Ҡомаҡтар

**Ҡомаҡ** (), () — кимереүселәр ғаиләһенә ҡараған, нәҙек оҙон ҡойроҡло һоро йәнлек.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Ҡомаҡтың кәүҙәһенең оҙонлоғо 8—30 см етә, ә ҡойроғоноң оҙонлоғо тән оҙонлоғона тиң йәки унан күберәк ауырлығы 37-39 граммдан (Rattus exulans) 400—420 граммға тиклем (һоро ҡомаҡтарҙың ҡайһы берҙәре 500 граммға етергә мөмкин) Кәүҙәһе ҡараһыу һоро йәки һоро-көрән төҫтә, әммә һары, ҡыҙыл һәм ҡыҙғылт һары төҫлөләр осрай. Тәпәйҙәрен бармаҡтары хәрәкәтсән.

Ике синантроп төрө — һоро һәм ҡара ҡомаҡ киң таралған. Башҡа төрҙәре Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, Яңы Гвинеяла, Австралияла, Малай архипелагы утрауҙарында таралған. Тағы ла бер синантроп төрө (Rattus exulans) — Океания һәм Гавай утрауҙарына индерелә.. Австралияла саванналарҙа һәм көтөүлектәрҙә осрай. Тәүге хәлдә Rattus төрө урта плейстоцендан билдәле.

## Йәшәү рәүеше, туҡланыуы һәм үрсеүе
Ҡомалаҡтар ер өҫтөндә һәм ағаста ла йәшәй ала. Торлаҡ сифатында өңдәр (үҙе ҡаҙып алған, шулай уҡ башҡа хайуандарҙың өңдәре), тәбиғи нығытмалар, төрлө хайуандарҙың оялары, шулай уҡ яһалма һыйыныу урындары (мәҫәлән, торлаҡ йорттарҙың подвалдары йәки башҡа конструктив япмалар) файҙаланыла. Улар яңғыҙ ҙа, ғаилә йәки территориаль төркөмдәрҙә йәшәй.

Күпселек ҡомаҡтар ашауҙа һайланмай. Әммә төрлө төрҙәрҙең билдәле бер өҫтөнлөктәре бар. Ҡайһы берәүҙәр үҫемлек аҙыҡтарына — орлоҡтарға, йәшелсәгә, еләк-емешкә өҫтөнлөк бирә. Башҡа хайуандар — төрлө бөжәктәр, моллюскылар һәм башҡа ваҡ умыртҡаһыҙҙар. Һоро ҡомаҡтарҙың менюһы ныҡ айырыла.

Ҡомаҡтар, синантроп төрҙәрҙең төньяҡ популяцияһынан тыш, йыл әйләнәһенә үрсей. Ҡомаҡтарҙың үрсеме төрлөсә. Һоро ҡомаҡтың 2 — 22 балаһы булыуы мөмкин, ләкин уртаса 8-9, малайҙарҙың төрҙәренеке — 3-6, австралия төрҙәренеке — 3 — 14. Уларҙың ҡайһы бер төрҙәренең инә заттары — :ru:полиэстраль.

## Систематикаһы һәм төрҙәре
Ырыуҙа бер нисә төркөмгә бүленгән 70-ләп тере төр бар
. Тағы ла бер нисә төр юҡҡа сыҡҡан.

;«norvegicus» төркөмө
*  — :ru:синантроп, һәр ерҙә тиерлек.

;«rattus» төрө

*  — Энгано утрауы
*  — Һинд-Ҡытай, Малакка ярымутрауы, Зонд утрауҙары, Яңы Гвинея
*  — Төньяҡ Борнеоның таулы урмандары
* — Никобар утрауҙары
*  — Филиппин утрауҙары
*  — Сулавеси
*  — Көньяҡ-көнбайыш Ҡытай, Таиланд, Тайвань, Тайвань, Хайнань
*  — Ментавай утрауҙары
*  — Миндоро утрауы
*  — Сулавесиҙың көньяҡ-көнбайышы
*  — Непал, юго-западный Көньяҡ-көнбайыш Ҡытай, Вьетнам. Синантроптар — Яңы Гвинея, Сулавеси, Филиппин
*  — Вьетнамдың көньяғы
*  — Никобарские острова
*  — синантроп, бөтә ерҙә тиерлек таралған
*  — Индостан, Һинд-Ҡытай, Хайнань. Синантроптар — Япон утрауҙары, Филиппин, Малай архипелагы утрауҙары
*  — Сулу архипелагы
*  — Малакка ярымутрауы, Зонд утрауҙары
*  — Памир, Һиндукуш, Көньяҡ Тибет урмандары

;«xanthurus» төрө
*  — Сулавесиҙың көньяҡ-көнбайышы
*  — Көньяҡ-көнбайыш Сулавеси яры
*  — Сулавесиның төньяҡ-көнсығышы
*  — Пеленг утрауы
*  — Сулавесиҙың үҙәге һәм төньяғындағы таулы райондар

;«leucopus» төрө
*  — Сулу утрауы
*  — Серам утрауы
*  — Яңы Гвинея тауҙары
*  — Гелвинк ҡултығы утрауҙары
*  — Яңы Гвинеяның көньяҡ һәм көнсығыш өлөшө, Австралияның төньяҡ-көнсығышы
*  — Яңы Гвинеяның көнсығышы
*  — Моротаи утрауы
*  — Яңы Гвинеяның төньяҡ-көнсығышы
*  — Яңы Гвинеяның төньяғы һәм көнсығышы
*  — Бисмарка архипелагы
*  — Яңы Гвинея

;«fuscipes» төрө

*  — Австралияның төньяғындағы яр буйы райондары
*  — Австралияның тау урмандары һәм субальп болондары
*  — Флорес утрауы
*  — Австралия һәм Тасмания саванналары
*  — Яңы Гвинеяның көньяҡ һәм көнсығыш өлөшө, Австралияның төньяҡ-көнсығышы
*  — Тимор утрауы
*  — Австралия саванналары
*  — Австралияның үҙәге һәм төньяғы

;*[[incertae sedis]]* төрҙәре

*  — Маллака ярымутрауы, Суматра
*  — Энгано утрауы
*  — синантроп. Бөтә Көньяҡ-Көнсығыш Азия һәм Океания тиерлек
*  — Суматраның төньяғы
*  — Суматраның көнбайышы
*  — Раштыуа утрауы. Тарихи осорҙа үлеп бөтәләр
*  — Шри-Ланканың тау урмандары
*  — Раштыуа утрауы. Тарихи осорҙа үлеп бөтәләр
* — Һиндостандың көньяҡ-көнбайышы
*  — Индонезия
*  — Андаман утрауҙары

## Кеше өсөн әһәмиәте
Ҡомаҡтың синантроп төрҙәре аҙыҡ-түлек һәм аҙыҡ булмаған әйберҙәрҙе ашай һәм боҙа, ҡайһы берҙә электр селтәрҙәренә зыян килтереү юлы менән ҙур иҡтисади зыян килтерә, был янғындарға килтереүе ихтимал. АҠШ-та 1977 йылдағы баһа буйынса, ҡомаҡтар йыл һайын 500 миллион долларҙан 1 миллиард долларға тиклем зыян килтерә. Шулай уҡ ҡомаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре ауыл хужалығына зыян килтерә. Шул сәбәпле әлеге ваҡытта уларға ҡаршы көрәштең күп ысулдары эшләнгән һәм эшкәртелә.

### Иҡтисади зыян
Ҡомаҡтар — күп кенә зоонотик һәм антропозонотик инфекцияларҙың тәбиғи сығанағы. Чума, туляремия, ҡотороу, тиф, токсоплазмос, лептоспироз, рикетсиоз, содоку һәм башҡа ауырыуҙарҙы тараталар. АҠШ-та йыл һайын улар кәмендә 14 000 кешене тешләй, ә Мәскәүҙә, ҡала дезинфекция үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, 2008 йылда — 506 кешене.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Аргиропуло А. И., Семейство Muridae — мыши, М.— Л., 1940 (Фауна СССР. Млекопитающие, т. 3, в. 5);
* Ellerman J. R., The families and genera of living rodents, v. 3, pt I, L., 1949.
* 

## Һылтанмалар

* Зубастая банда. Почему крысы захватывают Россию и как с этим бороться
* «Суперкрысы» против человечества «Взгляд» (21.09.2006)
* Вездесущая, везде живущая («Вокруг света», № 9 (2468), сентябрь 1979 Рубрика «Без рубрики»)