open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gracias a la vida (йыр)

***A la vida Gracias*** (исп. — «Рәхмәт тормошҡа») — Чили йырсыһы Виолета Парраның йыры. Йыр *Las Últimas Composiciones* (1966) альбомына ингән, йырсының һуңғы йыры.

## Йоғонто
*Gracias a la vida* — Парраның иң билдәле йыры. Уны гуманизм гимны тип атайҙар.

1972 Аргентина йырсыһы Мерседес Соса *Gracias a la vida* йырын Парра иҫтәлегенә яҙҙыра. Уны шулай уҡ ошо уҡ исемле альбом сығарған Джоан Баэз, Нана Мускури, Ясмин Леви, Шакира башҡаралар.

Фин йырсыһы Арья Сайонмаа йырҙың фин (*Miten voin kyllin kiittää*) һәм швед (*Jag vill tacka livet*) варианттарын яҙҙыра; аҙаҡҡыһы 1986 йылда Улоф Пальмены ерләгәндә башҡарыла.

2013 йылда *Gracias a la vida* йыры «Грэмми» латин даны залына индерелә.

## 2010 йылғы хәйриә версияһы
2010 йылдың 27 февралендә Чилила ер тетрәү була, уның артынан — цунами. Бер нисә айҙан Чили йырсыһы Бето Куэвас Gracias a la vida йырының яңы версияһын тәҡдим итә, уны ул Латин Америка йондоҙҙары Мигель Бозе, Майкл Бубле, Фернандо Ольвер, Хуан Луис Герра, Шакира, Хуанес, Лаура Паузини һәм Алехандро Санстар ярҙамында музыкаль продюсер һәм тауыш режиссеры Умберто Гатика студияһында яҙҙырыла. Кампаниянан алынған бөтә килем ер тетрәүҙән зыян күреүселәр файҙаһына күсерелә.

## Иҫкәрмәләр
Баб-Агнау

**Баб-Агнау** () — Марракеш ҡалаһында (Марокко)  19 ҡапҡаның береһе. XII  быуатта Әлмөхәдтәр династияһы хакимлек иткән заманда төҙөлгән.

Баб-эр-Робб ҡалаға рәсми инеү урыны булып хеҙмәт иткән  ваҡытта Баб Агнау Марракеш мәҙинәһенең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан монархтар касбаһына (ҡәлғәһенә) алып бара .  Әлмөхәдтәр солтаны Әбү Йософ Яҡуп әл-Мансур төҙөгән касбала Әл-Масурия (касба мәсете), Әл-Бади һарайы һәм Саад ҡәберлектәре урынлашҡан.

## Этимологияһы
Баб-Агнау исеме килеп сығышының иң таралған теорияһы Агнау ҙа  Гнауа һымаҡ уҡ «агнав» тигән бербер һүҙенән килеп сыҡҡан, ул һүҙмә-һүҙ  «һаңғырау кеше» йәки «телһеҙ кеше» тигәнде аңлата  һәм  «бербер булмаған кешеләрҙе» атау өсөн  (бербер телендә һөйләшмәгән һәм аңламағандарҙы)  ҡулланылған. Ғәҙәттә был Сахаранан көньяҡҡа ҡарай «ҡара кешеләрҙе» аңлата Был ҡапҡаларҙың көньяҡҡа, Сахаранан («ҡара Африка») көньяҡҡа ҡарай Төньяҡ Африка яғына сығыуын аңлата. Ҡайһы бер сығанаҡтар был теория менән риза түгел һәм Агнауҙы  бербер теленән  «мөгөҙһөҙ өнһөҙ һарыҡ» тип тәржемәләй

*Баб* ()  ғәрәп теленән *ҡапҡа* йә *ишек* кеүек тәржемә ителә

Ҡайһы бер тарихи сығанаҡтарҙа ҡапҡа Баб-әл-Кухель  (шулай уҡ «ҡара кешеләр»  менән бәйле) йәки Баб-Лексер (һарай ҡапҡаһы) исеме аҫтында телгә алына.

## Тасуирламаһы
Ҡапҡаның функцияһы, монарх инеү урыны һымаҡ, ярайһы уҡ кимәлдә декоратив булған . Баб-Агнауҙың  фасады, күрәһең, Марракеш тирә-яғында табылған  таштарҙың сиратлашып  килгән секцияларынан һәм даға рәүешле арканы уратып алған кирбестән торған.   Мөйөш өлөштәре ҡабырсаҡ тирәләй урынлашҡан декоратив сәскәле элементтар менән биҙәлгән. Был орнамент өс панель менән уратып алынған, һәм был панелдәрҙә ғәрәп телендә  куфи яҙыуы менән ҡатлы-ҡатлы Ҡөрьәндән яҙыу бар

Таштан һалыныу насар хәлдә. Емерелеүенең сәбәбе булып иреүсән тоҙҙарҙың, атап әйткәндә, иретмә составында  булған  хлоридтар һәм сульфаттарҙың булыуы тора, улар таштарҙы нығытыу өсөн ҡулланылған, шулай уҡ һауаның бысраныуы ҡапҡаның торошона насар йоғонто яһаған.

Баб-Агнау XVIII быуаттың уртаһы-аҙағында  солтан Мөхәммәт III бен Абдаллаһ идара иткән осорҙа күләмен кесерәйтеп йөүнәтелә.  Был даға рәүешле ҡапҡаларҙың өлгөһөн, уның мөйөш өлөштәрен уратып алған Ҡөрьән яҙыуҙары менән Кордовалағы Мескитала осратырға була, улар шулай уҡ Рабаттағы хәҙерге Баб-эр Руа менән оҡшаш.

## Иҫкәрмәләр
Кондор осошо (йыр)

**«Кондор осошо»** () — ошо уҡ исемле сарсуэланан йыр, Перу композиторы Даниэль Роблес 1913 йылда Анд халҡының традицион халыҡ көйҙәре мотивына ижад иткән.

1960-сы йылдарҙа Los Incas төркөмө «Кондор осошо» менән Парижда сығыш яһай, унда көйҙө Пол Саймон ишетеп ҡала һәм үҙенең һүҙҙәренә үҙ версияһын яҙа. Йыр Саймон һәм Гарфанкелдың 1970 йылда «Bridge Over Troubled Water» исемле альбомында сыҡҡандан һуң киң билдәле булып китә, альбомда көй «El condor pasa (Could If I)» исеме аҫтында сыға.

Пол Саймон йырҙың халыҡ йыры булыуында шикләнмәй, әммә альбом сыҡҡандан һуң Даниэль Роблестың улы атаһының йырға авторлыҡ хоҡуҡтарын иҫбатлай. «Кондор осошо» йырының варианттары төрлө телдәрҙә бар һәм төрлө төркөмдәр һәм башҡарыусылар репертуарына ингән. Шул иҫәптән, башҡорт ҡурайсылары репертуарында ла был көй лайыҡлы урын алған.

2004 йылда «Кондор осошо» йыры Перуның милли ҡаҙанышы һәм мәҙәни мираҫы тип таныла.

## Өҫтәмә факттар
* «Кондор осошо» көйөн тыңлағандан һуң йырсы һәм музыкант Александр Барыкин 1987 йылда үҙенең «Гөлләмә» хитына инеш фолк солоһын яҙа.

## Һылтанмалар
*  (версия, использованная Саймоном и Гарфанклом)
* 
* С. Курий — «SIMON AND GARFUNKEL — „El condor pasa“ (история песни)» 
* История создания песни на сайте «История одной песни»

## Видеояҙмалар
#  Расуль Карабулатов - Кондор осошо
#  «El Cóndor Pasa» Даниэль Роблес, курай Азат Бикчурин, скрипка Марат Садриев
#  Leo Rojas - El Condor Pasa (Videoclip)

## Иҫкәрмәләр
Кена

**Кена** () — асыҡ буйға һуҙылған флейта. Көньяҡ Америка (Перу, Боливия, Чили төньяғы, Аргентинаның төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайышы , Эквадор, Колумбия, Венесуэла, Гвиана) таулы райондарындағы индеецтарҙың традицион музыка ҡоралы.

## Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 9 — 2 быуаттарҙағы Чавин мәҙәниәте дәүеренән билдәле. Хайуандар, кеше һөйәктәренән, алтындан, көмөштән, балсыҡтан, ҡабаҡтан эшләгәндәр, хәҙерге ваҡытта башлыса ҡамыштан  бамбук һабағынан эшләнә.

## Тасуирламаһы
Ҡоралдың оғонлоғо — 25-70 см. Тишектәрҙең һаны — 5-6 (һирәгерәк 8) һәм артҡы яғында — баш бармаҡ өсөн бер тишек. Тауыш рәтендә — хроматик ике октава.

*Кечуа*, *аймара* һәм *метис* халыҡтарында пентатоник көйҙәрҙе башҡарыу өсөн ҡулланыла. Кенда башлыса ир-егеттәр уйнай: яңғыҙ (соло) йәки ансамблдә. Мәҫәлән, ике кена менән бомбо йәки каха барабаны оҙатыуында *кена-кена* *вайно, байлесито, карнавалито, качарпари, куэка, такуирари* һәм башҡа бейеүҙәрҙе башҡаралар Шулай өс кендан торған ансамбль йыш күҙәтелә (*пусифиа* йәки *мукулулос*).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Аудиояҙмалар
#  Перуан флейтаһы - кена.
Пла Хосефина

**Пла Хосефина** (, 1903—1999) — Парагвай шағиры, драматургы, шулай уҡ хикәйәләр һәм романдар авторы, әҙәби тәнҡитсе. Нәфис керамика менән уңышлы шөғөлләнә.

Шулай уҡ билдәле йәмәғәт эшмәкәре, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшеүсе булараҡ та билдәле.

## Ҡыҫҡаса биографияһы
Хосефина Пла Канар утрауҙарында, Фуэртевентура утрауынан ике километр төньяҡтараҡ урынлашҡан бәләкәй генә Лобос утрауында тыуа. Уның тыуған көнө аныҡ билдәле түгел. Ижадын өйрәнеүсе һәм уның биографы, Аргентина шағиры  (1918—2006), тыуған көнө 1903 йылдың 8 ноябре тип иҫәпләй.

Бала сағында һәм үҫмер йылдарында Испанияның төрлө ҡалаларында йәшәй (атаһы муниципаль чиновник була).

1924 йылда Парагвай рәссамы, һуңыраҡ  (1888—1937) псевдонимы аҫтында билдәле булған *Andrés Campos Cervera* менән таныша. Ике йылдан өйләнешәләр. 1926 йылда улар Парагвайҙа йәшәй, Испанияға ваҡыты-ваҡыты менән киләләр. 1934 йылда Хосефина Пла «Хыял хаҡы» шиғырҙар йыйынтығын нәшер итә. Мөхәббәткә дан йырлаған был китап, уға билдәлелек килтерә.

1937 йылда, Испанияға сәйәхәт ваҡытында ире вафат була.

Утыҙынсы йылдарҙың аҙағында, Парагвайға ҡайтҡандан һуң, ул шиғриәт, һынлы сәнғәт һәм керамика менән әүҙем шөғөлләнә — ғүмеренең аҙағына тиклем Парагвайҙың художество һәм әҙәби тормошо үҙәгендә була.

Хосефина Пла — күп әҙәби премиялар лауреаты, Парагвайҙың, Испанияның һәм башҡа илдәрҙең бик күп дәүләт наградалары кавалеры.

## Әҫәрҙәре
Бик күп шиғырҙар йыйынтығы авторы. Уларҙың ҡайһы берҙәре:

* *El precio de los sueños*, 1934
* *Una Novia para Josevai*, 1950
* *La raíz y la aurora*, 1960
* *Rostros en el agua*, 1965
* *Invención de la muerte*, 1965
* *Satélites oscuros*, 1966
* *El polvo enamorado*, 1968
* *Desnudo día*, 1968
* *Luz negra*, 1975
* *Antología Poética*, 1927—1977
* *Follaje del tiempo*, 1982
* *Tiempo y tiniebla*, 1982
* *Cambiar sueños por sombras*, 1984
* *La nave del olvido*, 1985
* *La llama y la arena*, 1985
* *Los treinta mil ausentes*, 1985
* *De la imposible ausente*, 1996

Урыҫ телендә Хосефина Пла шиғырҙары тәүге тапҡыр 1975 йылда «Латин Америкаһы шиғриәте» йыйынтығында — "Бөтә донъя әҙәбиәте китапханаһы"ның 170-се томында баҫылып сыға.

: В озёрной глади, равнодушной ко всему на свете,
: гнилушка стала радугой, а туча — островком.
: Всё в зеркале берёт начало.
: В обманных небесах болота
: высиживала ветка лунного птенца,
: а птица без иглы и нитки шила паруса…— Хосефина Пла. Из стихотворения «Всё в зеркале берёт начало». Перевод Н. Горской


## Иҫкәрмәләр
Инка музыкаһы

**Инка музыкаһы** — Инка империяһы халҡының мәҙәни һәм дини тормошоноң бер өлөшө, ул музыка ҡоралдарында уйнау, йырлау, бейеү аша еткерелә. Инка музыкаһы — үҙенең байлығы, үҙенсәлеге һәм жанр төрлөлөгө буйынса уникаль күренеш. Боронғо музыкаль мәҙәниәтенең күп кенә үҙенсәлектәре тулыһынса юғалыуға ҡарамаҫтан, хәҙерге анд халыҡтарының музыкаһында үҙ традицияларын дауам итә. Ҡайһы бер заманса анд музыкаһы жанрҙарында боронғо ауаздар ишетелә, айырыуса тынлы һәм һуҡма (*таркеада*, *сикури*, *к’анту*, *чокелада*, *чириуано*, *чунчу*) ҡоралдарында уйнағанда.

## Музыка ҡоралдары
Инкалар башлыса тынлы һәм һуҡма ҡоралдарҙа уйнағандар. Тынлы ҡоралдарға төрлө төрҙәге флейталар ҡарай, уларҙы йырҙарҙы оҙатыу өсөн ҡулланалар. Бындай флейталар кена тип атала. Уларҙы төрлө ҡул аҫтындағы материалдарҙан (мәҫәлән, балсыҡтан), һирәгерәк һөйәктән йәки тимерҙән, эшләйҙәр. Шулай уҡ *тарка*, *пинкулью* һәм башҡа ҡоралдар булған. Гарсиласо де ла Вега билдәләүенсә, инкаларҙың иң яратҡан һәм популяр тынлы ҡоралы *сику* флейтаһы булған. Флейта бер нисә төрлө бейеклектәге көпшәнән ғибәрәт, улар бер-береһенә беркетелгән һәм төрлө тауыш сығаралар. Флейта ике өлөштән (ира һәм арка) тора, көпшәләр терция интервалында көйләнгән. Инка музыка ҡоралдары араһында һирәгерәк булһа ла һыбыҙғыны телгә алалар, уны антара ҡамышынан эшләйҙәр.

Һуҡма ҡоралдары араһында дөңгөрҙәр билдәле, улар бик үҙенсәлекле эшләнә: һауытҡа һыу һалына, һауыт ауыҙы тире менән уратыла; һыу шешә эсендә болғанып, тауыш сығара. Барабандар ҙа «ҡолаҡ ярыһы» технологияһында эшләнә. Барабандарҙа башлыса байрамдарҙа ҡатын-ҡыҙ уйнай.

## Йырҙар һәм бейеүҙәр
Инкаларҙың яңғыҙ йырлана торған лирик *һарауи* () йыры флейта оҙатыуында (*кена,* ) башҡарыла. Бейеүҙәрҙең ҡайһы берҙәре күңел асыу өсөн башҡарылһа, икенселәре культ менән бәйле. Дини байрамдар ваҡытында карнавал бейеүҙәре ойошторолған. Улар магияға бәйле: мәҫәлән, хәрби бейеүҙәрҙе ир-егеттәр ҡорал менән башҡара, бейеүҙә еңеү тантанаһы күрһәтелә. Ритуаль бейеүҙәрҙе крәҫтиәндәр башҡара, ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа. Бесән әҙерләү йәки уңыш йыйыу осоронда ла ритуаль йырҙар башҡарыла.

### «Һарауи теле»
Анд ауылдарында әлеге тиклем шундай йола йәшәй — ҡыҙға ғашиҡ булған егет һөйгәненең өйө янында ошо ерҙәрҙә билдәле булған һарауиҙы флейтала уйнай. Ҡыҙ көйҙө таный һәм йырҙың һүҙҙәрен иҫләп, егеттең нимә әйтерен аңлай ала.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*  
* Инка музыкаһы коллекцияһы

## Видеояҙмалар
#  Музыка — золото инков
Оскар Авилес

**Оскар Авилес** (; (24 март 1924 йыл —4 май 2014 йыл) — Перу йырсыһы, музыкант, билдәле гитарасы, аранжировщик һәм *. Música criolla* — перуан музыкаһы жанрының иң яратҡан һәм билдәле музыканттарының береһе.

«La Primera Guitarra del Perú» Почетлы титулына лайыҡ булыуы менән билдәле (Перуның Беренсе гитарасыһы).

## Биографияһы
Оскар Авилес илдә билдәле фотограф ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан креол музыкаһы менән мауыға. Гитарала уйнарға ҡартәсәһенән өйрәнә. Һуңғараҡ, 1936—1938 йылдарҙа, Милли консерваторияла гитараны ныҡлап үҙләштерә.

Музыкаль карьераһы 1939 йылда, 15 йәшендә, башлана — *La Limeñita y Ascoy* ағалы-ҡустылы дуэт менән*.* 1942 йылда *Núñez, Arteaga & Avilés* төркөмөндә сығыш яһай, улар менән бергә радиоконкурста еңеү яулай, конкурсты «La Noche» гәзите ойоштора. Әлеге конкурстан һуң уны *La Primera Guitarra del Perú* тип атай торған булалар. Был титулды йырсы ғүмеренең аҙағынаса һаҡлай. Артабан ул билдәле ансамблдәр һәм музыкаль төркөмдәр менән сығыш яһай, күренекле перуан йырсыларына аккомпаниаторлыҡ итә. Ҡала властары уның исемен музыкант тыуған урамға бирергә ҡарар итә һәм тыуған йорто фасадына мемориаль таҡтаташ урынлаштыра

Бер нисә наградаға (шул иҫәптән, Сан-Маркос Университетының Почетлы докторы исеме) һәм күп алтын пластинкаларға эйә .

## Дискографияһы
# ¡Avilés Otra vez!
# Bailable dimensión Nueva
# Corazón Mi: Alicia Óscar Maguiña Avilés y
# Presenta Óscar Avilés…
# Así nomás
# Dialogando (con Granda Chabuca)
# Es decir
# Юғиһә estilo Cuatro un y: Zañartu Los Óscar y Avilés.
# Sus invitados Avilés y
# Mar Desde los Andes al
# I II Juntos y: Alicia Óscar Avilés y Maguiña.
# Los García Esta vez y Avilés.
# El Viva… Perú! Carajo.
# Ahora con Avilés Y…Banda.
# Criolla y… Pancho Jiménez Avilés En Oscar Фиеста
# Solo Avilés.
# I II eternos peruanos Valses y (con Augusto Valderrama).
# Sabor En guapeo y
# Gente morena
# Ortega Avilés Gabriela Óscar y
# Bracamonte Avilés con Cecilia Óscar
# Avilés Cuadros Óscar Víctor y
# Vásquez Jesús con de la Avilés Óscar guitarra
# Chabuca Granda a Homenaje: Oscar Avilés fetiche y
# Марья América Chabuca Grande con de el Vargas
# ¡¡¡Tal trío Que!!!
# Valseando festejos
# Festejos Seguimos valseando
# Dávalos Avilés con Óscar Los
# 40 años Avilés…
# ¡Son nuestros!
# Únicos
# El Chacombo traemos Les…
# Siempre juntos
# Sobraron Se: Mori Óscar Avilés y Julio.
# Arturo «Zambo» y Óscar Cavero Avilés
# Y Sabor sabor más: Campos Lucila.
# El compuso Pinglo también Gran.
# Un Sinfonía en Perú (con Víctor Cuadros).
# Tinta Roja Corazón de : Valdivia Dayanne.
# Con Avilés Oscar…
# Bronces de Los Neves Lucho
# Y Pinglo Chabuca.
# Cofre de Los Embajadores con Criollos recuerdos los.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Óscar Avilés: la якынлашты guitarra Falleció del Perú
* Óscar Avilés
Уашактун

**Уашактун** (Вашактун, *Uaxactún*) — майя мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Гватемаланың Петен департаментының Форес муниципалитетында Тикалдән төньяҡҡа ҡарай 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.  Уашактун исеме  майя телендә  «һигеҙ таш» тигәнде аңлата, был исемде ҡомартҡыға  Сильванус Морли бер яҙма буйынса бирә, ул  Тикаль хакимының Уашактун хакимынан  еңелеүенән һуң уға  бирелгән бүләк. 

Борон ҡала Сиаан К'аан тип аталған (*Siaan K’aan*), йәғни «күктән тыуған». Классик осорҙан,  б.э. тиклем  900 йылдар тирәһендә һәм бөтә классик осор дауамында  ҡалала халыҡ йәшәгән. Ҡаланың үҫеше б.э.  500-900 йылдарына тура килә.

9-сы стелала иң боронғо яҙыу  328 йылға, ә иң һуңғыһы 12-се стелала 899  йылға ҡарай. Улар ҡалала майяларҙың өҙөкһөҙлө йәшәүенә күрһәтә. Уашактун Петен биләмәһендә иң ҙур тораҡ пункт була, һәм иң боронғо майя мәҙәниәте ҡалалары Накбе һәм Эль Мирадор табылғанға тиклем, оҙаҡ ваҡыт  иң боронғоһо һанала.

Классик дәүерҙең башҡа ҡалалары кеүек, Уашактунды беҙҙең эраның X быуат башында ташлап китәләр һәм ул 1930 йылда асылғанға тиклем тропик урмандар араһында күренмәй  тора.  Уны егерменсе быуат башында Сильванус Морли таба, ә ҡаҙыныу эштәрен 1924  йылда  Джон Ллойд Стивенс һәм  Фредерик Катервуд башлай.

Археологтар «Е Төркөмө» майя ҡалаларының  астрономик комплекстарын Уашактундағы биналарҙың беренсе комплексы шундай Е Төркөмөндә булыуы менән  атайҙар. 

Уашактундың иң яҡшы ҡомартҡыһы - Битлектәр Ҡорамы. Уның дүрт яғында ла баҫҡыстар бар, түбәһендә ҡорам урынлашҡан. Бина эсендә кеше һәм һәр яҡта дүртешәр булған юлбарыҫ ҡатнашмаһынан торған ун алты ҙур фигура һаҡланып ҡалған.

Ҡалала стена биҙәктәре табылған. Улар бигерәк тә тораҡ B XIII Ҡоролмаһында күп, ул беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәгән, унда тарихи темаларға һүрәттәр булған. Башҡарылыуының полихромлылығы буйынса был классик осорға тиклемге иң камил стена һүрәттәре булып тора.

1990 йылдан индеецтарҙың стена биҙәктәрен һаҡлау буйынса Мексикала Мексиканың Милли автономия университетының Колумбҡа тиклем биҙәк һәм яҙмаларҙы өйрәнеүгә арналған  Эстетика ғилми-тикшеренеү институты үҙ яҡлауы аҫтына ала. 

1983 йылдан бында «Тикаль» Милли проекты сиктәрендә Гватемала археологтары тикшеренеү эштәрен яңырта.

## Әҙәбиәт
*Historia General de Guatemala*, 1999, Varios Autores, ISBN 84-88522-07-4.

## Һылтанмалар

* Proyecto La pintura mural prehispánica en México, UNAM
* Descripción y Muchas Fotos de Uaxactún 
* Sitio en inglés de La Universidad de Minessota
* Project Uaxactun
Моджорян Лидия Артемьевна

**Моджорян Лидия Артемьевна** (3 июнь 1911 йыл, Мәскәү — 1996 йыл) — юрист, халыҡ- ара хоҡуҡ белгесе; Мәскәү юридик институтын атмамлаған (1938), юридик фәндәр докторы, диссертацияһы хәрби оккупация хоҡуҡи проблемаларытураһында яҡланған (1955); СССР Сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (МГИМО) халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы првофессоры һәм Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһы профессоры.

## Биографияһы
Лидия Моджорян Мәскәү ҡалаһында 1911 йылдың 23 июнендә тыуған; шул уҡ Мәскәү юғары уҡыу йорттоның юридик институты аспирантураһына уҡырға инә һәм уны 1938 йылда  тамамлап сыға. 1941 йылда аспирантураны тамамлағас, кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм «юридик фәндәр кандидаты» тигән ғилми дәрәжәгә эйә була.

1940 йылда Моджорян ғилми-уҡытыу эшмәкәрлеге алып бара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.

## Һылтанмалар
* Лидия Артемьевна Моджорян (неопр.). law.edu.ru.  Портал «Юридическая Россия» (23 апреля 2013). Дата обращения 10 декабря 2019.
Ламбада

**Ламбада** () — Бразилия төньяғындағы Пара штатында барлыҡҡа килгән бейеү һәм музыкаль стиле. Бөтә донъяла, шул иҫәптән СССР-ҙа ла, 1980 йылдар аҙағында — 1990 йылдарҙың башында популярлыҡ яулай.

## Тарихы

Ламбада бейеү стиле нигеҙендә Амазония индеецтарының карамбо бейеүе хәрәкәттәре ята. Шулай уҡ ламбадаға нигеҙ һалған бейеүҙәр араһынан машиши һәм форроны атап була. Ламбада бейеүе тыуған ҡала — Порту-Сегуру (Бразилия). Lambada атамаһы португал теленән килеп ингән. Бразилия радиостанцияларында ламбада тип популяр бейеү көйҙәрен исемләгәндәр. Ваҡыт үтеү менән «каримбо» атамаһын «ламбада» атамаһы ҡыҫырыҡлап сығара, бейеү ҙә үҙгәрештәр кисерә.

198се йылдар аҙағында француз продюсеры Оливье Ламот Порт-Сегураға килеп китә, бында ул карнавалда булаһәм бейеүҙе европаға сығарыу идеяһы менән яна башлай. Францияла ул Kaoma исемле поп-төркөмөн ойоштора, төркөмдә Көньяҡ Американан сығышлы негрҙар сығыш яһай. 1989 йылда Kaoma «Lambada» йырын яҙҙыра. Музыкаһы һәм тексы «Llorando se fue» йырынан алына. Был йырға Боливиянан Los Kjarkas төркөмө хужа була, улар хатта Kaoma-ны судҡа тарттыра һәм һөҙөмтәлә Kaoma зыянды ҡапларға мәжбүр була. «Lambada» бөтә донъяға таралып хит булып китә, уның көйө хәҙерге көнгә тиклем башлыса ламбада төшөнсәһе итеп ҡабул ителә. Бейеү шундуҡ бик популяр булып китә, шул иҫәптән, Бразилияла ла уның популярлығы яңынан тергеҙелә.

Ламбада тыйылған булыуы тураһында имеш-мимеш бар, йәнәһе, шуның арҡаһында Бразилияла Kaoma-ға тиклем бейеү башҡарылмаған. Был теорияға ярашлы, ламбада әшәке сексуаль хәрәкәттәр өсөн тыйылған булған. Ысынында, ламбадаға яҡын торған машиши исемле бейеү XIX—XX быуат башында тыйылған булған. Ламбада ул ваҡытта әле формалашмаған булған, шулай ҙа һуңғараҡ машиши бейеүенең ҡайһы бер элементтарын үҙләштерә.

Ламбада жанрында тәүге совет башҡарыусыларынан билдәле композитор Владимир Мигуляны телгә алып була. Уның «Ҡара диңгеҙ ламбадаһы» «Йыр-90» фестивале лауреаты була. Японияла уның йырын Акеми Иши йырлай һәм хит-парадтың 11-се урынын биләй. .Ламбада көйө Сергей Минаевтың «Лом-баба», Mr..Credo «Ламбада», Олег Газмановтың «Ламбада», «Сектор газа» төркөмөнөң «Минет» , Анатолий Полотноның «Утраҙар», Дон Омарҙың «Taboo», Дженнифер Лопестың «On the Floor» («Ven a bailar»),Ваджихи Растагарҙың «Ламбада» йырҙары нигеҙендә ята. «Ну, погоди!» мультфилмының ун етенсе серияһында африкан ҡуяндары ламбаданы бейейҙәр.

Ламбадаға «Ламбада» (1990) һәм «Тыйылған бейеү» (1990).нәфис фильмдары арналған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

### Видеояҙмалар
* Ламбада Kaoma башҡарыуында.
* Ламбада Ваджихи Растагар башҡарыуында.
* Ламбада Серге Минаев башҡарыуында.
* Ламбада Дженнифер Лопес һәм Pitbull башҡарыуында.
Йашха

**Йашха** (шулай уҡ популяр әҙәбиәттә Яшха), юкатек теленән килгән: Yaxhá (варианты: Yaxha, Yax-һе, Yax-há), хәрефтәре. Yax («диңгеҙ тулҡыны төҫөндәге») + һа («һыу») — хәҙерге Гватемалала  майя цивилизацияһының  ҡала үҙәге. Беҙҙең эраның 600 йылынан алып беҙҙең эраның 900 йылына тиклем, 16 быуат дауамында йәшәү урыны булған.

Йашха ике лагуна, Сканаб  (*Sacnab*) һәм Йашха (*Yaxhá*) араһында урынлашҡан. Лагуналарҙың һуңғыһында ҡаршы яҡта  Гватемаланың Петен департаментында классик дәүерҙән һуңғы  ҙур ҡала Топоште урынлашҡан.

Йашха-Накум-Наранхо милли паркы майя мәҙәниәтенең һаҡланыусы зонаһына ҡарай,   37160 гектарҙы биләй һәм майя биосфераһы ҡурсаулығы (Reserva de la Biósfera Maya) составына инә. Уның тәбиғи сиктәре: көнбатышта — Тикаль милли паркы, төньяҡта — Тикаль- Эль-Мирадор - Рио-де-Асуль емереклектәре биологик коридоры, ә көнсығышта һәм көньяҡта — күп маҡсатлы зона тәғәйенләнеше  (Zona de Usos Múltiples).

Билдәле ҡомартҡылар  булып король һарайы булараҡ билдәле биналар комплексы, унда ҡала  хакимы ғаиләһе менән йәшәгән, Төньяҡ акрополь, Астрономия комплексы, туп уйындары  өсөн ике стадион, Көнсығыш акрополь, Күләгәләр майҙаны һәм Игеҙәк-пирамидалар  комплексы  тора. Бөтә был биналар юл һәм түшәлгән тротуарҙар системаһы менән бәйле. 

Йашхала   500-ҙән ашыу ҡоролмалар табылған, шул иҫәптән 40 стела, 13 алтарь, 9 пирамида, туп уйыны ике стадион һәм  сакбе   (изге юлдар) селтәре  бар, улар Үҙәк, Көнсығыш һәм Төньяҡ акрополдәрҙе тоташтыра. C  майҙанында игеҙәк пирамидараҙың уникаль комплексы тора. 80 метр киңлектәге Күл урамы борон ҡалаға төп инеү урыны булған, ул ҡаланы Йашха күле менән тоташтыра.

Периферияла  һөнәрселәр, крәҫтиәндәр һәм хеҙмәткәрҙәр йәшәгән.

Паркта тәбиғи  (күлдәр, шишмәләр) һәм яһалма һыу сығанаҡтары бар, уларҙың бер өлөшө  майя ваҡытында төҙөлгән. Урындағы флора һәм фауна — бик бай һәм күп төрлө.

Ҙур һәм бәләкәй астрономия комплексында ҡояш торошо күҙәтеп  торорға,  шул иҫәптән көн менән төндөң тигеҙлеген һәм ҡояш тотолоуын күҙәтеп торорға мөмкин булған. 

Йашхала төрлө керамик әйберҙәр, улар араһында церемониал тәғәйенләнештәгеһе лә,  шулай уҡ көнкүреш тәғәйенләнешендәгеһе лә табылған. Уларҙа  тарихи һәм мифологик күренештәр менән төрлө  һүрәттәр табылған.

## Әҙәбиәт

* Historia General de Guatemala, 1999, Autores Varios, Amigos del País ISBN 84-88522-07-4.
* Publicación turística del Parque Nacional Yaxha-Nakum-Naranjo

## Һылтанмалар

* Descripción y Galería Fotográfica
* Información de Parks Watch en Español 
* Documentación del proyecto más grande de la ciencia maya — en alemán
Сәйед Кастро Аиша

**Аиша Сәйед Кастро** (, йәки *Аиша Сайед*; 15 сентябрь 1989 йыл, Сантьяго-де-лос-Трейнта-Кабальерос) — Доминика скрипкасыһы һәм альтсыһы.

## Биографияһы
Атаһы сығышы менән Пакистандыҡы. Аиша музыка менән дүрт йәшендә ҡыҙыҡһына башлай. Тыуған ҡалаһында уҡырға төшә, шунан Санто-Домингола белем ала. Алты йәштән Доминика Республикаһының Балалар симфоник оркестында уйнай. Ун бер йәшендә уны Милли симфоник оркестрға сығыш яһарға саҡыралар, бында Аиша дебют сығышында Макс Брухтың скрипка өсөн концертын башҡара. 2001 йылда Нью-Йорктағы Джульярд мәктәбенә саҡырыла, унда Дороти Делэй менән Ицхак Перлмандың оҫталыҡ кластарына йөрөй. 2002 йылда — латиноамерикандарҙан беренсе булып — Иегуди Менухин мәктәбенә алына, бында композиция, скрипка һәм альт сәнғәте менән шөғөлләнә (педагогтары араһында — Наталья Боярская).

Майамиҙа йәшәй.

## Репертуары
Сәйедтең репертуарында — XVIII—XX быуат композиторҙары Бах, Гайдн, Моцарт, Барток, Шостакович, Жинастера кеүек компоизторҙарҙың скрипка һәм альт өсөн әҫәрҙәре, хәҙерге заман композиторҙарының (Ноам Шерифф, Менахем Визенберг) музыкаһы премьераһы менән сығыштар.

2012 йылда The Classical Recording Company скрипкасы ҡыҙҙың *Pasión Latina* (фортепианола — Найджел Хатчинсон https://www.amazon.com/Pasion-Latina/dp/B007OA5BJY/ref=sr_1_1?ie=UTF8&qid=1337633950&sr=8-1) дискыһын яҙҙыра.

## Ижади хеҙмәттәшлек
Латин Америкаһында, АҠШ-та, Европала (Бөйөк Британия, Франция, Швейцария, Испания, Германия), Израилдә, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә концерттар менән була. Күп һанлы музыкаль фестивалдәрҙә ҡатнаша. Наталья Гутман, Борис Кушнир, Юлиан Рахлин, Итамар Голан, Алексей Игудесман, Павел Верников, Максим Венгеров менән бергә сығыш яһай.

## Танылыу
Аиша Сәйед Кастро йылдың классика башҡарыусыһына бирелә торған милли художество Касандра премияһынв лайыҡ була (2009).

## Һылтанмалар
* Официальный сайт,
* Документальный фильм
* Интервью
Пьедрас-Неграс

**Пьедрас-Неграс** **харабалары** () — майя мәҙәниәтенең классик осорҙа  иң ҙур  археология ҡомартҡыларының береһе. Керамика табылдыҡтарға  ҡарағанда, ҡала беҙҙең эраға тиклем 700  йылдан алып беҙҙең эраның  820 йылдарына тиклем йәшәгән, ә ныҡ үҫешеән осоро  беҙҙең эраның  600 — 810 йылдарына тура килә

Хәҙерге атамаһы «Negras Piedras» (исп. «ҡара таш») биналарҙы ҡорған ваҡытта ҡулланылған таш төҫөнән  килә. Ҡаланың үҙенсәлекле исеме  майя телендә  *Йо’ки’б* («инеү» йә «ҡапҡа»)  кеүек яңғырай.  Усумасинта йылғаһы  буйында ҡая тора, унда  *Йо’ки’б*   (ҡаланың боронғо исеме) тамғаһы уйып яҙылған .

Ҡала Гватемалала Петен департаментының көнбайышында,  «Сьерра-дель-Лакандон» милли паркы территорияһында урынлашҡан. Ул майя Усумасинта (Йокиб) батшалығының  баш ҡалаһы була һәм шул уҡ исемле йылғаның   төньяҡ ярында урынлаша. Бер нисә башҡа, хәҙер  Ла-Хойянка, Ла-Онрадес, Пахараль, Сапоте-Бобаль һәм  Ла-Пасадита исемдәре менән  билдәле ҡалалар  менән уратып алына.

Ҡалала туп уйындары өсөн ике стадион, көмбәҙҙәр менән бер нисә һарай, шулай уҡ пирамидаль ғибәҙәтханалар табыла, ғибәҙәтханаларҙың береһе мәмерйәләр юлы менән тоташҡан була. Ҡалала бик яҡшы стелалар һәм рельеф һүрәттәр менәнпанелдәр табыла. 

Классик осорҙа ҡала Тикаль  менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен тота һәм Йашчилан менән дошманлаша. 

Билдәле рус сығышлы  Америка археологы  Проскурякова Татьяна оҙаҡ ваҡыт  Пьедрас-Неграсты өйрәнә һәм һүрәтен төшөрә. СССР-ҙа билдәле булмаған  яҙыуҙарының күсермәһен ала, улар майя яҙмаларын аңлатыуҙы раҫларға мөмкинлек бирә, уны В. Кнорозов тамалап ҡуя. Татьяна Проскурякова ошонда уҡ  ерләнә.

## Йокиб  хакимдары

* Ицамканахк  (*Itzamk'anahk*) I («A хакимы») (460 тирәһе)
* «B хакимы» (478. тирәһе)
* Ах-Кауак-Ах-Кин (*Ah Cauac Ah K'in*)  *Ah K*') («Tooth Turtle») (508 – 510)
* «C хакимы» (514 – 518)
* Кинич-Йональ-Ахк (*K'inich Yo'nal Ahk*) I («1-се хаким») (603 – 639)
* Ицамканахк (*(Itsamk'anahk)*  II («2-се хаким ») (639 – 686/9)
* Кинич-Йональ-Ахк  (*K'inich Yo'nal Ahk*) II (« 3-сө хаким») (687 – 729)
* «4-се хаким» (729 – 757)
* Йональ-Ахк  (*Yo'nal Ahk*) III («5-се хаким») (758 – 767)
* Ха-Кин-Шок  (*Ha' K'in Xook*)  (767 – 781)
* «7-се хаким» (шулай уҡ «6-сы хаким») (781 – 808?)

## Һылтанмалар

* FAMSI, Fundación para el Avance de los Estudios Mesoamericanos Inc.
* Historia y Galería de Fotos 
* М.Стюфляев. История царств майя. 2010—2011, эл.издание // http://mesoamerica.narod.ru: Царство Йокиб (Пьедрас-Неграс)
СССР-ҙың халыҡ рәссамы

**СССР-ҙың халыҡ рәссамы** — «һынлы сәнғәт, скульптура, графика, декоратив-ҡулланма сәнғәт үҫешендә айырым ҡаҙаныштары булған күренекле һынлы сәнғәт совет эшмәкәрҙәре өсөн» СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 16 июлендәге указына ярашлы булдырылған маҡтаулы исем . СССР Юғары Советы Президиумы тарафынан бирелә.

## Маҡтаулы исем тураһындағы Положение
# «СССР-ҙың халыҡ рәссамы» маҡтаулы исеме совет һынлы сәнғәтендәге иң күренекле эшмәкәрҙәргә, рәсем сәнғәте, скульптура, графика, монументаль, декоратив-ғәмәли, театр, сәнғәт кинодекоратив сәнғәтен үҫтереүҙә, йәш рәссамдарҙы тәрбиәләүҙә айырыуса ҡаҙааныштары өсөн бирелә.
# «СССР-ҙың халыҡ рәссамы» маҡтаулы исеме СССР Мәҙәниәт министрлығы, СССР-ҙың кинематография буйынса дәүәләт комитеты, СССР рәссамдары, кинематографистары тәдимдәре буйынса бирелә.
# «СССР-ҙың халыҡ рәссамы» маҡтаулы исеменә лайыҡ булған кешегә СССР Юғары Советы Президиумы грамотаһы, тағылмалы билдә һәм танытма тапшырыла.
# «СССР-ҙың халыҡ рәссамы» билдәһе күкрәгенең уң яғында йөрөтөлә һәм бүләкләнеүсенең башҡа СССР ордендары булған осраҡта улар өҫтөнән урынлаштырыла.

## Билдәнең тасуирламаһы
«СССР-ҙың халыҡ рәссамы» билдәһе алтын ялатылған томпактан эшләнә, формаһы — картуш формаһындағы дүрт мөйөш, элмәгенең размеры — 22,5 × 23,5 мм. Билдәнең уртаһында «Народный художник СССР» тип яҙылған, уның өҫтөндә — ураҡ менән сүкештең рельефлы һүрәте. Билдә ҡаймаланмаған. Бөтә яҙыуҙары һәм һүрәттәре ҡабарынҡы итеп эшләнгән. Түш билдәһе элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тура мөйөшлө алтынға ялатылған ҡалыпҡа тотагтырыла. Ҡалыптың размеры — 18 × 21 мм. Ҡалыптың аҡҫы өлөшөндә лавр ботаҡтары төшөрөлгән. Уның үрге яғы ҡыҙыл муар таҫма менән ҡапланған. Ҡалыптың кире яғында билдәне кейемгә беркетеү өсөн төйрәүес бар.

## Маҡтаулы исемдең тарихы
«СССР-ҙың халыҡ рәссамы» маҡтаулы исем менән 1943 йылдың 26 июлендә дүрт кеше (тәүге кавалерҙар) бүләкләнә: рәссамдар Александр Герасимов һәм Борис Иогансон, скульпторҙар Сергей Меркуров һәм Вера Мухина.

«СССР-ҙың халыҡ рәссамы» маҡтаулы исемдең һуңғы кавалеры, 1991 йылдың 20 декабрендә теркәлә: Репин исемендәге һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтының профессоры Петр Фомин — СССР һынлы сәнғәте үҫешендә оло ҡаҙаныштары өсөн.

Барыһы маҡтаулы исемгә 159 кеше лайыҡ булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Рио-Платано

**Рио-Платано** () — Гондурастың биосфера ҡурсаулығы. Илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, өс: Грасьяс-а-Дьос, Колон, Оланхо департамент территорияһында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ биләмәһе буйлап ағып, Кариб диңгеҙенә ҡушылған Рио-Платано («Банан йылғаһы») йылғаһы исеме менән атала. 1982 йылда ойошторола, дөйөм майҙаны 5250  квадрат километр. ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Ҡурсаулыҡ территорияһында 2000 самаһы традицион тормош рәүеше алып барған москито халҡы йәшәй.

Ҡурсаулыҡтың ҙур өлөшөн урыны менән 130 метр бейеклеккә еткән дымлы, ҡарағай саванналары, йылға үҙәндәре эргәһендәге тар (галерея) урмандар, пальмалы һаҙҙар һәм диңгеҙ яр буйҙарында мангр әрәмәлектәре алып тора.

Рио-Платанола бесәйҙәр ғаиләһенә ҡараған 5 төр (ягуар, пума, оцелот, ягуарунди һәм оҙон ҡойороҡло бесәйҙәр), 400 ҡош төрө (шул иҫәптән гарпия, гокко, ара тутыйғошо һәм башҡалар) осрай.

Ҡурсаулыҡтың айырым статусына ҡарамаҫтан, Гондурас хөкүмәтене уның тейешенсә һаҡланғаныуын тәьмин итә алмай. «Экологик тикшереү агентлығы» (Environmental Investigation Agency — EIA) һәм «Халыҡ-ара сәйәсәт үҙәге» (Centre for International Policy) мәғлүмәттәре буйынса, бөгөн Гондурастан экспортланған ҡыҙыл ағастың 80 проценты законһыҙ ҡырҡыла. Шулай уҡ экспортҡа әҙерләнгән ҡарарғайҙың яртыһы рөхсәтһеҙ киҫелә. Хәҙерге темптар менән барғанда, 10-15 йылда Гондураста махагони тип аталған ҡыҙыл ағас тулыһынса ҡырҡып бөтөрөләсәк. Паркка Никарагуанан килгән ҡасаҡтар ҙа өҫтәмә зыян килтерә, улар граждандар һуғышы йылдарында ҡурсаулыҡ территорияһында төпләнеп, шунда йәшәй башлай.

Ошо сәбәпле 1996 йылда Рио-Платано, хәүеф аҫтында торғанлыҡтан, Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә. XXI быуаттың беренсе йылдарындағы хәл-торошто яҡшыртыуға йүнәлтелгән эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә 2007 йылда парктан юҡҡа сығыу хәүефе аҫтындағы парк статусы алына. Әммә Гондурас хөкүмәтенең мөрәжәғәте буйынса, 2011 йылдың июнендә Бөтә донъя мираҫы комитетының 35-се сессияһында ҡабат ҡаралып, статус кире ҡайтарыла.

Резерват «милли парк» статусын алыу өсөн кандидат булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Суарес Клементина

**Клементина Суарес** (; 12 май 1902 йыл, Хутикальпа, Гондурас — 1991 йыл,  Тегусигальпа, Гондурас) — Гондурас  шағирәһе, Гондураста шиғри йыйынтыҡ нәшер иткән беренсе ҡатын-ҡыҙ. Шағирәнең бойондороҡһоҙ йәшәү рәүеше һәм  тәрән интим шиғриәте уға замандаш булған Гондурас йәмғиәте стереотиптарын емерә.

## Биографияһы
Клементина Суарес 1902 йылдың 12 майында Хутикальпала Луис Суарес һәм тыумыштан Селайя-Бутильо Амелия ғаиләһендә тыуған. Бишенсе класҡа тиклем дәүләт мәктәбендә уҡый.  1923 йылда атаһы вафат булғандан һуң,  Суаресҡа йортон ташлап китергә һәм эш эҙләп ауылдан ҡалаға күсергә тура килә. Ул Трухильо, Ла Сейба, Сан-Педро, Тела һәм, ниһайәт, Тегусигулпа ҡалаларында йәшәй һәм эшләй һәм һәр ваҡыт шиғырҙар яҙа. Ниһайәт, Суарес яҙыусы Антонио Росаға эшкә инә. Ике йыл бергә йәшәү осоронда уларҙың ике ҡыҙы тыуа. Тиҙҙән һуңғыбалаһы тыуғандан һуң,  1929  йылда Клементина Росаны ҡалдыра һәм Гильермо Бустильо-Рейнеға кейәүгә сыға, уның менән дә кәмендә бер йылдан һуң   айырылыша.

Үҙен һәм балаларын туйындырыу өсөн официант булып эшләй һәм әҙәби эшмәкәрлеген дауам итә. Шағирә, үҙенең кәүҙәһе менән тормошта ғына түгел, шиғриәттә лә һоҡланып,  шорты һәм бикини кейә. Уны ирекле, бойондороҡһоҙ һәм асыҡ ҡатын-ҡыҙ итеп ҡабул итәләр. Баш ҡала йәмғиәте уның үҙен тотошо  менән  хайран ҡала. Ул «ҡатын-ҡыҙ» тәртибе менән бәйле стереотиптарға ҡаршы сыға. Суарес Гондураста шиғри йыйынтыҡ баҫтырып сығарған беренсе ҡатын-ҡыҙ була.  1970 йылда ул Рамон Роса исемендәге  Милли әҙәби премия ала.  1991 йылдың декабрендә Тегусилагьпала вафат була.

## Һайланма әҫәрҙәре

* «Кровоточащее сердце» (, 1930)
* «Храмы Огня» (, 1931)
* «Из моих последних суббот» (, 1931)
* «Инициалы» (, 1931)
* «Шестерни, стихи в прозе и стихах» (, 1935)
* «Парусники» (, 1937)
* «От разочарования до надежды» (, 1944)
* «Выросший с травой» (, 1957)
* «Пою об отвоеванном отечестве и его герое» (, 1958)
* «Знаки поэта» (, 1969)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Clementina Suarez: la mujer que revolucionó la poesía hondureña (неопр.).  www.hondurastips.hn. Дата обращения 23 ноября 2017.
Бәһруз Вүсуки

**Бәһруз Вүсуки** (азерб. Bəhruz Vüsuqi, ысын исеме **Хәлил Вүсуг** азерб. Xəlil Vüsuqi, перс. خلیل وثوقی; тыуған. 1938 Хой, Иран) — билдәле иран актёры, әзербайжан сығышлы.

## Карьераһы
Бәһруз Вүсуки «Toofan dar shahre ma» фильмы менәң дебют яһай. Qeysar (1969) драмаһында төп ролде башҡарғандан һуң уға уңыштар килә. Актёр 50 йылдан ашыу киноға төшкән, уның иҫәбекндә 90-дан ашыу фильм һанала. Бер нисә Халыҡ-ара кинофестивалдарындә уның бер нисә хеҙмәте уға билдәлелек килтергән. Бәһруз Вүсуки шулай уҡ елевидение, радио һәм театрҙа ла эшләй. 2012 йылда «Noor Iranian Film Festival» фестивалендә ул жюри ағзаһы була.

## Фильмографияһы
* *Мөгөҙморон миҙгеле* (2012)
* *Zarin* (2005)
* *Емерелгән күперҙәр* (2004)
* *Йәшерен ҡурҡыныс* (1989)
* *Беверли Хиллздағы террор* (1989)
* *Хьюстон рыцаре* (1987)
* *Дәрүиш ваҡыт эсендә* (1982)
* *Феникс* (1982)
* *Сфинкс* (1980)
* *Карауан* (1978)

## Наградалары
* Сан-Францисколағы Халыҡ-ара кинофестиваленең «Непокоренный» лауреаты (2006)

## Шәхси тормошо
Бәһруз Вүсуки әлеге ваҡытта ҡатыны Кэтрин Вүсуки менән Калифорнияның Сан-Рафаэль ҡалаһында йәшәй. Быға тиклем 1970-се йылдарҙа ул бик аҙ ғына ваҡыт Иран йырсыһы Гугуш менән йәшәгән.

## Һылтанмалар

* Home Page
*
Кузьмин Николай Михайлович

**Кузьмин Николай Михайлович** (21 декабрь 1919 йыл — 9 февраль 1963 йыл) — 1-се Украин фронтының 4-се танк армияһы 93-сө танк бригадаһы рота командиры, лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945 йыл).

## Биографияһы
Николай Михайлович Кузьмин 1919 йылдың 21 декабрендә Ярославль өлкәһе хәҙерге Рыбинск ҡалаһына ингән Гаврилково ауылында тыуған.

Милләте — рус. 7 класс белемле. 1944 йылдан — Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы. Рыбинск ҡалаһы машиналар төҙөү заводында эшләгән. Эвакуацияланғандан һуң Өфө моторҙар эшләү заводында эшләгән.

1942 йылдың октябрендә Өфө ҡалаһынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына алынған. Камышин танк училищеһын тамамлаған.

1-се Украин фронты составында һуғышҡан. Лейтенант Н. М. Кузьмин 1944 йылдың 30—31 ғинуарында Зофиенталь тораҡ пункты янында дошмандың контрһөжүмен кире ҡаҡҡанда айырыуса батырлыҡ күрһәткән.

1946 йылдан өлкән лейтенант Н. М. Кузьмин — запаста. Дәүләт именлеге органдарында хеҙмәт иткән.

1963 йылдың 9 февралендә 44-се йәшендә Ленинградта вафат булған. Санкт-Петербург ҡалаһының Ново-Волково зыяратында ерләнгән.

## Батырлығы
1-се Украин фронтының 4-се танк армияһы 93-сө танк бригадаһының рота командиры, лейтенант. «Лейтенант Н. М. Кузьмин 1944 йылдың 30—31 ғинуарында Зофиенталь тораҡ пункты (Польша, Гура ҡалаһынан көньяҡҡа 13 км) янында дошмандың контрһөжүмен кире ҡаҡҡанда дошмандың ике танкыһын, 5 орудиеһын һәм 150-гә яҡын гитлерсыны айырыуса батырлыҡ күрһәткән».

Советтар Союзы Геройы исеме Н. М. Кузьминға 1945 йылдың 10 апрелендә бирелгән.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы;
* Ленин ордены;
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
* 
* Кузьмин Николай Михайлович.
Гадамес

**Гадамес** — Ливияның төньяҡ-көнбайышында Ливия, Тунис һәм Алжир  сиктәре тоташҡан ерҙәге оазис. Элек-электән карауандар юлы киҫешкән ҡоро үҙән төбөндә урынлашҡан. 

Оазистың стратегик әһәмиәтен тойомлап,  боронғо римляндар унда Гадамес ҡәлғәһе төҙөйҙәр. Византия империяһы миссионерҙары бында  христиан динен алып киләләр һәм Гадаместы епископия үҙәге итеп яһайҙар. Боронғо сиркәүҙең бағаналарында хәҙерге ҡаланың бер мәсеттәренең береһе урынлашҡан. 

Халҡының этник составы буйынса иҫке ҡала бер нисә кварталға бүленгән. Һаны ете мең булған туарегтар электән ҡала стеналары арьында  күсеп ултырған, шуға күрә ҡаланың тарихи өлөшө хәҙерге ваҡытта буш. 

Гадаместың  иҫке өлөшө ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя мираҫы булып тора, сөнки ҡала төҙөлөшөнә хас булған күп ҡатлы балсыҡ йорттар кешенең 50-градуслы Сахара шарттарында ҡулайлашыуын бик яҡшы иллюстрациялай. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Гхадамесский теле

## Әҙәбиәт

*
Кирена (ҡала)

**Кирена**, () —  боронғо бөйөк  ҡалаларҙың береһе, Киренаика өлкәһенең тарихи үҙәге.

Аполлонға арналған ҡала, хәҙерге Ливия территорияһында диңгеҙ порты  Аполлониянан 16 км алыҫлыҡта, хәҙерге заман ҡалаһы Шаххат эргәһендә, Бенгазиҙан көнсығыштараҡ урынлашҡан. Уның харабалары Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы булараҡ  ЮНЕСКО тарафынан һаҡлана. 

Геродот хәбәр итеүенсә, боронғо Ливияның төп ҡалаһына башта Платея утрауында, һуңынан ҡитғаның үҙендә, диңгеҙҙән ун алты километр алыҫлыҡта Фера утрауынан күсеп килеүселәр нигеҙ һала. Киренаның, йәки Кирананың  беренсе батшаһы Батт-Аристотель була. Нигеҙ һалыныуы ваҡыты беҙҙең эраға тиклем 630 йыл иҫәпләнә

Баттиадтар династияһы  хакимлығы осоронда Кирена  сауҙа һәм диңгеҙселек арҡаһында, юғары дәрәжәлә үҫешкә өлгәшә һәм  Мысыр һәм Карфаген менән оҙайлы һәм  аяуһыҙ көрәштән һуң бойондороҡһоҙ булып китә. Яҡынса беҙҙең эраға тиклем  540 йылдарҙа  батша Аркесилай II туғандарының асыуы килә һәм көнбайыш ҡалаларҙан үҙаллы Барку дәүләте ойоштора. Баттиадтар власын фарсы батшаһы Камбиз юҡ итә һәм Киренаны Мысыр сатрапияһына (провинцияһына) берләштерә. 

200 йыл дауам иткән фарсылар хакимлығы ваҡытында Кирена  (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 460 й.) республика була; ошо ваҡытҡа Киренаның философтар мәктәбенең алға китеүе ҡарай. Фиброндың оҙаҡ булмаған власынан һуң  беҙҙең эраға тиклем 321 йылда Мысыр батшаһы Птоломей I Киренаиканы үҙенең власына буйһондора; биш ҡала — Кирена, Аполлония, Птолемаида (Барка), Арсиноя (Тавхира) һәм Береника (Евгесперида) — союз  («пентаполь», йәғни биш ҡала)  төҙөй, ул беҙҙең эраға тиклем 117 йылдан Птоломейҙар династияһының кесе тармағы итеп үҙгәртелә, уның һуңғы вәкиле Апион б.э. тиклем 96  йылда Киренаны римлеләргә тапшыра. Әммә ҡаланы ҡыҫҡа ваҡытҡа тирандар  Никократ, ә һуңынан уның ҡустыһы Леандр баҫып ала. Римлеләр шулай ҙа ҡаланы һәм бөтә Киренаиканы яулап ала һәм уны административ рәүештә Крит провинцияһына ҡуша  (б. э. тиклем 67 й.).

Христиан осоронда Киренала айырым епископ булған (V быуатта —  Синезий кеүек билдәле). Киренаика киренаиктар мәктәбенә нигеҙ һалыусы философтар Аристипп һәм  Карнеадтың, шағир  Каллимахтың һәм географ Эратосфендың тыуған иле  була. Уны ғәрәптәр емерә. Ҡаланы 643 йылда халҡы тулыһынса ҡалдыра.  Грек дәүеренән байтаҡ емереклектәр һәм некрополь һаҡланып ҡалған, уның ҡаҙыныу эштәре XXI быуатта ла дауам итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Самсонов Вячеслав Михайлович

**Самсонов Вячеслав Михайлович** (21 декабрь 1949 йыл — 25 август 2018 йыл) — Врач-эпидемиолог. Медицина фәндәре кандидаты, профессор. 
Спортсы. Рәсәйҙең дзюдо буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

## Биографияһы
Вячеслав Михайлович Самсонов 1949 йылдың 21 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 

Олимпия резервының 6-сы «Геркулес» махсуслашҡан балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе.

Уның тренеры Н. Д. Попов башҡа күп спортсыларҙы өйрәткән.

1974 йылда РСФСР чемпионатының көмөш призёры.

1975 йылда студенттар араһында самбо буйынса СССР чемпионы. Самбо буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.

1976 йылда РСФСР чемпионатының бронза призёры.

1979 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.

## Хеҙмәт юлы
Вячеслав Михайлович Самсонов самбо буйынса шәхси зачётта мастерҙар араһында донъя чемпионы. Рәсәйҙең самбо буйынса атҡаҙанған тренеры. Рәсәй Федерацияһының физик культура һәм спорт отличнигы.

2002–2006 йылдарҙа мастерҙар араһында донъя чемпионы.

2004, 2007, 2010 йылдарҙа Европа чемпионы (2004—2008 — самбо буйынса шәхси зачётта Рәсәй чемпионы).

2004, 2006, йылдарҙа мастерҙар араһында команда зачётында Европа кубогы эйәһе 

2005 йылда донъя чемпионы.

2004—2010 йылдарҙа шәхси зачётта Рәсәй чемпионы. 

2010—2011 йылдарҙа дзюдо ветерандары араһында Европа чемпионы. 

2011 йылда М7  дзюдо буйынса Рәсәй чемпионы. 

Шул уҡ йылда дзюдо буйынса мастерҙар араһында Донъя чемпионы (Германия, Франкфурт-на-Майне)

2012 йылда (Австрия, Лейбниц) дзюдо ветерандары VI Рәсәй Чемпионатының көмөш призеры.

## Ғаиләһе

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Венер Зәйнулла улы Ғәлиев. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, самбо буйынса ике тапҡыр донъя чемпионы.
* Р.Ф. Шарипов, С.В.Назаров, А.Р. Мухаметдинов, С.Н. Карпов - Рәсәй спорт мастерҙары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* 2003 — Рәсәй Федерацияһының физик культура һәм спорт отличнигы
* 2004 — медицина фәндәре кандидаты
* 2006 — Рәсәйҙең дзюдо буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
* 2010 — Рәсәйҙең самбо буйынса атҡаҙанған тренеры 

## Сығанаҡтар
* gerkulesufa.ru/
* roo-msvd.ru/samsonov-vycheslav/

## Һылтанмалар
* /index.php/8-statya/5056-zakondar-sy-aryu-vlasy Самсонов Вячеслав Михайлович
* Мы родом из самбо 
* 2018 йылдың 25 авгусы 

## Иҫкәрмәләр
Акоста Оскар (яҙыусы)

**Оскар Акоста Зеледон** (; 14 апрель 1933  йыл, Лас-Делиас — 15 июль 2014  йыл, Тегусигальпа) — Гондурас яҙыусыһы, шағир, журналист, мөхәррир, әҙәби тәнҡитсе һәм дипломат.

## Биографияһы
Оскар Акоста үҙенең карьераһын Перуҙа журналист булараҡ башлай. *Tegucigalpa   ж*урналы менән хеҙмәттәшлек итә.  «50-се йылдар быуыны»  тип аталған әҙәби быуындың төп вәкиле булып һанала, улар өсөн телде яңыртыуға һәм текстарҙы ентекле метафорик эшкәртеүгә ынтылышы хас.  

Башҡа Гондурас интеллектуалдары менән бергә  *Nuevo Continente*, *Extra y Presente*, *Present*, *Editorial Iberoamericana* журналдарына  нигеҙ һала.

1960-сы йылдарҙа Гондурас Автономиялы милли университеты нәшриәт йортоноң һәм *Universidad de Honduras* әҙәби журналының директоры булып эшләй

Карьералы дипломат. Был сифатта  Перу, Испания, Италия һәм Ватиканда Гондурасты күрһәтә; аҙаҡ Гондураста сит ил эштәре министрлығында  кәңәшсе була.

Гондурас тел академияһының ағзаһы һәм президенты, Гондурас  Матбуғат ассоциацияһын  етәкләй.  Уның Гондурас тел академияһында эшләгән ваҡытында   «Гондурас телдәре һүҙлеге» (*Diccionario de las Lenguas de Honduras*) и «Гондурас халҡы һүҙлеге» (*Diccionario de Hondureñismos*)  проекты әҙерләнә.

## Ижады
Шиғриәт һәм хикәйәләр йыйынтығы авторы. Оскар Акостаның шиғырҙары интим һәм патриотик юҫыҡта яҙылған.

## Һайланма әҫәрҙәре

* Responso al cuerpo presente de José Trinidad Reyes (1953).
* El arca (1956)
* Poesía Menor (1957).
* Tiempo detenido (1962).
* Antología personal (1965 и 1971).
* Mi país (1971).

Гондурас авторҙарының антологияһы,  «Яңы Гондурас шиғриәте антлогияһы» (*Antología de la nueva poesía hondureña*, 1967) һә «Гондурас шиғриәте бөгөн» (*Poesía hondureña de hoy*, 1971)  авторы, шул иҫәптән Автор гондурасский антологияһы авторы. Уның әҙәби-тәнҡит тикшеренеүҙәре  *Rafael Heliodoro Valle, vida y obra* (1964) хеҙмәтенә  индерелгән

## Наградалары
Бер нисә халыҡ-ара әҙәби премиялар менән бүләкләнгән:

* 1960 — Darío Rubén Premio (Никарагуа)
* 1979 — Literatura Nacional de Premio Ramón Sosa
* Juegos de Quetzaltenango Florales Centroamericanos, (Гватемала)
* Католик Изабелла  орденының Ҙур тәре кавалеры 

## Һылтанмалар

* Óscar Acosta
* Óscar Acosta
Шингетти йәмиғ мәсете

**Шингетти йәмиғ мәсете** (, ) — 13-сө йәки 14-се йөҙ йыллыҡта Мавританияның Адрар өлкәһендә Шингетти ҡала-оазисын нигеҙләүселәр төҙөгән боронғо дини үҙәк.

## Архитектураһы
Был боронғо структура манараһы, фаразлауҙар буйынса, мосолман донъяһында боронғолоғо буйынса икенсе урында торған һәм өҙлөкһөҙ файҙаланылған манара. Бина дүрт сығыу урынынан һәм Мәккәгә күрһәтеүсе михраб — символик ишек ҡуйылған уйымдан, асыҡ эске ихатанан тора. Дүрт бүлмәнән торған бинала үтеүе һәм ғибәҙәт структураһы менән ике ҡатлы иш — ишек символик, йәки михраб, күрһәтелгән Мәккә, эске һәм һарайында асыла. Уның иң үҙенсәлекле яғы — эзбизташтан һалынған таш, квадрат манара башняһы, шулай уҡ ҡалаға нигеҙ һалыусыларҙың мәлики мәҙһәбенең ҡәтғи инаныуҙарына тап килгәнсә биҙәүҙәрҙең булмауы. Мәсет һәм уның манараһын бик йыш Мавритания Ислам республикаһының милли эмблема тип иҫәпләйҙәр.

1970 йылда мәсет ЮНЕСКО тырышлығы менән тергеҙелә, әммә уға, ҡала менән бер рәттән, бушап ҡалыу хәүефе янай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Sinetica mosque
* http://www.palinstravels.co.uk/book-1930 
* Сокровища человечества. 981 памятник Всемирного наследия ЮНЕСКО
Джебель-Баркал

**Джебель-Баркал** ( — *Dschabal Barkal*, боронғо мысыр. ḏw wˁb — «Изге ҡая») — Борон Нубия тип аталып йөрөтөлгән Судандың төньяҡ өлөшөндә, Нилдың бер бөгәлендә урынлашҡан 98 метрлыҡ ҡая.

## Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем 1450 йылда Мысыр фирғәүене Тутмос III үҙенең империяһын ошо төбәккә тиклем киңәйтә һәм Джебель-Баркалды үҙенең көньяҡ сиге тип иҫәпләй. Унда ул Напат ҡалаһы эргәһендә үҙенең кампанияһын үткәрә һәм 300 йылдан һуң ул бойондороҡһоҙ Куш короллегенең баш ҡалаһы булып китә. Пийе династияһының 25-се быуындағы Нубия батшаһы Яңы Батшалыҡтың Амон ҡорамын һиҙелерлек ҙурайта һәм ҡалала 20-се йылдағы еңеү стелаһын урынлаштыра.

## Емереклектәр
Джебель-Баркал тирәләй емереклектәр 13 ҡорамды һәм 3 һарайҙы үҙ эсенә ала һәм был хаҡта беренсе тапҡыр 1820 йылда Европа тикшеренеүселәре яҙып сыға. 1862 йылда өсөнсө арауыҡ осоронан биш яҙма мысыр офицеры тарафынан табыла һәм Каир музейына килтерелә, әммә бары тик 1916 йылда ғына Дж. Э. Рейснер етәкселегендә системалы тикшереү башлана.1970 йылдарҙан ҡаҙыныуҙарҙы Ла Сапиенца Рим университетының Серджио Донадони етәкселегендәге тикшеренеүселәре алып барһа, 1980 йылдарҙа был эшкә Бостон музейының Тимоти Кендалла етәкселегендәге төркөмө килеп ҡушыла.
2003 йылда Джебель-Баркал ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡылары иҫәбенә индерелә.

## Пирамидалар
Джебель-Баркал пирамидалары беҙҙең эраға тиклем III быат менән билдәләнә.

Bar. 1 Беҙҙең эраға тиклем I быуат фирғәүене.
Bar. 2 Фирғәүен Теритекас (беҙҙең эраға тиклем 29-25 йылдар) 
Bar. 4 Батшабикә Аманирена (?) (Беҙҙең эраға тиклем I быуат) 
Bar. 6 Королева Навидемак (беҙҙең эраға тиклем I быуат) 
Bar. 7 Фирғәүен Сабракамани (?) (Беҙҙең эраға тиклем III быуат) 
Bar. 9 Фирғәүен йәки батшабикә, беҙҙең эраның II быуаты башы. 
Bar. 11 Фирғәүен Актисанес йәки Ариамани (беҙҙең эраға тиклем III быуат) 
Bar. 14 Фирғәүен Актисанес йәки Ариамани (беҙҙең эраға тиклем III быуат) 
Bar. 15 Фирғәүен Каш (?) (Беҙҙең эраға тиклем III быуат)

## Галерея

Файл:Sudan Dongola.jpg|Пирамида яланы
Файл:Jebel Barkal + Amun Temple.jpg|Джебель-Баркал түбәһенән Напат емереклектәре күренеше 
Файл:Barkal.png|Джебель-Баркал эргәһендә урынлашҡан Напаттағы Амон ҙур ҡорамы планы 
Файл:Gebel Barkal Amun temple (B500).JPG|Напаттағы Амон ҙур ҡорамы емереклектәре


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*  
* Timothy Kendall: ''Napatan Temples: A Case Study from Gebel Barkal.''
Оратив районы

**Оратив районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Оратив ҡала тибындағы ҡасабаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 20 793 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Оратівська РДА  
* Оратівська районна рада  

## Иҫкәрмәләр