open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Евфрат

**Евфра́т** (, *Фырат*; , *Эль-Фурат*;  *Ep'rat*, ) — Көньяҡ-Көнбайыш Азиялағы йылға. Төркиә, Сүриә һәм Ираҡ илдәре аша аға.

## География

Оҙонлоғо — 2700 км (ҡушылдығы Морат менән бергә — 3065 км), бассейн майҙаны — 673 мең км².

Әрмән таулығында, Морат һәм Карасу (Ҡараһыу) йылғалары ҡушылған урында башлана. Үрге ағымында тау йылғаһы булараҡ аға, Әрмән таулығының Малатья һәм Эргани һырттарын үтеп артабан Сүриәлә сүлле платоһында һәм төньяҡ Месопотамияла тәрән үҙән буйлап, ә Хит ҡалаһынан түбәнерәк — яҫы Месопотамия уйһыулығы буйлап аға. Месопотамия уйһыулығының ҡайһы бер урындарында киңлеге 500 метрға, ә тәрәнлеге 10 метрға барып етә.

Хит ҡалаһы (Ираҡ) янында уртаса һыу сығымы — 840 м³/сек., максималь һыу сығымы — 3—4 мең м³/сек., минималь һыу сығымы — 180 м³/сек.; йыллыҡ һыу сығымы — 26,4 км³.

Түбәнге ағымында Евфрат Тигр йылғаһы менән ҡушылып, Фарсы ҡултығына ҡойған Шатт-эл-Ғәрәп йылғаһын барлыҡҡа килтерә.

Төп ҡушылдыҡтары — Хабур (һул), Белих, Тохма һәм Гёксу (барыһы ла уң).

## Этимология
Йылғаның атмаһы арамей теленән һүҙмә-һуҙ тәржемә иткәндә «татлы һыу» тип аңлатыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Библиография по водным ресурсам и международного права 
* Еврейская энциклопедия: ссылки на Евфрат в Ветхом Завете
* Тигр и Евфрат реки спора, детали конфликта и сотрудничества 
* Турецкая Национальная политика использования вод Евфрат — Тигр бассейна (ТРЕХ — STAGED ПЛАН) (Турецкий)
* Коллекция фотографий реки Евфрат 
* Документальный фильм «Damming Евфрат»
Ангара

**Ангара́** () — Көнсығыш Себерҙәге йылға, Йәнәсәйҙең уң ҡушылдығы, Байкал күленән сыҡҡан берҙән-бер йылға. Рәсәй Федерацияһының Иркутск өлкәһе һәм Красноярск крайы территориялары буйлап аға.

## География

Оҙонлоғо — 1779 км. Бассейн майҙаны 1039 мең км², шул иҫәптән Байкал күле бассейны майҙанын һанамайынса — 468 мең км².

Ангара инешенә һыу сығымы — , Братскта — 2814 (14200-гә тиклем), Богучаныла — 3515 м³/с, тамағында —  тәшкил итә.

Төп ҡушылдыҡтары:
* уң — Илим, Чадобец, Иркинеева, Каменка, Ката, Куда, Оса, Ида;
* һул — Тасеева, Иркут, Китой, Белая, Ока, Ия, Кова, Мура.

Йылғала 4 гидроэлектростанция төҙөлгән, улар Ангара ГЭС каскадын тәшкил итә: Иркутск, Братск, Усть-Илимск һәм Богучаны ГЭС-тары.

Ангара буйындағы ҡалалар: Иркутск, Ангарск, Усолье-Сибирское, Свирск, Братск, Усть-Илимск.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Бурыкин А. А.* Енисей и Ангара. К истории и этимологии названий гидронимов и изучению перспектив формирования географических представлений о бассейнах рек Южной Сибири // Новые исследования Тувы. 2011, № 2-3.

## Һылтанмалар
* 
* ''Ангара'' в «Словаре современных географических названий»
* 
* 
* Ангара — река с двумя именами , *Байкальский край — информационно-краеведческий портал*
* АНГАРА, *AutorSite*
* Пожалейте Ангару! 
* Зона экологического бедствия
* Легенда о реке Ангаре
Колыма

**Колыма́** () — Рәсәйҙең Саха Республикаһы һәм Магадан өлкәһендәге йылға.

## География

Оҙонлоғо — 2129 км, бассейн майҙаны — 643 мең км².

Охот-Колыма таулығында башланған Аян-Юрях һәм Кулу йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.

Көнсығыш Себер диңгеҙенең Колыма ҡултығына өс төп ҡылымығы аша ҡоя: *Каменная Колыма*, *Походская Колыма* һәм *Чукочья*. Дельтаның оҙонлоғо — 110 км, майҙаны — 3000 км².

Иң ҙур һул ҡушылдыҡтары: Таскан, Сеймчан, Поповка, Ясачная, Зырянка, Ожогина, Седедема. Иң ҙур уң ҡушылдыҡтары: Средникан, Бахапча, Буюнда, Балыгычан, Сугой, Коркодон, Каменка, Берёзовка, Омолон, Анюй.

Ҡушылдығы Бахапча тамағынан суднолар йөрөшлө; навигация 4-5 ай дауам итә. Төп порттары: Сеймчан (Колымское), Зырянка һәм Черский (Зелёный Мыс).

Йылғала Колыма ГЭС-ы бар, ул Магадан өлкәһенең күп өлөшөн электроэнергия менән тәьмин итә. Усть-Среднеканск ГЭС-ы төҙөлә. Колыма бассейнында алтын ятҡылыҡтары күп. Түбәнге ағымында балыҡ тотоу кәсебе үҫешкән.

## Топографик карталар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Колыма в «Словаре современных географических названий» 
* Глава 61 "РЕКА КОЛЫМА С УРОЧИЩИ " из «Хорографической чертежной книги» С. У. Ремезова начала XVIII в.
Йәнәсәй

**Йәнәсәй** (, боронғо төрки (𐰚𐰢) *Кeм*,  «ҙур һыу», ,  «бөйөк йылға», ) —Көнсығыш Себерҙәге ҙур йылға. Рәсәй Федерацияһының Красноярск крайы, Тыва һәм Хакасия республикалары территориялары буйлап аға. Төньяҡ Боҙло океандың Кара диңгеҙенә ҡоя. Йәнәсәй — Көнбайыш һәм Көнсығыш Себер араһында тәбиғи сик булып тора.

## География

Ҡыҙыл ҡалаһында Оло Йәнәсәй һәм Кесе Йәнәсәй йылғалары ҡушылған урында башлана. Был урындан оҙонлоғо — 3487 км, Кесе Йәнәсәй инешенән алып — 4287 км, Оло Йәнәсәй инешенән алып — 4092 (4123) км. Бассейн майҙаны — 2580 мең км².

Инешендә һыу сығымы — 1009 м³/с, Саяногорск тирәһендә — 1484 м³/с, Красноярск ГЭС-ында — 2723 м³/с, Красноярск тирәһендә — 2864 м³/с, Енисейск тирәһендә — 7724 м³/с, Подкаменная Тунгуска ҡушылдығы ҡойған урында — 10768 м³/с, Игарка янында — 18395 м³/с тәшкил итә.

Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 19 800 м³/с.

Төп ҡушылдыҡтары:
* һул — Хемчик, Кантегир, Абакан, Кемь, Кас, Сым, Дубчес, Елогуй, Турухан, Кесе Хета, Оло Хета, Танама, Грязнуха;
* уң — Ус, Кебеж, Туба, Сыда, Сисим, Мана, Кан, Ангара, Оло Пит, Подкаменная Тунгуска, Бахта, Түбәнге Тунгуска, Курейка, Хантайка, Дудинка ref name="tatarka">Angara At Tatarka, *R-Arcticnet V4.0*.

Ҡалалары: Ҡыҙыл, Шагонар, Саяногорск, Минусинск, Абакан, Дивногорск, Красноярск, Сосновоборск, Железногорск, Лесосибирск, Енисейск, Игарка, Дудинка.

Йәнәсәй — Красноярск крайының мөһим һыу юлы (Саяногорсктан тамағына тиклем, 3013 км). Төп порттары һәм пристандәре: Абакан, Красноярск, Стрелка, Маклаково, Енисейск, Туруханск, Игарка, Усть-Порт. Игаркаға тиклем диңгеҙ суднолары күтәрелә.

Гидроэлектростанциялар: Саян-Шушенск, Майна, Красноярск.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Бурыкин А. А.* Енисей и Ангара. К истории и этимологии названий гидронимов и изучению перспектив формирования географических представлений о бассейнах рек Южной Сибири // Новые исследования Тувы. 2011, № 2-3.

## Һылтанмалар
* 
* ''Енисей'' в «Словаре современных географических названий» 
* Лоция р. Енисей (участок Ворогово — Игарка 10,1 Mb)
Яңы Шишмә (Татарстан)

**Яңы Шишмә** — Татарстан Республикаһындағы Яңы Шишмә районының үҙәге.

## Тарих

## География

## Халыҡ



## Иҫкәрмәләр
Иҫке Сүпрәле

**Иҫке Сүпрәле** — Татарстан Республикаһындағы Сүпрәле районының үҙәге.

## Тарих

## География

## Халыҡ



## Иҫкәрмәләр
Индигирка

**Индиги́рка** () — Саха Республикаһының төньяҡ-көнсығышындағы йылға.

## Гидроним
Гидроним нигеҙендә эвен ырыу атамаһы ята: *индигир* — «инди ырыуы кешеләре» (*-гир* эвен телендә күплек суффиксы). XVII быуат урыҫ документтарында Индигерь, Индигирь, шулай уҡ Көнбайыш Колыма тип аталған.

## География

Оҙонлоғо — 1726 км, бассейн майҙаны — 360 мең км². Тамағында йыллыҡ һыу сығымы 58,3 км³ тәшкил итә.

Халкан һыртының төньяҡ битләүҙәрендә башланған *Туора-Юрях (Хастах, Халкан йәғни Калкан —  251 км)* һәм *Тарын-Юрях* (63 км) йылғаларының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Индигирка һәм Туора-Юрях йылғаларының дөйөм оҙонлоғо 1977 км тәшкил итә. Үрге ағымында Инигирка йылғаһы Оймякон таулығында, төньяҡ-көнбайышҡа табан аға, артабан төньяҡҡа боролоп Черский һыртын киҫеп үтә. Һуңынан йылға уйһыулы тигеҙлек буйлап аға. Тамағынан 130 км алыҫлыҡта Индигирка дельта (майҙаны 5500 км²) барлыҡҡа килтереп тармаҡтарға бүленә. Көнсығыш Себер диңгеҙенә ҡоя.

Төп ҡушылдыҡтары: һулдан — Куйдусун, Кюэнте, Эльги, Селеннях, Уяндина, Аллаиха, Бёрёлёх; уңдан — Нера, Мома, Бадяриха.

Йылға буйындағы иң ҙур тораҡ пункттар: Оймякон, Усть-Нера, Хонуу, Белая Гора, Чокурдах.

Мома тамағынан алып суднолар йөрөшлө (1134 км). Төп пристандәре: Хонуу, Дружина, Чокурдах, Табор. Индигирка бассейнында алтын ятҡылыҡтары күп. Балыҡ тотоу кәсебе үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (обл.)
*  (обл.)
* 
*  (обл.)

## Топографик карталар

## Һылтанмалар
* 
* Индигирка в «Словаре современных географических названий»
Ҡуҡмара

**Ҡуҡмара** (, , ) — Татарстан Республикаһындағы Ҡуҡмара районының үҙәге.

## Тарих
1923-2017 йылдарҙа — ҡала тибындағы ҡасаба; 2017 йылдың 17 апреленән ҡала статусы бирелә.
## География

## Халыҡ



## Климат
* Уртаса йыллыҡ температура — 3,6&nbsp;°C
* Һауаның уртаса дымлылығы — 70,6 %
* Елдең уртаса тиҙлеге — 3,0 м/с

## Иҫкәрмәләр
Сарман

**Сарман** — Татарстан Республикаһындағы ауыл, Сарман районының һәм Сарман ауыл биләмәһенең үҙәге.

## Географияһы
Бөгөлмә тимер юл станцияһынан 110 км төньяҡтараҡ, Минзәлә йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Сарман — Байлар улусы Салағош түбәһе татарҙарының ауылы. 

1800 йылда Генераль межевание тамамланғас, ауыл берләштерелгән Ҫарайлы-Мең—Байлар улусының үҙәге булып китә. Ике ырыу ерҙәрен берләштереү халыҡ араһында ҡаршылыҡ тыуҙыра. Һуңыраҡ ауыл Әлмәт Мулла улусының үҙәге була.

1795 йылда 27 йортта 158 башҡорт, ә бишеһендә — 49 типтәр теркәлгән. 1816 йылда 47 йортта — 270 ир енесле башҡорт һәм 27 ир енесле типтәр, ә 1834 йылда 67 йортта — 413 ир енесле башҡорт һәм 40 ир енесле типтәр иҫәпләнгән. 1859 йылда 923 башҡорт һәм типтәр теркәлгән.

1912 йылғы йорт-ара иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 381 ихатала 1955 башҡорт йәшәгән. Халыҡ арпа, һоло, борай, борсаҡ, бойҙай, тары һәм бәрәңге үҫтергән, 2419 баш мал, шул иҫәптән 472 ат, 436 һыйыр, 1351 һарыҡ һәм 160 кәзә аҫраған. Ауылда ике тирмән, тимерлек, 7 кибет, икмәк магазины, баҙар булған.

XIX быуат уртаһынан ауылда ике мәсет һәм улар янында мәктәп булыуы билдәле.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә, ә 1921 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдың 10 авгусынан — Сарман районы үҙәге.

Сарман ауылында башҡорттарҙың монгол-татар илбаҫарҙарына ҡаршы көрәшен тасуирлаған Биксура тураһында риүәйәт яҙып алына.

## Билдәле шәхестәре
* Әхмәҙиев Аҙһар Мөхәмәтша улы (1915—17.06.2007), тренер. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1963—1966 йылдарҙа мотоспорт буйынса СССР йыйылма командаһы тренеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1967), Бөтә Союз (1964) һәм республика (1955) категорияһындағы судья, СССР-ҙың почётлы судьяһы (1979). 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985, 1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.

## Халыҡ

## Инфраструктураһы
Сарман халҡы игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнә. Ауылда һөт, спирт-араҡы заводтары бар. Урта, спорт, сәнғәт һәм музыка мәктәптәре, гимназия, район мәҙәниәт йорто эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Биксура батыр тураһында риүәйәт (урыҫ телендә — http://www.bashskazki.ru/page179.html )
Сирмешән

**Сирмешән** — Татарстан Республикаһындағы Сирмешән районының үҙәге.

## Тарих

## Билдәле шәхестәре
* Шәһәр (Шәһәретдинов) Шиһабетдин Шәһәретдин улы (17.04.1904—21.10.1941), әҙәбиәт белгесе, яҙыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 

## География

## Халыҡ



## Иҫкәрмәләр
Урыссу

**Урыссу** — Татарстан Республикаһындағы ҡала тибындағы ҡасаба, Ютазы районы үҙәге.

## Тарихы

## Географияһы

## Билдәле шәхестәре
* Ғәниев Булат Тәлғәт улы (28.05.1949, ғалим-тел белгесе. 1980 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, 2004 йылдан — сит телдәр кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (2004). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиналь белем биреү хеҙмәткәре (2009).
*  Саҙретдинов Марсель Әмирйән улы (13.04.1964), ғалим-анестезиолог-реаниматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007). 2008 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының курс һәм кафедра мөдире.

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр
Нейи-сюр-Сен

**Нейи-сюр-Сен** (франц. *<span lang="fr">Neuilly-sur-Seine</span>* [nœˈji syʁ sɛn] — «Нейи на Сене») — О-де-Сан департаментағыкоммуна. Ул Болон урманының көньяғында, Париждың көнбайыш ситендә урынлашҡан. Халҡы яҡынса 60 341 кеше (2008 йыл).

Нейиның үҙәк урамы булған Шарль де Голль авенюһы — Елисей Яландарының дауамы. XVIII быуатта Сена йылғаһы аша Нейиға ул замандың иң ҙур инженер ҡаҙанышы булған шәп күпер һалынған булған, ул күпер Париж менән Нейины тоташтырып торған. Был күпер 1935—1940 йылдарҙа киңәйтелгән. Ә король Франциск I Булон замоғы хәҙерге ваҡытта һаҡланмаған.

ХХ быуатта Нейи-сюр-Сен көслө йоғонтоло Париж халҡының, бигерәк тә бизнес һәм интеллегенция вәкилдәренең, иң яратып йәшәгән урыны булған. 1919 йылдың 27 ноябрендә Нейи-сюр -Сен, Болгария менән Атланта илдәре араһында тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөлгән урын булып, тарихҡа инеп ҡалған.

## Шәхестәр
Нейи-сюр-Сендә билдәле шәхестәр Поль Грим, Жан-Поль Бельмондо, Фредерик Бегбедер һәм Сибилла, Люксембург принцессаһы тыуған. Унда герцог Виндзор (Бөйөк Британияның элекке короле Эдуард VIII), Георгий Гурджиев һәм Василий Кандинскийҙәрҙең вафат булғандар.

Нейиның Иҫке зыяратында рәссам Ви де Шванн, яҙыусылар Анатоль Франс һәм Андре Моруа, режиссёр Рене Клерерләнгән. Ә Нейының Пюто һәм Нантер коммуналары ерендәге яңы зиратында рәссам Василий Кандинский ерләнгән.
* Борис Талон — сәйәси эшмәкәр, итальян композиторы, эколог.
* Фредерик Бегбедер — заманса француз телле прозаик, публицист, әҙәби тәнҡитсе һәм мөхәррир.
* Флора Виллемс (1823—1905) — Бельгия рәссамы.
* Анис Нин — америка һәм франция яҙыусыһы.
* Поль Гримо — француз мультипликаторы, рәссам һәм яҙыусы.
* Бельмондо, Жан-Поль — француз актёры
* Милон Луи (1766—1845), күренекле француз балетмейстеры, ул да Нейи-сюр-Сендә вафат булған.
* Монтерлан, Анри де — француз яҙыусыһы, драматург.
Тахо

**Та́хо** (), йәки **Те́жу** (),  — Пиреней ярымутрауының иң ҙур йылғаһы.

## География
Испанияла башлана һәм Португалияның баш ҡалаһы Лиссабон тирәһендә Атлантик океанға ҡоя. Оҙонлоғо — 1038 км, шуларҙың 716 км Испания территорияһы, 47 км Испании һәм Португалия сиге һәм 275 км Португалия территорияһы буйлап аға. Бассейн майҙаны — 81 мең км².

Тахо йылғаһы Испанияла Арагон, Кастилия — Ла-Манча, Мадрид һәм Эстремадура провинцияларының территорияһы буйлап аға, артабан йылғаның бәләкә генә өлөшө Испания һәм Португалия илдәре араҙында сик бурлыҡҡа килтерә. Португалия территорияһында йылға Тежу исемен йөрөтә. Йылға Мар-да Палья бухтаһына ҡоя, ул ҡайһы берҙә уның эстуарийы тип иҫәпләнә.

Тахо буйында иң ҙур ҡала — Толедо, Тежула — Лиссабон.

Йылға утрауҙарының береһендә Алмоурол һарайы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Offizielle Seite der Confederación Hidrográfica del Tajo
Эльба

**Э́льба** (**Ла́ба**; , , , , ) — Үҙәк Европалағы йылға. Төньяҡ диңгеҙ бассейнына ҡарай. Чехияла башлана, төп өлөшө Германия территорияһы буйлап үтә. Йылғаның оҙонлоғо — 1165 км. Һыу йыйыу бассейнының майҙаны — . Диңгеҙгә ҡойғанда уртаса һыу күләме — 861 м³/с.

Эльбаның Дрезден үҙәне данлыҡлы Брюль һикәлтәләре менән үтә матур булғаны өсөн 2004—2009 йылдарҙа кешелектең Бөтә донъя мираҫына индерелгән була.

## География
Тәүге тапҡыр латин яҙмаларында — *Albis* (*albus* «асыҡ» латин сифатына оҡшаш) формаһында телгә алына.

Оҙонлоғо — 1165 км, бассейн майҙаны — 148 268 км².

Чехияла Исполин тауҙарында Польша сигенән алыҫ булмаған урында башлана. Башлыса төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә Чехия һәм Германия территориялары буйлап аға. Төньяҡ диңгеҙгә ҡултыҡ барлыҡҡа килтереп ҡоя.

Эльба буйындағы ҡалалар:
* Чехия — Шпиндлерув-Млин, Двур-Кралове-над-Лабем, Яромерж, Градец-Кралове, Пардубице, Пршелоуч, Колин, Подебрады, Нимбурк, Лиса-над-Лабем, Челаковице, Брандис-над-Лабем-Стара-Болеслав, Нератовице, Мельник, Штети, Роуднице-над-Лабем, Литомержице, Ловосице, Усти-над-Лабем, Дечин.
* Германия — Пирна, Майсен, Дрезден, Торгау, Виттенберг, Дессау, Магдебург, Гамбург, Куксхафен.

## Тарих
Тарихи яҡтан ҡарағанда Эльба һәр ваҡыт Европа географияһында мөһим сик булып тора. Римляндар йылғаны Альбис (Albis) тип атай; әммә тик бер тапҡыр ғына империяның көнсығыш сиген Рейндан Эльбаға күсерергә тырышып ҡарайҙар һәм беҙҙең эраның 9 йылында Тевтобург Урманындағы һуғышта еңеләләр. Урта быуатта  Бөйөк Карл империяһының көнсығыш сиге йылға буйлап үтә. Ганзей союзы уңышы өсөн йылғаның суднолар йөрөй торған өлөшө бик мөһим роль уйнай.

1945 йылда, Икенсе донъя һуғышы тамамланырҙан бер аҙ алда, Өсөнсө рейх ғәскәре көнбайыштан һөжүм менән килгән союздаштар һәм көнсығыштан хәрәкәт иткән совет армиялары араһында ҡала. 25 апрелдә был ике көс Эльбала Торгау эргәһендә осраша. Был ваҡиға *[[Эльбала осрашыу]]* тип атала башлай.

Һуғыш тамамланғандан һуң Эльба ағымы буйлап Германияның көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәре араһында сик үтә.

2002 йылдың авгусында Эльбаның үрге ағымында көслө һыу баҫыу була. Тиҫтәләгән мең кеше эвакуациялана, яҡынса  һыуҙан зыян күрә йәки бөтөнләй емерелә. 20 кеше һәләк була; яҡынса 750 км урам, 540 км тимер юлдары һәм 180 күпер тулыһынса емерелә. 2002 йылдың 17 авгусында Дрезденда йылға кимәле ғәҙәти кимәлдән 9,40 метрға юғарыраҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Эльба на rivernet.org
Висла

**Ви́сла** (, ) — Польшаның иң ҙур йылғаһы, шулай уҡ Балтик диңгеҙе бассейнының иң оҙон йылға.

## География
Оҙонлоғо — 1047 км, бассейн майҙаны — 198,5 мең км².

Йылға Көнбайыш Карпаттарҙың Моравия-Силезия Бескидтарында диңгеҙ кимәленән 1106 м бейеклектә башлана.  Төп инештәре: Белая (*Biała Wisełka*) һәм Чёрная Виселка (*Czarna Wisełka*). Висла Гданьск ҡалаһынан 15 км көнсығыштараҡ Балтик диңгеҙенең Гданьск ҡултығына ҡоя.

Тауҙарҙа үҙенең үрге ағымында (60 км) Висла ярһыу тау йылғаһы булып тора; Краковтан түбәнерәк, бер нисә йылғалар менән ҡушылғандан һуң тулы һыулы була башлай; ҡушылдығы Дунаец ҡойғандан һуң йылға үҙәненең киңлеге 200 м, ә ҡушылдығы Сана ҡойған урында түбәнерәк — 600—1000 м тәшкил итә. Урта һәм түбәнге ағымында — типик тигеҙлек йылғаһы булып тора. Диңгеҙҙән 50 км алыҫлыҡта Висла тармаҡтарға (Ногат, Мёртвая Висла һ.б.) бүленеп, киң дельта барлыҡҡа килтерә. Мёртвая Висла тармағында Гданьск диңгеҙ порты урынлашҡан.

Уртаса йыллыҡ һыу сығымы Краков янында — 84 м³/сек, Варшава янынңа — 590 м³/сек, Тчев янында (тамағында) — 1030 м³/сек тәшкил итә.

Тамағынан Пшемшаға (Przemsza) (940 км) тиклем сунолар йөрөшлө. Днепр-Буг каналы аша Днепр йылғаһы һәм Быдгощ каналы аша Одра йылғаһы менән тоташҡан.

Йылғала Польшаның иң ҙур Влоцлавек ГЭС-ы (ҡеүәте 160,2 МВт) урынлашҡан.

Төп ҡушылдыҡтары:
* һул яҡтан — Дунаец, Вислока, Вепш, Көнбайыш Буг, Сан, Нарев.
* уң яҡтан — Пилица, Брда.

Висла буйындағы йылғалар: Краков, Варшава, Плоцк, Торунь; дельтаһында — Гданьск.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ernst Bahr: *Weichsel*. In: *Handbuch der historischen Stätten, Ost- und Westpreußen*. Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 1981, ISBN 3-520-31701-X, S. 238–239.
* Franz Brandstäter: *Die Weichsel. Historisch, topographisch, malerisch.* Marienwerder 1855 (online).
*  Heinrich Girard: *Die norddeutsche Ebene insbesondere zwischen Elbe und  Weichsel geologisch dargestellt*. Berlin 1855, S.&nbsp;251–262 (online).
* Andrzej Piskozub (Red./Hrsg.): *Wisła. Monografia rzeki.* Warschau, 1982 (polnisch. Standardwerk in Polen)
* Jürgen Udolph: *Weichsel. Namenkundlich.* In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, Band&nbsp;33, De Gruyter, Berlin-New York 2006, S.&nbsp;356–358.
Булон замогы

**Булон замогы **(*Château de Boulogne*), икенсе исеме **Мадрид** (*Château de Madrid*) йәки **Мадрид замогы **) — король Франциск I Париж янындағы Булон урманында урынлашҡан ренессанс резиденцияһы (ул хәҙерге Нейи-сюр-Сен территорияһында булған). XVIII быуат аҙағында был замок ватылып, юҡҡа сығарылған.

1525 йылда француз короле Франциск I, испанлыларға Павий ваҡытында әсирлеккә төшөп, бер нисә ай Мадридта тотҡонлоҡта йәшәгән. Был ҡалала ул Мадрид ситендә урынлашҡан Каса-дель-Кампо паркын бик ныҡ оҡшатҡан. Үҙ иленә әйләнеп ҡайтҡас, ул Флоренциянан килгән архитектор Джироламо делла Роббиаға Булон урманында, мадридтағы замокҡа оҡшатып, испандарса замок төҙөргә ҡушҡан. Билдәле архитектор, француздар ул ваҡытта белмәгән глазурлы терракота техникаһын ҡулланып, замоктың фасадын төрлө ғәжәйеп матур, балсыҡтан яндырып эшләнгән рельефтар менән биҙәгән, шуға күрә был төҙөлөш «фаянслы замок» тип аталған. Төҙөлөш эштәре тик 1552 йылда, Франциск I үлгәс кенә, архитектор Ф. Делорм тарафынан тамамлаған.

Булон замогы, испан замоктарына оҡшатып төҙөлһә лә , француз ренессансының классик үрнәге булып торған: уның ике яруслы оҙон лоджиялары квадрат рәүешендәге флигелдәре булып һуҙылған. XVII быуатта унда ефәк эшкәртеү мануфактураһы урынлашҡан булған. Булон замогы уның һуңғы, юғары дәдәжәгә эйә булған, Карл Беррий үлгәндән һуң тол ҡалған хужабикәһе тарафынан ташланған. Бөйөк француз революцияһынан бер нисә йыл элек ул ваҡыттағы король Людовик ХVI, иҡтисади яҡтан мохтажлыҡ кисереү сәбәпле, хужаһыҙ ҡалған, ташландыҡ Ла-Мюэтт һәм Булон замоктарын ватып, кирбесен һәм ерен һатырға, аҡсаһын ҡаҙнаға алырға тигән ҡарар сығарған. Ошо ҡарар буйынса Булон замогы кирбескә ватылған.

## Әҙәбиәт

* Monique Châtenet, Le château de Madrid au bois de Boulogne, Paris, Éditions Picard, Collection De Architectura, 1987 – ISBN 2-7084-0336-2
* Alberto Faliva, Giuseppe Dattaro et le petit palais de Marmirolo, Francesco Dattaro et le château de Madrid : étude des relations Franco-italiennes autour de 1530-1550., dissertation CESR Tours, 2004
* Alberto Faliva, Francesco e Giuseppe Dattaro. La palazzina del Bosco e altre opere, Cremona, 2003
* Alberto Faliva, Alain Erlande Brandenburg, Robert J. Knecht, Richard Ingersoll, Aurora Scotti Tosini, David Ekserdjian, Renaissance Franco-Italienne. Serlio, Du Cerceau et les Dattaro, Cremona, 2005
* Alberto Faliva, Sebastiano Serlio e l'Ordine Composito dei Romani Antichi, Bollettino Ingegneri, Firenze, numero 12, 2006
* Alberto Faliva, Jacopo Sansovino e altri dodici casi. Un altro medioevo (questa volta rinascimentale), Bollettino Ingegneri, Firenze, numero 11, 2007
Төньяҡ Двина

**Төньяҡ Двина́** — Рәсәйҙең европа өлөшөндәге йылға.

## География

Оҙонлоғо — 744 км, Сухона менән бергә — 1300 км, Вычегда менән бергә — 1803 км. Бассейн майҙаны — 357 мең км².

Вологда өлкәһенең Бөйөк Устюг ҡалаһы янында Сухона һәм Юг йылғаларының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Артабан төньяҡҡа табан, Архангельск өлкәһенең территорияһы буйлап аға. Котлас ҡалаһы янында Вычегда йылғаһы менән ҡушылғандан һуң төньяҡ-көнбайышҡа борола, ә аҙаҡ яйлап төньяҡҡа йүнәлә. Новодвинск ҡалаһында йылға дельтаһы (майҙаны яҡынса 900 км²) башлана. Архангельск һәм Северодвинск ҡалалары янында Аҡ диңгеҙҙең Двина ҡултығына ҡоя.

Уртаса һыу сығымы — Сухона һәм Юг ҡушылған урында — 770 м³/с, тамағында — 3490 м³/с.

Төп ҡушылдыҡтары: Вычегда, Пинега, Вага, Юмиж.

Төньяҡ Двина буйындағы ҡалалар: Бөйөк Устюг, Красавино, Котлас, Коряжма, Сольвычегодск, Новодвинск, Архангельск, Северодвинск.

Төньяҡ Двина үҙенең барлыҡ оҙонлоғонда суднолар йөрөшлө һәм Волга-Балтик һыу юлы менән тоташҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* ''Северная Двина'' в «Словаре современных географических названий»
* Каталог гидрологических постов. Северный край
Луара

**Луа́ра** (, , , ) — Францияның иң оҙон йылғаһы.

## География

Оҙонлоғо — 1012 км, бассейн майҙаны — 117 мең км². Францияның Ардеш департаментында, Жербье-де-Жонк тауында (*Mont Gerbier de Jonc*) башлана. Орлеанға тиклем төньяҡҡа табан аға, артабан көнбайышҡа борола. Атлантик океанға Нант ҡалаһы эргәһендә эстуарий барлыҡҡа килтереп ҡоя.

Луара буйындағы ҡалалар: 

* Роан
* Невер
* Орлеан
* Блуа
* Тур
* Анже
* Нант
* Сен-Назер.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мверу

**Мве́ру** (; ) — Конго йылғаһы бассейнындағы ҙур сөсө күл.

## География
Конго Демократик Республикаһы һәм Замбия сигендә, Танганьика күленең көньяҡ осонан 150 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Көнсығыш Африка рифт үҙәне күлдәре селтәренең бер өлөшө булып тора. Төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан 118 км-ға һуҙылған. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 917 м, оҙонлоғо — 131 км, киңлеге — 56 км. Майҙаны — 5120 км², күләме — 38,2 км³, иң ҙур тәрәнлеге — 27 м, уртаса тәрәнлеге — 7,5 м

Луалупа — күлде тулыландырыусы иң ҙур йылға булып тора, ул һаҙлыҡлы дельта барлыҡҡа килтереп Мверуға көньяҡтан ҡоя. Көнсығышта әһәмиәтле ҡушылдығының береһе Калунгвиши йылғаһы күлгә көнсығыштан ҡоя. Төньяҡта Мверу күленән Лувуа йылғаһы сыға, ул төньяҡ-көнбайышҡа табан аға һәм Луалабу йылғаһына (Конго бассейны) ҡоя. Күлдең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә майҙаны 25 км² тәшкил иткән ҙур Килва утрауы урынлашҡан.

Төбәктең башҡа күлдәренән айырмалы рәүештә, Мверу күленең кимәле ҡоро һәм ямғырлы миҙгелдәр алмашыныуына ҡарап ныҡ үҙгәрмәй һәм уның йыллыҡ кимәле яҡынса 1,7 м тәшкил итә (максималь күрһәткесе май айына, ә минималь күрһәткесе ғинуарға тура килә).

Европалыларға күлде асыусы тип сәйәхәтсе Давид Ливингстон тип иҫәпләнә, ул 1867-1868 йылдарҙағы экспедиция барышында Мверуны тасуирлап яҙа. Мверу күленең яр буйында балыҡсыларҙың бихисап ауылдары урынлашҡан. Күл буйындағы иң әһәмиәтле ҡалалар: Нчеленге, Кашкиши, Чиенги, Килва, Пвето, Луконзолва.

## Иҫкәрмәләр
Африканың Бөйөк күлдәре

**Африка Бөйөк күлдәре** — Көнсығыш Африка рифт үҙәнендә һәм уның тирәһендә урынлашҡан Африканың иң ҙур күлдәре.

## География
Африка Бөйөк күлдәре исемлеге:
* Виктория — донъяла ҙурлығы буйынса икенсе сөсө күл
* Танганьика — донъяла тәрәнлеге һәм күләме буйынса икенсе күл
* Ньяса (Малави)
* Рудольф (Туркана)
* Эдуард
* Альберт
* Киву

Виктория, Альберт һәм Эдуард күлдәренең һыуы Аҡ Нилға, Танганьика һәм Киву һыуы — Конгоға, ә Малави һыуы — Замбезиға ағып төшә. Рудольф — тымыҡ күл.

Танганьиканан алыҫ түгел урында урынлашҡан Руква һәм Мверу күлдәре майҙаны буйынса Эдуард һәм Кивунан ҙурыраҡ булыуына ҡарамаҫтан Бөйөк Африка күлдәре исемлегенә кермәйҙәр.

Был күлдәрҙә билдәле булған барлыҡ балыҡ төрҙәренең 10% тереклек итә. Виктория, Танганьика һәм Ньяса күлдәре Ерҙәге бөтә сөсө һыуҙың 25 %-ын тәшкил итә.

Күлдәр тирәһе регионы донъяла халыҡтың иң тығыҙ ултырған урындарҙың береһе булып тора, бында яҡынса 107 миллион кеше йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (обл.)
* Jean-Pierre Chrétien. *The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History* trans Scott Straus
Альберт (күл)

**Альберт** () — Көнсығыш Африкағы күл.

## География
Уганда һәм Конго Демократик Республикаһы сигендә, Көнсығыш Африка рифт үҙәнендә урынлашҡан. Угандала — *Ньянца* (), Конгола (Заирҙа) 1973—1997 йылдарҙа президент Мобуту хөрмәтенә **Мобу́ту-Се́се-Се́ко** () тип аталған.

Диңгеҙ кимәленән бейеклеге	615 м. Майҙаны — 5300 км², иң ҙур тәрәнлеге — 58 м.

Яр буйҙары аҙ йырғыланған, башлыса текә; күл төбө яҫы. Альберт күленә Семлики (Эдуард күленән сыға) һәм Виктория-Нил (Виктория күленән сыға) йылғалары ҡоя, Нил (Аҡ Нил) инештәренең береһе Альберт-Нил күлдән сыға. Күлдең көньяҡ өлөшө, Семлики ҡойған урын бик ныҡ һаҙланған. Күлдән көньяҡтараҡ Рувензори һырты урынлашҡан, ә төньяҡ-көнбайыш яр буйҙарында Зәүгәр тауҙар күтәрелә.

Өҫкө ҡатламында һыу температураһы 30 °C-ҡа тиклем барып етә.

Күл балыҡҡа бай (40 төрҙән күберәк: нил алабуғаһы, юлбарыҫ балығы һ. б.). Суднолар йөрөшлө; төп порттары — Бутиаба (Уганда) һәм Касеньи (Конго ДР).

1864 йылда инглиз сәйәхәтсеһе Сэмюэл Уайт Бейкер тарафынан асыла һәм Британия королеваһы Викторияның тормош иптәше Альберт Саксен-Кобург-Готлы хөрмәтенә атала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред. А. Ф. Трёшников; Ред. ко.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1983.
* Большая Советская энциклопедия, третье издание. — М.: Советская Энциклопедия, 1970-77 (электронная версия — М.: Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 2004.)
* Philip’s World Atlas & Encyclopedia. London: George Philip Ltd, 1999. P. 14.
Ньяса

**Нья́са** (шулай уҡ **Мала́ви**,  йәғни , ) — Көнсығыш Африкалағы күл. Көнсығыш Африка рифт үҙәне күлдәре араһында майҙаны буйынса иң ҙур күл.  Малави, Мозамбиком и Танзанией. Төньяҡтан көньяҡҡа табан 560 км һуҙылған, максималь тәрәнлеге — 706 м. Донъяла сөсө күлдәр араһында ҙурлығы буйынса туғыҙынсы, ә тәрәнлеге буйынса өсөнсө урынды биләй.

«Ньяса» — яо халҡының телендә «күл» тип аңлатыла.

## География
Күл Көнсығыш Африка рифт үҙәненең көньяҡ осонағы ер ҡабығынағы йыйырсыҡты тултыра. Оҙонлоғо 584 км, киңлеге 16—80 км. Майҙаны — 29 604 км², уртаса тәрәнлеге 292 м, иң ҙур тәрәнлеге — 706 м. Күлдең дөйөм күләме — 8 400 км³. 

Күл бассейнынң күп өлөшөн таулыҡтар һәм тауҙар биләй, улар рифт үҙәненең сиктәре булып тора.

Күлгә 14 йылға ҡоя. Төп ҡушылдыҡтары: Рухуху, Сонгве, Төньяҡ һәм Көньяҡ Рукуру, Двангва, Буа һәм Лилонгве. Күлдән берҙән-бер сығыусы йылға — Шире (Замбези бассейны).

Күлдең һәм уның бассейнының ҙур өлөшө (68 %) Малави сиктәрендә урынлашҡан; күл бассейнының 25 %-ы — Танзания территорияһына, 7 % — Мозамбикка керә. Мозамбик сектороның үҙәгендә, күлдең көнсығыш өлөшөндә Малави дәүләтенә ҡараған Ликома һәм Чисумулу утрауҙары урынлашҡан.

Төрлө баһаламалар буйынса Ньясала, 500-ән 1000-гә тиклем балыҡ төрө тереклек итә.

Күлдә балыҡсылыҡ үҫешкән. Күлдән сыҡҡан Шире йылғаһында гидроэлектростанция төҙөлгән, ул Малави өсөн төп электрлыҡ сығанағы булып тора.

Төп порттары: Манки-Бей, Чипока, Нхотакота, Нката-Бей, Каронга (барыһы ла Малавила), Манда (Танзания) һәм Кобве (Мозамбик).

Европалылар араһынан тәүге булып 1616 йылда португал сәйәхәтсеһе *Гашпар Букарру* күлде күрә. Әммә ғилми әҙәбиәттә бына 1860 йылда булған инглиз сәйәхәтсеһе Дэвид Ливингстон күлде «асыусы» тип иҫәпләнә, ул Ньясаны «йондоҙҙар күле» тип атаған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Lake basin management initiative (PDF, на английском языке)
* Lake Malawi — History of Lake Malawi  (на английском языке)
* Preserving the Future for Lake Malawi — экологические угрозы (на английском языке)
* Подробная карта Малави и озера Ньяса (PDF, на английском языке)
Рудольф (күл)

**Рудольф** йәғни **Туркана** — Көнсығыш Африкалағы тымыҡ күл. Күп өлөшө Кенияла, төньяҡ өлөшө Эфиопия территорияһына инә.

## География

Көнсығыш Африка рифт үҙәне сиктәрендә урынлашҡан. Күлдә 3 вулканик утрау бар: Көньяҡ, Крокодайл-Айленд (Үҙәк), Төньяҡ. Көньяҡ яр буйында Телеки вулканы урынлашҡан. Күлгә бер нисә йылға ҡоя, уларҙың иң ҙурыһы Омо ҡушылдығы.

Оҙонлоғо — 290 км, киңлеге — 32 км, майҙаны — 6405 км², күләме — 203,6 км³, максималь тәрәнлеге — 109 м, уртаса тәрәнлеге — 30,2 м.

Күл 1888 йылда венгр сәйәхәтсеһе Самуэль Телеки һәм австриялы Людвиг фон Хёнель тарафынан асыла һәм улар уға Австрия кронпринцы хөрмәтенә Рудольф исемен бирәләр. 1970-се йылдар башында Туркана төбәк атмаһын ала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

낪
Чад (күл)

**Чад** (, , ғәрәпсә *Бар-эс-Салам*) — Үҙәк Африкалағы тымыҡ реликт күле.

## География
Чад, Камерун, Нигер һәм Нигерия территорияларының сигендә Сахара сүллегенең Чад уйпатында урынлашҡан. Бик һирәк булған аномаль күл кимәленең күтәрелеүе ваҡытында һыу *Бахр-әл-Газаль* йылғаһы үҙәне буйлап аға башлай.

Күл бассейныны майҙаны яҡынса 1 млн км², шуның яҡынса 700 мең км² майҙаны Шари йылғаһы бассейнына тура килә.

Чад күле аҙ һыулы. Уртаса тәрәнлеге яҡынса 1,5—2 м. Ҡушылдыҡтары: Шари, Мбули (Мбулу), Комадугу-Йобе.

Күлдең көнсығыш өлөшөндә Будума, Карка һәм Кури утрау төркөмдәре урынлашҡан.

Чад күлендә 179 төр балыҡ тереклек итә.

Чад күле — төбәктә мөһим һыу сығанағы булып тора. Күлдә балыҡ тотоу үҫешкән. Шари һәм Комадугу-Йобе йылғаларының тамаҡтары араһында суднолар йөрөшлө.

1960-сы йылдарҙан алып күл майҙаны кәмей барыуы күҙәтелә. 1963 йылда күлдең майҙаны — 25 мең км², 1973 йылда — 15,4 мең км², 1982 йылда — 2,3 мең км², 1994 йылда — 1,7 мең км². 1980-се йылдарҙа һәм 1990-сы йылдар башында ирригация өсөн күлдең һыуын ҡулланыу 4 тапҡыр арта.

2006 йылға ҡарата Чад күле 26 тапҡырға әҙәйгән һәм кибеүен һаманда дауам итә.

Һуңғы мең йыллыҡта Чад күленең етенсе тапҡыр кибеүе тураһында билдәле. Конго бассейны йылғаһы Убангиҙан күлгә һыу үткәреү проекттары төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Barth, «Reisen und Entdeckungen in Nord- und Centralafrika» (Гота, 1855—58);
* Beadle L. С., The inland waters of tropical Africa, L., 1974.
* Nachtigal, «Sahara und Sudan» (Б. и Лпц., 1879—89).
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* Lake Chad as seen from Apollo-7 in 1968
*  
*
Муррей (йылға)

**Му́ррей** (*Ма́рри*; ) — Австралияның иң ҙур йылғаһы.

## География

Оҙонлоғо — 2375 км, бассейн майҙаны — 1 061 469 км².

Австралия Альптарында башлана. Йылға аҙ һыулы һәм уның күп кенә ҡушылдыҡтары ҡорой һәм һуғарыуға тотонола. Яҡынса 14 км³ йыллыҡ һыу сығымының 11-ҙән ашыуын, йәғни 80 %-ы алына. 95 %-ҡа тиклем алынған һыу яҡын тирәләше территорияларҙы һуғарыу өсөн ҡулланыла. Был ерҙәр Австралияның барлыҡ ауыл хужалығы продукцияһының 40 %-ына тиклемен тәьмин итә.

Тамағында эре дельта барлыҡҡа килтереп Аделаида тирәһендә Һинд океанының Оло Австралия ҡултығына ҡоя.

Төп ҡушылдыҡтары: Дарлинг, Маррамбиджи, Лахлан, Голборн, Кампаспе, Лоддон.

## Иҫкәрмәләр
Чад (мәғәнәләр)

**Чад** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Чад — Африкалағы дәүләт.
* Чад (күл) — Африкалағы күл.
* Чад (Оло Кысмыла ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға.
* Чад (Сарса ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сат (Асҡын районы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
Көнбайыш Двина

**Көнбайыш Двина** (, Латвияла — **Да́угава**, , , ) — Көнсығыш Европалағы йылға. Рәсәй, Белоруссия һәм Латвия территориялары буйлап аға.

## География

Көнбайыш Двина оҙонлоғо — 1020 км: 325 км — Рәсәй Федерацияһы, 328 км — Белоруссия һәм 367 км — Латвия территорияларына ҡарай.

Көнбайыш Двина йылғаһы Охват күлендә башлана һәм көньяҡ-көнсығышҡа табан йүнәлә, Витебсктан һуң төньяҡ-көнбайышҡа борола. Көнбайыш Двина Балтик диңгеҙенең Рига ҡултығына дельта барлыҡҡа килтереп ҡоя.

Бассейн майҙаны — 87,9 мең км². Йылға селтәренең тығыҙлығы — 0,45 км/км².

Үрге ағымында киңлеге 0,9 км-ға тиклем, урта ағымында — 1—1,5 км, түбәнге ағымында — 5—6 км.

Төп ҡушылдыҡтары: Улла, Нетесьма, Велеса, Межа, Каспля, Ушача, Дисна, Лауцеса, Илуксте, Кекавиня, Волкота, Торопа, Лучоса, Оболь, Полота, Дрисса, Дубна, Айвиексте, Персе һәм Огре.

Йылға буйындағы ҡалалар: Андреаполь, Көнбайыш Двина, Велиж, Витебск, Бешенковичи, Полоцк, Новополоцк, Дисна, Верхнедвинск, Друя, Краслава, Даугавпилс, Ливаны, Екабпилс, Плявиняс, Айзкраукле, Яунелгава, Лиелварде, Кегумс, Огре, Икшкиле, Саласпилс һәм Рига.

Йылғалағы эшләүсе ГЭС-тар: Плявиняс, Рига, Кегумс. Шулай уҡ йылғала Полоцк, Витебск, Үрге Двина, Даугавпилс ГЭС-тары төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* http://www.skitalets.ru/books/100mar/zapad_dvina.htm 
* http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00027/04200.htm 
* http://bse.sci-lib.com/article043270.html
* 
* ''Западная Двина'' в «Словаре современных географических названий»
Луганск өлкәһе

**Луганск өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Луганск ҡалаһы.

## Административ ҡоролошо

**18 район:**
# Антрацит районы
# Беловодск районы
# Белокуракино районы
# Краснодон районы
# Кременная районы
# Лутугино районы
# Марковка районы
# Меловое районы
# Новоайдар районы
# Новопсков районы
# Первальск районы
# Попасная районы
# Сватово районы
# Свердловск районы
# Славяносербск районы
# Станица Луганская районы
# Старобильск районы
# Троицкое районы

**14 ҡала округы:**
# Алчевск
# Антрацит
# Брянка
# Кировск
# Красный Луч
# Краснодон
# Лисичанск
# Луганск
# Первомайск
# Ровеньки
# Рубежное
# Свердловск
# Северодонецк
# Стаханов

## Һылтанмалар
* Сайт
Ишкинин

**Ишкинин** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

* Ишкинин Ғилман Ғирфан улы (1965—2011) — башҡорт шағиры.
*  Ишкинин Ишмәй Иштубай улы (1914—1964) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* Ишкинин Таһир Хабрахман улы (1964) — журналист.
Ишкинин Ишмәй Иштубай улы

**Ишкинин Ишмәй Иштубай улы** (15 декабрь 1914 йыл — 2 август 1964 йыл — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының взвод командиры, лейтенант (1946). Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Ишмәй Иштубай улы Ишкинин 1914 йылдың 15 декабрендә Өфө губернаһының Бөрө өйәҙеИшем ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — мари. 1948 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

1936—1938 һәм 1943 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

Ишмәй Иштубай улы Ишкинин 1964 йылдың 2 авгусында Башҡорт АССР-ы Мишкә районы Баймырҙа ауылында вафат була. 

## Батырлығы

1943 йылдан 3-сө Белоруссия фронтында хеҙмәт итә.

Советтар Союзы Геройы исеме 1945 йылдың 19 апрелендә бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (19.04.1945)
* Ленин ордены (19.04.1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (16.03.1945)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
*
Эри (күл)

**Э́ри** ( , ) — Канада һәм АҠШ сигендәге күл, Бөйөк күлдәрҙең береһе.

## География
Атамаһы индеецтарҙың *эри* йәки *эриелхонан* ҡәбиләһе исеменән барлыҡҡа килгән.

Майҙаны — 25 700 км². Ҙурлығы буйынса донъяла 11-се, ә АҠШ-та — 4-се урынды биләй. Эри күле көнбайыш-көньяҡ-көнбайыштан көнсығыш-төньяҡ-көнсығышҡа табан 388 км-ға һуҙылған. Киңлеге 92 км-ға тиклем. Уртаса тәрәнлеге — 19 м, максималь тәрәнлеге — 64 м. Диңгеҙ кимәленең бейеклеге +173,8 м.

Эри күле АҠШ-тың Мичиган, Огайо, Пенсильвания һәм Нью-Йорк штаттарының һәм Канаданың Онтарио провинцияһының яр буйҙарын йыуа.

Көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә бихисап утрауҙар бар. Һыу температураһы Многочҡышын 0—2 °C-тан йәйен 24 °C-ҡа тиклем үҙгәрә. Яр буйы өлөшө декабрҙән март-апрелгә ҡәҙәр туңа.

Күлгә Детройт, Гранд, Рейзин, Гурон, Моми, Сандаски, Куяхога йылғалары ҡоя. Күлдән ағып сығыусы Ниагара йылғаһы аша Эри күле Онтарио күле менән тоташа.

Эри күле яр буйында Буффало, Эри, Толидо, Порт-Стенли, Монро, Кливленд ҡалалары урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Онтарио (күл)

**Онта́рио** () — Канада һәм АҠШ сигендәге күл, Бөйөк күлдәрҙең береһе.

## География
Майҙаны — 19,5 мең км². Ҙурлығы буйынса донъяла 14-се, ә АҠШ-та — 5-се урынды биләй.

Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 75 м. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 1146 км. Көнбайыштан көнсығышҡа табан 311 км-ға һуҙылған. Киңлеге — 85 км.

Максималь тәрәнлеге — 244 м, уртаса тәрәнлеге — 86 м.

Күлгә ҡойоусы Ниагара йылғаһы һәм каналдар аша Эри күле һәм Гудзон йылғаһы менән, ә күлдән сығыусы Изге Лаврентий йылғаһы аша — Атлантик океан менән тоташа.

Күлдең акваторияһы эргәһендә *Бармаҡ-күлдәр* () урынлашҡан, улар типик туннель үҙәндәргә ҡарай.

Күл буйындағы төп порттар — Торонто, Гамильтон, Кингстон (барыһы ла — Канада) һәм Рочестер (АҠШ).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/greatlakes/lakeontario_cdrom/html/gmorph.htm
* http://www.glakes.ru/8.html
Гурон

**Гуро́н** () — Канада һәм АҠШ сигендәге күл, Бөйөк күлдәрҙең береһе.

## География
Майҙаны — яҡынса . Ҙурлығы буйынса донъяла 4-се урынды биләй. Бөйөк күлдәр араһында майҙаны буйынса икенсе урында (Үрге күлдән һуң). Диңгеҙ кимәленән бейеклеге яҡынса 176 м, максималь тәрәнлеге — 229 м.

Мичиган күле менән *Макино боғаҙы* аша, Үрге һәм Эри күлдәре менән йылғалар аша тоташҡан.

Күлдә бихисап утрауҙар, улар араһындағы Манитулин утрауы — донъялағы иң ҙур күл утрауы булып тора. Иң ҙур ҡултыҡтары — Джорджиан-Бей һәм Сагино.

Гурон күле АҠШ-тың Мичиган штаты һәм Канаданың Онтарио провинцияһы яр буйҙарын йыуа. Төп порттар — Сагино, Бей-Сити, Алпина (барыһы ла — АҠШ) һәм Сарния (Канада).

Күлдең атамаһы индеецтарҙың *гурон* ҡәбиләһе исеменән барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр
Үрге күл

**Үрге күл** (, ) — Канада һәм АҠШ сигендәге күл, Бөйөк күлдәрҙең береһе.

## География
Майҙаны — 82,7 мең км². Майҙаны буйынса донъялағы иң ҙур сөсө күл
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 183 м. Максималь тәрәнлеге — 406 м, күләме — 11,6 мең км³. Яр буйы ныҡ йырғыланған, иң ҙур ҡултыҡтары — Кивино, Уайтфиш. Иң ҙур утрауҙары: Айл-Ройал, Мадлен, Мишипикотен һәм Апосл утрауҙары. Төньяҡта ярҙары бейек (400 метрға тиклем) һәм ҡаялы, ә көньяҡта — башлыса уйһыулы һәм ҡомло.

Күл майҙаны менән бергә бассейнының майҙаны 207,2 мең км² тәшкил итә. Күлдең ҙур ҡушылдыҡтары юҡ. Күлдән сыҡҡан Сент-Мэрис йылғаһы аша Гурон менән тоташа. Күлдәге һыу һалҡын һәм үтә күренмәле. Яр буйы зонаһы уртаса декабрь башынан апрель аҙағына ҡәҙәр боҙ менән ҡапланған.

Үрге күл АҠШ-тың Миннесота, Висконсин һәм Мичиган штаттарының һәм Канаданың Онтарио провинцияһының яр буйҙарын йыуа.

Төп порттары: Дулут, Сьюпириор, Ашленд (барыһы ла — АҠШ), Тандер-Бей (Канада).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* International Lake Superior Board of Control 
* EPA’s Great Lakes Atlas
Мичиган (күл)

**Мичига́н** () — АҠШ-тағы күл, Бөйөк күлдәрҙең береһе.

## География
Үрге күлдән көньяҡтараҡ урынлашҡан. Гурон күле менән *Макино боғаҙы* аша, Миссисипи йылғаһы менән — Чикаго—Локпорт каналы аша тоташҡан.

Майҙаны — яҡынса 57 750 км² (Бөйөк күлдәр араһында майҙаны буйынса өсөнсө урында), оҙонлоғо яҡынса 500 км, киңлеге яҡынса 190 км. Диңгеҙ кимәленең бейеклеге — 177 м, максималь тәрәнлеге — 281 м. Йыл эсендә дүрт ай дауамында боҙ менән ҡаплана. Күлдәге утрауҙар — Бивер, Төньяҡ Маниту, Көньяҡ Маниту.

Мичиган күле АҠШ-тың Мичиган, Индиана, Иллинойс һәм Висконсин штаттарының яр буйҙарын йыуа. Күл буйындағы иң ҙур ҡалалар: Чикаго, Эванстон, Хайланд-Парк, Милуоки, Грин-Бей, Гэри һәм Хэммонд.

Күлдең атамаһы оджибва индеецтары телендәге *mishigami* («ҙур һыу») һүҙенән барлыҡҡа килгән. Күлде европаларға 1634 йылда француз сәйәхтсеһе Жан Николе аса.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* EPA's Great Lakes Atlas
* Great Lakes Coast Watch 
* Michigan DNR map of Lake Michigan
* Official Michigan DNR Freshwater Fishing Regulations 
* Bathymetry of Lake Michigan
Аҡман

**Аҡман** — башҡорт телендәге күп мәғәнәле һүҙ. Ул яңғыҙлыҡ исем дә, күплек исем дә булараҡ ҡулланыла һәм хәҙерге көндә фамилияларҙа һаҡланған.

* **Аҡман** — боронғо ғинуар айы атамаһы; ғинуар айында тыуған балаларға Аҡман исеме ҡушыла торған булған .
* Аҡман — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Варна районындағы күл
* **Аҡман**-тоҡман — март уртаһынан була торған ҡаты буран
* «Аҡман-тоҡман» — Яңыбай Хамматовтың романы. — Өфө: 1971, 1975. рус телендә: Акман-токман (пер. Е. Мальцева). Москва: 1973, 1975; Уфа: 1984.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 42-се бит
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 23-сө бит
Иҫәнбаев

**Иҫәнбаев** — башҡорт фамилияһы.

* Иҫәнбаев Йомабай Мотиғулла улы (1891—1943) — башҡорт халыҡ музыканты, ҡурайсы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1991).
* Иҫәнбаев Маҙһар Насип улы (1936) — иҡтисадсы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы.
* Иҫәнбаев Николай Иҫәнбай улы (1929) — тел белгесе, филология фәндәре докторы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫәнбай (мәғәнәләр)
Иҫәнбирҙин

**Иҫәнбирҙин** — фамилия.

* Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы (1888—1968) — яҙыусы.
* Иҫәнбирҙин Әхкәметдин Сабит улы (1883—1930) — яҙыусы.
Оло Тотҡонлоҡ күле

**Оло Тотҡонлоҡ күле** (, ) — Канадалағы күл. Төньяҡ Америкала иң тәрән күл (614 м), майҙаны буйынса донъяла унынсы урынды биләй.

## География

Оҙонлоғо — 480 км, киңлеге — 19—109 км. Майҙаны — 28&nbsp;400 км², күләме — 2090 км³.

Йылдың 8 айы дауамында күл боҙ менән ҡаплана.

Күлгә ҡойоусы төп йылғалар — Хей, Тотҡонлоҡ (Слэйви), Толсон, Сноудрифт һәм Йеллоунайф. Күлдән Маккензи йылғаһы ағып сыға. Көнбайыш яр буйы урмандар менән, көнсығыш һәм төньяҡ яр буйҙары — тундра менән ҡапланған.

Күлдең атамаһы буталсылыҡ һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Күл тирәһендә борондан индеецтарҙың *слэйви* ҡәбиләһе йәшәгән. Уларҙың атамаһын яңылыш  («ҡол») инглиз һүҙе менән тап килтереп күлдең атамаһын башҡа телдәргә «тотҡонлоҡ» тип тәржемә иткәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*Canada. (1981). *Sailing directions, Great Slave Lake and Mackenzie River*. Ottawa: Dept. of Fisheries and Oceans. ISBN 0-660-11022-9
*Gibson, J. J., Prowse, T. D., & Peters, D. L. (2006). "Partitioning impacts of climate and regulation on water level variability in Great Slave Lake." *[[Journal of Hydrology]]*. 329 (1), 196.
*Hicks, F., Chen, X., & Andres, D. (1995). "Effects of ice on the hydraulics of Mackenzie River at the outlet of Great Slave Lake, N.W.T.: A case study." *Canadian Journal of Civil Engineering*. Revue Canadienne De G̐ưenie Civil. 22 (1), 43.
*Kasten, H. (2004). *The captain's course secrets of Great Slave Lake*. Edmonton: H. Kasten. ISBN 0-9736641-0-X
*Jenness, R. (1963). *Great Slave Lake fishing industry*. Ottawa: Northern Co-ordination and Research Centre. Dept. of Northern Affairs and National Resources.
*Keleher, J. J. (1972). *Supplementary information regarding exploitation of Great Slave Lake salmonid community*. Winnipeg: Fisheries Research Board, Freshwater Institute.
*Mason, J. A. (1946). *Notes on the Indians of the Great Slave Lake area*. New Haven: Yale University Department of Anthropology, Yale University Press.
*Sirois, J., Fournier, M. A., & Kay, M. F. (1995). *The colonial waterbirds of Great Slave Lake, Northwest Territories an annotated atlas*. Ottawa, Ont: Canadian Wildlife Service. ISBN 0-662-23884-2
Роднина Ирина Константиновна

**Роднина Ирина Константиновна** (12 сентябрь 1949 йыл) — СССР фигурисы, өс тапҡыр Олимпия, ун тапҡыр *донъя* чемпионы, Рәсәйҙең йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, V һәм VI саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» партияһының Генераль советы ағзаһы.

## Биографияһы

Ири́на Константи́новна Роднина́ 1949 йылдың 12 сентябрендә Мәскәүҙә тыуған. Атаһы — Константин Николаевич Роднин, хәрби хеҙмәткәр, офицер, Вологда эргәһендәге, хәҙер инде ҡалаға ҡушылған Янино ауылынан. Әсәһе Украинанан, Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Харьков медицина институтында өс курс уҡып ҡала; шәфҡәт туташы. Ирина Константиновнаның ата-әсәһе Бөйөк Ватан һуғышында таныша. Фигуристка: «Әсәйемдең хәрби ордендары атайымдыҡына ҡарағанда күберәк. Бәлки, был уның һуғышҡа иртәрәк инеүенә бәйлелер. Уларҙың һуғыш тураһында хәтирәләре күп булыу ғына түгел, хатта тормошҡа ҡараштарын да һуғыш билдәләй. Туғандарҙан тыш беҙҙә бик йыш ата-әсәйемдең хәрби дуҫтары ла ҡунаҡ була ине», - тип хәтерләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Интервью
* Ирина Роднина: каждая победа дорога  Интервью корреспонденту газеты «Европа-Экспресс» Михаилу Верещагину(декабрь, 2012).

## Һылтанмалар
*  
*
Үҙән (мәғәнәләр)

**Үҙән** — 1) Һыу аҡҡан йырын, һыу юлы (). 2) Йылғаның ике яғынан һуҙылған түбән ер ().

## Мәҡәләләр
* Үҙән — йылғаның ике яғынан һуҙылған түбән ер.
* Үҙән (йылға) — Башҡортостандағы йылға.
* Үҙән (Башҡортостан) — Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үҙән ауыл советы
* Батшалар үҙәне
Ладога

**Ладога күле** (шулай уҡ **Ла́дога**; боронғо заманда — **Не́во**) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы күл. Европалағы иң ҙур сөсө күл.

## География
Ладога күле Рәсәй Федерацияһының Карелия Республикаһында (төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары) һәм Ленинград өлкәһендә (көнбайыш, көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш ярҙары) урынлашҡан.

Атлантик океандың Балтик диңгеҙе бассейнына ҡарай. Утрауҙарын иҫәпкә алмағанда, күл майҙаны — 17,9 мең км² (утрауҙар менән бергә 18,3 мең км²); күләме — 838 км³; көньяҡтан төньяҡҡа оҙонлоғо — 219 км, иң ҙур киңлеге — 125 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 4,84 м. Төньяҡ өлөшөндә тәрәнлеге 70-тән 230 метрға тиклем, ә көньяғында — 20-нән 70 метрға тиклем тирбәлә.

Яр буйындағы ҡалалар: Приозерск, Яңы Ладога, Шлиссельбург (барыһы ла — Ленинград өлкәһе), Сортавала, Питкяранта, Лахденпохья (барыһы ла — Карелия). Ладога күленә 40-ҡа яҡын йылғалар һәм эре шишмәләр ҡоя, улар араһында иң ҙуры — Свирь йылғаһы, ул Онега күленең һыуҙарын алып килә. Күлдән тик бер генә йылға ағып сыға — Нева. Күлдең көньяҡ яртыһында өс ҙур ҡултыҡ — Свирь, Волхов һәм Шлиссельбург ҡултыҡтары урынлашҡан.

Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 258 600 км².

Ладога күлендә яҡынса 660 утрау бар, уларҙың дөйөм майҙаны — 435 км². Утрауҙарҙың 500 тирәһе күлдең төньяҡ өлөшөндә, Валаам һәм Көнбайыш Ладога архипелагтарында, Мантисаари утрауҙар төркөмөндә урынлашҡан. Иң ҙур утрауҙар — Риеккалансари (55,3 км²), Мантсинсаари (39,4 км²), Кильпола (32,1 км²), Тулолансари (30,3 км²) һәм Валаам (27,8 км²).

Ладога күле Волга-Балтика һыу юлын һәм Аҡ диңгеҙ—Балтика каналын үҙ эсенә алған мөһим һыу магистрале булып тора. Балыҡсылыҡ үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Андреев А. П.* Ладожское озеро. Ч. 1-2. — СПб.: Тип. Морского министерства, 1875.
* 
* 
* *Григорьев С. В., Люллин А. Г.* Ладожское озеро как объект хозяйственного использования. — Л., «Наука», 1975. — 124 с.
* *Озерецковский Н. Я.* Путешествие по озёрам Ладожскому и Онежскому. — Петрозаводск: Карелия, 1989. — 208 с.: ил. — ISBN 5-7545-0151-X
*  (обл.)
* *Кочкуркина С. И.* Памятники Юго-Восточного Приладожья и Прионежья X—XIII вв. — Петрозаводск: Карелия, 1989. — 348 с.: ил. — ISBN 5-7545-0317-2
* *Кочкуркина С. И.* Приладожье в X—XIII вв.: Автореф. дис. канд. ист. наук / АН СССР. Ин-т археологии. — М.: Б. ин-та., 1969. — 19 с.
* *Кочкуркина С. И.* Юго-Восточное Приладожье в Х-XIII вв. — Л.: Наука, 1973. — 150 с.: ил.
* Средневековые поселения Карелии и Приладожья: [Сб. ст.] — Петрозаводск: КФАН СССР, 1978. — 167 с.: ил.
* 
* *Юрковец В. П.* Ладожская астроблема. // Вестник Российской академии ДНК-генеалогии. — ISSN 1942-7484. *Raleigh N. C.* Lulu. 2011. Т. 4. № 10. С. 1997—2018.

## Һылтанмалар

* 
*  
* 
*  
* 
*  
*  
* 
*  
* 
*  
* 
*  
* 
*  
* 
*   
*  
*   
* Лоция Ладожского озера  

## Топографик карталар