Росток

**Ро́сток**  (нем.Rostock)  **[[Ганза]] ҡалаһы Росток** (нем. Hansestadt Rostock) — Германиялағы, Мекленбург —  Мекленбург — Алғы Померания федераль ере  территорияһында  эре ҡала. ГДР-ҙа Росток иң эре порт  һәм көнсығыш Германияла суднодар төҙөү  үҙәге.

## Халҡы
Германия ҡушылғанға тиклем 1990 йылда ҡалала 250 мең самаһы кеше йәшәй.

2013 йылдың 31 декабрендәге баһа буйынса халыҡ һаны 203 431 кеше тәшкил итә.

## Географияһы
Росток Балтик диңгеҙендә, Мекленбуог еренең төньяҡ яры үҙәгендә,  Варнов йылғаһы тамағында (нем. Warnow) урынлашҡан. Ҡала 8 административ районды үҙ эсенә ала.

## Топонимдары
Славяндар теле фондына ҡарай, шулай уҡ хәҙерге Мәскәү районының Ростокино исемендә һаҡланған.

## Тарихы

*
* 1161 — Генрих Лев һәм Вальдемар Беренсе тарафынан славян ҡәлғәһе Росток емерелеүе менән бәйле беренсе тапҡыр ҡала тураһында дат тарихсыһы Саксон Грамматик тарафынан телгә алына.  Ҡаршы яҡ ярҙағы немец ултырағы тәүге тапҡыр 1189 йылда телгә алына. 
* 1218 — Ҡаланың иң иҫке өлөшөнә Люблин хоҡуғын  рәсми рәүештә Генрих  Борвин Беренсе бирә, был ҡала халҡына тиҙ хужалыҡ үҫеше перспективаларын аса.  
* 1259 — Любек, Гамбург, Висмар һәм Росток  Ганза сауҙа союзы ойоштора 
* 1323 — Ҡала советы балыҡсылар ауылы  Варнемюндены һатып ала һәм ҡала     диңгеҙгә ирекле сығыу мөмкинлегенә эйә була. 
* Союз өсөн иң яҡшы ваҡыттарҙа  Ганзаға  200-гә тиклем ҡала инә.
* Яҡынса 1400 йылдарҙа  ҡала ныҡ үҫешә.  Кирбестән ҙур ҡоролмалар  — сиркәүҙәр, монастырҙар, госпиталдәр, ратхауз биналары һәм ҡала ҡапҡаһы төҙөлә. 
* 1419 —  Төньяҡ  Европала иң боронғо Росток университетына нигеҙ һалына.  
* 1531 — ҡалала реформация башлана.
* 1573 — ҡалала герцог Мекленбург власы таныла.
* 1618—1648 — Король һәм швед ғәскәрҙәре   алмашлап Утыҙ йыллыҡ һуғыш дауамында ҡалаға ҙур зыян килтерә һәм халыҡҡа контрибуция һала.
* 1677 — Янғын ҡаланың байтаҡ өлөшөн емерә. Ҡаланың иң яҡшы ваҡыттары артта  ҡала.
* 1700—1763 — Ҡала ете йыллыҡ һәм Төньяҡ һуғыштарҙа контрибуциялар түләү арҡаһында  бөлгөнлөккә төшә һәм   үҙенең әһәмиәтен юғалта. 
* 1788 — Ҡала ҡабаттан Мекленбург хакимлығынан  өҫтөнлөктәр ала. 
* 1806 — Ҡала Наполеон  ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. Мекленбургҡа  «француз ваҡыты» килә.
* 1848 — ҡалала, бөтә илдәге кеүек,  буржуаз-демократик революция ҡала идаралығының  демократик формаларын ойошторорға тырыша,  ләкин маташыуҙар уңышһыҙлыҡҡа тарый.
* 1870 — Росток Балтик диңгеҙенең   иң ҙур елкәнле флотына эйә була.   
* 1890 — Акционерлыҡ  «Нептун» караптар төҙөү компанияһы — ҡаланың ҙур индустриаль предприятиеһы ойошторола. 
* 1918 йылдың 9 ноябрендә  — ҡала парламентына беренсе тапҡыр  дөйөм йәшерен һәм иркен һайлауҙар үтә.
* 1933 — SA подразделениелары тарафынан ҡаланың  эшсе йыйылыш бинаһын штурмлау.
* 1942 — апрель аҙағында Росток һәм Варнемюнде, мөһим хәрби сәнәғәт үҙәге  булараҡ (авиатөҙөлөштөң,  Хейнкель фирмаһы, шул иҫәптән  «Мариен», Арадо тары), союздаштарҙың интенсив бомбаға тотоуына эләгә. Ут боронғо ҡала үҙәгенә тура килә, 40 процент  самаһы йорттар емерелә, әммә Хейнкель  «Мариен» һәм «Бляйхештрасса» авиация заводтары зыян күрмәй.
* 1944 — Август һәм сентябрь айҙарында «Осар ҡәлғәләр» (300-гә яҡын бомбардировщиктар) көндөҙгө  һөжүм серияһы яһай,   «Мариен» һәм «Бляйхештрасса» заводтары юҡ ителә.
* 1945, 1 май — Ҡаланы  совет армияһы ғәскәрҙәре яулап ала.
* 1949 —  ГДР барлыҡҡа килеү менән ҡалала «Варнов-верфь» ойошторола, ул  ҡыҫҡа ваҡытҡа мөһим дәүләт суднолар төҙөү  предприятиеһы була.
* 1953 — Ҡалала, бөтә илдә кеүек үк, антикоммунстик стачкалар үтә.
* 1989 йылдың 19 октябрендә —  Мариенкирхата ғибәҙәт тамамланғас демонстрация үтә, коммунистар власы ҡыйратыла.
* 1991 — Беренсе ганза регатаһынан һуң  ҡала ҡабаттан  берләшкән Германияның   үҙенә ылыҡтырып торған  үҙәге булып ҡала.
* Ике дәүләтте берләштереү аҙағында  XX быуатта халыҡ һаны ныҡ кәмей.

## Иҫтәлекле урындары

* Ратуша
* Изге Тәре монастыры ()
* Изге Мария сиркәүе  
* Изге Петр сиркәүе
* Изге Николай сиркәүе
* Боронғо ҡала диуарҙары һәм бер нисә башня  һаҡланған.
* Крепелинер-штрассе, университеттың иҫке бинаһы һәм тарихи үҙәктә башҡа биналар.

Росток  традицион  халыҡ-ара елкәнле Ганза регатаһы менән билдәле. Унда бөтә донъянан эре парусниктар, шул иҫәптән Рәсәйҙән дә,  мәҫәлән, дүрт мачталы   «Седов» баркаһы,  йыйыла.

## Ҡала райондары
Росток 8 округтан тора:

# Зеебад Варнемюнде, Дидрихсхаген, Маркграфенхайде,  Хое Дюне, Хинрихсхаген, Витхаген, Торфбрюке
# Лихтенхаген,  Гросс Кляйн
# Люттен Кляйн
# Эверсхаген, Шмарль
# Ройтерсхаген, Ганза-кварталы, Гартенштадт
# Крепелинер-Тор-Форштадт, Штадтмитте, Бринкмансдорф
# Зюдштадт, Бистов
# Дирков-Ной, Дирков-Ост, Дирков-Вест, Тойтенвинкель, Гельсдорф, Хинрихсдорф, Круммендорф, Нинхаген, Пеец, Штутхоф, Юргесхоф

## Фәндәре
Ростокта бер нисә  ғилми-тикшеренеү институты бар. Улар араһында Макс Планк йәмғиәтенең демографик тикшеренеүҙәр институты. Институтҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе рәсәй  ғалимы А. И. Яшин. Ғәмәлдә демографик тикшеренеүҙәр институты —  Европала иң ҙур   халыҡ-ара демографик тикшеренеү һәм уҡыу үҙәге. Институтта бер нисә рәсәй  хеҙмәткәре эшләй, тиҫтәнән ашыу тарихында унда Рәсәйҙән унлаған ғалим килә. Институттың үҙенсәлеге булып хәҙерге демографик проблемаларҙы өйрәнеү, шул иҫәптән биология, биодемография һәм геронтология  берлегендә өйрәнеү тора

## Ҡаланың билдәле шәхестәре

* Иохим Юнг (нем.Joachim Jungius, 1587—1657),   Любекта тыуған, Росток  университетында эшләгән. Математика профессоры булып эшләп, теүәл фәндәрҙең үҫешенә булышлыҡ итә. Германияла  тәүге ғилми йәмғиәт  («Societas ereunetica») ойоштора. Уның хөрмәтенә  уның исемендәге премиялар бирелә торған фонд ойошторолған. 
* Тихо Браге (/, 1546—1601), дат. Ҡала университетына йөрөгән. Уның  Николай Коперник менән танышлығы   астрономия өлкәһендәге Прага дәүере эшмәкәрлегендә уңышҡа булышлыҡ итә.  Ошонда уҡ, Ростокта, Браге аяуһыҙ талашта танауын юғалта.   
* Гебхард Леберехт фон Блюхер (нем. *Gebhard Leberecht von Blücher*, 1742—1819).  Германияның  милли геройы, Наполеонға ҡаршы Азатлыҡ көрәшендә  Германияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыша, уның ҡарамағында булған рус һалдаттары уны « Маршал алға» тип атай. Уның һәйкәлендәге яҙыуҙы  Гете үҙе ижад итә.
* Христиан Данилович Френ (нем. Christian Frähn Joachim Martin, 1782—1851).  Күренекле шәрҡиәтсе — Рәсәйҙә  фәнни арабистика һәм нумизматикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.  Ҡала университетында белем алған. 1807 йылдан  вафатына тиклем Рәсәйҙә йәшәгән һәм эшләгән. Петербург фәндәр академияһы академигы.
* Иоһан Генрих Тишбейн (нем. Heinrich Tischbein Johann, 1803—1881), беренсе бормалы океан пароходы «Friedrich Erbgroßherzog Franz» конструкторы, милли немец караптар төҙөү үҫешенә импульс биреүсе.
* Альбрехт Коссель (нем. Albrecht Kossel, 1853—1927), психолог һәм медик, Ростокта үҙ эшмәкәрлеген башлай.  1910 йылда ул  медицина  буйынса цитология өлкәһендәге эштәре өсөн   Нобель премияһын ала.
* Генрих Тессенов (нем. Heinrich Tessenow, 1876—1950), төҙөлөштә яңы йүнәлештәргә нигеҙ һалыусы. 
* Эрнст Хейнкель (нем. Ernst Heinkel, 1888—1958), авиация фирмаһының хужаһы һәм эшҡыуар, ҡалала 1922 йылдан алып 1958 йылға тиклем эшләгән, авиация техникаһы өлкәһендә күп ҡарарҙар тәҡдим иткән. Уның етәкселегендә 1939 йылдың 27 августында   He 178 самолетында реактив авиация тарихында беренсе осош яһала. Һуғыш йылдарында уның предприятиеларында тиҫтәләгән мең концлагерь тотҡондары эшләгән.  Һуғыш  йылдарында ҡала авиация заводтары урыны булараҡ, союздаштарҙың утынан ныҡ зыян күрә. 
* Ганс-Иохим Пабст фон  Охайн  (нем.Hans-von Pabst Joachim Ohain, 1911—1988), беренсе реактив авиацияһы өлгөләрен булдырыуҙы тәьмин итеүсе реактив авиация HeS 3 B двигателе конструкторы. 
* Адольф Вильбрандт (1837—1911) — немец драматургы.
* Анна Экнер — шорт-тректа уҙышыусы,  шорт-трек буйынса 1998 йылда Европа чемпионаты призеры, 1998 йылда ҡышҡы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.
* Kaтрин Вебер — шорт-тректа уҙышыусы,  1998 йылда шорт-трек  буйынса Европа чемпионаты призеры. 1998 йылда  ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнаша.
* Ульрика Леманн  — шорт-тректа  уҙышыусы,  2002  һәм  2004 йылда шорт-трек буйынса Европа чемпионаты призеры. 2002 йылда ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнаша.

## Спорты

Ростаокта   1965 йылдың  28 декабрендә Ганза» футбол клубына нигеҙ һалына  уйындарҙы үткәреү урыны  —  29 мең тамашасы һыйҙырышлы ДКБ-Арена (элекке Ostseestadion) (2001 йылғы реконструкциянан һуң). Әлеге ваҡытта «Ганза»  Өсөнсө Бундеслигала уйнай. «Ганза» оҙаҡ ваҡыт дауамында Көнсығыш Германияның  иң уңышлы командаларының береһе  һанала. Фан-клуб ағзалары һаны буйынса (3,8 млн)  Германияла «Бавария», «Боруссия»  һәм «Шальке-04»  фан-клубтарынан һуң  4-се урында тора. 

Футбол командаһынан тыш Ростокта  «Пираньи» хоккей командаһы, «Эмпоры» гандбол,  «Варнемюнде» волейбол, шулай уҡ үләндә хоккей һәм  инлайн-хоккей командалары бар.

1984 йылда ҡала уйындарҙың ир-егеттәр гандбол «Дуҫлыҡ-84» турнирын ҡабул итә. 

Ростокта түбәндәге билдәле спортсылар тыуған:

* Норберт Трилофф — немец футболсыһы.   ГДР йыйылма командаһында 1980 йылғы Олимпия уйындарының көмөш призеры. 
* Андреас Тевс — немец һәүәҫкәр боксеры, олимпия чемпионы (1992) һәм һәүәҫкәрҙәр араһында Европа чемпионы, Олимпия уйындарының һәм Европа чемпионатының призеры.
* Ульрих Ян — профессиональ велосипедта ярышыусы «Тур де Франс»   (1997), «Вуэльты» (1999) еңеүсеһе, олимпия чемпионы (2000) һәм донъя чемпионы.

## Дине
Ростокта иң күп һанлы дини ойошмалар булып Мекленбургтың Лютеран Сиркәүенә ҡараған лютеран  ойошмаһы һанала. 

Ҡалала шулай уҡ башҡа протестант конфессияларҙың  ойошмалары (баптист, методист,  Плимут  туғандары, етенсе көн  адвентистары), шулай уҡ Яңы Апостол сиркәүе бар.

1995 йылдан  росток католиктары яңы барлыҡҡа килгән гамбург епископлығына ҡарай. 

2000 йылдан ҡалала Петербург Рус Православие Сиркәүенең Изге Блаженная Ксения мәхәлләһе эшләй. Мәхәллә Мәскәү Патриархатының Берлин-Германия епархияһына ҡарай һәм ҡаланың үҙәгенә яҡын,  ( 2006 йылдан) Тюненштрасста (Thünenstraße, 9) урынлашҡан.

Шулай уҡ ҡалала  синагога һәм мәсет эшләй.

## Туғандаш ҡалалар
   
*  Калининград, Рәсәй
*  Щецин, Польша
*  Турку, Финляндия
*  Варна, Болгария
*  Дюнкерк, Франция
*  Рига, Латвия
*  Бремен, Германия
*  Антверпен, Бельгия
*  Орхус, Дания
*  Гётеборг, Швеция
*  Берген, Норвегия
*  Роли, Северная Каролина, США
*  Риека, Хорватия
*  Далянь, Ҡытай

## Фотоһүрәттәр

Rostock asv2018-05 img37 NeuerMarkt.jpg|Ратуша
Rostock_Schiffahrtsmuseum.jpg|Музей судно
Rostock asv2018-05 img38 NeuerMarkt.jpg|Яңы баҙар майҙаны
Rostock asv2018-05 img29 University.jpg|Университеты баш бинаһы
Rostock asv2018-05 img47 Steintor.jpg|«Таш ҡапҡалар»
Marienkirche in Rostock.jpg|Изге Мария сиркәүе
Rostock asv2018-05 img44 Nikolaikirche.jpg|Изге николай сиркәүе
Rostock asv2018-05 img26 port area.jpg|Элекке порттары
RIAN archive 477983 Soviet military equipment loaded in Rostock.jpg|Хәрби техниканы тейәп, 1991 й.
Straßenbahndepot RSAG.JPG|Автовокзал


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Thorsten Czarkowski, Thomas Häntzschel * Universitäts-und Hansestadt ROSTOK: GmbH Hinstorff Verlag, 2008 
* Und Rostock Umgebung. Edition Temmen. 4 Auflage.Bremen.2003 — 
* Н Подаляк.Г. Һөнәри үҫентеләр ҡала икенсе яртыһында XV — xvi быуаттың беренсе яртыһында // урта быуаттарҙан ҡалған. В. 6. Саратов, 1981.

## Һылтанмалар

* Официальный сайт города Росток
* Max Planck Institute for Demographic Research
* Leibniz-Institut für Katalyse e. V. an der Universität Rostock 
* Православный приход святой блаженной Ксении Петербургской в Ростоке