open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йәрмөхәмәт Хажиев

**Йәрмөхәмәт Хажиев** (Йәрмөхәмәт Хажимөхәмәтов; ? — 3 июнь 1740 йыл) — башҡорт старшинаһы. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.

## Биографияһы
Йәрмөхәмәт Хажиев сығышы менән Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттарынан. Тыуған йылы билдәһеҙ. Хәҙерге Ҡыйғы районы Иҫке Мөхәмәт ауылында йәшәй. Тырнаҡлы улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә. 

1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнаша, был осор ихтилалдарҙың башынан алып аҙағына тиклем батша хөкүмәте ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша.

1739 йылдың көҙөндә Аҙнабай Теләүғолов, Мәндәр Ҡарабаев, Әләнейәнғол Ҡотлоғужин, Исламғол Юлдашев һәм Миңлеғол Юлаев (Ҡараһаҡал) менән бергә яңы ихтилалды ойоштороу эше менән шөғөлләнә. Ихтилалды ойоштороусылар Миңлеғол Юлаевты *Солтангәрәй* исеме аҫтында хан итеп һайлайҙар һәм шулай итеп батша хөкүмәтенән үҙ аҫаба хоҡуҡтарын һаҡларға теләйҙәр. Шулай уҡ ханды иғлан итеүҙе милли дәүләт төҙөүҙе башлау һымаҡ ҡарарға мөмкин, башҡорт халҡының милли-азатлыҡ хәрәкәте яңы сифатҡа эйә була. Һөҙөмтәлә 1740 йылдың ғинуарында Себер даруғаһы башҡорттары йәнә хәрби хәрәкәттәргә күсә.

1740 йылдың ғинуарынан ағалы-ҡустылы Йәрмөхәмәт һәм Ҡоҙаяр Хажиевтарҙың отряды Себер даруғаһында Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы генерал‑майор Л. Я. Соймонов командалығындағы  хөкүмәт ғәскәрҙәренә һәм хөкүмәткә тоғро старшиналар отрядтарына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.

1740 йылдың 3 июнендә Тубыл йылғаһының уң яҡ яр буйында подполковник Я. С. Павлуцкийҙың командаһы баш күтәреүселәрҙең отрядтарын тар-мар итә, был алышта Йәрмөхәмәт Хажиев һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Үҙ тарихыбыҙҙы яҙабыҙ
Теләүкәй Олотимеров

**Теләүкәй Олотимеров** (? — 1740) — башҡорт старшинаһы. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.

## Биографияһы
Теләүкәй Олотимеров сығышы менән Нуғай даруғаһы Ҡатай улусы башҡорттарынан. Ҡатай улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә.

1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнаша, был осор ихтилалдарҙың башынан алып аҙағына тиклем батша хөкүмәте ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа һуғыша.

1735 йылда абыҙ Килмәк Нурышев отряды составында Нуғай даруғаһында хөкүмәт командаларына ҡаршы һуғышҡан.

1739 йылдың көҙөндә Себер даруғаһында Аҙнабай Теләүғолов, Йәрмөхәмәт Хажиев, Мәндәр Ҡарабаев, Әләнейәнғол Ҡотлоғужин, Исламғол Юлдашев һәм Миңлеғол Юлаев (Ҡараһаҡал) менән бергә яңы ихтилалды ойоштороу эше менән шөғөлләнә. Ихтилалды ойоштороусылар Миңлеғол Юлаевты *Солтангәрәй* исеме аҫтында хан итеп һайлайҙар һәм шулай итеп батша хөкүмәтенән үҙ аҫаба хоҡуҡтарын һаҡларға теләйҙәр. Шулай уҡ ханды иғлан итеүҙе милли дәүләт төҙөүҙе башлау һымаҡ ҡарарға мөмкин, башҡорт халҡының милли-азатлыҡ хәрәкәте яңы сифатҡа эйә була. Һөҙөмтәлә 1740 йылдың ғинуарында Себер даруғаһы башҡорттары йәнә хәрби хәрәкәттәргә күсә.

1740 йылдың апрелендә Ҡараһаҡал хан Нуғай даруғаһына килә, һәм урындағы ихтилал етәкселәренә — Теләүкәй Олотимеровҡа һәм Дыуан-Табын улусы старшинаһы Солтан Арыҫланбәковҡа кенәз титулын бирә. 

1740 йылдың май башында Нуғай даруғаһының Кәлсер‑Табын улусында Теләүкәй Олотимеровтың отряды хөкүмәткә тоғро башҡорттар һәм капитан С. Ф. Кублицкий етәкселегендәге хөкүмәт командаһы тарафынан ҡыйратылған. 1940 йылдың август башында Оло Инйәр йылғаһы буйында уның ғаилә ағзалары үлтерелә.

1740 йылдың 26 авгусында Күҙйылға йылғаһы (Кесе Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) янында секунд‑майор Зимнинский етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта Теләүкәй Олотимеров үлемесле яраланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Әләнейәнғол Ҡотлоғужин

**Әләнейәнғол Ҡотлоғужин** (1670 — 25 август 1740) — башҡорт старшинаһы. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.

## Биографияһы

Әләнейәнғол Ҡотлоғужин сығышы менән Себер даруғаһы Әйле улусы башҡорттарынан. Әйле улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә.

1737—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнаша.

1737 йылдың июнендә Себер даруғаһы башҡорттары ихтилалсыларының отрядтарын етәкләй.

1739 йылдың көҙөндә Аҙнабай Теләүғолов, Мәндәр Ҡарабаев, Йәрмөхәмәт Хажиев, Исламғол Юлдашев һәм Миңлеғол Юлаев (Ҡараһаҡал) менән бергә яңы ихтилалды ойоштороу эше менән шөғөлләнә. Ихтилалды ойоштороусылар Миңлеғол Юлаевты *Солтангәрәй* исеме аҫтында хан итеп һайлайҙар һәм шулай итеп батша хөкүмәтенән үҙ аҫаба хоҡуҡтарын һаҡларға теләйҙәр. Шулай уҡ ханды иғлан итеүҙе милли дәүләт төҙөүҙе башлау һымаҡ ҡарарға мөмкин, башҡорт халҡының милли-азатлыҡ хәрәкәте яңы сифатҡа эйә була. Һөҙөмтәлә 1740 йылдың ғинуарында Себер даруғаһы башҡорттары йәнә хәрби хәрәкәттәргә күсә.

1740 йылдың 1 апрелендә Ҡоҙаш Рахманғолов һәм Зәйсән Ҡарабашев етәкселегендәге «тоғро» башҡорттар Әләнейәнғол Ҡотлоғужиндың отрядын тар-мар итә, ә Әләнейәнғол үҙе әсиргә эләгә һәм Ырымбур комиссияһы начальнигы кенәз В. А. Урусов ставкаһына ебәрелә. Бында Әләнейәнғол Ҡотлоғужин ашауҙан баш тарта һәм аслыҡтан интегеп вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Ялыҡ бей

**Ялыҡ бей** — XIV быуатта йәшәгән башҡорт ырыу башлығы.

## Биографияһы
Ялыҡ бейҙең тормошо «Һуңғы Һартай» башҡорт хикәйәтендә тасуирлана.

Ялыҡ бей башҡорттарҙың һарт ырыуының башлығы була. Атаһы — Бурнаҡ Ташҡай улы.

Ялыҡ бейҙең Өлкөн ҡатынынан Ҡармасан һәм Сәрмәсән исемле улдары тыуған. Ҡармасан мәргән уҡсы була, атаһының ихтыяры буйынса аҡһаҡал Ҡара абыҙҙың ҡыҙы Айбикәне кәләш итеп ала. Кесе улына атаһы Бурнаҡтың ҡустыһы хөрмәтенә Сәрмәсән тип ҡушалар. Сәрмәсән яугир була, шулай уҡ йырлаған һәм ҡурайҙа оҫта уйнаған.

Ялыҡ бейҙең Хөсәйенбәк кәшәнәһенә һәм Хажи мәсетенә барып доға ҡылып йөрөүҙәре билдәле.

Монгол түрәһе Мәңкү үҙенең баҫмаһын (фарманын) ебәргәс, Ялыҡ бей мин үҙем бей һәм аҡһаҡла тип уны кире ҡайтара. Монгол түрәһе яугирҙәр йыйып Ағиҙел йылғаһы буйына яу менән килгәс, Ялыҡ бей Мәңкүне уҡтан атып үлтерә.

XIV быуаттың һуңғы сирегендә Алтын Урҙа ханы Туҡтамыш һәм Сәмәрҡәнд әмире Аҡһаҡ Тимер армиялары араһында һуғыш бара. Хакимлыҡ итеү осоронда уҡ Сыңғыҙ нәҫеле вәкиле Туҡтамыш хан башҡорт аҡһөйәктәренә төрлө титулдар таратып Башҡортостанда үҙенә ныҡлы хәрби-сәйәси терәк төҙөй. Шунлыҡтан 1388—1389 йылдарҙа Урта Азиялағы алыштарҙа еңелгәс, ул ғәскәре менән Көньяҡ Уралға сигенә.

1391 йылда Аҡһаҡ Тимер уны эҙәрлекләп, Башҡортостанға килеп етә, Тубыл, Яйыҡ, Һамар һәм Ыҡ йылғалары аша үтә. Әмирҙең күп һанлы отрядтары бөтә тирә-яҡҡа таралып ҡалаларҙы һәм ҡәлғәләрҙе юҡ итә, урындағы халыҡты үлтерә һәм талай башлай. Ялыҡ бей етәкселегендәге башҡорттар Аҡһаҡ Тимерҙең ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәшә. Яуҙашы Тәтегәс менән бергә Дим йылғаһы буйында Тимерҙең отрядтарының береһенә һөжүм итә.

1391 йылда Туҡтамыш һәм Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре араһында Ҡондорса йылғаһы буйында ҙур генераль алыш була, был алышта Туҡтамыш хандың ғәскәре тамам тар-мар ителә.

Һуғыш барышында Ялыҡ бей ике улын да юғалта, уларҙың исемдәре менән Ҡармасан һәм Сәрмәсән йылғалары аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Военная история башкир. Энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. ISBN 978-5-88185-076-0
* Башкирское народное творчество. Т. 2: Предания и легенды / Сост., авт. вступ. статьи, коммент. Ф. А. Надршина. — Уфа: Башкирское книжное изд-во, 1987. — С. 173—179.
* *[[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]]* Башкирская литература. XI—XVIII вв. — Уфа: Гилем, 1996. — С.46.

## Һылтанмалар
*
Өфө мебель комбинаты

**Өфө мебель комбинаты**- ике фабриканан тора:1. Өфө мебель фабрикаһы (1966 йылда барлыҡҡа килгән), уның елемләү-фанера, матурлап эшкәртеү, йыйып-ҡороу цехтары һәм машина менән ҡабаттан эшкәртеү цехтары бар 2. Өфө йомшаҡ мебель фабрикаһы (1965—1970 йылдарҙа йомшаҡ мебель сығарыу); Благовещенск мебель фабрикаһы (1968 йыл, пружиналы, обойлы, әҙерләү, ҡороп-йыйыу бүлексәләре); Мәләүез мебель фабрикаһы (1932 йылда ағас эшкәртеү заводы, 1965—1978 йылдарҙа мебель цехтары төҙөлә). Комбинатта 1994 йылда 1237 кеше эшләгән.
## Төҙөлөшө
Комбинатта 10 механизацияланған ағым, 13 автоматлаштырылған ағым һыҙыҡтары бар.
## Сығарылған продукцияһы
1994 йылда 3 атамалы корпуслы һәм йомшаҡ мебель сығарыла, шул иҫәптән, 3 төрлө 8400 шкаф, 3 төрлө 9400 өҫтәл, 4 төрлө 10400 карауат эшләп сығарыла. завод продукцияһы башлыса Башҡортостан, Татарстан, Ырымбур,Силәбе, Тюмень, Иркутск өлкәһе, Пермь крайы сауҙа предприятиеларына оҙатыла.
## Артабанғы үҫеш тарихы
1932—1934 йылдан алып эшләй башлаған Өфө фанера-мебель комбинатынан 1966 йылда Өфө мебель фабрикаһы бүленеп сыға. Был фабрика нигеҙендә 1971 йылда «Башҡортостан» мебель фирмаһы ойошторола. Фирма 1986 йылға тиклем ғәмәлдә эшләй, ә 1986 йылда «Башлеспром» производство берекмәһе тип үҙгәртелә. Уның составына Өфө мебель комбинаты инә. 1972—1973 йылдарҙа фабрикала елем-фанера һәм машина менән икенсе ҡат эшкәртеү цехтары реконструкциялана, уларҙа автомалы ағым һыҙыҡтары яһала, ә 1992 йылда мебель деталдарын ультрафиолет менән киптереүсе автоматлы ағым һыҙыҡтар барлыҡҡа килә. 1994 йылда комбинат «Башмебель» акционерҙар берләшмәһе тип үҙгәртелә.
## Һылтанмалар
Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа,1996.
## Иҫкәрмәләр
Өфө тау ҡорамалдары заводы

**Өфө тау ҡорамалдары заводы** — тау-байыҡтырыу комбинаттары өсөн үҙәккә ҡыуыусы насостар эшләп сығарыусы завод. 1898 йылда барлыҡҡа килгән.

## Төҙөлөшө
Өфө тау ҡорамалдары заводы 4 төп цехтан тора: унда 1898 йылда барлыҡҡа килгән ҡойоу цехы, 1927 йылда яһалған тимерсе-пресс, 1993 йылдан алып эшләүсе ҡороп-йыйыу цехы һәм ярҙамсыл цехтар бар. Уларҙа 3 берәмек һанлы-иҫәпләү программалы (ЧПУ) ҡоролма ҡуйылған.

## Тарихы
Өфө тау ҡорамалдары заводы 1898 йылда барлыҡҡа килә. Ул 1898 йылда 1-се Өфө губерна суйын-баҡыр ҡойоу һәм механика заводтары нигеҙендә ойошторола. Граждандар һуғышы ваҡытында завод емерелә. 1921 йылда ул 1-се һанлы «Дәүләт механика суйын-баҡыр ҡойоу заводы» тип аталып, ҡайтанан тергеҙелә. 1935 йылдан алып завод шахта вагонеткалары, локомобилдәр өсөн запчастар, алтын эҙләүселәр өсөн ҡорамалдар сығара. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ул һыу сығарыусы , үҙәккә табан ҡыуыусы насостар һәм күсәрле вентиляторҙар сығара. 1961 йылдан алып металлургия сәнәғәте өсөн химик әйберҙәр һәм ҡом ҡыуыусы насостар сығара башлай. 1990 йылда завод Башҡортостан Республикаһының металлургия, нефть эшкәртеү, шәкәр эшләү заводтары, яғыу-йылытыу һәм халыҡ хужалығының башҡа сәнәғәт тармаҡтары өсөн 17 яңы төр насостар сығара башлай. 1993 йылда завод «Горнас» акционерҙар берекмәһе тип үҙгәртелә.

## Сығарған продукцияһы
Продукцияһының төп ҡулланыусылары- Рәсәй Федерацияһының тау-байыҡтырыу комбинаттары. Уның продукциялары Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә күренекле, призлы урындарҙы яулап килә:1900 йылда Петербургта-көмөш миҙал, 1904 йылда Пенза ҡалаһында -алтын миҙал, 1908 йылда Дондағы Ростовта , Ҡазанда -алтын миҙал, 1910 йылда Омскиҙа -алтын миҙалға лайыҡ була.
## Һылтанмалар
Башкортогстан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.
## Иҫкәрмәләр
Тюкин Эдуард Автандилович

**Тюкин Эдуард Автандилович** (19 май 1978 йыл) — Рәсәй һәм Ҡаҙағстан ауыр атлеты, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Олимпиада-2004 (Афина) бронза призеры

## Биографияһы
Эдуард Автандилович Тюкин 1978 йылдың 19 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Беренсе тренеры — Р. Сираев. Өфөнөң 15-се олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм «Химпром» спортклубы тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары В. Г. Вагин, А. Ф. Яруллин). Өфөлә йәшәй һәм Ҡораллы Көстәр өсөн сығыш яһай. Спорт буйынса инструктор в/ч 77210.

## Ҡаҙаныштары
* Үҫмер спортсылар араһында донъя чемпионы — 1997
* Үҫмер спортсылар араһында Европа чемпионы — 1997
* Рәсәй чемпионы — 1999, 2003, 2004
* Рәсәй Ҡораллы Көстәре чемпионы — 2010
* Европа чемпионатының көмөш призеры — 2004
* Донъя чемпионатының көмөш призеры — 2007
* Йәйге олимпия уйындарының бронза призеры — 2004
* «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнә
* Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Профиль  на сайте Федерации тяжёлой атлетике Республики Башкортостан
* Профиль на сайте Фонда поддержки олимпийцев России
* Эдуард Автандилович Тюкин (англ.)
Өфө сәй фабрикаһы

**[[Өфө|Өфө сәй фабрикаһы]]** — Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһындағы сәй һатып алып, уны фасовкалау һәм һатыу менән шөғөлләнеүсе предприятиеһы.

## Тарихы
Өфө сәй фабрикаһы 1942 йылда Өфөгә эвакуация менән күсеп килгән Рязань сәй фабрикаһы нигеҙендә барлыҡҡа килә. 1943 йылда беренсе тапҡыр плитәле һәм таблеткаларға пресланған сәй сығара башлай. 1974 йылда фабрика өр-яңы прдукция сығарыусы технологик ҡорамалдар һатып ала. Артабан фабрика Өфө сәй үлсәү фабрикаһына, ә 1994 йылда «Теастан» Ябыҡ типтағы акционерҙар берекмәһенә әйләнә.

## Төҙөлөшө
Фабрика төп етештереү цехтарынан һәм Өфө ҡалаһы Дим районының Романовка ауылындағы һәм Киров районының Мокроусово ауылындағы ике базанан ғибәрәт. Фабрикала Германия, Италия, Бөйөк Британиянан һатып алынған ҡорамалдар ҡуйылған.
Был ҡорамалдар сәйҙе 2,3 г, 50, 100, 125, 150 граммлап ҡаптарға үлсәп һалып сығарырға мөмкинлек бирә.

## Продукцияһы
1994 йылда 7600 тонна продукция, шул иҫәптән, 60 төрҙән артыҡ ҡара, йәшел, ҡушылмалы сәй, 20 төрҙән артыҡ емештән эшләнгән хуш еҫле, төрлө дауа үләндәре ҡушылған юғары, беренсе, икенсе сортлы сәйҙәр ҡаты, ярымҡаты, йомшаҡ һәм бер тапҡыр ҡулланылыусы ҡаптарға төрөлөп сығарыла. Продукцияны Башҡортостандан тыш, Татарстан, Удмурт, Бүрәт, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаларына, Силәбе, Төмән, Свердловск, Ульяновск, өлкәләренә, Пермь крайына, Ҡаҙағстан менән Беларусь сауҙа предприятиеларына сығаралар. Рәсәй Федерацияһында һәм БДБ -ла Башҡортостандың Өфө сәй фабрикаһы продукцияһы-арҙаҡлы продукцияларҙың береһе.

## Һылтанмалар
Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.

## Иҫкәрмәләр
Матвеева Людмила Михайловна

**Матвеева Людмила Михайловна** (1 февраль 1957 йыл) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы, ғалим-социолог. 1994 йылдан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2013 йылдан спорт дисциплиналары кафндраһы мөдире. Социология фәндәре кандидаты (2004), профессор (2009). СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1985), еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2005). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1998). Рәсәй Федерацияһының (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (2006) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. Дүрт тапҡыр донъя чемпионы, ике олимпия уйындары ҡатнашыусыһы (Сеул (1988), Барселона (1992).

## Биографияһы
Людмила Михайловна Матвеева 1957 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Ул Салауат Юлаев исемендәге спорт клубында йүгереү менән шөғөлләнә. Беренсе тренеры — Федосеев С. А., 1974—1994 йылдарҙа тренеры Г. А. Ушков. Матвеева менән шулай уҡ тренер Г И. Алексеев эшләй.

1993 йылда Өфөлә М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлай.

СССР (1984), БДБ (1992), Рәсәй (1993) йыйылма командаһы ағзаһы.

1994 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡытыусы булып эшләй, ә 2000 йылдан — Башҡортостан физик культура институтында тренер-уҡытыусы факультеты деканы. БДПУ-ның спорт дисциплиналары кафедраһы профессоры, Башҡортостан физик культура институтында спорт һәм физик тәрбиәнең циклик төрҙәре теорияһы һәм методикаһы кафедраһы профессоры.

## Ҡаҙаныштары
* Шоссе буйлап (1986, 1988) һәм кросста (1988) йүгереүҙә донъя чемпионы;
* Кроста Европа Кубогын яулаусы (1993);
* Шоссе буйлап йүгереүҙә донъя чемпионатының (1985, 1987, 1990) һәм эстафетала донъя Кубогының (1986) көмөш призеры;
* Шоссе буйлап йүгереүҙә донъя чемпионатының бронза призеры (1991);
* Хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында кроста команда зачетында донъя чемпионы (1993);
* 10000 м-ға йүгереүҙә СССР чемпионы (1988, 1990), кроста СССР кубогын яулаусы (1984);
* 5000 м-ға йүгереүҙә «Мемориал братьев Знаменских» халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе (1986, 1992);
* Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (1988, 1992).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре
* Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры
* «Физик культура һәм спорт отличнигы» билдәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Жаир Болсонару

**Жаи́р Месси́ас Болсона́ру** (; 21 март 1955 йыл, Глисериу) — Бразилия Федератив Республикаһының 38-се президенты.

## Иҫкәрмәләр
Тихомиров Анатолий Георгиевич

**Тихомиров Анатолий Георгиевич** (23 март 1899 йыл — 12 апрель 1980 йыл) — СССР-ҙың хор дирижёры, музыка-йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостандың тәүге музыкаль коллективтарын ойоштороусы һәм уларҙың етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1954). 

## Биографияһы
Анатолий Георгиевич Тихомиров 1899 йылдың 23 мартында Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Ҡалтыман ауылында тыуған.

1919—1922 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Хәрби комиссариаты сәйәси бүлегенең Дәүләт хоры артисы була. 1929 йылдан алып — концерт-эстрада бюроһының вокал квартеты етәксеһе.

1935—1939 йылдарҙа — Башҡорт совет профессураһы рус һәм башҡорт вокал хор студиялары етәксеһе һәм ойоштороусыһы.

1938—1940 йылдарҙа параллель рәүештә Өфө музыка училищеһының хор һәм теоретик фәндәр класында һәм Башҡорт АССР-ы Хор йәмғиәтенең ауыл хорҙары өсөн дирижерҙар әҙерләү буйынса курсында уҡытыусы булып эшләй

Хор етәксеһе булып өҙөклөктәр менән 1941—1955 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында, 1944 йылда Башҡортостан радиокомитетында хор етәксеһе булып эшләй.
1955—1959 йылдарҙа Анатолий Георгиевич Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында баш хормейстер була.

## Ижади эшмәкәрлеге
Тихомиров Анатолий Георгиевич хор өсөн күп һанлы рус, башҡорт һәм татар халыҡ йырҙарынының авторы һәм шулай уҡ рус һәм башҡорт композиторҙары әҫәрҙәрен эшкәртеүсе булып тора.

## Баҫмалары
* Хор өсөн алты башҡорт халыҡ йырҙары. Өфө: Баш. китап нәшриәте, 1962.

## Әҙәбиәт
# Фоменков М. К истории развития хорового искусства в Башкирии в первые годы Советской власти //Вопросы истории башкирской музыкальной культуры. Уфа, 1990.
# Советские хоровые дирижёры. М., 1986.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Лезенков Леонид Васильевич

** Лезенков Леонид Васильевич ** (1894—1933)– билдәле рәсәй рәссамы, башҡорт һынлы сәнғәтенә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Лезенков Леонид Васильевич  1894 йылда Өфө ҡалаһында тыуған. 1925 йылда Мәскәүҙә Юғары художество-техник оҫтахананы тамамлай, унда Кукрыниксылар (М.Куприянов, П. Крылов, А. Соколов)  менән бергә уҡыған.

1926 йылдан Өфөлә йәшәгән һәм эшләгән. Э. Тюлькин менән дуҫ булған һәм уның менән бергә эшләгән. Йәш башҡорт сәнғәтенең формалашыуына ҙур өлөш индерә.

1927 йылдан Өфө сәнғәт техникумында эшләгән, тимер юлсылар клубы янында сәнғәт студияһын, бер үк ваҡытта Пионерҙар йортонда түңәрәк алып барған. Өфөнөң  беренсе рәссам-һөнәрмәндәрен тәрбиәләп сығара, улар араһында Башҡортостандың тәүге рәссамдары — А. В. Храмов,  А. М. Арыҫланов,  Ғ. С. Мостафин, улар республикала ғына түгел,  унан ситтә лә билдәлелек ала. Лезенков рәссам һәм педагог булараҡ абруй менән файҙаланған.

Рәссам үҙ һәләтен монументаль һәм декорация һынлы сәнғәтендә күрһәтә. Өфөгә гастролгә килгән  театр труппаһы өсөн Оффенбахтың «Гүзәл Елена» опереттаһына декорациялар яһай, ул  рәссам А. Э. Тюлькинға бик оҡшай.

1933 йылда вафат була.

Лезенковтың  әҫәрҙәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында һәм шәхси тупланмаларҙа  һаҡлана.

## Ижады
1918 йылда  Тюлькин Лезенков менән бергә «Самодержавиены ҡолатыу» панноһын төҙөй, ул Блюхер етәкселеге аҫтында Бишенсе Армияның Өфөгә инеүе хөрмәтенә ваҡытлыса төҙөлгән арканы биҙәй. Панно өс өлөштән тора. Төп композицияһын Э.Тюлькин эшләй  һәм самодержавиены ҡолатыу аллегорияһын һүрәтләй... Панноның ике ҡабырғаһында, күләме менән бәләкәй генә итеп Ҡыҙыл Армия тарафынан ҡыҫымға алынған аҡ ғәскәрҙәрҙең ашығыс ҡасыуын күрһәткән. 

Рәссам ойошторған образдарҙың портрет галереяһында  «Автопортрет» әҫәре лә бар (1922).

## Күргәҙмәләре
Күргәҙмәләре Революцион Рәсәйҙең рәссамдар ассоциацияһы Өфө бүлегендә, Өфө, 1927—1932.

## Төп эштәре
В. М .Нестеров исемендәге художество музейында рәссамдың 14 һынлы сәнғәт әҫәре һаҡланған. Уларҙың яртыһын портреттар тәшкил итә:  «Портрет дочери Эделевой в детстве» (1927), «Портрет башкирки (Женский портрет)» (1929),  «Портрет артистки села Давлеканово», «Девочка в красном платке», «Девочка в белом платке», «Портрет малыша» һәм башҡалар. Л. В. Лезенковты башлыса балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар образы ылыҡтыра, тышҡы баҙыҡлыҡ һәм хискә бай булмыш ҡыҙыҡһындыра. 

Портреттарҙан тыш, рәссам пейзаж һәм натюрморт жанрында бер нисә әҫәр яҙа: Натюрморт с яблоком, к. м., 1928. Натюрморт, к. м., 1929 һ.б.

## Әҙәбиәт
Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э.П.Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
http://www.hrono.ru/text/2003/yanbuh10_03.html

http://www.hrono.ru/text/2006/nav03_06.html
«Настоящая Башкирия» этнотуры

**«Настоящая Башкирия» **— Башҡортостан Республикаһында Бөрйән районына ойошторолған этнотур.

## Тарихы
2017 йылда үҙ эшен башлай.
2019 йылда Шүлгәнташ мәмерйәһендә эшләү маҡсаты менән килгән француз археологтары Жан-Мишель Женест менән Юг Плиссон Башҡортостан мәҙәниәте һәм йолалары менән яҡындан танышыу өсөн "Настоящая Башкирия" этнотурында ла була.

## Наградалары
* Бөтә Рәсәй "Йыл маршруты" туристик конкурсының "Этнографик маршрут" номинацияһында Гран-При (2018).

## Фотогалерея


Стрельба из традиционного лука, Бурзянский район, РБ.jpg|thumb|left|300px|Уҡтан атыу буйынса оҫталыҡ дәресе
Готовка Жал-баура на открытом огне. Гастро мастер-класс.jpg|thumb|left|300px|Бауырҙан ҡурҙаҡ эшләү
Мастер-класс по башкирским народным танцам.jpg|Башҡорт халыҡ бейеүҙәре буйынса оҫталыҡ дәресе
Борьба на мешках, Бурзянский район, РБ.jpg|Тоҡ менән һуғышыу
Этнотур "Настоящая Башкирия", игры кочевников, Бурзянский район, РБ.jpg|Күсмәндәр уйындары
Кутание верхом, Этнотур "Настоящая Башкирия".jpg|Һыбай йөрөү



## Иҫкәрмәләр
Мильшин Владимир Иванович

**Мильшин Владимир Иванович** (26 май 1965 йыл) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы (халыҡ-ара шашка), тренер-уҡытыусы. Рәсәй Федерацияһының йыйылма командаһы составында донъя чемпионы (2000), «Нефтсе» (Ишембай), «Башнефть» клубтары составында Европаның алты кубогына эйә, (Өфө), шул иҫәптә Европа чемпиондары Кубогы. «Машиностроитель» клубы өсөн сығыш яһай. Рәсәй йыйылма командаһына инә. Халыҡ-ара гроссмейстер, Украина һәм Рәсәй гроссмейстеры.

2002 йылда дәғүәселәр турнирында дүртенсе урынды биләй, был донъя шашка тажы өсөн ярыштарҙа Мильшиндың төп ҡаҙанышы була. 

Харьков ҡалаһындағы шашка клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры А. Я Вирный).1999 йылдан 2005 йылға тиклем «Башнефть» шашка клубы өсөн сығыш яһай (тренеры Ю. В. Черток).

1998 йылда шашка буйынса Рәсәй йыйылма командаһына инә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡ-ара гроссмейстер (1994);
* Халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй гроссмейстеры (2000);
* Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2002); 
* РСФСР (1988) һәм СССР Ҡораллы Көстәре (1983—1992) чемпионы;
* Рәсәй чемпионатының бронза призеры (1996, 1998—2000);
* Блиц буйынса Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (1997, 2001);
* Тиҙ программа буйынса Рәсәй чемпионатының көмөш (2002) һәм бронза (1998—2000) призеры;
* Команда зачетында (2000) һәм Европа (2000—2001) клубтары араһында донъя чемпионы.

Мильшин Владимир Иванович — Ишембай профессиональ шашка мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Тамара Танһыҡҡужинаға күнекмәләр үткәргән.

Әлеге ваҡытта ғаиләһе менән Ишембайҙа йәшәй. 

## Һылтанмалар
* Начало — «звездное», а продолжение будет? 
* http://kashulinsky.narod.ru/clbs/505.html
* Башкирская энциклопедия. Ст. Мильшин Владимир Иванович
Кознов Александр Вячеславович

**Кознов Александр Вячеславович** (28 июнь 1963 йыл — 20 декабрь 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.

## Биографияһы
Александр Вячеславович Кознов 1963 йылдың 28 июнендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. 1987 йылда Б. Щукин исемендәге театр училищеһын тамамлай. 1989 йылда Рубен Симонов исемендәге театрға килә. 1990 йылда Вахтангов исемендәге театрға уйнарға саҡырыу ала. Кинола Сергей Тарасовтың «Приключения Квентина Дорварда, стрелка королевской гвардии» һәм «Рыцарский замок» тарихи-мажаралы картиналарында намыҫлы рыцарь ролдәре менән дан ала.

2002 йылдың ноябренән 2003 йылдың июненә тиклем ТВС телеканалында Владимир Соловьевтың «Поединок» программаһының, шулай уҡ шул уҡ каналда Санкт-Петербургтың 300 йыллығына ҡарата спонсор заставка-йәнһүрәттәрҙең рәсми тауышы була.

Оҙайлы ауырыуҙан һуң 2009 йылдың 20 декабрендә Мәскәү ҡалаһында вафат булып ҡала.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Елена Дробышева, театр һәм кино артисы.
* Улы — Филипп.

## Театр эшмәкәрлеге

* *Аристарх Доминикович Гранд-Скубик* — **«Самоубийца»**, реж. Евгений Симонов
* *Помещик Смирнов* — **«Медведь»**, реж. Евгений Симонов
* *Измаил* — **«Принцесса Турандот»**
* *Клодий* — **«Мартовские иды»**, реж. А. Кац
* *Сержант* — **«Чудо святого Антония»**, реж. Пётр Фоменко
* *Эндрю Ледд* — **«Любовные письма»**, реж. С. Джимбинова
* *Павзикл — фиван хәрби начальник* — **«Амфитрион»**, реж. Владимир Мирзоев
* *Герцог Корнуэльский* — **«Лир»**, реж. Владимир Мирзоев
* *Нарумов, Герцог Орлеанский, Англичанин* — **«Пиковая дама»**, реж. Пётр Фоменко
* *Граф де Гиш* — **«Сирано де Бержерак»**, реж. Владимир Мирзоев
* *Ахмед* — **«Али Баба и сорок разбойников»**, реж. А. Горбань, Вячеслав Шалевич
* *Хәүефһеҙлек хеҙмәте начальнигы * — **«Фредерик, или Бульвар преступлений»**, реж. Н. Пинигин
* *Маркиз Рикардо* — **«Собака на сене»**, реж. Юрий Шлыков
* *Князь Голицын* — **«Царская охота»**, реж. В. Иванов

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр
Комаров Владимир Николаевич (өлкә башҡарма комитеты рәйесе)

**Комаров Владимир Николаевич** (1911 йыл — 30 декабрь 1974 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, Амур өлкә башҡарма комитеты рәйесе (1956—1960).

## Биографияһы
1930 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1941 йылда ауыл хужалығы техникумын, 1954 йылда — ВКП(б) — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы юғары партия мәктәбен тамамлай.

1930 йылдан алып 1951 йылға тиклем Башҡорт АССР-ында агроном, зоотехник, район ер бүлеге мөдире, хеҙмәтсәндәр депутаттары район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. Бер нисә йыл дауамында КПСС-тың район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.

* 1951—1954 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығы министры урынбаҫары,
* 1954—1956 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты аппаратында,
* 1956—1960 йылдарҙа — Амур өлкә советы башҡарма комитеты рәйесе,
* 1968—1974 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының статистика идаралығы начальнигы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены;
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы,
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы.
* «Ауыл хужалығы алдынғыһы» — СССР ауыл хужалығы министрлығының тамғаһы.

## Сығанаҡтар
* http://геоамур.рф/sources/peoples/communism/communism-x=06.php
* [http://www.gz.amurobl.ru/static/www_amurobl/Wc83a99183fc2f.htm (недоступная+һылтанма)](http://www.gz.amurobl.ru/static/www_amurobl/Wc83a99183fc2f.htm&nbsp;(недоступная+ссылка))
Ҡаһарманов Нурулла Фәрит улы

**Ҡаһарманов Нурулла Фәрит улы** (10 февраль 1928 йыл — 9 октябрь 1996 йыл) — тау инженеры, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1984), профессор (1986), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978), Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1982) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Нурулла Фәрит улы Ҡаһарманов 1928 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Ыҫлаҡ ауылында тыуған.

1952 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң «БашНИПИнефть» ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институтында инженер, өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лабораториялар мөдире булып эшләй. 1970—1980 йылдарҙа — директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары, 1980—1984 йылдарҙа директор.

Ҡаһарманов Нурулла Фәрит улының фәнни эштәре йүнәлештәре: скважиналарҙы быраулау ваҡытында тау тоҡомдарының емерелеү механикаһы, скважиналар быраулау техникаһы һәм технологиялары.

Уның етәкселегендә илдә тәүге тапҡыр нефть скважиналарын быраулау өсөн алмас бырау эшләнә (1959), горизонталь скважиналарҙы быраулау технологиялары, шул иҫәптән «сумма-быраулау роботы» — горизонталь скважиналарҙы быраулау өсөн роботлаштырылған аппараттар эшләнә.

Ҡаһармановтың асыштары Урал-Волга буйы, Көнбайыш Себер предприятиеларына индерелгән.

Нурулла Фәрит улы тарафынан ғалим-быраулаусылар мәктәбе булдырыла. Уның уҡыусылары араһында тиҫтәләгән фән докторҙары һәм кандидаттары бар.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), ул Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының нефть һәм газ бүлексәһендә иҫәптә тора.

## Хеҙмәттәре
Ҡаһарманов Н. Ф. 450-нән артыҡ фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 10 монография, уйлап табыуға 100 авторлыҡ танытмаһы авторы.
* Алмазное бурение нефтяных скважин. Уфа: Башкнигоиздат, 1962 (авторҙаш).
* Индустриально-комплексный метод разработки нефтяных месторождений. Уфа: Башкнигоиздат, 1980 (авторҙаш).
* Новые методы бурения скважин в Башкирии. Уфа, 1982 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978)
* Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1982)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Академия наук Республики Башкортостан. Официальный сайт
Тереғолов Рал Ғиниәтулла улы

**Тереғолов Рал Ғиниәтулла улы** (28 февраль 1922 йыл — 11 сентябрь 1998 йыл) — патофизиолог, медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почётлы академигы (1995), Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре(1989).

## Биографияһы
Рал Ғиниәтулла улы Тереғолов 1922 йылдың 28 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан республикаһы Благовар районы) Үрге Ҡарғалы ауылында тыуа.

Уның атаһы Тереғолов Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы (1891—1984), профессор, медицина фәндәре докторы, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы, Ленин ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт билдәһе ордендары» кавалеры, «Йылы Янғантау тауы» (1939), «Башҡортостан курорттары» (1961, 1967) монографияларының авторы, гипертония ауырыуын өйрәнеүгә ҙур өлөш индереүсе табип. Ул Башҡорт дәүләт медицина институтын ойоштороусыларҙың береһе, был юғары уҡыу йортоноң директоры урынбаҫары.

1948 йылда Рал Ғиниәтулла улы Башҡортостан медицина институтын тамамлай.

Институтты һәм аспирантураны тамамлағандан һуң, 1952 йылда «Башҡортостан бензины парҙарының ҡан лейкоциттарының фагоцит әүҙемлегенә йоғонто яһауы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм институттың патофизиология кафедраһында ассистент булып эш башлай.

1956—1960 йылдарҙа Барнаул ҡалаһындағы Алтай медицина институтының үҙе ойошторған патофизиология кафедраһында мөдир була

1960 йылда Өфөгә ҡайтып, БДМИ-ның патофизиология кафедраһы доценты булып эшләй.

1969 йылда Р. Ғ. Тереғолов «Төрлө йәш осорҙарында танотогенез механизмы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1971—1987 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының патофизиология кафедраһы мөдире, 1987—1996 йылдарҙа был кафедраның профессоры.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почётлы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының медицина фәндәре бүлексәһендә тора.

Тереғоловтың ғилми хеҙмәттәре организмдың, иммунитеттың реактивлылығы, төрлө йәштәге организмдың ҡартайыу менән сәбәпле һүнә барыу процесы һәм уны яңынан тергеҙеү (реанимациялау) проблемаларына арналған. Ул И. И. Мечников исемендәге Өфө вакциналар һәм сывороткалар ғилми-тикшеренеү институты һәм «Башнефть» производство берекмәһе менән бергә Бөтә союз өсөн мөһим булған «Вахта» проблемаһы буйынса ғилми эштәрҙә ҡатнашыусы.

Р. Тереғолов оҙаҡ йылдар буйына Бөтә союз һәм Себер патофизиологтары йәмғиәтенең Үҙәк идараһы ағзаһы булып эшләй.

## Хеҙмәттәре
Тереғолов Р. Ғ. — 120-нән ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы, уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһына эйә булған һәм 8 рационализаторлыҡ тәҡдим авторы.

Р. Терегулов «Патофизиология Урала». Уфа, 1985 (соавт.).

## Наградалары
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы;
* ВНМТО-ның Почётлы дипломы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия. — Уфа, 2006.
* Башкортостан: Краткая энциклопедия. Уфа: башкирская энциклопедия. 1996.

## Һылтанмалар
* *Еникеев Д. А.* Терегулов, Рал Гиниатуллович // Башҡорт энциклопедияһы. — Уфа: ГАУН «Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Мемориал АН РБ
* Рал Терегулов на сайте БГМУ
Ғарифуллин Фәрит Шәрифулла улы

**Ғарифуллин Фәрит Шәрифулла улы** (20 декабрь 1928 йыл — 16 август 2018 йыл) — агроном-ғалим, йәмәғәтсе. 1980—2009 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1980 йылдан тупраҡ ғилеме кафедраһы мөдире, 1983 йылдан — фәнни эштәр буйынса проректор, 1990 йылдан игенселек һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы мөдире. Башҡорт АССР-ының 11‑се саҡырылыш (1985—1990) Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1984), профессор (1985). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Фәрит Шәрифулла улы Ғарифуллин 1928 йылдың 20 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Ахун улусының Күсәрбай ауылында тыуған.

1952 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

Эш урындары: 1952 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Биология институтында: өлкән ғилми хеҙмәткәр (1964—1965), лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары (1965—1980); Башҡортостан ауыл хужалығы институтының кафедра мөдире (1980—1983, 1988—1994), ғилми эш буйынса проректоры (1983—1990), Башҡорт дәүләт аграр университетының профессоры (1994—2008).

Фәнни тикшеренеү йүнәлештәре: тупраҡтың агрофизик үҙсәнлектәре, Башҡортостан Республикаһында тупраҡтың һыу-физик үҙсәнлектәрен оптималләштереү. Ул БАССР территорияһына тупраҡ-эрозия районлаштырыу үткәрә (1976), республиканың тупраҡ картаһын төҙөй (1975).

Профессор Фәрит Ғарифуллин Башҡорт дәүләт аграр университетындағы кандидатлыҡ (1993—2000) һәм докторлыҡ (2001—2008) диссертацияһы яҡлау буйынса диссертация советтары етәкләй, СССР Юғары аттестация комиссияһының докторлыҡ советы ағзаһы (1986—1989).

1985—1990 йылдарҙа БАССР Юғары Советы депутаты (11 саҡырылыш) була.

Ғалимдың уҡыусылары араһында — 5 фән докторы һәм 8 фән кандидаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996),
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

## Хеҙмәттәре
* 250-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 4 авторлыҡ таныҡлығы эйәһе.
Шул иҫәптән:
* Почвы Южного Урала и их рациональное использование / Ф. Ш. Гарифуллин, А. Ш. Ишемьяров ; Ульянов. с.-х. ин-т, Башк. с.-х. ин-т, 82,[2] с. ил., карт. 22 см, Ульяновск Уфа Башк. СХИ 1987.
* Физические свойства почв и их изменение в процессе окультуривания / Отв.ред. В. К. Гирфанов; АН СССР, Ин-т биологии. — М. : Наука, 1979. — 154с.
* Зонально-экологические особенности почв РБ и адаптация систем земледелия к агроландшафтам. Уфа, 2001 (соавтор).
* Почвы лесостепи РБ и их оценка. Уфа, 2005 (соавтор).
* Агрофизические свойства черноземов Предуралья Башкортостана и пути их оптимизации. Уфа, 2008.

## Әҙәбиәт
* *Недорезков В. Д., Зиязетдинов Р. М.* Башкирский государственный аграрный университет: история и современность. Уфа, 2000.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Татарская энциклопедия: В 5 т. Т. 2: Г-Й. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 2005.
Сериков Иван Павлович

**Сериков Иван Павлович** (26 июль 1916 йыл — 5 март 1958 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, подполковник. Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының батальон командиры. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Иван Павлович Сериков 1916 йылдың 26 июлендә Курск губернаһы (хәҙер Белгород өлкәһе Щебекин районы) Яңы Таволжанка ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.

Милләте Урыҫ. 1940 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Мәктәптең 7 синыфын тамамлаған.

1932 йылда фабрика-завод өйрәнселек мәктәбен тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Яңы Таволжанка шәкәр заводында слесарь, өлкән пионервожатый, Яңы Таволжанканың 10-сы урта мәктәбендә комсомол комитеты секретары булып эшләй.

1939 йылдың майында Белгород өлкәһенең Щебекин район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронтында. Карел, 1-се Украина һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыштарҙа ҡатнаша. 1944 йылда Өфө хәрби пехота училищеһын тамамлай.

Капитан Сериков 1945 йылдың 25 мартында Данциг (Гданьск, Польша) ҡалаһына ингән ерҙә батырлыҡ күрһәтә.

Һуғыштан һуң Иван Павлович Өфө гарнизонында хеҙмәт итә. 1952 йылдан подполковник И. П. Сериков — запаста. Өфө ҡалаһында йәшәй. И. П. Сериков 1958 йылдың 5 мартында вафат була. Өфө ҡалаһы Киров районының Сергиев зыяратында ерләнгән.

## Батырлығы
«358-се уҡсылар полкының 1-се батальон командиры (136-сы уҡсылар дивизияһы, 70-се армия, 2-се Белорус фронты) капитан П. И. Сериков 1945 йылдың 25 мартындағы таңында батальоны менән Данциг (Гданьск, Польша) ҡалаһына килеп ингән ерҙә дошман оборонаһын өҙә. 200 гитлерсыны әсирлеккә ала. Һөжүмде көсәйтеп, И. П. Сериковтың батальоны Висла йылғаһын һуғышып аша сыға, плацдармды яулай, дошмандың үҙ хәлен тергеҙергә ынтылышын юҡҡа сығара».

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнендәге указы менән батальон менән оҫта етәкселек иткәне, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Сериков Иван Павловичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2704) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены
* ике Ҡыҙыл байраҡ ордены
* 3-сө дәрәжә Суворов ордены
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Варшава ҡалаһын азат иткән өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979.

## Һылтанмалар
*
Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы

**Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы** (15 июль 1928 йыл — 30 июнь 2012 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (2002), иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1987), Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1981) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Нурамбәк Ғиниәт улы Арыҫланов 1928 йылдың 15 июлендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) Кинйәабыҙ ауылында тыуған. Сығышы менән Арыҫлановтар нәҫеленән.

1954 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай.

Эш урыны: 1959 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы иҡтисади тикшеренеү бүлегендә ғилми хеҙмәткәр; БАССР-ҙың Ауыл хужалығы министрлығында идаралыҡ начальнигы (1962—1966); 1966 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы институтында кафедра мөдире; бер үк ваҡытта Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институтының (ИСЭЙ) (1991—1994), Башҡортостан малсылыҡ һәм йылҡысылыҡ ғилми-тикшеренеү һәм проектлау-технологик институтының (БНИПТИЖ) (1995—1998) етәксе ғилми хеҙмәткәре.

Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улының фәнни тикшеренеү йүнәлештәре: баҙар иҡтисады шарттарында агросәнәғәт производствоһын ойоштороу, Башҡортостан Республикаһы аграр секторының иҡтисади һөҙөмтәлелеген арттырыу.

Уның докторлыҡ диссертацияһы темаһы «Проблемы экономической эффективности молочного скотоводства в условиях его индустриализации (Вопросы теории, методология анализа и пути повышения)».

## Хеҙмәттәре
Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы — 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография авторы.
* Внедрение передовой технологии в колхозах и совхозах. Өфө, 1963 (авторҙаш).
* Снижение себестоимости молочной продукции. Өфө, 1964.
* Пути повышения эффективности сельскохозяйственного производства в БАССР. Өфө, 1972.
* Эффективность молочного скотоводства на современном этапе НТП (Вопросы теории, методологии анализа и пути повышения). Өфө, 1981.
* Проблемы перестройки агропромышленного производства и развитие земельных отношений. Өфө:, 2002.

## Әҙәбиәт
* Недорезков В. Д., Зиязетдинов Р. М. Башкирский государственный аграрный университет: История. Современность. Уфа: 2000.

## Һылтанмалар
* 
* http://www.anrb.ru/blog/alias/araslanov
Әмиров Рәсим Зәкәриә улы

**Әмиров Рәсим Зәкәриә улы** (28 февраль 1923 йыл — 2 декабрь 1995 йыл) — терапевт, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1991), медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1970). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977).

## Биографияһы
Рәсим Зәкәриә улы Әмиров 1923 йылдың 28 февралендә БАССР-ҙың Бүздәк районы Бүздәк ауылында тыуған. Ейәнен тәрбиәләү менән уның БАССР-ҙың Әлшәй районы Ниғмәтулла ауылында йәшәгән олатаһы менән өләсәһе шөғөлләнгән.

Мәктәпте тамамлағандан һуң 1-се Мәскәү медицина институтына уҡырға инә һәм уны бик яҡшы тамамлай, һуңынан Бөтә Союз ҡолаҡ институты аспирантураһын физиология һөнәре буйынса тамамлай, ионлаштырыусы нурланыштың еҫ һиҙеү һәләтенә тәьҫире эҙемтәләрен өйрәнеү менән шөғөлләнә.

1952 йылдан алып Мәскәүҙәге Үҙәк оториноларингология ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1960 йылдан алып А. Н. Бакулев исемендәге йөрәк-ҡан тамыры хирургияһы ғилми-тикшеренеү институтында, 1964 йылдан — СССР-ҙың Медицина фәндәре академияһы эргәһендәге туҡланыу ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, 1985 йылдан физиология һәм курортология Үҙәк фәнни-тикшеренеү институтының клиник физиология бүлеге мөдире.

Медицина фәндәре докторы (1964), профессор (1970).
Үҙе тәҡдим иткән электрокардиотопография ысулы ярҙамында йөрәктең электр ҡырын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә, йөрәк потенциалын карталаштырыу методикаһын эшләй. «Йөрәктең электр ҡырын тикшереү ысулы» уйлап таба, был йөрәк потенциалын карталаштырыу өсөн «Кардиаг» аппаратты эшләргә мөмкинлек бирә. Был хеҙмәте өсөн уға «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе тапшырыла.

1995 йылда Р. З. Әмиров Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы итеп һайлана (Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының медицина фәндәре бүлексәһе).

## Хеҙмәттәре
Йөрәк потенциалын карталаштырыу ысулын уйлап тапҡаны өсөн 11 авторлыҡ таныҡлығы ала.

Әмиров Рәсим Зәкәриә улы етәкселегендә 38 диссертация яҡлана, шуларҙың 4 докторлыҡ һәм 34 кандидатлыҡ диссертациялары.

Р. З. Әмиров электрокардиология буйынса халыҡ-ара журнал мөхәрририәте составына инә.

1989 йылда ул 1990 һәм 1991 йылдарға Элект-Президент итеп һайлана, ә 1987 йылда (Вашингтон, Дюрен һәм Кливленд) университеттарына, 1990 йылда — Барселона ҡалаһына (Испания) университеттарҙа лекция уҡыу өсөн саҡырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Чехия физиологы Эдвард Бабактың иҫтәлекле миҙалы һәм дипломы — Чехословакия академияһы наградаһы
* Электрокардиографияға нигеҙ һалыусы В. Эйнтховен миҙалы (1977).

## Библиография
Р. Зәкиров — баҫылып сыҡҡан 200-ҙән артыҡ ғилми мәҡәлә һәм өс монография авторы: 
* Электрокардиография, М., 1965 г.; 
* Интегральные топограммы потенциалов сердца, М. Наука, 1973; Electrocardiotopographie. — Akademie-Verlag-Berlin, 1974 (немец телендә).
* Интегральные топограммы потенциалов сердца, М. 1973

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *  
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998—703 с., илл
* http://www.bgmy.ru/index.php?newsid=195
Балтик Антантаһы

**Балтик Антантаһы** — Литва, Латвия һәм Эстония  араһындағы хеҙмәттәшлек, татыулыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһындағы пакт.

## Тарихы
Балтик Антантаһын төҙөү тураһындағы договорға  Женевала 1934 йылдың 12 сентябрендә ҡул ҡуйыла. Был берлекте төҙөү инициативаһын Литва бирә, ул Балтик буйы дәүләттәренең хеҙмәттәшлеген нығытыу юлы менән үҙенең халыҡ-ара позицияһын нығытырға һәм 1920 йылда Польша тарафынан баҫып алынған Вильно ҡалаһы менән  Вильно өлкәһен Литва составына ҡайтарып алырға ниәтләнә.  

Балтик Антантаһы Латвия, Эстония һәм Литва хөкүмәттәре указдары менән  1940 йылдың июнендә, Өсөнсө Рейх менән СССР араһында һөжүм итешмәү тураһында 1939 йылғы договорға беркетелгән йәшерен өҫтәмә протокол һығымталары буйынса был илдәр  СССР йоғонтоһо даирәһенә ингәндән һуң, ғәмәлдән сығарыла. 

### Балтик Антантаһы конференциялары

* 9-сы конференция — Каунас,  1939 йылдың 5 феврале.
* 10-сы конференция — Таллин, 1939 йылдың 7-8 декабре.
* 11-се конференция — Рига, 1940 йылдың 14-16 марты.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Полпреды сообщают… Сборник документов об отношениях СССР с Латвией, Литвой и Эстонией. Август 1939 г. — август 1940 г..&nbsp;— М.&nbsp;: Международные отношения, 1990.
* Recueil des principaux traites conclus par la Lettonie avec les pays etrangers 1930—1938, t.2 Riga: 1938.

## Һылтанмалар

* Текст договора о создании Балтийской Антанты(инг.)
Бәхтизин Нәзиф Раян улы

**Бәхтизин Нәзиф Раян улы** (31 декабрь 1927 йыл — 21 октябрь 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1991), профессор (1978). Үҫемлекселек белгесе, агроэколог, Башҡортостанда ауыл хужалығы фәнен ойоштороусы. СССР юғары мәктәбе отличнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).

Бәхтизин Рәсәйҙә беренселәрҙән булып ауыл хужалығы культураларын программалаштырып үҫтереү алымын эшләй башлай. Башҡортостан Республикаһында агрономия фәнни мәктәбен булдыра. Игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты янында Селекция үҙәген ойоштороусы(1984).

Башҡортостандың күп томлыҡ энциклопедияһы редакция коллегияһы һәм редакция советы ағзаһы (Бәхтизин тәүге ике томында 20-нән ашыу мәҡәлә баҫтыра).

## Биографияһы
Нәзиф Раян улы Бәхтизин 1927 йылдың 31 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңы Аташ ауылында тыуған.

1951 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай, һуңынан ошо институттың проректоры (1961—1964), ректоры (1964—1973), үҫемлекселек кафедраһы мөдире (1973—1979) булып эшләй.

Игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институтында 1979—1988 йылдарҙа директор, 1988 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр. Агроэкологик үҫемлекселек ғилми йүнәлешен булдыра. Ужым культураларын: арыш («Сулпан» сорты) һәм бойҙайҙы теләһә ниндәй һауа шарттарында юғары һәм тотороҡло уңыш тәьмин иткән эшкәртеүҙең экологик яҡтан хәүефһеҙ технологияларын эшләй.

Башҡортостан Республикаһының ҡый үҫемлектәре донъяһын (1956—1957), ужым культуралары уңышы формалашыуының агроэкологик шарттарын (1962-67) өйрәнеү буйынса ғилми экспедицияларҙа ҡатнаша.

## Ғаиләһе
Ҡатыны: Гөлниса Мәхмүт ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы — Әмирова),

Улдары Рәмил (Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы президенты).

Н. Р. Бәхтизин 30-ҙан ашыу фән кандидаты һәм докторы әҙерләгән. Башҡорт ауыл хужалығы академияһының аграр фән буйынса диссертация советы рәйесе булып тора.

## Хеҙмәттәре
Р. Н. Бәхтизин — яҡынса 500 фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 17 монография.

* Сорные растения Башкирии. Уфа, 1958; Проблемы ржаного поля. М., 1980; Почвозащитная система земледелия. Уфа, 1987; Озимая рожь. Уфа, 1992.
* Стратегия устойчивого ведения земледелия в Башкортостане (материалы международной конференции. Москва — Казань,2001 год). Навстречу 21 века: продовольственная безопасность Башкортостана (журнал «Экономика и управление», 1999 й. № 3).
* Современные подходы к реализации федерального закона «Об обороте земель сельскохозяйственного назначения» (журнал «Экономика и управление», 2002 й. № 5).
* Книга «Озимая пшеница в Башкортостане» (авторҙаш, Өфө 2006 й.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1973),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966),
* ВДНХ-ның алтын һәм көмөш миҙалы.
* «СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы»,
* «СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың ауыл хужалығы отличнигы».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* http://www.anrb.ru/blog/Item/2002/25