open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әсейылғалар

**Әсейылғалар** () — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы йылғалар. Улар был районда — өсәү.

## Географияһы, тарихы
*Беренсе Әсейылға* — Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләренән аҡҡан һалҡын һыулы Ҡороюл йылғаһына ҡойған бик күп сығанаҡтарыҙың береһе. Тап шул сығанаҡтар арҡаһында, йылғаның ярҙарында сүплектәр булыуға ҡарамаҫтан, әле лә һыуы таҙа булып ҡала.

Әсейылға, Ҡороюл ҡушылдығы булараҡ, Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойған ергә тиклем, кесе бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй һыу бассейны өлөшө).

Был йылға буйында Асҡар ауылы ултырған.

*Икенсе Әсейылға* — оҙонлоғо 26 км тәшкил иткән, шулай уҡ һалҡын һыулы, ағымы урыны менән көслө, ҡайҙалыр шаршылы, ҡайҙалыр сөңгөллө, тыныс ҡына аҡҡан Бохарсы йылғаһының ҡушылдығы. 1871 йылда уҡ рәсми документтарҙа телгә алынып, 2005 йылда юҡҡа сыҡҡан *Ҡәйеп* ауылы янынан аға. Был Әсейылға ла, Бохарсы ҡушылдығы булараҡ, Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

*Өсөнсө Әсейылға* — Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Теләүғол ауылы янынан бер аҙ көнбайыштараҡ аға. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул Һаҡмарға барып етмәй, Ала Тәкә тауы янында ҙур булмаған күл хасил итә, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында

Был өс Әсейылға ла шул йылғалар буйында ултырған ауылдар менән административ йәһәттән дөйөм тарих менән бәйле — Асҡар ауылы ла, юҡҡа сыҡҡан Ҡәйеп ауылы ла, Теләүғол ауылы ла — Октябрь революцияһына тиклем Ырымбур губернаһы биләмендә булһа, 1917 йылдан 1934 йылға тиклем тарихы атайсалы — Башҡортостан биләмәһенә инеп ала, 1934 йылда инде яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә бирелә. 1959 йылдан Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәһендә булып сыҡҡандар

## Этимологияһы
Әсе, асы тип күбеһенсә тоҙлораҡ йылғаларҙы атайҙар. Мәгәр был өс Әсейылғаның Һаҡмар ҡушылдығы тоҙло һыулы түгел, эсергә яраҡлы, бик тәмле, тип яҙа С. М. Стрельников. Ҡалған икеһе татырлы, тоҙло тупраҡлы урындарҙан аға, Асҡар янындағы тоҙло үҙәнгә элгәре хатта һарыҡтарҙы «тоҙ ялатырға» йөрөткәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Асы минераль сығанаҡтары
* Асы (Архангел районы)
* Асы (Белорет районы)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡәйеп (ауыл)

**Ҡәйеп** () — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Географияһы
Ҡәйеп ауылы Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Бохарсы йылғаһы буйында, ошо уҡ йылға буйындағы Яңы Һамар ауылынан 10 км үрҙәрәк урынлашҡан. Ә ул күршеһе, үҙ сиратында, округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан яҡынса 5 километр алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайыштараҡ ултыра.

## Тарихы
Ҡәйеп ауылы 1871 йылда Ырымбур губернаһының «Список населенных мест» тигән белешмәһендә *Һаҡмар буйындағы Ҡәйеп тигән башҡорт ауылы* тип телгә алына. Шул уҡ ваҡытта уның йәнә ике атамаһы ла булған — *Бохарсы* (йылға исеменән) һәм А*панды*, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы *Сергей Михайлович Стрельников* үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында.

1901 йылдағы китапта — *Каипова, при р. Бухарче* тип билдәләнә. Урындағы кешеләр һөйләүенсә, ауыл туғыҙ тапҡыр ултырған урынын алмаштыра. Бер мәл әлеге Яңы Һамар ауылының төньяҡ осо булған ерҙә ултырған.

Хәҙерге урынына 1927 йылдың июнендә күсеп ултырған булған.

1992 йылдың 1 ғинуарына ауылда даими йәшәгән кеше булмаған, документтарҙа дачалар ҡасабаһы тип теркәлгән.

## Этимологияһы
Ауылдың башҡортса атамаһы — Ҡәйеп (Каюп) тигән андронимдан, тип яҙған С. М. Стрельников. Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә Ҡәйеп исеме -ғәйеп, билдәһеҙ, йәшерен мәғәнәһендә, тип аңлатыла. Шул уҡ ваҡытта ғәйептән тыуған балаға ла ҡушылған булыуы мөмкин
.

## Билдәле шәхестәре
* Муллаҡаев Мирғәли Байғол улы (Мирғәли Байғолов; 1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 72-се бит
Алоизий Песляк утары

**Алоизий Песляк утары** — Поляк Песляктар нәҫеленә бағышланған иҫтәлекле урын. Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы Алексеевка (элек Бөрө өйәҙенә ҡараған) ауылы биләмәһендә урынлашҡан.

## Тасуирлама
Поляк Песляк нәҫеле урынлашҡан утар урыны бик матур. Әлбиттә, хәҙер ул бай усадьбаһы юҡ. Бөгөнгө көндә был урында ташландыҡ баҡсалар ғына ҡалған. Йорт Раевка ауылына мәктәп бинаһы итеп күсерелгән. Песляктар йәшәгән йорт урынында иҫтәлекле таш ҡуйылған. 2013 йылдың 16 майында иҫтәлекле ташты асыу тантанаһына Рәсәйҙәге Польша посольствоһының консулы Рафал Косиба етәкселегендә делегация килгән.. Хәҙер йыл да Польша вәкилдәре Мишкә районы Алексеевка ауылына килеп иҫтәлекле ташҡа сәскәләр һалалар, бәйләнеште өҙмәйҙәр, дуҫлыҡ күпере нығына.

## Тарихы
Мишкә районы Алексеевка ауылының тарихы XVIII быуаттан 1918 йылға тиклем ошо урында йәшәгән боронғо поляктар нәҫеле Песляковтар менән бәйле. Элек Сурай ауылы биләмәһе эргәһендә бер нисә бай утарҙары булған. Шуларҙың береһе сығышы менән Польшанан булған Алоизей Песляктың йорттары торған. Алозий Песляк был урынға 1841 йылда килеп төпләнә. Шунда уҡ уҡ ул тирә-яҡты төҙөкләндереп, ҙур баҡса ултырта, хужалыҡ алып бара. Һуңынан халыҡ араһында был баҡса «Барский сад» исемен ала.
Алоизий Песляк 1807 йылда Троицк уезына ҡараған Виленск губернияһында тыуа. Крожск гимназияһында уҡыған саҡта «Черные братья» ойошмаһында тора. 1823 йылда йәш студенттарҙан торған был ойошманың Хөкүмәткә ҡаршы сығарылған бер-нисә шиғыры табыла. Ойошма вәкилдәренә хөкүм ҡарары бик ҡәтғи була. Бер-нисә егет үлем язаһына дусар ителә, ҡалғандары һөргөнгә ебәрелә. Алоизий Песляк Ырымбур яҡтарына һөргәнгә ебәрелә. Бик ауыр тормош юлын үтә. Биш йыл унтер-офицер булып хеҙмәт итә,унан уны офицер итеп күтәрәләр. Бик күп походтарҙа ҡатнаша.

## Этимологияһы
Утарҙың атамаһы Алоизий Песляктың исеменән алынған.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Алоизий Песляктың исеме Юлиан Семенов «Дипломатический агент» һәм Михаил Гус «Дуэль в Кабуле» повестарында иҫкә алына.
Песляковтарҙың нәҫеле тураһында Сурай ауылы мари гимназияһының тарих уҡытыусыһы Евгений Михайлович Николкин ҡыҙыҡһына. 2010 йылда ул уҡыусыһы Алексей Салаев менән эҙләнеү эше башлайҙар. 2012 йылда район эҙләнеү-тикшеренеү эштәре конкурсында еңеү яулап республика этабына сығалар. Республикала абсолют еңеүсе титулын яулай. «Һәләтле балалар» милли программа сиктәрендә 30 мең премияға лайыҡ була. Эҙләнеү эшен яҙған осорҙа ул архив документтарына мөрәжәғәт итә, Республиканың поляктар мәҙәниәте Үҙәге менән берлектә эшләй. Уның эше менән Мәскәү ҡалаһындағы Поляктар Илселеге вәкилдәре ҡыҙыҡһына һәм улар 2013 йылда Мишкә районына килеп Песляковтар йәшәгән урында иҫтәлекле таш асыу тантаһында ҡатнашалар.

## Сығанаҡтар
1.https://www.youtube.com/watch?v=4Mw7cgRhMEU
2."Записки Песляка". Исторический вестник № 9, 1883г.
3.Е.Вейденбаум. Декабристы на Кавказе // «Русская старина», 1903, номер 6
4.Районная газета «Дружба», «В селе Чураево Мишкинского района побывала польская делегация» 16 май, 2017 год
5.Районная газета «Умырзая», «Песляк тамыры Сурайҙа» № 10, 2013 й.

## Һылтанмалар
Ҡанығабаҡ

**Ҡанығабаҡ** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы менән Башҡортостан Республикаһы сиге буйлап аҡҡан йылға.

## Географияһы
Ҡанығабаҡ йылғаһы үҙе кеүек үк ике субъект сигендә ағып, Ҡыуандыҡ районы аша Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районына барып сыҡҡан Турат йылғаһына Ҡыуандыҡ районының Һарыбай ауылы янында һул ярынан ҡоя. Шуғамылыр, Турат йылғаһын Ҡанныҡабаҡ тип тә атайҙар. Һарыбай ауылы иһә округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡараҡ туранан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ҡанығабаҡ йылғаһы, Турат ҡушылдығы булараҡ, Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына инә, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

## Тәбиғәте
Ҡанығабаҡ йылғаһының текә ярлауҙары бар. Климаты уртаса-континенталь. Ярайһы уҡ тотороҡло ҡар ҡатламы, ул уртаса алғанда 150 көн дауамында ята.

## Этимологияһы
"Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге"ндә йылға атамаһы Ҡанығабаҡ тип бирелә һәм *ҡанлы* һәм *ҡабаҡ* һүҙҙәренән ҡушылып яһалған тип аңлатыла.

Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников иһә үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында был хаҡта ла яҙа, әммә Яңы Сембер һәм Һарыбай ауылы кешеләре һөйләшендә — Ҡайынҡабаҡ, тип яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 599-сы бит. — 861 бит
* Словарь топонимов Республики Башкортостан — Уфа: Китап, 2002. — Б. 116. — 256 б. — ISBN 5-295-03192-6
Һалҡын шишмә (Яңауыл районы)

**Һалҡын шишмә **— Яңауыл — Тәтешле юлы буйында, Асауҙыбаш ауыл биләмәһендә урынлашҡан шишмә.

## Һалҡын шишмә
Был исем шишмәгә күптән түгел генә бирелгән. Боронғо исеме — Хужиәхмәт шишмәһе. Хужиәхмәт Шәйәхмәтов ғаиләһе менән был ерҙәргә 1816 йылда килеп урынлаша. Уның 5 улы һәм 6 ҡыҙы була. Ул саҡтарҙа бирелә ҡуйы урман була. Хужиәхмәт улдары менән әкренләп урманды төпләй башлай, таҙартылған ерҙәрҙә бойҙай менән арыш сәсә. Шулай эшләй торғас Хужиәхмәт ер аҫтынан сығып аҡҡан гөрләүекте күрә. Уның тирәһен таҙарта, төҙөкләндерә. Шунан бирле шишмә халыҡ өсөн яраткан урынға әүерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яңауыл районы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*  -->

## Һылтанмалар
Түбәнге Үтәғол

**Түбәнге Үтәғол** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Географияһы
Түбәнге Үтәғол ауылы Ҡыуандыҡ ҡала округында Һаҡмар йылғаһы буйында, үҫәргән ырыуы башҡорттары ауылы Ибраһимдан 14 км үрҙәрәк урынлашҡан. Унан 5 км үрҙәрәк Үрге Үтәғол ауылы булған. Икеһе лә Үтәғол исемле булғанға, береһен Үрге, икенсеһен Түбәнге тип ҡушып атап йөрөткәндәр. Ауыл янынан Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы Ағып төшкән йылғаһы ағып ятҡан.

## Тарихы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, 1871 йылғы картала  һәм  тип билдәләнгән, шул ваҡыттағы исемлектәрҙә иһә Үтәғол тигән бер генә атама күренә. Ике ауыл да 1980-се йылдарҙа юҡҡа сыға.

Риүәйәт ителеүенсә, Үрге Үтәғол Түбәнгеһенән айырылып сығып, ауыл барлыҡҡа килтергән. Башта Ҡәҙер тигән ҡарт күсенгән, унан ике ауылда Ҡәҙерғоловтар киткән, имештер. Ауыл да халыҡ телендә рәсми булмаған Ҡәҙер ауылы тип йөрөтөлгән, тиҙәр. Һуңғараҡ улар янына Үтәғоловтар күсенгән һәм ауыл да Үтәғол атамаһы алған

## Тәбиғәте
Хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Түбәнге Үтәғол һәм унан арыраҡ урынлашҡан Үрге Үтәғол ауылдары араһынан аҡҡан Һаҡмар йылғаһының уң һәм һул ярҙарында яланғас ҡаялар теҙелеп киткән. Улар Үтәғол свитаһы стратотибына ҡарай һәм вулкан-ултырма тау тоҡомдарынан тора, йәғни Үтәғол исеме геологик термин — свита атамаһына ла инеп киткән.

## Этимологияһы
Ауылдың атамаһы Үтәғол тигән башҡорт андронимынан алынған, тип яҙа С. М. Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында.

Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә андронимдың аңлатмаһы: Үтәғол — *үтә*+*ҡол* тигән һүҙҙәрҙән алынған, теләк үтәлгән тигәнде белдерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 72-се бит
*Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С. 216.
Әнисә мәсете (Мишкә районы)

**«Әнисә» мәсете **— Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы үҙәге Мишкә ауылында урынлашҡан.

## Топонимикаһы
«Әнисә» мәсетенең исеме Мишкә ауылында йәшәүсе Ғәлиева Әнисә Фәрхутдин ҡыҙы иҫтәлегенә аталған.

## Тарихы
2007 йылда Мишкә ауылы мосолмандарына Алла йортонда намаҙ, йолаларҙы башҡарыу, үтәү мөмкинселеге булдырыла — «Әнисә» мәсете асыла. Ғәлиева Әнисә Фәрхутдин ҡыҙының улдары Ринат һәм Динар Ғәлиевтар мәрхүм әсәләре иҫтәлегенә район үҙәгендә мәсет төҙөргә ҡарар итәләр. Әнисә Ғәлиева 2004 йылда баҡый донъяға күсә. Фәүзи һәм Әнисә Ғәлиевтар 4 балаға, Рима, Ринат, Венера, Динарға ғүмер бирәләр.
«Әнисә» мәсете имам-мөхтәсибе итеп Йосопов Рафаил хәҙрәт тәғәйенләнә. Ул 2007—2019 йылдарҙа эшләй.
2019 йылда Юғары мөфтөй, Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты рәйесе Тәлғәт Тажетдин Указы менән Мишкә ауылы «Әнисә» мәсетенә имам-мөхтәсиб вазифаһына Хәниф Фәйзелғаян улы Шайморатов тәғәйенләнә. Мәсеттә «Атна кис» төркөмө булдырыла. Улар һәр аҙна мәсетте йыйыштырыу, төҙөкләндереү, төрлө саралар үткәреү буйынса ойоштороу эштәре алып баралар. Бер арауыҡ мәсет үҙенең «Әс-Сәләм» газетаһын сығара, финанс һорауҙарына бәйле бөгөнгө көндә туҡталған. 2016 йылда халыҡ көсө менән мәсеткә косметик ремонт яһалған.

## Мәсеттең бөгөнгөһө
Бөгөнгө көндә «Әнисә» мәсетенә Мишкә ауылы мосолмандары ғына түгел, райондың төрлө ауылдарынан йома намаҙына, байрамдарға йыйылалар. Мәктәп уҡыусылары ОРКСЭ фәненән мәсеткә киләләр. Имам-мөхтәсиб уҡыусыларҙы Ислам дине менән таныштыра. Халыҡ өсөн Ҡорбан, Ураҙа ғәйеттәре уҙғарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
1. «Умырзая» район газетаһы, «Әнисә» мәсете, 2011 йыл, № 4
2. Районная газета «Дружба»,"Пусть не меркнет свет в доме Аллаха" 29.06.2018, «Пусть Дом Аллаха не пустует никогда» 17.05.2019
Алина Урушадзе

**Алина Урушадзе** (; ) — грузин фигурисы, элек Латвия өсөн сығыш яһаған.  2019 йылғы Босфор Кубогы һәм 2019 йылғы Volvo Open Cup бронза призеры. 2019 йылда юниорҙар араһында донъя чемпионатында 11-се урын һәм 2020 йылда  үҫмерҙәрҙең ҡышҡы Олимпия уйындарында фигуралы шыуыу буйынса бишенсе урынды биләй.

## Карьераһы
Урушадзе  Ригала тыуған һәм үҫкән, элегерәк Латвия  өсөн сығыш яһаған. 2018 йылдың октябренән Грузия өсөн сығыш яһай.

### Миҙгел 2018/2019
2018 йылдың октябрендә Урушадзе Ереванда  үҫмерҙәрҙең Гран-при этабында сығыш яһай.  Ҡыҫҡа программала ла һәм ирекле программаларҙа ла бишенсе урын алыуына  ҡарамаҫтан,  дөйөм зачетта ул алтынсы урында була. Был этап фигурист өсөн миҙгелдә һуңғыһы була.

Урушадзе юниорҙарҙың мөһим  ярыштарында  сығыш яһауын дауам итә, шунан һуң үҫмерҙәрҙең Европа ҡышҡы олимпия фестивалендә ҡатнаша, унда ҡыҫҡа программала дүртенсе була, ләкин ирекле программанан һуң алтынсы урынға төшөп китә, һәм үҫмерҙәр араһында 2019 йылда донъя чемпионатында  11-се урында була.

Юниорҙар араһында донъя чемпионатында Урушадзе ҡыҫҡа программала ун бишенсе урында була, әммә финал көнөндә ирекле программала ла, дөйөм зачетта ла ун беренсе урынды биләй.

### Миҙгел 2019/2020
Урушадзе Францияла юниорҙар араһында Гран-при этабында һигеҙенсе урын һәм Хорватияла алтынсы урынды биләй.  Ул 2020 йылдада Лозаннала үҫмерҙәрҙең ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнаша һәм бишенсе урынды биләй. Өлкәндәр араһында ИСУ чемпионатында беренсе тапҡыр сығыш яһап, ул Грацала Европа чемпионатында ун бишенсе урынды биләй. Бер айҙан һуң Алина юниорҙар араһында донъя чемпионатында ҡатнаша, унда 15-се урында була.

Урушадзе Монреалдә үтәсәк донъя чемпионатына йыйылма команда составына инә, әммә март айында башланған коронавирус пандемияһы арҡаһында миҙгел старты  үткәрелмәй.

### Миҙгел 2020/2021
Йыл буйы дауам иткән пандемия арҡаһында конькиҙа уҙышыусыларҙың Халыҡ-ара союзы Гран-при этабын географик урын нигеҙендә үткәрергә ҡарар итә. Урушадзе өлкәндәрҙең  Rostelecom Cup 2020 Гран-при этабында беренсе тапҡыр сығыш яһап,  һуңғы унынсы урынды биләй.

## Һөҙөмтәләре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Урушадзе, Алина (англ.) на официальном сайте Международного союза конькобежцев.
Ирбит (ҡала)

**Ирбит** — Свердловск өлкәһендә урынлашҡан ҡала, Ирбит районының (район составына инмәй) административ үҙәге.

Ҡала округының берҙән-бер торама пункты булараҡ Ирбит ҡалаһы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә. Муниципаль берәмек Ирбит ҡалаһының административ-территориаль берәмеге сиктәрендә урынлашҡан. Көнсығыш идара итеү округының үҙәге. Ирбит «Рәсәйҙең мотоциклет баш ҡалаһы» тигән рәсми булмаған исем йөрөтә.

## Географияһы
Ҡала Екатеринбургтан төньяҡ-көнсығышҡа 204 саҡрым алыҫлыҡта, Төмәндән 180 саҡрым алыҫлыҡта, Ирбит йылғаһының Ницаға ҡойған ерендә, Тура тигеҙлегенең урта өлөшөндә урынлашҡан. Ҡала аша Екатеринбург — Тавда — Устье-Аха тимер юлы үтә, шулай уҡ көньяҡ-көнбайышҡа Камышловҡа һәм Артёмовскиға, көньяҡ-көнсығышҡа Байҡалға һәм Горбуновҡа, төньяҡ-көнсығышҡа Тавдаға һәм Туринскҡа, төньяҡ-көнбайышҡа Алапаевскҡа илткән төбәк автомобиль юлдары үтә.

Төп һыу артериялары булып Ница һәм Ирбит йылғалары һанала. Ҡайһы бер йылдарҙа ҡаланың йылға үҙәнендә урынлашҡан өлөшө яҙғы ташҡында һыу аҫтында ҡала. Ҡала районында диатолимит ятҡылыҡтары урынлашҡан. Карьерҙар 31 гектар майҙан биләй.

Ҡаланың төньяҡ өлөшөндә дөйөм ҡала әһәмиәтендәге парк һалынған, көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә «Бугры» урман паркы зонаһы урынлашҡан. Унда иҫ киткес матур рельеф, ҡатнаш һәм ылыҫлы урмандар, һәм Урал аръяғына хас булмаған имән ултырмалары бар. Ҡаланан 20 саҡрым алыҫлыҡта «Белая горка» тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан, унда балалар һауыҡтырыу учреждениелары комплексы булдырылған. Төньяҡ-көнсығышта Ница менән Ирбит йылғалары араһында «Вязовая роща» тәбиғәт ҡурсаулығы урынлашҡан, унда ҡырағай ҡарамаларҙың Рәсәйҙә иң көнсығыш үҫкән ере.

## Иҫкәрмәләр
Яманҡая һырты

**Яманкая һырты** (насар ҡая)  ― Көньяҡ Уралда,  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан тау һырты.

## Этимологияһы
 
Башҡорттар , ғәҙәттә, яманаты сыҡҡан тауҙарға исеменә “яман” һүҙен ҡушып атама биргәндәр. Был, бәлки, көнбайыш яғы  ҡаялары ишелеп сығып торған текә арҡаларҙан ғибрәт булып, көнсығышын ҡуйы урман ҡаплап торғанға шулай аталалыр.

Был 6 километрға һуҙылған һырт дүрт түбәнән тора. Икәүһе —урындағы башҡорт халҡы тарафынан электән Кесе Ҡарауыл-таш (Замок, 890 метр)  һәм Ҙур Ҡарауыл-таш ( Башмаҡ) тип аталып йөрөтөлгән. Бында баҫҡынсылар яҡынлаша башлаһа, сигнал уттары ҡабыҙылған.

Сигнал Оло-Отасы-тауынан (хәҙерге Магнит тауы), Ҡырһа (Кирса), Мулдаҡ тауҙары аша "этап буйынса" Яманҡаяның Ҡарауыл тауҙарына тапшырылған.

«Магнитная гора по башкирскому названию Атачи именуется», — тип яҙған П. И. Рычков «Топографии Оренбургской губернии» тигән китабында.

Немец этнографы, тәбиғи фәндәр ғалимы Гмелин И. Г. (рус. Иога́нн Гео́рг Гме́лин нем. Johann Georg Gmelin) 1743 йылда үҙенең яҙмаларында был тауҙы Улу-Утассе-Тау тип яҙып алған, был атаманы уға юл күрһәтеп йөрөгән башҡорттар әйткән.

## Һүрәтләмә
Яманкая һырты - ҡеүәтле Ҡырҡты һыртының бер армыты булып тора. Яҡтыкүлдән көнбайыштараҡ урынлашҡан. Тауҙың көнбайыш яғынан түбәһе  һирәк осрай торған көртмәлеле ваҡ ағаслыҡ менән ҡапланған. Ә көнсығышт яғынан 40 метрлыҡ Кесе Ҡарауыл-таш түбәһе (Замок, Куропатка) менән тура ҡырҡылып төшә.
 
Икенсе тау түбәһе — Ҙур Ҡарауыл- таш (942,8) түбәндә, һырт буйлап төньяғыраҡ ситендә урынлашҡан. Яҡтыкүл яғынан өҫкә ҡараһаң ҡая башмаҡты хәтерләтә. Шуға хәҙер был түбә Башмаҡ ҡаяһы тип атала.Был ҡая аҫтында  канат юлы менән тау саңғыһы трассаһы төҙөлгән. Т

үбәләрҙең икеһе бергә Башҡорт артылышы (Башкирский Перевал )тип йөрөтөлә. Яманҡаяның төньяҡ осонда тағын ике исемһеҙ түбәһе бар.

Тауҙа уртаса бейеклек— 800-900 метр. Юғары нөктә уның төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, бейеклеге - 1004 метр.

Көньяҡ битләүҙәре (арҡа ) дала үләндәре һәм ваҡ ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Бында шулай уҡ ҡая тоҡомдарының сығыу юлдары бар. Һырт буйлап таштарына аҡ буяу менән билге һалынған  һуҡмаҡ бара. Был һуҡмаҡта һуңғы йылдарҙа,  июнь айында түбәгә йүгереш уҙғарыла. Трассаның оҙонлоғо 1,5 км, бейеклеге 320 метр.Тау түбәһенә табан юлдың яртыһында  Кесе Ҡарауыл-таш түбәһе (Замок, Куропатка ) урынлашҡан.

Яманкая Ҡырҡтытауҙан Ҡорүҙәк йылғаһы барлыҡҡа килтергән тәрән уя( Горное Ущелье) айырып тора.

Уяның һәм Яманкаяның битләүҙәре  магнит альпинизмы, тау туризмы, ҡаяға үрмәләү һәм спелеотуризм полигоны булып тора.
## Һылтанмалар
*Хребет Яманкая%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B8%D1%82%20%D0%B8%D0%B7%204%2D%D1%85%20%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B8%D0%BD)
* Хребет Яманкая
*Хребет Яманкая и Горное Ущелье
Галинарова Мартина

**Галинарова Мартина**, фамилияһы — **Яшицова**, шулай уҡ тәүге иренең фамилияһы аҫтында билдәле **Шварцбахерова** (1973 йылдың 22 апрелендә тыуған, Долны Кубин, Словакия) — Словакия спортсыһы. Донъя вице-чемпионы, ҡышҡы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы. Донъя кубогы этабы еңеүсеһе, ике тапҡыр Европа чемпионы, Европа вице-чемпионы, Словакия чемпионы.

## Спорт карьераһы
«Дукла» (Банск-Быстрица) Спорт клубтары ағзаһы.

Галинарова үҙенең биатлон карьераһын 1992 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындары бөткәс үк башлай. Ике йылдан һуң Лиллерхаммерҙа олимпия миҙалы өсөн көрәште, унда алтынсы була.

Дөйөм алғанда, Словакия намыҫын биш Олимпиадала яҡлаған. Донъя кубогында 19 миҙгел үткәрҙе.

1992 йылдың декабрендә Поклюкала Донъя кубогы этабында дебюты була. Тәүге ярыш һөҙөмтәләре буйынса 15 километрға шәхси ярышта ул хатта немец олимпия чемпионы Антье Харвиҙы уҙып, туғыҙынсы урынды алды. Антье Харви 17-се генә урында ҡала. Һуңынан Эстерсунд һәм Лахтиҙа Донъя кубогы этаптарында еңеү яулай. Һөҙөмтәлә беренсе биатлон миҙгелен спортсы Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә 9-сы урын менән тамамлай. Был уның бөтә спорт карьераһында иң яҡшыһы булды.

1998 йылда Нонзаваонсена (Нагано, Япония) Мартина беренсе этапта сығыш яһаған словак эстафета командаһы дүртенсе урынды алды. Спортсының һуңғы олимпиадаһы Ванкуверҙағы ярыштар булды: бында Мартина эстафетала 13-сө урын яуланы, уның составында ул беренсе этапта йүгерә.

1999 йылда Финляндияның Контилахти ҡалаһында барған донъя чемпионатында ул үҙенең ил өсөн тәүге миҙалын яуланы, эҙәрлекләү ярышында етенсе булып киткән Мартина икенсе урынды яулай.

2011 йылдың 25 майында рәсми рәүештә спорт карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә. Ул «Дукла» клубында илдең йәштәр йыйылма командаһы менән шөғөлләнәсәк.

Кейәүҙә, улы бар.

## Кейем
*2011 йылдың 1 апреленә ҡарата*

* Винтовка — Anschütz
* Саңғы таяғы — Swix
* Күҙлек — Project Rudy
* Кейем — Sportful

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте Международного союза биатлонистов (англ.). Дата обращения: 4 февраля 2011. Архивировано 13 мая 2012 года.
* Профиль на сайте dukla.sk (словацк.). Дата обращения: 1 апреля 2011. Архивировано 13 мая 2012 года.
Волга буйы татарлары тарихы (монография)

**«Волга буйы татарлары тарихы»**, *йәки* «Волга буйы татарлары: Милли һығылмалылыҡ профиле» () — 1986 йылда Аҡштың Калифорния штатында Стэнфорд университеты тарафынан инглиз телендә нәшер ителгән ғилми хеҙмәт (монография) . Авторы — Калифорния университеты профессоры Азад-Ғәйшә Рорлих (). Хеҙмәттең төп маҡсаты — бай сығанаҡтарға таянып, татар халҡының гражданлыҡ, этник тарихын һүрәтләү. Автор татар халҡының ауыр йылдарҙа ла үҙенең милли мәҙәниәтен, сәнғәтен һаҡлап ҡала алыуын аҫһыҙыҡ, киләсәктә лә йәшәйәсәгенә ышаныс белдерә.

## Әҙәбиәт

* *Абрар Каримуллин*. Америка ғалимы татарҙар тураһында. Казан утлары, 1989 йыл, июнь.
* * Абрар Каримуллин*. Яҙмыш, яҙмыш. Т.: ТКН, 1996 йыл, 208—се бит. ISBN 5-298-00601-9

## Һылтанмалар

* The Volga Tatars: A Profile in National Resilience. goodreads.com

## Иҫкәрмәләр
Ҡамай гидростанцияһы

**Ҡамай гидростанцияһы** — Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы Ҡамай ауылында Бөрө йылғаһы ярҙарында урынлашҡан электр станцияһы.

## Тарихы
Мишкә районы электрификация тарихы ҡыҙыҡлы һәм бай. Районда иң ҙур йылға Бөрө йылғаһы. Шуға күрә лә электростанцияны тик Ҡамай ауылында Бөрө ярҙарында төҙөү дөрөҫ була. Тик тәжрибәле төҙөүселәр, ҡоролмалар юҡ, ҡыҫҡаһы бер ниндәй шарттар булмай. Башҡортостанда 1940 йылға бәләкәй электростанциялар һаны ике йөҙгә барып етә. Ҡамай гидроэлектростанцияһын 1937 йылда төҙөй башлайҙар. Төҙөлөш эштәре 3,5 йыл бара. Гидротурбиналарҙы урындарҙа үҙ көстәре менән эшләйҙәр, сөнки бәләкәй электростанциялар өсөн заводтарҙа улар етештерелмәй. Ҡамай ауылы гидростанцияһына беренсе турбина тулыһынса ағастан эшләнә. Ҡамай гидростанцияһын эшләүҙә ҙур өлөш индереүселәр: Павел Леонтьевич Швецов һәм Павел Алексеевич Мошкин. Павел Швецов энергетика техникум тамамлап электростанциялар эшләү буйынса тәжрибә туплап өлгөргән йәш белгес. Һуңынан уны станцияның директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Ул 1947 йылға тиклем эшләй. Павел Мошкин Мишкә районы Яңы Троицк ауылынан килгән оҫта. Ҡамай ГЭС төҙөү бар район өсөн ҙур ваҡиға була.

## Бөгөнгөһө
Әлеге ваҡытта элекке гидроэлектростанция урынында заманса һыуһаҡлағыс төҙөлә. 2006 йылда төҙөлөш эштәре башлана. Башҡортостан Республикаһы президенты Мортаза Рәхимов Ҡамай ауылы һыуһаҡлағысына килә һәм тантаналы сарала ҡатнаша. Төҙөлөш эштәре оҙаҡҡа һуҙылһа ла, яйлап бара.

## Һылтанмалар
Әбсәләмов Рафаил Риза улы

**Әбсәләмов Рафаил Риза улы** () 9 май 1950 йыл — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, санитар-табиб. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Рафаил Риза улы Әбсәләмов 1950 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1978 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1968 йылда һөнәри-техник училище тамамлағандан һуң Магнитогорск ҡалаһында «Уралдомнаремонт» төҙөлөш идаралығында электрогазосварщик булып эшләп башлап ебәрә.

1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң ул тыуған районындағы «Һәүәнәк» совхозында электрогазосварщик булып эшләүен дауам итә.

1972—1978 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый.

1978 йылдан Стәрлетамаҡ ҡала санитария-эпидемия станцияһында коммуналь гигена бүлеге мөдире булып эшләй.

1990 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһы 127-се Красногвардейский һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

БАССР Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссияһы ағзаһы була

Артабан Стәрлетамаҡтың тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәте етәксеһе булып эшләй

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләлә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 16.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
* Стерлитамак — самый чистый город
Хәмит Бурһыҡаев

**Хәмит Бурһыҡаев** (1737 — вафат булыу көнө билдәле түгел) — ялан-ҡатай ырыуы башҡорто, эре ер биләүсе, Ҡорбанғәлиевтар нәҫеленә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Хәмит Бурһыҡаев 1737 йылда тыуған. Ҡорбанғәлиевтарҙың ҡарт олатаһы. Сығышы менән ялан-ҡатай ырыуынан. Икенсе фараз буйынса, әйле ырыуынан, тигән мәғлүмәт тә бар.

 Силәбе өйәҙе Исмәғил ауылының тәүге указлы муллаһы булған.

Уның улдары, ейәндәре һәм бүләләре Арғаяш күле тирәһендәге ауылдарҙа урынлашҡандар.

Хәмит Бурһыҡаевтың улы Ҡорманғәли 1780 йылда тыуған, вафат көнө билдәһеҙ.

Уның исеменән, үҙ сиратында Ҡорманғәлиевтар (Ҡорбанғәлиевтар — фамилия әйтелешендә һәм яҙылышында үҙгәреш барлыҡҡа килгән) нәҫеле башлана.

Ҡорманғәлиҙең улдары — Ғәбделхәким, Сөнәғәтулла, Ғәбдехәлим, Ғосаметдин, Мөхәмәтшәрәфетдин — Силәбе өйәҙендә урынлашҡан мосолман мәхәлләләрен (Һәйбәт, Усман, Миҙиәк, Иманғол, Мөхәмәтҡолой ауылдарында) етәкләгән.

Улар эре ер биләүсе булған, шулай уҡ йылҡысылыҡ (өйөрҙәрендә 100-гә яҡын баш) булған, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгән, Силәбелә һәм күрше өйәҙҙәрҙә сауҙа алып барған.

Хәйриәселек саралары менән билдәлелек алған, килеменең бер өлөшөн мәсеттәр һәм мәҙрәсәләрҙе хәстәрләү һәм ҡурсалауға бүлгән. Мөхәмәтшәрәфетдин 1895 йылдың 31 майында Яратҡол ауылы мәсете муллаһы итеп раҫлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡорбанғәлиевтар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Портал Челябинской области
* В Кулуево вспомнили древний ишанский род Курбангалиевых
* Вот моя деревня.Большой Медияк
Ҡаҙансы (ырыу)

**Ҡаҙансы** — Танып башҡорттары составындағы ырыу.

## Этник тарихы
Ҡаҙансылар сығыштары буйынса төркиҙәр. Танып, Ҡаҙансы һәм Ҡайпан ырыуҙарының Башҡортостандың иң төньяғында төпләнеүен әүҙем ҡыпсаҡ миграцияһы дәүере менән бәйләп аңлатырға була.

Асылда Ҡаҙансы һәм Ҡайпан ырыуҙарының Танып ырыуына ҡарата тик территориаль йәһәттән генә мөнәсәбәте бар. Ҡаҙансылар ҙа, ҡайпандар ҙа таныптарҙың аҫаба ерҙәренә сағыштырмаса һуңыраҡ (XV—XVI бб.) килеп төпләнә. Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, ҡаҙансы һәм ҡайпан батырҙары Танып ҡыҙҙарына өйләнгәндә, йола буйынса, аҫаба ерҙәр уларға ҡыҙҙың бирнәһе булараҡ бирелә.

## Этнонимы
Боронғо шәжәрәләрҙә ҡыпсаҡ бейҙәре араһында Ҡаҙансы бей ҙә атап үтелә. «Ҡорҡот олатайымдың китабында» «Салор-Ҡаҙан» (йәғни «Ҡаҙан хан») — Уғыҙ хандың батыр вариҫтарының береһе, «Баяндур хандың кейәүе, башҡа уғыҙҙар өсөн бәхет» телгә алына. Ҡаҙан хандың исеме башҡа сығанаҡтарҙа ла иҫкә алына.

## Һылтанмалар
Башҡорт шәжәрәләре: Танып, Ҡаҙансы, Ҡайпан.

## Библиография
Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа.. М, Наука, 1974.
Ҡайпан

**Ҡайпан** (*урыҫ. Кайпан*) — Танып ҡәбиләһе башҡорттары составындағы ырыу исеме.

## Ырыу аралары
Ҡайпан ырыуында түбәндәге аралар бар: ҡоҙаш, кәлтәй, салдау, шәрҙәк, юҙа.

## Этник тарихы
Ҡайпан ырыуы Танып ҡәбиләһе менән, килеп сығыштары буйынса түгел, ә аҫаба ерҙәрен бергәләп файҙаланыуы менән генә бәйле.

Ҡайпандар мәҙәниәте нигеҙендә төрки, дала мәҙәниәте ятыуы асыҡ төҫмөрләнә. Был хаҡта С. Н. Шитова үҙенең халыҡ кейеме буйынса ғилми хеҙмәтендә бик яҡшы итеп һүрәтләй. Ҡайпан һәм ҡаҙансы башҡорттары араһында уларҙың олаталары әйткәнсә: «хәҙер инде был яҡтарҙа онотолған ҡурай моңдары аҫтында боронғо ваҡиғалар тураһында һөйләүҙәрен» һағынып иҫкә алыуҙарын ишетергә була.

## Этнонимы
«Ҡайпан — Р.: название башкирского рода: И.: bashkir clan name; Т.: bir Baskort seyunun ismi)»

Ҡайпан этнонимы Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында осрай; ошолай аталған аралар боронғо башҡорт ҡәбиләләре составына инә.

Этнонимдың был ҡәбиләләр менән генетик бәйләнеше тураһында ҡыҙыҡлы фекер: каи — Иртыштың үрге ағымында йәшәү дәүерендә ҡыпсаҡтарҙың бер тармағы.

## Һылтанмалар
Башҡорт шәжәрәләре: Танып, Ҡаҙансы, Ҡайпан

## Библиография
Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа.. М, Наука, 1974.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Башҡорт теленең академик һүҙлеге. Өфө. 2013. Башҡортостан «Китап» нәширәте дәүләт унитар предприятиеһы. Т. 3 100 экз. С. 887.
Шаһиев Марс Хызыр улы

**Шаһиев Марс Хызыр улы** (; 5 октябрь 1946 йыл) — партия органдары, муниципаль һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1977 йылдан Ишембай район Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1987 йылдан КПСС-тың Хәйбулла районы комитетының беренсе секретары, халыҡ депутаттарының район Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы; 1993 йылдан «Башкирптицепром» берекмәһенең генераль директоры, 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Марс Хызыр улы Шаһиев 1946 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Кинйәбулат ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1972 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт юлын Ишембай районының «Ударник» колхозында башлап ебәргән. 1967—1970 йылдарҙа — Ишембай районының «Ударник» колхозында баш ветеринар табип булып эшләгән, колхозда һыйырҙарҙы машина менән һауыуҙы ойошторған.
     
1970—1973 йылдарҙа — Ишембай районының «Ударник» колхозы рәйесе.
     
1973—1975 йылдарҙа — Ишембай район Советы башҡарма комитетының ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.

1975—1977 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитете ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы.

1977—1987 йылдарҙа Ишембай район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1987 йылда КПСС-тың Хәйбулла районы комитетының беренсе секретары итеп һайлана.

1990 йылда халыҡ депутаттарының Хәйбулла район Советы рәйесе.

1992 йылдан Хәйбулла районы хакимиәте башлығы.

1993—1997 йылдарҙа «Башкирптицепром» берекмәһенең генераль директоры.

1997 йылдан Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры урынбаҫары.

1990 йылда Хәйбулла районындағы 268-се Бүребай һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Мандат комиссияһы ағзаһы.

2004 йылдан 2005 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Дин эштәре буйынса советҡа М. Шаһиев етәкселек итә.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, тыуған ауылы Кинйәбулат тормошонда әүҙем ҡатнаша. Уның етәкселегендә һәм бағыусылар ярҙамы 2009 йылда унда мәсет төҙөлгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* «Почёт Билдәһе» ордены.
* «Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы.
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
* Совет по государственно-конфессио­нальным отношениям при Главе РБ
Шакиров Әхмәтнур Сәлих улы

**Шакиров Әхмәтнур Сәлих улы** (; 2 май 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. СССР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Әхмәтнур Сәлих улы Шакиров 1951 йылдың 2 майында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Ҡарман ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1992 йылда Силәбе Профсоюз хәрәкәте институтын тамамлаған, хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр буйынса һөнәргә эйә булған.

Хеҙмәт юлын 1968 йылда башлап ебәргән — «Уралэнергомонтаж» тресында Ҡарман монтаж участкаһы слесары булып эшләгән.

1972 йылдан «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Ҡарман ҡала электр станцияһында слесарь, 1988 йылдан алып инженер вазифаһында эшләгән.

1993—2003 йылдарҙа Нефтекама яһалма күн етештереү берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары.

Әхмәтнур Сәлих улы Шакиров ҡатнашлығында Ҡарман ГРЭС-ында янғын хәүефһеҙлеген арттырыу маҡсатында утҡа сыҙамлы май ҡулланыу индерелгән.

1990 йылда Әхмәтнур Сәлих улы Нефтекама ҡалаһы, 104-се Энергетик һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләлә 2 ҡыҙ үҫтергәндәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* СССР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989).
* 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
* Шакиров Ахматнур Салихович
Яппаров Рауил Вафа улы

**Яппаров Рауил Вафа улы** (; 1 сентябрь 1952 йыл — эске эштәр органдары ветераны, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Рауил Вафа улы Яппаров 1952 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Хоҙайбирҙин ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1984 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын тыуған ауылында Хоҙайбирҙин исемендәге колхозда ябай колхозсы булып башлай.

1971—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт иткәндән һуң СПТУ тамамлай, СССР Эске эштәр министрлығының Һарытау махсус урта милиция мәктәбенә уҡырға инә.

Эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмәт эшмәкәрлеген Краснокама районында ГАИ взводы командиры вазифаһында башлай, 1979 йылдан шул уҡ вазифала Нефтекама ҡалаһы эске эштәр бүлегендә эшләй.

Хеҙмәт йылдарында ул ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетында уҡый.

1985 йылда Күмертау ҡалаһында Дәүләт автоинспекцияһы бүлексәһе начальнигы итеп тәғәйенләнә. Милиция подполковнигы.

1990 йылда Күмертау ҡалаһы буйынса 91-се Урман һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

БАССР Юғары Советының закондар сығарыу, законлылыҡ һәм тәртип һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссияһы ағзаһы була
 
Хаҡлы ялға сыҡҡас, 2002 йылдан Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге ауыл хужалығы тауарҙары етештереү кооперативына етәкселек итә

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Йәмәғәт тәртибен һаҡлау буйынса яҡшы хеҙмәт өсөн» миҙалы
* Өс дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ҡыҙ үҫтергәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 16.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
* Яппаров Равиль Вафиевич
Чибилёв Александр Александрович

**Чибилёв  Александр Александрович** ( 26 март 1949 йыл) — ғалим-географ. СССР һәм Рәсәйҙең ландшафт экологияһы һәм ҡурсаулыҡ эше буйынса белгесе. География фәндәре докторы (1992), профессор, РФА академигы (2016). Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе Дала институтының ғилми етәксеһе (2018 йылдан), Рус география йәмғиәтенең вице-президенты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған географы (2020).

## Биографияһы
1949 йылдың 26 мартында Ырымбур өлкәһендә Яшкино  ауылында тыуған.

1971 йылда Воронеж дәүләт университетының география факультетын тамамлай.

Кандидатлыҡ диссертацияһы «Дөйөм һырт ландшафты һәм уларҙы мелиорациялау мәсьәләләре»  темаһына арналған (1978).

1974-тән йыл һайын, Көньяҡ Урал һәм Ҡаҙағстан территорияларында экспедициялар үткәрә, улар нигеҙендә докторлыҡ диссертацияһын яҙған. 

1996 йылда ойошторолған Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе Дала институтын (1996-2018) ойоштора һәм директоры, һуңынан уның ғилми етәксеһе итеп һайлана. Институт Ырымбур ҡалаһында ойошторолған.

1997 йылда РФА-ға мөхбир ағза итеп һайлана.

2002 йылда —  Рус география йәмғиәтенең вице-президенты, Рус география йәмғиәтенең Ырымбур төбәк бүлеге рәйесе .

2020 йылдан «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған географы» исеме бирелә.

Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе Дала институтын (1996-2018) ойоштороусыһы һәм директоры, һуңынан уның ғилми етәксеһе. "Йәшел китап" (төбәктең йәки илдең тәбиғи объекттарының берҙәм һәм тулы кадастры) ғилми-методик баҫмаһы авторы.

Чибилёв Александр Александровичтың күп мәҡәләләре тарихи Башҡортостан ер-һыуҙары топонимикаһына бәйле, мәҫәлән, Илек районы, Эзбизтау, Ымһанай, Таһиртау,Яйыҡ йылғаһы башы, Оло Эйек (Һаҡмар ҡушылдығы), Оло Ҡомаҡ, Әүлиәташ (Ырымбур өлкәһе), Ырымбур ҡурсаулығы һәм Ырымбур өлкәһе тәбиғәтенә бәйле бик күп мәҡәләләр уның ғилми хеҙмәттәренә лә таянып яҙылған.

## Төп хеҙмәттәре
* *Чибилёв А. А.* Зелёная книга степного края. 1983.
* *Чибилёв А. А.* Река Урал. 1987.
* *Чибилёв А. А.* Зелёная книга степного края. 1987.
* *Чибилёв А. А.* Дорога к Каспию. 1988.
* 
* *Чибилёв А. А.* Экологическая оптимизация степных ландшафтов. 1992.
* *Чибилёв А. А.* В глубь степей (1993)
* *Чибилёв А. А.* Редкие виды рыб Оренбургской области и их охрана. 1993.
* *Чибилёв А. А.* Млекопитающие Оренбургской области и их охрана. 1993.
* *Чибилёв А. А.* Природа Оренбургской области. 1995.
* *Чибилёв А. А.* Птицы Оренбургской области и их охрана. 1995.
* *Чибилёв А. А.* Природное наследие Оренбургской области. 1996.
* *Чибилёв А. А.* Степи Северной Евразии. 1998.
* *Чибилёв А. А.* Введение в геоэкологию. 1998.
* *Чибилёв А. А.* Геоэкологические проблемы степного региона. 2005.
* *Чибилёв А. А.* Оренбуржье — край благословенный. 2008.
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* О проекте «Зелёная книга»
* Оренбургское областное отделение РГО
* Статья в Уральской исторической энциклопедии
* Историческая справка на сайте Архива РАН
Яшкино (Ырымбур өлкәһе)

**Яшкино** — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Яшкино ауыл советының административ үҙәге.

## Географияһы
Район үҙәге Плешаново ауылынан көньяҡҡа табан 19 км алыҫлыҡта, Соран йылғаһына  Яшка йылғаһы ҡушылған урында  урынлашҡан.

## Халҡы

## Тарихы
Ҡаҙна ауылы - Гаврило-Архангельское ауылынан 1840-сы йылдарҙа Рәсәйҙең үҙәк губерналарынан күсеп килгән крәҫтиәндәре тарфынан барлыҡҡа килтерелгән. 1850 йылға тиклем Ырымбур губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙенең 4 станына, ә унан һуң, 1928 йылға тиклем, Һамар губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙенең Вознесенск улусы составына инә. 1928 йылдан 1966 йылға тиклем - Люксембург районы үҙәге, артабан Ҡыҙыл гвардия районыныҡы була.

## Шәхестәре
Чибилёв  Александр Александрович — рәсәй географы, ландшафт экологияһы һәм ҡурсаулыҡ эше өлкәһендәге белгес,география фәндәре докторы (1992), профессор, РФА академигы (2016). Рәсәй Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе Дала институтының ғилми етәксеһе (2018 йылдан), Рус география йәмғиәтенең вице-президенты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған географы (2020).

## Әҙәбиәт

* 

## Иҫкәрмәләр
Янбаев Марат Салауат улы

**Янбаев Марат Салауат улы** (; 10 апрель 1947 йыл) — ауыл хужалығы һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1984 йылдан Учалы районы «Поляковка» совхозы директоры, 1990—1994 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы рәйесе — район хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
1947 йылдың 10 апрелендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Туңғатар ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.

Юғары белемле — 1968 йылда Силәбе ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1968 йылда Учалы районы «Байрамғол» совхозында инженер-механик булып башлай.

1975—1984 йылдарҙа Учалы район «Сельхозтехника» берекмәһе директоры урынбаҫары, «Байрамғол» сохозының партия комитеты секретары булып эшләй.

1984 йылдан 1990 йылға тиклем — «Поляковка» совхозы директоры.

1990—1994 йылдарҙа — Халыҡ депутаттарының Учалы район Советы рәйесе — район хакимиәте башлығы. 1994 йылда Учалы район хакимиәте бөтөрөлә һәм шул сәбәпле Марат Салауат улы вазифаларынан китә.

1990 йылда Марат Салауат улы Янбаев Учалы районы, 264-се Поляковка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

БАССР Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссияһы ағзаһы була.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләлә ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 16.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Шакиров Миҙхәт Әхмәт улы

**Шакиров Миҙхәт Әхмәт улы** (3 март 1941 йыл — 21 март 2006 йыл) — хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1982—1993 йылдарҙа төҙөлөүсе Башҡортостан атом электр станцияһы директоры, 1993—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте премьер-министры урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996), Рәсәй Федерацияһының почётлы химигы һәм Рәсәй яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Миҙхәт Әхмәт улы Шакиров 1941 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ының Иглин районы Оло Теләк ауылында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1958 йылда «Башвостокнефтеразведка» тресының Ҡалтасы быраулау контораһы слесары булып башлай. 1962 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор ярҙамсыһы була, бер ни тиклем ваҡыт һөнәрселек-техник училищеһында махсус фәндәрҙән уҡыта. 

1965 йылдан — энергетика тармағында. Башта Өфөләге 4-се ТЭЦ-та электр цехының, артабан электростанцияның смена начальнигы була.

Башҡортостан биохимия комбинаты ТЭЦ-ында директор урынбаҫары булып бер аҙ эшләгәндән һуң, 1980 йылда «Башкирэнерго» район энергетика идаралығының Яңы Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ына директор итеп тәғәйенләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1996)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы химигы
* Рәсәй яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Маҡтау грамотаһы

## Хәтер
* Өфөнөң Достоевский урамындағы Миҙхәт Әхмәт улы йәшәгән 49/1-се йорт стенаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
* На любом посту он трудился с полной отдачей (К 75-летию со дня рождения видного организатора промышленности Мидхата Шакирова). ИА «Башинформ», 3 марта 2016 года 
* Мидхат Ахметович Шакиров останется как замечательный человек и в памяти журналистов. ИА «Башинформ», 22 марта 2006 года   
* Не стало Мидхата Ахметовича Шакирова. ИА «Башинформ», 21 марта 2006 года 
* Центральная библиотека городского округа город Агидель Республики Башкортостан. Официальный сайт. Мидхат Ахметович Шакиров
Alyona Alyona

**Alyona Alyona**, ысын исеме Алёна Олеговна Савраненко (; 1991 йылдың 14 июнендә Украинаның Кировоград өлкәһендә Капитановка ҡасабаһында тыуған) — украин хип-хоп- һәм рэп-башҡарыусы.

## Биографияһы
Алёна Савраненко 1991 йылдың 14 июнендә Кировоград өлкәһендә Капитановка ла тыуған.

Ике юғары белемгә эйә. Григорий Сковорода исемендәге Переяслав-Хмельницкий дәүләт педагогия университетын тамамлаған.

Барышевка ла "Теремок" балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләгән. Шулай уҡ Дерновка ауылында балалар баҡсаһы мөдире булған. Балалар баҡсаһында бөтәһе 4 йыл эшләгән.

Рэп-текстарҙы бала сағынан яҙа, әммә киң тамашасылар өсөн уларҙы 27 йәшендә, Youtube видеохостингында видеолар һала башлағас ҡына күрһәтә башлай. 2018 йылдың октябрендә тәүге видеоклибы "Рибки" донъя күрә, ә 12 ноябрҙә "Голови" йырына икенсе видеоклибы сыға һәм уны бер ай эсендә 1000000 ашыу кеше ҡараған.

2018 йылдың 30 ноябрендә Alyona Alyona «Відчиняй» йырына клип сығара.

Ошо уҡ йылдың декабрендә тағы бер клип — «Залишаю свій дім» сығара, унда артистка Барышевканан китә.

«Від Крут до Брюсселя» форумы менән ығы-зығы ваҡытында Алёна тағы бер йыр —  «Обіцянки» сығара.

2019 йылдың 8 апрелендә йырсының "Пушка" тигән тәүге дебют альбомы донъя күрә һәм титул йырға клип сыға.

2020 йылда "Танцы со звездами" шоуында ҡатнаша.

2021 йылдың 15 ғинуарында Music Moves Europe Talent Awards премияһының тамашасылар һөйөүе призын яулай.

## Ижадының баһалары
2018 йылдың 15 ноябрендә "Дождь" телеканалына биргән интервьюһында билдәле украин йырсыһы Иван Дорн Alyona Alyonaны үҙенең фекере буйынса иң ҡыҙыҡлы 5 украин артисы исемлегенә индерә.

2018 йылдың 2 декабрендә рус телендәге сыҡҡан "Meduza" интернет-баҫмаһы «Відчиняй» йырына сыҡҡан клибты аҙнаның иң яҡшы йырҙар һәм клиптар исемлегенә индерә.
Шулай уҡ «Відчиняй» йыры "Свобода" радиоһының ноябрь айының топ-10 исемлегенә инә.

2019 йылдың 18 декабрендә Alyona Alyonaның YUNA-2019 украин музыкаль премияһының «Рибки» йыры өсөн "Лучший хип-хоп хит" номинацияһына тәҡдим ителгәне билдәле була.

## Дискографияһы

### Альбомдары
* 2019 — *Пушка*
* 2021 — *GALAS*

EP
* 2019 — *В хаті МА*

### Синглдары
* 2018 — «Голови»
* 2018 — «Відчиняй»
* 2018 — «Залишаю свій дім»
* 2019 — «Булінг»
* 2019 — «Завтра»
* 2019 — «Мамин суп»
* 2019 — «Забирай»

## Видеографияһы

## Наградалары һәм номинациялары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*Личная страница Алёны Савраненко в социальной сети Facebook
*Александр Гудков & alyona alyona — Comment out на колёсах