Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү

right|thumb|220px|Эшкәртеү халык-ара символы
**Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү** (*икенсел эшкәртеү*; ) — Халыҡ хужалығында ҡалдыҡтарҙы ҡабаттан файҙаланыуҙы тәьмин итеү һәм сеймал, энергия, изделиелар һәм материалдар алыу маҡсатында улар менән эш итеүгә бәйле эшмәкәрлек.

Ул ҡалдыҡтарҙы ғәҙәти күмеүҙәге экологик альтернатива булып тора. Файҙаланылған ресурстар һанын кәметергә, шулай уҡ  ташландыҡ парник газдарын кәметергә мөмкинлек бирә.

Эшкәртеү ҡалдыҡтарҙы күмеүгә юл ҡуймаҫҡа һәм беренсел сеймалды ҡулланыуҙы кәметергә, шул рәүешле энергия ҡулланыуҙы, һауаның бысраныуын (яндырыуҙан), һыуҙың бысраныуын, тупраҡтың бысраныуын (күмеүҙән) кәметергә мөмкин. Дөйөм ҡабул ителгән яуаплы ҡулланыу һәм ҡалдыҡтар менән эш итеү иерархияһына ярашлы, 1-се урынға ҡалдыҡтар барлыҡҡа килеүен кәметеү, һуңынан икенсел файҙаланыу һәм эшкәртеү, артабан яндырыу принцибы ҡуйыла. Сүп-сарҙы полигонда күмеү алымы иң ҡулайһыҙ вариант тип һанала.

## Эшкәртеү һәм утилләштереү
### Эшкәртеү
Сүп-сарҙы эшкәртеүҙе утилләштереүҙән айырмалы рәүештә айырып ҡарарға кәрәк. Эшкәртеүҙең маҡсаты - ҡалдыҡтарҙы икенсел сеймалға, энергияға йәки билдәле бер ҡулланыу үҙенсәлектәренә эйә булған продукцияға әйләндереү. Ҡалдыҡтарҙы ҡабаттан үҙләштереү эшкәртеүҙе лә, физик, химик йәки биологик торошон үҙгәртеүҙе лә үҙ эсенә алырға мөмкин. Сүп-сарҙан, шул иҫәптән быяла, ҡағыҙ, алюмин, асфальт, тимер, туҡымалар, пластиктың төрлө төрҙәре һәм органик ҡалдыҡтар (күп һанлы зарарлы матдәләрҙең, хатта бактерияларҙың, вирустарҙың сығанаҡтары) эшкәртелә. Матди, транспорт, финанс һәм кеше ресурстары сығымдарының саманан тыш ҙур булыуы сәбәпле ҡайһы бер осраҡтарҙа ҡалдыҡтарҙы эшкәртеүҙең айырым процестары техник яҡтан маҡсатҡа ярашһыҙ йәки иҡтисади яҡтан файҙаһыҙ булыуы мөмкин.

Ҡалдыҡтарҙы эшкәрткәндәлә ҡалдыҡтар ҡалыуы мөмкин.

### Утилләштереү
Ҡалдыҡтарҙы утилләштереү - ҡалдыҡтарҙы тауарҙар (продукция) етештереүҙә, эштәр башҡарыуҙа, хеҙмәттәр күрһәтеүҙә файҙаланыу, шул иҫәптән ҡалдыҡтарҙы ҡабаттан тура тәғәйенләнеше буйынса ҡулланыу (рециклинг), тейешле әҙерлектән һуң уларҙы етештереү циклына кире ҡайтарыу (регенерация), шулай уҡ уларҙы ҡабаттан ҡулланыу (рекуперация) өсөн файҙалы компоненттар сығарыу (рекуперация);

Сүп-сарҙы утилләштереү аҫтында (от  — файҙалы) түбәндәге төшөнсәләр аңлатыла:
* ҡалдыҡтарҙы технологик циклдарының төрлө стадияларында файҙаланыу;
* Үҙ ваҡытын эшләгән йәки бракка сығарылған изделиеларҙы икенсел файҙаланыуҙы йәки эшкәртеүҙе тәьмин итеү.

Заманса продукцияны проектлағанда уны утилләштереү - етештереүҙә һәм файҙаланыуҙа барлыҡҡа килгән ҡалдыҡтарҙы һөҙөмтәле утилләштереүҙе тәьмин итеүсе күрһәткестәр комплексы - ҡарала.

Шулай итеп, утилләштереү һәм эшкәртеү төшөнсәләре киҫешә. Мәҫәлән, ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү уларҙы икенсел файҙаланыу өлөшөндә утилләштереүҙе үҙ эсенә алырға мөмкин, ә утилләштереү техник, технологик йәһәттән кәрәкле йәки ҡануниәт тарафынан талап ителгән осраҡта ҡалдыҡтарҙы эшкәртеүҙе лә индерә ала.

Икенсе яҡтан, утилләштереү ҡалдыҡтарҙы продукцияла туранан-тура, эшкәртеүһеҙ файҙаланырға мөмкин булған ерҙәрҙе эшкәртеүҙе ҡарамай. Күпселек белгестәр фекеренсә, икенсел ресурстарҙан, етештереү һәм ҡулланыу ҡалдыҡтарынан тыш, утилләштереү туранан-тура ҡулланылыш тапмаған ресурстарҙа ла ҡулланыла.
* Макулатура
* Быяла
* Металл
* Пластмасса

## Эшкәртелгән материалдар
«Эшкәртелгән материал» — был материалдар эшкәртеү заводына йәки материалдарҙы эшкәртеү предприятиеһына ебәрелгән сеймал, һуңынан уны яңы материалдар һәм изделиелар етештереүҙә ҡулланырға мөмкин. Мәҫәлән, пластик шешәләрҙән пластик гранулалар һәм синтетик туҡыма эшләп сығарырға була.

## Эшкәртелгән сеймалдың сифаты
Эшкәртелгән материалдарҙың сифаты — «яшел иҡтисад» тигән оҙайлы концепцияның уңышлы булыуы һәм ҡалдыҡтарҙы нольға төшөрөү маҡсаттарына ирешеүҙә төп проблемаларҙың береһе. Ғәҙәттә, был эшкәртелгән материалдың ҡайһы өлөшө маҡсатлы материалдан тора, ә ҡайһыһы — маҡсатҡа тап килмәгән йәки башҡа эшкәртеп булмаған материалдарҙан тора. Ҡара металдарға тимер һәм болат инә, улар транспорт сараларында, йорт техникаһында һәм төҙөлөш ҡалдыҡтарында йыш осрай. Ҡара түгел металдар — алюмин, мыҫ, латунь һәм свинец кеүек материалдар ҙа киң эшкәртелә һәм ҡабат эшкәртеү мөмкинлеге булыуы менән айырыуса ҡәҙерле. Болат һәм башҡа металдар баштан уҡ эшкәртелгән материалдарҙың сифаты буйынса юғарыраҡ була; баһалауҙар буйынса, бөтә яңы болаттың яҡынса 2/3 өлөшө эшкәртелгән болаттан етештерелә. Һәм, ихтимал, эшкәртеләсәк предметтарҙан тик маҡсатлы материал ғына ҡабат эшкәртеләсәк, шуға күрә маҡсатҡа тап килмәгән һәм эшкәртеп булмаған материал күберәк булһа, эшкәртелгән продукция күләмен кәметер. Маҡсатҡа тап килмәгән һәм эшкәртеп булмаған материалдың өлөшө ҙур булһа, «юғары сифатлы» эшкәртеүгә ирешеүҙе ауырлаштыра; әгәр эшкәртелгән материал сифаты түбән булһа, уны сифаты түбәнерәк икенсе тапҡыр эшкәртеүгә дусар итеү ихтималы күберәк, йәки — ҡырҡыраҡ осраҡтарҙа — уны башҡа эшкәртеү ысулдарына йүнәлтеү йәки сүп-сар полигонында күмеү ҙа ихтимал. Мәҫәлән, үтә күренмәле быялаҙан изделиеларҙы ҡабаттан етештереүҙе еңеләйтеү өсөн төҫлө быялаҙы переплавка процесында ҡулланыуға ҡатмарлы һәм ҡаты сикләүҙәр ҡуйыла. Башҡа бер мисал — пластикты икенсе тапҡыр эшкәртеү; пластик аҙыҡ-түлек упаковкаһы кеүек изделиелар күп осраҡта сифаты түбәнерәк продукцияға әйләндерелә һәм шул уҡ пластик аҙыҡ-түлек упаковкаһына ҡабаттан әйләндерелмәй.

Эшкәртелгән сеймалдың сифаты ғына юғары сифатлы эшкәртеүҙе яҡламай, ә шул уҡ ваҡытта ҡырыҫлау, ҡабаттан файҙаланыу һәм продукцияның сүп-сарҙан һаҡланыуын тәьмин итеү аша ҙур экологик файҙалар ҙа килтерә ала. Юғары сифатлы эшкәртеү ҡалдыҡтарҙың ҡиммәтен максималләштереү аша иҡтисади үҫешкә булышлыҡ итә ала. Сифатлы эшкәртелгән сеймалды һатыуҙан килемдең артыуы урындағы власть органдарына, ғаиләләргә һәм предприятиеларға айырыуса ҙур файҙа килтерә ала. Юғары сифатлы эшкәртүгә ынтылыш шулай уҡ ҡулланыусыларҙың һәм предприятие вәкилдәренең ҡалдыҡтар һәм ресурстар менән идара итеү секторыңа ышанысын арттыра һәм унда инвестицияларҙы стимуллаштыра ала.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; русса
* 
* 
* 
* 
* 

Статьи:
* 
* 

; башҡа телдәрҙә
* 
* 
* 
*