Атамбаев Алмазбек Шаршенович

**Атамба́ев Алмазбе́к Шарше́нович** (; 17 сентябрь 1956 йыл; Фрунзе (Чүй) өлкәһе Арашан ауылы) — СССР һәм Ҡырғыҙстандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 2011 йылдың 1 декабренән 2017 йылдың 24 ноябренә тиклем Ҡырғыҙ Республикаһы Президенты Ҡырғыҙ Республикаһының 12-се һәм 16-сы премьер-министры (2010—2011), 1994—2011 һәм 2018—2019 йылдарҙа Ҡырғыҙстан социал-демократик партияһы рәйесе.

Үҙәк Азия илдәренең күпселек президенттарынан айырмалы рәүештә, Алмазбек Атамбаев үҙенең вәкәләттәрен Конституция билдәләгән мөҙҙәтен оҙайтырға тырышманы һәм власты президент тарафынан һайланған СДПК партияһы кандидаты Сооронбай Жээнбековҡа тапшырҙы.

2019 йылдың июнендә республика парламенты уны енәйәт эше асыуға килтергән ғәйепләүҙәр арҡаһында экс-президент һәм тейелгеһеҙ статусынан мәхрүм итте.

2021 йылдың башына уларҙың береһе буйынса ғына, криминаль авторитет Батукаевты азат итеүгә ҡағылышлы, хөкөм ҡарары сығарылды. 2020 йылдың 30 ноябрендә Ҡырғыҙ Республикaһының Юғары суды хөкөм ҡарарын юҡҡа сығара һәм яңынан ҡарау маҡсатында эште Первомайский судына ебәрә. 2021 йылда ла Атамбаевҡа ҡарата енәйәт эштәре буйынса судтар дауам итте. Атамбаев үҙ адресына бөтә ғәйепләүҙәрҙе лә кире ҡаға.

Алмазбек Атамбаев Ҡырғыҙ ССР-ы, Фрунзе өлкәһе Ворошиловград районының Арашан ауылында 1956 йылдың 17 сентябрендә тыуған, ҡырғыҙ, юғары белемле.
1980 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Мәскәү институтын (хәҙер — Дәүләт идара итеү университеты) инженер-иҡтисадсы, производство идаралығы ойоштороусыһы һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген инженер булып башлай, ә һуңынан Ҡырғыҙ ССР-ы элемтә министрлығы предприятиеларында әйҙәүсе иҡтисадсы була. 1981 йылда 4-се юл-эксплуатация идаралығына баш инженер вазифаһына күсерелә.

1983 йылдан совет дәүләт хеҙмәтендә, Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы президиумында төрлө вазифаларҙа эшләй. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы булып тора. 1987 йылдан 1989 йылға тиклем — Фрунзе ҡалаһы Первомайский район башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. 1989 йылдан бөтә постарҙы ҡалдырып, эшҡыуарлыҡ карьераһын башлай. Йыл директор була. 1989—1997 йылдарҙа «Форум» фәнни-производство фирмаһы директоры була.
Һуңғараҡ Алмазбек Атамбаев «Апрель» телеканалына биргән интервьюһында тәүге капиталын китап һатыуҙан килгән килемдән туплауын белдерҙе. Һәм шул килемде, мәҫәлән, аҡсаһының күпмелер өлөшөн Рәсәйҙәге һәм Төркиәләге производствоға һала. Экс-президент 1999 йылда «Форум» сәнәғәт төркөмө илдәге ҙур алтын табыу предприятиеһы «Кумтор» күпме һалым түләй, шунса уҡ һалым түләне тип иҫкә төшөрҙө.

1999 йылдан 2004 йылға тиклем «Форум» Сәнәғәт төркөмө директорҙар советы рәйесе вазифаһын биләй. 2004 йылдан 2005 йылға тиклем «Кыргызавтомаш» Корпорацияһының директорҙар советы рәйесе. 2004 йылда Ҡырғыҙстандың топ-100 бай кешеләренә индерелгән.

### Президент булғанға тиклем сәйәси эшмәкәрлеге
1993 йылда Атамбаев Ҡырғыҙстандың социал-демократик партияһы инициаторҙарының береһе булды. 1994 йылдан алып ошо партияны етәкләй

1995 йылда һайланған халыҡ вәкилдәре йыйылышы депутаты Жогорку Кенеш Халыҡ вәкилдәре Йыйылышы депутаты итеп һайлана, «Реформа» фракцияһын төҙөй һәм етәкләй. Үҙ округынан ҡабат 3-сө саҡырылыш Жогорку Кенеш депутатына кандидат итеп күрһәтелә, әммә һайлауҙарҙа еңелде. 2000 йылда Ҡырғыҙ Республикаһы президенты һайлауҙарында өсөнсө урынды биләй.

Ләлә революцияһынан һуң, 2005 йылдың сентябренән 2006 йылдың апреленә тиклем, — Ҡырғыҙ Республикаһының сәнәғәт, сауҙа һәм туризм министры. 2007 йылдың 30 мартынан 2007 йылдың 28 ноябренә тиклем — Республика премьер-министры.

Апрель революцияһынан һуң, 2010 йылдың 7 апреленән ваҡытлы хөкүмәт башлығының иҡтисад буйынса урынбаҫары. 2010 йылдың 13 июлендә отставкаға китә.

Үҙ кандидатураһын Ҡырғыҙстан премьер-министры вазифаһына ҡуя, ләкин Жалалабад өлкәһе губернаторы Бектур Асановтың позицияһы арҡаһында парламент ярҙамына ирешә алмай. Фәҡәт Бектур Асановтың Жалалабад өлкәһенең губернаторы посынан отставкаһынан һуң ғына, 2010 йылдың 17 декабрендә, яңынан хөкүмәт башлығы тип раҫлаған. 2010 йылдың 17 декабрендә Ҡырғыҙстан Республикаһы яңы конституцияһы буйынса Ҡырғыҙ Республикаһының беренсе премьер-министры итеп һайлана.

Өс тапҡыр республика президенты вазифаһына үҙ кандидатураһын ҡуя. Өсөнсө тапҡыр — 2011 йылдың 30 октябрендә, — тәүге турҙа Ҡырғыҙстан президенты итеп һайлана. 2011 йылдың 1 декабренән вазифа биләй.

Алмазбек Атамбаевтың инаугурацияһы 2011 йылдың декабрендә баш ҡалала Ҡырғыҙ милли филармонияһы бинаһында үтте. Был инаугурацияла Ҡырғыҙстан тарихында тәүге тапҡыр яңы һайланған дәүләт башлығы менән власты тапшырыусы элгәрге башлыҡты бер сәхнәлә күрергә мөмкин булды. Был инаугурацияға почётлы ҡунаҡтар сифатында Төркиә һәм Грузия президенттары— Абдуллаһ Гөл һәм Михаил Саакашвили, шулай уҡ күрше илдәрҙең премьер-министрҙары һәм сит ил дәүләттәренең һәм халыҡ-ара ойошмаларҙың башҡа юғары вазифалы ҡунаҡтары, урындағы чиновниктар — барлығы бер меңгә яҡын ҡунаҡ саҡырылғайны.

### Президент вазифаһында
Атамбаевтың президент срогы ҡырғыҙ һәм халыҡ-ара ҡарарлыҡ матбуғатта киң яҡтыртыла барған һәм халыҡ-ара матбуғатта киң яҡтыртыла барған ғауғалар менән билдәләнде . Атамбаевтың шәхси хеҙмәтләндереү даирәһе — уның водителдәре, һаҡсылары һәм башҡаларҙың юғары вазифаларға тәғәйенләнеүҙәре йыш ҡына ғауға сығанағы булып торҙо. Атамбаевтың "яҡын араһы"нан 6 йыл эсендә дәүләт чиновнигы булараҡ иҫ китергес карьера эшләгән һәм Ҡырғыҙ Республикаһында 100 иң бай кеше исемлегендә урын биләгән билдәле шәхестәрҙең береһе водитель Икрамжан Илмиянов булды. Тағы ла береһе — Эркин Сопоков, 2012 йылда Ҡырғыҙ Республиканың Һалым хеҙмәте рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, һуңыраҡ — Ҡырғыҙ Республикаһының Истанбул ҡалаһында (Төркиә) консул була. Атамбаевты уратып алысылар араһына ингән тағы бер билдәле персонаж — Атамбаев ябай оппозиционер сағында уҡ уның һаҡсыһы булып хеҙмәт иткән Эркин Мамбеталиев. Илмиянов һәм Мамбеталиев Ҡырғыҙстан Эске эштәр министрлығы полковнигын үлтереү буйынса енәйәт эше фигуранттары. А. Атамбаевтың һаҡсыһы Э. Мамбеталиевҡа Енәйәт кодексының 30-97 статьяһы буйынса аңлы рәүештә кеше үлтереү ғәйепләүе белдерелгән. 2008 йылда ул 8 кеше үлтергәне өсөн ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм ителә. 2010 йылдың апреле ваҡиғаларынан һуң, Ҡурманбек Баҡиевтың президент вазифаһынан төшөрөлөүе һөҙөмтәһендә, ә йыл ярымдан һуң Атамбаев президент итеп һайланғандан һуң, Мамбеталиевтың эше «яңы асылған хәлдәр буйынса» ҡайтанан ҡарала. Был ниндәй хәл икәнен Бишкәк ҡала суды аңлатыуҙан баш тарта. Һөҙөмтәлә суд, Мамбеталиев депутатты үлтереүҙә ғәйепле түгел, ә башҡа кешеләрҙе үлтергәне өсөн 15 йыл төрмә срогына хөкөм ителә, тип белдерә. Әммә элекке спецназсы ул срокты ла тултырмай: суд, амнистияға таянып, уны иреккә сығара.

2016 йылда Атамбаев Конституцияға төҙәтмәләр индереү буйынса референдум үткәрә. Был инициативаны граждандар йәмғиәте вәкилдәре, хоҡуҡ яҡлаусылар, журналистар, оппозиционерҙар власты узурпациялау ынтылышы, тип атаны

.

Атамбаев президентлығының тамамланыу фазаһы (2016—2017 йылдар) власть яғынан журналистарға, активистарға, оппозиция сәйәсмәндәренә һәм хоҡуҡ яҡлаусыларға ҡаршы йүнәлтелгән күп һанлы гражданлыҡ һәм енәйәти суд процестары менән билдәләнде. Ҡайһы бер суд процстарында Атамбаев шәхсән үҙе дәғүәсе (истец) булып сығыш яһай, һәм Ҡырғыҙ Республикаһы Генераль прокуроры уның мәнфәғәтен яҡлай.

### Енәйәт эше һәм суд процесы
2019 йылдың 27 июнендә Жогорку Кенеш ҡарары буйынса, генераль прокуратура, президент вазифаһын башҡарған осорҙа «коррупция», «вазифа вәкәләттәрен арттырыу», «законһыҙ байығыу» кеүек ғәмәлдәр ҡылынғанлығын дәлилләп, Атамбаев, экс-президент, шуның менән бәйле тейелгеһеҙлеге, статусынан мәхрүм ителде. 2019 йылдың 7 авгусында Ҡырғыҙстан хоҡуҡ һаҡлау органдары Атамбаевты ҡулға алырға маташа, әммә был мөмкин булмай.. 8 августа, икенсе тапҡыр ҡулға алырға тырышҡанда, Атамбаев бирелә. Бишкәк район суды ҡарары менән, Атамбаев ҡулға алына һәм һаҡ аҫтына ҡуйыла. Экс-президентты тотоу махсус операцияһы барышында 136 кеше зыян күрә, 1 спецназсы һәләк була.

2020 йылдың йәйендә Бишкәктә Атамбаев эше судта ҡарала. 1 июндә, судья алдында хөкөм ителеүселәр өсөн тәғәйенләнгән быяла кәртә артында тороуҙан баш тартҡанлыҡтан, Атамбаев тыңлауҙар аҙағына тиклем суд залынан сығарыла.

2020 йылдың 23 июнендә Бишкәк ҡалаһының Первомайский район суды, дәүләт башлығы сифатында ҡаты ауырыуына һылтанып, криминаль авторитет Азиз Батукаевты төрмәнән сығарырға бойороҡ биргәне өсөн, Ҡырғыҙстан енәйәти кодексының 319-сы статьяһы буйынса, Алмазбек Атамбаевты ун бер йыл ике айға иркенән мәхрүм итеү ҡарарын сығара, шулай уҡ ул бөтә дәүләт наградаларынан һәм мөлкәтенән мәхрүм ителә.

2020 йылдың 6 октябре төнөндә, һайлау һөҙөмтәләре менән риза булмау арҡаһында, Ҡырғыҙстанда күмәк халыҡ протесы башланғанда, Милли хәүефһеҙлек дәүләт Комитеты етәкселеге митингҡа сыҡҡан төркөм менән һөйләшкәндән һуң, Алмазбек Атамбаевты СИЗО-нан сығаралар. 9 октябрҙә Атамбаев, уны яҡлаусылар С. Исаков һәм О Бабанов менән бергә, үҙәк Ала-Тоо майҙанында сығыш яһағандан һуң, үҙен үҙе премьер тип иғлан иткән С Жапаров яҡлылар менән бәрелешә. Экс-президенттың машинаһына ут асыла. 10 октябрҙә ГКНБ хеҙмәткәрҙәре, сыуалыш ойоштороуҙа ғәйепләп, Атамбаевты ҡабат ҡулға ала.

## Мауығыуҙары
Атамбаев йырҙар яҙыу менән мауыға, һәм уларҙы гитарала уйнап башҡара. Яҙыусыларҙың Ҡырғыҙ Әҙәбиәт фондын етәкләй. Ҡырғыҙстандың экс-президенты Аҡаев Асҡар Аҡаевичтың 2014 йылдың 21 февралендә в интервью «7 канал»дың «Ачык Соз (Открытый разговор)» программаһына биргән интервьюһында Атамбаевты 1990-сы йылдарҙа ул етәкләгән Яҙыусылар союзына бирелгән 50 миллион һум рәсәй грантын үҙләштереүҙә ғәйепләне.

## Ғаиләһе
Алмазбек Атамбаев 1988 йылдан икенсе никахта. Ҡатыны — Раиса Минәхмәдовна Атамбаева (ҡыҙ фамилияһы Шаһиева) милләте буйынса татар, һөнәре буйынса табип, медицина фәндәре докторы. Алмазбек Атамбаев йыш ҡына шаяртып үҙен «татар халҡының кейәүе» тип атай. Уларҙың ике балаһы — улы Ҡадир һәм ҡыҙы Алия бар.

## Әйткән фекерҙәре
* 2017 йылдың ноябрендә, президентлыҡ вәкәләттәренең һуңғы көндәрендә, журналистарҙың Ҡаҙағстан һәм шәхсән Нурсолтан Назарбаев менән мөнәсәбәттәре боҙолоу тураһындағы һорауҙарына Атамбаев Алмазбек ғауғалы һүҙҙәр ысҡындырҙы.

## Наградалары

### Ҡырғыҙстан наградалары

### Башҡа дәүләттәр наградалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт президента Киргизской Республики 
* Федерация Самбо КР
* Справочная база (недоступная ссылка)
* Официальный сайт президента Киргизской Республики 
* Федерация Самбо КР
* Справочная база