open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пожарский Борис Иванович

**Пожарский Борис Иванович** (1 ғинуар 1936 йыл, СССР — 21 июль 2021 йыл, Пермь, Рәсәй Федерацияһы) — Пермь өлкә профсоюздар советы рәйесе (1985—2007), СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991).

## Биографияһы
1936 йылдың 1 ғинуарында тыуған.

1958 йылда Урал политехник институтын тамамлай. Пожарский 1958 йылдан 1979 йылға тиклем Яков Свердлов исемендәге Пермь моторҙар эшләү берекмәһендә эшләй, унда цех начальнигы, авиация производствоһы начальнигы, производствоны әҙерләү буйынса баш инженер урынбаҫары була.

1979 йылда Пермь моторҙар эшләү заводының партия комитеты секретары итеп һайлана, 1985 йылға тиклем ошо вазифала эшләй. 1982—1990 йылдарҙа Пожарский бер нисә тапҡыр Пермь өлкә Советы депутаты һәм КПСС-тың өлкә комитеты бюроһы ағзаһы була.

1989 йылдың 26 мартында Борис Пожарский СССР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. Үҙен парламент идара итеү формаһы яҡлы булараҡ белдерә. Шул уҡ ваҡытта СССР Конституцияһының совет йәмғиәтендә КПСС-тың төп ролен нығытҡан 6-сы статьяһын ғәмәлдән сығарыуға ҡаршы була һәм СССР-ҙың халыҡ депутаттары съездарында һәр саҡ быға йүнәлтелгән сараларға ҡаршы тауыш бирә. 1991 йылдың 19 авгусында Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитетының СССР-ҙа түңкәрелеш яһарға маташыуына ҡаршы протест йөҙөнән КПСС-тан отставкаға китә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ул ГКЧП программаһының күп кенә положениелары менән уртаҡлаша, Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты етәкселәре был положениеларҙы СССР-ҙың халыҡ депутаттары конгресы аша эш итеп тормошҡа ашыра ала, тип белдерә.

1985 йылдан 2007 йылға тиклем Борис Пожарский Пермь өлкә профсоюздар советы рәйесе булып эшләй.

Өйләнгән, ике балаһы бар. 2021 йылдың 21 июлендә Пермдә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Октябрь Революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (ике тапҡыр)
* СССР Дәүләт премияһы
* Миҙалдар

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Ушел из жизни бывший председатель крайсофпрофа
* На 86-м году жизни скончался бывший председатель областного совета профсоюзов Борис Пожарский
* Бывший председатель Пермского крайсовпрофа ушел из жизни
Резник Александр Ефимович

**Резник Александр Ефимович** (22 июнь 1916 йыл, Одесса — 27 октябрь 1979 йыл, Ҡазан) — совет инфекционист-табибы, медицина фәндәре докторы (1963), профессор (1964). Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1964), Татар АССР-ының йоғошло ауырыуҙар буйынса баш белгесе (1972—1974).

## Биографияһы
1916 йылдың 22 июнендә (9 июнь) Рәсәй империяһының Одесса ҡалаһында табип Резник Ефим Моисеевич (1892—1980) һәм Лукишкер Цецилия Евсеевна (1895—1956) ғаиләһендә тыуған.

1939 йылда Одесса дәүләт медицина институтын тамамлай, һуңынан Украина ССР- ының Курорт идаралығында эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Резник Ҡазан ҡалаһына эвакуациялана һәм 2-се һанлы йоғошло ауырыуҙар дауаханаһында эшләй башлай. 1942—1956 йылдарҙа ошо дауахананың баш табибы була. Уның етәкселегендә дауаханала ижади эшкә һәләтле медицина коллективы барлыҡҡа килә, унда тәжрибәле табиптар эшләй. Дауалау учреждениеһы яҡшы хеҙмәтләндерелеүе менән дан тота һәм Ҡазан халҡында ҙур абруй ҡаҙанған.

Дауаханала эшләү менән бер рәттән Ҡазан дәүләт медицина институтында уҡыта, 1958 йылда уның йоғошло ауырыуҙар кафедраһы мөдире була. Был кафедраға ғүмеренең аҙағына тиклем етәкселек итә.

1947 йылда дизентерия менән сирләүселәрҙе дауалау буйынса кандидатлыҡ, 1963 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Бер йылдан һуң профессор итеп һайлана.

1972—1974 йылдарҙа Татар АССР-ның баш инфекционисы булып эшләй.

Ул киҙеү, вируслы гепатит, менингококлы инфекция кеүек йоғошло ауырыуҙарҙың патогенезын өйрәнеү һәм дауалау менән ҡыҙыҡһына. Ғилми хеҙмәткәрҙәрҙең ҙур төркөмөн әҙерләй, улар араһында туғыҙ фән кандидаты һәм бер медицина фәндәре докторы. Инфекцион ауырыуҙарҙың патогенезын һәм патогенетик терапияһын өйрәнеү буйынса 60-тан ашыу хеҙмәт яҙа.

1958 йылда Татар АССР-ның Инфекционистар йәмғиәте рәйесе итеп һайлана.

1979 йылдың 27 октябрендә Казанда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Хеҙмәттәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн»миҙалы
* «Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы» (1964)
* «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе

## Библиографияһы
* Диагностика стёртых форм скарлатины // Педиатрия. 1955. № 6.
* Клиника и лечение гриппа // Казан. мед. журн. 1957. № 2/3.
* Нарушение двигательной функции толстого кишечника у больных острой дизентерией // Казан. мед. журн. 1973. № 3 (соавтор).

## Әҙәбиәт
* Профессор Александр Ефимович Резник: Некролог // Казан. мед. журн. 1980. № 1.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Республиканская клиническая инфекционная больница имени профессора А. Ф. Агафонова (РКИБ) 
* 90-летие кафедры инфекционных болезней Казанского государственного медицинского университета (научное наследие) 
* История больницы. Республиканской клинической инфекционной больницы имени профессора А. Ф. Агафонова
Әғлуллин Илдар Рәүеф улы

**Әғлуллин Илдар Рәүеф улы** (23 ғинуар 1959 йыл, Черки-Гришино ауылы, Быуа районы, Татар АССР-ы) — ғалим-табип-онколог. Медицина фәндәре докторы (1999). Рәсәй Федерацияһының һәм Татарстан Республикаһының (2000) атҡаҙанған табибы.

## Биографияһы
1959 йылдың 23 ғинуарында Татар АССР-ының Быуа районы Черки-Гришино ауылында тыуған.

1976 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә. 1982 йылда ошо уҡыу йортон тамамлай.

Диплом алғас, Ҡазанда Республика онкология үҙәгендә «Онкология» һөнәре буйынса клиник стажировка үтә. 1983 йылда интернатураны тамамлағас, ошо диспансерҙа хирург булып эшләй башлай. 1988 йылда абдоминаль хирургия бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.

1996 йылда Ҡазан дәүләт медицина университетында уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген башлай.

1999 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

100-ҙән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән ашҡаҙан-эсәк юлы, кесе янбаш, бауыр, панкреатодуоденаль зонаһы яман шешен хирургик дауалау буйынса хеҙмәттәр яҙған. Уйлап табыуҙарға 10 патент ала.

Уның тарафынан аяҡ-ҡулдарҙың төп магистраль тамырҙарын протезлау методикаһы индерелә. Шулай уҡ тире-мускул пластик операцияһы, яңы медицина технологияларын ҡулланып, бауырға операция методикаһын эшләй, һөйәк-мускул пластик операцияһы алымын киң ҡуллана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Татарстан Республикаһының атҡаҙанған табибы», «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы» маҡтаулы исемдәре

## Библиографияһы
* Панкреатодуоденальная резекция в онкологической практике. М., 1995.
* Эвисцерация и одномоментная пластика тазовых органов при хирургическом лечении местно-распространённого рака. Казань, 1999.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ильдар Аглуллин: «У хирургического стола мне интереснее, чем за письменным»
Панфёров Виктор Михайлович

**Виктор Михайлович Панферов** (27 ғинуар 1916, Ярославль, Рәсәй империяһы — 16 октябрь 1997, Мәскәү, Рәсәй) — механика  өлкәһендә совет ғалимы.

## Биографияһы
1941 йылда М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай.

1941-1944 йылдарҙа тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында инженер булып эшләй. Физика-математика фәндәр кандидаты (1946). Физика-математика фәндәр докторы (1949), диссертацияһының темаһы «Һығылмалылыҡ мәсьәләләрен хәл итеүҙең дөйөм ысулдары». М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында һығылмалылыҡ теорияһы кафедраһы профессоры (1950).

1947 йылдың 24 майында НИИ-88-ҙең (Машиналар эшләү үҙәк ғилми-тикшеренеү институты) ныҡлыҡ ғилми-тикшеренеү бүлеген етәкләй (ул саҡта физика-математика фәндәре кандидаты, доцент). Бүлектең ғилми етәксеһе итеп СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, профессор А.А. Ильюшин тәғәйенләнә.

1959 йылдан Мәскәү дәүләт университетының Механика институтында эшләй, ныҡлыҡ бүлеге мөдире (1960), юғары температурала ныҡлыҡ һәм шыуыусанлыҡ лабораторияһы мөдире (1963), һуңғы йылдарҙа - баш ғилми хеҙмәткәр.

Мәскәүҙә Перлов зыяратында ерләнгән.
## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Материалдарҙың деформацияланыу һәм емерелеү механикаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара. Ракета техникаһын булдырыу эштәрендә ҡатнаша. Мартен мейесе өсөн ҡулайлы-көсөргәнешле көмбәҙ тәҡдим итә, ул эшләү ваҡытын 1,5-2 тапҡырға арттыра. Уның ҡатнашлығында эшләнгән һауа йылытҡыс көмбәҙе Кривой Рогтағы домна мейесендә тормошҡа ашырылған.

Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса  СССР милли комитетының тәүге составына инә (1956).

25 фән кандидаты һәм 3 фән докторы әҙерләгән.

## Библиография
Ҡаты есемдәрҙе һыҙыҡлы булмаған деформациялауҙың ҡайһы бер мәсьәләләре. М. 1971 .

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* СССР төҙөүселәренең академик Б. Галёркин исемендәге Бөтә Союз фәнни инженер-техник йәмғиәте президиумының төҙөлөш механикаһы буйынса иң яҡшы эше өсөн премия (1950)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1956,1957)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы

## Әҙәбиәт

* Профессора и доктора наук Московского государственного университета им. М. В. Ломоносова. Биографический словарь. 1997. Составители: А. Ю. Гримза, Е. В. Ильченко. Издательство: Книжный Дом «Университет». Серия: Архив Московского университета. 1998 г. ISBN 5-8013-0027-9;
* Первый состав Российского национального комитета по теоретической и прикладной механике. Составители А.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Богданов, Г. К. Михайлов / под редакцией д-ра физ.-мат. наук Г.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Михайлова. — Москва: «КДУ», «Университетская книга», 2018. — 70 с. ISBN 978-5-91304-805-9

## Иҫкәрмәләр
Праксин Иван Александрович

**Праксин Иван Александрович** (28 июль 1855 йыл, Быуа, Сембер губернаһы ― 30 апрель 1913 йыл, Ҡазан) — Рәсәй табибы, хирург, медицина докторы (1890), профессор (1897).

## Биографияһы
Праксин Иван 1855 йылдың 28 июлендә Рәсәй империяһы Сембер губернаһы Быуа ҡалаһында табип ғаиләһендә тыуған.

Беренсе Ҡазан гимназияһында уҡыған. 1874 йылда Ҡазан университетына уҡырға инә. Унда тәбиғәт факультетында 1 йыл һәм медицина факультетында 2 йыл белем ала.
1877 йылда Санкт-Петербург император медицина-хирургия академияһының өсөнсө курсына күсә, уны 1880 йылда тамамлай. Студент йылдарында уҡ Праксин үҙен хирургик эшмәкәрлеккә әҙерләй башлай. Ҙур теләк менән Ҡазан университетында профессор Д. Е. Ермолаев ҡарамағындағы анатомия, ә һуңынан Петербург академияһының хирургия кафедраларында ҙур тырышлыҡ менән шөғөлләнә.

Диплом алғас, хирургия буйынса белемен камиллаштырыу өсөн, академияла ҡалдырыла. 1880—1884 йылдарҙа профессор Е. И. Богдановскийҙың госпиталь хирургия клиникаһында эшләй. Һуңынан бер йыл 30-сы резерв батальонында кесе табип булып хеҙмәт итә. 1886 йылдың апрелендә Санкт-Петербургта ярлылар өсөн Мариинский дауаханаһының хирургия бүлегендә «ассистент-интерн» сифатында эшләй башлай. 1889 йылда хирургия бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.

1890 йылда «Өлөшләтә ляринготомия етештереү тураһында» темаһы буйынса диссертация яҡлай һәм медицина докторы дәрәжәһен ала. Шунан һуң Хәрби-медицина академияһына госпиталдең хирургия клиникаһына ассистенты булып әйләнеп ҡайта. Тиҙҙән академияла клиник хирургияның приват-доценты итеп һайлана.

1895 йылда Тифлис хәрби госпиталенең хирургия бүлеге консультанты итеп тәғәйенләнә. 1897 йылда Ҡазан университетының госпиталь хирургия клиникаһы профессоры итеп һайлана. Иван Праксин ғүмеренең аҙағына тиклем ошо клиникала эшләй.

Актиномикоз, хроник перитонит проблемаларын өйрәнеүгә, бауыр эхинококкозды хирургик дауалауға, тамаҡ аҫты биҙенә операция яһауға, йөҙ етешһеҙлектәренең пластик хирургияһына булышлыҡ итә. Анатомик яҡтан нигеҙле һәм сат бүҫеренә радикаль хирургияның бик рациональ ысулын тәҡдим итеүе менән билдәле була.

## Хеҙмәттәре
* О клиническом изучении хирургии // Врач. 1897. № 36.
* Пересадка кожного лоскута шеи в полость рта при рубцовом сведении челюстей в области межчелюстной складки // Труды 2 съезда российских хирургов. Москва, 1901.
* К симптоматологии и оперативному лечению обширных межуточных и осумковывающих кишечник соединительно-тканных образований при хроническом перитоните // там же. С.104-108.

## Әҙәбиәт
* Епифанов Н. С. Иван Александрович Праксин // Казанский медицинский журнал. 1982. № 2.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Иван Праксин Александрович
* Иван Праксин Александрович (1855—1913)
Гусев Андрей Дмитриевич

**Гусев Андрей Дмитриевич** (1886 йыл — 13 июль 1952 йыл) — совет табибы, суд-медицина эксперты, медицина фәндәре докторы (1926), профессор (1923).

## Биографияһы
1886 йылда Ҡазанда тыуған.

1912 йылда Ҡазан университетының медицина факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда Сембер губернаһының Ҡормош өйәҙе земствоһында земство табибы вазифаһында эшләй башлай, бер үк ваҡытта идаралыҡта табип советы сәркәтибе вазифаһын да башҡара.

Беренсе донъя һуғышы йылдарында Ҡазанда хәрби частарҙа хеҙмәт итә. Граждандар һуғышы башланыу менән, был ҡаланың госпиталдәрендә хәрби табип була. Эпидемиялар менән көрәштә әүҙем ҡатнаша.

Ҡыҙыл Армиянан демобилизацияланғандан һуң 1921 йылда Ҡазан университетының суд медицинаһы кафедраһында эшләй башлай, уны профессор Василий Неболюбов етәкләй. Тәүҙә прозектор ярҙамсыһы, ә һуңынан прозектор була.

1923 йылда Гусев суд медицинаһы кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә. 1926 йылда Ҡазан университеты советы уға медицина докторы һәм приват-доцент дәрәжәһен бирә. Шул уҡ йылда ҡанға һынауҙы сағыштырма анализлау темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1928 йылда профессор итеп һайлана. 1926 йылда Татар АССР-ының баш суд-медицина эксперты итеп тәғәйенләнә, 1946 йылға тиклем ошо вазифала эшләй.

Гусев Андрей асфиксиянан үлеүҙе диагностикалау буйынса белгес була. Профессор Н. В. Попов төҙәткән суд медицинаһы буйынса дәреслек өсөн «Асфиксия» бүлегендә ике бүлек яҙа (1938 йылда нәшер ителә).

Юғары уҡыу йортоноң суд медицинаһы кафедраһы ҡан өйрәнеүгә ҙур иғтибар бирә. Гусев Манойловтың реакцияһы буйынса тәнҡит рәүешендәге мәҡәлә баҫтырып сығара, унда автор был реакцияның суд-медицина маҡсатында ҡулланыуға яраҡлы булыуына шик белдерә.

"Табип эштәре"нә, табиптарҙы суд яуаплылығына тарттырыу мәсьәләһенә ҙур иғтибар бүлә. Эксперттар сифатында Ҡазан университетының медицина факультеты ғалимдары — хирургтар В. Л. Боголюбов һәм П. М. Красин, акушерҙар В. С. Груздев һәм А. И. Тимофеев, педиатр Е. М. Лепский һәм башҡалар йәлеп ителә.

1926 йылда РСФСР суд-медицина эксперттарының беренсе съезы һәм Волга буйы табиптары съездары эшендә ҡатнаша.

1930 йылда Әстерханда үткән Волга буйы табиптарының өсөнсө съезында «Табиптың суд яуаплылығы тураһында» доклады менән сығыш яһай. Унда табип бурысы мәсьәләләре яҡтыртыла.

Ҡазан дәүләт медицина институтында уҡыта, унда суд медицинаһы кафедраһы мөдире, бында суд медицинаһы кафедраһы, ғүмеренең аҙағына тиклем уның етәксеһе була.

Суд-медицина тикшеренеүҙәре, матди дәлилдәр, алынған һөҙөмтәләрҙе суд-медицина практикаһына индереү буйынса ғилми хеҙмәттәр яҙа.

1952 йылдың 13 июлендә Ҡазанда вафат була.

## Исмен мәңгеләштереү
* Ҡазан, Яңы Горшечная урамы, 30-сы һанлы йорт

## Библиографияһы
* Суд медицинаһы нигеҙе. Ҡазан, 1938.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гусев Андрей Дмитриевич
Якушенко Николай Иванович

**Якушенко Николай Иванович** (29 ноябрь (11 декабрь) 1897 йыл— 7 февраль 1971 йыл) — театр актеры, нәфис һүҙ оҫтаһы (тасуири уҡыусы), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1955).

## Биографияһы
Николай Иванович Якушенко 1897 йылдың 29 ноябрендә (11 декабрендә) Калугала тыуған.

Иртә атайһыҙ ҡала. 1-се Калуга гимназияһында уҡыған осорҙа репетитор була, сиркәү хорында йырлай, артистар өсөн ролдәрҙе күсереп яҙа, шулай уҡ Калуга ҡала театры спектаклдәрендә ҡатнаша.

Коммерция институтында һәм бер үк ваҡытта Киевта Соловцов театрының театр мәктәбендә уҡый.

Театр сәхнәһенә 1918 йылда В. Ленин исемендәге Украина совет республикаһының 2-се театрында (элекке Соловцов театры) сыға. Һуңынан бер нисә миҙгел Калуга ҡала театрында (1919, 1922—1923, 1924, 1926), һәүәҫкәр эшселәрҙән һәм бер нисә профессиональ актёрҙан торған "Революцион сатира театры"нда эшләй. Күпмелер ваҡыт сәхнәнән ситтә лә була — клубта эшләй, китапхана мөдире була, «Зәңгәр блуз»ға, аллаһыҙҙар түңәрәгенә етәкселек итә. 1928 йылда йәнә театрға саҡырыла. Тула, Омск, Новосибирск (1929), Архангельск (1933), Ярославль (1934) театрҙары сәхнәләрендә уйнай. Бер миҙгел, 1934—1935 йылдарҙа, Мәскәүҙең МОСПС исемендәге театрҙа (хәҙерге Моссовет исемендәге театр) эшләй. Мәскәүҙә оҙаҡҡа ҡалмай, сөнки яҡшы ролдәр ала алмай, опера театрында эшләгән ағайы арҡаһында К. С. Станиславскийҙың үҙенең репетицияларында булыу һәм хатта бер тапҡыр уның менән әңгәмәләшеү мөмкинлеге ала. Н. Якушенко үҙе яҙғанса, Станиславский дәрестәрендә йөрөгәндә, уға бөтә актёрлыҡ тормошоноң нигеҙе булып торған дәрестәр бирелгән.

1935 йылдан 1967 йылға тиклем — В. Качалов исемендәге Ҡаҙан Ҙур драма театры труппаһында.

Режиссерҙар И. А. Ростовцев (уның бер нисә спектаклдә уйнай) һәм А. Д. Диким (1943 йылда Ҡаҙан Ҙур театрында А. Островскийҙың пьесаһы буйынса «Горячее сердце» спектакленең ҡуйылышы өҫтөндә эшләй) менән эшләй.

Һуғыш ваҡытында фронт концерттарында ҡатнаша.

Сәхнәлә тасуири уҡыусы булараҡ сығыш яһай.

1954 йылдан Ҡазан консерваторияһының опера класында сәхнә оҫталығы һәм телмәр мәҙәниәтен уҡыта.

1952 йылдан КПСС ағзаһы. Татар АССР-ының 2-се һәм 6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

Николай Иванович Якушенко 1971 йылдың 7 (йәки 8) февралендә Ҡаҙанда вафат була. Ар зыяратында ерләнгән.

### Ғаиләһе
* Ҡыҙы — Якушенко Виктория Николаевна (1924—1997), артист. Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Татар АССР-ының халыҡ артисы (1939)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1940)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1950)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1955)
* Ленин ордены (1957, Мәскәүҙә татар сәнғәте декадаһы айҡанлы)
* Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1940 шул иҫәптән)). 
* Миҙалдар

## Хәтер
* Казанда, Н. И. Якушенко йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* «Актёр һәм граждан. Мәҡәләләр, хәтирәләр, хаттар» китабы актёрға арналған. — Казань, 1979.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Имена Республики — Якушенко Николай Иванович
Кулькова Нилия Петровна

**Кулькова Нилия Петровна** (1 декабрь 1935 йыл — ) — СССР еңел атлеты, барьер йүгереүе буйынса махсуслашҡан. Еңел атлетика буйынса СССР йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. 1950—1960 йылдарҙа Бөтә Союз беренселеге әһәмиәтендәге еңеүсе һәм призёр, Мельбурндағы Йәйге олимпия уйындарында ҡатнаша. Ленинград ҡалаһы һәм «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәте исеменән сығыш яһай. СССР-ҙың спорт мастеры.

## Биографияһы
Нилия Петровна Кулькова (ҡыҙ фамилияһы Беседина) 1935 йылдың 1 декабрендә Белгород өлкәһендә тыуған. Ленинградта еңел атлетика менән шөғөлләнә, «Динамо» бөтә Союз физкультура-спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай.

Тәүге тапҡыр 1956 йылғы миҙгелдә Бөтә Союз кимәлендә үҙен таныта. Ул саҡта Мәскәүҙә СССР халыҡтарының Беренсе йәйге спартакиадаһы сиктәрендә ил чемпионатында бишбәйге программаһында бронза миҙал яулай. Уңышлы сығыштар теҙмәһе ярҙамында Мельбурнда Йәйге Олимпия уйындарында Советтар Союзы данын яҡлау хоҡуғына эйә була — бында ҡаршылыҡтар менән 80 метрға йүгереүҙә алдан уҙғарылған квалификация этабын артабан үтә алмай.

1961 йылда Тбилисиҙа СССР еңел атлетика чемпионатында Кулькова фамилияһы аҫтында 80 метрлыҡ барьерлы йүгереүҙә һәм 4 × 200 метр эстафетала көмөш миҙал яулай.

1962 йылда Мәскәүҙә СССР еңел атлетика чемпионатында 80 һәм 100 метрға барьерлы йүгереүҙә көмөш призёр була.

1963 йылда Мәскәүҙә СССР — Америка Ҡушма Штаттары йыйылма командаларының матч осрашыуында ҡаршылыҡлы йүгереүҙә еңеп сыға, шулай уҡ Мәскәүҙә СССР халыҡтарының III йәйге спартакиадаһында — ҡаршылыҡтар менән 80 һәм 100 метрға йүгереүҙә еңеү яулай.

1966 йылда Днепропетровскиҙа СССР чемпионатында хеҙмәт ҡаҙаныштары исемлегенә 80 һәм 100 метрға барьер йүгереүҙәяуланған бронза миҙалдары өҫтәлде.

П. Ф. Лесгафт исемендәге дәүләт физик культура институтын тамамлаған. СССР-ҙың спорт мастеры.

## Иҫкәрмәләр
Гинзбург Борис Соломонович

**Гинзбург** **Борис Соломонович** (28 март (9 апрель) 1895 йыл, Херсон губернаһы, Ингулец — 3 июнь 1974 йыл, Ҡазан) — совет санитар табибы, Татар АССР-ының һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары (1938—1940), медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1940).

## Биографияһы
1895 йылдың 28 мартында (9 апрелендә) йәһүдтәрҙең игенселек колонияһы Ингулецта (хәҙерге Украина биләмәһендә), Рәсәй империяһында тыуған.

1916 йылда Херсон земство фельдшер мәктәбен тамамлай, һуңынан Һарытау университетының медицина факультетына уҡырға инә, 1921 йылда ошо уҡыу йортон тамамлай. Санитар-табип дипломын алып, Һарытау ҡалаһының төрлө медицина учреждениеларында эшләгән. 1930 йылдан 1932 йылға тиклем Томск дәүләт медицина институтына декан итеп тәғәйенләнә. Унда доцент була.

1935 йылда Мәскәүҙә табиптарҙың белемен камиллаштырыу Үҙәк дәүләт институты директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1937 йылдан был институттың директоры, РСФСР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатында инструктор булып эшләй.

1938 йылда Татар АССР-ның Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. 1940—1941 һәм 1945—1952 йылдарҙа Ҡазан дәүләт институтының һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу кафедраһы мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта институттың базаһы булған 2-се балалар поликлиникаһын етәкләй. Шулай уҡ Ҡазан медицина институтында уҡыта.

1940 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, шул уҡ йылда профессор итеп һайлана.

Гинзбург 1953—1956 йылдарҙа Татарстан АССР-ның төрлө медицина учреждениеларында, 1956 йылда Чита дәүләт медицина институтының һаулыҡ һаҡлау курсы мөдире була, 1958 йылға тиклем ошо вазифала эшләй.

1974 йылдың 3 июнендә Ҡазанда вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау, балалар үлеме мәсьәләләре, халыҡҡа дауалау-иҫкәртеү ярҙамы ойоштороу буйынса хеҙмәттәр авторы.

### Ғилми хеҙмәттәре
* Заразные болезни и как с ними бороться / , 1925.
* Гинзбург Б. С. Суд над врачом медучастка [Дело заведующего Александровским медицинским участком врача Сергеева по обвинению его в бездеятельности и невнимательном отношении к своим обязанностям, повлекшем за собой громадную заболеваемость детей в этом участке]: Инсценировка / Б. С. Гинзбург; С предисловием наркома Н. А. Семашко. — : Издание Отдела охраны материнства и младенчества НКЗ, 1925. — 64 с.
* Экспериментальные исследования и клинические наблюдения по вопросу о переходе антирахитического фактора от матери к ребёнку / Казань, 1940.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены.

## Исемен мәңгеләштереү
* Ҡазан, Пионер урамы, 2 010-се йорт;
* Ҡазан, Жуковский урамы, 5-се йорт.

## Иҫкәрмәләр
Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы

**СССР Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы** — был министрлыҡҡа ауыл хужалығы менән бәйле ауыл хужалығы машиналары, тракторҙар һәм башҡа ауыл хужалығы машиналары етештереү эше йөкмәтелә.

## Тарихы
1939 йылдың 11 ғинуарында СССР Оборона сәнәғәте Халыҡ комиссариаты бер нисә ведомствоға айырыла, улар араһында Боеприпастар халыҡ комиссариаты ла (НКБ) була.

Ул 53 производство предприятиеһы һәм 12 конструкторҙар бюроһы, биш төҙөлөш компанияһы, 5 юғары уҡыу йорто һәм 11 техникум эшмәкәрлегенә яуаплы ине. 1939 йылда был министрлыҡта 337 141 эшсе эшләне.

Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы Ауыл хужалығы машиналары эшләү Баш идаралығы (Главсельмаш) составына ингән. 1937 йылдың 29 авгусындағы закон менән ауыл хужалығы машиналары эшләүҙең баш идаралығы Ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатынан Машиналар эшләү халыҡ комиссариатына тапшырылырға тейешле төп идаралыҡтар иҫәбенә индерелгән. 1939 йылдың 5 февралендә был баш идаралыҡ Урта машиналар эшләү халыҡ комиссариатына тапшырылған.

СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 7 ғинуарындағы Указы менән Боеприпастар халыҡ комиссариаты һәм уның предприятиелары, Урта машина эшләү халыҡ комиссариатының һәм Транспорт машиналары эшләү халыҡ комиссариатының трактор заводтары, Миномёт ҡоралдары халыҡ комиссариатының ауыл хужалығы машиналары эшләү заводтары Ауыл хужалығы машиналары эшләү халыҡ комиссариаты итеп үҙгәртелде.

1946 йылдың 15 мартындағы Халыҡ комиссариаттары Советын СССР Министрҙар Советы итеп үҙгәртеп ҡороу тураһындағы Законға ярашлы, Ауыл хужалығы машиналары эшләү халыҡ комиссариаты Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрлығы тип үҙгәртелә.

## Министрлыҡтар исемлеге
* *Боеприпастар халыҡ комиссары:*

Сергеев Иван Павлович (11.1.1939 — 8.3.1941)

Горемыкин Петр Иванович (8.3.1941 — 16.2.1942)

Ванников Борис Иванович (16.2.1942 — 7.1.1946)

* *Ауыл хужалығы машиналары эшләү министрҙары:*

Ванников Борис Иванович (7.1.1946 — 26.6.1946)

Петр Горемыкин (26.6.1946 — 14.3.1951)

Георгий Попов (14.3.1951 — 15.3.1953)

* *Тракторҙар һәм ауыл хужалығы машиналары министрҙары:*

Синицын Иван Иванович (2.10.1965 — 10.10.1980)

Ежевский Александр Александрович (10.10.1980 — 19.10.1988)

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* История Росатома
* Документы о Минсредмаше
* Постановление СМ СССР № 2006—822сс «О задачах и правах Министерства среднего машиностроения»
* Кабинет Ефима Славского: где работал министр среднего машиностроения СССР

## Иҫкәрмәләр
Ключевская Сопка

**Ключевская Сопка** —Камчатка ярымутрауы көнсығышында урынлашҡан ғәмәлдәге стратовулкан. Евразия материгында иң юғары әүҙем янартау булып тора. Янартауҙың йәше 7000 йыл тирәһе.

Уның бейеклеге 4750-нән 4850 метрға тиклем үҙгәреп тора. Әлеге ваҡытта уның бейеклеге яҡынса 4800 метр тәшкил итә.

## Төп мәғлүмәт
Вулкан дингеҙ ярынан 60 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Эргәһендә Ключи һәм Козыревск ҡасабалары ултыра.

## Тарихи ваҡытта әүҙемлеге
Ключевская Сопка вулканы — донъяла иң әүҙем вулкандарҙың береһе тип һанала. Уның урғылыуҙары 1697 йылдан алып билдәле.

## Галерея

Файл:Kliuchevskoi satellite photo.jpg|Ключевской вулканы. 2002 (НАСА)
Файл:Ključevskaja za východu slunce.jpg|Ключевской вулканы. 2004
Файл:Klyuchevskaya ASTER 24feb05.jpg|Ключевской вулканы. 2005 йылдың 24 февралендә урғылыуы
Файл:Klyuchevskoi.jpg|Ключевской вулканы. Июль 2006 йыл
Файл:Klyuchevskaya sopka rad.jpg|Ключевская Сопка вулканы. Йыһандан радар фотоһүрәт
Файл:Lava and Snow on Klyuchevskaya Volcano 2010-02-13.jpg|Ключевской вулканы. Февраль 2010 йыл (НАСА)
Файл:Lava and Snow on Klyuchevskaya Volcano 2010-03-19.jpg|Ключевской вулканы. Март 2010 (НАСА)
Файл:Ключевской.jpg|Ключевская Сопка


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Пийп, Борис Иванович|Пийп Б. И.]]* Ключевская сопка и её извержения в 1944—1945 гг. и в прошлом // Труды лаборатории вулканологии. Вып. 11. — М.: Изд-во АН СССР, 1956.
* 
* *Хренов А. П., Двигало В. Н., Кирсанов И. Т., Федотов С. А., Горельчик В. И., Жаринов Н. А.* Вулкан Ключевской // Действующие вулканы Камчатки / Отв. ред. Федотов С. А., Масуренков Ю.П. М.: Наука. 1991. С. 106—153.
* *Озеров А. Ю.* Ключевской вулкан: вещество, динамика, модель. М.: ГЕОС. 2019. 306 с.

## Һылтанмалар

* Фотографическая база данных «Активность вулканов Камчатки»
* Вебкамеры Камчатского филиала ФИЦ ЕГС РАН
* 
* 
* Вебкамеры ИВиС ДВО РАН Ключевской вулкан
* Текущая активность по данным KVERT Ключевского вулкана
* Информация о Ключевском вулкане в каталоге активных вулканов Камчатки KVERT
* Информация о Ключевском вулкане в геопортале ИВиС ДВО РАН
* *Мурзагулов А.* На краю земли. Из записок бывалого землепроходца.
Административ-территориаль берәмек

**Административ-территориаль берәмек** (ҡыҫҡа. **АТБ**; шулай *административ-территориаль формирование*) — дәүләттең административ-территориаль бүленеше берәмеге. АТБ-лар, ҡағиҙә булараҡ, үҙ территорияһы өсөн административ йәки сәйәси ҡарарҙар ҡабул итеү вәкәләттәренә эйә.

Ғәҙәттә, илдәрҙә административ бүленештең бер нисә кимәле күҙәтелә. Беренсе кимәл административ берәмектәрҙең дөйөм атамалары: дәүләттәр, провинциялар, ерҙәр, крайҙар, өлкәләр, губерналар, кантондар, префектуралар, өлкәләр, департаменттар, әмирлектәр һ. б. Улар, үҙ сиратында, йыш ҡына округтар, комаркалар, дистрикттар, райондар, өйәҙҙәр кеүек исемдәре аҫтында билдәле булған ваҡ административ берәмектәргә бүленә, артабан улар бәләкәй административ-территориаль берәмектәрҙе тәшкил иткән муниципалитеттарға, общиналарға, улустарға, гминдарға йәки коммуналарға бүленә.

АТБ йыйылмаһы территориялар менән идара итеүҙең, һалым йыйыуҙың һәм башҡа дәүләт функцияларының айырым структур бурыстарына яуап биргән системаны барлыҡҡа килтерә.

## Иҫкәрмә
Административ-территориаль бүленеш

**Административ-территориаль бүленеш (административ-территориаль ҡоролош)** — унитар дәүләт территорияһын өлөштәргә (административ-территориаль берәмектәргә) бүлеү, уға ярашлы урындағы власть системаһы төҙөлә. Тәбиғи, сәйәси, иҡтисади, этник, милли һәм башҡа факторҙар менән бәйле. Административ-территориаль бүленеш (структура) шулай уҡ федераль дәүләттәр субъекттарына хас, сөнки һуңғыһы, ҡағиҙә булараҡ, унитар субъекттар булып тора. Унитар дәүләттәрҙән айырмалы рәүештә, федерацияларҙың территориаль ҡоролошона федераль структура хас.

Федерация субъекттары, ҡағиҙә булараҡ, унитар административ-территориаль ҡоролошҡа эйә, шулай уҡ федерациялар була ала (мәҫәлән, РСФСР). Шулай ҙа федерация субъекттары бүленгән берәмектәр, ҡағиҙә булараҡ, урындағы үҙидара субъекттары булып тора, уларҙың хоҡуҡтары айырым закондар менән һаҡлана.

Административ-территориаль берәмектәр менән дөйөм дәүләт араһындағы мөнәсәбәттәр әҙ ҡатмарлашҡанға күрә, һуңғыһы, ҡағиҙә булараҡ, урындағы кимәлдә бындай ҡарарҙарҙы раҫлауҙың ҡатмарлы процедураларынан тыш үҙенең административ-территориаль бүленешен үҙгәртә ала. Дәүләттәрҙең тарҡалыуы йәки яңы дәүләттәрҙең икенсе дәүләттән айырылыуы менән эске административ сиктәр дәүләт сиктәренә (мәҫәлән, элекке СССР) үҙгәрергә мөмкин, был күп һанлы дәүләт-ара территориаль бәхәстәргә килтерә.
Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы

**Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы** (31 март 1942 йыл) — педагог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976). Башҡортостан уҡытыусылары, Бөтә Рәсәй педагогик йәмғиәте съездары делегаты.

## Биографияһы
Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы Байтурина 1942 йылдың 31 мартында Баймаҡ районы Хисмәт утарында ишле ғаиләлә тыуған. Уның атаһы Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы — золом ҡорбаны, Бөйөк Ватан һуғышында, артабан Япония менән һуғышта ҡатнаша. Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙының бала сағы Йылым, Шүлкә, 1-се Этҡол ауылдарында үтә. Ғаиләлә 10 бала (3 малай, 7 ҡыҙ) тәрбиәләнә.

1959 йылда 1-се Этҡол мәктәбен тамамлай. Ошо уҡ мәктәптә, пионервожатый булып, хеҙмәт юлын башлай. 1965 йылда, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлағандан һуң, 1 Этҡол мәктәбенә әйләнеп ҡайта. Йәш, тырыш белгес 1968 йылда — тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, һуңынан уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫар итеп үрләтелә. 1973 йылда Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙын ошо уҡ райондың Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләйҙәр.

1975 йылда Баймаҡ район советы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 1991 йылдан — Сибай 24-се һөнәрселек училищеһында уҡыусылар профкомының рәйесе; 1995—2012 йылдарҙа, хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, Өфө сауҙа-иҡтисад колледжының Сибай филиалында директор урынбаҫары булып эшләй.

Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы Байтурина — өс тапҡыр Башҡортостан уҡытыусылары съезы, Бөтә Рәсәй педагогик йәмғиәте съезы делегаты.
2012 йылда Сибай ҡала китапханаһы янында «Рухи хазина» әҙәби-музыкаль клубын ойоштора һәм уға етәкселек итә.

Юғары исемдәр йөрөткән мөғәллимә әле лә йәмғиәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша.

Билдәле шағирә Фирүзә Абдуллинаның апаһы.

Хәҙерге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1999)
— РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976)
— «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
— Баймакская энциклопедия / гл. ред. И. Х. Ситдиков. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 639 с.: ил., карты, ноты. ISBN 978 −5-88185—084-5
— «Башҡортостан» гәзите, 14 ноябрь 2012. Ағинәйҙәр сыҡты бәйгегә
—  «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы, 16 МАРТ 2020. Уҡытыусыларымдан уңдым  
— Әхмәр Үтәбай
— Фирүзә. Абдуллина. Ҡәҙерле апайыма
— Беҙ Баймаҡтар бит әле! төркөмө. 31 март 2018 йыл
— Уҡытыусыма әле лә рәхмәтлемен. Мәрзиә Хисамова-Салауатова. «Атайсал» гәзите. 1 апрель 2022 йыл. 15 һан.
Штат

**Штат** ( «дәүләт, хөкүмәт») — ҡайһы бер федераль субъекттарҙа (дәүләттәрҙә) билдәле бер кимәлдә суверенитетҡа эйә булған административ-территориаль берәмектәр атамаһы. Штаттың хоҡуҡи һәм юридик статусы, шулай уҡ уның власть органдарының компетенцияһы күләме  һәм кимәле союздың конституцияһы менән билдәләнә. Бынан тыш, ҡайһы бер дәүләттәрҙә штаттар үҙҙәренең конституцияларына эйә.

Штат башлығы булып, ҡағиҙә булараҡ, губернатор тора, ул халыҡ тарафынан һайлана йәки федератив дәүләттең состав өлөшө башлығы йәки унитар дәүләттең административ берәмеге башлығы итеп тәғәйенләнә.

Ил парламентының юғары палатаһында һәр штаттың үҙ вәкилдәре бар, уларҙың һаны закон менән билдәләнә — ул дәүләт халҡына бәйле булыуы мөмкин (мәҫәлән, Һиндостан), йәки һәр дәүләттең парламентта бер үк һандағы вәкилдәре бар (мәҫәлән, АҠШ, Бразилия).

Федераль эквивалентҡа эйә булған вазифалар һәм штат органдары өсөн ғәҙәттә федераль кимәлдән башҡа терминология ҡулланыла (мәҫәлән: президент — губернатор, хөкүмәт — дәүләт советы, милли ассамблея - штаттың генераль ассамблеяһы)

## Штаттары булған дәүләттәр исемлеге

## Иҫкәрмә
Провинция

**Провинция** — территориаль, йыш ҡына административ, дәүләт йәки ил эсендәге берәмек.

## Һүҙҙең килеп сығышы
Һүҙ латинса «**provincia**»нан килеп сыҡҡан. Боронғо Римда Апеннин ярымутрауынан ситтә урынлашҡан һәм рим наместниктары идара иткән Римға буйһонған территорияларҙың, йәғни сит ил территорияларының атамаһы шундай булған.

«provincia» һүҙе латинса pro- («исемдән») һәм vincere («контролде үҙ ҡулына алыу») һүҙҙәренән килеп сығыуы ихтимал. Шулай итеп, провинция Рим магистраты Рим исеменән идара иткән территория булған. Рим империяһы провинцияларға бүленгән булған.

## Хәҙерге дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә
Латинса «provincia»ға яҡын һүҙҙәр Аргентина, Канада, Бельгия, Испания, Индонезия һәм башҡа ҡайһы бер дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә территориаль бүленеште күҙҙә тота.

Күп кенә дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә провинция сағыштырмаса ҙур территориаль бүленеш булып тора, дәүләт закондар сығарыу власына үҙ вәкилдәрен һайлай (күп кенә инглиз телле дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә округҡа оҡшаш). Икенселәрендә - ярайһы уҡ ҙур автономиялы һәм майҙаны дәүләттең һәм илдең закондар сығарыу органдарында вәкилдәре булған дәүләт эсендәге берәмек. Францияла бер ниндәй автономияһыҙ территориаль берәмек булып тора, тимәк, үҙәк власть тарафынан булдырыла йәки бөтөрөлә ала.

Мәҫәлән, провинция Бельгия, Испания, Италия һәм Филиппинда дәүләттең үҙәк власының территориаль подразделениеһы булып тора. Канада, Конго һәм Аргентина кеүек дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә байтаҡ автономиялы һайлау берәмеге булып тора. Италияла һәм Чилила провинция төбәктең административ бүленеше булып тора, был үҙ сиратында был дәүләттәр һәм илдәр өсөн беренсе тәртиптәге административ берәмек булып тора. Италия провинциялары шулай уҡ comune (коммуна йәки община) тип аталған бер нисә административ берәмектән тора.

Бөйөк Британияла провинциялар һөйләү теле буйынса *Бөйөк Лондондың* теләһә ҡайһы районына ҡарай. Британия империяһында боронғо рим мәғәнәһендә «провинциялар» атамаһы Канада һәм Көньяҡ Австралия кеүек сит ил колонияларына бирелгән.

## Һылтанмалар

* «Провинция»: тәжрибә тарихнамәһе. 
* [mirslovarei.com/content_his/PROVINCIJA-43304.html Тарих һүҙлеге. Провинция.]
Край

**Край** — ҡайһы бер илдәрҙә йәки дәүләттәрҙә административ-территориаль берәмек.

Край Грузия, Чехия, Словакия һәм Латвияның территориаль берәмеге булып тора.

## Иҫкәрмә
Дистрикт

**Дистрикт** (*һуңғы латин*: districtus — район) — төрлө дәүләттәрҙә һәм төрлө дәүерҙәрҙәге илдәрҙә административ-территориаль берәмек. 

## Бөйөк Британия һәм АҠШ
АҠШ һәм Бөйөк Британияла дистрикт — түбәнге административ берәмек атамаһы (суд йәки һайлау округы). АҠШ-тың Колумбия федераль округы () — илдең баш ҡалаһын үҙ эсенә алған махсус административ-территориаль берәмек — Вашингтон ҡалаһы айырым осраҡ булып тора.

## Франция
Францияла дистрикт - 1790 һәм 1800 йылдар араһындағы департаменттың административ-территориаль берәмеге.

## Башҡа дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә
Дистрикт (йәки берәмек, шулай тәржемә ителә) түбәндәге дәүләттәрҙең һәм илдәрҙең административ-территориаль берәмектәренең атамаһы:

* Австрия
* Бангладеш
* Шри-Ланка

## Әҙәбиәт

* *Князьков С.* Очерки из истории Петра Великого и его времени. — Пушкино: Культура, 1990. — (Репринтное воспроизведение издания 1914 года).
Унитар дәүләт

**Унитар дәүләт** ( «берҙәмлек») — дәүләт ҡоролошо формаһы, уның составында суверенитет элементтары булған бер ниндәй ҙә дәүләт формированиелары юҡ, ә уны үҙ эсенә алған административ-территориаль берәмектәр (өлкәләр, территориялар, округтар, провинциялар һ. б.) берҙәм үҙәк власть органдарына буйһона.

Унитар дәүләт территорияһында, ҡағиҙә булараҡ, берҙәм конституция һәм берҙәм закондар сығарыу, суд, аҡса-кредит һәм һалым системалары бар. Донъяның күпселек дәүләттәре унитар дәүләт ҡоролошо формаһына эйә.

## Унитар дәүләттәрҙең типологияһы

### Үҙәкләштереү нигеҙендә
Унитар дәүләттәр араһында үҙәкләштереү нигеҙендә түбәндәге дәүләт төрҙәре бүленә:

* *Үҙәкләштерелмәгән* унитар дәүләттәр, төбәк органдары үҙәк органдарҙан бойондороҡһоҙ рәүештә ойошторола: Бөйөк Британия, Яңы Зеландия, Япония, Индонезия, Испания, Италия һәм башҡалар
* *[[Үҙәкләштереү|Үҙәкләштерелгән]]* унитар дәүләттәр, уларҙа төбәк органдарын үҙәктән тәғәйенләнгән чиновниктар етәкләй: Нидерланд, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан һәм башҡалар.
* *Сағыштырмаса үҙәкләштерелмәгән* унитар дәүләттәр, урындағы үҙидаралыҡ менән үҙәкләштерелгән дәүләт идаралығын берләштереп, урындағы үҙидара органдары эшмәкәрлегенә үҙәк административ контролдә тота.

### Автономия нигеҙендә
Унитар дәүләттәр составына автономиялар булыуы менән дә бүленә.:

* *Ябай* унитар дәүләттәр, ҙур булмаған майҙаны арҡаһында административ-территориаль бүленеше бөтөнләй булмай (мәҫәлән, Мальта, Бахрейн, Монако, Науру), йә эквивалентлы административ-территориаль берәмектәргә (мәҫәлән, Алжир, Колумбия, Франция, Польша) бүленә. Шул уҡ ваҡытта административ-территориаль бүленеш ике, өс, хатта дүрт кимәлле булыуы мөмкин.
* Бер йәки бер нисә автономлы *ҡатмарлы* унитар дәүләттәр (йәғни Әзербайжандағы Нахичеван автономиялы Республикаһы; Дания сиктәрендә Фарер утрауҙары һәм Гренландия; Испания; Ҡытай автономиялы өлкәләре) үҙ дәүләтселегенең ҡайһы бер атрибуттарына эйә.
** *Милли-территориаль автономия* — милли әһәмиәткә эйә булған мәсьәләләрҙең бер өлөшөн үҙ аллы хәл итеү хоҡуғы бирелгән тарихи, географик йә башҡа үҙенсәлектәр арҡаһында барлыҡҡа килгән милләттең компактлы йәшәү урынында унитар дәүләттең билдәле бер өлөшө. Мәҫәлән, юғары власть органдарын булдырыу, үҙ закондар сығарыу акттарын ҡабул итеү, дәүләт теле менән тиң нигеҙҙә милли тел индереү мөмкинлеге (Дания, Әзербайжан, Франция, Ҡытай).
** Экстерриториаль автономия — милли әһәмиәткә эйә булған ҡайһы бер мәсьәләләрҙе үҙ аллы хәл итеү хоҡуғы этник аҙсылыҡтарға бирелә (мәҫәлән, Словенияла был хоҡуҡ менән итальян һәм венгр әҙселектәре, Төньяҡ Македонияла — албандар файҙалана).

* Ҡайһы бер ғалимдар *төбәк (региональ) дәүләттәрен* (Испания, Италия, Шри-Ланка, Папуа — Яңы Гвинея) айырым айыра, сөнки улар тулыһынса автономиялы субъекттарҙан тора һәм ғәмәлдә федерацияға әүерелгән тип билдәләй.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 
*
Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы

**Ноғоманов Рәүеф Сәмиғулла улы** (17 декабрь 1956 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 2019 йылдың ғинуарынан 2022 йылдың 18 майынаса «Башспирт» йәмғиәтенең генераль директоры. 2000—2003 йылдарҙа Өфө ҡала хакимиәте башлығы; 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-Министрының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2021).

## Биографияһы
Рәүеф Сәмиғулла улы Ноғоманов 1956 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө тепловоздар ремонтлау заводында токарь булып башлай (1974—1975). Индустриаль-педагогия техникумында өс йыл уҡығандан һуң, ике йыл инженер-технолог, мастеры, авария-диспетчер хеҙмәте башлығы, 51-се торлаҡ-эксплуатация идаралығының өлкән мастеры, Өфө ҡалаһы Совет районы торлаҡ хужалығының етештереү тресында 17-се ЖЭУ начальнигы булып эшләй.
1988—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Совет район советы башҡарма комитетының коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире була. Киләһе ике йылда шул уҡ район хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире була. Һуңынан 1996 йылға тиклем — Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.
1996 йылдан 1998 йылға тиклем Өфө ҡалаһы хакимиәтенең коммуналь хужалыҡ һәм төҙөкләндереү идаралығы начальнигы булып эшләй, һуңынан Октябрь районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә (1998—2000).
2000—2003 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы. Артабанғы йылдарҙа Өфө йылылыҡ селтәрҙәре предприятиеһының генераль директоры вазифаһын биләй (2003—2004), «Энергия» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары (2004—2007), «БСГС» идара итеү компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте директоры (2007—2009), «Башҡортостан Республикаһының торлаҡ төҙөлөшө фонды» дәүләт унитар предприятиеһы генераль директоры(2010—2012).
2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.
2018 йылдан 2022 йылға тиклем — «Башспирт» генераль директоры.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 1999—2003 йылдарҙа икенсе саҡырылышБашҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы депутаты.
* НОЦ-тың Күҙәтеү советы ағзаһы.
* "Рус география йәмғиәте"нең Башҡортостан төбәк бүлексәһендәге попечителлек советы ағзаһы
* Меценатлыҡ.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Халыҡтар дуҫлығы ордены.

## Ғаиләһе
Ҡатыны менән ике бала тәрбиәләп үҫтерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* История Совета
* Наблюдательный совет
* ПОПЕЧИТЕЛЬСКИЙ СОВЕТ
* ПАЛАТА ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ
* Постановление Центризбиркома РБ
Башланғыс белем

**Башланғыс белем биреү** — ул дөйөм белем биреүҙең беренсе этабы. Башланғыс белем алыу менән балалар тирә-яҡ донъя тураһында тәүге белемгә, аралашыу һәм ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеү күнекмәләренә эйә була. Ошо этапта бала шәхесе формалаша һәм үҫешә башлай, был башланғыс белем биреүҙең йәмғиәт һәм ил өсөн мөһим булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала.

Рәсәйҙә башланғыс дөйөм белем мотлаҡ тип иҫәпләнә. Башланғыс мәктәптәрҙә балаларҙы уҡытыу, ғәҙәттә, һаулыҡ торошо буйынса сикләүҙәр булмағанда ете йәштән башлана, ләкин уларға һигеҙ йәш тулғандан һуңға ҡалмайынса.

Башланғыс белем дөйөм белем биреү күнекмәләрен һәм оҫталыҡтарын формалаштыра, уларҙы үҙләштереү кимәле бөтә артабанғы уҡытыуҙың уңышлы булыуын билдәләй. Башланғыс дөйөм белем биреүҙе уңышлы тамамлаған уҡыусылар дөйөм белем биреү баҫҡыстарында уҡыуҙарын дауам итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башланғыс мәктәп

## Һылтанмалар
* Начальное образование как цель ООН
* Данные о начальном образовании в мире от ЮНЕСКО
Контроль эш

**Контроль эш** — был тест буйынса белем, күнекмәләр, оҫталыҡ йәки физик мөмкинлектәр кимәле үлсәнә. Белем биреү эшмәкәрлеген бойомға ашырыуҙың һөҙөмтәлелеген билдәләү өсөн сара булараҡ файҙаланыла.

Контроль эш телдән, ҡағыҙҙа, компьютер ярҙамында, контролдә тотолған мөхиттә (мәҫәлән, ҡайһы бер физик тестар) йәки асыҡ мөхиттә (мәҫәлән, машина йөрөтөү буйынса имтихан) билдәле бер осорҙа контроль аҫтында үткәрелеүе мөмкин. Бер нисә һорауҙан, һорауҙарҙан, күнекмәләрҙән йәки эштәрҙән тороуы мөмкин.

Контроль эштәр ауырлығы буйынса айырылырға мөмкин — ниндәй ҙә булһа материалдарҙы ҡулланыу тыйылырға мөмкин, йә булмаһа бер нисә өҫтәмә ҡоралды, мәҫәлән, белешмәне йәки калькуляторҙы яуап биреү өсөн файҙаланырға мөмкин.

## Һөҙөмтәләр

Имтихандар, ҡағиҙә булараҡ, мәктәпкә һәм илгә ҡарап, 0-дән 10-ға, 1-ҙән 12-гә тиклем йәки L-дан А-ға тиклемге рейтингҡа эйә.

Бөйөк Британияла һәм АҠШ-та рейтинг A-нан F-ҡа тиклем алып барыла, унда A, B менән C — ыңғай баһалар һәм D, E менән F — ҡәнәғәтләнерлек булмаған баһалар бирелә. Рәсәйҙә биш баллы баһалау системаһы бар, унда «5» — «бишле», «4» — «яҡшы», «3» — «ҡәнәғәтләнерлек», «2» — «ҡәнәғәтләндерелмәгән», элек Рәсәй мәғариф системаһында «1» (берле) билдәһе ҡуйылды, ләкин ғәмәлдә был балл ҡулланылмай һәм Рәсәй мәктәптәрендә ҡуйылмай.

## Контроль эштәре төрҙәре
Контроль эш — ул тикшеренеүсе Д. Салинасҡа ярашлы бер нисә дөйөм характеристиканы күҙ уңында тотҡан белемде баһалауҙың иң ғәҙәти алымы (2002):
* шәхси башҡарыу;
* сикле ваҡыт;
* белешмә материалдарҙы файҙаланыу мөмкин түгел;
* күсереүҙе тыйыу;
* тыныслыҡта башҡарыла.
Контроль эштәр төрҙәре:
* асыҡ һорауҙар менән
* ябыҡ һорауҙар менән
* яуаптар һайлау мөмкинлеге менән
* телдән контроль эштәр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Uzbekistán suspende el servicio de móvil para evitar trampas en los exámenes.
* Esther García (2009). «Metaevaluación». En Román Reyes (Dir): Diccionario Crítico de Ciencias Sociales. Terminología Científico-Social, Tomo 1/2/3/4, Ed. Plaza y Valdés, Madrid-México 2009. Consultado el 8 de mayo de 2017.
* MURILLO Pacheco, José Luis (2017). «Principios y propiedades de la evaluación». En José Murillo Pacheco. Sembrando conocimiento. La Paz, Bolivia: Catacora, La Paz, Bolivia. p. 17-20. ISBN 978-99974-75-12-1.
* Airasian, P. (1994) "Classroom Assessment, « Second Edition, NY» McGraw-Hill.
* Cangelosi, J. (199) «Designing Tests for Evaluating Student Achievement.» NY: Addison-WeslHow to make achievement tests and assessments, " 5th edition, NY: Allyn and Bacon.
* Haladyna, T.M. & Downing, S.M. (1989) Validity of a Taxonomy of Multiple-Choice Item-Writing Rules. "Applied Measurement in Education, " 2(1), 51-78.
Хәлифәлек

**Хәлифәлек** () — тәүҙә Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгәндән һуң ойошторолған һәм һуңынан хәлифәләр («вариҫтары») етәкселек иткән ғәрәп-мосолман дәүләте, шулай уҡ теократик ислам дәүләте системаһы.

## Хәлифәлектәр исемлеге

### Тарихи хәлифәлектәр

### Танылмаған һәм үҙ аллы иғлан ителгән хәлифәлектәр

## Иҫкәрмәләр
Ягеллон университеты

**Ягеллон университеты** (, ) йәғни **Краков университеты** — Краковтағы юғары уҡыу йорто — Польшала иң боронғо һәм иң ҙурҙарҙың береһе, Европала иң боронғоларҙың береһе.

## Тарихы
Университетҡа нигеҙ һалыу тураһында грамота 1364 йылдың 12 майында Бөйөк Казимир III тарафынан сығарыла. 11 кафедра булдырыла: һигеҙ хоҡуҡ белеме, ике медицина һәм берәүһе — ирекле сәнғәт кафедралары. Дини тәғлимәт кафедраһын булдырыуға ул саҡта Рим папаһынан рөхсәт килмәгән. Польша короллеге канцлеры университеттың башлығы була, уның эшмәкәрлеге һәм артабанғы үҫеше тураһында хәстәрлек күрергә тейеш була. Ойоштороу һәм төҙөлөш эштәре башлана. Әммә улар король үлгәндән һуң туҡтап ҡала, ә Людовик Венгерский идара иткән осор университетты үҫтереү өсөн бик үк уңайлы булмай.

1400 йылдың 26 июлендә Польша короле һәм бөйөк Литва кенәзе Владислав Ягелло (Ягайло), королева Ядвиганың аҡсалары иҫәбенә университет эшмәкәрлеген тергеҙә (уның исеме шуның менән аңлатыла ла инде — Ягеллон университеты), был Речь Пополитая өсөн генә түгел, Бөйөк Литва кенәзлеге өсөн дә айырыуса әһәмиәтле була. Сөнки әле Кёнигсберг (1544) һәм Вильно (1579) университеттары әле нигеҙләнмәгән була. Краков университеты кенәзлек йәштәре өсөн төп юғары мәктәп була. Ягелло университетта белем алған литваларға ярҙам иткән: 1409 йылда ул ярлы студенттарҙы, айырыуса «Литванан һәм Рустән килгәндәрҙе» урынлаштырыу өсөн йорт бүлергә бойора. XV быуат уртаһына тиклем Краков университетында Литванан 70 самаһы егет белем алған.

Башта университет *[[Studium Generale]]* тип аталған,
артабан Краков академияһы (),
аҙаҡ Төп таж мәктәбе ().
XIX быуатта хәҙерге *Ягеллон* атамаһын ала, ул Ягеллондар династияһы менән бәйләнеште белдерә.

1977 йылда студент-оппозиционер Станислав Пыяс һәләк булғандан һуң, Ягеллон университеты Студенттарҙың теләктәшлек комитеттары, 1980 йылда — Студенттарҙың бойондороҡһоҙ союзы хәрәкәттәренең үҙәге була.

; Хәҙерге заман
Университет Утрехт селтәре Европа университеттарының ассоциацияһына инә.

## Факультеттар

Әлеге ваҡытта Ягеллон университетында (шул иҫәптән Collegium Medicum UJ) 15 факультет иҫәпләнә:

** юриспруденция һәм хакимиәт факультеты ()
** фәлсәфә факультеты ()
** физика, астррономия һәм ярҙамсы информатика факультеты ()
** тарих факультеты ()
** филология факультеты ()
** полонистика факультеты ()
** математика һәм информатика факультеты ()
** химия факультеты ()
** биология һәм Ер тураһында фән факультеты ()
** идаралыҡ һәм социаль коммуникациялар факультеты ()
** халыҡ-ара һәм сәйәси тикшеренеүҙәр факультеты ()
** биохимия, биофизика һәм биотехнологиялар факультеты ()
* Collegium Medicum
** дауалау факультеты ()
** фармацевтика факультеты ()
** һаулыҡ тураһында фән факультеты ()

Университет 46 йүнәлеш һәм 127 һөнәр буйынса әҙерлек алып бара. 2010 йылда Ягеллон университетында 49379 студент белем алған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* *Гайдукевич Лешек, Карась Мечислав*. Ягеллонский университет. Исторические традиции — настоящее — будущее. Перевод с польского. — Краков, 1975. — 110 с.
* 
* 
* *Fijalek J.* «Uchryescijanienia Litwy przez Polske». «Polska i Litwa w Dziejowym Stosunku» (Krakow, 1914).

## Һылтанмалар
* Сайт Ягеллонского университета.