Франция

**Франция** (фр. *France*), рәсми исеме — Франция Республикаһы (франц. *République française*), — Көнбайыш Европаның төп территорияһын һәм ҡайһы бер сит илдәрҙәге төбәктәрҙе һәм территорияларҙы үҙ эсенә алыусы трансконтиненталь дәүләт. Баш ҡалаһы — Париж. Республиканың девизы — «Азатлыҡ, тигеҙлек, туғанлыҡ», уның принцибы — халыҡ идаралығы, халыҡ менән һәм халыҡ өсөн.

Илдең атамаһы боронғо герман ҡәбиләһе франк этнонимынан килеп сыҡҡан. Франция халҡының күпселеге ҡатнаш галло-роман сығышлы һәм роман төркөмө телендә һөйләшә.

Халыҡ һаны 62 814 233 кеше тәшкил итә һәм 67 848 156 кеше сит илдәрҙәге биләмәләрҙе лә үҙ эсенә ала (2020 йылдың 1 июленә баһалана), шуларҙың яҡынса 90 проценты — Франция граждандары. Башлыса католик динен тоталар (диндарҙар һанының 80 проценты йәки дөйөм халыҡтың 43 проценты), шул уҡ ваҡытта халыҡтың 45 проценты үҙҙәрен бер дингә лә ҡарамай тип белдерә.

Франция — атом державаһы, НАТО ағзаһы һәм БМО-ның Именлек Советының даими биш ағзаһының береһе. 1950-се йылдарҙан Европа берләшмәһен төҙөүҙә ҡатнашыусы дәүләттәрҙең береһе булып тора.

Закондар сығарыу органы — ике каналлы парламент (Сенат һәм Милли йыйылыш).

Административ-территориаль бүленеш: 18 өлкә (13 метрополияла һәм 5 сит ил төбәгендә), шул иҫәптән 101 департамент (96 метрополияла һәм 5 сит ил департаменты), 5 сит ил общинаһы һәм айырым статуслы 3 административ-территориаль берәмек.

## Этимологияһы
«Франция» атамаһы латинса «Франкия» (лат. Francia) йәки "франктар иле"нән килеп сыҡҡан,
Рейндың түбәнге һәм урта ағымында йәшәгән һәм дөйөм «Франктар» этнонимы менән билдәле герман ҡәбиләләре (лат. *Franci*) атамаһынан. V—VI быуаттарҙа франктар Галды яулап алалар, унда франк дәүләтен ойошторалар (лат. *Regnum Francorum*). IX быуатта ошо уҡ этнонимдан «Франция» (Франкия) атамаһы барлыҡҡа килә, тәүҙә Сенанан төньяҡтараҡ урынлашҡан территорияны, һуңынан тарҡалған Франк дәүләтенең бер өлөшөн билдәләү өсөн ҡулланыла. һуңыраҡ Франция герцоглығы һәм Иль-де-Франс төбәге (франц. *Иль-де-Франс*) булараҡ билдәле, «Франция утрауы» Парижда үҙәкләшә, һуңынан ул Франция дәүләте барлыҡҡа килеү үҙәгее булып китә.

Франктар ҡәбиләһенең килеп сығышы тураһында төрлө версиялар бар. Э. Гиббон һәм Я. Гримм әҫәрҙәренән һуң «франк» этнонимы инглиз телендә «ирекле» төшөнсәһе менән ныҡлы бәйләнә. «Франк» атамаһы «ирекле» тигәнде аңлата тигән фараз әйтелә, сөнки Галды яулап алғандан һуң, тик франктар ғына һалым түләүҙән азат ителә. Икенсе теория буйынса, «франк» этнонимы прото-герман һүҙе франконан килеп сыға, ул «һөңгө» тип тәржемә ителә, сөнки франктарҙың ҡыҫҡа ырғытыу балтаһы «франциска» булараҡ билдәле булған. Әммә ҡоралдың башҡаса түгел, ә франктар ҡулланыуы сәбәпле аталыуы асыҡлана.

## Тарихы

### Боронғо донъя һәм Урта быуаттар

Франция тарихҡа тиклемге осорҙа неандерталецтарҙың һәм кроманьондарҙың иң боронғо туҡталҡалары була. Неолит дәүерендә Францияла бер нисә бай ҡомартҡылы тарихҡаса мәҙәниәт йәшәп килгән. Тарихҡаса булған Бретань мәҙәни яҡтан күрше Британия менән бәйле булған, уның биләмәһендә бик күп мегалиттар табыла. Һуңғы бронза быуаты һәм иртә тимер быуат осоронда Францияла кельт, галл ҡәбиләләре, хәҙерге Францияның көньяҡ-көнбайышында сығышы билдәһеҙ иберҙар ҡәбиләһе йәшәй. б. э. т. I быуатта Юлий Цезарь Галлий һуғышы һөҙөмтәһендә тамамланған этаплап баҫып алыу һөҙөмтәһендә Францияның хәҙерге территорияһы, Галлия провинцияһы булараҡ, Рим империяһы составына инә. Халыҡ роман теленә күсә һәм бишенсе быуатҡа хәҙерге француз теленең нигеҙенә әйләнгән халыҡсан латин телендә һөйләшә.

486 йылда Галды Кловис етәкселегендә франктар яулап ала. Шулай итеп, Франк дәүләте барлыҡҡа килә, һәм Кловис Меровингтар династияһының беренсе батшаһы булған. VII быуатта батша власы һиҙелерлек көсһөҙләнә, дәүләттә реаль власҡа майордомдар эйә була, уларҙың береһе Карл Мартелл 732 йылда Пуатье янындағы алышта ғәрәп армияһын ҡыйратыуға һәм ғәрәптәрҙең Көнбайыш Европаны баҫып алыуына юл ҡуймауға өлгәшә. Карл Мартелдең улы Пипин Шорт Каролингтар династияһының беренсе батшаһы була,

һәм Пипиндың улы Бөйөк Карл заманында Франк дәүләте үҙ тарихында иң юғары үҫешкә өлгәшә һәм хәҙерге Көнбайыш һәм Көньяҡ Европаның күпселек өлөшөн биләй. Шарлеманьдың улы Хаҡ Луи үлгәндән һуң, уның империяһы өс өлөшкә бүленә. 843 йылда Верден килешеүе буйынса Карл Лысый етәкселегендә Көнбайыш Франк короллеге барлыҡҡа килә. Ул яҡынма хәҙерге Франция территорияһын биләй; X быуатта ил Франция тип атала башлай.

Артабан үҙәк власть һиҙелерлек көсһөҙләнә. IX быуатта Францияға викингтар даими һөжүм итә, 886 йылда улар Парижды ҡамауға ала. 911 йылда викингтар Францияның төньяғында Нормандия герцоглығына нигеҙ һала. X быуат аҙағына ил тулыһынса ике тиҫтә өйәҙгә һәм герцоглыҡҡа тарҡала, ә король власы тик номиналь була — королдәр үҙҙәренең феодаль биләмәләренән (Париж һәм Орлеан) ситтә реаль көскә эйә булмай. 987 йылда Каролингтар династияһы уның беренсе батшаһы Гуго Капет хөрмәтенә аталған Капет династияһы менән алмаштырыла. Капетиндарҙың хакимлығы тәре походтары, Францияның үҙендә дини һуғыштар (беренсе 1170 йылда вальденстар хәрәкәте) һәм 1209—1229 йылдарҙа Альбигой һуғыштары), 1302 йылда беренсе тапҡыр генерал-штаттарр парламенты саҡырылыуы менән айырылып тора шулай уҡ папа Авиньон ҡулға алына, 1303 йылда король Филипп IV Һоҡланғыс тарафынан ҡулға алынғас, папалар 1378 йылға тиклем Авиньонда ҡалырға мәжбүр була. 1328 йылда капетиндарҙы Валуа династияһы алмаштыра. 1337 йылда Англия менән йөҙ йыллыҡ һуғыш башлана, унда башта уңышҡа инглиздәр өлгәшә, улар Франция территорияһының байтаҡ өлөшөн яулап алыуға өлгәшә. Әммә ахыр сиктә, бигерәк тә Жанна д’Арк осоронда һуғышта боролошҡа була, һәм 1453 йылда инглиздар баш һала.

Людови XI (1461—1483 йылдар) идара итеүе осоронда Францияла феодаль тарҡалыу туҡтатыла һәм ил абсолют монархияға әйләнә. Артабан Франция даими рәүештә Европала күренекле роль уйнарға ынтыла. Әйтәйек, 1494 йылдан 1559 йылға тиклем Италия>ны контролдә тотоу өсөн Испания менән һуғыш алып бара. XVI быуат аҙағында башлыса католик Францияла кальвинистик протестантизм киң таралыу ала (Францияла протестанттар гугеноттар тип атала). Был католиктар һәм протестанттар араһында дини һуғыштар сығара, уларҙың иң юғары нөктәһе 1572 йылда Парижда Варфоломей төнөндә протестанттарҙы үлтереү була.

1589 йылда Валуа династияһы туҡтай, һәм Генрих IV яңы Бурбон династияһына нигеҙ һалыусы була.

### Яңы ваҡыт һәм революция

1598 йылда Генрих IV протестанттар менән һуғышты тамамлаған һәм уларға киң вәкәләттәр биргән Нант килешеүенә ҡул ҡуя, сөнки улар ҡәлғәләре, ғәскәрҙәре һәм урындағы идара итеү төҙөлөшө менән «дәүләт эсендә дәүләт» булдыра. 1618 йылдан 1648 йылға тиклем Франция Утыҙ йыллыҡ һуғышта ҡатнаша. (формаль рәүештә һуғыш 1635 йылдан ғына алып барыла — һуғыш швед-француз осоро тип атала). 1624 йылдан алып 1642 йылда вафат булғанға тиклем ил менән король Людови XIII министры кардинал Ришелье идара итә. Ул протестанттар менән һуғыштарҙы яңынан башлай һәм еңә һәм уларҙың дәүләт ҡоролошон юҡҡа сығара. 1643 йылда Людови XIII вафат була, уның биш йәшлек улы Людовика XIV король була, ул 1715 йылға тиклем хакимлыҡ итә, улы һәм ейәндәренән оҙағыраҡ йәшәй. 1648—1653 йылдарҙа ҡала ҡатламдарыһәм дворян оппозицияһының ихтилалы була, Ришелье, Фронде сәйәсәтен дауам иткән Австрия королеваһы Анна һәм министр кардинал Мазарини хакимлығына ризаһыҙлыҡ белдерә. Франциялағы ихтилал баҫтырылғандан һуң абсолют монархия тергеҙелә. «Ҡояш-батша» Людовик XIV идара иткән осорҙа Франция Европалағы бер нисә һуғышта ҡатнаша: 1635—1659 йылдарҙа — Испания менән, 1672—1678 йылдарҙа — Голландия һуғышы, 1688—1697 йылдарҙа —пфальц мираҫы өсөн һуғыш (Аугсбург лигаһы һуғышы) һәм 1701—1713 йылдарҙа — Испания мираҫы өсөн һуғыш.

1685 йылда Лудовик Нант килешеүен юҡҡа сығара, был протестанттарҙың күрше илдәргә ҡасыуына һәм Францияның иҡтисади хәленең насарайыуына килтерә.

1715 йылда, Людовик XIV вафат булғандан һуң, уның бүләһе Людови XV француз тәхетенә ултыра һәм 1774 йылға тиклем хакимлыҡ итә.

* 1789—1799 — Бөйөк француз революцияһы.
* 1792—1804 — Беренсе республика.
** 1793—1794 — якобин терроры.
** 1795 — Нидерландты баҫып алыу.
* 1797 — Венецияны баҫып алыу.
* 1798—1801 — Мысыр экспедицияһы.
* 1799—1814 — Наполеон хакимлығы (1804 йылда император тип иғлан ителә; Беренсе империя). 1800—1812 йылдарҙа Наполеон баҫып алыу кампаниялары аша дөйөм Европа империяһын булдыра, ә Италияла, Испанияла һәм башҡа илдәрҙә уның туғандары йәки ҡуйғындары хакимлыҡ итә. Рәсәйҙә еңелгәс (ҡара: 1812 йылғы Ватан һуғышы) һәм Наполеонға ҡаршы коалицияның сираттағы берләшеүенән һуң, Наполеон власы тарҡала.
* 1815 — Йөҙ көн һәм Ватерлоо янындағы алыш.
* 1814—1830 — Людовик XVIII (1814/1815—1824) һәм Карл X (1824—1830) осоро.
* 1830—1848 — Июль монархияһы. Революция һөҙөмтәһендә Карл X төшөрөлә, власть Орлеан принцы Луи-Филиппҡа күсә, ә власҡа финанс аристократияһы килә
* 1848—1852 — Икенсе республика.
* 1852—1870 — Наполеон III — Икенсе империя хакимлығы.

* 1870—1940 йылдар— Өсөнсө республика, 1870—1871 йылдарҙа Седан янындағы франко-прусс һуғышында Наполеон III ҡулға алынғандан һуң иғлан ителә. 1871 йылдың март—май айҙарында Париж коммунаһы була. 1879—1880 йылдарҙа Эшсе партияһы ойошторола. ХХ быуат башында Франция Социалистик партияһы (Ж. Гед, П. Лафарг һәм башҡалар етәкселегендә) һәм Француз Социалистик партияһы (Ж. Жорес етәкселегендә) ойошторола. Улар 1905 йылда берләш! (эшселәр интернационалының француз секцияһы, СФИО). XIX быуат аҙағына Африка һәм Азияның ғәйәт ҙур биләмәләрен үҙ эсенә алған француз колониаль империяһы барлыҡҡа килә.
* 1914—1918 йылдар — Франция Беренсе донъя һуғышында Антантала ҡатнаша.
* 1939—1945 йылдар — Икенсе донъя һуғышы.
** 1940 йыл — нацист Германияһы менән Компьень ярашыуы (Францияның баш һалыуы).
* 1940—1944 йылдар — Францияның төньяғында немец оккупацияһы, Францияның көньяғында Виши режимы.
* 1944 йыл — Франция Гитлерға ҡаршы коалиция һәм Ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә.
* 1946—1958 йылдар — Дүртенсе республика.

### Бишенсе республикаһы
1958 йылда бишенсе республика конституцияһы ҡабул ителә, был конституция башҡарма власть органдарының хоҡуҡтарын киңәйтә. Республика Президенты итеп Азатлыҡ генералы һәм Беренсе һәм Икенсе донъя һуғыштары геройы Шарль де Голль һайлана. 1960 йылға Африкалағы француз колонияларының күпселеге колониаль система тарҡалыу арҡаһында бойондороҡһоҙлоҡ яулай. 1962 йылда, ҡанлы һуғыштан һуң, Алжир бойондороҡһоҙлоҡ ала. Алжирҙар филиппты францияға күсеп, унда мосолман әҙселекте ҡырҡа арыуға булышлыҡ итәләр.

Иҡтисади һәм социаль ҡапма-ҡаршылыҡтарҙың киҫкенләшеүе арҡаһында йәштәрҙең һәм студенттарҙың күпләп сыуалыштары, шулай уҡ дөйөм забастовка киҫкен сәйәси көрсөккә килтерә; Бишенсе республикаға нигеҙ һалыусы президент Шарль де Голль отставкаға китә (1969 йыл) һәм 1970 йылдың 9 ноябрендә, бер йылдан һуң вафат була.

Дөйөм алғанда, Францияның һуғыштан һуңғы үҫешенә сәнәғәттең һәм ауыл хужалығының йылдам үҫеше, милли капиталды дәртләндереү, элекке Африка һәм Азия колонияларына иҡтисади һәм социаль-мәҙәни баҫҡынсылығы, Европа берләшмәһе сиктәрендә әүҙем интеграция, фән һәм мәҙәниәт үҫеше, социаль ярҙам сараларын көсәйтеү, мәҙәниәтте «америкалаштырыуға» ҡаршы тороу хас.

Президент де Голль етәкселегендәге тышҡы сәйәсәт бойондороҡһоҙлоғона ынтылыш һәм «Франция бөйөклөгөн тергеҙеү» менән айырылып тора. 1960 йылда, үҙенең ядро ҡоралын уңышлы һынағандан һуң, ил «ядро клубына» инә, 1966 йылда Франция НАТО-нан сыға (Николя Саркози президентлығы осоронда ғына кире ҡайтарыла), Шарль де Голль Европа интеграцияһы процестарын хупламай.

1969 йылда Бишенсе республиканың икенсе президенты итеп 1962 йылдан 1968 йылға тиклем премьер-министр вазифаһын биләгән голлист Жорж Помпиду һайлана.

1974 йылда, Помпиду үлгәндән һуң, уны либераль һәм Европа яҡлы ҡарашлы сәйәсмән, «Француз демократияһы союзы» центристик партияһына нигеҙ һалыусы Валери Жискар д’Эстен алмаштыра.

1981 йылдан 1995 йылға тиклем социалист Франсуа Миттерран президентлыҡ итә.

1995 йылдың 17 майынан 2007 йылдың 16 майына тиклем президент Жак Ширак була, 2002 йылда ҡабаттан һайлана. Неогалист йүнәлешендәге сәйәсмән була. Уның президентлығы осоронда, 2000 йылда, илдә президент вәкәләттәрен 7 йылдан 5 йылға тиклем ҡыҫҡартыу буйынса референдум үткәрелә. Халыҡтың аҙ килеүенә ҡарамаҫтан (халыҡтың яҡынса 30 проценты), ахыр сиктә күпселек срокты ҡыҫҡартыу өсөн тауыш бирә (73 %).

Францияла Африка илдәренән килгән иммигранттарҙың күбәйеүе арҡаһында мигранттар проблемаһы киҫкенләшә: француз халҡының 10 проценты — ерле булмаған мосолмандар (күпселеге Алжирҙан килгән иммигранттар). Бер яҡтан, был ерле француздар араһында үтә уң (ксенофобик) ойошмаларҙың популярлығы артыуына килтерә, икенсе яҡтан, Франция сыуалыштар һәм теракттар аренаһына әйләнә. Төньяҡ Африка иммиграцияһы XIX быуат аҙағы — XX быуат башында барлыҡҡа килә. Халыҡ һанының тәбиғи үҫеш темпының әкренәйеүе һәм Францияла иҡтисад үҫеүе фонында эшсе көстәрҙең етешмәүе сит ил эшсе көсөн йәлеп итеү ихтыяжын тыуҙыра. Иммигранттар хеҙмәтен ҡулланыуҙың төп йүнәлештәре — төҙөлөш (20 %), конвейер етештереүҙе файҙаланған сәнәғәт тармаҡтары (29 %) һәм хеҙмәтләндереү һәм сауҙа өлкәһе (48,8 %). Һөнәри әҙерлеге түбән булыу сәбәпле, Төньяҡ Африканан кешеләр йыш ҡына эшһеҙ ҡалған. 1996 йылда Мәғриб илдәренән килгән сит ил кешеләре араһында уртаса эшһеҙлек кимәле 32 процент тәшкил итә. Әлеге ваҡытта Мәғриб илдәренән килгән иммигранттар Франция халҡының 2 проценттан ашыуын тәшкил итә һәм башлыса илдең Париж, Лион һәм Марсель ҡалаларында үҙәктәре булған өс төбәгендә урынлаша.

2007 йылдың 16 майында «Халыҡ хәрәкәте союзы» партияһынан кандидат Николя Саркози Франция президенты булып китә. Ул Венгриянан Францияға эмиграцияға килгән дворяндар ғаиләһенән.

2008 йылдың 21 июлендә Франция парламенты президент Саркози тәҡдим иткән конституцион реформа проектын хуплай. Конституцияның ғәмәлдәге реформаһы 1958 йылғы документтың 89 статьяһының 47-һенә төҙәтмәләр индереп, Бишенсе республикала иң әһәмиәтлеһе була. Закон проекты өс өлөштән тора: парламенттың ролен нығытыу, башҡарма власть институтын яңыртыу һәм граждандарға яңы хоҡуҡтар биреү.

Мөһим үҙгәрештәр:

* президент вазифаһында бер-бер артлы ике мөҙҙәттән артыҡ ҡала алмай;
* парламент президенттың айырым ҡарарҙары өҫтөнән вето хоҡуғына эйә була ала;
* хөкүмәттең парламент комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуы сикләнә;
* президент парламентҡа йыл һайын мөрәжәғәт итергә хоҡуҡлы (был 1875 йылда тыйылған була);
* Европа берләшмәһенә яңы ағзалар инеү тураһында референдум ҡарала.

2012 йылдың 6 майында президент һайлауҙарының икенсе туры һөҙөмтәһендә Францияның 24-се президенты итеп Франсуа Олланд һайлана.

2013 йылдың апрелендә илдә бер енесле никах законлаштырыла.

## География

### Илдең географик урыны
Францияның күпселек өлөшө Көнбайыш Европала, уның материк өлөшө төньяҡ-көнсығышта Бельгия, Люксембург һәм Германия менән сиктәш, көнсығышта — Швейцария, көньяҡ-көнсығышта — Монако һәм Италия, көньяҡ-көнбайышта — Испания һәм Андорра менән, төньяҡта Бөйөк Британия менән диңгеҙ сиге бар. Францияны дүрт һыу йыуа (Ла-Манш, Атлантик океан, Төньяҡ диңгеҙ һәм Урта диңгеҙ). Көнбайышта һәм төньяҡта ил территорияһы Атлантик океан (Бискай ҡултығы һәм Ла-Манш каналы), көньяҡта Урта диңгеҙ (Лион ҡултығы һәм Лигурия диңгеҙе) менән йыуыла. Диңгеҙ сиктәренең оҙонлоғо — 5500 км.

Франция Көнбайыш Европала иң ҙур ил булып тора: Европа берләшмәһе территорияһының биштән бер өлөшөн тиерлек биләй, ҙур диңгеҙ киңлектәренә эйә (уникаль иҡтисади зона 11 млн км² майҙанды биләй).

Дәүләт составына шулай уҡ Урта диңгеҙҙәге Корсика утрауы һәм егерменән ашыу сит ил департаменттары һәм бойондороҡло территориялар инә.

Илдең дөйөм майҙаны — 547 030 км² (674 685 км² сит ил биләмәләре менән бергә).

### Рельеф и геологик төҙөлөшө

Илдең төньяғында һәм көнбайышында тигеҙ территориялар һәм уйһыулыҡтар бар. Тигеҙлектәр дөйөм майҙандың 2/3 өлөшөн тәшкил итә. Төп тау һырттары: Альп тауҙары, Пиреней, Юра, Арденнес, Үҙәк массиф һәм Восгез. Париж бассейны Арморикан массивы, Үҙәк массив, Восгез һәм Арденнес менән уратып алынған. Париж тирәләй тар тигеҙлек һыҙаттары менән айырылған һырттарҙың концентрик һикәлтәләре системаһы бар. Францияның көньяҡ-көнбайышында Пиреней итәгендә урынлашҡан Гаронн уйһыулығы — уңдырышлы тупраҡлы тигеҙ майҙан. Гароннаның түбәнге ағымынан көньяҡ-көнбайыштараҡ өсмөйөшлө сынаяҡ формаһындағы Ландтар уңдырышлылығы кәмерәк булған тупраҡ менән ҡылыҡһырлана һәм унда ылыҫлы урмандар менән ултыртылған. Францияның көньяҡ-көнсығышындағы Рона һәм Сона грабендары көнсығышта Альп тауҙары һәм көнбайышта Үҙәк Француз массифы араһында тар юл барлыҡҡа килтерә. Улар ныҡ йырғыланған күтәрелгән участкалар менән бүленгән күтәрелгән участкаларҙан тора.

Үҙәк райондарҙа һәм көнсығышта уртаса бейеклектәге тауҙар урынлашҡан (Үҙәк массив, Вогез, Юра). Луара, Гаронна һәм Рона йылғалары бассейндары араһында урынлашҡан Үҙәк массив боронғо герцин тауҙарының емерелеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән иң ҙур массив булып тора. Францияның башҡа боронғо таулы райондары кеүек үк, ул Альп дәүерендә күтәрелә, Альп тауҙарындағы йомшағыраҡ тау тоҡомдары йыйырсыҡтарға ҡыҫыла һәм массивтың тығыҙ тау тоҡомдары ярыҡтар һәм һыныҡтар менән йыйырсыҡланған. Шундай боҙолған зоналар буйлап тәрәндән эрегән тоҡомдар күтәрелгән, һөҙөмтәлә вулкан урғылыуы күҙәтелә. Хәҙерге заманда был янартауҙар әүҙемлеген юғалтҡан. Шуға ҡарамаҫтан, массив өҫтөндә һүнгән вулкандар һәм рельефтың башҡа вулканик формалары һаҡланған. Эльзастағы Рейн үҙәнен Францияның башҡа өлөшөнән айырыусы вегетгеҙҙәр киңлеккә ни бары 40 саҡрымға етә. Был тауҙарҙың тигеҙләнгән һәм урман менән ҡапланған өҫтө тәрән үҙәндәрҙән юғары тора. Арденндағы илдең төньяғында ла ошондай уҡ ландшафт өҫтөнлөк итә. Швейцария сиге үткән Юра тауҙары Женева һәм Базель араһында урынлашҡан. Альп тауҙары менән сағыштырғанда эзбизташтан торған, түбән һәм һирәгерәк тарҡалған йыйылма төҙөлмәләрҙән тора, әммә шул уҡ дәүерҙә барлыҡҡа килгән һәм Альп тауҙары менән тығыҙ геологик бәйләнештә тора.

Көньяҡ-көнбайышта Испания сигендә Пиреней тау һырты һуҙылған. Боҙлоҡ дәүерендә Пиреней көслө боҙланыуға дусар ителмәй. Альп тауҙарына хас булған ҙур боҙлоҡтар һәм күлдәр, матур үҙәндәр һәм киртләс тау һырттары юҡ. Бейеклеге һәм үткәүелдәрҙе үтеү ауыр булыуы арҡаһында Испания менән Франция араһында бәйләнеш үтә сикле.
Көньяҡ-көнсығышта Альп тауҙары өлөшләтә Францияның Италия һәм Швейцария (Женева күленә тиклем) сиген тәшкил итә һәм Францияның көньяҡ-көнсығыш сигендә бер ни тиклем Ронаға тиклем һуҙыла. Бейек тауҙарҙа тәрән үҙәндәр барлыҡҡа килә, боҙлоҡ дәүерендә был үҙәндәрҙе биләгән боҙлоҡтар киңәйгән һәм тәрәнәйгән. Бында Францияның иң бейек нөктәһе — Көнбайыш Европаның иң бейек тауы — Монблан тауы, 4807 м.

### Водные ресурсы

Францияның бөтә йылғалары, ҡайһы бер сит ил территорияларынан тыш, Атлантик океан бассейнына ҡарай, һәм уларҙың күпселеге Үҙәк массивта, Альп тауҙарында һәм Пиренейҙа барлыҡҡа килә. Илдең иң ҙур һыу юлдары:
* Сена (775 км) — Марна һәм Уазаның уң ҡушылдыҡтары булған киң тармаҡлы системаны һәм Йоннаның һул ҡушылдығын барлыҡҡа килтергән киң йылға. Сена Париж бассейнына инә һәм Гавр янында Атлантик океанға ҡоя. Йыл әйләнәһенә ағымдың бер тигеҙ бүленеүе менән ҡылыҡһырлана, ул навигация өсөн ҡулайлы һәм каналдар менән башҡа йылғалар менән тоташа.
* Гаронна (650 км) Испан Пиренейында баш ала, Тулуза һәм Бордо аша аға, океанға ҡушылған урында киң эстуарий — Жиронда барлыҡҡа килә. Төп ҡушылдыҡтары — Тарн, Ло һәм Дордонь.
* Рона (812 км) — Францияның иң тулы йылғаһы, Швейцар Альптарындағы Рона боҙлоғонан башлана, Женева күле аша аға. Лион эргәһендә уға Сона йылғаһы ҡоя. Башҡа эре ҡушылдыҡтары — Дюранс һәм Изер. Ронаға тиҙ турбулентлы ағым хас һәм ул ҙур гидроэнергетика потенциалына эйә. Был йылғала бер нисә ГЭС төҙөлә.
* Луара (1020 км) — Францияның иң оҙон йылғаһы, Үҙәк массивта башлана. Күп ҡушылдыҡтарҙы ҡабул итә, төп ҡушылдыҡтары — Алье, Шер, Эндр һәм Вьенна. Луара Үҙәк Француз массивында башлана, Париж бассейнының көньяҡ өлөшөн киҫеп, Нант янында Атлантик океанға ҡоя. Был йылғала һыу кимәле ныҡ тирбәлә, шуға күрә йыш ҡына ташҡындар була.

Каналдар системаһы илдең төп йылғаларын, шул иҫәптән Рейнды ла, үҙ-ара тоташтыра. Уның буйынса илдең көнсығыш сиге үтә һәм Европала иң мөһим эске бәйләнеш юлдарының береһе булып тора. Йылғалар һәм каналдар Франция иҡтисады өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.

### Һаҡланыусы биләмәләр
Францияның милли парктар системаһы Европа Францияһында, шулай уҡ уның сит илдәрҙә урынлашҡан туғыҙ парктан тора. Парктар менән Францияның Милли парктар идаралығы идара итә. Улар Европа Францияһы территорияһының 2 % биләй, ә бында йылына 7 миллион кеше килә.

Францияла шулай уҡ 1967 йылдың 1 мартында закон менән индерелгән төбәк тәбиғәт парктары структураһы бар. Төбәк тәбиғәт парктары урындағы властың үҙәк хөкүмәт менән килешеүе буйынса ойошторола, уларҙың биләмәһе һәр 10 йыл һайын яңынан ҡарала. 2009 йылға ҡарата Францияла 49 төбәк тәбиғәт паркы бар.

### Үҫемлек һәм хайуандар донъяһы
Урмандар ил территорияһының 27 процентын биләй. Илдең төньяҡ һәм көнбайыш райондарында сәтләүек (сәтләүек ағасы), ҡайын, имән, шыршы һәм кигермәкле ағас үҫә. Урта диңгеҙ буйында — пальмалар һәм цитруслылар. Фауна вәкилдәре араһында болан һәм төлкө айырылып тора. Ҡоралайҙар Альп төбәктәрендә йәшәй, алыҫ урмандарҙа ҡырағай ҡабан һаҡланған. Бында шулай уҡ бик күп ҡоштар, шул иҫәптән күсмә ҡоштар йәшәй. Рептилиялар һирәк осрай, ә йыландар араһында берәүһе генә ағыулы — ябай ҡара йылан. Яр буйындағы диңгеҙ һыуҙарында балыҡтарҙың бик күп төрҙәре йәшәй: сельдь, треска, тунец, сардина, скумбрия, камбала һәм көмөш хек.

### Климаты
Францияның Европа биләмәһендә уртаса диңгеҙ климаты, көнсығышта уртаса континенталь, ә көньяҡ яр буйында субтропик климатҡа күсә. Климаттың океан (көнбайышта), урта диңгеҙ (көньяғында), континенталь (уртала һәм көнсығышта) төрҙәрен айырып билдәләргә мөмкин. Йәй етерлек эҫе һәм ҡоро — июлдә уртаса температура + 23—25 °C градусҡа етә, ә ҡышҡы айҙарҙа һауа температураһы +7—8 °C[25] градус булғанда, ямғырҙар хас.

Яуым-төшөмдөң төп өлөшө ғинуарҙан апрелгә тиклемге осорға тура килә, ә уларҙың дөйөм иҫәбе 600—1000 миллиметр тәшкил итә. Тауҙарҙың көнбайыш битләүҙәрендә был күрһәткес 2000 миллиметрҙан ашыу билдәгә етеүе ихтимал.

## Сәйәсәт

### Административ бүленеш

Франция 18 төбәккә бүленә, шуларҙың 12-һе Европа континентында, берәүһе (Корсика) — Корсика утрауында, тағы бишәүһе — сит илдәрҙә. Төбәктәрҙең юридик автономияһы юҡ, әммә улар үҙҙәренең һалымдарын билдәләй һәм бюджетын раҫлай ала.

18 төбәк 101 департаментҡа, шулай уҡ 342 округтан һәм 4039 кантондан торған Лион метрополияһына бүленә. Францияның нигеҙе булып 36 682 коммуна тора.

Париж департаменты берҙән-бер коммунанан тора. Диңгеҙ аръяғындағы биш төбәктең һәр береһе (Гваделупа, Мартиника, Француз Гвианаһы, Реюньон, Майотта) берҙән-бер департаменттан тора. Корсика төбәге (2 департаментты үҙ эсенә алған) — метрополияның башҡа төбәктәренән (континенталь Франция) айырмалы административ-территориаль берәмектең махсус статусы. Үҙәккә буйһонмаған үҙ аллы идара итеү органдары бар. Корсиканың 2 департаментын берләштереү тураһындағы 2003 йылдағы референдум уңышһыҙ була. Бөтә был төбәктәр Европа союзының бер өлөшө булып тора.

Республикаһы составына түбәндәгеләр инә, тип әйтергә була:

1. Метрополия (13 төбәккә, 96 департаментҡа һәм Лион метрополияһына бүленә).

2. 5 сит ил биләмәләре департаменты: Гваделупа, Мартиника, Гвиана, Реюньон, Майотта.

3. 5 диңгеҙ аръяғы территорияһы: Франция Полинезияһы, Уоллис һәм Футуна утрауҙары, Сен-Пьер һәм Микелон, Сен-Бартелеи, Сен-Мартен.

4. 3 Айырым статусҡа эйә булған территориялар: Яңы Каледония, Клиппертон, Францияның Көньяҡ һәм Антарктика биләмәләре.

### Дәүләт төҙөлөшө нигеҙҙәре
Франция — президент тибындағы унитар республика. Дәүләттең төп законы булып 1958 йылдың 4 октябрендә ҡабул ителгән конституция тора. Ул Бишенсе Республиканың власть органдары эшмәкәрлеген көйләй: идара итеүҙең республика президент-парламент формаһын билдәләй (Франция Республикаһы Конституцияһы, икенсе бүлек).

Француз Республикаһы Конституцияһы бер нисә тапҡыр түбәндәге статьялар буйынса ҡайтанан ҡарала:

* Дөйөм туранан-тура тауыш биреү нигеҙендә Президент һайлау (1962),
* Хөкүмәт ағзаларының енәйәт яуаплылығы тураһында Конституцияның яңы бүлеген индереү (1993),
* Парламенттың берҙәм сессияһын индереү һәм референдум компетенцияларын киңәйтеү (1995),
* Яңы Каледония статусына ҡарата ваҡытлыса саралар күреү (1998),
* Иҡтисади һәм Валюта Союзын булдырыу, ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау мандаттарына һәм һайлау функцияларына тиң хоҡуҡлы булыуы, Халыҡ-ара Енәйәт судының юридик хоҡуғын таныу (1999),
* Президент мандаты ваҡытын 7-нән 5 йылға тиклем кәметеү (2000),
* Дәүләт башлығының енәйәт яуаплылығы тураһында реформа, Конституция тарафынан үлем язаһын бөтөрөүҙе нығытыу, Яңы Каледония автономияһы тураһында реформа (2007),
* Дәүләт ҡоролошон яңыртыу һәм власть бүленеше тигеҙлеген билдәләү тураһындағы реформа (2008).

Францияла 9 ағзанан торған һәм Конституцияға үҙгәрештәр индереүсе закондарҙың, шулай уҡ уға ҡарауға тапшырылған закондарҙың дөрөҫлөгөн контролдә тотҡан Конституция советы ла бар.

### Башҡарма власть
Дәүләт башлығы һәм башҡарма власть башлығы — президент, әлеге ваҡытта Эммануэль Макрон. Бишенсе Республикала Премьер-министр ағымдағы эске һәм иҡтисади сәйәсәт өсөн яуаплы, шулай уҡ дөйөм характерҙағы указдар сығарыу хоҡуғына эйә. Дәүләт сәйәсәте өсөн яуаплы тип һанала (20-се статья). Премьер-министр Хөкүмәт эшмәкәрлеге менән етәкселек итә һәм закондарҙы ғәмәлгә ашыра (21-се статья).

Премьер-министрҙы Республика Президенты тәғәйенләй. Милли йыйылыш тарафынан уның кандидатураһын раҫлау талап ителмәй, сөнки Милли йыйылыш теләһә ҡайһы ваҡытта Хөкүмәткә ышанмау тауышын саҡырырға хоҡуҡлы. Ғәҙәттә Премьер-министр Милли йыйылышта күпселек урын биләгән партияны кәүҙәләндерә. Премьер-министр үҙенең Кабинеты министрҙары исемлеген төҙөй һәм уны Президентҡа раҫлау өсөн тапшыра.

Премьер-министр Милли йыйылышта закондар ҡабул итеү инициаторы булып тора һәм уларҙы тормошҡа ашырыуҙы тәьмин итә, милли оборона өсөн дә яуаплы. Премьер-министр Президент акттарына ҡаршы рөхсәт бирә, конституцияның 15-се статьяһы менән билдәләнгән советтарҙа һәм комитеттарҙа рәйес вазифаһында уны алмаштыра.[28]

2020 йылдың 3 июленән хөкүмәт менән Жан Кастекс етәкселек итә.

### Закондар сығарыу власы
284 / 1000ТӘРЖЕМӘ ИТЕҮ
Франциялағы закондар сығарыу власы ике палатаны — Сенатты һәм Милли йыйылышты үҙ эсенә алған парламенттыҡы. Республика Сенаты 348 сенаторҙан тора, шуларҙың 305-е — метрополия, 9-ы — сит ил биләмәләре, 5-һе — Франция берләшмәһе биләмәләре һәм 12-һе сит илдә йәшәүсе француз граждандары. Сенаторҙар Милли йыйылыш депутаттарынан, муниципаль советтарҙан генераль советниктарҙан һәм делегаттарҙан торған һайлаусылар коллегияһы тарафынан алты йылға (2003 йылдан, ә 2003 йылға тиклем — 9 йылға) һайлана, шул уҡ ваҡытта Сенат өс йыл һайын яртыһына тиклем яңыртыла. Сенатҡа һуңғы һайлауҙар 2017 йылдың сентябрендә уҙа.

Депутаттары 5 йылға туранан-тура дөйөм тауыш биреү нигеҙендә һайланған милли йыйылыш 577 депутаттан тора, уларҙың 555-е — метрополияны, ә 22-һе сит илдәрҙәге биләмәләрҙе символлаштыра. Милли йыйылыш депутаттары биш йылға тура дөйөм тауыш биреү юлы менән һайлана. Милли Ассамблея депутаттарын һуңғы һайлау 2017 йылдың 11 һәм 18 июнендә уҙа. Үҙенең функцияһынан — хөкүмәт эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙан тыш, ике палата ла закондар әҙерләй һәм ҡабул итә. Фекер айырымлыҡтары килеп тыуған осраҡта аҙаҡҡы ҡарар Милли ассамблеяла ҡала.

### Хөкөм власы
Францияның суд системаһы Конституцияның «Суд власы тураһында» VIII киҫәгендә көйләнә. Илдең Президенты суд власының бойондороҡһоҙлоғо гаранты булып тора, судьяларҙың статусы органик хоҡуҡ менән билдәләнә, судьялар үҙҙәре лә алыштырғыһыҙ. Француз ғәҙеллеге коллегиаллек, профессионализм һәм бойондороҡһоҙлоҡ принциптарына нигеҙләнгән, улар бер нисә гарантия менән тәьмин ителә. 1977 йылғы Закон гражданлыҡ һәм административ эштәрҙә ғәҙеллек менән идара итеү сығымдарын Дәүләт үҙ ҡарамағына алырға тейешлеген билдәләй. Был ҡағиҙә енәйәти ғәҙеллеккә ҡағылмай. Судьяларҙың ғәҙеллеге һәм нейтралитеты алдында тигеҙлек, эште асыҡтан-асыҡ тыңлау һәм икеләтә суд ултырышын үткәреү мөмкинлеге лә мөһим принцип булып тора. Закон шулай уҡ кассацияға мөрәжәғәт итеү мөмкинлеген дә күҙҙә тота.
Францияның суд системаһы күп баҫҡыслы, һәм уны ике тармаҡҡа — суд системаһының үҙенә һәм административ судтар системаһына бүлергә мөмкин. Дөйөм юрисдикция судтары системаһында иң түбән кимәлде бәләкәй инстанция трибуналдары биләй. Бындай трибуналдағы эштәр судья тарафынан шәхсән ҡарала. Әммә уларҙың һәр береһе бер нисә мировой судьянан тора. Ҙур булмаған трибунал ҙур булмаған суммаға эштәрҙе ҡарай, бындай судтарҙың ҡарарҙары апелляцияға бирелергә тейеш түгел.
Енәйәт эштәре буйынса был суд полиция трибуналы тип атала. Был трибуналдар палаталарға бүленә: граждан суды һәм холоҡ төҙәтеү суды. Апелляция суды ҡарарҙарҙы һәр ваҡыт коллегиаль тәртиптә ҡабул итә. Апелляция судының гражданлыҡ хоҡуғы өлөшө ике палатанан тора: гражданлыҡ һәм социаль эштәр. Шулай уҡ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы бар. Ғәйепләү палатаһы функцияларының береһе — суд полицияһы хеҙмәткәрҙәренә ҡарата дисциплинар суд (Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре, хәрби жандармерия һ. б.). Шулай уҡ бәлиғ булмағандар өсөн жандармерия палатаһы бар. Һәр ведомствола присяжныйҙар суды бар. Бынан тыш, Францияла махсус суд органдары бар: сауҙа судтары һәм хәрби судтар.
Юғары суд — кассация суды, социаль, коммерция, өс граждан һәм енәйәт палатаһынан, апелляция судтарынан — социаль, коммерция, граждан, холоҡ төҙәтеү палаталарынан, присяжныйҙар судтарынан, енәйәт судтарының беренсе инстанцияһы судтарынан — холоҡ төҙәтеү судтарынан һәм присяжныйҙар судтарынан, граждан инстанцияһының беренсе инстанцияһы судтарынан — ҙур инстанция судтарынан, енәйәт суды суд системаһының иң түбән кимәле — полиция судтарынан, гражданлыҡ суд системаһының иң түбән кимәле — инстанция судтары, коммерция суд системаһының иң түбән кимәле — коммерция судтары, социаль ғәҙеллектең суд системаһының иң түбән кимәле — Хеҙмәт бәхәстәре советы, административ судтың юғары суды — Дәүләт Советы, административ судтарҙың апелляция судтары — административ апелляция судтары, административ судтарҙың беренсе инстанцияһы судтары — административ судтар. Юғары контроль органы — иҫәп палатаһы, урындағы контроль органдары — өлкә иҫәп палаталары, президент импичменты эштәре буйынса суд — юғары суд, министрҙар импичменты эштәре буйынса суд — суд.

Прокуратура төрлө кимәлдәге суд ҡарамағындағы прокурорҙар тарафынан күрһәтелгән. Генераль прокурор урынбаҫарҙары менән апелляция суды ҡарамағында. Арбитраж судындағы прокуратураға генераль прокурор, уның беренсе урынбаҫары һәм юстиция министрына буйһонған урынбаҫарҙар инә.

Судьяларға белем биреүҙе Милли магистратура мәктәбе тормошҡа ашыра.

### Урындағы үҙидара
Төп мәҡәлә: Францияла урындағы үҙидара
Францияла урындағы үҙидара системаһы административ-территориаль бүленешкә ярашлы төҙөлә. Һайланған органдар булған коммуналарҙан, ведомстволарҙан һәм өлкәләрҙән тора.

* Коммуна — иң бәләкәй административ-территориаль берәмек. Францияла муниципаль советтар идара иткән 36 000-гә яҡын коммуна бар, улар башҡарма орган булып тора. Совет коммуна эштәре менән идара итә, бөтә социаль проблемалар буйынса үҙ граждандарының мәнфәғәттәренә ҡағылышлы мәсьәләләр буйынса ҡарарҙар ҡабул итә: мөлкәтте утилләштереү, кәрәкле социаль хеҙмәттәр булдырыу.
* Франция департаменттары Францияның административ-территориаль бүленешенең төп берәмеге булып тора. Департаменттар ватан (96) һәм сит ил идаралыҡтарына бүленә. Ведомство советы урындағы бюджетты ҡабул итеү һәм уның үтәлешен күҙәтеү, ведомство хеҙмәттәрен ойоштороу, мөлкәт менән идара итеү өсөн яуаплы. Ведомствоның башҡарма органы — генераль совет рәйесе.
* Төбәктәр — илдең административ бүленешендә иң ҙур берәмек. Һәр төбәктә иҡтисади һәм социаль комитеттар һәм төбәк кредит комитеты булдырылған. Төбәктең үҙ иҫәп палатаһы бар. Өлкә Советы үҙенең рәйесен һайлай, ул төбәктең башҡарма власы булып тора.

### Дәүләт символикаһы

#### Флаг
Төп мәҡәлә: Франция флагы
Өс вертикаль һыҙатлы француз триколоры — зәңгәр, аҡ һәм ҡыҙыл — француз революцияһының өс төп идеяһын — азатлыҡты, тигеҙлекте һәм туғанлыҡты еткерә. Төҫтәрҙең был комбинацияһы үҙенең килеп сығышы менән маркиз де Лафайеттҡа бурыслы, ул революцион ҡарашлы граждандарға триколор, ҡыҙыл-аҡ-зәңгәр кокарда кейергә өндәй. Элек-электән ҡыҙыл һәм зәңгәр төҫ Париж төҫө тип һанала (һәм быны Бастилияны штурмлаған көндө революционерҙар файҙалана), ә аҡ төҫ француз монархияһы төҫө була. Беренсе тапҡыр 1790 йылда барлыҡҡа килгәс, француз триколоры һуңынан бер аҙ үҙгәртелә (тәүҙә ҡыҙыл төҫ таяҡтың һул яғында була) һәм 1794 йылда эшкәртелә. Триколор Наполеондың Ватерлеола еңелеүенән һуң ҡулланылыштан төшһә лә, ул 1830 йылда яңынан барлыҡҡа килә — шул уҡ де Лафайет марказы ярҙамында — һәм әле лә Франция флагы булып ҡала. Аҡ фондағы алтын ләләләр (орифламма) иҫке король флагы була.

#### Герб
Төп мәҡәлә: Франция гербы
Икенсе империянан башлап Францияның закондар сығарыу кимәлендә раҫланған үҙ гербы булмай. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә рәсми документтарҙа дәүләттең рәсми булмаған эмблемаһы һүрәтләнә: фасция фонында лавр һәм имән ботаҡтары менән «R.F» монограммаһы менән пельт.

### Партиялар һәм һайлауҙар

#### Политик партиялар

##### Уңдар
* Милли фронт — 1972 йылдан алып ғәмәлдә булған, евроскептицизм һәм ксенофобияға көйләүсе ультрахоҡуҡи милли партия.
* Милли республика хәрәкәте — 1999 йылдағы Милли фронттың айырылған бер өлөшө.
* Республикансылар — 2015 йылдың майында үҙгәртелгән «Халыҡ хәрәкәте союзы» партияһы. Төп консерватив партия, «Республиканы яҡлау союзы» галлистының вариҫы.
* Франция өсөн хәрәкәт — уң-консерватив голлистик партия.
* Сәйәси республика — хоҡуҡ үҙәксе голлистар партияһы.
* «Тор, республика» — 2008 йылда барлыҡҡа килгән социал-консерватив голлистик партия.
* Франция һәм Европа бойондороҡһоҙлоғо өсөн берләшеү — 1999 йылдан алып Европа голлистик партияһы.
* Һунарсылыҡ, балыҡ тотоу, тәбиғәт, йолалар — 1989 йылда нигеҙләнгән традицион партия.

##### Центристик
* Демократик хәрәкәт — 2009 йылда Франция демократияһы өсөн Союз нигеҙендә Франсуа Байру тарафынан ойошторолған либераль партия.
* Демократиктар һәм бойондороҡһоҙҙар союзы — 2012 йылда туғыҙ партиянан торған үҙәкләштерелгән көс, улар иҫәбендә:
** Радикаль партия — Францияның боронғо (1901 йылдан) сәйәси партияһы;
** Яңы үҙәк — Демократик хәрәкәткә инмәгән француз демократияһы өсөн 2007 йылда Союз ағзалары тарафынан ойошторолған социал-либераль партия;
** Хәҙерге һул яҡтары — Социалистик партияның хоҡуҡлы ағзалары тарафынан 2007 йылда ойошторолған һәм Халыҡ хәрәкәте өсөн союзға ярҙам иткән реформистик партия.

##### Һул центристик
* Радикаль һул партия — 1972 йылда Радикаль партияның һул ҡанаты ойошторған һул либераль партия.
* Социалистик партия — Эшсе интернационалдың Франция секцияһы базаһында 1969 йылда нигеҙләнгән илдең төп социалистик партияһы.
* Европа Йәшелдәр экологияһы — 2010 йылда «Европа экологияһы» һәм «Йәшелдәр» партияларының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән һул мәғәнәле экологик партия.

#### Һулдар
* Һул фронт — 2008 йылда ойошторолған коммунистик һәм демосоциалистик көстәрҙең сәйәси коалицияһы; уларға түбәндәгеләр инә:
** Франция коммунистар партияһы — Көнбайыш донъяһында 1920 йылда нигеҙ һалынған иң эре коммунистик партияларҙың береһе;
** Һул партия — 2009 йылда Жан-Люк Меленчон етәкселегендә социалистик партияның элекке ағзалары тарафынан ойошторолған һул социалистик партия;
** Унитар һулдар, конвергенция һәм альтернативалар, антикапиталистик һулдар — Революцион коммунистик лига һәм Яңы антикапиталистик партия фракциялары.
* Яңы антикапиталистик партия — 2009 йылда үҙ-үҙен тарҡатыусы Троцкист революцион коммунистик лигаһы базаһында ойошторолған радикаль һул партия (Берләшкән Дүртенсе Интернационал секцияһы).
* Эшселәр көрәше — троцкистар партияһы, уның тарихы 1939 йылға ҡарай, эшсе синыф менән эшләүгә йүнәлтелгән.
* Бойондороҡһоҙ эшселәр партияһы — тарҡалған троцкистар эшсе партияһы тирәләй һул евроскептик партия.
* Республика һәм гражданлыҡ хәрәкәте — 1993 йылда Социалистик партияның элекке ағзаһы Жан-Пьер Шевенман ойошторған һул популистик евроскептик партия.

#### Һайлауҙар
2008 йылдың сентябрендә үткән һайлау һөҙөмтәләре буйынса, 343 Сенат ағзаһы түбәндәгесә билдәләнә:

* Халыҡ хәрәкәте союзы (UMP) фракцияһы: 151 (44 %).
* Социалистик фракция: 116 (33,82 %).
* «Центристик союз» фракцияһы: 29.
* Коммунистик, республика һәм гражданлыҡ фракцияһы: 23.
* «Европа демократик һәм социаль берлеге» фракцияһы: 17.
* Ниндәй ҙә булһа фракцияла тормаусылар: 7.

2007 йылдың 10 һәм 17 июнендәге һайлау һөҙөмтәләре буйынса Милли йыйылышта 577 депутат була, улар түбәндәгесә бүленә:

* Халыҡ хәрәкәте союзы (UMP) фракцияһы: 314 (өҫтәп 6 ҡушылыусы).
* Социалистик радикаль һәм гражданлыҡ фракцияһы: 186 (өҫтәүенә 18 ҡушылыусылар).
* Һул демократик һәм республика фракцияһы: 24.
* Яңы центристик фракция: 20 (өҫтәп 2 ҡушылыусы).
* Ниндәй ҙә булһа фракцияла тормаусылар: 7.

Төбәк һайлауҙары Францияла 2010 йылдың мартында үтә. Ике тур тауыш биреү һөҙөмтәһендә өлкә советының 1880 кәңәшсеһе һайлана. Һайлауҙар илдең бөтә 26 төбәгендә, шул иҫәптән сит илдәрҙә 4 төбәктә үтә. Ағымдағы төбәк һайлауҙары 2012 йылғы президент һайлауына тиклем көс һынауы тип атала ла инде.

Һайлауҙа «Социалистик партия» етәкселегендәге «Һул союз» оппозиция коалицияһы еңеп сыға. Коалиция составына шулай уҡ «Европа-экология» һәм «Һул фронт» партиялары инә. Беренсе турҙа улар 29 %, 12 % һәм 6 % йыя, ә «Халыҡ хәрәкәте союзы» президент партияһы — ни бары 26 %. Икенсе тур һөҙөмтәләре буйынса «Һулдар союзы» 54 % тауыш йыя, шуға күрә Францияның Европалағы 22 төбәгенән 21-е тауыш бирә. Саркози фирҡәһе тик Эльзас өлкәһен генә һаҡлап ҡала.

Ультра-уң «Милли фронттың» уңышы көтөлмәгән хәл була, ул икенсе турҙа дөйөм алғанда 2 миллион самаһы тауыш, йәғни 9,17 % тауыш йыя. Фирҡә илдең 12 төбәгендә тауыш биреүҙең икенсе турына үтә, уларҙың һәр береһе уртаса 18 % тауыш йыя. Прованс-Альп — Лазур Яры төбәгендә партия исемлеген етәкләгән Жан-Мари Ле Пен үҙе бында үҙенең партияһы тарихында иң яҡшы һөҙөмтәгә өлгәшә, 22,87 % тауыш йыйып, үҙенең яҡлыларға урындағы советта 123 урындың 21-ен бирә Францияның төньяғында, Норд-Па-де-Кале төбәгендә һайлаусыларҙың 22,20 проценты Милли фронт өсөн тауыш бирә, уның урындағы исемлеген партия лидеры Марин Ле Пендың ҡыҙы етәкләй, был өлкә советында 113 урындың 18-е Милли Фронтҡа гарантия бирә.

### Тышҡы сәйәсәт
Хәҙерге ваҡытта Франция донъя сәйәсәтендә төп уйынсыларҙың береһе булып тора, уны һис шикһеҙ хәҙерге донъяның «бөйөк державаһы» тип атарға мөмкин һәм был фараз түбәндәге принциптарға нигеҙләнә:
# Франция үҙенең тышҡы сәйәсәтен үҙ аллы билдәләй. Сәйәси үҙаллылыҡ хәрби көскә (иң элек ядро ҡоралына) нигеҙләнә;
# Франция халыҡ-ара сәйәси ҡарарҙар ҡабул итеүгә халыҡ-ара ойошмалар аша йоғонто яһай (БМО Именлек Советының даими ағзаһы, Европа Союзында роль башҡарыусы статусы айҡанлы);
# Франция донъя идеологик лидеры ролен уйнарға тырыша (үҙен донъя сәйәсәтендә Франция революцияһы принциптарының «байрағы» тип иғлан итеп һәм бөтә донъяла кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы);
# Францияның донъяның айырым төбәктәрендә (иң элек Африкала) айырым роле;
# Франция донъя берләшмәһенең күпселек өлөшө өсөн мәҙәни таратыу үҙәге булып ҡала.
 
Франция Европа союзына нигеҙ һалыусы илдәрҙең береһе (1957 йылдан алып) булып тора һәм хәҙер уның сәйәсәтен билдәләүҙә әүҙем роль уйнай.

Францияла ЮНЕСКО (Париж), Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы (ОЭСР), Интерпол (Лион), Халыҡ-ара үлсәүҙәр һәм үлсәүҙәр бюроһы (Севр) кеүек ойошмаларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан.

Франция — бик күп донъя һәм төбәк халыҡ-ара ойошмалар ағзаһы:

* 1945 йылдан алып Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы;
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек советының даими ағзаһы (йәғни вето хоҡуғына эйә);
* Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы (1995 йылдан алып, уға тиклем ГАГТ ағзаһы);
* 1964 йылдан алып Ун төркөм ағзаһы;
* Тымыҡ океан берләшмәһе Секретариатында инициатор ил;
* Халыҡ-ара Валют Фонды һәм Бөтә донъя банкы ағзаһы;
* Һиндостан Океаны Комиссияһы ағзаһы;
* Кариб дәүләттәре ассоциацияһының ассоциацияланған ағзаһы;
* 1986 йылдан алып Франкофонияны ойоштороусы һәм унда төп ҡатнашыусы;
* 1949 йылдан алып Европа Советында;
* Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма ағзаһы;
* Оло һигеҙҙә ҡатнашыусы.

Франция — Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошманың Минск төркөмө — Таулы Ҡарабах конфликтын көйләү буйынса эшсе органдың рәйестәше.

Францияның тышҡы сәйәсәтенең төп йүнәлештәре араһында түбәндәгеләрҙе айырып була:
* Европа Союзы сиктәрендәге эшмәкәрлеге;
* Урта диңгеҙ төбәгендәге сәйәсәт (Төньяҡ Африка һәм Яҡын Көнсығыш);
* айырым илдәр менән ике яҡлы мөнәсәбәттәр урынлаштырыу;
* Ла-Франкофонияны ойоштороу сәйәсәтен тормошҡа ашырыу;
* НАТО-ла эшмәкәрлеге.
1. Франция, төбәк һәм глобаль кимәлдәрҙә тышҡы сәйәси мәнфәғәттәрен уңышлы тормошҡа ашырып, күп актуаль халыҡ-ара проблемаларҙы хәл итеүгә ҙур йоғонто яһай. Хәҙерге донъя саҡырыуҙарына яуап эҙләп, Франция халыҡ-ара партнерҙарҙың киң даирәһе менән үҙ-ара килешеп эш итеүенә таяна, үҙе өсөн уңайлы тышҡы сәйәси ҡарарҙар ҡабул итеүгә өлгәшә.

2. Тышҡы сәйәсәтте ҡорғанда Франция етәкселеге ил эсендә сәйәси көстәрҙең бүленеше үҙенсәлектәрен, тарихи үткәндең традицияларын һәм мираҫын, донъяла француз дәүләтенең роле һәм урыны тураһында коллектив төшөнсәләрҙе, шулай уҡ Францияның тышҡы сәйәси мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыуҙа ҡулланырға кәрәкле ысулдарҙы иҫәпкә ала.

3. Тышҡы сәйәсәттең Европа йүнәлеше Париж өсөн өҫтөнлөклө булып тора, был башҡа йүнәлештәрҙә француз тышҡы сәйәси курсына етди йоғонто яһай. Бер яҡтан, Франция Европа союзы вәкиле ролендә сығыш яһай, был уның Европа союзына ҡарата тышҡы халыҡ-ара партнерҙар менән диалогта позицияһын нығыта. Икенсе яҡтан, Евросоюзда ағзалыҡ Париж өсөн билдәле бер сикләү булып тора, сөнки Франция Европа союзы буйынса партнёрҙары менән үҙ сәйәсәтен тағы ла нығыраҡ килешергә мәжбүр.

4. Франция Европа интеграция процесы үҫешенең этәргес көсө булараҡ сығыш яһай, был, атап әйткәндә, Лиссабон килешеүен әҙерләгәндә һәм ҡабул иткәндә, шулай уҡ еврозонаның бурыс көрсөгөн еңеп сығыуға йүнәлтелгән саралар әҙерләгәндә сағыла. Был йүнәлештә сәйәсәтте ҡорғанда Париж үҙ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыуҙа ныҡышмалылыҡтан тыш, ике яҡҡа ла ҡулайлы ҡарарҙар ҡабул итеүгә булышлыҡ итеп, һығылмалылыҡ та күрһәтә.

5. Франция мөһим роль уйнаған Лиссабон килешеүе Европа союзы институттарын яңы киңәйтелгән составҡа яраҡлаштырыуға йүнәлтелә. Килешеүҙе әҙерләүҙә Париждың әүҙем роле уның реформалар үткәреүҙә һәм Европа союзының геосәйәси ролен көсәйтеүҙә, шул иҫәптән «Европа оборона берҙәмлеген» булдырыуҙа ҡыҙыҡһыныуын дәлилләй.

6. Лиссабон килешеүе, Европа союзының ағза-дәүләттәр мәнфәғәттәренән өҫтөн булыуын танып, Европа союзын федератив берләшмәгә үҙгәртеү юлында мөһим аҙым булып тора. Франция Европа союзының федератив ҡоролошона күсеү идеяһын рәсми хупламаһа ла, ул был ҡарарҙарҙы яңы шарттарҙа Европа интеграцияһын артабан үҫтереү өсөн кәрәк булараҡ алға ебәрә.

7. Францияның еврозоналағы бурыс көрсөгөн еңеп сығыу мәсьәләләре буйынса позицияһы уның берҙәм Европа валютаһын һаҡлап ҡалыу яҡлы булыуын раҫлай. Евро кимәлендә көрсөккә ҡаршы көрәш буйынса күрелгән һәм кредит-аҡса өлкәһендә үҙәк органдарҙың вәкәләттәрен көсәйтеүгә йүнәлтелгән саралар союздың федерацияға артабан хәрәкәт итеүе тураһында һөйләй. Францияның был сараларҙы индереүгә ризалығы берҙәм Европа валютаһын ҡотҡарыу өсөн бик мөһим булыуы менән аңлатыла.

8. Германия Европа союзына Францияның иң мөһим партнёры булып ҡала. Формалашҡан сәйәси франк-герман тандемы ике ил позицияларының Европа сәйәсәте мәсьәләләре даирәһе буйынса яҡын булыуы хаҡында һөйләй. Париж менән Берлин Европа төҙөлөшөнөң бөтә төп мәсьәләләрен хәл итеүҙә әүҙем хеҙмәттәшлек итте. Франко-герман үҙ-ара килешеп эш итеүе Лиссабон килешеүен әҙерләүгә һәм ҡабул итеүгә булышлыҡ иткән мөһим факторға әйләнде. Тандем еврозонаның бурыс көрсөгөн еңеп сығыуҙа ла ҙур роль уйнаны. Шуның менән бергә был ике ил араһында айырманың булмауын йәки конкуренцияның булмауын аңлатмай.

9. Францияның Европа сәйәсәтен өйрәнеү Евросоюз эсендә үҙенсәлекле формаль булмаған «махсуслашыу»ҙың көсәйеүенә тенденцияны асыҡларға ярҙам итте. Германияның «көнсығыш» йүнәлештәге позицияларын нығытыу шарттарында (Рәсәй, БДБ илдәре, Көнсығыш Европа дәүләттәре менән мөнәсәбәттәр) Франция Урта диңгеҙ төбәге һәм Төньяҡ Африка илдәренә йөҙө менән борола бара.

10. Яңы быуаттың тәүге ун йыллығында Франция Америка ҡушма штаттары менән мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә ҙур иғтибар бүлде. Париж менән Вашингтон дөйөм идеологияны берләштерә, уның нигеҙендә шәхси милектең тейелгеһеҙлеге, демократияны һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлау идеялары ята. Был — бер «көнбайыш ғаиләһе» ағзалары, һәм улар араһында төрлө яҡлы хеҙмәттәшлек үҫешә. Шуның менән бергә, Франция-Америка мөнәсәбәттәре бер ҡасан да еңел булманы. Яҡтар үҙ-ара хеҙмәттәшлек итеп кенә ҡалманы, шулай уҡ төрлө мәсьәләләр буйынса бер-береһе менән ярыша.

11. Америка ҡушма штаттары Европа союзынан ситтә Францияның иң эре сауҙа-иҡтисади партнеры булып ҡала. Ике илдең сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлегенең мөһим факторы — фән ҡаҙаныштарын күпләп талап иткән продукция әҙерләүҙә һәм етештереүҙә Америка лидерлығын һаҡлап ҡалыу.

12. Глобалләшеү шарттарында Франция етәкселеге алдында торған төп бурыстарҙың береһе — социаль йүнәлешен һаҡлап ҡалып, француз иҡтисадының конкуренцияға һәләтлелеген һаҡлау. Социаль-иҡтисади өлкәгә йөкләмәне кәметергә һәм хәрби сығымдарҙы ҡыҫҡартырға ынтылып, Париж халыҡ-ара хеҙмәт бүленешенең өҫтөнлөктәрен нығыраҡ файҙалана, заманса ҡоралдар һәм элемтә саралары булдырыу эшендә Европа союзы һәм Һиндостан буйынса партнерҙар менән хеҙмәттәшлеккә таяна. Франция алдынғы технологиялар ҡабул итеүгә нигеҙләнгән берҙәм трансатлантик хәрби-сәнәғәт комплексын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша һәм Америка ҡушма штаттарын Европанан ситтәге ҙур сауҙа партнеры булараҡ ҡына түгел, иң әһәмиәтле хәрби-сәйәси союздаш булараҡ та ҡарай.

#### НАТО-ла эшмәкәрлеге
Франция НАТО составына инә (1949 йылдан), әммә президент де Голль ваҡытында 1966 йылда үҙенең бойондороҡһоҙ хәүефһеҙлек сәйәсәтен алып барыу өсөн союздың хәрби өлөшөнән сыға. Президент Жак Ширак эшләгән осорҙа Францияның НАТО-ның оборона структураларына ғәмәлдә ҡыҫылыуы көсәйә.

2007 йылдың майында Николя Саркози президент булғандан һуң, Франция 2009 йылдың 4 апрелендә Альянстың хәрби ҡоролошона кире ҡайта. Францияның НАТО-ға ҡарата сәйәсәте, Франсуа Миттерандан башлап, бер-бер артлы бара. 1991 йылдың ғинуарында француз ғәскәрҙәре Күвейтте азат итеү өсөн «Сүл дауылы» операцияһында ҡатнаша. 1999 йылда Франция НаТО-ның Босния һәм Косоволағы хәрби операцияларында ҡатнаша. Франция 2008 йылдың авгусында киҫкенләшкән грузин-осетин конфликтын көйләүҙә әүҙем ҡатнаша. Рәсәй һәм Франция президенттары — Дмитрий Медведев һәм Николя Саркози осрашыуында — 2008 йылдың 12 авгусында Мәскәүҙә үткән һөйләшеүҙәр барышында хәрби конфликтты хәл итеү буйынса «Медведев-Саркози планы» тип аталған планға ҡул ҡуйыла.

### Ҡораллы көстәр

Дөйөм алғанда, Франция ҡораллы көстәр составында үҙебеҙҙә етештерелгән заманса ҡорал һәм хәрби техниканың тулы спектры тиерлек булған бик аҙ илдәрҙең береһе булып тора. Ул атыу ҡоралынан алып ата торған атом йөрөтөүсе авиацияға эйә.

Франция ядро ҡоралына эйә булыусы ил булып тора. Француз хөкүмәтенең рәсми позицияһы һәр ваҡыт «билдәләнгән ядро арсеналын минималь кимәлдә» булдырыу ине. Бөгөнгө көндә был кимәл дүрт атом һыу аҫты кәмәһен һәм ядро ракеталары менән йөҙгә яҡын самолётты тәшкил итә.

Республикала контракт нигеҙендә хеҙмәт итеү системаһы эшләй һәм хәрби бурыс юҡ. Бөтә подразделениеларҙы үҙ эсенә алған хәрби персонал 270 мең самаһы кеше тәшкил итә. Шуның менән бергә, республика президенты Николай Саркози башлаған реформаға ярашлы, армиянан күбеһенсә административ вазифаларҙа торған хеҙмәткәрҙәрҙең 24 проценты эштән бушатылырға тейеш.

## Халҡы

2017 йылдың 1 ғинуарына ҡарата баһалауҙар буйынса, Францияла йәшәүселәр метрополияла 64 859 773 кеше һәм диңгеҙ аръяғы биләмәләрен иҫәпкә алғанда 66 991 000 кеше тәшкил итә.