open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сан-Франсиску

**Сан-Франсиску** ( һүҙмә-һүҙ *Изге Франциск йылғаһы*) — оҙонлоғо буйынса Көньяҡ Америкала өсөнсө йылға.

## География
Бразилия яҫы таулығының иң бейек урта өлөшөндә — Серра-да-Канастра тауҙарында башлана. Үрге ағымында тупһалы, шәп ағымлы, ғәҙәти тау йылғаһы характеристикаһына эйә. Урта ағымында йылға тектоник сығышлы киң үҙән буйлап Атлантик океан яр буйына параллель рәүештә аға. Каброро ҡалаһынан һуң көньяҡ-көнсығышҡа табан борола һәм яр буйы һырттары аша үтеп, бихисап тупһалар һәм бейеклеге 81 метрға еткән Паулу-Афонсу шарлауыҡтарын барлыҡҡа килтерә. Артабан Атлантик океанға ҡоя.

Оҙонлоғо — 2830 км, йылға бассейны яҡынса 641 мең км². XX быуат уртаһында йылғала гидроэлектростанция каскадтары, өс һыуһаҡлағыс (Трес-Мариас, Собрадиньо, Итапарика) төҙөлгән. Һыуһаҡлағыстар төҙөү суднолар йөрөшөнә булышлыҡ итә һәм һыу юлын оҙонайта.

Барра ҡалаһы янында уртаса һыу сығымы 3000 м³/с тәшкил итә. Паулу-Афонсу районында шул уҡ исемдәге милли парк урынлашҡан; экологик туризм үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сан-Франсиску в Географической энциклопедии
* Сан-Франсиску в БСЭ
Зонд боғаҙы

**Зонд боғаҙы** () — Ява утрауын Суматра утрауынан айырыусы һәм Һинд океанын Тымыҡ океандың Ява диңгеҙе менән тоташтырыусы боғаҙ.

## География
Зонд боғаҙында вулканик сығышлы бихисап утрауҙар бар, улар араһында иң билдәлеһе — Кракатау утрауҙары, унда хәҙерге донъя тарихында 1883 йылда иң ҡеүәтле вулкан атылыуы булған.

Зонд боғаҙының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә киңлеге 24 км һәм тәрәнлеге яҡынса 20 м тәшкил итә, был ҙур суднолар йөрөшөнә проблемалар тыуҙыра. Шунлыҡтан ҙур караптар, танкерҙар, утрауҙарҙы уратып башҡа юл аша үтергә тырыша.

Оҙонлоғо яҡынса 130 км, һыу артымдары 1,5 метрға барып етә.

1960-сы йылдарҙан Суматра һәм Ява утрауҙарын тоташтырыусы күпер төҙөү буйынса фекерләшеүҙәр бара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* "Sunda Islands". Concise Dictionary of World Place-Names. John Everett-Heath. Oxford University Press 2005. Oxford Reference Online. Oxford University Press.
Эресунн

**Эресунн боғаҙы** (, ), шулай уҡ *Зунд боғаҙы* () — Зеландия утрауы (Дания) һәм Скандинавия ярымутрауы (Швеция) араһындағы боғаҙ. Скагеррак һәм Каттегат боғаҙҙары менән бергә Балтик диңгеҙен Төньяҡ диңгеҙ менән тоташтыра.

## География
Оҙонлоғо 181 км. Минималь киңлеге (Хельсингборг һәм Хельсингёр ҡалалары араһында) — 4 км. Иң ҙур тәрәнлеге — 40 м.

Эресунн боғаҙы буйында ике ҙур ҡала — Копенгаген һәм Мальмё урынлашҡан, улар бер-береһе менән 16 км оҙонлоҡтағы Эресунн күпере аша тоташа.

Боғаҙҙа Швецияның Вен һәм Данияның Сальтхольм һәм Пеберхольм утрауҙары урынлашҡан, уларҙың һуңғыһы яһалма утрау булып тора — уны Эресунн күпере төҙөү барышында эшләнгән.

Боғаҙ яҡынса 8000 йыл элек, боҙлоҡ осорондағы боҙҙар ауырлығынан азат ителгән Скандинавия плитаһы үҙенең төняғында күтәрелеп һәм көньяғында төшә барғанда барлыҡҡа киләң. Төньяҡ диңгеҙ һыуҙары хәҙерге Эресунн боғаҙы тирәһендәге муйында ярып, ғәйәт ҙур уйһыу территорияларҙы баҫа, был үҙ сиратында *Анцил күле*нең башта *Литорин диңгеҙе*нә, һуңынан Балтик диңгеҙенә әүерелеүенә сәбәбсе була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Лимпопо

**Лимпо́по** — Көньяҡ Африкалағы йылға.

## География
Йылғаның башы Көньяҡ Африка Республикаһы баш ҡалаһы Преториянан көньяҡтараҡ Витватерсранд тауҙарында (1800 м), Марико һәм Крокодил йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Үҙен үрге ағымында Могали тауҙары аша үтә. 1600 км үтеп һәм үҙенә күп ҡушылдыҡтар алып, Делагоа ҡултығынан төньяҡтараҡ Һинд океанына ҡоя.

Йылғала бер нисә тупһалар бар, ул зигзаг рәүештә бормаланып аға һәм Көньяҡ Африка Республикаһы, Ботсвана, Зимбабве һәм Мозамбик илдәре араһында тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә.

Оҙонлоғо 1750 км, бассейнының майҙаны — 440 000 км². Төп ҡушылдығы — Элефантес йылғаһы. Йылғанан төньяҡ-көнсығыштараҡ Крюгер милли паркы урынлашҡан.

Нуанетси йылғаһы менән ҡушылған урындан алып Лимпопо суднолар йөрөшлө була башлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Йылан (мәғәнәләр)

**Йылан** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Йылан — башҡорт ҡәбиләһе.
* Йыландар — һөйрәлеүселәр подотрядындағы ҡаулы (ҡабырсыҡлы) йәнлек.
* Йылан (йондоҙлоҡ) — йондоҙлоҡ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йыланлы — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
Бенуэ

**Бе́нуэ** (банту телендә — «һыуҙар әсәһе», ) — Көнбайыш Африкағы (Камерун, Нигерия) йылға.

## География
Бенуэ йылғаһының инеше Камерун таулығының көнсығыш һырттарында урынлашҡан.

Бенуэ Нигер йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы булып тора, уның оҙонлоғо 1400 км (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 960 км). Йылға бассейны майҙаны — 441 мең км². Һыу сығымы 3170 м³/сек.

Иби ҡалаһынан (ямғырҙар осоронда Гаруа ҡалаһынан) суднолар йөрөй ала. Характеры буйынса — киң үҙәндә ағыусы тигеҙлек йылғаһы. Дымлы саванналарҙың халыҡ тығыҙлығы юғары булған райондар аша аға.

Эре ҡушылдыҡтары: Оква, Мада, Анкве, Шеманкар, Паи, Гонгола (барыһы ла уң) һәм Кацина-Ала, Донга, Темба, Фаро (барыһы ла һул).

## Иҫкәрмәләр
}

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Бенуэ — Словарь современных географических названий
Убанги

**Уба́нги** — Үҙәк Африкала Конго йылғаһының төп ҡушылдығы.

## География
Йылғаның башы Үҙәк Африка Республикаһы һәм Конго Демократик Республикаһы сигендә Джакома ҡалаһы янында Мбому һәм Уэле йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан.

Үҙенең тәүге 370 км оҙонлоғонда йылға көнбайыш йүнәлешендә аға, артабан киң элмәк яһап көньяҡ-көнсығышҡа табан борола һәм һуңынан Үҙәк Африка Республикаһының баш ҡалаһы Банги аша үтә. Банги ҡалаһынан 100 км-ҙан һуң һәм үҙенең тамағына тиклем Конго Демократик Республикаһы һәм Конго Республикаһы араһында тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә. Банги ҡалаһынан 550 км аҫтараҡ һәм Мбандака ҡалаһынан 90 км көньяҡ-ҡөнбайыштараҡ Убанги Конго йылғаһына ҡоя.

Һул ҡушылдығы Уеле менән бергә Убанги йылғаһының оҙонлоғо 2 272 км тәшкил итә. Уртаса һыу сығымы 4000 м³/с, миҙгеленә ҡарап ул 800-ҙән 11000 м³/с ҡәҙәр үҙгәрә.

Үҙәк Африка Республикаһында, бигерәктә Банги ҡалаһынан түбәнерәк ағымында суднолар йөрөшлө һәм илдең иң мөһим транспорт артерияларының береһе булып тора, сөнки ямғырҙар осоронда күп юлдарҙы һыу баҫа.

1960-сы йылдарҙан, кибеп барыусы Чад күлен тулытырыу маҡсатында, Убанги һыуҙарын Шари йылғаһы үҙәненә бороу проекттары буйынса фекер алышыуҙар бара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сан-Франциско

**Сан-Франци́ско** (, ҡыҫҡаса *Frisco*) —  АҠШ-тың Калифорния штатындағы ҡала. Католик әүлиәһе (испанса *San*) изге Франциск Ассизский исеме менән аталған. 2014 йылда  халҡының һаны 852 мең 469 кеше булып, был күрһәткес буйынса Калифорнияла дүртенсе, ә Америка Ҡушма Штаттары-нда 12-се урында тора. Сан-Францисконың майҙаны 600,6 км2, шул иҫәптән ҡоро ер — 121,4  км2, һыу өҫтө — 479,2 км2. Ҡала Сан-Франциско ярымутрауының төньяғында урынлашҡан. 

1776 йылда испандар, ярымутрау ярында төпләнеп, «Алтын Ҡапҡа» ҡултығы янында ҡәлғә ҡоролмаһындағы айырым нығытма (форт) төҙөй һәм уға изге *Франциск Ассизский* исемен бирә. 

Сан-Франциско — донъяның танылған туристик үҙәге. Ул үҙенең йәйге һыуыҡ томандары, бейек убалары, боронғо һәм бөгөнгө архитектура ҡомартҡылары менән билдәлелек алған. Улар араһында «Алтын Ҡапҡа» күпере, *Алькатрас* утрауы, *канатлы трамвай системаһы*, *Койт башняһы* һәм ҡытайҙар йәшәгән *Чайна-таун* районы.

## Халыҡ һаны

## Фоторәсемдәр

650px|left


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Алтын Ҡапҡа (күпер)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Аҡ Нил

**Аҡ Нил** — Нил йылғаһының ике сығанағының береһе (икенсеһе Зәңгәр Нил), Африкалағы иң оҙон йылға.

## География
Аҡ Нил Үҙәк Африканың дымлы тропиктарында, Руанда һәм Бурунди тауҙарында башлана. Артабан ярым сүллек зонаһы буйлап Танзания, Уганда, Көньяҡ Судан илдәре аша аға, һуңынан Судандың Хартум ҡалаһы янында Зәңгәр Нил менән ҡушыла һәм Нил йылғаһын барлыҡҡа килтерә.

Оҙонлоғо 3700 км-ҙан ашыу, бассейн майҙаны 1800000 км². Виктория күленән Хартум ҡалаһына тиклем оҙонлоғо 2870 км итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
# 
# Calliaud, «Voyage à Meroé an Nil Blanc etc.» (4 т.)

## Һылтанмалар

* Нил йылғаһы.  Дөйөм мәғлүмәт 
* Нил — беҙҙең планетаның бөйөк һыу артерияһы
* Нил — тормош йылғаһы
Зәңгәр Нил

**Зәңгәр Нил** йәғни **Бахр-әл-А́зрак** ( йәғни , *Ән-Ниль-әл-Азрак*), Эфиопияла — **Абба́й** (, һүҙмә һүҙ «ҡара») — Судан һәм Эфиопияла йылға, Нилдың уң ҡушылдығы.

## География

Оҙонлоғо 1783 км

Эфиопия таулығындағы Тана күлендә башлана. Күлдән сыҡҡан һыу гидроэлектростанциялы быуа менән тәртипкә һалынған. Зәңгәр Нил йылғаһы тамағынан 580 километрға юғарыраҡ өлөшөндә суднолар йөрөй ала.

Үрге ағымы Эфиопия таулығы өлөшөндә *Аббай* исемен йөрөтә. 500 км дауамында 900—1200 метр тәрәнлектәге каньон аша аға. Эфиопияла изге йылға тип иҫәпләнә, шунлыҡтан уға икмәк һәм башҡа аҙыҡ-түлек рәүешендә бүләк алып киләләр.

Судан территорияһында йылға **Бахр-әл-Азрак** (ғәр. *бахр* — «диңгеҙ» һәм *азрак* — «зәңгәр») исемен йөрөтә һәм бында Росейрес ҡалаһы эргәһендә ҙур һыуһаҡлағыс төҙөлгән.

Хартум ҡалаһында Зәңгәр Нил Аҡ Нил менән ҡушылып Нил йылғаһын барлыҡҡа килтерә.

Ямғырҙар осоронда Зәңгәр Нилдең һыуҙары Нилға ағып төшкән дөйөм һыу күләменең 60 %-ын тәшкил итә, ҡоро осорҙа йылға ныҡ һайыға. Түбәнге ағымында ебәк баҫыуҙарын һуғарыу һәм һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланыла. Ямғырҙар осоронда уртаса һыу сығымы 2350 м³/сек.

2011 йылда йылғала «Бөйөк Эфиопия Яңырыу быуаһы» төҙөү башлана, ул 15 гидроагрегаттан тора. ГЭС ҡеүәте 5250 МВт тәшкил итәсәк.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Оранж

**Оранж** (; ; , *Ораньерифир*) — Көньяҡ Африкалағы йылға. Лесотола Аждаһа тауҙарында башлана. Артабан башлыса Көньяҡ Африка Республикаһы территорияһы буйлап аға, түбәнге ағымында Намибия менән тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә һәм Атлантик океанға ҡоя.

## География

Оҙонлоғо 2200 км (был күрһәткес буйынса ҡитғала етенсе урында), бассейн майҙаны 973 мең км². Иң ҙур ҡушылдығы — Вааль йылғаһы.

Йылғалағы билдәле Ауграбис шарлауығының (Көньяҡ Африка Республикаһы территорияһында) бейеклеге 146 метр.

Оранж буйында Аливал-Норт, Приска, Апингтон ҡалалары, ә тамағының көньяҡ ярында Александр-Бей ҡала-порты урынлашҡан.

Йылға Голландия экспедицияһында ҡатнашҡан шотланд Р. Дж. Гордон тарафынан Голландия хакимы — принц Вильгельм V Оранский һәм Оранж династияһы хөрмәтенә аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Замбези

**Замбе́зи** — оҙонлоғо буйынса Африкала дүртенсе йылға.

## География

Йылға бассейны майҙаны — , оҙонлоғо — 2574 км. Инеше Замбияла урынлашҡан, артабан Ангола, Намибия, Ботсвана, Замбия, Зимбабве илдәренең сик буйы аша үтеп Мозамбикта аға һәм бында Һинд океанына ҡоя.

Замбези йылғаһының иң әһәмиәтле иҫтәлекле урыны — Виктория шарлауығы.

Шарлауыҡтар: Чавума (Замбия һәм Ангола сигендә) һәм Нгамбве (көнбайыш Замбияла). Замбези аша биш күпер бар, улар артабанғы ҡалаларҙа урынлашҡан: Чинвинги, Катима-Мулило, Виктория-Фолс, Чирунду һәм Тете.

Йылғала 2 ҙур гидроэлектростанция — Кариба ГЭС-сы (ул Замбия һәм Зимбабве илдәрен электроэнергия менән тәьмин итә) һәм Кабора-Басса ГЭС-ы (ул Мозамбик, КАР һәм Зимбабве илдәрен электроэнергия менән тәьмин итә) төҙөлгән. Шулай уҡ Ливингстон ҡалаһында бәләкәй ГЭС бар.

## Әҙәбиәт
* Географический сборник *Страны и народы*, том *Восточная и южная Африка*, Москва, из-во Мысль, 1981.
* Bento C.M., Beilfuss R. (2003), *Wattled Cranes, Waterbirds, and Wetland Conservation in the Zambezi Delta, Mozambique*, report for the Biodiversity Foundation for Africa for the IUCN — Regional Office for Southern Africa: Zambezi Basin Wetlands Conservation and Resource Utilisation Project.
* Bourgeois S., Kocher T., Schelander P. (2003), *Case study: Zambezi river basin*, ETH Seminar: Science and Politics of International Freshwater Management 2003/04
* Davies B.R., Beilfuss R., Thoms M.C. (2000), "Cahora Bassa retrospective, 1974—1997: effects of flow regulation on the Lower Zambezi River, " *Verh. Internat. Verein. Limnologie*, 27, 1-9
* Dunham KM (1994), *The effect of drought on the large mammal populations of Zambezi riverine woodlands*, Journal of Zoology, v. 234, p.&nbsp;489—526
* Wynn S. (2002), «The Zambezi River — Wilderness and Tourism», *International Journal of Wilderness*, 8, 34.

## Һылтанмалар
* Речное управление Замбези 
* Общество Замбези
* Карта Африки 
* Бассейн реки Замбези 
* Реки Африки
Сенегал (йылға)

**Сенегал** — Көнбайыш Африкалағы йылға.

## География

Бафинг һәм Бакой йылғалары ҡушылған урында Мали территорияһында башлана. Артабан Сенегал һәм Мавритания илдәре араһында тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә.

Оҙонлоғо — яҡынса 1970 км. Йылға бассейны майҙаны 419 575 км², Атлантик океанға йыллыҡ һыу сығымы яҡынса 670 м³/с. Төп ҡушылдыҡтары: Фалем, Каракоро һәм Горгол.

Йылғаның атамаһы ошо йылға буйында йәшәгән берберҙарҙың *сенега* ҡәбиләһе исеменән барлыҡҡа килә. Йылға тамағына килеүсе тәүге европалы — португал диңгеҙсеһе Диниш Диаш булған. Ул бында 1444 йылда килгән.

1972 йылда Мали, Сенегал һәм Мавритания илдәре Сенегал йылғаһын тергеҙеү буйынса ойошмаға (Organisation pour la mise en valeur du fleuve Sénégal) нигеҙ һала. Йылға бассейны менән бергәләп идара итеү ойошманың төп маҡсаты була. 2005 йылда Гвинея был ойошмаға керә.

Йылға бассейнында Джудж орнитология резерваты һәм Дельта-дю-Флёв-Сенегаль биосфера резерваты (Сенегал), Диавалинг милли паркы һәм Чат-Т-Бул ҡурсаулығы (Мавритания) урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Gregory C. Woodsworth, *Irrigation Agriculture in the Senegal River Basin*, Carleton University (Ottawa), 1987 (M.A.)
* Claire Bernard, *Les aménagements du bassin fleuve Sénégal pendant la colonisation française (1850—1960)*, ANRT, 1996

## Һылтанмалар
* Карта бассейна реки Сенегал
Сенегал (мәғәнәләр)

**Сенегал**:

* Сенегал — Африкалағы дәүләт.
* Сенегал (йылға) — Африкалағы йылға.
Познер Владимир Владимирович

**Познер Владимир Владимирович** (1 апрель 1934 йыл) — совет һәм Рәсәй тележурналисы, телетапшырыуҙар алып барыусы, Рәсәй Телевидение академияһының беренсе президенты (1994—2008).

## Биографияһы

### Ата-әсәһе, тормошоноң башы
Владимир Владимирович Познер 1934 йылдың 1 апрелендә Францияның баш ҡалаһы Парижда 1922 йылда Рәсәйҙән эмиграцияға киткән Владимир Александрович Познер (1908—1975) һәм француз Жеральдин Люттен (1910—1985) ғаиләһендә тыуған. Атаһы исеме хөрмәтенә уға *Владимир* исемен ҡушалар. рус һәм француз шағиры *Владимир Соломонович Познер* Владимир Владимирович Познерҙың ике туған ағаһы.

Владимир Познерға биш йәш тулғансы ата-әсәһенең рәсми ниҡахы булмай. Уны барлығы өс айлыҡ сағында әсәһе АҠШ-ҡа алып китә. Унда Владимирҙың өләсәһе һәм әсәһенең бер туған һеңлеһе, әсәһенең яҡын туғандары, дуҫтары йәшәгән була. Бер аҙ ваҡыт үткәс, Владимирҙың әсәһе Жеральдин АҠШ-тың Paramount Pictures кинокомпанияһының Франция бүлегенә монтажсы булып эшкә урынлаша. 5 йылдан һуң, 1939 йылда, «Metro-Goldwyn-Mayer» кинокомпанияһының Европа филиалында эшләгән Владимир Александрович Познер, АҠШ-ҡа барып, ҡатыны Жеральдина менән улы Владимирҙы Францияға алып ҡайта.

1940 йылда, Франция немец ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынғас, Познерҙарҙың ғаиләһе АҠШ-ҡа ҡаса. 1945 йылда Америкала Владимир Познерҙың ҡустыһы Павел тыуа.

Владимир Александрович Познер Советтар Союзының ялҡынлы патриоты булған. 1940 йылда Литва СССР составына ингәндән һуң, В. Познерҙың атаһы яғынан ҡартатаһы Александр Познер СССР гражданлығы ала һәм СССР Юғары Советы указы нигеҙендә Владимир Александрович Познер ҙа СССР гражданлығына эйә була. Ул 1943 йылда АҠШ-тың Хәрби департаменты кинематографияһында рус секцияһының башлығы булып эшләй башлай. Ошо ваҡытта ул совет разведкаһы менән хеҙмәттәшлеге башлана.

Икенсе донъя һуғышы тамамланыу менән СССР һәм АҠШ араһындағы мөнәсәбәттәрҙең насарланыуы, илдә «маккартизм осоро» башланыу арҡаһында һәм Познерҙарҙы ФБР-ҙың көслө күҙәтеүгә алыуы сәбәпле, ғаилә АҠШ-ты ташлап китергә мәжбүр була. Башта Познерҙар Францияға ҡайтырға уйлай, әммә донос нигеҙендә Франция дәүләт органдары өлкән Познерҙы илгә индерергә баш тарта. Познерҙар Берлингә күсеп килә. Бында Владимир Александрович «Совэкспортфильм» компанияһында эшләй башлай. 1950 йылда Владимир Познер совет паспорты ала.

1952 йылда Познерҙар ғаиләһе Советтар Союзының баш ҡалаһы Мәскәүгә күсенеп ҡайта.

### Уҡыуы

## Иҫкәрмәләр
; Комментарийҙар

; Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Ҡәйепов Яхъя Зәйнулла улы

**Ҡәйепов Яхъя Зәйнулла улы** (18 июнь 1955 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2015).

## Биографияһы
Яхъя Зәйнулла улы Ҡәйепов тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлай. 1977 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡып сыҡҡас, 1977—1979, 1981—1985 йылдарҙа «Йылайыр» совхоз-техникумында (Баймаҡ районы Яковлевка ауылы) уҡытыусы була. Төрлө йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге колхозда баш агроном (1979), Башҡортостан Республикаһының үҫемлектәрҙе ҡурсалау станцияһының Баймаҡ диагностика һәм прогноз пункты етәксеһе (1979), ә 1980—1981 йылдарҙа Йомаш урта мәктәбендә инструктор булып эшләй.

1989—1992 йылдарҙа Баймаҡ ауыл хужалығы техникумында, 1994—1996 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтының Сибай филиалында уҡыта.

1992 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының ғилми хеҙмәткәре: 1995—1997 йылдарҙа Сибай лабораторияһында, 2006 йылдан әйҙәүсе фәнни хеҙмәткәр, 2009 йылдан лаборатория етәксеһе. Бер үк ваҡытта 2012—2015 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт аграр университетының Урал аръяғы филиалында уҡытыусы була.

Фән йүнәлеше — 06.01.03 — агропочвоведение, агрофизика. Фәнни хеҙмәттәре тупраҡтың уңдырышлығын һаҡлаған ер эшкәртеү алымдары, һуғарылған һәм тәбиғи туғайлыҡтарҙа мал аҙығы етештереү темаларына арналған.(Докторлыҡ диссертацияһының авторефераты исеме : «Сохранение и воспроизводство плодородия черноземов в ресурсосберегающих технологиях полевого кормопроизводства на южном Урале»)
 
Яхья Ҡәйепов Башҡортостандың дала зонаһында туғайлы көтөүлектәрҙә һәм ферма яны баҫыуҙарында мал аҙығы сәсеүҙең баҫыу әйләнештәре (севообороты) схемаларын төҙөгән ғалим. 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

Сибай ҡалаһында йәшәй.

## Хеҙмәттәре
* Продуктивность лугопастбищных и прифермских севооборотов в Зауралье Башкортостана//Материалы научно-практ.конф.«Теоретические и прикладные вопросы травосеяния в криолитозоне». — Якутск, 2001. — с.4-9.
* Энергетическая оценка кормовых севооборотов//Кормопроизводство. — 2001. — № 8. — с.10-12.
* *Каипов Я. З., Зарипова Г. К., Сафин Х. М.* Программирование урожаев в кормовом севообороте//Земледелие. — 2006. — № 1. — с.30-31.
* *Сафин Х. М., Каипов Я. З., Япаров Г. Х.* Плодородие почв в кормовых севооборотах Зауралья//Плодородие. — 2007. — Приложение к № 2. — с.64-66.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Запорожье өлкәһе

**Запорожье өлкәһе** () — Днепрҙың түбәнге ағымында урынлашҡан Украинаның административ-территориаль берәмеге.

Көнбайышта Херсон өлкәһе, төньяҡта Днепропетровск өлкәһе, көнсығышта Донецк өлкәһе менән сиктәш, көньяҡта Азов диңгеҙе менән йыуыла.

Өлкәнең майҙаны 27,1 мең км² тәшкил итә (Украинала 9-сы урын), халыҡ 2022 йыл башына 1,6 миллион кеше (7-се урын) иҫәпләнгән. Административ үҙәге һәм иң ҙур ҡалаһы — Запорожье, башҡа ҙур ҡалалары — Мелитополь, Бирдянск, Энергодар, Тоҡмаҡ.

Өлкә 1939 йылда Украина ССР-ының Днепропетровск өлкәһенән бүленеп сыға. 1944 йылда өлкә составынан Херсон өлкәһенә көнбайыш өлөшө бүленә.

## Административ ҡоролошо

**20 район:**
# Бердянск районы
# Васильевка районы
# Великая Белозёрка районы
# Весёлое районы
# Вольнянск районы
# Гуляйполе районы
# Запорожье районы
# Каменка-Днепровская районы
# Куйбышево районы
# Мелитополь районы
# Михайловка районы
# Новониколаевка районы
# Орехов районы
# Пологи районы
# Приазовское районы
# Приморск районы
# Розовка районы
# Токмак районы
# Черниговка районы
# Якимовка районы

**5 ҡала округы:**
# Запорожье
# Бердянск
# Энергодар
# Мелитополь
# Токмак

## Һылтанмалар
* Сайт
Йәһүҙин Инсур Ғәззәли улы

**Йәһүҙин Инсур Ғәззәли улы** (*псевдонимы Инсур Артур*; 26 март 1951 йыл — 21 март 2011 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР-ҙың Журналистар, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.

## Биографияһы
Инсур Ғәззәли улы Йәһүҙин (Инсур Артур) 1951 йылдың 26 мартында Бөрйән районының Иҫке Мөсәт ауылында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, Белорет ҡалаһында) тыуған. 

Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлаған, журналистика буйынса юғары һөнәри белем ала. 

Шиғырҙары, нәҫерҙәре матбуғатта 14 йәшендә күренә башлай. Оҙаҡ йылдар матбуғат өлкәһендә эшләй: гәзит баҫыусы, хәбәрсе, бүлек мөдире, «Совет Башҡортостаны» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе, «Таң» гәзитенең баш мөхәррире була. Ул СССР, Рәсәй, Башҡортостан Журналистар союздары ағзаһы булды. 1996 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Шиғырҙары, башҡа әҫәрҙәре төрлө телдәрҙә Мәскәүҙә, туғандаш республикаларҙа, сит илдәрҙә донъя күрә.

## Китаптары
* Юлға сығам (шиғырҙар)
* Тауҙарҙа тауыш аҙашмай (поэма һәм шиғырҙар)
* Көнлөғояш (проза)
* Дала сыңы (шиғырҙар)
* Төлкө килде ҡунаҡҡа" (балалар өсөн шиғырҙар) китаптары донъя күрҙе
* Даға ҫыңы
* Атайсал — бөрйәндәрдең ере
* Яраһыҙ һағыш
* Йөрәгемдә кояш күтәрәм

## Күләмле әҫәрҙәре, поэмалары
* Тулғанай
* Тауыштар
* Тынлык минуты
* Гөргөлдәк
* Ете моң
* Минең ҡоролтай
* Ысыҡлы дала»
* Тыуған көндәр

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1   
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.   

## Һылтанмалар
* «Башҡорт шиғриәте анталогияһы». — Өфө: Китап, 2001.
* Литературная карта Башкортостана: Ягудин Инсур Газзалиевич (Инсур Артур)
* Ягудин Инсур Газзалиевич, поэт
Ровно өлкәһе

**Ровно өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Ровно ҡалаһы.

## Административ ҡоролошо

**15 район:**
# Березно районы
# Володимирец районы
# Гоща районы
# Демидовка районы
# Дубно районы
# Дубровица районы
# Заречное районы
# Здолбунов районы
# Корец районы
# Костополь районы
# Млинов районы
# Острог районы
# Радивлов районы
# Ровно районы
# Рокитное районы
# Сарны районы

**6 ҡала округы:**
# Вараш
# Дубно
# Острог
# Ровно

## Һылтанмалар
* Сайт
Маргарет Тэтчер

**Ма́ргарет Хи́льда Тэ́тчер, бароне́сса Тэ́тчер** (; тыумыштан **Ро́бертс**; 13 октябрь 1925 йыл — 8 апрель 2013 йыл) — Бөйөк Британияның 1979—1990 йылдарҙағы 71-се премьер-министры (Консерватив партия), 1992 йылдан баронесса. Был вазифаны биләгән тәүге һәм әлегәсә берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ, шулай уҡ Европа дәүләттәрендәге беренсе ҡатын-ҡыҙ премьер-министр. Тэтчерҙың етәкселек осоро XX быуатта иң оҙайлыһы. Советтар Союзы етәкселеген ҡырҡа тәнҡитләгәне өсөн уға *«ҡаты леди»* (русса *«железная леди»*) ҡушаматы тағыла. Уның премьер-министр булараҡ тормошҡа ашырған *консерватив* саралары *«тэтчеризм»* тип аталған сәйәсәттең айырылғыһыҙ өлөшө.

## Йәшлек йылдары

Маргарет Робертс 1925 йылдың 13 октябрендә Грантем ҡалаһында тыуған. Уның атаһы *Альфред Робертс* сығышы менән илдең үҙәгендә урынлашҡан Нортгемптонширҙан, әсәһе — *Беатрис Ител* (тыумыштан Стефенсон) (1888—1960) Англия көнсығышында, Төньяҡ диңгеҙ буйындағы Линкольнширҙан. Уның бала сағы атаһының ике бакалея лавкаһы булған Грантемда үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (Текст)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
*
Аҡ Ипох ҡәһүәһе

**Ипох «аҡ» [[ҡәһүә]]һе** — Ипохта (Малайзия) үҫкән ҡәһүәне ҡурыу һәм эсемлеген әҙерләү ысулы. 

Был "аҡ ҡәһүә"не әҙерләү өсөн тәүҙә ҡәһүә бөртөктәрен пальма майынан яһалған маргаринда ҡурып алалар,  әҙер эсемлекте ҡуйыртылған һөт менән бирәләр.

Аҡ Ипох ҡәһүәһе тиҙ иреүсән ҡәһүә булараҡ киң таралған һәм ғәҙәттә төшкө аштан һуң бирелә.

## Исеме
Ҡытай телендә «Аҡ Ипох ҡәһүәһе» атамаһы — «怡保白咖啡», бында «白» — «аҡ» һүҙе эсемлектең төҫөнә ҡағылмай, ҡурыу нескәлектәре менән бәйле. «Аҡ»тан айырмалы, «ҡара» ҡәһүә тигәндә Малайзияла маргарин, шәкәр, бойҙай ҡушып ҡурылған ҡәһүәне аңлайҙар.

## Ҡыҙыҡ факттар
Аҡ Ипох ҡәһүәһе Шанхайҙа (Ҡытай) World Expo 2010 күргәҙмәһе павильонында тәҡдим ителгән төп эсемлектәрҙең береһе була.
## Иҫкәрмәләр
Дэвид Боуи

**Девид Боуи** ( ; ысын исеме **Дэ́вид Ро́берт Джонс** (), 8 ғинуар 1947 йыл — 10 ғинуар 2016 йыл) — Бөйөк Британия рок йырсыһы, йырҙар авторы һәм продюсер, тауыш режиссёры, рәссам һәм актёр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Buckley, David.* David Bowie: Complete Guide to His Music. — Omnibus, 2004.
* 
* 
* *Picaud, Loïc.* David Bowie et le rock dandy. — Hors-Collection, 2007.
* *Robin, Pierre.* David Bowie: Du provocateur au séducteur ultramoderne. — Paris: B. Giovanangeli, 2005. — 252 p. — ISBN 2-909034-76-3.
* *Sanford, Christopher.* Bowie: Loving the Alien. — Da Capo Press, 1998.
* *Seabrook, Thomas Jerome.* Bowie in Berlin: A New Career in a New Town. — Jawbone Press, 2008.
* *Soligny, Jerome.* — David Bowie.
* *Spitz, Marc.* Bowie: A Biography. — Crown Publishers, 2009.
* *Thompson, Dave.* — Hallo Spaceboy: The Rebirth of David Bowie. — Ecw Press, 2006.
* *Tremlett, George.* — David Bowie: Living on the Brink. — Carroll and Graf, 1997.
* *Ungemuth, Nicolas.* — David Bowie. — Librio, 1999.
* *Waldrep, Shelton.* Phenomenology of Performance // The Aesthetics of Self-Invention: Oscar Wilde to David Bowie. — University of Minnesota Press, 2004.
* *Welch, Chris.* David Bowie: We Could Be Heroes: The Stories Behind Every David Bowie Song. — Da Capo Press, 1999.
* *Wilcken, Hugo.* 33⅓: David Bowie’s. — Low, Continuum, 2005.
* Moonage Daydream: the life and times of Ziggy Stardust; photos by Mick Rock — textes by David Bowie. — Genesis Publications, 2002.

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ''Charlie Rose'' interview (1998) 
* Интервью Дэвида Боуи и Уилльяма Берроуза
* Статья о Дэвиде Боуи в журнале ''GQ''
* Сайт посвящённый синглам Дэвида Боуи 
* «Дневники Натана Адлера» (перевод Дмитрия Борца) 
* «12 жизней Дэвида Боуи»  — краткий путеводитель по творчеству
* Правила жизни.  Цитаты разных лет, из интервью журналу *[[Esquire]]*
Гоголь Николай Васильевич

**Никола́й Васи́льевич Го́голь** (тыуғандағы фамилияһы *Яно́вский*, 1821 йылдан — *Го́голь-Яно́вский*; 20 март 1809 йыл — 21 февраль 1852 йыл) — Рус яҙыусыһы, прозаик, драматург, шағир, тәнҡитсе, публицист, рус әҙәбиәтенең танылған класиктарының береһе. Сығышы менән Гоголь-Яновскийҙарҙың боронғо дворян ырыуы вәкиле.

## Биографияһы

### Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Николай Васильевич Гоголь 1809 йылдың 20 мартында (яңыса 1 апрелендә) Рәсәй империяһының (хәҙер Украина)  Полтава губернаһына ҡараған Полтава һәм Миргород өйәҙҙәре сигендә, Псёл йылғаһы буйында урынлашҡан Оло Сорочинцы ауылында тыуған. Уға исемде Изге Николай хөрмәтенә ҡушҡандар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Могила Николая Гоголя (фото)
* Могила Н. В. Гоголя, восстановленная к 200-летию писателя (фото)

; Библиотеки
* Произведения Н. В. Гоголя в онлайн-библиотеке homlib.com 
* Электронное научное издание (полное собрание сочинений Н. В. Гоголя в 14 томах, энциклопедические сведения и литература о нём)
* 
* Биография и библиография на сайте org.ru 
* Произведения Н. В. Гоголя на страницах библиотеки ImWerden
* *Аксаков С. Т.* История моего знакомства с Гоголем
*  Гоголь, Николай Васильевич — Биография. Библиография. Высказывания
* Цитаты Николая Васильевича Гоголя, в том числе из произведений
* Биография Николая Васильевича Гоголя в проекте Люди России
* Сайт, посвящённый творчеству Н. В. Гоголя 
* Сайт посвящён биографии и творчеству Николая Васильевича Гоголя 
* *Воропаев В. А.* Из Рассказов о Гоголе // Русская линия

; Статьи
* Гоголь Николай Васильевич // Православная Богословская Энциклопедия. Том 4. СПб. Изд-во «Петроград». Издание Санкт-Петербургской духовной академии. Приложение к духовному журналу «Странник» за 1903 г.
* *Монахова И. Р.* Н. В. Гоголь: размышления о вечном // Журнал «Дельфис» — № 74(2) — 2013 г.
* Гоголь. Ревизия: Монологи современных писателей. — «Грани.ру», 01.04.2009
* 
* 
* *Чембрович О. В.* Религиозно-философские идеи М. Горького в оценке критики и литературоведения // «Культура народов Причерноморья», № 83, 2006. Крымский научный центр Академии Наук Украины и Министерства образования и науки Украины.
* Мировое величие Гоголя (К итогам научных сессий, посвященных 100-летию со дня смерти Н. В. Гоголя)
*  Узелевский Б. И. Достоевский, Гоголь и Булгаков. — альманах «Достоевский и мировая культура», № 18, СПб, 2003 г.
Йәһүҙин

**Йәһүҙин** — фамилия.

* Йәһүҙин Инсур Ғаззали улы, Инсур Артур (1951—2011) — башҡорт шағиры һәм журналисы.
* Йәһүҙин Марат Әғләм улы (1948 т.) — тау инженеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған шахтёры (2006).
* Йәһүҙин Мусаниф Садиҡ улы (1936—2005) — башҡорт яҙыусыһы.
Суфиянов Суфый Хажи улы

** Суфиянов Суфый Хажи улы ** (29 декабрь 1914 йыл — 24 ғинуар 1999 йыл — 79‑сы гвардия уҡсылар полкы рота командиры (26‑сы уҡсылар дивизияһы, 11‑се гвардия армияһы, 3-сө Белоруссия фронты), Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
1914 йылдың 29 декабрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Айһай-Мөрсәләй ауылында тыуған. 1933—1940 йылдарҙа Күгәрсен районының К. Маркс исемендәге колхозында эшләй башлай.
1936—1938 һәм 1942—1946 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла. 1942 йылда Мәскәү пехота училищеһын тамамлай.

## Батырлығы

1942 йылдың июль башында Воронеж, 3-сө Белоруссия фронттарында хеҙмәт итә.

Советтар Союзы Геройы исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945)
* Ленин ордены (24.03.1945)
* Александр Невский ордены (26.10.1944)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (25.07.1944; 27.04.1945)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (05.02.1945; 06.04.1985)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
* 
*
Суфиянов

**Суфиянов** — башҡорт фамилияһы.

* Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы (1904—1974) — башҡорт шағиры, журналист.
*  Суфиянов Суфый Хажи улы (1914—1999) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
*  Суфиянов Әһлиулла Ғибәт улы (1927—2009) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961).
----
*  Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы (1930—2001) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы (1949—?) — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
Назаров

**Назаров** — фамилия һәм топоним.

* Назаров Айрат Әхмәт улы (1959 т) — физик, уҡытыусы. Физика‑математика фәндәр докторы (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фәндәр эшмәкәре.
* Назаров Михаил Алексеевич (1927 т.) - рәссам, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002).
* Назаров Николай Григорьевич (1946 т.) — Хеҙмәт Даны ордены тулы кавалеры.
* Назаров Рәшит Сәйетбаттал улы (1944—2006) — башҡорт шағиры.
* Назаров Хәсән Мөҙәрис улы, Хәсән Назар (1942 т.) — башҡорт шағиры, журналист-публицист һәм тәржемәсе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Назар (мәғәнәләр)
* Назарово (Кондинское районы)
* Назаровка (йылға)
Турат сағылы (йыр, риүәйәт)

**Турат сағылы**— башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте
Борон заманда Бөрйән башҡорттары араһында ҡурайсы, йырсы, сәсән һүҙле егет йәшәгән. Егеттең туры толпар аты булған. Атаһы уға Үҫәргән ырыуынан кәләш әйттергән. Егет бер көндө туры толпарына атланған да ҡайны йортона кәләш кейәүләргә барған. Толпарын кеше күрмәй торған ергә ебәргән. Көн һайын үҙе уның янына барып, ҡарап-күреп йөрөгән. Толпар ҡанаттарын ҡояшҡа йәйеп йоҡлар булған.
 
Бер көн бер көтөүсе ҡанатлы толпар янына барып сыҡҡан да һоҡланыуынан ҡысҡырып ебәргән. Толпар һиҫкәнеп уянған да шунда уҡ үлгән. Егет толпарын ҡосаҡлап ятып илаған, ҡайғыһынан көй сығарып, ҡурайҙа уйнаған.

Шул көндән толпар ятып үлгән тауға «Турат сағылы», уның янындағы ауылға «Турат ауылы» тип исем биргәндәр. Егеттең йыры «Турат сағылы» тигән исем менән халыҡ араһында таралып киткән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Турат сағылы
Илбаев

**Илбаев** — фамилия.

* Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы (1939—2015) — башҡорт шағиры.
----
* Илбаева Зәйтүнә Зариф ҡыҙы (1906—1983) — йырсы, БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1942).
Шарлотта Рэмплинг

**Шарлотта Рэмплинг** (; 5 февраль 1946 йыл) — Бөйөк Британия актрисаһы, Британия Ордены кавалеры, бик күп халыҡ-ара һәм милли премиялар лауреаты.

## Биографияһы
Тесса Шарлотта Рэмплинг 1946 йылдың 5 февралендә Бөйөк Британияның Эссекс ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Годфри Рэмплинг — 1936 йылда йәйге Олимпия уйындарында 4×400 м эстафетала алтын миҙал алыусы британ офицеры.

## Һылтанмалар
* 
* «Я странная, и мне это нравится»
Алтынбаев

**Алтынбаев** — төрки фамилия.

* Алтынбаев Ғәли Мансур улы (1956 т.) — баянсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
* Алтынбаев Рәнис Рәйес улы (1976 т.) — Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, ҡурайсы-педагог, филология фәндәре кандидаты (2013).
----
* Алтынбаева Зөһрә Нариман ҡыҙы (1951 т.) — башҡорт журналисы һәм шағиры.
Гуманитар фәндәр

**Гуманита́р фәндәр** ( — урыҫса *человек*, башҡортса *кеше*) — кешене уның рухи, аҡыл, әхлаҡи, мәҙәни һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге аша өйрәнеүсе фән. Тикшереү объекты, өйрәнеү предметы һәм методологияһы буйынса күп йәһәттән ижтимағи (йәмғиәт фәндәре) менән оҡшаш, ә тәбиғи һәм абстракт (формаль) фәндәргә ҡаршы итеп ҡарала. Гуманитар фәндәрҙә дөрөҫлөк һәм аныҡлыҡ мөһим булһа ла, мәҫәлән, тарихи ваҡиғаларҙы һүрәтләгәндә, аңлау һәм төшөнөү асыҡлығы тәүге урынға ҡуйыла. 

Субъект менән объект мөнәсәбәттәре өҫтөнлөк иткән тәбиғи фәндәрҙән айырмалы рәүештә гуманитар фәндәрҙә башлыса субъект менән субъект бәйләнештәре хаҡында фекер йөрөтөлә йәғни диалог, башҡа берәү менән аралашыу кәрәклеге айырым билдәләнә. 

## Барлыҡҡа килеү тарихы
Гуманитар фәндәр институт һәм университеттарҙа уҡыу-өйрәнеү дисциплинаһы булараҡ бары тик XIX быуатта ғына ойоша башлай. Был осорҙа улар *«рух тураһында фәндәр»* (Geisteswissenschaften, урыҫса *«науки о духе»*) тигән исем менән берләшә. Тәүге тапҡыр был атама Британия философы, иҡтисадсы һәм сәйәсмән Дж. Ст. Миллдең (1806—1873) *«Система логики»* хеҙмәтенең *Шиль* тәржемәһендә ҡулланыла («moral science» һүҙбәйләнеше тәржемәһе). Әммә ҡайһы бер нимес ғалимдары был аңлатма телгә алынған хеҙмәттең тәржемәһенә тиклем формалаша башлаған тип иҫәпләй.

## Предмет һәм ысул
Михаил Михайлович Бахтин үҙенең *«Гуманитар фәндәрҙең философик нигеҙҙәре хаҡында»* (урыҫса *«К философским основам гуманитарных наук»*) хеҙмәтендә «Гуманитар фәндәр предметы — тәьҫирле, тойғоло һәм һөйләшеүсән ысынбарлыҡ. Ул бер ваҡытта ла үҙе менән тап килмәй һәм шуға ла үҙенең мәғәнәһе һәм йөкмәткеһе йәһәтенән бөтмәҫ-төкәнмәҫ» тип яҙа.

Гуманитар фәндәрҙә мәғәнә текст аша бирелә: авторҙың ниәттәрен, маҡсатының нигеҙҙәрен һәм сәбәптәрен, уның уй-фекерҙәрен, әйтеп бирергә мөмкин булғанда, әйтеү йәки һөйләү кәрәк. Әйткәндең мәғәнәһе телмәр йә текст аша бирелә, был ике субъекттың аң сиктәрендә барлыҡҡа килә (был — ике авторҙың осрашыуы).

## Йүнәлештәре
 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* История и философия науки: История культурологии / Ред. Огурцов А. П., — М.: Гардарики, 2006
Килеш

**Килеш** — һүҙ категорияһы.

Башҡорт теле грамматикаһында алты килеш бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Дмитриев Николай Константинович|Дмитриев Н. К.]]* Грамматика башкирского языка. — Л., 1948.
* *Реформатский А. А.* Введение в языковедение / Под ред. В. А. Виноградова. — М.: Аспект Пресс, 1998. — С. 488. — ISBN 5-7567-0202-4
* *Усманова М. Ғ.* Башҡорт теле грамматикаһы. — Өфө, 2007.

## Һылтанмалар

* Падеж и семантика 
* Системная теория падежа и предлога в практике преподавания русского языка как иностранного 
* 
* 
* Ivan G. Iliev. On the Nature of Grammatical Case … (Case and Vocativeness) On the Nature of Grammatical Case …
Лотос

**Лотос** () — ике өлөшлөләр ырыуынан лотос ғаиләһендәге берҙән-бер вәкил ().

## Ботаник һүрәтләү
Үҫемлектең үҙгәреш кисергән һабаҡтары тәрәнгә һыу аҫтына китә.

Лотостың өс төрлө япрағы була: һыу аҫты япраҡтары, һыу өҫтөндә ятыусы япраҡтар һәм һыу өҫтөндә оҙон япраҡ һабындаға япраҡтар.

## Төрҙәре

*The Plant List* мәғлүмәте буйынса лотос ырыуы өс төрҙө берләштерә:
* |Nelumbo nucifera. Gaertn. (1788). Сәтләүекле лотос
* Nelumbo lutea.(1807).Америка лотосы
* Nelumbo pentapetala. Walt. Fernald (1934). Биш япраҡлы лотос

## Лотос мәҙәниәттә
Боронғо гректар ошо исем менән, емештәре ашарға яраҡлы булған, бик үҫемлектәрҙе атаған

Теофраст лотос тип телгә алған үҫемлек эт муйылы һымаҡтар ғаиләһендәге ҡыуыҡлыҡ булған. Тыуған иле төньяҡ Африка булған был үҙемлек бөгөнгө көндә көньяҡ Европала осрай; уның емештәре слива ҙурлыҡ, бик тәмле; боронғо заманда төньяҡ Африка халҡы уны аҙыҡ итеп ҡулланған.

Һиндостанда, Египетта, шулай уҡ Диоскорҙа лотос тип тобойоҡтарҙы (Nymphaea caerulea Saw., N. Lotus L.) атағандар.

Был изге үҫемлек Нил һәм Ганганың әкрен аҡҡан һыуҙарында үҫкән. Уның орлоғон һәм емешен он итеп тартҡандар. *N. speciosum *үҫемлеге ҡырағай шарттарҙа Урта һәм Көньяҡ Азияла, Рәсәйҙә Әстерхән янында, Волгоград өлкәһендә, Краснодар крайында һәм Приморье крайында үҫә.

## Буддизмда лотос символикаһы
Лотос буддизмда таҙалыҡ символы булып тора. Лотос буйраҡ һыуҙа барлыҡҡа килә, әммә донъяға бысранмаған таҙа булып тыуа. Сансара донъяһының береһендә тыуған әҙәм, Будда тәғлимәтен ғәмәлгә индерһә, ваҡыт үткәс ҡайғы-хәсрәттән ҡотола ала.

Буйраҡ һыуҙа тыуған саф таҙа лотос кеүек, әҙәм балаһы сансарала йәшәһә лә, уға бәйләнмәгән сафлыҡты күрһәтә.
Лотос рәсеме будда сәнғәтендә киң ҡулланыла.

## Лотосты файҙаланыу
* Лотос орлоғонан тиҫбе эшләйҙәр.
* *Nelumbo nucifera* ырыуындағы лотос тамыры Азияла аҙыҡ итеп ҡулланыла һәм деликатес булып һанала.
* Лотос рәсәме Ҡалмыҡ Республикаһы флагына төшөрөлгән .
* Лотос сәскәһе Мәскәү — Әстерхан фирма поездына төшөрөлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Лотос: информация на сайте GRIN (англ.) Лотос в Энциклопедии декоративных садовых растений 
* С. А. Курганская — Лотос орехоносный Лотос в Библиотеке кабинета травоведения 
* Долина лотосов на Тамани (Краснодарский край)
Мәктәп

**Мәктәп** (боронғо грек телендә σχολή, σχολά — урыҫса *досуг, учебное занятие, школа*, башҡортса — *буш ваҡыт, ял, уҡыу, дәрес, мәктәп*) — урта белем биреүсе уҡыу йорто. Һүҙҙең киң мәғәнәһендә теләһә ниндәй белем биреү учреждениеһына ҡарата (музыка мәктәбе, сәнғәт мәктәбе, спорт мәктәбе һәм башҡалар) һәм күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла (оҫталыҡ мәктәбе); йәш быуынға дөйөм белем, тәрбиә бирә торған уҡыу йорто һәм ул урынлашҡан бина; башланғыс йәки урта белем бирә торған уҡыу йорто.

## Атама тарихы
Грек телендәге  һүҙе баштараҡ беҙҙеңсә «ял», «буш ваҡытты ирекле үткәреү» («досуг, свободное времяпровождение») мәғәнәләрендә ҡулланылған, һуңыраҡ «буш ваҡыттағы шөғөлдө» аңлата башлаған: мәҫәлән, Платон халыҡты буш ваҡытында йыйған һәм үҙенең тәжрибә һәм белеме менән уртаҡлашҡан. Ә инде Плутарх заманында (беҙҙең эраның 100-се йылдары) был һүҙ «уҡыу», «философтар әңгәмәһе» тигәнде аңлата башлаған. Башҡортсаға «мәктәп» тип тәржемәләнгән «школа» һүҙе урыҫ теленә турана-тура түгел, ә уны латин теленән () үҙләштергән поляк теле () аша килеп ингән.

## Рәсәйҙәге мәктәп төрҙәре
* Башланғыс мәктәп: I—IV синыфтар. Башланғыс дөйөм белем биреү өсөн тәғәйенләнгән.
* Урта мәктәп: V—IX синыфтар. Төп дөйөм белем бирелә.
* Урта мәктәп: X—XI синыфтар. Урта дөйөм белем бирелә.
* Һөнәри белем мәктәбе: һөнәри училищелар (ПТУ), колледждар (техникумдар), училищелар һәм башҡалар.
* Махсус, шул иҫәптән юғары белем биреү мәктәбе (дини, иҡтисади, юридик һәм башҡалар)

## Мәктәптәр тарихынан

### Советтар Союзында

1918 йылда Рәсәй Республикаһы Халыҡ Комиссарҙары Советының "Сиркәүҙе дәүләттән һәм мәктәпте сиркәүҙән айырыу тураһында декрет"ы менән илдә донъяуи (дини булмаған) белем биреү принцибы иғлан индерелә. 1930 йылдан Рәсәй тарихында тәүге тапҡыр дөйөм мәжбүри бушлай уҡыу индерелә. Халыҡтың күпселеген (1897 йылда илдә йәшәүселәрҙең 2/3-тән дә кәм булмаған өлөшө) уҡыу-яҙыуға өйрәтеү маҡсатында СССР халыҡ мәғарифы системаһында 1930-сы йылдарға тиклем наҙанлыҡты бөтөрөү мәктәптәре (урыҫса *ликбез* — школы ликвидации безграмотности) эшләп килгән.

Советтар Союзында халыҡтың бөтә ҡатламдарын да йәлеп иткән дөйөм белем биреү системаһы булдырыла. Ғәҙәти урта мәктәптәр менән бер рәттән хеҙмәттән айырылмай, уңайлы ваҡытта уҡыу өсөн эшсе йәштәр һәм киске мәктәптәр әүҙем һәм күп ерҙәрҙә эшләп килә.

Мәктәптәрҙә Ленин бүлмәләре була, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн йәмәғәт ойошмаларының тәүге ячейкалары: башланғыс синыфтарҙа *октябрят йондоҙсоҡтары*, IV—VII синыфтарҙа *пионер ойошмалары*, юғары синыфтарҙа — *[[комсомол]] ойошмалары* эшләй. Күп йылдар уҡыусылар бер төрлө *мәктәп формаһы* кейә, уның өлгөһө бер нисә тапҡыр үҙгәртелә.

Совет осоронда һәм элекке СССР биләмәләрендә әле лә совет мәктәбе донъяла иң яҡшы булып һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Ноғманов

**Ноғманов** — фамилия.

* Ноғманов Иҙрис Мөҙәрис улы (1937 т.) — башҡорт яҙыусыһы.
----
* Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы (1972 т.) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ноғоманов
Исҡужин

**Исҡужин** — фамилия.

* Исҡужин Бүребай Мәхмүт улы (1952—2009) — яҙыусы.
* Исҡужин Зәбихулла Ғәбделғәзим улы (1911—1936) — ғалим һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Исҡужин Мөхәмәтғәле Ғәли улы (1927—2000) — педагог, башҡорт милли мәғарифы өлкәһендәге йәмәғәт эшмәкәре.
* Исҡужин Рудик Ғәзиз улы‎ — дәүләт эшмәкәре.
* Исҡужин Таһир Сәлим улы (1956—2015) — башҡорт хоҡуҡ белеме ғалимы, юридик фәндәр кандидаты.
* Исҡужин Әбдрәхим Рәхмәтулла улы (1891—1930) — ҡурайсы, халыҡ йырсыһы.
* Исҡужин Әҙеһәм Динислам улы (1928—2003) — ҡурайсы, халыҡ йырсыһы.
--------
* Исҡужина Миңзифа Усман ҡыҙы (1965) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Иҙелбаев

**Иҙелбаев** — фамилия.

* Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы (1893—1918)— Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
* Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы (1945 т.) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, яҙыусы.
* Иҙелбаев Нәжип Сафа улы, Нәжип Иҙелбай (1912—1991) — шағир, драматург, тәржемәсе.
* Иҙелбаев Урал Мирас улы (1972 т.) — композитор.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҙелбай (мәғәнәләр)
Тургенев Иван Сергеевич

**Ива́н Серге́евич Турге́нев** (9 ноябрь (иҫке стиль буйынса 28 октябрь) 1818 йыл — 3 сентябрь (22 август 1883 йыл) — рус яҙыусыһы-реалист, шағир, публицист, драматург, тәржемәсе. рус әҙәбиәте классиктарының һәм уның XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫешенә шаҡтай ҙур өлөш индереүселәрҙең береһе . рус теле буйынса Петербург фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1860), Оксфорд университетының почётлы докторы (1879).

## Биографияһы

Иван Сергеевич Тургенев 1818 йылдың 9 ноябрендә (иҫке стиль буйынса 28 октябрҙә) Рәсәй империяһының Орёл ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә икенсе бала булып тыуған.

Тургеневтар сығышы менән Тула губернаһы дворяндарынан. Буласаҡ яҙыусының атаһы *Сергей Николаевич Тургенев* (1793—1834) был ваҡытта рус ғәскәрҙәренең махсус атлы гвардия (кавалергард) полкында офицер вазифаһында хеҙмәт иткән була, 1821 йылда полковник дәрәжәһендә отставкаға сыға. 1834 йылда, өс улы — Николай, Иван һәм быума (эпилепсия) ауырыуынан иртә үлгән Сергейҙы ҡалдырып, вафат була.

Әсәһе *Варвара Петровна* (ҡыҙ фамилияһы Лутовинова) — бай дворян ғаиләһенән. Ул хакимлыҡ (өҫтөнлөк) итергә яратыусы һәм мәрхәмәтһеҙ ҡатын була. Иртә атайһыҙ ҡала, әсәһенең мәрхәмәтһеҙ мөнәсәбәтенән һәм үҙен йыш ҡына туҡмаған эскесе һәм ғауғасы үгәй атаһынан яфа сигә. Даими туҡмалыуҙарҙан һәм кәмһетелеүҙәрҙән Варвара атаһы яғынан туған ағаһына йәшәргә күсә. Уның вафатынан һуң мираҫ буйынса күркәм имениеның һәм 5000 крепостной крәҫтиәндең хужаһына әйләнә.

## Әҫәрҙәре
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
### Комментарийҙар

### Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт
### Китаптар
* 
* 
* *Гершензон М. О.* Мечта и мысль И. С. Тургенева. — М.: Товарищество «Книгоиздательство писателей в Москве», 1919. — 170 с.
* 
* 
* 
* 
* *Клеман М. К.* Летопись жизни и творчества И. С. Тургенева. М.; Л., 1934
* *Коровин В. Л.* Тургенев, Иван Сергеевич  // Энциклопедия Кругосвет
* Летопись жизни и творчества И. С. Тургенева (1818—1858) / Сост. Никитина Н. С.. СПб., 1995.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### «Жизнь замечательных людей» серияһы
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)

### Мәҡәләләр
* 
* 
* *Немзер А. С.* Тургенев Иван Сергеевич — жизненный путь и творчество
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Произведения Ивана Тургенева в Викитеке, свободной библиотеке
*
Донецк өлкәһе

**Донецк өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Донецк ҡалаһы.

## Билдәле шәхестәре
* Овчаренко Василий Моисеевич (1910—1965), инженер-металлург, хужалыҡ эшмәкәре. 1946—1965 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты директоры. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты. Ленин һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Белорет районы һәм Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (2006).

## Административ ҡоролошо

**18 район:**
# Амвросиевка районы
# Бахмут районы
# Великая Новосёлка районы
# Волноваха районы
# Володарское районы
# Доброполье районы
# Константиновка районы
# Красноармейск районы
# Красный Лиман районы
# Марьинка районы
# Новоазовск районы
# Александровка районы
# Першотравневый районы
# Славянск районы
# Старобешево районы
# Тельманово районы
# Шахтёрск районы
# Ясиноватая районы

**28 ҡала округы:**
# Авдеевка
# Бахмут
# Угледар
# Горловка
# Дебальцево
# Димитров
# Доброполье
# Докучаевск
# Донецк
# Дружковка
# Енакиево
# Ждановка
# Кировское
# Константиновка
# Краматорск
# Красноармейск
# Лиман
# Макеевка
# Мариуполь
# Новогродовка
# Селидово
# Славянск
# Снежное
# Торез
# Торецк
# Харцызск
# Шахтёрск
# Ясиноватая

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт
Огайо (йылға)

**Огайо** () — АҠШ-тың көнсығышындағы йылға, Миссисипи йылғаһының һул һәм иң мул һыулы ҡушылдығы.

## Гидрология
Бассейн майҙаны 528,1 мең км². Метрополис ҡалаһы янындағы һыу сығымы яҡынса 8000 м³/сек, йыл дауамында ағып төшкән һыу күләме яҡынса 250 км³. Иң ҙур һыу күтәрелеше урындары: Питсбург (10‒12 м), Цинциннати (17‒20 м), тамағында (14‒16 м). Ваҡыты менән көслө һыу баҫыуҙары күҙәтелә; 1887, 1913, 1927, 1937 йылдарҙа улар ҙур һәләкәткә килтерә. Огайо һыуҙары сәнәғәт предприятиеларының ҡалдыҡтары тарафынан ныҡ бысранған.

Огайо йылғаһы Аппалач тауҙарында башланған Аллегени һәм Мононгахела йылғаларының Питтсбургта ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Оҙонлоғо 1579 км (Аллегейни йылғаһы менән бергә — 2102 км). Луисвилл ҡалаһына тиклем Огайо йылғаһы Аппалач платоһы, ә артабан — Үҙәк тигеҙлектәр буйлап аға.

Йылға буйында урынлашҡан иң ҙур ҡалалар: Питтсбург, Хантингтон, Портсмут, Цинциннати, Ковингтон, Луисвилл, Уилинг, Эвансвилл һәм Метрополис.

Эре ҡушылдыҡтары: Аллегейни, Мононгахела, Бивер, Уилинг-Крик, Литл-Маскингум, Дак-Крик, Маскингум, Литл-Канова, Хокинг, Канова, Гайандотт, Биг-Сэнди, Литл-Сэнди, Сайото, Литл-Сайото, Литл-Майами, Ликинг, Майами-Ривер, Солт, Кентукки, Грин-Ривер, Уобаш, Камберленд, Теннесси.

## Хужалыҡта әһәмиәте
Йылғаның барлыҡ оҙонлоғонда суднолар йөрөй ала (суднолар йөрөшөнөң гарантиялы тәрәнлеге 2,7 м). Суднолар йөрөшө тәрәнлеген тәьмин итеү өсөн Огайола гидроузелдар каскады төҙөлгән. Йылға бассейнындағы һыу юлдарының дөйөм оҙонлоғо яҡынса 4000 км. Луисвилл ҡалаһы янындағы тупһаларҙы уратып каналдар яһалған. Йылға бассейнында эре ГЭС-тар бар, уларҙың күбеһе Теннесси йылғаһында урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* Ohio River Flows and Forecasts 
* U.S. Geological Survey: PA stream gauging stations 
* Ohio River Forecast Center, which issues official river forecasts for the Ohio River and its tributaries from Smithland Lock and Dam upstream
* Lower Mississippi River Forecast Center, which issues official river forecasts for the Ohio River and its tributaries downstream of Smithland Lock and Dam
Миссури (йылға)

**Миссу́ри** (, МФА: ) — АҠШ йылғаһы, Миссисипи йылғаһының иң ҙур ҡушылдығы.

## География
Йылға оҙонлоғо 3767 км тәшкил итә.

Миссури йылғаһы Ҡаялы тауҙарҙа башлана. Башлыса көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә аға. Сент-Луис ҡалаһы янында Миссисипи йылғаһына ҡушыла. Бассейн майҙаны 1 300 000 км² ашыу тәшкил итә һәм 10 АҠШ штаты һәм 2 Канада провинцияһы территорияларының өлөштәрен үҙ эсенә ала.

Миссури үҙәнендә тәүге кешеләр 12 мең йыл элек килгән. Йылға буйында 10-дан ашыу төрлө индеец ҡәбиләләре йәшәгәнү. XIX быуатта йылға күскенселәрҙең көнбайышҡа үтеүендә һәм АҠШ территорияһының киңәйеүендә мөһим юл булып торған. Миссурила суднолар йөрөшө 1830-сы йылдарҙан алып бик тиҙ үҫешә һәм был үҫешенең иң юғары нөктәһе 1850-се йылдар аҙағына тура килә, ә хәҙерге ваҡытта тарҡалаш кисерә. XX быуаттың беренсе яртыһында йылғала күп кенә дамбаларһәм башҡа ирригацион ҡоролмалар төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Маккензи (йылға)

**Макке́нзи** ( — «ҙур йылға») — Канаданың иң ҙур йылғаһы.

## География

Оҙонлоғо 1738 км. 1789 йылда йылғаны тәү башлап тикшергән сәйәхәтсе Александра Маккензи хөрмәтенә аталған.

Маккензи йылға системаһының суднолар йөрөү юлдарының (Атабаска йылғаһындағы Уотеруэйстан Төньяҡ Боҙло океандың Бофорт диңгеҙе яр буйындағы Тактояктук портына тиклем) дөйөм оҙонлоғо 2200 км тәшкил итә.

Йылға буйындағы иң ҙур тораҡ пункттар: Аклавик, Инувик, Форт-Норман, Форт-Провиденс һәм Норман-Уэлс.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары: Пил, Лиард, Оло Айыу, Арктик-Ред-Ривер, Каркаджу, Рут, Маунтин, Хэр-Индиан.

Маккензи йылғаһы Оло Ҡолдар күлендә башлана. Йылға бассейнына шулай уҡ Канаданың Вулластон, Клэр, Атабаска һәм Оло Айыу күлдәре инә. Тамағында уртаса һыу сығымы  тәшкил итә, был күрһәткес буйынса Төньяҡ Америкала  ҡалып икенсе урында биләй.

Канаданың үҙәк һәм төньяҡ райондарында йылғалар һәм күлдәр 5-тән 9 айға тиклем боҙ менән ҡаплана. Маккензи сентябрь — октябрьҙә туңа һәм май-июньдә асыла.

## Иҫкәрмәләр