Каруанһарай (Санкт-Петербург)

**Ҙур каруанһарай** — XVIII быуат тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы, үткән заманда — үҙәк күмәртәләп һатыу каруанһарайы, XX быуат башынан алып — универмаг.
Архитекторы — Жан Батист Валлен-Деламот.
ЮНЕСКО-ның һаҡлауында тора.
Петербургтың тарихи үҙәгендә урынлашҡан, Нева проспекты (№ 35 йорт), Ҙур Баҡса урамына сығып тора.

Каруанһарай сауҙа йортоноң бүлмәләре 13 000 м² тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта универмаг биналары комплексының бөтә майҙаны — 78 000 м².

## Тарих

Петербург ҡалаһы төҙөлә башлағас та бында каруанһарайҙар барлыҡҡа килә һәм улар баш ҡаланың эшмәкәрлеген тәьмин итеүҙә етди роль уйнай.
*(Ентекләп ҡара. *'Санкт-Петербург каруанһарайы тураһындағы мәҡәләләр*')*

Был каруанһарай йортоноң башланғысы булып Йәшел күпер янындағы Мытный ихатаһы торған (архитекторы — Н. Ф. Гербель).
Янғын ваҡытында, 1738 йылда, ул янып юҡҡа сыҡҡандан һуң, уны тергеҙмәйенсә генә ҡала сиктәре янында яңы каруанһарай төҙөргә булғандар.

Каруанһарай бинаһы Рәсәй империяһының эре сауҙа йорто булараҡ төҙөлгән.

Уның тарихы батшабикә Елизавета бойороғо (1748 йылда) буйынса ер аҫтындағы келәттәре өҫтөнә ҡалҡытып төҙөлгән галереялы бер ҡатлы бина булырға тейеш була. 1752 йылда бинаны ике ҡатлы итеп төҙөргә булғандар.

1750 йылда Ринальди проекты кире ҡағыла.

1757 йылда Растрелли проекты раҫлана. Төҙөлөштө сауҙагәрҙәр финансларға тейеш булған. 1758 йылғы *«таш Каруанһарайҙы обер-архитектор Растреллий планы буйынса төҙөү»* тураһында указ сыға, уның буйынса сауҙагәрҙәр төҙөгән кибеттәрҙе уларҙың мәңгелек һәм тыумыштан булған милке итеп һанарға ҡушыла.
Растрелли проекты буйынса бина бик бай итеп һыланырға һәм скульптуралар менән биҙәлергә, ҡупшылығы менән һарайҙар бинаһынан бер нисек тә ҡалышмаҫҡа тейеш була. Төҙөлөш эштәре 1757 йылда башланып китә, әммә финанслау мәсьәләһе оҙаҡҡа һуҙыла, шунлыҡтан проект ҡабаттан тикшерелеп ҡарала.

Ахыр сиктә, Каруанһарайҙың авторы Валлен-Деламот була. Уның проекты Растрелли планындағы бинаның дөйөм планлаштырылыуын һаҡлап ҡала һәм классицизм стилендә бинаны төҙөп бөтөрә. Каруанһарай төҙөлөшө егерме йылдан ашыу дауам итә — 1761-1785 йылдар.

1840-сы йылдарҙа Каруанһарай бинаһында иң беренсе итеп газ менән яҡтыртыу үткәрелә.

1886—1887 йылдарҙа бинаның Нева проспектына сығып торған төп фасады әҙерәк биҙәп үҙгәртелә (Н. Л. Бенуа проекты буйынса).
Файл:Front Gostiny Dvor 001.jpg|1986 йылда каруанһарай үҙәк портигы
Файл:Gostiny Dvor Gallery SPB 1.jpg|Икенсе ҡаттағы галереяһының Нева яғынан күренеше
Файл:Gostiny Dvor Gallery SPB 2.jpg|Нева һәм күркәм һыҙыҡтарҙың киҫешеүе
Файл:Gostiny Dvor Gallery SPB 3.jpg|Икенсе ҡат галереяһы
Файл:Большой Гостиный Двор, ул.Садовая.jpg|Баҡса урамы саты яғындағы беренсе ҡат
Файл:Невский проспект (2).jpg|Нева проспекты
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Каруанһарай бинаһы ныҡ зыян кисерә. Уны тергеҙеү проекттары конкурсы блокада ваҡытында уҡ башлана — 1942 йылда. 1945—1948 йылдарҙа Каруанһарай йорто тергеҙелә.

Бианы тергеҙеү билдәле ленинград архитекторы О. Л. Лялин проект буйынса алып барыла. Фасады Деламот планындағы ҡиәфәтте ала, төп портик өҫтөндә яңы, тәрән барельефтар менән декорланған фронтон төҙөлә. Невский проспектына сығып торған фасады яғында йүкә аллеяһы ултыртыла.

14 октябрендә 1948 йылдың СССР Министрҙар Советы Каруанһарай бинаһын архитектура ҡомартҡыһы итеп таный һәм дәүләт тарафынан һаҡланырға тейеш тигән ҡарар ҡабул итә.

1955—1967 йылда яңынан реконструкция үткәрелгән. Архитекторҙары — А. И. Вакс һәм Л. С. Катонин, инженеры — М. И. Юношев («Ленпроект» институтынан) айырым магазиндарҙы уратылған анфилада итеп үҙгәртә. 178 магазин урынына берҙәм «Каруанһарай» универмагы алмашҡа килә, шулай итеп Ленинградтың төп универмагына әйләнә.
3 ноябрь 1967 йылда бина ҡаршыһында метро станцияһы асыла.

## Каруанһарай линияһы

Оло Каруанһарай бинаһы ҡаланың төрлө оҙонлоҡтағы дүрт фасады дүрт урамға сығып тора.

Ойошма үҙенең аҡсаһына универмаг бинаһына этаплап капиталь ремонт һәм реставрация үткәрә.
Эш бер нисә йылға һуҙылған, был сығымдар федераль әһәмиәттәге ҡомартҡылар менән файҙаланған өсөн түләү сығымдары иҫәбенә инә

* Баҡса урамы — иң оҙон фасад
* Чернышев тыҡрығы (хәҙ. Ломоносов урамы) — иң ҡыҫҡа фасад
* Перинный урамы (Дума урамы менән бергә ике айырым урам итеп һаналған) — оҙонлоғо буйынса икенсе урында тора
* Нева проспекты — фасадының оҙонлоғо буйынса өсөнсө урынды биләй.

Ҡала сленгында *Гостинка* һүҙе йыш ҡулланыла, шулай уҡ киң мәғлүмәт саралары ла Каруанһарайҙы йыш ҡына Гостинка тип атай.

Универмаг 1994 йылда акционерҙар йәмғиәтенә әйләнә, ошо ваҡыттан алып ул *ОАО* *«Оло Каруанһарай» тип атала*.
Генераль директоры 2008 йылда — Елена Коршунова .

* Энциклопедия Санкт-Петербурга 
* Сайт ОАО «Большой Гостиный Двор»

## XXI быуат

Каруанһарай ҡаланың иң ҙур универмагы булып ҡала.
Бина РФ Мәҙәниәт Министрлығы милке булып иҫәпләнә.

Бында ларҙың тауарҙары һатыла,  яҡын төрҙә һәм ике миллион берәмек тауар. Көн һайын Рәсәй Төньяҡ-Көнбайышының һәм Скандинавияның эре сауҙа үҙәгенә көн һайын  һатып алыусы тауар һатып ала.

XX быуат аҙағында бинаның Нева проспекты линияһын реконструкциялау үткәрелә (10 йыл самаһы дауам итә), бының өсөн приватизацияға тиклем 5 миллион доллар һәм 12 миллион — хосусилаштырыуҙан һуң аҡса индерелә.
Невский линияһы 1998 йылда асыла һәм уның икенсе ҡатында Юғары мода галереяһы урынлашҡан, унда Франция һәм Италияның билдәле дизайнерҙарының тауарҙары ҡуйылған.

Универмаг көн һайын иртәнге ундан киске унға тиклем асыҡ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Каруанһарай (мәғәнәләре)
* Каруанһарай
* Кесе каруанһарай

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Журнал *Город*, № 17, 2006

## Һылтанмалар