open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аҡташ

**Аҡташ** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр

* Аҡташ (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Аҡташ (Дала Зәйе ҡушылдығы) — Татарстандағы йылға.
* Аҡташ (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҡ Таш (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Аҡташ мәсете — архитектура ҡомартҡыһы.
Жванчик (Днестр ҡушылдығы)

**Жванчик** () — Украиналағы йылға. Хмельницкий өлкәһенең Городок, Чемеровцы һәм Каменец-Подольский райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 107 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Дауытов Искәндәр Садиҡ улы

**Дауытов Искәндәр Садиҡ улы** (2 сентябрь 1923 йыл — 26 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, ҡыҙылармеец, Башҡорт атлы дивизияһы пулеметсыһы. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Искәндәр Садиҡ улы Дауытов 1923 йылдың 2 сентябрендә Омск өлкәһенең Исилкүл ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса сыбыр. 1927 йылда Дауытовтар ғаиләһе Омск өлкәһенән Ҡаҙағстандың Петропавловск ҡалаһына күсенә.

Искәндәр Дауытов ундағы мәктәптәрҙең береһендә ете класты, ит комбинаты ҡарамағындағы ФЗУ мәктәбен тамамлай.

1940—1942 йылдарҙа Петропавловск ауыл хужалығы техникумында уҡый, ике курсты тамамлай һәм артабан ит комбинатында мастер булып эшләй.

1942 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1943 йылдың майынан фронттағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 61-се армияның 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһында (элекке 112-се Башҡорт атлы дивизияһы) 58-се гвардия полкында пулеметсыһы була.

1943 йылдың сентябрендә Искәндәр Дауытов Брянск һәм Үҙәк фронттар ғәскәрҙәре составында Орел, Чернигов-Припять һөжүм операцияларында туран-тура ҡатнаша.

1943 йылдың 26 сентябрендә Украинаның Чернигов өлкәһе Репкин районы Неданчичи ауылы янында Днепр йылғаһын аша сыҡҡанда ҡаһарманлыҡ күрһәтә: беренсе булып йылғаны кисә һәм пулеметтан күп фашистарҙы ҡырып, үҙе лә һәләк була.

Ошо батырлығы өсөн Искәндәр Дауытовҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Наградалары
* «Советтар Союзы Геройы» исеме (15.01.1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены

## Исемен мәңгеләштереү
* Ҡаҙағстан Республикаһының Петропавловск ҡалаһында Искәндәр Дауытовҡа бюст ҡуйылған;
* Петропавловск ҡалаһының 26-сы һөнәри белем биреү уҡыу йорто Искәндәр Дауытов исемен йөрөтә;
* Неданчичи ауылындағы урамдарҙың береһенә Искәндәр Дауытов исеме ҡушылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. — М., 1987. Т. 1;
* Шлевко Г. М. Ради жизни на земле. — Омск, 1972;
* Герои Советского Союза — казахстанцы. — А.-А., 1968. Кн.1;
* Ахмадиев Т. Х. Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999;
* Слава башкирских конников. — Уфа: «Китап», 2005.
Тернополь өлкәһе

**Тернополь өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Тернополь ҡалаһы.
СССР Юғары советы Президиумының 1939 йылдың 4 декабрендәге указы нигеҙендә барлыҡҡа килгән Указом Президиума Верховного совета СССР от 4 декабря 1939 года.

Тарихи-этнографик яҡтан Галицияның көнсығышында, көнбайыш Подолье, көньяҡ Волынь ерҙәрендә урынлашҡан. Географик яҡтан Подольск ҡалҡыулығында урынлашҡан; Тернополь өлкәһенең көньяҡ сиге Днестр йылғаһы буйлап, көнсығыш сиге Збруч йылғаһы буйлап үтә.

Майҙаны — 13 823 км² (Украина территорияһының 2,29 % ), 1 074 923 кеше йәшәй (1 октябрь 2013), шул иҫәптән ҡала халҡы 474 992 кеше (44,18 %) һәм ауыл халҡы 599 931 кешех (55,82 %).Өлкәлә 18 ҡала, 17 ҡала тибындағы ҡасаба, 1022 ауыл тораҡ пункттары, 17 район, 580 ауыл советы. 1970 йылғы халыҡ иҫәбен алыу  мәғлүмәттәре буйынса: украиндар — 96,1 %, рустар — 2,3 %, поляктар — 1 %, йәһүдтәр — 0,5 %.

## Административ ҡоролошо

**17 район:**
# Бережаны районы
# Борщев районы
# Бучач районы
# Гусятин районы
# Залещики районы
# Збараж районы
# Зборов районы
# Козова районы
# Кременец районы
# Лановцы районы
# Монастириска районы
# Подволочиск районы
# Подгайцы районы
# Теребовля районы
# Тернополь районы
# Чорткив районы
# Шумск районы

**4 ҡала округы:**
# Бережаны
# Кременец
# Тернополь
# Чорткив

## Һылтанмалар
* Сайт
Нуғай (Өфө)

**Нуға́й** () — 1992 йылдан Өфө ҡалаһы составындағы ауыл. Октябрь районы Нуғай ауыл советы үҙәге.

## Тарих
Ауылға Нуғай даруғаһы Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1664 йылдан билдәле. XVIII быуат 2-се яртыһында бында яһаҡлы татарҙар иҫәпкә алынған. XIX быуат уртаһында статский советник И. Ф. Базилевскийҙыҡы була. 1865 йылда Нуғай (Петропавловка) 115 йортта 674 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ, ағас әйберҙәр яһау менән шөғөлләнгәндәр. Сиркәү, училище, ат тирмәне булған; улус идараһы урынлашҡан. 1906 йылда сиркәү, земство мәктәбе, фельдшер‑амбулатория пункты, шарап, һыра һәм 3 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән; улус идараһы булған. 

1992 йылдан Өфө районы Нуғай ауыл советы үҙәге булған. Ауыл эргәһендә Нуғай ҡаласыҡтары урынлашҡан.

## Халыҡ һаны

Халҡы: 1906 йылда — 1024 кеше; 1920—1406; 1939—1700; 1959—864; 1989—541; 2002—766; 2010—1479 кеше. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, мәсет, сиркәү бар. 

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Өфөнән көньяҡ-көнсығыш 30 км һәм Юрмаш тимер юл станцияһы көньяҡ-көнбайыш табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Түләков Рәйес Ғөссәм улы

**Түләков Рәйес Ғөссәм улы** (псевдонимы *Рәйес Түләк*; 14 октябрь 1959 йыл — 31 март 2007 йыл) — башҡорт шағиры, уҡытыусы, журналист. 1992 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1995).

## Биографияһы
Рәйес Ғөссәм улы Түләков 1959 йылдың 14 октябрендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Буранбай ауылында тыуған.

Башланғыс белемде 1-се Этҡол урта мәктәбендә алғандан һуң Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡый, 10-сы класты Беренсе Этҡол ауылында тамамлай.
1977—1979 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәренең Һауа—десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә,запасҡа ҡайтарылғас, колхозда малсы булып эшләй.

1987 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлап, Баймаҡ районының төрлө ауыл мәктәптәрендә уҡыта.

1993 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының Сибай яҙыусылар ойошмаһында яуаплы секретарь булып эшләй. 1994 йылдан — Сибай педагогия колледжында, 1996 йылдан Сибай институтында уҡыта.

2000 йылдан башлап «Тамаша» журналында, «Башҡортостан» гәзитендә һәм башҡа матбуғат баҫмаларында хеҙмәткәр булып эшләй.

2007 йылдың 31 мартында Өфөлә вафат була.

## Ижады
Рәйес Түләков башҡорт шиғриәтенә «Ирәндек таңдары» (1988) исемле шиғырҙар китабы менән аяҡ баҫа.
Уның шиғырҙарының төп идея-тематикаһы — Башҡортостан яҙмышы, уға исем биргән милләттең бөгөнгөһө һәм киләсәге.
Рәйес Түләковтың «Ҡашмау йәки „Йүгәнем бар — атым юҡ“» (1992), «Егет һүҙе» (1997), «Буранбайҙың яҙған хатын уҡып» (2002), «Мең дә бер кис» (2007) китаптарына тупланған ижадында башҡорт характерының бөтөн яҡтары: саялығы ла, сәмһеҙлеге лә, мәғәнәлелеге лә, мәғәнәһеҙлеге лә, моңлолоғо ла, моңһоҙлоғо ла үҙенсәлекле сағылыш таба. Шағир башҡорт образын яңыса, заманса тыуҙырырға ынтыла. Шиғри әҫәрҙәре халыҡ рухы, халыҡ өсөн янып-һыҙланыуҙарға ҡоролған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы (1995).

## Китаптары
* Ирәндек моңдары. Өфө, 1988 й.;
* Ҡашмау йәки «Йүгәнем бар — атым юҡ». Өфө, «Китап», 1992;
* Егет һүҙе. Өфө, «Китап», 1997 й.;
* Буранбайҙың яҙған хатын уҡып… Өфө, «Китап», 2002 й.;
* Мең дә бер кис. Өфө, «Китап», 2007 й;
* Йырлы йәндә ҡояш байымай. Өфө, «Китап», 2010 й.
  
## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* 

## Әҙәбиәт
* Бикбаев Р. Т. Заман ағышы, шиғри быуындар яҙмышы. — «Ағиҙел» журналы, 1992, 96-108-се биттәр;
* Ғәниева Т. Ә. Ир күңелендә ат ятыр. — «Шоңҡар» журналы, 1994, 2-се һан, 131-133-сө биттәр;
* Бикбаев Р. Т. Йәшәй ерҙә ике ауылдаш, ике шағир. — Түләк Р., Үтәбай Ә. Буранбайҙың яҙған хатын уҡып. — Өфө, 2002 й., 3-10-сы биттәр

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә 
* башҡорт телендәге әҫәрҙәре
Сәйетбаба ауылы «Башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге»

**Сәйетбаба ауылы тарихи-мәҙәни үҙәге** — Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы Сәйетбаба ауылы 2004 йылда рәсми рәүештә ниғеҙ һалыуға арналған, 300 йыллыҡ байрамын билдәләне. Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Ғ. Рәхимовтың Башҡортостан Республика халыҡтарының тарихи-мәҙәни үҙәктәрен булдырыу тураһындағы УП-574 һанлы Указы (29 сентябрь 2003 йыл) нигеҙендә, Сәйетбаба ауылы башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге тип иғлан ителде. Игелеков Рәхимйән Абрар улы — «Сәйетбаба» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәгенең тәүге етәксеһе.

Мәктәп музейын ойоштороуҙа (…)ҡатнаша. Музей коллекцияларының төп өлөшөн урындағы сәнғәт өлгөләре экспонаттары тәшкил итә.
Музейҙы тулыландырыуҙа төрлө йылдарҙа (…) күп көс һала.

## Сәйетбаба ауылы тарихи-мәҙәни үҙәгендә бүлектәр
# «Сәйетбаба» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге кабинеты;
# Крайҙы өйрәнеү музейы;
# Ҡаранйылға ауылында урынлашҡан Ж. Кейекбаевтың йорт-музейы менән танышырға мөмкин.
# Сәйетбаба ауылы һәүәҫкәрҙәре һәм балалар коллективтары сығышы;
# «Асанай» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле;
# Сәйетбаба моделле китапханаһы;
# Жәлил Кейекбаев исемендәге Сәйетбаба урта мәктәбе;
# Сәйетбаба ауылы оҫталарының ҡул эштәре күргәҙмәһе, мастер-класстар;

= Һылтанмалар =
* Башкортостандың ҡыҫҡаса энциклопедияһында музей тураһында
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Одесса өлкәһе

**Одесса өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Одесса ҡалаһы.

## Билдәле шәхестәре
* Фурлей Иван Иванович (2.06.1939), ғалим-физик‑химик. 1962 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Органик химия институтында ғилми хеҙмәткәр, 1980 йылдан — лаборатория мөдире. Химия фәндәре докторы (1990).

## Административ ҡоролошо

**26 район:**
# Ананьев районы
# Арциз районы
# Балта районы
# Берёзовка районы
# Белгород-Днестровский районы
# Беляевка районы
# Болград районы
# Великая Михайловка районы
# Ивановка районы
# Измаил районы
# Килия районы
# Кодыма районы
# Коминтерновское районы
# Котовск районы
# Красные Окны районы
# Любашёвка районы
# Николаевка районы
# Овидиополь районы
# Рени районы
# Раздольная районы
# Саврань районы
# Сарата районы
# Тарутино районы
# Татарбунары районы
# Фрунзовка районы
# Ширяево районы

**7 ҡала округы:**
# Белгород-Днестровский
# Измаил
# Ильичёвск
# Котовск
# Одесса
# Теплодар
# Южное

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт
Ҡәйепов

**Ҡәйепов** — фамилия.

* Әйүп Ҡәйепов — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 2-се Башҡорт атлы полкының поход старшинаһы, подпоручик (1812).
* Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы (1773—1848) — майор. Дворян.
* Ҡәйепов Мөхәмәтгәрәй Ильяс улы (1825—?) — кантон башлығы, зауряд-есаул (1862).
* Ҡәйепов Яхъя Зәйнулла улы (1955 т.) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009). Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2015).
----
* Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы (Лилиә Һаҡмар) (1962 т.) — башҡорт шағиры, драматург, тәржемәсе һәм журналист.
Онут (йылға)

**Онут** () — Украиналағы йылға. Черновцы өлкәһенең Хотын һәм Заставна райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 16 километр. Бассейн майҙаны - 171 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Річки України
* Онут
Дәүләтбирҙин

**Дәүләтбирҙин** — фамилия.

* Дәүләтбирҙин Сәлихйән Хафиз улы (1927 т.) — мәғариф хеҙмәткәре. 
----
* Дәүләтбирҙина Тәнзилә Сәлих ҡыҙы (1964 т.) — шағир, журналист.
Хисамитдинов

**Хисамитдинов** — фамилия.

* Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы (1950 т.) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, башҡорт теле белгесе, филология фәндәре докторы.
ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә

**ҠҠХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә** — Ҡатын-ҡыҙҙар хоккей лигаһының тәүге миҙгеле. Чемпионат 2015 йылдың 4 сентябрендә «Арктик-Университет» һәм «Динамо» хоккей клубтары араһында уйын менән башлана. Шул осрашыу 2:3 иҫәбе һуңғыларҙың файҙаһына тамамлана. Миҙгел 2016 йылдың 4 мартында тамамлана.

Чемпион исемен Мәскәү өлкәһенән «Торнадо» хоккей клубы яулай, ә икенсе урында «Ағиҙел» урынлашһа, өсөнсөлә «Бирюса» була.

## Миҙгел араһы яңылыҡтары

2015 йылдың 18 июнендә Рәсәй хоккей федерацияһы ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионатын үткәреү хоҡуҡтарын Континенталь хоккей лигаһына тапшыра. Яңы лигала үткән миҙгелгә ҡарағанда командалар һаны туғыҙҙан етегә тиклем әҙәйә. Лиганың 6 командаһы һуңғы Рәсәй чемпионатында ҡатнаша, ә Екатеринбургта «Спартак-Меркурий» командаһы урынына шайба менән хоккей буйынса ҡатын-ҡыҙҙар Свердлов өлкәһе йыйылма командаһы килә.

## ҠҠХЛ командалары ҡатнашлығында миҙгел алдынан үткән турнирҙар

### «Ағиҙел» кубогы

## Клубтар

## Тренерҙар һәм капитандар

## Турнир таблицаһы

Миҙгел башынан уҡ «Ағиҙел» һәм «Торнадо» хоккей клубтары таблицала беренселекте яулайҙар һәм дәғүәселәрен артта ҡалдыралар. «Ағиҙел» чемпионат аҙағында «Торнадо» командаһына ҡарағанда күберәк мәрәй юғалта, икенсе урынды яулай һәм тәүгегә үҙ тарихында Рәсәй чемпионаттарының көмөш миҙалын яулай. «Торнадо» иһә һуңғы 12 йылда һигеҙенсе тапҡыр чемпион була. Бронза миҙалын Красноярскиҙан «Бирюса» еңә.

## Уйынсылар статистикаһы

### Шәхси бүләктәр

* Иң мәргән уйынсы – Алевтина Штарёва (Торнадо)
* Иң яҡшы тренер – Алексей Чистяков (Торнадо)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
* ЮХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә
* ЮХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә
* ЙХЛ чемпионаты 2015/2016 йылдар миҙгелендә
* ЙХЛ беренселеге 2015/2016 йылдар миҙгелендә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Ҡаҙаҡбаев

**Ҡаҙаҡбаев** — фамилия.

* Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы (1924 т.) — халыҡ йырсыһы, сәсән.
* Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы (1971 т.) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).
* Ҡаҙаҡбаев Әмир Ғайса улы (1957 т.) — медицина фәндәре кандидаты, офтальмолог.
Дауытов

**Дауытов** — башҡорт һәм татар фамилияһы. Мәғәнәһә *йәһ., ғәр.,* һөйөклө, үҙенә тартып тороусы тигәнде аңлата

* Дауытов Вилләр Йомағол улы (1933—2007), журналист, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
*  Дауытов Зиҡәф Нәби улы (1935 т.) — нефтсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
*  Дауытов Искәндәр Садиҡ улы (1923—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Советтар Союзы Геройы (1944).
* Дауытов Нур Әсғәт улы (1956 т.) — башҡорт композиторы.
* Дауытов Шаһиәхмәт Мөхәмәтдин улы (1894—1937) — дәүләт эшмәкәре.
* Дауытов Әнүәр Хәлил улы (1928 т.) — хәрби хеҙмәткәр, Корея һуғышында ҡатнашыусы.
----
* Дауытова Дилә Рәхим ҡыҙы (1908—1990) — театр актёры, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1957).

## Иҫкәрмәләр
Мытва

**Мытва** () — Беларусьлағы йылға. Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 47 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Блакітная кніга Беларусі: энцыкл. / Рэдкал.: Н. А. Дзісько, М. М. Курловіч, Я. В. Малашэвіч і інш.; Маст. В. Г. Загародні. — Мн.: БелЭн, 1994. — 415 с. ISBN 5-85700-133-1.
Күсемов

**Күсемов** — фамилия.

* Күсемов Аҡай (? — 1738 йыл һуң, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ) — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
* Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы (1946 т.) — математик, техник фәндәр докторы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Күсимов
Рәхимов

**Рәхимов** — фамилия.

* Рәхимов Камил Йософ улы (1900—1978) — башҡорт композиторы, фольклорсы.
* Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы (1934 т.) — Советтар Союзының һәм Рәсәйҙең хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты (1993—2010).
* Рәхимов Ришат Рәшит улы (1953 т.) — ҡурайсы, педагог, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
* Рәхимов Таһир Тимерхан улы (1953 т.) — актёр, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007).
* Рәхимов Урал Мортаза улы (1961 т.) — «Башнефть» йәмғиәтенең элекке генераль директоры.
* Рәхимов Әхмәт Зәки улы (1934 т.) — психолог, педагог. Психология фәндәре докторы (1993), профессор (1995). 
----
* Рәхимова Венера Тимерхан ҡыҙы (1946 т.) — Ҡурсаҡ театры актёры, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
Черкассы өлкәһе

**Черкассы өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Черкассы ҡалаһы.

## Билдәле шәхестәре
* Беленкова Оксана Архиповна (14.03.1940), ғалим-философ. 1978 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2004). Тальный ҡалаһынан.
* Каневский Лев Львович (30.04.1924—9.01.2002), ғалим-хоҡуҡ белгесе. 1964—2002 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—1997 йылдарҙа криминалистика һәм суд экспертизаһы кафедраһы мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Юридик фәндәр докторы (1984), профессор (1985). Рәсәй Федерацияһының (1995) һәм Башҡорт АССР‑ының (1983) атҡаҙанған юрисы, Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1990). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры. Золотоноша ҡалаһынан.

## Административ ҡоролошо

**20 район:**
# Городище районы
# Драбов районы
# Жашков районы
# Звенигородка районы
# Золотоноша районы
# Каменка районы
# Канев районы
# Катеринополь районы
# Корсунь-Шевченковский районы
# Лысянка районы
# Маньковка районы
# Монастырище районы
# Смела районы
# Тальный районы
# Умань районы
# Христиновка районы
# Черкассы районы
# Чигирин районы
# Чернобай районы
# Шпола районы

**6 ҡала округы:**
# Черкассы
# Ватутино
# Золотоноша
# Канев
# Смела
# Умань

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт
Балаҡарға (йыр, риүәйәт)

**Балаҡарға**— башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Риүәйәте
Элек башҡорттар араһында ҙур кәүҙәле батыр йәшәгән. Ҡаҙаҡтарҙа ундай көслө батыр булмаған, шуның өсөн улар башҡорт батырын тоторға теләгәндәр. Ләкин батыр бик көслө булған, уны күмәкләп тә еңә алмағандар. Ҡаҙаҡтар үҙҙәренең халҡы араһында ла шундай батырҙар булыуын теләгәндәр һәм уның тоҡомон таратыу маҡсатында батырҙың ауырлы ҡатынын урларға булғандар. Бер көн батыр һунарға киткән, ҡаҙаҡтар уның өйөнән ҡатынын урлап алып киткәндәр. Батыр ҡайтҡас, ҡатынының юҡлығын күреп, уны эҙләп сығып китергә булған. Һыбай китһә, ҡаҙаҡтар уны шунда уҡ тоторҙар ине, сөнки ул атҡа ултырһа, бик алыҫтан күренеп тора икән, шуға батыр йәйәү киткән. Батыр көндөҙ йәшенеп ятҡан, ә төндәрен атлаған. Шулай бара торғас, бер ауылға еткән. Тирмәләр янына

барып, тыңлап йөрөй икән. Батыр бер тирмәлә шым ғына бер ҡатын илағанын ишеткән. Батырҙың ҡатыны булған ул. Батыр шым ғына уны саҡырған да улар икәүләп ҡасып киткәндәр. Ҡаҙаҡтар уларҙы ҡыуа сыҡҡан. Юлда ҡатындың бәпәйе тыуған. Улар тағы йүгергәндәр. Бала менән ҡасыу ҡурҡыныс була башлаған, сөнки ҡаҙаҡтарҙың яҡынлап килгән тауыштары ишетелгән. Тотолмаҫ өсөн, улар баланы ҡарға ояһына һалып китергә мәжбүр булған. Үҙҙәре Яйыҡ йылғаһына сумып, аръяҡҡа йөҙөп сыҡҡандар. Аръяҡта башҡорт ауылдары башланған. Ҡаҙаҡтар ҡурҡып, кире ҡайтып киткән.

Бер аҙ ваҡыт үткәс, батыр менән уның ҡатыны баланы алып ҡайтырға теләгәндәр. Баланы үлгән, тип уйлаған улар. Ләкин оя янына барып еткәс, тере баланы күреп аптырап киткәндәр. Бала өҫтөндә ҡарғалар осоп йөрөгән. Батыр менән ҡатыны баланы алып, ҡыуана-ҡыуана ҡайтып киткәндәр. Ҡоштар уларҙы бик оҙаҡ оҙатып барғандар. Ҡайтҡас, батыр менән ҡатын был тарихҡа арнап йыр сығарғандар. Шул ваҡыттан «Балаҡарға» йыры халыҡ араһында таралып киткән.

## Сығанаҡтар
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0

## Һылтанмалар
* Балаҡарға Башҡортостан ҡурайсылар союзы сайтында.
Кировоград өлкәһе

**Кировоград өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Кропивницкий ҡалаһы.

## Административ ҡоролошо

**21 район:**
# Бобринец районы
# Ольшанка районы
# Гайворон районы
# Голованевск районы
# Добровеличковка районы
# Долинская районы
# Знаменка районы
# Кировоград районы
# Компаниевка районы
# Кесе Виска районы
# Новгородка районы
# Новоархангельск районы
# Новомиргород районы
# Новоукраинка районы
# Александровка районы
# Александрия районы
# Онуфриевка районы
# Петрово районы
# Светловодск районы
# Ульяновка районы
# Устиновка районы

**4 ҡала округы:**
# Кропивницкий
# Александрия
# Знаменка
# Светловодск

## Һылтанмалар
* Сайт
Украин Милли Берләшмәһе

**Украин Милли Берләшмәһе (УМБ)** () — Украинаның хәрбиләшкән милләтселек һәм уң-киҫкен  ижтимағи-сәйәси ойошмаһы. 2009 йылда ойошторолған. Хәҙерге лидеры — Виталий Кривошеев.

## Тарихы
Украин Милли Берләшмәһе йәмәғәт ойошмаһы 2009 йылдың декабрендә Олег Голтвянский  ойошторолған. Ойошма тәүге көндәренән үк, Украинаға ҡаршы, иң беренсе Рәсәй яҡлы һәм сепаратизм йүнәлешендәге көстәр менән көрәшә. Ойошманың ойоштороу съезды 2009 йылдың 19 декабрендә үтә. Ойошмаһың беренсе бүлектәре Харьковта һәм Полтавала төҙөлгән. 2012 йылдың апрелендә сираттан тыш конференцияла УНС башлығы итеп Виталий Кривошеев һайлана һәм шул көндән алып Украин Милли Берләшмәһен рәсми рәүештә етәкләй. Барлыҡҡа килгән көнөнән үк ойошма йәмғиәттә сәйәси резонанс тыуҙырған даими акциялар үткәрә. Шул иҫәптән: Украина баш күтәреү армияһы ветерандарына дәүләт статусы биреүҙа хуплау. 2012 йылдың майында Олег Голтвянский ҡулға алынған. Украина Милли Берләшмәһенең яңы башлығы Виталий Кривошеев булып китә. 2013 йылдың апрелендә ойошманың лидерҙары сәйәси партия нигеҙләргә ниәт тураһында иғлан иттәләр. 2015 йылда Олег Голтвянский Люботин ҡала советының депутат итеп һайлана.

## Галерея

File:Flag of Ukrainian National Union.svg|Украин Милли Берләшмәһе байрағы
File:Oleg Goltvyansky at the UNS rally.jpg|
File:Rally of the Ukrainian National Union near the Central Bank of Ukraine.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* **[http://www.naso.pp.ua/ naso.pp.ua] **
Амброз Бирс

**Амброз Бирс** (*Амброз Гвиннет Бирс*, ингл. Ambrose Gwinnett Bierce, 1842 йылдың 24 июне — бәлки, 1913 йылдың 26 декабре йәки 1914 йылдың 11 ғинуары) — Америка яҙыусыһы, журналист, юмористик һәм «ҡурҡыныс» хикәйәләр авторы.

Америкалағы Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. Эссе һәм мәҡәләләрендә генә түгел, шиғри һәм сәсмә әҫәрҙәрендә лә ул тура һүҙлелеге менән айырылып торған. Шундай холҡо өсөн уға «Әсе Бирс» (ингл. Bitter Bierce) ҡушаматы таҡҡандар.

Ғүмеренең аҙағында Бирс граждандар һуғышы барған Мексикаға юллана. 1913 йылдың 26 декабрендә өйгә һуңғы хатын ебәрә, шунан эҙһеҙ юғала. Яҙыусының үлгән ваҡыты һәм урыны әле лә билдәле түгел.

Амброз Бирстың әҙәби мираҫы юғары баһаланған. Ул ҡыҫҡа проза оҫтаһы тип иҫәпләнә, ә «Өкө шишмәһе аша күперҙә булған хәл» хикәйәһе Америка әҙәбиәте классикаһы һанала.

## Һылтанмалар

* Американский писатель Амброз Бирс  — произведения, фотографии, статьи о писателе
* Библиография Амброза Бирса 
* The Ambrose Bierce Appreciation Society — биография, библиография и др. (на английском языке)
* Афоризмы Амброза Бирса 
*  — сообщество в Живом Журнале
* Амброз Бирс на Притчи.ру
* Рассказ Амброза Бирса «Проклятая тварь» и избранные места из «Словаря Дьявола» в программе «Литературные чтения» на радио «Факультет»
* 

## Иҫкәрмәләр
Николаев өлкәһе

**Николаев өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Николаев ҡалаһы.

## Административ ҡоролошо

**19 район:**
# Арбузинка районы
# Баштанка районы
# Березанка районы
# Березнегуватое районы
# Братское районы
# Веселиново районы
# Вознесенск районы
# Врадиевка районы
# Домановка районы
# Еланец районы
# Октябрь районы
# Казанка районы
# Кривое Озеро районы
# Николаев районы
# Яңы Буг районы
# Яңы Одесса районы
# Очаков районы
# Первомайск районы
# Снигирёвка районы

**5 ҡала округы:**
# Вознесенск
# Николаев
# Очаков
# Первомайск
# Южноукраинск

## Һылтанмалар
* Сайт
Һанайһары

**Һанайһары** — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Риүәйәте
Бер ҡарттың һигеҙ ҡыҙы һәм Һанайһары исемле улы булған. Һанайһары үҫеп, егет булғас, һунарға йөрөй башлаған. Бер һунарында ул күл буйында бер ҡыҙҙы күреп ҡалған. Ҡыҙ күлгә сумған. Егет уның кире сыҡҡанын алты көн көткән. Етенсе көн ҡыҙ күлдән сыҡҡан да сәсен тарай башлаған. Егет шым ғына арттан килгән дә ҡыҙҙың сәсенән урап тотоп алған. Ҡыҙ күлгә сумған. Һанайһары ҡыҙҙың сәсен ысҡындырмаған. Улар һыу аҫты батшалығында йәшәй башлаған. Тәүҙә егет һөйгәне менән бәхетле булған, ләкин аҙаҡ ерҙе һағынып моңая башлаған. Улар ергә сығып йәшәй башлаған.

Ҡыҙҙы урыҫ байы күреп ҡалған да уны үҙенә кәләшлеккә алырға булған. Ул Һанайһары менән һуғыша башлаған. Бай егеткә сәнскән. Ҡыҙ хәнйәрҙе алған да байға сәнскән. Шунан үҙен үлтергән.

Шул ваҡыттан тороп ҡалған Һанайһары менән Шайтанһары тигән ике тау. Ә егеттең тыуған яғын һағынып йырлаған йыры «Һанайһары» исеме менән таралып киткән.

## Сығанаҡтар
* Ашҡаҙар радиоһы сайты

## Иҫкәрмәләр
Ғирфанов

**Ғирфанов** — фамилия.

* Ғирфанов Агиш Шәйех улы (1928—1999) — башҡорт сатирик яҙыусыһы, журналист, тәржемәсе.
* Ғирфанов Вәкил Кәли улы (1909—1980) — агробиолог, ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғирфанов Камил Вәли улы (1926) — педагогия фәндәре кандидаты, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Ғирфанов Рәсим Мәсәлим улы (1951 т.) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, генерал—майор.
Мәһәҙиев

**Мәһәҙиев** — фамилия.

* Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы (1933—2014) — геолог, БАССР-ҙың атҡаҙанған геологы (1986), СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980).
* Мәһәҙиев Ғәфүр Дәүләткирәй улы (1946) — акушер-гинеколог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001).
* Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙһәм улы (1901—1938) — актёр, режиссёр.
* Мәһәҙиев Риза Рафаил улы (1972—2021) — театр актёры, эстрада йырсыһы. Башҡортостандың халыҡ артисы (2010).
----
* Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы (1914—1990) — актриса, БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1964).
* Мәһәҙиева Рәшиҙә Рәфҡәт ҡыҙы (1965) — журналист, ғалим. Филология фәндәре кандидаты.
Гидрология

**Гидрология** (, от  — һыу +  — һыу +  — һүҙ, тәғлимәт) — тәбиғәттәге һыуҙы, уның атмосфера һәм литосфера менән тәъҫир итешеүен, шулай уҡ уның менән бәйле процесстарҙы (парға әйләнеү, туңыу кеүек) өйрәнә торған фән.

## Өйрәнеү предметы
Гидросферала булған һыуҙың бөтө төрҙәре: океан, диңгеҙ, йылға, күлдәр, һыу һаҡлағыстар, һаҙлыҡтар, тупраҡтағы дым һәм ер аҫты һыуҙары.

## Нимә менән шөғөлләнә
* тәбиғәттә һыу әйләнешен өйрәнә, уға кеше эшмәкәрлегенең йоғонтоһон һәм объекттарҙың һыу режимы, айырым территорияларҙың һыу режимы менән идара итеүҙе өйрәнә
* айырым территорияларҙа гидрогеологик элементтарҙы һәм дөйөм Ерҙе анализлай.
* география, физика һәм башҡа фәндәрҙә ҡулланылған алымдарҙы ҡулланып һыу ресурстарын рациональ файҙаланыу һәм торошо тураһында баһа бирә.

## Бүлектәре
* **Гидродинамика** хәҙерге заман информатика алымдарын ҡулланып гидрология мәсьәләләрен хәл итә.
* **Изотоп гидрологияһы** һыуҙың изотоп үҙенсәләген өйрәнә.
* **Ҡоро ер гидрогеологияһы** ер өҫтөндә барған гидрогеологик процесстарҙы өйрәнә.
** **Гидрометрия** төрлө һыу объекттарының һәм уларҙың режимының миҡдарын иҫәпләү ысулын өйрәнә.
** **Гидрохимия** тәбиғәт һыуҙарының химик үҙенсәлеген өйрәнә.
** **[[Гидробиология|Гидробиологи]]<nowiki/>я** һыуҙа барған тормош һәм биологик процесстарҙы биология менән сиктәш өйрәнә.
** **Гидрогеология** ер аҫты һыуҙары ятҡылығы, составы һәм хәрәкәт итеү закондарын өйрәнә.
** **Гидрометеорология** һыу өҫтөндә һәм атмосфераның түбәндәге ҡатламдарында барған алмашыныу процесстарын өйрәнә.
** **Гидрография** йылға, күл, һыу һаҡлағыстар һыуҙарын хужалыҡта файҙаланыуҙа физик-географик шарттарҙы өйрәнә.
** **Гидрофизика** гидросферала барған физик процесстарҙы өйрәнә.
** **Тупраҡ гидрогеологияһы** тупраҡтың һыу режимын тупраҡ өйрәнеү фәне булараҡ өйрәнә.
** **Инженер гидрологияһы** гиротехтик ҡоролмалар төҙөгәндән һуң һыу режимының миҡдары һәм сифаты үҙгәреүен өйрәнә.
* **[[Лимнология]]** күл һәм башҡа сөсө һыу ятҡылыҡтарынын физик, химик һәм биологик характеристикаһын өйрәнә.
* **[[Океанология]]** ҙур һыу массаһы характеристикаһын өйрәнә.
* **Потамология** йылға характеристикаларын өйрәнә.
* **Гляциология** ер өҫтөндәге, атмосфералағы һәм литосфералығы боҙҙо өйрәнә.

## Тикшереү нәтижәләрен ҡулланыу
Диңгеҙ гидрологияһы мәғлүмәттәрен һыу өҫтө корабльдәрә һәм һыу аҫты кәмәләре йөҙгәндә, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡуллана.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Гидрология дәүләт институты
Ғәлиев

**Ғәлиев** — башҡорт һәм татар фамилияһы. Ғәрәп теленән алынған, тәржемәлә *бөйөк*, *оло*, *юғары* тигәнде аңлата.

* Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы (1940) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-физигы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1992). РФА-һы космос тикшеренеүҙәре институтының Почётлы директоры.
* Ғәлиев Венер Зәйнулла улы (1975) — һуғыш самбоһы буйынса ике тапҡыр донъя чемпионы.
* Ғәлиев Вил Барый улы (1932)— инженер-механик, техник фәндәре докторы.
* Ғәлиев Ғабдрахман Ғәли улы, Муса Ғәли (1923—2004) — башҡорт яҙыусыһы.
* Ғәлиев Ғатаулла Фәсхетдин улы (1861—1939), шағир-импровизатор, сәсән.
* Ғәлиев Ғәлиб Барый улы (1947) — инженер, физика-математика фәндәре докторы.
* Ғәлиев Ғәлийән Шәйхетдин улы (1905—1964) — совет хәрби, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, генерал-майор.
* Ғәлиев Миҙхәт Ғәббәс улы (1925—2002) — йырсы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1980).
*  Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы (1934—2012) — хужалыҡ эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986).
* Ғәлиев Наил (1928—2005) — баянсы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
* Ғәлиев Фирҙәт Ғәзиз улы (1965) — актёр, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006).
----
* Ғәлиева Гүзәл Ғабдуллайән ҡыҙы (1955) — башҡорт шағиры, журналист һәм тәржемәсе.
* Ғәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011).
* Ғәлиева Фәриҙә Ғабдулхай ҡыҙы (1962) — фольклорсы. Филология фәндәре докторы (2007), тарих фәндәре кандидаты (1997) доцент (2010).
Захаркин Игорь Владимирович

**Захаркин Игорь Владимирович** (16 март 1958 йыл) — Рәсәй физик культура дәүләт университетының хоккей теорияһы һәм методикаһы кафедраһы профессоры һәм Рәсәй хоккей тренеры.
2009—2011 йылдарҙа «Салауат Юлаев» командаһының өлкән, 2015—2017 йылдарҙа баш тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.

## Биографияһы
Игорь Владимирович Захаркин 1958 йылдың 16 мартында Брянск ҡалаһында тыуған.

2009—2011 йылдарҙа «Салауат Юлаев» командаһының өлкән, ә 2015 йылдың 7 октябренән 2017 йылдың 3 мартына тиклем — баш тренеры.

## Карьера
Тренер булғанда
* 1995—1997 —  «Худиксвалл» баш тренеры (Швеция, 2-се дивизионы)
* 1999—2000 —  «ИФК Мункфорс» баш тренеры (Швеция, 1-се дивизионы)
* 2001—2004 —  «Хедемура» Швеция, 1-се дивизионы)
* 2004—2009 —  ЦСКА тренер
* 2006—2011 —  Рәсәй йыйылма командаһы тренеры
* 2009—2011 —  «Салауат Юлаев» командаһының өлкән тренеры
* 2012—2014 —  Польша йыйылма командаһының баш тренеры
* 2014—2015 —  «СКА» командаһының (Санкт-Петербург) өлкән тренеры
* 2015 — 01.10.2015 —  «Салауат Юлаев» командаһының тренер-координаторы
* 07.10.2015 — 03.03.2017 —  «Салауат Юлаев» командаһының баш тренеры
* 4 май—28 сентябрь  2017 —  «Югра» хоккей клубының баш тренеры була.

## Спорт ҡаҙаныштары
 Рәсәй йыйылма командаһы
*  Донъя чемпионатты бронза призеры (Мәскәү 2007).
*  Донъя чемпионаты еңеүсеһе (Канада 2008).
*  Донъя чемпионаты еңеүсеһе (Швейцария 2009).
*  Донъя чемпионаты көмөш призеры (Чехия 2010).
 Салауат Юлаев
*  Гагарин Кубогын яулаусы (Салауат Юлаев 2011).
 СКА (Санкт-Петербург)
*  Гагарин Кубогын яулаусы (Салауат Юлаев 2015).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.
* Почёт Ордены (30 июнь 2009 йыл)

## Уның тураһында
* Так говорил Профессор. Самые яркие цитаты Игоря Захаркина «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 3 март

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Игорь Захаркин: «Красной машины» больше никогда не будет. 
* Вячеслав Быков и Игорь Захаркин: Мы дополняем друг друга, но не всегда согласны!
Львов өлкәһе

**Львов өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Львов ҡалаһы.

## Административ ҡоролошо

**20 район:**
# Броды районы
# Буск районы
# Городок районы
# Дрогобич районы
# Жидачев районы
# Жовква районы
# Золочев районы
# Каменка-Бугская районы
# Николаев районы
# Мостиская районы
# Перемишляны районы
# Пустомиты районы
# Радехов районы
# Самбор районы
# Сколе районы
# Сокаль районы
# Иҫке Самбор районы
# Стрый районы
# Турка районы
# Яворов районы

**9 ҡала округы:**
# Борислав
# Дрогобич
# Львов
# Моршин
# Яңы Раздол
# Самбор
# Стрый
# Трускавец
# Червоноград

## Һылтанмалар
* Сайт
Чебоксар (мәғәнәләр)

**Чебоксар** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Чебоксар — Сыуашстандың баш ҡалаһы.
* Чебоксар (йылға) — Рәсәйҙәге йылға.
Рәшитов Урал Камил улы

**Рәшитов Урал Камил улы** (25 сентябрь 1961 йыл) — композитор, йырсы, музыкаль продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Урал Камил улы Рәшитов 1961 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Ауырғазы районы Үтәймулла исемле башҡорт ауылында тыуған. Бала сағы Әлшәй районының Раевка ҡасабаһында үтә, ошонда 1-се урта мәктәпте тамамлай.

Йәшлек сағында төрлө һөнәр буйынса эшләй. Армия сафында хеҙмәт иткәндән һуң, «Прогресс» ойошмаһы вокал-инструменталь ансамбленең етәксеһе була. Артабан Әлшәй районы мәҙәниәт йортоноң «Замана» эстрада-фольклор төркөмөнөң артисы булып сығыш яһай.

1980 йылдан композиторлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Барый Алибасов етәкселегендәге «На-на» төркөмө уның «Йәй» () тигән йырын башҡара. Өфөлә «Аманат» студияһында, Хәниә Фәрхи етәкселегендәге «Байрам» ансамблендә, һуңынан Айҙар Ғәлимовтың «Айҙар» театр-студияһында эшләй.

Йырҙары Фидан һәм Азамат Ғафаровтар («Бергә йәшәү — бүләк»), Вәсилә Фәттәхова («Тыуған яҡ», «Яңғыҙ миләш»), Айҙар Ғәлимов («Ҡыҙыл раузалар»), Хәниә Фәрхи («Әлдермешкә ҡайтам әле»), Сәғиҙулла Байегет («Башҡорт ҡыҙына»), Фәдис Ғәниев («Башҡортостан»), Лилиә Биктимерова («Бәхет ҡошо»), Салауат Фәтхетдинов («Аҡ сирень, күк сирень», «Гөрләшеп йәшәйек, дуҫтар», «Сөләймән балдағы») һәм башҡаларҙың репертуарына кергән. Фильмдарға һәм Башҡортостан юлдаш телевидениеһы телетапшырыуҙарына музыка яҙа.

Хәҙерге ваҡытта үҙенең «Урал-медиа» продюсер үҙәгендә һәм вокал студияһында эшләй, Башҡортостан һәм Татарстан эстрада йырсылары менән хеҙмәттәшлек итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Гәлсәр һандуғас» телевизион фестиваленең «Йыл композиторы» премияһы (2003).
* «Аҡ барс» премияһы лауреаты.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — *Айгөл*, йырсы, «Азалия» псевдонимы менән сығыш яһай. Улы — Морат, ҡыҙы — Әмирә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Видеояҙмалар
* «Ҡайтайым ауылыма» телетапшырыуы; 23 июль 2013 йыл, 6 ғинуар 2014 йыл, 17 май 2014 йыл
Әкбәров Закир Насир улы

**Закир Насир улы Әкбәров** (4 март 1947) — яҙыусы, журналист һәм педагог.

## Биографияһы

Закир Насир улы Әкбәров 1947 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Зәк-Ишмәт ауылында тыуған.

Үҙ ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, урта белемде Таймаҫ мәктәбендә ала. 1963 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инә. Уны 1968 йылда тамамлай һәм Күмертау (элекке Көйөргәҙе) районы Мораптал урта мәктәбенә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы итеп эшкә ебәрелә.

1969—1970 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. Артабан Мораптал урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте, тарих фәндәрен уҡыта, 1972—1977 йылдарҙа тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары булып эшләй.
1977 йылда Закир Әкбәровты Күмертау районы Яҡшембәт урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Ә 1979 йылда Күмертау район Советы башҡарма комитетының мәғариф бүлеге мөдире вазифаһына тәҡдим итәләр. 1982 йылда Күмертау район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары итеп һайлайҙар.

1985 йылдан алып 1991 йылға тиклем Закир Әкбәров КПСС-тың Күмертау ҡала комитетында яуаплы вазифалар башҡара: пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире, идеология буйынса секретарь, икенсе секретарь.

1991—1994 йылдарҙа Күмертау ҡалаһындағы Ю. Гагарин исемендәге 2-се һанлы интернат-мәктәбе (һуңынан 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты) коллективына етәкселек итә.

1994 йылда республиканың «Кызыл таң»]] гәзитенә үҙ хәбәрсе сифатында эшкә саҡырыла. 1997—2010 йылдарҙа, йәғни хаҡлы ялға сыҡҡансы Күмертау ҡалаһының «Время»-«Заман» (һуңынан «Кумертауское время») гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй.

## Ижады
Әҙәби ижад менән Закир Әкбәров гәзиттәрҙә эшләгән йылдарында шөғөлләнә башлай. Публицистик мәҡәләләр менән бергә ул сатирик һәм юмористик хикәйәләр, повестар яҙа, улар «Кызыл таң», «Башҡортостан», «Өмет» гәзиттәре, «Ағиҙел», «Тулпар», «Һәнәк», «Чаян» журналдары биттәрендә, әҙәби альманахтарҙа донъя күрә. Авторҙың бер-бер артлы китаптары баҫыла. Үҙенең әҫәрҙәрендә яҙыусы йәмғиәттәге етешһеҙлектәрҙе асып һала, кешеләр холҡондағы кире сифаттарҙан әсе көлә.

## Маҡтаулы исемдәре
* Сорос гранты;
* Хәким Ғиләжев исемендәге премия лауреаты;
* Баязит Бикбай исемендәге премия лауреаты.

## Китаптары
* Ил йөген ир күтәрер. Күмертау, 2001;
* Тылсымлы су. Күмертау, 2003;
* Аллам сакласын! Өфө, 2004;
* Шайтан ялчысы. Күмертау, 2007;
* Әрем исе. Өфө, 2007;
* Хикмәтле йорт. Күмертау, 2009;
* Почтальон малае. Күмертау, 2013;
* Әкәмәт утрау. Өфө, 2015;
* И в шутку, и в серьез. Кумертау, 20016.

## Әҙәбиәт
* Ф. Фаткуллин. Каләмдәшнең ижади күчтәнәче. — «Кызыл таң», 2003 ел, 16 декабрь;
* Саетгалиев И. Үзебезнең Закир абый. — «Кызыл таң», 2007 ел, 3 март;
* Акбашев К. Елмаю — сәламәтлек билгесе. — «Кызыл таң», 2010 ел, 16 июль;
* Булатова Д. Сатира — етди жанр. Языучы Закир Әкбәров белән әңгәмә — «Тулпар», 2011 ел, № 5;
* Камил Фазлый. «Спонсор сыерыңа» да, үзеңә лә рәхмәт, сатирик! — «Кызыл таң», 2014 ел, 23 август;
* Сөләймәнов Р. Елмайта ла, елата ла. «Башҡортостан уҡытыусыһы», 2015, № 3;
* Тимершин Р. Рухи сәламәтлек сагында. «Әкәмәт утрау» китабына баш сүз.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Уфа, 2006 г., стр.25.
Аҡ диңгеҙ

**Аҡ диңгеҙ** (, *Сэрако ямʼ*, XVII быуатҡа тиклем — Ыҙғыр, Соловецк, Төньяҡ, Аҡ ҡултыҡ) — Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң төньяғындағы эске диңгеҙ. Төньяҡ Боҙло океанға ҡарай.

Скандинав мифологияһында был диңгеҙ «Гандвик» һәм шулай уҡ «Йыландар ҡултығы» («Bäy of Serpents») атамалары менән билдәле.

## География

Майҙаны — 90 мең км², күләме — 4,4 мең км³. Диңгеҙҙең максималь оҙонлоғо (Канин Нос морононан Кемь ҡалаһына тиклем) 600 км тәшкил итә.

Максималь тәрәнлеге 343 м, уртаса тәрәнлеге — 67 м.

Изге Нос () морононан Канин Нос моронона тиклем шартлы рәүештә үткәрелгән һыҙыҡ Аҡ һәм Баренц диңгеҙҙәренең сиге тип иҫәпләнә.

Аҡ диңгеҙгә ҡойоусы эре йылғалар — Кемь, Мезень, Онега, Поной, Төньяҡ Двина.

Төп порттары: Архангельск, Беломорск, Кандалакша, Кемь, Мезень, Онега, Северодвинск.

*Аҡ диңгеҙ — Балтика каналы* Аҡ диңгеҙҙе Балтик диңгеҙе һәм *Волга — Балтика һыу юлы* менән тоташтыра.

Аҡ диңгеҙ тулыһынса Рәсәй Федерацияһының эске һыуҙары тип иҫәпләнә.

## Климат
Диңгеҙҙең өҫкө ҡатламында һыу температураһы уның төрлө өлөштәрендә миҙгел буйынса үҙгәрә. Йәйен ҡултыҡтар һәм диңгеҙҙең үҙәк өлөшөндә өҫкө ҡатлам һыуҙары +15 — 16 °C-ҡа тиклем йылына, шул уҡ ваҡытта Онега ҡултығында һәм Горлала +9 °C-тан юғары күтәрелмәй. Ҡышын диңгеҙҙең үҙәк һәм төньяҡ өлөшөндә өҫкө ҡатлам һыуҙарының температураһы —1,3…—1,7 °C-ҡа тиклем, ә ҡултыҡтарҙа —0,5…—0,7 °C-ҡа тиклем төшә.

Диңгеҙ һыуының тоҙлолоғо 26 промилле һәм унан кәмерәк тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Лоция Белого моря. 1913 г. / Изд. Глав. Гидрограф. Упр. Мор. М-ва. — Петроград: Типография Морского министерства, 1915. — 1035 с.
* *Леонов А. К.* Региональная океанография. Л.: Гидрометеоиздат, 1960.
* *Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А.* Океанология. Л.: Гидрометеоиздат, 1980.
* Флора и фауна Белого моря: иллюстрированный атлас / *под ред. Цетлин А. Б., Жадан А. Э., Марфенин Н. Н.* — М.: Т-во научных изданий КМК, 2010—471 с.: 1580 ил. ISBN 978-5-87317-672-4
* *Наумов А. Д., Федяков В. В.* Вечно живое Белое море — С-Пб.: Изд. С-Пб. городского дворца творчества юных, 1993. ISBN 5-88494-064-5

## Һылтанмалар
* 
* Публикация S-23 Международной гидрографической организации «Limits of Oceans and Seas»  (3е издание, 1953).
* Лоция Белого моря (1964 г.)
* Карта Терского берега Белого моря
* Белое море в книге: *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
Лаптевтар диңгеҙе

**Лаптевтар диңгеҙе** — Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе. Көнбайышта Төньяҡ Ер утрауҙары, көньяҡ-көнбайышта Таймыр ярымутрауы, көньяҡта Себерҙең төньяҡ яр буйы һәм көнсығышта Яңы Себер утрауҙары менән сикләнгән. Урыҫ поляр тикшеренеүселәре — ике туған ағалы-энеле Дмитрий һәм Харитон Лаптевтар хөрмәтенә аталған, 1935 йылға тиклем Норденшёльд диңгеҙе атамаһын йөрөткән.

Диңгеҙ йылына туғыҙ айҙан күберәк температураһы 0&nbsp;°C-тан түбән булған ҡырыҫ климатҡа, һыуҙың түбән тоҙлолоғона, ярлы флора һәм фаунаға, һәм шулай уҡ яр буйҙары халҡының аҙ һанлы булыуына эйә. Август һәм сентябрь айҙарынан башҡа ваҡытта диңгеҙ тулыһынса боҙ менән ҡаплана.

Лаптевтар диңгеҙендә бер нисә тиҫтә утрауҙар бар, уларҙың күптәрендә яҡшы һаҡланған мамонт ҡалдыҡтарын табалар.

Файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һәм Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап навигация был төбәктә кеше эшмәкәрлегенең төп төрҙәре булып тора. Балыҡ тотоу һәм һунар итеү таралған, әммә улар иҡтисади әһәмиәткә эйә түгел. Иң эре тораҡ пункт һәм порт — Тикси.

## География

Майҙаны — 672 000 км².

Диңгеҙгә ҡойоусы иң ҙур йылға — Лена. Лаптевтар диңгеҙенә шулай уҡ артабанғы эре йылғалар ҡоя: Хатанга, Анабар, Оленёк, Яна.

Яр буйҙары ныҡ йырғыланған һәм төрлө ҙурлыҡтағы ҡултыҡтарҙы һәм бухталарҙы барлыҡҡа килтерә. Яр буйы ландшафты төрлө, ҙур булмаған тауҙар бар. Иң эре ҡултыҡтары: Хатанга, Оленёк, Фаддей, Яна, Анабар, Мария Прончищева бухтаһы, Эбелях, Буор-Хай.

Диңгеҙҙең көнбайыш өлөшөндә һәм йылға дельталарында дөйөм майҙаны 3784 км² менән бер нисә тиҫтә утрауҙар урынлашҡан. Иң ҙур утрау төркөмдәре: Төньяҡ Ер, Комсомольсая правда һәм Фаддей утрауҙары. Иң ҙур яңғыҙ урауҙар: Оло Бегичев (1764 км²), Бельковский (500 км²), Кесе Таймыр (250 км²), Столбовой (170 км²), Старокадомский (110 км²) һәм Ҡомло (; 17 км²).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Словарь современных географических названий/ Под общей редакцией В. М. Котлякова. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
Туҡмас

**Туҡмас** — оҙонса тар ҡамыр киҫәктәренән торған макарон изделиеһы; Бойҙай, дөгө онон һыуҙа иҙеп әҙерләнә, йомортҡа йәки йомортҡа онон ҡушырға мөмкин. 

Башҡорт аш-һыу аҙығы әҙерләү йолаһынанда туҡмаслы, һурпалы аш тигән мәғәнәһе бар.

## Ҡатнашмалар өлөшө
* Майлы ит — 300 гр;
* Он — 1 стәкән;
* Һуған — 1 баш;
* Кишер — 1 баш;
* Тауыҡ йомортҡаһы — 1 берәмек;
* Аш тоҙо — 2 семтем.

## Ҡулланышы
* Туҡмасты башҡорттар көндәлек аҙыҡ өсөн бешерә, ҡунаҡ саҡырғанда, эре бәрәңге ҡушып әҙерләй, ҡөрьән ашында, туҡмасҡа йәшел тәмләткес үләндәр өҫтәп һурпа рәүешендә һыйға өҫтәлә.

## Әҙерләү
* Һурпалы туҡмас бешереү өсөн, итте, бешеү менән айырып алалар. Һурпаға һуған һалып, бер нисә минут ҡайнатыла һәм туҡмас һалына. Туҡмасты йәйелгән ҡамырҙан оҙонса, нәҙек итеп киҫәләр; уҡмашмаһын өсөн, алдан турап киптерәләр һәм ҡаҙанда ҡайнап торған һурпаға төшөрәләр. Кишерҙе туҡмас рәүешендә оҙонсалай тураһаң, аш матур һәм туҡлыҡлы килеп сыға.
* Туҡмасты итһеҙ бешергәндә, ашҡа аҡ май йәки туң май өҫтәргә мөмкин. Ашығыҙ тәмле булһын!

## Һылтанмалар
* Башкирская кухня
*
Талҡан

**Талҡан** () — башҡорттарҙа милли ашамлыҡ, ваҡланған ашлыҡ ярмаһы.

## Ҡулланылышы
* Талҡан — туҡлыҡлы, көс биреүсе, дауалау үҙенсәлектәренә эйә ризыҡ, шуға күрә алыҫ сәфәрҙәргә алыр булғандар. Был милли ризыҡ менән туҡланған ата-бабаларыбыҙ быуын, умыртҡа һөйәге ауырыу­ҙарының ни икәнен дә белмәгән. Ысынлап та, был үҙенсәлекле ризыҡ­тың файҙаһы бик күп. Талҡанды эшкәртеү өсөн организм артыҡ энергия сарыф итмәй, сөнки бой­ҙайҙың туҡлыҡлы матдә­ләренең запасы 90 про­центҡаса ҡулланыуға яраҡлы әҙер формаға әйләнә: аҡһымдар — аминокислотаға, крахмал — глюкозаға. Шуға ла ул мейе үҫешенә яҡшы йоғонто яһай. Шәкәр диабеты менән ауырыусыларға талҡан файҙалы.
* Талҡан — алтай, бүрәт, каҙаҡ, ҡырғыҙ, монгол, татар, сыуаш, хакас халыҡтарында таралған аҙыҡ.

## Файҙаһы
**[[Һоло]]**.
Ашҡаҙан эсәк эшмәкәренә ярҙам итә, тәндәге майҙың үҙләшеүендә ҡатнаша. Тире ҡатламына файҙалы, матдәләр алмашыныуын көйләй, организмды нығыта.
**[[Бойҙай]]**.
Бойҙай аҡһымында организмға кәрәкле аминокислоталар бар, углеводтар, клетчатка, фосфор, калий, кальций, магний, В1, Е витаминдары һәм башҡа файҙалы матдәләр етәрлек.
**[[Арыш]]**.
Арышта клетчатка күп, ул ашҡаҙан, эсәк юлдарын таҙарта, төрлө сирҙән һаҡлай. Арыш талҡаны ашағас, кеше үҙен туҡ хис итә, шуға күрә һимертмәй.
**[[Арпа]]**.
Калий, магний, фосфор һәм башҡа минераль матдәләргә, витамин бай. Ҡандағы холестерин менән шәкәр кимәлен артмаҫҡа булыша.

## Әҙерләү
Талҡанды ҡурмастан яһайҙар (Башҡортостандың Урал аръяғында, тау-урманлы Башҡортостанда, Көнбайыш һәм Көньяҡ Башҡортостанда, шулай уҡ, бешереп, киптергән бойҙай игененән, арыш, арпа ашлыҡтарынан, тары ярмаһынан, йәки, төрлө иген орлоҡтарынан ҡушҡылап ҡул тирмәне аша үткәрәләр.

Муйыл, ер еләге, сейә, ҡыҙыл эрем­сектән дә талҡан эшләргә була. Бигерәк тәмле килеп сыға. Уның өсөн йәй көнө махсус рәүештә был емештәрҙән эремсек эшләнә һәм, киптерелеп, сепрәк моҡ­сайҙа һаҡлана (дым тартырға тейеш түгел). Ҡыш көнө мейестә бер аҙ киптереп, ағас тирмәндә тарталар.

## Һылтанмалар
* Башкирская кухня
Намыҫ (нәфис фильм)

**Намыҫ** (, ) — Александр Ширванзаденың шул уҡ исемдәге романы буйынса төшөрөлгән совет уйын фильмы.

## Сюжеты
Шемаха, XIX быуат урталары. Көршәктәр яһаусы Айрапеттың улы Сәйран йәшерен рәүештә үҙенең буласаҡ кәләше, тегенсе Барһударҙың ҡыҙы Сусан менән осраша. Ғәҙәт буйынса никахҡа хәтле егет менән кәләштең осрашыуы ҡәтғи тыйылған була. Бер осрашыуҙарын күршеләре белеп ҡала. Һәм улар тураһында мыҫҡыллы ғәйбәттәр тарала. Сәйрандың менән кәләшенең намыҫына тейәләр. Сусанды бай сауҙагәр Рөстәмгә кейәүгә бирәләр. Быны ишеткән Сәйран һөйгәне тураһында ялған хәбәрҙәр тарата, уға бирелеүе тураһында һөйләй. Рөстәм үҙен алданған тип уйлап Сусанды үлтерә. Һөйгәненең үлемен ишетеп, Сәйран үҙ үҙенә ҡул һала.

## Ролдәрҙә
* Иван Абелян — *Бархудар*
* Татьяна Акопян (Асмик) — *Мариам*
* Ольга Майсурян — *Гөлназ*
* Грачья Нерсесян — *Рөстәм*
* Авет Аветисян — *Айрапет*
* Нина Манучарян — *Шпаник*
* Мкртчян Самвел — *Сәйран*
* Мария Шахубатян-Татиева — *Сусан*
* Амвросий Хачанян — *Баҙал*
* Л. Алексанян — *Сусамбар*
* Рипсимия Меликян — *Санам*
* Амасий Мартиросян — *Смбат*
* Михаил Гарагаш — *духансы*
* Осий Мурадян — *бейеүсе бала*
* Елизавета Адамян — * Мариамдың әхирәте*
* Тигран Шамирханян — *зурна уйнаусы*
* Армен Гулакян — *эпизод*
* Гай (Георгий) Паарэ — *трактирщик*, * эпизодтарҙа*

## Төшөрөү группаһы
* Рәссам-ҡуйыусыһы — Валериан Сидамон-Эристов, Михаил Сургунов
* Баш администраторы — Михаил Гарагаш

## Техник мәғлүмәттәр
* Тауышһыҙ һәм төҫһөҙ
* Тәү тапҡыр күрһәтелеүе — 13 апрель 1926, Ереван
* Мәскәүҙә тәү тапҡыр күрһәтелеүе — 3 октябрь 1926

## Һылтанмалар
* «Намус» на YouTube.com
* «Намус» на сайте kino-teatr.ru
* трейлер № 1 к показу 16 апреля 2010 г.
* трейлер № 2 к показу 16 апреля 2010 г.
* фрагмент из фильма
* «Намус» — в кинотеатрe «Москва»