open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Андрей Первозванный сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)

** Андрей Первозванный сиркәүе** — Ҡыҙыл Сулин ҡалаһындағы сиркәү. 1888 йылда төҙөлгән, 1966 йылда емерелгән.

Адресы : Рәсәй, Ростов өлкәһе, Красноленинский районы, Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы, Кронштадт урамы, 5-се йорт.

## Тарих
1870-се йылдарҙа Сулин ҡасабаһы янында завод төҙөлгән, шуның арҡаһында ҡасаба халҡы бик тиҙ артып киткән. Халыҡтың дини ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн ҡасабала православие сиркәүе төҙөргә кәрәк булған.

Андрей Первозванный сиркәүе 1872 йылда Андрей Сулиндың ейәнсәре Вера Андреевна Юдина аҡсаһына төҙөлгән. Ул Сулиндарҙың нәҫелдән нәҫелгә күсеп килгән йортон Изге апостол Андрей Первозванный сиркәүен ҡороу өсөн хәйергә биргән. Ул биргән аҡсаға таш сиркәү 1882 йылда төҙөлгән, уның янына ҡыңғырауҙар манараһы төкәтеп һалынған. Яңы сиркәүҙең стенаһы таштан, көмбәҙе һәм фонары ағастан һалынған. Бинаның башы өсәү булып, һәр береһенең осона тәреләр ҡуйылған. Сиркәү тирәһе таш ҡойма менән уратылған. Иконостас һәм (Царские ворота) Батша ҡапҡаһында Спаситель Иисус Христос, Божья Матерь һәм башҡа изгеләр төшөрөлгән булған.

Сиркәү бинаһында өс тәхет : уларҙың урталағыһы Андрей Первозванный исеме менән изгеләндерелгән, көньяҡтағыһы 1898 йылда Изге Пантелеймонға бағышлап, төньяғындағыһы Пресвятая Богородицаның Похвалаһы (Маҡталыуы) хөрмәтенә 1898 йылда эшләнгән. 

Изге Синод указы буйынса Андреевский сиркәүенең штатында 2 дин әһеле, дьякон, 2 псаломсы торған. Андрей Первозванный сиркәүенең беренсе руханийы Пётр Попов булған.

1910 йылда сиркәү ремонтланған, таш нигеҙ өҫтөнә тимер ҡойма баҫтырылған.

Ғибәҙәтханала сиркәү-мәхәллә мәктәбе, китапхана эшләгән.

1963 йылдың 4 авгусында сиркәү ябылған һәм эшләүҙән туҡтаған. Сиркәү йыһаздарын һәм иконаларын Казачий ҡасабаһының Свято-Покровский сиркәүенә күсереп килтергәндәр. 1966 йылда сиркәүҙә янғын булған һәм сиркәү тулыһынса янып юҡҡа сыҡҡан.

## Изге әйберҙәр
Александр ҡағыҙында яҙылған Евангелие; 84-се пробалы көмөш менән ялатылған тәре.

## Әҙәбиәт
* Кудрявцев В. Андреевская церковь при поселке Сулиновском //Кудрявцев В. Сулинская земля: страницы истории. — ростов-н/Д, 1999. — с. 134—142
* Сулинский краевед: Историко-культурный ежегодник. Вып. 1. — Красный Сулин, 1996. — с. 11 Мякинченко В. Истоки //Криница. — 2003. — 18 сент.

## Һылтанмалар
* Красный Сулин. Церковь Андрея Первозванного
* Церковь Андрея Первозванного
Ҡуңыр буға (эпос)

**«Ҡуңыр буға»** — башҡорт эпосы, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады өлгөһө.

## Һүрәтләү
«Ҡуңыр буға» эпосын тәүге тапҡыр 1865 йылда Р. Г. Игнатьев яҙып ала һәм «Оренбургские губернские ведомости» баҫмаһында сығара (№ 32, 218—219 б.).

Эпостың башҡа варианттарын М. А. Буранғолов, К Мәргән, Ғ. Сәләм һәм башҡалар яҙып алған. 1969 йылда Р. З. Шәкүров әҫәрҙең тағы бер өлгөһөн Асҡар ауылында М. Мирхәйҙәровтан яҙып ала.

Барлығы эпостың Башҡортостанда, Һамар һәм Ырымбур  өлкәләрендә яҙып алынған ундан ашыу варианты теркәлгән. Улар Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө Ғилми Үҙәгенең фәнни архивында һаҡлана.

«Ҡуңыр буға» әҫәренә хайуандар тураһында башҡорт хикәйәттәре («Аҡһаҡ ҡола», «Ҡара юрға») инә. Был эпоста бәхет һәм именлек килтереүсе изге малға ышаныу ята.

Эпик хикәйәттә һыйыр малының хужаһы менән ҡаршылығы һүрәтләнә. С. А. Галин фекеренсә, әҫәрҙә матриархат менән патриархат көрәше сағыла.

## Сюжет
Үҙенең эстәлеге буйынса «Ҡуңыр буға» изге хайуандар тураһында эпик хикәйәткә ҡарай. Эпоста Урал һырты буйлап юғалған һыйыр көтөүен юллап барыусы героиня һүрәтләнә.

Эпостың героиняһы тыуған йортонан алыҫҡа кейәүгә сыға һәм бирнәгә бирелгән һыйырын алып китә. Бер нисә йылдан һуң был малдың быҙауҙары Урал тауының уң армыттары яғына йүнәлә. Хужабикә уларҙың эҙенән «Ҡуңыр буға» йырын көйләп бара. Был йырҙа Уралдың һоҡланғыс тәбиғәте, башҡорт батырҙарының ҡаһарманлығы тураһында әйтелә. Героиня ара-тирә «Ҡуңыр буға, һәү-һәү» тип һыйырҙарын саҡыра. Шулай ҡыҙ малдар артынан атаһы йортона ҡайтып етә.

Ҡуңыр буға исемен Урал тауының көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай барған «Ҡуңыр буға юлы» менән бәйләйҙәр. Борон был юлды башҡорт ғәскәрҙәре дошмандар баҫҡанда ҡулланған, тип иҫәпләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Заятүләк менән Һыуһылыу
* Аҡбуҙат

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады: Эпос. 1-се китап. Өфө, 1972.
* Башкирский народный эпос. М., 1977.
* Башкирское народное творчество. Т. 1. Эпос. Өфө, 1987.
* Башҡорт халыҡ ижады. 3-сө том. Эпос. Өфө, 1998.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КУНГЫР‑БУГА, эпос
* *[[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шәкүр Р]].* Ҡуңыр буға.// Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәте, 1996.
* *Шәкүр Р.* Ҡуныр-буға.// Башкирская энциклопедия. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы».
* ''Шәкүр Р''  . " Башҡорт энциклопедияһы (баш.)
Башҡорттарҙың ҡунаҡ этикеты

**Башҡорт ҡунаҡ этикеты** — башҡорт халҡының йола рәүешен алған ҡунаҡсыллыҡ ҡалыптары. 

Башҡорттарҙың ҡунаҡсыллығы һәм шуға бәйле тәртип нормалары ярымкүсмә башҡорттарҙың ҡырыҫ йәшәү шарттарына бәйле булған. Тормош ауырлыҡтары һәм төрлө ҡаршылыҡтар үҙ-ара ярҙамсыллыҡ һәм хеҙмәттәшлектә ҡунаҡсыллыҡ саралары ярҙамында еңеп сығылған. Ҡунаҡсыллыҡ алыҫтарға оҙайлы сәфәрҙәргә йөрөү мөмкинлеген биргән. Кешеләр ҡуналҡа һәм аҙыҡ табыу тураһында ҡайғырмаһа ла булған. 

## Тасуирлама

Башҡорт ҡунаҡсыллығы дәрәжәһе түбәндәге факторҙарға бәйле булған: саҡырылған ҡунаҡмы ул, саҡырылмағанмы, таныш түгел, таныш йә туғанмы. Таныштар һәм туған-тыумасаға ҡарата әҙәп нормалары әллә ни аныҡ булмаған. Саҡырылмаған ҡунаҡтарға айырыуса хөрмәт күрһәткәндәр (уны Раббы фәрештәһе йә Хызыр Ильяс булыуы ихтимал тип ҡарағандар). 

Ҡунаҡ саҡырғанда теүәл ваҡыты әйтелмәгән. 

Мәжлесте асҡанда ла, япҡанда ла доғалар уҡылған. 

Ҡунаҡтарҙы табынға ултыртып һыйлағандар. Тәүҙә ҡулдарҙы йыуҙырғандар, ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ айырым ултырған. Ҡунаҡтарҙың статусы ла иҫәпкә алынған: алыҫтан килгән йә иң хөрмәтле ҡунаҡтарға түрҙән урын бирелгән. Ит ризыҡтарынан һуң ҡулды һәм ауыҙҙы сайыу ҡаралған. Хужа табынға иң һуңғы булып килеп ултырыр булған. Шаулашмай ғына ашағандар. Иң аҙаҡтан ҡайнар сәй эселгән. Һыйлағанда бал балы, ҡымыҙ кеүек эсемлектәр тәҡдим ителгән, эскәндә маҡтау һүҙҙәре, рәхмәттәр әйтелгән. 

Хушлашҡанда ҡунаҡтарға бүләктәр һәм күстәнәстәр бирелгән. Айырыуса имсәк балаларға бүләк биреү мотлаҡ һаналған. Бүләккә яулыҡ, таҫтамал, туҡыма, уйынсыҡ бирелер булған. 

## Һынамыштар
Башҡорт ҡунаҡ этикетында ҡунаҡ килеренә ишара иткән юрауҙар ҙа булған: өйҙә өҫтән епсәһе буйлап үрмәксе төшөп килеүе, ҡапыл йоҡоға тартыу, бесәйҙең ишек төбөндә йыуынып ултырыуы, баланың туңҡайып аяғы араһынан ишек яғына ҡарап тороуы, танау осо ҡысытыу, өҫтәлгә артыҡ ҡалаҡ ҡуйылыу, ҡалаҡ төшөп китеүе. 

## Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр
Ҡунаҡсыллыҡ тураһында ҡарата мәҡәлдәр һәм әйтемдәр бар: «Йылы һүҙең, ихлас йөҙөң булһын», «Йылмайған йөҙ менән йылы сәй булһа, ҡунаҡҡа тағы ни кәрәк», «Балың булмаһа ла, телең балдай булһын», «Һыйлағанда һыу эс».

## Әҙәбиәт
* Бикбулатов Н. В. Башкиры // Семейный быт народов СССР. — М.: Наука, 1990.
* Бикбулатов Н. В., Фатыхова Ф. Ф. Семейный быт башкир. ХIХ — ХХ вв. -М.: Наука, 1991.
* Валеев Д. Ж. Нравственная культура башкирского народа: прошлое и настоящее. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989.
* Кузбеков Ф. Т. История культуры башкир. — Уфа: Китап, 1997.
* Мурзабулатов М. В. Культура башкир. — Уфа: Гилем, 2000

## Һылтанмалар
Традиционный этикет в башкирской семье
Успение ғибәҙәтханаһы (Владимировка)

**Успение сиркәүе** — Ростов өлкәһе Красносулин районы Владимировка станицаһындағы сиркәү. Урыҫ православие Сиркәүенең Мәскәү Патриархаты Сулин благочиниеһына ҡарай.

Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Красносулин районы, Владимировка станицаһы

## Тарихы
Владимировка станицаһының Успение сиркәүе Ростов өлкәһенең хәҙерге Красносулин районында Владимировка ауылы барлыҡҡа килгәнгә тиклем, 1830 йылғаса төҙөлгән беренсе православие сиркәүе. Ул башта Новоивановка ауылына, аҙаҡ Владимировка станицаһына ҡараған.
Ғибәҙәтхана подполковник ҡатыны Мария Ивановна Бобрикова һәм сиркәүгә йөрөүселәрҙең аҡсаһына төҙөлгән. Ағас бина таш нигеҙгә ултыртылған. Ҡыңғырауҙар манараһы булмағанлыҡтан, улар бағаналарға эленегән.
1874 йылда станицала яңы сиркәү төҙөргә ҡарар ителгәс, иҫке бураһы 1877 йылда Усть-Белокалитвенский станицаһының Сударев утарына һатыла. Яңы ағас сиркәү 1874 йылда казак Степан Шевырев аҡсаһына һалына. Яңы сиркәү шулай уҡ таш нигеҙҙә тора, бер тәхетле була. Сиркәү төҙөү 18500 һумға төшә.
Ғибәҙәтхана Мәскәү-Кавказ трактында, Мәскәү һәм Санкт-Петербургты Дон, Кубань һәм Кавказ менән тоташтырыусы юлда торғанлыҡтан, уның йәнәшәһендә сәфәр ҡылыусылар өсөн постоялый двор төҙөгәндәр. Был бинала үҙ ваҡытында Александр Сергеевич Пушкин, Николай I һәм Александр II туҡтаған һәм Успение сиркәүенә инеп йөрөгән.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Успение сиркәүе мәхәлләһендә Владимировка, Прохоров—Кудринская һәм Кленовск-Осиповка сиркәү-мәхәллә мәктәптәре эшләй. Уны Дон епархияһы һәм урындағы мәхәллә кешеләре үҙ аҡсаһына тота.
Граждандар һуғышы йылдарында Владимировка станицаһы халҡы большевиктарға ҡаршы көрәшеү өсөн атлы полк ойоштора. Шуға күрә яңы власть тарафынан ауыл халҡы репрессияларға эләгә. Казактарҙы өс тапҡыр казак чинынан төшөрәләр, күп өлөшөн репрессиялайҙар.
XX быуаттың 20-се йылдарында Успение сиркәүе ябыла, ул күпмелер ваҡыт склад итеп ҡулланыла.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында немец оккупацияһында булған ауылда 1942 йылда сиркәү ғибәҙәт ҡылыу өсөн асыла. XX быуаттың 50-се йылдарында ҡабат ябыла һәм бинала мәҙәниәт йорто урынлаша.

## Дин әһелдәре
* Дьяченко Василий Тихонович (1861—1880).
* Мартынов Григорий Иванович (1880—1900).
* Борисов Василий Андреевич (1900—1907).
* Попов Николай Викторович.

## Әҙәбиәте
* Кудрявцев В. Успенская церковь ст. Владимировской / В. В. Кудрявцев // Криница. — 2002. — 22 авг. (№ 34) — С.4.
* Кудрявцев В. Успенская церковь ст. Владимировской / В. В. Кудрявцев // Сулинская земля: страницы истории. — Ростов н/Д., 1999. — С.121 — 125.
* Мякинченко В. Успенская церковь / В. А. Мякинченко // Сулин и сулинцы: слов. — справ. — Красный Сулин, 2002. — С.101.

## Һылтанмалар
* Ст.  Владимировская — Успенский храм 
* Успенская церковь
Живоначальная Троица сиркәүе (Маньков-Калитвенское)

** Живоначальная Троица сиркәүе** — Ростов өлкәһе Чертков районы Маньков - Калитвенское станицаһындағы сиркәү. Ул Урыҫ Православие Сиркәүе  Мәскәү  Патриархаты  Шахты һәм Миллерово епархияһы Чертков-Калитвенское багочиниеһына ҡарай. Сиркәү бинаһы -  төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.

Адресы:  Рәсәй,  346009, Ростов өлкәһе, Чертковский районы,  Маньков-Калитвенское ауылы

## Тарих
1886 йылдың апрелендә Донец округы Осиков Леонов-Акатуй волосы Усть-Меловая-Маньков, Маньков-Калитвенское  биҫтәләре, Кутейников-Камышенский, Щедров-Калитвенский, Ново-Ивановский ҡасабалары халҡы,  Усть-Меловая-Маньков биҫтәһендә (хәҙерге Маньков -Калитвенское ауылы) сиркәү төҙөргә рөхсәт һорап, Дон дини консисторияһына мөрәжәғәт иткән. 1774 йылда ауылда төҙөлгән сиркәү бәләкәй һәм иҫке булған.

1886 йылдың көҙөндә Маньков-Калитвенское ауылында сиркәү төҙөү урыны һайлап алынған. Уның урыны биҫтә үҙәгендәге  сиркәү майҙанында булған.

1887 йылдың 20 июлендә  сиркәү төҙөләсәк урын изгеләндерелгән һәм төҙөлөш башланған. Маньков  биҫтәһендә йәшәгән ун биш мең кеше  сиркәү янына уба төҙөүгә үҙ өлөшөн индергән. 1888 йылда сиркәүҙең нигеҙе һалынып бөткән һәм стеналары күтәртелгән.

1891 йылдың 10 июлендә сиркәү бағыусылар советының сиркәү төҙөлөшө өсөн өҫтәп аҡса йыйыу тураһындағы юлламаһы ҡәнәғәтләндерелгән. Дон һәм Новочеркасск  Архиепискобы Высокопреосвященный Макарий тағы ла бер йыл буйына хәйриә аҡсаһы йыйырға  рөхсәт иткән.  Был ваҡытта сиркәү төҙөүгә иғәнәсе меценаттар ҡушылған.

1894 йылдың октябрь айында йорт төҙөлгән. Яңы сиркәү 1894 йылдың 24 октябрендә изгеләндерелгән.

Төп  придел йорто Пресвятая  Троица, уң яҡ приделы — Пресвятая Богородица Покровына бағышлап изгеләндерелгән. Сиркәү биш көмбәҙле башлы, фонарлы  ҡыңғырауҙар  манаралы булған. Был сиркәүҙә совет власы йылдарында иҫән ҡалған Коронование Божьей Матери  иконаһының төп нөсхәһе  тора.

Маньковтағы Изге Троица сиркәүе   утыҙынсы йылдарҙы һәм Бөйөк Ватан һуғышын үткәреп ебәргән. Сиркәү Шолоховтың "Тихий Дон" романында тасуирланған:  Леон -Калитва волосы  Манков биҫтәһе майҙанына Дон казағы Григорий Мелехов хәрби уйындарға килгән.

Хәҙерге ваҡытта сиркәүҙә балалар өсөн  йәкшәмбе мәктәбе эшләй.

## Дин әһелдәре
Мәхәллә руханийы — иерей Антоний Бережной.

## Изге әйберҙәр
Коронование Божьей Матери  иконаһы.

## Һылтанмалар
* Маньково-Калитвенское. Церковь Троицы Живоначальной.
* Храм Пресвятой Троицы с. Маньково-Калитвенское

## Иҫкәрмәләр
Шаронов йорто

**Евгений Иванович Шаронов йорто ** — Таганрогтағы (Фрунзе урамы, 80) боронғо йорт, архитектура һәйкәле. XX быуат башында архитектор Шехтель Ф. О. төҙөгән бина Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ объекттары иҫәбенә инә.

## Тарихы
Бина 1912 йылда архитектура академигы Ф. О. Шехтель проекты буйынса модерн стилендә төҙөлә. 1917 йылдға тиклем ҡаланың эре алпауыты һәм икмәк бешереп һатыусы Е. И. Шаронов милкендә була, был йортто ул ҡыҙы Мария өсөн һалдыра. 1920 — 1922 йылдарҙа бинала ебәкселек станцияһы урынлаша, 1923 йылдан — балалар поликлиникаһы. Оккупация ваҡытында бында Э. фон Клейсттың 1-се танк армияһы штабы була. 1944 йылдан һуң бинала ҡаланың төрлө ойошмалары, шул иҫәптән КПСС-тың Орджоникидзе район комитеты урынлаша. 1981 йылдан Шаронов йортон «Таганрог көнкүреше һәм ҡала төҙөлөшө» музейы биләй.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Шаронов йорто «модерн» ынйыһы, архитектура, һынлы сәнғәт һәм скульптураның мөһабәт өлгөһө булып тора. Ҡат ярымлыҡ бинаның Мәскәүҙәге Ярослав вокзалы менән уртаҡлығы күп: шундай уҡ остло башнялар, трапеция формаһындағы ҡыйыҡтың уртаһында кикереек бар, төрлө формалағы тәҙрәләр ҙә шундай уҡ аралаштырыла. Бина композицияһы ассиметрияға негҙләнгән. Уның һул өлөшө дүрт мөйөшлө бейек башнялы булып, һигеҙ ҡырлы япма менән тамамлана. Өҫтә йорт хужаһының инициалдары «Е. Ш.» яҙылған ҡулса була, һуңынан ул флаг ҡуйылған шпиль менән алмаштырыла. 1978 йылда флаг шариклы подшипникка ҡуйыла һәм хәҙер ул ел булғанда әйләнеп тора. Был өлөштә мозаика композицияһын тирәсләп торған кокошник менән биҙәлгән төп ишек урынлашҡан.

Фасадтың фриз өлөшө мозаика картиналары бигерәк тә колоритлы булып күренгән керамика плиткалары менән йөҙләнгән. Үҙәк өлөштөң өҫкө тәҙрә араларын рәссам Н. Рериха стилендә эшләнгән «Ладьяларҙың йөҙөп китеүе» композицияһы тулыландыра. Бинаның уң яғында — В. Васнецов эскизы буйынса эшләнгән «Диңгеҙ алышы» панноһы. Унда боронғо урыҫ алфавиты хәрефтәре менән А. Т. Толстойҙың «Боривой» плэмаһынан: «Сшиблись вдруг ладьи с ладьями и пошла меж ними сеча… брызжут искры, кровь струится, треск и вопль в бою сомкнутом…» — тигән юлдар яҙылған.

Йорттоң был өлөшө элек осло башлы булһа, хәҙер ярым түңәрәк итеп ябыла. Һул яҡтан баштары декоратив башнялар менән биҙәлгән ҡапҡалар тора. Уларҙағы инә арыҫлан баштары — күренекле рәссам М. Врубель эше. XX быуат башының «модерн» стилендәге архитектура һәйкәле — Ростов өлкәһендә фасадта монументаль һынлы сәнғәт ҡулланыуҙың берҙән-бер өлгөһө.

## Шаронов йорто кинематографта
* 2006 — «Кошляков, Шабельников, Тер-Оганян, Сигутин», док. фильм. «Art via Video».
* 2002 — «Дневник убийцы», телесериал. Режиссеры Кирилл Серебренников, РТР.

## Галерея


image:Дом Шаронова в Таганроге.jpg|Шаронов йортоноң фасады (XX быуат башы)
image:Taganrog City Development Museum2.jpg|Шаронов йортоноң фасады
image:Sharonov House5.jpg|Панноның үҙәк өлөшө
image:Отплытие ладей Рерих.jpg|«Ладьяларҙың йөҙөп китеүе», Н. Рерих


## Һылтанмалар
* Статья о музее на Таганрог.su
## Сығанаҡтар
Артем һәйкәле (Шахты)

* 
**Артем һәйкәле** — Рәсәй революционеры, совет сәйәси эшмәкәре иптәш Артем (Сергеев Фёдор Андреевичтың псевдонимы) һәйкәле.

## Тарихы

Иптәш Артем (ысын исеме — Сергеев Фёдор Андреевич) профессиональ революционер, Сергей Кировтың һәм Иосиф Сталиндың яҡын дуҫы, Коммунистар партияһы эшмәкәре, Донецк-Криворог совет республикаһына нигеҙ һалыусы һәм ХХ быуат башында составына Александровск-Грушевский (хәҙерге Шахты) ҡалаһы ла ингән Донецк-Криворог республикаһы Халыҡ комиссарҙары Советының беренсе рәйесе була.

Иптәш Артем Донбаста һуғыштан һуң күмер сәнәғәтен тергеҙеүгә ҙур иғтибар бирә. 1921 йылдың 18 апрелендә Федор Андреевич Шахты ҡалаһына килә. Унда ул Советтарҙың Шахты өйәҙ комитеты сессияһында ҡатнаша, I дәүләт руднигы (хәҙер был Артем исемендәге шахта) эшселәре йыйылышында сығыш яһай.

Иптәш Артем тураһында иҫтәлек Украина ССР-ында, Ростов өлкәһендә мәңгеләштерелә. Уның исемен Шахты ҡалаһы ҡасабаларының береһе, электр станцияһы, Артем исемендәге шахта, «Глубокая» шахтаһы (Артем исемендәге № 2), ҡала урамы йөрөтә.

Иптәш Артемға һәйкәл СССР-ҙа Святогорск, Донецк, Приморье крайындағы Артем ҡалаһы, Кривой Рог һәм башҡа ҡалаларҙа ҡуйылған. Иң ҙур тимер-бетон һәйкәл Артемовск ҡалаһында ҡуйылған (скульпторы Кавалеридзе Иван Петрович, 1927 йыл), постамент бейеклеге 15 метр һәм скульптура бейеклеге 15 метр. Икенсе иң ҙур һәйкәл Святогорск ҡалаһында ҡуйылған, унда һәйкәл бейеклеге 22 метр, постаменттыҡы — 6 метр. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Артемовск ҡалаһындағы һәйкәлде немецтар емерә.

1968 йылдың 13 авгусында иптәш Артемға һәйкәл Артём ҡасабаһы уртаһында ҡуйыла. Һәйкәл скульптураһы бейеклеге 9,7 метр, пьедесталының бейеклеге — 5,2 метр. Һәйкәлде Шахты скульпторҙары: Б. У. Акользин, Л. И. Ганьшин, Н. А. Карагодин, А. Демидович эшләйҙәр. Иптәш Артем хәрәкәттә һүрәтләнгән, скульптура көмөш буяу менән буялған.

Ваҡыт үтеү менән һәйкәл боҙола һәм емерелә башлай. 2012 йылда Владимир Лавренев һәйкәлгә реставрация үткәрә.

## Әҙәбиәт
* Болдырев А. Кто Вы, товарищ Артём?: [история Донбасса]/ А.Болдырев // Российский Донбасс. — 2002. — 16 авг. — С. 4.
* Телегин В. Город Шахты в исторических памятниках / В. Телегин // Ленинское знамя. — 1975. — 11 янв. — С. 2.

## Һылтанмалар
* Памятники истории и культуры. Официальный сайт Департамента культуры г. Шахты.
* Памятник Артему в Шахтах снова в строю .
* Памятник Артему (Ф. А. Сергееву)
* СТАТУЯ ТОВАРИЩА АРТЕМА
* Памятник Артёму

## Иҫкәрмәләр
Живоначальная Троица сиркәүе (Каменск-Шахты)

** Живоначальная Троица сиркәүе** (**Изге Троицкий сиркәүе**) — Шахты һәм Миллерово епархияһы, Каменское благочиниеһына ҡараған ғибәҙәтхана. XIX быуат рухындағы йорт архитектураһы буйынса биш башлы, ике яҡтылыҡ төшкән урынлы, аш бүлмәле һәм бейек булмаған саң манараһы менән төҙөлгән ғибәҙәтхана.

## Тарих
Изге Троицкий мәхәлләһе ҡалала 1997 йылдың апрелендә барлыҡҡа килгән. 1998 йылда мәхәлләгә йорт биргәндәр, унда ғибәҙәт ҡылыу йорто яһағандар. Ғибәҙәтхана йорто 1998 йылдың 9 июлендә асылған. Һуңынан уның көмбәҙен эшләгәндәр, ә 2003 йылда Изге Троицкий сиркәүенең саң манараһына ҡыңғырауҙар урынлаштырғандар. Сиркәүҙә Изге Тихон Задонскийҙың һөйәктәре бар.

Сиркәүҙә мәрхәмәтлек ашханаһы, хор һәм йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Сиркәү хужаһы (настоятеле) — иерей Александр(Теличкин), руханийы — иеромонах Серафим (Сергей Владимирович Сенченко).

Сиркәү адресы: Каменск-Шахтинский ҡалаһы, Южныйҡасабаһы, Ростов урамы, 10а һанлы йорт.
File:KAM-Church Troitsa Ikonostas 1.jpg|
File:KAM-Church Troitsa Chandelier.jpg|
File:KAM-Church Troitsa Ikonostas 2.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт храма
* Храм Святой Троицы, посёлок Южный, г.  Каменск-Шахтинский 
* Каменск-Шахтинский. Церковь Троицы Живоначальной.
* В праздник Собора Пресвятой Богородицы епископ Шахтинский и Миллеровский Игнатий совершил Литургию в Свято-Троицком храме г.  Каменск-Шахтинский
Апостолопуло йорто

**Апостолопуло йорто** (Алафузов Йорто) — Таганрогтағы боронғо йорт. Фрунзе урамы һәм Итальян тыҡырығы урамдары киҫелешендә урынлашҡан.

## Тарихы
1806 йылда император Александр Беренсе Таганрог эргәһендәге ерҙәрҙе бүлгән ваҡытта Иван Апостолопуло 150 дисәтинә күләмендә ер ала.

1870 йылдар башында Николай урамы, 28 (хәҙерге Фрунзе урамы, 26) адресындағы ҡоролма мещанка Мария Апостолопуло милкендә була.

1880 йылдар аҙағында йортто провизор Яков Соломонович Парнох һатып ала. Бында уның балалары, һуңынан Валентин Парнах (1891—1951) һәм Елизавета Тараховская (1891—1968) булараҡ билдәле шәхестәр тыуыуы ла бик ихтимал.

1890 йылдар башында йортто бай крәҫтиән Клеопатра Карповна Краснокутская һатып ала, ә XX быуат башында инде бинаға Округ судының присяжный поверенныйы Константин Константинович Попандоуполо хужа була.

1910 йылдар тирәһендә Апостолопуло йортон 50 йәшлек тоҡомло почетлы граждан Николай Николаевич Алафузов һатып ала. Сығанаҡтарҙа был бинаны һуңғы хужаһы буйынса Алафузов йорто тип тә атайҙар. 1914 йылда уның фатирына ҡораллы һөжүм яһала, әммә, ентекле тентеү үткәреүҙәренә ҡарамаҫтан, енәйәтселәр хужа үҙе биргән 115 һумдан һәм алтын сәғәт менән ҙур сылбырҙан башҡа бер нәмә лә тапмай.

1980 йылдарҙа йорт подвалында Таганрог балалар сәнғәт мәктәбендә белем биреүсе рәссамдар Леонид Стуканов һәм Юрий Шабельниковтарҙың оҫтаханаһы урынлаша.

1990 йылдар уртаһында бында дарыухана була.

2000 йылдар уртаһында йорт «Коралл-Микро» ИТ-компанияһы тарафынан һатып алына һәм унда «Офисный мир КМ» компьютер һәм офис техникаһы магазины, шулай уҡ сервис үҙәге асыла.

## Архитектура үҙенсәлектәре
1870—1880 йылдарҙың архитектура тәнҡите шул ваҡытларҙа барлыҡҡа килгән төрлө архитектура стилдәрен ҡатнаштырыуға (йышыраҡ ренессанс, барокко һәм иртә классицизм) нигеҙләнгән йүнәлеште юғары баһалай. Бындай типтағы биналар Таганрогта XIX быуаттың һуңғы өлөшөндә күпләп төҙөлә, Апостолопуло йорто — шуларҙың береһе.

## Билдәле йәшәүселәр
* **Парно Яков Соломонович** (1847—1912) — провизор, даруханалар хужаһы, Таганрог ҡала Думаһы ағзаһы, Таганрогтың маҡтаулы гражданы.
* **Стуков Леонид Александрович** (1947—1998) — Рәсәй рәссамы, педагог, Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы.
* **Шабельников Юрий Леонидович** (1959) — Рәсәй рәссамы.

## Һылтанмалар
* Дом Апостолопуло на сайте «Исторический Таганрог» 
## Сығанаҡтар
Киокадзу Араи

**Киокадзу Араи** (新井清一, Араи Киокадзу) — япон һәм америка архитекторы. «Өсөнсө тулҡын» тип аталған заманса япон архитектураһы вәкиле. Киото нәфис сәнғәт институты профессоры (Kyoto Seika University Faculty of Design), шулай уҡ тағы ла дүрт юғары уҡыу йортонда уҡыта. Southern California lnstitute of Architecture уҡыу йортонда уҡыған һәм ошонда Master of Architecture ғилми дәрәжәһен ала(1983).

Япония, Ҡытай, Америка, Рәсәй, Әрмәнстан илдәрендәге проекттар авторы.

Милли һәм халыҡ-ара архитектура премиялары лауреаты. Японияла йәшәгән Өфө егете Ришат Муллагилдин менән Өфөләге Конгресс-холлдың конструкцияһын булдыра. Уларҙың хеҙмәте Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.

Киокадзу Араи тураһында Ришат Муллагилдиндың фекере:

## Белеме
* SCI-ARC Southern California Institute of Architeoture University 1980 （Graduated ,米国 ）
* SCI-ARC Southern California Institute of Architeoture, Master of Architecture, 1983 （Completed ,米国 ）
* Keio University, Doctor 2004 （Accomplished credits for doctoral program）

## Библиография
* School with Auchitects. （Librany of Living Publishing Lo. ,1997 ）
* Road to the Auchitects. （ToTo Publishing Lo. ,1997 ）

## Һылтанмалар
* http://www.aa-archi.com/2010/profile_en.html 
James M. Bower, Murtha B. Getty. Union List Artist of Names Vol. 1:Aa-Dzw. — Hall & Company G. K. — 1994. P. 125 ISBN 0816107254 / 9780816107254 / 0-8161-0725-4

## Иҫкәрмәләр
Живоначальная Троица сиркәүе (Батайск)

**Живоначальная Троица сиркәүе (Изге Троица ғибәҙәтханаһы , Троицкий ғибәҙәтханаһы)** — Ростов өлкәһе Батайск ҡалаһындағы православие ғибәҙәтханаһы; ҡанунлаштырылған тәре көмбәҙ стилендә төҙөлгән. 

## Тарих
1854 йылда Батайск ҡалаһындағы Азов урамында (хәҙерге Октябрҙең 50 йыллығы урамы) мөһәбәт биш башлы Одигитрия сиркәүе (Изге Одигитрия ғибәҙәтханаһы) төҙөлгән. Ул үҙенең масштабы буйынса хәҙерге көндәге Ростов кафедраль соборынан бер ҙә ҡалышмай. Сиркәү ишек алдында ике мәктәп, ҡарт-ҡоролар һәм ғәриптәр өсөн мәрхәмәтлек йорто (богадельня), аш табыны бүлмәһе биналары булған. 1937 йылда ғибәҙәтхана ҡыйратылған. Һуғыш алдынан сиркәү йортоноң ҡалдыҡтарында төрмә урынлашҡан. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Батайск немецтар тарафынан баҫып алынған. Ҡыйралған сиркәү йорто урынында хәрби әсирҙәр өсөн сәнскеле тимер сымдар менән уратылған лагерь урынлашҡан булған.

Һуғыш тамамланғандан һуң сиркәү йортоноң таш нигеҙендә лицей бинаһы төҙөгәндәр, ә уның янында кинотеатр бинаһы торған. 1980-се йылдар аҙағында СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу башланғас элекке сиркәү территорияһында яңы ғибәҙәтхана төҙөргә ҡарар иткәндәр. Батайск халҡы ҡала хакимиәтенә кинотеатр бинаһын сиркәү итеп ҡулланырға биреүҙе һорап мөрәжәғәт иткән. Рөхсәт алынғас, сиркәү мәхәлләһе кинотеатр бинаһын православие сиркәүе итеп яңынан ҡорған. Бына шулай 1991 йылда сиркәүҙе аяҡҡа баҫтыра башлағандар һәм уны Изге Троица сиркәүе тип атап, уның бер тәхетенә Одигитрия тәхете атамаһын биргәндәр.

Изге Троица сиркәүе 2000 йылдың сентябрендә төҙөлә башлаған. 2003 йылда уның ике көмбәҙе эшләнеп бөтөп, өҫтөнә тәреләр ҡуйылған. Башняһында сәғәт торған. 2003 йылдың 27 сентябрендә төҙөлөп ятҡан сиркәү майҙанында Изге апостол Андрей Первозванныйға һәйкәл асҡандар. Һәйкәлдең авторы — РФ атҡаҙанған рәссамы, һынсы С. М. Исаков. Һәйкәл Святитель Николай Чудотворец Хәйриә Фондының аҡсаһына төҙөлгән. Һәйкәлде изгеләндереү церемонияһын Ростов һәм Новочеркасск архиепискобы Пантелеимон үткәргән.

2006 йылда сиркәү менән бер үк ваҡытта яңы мәктәп бинаһын да төҙөгәндәр. 2008 йылда сиркәүҙең стеналары һәм көмбәҙҙәре штукатурланған, сиркәү территорияһы ҡойма менән уратып алынған. 2009 йылда сиркәүҙең эске яғын йыһазлау эштәре барған.

Тулыһынса Троица ғибәҙәтханаһы 2013 йылда төҙөлөп бөткән һәм ҡаланы матурлап тора башлаған. Ставрополь ҡалаһында үткәрелгән «Прометей-2007» архитектура конкурсында ул Рәсәй көньяғында төҙөлөп ятҡан иң матур культ бинаһы тип танылған.

Адресы: 346880, Ростов өлкәһе, Батайск ҡалаһы, Октябрҙең 50 йыллығы урамы , 152-се йорт (Андрей Первозванный майҙаны , 1-се һанлы йорт).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт храма
* Азовское благочиние 
* Храмы города Батайска
Парса (жанр)

**Парса** (фарс.) — 1) өҙөк, киҫәк, 2) бәләкәй, теҙмә, йәки сәсмә әҫәр) — әҙәби жанр; ҙур булмаған, әммә тос ҡына художестволы деталь нигеҙендә ижад ителгән, композицион һәм тематик бөтөнлөк менән ҡылыҡһырланыусы әҫәр. К. Әхмәтйәнов «Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге»ндә парсаны «фекер бөтөнлөгө менән характерланған кескәй әҫәр» тип аңлата.

Парсаларҙың сәсмә формалағыһы, шиғри проза менән яҙылғаны, ҡатнашы бар.

Парса Көнсығыш халыҡтары әҙәбиәтендә, шулай уҡ революцияға тиклемге башҡорт һүҙ сәнғәтендә йөрөгән хикмәт, ҡитға, Көнбайыш әҙәбиәтендәге миниатюра жанрҙарына яҡын, йәғни шуларҙың бер ижади синтезы күренеше булып тора. Парса философик йөкмәткеле булып, уның нигеҙен өгөт-нәсихәт һәм афористик фекер тәшкил итә. Миҫалға, 20-се быуат башында әүҙем ижад иткән Әбүстең (Сабит Суфиянов) парсаларында тәрән фәлсәфә ята: Кемгә йәшерен нәфсе-шайтан өсөн/ Закон ҡалыбының тарлығы,/ Үлгәндә лә нилот ҡәберен һорай/ Был донъяның һәр бер карлигы («Парса»).

Парсалар өсөн сюжетҡа ҡарағанда бер-береһе араһындағы мәғәнәүи бәйләнеш, образдар һәм фекерҙәр ассоциацияһы характерлы. Һәр бер фәлсәфәүи фекер, ассоциатив образ хикмәт, хикәйәт, көләмәстәр, шулай уҡ легенда, әкиәт һ.б. менән үрелеп бара. Был бигерәк тә Ғ. Хөсәйенов парсаларында асыҡ күренә.

Мәҡәлдәр, әйтемдәр, хиҡмәтле һүҙҙәрҙе әүҙем ҡулланыу — парсаларға хас күренеш. Шундай традициялар һәм формаларҙы ижади үҙләштереү йөкмәткене байыҡтыра, парсалар үҙҙәре лә афористик ижадҡа яҡыная.

Башҡорт әҙәбиәтендә парса жанры Аҡмулла («Ут», «Ер», «Һыу» һ. б.), Шәйехзада Бабич («Хәлебеҙҙән бер күренеш» һ. б.), Мәжит Ғафури («Ниңә кәрәк ине?» һ. б.) ижадтары менән бәйле. 20 быуаттың икенсе яртыһында — 21 быуат башында парса жанрына Сафуан Әлибай, Ҡәҙим Аралбай, Рауил Бикбаев, Муса Ғәли, Ҡадир Даян, Сәйфи Ҡудаш, Назар Нәжми, Рәшит Назаров, Зиннур Ураҡсин, Ғайса Хөсәйенов, Мәүлит Ямалетдин һ.б. мөрәжәғәт иткәндәр.

## Әҙәбиәт
# Абдрафикова Гульнара Хависовна. Малые жанры башкирской прозы (природа жанра, пути развития, современное состояние). Уфа, 2005. — 104 с.
# Абелгузина Фаниля Ражаповна. Жанр «парса» в башкирской литературе : Проблемы формирования и развития. Уфа, 2003.- 185 с.

## Иҫкәрмәләр
* http://www.hrono.info/text/2008/kunaf05_08.html
Чехов китап фестивале

**Чехов китап фестивале** — Антон Павлович Чеховҡа арналған, йыл һайын май айында үткәрелә торған әҙәби байрам (фестиваль).

## Тарихы

Фестиваль 2007 йылдан башлап йыл һайын май айының икенсе декадаһында өс көн дауамында үтә. Фестиваль матбуғат һәм киң элемтә саралары буйынса Федераль агентлыҡ, Ростов өлкәһенең Мәҙәниәт министрлығы (2007—2009 йылдар) һәм Таганрог ҡала хакимиәте булышлығында ойошторола. Фестивалдең төп ойоштороусылары — «Пушкин китапханаһы» фонды (Мәскәү) һәм Таганрог Мәҙәниәт идаралығы. Фестивалдең партнерҙары — Таганрог һәм Ростов өлкәһенең төрлө мәҙәниәт һәм белем биреү ойошмалары. Йыл һайын фестиваль сиктәрендә тыуған ил баҫмаларының яңы сыҡҡан китаптарынан күргәҙмә ойошторола. Форум ябылғас, китаптар ҡалаға бүләк итеп бирелә, был бик матур йолаға әйләнеп киткән. Фестивалдең иң мөһим ваҡиғаларының береһе — «Чехов һәләте» Бөтә Рәсәй китап премияһы лауреаттарын бүләкләү тантанаһы.

2011 йылда «Чехов һәләте» премияһының «Ғәҙәти булмаған һөйләүсе» номинацияһында Владимир яҙыусыһы Анатолий Гаврилов лауреат була. «Шәфҡәт күрһәтеүсе» номинацияһында Киров меценаты Валерий Крепостнов бүләкләнә, ул ҡаланың үҙәк китапханаһында Герцен кабинетын тергеҙеү буйынса эше өсөн премия ала.

2013 йылда фестиваль етенсе тапҡыр үтә, уның төп ойоштороусыһы булып «Пушкин китапханаһы» фонды, ә мәғлүмәт спонсоры булып «Российская газета» сығыш яһай.

2015 йылда X Халыҡ-ара Чехов китап фестиваленең 40 майҙансығында 50-гә яҡын сара үтте, 15 ойошма, компания, фирма фестивалдең яңы партнерҙары булып китте.

2016 йылда Александр Солженицындың ҡатыны — Солженицына Наталия Дмитриевна фестивалдең махсус ҡунағы була. Шул уҡ йылдың көҙөндә Севастополдә ваҡиғалар буйлап туризм өлкәһендә Милли премия регион конкурсына йомғаҡ яһала. Унда Көньяҡ федераль округтағы ете региондан  тәҡдим ителә. Чехов китап фестивале «Мәҙәниәт өлкәһендә иң яҡшы туристик ваҡиға» номинацияһында икенсе урынды («Шолохов яҙы» фестиваленән ҡала) ала.
 
Шуныһы ҡыҙыҡлы, был фестиваль үткән 10 йыл дауамында Таганрог ҡалаһы бүләккә 20 мең тирәһе китап ала, шуларҙың  Таганрогтағы А. П. Чехов исемендәге үҙәк ҡала халыҡ өсөн асыҡ китапханала һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Международный Чеховский книжный фестиваль
* Чеховский книжный фестиваль снова в Ростовской области 
* КНИЖНЫЕ ФЕСТИВАЛИ В ТАГАНРОГЕ: ДВА ВЗГЛЯДА
Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл (Аҙау)

* 

**Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл** ― Аҙау ҡалаһында Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан Урыҫ император армияһы һалдаттарына һәм офицерҙарына арналған монументтарҙың береһе. 2014 йылда ҡуйылған. Петр бульварында, ҡаланың үҙәк китапханаһы бинаһы эргәһендә урынлашҡан.

## Һәйкәлде асыу

Беренсе донъя һуғышы яландарында һуғышта (1914—1918) Дон крайынан 125 мең тирәһе казак, алтмыш атлы полк, утыҙ өс атлы батарея, алты пластун батальоны, биш запас полк, өс запас батарея һәм һикһәндән артыҡ айырым махсус йөҙ ҡатнаша. Донлылар күпселек хәрби операцияларҙа ҡатнашалар.

2014 йылда Рәсәй Беренсе донъя һуғышы башланыуҙың йөҙ йыллығын билдәләне. Рәсәй һуғышта Антанта яғында ҡатнашты, уның армияһы Көнсығыш фронтта хәрби хәрәкәттәр алып барҙы. Рәсәй президенты Владимир Путин 2012 йылдың 27 июнендә, сенатор Лисицын Анатолий Ивановичтың һорауҙарына яуап биреп, Рәсәйҙең Беренсе донъя һуғышында еңелеүендә большевиктәр етәкселеген ғәйепләне — «…был шул осорҙағы хөкүмәттең хыянаты һөҙөмтәһе… большевиктәр милли хыянат аҙымы яһанылар…». Президент Рәсәйҙең еңелеүен уникаль тип атаны: «беҙҙең ил һуғышта еңелгән яҡтан еңелде».

Һуғыш башланыуҙың йөҙ йыллығы илдә, уның тураһында иҫтәлекте, һуғыш геройҙарына һәйкәл ҡуйып мәңгеләштереүгә йәмәғәт ҡыҙыҡһыныуын уятты.

Аҙау ҡалаһында һәйкәл өҫтөндә эш 2012 йылда башлана. 2014 йылдың февраленән һәйкәл ҡойола. Һәйкәл, урыҫ һалдаттарының героик хеҙмәте символы булған, баҫып торған казак һынынан ғибәрәт. Уның артында —  Георгий тәреһе. Казак уң ҡулына ҡылыс тотҡан, һул ҡулында — ҡылыс ҡыны. Казактың ҡайғылы һыны беренсе донъя һуғышы һөҙөмтәһенә тап килә. Һәйкәл гранит постаментҡа ҡуйылған. Скульпторы — А. М. Дементьев.

Казак скульптураһы бейеклеге ике метрҙан артығыраҡ, скульптура бронзанан эшләнгән. Өс метрлыҡ Георгий тәреһе бронза һәм латундән эшләнгән. Постамент өсөн гранитты Карелиянан һәм Украинанан килтерәләр. Һәйкәл Аҙау халҡы аҡсаһына эшләнгән.

Һәйкәлде асыу тантанаһы 2014 йылдың 30 июлендә була. Һәйкәлде Изге-Троицк сиркәүе өлкән священнигы отец Сергий изгеләндерә.

Ростов өлкәһендә Аҙауҙан башҡа, «онотолған һуғыш» геройҙарына һәйкәл Дондағы Ростов, Шахты, Новочеркасск, Батайск һәм башҡа тораҡ пункттарҙа асыла.

## Һылтанмалар
* Завадская, А. За веру, царя и Отечество /А. Завадская //Азовская неделя. — 2014. — 7 августа. — С.5.
* В Азове открыли памятник героям Первой мировой войны
* Памятник казакам-героям Первой мировой войны открыт в Азове

## Иҫкәрмәләр
Глубокая (Төньяҡ Кавказ тимер юлы)

**Глубо́кая** — Төньяҡ Кавказ тимер юлының йөк һәм пассажирҙар тимер юлы станцияһы (1987 йылдың авгусына тиклем Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлына ҡарай), Ростов өлкәһенең Каменский районы административ үҙәге — Глубокий ҡасабаһы территорияһында урынлашҡан.

## Тарихы һәм эшмәкәрлеге
Беренсе тимер юл станцияһы 1870-се йылдарҙа ағастан эшләнгән була. Бында XIX—XX быуаттар үрендә дүрт паровозға локомотив депоһы һәм һыу ҡыуыу ҡоролмаһы була. Станция янында шулай уҡ складтар (икмәк складын да индереп), тирмән, баҙар урынлашҡан була. 1913 йылдан Каменск-Шахты станцияһына тиклем ҡала яны поезы йөрөй. Глубокая тимер юл станцияһы XX быуат башында уҡ Рәсәйҙең көньяғында иң ҙур станцияларҙың береһе булып китә.
Граждандар һуғышы йылдарында бында Ҡыҙыл армия менән аҡтар ғәскәренең һуғыштары бара. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында станцияны немец ғәскәрҙәре баҫып ала. Ҡасаба менән бергә станция 1943 йылдың ғинуарында азат ителә. Совинформбюро мәғлүмәттәрендә ошолай хәбәр ителә:
* 15 ғинуарҙа

«Беҙҙең ғәскәрҙәр Төньяҡ Кавказда, һөжүм итеүҙе дауам итеп, Благодарное тимер юл станцияһы һәм ҡаланы, Александровское ҡалаһын, Солуно-Дмитриевское район үҙәген, эре тораҡ пункттар Садовое, Нагутское, Бекешевская һәм Нагутская тимер юл станцияһын азат иттеләр. Төньяҡ Донец районында беҙҙең ғәскәрҙәр Литвиновка район үҙәген, эре тораҡ пункттар Груцинов, Самбуров, Дядин, Поцелуев, Бородинов, Ерофеевка һәм Глубокая тимер юл станцияһын ҡулдарына алды.»

* 16 ғинуарҙа

Төньяҡ Донец районында беҙҙең ғәскәрҙәр уңышлы алға баралар. Н-сы кавалерия часы дошман ҡаршылығын еңеп сыҡты һәм биш эре тораҡ пунктты яулап алды. Һуғыш яланында  дошман мәйете ятып ҡалды. Беҙҙең башҡа частәр гитлерсыларҙы тағы ла бер нисә тораҡ пункттан ҡыуып сығарҙы. Дошман ажарлы ҡаршылыҡ күрһәтә һәм күп һандағы йәйәүлеләрен һәм танктарын ҡаршы һөжүмгә ташлай. Гитлерсыларҙың бөтә ҡаршы атакалары улар яғынан ҙур юғалтыуҙар менән кире ҡағылды. Яҡынса  һалдаты һәм офицеры юҡ ителде.  танкы,   һәм  яндырылды һәм шартлатылды.  танк,  күп автомашиналар һәм йөк менән ылау ҡулға төшөрөлдө. Беҙҙең ғәскәр Глубокая станцияһын алғанда, 57 паровоз, 100-ҙән артыҡ вагон, 5 склад, икмәк менән элеватор һәм күп төрлө хәрби милек яулай.

Станцияла ашығып сигенгән немецтар ҡалдырып киткән спиртлы цистернаны баҫып алған совет һуғышсылары менән уңайһыҙ инцидент була.

Хәҙерге ваҡытта станцияла пассажирҙар билеттарын һатыу, шулай уҡ багаждарҙы ҡабул итеү һәм биреү башҡарыла. Вагонлап һәм бәләкәй йөктәрҙе ҡабул итеү һәм биреү өсөн инә торған юлдар бар. Ҡала яны электропоездары Глубокая станцияһынан Лихая станцияһына һәм Дондағы Ростовҡа йөрөй.


File:Глубокий-ЖД станция(6).jpg
File:Глубокий-ЖД станция(1).jpg
File:Глубокий-ЖД станция(2).jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ГЛУБОКАЯ | Железнодорожная станция
* Железнодорожная станция Глубокая
* Железнодорожный вокзал станции Глубокая
Кузнецов Леонид Владимирович

**Кузнецов Леонид Владимирович** (5 март 1927 йыл — 16 март 2006 йыл) — совет архитекторы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ростов дәүләт архитектура һәм сәнғәт академияһының ҡала төҙөлөшө кафедраһы профессоры. Архитекторҙар союзының төбәк бүлексәһе ағзаһы. Дондағы Ростов ҡалаһы архитекторы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы,

## Биографияһы

Леонид Владимирович Кузнецов Омск ҡалаһында 1927 йылдың 5 мартында тыуған. 1930-сы йылдар уртаһында уның атаһы репрессиялана.

1943 йылда Леонид Ростов һөнәрселек училищеһына уҡырға инә, бер үк ваҡытта киске мәктәптә уҡый. Уҡыуын тамамлағас, әүәләүсе-моделдәр яһаусы һөнәрен ала. 1953 йылдың октябрендә СССР Художество академияһының һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтына уҡырға инә. 1959 йылда архитектура факультетын тамамлап, Кузнецов Дондағы Ростовҡа әйләнеп ҡайта. Унда СССР-ҙың көньяғындағы эре проект институттарында — «Облпроект», «Ростовгипрошахт», «Ростовгражданпроект» эшләй. 1960—1970-се йылдарҙа ул Ростов өлкәһенең ҡалалары һәм ҡасабаларын — Новочеркасскты, Ҡыҙыл Сулинды, Матвеев-Курганды, Зерноградты, Новошахтинскты, Чертково һәм башҡаларҙы планлаштырыу менән шөғөлләнә.

1968 йылда «Ростовгражданпроект» институты архитекторы Н. Н. Нерсесьянц менән Л. В. Кузнецов Дондағы Ростовтың генераль планын эшләй, уны 1971 йылда раҫлайҙар. Был проект буйынса  эсендә ҡаланың халҡы миллионға тиклем арта тип фаразлана һәм ҡаланың төньяҡ һәм көнбайыш йүнәлештә үҫешенең төп этаптары билдәләнә. Дондағы Ростов үҫешенең иң һуңғы варианты Леонид Владимирович тарафынан архитекторҙар Нерсесьянц Норальд Николаевич һәм Трухачёв Юрий Николаевич авторҙашлығында 1976 йылда эшләнә.

Леонид Кузнецов өсөн иң мөһим темаларҙың береһе хәрби мемориаль һәйкәлдәр төҙөү була. 1960-сы йылдарҙа ул РСФСР-ҙың Художество фонды менән хеҙмәттәшлек итә һәм Ростов өлкәһе өсөн, һәләк булған совет һуғышсыларына арналған, ундан артыҡ һәйкәл проекты эшләй. Айырым алғанда — Каменск-Шахтыла мемориаль комплекс һәм Дондағы Ростов ҡалаһының Комсомол майҙанында композиция, унда 1941—1943 йылдарҙа ҡаланы һаҡлап һәләк булған комсомолдарға стела ҡуйыла.

1980-се йылдар уртаһында Дондағы Ростовта Архитектура институты асыла, аҙағыраҡ ул Ростов архитектура һәм сәнғәт академияһы итеп үҙгәртелә (хәҙерге ваҡытта — Көньяҡ федераль университет составында). Л. В. Кузнецов был уҡыу йортонда уҡыта, ә һуңғы йылдарҙа ҡала төҙөлөшө кафедраһы профессоры вазифаһын биләй.

2006 йылдың 16 мартында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Леонид Владимирович Кузнецов
* Новочеркасские ведомости | Бедный всадник
Белов Фёдор Иванович

**Белов Фёдор Иванович** (20 февраль 1920 йыл — 27 май 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, артиллерия полкының орудие командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Фёдор Иванович Белов 1920 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Тамьян-Ҡатай кантоны Түбәнге Әүжән‑Петровск Заводы ауылында тыуған.

Армияға алынғанға тиклем Баймаҡ районының Түбә руднигында эшләй.

Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың авгусында Баймаҡ район хәрби комиссариатынан саҡырыла. 1943 йылдан ВКП(б) (КПСС) ағзаһы.

Фёдор Белов 1945 йылдың 26 ғинуарында Олау ҡалаһы (Германия) янында Одер йылғаһы аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.

Демобилизациянан һуң Фёдор Иванович Белов ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы партия мәктәбен тамамлай. Артабан Сибай баҡыр-көкөрт комбинатында граждандар оборонаһы начальнигы, смена мастеры булып эшләй.

1979 йылдың 27 майында вафат була, Сибай ҡалаһында ерләнгән.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройы исеме Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» медале менән (№ 8870) Федор Иванович Беловҡа 1945 йылдың 10 апрелендә бирелә.
* Ленин Ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены (03.10.1943)
* Медалдәр

## Хәтер
* Герой исемен Сибай һәм Баймаҡ ҡалаларында урамдар йөрөтә.
* Сибай ҡалаһында Федор Беловтың бюсы ҡуйылған.
* Ҡаланың 12-се мәктәбендә Фёдор Белов музейы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башҡорт энциклопедияһы — Белов Фёдор Иванович
Белов

**Белов** — фамилия.

*  Белов Василий Михайлович (1925—1993) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1943).
* Белов Владимир Викторович (1 октябрь 1960) — опера йырсыһы (тенор), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
*  Белов Григорий Андреевич (1901—1994) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).
*  Белов Фёдор Иванович (1920—1979) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
* Белов Михаил Ипатович (1924—2015) — десантсы, генерал-майор (1979).

------------------------
* Белова Евгения Михайловна (1 ғинуар 1987 йыл) — Рәсәй социаль эшҡыуары.
Миллерово тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Миллерово тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — Миллерово ҡалаһындағы музей.

Музейҙың адресы: Ростов өлкәһе, Миллерово ҡалаһы, Коммунальный тыҡрығы, 4Б һанлы йорт.

## Тарих
1967 йылда Миллерово районы халыҡ депутаттарының йыйылышы ҡарары менән хәрби дан музейы асыла. һуңыраҡ уға тыуған яҡты өйрәнеү музейы исеме бирелә. 1993 йылда музейҙың 300 м² майҙаны яңы барлыҡҡа килгән музейҙың экспозицияһы өсөн бүлеп бирелә. Хәҙерге ваҡытта музейҙа биш зал бар.

Музей экспозицияһында бик күп төрлө уникаль экспонаттар ҡала тарихының төрлө осорҙағы тормошо һәм үҫеше, урындағы халыҡтарҙың йәшәйеше тураһында һөйләй. 2013 йылда музей фонды тағы ла ике мең дүрт йөҙ экспонат менән тулыландырыла.

Музейҙа даими рәүештә Ростов өлкәһенән сыҡҡан данлыҡлы кешеләр, танылған рәссамдары, уларҙың ижади эштәре траһында төрлө тематик күргәҙмәләр, Бөйөк Ватан һуғышы һәм башҡа иҫтәлекле ваҡиғаларға арналған саралар үткәрелә. Музей һәр йыл һайын илдә уҙғарыла торған «Музейҙар төнө» акцияһында ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Манапов Илдар Илдус улы

**Манапов Илдар Илдус улы ** (19 май 1983 йыл) — балет премьер—солисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2016).

## Биографияһы
Илдар Илдус улы Манапов 1983 йылда Прагала (Чехословакия) тыуған.

2001 йылда Р. Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһын (хәҙер колледж) тамамлаған (Башҡортостандың халыҡ артисы Ю.Ушанов класы).

2001 йылдан алып Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһында эшләй.

Илдар Илдус улы Өфөләге Р. Нуриев исемендәге халыҡ-ара фестивалдә күп тапҡыр ҡатнаша. Унда билдәле солистар Н. Сологуб (Дрезден театры), М. Думченко (Мария театры), Т. Кретова («Кремль балеты»), Ю. Мияке («Тойота-Сити Балет») һ. б. менән сығыш яһай.

2006 йылда Л. Исмәғилеваның «Арҡайым» операһында ҡатнаша. Спектакль Ярославлдә үткән Халыҡ-ара Волков фестивалендә күрһәтелә һәм Рәсәй Хөкүмәтенең Ф. Волков исемендәге премияһы лауреаты була.

2008 йылда Башҡортостан Республикаһы төркөмөндә Францияла, Юнеско штаб-фатирында үткән сәнғәт оҫталары концертында ҡатнаша.

2010 йылда «Рәсәй—Франция йылы» концерттарында ҡатнаша (Париж һәм Францияның башҡа ҡалаларында).

Илдар Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының киң билдәле спектаклдәрендә, концерт программаларында, юбилей кисәләрендә ҡатнаша.

Ғаиләһе: ҡатыны — балерина Гөлсинә Мәүлекәсова.

## Репертуар
Джеймс (Х. Левенсхольд, «Сильфида»), Альберт, Герцог Курляндский (А. Адан, «Жизель»), Базиль, Эспада (Л. Минкус, «Дон Кихот»), Солор, Раджа (Л. Минкус, «Баядерка»), Люсьен (Л. Минкус, «Пахита»), Франц, Граф, Франт (И. Штраус, «Зәңгәр Дунай»), Шағир егет («Шопениана»), Зигфрид, Принцтың дуҫы (П. Чайковский, «Аҡҡош күле»), Дезире (П. Чайковский, «Йоҡоға талған һылыу»), Щелкунчик-принц, Француз ҡурсағы (П. Чайковский, «Щелкунчик»), Жан де Бриен (А. Глазунов, «Раймонда»), Вацлав (Б. Асафьев, «Баҡсаһарай фонтаны»), Ромео, Парис (С. Прокофьев, «Ромео һәм Джульетта»), Принц, Ваҡыт, Бейеү уҡытыусыһы, Рус бейеүе, Сиңерткә (С. Прокофьев, «Золушка»), Тореро (Ж. Бизе — Р. Щедрин, «Кармен-сюита»), Баһрам (Т. Ҡараев, «Ете һылыу»), Йомағол (Л. Степанов, З. Исмәғилев, «Сыңрау торна»), Самбулат (Л. Исмәғилева, «Арҡайым»), Һинд Джо (П. Овсянников, «Том Сойер»).

## Концерт номерҙары
* «Классик Па-де-де» (Д. Обер көйө)
* «Осрашыу» (П. Даллио көйө, Д. Проценко хореографияһы)
* «Диңгеҙҙән» (Э. Морриконе көйө, Р. Абушахманов хореографияһы)
* «Әҙәм һәм Һауа» (А. Петров көйө, Я. Лившиц хореографияһы)
* «Октет» (Э. Элгар көйө, Р. Абушахманов хореографияһы)

## Гастролдәре
Италияға (2003, 2010), Мысырға (2003, 2005), Португалияға (2005, 2007), Таиландҡа (2006, 2008), Бразилияға (2007), АҠШ һәм Канадаға (2013), Францияға (2016) гастролдәр менән барған.

## Шәхси ангажемент
Греция (2008), Германия (2009), Испания (2010), Франция (2010).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2014)
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2016)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  
* 

## Һылтанмалар
*
Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары

**Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары** (башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектында һөйләшеүсе башҡорттарҙың үҙҙәренә үҙҙәре биргән атамаһы) — Башҡортостан республикаһының башлыса төньяҡ-көнбайыш райондарында, Татарстан республикаһының көнсығышында, <nowiki/> Пермь һәм Свердловск өлкәләренең көньяғында йәшәүсе башҡорттарҙың территориаль төркөмө.Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары Тәтешле, Яңауыл, Ҡалтасы, Краснокама, Борай, Мишкә, Балтас, Асҡын һәм төньяҡ-көнбайыш төбәгенең бүтән райондарында йәшәйҙәр.1940-сы йылдарҙа профессор Николай Дмитриев башҡорт теленең өс диалекты (көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайыш) тураһында тезис тәҡдим итә.

1953 йылда Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында үткәрелгән фәнни семинарҙа төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының телен башҡорт теленең өсөнсө үҙ аллы диалекты итеп таныйҙар.

1954 йылда республиканың Асҡын, Балтас, Борай һәм Яңауыл райондарына диалектологик экспедиция ойошторола. Экспедиция менән башҡорт теле диалектологы Таһир Байышев етәкселек итә. Экспедиция һөҙөмтәһендә «көнбайыш диалекты башҡорт халҡының йәнле һөйләү теленең айырылғыһыҙ өлөшөн тәшкил итә» тигән фекергә киләләр.

Ж. Кейекбаев принципиаль рәүештә Г. Байышев тарафынан башҡорт теленең диалекттар системаһына төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының телен индереүгә ҡаршы була. Ул төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының туған тел итеп татар телен иҫәпләүҙәрен төп дәлил итеп килтерә. Татар теле мәктәптә уҡытыу программаһының, шулай уҡ мәҙәни сараларҙың, был территориаль төркөмдә йәшәгән татар һәм башҡорттарҙың административ-хужалыҡ эшмәкәрлегенең рәсми теле булып иҫәпләнә.

Хөҙерге ваҡытта башҡорт ғалимдары, был этник төркөмдөң татар теленә күсеүен инҡар итмәйенсә, төп иғтибарҙы уларҙа башҡортлоҡ үҙаңының һаҡланып ҡалыуына йүнәлдерәләр.

Диалект Башҡортостандың Асҡын, Баҡалы, Балтас, Благовар, Благовещенск, Бүздәк, Борай, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш, Ҡараиҙел, Краснокама, Кушнаренко, Татышлы, Туймазы, Саҡмағош, Шаран, Яңауыл, шулай уҡ сиктәш Татарстан республикаһының һәм Пермь өлкәһенең айырым өлөштәрендә таралған.

## Иҫкәрмәләр