open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кузнецов Николай Тимофеевич

**Кузнецов Николай Тимофеевич** (25 сентябрь 1931 йыл) — СССР һәм Рәсәй химик, химия фәндәре докторы (1976), профессор (1980), органик булмаған материалдарҙың физика  химияһы һәм технологияһы буйынса  Рәсәй Фәндәр академияһының  тулы хоҡуҡлы ағзаһы , (1994 йылдан; 1987  йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты).

## Биографияһы
1949 йылда Ростов университетының химия факультетына уҡырға инә; 1951 йылда Мәскәү дәүләт университетының химия факультетына күсә, уны 1954 йылда тамамлай. 1954—1957 йылдарҙа урта машина төҙөү министрлығы предприятиеларында  эшләй. 1957 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының дөйөм һәм органик химия институтында эшләй; 1999 — 2004 йылдарҙа был институттың директоры. Әлеге ваҡытта еңел элементтар химияһы һәм кластерҙар лабораторияһы мөдире һәм РФА дөйөм һәм органик булмаған химия институтының дөйөм һәм органик булмаған химия буйынса фәнни-белем биреү үҙәгенең етәксеһе; органик булмаған химия буйынса РФА Ғилми советының рәйесе. 1991—2000 йылдарҙа М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү нескә химия технологиялары институтының органик булмаған химия кафедраһы мөдире булып эшләй, 1997 йылдан Мәскәү дәүләт университеты  материалдары тураһында фәндәр факультеты  профессоры.

Төп эштәре  химия һәм органик булмаған гидридтар технологияһына, координация берләшмәләренә һәм органик булмаған материалдарға  арналған.

1996—2006 йылдарҙа  «Координационная химия» журналының баш мөхәррире, 1988 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — «Журнал неорганической химии» журналының  баш мөхәррире.

Улы А.Н. Кузнецов —химик, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1973  йылда тыуған).

## Наградалары
Фән һәм техника өлкәһендә   «Химия карборанов и полиэдрических боранов» эштәр циклы өсөн   Рәсәй Федерацияһының  Дәүләт премияһы  лауреаты (1996), фән һәм техника өлкәһендә РФ хөкүмәте премиялары (2002), мәғариф өлкәһендә РФ президенты премияһы (2005), «Координационные соединения кластерных анионов бора» эштәр циклы өсөн Л.А. Чугаев исемендәге премиялары (2006). РФ юғары профессиональ белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2001).  М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү нескә химия технологиялары институтының  һәм  Д. И. Менделеев исемендәге Рәсәй химия һәм технология университетының почетлы профессоры, Ростов дәүләт университетының почётлы докторы.

Почёт  ордены  (1998) һәм Дуҫлыҡ ордены (2005)   менән бүләкләнә.

2010 йылда «Авиакосмик, лазер техникаһы,  водород энергетикаһы һәм ҡулланыуҙың башҡа өлкәләрендә  яңы органик булмаған конструкцион һәм фунциональ  материалдар булдырыуҙа уңыштары өсөн» Н.С. Курнаков исемендәге алтын миҙал менән бүләкләнә.

## Төп эштәре

* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Н. Т. Кузнецов на сайте МГУ
Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы

**Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы** (10 октябрь 1941 йыл — 8 август 2014 йыл) — ғалим-микробиолог, йәмәғәтсе. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, өлкән ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1984 йылдан — микробиология кафедраһы мөдире. 1992—2014 йылдарҙа Бөтә Рәсәй эпидемиологтар, микробиологтар һәм паразитологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987). 

## Биографияһы
Зәйнулла Ғәйнулла улы Ғәбиҙуллин 1941 йылдың 10 октябрендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙерге Ишембай районы) Үрге Әрмет ауылында тыуған.

Маҡар урта мәктәбендә уҡый (1959 йылғы сығарылыш). Стәрлетамаҡ медицина колледжын, аҙаҡ 1972 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Балалар йорто директоры урынбаҫары була, артабан Башҡорт дәүләт медицина институтының микробиология кафедраһында эшләй.
Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы — 300-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәттәр һәм 36 уйлап табыу авторы. Башҡортостан эпидемиологтар, микробиологтар һәм паразитологтар йәмғиәте рәйесе була (1992).

Ғалим ҡатнашлығында эренле яраларҙы, эсәк һәм урология инфекцияларын диагностикалау һәм дауалауҙың яңы ысулдары эшләнгән һәм хирургик практикаға индерелгән, микроорганизмдарҙы 21 штаммға (төр, «ствол», «род») бүлгән, хәҙер улар инфекцион ауырыуҙарҙы диагностикалағанда эталон булараҡ ҡулланыла.

2014 йылдың 8 авгусында вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

## Әҙәбиәт
Медицинский вестник Башкортостана. Выпуск № 4.том 9. 2014

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Габидуллин Зайнулла Гайнуллинович. Медицинский вестник Башкортостана.
Отеллин Владимир Александрович

**Отеллин Владимир Александрович** (6 ғинуар 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-гистологы, Рәсәй медицина фндәре академияһының ағза-корреспонденты (1997), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

1955 йылда Курск медицина институтын тамамлай.

1964 йылда академик Павлов исемендәге Беренсе Ленинград медицина институтында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм ассистент булып эшләй.

1965 йылдан 1980 йылға тиклем И. П. Павлов исемендәге физиология институтында эшләй, унда кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып Үҙәк нервы системаһы морофлогияһы лабораторияһының мөдиренә тиклем юл үтә.

1973 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Ғилми тикшеренеүҙәр темаһы — баш мейеһенең нейрон бәйләнештәре төҙөлмәһе.

1980 йылдан — мейе эсе юлдарының медиатор төҙөлмәһе, нервы туҡымаһының эмбриональ гистогенезы, нейротрансплантация менән шөғөлләнеүсе эксперименталь медицина институтының морфология бүлеге етәксеһе,

350-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән 11 монографияһы бар.

Үҙенең «Нигрострионигральная система» китабы өсөн гистология буйынса ул Б. И. Лаврентьев исемендәге Рәсәй медицина фәндәре академияһының премияһына лайыҡ була. 1995 йылдан В. А. Отеллин РФФИ, INTAS, РФА Президиумы гранттары хуплауындағы тикшеренеүҙәр менән етәкселек итә. Ҙур фәнни эшмкәрлеген ул фәнни-ижтимағи эшмәкәрлек менән уңышлы берләштерә. РМФА ИЭМ ғилми-тикшеренеү институтының диссертация советы рәйесе, Анатомдар, гистологтар һәм эмбриологтар йәмғиәтенең Бөтә Рәсәй идаралығы ағзаһы, «Журнал эволюционной биохимии и физиологии» һәм «Морфология» журналдары мәхәрририәте ағзаһы, Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағзаһы, Халыҡ-ара мейе үҫешен өйрәнеү буйынса йәмғиәттең, Халыҡ-ара базаль ганглийҙарҙы өйрәнеү буйынса йәмғиәттең, Халыҡ-ара невропатологтарҙың мөхбир ағзаһы.

Уның етәкселегендә 28 кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертациялары яҡлана

1997 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана

2014 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты була

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992)
* Гистология буйынса Б. И. Лаврентьев исемендәге Рәсәй медицина фәндәре премияһы (1993)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Биомедицина (РАЭН) (неопр.). raen.1spbgmu.ru. Дата обращения 15 ноября 2019.
Одинак Мирослав Михайлович

**Одинак Мирослав Михайлович** (19 ғинуар 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй неврологы, медицина хеҙмәте полковнигы, Рәсәй Медицина ФА ағза-корреспонденты (2005), Рәсәй ФА ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
1946 йылдың 19 ғинуарында УССР-ҙың Черновцы өлкәһе Кицмань районы Боровец ауылында тыуған.

1969 йылда — Һарытау хәрби-медицина институтының хәрби-медицина факультетын тамамлай.

Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, өлкән хәрби табип булып хеҙмәт итә — Брянск өлкәһе Сеща ҡасабаһындағы Хәрби-һауа көстәре часының медицина пункты начальнигы .

1973 йылдан алып — С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһында эшләй, унда нервы ауырыуҙар кафедраһы ординаторынан алып нервы ауырыуҙар кафедраһы өлкән уҡытыусыһына (1990), нервы ауырыуҙары кафедраһы начальнигы — РФ Оборона Министрлығының Баш невропатологы МО РФ (1994), РФ ОМ Баш неврологы (2006), Хәрби Медицина академияһының нервы ауырыуҙар кафедраһы профессорына (2014 йылдан алып) тиклем юл үтә.

1980 йылда — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1995 йылда «Неврология сочетанной черепно-мозговой травмы» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1995 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.

2005 йыл —РМФА-ның ағза-корреспонденты.

2014 йыл —Рәсәй ФА ағза-корреспонденты.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре хәрби һәм тыныс шарттарҙа үҙәк нервы системаһының йәрәхәттәрҙән зарарланған, нервы системаһына экстремаль факторҙарҙың йәрәхәтләнеүҙән периферия нервыларына йоғонтоһо менән бәйле.

600-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 11 монография (улар араһында монографиялар «Неврология контузионно-коммоционных повреждений мирного и военного времени»), табиптар өсөн 47 етәкселек, дәреслектәр, уҡыу әсбаптары, методик тәҡдимдәр һәм әсбаптар, белешмәләр (улар араһында «Клиническая диагностика в неврологии» (2007), «Указания по военной неврологии и психиатрии» (2007), «Заболевания и травмы перифе-рической нервной системы» (2008), «Топическая диагностика заболеваний и травм нервной системы» (2010), «Нервные болезни» (2014).

Уның етәкселегендә 42 кандидатлыҡ һәм 20 докторлыҡ диссертацияларын яҡланған.

## Наградалары
* «Почет Билдәһе» ордены
* Рәсәй Федерацияһының Атҡаҙанған табибы (1995)
* "Яҡшы хеҙмәте өсөн"отличие билдәһе
* Хәрби МА почетлы докторы (2011)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Оноприенко Геннадий Алексеевич

**Оноприенко Геннадий Алексеевич** (22 май 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй травматологы һәм ортопеды, Рәсәй Медицина академияһының (1997) һәм  Рәсәй Фәндәр академияһының (2014) ағза-корреспонденты.

## Биографияһы
1937 йылдың 22 майында Куйбышев (Һамар) өлкәһе Сызрань ҡалаһында тыуған.

1960 йылда 1-се Мәскәү медицина институтын тамамлай һәм 3 йыл дауамында Мытищи дауаханаһында хирург, травматолог булып эшләй.

1963 йылдан алып М.Ф. Владимирский исемендәгеөлкә Мәскәү ғилми-тикшеренеү институтында (МОНИКИ) травматология һәм ортопедия клиникаһы ординаторынан алып фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫарына тиклем юл үтә (1982). 1987 йылда институттың директоры итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 2013 йылға тиклем эшләй, әлеге ваҡытта —институт Ғилми советының почетлы рәйесе, институттың табиптарҙы камиллаштырыу факультетының травматология һәм ортопедия кафедраһы профессоры.

1969 йылда  кандидатлыҡ, ә 1982 йылда — докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай, 1990 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.

1997 йыл — Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана

2014 йыл — Рәсәй Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Травматология һәм ортопедия өлкәһе белгесе.

Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре:  һөйәк, кимерсәк,һеңер-тарамыш туҡымалары репаратив регенерацияһы өсөн оптималь шарттарҙы эксперименталь нигеҙләү, клиникала йәрәхәт эҙемтәләрен һәм ортопедия ауырыуҙарын хирургия менән дауалауҙың яңы ысулдарын эшкәртеү.

Органдарҙың һәм туҡымаларҙың микроваскуляр селтәрен комплекслы визуалләштереү ысулдарын эшләгән.

Ҡатмарлы хирургик дауалау практикаһында Рәсәйҙә беренсе булып заманса имплантаттар (Швейцария) ҡулланыу алымдарын киң ҡуллана башлаған..

570 фәнни эштәр, 7 монография, 23 уҡытыу-методик әсбаптар авторы, 22 уйлап табыу патенты алған.

10 йыл дауамында хирургия проблемалы-фәнни үҙәген (ПНЦ) һәм РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының травматология һәм ортопедияла яңы техника комиссияһын етәкләй,15 йыл дауамында РФ ВАК эксперт комиссияһы ағзаһы була.

Мәскәү өлкәһе йәмәғәт палатаһы ағзаһы (2009 йылдан алып)

## Наградалары

* «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн » IV  дәрәжә ордены (2003)
* Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (төркөм составында, 1999 йыл)
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (төркөм составында, 1996 йыл өсөн) —  клиник практикаға операция юлы аша инструменттар менән һөйәктәрҙе нығытыу һәм имплантаттарҙы сериялы етештереү ҡоралдарын индереү өсөн
* Фән һәм техника өлкәһендәге Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең премияһы (төркөм составында, 2004 йыл өсөн) — медицина практикаһына юғары эффектлы титан имплант конструкцияларын барлыҡҡа килтереү һәм киң ҡулланыу өсөн
* Рәсәй Федерацияһының Атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996)
* Мәскәү өлкәһенең почетлы гражданы (2007)
* Мәскәү өлкәһе Хөкүмәтенең Иван Калита ордены (2012)
* РМФА-ның В. В. Парин исемендәге премияһы (1996) «Васкуляризация костей при переломах и дефектах» монографияһы өсөн (1995)
* РМФА-ның Богомольцев исемендәге премияһы (2000)  «Морфологические и клинические аспекты репаративной регенерации опорных органов и тканей» монографияһы өсөн (1996)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Карандаев Александр Сергеевич

**Карандаев Александр Сергеевич** (20 апрель 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор.

300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәте, шул иҫәптән монографиялары етәү, шулай уҡ 40-тан ашыу ғилми уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент алған.

## Биографияһы
1959 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Глуховская ауылында тыуа.

### Белеме
1981 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «сәнәғәт ҡулайламаларын электр менән эш ләтеү һәм автоматлаштырыу» һөнәре буйынса тамамлай. 1983—1986 йылдарҙа Мәскәү энергетика институтында аспирантурала уҡый, унда 1986 йылда «Разработка тиристорных электроприводов с двухзонным регулированием скорости и улучшенными энергетическими показателями» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1994 йылда Карандаевҡа «Электротехника һәм сәнәғәт электроникаһы» кафедраһының доценты тигән ғалим исеме бирелә. 1997 декабренән алып Мәскәү энергетика институтының докторантураһына уҡырға инә, унда 2000 йылда «Автоматизированный электропривод непрерывно-реверсивного литейно-прокатного агрегата» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Александр Карандаевҡа 2001 йылда профессор дәрәжәһе бирелә. Ғалим булараҡ уның үҫешендә техник фәндәр докторы, профессорҙар И. А. Селиванов, В М. Салганик, О. И. Осипова һәм В П. Бычковтар ҙур роль уйнай.

### Эшмәкәрлеге
МТМИ-ын тамамлағас, 1981 йылда ул Магнитогорскиҙа ошо уҡ института эшләй. Докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, 2000 йылдан алып, Көньяҡ-Урал дәүләт университетында электр техникаһы һәм электр техникаһы системалары кафедраһы мөдире була, ә 2001—2010 йылдарҙа энергетика факультетының деканы була. Хәҙерге ваҡытта «Мехатроника һәм автоматлаштырыу» кафедраһының төп ғилми хеҙмәткәре . 2012 йылдан алып РФ Электротехника академияһының ағза-корреспонденты..

Шулай уҡ мөхәрририәт-нәшриәт эшендә ҡатнаша:

* 1996 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — юғары уҡыу йорттарының «Электротехника комплекстары һәм системалары» үҙ-ара ғилми хеҙмәте мөхәрририәте коллегияһы ағзаһы;
* 2007 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — «Известия вузов. Электромеханика» мөхәрририәт коллегияһының ағзаһы;
* 2013 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — «Вестник Южно-Уральского государственного университета. Серия Энергетика» журналының ғилми мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, .

А. С. Карандаев фәнни тикшеренеүҙәре илдең металлургия предприятиеларының технологик процесына ҡағыла. Уның күп эштәре Магнитогорск металлургия комбинатына индерелгән.

Карандаев етәкселегендә 10-дан артыҡ кандидатлыҡ диссертацияһы, 3 докторлыҡ диссертацияһы уңышлы яҡлана.

«Рәсәй Федерацияһының юғары профессиональ белем биреү почетлы хеҙмәткәре» (2003), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә йәш ғалимдар өсөн премияһы лауреаты (2007, коллектив етәксеһе сифатында), Силәбе өлкәһе Губернаторы премияһы лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
* Карандаев Александр Сергеевич, профессор, доктор технических наук
Рукавишников Виктор Степанович

**Рукавишников Виктор Степанович** (6 август 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, хеҙмәт медицинаһы өлкәһендәге белгес, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (2004), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
Виктор Степанович Рукавишников 1949 йылдың 6 авгусында Иркутск өлкәһенең Хомутово ауылында тыуған.

1973 йылда Иркутск дәүләт медицина институтын тамамлай, РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы Ангара Хеҙмәт гигиенаһы һәм профессиональ ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институтына эшкә ебәрелә, унда кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып бүлек етәксеһенә һәм директорға тиклем юл үтә (1992 йылдан алып).

2000 йылдан башлап бөгөнгө көнгә тиклем — фән буйынса Рәсәй медицина фәндәре академияһының Себер бүлеге Көнсығыш-Себер кеше экологияһы ғилми үҙәгенең директор урынбаҫары, кеше экологияһы һәм хеҙмәте медицинаһының Ғилми тикшеренеү институты Себер бүлеге Көнсығыш-Себер кеше экологияһы Ангара филиалы директоры

1985 йылда «Гигиеническая оценка условий труда при ионообменной технологии извлечения золота» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 1999 йылда — «Медицина труда на золотоизвлекательных фабриках» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2003 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.

2004 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.

2014 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Хеҙмәт медицинаһы өлкәһендә белгес, башлыса тау рудаһы сәнәғәтендә.

Ҡиммәтле металдарҙы ҡаҙыу һәм сығарыу буйынса предприятиеларҙа профессиональ ауырыуҙар һәм хеҙмәт шарттарын булдырыуҙың төп законлыҡтарын тикшереүҙе үткәрә.

Уның ҡатнашлығында вибрация ауырыуының һәм профессиональ генездың нейросенсор ҡолаҡҡа ҡатылыҡтың яңы диагностика алымдары төҙөлә һәм патенттар менән яҡлана.

Уның етәкселегендә 7 доктор һәм 11 фән кандидаты әҙерләнә.

300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 2 монографияһы бар,10 уйлап табыуҙың авторҙашы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (2011)
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (2003)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сельский Натан Евсеевич

**Сельский Натан Евсеевич** (25 сентябрь 1958 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, яңаҡ-йөҙ өлкәһендә трансплантация мәсьәләһе буйынса белгес, медицина фәндәре докторы, баш һөйәге-яңаҡ-йөҙ хирургтары Европа ассоциацияһының мөхбир ағзаһы.

## Биографияһы
Натан Евсеевич Сельский 1958 йылдың 25 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Башҡорт дәүләт медицина институтында юғары һөнәри белем алып, уны 1982 йылда тамамлай. Вузды тамамлағас, 1983 йылдан башлап Ишембай ҡалаһы үҙәк дауаханаларының береһендә эшләй башлай. 1986 йылдан Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәге менән хеҙмәттәшлек итә, унда бүлек етәксеһе вазифаһын биләй (1989 йылдан), генераль директорҙың беренсе урынбаҫары һәм бүлек мөдире (1982 йылдан). Төп профессиональ эшмәкәрлеге менән бер рәттән, 2004 йылдан алып Екатеринбургта урынлашҡан Урал медицина академияһында уҡытыусы булып эшләй. 2006 йылдан алып Өфөлә «Косметологик дауахана» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй.

Натан Евсеевич аллотрансплантаттар ҡулланыусы Рәсәй реконструктив хирургия мәктәбенә нигеҙ һалыусы, терәк-контурлы пластика өсөн һөйәктән трансплантаттар һәм имплантаттар эшләү етәксеһе. Фәнни эшмәкәрлеге яңаҡ-йөҙ өлкәһендә тыумыштан булған йәки тормошта барлыҡҡа килгән дефекттар һәм деформацияларҙы хирургик дауалау ысулдарын эшләүгә арналған. Шулай уҡ Н. Сельский 60-тан ашыу фәнни баҫма, 10 уйлап табыу авторы, улар иҫәбендә «Аллоплант» биоматериалы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000)
* Медицина фәндәре докторы (2002)
* Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (2007)
* Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2008).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2015)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Уразаева Роза Зәйнулла ҡыҙы

**Уразаева Роза Зәйнулла ҡыҙы** (20 ноябрь 1944 йыл — 11 август 2005 йыл) — табип, гинеколог, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе алдынғыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981). 

## Биографияһы
Роза Зәйнулла ҡыҙы Уразаева 1944 йылдың 20 ноябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Ҡыйғы районы Йыланлы ауылында тыуған.

1969 йылда Башҡорт медицина институтын (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университеты), 1996 йылда Рәсәй дипломдан һуң белем биреү медицина академияһын  тамамлаған.
  
1969—1996 йылдарҙа Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ үҙәк район дауаханаһында акушер-гинеколог булып эшләй.

1996 йылда Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ үҙәк район дауаханаһы янында компьютер диогностикалы квант терапияһы кабинетын ойоштора.

Роза Зәйнулла ҡыҙы Уразаева 2005 йылдың 11 авгусында Оло Ыҡтамаҡ ауылында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1981) 
* «Почёт Билдәһе» ордены (1981)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Пиголкин Юрий Иванович

**Пиголкин Юрий Иванович** (23 март 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, суд медицинаһы өлкәһендә  белгес, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының (2002) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
Юрий Иванович Пиголкин 1952 йылдың 23 мартында Владивостокта тыуған.

1975 йылда Владивосток медицина институтының  дауалау факультетын тамамлай,   һуңынан Приморье  суд-медицина экспертизаһы бюроһында эшләй.

1978 йылдан  1995  йылға тиклем  Владивосток медицина институтының суд  медицинаһы кафедраһында уҡыта, унда  ассистенттан алып профессорға  тиклем юл үтә.

1991 йылда  «Функциональная морфология нервного аппарата кровеносных сосудов спинного мозга в норме и при механической травме» темаһына   докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1993 йылда  профессор дәрәжәһе бирелә.

1994 йылдан 1995 йылға тиклем  Приморье крайының Суд-медицина экспертизаһы бюроһы начальнигы.

1995 йылдан 2004 йылға тиклем —Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының суд-медицина экспертизаһы үҙәгендә эшләй: танатология бүлеге мөдире, фән эше буйынса директор урынбаҫары  (1996), директор (2003—2004).

2001 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — И.М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академияһының суд медицинаһы кафедраһы   мөдире.

2002 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.

2014 йылда Рәсәй Фәндәре  ағза-корреспонденты.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — улар күпләп һәләк неопознанный инеү шарттарында шәхесте идентификациялау ысулдарын эшләү; гистологик тикшеренеүҙәр һәм һөйәк туҡымалары эске органдары йәшкә күләмле мәғлүмәт нигеҙендә билдәләү; суд эшләй-нарколог медицина препараттары киҫкен һәм ағыуланыуҙы диагностикалау критерийҙары.

Ғилми эшенең төп йүнәлештәре — күп танылмаған үлгән шәхестәрҙе идентификациялау буйынса алымдарҙы булдырыу; эске органдарын һәм һөйәк туҡымаларын гистологик тикшереү нигеҙендә йәшен билдәләү; наркотиктар менән киҫкен ағыуланыуҙың суд-медицина диагностикаһы критерийҙарын төҙөү. 

21 монография, 3 атлас, 13 дәреслек,10 уҡыу әсбабы, «Судебная медицина и судебно-медицинская экспертиза»  методик ҡулланма, Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 3  методик тәҡдиме, 4   яңы медицина технологияһы,  225  фәнни мәҡәлә, 10 уйлап табыу, шулай уҡ шәхесте  идентификациялау  диагностикаһының яңы алымын булдырғаны өсөн патент авторы. 

Рәсәй юғары аттестация комиссияһы эксперты составының ағзаһы, «Судебно-медицинская экспертиза» һәм  «Вестник судебной медицины» журналдарының  мөхәрририәт ағзаһы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2003)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Борисова Валентина Васильевна

**Борисова Валентина Васильевна** (16 апрель 1953 йыл) — әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1997), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009).

## Биографияһы
Валентина Васильевна Борисова 1953 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Бишбүләк ауылында тыуған. 1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм 1982 йылдан алып шунда уҡ уҡыта, 1984 йылдан — Павлодар педагогия институтында, 1993 йылдан — Башҡорт дәүләт педагогия институтында (урыҫ әҙәбиәте кафедраһы мөдире).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге С. Т. Аксаков, Ф. М. Достоевский, А. С. Пушкин ижадын өйрәнеүгә арналған.
150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

**Төп ғилми хеҙмәттәре**

«Калмыцкая» сказка в романе А. С. Пушкина «Капитанская дочка» //Фольклор народов РСФСР. Уфа, 1988;

Вып.15. Национальное и религиозное в творчестве Ф. М. Достоевского. Уфа, 1997.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Бөтә Рәсәй гуманитар фәндәр өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәр буйынса проекттар конкурсы лауреаты (1997);
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Видеояҙмалар
*  Поэтика индивидуального стиля Сергея Аксакова (Борисова Валентина Васильевна)

## Һылтанмалар
*
Барабанов Александр Трифонович

**Барабанов Александр Трифонович** (1928—2018) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор,  Америка математика йәмғиәте ағзаһы (1990).

Юғары аныҡлыҡтағы перспективалы ракета ҡоралдарын эшләүҙә ҡулланылған идара ителеүсе объекттар һәм кинематика мәсьәләләр сиселеше өлкәһендә билдәле ғалим.  300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 7 монографияһы, шулай уҡ 10-дан ашыу уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы бар.

## Биографияһы
1928 йылдың 9 апрелендә Севастополь ҡалаһында тыуған.

1952 йылда Ленинград хәрби-механик институтын (хәҙер Балтик «Военмех»  дәүләт техник университеты )   һәм 1958 йылда Ленинград университетын (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт университеты) тамамлай.

«Военмехты» тамамлау менән ошо уҡ уҡыу йортонда асситент, доцент булып эшләй. 1955 йылда аспирантураны тамамлай һәм кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Университетты тамамлағас, 1959 йылдан алып 1967 йылға тиклем  өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория, Ғилми-тикшеренеү институтының теоретик  тикшеренеүҙәр  һәм моделләштереү бүлегендә начальник булып эшләй, карапҡа ҡаршы ҡанатлы П-6 ракетаһының идара итеү системаһы  буйынса  борт аппаратураһының баш конструктор урынбаҫары була. 1963 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1968 йылда Александр Трифонович Севастополь приборҙар төҙөү институтына эшкә күсә (хәҙер Севастополь дәүләт университеты), унда техник кибернетика кафедраһы ойоштора һәм утыҙ йыл дауамында уны алыштырғыһыҙ етәкләй. Уның етәкселегендә кафедра инженер кадрҙары әҙерләү өлкәһендә, фәнни-тикшеренеү һәм белем биреү-педагогик эшмәкәрлектә  алдынғы урындарҙы биләй.  2015 йылдан кафедра менән «Информатика  һәм  техник системаларҙа идара итеү» тип атала. Ғалим университетта 50 йылдан ашыу эшләй.

Барабанов Александр Трифонович «Стационар булмаған һәм функциональ ҡатмарлы системалар һәм процестар» фәнни мәктәбен ойоштора һәм уны етәкләй,  36 техник фәндәр кандидаты әҙерләй, уларҙың күбеһе университетта эшләүен дауам итә. Ҡырым федераль университетының  «Динамические системы» журналы мөхәрририәте коллегияһы ағзаһы була.

2018 йылдың 19 сентябрендә Севастополь ҡалаһында вафат була

## Ҡаҙаныштары

* «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (1963), «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалдары (1981) һәм III дәрәжә  «Ҡаҙаныштар өсөн» украин ордены менән бүләкләнә.
* Украинаның Мәғариф һәм фән министрлығының «Фәнни ҡаҙаныштары өсөн» билдәһенә лайыҡ була
* 2018 йылдың апрелендә уға «Севастополь дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры» тигән исем бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Олександр БАРАБАНОВ Трифонович
* Александр Барабанова Трифонович, техник кибернетика кафедраһы нигеҙ һала, 90 йыл!
* Тормош булып киттем, техник фәндәр докторы, профессор Александр барабан трифонович
* Ни булды беҙгә дырка обтекатель
Бондаренко Виктор Николаевич

**Бондаренко Виктор Николаевич** (7 июль 1953 йыл) — ғалим-философ. 2003 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1996), профессор (1997).

## Биографияһы
Виктор Николаевич Бондаренко 1953 йылдың 7 июлендә Петухов ҡалаһында тыуған. 1976 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм хеҙмәт юлын Башҡорт АССР-ы Ҡыйғы районы мәктәптәрендә башлай, 1980 йылдан алып Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына уҡытыуға күсә, 1984—1992 йылдарҙа һәм 1996 йылдан алып — БДУ-ла уҡыта, 2001 йылдан алып — Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта, философия һәм социология кафедраһы мөдире. 2003 йылдан башлап Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта.

БДУ аспирантураһында — кандидатлыҡ диссертацияһын (1980—1984), ӨДАТУ докторантураһында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (1992—1995).

## Фәнни эшмәкәрлеге
В. Н. Бондаренконың фәнни хеҙмәттәре марксистик философияға, онтология, гносеология, политология һәм метафизика мәсьәләләренә арналған.
80-дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм *18 шиғри йыйынтыҡ* авторы.

**Төп ғилми хеҙмәттәре**

Из опыта философского исследования методологии и теории марксистского социализма. Уфа, 1990;

Марксистская светская религия. Уфа, 1994;

Методологические принципы гносеологической концепции классического марксизма. Уфа, 1997.

2013—2015 йылдарҙа — «Философская психология: методология, теория и практика», 2015—2017 йылдарҙа — «Духовно-психологическое консультирование и немедицинская психотерапия», 2016—2019 йылдарҙа «Духовная психология и психотерапия» темалары буйынса үҙе әҙерләгән мәғариф программалары нигеҙендә практик психологтар өсөн семинарҙар һәм тренингтар үткәрә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Дәүләтбаева Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы

**Дәүләтбаева Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы** (22 ноябрь 1939 йыл) — ғалим-филолог, университет уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (2011). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984).

## Биографияһы
Рәйсә Ғөбәйҙулла ҡыҙы Дәүләтбаева 1939 йылдың 22 ноябрендә Башҡорт АССР‑ының Көйөргәҙе районы Яҡшембәт ауылында тыуған.

1965 йылдан алып Күмертау ҡалаһындағы унынсы урта мәктәптә, 1965 йылдан Баймаҡ районы мәктәптәрҙә һәм Сибай ҡалаһының 9-сы урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1975 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1992 йылдан башлап Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының Сибай ҡалаһындағы уҡытыу-консультация үҙәгенең мөдире була. 2000 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Сибай ҡалаһындағы институтында уҡытыусы, 2002 йылдан башлап, ошо уҡ уҡыу йортонда башланғыс белем биреү педагогикаһы каыедраһы мөдире вазифаһын башҡара. 2005 йылдан алып Өфө ҡалаһына күсә, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәрен өйрәнеү буйынса лингвометодик үҙәк директоры була. Бер үк ваҡытта 2010—2012 йылдарҙа башҡорт теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире вазифаһын да башҡара.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт мәктәбендә урыҫ телен уҡытыу методикаһы мәсьәләләренә арналған. 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән башланғыс кластар өсөн урыҫ теле буйынса дәреслектәр, уҡытыусылар өсөн уҡыу әсбаптары авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984).

## Хеҙмәттәре
* Психолого-педагогические и лингвистические основы обучения русской грамоте учащихся начальных классов башкирской школы. Сибай, 2001;
* Формирование современной билингвальной языковой личности в процессе обучения русскому языку в башкирских дошкольных и школьных учреждениях. Уфа, 2008

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бикметов Евгений Юрьевич

**Бикметов Евгений Юрьевич** (15 октябрь 1964 йыл) — социолог. Социология фәндәре докторы (2003), профессор (2004).

## Биографияһы
Евгений Юрьевич Бикметов 1964 йылдың 15 октябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1989 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. 1993—1994 йылдарҙа һәм (ике йыл өҙлөктө иҫәпкә алмағанда) артабан Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта, был арауыҡ эсендә төрлө вазифалар биләп, профессор дәрәжәһенә тиклем күтәрелә (ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, социология һәм политология кафедраһы профессоры, менеджмент һәм маркетинг кафедраһы профессоры). 1995—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты янындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының квалификацияны камиллаштырыу факультеты деканы булып эшләй.
 
Өфө дәүләт авиация техник университеты аспирантураһында кандидатлыҡ диссертацияһын (1993) һәм докторлыҡ диссертацияһын (2003) яҡлай. Докторлыҡ диссертацияһының темаһы: «Теоретико- методологические проблемы оптимизации управления современным образованием» (22.00.08 — «идара итеү социологияһы» һөнәре буйынса).

**Профессиональ йәмғиәт эшмәкәрлеге**:

Бикметов Е. Ю. социология фәндәре буйынса ӨДАТУ янындағы диссертацион советы ағзаһы булып тора.
Рәсәй социологтар союзы ағзаһы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре идара итеү, мәҙәниәт, фән һәм мәғариф социологияһына, социаль коммуникациялар проблемаларына арналған.
120-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы Маҡтау грамотаһы (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Фәйезов Рөстәм Шәриф улы

**Фәйезов Рөстәм Шәриф улы** (4 ноябрь 1950 йыл) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы һәм бобслей буйынса тренеры. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры, бер үк ваҡытта РСФСР (1987—1991), Рәсәй (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры һәм Рәсәй үҫмерҙәр йыйылма командаһының (2010 йылдан) өлкән тренеры; 2009 йылдан — Өфө ҡалаһындағы 15-се Олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең бобслей буйынса тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2001), бөтә Рәсәй категорияһындағы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998) һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2006).

## Биографияһы
Рөстәм Шәриф улы Фәйезов 1950 йылдың 4 ноябрендә Башҡорт АССР-ы  ҡалаһында тыуған. Баш ҡаланың 45-се мәктәбендә уҡый.

1979 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1981—1986 йылдарҙа эске эштәр органдарының транпорт милицияһының енәйәтте тикшереү бүлегендә эшләй.

1986 йылдан «Спартак» ДСО‑һының Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1987 йылдан — Башҡортостан профсоюздары спорт йәмғиәтенең өлкән тренеры була.

1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры булып эшләй.

2009 йылдан — Өфө ҡалаһындағы 15-се Олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбендә бобслей]] буйынса тренер.

Бер үк ваҡытта 1987—1991 йылдарҙа бобслей буйынса РСФСР-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Федерацияһының йыйылма командалары тренеры вазифаһын башҡара.

1998, 2002, 2006 йылдарҙағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында бобслей буйынса Рәсәй Федерацияһы йыйылма командаһы тренеры.

2010 йылдан бобслей буйынса Рәсәй Федерацияһы үҫмерҙәр йыйылма командаһының өлкән тренеры вазифаһын үтәй.

Уның уҡыусылары биш ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашҡан. Тәрбиәләнеүселәре араһында С. В. Голубев, А. Ю. Зубков, В. А. Любовицкий, О. Н. Некрасова, О. Ю. Петров, А. Н. Селивёрстов, Т. А. Трапезникова, Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры И. И. Хужин, шулай уҡ 20‑нән ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Коренные уфимцы. Фаизов Рустем Шарифович // журнал «Уфа», № 12 (157), декабрь 2014.
* Фортуна покровительствует смелым // Бельские просторы, № 2 2005,
* Профиль на сайте «Спортивная Россия»
Зайдельман Яков Наумович

**Зайдельман Яков Наумович** (16 декабрь 1961 йыл) — СССР һәм Рәсәй программисы, информатика буйынса дәреслектәр авторы. Ярославль өлкәһендә мәктәп уҡыусылары араһында спорт буйынса «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» ярыштарын ойоштороусы, шулай уҡ «Үҙ уйыным» телетапшырыуҙар ҡатнашыусыһы.

## Биографияһы

### Профессиональ эшмәкәрлеге
Яков Наумович Зайдельман 1961 йылдың 16 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Өфө ҡалаһының 91-се гимназияһын һәм 114-се мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай. 1984 йылда Өфө авиация институтының «Идара итеү системалары» факультетын тамамлай. 1987 йылдың сентябренән 2005 йылдың майына тиклем СССР һәм Рәсәй Фәндәр академияһының программалар системаһы институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, 1997 йылдың сентябренән — Переславль-Залесский ҡалаһы университеты доценты, программалау буйынса уҡытыусы.

Яков Зайдельман Михаил Ройтберг менән бергә уҡыусыларға информатика буйынса БДИ тапшырырға әҙерләнеү өсөн «Информатика. Подготовка к ЕГЭ. Диагностические работы» китаптар серияһының авторҙашы, 5 класс өсөн «Азы информатики. Работаем с информацией» уҡыу-методик комплекты мөхәррире һәм 7-9 кластар өсөн информатика буйынса дәреслек авторҙашы.

### Шәхси тормошо
Яков Наумович — өс бала атаһы, әҙәби китаптар уҡыу менән ҡыҙыҡһына.

### Телевидение
1990-сы йылдар уртаһында Яков Зайдельман «Пузляры» командаһының капитаны булып «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» уйынының спорт вариантында уйнай башлай, ә 1998 йылда «:ru:Своя игра» телевизион уйынында тәү башлап сығыш яһай, тәүге уйында уҡ Аркадий Жучковты еңеп сыға. Ул «Алтын дюжинаның» 7 циклы финалына тиклем барып етә, финалда Яков Подольный һәм Андрей Абрамовтан ғына ҡалыша, ә шул уҡ йылда 8 цикл финалында Сахаров Михаилдан бер аҙ ҡалыша. Ул шулай уҡ 1999 йылда башватҡыстар буйынса Рәсәй чемпионатында еңә, ә инде 2001 йылда Чехияла донъя чемпионатында Рәсәй йыйылма командаһы составында сығыш яһай. 2001 йылдан алып «:ru:Своя игра» уйынының төрлө турнирҙарында сығыш яһауын дауам итә. Өс бала атаһы булараҡ, Яков Наумович, «Иң аҡыллы» программаһының «Иң аҡыллы ата-әсә» сығарылышында ҡатнаша, ләкин финалға сыҡмай.

Переславль-Залесский ҡалаһында Яков Зайдельман тырышлығы менән гуманитар лицейҙа «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» уйыны буйынса балалар клубы барлыҡҡа килә, был уйын Ярославль өлкәһендә иң популяр уйындарҙың береһе булып китә. Яков Зайдельман үҙ командаһын булдырып, улар менән 2005 йылда Рәсәйҙең өлкәндәр чемпионатында финалға сыға. Шулай уҡ «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» уйыны буйынса клубтарҙың Халыҡ-ара ассоциацияһының сертификатлы арбитры.

## Библиография

### БДИ
* 
* 
* 
* 

### Дәреслектәре
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальная страница Зайдельман, Яков Наумович социаль селтәрендә «Бәйләнештә»
* Статистика сығышында: Яков Зайдельман Наумович
Дубинин Всеволод Борисович

**Дубинин Всеволод Борисович** (11 ғинуар 1913 йыл — 8 июнь 1958 йыл) — СССР-ҙың ғалим-зоологы, акаролог, ҡаурый талпандар систематикаһы буйынса белгес

## Биографияһы
1913 йылдың 11 ғинуарында Санкт-Петербургта тыуған. 1931 йылдан 1936 йылға тиклем  Ленинград университетында уҡый.  Кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, 1939 йылда Зоология институтына эшкә инә. Өс ай эшләгәндән һуң уны армияға саҡыралар,  Белорус, Белофин һәм Ленинград фронттарында ҡатнаша. 1942 йылда уны Байкал арты фронтына ебәрәләр, унда белгес-паразитолог булараҡ уға хәүефле тәбиғи сығышлы сирҙәрҙе, бигерәк тә чуманы юҡ итеү буйынса проблемаларҙы  хәл итергә ҡушыла. 1943 йылда ул Ленинградтағы Хәрби-медицина академияһына күсерелә.  1947 йылда Зоология институтына әйләнеп ҡайта. 1947 йылдан 1954 йылға тиклем Зоология музейы  буйынса институттың директор урынбаҫары була.  1947 йылда докторлыҡ диссертацияһын  яҡлай. 1955  йылда Дубинин СССР Фәндәр академияһы Президиумы янындағы тәбиғәтте һаҡлау буйынса комиссия рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1958 йылдың 8 июнендә Ленинградта миокард инфарктынан вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡаурый талпандарҙың йәшәү циклдары, физиологияһы һәм эволюцияһының тикшеренеүҙәре менән шөғөлләнә. 26 төр ҡаурый талпандарҙың 20000 ашыу ашҡаҙанын микроскопик тикшереүҙәр ярҙамында  ул был паразиттарҙың төп аҙығы ҡоштарҙың ҡанаттарында булған липидтар булыуын асыҡлай. Ул  липидтарҙың төләү һәм ҡыш ваҡытында минималь булыуын асыҡлай, ә концентрацияһының артыуын төләүҙән һуң һәм оя ҡорған ваҡытта булыуы күҙәтелә. 1951 йылда Дубинин антинг («ҡоштарҙың ҡырмыҫҡа иләүендә йыуыныуы») өйрәнеүе буйынса эксперимент һөҙөмтәләрен баҫтырып сығара.   Ул антингтың ҡаурый талпандарҙы юҡ итеүгә булышлыҡ итеүен иҫбатлай.

Тәбиғәтте һаҡлау проблемалары  менән шөғөлләнә. Дубинин тырышлығы арҡаһында тәбиғәттә радиоактив матдәләрҙең миграция юлдарын күҙәтеү бурысы булған радиоэкология өлкәһендә тикшеренеүҙәр хупланат.

Фәндә тәүге тапҡыр яңы 150  төрҙәрҙе, 40 тоҡомдо, 10 ғаилә һәм ярым ғаиләне тасуирлай.

## Наградалары
II  дәрәжә Ватан һуғышы ордены,  «Ленинградты обороналаған өсөн» һәм «1941—1945 йй. Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»  миҙалдары менән бүләкләнә.

## Баҫмалары
136 баҫма, шул иҫәптән СССР Фаунаһының өс томлыҡ  авторы:

* Дубинин В. Б. Перьевые клещи (Analgesoidea). Ч. 1. Введение в их изучение // Фауна СССР. Паукообразные. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1951. — Т. 6, вып. 5. — 364 с. — (Новая серия № 43).
* Дубинин В. Б. Перьевые клещи (Analgesoidea). Ч. 2. Семейства Epidermoptidae и Freyanidae // Фауна СССР. Паукообразные. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1953. — Т. 6, вып. 6. — 412 с. — (Новая серия № 57).
* Дубинин В. Б. Перьевые клещи (Analgesoidea). Ч. 3. Семейство Pterolichidae // Фауна СССР. Паукообразные. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1956. — Т. 6, вып. 7. — (Новая серия № 63).
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Могила Всеволода Борисовича Дубинина
Изотов Алексей Николаевич

**Изотов Алексей Николаевич** (26 апрель 1973 йыл) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, VII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы, Дәүләт Думаһының финанс баҙары буйынса комитеты ағзаһы.

## Биографияһы
Алексей Николаевич Изотов 1973 йылдың 26 апрелендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. 1992 йылда Өфө радиоэлектроника колледжын бөтөрә һәм Өфө дәүләт авиация техник университетына уҡырға инә һәм 1997 йылда уны «Менеджмент» һөнәре буйынса тамамлай. 2003 йылда Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһында белемен күтәрә. 1997—1999 йылдарҙа «Башкредитбанк» банкында эшләй. 1999—2000 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Сбербанкының Башҡортостан филиалында кредит бүлеге баш иҡтисадсыһы, кредитлау секторы начальнигы булып эшләй. 2000 йылдан алып 2004 йылға тиклем — «Башкиргазинвест» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең директор урынбаҫары, башҡарма директоры, директоры. 2004 йылда Стәрлетамаҡ нефть химияһы заводына башҡарма директор, ә 2007 йылда заводтың генераль директоры итеп тәғәйенләнә. 2008 йылдың мартында 28-се бер мандатлы һайлау округы буйынса Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайының IV саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

2010 йылдың октябрендә, Стәрлетамаҡ ҡалаһы мэры вазифаһына контракт буйынса тәғәйенләнеү менән бәйле, үҙенән заводтың генераль директоры вазифаһын һәм депутат вәкәләттәрен һала. 2012 йылдың ноябрендә ике йыллыҡ контракт ваҡыты үткәндән һуң, А. Н. Изотов Стәрлетамаҡ ҡалаһының ҡала округы советы ҡарары менән йәнә ҡала башлығы итеп тәғәйенләнә.

2016 йылдың сентябрендә VII саҡырылыш Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа үҙенең кандидатураһын ҡуя, һайлау һөҙөмтәләре буйынса Стәрлетамаҡ 8-се бер мандатлы һайлау округы буйынса Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.

## Закондар сығарыу эшмәкәрлеге
2016 йылдан 2019 йылға тиклем VII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты вәкәләттәрен башҡарыу ваҡытында, 42 закондар сығарыу инициативаһы һәм федераль закон проектына төҙәтмәләр авторҙашы була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Ҡала алдындағы ҡаҙаныштары өсөн»

## Иҫкәрмәләр
Иҙрисов Роберт Хәбиб улы

**Иҙрисов Роберт Хәбиб улы** (1944 йыл 13 апрель)— инженер-механик, техник фәндәре докторы (2002), профессор (2007), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1985), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1980).

## Биографияһы
Иҙрисов Роберт Хәбиб улы 1944 йылдың 13 апрелендә Чкалов өлкәһенең (хәҙер Ырымбур өлкәһе) Домбаровск ҡасабаһында тыуған.
1969 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә башлай. 1972—1987 йылдарҙа өлкән инженер һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1987 йылдан алып нефть һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм ташыу буйынса Бөтә Рәсәй фәнни тикшеренеү институтының (ВНИИСПТнефть) лаборатория мөдире.
1974—1978 йылдарҙа Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының эксперименталь участкаһы начальнигы булып эшләй.
1987 йылдан Көнсығыш ғилми-тикшеренеү институтының хәүефһеҙлек техникаһы һәм промсанитария буйынса директор урынбаҫары.
2011 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эштәре магистраль торба үткәргестәрҙе ремонтлау ваҡытында шартлау энергияһын ҡулланыу проблемаларына арналған, магистраль торба үткәргестәрҙе шартлаулы ҡырҡыу технологияһын эшләгән. Уның етәкселеге аҫтында нефть һәм газ сәнәғәте объекттарын файҙаланғанда һыу аҫты үткәүелдәрен файҙаланыу һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса норматив документтар комплексы эшләнгән һәм ҡулланыуға индерелгән. 12 авторлыҡ танытмаһына һәм патентҡа эйә. 90-дан ашыу баҫма, шул иҫәптән 1 монография авторы.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Ильясов Юлай Талха улы

**Ильясов Юлай Талха улы** (10 июнь 1969 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре. 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы башлығы. Башҡортостан Республикаһы ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры (2010—2012), Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте буйынса Дәүләт комитеты башлығы (2005—2008), Өфөнөң Киров районы башлығы (2008—2010),

## Биографияһы
Юлай Талха улы Ильясов 1969 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районының Юнай ауылында тыуған

1994 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын «Осоу аппараттарының электр ҡорамалдары» һөнәре буйынса һәм 2001 йылда Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай.

1990—1991 йылдарҙа Нефтекамала «Связьстрой-5» тресы ПМК-512 монтажсыһы, 1991—1992 йылдарҙа «Рощинский» совхозы эшсеһе булып эшләй.

1992—1993 йылдарҙа «Визит-брок» контораһы маклеры, 1993—1994 йылдарҙа — «Аякс» спорт клубы администраторы.

1994—1997 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында аспирантурала уҡый, 1995 йылдан 1998 йылға тиклем Өфө дәүләт авиация техник университетында кесе ғилми хеҙмәткәр, кафедра ассистенты була.

1998 йылдан алып дәүләт хеҙмәттәрендә. 1998—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы иҡтисад һәм монополияға ҡаршы сәйәсәт Министрлығының әйҙәүсе, һуңынан баш белгесе, 1999 йылдан алып — «Гидравлика» Өфө агрегат предприятиеһы бүлек начальнигы урынбаҫары, 2000 йылдан алып — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының баш белгесе.

2000—2004 йылдарҙа «Оҙайлы һаҡламдар фонды» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең әйҙәүсе белгесе, 2004—2005 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең социаль-иҡтисади үҫеште күҙаллау һәм социаль сәйәсәт бүлеге мөдире.

2005 йылдың 7 февралендә Башҡортостан Республикаһы Президенты указы менән Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте буйынса Дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә, 2008 йылдың 7 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары вазифаһына күсеү менән бәйле, биләгән вазифаһынан бушатыла.

2008 йылдың 12 авгусынан 2010 йылдың авгусына тиклем Өфөнөң Киров районы хакимиәте башлығы, 2010 йылдың авгусынан алып 2012 йылдың ғинуарына тиклем Башҡортостан Республикаһы ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығын етәкләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Биография
Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы

**Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы** (15 ғинуар 1904 йыл — 4 октябрь 1969 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп эшмәкәре. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1949). Башҡорт АССР-ы атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

## Биографияһы
Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы 1904 йылдың 15 ғинуарында  Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Исмәғил ауылында тыуған.

1930 йылда Һарытау ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1930 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында директор ярҙамсыһы булып эшләгән.

1933 йылдан Башҡортостан АССР-ының Эске эштәр халыҡ комиссариатының Яңауыл район бүлеге начальнигының урынбаҫары вазифаһын башҡарған.

1937 йылдан Башҡортостан өлкә колхоз рәйестәре мәктәбендә уҡытыусы булып эшләгән.

1939 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡытҡан.

1940 йылдан Башҡортостан баҫыу тәжрибә фәнни-тикшеренеү станцияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1942 йылдан ошо станцияның директоры була.

1945 йылдан ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдиренең урынбаҫары вазифаһын башҡарған.

1950 йылдан Башҡортостан АССР-ы ауыл хужалығы министрының урынбаҫары вазифаһын үтәй.

1952 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Биология институтында директоры.

1956—1965 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты бүлегенең мөдире була.

1969 йылдың 4 октябрендә  ҡалаһында вафат булған.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре борсаҡ, бойҙай, арпа һәм башҡа баҫыу культураларының агротехникаһын уйлап сығарыуға, тупраҡтарҙы эрозиянан һаҡлау буйынса сараларҙың агротехникаһына арналған. Шакир Ғайсин — 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

;Хеҙмәттәре
* О ветровой эрозии почв в Башкирии. — Уфа, 1958.
* Занятые пары в Башкирии. — Уфа, 1963.

## Иҫкәрмәләр