open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карцинология

**Карцинология** ( — ҡыҫала һәм — өйрәнәм) — ҡыҫала һымаҡтарҙы өйрәнеүсе зоология бүлеге. 

Ҡыҫала һымаҡтар — быуынтыҡ аяҡлыларҙың ҙур һәм мөһим төркөмө, шуға күрә ҡыҫала һымаҡтарҙы зоологтар һәм экологтарҙын шаҡтай күп өлөшө шөғөлләнә.

## Сығанаҡтар
* crustacea.net, Австралия
* crustacea.nhm.org, Великобритания
* Сайт The Carcinological Society of Japan, Япония
Бисә

**Бисә**, **Бейсә** —  Ирҙең ғаилә иптәше; ҡатын, йәмәғәт, иш. Дәрәжәле ҡатын-ҡыҙ мәғәнәһен аңлатҡан, төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған төшөнсә. Бей ҡатыны тигәнде аңлата. Башҡорттарҙа йышыраҡ **бисә** һүҙе ҡулланыла. Шулай уҡ матур, тоғро ҡатын тигән аңлатма ла бар. Ҡатын-ҡыҙҙың кешеклек алдындағы төп бурысы булып кейәүгә сығыу, ир ҡатыны булыу, бала табыу тора. Шул сәбәпле бисә һүҙен ир ҡатыны булған, дәрәжә алған ҡатын-ҡыҙға ғына әйтәләр. 

Ирҙең ғаилә иптәше: ирҙә булған ҡатын-ҡыҙ. Ҡатын, бисә йышыраҡ ҡулланыла. Хәҙерге ваҡытта йәмғиәттә бисә  тупаҫ һүҙ тигән ҡараш йәшәй. Күп осраҡ әҙәби һүҙ түгел, ябай һәйләү теленә хас тип ҡарайҙар.

Миҫалдар:
* Сирайҙың бисәһе имсәк балаһын күтәреп килгән (Һ. Дәүләтшина). 
* Бисә-сәсәләр ҙә, бала-саға ла күп, ти. Тимәк, тотош ауылы менән ҡайҙалыр күсеп баралар (Ғ. Ибраһимов).

## Иҫкәрмәләр
Юлдаш (мәғәнәләр)

**Юлдаш** — был һүҙҙең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Аңлатма
**Юлдаш** — исем. 

# Юлда бергә барған кеше. Юлдаш булыу. 
# Күсмә мәғәнәлә — Бер рух, теләкле кеше. Юлдаш табыу. Ғүмерлек юлдаш. Ышаныслы юлдаш. Тормош юлдашы тормош юлын бергә үткән, бергә йәшәгән кеше. 

## Мәҡәләләр
* Юлдаш (радио) — радиоканал.
* Юлдаш (Учалы районы) — ауыл, Башҡортостандың Учалы районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Ишембай районы) — ауыл, Башҡортостандың Ишембай районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Фёдоровка районы) — ауыл, Башҡортостандың Фёдоровка районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Балаҡатай районы) — ауыл, Башҡортостандың Балаҡатай районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Ейәнсура районы) — Ейәнсура районы Этҡол ауылының икенсе атамаһы.
* Юлдаш (Ауырғазы районы) — ауыл, Башҡортостандың Ауырғазы районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Ҡариҙел районы) — ауыл, Башҡортостандың Ҡариҙел районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Әбйәлил районы) — ауыл, Башҡортостандың Әбйәлил районында урынлашҡан.
* Юлдаш (Ҡоншаҡ районы) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
* Юлдаш (Наҙы-Петровск районы) — Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан юлдаш телевидениеһы — Башҡортостан телеканалы.
* Иҫке Юлдаш — Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл.
* Кесе Юлдаш — Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл.
* Үрге Юлдаш — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
* Яңы Юлдаш — Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр
Кара диңгеҙе

**Ка́ра диңгеҙе** () — Төньяҡ Боҙло океаны сигендәге диңгеҙ. Диңгеҙ, диңгеҙ бассейнындағы Кара йылғаһы исеме менән Кара диңгеҙе тип атала. Ә йылғаны Кара исемле ненец ырыуы хөрмәтенә Кара йылғаһы тип атағандар.

## Физик-географик урыны
Диңгеҙ Евразияның төньяҡ яры һәм Яңы Ер, Франц-Иосиф Ере, Төньяҡ Ер, Гейберг утрауҙары менән сикләнгән. Диңгеҙҙең төньяҡ өлөшөндә, 1924 йылда асылған, Бизе утрауы урынлашҡан.

Диңгеҙ башлыса һыу баҫҡан урындарҙа (шельф) урынлашҡан, бик күп уртауҙар ҡалған. Тәрәнлеге 50—100 метр, иң ҙур тәрәнлек 620 метр. Майҙаны 893 400 км².

Диңгеҙгә тулы һыулы Обь, Енисей, Таз йылғалары ҡоя, шуға күрә тоҙлолоғо төрлөсә.

Кара диңгеҙе Рәсәйҙә иң һалҡын диңгеҙҙәрҙең береһе, тик йылға тамағында ғына йәй һыу температураһы 0 °C юғары була. Томан һәм штормдар йыш була. Йылдың күп ваҡыты диңгеҙ боҙ менән ҡапланған.

## Әҙәбиәт
* *Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А.* Океанология. — Л.: Гидрометеоиздат, 1980.

## Һылтанмалар

* Карское море в книге: *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
Гельминтология

**Гельминтология** — паразит селәүҙәрҙе (гельминттарҙы), улар тыуҙырған ауырыуҙарҙы һәм көрәшеү юлдарын өйрәнеүсе фән

Кеше, хайуан һәм үҫемлектәрҙә гельминтоз ауырыуын тыуҙырыусы паразит селәүҙәрҙе өйрәнә. 
Гельмитология зоология, медицина һәм ветеринария менән бәйле.

## Һылтанмалар
* Академик Скрябин и его наука гельминтология: группы и разновидности паразитов
Герпетология

**Герпетоло́гия** ( *герпетон* — һөйрәлеүселәр, йылан һәм  өйрәнәм) — ер-һыу хайуандарын (амфибияларҙы) һәм һөйрәлеүселәрҙе (рептилияларҙы) өйрәнеүсе фән.

Ер-һыу хайуандарын өйренеүсе фәнде ҡайһы саҡта **батрахология** ( — *тәлмәрйен*) тип атайҙар.

Йыландар тураһында фән **серпентология** (— йылан; , ,  — йылан) тип атала.

## Әҙәбиәт
* Терентьев П. В. 1961. **Герпетология.** — М.: Высш. шк. — 336 с.
* Ананьева Н. Б., Боркин Л. Я., Даревский И. С., Орлов Н. Л. 1998. *Энциклопедия природы России: Земноводные и пресмыкающиеся*. — М.: ABF. — 574 с.
* Ануфриев В. М., Бобрецов А. В. 1996. *Фауна европейского северо-востока России. Т.4. Амфибии и рептилии*. — СПб: Наука. — 130 с.
Стәрле

**Стәрле** (иҫкесә *Эстәрле*, ) — Башҡортостандағы йылға, Ашҡаҙарҙың һул ҡушылдығы. Стәрлебаш ауылынан көнбайыштараҡ башлана, Стәрлебаш һәм Стәрлетамаҡ райондары аша төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә аға һәм Стәрлетамаҡта Ашҡаҙарға ҡушыла.

Стәрлетамаҡ ҡалаһында Стәрле аша дүрт тимер-бетон күпер һалынған, һәм бер нисә йәйәүлеләр өсөн күперҙер бар. Бынан тыш 2011 йылда ҡаланың көньяҡ өлөшөндә көнбайышҡа транзит автомобиль хәрәкәте тағы бер даими күпер астылар.

## Топонимика
Стәрле йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһына (тамағы) һәм Стәрлебаш ауылына (башы) исем биргән. Халыҡ телендә Эстәрле тигән әйтелеш тә бар. 

## Ҡушылдыҡтары
* Баҡыйбатҡан
* Балаткүл ?
* Оло Гумбаза
* Оло Ҡайраҡлы
* Оло Ҡармалы
* Бөрлөгөл
* Кесе Гумбаза
* Музыгылга
* Скалтык
* Червонные Озерки
* Байгора (лог)
* Томак (лог)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Стәрлетамаҡ

## Иҫкәрмәләр
Ҡашҡаҙан

**Ҡашҡаҙан** — Өфөнөң Һупайлы биҫтәһендәге күл.

Күл Ҡариҙелдең уң уғында урынлашҡан. Был тәбиғи һыу ятҡылығы. Күлдең оҙонлоғо 1020 м, уртаса киңлеге 300 м, уртаса тәрәнлеге 2,5 м, майҙаны — 13,35 мең.кв.м.

Кулдең **Ашҡаҙан** исеме күптән онотолған булған, 1870 йылғы кеше йәшәгән урындар исемлегендә ауыл исемһеҙ һыу ятҡылығы янында тип яҙылған. Һуңғы йылдарҙағы турист схемаларында *Сипайлово* күле тип билдәләнгән, 1984 йылғы картала исеме яңылыш *Ҡашҡаҙан* тип яҙылған.

2002 йылда күлде тамырҙан «культуралаштырыу» башлана, төҙөкләндереү барышында «Ҡашҡаҙан» ял һәм мәҙәниәт паркы төҙөлә.

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт 
* Кашкадан на Викимапии
Айыукүл

**Айыукүл** &nbsp;— Башҡортостандың Архангел районындағы карст күле. Ләмәҙе йылғаһы һәм Үрге Ләмәҙ ауылы янында урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* http://www.panoramio.com/photo/4092617  photo by Kudrjashov Andrey
* http://foto.nedoma.ru/showphoto.php/photo/28325
* http://maps.vlasenko.net/?lon=57.217225&amp;lat=54.5937 карта
## Иҫкәрмәләр
Ҡуҙғауыл

**Ҡуҙғауыл** — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Ғафури районындағы бәләкәй йылға. Михайловка һәм Йөҙимән ауылдары янында башлана. Ҡуҙғауыл буйында Михайловка һәм Ерекауылдары урынлашҡан. Ағиҙел йылғаһының уң ярына, Үзбәк ауылы янында  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км самаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Генеалогическая база данных (энциклопедия)
## Топографик карталар
* 

Рәсем:Кузгаул2.JPG
Рәсем:Кузгаул1.gif
Рәсем:Кузгаул.gif
Lumen

«**Lumen**» *( «яҡтылыҡ»)* —  Альтернатив рок жанрында уйнаған Рәсәй рок-төркөмө. 1998 йылда Өфө ҡалаһында ойошторолған.

## Составы
Әлеге көндә төркөм составы:
* Рустем «Тэм» — вокал, семпл
* Игорь «Гарик» Мамаев — гитара, бэк-вокал
* Евгений «Шмель» Тришин и Артём Кузнецов  — бас-гитара, гитара, клавишалылар
* Денис «Дэн» Шаханов — һуҡма
Егән

**Егән**  ()&nbsp;— Башҡортостандың Ишембай һәм Ғафури райондарындағы йылға,   Ағиҙелдең уң ҡушылдығы. Йылға системаһы: Егән →  Ағиҙел → Кама → Волга.

Алатау һыртының көнбайыш яғынан баш ала. Шишмәһе Ҡолғона ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 6 км алыҫлыҡта. Көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан Ишембай, Ғафури райондары буйлап ағып, Ағиҙел йылғаһына уң яҡтан барып ҡоя (Ағиҙел тамағынан 693 км үрҙәрәк).

Оҙонлоғо-98 км. Бассейн майҙаны- 155 кв. км.

Бик бейек булмаған тауҙарҙа аға. Яҡын тирәһендә карст бушлыҡтары күп.

Йылғаның үрге өлөшө  Бағаряҙы, Баш Алатау, Биктәр кеүек һырттар янында ята.

Йылға тирә-яғында (ландшафт)- һоро урман  тупрағында үҫкән киң япраҡлы урмандар. Йылға бассейнындағы ерҙәрҙең 25% һөрөлгән.

Егән йылғаһы буйында  Оло Урпан, Ҡарағолҡаршы,Киндерле, Урта Утар, Торф һаҙлығы, Завод Яланы тип атап йөрөтөлгән урындар бар.

Егән буйында Ишембай районының Зигановка (Егән), Ғүмәр (Бүжә), Ишем, Ҡалмаҡлар (Өмөтбай), Подгорный ауылдары урынлашҡан.

Йылғаның һул яҡ текә ярында, Ғүмәр ауылынан көньяҡ- көнсығыштараҡ 4 км алыҫлыҡта Ваҡ Карағай Ҡаршы (Зигановка) мәмерйәһе бар. 1985 йылдан алып уға Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән. 
## Ҡушылдыҡтары
Егәнгә күп йылғалар ҡушыла.  Уртаса ҙурлыҡтағылары
* Аҡһаҡбуй
* Береш
* (Утйылға)
* Һикәҙе
* Рәүҙәк
* Ҡыяуыҡ
* Ҡарламан
* Шиҙе
* Шығай
* Ҡантүбә (Хантүбә) 
* Ҡарасәй
* Кугзя-Яхан
* Кесе Егән
* Муйнаҡ
* Туҡмаҡ
* Угойкан
* Узкий Сар
* Япаш

## Фоторәсемдәр
none|мини|280пкс|Егәндә таң ата, Ураҙбай ауылы янында
none|мини|280пкс|Егән ауылы янында Егән туғайы
## Cығанаҡтар
* GIS-Lab: Геоинформационные системы&nbsp;— ''Камский бассейновый округ'' 
* Перечень рек длиной 10 и более километров, протекающих по территории республики Башкортостан
* Егән
## Иҫкәрмәләр
Варен-Еган (Лунг-Еган ҡушылдығы)

**Варен-Еган ** — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лунг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 131 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13011000112115200040364
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115204036
* Бассейн коды — 13.01.10.001
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ҡәрҙәш

**Ҡәрҙәш**  — бер үк ата-әсәнән тыуған балаларҙың бер-берһенә ҡарата туғанлығы; туған булған кеше; нәҫелдәш; ҡан-ҡәрҙәшлеге менән бәйләнгән кешеләр.. 

Олораҡ малай - ағай, ҡыҙ - апай, ә кесерәктәре: малай - эне, ҡыҙ - һеңле була.

Синонимдар: туған, туған-ҡәрҙәш, туған-тыумаса, туған-ырыу, ағай-эне

## Иҫкәрмәләр
Аржеваж

**Аржеваж** — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы  биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 6,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400212110000043687
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110004368
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бардынский банк

**Бардынский банк** — Рәсәйҙәге йылға. Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға тармаҡлана. Йылға оҙонлоғо 4 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга ( дельта ) Үрге Лебяжье һыу үлсәү посынан тамағына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002512112100013198
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101319
* Бассейн коды — 11.01.00.025
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
XV быуат

**15-се быуат (XV) ** Григориан календары буйынса 1401 йылдан алып 1500 йылғаса һуҙыла.

## Тарихи ваҡиғалар

### XV быуаттың беренсе яртыһы
XVI быуат

**16-сы (XVI) быуат ** Григориан календары буйынса 1501 йылдан алып 1600 йылғаса һуҙыла.

## Төп ваҡиғалар
* Ҙур географик асыштар эпохаһы (XV—быуат башы XVII). Испанияның алтын быуаты (XVI—быуаттың беренсе яртыһы XVII быуаттар). Испандар Ацтек һәм Инктар империяһын баҫып ала. Европалылар Тымыҡ океанды аса (1513; Васко де Бальбоа).
* Италия һуғыштары (1499—1504, 1508—1516, 1521—1526, 1526—1530, 1536—1538, 1542—1544, 1551—1559).
* Осман империяһы һәм Венеция (1499—1503, 1537—1540, 1570—1573), Персия (1514—1555, 1578—1590), Габсбургтар (1526, 1530—1552, 1593—1606) араһындағы һуғыштар.
* Рәсәй-Литва һуғышы (1500—1503, 1507—1508, 1512—1522, 1534—1537, 1558—1583).
* Һинд океанында хакимлек итеү өсөн Португалия менән Египет араһында һуғыш (1505—1517) и Османской империей (1509, 1538—1557, 1538—1557, 1558—1566, 1580—1589).
* Һиндостанда беренсе европалылар колонияһы (1510; Португалдар Гоаны баҫып ала). Бөйөк Моголдар империяһы нигеҙләнә (1526).
* Реформация башланыуы (1517; Мартин Лютер). Протестантизм (1529; Шпайер протестацияһы). Англияла Реформация (1534; Ссупрематия тураһында акт). Кальвинизм (1536; Institutes of the Christian Religion).
* Испан җиңүе Америка (1521)
* Европа һәм Япония араһында тауар һәм мәҙәни алмашыу башлана (1543). Феодаль тарҡаулыҡты бөтөргән Адзути-Момояма осоро (1568—1600).
* Иван Грозный (1547—1584) һәм Елена Глинская (1533—1538) хакимлек иткән осор.
* Рәсәй-швед һуғышы (1554—1557, 1590—1595).
* Ҡытайҙа португалдар беренсе сауҙа нөктәһен аса (1557; Макао). Ҡытайҙа ер тетрәү (1556).
* Англияла «Елизавета эпохаһы» (1558—1603).
* Францияла дини һуғыштар (1562—1598). Варфоломеев төнө (1572). Нант эдикт (1598).
* Төньяҡ ете йыллыҡ һуғышы (1563—1570).
* Нидерланд революцияһы (1568—1648; «Һикһән йыллыҡ һуғыш»).
* Польша короллеге һәм Бөйөк Литва кенәзлеге берләшеп Речь Посполитая (1569—1795) барлыҡҡ килә. Ливон конфедерацияһы (1435—1561) тарҡала.
* Португалия мираҫы өсөн һуғыш (1580—1583). Португалия һәм уның колониялары испан Габсбургтары хакимлегенә күсә (1581; Иберийская уния).
* Григориан календары индерелә (1582).
* зур армада (1588)
* Англия-Испанская һуғышы (1585—1604). «Еңелмәҫ армады» походы (1586—1588) Испанияның диңгеҙҙәге өстөнлөгөн тапшырырға мәжбүр итә.

## Тыуғандар

* 1508 йыл — Глинская Елена Васильевна.
* 1519 йыл — Генрих II (Франция короле).
* 1530 йыл — Иван Грозный.
* 1533, 14 октябрь — Анна Мекленбург-Гюстровская — Курляндии герцогы Готхарда фон Кетлера ҡатыны.
* 1551 год, 19 сентябрь  — Генрих III, Валуа династияһынан Францияның һуңғы короле.
* 1553 год, 13 декабрь  — Генрих IV Великий, Бурбонов дан династияһынан Францияның беренсе короле.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Һылтанмалар
1401 йыл

**1401 йыл** — 

## Ваҡиғалар

## Был йыл тыуған шәхестәр

## Вафат булған шәхестәр
Сайт

**Сайт** (sait)(от :  — «ау, селтәр» и  — «урын», һүҙмә-һүҙ «урын, сегмент, селтәр өлөшө») — бер кеше йәки ойошмаға ҡараған Web-биттәр йыйынтығы;интернет селтәрендәге бит;компьютер селтәрендә бер төрлө адресҡа (домен исеме йәки IP-адрес) берләшкән айырым кешеләрҙең йәки ойошмаларҙың электрон документтары (файлдары) йыйылмаһы.

Бөтә сайттар йыйылмаһы донъя селтәрен (Www) барлыҡҡа килтерә, селтәр бөтә донъя мәғләмәт беремәһе сегменттарын, планета масштабындағы, мәғлүмәт базаһына берләштерә. Клиенттарға сереверҙағы сайтҡа инеү мөмкинлеге өсөн HTTP протоколы эшләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  
*
Иван Грозный

**Иоа́нн IV Васи́льевич** (ҡушаматы **Ива́н Гро́зный** ; 25 август 1530, Мәскәү янындағы Коломенское ауылы— 18 март 1584, Мәскәү) — Мәскәү һәм бөтә Рустың бөйөк кенәзе, бөтә Рустең беренсе батшаһы (1547 йылдан)
(1575—1576 йылдарҙан башҡа, был йылдарҙа бөтә Рустең бөйөк кенәзе Симеон Бекбулатович була).

Бөйөк Мәскәү кенәзе Василий III һәм Елена Глинскаяның өлкән улы. Атаһы яғынан — Рюриковичтар династияһының Мәскәү тармағынан, әсәһе яғынан— ырыу башында Мамай торған Литва кенәзе Глинский нәҫеленән. Атаһы яғынан Софья Палеолог әбеһе Визвнтия императорҙары нәҫеләнән булған. Риүәйәт буйынса, Иоанн тыуыу хөрмәтенә Коломенскийҙа Вознесение сиркәүе төҙөлә.

3 йәшенде дәүләт башлығы була.

## Иҫкәрмәләр
Чебоксар һыуһаҡлағысы

**Чебоксар һыуһаҡлағысы** — Рәсәйҙәге һыуһаҡлағыс.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010400312112100000019.

## Иҫкәрмәләр
Оло Вишнёвка

**Оло Вишнёвка** — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вишнёвка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100512107000002498
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000249
* Бассейн коды — 05.01.01.005
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Голубь (Көнсығыш Маныч ҡушылдығы)

**Голубь ** — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға  Восточный Маныч йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Көнсығыш Маныч  йылғаһы башынан Чограй һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07010000112108200001305
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200130
* Бассейн коды — 07.01.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Оло Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)

**Оло Ыйыҡ** () — Рәсәйҙәге йылға. Әй йылғаһының уң ҡушылдығы. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Силәбе өлкәһендә Әҙәм һыртының көнсығыш битләүенән башлана. Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Тайыш ауылы янында Әй йылғаһына уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй  йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100022396
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102239
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1
## Этимология

Рәсми һүҙлектә  Мәсетле, Балаҡатай, Ҡыйғы районындарында аҡҡан "Ик" исемле йылғаларҙы  башҡорт теленә "Ыйыҡ" (ыйыҡ/ыдуҡ/йайыҡ/изых/ысыах/иссык/) тип тәржемә итә һәм боронғо төрки телендә "Изге, Бөйөк" һүҙенә тура килә тип аңлата.

Ерле халыҡ йылғаларҙы "Ыҡ" тип атай һәм шул уҡ һүҙлек буйынса "йылға" төшөнсәһенә тура килә тип аңлатыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
*
Парса (мәғәнәләр)

**Парса** һүҙенең бер нисә төшөнсәһе бар.

* Парса — алтын, көмөш ҡушып һуғылған ебәк туҡыма. Биҙәкле парса.  Тауарҙағы эре биҙәк. Парсалы шәл.
* Парса —  киҫәк, өлөш. Парса-парса булып бүлгеләнеү.
* Парса — бәләкәй теҙмә йәки сәсмә әҫәр.

## Иҫкәрмәләр
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
* Арабские и персидские слова в башкирском языке (А.Г.Биишев, 2009)
Октав Мирбо

**Октав Мирбо** (; 16 февраль 1848 йыл — 16 февраль 1917 йыл) — француз яҙыусыһы һәм драматургы.

## Китаптары
* *Le Calvaire* (1886).
* *L’Abbé Jules* (1888).
* *Sébastien Roch* (1890).
* *Le Jardin des supplices* (1899).
* *Le Journal d’une femme de chambre* (1900).
* *Les affaires sont les affaires* (1903).
* *Farces et moralités* (1904).
* *Combats esthétiques* (1993).

## Һылтанмалар
* Société Octave Mirbeau.
* ''Dictionnaire Octave Mirbeau''.
Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы

**Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы** (псевдонимы **Таңһылыу Ҡарамыш** (3 март 1948 йыл — 26 февраль 2026 йыл) — башҡорт шағиры. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты.

## Биографияһы
Таңһылыу Фаяз ҡыҙы Ҡарамышева 1948 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған.

Өфөләге 1-се башҡорт интернат-мәктәбен, 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

Хеҙмәт юлын «Башҡортостан ҡыҙы» журналында башлай. Артабан СССР фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында кесе ғилми хеҙмәткәр булып алты йыл эшләй. «Ленинсы», «Башҡортостан пионеры», «Һәнәк», «Ағиҙел» журналдарында ла эшләй. Үҙгәртеп ҡороу йылдарында «Йәшлек» гәзитен ойоштороуға күп көс һала, мөхәррир урынбаҫары була. Артабан «Урал» башҡорт халыҡ үҙәгенең яуаплы сәркәтибе вазифаһын да алып бара.

1993 йылдан ул йәштәр журналы «Шоңҡар» журналын ойоштороп сығарыуҙа ҡатнаша. 1994 йылдан баҫманың баш мөхәррире була.

Оҙаҡ йылдар дауамында республика матбуғатында эшләй. «Шоңҡар» журналының беренсе баш мөхәррире.

## Китаптары
* Саҡыр мине. Шиғырҙар. Өфө, 1981, 47 бит.
* Ҡосағыңа ал, тормош. Шиғырҙар. Өфө, 1985, 96 бит.
* Тиҫтерҙәрем. Шиғырҙар. Поэма. Өфө, 1988, 80 бит.
* Гөлләмә. 1993 йыл.
* Күңелем доғалары. 1998 йыл
* Донъя — даръя. 2008 йыл.
* Сәскәле йән. 2008 йыл.
* Сәғәҙәт сәәғәте. 2011 йыл.
* Мәңгелек сәфәр. 2014 йыл.
* Көҙ йәйе. 2016 йыл.

## Ваҡытлы матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре
* «Яралғанбыҙ донъяға Үҙебеҙ булып ҡалырға». Шиғыр шәлкеме. Башҡортстан гәзите, 2017, 24 ноябрь.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.

## Һылтанмалар
*
Хәниф Кәрим

**Хәниф Кәрим, Хәниф Кәрим улы Кәримов ** (25 июль 1910 йыл — 26 август 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1942), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Халыҡтар дуҫлығы» (1980) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Кәримов Хәниф Кәрим улы, Хәниф Кәрим 1910 йылдың 25 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы, Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған. 1929 йылда ауылдарында урта мәктәп тамамлай һәм Өфө ҡалаһына килеп «Йәш коммунар» («Ленинсы», «Йәшлек») гәзитендә яуаплы сәркәтип булып эшкә урынлаша. 1932—1934 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафтарында була. Әрменән ҡайтҡас, Башҡорт дәүләт педагогия иниститутында уҡый. 1937 йылдан «Октябрь»(«Ағиҙел») журналында мөхәррир була. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, үҙе теләп фронтҡа китә. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм башҡа яу миҙалдары менән бүләкләнгән.

1946—1959 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе вазифаһын башҡара.

1983 йыл Өфө ҡалаһында баҡый донъяға күсә.

## Китаптары
* Һаҡсы йыры: Шиғырҙар. — Өфө: Башкнигиздат, 1934. — 44 бит.
* Тантана: Шиғырҙар. — Өфө: Башкнигиздат, 1936. — 106 бит.
* 
* Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1980. — 192 бит.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (31.05.1942)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955)
* «Халыҡтар дуҫлығы» ордены
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

## Хәтер
* Үрге Ҡыйғы ауылының бер урамы Хәниф Кәрим исемен йөрөтә.
* Шағирҙың исеме ҡасандыр ул уҡыған 1-се мәктәпкә бирелгән.
* 2015 йылда Ҡыйғы районы хакимиәте Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда иғлан ителгән Әҙәбиәт йылы айҡанлы «Хәниф Кәрим исемендәге әҙәби премия» булдырҙы.
* 2015 йылдың 1 октябрендә «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр иткәнсә, Ҡыйғы районында фронтовик-шағир Хәниф Кәримдең тыуыуына 105 йыл тулыуға һәм Әҙәбиәт йылына арналған саралар ойошторолдо.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 44-45 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Һылтанмалар
; Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә 
* башҡорт телендәге әҫәрҙәре
; башҡа сығанаҡтар
* 
* Башкирская литература в годы Великой Отечественной войны ''Хайруллина Р.'' Примите жизнь на пронзительной ноте.// Газета «Республика Башкортостан»
Әхмәтйәнова Зарема Әхмәт ҡыҙы

** Әхмәтйәнова Зарема Әхмәт ҡыҙы** (28 май 1945 йыл — 9 октябрь 1992 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы һәм журналист, 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 

## Биографияһы
Зарема Әхмәт ҡыҙы Әхмәтйәнова 1945 йылдың 28 майында Башҡорт АССР-ының Шаран районы Ерекле ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.

1963 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Өфө нефть институтына уҡырға инә. Инженер һөнәре алғас, Үзбәк ССР-ының Андижан ҡалаһына эшкә китә.

1972 йылда тыуған Башҡортостанына ҡайта һәм баш ҡалала төрлө проект ойошмаларында хеҙмәт итә, байтаҡ ҡына Яҙыусылар союзы идараһында яуаплы вазифа башҡара. Артабан «Башҡортостан ҡыҙы» һәм «Аҡбуҙат» журналдарында әҙәби хеҙмәткәр була.

1992 йылдың 9 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Әҙәби ижады
Зарема Әхмәтйәнованың шиғырҙары институтта уҡығанда республика гәзит һәм журналдарында баҫыла. Артабан ул ике жанрҙа әүҙем эшләп, шиғырҙар һәм хикәйәләр ижад итә. Балалар һәм өлкәндәр өсөн ете китап авторы.

## Китаптары
* Гөлдәрем: Балалар өсөн шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1979. — 37 бит.
* Йәшел шыршы: Шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. — 47 бит.
* Йәйҙә ҡалайыҡ: Шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1986. — 64 бит.
* Сәңгелдәк

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1  
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.  
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. 

## Һылтанмалар
* 
* Зарема Әхмәтйәнова «Сәңгелдәк»
*
Ниәтшин Тимерйән Әбдрәхим улы

**Ниәтшин Тимерйән Әбдрәхим улы** (10 июнь 1946 йыл) — башҡорт шағиры.

## Биографияһы
Тимер Ниәтшин 1946 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының хәҙерге Көйөргәҙе районы Илкәнәй ауылында тыуған. Рәми Ғарипов исемендәге мәктәп интернатында уҡый. 

1968 йылда Куйбышев (хәҙерге Һамар) политехник институтын тамамлай, һөнәре буйынса инженер-злектрик. 

Хеҙмәт юлын 1969 йылда Ҡарман ГРЭС-ында электрон ҡорамалдарҙы көйләүсе булып башлай. 6 йыл Өфө нефть институтының Стәрлетамаҡ филиалында өлкән уҡытыусы, 12 йыл Кумертауҙағы режимлы "Искра" заводында роботтар көйләү һәм камиллаштырыу менән шөғөлләнә, КБ етәксеһе вазифаһын атҡара. Донья үҙгәргәс коммерсант, маркетолог, журналист та булып өлгөрә. 2000 - 2009 йылдарҙа хеҙмәтте һаҡлау буйынса төбәк ара дәүләт инспекторы булып 2 ҡала һәм 4 районда ошо өлкәне тикшереп хаҡлы ялға сыға. 

Шиғриәткә ынтылыш интернатта, әҙәби түңәрәк етәксеһе Сажида Зайлалова ярҙамында асыла ла 35 йылға туҡталып ҡала. Ижадҡа һикһәненсе йылдарҙа ғына ныҡлап тотона. 1989 йылда бер нисә йәш авторға ҡушылып«Һүҙ һорайым» исемле бересе китабы донъя күрә. 1993 йылда Таңһылыу Карамышева менән берлектә "Уянған өмөт" исемле икенсе китабы сыҡҡас яҙыусылар Союзына алына.(1994).

2012 йылда китап нәшриәтендә  "Әйтер инем" исемле өсөнсө йыйынтығы донья күрә. Үҙнәшер ысулы менән 2006 "Әрем тәме", 2011 русса-башҡортса "Минең мәлдәрем" (Мои мгновения) китаптарын баҫтыра. Һуңғы йыйынтыҡҡа Күмертау шағиры Виктор Уразбаев тәржемәһендә 100 -ҙән ашыу шиғыр ингән. "Күп милләтле Санкт-Петербург" яҙыусылар ойошмаһы етәксеһе академик, шағирә Әлмирә Бикҡолова менән ижади аралашыу һөҙөмтәһендә "Дуҫлыҡ осҡондары" исемле йыйынтыҡта, "Невский Альманах" журналында күп кенә әйберҙәре баҫыла. 2008 - се йылда ошо ойошмаға ағза итеп алына. Һуңғы йылдарҙа күренекле замандаштарыбыҙ Зиннур Исхаков, Рафаиль Гибадуллин тураһында русса 2 проза әҫәре яҙа.

Кеше һәм яҙыусы булараҡ Тимерҙе ике үтә яуаплы бурыс алға әйҙәй. көс бирә, илһам өҫтәй. Беренсеһе - быуаттар һынауын еңеп сыҡҡан, Рәсәйҙә һәм Европала дан ҡаҙанған башҡорттоң бөгөнгө боталсыҡ, аяуһыҙ заманда ғорур, лайыҡлы йәшәргә тейешлеге. Икенсеһе - башҡорттоң асылын тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү, киләһе быуындарға Аманат итеп тапшырыу.
Муллабаев Сөләймән Миңлеғужа улы

**Муллабаев Сөләймән Миңлеғужа улы** (10 октябрь 1924 йыл — 20 апрель 2003 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан КПСС, 1979 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

## Биографияһы
Сөләймән Миңлеғужа улы Муллабаев 1924 йылдың 10 октябрендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙер Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы) Иҫке Юлдаш ауылында тыуған.

1940 йылда ауылдарында ете йыллыҡ мәктәп тамамлай. 1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йыл ҡаты яраланып, оҙаҡ ҡына госпиталдәрҙә дауалана. 1944 йылда демоблизациялана.

1985 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.

1954 йылдан Аҡболаҡ педагогия училищеһында уҡый. 1972 йыл Башҡорт дәүләт университетын (ситтән тороп) тамамлай. 1973 йылда «РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.

1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Китаптары
* Ҡәҙерле һүҙ. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1963. — 20 бит.
* Йондоҙ бүләк итермен. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1966. — 14 бит.
* Беҙҙең өй. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971. — 19 бит.
* Урман докторы. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1973. — 33 бит.
* Тылсымлы күл. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1978. — 32 бит.
* Беҙҙең мәктәптә байрам. Шиғырҙар, поэма, әкиәттәр һәм йомаҡтар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 44 бит.
* Сайҡала сал дала. Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. — 48 бит.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.

## Һылтанмалар
* 
* Его называли мудрым учителем с душой поэта (К 90-летию со дня рождения Сулеймана Муллабаева) ИА «Башинформ», 10 октября 2014 года 
* Үҙ өйөңдә генә – үҙ көйөң. «Башҡортостан» гәзите, 20 сентябрь 2016 йыл  
* «Орнамент»: Поэт-фронтовик Сулейман Муллабаев. 2014г. 
* Муллабаев Сулейман Мингужинович  
* Литературная карта Оренбургской области. Муллабаев Сулейман Мингужинович  
* Сайт Кугарчинской ЦРБ
Нәҫер

**Нәҫер** () —— тәртип, ҡылыҡ, әҙәп-әхләҡ тураһында өйрәткән, вәғәзләберәк яҙылған кескәй жанр; лирик йөкмәткеле бәләкәй күләмдәге проза әҫәре; лирик йөкмәткеле бәләкәй сәсмә әҫәр.

Улар сәсмә һәм теҙмә формала яҙылған. Жанр тәбиғәте менән нәҫер - лирик-поэтик әҫәр. Башҡорт әҙәбиәтендә Мәжит Ғафуриҙың, Әхнәф Таңғатаровтың, Али Карнайҙың, Ибраһим Абдуллиндың нәҫерҙәре яратып уҡыла.

## Әҙәбиәт
Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс өсөн дәреслек. 2-се баҫма. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-295-04834-0

## Иҫкәрмәләр
Хикмәт

**Хикмәт** () — ғәрәп теленән ингән, тапҡыр мәғәнәле һәм өгөт-нәсихәт, Көнсығыш әҙәбиәттәрендә киң таралған фәлсәфәүи йөкмәткеле кескәй жанр; ғәжәп ҙур аҡыл, тәрән белем; ниҙеңдер асылын тәшкил иткән эске мәғәнә, йәшерен сәбәп; ғиллә.

## Хикмәт төшөнсәһе
Хикмәт төшөнсәһе киң мәғәнәле. Уның ғибрәтле һүҙ, тапҡыр һүҙ, тапҡыр бер ҡыҫҡа хикәйәт, кинәйәле -хикмәтле һүҙ кеүек айыштары бар. Поэзияла ике һәм дүрт юллы хикмәттәр, прозала хикмәтле йөкмәткеле ҡыҫҡа хикәйәт, сәсмә хикмәт жанрҙары барлыҡҡа килгән. Тағы тапҡырыраҡ әйтелгәндәре әйтем, әйтемсәләр ише афористик хикмәтле һүҙ рәүешен алған.

## Хикмәт жанры оҫталары
Донъя әҙәбиәтендә Конфуцийҙың хикмәтле һүҙҙәре, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хәҙистәре үҙ аллы жанр булып халыҡ телендә йөҙәрләгән версияла йәшәй.
Бөтә донъяға киң билдәле Ғүмәр Хәйәм хикмәттәре — жанрҙың классик өлгөләре.

Боронғо төрки поэзияһынан Әхмәт Йәсәүи, Сөләймән Баҡырғани хикмәттәре башҡорт һәм татар халҡы араһында киң таралған. Милли поэзияла Мәүлә Ҡолой хикмәт жанрының бер оҫтаһы, Мәжит Ғафури, Шәйехзада Бабич, Сәйфи Ҡудаш, Назар Нәжми, Ҡәҙим Аралбаев, Фәйзи Ғүмәров хикмәт жанрын яңынан тергеҙҙеләр.

## Хәҙистәрҙең хикмәте
Мөхәммәт ғәлиәссәләм йыш ҡына әйтер булған: «Бер әҙәм минең өммәтем өсөн минең сөннәтемдән ҡырҡ хәҙисте ҡылһа (ятлап алһа), ҡиәмәт көнөндә шәфҡәтемә дәлил булыр» Әҙәм балаһының таянасаҡ нәмәһе — хикмәт. Хикмәте булмаған кешенең көнө лә, дине лә бөтөн булмаҫ , ти бер хәҙис.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Ватандаш» 2008 й.№ 4 Ғайса Хөсәйенов «Хикмәттәр» 68-96-сы б.б.
*
Хикәйәт

**Хикәйәт** ( һөйләп биреү) — көнсығыш әҙәбиәтендә киң таралған бәләкәй сәсмә жанр; тарихи нигеҙ биреп һөйләнгән халыҡ әҫәре; легендаларға нигеҙләнеп яҙылған әҙәби әҫәр.

Ғәрәпсә һөйләп биреү тигәнде аңлата. Ул хикәйәнән хәл-ваҡиғаларыҙы бик ҡыҫҡа һәм тапҡыр итеп хикмәтләберәк хикәйәләүе менән айырылып тора. Уға фәлсәфәүи фекер әйтеү, өгөт-нәсихәт рухы ла хас.

Әүәлге ҡулъяҙма башҡорт әҙәбиәтендә хикәйәттәр үҙәк урынды биләй. Атаҡлы «Мәжмәғел хикәйәт» (Хикәйәттәр йыйынтығы) киң билдәле. Сәйеф Сараи «Гөлстан бит-төрки» дастанында хикәйәт жанрын киң ҡулланған.

Хәҙерге башҡорт әҙәбиәтендә,мәҫәлән, Зәйнәб Биишева «Һөнәрсе менән Өйрәнсек», «Мөхәббәт һәм нәфрәт» хикәйәттәрен легенда сюжетында ҡороп яҙған.

## Әҙәбиәт
Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс өсөн дәреслек. 2-се баҫма. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-295-04834-0

## Иҫкәрмәләр
Латифа

**Латифа** () — үткер, көлкөлө һәм тапҡыр хикәйәт.

Башҡорт телендә Хужа Насретдин исеме менән йөрөгән латифалар шундайҙар. Ерәнсә сәсәндең әүәл ҡулъяҙмаларҙа йөрөгән көләмәстәре латифаларға тартым.

## Әҙәбиәт
Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс ҡсҡн дәреслек. 2-се баҫма. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-295-04834-0

## Иҫкәрмәләр
Ямғыр урманы

**Ямғырлы урмандар** — йыллыҡ яуым-төшөм уртаса 2000—7000 мм булған райондарҙағы урмандар. Был урмандарҙа ағастар ҡуйы ҡатмарлы баҫҡыслы төҙөлөшлө булып ҡылыҡһырлана, эпифит һәм  үрмәләүсе үҫемлектәр, шулай уҡ үлән үҫемлек төрҙәре бик ярлы. Ямғырлы урмандар түбәндәге төрҙәргә бүленә:
* Тропик ямғырлы урман
* Субтропик ямғырлы урман
* Уртаса ямғырлы урман

Тропик ямғырлы урмандар Экваториаль бүлкәттә таралыш алған. Шулай уҡ төньяҡ киңлектең 25° терәлә. Һәм көньяҡҡа Көньяҡ киңлектең 30°-ҡаса. Субтропик ямғырлы урмандар һәм уртаса киңлек ямғырлы урмандары, ҡәҙимгесә төньяҡтан көньяҡҡа Тропик бүлкәт яғына ҡарап тарала. Шулай уҡ тропик тауҙарҙа ла үҫә. Ямғырлы урмандарҙың төп массивы Көньяҡ Америкала һәм Үҙәк Америкала, Көньяҡ –көнсығыш Азияла Оло Зонд утрауҙарынды, Малакка ярым утрауында,Филипиндарҙа, Яңы Гвинеяла, ә Көнбайыш Африкала Конго йылға бассейны буйлап, Угандала һәм шулай уҡ Австралияла Квинслендта урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сельва
* Томанлы урмандар
* Джунгли

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Animals in a rainforest
* Rainforest Action Network
* The Sabah Biodiversity Experiment on rainforest restoration 
* Rainforest Portal
* EIA forest reports: Investigations into illegal logging.
* EIA in the USA  Reports and info.
* The Coalition for Rainforest Nations 
* The Prince’s Rainforests Project 
* United Nations Forum on Forests
* Dave Kimble’s Rainforest Photo Catalog (Wet Tropics, Australia) 
* Rainforest Plants
Ғәзәл

**Ғәзәл** — лирик шиғыр.

Ике юллы строфаларҙан торған, юл һандары алты юлдан алып егерме дүрткә еткәнсә еткән бер төрлө рифмалашҡан шиғыр. Рифмалашыу схемаһы а-а, б-а, в-а, г-а, д-а… тәртибендә. Йәғни тәүге ике юл үҙ-ара рифмалаша ла алдағы юллыҡтарҙың икенсе юлы тәүге юлдың рифмаһы менән берҙәй яңғырашында үҫә, төрлөләнә бара.

Ғәзәлдә бер төрҙәге рифмаларҙан һуң бер төрлө һүҙ йәки бер-ике һүҙ төркөмө ҡушылып китергә мөмкин. Бындай ҡушылма һүҙҙәр рәдифтип атала.

Башҡорт әҙәбиәтендә ғәзәлгә Шәмсетдин Зәки, Ғәли Соҡорой, Мифтахетдин Аҡмулла, Мәжит Ғафури, Шәйехзада Бабич, Дауыт Юлтый күберәк мөрәжәғәт иткән.

## Әҙәбиәт
Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс өсөн дәреслек. 2-се баҫма. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-295-04834-0
Робағи

**Робағи** () ()  () —  дүрт юллы шиғыр (ғәҙәттә, беренсе, икенсе һәм дүртенсе юлдары рифмалашып килә).

Хикмәт жанрының дүрт юллы бер формаһы.

Башҡорт поэзияһында Мифтахетдин Аҡмулла, Мәжит Ғафури, Сәйфи Ҡудаш, Ҡәҙим Аралбай ижадтарында күп осрай.

## Әҙәбиәт
1. Ғ. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. 9-сы класс өсөн дәреслек. 2-се баҫма. Өфө-2010 йыл.ISBN 978-5-295-04834-0

## Иҫкәрмәләр
Ань-Ёль

**Ань-Ёль** — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 03020200212103000022279
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 103002227
* Бассейн коды — 03.02.02.002
* ГӨ буйынса томы — 03
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Попович Павел Романович

**Попович Павел Романович** (5 октябрь 1930 йыл — 30 сентябрь 2009 йыл) — СССР-ҙың лётчик-космонавы. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1962, 1974).

## Биографияһы
Павел Рома́нович Попо́вич 1930 йылдың 5 октябрендә Украина ССР-ының (хәҙер Украина) Киев өлкәһе Белоцерковь районының Узин ауылында кочегар ғаиләһендә тыуған. Милләте украин. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында оккупациаланған территорияла ҡала.

Магнитогорск индустриаль техникумын (хәҙер Носов исемендәге технологик колледж), Магнитогорск аэроклубын (1951), хәрби авиация училищеһын (1954) һәм Жуковский исемендәге Хәри-һауа инженер академияһын тамамлай. Училищенән һуң СССР-ҙың Хәрби-һауа көстәрендә хеҙмәт итә.

1960 йылдан космонавтар отрядында, бында тәүге партия ойошмаһы секретары була. «Восток-4» космос корабле осоусыһы; «Союз-14» космос карабы командиры, СССР-ҙың 4-се лётчик-космонавы.
Танылыу сигналы — «Бөркөт».

1962 йылдың 12—15 авгусында донъяла беренсе тапҡыр ике космос карабы төркөмөндә оса: «Восток-4» карабы менән Павел Попович, ә «Восток-3» карабы менән Андриян Николаев идара итә. Попович корабына ҡулдан идара итеү системаһы ярҙамында йүнәлеш бирә. Осош ваҡытында шулай уҡ ике космос экипаж араһында радиоэлемтә буйынса эксперименттар үткәрелә, фәнни-техник һәм медицина-биологик тикшеренеүҙәр программаһы тулыһынса үтәлә.

### Почта маркалары
Попович хөрмәтенә сығарылған почта маркалары:


File:The Soviet Union 1962 CPA 2730 stamp (First 'Team' Manned Space Flight. Soviet Cosmonauts Commemoration. Portrait of Pavel Popovich).jpg|СССР маркаһы, 1962 йыл
File:The Soviet Union 1962 CPA 2781 stamp (First 'Team' Manned Space Flight. Soviet Cosmonauts Commemoration. 'To Space' monument and portraits of Gagarin, Titov, Nikolayev, Popovich).jpg|Марка СССР №2781 ЦФА, 1962 йыл 
File:1974 CPA 4402.jpg|СССР маркаһы  «Союз-14» космос карабы, 1974 йыл


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Восток-4
* Союз-14

## Һылтанмалар
* Биографии: «Космическая энциклопедия», «Истории людей»
* 75-летие генерал-майора авиации П. Поповича 
* Интервью газете «Бульвар» № 30 (66), 25 июля 2006 г. 
* Новые Известия.  Космонавт Попович навсегда покинул землю
Тәһран

**Тәһран** — Иран дәүләте территорияһында урынлашҡан ҡала.

## Этимологияһы

Ҡаланың рәсми сайтынан күренеүенсә, *Тәһран* атамаһы «төптә», «аҫ яҡта» мәғәнәһе биргән   (ته*тәһ*) һәм «тау итәге» тигәнгә тап килгән иҫке (ران *ран*) һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Шул рәүешле, *Тәһран* һүҙен "тау итәгендә" урынлашҡан тип тәржемә итергә була. Ҡала, ысынлап та, Точал тауынан көньяҡта урынлашҡан.

Башҡа риүәйәт, «Тегеран» парфяндарҙың Тиран ҡалаһы исеменән килеп сыҡҡан тип раҫлай, ул Ирандың хәҙерге баш ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан. Үҙенең исеме «Тир йәшәгән урын» тип тәржемә ителә (зороастрий мифологияһында ямғыр илаһы).

Өсөнсө теория буйынса, Тәһран «йылы урын» тигәнде аңлата һәм  Шемиран тигән («һалҡын урын») биҫтә атамаһына ҡапма-ҡаршы итеп ҡабул ителгән.

## Тарихы

Ғалимдар үткәргән ҡаҙыныуҙарҙан күренеүенсә, Тәһран  хәҙерге урынға  беҙҙең эраға тиклем 6 мең йыллап әүәл йәшәгән инде. Күскенселәр сүлдәге  эҫенән ҡасып Эльбурс янына ҡасып килгән. 

1228 йылда  монголдар баҫып ингәс, улар яулап өлгөрмәгән Тәһран ҡалаһына халыҡ күпләп күсеп ултыра һәм ҡала әһәмиәтле сауҙа үҙәгенә әүерелә.

## Халҡы
thumb|275px|Тәһрандың төньяғындагы Илаһиә торама районы
XVIII быуатта Тәһрандың халыҡ һаны яҡынса 100 мең кеше тәшкил итә. Айырыуса ҙур тиҙлек менән халыҡ һаны XX быуатта үҫә. 

## Телдәр
Тегеран донъяның фарсы телле иң эре ҡалаһы булып тора. Ҡала халҡы этник йәһәттән төрлөр, хатта төрлө телдәр һәм диалекттар  фарсы теленең тәһран диалектын барлыҡҡа килтергән, ул Иран өсөн стандарт һанала. 

Шулай уҡ Тегеран  халҡының күпселек өлөшө исфахан, йәзид, шираз, йәһүди-тажик диалекттарында һәм дари телендә һөйләшә 

Ҡулланылыш буйынса икенсе урында — әзербайжан теле.

Шулай уҡ,  курдтар, гиләндәр, лурҙар, бәлүждәр, төркмәндәр, ғәрәптәр, әрмәндәр, ассириялылар йәмәғәттәре бар

## Диндәр
Тәһран халҡының күпселеге — шиғыйҙар, улар 96 % тәшкил итә.

Бәһаиҙар - 2,8 %  (200 мең самаһы кеше). Христиандар ҙа бар, уларға беренсе сиратта Әрмән апостол сиркәүе, Урыҫ правослау сиркәүе, Ассирия сиркәүе инә.

Йәһүдиҙәр йәмғиәтенә 16—18 мең кеше инә. Тәһранда 18 синагога бар.  Зороастризм йәмғиәтенә  10 мең кеше йәлеп ителгән. Башҡа дини әҙселеккә сөнниҙәр, әҙ һандағы сикхтар, индуистар, буддасылар, мандейҙар, йәзидтәр, суфыйҙар инә.

## Туғандаш ҡалалар

## Галерея


Файл:UTehran college social sciences.jpg|Тәһран университеты
Файл:UT honarhaye ziba.jpg|Һынлы сәнғәт колледжы
Файл:UT mosque minaret.jpg|Тәһран университеты мәсетенең манаралары
Файл:1979 Iranian Revolution.jpg| 1979 йылдағы Иран революцияһы



## Иҫкәрмәләр
Ант (төркөм)

**Ант** — башҡорт фолк-рок музыкаһы төркөмө. Алмас Ғафаров һәм Рәмил Ихсанов 1991 йылдың май айында ойоштора. Беренсе концерттары Әхмәр ауылында үтә.
Ант төркөмөнең иң популяр беренсе йыры — ?.

## Һылтанмалар
* «Ант» төркөмө. «Һағындым hине». Диана Ишниязова концерты, 2009 йыл, июнь
* Башҡорт музыкаһы сайтында «Ант» төркөмө йырҙары
* Рух, азатлыҡ һәм «Ҡышҡы йәйғор» 
*   «Ант» төркөмө «Йәшлек» гәзитенең 20 йәшлек юбилейында
Абдулла

**Абдулла** — Ир-ат исеме. Сығышы менән ғәрәп теленә бәйле. АБД (мәңгелек; бәндә, ҡол, хеҙмәтсе,) + УЛЛА (Аллаһ) ҡушылып төҙөлгән. Ғәрәпсәнән тәржемәһе — Аллаһ бәндәһе, хеҙмәтсеһе, ҡоло тигәнде аңлата.

**Абдул** тип ҡыҫҡартылған һәм **[[Ғабдулла]]** тип алдан Ғ хәрефе өҫтәлгән оҙон варианттары бар. 

## Шәхси йәки атаһының исеме Абдулла булған шәхестәр
* Абдулла ибн Ғәбдел Әзиз әс-Сәғүт 
* Абдулла Мостаев
* Абдулла Сурағолов
* Абдулла Туҡтаров
* Абдуллин Ғафар Абдулла улы
* Абдуллин Әнүәр Абдулла улы
* Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы
* Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы
* Вәлиев Фәрит Абдулла улы
* Вәлиуллин Ренат Абдулла улы
* Вәлиуллин Рим Абдулла улы
* Ғафаров Хатмулла Абдулла улы
* Ғисмәтуллин Абдулла Төхфәтулла улы
* Дәүләтов Ғәлим Абдулла улы
* Дәүләтшин Абдулла Сибәғәтулла улы
* Дәүләтшин Абдулғәзиз Абдулла улы
* Зөбәйеров Әмин (Абдулла) Фәхретдин улы
* Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы
* Иҙрисов Абдулла Мәхмүтйән улы
* Исмәғилев Абдулла Ғиниәт улы
* Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы
* Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы
* Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы
* Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы
* Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы
* Ҡушаев Ғөбәйҙулла Абдулла улы
* Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы
* Рәхимғолова Фәүзиә Абдулла ҡыҙы
* Солтанов Абдулла Афзал улы
* Таһирова Әнисә Абдулла ҡыҙы
* Үлмәҫбаева Тәнзилә Абдулла ҡыҙы
* Хөсәйенов Ғөбәйҙулла Абдулла улы
* Шәмиғолов Марат Абдулла улы
* Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы
* Әхмәров Ғәбит Абдулла улы
* Әхмәтов Абдулла Сафиулла улы
* Әхмәтов Абдулла Шәңгәрәй улы
* Яҡупов Фәрүәт Абдулла улы

## Фамилияһы Аблулла исеменән булған шәхестәр
Абдуллин битендә ҡарағыҙ

## Ауылдар
* Абдулла (Ауырғазы районы) 
* Абдулла (Борай районы)
* Абдулла (Ғафури районы)
* Абдулла (Илеш районы)
* Абдулла (Йәрмәкәй районы) — урыҫса исеме Абдул
* Абдулла (Ҡариҙел районы)
* Абдулла (Ҡырмыҫҡалы районы)
* Абдулла (Мәсетле районы)
* Абдул (Көйөргәҙе районы)
* Яңы Абдулла — Шишмә районы ауылы

## Башҡалар
* Абдулла ахун (йыр) — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй
* Абдулла ауыл Советы (Мәсетле районы)
* Абдулла ҡала округы
* Абдулла ҡаласығы
* Абдулла тауы

## [[Башҡорт ир-ат исемдәре]]
## Сығанаҡтар
* Күсимова Таңһылыу.  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.
* Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәйев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр
Мәләкәҫ (мәғәнәләр)

**Мәләкәҫ** 

* Мәләкәҫ — Мәсетле районындағы ауыл.
* Мәләкәҫ — Дыуан һәм Мәсетле районындағы йылға.
Ашҡаҙар (мәғәнәләр)

**Ашҡаҙар** 

* Ашҡаҙар йылғаһы — Башҡортостан Республикаһындағы йылға.
* Ашҡаҙар радиоһы — башҡорт телендә алып барылған мәҙәни радиоканал.
* Ашҡаҙар гәзите — Стәрлетамаҡ ҡалаһында башҡорт телендә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит.
* Ашҡаҙар ауылы — Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 
* Ашҡаҙар ауылы — Йылайыр районындағы ауыл.
Йонос

**Йонос** — Ир-егет исеме

## Ауылдар
* Йонос (Салауат районы)
* Йонос (Мәсетле районы)
* Юныс (Ҡыйғы районы)
Йыланыш

**Йыланыш** — 
## Йылға
* Йыланыш (Әй ҡушылдығы)
## Ауылдар
* Йыланыш (Мәсетле районы)
* Йыланыш (Салауат районы)