Имәнкиҫкә мәҙәниәте

**Имәнкиҫкә мәҙәниәте** (Именьково ауылы атамаһынан; ) — IV — VII быуаттар, тәүге осор урта быуат археологик мәҙәниәт, Урта Волга буйы (Һамар өлкәһе, Татарстан, Ульяновск өлкәһе) территорияһында урынлашҡан. Күп кенә тикшеренеүселәр имәнкиҫкә мәҙәниәтен славяндарға ҡараталар.

Имәнкиҫкә мәҙәниәте ҡәбиләләре Түбәнге Каманың уң яҡ ярынан алып Һамар йылғаһының тамағына ҡәҙәр, Сура йылғаһының урта ағымынан алып Ағиҙел йылғаһының урта ағымына тиклемге арауыҡтағы территорияны биләгәндәр. Мәҙәниәттең атамаһы Татарстандың Лайыш районы Имәнкиҫкә ауылы янындағы беренсе булып тулыһынса тикшерелгән боронғо ҡаласыҡҡа бәйле. VII быуаттың икенсе яртыһында болғарҙарҙың Урта Волгаға килеп төпләнә башлауы имәнкиҫкә һәйкәлдәренең юҡҡа сығыуына килтерә. Имәнкиҫкәләрҙең бер өлөшө килмешәктәр тарафынан йотолған, ә бер өлөшө, волынцев мәҙәниәте составына ҡушылып, көнбайышҡа киткән тигән фекерҙәр ҙә әйтелә.

## Хужалыҡ

Имәнкиҫкә ҡәбиләләре Урта Волга буйында, беренселәрҙән булып, осло тимер башаҡлы һабан менән һөрөп, ер эшкәртеүгә күсәләр. Имәнкиҫкә мәҙәниәте урынлашҡан ҡайһы бер ерҙәрҙә ашлыҡ орлоҡтары ҡалдыҡтары табылған. Табыштарҙы ентекләп өйрәнеү бында йәшәгән халыҡтың бойҙай, арыш, тары, һоло, арпа, борсаҡ сәсеп үҫтереүе тураһында һөйләй. Ашлыҡтарҙы ураҡ, шулай уҡ кәкре салғы менән йыйып алғандар. Ашлыҡ соҡор келәттәрҙә һаҡланған. Уларҙы ярҙырыр өсөн ҡул тирмәне ҡулланағандар.

## Мәҙәниәт
Имәнкиҫкә мәҙәниәте булған ерҙәрҙе тикшергәндә, торлаҡтарҙың, тимер айырып алыу өсөн ҡулланылған еүеш һауа өрҙөргөс мейестәрҙең, баҡыр һәм бронза иретеү, һауыт-һаба яһау өсөн тәғәйенләнгән оҫтаханаларҙың ҡалдыҡтары табыла. Имәнкиҫкә мәҙәниәте күрше йәшәгән фин-уғыр халыҡтары араһында ер эшкәртеү, малсылыҡ һәм һөнәрселектең таралып китеүенә ыңғай йоғонто яһай.

## Генетик бәйләнештәре һәм этник билдәһе
Имәнкиҫкә мәҙәниәте халҡының этник билдәһе бәхәс объекты булып тора. Имәнкиҫкәләргә фин-уйғырҙарҙы ла, төрөктәрҙе лә, уғры-мадьярҙарҙы ла, славяндарҙы ла, балттарҙы ла, ирандарҙы ла (һуңғараҡ һарматтарҙы ла), готтарҙы ла ҡараталар.

### Славян гипотезаһы
Күп тикшеренеүселәрҙең фекере буйынса, имәнкиҫкә мәҙәниәтенә ҡараусылар славян этник сығышлы.

А. П. Смирнов тарафынан имәнкиҫкә мәҙәниәтенең формалашыуында Днепрҙың урман-далалы һул яҡ ярынан күсеп килгән славяндарҙың ҡатнашлығы барлығы тураһында ҡараш әйтелһә лә, Г. И. Матвееваның, раҫланмаған фекере буйынса, имәнкиҫкә мәҙәниәтен б. э. сигенә ҡараған урналар (яндырылған мәйет көлөн һаҡлау өсөн һауыт) ерләнгән яландар мәҙәниәте менән дә бәйләргә мөмкин.

Г. И. Матвеева, имәнкиҫкә мәҙәниәтенең ерләү йолаһын, керамика һәм әйбер комплексын анализлап, унда зарубин мәҙәниәте һыҙаттарының, айырыуса полесье вариантындағы ерләү йолаһы үҙенсәлектәренең, һаҡланыуын асыҡлай, ул шулай уҡ имәнкиҫкә һәм пшевор мәҙәниәттәрендә тимерсе ҡорамалдарының, ер тотоу, ағас эшкәртеү ҡоралдарының тап килеүен билдәләй

Г. И. Матвееваның фекеренсә, ерләү йолаһы һәм балсыҡтан яһалған әйберҙәрҙең ҡайһы бер һыҙаттары имәнкиҫкә мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙең славяндарға ҡарағанлығын һәм туғанлығын күрһәтә.

В. В. Седов, С. Г. Кляшторный, П. Н. Старостин, Д. Г. Савинов, В. Д. Баран, Г. И. Матвеева и М. И. Жих тар имәнкиҫкәләрҙе асылда славяндар тип һанайҙар.

#### Тел ғилемен һәм сығанаҡтарҙы өйрәнеү мәғлүмәттәре

С. Г. Кляшторный һәм М. И. Жих имәнкиҫкәләрҙе Урта Волгала ғәрәп яҙмаһы йолалары менән локалләшкән *ас-[[сакалиба]]* халҡы менән бәйләй.

Р. Ш. Насибуллин, ауыл хужалығына һәм балыҡсылыҡҡа бәйле удмурт теленән үҙләштерелгән һүҙҙәргә нигеҙләнеп, имәнкиҫкә мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙе боронғо славян ҡәбиләләренә ҡарауҙарын иҫбатлай.

#### Тәнҡит һәм ҡаршылыҡлы яуаптар

Н. А. Лифанов В.В Седовтың,С. Г. Кляшторныйҙың имәнкиҫкәләрҙе боронғо славяндарға тиңләүен шик аҫтына ҡуя, ә М. И. Жихтың монографияһын ул фантастика рәүешендә ҡабул итә. М. И. Жих, үҙ сиратында Н. А. Лифановты тәнҡитләп, уны башҡа тикшеренеүселәрҙең, айырыуса имәнкиҫкә мәҙәниәтенең славяндарға ҡарағанлығын 1988 йылда уҡ яҙылған хеҙмәтендә яҡлап сыҡҡан Г. И. Матвееваның эштәрен белмәүҙә һәм уларҙы боҙоп күрһәтеүҙә ғәйепләй. Шулай уҡ М. И. Жих, тюркология һәм Урта Азияға ҡағылышлы тикшеренеүҙәре менән билдәле Питер Голдендың уның күҙәтеүҙәренә тап килгән ҡараштарына һылтанып, Н. А. Лифановтың урта быуат сығанаҡтарын бөтөнләй белмәүе тураһында һығымта яһай. РФА Көнсығыш ҡулъяҙмалар институты хеҙмәткәре С. Г. Кляшторный, тарих фәндәре кандидаты И. А. Гагин үҙҙәренең рецензияларында М. И. Жихтың монографияһына ыңғай баһа бирҙеләр.

### Балт-славян гипотезаһы. Азия

В. В. Напольских волга-фин һәм пермь телдәрендәге үҙләштерелгән ҡайһы бер һүҙҙәр нигеҙендә имәнкиҫкәләрҙә боронғо славян теленә яҡын, әммә оҡшамаған, айырымланған балт-славян диалектын күрә.

### Төрки гипотезаһы

А. Х. Халиҡов, В. Ф. Генинг был мәҙәниәтте төрөктәр менән бәйләйҙәр.

1967 йылда П. Н. Старостин да ошо ҡарашта була, әммә һуңғараҡ, 2001 йылда, славян атрибуцияһын ҡабул итә.

### Башҡа гипотезалар

Е. П. Казаков имәнкиҫкәләрҙе хиониттарға ҡарата, Н. Ф. Калинин — буртастарға, П. Д. Степанов — уйғыр-мадьярҙарға.

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* *Гавритухин И. О.* Именьковская культура  // Большая российская энциклопедия
* *Жих М. И.* Именьковская археологическая культура  // Научно-познавательный портал «Славянские древности»
* 

## Иҫкәрмәләр