Һөләймән (Мәсетле районы)

**Һөләймән** () — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Ләмәҙтамаҡ ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 472 кеше.
Почта индексы — 452564, ОКАТО коды — 80242825004.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Оло Ыҡтамаҡ): 21 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ләмәҙтамаҡ): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 106 км

Һөләймән ауылы Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан көньяҡҡа 21 километрҙа һәм Һилейә
(Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 106 километрҙа урынлашҡан.

## Тарихы
Һөләймән ауылына Троицк өйәҙе Ҡошсо улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Һөләймән ауылы тураһында тәүге рәсми мәғлүмәт 1786 йылдан билдәле була. Ауылдың атамаһы антропонимик сығышлы, әммә тәүге төпләнеүсе һәм уның тоҡомдары тураһында яҙма сығанаҡтар юҡ.

Башҡа башҡорт ауылдары кеүек, Һөләймән ауылы ла аҡрын үҫкән. Үҫеш яҡшы барған осраҡта, хужалыҡ ихтыяжы, көтөүлектәр һәм сабынлыҡтар наҡыҫланыуы менән бәйле, яңы ауыл-утарҙар бүленеп сыҡҡан.

1795 йылда Һөләймән ауылында 27 йортта 170 кеше йәшәгән.

Һөләймән вариҫтары, әлбиттә, 1816 йылдан алып 1859 йылға тиклем бөтә йәниҫәп исемлектәрендә лә булғандыр. Әммә Һөләймәнде ошо ауыл халҡы менән бәйләүсе исемдәр билдәле түгел. Ғалим Әнүәр Закир улы Әсфәндиәров үҙенең Башҡортостан тораҡ пункттары тарихына бағышланған хеҙмәтендә халыҡ араһында йәшәгән бер легендаға үҙенең ҡарашын былай аңлата: *Ауылдың легендар тарихына килгәндә, йәнәһе лә Иван Грозный 1552 йылдың 2 октябрендә [[Ҡазан|Ҡазан]]ды яулап алғанға тиклем улдары Әйүп, Әбдрәхим һәм Сөләймән менән [[Мейәс]] бассейнындағы [[Ҡошсо]] ырыуынан Сәйҙәш [[Әй (йылға)|Әй]] бассейнына килеп нигеҙләнә һәм атай кеше, йәнәһе лә, үҙенең улдарына ерҙәрен бүлә (ситтән килә һалып бындай хәл булыуы мөмкин түгел). Быны раҫлауы ҡыйын. Ләкин бер логикаһы бар: ошондай исем йөрөтөлгән ауылдарҙың барыһы ла Ҡошсо улусына ҡарай. Ошо легенда яҡлыларҙың барыһын да, бөгөн билдәһеҙ исемле бер ауыл да һаҡланмаған тип үкендерергә тура килә. Башҡортостан Республикаһында хәҙерге торама пункттарҙың барыһының да тиерлек беҙгә һуңғы, яҡынса [[XVII быуат]]та бирелгән атамалары ғына килеп еткән. Әммә был [[Ҡошсо]] ырыуы Сәйҙәштең шул исемле улдары булмауын аңлатмай. Ләкин үрҙә әйтелгән өс кешенең ҡан буйынса ағай-эне һәм Сәйҙәштең улдары булғанлығын раҫларлыҡ материал юҡ. Баҫылып сыҡҡан сығанаҡтарҙың булмауы арҡаһында, Әбдрәхим улы Солтан 1732—1818 йылдарҙа йәшәгән, тип раҫлай алмайбыҙ. Легенда тарихи факттар менән раҫланырға тейеш. Солтан Әбдрәхимов буйынса мәғлүмәттәргә таянып, был ауылдарҙың барыһың да [[XVIII быуат]]тың 30-сы йылдарына тиклем нигенҙләнгәнлеге тураһында аныҡ ҡына әйтергә мөмкин.*

Асыҡланған архив сығанаҡтары булмау сәбәпле, Ә. Әсфәндиәров XIX быуаттың 70-90-сы йылдарында земство баҫмаларының хеҙмәттәренә мөрәжәғәт итә:
«Һөләймән ауылы тигеҙ уйһыулыҡта, Златоуст өйәҙ ҡалаһынан төньяҡҡа 120 километрҙа, ауыл хужалығы продукттарын һатыуҙың төп урыны Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙе биләмәһендәге Оло Аҡанан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл эргәһендә тирмәндәр ҡорорға яраҡлы Әй йылғаһы аға. Халҡы — аҫаба башҡорттар, 1859 йылғы X рәүиз материаларында 84 йортта 147 йән теркәлгән. Ер өс урында. Һөрөнтө ер Әй йылғаһының төньяҡ битләүе буйында — көньяҡ өлөшөндә өс йырынлы, майҙаны 100 дисәтинәгә яҡын, убалы ер; Әй йылғаһы һәм 6 күл тарафынан һуғарыла. Ере — 12 ҡарыш тәрәнлектәге йомшаҡ ҡара тупраҡ; тупраҡ аҫты — эзбизташлы таш ҡатыш тоноҡ ҡыҙыл балсыҡ. Баҫыуҙарҙа ҡый үләндәре, ҡалҡыу урындарҙа таштар осрай. Баҫыусылыҡ системаһыҙ. Арыш, һоло, борай, бойҙай, арпа сәсәләр.

1842 йылда 209 кешегә 70 сирек ужым, 364 сирек яҙғы ашлыҡ, 8 сирек картуф сәселгән. Өс атлы һабан менән һөрәләр. Ауылда 2 һуҡҡыс һәм 2 сәскес бар. Баҡсаларҙа хужалыҡта кәрәк йәшелсә үҫтерелә. Хужалыҡ малсылығы алып барыла, башҡорт тоҡомло мал яҙҙан башлап 1 авгусҡа тиклем, көҙ көнө бөтә урман буйлап утлап йөрөй. Көтөүлек ауыл янында һәм тигеҙ уйһыу урында урынлашҡан. Ере — ҡара тупраҡ. Малдар Әй йылғаһын һыулай. Сабынлыҡ һыубаҫар, сағыл һәм һаҙлыҡлы урында. Тәүгеһен Әй йылғаһы һыуы баҫа, ҡайһы берҙә ҡом тула, уйпатлыҡта урынлашҡан. Сағыл битләү буйлап, һуғарылмай. Һаҙлыҡлы-кәҫле… Бесәнгә интекмәйҙәр. Урман төрлө урында — бер өлөшө ҡалҡыулыҡта, әммә тигеҙ ерҙә, икенсе өлөшө Әй йылғаһының һыубаҫар туғайында урынлашҡан. Ултыртылған урмандың бер өлөшө ҡуйы, бер өлөшө һирәк; урман тулыһынса ҡаҙна һаҡлауына алынған. Өйҙәрҙе урмандағы ҡоро-һары, лапы яғып йылыталар».

## Биләмә берәмектәренә инеүе

## Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1865 йылда Һөләймән ауылында 62 йортта 307 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, мәҙрәсә булған.

## Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда шулай уҡ 2 бакалея кибете булған.

Әлеге ваҡытта Һөләймән ауылында башланғыс мәктәп балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.

## Халыҡ һаны
Һөләймән ауылында башҡорттар йәшәй (2002)

## Билдәле кешеләре
* Бикембәтов Мәҡсүт Шәйәхмәт улы (24.08.1938), хужалыҡ эшмәкәре, нәшриәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), СССР-ҙың матбуғат отличнигы (1977).
* Бикембәтов Сыңғыҙ Шәйәхмәт улы (12.08.1945), хеҙмәт алдынғыһы, нефтехимик. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1981).
* Ғөзәйеров Мөхәмәтхәй (?—1919) — Башҡортостан автономияһының Ҡошсо кантоны башҡарма комитеты рәйесе (1918), волость судьяһы (1919).
* Ғөзәиров Баҡый Мөхәмәтхәй улы, (25.01.1917—2007), хәрби хеҙмәткәр, майор. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры.
* Зәғәфүрәнов Фәйзрәхман Зәғәфүрән улы (10.10.1913—5.09.1975), башҡорт совет дәүләт эшмәкәре, 1950—1967 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе. Ҡыҙыл Йондоҙ (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
* Зәйнетдинов Миңлеғәфүр Миңләхмәт улы (17.04.1971), донъяның виртуоз ҡумыҙсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), Башҡортостандың Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2004). Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-инструменталисы.
* Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы (27.11.1932—11.10.2004), башҡорт теле белгесе, филология фәндәре докторы (1981), профессор. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).
* Хажиев Ризван Закирхан улы (30.09.1939—27.10.2013), Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, журналист һәм яҙыусы. Филология фәндәре кандидаты (1987), доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). СССР һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы (1969), Рәсәй Федерацияһы (1992) һәм Башҡортостан Республикаһы (1991) Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың XII саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1990—1995).
* Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы (22.02.1922—16.11.1998), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Чехословакияның почётлы гражданы (1945), Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989).
* Әхмәҙуллин Мортаза Әхмәҙулла улы (5.03.1917—29.08.1986), хәрби хеҙмәткәр, полковник. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.
* Даянова Тәскирә Байрам ҡыҙы (10 ғинуар 1948 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы, уҡытыусы, 2008 йылдан Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаты (1989), Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр конкурсының Башҡортостан төбәк этабы еңеүсеһе (2014).

## Урамдары

* Әй урамы ( Айская (улица)
* Гагарин урамы ( Гагарина (улица)
* Комаров урамы — ( Комарова (улица)
* Механизаторҙар урамы — ( Механизаторов (улица)
* Тыныслыҡ урамы — ( Мира (улица)
* Яңы урам — ( Новая (улица)
* Революцион урамы — ( Революционная (улица).

## Тирә-яҡ мөхит
**Ер-һыу атамалары**
*Тауҙар:*
* **Байсауыл** Элек был тау битләүендә ҡарсығы менән бер бабай йәшәгән. Уның исеме Байсауыл булған. Ул күп мал аҫыраған. һм үҙенең ҡаралтыларын йәш ҡайын үҫентеләре менән уратып алған. Йылдар үтеү менән ҡарт менән ҡарсыҡ үлеп киткән, өй ҙә серегән. Ҡайындар таралып үҫеп, күп майҙанды биләгән. Был урынды Байсауыл тип йөрөтә халыҡ.
* **Шишмәтау** Был тау янындағы уйһыулыҡта йылдың йылы иртә яҙ ваҡ шишмәләр сығып ятҡан. Шуға тауҙы Шишмәтау тип атағандар.
* **Йүкәлетау** Элек был тауҙа бер ниндәй ҙә ағас үҫмәгән икән. Ҡыштарын бында бер баҙың йылҡылары тибендә йөрөгән һәм тау битләүе тиреҫ менән ҡапланған ти. Шуның менән файҙаланып бер егеттирә-яҡтан йүкә үҫентеләре алып ҡайтып ултыртҡан. Йүкә араһында һирәк-һаяҡ ҡарама һәм ҡарағайҙар ҙа үрсей башлай. Ағастар үҫеп еткәс кенә, халыҡ йүкәләрҙе йығып, һалабаш әҙерләргә тотона. Яйлап йүкәләр юҡҡа сыға. Ә тауҙың исеме үҙгәрмәй, Йүкәлетау тип атала.
* **Ҡыҙылъяр** Әй йылғаһы ошо бейек ярға килеп бәрелә лә, ҡаҡсып. төньяҡҡа борола. Йылдар дауамында яр соҡола бара, өңөлә, уның ҡыҙыл балсығы сыға.
Ләкин тау һаман бирешмәй, Ҡыҙылъяр булып ҡала килә.
* **Шәкәртау** Ҡасандыр был тауҙа шәкәргә оҡшаған шаҡмаҡлы эре таштар булған. Ауыл халҡы уны соҡоп алып, өй нигеҙҙәренә һалып бөтөргән. Тау әлегә тиклем Шәкәртау булып ҡалған.
* **Турытау** Бөйөк Ватан һуғышына тиклем был тауҙа баҫыу булған. Ир-аттар һуғышҡа китеп бөткәс, баҫыуға ашлыҡ сәселмәй, уны ваҡ ҡайынлыҡ ҡаплай. Ана шул ҡайынлыҡ араһынан кешеләр ауылға туры юл һалған. Тауҙың исеме лә Турытау булып ҡалған.
* **Айыубаш тауы** Әй йылғаһы аръяғында ауылға ҡара-ҡаршы ятҡан айыу башына оҡшаған яланғас битләүле тау.
* **Мәстәктау** Мәстәк боронғо башҡорт телендә «ябай эш аты» тигәнде аңлатҡан. Шишмәтау менән Турытау араһында ятҡан эш аттары ғына менәрҙәй тәпәш тау булғанға шулай атағандар.
* **Астау, Сейәлетау, Аҙыртау, Ҡортсолоҡ**

*Таусыҡтар, түбәләр:*

*Урмандар:*

*Йылғалар:*
* Әй, **Йырмаҡ йылғаһы, Юлтамаҡ кисеүе, Зыярат кисеүе, Фәрүәз тамағы**

*Күлдәр:*
* **Шаугүл** Әй йылғаһына яҡын был ерҙә яҙғы ташҡын ваҡытында күлгә шаулап өйәр һыуҙары аға. Атамаһы ла шул күренеш менән бәйле.
* **Йыландыгүл** Элек был күлдә йыландар мыжғып торған, тип һөйләйҙәр.
* **Эйәлегүл** Был хәл һуғыш ваҡытында булған тип һөйләйҙәр. Ауылыбыҙҙың бер кешеһе был күл янынан үтеп ба рғанда, уға ҡара костюм кейгән бер ир осраған. Һөләймән кешеһе аптыраған: «Һуғыш ваҡытында әҙмәүерҙәй егет нишләп бында йөрөй икән?» — тип уйлаған. Артына әйләнеп ҡараһа, теге әҙәм ҡайҙалыр юғалған. Өйөнә ҡайтып күп тә тормай, Һөләймән кешеһе үлгән дә ҡуйған, ти. Уның үлемен иҫкәртеп, уға күл эйәһе осраған тип һөйләй торғайнылар ололар. Үләре еткән кешегә ҡара, ғүмере оҙон кешегә аҡ костюмда күренә икән, ти. Шуның өсөн дә был күлде Эйәлегүл тип атағандар икән. * Ялангүл, Йүкәлегүл, Йомрогүл, Сәйҙегүл, Әхмәт күле, Аҡҡош күле

*Шишмәләр:*

*Ялан-бесәнлектәр:*
* **Нәғим ҡулы**
Ырҙын табағы мөдире Нәғим күп йылдар шул урында бесән сапҡан. Шуға ла ҡулды Нәғим ҡулы тип атайҙар.
 
* **Ҡыҫырыҡ, Сикәнтал, Ҡарағай тоҡон, Мөстәй тоҡон, Зыярат дулкаһы, Уртасуҡ дулкаһы, Йырмаҡ аръяғы дулкаһы** (* дулка, — *доля*, бәләкәй баҫыу, өлөшсә мәғәнәһендә), **Ғәйшәҡул, Ҡул буйы, Сикҡул, Йыланлы ҡул, Төптө ҡул, Иҫке Йорт, Оло төбәк, Ҡарағай төбәк, Ҡайын төбәк, Йүкәле төбәк, Хажи төбәге, Мишәк төбәк, Дауыт ҡаштауы, Алпамыша баҫыуы, Шәрип соҡоро, Әхмәр кәштәһе, Фәйзер ҡойоһо, Өс терке баҫыуы, Рафаил ҡайыны**

*Башҡа атамалар:*
**Кашшаф юлы, Ташлы юл, Ҡыя юл, Ҡыуаҡ
**
* Информатор: *Сәйфуллина (Хажиева) Тәнзилә Әмерхан ҡыҙы*

*Тәбиғәт һәйкәлдәре:*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әйле
* Ҡошсо

## Әҙәбиәт
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 194—195 с. (История д. Тугузлы)
* Хисамитдинова Ф. Г. Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991
* Р. З. Хажиев. Һөләймән һәм һөләймәндәр. (Ауылым тарихы). — Өфө: Башҡортостан Республикаһының ДУП «Өфө полиграфкомбинаты», 2006, 192 бит.

## Һылтанмалар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр