open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пономарёв Николай Георгиевич

** Пономарёв Николай Георгиевич** (8 март (21 март) 1900 йыл — 18 июль 1942 йыл) — СССР оптигы, астрономик ҡоралдар конструкторы.

## Биографияһы
Николай Георгиевич Пономарёв 1900 йылдың 8 (21) мартында Өфө ҡалаһында тыуа. Ирҙәр классик гимназияһын тамамлағандан һуң, уҡыуын Өфө халыҡ мәғарифы институтында дауам итә. Студент сағында уҡ директоры профессор К. П. Краузе (1877—1964) булған Өфө физика институтының тәжрибә оҫтаханаһында эшләй, остазы талантлы йәш өмөтлө тикшеренеүсе Петроградға эләкһен өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләй.

1920 йылда Ленинградта Дәүләт оптика һәм Астрономия институттарында эшләй. Бер үк ваҡытта Ленинград университетының « Астрономия» специальносы буйынса уҡыун тамамлай һәм 1934 йылда Дәүләт оптика-механика заводының (ГОМЗ) астроприборҙар эшләү конструкторҙар бюроһының беренсе етәксеһе була. Шул уҡ ваҡытта, 1934 йылдан башлап, Пулков обсерваторияһының ғилми хеҙмәткәре.

Студент булған саҡта уҡ Н. Г. Пономарев Одесса университетының астрономик обсерваторияһы өсөн 30 сантиметр диаметрлы телескоп-рефлектор эшләй, уның ярҙамында 1925 йылда уҡ Марстың бөйөк ҡаршылығы күҙәтелә. Ике йыл һуңыраҡ А. Н. Теренин менән берлектә «Zeitschrift fiir Phisik» немец журналында үҙенең тәүге хеҙмәтенең береһен баҫтыра.

1932 йылда Н. Г. Пономарев етәкселегендә Абастуман обсерваторияһына ҡуйылған 33 сантиметрлы көҙгөлө беренсе совет телескоп-рефлектоы эшләнә.

1935 йылда ГОМЗ-да ҙур булмаған диаметрлы рефракторҙар һәм спектрогелиоскоптар даими сығарыла башлай. Ул 1936 йылдың 19 июнендә ҡояш тотолоуын күҙәтеү мөмкинлеге биргән коронограф һәм целостат эшләй.

Ҙур горизонталь ҡояш телескоптары төҙөү проектын тормошҡа ашырыу барышында Пономарев көҙгөнөң үҙ ауырлығынан деформацияһын күметеү буйынса ҡатмарлы проблемаларҙы хәл итә. 1941 йылдың Пулковский обесравторияһының 100 ййыллығына уның ҡыйығына ҡуйыла.

1941 йылдың июнендә Пономарев телескопты юстировкалауҙы тамамлай һәм Ҡояштан беренсе һүрәттәр ала башлай. Һуғыш башланғас, Пулковский обсерваторияһынан бәләкәй һәм урта дәүмәлдәге ҡорамалдарҙы ғына алырға мөмкин була, ҙур ҡорамалдарҙың ҡайһы бер оптик өлөштәре генә ҡотҡарыла; үҙенсәлекле ҡояш телескобы юҡ ителә. Пономарев 1941—1942 йылдың ҡышында блокадала ҡала, 1942 йылдың яҙында эвакуациялана. Ковровҡа барған поезд эшелонынында сирләй һәм юлда төшөрөлөп, дауаханаға һалына, әммә шунда вафат була. Ковров ҡалаһында ерләнә.

## Ғилми мираҫы
Күп йылдар үткәс Пономаревтың «К вопросу о применении азимутальной установки для больших телескопов-рефлекторов. Н. Г. Пономарев. Акад. Наук. Главн. Астроном. Обсерв. Пулково. 17-1-42 г.» яҙмаһы табыла. Ҙур телескоптар эшләгәндә уларҙы альт-азимут монтажлауын ҡулланыу мөмкинлеге Пономарев һәм Мәҡсүтовтың уҡыусы?ы Б. К. Иоаннисиани Ҙур азимскобы конструкцияһын эшләү нигеҙенә һалына.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1941).

## Хәтер
1977 йылдың 13 мартында Ҡырым астрофизика обсерваторияһында Н. С. Черных асҡан кесе планета Пономарев (2792 Ponomarev) хөрмәтенә атала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Ефим Кауфман* С них начинались телескопы

## Һылтанмалар
*    
* *Ергин Е. В.* Выдающийся конструктор. Николай Георгиевич Пономарев
Московий

**Московий** (, Mc) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор,  15-се төркөм элементы. Тәртип номеры - 115. Атом һаны — 115, иң тотороҡлоларҙан һаналған нуклиды 289Mc (ярым тарҡалыу осоро   тип баһалана) 

## Символы
Московий элементының символы - Mc (*Московий* тип уҡыла).

## Исеме
115-се  элемент өсөн башта  *унунпентий*  системалы исеме ҡулланыла, ул тәртип һанының латинса тамырҙарынан төҙөлгән булған, йәғни, *Ununpentium *— һүҙмә-һүҙ *«бер-бер-бишенсе»*.

2016 йылдың 8 июнендә ИЮПАК  элементҡа Мәскәү өлкәһе хөрмәтенә «московий» (*Moscovium*, Mc) исемен бирергә тәҡдим  итә, сөнки тап шунда  Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты (Дубна) урынлашҡан. Баш ай йәмәғәтселек менән фекер алышыуҙарҙан һуң, 2016 йылдың 28 ноябрендә,  115 -сы элементҡа «московий» исеме раҫлана .

## Тарихы
Московий 2004 йылда Рәсәйҙең (Дубна) ҡалаһында урынлашҡан Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты һәм АҠШ-тың Калифорния штаты Ливерморе ҡалаһында урынлашҡан Ливерморе милли лабораторияһы тарафынан асылған.

## Сығарып алыу
Московий изотобы   ядро реакциялары һөҙөмтәһендә сығарып алына:

: {^{243}_{95}Am} + {^{48}_{20}Ca} -> {^{289}_{115}Mc} + 2 {^1_0n}
: {^{243}_{95}Am} + {^{48}_{20}Ca} -> {^{288}_{115}Mc} + 3 {^1_0n}
: {^{243}_{95}Am} + {^{48}_{20}Ca} -> {^{287}_{115}Mc} + 4 {^1_0n}

## Физик үҙенсәлектәре
Московий  - висмутҡа оҡшаған күсмә металл тип фараз ителә. Уның тығыҙлығы 13,5 г/см кимәлендә тип көтөлә.  Московийҙың иреү температураһы  яҡынса 400 °C булыр тип фаразлана, һәм, моғайын,  висмутҡа ҡарағанда ауырыраҡ ирер.. Московий номиналь йәһәттән  азот (пниктогендар) кесе төркөмөнә инә. 

## Химик үҙенсәлектәре
Московий окисланғанда үҙ төркөменең еңел аналогтарына түгел, ә һелтеле металдарға оҡшашыраҡ булыр  тип көтөлә. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Московий//Большая российская энциклопедия
* Московий на Webelements

## Әҙәбиәт
*Московий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 10-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Шмарёв Алексей Тихонович

**Шмарёв Алексей Тихонович** (тыуғанда — **Алексей Михайлович Быков**; 18 ғинуар 1913 йыл — 2 июнь 1993 йыл) — СССР-ҙың ғалим-нефтсеһе, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. Нефть һәм газ сәнәғәтен ойоштороусыларҙың береһе, геология, нефть һәм газ ятҡылыҡтарын быраулау һәм эшкәртеү өлкәһендәге ҙур белгес. «Татнефть» етәксеһе, Татар АССР-ының Совнархоз етәксеһе. РСФСР-ҙың геология министры урынбаҫары, Ленин премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Алексей Тихонович Шмарев 1913 йылдың 18 ғинуарында Нальчикта (хәҙер Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы) тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда «Майнефть» (Нефтегорск) тресында быраулаусы булып башлай. 1938 йылда Грозный нефть институтын тамамлай. 1941 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

1940—1942 йылдарҙа «Ишембайнефть» тресының идарасыһы була. 1942 йылда «Туймазанефть» тресы идарасыһы итеп тәғәйенләнә. Ишембайҙа беренсе турбина быраулау контораһын ойоштора.

1945—1948 йылдарҙа «Туймазанефть», «Ишембайнефть» трестарының, «Башнефтеразведка» ошошмаһының (1945)быраулау контораһы директоры, трест идарасыһы, «Башнефть» берекмәһенең начальник урынбаҫары (1938—1950); «Татнефть» берекмәһенең беренсе начальнигы (1950—1956 йылдар; уны Валентин Дмитриевич Шашин алмаштыра); СССР Министрҙар Советының Главгаз Башлығы начальнигы, Татар СНХ-һы рәйесе, РСФСР-ҙың ВСНХ рәйесе урынбаҫары, Средневолжский СНХ-һы рәйесе(1957—1965); РСФСР геология министры урынбаҫары, (1965—1977). Техник фәндәр докторы (1966).

1977 йылда пенсияға сыға, ғилми учреждениеларҙа эшләй башлай: ВНИИГНИ директоры урынбаҫары (1977—1986); ВНИПИморнефттең өлкән ғилми хеҙмәткәре (1989—1993).

РСФСР-ҙың 3-сө һәм 6-сы саҡырылыш, СССР-ҙың 5-се саҡырылыш (1958—1962) Юғары Советы  депутаты.

1993 йылдың 2 июнендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуровский зыяратында ерләнгән.

## Хеҙмәттәре
Күп кенә ғилми хеҙмәттәр, рационализаторлыҡ тәҡдимдәре, уйлап итабыуҙар, китаптар авторы.

* Развитие буровых работ в Башкирии и Татарии [Текст]. — Москва: Недра, 1966. — 262 с. : ил.; 22 см

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1950)
* Ленин премияһы(1962)
* Ике Ленин ордены (1948; 1956)
* Биш Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1942; 1950; 1963; 1968; 1971)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1949)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1981)
* миҙалдар
* «Дуҫлыҡ» газ торбалары эшләй башлауға бәйле СЭВ-тың иҫтәлекле миҙалы.
* СССР-ҙың почетлы нефтсеһе
* Почетлы ер аҫты разведкалаусыһы
* Татар АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе.

## Хәтер
* Алексей Шмарев тураһында «Татнефть» етәкселеге уның тормошона һәм эшмәкәрлегенә арналған китап сығара
* Шмарево исемендәге сквер бар (Бөгөлмә)
* Бөгөлмә ҡалаһында һәйкәл ҡуйылған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ринат Файзрахманов, Энгель Зайнетдинов. Хрущёв как-то спросил Шмарёва… //«Республика Башкортостан» № 63 04.04.2014 https://web.archive.org/web/20140606211957/http://resbash.ru/stat/2/5762

## Һылтанмалар
*   
* Биография
* Ф. К. Салманов. К 85-летию со дня рождения Алексея Тихоновича Шмарева
Шумейко Григорий Григорьевич

**Шумейко Григорий Григорьевич** (12 декабрь 1923 йыл — 1 май 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, полковник. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Григорий Григорьевич Шумейко 1923 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Стәрлетамаҡ ҡалаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

Краснодар крайының Гулькевич районы Кубань ауылында урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлай.

1941 йылдың октябрендә Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһысафына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың ноябренән. Тәүҙә автомобиле водителе булып хеҙмәт итә. 1944 йылда Сталинград хәрби танк училищеһын тамамлай.

1944 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

1-се Белорус фронты 2-се гвардия танк армияһы 9-сы гвардия танк корпусының 50-се гвардия танк бригадаһының взвод командиры, гвардия лейтенанты. Польшаны азат итеүҙә айырылып тора. 1945 йылдың 18 ғинуарында Плоцк ҡалаһы районында Г. Г. Шумейко етәкселегендә 5 танкынан торған төркөм дошман тылына разведкаға һәм Висла йылғаһы аша кисеүҙе алырға ебәрелә. Ут эсенә эләгеп, танкистар ҡулса оборонаһы тота һәм ике көн буйы һуғыша, дошмандың танкыға ҡаршы өс батареяһын юҡ итә, һуңынан ҡырылған машиналарын ҡалдырып, ҡамауҙан сыға. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге указына ярашлы, командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менәналышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия лейтенанты Григорий Григорьевич Шумейкоға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

Һуғыштан һуң Г. Г. Шумейко Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1945 йылда Ленинград юғары офицерҙар бронетанк мәктәбен тамамлай, 1966 йылда — М. В. Фрунзе.исемендәге Хәрби академияны. Полковник Г. Г. Шумейко Киев юғары танк инженер училищеһының факультет һәм кафедра етәксеһе була. Украинала, Киев ҡалаһында йәшәй.

Григорий Григорьевич Шумейко вафат 1977 йылдың 1 майында вафат була. Киевтың Лукьянов хәрби зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945 йыл 27 февраль);
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы № 5925
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944 йыл 21 февраль)
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944 йыл 27 июль)
* 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены
* миҙалдар

## Хәтер
* Краснодар крайының Кубань ауылында 22-се мәктәпкә Герой исеме бирелгән, мәктәп алдына уның бюсы ҡуйылған.
* Краснодар крайы Гулькевичи ҡалаһының Хәтер аллеяһында бюсы ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Самарий

**Самарий** (, Sm) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор элементы. Тәртип номеры — 62. Лантаноидтар төркөмөнән. Ябай матдә **самарий** — ҡаты металл, аҡ төҫтә.

## Символы
Самарий элементының символы — Sm (*Самарий* тип уҡыла).

## Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Элемент самарскит минералынан айырып алынған ((Y,Ce,U,Fe)3(Nb,Ta,Ti)5O16). Был минерал 1847 йылда урыҫ тау инженеры, полковник *В. Е. Самарский-Быховец* хөрмәтенә аталған (шул минерал өлгөһөн тикшеренеүгә алырға рөхсәте өсөн немец химигы Генрих Роза тәҡдиме буйынса). Самарскитта яңы, бығаса билдәле булмаған француз химик элемент табылған спектроскоп ысулы менән 1878 йылда Делафонтен һәм 1879 йылда Лекок де Буабодран тарафынан табылған. Был 1880 йылда швейцария химигы Ж. де Мариньяк асыш булыуын раҫлай . Элемент минерал буйынса самарий тип атала; был тарихта ысын кеше исеме бирелгән тәүге осраҡ, шуғаса мифологик персонаждар исеме ҡушыла торған булған. Тәүге тапҡыр таҙа самарий ХХ быуат башында ғына бүлеп алына.

## Тәбиғәттә
Ер ҡабығында самарий йөкмәткеһе — 8 г/т, океан һыуҙарында — 1,7 мг/л.

### Ятҡылыҡтары
Самарий лантаноидтар составына инә, уларҙың ятҡылыҡтары Ҡытай, АҠШ, Ҡаҙағстан, Рәсәй, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавия дәүләттәрендә табылған.

## Сығарып алыу
Металлик самарий етештереү структураһына һәм иҡтисади күрһәткестәргә ярашлы рәүештә, металлургия һәм электролитик ысулдар менән алына. Донъяла самарий сығарып алыу бер нисә йөҙ менән тонна тип баһалана, күбеһе монацит ҡомдан ион алмаштырыу ысулдары менән сығарыла.

### Хаҡы
Самарий хаҡы таҙалығы 99-99,9 % 1 ҡойолмаларында 1 килограмы өсөн 50-60 доллар тирәһендә тирбәлә.

2014 йылда 25 грамм 99,9 % таҙалыҡ самарийҙы 75 евроға һатып алырға мөмкин булған.

## Физик үҙенсәлектәре
Самарий металы — тышҡы күренеше менән ҡурғашҡа, ә механик үҙенсәлектәре буйынса — цинкҡа оҡшаған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Самарий//Большая российская энциклопедия
* Самарий на Webelements
* Самарий в Популярной библиотеке химических элементов 
* Ряд свойств гексаборида самария

## Әҙәбиәт
* Самарий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 22-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
Ҡотип Зиннәт Ҡотип улы

**Ҡотип Зиннәт Ҡотип улы** (, тыуған — **Зиннат Кутипов Кутипович**, ; 1918—1944) — Башҡорт АССР-ы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.  Бөйөк Ватан һуғышы яугире

## Биографияһы
Ҡотип Зиннәт Ҡотип улы 1918 йылда  Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Арый ауылында тыуған (хәҙер Башҡортостан Республикаһының  Дыуан районы). 1935 йылда Мәсәғүт педагогия техникумын, ә 1939 йылда  — К.А.Тимирязев  исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.  Һуңынан Дәүләкән педагогия училищеһында  тарих уҡытыусыһы булып эшләй.

Ҡотиптың тәүге әҫәрҙәре 1930 йылдың икенсе яртыһында донъя күрә.  Шиғырҙары   «Йәш төҙөүсе» (*«Молодой строитель»*), «Ленинсы» (*«Ленинец»*) гәзиттәрендә,  «Үктәбер» (*«Октябрь»*) һәм  «Беренсе йыр» (*«Первая песня»*) журналдарында баҫылып сыға. 1939 йылда Башҡортостан дәүләт нәшриәте балалар өсөн «Шиғырҙар» йыйынтығын сығара, унда  испан халҡының  фашизмға ҡаршы көрәше инә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Ҡотип фронтҡа китә.  1944 йылдың 6 июлендә Белоруссияны фашистарҙан азат иткәндә батырҙарса һәләк була.

## Баҫылған китаптары

* *Ҡотип Зиннәт. * Һуғыш үтте, һуғыш ҡалды. — Өфө, 2000.

## Хәтер
2015 йылда Өфөләге  Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһында Башҡорт дәүләт университетының I курс студенттары менән башҡорт яҙыусылары-фронтовиктарына арналған  «Һеҙҙең ҡыйыулыҡ — мәңге беҙҙең йөрәктәрҙә» исеме аҫтында асыҡ дәрес үтә. Студенттар Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Башҡортостандың  күп шағирҙарының: Ғәли Ахмати Зуфар М Ғәли Әхмәти, Зөфәр Мансуров, Хөрмәт Хайри, Әхмәт Шакири, Нур Исмәғилев һәм башҡалар тормошо һәм ижады тураһында доклад әҙерләй. Айырым урын Зиннәт Ҡотиптың   ижадына ла бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Кутип (Кутипов) Зиннат Кутипович // Башкирская энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015—2017. ISBN 978-5-88185-143-9.
* Писатели земли башкирской. Справочник // Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — С. 496.
* Писатели земли башкирской. Справочник // Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина (2-е издание, переработанное и дополненное). — Уфа: Китап, 2015. — С. 672. ISBN 978-5-29506338-1
Самарин Павел Григорьевич

**Самарин Павел Григорьевич** (11 июль 1930 йыл — 3 октябрь 2012 йыл — нефтсе, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1985), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1985).

## Биографияһы
Павел Григорьевич Самарин  1930 йылдың 11 июлендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Демидовка ҡасабаһында (хәҙер — Башҡортостандың Ҡалтасы районында) тыуған.

1954 йылдан Бөрө геология-эҙләнеү контораһында эшләй, 1962—1992 йылдарҙа — «Южарланнефть» НГДУ-һында нефть һәм газ сығарыу буйынса оператор, насос станцияһы машинисы.

Нефть промыслаһын бер торбалы йыйыу системаһына күсереүҙә, нефть сығарыу объекттарын автоматлаштырыу һәм телемеханизациялауҙа; торбалы һыу бүлгестәрен эшләүҙә һәм ғәмәлгә индереүҙә ҡатнаша.
Самарин Павел Григорьевич 2012 йылдың 3 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969)
* Ленин ордены (1971)
* СССР Дәүләт премияһы (1981).
* СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1985)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1985)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* https://web.archive.org/web/20170213090428/http://mus.krasnkultura.ru/article/a-41.html
Хөбөтдинов Рауил Низам улы

**Рауил Хабетдин улы Низамов** (15 декабрь 1928 йыл — 5 октябрь 1997 йыл) — совет ауыр атлеты һәм тренеры (ауыр атлетика). Мельбурнда үткән Йәйге Олимпия уйындарының көмөш миҙалы призеры. Ҡытай чемпионы (1956), Европа һәм СССР чемпионы (икеһе лә 1957 йыл), СССР Халыҡтары спартакиадаһы призеры (1956 йыл). Ауыр атлетика буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры.

## Биографияһы
Хәбетдинов Рауил Низам улы 1928 йылдың 15 декабрендә Кемерово өлкәһенең Юргин районы Зимник ауылында тыуа.

1956—1958 йылдарҙа штанга күтәреү (жим) буйынса 8 тапҡыр донъя рекордсыһы.

1948—1960 йылдарҙа СКА һәм «Крылья Советов» (Новосибирск) өсөн сығыш яһай.

1960 йылда спорт карьераһын тамамлай.

1961—1965 йылдарҙа «Спартак» (Октябрьский) ирекле спорт йәмғиәте тренеры.

1997 йылдың 5 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһында вафат була.

## Йәйге Олимпия уйындары (1956)
Совет штангистары командаһы ете кешенән тора һәм 1956 йылдың Йәйге Олимпия уйындарында  тренерҙар еңел ауырлыҡҡа Хәбетдиновты һәм Рыбакты ҡуя, сөнки илдә Пауль Андерсенға еткән ауыр түләк булмай. 24 ноябрҙә Мельбурндың «Эксибишать Билдинг» күргәҙмә залында Рауил Хәбетдинов еңел ауырлыҡта 125 килограм штанга күтәреп, ынтылыш менән күтәреүҙә 110 килограм ауырлыҡты күтәреп, этеп күтәреүҙә 137,5 килограмды алып Йәйге Олимпия уйындарының көмөш призеры була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*  
ХАБУТДИНОВ Равиль Незамович
* Первый новосибирский олимпиец/
Кузнецов Александр Павлович

**Кузнецов Александр Павлович** (8 ноябрь 1923,  Екатериновка ауылы,  Бәләбәй кантоны, Башҡорт АССР-ы, — 30 май 1979, Львов) — артиллерия полковнигы,  Дан орденының  тулы кавалеры.

## Биографияһы
Кузнецов Александр Павлович 1923 йылдың 8 ноябрендә Башҡортостандың Бәләбәй районы   Екатериновка  ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. Бәләбәй педагогия училищеһының 2-се курсын тамамлай. 1941 йылдың декабрендә Ҡыҙыл Армия сафына алына.

Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың июленән.

Александр Павлович һуғыштан һуң армияла хеҙмәтен дауам итә. 1953 йылда  Киев артиллерия училищеһын тамамлай. 1971 йылда подполковник  Кузнецов запаста

1975 йылдан бирле запастағы полковник.  Ивано-Франковск ҡалаһында йәшәй (Украина). 2-се мәктәптә военрук булып эшләй

1979 йылдың 30 майында вафат була.  Ивано-Франковск өлкәһенең Тысменицкий районының Чукаливка ауылында ерләнә.

## Батырлығы
277-се гвардия  истребитель- танкыға ҡаршы артиллерия полкының командир ярҙамсыһы   (4-я гвардия истребитель-танкыға ҡаршы бригада, 69-сы армия, 1-се Белорус фронты) гвардия сержанты Кузнецов 1944 йылдың 25 июлендә Хмель ҡасабаһы  (Люблин ҡалаһынан 17 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Польша) янында дошман оборонаһын  разведкалау  барышында гвардия сержанты Кузнецов һалдаттар төркөмө менән гитлерсыларға  алышҡа инергә мәжбүр була,  уның барышында  10 дошман һалдаты юҡ ителә , дүртәүһе  әсиргә алына, ҡалғандары ҡаса

1944 йылдың 3 авгусында 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

Гвардия старшинаһы А.П.Кузнецов 1944 йылдың 31 июлендә пехота менән бергә  Висла йылғаһы аша сығып  (Польшаның Радом ҡалаһынан  42,5 км көнсығышҡараҡ), беренселәрҙән булып дошман  урынлашҡан урынға бәреп инә һәм 10 гитлерсыны юҡ итә.  Бынан һуң дошман оборонаһының йомшаҡ урындарын асыҡлай, был артиллерия полкының төп көстәренә  кисеүҙе еңеләйтә.

1944 йылдың 21 сентябрендә 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә .

Пискуров (Польша)  тораҡ пункты районында  дошман  оборонаһын йырып,   1945 йылдың 14 ғинуарында Кузнецов ваҡытында дошмандың ут нөктәләрен асыҡлай, шунан һуң үҙ артиллерияһының атыуын төҙәтә. Уның арҡаһында  3 дошман пулеметы һәм минометы юҡ ителә.

1945 йылдың 16 ғинуарында Воля-Стара тораҡ пункты  янында  (Польшаның Радом ҡалаһынан көнсығышҡараҡ ), гитлерсылар төркөмөнөң ҡапыл  һөжүменән   полк командирын яҡлап, ике разведчик менән бергә тигеҙ булмаған алышҡа инә. Бер нисә дошман һалдатын үлтерә, ҡалғандары  ҡаса.

1945 йылдың 24 мартында 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

## Бүләктәре

* Дан орденының өс дәрәжәһе
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар («Батырлыҡ өсөн» миҙалы һәм ике миҙал «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн»).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* encyclopedia.mil.ru

## Әҙәбиәт

* Несокрушимые. Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. Уфа.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Музычук Мария Олеговна

**Мария Олеговнаға Музычук** (;  21 сентябрь 1992, Стрый Львов өлкәһе, Украина) — украин шахматсыһы, Украина шахмат тарихында украин шахматсылар араһында 15-се һәм икенсе (Анна Ушенинанан һуң) донъя чемпионы (6.4.2015—14.3.2016). Ике тапҡыр Украина чемпионы (2012, 2013).Украина ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында команда донъя чемпионаты (2013) һәм команда  Европа чемпионаты еңеүсе (2013). Ҡатын-ҡыҙҙар араһында гроссмейстер (2007), халыҡ-ара мастер (2008), гроссмейстер (2015). Украин шахматсыһы Анна Музычуктың һеңлеһе.

## Биографияһы
Ата-әсәләре — шахмат тренерҙары, Украинаның атҡаҙанған тренерҙары

Мария 2015 йылдың донъя чемпионы титулын яулай.  Финалдың 1/32 уйынында  Канада вәкиле Юань Юаньлинде   2½:1½. иҫәбе менән еңә. Финалдың  1/16 финал уйынында  Польша шахматсыһы  Моника Соцконы  3:1 иҫәбе менән еңә. Финалдың  1/8 уйынында  донъя чемпионы болгар ҡыҙы  Стефанов Антоанета — 1½:½ иҫәбе менән еңә.  Финалдың  1/4 уйынында донъяның  вице-чемпионы 2011 Һиндостан вәкиле  Конер Хампиҙы   2½:1½. иҫәбе менән еңә.  Ярымфиналда Музычук икенсе Һи ндостан вәкиле Харика Дронаваллиҙы 3½:2½ иҫәбе менән еңә.  Финалда Мария  Рәсәй вәкиле Наталья Погонинаны   2½:1½. менән еңә. Чемпионат  барышында  буласаҡ донъя чемпионы менән халыҡ-ара гроссмейстер Александр Белявский күнекмәләр үткәрә. 2015 йылдың 8 апрелендә донъя чемпионатында еңеү  шахматсы өсөнсө дәрәжә  «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнә.

Иң яҡшы шахматсы булараҡ ФИДЕ Caissa award 2015 премияһына лайыҡ була. Шахмат  «Каисса» Оскары 2016 йылдың 8 сентябрендә Баҡыла  42-се шахмат олимпиадаһы ваҡытында  ваҡытында тапшырыла

Мария Музычук  2016 йылда ҡытайлы Чифань Хоу менән уйында үҙенең донъя чемпионы титулын яҡлап  ҡала алмай

## Спорт һөҙөмтәләре

### Турнирҙар

### Шахмат олимпиадалары
Украина милли ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында өс  олимпиадала ҡатнаша (2010, 2012, 2014).

### Команда донъя чемпионаты
Украинаның милли ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында дүрт донъя чемпионатында ҡатнаша (2009, 2011, 2013, 2015).

### Команданың Европа чемпионаты
Украина милли ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында өс Европа чемпионатында ҡатнаша (2011, 2013, 2015).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Анциферов Владимир Никитович

**Анциферов Владимир Никитович** (26 ноябрь 1933 йыл, Владивосток — 6 март 2016 йыл, Пермь) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-металдарҙы өйрәнеүсе. Техник фәндәр докторы (1972), профессор (1973), РФА академигы (2000).

## Биографияһы
Владимир Никитович Анциферов 1957 йылда Иркутск тау-металлургия институтын тамамлай. Соликамск магний заводында (1957); Пермь ҡалаһының Я. М. Свердлов исемендәге заводта (1958—1960, инженер − онтаҡ металлургияһы участка начальнигы).

1963 йылда МИСиС-ты тамамлай, аспирантурала кандидатлыҡ диссертацияһын, 1972 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1973 йылда профессор исемен ала, 1991 йылдың 7 декабренән —инженер фәне буйынса РФА мөхбир ағзаһы (материалдарҙы өйрәнеүсе фән), 2000 йылдың 26 майынан — РФА академигы.

1963—2008 йылдарҙа — ассистент, доцент, профессор, аспирантура һәм докторантура етәксеһе. (НЦ ПМ) ГОУ ВПО «Пермь дәүләт техник университет» (ПГТУ) онтаҡ материалдар өйрәнеүсе фәненең Ғилми үҙәген нигеҙләүсе һәм уның етәксеһе, ПГТУ-ның «Онтаҡ материалдар фәне» кафедраһы мөдире

2016 йылдың 6 мартында Пермдә вафат була. Ҡаланың Төньяҡ зыяратында ерләнә

## Фәнни эшмәкәрлеге
Владимир Анциферовтың ғилми етәкселеге аҫтында техниканың яңы тармаҡтары өсөн яңы материалдар булдырыла һәм Рәсәйҙең ҡайһы бер сәнәғәт предприятиеларында онтаҡ металлургияһы участкалары ойошторола. 500-ҙән ашыу фәнни баҫма, шул иҫәптән 41 монография авторы. В. Н. Анциферов тарафынан 234 авторлыҡ танытмаһы һәм РФ патенттары алына.

Онтаҡ, керамик, композицион материалдар алыу буйынса һәм төрлө функциональ тәғәйенләнештәге япмаларҙың физик-химик процестарын фундаменталь тикшеренеүҙәргә зур өлөш индерә.

## Маҡтаулы исмедәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1982)
* СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1987)
* РСФСР Юғары һәм махсус урта белем биреү министрлығы премияһы лауреаты (1984, 1987)
* Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1995, 2001, 2007)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
* Дүртенсе дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1999)
* Пермь ҡалаһының почётлы гражданы (1999)
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (20.09.2009) — *фәнни-педагогик эшмәкәрлеге һәм квалификациялы белгестәр әҙерләүгә ҙур өлөш индергән ҡаҙаныштары өсөн*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Страница на сайте УрО РАН
* Страница на сайте ПНИПУ
* Страница на сайте «Учёные России»
* Статья в «Уральской исторической энциклопедии»
* Историческая справка на сайте Архива РАН
* За науку обидно (интервью газете «Деловое Прикамье»)
* Земля не выдержит (интервью еженедельнику «Капитал-Weekly»)
* *Журавлёв С.* За проходной
* Десять заповедей Владимира Анциферова
Ступников Анатолий Петрович

** Ступников Анатолий Петрович ** (21 сентябрь 1930 йыл, Башҡорт АССР-ы Благовещен районы Покровка ауылы) — Башҡорт АССР-ы  «Нефтепроводмонтаж» тресының үҙәк ремонт оҫтаханалары  слесары. Хеҙмәт Даны орденының  тулы кавалеры.

## Биографияһы
Ступников Анатолий Петрович 1930 йылдың 21 сетябрендә Башҡорт АССР-ының Благовещен районындағы Покровка ауылында тыуған.  Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1949 йылда Өфөнөң 8 -се һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң  Өфө агрегат производство берекмәһендә слесарь булып  башлай.

1958 йылдан  алып Өфө приборҙар эшләү заводында, 1964 йылдан  «Нефтепроводмонтаж» тресының үҙәк ремонт оҫтаханаһында слесарь булып эшләй. 

1988 йылдан  Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында магистраль торба үткәргестәр төҙөлөшө буйынса слесарь булып эшләй

А. П.Ступникоы ҡатнашлығында Уренгой—Помара—Ужгород   газ үткәргсе торбалары төҙөүҙә ҡатнаша

1998 йылда  пенсияға сыға. Ступников Анатолий Петрович Өфөлә йәшәй.

## Бүләктәре
Пландарҙы  һәм  социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙәге күрһәткестәре, бер предприятиела оҙаҡ йылда  хеҙмәт иткәне өсөн А. П. Ступников I (1986), II (1981), III (1975) дәрәжәлә Хеҙмәт Даны ордены менән, миҙалдар менән бүләкләнә.  

## Әҙәбиәт

* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 6. Советы нар. хозяйства. — У. 2010. − 544 с. — ISBN 978-5-88185-071-5; науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар

*
Полоний

**Полоний** (, Po) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 16-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 84. Халькогендар төркөмөнә ҡарай. Нормаль шарттарҙа йомшаҡ радиоактив металл, көмөшһыу-аҡ төҫтә.

## Символы
Полоний элементының символы — Po (*Полоний* тип уҡыла).

## Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Элемент 1898 йылда Пьер Кюри һәм Мария Склодовская-Кюри тарафынан уран ыҫмалалы рудаһында асыла. Улар 18 июлдә Париж Фәндәр академияһы ултырышында докладта беренсе тапҡыр асыш тураһында хәбәр итәләр. Элемент Мария Склодовская-Кюриның тыуған яғы — Польша (лат. Polonia) хөрмәтенә исем ала

1902 йылда немец ғалимы Вильгельм Марквальд яңы элемент аса. Ул уны *радиотеллур тип атай*. Кюри, асыш тураһындағы яҙманы уҡып, был — улар тарафынан дүрт йыл элек асылған полоний элементы, тип хәбәр итә. Марквальд бындай баһа менән килешмәгән һәм уларҙың төрлө элементтар булыуын белдергән. Элементтар менән бер нисә эксперименттан һуң Марквальд үҙ хатаһын танырға мәжбүр була.

Полонийҙың 0,1 мг беренсе өлгөһө 1910 йылда алына.

## Тәбиғәттә
Полоний радионуклидтары тәбиғи радиоактив рәт составына инә:

: 210Po (''Т''<sub>1/2</sub> = 138,376 сут), 218Po (*Т*1/2 = 3,10 мин) и 214Po (*Т*1/2 = 1,643 с) — 238U рәтенә;

: 16Po (*Т*1/2 = 0,145 с) и 212Po (*Т*1/2 = 2,99 с) — Th рәбенә;

: 215Po (*Т*1/2 = 1,781 с) и 211Po(*Т*1/2 = 0,516 с) — в ряд 235U.

Шуға күрә полоний һәр саҡ торий һәм уран минералдарында була. Полонийҙың ер ҡабығындағы тотороҡло йөкмәткеһе — массаһы буйынса яҡынса 2 %.

## Үҙенсәлектәре
Полоний — көмөшһыу-аҡ йомшаҡ радиоактив металл.

Металл полоний һауала тиҙ окислана . Полоний диоксиды (РоО2)*x* һәм полоний монооксиды РоО билдәле. Галогендар менән тетрагалогенидтар ойоштора. Кислоталар йоғонтоһонда Ро2+ катиондары барлыҡҡа килеп, алһыу төҫлө иретмә хасил була:

: Po + 2 HCl -> PoCl2 + H2 ^.

## Полоний продукттарҙа
Полоний-210 аҙ ғына миҡдарҙа тәбиғәттә бар һәм тәмәкелә туплана, һөҙөмтәлә тәмәке тартыусыларҙың һаулығына зыян килтерә. Бүтән тәбиғи полоний изотоптары бик тиҙ тарҡала, шуға күрә тәмәкелә тупланып өлгөрә алмай. «Тәмәке етештереүселәр был элементты 40 йыл элек тапҡан, уны юҡҡа сығарырға ынтылыштар һөҙөмтә бирмәй», — тиелә 2008 йылда америка Стэнфорд университетының һәм Майо Рочестер клиникаһы тикшеренеүселәре яҙған мәҡәләлә.

## Ағыулылығы
Полоний-210 артык ағыулы, радиотоксинлы һәм канцерогенлы, ярым тарҡалыу осоро 138 көн 9 сәғәт. Уның сағыштырма активлығы (166 ТБк/г) шул хәтле оло, хатта альфа-киҫәксә генә нурланһа ла, уға ҡул менән ҡағылырға ярамай, сөнки тире генә түгел, бәлки бөтә организм ағыуланыуы мөмкин: полоний тире аша шаҡтай еңел үтә. Ул аралыҡ булғанда ла ҡот осҡос хәүефле. Шуға күрә полоний-210 менән герметик бокста ғына эшләйҙәр.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Полоний// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 20-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Полоний//Большая российская энциклопедия
* 
* «What is polonium-210?»
Гинзбург Семён Сергеевич

**Гинзбург Семен Сергеевич** (24 сентябрь 1907 йыл— 21 декабрь 1974 йыл) — совет киноһы белгесе, сәнғәт фәне докторы (1964).

## Биографияһы
1935 йылдан алып «Совет киноһы» журналының яуаплы мөхәррир ярҙамсыһы, яуаплы мөхәррир ярҙамсыһы, «Кино сәнғәте» журналының яуаплы секретары, «Совет сәнғәте» журналының кино бүлеге мөдире гәзите булып эшләй. 1939 йылда Бөтә Союз дәүләт кинематография институтының (ВГИК) аспирантураһын тамамлай.

1947 йылдың 10 июлендә фән кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Вопросы стилистики в работах мастеров кино» темаһына диссертация яҡлай. Космополитизм менән көрәш кампанияһы барышында «Кино сәнғәте» журналының яуаплы секретары һәм «Совет сәнғәте» гәзитенең кино бүлеге мөдире вазифаларынан бушатыла.1949 йылдың мартында Юғары аттеатацион комиссияһы (ВАК) уның диссертацияһын марксистик-ленинизм философияһына һәм эстетикаһына тап килмәй тип таный. Ғилми дәрәжә уға бирелмәй.

1950—1953 йылдарҙа — «Союзмультфильм» киностудияһының өлкән мөхәррире, 1953 йылда — Сәнғәт тарихы институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1956 йылда «Творческие вопросы развития советской мультипликационной кинематографии» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1946 -1966 йылдарҙа ВГИК-та һәм Юғары сценаристар һәм режиссерҙар курсындағы сценаристар бүлегендә кино тарихы һәм теорияһы буйынса курсын алып бара.

«Һүрәт һәм ҡурсаҡ фильмы: очерки развития совет мультипликацион кинематографияһы үҫеше очерктары» (1957), «Революцияға тиклемге Рәсәй кинематографияһы» (1963), «Кино теоияһы очерктары» (1974) китаптары һәм кинематография тарихы һәм теорияһы буйынса бер нисә ғилми хеҙмәт авторы.

1974 йылдың 21 декабрендә вафат була.

## Библиографияһы
* Сорочинская ярмарка: опера М. П. Мусоргского / С. Гинзбург. — М.: Музгиз, 1935. — 55 [2] с.
* О фильме «В поисках радости» / С. Гинзбург. — М.: Госкиноиздат, 1939. — 30 с. — (Библиотека советского кинозрителя).
* Рисованный и кукольный фильм: очерки развития советской мультипликационной кинематографии / С. С. Гинзбург; Акад. наук СССР. Институт истории искусств. — М.: Искусство, 1957. — 286 с.
* Советское кино в годы Великой Отечественной войны (1941—1945): конспекты лекций / С. С. Гинзбург. — М.: [б. и.], 1959. — 60 с.
* 動画映画論、映画芸術の方法と認識 / ギンズブルグ, S. — 東京: 理論社 (Токио, на японском языке)
* Dějiny sovětského kresleného a loutkového filmu / Semjon Sergějevič Ginzburg; Překl. Antonín Navrátil. — Praha: Státní pedagogické nakl., 1960. — 329 с.
* Искусство кино / С. С. Гинзбург. — М.: Знание, 1961. — 40 с.
* Кинематография дореволюционной России / С. С. Гинзбург; Институт истории искусств Министерства культуры СССР. — М.: Искусство, 1963. — 406 с.; М.: Аграф, 2007. — 488 с.
* Очерки теории кино / С. С. Гинзбург; Институт истории искусств Министерства культуры СССР. — М. : Искусство, 1974. — 264 с.

## Иҫкәрмәләр
Чумаков Фёдор Иванович

**Чумаков Фёдор Иванович** (24 декабрь 1782 йыл (4 ғинуар 1783 йыл)  — 22 ғинуар (3 февраль) 1837 йыл} ) — Мәскәү университетының физика һәм математика фәндәре бүлеге деканы һәм ординар профессоры.

## Биографияһы
Ротмистр ғаиләһендә тыуған. Мәскәү университеты ҡарамағындағы университет гимназияһында ҡаҙна иҫәбенә өс йыл уҡығандан һуң (12.02.1801—30.08.1804), Мәскәү университетына студент итеп ҡабул ителә. 1807 йылдың 9 июлендә физика-математика бүлеге курсын кандидат дәрәжәһе менән тамамлағас, ул Мәскәү университетының Педагогия институты кандидаты, ә һуңынан магистры итеп алына.

1808 йылдың 11 сентябрендә университет гимназияһы уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә: тәүҙә арифметика уҡытыусыһы, артабан алгебра һәм алгебраның геометрияға ҡушымтаһы уҡытыусыһы. 1812 йылдың башында, 9 ғинуарҙа, математика фәндәре докторы дәрәжәһе ала. Мәскәү университеты эвакуациянан ҡайтҡандан һуң, 1813 йылда ғәмәли математика кафедраһы адъюнкты булып раҫлана. 1814 йылдан алып — экстраординар профессор, 1818 йылдан — ординар профессор. Фёдор Иванович механиканы, оптиканы, математиканы, астрономияны уның геодезияға, навигацияға һәм гномоникаға ҡушымталары менән уҡыта.

1819 йылдан 1827 йылдың 11 майына тиклем университет ҡарамағындағы училище комитеты ағзаһы булып тора һәм Мәскәүҙә, шулай уҡ Смоленск, Тверь, Ярославль, Кострома, Вологда, Тула һәм Орел губерналарында ҡаҙна һәм шәхси уҡыу йорттарын күҙәтә. 1827—1833 йылдарҙа ике тапҡыр физика-математика бүлеге деканы була (1827—1828 һәм 1830—1832).

1832 йылдың 15 июнендә үтенесе буйынса эштән китә.

## Хеҙмәттәре
«Беллавен тарафынан хәрби мәктәптәрҙә ҡулланыу өсөн француз телендә баҫтырып сығарылған математика курсын» урыҫ теленә тәржемә итә (ч. I: «Арифметика и алгебра», Москва, 1817; ч. II: «Геометрия, начертательная геометрия, плоская и сферическая тригонометрия, нивелирование и правила съемки планов», 1819, 9 таблиц; ч. III: «Аналитическая геометрия и механика», 1821, 3 таблицы)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* «Биографический словарь профессоров и преподавателей Имп. Московского университета 1756—1855». — Ч. II. — M., 1855. — С. 556—557.
* 
* 

## Һылтанмалар
* Чумаков Фёдор Иванович (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 7 октября 2017.маков Фёдор Иванович (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 7 октября 2017.
Рентгений

**Рентгений** (, Rg) — элек **унуну́ний**, , **Uuu** йәки *эка-алтын*) Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор, яһалма синтезлап сығарылған 11-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 111,.атом номеры 111. Ябай матдә рентгений — күсемле металл. Иң оҙайлы тороусы (ярым тарҡалыу осоро — 2,1 минут) билдәле изотобының масса һаны 282.

## Символы
Рентгений элементының символы — Rg (*Рентгений* тип уҡыла).

## Тарихы һәм исем бирелеүе
Рентгений 1994 йылда Германияның Дармштадт ҡалаһы эргәһендәге Виксһаузен районында урынлашҡан Ауыр иондар институты тарафынан асыла.

111 элемент синтезын 1994 йылдың 8 декабрендә тәүге тапҡыр немец физиктары үткәргән. Немец физиктарынан тыш, халыҡ-ара төркөмгә Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институтынан өс рәсәй ғалимы, болгар (В. Нинов), ике словак һәм Финляндияның бер вәкиле ингән.

Тәүге синтез түбәндәге реакция буйынса үткәрелә.
: ^{209}_{83}{Bi} + ^{64}_{28}{Ni} \to ^{272}_{111}{Rg} + ^1_0{n}

Элементты башлап асыусылар уны билдәле немец физигы, Нобель премияһы лауреаты, нурҙы асҡан Конрад Вильгельм Рентген хөрмәтенә *рентгений* тип атарға тәҡдим итәләр. Элементтың символы— Rg.

IUPAC 111 элементтың асылыуын рәсми рәүештә 2003 йылда танылған, ә 2004 йылдауға рентгений исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рентгений//Большая российская энциклопедия
* Рентгений на Webelements
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ
* Сверхтяжелый элемент рентгений, возможно, обнаружен в золоте // Газета.Ru, 6 дек 2010
Прометий

**Прометий** (, Pm) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор элементы. Тәртип номеры - 61.Лантаноид. Тәбиғәттә осрамай тиерлек, сөнки  ундағы барлыҡ изотоптар радиоактивлы. Тәүге тапҡыр яһалма рәүештә  1945 йылда алынған. Иң оҙаҡ тора торған изотобы — прометий-145, ярым тарҡалыш осоро 18 йыл  була.

## Символы
Прометий элементының символы - Pm (*Прометий* тип уҡыла).

## Тарихы
Прометий,  ҡыҫҡа ваҡытлы радиоактив элемент булараҡ, тәбиғәттә бик аҙ күләмдә осрай (баһалауҙар буйынса, ул Ер ҡабығында бер нисә йөҙ грамм) һәм күп тикшеренеүселәрҙең тырышлығына ла ҡарамаҫтан, аналитик рәүештә табыла алмай.

Прометий 1945 йылда америка химигы Д. Маринский, Л. Гленденин һәм Ч. Кориэлл прометийҙы урандан ион алмашлы ыҫмала ярҙамында бүлеп сығарған

1947 йылда, прометийҙың химик үҙенсәлектәрен тикшереү үткәргәс, яңы элемент барлығы иҫбатлана.

## Исеменең килеп сығышы
Мифик герой -  ут урлап, уны кешеләргә тапшырған титан Прометей исеменән алып ҡушылған.

1950 йылда  IUPAC  Атом үлсәүе буйынса комиссия 61-се элементҡа прометий исеме бирә, бөтә иҫке — иллиний, флоренций, прометей һәм циклоний — кире ҡағыла.

## Сығарып алыу
Металлик  прометийҙы  PmF3 металлотермия ысулы менән алалар.147Pm атом реакторҙарында барлыҡҡа килә торған төрлө  радиоактив изотоп элементтар  ҡатнашмаһынан айырып алына.

## Ҡулланылышы
Радиолюминофорҙарға өҫтәмә булараҡ ҡулланыла, прометий уларҙы β-нурланыштан яҡтыртырға мәжбүр итә. Шул уҡ ваҡытта, α-нурланышҡа нигеҙләнгән матдәләрҙән айырмалы булараҡ, ул радиолюминофорҙарҙың тиҙ туҙыуына килтермәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*Прометий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 21-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар

*Прометий//Большая российская энциклопедия
* Прометий на Webelements
* Прометий в Популярной библиотеке химических элементов
Рений

**Рений** (, Re) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 7-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 75. Стандарт шарттарҙа тығыҙ, көмөшһыу-аҡ күсеүсән металдан ғибәрәт.

## Символы
Рений элементының символы — Re (*Рений* тип уҡыла).

## Исеменең килеп сығышы
Элементтың исеме латинса *Rhenus* — Германиялағы Рейн йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан .

## Тарихы
Ренийҙың барлығы оҡшашлыҡ үҙенсәлеге буйынса Д. И. Менделеев тарафынан алдан уҡ, 1871 йылда, әйтеп ҡуйылған булған(«тримарганец»), әммә «двимарганец» (инглизсә «dvi-manganese») күпкә йышыраҡ ҡулланылған.

Рений 1925 йылда немец химиктары Ида һәм Вальтер Ноддактар тарафынан, колумбит минералын спектраль анализ үткәреп тикшереү ваҡытында *Siemens & Halske* компанияһы лабораторияһында асыла.

Ренийҙың сағыштырмаса таҙа өлгөһөн 1928 йылда ғына алырға мөмкин була. 1 г рений алыу өсөн 600 кг норвег молибденитын эшкәртеү талап ителә.

Рений тотороҡло изотобы билдәле булған һуңғы асылған элемент була. Ренийҙан һуң асылған барлыҡ элементтарҙың (яһалма рәүештә алынғандарын да индереп) тотороҡло изотоптары булмаған.

## Донъяла рений сығарыу
2006 йылда донъяла рений табыу яҡынса 40 тонна тәшкил итә. Иң ҙур етештереүсе — Чили компанияһы Molymet. Рений етештереү тотороҡло үҫә һәм 2008 йылда ул 57 тоннаға етә.

## Ҡулланыу
Ренийҙы ҡулланыуҙы билдәләгән иң мөһим үҙенсәлектәре — бик юғары иреү нөктәһе, химик реагенттарға тотороҡлолоғо, катализатор активлығы (бында ул платиноидтарға яҡын). Әммә рений — ҡыйбат һәм һирәк металл, шуға күрә уны файҙаланыу башҡа металдарға ҡарағанда өҫтөнлөклөрәк булған осраҡтар менән сикләнә.

## Хаҡы
Аҙ миҡдарҙа булыуы һәм шул уҡ ваҡытта ихтыяж ҙур булыу сәбәпле, рений иң ҡиммәтле металдарҙың береһе. Уның хаҡы металлдың таҙалығына ныҡ бәйле, 1 кг рений хаҡы 1000 долларҙан 10,000долларға тиклем етә.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Рений// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 22-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Рений//Большая российская энциклопедия

* 
*  
* 
*
Рубидий

**Рубидий** (, Rb) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осоро, 1-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 37. Ябай матдә **рубидий** — йомшаҡ, тиҙ иреүсән һелтеле металл, көмөшһыу-аҡ төҫтә.

## Үҙенсәлектәре

Металлик рубидий металлик калийға һәм металлик цезийға тышҡы күренеше, йомшаҡлығы һәм ток үткәреүсәнлеге менән оҡшашлыҡҡа эйә һәм. Рубидийҙы асыҡ һауала һаҡлау ярамай, сөнки барған реакцияларҙа бик күп йылылыҡ бүленеп сыға, хатта ҡайһы берҙә килтерә металдың ҡабынып китеүенә лә килтереүе ихтимал. Рубидийҙың һыуға ҡарағанда тығыҙлығы юғары, шуға күрә башҡа һелтеле металдар төркөмөнән айырмалы рәүештә, һыуҙа бата.

## Символы
Рубидий элементының символы — Rb (*Рубидий* тип уҡыла).

## Тарихы
Рубидий 1861 йылда Роберт Вильгельм Бунзен һәм Густав Роберт Кирхгоф тарафынан асыла.

Улар спектраль анализ ярҙамында алюмосиликаттарҙы тикшергәндә яңы элемент табалар. Элементтың спектр һыҙаттары ҡуйы ҡыҙыл төҫтә булғанлыҡтан, уға рубидий тигән исем биргәндәр (латинса *rubidus* "ҡуйы ҡыҙыл ".

### Ятҡылыҡтары
Рубидий ингән минералдар (лепидолит, циннвальдит, поллуцит, амазонит), Германия, Чехия, Словакия, Намибия, Зимбабве, Төркмәнстанда һәм башҡа илдәрҙә табыла.

### Йыһанда
Аномаль юғары миҡдарҙа рубидий Торн — Житков объекттарында (объекты Торна — Житков) күҙәтелә (ҡыҙыл гигант йәки сверхгигант, уның эсендә нейтрон йондоҙ бар).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Рубидий//Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 22-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* *Перельман. Ф. М.* Рубидий и цезий. М.: АН УССР, 1960. 140 с. с илл.
* *Плющев В. Е., Степин Б. Д.* Химия и технология соединений лития, рубидия и цезия. — М.-Л.: Химия, 1970. — 407 с.
* 

## Һылтанмалар
* Рентгений//Большая российская энциклопедия
* Рубидий
* Рубидий на Webelements
* Рубидий в Популярной библиотеке химических элементов
Кашапов Иван Ибраһим улы

**Кашапов Иван Ибраһим улы** (2 сентябрь 1915 йыл — 12 март 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, миномет взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Иван Ибраһим улы (Уршат Кашафетдин улы) Кашапов 1915 йылдың 2 сентябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ҡолай (элекке атамаһы Ҡолай-Алтынбай) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Колхозда эшләй.

1939 йылда Үзбәк ССР-ының Ташкент ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл армия сафтарына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы башында 39-сы айырым танк бригадаһында танк механик-водителе булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың июленән 1943 йылдың апреленә тиклем Урта Азия хәрби округының Ашхабад хәрби пехота училищеһында уҡый, уны тамамлағас, хәрәкәт итеүсе армияға ебәрелә.

1943 йылдың апреленән алып 193-сө тау-уҡсылар полкында миномет взводы командиры вазифаһында һуғыша. 1944 йылдың октябренән 1945 йылдың майына тиклем — 103-сө уҡсылар полкының миномет ротаһы командиры. Кавказды обороналау яуында Уршат Кашапов ҡаты яралана һәм госпиталгә ингәндә уның ҡыҙылармеец кенәгәһендә исеме ҡан менән ҡаплаған була. Шуға ла уны Иван тип теркәйҙәр. Аҙаҡ ул ғүмере буйы ошо урыҫ исемен йөрөтөргө ҡарар итә.

Госпиталдән һуң Иван Кашапов Украина фронтында минометсылар взводы командиры була, ә Германияны Еңеү көнөн 1-се Балтиҡ буйы фронтында ҡаршылай. Һуғыштан һуң минометсы демобилизациялана. Үзбәкстанға китә һәм ҡырҡ йылдан ашыу шунда йәшәй һәм эшләй. Хаҡлы ялға сыҡҡас, ветеран тыуған төбәгенә ҡайта.

Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә йәшәй, 2005 йылдың 12 мартында 90-сы йәшендә вафат була. Тыуған яғында — Борай районының Ҡолай ауылы зыяратына ерләнә.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлыҡғы өсөн Кашапов Иван Ибраһим улы 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордендары, «Батырлыҡ өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» һәм башҡа миҙалдар менән бүләнләнә. 2005 йылдың 22 февралдә, Ватанды һаҡлаусылар көнө байрамы алдынан, Республика Йортонда Башҡортостан Республикаһы Президенты һуғыш ҡаһарманына «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 60 йыл» юбилей миҙалын тапшыра.

2005 йылдың 25 ноябрендә Өфө ҡалаһында Шота Руставели урамындағы И. И. Кашапов йәшәгән 26-сы йорт фасадына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Левитан Евгений Александрович

**Левитан Евгений Александрович** (9 декабрь 1943 йыл) — пианист, музыкаль педагог. Берта Маранц һәм Станислав Неугауздың уҡыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, профессор, «Урыҫ башҡарыу сәнғәте» фонды премияһы лауреаты.

Евгений Александрович Левитан Ленинградта табиптар ғаиләһендә тыуған. Әсәһе яғынан — күренекле урыҫ шағиры Александр Введенскийҙың яҡын туғаны. 1973 йылдан алып ул М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһында уҡыта; бер нисә йыл дауамында махсус фортепиано кафедраһы мөдире. 2005 йылдан — Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы махсус фортепиано кафедраһы мөдире. А. Левитандың 20-нән ашыу уҡыусыһы төрлө Халыҡ-ара конкурстар лауреаттары, улар араһында — А. Чернов, Е. Нефедов, Е. Ханин, М. Кутуев, А. Бородин, М. Ивашков, А Нечаев, С Хуланхов, Д. Хуланхов, А. Литвиненко, Е. Симакова, Д. Каукин, Э. Фарахова, А. Федотов һәм башҡалар.

Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә концерттар меннә сығыш яһай. Берта Маранц һәм Станислав Нейгауз тураһында фундаменталь эштәр авторы, улар үҙәк нәшритәтәрҙә баҫылып сыға. Рәсәйҙәге һәм сит иоләрҙәге бер нисә конкурс жюрийы рәйесе һәм ағзаһы булып тора.

Е. А. Левитан —Станислав Нейгауз исемендәге халыҡ-ара конкурсына нигеҙ һалыусы, тәүге тапҡыр Силәбе ҡалаһында 2007 йылдың апрелендә һәм 2010 йылдың ноябрендә күренекле пианистар Владимир Крайнев һәм Элисо Вирсаладзе етәкселегендә үткәрелде. 3-сө конкурс 2015 йылдың ноябрендә уҙғарылды (рәйесе Э.Вирсаладзе).

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* На сайте 2-го Международного конкурса пианистов им. Станислава Нейгауза.
* На сайте записей классической музыки.
* Канал Евгения Левитана на портале YouTube.
Таллий

**Таллий** (, Tl) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 13-сө төркөм элементы. Тәртип номеры — 81.

Ауыр металдар төркөмөнә ҡарай. Ябай матдә **таллий** — йомшаҡ, бик ағыулы, көмөшһыу-аҡ төҫ менән көрәнһыу-зәңгәрерәк төҫмөрлө металл.

## Символы
Таллий элементының символы — Tl (*Таллий* тип уҡыла).

## Тарихы
Таллийҙы 1861 йылда инглиз ғалимы Уильям Крукс Гарц тау массивтарында урынлашҡан Абберод ҡалаһы янындағы көкөрт кислотаһы заводының ҡурғаш камераларында ҡалған шламды спектраль ысул менән тикшереп аса.

1862 йылда металлик таллий Уильям Крукс һәм француз химигы Клод-Огюст Лами тарафынан да үҙ аллы эҙләнгәндә табыла.

### Исеменең килеп сығышы
Элемент үҙенең исемен спектрындағы йәшел һыҙаттар айҡанлы ала ( — йәш, йәшел тәлгәш).

## Тәбиғәттә
Таллий — тарҡау элемент. Сфалерит, цинк, баҡыр һәм тимер колчеданы, калий тоҙо һәм слюдаларҙа була. Таллий — ауыр металл. Уның ете генә минералы билдәле (круксит (Cu, Tl, Ag)2Se, лорандит TlAsS2, врбаит Tl4Hg3Sb2As8S20, гутчинсонит (Pb, Tl)S • Ag2S • 5As2S5, авиценнит Tl2O3), уларҙың барыһы ла бик һирәк осрай. Төп массаһы сульфидтар, иң әүәл — тимер дисульфиды менән бәйле.

Таллий биосферала еңел күсеп йөрөй. Тәбиғи һыуҙан уны күмер, балсыҡ, марганец гидроксиды, һыуы һеңдерә, парға эәйләнгәндә туплана (мәҫәлән, Сиваш күлендә 5 г/л тиклем). бар. Калий минералдарында (слюда, ялан шпаты), сульфид мәғдәндә: галенит, сфалерит, марказит (0,5-кә тиклем %), киноварҙа туплана.Ҡушылма булараҡ тәбиғи марганец һәм тимер оксидтарында була..

Таллийҙың уртаса йөкмәткеһе (ауырлығы буйынса):

* ер ҡабығында 4,5 %;
* ультранигеҙ 10−6 % тоҡомдарҙа;
* төп тоҡомдарҙа 2 %;
* диңгеҙ һыуында 10−9 %.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Таллий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Таллий//Большая российская энциклопедия
* Таллий (неопр.). Популярная библиотека химических элементов. Дата обращения 20 августа 2013.
* Таллий (неопр.) (20 ноября 2006). — News.ru. Дата обращения 20 августа 2013.