Әзербайжан ханлыҡтары

**Әзербайжан ханлыҡтары** (; шулай уҡ «**Фарсы** (**Иран**) **ханлыҡтары**» билдәләмәһе ҡулланыла, йәки «**Кавказ ханлыҡтары**») — феодаль биләмәләрҙең, башлыса әзербайжандарҙың төрки телле династияларының шартлы атамаһы. Был династиялар XVIII быуат уртаһында Нәдир шаһ дәүләтенең тарҡалыуы һөҙөмтәһендә Сәфәүиҙәр дәүләтенең (бәклектәр) элекке провинциялары территорияһында барлыҡҡа килә. XIX быуат башына тиклем бойондороҡһоҙ дәүләт формированиелары булып тора һәм яйлап Рәсәй империяһына (Арран, Ширваншаһ тарихи өлкәләре һәм башҡалар, шулай уҡ Көнсығыш Әрмәнстан) һәм Иранға (Иран Әзербайжаны) берләшә. Төркиҙәрҙән тыш, ханлыҡтарҙа әрмәндәр, грузиндар, лезгиндар, фарсылар, аварҙар, курдтар, ассирийҙар, талыштар, татарҙар, удиндар, шаһдағ халыҡтары һәм башҡа этник төркөмдәр йәшәй.

## Көнсығыш Кавказ аръяғы ханлыҡтары (Төньяҡ Әзербайжан һәм Көнсығыш Әрмәнстан)

* Баҡы;
* Гәнжә;
* Джавад;
* Ҡарабах;
* Ҡуба-Дәрбәнт (А. П. Новосельцев был ханлыҡты *әзербайжан ханлығы* тип классификациялауҙың дөрөҫлөгөнә шикләнә, сөнки Дәрбәнт ханлығының төп халҡы дағстандар була, ә уның төп резиденцияһы Дәрбәнттә урынлаша);
* Нахчиван;
* Талыш (БСЭ мәғлүмәттәре буйынса, ханлыҡ Әзербайжандағы талыштарҙың феодаль дәүләте була);
* Шәки;
* Ширван;
* Эриван (Тадеуш Свентоховский мәғлүмәттәре буйынса, башҡа сығанаҡтар, мәҫәлән, «Encyclopædia Iranica», «The Armenian People from Ancient to Modern Times», «Armenia: A Historical Atlas», «Grand Larousse encyclopédique», Ясмин Дум-Трагут фарсы ханлығы тип иҫәпләй).

## Иран Әзербайжаны ханлыҡтары

* Зәнжан;
* Ҡарадағ;
* Маку;
* Мараға;
* Мәрәнд;
* Сәраб;
* Тәбриз;
* Урмия;
* Хальхал;
* Хой;

* Әрдәбил.

## Ханлыҡтарҙың барлыҡҡа килеүе

1747 йылдың 9 майында Нәдир шаһ үлтерелгәндән һуң дәүләттә үҙәк власть көсһөҙләнә һәм ханлыҡтар барлыҡҡа килә. Надир хакимлығының һуңғы йылдарында уҡ яңы һалымдар һәм йыйымдар индереү һөҙөмтәһендә төрлө төбәктәрҙә халыҡ баш күтәрә башлай. *«[[Хараж|Харадж]] ауырлығы арҡаһында [[Гәнжә ханлығы|Гәнжә]], һәм [[Ширван ханлығы|Сәмух]] һәм [[Эриван ханлығы|Эриван]] һәм башҡа ҡалалар һәм подданныйҙар айырылып сыға».*

Ханлыҡтарға башлыса затлы төрки (әзербайжан) феодалдар нигеҙ һала, уларҙың күбеһе төрлө өлкәләрҙең нәҫелдән килгән хакимдары була.Шаһ власы сәйәсәтендә, бигерәк тә Ғәббәс I шаһ осоронан алып, үҙәкләштереүгә тырышыуға ҡарамаҫтан, шаһтар бер ҡасан да феодаль тарҡаулыҡты тулыһынса еңеп сыға алмай. Әзербайжанда һәм Әрмәнстанда был тарҡаулыҡ ярым бойондороҡһоҙ ханлыҡтар осорона тиклем үк була. Юридик яҡтан шаһ хөкүмәте Ғәббәс I шаһ осоронан алып нәҫелдән килгән вассал кенәздәрҙең булыуын танымай. Ул уларҙа шаһ тәғәйенләгән чиновниктарҙы күрергә теләй. Ысынлап та, һәр хаким шаһтан үҙенең раҫланыуы тураһында формаль указ ала. Әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа шаһ власы тарафынан урындағы династияларҙың барлығын ысынбарлыҡта таныуы уйҙырма була. Ҙур булмаған территориялар хакимдары ла күп осраҡта урындағы династияларҙың нәҫелдән күсә килгән вәкилдәре була.Ханлыҡтарҙың барлыҡҡа килеүенә һәм нығыныуына шулай уҡ Нәдир шаһ вариҫтары араһында тәхете өсөн үҙ-ара көрәш булышлыҡ итә. Тәүге йыл ярым эсендә 4 дәғүәсе бер-бер артлы алмашына. Тәхет өсөн көрәш ун йылдан ашыу дауам итә, 1758 йылға тиклем зендтар династияһы вәкиле Кәрим хан еңеп сыға һәм Иранды ҡабаттан берләштерә (Хөрәсән һәм Иран аръяғы, Иран Азербайжаны территорияһынан тыш).Нәдир шаһ үлтерелгәндән (1747) һәм Иранда яңы үҙ-ара талаш башланғандан һуң, Кавказ аръяғы илдәрендә иран хакимлығы ваҡытлыса ҡолай.

## Кавказ Аръяғының Рәсәйгә ҡушылыуы

1804 йылдың ғинуарында Рәсәйгә бер айлыҡ ҡамауҙан һуң Гәнжә ханлығы ҡушыла. 1805 йылда Грузияла рус ғәскәрҙәренең сардары (ул - Рәсәйҙең рәсми вәкиле) менән тейешле хандар араһында төҙөлгән трактаттар Ҡарабах, Шелышкин һәм Ширван ханлыҡтарының Рәсәй составына инеүен юридик яҡтан нығыта. 1806 йылда Рәсәйгә Баҡы һәм Куба-Дербент ханлыҡтары, ә 1809 йылда Талыш ханлығы ҡушыла. Рәсәй рус-иран һуғышында (1804 - 1813) еңгәс, 1813 йылдың 13 октябрендә Гөлистан ауылында Рәсәй һәм Иран араһында тыныс килешеү төҙөлә. Был килешеү статус-кво принцибына нигеҙләнә, йәғни килешеүгә ҡул ҡуйған ваҡытта билдәләнгән сиктәр һаҡлана. 

1826 йылдың июлендә яңы рус-фарсы һуғышы башлана. Һуғыш Рәсәйҙең еңеүе менән тамамлана. 1828 йылдың 10 февралендә Тәбриз янындағы Төркманчай ауылында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был килешеү буйынса Рәсәйгә Әрмән өлкәһен барлыҡҡа килтергән Эриван һәм Нахчиван ханлыҡтары ла күсә. Кавказ аръяғы Рәсәй империяһына 1828—1829 йылдарҙағы Рәсәй-төрөк һуғышынан һәм 1829 йылда Адрианополь килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң тулыһынса ҡушыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Борчалы солтанлығы
* Ҡутҡашен солтанлығы
* Илису солтанлығы
* Ҡаҙаҡ солтанлығы
* Шәмшәддил солтанлығы
* Шүрәгәл солтанлығы

## Иҫкәрмәләр