open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әл-Бәййинә сүрәһе

**Әл-Бәййинәһ сүрәһе** (, *Асыҡ күрһәтеү *) — Ҡөрьән Кәримдең 98-се сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 8 аяттан тора.

## Ғәрәпсәһе
سورة «البينة» 98

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

1 لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ 

2 رَسُولٌ مِّنَ اللَّهِ يَتْلُو صُحُفًا مُّطَهَّرَةً

3 فِيهَا كُتُبٌ قَيِّمَةٌ

4 وَمَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءتْهُمُ الْبَيِّنَةُوَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاء وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ 

5وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أُوْلَئِكَ 

6هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ

7 إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ جَزَاؤُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَّضِيَ 

8اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ

## Транскрипцияһы
1. Ләм йәкүни-лләҙиинә кәфәруу мин әһлил-китәәби үәл-мүшрикиинә мүңфәкиинә хәттәә тәьтийәһүмүл-бәййинәһ.

2. Расүүлүм минә-ллаһи йәтлүү сухүфәм-мүтаһһараһ

3. Фииһә күтүбүң ҡаййимәһ

4.Үә мәә тәфәрраҡа-лләҙинә үүтүл-китәәбә илләә мим-бәғди мәә джәә'әтһүмүл-бәййинәһ.

5. Үә мәә үмируу илләә лийәғбүдүү-ллаһа мухлисыииинә ләһү-ддинә хүнәфәә'ә үә йүҡиҡиимү-ссаләтә үә-йүьтүү-ззәкәәтә үә ҙәәликә диинүл-ҡаййимәһ.

6. Иннә-лләҙиинә кәфәруу мин әһлил-китәәби үәл-мүшрикиинә фиинәәри джәһәннәмә хаалидиинә фииһәә үүләә'икә һүм шәрруль-бәриййәһ.

7. Иннә-лләҙиинә әәмәнүү үә ғәмилүү-ссалихәәти үүләә'икә һүм хайруль-бәриййәһ.

8 Джәзәә'үһүм ғиңдә раббиһим джәннәәтү ғәдниң тәджрии миң тәхтиһәл-әнһәәру хаалидиинә фииһәә әбәдәр-радыийә-ллаһу ғәнһүм үә радуу ғәнһү ҙәәликә лимән хашиә раббәһ.

## Мәғәнәһе

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!

1. Китап бирелгәндәрҙән һәм мөшриктәрҙән булған кафырҙар уларға асыҡ аят килгәнгә тиклем [аҙашыуҙан] айырылманылар,

2. сафланған китап төргәктәрен уҡыусы Аллаһтың рәсүле [килгәнгә тиклем].

3. Уларҙың эстәлеге — хаҡ яҙыуҙар.

4. Һәм китап бирелгән кешеләр тик уларға асыҡ аят килгәндән һуң ғына айырылдылар.

5. Уларға, хәнифтәр булып, Уның алдында дингә ихлас булып, Аллаһҡа ғына ғибәҙәт ҡылырға, һәм намаҙ уҡырға, һәм зәкәт түләргә бойоролдо. Ошо -- тоғро дин.

6. Иман килтермәгән китап эйәләре һәм мөшриктәр, ысынлап та, тамуҡ утында. Улар унда мәңге ҡалыр. Улар — мәхлүктәрҙең иң аламаһы.

7. Һәм, ысынлап та, иман килтергән һәм изге эштәр эшләгән кешеләр -- былар мәхлүктәрҙең иң яҡшылары.

8. Уларға Раббылары ҡаршыһындағы бүләк — аҫтында йылғалар ағып торған Ғәден баҡсалары, унда мәңге тороу өсөн. Аллаһ уларҙан ҡәнәғәт, һәм улар Унан ҡәнәғәт. Ошо — үҙ Раббыһынан ҡурҡҡандарға.

## Һылтанмалар

http://www.falaq.ru/quran/arab/98

## Әҙәбиәт

* Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
* Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004

## Иҫкәрмәләр
Әз-Зәлзәлә сүрәһе

**Әз-Зәлзәләһ сүрәһе** (; *Ер тетрәү*) — Ҡөрьән Кәримдең 99 сүрәһе. Мәҙинәлә ингән сүрә, 8 аяттан тора.

## Ғәрәпсә

إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا

أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا

وَقَالَ الْإِنسَانُ مَا لَهَا

يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا

بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا

يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِّيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ

فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ
  
وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ

## Транскрипцияһы
БисмиЛләһи-ррәхмани-ррәхим!

1. Иҙәә зүлзиләтил-арду зилзәәләһәә.

2. Үә ахраджатил-арду әҫҡааләһәә.

3. Үә ҡааләл-иңсәәнү мәә ләһәә.

4. Йәүмә'иҙиң түхәддиҫү ахбәәрәһәә.

5. Биьәннә раббәкә әүхәә ләһәә.

6. Йәүмәьиҙии-йәсдүрү-ннәәсү әштәәтәл-лийүрау әғмәәләһүм

7. Фәмәй-йәғмәл миҫҡаалә ҙәрратин хәйрай-йәраһ.

8. Үә-мәй-йәғмәл миҫҡаалә ҙәрратиң шәррай-йәраһ

## Мәғәнәһе

Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!

1. Ер үҙ тетрәүе менән тетрәгәс,

2. һәм Ер үҙенең йөктәрен атып сығарғас,

3. һәм кеше: «Ни булды уға?» — тип әйткәс,

4. ул көндө ул [Ер] үҙенең хәбәрҙәрен һөйләр,

5. сөнки Раббың уға үәхи ҡылыр.

6. Ул көндө кешеләр үҙҙәренең ҡылған ғәмәлдәрен күреү өсөн төркөм-төркөм булып сығыр.

7. Бер кеше туҙан ауырлығы саҡлы ғына изгелек эшләгән булһа ла, уны [әжерен] күрер.

8. Һәм бер кеше туҙан ауырлығы саҡлы ғына боҙоҡлоҡ эшләгән булһа ла, уны [ғазабын] күрер.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим — башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // — Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007, 609 бит.
* Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар — Ҡазан, 2004

## Һылтанмалар
http://www.falaq.ru/quran/arab/99
Әл-Ғәләҡ сүрәһе

**Әл-Ғәләҡ сүрәһе** (, *Уҡмашҡан ҡан *) — Ҡөрьән Кәримдең 96-сы сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 19 аяттан тора.

## Ғәрәпсәһе

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

1 اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ

2 خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ

3  اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَم

4  الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَ

5 عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْل

6 كَلَّا إِنَّ الْإِنسَانَ لَيَطْغَى

7  أَن رَّآهُ اسْتَغْنَى

8  إِنَّ إِلَى رَبِّكَ الرُّجْعَى

9 أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهَى

10  عَبْدًا إِذَا صَلَّى

11 أَرَأَيْتَ إِن كَانَ عَلَى الْهُدَى

12 أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوَى

13 أَرَأَيْتَ إِن كَذَّبَ وَتَوَلَّى

14  أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى

15 كَلَّا لَئِن لَّمْ يَنتَهِ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَ

16  نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ خَاطِئَ

17  فَلْيَدْعُ نَادِيَ

18 سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ

19 كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ

## Транскрипцияһы
1. Иҡраь бисми раббикә-лләҙии халәҡ.

2. Халәҡәл-иңсәәнә мин ғәләҡ

3. Иҡраь үә раббүкәл-әкрам.

4. Әлләҙии ғәлләмә бил-ҡаләм.

5.Ғәлләмәл-иңсәәнә мәә ләм йәғләм.

6. Кәлләә иннәл-иңсәәнә ләйатғаа.

7. Әрраә'әһүс-тәғнәә.

8. Иннә иләә раббикә-рруджғәә.

9. Ә ра'әйтә-лләҙии йәнһәә.

10. Ғәбдән иҙәә салләә.

11. Ә ра'әйтә иң кәәнә ғәләл-һүдәә.

12. Әү әмәра биттәҡүәә.

13. Ә ра'әйтә иң кәҙҙәбә үә тәүәлләә.

14. Ә ләм йәғләм би'әннә-ллаһа йәраа.

15. Кәлләә лә'илләм йәңтәһи ләнәсфәғәм биннәәсыийәһ.

16. Нәәсыийәтиң кәәҙибәтин хаатыи'әһ.

17. Фәлйәдғү нәәдийәһ

18. Сәнәдғү-ззәбәнийәһ.

19. Кәллә ләә түтыиғһү үәсджүд үәҡтәриб

## Мәғәнәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!

1. Һине барлыҡҡа килтергән Раббыңдың исеменә уҡы.

2. Кешене Ул уҡмашҡан ҡандан яратты,

3. уҡы, һинең Раббың иң йомарт,

4. Ул ҡәләм менән өйрәтте.

5. Ул кешегә белмәгән нәмәне өйрәтте.

6. Юҡ һәм юҡ! Кеше, ысынлап та, буйһонмай,

7. сөнки үҙен бойондороҡһоҙ тип уйлай.

8. Ысынлап та, ҡайтыу Раббыңа бит.

9. Күрҙеңме һин тыйған кешене,

10. намаҙ уҡыусы ҡолға?

11. Күрҙеңме һин, тура юлда булдымы ул?

12. Йәки ул тәҡүәлекте бойорҙомо?

13. Һин уның ялғанда ғәйепләгәнен һәм боролоп киткәнен күрҙеңме?

14. Алланың күрә икәнен белмәнеме ни ул?

15. Юҡ һәм юҡ! Әгәр ул туҡталмаһа, Беҙ уны маңлай сәсенән эләктерәсәкбеҙ,

16. ялған һәм гонаһлы маңлай сәсенән.

17. Әйҙә, үҙ яҡлыларын саҡырһын,

18. һәм Беҙ һаҡсылар саҡырырбыҙ.

19. Юҡ һәм юҡ! Уға баш эймә! Сәждә ҡыл һәм [Беҙгә] яҡынай!

## Һылтанмалар

http://www.falaq.ru/quran/arab/96

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
* Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004

## Иҫкәрмәләр
Әл-Ҡадр сүрәһе

**Әл-Ҡадр сүрәһе** (, *Ҡөҙрәт *) — Ҡөрьән Кәримдең 97-се сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 5 аяттан тора.

## Ғәрәпсәһе

سورة «القدر» 97

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ1

2. وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْر

3.لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْر

4. تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ

5. سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْر

## Транскрипцияһы
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!

1. Иннәә әңзәлнәәһү фии ләйләтил-ҡадр

2. Үә мәә әдраакә мәә ләйләтүл-ҡадр.

3. Ләйләтүл-ҡадри хайрум-мин әлфи шәһр.

4. Тәнәззәлүл-мәләә'икәтүү үә-рруухү фииһәә би'иҙни раббиһим миң күлли әмр.

5. Сәләәмүн һийә хәттәә матләғил-фәджр.

## Мәғәнәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!

1. Ысынлап та, Беҙ уны [Ҡөрьәнде] ҡөҙрәт төнөндә Күктән төшөрҙөк.

2. Ҡәҙер төнөнөң нимә икәнен һиңә нимә белдерер?

3. Ҡәҙер төнө ул мең айҙан да изгерәк бит.

4. Ул төндө Раббыларының рөхсәтенән төрлө бойороҡтар менән Күктән фәрештәләр һәм рух төшә.

5. Ул — таң атҡанға тиклем тыныслыҡ.

## Һылтанмалар

http://www.falaq.ru/quran/arab/97

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
* Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004

## Иҫкәрмәләр
Сочи

**Со́чи** — Краснодар крайындағы ҡала. Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан. Рәсәйҙең һәм Европаның иң ҙур шифахана-ҡалаһы.

Сочиҙа 360 мең кеше йәшәй, Көньяк федераль округы ҡалалары араһында Дондағы Ростов, Волгоград, Краснодар һәм Әстрәхәндан һуң 5-се, Рәсәй Федерацияһы буйынса 49-сы урында. Ҡара диңгеҙ буйында урынлашҡан ҡалалар араһында ла шулай уҡ 5-се урында тора, унан алда Одесса, Самсун, Трабзон һәм Севастополь килә.

Сочи 4 районға бүленә:
* Үҙәк
* Хоста
* Адлер
* Лазарев

## Климаты

**Максимальная и минимальная среднемесячная температура**

## Иҡтисад
Сочи иҡтисады нигеҙендә саүҙа (59 %), төҙөлөш (15%), курорт һәм туризм (11%),сәнәғәт (10,6%) секторҙары тора . 
Ҡалала донъяла танылыу тапҡан ҡунаҡхана селтәре эшләй (Swissotel, Rezidor, Hyatt, Accor, Marriott, Rixos)..
Сочиҙа күп ҡунаҡханалар һәм шифаханалар бар. Ҡалала шулай уҡ эшләй:
* Ит комбинаты
* Балыҡ консервалары комбинаты
* Адлер ҡошсолоҡ фабрикаһы
* Форель балығын етештереү комбинаты
* Диңгеҙ яны ҡошсолоҡ фабрикаһы
* Дагомыс сәй фабрикаһы
* Лазарев кораблдәр төҙөү верфы
* Сочи ремонт-механик заводы
* Сочиморстрой
* Икмәк комбинаттары (Сочи, Адлер, Дагомыс)
Сочи эргәһендә цитрус, сәй, фейхоа, мушмулла, киви үҫтерәләр.

Ҡалала Адлер ТЭС-ы һәм Сочи ТЭС-ы эшләй.

## Фән һәм мәғариф
* Сочи дәүләт университеты
* Рәсәй Халыҡтар дуҫлығы университының филиалы
* Рәсәй фәндәр академияһының Сочи ғилми-тикшеренеү үҙәге (НИЦ РАН)
* Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ғилми-тикшереү үҙәге
* Рәсәй Тәбиғи ресурстар министрлығының урман ғилми-тикшеренеү үҙәге
* Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһының ғилми-тикшеренеү үҙәге
* Курортология һәм реабилитация ғилми-тикшеренеү үҙәге

## Ҡаланың дуҫлыҡ бәйләнештәре

### Сочи ҡалаһында вәкиллектәр
* Башҡортостан (бөтөрөлгән)
*  Чечен Республикаһы 2011 йылдан
*  Әрмәнстан
*  Италия

### Төрлө ҡалалар менән бәйләнештәр
* 2017 йылдың мартында Сочи менән Өфө араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды. Был үҙ-ара файҙалы проекттар әҙерләүгә, иҡтисадтың өҫтөнлөклө тармаҡтарын, инвестиция һәм инновация эшмәкәрлеге өлкәһендә ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү буйынса тәжрибә алмашыуға булышлыҡ итәсәк. Шулай уҡ килешеү бәләкәй эшҡыуарлыҡ үҫешенә, мәҙәниәт һәм йәштәр сәйәсәте өлкәһендәге бәйләнештәрҙе нығытыуға һәм үҫтереүгә ярҙам итәсәк.

## Карталар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сочи ҡалаһының рәсми сайты
* Сочи Фотоһүрәттәр
* Сочи ҡалаһы тарихы музейы 
* Сочи художество музейы 
* Сочи ойошмаһы белешмә
Башҡортостан Республикаһы Башлығы

**Башҡортостан Республикаһы Президенты**, 2015 йылдың 1 ғинуарынан **Башҡортостан Республикаһы Башлығы** — Башҡортостан Республикаһының иң юғары вазифалы кешеһе. 

Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рәсәй Президенты, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы һәм  Дәүләт Думаһы, Рәсәй Хөкүмәте, башҡа федераль дәүләт власы органдары, Рәсәй Федерацияһы субъекттарының дәүләт власы органдары, Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы органдары, урындағы үҙидара органдары, йәмәғәт берләшмәләре, башҡа ойошмалар һәм вазифалы кешеләр менән мөнәсәбәттәрҙә, шул иҫәптән халыҡ-ара һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр алып барғанда, Башҡортостан Республикаһы исеменән сығыш яһай.

Башҡортостан Республикаһы Башлығы бер үк вакытта Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе лә булырға мөмкин.

Башҡортостан Башлығы коммерция һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмалар менән идара итә аласаҡ.

## Президент ҡарамағындағы ойошмалар, консультатив һәм кәңәш органдары
* Йәмәғәт контроле буйынса совет
* Башҡортостан Республикаһы Президентының Эштәр менән идаралығы
* Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы
* Республика Советы
* Президент Советы
* Урындағы үҙидара буйынса совет
* Башҡортостан Республикаһының коррупцияға ҡаршы комиссияһы
* Башҡортостан Республикаһының террорсылыҡҡа ҡаршы комиссияһы
* Башҡортостан Республикаһының наркотиктарға ҡаршы комиссияһы

## Башҡортостан Республикаһы Президенттары
* Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы — Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты, 1993 йылдың 12 декабренән 2010 йылдың 15 июленә тиклем.
* Хәмитов Рөстәм Зәки улы — Башҡортостан Республикаһының икенсе Президенты, 2010 йылдың 19 июленән 2015 йылдың 1 ғинуарына тиклем.

## Башҡортостан Республикаһы Башлыҡтары
* Хәмитов Рөстәм Зәки улы — Башҡортостан Республикаһының беренсе Башлығы, 2015 йылдың 1 ғинуарынан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһы Президенты рәсми сайты 
* 
*
Ғисмәтуллин Абдулла Төхвәтулла улы

**Ғисмәтуллин Абдулла (Ғабдулла) Төхфәтулла улы** (14 март 1883 йыл — 10 июнь 1938 йыл) — ғалим, совет дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан халыҡ мәғәрифы комиссары, Башҡорт АССР-ының Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.

## Биографияһы
1883 йылда Ҡаҙағстандың Ҡостанай ҡалаһында тыуған. Атаһы башҡорт, әсәһе ҡырғыҙ милләтенән. Атаһы яғынан олотаһы, ата-әсәһе мәғрифәтселәр.

Биш йыллыҡ мосолман мәктәбен, ике йыллыҡ дәүләт мәктәбен, дүрт йыллыҡ юридик факультетты тамамлаған. Башҡорт, татар, рус, ғәрәп, төрөк, һарт телдәрен яҡшы белгән.

## Хеҙмәт юлы
1917 йылдан һуң Абдулла Төхфәтулла улының эшмәкәрлеге большевиктарҙың идара ойошмалыр менән бәйле икәне, 1920 йылдан РКП (б) ағзаһы булыуы билдәле. Совет Рәсәйе хөкүмәтенең Халыҡ мәғәрифы комиссариатында музыка бүлеге мөдире, Төркөстан-Башҡорт дивизияһында журналист, Шәреҡ институты ректоры, Милләт эштәре буйынса Халыҡ комиссариатының ғилми хеҙмәткәре. Һуңғы урында Иосиф Сталин бергә эшләгән.

1924 йылдан Ғисмәтуллин Башҡорт АССР-ы Госпланы рәйесе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. 1926—1928 йылдарҙа Халыҡ мәғәрифе буйынса Халыҡ комиссары. 1929 йылдың йәйенән Башҡорт АССР-ының Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Башҡортостанда 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙы ойоштороусы.

Сәйәси ҡорбандар исемлегендә «Башпищепром»дың бүлек етәксеһе итеп күрһәтелгән, әммә архивтағы шәхси анкеталар буйынса был мәғлүмәт раҫланмай.

## Сәйәси репрессия ҡорбаны
1937 йылдың 27 февралендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Пленумы репрессияларҙы киң күләмдә башлап ебәрәргә фатиха биреүсе ҡарар ҡабул итә. Ғисмәтуллин, беренсе ҡулға алыныусылар исемлегендә булып, 28 февраль — 1 март төнөндә ҡулға алына.

1938 йылдың 10 июнендә 58-се статья буйынса юғары язаға хөкөм ителә һәм шул уҡ көндә атыла. «Харбинда (Ҡытай) урынлашҡан аҡ эмигранттар милли үҙәге менән бәйләнештә булыуҙа», «сит ил разведкаларын шпион материалдары менән тәьмин итеүҙә», «контрреволюцион милли ойошма ағзаһы булыҙә» ғәйепләнә.

1957 йылдың 22 авгусында СССР Юғары судының хәрби коллегияһы тарафынан 1938 йылғы нахаҡ ҡарар ғәмәлдән сығарыла.

## Ғәиләһе
Ҡатыны Зәйнәб биш йылға хөкөм ителә. Ҡыҙы Нәиләнең, улы Надирҙың яҙмышы билдәһеҙ.

## Әҙәбиәт
* 50 лет Советской государственной статистике /Информационный бюллетень № 3 (9). — Уфа, 1968. — 127 с.
* Архив Управления ФСБ РФ по РБ, материалы из архивного уголовного дела Д. № В-3880.
* Государственный архив общественных организаций Республики Башкортостан. Ф. 365. Оп.20. Д.75.
* Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Т. 2. — Уфа: Китап, 1999. — 528 c.
* Красовицкая Т. Ю. Модернизация России: Нац.-культ. политика 20-х гг. / РАН. Ин-т рос. истории. — М., 1998. — 414 с.
* Статистика Республики Башкортостан. Исторический сборник. — Уфа: Государственный комитет Республики Башкортостан по статистике, 2003. — 152 с.
* Хайрутдинов А. Г. Наследие Муса Джаруллаха Бигиева. Сборник документов и материалов. Ч.1. — Казань: Иман, 2000. 71 с. — Интернет ресурс
* Энциклопедия Татарстана. Гисматуллин Абдулла Тухфатуллович.

## Һылтанмалар
* 
* http://vatandash.ru/index.php?article=1860
Фузеев Борис Дмитриевич

**Фузеев Борис Дмитриевич** (26 март 1923 йыл — 21 сентябрь 1997 йыл) — рәссәм, скульптор. БАССР-ҙың халыҡ рәссәмы (1974). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Борис Дмитриевич Фузеев 1923 йылдың 26 мартында хәҙерге Ырымбур өлкәһе Абдулла ҡалаһында тыуған. 

## Ижади эшмәкәрлеге

## Күргәҙмәләре

## Маҡтаулы исемдәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1969)
* БАССР-ҙың халыҡ рәссәмы (1974)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Борис Фузеев — художник, выразивший лицо своей эпохи (К 90-летию со дня рождения выдающегося скульптора)
Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы

**Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы** (26 март 1888 йыл — 2 ғинуар 1956 йыл) — композитор һәм дирижёр, башҡорт профессиональ музыка сәнғәтенә нигеҙ һалыусы. Беренсе башҡорт операһы авторы. «Почёт Билдәһе» ордены (1955) кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). БАССР Композиторҙар союзының беренсе рәйесе (1940—1948).

## Биографияһы
Мәсәлим Мөшәрәп улы Вәлиев 1888 йылдың 26 мартында Ырымбур губернаһы үҙәге Ырымбур ҡалаһында тыуған. Бала сағында атаһынан скрипкала уйнарға өйрәнә. 1914—1917 йылдарҙа урындағы татар мосолман хәйриә йәмғиәтенең музыка мәктәбендә уҡый.
1917—1930 йылдарҙа өҙөклөк менән Ырымбурҙа йәшәй, йыр дәресе уҡытыусыһы була, ә 1920—1921 йылдарҙа Көнсығыш музыка мәктәбендә скрипка һәм хор класында уҡыта.

1919—1920 йылдарҙа — Ырымбурҙа Төркөстан фронтының сәйәси бүлеге оркестры капельмейстеры.

1921—1922 йылдарҙа оркестр менән етәкселек итә һәм Стәрлетамаҡта Башҡорт драма театрында скрипкасы булып хеҙмәт итә. 1922 йылда Сәйфи Кудашевтың драма төркөмө спектаклдәрен музыкаль яҡтан биҙәй.

1930—1931 йылдарҙа Ҡаҙанда драма театры оркестрында скрипкасы була.

1932 йылдан алып вафатына тиклем Өфөлә йәшәй, музыка бүлеге менән етәкселек итә һәм Башҡорт драма театрында оркестр дирижеры була.

## Ижади эшмәкәрлеге
Мәсәлим Вәлиев беренсе башҡорт профессиональ хор, симфоник һәм опера музыкаһы авторы.

Улар араһында иң билдәлеләре — «Һаҡмар» («Айһылыу», Н. И. Пейко менән авторлыҡта, тәүге тапҡыр 1941 йылда ҡуйыла) һәм «Шәүрә» (Баязит Бикбай либреттоһы буйынса, тәүге тапҡыр 1946 йылда ҡуйыла) опералары, «Башҡорт увертюраһы» (1940) һәм «Легенда» (1948) симфониялары, «Салауат» (1945) һәм «Бейеү» (1952) сюиталары, ҡыллы квартет (1954), фортепиано, скрипки һәм виолончель өсөн пьесалар.

Вәлеев «Ҡара йөҙҙәр» (Мәжит Ғафури), «Салауат» (Баязит Бикбай) әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған драма спектаклдәренә көйҙәр яҙа.

Шулай уҡ ул башҡорт һәм татар шағирҙары шиғырҙарына 50-нан ашыу хор һәм йырҙар авторы. Улар араһында иң популярҙары — «Гөлдәр баҡсаһында» (Мәжит Ғафури һүҙҙәре) «Аҡ ҡайын» (Әхмәт Йәрикәй һүҙҙәре), «Матур Өфө ҡалаhы» Ҡадир Даян), «Fәлимә йыры» Ғәйнан Әмири) һәм башҡа йырҙар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1955)

## Һылтанмалар
* 
* Масалим Валеев — основоположник башкирской профессиональной музыки (К 125-летию со дня рождения композитора)
Геодезия

**Геоде́зия** ( — ерҙе бүлеү,  — ер һәм  — бүлеү) — киңлекте үлсәү тураһында фәне.
**Геоде́зия** — төҙөлөш эштәрҙен алмаштырғыһыҙ бүлеге. Геодезия менән йортттар һәм биналар проекттары ҡағыҙҙан донъяға миллимметр үткерлеғе менән күсерелә, материалдар күләме һисаплана, конструкцияларҙын геометрия параметрҙары дөрөҫлөғө тикшерелә. Рәсәйҙә геодезистарҙы әҙерләгән махсус уҡыу йорттар бар (Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты, Себер геодезия академияғы, Мәскәү геодезия колледжы).

## Геодезияның төп бурыстары
Геодезияла «бик оҙаҡ» һәм «киләһе йылға» маҡсаттар айырыла.

**бик оҙаҡ: **
* Ерҙен гравитация ҡыры, ҙурлығы табыу
* берҙәм координаталар системаһын төҙөү (һәр дәүләткә түгел, ә бөтә Ер шарына берҙәм булған)
* Ерҙен тектоникаһын өйрәнеү

Рәсәйҙә **киләһе йылға ** маҡсаттар:
* дәүләт һәм локаль кадастрҙар төҙөү: ер, күсемһеҙ мөлкәт дәүләт кадастры, һыу кадастры, урман һәм ҡала кадастры һәм башҡа;
* РФ-ң ситлекте демаркация һәм топограф-геодезия делимитацияһы (табыуы);
* электрон карталар төҙөү өлкәлә ҡәғиҙәләләр сығартыу
* электрон картлар һәм геоинформацион системалар төҙөү
* координаталарҙы спутник ысулдары менән табыу тураһында дәүләт программаны төҙөү

## Геодезия бүлектәре

* Топография — ерҙе һүрәтләү тураһында фән
* Гидрография — һыу киңлеғе тураһында фән
* Инженер геодезия (ҡулланма геодезия) — геодезия эштәр һәм ысулдар инженер бурыстарҙа ҡулланыу. Төҙөлөштә ҡулланыла.
* Космос геодезия (спутник геодезия) — Ерҙен яһалма спутниктар йөрөшөн ҡарау, Ер шарының ҙурлыҡтары табыу өсөн
* Юғары геодезияһы —астрономогеодезия селтәр төҙөү һәм юғары үткер үлсәүҙәр алып барыу өсөн ысулдарҙы таба
* Аэрофотогеодезия — аэрофотосъемка һүрәттәр буйынса карталар төҙөү
* Геодезия гравиметрияһы — Ер шары буйынса ерҙен ауырлыҡ көсө үҙгәреүҙе табыу
* Маркшейдер эше — тау сәнәғәтте хеҙмәтләндерғән геодезия бүлеге
* Кадастр — списогы, реестр. Мәҫәлән ерҙе ҡулланыусылар списогы (һалымдар алыу өсөн).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* География
* Картография

## Һылтанмалар

* Башҡорт энциклопедияһында мәкәлә 
* [[Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты]ның рәсми сайты] 
* Себер геодезия академияһының рәсми сайты
* геодезия тураһында сайт 
* геодезия нигеҙҙәре
*  Nikon тахеометр менән ҡулланыу тураһында видеояҙма
Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы

**Иҫәнбирҙин Ғиззетдин Сабит улы** (8 июль 1888 йыл — 1968 йыл) — яҙыусы.

## Биографияһы
Ғиззетдин Сабит улы Иҫәнбирҙин 1888 йылдың 8 июлендә Саҡмағош районы Аблай ауылында тыуған. Ауылдары мәҙрәсәһендә башланғыс белем ала. 1910 йылда Өфө ҡалаһындағы Ғәлиә мәҙрәсәһендә уҡып сыға. Һәм уҡытыусы булып эшләй башлай. 1915 йылдан 1917 йылғаса Асҡар ауылында төбәк китапхана мөдире була. 20—30-сы йылдарҙа уҡытыусы булып эшен дауам итә. Шул уҡ осорҙа Үзбәкстандаҡы Андижан АГРО пединститутында ситтән тороп белем ала, К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында ла уҡый. 1943—1957 йылдарҙа мәктәптә эшләй.

Беренсе китабы 1914 йылда баҫыла.

1968 йылда 80 йәшендә вафат була.

## Китаптары
* «Ғиззетдин Иҫәнбирҙин шиғырҙары», шиғырҙар. — Өфө, Шәреҡ нәшриәте, 1914.
Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы

**Ғәли Хоҙаяров** (төп исеме **Хоҙаяров Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы**; 20 сентябрь 1891 йыл — 9 март 1966 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа Өфөлә сыҡҡан «Шәреҡ ярлылары» гәзите мөхәррире; 1924—1932 йылдарҙа Ҡазандағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинаты директоры, Татар АССР-ы Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, Ауыл хужалығы кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, Татарстан мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Ғәләүетдин Ғәйнетдин улы Хоҙаяров (икенсе мәғлүмәттәр буйынса Ҡоҙаяров) 1891 йылдың 20 сентябрендә   Аблай ауылында тыуған. Йәштән үк тормош ауырлыҡтарын татый. Башланғыс белемде Сембер губернаһындағы Иҫке Тимешкә ауылы мәҙрәсәһендә ала. 1907 йылда Өфөгә килә, «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға керә. Шәкерттәр болаһында ҡатнашып, унан ҡыуыла. Ауылдарҙа балалар уҡыта.

Октябрь социалистик революцияһынан һуң Коммунистар партияһына инә. 
1919—1920 йылдарҙа Өфөлә нәшер ителгән «Шәреҡ ярлылары» гәзитендә мөхәррир булып эшләй. 

1921 йылдан Ҡазанда эшләй. Дөйөм мәғлүмәттәр буйынса, 1924—1932 йылдарҙа бындағы «Спартак» күн аяҡ кейеме комбинатында директор, Татар АССР-ы Халыҡ Хужалығы Советы Рәйесе урынбаҫары, Ауыл хужалығы кооперацияһы союзы рәйесе, Татар педагогия институты ректоры, ТАССР мәғариф халыҡ комиссары, Ҡазан совет төҙөлөшө институты директоры була.

1932 йылда «Советтарға ҡаршы пропаганда алып барыу»ҙа ғәйепләнеп, өс йылға иректән мәхрүм ителә һәм язаны үтеү өсөнӘстерханға ебәрелә. Хөкөм ваҡытын тултырып, азатлыҡҡа сыҡҡандан һуң ошо ҡалала кәмәләр эшләү верфында хеҙмәт һала, шунан һуң Ҡазанға ҡайтып, элегерәк үҙе етәкләгән «Спартак» фабрикаһында эшләй.

1936 йылдың авгусында тағы ла ҡулға алына һәм ниндәйҙер яңы ғәйепләүҙәрһеҙ биш йылға Колыма лагерына оҙатыла. Был срокты тултырғандан һуң, спецпоселенец булараҡ, Ҡаҙағстан биләмәләрендә йәшәй. Унда тәүге әҙерҙәрҙә төрлө эштәрҙә йөрөй, һуңыраҡ башланғыс мәктәптә уҡытыусы була. 

1956 йылда реабилитациялана һәм Өфөгә йәшәргә ҡайта. 1966 йылдың 9 мартында вафат була.

## Ижади эшмәкәрлеге
«Ваҡыт» гәзитендә һәм «Шура» журналында 1910 йылда мәғәрифәтселек идеяларында яҙылған тәүге шиғырҙары  баҫыла. Әҫәрҙәрҙең лирик геройы  рухи һәм социаль азатлыҡҡа ынтыла. 

Тәүге китабы — «Башҡорт халҡына хитап» тип атала һәм 1910 йылда баҫылып сыға. «Күҙ йәштәрем» тигән икенсе китабы 1915 йылда донъя күрә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Насиров Шакир Ғиниәт улы

**Насиров Шакир Ғиниәт улы** (6 март 1913 йыл — 3 октябрь 1968 йыл) — яҙыусы, журналист, тәржемәсе. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1942). 

## Биографияһы
Шакир Ғиниәт улы Насиров 1913 йылдың 6 мартында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ибраһим ауылҒафури районының Ибраһим ауылында тыуған. Башланғыс белемде ауылдарында ала. 1929—1931 йылдарҙа Өфө сәнәғәт-иҡтисади техникумында уҡый. Артабан журналистика өлкәһендә эш башлай. «Башҡортостан» гәзитендә эшләй. 1935—1937 йылдарҙа әрме сафтарында була.

1942 йыл Быҙаулыҡ хәрби училищеһын тамамлай. Артабан Башҡорт атлы дивизияһында, фронт гәзитенең яуаплы сәркәтибе, полк агитаторы була. 1943 йылда яралана. 1946 йылда демоблизациялана. Ҡайтыу менән «Совет Башҡортостаны» гәзитендә яуаплы секретарь вазифаһына эшкә алына. Партия мәктәбе тамамлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (06.11.1945)
* Миҙалдар

## Китаптары
* Хикәйәләр. Өфө, 1955, 88 бит.
* Летучая мышь. Рассказы. Уфа, 1956, 90 бит.
* Туй алдынан. Хикәйәләр. Өфө, 1961, 176 бит.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1	
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.	
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.	
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.	

## Һылтанмалар
*
Лагос

**Ла́гос** (, ) — Нигерияның көньяҡ-көнбайышындағы порт ҡала, илдең иң ҙур ҡалаһы. 7 миллиондан артыҡ кешегә эйә (метрополияла 12 800 000) булып Лагос Африкалағы иң ҙур икенсе ҡала (Каирҙан һуң) тип иҫәпләнә.

## Тарихы
Йоруба, авори халыҡтарының торлағы булған ваөытта Лагосты Эко тип атағандар, бул һүҙ «ферма» йәки «лагерь» тигәнде аңлата.
1472 йылда португаль диңгеҙсеһе Руй де Секейра (Rui de Sequeira) килеп ултыра һәм был өлкәне Лагос тип атай, был «күл» тигәнде аңлата. 1704—1851 йылдарҙа Лагос колдар һатыу үҙеге була. 1841 йылда Оба Акитое тәхеткә килгәс ҡолдар менән һатыу итеүҙе тыя. Ҡолдар менән һатыу итеүселәр бунт күтәрәләр һәм королде бәреп төшөрәләр, тәхеткә ҡустыһы Оба Касоконы ултырталар.
Ҡыуылған Оба Акитоеға инглиздәр кире власҡа әйленеп ҡайтырға ярҙам итәләр. Ул 1851 йылда тәхеткә ултыра һәм ҡолдар менән һатыу итеүҙе тыя.

1861 йылда Лагос Британия колонияһы булараҡ аннексиялана. 1914 йылда протекторат баш ҡалаһы тип иғлан ителә.

### Лагос королдәре
(ҡарағыҙ: :en:Oba of Lagos)
* King Ado
* King Gabaro (1720—1730)
* Erelu Kuti(female)
* King Ologun Kutere
* King Adele (1806—1813), (1834—1836)
* King Eshinlokun (1836—1841)
* Oba Idewu Ojulari
* King Oluwole
* King Akintoye
* Oba Kosoko

## География и климат
Ҡала Атлантик океандың Бенин ҡултығындаҡа утрауҙарҙа урынлашҡан.
Лагос климаты — субэкваториаль. Марттан июльгә тиклем оҙайлы дымлы миҙгел, һуңынан августа ҡыҫҡа ваҡытлы ҡоро сезон, сентябрҙан октяргә тиклем ҡыҫҡа дымлы миҙгел, ноябрьҙан мартҡа тиклем ҡоро миҙгел (был миҙгелдә ҡыҫҡа ваҡытлы яуым-төшөм булып тора).

## Административ бүленеше һәм демография
Лагос айырым административ берәмек булып тормай, шуға күрә ҡала администрацияһы юҡ. Оло Лагос ҡала территорияһы Лагос штатына ингән 20 үҙидара биләмәһенең 16-һын үҙ эсенә ала. Лагос штаты 1967 йылдың 27 майында Нигерияны 12 штатҡа бүлеп административ реформа үткәргән ваҡытта барлыҡҡа килә.
Ошоғаса Лагос муниципалитеты Нигерияның хөкүмәте тарафынан идара ителә. Лагос муниципалитеты советы эшмәкәрлеге 1967 йылда туҡтатыла, уныү эшмәкәрлеге айырым территорияларға йөкмәтелә.
1970 йылдар башында нефть бумы осоронда Лагос демографик үҫеш кисерә. Экономик үҫеш ваҡытанда ауыл ерҙәренән халыҡ ҡалаға күсенә. Был ҡала халҡының артыуына килтерә, ҡала тирәләй эйәрсен ҡасабалар барлыҡҡа килә. Ҡала тирә яғындаға ҡасаба-ҡаласыҡтар «Оло Лагос» ҡалаһын барлыҡҡа килтерә.

## Ҡәрҙәш ҡалалар
*  Атланта
*  Брюссель
*  Бухарест
*  Котону
*  Тэгу
*  Монтего-Бей
*  Ньюкасл-апон-Тайн
*  Нюрнберг
*  Олимпия
*  Порт-оф-Спейн
*  Раанана
*  Рио-де-Жанейро
*  Сальседо
*  Зальцбург
*  Тайбэй
*  Тбилиси
*  Тулуза
*  Фукуока

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Лагос (штат)
* Лагос (Греция)

## Һылтанмалар
* Lagos State Government Official Site 
* Lagos Chamber of Commerce
* Lagos State House of Assembly 
* Lagos State Judiciary Board
* History
Суши

; ,  — традицион япон аштарының бер ризығы. Дөгө, диңгеҙ ризыҡтары һәм башҡа төрлө ризыҡтарҙан әҙерләнә. 1980 йылдарҙан донъяла танылыу яулай.

## Иҫкәрмәләр
Фудзияма

**Фудзияма, Фудзи тауы, Фудзисан** () — Японияның Хонсю утрауында урынлашҡан вулкан, Японияның иң бейек тауы. Бейеклеге — 3776 м. Японияның Хонсю утрауындағы янар вулкан, Токионан 90 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Һуңғы атылыуы 1707—1708 йылдарҙа булған.
Тау идеал конус һыҙатлы. Туризм төбәге һәм буддист синтоист күльты өсөн изге ғибәҙәт ҡылыу урыны булып иҫәпләнә.

Фудзи бер нисә быуат буйы япон сәнғәтендә билдәле тема булып тора.

Бөгөнгө көндә Фудзи түбәһендә Дзинзя синтоист ғибәҙәтханаһы, почта бүлексәһе һәм метеостанция урынлашҡан. Тау Фудзи-Хаконэ-Идзу милли паркы биләмәһендә урынлашҡан.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡаф тауы
## Иҫкәрмәләр
Фукусима (префектура)

**Фукусима** - Японияның Тохоку регионында урынлашҡан префектура. Үҙәге - Фукусима ҡалаһы.
## География
Префектура тауҙар менән өс регионға бүленгән  — Айдзу, Накадори һәм Хакадори. Айдзула урғылыусы Бандай вулканы (1819 м) булған таулы ландшафт, Накадори ауыл хужалығы ҡаҙаныштары менән дан тота, , ә Хамадори ике клан араһындағы оҙайлы һуғыш менән билдәле. 
## Административ-территориаль бәленеше
Фукусимала 13 ҡала һәм 13 өйәҙ  (31 ҡасаба һәм 15 ауыл).

### Ҡалалар
Префектура ҡалалары исемлеге:

2011 йылда атом электростанцияһындағы авариянан һуң Фокусима иң билдәле ҡала.

### Өйәҙҙәр
Ҡасабалар һәм ауылдар:

### 2011 йылдың 11 мартындағы ер тетрәү
Мияги префектураһы ярҙары буйында,  Токионан  373 километрах төньяҡ-көнсығышта 8,9 магнитудалы иң көслө ер тетрәүҙәрҙен береһе булды. 
Үҙәге 24 километр тәрәнлектә урынлашҡан. Беренсе һелкенеүҙән һуң 6,0 магнитудалы тағы бер нисә һелкенеү булды.
Япония властары АЭС районында ғәҙәттән тыш хәл режимы иғлан итте.
2011 йылдың 12 мартындағы АЭС-тағы шартлау нәтижәһендә блоктыҡ стена һәм түшәме емерелә. Япония хөкүмәте АЭС тирәләй эвакуациялау зонаһын 10 километрға киңәйтте.

## Символика
Префекткраның эмблемаһы һәм флагы 1968 йылдың 23 октябрендә ҡабул ителә.
Эмблема − хирагана , йәғни префектураның беренсе ижегенең стилләштерелгән символы.
Флаг – гәрәбә төҫөндәге фонда аҡ эмблема..

1955 йылда префектура сәскәһе итеп рододендрон сәскәһен һайлайҙар. Ағас – һоро ҡарама (28 сентябрь 1966), ҡош — япон себен турғайы (1965).

## Иҫкермеләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт
* 
*
Амурҙар

**Амурҙар** — башҡорт рок-төркөмө. Өфө студенты Янбаев Юлдаш, сығышы буйынса Баймаҡ районынан, бала саҡ хыялын тормошҡа аштырырға, рок-төркөм йыйырға үҙенә маҡсат ҡуя. Һәм күп тә ваҡыт үтмәй, 2010 йылдын аҙағында «Төньяҡ Амурҙары» исемле рок-төркөм Өфө ҡалаһында барлыҡҡа килә.

2010 йылда Баймаҡ яҡташтар берлеге үткәргән студенттарға бағышлау концертында беренсе сығыштары үтә.

* «Бәйләнештә» сайтындагы төркөм: http://vk.com/northamurs
* Рәсми сайт: http://north-amurs.ucoz.ru/

## Төркөмдөң составы

* Янбаев Юлдаш — Йырзар, вокал, гитара, аранжировка.
* Салихов Аяз — Соло гитара.
* Аралбаев Хәлил — Бас гитара.
* Таштимеров Тимур — Барабан.
Нагасаки (префектура)

**Нагасаки** - Японияның Кюсю утрауының көнбайыш яры буйында Һәм күп һанлы — Цусиме, Хирадосиме, Гото утрауҙарында урынлашҡан префектура. Префектура майҙаны 4105,47 км², халҡы — 1 407 904 кеше (1 октябрь 2012), халыҡ тығыҙлығы — 342,93 кеше/км². Үҙәге - Нагасаки ҡалаһы.

## Административ-территориаль бүленеше
Нагасаки префектураһында 13 ҡала һәм 4 өйәҙ (8 ҡасаба) урынлашҡан. 
### Ҡалалар
Префектура ҡалалары исемлеге:

### Өйәҙҙәр
Өйәҙҙәр буйынса ҡасабалар:

## Символика
Эмблема 1991 йылдың 1 апрелендә ҡабул ителә. Ул стилләштерелгән «N» хәрефенә оҡшаған, ә эмблеманың зәңгәр фоны диңгеҙ һәм һауаны символлаштыра. 
Префектураның флагы 1991 йылдың 30 авгусында раҫлана. 
Префектура сәскәһе итеп рододендрон (*[[Rhododendron kiusianum]]*, 1982) һәм камелия (1966) сәскәләре һайлана. Префектура ҡошо итеп 1966 йылда мандаринка ҡошо алына. 1966 йылда, шулай уҡ, префектураның хайуаны һәм ағасы һайлана — сыбар болан һәм борсаҡ емешле кипарис.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Точное время в Нагасаки
Иҫәнбаев Йомабай Мөтиғулла улы

**Иҫәнбаев Йомабай Мөтиғулла улы** (21 сентябрь 1891 йыл — 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет ҡурайсыһы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1991 - үлгәндән һуң).

Ҡурайҙа профессиональ уйнау сәнғәтенә нигеҙ һалыусы, башҡорт милли музыка ҡоралын Франция, Германия, Швеция, Бельгия һәм Голландия сәхнәләрендә танытҡан тәүге музыканттарҙың береһе.

## Биографияһы
Йомабай Мөтиғулла улы Иҫәнбаев 1891 йылдың 21 сентябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Исмәғил ауылында (хәҙерге Башҡортостандың  Үрге Смаҡ ауылында) тыуған.

1925 йылдан Вәлиулла Мортазин-Иманский ойошторған һәм етәкләгән *Башҡорт күсмә театрының* (Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының ул осорҙағы составында) ҡурайсыһы булып эшләй.

1929 йылда Хәйбулла районында «Һарыкүл» колхозын ойоштора һәм артабан уға етәкселек итә. 

1940 йылда, халыҡ дошманы тип иғлан ителгән Зәки Вәлиди менән бәйләнештә булғаны өсөн нахаҡҡа ғәйепләнеп, ҡулға алына. Омск ҡалаһында төрмәлә ултыра.

1942 йылда Бөйөк Ватан һуғышына ебәрелә. Курск-Орёл йүнәлешендәге алыштарҙа ҡатнаша. 1943 йылда Воронеж ҡалаһы янында батырҙарса һәләк була.

## Ижади эшмәкәрлеге

## Хәтер
* Хәйбулла районында Йомабай Иҫәнбаев музейы эшләй.
* Йомабай Иҫәнбаев исемендәге ҡурайсылар бәйгеһе ойошторола

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* 
*
Оита (префектура)

**Оита**() — — Японияның Кюсю регионында урынлашҡан префектура. Үҙәге - Оита ҡалаһы.
Префектура майҙаны 6339,74 км², халҡы — 1 185 901 кеше(1 сентябрь 2012), халыҡ тығыҙлығы — 187,06 кеше/км².
Борсаҡ емешле кипарис

**Кипарис борсаҡ емешле** () —  ырыуы  ғаиләһендәге үҫемлектәр төрө.

## Ботаник яҙма

25—30(50) метр бейеклегендәге ағас. Олоно конус формаһында, ботаҡтары горизонтальға йәйелгән. Ҡабығы шыма еңел һыҙырылыусае, ҡыҙыл-көрән йәки ҡыҙғылт-күк төҫтә.
Ботаҡтары яҫы, ҡуйы япраҡтар менән ҡапланған. Япраҡтары (энәләре) тырпайып торалар. Өҫән ҡуйы йәшел төҫтә, ялтырап торалар. Аҫтан аҡ таплы. Әҙ генә еҫе бар.
* 

## Таралыуы һәм экология
Япония утрауҙарында таралған эндемик үҫемлек, дымлы тупраҡты ярата.

## Былар ҡыҙыҡлы
1966 йылда борсаҡ емешле кипарис Японияның Нагасаки префектураһының ағасы итеп раҫланған.

## Һылтанмалар
*
Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары

**Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары**, **фо́нд баҙары** (, ) — ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатыу һәм алыу урыны, финанс баҙарының өлөшө.

## Тарих
ҡиммәтле ҡағыҙҙар тарихы күп быуатлы. Ул XV—XVI быуаттарҙа тыуа. Илден хөкүмәте ҡаҙнала дефицитты ҡаплау өсөн хөкүмәт ҡиммәтле ҡағыҙҙар сығара башлай, уны эске һәм сит ил баҙарҙарында урынлаштыра. Иң беренсе биржа 1556 йылда Антверпен ҡалаһында тыуа. XVI быуатта сауҙа мөнәсәбәттәр эволюцияһы фонд баҙарҙы тыуҙыра..

1592 йылда фонд биржалары махсус ойошмалар тип үҙгәртелә..

### Рәсәй биржаһы тарихы
*1992 йыл. **«Мәскәү биржаһы»** ойошторола. ААЙ Рәсәйҙә һәм Азат Илдәр Берлеге дәүләттәрҙә иң эре биржаһы. Мәскәү биржаһында көн һайын 700 ашыу ойошмаларҙын акциялар буйынса торгтар бара. Улар араһында: 2-се күмәртәләп генерициялау компанияһы (ОГК-2), Алыҫ-көнсығыш энергетик компанияһы, Башнефть, Рәсәй селттәре, Рәсәй Һаҡлыҡ Банкы, Транснефть, Фән элемтә, Русгидро, Интер РАО ЕЭС, Мечел һәм башҡалар 100 трлн. Һум дөйөм капитализация менән.
* 1993 йыл, март — РФ Президенты эргәһендә ҡиммәтле ҡағыҙҙар һәм фонд биржалары буйынса федераль комиссия ойошторола.
* 1996—1997 йылдар. Шәхси ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатыу башлана.
* 1998 йыл, августта Рәсәйҙә иҡтисад кризисы
* 1999 йыл. Листинг ойоштороуы сәбәпле Рәсәй ҡиммәтле ҡағыҙҙары донъяла хаҡы иң шәп үҫкән ҡағыҙҙар тип һанала
* 2000 йыл ММВБла облигациялар ойошторола (Внешторгбанк, Гута-банк, Кредит Свисс Ферст Бостон Капитал и һ.б.).

## Классификация

### Классификация ысулдары
* Ҡиммәтле ҡағыҙҙар хәрәкәте буйынса
* Ҡиммәтле ҡағыҙҙар төрө буйынса (облигациялар, акциялар, дәүләт займдары һ. Б.)
* Башҡа күрһәткестәр буйынса

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Финанс баҙарҙар буйынса федераль хеҙмәт (2013 йылдын августан бөтөрөлә, РФ Үҙәк Банкына кушыла) 
* Федеральный закон «О рынке ценных бумаг» с последними изменениями
* Аналитика международного рынка ценных бумаг 
* Форум о Российском фондовом рынке
Рододендрон

**Рододéндрон** () — арса сәскәлеләр ырыуындағы үҫемлек. Яртылаш япраҡ ҡойоусы һәм япраҡ ҡойоусы ҡыуаҡтар һәм ағастырҙың һигеҙ йөҙгә яҡын төрөн берләштергән үҫемлектәр ырыуы.
Рододендрон ырыуына оранжереяла сәскә үҫтереүсләр араһында таралған азалия керә.

## Таралыуы
Рододендрондар, башлыса, төньяк ярымшарҙа уртаса климат бүлкәтендә таралған.
Үҫемлектең күпселеге Ҡытайҙа, Һималайҙарҙы, Японияла, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, шулай уҡ Төньяҡ Америкала таралған.
Көньяҡ ярымшарҙа — Яңы Гвинеяла һәм төньяҡ-көнсығыш Австралияла үҫә.
Төрҙәр араһында 30 м бейеклеккә үҫкәндәре лә, йәйелеп үҫкән ҡыуаҡтар ҙа осрай. Сәскәләре кескенә лә, 20 см диаметрлылары ла осрай.

Рододендрон ҡыуағы

## Иҫкәрмәләр
Мандаринка (ҡош)

**Мандари́нка** () — өйрәктәр ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Мандаринка — ҙур булмаған, 0,4—0,7 кг ауырлыҡтағы өйрәк. Ата ҡоштоң ҡауышыу осоронда биҙәлеше төҫлө ҡауырыйҙар менән айырылып тора. Ата ҡоштоң башында бүреге бар һәм инә ҡоштар асыҡ төҫтере менән айырылып тора.
Ҡоштоң башҡа исемдәре лә бар — «мандарин өйрәге» йәки «ҡытай өйрәге».

## Таралыуы
Мандаринка Көнсығыш Азияла таралған. Рәсәйҙә мандаринка Амур өлкәһендә, Сахалин өлкәһендә, Хабаровск өлкәһендә һәм Приморье крайында оялай. Ҡытай һәм Японияла оялай.

## Тереклек итеү рәүеше
Өйрәк урманлы тау йылғаларында, йылға буйындағы урмандарҙа тереклек итә. Мандаринка яҡшы йөҙә, һыу өҫтөндә ҡойроғон бер аҙ өҫкә күтереп ултыра. Һирәк сума. Етеҙ оса, ҡайһы саҡта тура өҫкә күтәрелә. Башҡа өйрәктәрҙән айырмалы булараҡ мандаринкана ағас ботағанда ҡунғанын йәки ҡаяла ултырғанын күрергә мөмкин.
Мандаринка Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына керетелгән, һунар тыйылған. Декоратив ҡош булараҡ парктарҙа үрсетәләр.

### Туҡланыуы
Үҫемлек емештәре, сәтләүек һәм һыу үҫентеләре менән туҡлана. Шулай уҡ моллюскалар, селәүсендәр һем балыҡ ыуылдарағы менән туҡлана.


Файл:Aix galericulata (female).jpg‎|
Файл:Mandarin duckling 800.jpg|
Файл:Aix galericulata (couple).jpg|
Файл:Mandarinente männlich.JPG|
Файл:Mandarinduck.jpg|
Aix galericulata MHNT.ZOO.2010.11.27.5.jpg |Museum specimen


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Красная книга РФ М.: АСТ 2001

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Мандаринка
Мечел

**«Ме́чел»** — Рәсәйҙең эре тау һәм металлургия компанияһы. Тулы исеме— *«Мечел» асыҡ акционерҙар йәмғиәте*. Идара офисы Мәскәүҙә урынлашҡан.

Рәсәйҙең иң эре компаниялары исемлегендә 20-се урында (2012 йыл).

## Тарих
Компания 2003 йылда ойошторолған.
2013 йылдың 1 авгусында Мечел Тихвинск ферросплав заводы (Ленинград өлкәһе) һәм «Мечел-хром» комбинатты (Ҡаҙағстан)  төрөк Yildirim Group компанияһына һатты .

## Хужалар
Игорь Зюзин - 67,42% акция .

### Дәүләт органдарынан тәнҡит
2008 йылдын 24 июлдә РФ Хөкүмәте рәйесе В. В. Путин компанияны сит баҙарҙа күмерҙе ике мәртәбә түбән һаҡ буйынса һатҡан өсөн тәнҡитләне. Путиндын һүҙҙәренән һуң Мечелдын акциялары хаҡы Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарында 37 процентҡа кәмене.
28 июлдә В. В. Путин РФ Хөкүмәте трансферт һаҡтар буйынса селектор кәңәшмәһендә Мечел башлығын тағы ла тәнҡитләне:

«При внутренней цене 4100 руб. продают за границу себе же самим, своим собственным оффшорным компаниям, в данном случае — в Швейцарию, по цене 1100 руб., то есть в 4 раза дешевле»

Бынан һуң Мечел акциялары тағы ла 33 процентҡа арзанайҙы . По данным на август 2011 года капитализация компании была всё ещё в два раза ниже, чем в июле 2008 года.

### Структураһы
# Братск ферросплавовтар заводы
# Ванин диңгеҙ сауҙа порты
# «Көньяҡ Кузбасс»
# «Якутуголь» 
# Коршунов тау-байыҡтырыу комбинаты
# Силәбе металлургия заводы
# Ижсталь
# Белорет металлургия комбинаты
# «Уральская кузница»
# Вяртсильск метиз заводы
# Мәскәy коксогаз заводы
# «Мечел Тырговиште» (Румыния)
# «Мечел Кымпия Турзий» (Румыния)
# «Дактил Стил Бузэу» (Румыния)
# «Оцелу Рошу» (Румыния)
# «Мечел Нямунас» (Литва)
# Көньяҡ-Кузбасс ГРЭСы, «Кузбассэнергосбыт» ААЙ
# «Топлофикация Русе» (Болгария).
# «Южуралникель» - Көняҡ-Урал никель комбинаты (Орск, Ырымбур өлкәһе)
# Златоуст металлургия заводы (Златоуст, Силәбе өлкәһе)
# Кәҫле заводы (Кәҫле, Силәбе өлкәһе)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Компания сайты
Рәсәй селтәрҙәре

**Рәсәй селтәрҙәре (Россети)** — электроэнергетикала идара иткән компанияһы. Рәсәй селтәрҙәре составында электроэнергия бүлеү, ғилми-тикшеренеү инститттуар, төҙөлөш ойошмалар бар. Холдингтың 100 филиал Рәсәй Федерацияһының 69 регионында урынлашҡан.

Рәсәйҙең иң эре компаниялар исемлегендә 16-сы урында булды (2012 йыл).  Ойошма ЦСКА хоккей клубы спонсоры.

## Акциялар
Әйләнештә 41 041 753 984 ябай һәм 2 075 149 384 айырым хоҡуҡлы акция йөрөй.
Рәсәй селтәрҙәренең эре хужалар: Рәсәй(55,95 % ябай акция), «Депозитарно-клиринговая компания» ЯАЙ(12,64 % ябай акция), «Депозитарные и корпоративные технологии» ЯСЙ (13,89 %), «Национальный расчетный депозитарий» ЯАЙ (8,53 %)..
«Рәсәй селттәре» 47 ойошма акцияларҙы ҡулында тота. Улар араһында 11 ойошманың контроль пакеты («МРСК Центр», «МРСК Үҙәк һәм Волга буйы», «МРСК Төнъяк-көнбайыш», «МРСК Урал», «МРСК Волга», «МРСК Себер», «Томск РК», «МРСК Көньяҡ», «Кубаньэнерго», «МРСК Төньяҡ Кавказ», «Ленэнерго», «МОЭСК», «Тюменьэнерго»), «Янтарьэнерго», «Инженерный центр энергетики Урала».).

Рәсәй селтәрҙәренең күрһәткестәре

2008 йылда Рәсәй селтәрҙәре 321 823 594 мең аҡса эшләне, таҙа «маржа» 12 712 166 мең һум

## Тарих

Холдинг 2007 йылда «РАО ЕЭС России» ААЙ-ң реорганизацияланған бүлекселәре нигеҙендә тыуҙы.

2012 йылдын ноябрендә В. В. Путин ҡарарына ярашлы «МРСК холдинг» «Рәсәй селтәрҙәре» исеменә үҙгәрте.

2012 йылдын 14 ғинуарында Boos lighting холдингы директоры хужаһы Георгий Босс компанияһының директорҙар советына индерелде group.

14.06.2013 көндә Рәсәй селтәрҙәре Федераль селтәрҙәр компанияһының (ФСК ЕЭС) 79,64 % акцияның хужаһы булды

## Һылтанмалар
* 2011 йыл отчеты http://www.holding-mrsk.ru/media/company/GO_russk_27.06.12.pdf 
* рәсми иске сайт (2013 йылдын июнғә тиклем) [
* http://quote.rbc.ru/fterm/emitent.shtml?50/48350 Информация о компании  на сайте РБК Информационные системы
* Статистика подключений по ОАО «МРСК Центра и Приволжья»
* Всероссийская конференция Холдинга МРСК в Санкт-Петербурге
* Деловой форум Холдинга МРСК: «Распределительный электросетевой комплекс России на пути модернизации»

## Иҫкәрмәләр
Транснефть

**«Трансне́фть»** (, ) — рәсәй транспорт компанияһы.

Рәсәйҙең иң эре компаниялар списогында 12-се урында булды (2012 йыл).

## Хужалар

100 % ябай акция (78,1 % капиталы) РФ ҡулында .

Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарында айырым хоҡуҡлы акциялар йөрөй. Элек улар «Интеррос» һәм «Нафта-Москва» кулында булды, ләкин улар уны билдәһеҙ кешеләрғә һатҡандар.
16.04.2007 Владимир Путин указы менән «Транснефткә» «Транснефтепродукт» ҡушылды.
Нефтте транспортлау, һурҙырыу, ҡойоу хеҙмәттәр өсөн тарифтарҙы Транснефть өсөн (сөнки компания монополист) РФ таритар буйынса хеҙмәт раҫлай.
### Ҡоролош

### Эре нефтепроводтар
* Балтийск торба системаһы (йылға 74 млн тонн һурҙырыла )
* Дуҫлыҡ (нефтепровод) (йылға 66,5 млн тонн һурҙырыла )
* Каспийский консорциум (йылға 28,2 млн тонн һурҙырыла )
* Баку — Новороссийск
* "Исторический" Грозный — Туапсе

### Эре продуктопроводтар
* Нефтепродуктопровод Северный (йылға 8,4 млн тонн һурҙырыла )
* Нефтепродуктопровод Южный

### Фотогалерея

|Спецморнефтепорты, Приморск
Файл:Р-К.jpg| "Рәсәй-Ҡытай"
| Новороссийскта диңгеҙ порты
| Козьмино порты




## Мәғлүмәт бирмәү
«Транснефть» мәғлүмәтте бирмәү өсөн тәнҡит ителде. Мәҫәлән күренекле блогер Навальный, Алексей Анатольеви, компанияның акционеры булып Директорҙар Советы кәңәшмәһенең ҡарарҙарҙы менән танышыу өсөн рөхсәт һораны.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт компании
Харрасов Мөхәмәт Хәҙис улы

**Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы** () — ғалим-физик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000-2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты (2002), Чечен Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм Рәсәй Федерацияһының (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003).

## Биография
Мөхәмәт Хәдис улы Харрасов 1948 йылдың 18 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Сермән ауылынды тыуған.

1966—1971 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының физиука факультетынжа уҡый.

1971—1972 — лаборант, БДУ.

1972—1975 — Мәскәү дәүләт университеты аспиранты.

1975—1991 — БДУ-ның «Теоретик физика» кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент.

1991—1994 — Мәскәү дәүләт университеты докторанты.

1994—1999 — БДУ-ның физика факультеты деканы.

1999—2000 — Башҡортостан Республикаһының Юғары мәктәп һәм фән буйынса дәүләт комитеты рәйесе.

2000—2010 — БДУ ректоры, «Элемтә» кафедраһы мөдире.

2010—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

2024 йылдың 9 мартында Өфөлә 76-сы йәшендә вафат була. 

## Һылтанмалар
* 
* http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/7967/
* http://www.anrb.ru/blog/Item/249/15