open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Байтирәков Нурлығаян Нуриәхмәт улы

**Байтирәков Нурлығаян Нуриәхмәт улы** (28 ноябрь 1890 йыл — 17 май 1974 йыл) — хәрби табип, хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1946—1960 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының медицина хеҙмәте начальнигы. Беренсе донъя, Граждандар, Совет-фин һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Медицина хеҙмәте полковнигы (1959). Башҡортостанда һаулыҡ һаҡлау эштәрен ойоштороусыларҙың береһе. РСФСР-ҙың (1957) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1957). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945), ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1948) һәм «Почёт Билдәһе» (1948) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Нурлығаян Нуриәхмәт улы Байтирәков 1890 йылдың 28 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) Шланлыкүл ауылында тыуған. Өфө гимназияһында белем ала. Батша армияһына саҡырыла, Себер полкында кесе хәрби табип булып хеҙмәт итә, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.

1917 йылда Ҡазан Император университетының медицина факультетын тамамлай. 1918—1919 йылдарҙа Тамбов губерна һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире вазифаһын үтәй. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша.

1922 йылда Башҡорт АССР-ының Халыҡ комиссарҙары советы тарафынан Өфө ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлегендә дауаланыу бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1923—1938 йылдарҙа Беренсе совет дауаханаһының баш табибы вазифаһын башҡара. 1926—1930 йылдарҙа бер үк ваҡытта Башҡортостан медицина техникумы директоры вазифаһын үтәй һәм Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта.

1935 йылда республикала тәүгеләрҙән булып йөрәккә, һуңыраҡ — баш һәм арҡа мейеләренә уңышлы нейрохирургик операциялар яһай.

1939 йылдан Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнаша. Ленинград фронтында — хәрби-санитар поезының медицина бүлегенә етәкселек итә. 1941—1945 йылдарҙа 3-сө Белоруссия фронтында хәрби госпиталдәр начальнигы вазифаһын башҡара.

1946—1960 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының медицина хеҙмәтенә етәкселек итә.

1974 йылдың 17 майында Өфө ҡалаһында вафат була, мосолман зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1957)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы (1957)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944, 1948)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1948)

## Хәтер
* 1980 йылда Өфөлә Нурлығаян Нуриәхмәт улы Байтирәков йәшәгән йортҡа (Ленин урамы, 2) мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Магазов Р. Ш.* 100 лет на страже здоровья. — Уфа, 1976.
* *Юрий Узиков*. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 134-135 с. ISBN 5-295-02294-3.*Дом, где жил Байтеряков Н. Н. Ленина улица, 2*.

## Һылтанмалар
*
Молдавия купоны

**Молда́вия купо́ны** () —1992 йылдан 1993 йылға тиклем Молдавияның ваҡытлыса аҡса берәмеге.
Беренсе купондарҙы Молдавия Милли банкыһы 1992 йылдың 10 июнендә сығара. Купондар Рәсәй һумы менән бергә 1:1 нисбәтендә ҡул аҡса әйләнешендә ҡулланыла. 1993 йылдың 9 авгусында Рәсәй һумы әйләнешкә индерелгәс, Молдавия Милли банкыһы купондың башҡа валюталар нисбәтенә үҙалла котировкалар билдәләй. 1993 йылдың 29 ноябрендә 1000:1 нисбәтендә купондарҙы молдава лейенда алыштырыу башлана һәм 2 декабргә тиклем дауам итә.

Купондар 50, 200, 1000 и 5000 номиналында сығарыла. Ваҡ аҡсалар сығарылмай.
Купондың бер яғына Молдавия гербы, эмблема төшөрөлгән һәм үҙәк банк исеме, сығарылған йылы, алдап яһаусыларға иҫкәртмә яҙылған. Кире яғында Сороки крепосы, номиналы, милли банк эмблемаһы төшөрөлгән. Аҡсаның йөҙөндә ромб һәм һыныҡ линияларҙан торған һаҡлыҡ тамғаһы бар.

Серия номерҙары А.1234 123456.

## Әҙәбиәт
* 
*
Барбу Наталья

**Наталья Барбу** (22 августа 1979, Молдавия ССР-ы, Бельцы,) — молдаван йырсыһы, «Moldstar» милли конкурсының еңеүсеһе, «Mamaia», «Славян баҙары», «Яңы тулҡын» һәм «Maluri de Prut» халыҡ-ара фестивалдәре призеры.

## Биографияһы
Молдавияның төньяғындағы Бельцы ҡалаһында тыуған. 1986 йылда ғаилә Рыбница ҡалаһына күсенә. Наталья молдаван телендә уҡытыу алып барылған мәктәптә уҡый, музыкаль мәктәптә скрипка класында шөғөлләнә. 12 йәшенән туйҙарҙа уйнай.

Мәктәпте тамамлағандан һуң Наталья уҡыуын Стефан Няга исемендәге Кишинев музыка училищеһында дауам итә, унда ул фольклор оркестры составында — башта скрипкасы, ә һуңынан вокалист булараҡ сығыш яһай. Шул уҡ ваҡытта ул джаз һәм поп-музыка өлкәләрендә көсөн һынап ҡарай.

1998 йылда Наталья музыка училищеһын тамамлай һәм скрипкасы сифатында «Мугурел» фольклор ансамблендә сығыш яһай башлай. Шул уҡ йылда ул йырсы булараҡ өс музыкаль фестивалендә ҡатнаша һәм һәр береһендә призлы урындар яулай: Михаэл Рунчану исемендәге эстрада музыкаһы Фестивалендә (Festivalul de Muzică Uşoară «Mihaela Runceanu») — беренсе премия, Милли ярыш «Малурь де Прут» эстрада музыкаһы Милли конурсында (Concursului National de Muzică Uşoară «Maluri de Prut») — приз, Румынияла «Мамая» эстрада музыкаһы Фестивалендә (Festivalul de Muzică Uşoară «Mamaia») — гран-при.

1999 йылда Наталья «Витебскиҙағы Славян баҙары» (Белоруссия) Халыҡ ара сәнғәт фестивале сиктәрендә эстрада йырҙары «Витебск» йәш башҡарыусылар конкурсында ҡатнаша һәм фестиваль ойошмаларының халыҡ-ара федерацияһының (FIDOF) махсус дипломы менән бүләкләнә. Бындай дипломға эйә булғандар FIDOF ағзалары — фестивалдәрендә (мәҫәлән, Сан-Ремо фестивалендә) һайлап алыу этабынан тыш ҡатнашыу хоҡуғы ала.

2000 йылда Наталья ҡыҫҡа ваҡытҡа Кишинев ҡалаһындағы «Миллениум» поп-рок төркөмөнөң ҡатнашыусыһы була, ләкин тиҙ арала соло карьераһына ҡайтыуҙы хуп күрә. Шул уҡ йылда ул Гавриил Музическу исемендәге Кишинев Дәүләт консерваторияһына уҡырға инә, әммә Натальяға йыш гастролдәре, концерт һәм конкурстарҙағы сығыштары арҡаһында консерваторияны тамамлау мөмкинлеге булмай.

2011 йылда румын миллионеры — Адриана Сотаға кейәүгә сыға. 2011 йылдың 25 декабрендә ул таба, уға Виктор тип исем ҡушалар.

## Евровидение — 2007
2007 йылдың май айында Наталья Барбу инглиз телендәге «Fight» йыры менән Молдавия вәкиле булараҡ «Евровидение-2007» йыр конкурсында сығыш яһай. Конкурс Финляндия баш ҡалаһы Хельсинкиҙа үтте (Молдавия «Евровидение» конкурсында өсөнсө тапҡыр ҡатнашты). Наталья Барбу 109 очко йыйып 10-сы урын биләне.

## Һылтанмалар

* nataliabarbu.com 
* Биография Натальи Барбу 
* Наталья Барбу на music.md
Ботгрос Николай

**Ботгрос Николай** (; 25 ғинуар 1953 йыл) — Молдавия скрипкасыһы һәм дирижеры, Молдова дәүләт филармонияһының «Лэутарий» халыҡ музыкаһы ансамбле художество етәксеһе.

## Биографияһы
Николай (Николае) Ботгрос 1953 йылдың 25 ғинуарында Молдавия ССР-ы (хәҙер Молдова Республикаһы) Кагул районы Бадикул Молдовенеск ауылында музыканттар ғаиләһендә тыуған: уның атаһы скрипкасы була, ике бер туған ағалары ла төрлө музыка ҡоралдарында уйнаған.

Башта Сороки мәҙәни-ағартыу училищеһында музыкаға өйрәнә. Һуңыраҡ Кишинев консерваторияһын (скрипкасы һәм дирижер) тамамлай. 

1970 йылдар башында Единец ҡалаһында «Чокырлия» оркестрында эшләй. 1973—1974 йылдарҙа «Мугурел» оркестрында, 1974—1978 йылдарҙа «Жок» оркестры ансамблендә скрипкасы була. 1978 йылдан алып Николай Ботгрос халыҡ ансамбле «Мугурел» нигеҙендә ойошторолған «Лэутарий» ансамблен етәкләй. СССР-ҙың күп кенә ҡалаларында һәм сит илдәрҙә — Европала һәм Америкала— сығыш яһай. Ансамбль бик күп миҙалдарға һәм дипломдарға лайыҡ булды.

Николай Ботгрос Лидия Беженаруға өйләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Молдавия ССР-ының халыҡ артисы (1988)
* Республика ордены (2000)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Борос Николай
* Nicolae Botgros — Dirijorul orchestrei «Lautarii» din Chisinau
* Nicolae Botgros: Graţie feciorului meu şi nurorii, în acest an voi pleca la mare (молд.)
Мамалыга

**Мамалы́га** — кукуруз ононан ҡаты итеп бешерелгән бутҡа; молдаван милли ашамлығы. Кавказ халыҡтарында киң таралған: грузиндарҙа ( [гоми]), абхаздарҙа (), абазиндарҙа (абаста, баста), адыгейҙарҙа (марэмысэ), чечендарҙа ( — кукуруз ононан бутҡа), ингуштарҙа (*журан-худар*), осетиндарҙа ( — һүҙмә-һүҙ «үлмәҫ өсөн киҫәк») һәм Одессала.
Тәме, консистенцияһы һәм тышҡы күренеше буйынса бөтә бутҡаларҙан да айырыла. Балауыҙланған еп йәки махсус ағас бысаҡ менән теленә.

## Әҙерләү

Суйын һауытта () кукуруз оно, һыу, тоҙ һалып, махсус болғағыс таяҡ ярҙамында әҙерләнә. Икмәк урынына ҡулланыу өсөн бешергәндә мамалыга ҡуйы итеп эшләнә, һәм, итальян полентаһы кеүек, теленергә мөмкин. Башҡа маҡсатта әҙерләгәндә мамалыганы шыйығыраҡ итеп эшләйҙәр.
Мамалыга ҡаймаҡ һәм брынза менән бирелә (). Ҡайһы берҙә мамалыганы тәрилкәгә ваҡлап һалып ҡайнар һөт менән бирәләр (). Мамалыганан шулай уҡ кукуруз күмәстәре лә эшләйҙәр, бының өсөн мамалыганы киҫкеләйҙәр һәм майҙа йәки туң майҙа ҡыҙҙыралар.
Мамалыга бик күп төр ашамлыҡтар составына инә, сөнки икмәкте алмаштыра. Шуларҙың береһе — мамалыга менән голубцы (). Икенсе ашамлыҡ — булз (), мамалыганан эсенә брынза һәм май һалып бешерелгән бәләкәй шариктар.
Мамалыга һыҙлыҡ, творог һәм сырҙар, бекон, йомортҡалар, бәшмәктәр, ҡурылған балыҡ һ.б. менән бирелергә мөмкин.

## Тарихы

Тарихи мамалыга крәҫтиәндәрҙең икмәкте алмаштырған төп ризығы була. Мамалыганы шулай уҡ тарынан да эшләйҙәр. Молдаван кенәзлектәрендә кукуруз баҫыуҙары тураһында иң тәүге телгә алыу Дука Константин Георгиевич (1693-95) хакимлыҡ иткән осорға ҡарай. Кукуруз бик тиҙ тарала башлай, сөнки Ғосман империяһы уға һалым һалмай. Кукуруздан мамалыга тәме һәм туҡлыҡлылығы буйынса быға тиклем тарынан әҙерләнгән мамалыганан күпкә яҡшыраҡ була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Абыста
* Угали
* Бануш
* Гоми
* Полента
* Кукуруз бутҡаһы
* Фуфу

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Көтөүселәрҙең мамалыга рецепты 
* «Мамалыгаға кил»  Чепрага Надежда Алексеевна башҡарыуында.

## Иҫкәрмәләр
Стратан Павел

**Павел Стратан** (; 1970) — молдаван йырсыһы һәм музыканты.

## Биографияһы
1970 йылдың 11 ноябрендә Молдавия ССР-ы (хәҙер Молдова Республикаһы) Калараш районының Нишкань ауылында *Dumitru* һәм *Polixena Stratan* ғаиләһендә тыуған.

Мәктәптә үк гитарала уйнай һәм сәхнәлә сығыш яһай башлай. Беренсе йырының һүҙҙәрен 1983 йылда яҙа,1996 йылда шоу-бизнеста беренсе аҙымдарын эшләй. Кишиневта Музыка, театр һәм һынлы сәнғәт академияһын тамамлай.

2002 йылда Павел үҙенең беренсе Amintiri din copilărie исемле альбомын Молдовала сығарҙы. 2004 йылда ошо уҡ альбомы йырсының киң билдәлелек алған Румынияла сыҡты. Артабан музыканттың башҡа альбомдары ла донъя күрҙе. Уның музыкаһы — фолк, поп һәм хип-хоп ҡатнашмаһы. 

Стратан бер нисә премияға лайыҡ булды:
* «2004 йылдың хиты» премияһы (Молдова) — «Мин эсәм» йыры өсөн;
* «2005 йылдың хиты» премияһы (Молдова) — «Мин үҙ көнөмдә тыуҙым» йыры өсөн;
* «VIP магазин» гәзите призы «2004 йылдың персонаһы» (Молдова) номинацияһында;
* «VIP магазин» гәзите призы «2006 йылдың персонаһы» (Молдова) номинацияһында;
* «Бухарест радиоһы» премияһы (Румыния);
* «MTV Румыния» премияһы иң яҡшы дебют өсөн;
* «VIP» (Румыния) гәзитенең махсус призы.

### Шәхси тормошо

Хәҙерге ваҡытта Стратан Румынияла Бухареста йәшәй. Уның ҡатыны — инженер; ғаиләлә ҡыҙҙары Клеопатра (2002) һәм улы Цезарь (2008) үҫә. Ғаилә Румынияға Молдованан 2011 йылда күсенеп китә. Клеопатра ҡыҙы бик иртә йырсы булып китә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Pavel Stratan  
* Familia Stratan s-a mutat la Bucureşti
Реут

**Реут** () — Молдовалағы йылға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 286 километр. Бассейн майҙаны - 7760 км².

## Галерея

Răul Răut pe lăngă satul Ștefănești din r Florești..jpg|
Pod feroviar, DC, BL.jpg|
River Raut 006 (2075902214).jpg|
Răut (1980) (20129035329).jpg|
Răut lângă Elenovca, DN 3.JPG|
Răut în Bălți, DC 3.jpg|
AIRM - Orheiul Vechi (June-July 2015) 04.jpg|
AIRM - Orheiul Vechi (June-July 2015) 47.jpg|
Răut-12.jpg|
Răut.C10-BL.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк : Молоде життя ; Львів ; Київ : Глобус, 1955—2003.
Ейәнсурин Ғәҙелша Дәүләт улы

**Ейәнсурин Ғәҙелша Дәүләт улы** (1894—1937) — дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының Баш суды рәйесе (1929—1931).

## Биографияһы
Ғәҙелша Дәүләт улы Ейәнсурин 1894 йылдың октябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы) Буҫтыбай ауылында тыуған.

1906—1910 йылдарҙа Сәйетҡол рус-башҡорт училищеһында белем ала. 1912 йылдан Ырымбур ҡалаһында Хөсәйеновтың типографияһында эшләй.

1915 йылдан Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Көнбайыш фронтта 104-се пехота полкының взвод командиры булып хеҙмәт итә, унда өлкән унтер-офицер дәрәжәһе бирелә. 1917 йылдың декабрендә фронттан ҡайта.

1917 йылдың майында Мәскәүҙә үткән I Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында ҡатнаша. 1918 йылдан 2-се Ҡара-Ҡыпсаҡ улусы идараһында, Башҡортостан автономияһы Ҡыпсаҡ кантон башҡармаһында эшләй.

1919 йылдың февралендә Башревкомдың бойороғо буйынса Ҡыпсаҡ кантон башҡарма комитетын ойоштороу менән шөғөлләнә. Ҡапыл сирләп киткәс, туған ауылына ҡайта. Аҡтар баҫып алғас, Колчак ғәскәренә алына, Белов корпусындағы кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1919 йылдың авгусында Орск янында аҡтар сигенә башлағас, бер төркөм башҡорт һалдаттары менән ҡыҙылдар яғына сыға, Муса Мортазиндың Башҡорт айырым кавалерия бригадаһына барып эләгә. Бригадала эскадрон командиры булып хеҙмәт итә, Урал фронтында казактарға ҡаршы һуғыша.

1920 йылдың апреленән Башҡорт кавалерия бригадаһы составында совет-поляк һуғышы фронтына ебәрелә. Бында 27-се Башҡорт кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры була. 1920 йылдың көҙөнән петлюрасыларға ҡаршы һуғыша. 1920 йылдың 14 ноябрендә Юзвин ауылы янындағы алышта күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1920 йылдың декабренән 2-се Башҡорт кавалерия полкының эскадрон командиры булып хеҙмәт итә.

1921 йылдың декабренән АСБР Хәрби эштәр комиссариатының конвой командаһы менән етәкселек итә. Һуңыраҡ Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһының тәфтиш эштәрен ҡарау бүлексәһе начальнигы булып эшләй. 1-се Бөтә Рәсәй мосолман хәрби съезында ҡатнаша.

1923 йылдың мартынан Йылайыр кантонына милиция начальнигы ярҙамсыһы булып эшләй. Артабан БАССР Баш судының Йылайыр кантонындағы вәкиле, 1925 йылдан Тамъян-Ҡатай кантонына күсерелә. 1926 йылдан Арғаяш кантоны прокуроры вазифаһын башҡара.

1928 йылдан БАССР прокуроры ярҙамсыһы, ә 1929 йылдан — БАССР-ҙың Баш суды рәйесе вазифаһын үтәй.

1931 йылдан 17-се Дәүләт төҙөлөш тресының идарасы урынбаҫары, һуңынан «Ураллесстрой» тресының Башҡортостан төҙөлөш контораһы начальнигы вазифаларында эшләй. 1934 йылдан БАССР- ҙың коммуналь хужалығы халыҡ комиссары вазифаһын башҡара.

1937 йылдың 9 июлендә репрессиялана, буржуаз-милләтселектә ғәйепләнеп ҡулға алына, төрмәгә ябыла. 1937 йылдың 27 ноябрендә атыла. 1956 йылдың 21 майында аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Вәлишин Р.* Он вернулся к нам // Трудный путь к правде. — Уфа, 1997.
* Кугарчинский район. Вехи и судьбы. — Уфа, 2000.
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Иҫән хан

**Иҫән хан** (*Әсән хан*) — башҡорт ханы, башҡорттарҙың ирәкте ҡәбиләһе башлығы.

## Биографияһы
Иҫән хан (Әсән хан) сығышы менән ирәкте (ҡара табын) ҡәбиләһе башҡорттарынан, Майҡы бей нәҫеленән. Ғәли Соҡоройҙың «Тәзкирәти әл-әхуан вә әл-әхбәб» («Энеләр һәм дуҫтар өсөн нәсихәт») тигән әҫәре буйынса, уның шәжәрәһе артабанғыса булған: *Майҡы бей → Ҡаратабын бей → Әхмәтшәйех бей → Абдулла бей → Сулман → Ҡулман → Дүрмән → Хоҙайғул → Хоҙайәр → Дәүләтбай → Иҫән бей*. Ғалимдар 1523 йылда ҡазан ханы Сәхипгәрәй тарафынан Әхмәтшәйех бейгә биргән ярлыкҡа таянып, был шәжәрәлә хронологик яҡтан буталсылыҡ барлығын билдәләп үтә — XVI быуаттың 1-се яртыһында йәшәгән Абдулла бей һәм шул уҡ быуаттың 2-се яртыһында йәшәгән Иҫән хан араһында быуындарҙың бик күп булыуы быға дәлил итеп килтерелә.

XVI быуатта Ҡазан ханлығы тарханы булып хеҙмәт итә. Ирәктеләрҙең бер өлөшө Ыҡ йылғаһы үҙәненән Тере Танып бассейнына күсеүен Иҫән бей ҡәбилә башлығы булған осорға тура килтерәләр. Р. Ғ. Кузеев тарафынан яҙып алынған риүәйәттәр буйынса, Ыҡ буйында йәшәүсе Иҫән бей үҙенең улдары менән йыш ҡына Танып буйҙарына һунарға йөрөй. Бер ваҡыт бында таҙлар ҡәбиләһе аҡһаҡалы Таҙ бабайҙы осрата һәм уның менән дуҫлашып китә, Таҙ бабай Иҫәнде ғүмерлеккә Танып буйында йәшәргә ҡалырға саҡыра һәм Иҫән бей быға ризалаша, уның улдары Таҙ-бабайҙың ҡыҙҙарына өйләнә. Иҫән бей Мәскәүгә Аҡ батшаға (Иван Грозныйға) бара һәм ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғын ала.

XVI быуаттың 1-се яртыһында Башҡортостандың төньяғында байҡы, балыҡсы, гәрә, ирәкте, ҡайпан, таҙлар, уран башҡорт ҡәбиләләре берләшмәһе етәксеһе — башҡорт ханы була. Беүә һәм Тере Танып йылғаларынан Ағиҙел һәм Бөрө йылғаларының түбәнге ағымындағы территорияға тиклем үҙ хакимлығын урынлаштыра.

Батша Иван IV ғәскәрҙәре Ҡазан ханлығын яулап алғандан һуң Иҫән хан урыҫ батшаһы подданныйлығын ала.

Иҫән хандың ҡәбере хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы Иҫке Соҡор ауылы эргәһендә урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Алдя-Теодорович Ион

**Ион Алдя-Теодорович** (*Ион Христофорович Теодорович*,  Ion Aldea Teodorovici; 7 апрель 1954 йыл — 30 октябрь 1992 йыл) — молдаван совет композиторы һәм йырсыһы, Петрэ Теодоровичтың бер туған ҡустыһы.

## Биографияһы
Алдя-Теодорович Ион 1954 йылдың 7 апрелендә Молдавия ССР-ының Леово ҡалаһында тыуған.

1981 йылда Г. Музическу исемендәге Кишинев дәүләт консерваторияһын (композитор П. Б. Ривилис класы) тамамлай.

1992 йылдың 30 октябрендә Ион һәм уның ҡатыны Дойна Бухарестан 49 км алыҫлыҡта (Румыния, Яломица жудецы, Кошерены) автофажиғәлә һәләк була — улар ултырып Кишиневҡа китеп барған машина ағасҡа бәрелә. Үҙәк (Әрмән) зыяратында ерләнгәндәр.

## Ижады
300-ҙән артыҡ йыр, фильмдарға музыка яҙған. Ағаһы Петрэ Теодорович, шулай уҡ Анастасия Лазарюк, София Ротару, Ион Суручану, Нина Круликовская, Зинаида Жуля һәм башҡа бик күп башҡарыусылар менән берлектә эшләй.

## Хәтер
* Артистарҙың улы — Кристи Алдя-Теодорович — «Doua inimi gemene» фестивален башҡарыусылар хәтеренә бағышлап ойошторған.
* Кишиневта Ион һәм Дойна Теодоровичтарға һәйкәл асылған.
* Артистар хөрмәтенә Молдавияла иҫтәлекле 100 лей номиналында тәңкә сығарылған (ҡулланыуҙа 2010 йылдың 3 авгусынан)


Файл:Stamp of Moldova md022st.jpg| Молдова почта маркаһы, 2002 год:  Ион һәм Дойна Теодоровичтар
Файл:Stamps of Moldova, 005-12.jpg|Молдова почта маркаһы, 2012 год:  Ион һәм Дойна Теодоровичтар



## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Молдавия ССР-ның атҡаҙанған артисы (1989).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алдя-Теодорович Ион һәм Дойна, молдаван артистары
Румын теле

**Румы́н теле** (үҙ исеме — , ХАФӘ́: 'limba ro’mɨnə; иртәрәк шулай уҡ *валаш*, *влаш*, *волош*, *валах-молдав* теле) — роман телдәренең балкан-роман төркөмсәһенә ингән һинд-европа теле. Испан, португал, француз һәм итальян теленән һуң ҡулланыу буйынса бишенсе урында тора. Айырмалыҡтар булғанға, сағыштырма лингвистикала шулай уҡ *дако-румын* теле тип атала. Румынияла һәм Молдовала рәсми статус бирелгән, ундағы күпселек халыҡ өсөн туған һәм һөйләш теленә әйләнгән.
Румын телендә Румыния, Молдова, Венгрия, Сербия һәм Украинала һөйләшәләр. Унан башҡа румын телендә һөйләшкән халыҡ Франция, Канада (Монреаль ҡалаһы), АҠШ-тың төньяҡ-көнбайышында (Чикаго), Германия, Израиль, Австралия һәм Яңы Зеландияла йәшәй. Бында румын йәмғиәте Икенсе донъя һуғышынан алда һәм һуңынан сәйәси иммиграция менән ҡалаларҙан (тәү сиратта Бухарест) күскән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* , (1968 год)
* 
* *Русу, Валериу*; *Маттей-Русу, Романица*. Румынский язык. Том 1: Язык. Литература. Цивилизация. / Перевод с франц. Алекса Гэинэ и Иона Бэрбуцэ. — Chişinău: Grai şi suflet, 1997. — 212 с.
* *Русу, Валериу*; *Маттей-Русу, Романица*. Румынский язык. Том 2: Слова и изображения. / Перевод с франц. — Chişinău: Grai şi suflet, 1997. — 228 с.
* 

## Һылтанмалар

* Онлайн-версия словаря «Dicționarul explicativ al limbii române»
* Румынский язык в Интернете  — подборка ссылок.
* Limba oficială a Republicii Moldova este limba română, şi nu «limba moldovenească în baza grafiei latine»
Лаборатор йыһаз

**Лаборатор йыһаз** тип лабораторияла эшләүсе ғалимдарҙың экспримент үткәреү, тикшеренеүҙәр алып барыу, төрлө иҫәпләүҙәр, үлсәүҙәр башҡарыу өсөн кәрәкле ҡорамалдарын, инструменттарын атайҙар.

Лаборатор йыһаз төрҙәре: дөйөм лаборатор йыһаздар, үлсәү ҡорамалдары, махсус йыһаздар, һынау үткәреү йыһаздары, аналитик йыһаздар.

## Хроматография
* Хроматограф
* Хроматографик колонка

## Потенциометрия
* pH-метр
* Иономер
* Ион-селектив электрод

## Анализлауҙың электрохимик методтары
* Кулонометрия
* Вольтамперометрия
* Кондуктометр
* Оксиметр
  

## Спектрофотометрия
* Фотоколориметр
* Фотометр
* Спектрофотометр

## Спектрометрия
* Рентгенофлуоресцент спектрометр
* Тулҡынлы дисперсион спектрометр
* Атомлы-абсорбцион спектрометр

## Төрлөһө
* Микроскоп
* Электромейес
* Үлсәү
* Һыу ағымлы насос
* Автоклав
* Термостат
* Газоанализатор
* Лаборатор пресс
* Ультратауышлы ванна
Шолданешты

**Шолданешты** () — Молдовалағы ҡала. Шолданешт районының административ үҙәге.

2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 7 500 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Сайт города Шолданешты 

## Иҫкәрмәләр
Алдя-Теодорович Дойна

**Дойна Алдя-Теодорович** (; 1958 — 1992) — молдаван совет йырсыһы, композитор һәм йырсы Ион Теодоровичтың ҡатыны, Молдавия ССР-ның атҡаҙанған артисы (1992).

## Биографияһы
1958 йылдың 15 ноябрендә  Кишинёвта интеллигенттар *Eugenia* и *Gheorghe Marin*ғаиләһендә тыуған. Атаһы яҙыусы һәм журналист, ә әсәһе  Кишиневта 1 -се һанлы урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы була.

Дойнаның художество таланты бала саҡтан уҡ билдәләнә,  мәктәптә уҡығанда уҡ ул "Молдова-фильм" киностудияһында рус теленә  дубляж яһауҙа ҡатнаша. Бер үк ваҡытта ул дөйөм белем биреү мәктәбендә лә,  музыка мәктәбендә лә уҡый. 14 йәшенән "Moldoveneasca" ансамблендә  эшләй. Ансамбль менән  СССР-ҙың күп кенә республикаларында, шулай уҡ Монголияла, Алжирҙа, Германияла, Кипрҙа һәм Гаванала Йәштәр фестивалендә булыу бәхете тейә.  1975 йылда Дойна мәктәпте тамамлай һәм шул уҡ йылда Юрий Николаев менән берлектә   "Шире круг" шоу-программаһы алып барыусыһы була.  1979 йылда тамамлай һәм  белем ала Кишинев дәүләт университетының филология факультетын   румын теле  һәм әҙәбиәте специальносе буйынса тамамлай. 1979 - 1988 йылдарҙа  бөтә донъя әҙәбиәте Кишинев педагогика институтында ( хәҙер Ион Крянгэ ис. Дәүләт педагогик иуниверситет) бөтә донъя әҙәбиәте преподавателе булып эшләй.

1981 йылда Дойна  молдаван композиторы һәм йырсыһы Ион Алдя-Теодоровичкә  кейәүгә сыға.   5 августа 1982 года у них родился сын — Кристофор Алдя-Теодорович. 1982 йылдың 5 авгусында уларҙың  улы — Кристофор Алдя-Теодорович тыуа.  Шул уҡ йылда  Дойна үҙендә  эстрада йырсыһы һәләтен аса һәм ул ире менән бергә сәхнәлә сығыш яһай башлай. Улар Молдавияның һәм Румынияның күп кенә ҡалаларында һәм ауылдаында  сығыш яһайҙар.

1992 йылдың 30 октябрендә Ион менән Дойна, Бухарестан 49 км алыҫлыҡта,  Кишиневҡа китеп барған юлда  автокатастрофала һәләк булалар — уларҙың машинаһы ағасҡа барып бәрелә. Кишиневта Үҙәк (Әрмән) зыяратында ерләнгәндәр.

1993 йылда  Дойна Алдя-Теодорович (үлгәндән һуң) молдаван Республика ордены менән наградлана.

## Хәтер
* Артистарҙың улы — Кристи Алдя-Теодорович — «Doua inimi gemene» фестивален башҡарыусылар хәтеренә бағышлап ойошторған.
* Кишиневта Ион һәм Дойна Теодоровичтарға һәйкәл асылған.
* Артистар хөрмәтенә Молдавияла иҫтәлекле 100 лей номиналында тәңкә сығарылған (ҡулланыуҙа 2010 йылдың 3 авгусынан)


Файл:Stamp of Moldova md022st.jpg| Молдова почта маркаһы, 2002 год:  Ион һәм Дойна Теодоровичтар
Файл:Stamps of Moldova, 005-12.jpg|Молдова почта маркаһы, 2012 год:  Ион һәм Дойна Теодоровичтар



## Исемдәре һәм наградалары
*Молдавия ССР-ның атҡаҙанған артисы (1989).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алдя-Теодорович Ион һәм Дойна, молдаван артистары
Классиктар аллеяһы

**Классиктар Аллеяһы** — Кишинев ҡалаһы «Штефан чел маре» паркындағы скульптура комплексы. Аллеяның ике яғынан ҡыҙыл полировкалы гранит постаменттарҙа Молдавия яҙыусыларының һәм ижтимағи-сәйәси, мәҙәни эшмәкәрҙәренең бронза бюстары урынлаштырылған. Классиктар Аллеяһы парктың үҙәген киҫеп үтә. Үҙәктә гранит колоннала А. С. Пушкиндың скульптор А. М. Опекушин (1885) ижад иткән  бронза бюсы ҡуйылған. Аллея 1958 йылда төҙөкләндерелә һәм шул ваҡыттан алып ҡала  халҡының, баш ҡала ҡунаҡтарының яратҡан урынына әүерелә. Башта Аллеяла 12 бюст була, әммә СССР тарҡалғандан һуң Аллеяны совет осоронда ижадтары хупланмаған молдаван мәҙәниәте эшмәкәрҙәренең бюстары, шулай уҡ румын шағирҙары һәм яҙыусылары скульптуралары менән тулыландырыу башлана. Классиктар Аллеяһына бөгөнгә 25 бюст ҡуйылған.
{| class="wide"
 
Aleea Clasicilor Arghezi.jpg|Тудор Аргези, скульпторы Дмитрий Вердяну. 1995 
Aleea Clasicilor Asachi.jpg|Георге Асаки, скульпторы Л. И. Дубиновский. 1957 
Aleea Clasicilor Bacovia.jpg|Джордже Баковия, скульпторы Милица Петрашку. 2001
Aleea Clasicilor Blaga.jpg|Лучиан Блага, скульпторы Александр Пикунов-Тырцэу. 1992
Aleea Clasicilor Goga.jpg|Октавиан Гога, скульпторы Корнел Медря. 2000 
Aleea Clasicilor Donici.jpg|Александру Донич, скульпторы Иосиф Кептэнару. 1957 
Aleea Clasicilor Kogalniceanu.jpg|Михаил Когэлничану
Aleea Clasicilor Cosbuc.jpg|Джордже Кошбук, скульпторы Константин Попович. 1996
Aleea Clasicilor Mateevici.jpg|Алексей Матеевич,скульпторы Дмитрий Русу-Скворцов. 1990
Aleea Clasicilor Russo.jpg|Алеку Руссо, скульпторы В. Ларченко. 1957
Aleea Clasicilor Sadoveanu.jpg|Михаил Садовяну, скульпторы авторҙар коллективы. 1990-сы
Aleea Clasicilor Stere.jpg|Константин Стере, скульпторы Г. Дубровин. 1991
Aleea Clasicilor Stanescu.jpg|Никита Стэнеску, скульпторы авторҙар коллективы. 1990
Alexandru Hâjdeu bust.jpg|Александр Хиждеу, скульпторы В. Краковяк. 1957
Aleea Clasicilor Hasdeu.jpg|Богдан Петричейку Хашдеу, скульпторы Иосиф Кептэнару. 1957
Aleea Clasicilor Eliade.jpg|Мирча Элиаде, скульпторы Василий Голя. 1997
Aleea Clasicilor Eminescu.jpg|Михай Эминеску, скульпторы Л. Дубиновский. 1957


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Ларга (йылға)

**Ларга** (, ) — Европалағы йылға. Ике дәүләттең биләмәһенән — Украина һәм Молдова аша аға йәки сигенән үтә. Пруттың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.

Оҙонлоғо — 25 километр. Бассейн майҙаны - 117 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. — Т. 6. Украина и Молдавия. Вып. 1. Западная Украина и Молдавия (без бассейна р. Днестра). — Л., Гидрометеоиздат, 1978. — 234–235, 315 с.
Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы

**Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы** (16 август 1896 йыл— 8 декабрь 1937 йыл) — хәрби эшмәкәр. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында, 1920 йылғы совет-поляк һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Шәмсетдин Шәйхетдин улы Ғафаров 1896 йылдың 16 авгусында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Ҡолсора ауылында тыуған.

Темәс рус-башҡорт мәктәбен тамамлай. 1915 йылдан Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, кавалерист була. Вахмистр званиеһын ала.

1918 йылдан Башҡорт армияһында Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкында взвод командиры булып хеҙмәт итә. 1919 йылдан — Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының 1-се Башҡорт кавалерия полкында.

1919 йылдың октябренән 5-се Башҡорт кавалерия полкы составында Петроград фронтында һуғыша. 1920 йылдың майынан Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы 27-се Башҡорт кавалерия полкының 4-се эскадрон командиры булараҡ совет-поляк һуғышында ҡатнаша. Яуҙарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн М. В. Фрунзе ҡулынан исемле ҡылыс ала, ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

Совет-поляк һуғышы тамамланғандан һуң, 27-се Башҡорт кавалерия полкының хужалыҡ командаһы начальнигы, артабан 2-се Башҡорт полкында взвод командиры булып хеҙмәт итә. 1921 йылда демобилизациялана, туған яғына ҡайта.

1921—1923 йылдарҙа Йылайыр кантоны хәрби комиссары ярҙамсыһы булып эшләй. 1924 йылда Ҡазан хәрби-сәйәси мәктәбен тамамлай.

1924—1929 йылдарҙа Түбә руднигының бегун фабрикаһы инспекторы, мөдире булып эшләй. 1929 йылдан 1-се Өфө ведомство милицияһының дивизион командиры, 1934 йылдан — айырым взводы командиры булып хеҙмәт итә.

1937 йылдың 17 октябрендә репрессиялана, контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, төрмәгә ябыла. 1937 йылдың 8 декабрендә атыла. 1956 йылда аҡлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены (17.02.1921, 31.12.1920)
* 12-се армия Хәрби-революцион советының почётлы ҡоралы (ҡылыс).

## Хәтер
* Сибай ҡалаһы урамдарының береһе Шәмсетдин Ғафаровтың исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Насиров Рәүеф Хәй улы|Насиров Р. Х.]]* Ыласын йөрәклеләр //Муса батыр. — Өфө, 1992.
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы

**Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы** (10 март 1921 йыл — 2 июнь 2009 йыл) — башҡорт шағиры, журналист. 1943 йылдан — КПСС, 1957 йылдан — СССР Журналистар союзы, 1982 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).

## Биографияһы
Файыҡ Тимерйән улы Мөхәмәтйәнов 1921 йылдың 10 мартында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Борай районы) Оло Баҙраҡ ауылында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылда совет-япон һуғышында ҡатнаша.

Һуғыштан һуң мәктәптә военрук, электровоз машинисы була. Сахалин өлкәһендә парторг, диспетчер, шахта начальнигы ярҙамсыһы булып эшләй. 1965 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.

1954—1981 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзите журналисы була, бер үк ваҡытта 1956—1958 йылдарҙа һәм 1960—1981 йылдарҙа бүлек мөдире вазифаһын үтәй.

2009 йылдың 2 июнендә Өфөлә вафат була.

## Ижади эшмәкәрлеге
«Оҫта малай» исемле тәүге китабы 1960 йылда нәшер ителә. Файыҡ Мөхәмәтйәнов 11 шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтыҡтары авторы, шул иҫәптән — «Күңел көҙгөһө» (1972), «Әсәйемдең ҡулдары» (1981), «Көҙҙәремдең бағам күҙенә» (1991) һ.б.

### Китаптары
* Яратҡан ғәҙәт: шиғырҙар. — Өфө, 1988.
* Ер өндәшә: шиғырҙар, поэмалар. — Өфө, 2001.
* Тыуған яғым йылыһы: шиғырҙар. — Өфө, 2006.
* Батырлыҡ эҙе: шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2008. — 140 с. ISBN 978-5-295-04501-1

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1981)

## Хәтер
2011 йылдың 2 апрелендә Оло Баҙраҡ ауылы мәҙәниәт йортонда шағирға арналған әҙәби музей асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Фаик Мухаметзянов // Антология поэзии Башкортостана. Голоса веков / сост. Р. Бикбаев, А. Юлдашбаев. — Уфа, 2007. — С. 196.
* *Кульмухаметова М.* Поэт большой души : поэту-фронтовику Фаику Мухамедзянову — 85 лет // Истоки. — 2006. — 22 марта (№ 12). — С. 5.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

## Һылтанмалар
* 
* http://www.bashnl.ru/node/644
* http://libmap.bashnl.ru/node/594
* http://www.bashinform.ru/news/346029/
* http://www.bashkortostan.ru/organizations/56/news/11413.html
Сәлихов Һибәтулла Сәйетбаттал улы

**Һибәтулла Сәйетбаттал улы Сәлихов**, **Һибәтулла Ҡарғалы** (1794—1867) — шағир.

## Биографияһы
Сәлихов Һибәтулла Сәйетбаттал улы 1794 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы) Түбәнге Себенле (Түбәнге Субылы) ауылында тыуған.

Туған ауылындағы мәҙрәсәне тамамлай һәм шунда уҡ мөғәлимлек итә башлай. Һуңыраҡ Сәйет биҫтәһе мәҙрәсәләренең береһендә уҡыта. төрки, ғәрәп һәм фарсы телдәрен белгән.

1867 йылда Сәйет биҫтәһендә вафат була.

## Ижади эшмәкәрлеге
Төрлө жанрҙарҙан (ғәзәл, мәрҫиә, мөнәжәт, нәсихәт һ.б.) торған 10-ға яҡын шиғри әҫәре һаҡланған. 1839 йылда яҙылып XIX быуатта (беренсе тапҡыр 1856 йылда) бер нисә тапҡыр яңынан нәшер ителгән «Мәжмәғ әл-әдаб» китабында үҙе йәшәгән замандағы йәмғиәт әхлағын ҡабул итмәүе, донъяның боҙоҡлоғо һәм ялғанлығы сағылыш тапҡан.

Һибәтулла Сәлихов мәҙрәсәнең уҡыу программаһына кергән «Дөрре ҡәләм» (1856; «Ҡиммәтле һүҙҙәр») шиғри йыйынтығын, «Тәндә йәнем» шиғырын, «Рисәлә әд-дохан» («Тәмәке тартыу тураһында шиғыр»), балалар өсөн ғәрәп теле фонетикаһы буйынса «Төхвәт әл-әүлад» («Балаларға бүләк») әсбабын яҙған. Уның ҡулъяҙмалары Өфө фәнни үҙәгенең Тел, тарих һәм әҙәбиәт институтының Ғ. Б. Хөсәйенов исемендәге ғәрәп графикалы ҡульяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында, Ҡазан, Санкт-Петербург һ.б. архивтарында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 2-се т. — Өфө, 1990.
* *[[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Харисов А. И.]]* Литературное наследие башкирского народа (XVIII—XIX века). — Уфа, 1973.
* *Шарипова З. Я.* Пером и словом. — Уфа, 1993.

## Һылтанмалар
*
Ралли ғаиләһе йорто

**Ралли ғаиләһе йорто** — бай грек Ралли Замфир Долна ауылында (хәҙерге Молдавияның Страшенский районы) төҙөткән XIX быуат башындағы дворян усадьбаһы. Усадьба бында 1821 йылда Александр Сергеевич Пушкин (28 июль һәм 20 август араһында Бессарабияла булған ваҡытта) булыуы менән билдәле.
XX быуаттың беренсе яртыһында Замфир Арборе-Раллиҙыҡы булған Ралли поместьеһы, Бессарабия СССР-ға ҡушылғандан һуң 1949 йылдың 6 июнендә дәүләттеке тип иғлан ителә һәм Пушкиндың тыуған көнөндә килеүселәр өсөн асыла. 1964 йылдан Кишинёвтағы А. С. Пушкиндың йорт-музейының филиалы булып китә. Совет осоро аҙағында бында йылына 150 меңгә ҡәҙәр турист килә, уларҙы урынлаштырыу өсөн сатыр ҡаласығы төҙөлә. 
СССР тарҡалғандан һуң усадьба реконструкцияға ябыла һәм ғәмәлдә ташлап ҡуйыла. 2002 йылда Молдавия президенты инициативаһы буйынса һәм «Лукойл»дың финанс ярҙамы менән поместье ныҡлы ремонтлана.

Ралли ғаиләһе йортонда асылған күргәҙмә Пушкиндың йорт-музейы коллекциялары фондынан йыйылған. Экспонаттарҙы музей ярты быуаттан күберәк ваҡыт дауамында туплаған. Улар XVIII, XIX һәм XX быуаттарҙың төп нөсхә материалдары. Йыл һайын шағирҙың тыуған көнөндә бында Пушкин шиғриәте республика байрамдары үткәрелә. Усадьба тирәләй парк һуҙылған, унда Комов Олег Константинович тарафынан шағир хөрмәтенә эшләгән һәйкәл ҡуйылған. Долна менән йәнәш Кодрыла «Земфира шишмәһе» һәм «Земфира аҡланы» бар. Бында бер ни тиклем ваҡыт Пушкин сиғандар таборында йәшәгән, был уны «Сиғандар» поэмаһын яҙыуға илһамландыра.

## Әҙәбиәт
* 
* *Хазин Михаил Григорьевич* Пушкин Долнала (белешмә). — Киш.: Тимпул, 1989.
* *Ралли-Арборе З.* А. С. Пушкин тураһында ғаилә хәтирәләренән. // Үткән йылдар, 1908, № 7.
* *Трубецкой Б. А.* Пушкин Молдавияла. — Киш., 1990.

Пушкин урындары
Ионел Истрати

**Ионел Истрати** (Ionel Istrati (тыуғанда бирелгән исеме Истра Ион Владимирович Istrati Ion Vladimir), 24 декабрь 1990, СССР, МССР, Кишинев) — молдаван йырсыһы һәм композиторы. 2011 йылда Румынияла «Тауыш» таланттар конкурсында ҡатнашҡандан һуң билдәлелек ала

## Биографияһы
Йырсы 1990 йылда Кишиневта тыуа, ике йылдан һуң ғаилә Приднестровьеға, Дубоссары районы Цибулевка ауылына күсенә. Ионел Дубоссары гимназияһын һәм фортепиано, аккордеон класы буйынса музыка мәктәбен  тамамлай. 2007 йылдан 2009 йылға тиклем Кишиневта Замана фәндәре лицейында уҡый. 2009 йылдан Кишинев Иҡтисади академияһының бизнес һәм администраторлыҡ итеү факультетында белем ала.

### Карьераһы
2008 йылда «Бәлки» (молд. «Poate») йырына үҙенең беренсе видеоклибын сығара, ә 2009 йылдың июлендә «Uită-mă» (молд. «Күгәрсен күҙе») исемле икенсе видеоклибы донъя күрә. 2010 йылда йырсы Евровидение конкурсына милли һайлауҙа «Яратам һине» йыры менән үҙен һынай, шул уҡ йылда «Йондоҙҙар фабрикаһы — 2» конкурсында ҡатнаша. 2011 йылда Румынияла «Тауыш» телевизион таланттар шоу-конкурсында ҡатнаша.

## Клиптары
* Ионел Истрати — Яратам һине (Official video)
* Ionel Istrati — Яңғыҙ (Official video) HD + Lyrics
* IONEL ISTRATI — POATE (official video)
* IONEL ISTRATI — EU NUMAI, NUMAI (official video)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Окница

**Окница** () — Молдовалағы ҡала. Окница районының административ үҙәге.

2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 9 500 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Окница районының сайт

## Иҫкәрмәләр
Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы

**Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы** (17 август 1945 йыл) — Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Рәғиб Мәрүәретдин улы Бәҙретдинов 1945 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ы Илеш районы Иҫәнбай ауылында тыуған.

1963 йылдан Илеш районының «Октябрь» колхозында комбайнсы булып эшләй. 1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Демобилизацияланғандан һуң, 1967 йылдан «Октябрь» колхозында комбайнсы булып эшләй. Рәғиб Бәҙретдинов йыл һайын юғары етештереү күрһәткестәренә һәм майлау-яғыулыҡ материалдарын һәм запас частарын экономиялауға өлгәшә. 1976—1980 йылдарҙа СКД-5 комбайнында уртаса 8667 центнер, ә 1981—1983 йылдарҙа — уртаса 9890 центнер иген һуға.

1980 йылда Бәләбәй ауыл хужалығының механизация һәм электрификация техникумын тамамлай. 1986 йылдан Илеш районының Жданов исемендәге колхоздың партия комитеты сәркәтибе вазифаһын үтәй. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 11‑се саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

1990—1992 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводының «Сөн» совхозының директор урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1993 йылдан «Октябрь» колхозында иген ырҙыны машинисы булып эшләй.

1996 йылдан почтальон булып эшләй. 2005 йылдан — хаҡлы ялда.

## Бүләктәре
* 1-се дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1983)
* 2-се дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1979)
* 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1975)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар

*
Ҡонаев Йәүҙәт Сабир улы

**Ҡонаев Йәүҙәт Сабир улы** (; 7 март 1927 йыл) — ғалим-тау инженеры‑геолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1974), профессор (1981). Ҡаҙаҡ ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984) һәм Шоҡан Вәлиханов исемендәге премияһы лауреаты (1971). Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Йәүҙәт Сабир улы Ҡонаев 1927 йылдың 7 мартында Башҡорт АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Баязит ауылында тыуған.

1931 йылда атаһы *Сабирға*, «кулак» мөһире тағылып, ҡатыны *Мәғәфүрә Вәли ҡыҙы* (1895—?), улы Йәүҙәт һәм ҡыҙы *Зифа* (1928—?) менән бергә Себергә — Кемерово өлкәһенең Прокопьевск ҡалаһына һөргөнгә ебәрелә.

1950 йылда Ҡаҙаҡ тау‑металлургия институтын тамамлағандан һуң, шунда эшләй башлай. 1956 йылдан Ҡаҙаҡ тау‑металлургия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.

1964 йылдан Ҡаҙағстан минераль сеймал ғилми-тикшеренеү институтының геология секторы мөдире, ә 1974 йылдан — Ҡаҙаҡ ССР‑ы Фәндәр Академияһының Геология фәндәре институтының ғилми секретары һәм сектор мөдире вазифаһын башҡара.

1970—1974 йылдарҙа Алма-Аталағы К. И. Сатпаев исемендәге Ҡаҙаҡ милли техник университетында уҡытыусы булып эшләй, 1979—1994 йылдарҙа шул уҡ университеттың тарих һәм төбәк геологияһы кафедраһы мөдире вазифаһын үтәй.

Йәүҙәт Ҡонаев — 150 фәнни хеҙмәт авторы, уның фәнни тикшеренеүҙәре төбәк геологияға һәм металлогенияға бағышланған. Ҡонаев тарафынан геология‑разведка эштәрен үткәреү өсөн перспективалы металлогеник, геохимик һәм мәғдән бүлкәттәре айырып күрһәтелә; Башҡортостандың Урал алды һәм Ҡаҙағстан биләмәләрендәге геологик структураларҙың дуғаланып тоташыу характеры нигеҙләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм премиялары
* Шоҡан Вәлиханов исемендәге премия лауреаты (1971)
* Ҡаҙаҡ ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984)

## Хеҙмәттәре
* Полезные ископаемые Казахстана. — Алма-Ата: Казгосиздат, 1956. — 150 с
* Центральный Казахстан — сокровищница полезных ископаемых; О-во по распространению полит. и науч. знаний. — Алма-Ата, 1958. — 37 с.
* Металлогеническая и геохимическая зональность территории Казахстана; АН КазССР, Ин-т геол. наук им. К. И. Сатпаева. — Алма-Ата: Наука, 1976. — 255 с.
* Недра раскрывают тайны. — Алма-Ата: о-во «Знание» КазССР, 1983. — 47 с.
* Геология и полезные ископаемые юго‑востока Тургайского прогиба и Северного Улытау: в 2 т. — Алма‑Ата, 1984. (авторҙаш)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Чобану Ион Константинович

**Чобану Ион Константинович** (; 6 ноябрь 1927 йыл — 2001 йыл) — молдаван совет яҙыусыһы 

## Биографияһы
Ио́н Константи́нович Чоба́ну 1927 йылдың 6 ноябрендә Румыния короллегенә ҡараған Бессарабиялағы Будэй ауылында (хәҙерге Молдавияның Теленешт районы) тыуған.

1947 йылдан КПСС ағзаһы. 1951 йылда — Мәскәүҙә Үҙәк комсомол мәктәбен, 1959 йылда УССР Яҙыусылар союзы ҡарамағындағы Әҙәбиәт курстарын тамамлай. Мәктәптә, нәшриәттә эшләй, 1961—1965 йылдарҙа — Молдавия ССР-ы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе.
 
СССР-ҙың 6—9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты була.

## Ижады
«Кодры» романы авторы (1952—1957, рус теленә тәржемәһе, 1958) — үткән заманда молдован халҡының ауыр тормошон, халыҡтың азатлыҡ өсөн көрәшен, Совет дәүләте менән ҡушылыуын киң һүрәтләй. Икенсе билдәле романы «Күперҙәр» (1966, рус теленә 1968 йылда тәржемә ителгән) — молдован ауылының һуғыштан һуңғы һәм һуғыштан алдағы осор тормошо күрһәтелә. Уның дауамы — «Кукоара» романы (1975).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Октябрь Революцияһы ордены (26.10.1987)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (8.07.1960)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (26.10.1977)
* Миҙалдар
* Молдавия ССР-ның Дәүләт премияһы («Күперҙәр» романы өсөн, 1978)
* Молдавияның халыҡ яҙыусыһы (1984)

## Хәтер
* «Күперҙәр» романы буйынса 1973 йылда фильм төшөрөлдө. Фильмда Волонтир Михай Ермолаевич һәм Боярский Михаил Сергеевич ҡатнаша.
* 2007 йылда Чобануға арнап Молдовияның почта маркаһы сығарыла.

## Әҫәрҙәре
* 
* 
* 
* 
* 

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* «Библус» сайты. Ион Константинович Чобану
Иртәнге аш

**Иртәнге аш** — көн эсендәге беренсе аҙыҡ ҡабул итеү, ҡағиҙә булараҡ, таң атҡандан төшкә тиклем үтә. Туҡланыу буйынса ҡайһы бер белгестәр, иртәнге аш — иң мөһиме, уны үткәреү һимереүгә, шәкәр диабеты, йөрәк өйәнәгенә килтерергә мөмкин тип фаразлай.

## Иртәнге аш йолалары
Төрлө илдәрҙә иртәнге аштың үҙ йолалары бар:

### Европала иртәнге аш

Европала иртәнге ашты әҙерләү Урта диңгеҙ йолаларына барып тоташа. Мотлаҡ рәүештә эҫе эсемлектәр (алкоголһеҙ) һәм ондан бешерелгән ашамлыҡ ҡуялар. Эсемлектәрҙән һөткә өҫтөнлөк бирелә.

### Инглиздәрҙә иртәнге аш
Бөйөк Британияла иртәнсәк бекон, бәшмәк, помидор, икмәк менән ҡурылған йомортҡа һәм пудинг ашайҙар. Әммә хәҙерге ваҡытта классик инглиз иртәнге ашын тик ял көндәрендә йә байрамдарҙа ғына ашай алалар.

### Һиндтарҙа иртәнге аш
Һинд аш-һыуында ноҡот һәм йәшелсәләрҙән әҙерләнгән сабджи ризығына өҫтөнлөк бирелә, уға карри тәмләткестәр ҡатнашмаһы ла ҡушыла.

### Ҡытайҙарҙа иртәнге аш
Ҡытайҙа иртәнге ашҡа еңел ризыҡтар, эсемлектәрҙән пуэр исемле сәй ҡуйыла. Сынаяҡ аҫтына ҙур булмаған өлөштәр менән еләк-емеш, йәшелсә, диңгеҙ продукттары һалына.

### Рус иртәнге ашы
Урыҫтарҙа иртәнге ашты әҙерләү күп ваҡытты алмай. Өҫтәлгә майлы бутҡа, эремсек, сыр, ҡоймаҡ ҡуялар, ҡыҙҙырылған йомортҡа, омлет та булыуы мөмкин. Ғәҙәти эсемлектәрҙән — ҡара сәй, кәһүә, десертҡа бал, ҡайнатма, ҡуйыртылған һөт, ҡаймаҡ, печенье ашайҙар. Йәйге осорҙа шулай уҡ емеш-еләк тә өҫтәлә: алма, армыт, ҡауын һәм ҡарбуз, ҡурай еләге, ер еләге һәм башҡалар.

### Башҡорттарҙа иртәнге аш

Башҡорттар ғәҙәттә иртәнсәк мотлаҡ һөтлө ҡара сәй эсеп, эремсек, бал, төрлө ҡайнатмалар, ҡорот, талҡан ҡушып ашарға мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Карнаухова-Хәсәнова Эльмира Рәмил ҡыҙы

**Карнаухова-Хәсәнова Эльмира Рәмил ҡыҙы** (10 июль 1985 йыл) — Рәсәй шахматсыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында гроссмейстер (2007), Башҡортостандан шахмат буйынса икенсе гроссмейстер (беренсеһе — Денис Хисмәтуллин).

## Биографияһы
Эльмира Рәмил ҡыҙы Карнаухова (Хәсәнова) 1985 йылдың 10 июлендә Баймаҡ ҡалаһында тыуған. 4,5 йәшлек сағында шахмат уйнай башлай. Ҡыҙының һәләтен үҫтереүгә әсәһе бар яҡлап ярҙам итә.

## Спорт карьераһы
* 9 йәшендә тәүге ҙур уңыш ҡаҙана: Төмәндә үткән шахмат буйынса Урал беренселегендә еңеүсе була;
* Күп тапҡырҙар Өфө ҡалаһы һәм Башҡортостан Республикаһы чемпионы;
* Бөтөн шахмат регалияларын яулай: ФИДЕ мастеры, Рәсәйҙең спорт мастеры, халыҡ-ара мастер (2001), халыҡ-ара гроссмейстер (2008);
* VI Бөтә Донъя балалар шахмат олимпиадаһы чемпионы (1998; Истанбул);
* Европа чемпионаттарының бронза призеры (1999, 2000, 2003);
* 20 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында Рәсәй чемпионы (2002) һ. б.;
* 1999 йылда Испанияла донъя чемпионатында вице-чемпион Эльмира Карнаухова үҙенең барлыҡ дәғүәселәрен еңеп, 11 мөмкинлектән 8,5 мәрәй йыйып Ҡытайҙың иң көслө шахматсыһы Се Жунды еңә;
* Шулай уҡ ул 2005 йылда Венгрияла «Еlekes Memorial» Халыҡ-ара турнирында халыҡ-ара класлы мастерлыҡтың икенсе ирҙәр балын йыя;
* Студенткалар араһында Шахмат буйынса III Бөтә Рәсәй йәйге Универсиадаһы еңеүсеһе (Өфө, 2012);
* Ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса Рәсәй кубогының III этабы еңеүсеһе (Һатҡы ҡалаһы, 2012);
* Өфө ҡалаһында һәм Башҡортостан Республикаһында ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса беренсе һәм берҙән-бер халыҡ-ара гроссмейстер;
* Халыҡ-ара белгестәр фекеренсә, Эльмира универсаль стилгә, яҡшы тактик күреүгә, һоҡланғыс спортсы сифаттарына эйә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2001 й. — Ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса халыҡ-ара мастер.
* 2002 й. — Рәсәйҙең спорт мастеры.
* 2008 й. — Ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса халыҡ-ара гроссмейстер.

## Белеме
* Өфө дәүләт нефть техник университетында (УГНТУ), инженер-программист һөнәрен ала.

## Ҡыҙыҡһыныуҙары
* Ҙур теннис
* Экстремаль спорт төрҙәре
* Автомобилдәр
* Сәйәхәт итеү

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Интервью с Эльмирой Карнауховой — победительницей 3 Этапа Кубка России по шахматам , 29.09.2012 
* Шахматная корона Эльмире к лицу 
* В Уфе состоялась городская интеллиада 
* Любители против метров
* Уикенд на черно-белом поле 
* Профиль шахматиста
Нелли Чобану

**Не́лли Чоба́ну** (), тулы исеме **Неля Чобану-Мэрджиняну** () (28 октябрь 1974 йыл; Молдавия, Кантемир районы, Кания ауылы) — молдаван йырсыһы.
Молдова Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001).

## Биографияһы
Нелли Чобану Тирасполь музыка колледжын тамамлай. 1993 йылда үҙенең ағаһы менән бергә «Master Dinamit» дуэтында тәү башлап сығыш яһай.
1994 йылда «Иртәнге йондоҙ» конкурсында профессиональ сәхнәләге беренсе сығышы 19 йәшлек ҡыҙ өсөн еңеү менән тамамлана — фестивалдең беренсе урыны. 1996 йылда Молдовала «Maluri de Prut» конкурсындағы сығышы илдең иң яҡшы йәш эстрада йырсыһы статусын нығытты.
1997 йылда «Mamaia 97» конкурсында Нелли өсөнсө премияны ала, ә уның менән бергә Румынияла үҙенең музыкаль һәм артислыҡ таланты менән танылыу яулай. 1998 йылдағы «Бер диңгеҙ дуҫтар» конкурсынан һуң, өсөнсө урын яулаусы Нелли Чобану тауышы Ялтаның бөтә Ҡара диңгеҙ яры буйында яңғырай. 1999 йылда «Voice of Asia» фестивалендә Нелли икенсе урынды яулай. Шул уҡ йылда «Vladimir Ivasiuk» фестивалендә беренсе премияны ала һәм Украина тамашасыһында абруй ҡаҙана.
2000 йылда Белоруссияла абруйлы «Славян баҙары» конкурсында Нелли шау-шыулы уңышҡа өлгәшә һәм фестивалдең беренсе премияһын ала. 2002 йылда «Апрель яҙы» (Төньяҡ Корея) фестиваленең алтын призын ала. 2003 йылда Юрмалала «New wave» фестивалендә Нелли Чобану икенсе урынды яуйлай. Был фестиваль ваҡытында Нелли Чобану иң күп һандағы маҡтау баһаламаһына лайыҡ була. Шул уҡ 2003 йылда «Клавдия Шульженко» конкурсында гран-при яулай.
Нелли Чобану көнбайыш һәм Рәсәй эстрада йондоҙҙары менән бер сәхнәлә сығыш яһай, уның концерттары бер нисә йыл алға бүлеп яҙып ҡуйылған һәм Көнсығыш һәм Көнбайыш Европа илдәрендә, Ҡытайҙа, Кореяла үтә.
Һуңғы бер нисә йылда йырсы 4 альбом сығарҙы, бишенсе альбомды сығарырға әҙерләнә. Һуңғы альбомына Евровидение 2009 өсөн әҙерләнгән «Hora din Moldova» (Вячеслав Данилюк музыкаһы, Андрей Гаджиу һәм Нелли Чобану һүҙҙәре) йыры инә.
Хәҙерге ваҡытта Нелли Чобану Молдовала иң абруйлы эстрада йырсыһы булып тора. Ул — һәр йылғы VIP премияһын алты тапҡыр яулаусы. 2007 йылдан алып телевидениелә Молдовала иң популяр музыкаль программаларҙың береһе «Vedete la bis» («Звезды на Бис») тапшырыуын алып бара.

## Нелли Чобану «Евровидение 2009»-ҙа

2006 йылда Нелли Чобану әсәй була (Мирелла-Кристиана ҡыҙы тыуа), һәм үҙенең «Евровидение 2009»-ҙағы сығышын яратҡан ҡыҙына арнай.
2009 йылдың май айында Нелли Мәскәүҙә «Евровидение» конкурсында Молдова исеменән сығыш яһай, финалға сыға һәм һөҙөмтәлә 14-се урын ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт

Евровидение 2009 ҡатнашыусылары