морозовская тимер юл станцияһы 1900 йылда асыла. Баштан уҡ станцияның үҙ паровоз депоһы эшләй, унда локомотивтарҙы техник хеҙмәтләндереү һәм урта ремонт башҡарыла. 1940-сы йылдар аҙағында, Цимлян ГЭС-ы һәм Волга-Дон каналы төҙөлөү менән бәйле, күләмле эш урындарына техниканы, ҙур күләмдәге төҙөлөш материалдарын, эшселәрҙе ташыу мәсьәләһе киҫкен тора. Тимер юлын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Морозовская станцияһы урынлашҡан Сталинград — Лихая юлы, гидроузел төҙөлгән урынға төньяҡ-көнбайыш яғынан мөмкин тиклем яҡынайтыла. Паровоз депоһы булыуы һәм географик яҡынлығы арҡаһында, тап Морозовская станцияһы яңы тимер юл тармағында иң мөһим станция сифатында һайлап алына. Цимлянскка тиклем юл 1949 йылда төҙөлә. Төҙөлөүсе объекттарға ваҡ таш менән щебень Морозовская аша көнбайыш йүнәлештән алып киленә.

1997 йылдан 2017 йылға тиклем Морозовскаянан Цимлянск яғына хәрәкәт бикле була. Тик 2017 йылдың 28 мартынан һуң ғына, ремонт-тергеҙеү эштәре тамамланғас, Морозовская — Куберле линияһы буйынса йөк поездары хәрәкәте яңынан башлана. Ошо арҡала, Морозовская станцияһының былай ҙа әҙ үткәреү һәләте тағы ла тәүлегенә уртаса 10 поезға арта. Хәрәкәтте асыу Кавказ һәм Керчь һыу аша сығыу урыны яғына линияла көсөргәнеште кәметеү өсөн эшләнә.

## Эшмәкәрлеге
Станцияла пассажирҙарға билет һатыу, пассажирҙарҙың багажын ҡабул итеү һәм биреү, контейнерҙар ҡабул итеү һәм биреү эштәре башҡарыла.

Станция бинаһында кассалар һәм көтөү залы урынлашҡан.

### Станция буйынса ҡала яны бәйләнеше

### Станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе поездар
2016 йылдың июль мәғлүмәттәре буйынса, станция аша алыҫҡа йөрөүсе түбәндәге поездар үтә:

#### Йыл әйләнәһенә поездар

#### Миҙгелле поездар әйләнеше

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* МОРОЗОВСКАЯ | Железнодорожная станция 
* Железнодорожная станция МОРОЗОВСКАЯ
Пионерҙарҙың 1-се слеты исемендәге сквер (Дондағы Ростов)

**Пионерҙарҙың 1-се слеты исемендәге сквер** — Дондағы Ростов ҡалаһының Октябрь районындағы ағаслыҡ.

## Тарихы
Элек сквер Пионерҙарҙың 1-се слеты исемендәге баҡса тип атала. Ваҡыт үтеү менән уның территорияһы ташландыҡ хәленә килә.
2013 йылда Пионерҙарҙың 1-се слеты исемендәге скверҙа тротуар ҡатламын ремонтлауҙы планлаштыралар. Клумбалар эшләү һәм «Витязь» фонтанының насос төркөмөн ремонтлау күҙаллана. Скверҙың хәлен яҡшыртыу өсөн, ремонт ихтыяжы булған һыу һиптереү торбалары участкаларын тергеҙергә кәәрәк була.

2014 йылдың йәйендә Ҡыҙылармеец урамында һәм Халтурин тыҡрығында, скверҙың көнбайыш өлөшөндә Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл ҡуйыласағы тураһында мәғлүм була. Был сараны тормошҡа ашырыу менән бәйле ойоштороу һәм финанс сығымдарын Ростов өлкәһенең Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ҡаплай. Һуғыш геройҙарына һәйкәлдең өс варианты тәҡдим ителә һәм улар араһынан иң яҡшыһы һайлап алына. 2016 йылдың көҙөндә скверҙа ағастарҙы ҡырҡыу эше башлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Парки и скверы Ростова-на-Дону
Рожа Миклош

**Миклош Рожа** (, ; 18 апрель 1907 йыл,  — 27 июль 1995 йыл, ) — венгр-Америка композиторы, академик әҫәрҙәре менән дә, кино музыкаһы менән дә билдәле.

## Биографияһы
Биш йәшенән скрипач бабаһы бүләк иткән скрипкала уйнаған. 1925 йылда, Лейпциг университетына уҡырға ингәнлектән, Венгриянан киткән, әммә оҙаҡламай Лейпциг консерваторияһына күскән, һәм унда Герман Грабнерҙа уҡыған. Артабан Францияла (1931—1935) һәм Бөйөк Британияла (1935—1940) йәшәгән һәм эшләгән, ә 1940 йылда АҠШ-ҡа килгән, 1946 йылдан бирле Америка гражданины.

Тәүге әҙер Европала Рожа симфоник әҫәрҙәре менән билдәлелек алған, әммә 1930 йылдарҙан алып инде ул кино музыкаһы өлкәһендә эшләй башлаған. «Бағдад буры» (1940) фильмының тауыш таҫмаһы уңышҡа өлгәшкәндән һуң, Рожа бик күп голливуд фильмдарына музыка яҙған (дөйөм алғанда, йөҙҙән артыҡ). «Заворожённый» (1945), «Двойная жизнь» (1947) һәм «Бен-Гур» (1959) фильмдарына музыка яҙған өсөн «Оскар» кинопремияһына лайыҡ булған. Түбәндә тағы ла Рожа музыкаһы яңғыраған атаҡлы кино таҫмаларының исемдәре теҙмәһе бирелгән — «Двойная страховка», «Потерянный уикэнд», «Убийцы», «Асфальтовые джунгли», «Леди Гамильтон», «Провидение».

Шуның менән бергә бөтә ғүмере дауамында Рожа академик музыка яҙыуын дауам иткән — уның скрипка менән оркестр өсөн концерты айырата билдәле (1954, Яша Хейфец өсөн яҙылған) һәм виолончель менән оркестр өсөн (1968, Янош Штаркер өсөн яҙылған).

## Һылтанмалар
* Сайт общества имени Миклоша Рожи
* (инг.) *[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]* сайтта
* Миклош Рожа на сайте КиноПоиск
Василий Лупу

**[[:bg:Пороище|Василий]] (Василь) Лупу (Лупул)** (; 1595—1661, Истанбул) — Молдаван кенәзлегендә 1634 йылдың апреленән 1653 йылдың 13 апреленә тиклем, 1653 йылдың 8 майынан 16 июленә тиклем господарь.

## Биография
Василий Лупу — болгар, Арнауть-Долно Арбанаси-Пороище ауылында (хәҙер Болгарияла) тыуған.

Ул бөйөк ворник титулына эйә, молдаван тәхетенә ул төрөктәр ярҙамында ултыра. Порта менән яҡшы мөнәсәбәттә була, солтан алдындағы бурысын үтәп бара. Урындағы баярҙарға һәм руханиҙарға таяна. Лупу идара иткән мәлдә ил иҡтисад һәм мәҙәни өлкәһендә ярайһы уңыштарға өлгәшә, әммә уңайлыҡ байҙарға ғына ҡағыла, ә халыҡ уның заманында ауыр шарттарҙа көн итә. Йыш ҡына улар йәшәгән урынын ташлап китә.

Василий Лупа Польша менән яҡшы бәйләнеш тота. Уның ҡыҙы Мария Литва гетманы Януш Радзивиллда кейәүҙә була (бөйөк Литва гетман). Ул шулай уҡ Валахия менән Трансильванияға ла үҙ идаралығын индермәксе була, хатта солтандан быға махсус фарман ала. 1637 йылда Валахияға поход менән сыға, әммә унда трансильвания һәм валах ғәскәрҙәре уға ҡаршы сыға. 1639 йылда Нэнишор ауылы янындағы һуғышта (Бухарест яны) молдаван ғәскәрҙәре тар-мар ителә. Артабанғы йылдарҙа кенәзлектәр араһында мөнәсәбәт тыныс булған, әммә В. Лупа менән М. Басараб араһындағы мөнәсәбәт һуңғы йылдарҙа тағы һуғышҡа килтерә.

1630—1640 йылдарҙа Аҙау өсөн рус-төрөк аралары киҫкенләшә, был Молдаван кенәзлеге менән Рәсәй бәйләнешен нығыта. 1637 йылда Аҙауҙы казактар ала һәм 1642 йылға тиклем ҡәлғәне төрөктәрҙән һаҡлап тора. Төрөк армияһында солтан ҡушыуы буйынса молдаван отрядтары ла була, әммә Лупу һәр саҡ Мәскәүҙе Төркиә, Ҡырым һәм Польша. Был йәшерен ярҙам Рәсәй өсөн бик кәрәкле була.

## Сығанаҡтар
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Moldovei dianina domnitorilor (1247—1859)
Стефка Костадинова

**Сте́фка Георги́ева Костади́нова** (; 25 март 1965 йыл) — болгар спортсыһы, еңел атлет, бейеклеккә һикереүсе, 1996 йылдағы Йәйге Олимпия уйындары чемпионы, ике тапҡыр донъя чемпионы, бейеклеккә һикереү буйынса донъяның ғәмәлдәге рекордсмены, Болгария олимпия комитеты президенты.

## Биографияһы
Костадинова Стефка Георгиева 1965 йылдың 25 мартында Болгария Халыҡ Республикаһының ҙурлығы буйынса икенсе булған һәм илдең көньяғында урынлашҡан Пловдив ҡалаһында тыуған.

Бала сағынан гимнастика һәм йөҙөү менән әүҙем шөғөлләнә. Тыуған ҡалаһында спорт мәктәбен тамамлай һәм Паисий Хилендарский исемендәге Пловдив университетында уҡый. Инглиз һәм рус телдәрен белә.

1989 йылда үҙенең шәхси тренеры Николай Петровҡа кейәүгә сыға. 1995 йылда, еңел атлетика буйынса донъя чемпионатында алтын миҙал яулауҙан бер нисә ай алда ғына улы Николай тыуа. 1999 йылда тәүге ире һәм тренеры Николай Петров менән айырылыша. Ошо йылда ул шулай уҡ спорт карьераһын тамамлай. 2007 йылдың 9 июнендә төҙөлөш өлкәһендә бизнес менән шөғөлләнеүсе Николай Popvasilevҡа кейәүгә сыға.

Спортсы карьераһын тамамлағандан һуң Стефка Костадинова үҙен спорт ойошмаларындағы эшмәкәрлеккә арнай. 1997—2001 йылдарҙа Иван Костов етәкләгән хөкүмәттә Йәштәр эштәре һәм спорт буйынса дәүләт агентлығының рәйес урынбаҫары, артабан Болгария еңел атлетика федерацияһының вице-президенты һәм һуңыраҡ Болгария олимпия комитеты вице-президенты була, 2005 йылдың 11 ноябренән олимпия комитеты президенты.

Стефка Костадинова дүрт тапҡыр Болгарияның «Йыл спортсыһы», биш тапҡыр — «Балҡан ярымутрауының йыл спортсыһы» исемдәренә лайыҡ була.

## Спорт ҡаҙаныштары
Стефка Костадинова асыҡ һауалағы ике донъя чемпионатында (1987 һәм 1995 йылдар) еңеү яулаһа, бина эсендә үткәрелгән донъя беренселектәрендә ул биш тапҡыр — 1985, 1987, 1989, 1993 һәм 1997 йылдарҙа иң юғары һөҙөмтәгә өлгәшә, бындай күрһәткес әлегәсә бер кемдә лә булғаны юҡ.
  
Үҙенең тәүге донъя рекордын Костадинова 1986 йылдың 1 июнендә София ҡалаһында ҡуя, ул 2,08 метр бейеклеккә һикерә. Тағы бер йылдан Римдә үткән еңел атлетика буйынса донъя чемпионатында, бер сантиметрға күберәк бейеклекте яулап, үҙ ҡаҙанышын тағы ла яҡшырта.

## Яҡшы һөҙөмтәләре
* Асыҡ һауала — 2,09 м, 30 август 1987 йыл, Рим, Италия
* Бина эсендә — 2,06 м, 20 февраль 1988 йыл, Пирей, Греция

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Стефка Костадинова на сайте ИААФ 
* «Слава.всички» сайты. Профили. Стефка Костадинова 

|-
! colspan="3" style="background:#99ff66;" |Спорт ойошмаларындағы вазифалары
Васил Левский

**Васил Ле́вский** (; ысын исеме **Васил Иванов Кунчев**; 18 июль 1837 — 18 февраль 1873, ) — болгар сәйәси эшмәкәре, революционер, Болгариялағы милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Болгарияның милли батыры, «Азатлыҡ апостолы» () булараҡ билдәлелек алған. Ғосман империяһына ҡаршы болгар азатлыҡ хәрәкәтенең "дүрт бөйөгө"нең (русса «четырех великих», болгарса *четеримата големи*) береһе, ҡалғандары: Христо Ботев, Георгий Стойков Раковский һәм Любен Каравелов.

## Исеме
Тыуған ваҡыттағы исеме — *Васил Иванов Кунчев* (ул ваҡыттағы орфография буйынса — *Василь*). Монах булғанда — *иеродиакон Игнатий (Кунчев)*. Үҙенең дини санына ярашлы подпольелағы ҡушаматы *Дякон*. *Васил Левски* — иң билдәле йәшерен исеме (псевдонимы), йыртҡыс хайуан арыҫландың болгар телендәге атамаһы *лев*тан алынған. Башҡа йәшерен исемдәре — *Главния книжар, Тропчо, Драгойчо*. Шулай уҡ сит телдәрҙән алынған псевдонимдарҙы ла ҡулланған, атап әйткәндә, әрмәнсәнән *Ованес* һәм бер нисә төрөк исеме: *Аслан Дервишоолу Кърджалъ* ("Арыҫлан, дәрүиш улы, сая; русса «Лев, сын дервиша, удалец»), *эфенди Аслан Дервишоолу* и *Джин гиби*. Уның барлығы 50-нән ашыу псевдонимы һәм яһалма фамилияһы була, сөнки Болгариялағы революцион эшмәкәрлек барышында уларҙы аҙна һайын тиерлек алмаштырырға тура килә.

Левскийҙың үлеменән һуң, 1880—1890-сы йылдарҙа, уны бар ерҙә лә «Азатлыҡ Апостолы» йә ябайыраҡ формала «Апостол» тип нарыҡлай башлайҙар. Был ҡушаматтың киң таралыуына болгар әҙәбиәте классигы Иван Вазов әҫәрҙәре ныҡ булышлыҡ итә.

## Балалыҡ һәм йәшлек йылдары
Васил Иванов Кунчев 1837 йылдың 18 июлендә Карлов ҡалаһында тыуған. Белл-Ланкастер системаһы буйынса эшләгән һәм Болгариялағы милли яңырыу осоронда ныҡ популяр булған мәктәптә уҡый. Артабан Афондағы Хиландар монастырында хеҙмәт итә, ике йыл Стара-Загора ҡалаһындағылағы училищела һәм тағы ла бер йыл Пловдивтағы урта дини уҡыу йорто — семинарияла уҡый. 1858 йылдың 7 декабрендә Сопоте ҡалаһында *Игнатий* исеме менән монахлыҡ ҡабул итә. Алдағы 1859 йылда иеродиакон дәрәжәһен ала. Төрөк, грек һәм әрмән телдәрен яҡшы белә.

1861 йылда Георгий Раковский (совет партия эшмәкәре Раковский Христиан Георгиевичтың ағаһы (дядяһы) йоғонтоһо аҫтында 24 йәшлек монах Игнатий үҙен революцион эшмәкәрлеккә арнау теләге менән монастырҙан китә.

## Революцион эшмәкәрлеге

1862 йылда Васил-Игнатий Кунчев Сербияла була һәм Раковский етәкселегендәге Беренсе болгар легионы составында төрөктәргә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн уға «Левский» ҡушаматын тағалар, һәм был атама уға мәңгелеккә «йәбешеп» ҡала (икенсе фараз буйынса, «Левский» — диалектта «львиный» — ҡушаматын йәшлек йылдарында, ауылдаштары менән бәхәсләшеп, киң соҡорҙо аша һикереп сыҡҡаны өсөн ала) Халыҡ дружиналары («чет») ойоштороуҙа ҡатнаша, уларҙың ағзаларын (*четники*) Сербия булышлығында төрөктәргә ҡаршы ихтилал күтәреүгә өндәй.

## Иҫкәрмәләр
Каменская станцияһы

**Каменская** — Төньяҡ-Кавказ тимер юлының (1987 йылдың авгусына тиклем Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлына ҡараған) пассажирҙар һәм йөк станцияһы, Каменск-Шахтинский ҡала биләмәһендә урынлашҡан. Мәскәүҙән алыҫлығы (Ҡазан вокзалынан) — 1036 км.

Каменская станцияһының беренсе тимер юл вокзалы 1871 йылда төҙөлә. Тимер юлдар төҙөү урындағы иҡтисад һәм станица халҡының тормош сифаты үҫешенә байтаҡ этәргес була. Станицаның Дондағы Ростов — Воронеж — Козлов (хәҙер — Мичуринск) — Мәскәү тимер юл линияһында отошло урынлашыуы сауҙа үҫешенә булышлыҡ итә. Транспорт бәйләнешенең уңайлы булыуы арҡаһында станицала алыпһатарҙар, сауҙагәрҙәр, эшҡыуарҙар, иген ҡабул итеү пункттары хужалары барлыҡҡа килә. Каменская ҙур һатыу баҙарҙары ғына түгел, ә етештереү үҙәге лә булып китә. Мәҫәлән, вокзал эргәһендә өлкәлә беренсе ҙур иген элеваторы барлыҡҡа килә, немец эшҡыуарының һатыуға он етештереүсе тирмәне Донецтан әллә нисә ҡатҡа юғары күтәрелеп тора. Тағын бер тирмән, май һығыу заводы тулы көсөнә эшләй. Ҙур булмаған предприятиелар үҫә: Шмидтың суйын ҡойоу заводы, һабын ҡайнатыу заводы, спирт-араҡы, колбаса, поташ етештереү предприятиеләре, ике һыра заводы, игенсе ҡорамалын ремонтлау оҫтаханаһы. Станица сәнәғәте өсөн кәрәк булған сеймал ташыу өсөн тимер юл транспорты иң ҡулайлы транспорт төрө була. Хеҙмәтләндереү өлкәһе лә үҫешә. Магазиндар барлыҡҡа килә, банк, ҡунаҡхана асыла. Станицаның эре иҡтисади үҙәк булараҡ үҫә барған статусы уның тышҡы ҡиәфәтендә лә сағыла. Күп кенә урамға суйырташ түшәлә, һыу үткәргес үткәрелә.

1912 йылда икенсе вокзал төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы һәм немец-фашист ғәскәрҙәренең оккупацияһында ҡалған ваҡытында,1942 йылда, вокзал емерелә. Хәҙерге заман (өсөнсө) вокзал бинаһы 1951 йылда, Харьков проектлау бюроһының типовой проекты буйынса төҙөлә. Вокзал бинаһында тышҡы сәғәт башлап 1961 йылда барлыҡҡа килә.

## Эшмәкәрлеге

Пассажирҙар билеты һатыу, багаж ҡабул итеү һәм биреү, контейнер ҡабул итеү һәм биреү тормошҡа ашырыла.

Вокзал бинаһы бар, унда билет кассаһы, белешмә бюроһы, көтөү залы, ресторан һәм полиция бүлексәһе урынлашҡан. Вокзал яны майҙанында «Каменский» ҡунаҡханаһы һәм ҡала транспортының автобус туҡталышы урынлашҡан. Бынан, атап әйткәндә, Лиховская биҫтәһенә (Лихая станцияһы) ҡала автобусы йөрөй.

Станцияла төп биш тимер юл (тупикһеҙ) һәм ике пассажир платформаһы + береһе техник бар. Шулай уҡ тимер юл аша йәйәүлеләр үтеп йөрөү күпере һәм автомобиль тимер юлы аша сығыу юлы (Төньяҡ) бар, ул Северский Донец йылғаһы аша автомобиль-егеүле транспорт күперенә (иҫке, 1871 йылда төҙөлгән) алып сыға (2010 йылда реконструкцияға ябылған).

Станциянан 1,5 км көньяҡтараҡ (1038 км туҡталыу пункты) юлдың Миллеровск һәм Лиховская юл дистанциялары араһында сик үтә.

КАМ-Миллеровская_дистанция.jpg|Миллеровск
КАМ-Лиховская_дистанция.jpg|Лиховскийҙа


## Станциянан алыҫҡа йөрөүсе поездар
2016 йылдың декабренә ҡарата станция аша түбәндәге алыҫҡа йөрөүсе поездар үтә:

### Йыл әйләнәһенә поездар әйләнеше

### Миҙгелле поездар әйләнеше

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КАМЕНСКАЯ | Железнодорожная станция 
* Железнодорожная станция КАМЕНСКАЯ
Погодин йорто (Дондағы Ростов)

**Погодин йорт** — Дондағы Ростов ҡалаһында 1921—1924 йылдарҙа драматург Н. Ф. Погодин йәшәгән йорт (Социалистик урамы, 50 а). Табылған мәҙәниәт ҡомартҡыһына ҡарай.

## Тарих
Урыҫ совет драматургы һәм сценаристы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1949), Ленин премияһы лауреаты (1959) һәм ике тапҡыр Сталин премияһы (1941, 1951) лауреаты Николай Федорович Погодин — В. И. Ленин тураһындағы («Человек с ружьем» (1937), «Кремлевские куранты» (1940), «Третья патетическая» (1958) трилогияһы авторы, 1920 йылдан алып Ростов «Трудовая жизнь» гәзитендә эшләй. Боронғо заман бинаһында Социалистик урамында йәшәй. 1925 йылда Мәскәүгә күсеп китә.

Драматургтың Дондағы Ростовта йәшәгән йортоноң төп инә торған урынында 1971 йылда яҙып мемориаль таҡта ҡуйылған: «Был йортта 1921—1924 йылдарҙа күренекле совет драматургы Николай Федорович Погодин (Стукалов) йәшәгән». Әлеге ваҡытта драматург йәшәгән бүлмә ҡиәфәтен юғалтҡан.

## Архитектура
Драматург Н. ф. Погодин йәшәгән йорт Социалистик, 50а (элекке (Б. Никольская) урамында урынлашҡан. Йорт XIX быуаттың аҙағында төҙөлгән һәм ХХ быуаттың ҡырҡынсы йылдарында камиллаштырылған.

Өс этажлы, штукатурланған кирбес йорт. Беренсе ҡатөҫкө һоро төҫтә. Бина фасады һәм йорт үҙәгендә һәм ҡабырға эргәләрендә терәүҙәр менән эшләнгән, улар аттиктар менән тамамланған. Был бинаның архитектура йөҙөн барлыҡ ҡаттар фасадындағы рустовкалар, тәҙрә уйымдары өҫтөндәге йоҙаҡ таштар, йорт ситендәге ярым ципкулле тәҙрәләрҙең һәм йортҡа төп инеү ишегенең декоратив биҙәүҙәре булыу билдәләй. 2-се һәм 3-сө ҡаттағы балкондар селтәрле рәшәткәле, бинаның этаждары араһында профилле кәрниздәр бар. Йортҡа төп инеү ишеге бинаның уң яғында.

Йорт конфигурацияһы ҡатмарлы, бинаны планлаштырыуҙың нигеҙендә уны йортҡа инеүсе ишектргә төркөмләп, секцияларға бүлеп төҙөү ҡаралған булған. Бинаның ярым подваллы бүлмәләре бар. Фасадтың беренсе ҡатын ике айырым инеү урынлы косметика компанияһы биләй.

## Әҙәбиәт
* Гегузин И. Страницы ростовской летописи. Ростов-н/Д, 1983. — С. 129 −136.
* Писатели Дона. — Ростов-н/Д, 1986. — С. 13.
* Тихомирова В. А. Ростовский областной краеведческий музей. Литературная секция // Из истории драматургии Дона… (рукопись). — С. 17 — 22.
* Ростовская область. Решение от 23 сентября 1997 года № 34. Об объявлении недвижимых памятников истории и культуры города Ростова-на-Дону под охраной органов местного самоуправления. Городская Дума Ростовская области.

## Һылтанмалар
* Ростов-на-Дону
* Выявленные памятники Ростова-на-Дону
Андриасов йорто (Дондағы Ростов)

**Андриасов йорто** — Дондағы Ростов ҡалаһында урыҫ совет яҙыусыһы, журналист һәм публицист М. А. Андриасов йәшәгән туғыҙ ҡатлы йорт. 1965 йылда кирбестән төҙөлә.

## Тарих
1984 −1969 йылдарҙа яҙыусы Михаил Андреевич Андриасов йәшәгән йорт Дондағы Ростов ҡалаһында Университет тыҡрығы, 53/54-се йорт 1965 йылда төҙөлгән. М. А. Андриасов — күп тапҡыр ҡабатлап баҫылған героик Гукас Мадоян батальоны тураһындағы «Шесть дней» повесы, «Автомат Юры Тарасова», «Господствующая высота», «Легенда о золотом коне», «Придонская быль» китаптарының авторы, ул Дондағы Ростовта 70-се йәшендә 1984 йылдың 25 апрелендә вафат булған.

Яҙыусы өс бүлмәле 27-се фатирҙа дүртенсе ҡатта йәшәй. Уның фатир тәҙрәләре Университет тыҡрығына сыға. Әлеге ваҡытта яҙыусы кабинетының мемориаль ҡиәфәте һаҡлана.

1988 йылда бинаға иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған, унда: «1984-1969 йылдарҙа яҙыусы Михаил Андреевич Андриасов (1914—1984) был йортта йәшәгән һәм эшләгән» тип яҙып ҡуйылған. Һуңыраҡ мемориаль таҡтаташ өҫтөнә яҙыусының барельефы урынлаштырыла.

## Архитектура
Туғыҙ ҡатлы йорт, цоколе кирбестән, фасадында балкондар бар. Бинаның архитектура йөҙөн фасадтың үҙәгендә ҡушлатып эшләнгән тәҙрә уйымдары һәм балкондарҙың ритмы билдәләй. Беренсе ҡатында урынлашҡан магазиндар витриналы.

Ҡоролма тура мөйөшлө формалы. Йорт планировкаһы нигеҙен баҫҡыс тирәләй урынлашҡан фатирҙар тәшкил итә.

## Әҙәбиәт
* Комсомолец. — 1971. — 7 января.
* Писатели Дона — Ростов-н/Д, 1986. — С. 46 — 51.

## Һылтанмалар
* Ростов-на-Дону
* Памятная табличка Андриасову М. А. на фасаде дома в котором жил писатель в Ростове-на-Дону
* Учитель живого слова
Песчанокопский районы

**Песчанокопский районы** — Рәсәй Федерацияһының Ростов өлкәһе составындағы муниципаль берәмек

Район үҙәге — Песчанокопское ауылы. Ростовҡа тиклем алыҫлыҡ — 174 км.

## Географияһы
Ростов өлкәһе сигенең көньяғында урынлашҡан һәм Краснодар, Ставрополь крайҙары, Ҡалмыҡ Республикаһы  менән сиктәш.

## Тарих

### Райондың барлыҡҡа килеүе
1935 йылда Аҙау-Ҡара диңгеҙ крайын 1935 йылдың 18 ғинуарындағы БҮБК Президиумы ҡарары нигеҙендә ваҡлау арҡаһында барлыҡҡа килгән.

1925 йылға тиклем райондың бөтә ауылдары Ставрополь губернаһы Медвежинский өйәҙе составына ингән. 1925 йылдың июлендә улар Төньяҡ Кавказ Сальск округының Белоглинский районы составына инә. 1935 йылда хәҙерге район ауылдары территорияһында ике район: Песчанокопский һәм Развиленский — була, улар Аҙау -Ҡара диңгеҙ крайына ҡараған. Песчанокопский районына Жуковский, Летницкий, Песчанокопский Рассыпянский һәм ауыл советары инә. Развиленский районына Краснополянский, Николаев, Поливянский, Развиленский ауыл советтары һәм Роте-Фане «околотогы» инә.

1937 йылда ике район да яңы төҙөлгән Ростов өлкәһенә инә. 1959 йылдың майында ике район берләштерелә, ә 1961 йылда ул Ростов өлкәһенең Сальский районы составына бирелә.1963 йылдың февралендә Песчанокопский районы бөтөрөлә. 1965 йылдың ноябрендә район яңынан тергеҙелә.

## Иҫкәрмәләр
Гаевка (Николаевка ауыл биләмәһе)

**Гаевка** — Ростов өлкәһе Неклиновский районындағы утар.

Николаев ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы

### Урам
* Колхоз урамы,
* Кольцов урамы,
* Кооператив урамы,
* Пионер урамы,
* Дала урамы,
* Тургенев урамы,
* Көньяҡ тыҡрығы.

## Тарих
«Николаевский ауылы биләмәһе муниципаль берәмеге территорияһында 2016 йылда өмә үткәреү тураһындағы» 2016 йылдың 11 мартындағы 17-се ҡарарына ярашлы, Гаевка утарында 18 март, 8 апрель, 18 апрель, 29 апрель, 10 июнь, 28 сентябрь һәм 26 октябрь, 6 майҙа зыярат территорияһында граждандар тирә-йүнде сүп-сарҙан таҙартыу өмәләре үткәргән.

## Иҫтәлекле урын
* Ер ҡәлғә — археологик һәйкәл, ул XVII—XVIII быуаттарға ҡараған. Гаевка утарының төньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан. Ул РСФСР Министрҙар Советының 1960 йылдың 30 авгусындағы 1327-се ҡарары буйынса урындағы һаҡлау объектына ҡарай.
* Валдар — урындағы һаҡлау категорияһына ҡараған археологик ҡомартҡы, улар XVII—XVIII быуаттарҙа барлыҡҡа килгән. Гаевка утарының төньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан. РСФСР Министрҙар Советының 1960 йылдың 2 авгусындағы 1327-се ҡарары ҡушымтаһына ярашлы, был объект закон тарафынан һаҡлана.
* Соҡор — урындағы һаҡлау категорияһындағы археологик ҡомартҡы. Уға ХVII -XVIII быуаттарҙа нигеҙ һалынған. РСФСР Министрҙар Советының 1960 йылдың 30 авгусындағы 1327-се ҡарарына ярашлы, закон тарафынан һаҡлана. Гаевка утарының төньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гаевка (хутор)