open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таһиров Тойғон Нуриәғзәм улы

**Таһиров Тойғон Нуриәғзәм улы** (11 декабрь 1924 йыл) — ғалим-геолог. Геология-минералогия фәндәре кандидаты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тажикстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡорт милли хəрəкəтендә әүҙем ҡатнашҡан, артабан йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре булып танылған Нуриәғзәм Таһировтың улы.

## Биографияһы
Тойғон Нуриәғзәм (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Нереләғзәм, Нуриләғзәм) улы Таһиров 1924 йылда Өфөлә нарком Нуриәғзәм Таһиров ғаиләһендә тыуа. Башҡорт. Атаһы репрессияға эләккәс, ғаиләһе Урта Азияға, Тажик ССР-ының Сталинабад өлкәһенә күсә.

1943 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында, Берлин өсөн алыштарҙа ҡатнаша. 3-сө дәрәжә Дан (12.11.1944), Ҡыҙыл Йондоҙ, ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (18.05.1945, 06.04.1985) ордендары һәм ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (10.10.1944, 16.05.1945) менән бүләкләнгән. 1945 йылдың майында контузия ала.

Душанбе геология техникумын тамамлай, Памир тауҙары буйлап геологик эскпедицияларҙа ҡатнаша - бер нисә мөһим ятҡылыҡтарҙы аса. Душанбе университетының геология һөнәрен тамамлай. Геологоразведкаға ҙур өлөш индергән өсөн ордендар һәм миҙалдар менән наградлана, атҡаҙанған геолог исеменә лайыҡ була.

СССР тарҡалып, күп тә үтмәй Тажикстанда граждандар һуғышы башланғас, Тойғон Нуриәғзәм улы ғаиләһе менән Өфөгә ҡайта.

## Китаптары
* Суровая проза жизни: воспоминания. - Уфа : Китап, 2004. - 158 с.: ил., портр.; 21 см.; ISBN 5-295-03502-6.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Тажикстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия. Учёные и горные инженеры. Тагиров Туйгун Нерелагзамович 
* Сайт Победители.РУ. Тагиров Туйгун Нурелагзамович
* «Одноклассники» сайты. Туйгун Тагиров
Биография

**Биогра́фия** (боронғо грекса βίος «тормош» + γράφω «яҙам»; туранан-тура. «тормошто яҙыу») — кеше тормошон һүрәтләү, был эште башҡа кешеләр башҡара йәки кеше үҙе яҙа ала (автобиография).

Биография кешенең тарихи, милли һәм социаль бәйлелегендә шәхестең психологик тибын билдәләргә мөмкинлек биреүсе тәүге социологик мәғлүмәт сығанағы булып тора.

Биография ижтимағи ысынбарлыҡ, мәҙәниәт һәм уның дәүерендәге көнкүреш менән бәйле кеше тарихын яңынан барлыҡҡа килтерә. Биография ғилми, художество, популяр һәм башҡа төрлө була ала.

## Шулай уҡ ҡара

* Фильм-биография
* Биографика
* Житие
* Психологические типологии

## Әҙәбиәт

* *Дубин Б. В.* Биография, репутация, анкета  // Дубин Б. В. Обращенный взгляд / Слово — письмо — литература: Очерки по социологии современной культуры. М.: НЛО, 2001, с. 100—119
* Сивогривова А. А. Биография
* Ананьев Б. Г. Человек как субъект познания.
* Соловьев Э. Ю. Биографический анализ как вид историко-философского исследования // Соловьев Э. Ю. Прошлое толкует нас: (Очерки по истории философии и культуры). — М.: Политиздат, 1991.
* Базанов М. А. Интеллектуальная биография: контуры нового жанра в российской и украинской историографии // Диалог со временем: альманах интеллектуальной истории. 2016. Вып. 55. С. 221—224

## Һылтанмалар

* (рус.)
* *Кнаб, К.* Руководство по написанию биографии музыканта
* Категория: Биографии
Эпиграфика

**Эпигра́фика** ( — яҙыу) — ярҙамсы тарихи дисциплина (махсус тарихи һәм филологик дисциплина), ул ҡаты материалдарҙағы (ташта, керамикала, металда һәм башҡа ҡаты материалдарҙа) яҙыуҙарҙың йөкмәткеһен һәм формаһын өйрәнә, уларға шул дәүергә һәм мәҙәниәткә ярашлы классификация үткәрә. Ҡара ҡулланып яҙылған боронғо яҙыуҙарҙы өйрәнеү менән икенсе бер фән палеография шөғөлләнә. Мисәттәрҙең (штамптарҙың) тарихын сфрагистика өйрәнә.

## Тарихы
Европала эпиграфика Яңырыу дәүерендә барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнелә; фән булараҡ эпиграфика методикаһы XVIII—XIX быуаттарҙа барлыҡҡа килә. Боронғо Мысыр иероглифтарын, вавилон шына яҙыуын, микен яҙмаһын уҡыуға өлгәшеү XIX—XX быуаттарҙа эпиграфиканы ҡулланыу даирәһен байтаҡҡа киңәйтә.

Немец филологы Август Бектың «Грек яҙыуҙары йыйылмаһы» («Corpus Inscriptionum graecorum», 1825-59) тип аталған боронғо грек яҙмалары буйынса тәүге ғилми тәнҡит баҫмаһы хәҙерге заман эпиграфикаһы буйынса тәүге эштәрҙең береһе, тип иҫәпләнелә.

XI—XIV быуатта Новгородтың София соборы һәм XI-XVII быуатта Киевтың культ ҡоролмалары диуарҙарындағы яҙмалар киң мәғлүмәтле көнсығыш славян эпиграфика ҡомартҡылары булып тора.

Эпиграфик текстар — рухи, дини, сәйәси, социаль һәм иҡтисади тарих буйынса төп сығанаҡтарҙың береһе. Ҡағиҙә булараҡ, яҙмаларҙы яҙыу ваҡыты уларға тупланған мәғлүмәттәргә тап килә. 

Ҡытай империяһында эпиграфикаға етди иғтибар бүленгән була, төп мәҡәләне ҡара.

## Төп периодик баҫмалар

* «Вопросы эпиграфики» (Сборники статей; вып. 1-5) (с 2006);
* «Нумизматика и эпиграфика» (с 1960);
* «Эпиграфика Востока» (с 1947);
* «Supplementum epigraphicum graecum» (Leiden, с 1923);
* «Année epigraphique» (P., с 1888);
* «Epigraphia Indica» (Calc.-Delhi, с 1888);

## Эпиграфика буйынса дөйөм эштәр

* *Карышковский П. О.* Материалы к собранию древних надписей Сарматии и Тавриды // Вестник древней истории. 1966. № 2.
* Полная библиография работ П. О. Карышковского на русском и английском языках на сайте Фридман А.С
* *Рождественская Т. В.* Древнерусская эпиграфика X—XV веков: Учеб. пособие. СПб.: СПбГУ, 1991.
* *Фёдорова Е. В.* Введение в латинскую эпиграфику: Учеб. пособие для ист. и филол. спец. ун-тов. М.: Изд-во МГУ, 1982.
* *Медынцева А. А.* Грамотность в Древней Руси: По памятникам эпиграфики X— первой половины XIII в. — М., 2000.
* *Медынцева А. А.* У истоков славянской письменности // Наука и жизнь. 1985. № 12. с. 91-96.
*  (в пер.)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* (рус.)
* 
* Бехистунская надпись Дария I — крупнейший памятник мировой эпиграфики
Боғалыштамаҡ

**Боғалыштамаҡ** () — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округындағы ауыл. Маштамаҡ ауыл советы составына керә.

## Географик урынлашыуы
Боғалыш йылғаһының ике яҡ ярында Ҡариҙелгә ҡойған урында округ үҙәге Красноуфимск ҡалаһынан көньяҡҡа табан 36 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Һыҙғы ауылы башҡорттары тарафынан нигеҙләгән. Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Себер даруғаһы Һыҙғы улусы составында була.

1834 йылда ауылда 160 башҡорт һәм 140 татар, 1859 йылда — 297 башҡорт һәм 246 типтәр теркәлгән.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Ҡошсо кантоны составына керә. 1919 йылдың сентябренән — республиканың Дыуан-Ҡошсо кантоны, 1922 йылдан — Мәсәғүт кантоны составында була. 1923 йылда башта Екатеринбург губернаһына, артабан Урал өлкәһе ҡарамағына бирелә.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* О Красноуфимском округе
Һырғайҙы

**Һырғайҙы** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Район үҙәге Арғаяш ауылынан көнбайышҡа табан Һырғайҙы күле буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Әбелкәй ауылы кешеләре тарафынан ХХ быуат башында нигеҙләнә. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һырҙы улусы составында була.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (87 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Кентикян Сюзанна Левоновна

**Кентикян Сюзанна Левоновна** (, , 11 сентябрь 1987 йыл) — әрмән ҡатын-ҡыҙ-боксcыһы, Германия өсөн сығыш яһай. Ҡатын-ҡыҙ-профессионалдар араһында WBA (2007—2012, 2013—х. в.), WIBF (2007—2012, 2015—х. в.), WBO (2009—2012 йылдар) һәм GBU (2015—х. в.) версиялары буйынса иң еңел ауырлыҡта донъя чемпионы.

## Биографияһы
Сюзанн (Сюзи) Левоновна Кентикян 1987 йылдың 11 сентябрендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы Ереванда тыуған.

Уҙған быуаттың 90-сы йылдары башында Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Әрмәнстан ауыр социаль-иҡтисади хәлдә ҡалғас, 1992 йылда Кентикяндар ғаиләһе тыуған илен ташлап китергә ҡарар итә. Был ваҡытта Сьюзиға 5 йәш була. Иммиграциянан һуң Германияла (Гамбург) ҡасаҡ статусына дәғүә итеп, ваҡыт-ваҡыт йәшәп ала. 2007 йылдан алдынғы профессиональ бокс ойошмаларының чемпион титулдарын яулай. 2008 йылда Германия гражданлығы ала.

## Физик мәғлүмәттәре
* Сюзанна Кентикяндың буйы — 1,54 м.
* 2008 йылда Шмулефельд-Финер менән алыш алдынан ауырлығы 50,71 кг була

## Өҫтәмә факттар

* Ҡушаматы — «Killer Queen» (һүҙмә-һүҙ — «Үлтереүсе королева») Queen рок-төркөмөнөң шул атамалағы йырынан алынған. Ғәҙәттә рингҡа ошо йыр менән сыға
* 2009 йылдың 10 октябрендәсудьяларҙың бер тауыштан ҡабул ителгән ҡарары буйынса (98-92, 96-94, 97-93), төрөк сығышлы немка Юлия Сахинды еңеп, Сюзи Кентикян WBA һәм WBIF титулдарын уңышлы яҡлай һәм уларға иң еңел ауырлыҡта WBO титулын өҫтәй.
* Италияның Affaritaliani баҫмаһы С. Кентикянды донъяла ҡатын-ҡыҙҙар араһында иң шәһәүәтле тип билдәләй.

## Алыш һөҙөмтәләре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт kentikian.de (нем.)
Үрге Бәйәк

**Үрге Бәйәк** () — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округындағы ауыл. Бәйәк ауыл советы составына керә.

## Географик урынлашыуы
Бәйәк йылғаһының ике яҡ ярында округ үҙәге Красноуфимск ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 17 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Кесе Ҡошсо улусы составында була.

1834 йылда 8 башҡорт һәм 13 типтәр, 1859 йылда 18 башҡорт һәм 21 типтәр теркәлгән.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* О Красноуфимском округе 
* История башкирских родов: Кошсо, Сызги, Упей
Һыҙғы (ауыл)

**Һыҙғы** (Сыҫҡы, Иҫкауыл; ) — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округындағы ауыл. Һыҙғы ауыл советының административ үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Юва йылғаһының ике яҡ ярында округ үҙәге Красноуфимск ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Округтың иң боронғо тораҡ пункты булып тора, XVII быуат уртаһына тиклем һыҙғы ырыуы татарҙары нигеҙләнгән. Тәүге тапҡыр 1760 йылда телгә алына. Себер даруғаһы Һыҙғы улусының үҙәге була. Һыҙғы ауылы кешеләре тарафынан Табанлыкүл (Озерки) һәм Боғалыштамаҡ ауылдарына нигеҙ һала.

1834 йылда ауылда 235 башҡорт һәм 40 типтәр, 1859 йылда — 410 башҡорт һәм 46 типтәр, 1863 йылда 410 башҡорт һәм 46 типтәр теркәлгән.

1920 йылғы тәүге совет йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 187 ихатала 1086 кеше, шул иҫәптән 156 ихатала 936 башҡорт, 28 ихатала 136 татар, 2 ихатала 8 типтәр, 1 ихатала урыҫтар йәшәгән.

## Халҡы

## Билдәле шәхестәре
* Кисүбаев Мөхит Әхрәр улы — актёр, Татар АССР-ының халыҡ артисы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* О Красноуфимском округе 
* История башкирских родов: Кошсо, Сызги, Упей
Аҡыллы контракт

**Смарт-контракт** ( — аҡыллы контракт) — блокчейн технологияһында коммерция контракттарын төҙөү һәм эшләтеп тороу өсөн тәғәйенләнгән компьютер  алгоритмы.

## Эш принцибы
Яҡтар, криптовалюта селтәрҙәрендә аҡса күсереүгә ҡул ҡуйғандағыға оҡшаш ысулдарҙы ҡулланып, аҡыллы  контрактҡа ҡул ҡуя. Яҡтар ҡул ҡуйғандан һуң, контракт көсөнә инә. Аҡыллы контракт уның объекттарына  эш итеүсе код ҡаршылыҡһыҙ  инә алған мөхиттә генә йәшәй ала.  Контракттың бөтә шарттары  математик һүрәтләүгә һәм аныҡ башҡарылыу логикаһына эйә булырға тейеш

## Аҡыллы контракттың объекттары

* **Ҡул ҡуйыусылар **—  аҡыллы контракттың, электрон ҡултамғалар ҡулланып, шарттарҙы ҡабул итеүсе йәки уларҙан баш тартыусы  яҡтары. Тура аналог — Bitcoin селтәрендә аҡса ебәреүсенең блоктар сынйырына  транзакция индереүен раҫлаған ҡултамғаһы. 
* **Договор предметы**. Аҡыллы конракт эш иткән мөхиттең эсендәге объект ҡына  договор предметы була ала, йә аҡыллы контракт договор предметына кеше ҡатнашлығынан тыш туранан-тура үтә алырға тейеш.  
* **Шарттар**. Аҡыллы контракттың шарттары аҡыллы контракт эш иткән мөхиттә программалаштырыла алған тулы  математик һүрәтләүгә эйә булырға тейеш. Нәҡ шарттарҙа договор предметы пункттарының үтәлеш логикаһы тасуирлана.  
* **Үҙәкләштерелмәгән платформа**. Смарт-контрактты бүлеп һаҡлау өсөн уның яҙмаһы был платформаның Блокчейнында булырға тейеш.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Умные контракты (Четвертая революция стоимости) — статья Ника Сабо, Компьютерра 1998 год.
* The Idea of Smart Contracts
* erights.org: Smart Contracts
* «Late on payments? Device won’t let car engine start.»
* Open-Transactions: open-source Smart Contracts
* Все, что нужно знать об умных контрактах / rb.ru, 2017
Ҡаракүлмәк (Ҡоншаҡ районы)

**Ҡаракүлмәк** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Һары ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Теча йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡаракүлмәк (Йәтек) — ҡатай башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 3-сө башҡорт кантонының 4-се йортона ҡарай.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (63 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Скрипттар теле

**Скрипттар теле** (**сценарийҙар теле**; scripting language) — сценарийҙарҙың (script), йәғни  система башҡарған эш-ғәмәлдәрҙең ҡыҫҡаса тасуирламаһының, юғары кимәлле теле. Программалар менән  сценарийҙар араһындағы айырма әллә ни аныҡ түгел. Сценарий — ул әҙер  программа компоненттары менән эш итеүсе программа.

Tcl теленең авторы Джон Устерхаут фекеренсә,  юғары кимәлле телдәрҙе  * система программалауы телдәренә* (system programming languages) һәм  *сценарий (скрипттар) телдәренә *(scripting languages) бүлергә була. Һуңғыларын ул *йәбештереүсе телдәр *(glue languages) йәки *системаға интеграциялау телдәре* (system integration languages) тип тә атай. Сценарийҙар ғәҙәттә  интерпретациялана, ә  компиляцияланмай, шуға ҡарамаҫтан, программалауҙың сценарий телдәре бер-бер артлы  JIT-компиляторҙарға эйә була бара.

Тарыраҡ мәғәнәлә скрипттар  теле тигәндә  командалар тышлығының  йәки  текст  мөхәрриренең  һәм операцион  системаларҙы администрациялау сараларының мөмкинлектәрен киңәйтеү өсөн махсуслашҡан телде аңларға кәрәк.

## Классификация
Скрипттар телдәре төрлөсә классификациялана. 

Ҡулланылыуы буйынса өс типҡа бүленәләр:

* команда сценарий;
* ҡулланма сценарий;
* универсаль  сценарий телдәре.

## Иҫкәрмәләр
Ҡондоҙлотамаҡ

**Ҡондоҙлотамаҡ**  () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Туҡ районындағы ауыл. Свердлово ауыл биләмәһе составына инә.

## Тарихы
Ҡондоҙлотамаҡ — һеңрән татарҙарының ауылы. Ырымбур губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 40-сы йортона ҡарай.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Тауҡай (Силәбе өлкәһе)

**Тауҡай** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы ауыл. Канашево ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Ҡаясан һәм Бәсүкәй күлдәре буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Тауҡай (Теләүкәй) — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 13-сө йортона керә. 1866 йылда ауылда мәсет һәм мәктәп теркәлгән.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (88 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡаҙыбай

**Ҡаҙыбай** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы ауыл. Тимерязевский ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Сухарыш йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡаҙыбай — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 4-се көнбайыш башҡорт кантонының 7-се йортона керә.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (73 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Петрушкино (Силәбе өлкәһе)

**Петрушкино** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа районындағы ауыл. Петрозаводское ауыл биләмәһе составына инә.
## Тарихы
Әй йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Петрушкино (Ҡаҙбай) — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (1865 йылдан Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе) составында була.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Үрге Гондыр

**Үрге Гондыр** () — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайының Көйәҙе районындағы ауыл. Оло Гондыр ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Гондырка йылғаһы буйында район үҙәге Көйәҙе ҡасабаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 23 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халҡы
1926 йылда ауылда 234 башҡорт йәшәгән.

## Топографик карталар
* 

## Иҫкәрмәләр
Bitcoin Foundation

**Bitcoin Foundation** —  АҠШ-тың Эске килемдәр хеҙмәте тарафынан Сиэтлда хәйриә фонды булараҡ теркәлгән ойошма (йәғни ағзалыҡ взностары хәйриә иғәнәһе итеп түгел, ә бизнес өсөн сығымдар тип иҫәпкә алына). Фонд 2012 йылдың сентябрендә асыла, уставында «Bitcoin криптографик средстволарын стандартлаштырыу, һаҡлау һәм бөтә донъя халҡы мәнфәғәтендә ҡулланыуҙы дәртләндереү» маҡсаты ҡуйыла. Фондтың ойошторолоу моделе  Linux Foundation'дыҡына оҡшаш һәм башлыса Bitcoin технологияһына бәйле компанияларҙың гранттары иҫәбенә финанслана.

Ойошманың булышлыҡ күрһәтеү хеҙмәтенең адресы итеп  Bank of America бинаһы (Washington, D.C.
700 13th Street NW, Suite 600 Washington, DC 20005 USA)  аталған.

Ойоштороу документацияһына ярашлы,   Гэвин Андресен, Чарльз Шрем, Марк Карпелис, Питер Весснес, Роджер Вер һәм Патрик Мёрк фондты ойоштороусылар булып тора.  

Bitcoin'дың баш эшкәртмәсеһе Гэвин Андресен  «баш ғилми белгес» () статусына эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный веб-сайт
Таҡталым

**Таҡталым** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Хәлит ауыл биләмәһе составына инә.

## Тарихы
1937 йылда төҙөлөүсе Силәбе — Каменск-Уральский тимер юлында (Хәлит ауылынан 2 км алыҫлыҡта) Таҡталым тимер юл станцияһына нигеҙ һалына. Халыҡ һаны артыу менән ул айырым аулға тиклем ҙурая.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (41 %) һәм башҡорттар (40 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡыҙыл (Кәҫле районы)

**Ҡыҙыл** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы ауыл. Огневское ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Ҡараболаҡ йылғаһының уң яҡ яр буйында район үҙәге Кәҫле ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡыҙыл — һалйот башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 8-се йортона керә.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында. 1965 йылдан Кәҫле районына ҡарай.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кызылова // Каслинский городской портал.
Юлдус

**Юлдус**  () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһенең Шадринск районындағы ауыл. Юлдус ауыл биләмәһенең үҙәге.

## Тарихы
Юлдус (Иҫкен) — терһәк татарҙарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була.

## Халҡы
1859 йылда 1138 башҡорт йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр
Мәһәҙей (Силәбе өлкәһе)

**Мәһәҙей** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уй районындағы ауыл. Әмин ауыл биләмәһе составына инә.

## Тарихы
Мәһәҙей — табын башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 4-се тау аръяғы кантонының 4-се йортона ҡарай.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (55 %) һәм татарҙар (40 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Мәрйенбай

**Мәрйенбай** (*Мәрженбай*; ) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе)

**Хоҙайбирҙе** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ҡасаба. Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (44 %), башҡорттар (42 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡаратуған

**Ҡаратуған** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ишәле ауыл биләмәһе составына керә.

Райондың көнсығышында, үлән баҫҡан һәм һайыҡҡан Ҡаратуған күле буйында урынлашҡан. Атамаһын да шул күл исеменән алған.

Рельефы — Урал аръяғы пенеплены — ярымтигеҙлек; иң яҡын түбәләр бейеклеге — 253 һәм 260 м.

Ландшафты — урман-дала. Күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдар менән бәйләнеш тота. Район үҙәге Арғаяшҡа 14 км, ауыл биләмәһе үҙәге Ишәлегә — 2 км.

Ауылға XX быуаттың 1-се сирегендә нигеҙ һалынған. Совет осоронда уның территорияһында «Ҡамышлы» совхозының бүлексәһе урынлашҡан була.

## Климаты
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо ҡапыл үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе Урал тауҙарында. Артыҡ бейек булмаһа ла, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға ла бында һалҡын Арктика һавасы да, ҡыҙыу Урта Азия һава массалары ла еңел үтә. Бының һөҙөмтәһендә бында һауа торошо кинәт үҙгәрә йәки киҫкен континенталь.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар (100 %) йәшәй.

1970 йылда — 101, 1983 — 61, 1995 — 20 кеше йәшәгән.

## Урамдары
* *Беренсе* — *Первая*

## Һылтанмалар
* Силәбе порталы. Ҡаратуған ауылы

## Иҫкәрмәләр
Иҫәнгилде (Ырымбур өлкәһе)

**Иҫәнгилде** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Александровка районындағы ауыл. Яңы Михайловка ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Ырымбур губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 33-сө йортона ҡарай.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Сәғит Агиш (1904—1973) — башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры.
* Юлдашев Хисмәтулла Хәсән улы — башҡорт шағиры. Ғ. Сәләм исемендәге премия лауреаты.

## Иҫкәрмәләр
Асатрян Гегам Магносович

**Асатрян Гегам Магносович** (; 27 ноябрь 1920 йыл — 16 декабрь 1995 йыл) — СССР-ҙың  театр һәм кино рәссамы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1953 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Әрмән ССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1967).

## Биографияһы
1920 йылдың 27 ноябрендә Ереванда тыуған.

1939 йылда отличие менән Ереван художество-сәнәғәт училищеһын тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

1946—1951 йылдарҙа Ереван художество-театр институтында уҡый. Вуздан һуң институтта педагог итеп ҡалдырыла, бында 1959 йылға тиклем эшләй. Гегам Асатряндың остаздары — әрмән оҫталары: Гюрджян Габриэль, Мартирос Сарьян, Ваграм Гайфеджян, Степан Агаджанян, Седрак Аракелян.

1951 йылда төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, 200-ҙән ашыу фильм һәм спектаклдәрҙе биҙәй.

1953 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.

1967 йылда уға «Әрмәнстандың атҡаҙанған рәссамы» исеме бирелә.

Үҙенә ҡарата үтә талапсанлығы һөҙөмтәһендә бер ваҡытта ла эштәрен күрһәтергә йөрьәт итмәй. Бары тик үҙе вафат булғас ҡына 1996, 2004, 2011 йылдарҙа Әрмәнстан рәссамдарының Үҙәк йортонда уның шәхси күргәҙмәләре ойошторола. Рәссамдың эштәре Әрмәнстан Республикaһының тетар йәмғиәте, Мәҙәниәт министрлығының художество фондтарында, шулай уҡ шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.

## Ижады

### Һүрәттәре
* 
* 
* 
* «Арарат»
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Постановкалары
* «Скала» В.Папазян, реж. А.Кочарян, 1952 й.
* «Медведь» А.Чехов, реж. В.Ачемьян, 1952 й.
* «Иван Рибаков» Гусев, реж. Субинин, 1954 й.
* «Ради чести» Ширванзаде, реж. А.Гулакян, 1956 й.
* «Встреча в поезде», реж. Л.Калантар, 1957 й.
* «Обыкновенное письмо», реж. К.Арзуманян, 1959 й.
* «Невидимый Димка» Носов, реж. О.Мелик-Вртанесян, 1960 й.
* «Родник Эгнар» М.Армен, реж. М.Мариносян, 1962 й.
* О.Генри мотивтары буйынса, реж. Х.Хахвердян, 1962 й.
* «У колодца» Ст. Зорьян, реж. Ж.Аветисян (телефильм) , 1970 й.
* «Льстец» А.Паронян, 1984 й.
* «Царь Мампре» М.Галшоян, 1986 й.

## Альбомдары
Гегам Асатряндың 90 йәшенә бағышланған альбом; Ереван, 2010 й.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Биография на сайте Энциклопедии фонда «Хайазг»
* Иллюстрации Гегам Асатрян
Ижтимағи фәлсәфә

**Ижтимағи фәлсәфә** — философияның нимә ул йәмғиәт һәм кеше унда ниндәй урын биләй тигән һорауҙарға яуап бирергә саҡырылған бүлеге.

Бындай аңлауҙа буйынса  фәлсәфә теоретик социология менән яҡынлаша. Айырма тәү сиратта шунда: фәлсәфә тәнҡит функцияһын үтәһә, социология йәмғиәтте анализлай һәм уның йәшәйеш закондарын билдәләй. Фәлсәфәлә социаль проблематика антик традицияға һәм тәү сиратта Платон («Дәүләт») һәм Аристотель («Сәйәсәт») текстарына барып тоташа.

Икенсе яҡтан, социаль философия (тәү сиратта киҫкен социаль теорияның коммуникатив , минимум Ю Хабермастан башлап)) тикшереү өлкәһе йәмғиәт һәм «социаль» булған фәлсәфә бүлеге булараҡ түгел, әммә яҡшы сифатлы, «тулы» фәлсәфә булып аңлашыла — был ижтимағилыҡ тураһында фәлсәфә генә түгел, әммә ижтимағилыҡтан фәлсәфә.

Йәмғиәттең иң абруйлы фәлсәфәүи һәм социологик концепциялары араһында марксизмды (Маркс, Энгельс) һәм неомарксизмды (Георг Лукач), либераль теорияны (фон Мизес, Хайек),  йәмғиәт теорияһын (Ортега-и-Гассет), менеджериаль йәмғиәт теорияһын (Бэкхем), тоталитар йәмғиәт теорияһын (Юнгер, Арендт, Мангейм), Франкфурт мәктәбенең үҫешкән индустриаль йәмғиәт теорияһы (Хоркхаймер һәм Адорно, Маркузе), постиндустриаль йәмғиәт һәм мәғлүмәти йәмғиәт теорияһы (Белл, Тоффлер), «һуңғы модерн» йәмғиәт теорияһы(Гидденс) һәм император глобализмы теорияһы (Хардт һәм Негри) билдәләргә мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Абачиев С. К. Социальная философия: учебник. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2012. — 635 с. — ISBN 978-5-222-18804-0
* Ельчанинов М. С. Социальная синергетика и катастрофы России в эпоху модерна. — М.: КомКнига, 2005. — ISBN 5-484-00216-8
* Ивин А. А. Социальная философия. Учебник для бакалавров. Базовый курс. — М.: Издательство Юрайт, 2013. — 510 с. — ISBN 978-5-9916-2396-4
* Фофанов В. П. Социальная философия: к новой исследовательской программе  // Гуманитарные науки. — 1997. — № 3
* Фурс В. Социальная философия в непопулярном изложении. — Вильнюс: ЕГУ, 2006. — 184 с. — ISBN 9955-9878-0-4

## Һылтанмалар
* 
* 
* Статьи и книги по ''социальной философии'' на сайте журнала «Скепсис»
Адаб (ҡала)

**Адаб** (хәҙ. Бисмая) — Боронғо Месопотамияның көньяғындағы ҡала һәм ном. 

Адаб  Шумер тарихында мөһим урын биләп тормай, шулай ҙа Ниппур менән Лагаш араһындағы был ҡала ярайһы уҡ бай була. Беҙҙең эраға тиклем  III мең йыллыҡтың беренсе яртыһына Адабтың иң ныҡ сәскә атҡан мәле тура килә. Бында мөһим сауҙа һәм  стратегик әһәмиәткә эйә юлдар киҫешә. Дингирмах Адаб ҡалаһының йәмәғәт алиһәһе була.
Бабуханян Айк Борисович

**Бабуханян Айк Борисович** (, 22 октябрь 1964 йыл — Ереван) — әрмән сәйәси эшмәкәре.

## Биографияһы

* 1981—1986 — Ереван политехник институтында белем ала. Инженер-системотехник.
* 1986—1988 — Ереван политехник институтының иҡтисад системаларын компьютер оптималләштереүе буйынса аспиранты. 15-тән ашыу ғилми эш авторы. Әрмәнстан, АҠШ, Германия һәм башҡа илдәр матбуғатында 300-ҙән ашыу эше баҫыла.
* 1986—1993 — Ереван политехник институтының хисаплау техникаһы факультеты уҡытыусыһы.
* 1990—1995 — Ереван ҡала советы депутаты.
* 1992—1993 — «Анрапетакан» гәзитенең, ә 1993—1999 йылдарҙа «Иравунк» гәзитенең баш мөхәррире. 
* 1988 йылдан — Әрмәнстан «Конституция хоҡуғы» союзы идараһы ағзаһы, ә 1993 йылдан — рәйес урынбаҫары. Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация әҙерләү буйынса парламент комиссияһы ағзаһы (1990).
* 1999—2003 — парламент депутаты. Дәүләт-хоҡуҡи мәсьәләләр буйынса даими комиссия ағзаһы.
* 1999 йылдан — эксперт БМО-ның милли эксперты, БДБ-ның парламент-ара ассоциацияһының мәҙәниәт, мәғлүмәт, спорт һәм туризм буйынса комиссия рәйесе урынбаҫары (2002). МАНПО академигы (2003).
* 6 май 2012 йыл — Әрмәнстан Республика партияһынан пропорциональ һайлау системаһы буйынса Милли йыйылыш депутаты итеп һайлана.

## Наградалары
* 2003 йыл — БДБ-ның парламент-ара ассамблеяһының иҫтәлекле миҙалы.
* 2004 йыл — « Аҡ тәре» ордены.
* 2009 йыл — «Почёт Билдәһе» ордены.
* 2011 йыл — Европа тәбиғи фәндәр академияһының Отто фон Бисмарк миҙалы.
* 2014 йыл — Мовсес Хоренаци миҙалы.
* 2016 йыл — «Намыҫ һәм ҡаһарманлыҡ» миҙалы.

## Һылтанмалар
* Биография
Гонджеян Григор Карписович

**Гонджеян Григор Карписович** (, 1 май 1959 йыл, Ереван — 11 декабрь 2009 йыл) — Әрмәнстан парламентының элекке депутаты.
 

## Биографияһы

* 1975—1980 — Ереван халыҡ хужалығы институтында иҡтисадсы һөнәре буйынса белем ала.
* 1988—1990 —Канадала (Торонто) Йорк университетының административ факультетында махсус курстарҙа уҡый. Финансист.
* 1980—1990 — Ереван халыҡ хужалығы институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, уҡытыусыһы.
* 1990—1992 — «Масис» коммерция банкыһының бүлек начальнигы, идара рәйесе урынбаҫары. 
* 1992—1994 — «Менуа» страховка компанияһы рәйесе, һуңынан директорҙар советы рәйесе.
* 1994—2001 — Армагробанкта төрлө вазифалар биләй: идаралығы начальнигы, идара рәйесе урынбаҫары, идара рәйесе була.
* 2002—2003 — «Анелик» банкыһының идара рәйесе кәңәшсеһе.
* 2002 йылдан — Рәсәй-Әрмән (Славян) университеты уҡытыусыһы.
* 2003—2007 — парламент депутаты. Финанс-кредит, бюджет һәм иҡтисад мәсьәләләре буйынса даими комиссия ағзаһы. ОТП ағзаһы.
* 2008—2009 — Әрмәнстан Республикаһының Үҙәк банкыһы советы ағзаһы.

## Һылтанмалар
* Биография
Төркөм ҡултамғаһы

**Төркөм ҡултамғаһы **— төркөм ағзаһына төркөм исеменән  ҡул ҡуйыу мөмкинлеген биргән электрон ҡултамға ҡулланыу ысулы; шул уҡ ваҡытта хәбәргә ҡул ҡуйған төркөм ағзаһының шәхесе билдәһеҙ ҡала.  

Төркөм ҡултамғаһы концепцияһын 1991 йылда Дэвид Чаум менән Евген Ван Хейст  тәҡдим итә. Мәсьәләне хәл итеү өсөн шундай  ситуация тәҡдим ителә: тикшереүсе өсөн ҡултамға ҡуйыусының ҡаралған подразделение хеҙмәткәре  (төркөм ағзаһы) булыуын асыҡлау ғына мөһим, ә кемлеген белеүҙең кәрәге юҡ. Шул уҡ ваҡытта, бәхәсле хәл тыуа ҡалһа, өҫтәмә вәкәләттәргә эйә булған хаким ҡултамға аша ҡул  ҡуйыусының шәхесен асыҡлай ала. Башҡа төрлө ҡулланылышы  — төркөм ағзалары ғына инә алған зоналарға асҡыс.  

Төркөм хакимының булыуы төркөм ҡултамғаһын булдырыу өсөн  төп шарт һанала.
Ҡулсалы ҡултамға

**Ҡулсалы ҡултамға** () —  хәбәргә ҡул ҡуйыуы ихтимал булған төркөм ағзалары исеменән кем дә булһа берәүгә  ҡул ҡуйыу мөмкинлеген биргән электрон ҡултамға ҡулланыу ысулы; шул уҡ ваҡытта ҡул ҡуйған ағзаның шәхесе билдәһеҙ ҡала. Ҡул ҡуйыусы үҙе теләгән кешеләрҙән исемлек төҙөй (үҙен дә индереп). Ҡул ҡуйыу өсөн ул төҙөгән исемлеккә индерелгәндәрҙең ризалығы йә ярҙамы талап ителмәй. Бары тик исемлек ағзаларының асыҡ асҡысы һәм ҡул ҡуйыусының үҙенең ябыҡ асҡысы ғына кәрәк.  

Ҡулсалы ҡултамғаның математик алгоритмы Рональд Ривест, Ади Шамир һәм Яэль Таумани тарафынан эшләнә һәм  2001 йылда Asiacrypt халыҡ-ара конференцияһында күрһәтелә. Авторҙар был ҡултамғаны формалаштырғанда үҙәк йә координациялаусы  структураның ҡатнашмауына уның атамаһында ишара яһай: «ҡулса бер төрлө перифериялы һәм үҙәкһеҙ геометрик фигура булып тора».

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* *С. В. Запечников и другие* Кольцевые подписи и их приложения  в Энциклопедии теоретической и прикладной криптографии, МИФИ
Ереван ҡалаһындағы һынлы һәйкәлдәр исемлеге

Әрмәнстандың баш ҡалаһы Ереванда урынлашҡан һынлы һәйкәлдәр исемлеге.

## Баҫып торған һынлы һәйкәлдәр

### Декоратив һынлы һәйкәлдәр

## Алып ташланған һынлы һәйкәлдәр

## Иҫкәрмәләр
Азатлыҡ майҙаны (Ереван)

**Азатлыҡ майҙаны** () — Еревандың үҙәк майҙандарының береһе, Әрмәнстан.

Азатлыҡ майҙаны Опера театрының көньяҡҡа ҡараған яғы ҡаршыһында урынлашҡан. Майҙанда Ованес Туманянға һәм Александр Спендиарянға һәйкәл тора. 2010 йылда территория аҫтында 500 автомашина һыйырлыҡ өс кимәлле парковка асыла. Төҙөлөш 4 миллиард драм тәшкил итә.

Майҙанда артында урынлашҡан скверҙа күп һанлы кафелар эшләй. Скверҙың көнсығыш яғында, Туманян менән Терьян урамдары киҫелешендә яһалдма һыу сығанағы — «аҡҡош күле» яһалған.

## Фотогалерея

### 1988 йыл

Karabakh movement demonstration at Yerevan Opera square (4).jpg|1988 йыл


### 2008 йыл, Азатлыҡ майҙанында баш күтәреүҙәр һәм демонстранттарҙы ҡыуыу

Armenian Presidential Elections 2008 Protest Day 5 - Opera Square night.jpg|24 февраль
Armenian Presidential Elections 2008 Protest Day 10 - Opera Square - tents south of Alexander statue.jpg|29 февраль
Armenian Presidential Elections 2008 Protest Day 11 - Opera Square water cleaning.jpg|1 март
Armenian Presidential Elections 2008 Protest Mar 21 - Opera Square general view.jpg|21 март


### 2011—2015 йылдар

April 8 2011 ANC protest Yerevan.JPG|2011 йыл
Raffi Hovannisian 22 Feb 2013.jpg|2013 йыл
Հոկտեմբերի 10, Ազատության հրապարակ.JPG|2014 йыл
Մոմավառություն Սերյոժա Ավետիսյանի հիշատակին.JPG|2015 йыл


## Иҫкәрмәләр
Маршал Баграмян проспекты (Ереван)

**Маршал Баграмян проспекты** () — Еревандағы проспект (Әрмәнстан Республикаһы). Проспекттың ҙур өлөшө ҡаланың Үҙәк админитсратив округына тура килә, шулай уҡ Арабкир административ округы буйынса ла үтә. Урам күренекле совет полководецы, милләте буйынса әрмән Иван Баграмян исемен йөрөтә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Маршал Баграмян проспекты — Еревандың үҙәк өлөшөнөң төп транспорт артерияларының береһе. Ул А. А. Спендиаров исемендәге Әрмән академия опера һәм балет театры урынлашҡан Франция майҙанынан башланып, Дуҫлыҡ майҙанында тамамлана. 1970 йылдан проспект Дуҫлыҡ проспекты тип атала.

Проспектта Әрмәнстандың Милли йыйылышы һәм президент резиденцияһы урынлашҡанлыҡтан, йыш ҡына ул митингылар урынына әйләнә. 2015 йылда электр энергияһына тарифтарҙы күтәреү сәбәпле ойошторолған ҡаршылыҡ акциялары ваҡытында проспект бер-нисә аҙнаға ябыла.

## Объекттар
Маршал Баграмян проспектында түбәндәге йорттар һәм объекттар урынлашҡан:

* Әрмәнстан Республикаһы президенты резиденцияһы
* Әрмәнстандың Милли йыйылышы бинаһы
* Әрмәнстан Республикаһының Конституцион суды
* Швеция, Сүриә, Бөйөк Британия, Ҡытай һәм Таиланд илселектәре.
* Әрмәнстан Республикаһының Милли фәндәр академияһы: президиумдар биналары; геология фәнжәле, механика, математика, сәнғәт, тарих, шәрҡиәтте өйрәнеү институттарының; фундаменталь фәнни китапхана
* Әрмәнстандың Америка университеты
* Арам Хачатуряндың йорт-музейы
* Әрмәнстан Яҙыусылар союзы
* Әрмәнстан Архитекторҙар союзы
* 55-се (Чехов исемендәге), 76-сы (әрмән-аргентина), 78-се һәм 172-се мәктәптәр.
* Ғашиҡтар паркы
* Әрмән евангелие сиркәүе
* Дуҫлыҡ һәм Маршал Баграмян метро станциялары

## Транспорт
Урам йәйүәлеләр һәм транспорт өсөн тәғәйенләнгән, транспорт өсөн һәр яҡҡа өсәр һыҙат эшләнгән. Урамда ике метро станцияһы, шулай уҡ автобус туҡталыштары бар.

## Галерея

Armenia president.jpg|Әрмәнстан Республикаһы президенты резиденцияһы
National Assembly of Armenia.jpg|Әрмәнстандың Милли йыйылышы бинаһы
Սահմանադրական դատարան.jpg|Әрмәнстан Республикаһының Конституцион Суды
American University of Armenia - Avedisian Building - HDR.JPG|Әрмәнстандың Америка университеты (Парамаз Аветисян исемендәге корпус)
Күмәк ҡултамға

**Күмәк **(коллектив) **ҡултамға **(Aggregate signature) — бер нисә файҙаланыусыға бер документҡа ҡул ҡуйыу мөмкинлеген биргән электрон ҡултамға ысулы (протоколы).

Күмәк ҡултамға электрон  документҡа бер юлы ҡул ҡуйыу мөмкинлеген бирә, сөнки берҙәм бүленмәҫ әүерелдереү һөҙөмтәһендә формалаша һәм айырым ағзаларҙың ҡултамғаларына бүленә алмай; бынан тыш, уны киңйәтеп, йәғни бер йә бер нисә кешене өҫтәп булмай.

«Күмәк ҡултамға»  термины «төркөм ҡултамғаһы» терминына тартым, әммә был төшөнсәләр бер-береһенән айырыла. 

## Иҫкәрмәләр
Сүстәге Бөйөк мәсет

**Сүстәге Бөйөк мәсет** -  Сүс ҡалаһындағы **рибәт** () (ҡәлғә)  мәсете – Тунистың иң боронғо ғәрәп ҡоролмаларының береһе. Был нығытмалағы мәсет  IX быуат урталарында төҙөлгәне бирле емерелеүгә дусар булмаған

## Тарихынан
Рибәттәр башта  Ислам динендәгеләрҙе башҡа инаныстарҙағыларҙан ҡурсалау өсөн  төҙөлә башлаған. Артабан улар  коммуникацияларҙы һаҡлау өсөн ҡулланылған һәм  суфыйсылыҡ үҙәктәренә әүерелгән.
Сүстәге рибәт - ҡаланың иң боронғо ҡоролмаһы. Уның ҡасан барлыҡҡа килеүе аныҡ билдәле түгел, әммә 821 йылда булғанлығы теүәл иҫбатлана, сөнки ҡыйыҡ аҫтындағы яҙмала ошо дата теркәлгән. 
Миләди 851 йылда әғләби әмир Мөхәммәт I ибн әл-Әғләб шәхсән рәүештә Сүстә Бөйөк мәсетте  төҙөтә. Ул күренеше менән мәсеткә ҡарағанда нығытманы хәтерләтә.

## Мәсеттең ҡоролошо
Дүрткел майҙанлы итеп эшләнгән Бөйөк мәсет Сүс ҡалаһының  боронғо үҙәгенең (мәҙинә) төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге гавань янында, рибәттән бер нисә метр ғына алыҫлыҡта урынлашҡан.  Мәсеттең ҡалын диуарҙары өҫ яҡтан киртләсләп һалынған.  Мөһабәт һәм ҡырыҫ күренешле диуарҙар йыш ҡына эске портты ҡурсалаусы булып торған.  

Мәсеттең манараһы юҡ, был маҡсатта рибәткә яҡын ғына торған ҡарауыл башняһы ҡулланылған.   

Мәсеттең иркен эске ихатаһы өс яҡтан   **портиктар**   һәм **аркадалар** менән тоташтырылған. Галереяларҙың өҫ яғы Бөйөк мәсетте төҙөтөүсе һәм архитекторҙың исемдәре ғәрәп каллиграфияһы менән яҙылған нәзәкәтле фриз менән биҙәлгән.  Намаҙхана өлөшө  антик колонналар һәм капителдәр менән биҙәлгән, ике көмбәҙе бар,  кокиль ысулы менән ҡойолған металл биҙәктәр менән һырланған. Көмбәҙҙәрҙең семәре Сүс ҡалаһындағы декоратив мосолман скульптураһының боронғо миҫалы булып тора. Мәсеттең архитектура стиле бер үк ваҡытта байлыҡ та, ҡәтғилек тә сифаттарын кәүҙәләндерә 

## Сығанаҡтар

* Hassan S. Khalilieh. The Ribat System and Its Role in Coastal Navigation // *Journal of the Economic and Social History of the Orient*, Vol. 42, No. 2 (1999), pp. 212—225 (Focusing on a coastal ribat system on the eastern Mediterranean and Indian Ocean which provided refuge for traders from pirates and hostile fleets).
* Majid Khadduri. *War And Peace in the Law of Islam*. Johns Hopkins Press, (1955) ISBN 1-58477-695-1. p.81.
*
*
*

## Һылтанмалар
*История Сусса http://www.country.alltravels.com.ua/ru/tunisia/sousse/sight/history-sussa/ 

## Иҫкәрмәләр
Подлесное (Ырымбур өлкәһе)

**Подлесное** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (45 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Пушкинский (Ырымбур өлкәһе)

**Пушкинский** (Егәнәк; ) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Пушкинский ауыл биләмәһе составына инә.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (66 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Поим (Ырымбур өлкәһе)

**Поим** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Тарихы

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар (47 %) тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр
Ҡансыра (Ырымбур өлкәһе)

**Ҡансыра** (*Кәнсер*; ) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Александровка районындағы ауыл. Зеленая Роща ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 33-сө йортона ҡарай.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Ғәбитов Миңнулла Рыҫмөхәмәт улы  — йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр
Әрмәнстан-әсә (монумент)

**Әрмәнстан-әсә** () — Советтар Союзының Бөйөк Ватан һуғышында еңеүе хөрмәтенә Ереванда ҡуйылған монумент. Бейеклеге — 54 м, шул иҫәптән статуяның бейеклеге — 22 м. Ахтанак (Еңеү) паркында ҡуйылған, ҡала үҙгенән бейегерәк булып күренеп тора.
Пьедестал (1950, архитекторы — Рафаел Исраелян) граниттан эшләнгән, милли орнамент мотивтары ҡулланылған — таш һырланған. Башта уға Сталин (скульпторы — Сергей Меркуров) урынлаштырылып, 1962 йылда һүтеп алына. «Әрмәнстан-әсә» (1967, скульпторы — Ара Арутюнян) статуяһы еҙҙән сүкеп яһала һәм Тыуған илдең ҡеүәтен, бөйөкләгән символлаштыра. Ҡылысты ҡынына һалған әсә образын кәүҙәләндерә. Уның аяҡ аҫтында ҡалҡан ята. Скульптура ҡул формаларының стилләштерелеүе, ҡәтғи кейем менән ҡылыҡһырлана.

Һөйкәл нигеҙендә Оборона министрлығының музейы урынлашҡан, унда Бөйөк Ватан һуғышы һәм Ҡарабах низағы ваҡытындағы экспонаттар ҡуйылған: шәхси әйберҙәр, ҡорал, документтар һәм геройҙың портреттары. Пьедесталдың тирә-яғына шул ваҡыттағы ҡорал өлгөләре урынлаштырылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Донъялағы иң бейек статуялар исемлеге
* Ватан-әсә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Софья Георгиевна Капланова. «Ара Арутюнян», Москва, «Советский художник». 1968
Сергей Параджановтың йорт-музейы

**Сергей Параджановтың йорт-музейы** () — Ереванда совет әрмән рәссамы һәм режиссеры Сергей Параджановҡа бағышланған музей. Ҡаланың иң популяр музейҙарының береһе. Ул Параджанов тыуҙырған төрлө нәфис һәм әҙәби мираҫтан тупланған.

## Тарихы
Музейға 1988 йылда, Параджанов Ереванға күсеп килгәс нигеҙ һалына. Ул урынды һәм музей проектын үҙе һайлай (Еревандағы Дзогарюх этнография кварталы). 1988 йылда Спитактағы ер тетрәү һәм социаль-иҡтисади проблемалар һөҙөмтәһендә, музей 1991 йылдың июнендә генә, Параджанов вафат булғандан ҙуң бер йыл үткәс, асыла.

Музейға нигеҙ һалыусы һәм директоры Завен Саркисян. Бина Еревандың мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора, үҙенең күргәҙмәләре, мәғәләләре һәм почетлы ҡабул итеүҙәре (шул иҫәптән йыл һайын уҙғарылған Халыҡ-ара Ереван кинофестивале ҡунаҡтарының йыйылышы) менән билдәле. Музейҙа Пауло Коэльо, Вим Вендерс, Михаил Вартанов, Тонино Гуэрра, Энрика Антониони, Атом Эгоян, Никита Михалков, Владимир Путин, Александр Лукашенко, Евгений Евтушенко, Арнольд Рюйтель, Валдас Адамкус, Тарья Халонен, Дональд Кнут һәм башҡалар була.

## Экспозицияһы
Музейтрадицион Кавказда традицион булған ике ҡатлы, ихаталы, ағас галереялы йортта урынлашҡан урынлашҡан. Музей коллекцияһы яҡынса 1400 экспонаттан торған, шул иҫәптән инсталляциялар, коллаждар, ассамбляждар, һүрәттәр, ҡурсаҡтар һәм эшләпәләр. Шулай уҡ Параджанов төрмәлә ижад иткән баҫтырылмаған сценарийҙар, либретто һәм башҡа төрлө сәнғәт әҫәрҙәре урын алған. Мәҫәлән, Лукьяновск төрмәһендә ултырғанда кефир шешәләре ҡапҡастарынан эшләнгән «талерҙар». Музей экспонаттары араһында ике мемрңориаль бүлмә, үҙенсәлекле плакаттар, фестивалдәр приздары, Федерико Феллини, Лили Брик, Андрей Тарковский, Михаил Вартанов һәм Юрий Никулиндың хаттары, Тонино Гуэрра, Владимир Путин һәм Роман Балаян («Ночь в музее Параджанова» фильмы авторы) кеүек билдәле шәхестәрҙең бүләктәре бар. Музей Параджановтың художество һәм экспозиция принциптарын файҙалана.

Музей 50 тирәһе, шул иҫәптән Канны, Афина, Токио, Мәскәү, Рим, Тегеран, Голливуд һ . б. урындарҙа күргәҙмә ойоштора.

## Галерея

Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանArmAg, 2014 (8).jpg
Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանArmAg, 2014 (7).jpg
Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանArmAg, 2014 (3).jpg
Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանArmAg, 2014 (1).jpg
Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանArmAg, 2014 (4).jpg
Սերգեյ Փարաջանովի թանգարանArmAg, 2014 (5).jpg
Փառաջանով 2.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт  
* Sergei Parajanov Museum // parajanov.com 
* Sergei Parajanov Museum  // museum.com
Мәҙинә (мәғәнәләр)

**Мәҙинә (Медина)** - (, ) - бер нисә мәғәнәгә эйә ғәрәп һүҙе
## Топоним
* Мәҙинә (ғәрәп телендә  *ҡала*) —  Мәғриб илдәрендә һәм Төньяҡ Африкала ҡалаларҙың боронғо биҫтәләре.
* **[[Мәҙинә]]** — Сәғүд Ғәрәбстанындағы изге ҡала.
* Мәҙинә  — Сәғүд Ғәрәбстанындағы административ округ (провинция).
* Мәҙинә(Медина) —  Бразилиялағы муниципалитет.
* Мәҙинә (Медиуна) —  Оло Касабланка өлкәһендәге  провинция (Марокко).

* Медина-де-лас-Торрес (Мәҙинә) —   Испаниялағы муниципалитет (мосолмандар хәлифлеге осронан ҡалған төшөнсә). 
* Тьерра-де-Медина (Мәҙинә) — Испаниялағы Вальядолид провинцияһына ингән район (комарка)

## Исем
* Мәҙинә - йырсы ( 1982 йылғы) —   Чили сығышлы дания йырсыһының сәхнә псевдонимы.
* Башҡорт телендә Мәҙинә исеме киң таралған булған. Был исем әле лә йыш ҡушыла.Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исемдәре теҙмәһендә лә ул бар.

## Сығанаҡтар
* Күсимова Таңһылыу.  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.
* Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәйев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр
Мәҙинә (биҫтә)

**Мәҙинә** () - Мәғриб илдәрендә һәм Төньяҡ Африкала ҡалаларҙың IX быуатта ғәрәп хәлифәлектәре осоронан ҡалған  боронғо биҫтәләре.  «Мәҙинә» (әл-мәдинәт) хәҙерге ғәрәп телендә "ҡала" тигәнде генә аңлата. 

## Тасуирлама

Ҡағиҙә булараҡ, мәҙинә диуар менән уратып алынған була. Ғәҙәттә мәҙинә эсендә урамдар бик тар  (ҡайһы саҡ хатта метрҙан да кәм), улар тотош   лабиринт хасил итә. Шул арҡала мәҙинәләрҙә автомобиль хәрәкәте юҡ, ә ҡайһы саҡ хатта ике тәгәрмәсле транспорт менән дә үтеп булмай. Урамдарҙың шулай тар һәм буталсыҡ булыуы ҡалаға һөжүм итеүселәр өсөн өҫтәмә ҡаршылыҡ тыуҙырып торған.  

Күп мәҙинәләрҙә боронғо фонтандар, һарайҙар, мәсеттәр һаҡланып ҡалған, уларҙы боронғо мираҫ рәүешле мәҙәниә әһәмиәткә эйә булараҡ һаҡлайҙар. Шулай уҡ туристар өсөн дә ылыҡтырғыс объект булып торалар.  

Алжирҙа боронғо мосолман биҫтәһен ғәҙәттә «ҡасба» () тип атайҙар (ғәрәпсә - «нығытма»).

## Билдәле мәҙинәләр

### [[Алжир]] ҡалаларында
*  Алжир мәҙинәһе
* Беджая мәҙинәһе
* Константин ҡалаһы мәҙинәһе

### Марокко ҡалаларында
* Касабланка (Марокко)
* Фәс — донъялағы иң эре мәҙинә.
* Әс-Сувәйрә
* Марракеш
* Мекнес
* Рабат
* Тәнжәр
* Әл-Жәдидә

### [[Тунис]] ҡалаларында
* Бизерта мәҙинәһе
* Кайруан мәҙинәһе
* Мәхдиә мәҙинәһе
* Монастир мәҙинәһе
* Нәбүл ҡалаһы мәҙинәһе
*Сүс мәҙинәһе
* Сфакс мәҙинәһе
* Таузар мәҙинәһе
* Тунис мәҙинәһе
* Хаммәмәт мәҙинәһе
* Хумт-Сук мәҙинәһеа
* Әл-Кәф мәҙинәһе

### Башҡа илдәрҙә
* Триполи (Ливия)
* Дакар (Сенегал)

## Оҡшаш төр биҫтәләр
* Шәһристан — Урта Азияла
*Посад  —  Русь дәүләтендә

## Әҙәбиәт
* «Популярная художественная энциклопедия.» Под ред. Полевого В.М. - М.: Издательство "Советская энциклопедия", 1986.)