open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хәйбулла районы

**Хәйбулла районы** () – Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге – Аҡъяр ауылы. Районда 32342 кеше йәшәй.

## Географик урыны
 
## Тарихы

## Билдәле шәхестәр
* Сәйфүн Аҡъюлов — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, Салауат Юлаев ордены кавалеры. Аҡъюл ауылынан. 
* Ҡәҙим Аралбай (1.09.1941 — Башҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт һәм бик күп әҙәби премиялар лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Таңатар ауылынан.
* Йомабикә Ильясова (Аҡъюлова), танылған башҡорт шағиры, журналист, 1999 — 2013 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире, Башҡортостан Республикаһының дүртенсе (2008-2013 йылдар) һәм бишенсе саҡырылыш (2013—2018 йылдар) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 2013—2018 йылдарҙа Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. Аҡъюл ауылынан.
* Арыҫланов Роберт Мөтиғулла улы (8.04.1934), комсомол, партия, дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре. 1978–1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры урынбаҫары. Халыҡтар Дуҫлығы (1986) һәм  «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Йәнтеш ауылынан.
* Мәмбәтов Рәфҡәт Әхмәтхан улы (13.09.1938), ауыл хужалығы ветераны. 1957—1995 йылдарҙа «Маҡан» совхозы тракторсыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* Рудниченко Иосиф Васильевич (20.11.1918—2002), табип-хирург, медицина фәндәре кандидаты. 1963—1980 йылдарҙа Алматы ҡалаһындағы тимер юлсылар дауаханаһының баш хирургы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған табибы. Почётлы тимер юлсы. Ленин, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.  Яңы Ергән ауылынан.

## Иҫтәлекле ваҡиғалар
* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, 2015 йылдың октябрендә республикала «Хәйбулла энциклопедияһы»ның исем туйы үтте. Баҫманың Әҙәбиәт йылында нәшер ителеүе һәм был ваҡиғаның район юбилейы менән тап килеүе үҙенсәлекле булды. Был бай йөкмәткеле ҡулланмала райондың административ-территориаль ҡоролошо, хәҙерге хәле, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт, халыҡ ижады, ауыл хужалығы, сәнәғәт үҫеше сағылдырылған, шулай уҡ тәбиғәт ресурстары, географик объекттар, үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы һүрәтләнгән. Энциклопедияла 1800-гә яҡын, шул иҫәптән 1000 самаһы библиографик мәҡәлә, 650-нән артыҡ иллюстрация бар.

## Халыҡ һаны
**1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):**

; Милли состав
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйыынса: башҡорттар — 77,6 %, урыҫтар — 17,8 %, башҡа милләт вәкилдәре — 4,6 %.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
*    
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
Песах

**Пе́сах** (, «эргәнән үтеү», ашкеназ һөйләшендә  — *Пе́йсах* / *Пе́йсох* / *Па́йсох*; , *Пи́сха*; грексә һәм урыҫса— Пасха) — йәһүдтәрҙең Мысырҙан китеү иҫтәлегенә үткәрелгән төп йәһүд байрамы. Нисан айының 15-се көнөндә башлана һәм Израилдә 7 көн байрам ителә, Израилдән ситтә 8 көн байрам ителә.

Байрам көндәрендә Тора йәһүдтәргә икмәк һәм игендән әсетелеп (, *«хаме́ц»* — әсегән) әҙерләнгән ризыҡтарҙы ашауҙы тыя. Шулай уҡ Тора был көндә маца ашарға тәҡдим итә.

Израилдә Песах ете көнлөк байрам, беренсе һәм һуңғы көндәре — ял көнө. Арауҡтағы көндәр — байрам эш көндәре (). Израильдән ситтә һигеҙ көнлөк байрам. Беренсе ике һәм һуңғы ике көндәре — ял көндәре.

## Байрам тарихы
Тора буйынса, ун Мысыр языһының һуңғы язаһы алдынан йәһүдтәр еңелә. Аллаһ һарыҡ бәрәстәрен һуйып итен бешерергә, ә ҡанын ишек яҡтарына буярға ҡуша. 15 нисан төнөндә Аллаһ эргәнән үтә (пасах) һәм йәһүдтәр ҡотҡарыла.
Зәк-Ишмәт

**Зәк-Ишмәт** (*Иҙәк-Ишмәт*) — Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ауыл. Оло Көйөргәҙе йылғаһын һыулай. Оло Көйөргәҙе ошо ауыл янынан баш ала.
Иҙәк-Ишмәт ауыл советына ҡарай. Халыҡ һаны 2009 йылдың 1 ғинуарына 748 кеше.[1] Почта индексы — ?, код ОКАТО — ?.

## Географик урыны
thumb|left|Зәк-Ишмәт ауылы.
* Район үҙәгенә тиклем (Ермолаево): 50 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Зәк-Ишмәт): 0 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Күмертау): 41 км

## Урамдары

* Йылға аръяғы урамы ( Заречная (улица)}})
* Зәк-Ишмәт мал зыяраты (биләмә) ( Зяк-Ишметовский скотомогильник (территория)}})
* Көйөргәҙе урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Шәмсетдин Зәки урамы ()
* Мәктәп урамы ()

## Халыҡ һаны

; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек татарҙар йәшәй — татары (80 %).

## Тарихы
Зәк-Ишмәт ауылы Зәк (Изәк) утар булараҡ 1784 йылдан билдәле, ул саҡта, IV ревизия мәғлүмәттәре буйынса, Таймаҫ ауылынан 2 башҡорт ихатаһы теркәлгән. 1795 йылда аҫаба башҡорттар тарафынан Кесе Ашҡаҙар ауылынан 10 ир-ат һәм 4 ҡатын-ҡыҙҙан торған яһаҡ татарҙары ҡабул ителә. 1816 йылдағы VII ревизияла бында 9 ике ихата күрһәтелгән. Ауыл халҡы 1835 йылда, Таймаҫ ауылы кешеләре Ырымбур ҡлаһынан 18 саҡрым алыҫлыҡта Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан Сәйет биҫтәһенән сауҙагәр татарҙарҙы ергә индергәндән һуң, ҡырҡа арта. Килешеүҙә татарҙарҙың 12 йыллыҡ керҙәшлек ваҡыты билдәләнә. Һуңынан ваҡыт оҙайтылған. 100 ир заты индерелә.

Шул ваҡыттан алып ауыл, хәҙерге кеүек — Зәк-Ишмәт ауылы тип атала. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 45 ихатала 286 ир-ат һәм 246 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1835—1865 йылдарҙа ауыл 9-сы кантондың 41-се йортона индерелә (был ауылға Арыҫлан, Йәшергән, Түбәнге Ибрай, Айҙаралы, Балыҡлы, Стәрлебаш ауылдары инә). Ауыл исеменең икенсе өлөшө — Ишмәт — барлыҡҡа килеүен билдәләп булманы. Әммә уның антропоним сығышлы булыуы аңлашыла. Бәлки, бында балалары йәшәгән Ишмөхәмәт (1789—1857 йылдарҙа йәшәгән Әбүбәкир Ишмөхәмәтов) исеменән килеп сыҡҡандыр.

Зәк — шағир Шәмсетдин Зәкиҙең (Ярәхмәт улы Ғөбәйҙуллин) тыуған ере. Уның йәшәгән йылдары — 1825—1865.

Ауыл халҡы — игенселәр. Улар араһынан 40-сы йылдарҙа йылына 129 бот яҙғы иген сәскән Әбүбәкер Ишмөхәмәтов, Ғөбәйҙулла Ғәбитов (129), Әғлиулла Фәтҡуллин (112), Мөхәмәтшәриф Әбдрәшитов (101), Абдрахман Ғосманов (124), Хөсәйен Назаров (112 бот) айырым билдәләнә.

## Матбуғатта
* Башҡортостан. 20 май 2019. Көйөргәҙеләр — эҙәрмәндәр

## Видеофильмдар
* Рәйхан. Зәк-Ишмәт ауыл мәҙәниәт йорто
* Зәк-Ишмәт ауылында модулле фельдшер-акушерлыҡ пункты
* Автозаправкалау станцияһын асыу

## Билдәле шәхестәр
* Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы (10.09.1948), табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2012 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы 22-се дауахананың баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* Шәмсетдин Зәки, (ысын исеме — *Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы Ғөбәйҙуллин*; 1822—1865) — башҡорт мәғрифәтсеһе, философ, шағир, дин белгесе.

## Демография
Халыҡ динамикаһы :

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Красный Восток (Көйөргәҙе районы)

Красный Восток

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Ермолаевка): 12 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Бахмут): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 12 км
Покровка (Көйөргәҙе районы)

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса рустар 90 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Урамдары
* Йылға аръяғы урамы ()
* Тау аҫты урамы ()

## Тарихы
Покровка ауылы XIX быуат уртаһында 1235 кешенән тора. 1920 йылда 126 йорт хужалығында 704 кеше йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
Пасха

**Па́сха** (, ,  *[[песах]]* — «эргәнән үтеү»); Христианлыҡта ** Христың Терелеүе** () — боронғо христиан байрамы, йылдың төп байрамы. Иисус Христостың терелеүенә бағышлап үткәрелә. Хәҙергә ваҡытта һәр йыл өсөн байрам итеү көнө ай-ҡояш календары буйынса билдәләнә.

## Тарихы
Христиандар был байрамды I быуатта Иисус Христос терелгән көндән алып байрам итә. Байрам көнө итеп 21 марттан һуң тулы ай үткәс беренсе йәкшәмбе көн билдәләнә. Байрам итеү төндә йәки иртән сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыу менән башлана. Ғаиләләрҙә постан һуң (христиан дине буйынса һөтлө һәм итле аш ашамай тороу) мул ризыҡлы табын әҙерләнә. Ғөрөф ғәҙәт буйынса байрам куличы һәм буялған йомортҡалар изгеләндерелә. Был көндө христиандар бер-береһенә, тормош символы булған, буялған йомортҡа бирә.
Яңы Муса (Көйөргәҙе районы)

**Яңы Муса** () — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы татар ауылы.

## Халыҡ һаны

; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек татарҙар (40 %) һәм башҡорттар (36 %) йәшәй.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Ермолаевка): 36 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Илкәнәй): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Карагайка): 12 км

## Урамдары

* Йылға аръяғы урамы ()
* Яр буйы урамы ()
* Яңы урам ()
* Тау аҫты урамы ()
* Үҙәк урамы ()
* Киң урам ()
* Мәктәп урамы ()

## Тарихы
Яңы Муса — Тамъян улусы аҫаба башҡорттары (Мәләүез, Нөгөш, Ағиҙел йылғалары буйлап) мишәр ауылдары Ҡарағош һәм Халкәйҙән күсенеүселәр торамаһы. Был ауыл 1816, 1834, 1850, 1859 йылдарҙағы ревизияларҙа теркәлмәгән. Әммә 1859 йыл һәм 1864 йыл араһында уны Тамъян керҙәштәре ауылдары араһында табырға мөмкин. Тимәк, ул XIX быуаттың 50-се йылдар аҙағында — 60-сы йылдар башында барлыҡҡа килә. 1920 йылда яңы мусалылар 971 кеше иҫәпләнә, ихаталары — 178.

## Матбуғатта

## Видеофильмдар

## Иҫкәрмәләр
Керәүле-Илюшкин (Көйөргәҙе районы)

**Керәүле-Илюшкин** () — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 677 кеше.
Почта индексы — 453354, ОКАТО коды — 80239820001.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса сыуаштар 77 % тәшкил итә

### Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Ермолаевка): 23 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 23 км

## Урамдары

* Октябрҙең 70 йыллығы урамы ()
* Көнсығыш урамы ()
* Йәшел урамы ()
* Керәүле-Илюшкин мал зыяраты (биләмә) ()
* Тыныслыҡ урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Үҙәк урам ()
* Мәктәп урамы ()
* Көньяҡ урам ()

## Тарихы
Сыуаштарҙың Керәүле-Илюшкин һәм Урал ауылдары XVIII быуат аҙағында уҡ барлыҡҡа килгән. Тәүгеһе 1790 йылда барлыҡҡа килгән. Ул Керәүле (йылға исеме менән) тип аталған. Икенсе исеме антропонимдан — тәүге төпләнеүсе яңы суҡындырылған сыуаш Илюшка исеменән алынған. Ауыл 1838 йылда бында килеп киткән хәрби топограф һүҙҙәренсә, Туғыҙ ҡойо шишмәһе ҡойған ерҙә, Керәүле йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан булған. Башҡорттарҙан ерҙе 35 йылға ҡуртымға (150 һумға), һуңынан шәхси милеккә һатып алалар.

1795 йылда ауылда 49 ир-егет була. VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 24 ихата, 176 кеше, 1920 йылда 118 ихатала 683 кеше була.

1795 йылда ауылда 49 ир-егет була. VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 24 ихата, 176 кеше, 1920 йылда 118 ихатала 683 кеше була.

1838 й. 24 йортта 150 баш йылҡы, 160 баш һыйыр малы, 40 баш һарыҡ иҫәпләнә. Крәҫтиәндәрҙең 175 дисәтинә һөрөнтө ере, 1 һыу тирмәне булған.

Үрҙә телгә алынған топограф һүҙҙәренсә, ауылдың бер өлөшө кәкре урам булған, икенсеһе тәртипһеҙ урынлашҡан урамлы булған. Йорттар һәм хужалыҡ ҡаралтылары яҡшы хәлдә булған: тәҙрәләре быяла, мейес-голландкалары булған. Бөтә ихаталарҙа ла икмәк һаҡлау өсөн келәттәр, малдар өсөн аҙбарҙар, шулай уҡ япмалар төҙөлгән. Өй эсен сыра менән яҡтыртҡандар.

## Матбуғатта

## Видеофильмдар

## Иҫкәрмәләр
Үрге Баба (Көйөргәҙе районы)

**Үрге Баба** () — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 149 кеше..

Почта индексы — 453355, ОКАТО коды — 80239865002.

## Халыҡ һаны

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Ермолаевка): 33 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яҡшымбәт): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 33 км

## Ауыл тарихы
Үрге Бабалар ауылы XVIII быуат уртаһында Ноғай юлының Ҡыпсаҡ олоҫо башҡорттары тарафынан нигеҙләнә. Аҙаҡ унан Оло Көйөргәҙе аръяғына Урта Бабалар ауылы бүленеп сыға. Бер аҙҙан Тамаҡ Бабалар ауылы айырылып сыға. Рус тарихсыһы Николай Рычков Башҡортостанға сәйәхәте ваҡытында, 1770 йылда, Үрге Бабалар һәм Түбәнге Бабалар ауылдарын күрһәтеп китә. Ә 1786 йылдағы картала Бабалар тигән бер генә ауыл күренә. Бишенсе ревизия ваҡытында ла шул уҡ хәл күҙәтелә. Ул саҡ Бабаларҙа 29 өй булған. Үрге Бабаларҙың икенсе исеме юҡ. унда 1900 йылда 342 кеше, 1920 йылда −356, 1939 йылда — 341, 1959 йылда −93, 2002 йылда 137 кеше йәшәгән. Үрге Бабаларҙа, башлыса, Ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең Аҡ Ҡыпсаҡ, Һары Ҡыпсаҡ, Байгилде ырыуы башҡорттары йәшәй. Уларҙың зат-нәҫел аралары: алабай,ҡыуыҡ, ҡатай, ҡатығолаҡ, сыуаш, ҡалмаҡ.Зат-нәҫел тамғалары: ҡаҙ аяғы, сүкеш, көйәнтә.

## Мәктәп тарихы
Матур Көйөргәҙе буйында ултырған Үрге Бабалар ауылы 50-се йылдарҙа төпкөл, ҡараңғы ауылдарҙың береһе ине: электр уты юҡ, халыҡ шәм яндырып, утын, тиҙәк, һалам яғып, йылғанан һыу ташып йәшәне. Шулай ҙа хәҙерге замандан айырмалы булараҡ, башланғыс мәктәп була. Ауылдың күпселек балаларын уҡытыусы Ноғман Әҙһәм улы Ильясов уҡыта. Аҙаҡ  Үрге Бабалар ауылына мөғәллимә ҡыҙ — Зарифа Ғәлиулла ҡыҙы Мәҡсүтова килә. Шуҡ, шаян Рәлиф Әбләев, тыныс, баҫалҡы холоҡло Шамил Ильясов, үтә тырыш Миңйыһан Ташбулатова, аҙ һүҙле Әхтәм Кинйәғолов, әҙәпле, тыйнаҡ Жаналдыҡ Әхмәтова — барыһы ла уҡытыусыны ҙур ихтирам менән тыңлай. Ул заманда бер бүлмәлә ике класс балалары уҡыған була. (Д.Хәсәнова. Нурлы йөҙөн, йылы ҡарашын тоям."Юшатыр" гәзите, 2012 йыл, 17 ғинуар)

## Ауылдан сыҡҡан билдәле шәхестәр
*Ишбулды Хәйепҡол улы Мөхәмәтйәнов — Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы, ВДНХ миҙалдары кавалеры, данлыҡлы сөгөлдөр үҫтереүсе.
*Әхтәм Кинйәғолов — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

## Топонимия
Ауылдың көнсығыш яғында бейек кенә Һөрмә тауы бар. Уны ни өсөн Һөрмә тауы тип атағандар һуң? Ул тауҙың ҡатламында ҡара һөрмә бар. Элекүэлектән ҡыҙҙар уны биҙәнеү өсөн ҡулланғандар. Улар ҡара һөрмәне ҡаштарына, керпектәренә күҙ ҡабаҡтарына һөрткәндәр.
Өләсәйем һөйләгәндәренән: Беҙ ҡыҙҙар менән һөрмә алыр өсөн ошо тауға бик йыш бара торған инек. Һәрмә алыр өсөн күрше тирә-яҡ ауыл ҡыҙҙары ла ат менән килер булғандар. Һөрмә тауы ауылды йәмләп ултыра. Хәҙер ҡыҙҙар һәрмә өсөн унда бармай.
Атайымдың иң яратҡан һүҙе: Көнсығышҡа ҡараһам, Һөрмә тауы, көнбайышта Аҡһар тауы, тәньяғта Убатау.Атайым Салауат Йосопов иҫтәлектәренән

## Иҫкәрмәләр
Легион (биология)

thumb|right|100px|Биологик классификацияның төп һигеҙ таксономик рангтары. Тереклек домендарҙан тора, һуңғылары артабан группаларға бүленә. Аралаш төп булмаған рангтар бында күрһәтелмәгән.

Биологик систематиканың Линней иерархияһында **легион** мотлаҡ таксономик ранг булып тормай. Ошо иерархияла легион класстан түбән,ә когортанан өҫтә урынлаша. Легион отрядтар төркөмөн берләштерә, һәм *ҡоштар* менән *имеҙеүселәрҙе* классификациялағанда ҡулланыла.

Легиондар **супер-легиндарға** берләшә, ә **суб-легиндарға** бүленә алалар. Һуңғылары, үҙ сиратында, **инфра-легиондарға** бүленә.
Ричард Нил Фриман

**Ри́чард Нил Фри́ман** () (1840, Stepney районы, Лондон — 1904 йылдың 24 Июнь (Һөтай) көнө).) — күренекле Бөйөк Британия архитекторы. Карьераһы Англиялағы Дерби ҡалаһында башланған, 1860 йылдарҙан үлемгәсә ул Ланкашир графлығында, Болтон ҡалаһында йәшәй. Эшенең төп стиле — Викториан Готик стиле, башҡа стилдәр элементтары ла бар. Хәҙер Фриман төҙөлгән биналарының күбеһе Англия төньяғында тора.

## Архитектура әҫәрҙәре
Ричард Фриман 140-тан күберәк бина төҙгән, уларҙан яҡынса 70 хәҙергә дөнъя күрә. Ул булдырған биналар араһында сиркәүҙәр, ресторандар, мәктәптәр, торлаҡ йорттары, музейҙәр, административ биналары, .

### Р. Н. Фриман тарафынан булдырылған биналарҙан иң күренеклеләре
* Изге Троица сиркәүе, Блэкпул ҡ., Ланкашир графлығы, Англия
* Изге Андрей Англикан сиркәүе, Мәскәү, Рәсәй
* Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы, Дерби ҡ., Дербишир графлығы, Англия

## Иҫкәрмәләр
Луиза Рэйнер

**Луи́за И́нгрэм Рэ́йнер** (, 21 июнь 1832 йыл — 8 октябрь 1924 йыл) – Бөйөк Британия рәссамы. Ижад техникаһы – акварель.

## Биографияһы
Луиза Рэйнер 1832 йылдың 21 июнендә  Англияның Дербишир графлығы Һатай  Matlock Bath ауылында тыуған. Атаһы – Самюэль Рэйнер, әсәһе – Анна Рэйнер (Мансер), улар икеһе лә билдәле рәссам: Самюэль 15 йәшендә Король Академияһы күргәҙмәһендә ҡатнашҡан. Луизаның дүрт апаһы һәм ағаһы ла рәссам булған. 1842 йылға тиклем Рэйнер ғаиләһе тыуған ауылында йәшәй, һуңыраҡ Лондонға күсенә.

1910 йылда Луиза Танбридж Уэллста йәшәгән апаһына күсеп бара, артабан Көнсығыш Сассекс графлығындағы Ст-Леонардс-он-Си  ( ҡалаһында көн итә һәм шунда 1924 йылдың 8 октябрендә вафат була.

## Һынлы сәнғәтте өйрәнеү
15 йәшендә Луиза атаһы ярҙамы менән һынлы сәғәтте өйрәнә башлай. Атаһынан тыш, Луизаға *Джордж Каттермоль, Эдмунд Ниманн, Дэвид Робертс, Фрэнк Стоун* (; барыһы ла ғаилә дуҫтары һәм рәссамдар) һынлы сәнғәтте өйрәнергә ярҙам итә. Күргәҙмәлә ҡатнашҡан иң беренсе һүрәте – "Хэддон ғибәҙәтханаһы интерьеры" (, 1852 йылғы Король Академияһы Күргәҙмәһе)

## Акварель техникаһы
1860 йылда Луиза Райнер акварель техникаһын ҡуллана башлай. Был техникала ижад ителгән әҫәрҙәре Ҡатын-Ҡыҙ Рәссамдары Йәмғиәте (), Король Академияһы, Король Акварель Йәмғиәте (), Британия Рәссамдары Король Йәмғиәте () һәм башҡа ойошмалар күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
Волга буйы федераль округы

**Волга буйы федераль округы** () — 2000 йылдың 13 майында Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән барлыҡҡа килгән административ ойошма. Округка Волганың урта һәм өҫкө ағамынында урынлашҡан, шулай уҡ *Урал буйы* менән Урал тауҙарының көнбайыш битләүенә ҡараған региондар, һәм *Үҙәк Рәсәйҙә* урынлашҡан ике регион ҡарай.

Ошо округ Рәсәй Федерацияһының 6,08 % майҙанын биләй.

## Хоҡуҡи-административ торошо
Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып хисапланмай, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел.

## Халҡы һәм милли составы
2002 йылдағы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда Волга буйы федераль округында 30 241 581 кеше, проценттар менән күрһәкәндә дөйөм Рәсәй халҡының 21,3 % тәшкил итә. Күбеһе ҡалаларҙа йәшәй.

### Милли состав:
# Урыҫтар: 21 148 120 кеше (67,88 %)
# Татарҙар: 4 063 720 кеше. (13,04 %)
# Сыуаштар: 1 417 228 кеше (4,55 %)
# Башҡорттар: 1 349 633 кеше (4,33 %)
# Мордва халҡы: 655 926 кеше. (2,11 %)
# Удмурттар: 560 764 кеше (1,8 %)
# Марийҙар: 511 919 кеше (1,64 %)
# Украиндар: 401 614 кеше (1,29 %)
# Ҡаҙаҡтар: 228 016 кеше (0,73 %)
# Коми-пермяктар: 106 643 кеше (0,34 %)
# Әрмәндәр: 105 073 кеше (0,34 %)
# Белорустар: 94 158 кеше (0,30 %)
# Әзербайджандар: 84 183 кеше (0,27 %)
# Үҙ милләтен күрһәтмәгән кешеләр — 78 535 кеше (0,25 %)
# Немец халҡы: 71 460 кеше (0,23 %)
# Еврейҙар — 29 618 кеше (0,09 %)

Волга буйы федераль округында дөйөм рәсәй иҫәбен алғанда сәнәгәт етештереүе 23,9 % тәшкил итә — был иң юғары күрһәткес (икенсе урында Үҙэк федераль округ).
2005 йылдың II кварталында, *ауыл хужалығы таурҙары* етештереү буйынса Волга буйы федераль округы, дөйөм рәсәй кимәленән, 24,7 % ауыл хужалығы таурҙарын етештергән. Был округ 15,3 % инвестициялар йәлеп иткән (дөйөм рәсәй инвестицияларынан).

## Иң ҙур ҡалалары
* Ҡазан
* Түбәнге Новгород
* Өфө
* Һамар
* Пермь
* Һарытау
* Тольятти
* Ижевск
* Ульяновск
* Ырымбур
* Яр Саллы
* Пенза
* Киров
* Чебоксар
* Саранск
* Стәрлетамаҡ
* Йошкар-Ола
* Дзержинск
* Орск

## Округтың составы

## Иҫкәртмә
Пикфорд йорт-музейы

**Пикфорд йорт-музейы ** () — Дерби ҡалаһында георгион архитектураһы бинаһында урынлашҡан музей.

Был бинаны 1760 йылда архитектор Джозеф Пикфорд () үҙ ғаиләһе өсөн төҙөгән. Һуңынан ул үҙ йортон бай клиенттарға үҙ эшенең өлгөһө итеп күрһәткән). Был бинала костюмдар һәм георган осоро музейы урынлашҡан. Беренсе ҡатында ҡунаҡ, аш, ял, гардероб, кухня, кер йыуыу бүлмәләре, келәт һәм хеҙмәтеләр өсөн һалам түшәкле ял бүлмәһе урынлашҡан. Йорттоң подвалы 1940 йылдарҙағы кеүек бомбанан һаҡланыу урыны итеп эшләнгән. Өҫкө ҡат ҡурсаҡ театрҙарына һәм уларҙың тарихына бағышланған. 2006 йылдың апреленән музей, ҡаршылыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, ойошторолған төркөмдәр өсөн генә эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Урал федераль округы

**Урал федераль округы** () — 2000 йылдың 13 майында Рәсәй Федерацияһының президенты указы менән барлыҡҡа килгән административ ойошма. Округка Урал тауҙары ҡырында һәм Көнбайыш Себерҙә урынлашҡан региондар ҡарай. 
Ошо округ Рәсәй Федерацияһының 10,5% майҙанын биләй. Дөйөм Рәсәй федераль бюджетының өстән бер өлөшөн Урал федераль округынан түләнгән һалымдар тәшкил итә.
## Хоҡуҡи-административ торошо
Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып хисапланмай, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел.
## Халҡы һәм милли составы
2002 йылдағы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда Урал федераль округында 12 373 926 кеше, проценттар менән күрһәкәндә дөйөм Рәсәй халҡының 8,52% тәшкил итә. 
### Милли состав:
# Урыҫтар: 10 237 992 кеше (82,74 %)
# Татарҙар: 636 454 кеше. (5,14 %)
# Украиндар: 355 087 кеше (2,87 %)
# Башҡорттар: 265 586 кеше (2,15 %)
# Немец халҡы: 80 899 кеше (0,65 %)
# Белорустар: 79 067 кеше (0,64 %)
# Ҡаҙаҡтар: 74 067 кеше (0,6 %)
# Әзербайжандар: 66 632 кеше (0,54 %)
# Сыуаштар: 53 110 кеше (0,43 %)
# Марийҙар: 42 992 кеше (0,35 %)
# Мордва халҡы: 38 612 кеше. (0,31 %)
# Әрмәндәр: 36 605 кеше (0,3 %)
# Удмурттар: 29 848 кеше (0,24 %)
# Ненец халҡы: 28 091 кеше (0,23 %)
# Үҙ милләтен күрһәтмәгән кешеләр — 69 164 кеше (0,56 %)

## Иң ҙур ҡалалары

* Екатеринбург
* Силәбе
* Төмән
* Магнитогорск
* Златоуст
* Түбәнге Тагил
* Ҡурған
* Ханты-Мансийск
* Сургут
* Нижневартовск
* Мейәс
* Каменск-Уральск
* Нефтюганск

## Округтың составы

Федерация субъекты, административ үҙәк
Ҡурған өлкәһе, Ҡурған
Свердловск өлкәһе, Екатеринбург 
Төмән өлкәһе, Төмән
Ханты-Манси автономиялы округы — Югра* Ханты-мансийск
Силәбе өлкәһе, Силәбе
Ямал-Ненец автономиялы округы* Салехард

* - Төмән өлкәһе составына инә

## Тасурилама
Федераль округ территорияһында 1164-кә яҡын муниципаль берәмек хисаплана.
Урал федераль округына ингән субъектарҙың күбеһендә минераль сырьё ҡаҙылмалары бар. Ханты-Мансы һәм Ямал-Ненец автономиялы округтарында нефть һәм газ ятҡылыҡтары тикшерелгән һәм эксплуатацияға индерелгән. Ошо округтарҙа бөтә рәсәйҙең 66,7% нефть (донъялағы 6%) һәм 77,8% газ (донъялағы 26%) ятҡылыҡтары урынлашҡан.

Дөйөм рәсәй кимәленән был федераль округта 10% урман урынлашҡан; урман буйынса Себерҙән һәм Алыҫ Көнсығыштан ҡалыша.

Ер фонды 182 000 000 га (2000 йылдың 1 ғинуарына ҡарата).

Ҡоро ер сигенең оҙонлоғо 1300 километрҙан ашыу.

## Билдәле шәхестәре
Сергей Светлаков шоумен, телевидение алып барыусыһы, актер, продюсер, сценарист

Александр Масляков телевидение алып барыусыһы, телепродюсер

Семен Альтов яҙыусы-юморист

Алексей Балабанов кинорежиссер, продюсер, сценарист

Юрий Лоза йырсы, композитор

Александр Малинин йырсы

Игорь Алтушкин Эшҡыуар, Рус баҡыр компанияһына нигеҙ һалыусы һәм директорҙар советы рәйесе. Меценат һәм йәмәғәт эшмәкәре.

## Иҫкәртмә
Дэвид Пейн

thumb|left|300 px|«Йәмле йәй»
**Дэвид Пейн** (, 1843—1894) — шотланд художник-пейзажисы.
Пейн Дамфрисшир графлығында тыуған. Ул масон ғаиләһендә тыуған, рәссам Уильям Эварт Локхарт менән бергә Аннан Академияһында белем алған. Художник булып киткәнгә тиклем Пейн маляр булып эшләгән. 1869 йылда Пейн Дерби ҡалаһына килә. 1880 йылдарҙа Дербишир графлығында бер нисә урында йәшәүе тураһында яҙма һаҡланған.

1891 йылда Королева Виктория Лондон Роад (London Road Community Hospital) дауаханаһы төҙөлә башлауға һәм Альфред Хасламдың рыцарь дәрәжәһен раҫларға Дербиға килә. Йөҙҙәрсә ат, кешеләр, һалдаттар, флагтар ҡатнашҡан тамашаны Пейн рәсемгә төшөрә. Был картина Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана.

Пейн ауыл пейзажын һәм тромплей төшөрөүсе рәссам булып китә. Уның рәсемдәре Бирмингем Корол рәссамдар йәмғиәтендә (RBSA), Ноттингем музейы һәм сәнғәт галереяһында күрһәтелә, ул Шjтландия Король Академияһы ағзаһы булып китә (RSA). Ул XIX быуаттың иң яҡшы Бирменгем хужожниктары иҫәбендә була.
Пейн өйләнгән, 14 балаһы була. 1894 йылда Шеффилд ҡалаһында вафат була.
Дерби Үҙәк китапханаһы

[thumb|Дерби Үҙәк китапханаһы ([Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы менән берлектә)]]
**Дерби Үҙәк китапханаһы** () — 1879 йылда Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы менән берлектә нигеҙләнгән, Ричард Нилл Фриман проекты буйынса, Майкл Басс-ҡустыһы аҡсаһына, ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән китапхана.

«Даими» китапхана 1811 йылдан Квин-стритта эшләй; 1832 йылда уны (түләүле теркәлеү үткән) 84 кеше файҙалана алған. 4000 том араһында Дерби Фәлсәфә йәмғиәте (Derby Philosophical Society)  китаптары һаҡланған.1863 йылда китапһанасы һәм куратор итеп ботаник Александр Кролл (Alexander Croall) тәғәйенләнә, киләһе йылда музей һәм китапхана берләштерелә.

1964 йылда музей һәм сәнғәт галереяһы икенсе бинаға күсерелә.

Йыраҡ түгел был китапхана төҙөүҙә ярҙам иткән, һыра ҡайнатыусы Палата обинаһы ағзаһы миценат Майкл Басс-ҡустыһына һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫкәртмә


## Һылтанма
* Китапхананың рәсми сайты
Уильям Джон Кофе

[thumb|left|Кофе ижад иткән [Эразм Дарвин бюсы]]
**Уильям Джон Кофе** (, 1774—1846) — гипс, форфор, терракота менән эшләүсе инглиз рәссамы һәм скульпторы. Хеҙмәт карьераһын Ҡытай фарфоры фабрикаһында модеольер булып башлай, ғүмеренең аҙағын Америкала үткәрә..

Эш дәүерендә Уильям Кофе урындағы сановниктар һәм тарихи шәхестәр бюстарын ижад итә. Улар араһында Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында ҡуйылған Эразм Дарван бюсы бар. 1816 йылда Уильям Дерби Америкаһа эмиграцияға китә. Бында Томас Джефферсон һәм Джеймс Мэдисон скульптураларын эшләп танылыу яулай. Бынан тыш, ул Джефферсон йортоноң һәм Виргин университетының гипс молдингын эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Ромео һәм Джульета: төрбәлә күренеш

**Ромео һәм Джульета: төрбәлә күренеш** — инглиз рәссамы Джозеф Райт картинаһы. Был картина 1790 йылда яҙылған һәм 1790, 1791 йылдарҙа Дерби күргәҙмәһендә, 1839 йылда Механика Институтында, һәм хәҙерге көндә Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында күрһәтелә. Картинала, Уильям Шекспир драмаһындағы,Ромео кәүҙәһе янында теҙленеп торған Джульетта төшөрөлгән. Джульетта кемдеңдер аяҡ тауышын ишетеп, үҙен үлтереү өсөн, үҙенә кинжал сәнсә.
[thumb|left|[Микеланджело, «Титий»]]
Картинанаң үлсәмдәре — 180-гә 240 см. Музейҙа картинанан башҡа табут рәсемен үҙгәртеп, уң яң уйымды яҡтыртып, рәсем үлсәмдәрен ҙурайтып эшләгән эскиздар күрһәтелә. Рәсемдә Джульеттаның героик һыны, Ромеоның Микеланджелоның «Титий» һыны менән оҡшаш булыуы күҙгә салына. Картинала Райт шәмдән төшкән яҡтылы эффектын бик оҫта файҙалана.
[thumb|[Самуэль Рэйнер, 1839 йылғы күрғәҙмә: Райт картинаһы алыҫтағы стенала һул яҡта күренә]]
1776 йылда Райтҡа «Джульетта төрбәлә уяна» тигән картина яҙыу фекере килә. Картина яҙырға заказды «Шекспир галереяһы» өсөн Альдерман Джон Бойделл (Alderman John Boydell) нәшриәте бирә (Шекспир пьесаларын иллюстрацияған инглиз рәссам мәктәбен дәртләндереү өсөн йүнәлтелгән проекттың беренсе өлөшөндә). Әммә был хеҙмәт улар араһында бәхәс тыуҙыра. Бойделл художниктарҙы ике сортҡа бүлеүе билдәле була, Райт икенсе сортлы була. Башҡа художниктарҙың килеме меңәрләп иҫәпләнгәндә, уға 300 фунт түләргә тейеш булалар. Бәхәс аҡса өсөн түгел, абруйын һаҡлап ҡалыу өсөн сыға.

Картина ваҡытында әҙер булһала, Бойделл бирешмәй. Хәҙерге заманда иң яҡшылар иҫәбендә йөрөгән «Ромео һәм Джульетта» картинаһы Райтта ҡала, галереяға уның «Буран» (юғалған), «Ҡышҡы әкиәт» тигән картиналары ҡуйыла. Бәлки, Райт менән Бойделл араһында башҡа килешмәүсәнлектәр булғандыр. Ошо сәбәп менән Джеймсон Норткот 9-ға 11 фут үлсәмле Ромео һәм Джульетта ҡәбер янында күренешен күрһәткән картина яҙа. Был картинаны музейға килеүселәр бик йылы ҡабул итә.

Райт картинаһы 1790 йылда Король Академияһында күрһәтелә, әммә ул картина һуң ҡуйылғанға ҡәнәғәт булмай. Райт үҙен Король сәнғәт академияһы тарафынан кәмһетелгән тип иҫәпләй һәм Бөйөк Британия рәссамдары Йәмғиәтенә биш картинаһын ҡуя. Картина Йәмғиәттә ике йыл күрһәтелә, әммә һатып алыусы булмай. Картина дерби механика институты күгәҙмәһенә ҡуйылыуы билдәле, был картина Самуэл Райнер рәсемендә күренә. Рейнер коллекцияһының бик күп экспонаттары Дерби музейы йыйынтығында һаклана, әммә «Ромео һәм Джульетта»ға коллекцияға әйленеп ҡайтыу өсөн бик күп йылдар талап ителә.

Картина Райт үлгәс тә (1797 йыл) 1801 һәм 1810 йылдарҙа һатыуға ҡуйыла,әммә был юлы ла һатып алыусы табылмай. Һәм ниһайәт, 1883 йылда Окс ғаиләһе Райттың васыятын үтәүселәрҙән картинаны һатып ала. 1981 йылда картинаны Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы 33250 фунт стерлигҡа һатып ала.

## Иҫкәрмәләр
Джозеф Пикфорд

[thumb|left| Пикфорд балалары; рәссам [Джозеф Райт картинаһы]]
**Джозеф Пикфорд** (, 1736—1782) — георгиан стилендә ижад итеүсе Георг III осорондағы инглиз архитекторы. 

Джозеф уорикширҙың  Ашоу () ҡалаһында Уильям һәм Мэри Пикфорд ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә.
1748 йылда уҡыуын дауам итеү өсөн Лондонға килә. 1748 йылдың апрелендә Джозеф Мэри Уилкинс () исемле ҡыҙға өйләнә; уларҙың ике балалары була ; Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында ул балаларҙың портреты бар.

Иң ҙур баһа алған эштәре — изге Елена йорто,Этрурия Холлы, Пикфорд йорт-музейы исеме менән билделе булған уның үҙ йорто. Пикфорд йорт-музейында геогиан стилендәге костюмдар, ҡурсаҡ театрына арналған экспозиция һәм 1940 йылдағы кеүек бомбанан һакланыу подвалы урынлашҡан.


Рәсем:Pickford's House - geograph.org.uk - 561360.jpg|Пикфорд йорт-музейы
Рәсем:Derby School-1920.jpg|изге Елена йорто
Рәсем:Etruria Hall.jpg|Этрурия Холлы


## Иҫкәрмәләр
Дерби ебәк фабрикаһы

thumb|Здание музея|left|Музей бинаһы, хәҙерге куренеш
[thumb| Ломбе фабрикаһы  [XVIII быуатта]]
[thumb|Дерби ебәк фабрикаһында 1910 йылғы янғын;  [Кин, Альфред Джон картинаһы]]
**Дерби ебәк фабрикаһы**, ** Ломбе фабрикаһы** () — ебәк етештереү буйынса беренсе фабрика  һәм 2001 йылда Бөйөк Британияның Дервент йылғаһы үҙәнендәге Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы исемлегенә индерелгән иң көньяҡ нөктә. Фабрика  1702 һәм 1717 йылдарҙа, Джон Ломбе (*John Lombe*) Пьемонттан ебәк иләү машиналары (*filatoio* һәм *torcitoio*) һәм итальян оҫталарын алып ҡайҡас төҙөлә ; архитекторы — Джордж Сороколд (*George Sorocold*).
## Урыны
Һыу тирмәне кеүек эшләгән Ломбе фабрикаһы Дервент йығаһының көнбайыш ярында,Томас Колчет тирмәненән йыраҡ түгел урынлаша. Хәҙерге көндә был фабрика урынында плотина төҙөлгән. Был урында йылға ағышы көслө булған.

## Тарихы
Был Англияла уңышлы эшләгән беренсе ебәк  фабрикаһы һәм донъяла беренсе механизацияланған фабрика була. 1704 йылда һыу көсө менән эшләгән Thomas Cotchett -тың беренсе фабрика эшләй алмай, шуға ла Джон Ломбе 1716 йылда Пьемонттан ебәк эшләү машиналарын алып ҡайта. Был беренсе сәнәғәт шпионажы миҫалы була. Ул Дербиға өйрәнеп һәм бер төркөм итальян белгестәрен алып ҡайта. Джон һәм уның 1685 йылғы ағаһы Томас архитектор Джордж Сороколдҡа яңы машиналар менән йыһазландарылған фабрика төҙөргә задание бирә. Томас Ломбе үҙенең машиналарын һаҡлау өсөн 14 йылға патент ала. Сарбиния короле был һорауҙы ыңғай ҡабул итмәй һәм ебәк өсөн яраҡлы сеймал экспортлау туҡтатыла. Ул, алты йыо элек, 1722 йылда ҡустыһы Джон Ломбены үлтереүҙә яуаплылыҡты үҙенә алырға тәҡдим итә. 1732 йылда патент осоро тамамланғас бизнесты Томас Ломбе үҙенә ала. Патент осоро тамамланғас Стокпорт һәм Маслесфельдта  (Stockport and Macclesfield) яңы фабрикалар төҙөлө. 
1739 йылда фабриканы Томас Уилсон (*Thomas Wilson*) һатып ала, ул үҙгәрткән ҡорамалдар әле лә һаҡлана.

2011 йылдың 3 апрелендә  элекке фабрика бинаһында урынлашҡан Дерби индустрия музейы (Дерби тарихы һәм сәнәғәте музейы), башҡа музейҙарға реконструкция үткәрергә аҡса бүлеү өсөн, Дерби ҡала советы ҡарары менән ябыла. Ябылыу сәбәптәрен аңлатҡан һәм асылыу датаһы тураһында отчетта аныҡ белдереү юҡ . «Ҡаланың киләсегенә ыңғай тәҫир»ен иҫәпкә алып мезей тиҙҙән асыласаҡ, тип билдәләнә .

## Итальян етештереүханаһы
Ебек иләү етештереүханаһы һыу тирмәненә оҡшаш була. Яҙма сығанаҡтарға ҡарағанда, ул дүрт мөйөшлө, биш ҡатлы, оҙонлоғо 33,5м, киңлеге 12м бина була. Дервент һыуы таштан эшләнгән аркалар аша аҡҡан. Тирмән бейеклеге 17м. Машиналар икенсе ҡатта урынлашҡан. Ебәк иләү машиналары өсөнсө ҡатта урынлаша. Бөтә машинаналарҙа 7м диаметрлы һәм 2м киңлегендәге һыу ҡуласаһы менән тоташҡан. Беренсе ҡаттан өҫкө ҡаттарға әйләнеү көсөн тапшырған күсәрҙең майҙаны 0,45 кв.м. Һыу ҡуласаһынан алған әйләнеү көсөн вертикаль вал горизонталь валға тапшыра. *Torcitoios* һәм *filatoios* ебәк иләу машиналары ошо әйләнеү көсө менән эшләй. Ебәк етештереүҙә йылытыу ҡулланылған станокка 1718 йылда патент алына. Ломбе йылы һауа өрҙөрөү өсөн янғын һүндереү машинаһының пар двигателен ҡуллана. 

## Иҫкәртмә
Дерби фарфор компанияһы

**Royal Crown Derby Porcelain Company** —Дерби ҡалаһында урынлашҡан, 1750 йылдан уҡ юғары сифатлы фарфор етештереүе менән билдәле булған форфор етештереү компанияһы.
Компания тарихы Гугенот Эндрю Планче (*Andrew Planche*) һөйәк фарфоры етештереүханаһын асыу менән башлана. Ул башта ҙур булмаған ҡоштар һәм хайуандар һындарын эшләй. Юғары дәрәжәләге әҫәрҙәр ижад итеү Уильям Дасбери (William Duesbury) менән танышырға мөмкинлек бирә. Виктория һәм Альберт музейында 1756 йылда төҙөлгән килешеү  һаҡлана (Articles of Agreement between John Heath of Derby, in the County of Derby, Gentleman, Andrew Planche of ye same Place, China Maker and Wm. Duesbury of Longton, in ye County of Stafford, Enameller). Был килешеү буйынса Эндрю Планче 1770 йылда Chelsea China Works and the Bow moulds компанияһын һатып ала Дерби ҡалаһынан оҫталарҙы күсерә. Мәҫәлән 1769 йылда ул замандың иң өҫта скульпторы Джон Бэкон (*John Bacon*) килә; 1773 йылдан *London Showroom* Дерби фафор компанияһы киң танылыу яулай.

1775 йылда Георг III компания мисәтенә үҙенең батша тажын ҡуйырға рөхсәт итә, был компанияның юғары сифатлы изделиелар эшләү танытмаһы була. 1890 йылда королева Виктория ла шундай эш ҡыла, компанияға *Royal Crown Derby Porcelain Company* исемен ул бирә. 1949 йылдың 27 июнендә компанияға королева Елизавета  килеүендә билдәләп үтергә кәрәк.

1776 йылда Дерби заводы төрлө һындар, вазалар етештереп үңышлы үҫә; Дасбери компания абруйын яҡлау өсөн билдәле Боу (Bow) фабрикаһын һатып ала. Был заводты һатып алғас оҫталарҙы Дерби етештереүханаһына күсереп уларҙың оҫталығын үҙләштерә.

Уильям Дасбери үлгәс уның улы Уильям Дасбери II компанияны Европалағы иң яҡшы компания итергә маҡсат итеп ҡуя. 1786-95 йылдарҙағы әҫәрҙәр әлегә тиклем коллекционерҙарға ҡыҙыҡһыныу уята. 1797 йылда ул 34 йәшендә вафат була (уның тол ҡатыны ирланд Майкл Кинға *Michael Kean* кейәүгә сыға).Оҫталар башҡа фабрикаларға күсә, ваҡытлыса эштәр насарая. 1811 йылда фабрикаға етәксе булып Роберт Блур (Robert Bloor) килә. Был осорҙағы әҫәрҙәр япон стилендә (имари) биҙәлә. 1877 йылда завод асыла һәм әлеге көнгә тиклем дауам иткән диверсификация (мәҫәлән, һинд һәм фарсы стиле индерелә) осоро башлана .
Компания Беренсе Бөтә донъя һуғышы осоронда ла уңышлы эшләй, 1935 йылда *King Street factory* фабрикаһын һатып ала.

1938 йылғы Бөйөк депрессия осоронда Х. Т. Робинсон киләсәккә иҫәп тотҡан стратегин план уйлап сығара. Был план экспортҡа иҫәп тотоп эшләнә һәм дөрөҫ булыуын иҫбат итә. Планда 30 торлаҡ-йорт төҙөү һәм квалификациялы кадрҙар әҙерләу ҡарала. Һуғыш ваҡытында күп кенә пенсионерҙар заводҡа урынлашып йәштәргә оҫталыҡтарын тапшыра.

1964 йылда компанияны *S.Pearson and Son* һатып ала һәм *Allied English Potteries group* компанияһы өлөшө була. 

2000 йылда Пирсондар ғаиләһенән Хью Гибсон (*Hugh Gibson*) һәм компанияһының элекке директоры *Royal Doulton* компанияны һатып ала һәм *Royal Crown Derby*, үҙалла компания булып эшләй башлай .

*Royal Crown Derby* команияһы етештергән әҫәрҙәр күп музейҙарҙа урын алған, шул иҫәптән Виктория һәм Альберт муйзейе, Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһы.

## Иҫкәрмәләр
Ашдод

**Ашдо́д** (, )– Израилдең Көньяҡ округында ҡала. Ҙурлығы буйынса Израильдә бишенсе ҡала, Телль-Авивтан 30км көньяҡта урынлашҡан. Ҡала төбәктә мөһим сәнәғәт үҙәге булып тора. Ашдод порты — илдә иң эре порт, уның аша илгә керетелгән йөктәрҙең 60 % үтә. Ҡалала яҡынса 210 мең кеше йәшәй.

Хәҙерге Ашдод урынындағы тораҡ тураһында  яҙма документтар Б.Э.Т   XVII быуатҡа барып тоташа, был донъялағы иң боронғо ҡала тип иҫәпләргә дәлил бирә. Ашдод Библияла 30 тапҡыр телгә алына.

Хәҙерге Ашдодҡа, элекке ҡаланан йыраҡ түгел ҡомло тауҙарҙа, 1956 йылда нигеҙ һалына. Ҡала статусы 1968 йылда бирелә. Был ваҡытта ҡала биләмәһе 60 кв. км, халҡы 20 мең була. Ҡала генераль план буйынса үҫә, был һауа бысраныуын булдырмауҙы, юл хәрәкәтен ойоштороуҙы еңеләйтә. Израиль Үҙәк статистика бюроһы мәғлүмәте буйынса 2007 йылда Ашдодта 207 мең кеше йәшәй, майҙаны 47 242 дунам тәшкил итә.

## Рәсемдәр
100px|

## Ҡәрҙәш ҡалалары
thumb|Ашдод пляжы
Ашдодтың ҡәрҙәш ҡалалары:

## Искәртмәләр
Вергилий ҡәбере

**«Вергилий ҡәбере»** () — инглиз художнигы Джозефа Райттың 1779, 1782 һәм 1785 яҙылған өс картинаһы. 1773—1775 йылдарҙағы Италия турында яҙылған. Картиналарҙа эпик герой Вергилий ҡәбере тип иҫәпләнгән Неаполь тирә яғындағы емеректәр күрһәтелгән. Беренсе картинала Вергилий шиғырҙарын яратыусы шағир Силий Италик һыны төшөрөлгән.
Картиналар, Райтҡа хас булмаған, «күңелһеҙ ай нуры» менән буялған.


Рәсем:Joseph Wright of Derby. Virgil's Tomb, with the Figure of Silius Italicus. 1779.jpg|Силия һыны төшөрөлгән 1779 йылғы версия, шәхси коллекцияла һаклана
Рәсем:Virgils Tomb.jpg| 1782 йылғы версия; Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана
Рәсем:Joseph Wright of Derby. Virgil's Tomb, Sun Breaking through a Cloud.1785.jpg|1785 йылғы версия , «болот араһынан ҡояш күренә»; Ольстер музейында һаҡлана


## Сығанаҡ
* Benedict Nicolson. Joseph Wright of Derby: painter of light. http://books.google.co.uk/books?id=Ms09AAAAIAAJ. 1968. }}
Һинд тол ҡатыны

**«Һинд тол ҡатыны»** () — инглиз художнигы Джозеф Райт картинаһы. Картина 1793 йыл аҙағында йәки 1794 йыл башында яҙылып бөткән һәм Райт шәхси күргәҙмәһендә 1985 йылда күрһәтелгән. Хәҙер картина Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһына ҡуйылған. Художник үҙе «Һинд тол ҡатыны» тигән ҡыҫҡа исем ҡулланһа ла, картинаның тулы исеме — «Үлгән юлбашсының ҡоралын һаҡлаусы һинд тол ҡатыны» ().

Никольсон раҫлауынса, картиналағы ҡатындың рәсеменә бер аҙ матурланған, ҡалған детальдәр (тире, ҡаурый, бысаҡ) дөрөҫ һүрәтләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Башҡорт дәүләт медицина университеты

**Башҡорт дәүләт медицина университеты** — юғары һөнәри белем биреү дәүләт учреждениеһы. 1995 йылда «университет» статусын ала һәм Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығына буйһона.

1932 йылдың 15 ноябрендә республикала  өсөнсө юғары уҡыу йорто — Башҡортостан медицина институты асыла. Институт асыуҙа Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма комитетына Башҡортостан вәкиле сифатында эшкә күсерелгән, Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары булып эшләгән Ғ.Ғ. Ҡыуатовтың хәстәрлеге ҙур. Институтты аяҡҡа баҫтырыуҙа уның тәүге директорҙары С. Трайнин, Ғ. Тереғолов, И. Геллерман, В. Романкевичтар ҙур көс һала. Уҡытыусылар Дәүләтов Әхмәт-Сәғәҙәт Гәрәй улы, З. Ихсанов, С. Лоҡманов, А. Самцов һәм башҡалар тырышып эшләй.

Институт асылғанда дауалау факультеты ғына була, уға 320 студент ҡабул ителә. Шуларҙың 82 генә врач дипломы ала.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында институттың уҡытыусылары һәм студенттары фронтҡа китә. 62 кеше һуғышта һәләк була.

Һуғыштан һуң институт әүҙем үҫеш ала. Педиатрия, стоматология һәм фармацевтика кеүек яңы факультеттар асыла. Табиптарҙың белемен камиллаштырыу факультеты һәм рабфак эшләй башлай.

Института 5 меңдән ашыу студент уҡый, 500 тирәһе уҡытыусы эшләй, уларҙың 60-ҡа яҡыны профессор һәм фән докторы.

## Университетты тамамлаған билдәле шәхестәр
* Бикбов Мөхәррәм Мөхтәрәм улы — офтальмолог.
*Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы, медицина фәндәре докторы, Башҡорт дәүләт медицина университеты профессоры, Республика кардиология диспансеры һәм Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы.
* Нартайлаҡов Мәжит Әхмәт улы — табип, Башҡорт дәүләт медицина университеты проректоры.
* Нагаев Ринат Йәүҙәт улы — табип, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы — табип, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* Юлдашев Марс Тимербулат улы — Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре, медицина фәндәре докторы, профессор.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Студенческий сайт БГМУ 
* БГМУ в справочнике EdUfa.ru 
* Статья о '''БГМУ''' — микробиология
* 3D панорама главного корпуса
Әүәләк

**Әүәләк** ()— Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостандың Учалы һәм Белорет райондарында урынлашҡан . Иң бейек түбәләре — *Абарашбаш* (1292 м) һәм *Оло Әүәләк* (1205 м). Әүәләккә көнбатыштан Ирәмәл тауы тоташа.

Тауҙың көнсығыш битенән, диңгеҙ кимәленән 720 метр бейеклектә, Башҡортостандың төп һыу артерияһы — Ағиҙел йылғаһы башлана.

Тау арҡаһы Әй йылғаһынан Оло Әүнәр йылғаһына тиклем һуҙыла. Тау битендә ҡарағай-ҡайын ағастары үҫә. Тау арҡаһы 40 км-ға һуҙылған.

## Топонимика
Ҡайһы бер юрамалар буйынса Әүәләк һүҙе *аулаҡ (кешеһеҙ)* һүҙенән килеп сыҡҡан. Әммә бындай аңлатма башҡорт филологияһы кимәлендә ҡаршылыҡҡа осрай. Был һүҙ башҡорт исеменән килеп сыҡҡан тигән аңлатма ла бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Әүәләк Рәсәй фәндәр академияһы география институты сайтында
* Карта на сайте «По тропам Южного Урала»
B (латин хәрефе)

**B, b** – латин хәрефе, латин әлифбаларының 2-се хәрефе. Грек бета хәрефенән килә. , айырым осраҡтарҙа  һәм башҡа өндәр өсөн ҡулланыла.
## Ҡулланыу
* Химияла B — бор символы.
* Медицинала B тигән ҡан төркөмө һәм витамин ғаиләһе бар.
* Физикала — магнит индукцияһы векторы.
* Математикала B_0, B_1, B_2 һ.б. — Бернулли һандары.
Ҡара бөрлөгән

**Ҡара бөрлөгән, тал бөрлөгәне** — Rubus ырыуы Раузалар ғаиләһендәге бер нисә үҫемлек төрө.Башҡортостанда ҡара бөрлөгән һәм тал бөрлөгәне тип тә йөрөтәләр.

## Биологик яҙма
Өлгөрөү осоронда бөрлөгән емештәре башта йәшел, йәшел-ҡыҙыл, ә һуңынан ҡыҙыл-ҡара төҫтә булалар. Өлгөргән бөрлөгән емештәре ҡара төҫтә була.
Ике төрҙә сәнескеләр менән ҡапланған һабаҡ һәм үрентеләрҙән тораған ярымҡыуаҡ булып тора; һабаҡ үҫентеләрә өҫкә үрләүсән йәки ергә ятып үҫә; Rubus caesius төрөнөң япраҡтары өсәүле, ҡайһы саҡта бишәүле; Rubus fruticosus төрө биш һәм ете япраҡлы.
Rubus caesius күҡһел ҡуныҡ (налёт) менән ҡапланған; Rubus fruticosus төрөнөң ҡуныҡ ҡатламы юҡ. Емештәренең һуты ҡара-ҡыҙыл; тәле әскелт, бер аҙ сайырлы. Емештәренән ҡайнатма яһарға мөмкин. Европанан Скандинавияға тиклем, Архангельск өлкәһенең көнбайыш өлөшөнөндә керетеп, уртаса климатлы һәм йылы илдәрҙә ике төрҙә киң таралған.
Кавказда, бигерәктә Rubus fruticosus төрө башҡа ҡыуҡтар менән үтеп сыҡмаҫлыҡ әрәмәлек булып үҫә.

Рәсем:BlackberryFlowers.JPG|Ҡара бөрлөгән сәскәһе
Рәсем:Blackberry fruits05.jpg| Өлгөргән ҡара бөрлөгән тәлгәше
Рәсем:IMG 2332 Ezhevika.JPG| Ҡара бөрлөгәндең сәскәһе һем бешмәгән емештәре
Рәсем:IMG 2333 Ezhevika.JPG| Ҡара бөрлөгән япраҡтары


## Культивациялау
Европала ҡара бөрлөгәндең емешселектә әһәмиәте юҡ, әммә Америкала үны баҙар өсөн үҫтерәләр. Америка сорттары: тәпәш буйлы — «Crystal white» (еләктере аҡ), «Golden Cap» (еләктәре һарғылт-ҡара), «Seneca black» һәм «Garden black» (ҡара еләкле); «Philadelphia», «Kirtland», «Arnolds hybride» кеүек башҡа сорттар ҡурай еләге менән ҡатнаш сорт булып тора, иң яҡшы «Lawton» («New Rochelle») сортын Рәсәйҙең көньяғында үҫтерегә тәҡдим итергә була.
Ҡурай еләген тәрән балсыҡлы-избесле, серетмә менән бай булмаған тупраҡта ҡояшлы ерҙә орлоҡтарынан, һабаҡсанан, тамыр үҫентелеренән үрсетәләр; һирәкләү һәм һабаҡтарын киҫеү, ваҡытында күтәреп бәләү — тәрбиәләү саралары.

## Тарихта һәм мәҙәниәттә ҡара бөрлөгән

* 1964 йылда СССР-ҙа ЦФА № 3135 һанлы ҡара бөрлөгән төшөрөлгән почта маркаһы сығарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Гипертония

**Артериал гипертензия (АГ, Гипертония)** — тоторо терекөмөш бағанаһының (рт.ст.) 140/90 мм һәм юғарыраҡ артериаль баҫым. Эссенциаль артериаль гипертензия осрағы 90—95 % тәшкил итә. Ҡалған осраҡта икенсел артериаль гипертензия тип билдәләйҙәр: бөйөр (нефроген) 3—4 %, эндокрин 0,1—0,3 %, гемодинамик, неврологик, стресс, ҡайһы бер матдәләр ҡабул итеү менән бәйле һәм ауырлы ҡатын-ҡыҙҙарҙағы юғары баҫым төп сирҙең билдәһе булып тора.

## Классификация
* Нормаль артерия баҫымы (АД) < 120/80 мм рт. ст.
* Прегипертония АД 121—139/81—90 мм рт. ст.
* 1 дәрәжә (еңел гипертония) — АД 140—159/АД 90-99.
* 2 дәрәжә (сиктәш гипертония) — АД 160—179/АД 100—109.
* 3 дәрәжә (ауыр гипертония) — сАД 180 һәм юғарыраҡ/дАД 110 һәм юғарыраҡ.
* Айырым систолик гипертония — сАД140 юғары /дАД 90 кәмерәк.

**Гипертония** — иң киң таралған йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан иҫәпләнә. Планетала һәр бишенсе кеше ошо ауырыу менән яфаланһа, Рәсәйҙә — һәр өсөнсө кеше ошо ауырыуға дусар. Был ауырыуҙы кеше үҙе лә һиҙмәҫкә мөмкин. Ваҡыты-ваҡыты менән баш ауырта, кеше көйһөҙләнә, башы әйләнә, хәтере насарая, эш һөҙөмтәлелеге кәмей. Бер аҙ ял иткәс, барыһы ла үткән кеүек тойолһа ла, йылдар буйына уға иғтибар итмәү ауырыуҙың аҙыуына килтерә. Баш ауыртыу, баш әйләнеү даими күҙәтелә, аяҡтар хәлһеҙләнә. Шуға ла үҙ ваҡытында врачҡа мөрәжәғәт итеү — иң тәүге аҙым

Артериаль гипертонияның эҙемтәһенән СПИД, яман шеш ауырыуҙары һәм туберкулездан үлгән кешеләрҙән дә күберәк вафат була. Гипертония ауырыуы билдәләре арыу билдәләре менән күпселектә тап килә, шуға күрә лә ауырыуҙарҙың күбеһе үҙенең ошо диагнозы хаҡында «Ашығыс ярҙам» врачынан ғына ишетә. Үҙ һаулығыңа битараф булмау, йәшәү рәүешен үҙгәртеү һәм грамоталы терапия аша ғына оптималь ҡан баҫымына ирешеп була, ти белгестәр.

## Әҙәбиәт
* Алан Л. Рубин Гипертония для «чайников» = High Blood Pressure For Dummies. — М.: «Диалектика», 2007. — С. 496. — ISBN 0-7645-5424-7
* Шулутко Б. И., Макаренко С. В. Стандарты диагностики и лечения внутренних болезней. 3-е изд. СПб.: «Элби-СПБ», 2005
* Башҡортостандың Көйөргәҙе районы http://yshatir.ru/?p=2991#more-2991|«Юшатыр»  район гәзитендәге мәҡәлә файҙаланылды.
Ямантау

**Ямантау** — Башҡортостанда тау массивы.

Төньяҡ-көнбатышҡа һуҙылған, киңлеге — 3 км, оҙонлоғо — 5 км. Тау түбәләре — Оло Ямантау (1640 м) һәм Кесе Ямантау (1510 м). «Оло Ямантау» Көньяҡ Уралдың иң бейек нөктәһе. Башҡортостандың Белорет районы Көньяҡ Урал ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.

Йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 700—1100 мм. Ҡар ҡатламы 80—100 см һәм уртаса 180-ҙән 205 көнгә тиклем ята. Ландшафттың юғарыла биллелеге билдәләнә. Ғинуарҙа уртаса температура −14—17&nbsp;°C, июлдә +9—16&nbsp;°C.

Тау итәгендә Межгорье ҡалаһы (ябыҡ административ-территориальберәмек) урынлашҡан, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса эре масштаблы серле ер аҫты төҙөлөшө башҡарыла. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, был ракета осороу шахтаһы, башҡалары буйынса — VIP-бункер. Халыҡта «Путин бункеры» тип атала.

## Топонимика
Башҡорттар йыш осраҡта географик объект исемдәренә ғәмәли мәғәнә һалған. «Яман тау» исеме, бәлки, көтөү көтөргә мөмкинлек бирмәгән һаҙлы һәм ваҡ ташлы тау бите булғанға көндәлек тормошҡа кереп ҡалғандыр. Шулай уҡ урындағы башҡорттар араһында, тау башына менгән ваҡытта аттар үлә, тигән ышаныс йәшәй. Ниһайәт, тау битендә йәшәгән күп һанлы айыуҙар булыуы мөһим ысынбарлыҡ.

П. И. Рычков үҙенең «Ырымбур топографияһы»нда былай тип яҙа:
 Ноғай даругаһындағы Яман Тау, йәғни әшәке тау, уҫал тауҙа һәр ваҡыт ҡарҙар ята…

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Рычков П. И.* Топография Оренбургская. — , 1762. — С. 243.

## Һылтанмалар
* Ямантау фотолары Panoramio''' 
* Көньяҡ Уралдың иң бейек тауы — Ямантау
* Ямантау фтолары
* Карта окрестностей Ямантау
* Ямантау 
* Что происходит на Ямантау? 
* История выбора: Иримель или Ямантау. 60 — е годы прошлого века.