Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы

**Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы Тәвкилев (Тәфтиләү)** (рус. Алексей Иванович Тевкелев; ; 1674—1766) — татар Тевкелев мырҙалары ырыуынан, рәсәй дипломаты, Силәбегә нигеҙ һалыусы, генерал-майор (1755), 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнаша.

## Биографияһы
Ҡотломөхәммәт, шулай уҡ уның улы һәм ейәндәре, төп исеме менән бер рәттән рус мөхите өсөн рус исеме ҡулланған. Ҡайһы бер «сығанаҡтар» күрһәтеүенсә, ул православие динен ҡабул иткән, әммә быға дәлил юҡ.

Пётр I хакимлығы ваҡытында хеҙмәтен башлаған. 1711 йылғы Прут походында һәм 1722—1723 йылдарҙағы Персия-Рәсәй һуғышында тәржемәсе булған. 1716 йылда кенәз А. Бекович-Черкасскийҙың Урта Азия экспедицияһында ҡатнашҡан. 1730 йылдан Ырымбур крайында хәрби-административ хеҙмәттә, Ырымбур экспедицияһы (1734) башлығы И. К. Кириловтың ярҙамсыһы.

Рәсәйҙең Көнбайыш Ҡаҙағстанды (Кесе Жузды) алыуында туранан-тура ҡатнашҡан. 1731 йылдың октябрендә Тәвкилевкә, Кесе Жузға Әбелхәйер ханға батша грамотаһын тапшырыу һәм солтандар һәм старшиналарҙы антҡа килтереү маҡсатында, махсус миссия менән етәкселек итеү йөкмәтелә. Ҡаҙаҡ феодалдары Әбелхәйер хандың улар менән кәңәшләшмәй тороп, урыҫ батшаһына тоғролоҡҡа ант итергә йөрөүенә ҡырҡа ҡаршы сыға. Әбелхәйер ханға ҡаҙаҡ старшиналарына барыһын уртаға һалып һөйләргә тура килә - уның ысын хакимлыҡ итеүсе хан булғыһы килә. Тәвкилевкә ошо нәзәкәтле хәлдән сығырға һәм үҙенә йөкмәтелгән бурысты үтәргә ҡаҙаҡтарҙы яҡшы белгән, улар менән аралашып йәшәгән, уны оҙатып йөрөүсе башҡорт старшиналары Алдар Иҫәнгилдин, Таймаҫ Шаимов һәм башҡалар ярҙам итә.

П. И. Рычков  хеҙмәтендә был хаҡта әйткәндә, өҫтәп, Тәвкилевтең һүҙҙәренең ышаныслылығы һәм көсө ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙы уны , тип хөрмәт итергә мәжбүр иткән.  тигән.


Хәйер, был сәйәси фактты милләт-ара мөнәсәбәттәргә хәҙерге заман ҡараш менән бәйләһәк, ҡаҙаҡ ғалимдарының Тәфтиләү эшмәкәрлегенә баһалауы үҙгәреүе мөмкин:
«Тәвкилев, хандың яҡындарының рәхмәтенә өлгәшеп, төпкөл сәхрә киңлектәренә яңы мәғлүмәттәр бик күпкә һуңлап барып еткән был осорҙа, күскенселәрҙең күпселегенең нәфрәтенә лайыҡ булып, үҙенә йөкмәтелгән бурысын үтәне»

Императрица Анна Иоанновнаның шәхсән указы менән 1734 йылдың 8 майында полковник дәрәжәһенә үрләтелгән. 1750-се йылдар башында ул  эштәре буйынса комиссия етәксеһе, һуңынан И. И. Неплюевтың ярҙамсыһы булған. 1755 йылдың 4 сентябрендә Ырымбур губернаторы И. И. Неплюевтың рәсми тәҡдиме нигеҙендә, Хөкүмәт идараһын алып барыусы сенат указы менән, генерал-майор дәрәжәһенә үрләтелгән.

Тәвкилев яҡынса 20 ҡәлғәгә нигеҙ һалдырған, шулар араһында Ырымбур крайындағы Силәбе, Орск һ. б. Ҡаҙаҡ жуздары һәм башҡа Урта Азия дәүләттәре хакимдары менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыуға идарасылыҡ иткән.

Тәвкилев Пугачёв ихтилалы тоҡаныуҙан бер ни ҡәҙәр алдараҡ вафат булған. Уның улы, секунд-майор Йосоп Ҡотломөхәмәт улы Тәвкилев (), 1773 йылда Пугачёв ихтилалсылары отряды тарафынан үлтерелгән.

## Башҡорт ихтилалдарын аяуһыҙ баҫтырыуы

1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалын баҫтырыу барышында Тәфтиләү тыныс халыҡҡа ҡарата айырата рәхимһеҙлек менән шөһрәтлелек алған.

1735 йылда Өфөгә дар менән танышырға ебәрелгән Ҡаҙан һәм Нуғай юлы башҡорттары вәкилдәрен язаға тарттырған. 1736 йылдың 19ғинуарында Тәвкилев үҙенең 2000 һалдаттан һәм хеҙмәттә торған кешеләр командаһы менән Себер даруғаһы Балыҡсы улусына ҡараған легендар  ауылын ер йөҙөнән юҡ иткән. П. И. Рычков мәғлүмәте буйынса:

«Был ауылда меңләп кеше, ҡатын-ҡыҙ, бала сағаһы менән бергә, атып, драгун штыктары менән ҡаҙап үлтерелде, власҡа тоғро мишәрҙәр һәм башҡорттар(?) тарафынан һөңгө менән үлтерелде. Бынан тыш 105 кеше, аҙбарға ябылып, утта яндырылды. … Шул рәүешле Һөйәнтүҙ кешеләре, ҡатын-ҡыҙҙары, бала-сағаһы менән — сабыйынан ҡартына тиклем — бер төн эсендә ут менән, ҡорал менән ҡырып бөтөрөлдә, ә йорттары янып көлгә ҡалды»:

1736 йылдың ғинуарында Алексей Иванович етәкселегендәге батша отрядтары Себер даруғаһы территорияһындағы 50-гә яҡын башҡорт ауылын яндырған, 2 меңгә яҡын кеше үлтерелгән. 1736 йылдың март—апрелендә Тәвкилев етәкселегендәге карателдәр тарафынан 503 ауыл яндырылған, 3042-ләп кеше үлтерелгән, ә 1736 йыл эсендә А. И. Румянцев баһаһы буйынса — 10 меңдән дә кәм үлтерелмәгән.

В. Н. Татищевтың башҡорттарға хөкүмәт мөнәсәбәтен бер аҙ йомшарта биреү тәҡдименә А. И. Тәвкилев бына нисек яуап яҙған:

Тәвкилев баш күтәреүселәрҙең хәрби көстәре менән һуғышыуҙан баш тартҡан. Һөйәнтүҙ ауылында ойошторолған үлтереш буйынса Тәвкилев нән:

*«был бурҙар йыйналышына күрһәтелгән хәлдәр буйынса түгел, исемләнгән Балыҡсы улусына бурҙарҙы, эҙләп табып, тамырынан ҡороторға, тип барҙыҡ»*

*«к оному воровскому многолюдному собранию за показанными обстоятельствами не пошли, а пошли для искоренения и выискивания воров в реченную Балакчинскую волость»*.

Тәвкилев язалауҙың тактикаһын былай тип нигеҙләгән:

«Үҙҙәренең ҡатын-ҡыҙҙарын һәм балаларын һаҡларға мәжбүр булған ихтилалсылар ҡурҡыуға төшәсәк һәм, берҙәмлеген юғалтып, тарҡалыш кисерәсәк»

«Бунтующие согласники могут приттить в страх и разделение, ибо принуждены будут своих жен и детей охранять».

1736 йылдың яҙында ғына Тәвкилев, полковник Мартаков командаһы менән берләшеп, 50-ләп башҡорт ауылын көлгә әйләндергән, 2000-дән ашыу кешене юҡ иткән. Ҡулға алынғандарының өлкәндәрен язалағандар, ә ҡатындарын һәм балаларын әсирлеккә таратҡандар.

Витевский Владимир Николаевич үҙенең Ырымбур крайы хаҡындағы тарихи монографияһында былай тип яҙған:

«Тәвкилев 50-гә яҡын башҡорт ауылын бөлгөнлөккә төшөрҙө, уларҙы, йөҙәре менән буш амбарға ябып, яндырҙы, башҡорт ҡатындарын һәм балаларын һалдаттарға таратып бирҙе, ә ир-атты һәм атайҙарҙы әҙәм ышанмаҫлыҡ аяуһыҙ ғазап-язаларға дусар итте».

«Тевкелев разорил до тла около 50-ти башкирских деревень, сотнями загонял башкир в пустые амбары и сжигал их, жен и детей башкирских отдавал солдатам, а мужей и отцов подвергал самым жестоким пыткам и казням».

## А. И. Румянцевтың Тәвкилев менән хатлашыуы

Мәсьәләләрҙе ҡорал ҡулланмай хәл итеү яҡлы булған генерал-лейтенант А. И. Румянцев, башҡорттарҙан ишетеп белеүенсә, Тәвкилевтең айырыуса ҡанһыҙлығы арҡаһында ихтилал ҡыҙғанын белгәнлектән, Тәвкилевтең хәрәкәтен хупламаған.
 
Тәвкилев Румянцевҡа былай тип яҙған:

«Был ауыл халҡының ысынбарлыҡтағы фетнәһен күреп, … башҡа бурҙарҙы ҡурҡытып тотоу маҡсатында һәм шулай ҡаты тотҡанда ғына зыяндан ҡотолоу өсөн, команда килерен алдан белеп, тау-урмандарға ҡасып өлгөргәндәрен иҫәпләмәгәндә, ҡалғандары, ҡатындары һәм балалары менән, штыктар менән сәнсеп үлтерелделәр һәм ауыл, ере көйгәнсе, көлөн күккә осоролоп, яндырылды».

«Видя тех деревенских жителей явное возмущение показанной деревни жителей… на страх другим бунтующим ворам и чтоб от них, ежели их далее удерживать, большаго вреду не воспоследовано, з женами и з детьми, окроме тех, которые заранее в леса разбежались от команды, переколоты и деревню их велено выжечь до подошвы».

## Хәтер
Ихтилалсыларға ҡанһыҙ мөнәсәбәте арҡаһында Тәфтиләү исеме менән башҡорт йыр фольклорына ингән был әҙәм аҡтығы.

Силәбелә уға, ҡалаға нигеҙ һалыусыға булараҡ, һәйкәл ҡуйылған.

## Силәбе өлкәһе энциклопедияһындағы мәғлүмәт
*Маметев Кутлу-Мухамет* тәржемәсе, хәрби офицер, полковник (1734 йылдан), , , завод хужаһы. Суҡындырылған татарҙар ырыуынан.

Пётр I заманында «йәшерен эштәр буйынса тәржемәсе» булып эшләгән, 1722—1723 йылдарҙағы Персия-Рәсәй һуғышында ҡатнашҡан. 1730 йылда илселек менән Ҡырғыҙ-Ҡайсаҡ Урҙаһындағы Кесе Жузға барып, уны Рәсәй империяһына ҡушыуға ҙур тырышлыҡ һалған, һәм шуның өсөн полковник исемен алған.

1734 йылдан Ырымбур экспедицияһында И. К. Кириловтың ярҙамсыһы булған. Ырымбурға нигеҙ һалыуҙа (1735), 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан. Ҡырғын командаларына етәкселек иткәндә, сикһеҙ ҡанһыҙлығы менән айырылып торған.

1736 йылдың 2 (13) сентябрендә Силәбе ҡәлғәһенә нигеҙ һалған.

1739 йылдан Башҡа диндәр һәм сик эштәре Комиссияһы начальнигы. Нескә һәм үтә һиҙгер аҡылға эйә булған, ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙың һәм башҡорттарҙың йолаларын белгән был кеше Ырымбур крайы өсөн алыштырғыһыҙ чиновник булған. Яңы ерҙәрҙе үҙләштергәндә Тәвкилевтың ҡаҙаныштарын билдәләп, батшабикә Анна Иоанновна уға 1000 йән татар менән бергә Иҫке Балтас ауылында имение бүләк итә. Тәвкилев шулай уҡ татарҙар йәшәгән башҡа имениелар ҙа алған.
 
Уның улы Осипҡа (Йосоп) атаһынан Өфө наместниклығында 897 йән, Вятскийҙа — 1130, Рязанскийҙа — 83 крәҫтиән алған.

1742 йылда, башҡорт ихтилалдарын баҫтырғаны өсөн, Тәвкилев бригадир чинын алған, 1755 йылда генерал-майор булып киткән.

Көнсығыш мәсьәләләрен яҡшы белеүсе тип иҫәпләнгән. Көнсығыш мәсьәләлре буйынса хатта Екатерина II Тәвкилевкә мөрәжәғәт итеүе мәғлүм. Отставкаға китер алдынан Тәвкилев Варзино-Алексеево баҡыр иретеүсе заводын төҙөгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Азаматова Г. Б.* Интеграция национального дворянства в российское общество: на примере рода Тевкелевых. — Уфа, 2008.
* *Азнабаев Б. А.* Интеграция Башкирии в административную структуру Российского государства (вторая половина XVI — первая треть XVIII вв.). Монография. — Уфа, 2005.
* *Акманов И. Г.* Башкирские восстания в XVIII веке. — Уфа, 1987.
* *Акманов И. Г.* За правдивое освещение истории народов. — Уфа, 1995.
* *Бердин А. Т.* Салават: бой после смерти. Монография. — Уфа, 2010.
* *Буканова Р. Г.* Города и крепости Юго-Востока России в XVIII веке. — Уфа, 1998.
* *Витевский Н. В.* И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года. — Т. 1. — Казань, 1889.
* *[[Доннели Алтон Стюарт|Алтон С. Доннелли]].* Завоевание Башкирии Россией. 1552—1740. — Уфа, 1995.
* Материалы по истории Башкортостана. Т. VI. — Уфа, 2002.
* Письмо Батырши императрице Елизавете Петровне. — Уфа, 1993.
* *Пушкин А. С.* История Пугачёва. Собр. соч. в 6 томах. — Т. 6. — М., 1950.
* Рапорт генерал-лейтенанта А. И. Румянцева от 20 июля 1736 г. // РГАДА. Ф. 248. Кн. 11131. Л. 737—738.
* *Рычков П. И.* История Оренбургская. — Уфа, 2001.
* *Соловьев С. М.* Чтения и рассказы по истории России. — М., 1989.
* *Таймасов С.* Алдар-Кусюмовское восстание и политическое положение Башкортостана в первой трети XVIII века // Ватандаш. 2008. Август. — С. 52—65.
* *Витевский В. Н. И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758. Т. 1. Казань, 1897.*
* *Дегтярев И. В. «В бору Селябском…» // Рифей: Лит.-краевед. сб. Ч., 1985.*
* *Гудков Г. Ф. Аксаков С. Т.: семья и окружение / Г. Ф. Гудков, З. И. Гудкова. Уфа, 1990; Попов Л. По следам основателя Челябинска // Врата Рифея: Сб… М., 1996.*

## Һылтанмалар
* Статья в Башкирской энциклопедии
* Тевкелев Алексей Иванович. Биографический указатель
* Тевкелев Алексей Иванович в онлайн энциклопедии Челябинска
* Тевкелевы в краткой энциклопедии Башкортостана 
* 
* «Сеянтус» *— фильм Рияза Исхакова*
* «Тафтиляу» *— башкирская народная песня*
* О позиционировании исторических образов (на примере А. И. Тевкелева) 
* Проклятие «проклятого мурзы» 
* Республика Казахстан Министерство образования и науки Комитет науки Институт истории и этнологии имени Ч. Ч. Валиханова: в казахстанских официальных научных изданиях Алексей Тевкелев в качестве национального героя не характеризуется.
* http://www.book-chel.ru/ind.php?id=3690&what=card