open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ишембай ҡалаһы халҡы

Ишембай — Башҡортостан Республикаһында халыҡ һаны буйынса 9-сы ҡала, элек 6-сы урында булған.

Халыҡ һаны 65 422 кеше.

## Һан динамикаһы



## 2002 йылдың халыҡ иҫәбен алыу
Милли составы 2002 йылға ҡарата: урыҫтар — 51,7 %, башҡорттар — 28,4 %, татарҙар — 14,9 %, башҡа милләттәр — 5 %.

Әлеге ваҡытта халыҡ һаны кәмеүе күҙәтелә.

## 2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Ишембайҙа 68113 кеше иҫәпләнә.2009 йылда 898 сабый тыуған, яңы йәшәү урынына 907 кеше килгән. 954 кеше вафат булған, яңы йәшәү урынына 776 кеше киткән. Халыҡтың тәбиғи кәмеүе 56 кеше, миграция иҫәбенә 131 кешегә артҡан

2010 йылдың 14 октябренә Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу—2010 мәғлүмәттәре буйынса Ишембайҙа 66 259 кеше иҫәпләнә. 2002 йыл менән сағыштырғанда ҡала халҡы 5,6 %-ҡа кәмерәк. Ишембай ҡалаһы халҡы 30 899 ир һәм 35 343 ҡатын-ҡыҙҙан тора.

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 2010 буйынса Ишембай ҡалаһында төрлө милләт вәкилдәре йәшәй: урыҫтар — 33 мең 209 кеше (милләте күрһәтелгән бөтә халыҡтың 51,9%-ы), башҡорттар — 18 мең 991 кеше (29,7 %), татарҙар — 9 мең 411 кеше (14,7 %), сыуаштар — 571 кеше (0,9 %), украиндар — 486 кеше (0,8 %), белорустар — 156 кеше (0,2 %), мордвалар — 143 кеше (0,2 %), мариҙар — 38 кеше (0,1 %), башҡалар — 923 кеше (1,4 %). 15 йәштән өлкән 105 кеше юғары белемдән һуң, 9 мең 5 кеше — юғары, 1 мең 983 кеше — тамамланмаған юғары, 19 мең 679 кеше — урта махсус, 5891 кеше — башланғыс, 7851 кеше — урта (тулы), 5761 кеше — төп (тулы булмаған урта), 3 мең 278 кеше — башланғыс белемгә эйә. 556 кешенең дөйөм башланғыс белеме юҡ, уҡый-яҙа белмәй — 386 кеше. 973 кеше белем кимәлен күрһәтмәгән. 32 664 кеше — 15-72 йәштәге иҡтисади яҡтан әүҙем булған халыҡ, шуларҙан 29 мең 708 кеше — иҡтисад өлкәһендә шөғөлләнә, 2 мең 956 кеше — эшһеҙ. 16 мең 237 кеше — иҡтисади яҡтан актив булмаған халыҡ, 1239 — иҡтисади әүҙемлеген күрһәтмәгән халыҡ. Дөйөм эшһеҙлек кимәле 9,0 % тәшкил итә, эшкә яраҡлы йәштә — 9,1 %.

## Хәҙерге осор
2011 йылдың 1 ғинуарына Ишембайҙа 66 149 кеше иҫәпләнә. 2009 йылда 849 сабый тыуған, яңы йәшәү урынына 884 кеше килгән. 979 кеше вафат булған, яңы йәшәү урынына 970 кеше киткән. Халыҡтың тәбиғи кәмеүе 130 кеше, миграция иҫәбенә кәмеүе 86. Ҡала хакимиәтенең рәсми сайтында күрһәтелгәнсә, Ишембайҙа 67 884 кеше йәшәй.

2012 йылдың 1 ғинуарына Ишембайҙа 66 065 кеше иҫәпләнә. 2011 йылда 852 сабый тыуған, яңы йәшәү урынына 1680 кеше килгән. 985 кеше вафат булған, 1648 кеше киткән. Халыҡтың тәбиғи кәмеүе — 133 кеше, миграция иҫәбенә 32 кешегә артҡан.

2013 йылдың 1 ғинуарына Ишембайҙа 66 341 кеше иҫәпләнә.

## Милли составы

## Әҙәбиәт
Сафаргулова, Л. Понаехали тут?: итоги Всероссийской переписи населения — 2010 / Л. Сафаргулова // Восход.- 2012.- 6 июля.- С.2.

Сныткина, М. Г. И. Гильманова: «Население района взрослеет»: итоги Всероссийской переписи населения 2010 / М. Сныткина // Восход.- 2012.- 19 янв.- С.1-2.

## Иҫкәрмәләр
Затон (Өфө)

**Затон** — Өфөнөң көнбайышындағы йоҡо биҫтәһе. Ағиҙел йылғаһының иҫке йырҙаһы буйлап урынлашҡан. Ленин районына ҡарай. РЭБОР заводы райондың тарихи үҙәге була, ул әле лә бар, хәҙер Суднолар ремонтлау һәм суднолар төҙөү заводы тип атала, йылғаның йөҙөү составын реконструкциялау һәм ремонтлау менән шөғөлләнә. Ағиҙелдең иҫке йырҙарһында Башҡортостан йылға пароходлығының ҡышҡы туҡталҡаһы урынлашҡан. Затон элек йылғасылар биҫтәһе була. Бында Өфөләге берҙән-бер командалыҡ йылға училищеһы бар, бер аҙ ваҡыт вертолет училищеһы эшләп ала.

Затон территорияһында 4 мең йыл элек кешеләр төйәкләнгән. Затон торамаһы шул осорға ҡарай (бронза дәүере, бура мәҙәниәте). Ул Затондың көньяҡ-көнбайышында Союз урамындағы йорттар территорияһында, Ағиҙел йылғаһының һаҙамыҡлы иҫке йырҙаһы эргәһендә урынлашҡан булған. Торама территорияһы әлеге ваҡытта һөрөлгән һәм баҡсаларға әүерелгән. Бында күп кенә балсыҡ әйберҙәр табылған. 

Төбәктә 3 урта мәктәп (№ 4, 46, 128-се лицейҙар), спорт йүнәлешле мәктәп-интернат бар. 2016 йылда Затонды Өфө менән тоташтырған икенсе күпер файҙаланыуға индерелгән.

## Киләсәге
2020 йылға Затон Башҡортостан урмансылары исемендәге урман паркы һәм трамплин аҫтынан үткән тоннель аша Ҡариҙелдең аръяғы менән тоташтырыласаҡ һәм М5, М7 трассаларына сығыу мөмкинлеге аласаҡ.

2020 йылдан һуң Затонды Черниковка биҫтәһе менән бәйләү планлаштырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө
* Ленин  районы (Өфө) 
* Затон-Көнсығыш

## Иҫкәрмәләр
Егән (мәмерйә)

**Егән** (башҡортса атамаһы *Ваҡ-Ҡарағай-Ҡаршы*, *Айыу тауы*) — Башҡортостандың Ишембай районындағы мәмерйә, Киндерле ҡотоғо һәм Бәреш йылғаһы араһындағы тәбиғәт ҡомартҡыһы, ул ҡорой башлаған Көнғүб йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Һуңғы голоцен фаунаһының ҡаҙылма ҡалдыҡтары бар (һөйрәлеүселәр).

Мәмерйәгә инеү урыны эзбизле ярҙың аҫтындағы убылған соҡорҙа урынлашҡан. Бейеклеге ике метр һәм киңлеге биш метр — был карст мәмерйәһенә инеү ярығының ҙурлығы. Ҡыуыш эсендә киңлек — 70-кә 40 метр булған зал бар. Залдың иҙәне яйлап өҫкә менә һәм бәләкәй залға алып килә, ә ул горизонталь туннелгә китә.

Урынлашыуы: Ғүмәр ауылы, Маҡар урман хужалығы, Шихан урмансылығы, 52-се квартал. Теүәл урынлашыуы: Егән йылғаһы үҙәненең уң битләүендә, Көнғүбә йылғаһы тамағынан 1 км өҫтә урынлашҡан.

1985 йылдан алып тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Һаҡланыусы биләмәнең майҙаны 100 гектар. Һаҡлау нәмәһе:
# Киң япраҡлы һәм ҡарағай урманы менән уратып алынған эзбизле мәмерйә.
# Һирәк осраған хайуан һәм үҫемлектәрҙең әйләнә -тирәләге йәшәү урыны.

Туризм урыны. Яҡында Салауат мәмерйәһе һәм Ҡуҡрауыҡ шарлауығы. Бүжә  тауынан йәйәүле туристар һуҡмағы бара.

Егән мәмерйәһе- руссанан туранан-тура тәржемә. Егән- йылға исеме.
## Һылтанмалар
* Система охраняемых природных территорий Республики Башкортостан
* Управление Федеральной службы по надзору в сфере природопользования (Росприроднадзора) по Республике Башкортостан
* Спелеоклуб им. Насонова

## Иҫкәрмәләр
Затон-Көнсығыш

**Затон-Көнсығыш ** — Өфө ҡалаһы көнбайышындағы торлаҡ биҫтәһе. Ленин районына ҡарай. Биҫтә шәхси йорттарҙан тора. Территорияһында Сафронов коттедж ҡасабаһы урынлашҡан. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө
* Ленин районы (Өфө)
* Затон (Өфө)

## Һылтанмалар
* Проект планировки территории южной части жилого района «Затон-Восточный»
Һольштейнлы Мехтһильда

**Һольштейнлы Мехтһильда** (; 1220 йылда йәки 1225 йылда тыуған — 1288 йыл, Киль) — Дания короле Абелдең ҡатыны, Һольштейндарҙың Шауэнбург нәҫеле вәкиле.

Мехтһильда Һольштейн һәм Шауэнбург графы Адольф IV ғаиләһендә тыуған. 1237 йылда ул, 1250 йылдан алып 1252 йылға тиклем король буласаҡ Дания принцы Абелгә кейәүгә сыҡҡан. Мехтһильданың был никахтан дүрт балаһы тыуған:
* Вальдемар III Абельсен, Шлезвиг герцогы
* Эрик I Абельсон, Шлезвиг герцогы
* София Датская
* Абель Абельсен 

Дания короле Абель вафат булғандан һуң, 1252 йылда Мехтһильда Бьяльбёла Швеция регенты Биргер Ярлға (1261 йылда) икенсе тапҡыр кейәүгә сыға. Был Биргер Ярлдың (1261) да икенсе никахы була. Биргер менән Мехтһильданың ҡыҙы, Кристина Биргерсдоттер, тыуа.

Дания нотариаль документтарының береһендә (Dipl. Dan. II, 1, Nr. 316.) Һольштейнлы Мехтһильда һәм уның ике улы — Эрик һәм Абель Абельсендар
үҙҙәренең биләмәләрен һольштейн-киль графы Иоһанн Беренсегә һәм һольштейн-итцехо графы Герһард Беренсегә закладҡа һалыуҙары күренә. Былар Штапельһольм, Фрезлет, Швансен һәм Ярнвит вотчиналары була. Заклад ҡағыҙында шулай уҡ Мехтһильдаға бирнә сифатында бирелгән Рендсбург ҡәлғәһе лә телгә алына.

Мехтһильда Варнхемда, швед Вестергётланды монастырь сиркәүендә ерләнгән.

## Әҙәбиәт
* Kr. Erslev: *Mechthilde* .: Dansk biografisk leksikon, 11 Band, 205—206 S., 1897 Kopenhagen (Digitalisat)
* Von Stade Albert: *Annales Stadenses* 1237—1241, MGH XVI SS, 363—367 S.
Бирйән һырты

**Бирйән һырты** — Башҡортостандың Көньяҡ Урал теҙмәләрендәге көньяҡтан төньяҡҡа йөҙ саҡрымға һуҙылған бер оҙон һырттың өлөшө булып тора.
Ул ***Оло Бирйән*** һәм ***Кесе Бирйән*** тигән өлөштәрҙән тора.

## Урынлашыуы һәм тәбиғәте
Көньяҡта Оло Бирйән Инйәр йылғаһына етеп өҙөлә, артабан уны көньяҡта Елмерҙәк һырты дауам итә. Төньяҡта Оло Бирйән һырты Ләмәҙе йылғаһына килеп етеп тамамлана һәм уны артабан Ҡараһырт дауам итә. Төньяҡтан Бирйәндән һырттар таралып китмәй, бейек булмаған убалар уның армыттары булып ҡына тора. Көнсығыштан Оло Бирйән Кесе Бирйән менән сикләшә.

Оло Бирйән менән Ҡара һырттар осрашҡан ерҙә Ләмәҙе йылғаһы аға. Бындағы шаршыларҙы йылға туристары бик ярата.

Һырттың икенсе яғынан Инйәр менән Елмерҙәкте айырып Инйәр йылғаһы аға. Бында йылға үҙәндәре бик матур һәм тайга рәүешендәге урмандар менән ҡапланған.

Бирйән һыртының иң бейек түбәһе диңгеҙ кимәленән 921 метр бейеклектә. Һырт ҡатнаш урмандар менән ҡапланған. Оло Бирйәндә ташлыҡтар күп, таш йылғалар, ҡаялар осрай. Һыртта болонлоҡтар бар.
 
## Этимологияһы
Һырт атамаһының килеп сығышын төрлөсә фараз итәләр. Барлыҡ варианттар ҙа башҡорт теленән аңлатыла. Белорет районындағы Инйәр ҡушылдығы Бирйән йылғаһы атамаһын, мәҫәлән, былай аңлаталар: атама *бир* (ҡылым) һәм йән һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Йылға сыҡҡан һыртта Һынташ тигән ҡая бар. Ололар һөйләүенсә, ул борон башҡорттарҙың табыныу урыны булған. Һынташ — бейеклеге ҡырҡ метр самаһындағы ҡая. Йыраҡтан ҡарағанда бәһлеүән кешегә оҡшатырға була. Ҡаяның бер яғынан башына тиклем менеп була. Элегерәк уның башында тәңкәләр ҡалдырып китер булғандар. Күрәһең, уның төбөндә ҡорбан салғандарҙыр. Бирйән атамаһы шул һынға салынған ҡорбандың йәнен биргәндән килеп сыҡҡан тип фараз итәләр.

Һыртҡа күтәрелеү *йән биргәндәй* булырлыҡ ауыр булғандан тип тә аңлатыу бар. Шулай уҡ бүре һәм йән һүҙҙәре менән бәйләү осрай.

## Кесе Бирйән
Кесе Бирйән — Оло Бирйән армыты. Ләмәҙе йылғаһының ҡушылдығы Бәҙәреш тамағы киңлегенән Белорет районы буйлап Ләмәҙе йылғаһы ҡушылдығы Оло Осарлы йылғаһына тиклем субмеридиональ рәүештә һуҙылып киткән. Оҙонлоғо 10 км, киңлеге 3—4 км, иң бейек түбәһе 811 м. Ҡомташтарҙан, елмерҙәк свитаһының бирйән ярым свитаһы гравелиттарынан тора. Ландшафттары аҡһыл-көлһыу һәм көрәнһыу тупраҡта үҫкән киң япраҡлы-ҡарағусҡыл ылыҫлы урмандарҙан тора. Көнбайыш итәгенән Оло Осарлы йылғаһы, ә көнсығышынан Инйәр йылғаһы ҡушылдығы Ҡуҫағаҙы баш ала

## Сығанаҡтар
* 
* Русское географическое общество. Хребет Бирьян.  
* Шәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012..

## Иҫкәрмәләр
Бахтизин Наил Таһир улы

**Бахтизин Наил Таһир улы** (1944) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1978—1981).

Бахтизин Наил Таһир улы 1944 йылдың 4 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1969 йылда Ленинград тимер юлдары транспорты инженерҙары институтын тамамлай, һөнәре буйынса инженер-электромеханик. Иҡтисад фәндәре кандидаты.

Коммунистар партияһында — 1973 йылдан. 1969—1970 йылдарҙа — Дим локомотив депоһы электр хәрәкәтле составының ремонт сифаты буйынса приемщигы. 1973 йылда Өфөнөң ВЛКСМ-дың Дим район комитетының икенсе секретары итеп һайлана, шул уҡ йылдан 1975 йылға тиклем ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының беренсе секретары.
1973—1973 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Дим районы комитетының икенсе секретары, ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Совет район комитетының беренсе секретары
1975—1976 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының беренсе секретары. 19761978 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының икенсе секретары.

1978—1981 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

1982—1989 йылдарҙа — Куйбышев тимер юлдары Башҡортостан бүлексәһендә: бүлек начальнигы, баш инженер; в 1989—1991 йылдарҙа — заместитель туризм буйынса өлкә советы рәйесе; 1991 йылдан — Тимер юлдары Башҡортостан бүлексәһе баш инженерының урынбаҫары.
Республиканың нефть эшкәртеү предприятиеларынан нефть продукттарын сығарыу проблемалары буйынса тикшеренеүҙәр үткәрҙе, һөҙөмтәләре тимер юлдарҙың Башҡортостан бүлексәһе предприятиеларында индерелгән һәм тимер юлы транспорты эшендә юғары нәтижәһен күрһәтте. 35 баҫма авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының Инженер академияһының мөхбир ағза — корреспонденты. Почетлы тимер юлсыһы. «Халыҡтар дуҫлығы» (1986) һәм «Почет билдәһе» (1981) ордендары менән бүләкләнгән..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА  
* Бахтизин Наиль Тагирович
Александр майҙаны (Өфө)

**Александр (Профсоюз) майҙаны** ҡаланың  Ленин районында Мостай Кәрим урамы менән Карл Маркс урамы араһында урынлашҡан.

## Тарихы
Александр майҙаны Өфөлә тарихи  майҙандарҙың береһе булып тора. 1819 йылда ул архитектор В.Гесте тарафынан  классицизм стилендәге биналар ансамбле төрө һымаҡ проектлана. Александр майҙаны һәм унда урынлашҡан Александр сиркәүе Өфөнөң төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Приют майҙаны һәм Раштыуа- Богородский сиркәүенән айырмалы рәүештә архитектура  доминантаһы булырға тейеш була. 

Александр сиркәүе тәбиғи  убала төҙөлә, әммә ҡаланың даими булмаған төҙөлөштәре арҡаһында майҙан башҡа майҙандарға ҡарата ассиметрик урынлаша, ә Александр урамы (хәҙер Карл Маркс урамы) майҙанды ярым түңәрәк урап үтә. 

1840 йылда майҙан эргәһендә ғибаҙәтхана һәм  Өфө сик батальонының ике ҡатлы ике корпусы төҙөлөп бөтә. Шул ваҡытта уҡ майҙан Казарма майҙаны тигән исем ала. Унда халыҡ алдында енәйәтселәргә үлем язаһы үткәргәндәр.  

Әлеге ваҡытта майҙандың ҡиәфәте  тулыһынса үҙгәрҙе. Иҫке биналарҙан тик казармалар тороп ҡалды, Александр сиркәүе һүтелде, майҙан эргәһендә яңы биналар төҙөлдө, шул иҫәптән иҫтәлекле урын — Профсоюз Йорто. Профсоз Йорто буйынса урам Профсоюз майҙаны тип атала. 

Әлеге ваҡытта майҙанда сквер эшләнгән, уның менән йәнәшә  юғары комфортлы күп ҡатлы торлаҡ биналары төҙөлгән. 

## Әҙәбиәт
*
Эмилия Һаммаршельд

**Эмили Огаста Кристина Һаммаршельд**, тыумыштан **Һолмберг**, (*швед.* Emelie Holmberg}}; 6 май 1821 йыл — 26 март 1854 йыл) — швед сығышлы Америка композиторы, йырсы, пианист, музыкаль педагог һәм органсы.

## Швециялағы тормошо
Эмили Һолмберг Стокгольмда, Швецияла тыуған. Уның ата-әсәһе сауҙагәр Карл Кристиан Һолмберг (Carl Holmberg Christian) һәм уның ҡатыны Эмили Һеллгрен булған. Музыкаль һәләттәре булған ҡыҙҙы  композитор Эдуард Брендлер һәм уның ҡатыны Ульрика (Бук) Брендлер (1803-1841), уҡыта башлай. Шулай уҡ уны музыка грамотаһы буйынса композитор һәм педагог Эрик Дрэйк (1788-1870) һәм композитор һәм органист Йохан Петер Cronhamn (1803-1875) шөғөлләнгән. 1836 йылда Эмили Һолмберг үҙенең тәүге музыкаль композицияһын баҫтырып сығара. 1838 йылда  Эмили Һолмберг беренсе тапҡыр пианист һәм йырсы булараҡ сығыш яһаған. 1841 йылда ул Стокгольмда музыка институтына нигеҙ һала. Шул уҡ йылды ул шағирә Юлия Найберг менән Парижға сәфәр ҡыла. Эмили 1841 йылдың 27 майында Эмили Һолмберг Швед Король музыка академияһының ағзаһы итеп һайлана.

## Иммиграцияһы
Эмили хаммаршельд педер яльмар 1844 йылда Эмили Һолмберг Педер Яльмар Һаммаршельдҡа (Peder Hjalmar Hammarskjöld, 1817-1861), Skultuna mässingsbruk литейный заводы хужаһына кейәүгә сыға. Шул уҡ йылдарҙа, кредиторҙарҙан дәғүәләре арҡаһында, ир менән ҡатын Ҡушма Штаттарына күсеп китә. АҠШ-та Эмили Һаммаршельд бик уңышлы таамланған ҙур тур яһай, Вашингтонда, Колумбияла Ҡорал заводында концерт ҡуя. 1845 йылдың февралендә Яңы Орлеанда пианист булараҡ сығыш яһай. Һуңынан Көньяҡ Каролинала, Чарльстонда органсы булып эшләй.

Эмили Хаммаршельдтың өс ҡыҙы була. 1854 йылда дүртенсе бала  балаһын тапҡан ваҡытта, Көньяҡ Каролинаның Чарльстон ҡалаһында вафат була.

## Әҫәрҙәре
* Sånger för en eller flera röster med piano (utg 1835). 12 stycken.
* Nya sånger med accompagnement af pianoforte (utg 1839).
* Sånger vid Pianoforte (utg 1841). 9 stycken.
* Nio sånger vid pianoforte (utg 1843).
* Sånger med accompagnement af pianoforte (utan år). 8 stycken.
* Hök och Dufva, text Carl Fredric Dahlgren.
* Göken gal i lunden, text Karl Fredrik Dahlgren.
* Ur stormarna ser jag en aflägsen, text Carl Wilhelm Böttiger.
* Sof, oroliga hjärta, sof, text Johan Ludvig Runeberg.
* Till skogs en liten fågel flög, text Per Daniel Amadeus Atterbom.

## Әҙәбиәт
Hilleström, Gustaf (1971) Kungl. Musikaliska Akademien, Matrikel 1771-1971 (Стокгольм: Nordiska Musikförlaget)

## Иҫкәрмәләр
Аукштайтия милли паркы

**Аукштайтия милли паркы** () — Литваның төньяҡ-көнсығышында, Вильнюстан төньяҡҡа табан 100 км алыҫлыҡта урынлашҡан милли парк. 1974 йылда нигеҙләнгән, илдең иң тәүге милли паркы булып тора. Башта *Литва ССР-ының милли паркы* тип атала. 1991 йылда тағы ла 4 парк ойошторола, бөтә парктарға Литваның этнографик төбәктәренең атамалары бирелә — Литва ССР-ының милли паркы *Аукштайтия* исемен ала.

Милли парктың территорияһы 405,7 км² тәшкил итә, ошо майҙандың яҡынса яртыһы Игналина районына тура килә. Утена һәм Швенчёна райондарының һәр береһе парк биләмәләренең яҡынса ¼ өлөшөнә эйә. Территорияның яҡынса 2,1 % ҡәтғи һаҡланыусы зона биләй, был урынға тик парк хемәткәре оҙатыуы менән генә барырға мөмкин. Паркта Литваның Ҡыҙыл китабына кергән үҫемлектәрҙең 64 төрө, бәшмәктәрҙең 8 төрө, ҡоштарҙың 48 төрө осрай. Милли парк үҙенең биотөрлөлөгө менән айырылып тора, ил территорияһының 1 % аҙыраҡ биләгәүгә ҡарамаҫтан, бында Литвала осраған үҫемлектәрҙең 59 % табырға мөмкин.

## Тәбиғәте

Урмандар һәм убалар араһында 126 күл бар, уларҙың күбеһе шишмәләр һәм бәләкәй йылғалар менән үҙ-ара тоташҡандар. Күлдәр һыу туризмы өсөн популяр булып тора, туризм инфраструктураһы бында үҫешкән. Күлдәр паркт территорияһының 59,30 км² (йәғни 15,5 %) биләй. Улар араһында Литваның иң ҙур күле — Кретуонас (майҙаны 8,29 км²), һәм иң тәрән күле — Таурагнас (максималь тәрәнлеге 60,5 м) бар. 14 күлдең һәр береһенең майҙаны 1 квадрат километрҙан ашыу, 6 күлдең майҙаны — 0,5 һәм 1 км² араһында, тағы ла 35 күлдең майҙаны — 50 һәм 5 гектар араһында. Ҡалған күлдәрҙең майҙандары 5 гектарҙан кәмерәк, уларҙың ҡайһылары әкренләп һаҙлыҡтарға күсә.

Балуошас күлендә 7 утрау урынлашҡан, шуларҙың береһендә үҙ күле бар. Бәләкәй генә шишмә был күлдән Балуошасҡа ҡоя — был Литвала берҙән-бер күл эсендәге күл булып тора. Парктағы иң ҙур йылға — Жеймяна, уның оҙонлоғоноң 22 км парк биләмәләре аша үтә (йылғаның дөйөм оҙонлоғо 114 км тәшкил итә). Милли парктың барлыҡ йылғалары һәм күлдәре Жеймяна бассейнына ҡарай.

Милли парк биләмәләрендә Ладакальнис убаһы урынлашҡан, ул тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.

## Тораҡ пункттар

Паркта 116 ауыл иҫәпләнә, уларҙа яҡынса 2300 кеше йәшәй. Тәүге ауылдар XIV быуатта телгә алына.

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
* Палуше ауылы сайты
Сазандарян Татевик Тиграновна

**Татевик Сазандарян Тиграновна** (; 2 сентябрь 1916 йыл — 6 октябрь 1999 йыл) — СССР-ҙың опера йырсыһы (меццо-сопрано), педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың халыҡ артисы (1956). Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1951).

## Биографияһы
Татевик Тиграновна Сазандарян 1916 йылдың 20 авгусында (яңы стиль буйынса 2 сентябрҙә) Хндзореск ауылында (хәҙерге Сюникская өлкәһе, Әрмәнстан) тыуған.

Концерт эшмәкәрлеген 1933 йылда башлай.

1937 йылда Мәскәүҙә Әрмән ССР-ы мәҙәниәт йорто эргәһендәге вокаль-драма студияһын тамамлай. Ошо уҡ йылдан — А. А. Спендиаров исемендәге Әрмән опера һәм балет академия театры солисы.

1960 йылда Ереван консерваторияһын тамамлай.

Концерт репертуарында вокаль классикаһы, хәҙерге заман композиторҙары әҫәрҙәре.

СССР ҡалалары һәм сит илдәр: Иран, Ливан, Швеция, Тунис, Венгрия, Сүриә (1956), Бельгия (1958, 1962), Греция (1959), Чехословакия (1960), Франция (1963) буйлап гастролдәрҙә йөрөй.

1961 йылдан алып Ереван консерваторияһында уҡыта (1970 йылдан — профессор, 1977—1979 йылдарҙа — яңғыҙ йыр кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта Ереван художество-театр институтында яңғыҙ йырлау кафедраһы мөдире (1972—1977).

1949 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1958—1962).

Ире — Акоп Сергеевич Ханджян. Скрипкасы һәм йәмәғәт эшмәкәре, бер нисә ғилми хеҙмәт авторы, Әрмән ССР-ының сәнғәт эштәре буйынса идаралығы начальнигы.

Татевик Сазандарян 1999 йылдың 6 октябрендә вафат була. Ҡала Пантеонында ерләнгән.

## Опера партиялары

* «Алмаст» А. А. Спендиаров — *Алмаст*
* «Аршак II» Т. Г. Чухаджян — *Парандзем*
* «Давид-бек» А. Т. Тигранян — *Тамар*
* «Героиня» А. Л. Степанян — *Назели*
* «Саят-Нова» А. Г. Арутюнян — *Анна*
* «Царская невеста» Н. А. Римский-Корсаков — *Любаша*
* «Князь Игорь» А. П. Бородин — *Кончаковна*
* «Аида» Дж. Верди — *Амнерис*
* «Самсон и Далила» К. Сен-Санс — *Далила*
* «Молодая гвардия» Ю. С. Мейтус — *Уля Громова*
* «Царь Эдип» И. Ф. Стравинский — *Иокаста*
* «Кармен» Ж. Бизе — *Кармен*
* «Орлиная крепость» А. А. Бабаев — *Шушан*
* «В лучах солнца» А. Г. Тер-Гевондян — *Берберо*
* «Евгений Онегин» П. И. Чайковский — *Ольга*
* «Фауст» Ш. Гуно — *Зибель*.

## Фильмография
* 1941 — Әрмән киноконцерты (ҡыҫҡа метражлы) — *Алмаст*.
* 1954 — Әрмәнстан сәнғәт оҫталарының концерты — *төп роль*.
* 1977 — «Татевик Сазандарян» документаль фильмы («Ереван» студияһы).

## Награда һәм премиялары
* Әрмән ССР-ының атҡаҙанған артисы (4.03.1944)
* Әрмән ССР-ының халыҡ артисы (26.11.1947)
* Әзербайжан ССР-ының халыҡ артисы (1947)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1956)
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951) — «Героиня» опера спектаклендә Назель партияһын башҡарған өсөн
* Әрмән ССР-ының дәүләт премияһы
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (4.11.1939)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1.09.1986)
* Изге Месроп Маштоц ордены (1997)
* Миҙалдар.

## Хәтер
Әрмәнстанда Татевик Сазандарян исемендәге Республика вокалсылар конкурсы уҙғарыла.

## Иҫкәрмәләр
Ҡалыу (тау һырты)

**Ҡалыу** (, тура тәржемәһе — «тороп ҡалыу») — тау һырты, Көньяҡ Уралдың көнбайыш тау армыттары. Башҡортостанда урынлашҡан.

Ҡалыу Башҡортостанда (Көньяҡ) Уралдың тау һырттарына ҡарай.

Ҡалыу һырты меридиан йүнәлешендә Ишембай районының Кәбәс ауылы киңлегенән Ялан-Айры йылғаһы тамағы киңлегенә тиклем Ишембай һәм Бөрйән райондарында Нөгөш йылғаһының уң яҡ яры буйынса һуҙылған.

Һырт оҙонлоғо 26 км, киңлеге 4 км, абсолют бейеклеге — 771 м. 700 м-ға тиклем бейеклектәге түбәләре бар.

Төньяҡ өлөшөнөң рельефы тигеҙ; көньяҡ өлөшө — йылға үҙәндәре, биләндәр, һыу ағымы үҙәндәре менән телгеләнгән.

Ҡомташтарҙан, елмәрҙәк свитаһы алевролиттарынан һәм һәүерташтарынан тора.

Оло Нөгөш йылғаһы ҡушылдыҡтарына башланғыс бирә.

Ландшафы — һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле-көлһыу тупраҡтағы ҡатнаш урман.

Һырт «Алтын солоҡ» заказнигы биләмәһендә урынлашҡан.

## Легенда
Урындағы халыҡ араһында һырт атамаһының килеп сығышы тураһында бик күп легендалар яҙылған. Уларға ярашлы, һыртта кемдер ҡалдырып кителгән булған (йәш ҡатыны ташлап киткән ҡарт мулла; ашатырға ризыҡ булмаған бала һәм башҡалар).

Күп атамалар баштағы яңғырашы онотолоп, ҡайһы ваҡыт танымаҫлыҡ булып үҙгәрә. Тикшеренеүселәр «ҡала» һүҙе- «бейек урын», «нығытмалы бейек урын» тигәнде аңлата тип иҫәпләй. Бынан тыш дала яҡтарында «ҡалыу» һүҙе «өҫтәп һалыу, өйөү» мәғәнәһендә ҡулланыла.

Был тирәләге бер нисә ауыл халҡы  ике быуын дауамында ер өсөн бөрйәндәр менән һуғышып йәшәгән ҡыпсаҡтар вариҫтары. Ә далала йәшәгән ҡыпсаҡтар (Ҡолғона, Ҡалыу-Айыры һ.б. халҡының ата-бабалары) был яҡтарға монголдарҙан ҡасып килеп сыҡҡан.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Закарян Лусине Абетовна

**Закарян Лусинэ** (төп исеме — **Закарян Светлана Апетовна**) (; 1 июнь 1937 йыл, Ахалцихе — 30 декабрь 1992 йыл, Ереван) — СССР йырсыһы.

Лусинэ Закарян 1937 йылдың 1 июнендә Ахалцихе ҡалаһында музыкаль традициялары булған ғаиләлә тыуған. 1952 йылда ғаиләһе менән бергә Ереван ҡалаһына күскән, унда музыка мәктәбен тамамлай, ә унан һуң, 1962 йылда, Ереван дәүләт консерваторияһын тамамлай.

Лусинэ Закарян Әрмән ССР-ының халыҡ артисы исеменә лайыҡ була, Әрмән ССР-ының дәүләт премияһы лауреаты була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Әрмән ССР-ының халыҡ артисы
* Әрмән ССР-ының дәүләт премияһы лауреаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Беренсе Май урамы (Өфө)

**Май урамы** — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе һәм Калинин райондары биләмәһендә урынлашҡан һәм Черниковка биҫтәһенең үҙәк урамы булып тора. Урам көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Еңеү паркынан алып Машиналар төҙөү урамына тиклем һуҙыла.

## Тарихы
Беренсе май урамы, Черниковск ҡалаһының (Черниковка) көнбайыш һәм көнсығыш өлөштәрен тотоштырған магистраль кеүек, төҙөлөштән буш урында барлыҡҡа килгән.

«Яңы» тип аталған урам Өфө районының картуф баҫыуында төҙөлә. Ул 1940 йылдар аҙағында ике йортто төҙөү менән башлана (хәҙер Беренсе май адресы буйынса урынлашҡан 38, 40-сы һанлы йорттар) һәм бер үк ваҡытта ҡапма-ҡаршы яғында ла төҙөлөштәр бара. Көнбайыш (үрге) өлөшө Сталин проспекты тип йөрөтөлә һәм унда типик булған «сталинка» торлаҡтар һалына, улар дәүерҙең мәҙәни мираҫы тип таныла.

Урамда Орджоникидзе һарайы (архитектор Н. Шабаров), шулай уҡ данлыҡлы «Һигеҙ ҡатлы» бина (архитекторҙар М. Лысогорский, В. Голосов һ. б.) — 1949 йылда төҙөлгән ҡалала ике тәүге бейек йорт бар. Аҫтараҡ немец хәрби әсирҙәре ҡулы менән төҙөлгән «Еңеү» кинотеатры (архитектор М. С. Яшвин) урынлаша. . Шул ваҡытта уҡ урам И. Сталин хөрмәтенә атала. Власҡа Никита Хрущев килгәс, урам яңынан Беренсе май урамы тип үҙгәртелә.

Урамдың көнсығыш (аҫҡы) өлөшөндә бер төрлө үҙенсәлекһеҙ «хрущевкалар» төҙөлә. Дөйөм алғанда, урам етди төҙөкләндереүгә дусар булмай һәм дөйөм һыҙаттарында илле йыл элекке йөҙөн һаҡлай.

## Транспорт
Беренсе май урамы троллейбус, автобус һәм маршрут таксиҙары менән тәьмин ителә.

## Биналар һәм ҡоролмалар
* Өфө дәүләт нефть техник университетының Йәштәр Һарайы
* Һигеҙ ҡатлы бина
* «Еңеү» кинотеатры
* Химиктар мәҙәниәте һарайы
* «Черниковка» сауҙа комплексы
* «Беренсе май» мәҙәниәт һәм ял паркы
* «Май» универмагы (элек — Калинин универмагы)

## Һәйкәлдәр
* Серго Орджоникидзе Һәйкәле
* Бөйөк Ватан һуғышы һалдатына һәйкәл

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Улица Первомайская. История застройки
Таня Ступар-Трифунович

**Таня Ступар-Трифунович** (, 1977 йылда Задарҙа тыуған) — серб һәм босния яҙыусыһы, дүрт шиғыр һәм бер мәҫәлдәр китаптары баҫтырып сығара. Шиғриәт һәм проза өлкәһендә бер нисә Босния һәм Герцеговина премияһы лауреаты. 

## Биографияһы
1977 йылда Задарҙа тыуа. Баня-Лука университетының философия факультетын, серб теле һәм әҙәбиәте кафедраһын тамамлай. Һуғыш башланғас Баня-Лукаға күсенә. Дүрт шиғыр һәм бер мәҫәлдәр китабын сығара, шиғырҙары инглиз, немец, поляк, словен, македон, венг, дания, француз һәм рус телдәренә тәржемә ителә (Дмитрий Волжанин тәржемәһе). «Варварҙар иртәнге сәй эскәндә нимә тураһында уйлай» китабы 2007—2008 йылдарҙа Босния һәм Герцеговиналағы иң яҡшы китап булараҡ CEE Literature Award премияһы номинанты була (Көнсығыш һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европаның әҙәби премияһы), шорт-листҡа эләгә, шуның өсөн Ступар-Трифуновичҡа Венанан йорт бүләк итәләр. 2009 йылда «Төп герой — уңышһыҙлыҡҡа ғашиҡ булған кеше» китабы иң яҡшы китабы булараҡ «Фра Грго Мартич» призын яулай, бер нисә босния һәм сит ил йыйынтыҡтарына инә. Ступар-Трифунович «Путеви» әҙәби журналы мөхәррире була. EU Prize for Literature 2016 премияһы номинанты була.

## Библиографияһы
* О чём думают варвары за завтраком (О чему мисле варвари док доручкују)
* Главный герой — человек, который влюбился в неудачу (Главни јунак је човјек који се заљубљује у несрећу)
* Часы в маминой комнате (Сатови у мајчиној соби)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Тања Ступар Трифуновић: Сатови у мајчиној соби, Завод за уџбенике и наставна средства, Источно Сарајево, 2014.
Өфө үҙәге

**Өфө үҙәге** — ҡаланың тарихи үҙәк өлөшө, Өфөнөң Ленин һәм Киров райондарында урынлашҡан. Көнбайыштан — Ғафури урамы, төньяҡтан — Революцион урам, көнсығыштан — Цюрупа урамы, көньяҡтан Ағиҙел йылғаһы менән сикләнгән. Өфөнөң тарихи үҙәге географик үҙәгенән күпкә көньяҡтараҡ ята.

## Мәҙәниәт
Өфө үҙәгендә мәҙәни объекттар бик күп, улар араһында түбәндәгеләр бар: Салауат Юлаев һәйкәле, «Каруанһарай» сауҙа-эш комплексы, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, Конгресс-холл, «Нефтсе» мәҙәниәт һарайы, Республика йорто, Профсоюздар һарайы, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры, Телеүҙәк, Дуҫлыҡ монументы, Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры. Улар бөтәһе лә ҡаланың иҫтәлекле урындары булып тора.

## Урамдар
Төп урамдары: Цюрупа, Ленин, Карл Маркс, Гоголь, Аксаков, Ғафури, Зәки Валиди, Пушкин, Коммунистик, Чернышевский, Революцион.

## Галерея


File:Baskhir State Philharmonic.jpg|Башҡорт дәүләт филармонияһы
File:Конгресс-холл.jpg|Конгресс-холл
File:Bashkir State Academic Theatre of Drama.jpg|Башкирҡорт академия драма театры
Гостиный двор Уфа.JPG|Каруанһарай


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө
* Ленин районы (Өфө)
* Киров районы  (Өфө)
* Совет  районы  (Өфө)

## Һылтанмалар
* Центр Уфы планируют разгрузить от общественного транспорта
Гвардия урамы (Өфө)

**Гвардия** — Өфө ҡалаһы Калинин районы Шаҡша микрорайонының магистраль урамы. М-5 «Урал» трассаһына ике яҡтан сыға.

Почта индексы — 450069. ОКАТО коды — 80401370000. КЛАДР ID — 02000001000132300

## Тарихы
Шаҡша ҡасабаһы Өфөгә ҡушылмаҫ элек Чапаев урамы тип аталған. Өфөгә ҡушылғас, ҡасабаның үҙәк урамының исеме үҙгәртелә, сөнки бер ҡалала (Өфөлә) бер үк исем менән ике урам эйә була алмай.

2013 йылда йөрөй торған өлөштө 15 метрға тиклем киңәйтеү һәм тротуарҙың киңлеге 3 метрға еткереү буйынса эштәр башлана.

## Иҫтәлекле урындары
Баҙар ҡаршыһында, ҡасаба советы урынлашҡан ерҙә, Ленин һәйкәле торған, аҙаҡ мәңгелек ут менән гвардиясылар стелаһы булған. Хәҙер ташландыҡ хәлдә.

Балсыҡ карьерҙары эштәрендә урам эргәһендә күлдәр — карьерҙар булған. Береһе хәҙер күмелгән, икенсеһен үлән баҫҡан.

## Исеменең килеп сығышы
Легендаға ярашлы, Шаҡша музейы директорының урындағы йәшәүсенән яҙып алып ҡалған мәғлүмәттәре буйынса, урамдың атамаһы Граждандар һуғышы иҫтәлектәре менән бәйле булыуы мөмкин, ул саҡта Шаҡша аша Өфөгә Чапаев дивизияһының яугирҙары йырып сыға (РККА-ның Өфө операцияһы, 1919 йыл).

## Федераль һалым инспекцияһы хеҙмәте
Һалым органдары коды:0273

Рәсәй Федерацияһының министрлығы инспекцияһы Рәсәйҙең һалымдар һәм йыйымдар буйынса Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының Калинин районы буйынса;

Өфө ҡалаһының Калинин районы буйынса Федераль һалым хеҙмәте инспекцияһы;

Башҡортостан Республикаһының район-ара 31-се һанлы Федераль һалым хеҙмәте инспекцияһы.

## Транспорт
Автобус — 35к, 59э, маршрут таксиҙары 221к, 291, 299, 300, 71

## Предприятие
39-сы һанлы йорт— «Балтика» һыра компанияһы (элекке керамика заводы).

43а һанлы йорт —35-се һанлы янғын һүндереү часы

57-се һанлы йорт — «Сигма» склад комплексы

57 -се һанлы йорт — «Камаз» автоүҙәге

Күп һанлы магазиндар, шул иҫәптән селтәрле магазиндар, баҙарҙар һ. б.

## Мәғариф
46/2 һанлы йорт — 28-се һанлы Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе

## Спорт
58/5 һанлы йорт— «Юлаевсы» спорт комплексы

2014 йылдың 24-26 октябрендә бында Рәсәй беренселегенә егеттәр һым өлкән йәштәгеләр араһында шорт-трек буйынса ярыштар үтте.

## Дини учреждениелар
54а — һанлы йортта мәсет һәм мосолман дини ойошмаһы урынлашҡан.

## Әҙәбиәт
Гафиева, Г. Остановки нашего города [Текст] /Г. Гафиева // Уфимские ведомости. — 2011. — 5 мая. — С.20.

Соловьев, В. Улицы нашего города [Текст] /В.Соловьев //Уфимские ведомости. — 2006. — 16 марта. — С.8.

Уфа. Улицы нашего города [Текст] /ред. Г. Ишмухаметова. — Уфа: Информреклама, 2011. — 250с. : ил.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
на Викимапии
Баландин бульвары

**Баландин бульвары** — Өфө ҡалаһының Калинин районы «Инорс» биҫтәһендәге бульвар.

Почта индексы — 450039, ОКАТО коды — 80401370000.

1-се һанлы магистралдең һәм 1, 2-се тыҡрыҡтарҙы бер географик объектҡа берләштереү буйынса ойошторола.

1997 йылдың 29 октябренән алып исемен Бульвар рәсми рәүештә Өфө моторҙар эшләү заводының элекке директоры, инженер-авиация хеҙиәтенең генерал-майоры (1944), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1945) Баландин Василий Петрович хөрмәтенә ала.

Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡала советы Президиумының 1997 йылдың 29 октябрендә «Өфө ҡалаһының Калинин районы „Инорс“ биҫтәһендәге урамға „Баландин бульвары“ исеме биреү тураһында № 31/11 ҡарарынан»:
*Ветеран — мотор етештереүселәрҙең, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе профсоюз комитетының, «Инорс» биҫтәһе йәшәүселәренең үтенесен ҡарап, Өфө ҡалаһының Калинин районы советы Президиумы Өфө ҡалаһының Калинин районы «Инорс» биҫтәһендәге урамға «Баландин бульвары» биреү тураһындағы ҡарарына ярашлы, Өфө ҡала советы Президиумы ҡарар итә:*

1. *Өфө ҡалаһы Калинин районының «Инорс» биҫтәһендәге 1, 2-се тыҡрыҡтарға һәм 1-се һанлы магистралгә «Баландин бульвары» тигән исем бирергә*

## Ҡыҙыҡлы факттар
Урамдың оҙонлоғона һәм тарихына ҡарамаҫтан, «Баландин бульвары» тигән адрес менән беренсе йорт тик 2011 йылдың сентябрендә генә барлыҡҡа килә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* www.ufa-street.ru/  — *баландин бульвары буласаҡ ufa-street.ru*
Аннализа Эриксон

**Аннализа Эриксон** (, 14 сентябрь 1913 йыл — 21 апрель 2011 йыл) — швед актёры.

## Биографияһы
Аннализа Эриксон Стокгольмда Юргорден утрауында 1913 йылдың 14 сентябрендә тыуа. Үҙ карьераһын 1919 йылда, Стокгольмда Король опера сәхнәһендә беренсе ролдәрен башҡарып, балетта башлай. 1930 йылда балеттан киткәс, Стокгольмдың театр сәхнәләрендә төрлө пьесаларҙа һәм ревюла актриса сифатында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Шул уҡ йылда уның ҙур экранда тауышһыҙ швед фильмында дебюты үтә. 1932 йылда Эриксон кинола «Värmlänningarna» фильмы сыҡҡас тәүге уңышҡа өлгәшә.

1940-сы йылдарҙа актёр Нильс Поппе менән бергә күп кенә мюзиклдарҙа күренә, уның менән төрлө акробатик бейеүҙәр башҡара. 1950 йылдарҙа актриса мюзиклдарҙа төшөүен дауам итә һәм ревюларҙа сығыш яһай, шул иҫәптән — Коул Портерҙың «Үп мине, Кэт» мюзиклында ҡатнаша (1951) һәм шул йылда уҡ Ингмар Бергмандың «Йәй интерлюдияһы» фильмында күренеп ҡала. 1960 йылдың башынан Эриксон кинола күпкә һирәгерәк төшә башлай, 1993 йылда швед телевидениеһында «Шымсы» сериалының бер эпизодында үҙенең һуңғы ролен башҡара.

Аннализа өс тапҡыр кейәүҙә булған, икенсе никахында берҙән -бер балаһы — улы Клас фон Сигибаден тыуа(1943).

Аннализа Эриксон Стокгольмда 97 йәшендә 2011 йылдың 21 апрелендә вафат була.

## Танылыу
* 2001 йыл — «Алтын ҡуңыҙ» почётлы премияһы (2001)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аннализа Эриксон (англ.) на сайте Internet Movie Database
Еңеү паркы (Ишембай)

**Еңеү Паркы** — Ишембай ҡалаһындағы Мәҙәниәт һәм ял паркы. 1960 йылда асылған.

Парк Революция, Гагарин, Салауат Юлаев һәм Социалистик урамдары сатында урынлашҡан.

## Тарихы
Ишембай электр селтәрҙәре тырышлығы менән 1960 йылда Еңеү паркына нигеҙ һалына. Уның тәүге атамаһы — КПСС-тың XXII съезы исемендәге сквер.

2010 йылда капиталь реконструкция үткәрелә. Парк биләмәһе тейешле тәртипкә килтерелә һәм матурлатыла: Бөйөк Еңеүгә арнап ҡуйылған обелиск яңыртыла, юл буйҙарына сәскәләр ултыртыла, балалар уйнаһын өсөн ике майҙансыҡ булдырыла, парктың кәртәләре яңыртыла, парк эсендә ял итеп йөрөй торған һуҡмаҡтарға алсфальт түшәлә, инеү ҡапҡалары ла яңыртыла, йәш ағастар ултыртыла.

Быларҙан тыш Ишембай еренән фронтҡа киткән яугирҙар исем-фамилиялары соҡоп яҙылған таҡтаташтар ҡуйыла (исемлек яҙылған таҡтаташтар ҡапҡанан алып обелискыға тиклем барып етә), Бөйөк Еңеүҙе яулау өсөн тылда фиҙакәр эшләгән артелдәр атамалары яҙылған Стела ла үҙ урынын ала. Был эштәр өсөн 2 миллион һумдан ашыу аҡса сарыф ителә.

2016 йылда обелиск урынына фронттың ғәрәсәтле юлдарын үткән ябай һалдатҡа һәйкәл ҡуйыла. Ә йәйәүлеләр йөрөгән һуҡмаҡ буйлап «Бресты оброналау», «Мәскәү өсөн һуғыш», «Ленинград блокадаһы», «Сталинград һуғышы», «Курск һуғышы» һәм башҡа Бөйөк Ватан һуғышы темаһына арналған стелалар ҡуйыла.

Хәҙер был парк Ишембай халҡының балалар менән ял итә торған иң күркәм урыны. Бигерәк тә паркта илебеҙҙе һаҡлай торған ҡорал өлгөләренең: танкылар, үҙйөрөшлө ҡулайламалар (самоходкалар), артиллерия пушкалары өлгөләренең урынлаштырылыуы малайҙарҙы, үҫмерҙәрҙе үҙенә йәлеп итә.

2010 йылдың 9 майында Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65-йыллығына яңыртылған һәм экспонаттар менән байытылған Еңеү паркы асыла.

## Иҫтәлекле урындары
* Хәрби Дан обелискыһы (1967). 2010 йылда реконструкциялана. Элек Мәңгелек ут менән бер комплекс булып тора ине.
* Ишембай еренән фронтҡа киткән яугирҙар исемдәре яҙылған таҡтаташ.
* Бөйөк Еңеүҙе яулау өсөн тылда фиҙакәр эшләгән артелдәр атамалары яҙылған таҡтаташ.
* Илебеҙ оборонаһын һаҡлаған ҡорал өлгөләре.
* Герой-ҡалалар хөрмәтенә ҡуйылған стеллалар.

## Иҫкәрмәләр
Октябрь Революцияһы урамы (Өфө)

**Октябрь революцияһы урамы** Өфө ҡалаһының Киров районы биләмәһендә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Ленин урамынан башлана һәм Ағиҙел йылғаһы яры буйында тамамлана.

## Тарихы
Урамдың иң алда төҙөлә башлаған түбәнге өлөшөнөң баштағы исеме, үҙе урынлашҡан Кесе Репной биҫтәһе исеменән Кесе Репной урамы тип йөрөтөлгән. Артабан Ҡазан урамы тип аталған, сөнки унан Ҡазан юлы башланған. Ҡазан, һуңғараҡ — Оло Ҡазан урамы — Өфөнөң иҫке өлөшөн уның яңы үҙәге менән тоташтырған һәм оҙаҡ ваҡыт ҡаланың төп урамы булып хеҙмәт иткән. Әммә XIX—XX быуат сиктәрендә ул үҙәк урам статусын юғалта һәм үҙенең әһәмиәтен юғалта, үҙәк урам булып Александров, Каретный, Оло Вавилов, Никольский, Лазаретный (Үҙәк) урамдары ҡала.

1917 йылдан һуң Октябрь Революцияһы урамы тип үҙгәртелә.

## Тарихи биналар һәм ҡоролмалар
Октябрь Революцияһы урамының түбәнге өлөшө XIX быуаттың биналарына һәм боронғо усадьбаларына бай:
* И. И. Гутмандың завод идаралығы
* В. Е. Поносовтың айырым йорто
* Герасимов усадьбаһы
* Архангельскийҙарҙың йорто
* Лузиндар йорто
* Өфөнөң беренсе янғын-полиция өлөшө
* Тау заводсыһы Демидов йорто
* Шамовтың кирбес усадьбаһы
* Кузнецовский училищеһы (1880 йыл)
* Чуфаровскийҙар йорто
* Э. Н. Хасабов йорто
* Спас ғибәҙәтханаһы
* Спас ғибәҙәтханаһының хикмәт йорто
* Ярлылар буйынса попечителлек комитеты йорто
* Е. К. Ушкованың кирбес һәм ағас усадьбаһы
* Ю. В. Лапинаның көнсығыш һәм көнбайыш усадьбаһы
* Чувильдин һәм Ольшевскаяның йорто
* Зубовтарҙың көнсығыш һәм көнбайыш усадьбаһы
* П. А. Ивановтың йорто
* М. С. Васильевтың йорто
* Безруковтың көнсығыш һәм көнбайыш усадьбаһы
* И. А. Чижевтың усадьбаһы
* Л. Г. Вареньковтың йорто
* П. Т . Андреев йорто
* А. Н. Косицкаяның йорто
* К. П. Петровскийҙың йорто
* Поповтың йорто
* В. А. Петуниндың йорто
* Ҡала полицияһы идаралығы, хәҙер — 1-се һанлы янғын һүндереү часы
* Урман сәнәғәтсеһе Ф. Е. Чижев йорто
* Ер үлсәү училищеһы бинаһы, хәҙер — Башҡорт Дәүләт Педагогия Университеты корпусы
* Волга-Кама коммерция банкы бинаһы
* Ҡала Чижев бинаһы, хәҙер —2-се һанлы Өфө педагогия колледжы
* Сәнәғәт халыҡ комиссариаты, хәҙер — Башҡорт Дәүләт Педагогия Университеты корпусы
* А. К. Блохин йорто

## Иҫтәлекле урындар
* Мифтахетдин Аҡмулла һәйкәле
* Башҡорт дәүләт педагогия университеты
* Ҡаланса менән 1 -се һанлы янғын часы бинаһы

## Галерея


Файл:Уфа Большая Казанская улица.jpg|Иҫке асылмалағы урам
Файл:Akmullah monument in Ufa.jpg|Мифтахетдин Аҡмуллаға һәйкәл
Файл:БГПУ (Уфа).jpg|Башҡорт Дәүләт Педагогия Университеты 


## Сығанаҡтар
*
Иҫке Өфө

**Иҫке Өфө** — Өфө ҡалаһының көньяҡ өлөшөнөң тарихи атамаһы. Өфө барлыҡҡа килгән һәм үҫә башлаған урын.

## Тарихы
Иҫке Өфөлә Өфө кремле, ҡала посады, тәүге йорттар һәм урамдар барлыҡҡа килә. Артабан Иҫке Өфө тип Соҡалаҡ йылғаһының һул яғындағы Сергий һәм Усолье тауҙары араһын атап йөрөтәләр.

Иҫке Өфөнөң Соҡалаҡ тирәһе электән планһыҙ төҙөлөш, йорттарҙың тәртипһпҙ урынлашыуы менән айырылып тора. Шул сәбәпле элек йорттар, урамдар, тыҡрыҡтар, баҡсалар араһында ошо тирәлә йәшәгән кешеләр генә йөрөй белгән. Был ҡала төҙөлөшөнөң генераль планы булмауы менән дә, төбәк рельефының ҡатмарлылығы менән дә аңлатыла.

Иҫке Өфөнө үҙгәртеп ҡороу ХХ быуаттың 70-се йылдарында башлана, шулай итеп, иҫке урамдарҙа яңы йорттар һәм биҫтәләр барлыҡҡа килә.

Хәҙер Иҫке Өфө тигәндә Өфөнөң Киров районына ингән бөтә үҙәк өлөшө күҙҙә тотола.

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Академик Королёв урамы (Өфө)

**Академик Королев урамы ** Өфө ҡалаһының Һупайлылағы  Октябрь районы биләмәһендә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Ҡашҡаҙан күленән башлана һәм Өфө йылғаһы ярына һәм йылғаһына барып етеп тамамлана.  Королев Сергей Павлович хөрмәтенә атала. 

Урам Һупайлының дүрт төп транспорт магистраленең  береһе булып тора,  элек унда ҡала транспортының  һуңғы туҡталҡаһы урынлашҡан булған.

Урамда «Йондоҙло» сауҙа үҙәге урынлашҡан.

## Тарихы
1983 йылда биҫтәгә күсеп ултырыуҙар алдынан — шул ваҡытта уҡ, тағы бер һупайлы урамы беренсе космонавт Гагарин Юрий Алексеевич хөрмәтенә аталғанда, был урам үҙ исемен ала. Исемдәрҙең инициаторы булып Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе Вдадимир Унжаков һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы, Өфөнөң баш архитекторы Рехмуков Фәрит була.

## Һылтанмалар
* Список наименований улиц городского округа город Уфа Республики  Башкортостан

## Иҫкәрмәләр
Ушарлаҡ

** Ушарлаҡ** — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостан Республикаһының Бөрйән һәм Ишембай районы биләмәләрендә урынлашҡан.

Башҡортостандың (Көньяҡ) Урал Ушарлаҡ һырты меридиан буйлап Үрек һәм Нөгөш йылғалары араһында һуҙылған. Был йылғалар Ушарлаҡ һыртынан баш алалар.

«Башҡортостан» ҡурсаулығы составына инә.

Оҙонлоғо 16 км, киңлеге — 5 км иң бейек түбәһе — 706 м (Шүрәлеҡасҡан тауы). 509 метрҙан 706 метрға тиклем бейеклектәге бер нисә түбәһе бар.

Ушарлаҡ һырты инйәр свитаһының терриген ултырмаларынан, өҫкө рифейҙың минйәр свитаһы карбонаттарынан, вендҡа ҡараған әшә свитаһының аркозлы ҡомташтарынан тора.

Ландшафы — ҡайын, япраҡлы урман, һоро урман тау тупрағындағы тау далалары.

## Һылтанмалар
http://quist.pro/books/ural_19.u.6.php
Киров урамы (Өфө)

**Киров урамы** . Өфө ҡалаһының Киров, Ленин һәм Совет райондары биләмәһендә урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай Карл Маркс урамынан башлана һәм Салауат Юлаев проспекты менән тамамлана. Урам 1931 йылда ябылған элекке Александр сиркәүе нигеҙенә төҙөлгән Профсоюздар йортонан башлана. 

Киров урамының дауамы булып Салауат Юлаев проспектынан башланған Миңлеғәле Ғөбәйҙуллин урамы  тора.

## Тарихы
Башта урам Приют урамы тип аталған, сөнки 1849 йылда унда Телеграф (Цюрупа)  һәм Кесе Успенский ( Энгельс) урамдары араһындағы кварталда православие балалар приюты урынлашҡан. Октябрь Революцияһынан һуң урам С.М. Киров хөрмәтенә үҙгәртелә. 

## Иҫтәлекле урындар һәм ҡоролмалар
* Профсоюздар йорто һәм уның алдында Александр майҙаны (тарихи исеме) 
* «Баштехинформ» (элек —Ғилми-техник мәғлүмәттәр үҙәге)
* Һуҡырҙар өсөн Башҡорт махсус китапханаһы һәм Бөтә рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең  Башҡорт ойошмаһы тарихы музейы
* «Киров» эшлекле үҙәге
* Рождество Богородицы  соборы
* 12-ишекле йорт - «карап»

## Транспорт
Киров урамы күрһәтә. төп йәмәғәт транспорты маршрут таксийы.

## Галерея

File:Дом профсоюзов Уфа.jpg|Профсоюздар йорто
File:Памятник перед домом профсоюзов, Уфа.JPG|Профсоюздар йорто алдында Мостай Кәрим һәйкәленең фрагменты
File:RojdBogorodSoborUfa.jpg|Мәрйәм инә Раштыуаһы ғибәҙәтханаһы


## Әҙәбиәт
*
Волгоград урамы (Өфө)

**Волгоград урамы** —Өфөнөң  Калинин районындағы  Шаҡша биҫтәһендә урынлашҡан. 

Почта индексы — 450028. ОКАТО коды — 80401370000. КЛАДР ID — 02000001000082400

## Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Урам  балсыҡ карьеры тирәләй шәхси йорттары менән 1950 йылдар уртаһында төҙөлә (хәҙер был карьер һыу менән тултырылған). Күрше Ҡыйғы урамында рельстар һалынған, унан тейәгес экскаваторҙар йөрөгән (Өфө картаһында бәләкәй мөйөш, 6 б.).

1950 йылдар аҙағында эшселәргә  уңайлылыҡ өсөн ясле-баҡса асыла (хәҙер 275-се һанлы балалар баҡсаһы)

Шаҡша ҡасабаһының  Өфөгә ҡушылыуына  тиклем Урицкий урамы тип аталған. Өфөгә ҡушылғас, ситтәге ҡасаба урамы үҙгәртелә, сөнки бер тораҡ пунктта (Өфөлә) бер үк исем менән ике урам аталмай. 

## Транспорт
 «Керамика заводы» туҡталышы . Автобус — 35к, 59э, маршрут  таксиҙары 221, 221к, 291, 299, 300, 71

## Мәғариф
12-се һанлы йорт — 275-се һанлы балалар баҡсаһы

## Күрше урамдары
• Ҡыйғы урамы 
•  Май урамы• Көнсығыш урамы• Ашин урамы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Соловьев, В. Улицы нашего города [Текст] /В.Соловьев //Уфимские ведомости. — 2006. — 26 янв. — С.7. 
* Уфа. Улицы нашего города [Текст] /ред. Г. Ишмухаметова. — Уфа: Информреклама, 2011. — 250с. : ил.
Чернышевский урамы (Өфө)

**Чернышевский урамы** Өфө ҡалаһының Ленин һәм Киров райондары биләмәләрендә урынлашҡан. Нижегородкаға яҡын Петр Комлев урамынан башланып һәм Салауат Юлаев проспектына терәлеп, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай һуҙыла. 

## Тарихы
Урамдың тәүге исеме — Кузнецкий, сөнки уның аҙағында, Соҡалаҡҡа яҡыныраҡ, күп һанлы тимерлектәр урынлашҡан булған. 1860 йылдарҙа урамды борондан йәшәгән урындағы сауҙагәр Колмацкийҙар хөрмәтенә үҙгәртәләр, был сауҙагәрҙәрҙең Нижегородкала күн заводы һәм Каруанһарайҙа кибеттәре булған. Әммә 1898 йылда сауҙагәрҙәргә аталған был исем халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, ҡала думаһындағы фекер алышыуҙар һөҙөмтәһенән һуң урам Уфимский тигән икенсе исем ала. 1920 йылдан ул яңынан яҙыусы Н. Г. Чернышевский хөрмәтенә үҙгәртелә.

## Тарихи биналар һәм ҡоролмалар
* «Ғәлиә» мәҙрәсәһе, хәҙер — Рәсәй ислам университеты бинаһы
* С. Л. Сахаров йорто, элекке Өфө телеграфы бинаһы

## Заманса ҡоролмалар
* Әрмән мәктәбе
* Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең иҫәпләү үҙәге менән математика институты
* Өфө дәүләт технология һәм дизайн колледжы
* Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы
* «Альфа» бизнес- үҙәге

## Транспорт
Чернышевский урамы буйынса автобустар хәрәкәте булдырылған.

## Иҫтәлекле урындар
* АРТ галереяһы — сауҙа-күңел асыу комплексы
* Дзержинский һәйкәле (Өфө) 

## Галерея

File:Памятник Дзержинскому (Уфа).jpg|Ф. Э. Дзержинский һәйкәле
File:Галерея ART.jpg|ART галереяһы


## Сығанаҡтар
*
Ғафури урамы (Өфө)

**Мәжит Ғәфури урамы ** Өфө ҡалаһының Киров һәм Ленин райондары сигендә урынлашҡан. Көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай Өфө телеүҙәгенән алып Революция урамы районындағы Токарный урамына тиклем һуҙыла.  

## Тарихы
Башта урам майҙандағы (хәҙерге трамвай ҡулсаһынан алыҫ булмаған)  Никольский сиркәүе исеме менән Никольский урамы тип аталған. Никольский урамы буйлап сиркәүгә ҡарай Казанская Божья Матерь һәм Святитель Николай Чудотворец иконаларын ҡаршы алыу һәм оҙатыу буйынса тәре йөрөштәре үткән. 

Октябрь Революцияһынан һуң  1925 йылда  сиркәү һүтелә, ә ун йыл һуңыраҡ урам үҙе башҡорт һәм татар әҙәбиәте классигы Мәжит Ғафури хөрмәтенә атала. 

1959 йылда Ғафури урамында ҡаланың иҫтәлекле һәм үҙенсәлекле йүнәлеше булған Өфө телеүҙәге төҙөлә.

Әлеге ваҡытта Ғафури урамының көньяҡ өлөшө заманса биналар менән төҙөкләндерелгән, шул уҡ ваҡытта төньяҡ өлөшө ағас йорттар менән шәхси сектор булып тора. Урамдың көньяҡ өлөшө Зәки Вәлиди урамы менән бергә спорт ярыштары өсөн ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
А. М. Матросов исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы (Ишембай)

**А. М. Матросов исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы (Ишембай)** — Ишембай ҡалаһындағы Үҙәк парк. 1946 йылда нигеҙ һалына.

Парк Совет, Бульвар, Стахановсылар һәм Йәшел урамдары сатында урынлашҡан.

## Тарихы
Мәҙәниәт һәм ял паркына нигеҙ 1948 йылда Ҡала йәштәре паркы булараҡ һалына.

Совет йылдарында паркта аттракциондар бик күп була. Бәләкәй генә паровозлы балалар тимер юлы, тирә-йүнде күҙәтеү тәгәрмәсе, кәруселдәр, һәр төрлө атынмаҡтар, хатта американ тауы ла бар ине. Бөгөн улары ла ҡалмаған тиерлек. Хәҙер улар юҡҡа сыҡҡан.

2000-се йылдар башында  «Күңелле йәйғор» аттракционы ҙур популярлыҡ менән файҙалана,  «КМЗ-012ч» йәки «Беларус-132Н» бәләкәй тракторы һәм 12 (24) йәки 16 (32) кеше ултыртыуға иҫәпләнгән бер-ике тағылма вагонда бигерәк тә балалар ата-әсәләре менән йөрөргә ярата.

Ҡала паркы бер нисә тапҡыр хужаһын алмаштыра. Муниципаль мөлкәтте хосусилаштырғандан һуң, ҡайһы бер шәхси эшҡыуарҙар паркты тейешенсә ҡарауға иғтибар бүлмәй.

Ишембай районы муниципаль районының хакимиәт башлығы М. Х. Ғайсиндың 2010 йылдың 15 һәм 22 октябрҙәге ҡарарҙары менән парк биләмәһе «ЭКО» муниципаль-унитар предприятиеһына ҡуртымға тапшырыла, ә биләмәләге күсемһеҙ милек объекттары предприятиеға хужалыҡ эштәрен алып барыуҙа ҡулланыу өсөн бирелә.

2015 йылда ҡаланың үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркында тулыһынса реконструкция үткәрелә. Диаметры 10 м булған төҫлө-музакаль фонтан ҡорола. Мәҙәни саралар үткәреү өсөн сәхнә, төрлө уйындар майҙансығы булдырыла. Заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған балалар майҙансығы ағастан эшләнгән матур, ҙур караптан ғибәрәт. Яңы һалынған һуҡмаҡтарға асфальт түшәлә йәки тротуар плиткалары һалына. Иҙәненә йомшаҡ резина материал түшәлгән баскетбол, волейбол майҙансыҡтары йәштәрҙе үҙенә саҡырып тора. Йәйгеһен йүгереү, ҡышын саңғыла рәхәтләнеп йөрөп була хәҙер. Бынан тыш паркты яңы ағастар ҙа матурлай. 
2011 йылда йәйгеһен ике яңы аттракцион ҡуйыла: батут һәм бәләкәстәр өсөн аккумуляторҙарҙа йөрөгән уйынсыҡ машиналар, шулай уҡ сауҙа нөктәләре лә эшләй башлай.

## Киләсәккә эштәр
Киләсәктә күсмә цирктарҙы тамашаларын паркта ҡуйырға саҡырырға ниәтләй бөтмөр хужалар.

## Иҫтәлекле урындар
* А. М. Матросов һәйкәле — 1974 йыл.
* Фонтан
* Төҫлө-музыкаль фонтан
* «Бөркөт» скульптураһы

## Иҫкәрмәләр