Көньяҡ Суданда ислам

**Көньяҡ Суданда ислам —** аҙсылыҡ дине. Төрлө баһалар буйынса уны ил халҡының 6,2 — 10 проценттан алып 18 — 20 процентҡа тиклеме тота. Көньяҡ Судан халҡының күпселеге, 60 проценттан 73 процентҡа тиклеме, христиан динен тота. Көньяҡ Судан мосолмандарының күпселеге сөнниҙәр. Шулай уҡ көньяҡ Судан мосолмандары араһында XIX быуат аҙағында хәҙерге Көньяҡ Судан территорияһында барлыҡҡа килгән суфыйлыҡ тәриҡәте ҙур йоғонто яһай.

## Тарихы
Судан территорияһына исламдың 640-сы йылдарҙа килеүенә Мысырҙың ғәрәп хакимдарының экспансияһы булышлыҡ итә. Ислам донъяһы менән тығыҙ сауҙа бәйләнештәре урынлашыуға һәм мосолмандарҙың Суданға йыш баҫып инеүенә ҡарамаҫтан, ислам VII быуатта урындағы халыҡ араһында киң таралыу тапмай. 651 йылда, Нубияны яулап алырға маташҡандан һуң, Мысыр хакимы  Нубий батшалығы менән тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя, уның шарттарына ярашлы мосолмандарға Нубий территорияһында малдары өсөн көтөүлек эҙләп йөрөргә һәм Ҡыҙыл диңгеҙ порттарында сауҙа итергә мөмкин була. , Башлыса Судандың төньяғында һәм көнсығышында ҡатнаш никахтар һәм урындағы халыҡтың ассимиляцияһы аша исламдың һәм ғәрәп йоғонтоһоноң таралыуы дауам итә.

Алты йөҙ йылдан һуң мысырҙар нубиҙар менән килешеүҙе боҙа. Мәмлүктәр Судан территорияһына баҫып инә һәм бында мосолман хакимлығын урынлаштыра. XVI быуат башында барлыҡҡа килгән Судан ислам дәүләттәре — Сеннар һәм Дарфур солтанаттары Көньяҡ Суданға буйһондорорға маташалар, әммә тәбиғи географик кәртәләр арҡаһында, улар был төбәкте үҙенә буйһондора алмай. Көньяҡ суданлылар исламлаштырыуҙан һәм уның менән бәйле ассимиляциянан ҡотола.

1899 йылда хәҙерге Көньяҡ Судан территорияһы Судан составына инә, унда берлектәге инглиз-мысыр идаралығы режимы индерелә. Британдар көньяҡ суданлыларҙың христиан динен ҡабул итеүенә булышлыҡ итә, ә бит уларҙың күбеһе анимизм һәм башҡа төрлө традицион ышаныуҙарҙы өҫтөн күргән була. Шул осорҙа Көньяҡ Судан территорияһында суфый мәҙһәбтәре барлыҡҡа килә, , ҡадирилыҡ һәм самимилыҡ уларҙың иң тәүгеләре була. Британ колониаль хакимиәте төбәктә ислам һәм ғәрәп йоғонтоһон сикләү сәйәсәтен алып бара һәм суфыйҙарҙы махдистарҙың идеологик дошманы сифатында күрә. ХХ быуаттың 20-се йылдары урталарында британдар Көньяҡ Судан территорияһына Судандың теньяғындағы хакимиәткә буйһонмаған административ идаралыҡ итеүҙе индерә, әммә 1946 йылда улар бындай бүленеште бөтөрә.

Судан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң, ғәрәп теле илдең бөтә территорияһында берҙән-бер рәсми тел тип таныла, ә ислам хакимлыҡ итеүсе дин статусын ала. Хартумелағы үҙәк хөкүмәттә төп позицияларҙы мосолмандар биләй, улар христиандарға федератив дәүләт төҙөүҙе вәғәҙә итеүҙәренән баш тарта. Был илдең көньяғында христиандарҙың фетнәһенә һәм 1955 йылдан алып 1972 йылға тиклем дауам иткән беренсе граждандар һуғышына килтерә. Ун йыл тыныс йәшәгәндән һуң тағы ла ҡораллы низағ ҡуба. Бының сәбәбе — илде исламлаштырыу сәйәсәте, уның сиктәрендә 1983 йылда ул саҡтағы президент Джафар Нимейриның көньяҡ провинция Экваторияны өс айырым провинцияларғы бүлеүе, ә илдең енәйәт закондарына шәриғәт номаларында ҡаралған язалар биреүҙең индереүе. 2011 йылда Судандан бойоедороҡҙоҙоҡ мәсьәләһе буйынса Көньяҡ Суданда референдум үткәрелә. Уның йомғаҡтары буйынса христиан динен тотҡандар күпселекте тәшкил иткән Көньяҡ Судан халҡының күпселеге мосолман динен тотҡан төньяҡ Судандан айырыла, һөҙөмтәлә көньяҡтағы мосолмандар дини әҙселеккә әйләнә. Шуға ҡарамаҫтан, уларҙың күбеһе бойондороҡһоҙлоҡ тураһындағы референдумды хуплай.

## Хәҙерге торошо
2010 йылда «Дин һәм ижтимағи тормош мәсьәләләре буйынса Үҙәктең» һуңғы тикшеренеүҙәре түбәндәге һөҙөмтәне күрһәтә: Көньяҡ Суданда 610 000 мосолман йәшәй (ил халҡының 6,2 проценты) (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 10, 18 һәм 20 процент).

Масалит, даго, берти этник төркөмдәре ислам динен тотан, өлөшләтә төньяҡ луо (ануак, ачоли), динка һәм мабандарҙа таралған. Һуғыш ваҡытында мәсет емерелгән Вараб провинцияһынан тыш, Көньяҡ Судандың бөтә провинцияларында ла мәсеттәр бар. Көньяҡ Суданда Вау ҡалаһы — төп ислам үҙәге, унда ун дүрт мәсет урынлашҡан; уларҙың туғыҙында балаларҙы Ҡөрьән уҡырға өйрәтәләр.

Көньяҡ Суданда мосолмандар хөкүмәт составына индерелгән, губернаторҙар постарын һәм Джуба мэры вазифаһын биләй

### Дини ойошмалар
Көньяҡ Судандың Ислам советы Көньяҡ Судан мосолмандарының төп ойошмаһы булып тора. Ил президенты ҡарамағында ислам эштәре буйынса кәңәшсе вазифаһы бар, уны хәҙер шәйех Джума Саад Али биләй. Абдаллах Бурд — Көньяҡ Судан дини ойошмалары Советының генераль секретары һәм Көньяҡ Суданда Ислам советының лидеры.

### Дини азатлыҡ
Илдең күсмә конституцияһы 2013 йылда дин менән дәүләтте бүлеүҙе күҙ уңында тота, дини дискриминацияны тыя һәм дини төркөмдәргә йыйылыштар, ойоштороу, уҡытыу, милекселек азатлығы, финанс табышы алыу, дини әҙәбиәт баҫтырыу мөмкинлектәрен бирә. Христиан һәм мосолман дини лидерҙары дини донъя тыныслығы өлкәһендә берлектәге эшмәкәрлекте берләштерә. 2011 йылда Көньяҡ Судандың дини ойошмалар Советы христиандар һәм мосолмандар араһында тыныс диалог урынлаштырыу яҡлы булыуын белдерҙе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көньяҡ Суданда дин
* Суданда ислам

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

* 2012 йылғы дин тотоу азатлығы тураһында халыҡ-ара доклад
* Исламдың артыуы Вауҙа йәшәү рәүешендә ғәҙәти күренеш 
* Эдмунд Брэм. Төньяҡ-Көнсығыш Африка буйлап йәки Мысыр, Судан, Нубия, Сеннару, Россерес һәм Кордофанға буйһонған илдәр буйлап сәйәхәт
* Көньяҡ Судан Ғәрәп донъяһынан айырылып сығырға ҡарар иткән Ҡара Африка