Дәрбәнт ханлығы

**Дәрбәнт ханлығы** (, кириллаштырылған: "*Ханәт-е Дәрбәнд*"; ) — тарихи төньяҡ Ширван территорияһында урынлашҡан ханлыҡ, хәҙерге Дағстандың көньяҡ өлөшө. Боронғо Кавказ Албанияһының тарихи төньяҡ сиге. Ханлыҡтың баш ҡалаһы — Дәрбәнт.

## Тарихы

XVIII быуат башында Дәрбәнт Сәфәүиҙәр дәүләте составында була. Был осорҙа Көнсығыш Кавказда шаһ хакимлығына ҡаршы ҙур ихтилалдар булған. Сәфәүиҙәр дәүләтендәге көрсөк менән Рәсәй һәм Ғосман империялары файҙалана. 1722 йылда император Пётр I етәкселегендәге рус армияһы фарсыларҙың Каспий диңгеҙе буйы биләмәләренә яу менән бара. Пётр I Дәрбәнтте биләгәндә, ҡаланың наибы Имам Кули хан була. Ул Рәсәй императорына ҡала ҡапҡаларынан асҡыс тапшыра. Пётр I Сенатҡа ошолай яҙа: «ошо ҡаланың наибы беҙҙе ҡаршы алды һәм ҡапҡаларҙан асҡыс алып килде. Был кешеләр беҙҙе ихлас ҡабул иттеләр һәм үҙҙебеҙҙекеләрҙе ҡамауҙан азат иткәндәй беҙгә шул тиклем ҡыуандылар». Император Имам Кулиға Дәрбәнт ханы титулын бирә һәм, уға генерал-майор чины менән бергә төбәк ғәскәре түрәһе итеп тәғәйенләй.

1723 йылдың сентябрендә Рәсәй һәм Фарсия араһында Петербург тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уға ярашлы фарсы шаһы Дәрбәнт һәм Баҡы ҡалалары менән бергә уға яҡын булған ерҙәрҙең Рәсәй империяһы составына инеүен таный. 1735 йылдың мартында Рәсәй һәм Фарсия араһында Гәнжә килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Дәрбәнт һәм Баҡы провинциялары менән бергә Фарсияға ҡайтарыла.

1747 йылда Надир шаһ вафат булғас, фарсыларҙың дәүләте тарҡалыуға дусар була — уның элекке провинцияларында (бәклербейлектәрҙә) ике тиҫтәнән ашыу ярым бойондороҡло ханлыҡтар һәм солтанлыҡтар, шул иҫәптән йәнә Дәрбәнт ханлығы барлыҡҡа килә. 1747 йылдан Дәрбәнттә хан титулы менән Имам Кулиның улы — Мөхәмәт-Хәсән (Мөхәмәт-Хөсәйен) хакимлыҡ итә.

1765 йылда Куба ханы Фатали хан Дәрбәнтте яулап ала һәм Дәрбәнт ханлығын үҙенең биләмәләренә ҡуша. Мөхәмәт-Хөсәйен хан Дербендиҙы һуҡырайталар һәм башта Куба ҡалаһында бикләп тотола, аҙаҡ Баҡыға күсерелә һәм бында үлә.

Фатали-хан вафат булғас, ул төҙөгән дәүләт тарҡала, уның улы Әхмәт хан ике йыл хакимлыҡ итә һәм 1791 йылдың мартында үлә. Унан һуң ҡустыһы Шәйех Али хан Куба ханы тип иғлан ителә. Яңы хандың сәйәсәте менән ризаһыҙлыҡ белдереп, Дәрбәнт йәнә үҙ-аллы ханлыҡ булып китә, 1799 йылдың майында Фатали хандың кесе улы — Хәсән-аға Дәрбәнт ханы тип иғлан ителә.

1802 йылда Хәсән хан вафат булғас Шәйех Әли хан йәнә Дәрбәнт биләмәләрен Куба ханлығына ҡуша.

1806 йылда ханлыҡ рус ғәскәрҙәре тарафынан яулап алына. 1813 йылғы Гөлистан тыныслыҡ килешеүенә ярашлы Иран элекке Дәрбәнт ханлығы биләмәләренең Рәсәй империяһы составына инеүен таный. Дәрбәнт ханлығынан тыш, Рәсәйгә Баҡы, Ҡарабах, Гәнжә, Ширван, Шәке, Куби, һәм шулай уҡ Талыш ханлыҡтары ҡушыла.

## Территорияһы һәм халҡы
Дәрбәнт ханлығының территорияһы көньяҡҡа табан кайтаг уцмияның биләмәләренә ҡәҙәр, көнбайышта Бент-Табасаран һырты битләүҙәренә тиклем һәм Куби ханлығының төньяҡ-көнсығыш сиктәренә тиклем һуҙылған. Көнсығышта ярҙарын Каспий диңгеҙенең һыуҙары менән йыуылған. Ханлыҡ составында Дәрбәнт ҡалаһы һәм Улус магалы ауылдары булған.

Дәрбәнт ханлығының халҡы башлыса әзербайжандарҙан, һәм шулай уҡ лезгиндарҙан, башҡа Дағстан халыҡтарынан, йәһүдтәрҙән һ.б. торған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Дәрбәнт ханлығы. «История Отечества с древнейших времен до наших дней» энциклопедик һүҙлеге