Алфавит һәм орфография принциптары

* **А — а**

А — а һүҙҙәрҙең ҡалын ижектәрендә яҙыла: *ат, арба, сана, афиша, машина, магазин, гараж, лампа, ҡара, ҡала, парта, таҡта, ағас, алма, баҡса.*

* **Е — е**

А. Е — е хәрефе башҡорт һүҙҙәрендә ике төрлө функция үтәй:

а) һүҙ башында — йэ тигән ике өндө белдерә: *ел, ең, еҙ, еләк, еҫ, ем, еүеш;*

б) ижек уртаһында һәм ижек аҙағында э өнөн белдерә: *бел, беҙ, һеҙ, теҙ, кей, кейеҙ, кейем, теймә, әрсе, бейе, тейен, эйе.*

Б. Урыҫ әҙәби теленән ингән һүҙҙәрҙә е хәрефе урыҫ орфографияһы нигеҙендә яҙыла: *Европа, Енисей, техника, цех, трест, поезд, герой, телефон, тема, система.*

* **Ё — ё**

Ё — ё хәрефе урыҫ әҙәби теленән ингән һүҙҙәрҙә генә яҙыла: *ёлка, щётка.*

* **И — и**

А. И — и хәрефе бер ижекле һүҙҙәрҙә һәм нәҙек ижек янында нәҙек өндө, ә ҡалын ижек янында ҡалын өндө белдерә:

а) *ил, бит, кисә, киле, нигеҙ, ниәт, исем, кәмит;*

б) *сиҡан, сираҡ, синыф, ижад, тарих, Шафиҡ.*

Б. Башҡорт теленә урыҫ әҙәби теленән ингән һүҙҙәрҙәге и урыҫ орфографияһы нигеҙендә яҙыла: *тир (ата торған урын), кит (диңгеҙ хайуаны), биолог, кино, станция, вафли, Украина.*

* **О — о, Ө — ө**

А. О — о хәрефе ике өнгә билдә булып йөрөй:

а) төп башҡорт һүҙҙәрендә ҡалын һуҙынҡы ирен өнө булған о өнөнә: *он, ос, оло, ҡолон, болон, һоло, ҡорос, боронғо, ҡоро-лош, ҡоролошо;*

б) урыҫ әҙәби теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙәге ҡалын һу-ҙынҡы о өнөнә: *завод, производство, пароход, агроном, проф-ком, трактор, доктор, мотор, фронт, совет, кино, фото, район.*

Б. Ө — ө хәрефе башҡорт һүҙҙәрендә нәҙек ижектәрҙә яҙы-ла: *көн, төн, көндөҙ, көсөргәнеш, бөгөн, төтөн, Өфө, өлгө, төлкө, төрлө, өмөт, төҙөлөш.*

В. Беренсе ижектәрендә о йәки ө өндәре булған төп баш-ҡорт һүҙҙәренең башҡа ижектәрендә а, ә, у, ү һәми өндәренең береһе килмәһә, бөтә ижектәрендә лә о — ө яҙылышы һаҡла-на: *оҙон, оҙонлоғо, оҙонлоғоноң; төҙө, төҙөлөш, төҙөлөшөнөң.*

Әгәр ҙә бындай һүҙҙәрҙең ҡалған ижектәрендә а, ә, у, ү, и өндәренең береһе килһә, уларҙың һуңғы ижектәрендә ы, е хә-рефтәре яҙыла: *тойоуы, ҡоралы, төҙөүе, мөмкинлеге, һөжүме.*

* **У — у, Ү — ү**

А. У — у хәрефе ҡалын ижектәрҙә яҙыла: *ур, уҙ, ут, Урал, уйһыу, ултырыш, уңыш, усаҡ, уяу, буйлы, буҫтау, дуҫ, ҡуҙаҡ, суртан, турғай, матур.
*
Б. Ү — ү хәрефе нәҙек ижектәрҙә яҙыла: *үлән, үр, үт, үткер, бүҙәнә, бүлмә, бүләк, дүрткел, күлдәк, күңелле, күл, күн, һүҙ.
*
В. Шул уҡ у — ү хәрефтәре һүҙ уртаһында һәм аҙағында ирен тартынҡыһын да белдерә һәм башҡорт телендәге ҡалын һүҙҙәрҙә у, нәҙек һүҙҙәрҙә ү менән бирелә:

а) *ауыл, дауыл, тауар, тауыш, яуын, һыу, быу, хайуан;*

б) *әүен, рәүеш, әүәләү, кәүҙә, кейәү.*

Г. Исем ҡылым ялғауы **-ыу** — **-еү**, **-оу** — **-өү** рәүешендә яҙы-ла: *барыу, килеү, ҡайтыу, күреү, йонсоу, тойоу, йөрөү, йөҙөү.*

* **Ы — ы**

Ы — ы хәрефе башҡорт һүҙҙәрендә ҡалын ижектә, ә урыҫ әҙәби теленән ингән һүҙҙәрҙә урыҫ теле орфографияһы нигеҙен-дә яҙыла: *ыласын, ырғаҡ, ырҙын, ихтыяр, хыял, ҡыяр, шыма, зыян, музыка, Сызрань.*

* **Э — э**

Э — э хәрефе башҡорт һүҙҙәрендә э өнө ишетелгән урын-дарҙа һүҙ башында ғына, ә урыҫ әҙәби теленән ингән һүҙҙәрҙә урыҫ теле орфографияһы нигеҙендә яҙыла:

а) *эл, элек, эш, эшсе, элемтә, эре, эркет, эйә, эйәләшеү;*

б) *электр, экран, экскурсия, аэростат, поэма.*

* **Ә — ә**

Ә — ә хәрефе һүҙҙең нәҙек ижектәрендә яҙыла: ә*рем, әрә- мә, бәке, бәләкәй, әйт, әйтелеш, тәҙрә, мәғәнә, мәл, мәрәкә, ҡәләм, Ғәлимә, сәғәт, Бәләбәй, мәҡәл, мәҡәлә, мәрмәр, бәрхәт, бәрәкәт, әһәмиәт, вәғәҙә.*

* **Ю — ю**

Ю — ю хәрефе йу ишетелгән урындарҙа һәм урыҫ теленән ингән һүҙҙәрҙә урыҫ орфографияһындағыса яҙыла:

а) *юл, юҡ, юрған, юлдаш, юғары, юйғыс, Юлай;*

б) *юстиция, юрист, юбилей, июнь, июль, резолюция, компь-ютер, Люксембург, бюллетень, бюро, меню.*

* Я — я

Я — я хәрефе башҡорт һүҙҙәрендә йа ишетелгән урындарҙа, ә урыҫ әҙәби теленән ингән һүҙҙәрҙә урыҫ теле орфографияһы нигеҙендә яҙыла:

а) *яр, ял, яй, ярыш, аяҙ, аяҡ, таяҡ, маяҡ;*

б) *тай — тая, ҡуй — ҡуя;*

в) *якорь, Рязань, Галя.*