Яҡтылыҡ тиҙлеге

**Яҡтылыҡ тиҙлеге** вакуумда (бушлыҡта)—  вакуумда электромагнитик тулҡындар таралыуы тиҙлегенең абсолют ҙурлығы. Физикала ғәҙәттәгесә  «*c*» ([цэ] тип әйтелә) хәрефе менән билдәләйҙәр. Яктылыҡтың вакуумдағы тиҙлеге — фундаменталь даими, ул инерциаль хисап системаһын һайлауға бәйле түгел. Ул айырым есемдәрҙең генә түгел, ә тулайым арауыҡ-ваҡыттың геометрияһы сифаттарын характерлай. Хәҙерге заман ҡараштары буйынса, яҡтылыҡтың вакуумдағы тиҙлеге — элементар киҫәксәләр хәрәкәт тиҙлегенең иң ҙур мөмкин булған ҙурлығы.

## Вакуумда (бушлыҡта)

Яҡтылыҡ тиҙлегенең иң теүәл үлсәме 299&nbsp;792&nbsp;458 ± 1,2 м/с 1977 йылда эталон метр нигеҙендә башҡарыла.

Хәҙерге ваҡытҡа, вакуумда яҡтылыҡ тиҙлеге — билдәләнеш буйынса, *теүәл*  м/с-ҡа, йәки яҡынса -ҡа тигеҙ булған фундаменталь даими. Теүәл үлсәү 1983 йылдан метрҙың эталоны итеп яҡтылыҡның вакуумда  секунд эсендә үткән араһы алыныуға бәйле. 

Тәбиғәттә  түбәндәгеләр яҡтылыҡ тиҙлеге менән таралалар:
* күренеүсе яҡтылыҡ,
* электромагнит нурланышының башҡа төрҙәре (радиотулҡындар, рентген нурланышы һәм башҡа)
* фаразлауҙар буйынса — гравитацион тулҡындар

## Үтә күренмәле мөхиттә
Яҡтылыҡтың үтә күренмәле мөхиттәге тиҙлеге — яҡтылыҡтың вакуумдан айырмалы мөхиттәге таралыу тиҙлеге. Дисперсиялы мөхиттә фаза һәм төркөм тиҙлеген айыралар. 

Фаза тиҙлеге монохроматик яҡтылыҡ тулҡынының оҙонлығо һәм йышлығын бәйләй (λ=*c*/ν). Әлеге тиҙлек ғәҙәттә (ләкин гел түгел) *c* кәмерәк. Яҡтылыҡтың вакуумдағы һәм фаза тиҙлектәренең сағыштырмаһы һынау күрһәткесе тип атала.

Төркөм тиҙлеге тигеҙлекле мөхиттә һәр ваҡыт *c*-нан кәмерәк. Ләкин тигеҙлекһеҙ мөхиттә ул *c*-нан ҙурыраҡ булырға мөмкин. Ләкин, шул уҡ ваҡытта, импульстың алғы фронты барыбер яҡтылыҡтың вакуумдағы тиҙлегенән ҙур тиҙлек менән хәрәкәт итмәй. 

Арман Ипполит Луи Физо тәжрибәлә шуны иҫбатлай: мөхиттең яҡтылыҡ нурына ҡарата хәрәкәте яҡтылыҡтың әлеге мөхиттәге тиҙлегенә тәҫьир итә ала.

## Яҡтылыҡ тиҙлеген үлсәү тарихы
Антик ғәлимдәрҙең күпселеге яҡтылыҡ тиҙлеген сикһеҙ тип уйлаған . Яңы ваҡытта әлеге мәсьәлә дискуссиялар өсөн  сәбәп була. Галилей һәм Роберт Гук уны, бик ҙур булһа ла, сикле тип фараз йөрөткәндәр, ә Иоганн Кеплер, Рене Декарт һәм Пьер Ферма элеккесә яҡтылыҡ тиҙлеген сикһеҙ тип уйлағандар.

Яҡтылыҡ тиҙлегенә беренсе харатеристиканы Олаф Рёмер бирә (1676 йыл). Ер һәм Юпитер (планета) Ҡояштан төрлө яҡта булғанда, Юпитер юлдашы Ионың тотолоуы 22 минутҡа һуңға ҡалғанын күҙәтә. Шунан ул яҡтылыҡ тиҙлегенең теүәл булмаған, ләкин яҡынса ҙурлығын билдәләй —  км/с. Ярты быуаттан һуң, яҡтылыҡ аберрацияһын асыу яҡтылыҡ тиҙлегенең сиклелеген раҫлау һәм уны теүәлерәк билдәләү мөмкинлеген бирә.

Яҡтылыҡ тиҙлеген үлсәү беҙҙең дәүерҙә лә ауырлыҡтар тыуҙыра.Бының сәбәбе-  метрҙың эталонын эшләгәндә  ебәрелгән бәләкәй генә булһа ла хилафлыҡ. 1983  йылда   Үлсәүҙәр һәм дүмәлдәр буйынса XVII-се генераль конференция метрҙың яңы  билдәләмәһен ҡабул итә , уның нигеҙенә электән тәҡдим ителгән яҡтылыҡ тиҙлеге  дәүмәле һәм метр вакуумда тәғәйен бер ваҡыт эсендә яҡтылыҡ үткән ара тип һалына , ул  ошо дәүмәлгә тигеҙ :.

## Мәҙәниәттә
Александр Беляев «Светопреставление» исемле фантастик хикәйәһендә яҡтылыҡ тиҙлегенең секундына бер нисә метрға тиклем әкренәйеүен һүрәтләй .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яҡтылыҡтан тиҙерәк хәрәкәт
* Тауыш тиҙлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
# Физические величины: Справочник./А.&nbsp;П.&nbsp;Бабичев, Н.&nbsp;А.&nbsp;Бабушкина, А.&nbsp;М.&nbsp;Братковский и др.;под ред. И.&nbsp;С.&nbsp;Григорьева, Е.&nbsp;З.&nbsp;Мейлихова М.: Энергоатомиздат, 1991, — 1232 с — ISBN 5-283-04013-5
* ''«Скорость света»'' — статья в Физической энциклопедии

Төркөм:Физик константалар
Төркөм:Тиҙлек
Төркөм:Яҡтылыҡ