open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шарлотт Вальстрём

**Шарлотт Констанс Вальстрём** (; 17 ноябрь 1849, Сверта, Швеция — 22 февраль 1924, Стокгольм, Швеция) — швед рәссамы.

## Биографияһы
Шарлотт Вальстрём 1848 йылдың 17 ноябрендә Сверта мәхәлләһе биләмәһендә, швед провинцияһы Седерманландта тыуған. Ул Адреас Вальстрём һәм Каролина Сеттербергтың ҡыҙы була. Шарлотт Стокгольмда ирекле сәнғәттәрҙең Король академияһында белем ала.

1885 йылда Вальстрём стипендия арҡаһында Париж, Бретань, ә һуңынан — Германия, Нидерланд һәм Бельгияға бара. 1889 йылда ул бер аҙ ваҡыт Барбизонда рәссамдар колонияһында йәшәй.  Вальстрём эштәре 1893 йылда Бөтә донъя Колумб күргәҙмәһендә Чикагола Нәфис сәнғәттәр һарайында  (Иллинойс штаты, АҠШ) күрһәтелә.  1904 йылда  Сент-Луиста (Миссури штаты, АҠШ) Луизианала һатып алыуҙың йөҙ йыллығына арналған Бөтә донъя күргәҙмәһендә ул бронза миҙал менән бүләкләнә. Шарлотт Вальстрём 1924 йылдың 22 февралендә вафат була. Вальстрём Стокгольм ҡалаһының Норра  бегравнингсплатсен зыяратында ерләнгән.

Уның эштәре араһында Сконе провинцияһының күренештәре менән пейзаждар айырылып тора. Шарлотт Вальстрём ижады Гетеборг  художество музейында һәм  Стокгольмда  Швецияның милли музейында, шулай уҡ  Эстергетланд, Мальмё, Эстерсунд һәм Эребру музейҙарында күрһәтелә.

## Галереяһы

Файл:Charlotte Wahlström-Insjölandskap i skymning.jpg|*Эңерҙә күл пейзажы*, 1887
Файл:Charlotte Wahlström-Sommarförmiddag Falsterbo.jpg|*Йәйге иртә, Фальстербо*


## Иҫкәрмәләр
Әҙибай

**Әҙибай** () — Йәнәй улусының Тоҙош (Тузуск) түбәһенә ҡараған (хәҙерге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы), бөткән ауыл.

## Тарихы
Әҙибай ауылы Йәнәй улусының Тоҙош (Тузуск) түбәһендә (хәҙерге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы), Ҡаҙыркүл эргәһендә нигеҙләнә. Тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров «Минзәлә башҡорттары ауылдары» китабында уға 1800—1808 йылдар араһында ерҙәрҙе генераль бүлеүҙән (межалауҙан) һуң барлыҡҡа килгәнлеген теркәй. Ауыл — 11-се, 1847 йылдан һуң 12-се Башҡорт кантоны составына инә. 1811 йылда унда 180 башҡорт йәшәүе теркәлгән, улар, нигеҙҙә, Ҡалтай, Байсар, Иҫәнбай, Сикия, Апас, Ҡәҙермәт һәм башҡа ауылдан сыҡҡан. 1812—1814 йылғы Ватан һуғышында Әҙибай ауылынан 15-се йорттан зауряд-сотник Ғәҙелша Дәүләтбаев тың 6-сы башҡорт полкында хеҙмәт итеүе, походтарҙа ҡатнашыуы тураһында мәғлүмәт бар. шулай уҡ 1814 йылда ошо уҡ ауылдан Рәхимғол Нәҙерғолов та әрме хеҙмәтендә була.
1818 йылда йәнәйҙәр 301 кеше тип иҫәпләнә, типтәрҙәр — 1.
1834 йылда 102 йортта 496 башҡорт, шул иҫәптән 255 ир-егет, 241 ҡатын-ҡыҙ йәшәүе, ауылда ике указной мулла: 44 йәшлек Ғүмәр Әхмәров һәм 53 йәшлек Абсалих Мансуров булыуы теркәлгән. Артабан уларҙың арта барыуы күҙәтелә: 1859 йылда − 863 кеше, 1870 йылда — 929 башҡорт һанала.
1902 йылда Әҙибай элекке удел крәҫтиәндәренең йәшәгән ере тип билдәләнгән һәм ирҙәр һаны 271 тип күрһәтелгән.
Түбәнге Кама һыуһаҡлағысын төҙөгән ваҡытта ауыл халҡы башҡа урындарға күсерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкиры 11-го кантона в Отечественной войне 1812 г. 15-й юрт
Күзбәков Рөстәм Сөләймән улы

**Күзбәков Рөстәм Сөләймән улы** (; 27 август 1952 йыл) — табип-терапевт, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Башҡорт АССР-ының Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Рөстәм Сөләймән улы Күзбәков 1952 йылдың 27 авгусында Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Алайғыр ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.

Юғары белемле — 1975 йылда Башҡорт дәүләт медицина институты тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1972 йылда Өфө ҡалаһының 2-се балалар поликлиникаһында кесе медицина хеҙмәткәре вазифаһында башлай, травмотология бүлегендә, артабан «Тиҙ ярҙам» станцияһында фельдшер булып эшләй.

1976—1991 йылдарҙа ординатор, «Стәрлетамаҡстрой» тресының медицина-санитария бүлегенең бүлексә мөдире, баш табибтың дауалау эше буйынса урынбаҫары була.
1997 йылға тиклем Стәрлетамаҡ ҡала дауаханаһының 2-се терапия бүлеге табип-ординаторы вазифаһынан алып баш табибына тиклем хеҙмәт юлы үтә.
1991 йылдан «Стәрлетамакстрой» тресы дауаханыһының баш табибы.

1997 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең һаулыҡ һаҡлау бүлеге начальнигы булып эшләй.

Стәрлетамаҡ ҡалаһының 131-се Нахимов һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана, Һаулыҡ һаҡлау, ветерандар һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссия ағзаһы була. Тап ошо саҡырылыш депутаттары 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул итә.

Артабан Күзбәков Рөстәм Сөләймән улы Стәрлетамаҡ НОРИС медицина үҙәгендә табип-терапевт, мануаль терапия табибы булып эшләй.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Руя Садат

**Руя Садат** (перс. رویا سادات; 1981, Герат, Афғанстан) — афған  кинорежиссёры һәм  кинопродюсеры. Ул талибтарҙан һуңғы осорҙа  ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата  ғәҙелһеҙлек һәм сикләүҙәр темаһына нәфис һәм документаль фильмдар төшөрөргә ҡыйыулыҡ иткән афған кинематоргафияһы тарихында  беренсе ҡатын-ҡыҙ-режиссёр. Талибтар режимы ҡолатылғандан һуң ул үҙенең  тулы метражлы беренсе  «Өс нөктә» фильмын төшөрә, уның өсөн байтаҡ наградаларға лайыҡ була. Руя Садат 2003 йылда һеңлеһе Алка менән Руя Кино Йортона нигеҙ һала, уның башланғысы аҫтында  30-ҙан ашыу  документаль һәм нәфис фильм сығарыла башлай.

## Биографияһы
Руя Садат  афған ҡалаһы Гератта 1981 йылда совет-афған һуғышы ваҡытында тыуған. Ул Герат ҡалаһында Университетта политология һәм хоҡуҡ  өйрәнә һәм 2005 йылда сәнғәт бакалавры дәрәжәһе ала. 2006 йылда Садат Пусанда Азия академияһында  кинорежиссура  курсында уҡый.  Уның йәшлеге йылдарында Афғанстанда талибтар хакми итә, һәм ҡатын-ҡыҙҙарға белем алыу тыйыла. Ул һәм уның биш ҡыҙ туғаны әсәһе етәкселегендә йорт белеме ала. Руя үҙ аллы уҡый, фарсы телдәрендә тәржемәлә Сид Филдтың китаптарын уҡып белем ала.  Уны фильмдар етештереү сәнғәте ныҡ арбай, әммә талибтар режимы ваҡытында репрессив атмосфераны иҫәпкә алып, ул пьесалар һәм  фильмдар өсөн сценарийҙар яҙа. 1999 йылда, талибтар хакимлығы ваҡытында уҡ ул афған ҡатын-ҡыҙҙары төркөмө ойошторған театрҙа ҡуйыу өсөн  пьеса яҙа.  Талибтар режимы ҡолатылғандан һуң Садат фильмдар төшөрә башлай, һәм уның продюсер һәм режиссер сифатындағы беренсе фильмы  тулы метражлы  «Өс нөктә» картинаһы була, ул Афғанстанда «Күп нөктә» кеүек билдәле.  Ул был фильмды цифрлы вилеоформатта кәмендә ике аҙна эсендә төшөрә.  Фильм  көнбайыш тамашасыһына Афғанстанда ҡатын-ҡыҙҙарҙың  хәле тураһында күҙаллау бирә. Унда төп ролде актёрлыҡ белеме булмаған Гөл  Афроз уйнай. Ире  һәм уның ғаилә ағзалары Афрозға фильмда төшөргә ҡамасауларға маташҡас, ул үҙенә ҡул һалыу менән янай. «Өс нөктә» бөтә донъяла һоҡланыулы баһа ала.

Садаттың беренсе тулы метражлы фильмына тиклем булған  «Усама» документаль таҫмаһы өсөн  афған режиссеры һәм продюсеры Сиддиҡ Бармаҡ уға  2000 доллар түләй, шулай уҡ уны ике ҡыҫҡа метражлы фильм һәм япон телевидениеһында эшләр өсөн сценарий яҙырға яллай.  Ул  «Өс, ике, бер» документаль фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша, был фильм афған ҡатын-ҡыҙҙары араһындағы наҙанлыҡ тураһында һөйләй,  фильмды һеңлеһе Алка төшөрә.  Фильм 2007 йылда афған парламентында ҡатын-ҡыҙҙар белеме мәсьәләһе буйынса закондар ҡабул ителеү сиктәрендә  күрһәтелергә тейеш була.

«Тарала уйын»  нәфис фильмы Азия ҡатын-ҡыҙҙар IAWRT  кинофестивалендә 2011 йылда күрһәтелә,  унда үҙенән күпкә оло йәштәге иргә кейәүгә сыҡҡан 17 йәшлек ҡыҙҙың михнәттәре тураһында һөйләнелә. Ул шулай уҡ Кабулда кеше хоҡуҡтарына арналған Беренсе көҙгө кинофестивалдә демонстрациялана, һәм тамашасыларҙың  юғары баһаһын ала. 
Үҙенең эштәрендә һәм музыка менән башҡа кино етештереү өлкәләрендә Садат ғәҙәттә сценарийсы, режиссёр, актриса сифатында сығыш яһай
2007 йылда Руя Садат Tolo TV афған телевидениеһында популяр «Был йорттоң серҙәре» мелодрамаһы өҫтөндә эшләй, ул  50 сериянан тора һәм Афғанстанда көндәлек тормошто һүрәтләй.

## Библиография

* 

## Иҫкәрмәләр
Герекова Яна

**Герекова Яна (Янко)** (; (27 ноябрь 1984 йыл) — Словакия биатлонсыһы. 2010 йылда Ванкуверҙағы һәм 2014 йылда Сочиҙағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.

Герекова Яна 1984 йылдың 27 ноябрендә ЧССР-ҙың Липтовски-Микулаш ҡалаһында тыуған. 2000 йылда биатлон менән шөғөлләнә башлай. 2002 йылда ул Италияла юниорҙар араһында донъя чемпионатында ҡатнаша, унда шәхси ярышта 12-се урын ала. Киләһе йылда Польшала шәхси ярышта дүртенсе урынды яулай. 2004 йылда Франция чемпионатында ул өс уҙышта ла яҡшы урынға өлгәшә һәм дөйөм рейтингта тәүге унау иҫәбенә инә. Шул уҡ йылда Минскиҙа йәштәр араһында Европа чемпионатында уның иң яҡшы һөҙөмтәһе — 7-се урын. 2005 йылда Новосибирскиҙа йәштәр араһында Европа чемпионатында Герекова Яна эстафетала 5-се урын яулай.

2005/2006 йылдар миҙгеленән башлап юғары кимәлдәге ярыштарҙа ҡатнаша башлай, дебюты Осрблье ҡалаһында үткән IBU кубогында була. 2006 йылда Туриндағы Олимпия уйындарында ҡатнашa, унда шәхси ярышта 59-сы урын ала. Поклюкалағы Донъя чемпионатында ул ҡатнаш эстафетала 13-сө урын яулай.

Ванкуверҙағы 2010 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында уның иң яҡшы һөҙөмтәһе — спринтта һәм эҙәрлекләү ярышында 40-сы урын. Эстафетала 13-сө урын ала. Тағы ла Сочиҙағы олимпия уйындарында ҡатнашып, 42-се позицияны, ә эҙәрлекләү ярышында 34-се позицияны биләй. Шәхси ярышта 49-сы урын миҙал алырға ҡамасаулай. Масс-стартта ул ҡатнашмай, ә эстафетала йүгереүгә ҡабул ителә, ләкин уның йыйылма командаһы дистанциянан сыға. Ҡатнаш эстафетала уның командаһы 6-сы баҫҡысҡа күтәрелә. 2016/2017 йылдар миҙгелендә профессиональ карьераһын тамамлай.

## Олимпия уйындарында ҡатнашыуы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Герекова Яна — на IBU сайте профиле(ингл.)
*
Томаш Гасилла

**Томаш Гасилла** ( Томаш Гасилла (словацк. Tomilla Hasilla; 23 август, 1990 йыл, Брезно, Чехословакия) — словак биатлонcыһы, Сочиҙа Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.

## Карьераһы
Юғары кимәлдәге ярыштарҙа тәүге сығышы 2007 йылда башлана. 5 йылдан Гасилла биатлон буйынса Донъя кубогы этаптарында ҡатнашыу өсөн Словакия йыйылмаһы составына ҡабул ителә. Быға тиклем ул донъяның 4 юниорҙар беренселегендә ҡатнаша.

2011 йылда биатлонсы йәйге биатлон буйынса Европа чемпионатында ике тапҡыр призёры булды. 2013 йылда спортсы Италияның Форни-Авольес ҡалаһында йәйге биатлон буйынса донъя беренселегендә саңғы роллерында бронза миҙал яуланы.

### Олимпия уйындарында ҡатнашыуы

### Донъя кубогы

## Донъя Кубогы
* Биатлон буйынса донъя кубогы 2013—2014 — **80-се урын** (20 мәрәй)
* Биатлон буйынса донъя кубогы 2014/2015 — **88-се урын** (3 мәрәй)
* Биатлон буйынса донъя кубогы 2015/2016 — **78-се урын** (21 мәрәй)
* Биатлон буйынса донъя кубогы 2016/2017 — **64-се урын** (49 мәрәй)
* Биатлон буйынса донъя кубогы 2017/2018 — **—** (мәрәй йыймай)
* Биатлон буйынса донъя кубогы 2018/2019 — **92-се урын** (10 мәрәй)
* Биатлон буйынса донъя кубогы 2019/2020 — **—** (мәрәй йыймай)
* Биатлон буйынса донъя кубогы 2020/2021 — **—** (мәрәй йыймай)

## Иҫкәрмәләр
Ҡудашев Шамил Закир улы

**Ҡудашев Шамил Закир улы** (; 26 май 1952) — сәйәсмән, уҡытыусы, балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Шамил Закир улы Ҡудашев 1952 йылдың 26 майында Ауырғазы районы Мораҙым ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1974 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1974 йылдан Ауырғазы районы Семёнкино урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләүҙән башлай.

Ауырғазы районы, 161-се Түрһәгәҙе һайлау округы буйынса ХII саҡырылыш БАССР Юғары Советы халыҡ депутаты итеп һайлана. БАССР Юғары Советының халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була. Тап ошо саҡырылыш депутаттары 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул итә.
 
Хаҡлы ялға сыҡҡас та йәш быуын менән эшләүен дауам итә — Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура хеҙмәткәре исеменә лайыҡ булған, шахмат буйынса спорт мастерлығына кандидат, шахмат һәм спорт ориентиры буйынса республика һәм бөтә Рәсәй ярыштары еңеүсеһе һәм призеры.

Ауырғазы районының Михайловка ауыл биләмәһе башлығы булараҡ «Мәргән уҡсы» хәрәкәтен башлап йөрөүселәрҙең береһе. Хәрәкәт ағзалары өсөн үткәрелгән семинарҙа башҡорттарҙың традицион кейемдәре, хәрби тарихы, ғөрөф-ғәҙәттәре һәм «Мәргән уҡсы» хәрәкәте хаҡында һөйләй. Хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инструктаж үткәрә, уҡтан атыу ҡағиҙәләре һәм техникаһы менән таныштыра. Ауырғазы районы клубы «Мең-Меркет» тип атала

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы
* Рәсәйҙең Почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Яңы Казанка (Ырымбур өлкәһе)

**Яңы Казанка** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл

## Географияһы
Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ, яҡынса 25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Риүәйәт ителеүенсә, ауылға 1900 йылда йәки саҡ ҡына элегерәк Воронеж һәм Пенза губерналарынан күсеп килеүселәр нигеҙ һалған. Исеме, күрәһең, иҫке тыуған төйәктәре — Казанка ауылы иҫтәлегенә бирелгән. Уның тағы ике исеме бар. Тәүгеһе башҡорттарға билдәле — Аҡ-Кәпәс, икенсеһе — Белошапка — тәүгеһенең һүҙмә-һүҙ тәржемәһе тип иҫәпләнә

Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Оноприевка ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороғандан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халҡы 259 кеше тәшкил иткән (урыҫтар — 79 %), 2010 йылда — 184 кеше булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Магнитка (Силәбе өлкәһе)

Магнитка — Силәбе өлкәһе Ҡуҫа районындағы эшселәр ҡасабаһы. Магнит ҡала биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Көньяҡ Уралда, Ҡуса йылғаһында, уның һул ҡушылдыҡтары Магнитка, Любянка һәм Каменка йылғалары тамағында Златоусттан төньяҡта 17 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Эргәһендә «Тағанай» милли паркы урынлашҡан.

Эргә-тирәһен хозур тәбиғәт биләп алған. Ҡасаба тау-урман зонаһында урынлашҡан. Уның төп өлөшө ҡайынлыҡтар һәм уҫаҡлыҡтар менән ҡаплаған, әммә шулай ҙа Ҡуҫа районына хас булған ҡарағастар һәм ҡарағайҙар ҙа йыш осрай. Урмандар ҡыҙыл көртмәле, ҡара көртмәле һәм ҡайын еләгенә бай. Йыш ҡына абағалар, шулай уҡ мүктәрһәм лишайниктар осрай. Төпкөл урындарҙа Ҡыҙыл китапҡа индерелгән Урал орхидеяларының ҡайһы бер төрҙәрен осратырға мөмкин. Магнитка янындағы асыҡ урындарҙа дарыу үләндәре — һары һәм ябай мәтрүшкәләр үҫә.

## Тарихы
Ҡасабаға Ҡуса заводын мәғдән менән тәьмин итеү өсөн 1808 йылда нигеҙ һалына, әммә, уның ауыр иреүе арҡаһында, утын һәм күмер әҙерләүгә йүнәлтелә.
Индустриялаштырыу йылдарында ауыл биләмәһе бик тиҙ үҫешә: 1928 йылда ғәмәли минералогия институтынан килгән геологтар титаномагнетит ятҡылығын тәрәндән өйрәнәләр һәм 2 йылдан һуң руда сығарыу башлана. 1935 йылда Златоуст ҡалаһынан бында электр тапшырыу линияһы килә, һуңынан тимер юл тармағы ла һалына.

Ҡала тибындағы ҡасаба статусына эйә 1938 йылда эйә була.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында «Магнитное» титаномагнетит ятҡылығы СССР-ҙа иң ҙурҙарынан һаналған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ер аҫты байлыҡтары әкренләп кәмей һәм шахталар бер-бер артлы ябылалар. Хәҙер ҡасаба биләмәһендә ике сәнәғәт предприятиеһы — «МетАгломерат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте, «Уралстройщебень» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте эшләй.

## Халыҡ

## Инфраструктура
Мәктәптәр, балалар баҡсалары, дауахана, кафе, магазиндар, профессиональ училище бар.

## Иҫкәрмәләр
Өҫән-Ивановка заказнигы

**«Өҫән-Ивановка» заказнигы** () — Бәләбәй һәм Дәүләкән райондары территорияһындағы Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан дәүләт ботаника заказнигы (1991).

## Тасуирламаһы
Өҫән-Ивановка заказнигы эре утраулы тотош урман менән ҡапланған Өҫән менән Илен йылғалары менән Асылыкүл араһында һыу айырғыс. Асылыкүл тәбиғи паркының бер өлөшөн биләй. Өҫән-Ивановка менән Ҡыҙрас ауылдары аралары, Гускарино һәм Веровка ауылдары аралары инә. Шулай уҡ уның территорияһына ике урман хужалығы — Мәтәүбаш һәм Өҫән-Ивановка урман хужалыҡтары инә.
Өҫән-Ивановка заказнигы 1991 йылда Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы урмандарының төп төрҙәрен һаҡлау һәм тергеҙеү маҡсатында ойошторола. Рельефы урманлы-далалы. Майҙаны далалары һәм туғайҙары менән ун ике мең гектар, 55 % урман биләй.
Иң ҡиммәтле тәбиғәт объекты булып реликт ҡарағай урмандары тора. Бөгөнгө көндә заказникта төрлө йәштәге яһалма урман ултыртмалары, башлыса ҡарағас,ҡарағай ағастары үҫтерелә.
Йылға ярҙары буйлап киң япраҡлы урмандар, япраҡлы-ҡарағай урмандары таралған.Өҫән менән Илен йылғаларының текә яр битләүҙәрендә күп йәшле ҡарағай ағастарын осратырға мөмкин. Оҙаҡ ваҡыт ҡырҡылған урман урынында япраҡлы-ҡарағай ағастарын йүкә,ҡайын, ҡарағас ағастары алмаштыра. Йылға үҙәне буйлап һуҙылған әрәмәләрҙә һоро ерек, өйәңке,ҡарама ағастары үҫә. Тәбиғәт комплексы һирәк осрай торған һәм юғалыуға дусар булған үҫемлектәргә бай.Ҡаурый ҡылған,өсҡалаҡ күк көпшә,һылыу ҡылған,Заллеский ҡылғаны, кәкүк ситеге (әҙрәс гөл), күксин үлән үҫә.Хайуандар донъяһы айырым өйрәнелмәгән, дөйөм алғанда, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының киң япраҡлы урманына хас булған төрҙәре йәшәй.

## Әһәмиәте
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы заказнигы Асылыкүл бассейнында һыу һаҡлағыс һәм һыу ағымын көйләү әһәмиәтенә эйә булып тора. Шулай уҡ фәнни, урман тергеҙеү,эталон һәм тарихи әһәмиәте лә ҙур. Заказникты һаҡлау режимы булдырылған.
Башҡортостан Республикаһының Министрҙар Кабинеты 26 февраль 1999 йылдың Ҡарарына № 48 ярашлы тәбиғәт комплексында бөтә төр ҡырҡыу (һайланма санитар ҡырҡыуҙарҙан башҡа), айырым һаҡланған урман участкаларында урман культураларын ултыртыу, ер һөрөү,мал көтөү,мал көтөү лагерҙары төҙөү,төҙөлөш эштәре башҡарыу, тәбиғи байлыҡтар эҙләү,нефть сығарыу, мелиоратив эштәр башҡарыу тыйыла.
Халыҡҡа территорияла йөрөргә,еләк-емеш,бәшмәк йыйыу, бесән әҙерләү,ғилми эштәр алып барыу рөхсәт ителә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бишбүләк заказнигы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Усень-Ивановский природный заказник
* ООПТ России/ Усень-Ивановский
Бишкүмәс

**Бишкүмәс** () — Улуймән йылғаһы буйында Бүләр, һуңынан Байсар волосының Бүләр түбәһенә (хәҙеге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) ҡараған аҫаба башҡорттар ерендә нигеҙләнгән ауыл.

## Тарихы
Бүләрҙәр үҙ ерҙәренә Йәнәй волосынан 1 башҡорт хужалығын һәм типтәрҙәрҙе керетә. 1762 йылда 43 типтәр ир-егете иҫәпкә алына. 1816 йылда башҡорттар 6 кеше, типтәрҙәр 82 кеше була. «Аулы Мензилинских башкир» китабында тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров уларҙы «» тип билдәләй. Әммә улар үҙҙәренең ҡайҙан сыҡҡанлығын белмәй.
1834 йылда башҡорттар 20 кеше була, шул иҫәптән 13-ө — керҙәш, 7-һе — аҫаба. 1848 йылда 5 йортта 15 башҡорт, 38 йортта 191 типтәр теркәлә. 1859 йылда 142 аҫаба башҡорт һәм хәрби дәрәжәләге керҙәштәр иҫәпкә алына. 1870 йылда барлыҡ 343 кеше лә типтәр тип яҙыла. 1902 йылда 79 йортта 247 аҫаба башҡорт һәм хәрби дәрәжәләге керҙәштәр теркәлә. 1905 йылда 82 йортта 542 кеше була.
Архив мәғлүмәттәренә һәм баҫма сығанаҡтарға ярашлы, ауылда мәсет (1848), ат тирмәне, мәктәп (1870), бакалея кибете һәм икмәк магазины булған (1905).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы

**Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы** (; 4 февраль 1957 йыл) — ауыл хужалығы ветераны.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Фәүәрис Хәниф улы Насретдинов 1957 йылдың 4 февралендә Башҡортостандың Борай районы Кәшкәләү ауыл Советы Дауытлар ауылында тыуған.

Бай тарихы булған тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлағас, хеҙмәт юлын 1974 йылда Борай районының «Мир» колхозында механизатор булып эшләп башлай.

1975—1977 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

Запасҡа ҡайтҡас, 1978 йылда механизаторҙар өсөн курс тамамлап, Борай ремонт-техник предприятиеһында водитель булып эшләй.

Борай районындағы 190-сы Иҫке Бикмәт һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

БАССР Юғары Советының халыҡ ҡулланышы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү комиссияһы ағзаһы була.

Борай районында хеҙмәт юлын тамамлап, хаҡлы ялға сыға һәм шунда йәшәй.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән 2 ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Урмияҙ топонимдары

**Урмияҙ топонимдары** — Башҡортостандың Асҡын районында урынлашҡан Урмияҙ ауылына бәйле топонимдар.

## Урмияҙ ауылы атамаһының тарихы
Беренсе версия буйынса, элек яҙын юлдар өҙөлгән ваҡытта, **«йөрөмә яҙ»** тигән әйтемдән килеп сыҡҡан тип уйлаусылар булған. Икенсе версия буйынса, ике марый — **Юрмый** һәм **Ҡобый** килеп ике -Урмияҙ һәм Ҡубыяҙ ауылдарына нигеҙ һалғандар. **«Юрмый аяҙы»** башланған тигәндәр.
Әммә билдәле ғалим Әнүәр Әсфәндиәров «История сёл и деревень Башкортостана» китабында: «Не об этом ли косвенно говорит фамилия одного из жителей, 46-летний Яныш Васильев сын Васильев», - тип яҙа. Ул урядник булып Верхнеозёр, Ырымбур, Красногор ҡәлғәләрендә хеҙмәт үтәй, ә 1831 йылда алтынсы башҡорт полкында поляк әсирҙәрен Белоруссияға күсереүҙә ҡатнаша. Кем һуң ул Яныш Васильев? Район гәзитендә Зөһрә Ғайнуллина яҙғанса, ул уның алтынсы быуын ҡартатаһы Миндиәрҙең улы Үәсил (Вәсил) балаһы. Үәсил (уасл) ғәрәп һүҙе, ялғау, тоташтырыу тигәнде аңлата. Үәсилдең улы Яныш — тулы исеме түгел. Йәнтимер, Йәнбирҙе булырға мөмкин. Мәҫәлән, Яҡуп нәҫелендәге Биккенә — Бикмөхәмәт булып сыҡты. Шулай итеп, икенсе версия менән бер нисек тә килешеп булмай. Шәйбан хандың бишенсе быуыны Юрматы бей, уның улы — Юрмый бей. Юрмый исеме башҡорт халҡына ят исем түгел. Халыҡ тарафынан яратып йырланған "Юрмый буйы" тигән йыр ҙа быға дәлил: 
Асылыҡай буйы — аҫыл таш,
Юрмый буйҡайҙары — йәшел таш.
Юрмый буйҙарында үҫкән ирҙәр
Яҫы яурын булыр, ҡара ҡаш.
Элек ауыл **Урмияҙ** тип түгел, **Юрмияҙ** тип йөрөтөлгән. Тәтешле районында Юрмияҙ йылғаһы һәм Юрмияҙбаш ауылы бар. Ә тәтешлеләр ирәкте ырыуына ҡарағанын хәтерләһәк (ирәкте ырыуының бер тармағы — балыҡсы ырыуы), ике туғандаш ауыл булып сыға. 
Журналист, билдәле ғалим Салауат Хәмиҙуллин тағы бер версия тәҡдим итә. Һуңғы йылдарҙа нәшер ителгән ырыуҙар тураһындағы китаптың балыҡсы ысыруына арналған томында яҙылғанса, Уралдан төнбайышта Бөйөк Болгар дәүләтендә ермиар һәм кубиар тигән ырыуҙар булған. Уларҙың аҙ төркөмдәре беҙҙең яҡтарға үтеп кереп, был ырыу исемдәре беҙҙең йылғаларыбыҙ исемдәрендә лә сағылыш табырға мөмкин. Шулай итеп, версиялар күп булғас, ҡайһыһы дөрөҫ тип әйтеп булмай.

## Урмияҙ ауылының йылға, тауҙары
Урмияҙ ауылын уртаға бүлеп аҡҡан Төй йылғаһы Пермь өлкәһенән башлана. Топонимистар фекеренсә, «Төй» — һаҙлыҡ тигәнде аңлата. Ысынлап та, уның башланғысы — һаҙлы ер.
 
Тауҙарға килгәндә, иң матуры — **Шуҙығар**. Унан гөрһөлдәп ҡар шыуып төшкәне ауыл халҡына ла ишетелеп тора.

**Баяр тау**ҙан алпауыт Зеленцов Анастасьино ауылына үтәр булған, бала-сағаға аҡса һибеп киткән тиҙәр.
 
**Йылан тау**ҙа элекке ваҡытта йыландар күп булған.

Баяр тау менән йәнәшә — **Фәтхи тау**. Баяр тауҙың итәгендә Фәтхи бабай йәшәгән. Ул бик таҙалыҡ яратҡан, хатта ҡоймаларын да сығып йыуа торған булған.

**Әсән тауы** XVIII-се быуаттың башында йәшәгән Әсән исемле кеше исеме менән аталған.

Ҡаршыла **Ҡаршы тау**, артта — **Арҡа тау** ауылға йәм өҫтәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
 
*Урмияҙ

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
*  
* .

]]
Ҡалатау (Барҙым районы)

**Ҡалатау** — Пермь крайы Барҙым районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге тау. Константиновка ҡасабаһынан 3 километр төньяҡҡараҡ урынлашҡан.

## Географияһы
Был бейек булмаған тау Урыҫ тигеҙлегенең көнсығыш сигендә Пермь крайы Барҙым районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Тол ҡалҡыулығына ҡарай. Диңгеҙ кимәленән — 306 метр.

Координаталары: төньяҡ киңлеге — 56°48'50", көнсығыш оҙонлоғо — 55°53'37".

## Топонимикаһы
«**kala/kalat** — *ҡәлғә, тау түбәһендәге нығытма*, *төрмә*. Атаманың килеп сығышын фарсы һүҙе **Kalat**тың мәғәнәһенән сығып аңлатып була»,- тип яҙҙы үҙенең «Башкирские топонимы, образованные от субтратных географических терминов индоиранского происхождения» хеҙмәтендә ғалим Г.Х. Бухарова. «*Ҡала* һүҙе ингән атамалар боронғо ҡаласыҡтар һәм ҡурғандар барлығына ишаралай.*Ҡалатау* — «ҡала» + «тау»; *Ҡалабар* - Күгәрсен районындағы йылға.*Ҡалайылға*— Ыҡ йылғаһының ҡушылдығы һ.б. **Ҡалатау** — Ғафури, Баҡалы, Мәсетле, Миәкә, Салауат, Саҡмағош, Шишмә, Яңауыл райондарындағы тауҙар».

## Морфологияһы
Ҡалатау тау теҙмәһе субмеридиональ рәүештә 2 километрға һуҙылған. Тау ҡырасы йәки һырты тигеҙләнгән, тар.

Бер нисә түбәһе бар. Күҙгә ташланып торған төп ҡалҡыулығы тауҙың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм көмбәҙҙе хәтерләтә.

Битләүҙәре текә, көнбайыш ипкене иң текәһе тип һанала.

Үҫемлектәр донъяһы тибы һәм характеры урман сигенән түбәнерәк булыуы менән ҡылыҡһырлана, тау шыршы менән ҡайын аралашҡан ҡатнаш урман менән ҡапланған. Тау битләүҙәрендә һәм уға яҡын биләмәләрҙә ауыл хужалығы тәғәйенләнешле ерҙәр һәм ағас киҫеү өсөн файҙаланылған участкалар урынлашҡан. Ҡырҡылған ағастар урынында ваҡ япраҡлы урман үҫә.

## Гидрографияһы
Тауҙың төньяҡ битләүенән Тол йылғаһын туҡландырыусы уң ҡушылдығы Иҫкилде йылғаһы ағып төшә һәм көньяғынан – үҙенең һыуҙарын Тол йылғаһына илтеүсе Мәҡәт йылғаһының инеше. Ҡалатауҙың көньяғынан Тол йылғаһы аға.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

 
## Сығанаҡтар
* Геология СССР. Т. 12. Пермская, Свердловская, Челябинская и Курганская области. Ч. 1. Геологическое описание. Кн. 1. М.: Недра, 1969. 723 с.

## Һылтанмалар
* Пермский край. Энциклопедия. Калатау
* Г. Х. Бухарова. «Башкирские топонимы, образованные от субтратның географических терминов индоиранского происхождения»
Эдна Мартин

**Эдна Мартин**  (, тулы исеме *Elvira Edna Martin Astrid*, тыумыштан Йоханссон; 1908—2003) — туҡыу сәнғәте буйынса швед рәссамы һәм педагог.

## Биографияһы
Эдна Мартин 1908 йылдың  17 декабрендә  Гётеборгтың Гамлестад  мәхәлләһендә  камергер Теодор Йоханссон һәм уның ҡатыны Софи Флуд ғаиләһендә тыуған.  

 (хәҙерге  Гетеборг университетының сәнғәт факультеты ) мәктәбендә уҡыған, үҙ алдына белем алыуҙы Францияла дауам итә.     музейында беренсе  күргәҙмәһенән  һуң,  1931 йылда, Эдна Мартин *Axevalla-Varuhemslöjd*  предприятиеһының художество етәксеһе булып эшләй. 1935—1937 йылдарҙа   компанияһында эшләй, 1937—1939  йылдарҙа туҡыу сәнғәте буйынса  Швед һөнәрселәр ассоциацияһында рәссам була, ә 1941—1953 йылдарҙа был ассоциацияның туҡыу сәнғәте буйынса директоры вазифаһын биләй. 1953 йылдан Эдна    компанияһының етәксеһе булып эшләй,   студияһында  һәм  Sätergläntan белем биреү үҙәгендә эшләй.

Унда 1937 йылда Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә  һәм  1939 йылда Нью-Йоркта  бөтә донъя күргәҙмәһендә, 1956 йылда Хьюстон күргәҙмәһендә һәм  1937 йылдан алып Швеция биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең күп һанлы  күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

Эдна Мартин шулай уҡ 1948 йылдан Стокгольмдың Констфак мәктәбендә  нәфис тегеүҙе уҡыта, 1957 йылдан алып  1969 йылға тиклем өлкән уҡытыусы вазифаһында эшләй. 1980 йылда профессор дәрәжәһен ала. Кайса Мелантон, Стен Каупли, Леннарт Роде, Ингегерд Меллер, Элли Хемберг, Сири Деркерт һәм Олле Бертлинг кеүек күренекле рәссамдар менән хеҙмәттәшлек итеүе арҡаһында, ул туҡыу сәнғәтенең монументаль туҡыу әҫәренә әйләнеүенә булышлыҡ итә. 

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң үҙе йәй йәшәгән Эландтың тирә-яҡ мөхитенән илһам алып, Эдна Мартин шөғөлләнеүен дауам итә.  Уның эштәренә новаторлыҡ  ҡараш хас, үҙе бер ҡасан да күрмәгән таныш булмаған материалдарҙы  балыҡ тотоу өсөн ауҙарҙы, китап төпләүселәрҙең йоҡа ебәк вуален ҡуллана. Рәссамдың әҫәрҙәре  Швеция Милли музейында,   музейында һәм башҡа илдәр музейҙарында күргәҙмәгә ҡуйылған. 1964 йылда үҙенең художество эшмәкәрлеге өсөн Эдна Мартин Litteris et Artibus  миҙалына һәм 1971 йылда принц Евгений миҙалына лайыҡ була. 

1942 йылдан юрист Ян Герберт Мартинда кейәүҙә була, ғаиләлә өс бала үҫә: Сюзанна, Барбара һәм Иоахим.

Эдна Мартин 2003 йылдың 11 майында Уппландс Вэсбю ҡалаһында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Edna Martin, 1908—2003
* Edna Martin
* EDNA MARTIN
Мая Фьестад

**Керстин Мария (Мая) Фьестад** (, тыумыштан **Халлен** (); 30 май 1873, Хербю — 15 ноябрь 1961, Арвика) — швед рәссамы-портретсы, туҡыу сәнғәте буйынса рәссам һәм граверлаусы. Үҙенең ире Густав Фьестад менән 1890—1900 йылдарҙа Вермландта Ракстад рәссамдар колонияһының әүҙем ағзаһы була. Рәссам 1922 йылда күрше Арвикала  «Arvika Konsthantverk» һөнәрселек  ассоциацияһын ойоштороусы 12 рәссам иҫәбенә инә, уны  1948 йылға  тиклем етәкләй. Уның мираҫы араһында 1910 йылда яһалған һәм үҙендә сейә ботаҡтары йәки яҙғы сәскә  һүрәттәре менән скандинав һәм азия мотивтарын берләштергән  ағаста күп һанлы гравюралары айырылып тора.  Уларҙың ҡайһы берҙәре  Виктория һәм Альберт музейы һәм Британия музейы коллекцияларында һаҡлана

## Иртә йылдары
Керстин Мария Халлен 1873 йылдың 30 майында  Хербюла (Скона провинцияһы) рухани Ларс Халлен һәм София Бенедикта  (ҡыҙ фамилияһы Тредгорд) ғаиләһендә тыуа. Ландскрунала мәктәпте тамамлағас  ул уҡыуын Мальмё ҡалаһында техник колледжда дауам итә, һынлы сәнғәт буйынса шәхси дәрестәр ала.   Лунда мәҙәниәте тарихы музейына эшкә алынғас, ул туҡыу сәнғәтен үҫтереү менән шөғөлләнә.  1890-сы йылдар башында Седиш нәфис сәнғәт академияһына уҡырға инеү уға  кире ҡағылғас, ул  һынлы сәнғәткә Керстин Кардонда уҡый, ә 1893 йылдан 1895 йылға тиклем Рәссамдар ассоциацияһы  мәктәбенә  дәрескә йөрөй, уның уҡытыусылары   Рихард Берг, Карл Ларссон һәм Цорн Андерс була.

## Карьераһы
Майя Халлен 1895 йылдың Рәссамдар ассоциацияһы ағзаһы була, унда рәссам Густав Фьестад  менән таныша. 1898 йылда өйләнешеп, улар Арвикала скульптор Кристан Эрикссонға ҡараған йорт-студияға күсенә.  Һуңынан ирле-ҡатынлы Густав проекты буйынса төҙөлгән үҙҙәренең иркен йортона күсә,  унда улар Стокгольмдан  дуҫтарын, шулай уҡ урындағы рәссамдарҙы һәм һөнәрселәрҙе  ҡунаҡҡа саҡыра.  Шулай итеп Раккен төркөмө кеүек билдәле булған рәссамдар колонияһы                                    () барлыҡҡа килә.  Уның күренекле  ағзалары (1874—1962) и Бьёрн Альгренссон (1872—1918) була

Үҙенең туҡыу сәнғәте эшенә өҫтәп Мая Фьестад шулай уҡ ағаста граверлау һәм рәсем төшөрөүҙе дауам итә. 1901 йылда ул үҙенең туҡыу  оҫтаханаһын аса. Уның әҫәрҙәре өсөн урындағы үҫемлектәрҙе, йыш ҡына геометрик формаларҙа  һүрәтләү хас. Фьестадтың иртә эштәре һуңғыларына ҡарағанда юғарыраҡ баһалана.  1915 йылда  ул ағаста үҫемлектәрҙе һәм сәскәләрҙе һүрәтләгән гравюралар яһай башлай, дөйөм алғанда яҡынса 170 эш башҡара. Ҡағиҙә булараҡ япон ҡағыҙында баҫтырылған эштәр  1920-се һәм  1930-сы йылдарҙа Швецияла ғына түгел, шулай уҡ Бөйөк Британияла һәм АҠШ-та күргәҙмәгә ҡуйыла. Уларҙың ҡайһы берҙәре Виктория һәм Альберт музейында һәм Британия музейында һаҡлана.

Рәссам 1922 йылда  12 урындағы рәссамдар менән «Arvika Konsthantverk» һөнәрселек ассоциацияһы ойоштора, уны 1948 йылға тиклем  етәкләй. Майя Фьестад  1961 йылдың 15 майында вафат була  һәм Арвикала ерләнә.

## Иҫкәрмәләр
Сәлих нефть ятҡылығы

**Сәлих нефть ятҡылығы** — Башҡортостандың хәҙерге Ишембай районы Сәлих ауылынан алыҫ булмаған нефть ятҡылығы.

1944—1960 йылдарҙа эшкәртелгән. Хәҙерге ваҡытта консервацияға ҡуйылған.

## Тарихы
1932 йылда асылған Ишембай нефть ятҡылығынан бик алыҫ булмаған нефть ятҡылығы. 1944 йылда Башҡортостандың элекке Маҡар (хәҙер Ишембай) районының Сәлих ауылы янында асылған.

1945 йылда ятҡылыҡ эшкәртелә башлай, 1960 йылдың август айында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса— май айында) был ятҡылыҡта нефть табыу эшмәкәрлеге туҡтатыла.

Кинйәбулат тибындағы Ағиҙел уйпатлығының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан ятҡылыҡ. Ул 6,5х1,5 км (башҡа мәғлүмттәр буйынса — 4,5х1,0 км) ҙурлығындағы брахиантиклиналь бөгөлөшкә тура килгән. Продуктлы горизонттың тәрәнлеге 620 м. Ҡабырғаларының текәлеге-15-20*. Нефть табыу түбән пермь ҡатлауының арти-һакмар ярусының ярғыланған эзбизташтарына бәйле.

Ишембай нефть ятҡылыҡтары төркөмөнә ҡарай.

Эшкәртелгән осорҙа 81 мең т нефть, 73 мең т эйәрсән пласт һыуы, 13 млн м3 шыйыҡлыҡта ирегән газ сығарылған. Барлығы 33 скважина бураулана, шуларҙың 10-нан нефть алына, 23 -разведка скважиналары. Сәлих ятҡылыҡтарында быраулау тығыҙлығы-25 скв/км2 була. Әлеге ваҡытта бөтә скважиналар ҙа алынған, урындарындағы торбалар ер өҫтөнән 1 м түбәнерәк итеп киҫеп, консервацияға ҡуйылған (дәүләт талаптарына ярашлы). Файҙалы ҡаҙылмаларҙың дәүләт балансында 2011 йылдың 1 ғинуарына С1 категорияһына ҡараған 0,323 млн т — геологик, 0,040 мең т- сығарып булған нефть иҫәпләнә. Лицензияланған участка майҙаны 5,4 км2 тәшкил итә.

Башҡортостан Республикаһы буйынса Ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу идаралығы (Башнедра) Кинйәбулат (Кинйәбулат ятҡылығы) һәм Сәлих (Сәлих ятҡылығы) участкаларында углеводород сеймалын разведкалау һәм сығарыу маҡсатында Башҡортостан Республикаһында 2012 йылдың 5 июлендә аукцион үткәрергә планлаштырғайны, был аукцион һатып алырға теләүселәр булмау сәбәпле үтмәне.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ишембай районы

Ишембайнефть

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Геонедра.Салиховское месторождение.Башкортостан 

 Объекты учета Государственного кадастра месторождений и проявлений полезных ископаемых Информация об объекте учета государственного кадастра месторождений. Салиховское
Киҫнарат

**Киҫнарат** () — Байсар улусының (хәҙерге Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы) аҫаба башҡорттар ҡасабаһы.

## Тарихы
Киҫнарат — Минзәләнән 16 саҡырым алыҫлыҡта ятҡан, Буг йылғаһы буйында Байсар улусында аҫаба башҡорттарҙың 1834—1859 йылдар араһында нигеҙләнгән ҡасабаһы. 1859 йылда бында аҫаба башҡорттар 28 ир-егет теркәлә. 1902 йылда 9 йортта 54 кеше, 1905 йылда 17 йортта 60 кеше иҫәпкә алына. 1912 йылда 30 йортта 152 аҫаба башҡорт йәшәй. Уларҙың 332 баш малы, шул иҫәптән 51 йылҡыһы, 42 эре малы, 228 һарығы һәм 19 кәзәһе була. Дүрт хужалыҡта бал ҡорто тоталар, уларҙың 17 умартаһы була. Ете ғаилә кәсепселек менән шөғөлләнә.
1912 йылғы йорт буйынса иҫәп алыу мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, Киҫнарат ауылы башҡорттарының 763 дисәтинә ере була. Йәғни һәр йортҡа 24,5 дисәтинә тура килә. Ошо ерҙәрҙең барлығы 118 дисәтинәһе, йәғни һәр йортҡа 3,9 дисәтинә генә эшкәртелә. 11 хужалыҡ 2 дисәтинә ерҙгә генә ашлыҡ сәсә, 10 хужалыҡтың сәсеүлеге 2-4 дисәтинә тәшкил итә, өс хужалыҡтың сәсәүелеге 4-6 дисәтинә була, өс хужалыҡтыҡы 6-10 дисәтинәгә етә, өс хужалыҡ ҡына 10 дисәтинәнә ашыу ер эшкәртә. Күберәген арпа менән һоло сәсәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кароль Пеон

**Кароль Пеон** (; 4 ноябрь 1978 йыл) — француз профессиональ триатлонсы, 2006 йылда олимпия дистанцияһында Франция чемпионы. Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы

### Иртә йылдары
Кароль Пеон 1978 йылдың 4 ноябрендә Ниццала тыуған һәм Люнэрҙа үҫкән. Ул 9 йәшенән йөҙә башлай һәм был спорт төрө менән 17 йәшкә тиклем шөғөлләнеүен дауам итә.

1998 йылда университеттарҙың төбәк чемпионатында үҙе өсөн триатлонды аса, унда финишҡа һуңғы булып килә, шул уҡ ваҡытта йөҙөүҙә этапта еңә. Яңы спорт төрө менән параллель ул уҡыуын дауам итә, һәм бакалавр дәрәжәһен алып, үҙ юлын дауам итә һәм спорт уҡытыусыһы булып китә.

### Карьераһы
2002 йылда Кароль Пеон бер нисә милли ярыштарҙа уңышлы сығыш яһап, Франция чемпионатында подиумға күтәрелә. Шуға ҡарамаҫтан, 2006 йылға тиклем етди һөҙөмтәләр булмай. Ул милли чемпионатта еңә, Европа Кубогында икенсе урынды һәм донъя чемпионатында дүртенсе урынды яулай

Ул Пекинда үтәсәк йәйге Олимпия уйындарына француз һайлап алыу турында ҡатнаша һәм Уйындарға юллама ала, әммә унда тик 34-се урынды ғына биләй. Бындай һөҙөмтә менән кәйефһеҙләнеп, ул дүрт йылдан һуң Лондон уйындарында ҡатнашырға маҡсат ҡуя. Һөҙөмтәлә ул быға ирешеүгә ҡарамаҫтан, 2012 йылда ул 29-сы булып килә.

### Карьераһының тамамланыуы
2013 йылда 34 йәшендә ул профессиональ карьераһын тамамлай. Триатлон буйынса һуңғы ярышы Л’Эгийон -сюр-Мерҙағы турниры була. Францияла йәш триатлонсыларға ярҙам итеү проекты сиктәрендә ул уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә башлай .

### Башҡа спорт төрҙәре
Шулай уҡ кросс менән шөғөлләнә. 1990 йылдар аҙағында Бретань чемпионы була, һәм ошо спорт төрө менән ҡышын шөғөлләнеүен дауам итә. 2009 йылда Франция чемпионатында 14-се урынды яулай .

### Шәхси тормошо
2010 йылда спортта, башлыса триатлонда гомосексуализмға арналған *Triathlète журналын нәшер итеүҙә ҡатнаша.* Ул триатлонсы Джессика Харрисон менән булған бәйләнешен һөйләй. Ике спортсының да тренеры Стефани Диназ-Гро була.

## Иҫкәрмәләр
Мәхмүтйәнов Кәримйән Мөбәрәк улы

**Мәхмүтйәнов Кәримйән Мөбәрәк улы** (; 28 июнь 1941) — сәйәсмән, совет эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән 12-се саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Кәримйән Мөбәрәк улы Мәхмүтйәнов 1941 йылдың 28 июнендә Башҡортостандың Яңауыл районы Яңы Артауыл ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1969 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған, ә хеҙмәт юлын 1959 йылда уҡ ете йыллыҡ мәктәптә уҡытыусы булып башлаған булған.

1960—1979 йылдарҙа Яңауыл районының Беүә совхозында баҫыусылар бригадаһы бригадиры, косомол ойошмаһы секретары, бүлексә идарасыһы, баш агроном вазифаларында эшләгән.

1976—1981 йылдарҙа Асҡын районы Урмияҙ совхозы директоры.

1981 йылда Асҡын район Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайланған.

1992 йылдан Асҡын район Советы башҡарма комитеты рәйесе — район хакимиәте башлығы.

Асҡын районы 158-се Урмияҙ һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

БАССР Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була.

1990 йылдың 13 октябрендә Башҡорт ССР-ы Юғары советының ВС-3/5 Ҡарары менән Башҡорт ССР-ның Конституция комиссияһы төҙөлә. Мәхмүтйәнов Кәримйән Мөбәрәк улы комиссия ағзаһы итеп һайлана.

СССР миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән 1 ул һәм 2 ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Кесе Нөгөш

**Кесе Нөгөш** (**') — [[Башҡортостан]]дағы йылға. [[Нөгөш (йылға)|Оло Нөгөш]] йылғаһының һул ҡушылдығы. Ул [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы]] биләмәһе буйлап аға.

**Башланған урыны''' — йылға Йүрмәтау һыртының көнбайыш битләүенән, Бөрйән районының Аҫҡар ауылынан төньяҡҡа табан 4 километрҙа башлана.

Төньяҡтан көньяҡҡа табан шул уҡ район биләмәһе буйлап, көслө ағымлы Танасыҡҡҡан йылғаһы тамағынан көньяҡ-көнбайышҡа табан аға һәм Оло Нөгөш йылғаһына уның тамағынан 145 километр алыҫлыҡта, Ғәлиәкбәр ауылына бер километр етмәй ҡоя. Уның юлында кеше йәшәгән тораҡ пункттар юҡ.

Оҙонлоғо — 46 километр.

Бассейн майҙаны — 306 кв. км.

Шишмәләрҙән, ямғыр, ҡар һыуҙарынан туҡлана.

Тамағында йыллыҡ уртаса һыу миҡдары — 1,3 м3/с.

Һыу бассейны рельефы тәпәш тауҙарҙан тора.

Кесе Нөгөш көлһыу тупраҡта үҫкән ҡатнаш урман массивы буйлап аға. Йылға буйы ландшафтының 79 проценты урман. Уға әллә ни ҙур булмаған, әммә ярайһы уҡ көслө ағымлы тау йылғаһы Ярыу һул яҡтан килеп ҡушыла.

Бөрйән районы Аҫҡар ауылы халҡы өсөн был йылға бик мөһим объект булып тора, сөнки ауылға һыуҙы Кесе Нөгөштән алалар. Халыҡтың һыуға булған ихтыяжын тәьмин итеү маҡсатында, йылға ауылдан алыҫ булмаған урында быуылған. Ауылдың икенсе яғынан Оҙон Ялан йылғаһы аға, һәм ул ауыл уртаһында Кесе Нөгөш йылғаһына килеп ҡушыла. Был ике йылға һыуын Аҫҡар халҡы шәхси техникаһы менән ташып эсә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Сығанаҡтар
* Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге. Өфө. Башкирское книжное издательство. 1980. Т.: 5 000 экз. С.:200.
Ҡараташ (тау)

**Ҡараташ** () — Урал тауҙары системаһының Ҡырҡтытау һыртында урынлашҡан тау түбәһе. 1997 йылдан төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы, һырттың иң бейек нөктәһе.

## Этимологияһы
«Ҡараташ» һүҙе «ҡара таш» тигәнде аңлата. «Тау» ҡушымтаһы вулкан тоҡомдары барлыҡҡа килтергән яланғас таш киҫәктәренең өҫкә сығыуы һөҙөмтәһендә алына.

## Тәбиғәт үҙенсәлектәре
Әбйәлил районы Буранғол ауылынан көньяҡ-көнсығышта 6 саҡрым алыҫлыҡта ята. Бейеклеге — 1118 метр, оҙонлоғо яҡынса 4 саҡрым, формаһы һуҙынҡы. Һырт һәм уның айырмалары  ҡаяларҙан тора. Бейеклеге 8-10 метрлы таш ҡаласыҡтарҙан булған, тәрәнлеге 20 метрлы билән менән айырылған 2 түбәнән тора.

Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүҙәре өсөн хас булған ландшафттар сағыштырмаса яҡшы һаҡланған, аҡһыл һоро урман тупрағындағы ҡайы-уҫаҡ урманынан тора.
Урман бүлкәтенән өҫтәрәк өлгөрөп етмәгән аҡһыл һоро тупраҡтағы һирәк үлән үҫкән әремле-типсәкле дала зонаһы таралғанБашҡорт энциклопедияһы/ Ҡараташ,тау.

*Үҫемлектәре*:кавказ күрәне, осҡон, энәле ҡәнәфер, төньяҡ шиверекияһы, Башҡортостан Республикаһының  Ҡыҙыл китабына индерелгән Гельм минуарцияһы, ҡом ҡаҙ үләне, шыма еҫле сәскә, энәле ҡәнәфер һ.б.
Түбәһендә ҡарағастар осрай, шул иҫәптән оҙаҡ йылдар йәшәгәндәр ҙә бар. Айырым ҡарағастарҙың йәше 300-гә лә еткән.

*Ҡаяларында* сапсандар һәм бөркөттәр оя ҡора.

Туристар араһында бик популяр урын булып һанала.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы тәбиғәтте һаҡлау, фәнни һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ООПТ|Гора Караташ хр. Крыктытау
Йөкшөр

**Йөкшөр** — Пермь крайы Барҙы районындағы ауыл. Федорковский ауыл биләмәһе составына инә.

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса халыҡ һаны 62 кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 31 ир-ат һәм 31 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда халыҡ һаны 48 кеше тәшкил итте.

Барҙы ауылы үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡа яҡынса 17 километрҙа.

## Иҫкәрмәләр
Элгеләү тауы

**Элгеләү** — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Мәһәҙей ауылында урынлашҡан тау. Мәһәҙей тирәһендәге иң олпат тауҙарҙың береһе. Бөрйән районының халыҡ фольклор ансамбле «Элгеләү» исемен йөрөтә.

## Тасуирлама
Элгеләү тауы бер-нисә тау теҙмәһенән торған ҙур, бейек тау. Тауҙың бейеклеге 800 метр, оҙонлоғо 2,5 км.етә.

## Этимологияһы
Беренсе вариант — «Элеү» һүҙенән тау­ҙың атамаһы барлыҡҡа килгән. Икенсе вариант — Элгеләүҙең түбәһенә менеп, тирә-яҡты күҙәтһәң, уның һырты ырғаҡҡа, элгескә оҡшап та ҡуя. Ә түбәһен аҫтан ҡарағанда, осло ғына элгес кеүек ҡая текәләнә, бейегәйә. Ошо һыртының ырғаҡ кеүек бөгөлөп тороуы йәки түбәһенең ҡапыл текәләнеүе «Элгеләү» атамаһын биреүгә сәбәп булғандыр, тигән фараз йәшәй.

## Атаманың тарихы
Элгеләү — Граждандар һуғышы ваҡытында барлыҡҡа килгән атама. Әүәл-әүәлдән төрлө һуғыш-талауҙар Мәһәҙей хал­ҡының да теңкәһен генә ҡорот­ҡан. Ҡаҙаҡ баҫҡынсылары ла, урыҫ байҙары ла, хатта граждандар һуғышы осоронда аҡтары ла, ҡыҙылдары ла, ауылды йыш ҡына талап, мал-тыуарын ҡыуып, кейем-һалым, кәсеп-шөғөл ҡорамалдарын, барлы-юҡлы ҡәҙерле, затлы әйберҙәрен, аҙыҡ-түлеген, йортта һәм хужалыҡта ҡулланылған йыһаздарын, биҙәнеү-төҙәнеү әйбер­ҙәрен ҡурҡытып йә булмаһа талап алып китә торған бул­ған. Бола ваҡытында халыҡ бик ныҡ яфа сиккән. Ауыл кешеләре үҙҙәрен, әйберҙәрен һаҡлап алып ҡалыу әмәлен тап­ҡан. Улар төйнәр нәмәләрен төйөнсөктәргә төйнәп, тау башына, уның ҡараңғы үҙәктәренә алып барып йәшергән. Ергә һал­һаң, дым тарта, ҡош-ҡорт, сыс­ҡан-фә­лән тейә, тип ҡайһыларын ағас ботаҡтарына мендереп элгеләгәндәр. Ауылды яндырыр һәм талар алдынан һәр кем үҙенең кәрәк-яраҡ әйберҙәрен ошо тау­ға мендереп, ағастарға элеп йәшергән. Ошо ваҡиғаларҙан һуң был тауҙы Элгеләү тауы тип атап йөрөтә башлағандар.

## Флораһы
Элгеләү тауы итәгендә күбеһенсә ҡарағай һәм ҡарағас ағастары үҫә. Тауҙың итәгендә халыҡ ер еләге, мәтрүшкә, урманында бөрлөгән, көртмәле, аҡ бәшмәк йыя. Бында Ҡыҙыл китапҡа ингән бик күп үҫемлектәр үҫә. Мәҫәлән, умырзая(зәңгәр), ҡылған, йыуа, артыш һәм башҡалар. Урмандарында йәнлектәрҙән ҡуян, бүре, айыу, тейен йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Сәсҡаб балалар баҡсаһы

**Иҫке Чәчкаб балалар баҡсаһы** () — Татарстандың Ҡайбыҫ муниципаль районы Иҫке Сәсҡаб ауылында урынлашҡан балалар баҡсаһы.

## Тарихы
Иҫке Сәсҡаб ауылында балалар баҡсаһы 1968 йылдың 29 ноябренән эшләй башлай. Балалар баҡсаһы Иҫке Сәсҡаб ауылы, Үҙәк урам, 57-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Хәҙерге исеме астында рәсми рәүештә 2002 йылдың 27 декабрендә теркәлгән. 2008 йылдан «Татарстан республикаһы,  Ҡайбыҫ районы Сәсҡаб балалар баҡсаһы» исемендә йөрөй.

1997 йылдан яңы урында «Альфа» сауҙа фирмаһы тарафынан 108 кешелек яңы ике ҡатлы бина һалына. Бында, был мәктәп, балалар баҡсаһы урынлаша. Мәктәпкәсә учреждение 12 урынга исәпләнгән. Хәҙерге ваҡытта балалар баҡсаһына 15 бала йөрөй.

Балалар баҡсаһында балаларҙың сәләмәтлеген һаҡлауҙы һәм нығытыуҙы гарантиялаусы тулы ҡанлы үҫеше өсөн барлыҡ шарттар тыуҙырылған. Балалар баҡсаһы йорто санитар-гигиена, эпидемияға ҡаршы талаптарға һәм янғын һүндереү куркынычсызлыгын ҡағиҙәләренә яуап бирә.

Бөгөнгө көндә бында бер генә идара итеү һәм ике тәрбиәсе эшләй. Етәксеһе Утеева Светлана Владимировна. Балалар баҡсаһының төп маҡсаты: балалар сәләмәтлеген һаҡлау һәм һау-сәләмәт йәшәү рәуеше формалаштырыу.

Төрлө йәштәге бер балалар төркөмдә шөғөлләнәләр. Тәрбиә һәм уҡыу-уҡытыу эштәре татар телендә алып барыла.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар

* МБДОУ «Черкасский детский сад Кайбицк муниципального района РТ»
Шаралтау

**Шаралтау** — Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көнсығыш сигендә, Пермь крайының Барҙы районы үҙәгендә, Бисер ауыл биләмәһенән төньяҡҡа табан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Физик-географик ҡылыҡһырламаһы
Бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 277 метр. Географик координаттары — төньяҡ киңлектең 56°53'14" һәм 55°26'36" в.д. Киңлеккә 2 километрға һуҙылып, бүлкәттәргә айырылып ята.
Һырты ялпаҡ һәм киң. Иң бейек түбәһе көмбәҙ рәүешендә, әммә түбәнең өҫтө яҫы һәм тигеҙ, шуға ла алыҫтан түбә булараҡ асыҡ ҡына күренеп тә тормай.

Тауҙың битләүҙәре һөҙәк. Тик көньяҡ битләүе генә текәрәк.

Ошо ҙур булмаған тауҙың төньяҡ битләүенда башланған бер нисә йылға Тол йылғаһы ҡушылдығы булған Ҡаҙмаҡты йылғаһына барып ҡушыла. Ә көньяҡ битләүенән Барҙы йылғаһына ҡойған Ирсенде йылғаһы башлана. Тауҙың көнсығышынан алыҫ түгел генә Тол йылғаһы ағып ята.

## Флораһы
Тауҙың өҫкө өлөшө йүкә һәм шыршы ағастары менән ҡапланған. Бында бик күп дарыу үләндәре лә үҫә: мәтрүш, һары мәтрүш, кесерткән, һуҡыр кесертҡән, боланут. Йәйгеһен гөлъемеш, балан, муйыл тирергә була. Битләүҙәрендә һәм тау тирәһендәге ерҙәрҙә ваҡ япраҡлы ағастар үҫә, түбәндәрәк ауыл хужалығы ерҙәре урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Геология СССР. Т. 12. Пермская, Свердловская, Челябинская и Курганская области. Ч. 1. Геологическое описание. Кн. 1. М.: Недра, 1969. 723 с., [8] л. табл. Автор С. Р. Челышев.