open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғарипов Фәүзи Ғариф улы

**Ғарипов Фәүзи Ғариф улы** (; 5 сентябрь 1930 йыл — 22 май 2008 йыл) — уҡытыусы, партия һәм совет органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе, ғалим-иҡтисадсы. 1970 йылдан Башҡортостан ҡулланыусылар йәмғиәттәре республика союзының идара рәйесе урынбаҫары, 1980—2001 йылдарҙа идара рәйесе. РСФСР-ҙың 12-се, Башҡорт АССР-ының 11-се, Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советтары, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се саҡырылыш депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1989), совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1977). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), ике «Почёт Билдәһе» (1966, 1971) һәм Дуҫлыҡ (1995) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Фәүзи Ғариф улы Ғарипов 1930 йылдың 5 сентябрендә БАССР‑ҙың Мишкә районы Мәүлит ауылында тыуған.

1950 йылда Бөрө уҡытыусылар институтын, 1960 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

1971 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбенең дипломын ала.

1950 йылдан алып Илеш һәм Мишкә райондары мәктәптәрендә эшләй, 1954—1958 йылдарҙа мәктәп директоры була.

1959—70 йылдарҙа Мишкә районында партия һәм совет эшендә; 1965 йылдан башлап район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1970—2001 йылдарҙа Башҡортостан ҡулланыусылар йәмғиәттәренең республика союзында — идара рәйесе урынбаҫары, 1980 йылдан — идара рәйесе.
  
2008 йылдың 22 майында Өфө ҡалаһында вафат була

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981)
* «Почёт Билдәһе» (1966, 1971)
* Дуҫлыҡ ордены (1995)
* РСФСР‑ҙың атҡ. сауҙа хеҙмәткәре (1989)
* Совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1977).

## Китаптары
* Гарипов Фаузи Гарипович. След на земле. Уфа, 1998.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* ҒАРИПОВ Фәүзи Ғарип улы
Ғафуров Мадрил Абдрахман улы

**Ғафуров Мадрил Абдрахман улы** (; 10 май 1936 йыл) — журналист, ғалим-философ, йәмәғәтсе. 1957 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995). Философия фәндәре кандидаты (2010). БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986).

## Биографияһы
Мадрил Абдрахман улы Ғафуров 1936 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) Мораҡ ауылында тыуған. 

1964 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң  Өфөлә эшләй башлай: ВЛКСМ Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире була. 

1966 йылдан “Ленинец” гәзитендә бүлек мөдире.

1970 йылдан — “Советская Башкирия” гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире.

1974 йылдан — бүлек мөдире һәм бер үк ваҡытта баш мөхәррир урынбаҫары.

1978—80 йылдарҙа — “Вечерняя Уфа” гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары.

1975 йылдан — БАССР Юғары Советы Президиумы рәйесе ярҙамсыһы.

1980 йылдан — Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса СССР Дәүләт комитетының БАССР буйынса үҙ хәбәрсеһе.

1991 йылдан — “Останкино” Рәсәй Рәсәй Дәүләт телерадиокомитетының Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһе буйынса үҙ хәбәрсеһе, хәбәрсе пункты мөдире.

1997 йылдан — “Советская Башкирия — Известия Башкирии” гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары 

2001—02 ййылдан — “Деловой мир” гәзитенең баш мөхәррире.

2004 йылдан — “МАГ” нәшриәт йортоноң директоры һәм “Евразийский проспект”  гәзитенең баш мөхәррире.

Бер үк ваҡытта 1997—2004 йылдарҙа “Голос России” Рәсәй дәүләт радиотапшырыуҙар компанияһының үҙ хәбәрсеһе.

2009 йылдан алып “Коммунист Башкортостана” гәзитенең баш мөхәррире һәм “Правда”  гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. 

Республиканың сәйәси, социаль-иҡтисади һәм мәҙәни тормошо тураһындағы көнүҙәк темаларға мәҡәләләр, теле- һәм радиотапшырыуҙар, “Башҡортостан циркы” (“Башкирский цирк”) документаль фильмы сценарийы авторы.  Башҡортостан Республикаһының “Мәжит Ғафури — 21 быуат” мәҙәниәт фонды директоры (2007 йылдан алып) .

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
*БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986)
* СССР Журналистар союзы премияһы (1991).
* Мәжит Ғафури исемендәге премия (2007).

## Әҫәрҙәре
*М.А.Гафуров. Большие права, высокая ответственность. Уфа, 1976.
*М.А.Гафуров. Я весь в своих стихах...: поэтическая исповедь о Времени и о себе. Уфа, 2006.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләлә бер ҡыҙ үҫтергәндәр. Бер туған ағаһы - Ғафуров Марсель Абдрахман улы.

## Шулай уҡ ҡара
*Ғафуров Марсель Абдрахман улы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*Ғафуров Мадрил Абдрахман улы
Инша

**Инша** — күнекмә, яҙма эш. Үҙ фекереңде һәм хистәреңде тасуирлап биреү. Уҡыу-уҡытыу эшендә әҙәбиәт дәрестәрендә йыш ҡулланыла. 

## Әҙәбиәт
## Һылтанмалар
* Инша яҙыу серҙәре. Шәмсетдинова Әлмирә Илдус ҡыҙы сайтынан
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Диктант
Пармузина Агрипина Антоновна

**Агрипина Антоновна Пармузина** (5 ноябрь 1883 йыл, Новые Вирки ауылы, Курск губернаһы — 4 апрель 1974 йыл, Новые Вирки ауылы, Сумы өлкәһе) — совет колхозсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1947). 2-4 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
1883 йылдың 5 ноябрендә Курск губернаһының Новые Вирки ауылында (бөгөн — Украинаның Сумы өлкәһе Белополье районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Иртә йәштән ауыл хужалығында эшләй. 1930 йылда «Большевик» колхозына инә, Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем шунда эшләй. 1933 йылда уны техник культуралар үҫтереү буйынса звено етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр. Киндер үҫтереү менән шөғөлләнә. 1939 йылда Агрипина Пармузинаның баҫыусылыҡ бригадаһы кок-сагы́з (Астралар ғаиләһенән бәпембә төрөнә ҡараған күп йыллыҡ үлән, каучуклы үҫемлек (Asteraceae)) үҫтереү менән шөғөлләнә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Воронеж өлкәһенә эвакуациялана, бында урындағы колхоздарҙың береһендә эшләй. Сумы өлкәһе азат ителгәндән һуң тыуған ауылына әйләнеп ҡайта һәм «Большевик» колхозында сөгөлдөр үҫтереү звеноһы етәксеһе булып эшләй башлай.

1946 йылда Агрипина Пармузина етәкселеге аҫтындағы сөгөлдөр үҫтереү звеноһы һәр гектарҙан 420 центнер шәкәр сөгөлдөрө йыйып ала. Был маҡтаулы хеҙмәте өсөн 1947 йылда Агрипина Пармузина Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

1954 йылда Агрипина Пармузинаның звеноһы һәр гектарҙан 550 центнер шәкәр сөгөлдөрө һәм 300 центнер картуф йыйып ала. Был хеҙмәте өсөн ул 1955 йылда икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.

1957 йылда хаҡлы ялға сыға. 1974 йылдың 4 апрелендә Новые Вирки ауылында вафат була һәм урындағы ауыл зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Социалистик Хеҙмәт Геройы (19.03.1947);

- 4 Ленин ордены (19.03.1947; 1948; 06.04.1951; 21.06.1952);

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (07.02.1939).

## Әҙәбиәт
* Был сумщин іменах: Енциклопедичний довідник. — Сумин, 2003.

## Һылтанмалар
*
Краков керәндиле

**Краков керәндиле** (, йәки ) — поляк аш-һыуына хас  йөҙөк рәүешендә бешерелгән ҡамыр ашы.  Краковта урам буйында ашап йөрөй торған ҡәҙимге ризыҡ.

## Этимологияһы
Полякса  (шулай уҡ  яҙылышы осрай,"бешекләнгән" тигән мәғәнәлә ), ул тарихи рәүештә урыҫ телендәге "баранка" һүҙенә оҡшай («баранка»).

## Бешереү ысулы
Краков керәндиле уртаһы тишек түңәрәк йәки оҙонса түңәрәк формаһында, спираль итеп ишелгән  ике йәки өс таҫманан тора, ул әсе ҡамырҙан бешерелә. Төҫө  алтынһыуҙан көрәнһыуға тиклем була. Краков керәндиле традицион рәүештә диаметры 12-17 сантиметр дәүмәлдә, ҡалынлығы 2-4 сантиметр һәм ауырлығы 80-120  грамм итеп бешерелә. 

Керәндилдең өҫтө шыма йәки бер аҙ суғырмаҡлы булыуы мөмкин.

Керәндилдең өҫтөнә  төрлө ингредиенттар — тәмләткес үләндәр, паприка, сыр, һуған, мәк, кунжут, әнис, етен орлоғо һибелә
.

Керәндилде ғәҙәттә төрмәй һаталар, сөнки ныҡлап һыуынмай тороп төргән осраҡта ул кетерҙәп тормай башлай.

## Тарихы

Краков керәндиле тураһында тәүге яҙма Владислава II Ягелло (Ягайло) һәм королева Ядвига осорона тура килә. 1394 йылдың 2 мартында һарай яҙмаларында ошондай мәғлүмәт бар «» . Күренеүенсә, полякса ла, латинса ла һүҙҙәр ҡулланылған:  һәм  .

Хәҙерге заманда Краковта тәүлегенә  150 000 тирәһе керәндил һатыла.

## Иҫкәрмәләр
Парышкуро Лариса Анатольевна

**Парышкуро Лариса Анатольевна** (1924—1991) — «Исток» Фәнни-производство предприятиеһында бүлек начальнигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Лариса Парышкуро 1924 йылдың 26 декабрендә тыуған.

Үҙенең фәнни-производство эшмәкәрлеген Лариса Анатольевна 1948 йылда "Исток"та (Фрязино ҡалаһы), Мәскәү энергетика институтын тамамлағандан һуң башлай. 1961 йылда ул лабораторияны етәкләй, ә аҙаҡ бүлек начальнигы була.

Күп йылдар дауамында Л. А. Парышкуро НПК-17-нең һәм дөйөм алғанда предприятиеның тормошонда һәм эшмәкәрлегендә тотош дәүерҙе кәүҙәләндерә. Уның эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — бәләкәй ҡеүәтле СВЧ-тирбәлеүҙәр сығанағы уйлап табыу һәм етештереүгә индереү. Үҙенең 40 йыллыҡ фәнни-производство эшмәкәрлеге осоронда ул үҙе етәкләгән коллективы менән берлектә 40-тан ашыу төр электрон техника изделиелары (ИЭТ) булдырған һәм етештереүгә индергән, улар нигеҙендә, беҙҙең илдә генә түгел, сит илдәрҙә лә уңышлы ҡулланылған, төрлө тәғәйенләнешле радиоэлектроника аппаратуралары (РЭА) булдырылған.

Лариса Анатольевна 1991 йылдың 15 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Лариса Анатольевна маҡтауға лайыҡ хеҙмәте өсөн Тыуған илдең юғары наградаларына лайыҡ була:

— 1969 йылда уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

— «Почет билдәһе» ордены (1957),

- «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (1963),

- Ленин ордены (1963) 

- миҙалдар.

— 1965 йылда ул авторлыҡ коллективы составында Ленин премияһы лауреаты исеменә лайыҡ була.

— Фрязино ҡалаһының почетлы гражданы.

## Хәтер

- Фрязино ҡалаһында, Вокзальная урамындағы Герой йәшәгән 19-сы һанлы йортта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Лариса Анатольевна Парышкуро
* У роскошных берегов Любасеевки…
Ғарипов Салауат Рәми улы

**Ғарипов Салауат Рәми улы** (18 февраль 1956 йыл — 7 май 2014 йыл) — элемтә тармағы алдынғыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе. Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың өлкән улы.

## Биографияһы
Салауат Рәми улы Ғарипов 1956 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ы Салауат районының Арҡауыл ауылында тыуған.
 
Өфө радиотехника техникумын (1976), Башҡорт дәүләт университетын (2002) тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1974 йылда техникумында уҡыған ваҡытта уҡ лаборант вазифаһында башлай.

1975—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Бөрө һәм Мәсәғүт элемтә узелдәрендә производство практикаһында була.

1976—1980 йылдарҙа Мәсәғүт элемтә үзелендә электромеханик, цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй.

1980—1991 йылдарҙа Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ район элемтә узелы начальнигы вазифаһын үтәй. Элемтә үзеленә өс ҡатлы бина төҙөтә.

1991—2014 йылдарҙа — Учалы район элемтә узелы начальнигы.

2014 йылдың 7 майында Учалы районының Иманғол ауылында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Пенькова Тамара Ильинична

**Пенькова Тамара Ильинична** (4 ғинуар 1940 йыл) — хеҙмәт ветераны, СССР-ҙың малсылыҡ алдынғыһы. Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ районы Ильич исемендәге колхоздың элекке һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

## Биографияһы
Тамара Ильинична Пенькова 1940 йылдың 4 ғинуарында Чкалов (хәҙерге Ырымбур) өлкәһенең Быҙаулыҡ районы «Красногвардеец» совхозында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм Ильич исемендәге колхозда фермала эшләй башлай.

30 йылдан ашыу һауынсы булып эшләй, беренсе класлы малсылыҡ оҫтаһы булып китә. Беренселәрҙән булып машина менән һауыуҙы үҙләштерә. Бер йылдан үҙенә беркетелгән 30 һыйырҙың һәр береһенән 3000-әр килограмм һөт һауып ала. Юғары күрһәткестәре өсөн бер нисә тапҡыр орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

Унынсы биш йыллыҡта (1976—1980 йылдар) планда ҡаралған 5550 центнер урынына 6808 центнер һөт һауа. Заданиены 122 процентҡа үтәй.

Малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса унынсы биш йыллыҡ заданиеһын һәм социалистик йөкләмәләрен үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн 1981 йылдың 13 мартында СССР Юғары Советы Президиумының указы менән Пенькова Тамара Ильиничнаға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Ырымбур өлкәһенең Быҙаулыҡ районында йәшәй.

2013 йылдан алып — Ырымбур өлкәһе губернаторы эргәһендә аҡһаҡалдар советы ағзаһы.

Халыҡ депутаттарының район Советы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981) — малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса унынсы биш йыллыҡ заданиеһын һәм социалистик йөкләмәләрен үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн.
* Ленин ордены (1971)
* Ленин ордены (1981)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1973)
* миҙалдар

## Һылтанмалар
*
Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

**Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш (2018—2023) Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары** .
## А-Ә

## Б

## В

## Г-Ғ

## Д

## Е

## З

## И

## К

## Ҡ

## Л

## М

## Н

## П

## Р

## С

## Т

## У

## Ф

## Х

## Ч

## Ш

## Й

## Я

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
;Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
* 7-се саҡырылыш депутаттары
* 6-сы саҡырылыш депутаттары
* 5-се саҡырылыш депутаттары
* 4-се саҡырылыш депутаттары
* 3-сө саҡырылыш депутаттары
* 2-се саҡырылыш депутаттары
* 1-се саҡырылыш депутаттары
;Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары
* 12-се саҡырылыш депутаттары
* 11-се саҡырылыш депутаттары
* 10-сы саҡырылыш депутаттары
* 9-сы саҡырылыш депутаттары
* 8-се саҡырылыш депутаттары
* 7-се саҡырылыш депутаттары
* 6-сы саҡырылыш депутаттары
* 5-се саҡырылыш депутаттары
* 4-се саҡырылыш депутаттары
* 3-сө саҡырылыш депутаттары
* 2-се саҡырылыш депутаттары
* 1-се саҡырылыш депутаттары

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай. Рәсми мәғлүмәт порталында депутаттар исемлеге 
* Портал «Депутаты» в рамках проекта «Открытая республика»
Забелина Алла Владимировна

**Забелина Алла Владимировна** (16 декабрь 1965 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2007), Волгоград яңы эксперименталь дәүләт театры артисткаһы.

## Биографияһы
Алла Владимировна Забелина 1965 йылдың 16 декабрендә Свердловск ҡалаһында тыуған.

Ул 1988 йылда «Свердловск дәүләт театр институтын» тамамлай. Волгоград дәүләт яңы эксперименталь театр труппаһы актрисаһы булып театрға нигеҙ һалынған көндән алып эшләй.

Был театр күрһәткән барлыҡ спектаклдәрендә лә тиерлек Забелина байтаҡ ролдәр башҡара. Ошо театрҙа егерме йыл дауамында эшләү дәүерендә Алла Забелинаның ижади оҫталығы асылғандан нығыраҡ асыла бара. Һис шикһеҙ, ул театрҙың визит карточкаһына әүерелә тип әйтергә мөмкин. Актёр хаҡында, ул Волгоград дәүләт яңы эксперименталь театрында хеҙмәт юлдарын башлаусы бик күп йәш артистарҙың остазы булды, тип әйтергә мөмкин.

1994—1995 йылдарҙа Алла Владимировна Волгоград өлкәһе хакимиәте башлығының Почет грамоталары менән бүләкләнә. 1998 йылда уға «Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә. 1999 йылда Алла Владимировна Забелина Провинциаль муза конкурсының лауреаты була. 2007 йылда ул «Рәсәйҙең халыҡ артисы» исеменә лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләкәтәре
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (10.12.2007).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (04.07.1998).
* Провинциаль муза конкурсы лауреаты (1999).
* Түбәнге Новгород ҡалаһы премияһы лауреаты (2004).
* Волгоград өлкәһе Губернаторының Почет грамотаһы (1994, 1995).

## Театрҙағы эштәре
**Волгоград дәүләт яңы эксперименталь театры**

* Джейн Перкинс — «Смешные деньги»;
* Марта — «Девичник»;
* Тоня — «Квадратура любви»;
* Екатерина II — «Любовь — книга золотая»;
* Мария Кошелькова — «Хомо эректус, или Обмен женами»;
* Памела -« № 13»;
* Макарская — «Концерт для леди»;
* Василиса — «Продолжение содома»;
* Липа — «Похищение любви»;
* боронесса Штраль — «Маскарад»;
* Кормилица — «Ромео и Джульетта»;
* Табун-Турковская — «Золотая Карета»;
* Пепита — «Блэз»;
* Войницкая — «Последний Романс»;
* Графиня — «Эротические опыты графа Альмавива или женидьба Фигаро»;
* Зоя — «Парусиновый портфель»;
* Агафья Тихоновна — «Женихи»;
* Катарина — «Укрощение строптивой»;
* Мария — «Укрощение укротителя»;
* Матюрина — «Дон Жуан»;
* Матильда — «Мужской род единственное число»;;
* Надежда Антоновна — «Бешеные деньги»;
* Марфа Семеновна — «Старые водевили»;
* Матрена — «Основной инстинкт»;
* Надя — «Комедия вампиров»;
* Аркадина — «Чайка»;
* Сюзанна — «Дамский портной»;
* Крис Горман — «Слухи»;
* Хэриет — «Ключ на двоих»;
* Диана — «Бледная луна в объятьях смерти и любви»;
* Гертруда — «Гамлет в Нью Йорке»;
* Розалина — «Чума на оба ваши дома»;
* Мария — «Звездный час»;
* Мэри Смит — «Слишком женатый мужчина»;
* Кормилица — «Великолепный рогоносец».

## Фильмографияһы
Алла Забелина ике кинофильмда эпизодик ролдәрҙе башҡара:

* 1988 — Серая мышь, эпизод;
* 1989 — Мать (фильм, 1989), эпизод;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* А. Забелина
Сударчикова Любовь Кузьминична

**Сударчикова Любовь Кузьминична** (18 апрель 1947 йыл — 13 декабрь 2006 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең цирк артисы, Рәсәйҙең халыҡ артисы, Рәсәй дәүләт циркы артисы.

## Биографияһы
Любовь Кузьминична Сударчикова 1947 йылдың 18 апрелендә тыуған.

Цирк сәхнәһендәге партнеры артист Сударчиков Анатолий Александровичҡа кейәүгә сыға.

Ирле-ҡатынлы Сударчиковтар халыҡ цирк студияһында цирк оҫталығы менән шөғөлләнә. 1969 йылда тәүге тапҡыр профессиональ манежға «Танц-иллюзия» («Эҙләү» коллективында) номеры менән сығалар. Был номер күҙ асып-йомған арала (бик тиҙ генә) алты костюм алмаштырыу иллюзион трансформацияһы булыуы менән ҡыҙыҡлы. Был ваҡытта артистар бер туҡтауһыҙ бейей һәм бер үк ваҡытта костюмдарын алмаштырып өлгөрә, бының менән феериялы тамаша барлыҡҡа килтерә. Бигерәк тә ялтыраҡ ямғыр тамсылары аҫтында партнерҙарҙың тамашасылар күҙе алдында күлдәк һәм фрактарын алмаштырыу трюктары бик эффектлы күренеш булип тора.

Сударчиковтар 1995 йылда Монте-Карлолағы «Көмөш клоун» Халыҡ-ара конкурс лауреаты булалар. Донъяның бик күп илдәрендә ҙур уңыш менән гастроль турҙарын үткәрәләр.

Һуңғы йылдарҙа Сударчиковтар  Мәскәү ҡалаһының Вернадский проспектындағы Ҙур Мәскәү циркы манежында, шулай уҡ Фонтанкалағы Петербург циркында эшләйҙәр.

Любовь Кузьминична Сударчикова 2006 йылдың декабрендә вафат була, ул Санкт-Петербургтың Богословский зыяратында ерләнгән.

Любовь Кузьминична Сударчикова цирк артисы Игорь исемле ул тәрбиәләп үҫтергән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (26.07.2000).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1993).
* Монте-Карлолағы Халыҡ-ара конкурс лауреаты (1995).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Любовь Сударчикова
Переверзева Нина Васильевна

**Переверзева Нина Васильевна** (8 март 1929 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Ростов өлкәһенең Песчанокопский районы «Путь Ленина» колхозының ҡатын-ҡыҙҙар урып-йыйыу звеноһы комбайнсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

## Биографияһы
1929 йылдың 6 мартында тыуған.

15 йәшенән урындағы колхозда тракторҙа тағылма машинала эшләүсе була. Һуғыш тамамланғас фермаға эшкә күсерелә.

1959 йылда «Путь Ленина» колхозында тәүге тапҡыр комбайн штурвалын ҡулынан ала. 1966 йылдан 1987 йылға тиклем, курс тамамлағандан һуң, Песчанокопское районының комбайнсыһы булып эшләй. 1974—1987 йылдарҙа — «Путь Ленина» колхозында звено етәксеһе.

1970-се йылдар уртаһында Переверзева әхирәттәрен үҙе кеүек комбайн менән идара итергә уҡырға барырға өгөтләй, беренсе ҡатын-ҡыҙ комбайнсылар бригадаһын ойоштора. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡатын-ҡыҙҙар ир-егеттәрҙе үтеп китә, ә Переверзева бригадаһы — илдә иң яҡшыһы була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 7 декабрендәге указы менән, ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм уңыш йыйып алыу ваҡытында рекордлы күрһәткестәре өсөн, Нина Васильевна Переверзеваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1988 йылдан — Ростов өлкәһе Песчанокопское районының «Путь Ленина» колхозы мастер-остазы.

1970 йылдан КПСС ағзаһы. 1982—1909 йылдарҙа Үҙәк Комитет ағзаһы (1981—1982 йылдарҙа ЦК ағзалығына кандидат). КПСС-тың XXV XXVI XXVII съездары делегаты. 1978 йылда эшсе йәштәрҙең киске урта мәктәбен тамамлай.

Хәҙерге ваҡытта Песчанокопское районының Летник ауылында йәшәй

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

- Ленин ордены (1976),

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1972),

- Октябрь Революцияһы (1976),

- миҙалдар.

- СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977).

- Ростов өлкәһе Хакимиәте башлығының (Губернаторының) Рәхмәт хаты (2007, Ростов өлкәһенең барлыҡҡа килеүенең 70-йыллығы айҡанлы).

- Ростов өлкәһе Хакимиәте башлығының (Губернаторының) Рәхмәт хаты (2009, Переверзеваның 80 йәше уңайынан).

- «Ростов өлкәһенең почетлы гражданы» (2012).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список Героев Социалистического Труда Ростовской области

## Сығанаҡтар
* *Герои труда Дона*, Библиографический справочник, Ростов-на-Дону, 2008.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Нина Переверзева: о труде, славе и женском счастье
* Моя земля — моя судьба. Переверзевой 80 лет
* Переверзева Нина Васильевна
Перенижко Нина Ивановна

**Перенижко Нина Ивановна** (4 ғинуар 1935 йыл — 9 декабрь 1996 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Краснодар крайының Красноармейский районы «Советская Россия» колхозының звено етәксеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

## Биографияһы
Нина Ивановна Перенижко 1935 йылдың 4 ғинуарында Староджерелиевская станицаһында, хәҙерге Краснодар крайының Красноармейский районында тыуған.

Мәктәпте тамамлағандан һуң, урындағы колхозда һыу һибеүсе булып эшкә урынлаша, аҙаҡ районда дөгө үҫтереүселәрҙең беренсе ҡатын-ҡыҙҙар механизацияланған звеноһы етәксеһе була. Етештереүҙең үҙҡиммәте түбән булғанда юғары уңыш алыуға өлгәшә. Һигеҙенсе биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса Ленин ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 7 декабрендәге Указы менән, ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм рекордлы дөгө уңышы йыйып алғаны өсөн, Нина Ивановна Перенижкоға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1973 йылда Славянск ауыл хужалығы техникумын тамамлай һәм агроном булып эшләй башлай, һуңынан бүлексә менән идара итеүсе була. КПСС-тың XXIV съезына делегат итеп һайлана.

Тыуған станицаһы Староджерелиевскаяла йәшәй. 1996 йылдың 9 декабрендә вафат була.

## Хәтер
* Нина Перенижконың вафатынан һуң «Староджерелиевское» ААЙ-һы Перенижко Н. И. исемен йөрөтә башлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (07.12.1973)
* ике Ленин ордены (08.04.1971, 07.12.1973)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (25.02.1981)
* башҡа миҙалдар.
* Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Трудовая слава Кубани. Под ред. Л. Н. Заздравных. Краснодар, 2003

## Һылтанмалар
*
Петрищева Полина Андреевна

**Петрищева Полина Андреевна** ( — ), Рәсәй паразитологы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты.

## Биографияһы
Петрищева Полина Андреевна Һамар губернаһының Мордовская Липовка ауылында (Куйбышев өлкәһенең Хворостянский районы) тыуған. Семинарияны тамамлағандан һуң 2 йыл зоология һәм биология уҡытыусыһы булып эшләй.

Һамар университетын тамамлай (1923), Һамар малярия станцияһында эшләй. 1930 йылдан — Төркмәнстанда тропик ауырыуҙар станцияһы мөдире (Каракалинск районы). 1932—1933 йылдарҙа Төркмән тропик институтының медицина энтомологияһы бүлеге мөдире була.

1933 йылдан СССР Медицина фәндәре академияһының Бөтә Союз эксперименталь медицина институтының паразитология бүлегендә эшләй.

Медицина фәндәре докторы (1937). 1946 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

## Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
Фәнни һәм фәнни-популяр китаптар һәм брошюралар авторы:

* «Убить малярийного комара!» (Ашхабад, 1933);
* «Что надо знать о сохранении здоровья при освоении пустыни» (1952);
* «Боритесь с москитами» (1953; 1955);
* «Полевые методы изучения москитов и противомоскитные мероприятия» (1954);
* «Уничтожайте лесных клещей — переносчиков энцефалита» (1957; 1959);
* «Клещевой энцефалит» (1958);
* «Не допускать заражения клещевым энцефалитом: (Памятка)» (1957);
* «Как болезни диких животных становятся болезнями человека» (1959);
* «Гнус и борьба с ним» (1961);
* «Методы изучения и профилактики лейшманиозов и москитной лихорадки» (1961);
* «Природные болезни расшифрованы, от них можно уберечься!» (1961);
* «Ликвидируем лейшманиозы и москитную лихорадку» (1961);
* «Болезни с природной очаговостью» (1965);
* «Природноочаговые болезни и их профилактика» (1965);
* «Биологические взаимоотношения кровососущих членистоногих с возбудителями болезней человека» (1967);
* «География природноочаговых болезней человека в связи с задачами их профилактики» (1969).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Сталин премияһы (1941) — 1939 йылда, «Яҙғы-йәйге һәм көҙгө энцефалиттар» исеме аҫтында билдәле булған кешенең йоғошло ауырыуҙарын тыуҙырыусыларҙы асҡаны һәм СССР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты хуплаған уңышлы дауалау ысулдарын эшләгәне өсөн бүләкләнә.

- И. И. Мечников исемендәге Алтын миҙал — 1953.

- Ике Ленин ордены,

- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,

- Бразилияның Гаспар Вианна миҙалы.

## Сығанаҡтар
* Плеяда замечательных женщин. Евгения М. Шипицина. Космос, 2010 — Всего страниц: 315
* Медицинская паразитология. 1974, № 1 (некролог).
* Полина Андреевна Петрищева и значение её трудов в развитии паразитологии(к 100-летию со дня рождения. Паразитология,33, 1, 1999
* Фото http://medstudents.ru/2009/07/18/parazitologiya-d-e-genis-vvedenie/ 
* https://web.archive.org/web/20141129105014/http://www.uralstalker.com/Samoobrazovatelnaya_biblioteka/Pisatelnicy_Rossii/p
* Большая медицинская энциклопедия, Том 19. Борис Васильевич Петровский. Сов. энциклопедия, 1982
Алфёрова Ксения Александровна

**Алфёрова Ксения Александровна** (24 май 1974 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, телевидение тапшырыуҙарын алып барыусы.

## Биографияһы
Ксения Александровна Алфёрова 1974 йылдың 24 майында Болгарияның баш ҡалаһы Софияла тыуа. Ул актриса Ирина Алферова һәм болгар дипломаты Бойко Гюровтарҙың ҡыҙы. Артабан Александр Абдулов, Ирина Алфёроваға өйләнгәс, Ксенияны үҙ ҡыҙы итеп рәсми рәүештә яҙҙыра.

К. А. Алфёрова 1992 йылда Мәскәү дәүләт юридик академияһына уҡырға инә. Һуңыраҡ МХАТ-тың мәктәп-студияһын (Евгений Каменькович курсын) тамамлай. Кинокартинала төшөүҙең беренсе тәжрибәһен «Женщина в белом» фильмында төшкән саҡта ала.

2000 йылдан алып 2001 йыл буйынса РТР-ҙың «ТВ Бинго-шоу» программаһынВладимир Маркин менән бергә алып бара, ә 2014 йылдың 26 декабренән алып 2017 йылдың 1 сентябренә тиклем «Беренсе каналда (Первый канал)» «Көт мине (Жди меня)» тапшырыуҙарын алып бара (был урында Мапия Шукшинаны алмаштыра).

2001 йылдан алып кино менән шөғөлләнә. Америка режиссеры Джон Дейлиҙың «Санкт-Петербург-Канны экспресс» фильмында төп ролде инглиз телендә уйнап башҡара.

2008—2009 йылдарҙа «Беренсе каналда (Первый канал)» «Боҙлоҡ осоро-2 (Ледниковый период-2)» проектында (фигурист Повилас Ванагас менән парҙа) һәм «Боҙлоҡ осоро-3 (Ледниковый период-3» (фигурист Петр Чернышев менән парҙа) проектында ҡатнаша. 2015 йыл «Россия» телеканалының «Йондоҙҙар менән бейеү (Танцы со звездами)» проектында (бейеүсе Тагинцев Денис менән парлап) бейеүҙә ҡатнаша.

Ире Егор Бероев менән бергә үҫеш үҙенсәлектәре айырмалы булған «Я есть» хәйриә фондын нигеҙләй. Был фонд үҙенсәлектәре айырмалы кешеләргә ҡарата йәмғиәт мөнәсәбәттәрен үҙгәртеү менән шөғөлләнә.

## Ғаиләһе
* Ире — актёр Бероев Егор Вадимович (1977 йылдың 9 октябрендә тыуған).
** ҡыҙы — Евдокия Егоровна Бероева (2007 йылдың 4 апрелендә тыуған).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография актрисы на сайте Rusactors
Бася (йырсы)

**Барбара Станислава Тржетелевска** (, 30 сентябрь 1954) [ˈBaɕa tʂɛtʂɛˈlɛfska] -  Бася исеме менән нығыраҡ билдәле, поляк йырсыһы, йырҙар авторы һәм музыкант, латин джаз поп-музыкаһы менән мауыға. 

## Биографияһы

Бася 1954 йылда Польшала Явожно ҡалаһында донъяға килгән.  Музыкаль ғаиләлә тәрбиәләнгән Бася бәләкәй саҡтан йырларға ярата, бик күп винил пластинкалар коллекцияһы йыя .  Әсәһе уға фортепианола уйнарға өйрәтә.

1969 йылда Бася урындағы  *Astry* төркөмөндә тәүге тапҡыр вокалист булараҡ сығыш яһай, улар менән  Калиш ҡалаһындағы Бит-авангард милли фестивалендә ҡатнаша, улар унда беренсе урын яулай.  Бася  математика менән мауыға, әммә Ягеллон университетында физик һөнәре ала башлай .  Беренсе курста уҡып йөрөгәндә популяр *Alibabki* төркөмө менеджеры уны үҙҙәренә саҡыра. Бася университетты ташлап, улар менән  1972 йылдан 1974 йылға тиклем сығыш яһап йөрөй. 1976 йылда Бася Ополела Поляк йыры милли фестивалендә солист булараҡ ҡатнаша, тик уңышҡа өлгәшә алмай .  1977 - 1979 йылдарҙа ул *Perfect* поляк рок-группаһында йырлап йөрөй, Чикаголағы поляк йәмәғәт үҙәгендә сығыштар яһай. 

1981 йылдың ғинуарында Бася партнеры менән Лондонға күсенә һәм  төрлө артистарға демо-тректар яҙҙырта .  Тап шунда ул *Дэнни Уайтты* һәм уның төркөмдәше Марк Рейли менән таныша. Трио  1983 йылда *"Бронза*" исеме менән күренә, әммә һуңғараҡ *Matt Bianco* тип атала башлай. Уларҙың дебют альбомы *Whose Side Are You On?* (*Һин кем яғында?*)  1984 йылда сыға һәм  тотош Европеа буйынса хитҡа әйләнә. 

1986 йылда Бася һәм уның коллегаһы Дэнни Уайт төркөмдән китә һәм үҙҙәренең соло карьераһын башлай. Ул *Epic Records* менән контракт төҙөй һәм халыҡ-ара дәрәжәлә танылыу яулай, 1987 - 1995 йылдарҙа бигерәк тә АҠШ-та популяр булып китә, тәүге ике албомына Американың Көй яҙҙырыу  индустрияһы  ассоциацияһы платина сертификат бирә, 1989   ноябрендә АҠШ-та ғына ла  миллионлан ашыу күсермәһе һатыла . Бөтә донъя буйынса тиражы ике миллион данаға барып баҫа. Уны Японияла, Филиппинда бик яраталар. 

Артабан Бася яҙмышында фажиғәле ваҡиғалар китә, һәм ул оҙаҡ сығыштар яһамай тора. 2000-се йылдарҙа сәхнәгә кире ҡайта һәм әлеге мәлдә үҙенең музыкаһын бойондороҡһоҙ лейблдар аша сығара.

## Шәхси тормошо
Басяның 1970-се йылдарҙа тыуған Миколай тигән улы бар.  1991 йылдан музыкант Кевин Робинсон (  *Simply Red* ағзаһы) менән Лондон ситендә йәшәй .  Басяның шулай уҡ тыуған ҡалаһы Явожнола йорто бар, Польша һәм Британия гражданы булып тора  .

Бася бик архитектурыа менән мауыға һәм үҙенең «тормошҡа ашмаған хыялы» тип һанай

## Дискография

* 1987: *[[:en:Time and Tide (Basia album)|Time and Tide]]*
* 1990: *[[:en:London Warsaw New York|London Warsaw New York]]*
* 1994: *[[:en:The Sweetest Illusion|The Sweetest Illusion]]*
* 1995: *[[:en:Basia on Broadway|Basia on Broadway]]*
* 1998: *[[:en:Clear Horizon – The Best of Basia|Clear Horizon – The Best of Basia]]*
* 2009: *[[:en:It's That Girl Again|It's That Girl Again]]*
* 2011: *[[:en:From Newport to London: Greatest Hits Live ... and More|From Newport to London: Greatest Hits Live ... and More]]*
* 2018: *[[:en:Butterflies (Basia album)|Butterflies]]*

## Иҫкәрмәләр
Соломатина Зинаида Фёдоровна

**Соломатина Зинаида Федоровна ** (1921 — 1974) — совет хәрби һәм граждандар осоусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.  Бөйөк Ватан һуғышы  ваҡытында «Як» самолетында 96 хәрби  осош яһай. Демобилизациянан һуң Граждандар флотына күсә.

## Биографияһы
Зинаида Федоровна Соломатина 1938 йылдан  ВЛКСМ ағзаһы. Һуғышҡа тиклем Осоавиахимда осоу менән  шөғөлләнә. 1942 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армия составына күсерелә. 1943 йылдың февраленән  — һауа көрәшенә ҡаршы авиация оборонаһы частарында хеҙмәт итә.  586-сы истребитель авиация полкы осоусыһы  вазифаһында була.  Һаҡланыусы объекттарҙы, ғәскәрҙәрҙең күсеүен ышыҡлау,  айырыуса мөһим Ли-2 самолеттарын оҙатыу өсөн хәрби осоштар яһай. Сталинград һәм Украина күгендә дошман самолеттары менән бер нисә алыш үткәрә. Хәрби заданиеларҙы бик яҡшы үтәгәне өсөн бер нисә тапҡыр рәхмәт хаттары ала, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.

Демобилизациянан һуң З.Ф.Соломатина Граждандар һауа флотына  эшкә күсә. Башта еңел самолеттарҙа ауырыуҙарҙы ташый, консеваланған ҡан һәм медикаменттар килтерә. Һуңынан, Юғары осоу әҙерлеге мәктәбен тамамлағас,  ауыр ике моторлы һауа караптарын йөрөтә башлай.  Граждандар һауа флоты пилоты  Зинаида Федоровна Соломатинаның  Тыуған ил мәнфәғәттәре өсөн фиҙаҡәр хеҙмәте  1960 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме менән билдәләнә.

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960)
* Ленин ордены (1960)
* Ватан һуғышы ордены,  II дәрәжә (1944)
* «Почёт Билдәһе» ордены

## Һылтанмалар

* 
* Советские женщины-лётчицы, участники Великой Отечественной войны // Красные соколы
* Боевой путь 586-го женского ИАП // Красные соколы
* Дрягина И. Некоторые заметки о роли женщин в развитии авиации // Военная литература

## Иҫкәрмәләр
Терещенко Вера Михайловна

**Терещенко Вера Михайловна** (1 март 1924 йыл — 16 октябрь 1942 йыл) — партизан, 1-се Курск партизан бригадаһының  Дмитриев партизан отряды разведчигы.

## Биографияһы
Вера Михайловна  Терещенко 1924 йылдың 1 мартында Дерюгино ауылында  (хәҙер — Курск өлкәһе   Дмитриев районы)  күп балалы ғаиләлә тыуған.  Атаһы, Михаил Матвеевич шәкәр заводында слесарь булып эшләй, әсәһе Анна Афанасьевна ун бер баланы уға ҡалдырып, 1928 йылда вафат була.

Немец оккупацияһы башланыу менән Вера үҙенең синыфташтары менән йәшерен комсомол ойошмаһы ойоштора, уларҙың ағзалары Совинформбюро сводкаларын тыңлай, уларҙы ҡулдан күсереп халыҡ араһында листовка тарата. Ойошманың бер нисә кешеһе ҡулға алынғандан һуң Вера урманға партизандарға китә. Партизандар отрядында Вера разведчик була һәм күп тапҡыр заданиелар үтәй. 

1942 йылдың октябрендә, заданиела булғанда, уны кемдер һата, ул ҡулға алына һәм оҙайлы язалауҙарҙан һуң ул Дмитриевта аҫып үлтерелә.  Яза урынында һәйкәл ҡуйылған.

1946 йылдың июлендә В.М. Терещенко үлгәндән һуң 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.

## Хәтер
В.М. Терещенко исеме менән атала:

* Первоавгустовский ҡасабаһы мәктәбе,
* Первоавгустовский ҡасабаһында, Дмитриева ҡалаһында һәм Курск өлкәһенең Железногорск ҡалаһында урамдар.

Дмитриевала партизан ҡыҙы  язалаған  урында һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Злуникин В. Г.* Вера. — Курск, 1949. (Курск, 1959; Благовещенск, 1962; Воронеж, 1965).

## Һылтанмалар

* 
* 
* http://www.kpravda.ru/article/region/023103 
* Памятник партизанке — разведчице Дмитриевского партизанского отряда 1-й Курской партизанской бригады Вере Михайловне Терещенко
Речапова Мансура Абдрахман ҡыҙы

** Речапова Мансура Абдрахман ҡыҙы** (1923 — 2014) — совет ауыл хужалығы продукцияһын етештереү алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Мансура Абдрахман ҡыҙы Речапова 1923 йылдың 21 авгусында Омск өлкәһенең Седельниковский районындағы Юрто-Уйск ауылында крәҫтиән бохар татарҙары ғаиләһендә тыуған.

Ауыл мәктәбендә дүрт класты тамамлағас, Мансура Абдрахман ҡыҙы Речапова колхозда эшләй башлай. 1940 йылда Седельниковский районының Богдановка ауылына тракторсылар курсына уҡырға ебәрелә.

1941 йылдан алып 1945 йылға тиклемге осорҙа, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Мансура Абдрахман ҡыҙы Речапова Избышев исемендәге колхозға ҡараған Седельниково ауылында трактористка булып эшләй.

1945 йылдан алып 1977 йылға тиклем шул уҡ Избышев исемендәге колхозда тракторсы булып эшләүен дауам итә, ауыл хужалығында юғары хеҙмәт күрһәткестәренә өлгәшә.

1971 йылдың 8 апрелендә сыҡҡан СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы рәүештә «Ауыл хужалығы продукттарын етештереү һәм уларҙы дәүләткә һатыу планын үтәүҙә күрһәткән бөйөк ҡаҙаныштары өсөн» Мансура Абдрахман ҡыҙы Речаповоға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

1977 йылдан алып данлыҡлы трактористка хаҡлы ялда. 2014 йылдың 29 майында Мансура Абдрахман ҡыҙы Речапова Омск өлкәһе Седельниково ауылында вафат була

## Наградалары
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (8.04.1971)
* Ленин ордены (8.04.1971)
* Седельниковский районының почетлы гражданы (4.07.2008)

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
*Третьякова А.* Золушка из Юрто-Уйска // Сибирский труженик. — № 32 (7844). — 16.08.2013 г.
Густомясова Валентина Семёновна

**Густомясова Валентина Семеновна** (7 декабрь 1925 йыл — 6 декабрь 1996 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы.Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биография
Валентина Семеновна Густомясова 1925 йылдың 7 декабрендә Дағстан АССР-ының Кизляр районының Александрийская станицаһында тыуған.

1939 йылда Александрийский урта мәктәбендә ете класты тамамлағандан һуң Кизляр районы «Горький» совхозында хеҙмәт юлын башлай — башта ябай эшсе, артабан полевод, дөгө үҫтереү бригадаһы звеньевойы, ырҙын табағы мөдире була.

1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас һәм немец ғәскәрҙәре Грозный ҡалаһына яҡынлашҡас, В С. Густомясова оборона ҡоролмалары төҙөүгә мобилизациялана, Гудермес ҡалаһы һәм Брагун ауылы янында окоптар ҡаҙыуҙа ҡатнаша.

Һуғыштан һуңғы тәүге йылдарҙа В. С. Густомясова Кизляр районының баҫыуҙарын һуғарыу өсөн һыуы ҡулланылған Терек йылғаһын ҡул көсө менән таҙартыу буйынса эштәрҙә үҙ теләге менән ҡатнаша. 1960-сы йылдарҙа бындағы дөгө баҫыуҙарында инженер ҡоролмалары төҙөлә һәм ҙур майҙандарҙа дөгө күпләп үҫтерелә башлай. Ошо ваҡыттан алып В. С. Густомясова дөгө үҫтереүсе бригаданың звено етәксеһе булып эшләй. 1970-се йылдар уртаһынан алып уның звеноһы дөгөнән ҙур уңыш үҫтереп ала. Әгәр ҙә Кизляр районының алдынғы дөгө үҫтереү звенолары планда ҡаралған гектарынан 35 центнер уңыш урынына йыл һайын 40-42 центнер дөгө үҫтереп алһа, В. С. Густомясова звеноһы гектарынан 60-65 центнер уңыш ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указына ярашлы «ҙур уңыштар, игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыуҙың биш йыллыҡ планын үтәүҙә ҙур уңыштарға өлгәшкән һәм ауыл хужалығын үҫтереүҙәге уңыштары өсөн» Валентина Семеновна Густомясова «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың  7 декабрь Указына ярашлы «хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» Густомясова Валентина Семеновна икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.

1990 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем ул совхозда ырҙын табағы мөдире булып эшләй. Төп эшмәкәрлегенән тыш В. С. Густомясова Дағстан АССР-ы Юғары Совет депутаты, халыҡ депутаттарының Кизляр район һәм Кизляр ауыл Советтары депутаты итеп һайлана, КПСС-тың Дағстан өлкә комитетының ағзаһы була.

1996 йылдың 6 декабрендәә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (8.04.1971)
* Ленин ордены (8.04.1971, 7.12.1973)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* Кизляр ҡалаһының почетлы гражданы (1995)

## Хәтер
* 2010 йылда В. С. Густомясова хөрмәтенә Александрийский станицаһының бер урамына уның исеме бирелә.
Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы

**Мөхәмәтйәрова Рәйсә Мәжит ҡыҙы** (, ; 11 июль 1939 йыл, Кокпекты ауылы, Семипалатинск өлкәһе (ҡаҙ. Семей облысы), Ҡаҙаҡ ССР-ы — 4 ноябрь 2019 йыл) — ҡаҙаҡ совет театр һәм кино артисы. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1990). Кинематографистар союзы ағзаһы, СССР (1962).

## Биографияһы
1957—1958 йылдарҙа мәктәп тамамлағандан һуң Ҡаҙағстан Компартияһының Һарыағас () райкомында секретарь-машинистка булып эшләй.

Кинематографҡа студент сағында осраҡлы ғына эләгә, һәм экрандарға «Песня зовёт» картинаһы сығыу менән үк танылыу ала

1962 йылда Абай исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт педагогия институты сит телдәр факультетының инглиз бүлеген тамамлап, инглиз теле уҡытыусыһы һөнәре ала.

1995 йылдан 2002 йылға тиклем Г. Мүсирәпов исемендәге балалар һәм үҫмерҙәр өсөн Ҡаҙаҡ дәүләт академия театрында уйнай.

1960 йылдан Ш. Айманов исемендәге «Казахфильм» киностудияһында штатҡа индерелгән актриса

2019 йылдың 4 ноябрендә вафат булған.

## Ғаиләһе
* Ире — Ғ. М. Мүсирәпов (ҡаҙ. Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов) — ҡаҙаҡ совет яҙыусыһы

* Ҡыҙҙары — Мүсирәпова Гәүһәр һәм Гөлнар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм премиялары
* СССР Кинематографистар союзы ағзаһы(1962)
* Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1990)
* «Казахфильм» киностудияһында шәхси йондоҙға эйә була (2012)
* 2002 — «За трудовое отличие» миҙалы РК
* 2007 — Хөрмәт ордены

### Фильмография

* 1961— Песня зовёт — *Айгуль*
* 1961— Сплав — *Камиля*
* 1962— Мальчик мой! — *Бибигуль*
* 1963— Меня зовут Кожа — *учительница Хадишах Майканова*
* 1963— И в шутку и всерьëз — *Шолпан*
* 1968— Путешествие в детство — *мачеха Кулимбала*
* 1969— У подножья Найзатас — *Дина*
* 1972— Зима — не полевой сезон
* 1973— Четвёрка по пению
* 1975— Парус
* 1976— Канабек
* 1976— Третья сторона медали
* 1977— Однажды и на всю жизнь
* 1978— Клад чёрных гор — *эпизод*
* 1979— Боярышник
* 1979— Когда тебе 12 лет
* 1979— Невеста для брата — *Айша*
* 1980— Золотая осень
* 1981— Три дня праздника
* 1982— Я — ваш родственник — *мать Айши*
* 1985— Сестра моя Люся
* 1986— Человек-олень
* 1987— Сказка о прекрасной Айсулу
* 1988 — Идеальный пейзаж в пустыне
* 1990— Повелитель тьмы
* 1994— Слабое сердце
* 2008 — Поздняя любовь классика — *Главная героиня*
* 2010 — Астана — любовь моя — *Бану-аже*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мухамедьярова Раиса Мажитовна
Петрова Клавдия Васильевна

**Петрова (Васильева) Клавдия Васильевна** (17 октябрь 1927, Шибулат, Урмары районы, Сыуаш АССР-ы, СССР) — совет ғалимы, , профессор.

Социалистик Хеҙмәт Геройы, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Клавдия Васильева 1927 йылдың 17 октябрендә Шибулаты ауылында, хәҙер Сыуаш АССР-ының Урмары районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1939 йылда ғаиләһе Кострома өлкәһенең Каравай ауылына күсеп бара.
СССР совхоздар министрлығының «Каравай» һөт тоҡомло совхозында һауынсы булып (Кострома өлкәһенең Кострома районы), Социалистик Хеҙмәт Геройы була.

Кострома өлкәһенең Каравай ауылында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
; Рәсәй Федерацияһы һәм СССР бүләктәре

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948)

- Ленин ордены (1949)

- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (12.07.1949)

- «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100-йыллығы айҡанлы» миҙалы

- «Хеҙмәт ветераны» миҙалы 

- «СССР-ҙың юғары белем биреү өлкәһендә яҡшы уңыштары өсөн» Почет билдәһе

- Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре

- ВДНХ-ның көмөш миҙалы

; Кострома өлкәһе бүләктәре

- «Хеҙмәт. Ҡыйыулыҡ. Намыҫ» ордены (2006) — фән, мәғариф үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергән һәм емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн.

- Кострома өлкәһенең почетлы гражданы (1999) — *фәнни-педагогик һәм ижтимағи-ғилми эшмәкәрлегендә ҡаҙаныштары өсөн*.

; Йәмәғәт наградалары

- «Халыҡтар араһында дүҫлыҡты нығытҡан өсөн» [1048 сығанағы көн күрһәтелмәгән],

- Совет тыныслыҡты яҡлау комитеты миҙалдары,

- Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар Союзының миҙалы.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Справка 
* Кострома
* 
* 
* Время 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Красикова Екатерина Фёдоровна

**Красикова Екатерина Федоровна**, ҡыҙ фамилияһы — **Фомина** (4 июль 1928 йыл, Үҙәк ҡара тупраҡлы өлк — 21 апрель 2017 йылда, РСФСР) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Воронеж өлкәһе Лево-Россошанский районының «Ҡыҙыл Октябрь» колхозы звеньевойы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (18.01.1948).

## Биографияһы
Фомина Екатерина Федоровна 1928 йылдың 4 июлендә Воронеж өлкәһенең Данково ауылында тыуған.

1943 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң, Екатерина Федоровна хеҙмәт эшмәкәрлеген «Ҡыҙыл Октябрь» колхозында башлай. 1945 йылда Красикова иген үҫтереү звеноһын етәкләй, уның звеноһы 9 гектар майҙандан арыштың һәр бер гектарынан рекордлы 31,51 центнер уңыш ала.

1948 йылдың 18 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы Красикова Екатерина Федоровнаға ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм бөртөклө игендән рекордлы уңыш алған өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Красикова Е. Ф. 1948 йылда бригадир булып эшләй башлай, ә 1950 йылда колхоз кадрҙарын әҙерләүсе мәктәптә уҡый.

1953 йылда йәшәгән урынын алмаштыра, ул Воронеж өлкәһе Рамонский районының Моховатка ауылына күсеп килә һәм унда урындағы «Россия» колхозында һауынсы булып эшләй. Бында уҡ ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәргән.

Красикова Екатерина Федоровна 2017 йылдың 21 апрелендә вафат була.

## Хәтер
2018 йылда Воронеж өлкәһе Каширский муниципаль районында Геройҙар аллеяһы асыла. Бындағы паркта Социалистик Хеҙмәт Геройы Екатерина Федоровна Красиковаға бюст урынлаштырыла.

## Наградалары
Түбәндәге наградалары булған:

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (18.01.1948)
* Ленин Ордены (1948)

## Сығанағы

## Һылтанмалар
*
Семипалатинск өлкәһе (Ҡаҙағстан)

**Семипалатинск өлкәһе** — (, )  Ҡаҙаҡ ССР-ы (1939—1991) һәм  Ҡаҙағстандың административ берәмеге.

## Географияһы

Өлкә Ҡаҙаҡ ССР-ының көнсығышында урынлашҡан,  төньяҡта  РСФСР-ҙың Алтай крайы менән , көньяҡ-көнсығышта — Ҡытай менән сиктәш.

## Тарихы
Рәсәй империяһының Семипалатинск өлкәһе 1854 йылдың 19 майында барлыҡҡа килгән. 1920 йылдың 11 декабрендә Семипалатинск губернаһы тип үҙгәртелә.

Ҡаҙаҡ ССР-ының Семипалатинск  өлкәһе 1939 йылдың октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән булдырыла 
 
1991 йылдың октябренән Ҡаҙағстан Республикаһы составында.

1997 йылдың 3 майында  Ҡаҙағстан республикаһы президенты указы менән  Семипалатинск өлкәһе бөтөрөлә, уның территорияһы Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе составына инә .

## Халҡы
СССР-ҙа 1989 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса  **Семипалатинск өлкәһендә**  838 324 кеше йәшәгән (ҡалала — 429 255, ауылда — 409 069), ир-ат — 407 038, ҡатын-ҡыҙ — 431 286 кеше.

### Милли состав
1970 йылда ҡаҙаҡтар (43,5 %), урыҫтар (40 %), немецтар (6,6 %), украиндар (2,5 %), татарҙар (2,6 %), белорустар, үзбәктәр, уйғырҙар, мордвалар һәм тажиктар йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғ. Мүсирәпов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт балалар һәм үҫмерҙәр театры

**Ғ. Мүсирәпов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт балалар һәм үҫмерҙәр театры** () — Алматы ҡалаһындағы йәш тамашасы өсөн ҡаҙаҡ телендә спектаклдәр ҡуя торған театр.

## Тарихы

Театрҙың тарихы Алматы Йәш тамашасы театрынан башлана. Уны булдырыу тәҡдимен шул саҡта Алматыға һөргөнгә ебәрелгән Наталия Ильинична Сац  индерә һәм артабан театрҙың етәксеһе булып китә.  1944 йылдың сентябрендә Ҡаҙағстан КП(б) ҮК Совнаркомы Алматыла Йәш тамашасы театры ойоштороу тураһында ҡарар сығара, 1945 йылдың ноябрендә  театр тамашасыларға тәүге сектаклдәрен күрһәтә. Бында Наталья Ильинична Сац театрға кадрҙар әҙерләгән студия аса.

Башта спектаклдәр урыҫ телендә бара; 1946 йылда ҡаҙаҡ төркөмө төҙөлә. 

1985 йылдың 24 февралендә Ҡаҙаҡ ССР-Ы мәҙәниәт министрлығының 50-се указы менән театр ҡаҙаҡ һәм урыҫ телдәрендәге үҙ аллы ике коллективҡа бүленә. Ҡаҙаҡ телендәге театрға  билдәле яҙыусы һәм драматург Ғәбит Мүсирәпов һәм рус телендәгенә Наталья Ильинична Сац исемдәре бирелә. 1996 йылда Ғ. Мүсирәпов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт балалар һәм үҫмерҙәр театрына академик театр тигән маҡтаулы дәрәжә бирелә.

## Ҡомартҡы статусы
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһындағы дәүләт әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының яңы исемлеге раҫлана, шуға тиклемге ошоға бәйле барлыҡ ҡарарҙар көсөнән сығарыла . Был ҡарарға ярашлы театрҙың урындағы әһәмиәттәге ҡомартҡы статусы һаҡлана.  .

Театр алдына 2002 йылда Ғәбит Мүсирәпов һәйкәле ҡуйылған

Һәйкәл шулай уҡ Алматы ҡалаһындағы дәүләт әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының яңы исемлегенә индерелгән

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Спасибо друг! Спасибо, наш театр...
* Гостей встречаем!
* Казахский государственный академический театр для детей и юношества им. Г. Мусрепова на 5ballov.ru
Бабошкина Вера Иудовна

**Вера Иудовна Бабошкина**  (1911—1961) — һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

## Биография
Вера Иудовна Бабошкина  1911 йылдың 20 авгусында Устье ауылында  (хәҙер —  Смоленск өлкәһенең Сычёвский районы) тыуған. Иртә йәштән батрак булып эшләй башлай, аҙаҡ ата-әсәһе хужалығында эшләй. Мәктәптең ике класын тамамлай. 1930 йылда колхозға эшкә инә. Күпмелер ваҡыт  Ленинградта йәшәй,  унда төҙөлөштә эшләй;  1935 йылда тыуған ауылына ҡайта. Колхоздың һөт-тауар фермаһында  һауынсы булып эшләй.  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында оккупацияла була, аза ителгәндән һуң ауыл хужалығын тергеҙеүҙә ҡатнаша.

«Сычевка» совхозында һауынсы булып эшләп,  Бабошкина рекордлы һөт һауып алыуға өлгәшә — йыл һайын үҙенә беркетелгән һәр һыйырҙан 5-6 мең килограмм һөт һауып ала.

СССР Юғары Советы Президиумының  1958 йылдың 10 мартындағы Указы менән  «Малсылыҡты үҫтереүҙә, һөт етештереүҙә һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа  өлгәшкән уңыштары өсөн»  Бабошкина Вера Иудовнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Бер нисә тапҡыр СССР-ҙың ВДНХ күргәҙмәләрендә  ҡатнаша, алты миҙал менән бүләкләнә. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә,  халыҡ депутаттарының район совтеы депутаты булып һайлана. 1961 йылдың  15 февралендә вафат була, Сычёвкала ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Живёт в веках твой подвиг благородный: Героические страницы истории Смоленского края. — М.: Моск. рабочий, 1967. — С. 311.
* Очерки истории Смоленской организации КПСС. — М.: Моск. рабочий, 1970. — С. 441.
* *Беляев И. Н.* Смоляне — Герои Социалистического Труда // Полит. информация. — 1973. — № 23—24. — С. 27.
* *Клименко И. Е.* На земле смоленской: Продовольственная программа: опыт, проблемы, взгляд в будущее. — М.: Политиздат, 1985. — С. 84.

## Һылтанмалар