open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Филевский йорто (Таганрог)

* 

**Филевский йорто** — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһындағы бер ярым ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. 1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се һанлы ҡарар.

Адресы: Таганрог ҡалаһы, Греческая урамы, 78.

## Тарихы
Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Греческая урамындағы 78-се һанлы бер ярым ҡатлы йорт 1866 йылда төҙөлгән. Йорт теш табибы Григорий Александрович Вальтер аҡсаһына төҙөлгән. Уның һорауы буйынса Греческая урамында 64-се (хәҙер 78) йортто төҙөргә проект төҙөлә. Төҙөлгән йортонда Вальтерҙар ғаиләһе оҙаҡ йәшәмәй, уның төҙөлөп бөткәнен көтмәй күсеп китә. 1870-се йылдар башында сауҙагәр Цысаренко вариҫтары йортҡа хужа булалар, һуңынан унда тимер юлдар инспекторы Николай Юлианович Майер йәшәй. Ул үҙенең ҙур картиналар коллекцияһы менән билдәле кеше. Уның атаһы Мария ҡатын-кыҙҙар гимназияһында рәсем уҡытыусыһы була. Ул шулай уҡ 4 класлы училищелә техник һыҙым уҡытыусыһы булып эшләй.

1870-се йылдар уртаһында йорт Гобято дворян ғаиләһенә күсә. Чиновник Николай Гобято, урыҫ армияһы генерал-лейтенанты, миномет уйлап табыусы Леонид Николаевич Гобятоның атаһы, 1874—1886 йылдарҙа йорт хужаһы була.

Унан һуң йортто инженер технолог Александр Богданович Нентцель (1890—1898), ә унан һуң — статский советник ҡатыны Вера Матвеевна Филевская (1906—1915) һатып ала.

Был йортта шулай уҡ Таганрогтың почетлы кешеһе, Мария гимназияһының тарих һәм география уҡытыусыһы, тарихсы, ҡаланың 200 йыллыҡ юбилейына баҫып сығарылған «Таганрог ҡалаһы тарихы» китабының авторы, Павел Петрович Филевский йәшәй.

## Архитектураһы
Йорт фасадының хәҙерге биҙәлеше архитектор проектлағандан ныҡ айырыла.

Горизонталь буйынса ете тәҙрәле бер ярым ҡатлы йорт иртә классицизм стилендә төҙөлгән. Инеү ишеге бинаның һул өлөшөндә яһалған. Йорт ихатаһына инеү декоратив тимер рәшәткәле һәм колонналы тимер ҡапҡа аша, ул уң яҡта.

Икенсе ҡаттың тәҙрәләре өҫтөндә кәрниздәр яһалған. Ҡыйығында антефикстар (һыу ағымын ситкә ебәреү өсөн ҡуйылған вертикаль пластиналар, декоратив биҙәк ролен дә үтәй) урынлашҡан.

Бина төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы.

## Әҙәбиәт
Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — 

## Һылтанмалар
* Таганрог Греческая урамы, 78 

## Иҫкәрмәләр
Киров һәйкәле (Дондағы Ростов)

**Сергей Миронович Киров 8әйкәле** һәйкәленең скульпторы З. М. Виленский, архитекторы Баринов Виктор Васильевич, Дондағы Ростовта Пушкин урамы һәм Киров проспекты киҫешкән урында скверҙа урынлашҡан. Һәйкәл 1939 йылда асылған ине, башта Покровский (Киров) скверында ҡуйыла. С. М. Киров һәйкәле мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Һүрәтләнеш

Һәйкәл скульптор З. М. Виленский һәм архитектор В. тарафынан ижад ителгән. Уң ҡулы өҫкә ҡарай һуҙылған фигура бөтә кәүҙәһе менән һынландырылған. Бронза фигура ҡыҙыл граниттан эшләнгән постаментҡа ҡуйылған. Киров эскерһеҙ йылмайыулы, көр күңелле итеп һүрәтләнгән. Пьедесталда Кировтың ВКП(б)-ның XVII съезында һөйләгән телмәренән өҙөмтә уйып яҙылған:

## Тарихы
Сергей Миронович Киров Ростовта 1918 йылдың яҙында була. Ул ваҡытта ул Дон республикаһы ның I съезында ҡатнаша.

Киров һәйкәле 1939 йылдың 30 апрелендә күп кеше ҡатнашҡан митингта асыла. Һәйкәл Киров исемен алған скверҙа ҡуйылған. Элегерәк был скверҙа 1930 йылда емертелгән Покровская сиркәүе торған. Аҡһаҡалдарҙың һөйләүе буйынса, һәйкәлде төҙөгәндә сиркәүҙән ҡалған мәрмәр плиталар ҡулланыла.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ростов халҡы һәйкәлде ергә күмеп, емерелеүҙән һаҡлап ҡала. 1945 йылда уҡ һәйкәл яүынан урынына ҡуйыла.

Киров һәйкәле элек федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булған, ә 1997 йылдан ул төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып ҡалды.

2003 йылда «Бөйөк Дон Ғәскәре» казак йәмғиәте Киров скверында Покровская сиркәүен тергеҙергә, ә Киров һәйкәлен башҡа урынға күсерергә тәҡдим итте. Ростов һәм Новочеркасск архиепископы Пантелеймон был тәҡдимде хупланы. Һәйкәл постаментындағы «Чорт» тигән һүҙҙең булыуы ла дин тотоусыларҙың йәнен көйҙөрҙө. Коммунистар һәм ВООПИК (Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау йәмғиәтенең) Ростов бүлеге вәкилдәре монументты күсереүгә ҡаршы сығыш яһай. Йәмәғәт ойошмаһы тыңлауҙары ойошторола, һәм һуңғы сиктә һәйкәлде Киров проспекты һәм Пушкинская урамдары киҫешкән мөйөштәге скверға ҡуйырға ҡарар ителә.

2005 йылдың октябрендә Киров һәйкәле ҡуптарып алына һәм бер туған Костьевтар оҫтаханаһына реставрациялау өсөн ебәрелә. Шул уҡ йылдың декабрь айында һәйкәл яңы урында яңынан тергеҙелә.

## Иҫкәрмәләр
Һәләк булған яугирҙарға мемориал (Кагальник)

**Һәләк булған яугирҙарға мемориал** —Ростов өлкәһенең Кагальник станицаһында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар иҫтәлегенә ҡуйылған һәйкәл.

## Тарихы
Тәүҙән үк Кальник станицаһның үҙәк өлөшөндә, Буденновск тыҡырығы яғында Бөйөк Ватан һуғышында һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусыларға биш монумент була. 1984 йылдың апрелендә, КПСС район комитеты ҡушыуы буйынса Кагальник район халыҡ депутаттары Советының башҡарма комитеты Граждандар һуғышы һәм 1943 йылда Кальник станицаһын азат итеү барышында баштарын һалған яугирҙәрҙең ҡалдыҡтарын мемориаль комплекстың туғандар ҡәберлегенә күсерергә ҡарар итә.

Һәйкәл асылғансы ҙур күләмле эш башҡарыла. Эҙәрмәндәр төркөмдәре һәйкәлдәр булған барлыҡ ауылдарҙы йөрөп сыға, уларҙың тарихын өйрәнә. Хәрби комиссариаттарҙа һәм архивтарҙа Кагальник районынан һуғышта ҡатнашыусылар тураһында мәғлүмәт эҙләй. Эҙәрмәнлек эштәре һөҙөмтәһе буйынса «Хәтер китабы» төҙөлә, унда әлегәсә Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған райондаштар тураһында мәғлүмәт өҫтәлә.

Ростов өлкә һынлы сәнғәт фонды скульпторҙарҙы С. М. Муха һәм А. А. Дементьев, архитектор И. А. Жуковтың һәйкәлде ике йыл эшләй. 1986 йылда, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 41 йыллығына яугирҙарҙың ҡалдыҡтары туғандар ҡәберлегенән күсерелә һәм ошо һәйкәл асыла. Уны асыу хоҡуғы һуғыш һәм хеҙмәт ветераны, район ветерандар советы етәксеһе Я. Г. Живцовҡа бирелә. Матәм көйө аҫтында урналар ҡәберҙәргә төшөрөлә, ҡоралдарҙан залп бирелә һәм СССР гимны яңғырай. Киров станицаһы мемориалынан алып килегнә Мәңгелек уттан ут тоҡандырыу хоҡуғы Совет Тыныслыҡ фондының район бүлексәһе етәксеһе Ф . В. Башлаевҡа бирелә.

## Һүрәтләнеше
Мемориалдың бейеклеге 6,5 метр. Унда Совет Армияһының билдәһе — йондоҙ төшөрөлгән, байраҡтар, иретелгән ҡорал — һуғыштың еңеү менән тамамланыу билдәһе һәм мәңгелек ут урынлашҡан. Һәйкәлде ьиҙәү өсөн бетон, алһыу туф, мәрмәр, еҙ ҡулланыла. Тирә-яҡта һәләк булған яугирҙарҙың исемдәре яҙылған мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған. Һәйкәлде ысыуға урындағы халыҡ та аҡсалата ярҙам күрһәтеп, үҙ өлөшөн индерә.

Постаментта өс мәрмәр табличка тора; уларҙа 1942 йылдың июлендә — 1943 йылдың февралендә Кагальник станицаһын азат итеүҙә һәләк булған 140-тан ашыу яугирҙың исеме яҙылған.

Мемориалды сквер, сәскәлектәр уратҡан. Урындағы мәктәп уҡыусылары уны тәртиптә тоторға ярҙам итә. Мемориаль комплекс Кагальник районының сәйәси һәм мәҙәни тормошонда мөһим объект булып тора. Уның эргәһенә ветерандар һәм һуғышта ҡатнашыусылар, шулай уҡ башҡа халыҡ йыйыла.

## Һылтанмалар
* Страница на сайте администрации Кагальницкого района
* Фото
Ҡудашев Рөстәм Радик улы

**Ҡудашев Рөстәм Радик улы** (13 февраль 1954 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы аккомпаниатор-концертмейстеры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999).

## Биографияһы
Рөстәм Радик улы Ҡудашев 1954 йылдың 13 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1985 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Л. Н. Бажанова класы), 1990 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Р. М. Бикмәхәмәтова класы) тамамлаған.

1972 йылдан алып «Юбилейный» мәҙәниәт һарайының музыка етәксеһе, 1973 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһында аккомпаниатор-концертмейстер булып эшләй. Репертуарында башҡорт һәм татар композиторҙары әҫәрҙәре, төрлө халыҡ кәйҙәре. «Аҡ болан», «Ҡыпсаҡ ҡыҙы», «Мөхәббәт», «Сибай», «Сәскәләр» инструменталь пьесалары, шулай уҡ башҡорт халыҡ йырҙары эшкәртмәләре һәм башҡалар авторы.

Фәриҙә Ҡудашева, Илһам Шакиров, Флүрә Килдейәрова, Мәғәфүр Хисмәтуллин, Нәзифә Ҡадырова, Иҙрис Ғәзиев, Вәхит Хызыров кеүек артистарға ҡушылып уйнай.

Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында Рөстәм Ҡудашев әҫәрҙәрен фортепианола яңғыҙ башҡара һәм синтезаторҙа йырсыларға һәм балет артистарына ҡушылып уйнай.

Ҡарағалпаҡ АССР-ында БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә (1976), Сыуаш АССР-ында БАССР мәҙәниәте көндәрендә (1981), Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (1997) ҡатнаша. СССР буйлап, Италия, Германияла гастролдәрҙә була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999)
* Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1991)

## Һылтанмалар
* Башҡорт Дәүләт филормрнияһы сайты 
*
Петруцци йорто (Таганрог)

** Петруцци йорто**— Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында Тургенев тыҡрығы 35- се һанлы төбәк әһәмиәтендәге иҫтәлекле йорт.

## Тарих
Тургенев тыҡрығы, 35-се һанлы йорт 1870 йылда төҙөлгән.1880-се йылдарҙың аҙағына тиклем ул төрөк подданныйы Дмитрий Караузи милкендә торған. Унан һуң милек эйәһе алышҡан — йорт штабс-капитан ҡатыны Антонина Яблонская ҡулына күскән. Булған мәғлүмәттәр буйынса, 1907 йылда йортта Таганрог приказчиктарының һөнәри Йәмғиәте урынлаша. Элекке хужаһы Антонина Яблонская, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында мөлкәтен һата, тик йортта ҡалған ғүмере буйынса йәшәй. Уның дворнигы хужабикәһен ҡарай һәм уға ярҙам итә. 1910 йылда Деспина Панагиотовна Петруцци йортто һатып ала. Уның ире Анастасий Константинович Петруцци алыҫ диңгеҙҙәргә йөҙөү штурманы булған. Уларҙың ғаиләһендә өс бала була: Василий, Мария һәм Евгений.

1912 йылда башта был йортта Т. Д. Приздың аяҡ кейемдәре оҫтаханаһы була. Ә 1941 йылда бында 20-се һанлы балалар баҡсаһы эшләй башлай. Уның был йортта күпме ваҡыт торғаны билдәһеҙ, шулай ҙа булған мәғлүмәттәр буйынса, 1946 йылда әле ул эшләгән. Йорттоң беренсе ҡатындағы ярым подвалында йоҡо бүлмәләре , ә өҫкө ҡатта дәрес үткәреү өсөн бүлмәләр була. Булған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 2009 йылдың 1 ғинуарынан был йорт Ростов өлкә Хакимиәте тарафынан төбәк әһәмиәтендәге һәйкәл булып иҫәптә тотола.

## Иғкәрмәләр
Шахтёр-ҡыҙылгвардеецтар обелискыһы (Константиновск)

* 
**Шахтер-ҡыҙылгвардеецтар обелискыһы** — Ростов өлкәһенең Константиновск ҡалаһында, 1918 йылда аҡ ғәскәрҙәр тарафынан әсир ҡыҙылгвардеецтарҙы юҡ итеү иҫтәлегенә ҡуйылған һәйкәл-обелиск.

## Тарихы
Граждандар һуғышы йылдарында, 1918 йылдың 29 апрелендә Дон станицаһы Костантиновскиҙа аҡ гвардеецтар 860 самаһы әсир ҡыҙылгвардеец, шахтёр, эшселәрҙе — Александровск-Грушевский (хәҙер Шахты ҡалаһы), Сулин һәм Александровский (хәҙер Запорожье ҡалаһы) тимер юлсыларын язалап үлтерә. Улар араһында ҡатын-кыҙҙар һәм балалар ҙа була. Әсирҙәрҙе төрлө тораҡ пункттарында ҡулға алалар, бер партияға туплайҙар һәм сауҙагәр Пустовойтовтың иген амбарына ябалар. Аҡ гвардеецтар иген амбарын үлем казематына әйләндерә. Һыуһауҙан һәм аслыҡтан күптәр үлә. Ҡалғандарын палачтар шашкалар менән тураҡлай һәм пулемёттан атып үлтерә.

Был Граждандар һуғышы ваҡытында Константиновск ҡалаһындағы ҡан иң күп түгелгән урын була. Тере ҡалыусыларҙың береһе, бронепоездың элекке яугиры М. В. Червонная шулай тип хәтерләй: «Ҡанға батҡан, ярам тере әсирҙәр бер-береһенең өҫтөндә ултырҙы һәм ятты. Һауа етмәгәнлектән һәм тығыҙлыҡтан 40 кеше тонсоғоп үлде. Ваҡыты-ваҡыты менән аҡ кпзпктпр амбар ишеген асып, әсирҙәрҙе һөйрәп сығарҙы һәм шунда уҡ уларҙы тураҡланы, штыктар менән сәнсеп үлтерҙе».

Һуңыраҡ йөҙҙәрсә кеше фажиғәле һәләк булған урында, киләсәк быуындар белһен өсөн: «Был бинала (элекке иген амбары) 1918 йылда аҡ гвардия палачтары ҡыҙыл партизандарҙы — шахтёрҙарҙы, уларҙың ҡатындарын һәм балаларын йыртҡыстарса язаланы. Бөйөк Октябрь еңеүе өсөн көрәшеүселәргә мәңгелек иҫтәлек һәм мәңгелек дан».

Сауҙагәр Пустовойтовтың үлем амбары эргәһендә 1967 йылда Шахты ҡалаһы хеҙмәтсәндәре Константиновка ҡалаһы халҡы менән бергә һәләк булыусылар иҫтәлегенә «Шахтерҙар иҫтәлегенә» обелискын ҡуя. Һәйкәлгә былай тип яҙыла: «1918 йылда аҡ гвардеецтар тарафынан йыртҡыстарса язаланыусылар шахтылар хәтерендә мәңге йәшәр. Атайҙарыбыҙ төҙөп өлгөрмәгәнде беҙ төҙөрбөҙ, улар йырлап бөтөрмәгәнде беҙ йырлап бөтөрөрбөҙ».

Шахты таусылары төҙөткән обелискыға яҙын Константиновск халҡы сәскәләр һала. Тулыһынса Совет власы Константиновскиҙа 1920 йылдың 9 ғинуарында урынлаштырыла, шуға күрә ҡала урамдарының береһенә (элекке Дон урамы) 9 ғинуар атамаһы бирелгән (1905 йылдың 9 ғинуары менән бутамаҫҡа).

## Әҙәбиәт
Сорокин П. Никто не забыт, ничто не забыто.//Донские огни.-2013.-4 мая.

## Һылтанмалар
* Обелиск шахтерам-красногвардейцам
* Обелиск шахтерам-красногвардейцам
Труновтың утар йорто

** Трунов утар йорто** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Заманса адресы: Темерницкий урамы, 13.

## Тарих
1880-се йылдарҙа хәҙерге Дондағы Ростовтың иҫтәлекле Трунов йорто урынының адресы Темерницкая урамы, 33 -cө һанлы йорт булған. Йорт торған ерҙең һәм ундағы ҡоролмаларҙың хужаһы Нахичеванда шарап һатыу менән шөғөлләнгән Еремей Айвазов була. 1888 йылдан алып ул йорт мещан Георгий Трунов милкенә күсә. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында йорттоң адресы — Темерницкая урамы, 37 булған. Яҡынса ошо ваҡытта утар йортона әйләнгән.
Уның киң ишек алдында ике ҡатлы ҡалай оҫтаханаһы — Георгий Труновтың табыш сығанаҡтарының береһе — һыя. 1907 йылда утар йортоноң хужаһы булып уның ҡустыһы Иван Васильевич Трунов тора. Бер нисә йылдан ул йортто Дондағы Ростов ҡала йәмәғәт банкына 2,5 мең һум ссуда алыу өсөн аманатлыҡҡа бирә .

1914 йылдың йәй башында Трунов утар йортон Евдокия Рудудухина 5000 һумға һатып ала. Евдокия Рудухина Дон өлкәһе Черкасск округы Аҡсай станицаһы казағының ҡатыны була. Йорттоң майҙаны 32,25 сажин тәшкил иткән. 1920-се йылдарҙа йорт хөкүмәткә күсә. Йорттоң хужабикәһе Мәскәү урамына ҡуртымға алынған фатирға күсергә мәжбүр ителә. Уның бер нисә тапҡыр йортто уға ҡайтарыуҙарын һорауына ҡарамаҫтан, йорт элккесә хөкүмәт ҡарамағында ҡала. XXI быуатта бында адвокаттар кабинеттары урынлаша.
Особняк Трунова н 20 в.JPG|


## Иҫкәрмәләр
Гавала йорто

**Н. А. Гавала йорто** — Дондағы Ростовта, Пушкин урамы, 93 адресы буйынса урынлашҡан бина. Торлаҡ йорт XIX быуат аҙағында төҙөлә.Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Торлаҡ йорттоң беренсе хужаһы — сығышы буйынса грек милләтле Рәсәй биржа йәмғиәте ағзаһы Николай Антонович Гавала. Документтар буйынса, 1913 йылда йорт менән Мария Николаевна Гавала идара итә, күрәһең, ул уның ҡатыны була. Гавала ғаиләһе Ростовтан Граждандар һуғышы йылдарында китә. Совет власы килгәндән һуң, йорт дәүләткә тапшырыла һәм ул коммуналь фатирҙарға бүленә. Һуңынан йорт бер нисә тапҡыр төҙөкләндерелә.

## Архитектураһы
Ике ҡатлы торлаҡ йорт Пушкин урамында урынлашҡан. XIX быуат аҙағындағы башҡа бик күп йорттар кеүек үк, уның архитектураһында төрлө стиль элементтары ҡушылған. Ҡабырғанан ике арка урынлашҡан: һул яҡтан төп инеү урыны һәм уң яҡтан ихатаға сығыу юлы. Инеү ҡапҡаларының ҡойоп эшләнгән рәшәткәләрендә «Н» һәм «Г» хәрефтәре яҙылған. Төп инеү ишегендә лә тәүҙә ике ҙур булмаған ҡойолған рәшәткәләр була, бөгөнгәсә уның береһе генә һаҡланған. Беренсе ҡаттың диуарҙары руст менән биҙәлгән. Тәҙрә уйымдары төрлө йөҙлөктәр менән матурланған. Ҡабырғаларҙағы ҡапҡалар өҫтөндәге икенсе ҡатта тар тәҙрәләр өсәрләп яҡынайтылған. Үҙәк өлөштә икешәрләп яҡынайтыоған ике пар тәҙрә бар. Фасад ярымколонналы парапеттар һәм декоратив кронштейндар менән тамаланған. Мансарда ҡаты ның үҙгәртелгән.

## Иҫкәрмәләр
Приход училищеһы йорто (Новочеркасск)

**Приход училищеһы йорто ** — иҫтәлекле урын һәм төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында Пушкин урамындағы 26-сы йорт. Йорт XIX быуат аҙағында төҙөлгән һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Йортҡа һаҡлаусы статус халыҡ депутаттарының Ростов өлкәһе Советының 1992 йылдың 17 декабрендәге 325-се ҡарары нигеҙендә бирелгән.

## Тарихы
1885 йылда Новочеркасск ҡалаһында төҙөлгән айырым йорт бар, ул һуңғараҡ ҡалала приход училищеһы булараҡ билдәлелек ала. Башта өй тол ҡалған казак ҡатыны Анна Никифоровна Борисованың милке була. Һуңынан йортҡа казак ҡатын Анна Михайловна Похлебина эйә була. Йортто уҡыу йорттары ихтыяжы өсөн файҙаланалар, ул ҡуртымға бирелә. Иң беренсе уны ҡуртымға алыусы уҡыу йорто приход училищеһы була. Приход училищеһы ҡалала беренсе башланғыс училище була. 
Ҡалала башҡа уҡыу йорттары барлыҡҡа килә башлағас, приход училищеһы үҙенең исемен үҙгәртә башлай. Тәүҙә ул Үрге Новочеркасск училищеһы тип атала, унан һуң Беренсе приход училищеһы тигән исем йөрөтә. Был уҡыу йортонда Николаевск сиркәүе мәхәлләһе балалары уҡый. Училище йыл һайын 150 уҡыусы ҡабул итә, улар бушлай белем алалар. Йыл һайын уҡыу йорто ихтыяждарына 2450 һум аҡса талап ителә. Был аҡсаны Дон ғәсҡәрҙәре һәм Новочеркасск станицаһының маҡтаулы попечителе бүлә.
XX быуат башында был йортта Икенсе ҡатын-кыҙҙар прогимназияһы асыла, ә училище икенсе бинаға күсә. 1912 йылда йортто Икенсе ҡатын-кыҙҙар юғары училищеһы итеп яраҡлаштыралар. Училищеға ҡыҙҙар, башланғыс мәктәптә белем алғандан һуң, арифметика, әҙәбиәт, урыҫ теле, ҡул эштәре, һыҙым, рәсем һәм башҡа күп кенә предметтарҙы өйрәнеү өсөн бара алалар. Унан һуң мәктәптә беренсе баҫҡыс Өсөнсө совет хеҙмәт мәктәбе (башланғыс) урынлаша. 
1930-сы йылдарҙа был мәктәп завод-фабриканың 15-се ете йыллыҡ мәктәбе булып китә. 1933 йылда ул тулы булмаған урта мәктәп тип атала, унда шулай уҡ 7 йыл уҡыталар. 
1944 йылдан башлап, киске ваҡытта был бинала 1-се эшсе йәштәр мәктәбе дәрестәре үтә, ә 1949 йылдан башлап был бина тик ошо уҡыу йорто ихтыяжы өсөн генә файҙаланыла. 2011 йылға тиклем приход училищеһы бинаһында 1-се киске дөйөм белем биреү мәктәбе урынлаша, аҙаҡ ул икенсе бинаға күсә, ошонан һуң 4 йыл дауамында йорт файҙаланылмай тора. 
2015 йылда унда психолог-педагог, медицина һәм социаль ярҙам күрһәтеү Үҙәге «Гармония» урынлаша

## Һүрәтләү
Йорт кирбестән һалынған. Беренсе ҡат һәм өлөшләтә икенсе ҡат стенаһының тышҡы йөҙө . Ҡат ара бүлкәт беренсе һәм икенсе ҡатҡа бүлеү хеҙмәтен үтәй. Икенсе ҡатта тәҙрәләр ярымтүңәрәк тәҙрә башы менән тамамлана, беренсе ҡатта — йәйәгә оҡшаған аркалы тәҙрә башы.

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

**[[Башҡортостан]]дың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары исемлеге**.

Ике тапҡыр геройҙар ҙа, был исемде Башҡортостанға килгәнгә тиклем алыусылар ҙа индерелгән.
1918 йылдан 1938 йылға тиклем Башҡортостанда «Хеҙмәт геройы» исеме бирелә. БАССР-ҙа Хеҙмәт геройы исемен В. Д, Галанов, Л. А. Галанова, Э. И. Корлейс, А. А. Михайлов һ.б. ала.
Башҡортостанда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә 210 кеше лайыҡ була. Сығышы менән республиканан булған, әммә ситтә йәшәгән 20-нән ашыу яҡташыбыҙ ҙа ошо исемде йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Герои Социалистического Труда Башкортостана
* Башкирская энциклопедия. Герои социалистического труда РБ 

## Әҙәбиәт
Филимонов М. А. Сила профсоюзов в единстве. Очерки истории. Уфа. 1997.

Башкирская энциклопедия. Том 2 : В — Г — Д — Е — Ё — Ж, 2006 г. — 624 с. ISBN 5-88185-062-9
Генерал Курнаков йорто

**Генерал Курнаков йорто** —Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһы, Атаман урамы 8—се йорт. Күп кенә тарихи документтарҙа телгә алына һәм ҡаланың иҫтәлекле урындарының береһе. Унда ғәскәр өсөн ҙур һәм мөһим тарихи ваҡиғалар үткәрелгән.

## Тарих
Генерал Семен Курнаков йорто беренселәрҙән булып Новочеркасскиҙа барлыҡҡа килгән. Ул документтарҙан күренеүенсә, 1810 йылдатөҙөлгән. 1812 йылдың 10 июне менән билдәләнгән, шул заман кешеләренең әйтеүе буйынса, ҡаланың иң матур ҡоролмаларының береһе булған. Өй хужаһы йыш ҡына Новочеркасскиҙа архитектура ҡорамалары төҙөү мәсьәләләре менән булышҡан. 1817 йылдың 9 майында ошо йортта бик бай тантаналы байрам ойошторола: атамандың улы Иван Матвеевич туй үткәрә. Уның кәләше атаман Степан Данилович Ефремовтың ейәнсәре булған. 1818 йылда генерал йортонда ҡалаға батша Александр I  килеү хөрмәтенә бал үткәргәндәр. Ваҡыт уҙғас бина казак Шейкин ҡулына милеккә күсә. Ул элекке генерал йортон яңынан төҙөтеп һалдыра, 1870-се йылдарҙа был бина «Европа» ҡунаҡханаһына әйләнә. Унда күбеһенсә ижади һөнәр эйәләре төшөп йөрөгән. 1930-сы йылдарҙа ҡунаҡхана студенттар дөйөм ятағына әүерелдерелә. XXI быуатта йортта Көньяҡ Рәсәй дәүләт техник университеты студенттарының дөйөм ятағы.

## Һүрәтләү
Был бейек цоколле. ике ҡатлы таш йорттоң селтәрле металл менән рәшәткәләнгән балконы һәм ҙур колонналары бар. Йорттоң алғы яғында күп һанлы тәҙрәләр. Башта өй алдында бәлкәй генә эскәмйәләр ҡуйылған майҙансыҡ булған, хәҙер уның урынында Александров баҡсаһы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Егор Красильников йорто

**Егор Красильников йорто** — Дондағы Ростовта XIX быуаттың һуңғы сирегендә сауҙагәр Егор Красильниковтың *эклектика* стилендә төҙөлгән йорто. Йорт 1-се Май  һәм 18-се линия урамдары киҫелешендә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта унда ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы эшләй. Егор Красильников  йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарих
1-се Софиев урамындағы (хәҙер 1-се Май урамы) йорт сауҙагәр Егор Красильниковтың заказы буйынса төҙөлә. Йортта ул ғаиләһе менән йәшәй. Өйҙә йыш ҡына балдар үтәрелә, ҡунаҡтар ҡабул ителә. Залдың ике ҡатлы тәҙрәләре 1-се Софиевка урамына ҡараған. Ҡунаҡ залының музыканттар өсөн балюстрадалы галереяһы була. 18-се линия урамы яғында йоҡо, балалар, эш бүлмәләре һәм башҡа бүлмәләр бар. Цоколь ҡатында ярҙамсы бүлмәләр: аш бүлмәһе, кер йыуыу һәм хеҙмәтселәр өсөн бүлмәләр — бар. Ат һарайы, ҡар баҙы, каретник ишек алдында булған.

1922 йылда совет хакимиәте йортто милли милеккә әйләндерә. Йортта асығыусыларға ярҙам күрһәтеү махсус пункты һәм аслыҡтан хәлһеҙләнгән балалар өсөн «Капля молока» тигән һөт таратыу пункты урынлаштырыла. Мәғлүмәттәр буйынса, 1927 йылда йортта ҡатын-кыҙҙар консультацияһы була. 1943 −1954 йылда йортта поликлиника, ә 1954—1976 йылда балалар консультацияһы эшләй. 1976 йылдан бөгөнгәсә бында ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы эшләй. 2015 йылдың 29 мартында бинала янғын сыҡҡан.

## Архитектураһы
Егор Красильников йорто эклектика рухында төҙөлгән. Бер ҡатлы бинаның төп фасады 1-се Май урамына ҡарап тора. Уның урта өлөшө күтәрелеп, аттик менән тамамлана. Йорттоң мөйөштәре дүрт ҡырлы манаралы. Бина бик бай декорлы, һылап һәм штукатурлап биҙәлгән, бында барокко һәм ренессанс ысулдары ҡулланылған. Декоратив элементтары — кронштейндар, филенкалар фриз, гирляндалар, һылап эшләнгән ҡатын-ҡыҙ баштары, Гермес битлектәре, пилястрҙар һәм архивольттар. Йорттоң бер яҡлы һәм ҡапма ҡаршы ҡарап торған ике яҡлы бүлмәләре коридор менән тоташҡан.

## Иҫкәрмәләр
Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы

**Ғимран Сәйетйәғәфәр улы Мағазов ** (?—1918) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.

## Биографияһы
**Мағазов Ғимран Сәйетйәғәфәр улы** Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Асҡар ауылында тыуа (хәҙерге Ҡурған өлкәһенең Әлмән районы). Сәйетгәрәй Мағазовтың туғаны.

Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан, прапорщик.

1917 йылда Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары (съездары) эшендә Өфөлә һәм Ырымбурҙа ҡатнашҡан.

1917 йылдың декабрь айында Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡурдистандың предпарламенты — Кесе-Ҡоролтайҙың составына индерелгән.

1918 йылдың башында Башҡорт хөкүмәте ҡушыуы буйынса Әмир Ҡарамышев һәм Ғабдулла Иҙелбаев менән берлектә Бөрйән-Түңгәүер кантонына Башҡорт ғәскәренең I Башҡорт полкын ойоштороуҙа етәкселек итеү өсөн ебәрелә.

1918 йылдың 2 мартында С. М. Цвиллинг бойороғона ярашлы Баймаҡ эшсе-депутаттар советы вәкилдәре тарафынан ҡулға алына.

1918 йылдың 4 мартында Ә. Б. Ҡарамышев етәкселегендә башҡорт отрядтары Башҡорт хөкүмәте ағзаларын азат итеүҙе талап итәләр һәм Баймаҡты ҡамауға алалар. 6 мартта Ырымбурҙан килгән ҡыҙылармеецтар отряды ҡамауҙы кире ҡаға. 7 мартта эшселәр һәм ҡыҙылармеецтар суды ҡарары буйынса Ғимран Мағазов һәм Башҡорт хөкүмәтенең ағзаһы Ғабдулла Иҙелбаев һәм биш поляк офицер-советниктары менән бергә атып үлтерелә.

Ваҡиғаның шаһиты Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы былай һөйләгән:«..Ҡыҙылдарҙың башлығы намаҙға команда бирҙе. Беҙҙекеләр ике тапҡыр дүрт рәҡәғәтле намаҙ уҡынылар. Поляктар суҡындылар. Намаҙҙан һуң Ғабдулла Иҙелбаев һәм Ғимран Мағазов аяҡ өҫтө, ә поляктар тубыҡланып ҡабаттан стройға теҙелделәр. Ғабдулла Иҙелбаев әйтте:
— *Беҙҙе үлтерәһегеҙ, әммә тағы ла тере ике миллион башҡорт ҡала. Ошо ике миллионлыҡ халыҡты ҡырып бөтөрмәйенсә, һеҙ беҙҙең изге идеяны баҫтыра алмаҫһығыҙ. Үлемебеҙҙе беҙ тыныс күңел менән ҡаршы аласаҡбыҙ.*
Артынса ҡыҙылдар башлығының бойороғо булды. Атыусылар иҫерек булғанға күрә, залп уты килеп сыҡманы, атыш тарҡау булды. Әле йәнен бирмәгән поляк офицерҙары ҡыбырлайҙар ине. Ғабдулла менән Ғимран, ниндәйҙер көс табып, һаман аяҡ өҫтө торалар ине. Бына поляк офицерҙары тымдылар. Ә беҙҙекеләр һаман тора. Ниһайәт, башта Ғимран, уның артынан Ғабдулла, яйлап артҡа ауып, ҡоланылар һәм батырҙарса, күкрәк киреп данлы үлемдәрен ҡаршы алдылар».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* *Таймасов Р. С.* Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.): Монография. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2009. — 200 с.
Ковалев йорто (Азов)

**Ковалев йорто** —  Азов ҡалаһы (Ростов өлкәһе)  төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ул  Мәскәү урамында, 23-сө һанлы йортта урынлашҡан. Закон менән һаҡлана (301-се Ҡарар,18.11.1992 йыл).

## Тарих
1912 йылда Ростов өлкәһе Азов ҡалаһындағы Мәскәү урамында  23- cө  һанлы ике ҡатлы йорт төҙөлә. Йорт музей алдында тора, уның хужаһы һәм нигеҙ һалыусыһы — Г. И. Ковалев. Йорт төҙөлөү менән унда Г. И. Ковалевтың  универсаль техник  магазины асыла. Унда ҡала халҡы төрлө тауарҙар: электр лампалары, ит үткәргес, граммофон, кеҫә һәм стена  сәғәттәре,  брезент  тоҡтар, велосипедтар, теген  машин машиналары һәм кофе тирмәне, пластинкалар- һатып алған. Йорт подвалын Г. И.  Ковалев рус шараптары баҙы сифатында файҙаланған, ә магазиндың эсендә слесарь-механика оҫтаханаһы эшләгән.  Был йорт төрлө ваҡытта ҡаланың төрлө учреждениелары милкендә була. Бында  ЗАГС бүлеге, сауҙа-склад характерындағы эштәр өсөн бүлмәләр, һаҡлыҡ  кассаһы һәм  СССР госстрах бүлмәләре булған . Ковалев йорто — ҡаланың Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һаҡланып ҡалған иҫтәлекле урындарының береһе .

## Һүрәтләү
Ковалев йортоноң архитектураһына бейек түшәмдәр, ҙур тәҙрәләр, тимерҙән сүкеп эшләнгән балкондар хас. Йорттоң башы һуған башына оҡшатып ябылған.
File:Азов, ул. Московская, 23.JPG|
File:Доходный дом Е.К.Ковалева - фрагмент.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Таймаҫ Шәһимов

**Таймаҫ Шәһимов** — Себер даруғаһы Өфө өйәҙенең Ҡара-табын волосы башҡорт старшинаһы, тархан.

## Ҡыҫҡа биографияһы
Рәсми документтарҙа беренсе тапҡыр 1706 йылда телгә алына.

П. И. Рычков, Т. Шәһимовты ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарға ҡаршы походтарҙың береһендә башҡорттарҙың биш меңлек ғәскәрен етәкләгән тип телгә ала. 1723—1729 йылдарҙа Ҡаҙаҡ һәм Жунғар ханлыҡтары араһында барған алыштарҙа Таймаҫ Шәһимов етәкселегендәге берләшкән башҡорт отрядтары ҡаҙаҡтар яғында һуғышҡан.

1730 йылда Таймаҫ Шәһимов Анна Иоанновна һарайында ҡабул ителә. Бүләккә ул уға төлкө һәм һыуһар тиреләрен алып бара. Хөрмәт күрһәткәне өсөн императрица башҡорт старшинаһын хәҙерге ваҡытта Силәбе ҡалаһы эргәһендә ятҡан ерҙәр менән бүләкләй.

Әммә илселәр барған саҡта ҡаҙаҡ феодалдары Рәсәй составына инеүгә ҡаршы икәнлеге билдәләнә. Сәбәптәрҙең береһе итеп башҡорттарҙың Урта Жузға йыш һөжүмдәре күрһәтелә. Билдәле булыуынса, 1732 йылдың 17 ноябрендә 1000 кешенән торған башҡорт отряды Урта жузы улустарына һөжүм иткән, әсирлеккә 100 кеше һәм 2000 ат алынған һәм 40 кеше һәләк булған. Шунан һуң, 1732 йылдың 21 ноябрендә Тәңребирҙе етәкселегендә ҡаҙаҡтарҙың ҙур төркөмө йыйыла һәм Абулхәйерҙән, Тевкелевты һәм уның янында булған башҡорттарҙы Урта жузға алып килеп, уларҙы башҡорттар әсир ителгән ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙы ҡайтарғансы, шунда тоторға тип талап итәләр. 22 ноябрҙә Әбүлхәйер Таймаҫты старшиналар йыйылышына саҡыра, тегеләр уға тәләфтәрҙе ҡапларға ҡуша. Таймаҫ Шәһимов уларға ҡаҙаҡтар үҙҙәре күп мәртәбә башҡорттарға һәм рустарға ябырылғандарын иҫтәренә төшөрә. Йыйылышта ул полковник Гарбер етәкләгән рус сауҙа ҡарауанына ҡаҙаҡтарҙың һөжүм итеүен, Яйыҡ ҡаласығының казак ҡатындарын һәм 16 баланы әсир иткәндәре, 40 башҡортто үлтергәндәре, 6000 атты урлап алып китеүҙәре, ҡаҙаҡтарҙың  Хиуа баҙарында башҡорт балаларын ҡоллоҡҡа һатҡандары тураһында телгә ала. Башлыса Т. Шәһимовтың һәм тағы ла бер нисә башҡорттоң ярҙамы менән илселек уңышлы тамамлана һәм Әбүлхәйер хан етәкселегендә ҡаҙаҡтары, Урта жуздың аҡһөйәктәренең бер өлөшө, шулай уҡ ҡарағалпаҡтар рус подданныйлығын ҡабул итә.

Таймаҫ Шәһимов шулай уҡ 1735—40 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа һәм батша хакимдарының баш күтәреүселәрҙең башлыҡтары менән һөйләшеүҙәр алып барыуҙа ҡатнаша.

Тархан Шәһимов рөхсәтенән башҡорт ерҙәрендә нығытмалар төҙөлә:
* Верхнеурал;
* Мейәс;
* Силәбе;
* Сыбаркүл;
* Этҡол ауылы, Этҡол районы административ үҙәге;
* Уҡлы ҡарағай.
Таймаҫ Шәһимов үтенесе буйынса 1740 йылда Сенат «төҙөлгән нығытмаларҙа йәшәүселәр башҡорт ерҙәренә баҫып инмәһендәр, ә үҙҙәренең сәсеүлектәрен ҡойма менән уратып алһындар өсөн» башҡорт ерҙәрен һәм нығытмалар аҫтына бирелгән территорияларҙы ыҙанлау тураһында указ сығара.

Аҙаҡҡы тапҡыр Таймаҫ-батыр тураһында XVII быуаттың 50-се йылдарҙың уртаһында телгә алына.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия''
* Алдар Исекеев и Таймас Шаимов в посольстве А. И. Тевкелева в Казахстане в 1731—1733 гг.
Дунька клубы

**Дунька клубы** — Дондағы Ростовта көнкүреш хеҙмәте хеҙмәткәрҙәренең мәҙәниәт һарайы, Ростов зыялыйҙарының яратҡан ял итеү урындарының береһе.

## Исеменең тарихы
Мәҙәниәт йорто директоры Людмила Лисицина фекеренсә, «Дунька клубы» исеме килеп сығыуҙың иғтибарға лайыҡ өс версияһы бар: 1945 йылдың сентябрендә, клуб асылғанда, тирә яҡта емереклектәр була. Ә мәҙәниәт йортонда ҡалала беренсе бейеү кисәләре ойошторола башлай. Ир-аттар аҙ була, нигеҙҙә уйынға ҡатын-кыҙҙар, ябай халыҡса әйткәндә «дунькалар» килә. Шулай ошо исем нығынып ҡала. Икенсе бер риүәйәт буйынса һуғышта ирен юғалтҡан һәм ҡайғынан бер аҙ аҡылы инәле-сығалы Дуня, туҡтауһыҙ клубҡа килеп ирен эҙләй, уның үлеменә ышанмай. Өсөнсө версия үткән быуаттың 20-се йылдарына ҡарай. Ул саҡта был бинаның ҡала почтаһының үҙәк бүлеге менән бәйләнеше була. Уның хеҙмәткәрҙәре бында кистәрен ял итәләр. Айседора Дунканды яратыусылар уның исемендәге клуб ойошторалар. Ҡулланылышта Дункан «Дунька» булып китә.

Ҡала халҡы араһында элекке ваҡыттарҙа «Дунька клубы» фәхешхана булған, уның исемен аҙаҡ мәҙәниәт Йорто тип үҙгәрткәндәр тигән фараз киң таралған булған. Танылған режиссёр Кирилл Серебренников та ошо фараз яҡлы.

## Мәҙәниәт Һарайы тариы
1860-сы йылдарҙа Дунька клубы сауҙагәр Антимоновтың табыш йорто була. Икенсе ҡатта һәр ваҡыт уйын-көлкө үткәрелә.

ХХ быуатта Антимонов айырым йортонда түбәндәге ойошмалар урынлашты:

* 1937 йылға тиклем, — элемтә хеҙмәткәрҙәре Клубы;
* 1937 йылдан алып— авиация хеҙмәткәрҙәре Клубы;
* 1946 йылдан һуң — промыслалар кооперацияһы ҡала Советы мәҙәниәт Йорто;
* 1958 йылдан һуң — промыслалар кооперацияһы өлкә Советы мәҙәниәт Йорто;
* 1961 йылдан һуң — урындағы сәнәғәт мәҙәниәт Йорто;
* 1966 йылдан һуң — көнкүреш хеҙмәте хеҙмәткәрҙәренең мәҙәниәт Йорто;
* 1994 йылдан башлап— «Ростовэлектротранс» мәҙәниәт Йорто;
* 1998 йылдан һуң — Муниципаль унитар предприятие «Ҡала Ижад Йорто»;
* 2003 йылдан алып — «Ҡала Ижад Йорто» муниципаль учреждениеһы.

Мәҙәниәт һарайында Геннадий Тростянецкийҙың «Зәңгәр троллейбус» үҙешмәкәр театры эшләгән.

Заманында мәҙәниәт һарайында тауыш яҙҙырыу студияһы булған, унда 2003 йылдың май айында Николай Константинов «Буги-Холестерин» яңғыҙ башҡарылған йырҙар альбомы яҙҙырған.

## Һылтанмалар
Дунькин клуб: знаковые места Ростова-на-Дону
Официальный сайт Городского Дома Творчества

## Сығанаҡтар
Красноуфимск өйәҙе

**Красноуфимск өйәҙе** — 1781—1923 йылдарҙа Рәсәй империяһы һәм РСФСР-ҙағы Пермь губернаһы (1919—1923 йылдарҙа Екатеринбург губернаһы) составындағы административ-территориаль берәмек. Өйәҙ ҡалаһы — Красноуфимск.

## Географияһы
Красноуфимск өйәҙе майҙаны 24 485 км² (21 514 кв. саҡрым) тәшкил итә. Уның территорияһы Урал тауҙарының көнбайыш битләүендә урынлашҡан һәм ҙур тауҙар, ҡалҡыулыҡ-түбәләр, теҙмәләр менән ҡапланған, әйтер кәрәк майҙандың күп өлөшө — 16 388 км² (1,5 млн дис.) яҡыны башлыса ылыҫ урманы, мәғдәнгә һәм минераль ресурстарға бай. Иң мөһим йылғалары: өйәҙҙең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҡушылдыҡтары Утка һәм Шайтанка менән Чусовая йылғаһы, ҡушылдыҡары Тис, Иргина, Соҡсон, Молебка менән Сылва, ә һуңынан Боғалыш, Бисерть, Һарына һәм Әртә йылғалары үҙҙәренең һыуын Өфө (Ҡариҙел) йылғаһына ҡоялар. Өйәҙҙең көньяғы иҫ китмәле ҡара тупраҡҡа бай, унда иген уңа.

## Тарихы
Өйәҙ Пермь наместниклығы Пермь өлкәһе составында 1781 йылдың 27 ғинуарында барлыҡҡа килгән. 1796 йылдың 12 декабренән Пермь губернаһы составында.

1919 йылда, Екатеринбург губернаһы барлыҡҡа килгән саҡта, уның составына ингән. Һуңғараҡ көнсығыш улустар Екатеринбург өйәҙенә бирелгән.

1923 йылдың 3 ноябрендә өйәҙ бөтөрөлгән, уның территорияһы Урал өлкәһе Кунгур округы составына ингән.

## Халҡы
Красноуфимск өйәҙендә халыҡ һаны: урыҫтар (202 018 кеше), башҡорттар (21 809 кеше), мариҙар (15 345 кеше), татарҙар (14 753 кеше), типтәрҙәр (3 649 кеше), мишәрҙәр (487 кеше), удмурттар (434 кеше), мансы (389 кеше)  тип аталған халыҡ. Халыҡ һаны 244 310 кеше (шуның 120 040 ир-ат) булған: 225 537 крәҫтиән, 766 мещан, 16 436 хәрби ҡатлам. 9 354 кеше — ).

## Административ бүленеш
1913 йылда өйәҙ составына 44 улус ингән:

## Иҡтисады
Сәнәғәттең төп төрҙәре игенселек һәм тау эше булған. 1893 йыл мәғлүмәттәре буйынса культивацияланған үҫемлектәр араһында беренсе урынды: арыш — 677 км² тирәһе (62 мең дис.), һоло — км²-ҙан ашыу (51 мең дис.) һәм бойҙай — 246 км²-ға тиклем (22,5 мең дис.) биләй, артабан ҡарабойҙай, арпа — 46 км² (4,5 мең дис.), борсаҡ, етен, тарма, бер аҙ борай, тары һәм яҫмыҡ борсаҡ (чечевица) тора. Сәсеүлектәргә бүленгән ер майҙаны — 1 693 км² тирәһе (155 мең дис.). 1892 йылда өйәҙҙә аттар һаны — 67053 баш, эре мөгөҙлө малдар — 68697 баш, Һарыҡ — 97867 баш, сусҡалар — 7292 баш, кәзә — 3613 баш. Суйын ҡойоусы һәм тимер сығарыусы йәки икеһен бергә етештереүсе тау заводтары: иң мөһиме — Үрге һәм Түбәнге Әртә заводтары. Ҡағыҙ һәм ҡатырға заводтары, 2 араҡы ҡыуыусы, 2 быяла заводтары. 1893 йылда 507 вағыраҡ завод-фабрика предприятиеһы булған, шул иҫәптән 188 тирмән, 30 күн эшкәртеү заводы, 95 тимерлек, 35 металл  заводы, 16 кирбес заводтары. Ыҫмала ҡыуыусы, тире иләүсе һәм һарыҡ тиреһенән кейем тегеү заводтары, ярма һыҙырыу һәм май яҙыу заводтары, кейеҙ һәм быйма баҫыу оҫтаханалары ла шулай уҡ байтаҡ (төркөмдә 7 алып 18 саҡлы предприятие).

## Урындағы үҙидара
Өйәҙ буйынса 1893 йылдағы земство сығымдары 239 000 һум: 58 590 һум — халыҡ мәғарифына, 41 200 һум —  эшенә. Өйәҙҙә 3 624 уҡыусыһы (ҡыҙҙар ҙа, малайҙар ҙа) булған 61 мәктәп; 5 дауахана, 7 табип, 29 фельдшер.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (урыҫ.)
* Старые карты Красноуфимского уезда
*
Драгослав йорто (Таганрог)

**Драгослав йорто**—  Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән йорт. Адресы: Итальян тыҡрығы, 11. 

## Тарих
Таганрог ҡалаһы Итальян тыҡрығында  XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән 11 -се һанлы йорт. Был  бер ҡатлы биш тәҙрәле  йорт,  уның ишек алдына кирбес флигель тора.  ХIХ — ХХ быуаттарҙағы уның хужалары билдәле. 1880 - се йылдарҙан алып йорт хужаһы губерна сәркәтибе  Павел Николаевич Драгославов була. Ул сауҙагәр Депальдоның Император хәйриә йортонда  бухгалтер һәм хаттар менән эшләүсе булған. Уның улы дворян ҡыҙы Раиса Владимировна Егорова менән Николай сиркәүендә никахлаша.

Бинаның икенсе флигеле фатирға бирелгән. 1898 йылда йортта Ростов фотографы А . Боярскийҙың конторы була. Ошо уҡ йылда бында теш табибы Г. А. Френкель эшләй. Һуңыраҡ, 1911 йылда йортта теш табибы Юлия Михайловна Милая эшләй. 1914 йылда  Н. Н. Пимоновтың нотариаль  конторы урынлаша, һуңынан ул  нотариус Сукуренко бинаһына күсә. 1918 йылда был йортта социал-демократтар партияһының 1-се исемлеге буйынса һайланған ҡала думаһы ағзаһы Михаил Давыдович Зейцман йәшәй.

Йорттоң һуңғы хужаһы  мещан Исаак Бера Мознаим була.  Совет власы йылдарында йорт милли милеккә әүерелдерелә. Хәҙер бында стоматология поликлиникаһы.

## Һүрәтләү
Итальян тыҡрығы, 11 кирбес йорто асимметриялы, уның ике яҡтан эшләнгән кәрнизе аттиклы. Йорттоң ике ҡаты араһында кәрниз эшләнгән. Ул пилястрҙар менән биҙәлгән, йорттоң үҙәктәге тәҙрәләре ярым түңәрәк сандриклы, ҡабырғаһындағылары— тура мөйөшлө сандриклы. Йортҡа инә торған урын йорттоң уң яғында һәм ҡыйыҡлы.

## Әҙәбиәте
* Волошин В. Вдоль и поперёк Итальянского. — Таганрог: ИП Кравцов В.А., 2012.  ISBN 978-5-904585-27-3.
* Гаврюшкин О. П. По старой Греческой... (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.
* Давидич Т. Ф. Стиль как язык архитектуры. — Харьков: Изд-во Гуманитарный центр, 2010. — 336 с. — ISBN 978-966-8324-70-3.
* Собрание фасадов Его Императорского Величества, высочайше апробированных для частных строений в городах Российской империи. Ч. 1-4. СПб., 1809–1812.

## Һылтанмалар
* Таганрог. Итальянский переулок. д. 11 

## Иҫкәрмәләр
Шабельскийҙар йорто (Семибалки)

**Шабельскийҙарҙың йорто** шулай уҡ мәғлүм булғанса, *Туркиндар йорто* — Ростов өлкәһе Азов районы Семибалки ауылындағы йорт. Йорттоң баштағы хужалары бер нисә быуын алпауыт  Шабельскийҙар була, аҙаҡ йортто Владимир Михайлович Туркин ҡуртымға ала.

## Тарих
Павел Васильевич Шабельский Семибалки ауылында Черкасов бушлығының бер аҙ өлөшөн ул ерҙәрҙең элекке хужаһы Маргарит Мануилович Блазоның вариҫтарынан  һатып алған .  Павел Васильевичтан һуң йорт уның улы Катон Павлович ҡулына күсә. 1829-1830 йылдарҙа яңы хужа был ерҙәргә  Орел өлкәһе Ушаков ауылынан 200 крәҫтиәнде  күсереп килтерә. Уның  Ново-Маргаритовка, Семибалки һәм Порт-Катон ауылдарында 17 807 дисәтинә ере булған. 1860-сы йылдарҙа  ерҙең хужаһы  — уның улы Николай Катонович Шабельский. Ул ауылға  үҙ имениеһынан элек Харьков губернаһында йәшәгән  13 ғаиләне күсереп алып килгән. XIX быуаттың икенсе яртыһында алпауыт йорто төҙөлгән. Ул йорттоң нисек үҙгәреүе тураһында "Таганрог вестниғы "гәзитендә яҙылған. Мәҡәләлә Семибалки ауылындағы урамдарҙың киң , йорттарҙың йыйнаҡ, таҙа булыуы, ә алпауыт йортоноң тыйнаҡ стилле, иҫ киткес матур булыуы тураһында яҙылған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан. йорт хужаһы бында йәшәмәгән, ә йортто үҙ милкенә күсергәс, уның идарасыһы итеп Владимир Михайлович Туркинды тәғәйенләгән. Туркин утарҙың эше менән шөғөлләнгән һәм крәҫтиәндәрҙе эш менән тәьмин иткән: Туркиндың балыҡ заводына крәҫтиәндәр тотҡан балыҡтарын балыҡ тотоу ҡоралдарына алмашҡа биргәндәр, ә ҡыш тотолған балыҡтарын крәҫтиәндәр үҙҙәренә алып ҡалғандар. Билдәле булғанса, 1912 йылда Туркин Семибалки ауылында ике класслы училище төҙөй. Ул үҙе хеҙмәтсе крәҫтиән ҡатыны Анна Сердюкҡа өйләнә.  1920-се йылдарҙа уларҙың  улдары тыуған. 1924 йылда Туркиндың ғаиләһен, кулак ғаиләһе тип,  һөргөнгә ҡыуғандар.  Шабельскийҙарҙың хужалыҡ ҡоролмалары һәм сиркәүе юҡҡа сығарылған, бары тик алпауыт йорто ғына һаҡланып ҡалған. Был Шабельскийҙарҙың йортон йыш ҡына Туркин йорто тип атап йөрөткәндәр. 1956 йылға тиклем унда ғибәҙәт ҡылғандар , аҙаҡ йортто складҡа һәм конторға әйләндергәндәр. XXI быуатта Туркин йорто янында тирәктәр үҫеп ултыра, ә йорттоң алғы яғы крем төҫөнә буялған.

## Һүрәтләү
Йорт план буйынса баҡсаға арты менән ҡаратып төҙөлгән. Өйҙөң алғы яғында аш әҙерләү бүлмәләре урынлашҡан. Уларҙың береһендә аҡ икмәк , икенсеһендә ҡара икмәк бешергәндәр. Утарҙың составына ат һарайы, ауыл хужалығы малдары өсөн һарайҙар, мал ҡуралары. каретниктар ингән. Уларҙан тыш ике иген амбары һәм идарасы йорто булған. Улар хәҙерге Мәҙәниәт йорто янында урынлашҡан булған. Йорттоң алғы яғы ике яруслы галереялы, улар колонна -бағаналар менән айырылып тора, галерея ярым түңәрәк формалағы йорт түбәһе терәлеп тора. Ҡунаҡ күтәрмәһе өс баҫҡыслы. Шул ваҡытта йәшәгән кешеләр әйтеүе буйынса, Туркиндар йәшәгән ваҡытта йорт эсендәге йыһаздар бик ябай булған.

## Төрлө формалағы конденсаторҙар
Огиб ыҙаны

**Огиб ыҙаны**— төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ростов өлкәһе Усть-Донецкий районында урынлашҡан. Тоҙло тау биттәре Ростов өлкәһе Хөкүмәте 349 Ҡарары (15.05.2014 йыл) нигеҙендә тәбиғәт һәйкәле статусын алған.

## Һүрәтләү

Огиб ыҙаны — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ул Ростов өлкәһе Усть-Донецкий районында урынлашҡан. Тоҙло тау биттәре тәбиғәт һәйкәле статусын Ростов өлкәһе Хөкүмәте 349 Ҡарары (15.05.2014 йыл) нигеҙендә ала.

Тәбиғәт һәйкәле Усть-Донецкий районы Түбәнге Кундрючинск участка урмансылығының 48-53 — сө кварталдары майҙанын биләп тора. Тәбиғәт һәйкәле биләмәләре сиктәре көнсығыштан, төньяҡтан һәм көнбайыштан Северский Донец йылғаһының яры буйынан(ял базаһы территорияһынан башҡа) үтә. Көньяҡ сиге Огиб ҡасабаһы территорияһында.

«Огиб» ыҙаны һыу баҫа торған урман, унда имән, ҡарама, саған, тирәк, ерек ағастары үҫә. Ыҙандың үҫемлек һәм хайуандар донъяһы күп төрлө. Бында Ростов өлкәһе Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәр һәм хайуандар осрай. Уларға күкшел энтолома. шампиньон, сальвиния, һаҙ калужницаһы инә.

Төп урман ағастары булып имән һәм берест тора. Тәбиғәт һәйкәле территорияһында аҡ тирәк, саған, тал ағастары, эт муйылы, терн ҡыуаҡтары үҫә. Ер өҫтө ғәҙәттәге будра, гравилат, бөрлөгән, кесерткән, төрлө төрҙәге болон үләндәре менән ҡапланған.

Бында дала зонаһының һыу баҫҡан урмандары хайуандары: һыу һәм ер туҙбаш йыланы, кеҫәртке, торомтай, ҡарабаш турғай- йәшәй. Һөтимәр хайуандарҙан ғәҙәти төлкө, таш һыуһары, бурһыҡ, аҡ түшле терпе, ер тишкес, урман сысҡаны һ. б. бар.

Ростов өлкәһе Ҡыҙыл китабына Огиб ыҙанында йәшәүсе аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөтө, өкө ябалағы, болан ҡуңғыҙ, бал ҡорто, ялтыр матурҡай, бызылдауыҡ төнгө ҡуңғыҙ, сколопендра, эйзения индерелгән.

Тәбиғәт һәйкәле майҙаны 533 гектар тәшкил итә. Уның территорияһында хужалыҡ эшсәнлеге алып барыу тыйылған.

## Әҙәбиәте
* «О памятниках природы Ростовской области». Постановление Администрации Ростовской области от 19 октября 2006 года № 418.
* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002.

## Һылтанмалар
* Урочище Огиб
* Отчет о путешествии в урочище Огиб
* Урочище Огиб
Совет районы (Дондағы Ростов)

Совет районы Дондағы Ростов ҡалаһы райондарының береһе, 1973 йылда ойошторолған.

## Тарихы
XX быуаттың илленсе йылдар аҙағында — алтмышынсы йылдар башында Ростовтың көнбайыш ситенең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә тәүге ике ҡатлы өйҙәр барлыҡҡа килә. Шул осорҙа уҡ йәнәшәлә подшипник заводы төҙөлөшө бара, был завод СССР-ҙа унынсыһы була. Торлаҡ йорттар артынса микрорайонда беренсе магазин, уны «Новосел» тип атайҙар, беренсе мәктәп (№ 92, математика йүнәлешле), беренсе сауҙа үҙәге «Черемушки», «Бәпембә» беренсе балалар баҡсаһы барлыҡҡа килә.

Өс йылдан һуң Көнбайыш торлаҡ массивы юлдаш-ҡаланы хәтерләтә. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә бында ике сәнәғәт зонаһы барлыҡҡа килә: *Көнбайыш* һәм *Төньяҡ-Көнбайыш*. Рәсми булмаған телдә Көнбайыш торлаҡ массивты Советск ҡалаһы тип атап йөрөтәләр. 1973 йылдың декабрендә ул Дондағы Ростов ҡалаһының етенсе — Совет районы була.

2008 йылдан Совет районы, элекке территорияларҙың береһе — Левенцовканы Интеко төҙөү иҫәбенә бик йылдам үҫешә башлай. 370 мең квадрат метр торлаҡ майҙанда проектты ғәмәлгә ашырыу ваҡыты 2008—2014 йылдар. Бөгөнгө көндә 10 мең кеше.йәшәгән 25 күп ҡатлы йорт төҙөлгән

## Халҡы

Шарикоподшипник заводынан тыш бында: һөт заводы, юл техникаһын ремонтлау буйынса завод, Октябрь революцияһы исемендәге химия заводы, 3-сө хладокомбинат бар.

«Западный» тимер юл разъезы ҡеүәтле йөк тауар станцияһына әүерелде. Ростовта Көнбайыш һәм Төньяҡ-Көнбайыш сәнәғәт зоналарын тоташтырған иң киң автомагистраль — Малиновская урамы һалынған. Урындағы халыҡ уны БАМ тип атаған.

## Инфраструктура
Районда 9 мәктәп (№ 15, 37, 60, 61, 86, 87, 92, 95), 10 балалар баҡсалары һәм комбинаттары, 2 сауҙа үҙәге, «Универсам» магазины, халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү предприятиеләре селтәре, И. И. Ворович исемендәге математика, механика һәм компьютер фәндәре институты, Көньяҡ Федераль Университеттың (ЮФУ) химия факультеты, юғары технологиялар, география факультеты һәм физика факультеты корпустары, Тегеү сәнәғәтенең ғилми-тикшеренеү институттары, «Южгипрозем», «Гидрохим» һәм ВНИИГРИуголь, өлкә дауаханаһы һәм 20-се ҡала дауаханаһы, иҫәпте механикалаштырыу техникумы, 7-се музыка мәктәбе бар.

Һуңғараҡ «Плевен» кинотеатры, Өлкә балалар дауаханаһы, стоматология поликлиникаһы, Юғары мәктәп Төньяҡ-Кавказ ғилми үҙәгенең бер нисә институты, Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Юридик институтына үҙгәртелгән Эске эштәр министрлығы башлыҡтары составы мәктәбе, һөнәри-техник училищелар (№ 5 һәм № 2), шулай уҡ тағы 9 мәктәп (№ 73, 31, 58, 86, 87, 103, 112, 117, 119) төҙөлә.

Ле-Ман урамы менән Коммунистик проспекты киҫешкән районда ҡайһы бер мәҙәни һәм спорт учреждениелары: теннис мәктәбе, фитнес-үҙәк, 2014 йыл аҙағында асылған «Ice Arena», «Көнбайыш» сауҙа үҙәге, Изге Георгий Победоносец сиркәүе урынлашҡан.

## Фотогалерея

Файл:RND-Ice_Arena.jpg|«Ice Arena» комплексы
Файл:Mall jasmine.JPG|«Жасмин» сауҙа үҙәге


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Советский район Ростов-на-Дону
Номикос йорто (Таганрог)

**Номикос йорто ** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалалаһындағы XIX быуаттың икенсе яртыһындағы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Греческая урамы, 53 адресы буйынса урынлашҡан. Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә инә.

## Тарихы
Таганрог ҡалаһында Греческая урамы, 53 адресы буйынса йорт XIX быуаттың өсөнсө сирегендә барлыҡҡа килә.Ул II гильдия сауҙагәре Николай Михайлович Ломбако ғаиләһе өсөн төҙөлгән була. Уның һәм уның хатыны Павлина Васильевнаның бер нисә балаһы була. 1867 йылдың 31 ғинуарында беренсе балалары — улы Василий, ике йылдан һуң ҡыҙҙары Мария тыуыуы билдәле.

1866—1867 йылдарҙа Греческая урамындағы 53-сө йорт һатыла һәм Каломира Васильевнаның — Антон Дмитриевич Номикостың ҡатынының милкенә күсә. XIX быуаттың беренсе яртыһы документтарында, ул, бәлки, Антон Дмитриевичҡа ҡағылышлылыр, мәғлүмәт һаҡланып ҡалған: 1831 йылдың 1 авгусында Андрей Григорьевич Номико һәм Ефимия Ларионовнаның улдары Антонийҙың тыуыуы һәм шул уҡ йылдың 16 авгусында суҡындырылыуы тураһында яҙыу бар.

Антондың үҙенең һәм Каломира Номикостың ғаиләһе күп балалы була: Василий, Калиопа, Екатерина, Михаил, Евангелие һәм Александр тигән исемдәр алған балаларының тыуыуы билдәле. Өлкән улы Василий 1884 йылда тыуған, Александр һәм Евангелие игеҙәк булалар. Каломира Номикос һатып алынған йортто үҙгәртеп ҡороуға етди тотоноп китә һәм был өлкәлә нәтижәгә өлгәшә. Уның ире ҡалала актив эшмәкәрлек алып бара— макарон фабрикаһына нигеҙ һала, ә һуңынан вальцовкалау тирмәне — ул уны 1882 йылда төҙөй. , ул изготовить Уның предприятиеларында эшләнгән продукциялар юғары сифатлы тип танылыу ала һәм бер нисә наградаға лайыҡ була. Ә милек хужаһының үҙе тураһында ҡыҙыҡлы тәфсирҙәр билдәле: ул күңелле тәбиғәтле, мәргән атыусы була. Ҡалала өсөнсө кинозал «Иллюзион» ойоштора. Ләкин ул бик аҙ эшләп ҡала.

Антон Номикос 1894 йылдың 12 мартында вафат була. 1912 йылдан уның өйөн өлөшләтә Таганрогтың Панагиото фамилиялы кешеһенең агентура-комиссион контораһы биләй.
1920 йылда йортта профессиональ медицина мәктәбе урынлаша, ул төрлө ваҡыттарҙа төрлөсә аталып йөрөй: медицина техникумы, медицина училищеһы һәм фельдшер-акушер мәктәбе.

Сауҙагәр Номикостың йорто 1925 йылға тиклем уның вариҫтарыныҡы була. 1941 йылда бында фәхишәләр йорто асыла. 1992 йылдан алып йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерелгән. Йортта «Спецпроекттрест» урынлашҡан.

## Һүрәтләү
Мөйөштәге ике ҡатлы йорт кирбес стилендә төҙөлгән. XX быуат башында балкон һәм башня рәүешендәге өҫтәмә архитектура биҙәлеше барлыҡҡа килә. Тәҙрә башындағы көпләүсе таштар, кәрниздәр, кирбес тәҙрә йөҙлөгө фасадты биҙәүсе элементтар булып торалар. сандрик уйын ҡоралы һәм наличники. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр ярымтүңәрәк формаһында эшләнгән һәм кирбес колонналар менән уратып алынған, . Фигуралы һәм ярымтүңәрәк фронтондар кәрниз өҫтөндә урынлашҡан. Фронтонда биҙәк ролен уйнаған, орнамент рәүешендә урынлашҡан тура дүртмөйөшлө сығынтылар ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр