open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бельские просторы

**«Бе́льские просто́ры»** — Башҡортостанда урыҫ телендә ай һайын нәшер ителгән берҙән-бер ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис журнал.

Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы. Баҫма 1998 йылдың декабренән сыға. Күләме 208 бит (16 баҫма табаҡ) тәшкил итә. 2015 йылда ул 2000 дана тираж менән донъя күрә. Журнал Бөтә Рәсәй почтаһы каталогына индерелгән, уның индексы 50751.

Журналдың баш мөхәррире Юрий Горюхин һәм баш мөхәррир урынбаҫары Светлана Чураева, шиғриәт бүлеге мөдире Николай Грахов — Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары. Баҫманы нәшер итеүҙе әйтелгәндән тыш тағы ла проза һәм публицистика бүлектәре хеҙмәткәрҙәре тәьмин итә.
 
Һәр һанда төрлө быуын урыҫ һәм башҡа милләт яҙыусылары һәм шағирҙарының урыҫ телендә ижад ителгән һәм башҡа телдәрҙән урыҫсаға тәржемә ителгән проза һәм шиғри әҫәрҙәре, шулай уҡ башҡа жанрҙарға (детектив, фантастика, мажаралар, сатира, юмор һ.б.) ҡараған ижад өлгөләре даими донъя күрә. Бынан тыш әҙәбиәт ғилеменә, мәҙәниәт һәм тыуған яҡты өйрәнеү өлкәләренә арналған һәм төрлө башҡа мәсьәләләрҙе яҡтыртҡан публицистик мәҡәләләргә лә журналда тейешле урын бирелә.

Республикала йәшәгән халыҡтарҙың тарихын, мәҙәниәтен, йолаларын сағылдырған урыҫ һәм урыҫ телле яҙыусыларҙың әҫәрҙәре, шулай уҡ башҡорт, татар, сыуаш һәм башҡа милләт яҙыусыларының әҫәрҙәре тәржемәлә баҫыла. Милләт‑ара татыулыҡ һәм толерантлыҡ, Башҡортостан Республикаһының күп милләтле халҡының үҙ‑ара дуҫлығы һәм хеҙмәттәшлеге, мәҙәниәттәрҙең бер-береһен байытыу идеялары пропагандалана.

Баҫманың рубрикалары: «Тура телмәр», «Проза һәм шиғриәт», «Әҙәбиәт ғилеме», «Мәҙәниәт», «Тыуған яҡты өйрәнеү», «Публицистика» әм башҡалар.

Авторҙар араһында Башҡортостанда йәшәп урыҫ телендә ижад иткән төрлө быуын яҙыусы һәм шағирҙарҙән Юрий Андрианов, Рим Әхмәдов, Геннадий Баннов, Марсель Ғәфүров, Камил Йыһаншин, Сергей Матюшин, Роберт Паль, Морат Рәхимҡолов, халыҡ шағиры Александр Филиппов, Шамил Хәзиәхмәтов, Михаил Чванов, Ғәзим Шафиҡов һәм башҡалар, шулай уҡ әҫәрҙәре урыҫ теленә журналда баҫылған күп кенә башҡорт әҙиптәре, тел һәм әҙәбиәт белгестәре бар. Улар иҫәбендә Лариса Абдуллина, Әмир Әминев, Ҡәҙим Аралбай, Ринат Камал, Ирек Кинйәбулатов, Тимерғәле Килмөхәмәтов, Марсель Сәлимов, Зөһрә Ҡотлогилдина, Риф Әхмәҙиев, Тамара Ғәниева, Тамара Юлдашева, Айгиз Баймөхәмәтов, Рәлис Ураҙғолов бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Официальный сайт журнала «Бельские просторы» 

## Һылтанмалар
*  
* «Сайт ЛитБук»
Ғәлин

**Ғәлин** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

* Ғәлин Венер Йәғәфәр улы (1937) — ғалим, механик-математик.
* Ғәлин Ғәлинур Хәлим улы (1948) — муниципаль хеҙмәткәр, хужалыҡ эшмәкәре.
* Ғәлин Рауил Әхтәрйән улы (1950) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996).
* Ғәлин Фәнүр Зөфәр улы (1.11.1947) — ғалим-химик, химия фәндәре докторы (1993), профессор (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2012) .
* Ғәлин Шакир Хәмитулла улы (1928) — башҡорт шағиры.
----
* Ғәлина Рәфиға Арыҫлан ҡыҙы (15.03.1951) — театр актёры, Башҡортостандың халыҡ артисы (1994).
Горюхин Юрий Александрович

**Горюхин Юрий Александрович** (28 февраль 1966 йыл) — Башҡортостанда тыуып һәм йәшәп рус телендә ижад итеүсе яҙыусы һәм журналист, 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы, «Бельские просторы» журналының баш мөхәррире. Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты (2009).

## Биографияһы
Юрий Александрович Горюхин 1966 йылдың 28 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1983 йылда Өфө авиация институтына уҡырға инә, 1987 йылда Мәскәү технология институтының Өфө филиалына күсә һәм уны 1990 йылда тамамлай. 1998 йылға тиклем финанс-юридик колледжында инженер-программист, инженер-метролог, артабан әҙәбиәт һәм информатика уҡытыусыһы булып эшләй. 1995—2000 йылдарҙа ситтән тороп А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый. 1998—2001 йылдарҙа Башҡортостанда рус телендә нәшер ителә башлаған «Бельские просторы» ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис журналының проза бүлеге мөхәррире була. 2001—2002 йылдарҙа «Учительская газетаның» махсус хәбәрсеһе һәм редакциялағы (Мәскәү) бүлектә мөхәррир урынбаҫары вазифаларын башҡара. 2002 йылдан «Бельские просторы» журналында эшләй: башта яуаплы сәркәтип була, 2007 йылдан — баҫманың баш мөхәррире.

## Әҙәби ижады
Юрий Горюхин ижад менән уҙған быуаттың 90-сы йылдарында әүҙем шөғөлләнә башлай. Уның «Крайний подъезд справа» исемле тәүге повесы 1998 йылда Мәскәүҙә сыҡҡан «Соло» журналында баҫыла. Шунан бирле уның әҫәрҙәре Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең төрлө әҙәби журналдарында даими донъя күрә. *Финалист Национальной литературной премии Ивана Петровича Белкина (лучшая повесть года, 2002). Финалист премии имени Юрия Казакова (лучший рассказ года, 2003, 2005). Шорт-лист Всероссийской литературной премии имени Бажова (2012). Шорт-лист Международного литературного Чеховского конкурса «Краткость — сестра таланта»(2013).*

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының идара ағзаһы.
* Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының рус яҙыусылары берләшмәһе рәйесе.
* Башҡортостан рустары Соборы башҡарма комитетының бюро ағзаһы.
* «Молоко» (Мәскәү) и «Гипертекст» (Өфө) журналдарының редколлегия ағзаһы.

## Әҙип тураһында
* Романов В. Видные представители литературы Башкортостана: Юрий Горюхин (К 50-летию писателя). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 28 февраль.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 
* Сайт журнала «Бельские просторы»
Шәрипов

**Шәрипов** — фамилия.

* Шәрипов Илгиз Ҡадир улы (1960) — Рәсәй эшҡыуары һәм сәйәси эшмәкәре.
* Шәрипов Миҙхәт Вилдан улы (8.07.1948) — журналист, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Шәрипов Рамаҙан Шәрип улы (1892—1937) — хәрби эшмәкәр. 1-се Башҡорт кавалерия полкы командиры.
* Шәрипов Ришат Муса улы (1933—2004) — электромонтажсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977)
* Шәрипов Сабир Нәғим улы (1948) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм тәржемәсе.
* Шәрипов Тәлғәт Муса улы (1928—2013) — үҙешмәкәр композитор, популяр йырҙар авторы. 
* Шәрипов Фәнил Йәмғетдин улы (1947) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 
*  Шәрипов Әхсән Шәрифғәли улы (1927—2004) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
-------------------
* Шәрипова Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы (1958) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008)
* Шәрипова Зәйтүнә Яхъя ҡыҙы (1948) — башҡорт әҙәбиәт белгесе, балалар яҙыусыһы.
Азия финанс кризисы

**1997—1998 йылдарҙағы Азия финанс кризисы** — Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы иҡтисади көрсөк, 1997 йылдың июлендә башланып, 1990-сы йылдар аҙағында донъя иҡтисады өсөн етди тетрәнеү була. Уның төп сәбәбе — «Азия юлбарыҫтарының» үтә йылдам үҫеүе, сөнки ошо арҡала был илдәргә капитал ағымы көсәйә, дәүләт һәм корпоратив бурыс арта, иҡтисад үтә әүҙемләште һәм күсемһеҙ милек баҙары ҙур тиҙлек менән үҫә.

## Тарихы
Көньяҡ-Көнсығыш һәм Көнсығыш Азия иҡтисадтарында көрсөк күренештәре үҫеше оҙаҡ йылдар буйы барҙы. ЭТП менән ситтән бурысҡа алыу нисбәте йәһәтенән бөлгөнлөккә беренсе булып Таиланд төшәсәге күренде. 1997 й. майында тай баты халыҡ-ара алыпһатарҙарҙың көслө һөжүменә дусар булды. Был шарттарҙа Таиланд хөкүмәте 1997 йылдың 30 июнендә баттың девальвацияһын иғлан итә, уның курсы АҠШ долларына бәйле ине. Һөҙөмтәлә бат курсы — яртылаш, ә Таиландтың фонд баҙары дүрттән өскә төшә.

Киләһе айҙа кризис Индонезия, Малайзия һәм Көньяҡ Корея иҡтисадтарына күсә. Япония, Гонконг, Лаос, Филиппин, Ҡытай, Һиндостан һәм Вьетнам кризистан әҙерәк зыян күрә. «Азия юлбарыҫтары» араһынан Сингапур менән Тайвань иһә кризисҡа бирешмәне тиерлек. Үрҙә аталған иҡтисадтарға 1997—1998 йылдарҙа милли валюталар курсы төшөү (мәҫәлән, Таиланд валютаһы — бат — тәүҙә 48 %, ә 1997 йыл аҙағына 100 % тиерлек арзаная; Индонезия рупияһы 228 % төштө), фонд индекстары кәмеү, инфляция үҫеше, корпоратив бурыс үҫеүе, корпорацияларҙың шау-шыулы бөлгөнлөктәре хас була.

## Эҙемтәләре
Азия финанс кризисы Индонезия диктаторы Сухартоның отставкаға китеүе, Көнсығыш Тиморҙың үҙаллылыҡ иғлан итеүе һәм Маһатһир Мөхәмәд хөкүмәтенең бүленеүе кеүек сәйәси эҙемтәләргә сәбәпсе булды. Донъя иҡтисады глобалләшеүе тураһындағы раҫлауҙарҙы дәлилләгәндәй, кризис эҙемтәләре бөтөн Ер шары буйлап йылдам таралды. Капиталдың ситкә ағыуы һәм сеймал тауарҙарының арзанайыуы 1998 йылғы Рәсәй иҡтисади кризисына сәбәпсе булды. 2001 йылғы Аргентиналағы дефолт кризистың һуңғы шаңдауы булып ҡалды.

Айырым дәүләттәр тарафынан киләсәкте уйламайынса «Азия юлбарыҫтары» иҡтисадтарының үҫеүен дәртләндереүгә ҙур тырышлыҡ һалыуҙа ғәйепләнгән Халыҡ-ара валюта фонды уның эҙемтәләрен бөтөрөүгә 40 млрд доллар бүлде. Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы төп иҡтисадтарҙың һауығыу билдәләре 1999 йыл башында күренде. Милли иҡтисадтарҙың структураһын сәйәси һәм иҡтисади яҡтан үҙгәртеү 2001 йылғы кризис эҙемтәләрен еңеп сығырға һәм йылдам үҫеште яңыртырға мөмкинлек бирҙе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Kaufman, GG., Krueger, TH., Hunter, WC. (1999) *The Asian Financial Crisis: Origins, Implications and Solutions* . Springer. ISBN 0-7923-8472-5
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Марк Завадский. Первый корпоративный. «Эксперт», № 1, 2009
* Сергей Голубицкий. Запах несвежего чизбургера.  «Бизнес-журнал» № 19 от 28.09.2004 г.
* Сергей Голубицкий. Отсутствие воды в кране. «Бизнес-журнал» № 12 от 19.06.2007 г.
Ғафуров

**Ғафуров (Ғәфүров)** — фамилия.

* Ғафуров Ғәббәс Мәһәҙи улы (1908—1995) — хәрби табип, медицина хеҙмәте майоры.
* Ғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы, Мәжит Ғафури (1880—1934) — шағир, башҡорт һәм татар совет әҙәбиәтенең классигы, БАССР-ҙың халыҡ шағиры (1923).
* Ғафуров Мадриль Абдрахман улы (1936 йылда тыуған) — журналист, фәлсәфә фәндәре кандидаты (2010), Башҡорт АССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).
* Ғафуров Марсель Абдрахман улы (1933—2013) — яҙыусы, журналист һәм тәржемәсе, Башҡорт АССР-ҙың (1976) һәм РСФСР-ҙың (1982) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
----
* Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы (1940 т.) — паразитолог, медицина фәндәре докторы (1997), профессор.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғафаров — фамилиялаштар исемлеге.
Дәүләтов

**Дәүләтов** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

*  Дәүләтов Бәкер Рәхим улы (1915—1982) — Советтар Союзы Геройы (1944).
* Дәүләтов Ғәлим Абдулла улы (1936—2016) — шағир, яҙыусы.
*  Дәүләтов Ғәбдрәүеф Ғәни улы (1916—1943) — Советтар Союзы Геройы (1944).
* Дәүләтов Фәрит Нәғим улы (1924 — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы һәм педагогик хеҙмәт ветераны.
Ғарипов Талмас Мәғсүм улы

**Ғарипов Талмас Мәғсүм улы** (31 июль 1928 йыл — 19 май 2022 йыл) — тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), филология фәндәре докторы (1974), профессор (1979). Рәсәй Федерацияһының (1992) һәм Башҡорт АССР-ының (1983) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1979). Бадминтон буйынса БАССР-ҙың тәүге чемпионы. (1966); 1965—1981 йылдарҙа БАССР‑ҙың бадминтон буйынса йыйылма командаһы тренеры.

## Биографияһы
Талмас Мәғсүм улы Ғарипов Мәскәү ҡалаһында 1928 йылдың 31 июлдә тыуған.

1952 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. 1956—1965 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан фидиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй, 1957 йылдан ғилми секретарь була, 1960 йылдан — сектор мөдире, 1965 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр.

1966 йылдан Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетында: 1968 йылдан — дөйөм тел ғилеме һәм рус теле кафедраһы, 1977 йылдан — рус теле һәм сағыштырма тел ғилеме кафедраһы мөдире.

1980 йылдан — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта: 2010 йылға тиклем дөйөм тел ғилеме кафедраһы мөдире була.

Талмас Ғарипов бадминтон буйынса БАССР-ҙың тәүге чемпионы (1966); 1965—1981 йылдарҙа БАССР-ҙың бадминтон буйынса йыйылма командаһы тренеры.

Ғалим 2022 йылдың 19 майында Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми тикшеренеүҙәре Урал-Волга буйы төрки телдәрен сағыштырма-тарихи өйрәнеүгә, башҡорт теленең грамматикаһы, этимологияһы проблемаларына, тел-ара бәйләнештәргә, социолингвистикаға, башҡорт тел ғилеме тарихына, шәрҡиәткә арналған. Талмас Ғарипов тарафынан башҡорт һәм татар телдәренең, уларҙың диалекттары һәм һөйләштәренең фонетикаһы, морфологияһы һәм лексикаһының уртаҡ һәмайырмалы билдәләре асыҡлана («Урал-Волга буйының ҡыпсаҡ телдәре. Синхроник һәм диахроник ҡылыҡһырлау тәжрибәһе» («Кыпчакские языки Урало-Поволжья. Опыт синхронической и диахронической характеристики»; 1979). 550-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

### Ғилми хеҙмәттәре
* Башкирское именное словообразование. Уфа, 1959;
* Грамматика современного башкирского языка. М., 1981 (авторҙ.);
* Семиречие Башкортостана. Семиязычный словарь. Уфа, 1998;
* Başkirica. Уфа, 2004.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Полвека в науке и просвещении: Публикации Т. М. Гарипова и о нём. Уфа, 2003;
* Грунина Э. А. Т. М. Гарипов: к 80-летию учёного //Вопросы тюркской филологии. Вып. 8. Материалы Дмитриевских чтений. М., 2009.

## Һылтанмалар
*
Мансырев Фәйзулла Сәйет улы

**Фәйзулла Сәйет улы Мансырев** (*Михаил Савельевич Мансуров*, 1882—?) — дәүләт эшмәкәре. 1903 йылдан алып РСДРП(б) ағзаһы. Башҡортостан хәрби-революцион комитеты һәм БашҮБК Президиумы рәйесе.

## Биография
Мансырев Фәйзулла Сәйет улы 1882 йылда тыуған. 1903 йылдан алып РСДРП (б) ағзаһы. Петроград з‑дтарында эшләй. 1920 йылдан февраленда башлап Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөнөң Петроградтағы революцион хәрби трибуналы ағзаһы. Июндән Башҡортостан хәрби-революцион комитеты рәйесе. Советтарҙың 1-се Бөтә башҡорт съезыделегаты. Июлдән Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты Президиумы һәм АСБР Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе урынбаҫары, РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты Президиумы ағзаһы, октябрендә алып БашҮБК Президиумы рәйесе. 1921 йылдан башлап Бөтә Рәсәй ҮБК (Мәскәү) ҡарамағындағы АСБР хөкүмәте вәкиле. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғирфанов Рәсим Мәсәлим улы

**Ғирфанов Рәсим Мәсәлим улы** (14 декабрь 1951 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, генерал—майор, 2002—2009 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Омск өлкәһе буйынса идаралығы етәксеһе, 2010—2012 йылдарҙа Омск өлкәһе хөкүмәте рәйесе урынбаҫары, Омск ҡалаһының вице-мэры. Почёт ордены кавалеры (2007). Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Рәсим Мәсәлим улы Ғирфанов 1951 йылдың 14 декабрендә Башҡорт АССР-ы Дәүләкән ҡалаһында тыуған. Урта белем алғас, Өфө авиация институтында (бөгөн Өфө дәүләт авиация техник университеты) уҡый. Уның авиация двигателдәре факультетын тамамлағас, йүнәтмә буйынса Өфө моторҙар эшләү заводының «Союз» конструкторлыҡ бюроһында инженер булып эшләй.

1979 йылда дәүләт именлеге органдарына хеҙмәткә алына. КГБ-ның Минск ҡалаһындағы Юғары курстарын, аҙаҡтан Мәскәүҙә КГБ Юғары мәктәбен тамамлай. Оператив хеҙмәткәрҙән башлап, Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары вазифаһына тиклем хеҙмәт юлы үтә.

2002 йылдың 6 февралендә Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Омск өлкәһе буйынса идаралығы етәксеһе итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 2009 йылдың 3 декабренә тиклем хеҙмәт итә. Хәрби дәрәжәһе — генерал—майор. 2007 йылда Почёт ордены менән наградлана.

2010 йылдың 15 мартынан Омск өлкәһе хөкүмәте рәйесе урынбаҫары, ошо йылдың октябренән 2012 йылдың йәйенә тиклем Омск ҡалаһының вице-мэры була.

## Сығанаҡтар
* Сайт Коммерческие вести. Гирфанов Расим Масалимович
* Сайт Информационного агентства «Омск—пресс»: Лица → Гирфанов Расим Масалимович 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «СуперОмск» поздравляет с юбилеем Расима Гирфанова. Информационное агентство «СуперОмск». 17:54, 14 декабря 2016 года  
* Сетевое издание «Новый Омск», Гирфанов Расим Масалимович. Начальник УФСБ по Омской области в 2002—2009 годах  
* Наш земляк — заместитель председателя правительства Омской области
* Проект «ГОДЫ И ЛЮДИ» Уфимского авиационного государственного технического университета: Гирфанов Расим Масалимович
Ниғәмәтйәнов Эмир Әнүәр улы

**Ниғәмәтйәнов Эмир Әнүәр улы** (23 август 1950 йыл — 7 декабрь 2006 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, ғалим-философ. Генерал-майор. 2002—2003 йылдарҙа Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиленең баш кәңәшсеһе, 2003 йылда — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Премьер-министры урынбаҫары, 2003—2006 йылдарҙа Наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса Рәсәй Федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе. Социология фәндәре кандидаты (2005), философия фәндәре докторы.  

## Биографияһы
Эмир Әнүәр улы Ниғәмәтйәнов 1950 йылдың 23 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1972 йылда Өфө авиация институтын (бөгөн Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлағандан һуң «Башкирэнерго» производство берләшмәһендә инженер булып башлай. 1974 йылда СССР дәүләт именлеге органдарына хәрби хеҙмәткә алына. Унда ул оператив хеҙмәткәрҙән башлап, Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Сахалин өлкәһе буйынса идаралығы етәксеһе вазифаһына тиклем хеҙмәт юлы үтә, «генерал-майор» хәрби дәрәжәһен ала.

Эмир Ниғәмәтйәнов 2006 йылдың 7 декабрендә баш мейеһе яман шешенән вафат булды. Өфөнөң «Көньяҡ» зыяратындағы Геройҙар аллеяһында ерләнгән.

## Һылтанмалар
* Сайт «Центр военно-политических исследований МГИМО МИД России». Нигамедзянов Эмир Анварович
* К 60-летию со дня рождения генерала Эмира Нигамедзянова
* Он был человеком чести и долга (К 65-летию со дня рождения генерала Эмира Нигамедзянова) — ИА Башинформ, 23 августа 2015 года
Вәлиев Рәфғәт Әхтәм улы

**Вәлиев Рәфғәт Әхтәм улы** (18 февраль 1911 йыл — 10 июль 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби эшмәкәр, инженер-механик, ғалим-баллистик. Генерал-майор-инженер (1962). Техник фәндәр кандидаты (1962). Ленин премияһы лауреаты (1965).

## Биографияһы
Рәфғәт Әхтәм улы Вәлиев 1911 йылдың 18 февралендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Тырнаҡлы волосының Йыланлы ауылында сәүҙәгәр Вәли Кәримов ғаиләһендә тыуған. Бала сағы Әй йылғаһының ҡаршы ярында, әсәһенең тыуған ауылы Лаҡлыла үтә.

1936 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын, 1951 йылда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһын тамамлаған (Мәскәү). 

1936 йылдан алып Монгол Халыҡ Республикаһында (Улан‑Батор) СССР илселегендә эшләй, 1939 йылдан Артиллерия академияһында уҡыта.

1939 йылдан алып Совет Армияһында. 1951 йылдан башлап зенит‑ракета комплекстары полигонының инженер-һынаусыһы, 1956 йылдан — СССР Оборона министрлығы ғилми тикшеренеү институты, СССР Ҡораллы Көстәре Генераль Штабы, 1973—1986 йылдарҙа Радио төҙөү ғилми тикшеренеү институты (бөтәһе лә — Мәскәү) хеҙмәткәре. Һауа һөжүменән һаҡланыу стратегик системаһын, Ерҙең яһалма юлдаштарын, баллистик ракеталар уйлап табыусыларҙың береһе. 

1976 йылдан алып отставкала. Ленин премияһы лауреаты (1965). Ҡыҙыл Байраҡ (1944), Александр Невский (1945), 1‑се (1985) һәм 2‑се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1943, 1956) ордендары менән бүләкләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин премияһы лауреаты (1965)
* Александр Невский ордены (27.04.1945)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (23.08.1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (19.04.1943)
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (05.01.1943; 30.12.1956
* Миҙалдар
* Силәбе өлкәһе Һатҡы ҡалаһы һәм Һатҡы районының почётлы гражданы (1982)
* Белоруссияның Витебск өлкәһе Городок ҡалаһының почётлы гражданы
* Йыланлы ауылының хөрмәтле аҡһаҡалы
* Лаҡлы ауылының хөрмәтле аҡһаҡалы

## Хәтер
* Тыуған ауылындағы бер урам генерал исемен йөрөтә.
* Йыланлыла Рәфғәт Вәлиевҡа бюст ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бурангулов А. Г., Бурангулов Я. А., Габбасова З. С. Потомки Салавата. — Уфа: Китап, 2004. — 192 с.
* Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.
* http://omet-rb.ru/d-nya/167-generaly1/2943-general-v-liev

## Һылтанмалар
*    
* Энциклопедия Урала — Валиев Рафгат Ахтямович
Субаев Флүр Йосоп улы

**Субаев Флүр Йосоп улы** (20 июль 1930 йыл — 28 июль 2000 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, сик ғәскәрҙәре генерал-майоры, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордендары кавалеры. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1987).

## Биографияһы
Флүр Йосоп улы Субаев 1930 йылдың 20 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районының Ҡыҫҡайылға ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1980 йылда Флюр Субаевҡа «генерал-майор» хәрби дәрәжәһе бирелә.

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Субаев Флүр Йосоп улы    
* Первый генерал Флюр Субаев   
* ГЕНЕРАЛ-МАЙОР СУБАЕВ ФЛЮР ЮСУПОВИЧ. Федерация рукопашного боя по Республике Башкортостан. Официальный сайт.
Татнефть-Арена

**«Татнефть-Арена»** боҙ һарайы — Ҡазан ҡалаһындағы яһалма боҙ хоккей майҙаны һәм 9300 урынлы трибуналары булған универсаль спорт-концерт комплексы.

### Тарих
«Татнефть-Арена» 2005 йылдың 29 авгусында асылған. Уның базаһында Континенталь хоккей лигаһында уйнаған «Аҡ Барс» һәм уның «ҡанаты аҫтындағы» командалар: Юғары хоккей лигаһында уйнаусы «Барс» һәм Йәштәр хоккей лигаһында уйнаған «Ирбис» хоккей клубтары эшләй. Хоккей миҙгеле барышында ошо лигалар чемпионаттарының уйындары үткәрелә. Аренаның хоккей майҙаны, трибунаһы (9 300 урынлыҡ), спортсмендар һәм тренерҙар өсөн ял бүлмәләре, судьялар өсөн айырым бокс, медицина кабинеты, конференц‑залы булған пресс‑үҙәк, аппарат‑студиялы комплекс, ресторан һәм башҡа ярҙамсыл бүлмәләре бар.

## Характеристика
Татнефть Арена — яһалма боҙло хоккей майҙаны булған универсаль спорт аренаһы (9300 урынлы трибуналар).
* Дөйөм майҙаны — 28 000 м²
* Урындар һаны —9300
* Габариттар—60×30 м
* Парковка — 1205 урынлыҡ

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡазан
* «Аҡ Барс»
* «Ирбис»
* КХЛ

## Иҫкәрмәләр

## һылтанмалар
* «Татнефть-Арена» рәсми сайты 
* Аҡ Барс рәсми сайты
* Аҡ Барс
Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр

Телмәр өндәре һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәргә бүленә. Һуҙынҡы өндәрҙе әйткәндә, тауыш ярылары ҡатнаша һәм тауыш барлыҡҡа килә. Был осраҡта үпкәнән килгән һауа ҡаршылыҡҡа осрамай, уларҙы үпкәләге тын бөткәнсе һуҙып әйтергә мөмкин. Шуға ла улар һуҙынҡы өн тип атала. Ә тартынҡыларҙы әйткәндә, үпкәнән килгән һауа ҡаршылыҡҡа осрай һәм уларҙы тын бөткәнсе һуҙып әйтеп булмай.

**А, ә, о, ө, ы, э (е), у, у, и** — башҡорт теленең һуҙынҡы өндәре.

Быларҙан тыш урыҫ теленән ингән һүҙҙәрҙә генә ҡулланыла торған о, ы, э өндәре бар. Уларҙың әйтелеше урыҫ телендәгесә: полк, вышка, элеватор, электрик, сыр.

Һуҙынҡы өндәр талғын һәм нәҙек була:

**а, ы, о, у** — ҡалын һуҙынҡылар: *бала, был, тор, тура, олатай.*

**а, э (е), ө, у, и** — нәҙек һуҙынҡылар: *әсәй, бел, төр, ирек, элек.*

Һүҙҙең бер генә өнөн алмаштырһаң да, уның мәғәнәһе үҙгәрә: *ҡар — ҡор — -ҡол — ҡал — бал — бар; ҡорол — борол.*

**О, ө, у, у** һуҙынҡылары ирен ярҙамында әйтелә. Шуға күрә улар ирен һуҙынҡылары тип атала.

Һуҙынҡылар ижек яһап, баҫым ҡабул итә ала, тартынҡылар һуҙынҡыларҙан башҡа ижек яһай алмай. Һуҙынҡы өн — ижек (һүҙҙең бер тын менән әйтелә торған быуыны) яһаусы төп элемент. Ижектәр, үҙҙәренә баҫым ҡабул итеү-итмәүҙәренә ҡарап, көслө лә, көсһөҙ ҙә әйтелә, йәғни баҫымлы һәм баҫымһыҙ була ала. Был хәл ҡайһы осраҡта мәғәнә айырмалығы ла тыуҙыра: *алма — яблоко, алма — не бери; бүлмә — комната, бүлмә — не дели; не перебивай.*

Башҡорт һүҙҙәре йә нәҙек һуҙынҡылы, йә ҡалын һуҙынҡылы була. Ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәргә ҡалын ялғау, нәҙек һуҙынҡылы һүҙҙәргә нәҙек ялғау ҡушыла: *тала + лар, арба + лар, урман + дар; булмә + ләр, әсәй + ҙәр, инәй + ҙәр.*

Башҡорт һүҙҙәрендә ҡалын һуҙынҡылар эргәһендә тартынҡылар ҡаты, нәҙек һуҙынҡылар эргәһендә йомшаҡ әйтелә. Мәҫәлән, булды, булде һүҙҙәре бер-береһенән ҡалынлыҡ-нәҙеклек буйынса айырыла. Булды һүҙендә, у һәм ы һуҙынҡылары ҡалын булғанлыҡтан, б, л, д тартынҡылары ҡаты әйтелә, ә бүлде һүҙендә, ү һәм е һуҙынҡылары нәҙек булғанлыҡтан, б, л, д тартынҡылары йомшаҡ әйтелә.

Төп башҡорт һүҙҙәрендә ҡ, ғ өндәре ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәрҙә (ҡалаҡ, ҡалпаҡ, йылға), к, г өндәре нәҙек һуҙынҡылы һүҙҙәрҙә (кәрәк, күлдәк, тегеүсе) ҡулланыла.

Ғәрәп-фарсы һүҙҙәрендә т, ғ өндәре нәҙек һуҙынҡы эргәһендә лә килергә мөмкин: тәғәм, сәғәт, иғтибар, мәғариф.

Урыҫ теленән үҙгәрешһеҙ алынған һүҙҙәрҙә ҡалын һуҙынҡы ла, нәҙек һуҙынҡы ла, ҡаты тартынҡы ла, йомшаҡ тартынҡы ла бер рәттән килеүе мөмкин: *февраль, апрель, октябрь.*

Башҡорт телендә тартынҡылар яңғырау һәм һаңғырау тартынҡыларға бүленә. Бөтә тартынҡылар яһалғанда шау ҡатнаша. Ләкин бер төр тартынҡы өндәрҙе әйткәндә, тауыш ярылары ҡалтырап, тауыш та ҡатнаша.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х. А., Солтанбаева Х. В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
* В. Ш. Псәнчин, Ю. В. Псәнчин. Әсә теле. 10-11 кластар өсөн дәреслек.Өфө-2009 й ISBN 5-295-02834-8

*
Нефтекама автозаводы

**Нефтекама автозаводы** (**НефАЗ**) — автозавод. 2012 йылда 8286 кеше эшләгән. Продукцияһы Башҡортостанда һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәрендә, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә һатыла.

## Тарих

1970 йылда төҙөлә башлай, 1977 йылдың 17 ноябрендә үҙ бушатҡыс автомашиналар эшләү заводы булараҡ файҙаланыуға индерелә, 1978 йылдан алып «Нефтекама үҙ бушатҡыс машиналар заводы» тип аталһа, 1993 йылдан — хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә. Предприятиела РФ-та тәүге тапҡыр һалҡын килеш һуҙыу ысулы менән гидроцилиндрҙар өсөн плунжерҙар яһау технологияһы индерелә (80‑се йй.). Предприятие менән З.Ә.Ғарипов, Р. С. Маликов, В. М. Сюткин һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.

## Акционерҙар
* «КАМАЗ» ААЙ — 50,02 % акция
* Башҡортостан Республикаһы — 28,5 % акция

## Продукция
Составында ауҙармалы машиналар, вахта автобустары, һыйҙырышлығы 8-ҙән алып 38 м³ тиклем булған автоцистерналар, тағылмалар һәм ярым тағылма-цистерналар, йөк күтәреүсәнлеге 7-нән алып 30 т тиклем булған дөйөм транспорт тәғәйенләнешле тағылмалар һәм ярым тағылмалар, пассажир автобустары, ауыл хужалығы техникаһы, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары производстволары:

* ауҙармалы машиналар,
* вахта автобустары,
* һыйҙырышлығы 8-ҙән алып 38 м³ тиклем булған автоцистерналар,
* тағылмалар һәм ярым тағылма-цистерналар,
* пассажир автобустары,
* ауыл хужалығы техникаһы,
* һәм башҡалар

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Нефтекама автозаводы 
* НефАЗ. «Нефтекама автозаводы ААЙ»
Травертин

**Траверти́н** (,  — тибур ташы) — эзбис туфы, поликристаллы ыуалыусан бөртөклө гомоген тау тоҡомо. Кальций карбонаты (күберәк арагонит, кальцит) минералдарынан тора.
Ер аҫты һыуҙарынан кальций карбонаты ултырыу нәтижәһендә мәмерйәләрҙә сталактиттар һәм сталагмит барлыҡҡа килтерә.

Ер өҫтөнә сыҡҡас углекислый газ бүленеп сыға һәм һыуҙа эремәй торған кальций карбонаты барлыҡҡа килеү реакцияһы:
: Ca(HCO3)2 \toCaCO3+H2O+CO2.

Травертин биҙәү материалы буларыҡ ҡулланыла.

## Травертин менән биҙәлгән объекттар

* Колизей
* Изге Пётр Соборы
* Выборгская (метро станцияһы)
* Чечня йөрәге мәсете

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Памуккале
* Бадаб-е Сурт
* Сатурния

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Свойства и образование травертинов 
* Араратский травертин
Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы

**Мөхәмәтшин Игорь Тимербулат улы** (15 август 1963 йыл) — вице-адмирал, һыу аҫты кәмәләрендә хеҙмәт итеүсе (русса — подводник). 2019 йылдың 1 мартынан — Рәсәй Федерацияһы Хәрби-Диңгеҙ флоты Баш командующийының ҡоралдар буйынса урынбаҫары.

## Биографияһы
Игорь Тимербулат улы Мөхәмәтшин 1963 йылдың 15 авгусында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Нефтекама ҡалаһында тыуған. 1986 йылда Макаров исемендәге Тымыҡ океан Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһен гидроакустик һөнәре буйынса тамамлай һәм Төньяҡ Флоттың Ҡыҙыл Байраҡ орденлы атом һыу аҫты кәмәләре флотилияһына хәрби хеҙмәтен дауам итергә ебәрелә. Бында төркөм инженеры һәм төркөм командиры, атом һыу аҫты кәмәһе командирының ярҙамсыһы, өлкән ярҙамсыһы, командиры, артабан атом һыу аҫты кәмәләре берләшмәһе командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә.

1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Хәрби-Диңгеҙ флотының Юғары махсус офицерҙар курсын, 2001 йылда адмирал Н. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһын тамамлай. 2006 йылда Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабының Хәрби академияһын отличие менән бөтөргәндән һуң Тымыҡ океан флотының атом һыу аҫты кәмәләре эскадраһының штаб начальнигы һәм эскадра командиры вазифаларында хеҙмәтен дауам итә. 2010 йылдың 9 июленән Төньяҡ Флоттың Һыу аҫты көстәре командующийы була.

2012 йылдың апрелендә Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән Игорь Мөхәмәтшин адмирал Н. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгеҙ академияһының етәксе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Президенттың 2014 йылдың 22 февралендәге указына ярашлы уға «вице-адмирал» хәрби дәрәжәһе бирелә.

Артабан Игорь Мөхәмәтшин Тымыҡ океан Флотының Һыу аҫты көстәре командующийы була.

2016 йылдың 1 июленән Балтик флотының штаб начальнигы—командующийҙың беренсе урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы.

2016 йылдың 7 октябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән вице-адмирал Игорь Мөхәмәтшин Балтик флотының штаб начальнигы — командующийҙың беренсе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.

2019 йылдың 1 мартында Рәсәй Федерацияһы Хәрби-Диңгеҙ флоты Баш командующийының ҡоралдар буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Секреты контр-адмирала. АиФ Камчатка 
* Соединения Тихоокеанского флота  
* Новые назначения на Северном флоте 
* Моряки и корабли. Мухаметшин Игорь Тимербулатович  
* Северный флот  

## Һылтанмалар
* Прямая линия. Игорь Мухаметшин.
* Контр-адмирал Игорь Мухаметшин, ранее исполнявший должность командующего подводными силами СФ, указом президента РФ назначен замначальника Военно-морской академии имени адмирала Кузнецова 
*  Указ Президента Российской Федерации о присвоении воинских званий и высших специальных званий. 22 февраля 2014 года
Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы

**Йәштәр командалары араһында донъя кубогы** — йыл һайын үткәрелә торған шайба менән хоккей буйынса турнир. Ул 2011 йылдан башлап үткәрелә.2012 йылдан башлап Халыҡ-ара хоккей федерацияһы эгидаһы аҫтында үткәрелә башлай.

## Һөҙөмтәләр

### Чемпиондар һәм миҙалсылҙар

### Ҡатнашыуҙар статистикаһы

#### Командалар араһында

#### Илдәр араһында

## Иҫкәрмәләр
Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы 2015

**Йәштәр командалары араһында донъя кубогы 2015** — Йәштәр хоккей лигаһы үткәрә торған донъя кубогының бишенсе ярышы. Ул 2015 йылдың авгусында Свердловск өлкәһенең өс ҡалаһында үтә. Улар — Екатеринбург, Түбәнге Тагил Һәм Үрге Пышма. Был турала 2014 йылдың 10 декабрендә Рәсәйҙә хоккейҙы үҫтереүгә арналған семинарҙа иғлан ителде.

## Боҙ һарайҙары

## Ярышта ҡатнашыусылар
Йәштәр донъя кубогы өсөн Рәсәй, Швеция, АҠШ, Финляндия, Беларусь, Ҡаҙағстан һәм Латвиянан клуб командалары көрәшәсәк. 
### «А» төркөмө

### «Б» төркөмө

## Кубок форматы

Үткән йылдағы кубок менән сағыштырғанда, командалар һаны ундан һигеҙгә тиклем әҙәйҙе. Башҡа үҙгәрештәр юҡ. 8 команда дүртешәрләп ике төркөмгә бүленә. Төркөм эсендә һәр команда бер-береһе менән уйнай. Төркөмдәрҙә тәүге ике урынды яулаған командалар ярым финалға сыға. Ярым финалда тәүге парҙа «А» төркөмө еңеүсеһе «Б» төркөмөндә икенсе урын яулаған командағы ҡаршы уйнай, икенсеһендә ҡалған ике клуб ярыша. Парҙарҙағы еңеүселәр финалға сыға һәм тунир еңеүсеһен асыҡлай, ә ярым финалда еңелеүселәр бронза миҙал өсөн көрәшә. 

Төркөм этабында еңгән өсөн команда өс мәрәй ала, өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңеү өсөн ике мәрәй бирелә, өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңелгәндәр бер мәрәй ала, ә төп ваҡытта еңелгәнгә мәрәй бирелмәй
## «А» төркөмө
### Турнир таблицаһы


ӨВЕ — Өҫтәмә ваҡытта еңеү
БСЕ — Булиттар серияһында еңеү 
ӨВО — Өҫтәмә ваҡытта отолоу
БСО — Булиттар серияһында отолоу
Е — төп ваҡытта еңеүҙәр һаны
О — төп ваҡытта еңелеүҙәр һаны
ГИ — Индерелгән голдар һаны
ГҮ — Үткәрелгән голдар һаны
ГА — Индерелгән һәм үткәрелгән голдар айырмаһы
М — Мәрәйҙәр һаны


### Уйындар
: ''Бөтә ерҙә лә Екатеринбург ваҡыты (UTC+05) күрһәтелгән

----

----

----

----

----

## «Б» төркөмө
### Турнир таблицаһы


ӨВЕ — Өҫтәмә ваҡытта еңеү
БСЕ — Булиттар серияһында еңеү 
ӨВО — Өҫтәмә ваҡытта отолоу
БСО — Булиттар серияһында отолоу
Е — төп ваҡытта еңеүҙәр һаны
О — төп ваҡытта еңелеүҙәр һаны
ГИ— Индерелгән голдар һаны
ГҮ — Үткәрелгән голдар һаны
ГА — Индерелгән һәм үткәрелгән голдар айырмаһы
М — Мәрәйҙәр һаны


### Уйындар

----

----

----

----

----

## Плей-офф селтәре

## "Йыуатыу" уйындары
### 7-8 урындар өсөн
Был уйында үҙ төркөмдәрендә һуңғы урын алған командалар осраша.

### 5-6 урындар өсөн
Был уйында үҙ төркөмдәрендә өсөнсө урынды алған командалар осраша.

## Ярымфиналдар

----

## Өсөнсө урын өсөн уйын

## Финал

## Йомғаҡлау таблицаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Твиттерҙа аккаунты
Грахов Николай Леонидович

**Грахов Николай Леонидович** (26 ноябрь 1946 йыл) — Башҡортостанда тыуып һәм йәшәп рус телендә ижад итеүсе балалар шағиры һәм яҙыусыһы, йырсы-шағир (бард), журналист һәм тәржемәсе, 1992 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы, «Бельские просторы» журналының шиғриәт бүлеге мөдире. А. Н. Толстой исемендәге халыҡ-ара (2006), Степан Злобин (2014) һәм Бәләбәй районының Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премиялар лауреаты. Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда «автор йырына» нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Николай Леонидович Грахов 1946 йылдың 26 ноябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1967 йылда автортанспорт техникумының төҙөлөш бүлеген «техник-төҙөүсе» һөнәре буйынса тамамлағас, СССР Ҡораллы көстәренә хәрби хеҙмәткә алына. Әрме сафында хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәләрендә була, ярты йыллыҡ мәктәп бөтөрә, элемтәсе (радиомеханик) вазифаһын башҡара. Запасҡа ҡайтарылғас, Өфөләге 3-сө төҙөлөш тресының 2-се идаралығында техникумда алған һөнәре буйынса хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә.

1985 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының киске бүлеген «отлично»ға диплом яҡлап тамамлай һәм Башҡортостан китап нәшриәтенең нәфис һәм балалар әҙәбиәте редакцияһына эшкә саҡырыла.

## Китаптары
**рус телендә**:
* Я просто здесь живу: Стихи. — Уфа: Башкнигоиздат, 1985.
* Я живу в Уфе: Стихи для детей. — Уфа: Башкнигоиздат, 1986.
* Зеленый патруль: Стихи для детей. — Уфа: Башкнигоиздат, 1987.
* Я буду нефтяником: Стихи для детей. — Уфа: Башкнигоиздат, 1987.
* Пернатые друзья: Стихи для детей. — Уфа: Башкнигоиздат, 1988.
* Маленькие помощники: Стихи для детей. — Уфа: Башкнигоиздат, 1989.
* Пионерский дворец: Стихи для детей. — Уфа: Башкнигоиздат, 1990.
* Вот это да: Стихи для детей. — Уфа: Башкнигоиздат, 1990.
* Жили—были в сказке: Стихи для детей. — Уфа: Китап, 1994.
* Старый дом: Стихи. — Уфа: Китап, 1996.
* Лошадь Матильда и другие истории: Стихи и сказка для детей. — Уфа: Китап, 2004.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* А. Н. Толстой исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2006)
* Ф. Кәрим исемендәге премия лауреаты
* Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты (2014)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1  
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.  
* Сайт журнала «Бельские просторы»  

## Һылтанмалар
*   
* Международный конкурс детской и юношеской художественной и научно-популярной литературы имени Алексея Николаевича Толстого. Товарищество. Грахов Николай Леонидович
Ҡудашев

**Ҡудашев** — башҡорт, татар һәм урыҫ фамилияһы.

* Ҡудашев Сәйфетдин Фәттәхетдин улы (1894—1993) — Башҡорт АССР-ҙың халыҡ шағиры (1964).
* Ҡудашев Хөсәйен Илдархан улы (1913—1986) — актёр, РСФСР-ҙың (1983) һәм БАССР-ҙың (1969) халыҡ артисы.
----
* Ҡудашева Фәриҙә Йәһүт ҡыҙы (1920—2010) — Рәсәйҙең атҡаҙанған артискаһы (1972), Башҡортостандың (1968) һәм Татарстандың (1990) халыҡ артискаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡудашевтар
Альма-матер

**А́льма-ма́тер** ( — бала имеҙеүсе әсә) — университеттың студенттар ҡушҡан боронғо атамаһы; башлысы дини һәм фәлсәфәүи белем бирә торған университет уҡыу йорттарының элекке формаль булмаған атамаһы. Хәҙерге лексиконда шәхес белем алған юғары уҡыу йортон, ғалимдар өсөн —— төп эш менән мәшғүл булған урынды аңлата.

## Һылтанмалар
* Альма-матер в «Толковом словаре русского языка» под редакцией Т. Ф. Ефремовой
Фәтихов

**Фәтихов** — фамилия.

* Фәтихов Ғабдулла Нафиҡ улы (1914—1998) — мәғариф хеҙмәткәре, педагогия фәндәре кандидаты, доцент.
* Фәтихов Миңлехан Әбүҙәр улы (1953 й.) — физик.
* Фәтихов Рәшит Ғабдулла улы (1945 й.) — хирург.
* Фәтихов Хәлит Шәйех улы (1958 й.) — Башҡортостандың халыҡ артисы (2004).
----
* Фәтихова Лилиә Ғарифулла ҡыҙы (1954 й.) — Башҡортостандың халыҡ артисы (2012).
* Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы (1948 й.) — педагог, ғалим-психолог. 
* Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы (1957—2010) — этнограф. Тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент.
Мөбәрәков

**Мөбәрәков** — башҡорт фамилияһы.

* Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы (1908—1977) — актёр, театр режиссёры, драматург. СССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
----
* Мөбәрәкова Гөлли Арыҫлан ҡыҙы (1936 - 2017) — театр актрисаһы, педагог, режиссёр. СССР-ҙың (1990) һәм РСФСР-ҙың (1981) халыҡ артисткаһы.
Ғарипов

**Ғарипов** — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

**Ғарипова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы (1932—1977) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992).
* Ғарипов Талмас Мәғсүм улы (1928 т.) — тел белгесе, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының академигы.
* Ғарипов Әхмәтшәриф Хәләф улы - Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, 1949—1984 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының экскаватор машинисы. 
* Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы (1946—1998) — Рәсәй рәссамы, график, иллюстратор.

----
* Ғарипова Таңсулпан Хизбулла ҡыҙы (1947 т.) — прозаик, драматург.
Камалов

**Камалов** — фамилия. Мәғәнәһе  кәмселекһеҙ, камил тигәнде аңлата.

*  Камалов Рәил Исмәғил улы (1932—1989), тракторсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1965).
* Камалов Азат Әхмәҙулла улы (1937), тел белгесе, филология фәндәре докторы.
* Камалов Атлас Закир улы [1950), совет, хужалыҡ һәм партия органдары ветераны, ғалим-агроном. 
* Камалов Ринат Әлтәф улы (1954), яҙыусы.
----
*  Камалова Лира Шәрип ҡыҙы (1935), педагогик хеҙмәт ветераны, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).

## Иҫкәрмәләр
Смаҡов

**Смаҡов** — фамилия.

* Буҙан Смаҡов — йөҙ башлығы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
* Смаҡов Илфаҡ Мөзип улы (1940—1993) — йырсы, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1985), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1989).
* Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы (1885 — ?) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.
----
* Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы (28.08.1947) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).
Яҡупов

**Яҡупов** — башҡорт һәм урыҫ фамилияһы. Мәғәнәһе  ҡаршылыҡ белде­ реүсе, егәрле, хәйләкәр, игеҙҙең береһе, пәйғәмбәр исемен аңлата.

*  Яҡупов Ғилман Ғирфан улы (1925—2012) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Яҡупов Ғимран Гәрәй улы (1913—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы (1932—2010) — башҡорт яҙыусыһы, журналист.
* Яҡупов Николай Яҡуп улы (1920—1999) — совет офицеры, медицина хеҙмәте подполковнигы, Советтар Союзы Геройы (1944).
*  Яҡупов Нәзим Мөхәмәтйән улы (1928—2009) — Советтар Союзы Геройы (1956).
* Яҡупов Нух Мәхмүт улы (1950 т.) — татар ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор.
*  Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы (1958—2008) — милиция подполковнигы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (1995).
----
* Яҡупова Венера Ғабдулла ҡыҙы (1959 т.) — журналист.
* Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы (1948 т.) — яҙыусы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Яҡупова Ғиффәт Хәниф ҡыҙы (1923—2013) — педагогик хеҙмәт ветераны, Ленин ордены кавалеры.
* Яҡупова Мәүлиҙә Мөхтәр ҡыҙы (1952 т.) — журналист һәм дәүләт хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр
Ғәниев

**Ғәниев** — фамилия.

* Ғәниев Булат Тәлғәт улы (1949 т.) — тел белгесе. Филолология фәндәре докторы (2004).
* Ғәниев Ирек Ғиләжетдин улы (1933 т.) — геолог. Геология-минералогия фәндәре докторы (1973). СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1982). 
* Ғәниев Камил Сәмиғулла улы (1922—1992) — совет хәрби хеҙмәткәре, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәр, генерал-лейтенант, командарм.
* Ғәниев Мөнир Мирғәлим улы (1940 т.) — агроном. Биология фәндәре кандидаты (1967), профессор (1999). 
* Ғәниев Наил Сәйетгәрәй улы (1929—2007) — механик. Физика‑математика фәндәре докторы (1972), профессор (1974).
* Ғәниев Ревмир Ғәли улы (1929—2007) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (1961), профессор (1982).
* Ғәниев Реналь Рәмил улы (1985 т.) — спортсы. Фехтование буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2004).
* Ғәниев Ривнер Фазыл улы (1937 т.) — механик. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1994), Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), Литва Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (2011), техник фәндәре докторы (1968), профессор (1969). 
* Ғәниев Станислав Рәхимйән улы (1973 т.) — спортсы. Грек-рим көрәше буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993).
* Ғәниев Фуат Әшрәф улы (1930 т.) — тел белгесе. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992), филология фәндәре докторы (1978), профессор (1985).
* Ғәниев Фәдис Рәхимйән улы (1967 т.) — йырсы. Башҡортостандың халыҡ (2008) һәм атҡаҙанған (1997) артисы.
* Ғәниев Хәбиб Абдрахман улы (1909—1970) — генерал-майор, совет хәрби начальнигы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғәниев Хәмит Хәкимйән улы (1938—1983) — график.
* Ғәниев Әкрәм Мөхәмәт улы (1959—2023) — дәүләт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
* Ғәниев Әлмир Әмир улы (1940 т.) — инженер-металлург. Техник фәндәре докторы (2001), профессор (2003). 
* Ғәниев Әхәт Сәйет улы (1927—2011) — совет физик-ядросыһы, ядро ҡоралын яһау өлкәһендә белгес, техник фәндәре докторы (1978), профессор (1990). Ленин премияһы лауреаты (1964).
----
* Ғәниева Мүзәйнә Сәйетгәрәй ҡыҙы (1932 т.) — механик. Физика-математика фәндәре докторы (1986).
* Ғәниева Лиза Ибраһим ҡыҙы (1941 т.) — мәғариф хеҙмәткәре, Салауат районының почетлы гражданы (2017).
* Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы (1921 т.) — совет нефтсеһе.
* Ғәниева Тамара Әхмәтшәриф ҡыҙы (1951 т.) — шағирә.
* Ғәниева Фатима Нуретдин ҡыҙы (1909—1989) — СССР Юғары Советы депутаты.
Баянов

**Баянов** — фамилия.

* Баянов Баязит Фәтхелислам улы, Баязит Дим (1909—1945) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир-яҙыусы, журналист.
* Баянов Илдар Рәүис улы (1959 й.) — спортсы.
* Баянов Илмир Мәсүил улы (1966 й.) — ғалим-физик.
* Баянов Мөкамил Ғаязетдин улы (1929 й.) — ғалим-зоолог.
* Баянов Рим Ғәли улы (1930—1996) — актёр, режиссёр, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1980).
* Баянов Әхсән Фәтхелбаян улы, Әхсән Баян (1927—2013) — шағир, прозаик һәм драматург, Татарстандың халыҡ шағиры (2004).
Ураҡсин

**Ураҡсин** — фамилия.

* Ураҡсин Зиннур Ғәзиз улы (1935—2007) — башҡорт телсеһе, яҙыусы, филология фәндәре докторы (1975), профессор (1982), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының академигы.
* Ураҡсин Урал Ғәзиз улы (1951 т.) — архитектор.
----
* Ураҡсина Рәсимә Миңлебулат ҡыҙы (1950 т.) — шағирәһе, яҙыусы, педагог.
Ғөсөл

**Ғөсөл** — ул бөтә тәнде йыуып, һыу менән ҡойоноу.

## Ғөсөл тәртибе
* истинжә ҡылып, ғәүрәттәрен нәжестән таҙартыу;
* беләҙектәренә тиклем ике ҡул суғын йыуыу;
* башта аяҡтарҙы йыумай ғына тәһәрәт алыу;
* тәүҙә башына, унан һуң уң яғынан башлап тәненең һәр бер ерен һыулап сығыу;
* ҡулдары менән буйы еткән тиклем тәненең һәр бер ерен ышҡып сығыу
* икенсе мәртәбә, йәнә уң яғынан башлап бөтә тәненә һыу ҡойор һәм ҡулдары менән буйы еткән тиклем тәненең һәр бер ерен ышҡып сығыу;
* өсөнсө мәртәбә йәнә уң яғынан башлап бөтә тәненә һыу ҡойоу;
* иң аҙаҡтан уң яғынан башлап ике аяғын шайтан ашығына тиклем йыуыу.

Ошо рәүештә ғөсөл алған кеше камил тәһәрәтле булыр. Намаҙ уҡыу өсөн яңы ғына ғөсөлләнгәндән һуң тәһәрәт алыу кәрәк түгел.

## Ғөсөлдөң фарыздары
* ауыҙ эсен сайҡау;
* танау эсен сайҡау;
* тәндең һәр бер еренә һыу тейҙереү.

Ғөсөлләнгәндә тәндең һәр бер еренә һыу тейһен өсөн сәс, ҡаш, һаҡал, мыйыҡ кеүек төктәрҙең төптәренә, күҙ соҡоро кеүек эскә батып йәки йыйырылып торған урындарға һәм йөҙөк аҫтарына, тәнгә йәбешкән ҡамыр йәки дегет кеүек нәмәләр аҫтында ҡалған ерҙәргә лә һыу тейергә тейеш. Ҡатын — ҡыҙҙарҙан айырмалы булараҡ, ирҙәргә ғөсөл алғанда сәстәренең һәр бөртегенә һыу тейеҙереү фарыз. Әммә ҡатын — ҡыҙҙарҙың сәс толомдарына һыу теймәһә лә ярай, сәс төптәренә генә һыу тейҙереү ҙә етә. Сөнки ҡатын — ҡыҙҙар өсөн сәс зиннәт. Уларға сәстәрен алдырыу йә ҡыҫҡартыу дөрөҫ түгел.

## Ғөсөлләнеүҙе фарыз иткән сәбәптәр
* Йөнөб булыу: енес ағзаларынан еүешлек килеү;енси яҡынлыҡ ҡылыу, шәһүәтләнеү арҡаһында төшләнеү.
* Хәиз (күрем) тамамланыуы.
* Нифас ҡаны (бала тыуғандан һуң) тамамланыуы.

Ғөсөлһөҙ кеше пак булмай. Уға Ҡөрьән Кәримде тотоу  һәм мәсеткә инеү кеүек эштәр тыйыла. Шуның өсөн уға мөмкин тиклем тиҙерәк ғөсөлләнеп, пакланыу тейеш. Әммә тәһәрәтһеҙ кешегә Ҡөрьән Кәримде тотоу мәкруһ булһа ла, Ҡөрьәнде яттан уҡыу мәкруһ түгел. Доға ҡылыу, сәләм биреү, сәләм ҡайтарыу һәм тәсбихтәр әйтеү йөнөб  кешегә лә, тәһәрәтһеҙ кешегә лә дөрөҫ.

## Әҙәбиәт
*
Сарбаев Раил Сәлих улы

**Сарбаев Раил Сәлих улы** (11 ғинуар 1962 йыл) — хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 2008—2010 йылдарҙа Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1999). Салауат Юлаев ордены (2007) кавалеры.

## Биографияһы
Раил Сәлих улы Сарбаев 1962 йылдың 11 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Абҙан ауылында тыуған. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (1985) һәм Башҡорт дәүләт университетын (2006) тамамлаған. 1985 йылдың алып «Сельхозхимия» район берекмәһенең өлкән агрономы, ноябрендә — ВЛКСМ район коммитетының 2-се секретары, 1988 йылда — 1‑се секретары; 1989 йылдың башлап халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма коммитеты рәйесе урынбаҫары, 1992 йылда — Ейәнсура районы хакимиәте башлығы урынбаҫары, 1994 йылдан — башлығы. 2000 йылда алып Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы. 2005 йылдан башлап Ветеринар һәм фитосанитар күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе. 2005 йылдың мартынан Башҡортостан Республикаһының ер һәм милек мөнәсәбәттәре министры. 2008 йылдың 10 апреленән 2010 йылдың 23 июленә тиклем Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры.

2007 йылда Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнә.

Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеге:

* 2010 йылдан — 2019 йылғаса: Урал тау-металлургия компанияһының директорҙар советы рәйесе.

* 2013—2014 йылдар: — «СГ-Транс» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты.

* 2014 йылдан 209 йылғаса: Рәсәй Федерацияһының бер нисә финанс һәм көс структураһы етәксеһе кәңәшсеһе. 

2019 йылдың 8 апреленән — Башҡортостандың үҫеш корпорацияһы етәксеһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1999)
* Салауат Юлаев ордены (2007)

## Һылтанмалар
*
Байбурин

**Байбурин** — татар фамилияһы.

* Байбурин Ғабдулла Ғиндулла улы (1925—1994) — яҙыусы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре (1985).
* Байбурин Йыһангир Нурғәли улы (1852 йәки 1859—1915) — Ырымбур губернаһынан 3-сө Дәүләт Думаһы (1907—1912) депутаты, Рәсәй мосолмандары союзы ағзаһы.
Сарбаев

**Сарбаев** — фамилия.

* Сарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы (1915—1965) — актёр, режиссёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Сарбаев Раил Сәлих улы (1962 т.) — дәүләт эшмәкәре, Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры.