Уильям Тёрнер

**Джозеф Мэллорд Уильям Тёрнер**, шулай уҡ **Те́рнер** (; 23 апрель 1775 йыл — 19 декабрь 1851 йыл) — Британия рәссамы, романтик пейзаж оҫтаһы, акварелист һәм гравёр. Француз импрессионистары ағымынан. Рәссамдың мираҫында — 550-нән ашыу майлы картина, 2000 акварель һәм 30 000 ҡағыҙ һыҙмалары.

## Биографияһы
Уильям Тёрнер 1775 йылдың апрель аҙағында — май башында Лондондың Ковент-Гарден районында ярлы ғаиләлә тыуған. Ул ғүмере буйына *кокни* акцентынан арынмай, уңыш һәм дан атрибуттарынан ситләшә.

Тёрнер үҙенең тыуған көнө 23 апрелдә тип һанаған. Рәссамдың атаһы Уильям Тёрнер париктар эшләү оҫтаһы булған, ә 1770-се йылдар аҙағында бөҙрәхана асҡан.. Әсәһе, Мэри Маршалл, итменән сауҙа итеүселәр ғаиләһенән сыҡҡан. Уның кесе һеңлеһе Мэри Энн сабый саҡта үлгән.1785 йылда ғаиләләге ауыр хәл арҡаһында (1785 йылдан алып әсәһендә психик ҡаҡшау билдәләре күҙәтелгән, һуңынан ауырыуға күскән) Джозеф Уильямды Лондондағы Брентфорд ҡалаһына ебәргәндәр, унда ул олатаһында йәшәгән.

Брентфордта уҡ Джозеф һынлы сәнғәт менән ҡыҙыҡһына. Тёрнерҙың иң иртә билдәле художество күнегеүе ошо осорға ҡарай — Генри Босуэллдың « Англия һәм Уэльс ҡомартҡыларының һынлы сәнғәт күренеш» китабынан ябай гравёрланған пластиналар серияһы. 11786 йылда Тёрнерҙы Кенттың төньяҡ-көнсығыш яры буйындағы Маргейтҡа ебәрәләр. Унда һуңынан ул ҡала һәм уның тирә-яғын һүрәттәргә төшөрә..Был ваҡытҡа Тёрнерҙың һүрәттәре атаһының магазины кәштәләренә ҡуйылып, бер нисә шиллингкә һатыла. Атаһы Уильям менән ғорурлана.

1780-се йылдарҙың аҙағында, мәктәпте тамамлағандан һуң, ул Лондонға күсенә, унда архитекторҙарҙа һәм топографтарҙа эшләй. 1789 йылдың аҙағында ул шулай уҡ топограф Томас Малтондан һабаҡ ала башлай. Малтон Лондон пейзаждары менән мауыға. Тёрнер уның етәкселегендә Британия замоктарының, аббатлыҡтарҙың һыҙмаларын күсереп һәм буяп, кәсептең төп алымдарын үҙләштерә. Һуңғараҡ ул Малтонды «Минең ысын уҡытыусым» тип атаясаҡ.Топографтың хеҙмәтенә ихтыяж ҙур була, йәш рәссам Тёрнер ошо эштән алған табышына үҙенең уҡыуы өсөн түләй ала.

1789 йылдың декабрендә 14 йәшлек Тёрнер Король художество академияһына уҡырға инә, уның белемен Рейнолдс үҙе тикшерә. Академияла Рейнолдстың һуңғы лекцияларын тыңлай, уҡытыусыһы Тёрнерға һиҙелерлек йоғонто яһай. Артабан рәссам академияның беренсе президентының сәнғәттәге идеалистик йүнәлешкә арналған лекцияларын ентекле өйрәнә.

Киләһе йылда уҡ Тёрнерҙың «Архиепископ Ламбет һарайына күренеш» акварель эше һынлы сәнғәт академияһының йыл һайын үткәрелеп килгән күүргәҙмәһендә ҡуйыла. Тәүге майлы буяуҙар менән эшләнгән «Балыҡсылар диңгеҙҙә» картинаһы 1790 йылда барлыҡҡа килә. Һуңынан Тернерҙың һүрәттәре даими рәүештә Академияла ҡуйыла. 1791 йылдан Оксфорд-стритта "Пантеон Опера"ла рәссам-сценограф булып эшләй һәм дәрестәр биреп, өҫтәмә аҡса эшләй.

Тёрнер элекке быуын һәм замандаш оҫталарының эштәрен ентекләп өйрәнә. Уны айырыуса Клод Лоррен хайран ҡалдыра: замандашы раҫлауынса, «Савская батшабикәһенең ҡайтыуы» тигән картинаны күргәс, Тёрнер күҙ йәштәренән тыйыла алмай. Рәссам быны үҙе бер ҡасан да шуға оҡшаш бер нимә лә эшләй алмаясағы менән аңлатҡан. Йылдар үткәс, Тёрнер үҙенең «Карфагенға нигеҙ һалыусы Дидона» картинаһын, «Савская батшабикәнең китеүе» янында эленеп тороу шарты менән, Милли галереяға васыят итә. Тёрнер үҙе таба алған Лоррен картиналарын ентекле өйрәнә, шулай уҡ *Liber Veritatis*.гравюралар альбомдарын. Гравюралар француз рәссамының һүрәттәренән эшләнә. Һуңғараҡ Тернер *Liber Studiorum альбомын сығарырға ниәт итә, ул Лоррен альбомы техникаһында (меццо-тинто) башҡарыла*. Liber Studiorum яңы эш башлаған рәссамдар өсөн дәреслек сифатында ҡулланырға тейеш була, гравюралар тематик секцияларға — архитектура, тарихи, пастораль (мифологик һәм көндәлек) һынлы сәнғәт, диңгеҙ һәм тау пейзаждары — бүленә.

1791 йылда Тёрнер үҙенең тәүге сәфәрен ҡыла. Артабан ул Европала сәйәхәт итә (Швейцария, Альп Франция, Италия) һәм бик күп һүрәттәр ҡалдыра. Поход альбомдарынан һүрәт эскиздары рәссамға буласаҡ картиналар өсөн нигеҙ булып тора.

1799 йылдың 4 ноябрендә популяр рәссам булып танылған Тернер Король академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1801 йылда ул академияла «Бриджуотер янында диңгеҙ» исемле картинаһын күргәҙмәгә ҡуя, картина халыҡҡа ныҡ оҡшай, ә рәссам Бенджамин Уэст хатта Тёрнерҙы Рембрандт менән сағыштыра. 1802 йылдың 10 февралендә Тёрнер король академигы исеменә лайыҡ була. Был исем уға бөтә эштәрҙе алдан ҡарап сыҡҡан һайлап алыу комиссияһын урап үтергә хоҡуҡ бирә. 1804 йылда үҙ галереяһын аса.

Тёрнер даими рәүештә үҙ техникаһын камиллаштыра, архитектура һәм геология араһындағы бәйләнеште, һыу һәм һауа хәрәкәтен өйрәнә. XIX быуат башына ул үҙенең акварелдәрендә ғәҙәттә май һынлы сәнғәтенә хас булған ҡеүәт һәм экспрессивлыҡҡа етешә. Артыҡ деталләштереүҙән ситләшеп, ул яңы төрҙәге пейзаж ижад итә, уның ярҙамында рәссам үҙенең хәтирәләрен һәм кисерештәрен асып бирә.Үҙенең картиналарында Тёрнер ял итеү, пикник, ялан эштәре сәхнәләрен һүрәтләй. Кешене иғтибар һәм һөйөү менән һүрәтләп, рәссам уның тәбиғәтенең камил булмауын, уның тирә-яҡ мөхит алдындағы көсһөҙлөгөн, ҡайһы берҙә тыныс, ҡайһы берҙә уҫал, ләкин һәр ваҡыт вайымһыҙ булып ҡалыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала.

1807 йылда король академияһында перспектива профессоры вазифаһына тәғәйенләнә. Әммә ул төҙөгән уҡытыу программаһы перспективаны өйрәнеүгә ҡарағанда киңерәк мәсьәләләр даирәһенә ҡағыла. Ул Рейнолдс лекциялары курсын тергеҙә, шулай уҡ үҙенең яратҡан темаһына — «шиғри һынлы сәнғәт» мәсьәләләренә мөрәжәғәт итә.

Тёрнерҙың Наполеон һуғыштарына арналған картиналары («Трафальгар алышы», «Ватерлоо яланы») айырыуса танылыу яулай.

1819 йылда беренсе тапҡыр Италияға бара. Ул Турин, Милана, Рим, Венеция, Неаполь ҡалалрында була. Тициан, Тинторетто, Рафаэлдең, замандаш итальян рәссамдарҙың ижады менән таныша. Италияға сәйәхәт иткәндән һуң уның рәсем сәнғәте сағыуыраҡ, ҡыҙығыраҡ була бара. Венеция темаһы уның ижадында төп урын биләй. Ул өс тапҡыр (1819, 1833, 1840 йылдарҙа) был ҡалала була, һәм ошо хәтирәләр оҙаҡ йылдар дауамында уның фантазияһын тулыландыра, байыта.

1800 йылдарҙа уҡ Тёрнерҙың уңыштары коллекционер һәм рәссам Джордж Бомонд яғынан тәнҡитләнә, сөнки Бомон Тернерҙың картиналарын артыҡ «ирекле» булыуын һәм сағыу төҫтәр кулланыуын оҡшатмай. Һуңғараҡ рәссамдың новаторлыҡ ижады замандаштар араһында төрлө фекерҙәр тыуҙыра. Халыҡ уның картиналарын үҙһенмәй. 1830—1840 йылдарҙа Тёрнер хаҡында ҡаты тәнҡит һүҙҙәре йышыраҡ яңғырай башлай. Уның абстракционизм менән сиктәш ҡайһы бер эштәре арҡаһында рәссам тураһында аҡылдан яҙған тигән репутация барлыҡҡа килә. Королева Виктория уға рыцарлыҡ дәрәжәһен биреүҙән баш тарта. Тёрнерҙы яҡлап торғандарҙың береһе Джон Рёскин була, ул уны «бөтә замандарҙың бөйөк рәссамы» тип атай. Ҡайһы бер картиналары рәссам вафат булғандан һуң ғына күргәҙмәгә ҡуйыла, ә тулыһынса ижадының әһәмиәте XX быуатта ғына баһалана.

Рәссам 1851 йылдың 19 декабрендә вафат була. Тёрнер Челсиҙа, София Кэролайн Бут йортонда, холеранан вафат була. Изге Павел соборында, Джошуа Рейнольд янында, ерләнә.

### Шәхси тормошо
Үҫә тошкәс, Тёрнерҙың холҡо ныҡ үҙгәрә, уны күптәр сәйер холоҡло тип белә. Уның бер нисә яҡын дуҫы була, атаһы менән уны бик йылы мөнәсәбәттәр бәйләй. Атаһы уның студияһында 30 йыл йәшәй, уның ассистенты булып эшләй. 1829 йылда атаһы вафат булғандан һуң Тёрнер ҡаты депрессияға бирелә. Ул бер ҡасан да өйләнмәгән, әммә оло йәштәге тол ҡатын Сара Дэнби менән (1760 йәки 1766 (суҡындырыу) — 1861) һәм София Кэролайн Бутменән яҡын мөнәсәбәттәрҙә булыуы билдәле. Тернерҙың ике ҡыҙы булған тип һанала: Эвалина Дюпуа (1801—1874) һәм Джорджиана Томпсон (1811—1843).

18 йылға яҡын Тёрнер Челсиҙа София Кэролайн Бут (1798—1875) йортонда «мистер Бут» сифатында йәшәй.

Тёрнер еҫле тәмәкәне (снуфты) даими ҡуллана. 1838 йылда Франция короле Луи-Филипп I уға алтын снуфбокс бүләк итә.

Тёрнер рәссам Эдвард Томас Даниэлл менән бик ныҡ дуҫлаша. Рәссам Дэвид Робертс, Дэниелл Тернерҙы бик ихтирам иткән, уның ижадында башҡалар күрмәгән матурлыҡты күрә белгән, тип яҙып ҡалдырған. Дэниелл менән дуҫлыҡта, бәлки, Тёрнер, атаһының вафатынан һуң, рухи йыуаныс тапҡандыр. Дэниелл Ликиәлә 38 йәшендә вафат булғандан һуң, Тёрнер Робертсҡа, башҡа бер ҡасан да ундай дуҫлыҡ булдырмаясаҡмын, тигән.

## Мираҫ
Васыятнамәгә ярашлы, әҫәрҙәренең бөтә йыйынтығы Британия халҡына күскән (хәҙер ул Лондондағы Тейт галереяһында күргәҙмәгә ҡуйыла).

2014 йылда Майк Лиҙың «Мистер Тёрнер» тигән нәфис фильмы донъя күрә. Тёрнер ролен Тимоти Сполл башҡара.

## Хәтер
1984 йылда булдырылған хәҙерге сәнғәт өлкәһендәге премияларҙың береһенә Тёрнер исеме бирелгән.

## Материалдар
Тернер төрлө пигменттар менән эксперименттар яһай. Һөҙөмтәлә картиналарҙа күп кенә буяуҙар төҫһөҙләнә.

## Мәҙәниәттә
Лео МакКерн Тёрнерҙы 1974 йылда Темза телевидениеһында Майкл Дарлоу ҡуйған «Кояш — Хоҙай» фильмында уйнай. Программа 1974 йылдың 17 декабрендә Лондонда, Тернерҙың 200-йыллығына арналған күргәҙмә ваҡытында, эфирға сыға.

Британия режиссёры Майк Ли «Мистер Тёрнер» фильмын 2014 йылда төшөрә, фильмда Тёрнерҙың һуңғы йылдары тураһында бәйән ителә. Фильмда В Тимоти Сполл, Дороти Аткинсон, Мэрион Бейли һәм Пол Джессон төшәләр, фильмдың премьераһы Канн кинофестивалендә 2014 йылда күрһәтелә; Сполл иң яҡшы ирҙәр роле өсөн бүләкләнә.

Англия банкыһы белдереүенсә, 2020 йылдан «Хәрби Темер» фонында Тернер портреты 20 фунт стерлинг банкнотында сыға. Был банкнота полимерҙа баҫтырылған тәүге банкнота буласаҡ. Банкнота 2020 йылдың 20 февралендә әйләнешкә индерелә.

## Иң билдәле әҫәрҙәре
* 1799 — Warkworth Castle, Northumberland — Thunder Storm Approaching at Sun-Set, oil on canvas — Victoria and Albert Museum, London
* 1806 — The Battle of Trafalgar, as Seen from the Mizen Starboard Shrouds of the Victory, oil on canvas — Tate Gallery, London
* 1812 — Переход Ганнибала через Альпы (картина)|Ҡарлы дауыл. Ганнибалдың Альп аша артылыуы / Snow Storm: Hannibal and His Army Crossing the Alps, oil on canvas, Tate Gallery, London
* 1822 — The Battle of Trafalgar, oil on canvas, National Maritime Museum, Greenwich, London
* 1835 — The Burning of the Houses of Lords and Commons, oil on canvas, Philadelphia Museum of Art, Philadelphia
* 1835 — The Grand Canal, Venice, oil on canvas, Metropolitan Museum of Art, New York
* 1838 — «Ҡыйыу» карабының аҙаҡҡы рейсы / The Fighting Temeraire Tugged to Her Last Berth to Be Broken up, oil on canvas, National Gallery, London
* 1839 — Хәҙерге Рим — Кампо Ваччино / Modern Rome — Campo Vaccino
* 1844 — Ямғыр, боҫ һәм тиҙлек

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Жизнь и творчество Джозефа Тёрнера на сайте Картины Импрессионистов 
* Музеи мира >> Биографии художников >> Уильям Тёрнер — биография и картины
* Жиль Делёз и Феликс Гваттари о Тёрнере
* более ста картин Тёрнера
* Картины Уильяма Тёрнера