Хуситтар

**Хуситтар** (**Хоуситтар, Хути**;  *-Husʹiyun*), йәки **«Анса́р Алла́һ»**, шулай уҡ « **Ансарулла́»**, **«Ансаруллаһ»**, **«Ансар Аллаһ»** ( шулай уҡ *Аллаһ* тип атала) — Йәмән территорияһындағы зәйди шиғый (джарудиттар) хәрбиләштерелгән төркөмө. 2004 йылда улар Йәмән хөкүмәтенә ҡаршы ҡораллы ихтилал башлай, әкренләп илдең көньяҡ райондарының бер өлөшөн контролгә ала. 2011 йылда хуситтар Йәмән революцияһында ҡатнаша, һөҙөмтәлә президент Али Абдалла Салех отставкаға китә.

Шул уҡ ваҡытта хәрәкәт баштан уҡ дини-сәйәси характерға эйә, һәм уны колониаль идара итеүҙән һуң ислам донъяһында исламсы хәрәкәттәрҙең артыуы һәм үҫеше проблемалары контексында ҡарарға мәжбүр итә .

2015 йылдың башынан, Йәмәндең баш ҡалаһы Сананы баҫып алыуҙан һәм Революцион совет ойошторолғандан һуң, Йәмәндә *де-факто* идара итеүсе ойошмаға әүерелә. Мөхәммәт Али әл-Хуси Революцион совет рәйесе була. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, АҠШ һәм Фарсы ҡултығы ғәрәп дәүләттәренең хеҙмәттәшлек советы (ССАГПЗ) тарафынан уның Йәмәндәге идара власының легитимлығы танылмай.

Хуситтар союздаштары Иран һәм «Хизбулла» партияһынан хәрби һәм финанс ярҙамы ала.

2004 йылдың сентябрендә Йәмән армияһы тарафынан үлтерелгән төркөмгә нигеҙ һалыусы һәм элекке етәксеһе Хөсәйен әл-Хуси хөрмәтенә аталған.

Сәғүд Ғәрәбстаны, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Малайзия һәм Йәмән Президенты етәкселек советы хуситтарҙы террористик ойошма тип билдәләй. АҠШ хуситтарҙы айырата әһәмиәттәге глобаль террорсылар тип ҡылыҡһырлай.

## Символикаһы
Хуситтарҙың рәсми лозунгыһы — . Эмблемалағы ислам яҡлы фразалар йәшел төҫ менән, ә америкаға ҡаршы, антисионист һәм антисемит фразалары — ҡыҙыл менән айырып күрһәтелгән.

Маррандағы имам әл-Һаҙи мәктәбендә 2002 йылдың ғинуарында был слоган тәүге тапҡыр асыҡтан-асыҡ әйтелә. Әммә альтернатив версия буйынса, Хөсәйен Бәҙрәддин әл-Хуси тәүге тапҡыр был лозунгты Израиль һалдаттарының 2000 йылда Әл-Аҡса интифадаһы ваҡытында атаһының ҡулында һәләк булған йәш фәләстин гражданын үлтереүсе образына яуап итеп ҡысҡырған .

## Тарихы
Хуситтар Зәйди фекерләү мәҙһәбенә ҡарай. Зәйдиҙәр, ил халҡының яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итеп, башлыса Йәмәндең төньяғында йәшәй. Зәйдиҙәр менән шиғыйҙар араһындағы төп айырма шунда: Ғәли нәҫеле генә түгел, фәҡәт тәҡүәле хәлиф теләһә ниндәй мосолман мөьминдәрҙең имамы (рухи етәксеһе) була ала, тип иҫәпләй.

1990 йылдар башында Зәйдиҙәр хәрәкәте лидерлығына Саада губернаһында формалашҡан Әл-Хуси ғаиләһе ағзалары үрләй. Мөхәммәт пәйғәмбәр нәҫеленә ҡараған был хөрмәтле ғаилә 1962 йылғы революцияға тиклем Саада губернаһында етәксе дини һәм сәйәси вазифалар биләй һәм хатта революциянан һуң да рәсми булмаған йоғонтоһон һаҡлап ҡала. Ғаилә башлығы — сәйет Бәдрәддин әл-Хуси — Йәмәндә дин ғилеме һәм мосолман хоҡуғы өлкәһендә иң ҙур зәйит абруйлыларының береһе Саадала Зәйдиҙәр хәрәкәтенең рухи етәксеһе тип таныла. Ул үҙенең төп миссияһын Йәмәндең төньяҡ провинцияларында (тәү сиратта Саада һәм әл-Джәүф губерналарында) сөнниҙәр доктринаһы булған «үәһһәбилек» ағымын таратыу тырышыуҙарына ҡаршылыҡ ойоштороуҙа күрә. Әммә оло йәштә булыу сәбәпле, сәйет Бәдрәддин әл-Хуси туранан-тура хәрәкәтте етәкләүҙе улдарының береһе Хөсәйен Бәдрәддингә тапшыра. 2004 йылда вафат булғанына тиклем, тап шул шәхес «Әш-Шабаб әл-Мөьминин» («Хаҡ динле йәштәр») тип аталған зәйди хәрәкәтенең даими етәксеһе тип иҫәпләнде .

2004 йылда Хөсәйен әл-Хуси, Йәмән хөкүмәтен зәйди халҡын дискриминациялауҙа һәм АҠШ менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләп, хөкүмәткә ҡаршы башланған ихтилалды етәкләй, һәм Йәмән зәйдиҙәренең имамы булып китә.

Әл-Хуси үлгәндән һуң, төркөм етәкселеге уның туғаны Абдул-Малик әл-Хусиға күсә. 2009 йылда, Сәғүд Ғәрәбстаны ярҙамында, хөкүмәт көстәре ихтилалды баҫтыра. 2010 йылдың февралендә хуситтар һәм Йәмән властары араһында һуғышты туҡтатыу буйынса килешеү төҙөлә .

Йәмән хөкүмәте хуситтарҙы Иран ярҙамына таяныуҙа ғәйепләй. Хуситтар ил халҡының күпселеге тотҡан сөнни ислам йоғонтоһонан шиғыйлыҡты яҡлайбыҙ, тип белдерә. Бынан тыш, башлыса шиғыйҙар йәшәгән төньяҡ Саада провинцияһы өсөн ҙурыраҡ автономия биреү хуситтар талаптарының береһе булып тора. Хуситтарға ҡаршылар быны 1962 йылғы революцияға тиклем Йәмәндең төньяғында йәшәп килгән Зәйди имаматын тергеҙергә тырышыу тип иҫәпләй .

«Ансар Аллаһ» төркөмө хәрәкәттең һуғышсан ҡанаты тип иҫәпләнә. 2014 йылдың ноябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы төркөмдөң хәрби етәкселәре, «тыныслыҡҡа, ил тотороҡлоғона ҡурҡыныс янауҙа һәм сәйәси процесҡа ҡамасаулауҙа» ғәйепләп, Әбдел-Хәлит әл-Хуси һәм Абдаллаһ Яхъя әл-Хәкимгә санкциялар индерә .

2011 йылда президент Али Абдалла Салех режимына ҡаршы протест акциялары башланғандан һуң, хуситтар Йәмәндең төньяғында үҙ йоғонтоһон киңәйтә. Улар хөкүмәт көстәренә ҡаршы ғына түгел, ә «Әл-Ислах» партияһы, Хашид ҡәбилә конфедерацияһы, «Әл-Каидә» һуғышмандары һәм уға бәйле «Ансар әш-Шәриә» төркөмө кеүек көстәргә лә ҡаршы ҡораллы көрәш башлай .

## Власҡа килеүе
2014 йылдың авгусында хуситтар илдең бер нисә төбәгендә, хөкүмәт тарафынан иғлан ителгән бензинға хаҡтар ҡырҡа артыуына килтергән нефть субсидияларын ҡыҫҡартыуына ҡаршы күмәк демонстрациялар үткәрә. 2014 йылдың сентябрь уртаһына хуситтар баш ҡала Сананың бер нисә районын, шул иҫәптән бер нисә хөкүмәт бинаһын, баҫып ала .

2014 йылдың 21 сентябрендә хуситтар һәм Йәмән хөкүмәте, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ярҙамында, шарттарының береһе булып Мөхәммәт Басиндва хөкүмәтенең отставкаға китеүе торған килешеүгә ҡул ҡуя. Хуситтар лидеры Абдул-Малик әл-Хуси янауы арҡаһында, Әхмәт Әүәд ибн Мөбәрәк хөкүмәтте етәкләүҙән баш тарта. 2014 йылдың 13 октябрендә кандидатураһын хуситтар раҫлаған Хәлит Мәхфуз Баһаһ премьер-министр итеп тәғәйенләнә .

Сентябрь айында ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешүенә ҡарамаҫтан, хуситтар 2014 йылдың декабрендә, Архаб, Ходейда ҡалаларының күп өлөшөн, Саналағы «Сафер петролеум» дәүләт нефть компанияһы һәм «Әл-Саура» дәүләт гәзите биналарын үҙ контроле аҫтына алып, ҡораллы көрәште дауам итә .

2015 йылдың 19 ғинуарында хуситтар премьер-министр Хәлит Мәхфүз Баһаһтың автокортежына һөжүм итә һәм Сана ҡалаһында дәүләт телевидениеһы бинаһын баҫып ала. Бер нисә сәғәт барған һуғыштан һуң атышты туҡтатыу буйынса килешеү төҙөлә, ләкин ул икенсе көндө үк боҙола. 2015 йылдың 20 ғинуарында хуситтар Саналағы разведка бинаһын һәм президент резиденцияһын баҫып ала.

22 ғинуарҙа президент Абд-Раббу Мансур Һади отставкаға китеү тураһында ғариза бирә. «Рәсәй тауышы» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Йәмән Вәкилдәр палатаһы спикеры 24 ғинуарҙа президент Абд-Раббу Мансур Һадиҙың отставкаға китеүен ҡарау һәм был турала тауыш биреүҙе ойоштороу өсөн ашығыс йыйылыш үткәрергә саҡыра, әммә ултырыш үткәрелмәй. Йәмән хөкүмәте ағзалары ла ил президентына отставкаға китеү тураһында ғариза бирә .

Февралдә хуситтар илдең сәйәси партияларына ультиматум сығара: әгәр өс көн эсендә хөкүмәт булдырылмаһа, баш күтәреүселәр үҙҙәре был мәсьәләне хәл итәсәк.

5 февралдә хуситтарҙың яңы «конституцион декларация» ҡабул итеүе һәм Йәмәндәге күпселек сәйәси көстәрҙең ил менән бер йыл идара итәсәк биш кешенән торасаҡ президент советы төҙөргә ризалығы, уны Көньяҡ Йәмәндең элекке президенты Али Насер Мөхәммәт етәкләйәсәге билдәле була. Һөйләшеүҙәрҙә туғыҙ партия һәм төркөм, шул иҫәптән Социалистик партия һәм көньяҡ сепаратист «Хираҡ» хәрәкәте ҡатнаша. «Әл-Ислах» партияһы килешеүгә ҡушылыу мөмкинлеген ҡарай. Бынан тыш, ҡолатылған президент Хади менән консультациялар дауам итә. Конституция декларацияһына ярашлы, унда бөтә Йәмән провинцияларынан 551 кеше ҡатнашҡан күсеш советы төҙөләсәк, улар президент советы составын һайлаясаҡ. Бынан тыш, хуситтар илдең Вәкилдәр палатаһын тарҡатыу һәм технократтар хөкүмәтен төҙөү тураһында иғлан итә. Мөхәммәт Ғәли әл-Хуси етәкселегендәге Революцион комитет ваҡытлыса хөкүмәт тип иғлан ителә.

## Баҫып алыуға ҡаршы тороу

## Экс-президент Салехты үлтереү
2017 йылдың 4 декабрендә «Ансар Аллаһ» ополчениеһы контроле аҫтындағы Эске эштәр министрлығы көстәре Али Абдалла Салехты үлтерә. Шулай уҡ Юғары милли совет (ВНК) партияһының генераль секретары Ариф әл-Зука ла үлтерелә, элекке президенттың улы Хәлит әсирлеккә эләгә .

## Киң мәғлүмәт саралары
Хуситтар «Эль-Масира» тип аталған телеканал булдырған.

Күрһәтеү Нилсат спутнигы аша: Йышлығы 11641 SR — 27500 — FEC 5/6 һәм спутника А. С. Попов исемендәге Экспресс АМ44 спутнигы аша: Йышлығы 11150 SR — 4300 — FEC 3/4 алып барыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хуситтарҙың Израиль һәм ХАМАС араһындағы һуғышта ҡатнашыуы
* Ғәрәп яҙы

## Иҫкәрмәләр

### Комментарийҙар

### Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт
* Густерин П. Йемен в переходный период. На пути к миру или распаду? — Саарбрюккен, 2014. — .

## Һылтанмалар
* 
* 
*