open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тайвань тарихы

**Тайвань тарихы** — Тайвань утрауының боронғо замандарҙан башлап бөгөнгө көнгәсә тарихы.

## Тарихҡа тиклемге осор
Тайвань тарихының тарихҡа тиклем осоро юғары палеолит һәм неолит дәүерҙәрен үҙ эсенә ала. 

### Юғары палеолит
Тәүге кешеләр Тайвангә беҙҙең эраға тиклем 50 000 йыл тирәләрендә килеп урынлашҡан

Тайвандәге иң иртә археологик культура булып *Чанбинь* культураһы () һанала, был атама уға утрауҙың көнсығышында тарихи әйберҙәр табылған урын исеменән бирелгән. Палеолит дәүере кешеләренең һөлдәләре шулай уҡ Цзуочжэнь районының Тайнань округында ла (хәҙер дәүләттең дүртенсе ҡалаһы булған *Тайнань* составында), шунлыҡтан улар «цзуочжэнь кешеләре» тип атап йөрөтөлә. Тайбэй бассейнында боронғо кешеләр торған бер нисә урын — тарихҡа тиклемге *торалар* табылған (Юаньшань (圓山 һәм тағы ла башҡалар).

Хәҙерге ваҡытта был тора хужаларының ниндәй этник төркөмгә ҡарағанлығын аныҡ ҡына әйтеүе мөмкин түгел. Уларҙың 45—10 мең йылдар арауығында бөтә Көньяҡ-Көнсығыш Азияға таралып ултырған австралоид расаһы вәкилдәре булыуы бик тә ихтимал. 

### Австронезийсылар миграцияһы һәм неолитҡа күсеү
Тайвань — австронезий телдәренең тарихи тыуған ере; бында ошо тел ғаиләһенә ҡараған телдәрҙең иң-иң боронғо (архаик) төркөмө — тайваь телдәре һаҡланып ҡалған. 

Археологик мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, австронезий телдәрендә аралашыусылар беҙҙең эраға тиклем яҡынса 8000 йылдар тирәһендә Ҡытайҙың көнсығыш ярҙарынан Тайвангә күсенеп ултырған, уларҙан Тайвандең төп халҡы — *Тайвань аборигендары* килеп сыҡҡан. Артабан, тарихи лингвистика билдәләүенсә, Тайвань ултырауынан был телдәрҙә һөйләшеүселәр диңгеҙ юлы буйлап бөтә Океанияға таралған, бының бер нисә этапта булыуы ла мөмкин. Миграция бынан 6000 йыл тирәһе элек башланған тип һанала. Әлбиттә, австронезий телдәрендә һөйләшеүселәрҙең утрауға килеүе һәм уларҙың артабан тарала башлауы араһында үткән ике мең йыл эсендә нимә булып үтеүе тарихи лингвистика өсөн әлегә тиклем һорау булып ҡала. Тайвандәге неолит *дабэнькэн* (б. э. т. 5000-2700 йылдар) мәҙәниәте менән характерлана, ә уның сығанаҡтары үҙ сиратында континенталь Ҡытай биләмәләрендә күҙәтелә. Тайвандәге тәүге агрокультура булып тропик һәм субтропик илдәрҙә үҫтерелә торған крахмалға бай күп йыллыҡ үлән *ямс* һәм *таро* үҫемлеге иҫәпләнә. Беҙҙең эраға тиклем  II мең йыллыҡта Тайвандең боронға халҡы сусҡа һәм эттәр ҡарай башлай (*чжишаньянь*).

XVII быуатҡа тиклем утрау халҡы аҙ һанлы булған һәм башлыса австронезий телдәре ғаиләһенә ҡараған тайвань телдәрендә аралашыусыларҙан торған. Улар үҙҙәренең үҫеше буйынса неолит кимәлендә булған.

## Иҫкәрмәләр
Һарайлы (тарихи-мәҙәни үҙәк)

**Ҡәнзәфәр бей исемендәге «Һарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге** — Башҡортостан Республикаһы Благовар районы Һарайлы ауылында урынлашҡан тарихи-мәҙәни үҙәк.

## Тасуирламаһы
«Һарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге 2012 йылдың 13 февралендәге Башҡортостан Республикаһы Президенты Р. З. Хәмитовтың указына ярашлы Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто дәүләт учреждениеһының филиалы булараҡ Благовар районы Һарайлы ауылында ойошторола. Тарихи-мәҙәни үҙәккә мең ҡәбиләһе башлығы һәм Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының төп инициаторҙарының береһе Ҡәнзәфәр бейҙең исеме бирелгән.

Ҡәнзәфәр бей исемендәге «Һарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәгенең төп маҡсаты үҫеп килеүсе быуын вәкилдәрен башҡорт халҡының данлыҡлы традициялары миҫалында элекке быуындарҙың идеалдарын тоғро ҡалыуҙа тәрбиәләү; археологик һәм тәбиғи ҡомартҡыларға һаҡсыл мөнәсәбәтте пропагандалау; халыҡ йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен тергеҙеү, халыҡ кәсептәрен һаҡлау, боронғо башҡорт кәсебе (туҡыусылыҡ, ағасты семәрләп ҡырҡыу, солоҡсолоҡ, милли аш-ҙыу сәнғәте һәм башҡалар) оҫталарының төрлө күргәҙмәләрендә ҡатнашыу булып тора. Тарихи-мәҙәни үҙәк булышлығында халыҡ байрамдары («Һаумыһығыз, ауылдаштар!», «Шәжәрә байрамы», «Һабантуй»), һәм шулай уҡ башҡорт халҡының милли мәҙәниәтен һәм традицияларын тергеҙеүгә һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән саралар ойошторола.

## Һылтанмалар
* *[[Ҡасимов Салауат Фитрат улы|Касимов С. Ф.]]* БАШКИРСКИЙ ИСТОРИКО-КУЛЬТУРНЫЙ ЦЕНТР «САРАЙЛЫ» ИМЕНИ КАНЗАФАР-БИЯ // Башкортостан: народы и культуры. Иллюстрированная энциклопедия.
Ҡыйышҡы мәҙрәсәһе

**Ҡыйышҡы мәҙрәсәһе** — Ырымбур губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы) Иҫке Ҡыйышҡы ауылында 1863—1919 йылдарҙа эшләгән юғары типтағы мосолман уҡыу йорто.

## Тарихы
1863 йылда Ырымбур губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы) Иҫке Ҡыйышҡы ауылында сауҙагәр Я. Ҡыҙрасов аҡсаһына төҙөлгән айырым бинала мәҙрәсә асыла. Мәҙрәсәгә нигеҙ һалыусы — М. Камалетдинов. 1864—1885 йылдарҙа Ғ. Камалов, Х. Сәйәшев аҡсаһына тағы ла 5 бина төҙөлә, мәҙрәсә территорияһы киңәйтелә һәм ҡойма менән уратып алына. Ҡыйышҡы мәҙрәсәһе Өфөлә урынлашҡан Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була.

Мәҙрәсәләр хәйриә аҡсаһына тотолоп, уҡыу бушлай булған. Уҡыу курсының дауамлығы 7—10 йыл тәшкил иткән. Уҡыу программаһына традицион дин ғилеме предметтары — Ҡөрьән тәфсире, хәҙистәр, Ислам тарихы, мосолман догматикаһы (ғәҡид) һәм этикаһы (әхлаҡ), фикһ (хоҡуҡ), логика (мантыйҡ), фәлсәфә (хикмәт), шулай уҡ арифметика, геометрия, ғәрәп, фарсы һәм төрки телдәре һәм башҡа дәрестәр ингән. Мәҙрәсәләрҙә традицион иҫке ысул менән уҡытылған. 1870-се йылдарҙан урыҫ теле уҡытылған класс эшләгән.

«Башҡорт мәктәптәре тураһында мәғлүмәттәр» («Ведомости о башкирских школах»; 1867—1870) буйынса, Ҡыйышҡы мәҙрәсәһендә 1867 йылда 200 шәкерт белем алған. 1868 йылда бында — 500, ә 1913 йылда 100 шәкерт уҡыған. Мәҙрәсә шәкерттәре араһында М. М. Камалетдинов, З. Ғ. Булашев, В. Ф. Ҡоломбәтов булған. 

1919 йылда Ҡыйышҡы мәҙрәсәһе ябылыуға дусар була.

## Мөҙәристәре
* М. Камалетдинов (1863 йылдан),
* М. М. Камалетдинов (1904 йылдан).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сутягин Александр Васильевич

**Сутягин Александр Васильевич** ( — 10 ғинуар 1991 йыл) — совет йырсыһы, баритон. РСФСР-ҙың халыҡ артисы.

## Биографияһы
Сутягин Александр Васильевич  Верхнеуральск өйәҙе (Ырымбур губернаһы) Магнитная станицаһында (хәҙер ул урында Магнитогорск ҡалаһы урынлашҡан) тыуа. Ата-әсәһенең алты балаһының иң бәләкәйе була. Атаһы Белорет металлургия заводы ҡасабаһынан  була һәм уның ғаиләһе 1917 йылда Магнитная станицаһынан Белорет заводы ҡасабаһына күсеп килә. Ете йыллыҡ мәктәпте һәм техникум тамамлағандан һуң А. В. Сутягин Белорет металлургия заводының мартен цехына эшкә килә. Клуб янындағы үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә әүҙем ҡатнаша, боронғо романстар башҡара. . 1936 йылда Башҡорт музыка училищеһын (Чернов-Шер класында уҡып) тамамлай.

1943 йылда Мәскәү консерваторияһын ( В. Владимировтың йыр класында уҡып)тамамлай.

1941 йылдан алып Башҡорт опера һәм балет театрында солист булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында БАССР Халыҡ комиссарҙары советы эргәһендәге республика радиофикация комитеты дикторы була.

1957-1975 йылдарҙа Кесе дәүләт академия опера театрында (хәҙерге Михайлов театры) сығыш яһай.

Йырсы булараҡ концертта йырҙар, романстар, дуэттар һәм сит ил операларынан ариялар, хәҙерге заман Ватан һәм урыҫ композиторҙары әҫәрҙәрен башҡара. СССР-ҙың халыҡ артисы Б. Я Лемешев менән бергә сығыш яһай.

1991 йылдың 10 ғинуарында Ленинградта вафат була, кәүҙәһе Өфөгә ҡайтарылып, Өфө Сергиев зыяратында ерләнгән.

## Награда һәм премиялары

* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1946).
* Башҡорт АССР-ы халыҡ артисы (1949).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (22.07.1954).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (7.06.1955).

## Театрҙағы эштәре.

* 1955 — «Салауат Юлаев» , З. Исмәғилев — *Пугачев*
* 1957 — «Летучий голландец», Р. Вагнер — *Голланд*
* 1958 — «Эсмеральда», Даргомыжский — *Клод Фролло *
* «Азат», Р. А. Мортазин — *Максим*
* «Евгений Онегин», П И. Чайковский — *Онегин*
* «Пиковая дама», П И. Чайковский — *Елецкий*
* «Батша кәләше», А. Римский-Корсаков — *Грязной*
* «Риголетто», Дж. Верди — *Риголетто*
* «Виринея», Слонимский — *Павел*
* «Катерина Измайлова» — *Борис Тимофеев*
* «Аида», Дж. Верди — *Амонасро*
* «Травиата», Дж. Верди — *Жермон*
* «Кармен», Ж. Бизе — *Эскамильо*
* «Севильский цирюльник» , Дж. Россини — *Фига*
* Башҡа партиялары: Алеко, Кенәз Игорь, Яго, Скарпиа.

## Әҙәбиәт

* Музыкальная энциклопедия. Т.5. М., 1981.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Кудашев Р. «Я лиру посвятил народу своему» .  Ватандаш. Проверено 14 февраля 2017.
* Александр Васильевич Сутягин.  Энциклопедия Башкирии. Проверено 14 февраля 2017.
* Александр Васильевич Сутягин.  Башкирская Энциклопедия. Проверено 14 февраля 2017.
* Александр Васильевич Сутягин .  Музыкальная энциклопедия. Проверено 14 февраля 2017.
Таянович Вениамин Игоревич

**Таянович Вениамин Игоревич** (6 апрель 1967 йыл) — спорт ветераны. 1985—1992 йылдарҙа йөҙөү буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы. 1992 йылғы  Олимпия уйындары чемпионы, призёры һәм рекордсыһы.  СССР-ҙың халыҡ-ара класлы (1986) һәм атҡаҙанған (1992) спорт мастеры. 

## Биографияһы
Вениамин Игоревич Таянович 1967 йылдың 6 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуа. 2006 йылда Силәбе ҡалаһында Урал физик культура институтын тамамлай.

Өфө ҡалаһындағы «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәтенә (ДСО) ҡараған Үҫмер балалар спорт мәктәбенең тәрбиәләнеүсеһе. 1985—1992 йылдарҙа армия спорт клубы өсөн сығыш яһай (Һамар; тренеры Г. Г. Турецкий).

## Спорт ҡаҙаныштары
* Донъя һәм Барселонағы Йәйге Олимпия уйындарының чемпионы (1992 — 4×200 м эстафетала)
* Европа чемпионы (1991 — 4×100 м һәм 4×200 м эстафетала)
* СССР чемпионы (1985 — 4×200 м эстафетала, 1989-90 — 200 метрға йөҙөүҙә)
* БДБ (СНГ) чемпионы (1992 — 4×200 м эстафетала)
* СССР халыҡтары Спартакиадаһында 100 һәм 200 м-ға йөҙөүҙә чемпион һәм көмөш призер (1991)
* Донъя чемпионатының (1991) 4×100 һәм 4×200 м эстафеталарында көмөш призер.
* Изге ихтыяр уйындарының (Игры доброй воли) (1986 йыл — 4×200 м эстафетала һәм 1990 йыл — 4×100 м һәм 4×200 м эстафеталарында) көмөш призер.
* Таллинда үткәрелгән Халыҡ-ара ярыштарҙа еңеүсе, СССР-АҠШ матчтарында 200 м-ға йөҙөү буйынса көмөш призер (1989)

## Һылтанмалар
*   
* Энциклопедия Башкирии
* Большая биографическая энциклопедия
Копьёв Михаил Васильевич

**Копьев Михаил Васильевич** (13 май 1947 йыл — 19 август 2017 йыл, Вологда) — рәссам, график, театр рәссамы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 

## Биографияһы
Копьев Михаил Васильевич 1947 йылдың 13 майында Өфөлә тыуған. Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡый һәм уҡыта. 1979 йылда Ленинградта сәнғәт академияһында стажировка үтә.

1980 йылдан — Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы (1980). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (1998). 1986 йылдан алып Вологда ҡалаһында эшләй һәм йәшәй. Вологода дәүләт техник университеты архитектура һәм дизайн кафедраһы доценты.

2017 йылдың 19 авгусында Вологда ҡалаһында вафат була.

Дипломанты:
* Бөтә Рәсәй «Рәсәй» художество күргәҙмәһе (Киров, 1999);
* Композитор В. А. Гаврилин мираҫы буйынса комиссия (Санкт-Петербург, 2001);
* «Российский Север» күргәҙмәһе (Вологда, 2003; Новгород, 2009);
* «Феродиз-2005» дизайн фестивале (Кавказ Минераль Һыуҙар, проект етәксеһе).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Вологда өлкәһе буйынса мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006).
* Дуҫлыҡ ордены (2008) 
* Рәсәй Рәссамдар союзының алтын миҙалы (2009).

## Әҫәрҙәре
«Русская эмиграция: люди и судьбы» проекты идеяһы авторы (2001—2005).
Проект урыҫ эмиграцияһының беренсе тулҡыны вәкилдәре портреттарын һәм уларҙың хәтирәләрен яҙыуҙы үҙ эсенә ала. Урыҫ эмиграцияһына арналған баҫтырып сығарылған китаптар проекттың һөҙөмтәһе булып торалар, улар Рәсәй дәүләт китапханаһында (Мәскәү), И. С. Тургенев исемендәге Урыҫ китапханаһында (Париж) һаҡланалар.

## Коллекцияһы
Рәссамдың әҫәрҙәре ҡуйылған:

* Нестеров исемендәге Өфө художество музейында
* Вологда картиналар галереяһында
* Череповецкий художество музейында
* Н. А. Ярошенко исемендәге Кисловодск музей-усадьбаһында
* Харовск, Тотьма, Устюжна, Кадников тыуған яҡты өйрәнеү музейҙарында
* Е. М. Луниндың (Череповец) шәхси галереяһында һәм «Красный мост» галереяһында (Вологда) .
* «Русское Зарубежье» китапхана-Фондта (Мәскәү)
* Рәсәй Мәҙәниәт Фонды (Мәскәү ҡалаһы);
* Тотьма художество берекмәһендә;
* Алета Михолетос (КАР), «Альрусс» (Австрия), «Arsima» (Франция) галереяларында.

Рәссамдың ҡайһы бер әҫәрҙәрен БАССР, СССР мәҙәниәт министрлығы һәм Люксембург Мәҙәниәт Министрлығы ала. Картиналарының күпселек өлөшө — Рәсәйҙең күп кенә ҡалаларында шәхси коллекцияларҙа, шулай уҡ Франция, Германия, Люксембург, Англия, Израиль, АҠШ һәм КАР кеүек сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡланалар.

## Күргәҙмәләр
Рәссамдың әҫәрҙәре Бөтә союз, төбәк күргәҙмәләрендә; Өфө, Вологда, Мәскәү һәм Санкт-Петербург сәнғәт үҙәктәрендә, Германияла, Люксембургта, Болгарияла, Францияла халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡуйыла. Ижады күп тапҡырҙар «Арт-Манеж» (Мәскәү) халыҡ-ара йәрминкәлә тәҡдим ителә. Ижади эшмәкәрлеге дәүерендә рәссам үҙебеҙҙең илдә һәм сит илдәрҙә 50-гә яҡын шәхси күргәҙмә үткәргән, улар араһында Өфөләге (рәссамдар Союзы), Вологдалағы (ВОКГ), Мәскәүҙәге (Үҙәк рәссамдар йортонда), Люксембургтағы (Люксембург мәҙәниәт министрлығы) шәхси күргәҙмәләре.

## Һылтанмалар
* В день Преображения отошёл ко Господу художник Михаил Копьёв. klin-demianovo.ru. Проверено 31 августа 2017.
Соколов Дмитрий Петрович

**Соколов Дмитрий Петрович** (20 май 1924 йыл — 4 июль 2009 йыл) — совет спортсыһы һәм тренеры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Саңғы ярышы (1952), биатлон (1958) һәм стендҡа атыу (1960) буйынса СССР‑ҙың спорт мастеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1965). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

## Биографияһы
Дмитрий Петрович Соколов 1924 йылдың 20 майында РСФСР-ҙың Урал өлкәһе Ҡурған округы (хәҙер Ҡурған өлкәһе) Юрғамыш районы Фадюшинский ауыл советының Федюшино ауылында тыуған.

Фабрика-завод (ФЗО) мәктәбен тамамлағандан һуң Силәбе ҡалаһында бетон ҡойоусы булып эшләй.

1942—1952 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1952—1958 (1959 — башҡа мәғлүмәттәр буйынса)йылдарҙа Ҡурған ҡалаһында йәшәй, саңғы спорты һәм биатлон буйынса тренер булып эшләй (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Ҡурған ҡалаһының «Динамо» өлкә советында атыу буйынса инструктор һәм саңғы буйынса тренер була).

1958—1964 йылдарҙа Өфөлә йәшәй, «Динамо» спорт йәмғиәтенең Башҡортостан өлкә советында тренер. Шулай уҡ «Динамо» һәм «Труд» ирекле спорт йәмғиәттәрендә тренер, 1980 йылда Өфө машиналар төҙөү заводында стендҡа атыу буйынса тренер була. СССР йыйылма командаһы составында сығыш яһай (1957—1961), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры Евгений Поликаниндың тәрбиәләнеүсеһе.
1961 йылда стендта атыу менән шөғөлләнә һәм бер үк ваҡытта тренерлыҡ эшенә күсә. Соколов әҙерләгән РСФСР биатлон йыйылма командаһы СССР халыҡтарының III Ҡышҡы спартакиадаһында беренсе урынды яулап ала.

1966 йылда Соколов Дмитрий Петрович Ҡурғанға әйләнеп ҡайта. Бындағы спорт һәм йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. 2009 йылдың 4 июлендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985).
* Башҡорт АССР-ы спортсылары араһында иң беренсе булып «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалына лайыҡ була (1959).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1965)
* Саңғы ярышы буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1995)
* Биатлон буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1958)
* Стендта атыу буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1963)

## Спорт ҡаҙаныштары
* СССР йыйылма командаһы составында команда зачетында биатлон буйынса донъя чемпионы (1959)
* VIII Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашып (1960), 20 км-ға уҙышта биатлон 6-сы урын ала
* Биатлон буйынса СССР чемпионы (1958, 1961)
* Шәхси донъя чемпионатының көмөш призеры (1959), донъя чемпионатының (1958, 1961) СССР (1956) команда зачетында биатлон буйынса көмөш призеры
* 30 км-ға патрулле атыу ҡатыш йүгереүҙә СССР чемпионатының көмөш призеры (1955)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Лица Зауралья — Соколов Дмитрий Петрович
Өсөнсө йәмиғ мәсете (Өфө)

**Өфө ҡалаһының өсөнсө йәмиғ мәсете** (татар. Өфө шәһәренең өченче җамигъ мәчете, урыҫ. Третья собо́рная мече́ть Уфы́, тюркс. اوفا شهرینڭ اوچنچی جامع مسجیدی) — Өфөнөң 1903 йылда асылып 1940 йылда ябылған өсөнсө мәсете.

## Тарихы
Өфөнөң Новгород слободаһы мосолмандары 1899 йылдың 29 ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн таштан Йәмиғ мәсете төҙөү тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. 1900 йылдың 23 ноябрендә уларға ҡорам төҙөү өсөн участка бүленә. 1903 йылда мәсет асыла. 1902 йылдың 13 декабрендә имам-хатиб итеп Боғорослан өйәҙенең Баҡай ауылы крәҫтиәне Мөхәммәтсабир әл-Хәсәни һайлана. Унан һуң, 1924 йылда имам-хатиб итеп йәдитселек йүнәлешендәге билдәле мосолман дин белгесе, Зыя (Зыятдин) Камали тәғәйенләнә.

1940 йылда мәсет ябыла, бинаһы Ленин район советы башҡарма комитетына мәктәп итеп бирелә. Әле был бинала Спорт комплексы эшләй.

Бинаға һүтеп алыу хәүефе янай.

Мәсет бинаһы «Хәсәниә» мәҙрәсәһе һәм имам Сатаев йорто менән бер рәттән Өсөнсө йәмиғ мәсете тарихи-архитектура ансамбленә инә.

## Имам-хатиптары
* М. Мөхәммәтйәнов,
* М. Хәсәнов (1903 йылдан),
* М. Камалетдинов (1924 йылдан).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Азат Кәшмир

**Азат Джамму һәм Кәшмир** (; ҡыҫҡаса — **Азат  Кәшмир**) — элекке Кәшмир кенәзлегенең пакистандар тарафынан идара ителгән өлөшө сиктәрендәге иң көньяҡ административ берәмек. 

## Географияһы

Де-факто  Пакистандың өлөшө булып тора, рәсми рәүештә  Пакистан тарафынан үҙ хөкүмәте булған үҙ-үҙенә идара итеүсе  территория тип һанала. Көнсығыштан — хәҙерге Һиндостан штаты Джамму һәм Кәшмир, көнбайыштан — Пакистандың Хайбер-Пахтунхва,  төньяҡтан — Гилгит-Балтистан һәм көньяҡтан Пәнджәб провинциялары менән сиктәш. Административ үҙәге —  Мозаффарабад ҡалаһы. Азат Кәшмирҙың  территорияһы — 11 639&nbsp;км² , халҡы — яҡынса  4,5&nbsp;млн кеше.

## Тарихы
Азат Кәшмир   1947 йылдың октябрендә Кәшмир халҡы яратмаған  махараджа Хари Сингхҡа ҡаршылыҡ  күрһәтеү билдәһе булараҡ иғлан ителә. Беренсе Һиндостан-Пакистан һуғышынан һуң  бөгөн ғәмәлдә булған сиктәр урынлаша, улар бары тик  Кәшмир һәм Джамму географик төбәктәренең көнбайыш өлөштәрен генә  солғай (йәғни төп  Сринагар һәм Джамму ҡалалары Һиндостанда тороп ҡала).

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы резолюцияларына ярашлы,  Кәшмирҙең статсусы   плебисцит йәки референдум юлы менән билдәләнергә тейеш; әммә референдум үткәреүҙән Һиндостан баш тарта һәм урындағы советтың Һиндостан составында булыуға ризалыҡ биреүен плебисцитты алмаштыра тип аңлата.  Ысын плебисцит үткәрелмәйенсә тороп,   Азат Кәшмир ғәмәлдә Пакистандың  провинцияһы булып ҡалыуын дауам итә. Формаль йәһәттән  Азат Кәшмир Һиндостандың  Джамму һәм  Кәшмир штатынан айырылмай, ә ирекле Джамму һәм Кәшмир штаты ваҡытлыса күренеш тип баһалана, ул бөтә территория Пакистан составына күскәнгә тиклем генә  йәшәй (аналогия — Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһындағы Азат зона).  1950 йылдың сентябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының махсус вәкиле сэр Оуэн Диксон Джамму менән Кәшмирҙе дини билдә буйынса бүлергә тәҡдим итә,  әммә тәҡдимде Пакистан да, Һиндостан да кире ҡаға.

## Округтары
Азат Джамму һәм Кәшмир территорияларына өс төбәк инә, улар  ун округҡа бүленә:

## Иҡтисады
Азат Кәшмирҙә Пакистандың ҡеүәте буйынса өсөнсө урында торған гидроэлектр станцияһы  —  Мангла дамбаһы урынлашҡан.

## Өҫтәмә мәғлүмәт
2005 йылдың 8 октябрендә Азат Кәшмирҙә Рихтер иҫәп шкалаһы буйынса 7,6 баллы ер тетрәү була. Ер   Азат Кәшмирҙең үзәге Мозаффарабад ҡалаһы  эргәһендә тетрәй һәм әллә ни тәрәндә булмай. Ябай ҡоролмалар ҙур зыян күрә. Фараз итеүҙәр буйынса, 200 меңләп кеше һәләк була. Азат Кәшмирҙың административ үҙәге булған Мозаффарабад ҡалаһы 80 процентҡа тиклем емерелә. Кәшмирҙәге ер тетрәү Көньяҡ Азияла һуңғы 100 йыл эсендә булған иң һәләкәтле ер тетрәү тип һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Government of Azad Jammu and Kashmir
* AJ&K Planning and Development Department
Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы

**Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы** (16 февраль 1928 йыл — 8 декабрь 2000 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1995), техник фәндәр докторы (1973), профессор (1974). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1988), БАССР‑ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1973), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте (1978) һәм Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1988), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (2000), И. М. Губкин исемендәге премия (1973, 1980) лауреаты. Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1976).

## Биографияһы
Миҙхәт Рәхмәтулла улы Мәүлитов 1928 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоныШланлыкүл ауылында тыуған.

1950 йылда Өфө нефть институтын тамамлай һәм ошо юғары уҡыу йортонда өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, быраулау кафедраһы мөдире, тау-нефть факультеты деканы, ғилми эш буйынса проректор, конструктор-технология бюроһы директоры булып эшләй.

1964 йылда институттың быраулау кафедраһы мөдире итеп һайлана.

Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы 19 фән докторы һәм 50-нән ашыу техник фәндәр кандидаты әҙерләгән. Ғалим бер нисә Рәсәй Фәндәр академияһының һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы һәм ағза-корреспонденты итеп һайланған.

Рәсәй Федерацияһы Юғары аттестация комиссияһының Эксперт советы ағзаһы (1982—1994, 1997);

## Хеҙмәттәре
Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы — 400-ҙән ашыу методик һәм ғилми эштәр авторҙашы, инглиз теленә һәм испан теленә тәржемәләнгән бер нисә дәреслек һәм монография яҙған. Ул авторҙаш булараҡ 50 самаһы асыш яһауҙа ҡатнаша, ҡайһы берҙәре АҠШ һәм Германияла патент алған.

* Технология бурения глубоких скважин. Учебное пособие для вузов. Авторы: М. Р. Мавлютов, Л. А. Алексеев, К. И. Вдовин, Г. В. Конесев, Л. М. Левинсон, П. Н. Матюшин, Р. X. Санников, Р. М. Сакаев, Н. М. Филимонов. Под общей редакцией М. Р. Мавлютова. М.: Недра, 1982.
* *Мавлютов М.* Разрушение горных пород при бурении скважин. М., 1978;
* *Мавлютов М.* Крепление высокотемпературных скважин в коррозионно-активных средах. М., 1987 (соавт.);
* *Мавлютов М.* Смазочные действия сред в буровой технологии. М., 1992 (соавт.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Нефть һәм газ ятҡылыҡтары төҙөлөшө теорияһы һәм практикаһына индергән фундаменталь өлөшө өсөн Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы (РАЕН) дипломына лайыҡ була.
* «Почёт Билдәһе» ордены (1975), академик И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1983, 1987).
* Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең (ВДНХ) алтын миҙалы,
* Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының (РАЕН) академик П. Л. Капица исемендәге «Ғилми асыш өсөн» миҙалы (1995 й).
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе,
* СССР-ҙың почетлы нефтсеһе;
* РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө, 2006.
* Башкортостан: краткая энциклопедия. Уфа: башкирская энциклопедия. 1996.

## Һылтанмалар
* http://www.anrb.ru/blog/category/25
Мазунов Виктор Александрович

** Мазунов Виктор Александрович ** (4 май 1942 йыл — 4 март 2011 йыл) — ғалим-физик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (2002). 1966 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы һәм хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре, 1978 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1985 йылдан — Физика һәм математика бүлегенең лаборатория мөдире, 1994 йылдан — Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтының директор урынбаҫары, 1996 йылдан — директоры, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1994—2005 йылдарҙа шунда уҡ лаборатория мөдире, 1995—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Физика-математика фәндәре бүлегенең академик секретары, 1998—2002 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 

## Биографияһы
Виктор Александрович Мазунов  1942 йылдың 4 майында Омск өлкәһенең Исилькүл станцияһында тыуған.

1965 йылда Мазунов Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

Виктор Александрович Мазуновтың эш урындары: «Востокнефтезаводмонтаж» тресы слесарь-монтажсыһы (1959—1960); БДУ-ның органик химия институтында өлкән техник, инженер (1964—1966); Химия институтының (һуңыраҡ ОФМ) кесе (1969—1978), өлкән (1978—1985) ғилми хеҙмәткәре; СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы ОФМ лабораторияһы мөдире (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты, 1985—2004), директор урынбаҫары (1995—1996), директор вазифаһын башҡарыусы (1996—1997), директоры (1997—2007), 2007 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтының баш ғилми хеҙмәткәре; Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының физика-математика фәндәре бүлеге академик-секретары вазифаһын башҡарыусы (1995—2006).

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1998), уның физика-математика фәндәре бүлегендә (секторы) тора.

Мазуновтың ғилми эштәр өлкәһе: химик физика, түбән температуралы плазма физикаһы; тәбиғәт фәндәре тарихы, молекуляр спектроскопия. Ул яңы физик күренеш аса — оҙаҡ йәшәүсе тиҫкәре молекуляр иондар. Шул уҡ ваҡытта уларҙың йәшәү ваҡыты үлсәнгән һәм тарҡалмайынса электрондарҙы эләктереп алыу механизмы асыҡланған.

Мазуновтың уҡыусылары араһында 6 фән докторы һәм 1 фән кандидаты бар.

## Хеҙмәттәре
В. Мазунов — 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән:
* Масс-спектрометрия резонансного захвата электронов: метод и ретроспективный обзор. Уфа: БФАН СССР, 1987 (авторҙаш).
* О возможности электронного возбуждения в процессе электронного захвата тепловых электронов молекулами // Докл. АН СССР. 1990. Т. 315, № 4. С. 657—641 (авторҙаш).
* Плазменные колебания в молекулах фуллеренов при электронном захвате // Письма в ЖЭТФ. 2005. Т. 81, № 4. С. 207—211 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы,
* Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумының Почёт грамотаһы,
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының К. П. Краузе исемендәге премияһы.

## Һылтанмалар
*   
* http://www.anrb.ru/blog/category/25

## Иҫкәрмәләр
Старостин Михаил Леонтьевич

**Старостин Михаил Леонтьевич** (24 февраль 1955 йыл) — спортсы. Спидвей буйынса СССР‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1976), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2002). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).

## Биографияһы
Михаил Леонтьевич Старостин 1955 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған, унда спидвей менән шөғөлләнә; тәүге тренеры — Ворсин Михаил. Уңышлы һөҙөмтәләр күрһәткән бәйгесене Өфөнән «Башҡортостан» клубына саҡыралар, карьераһының күп өлөшөн был клуб өсөн үткәрә (1973—1996). Ошо ваҡыт эсендә Старостин күп тапҡыр РСФСР-ҙың һәм СССР-ҙың команда һәм шәхси зачетында күп тапҡыр чемпион була, ике тапҡыр донъяның шәхси чемпионатының финалына үтә, бер нисә тапҡыр СССР йыйылма составында сығыш яһай. 1975 йылда составында Старостин менән СССР йыйылма командаһы донъя чемпионтының көмөш призеры була, әммә финалда уҙышсы бер сығыш та яһамай.

1974 йылда Бөйөк Британияла уҙған халыҡ-ара ярыштарҙан һуң, спортсыға Англияла ҡалырға тәҡдим итәләр, әммә ул баш тарта

1997 йылда Октябрьскийға «Лукойл» командаһына ҡайта. 2002 йылда 47 йәшендә ул спорт карьераһын тамамлай, тренерлыҡ эшенә күсә, уның менән 2008 йылға тиклем шөғөлләнә.

Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» айырмалыҡ билдәһе менән бүләкләнә.

## Ҡаҙаныштары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Тажетдинов Илшат Азамат улы

**Тажетдинов Илшат Азамат улы** (20 май 1969 йыл) — ғалим-иҡтисады, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән  Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппараты етәксеһе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. Иҡтисад фәндәре докторы, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2019).
 
## Биографияһы
Илшат Азамат улы Тажетдинов 1969 йылдың 20 майында Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында тыуған. Тыуған ауылында һигеҙ класты тамамлағандан һуң, Өфөләге Рәми Ғарипов исемендәге интернат-мәктәбендә белем ала. 1987—1989 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

Башҡорт дәүләт университетының математика һәм иҡтисад факультеттарын, Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлай.

Илшат Азамат улы Тажетдинов — иҡтисад фәндәре докторы, доцент, бюджет федерализмына бағышланған хеҙмәттәр һәм мәҡәләләр авторы.

Башҡортостан Республикаһының I класлы дәүләт советнигы.

**Хеҙмәт юлы**

1993—1994 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының иҡтисад факультеты, стажер-тикшеренеүсе;

1994—1997 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университеты, аспирант;

1997—1998 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһының фәнни-тикшеренеү һәм мәғлүмәти-аналитик үҙәге, ғилми хеҙмәткәр;

1998—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең Баш мәғлүмәт-аналитик идаралығы иҡтисад үҫеше бүлеге, баш белгес;

2001 йылда — Башҡортостан Республикаһының Финанс министрлығында социаль сфераны һәм фәнде финанслау бүлеге, бүлек начальнигы урынбаҫары ;

2001—2004 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Финанс министрлығында мәғарифты, фәнде һәм мәҙәниәтте финанслау бүлеге, бүлек начальнигы ;

2004—2008 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте, Иҡтисад үҫеше һәм социаль сәйәсәте идаралығы, идаралыҡ начальнигы;

2008—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль казначействоһының идаралығы, Идаралыҡ начальнигы урынбаҫары;

2010 йылда — Башҡорт дәүләт университеты, иҡтисад һәм финанстар буйынса беренсе проректор.

2010 — хәҙерге ваҡытҡа тиклем Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппараты етәксеһе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2019).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
* Тажитдинов Илшат Азаматович
Ярма культуралары

**Ярма культуралары** — ҡағиҙә булараҡ, ярма етештереү өсөн ҡулланыла торған иген культуралары. Күпселек ярма культуралары — *Poaceae* ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр (дөгө, тары, могар,  дагусса, сорго). Икмәк бөртөклө культураларына ҡарамаған  ашлыҡ (мәҫәлән, ҡарабойҙай) псевдоиген культураһы тип ҡарала ала. Ҡуҙаҡлы культураларҙан — борсаҡ, яҫмыҡ ярма сифатында ла ҡулланыла.

Ярма культуралары юғары аҙыҡ ҡиммәтенә эйә,  углеводтарға, аҡһымға һәм витаминдарға эйә, кешенең туҡланыуында мөһим урын тота.  Уларҙан етештереү он, крахмал, спирт етештерелә, ҡулланып аҙыҡ-түлектең сифатын, кешеләр өсөн дә, хайуандар өсөн дә туйымлыҡ булып тора. .

## Ярма культураларын етештереү
Һуңғы йылдарҙа дөгө  киң таралыу ала. Ҡарабойҙай һәм тары ярмаһы етештереү күләме артта ҡала, әммә улар халыҡта ҙур ихтыяж менән файҙалана. 

Дөгө - мөһим ауыл хужалығы культураһы. Унан яҡшы үҙләштерелә торған крахмалға, аҡһымға бай ҡиммәтле диетик ярма етештерелә. Дөгөно илдең  көньяҡ райондарында ғына: Төньяҡ Кавказда, Украинаның көньяғында, Түбәнге Волга буйында һәм Азия илдәрендә етештерәләр.

Тары - ҡиммәтле мал аҙығы һәм ярма культураһы. Иң күп сәсеү майҙандары Волга буйының  ҡоролоҡла ерҙәрендә, Үҙәк Ҡара тупраҡлы зонала, Ҡаҙағстан һәм Украинала урынлашҡан. СССР үҙ заманында тарының тулайым йыйымы буйынса донъяла беренсе урынды биләгән .

Ҡарабойҙай - иң ҡиммәтле ярма культураһы. Ҡарабойҙай ярмаһы - бик туҡлыҡлы диетик аҙыҡ,  алыштырғыһыҙ аминокислоталарға, витаминдарға, минераль матдәләргә, органик кислоталарға бай. Рәсәйҙә төп ҡарабойҙай баҫыуҙары  ҡара тупраҡлы зонала, Татарстанда һәм Башҡортостанда урынлашҡан. Тулайым йыйыу буйынса Рәсәйә донъяла алдынғы урындарҙы биләй. 

Сорго ныҡ ҡоролоҡло урындарҙа лә  уңыш бирә торған үҫемлек. Сорго сәсеү майҙандары  Рәсәйҙәге ҡоролоҡло көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш райондарында тупланған.  Үҫемлектең бөтә өлөштәре лә хужалыҡ өсөн ҡиммәткә эйә. Орлоғонан он һәм ярма, патока,  крахмал, сироп, шарап һәм һыра алырға мөмкин.Ундағы крахмал, аҡһым һәм май икмәк етештереү өсөн дә яраҡлы булыуы бәхәсһеҙ.

Сорго  этил спирты, целлюлоза, ҡағыҙ, ҡатырға,  щеткаһы һәм һепертке етештереү өсөн сеймал булып тора. Орлоғо -  бөтә  төр хайуандар һәм ҡоштар өсөн яҡшы аҙыҡ, йәшел һабаҡтары һәм япраҡтары мал аҙығы итеп ҡулланыла һәм силос өсөн яҡшы. Иң киң таралған төрө -  ябай сорго.

## Шулай уҡ ҡара
*Ярма
*Иген культуралары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Маслов Василий Иванович

**Маслов Василий Иванович** (1924 йыл — 8 октябрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире,  лейтенант, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
 Маслов Василий Иванович  1924 йылда Башҡорт АССР-ы Йылайыр районының  Анновка ауылында тыуған. 

Урыҫ. Белеме урта. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Һуғышҡа тиклем колхозда эшләй.

1942 йылдың авгусында  Йылайыр район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла.  Василий Иванович 1943 йылда танк училищеһын тамамлай.

1943 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 79-сы танк бригадаһының 3-сө танк батальоны адъютанты (19-сы танк корпусы, 6-сы гвардия армияһы, 1-се Балтик буйы фронты) лейтенант В. И. Маслов Латвия ССР-ы территорияһында батырлыҡ күрһәтә. 

1944 йылдың 8 октябрендә   Масловтың танкы яндырыла, үҙе  батырҙарса һәләк була.  Вайнёде ҡасабаһында  ерләнгән  (Лиепая районы, Латвия).

## Батырлығы
«79-сы танк бригадаһының 3-сө танк батальоны адъютанты (19-сы танк корпусы, 6-сы гвардия армияһы, 1-се Балтик буйы фронты) лейтенант В. И. Маслов  1944 йылдың 8 октябрендә „Элкуземе“ (Лиепайский районы, Латвия)  тимер юл станцияһы янындағы һуғышта батырлыҡ күрһәтә. 

Ул етәкләгән разведка батальоны дошман автоколоннаһының юлын киҫә һәм ике танкыһын, штурм орудиеһын, һуғыш кәрәк-яраҡтары менән 65 машинаһын, 8 бронетранспортерын, күп дошман һалдатын һәм офицерын  юҡ итә. Тимер юл станцияһы  территорияһына баҫып инеп, разведка батальоны һуғыш кәрәк-яраҡтары менән эшелонды ҡулға төшөрә. Лейтенант Масловтың танкы атып төшөрөлә, ә ул үҙе ике тапҡыр яралана. Әммә ҡыйыу совет офицеры  һуңғы һулышына тиклем көрәшә һәм батырҙарса һәләк була».

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы  өсөн лейтенант Маслов Василий Ивановичҡа үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Бүләктәре

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945).
* Ленин ордены (24.03.1945).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (03.10.1944).
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (22.12.1943).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (24.04.1944).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 4. Л-О. — уфа: Башкирская энциклопедия, 2008. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-068-5.

## Һылтанмалар

* 

WarheroesИдентификатор2045
* Республиканский музей Боевой Славы: Маслов Василий Иванович .
Садиҡов Фәһим Бинйәмин улы

**Садиҡов Фәһим Бинйәмин улы ** (16 июнь 1928 йыл — 23 июнь 1998 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы (1998), философия фәндәре докторы (1973), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977).

## Биографияһы
Садиҡов Фәһим Бинйәмин улы 1928 йылдың 16 июнендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Яңы Мөслим ауылында тыуған.

1950 йылда Свердловск дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.

1953 йылдан СССР Фәндәр академияһының Урал филиалында ғилми хеҙмәткәр, Силәбе политехник институтында, Новосибирск университетында, Ставрополь ауыл хужалығы институтында ижтимағи фәндәр уҡытыусыһы булып эшләй. 1969 йылдан — Башҡорт дәүләт университетында кафедра мөдире.

Садиҡов Фәһим Бинйәмин улы философияның актуаль проблемалары менән шөғөлләнә — социализмдың ҡапма-ҡаршылыҡтарын тикшеренеү, уларҙың капиталистик ҡапма-ҡаршылыҡтарҙан айырмаһы, йәмғиәт үҫешенең объектив һәм субъектив факторҙары проблемаһы. Үҙенең эше нигеҙендә, төҙөлгән социализмды ул тәҡдим иткән төҙөү нигеҙендәге социализмға алмаштырыу кәрәклеге тураһында һығымтаға килгән.

Уҡытыусылыҡ эше менән бер үк ваҡытта ул Рәсәй философия йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе, һуңынан, 1981 йылдан алып, Рәсәй философия йәмғиәте рәйесе, Башҡорт дәүләт университетында докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған советты етәкләй. Уның уҡыусылары араһында 10 фән докторы һәм 30 фән кандидаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1998, гуманитар фәндәр бүлеге)

Ғалим 1998 йылдың 23 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Хеҙмәттәре
Садиҡов Фәһим Бинйәмин улы — 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография авторы. Шул иҫәптән:
Единство народа и противоречия социализма. Ставрополь, 1968.
* Место экологического подхода в системе критериев разумных потребностей. М.: 1985.
* Особенность советской цивилизации. Уфа: Гилем, 1998.
* Ф. Садыков «О соотношении объективного и субъективного в развитии общества» // Научное управление обществом. М., 1976;
* Ф. Садыков «Место экологического подхода в системе критериев разумных потребностей». М., 1985

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* http://www.anrb.ru/blog/category/25
Маслов Владимир Петрович

**Маслов Владимир Петрович** (14 апрель 1925 йыл — 24 сентябрь 1988 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре. 1974—1979 йылдарҙа Тымыҡ океан флоты командующийы. Адмирал (1975). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1976—1981), РСФСР-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин, Октябрь Революцияһы, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ, 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн» ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Владимир Петрович Маслов 1925 йылдың 14 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Дурасов ширҡәте ҡасабаһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы Дурасов ауылында тыуған.

Мәскәү хәрби-авиация механиктар мәктәбен (1942—1945), М. В. Фрунзе исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһын (1946—1950), Хәрби диңгеҙ флотының Юғары махсус офицерҙар класын (1955—1956), СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабының хәрби академияһын (1964—1966) тамамлаған.

Штурм авиацияһы полкының өлкән техник ярҙамсыһы (1945), мина-торпеда хәрби часенең командиры, командирҙың өлкән ярҙамсыһы (1951—1955), һыу аҫты кәмәһе командиры (1956—1957), штаб начальнигы (1958—1960), һыу аҫты кәмәләре бригадаһы (1961) командиры, Төньяҡ флоттың (1966—1967) 11-се дивизия һыу аҫты кәмәләренең командиры, командующийҙың 1-се урынбаҫары (сентябрь 1968 — сентябрь 1974 йыл), Тымыҡ океан флоты командующийы (11 сентябрь 1974 йыл — 31 август 1979 йыл), Хәрби диңгеҙ флотының Варшава килешеүе буйынса ҡатнашыусы илдәрҙең Берләшкән ҡораллы көстәренең баш командующийы урынбаҫары (1 сентябрь 1979 йыл — 22 апрель 1983 г.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены,
* Октябрь Революцияһы ордены,
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
* III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены
* Миҙалдар.

## Хәтер
Тыуған Красная Гора ауылындағы оло кешеләрҙең хәтирәләре буйынса, адмирал бала саҡтан моряк булырға, диңгеҙ киңлектәрен үтергә хыялланған/>.

Мәскәүҙә Новокунцевский зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* газета «Красная Звезда»
* журнал «Морской сборник»
* Советский энцикл. словарь. — М.: Сов. энциклопедия, 1979.

## Һылтанмалар
* 
* Надгробие на Новокунцевском кладбище (фото)
* http://belebey.ru/article/detail.php?ID=1967 
* http://www.vatandash.ru/index.php?article=1590
Старова Наталья Владимировна

**Старова Наталья Владимировна** (15 август 1923 йыл — 2004 йыл) — генетик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), биология фәндәре докторы (1974), профессор (1990), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993).

## Биографияһы
Наталья Владимировна Старова 1923 йылдың 15 июлендә Белгород өлкәһенең Поляна ауылында тыуған. 1941-1942 йылдарҙа Караганда ҡалаһында мәктәптә уҡытыусы, һуңынан 2 йыл Компанейск балалар йортонда пионервожатый булып эшләй.

Старова 1948 йылда Харьков ауыл хужалығы институтын тамамлай һәм 1951—1965 йылдарҙа Степной урман тәжрибә станцияһында (Степной ҡалаһы Ставрополь крайы) фәнни хеҙмәткәр булып эшләй. Һуңынан Украина урман хужалығы һәм агролесомелиорация ғилми-тикшеренеү институтында (Харьков ҡалаһы, 1965—1983); СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында биохимия һәм цитохимия бүлеге лабораторияһы мөдире (1983—1988), СССР Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе составында Башҡорт ғилми үҙәге биология институты директоры урынбаҫары, Ботаника баҡсаһы етәксеһе (1988—1991), директоры вазифаһын башҡарыусы (1991—1998), Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Ботаника баҡса-институтының төп ғилми хеҙмәткәре (1998—2005).

Старованың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе урман ағас үҫемлектәре селекцияһы, урман популяцион генетика, экологик генетика. Ул тал һәм тирәктәрҙең яңы сорттарын сығарыуға өлгәшә, ағас үҫемлектәренең ҡайһы бер билдәләрен мираҫ итеп алыу законлыҡтарын билдәләй, гетерозистың биологик клон моделен төҙөй.

Старова — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының биология фәндәре бүлеге), биология фәндәре докторы (1974), профессор (1990). Ул Башҡортостанда урман популяцион генетика һәм селекция мәктәбен ойоштора. Уның уҡыусылары араһында 4 фән докторы һәм 16 фән кандидаты бар.

## Хеҙмәттәре
* Старова Наталья Владимировна 100-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография авторы, 7 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһы эйәһе.
* Старова Н. Селекция ивовых. М.: Наука, 1980.
* Пути генетического улучшения лесных древесных пород. М.: Наука, 1985 (авторҙаш).
* Биоценотическая характеристика хвойных лесов и мониторинг лесных экосистем Башкортостана. Уфа: Гилем, 1998 (авторҙаш).
* Проблемы экологии: Принципы их решения на примере Южного Урала / Под ред. Н. В. Старовой. М.: Наука, 2003

## Әҙәбиәт
Н. В. Старова. Библиография печатных трудов (к 75-летию со дня рождения). Уфа, 1998

## Һылтанмалар
http://www.anrb.ru/blog/alias/starova
Сеймал

**Сеймал** йәки **сей материа́л** —  кеше йоғонтоһон аҙ  кисергән һәм артабан эшкәртеү өсөн тәғәйенләнгән әҙерләмә. Беренсе сиратта сеймал табыу сәнәғәте һәм ауыл хужалығы продукты булып тора.  Шулай уҡ ҡайһы бер  сәнәғәт ҡалдыҡтары сеймал сығанағы булып тора һәм продукция сығарыу өсөн ҡулланыла (икенсел сеймал), шулай уҡ сәнәғәттә тәбиғигә алмаш *яһалма сеймал*  (пластмасса, яһалма тире) етештерелә.

Сеймалды кеше генә түгел, хайуандар ҙа ҡуллана (мәҫәлән, ҡоштар ояһын ҡороу өсөн сеймал итеп сыбыҡ-сабыҡ файҙалана).

Атап әйткәндә, сеймал иҫәбенә иген, ағасташ, файҙалы ҡаҙылмалар инә, улар файҙалы продукттар етештереү процесында ярымфабрикат сығарыу маҡсатына тотонола йәки инде әҙер продукция сығарыу өсөн тәғәйенләнә.  

Продукция берәмегенә кәрәкле сеймал күләме — **сеймал сығымы**.

## Сеймал төрҙәре
Сеймал төрҙәре - был бик шартлы төшөнсә. Төп ике төркөмгә бүлеү ҡабул ителгән: сәнәғәт һәм ауыл хужалығы. Сәнәғәт сеймалына файҙалы ҡаҙылмалар һәм энергия биреүсе материалдар инә.  Ауыл хужалығы сеймалдары - иген, һөт продукттары, ит, көнкүрештә ҡулланылған төрлө үҫемлектәр. Сеймалды йәнә  ике төркөмгә  бүлергә мөмкин:  беренсел (яңы сығарылған йәки йыйылған)  һәм икенсел (етештереү ҡалдыҡтары йәки  ҡушымталары) сеймал. Икенсел төркөм материалдар сәнәғәттә киң ҡулланып, сығымдарҙы һиҙелерлек кәметергә мөмкинлек бирә. 

Килеп сығышы буйынса бөтә сеймал төрҙәрен 4 төркөмсәгә бүлергә мөмкин:  
* Үҫемлек сығышлы (иген, емеш-йәшелсә культуралары, үләндәр).Мәҫәлән,  май алыу өсөн ҡулланылған үҫемлектәр - көнбағыш, зәйтүн
*Хайуан сығышлы (һөт продукттары, хайуандар экскременты). Мәҫәлән, һөттән етештерелгән сыр, эремсек, май, ҡорот, ҡымыҙ һәм башҡалар; иттән - тултырма,колбаса һәм башҡалар;  тиҙәктән ашлама итеп ҡулланылған тиреҫ, серетмә етештерелә.
* Минераль сығышлы (тәбиғи газ, күмер, нефть), ҡиммәтле, ярымҡиммәтле һәм төҙөлөш таштары һәм башҡалар. 
*Биосфера (һауа һәм һыу) 

## Ҡыҙыҡлы факт
Башҡорт телендә был һүҙ уҙған быуатта байтаҡ ваҡыт тәржемәһеҙ, сырьё тип йөрөтөлә    90-сы йылдар уртаһында бер аҙ "симал" тип яҙыла, күрәһең, һүҙҙең ҡушма икәнлеген, "сей" һүҙенән килеп сыҡҡанын белмәгәндәрҙер.

## Шулай уҡ ҡара
* Икенсел сеймал
* Ярымфабрикат
* Тәбиғәт ресурстары
* Биржа тауары

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сырье http://economic-definition.com/Business/Syr_e_Raw_materials__eto.html
Раев Ринат Афраем улы

**Раев Ринат Афраем улы** (26 июнь 1966 йыл) — мосолман дин әһеле. Силәбе һәм Ҡурған өлкәләре мосолмандары Төбәк Диниә назараты рәйесе (2005 йылдан), Рәсәй Ислам университеты ректоры (2003—2015).

## Биографияһы
1966 йылдың 26 июнендә Ҡурған өлкәһе  Ҡараһыу ауылында тыуған. 1983 йылда Мансур ауылы урта мәктәбен тамамлай.

1983 йылда Троицк зооветеринария техникумына уҡырға керә. 1984—1986 йылдарҙа Совет армияһы сафында хеҙмәт итә. 1988 йылда Троицк зооветеринария техникумын тамамлай.

1993 йылда «Ветеринария» һөнәре буйынса Троицк ветеринария институтын тамамлай. 1993—1995 йылдарҙа Троицк ҡалаһында мәҙрәсәлә белем ала, имам-хатип булып китә.

1995 йылдан Өфөлә Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты Баш мөфтөйөнөң яуаплы сәркәтибе, эштәр идарасыһы булып эшләй.

1996—1999 йылдарҙа «Теология» һөнәре буйынса Ризаитдин Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсәлә уҡый. Бер үк ваҡытта мәҙрәсәлә уҡыта һәм уҡыу бүлеге буйынса мөдире була.

1999—2003 йылдарҙа Ризаитдин Фәхретдин исемендәге Рәсәй Ислам институты директоры була, институтты университетҡа үҙгәртеп ҡороуҙа ҡатнаша.

2003—2015 йылдарҙа Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назаратының Рәсәй Ислам университеты ректоры була.

Бер үк ваҡытта 2005 йылдан — Аҡ мәсеттең (Силәбе) баш имам-хатибы, 2006 йылдан – Силәбе һәм Ҡурған өлкәләре мосолмандары Төбәк Диниә назараты рәйесе (мөфтөйө), «Һилал» гәзитенең мөхәррире. 2006—2007 йылдарҙа Урал федераль округының баш мөфтөйө. Силәбе өлкәһе Йәмәғәт палатаһы, Силәбе өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы Йәмәғәт советы, Силәбе өлкәһе Эске эштәр дәүләт идаралығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы.

2007 йылдың ноябренән Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты Баш мөфтөйөнөң мәғариф һәм кадрҙар әҙерләү буйынса урынбаҫары.

Сафакүл ауылында мәҙрәсә асыу проектын атҡара.

## Иҫкәрмәләр
Мельников Николай Павлович

**Мельников Николай Павлович** (9 декабрь 1922 йыл — 30 май 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, артиллерист. Полковник (1964). Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Николай Павлович Мельников 1922 йылдың 9 декабрендә Раевка станцияһында, (хәҙер Раевка ауылы — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы үҙәге) эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Өфөлә урта мәктәпте тамамлаған.

1941 йылда Ҡыҙыл Армияға Өфө ҡалаһының Молотов район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1942 йылда Смоленск артиллерия училищеһын (Эрбеткә эвакуацияланған) тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1942 йылдың авгусынан. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

1248-се истребитель-танкыға ҡаршы артиллерия полкының батарея командиры өлкән лейтенант Николай Мельников Запорожье ҡалаһы районында (Украина ССР-ы) 1943 йылдың 14 октябрендә үҙенә бойһонған яугирҙәр менән Днепр йылғаһын аша сыға. Уң яҡ ярҙа ҡыйыу офицер уҡсылар подразделениеһының яраланған командирын алмаштыра, алыш менән оҫта етәкселек итә, дошмандың дүрт ҡаршы һөжүмен кире ҡаға һәм баҫып алған плацдармды ҡулдан ысҡындырмай.

1948 йылда Днепр Геройы Юғары офицерҙар артиллерия мәктәбен, ә 1960 йылда — Үҙәк артиллерия офицерҙар курсын тамамлай.

1966 йылдан полковник Николай Мельников — запаста, ә һуңынан отставкаға китә.

Краснодар ҡалаһында йәшәй. Кубань ауыл хужалығы институтының граждандар оборонаһы кафедраһында уҡытыусы булып эшләй, ДОСААФ комитеты рәйесе була.

1995 йылдың 30 майында вафат була. Краснодарҙа Славян зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 19 мартындағы Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән яуҙа командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн өлкән лейтенант Мельников Николай Павловичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3495) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* Ленин ордены.
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (12.01.1944).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (11.10.1943).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы.
* Миҙалдар.

## Хәтер
* Геройҙың ҡәберендә иҫтәлекле ҡәбер ташы ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* 
* Памятник на могиле.