open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы

**Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы** (1949—?) — башҡорт тел белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).

## Биографияһы
Суфиянова Нәсимә Фәтих ҡыҙы 1949 йылда Башҡортостан АССР-ының Күгәрсен районы Юлдыбай ауылында тыуған.

Мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө ҡалаһына килә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.

СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында тел бүлегендә эшләй.

1993 йылда «Башҡорт телендә күп мәғәнәле һүҙҙәр проблемаһы һәм уларҙы һүҙлектә сағылдырыу» () темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Башҡортса-русса һәм русса-башҡортса һүҙлектәренең авторҙашы. Ҡулланылышының күп өлкәләре өсөн — сауҙа эше, мәҙәниәт, медицина, педагогика һәм психология терминдары, урамдар исеме буйынса һүҙлектәр төҙөү эше менән шөғөлләнә.

### Хеҙмәттәре
* Проблема многозначности в башкирском языке и её лексикографическая разработка : диссертация … кандидата филологических наук : 10.02.02. — Уфа, 1993. — 144 с.
* Башкирско-русский словарь. — М., 1996. (авторҙаш)
* Проблема многозначности в башкирском языке и ее лексикографическая разработка / РАН. Уфим. науч. центр. Ин-т истории, яз. и лит., АН Респ. Башкортостан. Отд-ние гуманит. наук. — Уфа : Гилем, 1998. — 101 с. ISBN 5-7501-0031-6
* Русско-башкирский словарь педагогических и психологических терминов. — Уфа, 2002.
* Русско-башкирский словарь-справочник. Для работников торговли и общественного питания= Русса-башҡортса белешмә hүҙлек. Сауҙа hәм дөйөм туҡланыу хеҙмәткәрҙәре өсөн. — Уфа : Китап, 2005 (ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат). — 127 с. ISBN 5-295-03635-9
* Русско-башкирский словарь. В 2 т. — Уфа, 2005. (авторҙаш)
* Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов. — Уфа, 2007. (авторҙаш)
* Русско-башкирский разговорник с этикетными выражениями : [справочное издание] / Ф. Г. Хисамитдинова, Н. Ф. Суфьянова ; Российская акад. наук, Уфимский науч. центр, Ин-т истории, яз. и лит. — [Уфа] : Эдвис : Маленький гений Башкортостана, 2008. — 92 с. ISBN 978-5-88956-044-9
* О лексике торговли башкирского языка // Теория и практика башкирского языка и литературы в свете достижения филологических наук. — Стерлитамак, 2008. — С. 189—191.
* Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре өсөн русса-башҡортса, башҡортса-русса = Русско-башкирский, башкирско-русский словарь для работников культуры / яуаплы мөхәррире З. Ғ. Ураҡсин. — Өфө : Китап, 2009. — 174 с. ISBN 978-5-295-04840-1
* Русско-башкирский словарь-справочник названий улиц городов Республики Башкортостан. — Уфа, 2009. (авторҙаш)
* Современная медицинская терминология // Феномен Евразийства в материальной и духовной культуре, этнологии и антропологии башкирского народа. — Уфа, 2009. — С. 239—240.
* Академический словарь башкирского языка. Буква А. Т. 1. / Под ред. Ф. Г. Хисамитдиновой. — Уфа, 2011. (авторҙаш)

## Иҫкәрмәләр
Морозов Юрий Алексеевич

**Морозов Юрий Алексеевич** (11 декабрь 1941 йыл) — археолог. Тарих фәндәре кандидаты (1977). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991).

## Биографияһы
Юрий Алексеевич Морозов 1941 йылдың 11 декабрендә Башҡортостан АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Археология фәненә уны тарих уҡытыусыһы Г. Н. Матюшин ылыҡтыра.

1960 йылда урта мәктәпте тамалағандан һуң Совет Армияһы сафында Ырымбур өлкәһендә һәм Венгрияла хеҙмәт итә.

1969 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

1971—1973 йылдарҙа һәм 1977 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының археология бүлегендә эшләй: 1993 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1996—2004 йылдарҙа ғилми секретарь.

СССР Фәндәр академияһының Археология институты аспирантураһында өс йыл дауамында уҡый. 1977 йылда Мәскәүҙә «Ағиҙел-Яйыҡ йылғалары араһы бура мәҙәниәте ҡәбиләләренең тарихы» () темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Өфө ҡалаһында Археология һәм этнография музейы асылыуына булышлыҡ итә, 1979—1993 йылдарҙа ошо музейҙың экспозиция залдары мөдире була.

1998—2004 йылдарҙа Рәсәй Археология йәмғиәте Башҡортостан бүлексәһенең ғилми секретары була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Морозов Юрий Алексеевич — 230‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни тикшеренеүҙәре Урал буйының неолиты, энеолиты, бронза быуаты, Бура мәҙәниәтенә арналған. 300‑гә яҡын археологик ҡомартҡы, шул иҫәптән Абдулла ҡаласығын, Баръяҙы ҡаласығын, Ғүмәр тораһы II, Ишҡол ҡурғандарын, Ҡараяҡуп археологик комплексын, Ҡәҙер торамаһын, Литовка торамаһын, Мәҡсүт торамаһын, Таулыҡай ҡурғандарын, Иҫке Ябалаҡлы ҡурғандарын аса.

### Хеҙмәттәре
* История племен срубной культуры Бельско-Уральского междуречья : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.06. — Москва, 1977. — 202 с.
* Погребальные комплексы эпохи бронзы Южного Приуралья (по материалам Старо-Ябалаклинского могильника). — Уфа, 1988.
* Некрополь эпохи бронзы Южного Приуралья / Ю. А. Морозов, В. С.Горбунов. — Уфа, 1991. (авторҙаш)
* Археологические памятники Башкортостана. — Уфа, 1996.
* Этнокультурные связи срубных племен Приуралья в эпоху развитой бронзы : (По материалам Петряевского могильника) / Ю. А. Морозов, Р. А. Нигматуллин; РАН, АН Респ. Башкортостан. Уфим. науч. центр. Ин-т истории, яз. и лит. — Уфа, 1998. — 39 с. (авторҙаш)
* Погребальные памятники срубной культуры бассейна реки Дёма (Башкирское Приуралье). — Уфа, 2003.
* Николаевские курганы («Елена») на реке Стерля в Башкортостане» / Ю. А. Морозов, Р. Б. Исмагилов, М. С. Чаплыгин). — Уфа, 2009. (авторҙаш)
* На берегах тысячелетий. — Уфа, 2011.
* Аитовское поселение эпохи бронзы в Башкирском Приуралье : [монография] // Российская академия наук, Уфимский научный центр, Институт истории, языка и литературы. — Уфа : УНЦ РАН, 2017. — 231 с. — ISBN 978-5-9613-0509-8.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Каравдин Владимир Петрович

**Каравдин Владимир Петрович** (2 август 1932 йыл, Дәүләкән, Башҡорт АССР-ы — 12 август 2011 йыл, Силәбе өлкәһе) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы һәм тренеры, туплы (1954) һәм шайбалы хоккей (1956) буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

## Биографияһы
Силәбе хоккейы тәрбиәләнеүсеһе.

1949/50 миҙгелендә СССР чемпионатының юғары лигаһында Силәбе ҡалаһының «Дзержинец» клубы өсөн тәү башлап сығыш яһай. Беренсе шайбаны 1950 йылдың 17 декабрендә Мәскәүҙең «Динамо» ҡапҡаһына индерә. Клубтың составында 12 миҙгел уҙғара (яҡынса 292 уйын, 102 шайба индерә һәм 10 голлы тапшырыу бирә).

1955 йылда туп менән хоккей буйынса СССР чемпионатында Свердловск ОДО составында көмөш призер була.

Шулай уҡ Силәбе («Дзержинец», «Авангард»), Свердловск («Авангард», ОДО) футбол командалары өсөн «Б» класында сығыш яһай.

1956 йылда СССР-ҙың йыйылма командаһы составында Бөтә донъя студенттары ҡышҡы уйындары чемпионы була.

1964 −1966 йылдарҙа — Өфөнөң «Салауат» клубында уйнаусы тренер. 1966—1968 йылдарҙа башҡорт клубын етәкләй. "Салауат Юлаев"тың һәм Силәбе "Металлург"ының йәштәр командаһында тренер булып эшләй. 1985 йылдан 1994 йылға тиклем ЧМС балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә футбол командаһы етәксеһе булып эшләй.

2011 йылдың 12 авгусында 79 йәшендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Челябинский хоккей. Каравдин Владимир Петрович 
* Профиль на сайте ''FootballFacts.ru''
Машкин Фёдор Иванович

**Машкин Фёдор Иванович** (19 февраль 1930 йыл — 6 март 2002 йыл) — СССР-ҙың партия эшмәкәре. 1965—1991 йылдарҙа КПCC-тың Cтәрлетамаҡ район комитетының 1-се секретары. Башҡорт АССР-ының алтынсы-ун икенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. КПСС-тың XXV, XXVI, XXVII съездары делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

## Биографияһы
Фёдор Иванович Машкин 1930 йылдың 19 февралендә БАССР-ҙың Дәүләкән районы Шестопаловка ауылында тыуған. 1952 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

Эш урындары: 1953−1965 йылдарҙа — БАССР Ауыл хужалығы министрлығының өлкән зоотехнигы, ВЛКСМ өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары, КПСС өлкә комитеты инструкторы, КПСС өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары, Стәрлетамаҡ колхоз-совхоз идаралығы етәксеһе; 1965—1991 йылдарҙа — КПСС-тың Стәрлетамаҡ район комитетының 1-се секретары.

Стәрлетамаҡ районының Петровка һайлау округынан ете саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты.

Машкиндың район алдындағы ҡаҙаныштары райондың почётлы гражданы исеме менән билдәләнә. Федор Иванович 2002 йылдың 6 мартында вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981),
* 2 Ленин ордены (1973, 1981),
* Октябрь Революцияһы ордены (1976),
* 2 Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966,1971),
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1990).

## Һылтанмалар
* [http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r43/r43_44.html?gord=1&template=46 (недоступная+һылтанма)](http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r43/r43_44.html?gord=1&template=46&nbsp;(недоступная+ссылка))
* [http://zemlyaki.name/person.php?person_id=75 (недоступная+һылтанма)](http://zemlyaki.name/person.php?person_id=75&nbsp;(недоступная+ссылка))
Сәйәхов Фәнил Лотфрахман улы

**Сәйәхов Фәнил Лотфрахман улы** (5 март 1934 йыл — 20 ноябрь 2002 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы; 1995–2002 йылдарҙа Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының Башҡортостан Республикаһындағы фән‑ара бүлеге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (1996), физика-математика фәндәре докторы (1985), профессор (1987); Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1978), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1990).

## Биографияһы
Фәнил Лотфрахман улы Сәйәхов 1934 йылдың мартында Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Яҫҡайын ауылында тыуған. Тарихсы профессор Фәһим Сәйәховтың (1926—2003) ҡустыһы.

1958 йылда Мәскәү дәүләт университетын, 1964 йылда — Башҡорт дәүләт университетының аспирантураһын тамамлай, кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, дисперслы системалар электрофизикаһы өлкәһендә белгес;

1959 йылдан алып ул Башҡорт дәүләт университетында дөйөм физика кафедраһы мөдире (1965-1975) ғәмәли физика һәм геофизика кафедраһы мөдире (1984 йылдан) булып эшләй.

Фәнил Сәйәхов электромагнит ҡырҙарҙың күп фазалы системалар менән үҙ-ара тәьҫир итешеү физикаһы өлкәһендә эшләй. Ул поляр мөхит термодинамикаһын эшләй һәм йәбешкәк углеводородлы шыйыҡсаны юғары йышлыҡтағы электромагнит ҡырҙа фильтрлауҙың математик моделен дөйөмләштерә. Яңы фәнни йүнәлеш булдыра — юғары йышлыҡлы электромагнит гидродинамика. Ул — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының физика-математика фәндәре бүлеге ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
Фәнил Лотфрахман улы Саяхов — 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы шул иҫәптән:
* Физические принципы и модели разложения гидратов природного газа. М., 1988 (авторҙаш)
* Высокочастотная электромагнитная гидродинамика. Өфө, 1990 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
http://www.anrb.ru/blog/Item/2012/25
Шмелёв Алексей Николаевич

**Шмелёв Алексей Николаевич** (11 март 1960 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр. 2007—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, 2013 йылдың 20 декабренән —хакимиәт башлығы.  

## Биографияһы
Алексей Николаевич Шмелёв 1960 йылдың 11 мартында Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Ленинск ҡасабаһында тыуған. 1986 йылда Ҡазан инженер-төҙөлөш институтын «инженер-төҙөүсе» һөнәре буйынса тамамлай.

### Хеҙмәт эшмәкәрлеге
* 1986—1998 — «Башнефть» акционер нефть компанияһының Октябрьский ремонт-төҙөлөш идаралығы мастеры, баш инженеры, начальнигы;
* 1998—2004 — ЯСЙ «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының автотранспорт юл цехы начальнигы;
* 2004—2007 йылдарҙа — ААЙ «Октябрьский нефть һәм газ машиналары эшләү заводы»ның генераль директоры;
* 2007—2013 — Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.
* 2013 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы.

Шулай уҡ — «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәр советы» идараһы рәйесе

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Энергетика министрлығының Почетлы нефтсеһе.
* Салауат Юлаев ордены (2017 йылдың 9 октябре) — *емешле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн, кеше ғүмерен ҡотҡарғанда күрһәткән батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өсөн, сәнәғәттәге юғары етештереү ҡаҙаныштары, фәнни өлкәлә һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлегендә ҡаҙаныштары өсөн, мәҙәниәт, сәнғәт, әҙәбиәт өлкәһендә юғары ижади ҡаҙаныштары, йәмәғәт тәртибен һаҡлауҙағы ҡаҙаныштар өсөн, үҫеп килгән быуынды уҡытыу һәм тәрбиәләүҙә , йәштәрҙе патриотик тәрбиәләүҙә уңыштары өсөн, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн*.
* Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының «Ҡотҡарыу хаҡына хеҙмәттәшлек өсөн» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт городского округа город Октябрьский Республики Башкортостан
Сескутов Юрий Васильевич

**Сескутов Юрий Васильевич** (13 ноябрь 1927 йыл — 26 сентябрь 2008 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1960—1979 йылдарҙа Салауат техник быяла заводының директоры һәм генераль директоры. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1977). Ленин (1966) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары кавалеры, Салауат ҡалаһының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Юрий Васильевич Сескутов 1927 йылдың 13 ноябрендә Һарытау губернаһының Вольск ҡалаһында тыуған.

1946 йылда Вольск индустриаль техникумын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген «Бөйөк Октябрь» быяла заводында механик булып башлай.

1955 йылда «тау инженеры» һөнәре буйынса СССР-ҙың Төҙөлөш материалдары етештереү министрлығының Юғары инженер курсын тамамлай.

1955 йылдан — Һарытау техник быяла заводында баш механик, артабан — предприятиеның баш инженеры.

1960 йылдың 1 октябренән Башсовнархоздың промышленность төҙөлөшө материалдары идаралығы бойороғо буйынса Ю. В. Сескутов Салауат ҡалаһында төҙөлөп ятҡан техник быяла заводының директоры итеп тәғәйенләнә.

1960 йылдан 1979  йылға тиклем Салауат техник быяла заводының директоры һәм генераль директоры булып эшләй. 

1980 йылдан 1999 йылдарға тиклем — Дәүләт быяла институты проект-конструктор бюроһының Башҡортостан филиалы директоры була. 

Сескутовтың тәрән белеме арҡаһында Салауатта быяла заводы табаҡлы тәҙрә быялаһын, сталинитты, балаҫ-мозаика плиткаларҙы, быяла тышлау плиткаһын, арматурланған быяла, быяла пакеттар, шымартылған быяла, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары: көҙгөләр, керамика, термос һ.б. етештереүҙе үҙләштерә. 

Ю. В. Сескутов производствоға индерелгән күп уйлап табыуҙар, рационализаторлыҡ тәҡдимдәр, авторы. Уның тарафынан уйлап табыуға 34 ғариза бирелә, шуларҙың 23-нә авторлыҡ танытмаһы ала, 5 асыш индерелә, 64 рационализаторлыҡ тәҡдимдәр бирелә, шуларҙың 16-һы производствоға индерелә.

Заводта эшләү менән бер үк ваҡытта Ю. В. Сескутов әүҙем йәмәғәт эше алып бара, КПСС-тың Салауат ҡала комитеты ағзаһы, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Салауат ҡала Советы депутаты, башҡарма комитет ағзаһы булып тора.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Производство заданиеларын үтәүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Ю. В. Сескутов 1966 йылда Ленин, 1971 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. 1971 йылда ул «БАССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 

1998 йылдан Ю. В. Сескутов — Салауат ҡалаһының почётлы гражданы.

2008 йылда Салауатта вафат була. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Патенты России. Стекло 05.10.1976 г. автор(ы): Будов Виктор Михайлович, Сескутов Юрий Васильевич, Игнатова Тамара Игнатьевна. № документа 00530859.

## Һылтанмалар
*
Серков Андрей Игнатьевич

**Серков Андрей Игнатьевич** (1 август 1919 йыл — 2 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Андрей Игнатьевич Серков 1919 йылдың 1 авгусында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Преображенск заводы ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы Йылайыр ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 5 синыфты һәм киномеханиктар курсын тамамлаған. Кинотеатрҙа эшләгән.

1939 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына.  1942 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

Кесе лейтенант Серков 1944 йылдың 2 ғинуарында Глыбочка ауылы (Киев өлкәһе, Белоцерков районы) янында батырлыҡ күрһәтә.  Яуҙа һәләк була.

Белоцерков районы Фурсы ауылында ерләнә. Йылайыр ауылының кинотеатр бинаһында мемориал таҡта ҡуйылған, Геройҙың исемен был ауылдың мәктәбе һәм урамы, шулай уҡ Белая Церковь ауылының 6-сы мәктәбе йөрөтә..

## Батырлығы
78-се уҡсылар полкы элемтә ротаһының телефон взводы  командиры (74-се уҡсылар дивизияһы, 40-се армия, 1-се Украина фронты) кесе лейтенант Серков 1944 йылдың 2 ғинуарында Глыбочка ауылы  (Киев өлкәһе Белоцерков районы) янында дошман уты аҫтында боҙолған   бәйләнеште тергеҙә һәм дошман һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша. Ҡаты яралана, әммә һуғышыуын дауам итә. Дошман танкыһы янына гранаталар бәйләме менән шыуышып килеп уны шартлата. Серков ошо алышта һәләк була.

1944 йылдың 25 авгусында үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы 
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы   (25.08.1944);
* Ленин ордены (25.08.1944);
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (23.10.1943);
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (17.02.1943).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4.

## Һылтанмалар
*
Рәхимов Хәлил Хәләф улы

**Рәхимов Хәлил Хәләф улы** (2 май 1961 йыл) — ғалим-инженер, муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2007—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры урынбаҫары, 2008—2009 йылдарҙа Салауат ҡала хакимиәте башлығы.

## Биографияһы
Хәлил Хәләф улы Рәхимов 1961 йылдың 2 майында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Түбәнге Ибрай ауылында тыуған.

1983 йылда Өфө нефть институтын «инженер-химик-технолог» һөнәре буйынса тамамлай. Техник фәндәр кандидаты (2005).

1983—2001 — ААЙ "Салауатнефтеоргсинтез"дың нефть эшкәртеү заводында технологик ҡоролмалар операторы, АВТ-2 ҡулайламаһы начальнигы, 14-се цех начальнигы урынбаҫары, 11-се цех начальнигы, баш технологы, баш инженеры;

2001—2007 — ААЙ "Салауатнефтеоргсинтез"да генераль директорҙың беренсе урынбаҫары — баш инженеры, техник директоры-баш инженеры, баш инженеры;

2007—2008 — Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры урынбаҫары;

2008—2009 — Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы;

Рәхимов Х. Х. хакимиәт башлығы вазифаһынан ваҡытынан алда — үҙ теләге менән отставкаға китә. Отставканың сәбәбе — илдә финанс кризис эҙемтәһе.

2009 йылдан — ААЙ "Салауатнефтемаш"тың (Газпром Нефтехим Салауат) генераль директоры.

2010 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем — Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрының беренсе урынбаҫары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының «Почётлы нефтсе»һе.
* Башҡортостан Республикаһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Почёт грамотаһы
* Этилбензол-стирол етештереүҙе башлау хөрмәтенә ҡала округы хакимиәтенең Почёт грамотаһы,
* «Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» Бөйөк Петр миҙалы
* I дәрәжә «Химия индустрияһы алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены.

## Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
* 28 уйлап табыуға патент һәм 50-нән ашыу фәнни-техник баҫма авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* БУХАРМЕТОВ Радик Мазгарович
Ляшко Вениамин Иванович

**Ляшко Вениамин Иванович** (10 август 1925 йыл — 18 июль 1980 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-лейтенант. 1972—1980 йылдарҙа Киев Юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы начальнигы.

## Биографияһы
Ляшко Вениамин Иванович 1925 йылдың 10 авгусында Маҡан ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин. 1943 йылдың ғинуар айынан Ҡыҙыл Армияла. Армияға хеҙмәткә Иркутск өлкәһенең Черемховский районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 1-се Балтик Буйы һәм Ленинград фронттары ғәскәрҙәре составында, миномет ротаһының миномет взводы командиры вазифаһында ҡатнаша. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Һуғыш бөткәндән һуң һәм М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияла уҡыуҙы тамамлағас, полк һәм П. И. Чапаев исемендәге гвардия мотоуҡсылар дивизияһы командиры булып хеҙмәт итә. 1972 - 1980 йылдарҙа — Н. В. Фрунзе исемендәге ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡлы Киев юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһы начальнигы. Ижтимағи-сәйәси тормошта әүҙем ҡатнаша. КПСС-тың XXIV съезына, Украина коммунистар партияһының XXV съезына делегат итеп һайлана, партияның Киев ҡала комитеты ағзаһы була, күп тапҡыр халыҡ депутаттарының урындағы советтарына депутат итеп һайлана&#x5B;*асыҡлыҡ*&#x5D;.

1980 йылдың 18 июлендә ауырыуҙан вафат була. Киев ҡалаһында Лукьяновский хәрби зыяратында ерләнгән.

## Наградалары
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* II һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
* III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены,
* миҙалдар
* Украина ССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Сайт выпускников КВОКУ(рус.)
Григорьев Иван Васильевич

**Григорьев Иван Васильевич** (1 октябрь 1933 йыл — 6 май 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй агросәнәғәт производствоһын ойоштороусы. 1975—2008 йылдарҙа Силәбе өлкәһенең Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы (һуңынан ауыл хужалығы производство кооперативы) директоры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Силәбе өлкәһе Сосновка районының почётлы гражданы (1995).

## Биографияһы
Иван Васильевич Григорьев 1933 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Савельевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1967 йылда Силәбе совет-партия мәктәбен, 1976 йылда — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы юғары партия мәктәбен ситтән тороп уҡып тамамлай.

1955—1969 йылдарҙа ул Андреев исемендәге колхозда (Ырымбур өлкәһе) шофер, бригадир, Хәйбулла орлоҡсолоҡ совхозы (Башҡорт АССР-ы) үҙәк бүлексәһендә идарасы булып эшләй.

1969 йылда Силәбе өлкәһенә күсә:

* 1969—1970 йылдарҙа — Сосновка районының «Тепличный» совхозында тәьмин итеү буйынса инженер, эшселәр комитеты рәйесе,
* 1970—1975 йылдарҙа — «Митрофановский» совхозының партия комитеты секретары.

1975 йылдың декабренән — Силәбе өлкәһенең «Россия» дәүләт токомсолоҡ заводы директоры. 1976 йылда Сосновка КПСС район комитетының беренсе секретары итеп һайлана, бер ни тиклем ваҡыт ике вазифаны бер юлы башҡара, ә һуңынан партия эшенән баш тарта. Уның етәкселегендә ауыл хужалығы предприятиеһы өлкәлә иң эре предприятиеләрҙең береһе булып китә, һөт, картуф етештереүҙә махсуслаша һәм ҡара-сыбар тоҡомло тоҡом малын төп үрсетеүсе булып тора. Етди селекцион-тоҡомсолоҡ эштәре һөҙөмтәһендә рекорд класлы саф тоҡомло элиталы малдарҙан торған юғары продуктлы көтөү ойошторола.

И. В. Григорьев Германия Федератив Республикаһында һәм АҠШ-та стажировка үтә, Австрия һәм Нидерландта малсылыҡ ойоштороу тәжрибәһен өйрәнә. Был етди һөҙөмтәләргә өлгәшергә мөмкинлек бирә: бер һыйырҙан 5067 кг һөт һауып алыуға өлгәшелә, һөт етештереү 1,5 тапҡырға, ит һәм ит продукцияһы 1,3 тапҡырға, һөт һатыу — 1,5 тапҡырға, ит — 1,2 тапҡырға арта, тоҡом малын һатыу 400 башҡа етә.

КПСС-тың XXVI съезына делегат итеп һайлана.

Иван Васильевич Григорьев оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2014 йылдың 6 майында вафат була. Силәбе өлкәһенең Сосновка районы Мирный ҡасабаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы,
* Ленин ордены,
* Октябрь Революцияһы ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1997),
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы,
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы,
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре,
* Силәбе өлкәһе Сосновка районының почётлы гражданы.

## Һылтанмалар
* 
* http://www.dlica.ru/showperson_new.php?id=414
Гарин Фёдор Данилович

**Гарин Фёдор Данилович** (10 февраль 1908 йыл — 1987 йыл) — тимер юл эшсеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1945—1977 йылдарҙа Транссебер тимер юл магистраленең 233-сө төҙөлөш-монтаж поезы эшсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).

## Биографияһы
Фёдор Данилович Гарин 1908 йылдың 10 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Һыуыҡҡул ауылында тыуған. Башланғыс белемле. Милләте сыуаш.

1937 йылға тиклем шәхси хужалығында һәм «Националь» колхозында эшләй, 1937 йылдан — Йәрмәкәй районының «Еңеү» сәнәғәт артелендә эшсе. 1942 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945 йылдан алып — Транссебер тимер юл магистраленең Кемерово өлкәһендә 233-сө төҙөлөш-монтаж поезының юл эшсеһе.

Фёдор Гарин Төньяҡ-Кавказ тимер юл магистрален аяҡҡа баҫтырыуҙа, Омск — Татарск, Барнаул — Кузнецк, Сталинск (Новокузнецк) — Абакан, Асино — Белый Яр тимер юлы участкаларын төҙөүҙә ҡатнаша.

Сталинск — Абакан тимер юл линияһын төҙөгәндә өлгәшкән ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн 1960 йылдың 19 майында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Фёдор Гаринға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1968 йылда пенсияға сыға. 1987 йылда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960)
* Ленин ордены (1960)

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с.: ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. т. 2. В-Ж. 2006. − 624 с. ISBN 5-88185-062-9.; науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* ЧУВАШСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ. Гарин Фёдор Данилович
Ләбибә

**Ләбибә** () — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимология
Исемдәре этимологияһы Ләбибә (ғәрәп теленән):

Отҡор, зиһенле, аҡыллы

аҡыллы, белемле, зирәк

## Билдәле кешеләр

## Сығанаҡтар
* Күсимова Таңһылыу.  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.
* Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәйев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр
Зәйҙуллин Хәмит Вәли улы

**Зәйҙуллин Хәмит Вәли улы** (12 май 1934 йыл — 23 ноябрь 1993 йыл) — механизатор. 1946—1990 йылдарҙа Татар АССР-ының Баулы районы «Баулы» совхозында тракторсы, звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Хәмит Вәли улы Зәйҙуллин 1934 йылдың 12 майында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Сөйәрмәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Ауыл мәктәбендә 7 класс тамамлаған. 1946 йылда Татар АССР-ының Баулы районы «Баулы» совхозында тракторсы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, 1960 йылдан шул уҡ хужалыҡта тракторсы-кукуруз үҫтереүсе, кукуруз үҫтереү буйынса звено етәксеһе булып эшләй.

Республикала һәм районда кукуруз эшкәртеү ваҡытында ҡулланылған алдынғы агротехника алымдары комплексын индереп, X. В. Зәйдуллин йыл һайын йәшел массанан юғары уңыш алыуға өлгәшә. 1963 йылда 154 гектар майҙанда гектарынан 520 центнер йәшел масса ала, 1964 йылда — гектарынан 510 центнер, климат шарттары буйынса уңайлы булмаған 1965 йылда — гектарынан уртаса уңыш совхоз буйынса 208 центнер һәм район буйынса — 101 центнер булғанда, гектарынан 410 центнер уңыш ала. Кукуруздың бер центнер йәшел массаһының үҙҡиммәте 1963 йылда 26 тин тәшкил итә, совхоз буйынса — 83 тин, 1964 йылда — шуға ярашлы 28 тин һәм 43 тин, 1965 йылда — 39 тин һәм 65 тин. Кукуруздың юғары уңышы совхозға ете йыллыҡтың һуңғы өс йылында ҡышҡылыҡҡа силос күләмен ихтыяждың 150%-ы күләмендә һалырға мөмкинлек бирә, был малдың продуктлылығына йоғонто яһай. Был йылдарҙа бер һыйырҙан һауым 490 килограмға арта. 1965 йылда һәр һыйырҙан 2409 килограмм һөт һауып алына, был район буйынса күрһәткестән 391 килограмға күберәк.

МТЗ тракторында эшләп, X. В Зәйҙуллин  һөрөү буйынса юғары производство-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшә. Мәҫәлән, 1965 йылда бер тракторға эшләү күләме 1010 гектар йомшаҡ һөрөлгән ер тәшкил итә, яғыулыҡ экономияһы — 600 килограмм һәм запас частәр экономияһы — 170 һумлыҡ.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы менән, бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культураларын етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән ҙур уңыштары һәм техниканы етештереүсәнле файҙаланғаны өсөн, Хәмит Вәли улы Зәйҙуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

1990 йылда пенсияға киткәнгә тиклем «Баулы» совхозында эшләүен дауам итә.

Баулы ҡасабаһында йәшәй. 1993 йылдың 23 ноябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены,
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда. Уфа: Китап, 2011.
* Исмагилов И. Герои татарского народа. Казань, 2006.
* Хакимов М., Сафаров М. Татары. Воины. Труженики. Патриоты. Москва, 2006.

## Һылтанмалар
* 
* *
Степанов Никита Андреевич

**Степанов Никита Андреевич** (13 октябрь 1913 йыл — 22 сентябрь 1953 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. 16-сы гвардия кавалерия (Башҡорт атлы) дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Никита Андреевич Степанов 1913 йылдың 13 октябрендә  Васильевка ауылында тыуған. Урыҫ. Мәктәптә башланғыс белем ала. Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда эшләй.

1942 йылдың ғинуарында Йәрмәкәй районы хәрби комиссриаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла.

1943 йылдың мартынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була.

58-се кавалерия полкының ҡылыслылар взводы командиры ярҙамсыһы (Үҙәк фронттың 61-се армияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия өлкән сержанты Н. А. Степанов, 1943 йылдың 26 сентябрендә Гомель өлкәһенең Нивки ауылы янында Днепр йылғаһын һуғышып аша сығыуға әҙерлек барышында, разведкала айырыуса ҡатмарлы бурысты үтәгәндә батырлыҡ күрһәтә.

Һуғыштан һуң тыуған ауылы Васильевкаға ҡайта, Йәрмәкәй лесничествоһында урман ҡарауылсыһы булып эшләй.

1953 йылдың 22 сентябрендә вафат була, Васильевка ауылында ерләнгән.

## Батырлығы
«…Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда… …иптәш Степанов төн ҡараңғылығы аҫтында иптәше менән балыҡсы кәмәһендә йылғаның уң ярына сыға, һаҡ һәм ҡыйыу эш итеп, дошман траншеяһына үтеп инә һәм дошмандың береһен бысаҡ менән сәнсеп үлтерә, икенсеһен әсирлеккә ала һәм Днепр аша сығарып полк штабына алып бара.

Галки тораҡ пункты өсөн барған һуғышта иптәш Степанов иптәше менән икәүләп дошмандың тылына үтеп инергә һәм уның ут нөктәләренең урынын асыҡларға задание ала. Төндә улар бурыстарын үтәргә сыға. Ике кешене тауышһыҙ юҡ итеп, ҡыйыу разведчиктар фашистарҙың тылына үтеп инә… Ут нөктәләренең урынын теүәл асыҡлап, разведчиктәр иртәнсәк полкка әйләнеп ҡайта, ә ярты сәғәттән һуң артиллеристар дошмандың ут нөктәләрен ҡыйрата».

1944 йылдың 15 ғинуарында Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Бәләбәй өйәҙеаҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (15.01.1944);
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы,
* Ленин ордены (15.01.1944).

## Хәтер
Йәрмәкәй ауылында урам Герой исемен йөрөтә. Уның исеме Белоруссияның дәүләт Бөйөк Ватан һуғышы музейының бер залында ҡуйылған мәрмәр плитала уйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985. / стр. 174—204
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4. / стр. 31—34.

## Һылтанмалар
*  
* Республика Хәрби Дан музейы: Степанов Никита Андреевич .
Николаев Василий Семёнович

**Николаев Василий Семёнович** (3 апрель 1907 йыл — 29 декабрь 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, механизацияланған бригаданың мотоуҡсылар батальоны пулемётсыһы, гвардия рядовойы. 1942 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Василий Семёнович Николаев 1907 йылдың 3 апрелендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Семёнкин (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Яңы Семёнкин) ауылында тыуған.

Сыуаш. Мәктәптә башланғыс белем ала. Һуғышҡа тиклем туған колхозында, ә һуңынан Төньяҡ Осетин АССР-ының Алагир ҡалаһында эшләй. 1941 йылдың июнь айында Алагир хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.

Гвардия ҡыҙылармеецы Василий Николаев 1944 йылдың 10 мартына ҡарай төндә Березнеговатое-Снигирёвка операцияһы барышында батырлыҡ күрһәтә.

Демобилизацияланғандан һуң (1945) Төньяҡ Осетин АССР-ында эшләй, 1950 йылдан — Шаран районының Триключинский ауыл Советы рәйесе, «Юность» колхозында бригадир була. Шаран районынан (133-сө Шаран-Баш-Князевский һайлау округы) БАССР-ҙың 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана, 1955 йылдан — Кемерово өлкәһенең Крапивинский районы Баинов ауылында йәшәй.

1989 йылдың 29 декабрендә вафат була.

## Батырлығы
«5-се гвардия механизацияланған бригада пулемётсыһы (3-сө Украина фронтының 28-се армияһы 2-се гвардия механизацияланған корпусы) гвардия ҡыҙылармеец Николаев Василий 1944 йылдың 10 мартына ҡаршы төндә бойороҡ ала: Днепр йылғаһын аша сығырға, уң яҡ ярҙа станковый пулемёт уты менән дошман атакаһын кире ҡағырға, башҡа подразделениеларҙың йылға аша сығыуына ҡамасаулыҡ иткән ут нөктәләрен юҡ итергә.

Бойороҡто үтәп, ҡыйыу пулемётсы үҙе һал төҙөй. Днепрҙың ҡаршы яҡ ярына сығып, унда пулемётын урынлаштыра, һәм ике сәғәт дауамында дошманға ярға яҡынлашырға мөмкинлек бирмәй, өс тиҫтәнән артыҡ гитлерсыны юҡ итә. Килеп еткән батальон менән бергә һөжүм итеп, Николаев беренселәрҙән булып Украинаның Херсон өлкәһендәге Берислав ҡалаһына бәреп инә, пулемёт уты менән подразделениегә хәрби бурысты үтәүгә булышлыҡ итә».

1944 йылдың 3 июнендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия рядовойы Николаев Василий Семенович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була, уға Ленин ордены менән «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 5972) тапшырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (03.06.1944).
* Ленин ордены (03.06.1944).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (18.10.1943).
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.

## Һылтанмалар
* 
* Республика Хәрби Дан музейы: Николаев Василий Семенович .
Мостафин Өлфәт Мансур улы

**Мостафин Өлфәт Мансур улы** (4 май 1959 йыл — 29 октябрь 2020 йыл) — дәүләт эшмәкәре, ғалим. Техник фәндәр кандидаты. 2018 йылдың 29 октябренән Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы.

## Биографияһы
Өлфәт Мансур улы Мостафин 1959 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Иҫке Ихсан ауылында тыуған. 1976 йылда Иҫке Бәшир урта мәктәбен тамамлағандан һуң Өфө еңел сәнәғәт техникумына уҡырға инә. 1977 йылдың майында Совет Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1979 йылдың майынан 1981 йылдың мартына тиклем Өфө еңел сәнәғәт техникумында уҡыуын дауам итә, уны тамамлағандан һуң мамыҡ иләү сәнәғәте техник-технологы һөнәре буйынса диплом ала.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1981 йылдың июнь айында Өфө ҡалаһының Киров районында торлаҡ-эксплуатация идаралығында башлай. Киров районы торлаҡ-коммуналь хужалығы системаһында 4-се разрядлы слесарь булып эшләй башлай, торлаҡ хужалығы производство тресының мастеры, баш инженеры, 40-сы торлаҡ-эксплуатация идаралығы (ЖЭУ-40) начальнигы вазифаһына тиклем үрләй, унда 1991 йылдың мартына тиклем эшләй.

1992 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтын тамамлай.

Киров район Советы башҡарма комитетында эшләүен дауам итә, коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире, торлаҡ хужалығы предприятиелары идаралығы һәм мэрияның инженер тәьминәте начальнигы урынбаҫары, ААЙ "Газ-сервис"тың «Уфагаз» филиалы баш инженеры. 2003—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең финанс-хужалыҡ идаралығын етәкләй. 2008 йылдың 28 майында Башҡортостан Республикаһы Президентының махсус бойороғо менән биләгән вазифаһынан бушатыла. 2010—2013 йылдарҙа Росатомнадзор идаралығында төрлө вазифаларҙа эшләй. 2013 йылда "Газпром газ бүлеү Өфө"гә ҡайта.

Башҡортостан Республикаһы дүртенсе саҡырылыш Өфө ҡалаһы ҡала округы Советының 32-се ултырышында Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы итеп һайлана. Өфө ҡалаһы мэры вазифаһына 28 кандидаттың иләктә ҡалған өс кандидаты дәғүә итә.

28 депутат Өлфәт Мансур улы Мостафин өсөн тауыш бирә.
2020 йылдың 29 октябрендә Мәскәү ҡалаһының Склифосовский институтында ковид, пневмония һәм башҡа сирҙәрҙән өҙлөгөү һөҙөмтәһендә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Техник фәндәр кандидаты. 2005 йылда «Комплексная система оценки остаточного ресурса трубопроводов системы газоснабжения, бывших в консервации» темаһы буйынса диссертация яҡлай. Ғилми етәксеһе — техник фәндәр докторы, профессор Зәйнуллин Рәшит Сибәғәт улы, ғилми консультанты — техник фәндәр докторы Нәҙершин Альберт Сәхәп улы.

## Иҫкәрмәләр
Олимпия (мәмерйә, Ишембай районы)

**Олимпия** — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы мәмерйә, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985). Көньяҡ Уралдың көнбайыш уғата ҙур битләүендә, Буҙалашбаш тауының көнсығыш биләүендә, Хажы Шиҙеһе йылғаһының (Һәләүек йылғаһы ҡушылдығы) уң яҡ ярында, Хажы ауылынан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ҡотоҡ мәмерйәләренән һуң тәрәнлеге буйынса Көньяҡ Уралда өсөнсө урынды биләй. Карбондың визей ярусы эзбиздәренән хасил булған. Геоморфологи геологи профилгә эйә.

Мәмерйәнең оҙонлоғо — 1409 метр, тәрәнлеге — 122 метр, амплитудаһы — 101 метр. Олимпия мәмерйәһенең йәнәш кенә, Буҙалашбаш тауы битләһендә урынлашҡан ике инеү урыны бар.

Унда ярғанаттар йәшәй.

Ағиҙел-Нөгөш спелеорайонына, Ишор-Нөгөш бәләкәй районына ҡарай. Ишембай ҡалаһының А. К. Агафонов етәкселегендәге спелеологтары 1980 йылда, Мәскәүҙә Олимпия уйындары барған мөлдә асыла, шуға ла исеме лә Олимпия.

Йәйен мәмерйәлә һауа температураһы Цельсий буйынса +6 градусҡа етә. Иҙәне — таш ҡом, балсыҡ, ҡырсын. Яҙын сталактиттар һәм сталагмиттар барлыҡҡа килә.

## Ландшафт
Мәмерйәне киң япраҡлы ағас урманы уратып алған, енные леса, мәмерйә тирәһендә яланғас ғая таштар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Геологические памятники природы Республики Башкортостан. Гареев Э. З., Уфа. 2004
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан / М-во природопользования, лесных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Башкортостан, ГУП «Науч.-исследовательский ин-т безопасности жизнедеятельности Республики Башкортостан», Ин-т биологии Уфимского науч. центра РАН, Акад. наук Республики Башкортостан; [А. М. Волков и др.]; отв. ред. Б. М. Миркин; гл. ред. А. А. Фаухутдинов; редкол. Б. М. Миркин [и др.]. — Уфа : Гилем, 2006. — 413 с. : цв. ил., карты; 28 см; ISBN 5-7501-0698-5 (В пер.)

## Һылтанмалар
* *Соколов Ю. В.* Олимпия, пещера  &#x2F;&#x2F; Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Пещера Олимпия памятник природы 
* Туристский паспорт муниципального района Ишимбайский район Республики Башкортостан. ИСЭИ УНЦ РАН. г. Уфа.
Самосюк Борис Алексеевич

**Самосюк Борис Алексеевич** (29 сентябрь 1957 йыл) — рәссам, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Самосюк Борис Алексеевич 1957 йылда Өфөлә эшсе ғаиләһендә тыуған. Мәктәптән «Башкиргражданпроектта» эшләй, армияла хеҙмәт итә.

1984 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-график факультетын тамамлай.

1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Һынлы сәнғәт, графика (офорт: ҡоро энә, уйҙырып төшөрөлгән штрих, лавис; пластикала гравюра, пастель, акварель, ҡатнаш техника), декоратив скульптура техникаларында эшләй.

Борис Самосюктың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Заманса сәнғәт музейында (Мәскәү), Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейында (Дондағы Ростов), Эрбет дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Свердловск өлкәһе), Екатеринбург дәүләт һынлы сәнғәт музейында, Силәбе өлкә картиналар галереяһында, Екатеринбург, Магнитогорск, Калининград, Краснодар, Маастрихт (Голландия) картиналар галереяларында, Рәсәй, Украина, Франция, Израиль, Германия, Голландия, Италия, Япония, Англия, Канаданың галерея һәм шәхси коллекцияларында, бынан тыш, Байненың (Франция) хәҙерге заман сәнғәт музейында, Белград «Прогресс» художество галереяһында (Югославия), Риеки университетында (Хорватия) һаҡлана.

Ғаиләһе: ҡатыны, Ольга Самосюк (1958 й., Өфө), Магнитогорск педагогия институтының художество-график факультетын тамамлаған , 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы, ҡыҙы, улы бар.

## Эштәре
«Цветение сирени», «Улица Нагорная», "Ул. Лесная2, «Сны о Пенджикенте», «Всадники», «Путешествие на Восток», «Похищение Европы», «Поединок», «Мегера», «Крыльцо», «Изображение 247-1», «Дорога к магазину», «Домик в лесу», «Весна 005», «Ангел Тьмы».

## Күргәҙмәләре
Самосюк Борис Алексеевич — 1983 йылдан республика, төбәк, төбәк-ара, бөтә рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).

Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзының баҫма графика буйынса Урал триенналеһының I һәм II дипломдары (1995, 1998).

III Республика конкурс-күргәҙмәһенең дипломы, 2-урын (һынлы сәнғәт) (2006).

III — халыҡ-ара биеннале графикаһы дипломы, Санкт-Петербург (2006).

Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы дипломы (2009).

Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзының көмөш миҙалы (2013)

Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзының алтын миҙалы (2014)

## Һылтанмалар
http://hallart.ru/ourartists/olga-and-boris-samosiuk-artists-age-degeneration

http://isrageo.wordpress.com/2013/10/04/samosyuk/

https://web.archive.org/web/20140314085539/http://artoblaka.ru/house/samosyuk-boris-alekseevich-ufa/

http://likirussia.ru/content/view/678/88888951/

http://www.shrb.ru/painting/samosuk.htm

http://www.bizart.biz/artists/samosyuk-boris-alekseevich.html

Путешествие во времени.  Художник Борис Самосюк и его картины на сайте ArtAgeLess.com
Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы

** Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы ** (15 май 1930 йыл) — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1995), ветеринария фәндәре докторы (1982), профессор (1986).

## Биографияһы
Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы 1930 йылдың 15 майында БАССР-ҙың Саҡмағош районы Ҡалмаш ауылында тыуған. Һуғыш осоронда ир-егеттәр фронтҡа киткәс, бөтә эш ҡатын-ҡыҙҙар һәм малайҙар иңенә төшә. Ғәҙелгәрәй һуғыш йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн миҙал менән 15 йәшендә бүләкләнә. Был уның беренсе наградаһы була.

1953 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

1960—1965 йылдарҙа БАССР-ҙың Иглин районында ветеринария табибы, 1970—1982 йылдарҙа Башҡортостан фәнни-етештереү ветеринария лабораторияһында бүлек мөдире ; 1963 йылдан алып КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы; 1965 йылдан алып БашНИИСХ директоры урынбаҫары; 1982 йыл. — профессор, Башҡортостан ауыл хужалығы институты кафедраһы мөдире (БДАУ).
Хазиевтың ғилми эштәр:өлкәһе булып гельминттарҙың төр составы, эпизоотология Башҡортостан йорт ҡоштарының гельминтоз эпизоотологияһы тора. Ул республикала беренсе булып зооантропоноз проблемаларын өйрәнә.

Башҡорт дәүләт университеты янындағы докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған советтың рәйесе (1947—1951).

## Хеҙмәттәре
Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы — 220 ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 2 монография, РФ Ауыл хужалығы министрлығының грифы ҡуйылған 4 дәреслектең, 5 авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты авторы.

Гельминты домашних птиц отряда куриных в БАССР. М., 1968;

Антигельминтная эффективность фенотиазина, пиперазина, нилверма и баймикса при гетеракидозе. Будапешт, 1972;

Меры борьбы с инвазионными болезнями животных. Уфа, 1985.

Зооантропонозы и их профилактика. Уфа: Гилем, 1998.

Гельминты и гельминтозы птиц в Башкортостане и их профилактика. Уфа: БГАУ, 2002 (соавтор).

Введение в ветеринарную медицину. Уфа: БГАУ, 2004 (соавтор).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» академик К. И. Скрябин исемендәге юбилей миҙалы (1972).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
http://encycl.bash-portal.ru/haziev_g.htm

http://www.agidel.ru/?param1=18794&tab=31
Сальников Константин Владимирович

**Сальников Константин Владимирович** (2 октябрь 1900 йыл — 20 июнь 1966 йыл) — ғалим-археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1960—1966 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында археология һәм этнография секторы мөдире. Көньяҡ Уралды тикшереүсе. Тарих фәндәре докторы (1966).

## Биографияһы
Константин Владимирович Сальников 1900 йылдың 2 октябрендә ның Һамар ҡалаһында тыуған. 

Һамар реаль училищеһын тамамлаған.

1928 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих-этнологик факультетын тамамлый. Археологик ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша, Силәбе һәм Ҡурған тирә-яҡтарында көньяҡ Урал аръяғының боронғо ҡомартҡыларын өйрәнеү буйынса экспедиция менән етәкселек итә, Силәбе өлкәһенең Миәс һәм Юрғамыш райондарында ҡаҙыу эштәре үткәрә. 1937 йылдан Силәбе тыуған яҡты өйрәнеү музейында эшләй.

1940 йылдан Урал дәүләт университетында, Силәбе һәм Ырымбур педагогия институттарында уҡыта.

1960 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында археология һәм этнография секторы мөдире.

Бронза быуатының абаш, андрон һ.б. мәҙәниәтен өйрәнеүсе белгес. 1948 йылда андрон мәҙәниәте ҡомартҡыларының беренсе классификацияһын тәҡдим итеп, өс хронологик этапҡа: федоров, алакүл һәм замараевҡа бүлә.

Ғалим 1966 йылдың 20 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Ғилми хеҙмәттәре
Утыҙҙан ашыу баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәр һәм археология буйынса китаптар авторы.

* «Древнейшее население Челябинской области: (По данным археол. памятников)» (1948)
* «В глубине веков: Очерки о жизни первобытного населения Урала» (1949)
* «Древнейшие памятники истории Урала» (1952)
* «Очерки древней истории Южного Урала» (1967, издана посмертно)

Уның әүҙем ҡатнашлығы менән «Археология и этнография Башкирии» сериялы баҫманың тәүге томдары әҙерләнә һәм баҫылып сыға (1962; 1964).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Моргунова Н. Л. Константин Владимирович Сальников: (1900—1966) // АПО . — Вып. 4 . — 2000 . — С. 4-5 . -
* Зобов Ю. С. Константин Владимирович Сальников: вехи жизненного пути (1900—1966) // АПО . — Вып. 4 . — 2000 . — С. 6-10 . — Рез. англ
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 77-78 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Һылтанмалар
* 
* 100 лет со дня рождения
Ҡәҙриә

**Ҡәҙриә** () —  башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимология
Исемдәре этимологияһы  Ҡәҙриә ғәрәп теленән.

Резида Сөләймәнова:

ҠӘҘРИӘ [ғәр.] Һөйөклө, ҡәҙерле 

Кусимова Таңһылыу:

ҠӘҘРИӘ ғәр. — ҡәҙерле, хөрмәтн ле 
## Билдәле кешеләр
## Сығанаҡтар
* Күсимова Таңһылыу.  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.
* Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәйев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр
Ҡәмәр (мәғәнәләр)

**Ҡәмәр** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Ҡәмәр — башҡорт ир-егеттәренең ҡаптырмалы, алтын-көмөш, уҡа-мәрйен менән биҙәлгән яҫы традицион билғауы.
* Ҡәмәр — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.