Фәхрениса Зейд

**Фәхрениса Зейд** () йәки *Фәхр әл-Нисса* (1901 — ) — төрөк рәссамы, ижадында Көнбайыш сәнғәтендәге абстракционизм һәм башҡа йоғонтолар ислам дине һәм византий сәнғәте элементтары менән ҡатнаша. Ул майлы живопись, акварель һәм гуашь кеүек төрлө техникалар файҙалана, литографиялар, гравюралар, коллаждар һәм витраждар эшләй.

Ираҡтағы королдәр ырыуы булған хашимиҙар вәкиленә кейәүгә бара һәм әлеге Ираҡ тәхете дәғүәсеһе принц Раадтың әсәһе була.

## Биографияһы
Истанбул составындағы Принц утрауҙарына ингән Бүйүкада утрауында абруйлы төрөк ғаиләһендә тыуа. Атаһы Мәхмәт Шакир паша дипломат, бригадир, фотограф, тарихсы, шулай уҡ күренекле хәрби түрә Жәүәт пашаның ҡәрҙәше була. Әсәһе Сара Исмәт ханым сығышы менән Криттыҡы, ырыуы бик оҫта каллиграфтары менән дан тота. Фәхренисаның ир ҡәрҙәше Джеват Шакир Кабаачлы «Галикарнас балыҡсыһы» псевдонимы аҫтында Төркиәләге билдәле яҙыусы булып китә, ә ҡыҙ ҡәрҙәше Алиә Бергер рәссам һәм гравёр була. Фәхрениса керамика рәссамы Фүрейә Көрәл һәм рәссам Джем Кабаач менән дә нәҫелдәш.

Фәхренисаның әсәһе балаларын уҡытыуға ҙур әһәмиәт бирә. Улар инглиз, француз, ғәрәп һәм фарсы телдәрен өйрәнә, һүрәт төшөрөү һәм фортепиано дәрестәрен ала, шулай уҡ Ҡөрьән уҡый. Фәхрениса дүрт йәшендә һүрәт төшөрә башлай, ә 12 йәшендә май менән ебәк туҡымаларға әсәһенең һәм туғандарының портреттарын эшләй.

Фәхрениса Зейд Истамбул Нәфис сәнғәттәр академияһын тамамлаған тәүге ҡатын-ҡыҙҙар иҫәбенә инә, ул билдәле төрөк рәссамы Намык Исмаилда уҡый. 1920-се йылдар уртаһында Фәхрениса Италияла, Испанияла һәм Францияла була, Францияла Рансон академияһында Роже Бисьер класында уҡый. 1930-сы йылдарҙа Европа буйлап күп сәйәхәт итә, Берлинда, Лондонда, Парижда оҙаҡ-оҙаҡ йәшәй.

1920 йылда Фәхрениса яҙыусы Иззәт Мәлих Девримгә кейәүгә бара. Деврим «Ғилем хазинаһы» (Servet-i Fünun) тигән авангард әҙәби журналы менән хеҙмәттәшлек иткән була. Был никахта ике бала —  (төр.)баш. һәм  (төр.)баш. — тыуа. Нежат — рәссам, Ширин театр актрисаһы булып китә. 1934 йылда Фәхрениса принц Зейд бин Хөсәйенгә бара. Король Фейсал I-нең ҡустыһы Зейд Анкарала Ираҡ илсеһе булып эшләй. 1936 йылда уларҙың улы принц Раад тыуа.

1942 йылда Фәхрениса Зейд "Д төркөмө"нә ҡушыла. Был төркөмгә милли төрөк сәнғәте элементтарын заманса көнбайыш йоғонтоһо менән яраштырырға тырышҡан рәссамдар берләшә. Фәхрениса уларҙың күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Беренсе шәхси күргәҙмәһе 1944 йылда Истанбулдың Мачка районында (хәҙерге Бешикташ районы составында), артабан Лондонда һәм Парижда була. Фәхрениса Зейдтең ижады 1950 йылда Нью-Йорктың Хьюго галереяһында үткән күргәҙмәһенән һуң киң халыҡ-ара билдәлелек ала. Зейдтең АҠШ-та, Европала һәм Яҡын Көнсығышта бөтәһе 50-ләп күргәҙмәһе була.

1970 йылда Фәхренисаның ире үлә, ә 1975 йылда ул улы Раад эргәһенә Амманға күсә. Шунда Король художество институтында уҡыта, Фәхрениса Зейд исемендәге Нәфис сәнғәттәр академияһын аса. Рәссам 1991 йылдың 5 сентябрендә вафат була һәм Амманда Рагдан һарайындағы Королдәр төрбәһендә ерләнә. 

## Ижады

Зейдтең ижад башындағы портреттарында француз сәнғәте йоғонтоһо һиҙелә. 1940-сы йылдарҙан уның эштәрендә абстрактлылыҡ көсәйә. 1970-се йылдарҙа, иренең вафатынан һуң, Фәхрениса абстракционизмдан алыҫлаша бара һәм портреттар живописына күсә. Был осор картиналарының, тәнҡитселәр фекеренсә, көнбайыш сәнғәте менән бер уртаҡлығы ла юҡ, улар нығыраҡ византий иконалары һәм фаюм портреттары традицияларын алған. 1980-се йылдар уртаһында, вафатынан әҙ генә алдараҡ, Зейд витраждар эшләү менән мауығып китә.

Тәнҡитселәр уның картиналарының сағыулығын, төҫтәренең байлығын һәм аҫыллығын, айырыуса 1950-се йылдарҙағы мозаикаларына затлы күркәмлек хас булыуын билдәләй. Төрөк арт-тәнҡитсеһе Зәйнәп Яса Яман Зейдтең ижадында тәбиғәт, география, тарих, ностальгия тематикалары өҫтөнлөк алыуын, ә стилистик элементтарҙан төҫтәргә, деталдәргә, текстураларға, объекттарҙы ерлектә урынлаштырыуға ҙур иғтибар бирелеүен билдәләй.

Зейд ижады тураһында кире фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, журналист һәм сәнғәт белгесе Ник Форрест белдереүенсә, ижадсының король статусы арҡаһында ғына уның әһәмиәте һәм йоғонтоһо үтә ҡабартып күрһәтелә.

## Арт-баҙарҙағы урыны
2013 йылда Зейдтең «Атом тарҡалыуы һәм үҫемлектәр тормошо» тигән картинаһы Дубайҙа Christie’s аукционында 2,741 миллион АҠШ долларына һатыла, был Яҡын Көнсығыш рәссамдары эштәрен һатыу йәһәтенән рекордлы сумма була. Шулай итеп, Фәхрениса Яҡын Көнсығыштың иң ҡиммәтле рәссамы булып сыға. Бынан алдағы рекорд та Зейдтеке: 2010 йылда уның картинаһы 1 миллион АҠШ долларына һатылған була.

Зейд картиналарының уртаса хаҡы 100—500 мең АҠШ доллары менән баһалана.

## Иҫкәрмәләр