open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әзербайжан премьер-министрҙары исемлеге

Мәҡәләлә 1918 йылдан башлап хәҙерге көнгә тиклем Әзербайжанда етәкселек иткән **Әзербайжан премьер-министрҙары исемлеге** килтерелә. Әзербайджан Демократик Республикаһы иғлан ителгәндән бирле Министрҙар Советы  вазифаһы индерелә. Совет власы йылдарында Әзербайжан ССР-ының хөкүмәт башында Халыҡ Комиссарҙары Советы , ә һуңғараҡ — Министрҙар Советы Рәйесе торған. Әзербайжан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Премьер-министр вазифаһы раҫлана. Әзербайжан Премьер-министрын Әзербайжан Милли мәжлесе рөхсәте менән Әзербайжан Президенты тәғәйенләй.

Хөкүмәт башлығы Премьер-министр вазифаһына тәғәйенләнгәнгә тиклем ниндәй сәйәси партияла торған булһа, юл төҫтәре шул сәйәси партия төҫөнә тап килә.

## Премьерҙар исемлеге

### Әзербайджан Демократик Республикаһы Министрҙар Советы тәре

### Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһының хөкүмәт башлыҡтары

### [[Әзербайжан]] Премьер-министрҙары (1991 йылдан һуң)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Азербайджан (Azerbaijan)
Сарасвати Дэви

**Сарасвати Дэви** — индуизм илаһтарының береһе.  Аң, белем, сәнғәт, матурлыҡ һәм тел ғилеме Алиһәһе.
Ҡытайҙа Сарасвати (辯才天) Бяньцайтянь тип атала, Таиландта — Сурасавади́ (สุรัสวดี), ә Японияла — Бэндзайтэн (弁才天/弁財天) тип атала.
Сарасвати Дэвиның мантраһы бар. Сарасвати Дэви йыш аҡҡошта ултырган итеп һүрәтләнә.
## Иҫкәрмәләр
Хардина Анна Арнольдовна

**Хардина Анна Арнольдовна** — (1955), боронғо урыҫ темпера рәсем сәнғәте реставраторы. Сығышы менән хәҙерге Силәбе өлкәһенең Әшә ҡалаһынан.

## Биографияһы
Анна Арнольдовна Хардина 1955 йылдың 7 ғинуарында Силәбе өлкәһе Әшә ҡалаһында тыуған. Боронғо рус темперлы  оҫтаһы, боронғо рус темперлы рәсем сәнғәтенең реставраторы. Башҡортостан Республикаһында иконалар буйынса берҙән-бер профессиональ реставратор.
 
1983 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) художество-графика факультетын тамамлағандан һуң, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы хеҙмәткәре, әйҙәүсе белгесе.

## Хеҙмәт юлы
1989—1997 йылдарҙа Мәскәүҙә И. Э. Грабарь исемендәге Бөтә Рәсәй художество фәнни үҙәгендә (1995 — Т. М. Мосунов етәкселегендә) стажировка үтә.

«М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы йыйынтығында Православие сәнғәте» күргәҙмәһе авторы (1992). 

2010 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы.

М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы коллекцияһындағы XV—XIX быуаттар боронғо рус рәсем сәнғәтенең 70-тән артыҡ әҫәрен (иконы «Благовещение», «Богоматерь Одигитрия», «"Знамение Богородицы" иконаһындағы 10 акафист сәхнәләре менән Створки складня», «Изгеләр Онуфрий, Никифор Патриарх һәм Александр Свирский» һ. б.) .

## Ғаиләһе

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
2007 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

## Әҙәбиәт
* «Икона. Көмөш. Баҡыр ҡойолмалар. Книга. Из собрания БГХМ им. М. В. Нестерова» (1999)
* «Возвращение» (2005)
* Хардина Анна Арнольдовна //Сообщения Башкирского государственного художественного музея им. М. В. Нестерова: юбил. изд. Уфа, 2001.
* Возвращение. Древнерусская темперная живопись. Станковая масляная живопись: кат. выст. Уфа, 2004 (авторҙаш).
* «Русское православное искусство 15—19 веков» (2016)
* шулай уҡ: боронғо рус сәнғәте тураһында күп кенә мәҡәләләр

## Һылтанмалар
* [.рф/2-statya/656-khardina-anna-arnoldovna.html Хардина Анна Арнольдовна]
* www.shrb.ru/restavrators/hardina.htm «Рәсәй рәссамдары союзы» Бөтә Рәсәй ижад йәмәғәт ойошмаһының төбәк бүлексәһе ағзаһы Хардина Анна Арнольдовна
*  БСТ каналының «Автограф» тапшырыуы, 2015 йылдың 13 марты

## Иҫкәрмәләр
Сурья

**Сурья** Индуизм Ҡояш Аллаһы, яҡтылыҡ һәм көн, аҡыл Илаһы, арбаһын ете ат тарта, грек эквиваленты - Гелиос, балалары - Шраддхадэва Ману, Яма, Ямуна, Бхадра, Шани, Карна, ҡатындары - Ушас, Ратри, Чхая, Саранью, атаһы - Кашьяпа, әсәһе - Адити, яшәү урыны - Ҡояш, көнө - йәкшәмбе. Сурья дини ағымын тотоусылар иртән Сурьяны сәләмлиләр, Сурьяға һыу (Ганг һыуы) һәм сәскәләр (ҡызыл лотос) бирәләр. Боронғо Һиндостан әҙәбиятында Сурьяның синонимдары булып Адитья, Арка, Бхану, Савитру, Пушана, Рави, Мартанда, Митра һәм Вивасвана тора.

Сурья ғибәҙәтһаналары Һиндостандың төрлө өлөштәрендә бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Маһабһаратам
## Әҙәбият
* БРЭ, Захаров А.О.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Һылтанмалар

*An ancient hymn to Surya – from the *[[Rig Veda]]*
*Sun worship in Odisha  RK Sahu (2012), Orissa Review
*Iconography of Surya in the temple art of Orissa  RK Sahu (2011), Orissa
СОФИН

**СОФИН** («фин халыҡтарын азат итеү союзы», удм. «Финн выжыысь калыкъёсты мозмытон союз») — 1932—1933 йылдарҙа Түбәнге Новгород буйынса ОГПУ даими вәкиллеге тарафынан уйлап сығарылған киң билдәле эш.

1932 йылдың февралендә Кузебай Герд (удмурт шағиры, прозаик, драматург, йәмәғәт эшмәкәре) беренсе тапҡыр Горькийҙан килгән тәфтишсе, Горький крайы буйынса ОГПУ ПП ОО-ның 2-се бүлеге начальнигы А. Д. Антоновскийға «әңгәмәләргә» саҡырыла, шунан ул Гердты Горькийға алып китә. Кире ҡайтҡандан һуң май айында ул ҡабаттан Горькийға саҡыртыла һәм 1932 йылдың 13 майында ҡулға алына, уны, ОГПУ сценарийы буйынса,  «Бӧляк» контрреволюцион ойошмаһын ойоштороуҙа ғәйепләйҙәр, йәнәһе, ойошманың эшмәкәрлеге Удмурт АО-һын һәм башҡа автономияларҙы (Мари, Мордва, Карел, Коми-Зырян) СССР-ҙан ситләштереүгә йүнәлтелгән. Шулай уҡ Герд «Финляндия протектораты аҫтында берҙәм фин-уғыр федерацияһын» төҙөүҙә, эстон һәм фин дипломаттары менән бәйләнештәрҙә, ошо илдәр файҙаһына шпионажда, терактар әҙерләүҙә ғәйепләнә. 

Эш буйынса шулай уҡ Д. А. Батиев, В. И. Лыткин, В. П. Налимов, С. А. Попов, А. А. Чеусов, М. Т. Маркелов (эрзә, этнограф, фольклорист, фин-уғры белгесе) йәлеп ителә. Судҡа 28 кеше бирелә, тағы ла «Софин» ойошмаһына ҡағылышы булған башҡа эштәр буйынса тағы ла 3 кеше йәлеп ителә.

## Әҙәбиәт
** *[[Куликов, Кузьма Иванович|Куликов К. И.]]* Дело «СОФИН». Ижевск: УИИЯЛ, 1997.

## Һылтанмалар
* Биография Кузебая Герда 
* Кузебай Герд: «Один из многих» 
* Биография Кузебая Герда
* Дом-музей Кузебая Герда — филиал Вавожского районного краеведческого музея
* Евгений Шумилов о Кузебае Герде
* [Поиск по открытому списку жертв политических репрессий в СССР / Маркелов Михаил Тимофеевич (1899)](https://ru.openlist.wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1899)/)
Һәсәнова Мәләһәт Ибраһим ҡыҙы

**Һәсәнова Мәләһәт Ибраһим ҡыҙы ** (, ; 25 апрель 1958 йыл, Әрмән ССР-ы Басаркечар районы Кичик Мазра ауылы ) —  Әзербайжан Милли Мәжлесенең икенсе һәм өсөнсө саҡырылыш депутаты.

 

## Биографияһы

Һәсәнова Мәләһәт Ибраһим ҡыҙы 1958 йылдың 25 апрелендә  Әрмән ССР-ы Басаркечар районы Кичик Мазра ауылында донъяға килгән.  

Әзербайжан дәүләт медицина университетының педиатрия факультетын  һәм  Баҡы дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай.

1983 йылда Баҡы балалар поликлиникаһында - табип, 1992 йылдан алып баш табип булып эшләй.

«Яңы Әзербайжан» партияһының сәйәси советы ағзаһы.

Баҡының  Нәсими районы «Яңы Әзербайжан» партияһы ойошмаһы рәйесе. 

Әзербайжан Милли Мәжлесенең икенсе саҡырылыш депутаты.

2005 йылдан Әзербайжан Милли Мәжлесенең өсөнсө саҡырылыш депутаты.

Әзербайжан Президенты ҡарамағындағы Ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

Әзербайжан — КАР һәм Әзербайжан — Сербия парламент-ара эшсе төркөм етәксеһе.

Әзербайжан — Германия, Әзербайжан — Ливия, Әзербайжан — Сүриә, Әзербайжан — Төркиә парламент-ара эшсе төркөм ағзаһы.

НАТО парламент ассамблеяһында Әзербайжан делегацияһы ағзаһы.

### Ғаилә хәле
Тормошта. Ғаиләлә ике бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Һылтанмалар
* Биография на официальном сайте Милли Меджлиса Азербайджана 
* Малахат Гасанова: «Комиссия по амнистии выстраивает свою работу не ради конкретного заключенного»

## Ҡарағыҙ
* :ru:Список депутатов Милли Меджлиса Азербайджана третьего созыва
Үтәев Рәшит Зиннәт улы

**Үтәев Рәшит Зиннәт улы** (10 ғинуар 1940 йыл — 8 апрель 2022 йыл) — журналист, йәмәғәтсе, шахматсы һәм шашкасы. 1968—2005 йылдарҙа «Баймакский вестник» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (1992) һәм Баймаҡ районының Сәғит Мифтахов исемендәге журналистар (1977) премиялары лауреаты. 

## Биографияһы
Рәшит Зиннәт улы Үтәев 1940 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Матрай районы Матрай ауылында тыуған. 

1964 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1965 йылдан «Баймакский вестник» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, 1968—2005 йылдарҙа — мөхәррир урынбаҫары. 

Агросәнәғәт комплексы, ауыл хеҙмәтсәндәре проблемаларын сағылдырған мәҡәләләр авторы.

Интеллектуаль спорт уйындары — шахмат һәм шашҡа менән мауыға, улар буйынса Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районы командалары капитаны була,  был спорт төрҙәренең төрлө кимәл бәйгеләрендә күп тапҡырҙар еңеүсе һәм призёр.

Журналистика ветераны 2022 йылдың 8 апрелендә вафат булды.

## Китаптары
* Гәзит — тормош көҙгөһө = Жизнь — газетной строкой. Баймаҡ, 2007.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Баймаҡ районының Сәғит Мифтахов исемендәге журналистар премияһы лауреаты (1977);
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981)
* Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1992)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Видья Дхар Шукла

**Видьядхар Шукла** — Таиландтың баш Индуизм жрецы. Ул сығышы менән Һинд.

## Һылтанмалар
*Standardize Vedic Gemology  VNN- February 10, 2000
*Thailand Hinduism

## Иҫкәрмәләр
Иренләшеү

**Иренләшеү** — лабиализация, иренде алға һуҙыу һәм/йәки ниндәй ҙә булһа өндөң артикуляцияһы ваҡытында ирендәрҙе түңәрәкләтеү. Был күренеш иренләшеү тип тә атала. Ҡайһы бер  лингвистик мәктәптәрҙә һуҙынҡылар артикуляцияһы ваҡытында барлыҡҡа килгән фонетик күренеште иренләшеү тиҙәр, ә тартынҡыларға ҡағылышлыһын лабиализация тип йөрөтәләр [источник не указан 835 дней].

Телдәрҙең күбеһендә алғы һуҙынҡылар иренләшмәй, ә артҡылар иренләшә  [источник не указан 835 дней]. Әммә ҡайһы бер телдәрҙә  (мәҫәлән, немец һәм француз телдәрендә) бер үк күтәрелештәге алғы рәт һуҙынҡыларын иренләшкән һәм иренләшмәгәнгә айырыу бар, ә вьетнам телендә иренләшеү билдәһе артҡы рәт һуҙынҡыларына хас.  

## Лабиалләшкән өндәргә миҫалдар

### Абхаз телендә
Абхаз телендә лабиалләшкән тартынҡылар  шва билдәһе — ә ярҙамында диграфтар менән билдәләнә. Уларҙың бер өлөшө алфавитта айырым урын биләй, бер өлөшө алфавитта юҡ.  Миҫал:  Сухум —  Абхазияның баш ҡалаһы —   абхаз телендә   Аҟәа тиелә, йәғни лабиалләшкән  [q'w] (ҟә) өнөнән һуң [а] һуҙынҡыһы килә.

### Инглиз телендә
[w] һәм [u].

### Башҡорт телендә
Башҡорт телендә  [о], [ө], [у], [ү] һуҙынҡылары иренләшкән. Иренләшеү  фонетик системаның үҙгәрештәре ваҡытында күҙәтелә. [а], [ә] һуҙынҡыларының иренләшеүе һуҙынҡыларҙың ирен гармонияһы законына буйһона һәм, әйтелеш нормаларына ярашлы, икенсе ижектә беренсе ижектәге  [о], [ө] йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә, мәҫәлән: «ҡорал»  ҡ[о]р[а°]л, «һөнәр»  һ[ө]н[ө°]р.

### Латындә
Лабиалләшкән ябыҡ  [y] һ. б.

### Рус  телендә
[у] һәм [о] һуҙынҡылары, шулай уҡ улар алдында торған тартынҡылар лабиалләшә.   

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Эпитеза

**Эпитеза** ( — «өҫтәү, беркетеү») — фонетик  термин, әйтеүҙе уңайлаштырыу маҡсатында һүҙ аҙағына уның этимологияһында булмаған өн килеп өҫтәлеүен аңлата.

## Эпитезаға миҫалдар

* Көнсығыш немец телендә: nieman > 

* Рус теленең дон һөйләштәрендә: 3-сө затта күплектә килгән ҡылымдарҙың иң аҙағында баҫым төшмәгән   ялғау һуҙынҡыһы унан алдағы ижек һуҙынҡыһының иренләшеүе йоғонтоһо аҫтында эпитезаға бирелә: бе́гаю[т’у], забира́ю[т’у], рабо́таю[т’у], сде́лаю[т’у], во́зю[т’у], го́ню[т’у], насо́дю[т’у] һ.б., әммә  даю́[т’], зову́[т’], иду́[т’] һ.б.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Протеза
* Эпентеза

## Иҫкәрмәләр
Күҙгәнәк ҡаяһы

**Күҙгәнәк ҡаяһы** () —  Көньяҡ Уралда Башҡортостандың Ғафури районында Еҙем йылғаһы буйындағы ҡая. Еҙем буйлап Толпар ауылынан 17 км  урынлашҡан. 1,5 км ситтә Мәмбәт ҡаяһы.

Ҡая Текәтәуҙың бейек һырты булып тора. Юғары  осоро эзбизташының метоморфик тау тоҡомдарынан тора. Ҡаяның өҫкө өлөшө генә емерелгән. Ҡаяның бейеклеге 130 метр, нигеҙенең ҡалынлығы 25-30 метрҙан артмай. Ҡая эйәр һымаҡ ике өлөшкә бүленгән, унан кеше йөрөп, һуҡмаҡ һалынып бөткән. Тауға терәлеп торған төньяҡ-көнбайыш өлөшө бейегерәк. Был өлөшөндә 8-9  күрергә мөмкин. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө түбәнерәк. Был урында 6-7  ағас һәм ҡыуаҡтар үҫә.

Ҡаяның урта өлөшөндә, 20-25 метр бейеклектә ҙур булмаған үтәләй сығып булырлыҡ мәмерйә бар. Мәмерйә һыу өҫтөнән яҡшы күренә.

Төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа тиклем оҙонлоға 150 метр. Ҡая оҙон булһа ла, арҡырылайға тар, көньяҡ диуары 80 м бейеклектә, ҡаяның төбөнән ҡарағанда таштары алға суҡайып сыға барып 5 метрға  оҙонайып өҫкә килеп сыға һәм байраҡты хәтерләтә.

Был ҡаяның иғтибарға лайыҡ йәнә бер күренеше - күп йылдар буйы Халыҡ-ара ҡыҙыл китапҡа индерелгән сапсан ыласын оя ҡороуы .  

Был ҡаяның Башҡортостанда һәм Көньяҡ Уралда тиңе юҡ.

## Этимологияһы

Урындағы халыҡ ҡаяның урта тошонда үтәләй сығып торған тишек бар тип һөйләй. Унда ысынлап та үтәләй сығып йөрөп булған бәләкәй генә мәмерйә бар. Уның аша төндә ай нуры арғы яҡҡа төшөп яҡтырта, тиҙәр. Ҡаяның атамаһы ла ана шул "күҙгәнәк"тән килеп сыҡҡан тип һанайҙар. Күҙгәнәк - индек ҡапҡаның һайғауҙарын һалыу өсөн бағанаға уйылған тишек йәки тәҙрә быялаһының бер бүлкәте . 

## Видео
*   Кузьганак - "Глазок в Рай"
* На гребне СКАЛЫ (Кузьганак)
* Скала Кузьганак Фильм телеканала БСТ

## Сығанаҡтар
*Рус география йәмғиәте  
*Гора Кузьганак
* В башкирском природном парке «Зилим» построят копию башкирской деревни 18-19 веков

## Һылтанмалар

* Река Зилим. Скала Кузьгенак.KUZNETSOV_RU Levejournal
* 
* Едем за 200 километров от Уфы на берега сказочного Зилима
Әстәғәҙәт

** Әстәғәҙәт** (, ), **Әғүҙүбилләһи** (,  — *«Аллаһы тәғәләгә һығынамын»*), **әғүҙү билләһи минә шайтан рәджим** ( — *«Рәхмәттән һөрөлмөш шайтандың яуызлығынан Аллаһы тәғәләгә һығынамын»*) —  исламда: Аллаһтан ярҙам һәм ҡурсыу һорау доғаһы.

## Цитаталар

* «*Әл-Әстәғәҙәт — ҡурсыу, һыйыныу һорау*». (Сөләймән ибн Абдуллаһ)
* «*Әл-Әстәғәҙәт — был Аллаһы тәғәләгә һығыныу һәм һәр яуызлыҡ ҡылыусынан ҡотолоу эҙләү *» (Ибн Ҡасир)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Taʿawwud̲h̲
* Мольба против шайтана al-azhar.ru
Әссәләмү ғәләйкүм

**Әссәләмү ғәләйкүм** () — исламда төрлө милләт мосолмандарының ғәрәпсә сәләмләү һүҙе, уны шулай уҡ насрани ғәрәптәр ҙә, ғәрәп йәһүдтәре лә ҡуллана. Былай сәләмләүгә *үә-ғәләйкүм әс-сәләм* тип яуаплайҙар ( — *һеҙгә лә именлек*). «Сәләм» төшөнсәһе «ислам» һүҙе менән тамырҙаш, башта тик дини тәғәйенләнешле генә булған һәм «Аллаһ менән именлек» тигән мәғәнәлә ҡулланылған.

## Ҡөрьәндә һәм Сөннәттә сәләмләү
Ҡөрьәнгә ярашлы, мосолман тәүләп сәләмләгән кешенән кәмерәк һүҙҙәр ҡулланып сәләмләргә тейеш түгел:«Һеҙгә сәләм биргән һайын һеҙ унан яҡшыраҡ итеп сәләмләгеҙ йәки шундай уҡ сәләм ҡайтарығыҙ. Ысынлап та, Аллаһ һәр бер нәмәне хисаплай».

Мөхәммәт Пәйғәмбәр Сөннәтенә ярашлы был сәләмләшеү булмаған Китап әһелдәре араһында ла ҡулланыла. Бер хәҙистә Пәйғәмбәр былай ти: «Китап әһелдәре һеҙгә *Әссәмү ғәләйкүм* (*Әссәләмү ғәләйкүм* урынына) тип сәләм бирһә, *үә-ғәләйкүм * тип кенә яуаплағыҙ».

Хәҙистә әйтелгәнсә, бер йәһүд Ғәйшә р.ғ. алдында Мөхәммәт Пәйғәмбәргә *Әссәмү ғәләйкүм* (*Әссәләмү ғәләйкүм* урынына) тип сәләм биргән. *Сәм* һүҙе «тиҙ үлем» тигән мәғәнәгә эйә, һәм Ғәйшә тегегә тауышлана башлай, мәгәр Мөхәммәт с.ғ.с. уға ҡысҡырынмаҫҡа, бары тик «үҙеңә лә» (*үә-ғәләйкүм *) тип яуапларға ҡуша.

## Икенсе төрлө сәләмләүҙәр
Әссәләмү ғәләйкүм үә рәхмәтуЛлаһи үә бәрәкәтүһү!

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шалом алейхем (приветствие)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Bernard Lewis: *Die politische Sprache des Islam*. Berlin 1991. S. 133—135 (und Anm. 18-24 auf S. 233—234)
* Ignaz Goldziher in: *Die Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft*, Bd. 46, S.22-23.
Әй фонтаны

**Әй фонтаны** () — Ҡыйғы районы Йыланлы ауылынан 2 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярында атылып сыҡҡан. Ул Салауат районындағы Лаҡлы ауылынан да 4,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан булыуы сәбәпле ошо ауылдар исеме менән дә атайҙар.

## Тарихы
Фонтан Ҡыйғы районы Ләүйылға () ауылында йәшәгән Владимир Иванович Поляковтың отҡорлоғо арҡаһында барлыҡҡа килгән. Ул ауыл мәктәбе директоры булып эшләгән, географиянан уҡытҡан.

1981 йылда Һатҡы руда идаралығы был төбәктә боксит ятҡылыҡтары эҙләй. Ерҙе 81 метр тәрәнлеккә тиклем быраулап төшкәс, артезиан һыуы йырҙаһына эләгәләр. Фонтан атылып сыға, әммә ул 50 см самаһы бейеклеккә генә атыла.

2001 йылда Ҡыйғы районы инвалидтарының турист слёты ваҡытында баһаламасылар ағзаһы булараҡ ҡатнашҡан Владимир Иванович торбаға бөкө тығырға тәҡдим итә һәм ер аҫты һыуҙары баҫымы һөҙөмтәһендә фотан бейеклеге 8-10 метрға етә. Хәҙер иһә һыу бағанаһы 5,5 метр тирәһенә күтәрелә.

2011 йылда Владимира Поляков ҡуйған бөкөнө алмаштыралар.

Фонтан бигерәк тә ҡыш көнө ҡаты һыуыҡтарҙа иҫ киткес матур һыҙатланышлы боҙ селтәрҙәре, төрлө һындар барлыҡҡа килтереүе менән иғтибарҙы тарта.

Һыу температураһы Цельсий буйынса +7 градус. Һыуы ифрат таҙа, лабораторияла үткәрелгән тикшереү унда бер ниндәй ҙә зарарлы матдәләр булмауын асыҡлаған.

## Фонтан яҡлау талап итә
Сығанаҡ йылдан-йыл туристарҙың иғтибарын күберәк йәлеп итә һәм тирә-яғында сүп-сар ҙа арта бара. Вандалдар ундағы бөкөнө тартып сығарып йәки таштар һалып һыу килеүен туҡтатҡан осраҡтар ҙа булған. Урындағы битараф булмаған ирекмәндәр унда таҙартыу эштәре алып бара, әммә был урын юғарыраҡ кимәлдә ҡурсыуға мохтаж.
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
## Һылтанмалар
* Айский фонтан около села Лаклы
* Айский ледяной фонтан поражает воображение туристов
Ғәйет мөбәрәк

**Ғәйет мөбәрәк (мүбәрәк)** (,  — байрам ҡотло булһын) — исламда Ҡорбан байрамы һәм Ураҙа байрамы көндәрендә сәләмләү һүҙе. Ғәрәптәр өсөн «Ғәйет (байрам) мөбәрәк» ғибәрәһе теләһә ниндәй байрам менән ҡотлау өсөн ҡулланыла һәм урыҫ телендәге «Байрам менән!» тип ҡотлауҙың универсаль аналогы булып тора.

## Байрамдарҙа ҡотлауҙар

«Ғәйет мөбәрәк» тип ҡотлауҙан тыш мосолмандар ошондай тәбрикләүҙәр ҙә ҡуллана:
* ’И́дүкүм мүбәрәк () — Байрамығыҙ ҡотло булһын!
* Тәкәббәлә-Ллаһу миннә үә минкүм () — Аллаһ һеҙҙән дә беҙҙән дә ҡабул итһен!
* Тәкәббәлә-Ллаһу миннә үә минкүм сәлихә-л-әғмәл () — Аллаһ һеҙҙән дә беҙҙән дә сауаптарҙы ҡабул итһен!
* Ғәйет мөбәрәк үә күлл ғәм үә үммәтә-л ислам би-хәйр () — Ғәйет мөбәрәк булһын һәм өммәт йыл да хәйерле булып ҡалһын!
* Джәғәлә-Ллаһу ғидәкүм мүбәрәк () — Аллаһ байрамығыҙҙы мөбәрәк ҡылһын!

## Рамаҙан инеү һәм Ураҙа байрам менән ҡотлау
Рамаҙан инеү һәм Ураҙа байрамы менән мосолмандар ошо рәүешле ҡотлаша:
* Рамаҙан кәрим () — Рамаҙан йомарт булһын!
* Рамаҙан мүбәрәк () — Рамаҙан мөбәрәк булһын!
* Шәһр мүбәрәк () — Ай (Рамаҙан) мөбәрәк булһын!
* Хүәтим мүбәрәкәһ () — Рамаҙан ахыры мөбәрәк булһын!

## Хаж (үмрә) һәм Ҡорбан байрамы менән ҡотлауҙар
Ҡорбан байрамы етеүе, шулай уҡ хаж(үмрә) ҡылыу айҡанлы мосолмандар ошо рәүешле тәбрикләй:
* Хажүкә мәҡбүлә () — Хажың ҡабул булһын!
* Үмрәтүкә мәҡбүлә () — Үмрәң ҡабул булһын!
* Тәкәббәлә-Ллаһу минк () — Аллаһ һинән ҡабул ҡылһын!
Иңһәлек

**Иңһәлек** — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының яурынына һалына торған биҙәү әйбере. Уны ал яҡтан күкрәккә кейелә торған һаҡалға беркеткес менән тоташтырып кейгәндәр

## Эшләнеше
Иңһәлекте туҡымаға тәңкә-мәрйен баҫып, сулпы-мәрйен менән аҫтан суҡлап, тотош иңде, яурынды ҡапларлыҡ итеп яһайҙар. Уны ғәҙәттә йәш ҡатындар байрам кейеме элементы булараҡ ҡулланған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.refu.ru/refs/31/5501/1.html
Елкәлек (сәсҡап)

**Елкәлек** — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының толомдарҙы йәшереү өсөн ҡулланылған, арҡаға кейелә торған монаяты. Уны сәсҡап тип тә атайҙар. Уны оҙон тар туҡыманан иң өҫкә *сытра* ҡуйып, ике буй тәңкә баҫып, түбәнге осона сулпы тағып ҡуялар.

## Әҙәбиәттә
Әсҡәпъямал нурың арта сәсҡап менән,
Ынйы теҙгән кесерәк кенә ҡалпаҡ менән
*Шәйехзада Бабич*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт милли биҙәүестәре
* Башҡорт милли кейеме

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 269-сы бит/ сытра
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 315-се бит/ елкәлек

## Һылтанмалар
* 
* http://www.refu.ru/refs/31/5501/1.html
Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы

**Белобородова Нилә Сабит ҡыҙы** (13 декабрь 1964 йыл) — ғалим-педагог, юғары һәм махсус урта мәктәп эшмәкәре. 2018 йылдан Бөрө медицина-фармацевтика колледжы директоры. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014) һәм мәғариф отличнигы (1997). 

## Биографияһы
Нилә Сабит ҡыҙы Белобородова 1964 йылдың 13 декабрендә Башҡорт АССР-ының   Нәсибаш ауылында тыуған.

Үҙ ауылындағы мәктәптә урта белем алғас, 1982 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтына уҡырға инә һәм уның биология һәм химия факультетын 1987 йылда тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Ауырғазы районының Юлдаш тулы булмаған урта мәктәбендә биология һәм химия уҡытыусыһы булып башлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
2007 йылда «педагогия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Фәнни тикшеренеүҙәре мәктәпкәсә йәштәге балаларға экологик белем биреү проблемаларына арналған. Ғалим 230‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Китаптары
* Образовательный процесс в дошкольном учреждении как среда формирования родиноведческих понятий. Уфа, 2005.
* Подготовка будущих специалистов дошкольного образования к сохранению экологически равновесного жизненного пространства детства. М., 2006.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Бөрө районы муниципаль районының Бөрө ҡала биләмәһенең 4-се һәм 5-се саҡырылыш Советы депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014) 
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997)
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф һәм фән минстрлығының Почёт грамотаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Портал «Депутаты». Главная \ Депутаты \ Белобородова Ниля Сабитовна
Стельмах Михаил Афанасьевич

**Стельмах Михаил Афанасьевич** (; 1912—1983) — украин совет яҙыусыһы һәм драматургы, Сталин премияһы лауреаты (1951), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1972). Усср Фәндәр академияһы академигы (1978). СССР Юғары Советының 6-10-сы саҡырылыш депутаты (1962 йылдан).

## Биографияһы
Михаил Стельмах 1922 йылдың 11 (24) майында Дьяковец ауылында (хәҙерге Украинаның Винница өлкәһе Литын районы) ярлы крәҫтиән ғаиләһенән тыуған. 1929 йылда мәктәпте тамамлағас, Винница педагогия техникумына, һуңынан Винница педагогия институтының әҙәбиәт факультетына уҡырға инә, уны 1933 йылда уңышлы тамамлай. 1933—1939 йылдарҙа уҡытыусы булып эшләй. 1939—1945 йылдарҙа РККА-ла, башта рядовой артиллерист була, ә 1944 йылда ауыр яраланып ике йыл Өфөлә дауаланғандан һуң — Беренсе украина фронтының «За честь Отчизны» гәзите хәбәрсеһе була. Һуғыш осоронда Воронежда һәм Өфөлә Михаил Стельмахтың шиғырҙар йыйынтығы нәшер ителә. Һуғыш тамамланғас, эшкә килгән Усср Фәндәр академияһының Сәнғәтте өйрәнеү, этнография һәм фольклор институтына эшкә килә, унда 1953 йылға тиклем эшләй.

М. А. 1983 йылдың 27 сентябрендә вафат була. Киев ҡалаһында Байков зыяратында ерләнә.

Улы — билдәле яҙыусы һәм сценарист Ярослав Стельмах.

## Ижады
Әҙәби эшмәкәрлек менән 1936 йылдан шөғөлләнә.

Романдар трилогияһы авторы:

* 1950 — «Большая родня»,
* 1957 — «Кровь людская — не водица»,
* 1959 — «Хлеб и соль».

Был трилогия А. П. Довженко исемендәге киностудияла экранлаштырыла — фильмдар:

* 1960 — «Кровь людская — не водица»,
* 1961 — «Дмитро Горицвит»,
* 1963 — «Люди не все знают».

Шулай уҡ Михаил Стельмах — түбәндәге романдар авторы:

** 1961 — «Правда һәм кривда»,
** 1969 — «Дума про тебя»;
* балалар повестары:
** 1964 — «Гуси-лебеди летят»,
** 1967 — «Щедрый вечер».

Михаил Стельмах сценарийҙары буйынса төшөрөлгән фильмдар:

* 1954 — «Над Черемошем» (режиссеры Г. Т. Крикун),
* 1958 — «Живи, Украина!»,
* 1970 — «Хлеб и соль»,
* 1974 — «Гуси-лебеди летят»,
* 1976 — «Щедрый вечер».

## Солженицынға, Сахаровҡа ҡаршы
* Стельмах М. А. 1973 йылдың 31 авгусында бер төркөм совет яҙыусыларының «Правда» гәзите редакцияһына Сахаров һәм Солженицын тураһында яҙған хатына ҡул ҡуя.

## Наградалары һәм премиялары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (23.5.1972)
* өс Ленин ордены (24.11.1960; 28.10.1967; 23.05.1972)
* Октябрь Революцияһы ордены (02.07.1971)
* II дәрәжә Ватан һуғышы орденының (16.06.1945)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены (05.06.1962)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (21.05.1982)
* миҙалдар
* Ленин премияһы (1961) — «Хлеб и соль» (1959), «Кровь людская — не водица» (1957), «Большая родня» (1949—1950) трилогияһы өсөн
* өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951) — «Большая родня» романы өсөн (1949—1950)
* Украин ССР-ының Т. Г. Шевченко исемендәге дәүләт премияһы — «Четыре брода» романы өсөн (1979)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мемориальная доска Михаилу Стельмаху 
*
Элиза Браницкая

**Элиза Браницкая** (**Elżbieta Franciszka**), **Красинская** (1820 йылдың 15 ғинуарында Томашполь ауылында тыуған — †1876 йылдың 15 майында Краков ҡалаһында вафат булған) — поляк аристократ ҡатын-ҡыҙы, Зигмунт Красинскийҙың ҡатыны.

## Биографияһы
Элиза — граф Владислав Гжегож Браницкий менән графиня Ружи Потоцкаяның (*полякса* *Róża Potocka*, Подгаецкий ырыуы тармағынан) ҡыҙы. Ир-егет туғандары Ксаверий, Александр, Костянтин, Михаил, ҡыҙ туғандары Катажина Потоцкая менән Зофия Браницкая булған.

1843 йылдың 26 июлендә Дрездендә Зигмунт Красинскийға кейәүгә сыҡҡан. Красинский Элизаға женився атаһының баҫымы аҫтында өйләнгән. Әммә 
Дельфина Потоцкая менән үҙенең романын өҙмәгән. Улар 1846 йылда йәйҙе Италияла: шағир, һөйәркәһе һәм икенсегә йөклө ҡатыны менән өсмөйөш юҫығында үткәрәләр. Элиза ике ул менән ике ҡыҙ тыуҙыра. Ғүмеренең аҙағында ғына ауырыу Красинский ҡатынының яҡшылығын һәм уны аңлап ҡабул итеүен баһалай. Үҙенең тәүге ире Зигмунт Красинский вафат булғандан һуң, Элиза Людвик Юзеф Красинскийға кейәүгә сыҡҡан.

Зигмунт Красинский 1846 йылда ҡатыны Элизаның һәм һөйәркәһе Дельфина Потоцкаяның портреттарын яһаған француз рәссамы Ари Шефферҙың дуҫы булған.

## Балалары
Владислав Красинский (1844—1873) — поляк яҙыусыһы, граф.

Мария Беатрис Красинская — поляк коллекционеры, Грубешивский өйәҙендәге Рогалин галереяһына нигеҙ һалыусы, Галицкий сеймы ағзаһы **Эдвард Александр Рачинский**ҙың тәүге ҡатыны.

## Иҫкәрмәләр
Ҡаһарманова Фәүзиә Ҡаһарман ҡыҙы

**Ҡаһарманова Фәүзиә Ҡаһарман ҡыҙы** (14 декабрь 1914 йыл — 1993 йыл), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1933—1950 йылдарҙа Дүртөйлө МТС-ының ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһы етәксеһе. Ленин (1942) һәм «Почёт Билдәһе» (1935) ордендары кавалеры. Республикала «Почёт Билдәһе» орденына лайыҡ булған иң беренсе ҡатын-ҡыҙ. 

## Биографияһы
Фәүзиә Ҡаһарман ҡыҙы Ҡаһарманова 1914 йылдың 14 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының  Мәскәү ауылында тыуған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
*  Ленин ордены (1942) 
* «Почёт Билдәһе» ордены (1935) 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия — Кагарманова Фаузия Кагармановна
Андреев Евгений Васильевич

**Андреев Евгений Васильевич** (29 декабрь 1936 йыл — 27 март 2011 йыл) — тимер юл тармағы алдынғыһы. 1968—1992 йылдарҙа Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлы Казатин станцияһының локомотив депоһы машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Евгений Васильевич Андреев Винница өлкәһенең (Украин ССР-ы) Казатин ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте рус. 1953 йылда 7 класс, ә 1955 йылда — 2-се Казатин тимер юл училищеһын тамамлай. Паровоз кочегары булып үҙалы хеҙәт эшмәкәрлеген башлай.

1957 йылда Совет Армияһына хеҙмәткә саҡырылған. Сахалин утрауында дислокацияланған пушка артиллерия бригадаһында тягач механик-водителе вазифаһында хеҙмәт иткән. 1959 йылда тыуған яғына әйләнеп ҡайта, Казатин-1 станцияһында паровоз депоһында эшләй. 1960 йылда Киев тимер юл транспорты техникумына уҡырға инә. Техникумды тамамлағандан һуң, 1962 йылда Жмеринка станцияһы паровоз депоһында, шул уҡ йылдың октябренән — Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлының Казатин-1 станцияһының паровоз депоһында машинист ярҙамсыһы булып эшләй. 1967 йылдан паровозды, тепловозды һәм электровозды үҙ аллы йөрөтөү хоҡуғын ала.

1968 йылдан — тепловоз машинисы, а һуңғараҡ — электровоз машинисы. Ҙур йөк ташыусы составтар йөрөтөүгә тәүгеләрҙең береһе булып күсә.

1986 йылдың 3 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән ун беренсе биш йыллыҡтың заданиеларын һәм халыҡ хужалығы йөктәрен ташыу буйынса социалистик йөкләмәәрҙе үтәгәндә ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштарына өлгәшкәне өсөн, Андреев Евгений Васильевичҡа, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1992 йылдан — хаҡлы ялда.

2011 йылдың 27 мартында вафат була. Винница өлкәһе Казатин районы Казатин ауылы зыяратында ерләнә (Украина).

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
КПСС-тың XXVII съезы делегаты (26 февраль — 1986 йылдың 6 марты ).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Почётлы тимер юлсы (1983);
* Украин ССР-ының атҡаҙанған тимер юл хеҙмәткәре (1985);
* Ленин ордены;
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* «Почёт Билдәһе» ордены;
* «Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр
Петров Михаил Петрович

**Петров Михаил Петрович** (17 ноябрь 1904 йыл — 5 август 1967 йыл) — Советтар Союзы Геройы, 2-се Белоруссия фронты, 50-се армия, 139-сы уҡсылар дивизияһының (3-сө формирование) 364-сы уҡсылар полкы командиры, подполковник.

## Биографияһы
Михаил Петрович Петров 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Баҡалы районы Иҫке Шарашлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе крәшен татарҙары. 1917 йылға тиклем уның ата-әсәһе Баҡалы ауылы помещигы В. Масловҡа ялланып эшләй. 1917 үҙ хужалыҡтарында эшләй башлайҙар. 7 йәштә Михаил Петров ауыл мәктәбендә уҡый башлай. Бында ул 4 класс тамамлай. КПСС с 1929 йылдан КПСС ағзаһы. Телеграфист булып эшләй.
1926 йылдан Ҡыҙыл Армияла.

1941 йылдың ноябрь айынан алып Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1944 йылда «Выстрел» курстарын тамамлай.

1944 йылдың июнь айында совет ғәсҡәрҙәре дошманды ҡыуған саҡта 2 -се Белоруссия фронтының 50-се армия составындағы 139-сы дивизияның 364-се уҡсылар полкы командиры подполковник Петров полк подразделениелары менән оҫта етәкселек итә.
24—26 июндә дошман оборонаһын емереп, полк Проня, Бася, Реста (бел.Раста) йылғаларын аша сығып, 1944 йылдың 28 июнь төнөнә ҡарай— Могилёвтан (бел.Магілёў) көньяҡтараҡ Днепрҙы () аша сыға, 215 ҡала һәм ауылды азат итә, ҡамауҙа ҡалған дошман группировкаһына көнбайышҡа сигенергә мөмкинлек бирмәй.

Советтар Союзы Геройы исеме 1945йылдың 24 мартында бирелгән.
Һуғыштан һуң хәрби хеҙмәтте дауам итә. 1949 йылда Ленинград юғары бронетанк мәктәбен тамамлай. 1954 йылда полковник Петров запасҡа китә.

Украинаның Винница () ҡалаһында йәшәй.
1967 йылдың 5 августында вафат булған. Винницала ерләнгән.

## Хәрби званиелары
* 2-се ранг техник-интенданты (Приказ НКО № 01653/п от 24.12.1935).
* 1-се ранг техник-интенданты (Приказ НКО № 0560/п от 01.02.1937).
* Политрук.
* Өлкән политрук.
* Батальон комиссары.
* Подполковник (Приказ НКО № 0624 от 1943).
* Полковник (Приказ НКО № 0352 от 03.11.1944).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ миҙалы» (СССР) (24.03.1945);
* ике Ленин ордены (24.03.1945, 19.11.1951);
* ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.01.1942, 27.06.1944);
* Александр Невский ордены (СССР) (19.09.1944);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (03.11.1944);
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн.» миҙалы(09.05.1945)
* «Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
* «Совет Армияһы һәм Флотына 30 йыл» миҙалы (20.02.1948)
* « Одра, Ниса һәм Балтика өсөн» миҙалы
* миҙалдар.

## Ғаиләһе
* Атаһы — Петров Петр Петрович
* Әсәһе — Петрова (Герасимова) Агафия Исаевна
* Туғаны- Петров Павел Петрович
* Туғаны- Аграфена
* Туғаны — Мария
* Тәүге ҡатыны — Петрова (Грязева) Вера Афанасьевна
* Тәүге ҡатыны- Петрова (Малоземова) Ольга Иосифовна
* Улдары — Анатолий, Геннадий, Вячеслав

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. — Минск, 1984.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 4. — Уфа, 1979.

## Һылтанмалар
Ратушная Лариса Степановна

**Ратушная Лариса Степановна** (Ратушная Ляля; 9 ғинуар 1921 йыл, Тывров, Подольск губернаһы — 18 март 1944 йыл, Винница) — СССР подпольщицаһы, Советтар Союзы Геройы (1965, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Лариса Степановна Ратушная 1921 йылдың 9 ғинуарында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Украинка. 1937 йылдан ВЛКСМ ағзаһы. 1938 йылда урта мәктәпте тамамлағас, бер ни тиклем ваҡыт пионервожатый булып эшләй. 1939 йылда Мәскәү дәүләт университетына уҡырға инә, Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, уҡыуын туҡтата. Шәфҡәт туташтары курстарын тамамлап, халыҡ ополчениеһына яҙыла һәм 1941 йылдың сентябрендә фронтҡа китә.

Санинструктор вазифаһында 8-се Краснопреся халыҡ ополчениеһы дивизияһында Мәскәү өсөн алышта ҡатнаша. 1941 йылдың октябрендә Наро-Фоминск эргәһендә әсирлеккә эләгә, әммә ҡаса һәм Винницаға ҡайта. 1942 йылдың ғинуарынан Иван Бевз етәкселегендәге Винница йәшерен ойошмаһы ағзаһы. Лариса Ратушная немец мисәттәрен һәм документтарын эшләү оҫталығы менән айырылып тора, был бик күп кешене үлемдән һәм Германияға ҡыуыуҙан ҡотҡарып ҡала, подпольщиктарға һөҙөмтәле эшмәкәрлек алып барыу мөмкинлеге бирә.

1942 йылдың 17 июлендә ҡулға алына һәм гестапо һорау алғандан һуң Гнивань концентрацион лагерына ебәрелә. 1943 йылдың апрелендә уға тағы ҡасырға насип була. Винницаға ҡайтып, 1942 йылдың йәйендә ҡыйратылған подпольела эшен дауам итә. «Украина» йәшерен типографияһында баҫылған продукцияны тарата, В. И. Ленин исемендәге партизандар берләшмәһе командованиеһының заданиеларын үтәй.

1944 йылдың 18 мартында ҡаланы совет ғәскәрҙәре азат итер алдынан, подпольщиктар араһындағы һатлыҡ йән ҡулынан һәләк була. Винницала, Н. Козицкий исемендәге Дан паркында ерләнгән.

## Хәтер

Винница урамдарының береһенә һәм 8-се урта белем биреү мәктәбенә Ратушная исеме бирелгән. Винница подпольеһы тураһында реаль ваҡиғаларға нигеҙләнеп «На берегах Южного Буга» китабы яҙылған (авторы — Дмитрий Медведев). Ратушная исемен «Москвич» тибындағы теплоход йөрөтә. Винница балалар һәм үҫмерҙәр һарайы (элекке пионерҙар һарайы) эргәһенә Ляля Ратушнаяға һәйкәл-стела ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Изге Алексей костёлы (Жмеринка)

**Изге Алексей костёлы** () — Винница өлкәһе Жмеринка ҡалаһында урынлашҡан сиркәү. Украина Рим-католик сиркәүенең берҙән-бер ғибәҙәтханаһы. Жмеринкалағы Изге Алексей мәхәлләһенә ҡарай. Йәкшәмбе көнө сәғәт 8:00, 12:00 ғибәҙәттәр үткәрелә (7.05.2016 йылда яңыртылды.). Мәхәллә телефоны +380433222823. Өлкән священник — Виталий.

## Тарихы
Жмеринка католик общинаһы ҡаланың барлыҡҡа килеүенән алып ғәмәлдә була. 1890 йылдан алып мәхәллә халҡы бер нисә тапҡыр Каменец-Подольскиҙағы генерал-губернаторға ҡалала сиркәү төҙөү буйынса мөрәжәғәт итәләр, әммә уларҙың үтенесе һәр саҡ кире ҡағыла.

1904 йылда Жмеринканан ике кеше, Садовский һәм Михальский, Санкт-Петербургка Император Николай II мөрәжәғәтнамә менән баралар. 3 ай көткәндән һуң ғына уларҙы батша ҡабул итә. Тап ошо ваҡытта Императорҙың улы Алексей тыуа, бала ауырыу булып тыуа.. Садовский һәм Михальский ошондай тәҡдим яһайҙар: әгәр ғибәҙәттхана төҙөлһә, уға Изге Алексей исеме биреләсәк һәм көн һайын цесаревич Алексейҙың һаулығына ғибәҙәт ҡылынасаҡ. Император үҙ ризалығын бирә.

1904 йылдан алып 1910 йылға тиклем сиркәү төҙөлә (тағы ла ике йыл дауамында ҡайһы бер эштәр алып барыла). Сиркәүҙе Каменец-Подольск епископы изгеләндерә. 1912—1926 йылдарҙа мәхәлләлә 2500 диндар иҫәпләнә. 1928 йылдан алып 1931 йылға тиклем сиркәүҙең өлкән священнигы Садовский була, ул 1937 йылда НКВД тарафынан атып үлтерелә.

1936 — 1941 йылдарҙа сиркәүҙә ғибәҙәттәр ҡылынмай. Литургия кейемдәрен һәм бөтә ғибәҙәт әйберҙәрен сиркәү ҡабаттан асылғанға тиклем диндарҙар йәшереп тоталар. Сиркәүҙең дини символдары күренеп тормаһын өсөн властар уның бейек тәреле готик манараһын алып ташларға ҡушалар. Шаһиттар хәтерләүенсә, манараны ҡолатҡан саҡта ете кеше һәләк була. 

Ҡала башҡарма комитеты ҡарары буйынса сиркәүҙә электр станцияһын асырға уйлайҙар, әммә был ҡарар тормошҡа ашмай, сөнки компрессорҙарҙың эше арҡаһында бинаның бер яғы сатнай. Ҡала архитекторы ниндәй булһа ла эштәрҙе туҡтатырға тәҡдим итә. Электр станцияһы урынына аҙыҡ-түлек келәте ойошторола.

Мәхәллә был осорҙа йәшерен рәүештә бер диндарҙың йортонда йыйыла. Ғибәҙәтте Германиянан бер священник үткәрә.

1941 йылда, ҡала оккупацияланған осорҙа, Окуневская һәм Бенектида Мария диндарҙар йыйылышын үткәрәләр, румын властарына костелды асыу буйынса мөрәжәғәт итергә ҡарар ителә. 1941 йылдың сентябренән сиркәү асыла, диндарҙар көсө менән ремонт эшләнә. 

1950—1952 йылдарҙа сиркәү ябыҡ тора.

1952 йылдан алып 1970-се йылдарға тиклем костелда төрлө өлкән священниктар хеҙмәт итә: Ольшевский, Вильк, Дажицький. 1972 йылдан алып өлкән священник итеп Одесса епископы Бронислав Бернацкий тәғәйенләнә, ул территорияны йыһазландыра, сиркәүҙе реставрациялай. 1995 йылдан алып өлкән священник — Францис Погребной.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Костел Св. Алексея
* Путешествуй по Украине
* У храмі Святого Олексія в Жмеринці розпочали Великодню літургію
* СЕМЕРО ЖМЕРИНЧАН ЗАГИНУЛИ ПРИ СПРОБІ ЗНЯТИ ШПИЛЬ З КОСТЕЛУ Джерело: vlasno.info 
## Видеояҙмалар
* Зима. Костёл Святого Алексея. Эпизод 4. Город Жмеринка
Земляк Василий Сидорович

**Василий  Сидорович Земляк**  (ысын исеме һәм фамилияһы — *Вацлав Вацек* ; ; 1923 йыл—1977 йыл) — украин совет яҙыусыһы, киносценарист.

## Биографияһы
Земляк Василий Сидорович  1923 йылдың  23 апрелендә  Конюшевка ауылында  (хәҙер Украинаның Винница өлкәһе Липовец районы) крәҫтиән ғаиләһендә  тыуған. Атаһы яғынан нәҫеле Чехиянан,  унан  1874 йылда буласаҡ яҙыусының  олатаһы күсеп килгән. Чех ете йыллыҡ мәктәбен яҡшы билдәләренә  тамамлай. Мәктәптә үк  беренсе  шиғырҙарын, хикәйәләрен һәм пьесаларын яҙа. Урта мәктәпте тамамлағас, Харьков авиация училищеһына уҡырға инә. Әммә һуғыш уҡыуын  туҡтата: ун һигеҙ йәшлек егет  фронтҡа эләгә.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.  Партизан отрядында була, партизан  взводының командиры, ә ваҡыт үтеү менән А.В. Суворов исемендәге атлылар отрядының командиры булып һуғыша. 

1949—1953 йылдарҙа  Житомир  ауыл хужалығы институтында ситтән тороп уҡый, гәзиттә,  А. П. Довженко исемендәге киностудияла эшләй. 1963—1966 йылдарҙа Киев киностудияһының баш мөхәррире. 1964—1969 йылдарҙа уның  сценарийҙар оҫтаханаһы етәксеһе.

1977 йылдың  17 июлендә вафат була.  Киевтә  Байков зыяратында ерләнә.

## Ижады
1945 йылда баҫыла башлай. Василь Земляктың  әҫәрҙәренең төп темаһы — игенселәрҙең ауыр яҙмышы, һуғыштан һуңғы совет ауылының емереклектәрен  тергеҙеү проблемалары, тыуған ергә, Совет тыуған иленә һөйөү раҫлау, , күптән булмаған  хәрби үткәне, немец оккупанттары менән  партизандар көрәше.

## Һайланма библиографияһы
Василь Земляк —  хикәйәләр, повестар һәм романдар  авторы. Яҙыусының исеме  баҫмала  «Родная сторона» (1956) һәм  «Каменный брод» (1957) повестарының барлыҡҡа килеүенән  һуң йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итә, улар   һуғыштан һуңғы украин ауыл темаһына арналған.

* «Гневный Стратион» (1960),
* «Підполковник Шиманський» (1966),
* роман-дилогия «Лебедина зграя» (1971) и «Зелені млини» (1976),
* трагедия «Президент» (1974—1976),
* «Тихоня» һ.б..

## Киносценарийҙар

* «Люди моєї долини» (1960, в соавт.);
* «Новели Красного дому» (1963);
* «Дочь Стратиона» (1964, в соавт.);
* «На Киевском направлении» (1967, соавтор и режиссёр В.&amp;nbsp;Т.&amp;nbsp;Денисенко);
* «Тяжёлый колос» (1969, в соавт.);
* «Дерзость» (1971);
* «Вавилон XX» (1980, соавтор и режиссёр И. В. Миколайчук).
* киносценарии «Олесь Чоботар», «Останній патрон».

Бынан тыш, новеллалар  һәм шиғырҙар яҙа, әҙәби тәнҡитсе һәм публицист булараҡ сығыш яһай.

Земляктың төп әҫәрҙәре СССР халыҡтарының бик күп телдәренә, шулай уҡ инглиз, болгар, поляк, чех, немец, румын, венгр телдәренә тәржемә ителгән.

## Наградалары

* «Почёт билдәһе» ордены (24.11.1960)
* Украинаның Т. Г. Шевченко исемендәге дәүләт премияһы (1978 — *үлгәндән һуң*) —  «Лебединая стая» һәм «Зеленые мельницы»  романдары өсөг

## Хәтер

* Киевта яҙыусы эшләгән  йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған
* Байков зыяратының  В.Земляк ҡәберендә   бюсы ҡуйылған.

## Әҙәбиәт

* Сценаристы советского художественного кино. — Москва, 1970. — С. 144.
* Шевченківські лауреати. 1962—2001: Енциклопедичний довідник / Автор-упорядник Микола Лабінський. — К.: Криниця, 2001. — С. 187—189.

## Һылтанмалар

* Василь Земляк
Зиндельс Абрам Моисеевич

**Зиндельс Абрам Моисеевич** (1915—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 690-сы уҡсылар полкының взвод командиры була (126-сы уҡсылар дивизияһы, 51-се армия, Көньяҡ фронт), Советтар Союзы Геройы, кесе лейтенант.

## Биографияһы
Киев губернаһының Липовец ауылында, хәҙерге Украинаның Винница өлкәһендә хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Йәһүд. Мәктәптә 9-сы класты тамамлай, был белем усағы әле 3-сө Липовец дөйөм белем биреү мәктәбе тип атала. Винница төҙөлөш техникумын тамамлай. Липовец машина-трактор станцияһында токарь булып эшләй. 1940 йылда РККА сафына алына.

1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1942 йылда кесе лейтенанттар курсын тамамлай. 690-сы уҡсылар полкының взвод командиры (126-сы уҡсылар дивизияһы, 51-се армия, Көньяҡ фронтта). 1943 йылдың 18 октябрендә өс штурм төркөмгә етәкселек итеп, дошманды Мелитополь (Запорожье өлкәһе) ҡалаһының ике кварталынан ҡыуып сығара. Дошман контратакаһын кире ҡаҡҡанда ҡамауға эләгә һәм ахырғаса көрәшә. Яңғыҙы ҡалғас, фашистарҙы яҡын арауыҡҡа ебәреп, гитлерсыларҙы ла, үҙен дә танкыға ҡаршы граната менән шартлата.

## Наградалары
СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1943 йылдың 1 ноябрендә немецтарҙың командованиеның көслө нығытма һыҙатын йырып сығыу буйынса командованиеның ҡушҡан бурысын үтәгәне, Мелитополь ҡалаһын азат иткәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн кесе лейтенант Зиндельс Абрам Моисеевичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә (үлгәндән һуң).

Ленин ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.

## Хәтер
* Мелитополь ҡалаһында бер урам Герой исемен йөрөтә.

* Липовец ҡалаһында Баҙар майҙаны эргәһендәге урамға (йәһүд кварталы) Геройы исеме бирелгән.

* Винница төҙөлөш техникумы стенаһындағы иҫтәлекле таҡтаташҡа уның исеме лә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Кумок В. Н., Воловник С. В. Евреи Мелитополя. — Мелитополь: Изд. дом МГТ, 2012. — Т. 1, с. 394.

## Һылтанмалар
Гоноривка һарайы

**Пан Кошарский һарайы** — Винница өлкәһенең Песчанка районы Гоноривка ауылында урынлащҡан. Усадьба - һарай һәм парк  XIX быуаттың икенсе яртыһында имение хужаһы Г. Кошарский тарафынан төҙөлгән.

1863 йылда Станислава Кошарская Петр Ликовскийға кейәүгә сығып  (1824 - 1905) ауылды уға бирнә рәүешендә килтергәндән  һуң,  имениеға   ХІХ быуат аҙағында Липковский  хужа була. Петр  үлгәндән һуң, имение ны уның улы Генрик (1866 й. тыуған) биләй. Усадьбаға  1917 йылға тиклем ул хужа була.

Яҙма сығанаҡтарҙан (башлыса А.Урбанский ҡалдырған Гоноровка усадьбаһының һүрәтләүҙәренән) һарайҙа сәнғәт әҫәрҙәре, шул иҫәптән Я. Матейка, Ю. Коссак, В. Чахурьский, Ю. Брандт, Е. Доманевский картиналары урынлашҡан. Башҡа сәнғәт әйберҙәренән Людовик XIV ваҡытындағы алтын ат иғтибарға лайыҡ.  Һарайҙың китапхана тупланмаһы  араһында  Радзівілівське  Инжил китабы, шулай уҡ поляк авторҙарының, шул иҫәптән  ихтилалдар осорондағы ҡулъяҙмалар бар.  1916  йылда усадьбаға  Я. Ивашкевич килә. 

1918 йылда һарай зыян күрә.

1934 йылда ремонт үткәрелгәндән һуң һарайҙа мәктәп урынлаша. 1941-1943 йылдарҙа румын оккупацияһы ваҡытында һарайҙа госпиталь урынлаша.  1943 йылдан 2008 йылға тиклем  һарайҙа ҡабаттан мәктәп урынлаша. 

Бөгөнгө көнгә парк һәм һарай   һаҡланып ҡалған, усадьбаның башҡа ҡаралтылары юҡҡа сыҡҡан. Усадьбаның биләмәһе өлөшләтә шәхси төҙөлөштәргә бирелгән, ә 1980 йылда бында балалар баҡсаһы төҙөлә, һуңғы ваҡытта  экономия йәһәтенән бында мәктәп күсерелә.

Һарай ауылдың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан,   уны  уникаль ағас үҫкән парк уратып алған. Необарокко стилендә төҙөлгән.  Йорт таштан, штукатурлы, өс ризалит менән, планында тура мөйөшлө, бер ҡатлы, шифер менән ябылған дүрт яҡлы ҡыйыҡ менән. Фасады пилястралар менән бүленгән, стеналары кәрниздәр менән тамамланған.

## Галереяһы

Файл:Honorivka palace and park.JPG|
Файл:Honorivka palace 01.JPG|
Файл:Honorivka palace 02.JPG|
Файл:Honorivka palace 03.JPG|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Туристичні об'єкти Піщанського району
Башҡорттарҙың хәрби тарихы (энциклопедия)

**«Башҡорттарҙың хәрби тарихы» энциклопедияһы** — башҡорттарҙың һәм Башҡортостан халыҡтарының хәрби тарихына бағышланған фәнни-популяр баҫма.

## Тасуирлама
Энциклопедияла XVII-XIX быуаттағы башҡорт ҡораллы формированиелары, 1812 йылғы Ватан һуғышы осоро, Граждандар һуғышы, Бөйөк Ватан һуғышы тураһында материалдар йыйылған. Шулай уҡ башҡорт хәрби формированиелары ҡатнашҡан хәрби операциялар, ҡораллы конфликттар һәм һуғыштар тураһында, башҡа хәрби формированиелар һәм частар составында хеҙмәт иткән башҡорттар тураһында материал тупланған. Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте, хәрби званиелар, титулдар һәм наградалар, Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышы осоро матбуғаты менән бәйле хәрби учреждениелар тараһында документтар тәҡдим ителә. Китап хәрби байраҡтар, маҡтау ҡағыҙҙары, хәрби кейем формалары һүрәтләнгән фотоматериалдар менән тасуирланған.

Китап ике өлештән тора. Китаптың беренсе өлөшө башҡорт хәрби тарихының Рәсәй дәүләте составына ингәнсе һәм унан һуң осорҙарҙы тасуирлай торҡан очерктарҙан тора.

Китаптың икенсе өлөшө алфавит тертибендә төҙөлгән очерктарҙан тора. Икенсе өлөштә: Советтар Союзы геройҙары һәм Дан орденының тулы кавалерҙары, Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары; крайҙа тыуып башҡорт частарында хеҙмәт итеүселәр, башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусылар (Башҡорт хәрби шураһы, Башревком ағзалары, командирҙар һәм комиссарҙар, ҡораллы формированиеларҙың полк һәм дивизия муллалары, хәрби учреждениелар етәкселәре һәм башҡалар); Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар, Аҡтар хәрәкәте эшмәкәрҙәре һәм ҡыҙылармеецтар, башҡорт дворяндарынан контон начальниктары,  XVII-XVIII быуатта башҡорт ихтилалдарында, 1773-1775 йылдарҙығы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусылар, Ырымбур хәрби һәм генерал-нубернаторҙар; XVI быуаттың икенсе яртыһында — XX быуат башында Рәсәй һуғыштарында һәм хәрби походтарында ҡатнашыусылар; Изге Гергий, Изге Владимир, Изге Анна һәи Изге Станислав ордендары кавалерһары, шулай уҡ Георгий Тәреһе ордены билдәһе менән бүләклкнгәндәр.

## Наградалар

2014 йылдың октябрендә Мәғариф өлкәһендә инновацион технологиялар төбәк-ара үҙәге, А. И. Герцен исемендәге дәүләт универсаль өлкә фәнни китапханаһының Вятка дәүләт гуманитар университеты ойошторған 
Бөтә Рәсәй «Тарих; археология; этнография» конкурсында  «этнография» номинацияһында «Гуманитар өлкәлә иң яҡшы фәнни китап тип танылды..

## Ғилми редакция коллегияһы
Баш мөхәррир — Ә. З. Әсфәндияров.

Редакторҙар — К. И. Әһлиуллина, И. Ғ. Аҡманов, Р. Ғ. Буканова һәм башҡалар.

Баҫманы «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы хәҙмәткәрҙәре әҙерләне.

Директор — У. Ғ. Сәйетов. Энциклопедия 2013 йылда баҫылды.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
** 
* 
* 
## Һылтанмалар
*