open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Би-би-си

**«Би-би-си»** (, ҡыҫҡаса **BBC**) — Бөйөк Британияның тапшырыу мөмкинлеге киң булған корпорацияһы, милли ижтимағи радиотапшырыуҙар ойошмаһы.

## Тарихы
BBC иң беренсе радиотапшырыу станцияларының береһе. 1922 йылда нигеҙләнә. Шул уҡ йылдың 14 ноябрендә Бөйөк Британияла дөйөм милли радиоканал оҙон тулҡындарҙа тапшыра башлай һәм төбәк радиоселтәрҙәрен төҙөй. 1930 йылдың 9 мартында Би-би-си (BBC National Programme и BBC Regional Programme) исемен ала. 1932 йылда BBC Empire Service халаҡ-ара радиоканалы эшләй башлай.

1929 йылдан Лондондағы радиотапшырғыс файҙаланыла. 1932 йылдың 2 августынан телевизион тапшырыуҙар эшләү башлана. 1934 йылда телевизион тапшырыуҙар сикләнгән булыуға ҡарамаҫтан даими эфирға сыға. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында тапшырыуҙар әҙерләү туҡтап тора. Был ваҡытта каналдың аудиторияһы 25-40 мең йорт иҫәпләнә. Бомба ташлаусы самолеттар өсөн УКВ-тапшырғыс пеленг булып тора һәм станцияны хеҙмәтләндереүсе инженер һәм техниктар һуҡышта кәрәк була, радиоканалды туҡтатыу ошо сәбәптәр менән бәйле.
 
1945 йылда *BBC Light Programme* каналы эшләй башлай. Телевизион тапшырыуҙар 1946 йылда тергеҙелә. Радиокомитеттың 1962 йылғы докладында Би-би-си ыңғай баһалама алыуы билдәләп үтелә, ә конкурент ITV программалары тәнҡит ителә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* 1930 йылдың 18 апрелендә ВВС радиоһы дикторы «Бөгөн һөйләрлек яңылыҡтар бөтөнләй юҡ» тигән белдереү яһай. Яңылыҡтар урынана радионан көнөн буйы фортепиано музыкаһы тапшырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Old BBC Russian website // web.archive.org
* The BBCWATCH Reports
Рахманғолов Сибәғәт Ғибат улы

**Рахманғолов Сибәғәт Ғибат улы** (4 март 1963 йыл) — башҡорт журналисы, йәмәғәтсе. «Ишембай телевидениеһы» автономлы муниципаль учреждение директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2021).  Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011). 

## Биографияһы
Сибәғәт Ғибат улы Рахманғолов 1963 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының Күмертау районы Яҡут ауылында тыуған.

1980 йылда Ишембай ҡалаһының 2-се мәктәп-интернатын тамамлағандан һуң, «Башнефть» берекмәһенең Ишембай төҙөлөш-монтаж участкаһында эшләй башлай. 1981—1983 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә һәм запасҡа ҡайтарылғандан һуң 1994 йылға тиклем төҙөлөштә эшләй. Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында ситтән тороп журналист һөнәре буйынса юғары белем ала. 1994 йылда Ишембай ҡалаһы мәғариф бүлеге тәҡдиме менән 2-се Башҡорт республика интернат-гимназияһында тәрбиәсе булып эшләй башлай.

1996 йылдан Сибәғәт Рахманғоловтың тормошо матбуғат менән бәйле: шул йылда ул «Йәшлек» республика йәштәр гәзитенә үҙ хәбәрсе итеп саҡырыла.

2004 йылдың майында башҡорт телендә гәзит һәм телепрограммалар асыу маҡсатында Ханты-Манси автономиялы округы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты саҡырыуы буйынса Лянторға юллана.

2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары министрлығы тарафынан башҡорт телендәге «Юшатыр» гәзитен асыу өсөн Күмертау ҡалаһына ебәрелә. Баҫманың директоры—баш мөхәррире вазифаһында өс йыл эшләгәндән һуң, 2008 йылда Мәләүез ҡалаһына дәүләт-унитар предприятиеһы «Көнгәк» редакция—мәғлүмәт комплексына директор-баш мөхәррир итеп тәғәйенләнә.

2010 йылда «Йәшлек» гәзитенә үҙ хәбәрсе булып әйләнеп ҡайта, 2011 йылда «Башҡортостан» республика ижтимағи—сәйәси гәзитенә үҙ хәбәрсе булып күсә.

2011 йылда «Ҡайындар ҙа үҫмәй Ямалда» мәҡәләләр циклы өсөн Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге Хөкүмәт премияһына лайыҡ була.

2012 йылдан Салауат ҡалаһының Мәғлүмәт үҙәге директоры — баш мөхәррире. 

201__ йылдан «Ишембай телевидениеһы» автономлы муниципаль учреждение директоры.

2021 йылдың апрелендә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 2006 йылдан Башҡортостан журналистарының Көньяҡ ижади берекмәһе рәйесе.
* Салауат ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе.

## Китаптары
* Күңелем йәйҙәрендә (үҙнәшер), шиғырҙар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2021)
* Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011).
* Рәсәй Журналистар союзының Маҡтау ҡағыҙы (2012).
* «Матбуғаттың алтын фонды» билдәһе
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт агентлығының Маҡтау ҡағыҙы.
* Башҡортостан Журналистар союзының Маҡтау ҡағыҙы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
*
Шәрәфетдинов Дамир Молҡаман улы

**Шәрәфетдинов Дамир Молҡаман улы** (Дамир Шәрәфи — псевдоним; 29 май 1965 йыл — 21 февраль 2020 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы (2000), Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы, Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2012).

## Биографияһы
Дамир Молҡаман улы Шәрәфетдинов 1965 йылдың 29 майында Башҡорт АССР-ы Белорет районының Көмбә ауылында тыуған.
* 1982 йылда Инйәр урта мәктәбен тамамлай.
* 1987 йыл — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты) тамамлағандан һуң йүнәлтмә буйынса Орёл өлкәһенә зоотехник итеп эшкә ебәрелә.
* 1989 йылдан — журналистикала: Белорет районының «Урал» гәзитендә мөхәррир урынбаҫары, «Йәшлек», «Шоңҡар», «Аманат», «Тамаша», «Сельские узоры» республика баҫмаларында яуаплы секретарь вазифаларын башҡара.

һуңғы йылдарҙа «Ағиҙел» журналының яуаплы сәркәтибе.

Әҙип 2020 йылдың 21 февралендә Өфө ҡалаһында көтмәгәндә вафат булды.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Өсөнсө мөҙҙәт Башҡортостан Яҙыусылар берлегенең шиғриәт секцияһы секретаре вазифаһын башҡара.
* Ике йыл Башҡортостан радиоһының музыкаль тапшырыуҙар редакцияһының ижади советы ағзаһы була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты.
* Башҡортостан Хөкүмәтенең Маҡтау ҡағыҙы
* Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары идаралығының Маҡтау ҡағыҙы
* Башҡортостандың Мәғариф отличнигы

## Ҡаҙаныштары
* Башҡорт яҙыусылары араһында беренселәрҙән булып «Стихи.ру» интернет-порталында үҙ битен булдыра, электрон шиғыр китабы сығара.
* Төрки телле шиғырҙарҙы рус теленә тәржемә итеү буйынса «Аҡ торна» халыҡ-ара конкурс лауреаты (2011)
* Күп һанлы республика баҫмаларының йыл лауреаты
* Башҡорт авторҙарының проза әҫәрҙәренең руссаға тәржемәләре төрлө Бөтә Рәсәй конкурстарында еңеү яулай  ..

## Китаптары
* «Икеләнеү». Шиғырҙар. — Өфө, «Китап», 1993.
* «Йөрәктәге ташыу-ҡайтыуҙар». Шиғырҙар. — Өфө, 2003.
* «Йәшел байлыҡ. Аяҡ аҫтындағы ризыҡ». — Өфө, «Китап», 2012.
* «Таулы төбәк — беҙҙең төйәк. Иҙел башы тураһында бәйән». — Өфө. 2013.
* «Көн башы һуҡмаҡтары. Тропинки рассвета». Башҡортса-русса. Повесть. — Өфө, «Инеш». 2015.
* «Төнгө усаҡ». Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө, «Китап», 2015.
* «Инйәр улы». Шиғырҙар. -Өфө, Китап, 2022 (вафатынан һуң).

## Әҙип ваҡытлы матбуғатта
* В Белорецком районе чествовали поэта, писателя, журналиста Дамира Шарафутдинова. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 5 октябрь
* «Инйәр улы» китабы тураһында «Ашҡаҙар» радиоһындағы «Беҙҙең донъя» тапшырыуы яҙмаһы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Ауыл

**Ауыл** — Рәсәй, Украина, Ҡаҙағстан, Молдавия, Болгария һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙәге халыҡ йәшәгән торама пункттарҙың бер төрө.

Ауылдарҙың барлыҡҡа килеүе күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа күсеү менән бәйле була. Улар башлыса йылға йәки күл буйҙарында, тау итәктәрендә урынлаша. Башҡортостанда тәүге ауылдар ырыу-ҡәбилә заманында уҡ нигеҙләнгән, артабан ҡайһы бер ҙур ауылдар улустарҙың административ-иҡтисади үҙәге булып китә. XVII—XVIII быуаттарҙа башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында күп кенә ауылдар яндырыла.

Халыҡ һаны арта барыу менән ауылдарҙа яңы урамдар, ә ҡайһы саҡта бүлендек ауылдар һәм утарҙар барлыҡҡа килгән. Улар тәүге төпләнеүсенең исеме менән йәки төп ауылдың атамаһына «Яңы», «Үрге», «Түбәнге», «Урта» һ. б. өҫтәлмәләр ҡушып яһалған һүҙҙәр менән нарыҡланған. Күп кенә ауылдарҙың рәсми атаманан тыш халыҡ телендә таралған икенсе исеме лә бар.

1843 йылда Ырымбур губернаһы хакимиәте тарафынан ауылдарҙы үҙгәртеү планы ҡабул ителә, уға ярашлы ауыл урамдары төҙөк булырға, йорт-ҡаралтылар билдәле бер тәртиптә урынлашырға тейеш була. ХХ быуат башында халыҡ күп тупланып ултырған ҙур ауылдарҙа кантон, район, ауыл советы үҙәктәре ойошторола. Башҡортостандың ҡайһы бер ауылдары (Дәүләкән, Дүртөйлө, Яңауыл һ. б.) ҡалаға тиклем үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Историко-культурное наследие как фактор возрождения сельской местности России  — к.г.н. Р. В. Моськин, 2007.
* Социально-экономические проблемы российского села — д.э.н., проф. Р. Х. Адуков, 1999.
Биҫтә

**Биҫтә** (*ҡала яны*, *ҡала тирәһе*) — ҡаланың административ сиге янында йәки уның аръяғында урынлашҡан торамаларҙың дөйөм атамаһы. Хәҙерге биҫтәләрҙең күбеһе «йоҡо райондары» булып бихисап шәхси йорттарҙан тора. Ҡайһыларының бер ни тиклем дәрәжәләге сәйәси автономияһы бар, уларҙа ҡаланың эске райондары менән сағыштырғанда халыҡ тығыҙлығы бик түбән.

Механик транспорт, шул иҫәптән автомобилдәр һәм юғары тиҙлектәге поездар, ХХ быуатта биҫтәләрҙең бик тиҙ ҙурайыуына һәм яңыларының барлыҡҡа килеүенә ҙур этәргес бирә.

Рәсәйҙәге провинциаль бәләкәй ҡалалары һәм район үҙәктәре халҡының ҙур ғына өлөшө биҫтәләрҙә көн итәләр.

## Әҙәбиәт
* Время пригородов?
* А. В. Никифоров Рождение пригородной Америки. — М.: Эдиториал УРСС, 2002. — 356 с. 
* Ослон А. Опыт пригородной Америки для городской России. Читая книгу А. В. Никифорова «Рождение пригородной Америки». // ФОМ «Социальная реальность» № 10, 2006 — Стр. 7.
* Мартынов А. С., Виноградов В. Г. Web-Атлас: «Окружающая среда и здоровье населения России». — 1998 г. // Пригородный, деревенский, скотоводческий образы жизни.

## Иҫкәрмәләр
Башҡорттарҙың федераль милли-мәҙәни автономияһы

**Башҡорттарҙың федераль милли-мәҙәни автономияһы** — башҡорт этносына ҡараған һәм тыуған төйәгенән ситтә аҙ һанлы булып йәшәүсе милләттәштәребеҙ берекмәһе.

Башҡорттарҙың федераль милли-мәҙәни автономияһы 2015 йылдың 18 декабрендә Мәскәү ҡалаһында ойошторолдо. Уның маҡсаты — милли мәҙәниәттең үҙенсәлеген һаҡлау, телде, мәғарифты һәм башҡа өлкәләрҙе үҫтереүгә ярҙам итеү. Ойоштороу конференцияһында йәмәғәт ойошмаһы Советына ағзалар, уның етәкселеге (Совет рәйесе һәм ике урынбаҫары) һайланды һәм милли-мәҙәни автономияның Уставы ҡабул ителде.

## Эшмәкәрлек йүнәлештәре

## Етәкселек
Башҡорттарҙың федераль милли-мәҙәни автономияһы советы рәйесе итеп Лилиә Ғүмәрова, уның урынбаҫарҙары итеп Башҡорт дәүләт университетының уҡыу эштәре буйынса проректоры Юлай Янбаев һәм «Башҡорттарҙың Силәбе өлкә милли-мәҙәни автономияһы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы башҡарма комитеты рәйесе Морис Йосопов һайланды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*  
* 
*
Урал (волейбол клубы)

**«Урал»** волейбол клубы — Өфө ҡалаһында 1992 йылда ойошторолған волейбол командаһы.

## Тарихы
«Урал» волейбол клубы. Өфөлә урынлашҡан. 1992 йылда «Башҡортостан нефтсеһе», 2001 йылда —  «Башҡортостан нефтсеһе» булараҡ төҙөлә, 2007 йылда — хәҙерге исемен йөрөтә. Составына «Урал» командаһы (Суперлига), «Урал-2» (Юғары лига), «Динамо-Урал» (1-се лига), ДЮСШ, «Урал» спорт комплексы, «Урал» спорт-һауыҡтырыу комплексы инә. «Урал» волейбол буйынса — Рәсәй чемпионатының юғары лигаһы еңеүсеһе (1996), Рәсәй кубогының көмөш призёры (1999), Башҡортостан Републикаһы Президенты Кубогы турниры еңеүсеһе (2007, 2009). 10 Рәсәй спорт мастеры әҙерләнгән.

## Тренерҙар
«Урал» командаһының бөтә тренерҙары:

## Команданың ҡаҙаныштары
*  Башҡортостан Републикаһы Президенты Кубогы турниры еңеүсеһе (2007, 2009)
*  Рәсәй чемпионатының көмөш призын алыусы (2012/13)
*  Рәсәй Кубогы көмөш призын алыусы (1999)

## Составы

## Һылтанмалар
* «Урал» волейбол клубының рәсми сайты 
* Урал волейбол клубы 
* championat.com

## Иҫкәрмәләр
Америка

**Аме́рика** — Төньяҡ Америка һәм Көньяҡ Америка ҡитғаларын һәм уларға яҡын ятҡан утрауҙарҙы (шул иҫәптән Гренландияны) берләштереүсе донъя киҫәге.

Был донъя киҫәген шулай уҡ «Яңы Донъя» () тип атайҙар. Америка атамаһы итальян сәйәхәтсеһе Америго Веспуччи исеменән алынған.

Ғәҙәттә был донъя киҫәген Төньяҡ Америкаға (Төньяҡ Америка ҡитғаһы илдәре һәм уға яҡын утрауҙары), Латин Америкаһына (испан, португал һәм француз телле дәүләттәр), Көньяҡ Америкаға (Көньяҡ Америка ҡитғаһы илдәре һәм уға яҡын утрауҙары), Үҙәк Америкаға (Үҙәк Америка илдәре) һәм Кариб бассейнына (Кариб диңгеҙе бассейнында урынлашҡан дәүләттәр һәм колониялар).

## Геологик тарих
Башта Көньяҡ (көнбайыш Гондвана) һәм Төньяҡ Америка (көнбайыш Лавразия) төрлө ҡитға булып торғандар, улар 8 миллион йыл элек Панама тирәһендә ҡушылғандар.

## [[Төньяҡ Америка]]
* 
* 
* 

### Төньяҡ Американың буйһонған территориялары
*  (Бөйөк Британияның биләмәләре)
*  (Данияның киң автономияһы)
*  Сен-Пьер һәм Микелон (Францияның биләмәләре)

## [[Үҙәк Америка]]
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Кариб бассейны
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Кариб бассейнының колониялары һәм буйһонған территориялары
*  (АҠШ биләмәләре)
*  (Бөйөк Британияның биләмәләре)
*  (Нидерланд биләмәләре)
*  Бонэйр (Нидерланд биләмәләре)
*  (Бөйөк Британияның биләмәләре)
*  Гваделупа (Францияның биләмәләре)
*  (Бөйөк Британияның биләмәләре)
* Клиппертон (Францияның биләмәләре)
*  (Нидерланд биләмәләре)
*  Мартиника (Францияның биләмәләре)
*  (Бөйөк Британияның биләмәләре)
*  (АҠШ биләмәләре)
* Саба (Нидерланд биләмәләре)
*  Сен-Бартельми (Францияның биләмәләре)
*  Сен-Мартен (Францияның биләмәләре)
*  (Нидерланд биләмәләре)
*  (Нидерланд биләмәләре)
*  (Бөйөк Британияның биләмәләре)

## [[Көньяҡ Америка]]
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Көньяҡ Американың буйһонған территориялары
*  (Бөйөк Британияның биләмәләре)
*  (Бөйөк Британияның биләмәләре)
*  Гвиана (Францияның биләмәләре)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мезоамерика

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Ашкинази Л. А., Гайнер М. Л.* Америка без комплексов: Социологические этюды, 2010.
* *Геевский И. А., Сетунский Н. К.* Американская мозаика. М.: Политиздат, 1995. — 445 с., ил. — ISBN 5-250-01193-4

## Һылтанмалар

* Описание расположения микрогеографических (континентальных) регионов, географических подрегионов, и отдельных экономик и других групп на официальном сайте ООН
Юта-ацтек телдәре

**Юта-ацтек телдәре** — АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышынан Үҙәк Америкалағы Никарагуаға ҡәҙәр таралған индей телдәренең ғаиләһе.

## Классификация
* **Төньяҡ** (шошон) ғаилә төркөмө
** **хопи** тармағы
** **нумий** (нымый) тармағы:
*** үҙәк төркөм: команче (команч), панаминт (тимбиша), шошони (шошон)
*** көньяҡ төркөм: кавайису, юте (көньяҡ паюте)
*** көнбайыш төркөм: моно (моначе), павиотсо (төньяҡ паюте)
** **такий** тармағы:
*** серра төркөмө: †габриэлино, †китанемук, серрано, †ваньюме, †николеньо
*** купан төркөмө: луисеньо (-хуаненьо), кауилья, купеньо
*** классификацияланмаған: татавиам (?), †гьямина (?)
** **тюбатулабаль**
* **Көньяҡ** (сонор-ацтек) ғаилә төркөмө
** **тепиман** (пиман) тармағы:
*** үрге пиман (пима-папаго о’одхам), түбәнге пиман (пима-бахо уре), төньяҡ тепеуа, көньяҡ тепеуа, †тепекано
** **таракаит** тармағы:
*** тараумар төркөмө: гуарихио, тараумара
*** каит төркөмө: яки, †акахе (аяхе), †тауэ, майо
*** опат төркөмө: †опата, †эудеве, †батук (?)
*** тубар
** **корачоль-ацтек** тармағы
*** корачоль (кора) төркөмө: кора, уичоль, (†текошкин, †текуэше, †кока, †касканский)
*** ацтек (науаская, нава) төркөмө
**** почутек (почутла) (†)
**** шочистлауак (†)
**** асылда ацтек телдәре
***** науатль Сьерра-де-Пуэбла
***** көнсығыш төркөмсәһе: пипиль, истмо, пинотль
***** көнбайыш-үҙәк төркөмсәһе: классик, үҙәк, көнбайыш, уастекан, коатепек, тотольтепек науатле
** **классифицияланмаған**: †басироа, †басопа, †кавимето, †кавамето.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Campbell, Lyle. 1979. Middle American languages. In *The Languages of Native America: Historical and Comparative Assessment*, edited by Lyle Campbell and Marianne Mithun, pp. 902—1000. University of Texas Press, Austin.
* Campbell, Lyle. 1997. *American Indian Languages: The Historical Linguistics of Native America*. Oxford University Press.
* Goddard, Ives. 1996. Introduction. In *Languages*, edited by Ives Goddard, pp. 1-16. Handbook of North American Indians, William C. Sturtevant, general editor, Vol. 17. Smithsonian Institution, Washington, D.C.
* Goddard, Ives. 1999. «Native Languages and Language Families of North America.» Wall Map. Lincoln, Nebraska: University of Nebraska Press.
* Miller, Wick R. 1983. Uto-Aztecan languages. In *Southwest*, edited by Alfonso Ortiz, pp. 113—124. Handbook of North American Indians. William C. Sturtevant, general editor, Vol. 10. Smithsonian Institution, Washington, D. C.
* Mithun, Marianne. 1999. *The Languages of Native North America*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
* Steele, Susan. 1979. Uto-Aztecan: An assessment for historical and comparative linguistics. In *The Languages of Native America: Historical and Comparative Assessment*, edited by Lyle Campbell and Marianne Mithun, pp. 444—544. University of Texas Press, Austin.
* Súarez, Jorge. 1983. *The Mesoamerican Indian Languages*. Cambridge University Press.
Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы

**Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы** (16 октябрь 1953 йыл) — башҡорт журналисы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2006) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2012) премиялар лауреаты. Бөтә донъя башҡорттары (III, IV) Ҡоролтайы (Конгресы) делегаты, башҡарма комитеты кәңәшмәһе ағзаһы һәм башҡарма комитет рәйесе урынбаҫары булды. 2019 йылдан Өфө башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе. Халыҡтар дуҫлығы (2023) һәм Салауат Юлаев (2019) ордендары кавалеры.

Республика баш ҡалаһында башҡорт телендә баҫтырылған «Киске Өфө» ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзитенә нигеҙ һалыусы (2002) һәм баҫманың баш мөхәррире (2002 йылдың ноябрь айынан).

## Биографияһы
Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы Янбаева Башҡорт АССР-ының Маҡар районы Маҡар районы Ҡанаҡай ауылында 1953 йылдың 16 октябрендә тыуған.

1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 

1976 йылдан «Башҡортостан ҡыҙы» журналында эшләй башлай. 1980 йылдан «Совет Башҡортостаны» гәзите хеҙмәткәре, 1995—1998 йылдарҙа һәм 2002 йылдың февраленән октябренә тиклем «Башҡортостан» гәзитенең бүлек мөдире булып эшләй. 

2002 йылдың ноябрь айынан баш ҡаланың башҡорт телендә сыҡҡан «Киске Өфө» гәзитенең баш мөхәррире.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы (Конгрессы) башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары
* Республика «Ағинәй» ҡоро етәксеһе.
* 20198 йылдың 14 майынан Өфө ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. 

## Ижади эшмәкәрлеге
Гөлфиә Янбаева «Йөрәккә уйылған ғәм» исемле китап авторы. Был китап 2006 йылда баҫылап сыҡҡан һәм шул уҡ йылда Башҡортостан Республикаһының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһына лайыҡ булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2023)
* Салауат Юлаев ордены (2019)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997)
* Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2006)
* Рәми Ғарипов исемендәге премия.
* «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» отличие билдәһе (2012)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Республика Башкортостан (гәзит)

**«Республика Башкортостан»** — Башҡортостанда урыҫ телендә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит. Республиканың төп гәзиттәренең береһе, район һәм ҡаларҙағы ижтимағи-сәйәсе ваҡиғаларҙы яҡтырта.

## Тарихы
Гәзитттең беренсе һаны 1906 йылдың 8 (21 октябрендә) «Уфимский рабочий» исемендә баҫылып сыға. Барлығы 28 һан нәшер ителә. Гәзит баҫылған йәшәрен типография төҙөүҙә А. Д. Цюрупа ҡатнаша. Гәзиттең беренсе мөхәррире Алексей Христофорович Митрофанов (партия ҡушаматы Романыч). Уны сәйәси фирҡә эшенә йәлеп иткәндән һуң мөхәррир вазифаһына Борис Михайлович Волин тәғәйәнләнә. 1908 йылдың 17(30) октябрендә гәзит нәшер итеү туҡтатыла.

1917 йылдың 19 мартынан «Вперед!» исеме менән РСДРП-ның Өфө берләшкән комитетының баҫмаһы, көндәлек гәзит булып нәшер ителә. Мөхәррире булып Алексей Иванович Свидерский эшләй. Тиҙҙән уны РСДРП-ның Үҙәк Комитеты ҡарары менән Людмила Николаевна Сталь алмаштыра. 1919 йылдың июль айынан гәзит «Известия Уфимского губернского революционного комитета» исеме менән сыға башлай. 1922 йылдан гәзит РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты һәм Башҡорт АССР-ы Үҙәк башҡарма комитетының матбуғат баҫмаһы булараҡ «Власть труда» исемендә нәшер ителә. 1925 йылдың 1 ғинуарынан «Красная Башкирия», ә 1951 йылдың сентябренән— «Советская Башкирия» исемендә баҫтырыла.

Әлеге ваҡытта — «Республика Башкортостан» тип атала.

## Бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966 йылдың 11 авгусы).

## Ҡаҙаныштары
* «Республика Башкортостан» гәзите 2016 йылда Башҡортостанда *Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы* яҡтыртыу буйынса иң яҡшы киң мәғлүмәт сараларының береһе тип танылды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендәге тупланма
* Красная Башкирия
* 
*
Ишмырҙин Әбүбәкер Әхмәҙулла улы

**Ишмырҙин Әбүбәкер Әхмәҙулла улы** (3 декабрь 1936 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2005).

## Биографияһы һәм эшмәкәрлеге
Әбүбәкер Әхмәҙулла улы Ишмырҙин 1936 йылдың 3 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған. Үҙ ауылында урта белем алғас, Өфө нефть институтына уҡырға инә һәм уны «тау инженеры» һөнәре буйынса 1959 йылда уңышлы тамамлай.

Үҙаллы хеҙмәт юлын шул уҡ йылда «Башвостокнефтеразведка» тресында быраулаусы ярҙамсыһы булып башлай. 1960 йылдан «Башнефтегеофизика» берләшмәһенең үҙәк лабороторияһында инженер, 1961 йылдан «Башнефтепроект» институнда инженер, өлкән инженер булып эшләй. 1967—1969 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһендә өлкән инженер һәм төркөм етәксеһе вазифаларын башҡара.

1969—1970 йылдар В. И. Ленин исемендәге Ҡаҙағстан политехник институтында аспирантураһын, 1970—1971 йылдар Мәскәүҙә И. М. Губкин исемендәге халыҡ-хужалығы һәм газ промышленносе институтында аспирантураны тамамлағас, Өфө нефть институтында (1990 йылдан  Өфө дәүләт нефть техник университеты) фән өлкәһендә эш башлай. 1974 йыл уҡытыу эшенә күсеп, ассистент була. 1976 йылдан — өлкән уҡытыусы. 1980 йылдан — доцент, 2000 йыл — техник фәндәр докторы, 2001 йыл — кафедрала профессор.

## Фәнни хеҙмәттәре
* диссертация өҫтөндә тикшереү эштәре
* Некоторые вопросы гидравлики и работоспособности глубинных насосов при откачке парафинистой нефти» (1972),
* Повышение эффективности добычи многокомпонентной продукции из малодебитных нефтяных скважин штанговыми насосами» (2000).
Сыймалды табыу һәм төрлө фазалағы шыйыҡсаларҙы сығарыу кимәлен үҫтереү өлкәһендәге мәсьәләләрҙе хәл итеүгә арналған. 200-ҙән ашыу фәнгә арналған эштәре сыҡҡан. 34 автор танытмаһы һәм патентары бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика сәнәғәте министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2004).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2005).

## Сығанаҡтар
* Ишмырҙин Әбүбәкер Әхмәҙулла улы — Башҡорт энциклопедияһы 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Свободная энциклопедия Урала. Ишмурзин Абубакир Ахмадуллович
Шакиров Алик Фәйез улы

**Шакиров Алик Фәйез улы** (*Алик Фәйезов, Әлим Фәйезов*; 30 ноябрь 1953 йыл) — журналист, матбуғат эшмәкәре. 2019 йылдың 29 ноябренән «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының баш мөхәррире. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1989). Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре (2012) һәм Башҡортостан викимедиасылары төркөмөнөң (2015) матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса кәңәшсеһе.

## Биографияһы
Алик Фәйез улы Шакиров 1953 йылдың 30 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Абзан районы Һаҡмар совхозының Үҙәк усадьба ҡасабаһында уҡытыусылар Фәйез Зариф улы һәм Нәилә Яҡуп ҡыҙы ғәиләһендә алтынсы бала булып тыуған. Әлеге ваҡытта был ҡасаба Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районына ҡараған Арсен ауылы тип атала. Ҡужанаҡ ауылы мәктәбендә урта белем ала. Бер йылдан һуң Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә һәм 1977 йылда тамамлай.

2019 йылдың 29 ноябрендә Алик Шакиров «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының баш мөхәррире итеп тәғәйенләнде.

## Ижады

## Ғәиләһе һәм туғандары
* Атаһы — Фәйез Зариф улы Шакиров
* Әсәһе — Нәилә Яҡуп ҡыҙы Шакирова (Искәндәрова)
* Ағалары — Роберт, Радик (1938), Роберт (1947), Илдар/Эдик (1951)
* Апаһы — Светлана (1940)
* Ҡустыһы — Рафаэль (1959)
* Ҡатыны — Рәлиҙә Муса ҡыҙы (1957), юғары класлы врач-педиатр, Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары (2008)
* Улы — Искәндәр, ғалим, философия фәндәре кандидаты, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре

## Китаптары
* Новости — наша профессия. — Уфа: 2018 — 
* Мой Кужанак. — Уфа: Инфореклама, 2012 — 92 с. ISBN 978-5904555-38-2

## Ваҡытлы матбуғатта мәҡәләләре
* О чем рассказывают башкирские телефонные справочники. Общественная электронная газета // Новости // Регион 102 

## Рәсемдәр

Wiki-Sabantuy 2015 (2015-04-24) 75.JPG| Викимедиа РУ директоры Владимир Медейко Алик Фәйез улына Рәхмәт хаты тапшыра
Башҡорт Википедияһына 15 йыл 26.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Корифею башкирской журналистики - 65! СОЮЗ ЖУРНАЛИСТОВ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. Официальный сай. 2018, 3 декабря 
* Журналистика - ул һөнәр. Уҡыған, юғары белемле Булғанда ғына яҡшы журналист булырға мөмкин», — Тип Билдәләне Алик Шакиров профессиональ репортер булыу тураһында (журналистарҙың үҙәк йорто ҡарамағындағы Владимир Мезенцев исемендәге журналистика Мәктәбе сайтында рус телендә интервью)
Дрейк боғаҙы

**Дрейк боғаҙы** — Атлантик һәм Тымыҡ океандарының көньяҡ өлөштәрен тоташтырыусы боғаҙ. Көньяҡ океанды айырғанда, боғаҙ тулыһынса һәм өлөшләтә уға керергә мөмкин. Төньяҡта боғаҙ Утлы Ер архипелагы (Көньяҡ Америка), ә көньяҡтан — Көньяҡ Шетланд утрауҙары (Антарктида) менән сикләнә. Ер шарында иң киң исемләнгән боғаҙ булып тора, уның иң Является самым широким именованным проливом на Земле — около 820 километров в самой узкой части.

Боғаҙ аша ҡеүәтле «Көнбайыш елдәр ағымы» — Антарктик циркумполяр ағыы үтә.

Боғаҙҙа йыш ҡын штромдар була, улар планетала иң көслөләре булып тора (елдең тиҙлеге 35 м/с һәм тулҡындарҙың бейеклеге 15 метрҙан ашыу). Дрейк боғаҙының башлыса көньяҡ өлөшөндә айсбергтар осрай.

Дрейк боғаҙында Көньяҡ Америка ҡитғаһының һәм Америка континентының иң көньяҡ нөктәһе — Диего-Рамирес утрауҙары һәм Горн мороно урынлашҡан.

Боғаҙ инглиз диңгеҙ пираты Фрэнсис Дрейк исеменә арнап аталған, ул 1578 йылда ошо боғаҙ аша үткән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Магеллан боғаҙы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  
*
Магеллан боғаҙы

**Магеллан боғаҙы** () — континенталь Көньяҡ Америка һәм Утлы Ер архипелагын айырыусы боғаҙ. Оҙонлоғо — 575 км, минималь киңлеге — 3,5 км, фарватерҙа иң бәләкәй тәрәнлеге — 20 м.

Боғаҙ аша тәүге тапҡыр Фернан Магеллан 1520 йылда тәүге донъя тирәләй сәйәхәте барышында үтә һәм һуңыраҡ боғаҙға уның исеме бирелә. Оҙаҡ йылдар дауамында Утлы Ер архипелагы Билдәһеҙ Көньяҡ ерҙәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләнгән.

## География
Магеллан боғаҙының көнсығыш өлөшө Виржин морононан башлана һәм үҙ-ара уйпатлы һәм буш яр буйҙары менән тоташҡан өс киң бассейндарҙан тора. Дөйөм йүнәлеше — көнсығыштан көнбайышҡа табан (53-сө параллелгә яҡын). Негро морононан алып боғаҙҙың урта өлөшө башлана, уның урман менән ҡапланған ярҙары бейек һәм текә. Боғаҙҙың көнбайыш өлөшө Фроуард морононан башлана һәм тура һыҙыҡ буйлап тиерлек төньяҡ-көнбайышҡа табан йүнәлеп ҡитға һәм Кларенс, Санта-Инес һәм Дезоласьон утрауҙары араһынан үтә. Тауҙарҙан боғаҙға боҙлоҡтар төшә. Һауа дымлы һәм һалҡын. Тымыҡ океанға сыҡҡан урында Пиллар мороно һәм Нарборо утрауы урынлашҡан.

Төп порты — Пунта-Аренас (Чили).


File:StraitOfMagellan.jpg
File:NaoVictoria.JPG
File:Commerson's_dolphins_(Cephalorhynchus_commersonii)_in_the_Strait_of_Magellan.jpg
File:US_Navy_040621-N-6536T-066_The_Nimitz-class_aircraft_carrier_USS_Ronald_Reagan_(CVN_76)_cruises_through_the_Straits_of_Magellan.jpg


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дрейк боғаҙы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Магелланов пролив. Военная энциклопедия. — 1911—1914 
* Магелланов пролив. БСЭ. — 1969—1978 
* The Straits of Magellan and Oceanographical Setting
Уругвай (йылға)

**Уругвай** () — Көньяҡ Америкалағы йылға.

## Атамаһы

Йылғаның атамаһы гуарани индеецтарының теленән барлыҡҡа килә һәм «төрлө төҫтәге ҡоштар йылғаһы» тип тәржемә ителә.

## Тасуирлама
Йылға Бразилияла, 1800 метр бейеклектә Пелотас һәм Каноас йылғалары ҡушылған урында, башлана. Артабан Уругвай төньяҡтан көньяҡҡа табан аға. Йылға һул яҡ яр буйындағы Бразилия һәм Уругвай менән уң яҡтағы Аргентина араһында дәүләт сиген барлыҡҡа килтерә. Парана йылғаһының Ла-Плата эстуарийына ҡоя.

Оҙонлоғо — яҡынса 1600 км (Пелотас йылғаһы менән бергә — 2200 км), бассейн майҙаны — 365 мең км². Үҙенең тамағында киңлеге 12 километрға барып етә.

Төп ҡушылдыҡтары — Ибикуи һәм Рио-Негро.

## Хужалыҡта әһәмиәте
Сальто ҡалаһына тиклем үрге ағымында, Уругвай йылғаһы ҡая теҙмәләре аша үткән урында һикәлтәләр бик күп. Сальто ҡалаһынан түбәнерәк йылғала суднолар йөрөй ала. Төп порттары: Конкордия (Аргентина), Сальто, Пайсанду, Фрай-Бентос (Уругвай).

Уругвай йылғаһы системаһы гидроэнергетика мохтажлығы өсөн файҙаланыла. Аргентина һәм Уругвайҙың уртаҡ «Салто-Гранде» гидро-электр станцияһы йылғала иң ҙуры тип иҫәпләнә. Уругвай ҡушылдығы Рио-Негро йылғаһында ике эре гидро-электр станциялары — Ринкон-дель-Бонете һәм Ринкон-дель-Байгоррия төҙөлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Уругвай йылғаһы картаһы
Уругвай (мәғәнәләр)

**Уругвай**:

* **[[Уругвай]]** — Көньяҡ Америкалағы дәүләт.
* Уругвай (йылға) — Көньяҡ Америкалағы йылға.
Мурафа (йылға)

**Мурафа** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Бар, Жмеринка, Шаргород, Черневцы, Могилев-Подольский, Ямполь райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 163 километр.

Могилев һәм Литинск өйәҙҙәре сигендәге һаҙлыҡтарҙан башлана. Үрге ағышында үҙәне V формаһын ала. Түбәнге ағышында көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлеш ала. Иң ҙур киңлеге 1,5 километрға, тәрәнлеге 120 метрға етә. Мурафа, нигеҙҙә, тәрән, ҡаялы һәм ташлы үҙәндән аға. 1432 йылда Мурафа ярҙарында, Копестыржи эргәһендә калитовсылар поляктар тарафынан тар-мар ителә.
Бассейнының майҙаны 2410 квадрат километр. Ҡар һыуҙары менән тулылана. Яҙын таша, йәйгеһен, көҙөн, бик һирнәк ҡышын һыу артыуы күҙәтелә. Йылға башынан алып 9 километр арала секундына 8,5 кубометр һыу тотонола. Йылғала биш бәләкәй һыуһаҡлағыс бар. Урта ағышында балыҡсылыҡ хужалығы ойошторолған. Йылға тамағы эргәһендә Белянск ГЭС-ы төҙөлгән.

## Ҡушылдыҡтары

Мурафа йылғаһы ярҙары буйлап уға ер аҫты йылғалары ҡушыла. Носковцы ауылы эргәһендә эзбиз ятҡылыҡтарынан минутына 20 метр тиҙлек менән ике ер аҫты йылғаһы ағып сыға. Уларҙың үҙәне киңлеге 1,5 метрға етә. Сифаты буйынса улар билдәле "Регина"нан (Винницаның тәбиғи гидрокарбонатлы минераль һыуы, 1898 йылдан һауыттарға ҡойола) ҡалышмай. Был һыуҙы заманында сирле шағир С. Я. Надсондың үтенесе буйынса Петроградҡа ташығандар. Һыу шағир өсөн шифалы була.

Уң яҡтан Мурафаны Майское ауылы эргәһендә тағы бер иғтибарға лайыҡ сығанаҡ һуғара, Жмеринка-Шаргород трассаһынан бер километр алыҫлыҡта, тирмән янында тағы бер сығанаҡ-ҡоҙоҡ бар. Һыуы юғары сифатлы. Майское ауылының ололары һөйләүенсә, элек Станиславчик станицаһынан һәм Жмеринки ҡалаһынан йәһүдтәр сәйгә һыу алырға бында махсус рәүештә килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.

## Һылтанмалар
* http://www.guidebook.ua/nature/river/reka-murafa.html 
* http://nado.znate.ru/ , авторы ссылаются на Географическую энциклопедию Украины,1989 и Украинскую советскую энциклопедию, Т. 7., К., 1982, с. 175 (тест авторов)
Занзибар

**Занзиба́р** (, ,  — *Занзибар Халыҡ Республикаһы*) — Берләшкән Танзания Республикаһы составындағы ярым автономия. Ике төп уртауҙан — Пемба һәм Унгуджа (Занзибар) утрауҙарынан тора.

Административ үҙәге — Занзибар ҡалаһы (257 мең кеше (2003)).

## Тарих
Урта быуаттарҙа Занзибарҙа Көнсығыш Африканан килтерелгән ҡолдар менән һатыу итеү үҫешә. Ваҡыт үтеү менән ҡолдар менән сауҙа итеү Омандан сыҡҡан ғәрәп сауҙагәрҙәре контроле аҫтына күсә, улар төбәк аҡһөйәктәренең йәҙрәһен тәшкил итә. XVI быуатта Занзибар Португалияның колониаль биләмәләре составына керә, бындағы солтан власы оҙаҡ ваҡытҡа номиналь булып ҡала. XVII быуат уртаһында Һинд океанының көнбайыш өлөшөндә ғәрәптәр яңынан үҙ йоғонтоһон ҡайтара башлай.

1853 йылға ҡарай Оман солтаны *Сәйет ибн Солтан* Көнсығыш Африка яр буйының ҙур ғына өлөшөн үҙ контроле аҫтына ала һәм баш ҡалаһын Маскаттан Занзибарға (Унгуджаға) күсерә. Африканан килтерелгән фил һөйәгенә һәм ҡолдарҙы һатыуға һорау артҡас, утрау яңынан иҡтисади үҫеш кисерә. Занзибарҙа киң төҙөлөш башлана, утрауҙаңы архитектура ҡомартҡылары ЮНЕСКО тарафынан Бөтә донъя мираҫына индерелә.

1861 йылда *Занзибар солтанлығы* Оман солтанлығынан айырыла, ә 1890 йылда Британия империяһы протекторатына әүерелә.

1963 йылда Бөйөк Британия хөкүмәте утрауҙарҙы ғәрәп солтанына тапшыра һәм Занзибар бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә. 1964 йылда утрауҙа ихтилал тоҡана: Занзибарҙың ҡара тәнле халҡы ғәрәптәр хакимлығы аҫтында ҡалғығыһы килмәй һәм уны бөтөрә. Һөҙөмтәлә Занзибар континенталь Африкала урынлашҡан Таньганьика менән берләшә һәм Берләшкән Танзания Республикаһы (Берләшкән Таньганьика һәм Занзибар Республикаһы) барлыҡҡа килә.

## Статус

Занзибарҙың башлығы — Занзибар президенты һәм бер үк ваҡытта Танзанияның вице-президенты булып тора. Уның вәкәләтлегенә архипелагтың эске эштәре ҡала, шул уҡ ваҡытта тышҡы сәйәсәт — Танзанияға күсә.

2005 йылдан Занзибарҙың үҙ флагы һәм парламенты була, Занзибар президенты ла һаҡланып ҡала.

Президент Занзибар революцион хөкүмәте башлығы булып тора. Президент 5 йылға бер һәм тик бер генә срокка һайлана.

Занзибар вәкилдәр палатаһы ярым автономияның законодар сығарыусы орган булып тора. Парламент составына 81 ағза керә.

## Административ бүленеш
Берләшкән Танзания Республикаһы составында Занзибар ярым автономия булып тора. Уның составына Танзанияның биш өлкәһе керә:

## Галерея

Файл:Zanzibar sultan palace.jpg|Солтан һарайы менән Занзибар ҡалаһының диңгеҙ яр буйы
Файл:Fort-Zanzibar.jpg|Занзибарҙа ғәрәп форты


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Занзибар: фоторепортаж һәм очерк
Саргасс диңгеҙе

**Сарга́сс диңгеҙе** — Атлантик океанындағы антикциклоник һыуҙар әйләнеше районы. Көнбайышта — Гольфстрим, төньяҡта — Төньяҡ Атлантик, көнсығышта — Канар, көньяҡта — Төньяҡ Пассат ағымдары менән сикләнә. Саргасс диңгеҙе тулыһынса тиерлек саргасс ылымыҡтары менән ҡапланған.

## География
Майҙаны 6—7 млн км² (ағымдарҙың урынлашыуына бәйле) тәшкил итә. Яр буҙарынан алыҫ ята. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә вулканик Бермуд утрауҙары урынлашҡан. Һыу температураһы диңгеҙ өҫтөндә ҡышын 18—23 °С, ә йәйен 26—28&nbsp;°C тәшкил итә. Тоҙлолоғо 36,5—37 ‰. Ҙур өлөшө Төньяҡ-Америка котловинаһында 6000 метрҙан ашыу тәрәлектәрҙә ята. Максималь тәрәнлеге — 6995 метр.

Диңгеҙҙә йөҙөп йөрөүсө саргасс һоро ылымлығы бик күп тупланған. Диңгеҙ сиктәрендә уның һаҡламы 4—11 млн тонна тип баһалана. Саргасс диңгеҙендә күп һанлы һәм күп төрлө хайуандар (скумбриялар, осар балыҡтар, диңгеҙ терпеләре, крабтар, диңгеҙ гөбөргәйелдәре, актиниялар һ.б.) көн итә.

Саргасс диңгеҙендә океаник ағымдар тарафынан барлыҡҡа килтерелгән пластик һәм башҡа ҡалдыҡтарҙан йыйылған ғәйәт ҙур сүп-сар табы бар .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Саргассы впервые отсняты из космоса  — Membrana.ru, 7 июня 2007
* Моря Атлантического океана
Шакиров

**Шакиров** — фамилия.

* Шакиров Алик Фәйез улы (1953) — журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1989). 
* Шакиров Закир Шакир улы (1881—1970) — башҡорт телсеһе, педагог. Ленин (1954) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944) ордендары кавалеры. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* Шакиров Миҙхәт Закир улы (1916—2004) — СССР-ҙың дәүләт һәм партия эшмәкәре, 1969—1987 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
* Шакиров Миҙхәт Әхмәт улы (1941—2006) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996).
* Шакиров Мәғнәүи Мәүли улы (1942—2006) — ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, агроном. 
* Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы (1945 т.) — инженер‑механик. Техник фәндәре докторы (1985), профессор (1991). РСФСР-ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР‑ының (1980) атҡаҙанған төҙөүсеһе.
*  Шакиров Үлмәҫ Шакир улы (1923—1998) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Шакиров Әхмәт Мирғәсим улы (*[[Әхмәт Шакири]]*; 1920—1941) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет шағиры, тәржемәсе.
----
* Шакирова Лиә Закир ҡыҙы (1921—2015) — тел белгесе, педагог‑методист. Педагогия фәндәре докторы (1974), профессор (1975).
Яруллин Ғималетдин Минһаж улы

**Яруллин Ғималетдин Минһаж улы** (19 сентябрь 1957 йыл) — журналистика ветераны. 2003—2017 йылдарҙа «Сельские узоры» республика аграр журналының директоры (баш мөхәррире). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2014). 

## Биографияһы
Ғималетдин Минһаж улы Яруллин 1957 йылдың 19 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Иҙрис ауылында тыуған. Һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, 1973—1977 йылдарҙа Мәсәғүт педагогия училищеһында уҡый. Башланғыс синыфтар уҡытыусыһы һөнәрен алғас, хеҙмәт эшмәкәрлеген Ҡариҙел районының Тигермән һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып башлай.

1977 йылда СССР Ҡораллы Көстәренә саҡырыла һәм 1979 йылда хәрби хеҙмәттән запасҡа ҡайтарылғандан һуң Ҡыйғы районы Аҫылғужа һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә ике йыл физкультура һәм хеҙмәт уҡытыусыһы булып эшләй.

1981 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә һәм уны 1986 йылда тамамлағас, артабанғы яҙмышын журналистика менән бәйләй. Башта республика башҡорт телендә нәшер ителгән сатир һәм юмор журналы "Һәнәк"тә бүлек мөхәррире була. Етерлек тәжрибә туплап алғандан һуң ул балалар һәм үҫмерҙәр гәзите "Йәншишмә"гә баш мөхәррир итеп тәҡдим ителә. Артабан Ғималетдин Яруллин «Йәшлек» гәзитен етәкләй. Аҙаҡтан йыл ярым дауамында Башҡортостан телевидениеһында эшләп ала. 2003 йылда «Сельские узоры» республика аграр журналының директоры (баш мөхәррире) итеп тәғәйенләнә һәм 2017 йылдың октябренәсә ошо вазифала эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2014).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия. Журналы. «Сельские узоры» 
* ООО «Первое Независимое Рейтинговое Агентство» (FIRA.RU). Официальный сайт."СЕЛЬСКИЕ УЗОРЫ" — ФИЛИАЛ ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИТАРНОГО ПРЕДПРИЯТИЯ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ИЗДАТЕЛЬСКИЙ ДОМ «РЕСПУБЛИКА БАШКОРТОСТАН», РЕДАКЦИЯ ЖУРНАЛА
* Внеклассное мероприятие " Страницы истории Месягутовского педагогического колледжа" Яруллин Г. М.
Бык (Днестр ҡушылдығы)

**Бык** () — Молдовалағы йылға. Днестрҙың уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 155 километр. 
Бык йылғаһында Молдавияның баш ҡалаһы – Кишинев урынлашҡан. Үрге ағышында Кодры ҡалҡыулығы буйынса үтә. Ҡайһы бер йылдарҙа бер нисә тәүлектән ике-дүрт айға тиклем ҡорой. Йылғала Гидигич һыуһыҡлағысы бар. Ҙур ҡушылдыҡтары: Быковец һәм Ишновец. Икеһе лә уң ҡушылдыҡ.  

## Йылғаның торошо
Кишиневҡа яҡынлашҡан һайын һыуы бысрағыраҡ була бара. Ҡала эргәһендә һыу фаунаһының бер нисә төрө генә осрай. Ҡаланан сыҡҡанда йылғала бары тик үле һыу ғына ҡала, ә бысраныу кимәле норманы тиҫтәләрсә тапҡырға артып китә. Шул уҡ ваҡытта йылғаның баш ҡала участкаһында иң хәүефле хәл-торош күҙәтелә. Дәүләт Экологик үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, 10 йыл инде Кишиневтан Гура Быкулуйға тиклем арауыҡта бер ниндәй йән эйәһе юҡ. Экспреттар белдереүенсә, йылғаны предприятиеларҙан ағып төшкән токсик матдәләр (97 процент) бысрата. Ҡалған өс процент көнкүреш ҡалдыҡтарын тура килә. Икенсе зыянлы фактор – йылға ярҙарында рөхсәтһеҙ автомобилдәр йыуыу. 

Шулай уҡ йылғаның ағышы буйынса торбалар ҡуйылған һәм уларҙан ямғыр йәки йыйылған һыуҙар ағып төшә. Бынан тыш, ике яҡ ярға ла ҡалдыҡтар ташлана, ә Бык йылғаһын һуғарған каналдарҙы ләм баҫҡан. Ил властарына хәл-торошҡа ҡыҫылыуҙарын саырып юлламалар ебәрелә, әммә әле һаман улар ҡыбырларға ашыҡмай. Парламент спикеры Мариана Лупуға ла махсус ҡара ҡабул итеү һәм Бык йылғаһы территорияһын экологик һәләкәт зонаһы тип иғлан итеү тураһында мөрәжәғәт була, әммә бер ниндәй һөҙөмтә юҡ. Эксперттар, төбәктең мөхитен тергеҙеү өсөн махсус программа кәрәк, тип белдерә. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географический энциклопедический словарь. Москва. «Советская энциклопедия». 1989. стор. 90
*Dimitrie Cantemir, Descrierea Moldovei, București, Ed. Librăriei SOCEC & Co., 1909, pag. 49
*http://www.nr2.ru/kishinev/433204.html 
*http://www.vedomosti.md/news/Na_Vyhode_Iz_Kishineva_Reka_Byk_Mertva 
*http://ru.publika.md/link_959571.html 
*http://riulbic.md/raportul_pe_starea_mediului.php 
*http://riulbic.md/view_news.php?id=23
Гудзон боғаҙы

**Гудзон боғаҙы** (, ) — Канада ярҙарын йыуыусы Төньяҡ Боҙло океан боғаҙы.

## География
Боғаҙ Лабрадор ярымутрауы һәм Баффин Ере утрауы араһында урынлашҡанң. Гудзон боғаҙы Лабрадор диңгеҙен Гудзон, Унгава һәм Фокс ҡултыҡтары менән тоташтыра.

Утрауҙары — Милл, Солсбери, Ноттингем, Чарльз, Биг-Айленд, Баттон, Резольюшен, Эджелл, Диггес, Гудвин.

Боғаҙ оҙонлоғо — 800 км, киңлеге — көнсығышта 115 км-ҙан һәм көнбайышта 240 км-ға тиклем. Тәрәнлеге 115 метрҙан 704 метрға барып етә. Һыу артымы бейеклеге 12,4 метрға барып етә. Йыш ҡына штормдар күҙәтелә. Йылдың 4 айы дауамында боғаҙҙа суднолар йөрөй ала.

Боғаҙ Генри Хадсонға бағышлап аталған, ул 1610 йылда боғаҙ аша үткән.

## Иҫкәрмәләр
Лабрадор диңгеҙе

**Лабрадор диңгеҙе** — Лабрадор ярымутрауы, Ньюфаундленд һәм Гренландия араһында урынлашҡан Атлантик океандың бер өлөшө. Майҙаны — 840 мең км², тәрәнлеге — 4316 м. Координаталары: .

Лабрадор диңгеҙе яҡынса 40 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Clarke, R.A. & J.-C. Gascard. The Formation of Labrador Sea Water. Part I: Large-Scale Processes&nbsp;//&nbsp;*Journal of Physical Oceanography*, Volume&nbsp;13, Issue&nbsp;10 (October 1983), pp.&nbsp;1764–1778.
* Clarke, R.A. & J.-C. Gascard. The Formation of Labrador Sea Water. Part II: Mesoscale and Smaller-Scale Processes&nbsp;//&nbsp;*Journal of Physical Oceanography*, Volume&nbsp;13, Issue&nbsp;10 (October 1983), pp.&nbsp;1779–1797.
* Dickson, R. From the Labrador Sea to global change&nbsp;//&nbsp;*Nature*, Vol.&nbsp;386 (1997), pp.&nbsp;649–650.
* Talley, L.D. & M.S. McCartney. Distribution and Circulation of Labrador Sea Water&nbsp;//&nbsp;*Journal of Physical Oceanography*, Volume&nbsp;12, Issue&nbsp;11 (November 1982), pp.&nbsp;1189–1205. http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&issn=1520-0485&volume=012&issue=11&page=1189
Девис боғаҙы

**Девис боғаҙы**, йәғни **Де́йвис боғаҙы** — Гренландия һәм Баффин Ере утрауҙарын айрыусы боғаҙ. Боғаҙ киңлеге 300 километрҙан 950 километрға тиклем барып етә, максималь тәрәнлеге 3660 метр тәшкил итә.

## Тарих

Боғаҙға диңгеҙ сәйәхәтсеһе Джон Дейвис (1550—1605) исеме бирелгән, ул 1580-се йылдарҙа ошо төбәктә бер нисә тапҡыр булып Гренландия һәм Баффин Ере утрауҙарын өйрәнгән. Боғаҙ уға яҡын ятҡан ҡоро ер өлөштәре менән бергә Дейвис тарафынан 1583 йылда асылған.

## Тәбиғәт байлыҡтары

Боғаҙ территорияһында нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гудзон ҡултығы

**Гудзон ҡултығы** (, ,  *Kangiqsualuk ilua*) — Төньяҡ Боҙло океандың бер өлөшө, шулай уҡ Атлантик океанына йәнәшә урынлашҡан.

## География

Ғәмәлдә ул көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан Канада провинциялары (Квебек, Онтарио, Манитоба, Нунавут) менән сикләнгән эске диңгеҙ булып тора. Лабрадор диңгеҙе менән Гудзон боғаҙы аша, ә Төньяҡ Боҙло океан менән — Фокс боғаҙы һыуҙары аша тоташа.

Акваторияһының майҙаны — яҡынса 1,23 млн км². Тәрәнлеге — 258 метрға тиклем. Октябрҙән июлгә ҡәҙәр боҙ менән ҡаплана.

Ҡултыҡтың иң ҙур утрауҙары: Саутгемптон, Котс, Мансел, Ноттингем, Солсбери, Лонг-Айленд, Белчер утрауҙары, Оттава утрауҙары, Слипер утрауҙары.

Ҡултыҡҡа ҡойған эре йылғалар: Телон, Черчилл, Нельсон, Северн, Уиниск, Хейс, Каскаттама, Кетл, Нискиби, Та-Анн, Тлевиаза, Карибу, Сил, Настапока, Птит-Бален, Гранд-Бален, Когалук, Повонгнитук.

## Геоморфология
Ҡултыҡ, б.э.т. яҡынса 6200-се йылдарҙағы климатик катаклизмдары ваҡытында, уйһыулыҡтарҙа ғәйәт ҙур боҙло күленең һыуҙары баҫыуы һөҙөмтәһендә, барлыҡҡа килгән. Дөрөҫ датаһы дискуссион булып тора, әммә ҡултыҡ гигант Стурегга скандинав шыуышмаһынан бер ни тиклем алдараҡ барлыҡҡа килеүе билдәле.

## Хужалыҡта әһәмиәте
Треска, сельд, камбала балыҡтарын тотоу, тюлень аулау тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары — Черчилл, Порт-Нельсон.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Atlas of Canada, online version.
Бофорт диңгеҙе

**Бофорт диңгеҙе** (, ) — Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе.

## География
Диңгеҙ Канаданың — Төньяҡ-Көнбайыш территориялары һәм Юкон территорияһы, АҠШ-тың Аляска штаты төньяҡ яр буйҙарын йыуа. Бофорт диңгеҙенә Канада Арктик архипелагының көнбайыш өлөшө йәнәш ята. Диңгеҙҙең төньяҡ-көнбайыш сиктәре тип Барроу (Аляска) моронан Лендс Энд моронона (Принс-Патрик утрауы) тиклемге һыҙыҡ иҫәпләнә. Көнсығышта Банкс утрауы менән сиктәш.

Диңгеҙ майҙаны яҡынса 476 000 км². 1826 йылда поляр тикшеренеүсе *Джон Франклин* британ гидрографы һәм адмиралы *Фрэнсис Бофорт*ҡа арнап диңгеҙгә уның исемен бирә.

Диңгеҙ ағымдары циклональ әйләнеш барлыҡҡа килтерәләр. Диңгеҙгә ҙур Маккензи йылғаһы, һәм шулай уҡ уртаса оҙонлоҡтағы йылғалар (Андерсон, Кугалук, Конгакут, Хулахула, Сагаваниркток, Иткиллик, Колвилл, Икпикпук) һәм бихисап ваҡ шишмәләр һыуҙарын ҡоя. Маккензи йылғаһы күп кенә ваҡ утрауҙарҙан һәм һайлыҡтарҙан торған оло дельта барлыҡҡа килтереп Маккензи ҡултығына ҡоя. Бофорт диңгеҙенең иң ҙур утрауҙары — Хершель (11 км²) һәм Бартер (8 км²) Маккензи йылғаһы тамағынан көнбайыштараҡ урынлашҡан.

Бофорт диңгеҙенең бухталары һәм ҡултыҡтары: Диз, Смит, Гаррисон, Прадо, Камден. Заливы: Маккензи, Кугмаллик, Ливерпул, Амундсен.

Тоҙлолоғо 28—32 ‰. Һыу температураһы февралдә 0°С-тан түбән һәм августа 4°С-ҡа тиклем.

Йылдың күп өлөшөндә Бофорт диңгеҙенең бөтә акваторияһы тиерлек боҙ аҫтында була, тик августта ғына боҙлоҡ яр буйынан 50 — 100 км-ға алыҫая. Төньяҡ өлөшө даими боҙлоҡтар менән ҡапланған.

2006 йылға ҡарата Бофорт диңгеҙе буйлап сик буйынса АҠШ һәм Канада араһында бәхәс бар.

## Тәбиғәт байлыҡтары
Диңгеҙҙең төп тәбиғи байлыҡтары булып шельфтәге нефть ятҡылыҡтары булып тора. 1986 йылда диңгеҙҙә тәүге нефть сығарыусы платформа асыла.

## Иҫкәрмәләр
Флорида боғаҙы

**Флорида боғаҙы** () — Мексика ҡултығы һәм Атлантик океанды тоташтырыусы боғаҙ.

## География
Төньяҡта Флорида ярымутрауы һәм Флорида-Кис утрауҙар теҙмәһе, ә көньятан — Куба утрауы менән сикләнгән. Оҙонлоғо 650 км, киңлеге 150 км, уртаса тәрәнлееге 150 м. Боғаҙ аша Флорида ағымы үтә.

1977 йылғы АҠШ һәм Куба араһындағы килешеү менән был ике дәүләт араһында боғаҙ буйлап иҡтисади сик билдәләнгән.

## Һылтанмалар
* Договор между США и Кубой
Басс боғаҙы

**Басс боғаҙы** — Австралия һәм Тасмания утрауын айырыусы һәм Һинд океанын Тымыҡ океан менән тоташтырыусы боғаҙ.

## География
Боғаҙ киңлеге 240 км, ә уртаса тәрәнлеге яҡынса 50 м тәшкил итә. Боғаҙ яҡынса тик 10 000 йыл элек диңгеҙ кимәле күтәрелеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Быға тиклем Тасмания Австралия ҡитғаһының бер өлөшө булып торған. Боғаҙға 1798 йылда уны асҡан Мэтью Флиндерс тарафынан карап врачы Джордж Басс исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Tasmanian Department of State Development - Redi Map 
* 
*  
*
Мозамбик боғаҙы

**Мозамбик боғаҙы** — Африка һәм Мадагаскар утрауын айырыусы Һинд океанының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.

## География
Оҙонлоғо (1760 км) буйынса Ер шарында иң ҙур боғаҙ. Иң бәләкәй киңлеге — 422 км, тальвегтың иң бәләкәй тәрәнлеге — 117 м, иң ҙур тәрәнлеге — 3292 м.

Төньяҡтан көньяҡҡа йүнәлгән 1—1,5 узел тиҙлеге менән тотороҡло ағымы бар.

Утрауҙары: Нгазиджа, Мохели, Анжуан (өсөһөлә Коморҙар), Майотта, Бан-дю-Гейзер, Глорьёз, Жуан-ди-Нова, Европа, Бассас-да-Индия (барыһы ла Францияның биләмәләре).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Границы залива  согласно *«Limits of oceans and seas» (special publication #23)* Международной гидрографической организации. См. п. 45-А стр. 24. Издание 3-е, 1953 год.