open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ахобила Матха

**Шри Ахобила Матха** (шулай уҡ **Шри Ахобила Матха** тип атала) ул Һиндостанда, Андхра Прадешта Ахобиламда беҙҙең эраның яҡынса 1400 йылында нигеҙләнгән Вадакалай Шри Вайшнава монастыре, ул Веданта Десиканың бөйөк иҙгеһе. Ул Шри Адиван Сатакопа Свамиға ҡарай (башта ул Шринивасан булараҡ билдәле булған).
Вадакалай изгеһе, Шри Адхиван Сатакопа, һәм Гхатикастахам Аммалның шишьяһы (өйрәнсеге), билдәле Шри Вайшнава Нададур Аммалның өйрәнеү вариҫы, ул Панчанатра традицияһы Матхады нигезләгән.

## Матха
Риүайәт буйынса Хоҙай Малолан тип аталған Ахобиламның бер ни тиклем Нарасимхаларҙың береһе Шринивасачарья ҡулдарына һикергән һәм уға ил буйлап һәм ар ҡылы сәйәхәт итергә ҡушҡан. Хәҙерге понтиф булып  Шриматхе Шриван Сатакопа Шри Ранганатха Ятиндра Махадешиканның 46-ынсы Джияры булып тора. Ул алдан килеүсе 45-енсе Джияр Шриматхе Шри Лакшми Нрсимха Дивья Падука Севака Шриван Сатакопа Шри Нараяна Ятиндра Махадешиканан һуң килгән, был 2013-енсе йылдың 19 майында булған.
## Ҡарамағына кергән ғибәҙәтханалар
Шри Ахобила Матха Нарасимха Лакшми Ғибәҙәтханаһы, Ахобила Матха Марг, Мумбаиҙа Чембур. Чемурда Ахобила Матха ғибәҙәтханаһы 1968 йылда нигеҙләнгән булған, ул Мумбаи төньяҡ ҡалаһының ҙур дини үҙәге.
Тағы бер нисә ғибәҙәтхана, мәҫьәлән, Тиллуваррҙа Вираргхава ғибәҙәтханаһы, Ахобиламдың бер ни тиклем Нарасимха ғибәҙәтханалары, һәм Валвил Рама ғибәҙәтханаһы, Кумбаконам (Пуллабутхакунда) янында Аандалаккум айян ғибәҙәтханаһы Ахобила Матха тарафынан идара ителә. Матханың Һиндстан буйлап бер нисә тармағы.
## Идара ителгән учреждениелар

Сахабиҙар Мартаның Һиндстанда бер нисә дини һәм мәғариф учреждениеһы:
# Шри Ахобила Матха Санскрит Колледжы (1942 йылда нигеҙләнгән)
# Шри Ахобила Матха Веда Паташала (1942 йылда нигеҙләнгән)
# Шри Ахобила Матха Көнсығыш Мәктәбе (1952 йылда нигеҙләнгән)
# Кеше Ресурсы Үҫеше өсөн Шри Ахобила Матха Үҙәге (2002 йылда нигеҙләнгән)
# Мадурантакамда Сәнғәттәр һәм Фән Шри Малолан Колледжы (2009 йылда нигеҙләнгән)
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шри Вайшнавизм
* Рамануджа
* Ахобилам
## Иҫкәрмәләр

Хобда Ғибәҙәтханаһы өсөн тулы мәғлүмәт өсөн бында ҡарағыҙ : https://www.gotirupati.com/ahobilam-temple/
## Һылтанмалар
* Official site of Sri Ahobila Matha
Луций Анней Сенека

**Лу́ций Анне́й Се́не́ка** (), **Кесе** **Сенека**, йәки **Сенека** (б.э.т. 4 йыл, Кордуба — 65, Рим) — Рим стоик фәлсәфәсеһе, шағир һәм дәүләт эшмәкәре.

Нерондың тәрбиәсеһе һәм стоицизмдың күренекле вәкилдәренең береһе

Луций (Марк) Анней Өлкән Сенека (мәшһүр ритор һәм тарихсы) менән Гельвияның улы. Юний Галлиондың ҡустыһы. Һыбайлылар сословиеһына ҡараған.

## Биографияһы
Луций Анней Сенека Кордубала һыбайлы ритор ғаиләһендә тыуа. Өс улдың уртансыһы булаhttps://bigenc.ru/literature/text/3548555 . Атаһы Рим гражданлығыны эйә була һәм исеме улыныҡы кеүек үк була. Сенека кескәй сағында уҡ атаһы тарафынан Римға килтерелә, унда пифагорсы Сотионда, стоиктар Аттал, Секстий Нигер һәм Папирий Фабианда белем ала. Кесе Сенека йәш сағынан уҡ фәлсәфә менән мауыға. Атаһы йоғонтоһона бирелеп, *дәүләт карьераһын* башлай яҙа, әммә ҡапыл ауырып китеп, унан баш тартырға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә Луций Анней саҡ үҙ-үҙенә ҡул һалмай ҡала, шунан оҙаҡҡа Мысырға дауаланырға китә. Унда оҙай йылдар тәбиғи-фәнни трактаттар яҙыу менән була.

33 йыл тирәһендә, император Тиберий идараһы тамамланып килгәндә, Луций Анней еҙнәһе Гай Галерий тырышлығы менән квестура алырға һәм шул рәүешле сенатҡа үтергә мөмкинлек ала. Тиберийҙың үгәй улы Калигуланың тәхеткә менеү ваҡытына инде Сенека сенатта була, халыҡ араһында популяр ораторға әүерелеп өлгөрә. Тиҙҙән уның оратор һәм яҙыусы булараҡ даны шул тиклем ныҡ күтәрелә, хатта императорҙың көнсөллөгөн уята. Ул Луцийҙы үлтерергә тигән йәшерен бойороҡ бирә. Принцепсҡа яҡынлыҡта торған ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе уны был ниәтенән дүндерә, сырхау фәлсәфәсе былай ҙа тиҙҙән үлер, ти.

Клавдийҙың идаралығының беренсе йылында уның мәкерле ҡатыны Валерия Мессалина ҡорған интригалар һөҙөмтәһендә Луций Анней һөргөнгә ебәрелә, һигеҙ йыл буйы Корсикала ята. 49 йылда ғына императорҙың һуңғы, дүртенсе, ҡатыны Кесе Агриппина Сенеканы һөргөндән ҡайтарттырыуға өлгәшә һәм уны улының — буласаҡ императорҙың — остазы булырға күндерә.
Капица Пётр Леонидович

**Пётр Леони́дович Капи́ца** (26 июнь (8 июль) 1984 йыл, Кронштадт — 8 апрель 1984 йыл, Мәскәү) — совет физигы, инженер һәм инноватор. Нобель премияһы лауреаты (1978). Ике тапҡыр l дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1941, 1943). М. В. Ломоносов исемендәге СССР Фәндәр академияһының Алтын миҙалы менән наградланған (1959). Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1945, 1974). СССР Фәндәр академияһы ағзаһы (1939; — мөхбир ағзаһы). Лондон король йәмғиәте ағзаһы (1929), АҠШ Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1946), Леопольд академияһы ағзаһы (1958). Алты Ленин ордены кавалеры (1943; 1944; 1945; 1964; 1971; 1974).

Күренекле фән ойоштороусыһы. Физик проблемалар институтына нигеҙ һалыусы (ИФП) һәм ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем уның директоры. Мәскәү физика-техника институтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Мәскәү дәүләт университеты физика факультетының Түбән температуралары физикаһы кафедраһының беренсе мөдире.

Шыйыҡ гелийҙың тиҙ ағыусанлығын асҡан өсөн физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (1978), ҡулланылышҡа «тиҙ ағыусанлыҡ» терминын индерә. Шулай уҡ түбән температуралар физикаһы, көслө магнит ҡыры һәм юғары температуралы плазманы тотоу өлкәһендәге эштәре менән билдәле. Турбодетандер базаһында һауаны кәметеү өсөн юғары етештереүсәнлекле сәнәғәт ҡоролмаһын эшләй. 1921—1934 йылдарҙа Резерфорд етәкселегендә Кембриджда эшләй. 1934 йылда ваҡытлыса СССР-ға килә, әммә уны да илдән сығармайҙар, һөҙөмтәлә Поль Дирак менән берлектә башлаған газ ҡатышмаларынан изотоптарҙы центрифуга ысулы менән айырыу буйынса тикшеренеүҙәр туҡталып ҡала. 1945 йылда Совет атом проекты буйынса махсус комитет составына инә, әммә уның атом проекты буйынса ике йыллыҡ проекты хупланмай, һөҙөмтәлә ул отставка һорай һәм уның үтенесе ҡәнәғәтләндерелә. 1946—1955 йылдарҙа дәүләт учреждениеларынан эштән бушатыла, әммә уға 1950 йылға тиклем М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында профессор булып эшләү мөмкинлеге бирелә.

## Иҫкәрмәләр
Карелин Александр Александрович

**Александр Александрович Карелин** (19 сентябрь 1967 йыл) — Рәсәй спортсыһы, классик (грек-рим) стилдәге көрәшсе, дәүләт һәм сәйәсәт эшмәкәре, биш саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһының Генераль советы президиумы ағзаһы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1988), Рәсәй Федерацияһы Геройы (1996).

Өс тапҡыр Олимпия уйындары еңеүсеһе (1988, 1992, 1996 йылдар, 130 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһы), туғыҙ тапҡыр Донъя чемпионы (1989—1991, 1993—1995, 1997—1999), 12 тапҡыр Европа чемпионы (1987—1991, 1993—1996, 1998—2000), 2000 йылғы Олимпия уйындарының көмөш призеры, 1988 йылда юниорҙар араһында Донъя чемпионы, 13 тапҡыр СССР, БДБ һәм Рәсәй (1988—2000) семпионы. «Донъяның абсолют чемпионы» Кубогы еңеүсеһе, 1989. Планетаның иң яҡшы көрәшсеһе булараҡ дүрт тапҡыр «Алтын билбау» менән бүләкләнә (1989, 1990, 1992, 1994). «Александр Карелин призына» IV халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (1995). Иван Поддубный иҫтәлегенә халыҡ-ара турнир еңеүсеһе. Донъяның иң яҡшы спортсыһы булып таныла. Ике тапҡыр Рәсәйҙең иң яҡшы спортсыһы тип билдәләнә. Спорт карьераһында 888 ярышта еңеү яулай (887-һе көрәштә, 1-һе — ММА-ла), ике тапҡыр еңелә. XX йөҙ йыллыҡтың донъяның иң яҡшы 25 атлеты исемлегенә инә. 13 йыл дауамында бер тапҡыр ҙа еңелмәгән спортсы булараҡ, Гиннесстың рекордтар китабына ингән. Алты йыл дауамында барлыҡ рәсми алыштарҙа бер мәрәйгә лә еңелмәгән. Дәғүәселәренең уның менән көрәшеүҙән баш тартыу осраҡтары билдәле.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Самин Д. К.* Самые знаменитые спортсмены России. — Москва: «Вече» — 2001. — С. 475. — 512 с.
* *Малов В. И.* 100 великих олимпийских чемпионов. — Москва: «Вече» — 2006. — С. 408. — 480 с.

## Һылтанмалар
* 
* Карелин-Фонд
* 
*
Моррисон Джон Трейси

**Джон Трейси Моррисон** (; 1860 25 декабрь, ҡала округы Джефферсон, Пенсильвания — 20 декабрь 1915, Бойсе, Айдахо) — Айдахо штатының 6-сы губернаторы.

## Биографияһы
Джон Трейси Моррисон 1860 йылдың 25 декабрендә штат Пенсильвания штатының Джефферсон округында тыуған. Ул, Огайо штатының Вустер ҡалаһы колледжында уҡып, 1887 йылда гуманитар фәндәр бакалавры дәрәжәһен ала. Киләһе йыл дауамында Моррисон уҡытыу менән шөғөлләнә. Бынан һуң ул Корнелл университеты янындағы юридик мәктәбенә уҡырға инә. 1890 йылда Айдахо штатындағы  Колдуэлл ҡалаһына күсеп килә һәм бында юридик практика менән шөғөлләнә.

Пресвитерианлыҡҡа тәрән тоғро булып, Моррисон Айдахо пресвитериан колледжына нигеҙ һалыуҙа, һуңынан ул ике йыл дауамында ошо колледжда уҡыта. Бынан тыш, ул Колдуэлл  ҡалаһында һәм күрше Орегон штатының Вейл ҡаласығында банктарға нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Бынан тыш, ун йыл дауамында, 1893-1903 йылдарҙа, Моррисон үҙе нигеҙ һалған колледждың попечителлек (бағыусылар) советына инә.

Ике тапҡыр, 1896 һәм  1900 йылдарҙа Моррисон Айдахоның легислатураһына һайлана, әммә ике тапҡыр уңышһыҙлыҡҡа тарый. Әммә 1902 йылда республикандар партияһынан Айдахо губернаторына һайлауҙарҙа еңеү яулай. Ул Льюистонда губернаторлыҡ иткән ваҡытта Айдахо юғары суды нигеҙләнә; Сент-Энтони ҡалаһында реформаторий төҙөлә; сит ил компаниялары эшмәкәрлеген көйләү тураһында акт ҡабул ителә; бер нисә ведомство булдырыла. Киләһе губернатор һайлауҙарында Моррисон үҙ кандидатураһын ҡуя, ләкин еңелә. Бынан һуң ул тағы сәйәсәттән ситләшә һәм юридик практика менән шөғөлләнә.

Джон Моррисон Мэк Грейсҡа өйләнгән була. Ул Бойсела  1915 йылдың 20 декабрендә вафат була.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

*
Капица Андрей Петрович

**Андрей Петрович Капица** (9 июль 1931 йыл, Кембридж — 2 август 2011 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй географы һәм геоморфологы, Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры, география факультетының тәбиғәтте рациональ файҙаланыу кафедраһы мөдире, 1970 йылдан СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (һуңынан — Рәсәй Фәндәр академияһы).

## Биографияһы
П. Л. Капицаның улы, А. Н. Крыловтың ейәне һәм һәм билдәле француз биохимигы Виктор Алексеевич Арниҙың туғаны (әсәһе Анна Алексеевна яғынан), билдәле географ И. И. Стебницкийҙың ейәне, Сергей Петрович Капицаның ҡустыһы. Ляпуновтар, Боголюбовтар, Филатовтар, Сараджевтар кеүек башҡа билдәле рус академик фамилиялы шәхестәргә туған.

1953 йылда Мәскәү дәүләт университетының география факультетын тамалай, һуңынан шул уҡ факультеттың геоморфология тәжрибә лабораторияһында эшләй. 1958 йылда — кандидатлыҡ, ә 1968 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Антарктидаға дүрт экспедицияла ҡатнаша. 1967—1969 йылдарҙа Фәндәр академияһының Көнсығыш Африкаға геофизик экспедицияһы етәксеһе була. Көнсығыш Антарктиданың боҙлоҡ ҡатламы үҙгәреше буйынса хеҙмәт яҙа. 1971 йылда Капица «Антарктика Атласын» әҙерләүҙә ҡатнашҡан өсөн СССР Дәүләт премияһы лпуреаты була.

XX быуаттың һуңғы географик асыштарының береһен яһай. Антакрктидаға 1955—1957 йылдарҙағы беренсе совет экспедицияһы һөҙөмтәләрен эшкәрткәндән һуң «Восток» станцияһы аҫтындағы боҙ ҡатламы аҫтындағы ҙур күл булыуын тураһында гипотеза белдерә. 1996 йылда уның гипотезаһы раҫлана.

1966—1970 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының география факультетын етәкләй. 1970 йылда СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. 1972 йылда Владивостокта СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш фәнни үҙәгенең Тымыҡ океан география институтын төҙөү инициаторы һәм уның беренсе директоры була. 1977 йылда, ауырыуы сәбәпле, Мәскәүгә ҡайта. 1978 йылда шул уҡ факультетта Дөйөм физик география һәм палеогеография кафедраһы мөдире (1987 йылда үҙгәртеп ҡорғандан һуң — тәбиғәтте рациональ файҙаланыу кафедраһы). Бер үк ваҡытта 1978—1990 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Төп ғилми секретаре урынбаҫары һәм СССР Фәндәр академияһының күргәҙмәләр буйынса фәнни советының рәйесе була.

Кешелектең глобаль йылыныу һәм озон соҡорҙары барлыҡҡа килеүҙәге өлөшө һиҙелерлек түгел тип иҫәпләй.

Бер нисә, шул иҫәптән СССР Дәүләт премияһы (1971) һәм Д. Н. Анучин исемендәге премия лауреаты (1972). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).

Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған (23.06.1961, 8.07.1981).

2011 йылдың 2 авгусында 81-се йәшендә Мәскәүҙә вафат була. А. П. Капица менән хушлашыу Мәскәү дәүләт университетында уҙа.

Мәскәүҙең Аксиньинск зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Андрей Петрович Капица. Биографическая справка // РИА Новости
* А. П. Капица — научные работы в системе Истина МГУ
Карамзин Николай Михайлович

**Николай Михайлович Карамзин** (1 (12) декабрь 1766 йыл — 22 май (3 июнь) 1826 йыл) — тарихсы, сентиментализм дәүеренең билдәле, «рус Стерны» тип аталған рус әҙәбиәтсеһе. Рәсәй тарихы буйынса дөйөмләштерелгән беренсе хеҙмәт — «Рәсәй дәүләте тарихын» (1-12-се томдар, 1803—1826) булдырыусы. "Московский журнал"дың (1791—1792) һәм «Вестник европы» (1802—1803) баҫмаларының мөхәррире. Тулы хоҡуҡлы статский советник.

Карамзин тарихҡа урыҫ әҙәби теленең реформаторы булараҡ инә. Уның ижеге галлия ысулына еңел, әммә туранан-тура алыу урынына Карамзин телде калькалар менән тулыландыра. Нәҡ ул «сәнәғәт», «туплау», «әхлаҡи», «эстетик», «дәүер», «сәхнә», «гармония», «һәләкәт», «киләсәк» һүҙҙәре менән байыта.

## Биографияһы

Николай Михайлович Карамзин 1766 йылдың 1 (12) декабрендә Карамзинка ырыу ауылында (икенсе версия буйынса Ырымбур өлкәһенең Каразиха (Михайловка) ауылында) тыуа. Атаһының — отставкалағы капитан, Сембер дворяндарынна булған Михаил Егорович Карамзин (1724—1783) (татарса Ҡара мырҙанан алынған) һәм әсәһе — Пазухина Екатерина Петровна усадьбаһында үҫә.

Тәүге белемдеСимбирскиҙа шәхси пансионда ала. 1778 йылда Мәскәүгә, Мәскәү университеты профессоры М. И. Шаден пансионына ебәрелә. Бер үк ваҡытта 1781—1782 йылдарҙа университетта И. Г. Шварц лекцияларына йөрөй.

1781—1784 йылдарҙа Карамзин Преображенский лейб-гвардия полкында хеҙмәт итә, унан поручик чинында отставкаға сыға. Тәүге әҙәби тәжрибәләре хәрби хеҙмәте ваҡытына тура килә. Отставканан һуң бер ни тиклем Симбирскиҙа йәшәп ала, һуңынан — Мәскәүҙә. Симбирскиҙа булғанда «Золотой венец» масон ложеһына инә, Мәскәүгә килгәс өс йыл дауамында (1785—1789) «Дружеское учёное общества» ағзаһы була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанма
*
Тишекташ мәмерйәһе

**Тишек-Таш** ( Тишек-Тош — тишекле ҡая) — Үзбәкстандың Сурхандаръя өлкәһе Байсунтау тауҙарындағы мәмерйә. Унда 1938 — 1939 йылдарҙа совет археологы Алексей Павлович Окладников мустьер мәҙәниәтенә ҡараған бер ҡәберҙә ҡыҙ бала һөлдәһен таба. Элегерәк был һөлдәне малайҙыҡы тип уйлағандар .

## Тасуирлау
1938 — 1939 йылдарҙа Совет археологы А. П. Окладников Амударъя өлкәһенең төньяғында мустьер мәҙәниәте урынын һәм 8-9 йәшлек неандерталь баланың баш һәм башҡа ҡайһы бер һөйәктәре күмелгән ерҙе таба. Ҡәбер ергә ҡаҙылған тау кәзәләренең мөгөҙө менән уратып алынған. Был неандерталдар араһында дини һәм йола культтарының булуын күрһәтә. Тишекташтан табылған баш һөйәгешаҡтай ҙур (1490 см³), неандерталдарға хас булғанса, күҙ өҫтө һөйәге артыҡ үҫешмәгән, танауы оҙон, һәм неандерталдарҙыҡы кеүек, эйәге юҡ. Һуңғы тикшеренеүҙәр күрһәтүенсә, һөлдә ҡыҙ баланыҡы бюулып сыҡҡан.

2007 йылда Сванте Паабо һәм Лейпцигтағы Макс Планк исемендәге эволюцион антропология институтының бер төркөм тикшереүселәре Тишекташтан неандерталь кешеһенең митохондрия ДНК-һын, шулай ук Окладников мөмерйәнең һөйәктәрен өйрәнә. Бығаса 13 Европа неандерталының декодланган геномдары менән сағыштырыу үткәрелә, Себер һәм Европа неандерталдарының митохондрия ДНК-һында оҡшашлыҡтар табыла. Тишекташ һөйәктәренә бындай анализ өсөн кәрәк булған коллагендың бик аҙ булыуы һөҙөмтәһендә радиоуглерод анализын эшләү мөмкин булмай.

Мәмерйәнең мәҙәни ҡатламдарында (1,5 метрға тиклем) бында йәшәгән кешеләр аулаған ҡырағай ат, тау кәзәһе, болан, айыу һәм башка хауан һөйәктәре табыла. Күп һанлы таш әйберҙәр (мәҫәлән, диск формаһындағы үзәктәр, ҡырғыстар) ҡиммәтле табыш булып сыға.

## Бүләктәре
* Тишекташ мәмерйәһен аҡан өсөн А. П. Окладников, М. Гремяцкий һәм Н. Синельников Сталин премияһына лайыҡ була.

## Әҙәбиәт
* Национальная энциклопедия Узбекистана . — Ташкент, 2000—2005. ;
* Рогинский Я. Внеевропейские палеоантропы // Ископаемые гоминиды и происхождение человека М., 1966.
* Тешик-Таш. Палеолитический человек. М., 1949
* 
* *Окладников А. П.* Мустьерская стоянка в гроте Тешик-таш в Узбекистане // КСИИМК — Вып. II. — 1939

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Тешик-Таш в БСЭ
* Мальчик-неандерталец из грота Тешик-Таш
Челюскин Семён Иванович

**Челюскин Семен Иванович** (яҡынса 1700, Белев — ноябрь 1764) — урыҫ поляр диңгеҙсеһе.

## Биографияһы
1714 йылдың көҙөндә Мәскәүҙә Сухарев башняһында урынлашҡан Математик навигация фәндәре мәктәбенә уҡырға алына.

1720 йылдарҙа Балтик флоты караптарында навигатор, штурман һәм подштурман вазифаһында хеҙмәт итә. 1733—1743 йылдарҙа Бөйөк төньяҡ экспедицияһында ҡатнаша. 1735—1736 йылдарҙа В. В. Прончищев экспедицияһында «Якутск» дубль-шлюпкаһында штурман була. Был экспедицияла көндәлектәр алып бара, асыҡ ярҙың һүрәтләнешен тасуирлай. 1736 йылдың сентябрендәПрончищевтың ауырыуы һәм вафат булыуы һөҙөмтәһендә карап менән командалыҡ итеүҙе үҙ өҫтөнә ала һәм уны Фаддей ҡултығынан Оленек йылғаһы тамағына алып сыға. 1736 йылдың декабрендә геодезист юлынан Якутскиға ҡайта. 1738—1739 йылдарҙа, ремонтлағандан һуң "Якутск"ты ҡабул итеп ала һәм Х. П. Лаптевтың экспедицияһында ҡатнаша. 1741—1742 йылдарҙа Таймыр ярымутрауының көнбайыш яр буйҙарын, Хатанга, Пясины һәм Йәнәсәй йылғаларының тамағын тикшерә, континенталь Евразияның иң төньяҡ нөктәһен аса, һуңыраҡ уны уның хөрмәтенә Челюскин мороно тип атайҙар.

1742 йылдың көҙөндә Петербургҡа ҡайта, унда мичман дәрәжәһе бирелә һәм Балтик флотында төрлө вазифаларҙа хеҙмәт итә. 1746 йылда «Принцесса Елизавета» яхтаһы менән командалыҡ итә. 1751 йылда лейтенант дәрәжәһенә эйә була, 3 йылдан һуң — капитан-лейтенант. 1756 йылдың 18 декабрендә 3-сө ранг капитаны чинында отставкаға сыға.

Билдәле рус ғалимы һәм XIX быуаттың тикшеренеүселәренең береһе, академик Александр Миддендорф Челюскин тураһында былай ти:

 
С. И. Челюскиндың ерләнгән урыны билдәһеҙ.

## Әҙәбиәт
* Большой энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1991. С.1489
* *Голубев Г. Н.* Колумбы Росские: историческая хроника. — М.: Сов. Писатель, 1989. С.376
* *Глушанков И. В.* Навстречу неизведанному. — Л.: Гидрометеоиздат, 1980. С.111
* *Белов М. И.* По следам полярных экспедиций. — Л.: Гидрометеоиздат, 1977. С.17-18
* *Миддендорф А. Ф.* Путешествие на север и восток Сибири. — СПб., 1860-69. Ч.1. С.78
* *Кублицкий Г. И.* По материкам и океанам. Рассказы о путешествиях и открытиях. — М.: Детгиз, 1957. — 326 с.
* *Крутогоров Ю. А.* Куда ведёт Нептун: историческая повесть. — М.; Дет. лит., 1990. — 272 с.
* Овчинников Д. Белевский первооткрыватель //Молодой коммунар (Тульская областная газета). — 14.11.2017.
* Овчинников Д. С. И. Челюскин — штурман-первооткрыватель//География и экология в школе ХХI века. — 2018. — № 1. — С. 26-30.
* *Пасецкий В. М.* Арктические путешествия россиян. — М.: Мысль, 1974. — 230 с.
* *Пасецкий В. М.* Русские открытия в Арктике. — Часть 1. — СПб.: Адмиралтейство, 2000. — 606 с.: ил. — Серия «Золотое наследие России».
* *Русские мореплаватели* / Под ред. В. С. Лупача. — М.: Воениздат, 1953. — 672 с.
* Чернышёв А. А. Российский парусный флот. Справочник. — М.: Воениздат, 2002. — Т. 2. — 480 с. — (Корабли и суда Российского флота). — 5000 экз. — .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Василий Прончищев и Семён Челюскин 
* С. И. Челюскин
* Штурман Челюскин
Шапкина Людмила Васильевна

**Шапкина Людмила Васильевна** (4 март 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең балет артисы, педагог. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1985). Театр эшмәкәрҙәре берлеге ағзаһы (1990).

## Биографияһы
Людмила Васильевна Шапкина 1952 йылдың 4 мартында Хабаровск ҡалаһында тыуа.

1970 йылда Пермь хореография училищеһын тамамлай (педагогы Л. П. Сахарова). Шунан һуң Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына эшкә килә, театр солисы була.

1998 йылдан ошо уҡ театрҙа педагог‑репетитор булып эшләй, 1987 йылдан Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжында ла уҡыта.

Людмила Васильевна ижад юлының оҙон ғүмерле булыуын (28 йыл) ябай ғына итеп аңлата: 1990-сы йылдар уртаһында төп партияларҙы башҡарырлыҡ кеше ҡалмағас, солистарҙы үҙенә тәрбиәләргә тура килә.

Шапкинаның башҡарыу сәнғәтенә экспрессия, музыкаллек хас була, ул классик бейеүҙәрҙе саф техника менән башҡара. Һикерештәре юғары, хәрәкәттәре ҡоласлы, әйләнештәре динамикалы була.

Шапкина СССР‑ҙың Ҙур театры сәхнәһендә бейей. СССР‑ҙың халыҡ артистары В. М. Гордеев, Е. С. Максимова, Н. В. Павлова, РСФСР‑ҙың атҡаҙанған артисы В. М. Панов һәм башҡалар менән бергә сығыш яһай. Рәсәй, АҠШ, Голландия, ГФР, Ҡытай, Таиланд буйлап гастролдәрҙә була. 

Людмила Шапкинаның тәрбиәләнеүселәре араһында Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының прима-балеринаһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы, халыҡ-ара конкурстар лауреаты, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы һәм Республика Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты Гүзәл Сөләймәнова, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты, халыҡ-ара конкурс дипломанты Валерия Исаева, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Артур Новичков, шулай уҡ театр артистары Арыҫлан Әсфәтуллин, Ирина Чьюнг һәм башҡалар бар.

«Училищела уҡығанымда мине бөтә һигеҙ йыл буйы Людмила Васильевна Шапкина — уникаль ҡатын-ҡыҙ — уҡытты! Ул минең менән әле лә эшләй. Людмила Васильевна балетҡа фанатиктарса ғашиҡ, беҙҙе яуаплылыҡҡа, тәрбиәлелеккә өйрәтте… Людмила Васильевна булмаһа, бәлки, балет минең  профессияма әүерелмәҫ тә ине…»  

Гүзәл Сөләймәнова

## Төп партиялары
* Мари («Щелкунчик», П. И. Чайковский; дебют, 1971)
* Одетта—Одиллия («Аҡҡош күле», П. И. Чайковский)
* Зәйтүнгөл («Сыңрау торна»)
* Жизель һәм Мирта («Жизель», А. Адан)
* Лиза («Файҙаһыҙ һаҡлыҡ», П. Гертель)
* Шәфәҡ («Ай тотолған төндә»), был партияны тәүге башҡарыусы
* Китри («Дон Кихот», Л. Ф. Минкус) — ижадында иң яҡшы эштәрҙең береһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1985)
* Бәҙәр Йосопова исемендәге премия лауреаты (1994)
* Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзының Екатерина Максимова исемендәге премияһы лауреаты (2011)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Жиленко Н. Антре Людмилы Шапкиной //Гран‑па башкирского балета. Уфа, 2007.

## Һылтанмалар
*    
*  Артисты и дирекция. Шапкина Людмила Васильевна 
*  Раскрывая чарующий мир балета
*  Журнал «Ватандаш». Откровение. 
*  Валерия Исаева
Гөлдәр (бейеү ансамбле)

«Гөлдәр» — Сибай ҡалаһында балалар сәнғәт мәктәбенең бейеү ансамблеhttp://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/5372-g-ld-r-ansambl .

## Тарихы
«Гөлдәр» бейеү ансамбле 1982 йылда Сибай ҡалаһында Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге мәҙәниәт һарайы эргәһендә ойошторола. Уның тәүге ойоштороусыһы һәм етәксеһе, бейеүҙәрҙе сәхнәгә ҡуйыусы БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Римма Фитрат ҡыҙы Өмөтбаева була.

1987 йылда ансамблгә «өлгөлө» исеме бирелә, 1996 йылдан ул хәҙерге статусын ала.

Ансамбль составында 3—18 йәштәге 60-тан ашыу кеше ҡатнаша.

«Гөлдәр» ансамбле башҡарған бейеүҙәргә сағыулыҡ, үҙенсәлеклелелек хас. Уның репертуарында башҡорт бейеү фольклоры нигеҙен тәшкил иткән хореографик композицияларhttp://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/5372-g-ld-r-ansambl : «Бала ҡарға», «Ҡарға бутҡаһы» жанр картиналары; «Йырлайбыҙ ҙа бейейбеҙ», «Ҡабырсаҡтар» уйын бейеүҙәре; «Бергә татыу ғаиләлә», «Ирәндек», «Һунарсылар», «Шаяндар» бейеү сюиталары;  «Заһиҙә», «Минең кәкүгем», «Перовский», «Торнаҡай» яңғыҙ бейеүҙәре; «Белорус полькаһы», «Кантри», «Мари йәштәре бейеүе», «Татар ҡыҙҙары бейеүе» кеүек донъя халыҡтарының бейеүҙәре бар.

Ансамбль күп һанлы фестивалдәрҙә, конкурстарҙа ҡатнаша, маҡтаулы урындар яулай. Ул — Бөтә Союз үҙешмәкәр художестволы ижад смотры (Мәскәү ҡалаһы, 1985), халыҡ ижады фестивале (Өфө ҡалаһы, 1987), Бөтә Рәсәй халыҡ бейеүҙәре ансамблдәре конкурсы (Йошкар-Ола ҡалаһы, 1989), Балалар ижады байрамы (Ижевск ҡалаһы, 1990), «Оло Уралдың ваҡыт ритмдары» («Ритмы времени Большого Урала») төбәк-ара балалар бейеү фестивале (Нефтекама ҡалаһы, 2006), «Алтын ҡулса» («Золотое кольцо») халыҡ-ара талантлы балалар һәм йәштәр фестиваль‑конкурсы (Владимир ҡалаһы, 2007), «Уңыш талисманы» балалар һәм үҫмерҙәр ижады (Аланья ҡалаһы, Төркиә, 2009; Гран-при), «Алтын Майҙан — Эльбрус» этник сәнғәте (Эльбрус ауылы, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, 2010), «Берҙәмлек — Содружество» милли мәҙәниәттәр фестивалдәре (2011), «Афарин» сәнғәт мәктәптәрендә уҡыусы балалар араһында хореографик сәнғәт буйынса республика конкурсы (2008; икеһе лә — Өфө ҡалаһында) лауреаты.

1998 йылдан алып ансамблгә Башҡортостан Республмикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Луиза Раил ҡыҙы Яхина етәкселек итә. Концертмейстеры — Морат Байраҡ улы Өмөтбаевhttps://sdt-sibay.ucoz.ru/news/obrazcovyj_znachit_obrazec/2016-05-29-69.

Бейеү сәнғәте – кескәй кешене тәрбиәләү һәм үҫтереүҙең бына тигән сараһы. Ул рухи донъяны байыта, балаға шәхес булараҡ асылырға ярҙам итә. Хәрәкәттең, музыканың, уйындың органик берләшеүе ыңғай эмоциялар атмосфераһын тыуҙыра, әул үҙ сиратында баланың асылыуына булышлыҡ итә, уның тәртибен тәбиғи итә. Сәхнәнән матурлыҡ һәм изгелек сәскән кеше әхлаҡһыҙ була алмай. 
Луиза Яхина

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/5372-g-ld-r-ansambl  
* https://sdt-sibay.ucoz.ru/news/obrazcovyj_znachit_obrazec/2016-05-29-69Сибай ҡалаһының балалар ижад үҙәге сайты
Ябалаҡлы ҡурғандары

**Ябалаҡлы ҡурғандары** — Иҫке Ябалаҡлы ауылы эргәһендәге (Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы территорияһында) ҡурғандар, бронза быуатына ҡараған археологик ҡомартҡыhttp://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17894-yabala-ly-ur-andary .

## Тасуирламаһы
Ябалаҡлы ҡурғандары Башҡортостандың Шишмә районы Ябалаҡлы ауылынан көньяҡҡа ҡарай 1,5 километр алыҫлыҡта Дим йылғаһының һул ярындағы һыу баҫмай торған бейек морононда урынлашҡан. 
Уны 1973 йылда археологтар В. С. Горбунов, М. Ф. Обыдённов аса, 1974—79 йылдарҙа  Ю. А. Морозов өйрәнә. 

Ябалаҡлы ҡурғандары  тупраҡ өйөп эшләнгән ҡурғанлы ҡәберлектәр иҫәбенә инә, уларҙың диаметры 5—20 метр, бейеклеге 0,2—1,3 метр.  
Ҡайһы берҙәре таш, ағас кәртә йәки түңәрәк соҡор менән уратып алынғанhttp://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17894-yabala-ly-ur-andary . 
Ябалаҡлыла табылған ҡурғандарҙың һаны 120‑гә яҡын, уларҙың  106‑һы өйрәнелгән. 

26 ҡурған (156 ҡәбер) беҙҙең эраға тиклем 17—16 быуаттарға ҡарай. Мәйеттәр ағас йәки таш менән көпләнгән тура мөйөшлө һай ҡәбер соҡорҙарына салҡан һалып,  баштары менән көнбайышҡа йә төньяҡ‑көнбайышҡа ҡаратып, аяҡтары бөгөлгән килеш ерләнгән. Ҡәберҙәр өҫтөнә урынлаштырылған икенсел ҡәберҙәр ҙә осрай. 

Ҡәберҙәргә Абаш мәҙәниәте һауыттарынан көршәк йәки табаҡ рәүешендә ҡабырсаҡ ҡушып балсыҡтан эшләнгән, каннелюралар, шыма һәм тешле штамп баҫып төшөрөлгән өсмөйөштәр менән биҙәлгән һауыттар, бронза бысаҡтар, ураҡтар, беҙҙәр, балыҡ ҡармағы ише эш ҡоралдары, шулай уҡ бронза беләҙек, айыл, сулпы, балдаҡ кеүек биҙәүестәр һалынған. 

80 ҡурған (165 ҡәбер) беҙҙең эраға тиклем 15—13 быуаттарға ҡарай. Мәйеттәр тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарына һул ҡабырғаһына бөгөп һалып,  ҡулдары менән биттәрен ҡаплатып ерләнгән, баштары менән төньяҡҡа йә төньяҡ‑көнсығышҡа ҡаратылған. Ике йә бер нисә мәйет бергә ерләнгән ҡәберҙәр осрай. Был ҡәберҙәргә Бура мәҙәниәте һауыттары һалынған. Араларында көршәк һәм банка рәүешендәге һауыттар бар, улар ҡом һәм шамот ҡушып балсыҡтан эшләнгән, штрихлы өсмөйөштәр, тешле штамп ярҙамында баҫылған горизонталь һыҙыҡтар, һырҙар, төртөктәр менән биҙәлгән. Ҡәберҙәрҙә йәнә биҙәүестәр — бронза беләҙектәр, сәс биҙәүесе, алтындан сикә сулпылары, һөйәктән һәм яндырылған балсыҡтан эшләнгән муйынсаҡтар табылған. Боронғо кешеләр мәйеттәр эргәһенә таш суҡмар, һөйәктән яһалған тотҡостар һәм уйын таштары һалып ҡалдырғанhttp://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17894-yabala-ly-ur-andary . 

Ҡайһы бер ҡәберҙәрҙәге табылдыҡтар халыҡтың мөлкәт һәм социаль яҡтан айырымланыуын раҫлай. 

Ҡаҙылдыҡ ҡомартҡылар Өфө ҡалаһында Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Чуйков Василий Иванович

**Василий Иванович Чуйков** (12 февраль (31 ғинуар) 1900 йыл — 18 март 1982,) — совет хәрби етәксеһе. Советтар Союзы Маршалы (1955). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1944, 1945).

Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң Баш командующийы (1949—1953), Киев хәрби округы (1953—1960) командующийы, СССР-ҙың Ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы — СССР Оборона министры урынбаҫары (1960—1964), СССР Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре начальнигы (1961—1972). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1982).

1942 — 1946 йылдарҙа — Сталинград алышында айырылып торған 62-се армия (8-се гвардия армияһы) командующийы.

## Биографияһы
1900 йылдың 12 февралендә Тула өлкәһенең (хәҙер Мәскәү өлкәһе) Серебряные Пруды ауылында (хәҙер ҡасаба) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә (8 ағаһы (Петр, Андрей, Иван, Илья Федор) һәм апаһы була) тыуа. Урыҫ. Атаһы — Иван Ионович Чуйков (3.03.1865 — 27.06.1958), православие динле крәҫтиән. Әсәһе — Елизавета Федоровна Чуйков (ҡыҙ фамилияһы — Карякина 5.09.1865 — 29.03.1958), православие динле крәҫтиән.

Сиркәү-мәхәллә мәктәбендә (1907—1911) дүрт класс тамамлай һәм 12  йәшендә Петроградҡа эшкә китә, тибенге оҫтаханаһында эшләй башлай. 1917 йылда Кронштадтта минерҙар отрядында юнга булып хеҙмәт итә. 1919 йылдан РКП(б) ағзаһы.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* *Егоршин В. А.* «Фельдмаршалы и маршалы». М., 2000.
* Маршалы Советского Союза: личные дела рассказывают. М., 1996.
* *Соловьев Д. Ю.* Все генералы Сталина. — М., 2019. — ISBN 9785532106444. — С.97—99.
* Сталинградская эпопея. М.: Наука, 1968.
* 
* 
* 
* Чуйков Вас. Ив.//*Коллектив авторов. Главный редактор А. М. Прохоров.*Советский энциклопедический словарь.2-е издание.- М.:Советская энциклопедия,1983- С.1493.
* Чуйков Василий Иванович//*Коллектив авторов. Председатель Главной редакционной комиссии [[Огарков, Николай Васильевич|Н. В. Огарков]].*Военный энциклопедический словарь.- М.:Военное издательство,1983- С.812
* Чуйков Василий Иванович//Советская военная энциклопедия в 8 томах. — М.: Воениздат,1976-1980,том 8,С.486.

## Һылтанмалар

* 
* Чуйков Василий Иванович Биография полководца 
* Чуйков Василий Иванович на сайте Минобороны России
* Боевой путь на сайте «Память народа»
* [Маршал Чуйков на сайте «100 великих полководцев» [РВИО]].
* 
* Видео «Маршал Чуйков завещал похоронить себя в братской могиле».
* Воспоминания и письма
* Победа. Одна на всех: Маршал Чуйков
* Чуйков Василий Иванович на сайте « Память народа 1941—1945»
Рокоссовский Константин Константинович

**Рокоссовский Константин Константинович ** (; 9 (21) декабрь 1896 йыл, Варшава, Рәсәй империяһы — 3 август 1968 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Польшаның хәрби эшмәкәре, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1944, 1945). «Еңеү» ордены (1945) кавалеры. СССР тарихында берҙән-бер ике ил: Советтар Союзы (1944) һәм Польша маршалы (1949). 1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Еңеү Парады менән командалыҡ итә. Икенсе донъя һуғышының мәшһүр полководецтарының береһе.

## Сығышы
Константин Константинович (Ксавериевич) Рокоссовский Варшавала тыуа. Поляк.

Б. В. Соколов мәғлүмәттәре буйынса, К. К. Рокоссовский 1894 йылда тыуған, әммә тора Ҡыҙыл Армияла булғанда (1919 йылдан да һуң түгел) тыуыу датаһын 1896 йыл тип күрһәтә һәм атаһының исемен «Константин» тип үҙгәртә.

Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы исеме бирелгәндән һуң тыуған ере тип үҙенә бюст ҡуйылған Великие Лукиҙы күрһәтә башлай. 1945 йылдың 27 декабрендә яҙған ҡыҫҡаса автобиографияһына ярашлы, Великие Луки ҡалаһында тыуған (1920 йылдың 22 апрелендәге анкетаһы буйынса — Варшавала). Атаһы — поляк Ксаверий Юзеф Рокоссовский (1853—1902), Шляхтаның Рокоссовскийҙар ырыуынан сыҡҡан эшсе, Варшава тимер юлы ревизоры. 1940 йылдың апрелендә яҙған автобиография ярашлы, атаһы — Рига-Орел, ә һуңынан — Варшава-Вена тимер юлының эшсн-машинисы. 1905 йылда вафат була. Рокоссовскийҙың ата-бабаларының ҙур Рокоссово (хәҙер Понец гминаһы) ауылы була. Ауыл атамаһынан ырыу фамилияһы барлыҡҡа кил. Рокоссовскийҙыр 1863 йылдағы поляк ихтилалы шляхетлыҡтарын юғалта. Олатаһы — Рокоссовский Юзеф, 1812 йылда рус кампанияһында ҡатнашыусы, Варшава герцоглығының 2-се улан полкы подпоручигы. Әсәһе — Антонина (Атонида) Овсянников (?-1911), белорус, уҡытыусы, Телеханда тыуған (хәҙерге Белоруссия).

Атаһы уны Антон Лагунаның түләүле техник училищеһына уҡырға ебәрә, әммә 1902 йылдың 4 (17) октябрендә вафат була (Рокоссовскийҙың анкетаһына ярашлы, уға был ваҡытта 6 йәш була). Константин кондитер, аҙаҡ теш табибыярҙамсыһы булып эшләй, ә 1909—1914 йылдарҙа — Варшавала Софья апаһының ире Стефан Выцоскийҙың таш ҡырҡыу оҫтаханаһында, ә һуңынан Варшаванан 35 километр көньяҡ-көнбайыштағы Груецта эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Маршал Советского Союза Константин Константинович Рокоссовский на сайте Минобороны России
* Хроника с участием Константина Рокоссовского // Архив кинохроники и документальных фильмов Net-Film
* 
* Сайт, посвящённый памяти К. К. Рокоссовского .
* Биография на сайте Хроно. Ру.
* Письмо главному редактору «Военно-исторического журнала» В. А. Мацуленко.
* «Советский Багратион» — Маршал К. К. Рокоссовский.
* К. К. Рокоссовский «Солдатский долг» (издательство «Олма-пресс», 2002 г., ISBN 5-94850-001-2).

* Маршал Рокоссовский: гений в тени победы (Ф. Лавалье).
*  
* 
* Биография на портале интернет-сайта «Военная литература».
* Биография на сайте Маршалы СССР
* Рокоссовский К. К. на сайте «Память народа 1941—1945»
Малиновский Родион Яковлевич

**Родион Яковлевич Малиновский** (10 (22) ноябрь 1898 йыл, Одесса, Херсон губернаһы, Рәсәй империяһы — 31 март 1967 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышы полководецы, Советтар Союзы Маршалы (1944). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1945, 1958), Югославияның Халыҡ геройы (1964). СССР-ҙың Оборона министры (1957—1967). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1956—1967).

## Биографияһы

### Сығышы
Украин. Никахһыҙ тыуа: әсәһе — Варвара Николаевна Малиновская, атаһы — Яков, Одессала үлтерелә, Варвара Николаевна менән Одессаға 1898 йылда, улы тыуғанға тиклем килә. Шулай уҡ атаһы — Одесса полицмейстеры, тоҡомло Тамбов губернаһы дворяны, полковник, отставкаға генерал-майор дәрәжәһендә сыҡҡан һәм 1902 йылда вафат булған Яким (Яков) Иванович Бунин тигән версия ла йәшәй. Был шикле фараз (үпкәләгән ҡатын-ҡыҙҙың уйҙырмаһы булыуы ла ихтимал) Малиновскийҙың тәүге ҡатынының 1954 йылда СССР-ҙың Юғары Советының һайлау буйынса Үҙәк һайлау комиссияһына ебәрелгән ялыуына ситләтеп булһа ла бәйле. Родион яковлевич автобиографияһында: «мин 1898 йылдың яңы стиль буйынса 23 ноябрендә Одесса ҡалаһында тыуғанмын, атайымды белмәйем, метрикамда „никахһыҙ тыуған“ тип яҙылған», — тип яҙа. Яков вафат булғандан һуң Варвара Николаевна тыуған яҡтарына ҡайтып, граф Гейден биләмәһендә экономка булып хеҙмәт итә, унда лакей булып эшләгән буласаҡ ире Сергей Залесный менән таныша.

Тыуғандан һуң буласаҡ маршал әсәһенең туғанына — ул саҡта 50 йәштәр самаһындағы Вера Николаевна Малиновскаяға ебәрелә. Ул табип һәм В. Остославскаяның Мариуполь ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы уҡытыусыһы була, шулай уҡ балалар приютында уҡытыуы ла мөмкин. Ваҡыттарының күпселек өлөшөн Мариуполдә үткәрәләр, Родиондың бында, гимназияла йәки реаль училищела уҡыуы ихтимал, ә йәйгеһен Вера Николаевнаның Чернигов эргәһендәге имениеһында йәшәйҙәр. Ундағы оло йәштәге кешеләр уны һәм Родион Яковлевичты 1960 йылдарҙа ла хәтерләйҙәр әле. Тап бында буласаҡ маршал украин телен һәм украин йырҙарын өйрәнә, уларҙы ғүмерлекккә ярата. Совет анкеталарында милләтен мотлаҡ «украин» тип күрһәтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Малиновская Н. Р.* Память-снег. // журнал «Дружба народов», 2005, № 5. (Воспоминания об отце).
* 
* *Шишов А. В.* Малиновский Родион Яковлевич. // 100 великих военачальников. — М.: Вече, 2002. — 608 с. — С. 598—603. — ISBN 5-7838-0781-8
* *Якупов Н. М.* Полководческая мудрость // Весну принесли на знамёнах. — Одесса: Маяк, 1984. — С. 21—27.
* 

## Һылтанмалар

* Малиновский Родион Яковлевич на сайте Министерства обороны Российской Федерации
Василевский Александр Михайлович

**Василевский Александр Михайлович** (18 сентябрь (30 сентябрь) 1895 йыл — 5 декабрь 1977 йыл) — хәрби эшмәкәр. Советтар Союзы Маршалы (1943) Генераль штаб начальнигы, Баш командование ставкаһы ағзаһы, Алыҫ Көнсығышта совет ғәскәрҙең баш  командующийы, СССР Ҡораллы Көстәренең һәм СССР-ҙың хәрби министры. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1952—1961).

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (1942—1945) генераль штаб начальнигы вазифаһында Совет-герман фронтында барлыҡ ҙур операцияларҙы әҙерләү һәм тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша.

1945 йылдың 20 апреленән 26 февралгәсә СССР Ҡораллы Көстәре Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 3-сө Белорус фронты менән командалыҡ итә, Кенигсберг ҡалаһын һәм ҡәлғәһен штурмлау менән идара итә (6-9 апрель, 1945 йыл).

1945 йылдың икенсе яртыһында Япония менән һуғышта Алыҫ Көнсығышта совет ғәскәрҙәренең баш командующийы була.Икенсе донъя һуғышының иң ҙур полководецтарының береһе. Шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышында бер тапҡыр ҙа еңелмәгән хәрби начальник.

1949—1953 йылдарҙа — СССР Ҡораллы Көстәренең һәм СССР-ҙың хәрби министры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1944, 1945). 
* Ике «Еңеү» ордены (1944, 1945) 
* һигеҙ Ленин ордены (1942, 1944, 1945, 1945, 1955, 1965, 1970, 1975) 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Василевский Александр Михайлович на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* 
* Вся правда о Великом Полководце
* 
*
Конев Иван Степанович

**Конев Иван Степанович** (16 (28) декабрь 1897 йыл — 21 май 1973 йыл) — СССР полководецы, Советтар Союзы Маршалы (1944), ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1944, 1945), «Еңеү» ордены кавалеры (1945). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1952—1973).

## Биографияһы

### Йәшлеге һәм Граждандар һуғышы

1897 йылдың 28 декабрендә Вологда губернаһы Никольский өйәҙе Лодейнола (хәҙер — Киров өлкәһе Подосиновский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1906 йылда — сиркәү-мәхәллә мәктәбен, 1912 йылда Николо-Пушемский земство училищеһын тамамлай. 15 йәшенән Подосиновецта һәм Архангельскиҙа урман биржаһында миҙгелле эштәрҙә эшләй.

Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1916 йылдың майында Рус император армияһына саҡырыла. Күнекмә артиллерия командаһын тамамлай, резерв ауыр артиллерия бригадаһында хеҙмәт итә (Мәскәү), һуңынан кесе унтер-офицер Конев 1917 йылда Көньяҡ-көнбайыш фронтҡа ебәрелә. 2-се ауыр артиллерия бригадаһының 2-се айырым ауыр артиллерия дивизионында һуғыша. 1918 йылдың ғинуарында демобилизациялана.

Шул уҡ йылда большевиктар партияһына инә, Вологда губернаһының Никольск ҡалаһында өйәҙ ҡала хәрби комиссары итеп һайлана. Һуң Ҡыҙыл Армия сафында Көнсығыш фронтта Урыҫ армияһы, Алыҫ Көнсығыш армияһы, һәм Байкал аръяғында, Алыҫ Көнсығышта япон интервенттарына ҡаршы һуғыша. 102-се «Грозный» юронепоезы комиссары була, уның ҡарамағына 4 орудие, 12 пулемет бирелә. Командала Балтик флотының 60 матросы була. Бронепоезд Көнсығыш фронтының 3-сө һәм 5-се армияларына инә. Омскиға һөжүм ваҡытында бронепоезды Иртыш боҙ аша сығарыуға командалыҡ итә. 1919 йылдың аҙағынан 2-се Верхнеудинск уҡсылар дивизияһының 5-се уҡсылар бригадаһы комиссары бул, 1920 йылдан — ошо дивизия комиссары, 1921 йылдан — Алыҫ Көнсығыш республикаһының Халыҡ-революцион армияһы штабы комиссары. РКП(б)-ның X съезының башҡа делегаттары менән бергә 1921 йылда Кронштадт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь в двух томах — М.: Воениздат, 1987.
* Советская военная энциклопедия в 8 томах. — М.: Воениздат, 1976—1980,том 4 , с. 303.
* *Михеенков С. Е.* Конев. Солдатский маршал. — М.: Молодая гвардия, 2013. (ЖЗЛ).
* 
* *Соловьёв Д. Ю.* Все генералы Сталина. — М., 2019. — ISBN 9785532106444. — Стр. 47—48.

## Һылтанмалар
* Конев Иван Степанович. Записки. Воспоминания. Фото. Видео.
* Конев Иван Степанович. Сайт Министерства обороны Российской Федерации.
* Конев Иван Степанович. Сайт Вологодской областной библиотеки им. И. В. Бабушкина.
Тимошенко Семён Константинович

**Тимошенко Семен Константинович** (; 6 (18) февраль 1895 йыл — 31 март 1970 йыл, Мәскәү, СССР) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1940), ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1940, 1965). «Еңеү» ордены (1945) кавалеры. СССР-ҙың Оборона халыҡ комиссары (май 1940 йыл — июль 1941 йыл). СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы(1938—1940). ВКП(б) Үҙәк комитеты ағзаһы (1939—1952). Украинаның Коммунистар Партияһы(б) Үҙәк комитеты ағзаһы (1938—1940), Украина ССР-ы Юғары Советының 1-се саҡырылыш депутаты (1938—1947). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1952—1970).

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында иң компетентлы полководец тип һанала һәм Мәскәүҙә 1941 йылдың 23 июненән 19 июленә тиклем Баш командование ставкаһы рәйесе була. Хәрби тарихы буйынса белгес А. В. Исаев, бер нисә уңышһыҙлығына ҡарамаҫтан, Тимошенко, Бөйөк Ватан һуғышында СССР-ҙа ун бөйөк полководецтың береһе була, тип иҫәпләй.

## Иртә йылдары
1895 йылдың 6 (18) февралендә ауыл Бессарабия губернаһының Аккерман өйәҙендә Орман ауылында (хәҙерге Украинаның Одесса өлкәһе Килийк районы Фурмановка ауылы) Константин Гаврилович Тимошенконың (1925 йылда вафат була) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Украин. Батраклыҡта йөрөй.

Ауыл мәктәбен тамамлай. 1914 йылдың декабрендә армияға саҡырыла. 1915 йылда полк һәм өлгөлө пулемет мәктәбен тамамлап, вахмистр чинын ала. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, Көньяҡ-Көнбайыш һәм Көнбайыш фронтта 4-се кавалерия дивизияһы составында пулеметсы була. Ҡыйыулығы өсөн өс дәрәжә Георгий тәреһе менән бүләкләнә. Офицерға һуҡҡаны өсөн ҡулға алына һәм судҡа бирелә. Һуғышты подпрапорщик чинында тамамлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Португальский Р. М., Доманк А. С., Коваленко А. П.* Маршал С. К. Тимошенко. — : Издательство МОФ «Победа —1945 год», 1994.
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Тимошенко Семён Константинович на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* 
* Акт передачи Наркомата Обороны от Ворошилова Тимошенко в 1940 году .
Москвитин Иван Юрьевич

**Иван Юрьевич Москвитин** (1603—1671 тирәһе) — урыҫ ергиҙәре, йәйәүле казактар атаманы. 1639 йылда Дмитрий Копылов етәкселегендәге казактар отряды европалыларҙан иң беренсе булыпОхот диңгеҙенә барып етә, уның яр буйҙарын һәм Сахалин ҡултығын аса.

## Биографияһы
Иван Юрьевич МосквитинҢ фараз ҡылыуҙар буйынса, Мәскәүҙә тыуған. 1626 йылда Томскиҙағы йәйәүле казак була.

1635—1638 йылдарҙа Дмитрий Копылов бойороғо буйынса Москвитин Бутальский төрмәһенә нигеҙ һалған [сығанағы 547 көн күрһәтелмәгән]. Копылов 1639 йылдың яҙында Охот (Ламский) диңгеҙенә 20 томск һәм 19 красноярск хеҙмәт итеүсе кешеләре отрядын Москвитин [сығанаҡ 1246 көн күрһәтелмәгән] етәкселегендә ебәрә. 1638 йылда Алдан һәм Мая йылғалары буйынан килгән отряд Улья йылғаһы тамағына һәм Охот диңгеҙенә килеп сыға. Шунан ул төньяҡҡа табан Тауй йылғаһына тиклем һәм көньяҡҡа, Уда йылғаһына тиклем, поход ойоштора, Уда районы тураһында беренсе мәғлүмәттәр бирә.

Һуңынан, 1681 йылда Уда йылғаһы буйында ҡышҡылыҡҡа Уда төрмәһе төҙөлә.

Участник экспедиции Москвитина — Нехорошко Колобов в «скаске», данной в Москве в 1646 году, отмечал: 

## Хәтер
* Москвитин исеме менән Тауй ирененең Лужин бухтаһындағы морон аталған.
* Ергиҙәр Москвитин хөрмәтенә Амур өлкәһенең Свободненский районының ауылы аталған.
* Улья йылғаһы тамағында 1972 йылда Москвитин һәм уның иптәштәре хөрмәтенә иҫтәлекле билдә ҡуйыла (скульпторы В. Ф. Бабур). 2014 йылда был стела һүтелгән һәм Охотскиға күсерелгән, диңгеҙ балыҡ порты территорияһында урынлаштырылған. 2017 йылда Охотскиҙа реставрацияланған билдә ҡуйыла.
* Хабаровск крайында 2017 йылда рус ергиҙәре Иван Москвитин хөрмәтенә иҫтәлекле стела асыла. Рәсәй Алыҫ Көнсығыш тарихи мираҫын һаҡлау буйынса йәмғиәт советының край бүлеге вәкилдәре уны Ҙур Шантар утрауындағы Панков бухтаһы ҡултығы районында урынлаштыра.
* Иван Москвитин етәкләгән рус казактарының Охот дингеҙенә сығыуҙың 375 йыллығы айҡанлы 2014 йылда Хабаровскта яңы урам барлыҡҡа килергә тейеш була — Москвитин бульвары. Москвитин бульвары Хабаровск ҡалаһы хакимиәте тарафынан 2015 йылда ярашһыҙ тип таныла. 2015 йылдың октябрь айында Шантар утрауҙарының асылыуының 375 йыллығына арналған Хабаровскиҙағы конференцияла ҡала властарының үҙ ҡарарын (29 август 2014 йыл № 3872) үтәй алмауы тураһында һөйләйҙәр) һәм бульвары асылды..
* 1950-се йылдар уртаһында Томскиҙың бер яңы урамы Москвитин исеме менән атала.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Москвитин Иван Юрьевич // hrono.ru
* Москвитин Иван Юрьевич // Морской биографический справочник Дальнего Востока России и Русской Америки, XVII — начало XX вв. = Naval biographic Reference Book. Russian Far East and Russian America, XVII — Begining of XX Century : морякам-тихоокеанцам посвящается / Тихоок. флот России, Дальневост. гос. техн. ун-т, гуманит. ин-т; сост. Б. Н. Болгурцев; автор предисл. М. Г. Захаренко. — Владивосток : Уссури, 1998. — 232 с. : портр. — Библиогр.: с. 219—222. — Прилож.: с. 223—232.
* Распросные речи служилых людей Нехорошего Колобова, Андрея Горелого, Федора Чюкичева о плаваньях по pp. Оймекон, Охоте и Индигирке в 30-40-х гг.
Мотта Джузеппе

**Джузеппе Мотта** (; 29 декабрь 1871 йыл — 23 ғинуар 1940 йыл) — Швейцария сәйәсмәне, президент, дипломат.

## Биографияһы
Джузеппе Мотта Изге Мишель колледжында уҡып белем ала, университеты хоҡуҡ өйрәнеү Фрибур, Мюнхен һәм Гейдельберг университеттарында хоҡуҡ өйрәнә. 1893 йылда Джузеппе Мотта юридик фәндәр докторы дипломын ала менән һәм 1895 йылда Федераль советҡа һайланғанға тиклем адвокат һәм нотариус булып эшләй. 1895 йылда Джузеппе Мотта Тичино кантон советына һайлана һәм Консерваторҙар партияһының төп вәкилдәренең береһе була. Дүрт йылдан һуң Мотта Швейцарияның Милли советына һайлана.

1908 йылдың ноябрендә Федераль советҡа кандидат була, шунан һуң 1911 йылда, Йозеф Антон Шобингер үлгәндән һуң, Мотта тағы ла үҙенең кандидатураһын Федераль советҡа тәҡдим итә һәм 184 206 тауыш йыйып һайлана. Ул Робер Контесты һалым һәм таможня ведомствоһы башлығы сифатында алмаштыра.

1920 йылда, президент булғас һәм сит ил эштәре департаментын етәкләп, Феликс Калондер башлаған Швейцарияның Милләттәр лигаһына халыҡ илдең нейтралитетын һаҡлау ысулы менән инергә ярҙам итә. 1924 йылда Мотта Милләттәр Лигаһының Генераль ассамблеяһы рәйесе итеп һайлана. Үҙенең консерватив ҡарашлы булыуына ҡарамаҫтан, СССР-ҙы дипломатик таныуға булышлыҡ итә.

* 1 декабрь 1902 — 7 декабрь 1903 — Швейцария Кантондар (сенат) советының президенты.
* 14 декабрь 1911 — 23 ғинуар 1940 — швейцария Федераль советы ағзаһы.
* 1 ғинуар 1912 — 31 декабрҙә 1919 — финанс һәм һалымдар департаменты начальнигы (министр).
* 1 ғинуарынан 1920 — 23 ғинуар 1940 — сәйәсәт департаменты начальнигы.
* 1914, 1919, 1926,1931,1936 — Швейцарияның вице-президенты.
* 1915, 1920, 1927,1932,1937 — Швейцария президенты.

## Хәтер
Лугано, Кьяссо, Массаньо һәм Минусио ҡалаларының урамдары, Асконалағы майҙан һәм Женевалағы авеню уның исемен йөрөтә.

## Һылтанмалар
* Giuseppe Motta
* Motta, Giuseppe
Мерецков Кирилл Афанасьевич

**Мерецков Кирилл Афанасьевич** (26 май (7 июнь) 1897 йыл, Назарьево, Рязань губернаһы — 30 декабрь 1968 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (1944), Советтар Союзы Геройы (1940). «Еңеү» ордены кавалеры (1945). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһына кандидат (1939—1956). КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1956—1961).

## Биографияһы
### Иртә йылдары
Крәҫтиәндәр Анна Ивановна (ҡыҙ фамилияһы — Добрякова) менән Афанасий Павлович Мерецковтар ғаиләһендә тәүге бала булып тыуа. Урыҫ. Ете йәшенән атаһына ер һөрөргә һәм тырматырға ярҙам итә, ә 9 йәшенән барлыҡ ҡыр эштәрендә ҡатнаша. 4 класлы башланғыс земство мәктәбен тамамлай. 12 йәшендә Мәскәүгә үҙ аллы эшләү өсөн ебәрелә. Мәскәү заводтарында слесарь булып эшләй. Беренсе эш урынында уҡйәшерен революцион эшмәкәрлек алып барған эшселәр менән таныша.

Миусс майҙанында «Император Александр II батшалығына 25 йыл тулыу иҫтәлегенә асылған сәнәғәт училищеһы» ҡарамағындағы оҫтаханаларҙа эшләгәндә «Өлкән эшселәр өсөн Миусс киске һәм йәкшәмбе кластарына» йөрөй. Шул уҡ ваҡытта ағаһы тетарҙа гардеробсы булып эшләй һәм һирәк булһа ла уны үҙе менән спектаклдәргә ала, Мерецков шулай тетарға өйрәнеп китә.

1915 йылда эшселәр сходкаһында ҡатнаша. Турубинерҙың хәрби заказдар үтәлгән граммофон фабрикаһына эшкә күсеп, 18 йәшлек Кирилл Беренсе донъя һуғышы ваҡытында армиянан азат ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Егоров П. Я.* Маршал Мерецков. — М.: Воениздат, 1974. — 215 с.: ил.
* *Киселёв А. Н.* Маршал Советского Союза Кирилл Мерецков // Полководцы и военачальники Великой Отечественной: Сб. — М., 1986. — С. 72-135: ил.
* *Шевеленко А.* Маршал Мерецков // Творцы победы: От рядового до маршала. — М., 1987. — С. 157—168.
* 
* 
* *Цунц М. 3.* В огне четырёх войн. — М., 1972.
* 
* 
* 
* Соловьёв Д. Ю. Все генералы Сталина. — М., 2019. — ISBN 978-5-532-10644-4.

## Һылтанмалар

* Кирилл Афанасьевич Мерецков на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* 
*