open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шәддәдиҙәр

**Шәддәдиҙәр** () — тарихи Әзербайжан дәүләте.

## Тарихы
969—970 йылдарҙа Арран өлкәһендә хакимлыҡ иткән ҡурд ырыуы, элек Мосафириҙар биләмәләренә ингән Гәнжә уларҙың баш ҡалаһы була. Кавказ аръяғын сәлжүктәр баҫып алғас, 1054 йылда уларҙың вассалына әүереләләр, ә 1072 йылда әүәл Багратиҙар батшалығына ингән Ани төбәген вассаллыҡ биләмәһенә алалар һәм Ани әмирлеген төҙөйҙәр.

Фадл ибн Мөхәммәт, идарасы Двин Мөхәммәт ибн Шәддәдтең улы, Гәнжә өҫтөнән хакимлыҡты ағаһы Али Лашҡариға тапшыра, әммә тиҙҙән, уның вафатынан һуң, икенсе ағаһын үлтерә лә Арранда үҙе хакимлыҡ итә башлай, арраншаһ титулын ҡабул итә (985—1036). Шәддәдиҙәр Арран өлөшөн 100 йылдан ашыу ҡулдарында тота. 1075 йылда сәлжүктәр Гәнжәлә Шәддәдиҙәрҙе ҡолата, Арранды үҙ биләмәләренә ҡуша. Шул уҡ ваҡытта Иран Әзербайжанында Салариҙарҙы Йәмән сығышлы Рәүүәдиҙәр ҡолата (979), баш ҡалалары итеп Тәбризде иғлан итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Diplomacy gone to seed: a history of Byzantine foreign relations, A.D. 1047-57 , By Paul A. Blaum, International Journal of Kurdish Studies, Jan. 2005.
* ''Kurds'', from Home of Tour Armenia
* A Chronology of World Political History (801—1000 °C.E.)
* Arran , By: C. E. Bosworth, From Encyclopaedia Iranica, page 522.
* The Caucasus  (Contains a list of the early Shaddadid Kings)
* 
* Shaddadid Coinage at *forumancientcoins.com*
Ширваншаһтар дәүләте

**Ширваншаһтар** () — Әзербайжан тарихында дәүләт.

## Тарихы

Ширвандың ғәрәп наместниктары ширваншаһ титулын ала һәм Хәлифәлектән бойондороҡһоҙланырға тырышыу һөҙөмтәһендә 861 йылда үҙәге Шәмәхәла булған үҙ дәүләтен төҙөй. VII—X быуаттарҙа хәҙерге Әзербайжан территорияһы әленән-әле хазарҙар менән русиндар һөжүмдәренә дусар булып тора. XII быуатта Ширвандың баш ҡалаһы Баҡыға күсерелә, унда XV быуатта Ширваншаһтар һарайы төҙөлә. Ширваншаһтар дәүләте XVI быуатҡа тиклем йәшәй, шунан һуң Сәфәүиҙәр тарафынан йотола. Бөтә тарихы дауамында 3 ғәрәп ырыуы — Мәзйәдиҙәр, Кәсрәниҙәр һәм Дәрбәндиҙәр — хакимлыҡ итә. Ширваншаһтар фарсы мөхите уратыуында булғанлыҡтан фарсылаша.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* S. Ashurbeyli «*History of Shirvanshahs*», Baku, Elm, 1983 405 p
*
Илдәгизиҙәр

**Илдәгизиҙәр** () — Әзербайжандың тарихи дәүләте.

## Тарихы

100 йылдан һуң, сәлжүк дәүләте көсһөҙләнә төшкәс, унда ҡыпсаҡ гүләме Шәмседдин Илдәгиз күтәрелә, ул 1136 йылда иҡта (биләмә) сифатында Арранды ҡабул итеп ала, шунан Әзербайжан провинцияһына эйә була һәм мираҫ итеп тапшырыла торған атабәк титулына эйә булып, көсөн юғалтҡан сәлжүк солтандарының бағыусыһына, тарҡала башлаған сәлжүк империяһы ҡалдыҡтарының хужаһына әүерелә; уның улы Ҡыҙыл Арыҫлан 1191 йылда хатта сәлжүктәрҙән солтан титулын да тартып ала. Көнбайыш Иранға хужа булған атабәктәр был ваҡытта Көнбайыш Иран хакимдары булған хәрәземшаһтар менән бәрелешә; 1225 йылда атабәктәр һуңғы хәрәземшаһ Жәләлетдин тарафынан тар-мар ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Салариҙар

**Салариҙар** () — Әзербайжан тарихында дәүләт.

## Тарихы
Салариҙар (йәки Мосафириҙар) Иранда хакимлыҡ итеүсе мосолман ырыуы була, ул 942—979 йылдарҙа Иран Әзербайжаны һәм Әрмәнстандың бер өлөшөндә идара итә.

Салариҙар хакимлығы Иран тарихында «Иран Интермеццоһы» тигән атама ала һәм IX—XI быуаттар дауамына һуҙыла. Ерле иран ырыуҙарының власҡа килеүе уның төп үҙенсәлеге була. 971 йылда Салариҙарҙың наместнигы Гәнжәнән урындағы халыҡ ярҙамында ҡурд юлбашсыһы Мөхәммәт ибн Шәддәдтең улы Фадл ибн Мөхәммәт тарафынан ҡыуып ебәрелә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual by Clifford Edmund Bosworth, Columbia University, 1996. pg. 148. 
* V. Minorsky, Studies in Caucasian history, Cambridge University Press, 1957. pg 112. 
* БСЭ, Салариды
* Алиярлы С. История Азербайджана. С древнейших времен до 70-х гг. XIX в., Баку, 2008., с. 209—210.
* Мусафириды
Рәүүәдиҙәр

**Рәүүәдиҙәр** () — Әзербайжан тарихында дәүләт; Иран Әзербайжанында  VIII—XII быуаттың 981 — 1054 йылдарында хакимлыҡ иткән мосолман династияһы.

## Тарихы
Рәүүәдиҙәр — йәмән (ғәрәп) сығышлы ырыу, Ирандың Әзербайжан провинцияһында VIII быуат уртаһынан XII быуатҡа тиклем хакимлыҡ итә. Әзербайжан ирандары менән ҡатнашып, ҡурдлаша. Династия 980-се йылдарҙа күтәрелеш кисерә. Сәлжүктәр тарафынан юҡ ителәләр.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
#Rawwadids, Encyclopaedia of Islam.
# A Chronology of World Political History(801 - 1000 C.E.)(see Rawwadid)
#List of Rawadid Rulers
Икмәк музейы (Агдам)

**Икмәк музейы** (Çörək muzeyi, музеји Чөрәк) — Әзербайжан ССР-ы Агдам ҡалаһында элек булған музей

## Тарихы
Музей 1983 йылдың ноябрендә асыла. Музей фондында боронғо һәм урта быуат археологик табыштары, икмәк һәм игенселек, ташҡа әйләнгән орлоҡтар, ҡул тирмәне, һауыт-һаба, боронғо китаптар, ҡулъяҙмалар һәм башҡа төрлө материалдар, ҡорамалдар үҫеше (ураҡ, салғы, молотилка һ. б.) тураһында экспонаттар һаҡланған. 1990-сы йылдар башында Ҡарабах һуғышында музей ныҡ зыян күрә, хәҙерге ваҡытта бина емерек хәлдә.

Бина фасадында биҙәкләп үрелгән селтәр һәм арыш башаҡтары менән ҡояш төшөрөлгән ике панно булған. Музей эсендә төҫлө витраждар, аҡлы-ҡаралы ағас квадраттарҙан торған түшәм, ярым ҡараңғылыҡ хасил иткән. Музей залдарының береһенә ингән урында «Икмәккә баш эйегеҙ!» тип яҙылған булған.

Музейҙың элекке директоры Ниязи Кулиев һүҙҙәренсә, Агдам ҡалаһы эргәһендә Чалаган-типе ауылы янында ҡаҙыныу эштәре барышында табылған күмергә әйләнгән бойҙай орлоҡтары ла экспонаттар араһында һаҡланған. Уларҙы музейға, бойҙайҙың ҡаты сорттарын селекция юлы менән алған ғалим-селекционер Имам Мостафаев бүләк иткән. Шулай уҡ, Кулиев һүҙҙәренсә, бер ваҡыт музейға Агамалы ауылынан һикһән ете йәшләк Мамедов Исмаил Кафар оғлы XVII быуаттың кир-кире (ҡул тирмәне таштарын) алып килә һәм икмәк нисек ауыр табылғанын кешеләр аңлаһын ине тигән теләк белдергән. Музейҙа һуғыш ваҡытында Ленинград блокадаһынан ҡалған көйгән икмәк тә һаҡланған, уны Ленинград блокадаһында ҡалған икмәк бешереүсе Галина Андреевна Канаева алып килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (әзерб.)
*
Белов Григорий Андреевич

**Белов Григорий Андреевич** (12 октябрь 1901 йыл — 23 июнь 1994 йыл) — совет хәрби начальнигы, генерал-лейтенант, 1943 йылдың февраленән 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы (16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы) командиры, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Григорий Андреевич Белов 1901 йылдың 12 октябрендә хәҙерге Ульяновск өлкәһенең Сурский районындағы Сара ауылында тыуған. рус.
* Башланғыс мәктәпте тамамлағас, эшсе булып эшләгән.
* . Ҡыҙыл Армияла 1920 йылдан. Граждандар һуғышында ҡатнаша.
* 1920 йыл — Һамарҙа сәйәси курстар тамамлай;
* 1927 йыл — Тверь ҡалаһында хәрби мәктәп тамамлай;
* 1930 йыл — Хәрби-сәйәси академия тамамлай. Уны тамамланғандан һуң — комиссар, кавалерия полкы командиры, Юғары кавалерия курстары, Фрунзе исемендәге Хәрби академия уҡытыусыһы.
* 1941 йылдың сентябренән 1942 йылдың июленә тиклем Мәскәү эргәһендә запастағы кавалерия полкы командиры.
* 1942 йылдың июле — Брянск фронтына 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы (1943 йылдың 14 февраленән — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) командиры урынбаҫары итеп йүнәлтелә.
* 1943 йылдың 23 февралендә Ворошиловоград өлкәһендә полк дошман тылы буйлап рейдтан сыҡҡан ваҡытта, дивизия командиры гвардия генерал-майоры Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы батырҙарса һәләк була, бынан һуң гвардия полковнигы Г. А. Белов дивизия командиры була һәм һуғыш тамамланғанға тиклем дивизия менән етәкселек итә.
* 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда, тарихи Еңеү Парадында, генерал-майор Г. А. Белов кавалеристар йыйылма дивизионын етәкләй.
* Һуғыштан һуң Белов Г. А. СССР ҡораллы көстәрендә хеҙмәт итә, механизацияланған дивизияның, уҡсылар корпусының командиры.
* 1953 йыл — Г. А. Беловҡа «генерал-лейтенант» хәрби дәрәжәһе бирелә.
* 1962 йылдан — отставкала, Мәскәү ҡалаһында йәшәй, 1994 йылдың 23 июнендә Мәскәүҙә вафат була
* Мәскәүҙә Востряковский зыяратында ерләнгән.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройы исеме (СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1944 йылдың 15 ғинуарында Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 3009))
* Өс Ленин ордены,
* дүрт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* 2-се дәрәжә Суворов ордены
* 1-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены, 
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* миҙалдар,
* «Виртути Милитари» Польша ордены,
* «Бранденбург ҡалаһының почётлы гражданы» исеме.

## Хәтер
* Башҡортостан Республикаһының Милли музейында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) һәм 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы Музейында урынлаштырылған 112-се Башҡорт (16-сы Чернигов гвардия) кавалерия дивизияһы мемориаль таҡтаташтарына Г. А. Беловтың исеме алтын хәрефтәр менән уйып яҙылған.
* Ульяновск өлкәһенең Сара ауылы урамдарының береһе генерал Г. А. Белов исемен йөрөтә.
* Сурский районы тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейында Советтар Союзы Геройы генерал-лейтенант Г. А. Беловҡа арналған стенд булдырылған.

## Сәйәсәт
* 1919 йылдан алып ВКП(б) (КПСС) ағзаһы.

## Һылтанмалар

* 
* 
* Узиков Ю. Гордился комдив Белов башкирскими джигитами
* Мастер стремительных рейдов, «Ульяновская правда» 20 декабрь 2001 й.<br /> 

## Иҫкәрмәләр
Ничлава

**Ничлава** () — Украиналағы йылға. Тернополь өлкәһенең Гусятын, Чорткив һәм Борщив райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 83 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Каталог річок України. — К. : Видавництво АН УРСР, 1957.
* Свинко Й. Нічлава // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2005. — Т. 2 : К — О. — 706 с. — ISBN 966-528-199-2.
* Niczława, al. Niecława, Nikława // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Warszawa : Filip Sulimierski i Władysław Walewski, 1886. — T. VII : Netrebka — Perepiat. — S. 34—35.
Әзербайжан гербы

**Әзербайжан Республикаһы Гербы** () — Әзербайжан Республикаһы Флагы һәм Гимны кеүек үк, дәүләт символы булып һанала.

## Тасуирлау
Гербтың уртаһына, «Уттар иле» булыуын символлаштырған ялҡын телдәре төшөрөлгән. Ялҡын телдәре менән Аллаһ һүҙе яҙылған. Гербта милли Әзербайжан Республикаһы Флагындағы төҫтәр ҡулланылған. Һигеҙ мөйөшлө йондоҙ төрки халыҡтың һигеҙ тармағын сағылдыра. Аҫта, байлыҡты уңышты аңлатҡан бойҙай башаҡтары һәм көс, ҡөҙрәтте символлаштырған имән ботаҡтары төшөрөлгән.

## Тарихы

1920 йылдың 30 ғинуарында Әзербайжан Демократик Республикаһы Хөкүмәте милли гимн, дәүләт флагы һәм мисәте проектына конкурс иғлан итеү тураһында ҡарар ҡабул итә: *«Халыҡ мәғарифы министрына милли гимн, дәүләт гербы һәм мисәтен тәҡдим итеү буйынса конкурс иғлан итеүҙе йөкмәтергә һәм тәүгеһенә 50 мең, икенсеһенә 25 мең һум премия түләргә»*. Конкурс 1920 йылдың 1 майнда тамамланырға тейеш була. Әммә, 1920 йылдың 28 апрелендә Әзербайжан Демократик Республикаһы ҡолатылыу сәбәпле, герб ҡабул ителмәй. Шуныһын да билдәләргә кәрәк, Бакула йәшәгән грузин кенәзе Шершавидзе булдырған герб проекты һаҡланып ҡала.
Һуңынан, 1991 йылда Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоҡ яулауынан һуң Әзербайжан Республикаһы гербы проектына конкурс иғлан ителә. Бының өсөн махсус комиссия булдырыла. Тик тәҡдим ителгән бер генә эскиз да Әзербайжан Милли Меджлис парламенты ағзалары тарафынан ҡабул ителмәй һәм шул арҡала Әзербайжан Демократик Республикаһы ваҡытынан һаҡланып ҡалған проектҡа иғтибар йүнәлтелә. Был гербтың оригиналь композицияһы һаҡлана, бары тик ҡайһы бер деталдәр генә, ялҡын, имән япрағы һәм бойҙай башағы рәссам Р. Мамедов тарафынан камиллаштырыла. 1993 йылдың 19 ғинуарындағы Әзербайжан Республикаһы Конституцияһы законы буйынса Әзербайжан Республикаһының төҫлө һәм аҡ-ҡара һүрәтле гербы раҫлана. 1993 йылдың 23 февралендә Әзербайжан президенты Абульфаз Эльчибей тарафынан «Әзербайжан Республикаһының Дәүләт гербы тураһындағы положение» ҡабул ителә.

## Филателияла герб


Файл:Stamp of Azerbaijan 205.jpg|Әзербайжандың почта маркаһы, 1993 йыл
Файл:Stamp of Azerbaijan 763.jpg|Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғоноң 15 йыллығына арналған почта маркаһы, 2006 йыл
Файл:Stamps of Azerbaijan, 2011-989.jpg|Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығына арналған почта маркаһы, 2011 йыл
|Венгрияның Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығына арналған почта блогы, 2011 йыл



## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әзербайжан ССР-ы гербы
* Әзербайжан Республикаһы флагы
* Әзербайжан символдары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Герб Азербайджанской Республики. Статья из № 09/2006 газеты «География» издательского дома «Первое сентября».
* «РИА НОВОСТИ». Символы Азербайджанского государства (Статья Конституции)
* Азербайджан. Государственные символы и атрибуты
Ҡаласыҡ (фильм)

«**Ҡаласыҡ** » (, *Kasba* ) ― Һиндостан драматик фильмы (1991 йыл). Сценарийҙың авторы һәм режиссёры ― Кумар Шахани. Фильмдың сюжеты урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың «В овраге» повесына нигеҙләнгән. Фильм  һинд параллель киноһы хәрәкәтенедә бик мөһим эш тип һанала. Был йүнәлештәге фильмдар 1990-сы йылдарҙа ҡулланылыуҙан сыҡҡансы, Кумар Шахани фильмы иң һуңғыһы булып тора..

## Сюжет
Фильмда ҡаласыҡтағы эшҡыуар Манирамдың кешеләргә иҫкереп-боҙолған ашамлыҡ һатыуы күрһәтелә.
Уның аҡылға тулы түгел кесе улының ҡатыны Тежу һатыу эштәрен алып бара. Манирамдың өлкән улы туй үткәрергә тип атаһы янына ҡайта, ләкин уның бер эше лә килеп сыҡмай. Туйҙың икенсе көнөндә ул ҡатыны янынан ҡасып китә, ләкин Дели полицияһы уны ҡулға ала. Полиция Манирамдың бизнесын тикшерә, ә Тежу ҡомһоҙлоҡтан аҡылдан шаша башлай[8].  

## Бүләктәр һәм тәнҡит
«Ҡаласыҡ» фильмы Кумар Шаханиҙың өсөнсө фильмы була. Ул Filmfare Awards премияһына «Тәнҡитселәр фекеренсә иң яҡшы фильм» номинацияһында бүләкләнә.

«Ҡаласыҡ» фильмы быға тиклемге Шахани фильмдарына оҡшамаған бик яй һәм мелодраматик стилдәге фильм. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ул байтаҡ тәнҡитселәрҙең яҡшы баһаламаһын ала. *Ellipsis *  киноблогы фильмға ыңғай рецензия бирә һәм фильмдағы «иң ныҡ йоғонто яһаусы эстетик элементтарҙың береһе булып кинокамераның геройҙарҙың психологик һәм эмоциональ кәйефтәренә параллель рәүештә позицияланыуы тора, ә ишек-тәҙрәләр, фильм буйына персонаждар хәрәкәтендә интерьер һәм тышҡы пейзаждар менән бер бөтөн булып ҡушылып, социаль инерцияны һәм хатта ауыл декадансын барлыҡҡа килтерә. Ҡайһы саҡ Шахани ғаилә тарихы менән бәйле төрлө йолаларға һәм традицияларға акцент яһай, был антропологтарға хас тормошҡа фәлсәфәүи ҡарашты хәтерләтә».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ирекле булып тыуған

**«Ирекле булып тыуған»**  ()&nbsp;— драматик телефильм, 2005 йылда режиссёр Елена Ланская төшөргән. Фильмдың сюжетына Михаил Александрович Шолоховтың «Ҡолонсаҡ (Жеребёнок)» хикәйәһе һалынған. Уның премьераһы 2005 йылдың 6 февралендә Hallmark Channel телеканалында була.

## Сюжет
Фильмдағы ваҡиға 1864 йылда АҠШ-тағы Граждандар һуғышы ваҡытында бара. Берләшмәнең Беренсе Мичиган кавалерияһы һалдаты Джим Рэббтың бейәһе ҡолонлай. Ҡолонсаҡты Кольт тип атайҙар. Командалыҡ итеүсе офицер яугиргә ҡолонсаҡты атып үлтерергә бойороҡ бирә, сөнки бәләкәй ҡолонсаҡ ғәскәр бүлексәһенең алға барыуын туҡтатасаҡ. Яугир быға ризалашмай, сөнки ҡолонҡайҙың тыуыуында ул еңеүгә өмөт ишараһын күрә. Көньяҡлыларҙың армияһы  уларҙың лагерына һөжүм иткән саҡта, ҡолонсаҡты урлайҙар, һәм Джим, үҙ ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, ҡолонҡайҙы кире ҡайтара.

## Ролдәрҙә
* Райан Мерриман&nbsp;— *Джим Рэбб* 
* Стив Бачич&nbsp;— *сержант Лонгакр* 
* Уильям Макдональд&nbsp;— *сержант Вудрафф* 
* Дарси Белшер&nbsp;— *Конвингтон* 
* Скотт Хейндл&nbsp;— *лейтенант Хаттон* 
* Питер Лакруа&nbsp;— *капитан Торндейл* 
* Хэйг Сазерленд&nbsp;— *Хатч* 
* Колби Йоханнсон&nbsp;— *Клири* 
* Мэттью Карри Холмс&nbsp;— *Стэнтон* 

## Бүләктәре һәм номинациялары

## Баһаламалар
Фильм тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаламаһын ала. All Movie Guideтан Хэл Эриксон фильмды «Америкала барған ҡан ҡойғос һуғыш ваҡытындағы шул тиклем кире юйылмаҫлыҡ гонаһһыҙлыҡ тураһындағы иҫ киткес хикәйә,»-тип яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Макиавеллизм

**Макиавеллизм** — итальян яҙыусы, сәйәсмән һәм аҡыл эйәһе Никколо Макиавеллиның фекерҙәренә нигеҙләнгән доньяға ҡараш.

Дәүләт идараһы менән бәйле фекерҙәрен Макиавелли нигеҙҙә *[[:ru:Prens (книга)|Кенәз]]* тигән китабында аңлата. Дәүләтте идара иткән кенәз хистәренә бирелмәйенсә, икеләнеүҙәре һәм йәлләүҙе белмәйенсә иҡтидарҙы ҡулында тоторға тейешлеген күрһәтә. Бер кешенең дәүләт тарафынан үлтерелеүе күп кешенең йәшәүенә сәбәп булыуын билдәләп кенәзгә кәңәштәр бирә. Был ҡараштың нигеҙендә «маҡсатына ирешеү өсөн теләһә ниндәй сараларға мөрәжәғәт итергә кәрәк» фекере урын алғаны һымаҡ күренә. Тик Никколо Макиавелли үҙенең республика тарафтары булғанын билдәләп фекерләүҙә кенәздең белгән кешеләр менән кәңәшләшеүен йыш билдәләй.

## Әҙәбиәт
* «Государь», Макиавелли Н. Избранные произведения. М.: Худ. лит., 1982 .
* Шульц Э. Э. Теория социального протеста. – Барнаул: Издательская группа «Си-пресс», 2014. – 146 с. ISBN 978-5-905177-49-1.
* Бедненко А. В. Манипулятивная установка в профессиональной деятельности менеджера : Дис. ... канд. психол. наук : 19.00.05 : Москва, 2003, 187 c.
Бибиһәйбәт

**Бибиһәйбәт** (Bibiheybət) — Баҡы ҡалаһының Сабаил районындағы ҡасаба.

## Тарихы
2007 йылда Бибиһәйбәт автомагистрален киңәйтеү һәм мәсеткә реконстукция үткәреү маҡсатында Бибиһәйбәт ҡасабаһында йәшәгән бер нисә тиҫтә ғаилә яңы йорттарға күсерелә. Ҡасабала шулай уҡ спорт стадионы, балалар баҡсаһы, ял паркы төҙөлә.

## Халҡы
Эксперттар иҫәпләүе буйынса 2013 йылда ҡасабала 2 227 кеше йәшәгән.

## Мәсет

Бибиһәйбәт ҡасабаһында "Бибиһәйбәт мәсете" комплексы урынлашҡан. Мәсетте XIII быуат уртаһында ширваншаһ Әбү-л-Фатх Фаррухзад төҙөгән. Ул 1936 йылда большевиктар тарафынан тулыһынса емерелә. 1990 йылдар аҙағында мәсетте ҡабат тергеҙәләр. Бөгөнгө комплексҡа мәсеттән тыш хөрмәтле кешеләрҙең кәшәнәләре лә инә.  Әзербайжандағы ислам ҡомартҡыларың береһе һанала.

## Ятҡылыҡтары

Бибиһәйбәт ҡасабаһы янында шундай уҡ атамалы нефть һәм газ коденсаты ятҡылығы бар. XIX быуатта тиклем бындағы нефть ҡоҙоҡтарҙан сығарыла, ә инде 1848 йылдың 14 июленән тәүге скважина быраулана. Ошонда уҡ СССР заманында тәүге диңгеҙ скважинаһы ултыртыла. Был ятҡылыҡтағы ҡайһы бер нефть парафинһыҙ, шуға уларҙы майлау  майҙары булараҡ файҙаланалар.

## Иҫкәрмә
Чолман

**«Чолман»** (*Кама)*— Башҡортостанда мари телендә нәшер ителгән республика ижтимағи-сәйәси гәзите. Баҫма Башҡортостан мари диаспораһы тормошондағы ижтимағи-сәйәси, социаль, иҡтисади һәм мәҙәни ваҡиғаларҙы яҡтырта, уның биттәрендә мари халҡының мәҙәниәте һәм тарихы буйынса материалдар, әҙәби әҫәрҙәр донъя күрә.
Гәзитте ойоштороусы — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте. 

«Чолман» Нефтекама ҡалаһында аҙнаһына 1 тапҡыр А3 форматлы дүрт биттә сыға. Тиражы — 4000 дананан ашыу (2010 йыл).

## Тарихы
Гәзиттең беренсе һаны 1991 йылдың 24 апрелендә баҫтырылып сыға. 1991 йылдың ноябрь башынан ноябрь аҙағына тиклем баҫмаһының баш мөхәррире И. И. Губаев була. Һуңынан редакцияны В. М. Шәйҙуллин, Ф. И. Ибатов етәкләй. 2001 йылдың июленән И. И. Губаев ҡабаттан редакцияға етәкселек итә башлай.

Башта «Чолман» Нефтекама ҡалаһының мари телендәге гәзите була. 1993 йылда Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы ҡарары нигеҙендә «республика ижтимағи-сәйәси гәзите» статусын ала. 2009 йылдан алып — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте, 2016 йылдан — Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса агентлығы ҡарамағында.

## Таралыуы
Гәзит республикала мариҙар күпләп йәшәгән райондарҙа таратыла (Башҡортостан — Рәсәйҙә Марий Элдан һуң мариҙар һаны буйынса икенсе төбәк, бында 100 меңдән ашыу мари йәшәй), шулай уҡ Марий Эл, Татарстан һәм Удмурт республикаларында, Пермь крайы, Свердловск өлкәһендә — яҙылыу буйынса.

## Иҫкәрмәләр
Икеһе лә яҡшыраҡ (хикәйә)

**Икеһе лә яҡшыраҡ** — Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1885 йылда яҙыла, беренсе тапҡыр 1885 йылдың 30 мартында «Осколки» журналының 13-сө һанында беренсе тапҡыр А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.

## Баҫмалары
А. П. Чеховтың  хикәйәһе 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 30 мартында «Осколки» журналының 13-сө һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла. Хикәйә енең тәүге  баҫмаһының индерелгән .

Хикәйә матбуғатта баҫылып сыҡҡандан һуң, тәнҡит хикәйәне йыйынтыҡтағы әҫәрҙәр араһында иң яҡшыһы тип билдәләне.

## Сюжеты
Хикәйә бер кешенең һөйләгәне кеүек итеп яҙыла. Яңы өйләнешкән йәштәр туйҙан һуң бер-береһенә киләләр. Ир әйтеүенсә «таныштарыма бер ҙә бармаһам да ярар ине, ләкин бармай ҡалыу күп төрлө үпкә, шелтә һүҙҙәргә  һәм күңелһеҙ хәлдәргә килтерер» тип һанай. Уның ҡатынының исемлегендә «полковник, генерал, барон Шепплингтың (ике «п» аша) ҡатыны, булған ҡатын танышына "полковница, генеральша, баронесса Шепплинг (ике "п"), граф Дерзай-Чертовщинов һәм бик күп институт буйынса аристократ-әхирәттәре; минең яҡтан тотош моветонство ғына булды: бабайым, отставкалағы төрмә ҡарауылсыһы, апай, модалы оҫтаханаға эйә булыусы , хеҙмәттәш чиновниктар — шуларҙың береһе лә титулярҙан да юғары булмаған  эскеселәр һәм , һәм сауҙагәр Плевков  һ.б.»

Иренең ағаһына, боронғо ырыу  кешеһенә, Пупкинға барғанда, тегенеһе, үҙенең тышҡы ҡиәфәтенән оялып, бүлмәнән сығып ҡаса. Өйҙәге тәртипһеҙлек һәм бабаһының һөйләгәне йәштәрҙе уңайһыҙландырҙы. Ире үҙен юҡҡа сыҡҡандай һәм йөҙөнә төкөрөлгәндәй тойҙо. 

Ҡатынының танышы барон ҡатыны Шепплингҡа сираттағы сәфәре алдынан ғына ҡатыны иренә уның кәрһеҙлеге тураһында һөйләй һәм баронесса  мотлаҡ бурысҡа аҡса һораясағын әйткән.

Ҡатыны яғынан да йөҙгә ҡыҙыл килтерерлек таныштары булыуы ғына ирҙе тынысландыра. Ул бабаһының тоҙланған итенән юҡҡа баш тартҡанына үкенде, үҙенең танышы Плевковта шәп  коньяк, керәнле сусҡа бәрәсе итен биреүҙәрен иҫенә төшөрә лә, күсергә шул танышына боролорға ҡуша.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Оба лучше // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Dictionnaire Tchekhov, page 7, Françoise Darnal-Lesné, Édition L'Harmattan, 2010, (ISBN 978 2 296 11343 5)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. Оба лучше . Оригинальный русский текст
Бәләкәс Лили

**«Бәләкәс Лили»**  ()&nbsp;— драматик фильм, 2003 йылда режиссёр Клод Миллер  тарафынан төшөрөлгән. Фильмдың сюжеты Антон Павлович Чеховтың «Аҡсарлаҡ (Чайка)» фильмы (1896) нигеҙендә ҡоролған. Фильмдың премьераһы 2003 йылдың 22 майында  Канн кинофестивалендә үтә.

## Сюжет
Француз кинематографсылары төркөмө йәйге ялдарын ауыл ерендә үткәрергә килә. Улар араһында&nbsp;— актриса Мадо, уның улы Жульен, ағаһы Симон һәм һөйәркәһе Брис бар. Жульен актриса булырға хыялланған ауыл ҡыҙы Лилигә ғашиҡ тотоп йөрөй, ә Лили был йәш егеттең һөйөүен, үҙ хыялын тормошҡа ашырыу өсөн, егет әсәһенең һөйәркәһе, үҙенән байтаҡҡа өлкән режиссёр Брис, менән мөнәсәбәткә алмаштырырға әҙер.

## Ролдәрҙә
* Николь Гарсиа&nbsp;— *Мадо Марсо* 
* Бернар Жиродо&nbsp;— *Брис* 
* Жан-Пьер Марьель&nbsp;— *Симон Марсо* 
* Людивин Санье&nbsp;— *Лили / Эмилия Новаки* 
* Робинсон Стевенен&nbsp;— *Жульен Марсо* 
* Жюли Депардьё&nbsp;— *Жанна-Мари* 
* Ив Жак&nbsp;— *Серж* 
* Анн Ле Ни&nbsp;— *Леона* 
* Мишель Пикколи&nbsp;— *Жульен фильмындағы Симонды уйнаған актёр *

## Бүләктәре һәм номинациялары

## Баһаламалар
Фильм кино тәнҡитселәренең ҡатнаш баһаламаларын ала. 32 Rotten Tomatoesсайтындағы  66&nbsp;% ыңғай баһаламаға, 15Metacritic&nbsp;сайтында — 100  балдың 59 балына лайыҡ була. Америка кино тәнҡитсеһе  Роджер Эберт фильмға  4 йондоҙҙоң  3-һен ҡуя.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Аҡсарлаҡ (мюзикл)

**«Аҡсарлаҡ (Чайка)»** &nbsp;— мюзикл. Көньяҡ Корея режиссёр-ҡуйыусыһы Те Сик Кан  урыҫ яҙыусыһы  Антон Павлович Чеховтың «Аҡсарлаҡ» пьесаһы нигеҙендә эшләнгән. Уның премьераһы Мәскәүҙең Театр Луны сәхнәһендә 2017 йылдың 7 сентябрендә  үтә. Мюзиклды шулай уҡ Көньяҡ Кореяла күрһәтеү ҙә планлаштырылған.

## Сюжет
Действительный статский кәңәшсеһе, отставкалағы Петр Николаевич Сориндың үҙенең туғаны Константин Гаврилович Треплев менән йәшәгән йортона ҡунаҡтар килеп төшә, улар араһында - уның һеңлеһе, актриса Ирина Николаевна Аркадина, уның һөйәркәһе, беллетрист Борис Алексеевич Тригорин.

Треплев алпауыт ҡыҙы Нинаға ғашиҡ, ә быныһы үҙ сиратында — Тригоринға. Һуңға табан был уртаҡ булмаған яуапһыҙ мөхәббәт Константинды үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр итә.

## Ролдәрҙе башҡарыусылар

## Баһаламалар
Мюзикл Рәсәй театр тәнҡитселәренең бик күп ыңғай баһаһына лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Страница мюзикла  на сайте театра Луны
Мөьминә хатун төрбәһе

**Мөьминә хатун төрбәһе** () — Әзербайжанда XII быуатта Атабәктәр хакимлығы осоронда Нахчиванда төҙөлгән төрбә.



AzerbaijanP22-50000Manat-1995-donatedir f.jpg|50000 Әзербайжан манаты. 1995
Stamp of Azerbaijan 489.jpg|Әзербайжан. 1997
Stamps of Azerbaijan, 2016-1247.jpg|Әзербайжан. 2016





Atabəylər memarlıq kompleksi-001.jpg|
Momine Khatun Mausoleum in 1896.jpg|Tөрбәһ. 1896
Naxçıvan xan sarayının həyəti. Həyətə girişdəki tikili. Möminə Xatun türbəsi.jpg|
Açıq səma altında muzey. Möminə Xatun türbəsinin yanında.jpg|



## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
* A.Əliyeva – Naxçıvan abidələrinə diqqəti artırmalı, "Azərbaycan Abidələri" dərgisi, N 1, Bakı,  1984.
* Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991.
* Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), II cild, Bakı, Elm nəşriyyatı, 2007, səh 467.
* Corvina Kiadó, Ilona Turánsky, Károly Gink: *Aserbaidschan – Paläste, Türme, Moscheen*. Budapest 1980, deutsch von Tilda und Paul Alpári
* Aslanapa, Oktay (1979). *Kirim ve Kuzey Azerbaycan'da Türk Eserleri*. Istanbul, Baha Matbaasi, 19, 67-77.
* Fatullayev, S.S. and R.S. Babasov (2005). *"Memarliq"* November 2, 2005
* Gink, Kalory and Ilona Turanszky (1979). *Azerbaijan: Mosques, Turrets, Palaces*. Budapest, Corvina Kiado, 29-30.
* Michell, George. *Architecture of the Islamic World: Its History and Social Meaning*. London, Thames and Hudson, 259. (ed.  1995). 
* Azerbaijan Cultural Heritage Support Project. World Bank website.
* Бретаницкий Л. С., Зодчество Азербайджана 12—15 вв. и его место в архитектуре Переднего Востока, М., 1966, с. 105—110.
* Л. С. Бретаницкий, Б. В. Веймарн. Очерки истории и теории изобразительных искусств. Искусство Азербайджана. Стр. 37
* Большая советская энциклопедия. Момине-хатун.
* С.А. Дадашев, М.А. Усейнов. Очерки по истории архитектуры народов СССР. Архитектура Азербайджана. — М:1948 — стр. 10
* Б. П. Денике – Архитектурный орнамент Средней Азии, М. – Л., 1939, ст. 102
* М. Вандов – Мавзолей  Юсифа сына Кусейира и Моминехатун в Нахичевани,  Москва-Баку,  1947, с. 238
* А. А. Алескерзаде –Надписи архитектурных памятников Азербайджана эпохи  Низами,  Москва-Баку, 1947, c. 319
Бер бабайҙың көндәлеге

**«Бер бабайҙың көндәлеге»**  ()&nbsp;— Канада драматик фильмы, 2015 йылда режиссёр Бернар Эмон төшөргән. Фильмдың сюжеты урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың «Күңелһеҙ тарих (Скучная история» повесы (1889) нигеҙендә эшләнгән . Фильмды Монреаль университетының медицина факультетында  һәм Оло (Большой) Монреалдең башҡа урындарында 27 көн буйына февралдән май айы бөткәнсе 2014 йылда төшөрәләр. Фильмдың премьераһы 2015 йылдың 7 февралендә Берлин кинофестиваленең «Тәнҡитселәр аҙнаһында (Неделя критиков)» үтә.

## Сюжет
Николас бөтә ғүмерен фән һәм медицина хеҙмәтенә бағышлай һәм шуларға шәхси тормошон ҡорбан итә. Хәҙер инде ул бик ҡарт, ҡаты төҙәлмәҫлек ауырыу менән ауырый, үҙенең тиҙҙән үләсәген аңлағанлыҡтан, кеше тормошондағы ҡиммәттәрҙе яңыса төшөнөргә булыша. Николас заманында үҙенән байтаҡҡа йәш ҡатынға өйләнгән була. Был донъяла уны тотоп торған бер генә кешеһе, уның балалыҡҡа ҡабул ителгән ҡыҙы Катя ғына, бар. Етмәһә, үс иткәндәй, Катя актёрлыҡ һөнәрен ташлап, әлеге көндә тәрән депрессияла ултыра.

## Ролдәрҙә
* &nbsp;— *Николас* 
* Мари-Эв Пеллетье&nbsp;— *Катя* 
* &nbsp;— *Барбара* 
* Ариана Леголт&nbsp;— *Анна* 
* &nbsp;— *Мишель Мюррей*

## Бүләктәре һәм номинациялары

## Баһаламалар
Фильм тәнҡитселәрҙең ҡатнаш баһаламаһын ала. «Монреаль» гәзитен күҙәтеүсе Брендан Келли картинаны былай тип ҡылыҡһырлай: «Бернар Эмон Чеховтың 1889 йылда яҙылған „Күңелһеҙ тарих (Скучная история)“ хикәйәһен беҙҙең көндәрҙә, тап бына шундай еренә еткереп эшләнгән кинолар сығарыу дефициты ваҡытында,  ышанырлыҡ итеп адаптациялай».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт фильма 
* 
*
Дуэль (фильм, 2010)

{{Ук

**«Дуэль»**  ()&nbsp;— драматик фильм. 2010 йылда режиссёр Довер Кошашвили тарафынан төшөрөлгән. Фильмдың сюжеты урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың шул исемдәге  хикәйәһенә нигеҙләнгән. Фильм Хорватияла төшөрөлә. Премьераһы АҠШ-та  2010 йылдың 28 апрелендә үтә. Фильм шулай уҡ 2011 йылда конкурстан тыш программалы «Мәскәү Халыҡ-ара кинофестивалендә» «Русский след категорияһында» күрһәтелә.

## Сюжет
Лаевский&nbsp;— дәүләт хеҙмәтендәге урыҫ аристократы, ул бигерәк тә ҡомарлы уйындар уйнарға һәм эсергә ярата. Ул иренән тартып алған Надя исемле ҡатын менән, уны яратмаһа ла, йәшәй. Бер көндө Надя Лаевскийға капитан Кирилин менән хыянат ҡыла. Бынан һуңғы ваҡиғаларҙың алмашыныуы Лаевскийҙы үҙенең элекке дуҫы фон Корен менән дуэлгә сығыуға килтерә.

## Ролдәрҙә
* Эндрю Скотт&nbsp;— *Иван Андреевич Лаевский* 
* Фиона Глэскотт&nbsp;— *Надя* 
* Тобайас Мензис&nbsp;— *Николай Васильевич фон Корен* 
* Ниалл Багги&nbsp;— *Самойленко* 
* Рик Макарем&nbsp;— *Ачмянов* 
* Николас Роу&nbsp;— *Шешковский* 
* Мишель Фэйрли&nbsp;— *Мария* 
* Дебби Чейзен&nbsp;— *Ольга* 
* Джереми Свифт&nbsp;— *Дьякон* 
* Мислав Кавайда&nbsp;— *Кирилин* 

## Бүләктәре һәм номинациялары
2011 йылда  фильм «»  «Театр әҫәрендәге иң яҡшы оператор эше» (Пол Саросси) категорияһында номинацияға ҡуйыла.

## Баһаламалар
Фильм кино тәнҡитселәренең юғары баһаһын ала Картинаға ҡуйылғанRotten Tomatoes сайтындағы 37 баһаның 81&nbsp;% ыңғай  рецензиялы, Metacritic сайтындағы 16 рецензияның&nbsp;— 100 балының 75 балы ыңғай була. Америка кино тәнҡитсеһеРоджер Эберт картинаға 4 балдың 2 балын бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Хиуа

**Хиуа** (,  — *Xiveh*) — Үзбәкстандың көнбайышында Хәрәзем өлкәһендә урынлашҡан ҡала.

## Физик-географик характеристикаһы

### Географик урыны

### Климаты

## Тарихы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Хиуа ханлығы
* Үргәнч

## Иҫкәрмәләр

## Ссылки

* Хиуаның рәсми сайты (архивланған)
* Хиуаның фотолары
* Хиуа. Хиуаның иҫтәлекле урындары. Хиуа ҡунаҡханалары. Centralasia-travel.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 май 2013. Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 март 2012.
Вологда

**Вологда** () — Рәсәй Федерацияһындағы ҡала, Вологда өлкәһенең үҙәге. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

## Географияһы
Вологда йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Мәғариф
# Вологда дәүләт университеты
# Вологда дәүләт һөтсөлөк хужалығы академияһы

## Климаты


## Транспорты
Вологда — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Администрации города 
* Сайт Городской думы
* Ҡала Вологда
Өҙөк

**Өҙөк** &nbsp;―урыҫ яҙыусыһы&nbsp;А. П. Чеховтың хикәйәһе, 1892 йылда яҙылған.

## Баҫма
Тәүге тапҡыр «Өҙөк»  хикәйәһе  «Осколки» журналының 16 -cы һанында 1892 йылдың 18 апрелендә «Талаҡһыҙ кеше (Человек без селезенки)» тәхәллүсе аҫтында баҫылып сыға.

1892 йылдың  31 мартында яҙған хатында А. П. Чехов  «Осколки» журналының нәшерсеһе Н. А. Лейкинға үҙ  имениеһы булған  Мелиховонан былай тип яҙа : «Тәбиғәт ҡосағында мин борон булғандарҙы иҫкә төшөрҙөм дә хикәйә менән ҡалдыҡ-боҫтоҡ ике бәләкәй генә әйбер яҙҙым. Яҙҙым да өҫтәл эсенә ташланым. Әҙерәк һушыма килгәс, тағы бер нисә әйбер яҙып, барыһын да бергә һеҙгә тулайым ебәрермен». Был өс әйбер «Өҙөк (Отрывок)», «Ҡарт педагогтың күңел дәфтәренән (Из записной книжки старого педагога» һәм «Бер һатыу предприятияһының тарихы (История одного торгового передприятия» була. Чехов  Мелиховоға  шул йылдың 4 мартында күсеп килә, тимәк, был юморескалар был көндән алда яҙылмаған булырға тейеш.

7 апрелдә барлыҡ өс хикәйә лә яҙыусы тарафынан «Осколки» журналына ебәрелә. Н. А. Лейкин Чеховҡа 12 апрелдә: «Хикәйә лә һәм теге ике әйбер ҙә бик матурҙар. Әлбиттә мин уларҙы өс һанға, биҙәп торһондар өсөн, таратып индерәсәкмен»,-тип яҙа. Чехов менән бер нисә йылдар буйына бик әүҙем хат яҙышыусы прозаик В. В. Билибин Н. М. Ежовҡа 1892 йылдың 16 апрелендә: «Лейкин Чеховтың хикәйәләрен бик маҡтаны», - тип яҙа.

## Сюжет
Марфа Евлампиевнаның трактирында туҡтаған һөйләүсенең күҙенә вафат булған чиновник, статский кәңәшсеһе Козероговтың күңел дәфтәре сағылып ҡала. Козерогов, отставкаға сыҡҡас, ауыл хужалығы менән шөғөлләнә һәм, Цинциннатҡа оҡшарға тырышып, фәлсәфәүи темаларға һөйләшергә ярата.

## Иҫкәрмәләр
Сейә баҡсаһы (фильм, 1999)

**«Сейә баҡсаһы»**  ()&nbsp;— драматик фильм. 1999 йылда режиссёр Михалис Какоянис төшөргән. Фильмдың сюжеты урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың шул исемдәге пьесаһына нигеҙләнгән. Фильм Болгарияла төшөрөлә. Премьераһы 1999 йылдың 13 ноябрендә Салоникиҙағы Халыҡ-ара кинофестивалдә үтә.

## Сюжет
Любовь Андреевна Раневская&nbsp;— олоғайған актриса ханым, ул  ҡыҙы Аня менән Париждан үҙенең Сейә баҡсаһы имениеһын бурыстары өсөн тартып алдырмаҫ өсөн Рәсәйгә ҡайта. Финанс мәсьәләләре уның алдында бик етди тороуға ҡарамаҫтан, Раневская һаман да элекке ғәҙәтенсә бик мул йәшәй бирә. Күренеп торған ҡурҡыныс янауға ҡарамаҫтан, ғаиләһен һәм үҙен дә иллюзиялары менән алдай.

## Ролдәрҙә
* Шарлотта Рэмплинг&nbsp;— *Любовь Андреевна Раневская* 
* Алан Бейтс&nbsp;— *Леонид Андреевич Гаев* 
* Оуэн Тил&nbsp;— *Ермолай Алексеевич Лопахин* 
* Катрин Картлидж&nbsp;— *Варя* 
* Ташка Берген&nbsp;— *Аня* 
* Ксандер Беркли&nbsp;— *Семён Пантелеевич Епиходов* 
* Джерард Батлер&nbsp;— *Яша* 
* Эндрю Ховард&nbsp;— *Пётр Сергеевич Трофимов* 
* Мелани Лински&nbsp;— *Дуняша* 
* Иэн Макнис&nbsp;— *Борис Борисович Симеонов-Пищик* 
* Фрэнсис де ла Тур&nbsp;— *Шарлотта Ивановна* 
* Майкл Гоф&nbsp;— *Фирс* 

## Бүләктәре һәм номинациялары

## Баһаламалар
Фильмға баһаламалар төрлөсә була. Картинаға ҡуйылғанRotten Tomatoes сайтындағы 26 баһаның 54&nbsp;% ыңғай  рецензиялы, {1}Metacritic{/1} сайтындағы 16 рецензияның&nbsp;— 100 балының 56 балы ыңғай була. Роджер Эберт  Шарлоттf Рэмплинг уйнаған ролде: «Рэмплинг  Раневская ролендә фильмды  ҡарарға мәжбүр итә. Өҫтәлмә материалдар ҡулланып, ул Раневскаяның ҡылығын дөп-дөрөҫ билдәләй, ул үҙенең проблемаларын һәм насар яҡтарын бик яҡшы белһә лә  уларҙы бөтөрөү өсөн бер ни ҙә эшләй алмаған, үҙенең тәртибен һәм яҙмышын үҙгәртә лә, үҙгәртергә лә теләмәгән кеше образын бик оҫта һүрәтләй, тип билдәләй».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Сейә баҡсаһы (фильм, 1981)

**«Cейә баҡсаһы»**  ()&nbsp;— драматик телефильм. Уны 1981 йылда режиссёр Ричард Айр төшөргән. Фильмдың сюжеты урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың шул исемдәге пьесаһына нигеҙләнгән. Премьераһы 1981 йылдың  13 октябрендә «Би-би-си-ҙең» инглиз каналында үтә.

## Сюжет
Мадам Раневская&nbsp;— оло йәштәге аристократ ханым. Ул ҡыҙы Аня менән Франциянан Рәсәйгә ҡайта. Уның «Сейә баҡсаһы» имениеһы хужабикәһе бурыстарын түләй алмағанлыҡтан һатыуға ҡуйылырға тейеш. Финанс мәсьәләләренең үҙ алдында бик етди тороуына ҡарамаҫтан, Раневская элеккесә йәшәүен дауам итә, буш хыялдар һәм тормошҡа ашмаҫ өмөттәр менән йәшәй. Баҡсаны сауҙәгәр Лопахин һатып ала. Ул баҡсаны ҡырҡып ташларға һәм буш ерҙе ҡуртымға бирергә  теләк белдерә. 

## Ролдәрҙә
* Джуди Денч&nbsp;— *Любовь Андреевна Раневская* 
* Билл Патерсон&nbsp;— *Ермолай Алексеевич Лопахин* 
* Антон Лессер&nbsp;— *Пётр Сергеевич Трофимов* 
* Гарриет Уолтер&nbsp;— *Варя* 
* Сюзанн Бёрден&nbsp;— *Аня* 
* Фредерик Тревес&nbsp;— *Леонид Андреевич Гаев* 
* Тимоти Сполл&nbsp;— *Семён Пантелеевич Епиходов* 
* Фрэнсис Лоу&nbsp;— *Дуняша* 
* Дэвид Ринтул&nbsp;— *Яша* 
* Анна Мэсси&nbsp;— *Шарлотта Ивановна* 
* Пол Карран&nbsp;— *Фирс* 
* Уэнсли Пити&nbsp;— *Борис Борисович Симеонов-Пищик* 

## Бүләктәре һәм номинациялары

## Баһаламалар
Фильм кино тәнҡитселәренең ҡатнаш баһаламаларын ала. Театр тәнҡитсеһе Мэтт Вольф фильмдә төп ролде башҡарған Джуди Денчтың уйнауын бик юғары баһалай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Беренсе түңәрәк эсендә (фильм, 1992)

**«Беренсе түңәрәк эсендә»** ()&nbsp;— драматик триллер. 1992 йылда режиссёр Шелдон  Ларри төшөргән. Триллерҙың сюжеты Александр Исаевич Солженицын романы нигеҙендә эшләнгән. Фильмды Монреалдә, Мәскәүҙә һәм Парижда төшөрәләр. Фильмдың телепремьераһы 1992 йылдың 25 февралендә Францияла үтә. Артабан картина бер нисә европа илдәрендә, ә 1994 йылда, урыҫ теленә дубляж яһалып, Беренсе каналда күрһәтелә.

## Сюжет
Фильмдағы ваҡиғалар 1949 йылда бара. СССР сәйәсәт тотҡондары, ғалимдар һәм инженерҙар, ГУЛАГ-ҡа  ғына ебәрелеп ҡалмай, шулай уҡ «Тамуҡтың» Данте Алигьериҙың  «Ад» әҫәре аллегорияһы «Беренсе түңәрәккә»  Данте Алигьери)&nbsp;— махсус төрмә бүлексәһе, Мәскәү янындағы шарашкаға ебәрелә һәм һаҡ аҫтында хөкүмәт өсөн эшләргә тейеш була.

## Ролдәрҙә
* Роберт Пауэлл&nbsp;— *Глеб Нержин* 
* Виктор Гарбер&nbsp;— *Лев Рубин* 
* Кристофер Пламмер&nbsp;— *Виктор Абакумов* 
* Ф. Мюррей Абрахам&nbsp;— *Иосиф Сталин* 
* Коринн Тузе&nbsp;— *Надя Нержина* 
* Доминик Рааке&nbsp;— *Николай Шагов* 
* Гюнтер Мария Хальмер&nbsp;— *Владимир Челнов* 
* Дэвид Хьюлетт&nbsp;— *Ростислав* 
* Раф Валлоне&nbsp;— *Пётр Макарыгин* 
* Лоран Мале&nbsp;— *Иннокентий Володин* 
* Александра Стюарт&nbsp;— *Алевтина Макарыгина* 
* Вернон Добчефф&nbsp;— *Рюмин* 

## Бүләктәре һәм номинациялары

## Баһаламалар
Фильм кино тәнҡитселәренең аҙ һандағы һәм түбән баһаһын ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Пансионда (хикәйә)

«Пансионда» — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1886 йылдың 24 майында «Осколки» журналының 21-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 21-се һанында 1886 йылдың 24 майында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.

## Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Пансионда» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 21-се һанында 1886 йылдың 24 майында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға. Хикәйә шулай уҡ «Новости дня»&nbsp;Мәскәү гәзитендә  (1886, №&nbsp;146, 30 май) ҡултамғаһыҙ сыға.

## Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға m-me Жевуземдең шәхси пансионында бара. Тәнәфес ваҡытында коридор буйлап пансионда уҡыусы ҡыҙҙар йөрөй, уларҙы класс ханымдары күҙәтә. Класс бүлмәһендә Жевузем ханым үҙе һәм математика уҡытыусыһы Дырявин ултыра. Уҡытыусы, дипломаттарса алыҫтан ғына йөрөтөп, хеҙмәт хаҡын арттырыуҙы һорарға класта ҡалған. Уҡытыусы хәҙерге заманда матур ҡатындарҙың аҙ ҡалыуына зарлана башлай.

Быны Жевузем инҡар итә: «Был дөрөҫ түгел! Кемде генә һораһаң да, минең юғары кластарҙа уҡыусы ҡыҙҙар араһында матурҙар бик күп тип әйтер. Мәҫәлән, Кочкина, Иванова 2-се, Пальцева… Ә Пальцева - ғөмүмән, картинка! Мин ҡатын кеше булһам да уға һоҡланып ҡарайым».

Пальцеваны саҡырып килтерәләр. Ул килеп ингәс, Жевузем уны дәрестәрҙә иғтибарһыҙлығы һәм һәр саҡ көҙгөлә үҙенең матур бит һыҙаттарын һәм гректарҙыҡы кеүек танауын ҡарап ултырғаны өсөн битәрләй башлай.

Пальцева сығып киткәс, Жевузем Дырявиндан ҡыҙҙың матурлығы нисек икәнен һорай. Тегеһе: «Үлтерһәгеҙ ҙә уны матур тип әйтә алмайым…&nbsp;Бына һеҙ, исмаһам, ошо йәштә булыуға ҡарамаҫтан, бик матурһығыҙ, ул танау, ул күҙҙәрегеҙ һеҙҙең уныҡына ҡарағанда әллә күпмегә матурыраҡ... Ысынлап әйтәм… Көҙгөләге үҙегеҙгә ҡарағыҙ әле!» Хикәйәнең аҙағында Жевузем уҡытыусының әйткәндәре менән ризалаша, һәм  Дырявин хеҙмәт хаҡына өҫтәмә ала.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. В пансионе // Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А.&nbsp;М.&nbsp;Горького.&nbsp;— М.: Наука, 1974—1982.
* Françoise Darnal-Lesné, Dictionnaire Tchekhov, Édition L’Harmattan, 2010, page 226. ISBN 978 2 296 11343 5.
* À la pension, traduit par Édouard Parayre, Les Éditeurs Français Réunis, 1958.

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. В пансионе . Оригинальный русский текст
Номерҙарҙа (хикәйә)

«Номерҙарҙа»— Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1885 йылдың 18 майында «Осколки» журналының 20-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 

## Баҫмалар
А. П. Чеховтың  «Номерҙарҙа» хикәйәһе 1885 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1885 йылдың 18 майында «Осколки» журналының 20-се һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә шулай уҡ А. Ф. Маркс нәшер иткән баҫмала ундағы персонаждарҙың фамилиялары һәм телмәр үҙенсәлектәре бер аҙ үҙгәртелеп бирелә.

Чехов үҙе тере саҡта хикәйә болгар, немец, серб-хорват, чех, швед телдәренә тәржемә ителә.

## Сюжет
Бер саҡ полковник ҡатыны Нашатырина үҙ ҡыҙҙары менән отелдә туҡтала. Улар менән күрше номерҙа штабс-капитан Кикин йәшәй. Кикиндың ҡысҡырынып теләһә ниндәй әшәке һүҙҙәр әйтеүе полковник ҡатынының асыуын ҡабарта. Ул отель хужаһына килеп штабс-капитандың тәртипһеҙлегенә зарлана: «Миңә икенсе номер бирегеҙ, юғиһә, мин һеҙҙән бөтөнләй сығып китәсәкмен! Был хәшәрәтлек ояһы! Уйлап ҡарағыҙ, минең ҡыҙҙарым ҙурайған, ә улар көнө-төнө бары әшәке һүҙҙәр генә ишетергә мәжбүр! .. Көнө-төнө! Ҡайһы саҡ ул хас ат ҡыуыусылар кеүек ҡысҡыра! Ярай, минең ҡыҙҙарым урыҫса аңламайҙар… Бына әле лә ул нимәлер һөйләй! Тыңлап ҡарағыҙ әле үҙегеҙ!» 

Полковник ҡатындың кейәүгә йәрәшелмәгән Лиля һәм Мила тигән ҡыҙҙары әсәһенең был һүҙҙәренән һуң баштарын түбән эйә. Әсә кеше Кикинды әрләүен дауам итә. Ҡунаҡхана хужаһы ла шулай уҡ зарланып ала. Ул Кикиндың һәр көн иртәнсәк коридор буйлап эске кейемдә йөрөгәне, йә булмаһа, иҫерек сағында,  револьверын алып, стенаға ата башлауы, көндөҙ шарап эсеп, төнө буйы кәрт уйнауы, унан һуң һуғышыуы тураһында һөйләй.   Ләкин ул Кикинды, тегеһенең апелляцияға һәм кассацияға биргәнлеге арҡаһында, мировой судьяның ҡарарын алған булһа ла, ҡунаҡхананан сығара алмауы тураһында һөйләй. Шул уҡ ваҡытта хужа Кикинға шундай ҡылыҡһырлама бирә: «Йәш, матур, аҡыллы… Эсмәгән сағында».

Нашатырина Кикиндың ҡатынын йәлләй башлай һәм ирҙең буйҙаҡ икәнлеген белеп ҡала. Был хәбәр уның ике ҡыҙының да ирһеҙ булыуын иҫенә төшөрә. һәм ул уйлана башлай. Ул отель хужаһына Кикиндың тәртибе һәм үҙҙәренең Кикинға күрше номерҙа ғына йәшәүҙәре тураһында әйтергә ҡуша. Ҡатын ҡыҙҙарына матурыраҡ кейенеп йөрөргә ҡуша, бәлки, уларҙың яҙмышы хәл ителер, белеп булмай...

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. В номерах // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Voir Dictionnaire Tchekhov, Page 145 à Kikine, Françoise Darnal-Lesné, Édition L'Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5.

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. В номерах . Оригинальный русский текст
Анатолий Соловьяненко

**Анатолий Соловьяненко** (25 сентябрь 1932 йыл — 29 июль 1999 йыл) — СССР һәм Украинаның опера йырсыһы (лирик-драматик тенор). СССР-ҙың халыҡ артисы (1975). Украина Геройы (2008). Ленин премияһы (1980) һәм Украинаның Тарас Шевченко исемендәге дәүләт премияһы (1997) лауреаты.

## Биографияһы

## Иҫкәрмәләр
Бармин Леонид Николаевич

**Бармин Леонид Николаевич** (6 апрель 1931 йыл — 16 июнь 1995 йыл) — ғалим-металлург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992). Мәшһүр электрохимик-металлург О. А. Есиндың уҡыусыһы булараҡ, металл менән флюс һәм газдың үҙ-ара тәьҫир итешеү процесын тикшереү, туҙыуға бирешмәҫ материалдар эшләү ысулы, иретеп металл йүгертеү һәм ҡаплатыу технологиялары өлкәһендә эшләй.

## Биографияһы
Леонид Николаевич Бармин 1931 йылдың 6 апрелендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Белорет ҡалаһында тыуған.

1950 йылда Белорет металлургия техникумын тамамлай һәм Урал политехник институтына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон 1955 йылда тамамлап, ул уҡытыу эшендә ҡалдырыла. 1958 йылда «Шыйыҡ шлактарҙа һәм металдарҙа водородтың үҙ-үҙен тотош үҙенсәлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай; 1961 йылда доцент исеме раҫлана. 1970 йылда Леонид Бармин «Байтаҡ окисланыу-тергеҙелеү пирометаллургия процесстары кинетикаһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм киләһе йылда профессор ғилми исеме раҫлана.

1970—1972 йылдарҙа Урал политехник институтында технология факультеты деканы булып эшләй; 1972—1979 йылдар дауамында институттың уҡыу эштәре буйынса проректоры була. 1975 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Л. Н. Бармин Урал политехник институтында нығытыусы һәм һаҡлағыс ҡаплауҙар кафедраһы мөдире булып эшләй. Ул иретеп йәбештереү һәм плазма ысулы менән изделие өҫтөн ҡаплау ваҡытында металлургик процесстарҙы физик-химик анализлау мәктәбен аса. Өс йөҙ самаһы фәнни хеҙмәт һәм 23 асыш авторы, өс доктор һәм 32 фән кандидаты әҙерләгән. Физик химия һәм иретеп йәбештереү буйынса бик күп халыҡ-ара конференциялар, симпозиумдар һәм кәңәшмәләр ойоштороусы була.

1995 йылдың 16 июнендә Екатеринбург ҡалаһында вафат була, Широкореченский зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1991).
* СССР фән өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1982, ғалимдар төркөмө составында, «Металлургия иретмәләре төҙөлөшөн, үҙенсәлектәрен һәм үҙ-ара тәьҫир итешеүен тикшереү» эштәр циклы өсөн (1957—1980)).
* Миҙалдар

## Библиография
* Урал дәүләт техник университетының (УПИ) алдынғы ғалимдары. Биографик белешмә. Екатеринбург, 1995.
* *Владимир Блинов*. «Немелков». Документаль роман.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Сайт «Геологи Урала». Бармин Леонид Николаевич
Мөхәмәҙиә мәҙрәсәһе (Троицк)

**Мөхәмәҙиә мәҙрәсәһе** — Силәбе өлкәһе (элекке Ырымбур губернаһы) Троицк ҡалаһындағы Икенсе йәмиғ мәсете комплексына ингән мәҙрәсә.

1835-1838 йылдарҙа 2-се гильдия сауҙагәре *Мөьмин Таһир улы Хужасәйетов* Икенсе йәмиғ мәсетен төҙөй.
 
Мәҙрәсә 1847 йылда Троицк ҡалаһында Икенсе йәмиғ мәсете эргәһендә асыла. Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була. Мәҙрәсә ике ҡатлы уҡыу корпуста һәм бер ҡатлы ятаҡханала урынлаша.
 
Кешеләрҙән йыйылған иғәнә иҫәбенә тотола.
 
Уҡытыу-тәрбиә эшенә мөҙәрис менән имам-хатип етәкселек итә. Мәктәп тамамлаған ир балалар ҡабул ителгән. Уҡыу түләүле булған (йылына 10 һум). Уҡыу курсы — 7 йыл. Мәҙрәсәнең ятағы булған.

1896 йылдан уҡыу процесы яңы ысул (йәдитселек) менән уҡытыу системаһына нигеҙләнә, уҡыусылар дини генә түгел, донъяуи белем дә алған. Уҡыу программаһына ғәрәп теле, ислам нигеҙҙәре, дини догматика (ҡәләм), фикһ, Ҡөрьән тәфсире, хәҙистәр өйрәнеү һәм шулай уҡ астрономия, география, тарих, математика, медицина, психология, риторика, урыҫ теле, татар теле, физика, этика һәм башҡа предметтар ингән.

1914  йылда мәҙрәсәлә 250 шәкерт уҡый. Тамамлаусылар араһында — Я. Ғ. Йомаев, З. Х. Рәсүлев, М. Д. Халиҡов һ. б.

1917 йылда татар уҡытыусылары семинарияһы тип үҙгәртелә. 1920-се йылдар башында ябыла, тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла алмай, совет осоронда унда клуб, китапхана һ. б. урынлаштырыла. Мәҙрәсәнең уҡыу һәм торлаҡ биналары хәҙергә тиклем һаҡланып ҡалған һәм торлаҡ булараҡ файҙалана.

Мөҙәристәре: М. М. Бикмәтов, Н. Х. Мәҡсүтов.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы. Өфө, «Башҡорт энциклопедияһы», 2016. 206 бит.
Яҡутск

**Яҡутск** (, ) — Рәсәйҙәге Саха Республикаһының баш ҡалаһы.

## Халҡы

## Климаты
}
|}

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт мэрии Якутска 
* Музеи Якутска
Әзербайжан ССР-ы гербы

**Әзербайжан ССР-ы гербы** () — 1931—1991 йылдарҙа Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһының дәүләт символы. Әзербайжан ССР-ы Флагы һәм Гимны кеүек үк, дәүләт символы булып һанала.

## Тасуирлау
Гербта милли Әзербайжан ССР-ы Флагындағы тѳҫтәр ҡулланылған.

## Герб филателияла


The Soviet Union 1937 CPA 574 stamp (Arms of Azerbaijan).jpg|1937
1967 CPA 3517.jpg|1967
The Soviet Union 1970 CPA 3865 stamp (Azerbaijan Soviet Socialist Republic (Established on 1920.04.28)).jpg|1970



## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Әзербайжан ССР-ы гимны
*Әзербайжан гербы

## Һылтанмалар
* Державні герби і прапори СРСР та союзних Раянських Соціалістичних республік: Комплект плакатів / Автор-упоряник В. І. Стадник, ред. Н. Г. Несин, худ. ред. Ю. Г. Їжакевич, тех. ред. С. М. Скуратова, кор. Н. М. Сидорова. — : Політвидав України, 1982.
* Национальные эмблемы Азербайджанской ССР
* Гербы. Азербайджанская ССР // Heraldicum.ru
* О гербе и флаге Азербайджанской Социалистической Советской Республике. Из Конституции 1931 г. // Heraldicum.ru