open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күк көртмәле

**Күк көртмәле** () — йылтыр ваҡ япраҡлы, алһыу сәскәле, ҡыҫҡа һабаҡлы ҡыуаҡ үҫемлек.

## Атамаһы
Фәнни һәм фәнни-популяр әҙәбиәттә **һаҙ күк көртмәлеһе**, **батҡыл күк көртмәлеһе**, **тәбәшәк күк көртмәле** тигән варианттар осрай.

Урыҫ телендә уның атамалары күп төрлө: *водопьянка, голубец, голубица, гонобоб, гонобо́бель, гонобой, гоноболь, дураха, дурника, дурниха, дурница, пьяная ягода, пьяника, пьяничка, пьяница, синий виноград, синика.*

## Таралыуы
Был төр Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм һалҡын климатлы, тундралы, урманлы зоналарында һәм тауҙарҙың өҫкө бүлкәтендә, йыш ҡына һаҙлыҡлы, торфлы бөтә төбәктәрендә осрай. Евразияла көнбайышта Исландиянан һәм Бөйөк Британиянан алып Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышына һәм Японияға тиклем таралған (көньяҡ ареалы — Испания, Италия, элекке Югославия илдәре , Төркиә, Монголия). Төньяҡ Америкала — Алясканан Ньюфаундлендҡа тиклем үҫә (көньяҡта — Калифорнияға).

Йылға, шишмәләр буйында ваҡ майҙандар биләһә, Байкал аръяғында, мәҫәлән, тиҫтәләрсә кв. километр майҙандарҙа үҫә.

## Агротехника
Күк көртмәле — талымһыҙ үлҫемлек, ҡоротҡостар һәм ауырыуҙар менән зарарланмай тиерлек.

Күк көртмәле әсе тупраҡ ярата (pH 4—5)), шуға күрә әселек кимәлен даими күҙәтеп торорға кәрәк. Бигерәк тә дымға талапсан. Күк көртмәленең тамырҙары таралған тупраҡ ҡатламы 20 см тәрәнлеккә тиклем һәр ваҡыт дымлы булырға тейеш, ләкин ул артыҡ һыулы ерҙе яратмай.

## Шулай уҡ ҡара
* *Голубика Эши*
* *Голубика высокорослая*

## Әҙәбиәт
* 
* 
*  — УДК 582.912.42

## Һылтанмалар

* ГОСТ Р 54696-2011. Черника и голубика свежие. Технические условия

## Иҫкәрмәләр
Ике өйлө үҫемлектәр

Сәскәле үҫемлектәрҙең күпселегендә сәскәһенең һеркәстәре лә, емешлектәре лә була. Улар ике енесле сәскәләр (ҡуш енесле).

Ләкин ҡайһы бер үҫемлек сәскәләрендә тик емешлектәр — емешлекле сәскәләр, ә икенселәрендә — тик һеркәстәр — һеркәсле сәскәләр була. Ундай сәскәләр — айырым енесле сәскәләр.

Ҡыяр, кукуруз кеүек үҫемлектәрҙе бер өйлө үҫемлектәр тип атайҙар, сөнки емешлекле һәм һеркәсле сәскәләре бер үк үҫемлектә урынлашҡан.

Киндер, тирәк, ҡуҙғалаҡ, өйәңке, кесерткән, һырғанаҡ һәм талды ике өйлө үҫемлектәр тип атайҙар.

Уларҙың һеркәсле сәскәләре бер үҫемлектә булһа, емешлекле сәскәләре башҡа үҫемлектә урынлашҡан. Күрәндең ҡайһы бер төрҙәре, шулай уҡ, ике өйлө үҫемлеккә инә.

Шулай итеп, **Ике өйлө үҫемлектәр**- һеркәсле сәскәләре бер үҫемлектә булһа, емешлекле сәскәләре башҡа үҫемлектә урынлашҡан үҫемлектәртәр ул.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һеркәләнеү
* Һеркә

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Г. Д. Зәйнуллина. Урыҫса-башҡортса башҡортса-урыҫса умартасылыҡ һүҙлеге. — Өфө, 2001. — тираж 3000 экз.
Ҡыңғырау сәскә

**Ҡыңғырау сәскә** () — ҡыңғырауға оҡшап торған күк, зәңгәр сәскәле күп йыллыҡ үҫемлек.

## Төрҙәре

}
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , или Рапунцель
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|}


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
* Колокольчик на сайте *Энциклопедия декоративных садовых растений*
Алаҡас турғайҙар

**Алаҡас турғай һымаҡтар** (,  — турғай һымаҡтар отрядендәге иң ҙур ғаилә; Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәйгән 12 000 самаһы төргә бүленә торған ваҡ ҡоштар.
Ябай арса

**Ябай арса, ноҡот** () — арсалар ғаиләһендәге ҡыуаҡ үҫемлек.

## Ботаник яҙма
thumb|left|
Ваҡ япраҡлы, алһыу күк сәскәле ҡыуаҡ үҫемлек; бал ҡорттары уның татын да, һеркәһен дә яратып йыя; шәкәрлелеге 100—150 кг/га. Май айында сәскә ата.
Балы бик яҡшы антисептик, бронхиаль астма, ҡан таҙартыу һәм һейҙек ҡыуҙырыу өсөн халыҡ дауаһында киң ҡулланғандар. Шулай уҡ бөйөрҙәрҙә таш булғанда, ревматизм ваҡытында һәм подаграла табиптар арса балы менән сәй эсергә тәҡдим итә.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

*  Проверено 11 февраля 2009 г.
*  Проверено 11 февраля 2009 г.
* 
*  Проверено 11 февраля 2009 г.
* ''Вереск'' в Энциклопедии декоративных садовых растений
* ''Вереск''  на сайте agbina.com
Дөйә тубылғыһы

**Дөйә тубылғыһы** () () - ҡуҙаҡлылар ғәиләһенә, йәғни күбәләк сәскәлеләр ғәиләһенә ҡараған ваҡ япраҡлы, сәнскекле үлән.

## Химик составы
Үләндә флавоноидтар, сапониндар, шәкәр, туҡыусы матдәләр, С витамины , К витамины һәм В төркөмө, каротин, урсол кислотаһы, алкалоидтар табы, эфир маҙары,  буяу матдәләре, ыҫмала бар.

## Һылтанмалар
* 
*  Проверено 11 февраля 2009 г.
*  Проверено 11 февраля 2009 г.
Торна һымаҡтар

**Торна һымаҡтар** (, ) — йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә йәшәйгән, ғәҙәттә тауыҡ һымаҡтар менән ракша һымаҡтар арһында һанап йөрөтөлә торған ҡоштар отряды.

## Әҙәбиәт
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Ҡупшыҡайҙар

**Көйәҙ турғайҙар, ҡупшыҡайҙар, һылыуҡас турғайҙар** — Европала, Азияның көньяғында һәм Төньяҡ Африкала йәшәй торған, аҡ, ҡара, көрән-ҡыҙыл, аҡһыл-көрән һәм һары төҫтәр ҡатыш ала булған һайраусы турғайҙар ырыуы.

Ағас һәм ҡыуаҡтарҙа, яр буйындағы үләнле әрәмәлектә оялайҙар. Баҡсалардҙа һәм парктарҙа йәшәйҙәр. күсмә ҡоштар. Һары башлы кәрлә турғай йыл дауамында йәшәй. Һоро, ҡоңғорт, йәшкелт-һары төҫтә булалар. Кескенә башлы, нескә тура суҡышлы. Ҡанаттары төрлө ҙурлыҡта. Түңәрәкләнеп килгән йә иһә киртләч ҡойроҡло. Әрәмә сыпсыҡтары йәшерен тормош алып бара, уларҙы һайрауҙары буйынса, фәҡәт оялау һәм бала сығарыу ваҡытында ғына күрергә мөмкин. Әлеге ҡоштарҙың оялары яһалыуы һәм урынашуы буйынса күп төрлө. Күбеһенсә — асыҡ, каса һымаҡ. Ерҙән бейек түгел — ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың ҡыуыш кәүсәһендә (әрәмә турғайы) йәки оҙон үлән һабаҡтары араһында (ҡамыш турғайы) урынлашалар. Ҡарағай турғайы ер өҫтөндәге ояларын эргәһенән керә торған ҡыуыш формаһында яһайҙар. 4—7 йомортҡа һалалар. Ҡамыш һәм ҡарағай турғайҙары бары тик хайуан аҙыҡтары: бөжәктәр һәм уларҙың личинкалары, үрмәксе һымаҡтар, ваҡ моллюсклар менән, ә ҡалғандары еләк һәм ваҡ сүп үлән орлоҡтары менән туҡланалар. Зарарлы бөжәктәрҙе юҡ итәләр. Август аҙағында әрәмә турғайҙары ҡышлау өсөн осоп китә башлайҙар.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. — Ҡазан, 2008 

## Әҙәбиәт
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Ҡаҙ һымаҡтар

**Ҡаҙ һымаҡтар** () — ер йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә һыуҙа йөҙөп йәшәй, бәпкә сығара, төрлө аҙыҡ менән туҡлана торған, ҡырлас күкрәклеләрҙән булған ҡоштар отряды; уға ҡаҙҙар, аҡҡоштар, өйрәктәр һ. б. инә.
Ҡаҙ һымаҡтарҙың ауыл хужалығы өсөн әһәмиәте ҙур.

## Әҙәбиәт
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)

## Һылтанмалар
* Рабочая группа по гусеобразным Северной Евразии
Тартай һымаҡтар

**Тартай һымаҡтар** (, ) — ҡашҡалаҡ, көтөүсе тартай, һыу тауығы, тартай һәм башҡа ҡоштарҙы эсенә ала торған ҡоштар ғаиләһе.

## Әҙәбиәт
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)

## Һылтанмалар
* Пастушковые на сайте water-birds.narod.ru
* Пастушковые на сайте www.floranimal.ru 
* Пастушковые на сайте bird.geoman.ru
* Водяные пастушки в ЭСБЕ
Сираж һымаҡтар

**Сираж һымаҡтар** () — ике өлөшлөләр класындағы үҫемлектәр ғаиләһе. Күп йыллыҡ үләндәрҙе, ҡыуаҡтарҙы һәм ағастарҙы берләштерә.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Эт муйылы һымаҡтар

**Эт муйылы һымаҡтар** () — ике өлөшлөләр клаcындағы үҫемлектәр ғаиләһе. Был ғаилә 50—55 ырыу һәм 870—900 төрҙө берләштерә.

## Ырыуҙары
Исемлек Кбю королбь ботаник баҡсаһымәғлүмәте нигеҙендә төҙөлдө *Vascular Plant Families and Genera* , 1992.
}
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
|}

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*  
* 
* ''Семейство крушиновые (Rhamnaceae)'' в Биологической энциклопедии 
* Крушиновые  на *Watson, L., and Dallwitz, M.J.* 1992 onwards. The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval. Version: 24th October 2009
Һаҡ

**Һаҡ, суҡ, кескәй ябалаҡ, турғай япалаҡ** ( ) — ваҡ өкө.

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ҡолаҡһыҙ йомро башлы иң бәләкәй ябалаҡ. Ултырғанда, ҡойроғон күтәрә биреп, ян-яғына әйләнгеләй. Осҡанда киң генә ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырт яғы аҡ төртөклө ҡара-ҡуңыр, кәүҙәһенең аҫ яғы буй-буй көрән өҙөк һыҙыҡлы аҡ төҫтә. Башҡа ябалаҡтарҙан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.

Тән оҙонлоғо — 15—19 см, ҡанаттары йәйелгәндә— 35—40 см, ҡанат оҙонлоғо — 9—11 см, ауырлығы — 55—80 г. Инә ҡош ата ҡоштарҙан ҙурыраҡ.

Суҡышы ҙур, һары; тырнаҡтары ныҡ, ныҡ бөгөлгән, ҡара йәки һары, ләкин ул саҡта остары ҡара төҫтә. Аяҡ бармаҡтары тырнағына тиклем ҡуйы ҡауырһын менән ҡапланған.

## Тауышы
Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «суууҡ-суууҡ» йәки киҫкен генә тауыш сығара: «ҡыуыйт».

## Йәшәү рәүеше
Башҡа тайга ябалаҡтары кеүек, һаҡтар ҙа көндөҙ ҙә, таң менән дә, эңерҙә лә һунар итә.

Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Башлыса сысҡандар, һирәкләп ваҡ ҡоштар, эре бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. 4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡос кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.

Ул үҙе ҙурлыҡтағы хайуандарға һөжүм итеүҙән ҡурҡмай. Ҡайһы саҡта ябалаҡ йыртҡыстың башын ғына, баш мейеһен һәм күҙҙәрен ашай, ҡалғанын ташлай. Ҡош балаларының туҡланыу рационында бөжәктәр ҙә була. Ябалаҡ 1,5—4 км² майҙанда һунар итә. Һаҡтар йыш ҡына аҙыҡ-түлек туплай, бигерәк тә ҡышын уларҙы ояһына йыя. Шуға күрә ябалаҡтың ояһында һәр ваҡыт ҡалдыҡтар — ҡыр сысҡандарының тиреһе, ҡоштарҙың ҡауырһындары була.

## Таралыуы
Һаҡ тик Европала һәм Азияла ғына таралған. Скандинавияның үҙәгендә һәм көньяғында (Поляр түңәрәккә тиклем), Үҙәк һәм Көнсығыш Европа (Сербия, Төньяҡ Италия һәм Пиренес) тауҙарында, Рәсәйҙә, шулай уҡ Монголияның төньяҡ өлөшөндә һәм Маньчжурияла йәшәй. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә Кольский ярымутрауы һәм Архангельск өлкәһе урмандарының төньяҡ сигенә барып етә. Себерҙә Байкалдың төньяҡ өлөшөнә һәм Сахалинға тиклем көнсығыштараҡ, көньяҡта Карпатҡа, Смоленскиға, Рязань, Тула өлкәләренә, Боғоросланға, Төмәнгә, Алтайға, Саянға, Байкал аръяғына, Уссури бассейнына тиклем таралған. Һай — ултыраҡ ҡош, ләкин һалҡын ҡыштарҙа ҡайһы берҙә көньяҡҡа күсә, йәш ҡоштар шулай уҡ көҙөн һәм ҡышын күсеп йөрөй. Бейек тауҙарҙа, башлыса ылыҫлы урмандарҙа йәшәй.

## Һаҡланыу статусы
Һаҡ Беларусь Республикаһының Ҡыҙыл китабына IV тигән статус менән индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* База данных «Позвоночные животные России»: воробьиный сыч
* World Owl Trust
* The Owl Pages
* Сычик. Фоторепортаж
Барҡылдаҡтар

**Барҡылдаҡтар, мышар турғайҙары** (, ) — ер йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә йәшәй, төрлө тауыштар сығарып һайрай торған эре турғайҙар ғаиләһе.

## Әҙәбиәт
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Турғай һымаҡтар

**Турғай һымаҡтар** () — ваҡ һәм урта ҙурлыҡтағы ҡоштарҙы берләштергән, 5 400 төрҙө берләштергән, иң ҙур ҡоштар отряды. Турғай һымаҡтар йәшәү рәуеше, тереклек шарттары, ем табыу ысулы яғынан күп төрлө. Бөтә донъяға таралғандар.

## Әҙәбиәт
* Биологический энциклопедический словарь / Под ред. М. С. Гилярова. — 2-е изд., исправл. — М.: Большая российская энциклопедия, 1995.
Podicipedidae

**Сыпҡайҙар** (, ) — һыуыҡ илдәрҙән башҡа бөтә илдәрҙә осрай, ваҡ балыҡтар, тәлмәрйендәр һ.б. менән туҡлана, ояһын һыуҙа йөҙөп йөрөй торған итеп яһай торған һыу ҡоштары ғаиләһе.

## Әҙәбиәт
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
Һаҙ ябалағы

**Һаҙ ябалағы**, бупылдаҡ, бипапай — (болотная сова)

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан бәләкәйерәк. Башлыса ерҙә йөрөй, ағасҡа һирәк ҡуна. Көндөҙ ҙә һунар итә. һырты һарғылт ерән, ҡорһаҡ яғы аҡ. Бөтә кәүҙәһе буй-буй ҡара-көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған. Башында бер-береһенә яҡын урынлашҡан бәләкәй генә ҡолаҡтары бар. Күҙҙәре һары. Өкө ябалағынан ҡолаҡтары бәләкәй булыуы һәм һары күҙҙәре менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы тоноҡ: «бу-бу-бу» һәм «ҡъяу-ҡъяу».

## Йәшәү рәүеше
Шарлыҡтарҙа, ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Сысҡан аулай. Күсмә ҡощ. Киң генә таралған. Ерҙә, ағас төптәрендә, тамыр араларында оялай. З—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Сысҡандарҙы ҡырып, файҙа килтерә
Һупайҙы

**Һупайҙы, ҫупайҙы, һупылдаҡ, һупылдаҡ ябалаҡ, һупа япалаҡ.** (мохноногий сыч) (Aegolius funereus) 

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡОсҡан -ҡоштоң оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана. Башы ҙур, йомро. Ҡолаҡтары юҡ. һырты эре аҡ таплы көрән. Ҡорһаҡ яғы буй-буй көрәнһыу ерән таплы һарғылт аҡ. Аяҡтары тырнаҡтарына тиклем йөн менән ҡапланған. Күҙҙәре һары. Байғоштан ҙурыраҡ* булыуы, асығыраҡ төҫө менән айырыла. 

## Тауышы
Тауышы көслө генә: «һуп-һуп-һуп» һәм «ва-ва-ва». 

## Йәшәү рәүеше
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Сысҡандар, бөжәк¬тәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған.

Ағас ҡыуыштарында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡоротҡостарҙы ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

* **Шарлыҡ** — һаҙлыҡтағы урман.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9
Байғош

**Байғош** *байҡош, байғош, ябалаҡ, бәүелсәк япалаҡ* (домовой сыч) (Athene noctua)

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡолаҡһыҙ йомро башлы бәләкәй ябалаҡ. Кеше яҡын килһә, кәүҙәһен турайтып, бәүелә башлай, һырты аҡ таплы ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы буй-буй көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған аҡ төҫтә, һупайҙынан бәләкәйерәк булыуы, ҡарараҡ төҫө менән айырыла.

## Тауышы
Нескә генә һыҙғыра: «тйү-тйүү» йәки киҫкен генә тауыш бирә: «ҡыуыйт».

## Йәшәү рәүеше
Ташлы, йырғанаҡлы урындарҙа, төрлө иҫке ташландыҡ ҡоролмаларҙа йәшәй. Сысҡандар, бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Өңдәрҙә, таш ярыҡтарында, сарҙаҡтарҙа оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ҡротҡостарҙы ҡырып, файҙа килтерә.

## "Урал батыр"ҡобайырынан өҙөк
Урал тынламаҡ булған,

Һуңғы ҡат һынамаҡ булған

«Намыҫ тапар ир булһа,

Өмөтө булмаҫ көнөнән;

Ил быуынын һанаған

Көнөн айырмаҫ төнөнән:

Йыртҡыс булған йәндәргә

Ҡара төнө көн булыр,

Күҙе ҡалғыр байғошто

Төндә аулап, шат булыр.
## Башҡорт халыҡ ижадында һәм әҙәбиәттә байғош тураһында мәҡәлдә, әйтемдәр
*   Тырыш тәкә һуйыр, байғош йүкә һуйыр.
*   Байғош оң ояһын хоҙай ҡора.
*   Мин байғоштоң, әйтһәм дә, баһаһы юҡ, һүҙемдең ҡәҙере китеп өнөм осҡан. М. Аҡмулла
 == Архитектурала һәм әҙәбиәттә байғош образы ==
Беҙҙең э.т. V  быуаттан бирле Элладаның (Греция) баш ҡалаһы Аҫинаның башняһы символы.

Санскрит һүҙлегендәге атамаһы башҡортса "өкө" атамаһына яҡын килә: Hakka, uluka-1) сова 2) эпитет Индры

Байғош өкө - Ябалаҡтың бер төрө (Р.:домовой сыч).Өкө ябалағы-(Р.:сова)-ябалаҡтар ғаиләһенә ҡараған, буй-буй ҡара таптары булғанерән һоро төҫтәге, өкөнән саҡ ҡына бәләкәйерәк ҡолаҡлы йыртҡыс ҡош; ябалаҡ.
2.Күсм. Ҡыҙғаныс, меҫкен хәлдәге кеше. Мәҡәл.

hari-locana-1. Желтоглазый 2. Сова

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
* «Лесная энциклопедия» том второй. Гл. ред. Воробьев Г. И.; Ред. кол.: Анучин Н. А., Атрохин В. Г., Виноградов В. Н. и др. Издательство «Советская энциклопедия» 1986 г.
* Пукинский Ю. Б. Жизнь сов. Л. Издательство Ленинградского университета. 1977 г.

## Һылтанмалар
* База данных «Позвоночные животные России»: мохноногий сыч 
* Ленинградский зоопарк 
* Красная книга Бурятии
Деми Ловато

**Деметрия Девонн «Деми» Ловато** (; 20.8.1992) — американ актрисаһы, йырсы. «Дисней» компанияһының «Йәйге лагерҙа рок» һәм «Йәйге лагерҙа рок 2» фильмдарындағы Митчи Торрес ролен башҡаруы менән таныла. Шулай уҡ ул Дисней каналының «Санниға өмөт бирегеҙ» сериалында ҡатнаша. 2009 йылда Деми «Принцессаларны һаҡлау программаһы» фильмында төп ролдәрне башҡара. Тағын ул «Барни һәм дуҫтар» сериалында кескенә генә роль башҡара.

Йырсы буларак, Деми үзенең альбомын *[[Don’t Forget]]* 2008 йылдың 23 сентябрендә сынара. Ул Billboard 200 рейтингында икенсе урын ала. Беренсе атнада 89 000 күсерелмә сатыла. Аннан соң 473 000 пластинка. Үзенең интервьюһында Ловато альбомны 10 көн өсендә ясаулары турында әйтә. 2009 йылдың 21 июлендә икенсе альбом *[[Here We Go Again (Деми Ловато альбомы)|Here We Go Again]]* сыға. Беренсе атнада 108 000 күсерелмә һатыла, был альбом исә Billboard 200 исемлегендә беренсе урын ала.

## Биографияһы
Деметрия Девонн Ловато 1992 йылдың 20 августыңда АҠШ-тың Техас штатындағы Даллас ҡалаһында тыуа. Атаһы — Патрик Ловато, әсәһе — Дианна Харт де ла Гарца.

## Награды и номинации
*Төп мәҡәлә: Список наград и номинаций Деми Ловато<sup>[en]</sup>*

## Дискография
*Төп мәҡәлә: Demi Lovato discography*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт
Һөмәй

**Һөмәй, һөмәй ҡош, һаҡалтай ябалаҡ**(Бородатая неясыть) () һөиәйҙәр ғаиләһендәге эре ҡош. Ҡанат йәйелеше метр ярымға етә.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан бәләкәйерәк. Тауышһыҙ яй ғына оса торған ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө һорғолт көрән, ҡорһаҡ яғы ҡара, ә һырт яғы аҡһыл һары таптар менән сыбарланған, йөҙөндә ҡара түңәрәк һыҙыҡтары бар. Тамағы ҡара, күҙҙәре һары. Башында ҡолағы юҡ. Башҡа ябалаҡтарҙан битендәге түңәрәк һыҙыҡтары менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы тоноҡ һәм шомло: «һу-һу-һууу».

## Йәшәү рәүеше
Ҡуйы һәм бейек ағаслы урмандарҙа йәшәй. Ваҡ хайуандар һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ояһы ағас башында була. З— 4 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Кимереүсе йәнлектәрҙе ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә.

## Галерея


Рәсем:Bartkauz 0504021 w.jpg|Төрҙәше *S. n. lapponica*
Рәсем:Puštík vousatý.jpg|Ҡышҡы ҡауырһында
Рәсем:Strix nebulosa nebulosa.jpg|*S. n. nebulosa* осҡан ваҡытта
Рәсем:Bartkauz_(Strix_nebulosa)_-_Weltvogelpark_Walsrode_2012-001.jpg|*S. n. nebulosa* Weltvogelpark Walsrode
Strix nebulosa lapponica MHNT.ZOO.2010.11.158.1.jpg |*Strix nebulosa lapponica* 


## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* 
* База данных «Позвоночные животные России»: бородатая неясыть
Ҡауҡылдаҡ ябалаҡ

Ҡауылдаҡ ябалаҡ (Длиннохвостая неясыть )() - ябалаҡтар ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Осҡанда киң ҡанаттары һәм һалыныңҡырап торған оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таптар, менән сыбарланған һарғылт һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй таплы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә, һоро ябалаҡтан ҙурыраҡ булыуы һәм оҙон ҡойроғо менән айырыла. 

## Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «һу-һу-һу» йәки «һау-һау-һау». Эт өргән тауыш сығара.
Ата ҡоштоң йыры("Һайрауы")"уув-ув-ув", инә ҡоштоҡо - "ыы-ыу-ыу-ыу"
## Йәшәү рәүеше
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Кимереүселәр, ваҡ ҡоштар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас башында, ҡайПы ваҡыт ағас ҡыуышында була. 3—4 бөртөк аҡ йомортҡа һала'. Сысҡандарҙы ҡырып, бер аҙ файҙа килтерә.
= Һылтанмалар =
* 
* База данных «Позвоночные животные России»: длиннохвостая неясыть 
* Фауна Самарской Луки: Длиннохвостая неясыть
Һоро ябалаҡ

**Һоро ябалаҡ **(Серая неясыть) () — ябалаҡтар ғаиләһендәге, уртаса ҙурлыҡтағы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарға ҙурлығында. Осоп барған ҡоштоң киң ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таплы һарғылт һоро йәки ерән-һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй өҙөк һыҙыҡлы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә. Ҡауылдаҡ ябалаҡтан бәләкәйерәк, ҡойроғо ҡыҫҡа булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы көслө: «ху-ху-хууу» йәки киҫкен «ҡуйт».
left|thumb|150px|Инә ҡош тауышы

## Йәшәү рәүеше
Урманда йәшәй. Төп аҙығы — ҡыр сысҡандары. Ултыраҡ ҡош. Ҡайһы ваҡыт аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында, һирәкләп ағас баштарында осрай. 2—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Сысҡандарҙы ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

## Һылтанмалар
* 
* База данных «Позвоночные животные России»: серая неясыть 
* Прямая веб-трансляция из дупла неясыти на сайте эстонского орнитологического общества: http://www.eoy.ee/kodukakk/kakukaamera/ 
## Әҙәбиәт
Күк ҡарға

**Күк ҡарға, күк ҡош, күксәй** (Сизоворонка)() — эре ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Дөйөм төҫө күкһел йәшел. Арҡаһы көрәнһыу ҡыҙыл, ҡанаттарының осо ҡара. Ҡанаттары йәшел, башы һәм кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө йәшкелт зәңгәр, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән асыҡ зәңгәр һыҙыҡтар үтә. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. 

## Тауышы
Киҫкен һәм көслө генә ҡысҡыра: «рааҡ-рааҡ». 

## Йәшәү рәүеше

Ҡыуаҡлы ялан, ҡоро ҡарағайлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә кош. һирәк осрай. Ерҙәге өңдәрҙә йәки ағас ҡыуыштарында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.

## Туҡланыуы
Бөтә нәмәне ла ашай торған ҡош. Бигерәк тә эре бөжәктәргә өҫтөнлөк итә. Саранча, ҡуңғыҙҙар, кәҫәрткеләр, баҡалар, ҡырҡаяҡтар. Ҡайһы саҡ ваҡ кимереүселәргә лә һунар итә. Көҙгөһөн баҡса емештәренә төшөп аҙ-маҙ зыян килтерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* БСЭ

## Һылтанмалар
* База данных «Позвоночные животные России»: сизоворонка
Ҡара тумыртҡа

**Ҡара тумыртҡа, ҡара туҡран** (урыҫ. желна) ()

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарға ҙурлыҡ. Беҙҙең яҡтағы ин, ҙур тумыртҡа. Осҡанда оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана. Тоноҡ ҡара төҫтә. Түбәһендә ҡыҙыл бүрке бар, Күҙҙәре ҡыҙыл. Башҡа тумыртҡаларҙан ҙурлығы, ҡара төҫө менән айырыла.

thumb|left|Йәш тумыртҡа

## Тауышы
Тауышы: «кли-кли-кли» йәки ҡарлыҡҡан «күәәә».

## Йәшәү рәүеше
Бейек ағаслы ҡуйы урманда йәшәй. Ағас бөжәктәре, ҡарағай һәм шыршы орлоҡтары менән туҡлана. Улаыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. 3—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә. Солоҡ һәм умарта хужалығы өсөн бер аҙ зыяны бар.
thumb|right|Ҡара тумыртҡа эшкәрткән ағас
thumb|300px|Ата ҡош себештәре менән

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

*  
* 
*
Йәшел тумыртҡа

**Йәшел тумыртҡа', йәшел туҡран** (, ) — тумыртҡалар ғаиләһендәге ҡош.

## Тасуирлама
Буҙ тумыртҡанан ҙурыраҡ. Оҙонлоғо 33—36 см, ҡанаттарының ҡоласы 40—44 см, ауырлығы 150—250 г.  Һырты-көрәнһыу һарғылт йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы йәшкелт аҡ. Ҡанаттарының һәм ҡойроғоноң осо аҡ төртөклө ҡара. Ҡорһағында арҡыры һорғолт йәшел һыҙыҡтар бар. Буҙ тумыртҡанан йәшел төҫө һәм түбәһе тоташ ҡыҙыл булыуы менән айырыла.  Суҡышы аҫтында  «мыйыҡ» һымаҡ йөн һыҙаты бар, ата ҡоштоң ул ҡара ҡайма менән ҡыҙыл төҫтә, ә инә ҡоштоң ҡара. Суҡышы ҡарағусҡыл.  Енси  диморфизм һиҙелерлек түгел, ата һәм инә ҡоштар башлыса «мыйыҡтарының» төҫө менән айырыла. Енси өлгөрмәгән йәш ҡоштарҙың ҡауырһындары йыш ҡара сыбар таптар менән,  «мыйыҡтары» үҫешмәгән.

## Тауышы
Тауышы көслө: «киәй-киәй-киәй».

## Йәшәү рәүеше
Урманда йәшәй. Ағас бөжәктәре, ҡырмыҫҡалар менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерһә, ҡырмыҫҡаны, уның күкәйҙәрен ашап, зыян итә.

Нигеҙҙә киң япраҡлы урмандарҙа, баҡсаларҙы, парктарҙа тереклек итә. Ҡатнаш һәм ылыҫлы урмандарҙа һирәк осрай. Ярым асыҡ ландашафтарға өҫтөнлөк бирә. Урман йырындарында, шулай уҡ һыубаҫар имәнлектәрҙә һәм ереклектәрҙә урынлаша. Йыш ҡына урман ситендә, һирәк ағаслыҡта, асыҡ киңлек менән аралашҡан урман утраусыҡтарында осрай. Оя ҡороу өсөн ҙур ҡырмыҫҡа иләүенең булыуы шарт, сөнки унда төйәкләнеүселәр ҡоштарҙың яратҡан аҙығы булып тора. Бик һаҡ, бигерәк тә оя ҡорған мәлдә.

Март урталарынан апрелдең 20-ләренә тиклем күрергә була, был осорҙа ҡарығыу осоштары һәм көслө тауыштары хас. Кавказ тауҙарында диңгеҙ кимәленән  3000 м бейеклектә, 1500 м тиклем көнсығыш Альптарҙа, 2100 м тиклем көнбайыш Альптарҙа осрай. Ҡалын ҡар япмаһы булған райондарҙа тиҙ бирешә.

## Таралыуы
### Ареалы

Евразияның көнбайыш, Төркиәнең урта диңгеҙ ярҙары буйына тиклем Скандинавияның көньяҡ өлөшөндә, Кавказ арты илдәрендә, Төньяҡ Иранда һәм Төркмәнстандың көньяғында таралған. Рәсәй территорияһында ареалы төньяҡта Фин ҡултығының көньяҡ яр буйҙары, Ладога күле, Кама йылғаһы тамағы, көнсығышта Волга үҙәне менән сикләнә. Европала ҡитға сиктәрендә Ирландияның  төньяҡ һәм көнсығыш өлөшөндә, Макаронези утрауҙарында һәм Урта диңгеҙҙең ҡайһы бер  утрауҙарында был ҡоштар юҡ.

## Рәсемдәр

Image:Grünspecht Picus viridis.jpg|
Image:Picus viridis juv(ThKraft).jpg|
Image:Green woodpeckers feeding in Bristil, UK.jpg|
Image:Picus viridis eggs.JPG|
Image:Zlnazel1.jpg|
Image:Formica rufa a1.jpg|
Леди Гага

**Сте́фани Джоа́нн Анджели́на Джермано́тта** (, 28 март 1986 йыл), Ле́ди Га́га булараҡ киңерәк билдәле (англ. Lady Gaga) — АҠШ йырсыһы, бейеүсе, ди-джей, композитор.

Биш Гремми премияһын, 30 MTV премияһын, Эмми премияһын яулаусы, глэм-рок, диско, электро, R&B, Мадонналар, Майкл Джексондың тәьҫире менән ҡушылған бейеү поп-музыкаһын башҡарыусы.

Уның The Fame (2008) дебютант альбомы халыҡ-ара хитҡа әйләнде.

Сингл һәм уның «Just Dance» 2008 йылдың йәйендә АҠШ һәм Канаданың хит-парадтарына етәкселек итә, ә 2009 йылдың 11 ғинуарында Бөйөк Британияла беренсе урын яулай.

2011 йылдың октябренә Деди Гагиҙың синглдарын һәм альбомдарын һатыу 100 миллиондан артып китә.

Леди Гага (Стефани Джерманотта) исеме вафат булыусы инәһе Джоанны Стефани Джерманотта иҫтәлегенә аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт
Ҡарсыға ябалаҡ

**Ҡарсыға ябалаҡ, юлаҡлы ябалаҡ, һыҙма ябалаҡ, һырлы ябалаҡ**() ()

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан бәләкәйерәк. Осоп барған ҡоштоң киң ҡанаттары һәм оҙон ғына ҡойроғо күҙгә ташлана. Ҡанаттарын йыш-йыш ҡына һелтәп, шым оса. Ҡайһы ваҡыт бер урында «бейей», һырты аҡ таптар менән сыбарланған ҡара-һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара арҡыры тоташ һыҙыҡлы аҡ төҫтә. Күҙҙәре һары. Осҡан ҡош ҡарсығаны хәтерләтә. Ҡыҫҡа ҡойроғо, оҙон ҡанаты менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «улйүйүйү» йәки «ки-ки-ки».

## Йәшәү рәүеше
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ваҡ ҡоштар, сысҡандар менән •туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ағас башын¬да, һирәкләп ағас ҡыуыштарында оялай. З—4 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
* Рябицев. «Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири». Издательство Уральского университета. 2001 г.

## Һылтанмалар
left

* База данных «Позвоночные животные России»: ястребиная сова 
* Ястребиная сова — видео на Internet Bird Collection
* Ястребиная сова — Cornell Lab of Ornithology
* Ястребиная сова — информация и фото на сайте Птицы Северной Дакоты
* Ястребиная сова  — eNature.com
* Ястребиная сова  на марках
Һарыбаш тумыртҡа

**Һарыбаш тумыртҡа** () — сыйырсыҡтан бәләкәйерәк, һырты көрән сыбарлы ҡара ҡош.

## Ҡылыҡһырлама

Ҡара ҡанаттарында һәм ҡойроғонда аҡ һыҙыҡтар бар. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы көрәнһыу һоро һыҙыҡтар менән сыбарланған аҡ төҫтә. Ата ҡоштоң түбәһе һары, инәһенеке һорғолт аҡ. Башҡа тумыртҡаларҙан ҡыҙыл төҫө булмауы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы көслө: «ҡыйййҡ-ҡыйййҡ» йәки тоноҡ шыҡрыҡлау.

## Йәшәү рәүеше
Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ағас бөжәктәре йәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош, һирәк оcрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. З—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Ҙур ала тумыртҡа

**Ҙур ала тумыртҡа** () — тумыртҡалар ғаиләһендәге ҡош.
Ҙур сыбар тумыртҡа, туҡран, туҡыртма. Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ҡара ҡанаттарында аҡ һыҙыҡтар бар, һырты ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Түбәһе һәм ҡойроҡ аҫты сағыу ҡыҙыл. Суҡышынан аҫҡараҡ төшкән ҡара һыҙыҡ, ике; яҡтан килеп, елкәһендә тоташа. Ваҡ ала тумыртҡанан байтаҡ ҙур.

Тауышы яңғырауыҡлы әсе: «кик-кик-кик».

Урманда йәшәй. Ағастағы бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

Урманда оя ҡороусы ваҡ ҡоштарға буш ағас ҡыуышы ҡалдырып, урман экологияһында мөһим роль уйнай. Көҙ һәм ҡыш ҡош үҫемлектәр менән туҡлана. Ылыҫлы тоҡомдары булған урмандарҙа уларҙың төп аҙығы — ҡарағай, шыршы һәм ҡарағас орлоҡтары. Тубырсыҡты суҡыу өсөн махсус бүленгән урын — ағас айырсаһы, ҡабыҡтағы ярыҡ файҙаланыла. Көньяҡ киң япраҡлы урмандарҙа тумыртҡа сәтләүек һәм һөйәкле емештәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланалар.

Үрсеү миҙгеле март аҙағынан июнгә тиклем. Оя ҡороу алдынан ҡоштар шау-шыу күтәрә. Ике ҡош бер-бер артлы ике аҙна тирәһе баҫа. Ҡош балаларының башта тауышы ишетелмәй, әммә оянан осоп китеү алдынаш ҡысҡырыша башлайҙар. Июнь айында 3 аҙна самаһы булғас, оянан осоп сығалар.

### Тауышы

Ярайһы уҡ шарылдаҡ ҡош. Уның тауышы йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында һәм төрлө осраҡтарҙа ишетелә: парлашыу алдынан, территориаль бәхәс, ҡурҡыу, оя күрһәтеү. Ҡыш тумыртҡаның әүҙемлеге йыш ҡына тубырсыҡтарҙы ваҡлағанда арта. Ата һәм инә заттарҙың тауышыы бер-береһенән айырылмай, шулай ҙа ата заттар, ғөмүмән, йышыраҡ һәм көсөргәнешле ҡысҡыра. Ҡайһы ваҡыт тулҡынланған ҡош был тауышты бер нисә тапҡыр тиҙ-тиҙ генә яңғырата Йыш ҡына ҡайһы бер модификациялы киҫкен һәм айырым «ҡыйҡ» й!ки "кр-кр-кр… тигән тауыштарҙы ишетергә мөмкин. Һауа Яҡшы торошо яҡшы булғанда уларҙың тауышын 1,5 км алыҫлыҡта ишетергә була.

## Таралыуы

### Ареал

Палеарктиканың күпселек өлөшөндә киң таралған. Африкала Алжирҙың, Тунистың көньяғында Оло Атласҡа тиклем, Мароккола, Канар утрауҙарында Тенерифе һәм Гран-Канария утрауҙарында йәшәй. Ирландияның бейек райондарынан, Скандинавияның төньяғынан һәм Рәсәй Арктикаһынан, шулай уҡ Украинаның дала зонаһынан һәм Рәсәйҙең көньяғынан башҡа, Европала бөтә ерҙә лә тиерлек таралған. Балҡан ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә һәм Бәләкәй Азияла спорадик рәүештә таулы урындарҙа осрай. Урта диңгеҙ утрауҙары Сицилияла, Корсикта һәм Сардинияла бар. Кавказда, Кавказ аръяғында һәм Төньяҡ Иранда Каспий диңгеҙенә яҡын урынлашҡан биләмәләрҙә айырым участка бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө, 1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: пёстрый дятел 
* Фото, видео- и аудиофайлы с участием большого пёстрого дятла
Ваҡ ала тумыртҡа

**Ваҡ ала тумыртҡа**, *ваҡ сыбар тумыртҡа, кескәй тумыртҡа, ҡыҙыл ала тумыртҡа* (, синоним , )— оҙон үткер суҡышы менән ағасты соҡоп тапҡан ем менән туҡлана торған урман ҡошо.

Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк, һырты арҡыры аҡ һыҙыҡтар менән сыбарланған ҡара төҫтә. Ата ҡоштоң башы аҡ биҙәкле ҡыҙыл төҫтә, инәһенеке — һары. Башҡа ала тумыртҡаларҙан. Байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.

Тауышы яңғырауыҡлы: «ки-к и-к и».

Урмандарҙа йәшәй. Ағас бөжәктәре һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 5—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. — ИБ 3478 28.693.35 И 90
* 
*
Ҡарас сәсән

**Ҡарас сәсән** (XVII—XVIII бб.)

Ҡарас сәсән тураһында бик аҙ ғына мәғлүмәттәр һаҡланған. Риүәйәттәрҙә әйтелгәнсә, Ҡарас сәсән Ҡобағош сәсәндең бүләһе. Уның атаһы Ҡушкилде, бабаһы Көнбағыш, бабаһының атаһы Ҡобағош сәсән. Уның йәшәгән ере — Тамъян-Ҡатай яғы (хәҙерге Учалы районы Наурыҙ ауылы урыны). Атаһына оҡшап, Ҡарас батыр булған һәм уҡтан мәргән атҡан. Ҡаҙаҡ барымтасыларына ҡаршы барған, башҡорт яуҙарында ҡатнашҡан. Сәсәнлеге менән дә халыҡ араһында дан алған. Риүәйәттәрҙә уның сәсәнлек өлгөләре һаҡланған.

1750 йылдарҙа Тамъян-Ҡатай кантоны Наурыҙ ауылы башҡорттарының төп аталары Айбағыш, Көнбағыш исемле ике бер туған булған. Айбағыштан Килдеш исемле атҡыс, мәргән тыуып заманында тиңһеҙ булған. Көнбағыштан Ҡушкилде тыуып, ул да атҡыс булған. Ҡушкилденән Ҡарас исемендә бер улан ҡалған. Ҡарас та, атаһы һымаҡ, уҡ-һаҙаҡҡа бирелеп, йәштән батырлыҡ, атҡыслыҡ исемен алып, һәр ваҡыт Килдеш батыр менән бергә яу ҡайтарып, яу сабып йөрөгән… Әүәл атҡыстар йыйылышып майҙан тотҡан. Килдеш менән Ҡарастан алда һис кем булмаған.

## Әҙәбиәт

* Д. С. Тикеев, Б. Б. Ғафаров, Ф.Ә Хөснөтдинова. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. Өфө2006 йыл. ISBN 5-295-03806-8
* Ғ.Б. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. Дәреслек. Өфө-2010. ISBN 978-5-04834-0

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡарас менән Аҡса
Байыҡ сәсән

**Байыҡ Айҙар** (1 декабрь 1710 йыл — 10 октябрь 1814 йыл) — сәсән, шағир-импровизатор, башҡорт халҡының азатлығы өсөн көрәшеүсе.

## Биографияһы
Байыҡ сәсән Златоуст өйәҙенең Мырҙалар волосындағы Мәхмүт ауылында 1710 йылдар тирәһендә тыуған. 1812 йылда башҡорт халҡын француз яуына ҡаршы саҡырған өндәмәһендә: «Йөҙ йыл буйын уйлаған» — тигән юлдары ла юҡтан тыумаған. Ул XVIII быуаттағы башҡорт ихтилалдарының, Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышының һәм 1812 йылғы Ватан һуғышы осоро ваҡиғаларының шаһиты булған.

Байыҡ Салауаттың атаһы Юлай, уның атаһы Аҙналы менән Әй буйын биләгән Байназар тархандың улы булған. Байназар тархандың биш улы: өлкәне Байыҡ, икенсеһе Танып, өсөнсөһө Тайып, дүртенсеһе Ҡайып, бишенсеһе Танһыҡ булған.

Үҙе сәсән булып, Байыҡ атаһынан йәшләй айырылған, ил гиҙгән. Үҙ алдына көн иткән Тайыбы Аҙналы тархандың ҡыҙын урлаған да был диярҙа тормаған, ҡаҙаҡ араһына тайған. Танып менән Ҡайыбы бер яуҙа ғәйеп булған. Байназар төпсөк улы Танһыҡ менән көн күргән.

## «Урал» йыры авторы
Байыҡ Айҙарҙың башҡорт халҡының гимнына әүерелгән «Урал» йырын сығарыуы уны башҡа сәсәндәрҙән айырып тора һәмтағы ла данлыраҡ итә.  — тип яҙа үҙенең «Сәсән аманаты» китабында Мөхәмәтша Буранғолов. Мәхмүт сәсән булған ерендә «Урал» йырын йырлар алдынан, уны Байыҡ сәсән сығарғанлығы хаҡында мәғлүмәт биреп башҡарған.

## Хәтер
* 2008 йылдың мартында Байыҡ сәсәндең тыуған төйәге Мәхмүттә башҡорт халҡының аҫыл улына уның вариҫтары һәйкәл асты.
* Салауат районының Арҡауыл ауылындағы урта мәктәп Байыҡ сәсән исемен йөрөтә.
* Башҡортостанда Әҙәбиәт йылы (2015) айҡанлы интернет селтәрендә Айҙар Байыҡ сәсән исемендәге сәсәндәр бәйгеһе үткәрелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Байыҡ (йыр)
* Урал (йыр)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Д. С. Тикеев, Б. Б. Ғафаров, Ф. Ә Хөснөтдинова. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. — Өфө, 2006. — ISBN 5-295-03806-8
* Ғ. Б. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. Дәреслек. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-04834-0

## Ваҡытлы матбуғатта
* *Фәнирә Ғайсина*. Байыҡ Айҙар сәсән һәм «Урал батыр» эпосы — Йүрүҙән, 2022, 14-се һан, 8 апрель
* *Абдуллина М. Ф.*«Байыҡ Айҙар сәсән» (сценарий), «Башҡортостан уҡытыусыһы», 2011, 11-се һан

## Һылтанмалар
* 
* Байыҡ Айҙар сәсән тыуған ерҙә 
* Республикала Айҙар Байыҡ сәсән исемендәге сәсәндәр бәйгеһе башлана
Буранбай сәсән

**Буранбай Йәркәй сәсән** (ысын исеме Ҡотошов/Ҡотдосов Буранбай Һөйөндөк улы; Һөйөндөков Буранбай Ҡотдос улы) (1781?—1868) — йырсы, ҡурайсы һәм сәсән.

Баяр-тархандарға, илде һәм халыҡты талаусыларға ҡаршы болалар ойоштороусыларҙың береһе. Ул — «Ьыр», «Ялан Йәркәй», «Тәф-тиләү», «Хажиғәли», «Иркутский», «Бөҙрә тал», «Сәлимәкәй», «Шаһибәрәк», «Аҡ яурын сал бөркөт» исемле йыр-көйҙәрҙең авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Д. С. Тикеев, Б. Б. Ғафаров, Ф. Ә. Хөснөтдинова. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. — Өфө, 2006. — ISBN 5-295-03806-8
* Ғ. Б. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. Дәреслек. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-04834-0

## Һылтанмалар
*
Драма (жанр)

**Драма** — художестволы әҙәбиәттең төп төрҙәренең береһе.

Эпик әҫәрҙән айырмалы рәүештә, драмала автор телмәре булмай. Бөтә әҫәр персонаждарҙың үҙ-ара һөйләшеүе рәүешендә төҙөлә, йәғни диалогтарҙан, монологтарҙан һәм полилогтарҙан тора.
Эпик әҫәрҙәрҙә (хикәйә, повесть, роман һ. б.) геройҙар күп яҡлы һүрәтләнә. Геройҙар йәшәгән мөхит, уларҙың уй-кисерештәре күп ваҡыт автор телмәре аша бирелә. Ә драма әҫәрҙәрендә быларҙың барыһы ла тик диалогта һәм герой хәрәкәтендә асыла (грекса драма хәрәкәт тигәнде аңлата).
Драма әҫәрҙәре үҙҙәре бер нисә төргә бүленә: *[[Трагедия (жанр)|трагедия]], [[комедия]], драма*.

Драма комедияның да, трагедияның да үҙенсәлектәрен эсенә ала. Ләкин драмала низағ, трагедиялағы йәки комедиялағы "кеүек, бер яҡлы ғына (йә фажиғәле, йә көлкөлө генә) булмай, ә ҡатмарлы һәм етди, тормошсан була. Башҡорт әҙәбиәтендә һәйбәт драма үрнәктәре күп. Сәғит Мифтахов драмалары, Д. Юлтыйҙың «Ҡарағол», Б. Бикбайҙың «Ҡарлуғас», М. Кәримдең «Яңғыҙ ҡайын», Н. Асанбаевтың «Ҡыҙыл паша», А. Абдуллиндың «Ун өсөнсө председатель» һ. б. драмалары ана шундайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Тикеев Д. С., Ғафаров Б. Б.* Башҡорт теле һәм әҙәбиәте 10 класс. Өфө-2003 йыл ISBN 5-295-03161-6
* *Хөсәйенов Ғ. Б.* Әҙәбиәт теорияһы.

## Һылтанмалар
*
Ерәнсә сәсән

**Ерәнсә сәсән** башҡорттар менән ҡаҙаҡтар сиктәш йәшәгән Ҡыҙыл йылғаһының Яйыҡҡа ҡойған ерендә йәйләүҙә тыуған. Ҡаҙаҡ ғалимы Әхмәт Байторсоновтың яҙмалары буйынса, 1730 йылда Әбелхәйер хан идаралыҡ итә, ә Ерәнсә сәсәндең егет булып килгән сағы була. Һуңғараҡ Ерәнсә үҙен ҡаҙаҡ тип таныштыра. Хан уны тикшереп ҡарау маҡсатында ҡаҙаҡ ашамлыҡ, һауыт-һабаларын һораша, ә Ерәнсә сәсән ҡайһыларын белмәй. Уларҙы белмәүен башҡорттарҙың уны йәштән үк урлап алып китеүҙәре һәм уның шунда үҫеүе менән аңлата.

Ерәнсә сәсән башҡорт, ҡаҙаҡ араһында, йәйләүҙән йәйләүгә ил гиҙеп, ике халыҡтың моң-зарын кисереп йәшәгән.

Ерәнсә сәсән тормошо тураһында документаль сығанаҡтар һаҡланмаған. Уның исеме «Ерәнсә сәсән», «Бәндәбикә менән Ерәнсә сәсән» һ.б. башҡа риүәйәттәрендә осрай, уларға ярашлы, Ерәнсә сәсән 14—15 йәки 17—18 бб. йәшәгән, уның ҡатыны Бәндәбикә булған. Байым (Әбйәлил районыны), Билал (Баймаҡ районы), Ҡорама (Учалы районы) ауылдары уның тыуған ере итеп күрһәтелә. Ерәнсә сәсән ҡәбере Ейәнсура районының Башҡорт Үргене ауылы эргәһендә тип һанала, был урын изгеләштерелгән. Сәсәндең шиғри мираҫына «Ерәнсә сәсәндең Әбелхәйер ханға әйткәне» һәм «Асҡар тауҙың үлгәне» ҡобайырҙары ҡарай. Тапҡыр һүҙлелеге, хәйләкәрлеге һәм аҡылы Ерәнсә сәсән исемен уртаҡлыҡ исемгә әйләндергән. Сәсән — тормош-көнкүреш әкиәттәренең («Ерәнсә сәсән менән хан», «Ерәнсә сәсәндең килен эҙләгәне», «Торахан менән Йәнәбәхан һәм Ерәнсә сәсән» һ. б.) һәм Хужа Насретдин тураһыдағы мәҙәктәргә оҡшаш көләмәстәрҙең геройы. Ерәнсә сәсән исеме ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, ҡырғыҙ, татар фольклорында осрай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бәндәбикә кәшәнәһе

## Әҙәбиәт

* Д. С. Тикеев, Б. Б. Ғафаров, Ф. Ә Хөснөтдинова. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. — Өфө, 2006. — ISBN 5-295-03806-8
* Ғ. Б. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. Дәреслек. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-04834-0
* Башҡорт халыҡ ижады. 5-се т.: Тарихи ҡобайырҙар, хикәйәттәр (иртәктәр). — Өфө, 2000.
Ишмөхәмәт сәсән

**Ишмөхәмәт сәсән** (төп исеме **Мырҙаҡаев-Балапанов Мырҙаҡай Мәһәҙей улы**; 7 июль 1781 йыл — 1878 йыл) — заманының атаҡлы йырсыһы, ҡурайсы һәм ҡобайырсы.

Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районының (элекке Тамъян-Ҡатай кантоны Күбәләк-Тиләү волосы) Яңы Балапан ауылында тыуған. Ул 1839 йылда Хиуа ханлығына походта В. А. Перовский янында йөрөгән ҡурайсы музыканттар төркөмөндә ҡатнаша. Перовский уны исемле ҡылыс менән бүләкләй.

Ишмөхәмәт сәсән бик күп йырҙарҙың авторы: «Саңды үҙәк», «Малбай», «Бүҙекәй кантон», «Юлтый ҡараҡ». Шул иҫәптән ул үҙенән алда йәшәгән сәсәндәрҙең ижадын, мираҫын һаҡлаусы ла. Ул боронғо шәжәрәләр, ҡулъяҙмаларҙы туплау эше менән дә шөғөлләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Д. С. Тикеев, Б. Б. Ғафаров, Ф. Ә. Хөснөтдинова. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. — Өфө, 2006. — ISBN 5-295-03806-8
* Ғ. Б. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. Дәреслек. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-04834-0
* Малыбаев Р., Малыбаева С. Балапан ауылы тарихы. — Белорет, 2009.
* Малыбаев Р. Һәйкәлгә лайыҡ шәхес. //Ағиҙел. — 2010. — № 1. — 167—176-сы биттәр.
* Ишмөхәмәт сәсән. / Хөсәйенов Ғ. Башҡорт халҡының рухи донъяһы. — Өфө, 2003. — 295—296-сы биттәр.
* Шарапов И. Тамырҙарың ҡайҙан, Ишмөхәмәг сәсән? // Йәшлек. — 2004. −13 июль.
* Аралбай Ҡ. Ишмөхәмәт сәсән рухына. //Башҡ-н. — 2006. — 9 август.
* Ғайсин А. «Ата сәсән». //Тамаша. — 2007. — № 6. — 60-сы бит.

## Һылтанмалар
*   
* Литературнаы карта Республики Башкортостан: Ишмухамет Мурзакаев-Балапанов
Балыҡсылыҡ

[thumb|400px|right|Утрауҙағы балыҡсылыҡ фермаһы [:en:Lamb Holm|Lamb Holm в Шотландияла.]]

**Балыҡсылыҡ** — ауыл хужалығының балыҡ үрсетеү, һыу ятҡылыҡтарында балыҡ запасын һаҡлау һәм үҫтереү менән шөғөлләнә. Балыҡсылыҡ аквакультураның төп формаһы булып тора. Әммә шул уҡ ваҡытта башҡа марикультура төшөнсәһе ысулдары юғалырға мөмкин. Ул тармаҡ коммерция нигеҙендә цистерналарҙа һәм загондарҙа аҙыҡ өсөн балыҡ үрсетеү менән шөғөлләнә.

Балыҡ селбәрәләрен балыҡ запасын үҫтереү һәм махсус үрсетеү өсөн ҡорамалдарҙы балыҡсылыҡ инкубаторҙарына ебәрәләр. Балыҡсылыҡ бағыр, йәйен һымаҡтар, ҡарп, тилапия, һөмбаш, тәрес һәм башҡа балыҡтарҙың һанын арттыра. Кәсепселек әҙерләүселәренә кейек балыҡҡа ихтыяж артыу сәбәпле, балыҡтарҙың кәмеүенә килтерә. Балыҡсылыҡ баҙар ихтыяжын кәметеү өсөн альтернатив ҡарарҙар ҡабул итергә тәҡдим итә.

## Һылтанмалар
* В. С. Захаров, Росрыбхоз Серебряный карась (Carassius gibelio) — интересный объект для прудового рыбоводства — (журнал: Рыбоводство. 3-4/2010).
* G. G. Matishov, E. N. Ponomariova, P. A. Balykin Выращивание осетровых рыб в условиях замкнутого водоснабжения // KamchatNIRO. 2008. P. 47-56.
* Подушка С. Б. Получение икры у осетровых рыб с сохранением жизни производителей //Научно-технический бюллетень лаборатории ихтиологии ИНЭНКО. 1999. Вып.2. СПб. С.4-19 (УДК 597.442:639.3)
* Подушка С. Б. Изменчивость рисунков, образуемых небными валиками русского осетра (Acipenser gueldenstaedti) и севрюги (A. stellatus) //Научно — технический бюллетень лаборатории ихтиологии ИНЭНКО (УДК 597.442)
Кейекселек

thumb|right|180px|Cыбар ҡара төлкө

**Кейекселек** —— малсылыҡтың тармағы. Ҡиммәтле тиреле йәнлектәрҙе үрсетеп, уларҙың тиреһен эшкәртеү. XX быуат аҙағынан яңы термин барлыҡҡа килде: тире-күн эшкәртеү индустрияһы. Кейекселек объекттары: шәшке, күк төлкө, сыбар-ҡара төлкө, нутрия (һаҙ ҡондоҙо) кеш, йылға ҡондоҙо, шиншилла (күгелйем һоро тиреле кролик тоҡомо) һәм башҡа ҡиммәтле тиреле йәнлектәр. 

Кейекселек XX быуаттың 1960 йылдарынан хайуандар хоҡуҡтарын яҡлаусылар һәм тәбиғи тиреләргә ҡаршылар тарафынан тәнҡитләнә.
## Ҡарағыҙ
Кейек 

## Сығанаҡтар
* Статья «Звероводство» в Большой советской энциклопедии
Ҡолаҡлы сыпҡай

**Ҡолаҡлы сыпҡай, сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ**()() — сыпҡайҙар ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Өйрәктән бәләкәй. Яҡшы сума һәм йөҙә. Ерҙән атлап йөрөй алмай. Яҙғыһын ата өйрәктең башы сем ҡара, ике яҡлап күҙҙәре өҫтөнән ҡолаҡҡа оҡшаған оҙон ғына ҡауырһындар үҫеп сыға. Сикәләре ҡара, муйыны, ҡабырғалары ҡыҙғылт ерән. һырты ҡара-көрән. Түше, ҡорһағы көмөш кеүек йымылдаҡ аҡ. Ҡара сыпҡайҙан ҡыҙғылт ерән муйыны менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яҙғыһын яғымлы ғына: «түрр-лүрр-лүрр», башҡа ваҡытта: «кейк».

## Йәшәү рәүеше
Үҫемлектәргә бай ҙур булмаған күлдәрҙә, ятыуҙарҙа йәшәй. Балыҡ, тәлмәрйен, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы һыу өҫтөндә, һирәкләп һыуға яҡын ярҙа була. 4—5 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Тиреһе өсөн аулайҙар.

## Галерея

File:Podiceps_auritus1.jpg
File:Flickr_-_Rainbirder_-_Slavonian_Grebe_(Podiceps_auritus)_(2).jpg
File:Flickr_-_Rainbirder_-_Slavonian_Grebe_(Podiceps_auritus)_(3).jpg
File:Flickr_-_Rainbirder_-_Slavonian_Grebe_(Podiceps_auritus)_(4).jpg
Podiceps auritus MHNT.ZOO.2010.11.39.7.jpg |Museum specimen 


## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Бёме Р. Л., Динец В. Л., Флинт В. Е., Черенков А. Е. Птицы (Энциклопедия природы России). ABF, Москва, 1996, 430 с.

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Красношейная поганка
Ҡара сыпҡай

**Ҡара сыпҡай, ҡарамуйын сыпҡай, сыпҡай, сумҡа, тирҫаяҡ**(, ) — сыпҡайҙар ғаиләһендәге һыу ҡошо.

## Ҡылыҡһырлама
Өйрәктән бәләкәй. Яҡшы йөҙә һәм сума. Башҡа сыпҡайҙар һымаҡ, ерҙән атлап йөрөй алмай, сөнки аяҡтары кәүҙәһенең артҡы яғында урынлашҡанлыҡтан, алғы яғын күтәрә алмай. Яҙғыһын ата ҡоштоң күҙҙәре эргәһенән һарғылт ерән ҡауырһындар үҫеп сыға. Дөйөм төҫө ҡара, ҡорһағы аҡ, ҡабырғалары ҡыҙғылт ерән. Ҡолаҡлы сыпҡайҙан ҡара муйыны менән айырыла.

## Тауышы
Яҙғыһын тауышы көйлө генә: «түр-лүр-лүрр», башҡа ваҡытта: «пии-пи» йәки «сиип». 
## Йәшәү рәүеше
Күлдәрҙә, йылға ятыуҙарында, ҡылыларҙа йәшәй. Балыҡ, тәлмәрйен, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Оялары һыу өҫтөндә була. Ояла 4—5 бөртөк аҡ йомортҡа була. Тиреһе өсөн аулайҙар.
## Әҙәбиәт
* Бёме Р. Л., Динец В. Л., Флинт В. Е., Черенков А. Е. Птицы (Энциклопедия природы России). ABF, Москва, 1996, 430 с.
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Черношейная поганка
Ҡара ҡауҙы

**Ҡара ҡауҙы** (, ) — ҡауҙылар ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Оҙон аяҡлы, оҙон муйынлы ҡош. Яңғыҙ ҙа, парлашып та йөрөйҙәр. Ҡанаттарын яй ғына һелтәп, шунан һелтәмәйенсә йәйеп оҙаҡ ҡына оса. Дөйөм төҫө күкһел һәм һарғылт ялтырауыҡлы ҡара. Ҡорһағы аҡ. Түшендә ҡабарып торған оҙон ҡауырһындары бар. Суҡышы, аяҡтары ҡыҙыл. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.
thumb|left
thumb|'' Ciconia nigra''

## Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «ҡау-лиң», суҡыштарын бер-береһенә ҡағып тырылдай.

## Йәшәү рәүеше
Кеше йөрөмәгән аулаҡ урмандарҙа, йылға буйҙарында, урманлы ҡая таштарҙа йәшәй. Тәлмәрйен, сысҡан, кеҫәртке, балыҡ һәм эре бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк ос¬рай. Ағас баштарында оялай. 2—5 бөртөк аҡһыл һары йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Красная книга Российской Федерации М.: АСТ 2001
* Ганзак Я. «Иллюстрированная энциклопедия птиц». Прага: Артия 1974
* Жизнь животных т.6. Птицы М.: «Просвещение» 1986.
Ҡауҙы һымаҡтар

** Ҡауҙы һымаҡтар ** (; иҫкергән исеме — ), — уртаса һәм йылы бүлкәттәрҙә йәшәй торған, селәндәрҙе, ҡауҙыларҙы, ишкәк аяҡлыларҙы һәм фламинголарҙы эсенә алған ҡоштар отряды; отряд алты ғаиләне берләштерә; оҙон аяҡлы ҡоштар, ерҙә йәки яр буйлап әкрен генә атлап йөрөйҙәр, табыштарын һыуҙа эҙләйҙәр. Тышҡы ҡиәфәте һәм ҙурлыктары буйынса төрлөләр.

## Әҙәбиәт
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)

## Һылтанмалар
* Аистообразные  в Иллюстрированной энциклопедии животных «Филин»  (Украина)
Урҙан

**Урҙан, ҙур сыпҡай, сыбыҡай, оло сумҡа, тирҫаяҡ** (, ) — сыпҡайҙар ғаиләһендәге һыу ҡошо.

## Ҡылыҡһырлама
Өйрәктән бәләкәйерәк, яҡшы сумыусы һыу ҡошо. Ғүмерен башлыса һыуҙа үткәрә, ерҙән атлап йөрөй алмай. Яҙғыһын ата ҡоштоң түбәһендә ҡауырһындан ике мөгөҙ, ә сикәләрендә ерәнһыу ҡара «яҡа»лар үҫеп сыға. һырты ҡара таплы ҡара-көрән, елкәһе һәм ҡойроғо ҡара. Муйынының алғы яғы, түше, ҡорһағы көмөш кеүек тоноҡ йылмылдаҡлы аҡ. Башҡа сыпҡайҙарҙан ҙурлығы һәм яҙғы яҡалары менән айырыла. 

## Тауышы
Тауышы ҡыҫҡа ғына: «кейк», «кйәйк» йәки «көйәк». 

## Йәшәү рәүеше
Үҫемлеккә бай күлдәр һәм йылға ятыуҙарында йәшәй. Балыҡ, тәлмәрйен, һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы һыу өҫтөндә йөҙөп йөрөй йәки ҡамыштарға беркетелә. 3—4 бөртөк йәшкелт аҡ йомртҡа һала. Ҡиммәтле- ҡорһаҡ һәм түш тиреһе өсөн аулайҙар.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* *Акимушкин И.* Мир животных. Птицы, рыбы, земноводные и пресмыкающиеся. — М.: Мысль, 1995.
* *Бейчек В., Штясны К.* Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. — М.: Лабиринт-пресс.

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Большая поганка 
* http://www.uic.nnov.ru/pustyn/red_book/pages/246.html 
* Чомга  с сайта птицы Марьино
* Чомга (Большая поганка) в Кусково / Great-crested grebe at Kouskovo
Көрәкморон

**Көрәкморон** (урыҫ. Колпица, лат. Platalea leucorodia) - күпселектә йылы илдәрҙәге һаҙлыҡтарҙа йәшәй, ағас баштарына оялай торған оҙон суҡышлы, эре һылыу ҡоштар; Европаның һәм Азияның урта һәм көньяҡ һыҙатында йәшәй торған ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙ ҙурлығындағы ҡош. Дөйөм төҫө аҡ, башындағы оҙон ҡауырһындары һарғылт, аяҡтары ҡара. Оҙон ҡара суҡышының осо көрәк кеүек киңәйгән һәм һары төҫтә. 

## Тауышы
Өнһөҙ ҡош, тик ояһы эргәһендә генә мығырлауға оҡшаған тауыш сығара. 

## Йәшәү рәүеше
Ялан һәм далаларҙағы ҙур күл һәм йылға буйҙарында йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Аҙығын һыуҙан киң суҡышы менән һөҙөп тота; һыу бөжәктәре, ваҡ балыҡ, тәлмәрйен, сумесбаш, ҡусҡарҙар менән туҡлана. Ояһын ҡамыштарҙа, ҡыуаҡтарҙа, һирәкләп ағас баштарында яһай. Ҡыҙғылт һипкелдәр менән сыбарланған 3—4 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.

## Һүрәттәр

Рәсем:50Kolpitsa-r.jpg|‎ Көрәкморон Ҡазағстан иҫтәлекле тәңкәләрендә « Ҡазағстандың ҡыҙыл китабы» серияһында
Рәсем:Platalea leucorodia, ZOO Praha 101.jpg|



## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Бейчек В., Штясны К. Птицы. Иллюстрированная энциклопедия. М.: Лабиринт-пресс
* Красная Книга Российской Федерации М.: АСТ 2001
* Ганзак Я. «Иллюстрированная энциклопедия птиц». Прага: Артия 1974
Сипылдауыҡ

**Сипылдауыҡ, ҙур ҡарлуғас, ялан-ҡарлуғасы** (степная тиркушка)

Күгәрсендән бәләкәйерәк. Оҙон тар ҡанатлы ҡош. Парлашып һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ҡойроғо айырсалы. Ҡойроҡ өҫтө, ҡорһағы аҡ, һырты ҡара-көрән. Түше ерән. Тамағындағы асыҡ һарғылт ерән тап ҡара һыҙат менәң уратылған. Суҡышы ҡара, ауыҙының сите ҡыҙыл, аяҡтары ҡара. Ҡарлуғастан байтаҡ ҙур булыуы менән айырыла.

Тауышы яңғырауыҡлы: «пийп-пийп-пийп» йәки «керр».

Батҡыллы йылға һәм күл буйҙарында йәшәй. Төп аҙығы — сиңерткә, башҡа бөжәктәр менән дә туҡлана. Күсмә ҡош. Урыны менән киң генә таралған. Ояһы ерҙә. һарғылт көрән һәм ҡара төртөктәр, сыймалаҡтар менән ҡапланған 2—3 бөртөк һарғылт йомортҡаһы була.