open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Трапани

**Трапани** (, ) — коммуна. Италиялағы коммуна һәм Сицилияның шул исемдәге провинцияһының административ үҙәге.

Коммунаның халҡы 70 654 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса.), халыҡ тығыҙлығы- 260 кеше/км². 272 км² майҙанды биләй. Трапани коммунаһының почта индексы — 91100. Телефон коды — 0923.

Трапани тораҡ пунктының яҡлаусыһы булып изге Альберт делья Абати () иҫәпләнә.

Беҙҙең эраға тиклемге 250 йылдарҙа ҡала янында (Дрепан янындағы) рим һәм карфаген флотының алышы булған.

## Демография
Халыҡ динамикаһы:
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:80000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till: 32571
  bar:1871 from:0 till: 34446
  bar:1881 from:0 till: 40009
  bar:1901 from:0 till: 62344
  bar:1911 from:0 till: 63559
  bar:1921 from:0 till: 72456
  bar:1931 from:0 till: 60252
  bar:1936 from:0 till: 64702
  bar:1951 from:0 till: 74616
  bar:1961 from:0 till: 78508
  bar:1971 from:0 till: 71702
  bar:1981 from:0 till: 71927
  bar:1991 from:0 till: 69497
  bar:2001 from:0 till: 68346
PlotData=
  bar:1861 at: 32571 fontsize:S text: 32.571 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 34446 fontsize:S text: 34.446 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 40009 fontsize:S text: 40.009 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 62344 fontsize:S text: 62.344 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 63559 fontsize:S text: 63.559 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 72456 fontsize:S text: 72.456 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 60252 fontsize:S text: 60.252 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 64702 fontsize:S text: 64.702 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 74616 fontsize:S text: 74.616 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 78508 fontsize:S text: 78.508 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 71702 fontsize:S text: 71.702 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 71927 fontsize:S text: 71.927 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 69497 fontsize:S text: 69.497 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 68346 fontsize:S text: 68.346 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:По данным  ISTAT


## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Констанца, Румыния
*  Ле-Сабль-д' -Олон, Франция
*  Эперне, Франция
*  Виннипег, Канада

## Трапани популяр мәҙәниәттә
Трапани ҡалаһында билдәле «Спрут» итальян сериалы төшөрөлгән.

## Коммунаның хакимиәте
* Телефон: 590111 0923
* Электрон почта: sindaco@comune.trapani.it
* Рәсми сайт: http://www.comune.trapani.it/

## Һылтанмалар
* Официальный сайт населённого пункта
* http://www.istat.it/english/
Хыдырлык башняһы

** Хыдырлык башняһы ** (төр.   Hıdırlık Kulesi) Ҡайһы бер тарихсылар башняның барлыҡҡа килеүен был яҡтарҙа Рим хакимлығы осоронда, беҙҙең эраның II быуаты башында барлыҡҡа килгән тип фаразлай. Башняның тәғәйенләнеше тураһында бер төрлө генә фекер юҡ. Был турала бер нисә  версия бар. Ҡайһы бер белгестәр фекекренсә, башня маяҡ булып хеҙмәт иткән, бухтаға инеүсе караптар уның яҡтылығына ҡарап йүнәлеш тотҡан. Башня диңгеҙҙән бик яҡшы күренә һәм, ысынлап та, бик яҡшы ориентир булып торған. Икенселәре башня  стеналарының ҡалынлығын һыҙыҡ өҫтөнә алып, уның һаҡланыу функцияһын үтәүе тураһынды яҙған. Ул диңгеҙ яғынан һөжүм итеүселәрҙән ҡәлғә, ҡаланы һаҡлау өсөн бастион булараҡ хеҙмәт иткән.  Эллин осоронда төҙөлгән квадрат нигеҙҙә ҙур  ауыр барабан урынлашҡан. Ҡоролманың дөйөм бейеклеге   — 13.5-се метр . Инеү урыны көнсығыш фасад яғындағы ишек аша. Ҙур булмаған залдан тар баҫҡыс буйлап өҫкө ҡатҡа эләгергә мөмкин.Башня эсендәге диураҙарҙа күп һанлы фрескалар һаҡланып ҡалған. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән тасуирламаларға ярашлы башня элек осло булған, ул, күрәһең, Византия империяһы ваҡытында һүтеп алынған. Башняның эсендә ҙур квадрат таш киҫәге булыуы менән бәйле  ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, башняның кәшәнә булыуы ла ихтимал.   Хыдырлык башняһы Калеичи кварталының  көньяҡ-көнсығыш осонда  Караалиоглу паркының ситендә урынлашҡан.
Әлеге көндә башня Анталиәгә килеүсе туристар өсөн күҙәтеү майҙансығы булып хеҙмәт итә.

## Галереяһы

Файл:Turkey, Antalya - Hıdırlık Tower 02.jpg|
Файл:Turkey, Antalya - Hıdırlık Tower 03.jpg|
Файл:Turkey, Antalya - Hıdırlık Tower 04.jpg|
Файл:Turkey, Antalya - Hıdırlık Tower 05.jpg|


## Һылтанмалар
Сульмона

**Сульмона** (, ) — Италия дәүләтендәге коммуна  ҡалаһы. Сульмона Италияның Абруццо төбәгендә урынлашҡан, Л' Акуила административ үҙәгенә буйһона.

Сульмона ҡалаһының халҡы 25 307 кеше тәшкил итә (2005 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Сульмона ҡалаһының бер квадрат километрҙағы халыҡ тығыҙлығы — 433,93 кеше/км². Сульмона ҡалаһы территорияһының дөйөм майҙаны — 58,32 квадрат километрға тигеҙ. Сульмона ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 405 метр бейеклектә һуҙылып ята. Туғандаш ҡалалары булып Констанца, Гамильтон, Бурхаузен һәм Закинф ҡалалары тора, улар менән Сульмона ҡалаһы иҡтисад, етештереү өлкәләрендә хеҙмәттәшлек итә.

Сульмона ҡалаһының почта индексы — 67039. Телефон коды — 0864.

Был Италия коммунаһының ҡурсалаусыһы итеп Сульмона ҡалаһында тыуып-үҫеп, шунда йәшәгән Изге Памфилийҙы иҫәпләйҙәр. Ҡурсалаусы Изге Памфилийҙың байрамын Сульмона ҡалаһының халҡы йыл һайын 28 апрелдә ҡала көнө итеп билдәләп тора.

Б. э. тиклемге 43 йылда Сульмонала боронғо рим шағиры Овидий тыуған, бында ижад иткән.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт населённого пункта
Маймылдар һәйкәле

**Маймылдар һәйкәле** —эксперименталь медицина алдындағы ҡаҙаныштары өсөн уларға арналған скульптура монументы

## Урынлашыуы
Һәйкәл   Абхазияның баш ҡалаһы Сухумда Трапеция тауында,  Абхазия фәндәр академияһының эксперименталь һәм патология ғилми-тикшеренеү институты территорияһында урынлашҡан. 

## Төҙөлөү тарихы
Абхазия Министрҙар Советы ҡарары менән маймылдар питомнигының  50 йыллыҡ юбилейына, ғилми-тикшеренеү институты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгәс, полиомиелит, һары биҙгәк, сабыртмалы тиф, тапма, туберкулез сирҙәре һәм башҡа бик күп ауырыуҙар өҫтөнән еңеүе өсөн маймылдарға кешенән рәхмәт билгеһе итеп ҡуйыла. Маймыл һәйкәле Мытищи ҡалаһында ҡойола. Ауырлығы 1,5 тонна.

Һәйкәлгә  Грузин-абхаз һуғышы ваҡытында (1992—1993) һәйкәлгә автоматтан ут асыусы  грузин һалдаттары зыян килтерә. Әлеге ваҡытта пуля эҙҙәре күренеп тора.

## Тасуирламаһы
Пьедесталда, ғөмүмән  маймыл түгел, ә питомниктың конкрет өлкәне, гамадрилдар  көтөүенең  аҡыллы  башлығы — Муррей скульптураһы.  Ул постаментта ултырған килеш һүрәтләнә, постаментта маймылдар өҫтөнән яһалған тәжрибәләр  арҡаһында өйрәнелгән һәм еңелгән ауырыуҙарҙың атамалары уйып яҙылған 


## Әҙәбиәт

* *Заянчковский И. Ф. Памятники животным. — Киев, 1983. — С. 100—104*

## Иҫкәрмәләр
Изге Николай соборы (Сремски-Карловци)

**Изге Николай соборы**  (сер.  Никола саборный црква Светог) — Сремски -Карловци ҡалаһында  Серб  православие  сиркәүенең Сремски епархияһы кафедраль соборы.  1762 йылда төҙөлгән. Сербия әһәмиәтендәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы

## Тарихы
1758 йылда  соборҙы Карловци митрополиты Павел Ненадович элекке православие сиркәүе урынына төҙөй  башлай. Ҡорамдың  проектын  Венала Коста Цинцарин һәм Немац Йоханес әҙерләй. 1760 йылда Захария Орфелин проекты буйынса ҡорамдың башняһы  һәм көмбәҙе төҙөлә.  1762 йылда төҙөлөш тамамлана.  1805 йылда собор янғындан ныҡ зыян күрә һәм XVIII быуатта  тергеҙелә. 1909 йылда барокко стилендәге сиркәү фасады   Владимир Николич проекты буйынса неоклассицизм элементтары менән  яңынан тергеҙелә.

1780 йылда Теодор Крачун һәм Яков Орфелин иконостас өсөн иконалар яҙа. Крачун ҡапҡалаҙа һәм байрам иконалары яҙһа, ҡалған иконаларҙы Орфелин башҡара. Иконостасты  консервациялау буйынса эштәр 1972—1975 йылдарҙа   үткәрелә..

## Архитектураһы
Собор неоклассицизм элементтары менән барокоо стилендәге бер нефлы ҡоролманан ғибәрәт. Бинаның көнбайыш яғында ике башня күтәрелә, улар манара ролен үтәй, көнсығыш яғында ярым түңәрәк алтарь апсидаһы урынлашҡан. Архитектураны консервациялау буйынса эштәр 1991—1994 һәм  2006 йылдарҙа башҡарыла.

## Иҫкәрмәләр
Живановичтар ғаиләһенең умартасылыҡ музейы

**Живановичтар ғаиләһенең умартасылыҡ музейы** (сер.  Музеј Живановић пчеларство породица) . серб ҡалаһы Сремски-Карловцила урынлашҡан.  1968 йылда  Сербияла хәҙерге умартасылыҡтың пионеры һәм философ Йован Живановичтың ейәне Боривой Живанович тарафынан нигеҙ һалына .

## Тасуирламаһы
Музейҙа бөтә тарих дауамында  кеше менән бал ҡорттарының үҙ-ара бәйләнешенә ҡағылышлы әйберҙәр тупланған. Бында 200-ҙән ашыу боронғо умарталар һәм ҡортсолоҡ һәм уның продукттарын етештереү  өсөн төрлө кәрәк-яраҡтар бар ҡайһы берҙәренә уларҙың йөҙ йыл ярым самаһы. Шулай уҡ бал ҡорттарының төрлө тоҡомдары тураһында мәғлүмәттәр,  Йован Живановичтың фәлсәфәүи эштәре, Живановичтар династияһының фотоһүрәттәре, музейға тапшырылған бүләктәр һәм дипломдар  менән танышырға мөмкин. Айырыусы һиҙелерлек экспонат булып Раванница сиркәүе формаһындағы 1880 йылғы умарта тора.

Живановичтар династияһы Сербияла боронғо шарап етештереүсе хужалар булараҡ, залдарҙағы  бер экспозиция шарап яһауға арналған.

2015 йылда умартасылыҡ музейы профессор Йован Живанович исемендәге премия булдыра, ул серб халҡының мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре һәм халыҡ йолалары тураһында мәғлүмәттәрҙе таратыусы журналистарға тапшырыла.

## Галереяһы

Muzej pčelarstva, Sremski Karlovci 10.jpg|
Muzej pčelarstva, Sremski Karlovci 12.jpg|
Muzej pčelarstva 8372 02.jpg|
Muzej pčelarstva, Sremski Karlovci 06.jpg|
Muzej pčelarstva, Sremski Karlovci 29.jpg|


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Винный дом семьи Живановичей

## Иҫкәрмәләр
Дүрт арыҫлан (фонтан)

**«Дүрт арыҫлан»** фонтаны (сер.  Чесма «лавок Четирь») серб ҡалаһы Сремски-Карловциның  Бранко Радичевич майҙанында урынлашҡан.  Был Сербияның мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарихы
«Дүрт арыҫлан» фонтаны 1799 йылда  итальян төҙөүсеһе Джузеппе Априли тарафынан ҡалала һыу үткәргесте тамалау хөрмәтенә төҙөлгән.

Фонтан  бер нисә тапҡыр реконструкциялауға дусар була ( 1858, 1925 һәм 2007 йылдарҙа), был турала һауыты өҫтөндәге таш табличкалар һөйләй.  1903 йылда фонтан ҡаланың иң үҙәгенә күсерелә, әлеге көндә лә шунда тора. һуңғы реставрация 2007 йылда   профессор Миодраг Радуловачканың шәхси аҡсаһына үткәрелгән һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса Провинциаль бюро тарафынан тормошҡа ашырылған.

## Тасуирламаһы
Фонтандың скульптура композицияһы  ҡыҙыл мәрмәрҙән эшләнгән: өс баҫҡыслы постаментҡа  һауыт урынлашҡан, уның  үҙәгендә  —   квадрат киҫелешле колонна, дүрт яғында  —  күләмле дүрт арыҫландың суйын һындары, ауыҙҙарынан һыу сығып торған баҡыр торбалар һерәйеп тора.

Риүәйәткә  ярашлы кемдә-кем мотлаҡ фонтандан һыу эсһә, Сремски-Карловциға әйләнеп ҡайта һәм бында никахлаша.

## Иҫкәрмәләр
Олағас

**Олағас** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл.

## Географияһы
Олағас Озёрский ҡала округының көньяғында, Арғаяш районы сигендә , Мешәлек йылғаһы башланған ерҙә урынлашҡан. Көнбайыш ярында Новогорный ҡасабаһы, көньяҡтан — Бүжәлек ҡасабаһы һәм Һеләүһен ауылы урынлашҡан. Күлдең көнбайыш яры буйында Аҡакүл һәм Тәтеш күлдәре ята.

Күл буйында бер нисә тораҡ пункт: Новогорный (иң ҙуры), Горный, Һеләүһен, Бүжәлек урынлашҡан. Новогорныйҙа ТЭЦ эшләй, күл һыуын ҡорамалдарҙы һыуытыу өсөн ҡуллана .

Координаттары: 55°37′38.05″N (55.627235), 60°44′58.23″E (60.749509)

## Тасуирламаһы
Уртаса тәрәнлеге: 3-4м.
 
Максималь тәрәнлеге: 6м
 
Максималь киңлеге һәм оҙонлоғо (км): 6км -3,2 км

Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һыуы саф, үтә күренмәле.

Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөм иҫәбенә туҡлана.
 
Унан ағып сыҡҡан йылға: Мешәлек.
 
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 245м

Майҙаны: 10,75км2 

Күл сөсө һыулы. Төбө — тигеҙһеҙ, ташлы урындары бар.
 
## Флораһы һәм фаунаһы

Олағас ятыуҙарында һәм яр буйҙарында екән, ҡыяҡлы ҡамыш, бөртөклө ҡамыштар күп булып үҫә.

Күлдә табан, сабаҡ, алабуға, суртан,карп, ҡорман, ҡарабалыҡ тереклек итә.

## Этимологияһы

Олағас () гидронимы Силәбе өлкәһендәге күпселек топонимдар кеүек башҡорт һүҙҙәре: «оло» («оҙон», «ҙур») һәм «ағас» («урман») тигәндән барлыҡҡа килгән. Олағас - Улагач тигәнгә аңлатма тура килә — «оҙон урманлы күл» - үҙ исемен тулыһынса аҡлай: төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнбайыштан ул тар дуға кеүек һуҙылып киткәнд. Силәбе өлкәһе топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә лә ошо уҡ фекерҙе раҫлай һәм урыҫ телендәге "Ул-Агач" тигән вариантты ла килтерә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Ул-Агач // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm
Неро

**Неро** (**Ростов күле**) — сөсө һыулы күл, көньяҡ-көнбайышта — Ярославль өлкәһе, Рәсәй.

Майҙаны — 54,4 км² самаһы. Оҙонлоғо 13 км, киңлеге 8 км, тәрәнлеге — 3,6 метр тиклем Һай күл. Уйһыу ярлы. Төбө сапропельменән ҡалын ҡаплаулы. Күл ноябрь айында туңа, апрель айында боҙҙан әрселә. Ҡатнаш туҡлана, башлыса ҡар менән.

## Тарих
Яҡынса баһалау буйынса, күлгә 500 мең йәш. Рәсәй үҙәгендәге боҙлоҡ дәүеренән алда барлыҡҡа килгән күлдәрҙең береһе. Неро күле боронғо *нер-* йылға-күл атама-терминына барып тоташҡан, һәм шул уҡ тамырҙан *Нерль*.йылғаһы исеме барлыҡҡа килгән.https://translate.yandex.ru/?from=tabbar&source_lang=it&target_lang=ba&text=nerohttps://translate.yandex.ru/?from=tabbar&source_lang=el&target_lang=ba&text=νερό

Бында беренсе төпләнеүселәр яҡынса 6 мең йыл элек килгән. Неро күле бассейны янында Фатьян мәҙәниәте ҡәберлектәре табылған: Сарский, Воронинский, Пужбольский, Карашский, Осокинский, Голузиновский, Халдеевский ҡәберлектәре. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, күлдең көньяҡ яры эргәһендәге Сарской ҡаласығында меря ҡәбиләләре була. IX быуатта күл эргәһенә көнсығыш славяндар килғән. Ростов ҡалаһы хөрмәтенә улар күлде Ростов күле тип атаған.

Неро күлендә бер нисә утрау бар: Львов («Урманлы утрау»), Раштыуа (был утрау монолит булып боҙлоҡ алды осоронда формалашҡан.), шулай уҡ башҡаВекса йылғаһы башындағы бер нисә исемһеҙ утрау. Неро күленә 8 йылға ҡушыла. : Сара, Ишма, Кучебешь, Мазиха, Варус, Чучерка, Уница, Сула. Ағын йылғаһы — Векса.

Балыҡсылыҡ: ҡорман, алабуға, суртан һәм башҡалар.

Неро күле буйында Ростов ҡалаһы (көнбайыш ярында) урынлашҡан, ҡала тибындағы Поречье-Рыбное ҡасабаһы, Угодичи, Ворж, Львы ауылдары ла күл буйында урынлашҡан.

Күлдә беренсе пароход «Емельян» 1883 йылда йөрөй башлаған.

## Иҫкәрмәләр


## Топографик картаһы
* 

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* Озеро Неро на сайте ООПТ России
Тверь дәүләт циркы

**Тверь дәүләт циркы** — Рәсәй Федерацияһының Тверь ҡалаһындағы күңел асыу үҙәге. Ҡаланың цирк бинаһы хәҙерге Тверь майҙанында урынлашҡан.

Тверь дәүләт циркы шул исемдәге ҡаланың Совет урамындағы күп ҡатлы ағас бинаһында 1924 йылдың 14 ноябрендә һаҡланып ҡалған № 6 мәктәбе ҡаршыһында урынлашҡан.
1925 йылда Тверь циркының иҫке бинаһы яна һәм цирк тамашаһы ҡала баҡсаһындағы йәйге театрҙа, Тверь дәүләт театры бинаһында, күсмә цирк-шапитола күрһәтелә, ә 1932 йылдан алып — яңы цирк-шапито бинаһында күрһәтелә. 1941 йылда немец оккупацияһы ваҡытында цирк бинаһы юҡҡа сыға, 1944 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1946 йылда.) цирк бинаһы тергеҙелә, ләкин 1949 йылда ул янып китә, артабан 1950 йыл яңынан тергеҙелә.
1971 йылда архитектор А. Л. Сегал тарафынан Тверь майҙанында цирктың яңы бинаһы асыла. Цирк бинаһында тамашасылар өсөн 15 рәттә 1657 ултырғыс ҡуйылған. Тверь дәүләт циркы көмбәҙенең бейеклеге 18 метр тәшкил итә. Хәҙерге ваҡытта цирк ошо бинала урынлашҡан һәм эшләй.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Энциклопедик белешмә тверь өлкәһе
* «Тверь» 
* «Тверь Вече»
Бүжәлек (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)

**Бүжәлек** —  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең  Озёрск ҡала округы тимер юл разъезы ҡасабаһы. 

## Тарихынан
Бүжәлек ҡасабаһы 1896 йылда тимер юлы  разъезы янында барлыҡҡа килгән.

1940-сы йылдарҙа № 817-се комбинат (хәҙерге «Маяҡ») һәм  Арғаяш ТЭЦ-ы (1940) төҙөлә башлау сәбәпле Бүжәлек тирәһендә мәғдән булмаған материалдар  карьерҙары ойошторола.

Карьер ҡасабаһында мәктәп,  медпункт, балалар баҡсаһы, магазин була.

1962 был ҡасаба менән Бүжәлек берләштерелә 

## Географияһы
Бүжәлек ҡасабаһы Озерский ҡала округы биләмәһендә, Бүжәләк йылғаһы Олағас күленә ҡойған ерҙә урынлашҡан. Озёрскиға  тиклем араһы — 27 км

GPS координаттары: N 55° 35' 38.598" E 60° 43' 34.842"

## Тасуирламаһы

Рельефы — Урал аръяғы пенепленының Төньяҡ Себер тигеҙлегенә күсә барған төбәге. Иң яҡын бүжәктәр (убалыҡтар) бейеклеге — 305 м  һәм 286 м.

Ландшафты — ҡарағай, япраҡлы урмандар биләгән урындар.

Йылға үҙәне һаҙлыҡлы. Күрше тораҡ пункттар грунт һәм шоссе юлдары менән бәйле.

## Халҡы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ҡасабала халыҡ һаны 214 кеше тәшкил итә (103 ир-ат һәм 111 ҡатын-ҡыҙ).

## Транспорты
Ҡасабала  шул уҡ исемле Бүжәлек тимер юл разъезы урынлашҡан.

## Урамдары
Ҡасаба өс урамдан тора.

## Этимологияһы

Бүжәлек ҡасабаһы Бүжәлек йылғаһы буйында урынлашҡан. Башҡорт топонимдары араһында Бүжәтау тигән тау ҙа, Бүжән тигән ауыл да бар. *Бүжәк (бүжә)* - сусаҡлы тау, уба тигәнде аңлатҡан һүҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 181-се бит.

## Һылтанмалар
*Поселок Бижеляк, Челябинская область https://www.komandirovka.ru/cities/bijelyak/
*Бижеляк.Энциклопедия Челябинской области http://chel-portal.ru/enc/bizhelyak_
Юл һарайы (Новгород)

**Юл һарайын** Ярославов Дворище Сауҙа яҡтан Бөйөк Новгородтың Сауҙа яғындағы Ярослав ихатаһында юл һарайҙарының береһе. Һарай Екатерина II ҡушыуы буйынса Петербург- Мәскәү юлында төҙөлгән.

Дворец был выстроен в 1771 году, прототипом считается проект царского дворца в Смоленске. В архивных документах записано, что 
Ҡала планында һарай барлыҡ ансамблдәре менән 1778 йылда һүрәтләнгән. Һарай ансамбле XVIII быуаттың икенсе яртыһындағы ҡала усадьбаһынан ғибәрәт. Һарайҙа Волхов яғынан ҙур булмаған паркка сығыу урыны бар. Төп подъезд Һарай урамына (исеме Юл һарайы атамаһынан алынған) һарайҙың ике флигелен тоташтырыусы кәртәләрҙә ҡуйылған ҡапҡа аша сыға, унан Опокалағы Ииоанн сиркәүе күренеп тора.

Һарай 1807 йылдағы яҙғы һыу баҫҡанда зыян күргән, уның иң тәүге проекты документациялары бары тик һыҙмаларҙа ғына һаҡланып ҡалған.

XIX быуат башында һарай насар хәлдә була һәм Новгородҡа киләсәк яңы губернаторҙың ҡарарын көтә. 1809 йылдың апрелендә Новгород губернаторы граждандар инициативаһы буйынса, 1809 йылда һарайға ике төкәтмә проектын төҙөү һәм һарайҙы, флигелдәрге реконструкцияҙы башлайҙарҙар. Ләкин проект тормошҡа ашыра алмай — Новгород губернаһында хәрби министр граф Аракчеев тарафынан һарай бинаһы хәрби ауылдар корпусы штабына әүерелдерелә.

Ун йылдан һуң реставрация эштәре шулай ҙа башлана, ә 1825 йылдан алып һарайҙы реконструкциялау менән билдәле архитектор В. П. Стасов етәкселек итә. Һарай кәрнизе дорик ордер формаһында төҙөлә. Ҡойма өсөн Стасов һүрәттәре буйынса эшләнгән өҫтөнә таждар ҡуйылған суйын ҡойма эшләнә.

Һарай бинаһында  йылда Новгород һалдаттарының 177-запастағы полкы Новгород ҡалаһында һалдат депутаттары Советын ойоштора, ә 1917 йылдың 14 апрелендәа бында губерна эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советы төпләнә. 1929 йылдың апрелендә бинала Ҡыҙыл Армия Йорто эшләй, 1962 йылдан алып Советтар Союзы Геройы Н. Г. Васильев (1934 йылдан алып ул бында директор булып эшләй) исемендәге Мәҙәниәт йорто урынлаша, хәҙер «Васильев исемендәге Мәҙәниәт һарайы» мәҙәниәт һәм ял үҙәге. Хәҙерге адресы: Һарай урамы (3-сө йорт, флигелдәр — 1-се йорт һәм 5-се йорт), был урамға комплекс ҡоролмалары үҙенең көнсығыш яғы менән сығып тора. Комплекстың көньяҡ яғы Ярославов Дворищеһына сыға, ул аллеялар менән 1987 йылда Волхов аша төҙөлгән Йәйәүлеләр күпере менән тоташа. элек шул урында 1944 йылға тиклем Великий күпере торған. Һарайҙың көнбайыш яғы Александр Невский яр буйына ҡарай.

Хәҙерге ваҡытта һарайҙың көньяҡ флигелендә (Һарай урамы, 1) ҡунаҡхана тора.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Путевой дворец (Новгород)
* И. И. Кушнир. Градостроительство Новгорода во второй половине XVIII — первой половине XIX веков. // Новгородский исторический сборник, вып. 9. Новгород, 1959 г., стр. 155—170.
Юл һарайы (Торжок)

**Юл һарайы** — Торжоктағы юл һарайы, Мәскәү — Петербург Император юл һарайҙарының береһе, 1776 йылда Екатерина II ҡушыуы буйынса император ғаиләһенең ял сәйәхәте өсөн архитектор П. Р. Никитин тарафынан төҙөлгән. Проект иртә классицизм стилендә «өлгө» итеп төҙөлә — шунан һуң юл буйынса һарай төҙөү Вышний Волочокта, Выдропужскиҙа, Медное һәм Городняла башҡарыла.

## Тарих
Беренсе юл һарайы ағастан һалына һәм магистрат идаралығына тапшырыла. 1775 йылда Новгород генерал-губернаторы Яков Ефимович Сиверсҡа бирелгән Император күрһәтмәһенә ярашлы, Торжок һарайын «әллә ҡайҙан күренеп торған урында» төҙөү ҡарала. Юл һарайы Тверцы йылғаһының бейек һул ярында төҙөлә.

1827 йылда һарай бинаһын Торжок ҡала йәмғиәте дауахана һәм тәрбиә йорона һатып ала, әммә , ҡала властары 1830 йылда һарайҙы Владимир улан полкы ғәскәрҙәренә тапшыра. 1840-1842 йылдарҙа архитектор Львов Иван Федорович проекты буйынса һарай яңыртып төҙөлә. 1855 йылда комплекс йәнә ҡала милкенә күсә. 1859 йылдар самаһында унда ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы асыла, 1874 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы итеп үҙгәртелә. 1918 йылда өс класлы гимназия базаһында икенсе баҫҡыс мәктәбе асыла. 1924—1926 йылдарҙа бина эшселәр клубы булып хеҙмәт итә. 1926 йылда ҡалала беренсе ете йыллыҡ мәктәп асыла (артабан — № 1 урта мәктәп). 1979 йыл — эшсе йәштәр мәктәбе тора.

2010 йылда милеккә идара итеү комитет һарайҙы 6 фатирға алмаша. Прокуратура был килешеүҙе законһыҙ тип таный.

## Тасуирлама
Һарай комплексы нигеҙендә П формалы композиция ята: төп бина ике ҡабырға стеналы төп төкәтмә менән тоташтырылған. Пар флигелдәр бер ҡатлы тура мөйөшлө төкәтмәнән ғибәрәт. Төкәтмәләр тимер ҡоймалы, улар ҡапҡа аша ҡунаҡ күтәрмәле ихатаға алып бара. Өс мөйөшлө фронтонлы төп бинаға колоннадалар күркәм төҫ биреп тора. Төп фасад дорик портик менән биҙәлгән, флигелдәрҙең фасады ярым колонналы портиктар менән бүленгән Һарайҙың ике ҡатында икешәр рәттәге бүмәле анфиладалар бар. Төп ял итеү бүлмәләре өҫкө ҡатта урынлашҡан. Икенсе ҡаттың яртыһынан ҙур өлөшөн ҡунаҡ залы биләй. Көнбайыш анфиладала императорҙың йоҡо бүлмәһе урынлашҡан. Уның тәҙрәһенән ҡала панорамаһы һәм яр буйы күренеп тора.

## Иҫкәрмә


## Әҙәбиәт
* Смирнов Г. К. Путевые дворцы Екатерины II в провинциальных городах России. // «Государева дорога» и её дворцы. Материалы межрегиональной научной конференции 19-21 ноября 2003 г. Тверь, 2003.
* Суслов А., Фомин А. Торжок и его окрестности. М., 1983.
* Юргин О., Юргина И. «Государева дорога», Путевые дворцы, г. Торжок. // «Государева дорога» и её дворцы. Материалы межрегиональной научной конференции 19-21 ноября 2003 г. Тверь, 2003.
Юл һарайы (Тверь)

**Тверь император юл һарайы** — архитектура ҡомартҡыһы XVIII быуаттың архитектура ҡомартҡыһы Тверь ҡалаһының тарихи үҙәгендәге Собор майҙанында тора, Совет (элекке Миллионлы) урамы, Иҫке Волга күпере һәм Ҡала баҡсалары араһында урынлашҡан.

## Тарих
Ике павильонлы һарай 1764—1766 йылдарҙа классицизм менән барокко стилдәре элементтары ҡулланылып, П. Р. Никитин проекты буйынса төҙөлә . Проекттың авторы М. Ф. Казаков булыуы тураһында киң таралған фекер үҙе аҫтында үҙенең тарихи нигеҙгә эйә түгел.

Һарай император ғаилә ағзаларына Петербургтан Мәскәүгә барғанда ял итеү өсөн тәғәйенләнгән була, үҙенең исемен дә шунан алған һәм ҡайҙан ала. 1767 йылдың 12 февралендә император Екатерина II Твергә тәүге тапҡыр килә.

Һарай К. И. Росси тарафынан XIX быуат башында үҙгәртеп ҡорола Был ваҡытта бында император Александр I апаһы, Екатерина Павловна, Тверь губернаторы ҡатыны йәшәй. Ул һарайҙы илдең бай кешеләре тормошоноң үҙәгенә һәм модалы илдә әҙәби салонға әйләндерә, унда Мәскәү, Петербург һәм башҡа ҡалаларҙан күп күренекле кешеләр йыйыла. Н. М. Карамзин император Александрға үҙенең «Тарихынан» өҙөктәр уҡый.

1864 йылда һарай А. И. Резанов тарафынан тулыландырыла, ул һарайҙы сираттағы тапҡыр, был юлы «иҫке стилдә» үҙгәртеп ҡора, шуға күрә уныңбинаға индергән өҫтәмәһен айырыу бик ҡатмарлы була.

Революциянан һуң һарай бинаһында Эшсе һәм крәҫтиән депутаттары советы, шулай уҡ губерна башҡарма комитеты эшләй. 28 октябрь (10 ноябрь) революционер П. А. Вагжанов совет власы еңеүе тураһында иғлан итә. 1941 йылдың көҙөндә бина фашистар тарафынан өлөшләтә емерелә, 1942—1948 йылдарҙа тергеҙелә.

Әлеге ваҡытта Юл һарайында Өлкә картиналар галереяһы урынлашҡан. 1990 йылдар аҙағынан алып Юл һарайы реконструкциялана. 2012 йылдың авгусында һарай реставрацияға тулыһынса ябыла. 2015 йылдың июлендә реставрация тамамлана, император баҡсаһы тергеҙелә. Һынау режимында һарай 2017 йылда асыла— ойошҡан төркөмдәр өсөн экскурсиялар ойошторола, туристик һәм индивидуаль төркөмдәр менән килеүселәр өсөн һарай 2017 йылдың 30 ноябрендә асыла.

## Интерьер

## Әҙәбиәт
* Калинин өлкәһе ҡалаларында һәм райондарында, 1978.
* Тверь (белешмә). Смоленск, 2008. 
* Г. п. Райков, Тверь император һарайы черемский ю. ю. — СПб.: Аврора, 2015.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Путевой дворец в Твери в энциклопедическом справочнике «Тверская область»
* Императорский путевой дворец на сайте Тверской областной картинной галереи
Белая Калитва ҡалаһының тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Белая Калитва тарихи-тыуған яҡты  өйрәнеү музейы** —Белая Калитва ҡалаһындағы музей

## Музей  тарихы
Музей Белая Калитва районы хакимиәте тарафынан 1996 йылда ойошторолған. Уның ҡарарына ярашлы, музей  XIX быуат архитектура ҡомартҡыһы булған бинала урынлаша. Бина 1886 йылда станица казактарының аҡсаһына төҙөлгән  һәм унда ике синыфлы юғары башланғыс училище урынлашҡан. Революцтя осоронан һуң бында  1-се һанлы ҡала мәктәбе урынлаша.   1996 йылдан алып 1998 йылға тиклем бинала ремонт үткәрелә, аҙаҡ, 1998 йылдың 18 сентябрендә, килеүсе  кешеләр өсөн асыла. Асыу ҡаланың 295-йыллыҡ байрамына тап килә.  

Музей фонды нигеҙендә «Революцион, хәрби һәм хеҙмәт даны музейы» район хәрби комиссариаты янында йыйылған коллекциялар,  В.Чкалов исемендәге Мәҙәниәт йортоноң этнографик коллекцияһы тора. Музейҙа «Археология», «Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышы», «Дворяндар ҡунаҡ бүлмәһе», «ААЙ БКМПО тарихы», «Дон крайы тәбиғәте», «Православие мәҙәниәте предметтары», «Музыка салоны», «Боронғо баҡыр, ағас һәм балсыҡ һауыт-һаба», «Биҙәү-ҡулланма ижады» экспозициялары  һәм урындағы рәссамдарҙың 250-нән ашыу  эштәренең картиналар  галереяһы (2005 йылда асыла)  тәҡдим ителә.  2007 йылда музей бинаһы территорияһы янында «Казактар ихатаһы» экспозицияһы булырылған һәм кәртәләп алынған. 

Әлеге ваҡытта музей фонды экспонаттары 7000 тирәһе иҫәпләнә.

2006 йылда музей ALCOA компанияһының «Тотороҡло үҫеш» фонды менән берлектә үткәрелгән «Киләсәк өсөн яуаплы» конкурсының еңеүсе була. 

2008 йылда музей хәйриә фонды үткәргән грант конкурсының  «Музей экспозициялары  технологиялары» номинацияһында еңеүсе була. Фонд аҡсаһына «Тик тормош. Социалистик провинция» экспозицияһы үткәрелә, ул 2009 йылда асыла. Проект авторы Л.Н. Сафонова конкурста еңеүселәр төркөмө менән  2010 йылда Лондонға стажировкаға китә.

## Адресы
Музей Ростов өлкәһе, Белая Калитва ҡалаһы, Ҙур урамы, 2- се йорт адресы буйынса урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Һыу аҫты диңгеҙселәре һәйкәле

**Һыу аҫты диңгеҙселәр һәйкәле** — Рәсәй һәм Советтар Союзы фолты һыу аҫты диңгеҙселәренә ҡуйылған һәйкәл. Ул Тверь ҡалаһында, Волга йылғаһының һул ярындағы Афанасий Никитин яр буйы паркында урынлаштырылған.

## Тасуирлама
Бронза һәйкәл композицияһын ике һыу аҫты диңгеҙсеһе фигураһы тәшкил итә, уларҙың береһе аңын юғалтҡан иптәшен двигатель рубкаһына күтәреп алып сыҡҡан, улар янында ҡанатын һыуға мансыған аҡсарлаҡ.
Һәйкәл гранит плитәләр менән көпләнгән тура мөйөшлө постаментҡа ҡуйылған, унда билдәле һыу аҫты диңгеҙсеһе Советтар Союзы Геройы М. Гаджиев һүҙҙәре яҙып ҡуйылған:
Һәйкәл алдында ҙур булмаған постаментҡа ике суйын якорь сынйырҙары менән бергә ҡуйылған.

Һәйкәл артында СССР һәм Рәсәй флаглы ике һыу аҫты кәмәһенең һүрәттәре ҡуйылған.

Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы СССР флаглы Ҡораллы диңгеҙ флотының дизелле һыу аҫты кәмәһе төшөрөлгән плитәлә яҙып ҡуйылған:
 Рәсәй флотының һүрәтендә Рәсәй Ҡораллы диңгеҙ флотының флагы торған хәҙерге заман атом һыу аҫты кәмәһе төшөрөлгән һәм һүрәт аҫтында яҙыу:

 Скульптура композицияһы артында һыу аҫты кәмәләре ҡоралдарының (торпеда, диңгеҙ миналарының) ҙур булмаған күргәҙмәһе урынлашҡан.

## Төҙөлөү тарихы
Тверь ветерандар союзы һыу аҫты диңгеҙселәренә һәйкәл асыу инициаторы була. Һәйкәлдең проект билдәле скульптор, Рәсәйҙең халыҡ рәссамы Евгений Антонов эшләгән.
Һәйкәл 2010 йылда асылған.

## Һылтанмалар
* ДИҢГЕҘСЕЛӘРГӘ ҺӘЙКӘЛ — ТВЕРЬ ПОДВОДНИК.
* ТВЕРЬ ПОДВОДНИК ҺӘЙКӘЛ АСЫЛДЫ. 
* Тверь һәләк булғандар иҫтәлегенә һәйкәл асылды. подводник
Тверь тимер юлсылар мәҙәниәт йорто

**Тверь тимер юлсылар мәҙәниәт йорто** — Октябрьский тимер юлы социаль өлкә дирекцияһының подразделениеһы.

Тверҙәге төйөн станцияһында тимер юлсылар мәҙәниәт йорто станцияһы 1924 йылда асыла, уның өсөн 1849—1951 йылдарҙа тимер юл казармалары яңыртып төҙөлә; был моментҡа тиклем Тверь станцияһында Николаев тимер юлының ағартыу бүлегенә ҡараған *2-III Интернационал конгресы* исемендәге клуб эшләгән була. Клуб асылғандан алып «Октябрь» тип йөрөтөлә, ә хәҙерге атамаһы — 1986 йылдан.

1924 йылдың мартында клубта 15 түңәрәк эшләй, унда 500-ҙән ашыу кеше шөғөлләнә. Клуб 1930—1940 йылдарҙа бик ныҡ үҫешә, уға бер ай эсендә 5 000 ашыу кеше килә башлай. Шул уҡ ваҡытта тимер юлда эшләүсе элекке Александр Невский сиркәүенең, Спас-Преображенский соборы хорҙарының солистарынан клубта опера коллективы булдырыла, улар филармонияның симфоник оркестры оҙатыуында төрлө спектаклдәр ҡуя. Коллектив репертуарында А. Даргомыжскийҙың «Русалка» (1937) һәм П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» (1938) опералары була; клуб сәхнәһендә бер нисә тапҡыр «Күк блуза» коллективы сығыш яһай. 1941 йылда мәҙәниәт йортонда концерт бригадаһы ойошторола, улгоспиталдәрҙә, һуғышҡа китеүсе яугирҙәр алдында сығыш яһай. 1942 йылдың 26 февраленән алып клуб бинаһында эвакуациялау госпитале урынлаша. 1982 йылдарҙа клуб бинаһында Тверь тимер юлсылары музейы һәм фәнни-техник китапханаһы урынлаша. 1988 йылдан алып мәҙәниәт йортонда «Салам» (етәксеһе М. Саламов) профессиональ тауыш яҙыу студияһы эшләй, студия «Иң яҡшы йыл студияһы» номинацияһында ([./https://ru.wikipedia.org/wiki/1996_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1996 йыл]) « Йондоҙ» премияһына лайыҡ була, бында эстраданың профессиональ башҡарыусылары (Ф. Киркоров, А Пугачева, Л. Агутин, М. Шуфутинский һәм башҡалар) үҙҙәренең йырҙарын яҙҙыра.

Бина бейеклеге — 3 ҡатлы, дөйөм майҙаны 2127 квадрат метр. Бинала 3 тамаша залы бар, уларҙа 1050 кешегә ултырыу урыны тора, бинала мәҙәни-ял саралары үткәреү өсөн 12 бүлмә бар.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
И. А. Крылов һәйкәле (Мәскәү)

**Иван Андреевич Крылов һәйкәле** Мәскәүҙә Патриарх быуаһы янында Бәләкәй Бронный урамында урынлашҡан.

## Тарих
И. А. Крылов һәйкәленең авторы — скульптор Андрей Александрович Древин (1921—1996). Крылов һәйкәле 1976 йылдың 17 сентябрендә асыла. Архитекторы — Чалтыкьян Армен. Басня яҙыусы парк эскәмйәһендә ултырыртып һүрәтләнгән. Бында Иван Андреевич замандаштары күрһәткәнсә — бер аҙ таушалған кейемдә, яй хәрәкәтсән, флегматик һәм хуш күңелле кеше итеп һүрәтләнгән. Крылов һыны яҙыусының портретына оҡшаш. Скульптура киң һәм тәпәш постаментҡа ҡуйылған. Постаменты-гранит таштан, унда «Иван Андреевич Крылов» тип ябай ғына яҙып ҡуйылған.

Скульптура композицияһына уның 12 басняһының персонаждарын рельефлы итеп яһап ҡуйғандар. Скульптор Даниэль Митлянский И. А. Крылов фигураһынан ситтәрәк торған персонаждар рельефының авторы — бында квартет музыканттары (Маймыл, Ишәк, Кәзә тәкәһе һәм Тайыш табан айыу), Фил һәм Мүскә, Маймыл менән күҙлектәр, Ҡарға һәм Төлкө һәм башҡалар ҡуйылған. Һәйкәл тирәләй быуаға табан ҡаратып эскәмйәләр ҡуйылған.

Крылов һәйкәле һәм уның баснялары геройҙары ваҡыт-ваҡыт реставрацияланып тора.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*  
*  
*
Бүжәлек (йылға)

**Бүжәлек** —  — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге йылға.

## Тасуирламаһы
Ҡыштым, Озёрск ҡалалары һәм Арғаяш районы сиктәре аралығында урынлашҡан Аҡакүл янындағы Оло Аҡакүл һаҙлығының һыуҙары ҡаҙылған каналдар аша Аҡакүлгә һәм Олағас күленә ағыҙыла. Аҡакүлдән артыҡ һыу Аҡкүлгә китә, унда элек ҡылымыҡ булғандыр. Олағас күле яғына ҡаҙылған канал Бүжәлек ҡасабаһы янындағы тимер юл күпере алдында тамамлана. Артабан һыу күпер һәм Бүжәләк-Һеләүһен юлы аҫтынан ағып барып Олағасҡа ҡоя. Башлыса яҙғы ташҡындарҙа көсәйә.

Йылға үҙәне һаҙмырт.

## Фаунаһы
Йылға буйҙарында ҡондоҙҙар оя ҡора.

## Этимологияһы
Бүжәлек йылғаһы менән Бүжәлек ҡасабаһы бер үк исем йөрөтә. Башҡорт топонимдары араһында Бүжәтау тигән тау ҙа, Бүжән тигән ауыл да бар. *Бүжәк (бүжә)* — сусаҡлы тау, уба тигәнде аңлатҡан һүҙ. Билдәле булыуынса, ҡасаба янында сусаҡтар бар Иң яҡын бүжәктәр (сусаҡтар) бейеклеге — 305 м һәм 286 м. Бүжәкле был төбәк шундай атама алған

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 181-се бит.

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* В. В. Устюжанин. Протоки, ручьи, речки нашего округа http://www.ozersk74.ru/news/city/388639.php
Погорелов (Белая Калитва районы)

**Погорелов** — Ростов өлкәһе Белая Калитва районындағы утар

Таусылар ауыл биләмәһе составына инә.  

Рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса, утарҙа яҡынса 110 йорт хужалығы бар, 400-ҙән ашыу кеше йәшәй.

## Географияһы
Утар Белая Калитва ҡалаһынан 15 км  көнсығыштараҡ, Калитва  йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Бик йәмле урында йыл һайын Каяль уҡыуҙары үткәрелә.

### Урамдары

## Тарихы
«Погорелов» исемен утар   1797 йылда ала, ул саҡта Ғәскәри канцелярия бойороғо буйынса Вальцов тирмәне янында барлыҡҡа килгән утар яндырыла. Ә Погорелов утары был урында һуңыраҡ яңынан төҙөлә.

## Халҡы

## Иҫтәлекле урындары
Утарҙа яңы таш Воздвижение Креста Господня сиркәүе төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Почтовые индексы: Погорелов Хутор
Мемориаль комплекс (Морозовск)

**Мемориаль комплекс**  — Ростов өлкәһе Морозовск ҡалаһында Морозовск районы тарихының төрлө ваҡыттарына арналған һәйкәлдәр комплексы 

Мемориаль комплекстың адресы: 347210, Ростов өлкәһе, Морозовск ҡалаһы, Ленин урамы, 155.

## Тарихы
Ростов өлкәһе  Морозовск ҡалаһының мемориаль комплексы бер  нисә һәйкәлде үҙ эсенә ала:

* ике һалдат скульптураһы менән һәйкәл. Һәйкәл    Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һәләк булған яугирҙәрҙең ҡәберендә  1955 йылда ҡуйылған, унда  1832  һалдат, Совет Армияһының офицеры һәм сержанты ерләнгән. Һәләк булғандарҙың фамилиялары билдәһеҙ. 
* һәйкәл-обелиск 1918—1920 йылдарҙа Граждандар һуғышы осоронда Морозовск ҡалаһын азат итеүҙә һәләк булған   яугирҙәрҙең ҡәберендә ҡуйылған, унда 13 һалдат, сержант һәм офицер ерләнгән;
* Советтар Союзы Геройҙары — Морозовск ҡалаһы кешеләре һәйкәле. Һәйкәл яугир скульптураһынан ғибәрәт, ул геройҙар обелискыһы янында тора. Бер ҡулында фуражка, икенсеһендә венок. Яугирҙең түшендә Советтар Союзы Геройы йондоҙо. Һәйкәл ҙур булмаған постаментҡа ҡуйылған;
* 1941—1945 йылдарҙа һуғыш йылдарында тыл хеҙмәтсәндәренә арналған иҫтәлекле билдә. Иҫтәлекле билдә барельеф  рәүешендә эшләнгән, унда быраулау станогы, станок артында бәләкәй кәүҙәле кепка кейгән эшсе снаряд быраулай;
* монумент «Хәрби туғанлыҡ»— локаль конфликттарҙың  рәсәй геройҙары  һәм яугирҙәренең фамилиялары менән иҫтәлекле билдә.  Яугирҙәрҙең береһе — Рәсәй Геройы капитан Александр Владимирович Кирьянов. 559-сы  бомбардировка авиацияһы полкында хеҙмәт иткән.  1994 йылдың 31 декабрендә Грозный ҡалаһында үҙе менән командирҙы ҡаплап, граната шартлауынан һәләк була;
* туғандаш ҡәберлектә скульптура композицияһы арҡаһындағы винтовка менән һалдат һынынан ғибәрәт, йәнәшәлә ҡатны-ҡыҙ тора. Скульптуралар алдында табличкалар менән оҙон плита урынлашҡан, табличкаларҙа һәләк булған яугирҙәрҙең фамилиялары яҙылған.

Мемориаль комплекс    немец-фашист илбаҫарҙары өҫтөнән Еңеүҙең 65-йыллығына арналған. Комплекс менән йәнәшәлә Морозовск тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан.  

## Һылтанмалар

* Памятники города Морозовска 
* Военный мемориал ВОВ 
* Памятник Героям СССР – город Морозовск, Ростовская область
Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе (Морозовск)

**Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе** — Ростов өлкәһе Морозовск ҡалаһында Рус православие сиркәүе ҡорамы. Рус Православие сиркәүенең Волгодонск һәм Сальск епархияһына ҡарай.

## Тарихы
XX быуат башында станица халҡы бик тиҙ арта. Морозовск станцияһындағы Покровский сиркәүе бәләкәй була. 1912 йылдың апрелендә яңы ҡорам төҙөргә ҡарар ҡабул ителә.

Ғәскәри Ер шураһы төҙөлөш өсөн  30 000 һум аҡса, 500 дисәтинә ер бүлә. 

1912 йылдың октябрендә Дон ғәскәренең Өлкә Идаралығы төҙөлөшкә рөхсәт бирә, шул уҡ ваҡытта дини әһелдәр өсөн торлаҡ йорто, сиркәү-мәхәллә мәктәбе бинаһын төҙөү ҡарала. Ғибәҙәтхана  Фомин Константин Иванович проекты буйынса төҙөлә. Төҙөлөш йыл ярым эсендә  тамамлана. Әммә төҙөлгән ҡорамда ярыҡтар барлыҡҡа килә —   нигеҙе сүгә. 1914 йылда сиркәүҙе инженер ҡарап сыға,  ярыҡтары ҡурҡыныс түгел,  ғибәҙәтхана асыу өсөн хәүефле түгел тип ҡарар итә.  Ҡорамды изгеләндереү 1915 йылдың 25 апрелендә үтә. Ғибәҙәтхана Пресвятая Богородица Раштыуаһына бағышланып изгеләндерелә.

1915 йылдың 20 декабрендә дин әһелдәре йорто менән мәхәллә асыла. Мәхәлләгә мең ярым тирәһе кеше килә.

Сиркәү XX быуаттың 30-сы йылдарына тиклем эшләй. Йәнәшәлә хәрби ҡаласыҡ төҙөлә һәм сиркәү  уның  биләмәһендә ҡала. Сиркәү 40 йыл аҙағына тиклем шунда тора.  Уның манараһы емерелә. Ахырҙа ҡорамды хәрби склад итеп яңынан төҙөйҙәр.   

2001 йылда ғиәбәҙәтхананы тергеҙә башлайҙар. Был ваҡытта ғибәҙәтхана Рәсәй Федерацияһының Оборона министрлығы милке була. Манара, көмбәҙе  тергеҙелә. Яңы ҡыңғырау ҡуйыла, ул  Воронеж ҡалаһында эшләнә. Ҡыңғырау 1250 кг ауырлыҡта.

## Төкәтмәләре

* Ҡорамдың төп төкәтмәһе   — Пресвятая Богородица Раштыуаһына бағышланған;
* Уң төкәтмә — Архистратиг Михаилға бағышланған;
* Һул төкәтмә —  священник Николай Поповҡа бағышланған.

## Руханиҙар
Храмдың өлкән священнигы — Трофимов Юрий Николаевич.

## Ҡомартҡылары
Ҡорамда Николай Поповтың мәйетенең өлөштәре менән иконаһы һаҡлана. 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Храм Рождества Пресвятой Богородицы 
* Храм в честь иконы Божией Матери «Одигитрия» в г. Аксай 
* Морозовск. Церковь Рождества Пресвятой Богородицы.
* Организация Приход Рождества Пресвятой Богородицы г Морозовска
«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы (Таганрог)

**«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы** — Таганрогҡа Рәсәй Федерацияһының «Хәрби дан ҡалаһы» исемен биреүгә арналған мемориал.

## Тасуирлама
Иҫтәлекле «Хәрби дан ҡалаһы» архитектура-скульптура иҫтәлекле стелаһы ҡуйыу ҡарары Бөтә Рәсәй асыҡ «Еңеү» конкурсын ойоштороу комитеты раҫлаған һөҙөмтәләр буйынса ҡабул ителә. Тәҡдим ителгән типовой композицияның авторы — Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторы И. Перфильев, Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы С. А. Щербаков була.

Иҫтәлекле стеланың ослайған өлөшөнә Рәсәй Федерацияһы гербы ҡуйылған дорик ордерының гранит колоннаһынан ғибәрәт. Колонна квадрат майҙандағы постаментҡа баҫтырылған. Постаменттың алғы өлөшөндә Рәсәй Федерацияһы Президентының ҡалаға «Хәрби дан ҡалаһы» исемен биреү тураһындағы Указы тексы, артҡы яғында ҡала гербы ҡуйылған картуш тора. Майҙан мөйөштәрендә гранит тумбалар, уларҙа Таганрогҡа маҡтаулы исем биреү сәбәбе менән бәйле скульптура барельефтары урынлаштырылған.

Таганрогтағы мемориаль комплекстың типовой проектына коляскала йөрөгән инвалидтар өсөн пандустар эшләү өҫтәлгән.

## РФ Президенты Указы

.

## Мемориал асыыу
2015 йылдың 8 майында «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһын асыу тантанаһы үткәрелә. Был мөһим тарихи ваҡиғала Таганрог Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, ҡала халҡы, предприятие вәкилдәре, ойошмалар, йәмәғәт берекмәләре һәм йәштәр, шулай уҡ Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторы стела проекты авторы Игорь Воскресенский ҡатнаша. Тантанала стела итәгенә сәскәләр һалына.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хәрби дан ҡалалары исемлегендә

## Сығанаҡтар
«Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы (Иҫке Оскол)

**«Хәрби дан ҡалаһы» һәйкәл-стелаһы** — Белгород өлкәһенең Иҫке Оскол ҡалаһындағы һәйкәл. 2011 йылдың 10 сентябрендә асылған. Һәйкәл постаментының көнбайыш яғында ҡала гербы, көнсығышында — Рәсәй Федерацияһы Президентының ҡалаға «Хәрби дан ҡалаһы» маҡтаулы исеме биреү тураһындағы Указы тексы урынлаштырылған . Композицияла шулай уҡ 16 өҫтәмә барельеф урынлаштырылған, улар һәйкәл мөйөштәренең дүрт пилонында тора. Унда Иҫке Оскол ҡалаһының хәрби тарихы сағылдырылған. Һәйкәл ҡала үҙәгендә, Төньяҡ-көнсығыш районында, урынлашҡан.

## Тарих
Иҫке Оскол ҡалаһына «Хәрби дан ҡалаһы» маҡтаулы исем бирелеү айҡанлы, ҡалала иҫтәлекле билдә урынлаштыу программаһын тормошҡа ашырыуға тотоналар. «Оскольский край» гәзите хәбәр итеүенсә, Еңеү майҙанындағы мемориал комплексы ҡоролмаһын эшләүҙең иң мөһим этабы 2011 йылдың 12 июлендә башҡарыла: унда — 12 метр бейеклектәге стела ҡуйыла.

10 авгусҡа ҡарата төп эштәр тамамлана, ҡала коммуналь хеҙмәттәре һәм «Белгородэнерго» МРСК үҙәге һәйкәл тирә-яғын тәртипкә килтерә һәм биҙәй .

21 августа МУП «Оскол юлдары» плитә эштәрен башҡара.

31 августа стела брезент япма менән ҡаплана һәм ҡала хакимиәте стеланы Ҡала көнөнә — 10 сентябрҙә тантаналы асыу тураһында иғлан итә.

10 сентябрҙә 10:00 сәғәттә һәйкәл асыу тантанаһы ҡала округы хакимиәте башлығы, төбәк һәм федераль парламенттың депутаттары алдында үткәрелә. Был байрам хаҡына майҙандағы 35 ағас сағыу гирляндалар менән биҙәлә.

## Мәҙәни әһәмиәте
Иҫке Оскол ҡала округы Хакимиәте уйынса, стела ҡала граждандарының Бөйөк Ватан һуғышы барышында күрһәткән ҡаһарманлығының дөйөм әһәмиәтен күрһәтеү маҡсатында булдырыла.

## Галерея

Файл:Медведев и Шишкин.jpg|«Хәрби дан ҡалаһына» маҡтаулы исем биргәндә Рәсәй федерацияһы Президенты Дмитрий Медведев етәкселегендәге делегация. Иҫке Оскол. Павел Шишкин
Файл:Стела_Старый Оскол_картуш.JPG|Стела картушы
Файл:Стела_Старый Оскол_основание.JPG|Стеланың нигеҙенән түбәндәге картуш
Файл:Стела_Старый Оскол_освобождение.jpg|*1943 йылдың 5 февраль - Иҫке Оскол ҡалаһын немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеүсе Воронеж фронтының 40-сы армияһы*
Файл:Стела_Старый Оскол_оборона.jpg|Картиналарын кәүҙәләндереү Ҡала оборонаға әҙерлек картиналарын кәүҙәләндереү.


## Иҫкәрмәләр
Головин колоннаһы

**Головин бағанаһы** — Тверҙә 1867 йылда Головин валы төҙөлөү хөрмәтенә халыҡ аҡсаһына төҙөлгән һәйкәл. Һәйкәл шулай уҡ Затьмачья ҡалаһы кешеләрен һыу баҫыуҙан һаҡлаусы ҡала башлығы А. Ф. Головинский аҡсаһына төҙөлгән.

Колонна өс тапҡыр урынын алыштыра; баштағы урыны элекке Старицкая заставаһында, Голвин валы башланған ерҙә тора, артабан уны валдың икенсе ситенәдәге Никола сиркәүе янына баҫтыралар; ниһайәт, 1960 йылдарҙа уның Еңеү обелискыһы төҙөлөшө менән бәйле булғанлығынан, Тьмаки йылғаһы күперҙәре араһына урынлаштыралар. Хәҙерге көндә колонна шул урында, Покровский сиркәүе янында, тора.

Һәйкәл дүрт ҡабырғалы, өҫтөнә шар ҡуйылған ҡара гранит (мәрмәр) колоннанан ғибәрәт. Башта был шар еҙ шар булған, ләкин әлеге ваҡытта ул юғалтылған һәм яңы шар менән алмаштырылған. Һәйкәлдең өҫкө өлөшөндә яҙылған:«Валъ Головинскiй. Валъ построенъ иждивенiемъ Тверского Городского Головы Потомственнаго Почётнаго Гражданина и Кавалера Алексъя Федоровича Головинскаго».

«Валъ Головинскiй. Валъ построенъ иждивенiемъ Тверского Городского Головы Потомственнаго Почётнаго Гражданина и Кавалера Алексъя Федоровича Головинскаго».

## Иҫкәрмәләр
Морозовск крайҙы өйрәнеү музейы

**Морозовск тыуған яҡты өйрәнеү музейы** —  Ростов өлкәһенең  Морозовск ҡалаһында урынлашҡан.  1904 йылда төҙөлгән бинала  1994 йылда асылған.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Муниципаль бюджет мәҙәниәт учреждениеһы «Морозов крайҙы өйрәнеү музейы» (МБУК МКМ) Морозовск ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан. Музей бинаһы XX быуат башында элекке Любимов утары ситендә төҙөлгән. Тәүҙәрәк бинала сауҙагәр Секретовтың  кибете була, унда  аҙыҡ-түлек  (тоҙ, бойҙай) һәм алтын әйберҙәр һатыла.   1919 йылда Октябрь революцияһынан һуң бинала канцелярия магазины урынлаша

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, немец оккупацияһы ваҡытында 1942 йылдың 14 июленән  алып 1943 йылдың 4  ғинуарына тиклем бинала склад була.  

Бинаны тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыу  1992 йылда ҡабул ителә. Музей итеп яңынан ҡороу ике йыл дауам итә, экспозициялары булдырыла.   Морозов тыуған яҡты өйрәнеү музейын асыу датаһы — 1994 йылдың 19 июне. Музейҙың ҙур бинаһында ҡала, район тарихы, уның  кешеләренең тормошо   күрһәтелә. Бында  Морозовск территорияһында табылған археологик табылдыҡтар, тарих, мәҙәниәт, милли фольклор геройҙары, рус, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ, төркмән, үзбәк  халыҡ ижады тураһында материалдар тупланған.   Музейҙа ҡырғыҙ халатын, үзбәк пиалаһын, атаман власының символдарын, урындағы рәссамдарҙың картиналарын күрергә мөмкин.  

Тыуған яҡты өйрәнеү музейы күргәҙмәләрендә Морозовск районы территорияһында йәшәүсе халыҡтарҙың биҙәү-ҡулланма ижады һәм көнкүреше әйберҙәрен, Морозовск районы халҡының шәхси коллекциялары әйберҙәрен күрергә мөмкин. 
Музей бинаһы фасадында край тарихын сағылдырған дүрт барельеф ҡуйылған. Ике барельефта ике тимерсе менән тимерлек һүрәтләнгән, ике егелгән үгеҙҙә ер тырматыу, башҡаларында казак ҡорал менән атта һәм далала.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* МБУК «Морозовский краеведческий музей»
* Морозовский краеведческий музей
* Новая выставка в Морозовском краеведческом музее
Текели Мәхмүт паша мәсете

**Текели Мәхмүт паша мәсете** (төр. Paşa Tekeli Mehmet Camii) — Төркиәнең Анталья ҡалаһының тарихи үҙәгендә урынлашҡан. Бөйөк вәзир Мәхмүт паша бойороғо буйынса төҙөлгән һәм уның хөрмәтенә аталған. XVIII быуатта ҡаланың төп мәсете була.

Тарихсылар һәм археологтарҙың фараздары буйынса, мәсет XVI быуат аҙағында — XVII быуат башында төҙөлгән, төҙөү датаһы һәм архитекторы тураһында аныҡ мәғлүмәт юҡ. 1850-се һәм 1940-сы йылдарҙа мәсет реконструкциялауға дусар була. Шулай уҡ 2018 йылда манараһын һәм көмбәҙенең көнбайыш өлөшөн реконструкциялау башлана, 2020 йылда уны тамамлау планлаштырыла.

## Архитектураһы
Мәсет күп көмбәҙле конструкция рәүешендә эшләнгән — уның төп көмбәҙен көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайыш яҡтарҙан өс ярымкөмбәҙ, төньяҡтан — өс кесе көмбәҙ тотоп тора. Мәсеттең төньяҡ-көнбайыш мөйөшөндә манара стенаға йәнәшә урынлашҡан.

Ҡапҡаларҙың һәм тәҙрә уйымдарының ҡабырға өлөшө шымартылған мәрмәр менән биҙәлгән, ул шулай уҡ мәсеттең эске биҙәлешендә лә ҡулланыла. Төп инеү урыны стенаһы һәм тәҙрә фронтондары юнылған таштан, ә ҡоролманың башҡа деталдәре — ваҡ таштарҙан эшләнгән.
Мәсеттең иң билдәле өлөшө булып мәсеттең төньяҡ фасадындағы һәм уның эсендәге ғәрәп каллиграфияһы менән яҙылған Ҡөрьәндән шиғыр менән биҙәлгән таш кафелдәр. Төҫлө каллиграфик яҙмалар мәсет эсендә тәҙрә өҫтөндә лә һаҡланған.

## Галерея

Tekeli Mehmet Paşa Mosque 05.jpg|Мәсеткә ингән ер
Tekeli Mehmet Paşa Mosque 06.jpg|Мәсеттең интерьеры 
Tekeli Mehmet Paşa Mosque 02.jpg|Мәсеттең төп көмбәҙе 
Tekeli Mehmet Paşa Mosque 03.jpg|Манараһы


## Иҫкәрмәләр
Джордж Реник йорто

**Джордж Реник йорто** (ингл. &nbsp;Renick House) — Чилликоти ҡалаһының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан тарихи бина,  Огайо штаты, АҠШ.

## Тарихы
1804 йылда төҙөлгән, ике ҡатлы таш йорт латин хәрефе «L» формаһындағы ҡоролманан ғибәрәт . Уның  иң ҙур үҙенсәлеге  — фронтондары һәм фасадтарының һәр береһендәге төтөнлөктәре, ҙур төп төтөнлөгө һәм декоратив фронтонлы һикәлтә менән үҙәк түр инеү урыны.  Ҡомташтан төҙөлгән фасадының алты уйымы бар: икенсе ҡатта өс тәҙрә һәм ишек һәм беренсе ҡатта ике тәҙрә.

Федераль стилдәге был йорт Пресли Моррис  етәкселеге аҫтында төҙөлә. Уның беренсе йәшәүсеһе булып Чилликоти ҡалаһының күренекле кешеһе Джордж Реник тора, ул Огайо шатында  , малсылыҡ үҫешенә ҙур өлөш индергән.  Ул төбәктә куүп мал һаны менән беренсе фермер була,  уның етәкселеге аҫтында туҡһан алты баш малды  Сциоти йылғаһы үҙәненән  Балтиморға күсереп алып киләләр.  Йорттоң һуңғы хужалары булып пресвитериан общинаһы тора, ул йортто усадьба һымаҡ файҙалана. 1904 йылда йорттоң бер яғына флигель өҫтәп төҙөлә.

1973 йылда Реник йорто тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә. Бинаға уның яҡшы һаҡланып ҡалған тарихи архитектураһы арҡаһында  архитектура ҡомартҡыһы статусы бирелә.

## Иҫкәрмәләр