open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лебедьков Валерий Иванович

**Лебедьков Валерий Иванович** (22 июнь 1947 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, 1994 йылдан «Уфамолагропром» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Валерий Иванович Лебедьков 1947 йылдың 22 июнендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез ҡалаһында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1969 йылда Ленинград технология институтын (хәҙерге Санкт-Петербург дәүләт технология институты) тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1962 йылда Мәләүез һөт-консерва заводында токарь булып башлай.
1969 йылда, институтты тамамлағас, Күмертау ҡала һөт завадында баш инженер булып эшләй.
1994 йылдан «Уфамолагропром» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
ң
Өфө ҡалаһының Калинин районы, 8-се Кремль һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Халыҡтар Дуҫлығы ордены, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы, Башҡортостан Республикаһының почет грамотаһы, Башҡорт АСССр-ы аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының аҙыҡ-түлек индустрияһының атҡаҙанған хеҙмәткәре.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* ВИППЕРСОНЫ

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ананд Вишванатан

**Ананд Вишванатан** (**Виши**) (; тыуған. 11 декабрь 1969 йыл) — Һиндостан шахматсыһы, гроссмейстер, (1988), ФИДЕ версияһы буйынса донъя чемпионы (2000—2002), донъяның 15-се чемпионы (2007—2013).

## Шахмат карьераһы
Ананд алты йәшендә шахмат менән таныша. Әсәһе уның беренсе уҡытыусыһы була. 1983 йылда 14 йәшендә Һиндостандың үҫмерҙәр чемпионатын 9 мөмкинлектән 9 мәрәй туплап, чемпион була. Ананд милләттәштәре араһынан, 1984 йылда «халыҡ-ара мастер» исемен алған иң йәш һинд була. 16 йәшендә «Һиндостан чемпионы» исемен яулай, һуңынан был ҡаҙанышын тағы ла ике тапҡыр ҡабатлай. 1987 йылда ул үҫмерҙәр араһында чемпион исемен алған Һиндостандың һәм бер үк ваҡытта Азияның беренсе вәкиле була.

1988 йылда Һиндостанда тәүге булып «халыҡ-ара гроссмейстер» исемен ала. Уның арҡаһында тыуған илендә шахмат ҡабаттан бик популяр булып китә.

1980 йылдар аҙағынан Ананд юғары донъя кимәлендә уйнай. 1991 йылдың ғинуарында Реджо-нель-Эмилияла ул ваҡыттың көслө шахматсылары Гарри Каспаров һәм Анатолий Карповты уҙып, турнир еңеүсеһе була. Шул уҡ йылдың авгусында Ананд донъя беренселегенә дәғүәселәр матчының сирек финалында Анатолий Карповтан 3,5:4.5 иҫәбенә еңелә. Уйын барышы һәм Һиндостан гроссмейстерының уйыны ул ваҡытта күптәр өсөн көтөлмәгәнсә була: тәжрибәле Карпов яңы кешене тиҙ генә еңәсәк, тип уйлайҙар.

1994 йылда Ананд донъя чемпионатына дәғүәселәр матчында ПША версияһы буйынса Олег Ромашкинды (5:2), Майкл Адамсты (5,5:1,5) һәм Ғата Камскийҙы (6,5:4,5) еңә. 1995 йылда Гарри Каспаров менән осраша. Был финал уйындары көҙгөһөн Нью-Йорктың «Бөтә донъя сауҙа үҙәгендә» үтә. Бөтәһе лә һигеҙ уйында тигеҙ иҫәптән башлана. Туғыҙынсы уйында Ананд ферзе флангыһында ҡорбан килтереп, матур еңеү яулай. Әммә һуңынан, көтмәгәндә, биш партияның дүртеһендә һәм тотош матчта 7½:10½ иҫәбе менән еңелә.

Ананд 2000 йылда ФИДЕ-ның — беренсе (Шэньян, Ҡытай Халыҡ Республикаһы) һәм 2002 йылда икенсе Хәйҙәрабад, Һиндостан) Донъя кубогын яулай. Ананд алты тапҡыр «Шахмат Оскарына» — 1997, 1998, 2003, 2004, 2007 һәм 2008 йыл — эйә була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Калиниченко Н. М.* Виши Ананд: Лучшие партии. — : АСТ, Астрель, 2004. — (Элита современных шахмат).
* *Вишванатан Ананд* Мои лучшие партии: Шахматная исповедь чемпиона мира. — : Русский шахматный дом, 2009. — (Великие шахматисты мира). — ISBN 978-5-94693-115-1.

## Һылтанмалар

* Интервью с Вишванатаном Анандом (2004)
* Интервью с Вишванатаном Анандом (2005)
* Интервью с Вишванатаном Анандом (2008)
* Интервью с Вишванатаном Анандом (2010)
* 55 шахматных задач, основанных на партиях Ананда
* Шахматные легенды: Вишванатан Ананд
* ''Луговой А.'' Портрет шахматиста: Виши Ананд
* ''Ланда К.'' Шахматист невероятного уровня
* ''Доспехов А.'' Вишванатан Ананд не разменял титул
* ''Барский В.'' Карма кудесника
* ''What’s in a name?''
* Защита титула Вишваната Ананда против Бориса Гельфанда
Батыршин Сөләймән Әлүк улы

**Батыршин Сөләймән Әлүк улы** (1825 — ?) — тәржемәсе.

## Биографияһы
1825 йылда Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Стәрлетамаҡ өйәҙе Аллағыуат ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  ҡалаһы составында) тыуған. Сығышы менән Батыршиндар дворян нәҫеленән. 

1842 йылда Ырымбур Неплюев хәрби училищеһын тамамлай.

1842 йылдан Ырымбур сик буйы комиссияһында тәржемәсе булып хеҙмәт итә, коллеж регистраторы чинын ала. 1844 йылдың 4 майында кесе тәржемәсе вазифаһына күсрелә. Губерна сәркәтибе чинын ала.

1850 йылдың 21 июлендә өлкән тәржемәсе вазифаһына күсерелә. Шул уҡ йылдың 24 ноябрендә коллеж сәркәтибе чинын ала.

1854 йылдың 18 ноябрендә титуляр кәңәшсе чинын ала. 1855 йылдың июлендә Ырымбур һәм Һамар генерал-губернаторы бойороғона ярашлы, Ырымбур сик һыҙығына Е. Кутебаров етәкселегендәге ихтилалда ҡатнашҡан ҡаҙаҡтарҙы эҙәрлекләүгә, тикшереүгә һәм язалауға ебәрелә.

1856 йылдың 18 июленән 19 сентябренә тиклем генерал-губернатор бойороғона ярашлы, Эске Урҙанан ҡаҙаҡ делегацияһын император Александр II-гә таж кейҙереү тантанаһында ҡатнашыу өсөн Мәскәүгә оҙатып йөрөй.

1857 һәм 1859 йылдарҙа пристав булараҡ Бохара әмирлеге илселеген Санкт-Петербургҡа оҙатып йөрөй. 1857 йылдың 24 октябрендә коллеж ассессоры чинын ала.

1858 йылдың 20 апрелендә драгоман булараҡ Рәсәй империяһы илселеген Хиуа һәм Бохараға оҙатып йөрөй.

1862 йылдың 8 февралендә йорт (надворный) кәңәшсеһе чинын ала. 1863 йылдың 18 апреленән 20 авгусына тиклем Эске Урҙа менән идаралыҡ буйынса һәм суд бүлегенең кәңәшсеһе вазифаһын үтәй.

1865 йылдың 13 ноябренән 1866 йылдың 13 мартына ҡәҙәр Ырымбур ҡаҙаҡтарының көнбайыш өлөшөнөң солтан-хакимы вазифаһын башҡара.

1866 йылда Урал казактары һәм ҡаҙаҡтар араһында Яйыҡ йылғаһының һул яры буйында ерҙәрҙе бүлеү буйынса комиссия ағзаһы була.

1868 йылдың 10 апреленән 1869 йылдың 22 ғинуарына тиклем Ырымбур сик буйы комиссияһының енәйәт бүлеге кәңәшсеһе вазифаһын үтәй.

1869 йылдың 22 ғинуарында Турғай өлкә идаралығы кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә.

Турғай өлкәһенең хәрби губернаторы Л. Ф. Баллюзек алдында Ҡорман мулла тарафынан ғәйепләнә. Өфө губернаһына, артабан Архангельск губернаһының Онега ҡалаһына 5 йылға һөргөнгә ебәрелә. Аҙаҡ хеҙмәт итеү хоҡуғын ҡайтара. Ташкент ҡалаһында йәшәй, ҡала идаралығы ағзаһы вазифаһын биләй.

Башҡорт фольклоры өлгөләрен йыя.

## Бүләктәре
* 2 дәрәжә Изге Анна ордены (11 февраль 1866),
* 3 дәрәжә Изге Анна ордены,
* 2 дәрәжә Изге Святослав ордены,
* 3 дәрәжә Изге Святослав ордены,
* «1853-1856 йылдарҙа Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙалы.

## Ғаиләһе
Атаһы — Әлүк Батыршин, ағаһы — Искәндәр, ҡустылары — Мөхәмәтҡунафи, Ибраһим, Йыһангир.

Ҡатыны — Нәҡҡәш Сәлихова, ҡыҙы — Бибифатима (1849—?).

## Әҙәбиәт
* *[[Добросмыслов Александр Иванович|Добросмыслов А. И.]]* Тургайская область. Исторический очерк. — Оренбург, 1898.
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Мәмлиев Рәшит Фәрит улы

**Мәмлиев Рәшит Фәрит улы** () (1 март 1945 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, 1988 йылдан эре парелле йорттар төҙөү идаралығының генераль директоры.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Рәшит Фәрит улы Мәмлиев 1945 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Шишмә ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле — 1984 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1964 йылда Өфө автотранспорт техникумын тамамлағас, төҙөлөш идараһында мастер булып башлай.
1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була.
1967—1986 йылдарҙа «Башнефтезаводстрой», «Башсельстрой» трестарында өлкән инжеренр, төҙөлөш идараһы начальнигы булып эшләй. Артабан «Башглавстрой» идаралығында начальник урынбаҫары.
1988 йылдан эре парелле йорттар төҙөү идаралығының генераль директоры.

Өфө ҡалаһының Октябрь районы 37-се Российский һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
  

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе,
* Рәсәйҙең атҡаҙанған төҙөүсеһе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Соколов Андрей Юрьевич (совет шахматсыһы)

**Андрей Юрьевич Соколов** (20 март 1963 йыл) — Франция, элек СССР шахматсыһы, гроссмейстер (1984 йыл). СССР командаһы составында  Беренсе донъя чемпионаты еңеүсеһе (1985), СССР командаһы составында Бөтә донъя шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (1984, 1986), СССР чемпионы (1984), үҫмерҙәр араһында донъя чемпионы (1982 йыл), 1981 йылғы Мәскәү чемпионы ( В. Арбаков менән), дәғүәселәрҙең суперфинал матчында  ҡатнаша (1987), донъяның шахмат беренселегенә  дәғүә итә.

## Биографияһы
Совет офицеры һуңынан  Бөтә Рәсәй шахмат клубы директоры булған Юрий Павлинович Соколов ғаиләһендә тыуа. Ағаһы Сергей ҙа спорт кимәлдә шахмат уйнай.

Үҙе тураһында  тәүге тапҡыр 1981 йылда, Мәскәү чемпионы булып, белдерә.  Үҫмерҙәрҙең Европа чемпионатында (1981/82) өсөнсө урын яулай. Владимир Юрков етәкселегендә шөғөлләнә.

1984 йылда СССР чемпионы була. Киләһе йылда (1985)  4-6-сы урындар бүлешә.

Зона-ара турнирҙа ҡатнаша: Биль, 1985 йыл (3-сө урын), Манила, 1990 йыл (29-39-сы урындар).

1985 йылда А. Йосопов һәм Р. Ваганян менән дәғүәселәр турнирында 1-3-сө урындарҙы бүлешә (Монпелье). 1986 йылда дәғүәселәр матчында ярымфиналда Р. Ваганянды -  6:2 иҫәбенә (Минск), ә финалда А. Йосоповты  7,5:6,5 иҫәбенә еңә (Рига) һәм суперфиналда А. Карпов менән уйнау хоҡуғын ала.  Был уйында еңеүсе 1987 йылда донъя беренселегендә Г. Каспаров менән уйнарға тейеш була.  А. Карпов менән уйын 1987 йылда Линареста үтә һәм Соколовтың еңелеүе менән тамамлана 3,5:7,5 (-4=7).

Киләһе циклда А. Соколов дәғүәселәр матчында ҡатнаша һәм 1/8  финалда К. Спраггеттан еңелә 5,5:6,5 иҫәбенә  еңелә  (Сент-Джон, 1988 йыл).

СССР йыйылма командаһы составында Бөтә донъя шахмат олимпиадаһы  (1984, 1986), беренсе команда донъя чемпионаты еңеүсеһе(1985).

1988 йылдың октябренән Михаил Чигориндың символик донъя чемпионаттары еңеүселәре клубы ағзаһы.

2000 йылдан Францияла йәшәй һәм сығыш яһай.

## Наградалары
Шахмат өлкәһендәге ҡаҙаныштары «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы менән наградланған (1985).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 366. — 624 с. — 100 000 экз. — .

## Һылтанмалар

* Личная карточка Андрея Соколова на сайте ФИДЕчная карточка Андрея Соколова на сайте ФИДЕ
* Партии Андрея Соколова в базе Chessgames.com[en] (англ.)
* Личная карточка Андрея Соколова на сайте 365chess.com
Батыршин Искәндәр Әлүк улы

**Батыршин Искәндәр Әлүк улы** (1819/1820 — ?) — педагог, тәржемәсе.

## Биографияһы
1819/1820 йылда Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Аллағыуат ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  ҡалаһы составында) тыуған. Сығышы менән Батыршиндар дворян нәҫеленән. 

1836 йылда Ырымбур Неплюев хәрби училищеһын тамамлай, артабан ошо училищела уҡыта.

1837 йылда Ырымбур сик буйы комиссияһына тәржемәсе итеп тәғәйенләнә. Подполковник К. К. Геке командалығында Исатай Тайманов ихтилалын баҫтырыуға йүнәлтелгән хәрби экспедицияһында ҡатнашҡан өсөн,  1838 йылдың 31 декабрендә коллеж регистраторы званиеһын ала.

1839 йылда Шошка күле һәм Эмба йылғаһы араһында нығытма төҙөү өсөн казак отряды менән командировкаға ебәрелә.

1841—1845 йылдарҙа Ырымбур Неплюев хәрби училищеһында төрки теленән уҡыта.

1846—1847 йылдарҙа Гурьевта һәм Манғышлаҡта Ырымбур хәрби губернаторының тәржемсеһе була. 1847 йылда титуляр кәңәшсеһе чинын ала. 1848 йылда Сырдаръя йылғаһы буйында Раимский нығытмаһын нигеҙләүҙә ҡатнаша.

1850 йылда коллеж асессоры чинын ала һәм Ырымбур сик буйы комиссияһында кесе тәржемәсе булып күсерелә.

Рус география йәмғиәтенең корреспонденты. Башҡорт һәм ҡаҙаҡ фольклорын йыя.

## Әҫәрҙәре
* Замечания о характеристических отличиях тюркских наречий в Оренбургском крае. — 1850.

## Бүләктәре
* 2 дәрәжә Изге Анна ордены,
* 2 дәрәжә Изге Святослав ордены,
* Владимир таҫмаһында «1853-1856 йылдарҙа Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙалы.

## Ғаиләһе
Атаһы — Әлүк Батыршин, ҡустылары — Сөләймән, Мөхәмәтҡунафи, Ибраһим.

Улдары: Йыһангир (1851—?) һәм Шәйхелислам (1849—?).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Литюшкин Пётр Николаевич

**Литюшкин Пётр Николаевич** (2 март 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре һәм муниципаль хеҙмәткәр. 1990—1994 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мәләүез ҡала Советы рәйесе — Мәләүез ҡалаһы хакимиәте башлығы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Юғары Советтың Сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.

## Биографияһы
Пётр Николаевич Литюшкин 1951 йылдың 2 мартында Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Вознесенка ауылында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1979 йылда Силәбе политехник институтын (хәҙерге Көньяҡ Урал дәүләт университеты) тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1968 йылда Ҡфҡ индустрия техникумын тамамлағас, слесарь булып башлай.
1972 йылда «Башкирстройтранс» автобазаһында слесарь, мастер, инженер, эксплуатация начальнигы булып эшләй.
1981—1990 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһы «Башавтотранс» автоколоннаһы начальнигы, директоры.
1990 йылдан 1994 йылға тиклем халыҡ депутаттарының Мәләүез ҡала Советы рәйесе — Мәләүз ҡалаһы администрацияһы башлығы.

Мәләүез ҡалаһы 9-сы Завод һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Батыршин

**Батыршин** — фамилия.

* Батыршин Искәндәр Әлүк улы (1820—?) — педагог.
* Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы (1833—1912) — табип.
* Батыршин Нәҡий Хурамша улы (1932—2002) — инженер-төҙөүсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Батыршин Радик Ирек улы (1968) — журналист. Филология фәндәре кандидаты.
* Батыршин Рәсиф Зарифйән улы (1951) — рәссам, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Батыршин Сөләймән Әлүк улы (1825—?) — тәржемәсе.
* Батыршин Әлүк Батырша улы (1773—?) — хәрби хеҙмәткәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Батыршиндар — дворян нәҫеле.
Одрина Дмитрий Антонович

**Дмитрий Антонович Одрина** (1892,  Телешовка ауылы, Киев губернаһы — 16 ноябрь 1919, Каменец-подольский) — украин сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. Украина Халыҡ Республикаһының (УХР) Һаулыҡ һаҡлау министры һәм министрҙар советы рәйесе урынбаҫары..

## Биографияһы
Киев янындағы бай булмаған күп балалы ғаиләлә тыуған. Дүртенсе земство мәктәбендә, артабан Киев фельдшерҙар мәктәбендә уҡыған. Киевтағы земство фельдшер училищеһын тамамлаған, 1911 йылда Жмерин ирҙәр гимназияһына уҡырға кереү  өсөн экстерн имтихандар тапшырған  һәм 1916 йылда Киев университетының медицина факультетына уҡырға керә алған.

Университетта Украина социалист-революционерҙар партияһы ағзаһы булып китә. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында фронтта санитар поезддар менән етәкселек иткән.

1917 йылдың июль аҙағынан санитар-медицина бүлеге мөдире вазифаһын башҡара, хәрби-санитария мәсьәләләре буйынса Симон Петлюраның урынбаҫары була.

1917 йылдың декабрендә Одрина УНР армияһының Генераль хәрби-санитария идараһы рәйесе итеп билдәләнә. 1919 йылдың июненән — Һаулыҡ һаҡлау министры һәм УНР министрҙар советы рәйесе урынбаҫары була..

Антанта ак гвардиясылар союздашы булғанға күрә, УНР сауҙа блокадаһына дусар ителә, блокада дарыу препараттарына ла тарала, күп тә үтмәй илдә бик ҡатлаулы эпидемиологик хәл барлыҡҡа килә, төрлө урындарҙа йоғошло ауырыуҙар башлана. 1919 йылдың 16 октябрендә Украина Халыҡ Республикаһы  Директорияһы Халыҡ-ара Ҡыҙыл тәре ойошмаһына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә — әмма үкенес иғтибарһыҙ ҡала..

Килеп тыуған хәлдә Дмитрий Антонович тәүлегенә 16-18 сәғәт эшләп  хәлде үҙгәртергә тырышты. Тик күп тә үтмәй үҙе лә тутлы тиф менән ауырый башлай. 

1919 йылдың 16 ноябрендә Каменец-Подольск ҡалаһында үлә һәм шуна ерләнә.

## Иҫкәрмә
Угрюмова Татьяна Степановна

**Угрюмова Татьяна Степановна** (18 февраль 1946 йыл, Калинин) — СССР һәм Рәсәй-ҙең музыка белгесе, уҡытыусы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1981). Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).

## Биографияһы
Татьяна Степановна Угрюмова 1946 йылдың 18 февралендә Калинин (әлеге Тверь) ҡалаһында тыуа.

1969 йылды ул Мәскәүҙә «музыка ғилеме» һөнәре буйынса Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтын тамамлай. 1974 йылда шунда уҡ аспирантураны тамамлай. 1981 йылда «сәнғәт ғилеме кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

1969 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт академияһында эшләй башлай. 1970 йылдан музыка һәм композициялар тарихы, теорияһы, 1972—1973 һәм 1978—1994 йылдарҙа музыка тарихы кафедраларының мөдире була.

2006 йылда «Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» исеме тигән маҡтаулы исем бирелә.

Әлеге ваҡытта Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында музыка тарихы кафедраһының мөдире.

Ғилми эшмәкәрлеге Башҡортостанда профессиональ музыкаһының формалашыуына һәм алға үҫешенә, башҡорт композиторҙарының ижадына, башҡорт операһы тарихына, шул иҫәптән урыҫ музыкаһының төрлө жанрҙары тарихының проблемаларына бағышланған.

100‑ҙән артыҡ ғилми эше, училищелар һәм юғары уҡыу йорттары өсөн башҡорт музыка сәнғәтенең тарихы буйынса уҡытыу‑методик әсбаптары бар.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Башкирская опера. Өфө, 1997

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006)

## Һылтанмалар
*
Таулыҡай торамаһы

**Таулыҡай торамаһы** () — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Үрге Таулыҡай ауылы эргәһендә урынлашҡан бронза быуаты археологик ҡомартҡылары

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Таулыҡай торамаһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Үрге Таулыҡай ауылы көньяҡ- көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ) — 22 км

### Табылдыҡтар
Ҡомартҡы майҙаны 12 мең м², якынса 700 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.

4 торлаҡ табылған, 2‑һе өйрәнелгән. Торлаҡтарҙың оҙонлоғо 12—25 м, тәрәнлеге 0,73 м тиклем.
Беренсе торлаҡ б.э.т. 14—13 быуаттарға ҡарай, унда баҡыр иретеү мейесе ҡалдыҡтары, усаҡ, хужалыҡ соҡоро барлығы асыҡланған.

Икенсеһе б.э.т. 13—12 быуаттарҙа һалынған, ике бүлмәле тип фараз ителә.

8 хужалыҡ соҡоро, стеналарының аҫты таш һәм сыбыҡ менән нығытылған ҡоҙоҡ, 2 усаҡ эҙе табылған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған әйберҙәр Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте, Черкаскүл мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.

Торамала 20 меңгә яҡын әйбер табылған. Улар араһында бронза бысаҡ, таш тәпкеләр, төйгөстәр, ҡайраҡтар, саҡматаштан эшләнгән бысаҡ һымаҡ пластиналар, ҡырғыстар, орсоҡбаштар, һөйәктән яһалған тупар балталар, тишкестәр, ауыҙлыҡтар, шлак ҡалдыҡтары табылған.

Халҡы мал тотҡан, һунар, балыҡсылыҡ, емеш-еләк йыйыу, мәғдәнселек менән шөғөлләнгән.

Таулыҡай торамаһы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.

## Асыш тарихы
Ҡомартҡы 1972 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк тарафынан асыла, 1973, 1975 йылдарҙа археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов өйрәнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Ю. А. Морозов'' Таулыҡай торамаһы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Торама//Башҡорт энциклопедияһы

## Әҙәбиәт
* Обыдённов М. Ф., Обыдённова Г. Т. Памятники бронзового века Южного Урала. Уфа, 1996.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Добросмыслов Александр Иванович

**Добросмыслов Александр Иванович** (1854—1915) — Рәсәй һы, этнограф. Ырымбур ғилми архив комиссияһының һәм Рус география йәмғиәтенең Ырымбур бүлегенең ағзаһы.

## Биографияһы
1854 йылда тыуған. Руханиҙар академияһын, артабан зооветеринария институтын тамамлай.

1868—1901 йылдарҙа Рәсәй империяһы Турғай өлкәһендә ветеринар табибы вазифаһын үтәй. 1898 йылда Турғай өлкә идаралығы кәңәшсеһе була.

1903 йылда — Турғай өлкәһенең крәҫтиән начальнигы. Тверь һәм Сембер ҡалаларында эшләй. 1905 йылда Ташкентҡа күсә.

Журналистика менән шөғөлләнә һәм 1899-1900 йылдарҙа «Тургайские областные ведомости» гәзитенең мөхәррире була.

Ырымбур крайы тарихы, башҡорт ихтилалдары һәм ҡаҙаҡ халҡының этнографияһы буйынса хеҙмәттәр авторы. Ырымбурҙа губерна архивын өйрәнеп, «Материалы по истории России» (2 томда, 1900—1902), «Тургайская область» (3 томда, 1900—1902) фәнни йыйынтыҡтарын баҫтыра.

1915 йылда Ташкент ҡалаһында вафат булған.

## Публикациялары
* Башкирский бунт в 1735, 1736 и 1737 гг. // Труды ОУАК. Вып. VIII. Оренбург, 1900.
* Заботы Екатерины II о просвещении киргизов // Труды ОУАК. Вып. IХ. Оренбург, 1900. С. 51-63.
* О переселении жителей в Тургайскую область. 1893.
* Животноводство Тургайской области. Оренбург, 1895.
* Материалы по истории России. Сборники указов и других документов, касающихся управления и устройства Оренбургского края. Т. 1-2. Оренбург 1900.
* Тургайская область. Исторический очерк // Изв. Оренб. отд. РГО. Вып. 15. 1900. С. 1-124. Вып. 16. 1901. С. 123—124.
* Тургайская область. Исторический очерк. Т. 1-2. Тверь, 1902. — 524 с.
* Судебное строительство Тургайских киргизов 18—19 вв. Казань, 1904.
* Каменные бабы, найденные в Тургайском уезде Тургайской области // Изв. Об-ва археол., ист. и этногр. при Казанском ун-те. Т. 20. Вып. 4. 1904. С. 199.
* О пожертвовании в музей Комиссии 3 каменных баб из г. Тургая // Протоколы заседаний за 1901—1907 гг. и отчет за 1907 г. Оренб. Ученой Архивной Комиссии. Оренбург. 1909. С. 28.
* К истории наших сношений с Хивой. Донесение переводчика Гуляева и канцеляриста Чучалова канцелярии Оренбургского губернатора о прибытии их в Хиву, о событиях, происходивших в это время в Хивинском ханстве и о стеснениях, каким они подверглись по распоряжению Хана // Протоколы заседаний Туркестанского кружка любителей археологии. Год 14. 1910. С. 69-90.
* Ташкент в прошлом и настоящем. Ташкент. 1912.
* Города Сырдарьинской области (Казалинск, Перовск, Туркестан, Аулиеата, Чимкент). 1912.

## Әҙәбиәт
* 
* Добросмыслов Александр Иванович // Прокофьева, А. Г. Литературное Оренбуржье : биобиблиогр. слов. / А. Г. Прокофьева, В. Ю. Прокофьева, О. В. Федосова, Г. Ф. Хомутов. — Оренбург, 2006. — С. 69.
Әлүк Батыршин

**Әлүк Батыршин** — хәрби хеҙмәткәр. Штабс-капитан.

## Биографияһы
Поручик Батырша ғаиләһендә яҡынса 1773 йылда тыуған. Сығышы менән Ырымбур губернаһы Нуғай даруғаһы Юрматы улусы Аллағыуат ауылынан (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  ҡалаһы составында). 

1790 йылдан Мәскәү гренадер полкында, 1796 йылдан лейб-гвардия Павлов полктарында хеҙмәт итә. Күрһәткән хәрби хеҙмәттәре өсөн 1804 йылда — унтер‑офицер, 1810 йылда — фельдфебель, 1812 йылда — подпоручик, 1813 йылда — поручик званиеларын ала.

1794 йылда Тадеуш Костюшко етәкселегендәге поляк ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша.

1799 йылда Францияға ҡаршы Икенсе коалиция һуғышы сиктәрендә, Голландияла рус-инглиз экспедицияһы алыштарында ҡатнаша. 

1805 йылда Рәсәй-Австрия-Франция (Өсөнсө коалиция) һуғышы алыштарында ҡатнаша.

1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнаша.

1815 йылда отставкаға китә. Батыршиндар дворян нәҫеленә нигеҙ һала.

## Ғаиләһе
Улдары:
* Искәндәр (1820—?) — педагог.
* Сөләймән (1825—?) — тәржемәсе.
* Мөхәмәтҡунафи (1833—1912) — табип.
* Ибраһим (1836—?) — 1855 йылда Ырымбур Неплюев хәрби училищеһын тамамлай.
* Йыһангир — 1869 йылда Ырымбур Неплюев хәрби гимназияһын тамамлай.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Удельно-Дыуанай торамаһы

**Удельно-Дыуанай торамаһы** — () — Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы Удельно-Дыуанай ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. XII—VIII быуаттарынан б.э. III—VIII быуаттарына ҡараған, һуң бронза быуаты, иртә Урта быуаттар археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Удельно-Дыуанай торамаһы Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы Удельно-Дыуанай ауылынан көньяҡҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

## Табылдыҡтар
Боронғо тораманың яҡынса 250 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.

Яртылаш ер өй рәүешендәге торлаҡ, 9 бағана соҡоро, 2 хужалыҡ соҡоро табылған. Бағана соҡорҙарының 6‑һы торлаҡтың периметры буйлап урынлашҡан.

Ҡаҙып сығарылған керамика һауыттар бер нисә археологик мәҙәниәткә ҡарай:

Бахмут мәҙәниәте — ваҡ таш һәм ҡом ҡушып эшләнгән, ҡорһағы бәләкәй соҡорло биҙәк төшөрөлгән, осло, оҙонса һыҙаттар менән биҙәлгән һәм биҙәкһеҙ һауыттар;

Ҡараяҡуп мәҙәниәте — ҡом ҡушылған; ауыҙы тирәләй осло һыҙаттар, тешле мөһөр эҙҙәре менән биҙәлгән;

Ҡормантау мәҙәниәте — ҡабырсаҡ онтағы ҡушылған, муйыны һәм ҡорһағының юғары өлөшө ҡыя, кәкерсәк һыҙыҡтар, өсмөйөштәр, флагтар, түңәрәк соҡорҙар менән биҙәлгән;

Межа мәҙәниәте — ҡабырсаҡ онтағы ҡушылған, муйыны һәм ҡорһағы ҡыя, кәкерсәк һыҙыҡтар, штрихтарҙан торған һыҙаттар менән биҙәлгән.

Торамала 3700‑гә яҡын табылдыҡ, шул иҫәптән таш ҡырғыстар, уҡ башаҡтары, бысаҡ һымаҡ пластина, осланған һөйәктәр, беҙҙәр, тишкестәр, арҡыры балта, балсыҡтан һәм тальк ташынан 2 ҡойоу формаһы табылған.

Халҡы малсылыҡ һәм һунар менән шөғөлләнгән.

Ҡомартҡы материалдары Башҡорт дәүләт университеты фондында һаҡлана.

### Асыш тарихы
Удельно-Дыуанай торамаһы 1958 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.

1965 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк, 1966, 1971 йылдарҙа археолог, .тарих фәндәре кандидаты *Игорь Борисович Васильев*, СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева, 1984 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов тикшеренеүҙәр үткәрә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Р. Б. Исмәғилев'' Удельно-Дыуанай торамаһы//Башҡорт энциклопедияһы 
* ''В. С. Горбунов, Ю. А. Морозов'' Бронза быуаты //Башҡорт энциклопедияһы 

## Әҙәбиәт
* Иванов В. А., Обыдённов М. Ф. Археология города Уфы. Уфа, 2001.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Минаева Татьяна Максимовна

**Минаева Татьяна Максимовна** (7 ғинуар 1896 йыл — 18 август 1973 йыл) — СССР ғалимы, археолог, педагог.

## Биографияһы
Татьяна Максимовна Минаева 1896 йылдың 7 ғинуарында Смоленск губернияһы Цибульники ауылында Мәскәү-Брест тимер юлы хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған.

Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң  яҡшы уңыштары өсөн Мария Петербург уҡытыусылар семинарияһына ебәрелә (һуңыраҡ Баш педагогия институты тип атала), унда урта белем ала. 1913 йылдан башлап, семинарияны тамамлағас, Васильевка ауылының ике класлы земство мәктәбендә, артабан Һамар губернаһының Балаковский ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһындә уҡыта. 1919 йылда Һарытау университетының тарих-филология факультетына уҡырға керә, 1924 йылда тамамлай. Археология һәм сәнғәт тарихы кафедраһында аспирантурала уҡыуын дауам итеү өсөн университетта ҡала, бер үк ваҡытта Һарытау край музейының фәнни хеҙмәткәре булып эшләй.

П. С. Рыков һәм П. Д. Степанов менән бергә 1925 йылда Ҡаҙағстанда сармат мәҙәниәтенең курганлы төркөмдәрен ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша. Һуңыраҡ, П. С. Рыковты һәм уның фәнни мәктәбен эҙәрлекләүҙәр башланыу сәбәпле, эшһеҙ ҡала. 1929 йылдан 1936 йылға тиклем Минаева Сталинград өлкә музейының (хәҙерге Волгоград өлкә крайы музейы) археолог һәм тарих бүлеге мөдире булып эшләй. Артабан ҡулға алына һәм һөргәнгә ебәрелә. 1936-1939 йылдарҙа Соль-Илецк ҡалаһында мәктәптең башланғыс сыйныфтар уҡытыусыһы булып эшләй. 1939 йылда фәнни эшкә ҡайтыу мөмкинлеген ала һәм Төньяҡ Кавказға күсеп китә..

1939 йылдан Татьяна Максимовна был төбәктә эшләй һәм ун йылға яҡын Ставрополь крайҙы өйрәнеү музейының тарих бүлеге мөдире булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, немецтар ҡамап алған Ставрополдә ҡалып, коллекцияларын һаҡлап ҡала. Ҡайһы бер  иң ҡимммәтле экспонаттарҙы, ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, фашисттарҙан йәшереп алып ҡала. Т. М. Минаевтың картиналары һәм башҡа музей фондын ҡоткарған өсөн «1941-1945 йылдар Бөйөк Ватан һуғышында фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» миҙале менән бүләкләнә.

Һуғыштан һуң тергеҙелгән археология эштәренең нәтижәһе "Кубань юғары ҡатламдарының археологик ҡомартҡылары" диссертацияһы була. Диссертацияны яҡлағандан һуң, Т. М. Минаева Ставрополь педагогика институтында (хәзерге Ставрополь дәүләт университеты, тарих кафедраһы доценты) уҡытыусы булып эшләй, был вазифала пенсияға сыҡҡансы ҡала. Бер үк ваҡытта Ҡарасай-Черкес Республикаһы, Ставрополь крайында һәм Чечен-Ингушетияла археологик эштәр алып бара. Күп кенә фәнни эштәр авторы, шул иҫәптән монография ла бар..

Ставрополдә 1973 йылдың 18 авгусында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Татьяна Максимовна Минаев
* Татьяна көнө. Биш ставропольчанка, уның тураһында хөрмәт кәрәк
* arheologija.ru/minaeva-tatyana-maksimovna/ Минаев Татьяна Максимовна
Бубнов Сергей Фёдорович

**Бубнов Сергей Федорович** (,  — , ) — гигиенист, XX быуат башында Рәсәйҙең ҡалаларҙы һыу менән тәьмин итеү һәм төҙөкләндереү мәсьәләләре буйынса баш белгесе.

## Биографияһы
Мәскәүҙең тоҡомдан килгән почетлы гражданының улы. 1873 йылда 2-се Мәскәү гимназияһын тамамлай. Һуңынан Мәскәү университетында уҡый — физика-математика (1877) һәм медицина (1881) факультеттарын тамамлай. 1882 йылда медицина докторы дәрәжәһенә имтихандар тапшыра һәм үҙ аҡсаһына сит илдәргә сығып китә, унда гигиенаны өйрәнеү менән шөғөлләнә. 1882—1883 йылдарҙа Мюнхен гигиена институтында М. Петтенкоферҙа шөғөлләнә, ул ҡаланы таҙартыу санитар сараларына тәжрибәнән сығып нигеҙләү бирә. Шулай уҡ профессор Рудольф|Эммерих (Rudolf Emmerich) етәкселеге аҫтында эшләй.

1882 йыл аҙағына Ф. Ф. Эрисман тәҡдиме буйынса Мәскәү университетының гигиена лабораторияһында штаттан тыш ассистент вазифаһына раҫлана.

1882—1890 йылдарҙа Мәскәүҙең тупрағын, Ҡыҙҙар яланындағы (Девичье поле) клиник ҡаласыҡта Мәскәү университетының яңы клиникалары биналарын йылытыуҙы, халыҡ мәғарифы министрлығының ҡала халыҡ училищеларында һәм гимназияларында һауаны елләтеүҙе санитар тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. 1890 йылда капиталь хеҙмәтен — «О рациональном устройстве отопления и вентиляции (санитарные исследования в новых клиниках Императорского Московского университета, в Детской больнице Св. Ольги, в Александровском коммерческом училище и в частных жилищах)» — Мәскәү: В. В Исленьев типографияһы, 1890. — XII, 473 б.. — (Мәскәү университетының гигиенаһы лабораторияһының хеҙмәттәре йыйынтығы /ординар профессор Ф. Ф. Эрисман ред;. Вып. 3) докторлыҡ диссертацияһын яҙыуҙы тамамлай.

1895 йылда Юрьев университетының дәүләт табиптарҙың етәкселек итеү кафедраһы буйынса ординар профессор була, әммә бер йылдан һуң, Ф. Ф. Эрисмандың сит илгә китеүе менән бәйле, Мәскәү университетында гигиена ординар профессоры вазифаһына күсә, ғүмеренең аҙағына тиклем шунда гигиена кафедраһын биләй.

Бубнов Мәскәү ҡала санитар станцияһы мөдире, Мәскәү һыу үткәргесендә һыуҙы тикшереү буйынса комиссия рәйесе булып тора.

Новодевичье монастырында (йырлау һәм ашау палаталары араһында) ерләнгән.

С. Ф. Бубнов — эксперименталь гигиена буйынса 40-тан ашыу хеҙмәт авторы; ул шулай уҡ тупраҡ, туҡымаларҙы, обойҙарҙы һ. б. буяу тураһында яҙа. 1904 йылда уның хеҙмәте донъя күрә: Американские механические фильтры: Санитарная оценка их работы по результатам, получ. на фильтр. ст. в Москве. — Москва: Гор. тип., 1904. — [2], VI, 329 с., 34 л. ил.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бубнов // Большая медицинская энциклопедия.
* 
* 

## Һылтанмалар
* Бубнов Сергей Фёдорович (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 16 сентября 2017.
Скоблин Алексей Петрович

**Скоблин Алексей Петрович** (; 23 март 1926 йыл — 2003 йыл) — СССР һәм Украинаның медицина ғалимы, хирург, ортопед, травматолог; медицина фәндәре докторы (1961), профессор (1964).

Күп кенә ғилми хеҙмәттәр һәм уйлап табыуҙар авторы.

## Биографияһы
1926 йылдың 23 мартында Ростов өлкәһенең Новочеркасск районы  районыны Хуторок ауылында (хәҙерге Новочеркасск микрорайоны) тыуған.

1948 йылда Харьков медицина институтын (хәҙерге Харьков милли медицина университеты) тамамлай.

1953 йылда «Лечение саназином экспериментального костно-суставного туберкулеза у кроликов» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1961 йылда «Характеристика некоторых сторон минерального обмена при костной аутопластике в эксперименте» тигән темаға докторлыҡ диссертациһын яҡлай.

### Эшмәкәрлеге
Институтты тамамлағас, 1949 йылдан И. М. Ситенко исемедәге Украин ғилми-тикшеренеү институтының травматология һәм ортопедия  бүлегендә ординатор булып эшләй.

1966-1987 йылдарҙа — Ҡырым медицина институтының   травматология һәм ортопедия кафедраһы мөдире (1980-1981 йылдарҙа — проректор, 1987-2003 йылдарҙа — кафедра профессоры). Шулай уҡ В.И. Вернадский исемендәге Таврия  милли университетында уҡыта.

А. П. Скоблин еткселегендә егерменән артыҡ медицина фәндәре кандидаты ғилми исеменә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана, һәм биш докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.

КПСС ағзаһы. Ҡырым өлкәнең ортопед-травматологтар ғилми йәмғиәтенең рәйесе була. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн. В. И. Лениндың 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы (1970).
* Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981).
* «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы»  билдәһе(1959)
* «Социалистик ярышта еңеүсе» исеме.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Українська радянська енциклопедія : [12-ти. т.] / гол. м. п ре; редкол.: Шул о. к. Антонов ін... — 2-ге төрө. — 10 Томда : Салют — Стоговіз. — К. :- Ая. ре УРА, 1983. — С. 230-231.

## Һылтанмалар
* Ҡырым федераль университеты профессоры. В. И. Вернадский
Крамник Владимир Борисович

**Владимир Борисович Крамник** (25 июнь 1975 йыл) — Рәсәй шахматсыһы, 2000—2006 йылдарҙа «классик» донъя чемпионы, шахмат буйынса донъяның 14-се чемпионы (2006—2007) Донъя кубогы эйәһе (2013). Рәсәй йыйылма командаһы составында өс тапҡыр Бөтә донъя шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (1992, 1994, 1996), Европаның (1992) һәм донъяның (2013) команда чемпионаты еңеүсеһе. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.

## Биографияһы
Владимир Борисович Крамник 1975 йылдың 25 июнендә Краснодар крайының Туапсе ҡалаһында тыуа. 11 йәшендә Ботвинник-Каспаров шахмат мәктәбенә инә.

Халыҡ-ара гроссмейстер (1991 йыл). 16 һәм 18 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында донъя чемпионы. Донъя беренселегенең дәғүәселәр ярыштарында ҡатнаша (1993 йылдан). Халыҡ-ара ҙур турнирҙар һәм матчтар еңеүсеһе.

2000 йыл Крамник Лондонда Гарри Каспаровты еңеп «классик» донъя чемпионы була. 2004 йылда был исемде Петер Леко менән уйнап яҡлай. 2006 йылда берләштереү уйындарында ФИДЕ-ның донъя чемпионы Веселин Топаловты еңә. «Классик шахмат» һәм ФИДЕ буйынса донъя чемпионы исемен яулап, шахмат буйынса донъяның 14-се чемпионы була. 2007 йылда Мехикола Ананд Вишиҙан еңелеп, чемпион титулын юғалта. 2008 йылда Боннда үткән донъя беренселегендә Анандтан еңелә.

2011 йылдың майында Ҡазанда Владимир Крамник шахмат буйынса донъя чемпионы титулына дәғүә итеүсләр турнирында ҡатнаша. «Классикала» көсөргәнешле алыштан һуң сирек 1/4 турнирҙа Теймур Раджабовты тай-брейкта еңә (төп партияларҙан һуң иҫәп 2:2, рапид 2:2, блиц 2½:1½). Әммә ярымфиналда — һәм тағы тай-брейкта — Рәсәйҙең икенсе шахматсыһы Александр Грищуктан еңелә (төп партиянан һуң иҫәп 2:2 (дүрт тигеҙ иҫәп), рапид — 2:2 (дүрт тигеҙ иҫәп), блиц — 0½:1½ (аҡтар менән уйнағанда еңелә, ҡаралар менән тигеҙ иҫәпкә уйнай).

2013 йылда Крамник дәғүәселәр турнирында Карлсен Магнус менән1-2-се урындарҙы бүлешә, әммә өҫтәмә күрһәткестәр буйынса (еңеүҙәр һаны) донъя беренселеге уйындарында Ананд менән уйнау хоҡуғын юғалта.

2019 йылдың 29 ғинуарында карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Крамник В.*, *[[Дамский, Яков Владимирович|Дамский Я.]]*: Прорыв. — Москва : Наука. Интерпериодика, 2000. — ISBN 5-7846-0032-X.
* *[[Гулиев, Сархан Бабаш оглы|Гулиев С.]]* Владимир Крамник : избранные партии 14-го чемпиона мира по шахматам. — М. : Russian Chess House/Русский шахматный дом, 2015. — 436, [2] с. — (Великие шахматисты мира). — ISBN 978-5-94693-409-1.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Владимира Крамника
* 
* Личная карточка Владимира Крамника  на сайте WorldChess.com
* Сообщество фанов Крамника
* Известия: «Шахматы и музыка взаимосвязаны»
Лаврентьев Владимир Николаевич

**Лаврентьев Владимир Николаевич** (4 октябрь 1944 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре,  Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Лаврентьев Владимир Николаевич 1944 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ының  Белорет ҡалаһында тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле — 1974  йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университеты)   тамамлаған.

1964—1967 йылдарҙа, Белорет металлургия техникумын тамамлағас, Савет армияһына саҡырыла.
1967 йылдан Белорет трактор рессорҙары һәм пружиналары заводында мастер, өлкән мастер, планлаусы булып эшләй.
1975—1981 йылдарҙа КПСС-тың Белорет ҡала комитеты сәнәғәт бүлегендә инструктор
1981—1993 йылдарҙа торлаҡ-коммуналь хужалыҡ идаралығы начальнигы, Белорет ҡалаһы ремонт-төҙөлөш идаралығы начальнигы.
1993 йылдан махсуслаштырылған идаралыҡ начальнигы.

Белорет ҡалаһы 76-сы Куйбышев һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.  Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ көнкүреше тауарҙары, сауҙа, клммуналь-көнкүреш һәм халыҡҡа башҡа хеҙмәт күрһәреү буйынса комиссия ағзаһы.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Кузьменко Владимир Петрович

**Кузьменко Владимир Петрович**  (8 август 1954 йыл ) — табип, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты, Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Владимир Петрович Кузьменко 1954 йылдың 8 августында Башҡорт АССР-ының  Өфө ҡалаһында тыуған. 
Милләте украин, юғары белемле —  1981 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1971 йылда, урта мәктәпте тамамлағас, Өфө электр лампалары заводында токарь булып башлай.
1972—1974 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1981 йылда медицина институтын тамамлағас, Салауат машина эшләүселәр заводының медик-санитар бүлегендә табиб булып эшләй.
1982—1988 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 8-се дауаханаһында хирург булып эшләй.
1988 йылдан Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире вазифаһында эшләй.

Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 53-сө Северный һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының   ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Мурзин Александр Николаевич

**Мурзин Александр Николаевич** (19.08.1885 — 22.12.1954, Ҡазан) — совет ғалимы, табип, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
1885 йылдың 19 авгусында Мәскәү ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Мәскәү университетын табип дәрәжәһендә (1909, тик бишле билдәһе менән) тамамлаған.
Калуга губернаһының Подбужье ауылында участка земство табибы, шунан Мәскәү губернаһының Богородск өйәҙендә туҡыу фабрикаһы табибы булып эшләй.

1913—1925 йылдарҙа Һарытау университетының күҙ клиникаһы ординаторы һәм ассистенты. 1924 йылда «Операция Эллиота» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1925 йылдан башлап Урта Азия дәүләт университетының (Ташкент) күҙ ауырыуҙары кафедраһы профессоры һәм мөдире. Ҡара-ҡалпаҡта, Хорезм, Ҡашҡадаръя һәм башҡа өлкәләрҙә трахома, глаукома һәм конъюнктивитты дауалау өсөн офтальмология үҙәктәре ойошторай.

1932 йылдан Ҡазан табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтының (ГИДУВ) күҙ ауырыуҙары кафедраһы мөдире һәм Ҡазан трахома ғилми-тикшеренеү институты директоры. Ҡазан табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтының күҙ клиникаһын һәм ғилми-тикшеренеү институтын берләштереүгә өлгәшә. Һуғыш осоронда — эвакуацион госпиталдәр консультанты.

1951 йылдан Ҡазан дәүләт медицина институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһы мөдире.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1941),

- Ике Ленин ордены,

- «Почет билдәһе» ордены,

- ике миҙал,

- «һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе.

## Баҫмалары
* Трахома [Текст] / Заслуженный деятель науки проф. А. Н. Мурзин. — Москва : Медгиз, 1942. — 26 с.; 20 см.
* Комбинированные огнестрельные повреждения орбиты, носа и придаточных пазух. К., 1943;
* Руководство для работников трахоматозных пунктов. М., 1944;
* Современное состояние вопроса о лечении трахомы // Сб. тр. Врачебно-санитарной службы Казан. ж.д. 1950. Вып. 3.

## Сығанаҡтар
* Казанский государственный медицинский университет (1804—2004 гг.): Заведующие кафедрами и профессора: Биографический словарь/В. Ю. Альбицкий, М. Э. Гурылева, Н. Х. Амиров и др. Под ред. В. Ю. Альбицкого, Н. Х. Амирова. — Казань: Магариф, 2004. — 472 с.: портр.
* http://kgmu.kcn.ru:81/ubi/index.php?option=com_content&view=article&id=337:2012-10-24-06-19-45&catid=6:uface&Itemid=45
* http://aprilpublish.ru/oftalmologi-19-20-veka/murzin-aleksandr-nikolaevich-1885-1954.html
* http://www.usrp.ru/usrp-2006/istoriya-meditsiny/313-aleksandr-nikolaevich-murzin 
* Профессор Александр Николаевич Мурзин // Вестн. офтальмологии. 1940. № 5;
* Казанский ГИДУВ им. В. И. Ленина (1920—1990). К., 1990.
* Вейс, А. С. Александр Николаевич Мурзин. [Офталмолог. Некролог]. Офталмол. журнал, 1955, No 3, с. 191—192
Пономарёв Руслан Олегович

**Руслан Олегович Пономарев** (11 октябрь 1983 йыл) — украин шахматсыһы, ФИДЕ буйынса донъя чемпионы (2002—2003). Украинаның атҡаҙанған спорт мастеры.

## Биографияһы
Руслан Олегович Пономарев 1983 йылдың 11 октябрендә Украина ССР-ының Донецк өлкәһендә Горловка ҡалаһында тыуа. Шахмат уйнарға автомобилдәр ремонтлау заводында инженер булып эшләгән атаһы өйрәтә. 9 йәшендә Руслан 10 йәшкә тиклемге балалар араһында тәүҙә Горловка ҡалаһының, һуңынан Донецк өлкәһенең чемпионы исемен яулап, беренсе разрядҡа эйә була. 1998 йылдан донъяның иң йәш гроссмейстеры.
13 йәшендә 18 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы була. Тағы бер йылдан шул уҡ категорияла донъя чемпионы исемен яулай.
2002 йылдың ғинуарында шахмат буйынса донъяның иң йәш чемпионы була (FIDE версияһы буйынса); ул саҡта Русланға ни бары 18 йәш була. Украина йыйылма командаһы составында XXXVI һәм XXXIX Шахмат олимпиадалары чемпионы.

2003 йылдың 12 ғинуарынан Михаил Чигориндың донъя чемпиондарын еңеүселәрҙең символик клубы ағзаһы.

Шахмат уйынарға бала сағы һәм үҫмер йылдары үткән Горловкала өйрәнә. 2001 йылда ир-егеттәр араһында Европа чемпионатының вице-чемпионы. 2002 йылда Линареста халыҡ-ара турнирҙа 2-се урын ала. ФИДЕ Донъя кубогының 2005, 2009 йылдарҙағы финалисы. Дортмундтағы халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (2010).

## Спорт һөҙөмтәләре

## Наградалары
* V дәрәжә Кенәз Ярослав Мудрый ордены (2002)
* III дәрәжә «Ҡаҙаныштар өсөн» ордены (2004).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Знаменитості України
* «Самый молодой король», Наука и Жизнь
* members.lycos.co.uk
* Chess Puzzles by GMs
* Руслан Олегович Пономарёв
Латипов Наил Миңнеәхмәт улы

**Латипов Наил Миңнеәхмәт улы** ()  (28 октябрь 1963 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1989—1992 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Благовещен ҡала комитетының икенсе секретары, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Латипов Наил Миңнеәхмәт улы 1963 йылдың 28 октябры Башҡорт АССР-ының  Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле — 1986  йылда Өфө нефть институтын  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1986 йылда Өфө нефть институтын тамамлағас, Ишембай нефть эшкәртеү заводында слесарь булып башлай.
1989—1992 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Благовещен ҡала комитетының икенсе секретары итеп һайлана, «Башҡортостан» консорциумының производство начальнигы вазифаһында эшләй.
1992 йылдан Благовещен ҡалаһында «Батекс» акционерҙар йәмҡиәтенең генераль директоры урынбаҫары .

Благовещен ҡалаһы 83-сө Седов һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. 
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)