Мартыненко Юрий Григорьевич

**Юрий Григорьевич Мартыненко** (, Краматорск — , Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалим-механигы. Навигация һәм хәрәкәт менән идара итеү академияһы академигы, Юғары мәктәптең Халыҡ-ара фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты; физика-математика фәндәре докторы (1978), профессор (1978). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Физик Олег Мартыненконың ағайы (1936—2012).

## Биографияһы
1945 йылдың 19 сентябрендә Краматорскиҙа тыуған. Урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай. Юғары белемде Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында ала; шунда уҡ аспирантура тамамлай, кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (И. В. Новожиловтың уҡыусыһы). 1975 йылдан Мәскәү иҡтисад институтының Энергия машиналары эшләү факультетында — теоретик механика кафедраһында (1986—2003 йылдарҙа уның мөдире була) эшләй. 1978 йылда Мәскәү дәүләт университетында «Гироскоп в неконтактном подвесе» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Был ул ваҡытта яңы булған электростатик, электромагнит һәм криоген гироскоптар теорияһын төҙөүҙә мөһим этап булып тора.

2003 йылдан Ю. Г. Мартыненко Мәскәү дәүләт университеты Механика институтының дөйөм механика лабораторияһын етәкләй һәм Мәскәү дәүләт университетының ғәмәли механика һәм идара итеү кафедраһы профессоры була. Шулай уҡ Мәскәү энергетика институтының теоретик механика һәм мехатроника кафедраһы профессоры булып ҡала. Рәсәй Федерацияһының Юғары аттестация комиссияһы ағзаһы була, А. Ю. Ишлинскийҙан һуң (1991 йылдан) Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы Теоретик механика буйынса ғилми-методик советҡа, Рәсәй төп тикшеренеүҙәр фондының математика, информатика һәм механика буйынса эксперт советы секцияһына етәкселек итә. Рәсәйҙең Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса милли комитеты һәм автоматлаштырылған идара итеү буйынса Рәсәй милли комитеты ағзаһы була.

Ю. Г. Мартыненко уҡыусылары араһында 4 фән докторы һәм 19 фән кандидаты бар.

Ю. Г. Мартыненко талантлы уҡытыусы һәм фәнде популярлаштырыусы була. Ул Рәсәй, Германия, Ҡытай, Мексика, АҠШ, Тайвань, Тунис, Франция, Чехия университеттарында лекция уҡый.

«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән, Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Андронов исемендәге премияһына лайыҡ булған, Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһының «Радио һәм Космос-1045 — Яһалма Ер юлдаштарын осороуҙың 25-йыллығы» һәм «Академик В. И. Кузнецов исемендәге» миҙалдары, СССР ВДНХ-ның миҙалдары һәм Почёт дипломдары менән бүләкләнгән. 2000 йылда «Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.

2012 йылдың 15 июлендә ауыр, оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була. Мәскәүҙә Востряковский зыяратында ерләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ю. Г. Мартыненконың фәнни хеҙмәттәре механикаға һәм фәндең ҡатнаш өлкәләренә арналған. Ул теоретик механика, аналитик электромеханика, электромагнит ҡырҙа ҡаты есем динамикаһы, хәрәкәт менән идара итеү теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы, робот техникаһы, мехатроника, гироскопия, фәнни тикшеренеүҙәрҙә һәм уҡытыуҙа компьютер технологияларын ҡулланыу менән ҡыҙыҡһына.

Төп фәнни ҡаҙаныштары:

* электромагнит ҡырҙа үткәреүсе ҡаты есемдең хәрәкәт итеү теорияһын төҙөү (уны электрстатик аҫылмала гироскоп динамикаһын тикшергәндә ҡулланған);
* Гироскопик системаларҙың прецессион тигеҙләмәләрен дөрөҫ файҙаланыу шарттарын билдәләү;
* сингуляр ҡуҙғыған системалар теорияһында регулярлаштырыу ысулын эшләүгә өлөш индерә;
* Ерҙең магнит ҡырында үткәреүсе спутниктың йүнәлешенә өйөрмәле токтарҙыңң тәьҫире тураһындағы мәсьәләнең тулыраҡ сығарылыштарының береһен төҙөү;
* материалда эске ышҡылыуҙы иҫәпкә алып контактһыҙ аҫылмала тығыҙ сфера тышсаһының хәрәкәтен тикшереү;;
* Идара итеү ресурстарының сикле булыуын иҫәпкә алып, тотороҡһоҙ механик системалар менән идара итеү ысулдарын эшләү;
* гироскопик стабилләштереү системаһы булған бер тәгәрмәсле мобиль роботтың математик моделен төҙөү;
* күсмә тәгәрмәсле роботтар хәрәкәте менән идара итеү алгоритмдарын булдырыу;
* яһалма тактиль механорецептор булдырыу проблемаһын тикшереү.

Мартыненко фәндә һәм мәғарифта компьютер алгебраһы системаһын киң ҡулланыуҙы пропагандалай (ул үҙе Wolfram Research компанияһының Mathematica пакетын тәжрибәле ҡулланыусы була).

Ю. Г. Мартыненко профессор Е. А. Девянин исемендәге Бөтә Рәсәй (халыҡ-ара ҡатнашлығында) мобиль роботтар фестиваленең ғилми етәксеһе була.

## Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
Ю. Г. Мартыненко 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы булып тора. Уларҙың мөһимдәре түбәндә килтерелә.

### Теоретик механика
* 
* 
* 
* 
* 

### Аналитик электромеханика
* 

### Электромагнит ҡырында ҡаты есем динамикаһы
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Гироскопия
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Хәрәкәт менән идара итеү теорияһы
* 
* 
* 

### Дифференциаль тигеҙләмәләр
* 
* 
* 

### Робототехника һәм мехатроника
* *А. И. Кобрин, Г. Ю. Мартыненко* Мобиль робот моделдәрен һәм ул реаль ваҡыт динамика неголономный // Докл. фәнни. мәктәп-конф. «Мехатронный системаларына һәм мобиль робот» (Мәскәү, 1998 йылдың 1-3 декабрҙә). — : Изд-во Моск. ул-шул, 1999. — С. 107—123.
* *Мартыненко Ю. Г.* Мобиль робот хәрәкәте менән идара итеү алгоритмдары буйынса маяк // Докл. междунар. конф. «Мәғлүмәт саралары һәм технологиялары» (Мәскәү, 1998 й.). 2.т. — : Изд-во «Станкин», 1998. — С. 75-80.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *В. А. Ленский, Г. Ю. Мартыненко, Окунева Ю. М.* Мәскәү дәүләт университетының механика институты системаһында эшләй һәм мехатронный робототехнический // [''Известия ТРТУ'', 2006, № 3 (58)](https://web.archive.org/web/20140418234149/http://izv-tn.tti.sfedu.ru/wp-content/uploads/PDF/2006_3(58).pdf). — 317. с. — С. 11-17.
*  — 65-80 P.. — .

### Механиканы уҡытыу
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Научно-методический сайт «Компьютерные технологии в механике» О. М. Капустиной и Ю. Г. Мартыненко
* One-Wheeled Robot-Gyrostat by Olga Kapustina and Yuri Martynenko (Wolfram Demonstrations Project)
* Профиль на сайте www.mathnet.ru