open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рус Арктикаһы милли паркы

**Рус Арктикаһы** () — Архангельск өлкәһендәге милли парк. Яңы Ер архипелагының төньяҡ өлөшөндә һәм Франц-Иосиф архипелагында урынлашҡан. 2009 йылдың 15 июнендә ойошторола.

Милли парк составына дөйөм майҙаны 1 426 000 гектар тәшкил иткән запас ерҙәр инә, шуларҙың 632 090 гектары — ҡоро ер, 793 910 гектары диңгеҙ акваториялары. 2016 йылдың 25 авгусында Рәсәй Хөкүмәте ҡарары менән Франц-Иосиф Ере заказнигы биләмәһе Рус Арктикаһы милли паркы составына индерелә.

## Парк ойоштороу сәбәптәре һәм маҡсаттары
Был төбәктә Төньяҡ ярымшарҙағы ҙур «ҡош баҙарҙары» (кайралар һәм гагалар), морж туплауҙары урынлашҡан, поляр айыу, Гренландия киты, аҡ төлкө, Гренландия тюлены һәм нерпалар тереклек итә. Үҫемлектәрҙән мүк, лишайник һәм сәскәле үҫемлектәрҙең ҡайһы бер төрҙәре үҫә. Парк Арктиканың уникаль тәбиғәтен һаҡлау өсөн булдырыла.

Милли парк булдырыу инициаторы — географ һәм поляр тикшеренеүсе П. В. Боярский.

Милли парктың мәҙәни мираҫы ла уникаль: Рәсәй Арктикаһын XVI быуаттан алып асыу һәм үҙләштереү тарихы менән бәйле урындар һәм объекттар бар, атап әйткәндә, рус поляр тикшеренеүселәре Русанов һәм 
#перенаправление Седов
тың эшмәкәрлеге менән бәйле, шулай уҡ был ерҙәрҙе көнбайыш европалылар өсөн асҡан Голландия диңгеҙҙә йөҙөүсеһе Виллем Баренцтың торамаһы ла, һәм унан күпкә алдараҡ булған урыҫ поморҙары менән бәйле объекттар.

Шулай итеп, был төбәк экологик фәнни һәм танып белеү туризмын үҫтереү өсөн ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. 2009 йылда Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе Владимир Путин министрҙарға сираттағы отпускыларын был паркта йәки башҡа ошондай урындарҙа үткәрергә тәҡдим итә.

Рәсәй Арктика милли паркы шулай уҡ федераль әһәмиәттәге Франц-Иосиф Ере дәүләт тәбиғәт заказнигы территорияһын, шулай уҡ ошо заказник биләмәһендә биологик төрлөлөктө һаҡлау һәм тәбиғи торошта һаҡланған тәбиғәт комплекстарын тәбиғи хәлдә тотоу буйынса сараларҙы тормошҡа ашыра.

2016 йылдың 25 авгусындағы 840-сы ҡарары менән Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Франция-Иосиф ере заказнигын бөтөрә. Бөтөрөлгән заказник территорияһының бер өлөшө Рәсәй Арктика милли паркы составына инә. ғәйәт ҙур диңгеҙ биләмәләре һаҡланыусы статусын юғалта, һәм был территорияла нефть һәм диңгеҙ ресурстарын сәнәғәт масштабында сығарыу мөмкинлеге барлыҡҡа килә.

2019 йылда рекорд ҡуйыла: йәйге миҙгелдә милли паркҡа донъяның 44 иленән 1306 кеше килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Геопортал национального парка «Русская Арктика»
* «В России создан новый национальный парк „Русская Арктика“» — Российский национальный комитет содействия Программе ООН по окружающей среде
* «Национальный парк „Русская Арктика“» — сайт национального парка «Русская Арктика»
Бикин милли паркы

**Бикин милли паркы** () — Приморье крайының Пожарский районында, Сихотэ-Алинь тауҙарының көнбайыш һыртындағы айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе. Абсолют бейеклеге диңгеҙ кимәленән 200 м алып (Бикин йылғаһы үҙәне) 1932 м тиклем (Аник тауы) үҙгәрә.

Милли парк 2015 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән «Амур юлбарыҫы» программаһы сиктәрендә булдырыла. Парк составына төбәк әһәмиәтендәге Үрге Бикин дәүләт тәбиғәт заказнигы территорияһы һәм Бикин төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәттән традицион файҙаланыу территорияһының бер өлөшө инә. Майҙаны 1160 469 гектар тәшкил итә, Рәсәйҙең иң ҙур милли парктарының береһе булып тора.

2018 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты булып тора: Бахрейн һәм Манамала үткән Бөтә донъя мираҫы комитетының 42-се сессияһында «Үҙәк Сихотэ-Алинь» киңәйтелә (2001 йылда уҡ исемлеккә индерелә) һәм ул Бикин милли паркы эсенә индерелә
.

## Маҡсаты һәм бурыстары
Парк түбәндәге төп бурыстарҙы хәл итеү өсөн булдырылған:
* уникаль һәм эталон тәбиғәт участкаларын һәм объекттарын һаҡлау;
* тарихи-мәҙәни объекттарҙы һаҡлау һәм төп халыҡтарҙың (удэгей һәм нанайҙар) йәшәү мөхитен, традицион йәшәү рәүешен һаҡлау;
* халыҡты экологик тәрбиәләү һәм көйләнгән туризм һәм ял өсөн шарттар булдырыу;
* тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса дәүләт мониторингы.

## Флора һәм фаунаһы
Милли парк территорияһы Амур юлбарыҫының иң һуңғы тәбиғи йәшәү урындарының береһе булып тора. Бында уның донъяла һанының яҡынса 10 % -ы йәшәй. Һөтимәрҙәрҙең 51 төрө асыҡланған.

Парк территорияһында 194 төрө ҡош йәшәй, шул иҫәптән уларҙың 9-ы Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Улар — ҡара ҡауҙы, тәңкәле өйрәк, балыҡ ябалағы һәм башҡалар. Шулай уҡ һөйрәлеүселәрҙең 10, ер-һыу хайуандарының 7 һәм балыҡтарҙың 26 төрө бар.

Үҙәндә үҫкән киң япраҡлы һәм кедр урмандарында үҫемлектәр мул булғанға, күп төрлө һөтимәрҙәр йәшәй. Бында төньяҡ үҫемлектәре (кедр, ҡайын, ҡорос ағас, сәтләүек ағасы һ. б.) һәм шулай уҡ көньяҡ үҫемлектәр (женьшень, элеутерококк, рододендрон, актинидия һәм аралия) үҫә

## Төп халҡы
Бында электән удэгей һәм нанай халҡы йәшәй. Удэгейҙар — тунгус-манчжур тел төркөмөнә ҡарай. XIX быуаттың аҙағына тиклем удэгейҙарҙы үҙ аллы этнос итеп айырмайҙар. Уларҙы орочтар менән бер халыҡ тип иҫәпләгәндәр. Дөйөм этник исемдән тыш, удэгейҙарҙың үҙ атамаһы булған бер нисә территориаль төркөмө бар: хунгарий — хунгакэ, бикин — бикинка һ.б..

Бикин удэгейҙары һәм нанайҙарҙың матди һәм рухи мәҙәниәтендә уртаҡ яҡтар күп. Уссурия тайгаһы үҙәгендә йәшәгән аборигендар элек-электән һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, йыйыусылыҡ һәм башҡа традицион һөнәрҙәр менән шөғөлләнгән.

Милли парк территорияһында Бикин удэгейҙары һәм Приморье крайының башҡа әҙ һанлы халыҡтары хөрмәт иткән тәбиғи һәм тарихи объекттар: боронғо туҡталҡалар, табыныу урындары һәм башҡа ерле халыҡтарҙың этник мәҙәниәте нигеҙен тәшкил иткән башҡа объекттар урынлашҡан. Уссури юлбарыҫы — удэгей халҡы өсөн изге хайуан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* UNESCO World Heritage Nomination — Bikin River Valley (Extension of the «Central Sikhote-Alin»)
Удэгей легендаһы

**Удэгей легендаһы** () — Рәсәйҙең Диңгеҙ буйы крайының Красноармейск районы биләмәһендәге милли парк.

## Ойоштороу тарихы
Милли паркты ойоштороу 1990-сы йылдарҙа планлаштырыла башлай, ул 2007 йылдың 9 июнендә Сихотэ-Алинь тауҙарының көнбайыш макробитләүе тәбиғәтен һаҡлау, экологик туризмды үҫтереү маҡсатында рәсми рәүештә булдырыла. Уның дөйөм майҙаны, урман хужалығы мәғлүмәттәре буйынса, 103,744 мең гектар тәшкил итә. Паркта төрлө дәүерҙәге 28 археологик ҡомартҡы: таш быуат объекттары, урта быуат торама пункттары теркәлгән.

## Атамаһы
Башта парк «Урта Уссурия» тип аталырға тейеш була, әммә Юлбарыҫ саҡырыуы  милли паркы (:ru:Зов тигра (национальный парк)) директоры кәңәше буйынса «Удэгей легендаһы» тигән үҙенсәлекле исем һайлана. Һуңынан ул килешмәүсәнлек барлыҡҡа килтерә: урындағы удэгей общиналары, парк уларҙың мәҙәниәтен һаҡлау маҡсатында булдырылған һәм тулыһынса уның ҡарамағында булырға тейеш, тип ҡарар итә. 2018 йылда ла низағ бөтмәй: төрлө кимәлдәге судтарҙа һәм башҡа инстанцияларҙа тикшереү дауам итә.

## Географияһы
Удэгей легендаһы Сихотэ-Алинь көнбайыш һыртының тау алды өлөшөндә, ике төбәк үҙәге — Владивосток һәм Хабаровск араһында урынлашҡан. Биләмәне теркәүҙә документтарҙағы хаталар, шулай уҡ төрлө ойошмалар менән суд тикшереүе арҡаһында, парктың аныҡ сиктәре әле булһа билдәләнмәгән.

Милли парк хакимиәте Рощино ауылында, Район үҙәге Новопокровканан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Территорияның климаты муссон һыҙатлы, континенталь.

## Флора и фаунаһы
30 һирәк осрай торған, һаҡлауға мохтаж көпшәле үҫемлек: Япон диоскореяһы, эвриала, бадан, женьшень, бүлбеле калипсо, микробиота, Фори рододендроны, осло ҡорос ағас һәм башҡалар, шулай уҡ Ҡыҙыл китапҡа индерелгән лишайниктарҙың 12 төрө үҫә.

Һөтимәрҙәрҙән Амур юлбарыҫы, Гималай айыуы, ҡыҙыл бүре һаҡлана. Паркта Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән бөжәктәрҙең 28 төрө бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Егәлге милли паркы

**Егәлге милли паркы** () — Силәбе өлкәһендәге милли парк.

2019 йылдың 18 ноябрендә «Экология» милли проекты сиктәрендә булдырыла. Силәбе өлкәһенең Ҡытау-Ивановск районы муниципаль районы территорияһында урынлашҡан. Дөйөм майҙаны — 45 661,6 гектар.

Милли паркты ойоштороуҙың маҡсаты — Йүрүҙән һәм Ҡотҡор йылғалары бассейндарында Көньяҡ Уралдың таулы массивтарындағы уникаль урман һәм тундра экосистемаларын һаҡлау. Бында өс йылға һәм 40-тан ашыу шишмә, паркта бер нисә һаҙлыҡ бар.

## Флора һәм фаунаһы
Паркта 500-гә яҡын төр көпшәле үҫемлек иҫәпләнә.

Милли парк фаунаһындаа һөтимәрҙәрҙең 55, ҡоштарҙың 159, ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәрҙең 13, балыҡтарҙың 17 төрө иҫәпләнә.

## Иҫкәрмәләр
Ладога шхерҙары

**Ладога шхерҙары** () — Ладога күленең төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш ярында урынлашҡан, Карелияның Лахденпох, Сортавала һәм Питкяранта райондарындағы милли парк. Ул үҙенсәлекле күл шхерҙарының тәбиғи комплекстарын һаҡлау маҡсатында булдырыла.

Дөйөм майҙаны — 122 008,3 гектар (1200 км2), шул иҫәптән һыу майҙаны — 52 854,3 гектар (530 км2).

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Улар көнбайыштан Березово ауылы янындағы Кильпола утрауынан көнсығышта Питкяранта ҡалаһына тиклем һуҙыла. Ладога күленең шхерҙары — 650 ҡаялы утрауҙарҙан һәм текә ҡаяларҙан торған, шулай уҡ стихия барлыҡҡа килтергән комплекс.

Ладоганың иң ҙур шхерҙары — Кильпола, Кухка, Соролансари, Лауватсари, Путсари, Риеккалансари.

Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләрен булдырыу маҡсаты — ҡиммәтле тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм уларҙы туризмдың төрлө төрҙәрендә (рекреацион зонала) файҙаланыу.

## Махсус һаҡланған биләмә

1990-сы йылдарҙа Ладога шхерҙарының көнбайыш өлөшөндә айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләрен булдырыу планлаштырыла. Беренсе проект 1995 йылда Карелгражданпроект тарафынан эшләнә, ә 2000 йылда был эш ҡабаттан TASIC программаһы сиктәрендә башҡарыла, әммә айырыуса һаҡланыусы биләмә булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителмәй. Тулы эшләнгән проект 2009 йылда Рәсәй Федерацияһы Тәбиғәт ресурстары министрлығына тапшырылырға тейеш була. Күл шхерҙарына Яккимваара ҡултығынан Питкяранта ҡалаһына тиклем тәбиғәт паркы статусы биреү планлаштырыла (артабан был статусты милли паркҡа тиклем киңәйтеү мөмкинлеге менән). 2017 йылдың 28 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте милли парк булдырыу тураһындағы указға ҡул ҡуя.

2016 йылдың 15 февралендә Рәсәй Федерацияһының Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы ултырыш үткәрә һәм планлаштырылған Ладога шхерҙары милли паркы территорияһынан майҙаны яҡынса 3750 гектар тәшкил иткән ер участкаларын алыу тураһында ҡарар сығарыла.

2017 йылдың 28 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән Карелия Республикаһында Ладога күленең төньяҡ-көнбайышында Ладога шхерҙары милли паркы булдырыла, ә 2020 йылдың 13 ғинуарында Рәсәй Федерацияһының Тәбиғәт ресурстары һәм тирә-яҡ мөхит министрлығы бойороғо менән Кивач дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы ҡарамағына индереү тураһында Положениены раҫлай. 

2023 йылдың 28 апреленән милли парк менән идара итеү, милли паркҡа йөкмәтелгән бурыстарҙы үтәү Ладога шхерҙары милли паркы федераль дәүләт бюджет учреждениеһы тарафынан тормошҡа ашырыла.

Парк булдырылғандан һуң яр буйы һыҙатында, шул иҫәптән утрауҙарҙа туристар тарафынан сыҡҡан урман янғындары ҙур хәүеф тыуҙыра. Уларҙы иҫкәртеү һәм ваҡытында һүндереү системаһын булдырырға кәрәк. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Сайт планируемого нацпарка «Ладожские шхеры» 
* Фотогалерея Ладожских шхер на сайте «Фото-Карелия»
*
Тәбиғәт паркы

**Тәбиғәт паркы** () — тәбиғи йә мәҙәни ландшафттың һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы; рекреацион (мәҫәлән, ойошҡан туризм), экологик, белем биреү һәм башҡа маҡсаттарҙа ҡулланыла. Ҡурсаулыҡтарҙан, резерваттарҙан һәм башҡа ҡайһы бер һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренән айырмалы рәүештә, тәбиғәт парктарында һаҡлау режим режимы үтә ҡәтғи түгел.

## Тасуирлама
Тәбиғәт парктары Рәсәйҙә, Францияла, Германияла, Австрияла, Финляндияла, Индонезияла, Украинала, Эстонияла һәм башҡа бик күп илдәрҙә бар.

Рәсәйҙә тәбиғи парктарҙың хоҡуҡи статусы милли парктар статусына оҡшаш һәм айырмалы яҡтары ла бар.

Милли парктарҙан айырмаһы шунда: тәбиғәт таркының ойошторолоуы һәм структураһы тураһында ҡарарҙарҙы Рәсәй Федерацияһы субъекттарының дәүләт власы органдары ҡабул итә, ә милли парктарға ҡарата был мәсьәләләр федераль закондар менән көйләнә.

Рәсәйҙә тәбиғәт парктары Рәсәй Федерацияһы субъекттары ҡарамағында. Тәбиғи парктар биләмәләре үҙҙәренә мөҙҙәтһеҙ (даими) файҙаланыу өсөн бирелгән ерҙәрҙә, ҡайһы бер осраҡтарҙа башҡа файҙаланыусыларҙың, шулай уҡ милекселәрҙең ерҙәрендә урынлаша.

## Рәсәйҙә
Смоленск өлкәһендәге Гагарин тәбиғәт паркы.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Милли парк
* :ru:Ландшафтно-рекреационный парк
Кыталык милли паркы

**Кыталык милли паркы** () — Саха Республикаһының Аллаихов улусындағы милли парк. 2019 йылдың 24 декабрендә ойошторолған.

Парк биләмәһе Кыталык дәүләт тәбиғәт заказнигы һәм урындағы әһәмиәттәге Кыталык ресурс резерваты биләмәләренең мөһим өлөштәрен үҙ эсенә ала. Милли парк булдырыуҙың төп маҡсаты — юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булған, Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа һәм Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән аҡ торнаның көнсығыш Себер популяцияһын һаҡлау.

## Флора һәм фаунаһы
Парк территорияһында 273 төр көпшәле үҫемлек үҫә, шулар иҫәбенә алһыу родиола, Коцебу һаҙйондоҙо, Пеннелль тубылғыһы инә.

Умыртҡалыларҙан һөтимәрҙәрҙең 21 һәм ҡоштарҙың 91 төрө теркәлгән, шуларҙың 63-е оя ҡора. Бында аҡ торна, гагара, сәңкелдәк ҡаҙ, бәләкәй аҡҡош, клоктун, шоңҡар, сапсан оялары урынлашҡан, һыу ҡоштары йөнөн ҡоя. Шулай уҡ бүре, аҡ төлкө, росомаха, ондатра, кимереүселәр бар. Төньяҡ боланы, мышы, кеш, йәтсә, аҫ, һоро айыу, һарыҡ-үгеҙ күренгеләй.

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан Республикаһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

**Башҡортостан Республикаһының етенсе саҡырылыш (2023—2028) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары** исемлеге.

## А-Ә

## Б

## В

## Г-Ғ

## Д

## З

## И

## К-Ҡ

## Л

## М

## Н

## П

## Р

## С

## Т

## У

## Ф

## Х

## Ш

## Й

## Я
Пышма буйы ҡарағайлығы

**Пышма буйы ҡарағайлығы** () — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһе Тугулым һәм Талицкий райондары территорияһындағы милли парк.

## Ойошторолоу тарихы
Милли парк 1993 йылдың 20 июнендә ҡарағай һәм ҡайын урмандарының уникаль тәбиғи комплексын һаҡлау маҡсатында ойошторола. Парктың дөйөм майҙаны 49 050 гектар тәшкил итә. Күпселек территорияны урман ерҙәре биләй (яҡынса 90 %). Ҡалған өлөшөндә һаҙлыҡ, һыуһаҡлағыстар урынлашҡан, майҙандың бик аҙ өлөшөн бесәнлек, һөрөнтө ерҙәр һәм көтөүлектәр биләй.

## Географияһы
Пышма буйы ҡарағайлығы Көнбайыш Себер тигеҙлегенең көнбайыш ситендә урынлашҡан. Климаты — континенталь. Яҙ аҙағында һәм көҙ башында ҡырау төшә. Ҡар япмаһы ноябрҙән апрелгә тиклем ята, уның ҡалынлығы ҡайһы берҙә 80 см-ға етә.

## Флора һәм фаунаһы

Парк территорияһында башлыса тайга үҫемлектәре үҫә. Ҡарағай, шыршы, аҡ шыршы һәм ҡарағастан торған ылыҫлы төрҙәр өҫтөнлөк итә (майҙандың 60 проценттан ашыуы). Ҡарағай урмандары япмаһы аҫтында боҙлоҡтан һуңғы дәүер реликты — киң ябай арса үҫә. Япраҡлы төрҙәрҙән уҫаҡ, ерек, йүкә һәм ҡайын өҫтөнлөк итә. Пышма йылғаһының һыубаҫар туғайҙарында төрлө үләнле, екәнле туғайҙар һаҡланған. Шулай уҡ һирәк осрай торған үҫемлек төрҙәре бар, мәҫәлән, һарына, себер ирис, кәкүк ситеге.

Пышма буйы ҡарағайлығы милли паркы фаунаһының типик вәкилдәре: тейен, аҡҡуян, ондатра, һыуһар, һеләүһен, аҫ, бурһыҡ, бүре, төлкө, енот эте, һоро айыу, ҡоралай, мышы, ҡабан, йылға ҡондоҙо. Ҡоштарҙан ҡор, ҡурпысыҡ, сел, һуйыр күп.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Себеж милли паркы

**Себеж милли паркы** () Псков өлкәһенең Себеж районында урынлашҡан милли парк.

Псков өлкәһенең көньяҡ өлөшөнөң уникаль тәбиғәт комплексын һаҡлау маҡсатында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте указы менән 1996 йылдың 8 ғинуарында булдырыла.

## Территорияһы
Милли парктың майҙаны 50 021 гектар (500,21 км²) тәшкил итә, уға түбәндәгеләр инә:
* 22 803 гектар — милли парк ҡарамағына тапшырылған урман фонды ерҙәре
* 6 920 гектар — һыу фонды ерҙәре
* 18 678 гектар — әйләнештән алынған ауыл хужалығы ерҙәре
* 1080 гектар — Себеж ҡалаһының әйләнештән алынмаған ерҙәре
* 540 гектар — әйләнештән алынмаған запас ерҙәр

Парк көньяҡта Белоруссия һәм көнбайышта Латвия менән сиктәш.

Көнбайыш Двина һәм Великая йылғалары бассейнында урынлашҡан, парктың бөтә йылғалары ла Көнбайыш Двина бассейнына ҡарай. Иң ҙур йылғалары: Чернея (Себеж күленә ҡоя), Нища (Нища күленән сыға), Свольна (Нечерица күленән сыға).

Территорияла Себеж, Ороно, Белое, Нечерица, Осыно, Нища һәм башҡа күлдәр, шулай уҡ бер нисә тораҡ пункт бар.

Административ яҡтан парк Себеж районының бер нисә муниципаль берәмегендә урынлашҡан: «Себеж» һәм «Сосновые Бор» ҡала биләмәләре, шулай уҡ «Себеж» муниципалитетының бер ауыл биләмәһе.

## Климаты
Климаты уртаса континенталь. Ҡышы — йомшаҡ, йәйе — һалҡын. Ғинуар айында уртаса температура — −8 °C, ә июлдә — 17 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм — 600—700 мм тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ;
* Федеральная система ООПТ;
Ғәләүетдин

**Ғәләүетдин** (шулай уҡ **Ғәлә әт-Дин** , , *ʻAlāʼ ad-Dīn*) — «Мең һәм бер төн» ғәрәп әкиәттәр йыйынтығына ингән иң билдәле ғәрәп әкиәттәренең береһе.
Ҡайһы бер хәҙерге тикшеренеүселәр фекеренсә, был әкиәт башта йыйынтыҡҡа индерелмәгән була, шулай ҙа «көнсығыш тамырҙары» булғанә һуңғы көнбайыш «ҡатлауланыуы», тип һанай.
Кодар милли паркы

**Кодар милли паркы** () — Байкал аръяғы крайындағы милли парк.

2018 йылдың 8 февралендә Витим һәм Чара йылғалары бассейндарында тау-тайга урмандарының уникаль тәбиғи комплексын, шулай уҡ һирәк осрай торған хайуандарҙың йәшәү мөхитен һаҡлау маҡсатында ойошторола. Милли парк Байкал күленән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 500 км алыҫлыҡта ятҡан Кодар тауҙарында урынлашҡан. 491 709,9 гектар майҙанды биләй.

Кодар ике кластерҙан тора:

* Төньяҡ кластер Кодар һырты буйлап, Витим ҡурсаулығының көнсығыш сиге буйлап үтә;
* Көньяҡ кластеры Чара йылғаһы үҙәненең һыу айырғысында урынлашҡан.

## Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь, субарктик климатҡа ҡарай.

Паркта көпшәле үҫемлектәрҙең 850-гә яҡын төрө бар. Бында ҡарағас, ҡарағай, йәйелеп үҫкән кедр, тарбаҡ һәм Эрман ҡайындары киң таралған. Паркта шулай уҡ һирәк осрай торған үҫемлектәр, мәҫәлән, Байкал аръяғы крайының Ҡыҙыл китабына индерелгән Адамс рододендроны һәм алтынһыу рододендрон үҫә.

Кодар милли паркы фаунаһы әлегә тиклем етерлек кимәлдә өйрәнелмәгән. Әлеге ваҡытта һөтимәрҙәрҙең 45-тән ашыу, ҡоштарҙың 150-нән ашыу, 23 төр балыҡ һәм бөжәктәрҙең 350 төрө теркәлгән. Милли парк территорияһында һөтимәрҙәрҙең Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән ике таксоны бар.

## Иҫкәрмәләр
Койгород милли паркы

**Койгород милли паркы** () — Коми Республикаһында урынлашҡан милли парк.

2019 йылдың 7 декабрендә уникаль биологик төрлөлөктө һаҡлау маҡсатында ойошторола.

Паркта көпшәле үҫемлектәрҙең 420-гә яҡын төрө бар. Милли парк фаунаһы күп төрлө: һөтимәрҙәрҙең 51, ҡоштарҙың 118, балыҡтарҙың 13 һәм бөжәктәрҙең 300-ҙән ашыу төрө бар. Улар араһында Ҡыҙыл китапҡа ингән хайуандарҙың 20-нән ашыу төрө бар, мәҫәлән, һары һағыҙаҡ, себер углозубы, ваҡ һайыҫҡан, һаҡалтай ябалаҡ, зөгәй, зырҡыуыт һ. б..

## Иҫкәрмәләр
Шахмат буйынса Рәсәй йыйылма командаһы

**Шахмат буйынса Рәсәй йыйылма командаһы** () шахмат буйынса халыҡ-ара турнирҙарҙа Рәсәй исеменән сығыш яһай. Рәсәй шахмат федерацияһы ҡарамағында тора. Йыйылма команданың иң юғары рейтингы — 2769 (2012).

## Халыҡ-ара турнирҙар

## Статистика

## Йыйылма составы

### Уйынсылар
Төрлө йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы өсөн 29 шахматсы уйнай, шул иҫәптән 3 донъя чемпионы (Гарри Каспаров, Владимир Крамник, Александр Халифман) һәм Евгений Алексеев, Евгений Бареев, Никита Витюгов, Сергей Волков, Алексей Выжманавин, Александр Галкин, Игорь Глек, Александр Грищук, Сергей Долматов, Алексей Дреев, Вадим Звягинцев, Сергей Карякин, Михаил Кобалия, Владимир Малахов, Александр Морозевич, Александр Мотылёв, Ян Непомнящий, Сергей Рублевский, Константин Сакаев, Пётр Свидлер, Сергей Тивяков, Артём Тимофеев, Евгений Томашевский, Валерий Филиппов, Дмитрий Яковенко, Юрий Якович.

### Тренерҙар
* 1992—1993 — Юрий Разуваев
** 1992 — Сергей Макарычев
* 1994—2000 — Капитан Борис Постовский
** 1997 Николай Пушков
** 1999 Марат Макаров
* 2001—2003 — Наум Рашковский
* 2004—2006 — Сергей Долматов
* 2007, 2010 — Александр Мотылёв
* 2008—2009 — Капитан Александр Бах
* 2010—2011 — Евгений Бареев
* 2011 — Александр Рязанцев
* 2011—2015 — Юрий Дохоян
* 2015— — Александр Мотылёв

### 2022 йылда йыйылма команда составы

### Гвардеецтар
Йыйылма команда башҡаларға ҡарағанда йышыраҡ өсөн сығыш яһайҙар:

* Пётр Свидлер — 19 турнир.
* Александр Грищук — 15 турнир.
* Александр Морозевич — 13 турнир.
* Алексей Дреев и Евгений Бареев — 11 турнир.

### Трансферҙар

## Уңыштар

### Йыйылма команда
**[[Шахмат олимпиадаһы]]**

*  6 тапҡыр еңеүсе — 1992—2002
*  Көмөш призёр — 2004, 2010, 2012
*  Бронза призёр — 1994, 2016, 2018
Бөтәһе: 11 миҙал
* Алты тапҡыр Нона Гаприндашвили Кубогын яулаусы — 1998—2004, 2010—2012

**[[Шахмат буйынса донъя команда чемпионаты]]**

*  5 тапҡыр чемпион — 1997, 2005, 2010, 2013, 2019
*  Көмөш призёр — 2001, 2017
*  Бронза призёр — 1993
Бөтәһе: 8 миҙал

**[[Шахмат буйынса Европа команда чемпионаты]]**

*  Пятикратный чемпион — 1992, 2003, 2007, 2015, 2019
*  Серебряный призёр — 1997, 2009, 2017
*  Бронзовый призёр — 2013
Бөтәһе: 9 миҙал

### Шәхси иҫәп
Шәхси иҫәптә, өс халыҡ-ара команда турнирын иҫәпкә алып, алтын миҙал яулайҙар:

Евгений Бареев — 6 миҙал

* Владимир Крамник — 5 миҙал
* Александр Морозевич — 5 миҙал
* Гарри Каспаров — 4 миҙал
* Пётр Свидлер — 4 миҙал
* Дмитрий Яковенко — 3 миҙал

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шахмат буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сборные России на сайте РШФ
Төп йыйылма:
* :ru:Сборная России на шахматных олимпиадах (индивидуальный зачёт; матчи национальной сборной)
* :ru:Сборная России на командных чемпионатах мира (индивидуальный зачёт; матчи национальной сборной)
* :ru:Сборная России на командных чемпионатах Европы (индивидуальный зачёт; матчи национальной сборной)

Төп булмаған йыйылма:
* :ru:Сборная России-2 на шахматных олимпиадах (индивидуальный зачёт; матчи национальной сборной)
* :ru:Сборная России-3 на шахматных олимпиадах (индивидуальный зачёт; матчи национальной сборной)
Шахмат олимпиадаһы (1992)

**30-сы шахмат олимпиадаһы (1992)** () 1992 йылдың 7 июненән 20 июненә тиклем Филиппиндың баш ҡалаһы Манилала үтә.

Ярыштарҙа барлығы 102 команда ҡатнаша (Филиппин өс команда ҡуя; өсөнсө турҙан һуң Кения һәм Йемен командалары төшөп ҡала). Турнирҙа 617 шахматсы, шул иҫәптән 117 гроссмейстер һәм 146 халыҡ-ара мастер ҡатнаша.

Швейцар системаһы буйынса 14 турҙа барлығы 2852 уйын үтә (58 уйын туҡтатыла).

Урындар түбәндәгесә билдәләнә: 1. Мәрәйҙәр һаны. → 2. Бухгольц коэффициенты → 3. Команда мәрәйҙәре һаны (КМ). → 4. Бергер коэффициенты → 5. Прогрессив Бухгольц коэффициенты.

Ваҡытты контролдә тотоу: 2 сәғәт эсендә — 40 йөрөш, артабан киләһе 20 йөрөш өсөн — 1 сәғәт.

## Команда составы
* Беренсе таҡталағы шахматсы ҡалын менән билдәләнә.

* **[[Каспаров Гарри Кимович|Гарри Каспаров]]**
* Александр Халифман
* Сергей Долматов
* Алексей Дреев
* Владимир Крамник
* Алексей Выжманавин

* **[[Логинов Валерий Александрович|Валерий Логинов]]**
* Григорий Серпер
* Александр Ненашев
* Сергей Загребельный
* Михаил Салтаев
* Саидали Юлдашев

* **[[Ваганян Рафаэль Артёмович|Рафаэль Ваганян]]**
* Владимир Акопян
* Смбат Лпутян
* Арташес Минасян
* Аршак Петросян
* Ашот Анастасян

* **[[Камский Гата Рустемович|Гата Камский]]**
* Алексей Ермолинский
* Яссер Сейраван
* Ларри Кристиансен
* Борис Гулько
* Джоэль Бенджамин

* **[[Широв, Алексей Дмитриевич|Алексей Широв]]**
* Эдвин Кеньгис
* Александр Шабалов
* Владимир Багиров
* Зигурдс Ланка
* Янис Клован

* **[[Йохан Хьяртарсон]]**
* Маргейр Петурссон
* Хельги Олафссон
* Йоун Арнасон
* Ханнес Стефанссон
* Трёстур Тоурхалссон

* **[[Цебало Мишо|Мишо Цебало]]**
* Крунослав Хулак
* Богдан Лалич
* Владимир Ковачевич
* Горан Диздар
* Огнен Цвитан

* **[[Азмайпарашвили Зураб Алексеевич|Зураб Азмайпарашвили]]**
* Элизбар Убилава
* Зураб Стуруа
* Георгий Георгадзе
* Геннадий Зайчик
* Лаша Джанджгава

* **[[Иванчук Василий Михайлович|Василий Иванчук]]**
* Александр Белявский
* Олег Романишин
* Вячеслав Эйнгорн
* Игорь Новиков
* Адриан Михальчишин

* **[[Шорт Найджел|Найджел Шорт]]**
* Джонатан Спилмен
* Майкл Адамс
* Джон Нанн
* Марри Чандлер
* Джулиан Ходжсон

## Йомғаҡлау таблицаһы
* **У** — турнирҙың йомғаҡлау таблицаһында урыны
* **Б** — Бухгольц коэффициенты
* **Очки** — бөтә шахматсылар йыйған мәрәйҙәр суммаһы (1 — шахматсының еңеүе өсөн, ½ бер кем дә еңмәй, 0 — еңелеү);
* **КМ** — команданың рәсми һаналмаған мәрәйҙәре (2 — команда еңеүе өсөн, 1 — тигеҙ иҫәп, 0 — еүелеү).
* **Ҡалын менән** — дәғүәсенең урыны
* () — бөтә шахматсыларҙың матчта йыйған мәрәйҙәр суммаһы.
* **К** — өҫтәлмә командалар.

## Шәхси миҙалдар
* Перфоманс-рейтинг:  **[[Владимир Крамник]] 2958**

* Board 1:  Гарри Каспаров 8½ / 10 = 85,0 %
* Board 2:  Жайми Суние Нету 8 / 10 = 80,0 %
* Board 3:  Александр Граф 9½ / 12 = 79,2 %
* Board 4:  Густаво Селая (Gustavo Zelaya) 9 / 10 = 90,0 %
* 1st reserve:  Владимир Крамник 8½ / 9 = 94,4 %
* 2nd reserve:  Огнен Цвитан 8 / 10 = 80,0 %

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* OlimpBase
Шахмат буйынса СССР йыйылма командаһы

**Шахмат буйынса СССР йыйылма командаһы** () — шахмат буйынса халыҡ-ара ярыштарҙа Советтар Союзы исеменән сығыш яһаусы шахмат командаһы.

## Халыҡ-ара турнирҙар

## Статистика

## СССР — АҠШ радиоматчы (1945)
* 1945 йылдың 1 сентябренән 4 сентябренә тиклем.
* СССР еңә 15½ : 4½ (2 тур, 10 таҡта)
Төп мәҡәлә: :ru:Радиоматч СССР — США по шахматам 1945

## СССР — Великобритания радиоматчы (1946)
* 1946 йылдың 19 июненән 22 июненә тиклем үтә.
2 турҙа 10 таҡтала (8 ир-ат һәм 2 ҡатын-ҡыҙ) үткәрелә. Тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ шахматсылар халыҡ-ара шахмат радио ярыштарында сығыш яһай. СССР-ҙың 18: 6 иҫәбе менән еңә.

## СССР — США матчы (Мәскәү 1946)
* 1946 йылдың 12 сентябренән 16 сентябренә тиклем Мәскәүҙә.
* 2 турҙа 10 таҡтала үтә. СССР 12½ : 7½ иҫәбе менән еңеү яулай.

## СССР — Великобритания матчы (Лондон 1947)
* 1947 йылдың 21 сентябренән 23 сентябренә тиклем Лондонда үтә.
* 2 турҙа 10 таҡтала үтә. 15:5 иҫәбе менән СССР еңә.

## X Олимпиада (Хельсинки 1952)
* 1952 йылдың 9 авгусынан 31 авгусына тиклем Хельсинкиҙа үтә
* 1-се урын.

## СССР — Австрия матчы (Вена 1953)
* 1953 йылдың 29-31 октябрендә үтә
* Австрия шахмат федерацияһы инициативаһы буйынса Венала 2 турҙа 10 таҡтала үтә. СССР 17½ : 2½ иҫәбе менән еңеү яулай.

## СССР — Аргентина матчы (Буэнос-Айрес 1954)
* 1954 йылдың 16 марты — 25 мартында үтә.
* Аргентина шахмат федерацияһы инициативаһы буйынса Буэнос-Айреста 8 таҡтала 4 турҙа үтә. Матчтың иҫәбе 20½ : 11½2 совет шахматсылары файҙаһына тамамлана.

## Әҙәбиәт
* :ru:Книга:Шахматный словарь, страницы=117—119
* :ru:Книга:Шахматы. Энциклопедический словарь, страницы=378—381.

## Һылтанмалар

* Документы и фотографии про матч во Львове 1962 года
Шахмат олимпиадаһы

**Бөтә донъя шахмат олимпиадаһы** () — ФИДЕ ағзаһы булған илдәр һәм территориялар вәкиле булған шахматсыларҙың команда ярыштары. Был ярыштар 1927 йылдан алып үткәрелә, 1940 йылға тиклем улар «милләттәр турниры» тип атала. Төп приз сифатында күсмә Гамильтон-Рассел алтын кубогы уйнатыла, еңеүсе команданың һәр ағзаһы алтын миҙал ала. Һәр матч 4 таҡтала үтә. Команда составы: 4 төп шахматсы һәм 2 уйынсы запаста, 1950 йылға тиклем һәм 2008 йылдан — запаста 1 уйынсы. 1931 йылдан алып даими үткәрелә (2 йылға бер тапҡыр), уларҙың регламенты яйға һалына. 1939 йылға тиклем Олимпиадала башлыса Европа илдәренең шахматсылары ҡатнаша, ә башҡа илдәрҙән Аргентина, АҠШ һәм Фәләстин вәкилдәре генә була. 1939—1945 йылдарҙағы Икенсе донъя һуғышы шахмат олимпиадалары үткәрелмәй, тик 1950 йылда ғына тергеҙелә.

1947 йылда Совет шахмат ойошмаһының Халыҡ-ара шахмат федерацияһына инеүе Олимпиаданың әһәмиәтен арттыра. Абруйының үҫеүенә ойоштороуҙо камиллаштырыу булышлыҡ итә: аныҡ билдәләнгән ваҡытта үтә, уйын һәм ярыштарҙа ҡатнашыусылар өсөн тейешле шарттар булдырыла. Ҡатнашыусылар һаны артыу һәм уларҙы үткәреү өсөн ойоштороу сығымдары артыу менән бәйле, 1976 йылдан олимпиада Швейцария системаһында үткәрелә башлай. Шулай итеп, үҫешеүсе илдәрҙең шахматсыларына донъяның иң көслө шахматсылары менән осрашыу мөмкинлеге булдырыла.

## Шахмат олимпиадалары призёрҙары

### Ирҙәр

### Ҡатын-ҡыҙҙар

## Статистика

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* :ru:Книга:Шахматный словарь, страницы=149—153
* :ru:Книга:Шахматы. Энциклопедический словарь, страницы=280
* Авербах Ю. Л., Туров Б. И. Шахматные олимпиады. — М.: Физкультура и спорт, 1974. — 302 с., илл.
* Туров Б. И. Пять шахматных олимпиад XXI—XXV. — М.: Физкультура и спорт, 1984. — 288 с., илл.
* Ханамирян Г. С. Всемирные шахматные олимпиады. 1927—2006. — Ереван: Авторское изд., 2006. — 448 с., илл.

## Һылтанмалар
* Таблицы, статистика на сайте olimpbase.org
Гастелло (шашка клубы)

**Гасте́лло** — Өфө ҡалаһының шашка клубы). Рәсәй һәм Башҡортостан чемпионаттарында ҡатнашыусы. Гастелло исемендәге Өфө спорт клубы эргәһендәге шахмат һәм шашка буйынса балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе булып тора.

Рәсәйҙең V ир-егеттәр араһында үткән халыҡ-ара клуб чемпионатында (Өфө ҡалаһы, 24 — 28 апрель 2004) — 4-се урын, 2002 йылда — 8-се урын яулай. Башҡортостан Республикаһының рус шашкаһы буйынса беренсе клуб чемпионатында (2004) — өсөнсө урын.

Команда составы: Марс Фәйзетдинов, Эмиль Ғәлиев (Ғәллиев), Владимир Кобелев, Вячеслав Кобелев, Айдар Ниғмәтуллин, Рим Ишмәтов, Константин Личагин, Айнур Шәйбәков (бөтәһе лә Өфөнән), Андрей Столяров (Тверь), Михаил Брусанов (Калуга).

Атамаһы Гастелло исемендәге Өфө спорт клубы составына ингән Өфө шашка үҙәгенән (Черниковкала) алынған

## Иҫкәрмәләр
Шахмат буйынса СССР ҡатын-ҡыҙҙар командаһы

**Шахмат буйынса СССР ҡатын-ҡыҙҙар командаһы** () 1957 йылдан 1990 йылға тиклем ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса халыҡ-ара турнирҙарҙа СССР исеменән сығыш яһай. Йыйылма команданың иң юғары рейтингы — 2455 (1988).

## [[Шахмат олимпиадаһы]]

## Статистика

## Йыйылма команда составы

### Иң күп ҡатнашыусылар

### Күсеүҙәр
СССР тарҡалғандан һуң, бер нисә совет шахматсыһы яңынан барлыҡҡа килгән бойондороҡһоҙ дәүләттәр өсөн сығыш яһай башлай.:

Грузия өсөн:
* Кетеван Арахамия
* Майя Чибурданидзе
* Нона Гаприндашвили
* Нана Иоселиани

Украина өсөн:
* Алиса Галлямова
* Марта Литинская
* Лидия Семёнова

### Йыйылма команда лидерҙары

## Уңыштары

### Йыйылма команда
**[[Шахмат олимпиадаһы]]**

*  11 тапҡыр еңеүсе — 1957, 1963, 1966, 1969, 1972, 1974, 1978, 1980, 1982, 1984, 1986
*  Ике тапҡыр көмөш миҙал — 1988, 1990

Бөтәһе: 13 миҙал

### Шәхси иҫәп
Шахмат олимпиадаһында СССР ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы шәхси ярыштарҙа 26 алтын, 9 көмөш һәм 3 бронза миҙал яулай. Улар араһында Нона Гаприндашвили — 9, Нана Александрия 4 алтын миҙаллы. Тағы ла 2 миҙалды Майя Чибурданидзе, Алла Кушнир, Лидия Семёнова, Кетеван Арахамия яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Шахмат буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаһы

**Шахмат буйынса Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар командаһы** () ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса халыҡ-ара турнирҙарҙа Рәсәй исеменән сығыш яһай. Ойоштороусыһы — Рәсәй шахмат федерацияһы. Йыйылма команданың иң юғары рейтингы — 2536 (2010).

## Халыҡ-ара турнирҙар

## Статистика

## Йыйылма команда составы

### 2013 йылғы составы

### Иң алдынғылар
Йыйылма команда өсөн башҡаларға ҡарағанда йышыраҡ сығыш яһайҙар:
* Шахмат олимпиадаларында:

# Александра Костенюк (7 тапҡыр: 1998, 2002—2012)
# Екатерина Ковалевская (1994, 1998—2006) һәм Татьяна Косинцева (2002—2012) (икеһе лә 6-шар тапҡыр)

* Командалар араһында донъя чемпионатында: Надежда һәм Татьяна Косинцевы (икеһе лә 3-әр тапҡыр)
* Командалар араһында Европа чемпионатында: Александра Костенюк (5 тапҡыр)

### Күсенеүҙәр

### Тренерҙары
* Александр Панченко — 1992
** Марат Макаров — 1992
* Валерий Чехов — 1994
* Наум Рашковский — 1996—1998
** Капитан Галина Струтинская — 1997
* Марат Макаров — 1999
* Юрий Якович — 2000—2005
* Юрий Дохоян — 2006—2011
** Алексей Коротылев — 2011
* Сергей Рублевский — 2012

## Уңыштар

### Йыйылма команда
**[[Шахмат олимпиадаһы]]**

*  Өс тапҡыр еңеүсе — 2010, 2012, 2014
*  Өс тапҡыр көмөш миҙал — 1998, 2002, 2006
*  Өс тапҡыр бронза миҙал — 1996, 2000, 2004

Бөтәһе: 9 миҙал

**[[Командалар араһында донъя чемпионаты]]**

*  Ике тапҡыр чемпион — 2017, 2021
*  Биш тапҡыр көмөш — 2007, 2009, 2011, 2015, 2019
*  Бронза миҙал — 2013

Бөтәһе: 8 миҙалы

**[[Командалар араһында Европа чемпионаты]]**

*  Ете тапҡыр чемпион — 2007, 2009, 2011, 2015, 2017, 2019, 2021
*  Көмөш миҙал — 2013
*  Ике тапҡыр бронза миҙалы — 2003, 2005

Бөтәһе: 10 миҙал

### Шәхси иҫәп
**[[Шахмат олимпиадаһы]]**

**[[Командалар араһында шахмат буйынса донъя чемпионаты]]**

**[[Командалар араһында шахмат буйынса Европа чемпионаты]]**

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шахмат буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Результаты сборной на Олимпиаде 2012 в Стамбуле
* Сборные России на сайте РШФ
Рус Төньяғы милли паркы

**Рус Төньяғы милли паркы** () — Рәсәйҙең Вологда өлкәһе Кирилловский районы биләмәһендәге айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.

1992 йылдың 20 мартында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 182-се указы менән Вологда күлдәренең уникаль тәбиғи комплекстарын һәм төбәктең бай тарихи-мәҙәни мираҫын һаҡлау маҡсатында ойошторола. 

Был ерҙәр бай тарихҡа эйә, архитектура-тарихи ҡомартҡылары күп һанлы.

## Географияһы
Парк майҙаны 168 000 гектар тәшкил итә, шуларҙың 116 100 гектары — урман. Хужалыҡ файҙаланыуынан алынмаған ерҙәр территорияның 54,4 процентын биләй.

Парк Белозерск-Кириллов һыртындағы Белое, Воже, Кубенский күлдәре араһында, өлкә үҙәге Вологданан төньяҡ-көнбайышҡа табан 120 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Милли парк территорияһы аша аҡҡан иҫәпһеҙ-һанһыҙ йылғалар, күлдәр, шишмәләр, каналдар Каспий диңгеҙе бассейнына, ә Порозовица һәм Модлона йылғалары ҡушылдыҡтары менән Аҡ диңгеҙ бассейнына ҡарай.

### Транспорт инфраструктураһы
Милли парк территорияһы аша түбәндәге юлдар үтә:

: Вологда — Медвежьегорск  федераль автомобиль юлы,
: Кириллов — Чарозеро,
: Кириллов — Белозерск,
: Кириллов — Череповец.

Волга-Балтик һыу юлы һәм Төньяҡ Двина шлюз системаһы ҙур әһәмиәтенә эйә. 1825—1828 йылдарҙа төҙөлгән һәм парк аша үткән Төньяҡ Двина һыу системаһы инженерлыҡ эше ҡомартҡы булып тора, уға 5 яһалма канал һәм 7 шлюз инә.

## Туризм
Парк территорияһында 8 туристик үҙәк, 5 балалар ял лагеры һәм үҫмерҙәр өсөн йәйге хеҙмәт лагеры эшләй; 4 һунарсылыҡ һәм Балыҡ тотоу базаһы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Национальный парк «Русский Север» 
* Официальный сайт Национальный парк «Русский Север»
Самур милли паркы

**Самур милли паркы** () — Дағстан Республикаһы территорияһындағы дәүләт милли паркы. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Милли парк Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2019 йылдың 25 декабрендәге 1839-сы һанлы Указына ярашлы булдырыла. Милли парк Рәсәй Тәбиғәт ресурстары министрлығы һәм Дағстан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы ҡарамағында.

Дөйөм майҙаны — 48 273 гектар.

## Географияһы
Милли парк территорияһына ике кластер — тигеҙлектә урынлашҡан «Самур дельтаһы» (10 134 га) һәм бейек таулыҡтағы «Шалбуздаг» (38 139 га) инә. Ул Көньяҡ Дағстандың Самур йылғаһы бассейнында, Дағстандың Ахтын, Дербент, Докузпарин һәм Магарамкент райондары территорияларында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ООПТ России. Государственный национальный парк «Самурский»
Рәсәй Федерацияһы составында республика

**Рәсәй Федерацияһы составында республика** () — Рәсәй Федерацияһының тиң хоҡуҡлы субъекттары — Рәсәйҙең юғары кимәлдәге территориаль берәмектәре төрөнөң береһе. Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттарынан айырмалы рәүештә, Рәсәй Федерацияһы Конституцияһында республикалар дәүләт булараҡ ҡылыҡһырлана, әммә был билдәләмә уларҙың дәүләт суверенитетына эйә булыуын аңлатмай, ә «тарихи, милли һәм башҡа характерҙағы факторҙар менән бәйле уларҙың конституцион-хоҡуҡи статусының айырым һыҙаттарын ғына сағылдыра». Республикалар үҙ конституцияларын ҡабул итә һәм үҙҙәренең рәсми телдәрен булдырыу хоҡуғына эйә.

Рәсәй Конституцияһына ярашлы, Рәсәй Федерацияһы составына 89 төбәк инә. Совет осоронда хәҙерге республикаларҙың күпселеге автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (АССР) статусына эйә була, ҡайһы берҙәре автономиялы өлкә була. РСФСР сиктәрендә федерация субъекттары тип һанала.

## Республикаларҙың теле
Төп мәҡәлә: Рәсәй Федерацияһы субъекттарында дәүләт һәм рәсми телдәр

Рәсәй Республикаларының Конституциялары буйынса рәсми телдәре:
* Адыгей Республикаһы — адыгей һәм рус (статья 5)
* Алтай Республикаһы — алтай һәм рус теле (статья 13)
* Башҡортостан — башҡорт һәм рус теле (статья 1)
* Бүрәт Республикаһы — бүрәт һәм рус теле (статья 67)
* Дағстан — рус теле һәм Дағстан халыҡтары телдәре (аварс, агул, әзербайжан, даргин, ҡумыҡ, лак, лезгин, ноғай, рутул, табасаран, тат, цахур, чечен) (статья 11)
* 
* Ингушетия — ингуш һәм рус теле (статья 14)
* Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы — Ҡабарҙы, балҡар һәм рус теле (статья 76)
* Ҡалмыҡ Республикаһы — ҡалмыҡ һәм рус теле (статья 17)
* Ҡарасәй-Черкес Республикаһы — абазин, ҡарасәй, ноғай, черкес һәм рус теле (статья 11)
* Карелия — рус теле (статья 11)
* Коми — коми һәм рус теле (статья 67)
* 
* 
* Марий Эл — мари (таулы, туғай) һәм рус теле (статья 15)
* Мордва Республикаһы — мордва (муҡшы, эрзя) һәм рус теле (статья 12)
* Саха — яҡут һәм рус теле (статья 46)
* Төньяҡ Осетия — Алания — осетин (ирон һәм дигор диалектары) һәм рус теле (статья 15)
* Татарстан Республикаһы — татар һәм рус теле (статья 8)
* Тыва — тыва һәм рус теле (статья 5)
* Удмурт Республикаһы — удмурт һәм рус теле (статья 8)
* Хакас Республикаһы — хакас һәм рус теле (статья 69)
* Чечен Республикаһы — Чечен теле һәм рус теле (статья 10)
* Сыуаш Республикаһы — сыуаш һәм рус теле (статья 8)

## Рәсәй Республикаларының милли составы

Иҫкәрмә: «Башҡалар» бағанаһында ике составлы республикаларҙа ҙурлығы буйынса икенсе урында торған халыҡтар күрһәтелә.

## Республикаларҙа етәкселек
Республиканың юғары вазифа биләгән 216 кешенән 68-е урыҫ, 141-е — аҫаба милләттән. Улар араһында:
* Республика башлыҡтары — 61 (уларҙан 44 аҫаба, 16 рус)
* Парламент спикеры — 84 (уларҙан 54 аҫаба, 30 рус)
* Хөкүмәт рәйесе — 71 (уларҙан 43 аҫаба, 22 рус)

1991 йылдан Рәсәй республикалары башлыҡтарының милләте.





## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :ru:Республика (административная единица)
* :ru:День Республики
* Ҡыуандыҡ коридоры

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй почта маркаларында футбол

**Рәсәй почта маркаларында футбол** () — Рәсәй территорияһында әйләнешкә индерелгән һәм футбол темаһына арналған почта маркаларының тематик каталогы (исемлеге).

Рәсәйҙә футболға арналған иҫтәлекле (коммеморатив)) почта маркалары 1997 йылдан сығарыла.

## Футбол филателияла
Төп мәҡәлә:Футбол филателияла

*Филателияла футбол* (йәки *Почта маркаларындағы футбол*) — спорт филателияһы өлкәһе бүлектәре береһенең исеме — футбол, донъя кубоктары һәм башҡа футбол ярыштарына, билдәле футболсыларға, футбол стадиондарына, клубтарға һәм ойошмаларға йәки уға бәйле темаларға арналған почта маркаларының коллекцияһы..

## Коммеморатив (иҫтәлекле) маркалар теҙмәһе
Өҫтәлмә мәғлүмәт: Коммеморатив марка
Таблицалағы элементтар тәртибе «Марка» нәшриәт үҙәгенең рәсми сайтында Рәсәй маркалары каталогындағы һанға тап килә, «Михель» каталог номерҙары йәйәләрҙә бирелә.

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Дор Шабашевиц

**Дор Шабашевиц** (, ; тыуған ваҡыттағы исеме — **Фёдор Алексеев**; элегрәк **Тодар Баҡтемир** () псевдонимын ҡулланған) — этнотелле һәм төбәк активисты, «Азатлыҡ радиоһы» татар-башҡорт хеҙмәте журналисты, «Страна регионов» подкасты һәм «Степной новиоп»  телеграм-авторы каналы.

## Биографияһы
Йәһүд, балтик-алман һәм украин тамырҙары бар. Тәүҙә Әстерханда антропологҡа уҡыған һәм локаль тыуған яҡты өйрәнеү медиасы менән шөғөлләнгән. Артабан «Азатлыҡ радиоһы» татар-башҡорт хеҙмәтендә эшләй башлаған. Унда үҙенә Тодар Бактемир псевдонимын алған. 2019 йылдан 2021 йылға тиклем РФА Лингвистик тикшеренеүҙәр институтында лаборант булып эшләгән. 2021 йылда Санкт-Петербургтағы Европа университетының магистратураһын «Антропология һәм социолингвистика» белгеслеге буйынса тамамлаған. Магистрлыҡ диссертацияһы темаһы — «Әстерхан ҡаҙаҡтарының теле һәм үҙенсәлеге» ().  2021 йылда Рәсәйҙән китергә мәжбүр булған.

2023 йылдан башлап Американың «The Forward» баҫмаһы өсөн идиш телендә фәнни-популяр һәм социаль-сәйәси мәҡәләләр яҙа.

Израиль гражданлығын алған һәм исемен Дор Шабашевицҡа алмаштырған.

2024 йылда Ойрат-ҡалмыҡ халҡы конгрессы ағзаһы Давур Дорджиев менән бергә «North Caspian Institute» аналитик үҙәгенә нигеҙ һалыусы булған.

## Сәйәси ҡараштары
«Прожектор Бо́рис Ельцин» проекты өсөн интервьюла үҙен социал-демократ һәм һул либерал тип атаған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* «Степной новиоп» телеграм-каналы
СССР йәйге Олимпия уйындарында 1980

**1980 йылғы Йәйге Олимпия уйындары** Советтар Союзында үтә. Совет делегацияһы 514 кешенән тора. Асыу тантанаһында Николай Балбошин йыйылма команданың флаг йөрөтөүсеһе була. СССР йыйылма командаһы ярыштарҙа 21 спорт төр буйынса ҡатнаша, 195 миҙал яулай, шуларҙың 80-е алтын, 69-ы көмөш һәм 46-һы бронза миҙал. Миҙал иҫәбе буйынса беренсе урынға сыға. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: совет спортсылары бөтә спорт төрҙәре буйынса ла миҙалдар яулай.

## СССР спортсылары миҙалдары (Союз әһәмиәтендәге республикалар һәм ҡалалар буйынса)

## Миҙал яулаусылар

### Спорт төрҙәре буйынса миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сборная СССР на сайте sports-reference.com
* Москва — 1980
Йәйге Олимпия уйындарында еңел атлетика 1980

**1980 йылғы Йәйге Олимпия уйындарында еңел атлетика буйынса ярыштар** 1980 йылдың 24 июленән 1 авгусына тиклем В. И. Ленин исемендәге Үҙәк стадиондың Ҙур спорт аренаһында, шулай уҡ Мәскәү урамдарында үтә.

70 илдән 960 спортсы (694 ир-ат һәм 266 ҡатын-ҡыҙ) 38 миҙал тупланмаһы өсөн көс һынаша (24 — ир-аттар өсөн һәм 14 — ҡатын-ҡыҙҙар өсөн). Ярышты үткәреүселәр иң уңышлыһы була: совет спортсылары 41 миҙал (15 алтын, 14 көмөш һәм 12 бронза) яулай. СССР спортсылары программаның 38 төрөнөң 9-ында ғына наградаһыҙ ҡала. Бынан дүрт йыл элек Монреалдәге Уйындарҙа совет спортсылары программаның 37 сараһында ни бары 4 алтын миҙал яулауға өлгәшә.

Шулай уҡ ГДР-ҙың еңел атлеттары Мәскәүҙә бик уңышлы сығыш яһай, 29 миҙал яулай, шуларҙың 11-е алтын була (4 йыл элек Монреалдә лә улар шундай уҡ һанда алтын миҙал яулай). Мәскәүҙә еңел атлетика буйынса наградаларҙы 17 ил вәкилдәре яулай, шуларҙың 7-һе 1-ҙән дә кәм булмаған алтын яулауға өлгәшә.

1980 йылда АҠШ һәм уның союздаштарының йәйге уйындарға бойкот иғлан итеүе арҡаһында ҡайһы бер көслө спортсылар Мәскәү Олимпиадаһына килмәй.

Монреалдәге үткән Йәйге Олимпия уйындары менән сағыштырғанда еңел атлетика программаһына 1 дисциплина өҫтәлә — ир-егеттәр өсөн 50 километрға спорт атлауы (спорт йөрөшө) олимпия программаһы кире ҡайта. 

Программаның 38 төрөндә 6 донъя рекорды ҡуйыла( Монреалдәгенән 1-гә кәм). Ике һөҙөмтә (Надежда Олизаренко 800 метрға йүгереүҙә һәм Илона Слупянек атыуҙа) әлегә тиклем олимпия рекордтары булып тора.

## Миҙалдар
### Дөйөм иҫәп

### Миҙал яулаусылар

* *WR* — донъя рекорды
* *OR* — олимпия рекорды

#### Ирҙәр

#### Ҡатын-ҡыҙҙар

## Спорт объекттары




## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Лёгкая атлетика на московской Олимпиаде
Йәйге Олимпия уйындарында йөҙөү 1980

Йәйге Олимпия уйындарында йөҙөү буйынса ярыштар Мәскәүҙә 1980 йылдың 20 июленән 27 июленә тиклем Олимпийский спорт комплексының ябыҡ бассейнында үтә.

## Тасуирламаһы
Йөҙөү ярыштарында 26 награда тупланмаһы уйнатыла (ирҙәр өсөн — 13, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн — 13). 1976 йылда Монреалдәге Олимпия уйындары менән сағыштырғанда ярыштар программаһы үҙгәрмәй. Йөҙөү программаһынан ир-егеттәр араһындағы 4×100 метрға ирҙәр эстафетаһы икенсе тапҡыр төшөп ҡала. Ярышта 41 илдән 333 спортсы ҡатнаша.

## Миҙалдарҙың дөйөм иҫәбе

(**Ҡалын** үҙ категорияһында яулаған миҙалдар; шулай уҡ ҡабул итеүсе ил дә билдәләнгән)

## Миҙал яулаусылар

* *WR* — донъя рекорды
* *OR* — олимпия рекорды

### Ирҙәр

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Плавание на летних Олимпийских играх 1980 года в Москве
Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы 1980

**Йәйге Олимпия уйындарының спорт гимнастикаһы буйынса ярыштары** Мәскәүҙәге Ленин исемендәге Үҙәк стадионда 1980 йылдың 20 июленән 25 июленә тиклем үтә. Уларҙа 40 илдән 172 спортсы ҡатнаша. Бойкот арҡаһында ҡайһы бер илдәр ҡатнашмай. 

Ҡатын-ҡыҙҙар араһында абсолют беренселектә Елена Давыдова еңә. Олимпия уйындарында совет гимнастары команда ярыштарында рәттән һигеҙенсе тапҡыр еңеү яулай. 

Ир-егеттәр ярышында ышаныслы рәүештә совет гимнасы Александр Дитятин еңә, ул абсолют һәм команда беренселектә, шулай уҡ ҡулсала күнегеүҙәрҙә чемпион була.

Совет гимнастары Мәскәү олимпиадаһында барлығы 9 алтын, 8 көмөш һәм 5 бронза миҙал яулай.

## Миҙал яулаусылар

### Ҡатын-ҡыҙҙар

### Ирҙәр

## Команда иҫәбе

## Һөҙөмтәләр

### Ҡатын-ҡыҙҙар
#### Команда күпбәйгеһе

#### Шәхси күпбәйге

## Фильм
* 

## Навигация
Йәйге Олимпия уйындарында ауыр атлетика 1980

**[[Йәйге Олимпия уйындары 1980|1980 йылдағы йәйге Олимпия уйындары]]нда ауыр атлетика ярыштары** Измайлово универсаль спорт комплексында 20 июлдән 30 июлгә тиклем үтә. Уларҙа 40 илдән 172 спортсы ҡатнаша.

Рәсми булмаған команда ярыштарында төп көрәш СССР һәм Болгария спортсылары араһында бара һәм совет спортсыларының еңеүе менән тамамлана. Юрий Варданян биш донъя рекорды ҡуя. Олимпиада Василий Алексеев өсөн һуңғыһы була, ул уңышһыҙ сығыш яһай.

Олимпия турниры сиктәрендә шулай уҡ ауыр атлетика буйынса 54-се донъя чемпионаты миҙалдары уйнатыла.

## Миҙал яулаусылар

## Рәсми булмаған команда иҫәбе

## Һөҙөмтәләр

### 52 кг тиклем

### 56 кг тиклем

### 60 кг тиклем

### 67,5 кг тиклем

### 75 кг тиклем

### 82,5 кг тиклем

### 90 кг тиклем

### 100 кг тиклем

### 110 кг тиклем

### 110 кг юғары

## Фильмдар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* История тяжёлой атлетики
* Тяжёлая атлетика на XXII Олимпийских играх
Йәйге Олимпия уйындарында фехтование 1980

**[[Йәйге Олимпия уйындары 1980|Мәскәүҙәге йәйге Олимпия уйындары]]нда фехтование буйынса ярыштар** 1980 йылдың 22 июленән 31 июленә тиклем Ленинград проспектындағы ЦСКА Универсаль спорт комплексында үтә.

Бөтәһе 8 награда тупланмаһы уйнатыла:

* рапира — ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн шәхси һәм команда беренселеге;
* шпага — ир-егеттәр өсөн шәхси һәм команда беренселеге;
* ҡылыс — ир-егеттәр араһында шәхси һәм команда беренселеге.

Франция йыйылма командаһы уңышлы сығыш яһай — ул 4 алтын, 1 көмөш һәм 1 бронза миҙал яулай. Совет фехтовальщиктары иҫәбендә 7 награда: 3 алтын, 2 көмөш һәм 2 бронза миҙал.

Виктор Кровопусков һәм Виктор Сидяк дүртенсе олимпия алтын миҙалдарын Мәскәүҙә яулай. Кровопусков икенсе Олимпиадала шәхси һәм команда ярыштарында рәттән еңә, ә Сидяк Олимпиаданан рәттән 4-се тапҡыр алтын миҙалһыҙ ҡайтмай.

## Миҙал яулаусылар

### Ирҙәр

### Ҡатын-ҡыҙҙар

## Судьялар
; Техник делегаттар FIE —  Шарль Дебёр,  Рене Мерсье

; Ярыштар директоры —  Анатолий Голяницкий

; FIE-ның техник комитеты:
*  Валериан Базаревич
*  Лайош Бальтазар
*  Роллан Буатель
*  Питер Джейкобс
*  Эдоардо Манджаротти
*  Дионисий Тепшан
*  Эмилио Эчеверри де ля Рош

; Арбитрҙар:

*  Карл-Ёран Абрахамссон
*  Алик Аланакян
*  Герман Александров
*  Нугзар Асатиани
*  Петер Бон
*  Тьерри Брукер
*  Патрик Вайда
*  Чеслав Вардзыньский
*  Эдуард Винокуров
*  Октавиан Винтилэ
*  Владимир Гансон
*  Олег Глазов
*  Галина Горохова
*  Альфредо Дель Франча
*  Войцех Дрыла
*  Давид Душман
*  Валерий Житный
*  Джон Зарно
*  Рудольф Карпати
*  Алессандро Карпентьери
*  Тамаш Ковач
*  Анатолий Котешев
*  Деррик Коуторн
*  Исаак Леус
*  Андрес Лопес
*  Владимир Лукоянов
*  Борис Мельников
*  Ласло Недецки
*  Альгис Паяуис
*  Иво Прокоп
*  Виктор Путятин
*  Марк Ракита
*  Луиджи Рока
*  Шандор Сабо
*  Эндре Йозеф Сакалль
*  Татьяна Самусенко
*  Морис Сахвадзе
*  Герман Свешников
*  Юрий Сисикин
*  Юозас Удрас
*  Юлиу Кароль Йосиф Фалб
*  Сильвен Ферри
*  Валерий Хархалуп
*  Юрий Шаров
*  Григорий Шварц

## Һылтанмалар
* Фехтование на летних Олимпийских играх 1980
* Игры XXII Олимпиады, Москва 1980 — Официальный отчёт, часть 3-я
* Pascale Trinquet takes France to a new record — Fencing — Moscow 1980 Olympic Games — видео на официальном канале МОК на YouTube
Йәйге Олимпия уйындарында бокс 1980

**Мәскәүҙәге [[Йәйге Олимпия уйындары 1980|йәйге Олимпия уйындары]]нда [[бокс]] буйынса ярыштар**, Олимпийский спорт комплексында 1980 йылдың 20 июленән 2 авгусына тиклем үтә.

51 илдән 217 бокссы 11 миҙал тупланмаһына дәғүә итә. Һәр ауырлыҡ категорияһында илдән бер генә боксёр көс һынаша ала. 1976 йылда Монреалдәге Олимпия уйындары менән сағыштырғанда ярыштар программаһы үҙгәрмәй.

Куба спортсылары уңышлы сығыш яһай, улар 10 награда яулай: 6 алтын, 2 көмөш һәм 2 бронза, ә совет боксерҙары 8 миҙал: 1 алтын, 6 көмөш һәм 1 бронза.

Кубаның билдәле ауыр атлеты Теофило Стивенсон өсөнсө Олимпиадала рәттән алтын яулай.
Майкл Энтони 54 килограмға тиклем категорияла бронза миҙалға яулай, был — Гайананың тәүге олимпия миҙалы. Шул уҡ категорияла Бернардо Пиньянго Мәскәү Олимпиадаһында Венесуэлаға берҙән-бер миҙал килтерә.

## Миҙал яулаусылар

## Һылтанмалар
* Бокс на Олимпийских играх 1980 года в Москве