open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Парсиҙар

**Парсиҙар** ( [pa: rsi:]) — Көньяҡ Азияла (Һиндостанда һәм Пакистанда) зороастризмға эйәреүсе иран сығышлы этноконфессиональ төркөм. 100 мең самаһы кешенән тора (1973). Тәүҙә Һиндостандың Гуджарат штатында төйәкләнгәндәр, әлеге ваҡытта парсиҙарҙың күпселеге Мумбайҙа йәшәй.

## Тарихы
Парсиҙар Фарсиянан 720 йылдар тирәһендә, Сәсәниҙәр династияһы ҡолағандан һуң ислам дине тарала башлағас, үҙҙәренең мәҙәни һәм дини асылын һаҡлау маҡсатында ҡаса. Улар Гуджарат ярымутрауына килеп һыйына, артабан көньяҡҡа ҡарай тарала. Яйлап күрше Махараштраға күсенә һәм күпселеге Бомбейҙа төйәк таба.

Парсиҙар Һиндостандың тәүге сәйәси партияһын, беренсе фонд биржаһын, беренсе ҡорос иретеү заводын, беренсе университетын, беренсе йәмәғәт дауаханаһын, гәзитен, баҫма машинаһын, киностудияһын аса.

Парсиҙар араһынан милли-азатлыҡ хәрәкәтенең күренекле эшмәкәрҙәре (Дадабхай Наороджи,  һәм Ферозшах Мехта), эре сауҙа-сәнәғәт концерндары хужалары (Tata Group, ) сыҡҡан. Мәшһүр йәҙрәсе физик Хоми Джехангир Баба, 1971 йылда Һиндостан менән Пакистан һуғышы булғанда Һиндостан армияһына етәкселек иткән маршал Сэм Манекшоу, йырсы Фредди Меркьюри парси була.

## Хәҙерге заманда
1971 йылғы халыҡ иҫәбен алғанда парсиҙар һаны 91 226 кеше була. 1981 йылға уларҙың һаны — 71 630, ә 1991 йылға 60 мең кеше ҡала.

Парсиҙар общинаһы ағзалары уртаса һиндтәргә ҡарағанда күпкә хәллерәк. Парсиҙар — Һиндостандың күпкә грамоталыраҡ общинаһы (грамоталылыҡ кимәле — 98 %). Парсиҙарҙа енси нисбәт буйынса, ҡалған Һиндостандағы ҡыҙҙар күпселекте тәшкил итеүенән айырмалы, 1000 ҡатын-ҡыҙға 1050 ир-ат тура килә.

Парсиҙар күпләп йәшәгән урындарҙа анджумандарға берләшә. Анджумандар хәйриәлек менән шөғөлләнә, община ағзаларына төрлө мәсьәләләрҙә ярҙам итешә, аралашыуҙы ойоштора. Мумбайҙа парсиҙарҙың төп ойошмаһы— Мумбай панчаяты эшләй. Ул биш йылға бер тапҡыр парсиҙар йыйынын йыя.

Тыуым кимәленең түбән булыуы һәм ҡатнаш никахтар арҡаһында община йылдам ҡартая һәм һаны кәмей. Парсиҙарҙың 30 проценттан ашыуы 60 йәштән өлкән. Йәштәр күпләп эмиграциялай. Яҡын йылдарҙа парсиҙар общинаһының юҡҡа сығыу хәүефе бар.

## Теле
Хәҙерге парсиҙар элекке туған теле булған фарсыны юғалтҡандар һәм хәҙер гуджарати телендә һөйләшәләр. Ҡануни әҙәбиәттәре — авеста һәм пәһләүи телендә.

## Билдәле парсиҙар
* Фредди Меркьюри (Фаррух Булсара) — музыкант, Британияның «Queen» рок-төркөмө вокалсыһы
* Зубин Мета — дирижёр.
* Фероз Ганди — һинд сәйәсмәне, Индира Гандиҙың ире.
* Джамсетджи Тата — «Тата» индустриаль династияһына нигеҙ һалыусы, Һиндостандың иң эре автомобиль компанияһы Tata Motors хужаһы.
* Рохинтон Мистри — Канада яҙыусыһы.
* Кайхосру Сорабджи — британ композиторы,
* меценат.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (урыҫ.)
* Парсы и евреи, изгнание и возвращение
Кунка (йылға)

**Кунка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ғайсин районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 19 километр. Бассейн майҙаны — 89,8 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Олександр Роговий. Соб. Краєзнавчі нариси. — Вінниця: 2012. — с. 8.
Хрущёв Никита Сергеевич

**Ники́та Серге́евич Хрущёв** ( — 11 сентябрь 1971) — совет дәүләт эшмәкәре.

1953 йылдың сентябрь Пленумында Хрущев КПСС Үҙәк Комитетының Беренсе секретаре вазифаһына һайлана.

1956 йылда КПСС-тың ХХ съезының ябыҡ ултырышында Хрущев Сталиндың шәхес культы тураһында доклад менән сығыш яһай.

1957 йылда КПСС ҮК Президиумы ултырышы 4 көнгә һуҙыла. Хрущевты КПСС Уның Беренсе секретаре вазифаһынан алыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Кремль түрәләре икегә бүленә. «Сталин гвардия»һынан яғынан ҙурырак булһа ла, Хрущев төркөмөндә Георгий Жуков булыу сәбәпле, ул еңеүгә өлгәшә. Молотов, Маленков, Каганович һәм Шепилов төркөмө «антипартийная группа» тип иғлан ителә. Дүрт ай уҙыуға, Хрущев үҙен ике тапҡыр "карьера үлеме"нән һаҡлап ҡалған легендар Жуковты ла КПСС ҮК Президиумы составына сығарыуға һәм ҡорал менән көстәр министры вазифаһынан азат итеүгә өлгәшә. 1958 йылдан Хрущев Министрҙар Советы рәйесе посын ла үҙенә алып, — СССР-ҙың берҙән-бер хужаһы булып ҡала.

Никита Хрущев, СССР етәкселәренән беренсе булып, капиталистик илгә (АҠШҡа) рәсми визит менән бара (1959 йыл, сентябрь).

## Иҫкәрмәләр
Йыназа (хикәйә)

**Йыназа** — А. П. Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр *Новое время* гәзитенең 3581-се һанында 1886 йылдың 15 февралендә баҫтырыла.

## Баҫмалар
Хикәйә тәүге тапҡыр *Новое время* гәзитенең 3581-се һанындағы Субботники бүлегендә 1886 йылдың 15 февралендә Ан. Чехов ҡултамғаһы аҫтында баҫтырыла.

1887 йылда хикәйә, әҙ генә үҙгәртелеп, «В сумерках» гәзитендә баҫыла. Автор тарафынан бик әҙ генә үҙгәртелеп, 1899—1901 йылдарҙа нәшерсе Адольф Маркс сығарған Чехов әҫәрҙәре йыйынтығының өсөнсө томына индерелә.

Чехов тере саҡта хикәйә венгр, немец, румын, серб-хорват һәм фин телдәренә тәржемә ителә.

## Фон
Быға тиклем А. П. Чехов үҙ әҫәрҙәрен А. Чехонте исеме аҫтында сығарһа, *«Новое время»* гәзитенән ул 27 (14 иҫке стиль буйынса) февралдә хикәйәне яҙыусының ысын исемен талап иткән телеграмма ала. А. С. Лазарев-Грузинский үҙ мемуарҙарында: «Чехов быға рөхсәт бирә, ләкин бик ныҡ үкенә, сөнки медицина журналдарында ҡайһы бер мәҡәләләр сығарырға уйлай һәм ысын исемен етди мәҡәләләр өсөн һаҡлай»- тип яҙа.

Суворинға яуап хатында Чехов 6 мартта (21 февраль иҫке стиль буйынса): «Минең эштәрем тураһында Һеҙгә минең турала маҡтау һүҙҙәре әйткәнегеҙ һәм әҫәремде бик тиҙ арала баҫтырғанығыҙ өсөн ҙур рәхмәт‹…› Минең хикәйәмдең аҙағын Һеҙҙең алып ташлағанығыҙ һәм файҙалы кәңәшегеҙ менән мин килешәм»,- тип яҙа.

Хикәйәнең ҡулъяҙмаһы юғала, бары тик *Новое время* гәзитендәге версия ғына һаҡланып ҡалған.

## Сюжет
Кибетсе Андрей Андреевич урындағы ауыл сиркәүенә Хоҙай инәһе Одигитрияның иконаһына яңы вафат булған ҡыҙы Мария өсөн доға ҡылырға килә. Андрей Андреевичтың Мария тураһында урындағы ауыл сиркәүе руханийына доға ҡылыуҙы һорап яҙған ҡағыҙында ҡыҙын уйнашсы тип атап яҙғаны өсөн дин әһеле уны бик ныҡ тиргәп ташлай. Кибетсенең ҡыҙы билдәле актриса булған була, шунлыҡтан атай кеше руханиҙың әрләгәненә аптырап ҡала, сөнки уның ҡыҙы сәхнәлә уйнап йөрөгән дә инде. Доға ҡылған сағында Андрей Андреевич үҙенең төҫкә сибәр, аҡыллы, нескә күңелле ҡыҙын күҙ алдына килтерә һәм ул «актерка» булғас, ниңә уны уйнашсы, йәғни уйнаусы тип атарға ярамай икән тип иҫе китә.

Был һүҙе өсөн уны кесе рухани-дьякон да әрләй: «Һиңә был һүҙең өсөн епитимья (ҡаты дини яза) һалырға кәрәк, бушҡа-юҡҡа аҡыл һатып йөрөүеңде туҡтатыр өсөн! Һинең ҡыҙың билдәле әртис булды. Уның тураһында гәзиттәрҙә маҡтап яҙҙылар… Ә һин әллә ниндәй әшәке һүҙ менән ҡыҙыңды атап яҙғанһың! Эх, һин — меҫкен филозоф!»- тип.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Панихида // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рассказ Панихида 
* Панихида, оригинальный русский текст
* Реквием, перевод на английский язык
Ананьин мәҙәниәте

**Ананьин мәҙәниәте** — иртә тимер быуат археологик мәҙәниәте.

## Ҡыҫҡаса белешмә
Беҙҙең эраға тиклемге VIII б. аҙ. — III б. ҡарай. 1858 й. Ананьин ауылы (Татарстан) янында П. В. Алабин һем И. В. Шишкин асҡан ҡәберлек исеме м-н аталған. Башҡортостанда Ананьин мәҙәниәте ҡараған 50-гә яҡын ҡомартҡы асылған, улар Ағиҙел, Кама, Ҡариҙел йй. бассейн тупланған (Бөрө ҡаласығы, Камышинка ҡаласыҡтары, Кәкрекул ҡаласығы, Ташйылға археологик комплексы, Торатау ҡаласығы, Трикол ҡаласығы, Әнәс ҡаласығы, Юлдаш ҡаласығы, Яңы Ҡабан ҡаласығы һ. б.). Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәр майҙанында урынлашҡан һәм тәпәш ур һәм соҡор (1 йәки бер нисә) м-н уратылған ҡаласыҡтарҙан ғибәрәт. Ер өҫтөндә төҙөлгән бүрәнә йорттар (10×5 йәки 12×4) торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Керамика түңәрәк төплө, ишелгән бау һыры һәм соҡорло-тешле биҙәк төшөрөлгән туҫтаҡ рәүешендәге һауыттарҙан ғибәрәт. Бронза кельт балталар, уларҙы ҡойоу өсөн таш ҡалыптар, һөйәк гарпундар, баҡыр ҡармаҡтар, балсыҡ сопло һыныҡтары, шлак табылған.

Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ергә ҡаҙып эшләнгән ҡәберлектәр. Мәйеттәр аяҡтары м-н йылға яғына ҡаратып, төбөнә ағас ҡайыры йәки үлән түшәлгән һай ғына тура мөйөшлө ҡәберҙәргә ерләнгән.

## Ананьин мәҙәниәтен өйрәнеүселәр
* В. Ф. Генинг
* В. С. Горбунов
* А. В. Збруева
* К. В. Сальников
* А. П. Смирнов
* А. А. Спицын
* А. Х. Халиҡов

## Сығанаҡ
* 

## Әҙәбиәт
* Археология Южного Урала. Стерлитамак, 1993.
* Ашихмина Л. И. Генезис ананьинской культуры в Среднем Прикамье / Сер. препр. «Науч. докл.» : АН СССР, Коми фил. (К VI Междунар. конгр. финно-угроведов) — Сыктывкар: Коми фил. АН СССР, 1985. — 26 с.
* Голдина Р. Д. Древняя и средневековая история удмуртского народа. Ижевск, 1999.
* Збруева А. В. История населения Прикамья в ананьинскую эпоху. М., 1952.
* Иванов В. А. Вооружение и военное дело финно-угров Приуралья в эпоху раннего железа (I тыс. до н. э.-первая половина I тыс. н. э.). М. : Наука, 1984. — 88 с.
* Кузьминых С. В. Металлургия Волго-Камья в раннем железном веке: Медь и бронза. — М.: Наука, 1983. — 257 с.
* Марков В. Н. Ананьинская проблема (некоторые итоги и задачи её решения) // Памятники древней истории Волго-Камья. Казань, 1994.
* Марков В. Н. Нижнее Прикамье в ананьинскую эпоху (Об этнукультурных компонентах ананьинской общности) / Археология евразийских степей. Вып.4. Казань: ИИ АН РТ, 2007. — 136 с.
* Халиков А. Х. Волго-Камье в начале эпохи раннего железа. М., 1977.
* Чижевский А. А. Погребальные памятники населения Волго-Камья в финале бронзового — раннем железном веках: Предананьинская и ананьинская культурно-исторические области / Археология евразийских степей. Вып. 5. Казань: РИЦ «Школа», 2008. — 172 с.
Һағыш (хикәйә)

**Һағыш** — А. П. Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, беренсе тапҡыр «Петербург» гәзитендә 1886 йылдың 16 ғинуарында баҫылып сыҡҡан.

## Баҫмалар
Хикәйә беренсе тапҡыр *Петербург гәзитенең* 26-сы һанында 1886 йылдың 16 ғинуарында *«А. Чехонте»* ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыҡҡан. Әҙ генә үҙгәртеүҙәр менән *Пестрые рассказы* йыйынтығында баҫылған. 1895 йылда *Проблески* антологияһында баҫтырыла. Бик әҙ генә үҙгәрештәр индереп, Чехов хикәйәне нәшерсе Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа сығарған әҫәрҙәр йыйынтығының өсөнсө томына индергән.

Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец, серб-хорват, словак, фин, француз һәм чех телдәренә тәржемә ителә.

## Сюжет
Йөк ташыусы Ионаның улы үлеп китә. Атай кеше үҙ ҡайғыһының бик ауыр булыуын һәм улының үлеме уны аяҡтан йыға яҙыуы тураһында төрлө кешеләргә һөйләй. Ҡайғыһына түҙә алмайса, ул хатта үҙ аты менән дә һөйләшә.

## Тәнҡит
Хикәйә *Петербургские Ведомости* гәзитендә (№ 167, 1886) тәнҡитсе И. Н. Ладожский, Леонид Оболенский тарафынан *Русское богатство* гәзитендә ыңғай хуплана. Улар Чеховтың ябай әйберҙәр артындағы йәшерен драманы оҫта күрһәтеү һәләтенә эйә булыуы өсөн яҙыусыны маҡтайҙар. Һағыш хикәйәһе бының идеаль миҫалы булып тора. Константин Арсеньев үҙенең «Писатели нашего времени» эссеһендә (*«Вестник Европы»* , № 12, 1887) «Һағыш» хикәйәһен ул ваҡыттың иң яҡшы хикәйәләре иҫәбенә индерә. Лев Толстой хикәйәне Чеховтың иң шәп әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

## Әҙәбиәт
* «Русское богатство», 1886, № 12, стр. 178.
* Чехов А. П. Тоска // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Һылтанмалар
Иван Матвеич (хикәйә)

**Иван Матвеич** — А. П. Чеховтың хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр *Петербург гәзитендә* (№ 60) 1886 йылдың 3 мартында баҫыла

## Баҫмалар
Иван Матвеич хикәйәһе тәүге тапҡыр *Петербург гәзитендә* (№ 60) 1886 йылдың 3 мартында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылған.

Хикәйәнең мөхәррирләнгән версияһы *Пестрые рассказы* йыйынтығында баҫыла. 1899 йылдың 24 мартында Петр Перцов, Чехов әҫәрҙәре йыйынтығы сығыу тураһында белеп ҡалғас, Чеховҡа был йыйынтығына *Пестрые рассказы* йыйылмаһындағы ҡайһы бер хикәйәләрен баҫтырырға кәңәш иткән. Шулар иҫәбендә ул «Иван Матвеичты» ла маҡтап әйтеп үткән. Чехов, моғайын, уның теләгенә ҡаршы килмәй, был хикәйәне Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа баҫтырған әҫәрҙәр йыйынтығының беренсе томына индергән.

Чехов тере саҡта хикәйә болгар, немец һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителгән.

## Фон
Иван Матвеич хикәйәһендәге ваҡиғалар А. П. Чеховтың үҙ тормошонда булған хәлдәргә таянып яҙылған. Михаил Чехов былай тип иҫләй: «Хикәйәләге герой Иван Матвеич минең ағайым Ивандың күсермәһе. Ул уҡытыусы булып эшләй башлағансы, аҡсаға мохтажлыҡ кисергәнлектән, бөтә Мәскәүҙе йәйәү үтеп, Сокольникиҙә йәшәгән яҙыусы П. Д. Боборыкинға уның әйткәнен яҙыу өсөн барып йөрөгән».

## Сюжет
Билдәле ғалим (оригиналында яҙыусы) уға йәш күсереп яҙыусыны тәҡдим итеүсе Петр Данилычҡа бик ныҡ асыуы килә, сөнки әйткәнде яҙыусы Иван Матвеич йыш ҡына ғалим янына ике-өс сәғәткә һуңлап килә. Ғалим Иван Матвеичты пыр туҙҙырып әрләргә һәм, уға бер тин дә түләмәйенсә,эштән ҡыуып сығарырға була. Йәш кеше үҙенең һуңға ҡалыуын бынан алты саҡрым алыҫлыҡта йәшәгән апаһының тыуған көнөндә булғанлығы арҡаһында килеп сыҡты тип аңлата. Ғалим Иван Матвеичҡа сәй эсерә лә, уны яҙырға ултырта.

## Әҙәбиәт
Чехов А. П. Иван Матвеич // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Иван Матвеич , оригинальный русский текст
* , перевод на английский язык
Минең тормошом (повесть)

***Минең тормошом*** — А. П. Чехов повесы. 1896 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр *«Нива»* журналының ай һайын сыға торған әҙәби ҡушымтаһының 10-12 һандарында ошо уҡ йылдың октябрь-декабрендә баҫыла.

## Баҫма тарихы
Повесть тәүге тапҡыр *Нива* журналының ай һайын сыға торған № 10-12 әҙәби ҡушымтаһында 1896 йылдың октябрь-декабрендә баҫтырыла. Николай II батшалыҡҡа ултырғанлыҡтан сыҡҡан эшселәр стачкаларынан һәм яңы цензор тәғәйенләнгәнлек арҡаһында цензура көсәйеүҙән ҡурҡып, повестың цензура өсөн хәүефһеҙ тәүге биш бүлеген, цензорҙың уяулығын кәметеү маҡсатында, беренсе китап итеп, ҡалғанын икенсе китапта нәшер итергә булалар.

Автор тарафынан ҡайтанан эшкәртелгән повесть Суворин баҫтырған Мужики хикәйәләр йыйынтығында сыға. * Моя жизнь* («Минең тормошом») повесы бер ниндәй үҙгәрешһеҙ йыйынтыҡтың ете баҫмаһында 1897—1899 йылдарҙа сыға. 1899—1901 йылдарҙа Адольф Маркс нәшер иткән Чехов әҫәрҙәре йыйынтығының туғыҙынсы томына был повесть автор тарафынан әҙ генә үҙгәртелеп индерелә.

Повестағы тормош сылбырҙарын һүрәтләгән тәьҫораттар яҙыусының бала сағынан уҡ башланып китә. П. Сурожский (П. Н. Шатилов): «…Моғайын, повесты яҙғанда Чехов Таганрог тураһында уйлаған», — тип яҙа.

## Фон
Чехов повесты 1896 йылдың февралендә яҙа башлай һәм шул уҡ йылдың июль аҙағында тамамлай. Повестың атамаһы арҡаһында килешмәүсәнлек килеп сыға. Чеховҡа «Моя жизнь» тигән атама оҡшамай, уның повесты «В девяностых годах» тип атағыһы килә. *Нива* журналының мөхәррире Алексей Тихонов-Луговой атаманы ниндәйҙер мемориал менән бәйләй һәм Чеховҡа шул көйөнсә үҙгәртеүһеҙ ҡалдырырға тәҡдим итә. Автор бәхәсләшмәй генә риза була.

## Әҙәбиәт
* Литературный музей А. П. Чехова. Сборник статей и материалов, вып. 4, Ростов н/Д., 1967, стр. 91.
* Чехов А. П. Моя жизнь: (Рассказ провинциала) // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Повесть Иван Матвеич 
* ''Моя жизнь'' . Оригинальный русский текст
* , в переводе Констанс Гарнетт
Ләм (хикәйә)

**Ләм**  — А. П. Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, беренсе тапҡыр 1886 йылдың 29 октябрендә «Новое время» гәзитенең  3832-се һанында баҫылған.

## Тарихы
«Ләм» хикәйәһе ике бүлектән тора. А. П. Чехов тарафынан 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1886 йылдың 29 октябрендә «Новое время» гәзитенең 3832-се һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы аҫтында баҫылған. 1888 йылда хикәйә, автор тарафынан үҙгәртелеп, «Хикәйәләр» йыйынтығында баҫылып сыға.

Чехов тере саҡта хикәйә немец, словак һәм француз телдәренә тәржемә ителә.

## Сюжет
Хикәйәлә поручик Сокольскийҙың «М. Е. Ротштейн вариҫтары» араҡы заводы хужаһы Сусанна Моисеевна Ротштейн өйөнә, уның ике мең өс йөҙ һум бурысын түләүҙе талап итеп, визит менән килеүе һүрәтләнә.
Сусанна, поручикты матурлығы менән әүрәтеп, поручиктағы бурыс ҡағыҙҙарын үҙ ҡулына төшөрә. Хикәйәлә поручиктың ҡустыһы  Алексей Иванович Крюков Сокольскийға векселдәр менән булған хәлде һөйләп аңлата.

## Анализ
Күңел аҙҙырыусы йәһүд ҡатын Сусанна Ротштейнды яҙыусы үҙенең һөйгәне Дуня Эфрос менән булған ярһыу мөнәсәбәттәре һөҙөмтәһендә яҙған тигән имеш-мимештәр йөрөй. Йәһүд ҡыҙы Дуня Эфрос менән Чехов ташлаша, тик яҡшы мөғәләмәлә ҡала. Дуняға яҙыусының дуҫы, йәһүд юрист һәм нәшриәтсе Ефим Коновицер өйләнә. Революциянан һуң Дуня Эфрос Францияға эмиграцияға китә. 1943 йылда 82 йәшлек Эфросты Париждағы ҡарттар йортонан депортациялайҙар.

Ирек һөйөүсе араҡы заводы хужабикәһе, аҙғын ҡатын Сусанна образы тәнҡитселәр һәм тәржемәселәр тарафынан прессала оҙаҡ ваҡыт фекер алышыуҙарға дусар ителә.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Тина // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* К. М—ский. Жертва безвременья. — «Русский вестник», 1896, № 8, стр. 279, 283—284.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рассказ Тина
Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы

**Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы** (27 июль 1961 йыл) — сәнғәт белгесе, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты ректоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008).

## Биографияһы
Әминә Ибраһим ҡыҙы Әсфәндиәрова 1961 йылдың 27 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1985 йылда Башҡортостандың атҡаҙанған артисы доцент С. Г. Хәмиҙуллина класы буйынса Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаған. 1995 йылда стажировканы Ҡаҙан дәүләт консерваторияһында Рәсәй Федерацияһы һәм Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы Э. К. Әхмәтова класы буйынса үтә.

«Интонационная лексика образов пасторали в тематизме фортепианных сонат Й.Гайдна» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын 2003 йылда Новосибирск дәүләт консерваторияһының диссертацион советында яҡлай (етәксеһе проф. Л. Н. Шәймөхәмәтова).

Эш урыны: 1985 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтында концертмейстер булып эшләй, 1993 йылдан — махсус фортепиано кафедраһында, 2001 йылдан алып 2003 йылға тиклем — Өфө дәүләт академия институтының Музыкаль семантика лабораторияһы дәғүәсеһе, 2003 йылдан — музыка фәне һәм вокал — хор сәнғәте факультеты деканы, 2007 йылдан — академияның уҡыу — уҡытыу һәм тәрбиә эше буйынса проректоры.

2013 йылдан — Заһир Исмағилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты ректоры.

Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы республика музыкаль конкурстарҙың баһалама ағзаһы була: З. Исмәғилев исемендәге, Н. Сабитов исемендәге (Өфө, 1998, 2000, 2002, 2004 йылдар), ДМШ уҡытыусыларының конкурс-фестивале, цифрлы фортепианола уйнаусы йәш башҡарыусылар конкурсы (Өфө, 2004, 2005), В. Тиманова исемендәге конкурс (2005).

Өфө дәүләт сәнғәт институтында, Өфө сәнғәт училищеһында, Башҡорт дәүләт филармонияһында, Октябрьский, Учалы, Ишембай, Салауат, Быҙаулыҡ ҡалаларында концерттар менән сығыш яһаны.

Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы — фән кандидаты, профессор.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008)
* Халыҡ мәғарифы алдынғыһы

## Хеҙмәттәре

## Һылтанмалар
* Кто есть кто в Республике Башкортостан 
* Известные учёные
* Библиотека диссертаций
Диңгеҙ моллюскыһы (хикәйә)

**Диңгеҙ моллюскаһы** — Антон Чехов хикәйәһе, 1884 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр хикәйә Будильник* журналының 486-сы һанында [[1884 йыл]]дың 16 декабрендә А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында «ҡаралама, һыҙма» тип баҫыла.*

## Тарихы
«Диңгеҙ моллюскаһын» А. П. Чехов 1884 йылда яҙа. Тәүге тапҡыр хикәйә « Будильник» журналының 486-сы һанында 1884 йылдың 16 декабрендә баҫыла.

Хикәйә бер ниндәй үҙгәртеүһеҙ Чеховтың *Пестрые рассказы* йыйынтығына Санкт-Петербургта (1886) индерелә, әҙ генә үҙгәртелгән версияһы 1892—1899 йылдарҙа сыҡҡан артабанғы ун өс йыйылма баҫмаларында сыға. Хикәйә рус яҙыусыларының йыйынтыҡ әҫәрҙәре менән бергә 1895 йылда баҫыла, һуңғараҡ А. П. Чехов әҫәрҙәренең йыйынтығындағы өсөнсө томында тағы ла баҫтырыла.

1886 йылдың 18 ғинуарында В. Билибинға «Диңгеҙ моллюскаһы» хикәйәһен «Пестрые рассказы» йыйынтығына ебәргән саҡта, Чехов үҙенең был хикәйә яҙғандағы бурысы - бары тик медицина һөнәре күҙлегенән сығып бик арып-талып йонсоған кешенең физик һәм йән торошон һүрәтләү тип атай. Чехов: «Транспортҡа инмәй ҡалған бер хикәйәне Һеҙгә ебәрәм… Дөйөм массаға уны ҡушып ебәрегеҙ…Әгәр теләгегеҙ булһа, уҡып ҡарағыҙ: был хикәйәне мин медик булараҡ яҙып ҡараным,»-тип яҙа.

Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец, поляк, румын, серб-хорват, словак, фин, чех һәм швед телдәренә тәржемә ителә.

## Сюжет
Бәләкәй генә уллы атай кеше отель янында үтеп барыусыларҙан аҡса теләнселәргә туҡтала. Аслыҡтан һаташа башлаған хәйерсе бала таверналағы кешеләрҙең ҡот осҡос шаяртыуының ҡорбаны була, сөнки ул диңгеҙ моллюскаһының нимә икәнен белмәйенсә, уның ҡабырсағын ашай.

## Әҙәбиәт
Чехов А. П. Устрицы // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Устрицы. Оригинальный русский текст
* . 1908 и 1922 перевод на английский язык
Ҡара Абыҙ мәҙәниәте

**Ҡара Абыҙ мәҙәниәте** — иртә тимер быуат археологик ҡомартҡыһы.

## Ҡыҫҡаса белешмә
Беҙҙең эраға тиклемге IV б. — III б. ҡарай. Ҡара Абыҙ ҡаласығы исеме менән аталған. Башҡортостанда Ҡара Абыҙ мәҙәниәте ҡомартҡылары (30-ға яҡын) Ағиҙел йылға үҙәк ағымы бассейн тупланған (Биктимер археологик комплексы, Бөрө ҡаласығы, Нуғай ҡаласыҡтары, Охлебинин археологик комплексы, Өфө ҡәберлеге, Табын ҡаласығы, Шайтан ҡаласығы, Шипов археологик комплексы һ. б.).

## Ҡара Абыҙ мәҙәниәтен өйрәнеүселәр
* И. М. Аҡбулатов
* В. В. Гольмстен
* Һ. В. Йосопов
* В. В. Овсянников
* А. Х. Пшеничнюк
* А. В. Шмидт

## Сығанаҡ
* 

## Әҙәбиәт
Сирена (хикәйә)

**Сирена** — А. П. Чехов хикәйәһе. Әҫәр 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр "Петербург гәзите"нең 231-се һанында 1887 йылдың 24 авгусында баҫыла.

## Баҫмалар
Хикәйә тәүге тапҡыр *"Петербург гәзите"нең* 231-се һанында 1887 йылдың 24 авгусында «Летучие заметки» бүлегендә «А. Чехонте» ҡултамғаһы аҫтында баҫыла. Хикәйәнең стилен бер аҙ үҙгәртеп, Чехов уны әҫәрҙәре йыйынтығының беренсе томына индерә, Адольф Маркс был йыйынтыҡты 1899—1901 йылдарҙа нәшер итә. Чехов шулай уҡ Болгарияла булған ваҡиғаларға кинәйәләрҙе хикәйәнән алып ташлай, ҡайһы бер деталдәрҙе өҫтәп яҙып ҡуя.

Автор үҙе тере саҡта хикәйә немец, поляк, серб-хорват һәм швед телдәренә тәржемә ителә.

## Фон
Александр Лазарев-Грузинский әйтеүе буйынса, был хикәйәне яҙыусы Бабкинола бер көн эсендә яҙған. Михаил Чехов хикәйәлә ағаһы Антон Павловичтың звенигородтағы тәьҫораттары һүрәтләнгән тип иҫәпләй. Звенигородта А. П. Чехов «өйәҙ съездарына йөрөгән һәм ундағы түрәләрҙең тормошо, көнкүреше менән танышҡан».

## Сюжет

Бер көндө суд чиновниктары судта ҡаралған эштән һуң кәңәшмәләр залында суд рәйесенең залға сығып үҙенең махсус фекерен әйтәсәген көтөп ултыра. Төшкө аш ваҡыты үтеп киткәнлектән, улар барыһы ла асыҡҡан. Участка мировой судьяһы Жилин ашау тураһында һөйләй башлай, һәм ул ҡасандыр үҙенең хыялы булған керән һалып бешерелгән бала сусҡа ите уны истерикаға килтергәнен иҫенә төшөрә. Барыһы ла тәмле аштар менән бәйле ваҡиғаларҙы ҡыҙып һөйләй башлай. Уларҙың бик ныҡ ашағыһы килеп китә, һәм чиновниктар, бер-бер артлы кәңәшмә бүлмәһенән сығып, ашап инә. Уны-быны абайламай ҡалған, ебегән рәйес, үҙенең шәхсән махсус фекерен уны көтөп ултырыусыларға әйтеп тә тормай, шулай уҡ ашарға сығып китә.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Сирена // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* «Мир божий», 1903, № 1, стр. 90.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сирена, оригинальный русский текст.
* Сирена, английский перевод 1947 года.
* Рассказ Сирена
Изге төндә (хикәйә)

**Изге төндә** — Антон Чеховтың 1886 йылда яҙылған хикәйәһе. Әҫәр тәүге тапҡыр «Новое время» гәзитенең 3636-се һанында 1886 йылдың 13 апрелендә «Ан. Чехов» ҡултамғаһы менән баҫыла.

## Баҫмалар
Хикәйә 1886 йылдың 13 апрелендә «Новое время» гәзитенең 3636-сы һанында баҫылып сыға. Хикәйәнең мөхәррирләнгән варианты *В сумерках* йыйынтығында 1887 йылда Санкт-Петербургта баҫтырыла. 1898 йылда Тильда пресс нәшриәте хикәйәне айырым баҫма итеп сығара. Чехов был хикәйәне Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа нәшер иткән әҫәрҙәре йыйынтығының өсөнсө томына индергән.

Чехов тере саҡта хикәйә словен теленә тәржемә ителгән.

## Сюжет
Хикәйәнең төп геройы Голтва йылғаһы буйлап Пасха алдынан, урындағы сиркәүгә инеп, төнгө байрамды күрергә тип, сәйәхәт ҡыла. Юлда ул утыҙ йәштәр тирәһендәге, әҙерәк аҡылға тулы булмаған, паромсы-монах Иероним менән әңгәмәгәләшә башлай. Иероним уға үҙенең ҡайғыһы — иң яҡшы дуҫы һәм уҡытыусыһы преподобный Николайҙың үлеме — тураһында һөйләй. Преподобный Николай акафист оҫтаһы булған. Төп герой сиркәүҙәге шатлыҡлы, сағыу ғибәҙәт ҡылыу менән Иеронимдың ҡайғыһы һәм яңғыҙлыҡ кисереүе араһындағы ҡаты ҡапма-ҡаршылыҡты күрә. Ҡайғыға батҡан монах Иероним тураһында бер кем дә хәстәрлек күрмәй, уға алмашсы паромсы ла ебәрмәй — ул хатта бер рәттән ике смена эшләргә мәжбүр ителгән.

## Тәнҡит
Иероним хикәйә геройына акафистар (Христос, Хоҙай Инәһе һәм ҡайһы бер Изгеләр хөрмәтенә маҡтау йырҙары) яҙыуҙың бөтә нескәлектәрен аңлатып һөйләй. Чехов акафистар яҙыуҙың, икос һәм кондактарҙы уҡыуҙың нескәлектәрен сиркәү йырын яратып белеүсе атаһынан белә, үҙ өйҙәрендә улар, икос һәм кондак уҡып бөткәндән һуң, һәр саҡ хор менән стихирҙар һәм ирмостар йырлаған булған. Иртә таңдан улар сиркәүҙәге иртәнге ғибәҙәткә барғандар, унан ҡайтҡас өйҙәрендә шулай уҡ хор менән акафистар йырлағандар.

Чехов: «Мин бала саҡта дини белем һәм тәрбиә алдым, сиркәүгә йөрөнөм һәм унда сиркәү йырҙарын йырланым, миһрабта ярҙам итештем һәм ҡыңғырауҙарҙа саң уйнаным. Һөҙөмтәһе нисек һуң? Хәҙер бала сағымды иҫкә төшөрһәм, ул миңә бик тә ҡараңғы, күңелһеҙ, минең өсөн хәҙер дин юҡ», — тип иҫенә төшөрә. Бер тапҡыр ҡыңғырауҙар саңын ишеткәс ул: «Диндән бары тик ҡыңғырауҙар саңы ғына минең күңелемдә тороп ҡалған» тип иҫкә ала.

Петербург Фәндәр Академияһы академигы Афанасий Фёдорович Бычков «В сумерках» йыйынтығына ингән әҫәрҙәр араһында иң яҡшы хикәйә тип «Святою ночью» («Изге төндә») хикәйәһен билдәләп үткән.

## Әҙәбиәт
Чехов А. П. Святою ночью // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Святою ночью. Оригинальный русский текст
* , перевод на английский язык
Пьяный Бор мәҙәниәте

**Пьяный Бор мәҙәниәте** — иртә тимер быуаттың археологик мәҙәниәте.

## Ҡыҫҡаса белешмә
Беҙҙең эраға тиклемге III б. — II б. ҡарай, иртә (б. э. т. II б. аҙ. — б .э. т. I б.; Көшөл ҡәберлеге, Юлдаш ҡәберлеге) һәм һуң (б. э. II-III быуаттар; Серёнькин ҡаласығы, Кәкрекүл ҡаласығы, Камышинка ҡаласыҡтары) осорҙарға бүленә. Татарстанҙың Пьяный Бор ауыл (хәҙ. Красный Бор) исеме б-са аталған. 

## Пьяный Бор мәҙәниәтен өйрәнеүселәр
* Б. Б. Агеев
* В. Ф. Генинг
* Р. Д. Голдина
* А. А. Спицын

## Сығанаҡ
* 

## Әҙәбиәт
Хорҙа йырлаусы (хикәйә)

**Хорҙа йырлаусы** —  Антон Чеховтың 1886 йылда яҙылған хикәйәһе. 

## Баҫмалар
Хикәйә тәүге тапҡыр *Околки*  журналының 14-се һанында 1886 йылдың 18 июлендә баҫыла. Әҫәр башта *Певичка*  ("Йырсы") тип аталып, «А. Чехонте» ҡултамғаһы менән сыға. Хикәйәнең ҡабаттан эшләнгән варианты Санкт-Петербургта 1893 йылда донъя күргән «Путь-дорога» хәйриә антологияһына индерелә.  

Нәшерсе Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа яҙыусының әҫәрҙәр йыйынтығының икенсе томын баҫтырып сығарыр алдынан автор тексҡа бер ни тиклем үҙгәрештәр индерә. Әҫәрҙе мөхәррирләү ваҡытында Чехов әҫәрҙәге герой ҡатынға үҙенең мөнәсәбәтен үҙгәртә. «Аҙғын ҡатын тормошон һүрәтләүсе юмористик әҫәрҙе ул кәмһетелгән кешенең күңелһеҙ тарихына әйләндерә».

Чехов тере саҡта хикәйә венгр, немец, поляк һәм словак телдәренә тәржемә ителә.

## Ҡыҫҡаса сюжеты
Бер көндө йырсы Пашаның өйөндәге антресолдә уны өҙөлөп яратыусы Николай Петрович Колпаков ултыра. Дачалағы кешеләрҙең уйланып ултырыуын йомош менән килгән бер серле ҡатын бүлдерә. Был ҡатын дачалағы икенсе бүлмәлә үҙенән йәшеренеп ултырған ирен Пашанан сығартыуҙы талап итә, һуңынан иренең Пашаға бүләк иткән барлыҡ бүләктәрен, минең байтаҡ аҡсамды ирем һиңә алып китте, тип кире таптыра. Паша уға алтын беләҙек менән ҡыҙыл яҡут ташлы йөҙөктө бирергә ҡарар итә. Тик был биҙәүестәр ҡатындыҡы булмай сыға. Һуңынан ҡатын был һәм башҡа биҙәүестәрҙе лә үҙенә ала.

Былар барыһы ла Колпаков күҙ алдында эшләнелә. Йырсы Пашаның шундай түбәнселеккә төшөүен күргән Копаков: «Юҡ, мин бының өсөн һис ҡасан да үҙемде ғәфү итмәйәсәкмен! Ғәфү итмәйәсәкмен! Минән ситкә кит, алама ҡатын!» — тип ерәнеү менән Пашаға ҡысҡыра һәм ҡалтыранған ҡулдары менән уны ситкә этәрә. «Минең ҡатын һинең алдыңда тубыҡланырға теләне һәм… кем алдында? Һинең алдыңда! Эй, Хозайым!»- ти ҙә, күргәненә үҙенең ҡарашын белдереп, Пашаны ҡалдырып сығып китә.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Хористка // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* «Научное слово», 1904, № 3, стр. 162.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хористка, оригинальный русский текст
* , два английских перевода.
* Рассказ Хористка
Таныш ир кеше (хикәйә)

**Таныш ир кеше** — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр ошо уҡ йылдың 20 апрелендә *«Осколки»* йыйынтығында баҫыла.

## Тарихы
А. П. Чеховтың «Таныш ир кеше» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1886 йылдың 20 апрелендә аҙналыҡ юмористик әҙәби-нәфис *Осколки*  журналында (№ 18), «Немножко боли» башы менән А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫыла. Шул уҡ йылдың 6 июлендә хикәйә бер ниндәй үҙгәртеүһеҙ Көндәлек яңылыҡтар гәзитендә донъя күрә. Нәшерсе Адольф Маркс 1899-1901 йылдарҙа баҫтырған Чехов әҫәрҙәре йыйынтығының беренсе томына яңы атама Чеховтың үҙ ҡулы менән төҙәтелеп индерелә.

Антон Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец, поляк, румын, серб-хорват һәм чех телдәренә тәржемә ителә.

## Фон
Хикәйәнең сюжетын Чеховҡа Виктор Билибин тәҡдим итә. 
1886 йылдың 6 апрелендә В. В. Билибин Чеховҡа хатында: «Тормош ауырлығы кисергән тәрбиәле кешенең үҙ әшнәһенә бурысҡа аҡса һорарға килеүен яҙығыҙсы. Бының ниндәй ояты бар?  Ләкин аҡса һорарға килеүсегә был шул тиклем оят булып тойола, шунлыҡтан ул әшнәһе менән осрашҡанда бөтөнләй икенсе әйберҙәр тураһында һөйләй ҙә, аҡса тураһында һүҙ ҙә әйтмәй сығып китә», - тип яҙа.

## Сюжет
Ванда исемле ҡатындың  дауаханан сыҡҡанда кеҫәһендә бер тин аҡсаһы булмай. Ул яңыраҡ ҡына кафела осратҡан бер кешегә аҡса һорап барырға була. Финкель исемле был стамотолог ир, йомош менән килгән Ванданы теш креслоһына ултырта ла, уның тештәренең торошон ҡарарға керешә. Финкелдең уға иғтибар итмәүенә иҫе киткән ҡатын, көҙгөләге үҙенең күренекһеҙ йөҙөн күреп,  ир кешенән бурысҡа аҡса һорамай, ә, киреһенсә, һурылған сирле теше өсөн стоматологҡа фирүзә ташлы йөҙөгөн һатып тапҡан һуңғы бер һум аҡсаһын биреп сығып китә. Бәхетенә күрә, икенсе көндө Ванда шул уҡ кафела икенсе бер бай ирҙе осрата һәм унан бурысҡа аҡса алып тора.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Знакомый мужчина // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Журнал «Нива», «Ежемесячные приложения», 1903, № 10, с. {0}[13]{/0}} (1936)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Знакомый мужчина. Оригинальный русский текст, в Lib.ru
Гриша (хикәйә)

**Гриша**  — А. П. Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, ошо йылдың 18 апрелендә *Осколки* журналының ун дүртенсе һанында тәүге тапҡыр баҫылған.

## Баҫмалар
Хикәйәнең сюжетын Чеховҡа Виктор Билибин тәҡдим иткән, ул 1886 йылдың 14 мартындағы хатында яҙыусыға былай тип яҙған : «Мин Һеҙгә мәҡәләләрегеҙ өсөн һирәк-һаяҡ темалар ебәргеләрмен…» (ГБЛ). 1886 йылдың 14 мартындағы хатында ул Чеховҡа вәғәҙә иткән бер теманы тәҡдим итә: «Бәләкәй бала Федяның (2—3—4 йәштәр тирәһе) психологияһы. (хикәйә)».

Тәүге тапҡыр хикәйә 1886 йылдың 18 апрелендә юмористик әҙәби-нәфис *Осколки* аҙналыҡ журналында баҫыла. Әҙ генә үҙгәртелгән версияһы Чехов тарафынан 1899—1901 йылдарҙа нәшерсе Адольф Маркс баҫтырған яҙыусының әҫәрҙәр йыйынтығының беренсе томына индерелә.

Чехов тере саҡта был хикәйә венгр, немец, серб-хорват, чех телдәренә тәржемә ителә.

## Сюжет
Ике йәш тә һигеҙ айлыҡ Гриша тигән малай тирә-яҡ донъяға үҙенең тәүге аҙымдарын әҙерәк үҙ һүҙле холоҡло ҡараусыһы компанияһында яһай, хатта ҡараусыһынан бер йотом алкоголь дә ҡабул итә. Кискеһен Гриша әсәһенә ҡайҙа булыуы һәм ниҙәр күреүе тураһында һөйләй. Уның һаулығы әҙ генә зыян күргәнлектән, әсәһе уны касторка майы менән дауалай.

Гришаның прототибы булып яҙыусы Н. А. Лейкиндың тәрбиәгә алынған улы Федя тора. 1884 йылда Федя яҙыусының өйөнә килтереп ташлана һәм 1886 йылдың июнендә малай яҙыусы тарафынан уллыҡҡа ҡабул ителә. Лейкин Чеховҡа бер нисә тапҡыр малайҙың тормошо тураһында яҙған була. Чехов 1885 йылда Лейкиндарҙа була һәм малайҙы гелән иҫкә төшөрә.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Гриша // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Евг. Ляцкий. Ст. А. П. Чехов и его рассказы. «Вестник Европы», 1904, № 1, стр. 158.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гриша, оригинальный русский текст
* , перевод на английский язык
Бисәләр (хикәйә)

**Бисәләр** — А. П. Чехов хикәйәһе. 1891 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1891 йылдың 25 июнендә «Новое время» гәзитендә баҫылған.

## Баҫмалар
Хикәйә тәүге тапҡыр 1891 йылдың 25 июнендә (иҫке стиль буйынса) *Новое время* гәзитенең 5502-се һанында баҫыла. Бер ни тиклем үҙгәртелгәндән һуң хикәйә *Палата № 6* йыйынтығына (Санкт-Петербург, 1893) индерелә һәм йыйнтыҡтың 2-7 баҫмаларында (1893—1899 йылдарҙа) донъя күрә.

1891 йылдың июлендә Иван Горбунов-Посадов Чеховтан был хикәйәне айырым баҫма итеп сығарыуын үтенә: «…был хикәйә урындағы Тартюфтар,ҡәбәхәт, аҙғын, хоҙайҙан ҡурҡып изге булып күренергә тырышҡан монафиҡтар тураһындағы сағыу хикәйә»,-тип әйтә. Бер аҙ стилистик төҙәтеүҙәр яһап, Чехов хикәйәне нәшерсе Адольф Маркс 1889—1901 йылдарҙа баҫтырған әҫәрҙәре йыйынтығының алтынсы томына индерә.

Хикәйә баҫылып сыҡҡас, уны мәктәптәрҙә өйрәнеүҙе һәм дөйөм халыҡ йөрөгән китапханаларҙа уҡыуҙы тыялар. Дмитрий Аверкиев, белем биреү Министрлығының ғилми комитеты ағзаһы, «Бисәләр» хикәйәһенә ошондай хөкөм сығара: «тарих яҡшы яҙылған, тик әхлаҡи нигеҙҙәр бик тотороҡһоҙ, шунлыҡтан хикәйәне дөйөм китапханаға ҡуйырға ярамай».

Лев Толстой «Бисәләр» хикәйәһен Чехов хикәйәләрен яҙып барған үҙенең шәхси исемлегенә иң яҡшыһы тип яҙып ҡуйған. Чехов тере саҡта хикәйә болгар, немец һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителгән.

## Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға Райбужа ауылындағы тимер башлы, ике ҡатлы йортта бара. Йортта Филипп Иванов Кашин, Дюдя ҡушаматлы, хужа ғаиләһе менән йәшәй.

Матвей Саввич, мещан, Кашин йортонда төнгөлөккә ҡала. Дюдя, Матвей Саввич менән һөйләшеүҙән һуң, уның ҡалала үҙ йорто менән йәшәүен, Кузька менән немец-колонистарҙан ҡуртымға алған баҡсаһын ҡарарға китеп барғанын асыҡлай.

Дюдя Матвей Саввичтан Кузька уның кеме тип һорай. Матвей Саввич Дюдяға тәрбиәгә алған, хеҙмәтсе ҡатын кеүек ҡурҡаҡ улының бик ныҡ сәйер һәм һуш китерлек тарихын һөйләп бирә.

Был тарих күбеһенсә Матвей Саввич аҙҙырған Кузьканың әсәһе, Машеньканың, тарихы. Шулай Машеньканың ире Вася армияла хеҙмәт иткән саҡта, Матвей Саввичтың уға күҙе төшә һәм был хәл арҡаһында Кузька донъяға килә. Вася һалдаттан ҡайтҡас, Машенька үҙе күрә алмаған кешегә кире ҡайтыуҙан баш тарта. Артабан Вася холеранан вафат була. Ауылда Вася үҙ үлеме менән үлмәгән, ә уны Маша ер йөҙөнән юҡ иткән тигән хәбәр тарала. Был түрәләргә барып етә. Васяны ҡәберҙән ҡаҙып алып тикшерәләр һәм уның ҡорһағында мышьяҡ табалар. Полиция Машенька менән Кузьканы ҡулға ала. Машеньканы төрмәгә ултырталар. Суд уны Себергә 13 йылға каторгаға ебәрергә тигән хөкөм сығара. Ләкин Машенька Себергә барып етә алмай… өшөп-янып ауырып китә һәм төрмәлә үлә, ә Кузьканы өйҙәренә ҡайтаралар.

Ул ҡайтҡандың икенсе көнөндә Матвей Саввич Кузька менән арбаға ултыра ла йорт ихатаһынан сығып китә.

## Әҙәбиәт
Чехов А. П. Бабы // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бабы, оригинальный русский текст
* , два ранних (1908 и 1918) перевода на английский язык
Өйҙә (хикәйә)

**«Өйҙә»**  ― рус яҙыусыһы А. П. Чеховтың 1887 йылда "Новое время" гәзитендә баҫылған  хикәйәһе.

## Баҫмалар
Хикәйә тәүге тапҡыр «Новое время» гәзитенең 3958-се һанында 1887 йылдың 1 мартында (иҫке стиль буйынса), «Субботники» бүлегендә баҫыла. Шул уҡ йылда ― «В сумерках» хикәйәләр йыйынтығында, ә һуңғараҡ «Детвора» антологияһында (1889) сыға. Чехов хикәйәне шулай уҡ нәшерсе Адольф Маркс 1899―1901 йылдарҙа баҫтырған әҫәрҙәре йыйынтығының беренсе томына индерә.

## Сюжет
Ете йәшлек Серёжаны атаһы тәмәке менән тотҡан. Малайҙың атаһы, прокурор Евгений Петрович, тәмәке тарыуҙың зыянлы ғәҙәт икәнен һәм сит кешенең әйберен рөхсәтһеҙ алырға ярамағанын балаһына аңлатырға тырыша. Уның бөтә тырышлығы юҡҡа ғына, шуны күргән атай кеше кис, йоҡлар алдынан, улына үҙе уйлап сығарған әкиәтте һөйләй. Уның әкиәтендәге батша улы, йәшләй генә тәмәке тартҡандан, үлеп китә. Үҙенең ваҡытһыҙ үлеме арҡаһында ул атаһы һәм батшалыҡ алдында биргән антын үтәй алмай ҡала. Был трагедияны бик ныҡ кисергән Сережа атаһына бер ваҡытта ла тәмәке тартмаҫҡа тантаналы вәғәҙә бирә.

## Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы
Чехов заманындағы матбуғат хикәйә тураһында бер ниндәй ҙә баһалама яҙмай, бары тик яҙыусының дуҫтары ғына хәҫәрҙе һуштары китеп маҡтай. «Бөгөн Һеҙҙең „Субботникты“ уҡыным. „Дети“ (балалар) Һеҙҙең гелән уңышлы килеп сыға», ― тип Виктор Билибин Чеховҡа үҙенең бер хатында яҙа.

Дмитрий Григорович 1888 йылдың ғинуарында яҙған хатында хикәйәнең башҡалар араһында иң һәйбәте булыуын билдәләй: "һөйөү мотивының нескә һәм йәшерен күренештәренең ниндәй матур горизонты [улар авторының]… ".

Яҙыусы (һәм Толстойҙың донъяға ҡарашы буйынса фекерҙәше) Иван Горбунов-Посадов, «Посредник» нәшриәтенең хужаһы, Чехов әҫәрҙәрен тәфсирләп тикшергән саҡта яҙыусының был хикәйәһен махсус рәүештә телгә ала. «Был хикәйә минең тәҡдимем менән исемлеккә индерелде. Минең өсөн был Һеҙҙең иң тәрән йөкмәткеле әҫәрҙәрегеҙҙең береһе. Саф, кешелекле бала саҡ донъяһы менән беҙҙең алдаҡсы, аҡһаҡ, буталсыҡ донъяның ҡапма-ҡаршы бәрелеше ― был бәләкәй, ябай әҫәрҙә сағыу һүрәтләнгән», ― тип ул 1893 йылдың майындағы хатында Чеховҡа яҙған.

Лев Толстой үҙенең Чехов әҫәрҙәрен яҙып барған шәхси исемлегенә был хикәйәне яҙып ҡуйған{/}.

## Экранлаштырыу
* Прокурор улы королде ҡотҡара (мультфильм)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дома, текст рассказа
Гусев (хикәйә)

**Гусев** — А. П. Чехов хикәйәһе. 1890 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр ошо уҡ йылдың 25 декабрендә «Новое время» гәзитендә баҫыла.

## Баҫмалар
Алексей Суворинға 9 декабрҙә яҙған хатында Антон Чехов ысын тормоштан бер сюжет һүрәтләй: Сахалиндан кораблдә ҡайтып килгән сағында үлгән кешене диңгеҙҙә ерләүҙе тасуирлап яҙа.
Тәүге тапҡыр хикәйә 1890 йылдың 25 декабрендә *Новое время* гәзитенең Раштыуа (№ 5326) һанында: «Коломбо, 12 ноябрь» тигән билдә менән баҫыла.

Хикәйә биш бүлектән тора. Бер аҙ стилистик төҙәтеүҙәр яһалғандан һуң, хикәйә 1893 йылда *Палата № 6* баҫмаһында донъя күрә. Был йыйынтыҡ составында хикәйә үҙгәртелмәйенсә ете тапҡыр баҫыла (1893—1899 йылдар). Хикәйә нәшерсе Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа сығарған Чехов әҫәрҙәре йыйынтығының алтынсы томына индерелгән.

Чехов тере саҡта хикәйә болгар, венгр, немец, норвег, поляк һәм француз телдәренә тәржемә ителә.

## Сюжет
Алыҫ Ҡөнсығыштан кораблдә ҡайтып килеүсе демобилизацияланған һалдаттар араһында рядовой Гусев һәм уның тураһында бер кем бер нимә лә белмәгән рухани Павел Иванович бар. Корабль лазаретында үпкә сиренән һалдат Гусев йоҡо ваҡытында үлеп китә. Уның үле кәүҙәһен ҡалын киндер тоҡҡа төрәләр ҙә, ҡыҫҡа ғына доға уҡығандан һуң, диңгеҙгә ташлайҙар.

Гусевтың үле кәүҙәһен диңгеҙ эсендә йөҙгән балыҡтар янынан һыу төбөнә төшөп барған саҡта акулалар өҙгөләй башлағанын яҙыусы тәфсирләп һүрәтләй.

## Тәнҡит
Хикәйәне ныҡ оҡшатыусылар араһында Пётр Чайковский һәм Алексей Плещеев була. Һуңғыһы 1891 йылдың 12 ғинуарында: «„Нов врем“ яҙылған хикәйә өсөн ҙур рәхмәт: ҡәнәғәтләнеп уҡыным»,- тип яҙа.

В. Л. Альбов «Гусев» хикәйәһен Чеховтың иғтибары тышҡы шарттарҙың хыялланыусы кешеләрҙең хыялын һәләк итеүсе булыуҙың сәбәбенә йүнәлтелгән башҡа әҫәрҙәргә тиңләп ҡуя.

## Әҙәбиәт
Чехов А. П. Гусев // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гусев, оригинальный русский текст
* , два английских перевода
Бәхтейәров

**Бәхтейәров** — фамилия.

*  Бәхтейәров Рауил Ҡотдос улы (1926—2001) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1967). 
* Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы (1932—1998) — театр актёры, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1983).
Йәнбәков Арыҫлан Әсғәт улы

**Йәнбәков Арыҫлан Әсғәт улы** (3 август 1980 йыл — 21 сентябрь 2011 йыл) — башҡорт актёры, йырсы, режиссёр, телетапшырыуҙар алып барыусы.

## Биография
Арыҫлан Әсғәт улы Йәнбәков 1980 йылдың 3 авгусында Башҡорт АССР-ының Сибай ҡалаһында актёрҙар БАССР-ҙың халыҡ артисы Әсғәт Йәнбәков Һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы Рәмзиә Ҡудашева ғаиләһендә тыуа.

Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлағандан һуң Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында эшләй.

2004—2011 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры актёры һәм режиссёры була. Башҡортостан юлдаш телевидениеһында «Башҡорттар» программаһын алып бара.

2011 йылда Борис Щукин исемендәге театр институтын тамамлай.

Шул уҡ йылдың 21 сентябрендә Нуғай ҡасабаһында үҙе төҙөгән йорттан алыҫ булмаған электр бағанаһында аҫылынған көйө табыла.

Сибай ҡалаһы зыяратында ерләнгән.

### Ижади эшмәкәрлеге
Актёрлыҡ эше:
* атай роле («Ҡоралай», реж. Р Фатхиев);
* А. Иҙелбаевтың «Һуңғы ғәйнә» драмаһында Юлдыҡай («Һуңғы гәйнә», реж. И. Гиляжев);
* И. Йомағоловтың «Сәсәндәр» драмаһында Айбағыш («Сәсәндәр», реж. А. Йомағолов);
* Б. Бикбайҙың «Ҡоҙаса» комедияһында Басир (реж. Ә. Абушахманов) һәм башҡалар.
Режиссерлыҡ эштәре:
* «Асығыҙ, милиция!» комедияһы (Н. Ғәйетбаев пьесаһы буйынса);
* комедия «Ай әттәгенәһе, ирем ҡайтты» (Н. Ғәйетбаев пьесаһы буйынса);
* «Хыялый» лирик комедияһы (С. Әбүзәров пьесаһы буйынса)
* комедия «Гипнотизер, йәки ялған Детекторы» (В. Сигарев пьесаһы);
* драма «Хазина» (С. Әбүзәров пьесаһы буйынса) — тамамламаны.

Йыр репертуары: «Кис ултырып ҡыҙҙар сигеү сигә», «Гәрәбә», «Гармуным, уйна һин», «Һаҡмар һылыуы», «Ҡоралай» һәм башҡалар.

## Наградалары
* «Ирәндек мондары» йыр конкурсы лауреаты (2002)

## Хәтер
«Ҡурай» телеканалы уға бағышлап «Хазина» тип аталған cd диск сығарҙы.

## Иҫкәрмәләр
Авдеев Михаил Васильевич

**Авдеев Михаил Васильевич** (28 сентябрь 1821 йыл, Ырымбур — 1 февраль 1876 йыл, Санкт-Петербург) — Рәсәй империяһы яҙыусыһы, әҙәби тәнҡитсе, публицист. Башҡортостан тәбиғәтен һәм башҡорттарҙың 19-сы быуат уртаһындағы көнкүрешен урыҫ әҙәбиәтендә тәүгеләрҙән булып һүрәтләүсе.

## Биографияһы
Михаил Васильевич Авдеев 1821 йылдың 28 сентябрендә (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 22 сентябрҙә) хәҙерге Ырымбур ҡалаһында тыуған, сығышы менән боронғо һәм бай казактар нәҫеленән. Тәүге белемде өйҙә, филоматтар эше буйынса һөргөнгә ебәрелгән Томаш Зан етәкселегендә ала. Өфө гимназияһында уҡый, артабан Петербург бәйләнеш юлдары инженерҙары институтын тамамлай.

Санкт-Петербург ҡалаһының Волков зыяратында «Литераторские мостки» биләмәһендә ерләнгән.

## Ижады
Авдеев — Тургеневтың фекерҙәше һәм замандашы, ҙур билдәлелек яулаған. Матбуғатта беренсе тапҡыр 1838 йылда «Стальное кольцо» хикәйәһен баҫтыра.

Авдеевтың повесть һәм романдары «Современник» журналында баҫылып сыға. Бигерәк тә уның, төп геройы — һоҡландырғыс, тик эшлекһеҙ Печориндарға алмашҡа килгән яңы эшлекле кеше тибы булған, «Тамарин» (1852) һәм ирекле мөхәббәт мәсьәләһенә ҡараш белдереүсе «Подводный камень» (1860) романдары ҡыҙыҡһыныу уята. Авдеев романдарының ваҡиғалар урыны — алпауыттар тормошоноң күркәм тыныслығында һәм университет түңәрәктәрндә тәрбиәләнгән геройҙарының бөтмәҫ бәхәстәре менән дворяндар ояһы. Авдеев үҙенең романдарында эшлекле кеше образын һүрәтләй. Уның ҡатын-ҡыҙҙарҙы азат итеү идеялары ҡыҙыҡлы.

Шулай уҡ уның «Меж двух огней» (1868; айырым баҫма 1869) романын һәм уның мәҡәләләренән торған «Наше общество в героях и героинях литературы за 50 лет (1820—1870)» (1874, 1907) китабын билдәләргә кәрәк.

## Әҫәрҙәре
* Собрание сочинений.2 тт. изд. Ф. Т. Стелловского. — СПб. 1868—1870.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Никитин Н. (П. Ткачёв). Подрастающие силы. «Дело». 1869. № 9—10.
* Никитин Н. (П. Ткачёв). Идеалист мещанства. «Дело». 1877. № 1.
* Никитин Н. (П. Ткачёв). Михайловский Н. Сочинения. т. II. — СПб. 1899.
* Венгеров С. А. Критико-биографический словарь. т. I. — СПб. 1889.
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Агаронов Ашот Моисеевич

**Агаронов Ашот Моисеевич** (4 ноябрь 1895 йыл — 21 август 1962 йыл) — совет ғалим-табибы, акушер, гинеколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1935—1945 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының кафедра мөдире. Медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1935). Башҡорт АССР-ының (1945) һәм Әрмән ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1961).

## Биографияһы
Ашот Моисеевич (Мовсесович) Агаронов 1895 йылдың 4 ноябрендә Рәсәй империяһына ҡараған Тифлис ҡалаһында тыуған.

1918 йылда Киев университетының медицина факультетын тамамлай. Үҙ теләге менән Ҡыҙыл армияға бара. Хәрби табип булып хеҙмәт итә.

Һуңынан Тбилиси университетының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы ассистенты (1925—1929); өлкән ассистенты (1929—1933), доцент (1933—1935), Ереван медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире (1954—1962); профессор, Башҡорт дәүләт медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире (1935—1945); Одесса медицина институтының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы мөдире (1945—1954) булып эшләй. 1954 йылдан — Ереван медицина институты кафедраһын етәкләй.

Әрмән ССР-ының Акушер-гинекологтар ғилми йәмғиәте рәйесе була.

Акушер-гинекологтарҙың Бразилияла үткән халыҡ-ара конгрессынан ҡайтып килгәндә авиакатастрофала һәләк була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Агароновтың ғилми-педагогик эшмәкәрлеге 1925 йылда Тефлис университетында башлана.

Фәнни хеҙмәттәре акушерлыҡ һәм гинекологияла рентген диагностикаһы, эндокринология өлкәһендәге тикшеренеүҙәр, ҡатын-ҡыҙҙарҙың енес органы яман шешен асыҡлау һәм дауалау өлкәһенә ҡағыла, асфиксия менән яңы тыуған балаларҙы реанимациялау мәсьәләләре менән шөғөлләнә, «Е» һәм «К» витаминдарын акушерлыҡта файҙаланыуҙы һәм ролен өйрәнә.

100-ҙән ашыу фәнни баҫмалар авторы. Фәнни эштәре (68 эше баҫтырылған) акушерлыҡ һәм гинекологияла рентген диагностикаһын ҡулланыу мәсьәләләренә, гинекология эндокринологияһына һәм яман шеш проблемаларына арналған.

## Һайланма хеҙмәттәре
* Влияние тимуса и коры надпочечников на развитие матки (1941)
* Преждевременное прерывание беременности (монография)
* Очерки акушерской патологии и оперативное акушерство: табиптар өсөн әсбап. Мәскәү, 1954;
* Оперативное акушерство: студенттар һәм табиптар өсөн ҡыҫҡаса ҡулланма. Ереван, 1963.

## Әҙәбиәт
* А. М. Агаронов (К 40-летию врачебной, научно-педагогической и общественной деятельности) // АГ. 1960. № 4;
* А. М. Агаронов (Некролог) // Там же. 1962. № 6;
* Айриян А. П. Армянские учёные-медики. — Ер., 1998—276 с. ISBN 99930-1-001-7
* Биографический словарь профессоров Одесского медицинского института

## Һылтанмалар
* 
*  Агаронов Ашот Мойсейович (укр.)