open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йосопова Нәфисә Ислам ҡыҙы

**Йосопова Нәфисә Ислам ҡыҙы** (26 ғинуар 1953 йыл, Прилуки, Чернигов өлкәһе, Украина ССР-ы) — СССР һәм Рәсәй ғалим-физигы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре(2007). СССР уйлап табыусыһы (1988).

## Биографияһы
Нафиса Исламовна Юсупова родилась 26 января 1953 года в городе Прилуки Черниговской области Украины, где тогда служил отец — Ислам Юсупович Юсупов. Профессор И. Ю. Юсупов был основателем кафедры автоматизации производственных процессов УГАТУ.
 
В 1975 году окончила Воронежский государственный университет .

С 1975 года работает в Уфимском государственном авиационном техническом университете.

С 1989 года — декан факультета информатики и робототехники, одновременно с 1998 года- заведующая кафедрой вычислительной математики и кибернетики.

Доктор технических наук (1998), профессор (1998).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Научные исследования Н. И. Юсуповой посвящены теории искусственного интеллекта.

Юсуповой разработаны методология управления сложными техническими объектами в условиях помех и критических ситуаций, модели представления знаний об опасных объектах и возможных сценариях развития аварий, метод классификации предприятий в соответствии с угрозой банкротства и др.

Автор более 400 научных работ и 44 изобретений.

## Почётлы исемдәре һәм бүләктәре
* Заслуженный деятель науки Республики Башкортостан (2000).
* Почётный работник высшего профессионального образования РФ (2007).
* Знак «Изобретатель СССР» (1988).

## Фәнни хеҙмәттәре
* Университетские образовательные программы. Модели и методы для сопоставительного анализа опыта разных стран. М., 2006 (соавт.);
* Информационное обеспечение управления и контроля. М., 2008 (соавт.);
* Философские и прикладные вопросы методологии искусственного интеллекта. М., 2009 (соавт.) и др.

## Һылтанмалар
* БЭ Юсупова Нафиса Исламовна
* [ https://cyberleninka.ru/article/n/situatsionno-orientirovannye-bazy-dannyh-sovremennoe-sostoyanie-i-perspektivy-issledovaniya  ]

## Иҫкәрмәләр
Тюленева (Филатова) Любовь Андреевна

**Тюленева (Филатова) Любовь Андреевна** (2 сентябрь 1927 йыл,  Воронеж өлкәһе — 29 июнь 2016 йыл, Өфө) — СССР һәм Рәсәй уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969),  СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1975),  СССР ер аҫтын разведкалау отличнигы (1967), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957) .

## Биография
Любовь Андреевна Тюленева (Филатова)  К.А.Тимирязев исемендге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған (1955).

1947— 1957 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Раевка ҡасабаһындағы 18-се урта мәктәптә уҡыта .  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Раевкалағы эвакуацияланған балалар тәрбиәләнгән балалар йортонда эшләй. Унда буласаҡ популяр эстрада йырсыһы  Эдуард Хиль 1942-1943 йылдарҙа йәшәгән.

1958  йыл-  Любовь Тюленева (Филатова)  Өфөгә күсенә,  Башҡорт дәүләт университетында методист булып эшләй.

1961- 1962 йылдарҙа ул  Өфө ҡалаһының 86-сы урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1962— 1983 йылдар — Любовь Андреевна 39-сы мәктәптә  уҡыта, был мәктәп Өфөнәң иң яҡшы мәктәптәре иҫәбендә була.

1996— 1997 йылдарҙа  Л.А.Тюленева 44-сы урта мәктәптә уҡыта.

Йәш быуынды уҡытыу һәм тәрбиә эшенә ҙур өлөш индергән өсөн ул Ленин ордены менән бүләкләнә (1978).

## Маҡтаулы исемдәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), 
* СССР мәғарифы отличнигы (1975),
* СССР ер аҫты байлыҡтарын разведкалау отличнигы (1967),
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957).

## Бүләктәре
* Ленин ордены (1978).

## Һылтанмалар
* Посёлок Раевский 
* https://www.culture.ru/persons/10028/eduard-khil 
* БЭ Тюленева (Филатова) Любовь Андреевна 

## Иҫкәрмәләр
Тала, тала (йыр)

**Тала, тала** - ҡыҫҡа көй жанрында яҙылған татар һәм  башҡорт халыҡ йыры.

## Һүҙҙәре

## Башҡарыусылар
«Тала-тала» йырын Хәмдүнә Тимерғәлиева, Ағрисә Мәүлитова, Фәриҙә Тимербаева, Гөлүзә Зыятдинова, Роберт Тимербаев, Альберт Әсәҙуллин, Люция Мусина, Надежда Бабкина, «Ҡаҙан егеттәре», «шУРАле» төркөмдәре, Миләүшә Таминдарова етәкселегендәге Татарстан республикаһы Дәүләт хоры башҡарыуында ишетергә була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 

Төркөм:Башҡорт халыҡ йырҙары
Төркөм:Татар халыҡ йырҙары
Балабина Анастасия Ивановна

**Анастасия Ивановна Балабина** (16 октябрь 1909 — 13 декабрь 1985) —совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Калинин өлкәһенең Кашинский районы  «Рәсәй» колхозы бригадиры,Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Анастасия Ивановна Балабина  1909 йылда Эскино ауылында, хәҙер Тверь өлкәһенең Кашинский районында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 

Бала саҡтан ауыл хужалығында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, һуғышға киткән ирен алмаштырып,  "Рәсәй" колхозында комплекслы бригада бригадиры булып эшләй башлай. 

Эшкә  дөрөҫ  технологияла ҡарашы булдыра, хеҙмәттә агросәнәғәт технологияларын ҡөуллана. Уңыш буйынса бригада районда һәр ваҡыт алдынғылыҡты бирмәй.  1965 йылда һәр сәселгән етен гектары 1375 һум килем бирә. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә даими ҡатнаша, алтын миҙалға лайыҡ була. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың  30 апрелендәге указы менән ауыл хужалығында һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм етен уңышын йыйыуҙа   юғары күрһәткестәре өсөн Анастасия  Ивановна Балабинаға Ленин ордены һәм  ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 

Һуңғараҡ колхозда эшләүен дауам итә. Кашинский район Советы депутаты итеп һайлана. 

Кашинский районында йәшәй. 1985 йылдың 13 декабрендә вафат була.

## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (30.04.1966)
* Ленин ордены (30.04.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Кашин и его курорт. – М.: Московский рабочий. 1975. – с. 144.
* Николаев Е. Мужнин наказ // Герои труда – калининцы. – М.: Московский рабочий, 1970. – с. 63-70.

## Һылтанмалар

*
Гөргөри кейәүҙәре (спектакль)

**«Гөргөри кейәүҙәре»** — драматург Туфан Миңнуллиндың Гөргөри кейәүҙәре әҫәре буйынса ҡуйылған ике пәрҙәле этнографик музыкаль комедия.

## Тарихы
Спектакль беренсе тапҡыр 1995 йылдың 21 майында Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәһендә Ренат Еникиев ҡуйылышында режиссёр Марсель Сәлимйәнов тарафынан сәхнәләштерелә башлай.
2013 йылда Быуа сатира театры тарафынан да сәхнәгә ҡуйылған.

Өфө «Нур» татар дәүләт театрында «Гөргөри кейәүҙәре» музыкаль комедияһы Әбелхәйер Сафиуллин тарафынан 2014 йылдан ҡуйыла.

## Эстәлеге
«Гөргөри кейәүҙәре» спектакле халыҡ күҙаллауына таянып эшләнгән. Иғтибар үҙәгендә керәшен татарҙары йолалары күрһәтелә.

Үрбаш ауылы кешеһе Гөргөри абзый һәм Катерна түтәйҙең кесе ҡыҙҙары Үринәне бер юлы өс егет яратып йөрөй. Оло ҡыҙҙары икеһе лә кейәүгә сығып, бала үҫтерә. Шуға күрә Гөргөри абзый Үринәне керәшен татарҙары йолалары буйынса ғына кейәүгә бирергә ҡарар итә. Шунан ҡыҙ йортона яусы ебәреүҙәр, кейәүҙәр араһында көрәш, йыр, бейеү буйынса һынауҙар башлана.

## Сығанаҡтар
* Туфан Миңнуллин. Һайлап алынған әсәрләр, 10 томда, 4 том, 46-82 биттәр. — Ҡазан: Татар. кит. нәшр., 2002. 

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әлдермештән Әлмәндәр (спектакль)
Смирнова Екатерина Алексеевна

**Екатерина Алексеевна Смирнова** (4 август 1996 йыл) — Рәсәй спортсыһы, 2019 йылда эстафетала Универсиада чемпионы, 2019 йылғы ҡышҡы универсиадала шәхси саңғы уҙышында көмөш призёр, илдең йыйылма командаһы ағзаһы.

## Биографияһы
Екатерина Алексеевна Смирнова 1996 йылдың 4 авгусында Марий Эл Республикаһының Йошкар-Ола ҡалаһында тыуған. Өлкән спорт карьераһын 2008 йылда башлай.

## Спорт карьераһы
2014 йылдың февраль айында Сыктыкварҙа Көнсығыш Европа Кубогында тәүге тапҡыр сығыш яһай, 10 километрға классик йөрөш менән 51-се урынды, һәм 27-се урынды спринтта биләй.

2018/19 йылдар миҙгелендә Көнсығыш Европа Кубогының дөйөм зачетында 16-сы урынды биләй һәм унлыҡта өс финиш күрһәтә

2019 йылдың марты башында Красноярск ҡалаһында Ҡышҡы Универсиадала өс шәхси ярышта өс көмөш миҙал яулай. 2019 йыл Универсиадаһында эстафета командаһы составында еңеүсе була.

2019 йылда саңғы ярышы буйынса Рәсәй йыйылма командаһының төп составына индерелә. 2019 йылдың 29 ноябрендә саңғы ярыштары буйынса Донъя Кубогына этаптарҙа тәүге тапҡыр сығыш яһай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Екатерина Смирнова — профиль на сайте FIS.
Парамонова Анна Васильевна

**Парамонова Анна Васильевна** (30 октябрь 1923 йыл — 19 ғинуар 2022 йыл) — табип-стоматолог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1978) табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).

## Биографияһы
Анна Васильевна Парамонова 1923 йылдың 30 октябрендә Пенза өлкәһенең Саранск өйәҙе Лопатино ауылында тыуған.

1941 йылда А. В. Парамонова унынсы синыфты тамамлай һәм Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң хәрби комиссариат юлламаһы буйынса СССР Халыҡ комиссариаты боеприпастарының 583-сө Саранск заводында эшләй башлай, һуғыш аҙағына тиклем заводта эшләй.

1945 йылдан алып 1949 йылға тиклем Ҡазан стоматология институтында уҡый, уны тамамлағандан һуң Мородовия АССР-ының Ичалковский районы дауаханаһында стоматолог булып эшләй.

1953 йылдан 1962 йылға тиклем — Ичалковский район һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире. 1962 йылдан 1981 йылға тиклем — Ичалковский үҙәк район дауаханаһының баш табибы. А.ВА.Парамонованың туранан-тура ҡатнашлығында һәм етәкселегендә яңы дауахананың беренсе һәм икенсе хирургия корпусы, бала табыу йорто, балалар бүлексәһе менән поликлиника, ашхана, ашығыс ярҙам станцияһы һәм ҡан ебәреү станцияһы төҙөлә.

1965 йылдың 24 декабрендә һәм 1971 йылдың 20 июлендә СССР  Юғары Советы Президиусы указы менән «Яҡшы хеҙмәте өсөн» Анна Васильевна Парамонова «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы һәм «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

1978 йылдың 23 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «Халыҡ һаулығын һаҡлауҙы үҫтереүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Парамонова Анна Васильевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. Ошо уҡ йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы исеменә лайыҡ була.

1981 йылдан 1992 йылға тиклем 1-се Саранск стоматология поликлиникаһында стоматолог булып эшләй.

1992 йылдан алып хаҡлы ялда. Саранск ҡалаһында йәшәй.

## Наградалары
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (23.10.1978)
* Ленин ордены (23.10.1978)
* «Почёт Билдәһе» ордены (20.07.1971)
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (24.12.1965)

### Исемдәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1978)
* Мордовия АССР-ының атҡаҙанған табибы (1969) т
* Ичалковский районының почётлы гражданы (2002)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Энциклопедия Мордовии / Т. 2: М—Я. — 2004 г. — 699 с. — Библиогр.: с. 677—692. — ISBN 5-900029-08-5
Королькова Анна Николаевна

**Королькова Анна Николаевна** (ҡыҙ фамилияһы *Глазкова*; 3 февраль 1892 йыл — 2 ғинуар 1984 йыл) — СССР-ҙың яҙыусы-әкиәтсеһе. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1972).

Уның әкиәттәре СССР-ҙа ғына түгел, сит илдәрҙә лә — немец телендә (1970) һәм япон телендә (1976) баҫылып сыға.

## Биографияһы
Анна Николаевна Королькова 1892 йылдың 3 февралендә Старая Тойда ауылында (хәҙер — Воронеж өлкәһе Анна районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Ул 9 йәшенән бала ҡараусы, ялсы, хеҙмәтсе булып эшләй. 20 йәшендә ҡыҙҙы ҙур ғаиләгә кейәүгә бирәләр, бында ул иҫәп буйынса унынсы килен була. Ярлы йәшәйҙәр, бигерәк тә 1920—1921 йылдарҙағы аслыҡ осоронда ауырға тура килә. Анна крәҫтиән хеҙмәте һәм үҙенең балаларын тәрбиәләү менән шөғөлләнә, ғаиләһендә алты бала була. 1933 йылда Анна Николаевнаның ғаиләһе Воронежға күсә, унда ире заводта эшләй, ә Анна балаларҙы тәрбиәләү менән шөғөлләнә.

1937 йылда Анна Королькова үҙенең әкиәттәрен яҙа башлай. 1941 йылда Воронежда уның беренсе әкиәттәр йыйынтығы сыға. Аҙаҡ  китаптары Мәскәүҙә һәм Воронежда күп тапҡырҙар баҫыла. Әкиәтсенең әҫәрҙәрен баҫмаға әҙерләүҙә фольклорсылар һәм яҙыусылар В. А. Тонков, А. И. Шубин, М. М. Сергеенко, Г. Г. Воловик ҡатнаша. Фольклорсы Э. В. Померанцева 1969 йылда Мәскәүҙә, СССР Фәндәр академияһы нәшриәтендә  әҙиптең әкиәттәрен нәшер итә.

Анна Королькова 1957 йылда СССР Яҙыусылар союзына алына.

Яҙыусы 1984 йылдың 2 ғинуарында Воронеж ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (18.02.1972)
* миҙалдар

## Хәтер
* Старая Тойда ауылы урамдарының береһе Королькова исемен йөрөтә. Шулай уҡ 1997 йылда Воронеж ҡалаһының Левобережный районындағы урам уның исеме менән аталған.
* Анна районының Старая Тойда урта мәктәбендә материалдар йыйылған һәм А. Н. Королькова музейы асылған.
* Воронеждың 39-сы ғаилә менән уҡыу китапханаһы шулай уҡ уның исемен йөрөтә (Цимлян урамы, 6), ә ундағы Анна Николаевна йәшәгән йортҡа (Ленин проспекты, 12) әкиәтсенең йөҙ йәшенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. Һәм тағы ла бер мемориаль таҡтаташ Королькова исеме менән бәйле булған Прохладный тыҡрығы, 14 адресы буйынса йортҡа ҡуйылған.

## Сығанаҡтар
* Легенды Воронежа. Фотоальбом, Воронеж, 1999.
* *Новичихин Е. Г.* Добрым молодцам урок: Документальное повествование // Подъём. — 2014. — № 1. — С. 56-126.
* *Кононов В.* Воронеж. История города в памятниках и мемориальных досках. — Воронеж: Центр духовного возрожд. Черноземн. края, 2005. — С. 229—230.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Анна Николаевна Королькова — о себе 
* Королькова Анна Николаевна
* Юбилейная дата. Имена Воронежа
Рейзинь Лилия Яновна

**Рейзинь Лилия Яновна** (Шенберг; 27 сентябрь 1924 йыл — 25 февраль 2014 йыл) — СССР-ҙың мәғариф алдынғыһы. Рига урта мәктәбе директоры. 10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1979—1984). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).

## Биографияһы
Рейзинь Лилия Яновна 1924 йылдың 27 сентябрендә Рига ҡалаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуа.

1944 йылда Риганың 2-се урта мәктәбен тамамлағандан һуң, хеҙмәт һәм педагогик эшмәкәрлеген тыуған мәктәбендә уҡытыусыһы вазифаһында башлай.

1949 йылда, ситтән тороп Латвияның П. Стучка исемендәге дәүләт университетының химия факультетын. Артабан Риганың 9-сы урта мәктәбендә химия уҡытыусыһы булып эшләй башлай. 1950 йылда Сигулдский районында уҡыта. 1956 йылда — Лигатне ҡалаһында завуч була. 1960 йылдан — Риганың 24-се мәктәбе завучы.

1963 йылдан 45-се мәктәп директоры. Л. Я Рейзинь етәкселегендә Латвия ССР-ының алдынғы мәктәбенә әүерелә. Йыл һайын белем усағында СССР халыҡтары дуҫлығы фестивале үткәрелә, унда башҡа республикалар һәм социалистик илдәр вәкилдәре лә ҡатнаша. 1968 йылда мәктәп музыка йүнәлешендә эшләй башлай, күп йылдар йыр һәм бейеү байрамы лауреаты була. Мәктәптә уҡыусыларҙың һөнәр һайлауына, хеҙмәт һәм эстетик тәрбиә биреүгә ҙур иғтибар бүленә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йыл 1 ғинуарындағы Указы менән «хеҙмәт уңыштары өсөн» Л. Я .Рейзинь Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1971 йылдың 20 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Л. Я. Рейзинь Ленин орденына лайыҡ була.

1978 йылдың 27 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән «уҡыусыларға белем һәм коммунистик тәрбиә биреү эштәрендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Лилия Яновна Рейзинь «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә. 

Төп эшмәкәрлегенән тыш, Л. Я. Рейзинь Рига ҡалаһы халыҡ мәғарифы бүлеге ҡарамағында эстетик тәрбиә биреү буйынса секция рәйесе, Бөтә Союз Эстетика советы ағзаһы, ССР ПАН нәфис тәрбиә ғилми-тикшеренеү инстиутының ғилми корреспонденты була. СССР Юғары Советының Латвия ССР-ынан Милләттәр советы депутаты (1979—1984). Рига ҡала һәм район депутаттары советына депутат итеп һайлана.

1988 йылда пенсияға сыға. Рига ҡалаһында йәшәй. 2014 йылдың 25 февралендә вафат була, Лесная зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (27.09.1978)
* Ике Ленин ордены (20.07.1971, 27.09.1978)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1.1.1965)
* Латвия ССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы

## Иҫкәрмәләр
Бобылёва Евдокия Фёдоровна

**Бобылёва Евдокия Фёдоровна**  (18 август 1919 йыл — 29 август 2017 йыл) — педагог, СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1990), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың халыҡ депутаты, СССР Юғары Советының халыҡ мәғарифы буйынса комитеты ағзаһы. Одоев районының һәм Тула өлкәһенең почётлы гражданы.

## Биографияһы
Евдокия Фёдоровна Бобылёва Тула өлкәһенең Одоев районы Анастасово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Одоев урта  мәктәбен  тамамлағандан һуң ете йыллыҡ һәм урта мәктәптәрҙә уҡыта. Тула педагогия институтын тамамлай. Одоев урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусмыһы булып эшләй. Иван Александрович Бобылёвҡа кейәүгә сыға. Евдокия Фёдоровна   Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы,  зенит батареяһында һуғыша, II  дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Евдокия Фёдоровнаның  тәүге ире, Иван Александрович  Мәскәү янында һуғыша, Еңеүгә  ике аҙна ҡалғас,  һәләк була. Евдокия Фёдоровнаның икенсе ире йәшлек дуҫы  - Гавриил Андреевич Серёгин, район мәғарифы мөдире була

1966 йылдан Советтар Союзы Геройы А.д. Виноградов исемен йөрөткән   «Одоев урта дөйөм белем биреү мәктәбенең»директоры булып эшләй. Уның мәктәбендә уҡыусылар өлгөргәнлек аттестаты менән бергә тракторсы йәки шофёр, механик һәм машина менән һауыу оҫтаһы   танытмаһы ала. 

Евдокия Фёдоровна мәғариф   профсоюзы өлкә комитеты ағзаһы була, тыныслыҡ һәм ҡоралһыҙланыу өсөн   Бөтә Донъя конгресында ҡатнаша (1962), СССР  профсоюздарының  XIV съезына делегат итеп һайлана (1968). 1989—1991 йылдарҙа — СССР  Халыҡ депутаты, 1991 йылдан — халыҡ мәғариф буйынса  СССР-ҙың Юғары Советы комитеты ағзаһы.

Бобылева Евдокия Федоровна  Н. И. Рыжков, В.И. Матвиенко, Е. М. Примаков, В А. Стародубцев, Тула өлкәһе губернаторы һәм башҡа бик күп күренекле кешеләр  менән таныш була.

Одоев мәктәбендә эшләгән уҡытыусылар, райондың күп кенә  кешеләре  — Евдокия Федоровнаның уҡыусылары тәрбиәлә. Яҙыусы Владимир Успенский,  Бобылеваның уҡыусыһы,   уның тураһында «Евдокия свет Фёдоровна» китабын яҙа .

Бобылева Федоровна Евдокия 2017 йылдың 29 авгусында вафат була.

## Ҡаҙаныштары

* Ленин ордены,

* «Почёт Билдәһе» ордены,

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены,

* Н.К. Крупская миҙалы

* СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы,

* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы,

* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы,

* «Тула өлкәһе үҫешенә айырым өлөш индергәне өсөн» миҙалы

* Изгелек ордены,

* «Рәсәй профсоюздарына 100 йыл» иҫтәлекле миҙалы,

* Одоев һәм Тула өлкәһенең почетлы гражданы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рустрана. Моя жизнь — это моя школа
* Центр 71. В Туле на 99-ом году жизни скончалась Заслуженный учитель РФ Евдокия Бобылёва
Измайлов Әнүәр Сәрүәр улы

**Измайлов Әнүәр Сәрүәр улы** (; 12 июнь 1955 йыл) — Украина һәм ҡырым татар музыканты, виртуоз гитарист, билдәле «тэппинг» гитара техникаһын пропагандалаусы.

## Биографияһы
Әнүәр Измайлов 1955 йылдың 12 июнендә Үзбәкстандың Фәрғәнә ҡалаһында тыуа, уның ғаиләһе 1944 йылда ҡырым татарҙарын депортациялау барышында Ҡырымдан Үзбәкстанға һөрөлә. Фагот класы буйынса урындағы сәнғәт училищеһын тамамлағандан һуң, үҙаллы үҙләштереп, электр гитараһында уйнай башлай (башта рок-музыканы. 1980-се йылдарҙа «Сато» джаз-рок төркөмөндә ҡатнаша, бөтә Союз фестивалдәрендә сығыш яһай.

Измайлов элекке Советтар Союзының бөтә музыкаль киңлегендә тэппингтың популяштырыусы улып бһанала.

1990-сы йылдар башында Әнүәр Измайлов Фонтан исемле үҙенсәлекле ауылға йәшәүгә күсә (хәҙер — Симферополдең көнбайыш ситендәге микрорайон. Ошо уҡ йылдарҙа ул Игорь Николаевич Пупенко менән бергә бер нисә соло программаһын яҙа, уларҙа ул этноджаз синтезы буйынса үҙенең ҡарашын белдерә. Бер үк ваҡытта улар 1995 йылда флейтасы Наркәт Рамазанов һәм барабансы Рөстәм Бари ойошторған трио менән етәкслелек итәләр («Манара» альбомы, 1999). Халыҡ-ара фестивалдәрендә Энвер Измайлов төрөк перкуссионисты Борхан Очал, француз пианисты Ксавье Гарси һәм башҡалар менән сығыш яһай.

«Совет йәштәре» гәзите (Рига) үткәргән анкетлау һөҙөмтәләре буйынса Әнүәр Измайлов СССР гитарасылары араһында 6 урынды биләй һәм «Киңерәк танылыуға лайыҡ музыкант» номинацияһында икенсе урынды биләй. Европа Халыҡ-ара гитарасылар конкурсының беренсе премияһы лауреаты (Швейцария, Лозанна), күп бүләктәр һәм дипломдар эйәһе.
1995 йылдан — Украина Джаз ассоциацияһы Президиумы ағзаһы.

Латвия, Украина, Рәсәй, Финляндия, Германия, Норвегия, Франция, Италия, Австрия, Швейцария, Швециялағы джаз фестивалдәрендә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Украинаның атҡаҙанған артисы.
* Ҡырым Автономиялы Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* Украинаның халыҡ артисы (2009).

## Альбомдары
* «Эфсане» (1986)
* «Изгелекте тарат» «Сато» төркөмө составында, (Фәрғәнә, 1987);
* «At Fergana Bazar» (Германия, 1991);
* «Easten Legend»(Москва, 1993);
* «Black Sea» (Швеция, 1993);
* «Dancing over the Moon» (Германия,1995);
* «Minaret» (Киев, 1997);
* «Ultra-marin» (Болгария, 2001);
* «Meganom» (Украина, 2012)

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* *Сергей Губин* Jazz в усадьбе Сандецкого.  
* Полночные шаги.  // журнал «Элита Татарстана»
Фенекетлен

**Фенекетлен** () — Венгриялағы яһалма күл. Будапештың 11-се районда урынлашҡан.
200 метрға һуҙылған, максималь киңлеге 40 метр тәшкил итә. Ярҙары төҙөкләндерелгән. Популяр ял итеү урыны.

## Исеме
Күл атамаһы рус теленә тәржемә иткәндә «Төпһөҙ» тигәнде аңлата.

## Тарихы
Фенекетлен кирбес заводының һыу баҫҡан балсыҡ карьеры урынында барлыҡҡа килгән. 1877 йылда ул тулыһынса формалашып бөткән. 1980 йылда күл һыуының сифаты насарайып китеү сәбәпле, яһалма һыу әйләнеше ойошторолған.

## Тасуирламаһы
Күл янында ял итеп йөрөргә уңайлы йәнле парк урынлашҡан. Бында ошо урынға айырым тарихи рух биреүсе боронғо һәйкәлдәр һаҡланып ҡалған, эргәһендә кафе һәм балалар бар. Күл буйлап йөҙә килгән кешеләргә күптән өйрәнеп бөткән өйрәктәр йөҙә, шуға күрә улар ярға яҡын йөҙөп килергә бөтөнләй ҡурҡмайҙар һәм туристар килтергән ризыҡ менән һыйланалар. Фенекетлен — туристарҙың иң яратҡан урындарының береһе, йәйге эҫелә бигерәк тә. Бынан тыш күл бөгөн балыҡ тотоусылар араһында популяр урын булып ҡала.

## Сығанаҡтар
* Szlabóczky Pál: *Hajszálerek — budai A Feneketlen-tó javítása vízháztartásának*, újság Mérnök: a Magyar Mérnöki Kamara lapja, 2010. (17. évf.) 6-7. sz. 24-26. old.
* Доступ Jurecska: *A Feneketlen-tó vízszintingadozása*, Élet tudomány és, 2008. (63. évf.) 34. sz. 1061. old.
* Illés István: *A Feneketlen-tó feltámasztása: iszapbirkózás*, HVG, 1983. (5. évf.) 28. (214.) sz. 34-35. old.
* Trautmann Tibor: *Meggyógyul-Feneketlen a e-tó?*, Búvár (1960—1989), 1983. (38. évf.) 9. sz. 416. old.
* Szilágyi Éva — Judit Szabó: *A Feneketlen-tó algái*, Д Herman Kör tatai Ottó (= Studió Természettudományi) munkái, 1973. 3. sz. 104, 106—109. old.
* Woynárovich Elek: *a tanulmányok Horthy út Miklós melletti Limnológia «Feneketlen tó»-н*, közlemények Állattani, 1938. (35. évf.) 1-2. sz. 13-42, +1 táblázat. old.
Скрипникова Нина Васильевна

**Нина Васильевна Скрипникова** (1919—?) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Нина  Васильевна Скрипникова 1919 йылдың 1 апрелендә Винсада утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, хәҙер Ставрополь крайы Предгорный районы

1923 йылда  ғаилә Кубанға күсеп килә  һәм Венцы-Заря ауылына урынлаша, хәҙер Краснодар крайы Гулькевич районы. 13-сө  мәктәптең  биш синыфын тамалай, атаһы ауырыу сәбәпле, ғаиләлә өлкән бала булараҡ, мәктәпте  ҡалдырып, әсәһенә ғаиләне ҡарашырға  ярҙам итеү өсөн  эшкә сығырға  мәжбүр була. Нина хеҙмәт эшмәкәрлеген урындағы сусҡасылыҡ совхозының баҫыусылыҡ бригадаһында башлай.  Комсомол ячейкаһы инә. Әүҙем  ҡыҙ булараҡ   1936 йылда Дондағы Ростов- Мәскәү маршруты буйынса комсомол велосипед ярышында ҡатнаша, уның өсөн  исемле сәғәт менән бүләкләнә. Ҡайтыу менән комсомол ойошмаһы секретары итеп һайлана һәм  шофёрҙар курсына ебәрелә. Машина йөрөтөү хоҡуғын алғандан һуң уға  «ГАЗ-АА» автомобиле беркетелә

Нина Скрипникова Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы. Хәрби юлын Хоста (хәҙер Сочи районы) урынында госпиталдә  санитар инструктор булып башлай, һуңыраҡ хәрби шофер була. автомиашинала һуғышты Кавказдан алып Чехословакияға тиклем үтә, еңеүҙе шунда ҡаршылай. Демобилизациянан һуң, 1945 йылдың октябрендә, тыуған совхозына ҡайта  һәм баҫыусылыҡ  бригадаһында эшләүен дауам итә. Иген культуралары үҫтереүсе звеноны етәкләй, 1947 йылдың эш йомғаҡтары буйынса ул 8 гектар  майҙанда һәр гектарынан 30,5 центнер бойҙай уңышы йыйып ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 6 апрелендәге указы менән  1947 йылда совхоздың  дәүләткә ауыл хужалығы продукттары тапшырыу планын үтәү буйынса бойҙайҙан юғары уңыш алыуы һәм  1948 йылда яҙғы сәсеү өсөн орлоҡ менән тәьмин итеүе  өсөн  Нина Васильевна Скрипниковаға  Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш»  миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 

Пенсия йәшенә еткәндән һуң, Н.В.Скрипникова  1969 йылда совхоз баҫыусылыҡта эшләүен дауам итә  һәм  1982 йылда хаҡлы ялға киткәнсе эшләй. Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡасаба советының 1-се саҡырылыш (1937) депутаты итеп һайлана. 

Шулай уҡ 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены   (1985) һәм миҙалдар, шул иҫәптән «Хәрби хеҙмәттәре өсөн», «Кавказды обороналаған өсөн» һәм «Будапештты алған өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Библиография

* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, Краснодар, 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Скрипникова Нина Васильевна
* «Моя малая Родина поселок Венцы, Гулькевичского района»
Кәлимуллин Иҙрис Батыршәйех улы

**Кәлимуллин Иҙрис Батыршәйех улы** (30 март 1965 йыл) — , . 1997 йылдан «Сәйәр» эстрада театры етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2011), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы, эстрада артистарының Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты.

## Биографияһы
Иҙрис Батыршәйех улы Кәлимуллин 1965 йылдың 30 мартында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Шәммәт ауылында тыуған.

1982 йылда, урта белем алғандан һуң, Өфө дәүләт сәнғәт институтының (хәҙер Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты) 
актёрҙар әҙерләү бүлегенә уҡырға инә. 

Юғары һөнәри белем алған йәш артист 1989 йылда Өфөлә яңы асылған Йәш тамашасы театрында (бөгөнгө көндә Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры эш башлай һәм 1991 йылға тиклем труппаның әйҙәүсе актёрҙарының береһенә әйләнә.

1991 йылда Иҙрис Кәлимуллин, бынан өс йыл алда яңынан тергеҙелеп, әле генә «дәүләт театры» статусы алған бөгөнгө Өфө «Нур» татар дәүләт театрына эшкә күсә. 1997 йылға тиклем дауамдағы сәхнә эшмәкәрлеге барышында актёр 20-нән артыҡ үҙенсәлекле образ тыуҙыра. Улар араһында тәү сиратта бар донъяға танылған Уильям Шекспирҙың киң билдәле «Ромео менән Джульетта» трагедияһында төп герой Ромео, шулай татар драматургтары Мирхәйҙәр Фәйзиҙең «Аҡ ҡалпаҡ» әҫәре буйынса ҡуйылған спектаклдә Баҡый, Илдар Юзиевтың «Ҡыр ҡаҙҙары артынан» драмаһында Малик, Ғаяз Исхаҡиҙың «Зөләйхә»һендә Сәлимйән ролдәрен атарға була.

1997 йылда Иҙрис Кәлимуллин, театрҙағы актёрлыҡ эшен ҡалдырып, «Сәйәр» эстрада театрын ойоштора һәм бөгөн дә уның менән уңышлы етәкселек итә. Хәҙер был коллективтың рәсми атамаһы — Башҡортостан Республикаһының «Сәйәр» йәштәр ижад үҙәге.

2011 йылдың июлендә Иҙрис Кәлимуллинға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы
* Эстрада артистарының Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Идрис Калимуллин. ОФИЦИАЛЬНАЯ СТРАНИЦА ИДРИСА КАЛИМУЛЛИНА 
* Юбилейный вечер Идриса Калимуллина. 30.03.2015г.  
* После длительной реабилитации Идрис Калимуллин снова выходит на сцену. Любимый городской сайт Уфы и Башкирии RB7.ru
Косинцева Мария Александровна

**Косинцева Мария Александровна** (12 март 1926 йыл — 13 июнь 2005 йыл) — СССР Автомобиль сәнәғәте министрлығының Шадринск автоагрегат заводында слесарь-йыйыусылар бригадиры, Ҡурған өлкәһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Мария Александровна Косинцева (ҡыҙ фамилияһы Теребенина) 1926 йылдың 12 мартында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 30 мартта) РСФСР-ҙың Урал өлкәһе Шадринск округы Исәт районы Красномыльское ауыл Советы составындағы Красномыльское ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1926 йылдың 15 сентябрендә Исәт районы Шадринск районына үҙгәртелә, 1943 йылдың 6 февраленән Ҡурған өлкәһенә инә.

1940 йылда тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай. 1942 йылдан Сталин исемендәге Шадринск автоагрегат заводында преслаусы, карбюраторҙар слесарь-йыйыусыһы булып эшләй башлай. Шадринск автомеханик техникумын тамамлай. Карбюраторҙар цехында слесарь-йыйыусылар бригадиры итеп тәғәйенләнә. 1958 йылда КПСС сафына инә.

Мария Косинцева бригадаһы йыл һайын производство планын 125—130 %-ҡа арттырып үтәй. 1959 йылда Коммунистик хеҙмәт коллективы исеме өсөн социалистик ярыш инициаторы була. 1960 йылда уның бригадаһы «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы» исеменә лайыҡ була. 8-се биш йыллыҡ йылдарында (1966—1970) Косинцева Мария һигеҙ йыллыҡ норманы үтәй.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 5 апрелендәге Указы менән, биш йыллыҡ план заданиеһын үтәгәндә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары, юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла
 
Күп тапҡыр халыҡ депутаттарының Ҡурған өлкә һәм Шадринск ҡала Советтары депутаты һәм профсоюздарҙың өлкә советы ағзаһы итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 5 апрелендәге указы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы № 11860
* Ленин ордены № 399265
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966 йылдың 22 авгусы)
* «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн. Владимир Ильич Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» юбилей миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы

## Хәтер
2013 йылда Шадринск автоагрегат заводында карбюратор цехы слесарь-йыйыусылар бригадиры Мария Александровна Косинцева портреты менән иҫтәлекле таҡтаташ асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Косинцева Мария Александровна// Золотое созвездие Зауралья, Курган. ПарусМ, 2002, т. 2, стр. 258—260

## Сығанаҡтар
* 
* Косинцева Мария Александровна/ Лица Зауралья
* Герой Социалистического Труда М. А. Косинцева
Балашова Нина Гавриловна

**Балашова Нина Гавриловна** (15 ғинуар 1926 йыл — 9 ноябрь 2007 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Нина Гавриловна Балашова 1926 йылдың 15 ғинуарында Краснодар крайының Ҡурған районы Петропавловская станицаһында күп балалы ғаиләлә тыуған

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1938 йылдың башында «Рәсәй» колхозында башлай; артабан «Ильич васыяты» колхозында баҫыусылыҡ бригадаһында звено етәксеһе булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында колхозда фиҙәҡәр эшләй. 1946 йылда бойҙайҙың юғары уңышын алған өсөн (гектарынан 30 центнер) Ленин ордены менән бүләкләнә.

Һуңыраҡ Нина Гавриловна тәмәке бригадаһы бригадиры булып эшләүгә күсә, унда ла юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Эш һөҙөмтәләре буйынса ауыл хужалығының ете йыллыҡ үҫеш планы буйынса уның звеноһы тәмәке уңышын йыйыуҙа район буйынса социалистик ярышта еңеүсе була. СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 30 апрелендәге Указы менән көнбағыш, етен, кесерткән, ҡомалаҡ һәм башҡа техник культуралар етештереүҙә һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкәне өсөн Балашова Нина Гавриловнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Бынан һуң ул малсылыҡта эшләй — сусҡасылыҡ фермаһы мөдире була. Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 1969 йылда III Бөтә Союз колхозсылар съезына делегат итеп һайлана. Район һәм ауыл Советтары депутаты була.

Хаҡлы ялға киткәс, атҡаҙанған пенсионер була, Петропавловская станицаһында йәшәй.

2007 йылдың 9 ноябрендә тыуған станицаһында вафат була.

Октябрь Революцияһы ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә, шулай уҡ «Кубань ауыл хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була(1996).

2017 йылда Петропавловская станицаһында Дан аллеяһы асыла, унда Нина Гавриловнаның портреты ла бар

## Библиография
* *Т. Исупова*. Нина Гавриловна Балашова : К 80-летию Краснодарского края. // «Курганинские итоги». — 2017. — 7 июня.
* Знающая цену жизни и добру: Золотые звезды Курганинского района // «Курганинские итоги». — 2017. — 7 марта.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Балашова Нина Гавриловна
Поптодорова Елена

**Елена Поптодорова** (, тулы исеме *Елена Бориславова Поптодорова-Петрова*; 31 август 1951 йыл) — Болгария дипломаты, сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Елена Поптодорова 1951 йылдың 31 авгусында Софияла тыуа.

Софияла 1969 йылда Беернсе инглиз теле мәктәбен тамамлай. Һуңынан София университетының (1974 йыл) филология факультетында инглиз һәм итальян телдәрен өйрәнә, Лидс Университеты (1974 йыл) һәм Сиен университеты (1976—1978 йылдар) курстарына йөрөй, артабан Милли һәм донъя хужалығы университетында (1979 йыл) халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм дипломатия буйынса ике йыллыҡ курс үтә.

1975—1990 йылдарҙа Сит ил эштәре министрлығында 3-сө секретарҙан башлап эшләй; һуңынан Римдә Болгария Халыҡ Республикаһының тулы хоҡуҡлы вәкиле, Сан-Маринола БХР-ҙың Генераль консулы була (1987—1990 йылдар).

2001йылдың июненән 2002 йылдың ғинуарына тиклем Болгария Сит ил эштәре министрлығының Халыҡ-ара ойошмалар менән идара итеү һәм кеше хоҡуҡтары буйынса идаралыҡ директоры вазифаһын биләй.

2008 йылдың 30 ғинуарынан 2002 йылдың 21 авгусына тиклем — Ҡушма Штаттарҙа Болгарияның ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.

2008—2009 йылдарҙа Ҡара диңгеҙ төбәгендә Махсус илсеһе булып эшләй.

2009—2010 йылдарҙа — Болгария Сит ил эштәре министрлығының Хәүефһеҙлек сәйәсәте директоры.

2010—2016 йылдарҙа ҡабаттан АҠШ илсеһе була.

2016 йылдың сентябрендә Елена Поптодорова Америка йәһүд комитетының Үҙәк Европа бүлексәһе башлығы итеп тәғәйенләнә, киләһе йылдың 1 мартында шәхси сәбәп буйынса отставкаға китергә ғариза бирә.

Әлеге ваҡытта Атлантик килешеү Ассоциацияһы һәм Евро-атлантик эшмәкәрлек буйынса Болгар Атлантик клубы директоры.

Дипломатик эшмәкәрлеге менән бер рәттән Елена Поптодорова дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә:

* 1990 йылдың июненән 2001 йылдың апреленә тиклем Болгар социалистик партияһы исемлеге буйынса Бөйөк Милли Йыйылыш һәм Болгария Республикаһының Халыҡ йыйылышына һайлана. Парламент ағзаһы булараҡ, сит ил эштәре буйынса, милли хәүефһеҙлек, радио һәм телевидение, ауыл хужалығы һәм кеше хоҡуҡтары комитеттарында эшләй.
* Болгария Атлантик клубына нигеҙ һалыусы һәм директорҙар советы ағзаһы (1991 йыл).
* Болгариялағы Америка университетының Попечителдәр советы ағзаһы (1995 йыл).
* Ғаиләне планлаштырыу ассоциацияһы идараһы ағзаһы (1996 йылдан алып).
* Төбәк һәм геосәйәси тикшеренеүҙәр үҙәге идараһы ағзаһы (1997 йыл).
* Дипломатия буйынса Башҡарма советы ағзаһы, Вашингтон, АҠШ (2003 йыл).

Бер нисә ведомство һәм юбилей наградаларына эйә.

Кейәүҙә, бер улы бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* АҠШ-та сит ил дәүләттәре илселәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Елена Поптодорова
* ELENA B. POPTODOROVA
* Elena POPTODOROVA
Леонова Надежда Сергеевна

**Надежда Сергеевна Леонова**  (1929, Брянск губернаһы, СССР — 16 сентябрь 2013 йыл, Брянск өлкәһе, Рәсәй) — Брянск өлкәһенең Кокинский совхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Надежда Сергеевна Леонова 1929 йылда Брянск өлкәһендә тыуған.  «1941—1945  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙәҡәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1961 йылда Кокинский совхоз-техникумы фермаһына  һауынсы булып эшкә урынлаша. Үҙенә беркетелгән һыйырҙарҙан даими рәүештә һауымды арттырып ала: 1966—1969 йылда 3700-килограмдан алып 1970 йылда 4176 килограмға тиклем еткерә. Һигеҙенсе биш йыллыҡ планын арттырып үтәй. 1967 йылда  юғары күрһәткестәре өсөн ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнә , шулай уҡ «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙал менән бүләкләнә. Өлкә советы депутаты була

СССР Юғары Советы Президиумының указы менән  «1971 йылда юғары хеҙмәт күрһәткестәре өсөн» надежда Сергеевна Леоноваға Ленин ордены менән  «Ураҡ һәм сүкеш»  миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме тапшырыла.

1984 йылда пенсия йәшенә етһә лә, 1996 йылға  тиклем эшләй — әммә инде  ферма түгел.

2013 йылдың 16 сентябрендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Леонова Надежда Сергеевна // Блокнот агитатора. (Спец. вып.: Брянцы — Герои Советского Союза). — Брянск. —1971. — № 21-24. — С. 55-57.
Косьянова Надежда Иосифовна

**Косьянова Надежда Иосифовна** (21 октябрь 1924 йыл — 1999 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982).

## Биографияһы
Надежда Иосифовна Косьянова 1924 йылдың 21 октябрендә Украинаның Киев өлкәһе Японец ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1933 йылда Н. И. Косьянованың ғаиләһе Воронеж өлкәһенең Трубетчинский районы (һуңыраҡ Липецк өлкәһенең Лебедянский районы тип үҙгәртелә) «Мәҙәниәт» совхозына күсеп килә.

Бала саҡта Н. И. Косьянова ата-әсәһенә сусҡасылыҡ фермаһында ярҙам итә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында тракторсы булып эшләй.

1945 йылдан сусҡасылыҡ фермаһына эшкә күсә. Ун йыл эшләү осоронда Н. И. Косьянова биш меңдән ашыу сусҡа бәрәсе үҫтерә. Йәш малдарҙың бер центнер артымының үҙҡиммәте уның төркөмөндә планлы 223 һум урынына 195 һум тәшкил итә. «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» Н. И. Косьянова ике тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге указы менән «ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә ҡаҙаныштары һәм дәүләткә малсылыҡ продукттарын пландан тыш арттырып һатыуы өсөн» Косьянова Надежда Иосифовнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1980 йылда Н. И. Косьянова хаҡлы ялға китә.

1999 йылда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (8.04.1971)
* Ленин ордены (8.04.1971)
* Октябрь Революцияһы ордены
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Герои липецкой земли* / Воронеж, 1989 г. — С. 98-99.

## Һылтанмалар
* Лебедянцы, удостоенные звания Героя Советского Союза, Герой Социалистического Труда (неопр.). Официальный сайт Администрации Лебедянского муниципального района Липецкой области. Дата обращения 14 марта 2020.
Кочемасова Зинаида Николаевна

**Кочемасова Зинаида Николаевна** (1921 — 2008) — совет ғалим-микробиологы, медицина фәндәре докторы (1982), профессор (1971). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1981).

## Биографияһы
1921 йылдың 30 октябрендә Түбәнге Новгородта тыуған.

1943 йылда Горький медицина институтын тамамлай.

1948 йылда Беренсе Мәскәү медицина институтында эшләй башлай. 1948—1951 йылдарҙа аспирантурала уҡый һәм кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлағандан һуң микробиология кафедраһында уҡыта.

1956—1959 йылдарҙа З. Н. Кочемасова Германияла эшләй — Гумбольдт исемендәге Берлин университетында микробиология кафедраһында уҡыта.

1960 йылдан тағы ла Беренсе Мәскәү медицина институтында эшләй: 1960—1971 йылдарҙа — доцент, 1971—1976 йылдарҙа — профессор һәм 1976—1986 йылдарҙа — микробиология, иммунология һәм вирусология кафедраһы мөдире. 1986—1987 йылдарҙа — микробиология, иммунология һәм вирусология профессор-консультанты. Кафедра менән етәкселек итеү осоронда З. Н. Кочемасова шартлы-патоген бактерияларҙың кеше патологияһында ролен, ауырыу тыуҙырыусыларҙың структур һәм биологик үҙенсәлектәрен, эренле-шешеү ауырыуҙарында макроорганизмдың һаҡлағыс факторҙарын өйрәнә. Шул ваҡыттан бөгөнгө көнгә тиклем кафедра анаэробтар тыуҙырған эренле-шешеү ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалау ысулдарын эшләү буйынса методик үҙәк булып тора.

Профессор З. Н. Кочемасова киң ҡулланыу тапҡан туберкулездың L-формалағы микробактерияларын алыу ысулдарын эшләй, шуның өсөн 1981 йылда СССР-ҙың Дәүләт премияһына лайыҡ була. Клиницистар менән бергә хроник пиелонефрит ваҡытында микоплазмалар бүленеп сығыу һәм идентификациялау мәсьәләләрен хәл итә. З. Н. Кочемасова медицина юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн микробиология буйынса дәреслек авторҙашы була. Бөтә Союз микробиологтар, паразитологтар һәм эпидемиологтар йәмғиәте идараһы президиумы ағзаһы булып тора.

1977 йылда Мәскәүҙә вафат була, Троекуров зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

- СССР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1981)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *225 лет Первому Московскому медицинскому институту им. И. М. Сеченова: 1765—1990* / Отв. ред. М. А. Пальцев. — М.: НПО «Медицинская энциклопедия», 1990. — 368 с.
Харитонова Мария Васильевна

**Мария Васильевна Харитонова** (12 ғинуар 1904 йыл — 17 август 1978 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Кострома өлкәһенең Кострома районы «12 Октябрь» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

## Биографияһы
Мария Васильевна Харитонова 1904 йылда Саметь ауылында, хәҙер Кострома өлкәһендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Башланғыс мәктәпте тамамлай. Бик иртә эшләй башлай. 1928 йылда ире менән бергә яңы ойошторолған ер эшкәртеү ширҡәтенә инә.

1930 йылдан 1932 йылға тиклем «12 Октябрь» колхозында баҫыусылыҡта эшләй. Һуңынан һауынсы булып эшкә күсә һәм 1959 йылға тиклем хаҡлы ялға сыҡҡансы эшләй. Кострома тоҡомо менән эшләй.

1948 йылда үҙенә беркетелгән һәр һыйырҙан 5001 килограмм һөт һауып алыуға өлгәшә.

ССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 4 июлендәге Указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшеүе һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәре өсөн Харитонова Мария Васильевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Ауыл хужалығында эшләүен артабан да дауам итә. Бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеге эсендә миллион литрҙан ашыу һөт һауып ала.

Тыуған ауылында йәшәй. 1978 йылдың 17 авгусында вафат була.

## Наградалары
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (04.07.1949)
* өс Ленин ордены (04.07.1949, 16.08.1950, 17.09.1951)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (23.07.1948)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Социалистического Труда Костромского района: 1948—1974 гг. — Кострома, 2014.
* Костромское созвездие. Ярославль, 1975

## Һылтанмалар
*
Юлмөхәмәтов Абдулла Мөхәмәтйән улы

**Юлмөхәмәтов Абдулла Мөхәмәтйән улы** (16 ғинуар 1931 йыл — 20 апрель 2019 йыл) — журналист, партия органдары хеҙмәткәре. 1965—1980 йылдарҙа Бөрйән районы «Таң» гәзите мөхәррире, 1980—1991 йылдарҙа КПСС-тың Бөрйән район комитеты инструкторы, кабинет мөдире.

## Биографияһы
Абдулла Мөхәмәтйән улы Юлмөхәмәтов 1931 йылдың 16 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Аҫҡар ауылында күп балалы ғаиләлә тыуа — тиҫтәнән ашыу булалар, ләкин өсәү генәһе иҫән ҡала — ағаһы Дәүләтбай, апаһы Орҡоя, ҡалғандары тиф менән ауырып үлә. Дүрт йәшендә атайһыҙ, ә һуғыш бөткән йылы йәй әсәйһеҙ тороп ҡала. 12 йәшендә үк колхоз эшенә егелә. Башланғыс белемде Аҫҡарҙа ала. Һуғыштан ауыр яра алып ҡайтҡан Дәүләтбай ағаһы уны тәүҙә Байназар балалар йортона, ә аҙаҡ 1947 йылда, Өфөләге 9-сы интернат-мәктәпкә (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) урынлаштыра. Мәктәпте яҡшы билдәләргә генә тамамлай. Айырыуса математика кеүек тәүәл фәндәр еңел бирелә.

1951 йылда Одессалағы технология институтының механика факультетына уҡырға инә. Өс йылдан һуң ул был уҡыуын ташлап, ағаһы Дәүләтбайҙың тәҡдиме менән Өфөгә ҡайта һәм КПСС Өлкә Комитеты ҡарамағындағы район һәм ҡала гәзиттәре өсөн яуаплы секретарҙар әҙерләү курсына уҡырға китә.

1955 йылдың авгусынан район гәзитендә яуаплы секретарь булып эш башлай. Гәзит ул ваҡытта «Еңеү юлында» тигән исем йөрөтә.
             
1955—1956 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Бөрйән райкомы секретаре булып эшләй, ләкин кире гәзит эшенә ҡайта.
   
1961 йылда Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенә уҡырға ебәрәләр. Уҡыу йорто үҙгәртелеү сәбәпле, уҡыуҙы ошо уҡ профилдәге Ленинградтағы Юғары партия мәктәбенең журналистика бүлегендә дауам итә. Уҡыуҙы уңышлы тамамлап ҡайтыуға Абдулла Мөхәмәтйән улын дүрт районды ҡушып эреләтелгән Белорет районының «Урал» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. 

1965 йылда райондар тағы ла бүленеп, кире үҙ сиктәренә ҡайтҡас, КПСС-тың Бөрйән райкомының декабрь айындағы пленумында уға район гәзите мөхәррире вазифаһын йөкмәтәләр.
   
Яңы вазифға раҫлау өсөн Өфөгә саҡырталар. Гәзиттең «Еңеү юлында» тигән исеме заман талабына тап килмәй, тип Бөрйән район гәзитенең исеме КПСС Өлкә Комитетының беренсе секретары Зыя Нурыев ризалығы менән «Таң»ға үҙгәртелә. Шунан алып ул редакция һәм типография коллективын етәкләй.

1980 йылдан 1991 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Абдулла Юлмөхәмәтов КПСС райкомында инструктор, сәйәси ағартыу кабинеты мөдире булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Niletto

**NILETTO** (ысын исеме Прытков Данил Сергей улы, , тыу. 1 октябрь 1991 йылда, Төмән, Рәсәй) — рәсәй йырсыһы. ТНТ-ның «Йырҙар» проекты ҡатнашыусыһы (1, 2 сезон). Беренсе каналдың «Рус ниндзяһы» проекты ҡатнашыусыһы.
HŌXX брендының брендамбассадоры.

## Дискография

### Мини альбомдары

### Синглы

### Видеоклиптары

## Чарт урындарында
**Һайлаған йырҙары**

* «Любимка» (2019)
*: TopHit: Top Radio & YouTube Hits — 1-се урын, Hits Top Radio — 14 урынды, Hits YouTube Top — 1 урын
* «Башҡа Любимка» (2019)
* Bittuev & NILETTO — «Еткерергә» (2019)
*: TopHit: Top Radio & YouTube Hits — 607 урын, Hits YouTube Top — 63 урынды биләй
* «Йылмайҙы» (2019)
*: TopHit: Top Radio & YouTube Hits — 284 урын, Hits YouTube Top — 32-се урынды

## Иҫкәрмә
Илларионова Тамара Ивановна

**Тамара Ивановна** **Илларионова** (8 ғинуар 1936 йыл, Силәбе өлкәһе, Ҡурған ҡалаһы — 29 октябрь 2003 йыл) — юрист, совет граждандар хоҡуғы буйынса белгес, юридик фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы. Урал дәүләт юридик академияһының граждандар хоҡуғы кафедраһы мөдире (1987—1992).

## Биографияһы
Тамара Ивановна Илларионова 1936 йылдың 8 ғинуарында Силәбе өлкәһенең    Ҡурған районы  Ҡурған ҡалаһында,  хәҙер ҡала Ҡурған өлкәһенең  — административ үҙәге.

I960 йылда  Томск дәүләт университетының  иҡтисади-юридик факультетын тамамлай.

1971 йылда «Основания внедоговорной ответственности организаций» темаһына  кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 

1985 йылда «Система гражданско-правовых охранительных мер» докторлыҡ диссертацияһы яҡлай

30 йылдан ашыу Р.А. Руденко исемендәге Свердловск юридик институтының граждандар хоҡуғы кафедраһында  уҡытыусы булып эшләй. 1987—1992 йылдарҙа кафедра мөдире була.

Профессор Т.И. Илларионова үҙ цивилистика  мәктәбен булдыра, кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын уңышлы яҡлаған 10 аспирант әҙерләй. 

Илларионова Тамара Ивановна  2003 йылдың 29 октябрендә вафат була

## Эштәре
Тамара Илларионова 90 ашыу фәнни баҫма, шул иҫәптән   бер нисә монография,  әсбаптары һәм дәреслектәр авторы һәм авторҙашы булып тора;  ул, нигеҙҙә,  граждан-хоҡуҡи мөнәсәбәттәрҙе хоҡуҡи көйләүсе теория мәсьәләләрендә  махсуслаша.  

* «Механизм действия гражданско-правовых охранительных мер» (Свердловск, 1980);
* «Система гражданско-правовых охранительных мер» (Томск, 1982).
* XXVII съезд КПСС и механизм гражданско-правового регулирования общественных отношений : Межвуз. сб. науч. тр. / Свердлов. юрид. ин-т им. Р. А. Руденко; Редкол.: Т. И. Илларионова (отв. ред.) и др. — Свердловск : СЮИ, 1988. — 156 с.
* Гражданское право : Учеб. для вузов / Валеева Н. Г., Гонгало Б. М., доц., кандидаты юрид. наук, Илларионова Т. И. и др.; Под. общ. ред. д-ра юрид. наук, проф. Т. И. Илларионовой и др. — М. : НОРМА-ИНФРА-М, 1998; ISBN 5-89123-261-8.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юристары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Күренекле ғалим-юристар Рәсәй (xx быуаттың икенсе яртыһы) : энцикл. биографик һүҙлек : буйынса 1 ҡарата авг. 2004 йыл / Үҫә. акад. суд; Сей под ред. м. в. — Мәскәү : Үҫә. акад. суд, 2006. — 547 б. : портр.; 30 см; .
* Тарих һәм хәҙерге заман. 75 йыл Урал дәүләт юридик академияһы. — Екатеринбург, 2006. 370. с.
* 

## Һылтанмалар

*