open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сафина Миңлеғаян Миңләхмәт ҡыҙы

**Сафина Миңлеғаян Миңләхмәт ҡыҙы **(2 июль 1951 йыл) — Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрының ҡурсаҡсы-артисы. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999). 

## Биографияһы
Миңлеғаян Миңләхмәт ҡыҙы Сафина 1951 йылдың 2 июлендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Абзай ауылында тыуған.

1974 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (педагогы К. Ф. Ғәҙелшина) тамамлай һәм үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында башлай. «Травести артисы» амплуаһына эйә.
 
## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Салауат (А. С. Фәтҡуллин, «Бөркөт балаһы ҡанат йәйә» —"Орлёнок учится летать"), принц Жак («Итекле бесәй» —"Кот в сапогах", М. Алтухов, Ш. Перроның шул уҡ исемле әкиәте буйынса), Нуретдин («Алтын ҡуллы Нуретдин», Г. Абакаров), Ильсур, Мансур («Әлдермештән Әлмәндәр» — «Альмандар из деревни Альдермеш», Т. Ғ . Миңнуллин), Шайхаттар («Хыял күпере» — «Мост мечты» М. Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бал саҡ» повесы буйынса), батша ҡыҙы Будур («Аладдиндың серле лампаһы» — «Волшебная лампа Аладдина», Н. В. Гернет).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1987)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Смоленск өлкәһенең бюджет мәҙәниәт учреждениһы Д. Н. Светильников исемендәге ҡурсаҡ театры  http://www.teatr-kukolsm.ru/information/kukolnie_teatri/news_169.html
Бусыгин Александр Иванович

**Александр Иванович Бусыгин** (1900, Дондағы Ростов — октябрь 1941,  Вязьма янында һәләк булған) — рус совет прозаигы, очерктар яҙыусы, «На подъёме» Төньяҡ Кавказ журналының баш мөхәррире, Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы

А.&nbsp;И.&nbsp;Бусыгин эшсе ғаиләһендә тыуа. 1915-1924 йылдарҙа  Владикавказ тимер юлының төп оҫтаханаһында эшсе була.

Граждандар һуғышында&nbsp;— бронепоезд яугире.

Һуғыш тамамланғас, А.&nbsp;И.&nbsp;Бусыгин оҫтаханаға эшкә ҡайта. Һуңғараҡ журналистика һәм әҙәбиәт эшеменән шөғөлләнә: башта эшсе хәбәрсе, артабан «Советский юг» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре булып эшләй.

Тәүге очерктарын һәм хикәйәләрен 1923 йылда нәшер иттерә.

Төньяҡ Кавказда һәм Дондағы Ростовта Төньяҡ Кавказ пролетар яҙыусылар ассоцияцияһын (СКАПП) ойоштороусыларҙың береһе була, В. М. Киршон, М. А. Шолохов, А. А. Фадеев, В. П. Ставский менән хеҙмәттәшлек итә.

1924—1926 йылдарҙа уның хикәйәләре һәм «Двое», «Отомстил», «Посёлок Кремнёвка» исемле повестары баҫыла.

1920-се йылдарҙың уртаһынан алып — Төньяҡ Кавказдың «На подъёме» журналында баш мөхәррир. М. А. Шолоховтың яҡын дуҫы була.

А. И. Бусыгин 1934 йылдың авгусында үткән Беренсе Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы делегаты.

1928 йылда «Московский рабочий» нәшриәтендә уның «Закалялась сталь» китабы нәшер ителә. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан А. Бусыгин «Семья Бесергеневых» романын яҙа башлай, тик яҙып бөтөрөргә өлгөрмәй.

Бер төркөм яҙыусылар менән бергә 19-cы армияның «К победе» гәзите редакцияһы составында Көнбайыш фронтҡа китә. Был гәзиттең хәрби хәбәрсеһе була. Смоленск урмандарында Ярцево һәм Вязьма янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша.

1941 йылдың октябрендә һуғыш барышында ике аяғы ла йәрәхәтләнеүгә ҡарамаҫтан, дошман пуляһы тарафынан юҡ ителгән станковый пулемёт янына шыуышып барып етә, унан һуңғы патроны бөткәнсе атып, хәрби иптәштәренең артҡа күсенеүен тәьмин итә.

## Хәтер

* Ростов паровоздар ремонтлау заводына ингән ерҙә: «Здесь с 1915 по 1924&nbsp;г. работал Бусыгин Александр Иванович, рабочий, писатель-коммунист, героически погибший в боях за Родину в октябре 1941&nbsp;г.» тигән иҫтәлекле таҡтаташ тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* %D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80 %D0%91%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%B3%D0%B8%D0%BD&amp;f=false Журнал «Огонек». {0}&#91;13&#93;{/0}} (1936)
Хужанд

**Хужанд** (, от сөғд.* kwc'nth*, ,  *Хожент*, , Искәндәриә Эсхата) — Тажикстандың төньяҡта ҡала, сәнәғәт һәм административ үҙәге.

## Географияһы

## Климаты

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Хужанд ҡала хакимиәтенең рәсми сайты
Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы

**Башҡортостан республикаһының сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы** — төбәк инновация сәйәсәтен формалаштырыу һәм үткәреүҙе, торба үткәргес транспорты өлкәһендәге эшмәкәрлекте координациялау һәм көйләүҙе, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуҙы, ағас эшкәртеү, машиналар һәм ҡорамалдар етештереүҙе, электрон һәм оптик ҡорамалдар, транспорт саралары һәм ҡорамалдар, электр энергияһы һәм газ, нефть продукттары, резина һәм пластмасса эшләнмәләре изделиелары, әҙер металл изделиелар, тире һәм тире изделиелары, аяҡ кейеме, текстиль өлкәһе, тегеү, целлюлоза-ҡағыҙ, химия, металлургия, быяла һәм фарфор-фаянс сфераһында етештереүҙе, ағастан изделиелар етештереүҙе, металл ҡалдыҡтарын эшкәртеүҙе тормошҡа ашырыусы республика башҡарма власы органы.

Сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығының ҡыҫҡартылған исеме — БР МПИП.

Адресы: 450076, башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Карл Маркс урамы, 3

## Эшмәкәрлеге
БР МПИП сәнәғәт етештереү, Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт һәм фәнни-техник потенциалын арттырыу һәм тормошҡа ашырыу өсөн шарттар булдырыу маҡсатында, сәнәғәт етештереү өлкәһендәге эшмәкәрлекте координациялай һәм көйләй, инновация сәйәсәтен формалаштыра һәм томошҡа ашыра.

Министрлыҡ вәкәләттәренә ингән сәнәғәт үҫешенең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләй, иҡтисади эшмәкәрлек төрөн тормошҡа ашырыу һәм үҫтереү буйынса программа документтарын әҙерләй, төбәк фәнни-техник һәм инновацион үҫешенең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләй; Башҡортостан Республикаһының концепцияларын, стратегияларын, инновациялы үҫеш программаһын эшләй һәм тормошҡа ашыра, оборона-сәнәғәт комплексы предприятиеларын үҫтереү һәм үҙгәртеп ҡороу буйынса сараларҙы тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша; ведомство ҡарамағындағы сәнәғәт ойошмаларының дәүләт оборона заказын үтәү буйынса эшмәкәрлеген , инновация эшмәкәрлеге субъекттарына халыҡ-ара фәнни, ғилми-етештереү һәм етештереү бәйләнештәрен һ. б. тормошҡа ашырыуҙа булышлыҡ итә.

2013 йылда Башҡортостан Республикаһында инвестициялар күләме йән башына 22260 һум менән баһалана.

2013 йылда предприятие һәм ойошмаларҙың инвестицияларын формалаштырыуҙың төп сығанағы булып үҙ өлөшө 61,5 % тәшкил иткән  тора. Инвестицияларҙың 27,6 % килем иҫәбенә аҡса бүленгән, амортизацион бүлемдәр суммаһы иҫәбенә — 30,7 %.

2012 йылда федераль ҡаҙнанан 11 221,56 млн. һум йәлеп ителә, шул иҫәптән 6 сәнәғәт предприятиеһы һәм 4 ғилми институт федераль бюджет аҡсаһы иҫәбенә финансланған дөйөм суммаһы 1 481,33 млн тәшкил иткән 6 федераль маҡсатлы һәм 1 дәүләт программаһында ҡатнаша; субсидиялар — 524,93 млн. һум; оборона заказын үтәүгә дәүләт контракттарына һәм башҡа төрлө дәүләт контракттарына — 9 215,3 млн. һум бүленгән.

Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрлығы йәштәрҙең Рәсәй Федерацияһының алдынғы юғары уҡыу йорттарында йүнәлтмә менән уҡыуына түләй.

## БР сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрҙары

* 2012 йылдан Карпухин Алексей Иванович.
* Ваһапов Роберт Фәнил улы (2010—2012)

## Һылтанмалар
www.minpromrb.ru

## Иҫкәрмәләр
Андижан

**Андижан** () — ҡала Үзбәкстандың көнсығышында, Фәрғәнә үҙәнендә урынлашҡан. Андижан өлкәһенең административ үҙәге.

## Физик-географик характеристикаһы

### Географик урыны

### Климаты

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр
Йомағужа ГЭС-ы

**Йомағужа гидроэлектростанцияһы** — Башкортостандың Күгәрсен районы Ағиҙел йылғаһында урынлашҡан ГЭС.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
ГЭС 1998 йылда төҙөлә башлаған, 2007 йылда тамамланған.
ГЭС ҡоролмалары составында:
* 605 м оҙонлоҡтағы һәм 70 м бейеклектәге балсыҡһыл үҙәктән торған өйөп яһалған быуа плотина;
* өҫкө яр буйындағы һыу ағыҙғыстар;
* 90 м оҙонлоғондағы килтереүсе подводящий канал;
* 70 м оҙонлоғондағы килтереүсе подводящий һыу үткәргес;
* ГЭС плотинаһына яҡын бина.
ГЭС-тың ҡеүәте — 45 МВт. ГЭС бинаһында  40 м баҫым көсө менән эшләгән ҡеүәте 15 МВт-лы өс әйләнмәле-көрәк башлы гидроагрегат урынлаштырылған. ГЭС-тың баҫымлы ҡоролмалары 35,6 км² майҙанлы, тулы күләме 890 млн.м³ тиң булған Йомағужа һыуһаҡлағысын барлыҡҡа килтерә.

ГЭС-ты «Гидропроект» институты проектлаған.

Йомағужа гидротехник ҡоролмалары, иң тәү сиратта, юл айҡан электр энергияһы эшләп сығарыу менән бергә, һыу менән тәьмин итеү һәм ташҡындарҙан һаҡлау мәсьәләһен хәл итә.

Йомағужа ГЭС-ы «Башҡорт генерирлаусы компанияһы» ЯСЙ-е составына инә, төҙөлөштө «Йомағужа һыуһаҡлағысы» ЯСЙ-е тормошҡа ашырған.

## Экологик проблемалар
Йомағужа һыуһаҡлағысы тар тау үҙәнендә төҙөлгән, һәм ҡиммәтле ерҙәрҙең һыу аҫтында ҡалыу майҙаны ҙур түгел. Гидротехник ҡоролма һыуы «Башҡортостан» милли паркы эсендәге ерҙәрҙе баҫыуы, һирәк осраусы күп кенә хайуан һәм үҫемлектәр ареалының ҡыҫҡарыуы өсөн тәнҡитләнә. Һыуһаҡлағыстың һәм Ағиҙел йылғаһы һыуының сифаты насарайыуы, шулай уҡ һыуһаҡлағыс һыуының карст бушлыҡтарына ағып төшөп кәмеүе сәбәпле хәүефле фекерҙәр ишетелгеләне.

## Төҙөү тарихы

Башҡорт АССР-ының сәнәғәт райондарын һыу менән тәьмин итеүҙе хәл итеү маҡсатында 1970-се йылдарҙан уҡ һыуһаҡлағыс төҙөү проектланған була. 1982 йылда, Йомағужа ГЭС-ы (күләме 3 км³ һәм майҙаны 150 квадрат километрҙан артыҡ) ынан 14 км түбәнгәрәк, Иштуған һыуһаҡлағысын төҙөү буйынса әҙерлек эштәре башлана. Һыуһаҡлағыс төҙөү 1980-се йылдарҙа йәмәғәтселектең ҙур хуплауына таянған экологтарҙың әүҙем ҡаршылығына юлыға, һәм 1989 йылда туҡталып ҡала.

Артабан, Иштуған һыуһаҡлағысы урынына Ағиҙел йылғаһында һыубаҫар майҙандары бәләкәйерәк булған өс һыуһаҡлағыстан торған каскад проекты эшләнә. 1998 йылда шуның береһе — Йомағужа һыуһаҡлағысы төҙөлә башлай.

Гидроузел төҙөлөшө йылдам темптарҙа бара. 2003 йылдың 10 июнендә Ағиҙел йылғаһы үҙәне ҡаплана, 2004 йылдың 7 октябрендә беренсе гидроагрегат, 2004 й. декабрендә — икенсеһе, 2005 й. 2 апрелендә — өсөнсөһө ебәрелә. 2007 йылдың 21 июлендә һыуһаҡлағысты сафҡа индереү тантанаһы ойошторола.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт ООО «Башкирская генерирующая компания» 
* Критика проекта Юмагузинской ГЭС
*
Бахарев Александр Арсентьевич

**Алекса́ндр Арсе́нтьевич Ба́харев** (20 июль, 1911 — 13 сентябрь, 1974) — рус совет яҙыусыһы һәм журналисы, «Человек прячет глаза» романының авторы, СССР Яҙыусылар союзының Ростов бүлеге идаралығының рәйесе(1961—1974).

## Тормош юлы
Тамбов губернаһының (хәҙер Липецк өлкәһе) Усман өйәҙе Пушкино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, өй китапханасыһы, район, өлкә комсомол комитеттарында секретарь булып эшләй.

1931 йылдан алып — журналист. Тамбов өлкәһенә күсеп килә, бында өлкә йәштәр гәзитен мөхәррирләй.

1939 йылда ВКП(б) сафына инә, артабан Юғары партия мәктәбен тамамлай.

1942 йылда Бахаревты «Правда» гәзитенең Тамбов өлкәһе буйынса хәбәрсеһе итеп тәғәйенләйҙәр. Артабан ул — ошо уҡ гәзиттең Ростов өлкәһе буйынса хәбәрсеһе.

Очеркистика яҙыуҙың ҙур мәктәбен үткән Бахарев нәфис әҙәбиәт менән булыша башлай һәм 1952 йылда «Большой поток», ә 1962 йылда «Северные гроздья» повестарын баҫтырып сығара.

1956 йылда Бахарев «Советская Россия» гәзитенә шул уҡ Ростов өлкәһе буйынса хәбәрсе булып күсә.

1958 йылда Бахаревты СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр, ә 1961 йылда уны СССР Яҙыусылар союзының Ростов өлкә яҙыусылар ойошмаһы идаралығының рәйесе итеп һайлайҙар.

Ул эшсе синыфы тураһындағы әҫәрҙәр яҙа, шул иҫәптән уның «Лично ответствен» (1971) һәм «Тревожная лава» (1973) повестары әҙәбиәттә күренекле урын яулай.

Бахарев әҫәрҙәренең төп темаһы — кешенең Ерҙәге йәшәйеше. Тап ошо темаға уның һуғыштан һуңғы егерме йыл эсендәге совет ауылы тормошо тураһындағы иң билдәле «Человек прячет глаза» романы бағышланған да инде. Романдың беренсе китабы 1966 йылда, икенсеһе — 1968 йылда баҫылып сыға. Уның был әҫәре, 1971 йылда бер тулы роман булып нәшер ителгәс, билдәле совет яҙыусыһы Виталий Закруткиндың иң юғары баһаһына лайыҡ була.

Тормошоноң һуңғы йылдарында «Ураган» романын яҙа, ләкин уны тамамлап өлгөрмәй.

Дондағы Ростовта 1974 йылдың 13 сентябрендә вафат була. Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнә.

## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* «Маҡтау билдәһе» ордены ({1}1976{/1})
* миҙалдар

## Иҫтәлек

Дондағы Ростовтың яҙыусы йәшәгән һәм эшләгән йортонда уның иҫтәлегенә арнап таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Биографияһы  «Ростов-на-Дону. 1950-е» сайтында
Ленин районы (Өфө)

**Ленин районы** — административ-территориаль берәмек, Өфө ҡалаһындағы ете райондың береһе, ҡаланың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Район биләмәһе 70,9 км² тәшкил итә.

## Географияһы
Район халыҡ йәшәгән биләмәләр Ағиҙел йылғаһының ике ярында ла урынлашыуы менән айырылып тора. Төп майҙанды Ағиҙелдең уң яҡ яры буйлап урынлашҡан Нижегородка һәм һул яғынан — Затон биләй.

## Тарихы
Ленин районы Өфө ҡалаһы составында 1936 йылда барлыҡҡа килә. Үҙ эсенә Архиерейка, Затон, Нижегородка, Тимер юлы, Пристань һәм башҡа тарихи биҫтәләрҙе ала.

Ленин районы — ҡаланың иң тәүге административ берәмектәренең береһе. Ойошторолған саҡта халыҡ һаны 91,2 мең кеше, йәғни Өфө халҡының 40 % тәшкил итә.

Бик оҙаҡ ваҡыт район республика баш ҡалаһы тормошонда ойоштороусы ролен үтәй, бында барлыҡ ҡала хакимиәт органдары һәм учреждениелары урынлаша.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда районға 20 меңдән ашыу кеше эвакуациялана. Агрегат, элемтә ҡорамалдары һәм түбән вольтлы электр аппараттары заводтары күсерелә килә.

## Халҡы

## Сәнәғәт
Район территорияһында урынлашҡан:
* ААЙ «АНК Башнефть»,
* ААЙ «Башкирэнерго»,
* ЯСЙ «Судоремонтный-караптар заводы»,
* ФДУП «Өфө агрегат производство берекмәһе»,
* ААЙ Өфө «Молния» фәнни-производство предприятиеһы,
* ЯСЙ «Өфө фанера-плитә комбинаты»,
* ЯСЙ «Прогресс» Башҡортостан производство берекмәһе,
* ААЙ «Өфө лак-буяу заводы»,
* Башҡортостан республикаһы МВД ГУП ИПК «Ф. Э. Дзержинский исемендәге типография»,
* ФДУП «Өфө протез-ортопедия предприятиеһы»,
* «Алтын быуат» Өфө спирт-араҡы комбинаты,
* ААЙ «Башҡорт йылға пароходсылығы»,
* ДУП «Башавтотранс».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Өфө ҡалаһы порталында Ленин районы
Байғусҡаров Зариф Закир улы

**Байғусҡароов Зариф Закир улы** (30 июнь 1967 йыл) — юрист, сәйәсмән. Рәсәй Федерацияһының 7-се һәм 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Дәүләт ҡоролошо һәм ҡануниәт буйынса комитеты ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2007), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022).

## Биографияһы
Байғусҡаров Зариф Закир улы 1967 йылдың 30 июнендә Башҡорт АССР-ы Күгәрсен районы Ҡәҙир ауылында көтөүсе ғаиләһендә тыуа.

1984 йылда Ҡалдар урта мәктәбен, 1994 йылда Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай. 

1984—1986 йылдарҙа Күгәрсен районының Максим Горький исемендәге колхозында эшләй.

1986—1988 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 

1988—1997 йылдарҙа Өфө ҡалаһының Киров район халыҡ судында пристав-башҡарыусы булып эшләй. 

1998 йылдың 11 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Өфө ҡалаһының Калинин районы суды судьяһы итеп тәғәйенләнә.

2001—2004 йылдарҙа республиканың баш суд приставы — Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығының начальник урынбаҫары була.

2005—2016 йылдарҙа Суд приставтары Федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе — Башҡортостан Республикаһының баш суд приставы вазифаһын биләй. 

2016 йылдан — Рәсәй Федерацияһының VII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. 7-се бер мандатлы Салауат һайлау округынан (Башҡортостан Республикаһы) һайлана. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы, Дәүләт Думаһының Дәүләт ҡоролошо һәм ҡануниәт буйынса комитеты ағзаһы.

2022 йылдың 30 июнендә Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.

## Ғаиләһе
Айырылышҡан. 

Элекке ҡатыны — Гөлназ Ҡолһарина, «Тамыр» («Башҡортостан» ДУП ТРК) балалар-үҫмерҙәр телеканалы етәксеһе.

Улы һәм ҡыҙы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй федерацияһының 1-се класлы дәүләт юстиция советнигы (2007).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2007).
* Суд приставтары федераль хеҙмәтенең почетлы хеҙмәткәре.
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (2009).
«Анатолий Кони», «Рәсәй Юстиция министрлығының 200 йыллығы хөрмәтенә», «Суд приставтары федераль хеҙмәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн», «Суд приставтарының федераль хеҙмәтенә 10 йыл», III, II һәм I дәрәжә «Хеҙмәт өсөн», «Ҡаҙаныш өсөн», «Фиҙаҡәрлек өсөн» миҙалдары, шулай уҡ исемле хәрби ҡорал менән бүләкләнгән.
* Салауат Юлаев ордены (2022).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Черкаскүл мәҙәниәте

**Черкаскүл мәҙәниәте** — бронза быуатының археологик мәҙәниәте. Көньяҡ Урал һәм Көнбайыш Себер территорияһында урынлашҡан. Күл исеме Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы Черкаскүл атамаһына бәйле. К. В. Сальников тарафынан 1964 йылда билдәләнгән. Уғыр ата-бабаларына бәйле булыуы ихтимал.

## Генетик бәйләнештәре
Свердлов өлкәһенең төньяғындараҡ урынлашҡан Аят мәҙәниәте нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Андрон мәҙәниәте менән күршеләш була, ананьин мәҙәниәте һәм межов мәҙәниәте барлыҡҡа килеүгә йоғонто яһай.

## Археологик Һәйкәлдәр
* Ингал үҙәне

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Косарев М. Ф. Бронзовый век Западной Сибири . — М.: Наука, 1981. — 282 с.
* *Котельникова И. А.* К вопросу о генезисе фёдоровской и черкаскульской культур (по материалам погребального обряда) // Вестник археологии, антропологии и этнографии (издание ИПОС СО РАН), 2001, № 3.
* *Матвеев А. В.* Новые данные о системе жизнеобеспечения черкаскульского населения Приисетья  // Вестник археологии, антропологии и этнографии (издание ИПОС СО РАН), 1999, № 2.
* *Обыденнов М. Ф., Шорин А. Ф.* Археологические культуры бронзового века древних угров (черкаскульская и межовская культуры). Екатеринбург, 1995.
Арыҫланов Ибраһим Ғариф улы

**Арыҫланов Ибраһим Ғариф улы**-педагог,Ишембай ҡалаһында 3-се һанлы башҡорт мәктәбенең (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) беренсе директоры була (1935—1937). Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. 

## Биографияһы
1911 йылда тыуған. Педагог. Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлаған.Бөйөк Ватан һуғышына ҡәҙәр Ишембай ҡалаһында 3-се һанлы башҡорт мәктәбенең (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) беренсе директоры була (1935—1937). Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.

## 3-сө башҡорт мәктәбендә

1935-се йылда Стәрлетамаҡ районы мәғариф бүлегенә ҡараған Ишембай ҡасабаһындағы рус мәктәбендә 7 класҡа тиклем башҡорт һәм татар кластары асыла. Нефтселәр ҡасабаһы йылдам үҫә, уҡыусылар һаны тиҙ арта бара. Яҡын тирәләге башҡорт ауылдарынан килгән балаларҙы, ҡасаба эшселәренең балаларын уҡытыр өсөн яңы башҡорт мәктәбен төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

3-сө башҡорт мәктәбенең тәүге директоры итеп Ибраһим Ғариф улы Арыҫланов тәғәйенләнә.

1937 йылда дүрт ай эсендә мәктәптең яңы бинаһы төҙөлә, 1 сентябрҙән әҙер булған кластарҙа балаларҙы уҡыта башлайҙар.

1937 йыл илебеҙ тарихында иң ауыр осорҙарҙың береһе. Директор Арыҫлановты яҡшы эшләгәне өсөн маҡтап, райондың етәкселеге бүләкләп тора. Тик оҙаҡламай И. Арыҫланов та сәйәси репрессиялар шауҡымына эләгә. Уны граждандар һуғышы ваҡытында аҡтар яғында хеҙмәт иткән кешене эшкә алғаны, уҡытыу- тәрбиә эшендә, коллектив менән етәкселектәге етешһеҙлектәр өсөн тигән һылтау табып, вазифаһынан бушаталар.

1941 йылда һуғыш башланғансы, Ибраһим Ғариф улы ошо уҡ мәктәптә математика фәненән уҡыта.

Фронтҡа 1941 йылда китә. 5-се һауа десанты бригадаһында һуғыша, өс тапҡыр ҡаты яралана. Һуңғы тапҡыр ҡаты йәрәхәтләнгәс, Арыҫлановты тылға, госпиталгә оҙаталар. 2606-сы госпиталдә, үҙе уҡытҡан мәктәптә, яралы директор ятҡанын белгән уҡытыусылар менән балалар бик ныҡ шатлана. Арыҫланов һаулығы буйынса башҡаса фронтҡа ебәрелмәй.

## Һуғыштан һуң эшмәкәрлеге
Һуғыштан һуң ул 1952 йылда Татарстанға, Әлмәт ҡалаһына күсеп китә. 1971 йылда пенсияға сыҡҡансы «Татспецстрой» тресының 2-се төҙөлөш-монтаж идаралығында прораб булып эшләй.

## Бүләктәре
«Ҡыҙыл йондоҙ» ордены, « Германияны еңгән өсөн», « 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан Һуғышында Германияны еңеүгә 20 йыл» миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Һылтанмалар
* brgi.ucoz.ru/index/arslanov_i_g/0-45
* brgi.narod.ru/history.html
* brgi.ucoz.ru/index/istorija_gimnazii/0-25
* voshod-news.ru/news/raion/print: page,1,1792-istoriya-bogataya-i-slavnaya.html
Сәхипова Земфира Ғизетдин ҡыҙы

**Сәхипова Земфира Ғизетдин ҡыҙы** (13 апрель 1940 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир. Педагогия фәндәре кандидаты. РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.

## Биографияһы
Земфира Ғизетдин ҡыҙы Сәхипова 1940 йылдың 13 апрелендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Ермолаевка ауылында тыуған.

Һуғыш алдынан атаһын эш буйынса Ишембай ҡалаһының Смаҡай ҡасабаһына күсерәләр. Ишембай ҡалаһының 14-се (Смаҡай) башланғыс мәктәбен,3-сө башҡорт урта мәктәбен (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатын) 1957 йылда тамамлай.

1963 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлағас, Әхмәр ауылында рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1966—1972 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтында уҡыта.

## Ғилми эшмәкәрлеге
1972 йылдан Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалы ғилми хеҙмәткәре, 2006-2015 йылдарҙа Мәғарифты үҫтереүҙең федераль институтының әйҙәүсе белгесе (Мәскәү).

Милли мәктәптәрҙә рус теле уҡытыу методикаһы, милли мәктәптәр өсөн рус теле дәреслектәре авторы. Һуңғы йылдарҙа сит илдән Рәсәйгә килеүсе иммигранттар өсөн рус теле буйынса уҡыу әсбаптары яҙа. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Башҡортостан өсөн 10 фән кандидаты әҙерләп, фән юлына сығарған. Уның педагогия буйынса ғилми хеҙмәттәре мәғариф өсөн мөһим әсбаптарҙан һанала.

## Ғилми хеҙмәттәре
* › Education › Multicultural Education Речевое общение в многоязычной семье. Front Cover. Земфира Гизетдиновна Сахипова. Китап, 1998 — Education — 142 pages.
* Сахипова З. Г. Литературное чтение. Учебник для детей мигрантов и переселенцев. 1 кл. Издательство «Просвещение».  
* Сахипова З. Г., Орлова Т. Н., Бабурин А. В. Литературное чтение. Учебник для детей мигрантов и переселенцев. 2 кл. Издательство «Просвещение».  
* Сахипова З. Г., Орлова Т. Н., Бабурин А. В. Литературное чтение. Учебник для детей мигрантов и переселенцев. 3 кл. Издательство «Просвещение».  
* Сахипова З. Г., Орлова Т. Н., Бабурин А. В. Литературное чтение. Учебник для детей мигрантов и переселенцев. 4 кл. Издательство «Просвещение».

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
«Күп милләтле Мәскәү» яҙыусылар ойошмаһының рәйесе вазифаһында Земфира Ғизетдин ҡыҙы Мәскәүҙә йәшәүсе башҡорттарҙы берләштереү өсөн бихисап эш башҡара.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше педагогия фәндәре докторы профессор Нәзир Экба менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән. Ҡыҙы Зарема Экба- филология фәндәре кандидаты. 1997 йылда «Башҡорт телендә ғәрәп һәм фарсы теленән ингән һүҙҙәр» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған (специальность 10.02.06 «Тюркские языки»). 1997 йылдан башлап, Рәсәй Фәндәр академияһында Урал-алтай телдәре бүлегендә эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Читаем детям. Земфира Сахипова, Абдулла Асадуллин, Сабилля …
* https://www.ozon.ru › … › Дошкольное обучение › Развитие речи. Чтение
Башҡортостандың яратҡан рәссамдары

**«Башҡортостандың яратҡан рәссамдары»**  — Башҡортостан рәссамдары ижадын бөтә Рәсәйгә һәм сит илдәргә танытыу ниәтенән үткәрелгән бөтә Рәсәй асыҡ интернет-конкурсы.
Конкурстың маҡсаты – Башҡортостанда йәшәгән, һәм уларҙың ижады аша Башҡортостанды ситтә танытҡан, рәссамдарға халыҡ баһаһын биреү, сит төбәктәрҙә йәшәүселәр өсөн республиканың нәфис образын булдырыу. 
## Үҙенсәлектәре
* Иң яҡшы рәсемдәрҙе сайтҡа инеүселәр онлайн режимында тауыш биреү юлы менән һайлай.. 
* Бынан тыш ижади яҡтан һәр эште танылған эксперттар баһалай.

## Проект тураһында
Башҡортостан рәссамдарына халыҡ баһаһы биреү башланды. Галереяла 800-ҙән артыҡ картина урын алған, 170 рассам ҡатнаша, сайтҡа инеүселәр һаны 200 меңдән артып киткән, тип билдәләй  АиФ  гәзите. Проектты тормошҡа ошырыуға республиканың күп кенә предприятиелары булышлыҡ итә. Приздар конкурста ҡатнашыусыларға ғына түгел, әүҙем тауыш биреүселәр өсөн дә ҡаралған. Тауыш биреүселәргә «Арсенал» музыкаль инструменттар магазины гитара, бер нисә ресторан бушлай ашарға саҡырыу ҡағыҙы, «Ультра» кинотеатры киносеансҡа билет, медицина клинакаһы медицина тикшереүенә саҡырыу ҡағыҙы, парашют спорт клубы парашют менән һикереүгә саҡырыу ҡағыҙы вәғәҙә итә.{0}[13]{/0}} (1936)

Конкурс нәтижәләре буйынса иң күп тауыш йыйған 50 рәссам тураһында китап сығарыласаҡ, тип хәбәр итте конкурстың координаторы яҡташтар тураһында китаптар сығарыуса Наил Мәхмүтов.  
### Проектҡа баһалама
Ғаязов Әлфис Суфиян улы, Башҡортостандың мәғариф министры (2011—2015), педагогика фәндәре докторы (1996), профессор (1997), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы:

Рәмил Бәҙәмшин, Өфөлә һәм Башҡортостанда бард концерттарын һәм фестивалдәрен ойоштороусы:

Рәсих Әхмәтвәлиев, Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (2010),  1992 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы, Maison des Artistes, France ағзаһы (2002): .

## Cығанаҡтар
*   «Вся Уфа» телеканалында кисә
*  БСТ каналында яңылыҡтар
*  РБК (телеканал), программа «Дело»&nbsp;— Картинная «раскрутка»

## Иҫкәрмәләр
Чемберджи Николай Карпович

**Чемберджи́ Николай Карпович** (24 август 1903 йыл — 22 апрель 1948 йыл) — СССР композиторы. Тәүге башҡорт операһы «Ҡарлуғас»тың авторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944). Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1946).

## Биографияһы
Николай Карпович Чемберджи́ 1903 йылдың 24 авгусында Царское Селола (хәҙерге Пушкин ҡалаһы) тыуған. Атаһы — Карп Владимирович Чемберджи Император Ғали йәнәптәренең лейб-табибы булып хеҙмәт итә. Карл Владимировичтың ҡатыны композитор А. А. Спендиаровтың ҡыҙ ҡәрҙәше Валентина Афанасьевна була.

Малайға ике йәш булғанда әсәһе Валентина Степановна мәрхүм була. Шунан һуң атаһы улын Ҡырымға мәрхүмә ҡатынының композитор туғаны Александр Афанасьевич Спендиаровтың ғаиләһенә оҙата. 1917 йылда Николай Чемберджи Мәскәүгә китә, унда тәүҙә тапёр булып йөрөй, шунан Мәскәү консерваторияһына инә һәм А. Н. Александровтың композиция класын тамамлай. Үҙәк эшсе йәштәр театрының («ТРАМ») дирижёры була.

Чемберджи ПРОКОЛЛ (Мәскәү консерваторияһы студенттарының производство коллективы) ағзаһы була. Күмәк башҡарыу өсөн йырҙар, марштар яҙа. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Өфөлә тәүге башҡорт операһы «Ҡарлуғас»ты ижад итә. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Н. К. Чемберджи — ҙур симфоник оркестр өсөн күп һанлы әҫәрҙәр авторы, улар араһында — «Тажик сюитаһы», «Молдаван сюитаһы», «Әрмәнстан» симфонияһы, «Сон Дрёмович» балеты. Чемберджиҙы А. В. Нежданова башҡарыуындағы «Улыбка» тигән йыры бик популяр була.

Н. К. Чемберджи йәмәғәт эшмәкәрлегенә күп ваҡытын бүлә, СССР Музыка фондын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша, СССР Композиторҙар союзында яуаплы вазифалар биләй.

Н. К. Чемберджи 1948 йылдың 22 апрелендә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.

Ҡатыны — пианист һәм композитор Зара Александровна Левина; ҡыҙы — филолог Валентина Чемберджи.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — 3-сө ҡыллы квартет өсөн
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Г. Поляновский* Н. К. Чемберджи. М.—Л., 1947 — 48 с.;
* *Г. Поляновский* Третий струнный квартет Н. К. Чемберджи;
* *Г. Поляновский* Живое наследие композитора. — МЖ,1963, № 17;
* *Чемберджи В. Н.* В доме музыка жила. — М.: Аграф, 2002.
Башҡортостан митрополияһы

** Башҡортостан митрополияһы** () — Башҡортостан Республикаһы территорияһында Мәскәү патриархатының Урыҫ православие сиркәүе составындағы митрополия. Изге Синод тарафынан 2011 йылдың 27 декабрҙә булдырылған.

Митрополия Рәсәй Православие Сиркәүе епархия идаралығының яңынан төҙөлә башлаған өс баҫҡыслы структураһы ойошторолоуына ярашлы булдырылды. Митрополия тарихи ғәмәлдә булған Өфө һәм Стәрлетамаҡ епархияларына алмашҡа төҙөлдө. 

## Епархиялар

### Бөрө епархияһы
2017 йылдың 29 июлендә Рәсәй Православие Сиркәүе Изге Синоды ҡарарына ярашлы Өфө, Салауат һәм Нефтекама епархиялары составынан бүленеп сыҡты.

Территорияһы:Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Учалы ҡалалары; Әбйәлил, Архангел, Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Бөрйән, Йылайыр, Иглин, Ҡараиҙел, Мишкә, Нуриман, Учалы, Хайбулла райондары.

### Нефтекама епархияһы
Территорияһы: Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй, Дүртөйлө, Туймазы, Яңаыул ҡалалары; Асҡын, Баҡалы, Балтас, Бәләбәй, Балаҡатай, Благовар, Бүздәк, Борай, Дыуан, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Илеш,Ҡалтасы, Ҡыйғы, Краснокама, Мәсетле, Салауат, Тәтешле, Туймазы, Саҡмағош, Шаран һәм Яңауыл райондары.

### Салауат епархияһы
Территорияһы: Башҡортостан Республикаһының Ишембай, Мәләүез ҡалалары; Әлшәй, Ауырғазы, Бишбүләк, Дәүләкән, Ейәнсура, Ишембай, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Кушнаренко, Көйөргәҙе, Мәләүез, Миәкә, Стәрлебаш, Фёдоровка һәм Шишмә райондары.

### Өфө епархияһы
Территорияһы: Башҡортостан Республикаһының Благовещен, Стәрлетамаҡ, Өфө ҡалалары; Благовещен, Ғафури, Стәрлетамаҡ һәм Өфө райондары.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостанда дин
* Список православных храмов Башкортостана
* Собор Уфимских святых

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкортостанская митрополия
* о Башкортостанской митрополии
Бөрө епархияһы

**Бөрө епархияһы** () — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Архангел, Баймаҡ, Белорет, Бөрө, Бөрйән, Йылайыр, Иглин, Ҡариҙел, Мишкә, Нуриман, Учалы, Хәйбулла райондары административ сиктәрендә ойошторолған Урыҫ православие сиркәүенең епархияһы. Башҡортостан митрополияһы составына инә.

## Тарихы
1922 йылдың ноябрендә епископ Андрей (Ухтомский) митрополит Агафангелдың (Преображенский) 1922 йылдың 18 июнендәге мөрәжәғәтнамәһенә таянып, Өфө епархияһының ваҡытлы автономияһын иғлан ҡылған һәм уның менән үҙидара итеү өсөн айырым өлөштәре менән викар епископтарға бер нисә хиротонийҙар башҡарған (шул иҫәптән Трофимды (Якобчук) Бөрө епископы итеп ҡуйған), артабан Мәскәү һәм бөтә Рәсәй Патриархы Тихон быны раҫлай.

1932 йылдан һуң кафедра алмашынмай. Бөрө епископы титулын шулай уҡ епископ Вениамин (Троицк) йөрөткән, ул митрополит Сергий (Страгородский) менән аралашыуҙан ситтә торған.

Викариатлыҡ 2011 йылдың 27 июлендә Изге Синод ҡарарына ярашлы тергеҙелә. 2012 йылдың 16 мартынан һуң алмашынмай.

2017 йылдың 29 июлендә Нефтекама, Салауат һәм Өфө епархияларынан бүленеп сыға һәм үҙаллы епархия булараҡ тергеҙелә. Башҡортостан митрополияһына индерелә.

## Архиерейҙар
; Өфө епархияһының Бөрө викариатлығы
* Трофим (Якобчук) (17 ноябрь 1922—1923 йылдың 11 авгусы)
* Серафим (Трофимов) (1926 1 июнь — декабрь 1928)
* Николай (Субботин) (27 сентябрь 2011 — 2012 йылдың 16 марты)

; Бөрө епархияһы
* *[[Никон (Васюков)]]* (29 июль 2017 — 21 август 2017) (в/у)
* Илия (Казанцев) (21 август 2017 — 5 июль 2018)
* *[[Никон (Васюков)]]* (9 июляь 2018 — 2 декабрь 2018) (в/у)
* Спиридон (Морозов) ( 2 декабрҙән 2018)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бөрө викариатство сайтында «'''Ағас''' Рус православие энциклопедияһы»
Бродская Валентина Егоровна

** Бродская Валентина Егоровна ** (14 июль 1939 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995). Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016).

## Биографияһы
Валентина Егоровна Бродская 1939 йылдың 14 июлендә Смоленск өлкәһенең Демидов районы Михайловка ауылында тыуған.

1968 йылда Ташкент университетын тамамлағандан һуң Петропавловск-Камчатский, Ташкент һәм Фирғәнә ҡалалары театрҙарында эшләй.

1972 йылдан башлап Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театрында эшләй.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Королева "Снежная королева", Е. Л. Шварц; дебют, Ю. Ахунбабаев исемендәге Республика йәш тамашасылар театры (Ташкент), 1966], Полина («Солдатская вдова», Н. П. Анкилов), Мария («Родительский день», Н. В. Коляда), Дарья Семеновна («Любовь от нежного сердца», В. А. Соллогубтың «Беда от нежного сердца» пьесаһы буйынса), Надежда («Любовь и голуби», В. П. Гуркин), Софья Ивановна («Пока она умирала», Н. М. Птушкина), Лисандра («Табор», З. Станку), Медея (Ж. Ануйҙың шул уҡ исемдәге трагедияһы), Василиса Мелентьева («Шестая жена Ивана Грозного», А. Н. Островский).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1985)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* Рәсәй Федерацияһы Театр эшмәкәрҙәре союзының К. С. Станиславский исемендәге алтын миҙалы (2014)
* Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016)

## Һылтанмалар
*  
* http://rusdramteatr.ru/truppa/artistyi-teatra/brodskaya-valentina-egorovna.html 
* http://sterlitamakdt.narod.ru/art_brodskaya.html
Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы

**Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы** (5 ғинуар 1934 йыл) — театр актёры. 1987 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007), Башҡорт АССР-ының (1989) һәм Татарстан Республикаһының (2001) халыҡ артисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019). Нуриман районының һәм Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2021).

## Биографияһы
Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы Сираева 1934 йылдың 5 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Иҫке Исай ауылында тыуған.

1952 йылда Өфө дәүләт театр-художество училищеһын (Х. Бухарский курсы) тамамлай.

Училищены тамамлағас, 1953 йылға тиклем Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй, шунан 1960—1963 йылдарҙа — Салауат башҡорт дәүләт драма театры артисы, 1964 йылдан Башҡорт дәүләт академия драма театрында, 1989 йылдан  — Өфө йәш тамашасылар театрында, 1993 йылдан — Өфө «Нур» татар дәүләт театрында.

Сәүиә Сираева — комик һәм үткер характерлы ролдәр актёр.

Режиссер булараҡ, ул «Нур» театрында Сәйфи Ҡудаштың «Урман әкиәте» спектаклен ҡуя (1999).

«Ай ҡыҙы» телевизион фильмында (2001-02; «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы) Мәрйәм ролендә төшә.

1987 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.

2021 йылдың апрелендә сәхнә оҫтаһына «Өфө ҡалаһының почетлы гражданы» исеме бирелде.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Йыһан («Башмағым»), Сабира («Ҡыҙ урлау» — «Похищение девушки», Мостай Кәрим), Сәимә (Аманулла, «Йөнлө мөғжизә») , Гөлниса («Рәйсә» Н. Асанбаев; дебют, 1960, Салауат башҡорт драма театры), Гөлирә («Аманатҡа хыянат», Ф. В . Богданов), Таифа («Өс аршын ер» А. М. Гилязов), Разия («Яңғыҙ ҡатын», Т. Ғ. Миңнуллин), Сихырсы (Н. М. Ғиматдинованың шул уҡ исемле әҫәре буйынса), Сәйҙә («Үлтер мине, күгәрсенем!», Г. Несин).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены (2019)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2000)
* Нуриман районының почётлы гражданы.
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2021).

## Әҙәбиәт
* Г. Иксанова. Театр тураһында һәм уның тураһында ғына түгел: очерктар, интервью, рец. Өфө, 2006

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Сираева Сәүиә Ғимаҙислам ҡыҙы // Өфө дәүләт татар театры «Нур»
Вәлиева Финә Мансур ҡыҙы

**Вәлиева Финә Мансур ҡыҙы** (8 ғинуар 1969 йыл) — театр актёры. 1999 йылдан Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013).

## Биографияһы
Финә Мансур ҡыҙы Вәлиева 1969 йылдың 8 ғинуарында БАССР-ҙың Тәтешле районы Гәрәбаш ауылында тыуған.

1996 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетында актёрҙар бүлеген тамамлай.

Институт тамамлағандан һуң Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй, 2003 йылдан башлап — Өфө «Нур» татар дәүләт театрында эшләй.

## Ғаиләһе
Ире Илдар — «Нур» театры режиссеры.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
# Әминә — «Гөлбәҙәр», Ф. Бүләков,
# Сара — «Не уходи в ночь», А. Винокуров,
# Ғәлиәбаныу — «Ғәлиәбаныу», М. Фәйзи,
# Пансионат тәрбиәләнеүсеһе — «Йырсы ҡош», Р. Н. Гюнтекин,
# Маша — «Өс ҡыҙ туғандар, Йылдар үткәс…», А. П. Чехов, Л. М. Зайкаускас сәхнәләштереүендә,
# Гөлшаян — «Страсти-мордасти», М. Әмир,
# Әсә — «Көршәксе сере», А. Кашфуллин,
# Фәниә-Фена — «Күңелдең көмөш ҡылдары» Д. Сәлихов,
# Минзилә — «Намыҫһыҙ апай», А. Иҙелбаев,
# Ямал — «Кейәү», Х. Ибраһимов,
# Нурия — «Бер көн дачала…», Э. Йәһүҙин
# Юлбикә — «Ҡатын түгел, ә шайтан», Д. Сәлихов,
# Нәғимә — «Банкрот», Ғ. Камал Хәҙис.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2003)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы — Вәлиева Финә Мансур ҡыҙы 

## Һылтанмалар
* Яҙмыш ролдәрҙе шулай бүлде 
* Өфө дәүләт татар театры «Нур»
Ҡушаева Таңһылыу Хафиз ҡыҙы

**Ҡушаева Таңһылыу (Динә) Хафиз ҡыҙы** (5 апрель 1925 йыл — 17 август 1996 йыл) — башҡорт совет балет артисы, педагог, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1956). Уны шулай уҡ **Динә** тип тә белгәндәр һәм ҡәберендә уның ике исеме лә ҡуйылған 

Балеринаның бейеүҙе башҡарыу оҫталығы теүәл академиклыҡ менән айырылып тора, еңел һәм көслө һикереүе бейеүҙе үҙенсәлекле итә.

## Биографияһы

Таңһылыу Хафиз ҡыҙы Ҡушаева 1925 йылдың 5 апрелендә дәүләт эшмәкәре Хафиз Ҡушаев менән ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре Рабиға Ҡушаева ғаиләһендә Ленинградта тыуған. 1937 йылда атаһы һәм әсәһе сәйәси золом ҡорбаны була.

Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Ленинград хореография училищеһында (хәҙер А. Я. Ваганова исемендәге рус балеты академияһы) уҡый, һуғыш йылдарында улар Пермгә эвакуацияна. 1945 йылда училищены тамамлағас, Н. А. Камкова һәм А. Я. Вагановала белем ала. 1945—1965 йылдарҙа Пермь опера һәм балет театры солисткаһы була. Борис Машковтың «Бэла» һәм «Грушенька» балеттарында төп ролдәрҙе тәүге башҡарыусы. Ҡушаеваның башҡа партиялары — Зарема («Баҡсаһарай фонтаны»), Тао-Хоа һәм Хрусталь («Ҡыҙыл мәк»), Китри («Дон Кихот»), Эсмеральда («Эсмеральда»), Джульетта («Ромео һәм Джульетта»), Лиза («Файҙаһыҙ һаҡлыҡ»), Флоренция, хазиналар Феяһы («Йоҡлаусы һылыуҡай»), Никия һәм Гамзатти («Баядерка»), Жизель («Жизель»).

1946—1975 йылдарҙа Пермь хореография училищеһында классик бейеү дәрестәренән уҡыта. Таңһылыу Ҡушаеваға «20 быуат Пермь балетының күренекле эшмәкәре» исеме бирелә. (2000).

1989 йылдың 25 ғинуарынан Пермь ҡалаһындағы персональ пенсионерҙар йорт-интернатында йәшәй, 1996 йылдың 17 авгусында вафат була.Ул Пермь ҡалаһында Төньяҡ зыяратта ерләнгән 

«Пермь крайы дәүләт архивында» Т. Х. Ҡушаеваға ҡағылышлы документтар һаҡлана.
Ҡушаевтарҙың бик күп туғандары Күҙәш ауылында (Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) төпләнгән. Улар оҙаҡ йылдар Таңһылыу менән Ирек Ҡушаевтарҙы эҙләй, Таңһылыу Ҡушаеваның балаларын эҙләп табалар, тик Ирек Ҡушаевтың яҙмышы һаман да асыҡланмай ҡала.

## Галерея

## Әҙәбиәт
* Балет: энциклопедия. // Ю. Н. Григорович. — М.: Советская энциклопедия, 1981.
* Театральная энциклопедия. М., 1964. 3-сө сығарылыш.
* *Субботин Е. П.* Выдающиеся деятели Пермского балета ХХ столетия / Е. П. Субботин, М. И. Серов. Пермь, 2000.
*Суриц Е. Всё о балете: слов.-справ. М.; Л., 1966. С. 239.; 
*Миронов С. А. Кушаева, Танслу Хафизовна // Театр. энцикл. М., 1964. Т. 3. Стб. 351; 
*Гинц С. Концерт хореографического училища // Звезда. 1943. 11 апр.; 
*Земскова Н. По ту сторону рампы // Звезда. 1996. 19 янв.; 
*Никольский Э. Блистательны, полувоздушны…: [о балеринах Перм. театра оперы и балета Т. Кушаевой и М. Подкиной] // Театрал. жизнь. 1959. № 16. С. 21-22.;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кушаева Танслу Хафизовна
* Кушаева Танслу Хафизовна
Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы

**Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы** (2 февраль 1960 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Башлеспром» йәмғиәтенең директорҙар Советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры 2005

## Биографияһы
Хәләф Хәлфетдин улы Ишморатов 1960 йылдың 2 февралендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Уҫман ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған.

1971—1976 йылдарҙа Ишембай ҡалаһы 2-се интернат-мәктәбендә (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатында) урта белем ала. 
1976—1981 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультеты студенты, йәмәғәтсе.

1982—1985 йылдарҙа — Баймаҡ районында «Йылайыр» совхоз-техникумы уҡытыусыһы.

1985—1990 йылдарҙа- ВЛКСМ-дың Баймаҡ райкомының икенсе, беренсе секретары.

1990—1994 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире, секретары. 1994 йылда — хужалыҡ эшендә.

1994—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры.

1995—2005 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының премьер-министры урынбаҫары. Социаль мәсьәләләр, мәҙәниәт өлкәһендәге эштәр өсөн яуаплы була, ошо йылдарҙа мәҙәниәт өлкәһендәге яңырыу процессында әүҙем ҡатнаша. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры, Милли йәштәр театры, Өфө «Нур» татар дәүләт театры төҙөлөшө менән етәкселек итә.

2005 йылдан — «Башкирская лесопромышленная компания» ААЙ-ның күҙәтеү советы рәйесе, артабан ЛХК «Башлеспром» ААЙ-ның директорҙар Советы рәйесе.

Тарих фәндәре кандидаты (2005).

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы.
* Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* «Берҙәм Рәсәй» фирҡәһе ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

## Ғаиләһе
Ҡатыны Гүзәл менән өс ҡыҙ, бер малай тәрбиәләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия — Ишмуратов Халяф Халфитдинович
* Ишмуратов Халяф Халфитдинович
* Подробная информация Ишмуратов Халяф Халфитдинович 
* Ишмуратов Халяф Халфитдинович — Государственное Собрание …
* Ишмуратов Халяф Халфитдинович — Справочно-информационный …
personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=958128
* https://lib.sale/istoriya-rossii/ishmuratov-halyaf-halfitdinovich-73380.html
* viperson.ru/people/ishmuratov-halyaf-halfitdinovich
* Роль институтов власти в развитии художественной культуры …
cheloveknauka.com › Исторические науки › Отечественная история
Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы

**Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы** (26 октябрь 1932 йыл — 20 февраль 2010 йыл) — башҡорт журналисы. 1959—1979 йылдарҙа «Башҡортостан пионеры» гәзите мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.

«Ҡыҙыл флагтар менән осланған тау», «Мәңгелек ут», «Үткән ғүмер иҫтәлектәре», «Йөҙ башы, ауыл, ҡала — Ишембай», «Кем тиран-диктатор һәм кем мөртәт», «Беҙ — ленинсылар» китаптары авторы.

## Биографияһы
* 1947—1953 — Стәрлетамаҡ, 2-се балалар йорто мәктәбе (интернаты). Яҡуповтың 2009 йылда сыҡҡан «Беҙ — ленинсылар» китабы — Ленин исемендәге етем балалар өсөн 1924 йылда асылған тәүге башҡорт мәктәбе тураһында;
* БДУ- ның филология факультеты.

Башҡортостан радиоһының Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай буйынса хәбәрсеһе; «Башҡортостан пионеры» гәзитенең баш мөхәррире, БАССР -ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының фән бүлеге мөдире, «Ватандаш» журналының яуаплы секретары.

## Ғаиләһе
Ҡатынын иртә юғалтҡандан һуң, ике улын һәм ҡыҙын яңғыҙы тәрбиәләп үҫтерә.
Улы Ғәлим (3.09.1972, Өфө) — журналист, дәүләт эшмәкәре, 2020 йылдың 4 мартынан Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты етәксеһе.

## Баһалама
Яҡташы Сахиулла Нәсибулла улы Ишембаев: «Миңлеғәле Яҡупов бик бөхтә, изге күңелле тынғыһыҙ кеше булып иҫтә ҡалған. Ул бер ҡасан да Ишембай ауылы тураһында онотмай, һәр ваҡыт яҡташтарының тормошо менән ҡыҙыҡһына һәм ауылдың барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше, Ишембай ҡалаһы, Ишембай Аҡбирҙин нәҫлҫн тарихын һаҡлау буйынса күп эшләне. Йыш ҡына тыуған яғына ҡайтып, яҡташтары менән аралашты. Айырыуса ул Ишембай ҡалаһына 2005 йылда тыуған ҡалаһы тураһында китап әҙерләгән мәлдә йыш килде. Шул саҡта мин уның менән танышып, осрашыуҙарҙа оҙатып йөрөнөм. ихтирамлы һөйләшә, һәр кемгә хөрмәт менән ҡарай ине».

## Библиография
* Миңлеғәле Яҡупов. Үткән ғүмер иҫтәлектәре: [Хикәйә, очерк] / Миңлеғәле Яҡупов. Өфө: Башҡортостан 1993. 157,[1] ил. 21 см
* Миңлеғәле Яҡупов. Ишембай: йөҙ башы, ауыл, ҡала: Ишимбаевтар, Аҡбирҙиндар, Әйүповтар, Вилдановтар, Исхаҡовтар, Мостафиндар, Мөхәмәтғәлиевтар, Мөхәмәтйәновтар, Сәлимйәновтар, Хәлиловтар, Яҡуповтар. Өфө: Башҡортостан 2005. 126-се б. 22 см

## Әҙәбиәт
* Кагиров Р. Зал славы: Глава третья: «На середине песни недопетой» — Минигалей Яҡупов / Р. Кагиров // Подметки+.-2010.-10 март.-. 5 — се б.

## Иҫкәрмәләр
Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы

**Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы** (28 август 1947 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).

## Биографияһы
Асия Вәфир ҡыҙы Смаҡова (ҡыҙ фамилияһы Ғәббәсова) 1947 йылдың 28 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Латип ауылында тыуған.
Ишембай ҡалаһында 1-се һигеҙ йыллыҡ интернат-мәктәбенән һуң 2-се интернат-мәктәбендә уҡый. Музыка уҡытыусыһы Ғәлиә Дауыт ҡыҙы Рәшитова (Таңһылыу Рәшитованың һеңлеһе) ҡыҙҙың йыр-моңға һәләтен күреп, уға айырым иғтибар бүлә. Асия Вәфир ҡыҙы мәктәп хорында һәм йыр анамблендә солист була.

1966—1970 йылдарҙа Өфө музыка училищеһында уҡый, ошо осорҙа буласаҡ тормош иптәше билдәле эстрада йырсыһы Илфаҡ Смаҡов менән таныша.

1975 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.

## Ижады
1969 йылдан Башҡортостан хор капеллаһы солисы, Башҡорт дәүләт филармонияһы педагог-репетиторы, 1980-се йылдарҙа тормош иптәше Илфаҡ Смаҡов менән бергә сығыш яһай башлайҙар. Был үҙенсәлекле дуэт тыңлаусылар, тамашасылар күңелендә йылы хәтирәләр ҡалдыра. Йырсылар моңло тауыштары, матур ҡиәфәттәре, сәхәнәлә үҙ-үҙен тотоштары менән айырылып тора. Улар репертуар һайлауға ла бик етди ҡарай.

1998—2010 йылдарҙа — Айҙар Ғәлимовтың «Айҙар» театр-студияһы йырсы-солисы.

Асия Смаҡованың матур тембрлы тауышын тамашасылар һәр саҡ көтөп ала. Репертуарында башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары, композиторҙар ижад иткән әҫәрҙәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995).

## Ғаиләһе
Тормош иптәше — Илфаҡ Смаҡов (1940—1993), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы. Ҡыҙҙары — Айһылыу.

## Йырсы ваҡытлы матбуғатта
* Гөлфиә Юнысова. “Ғүмеремде ҡабат башлап булһа, ҡайтыр инем үҫмер сағыма...” «Башҡортостан» гәзите, 2017, 3 октябрь.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы — Башҡорт энциклопедияһы 
* Энциклопедия Башкирии: Смаков Ильфак Музипович
* Ильфак Смаков  на сайте Башкирской государственной филармонии имени Хусаина Ахметова
* Певцы, музыканты, педагоги по вокалу и музыке — Башкирская …
башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/…/18335-pevtsy-i-muzykanty
* Беҙҙең кумирҙар «Йәшлек» гәзите. www.ye02.ru › Новости › Мәҙәниәт
Салауат епархияһы

**Салауат епархияһы** — Башҡортостан Республикаһының Ишембай, Күмертау, Мәләүез, Салауат һәм Сибай ҡалалары, шулай уҡ Әбйәлил, Әлшәй, Ауырғазы, Баймаҡ, Бишбүләк, Бөрйән, Дәүләкән, Ейәнсура, Йылайыр, Ишембай, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Кушнаренко, Көйөргәҙе, Мәләүез, Миәкә, Стәрлебаш, Федоровка, Хәйбулла һәм Шишмә райондары административ сиктәрендә ойошторолған Урыҫ православие сиркәүенең епархияһы. Башҡортостан митрополияһы составына инә.

## Тарихы
Урыҫ православие сиркәүе Изге Синодының 2011 йылдың 27 декабрҙәге ҡарарына ярашлы Өфө епархияһынан ҡайһы бер өлөштәре айырып алыу юлы менән ойошторолған. Рәсми рәүештә Башҡортостан митрополияһы составына индерелгән.

Хәҙерге ваҡытта епархияла иҫәптә 86 приход, 23 сиркәү-мәхәллә мәктәбе, "Димитрий Донской " православие хәрби-патриотик спорт клубы.

## Епископтар
* *Никон (Васюков)* (27 декабрь 2011 — 16 март 2012)в/и, Өфө митрополиты
* Николай (Субботин) (2012 йылдың 16 мартынан)

## Благочинийҙар
* Ауырғазы — иерей Алексий Колчин
* Бишбүләк — иерей Димитрий Шилкин
* Йылайыр — иерей Димитрий Краснухин
* Ишембай — митрофор протоиерейы Сергий Семенов. Изге Троица храмы, Богородица-Ҡаҙан ғибәҙәтханаһы, Михаил-Архангел храмы, Космо-Дамиан ғибәҙәтханаһы, Богородица-Табын храмы, Изге Никола храмы
* Күмертау — протоиерей Сергий Ветров
* Кушнаренко — протоиерей Евгений Ачилов
* Мәләүез — протоиерей Вдадимир Семавин 
* Монастырь — иеромонах Григорий (Чувилин)
* Прибельск — протоиерей Андрей Кулемза
* Раевка — протоиерей Петр Форманюк
* Сибай — митрофор протоиерейы Владимир Мещанинов
* Шишмә — протоиерей Владимир Жданов

## Епархияһылағы ваҡиғалар
Салауат һәм Кумертау Преоосвященный епископы фатиханы ярашлы 2012 йылдың май айында Салауатта православие дини музыка Пасха фестиваль — концерт үтте. Фестивалдә Ишембай ҡалаһынан Изге Троица храмы хоры һәм Салауат ҡалаһынан Дмитрий Донской сиркәүе хоры ҡатнаштылар. Улар менән бер сәхнәлә Ишембай, Салауат һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларынан донъяуи хорҙары сығыш яһанылар.

## Салауат епархияһы ғибәҙәтханалары фотогалереяһы

Файл: Orthodox church in Ishimbay.jpg|Свято-Троицкий храм в г. Ишимбае 
Файл: Verhotor1.jpg |Казанский храм с.Верхотор
Файл: Safranovo2.jpg|Никольский храм с.Шафраново
Файл: Tolbazi.jpg|храм иконы Божией Матери "Нечаянная Радость" п.Толбазы
Файл: Pokrovsky monastery in Dedovo 2012 2.jpg|Покровский храм Покровского монастыря в Дедово
Файл: Pokrovsky monastery in Dedovo 2012 25.jpg|В Покровском храме Покровского монастыря в Дедово 


## Монастырҙар
* Марфа-Мария монастыры (ҡатын-ҡыҙҙар; Ира ауылы, Көйөргәҙе районы)
* Покровка монастыры (ир-ат; Федоровка районы, Дедово ауылы)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Салауат епархияһының рәсми сайтынан
* Салауат епархияһы // Патриархия. Ba