open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оло Ағарҙаш

**Оло Ағарҙаш** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл.

## Географияһы
Оло Ағарҙаш Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округында ятҡан, көнбайышында Аткөс йылғаһына инеш биргән күл. Көнбайыштан һәм төньяҡтан бер нисә ваҡ шишмә (Безымянка, Лебяжка һәм башҡалар) ҡушыла. Көньяҡ-көнсығыш яры буйлап урындағы әһәмиәттәге Ҡарабаш — Ҡыштым автомобиль юлы үтә.  Аткөс йылғаһы ағымы буйынса күлдән көнсығышҡа табан 1 км алыҫлыҡта 29-сы км тип аталған кеше йәшәмәгән утар бар.

Көньяғынан ярға яҡын зур тау массивы килеп терәлгән.

Силәбенән - 120 километр, Екатеринбургтан 125 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Координаттары - 55°32'57"N  60°15'21"E

## Тасуирламаһы

*Майҙаны — яҡынса 350 гектар.
*Уртаса тәрәнлеге — 4-5 м, иң тәрән урыны — 5 м.
*Һыу көҙгөһө - 306,2

Күлдең һыҙатланышы түңәрәк, көнбайыштан һыуҙы икегә бүлеп ярымутрау өңөп ингән, ике ҡултыҡ барлыҡҡа килгән (*Серебрянская Нога* һәм *Беркутинская Нога*)

Ярҙары ныҡ һаҙлыҡлы.

### Флораһы һәм фаунаһы

Күлде уратып периметры буйынса ҡатнаш (шыршы, ҡайын), ә көньяғынан япраҡлы урмандар уратып алған. Яр буйҙарында екән үҫә.

Күлдә суртан, ябай һыла, ҡарабалыҡ, алабуға, аҡ сабаҡ тереклек итә.

## Этимологияһы
Оло Ағарҙаштан ағып сыҡҡан исемһеҙ бәләкәй шишмә Кесе Ағарҙаш күле менән тоташып, уларҙы иш-ҡуш яһай. Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы *Ғ.К. Вәлиев* атаманың балыҡҡа килеүен былай аңлата: Большой Агардяш, и его правый безымянный ручей, протекающий через Малый Агардяш, слившись, образуют озерную пару, что и подтверждают башкирские названия Ағарҙаш с аффиксом совместности -даш//-дəш//-ҙаш//-ҙəш//-таш//-тəш:. Русская передача аффикса с мягким согласным -д- (-дяш) говорит о возможном произношение слова башкирами в палатальном варианте: -Әгəрҙəш .

Йәғни, халыҡ телендә гидроним Ағарҙаш булып та, Әгәрҙәш булып та йөрөүе ихтимал.

## Шулай уҡ ҡара
*Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Г. К. Валеев. ТЮРКСКИЕ ТЕРМИНЫ В ГИДРОНИМАХ ЧЕЛЯБИНСКОЙ ОБЛАСТИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ТЕРРИТОРИЙ. - Вестник Челябинского государственного университета. 2018. № 6 (416). Филологические науки. Вып. 113. С. 17—27

## Һылтанмалар
* Озеро Большой Агардящ
Кесе Ағарҙаш (ҡасаба)

**Кесе Ағарҙаш (Әгәрҙәш)** —  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы
Кесе Ағарҙаш (Әгәрҙәш) Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы шул уҡ исемдәге күл буйында урынлашҡан ҡасаба. Ҡарабаш ҡалаһынан 8 км алыҫлыҡта ята.

## Халҡы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1 генә кеше йәшәгән (1 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдары
Әлеге ваҡытта ҡасабала 1 урам да ҡалмаған.

## Этимологияһы
Ҡасабаның атамаһы Кесе Ағарҙаш атамалы күлдән килеп сыҡҡан. Оло Ағарҙаштан ағып сыҡҡан исемһеҙ бәләкәй шишмә Кесе Ағарҙаш күле менән тоташып, уларҙы бер ағымлы ҡушлы күл яһай. Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы *Ғ.К. Вәлиев* атаманың балыҡҡа килеүен былай аңлата: Большой Агардяш, и его правый безымянный ручей, протекающий через Малый Агардяш, слившись, образуют озерную пару, что и подтверждают башкирские названия Ағарҙаш с аффиксом совместности -даш//-дəш//-ҙаш//-ҙəш//-таш//-тəш:. Русская передача аффикса с мягким согласным -д- (-дяш) говорит о возможном произношение слова башкирами в палатальном варианте: -Әгəрҙəш .

Йәғни, халыҡ телендә ҡасаба Кесе Ағарҙаш булып та, Кесе Әгәрҙәш булып та йөрөүе ихтимал.

## Иҫкәрмәләр
Кесе Ағарҙаш

**Кесе Ағарҙаш** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл.

## Географияһы
Кесе Ағарҙаш Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш һәм Ҡыштым ҡалалары араһында ятҡан күл.

Иң яҡын һыу ятҡылыҡтары: Арғужа һыуһаҡлағысы, Оло Ағарҙаш ,  Юшты, Алабуға күлдәре.

Ҡарабашҡа тиклем – 10 км, Силәбегә 90 км алыҫлыҡта ята.

Координаттары: 55°31′3.15″N 60°20′17.29″E .

## Тасуирламаһы

*Уртаса тәрәнлеге — 5 м, иң тәрән урыны — 9 м.
*Һыу көҙгөһө - 80 га
*Оҙонлоғо - 700 м, киңлеге — 900 м
* Үтәҙеклеге - 3 м.
*Һыуы - сөсө.

## Флораһы һәм фаунаһы
Күлде ҡуйы ҡатнаш урман уратып алған, тауҙар араһында ята. 

Һыу үләндәренә бай: ҡамыш, екән, тростник (ҡыяҡлы ҡамыш), томбойоҡ үҫә. 

Кесе Ағарҙаш балыҡҡа ла бай: карп, ҡарабалыҡ, табан балыҡ, суртан, аҡ амур, рипус, бәрҙе, алабалыҡ, опто, ябай һыла,  бағыр, уҡбаш, бикре, ҡушбаш тереклек итә.

## Этимологияһы
Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы *Ғ.К. Вәлиев* атаманың балыҡҡа килеүен былай аңлата: Большой Агардяш, и его правый безымянный ручей, протекающий через Малый Агардяш, слившись, образуют озерную пару, что и подтверждают башкирские названия Ағарҙаш с аффиксом совместности -даш//-дəш//-ҙаш//-ҙəш//-таш//-тəш:. Русская передача аффикса с мягким согласным -д- (-дяш) говорит о возможном произношение слова башкирами в палатальном варианте: -Әгəрҙəш .

Йәғни, халыҡ телендә гидроним Кесе Ағарҙаш булып та, Кесе Әгәрҙәш булып та йөрөүе ихтимал.

## Шулай уҡ ҡара
*Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Г. К. Валеев. ТЮРКСКИЕ ТЕРМИНЫ В ГИДРОНИМАХ ЧЕЛЯБИНСКОЙ ОБЛАСТИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ТЕРРИТОРИЙ. - Вестник Челябинского государственного университета. 2018. № 6 (416). Филологические науки. Вып. 113. С. 17—27

## Һылтанмалар
* Озеро Малый Агардяш 
* Озеро Большой Агардящ
Юшты

**Юшты** (Юшаты, Йыуышты) —  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл.

## Географияһы
Юшты́ — администартив йәһәттән Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округына ҡараған, Ҡарабаш ҡалаһынан  төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан һыу ятҡылығы.  Юшты тирәһендә бик күп ваҡ һәм уртаса ҙурлыҡтағы күлдәр ята: Оло һәм Кесе Ағарҙаш күлдәре, Серебры, Алабуға, Әнәш, Сәҙүк, Забойное, Уйылды, Кесе Байыҡ һәм Арғужа. Юшты менән Кесе Ағарҙаш  араһында һуңғыһы исемендәге ауыл урынлашҡан. 

Юшты икегә бүленгән, уның араһынан  Ҡыштым — Пирит тимер юл тармағы үтә, күл эргәһендә  "28 км" тип аталған платформа урынлашҡан.

Силәбегә тиклем алыҫлығы - 90 км, Екатеринбургҡа – 170 км.

## Тасуирламаһы

Һыу ятҡылығы төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙылған. 
* Оҙонлоғо -1,2 км.
*Киңлеге - 500 метр. 
*Майҙаны - 60 га. 
*Тәрәнлеге -8 метр.
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 289м 

## Флораһы һәм фаунаһы
Күлде ҡатнаш урмандар уратҡан. 

Юшты күле балыҡҡа бай. 2010 күлгә карп ебәрелгән. Күлдә алабалыҡ, шамбы, суртан, ҡорман селбәрәләре һалынып тора .

## Этимологияһы
Башҡорт телендәге *Юш* һәм *-ты* һүҙ яһаусы аффикс ярҙамында яһалған. Юш (юш булыу) -  тап килеү, дөрөҫкә сығыу . *Юрағаның юш килеү (фразеологизм)*.

Шулай уҡ *юша* һүҙенән сығыуы ла ихтимал. Силәбе һөйләшендә, әҙәби телдән айырмалы,  *юшалы* урынына *юшаты* тип һөйләү осрай. Юша - ҡыҙыл, һары, йәшел төҫтәге балсыҡлы тау тоҡомо  .

Гидронимдың килеп сығышы шулай уҡ *йыуышыу* һүҙенән яһалып, Йыуышты булыуы ла мөмкин.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Сығанаҡтар

* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 771-772-се биттәр

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm
*Озёра Южного Урала
Әнәш

Әнәш -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл.

## Географияһы
Әнәш  күле -Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл
55.547397, 60.368368 

Алыҫлығы - Ҡыштымдан 19,5 км, Мейәстән - 38,5 км, Екатеринбургтан - 76,6 км

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә гидронимдың килеп сығыуын былай тип аңлата: *В основе названия тюркское мужское имя Анаш, распространенное в прошлом у башкир.*.

Гидроним Әнәс тигән башҡорт ир-ат исеменән үҙгәреп ингән булыуы ихтимал .

## Шулай уҡ ҡара
*Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И.Анашка // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Озеро Анашка
* Озеро Анашка (фото)
Сәҙүк

**Сәҙүк** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл.

## Географияһы
Сәҙүк - Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округында, Уйылды күленән  1,5 км көнбайыштараҡ урынлашҡан  күл. Ул Әнәш күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан һәм миҙгеленә күрә генә һыуы Забойное күленә аға. 
 
Ҡарабашҡа тиклем араһы – 15 км, Силәбегә – 102 км, Екатеринбургҡа – 178 км.

Координаттары: 55°32′40″N 60°23′33″E

## Тасуирламаһы
Күл төньяҡтан  көньяҡ-көнбайышҡа һуҙылған.

*Һыу көҙгөһө майҙаны - 1,08 км² иҫәпләнә
*Һыуы сөсө . 
*Оҙонлоғо — 1,85 км
*Киңлеге — 690 м.

Ярҙары урыны менән төньяҡ-көнбайыш һәм көнсығыш осонан һаҙмырт.

## Флораһы һәм фаунаһы
Яр буйҙарын ҡуйы ҡамыштар һәм екән баҫҡан. Ҡатнаш урмандар уратып алған. Бында еләк һәм бәшмәк күп.

Сәҙүк күленең көнбайыш яры Ҡарабаш һунарсылыҡ хужалығы биләмәрендә урынлашҡан. Был биләмәләрҙә төрлө кейек-ҡоштарға һунар итергә рөхсәт бар. Бында һуйыр,  сел, һыу ҡоштарын, шулай уҡ һөтимәрҙәр  — ҡондоҙ, шәшке, ҡуян, төлкө, илек, ҡабан, айыу һ. б. ауларға мөмкин

## Этимологияһы

Гидронимды славян сығышлы, һеүән () һүҙенән тип әйтеүселәр ҙә бар. Әммә борондан был ерҙәрҙә башҡорттар йәшәгән һәм Силәбе өлкәһенең барлыҡ күлдәре тиерлек башҡорт теленән атама алған. Садок күленең тирә-яғында тотош башҡорт, төрки сығышлы атамалар булыуы ла был аңлатмаға шик тыуҙыра.

Икенсе фараз буйынса атама башҡорт ҡыҙы исеменән алынған:  Другая же версия пропитана старинными уральскими легендами. Говорят, что название озера возникло от башкирского женского имени Саадок. Так звали девушку, которая, не вынеся разлуку с возлюбленным, выплакала целое озеро слез .

Башҡорт ҡатын-ҡыҙы исеменән булған хәлдә, ул йә *Сәғҙиә, Сәғдиә*, *Сәғиҙә* тигән исемдәр булыуы ихтимал. Башҡорт халҡында исемдәрҙе иркәләп, кесерәйтеп шундай һүҙ яһаусы аффикстар ҡулланыу бар. Йәғни, Сәғәҙүк, Сәғиҙүк тигәндән булыуы мөмкин .

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Сығанаҡтар

* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 168-се бит

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Озеро Садок 
*Озёра Южного Урала
*Садок
Алабуға (күл, Ҡарабаш)

**Алабуға** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл

## Географияһы
Алабуға - Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округына ҡараған, Ҡарабаш ҡалаһынан һәм Уйылды күленән  йыраҡ түгел урынлашҡан һыу ятҡылығы 

Силәбегә тиклем араһы — 100 км,  Екатеринбургҡа — 180 км, Ҡыштымға – 30 км, Ҡарабашҡа — 13 км.

Координаттары: 55°32′5″N 60°21′38″E

## Тасуирламаһы

Силәбе өлкәһендә Алабуға атамалы 3 күл бар. Уларҙың береһе - Кәҫле, икенсеһе - Ҡыҙыл Армия районында. 

Был мәҡәләләгеһе Ҡарабаш ҡалаһы янында урынлашҡан, ул ҙур түгел. Көнбайыштан көнсығышҡа табан - 600 метрға, төньяҡтан көньяҡҡа — 400 метрға һуҙылған. 

*Һыу көҙгөһө майҙаны – 25 гектар. 
*Тәрәнлеге – 5-7 метр, иң тәрән урыны 9 метрға етә. 
* Төбө өлөшләтә ташлы, өлөшләтә ләмле. 
*Үтәҙеклеге - 1,5–2 метр. 
*Һыуы сөсө.

Ярында тораҡ пункттар юҡ. 

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Алабуға атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: *От башкирского слова алабуга — «окунь». Есть мнение, что озеро в Красноармейском районе названо по мужскому имени Алабуга.*.

Күл атамаһы, шулай итеп, *алабуға* тигән балыҡ атамаһынан алынған.

## Флораһы һәм фаунаһы
Күлде ҡатнаш урмандар уратҡан. Ярҙары һаҙлыҡлы, һыу үләндәре үҫә. Урмандарында емеш-еләк, бәшмәк күп.

Һыу ятҡылыҡғын  һыла, аҡ амур, алабалыҡ, ҡарабалыҡ, карп ебәреп торола. Экзотик төрҙәрҙән бикре, уҡбалыҡ үрсетелә. Ҡәҙимге төрҙәрҙән  сабаҡ, алабуға, суртан тереклек итә. 

Балыҡ тотоу түләүле.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
* Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)
*Алабуға (күл, Кәҫле районы)

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Озеро Алабуга
*Озёра Южного Урала
Суперинфекция

**Суперинфекция** () — вирусологияла башта бер вирус менән зарарланған күҙәнәктең ошо вирустың икенсе  штамы, йәки бер аҙ ваҡыттан һуң икенсе бер вирус менән зарарланыу (en:coinfection) процесы. Вируслы суперинфекциялар вирустарҙың резистент штамдарын барлыҡҡа килтерә ала, уларҙан дауалау өсөн икенсе препараттар кәрәк буласаҡ. Мәҫәлән, кешенең ВИЧ-тың ике төрлө конифекцияһы менән зарарланыуы антиретровирус терапияһына бирешмәүсе (резистент) штамды тыуҙырыуы бар. Шулай уҡ, бер нисә инфекция (комбинированная) организмдың иммун яуабының дөйөм  эффектлығын кәметеү билдәле..

Медицинала суперинфекция тип бер инфекция артынан башланған икенсе инфекцияны атайҙар, был хәл бигерәк тә бығаса ҡулланылған препараттарға бирешмәүсе микроорганизмдар менән зарарланған осраҡта була.  Дорлендтың медицина һүҙлеге буйынса, суперинфекция — тәүге булған бактерияларҙан айырмалы икенсе типтағы бактерияларҙың  бик тиҙ үрсеүе.

Белгестәр фекеренсә, хәҙерге заманда *антибиотиктар* һәм башҡа препаратттарҙы кешеләрҙең *күпләп ҡулланыуы* суперинфекция тыуҙырыусы факторҙарҙың берһе булып тора.
 
## Ҡарағыҙ
Коинфекция en:Coinfection

Реассортимент

Антиотиктарға бирешмәүсәнлек

Суперинфекция ВИЧ en:HIV superinfection

## Һылтанмалар
Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)

**Алабуға** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

## Географияһы
Алабуға — Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл, өлкәләге өс Алабуғаның береһе. 

Күлдең көньяҡ ярында атамаһын күлдән алған ҙур ауыл - Алабуға. Төньяҡ һәм көнбайыш өлөшөндә — йәйләүҙәр.

Төньяҡ-көнсығыш ярын буйлап Бродокалмак — Алабуға  — Тәрәнкүл автомобиль юлы үтә . 

## Тасуирламаһы

*Уртаса тәрәнлеге — 2 м, иң тәрән урыны — 3 метр.
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 173 метр.
* Минераллылығы — 0,694 г/л.
* Майҙаны — 7,4 км² .
*Оҙонлоғо - 3,4 км.
*Киңлеге - 2,6 км.
* Һыуйыйғыс майҙаны: 8,1 км².
* Һыу күләме - 20 300 000 м³.
* Сығанаҡтары юҡ, аҡмай торған күл. 
*Һыуы сөсө
*Төбө - ләмле, урыны менән ҡомло.
* Тоҙлолоғо - 0,7 г/л .

## Флораһы һәм фаунаһы
Яр буйҙары тотош ҡамыш менән ҡапланған.

Күлдә алабуға һәм аҡ сабаҡ тереклек итә .

## Этимологияһы

Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһе географы, топонимисы,  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә *Алабуға* атамаһының килеп сығышын былай тип аңлата: *От башкирского слова алабуга — «окунь». Есть мнение, что озеро в Красноармейском районе названо по мужскому имени Алабуга.*.

Күл атамаһы, тимәк, *алабуға* тигән балыҡ атамаһынан йәки Алабуға тигән боронғо башҡорт андронимынан  алынған булыуы ихтимал. 
 
## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
* Алабуға (күл, Ҡарабаш)
*Алабуға (күл, Кәҫле районы)

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Озеро Алабуга
*Озёра Южного Урала
Алабуға (күл, Кәҫле районы)

**Алабуға** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл, өлкәләге бер үк исемдәге өс күлдең береһе.

## Географияһы
Алабуға  - Силәбе өлкәһе Кәҫле районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан  күл. Кәҫле ҡалаһынан 5 км көнсығыштараҡ ята.

Координаттары: 55°54′3″N 60°54′40″E 

## Тасуирламаһы

* Һыу көҙгөһө майҙаны 8,76 км² (диңгеҙ кимәленән абс.бейеклеге 233,2 м булғанда);
*  Уртаса тәрәнлеге - 2,9 м, макс. 5,1 м 
* Һыу массаһы күләме - 25,4 млн м³.
*Һыуйыйғыс майҙаны өлөшләтә һаҙмырт, уның майҙаны 33,8 км², 
*Күлдән ҙур булмаған йылға ағып сыға, ул Ҡараболаҡ йылғаһына төшә.
* Һыуы сөсө.

Оло Кәҫле күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.

Күл соҡоро  эрозия-тектоник сығышлы.

## Ихтиофаунаһы
Күл ихтиофаунаһында  8 урындағы һәм 4 яраҡлаштырылған төр балыҡ тереклек итә; күпселеге сабаҡ, алабуға, карп үрсей.

### Радиоактивлыҡ

«Маяҡ» химкомбинаты радиацион аварияһынан һуң (1957), радиоактив болот үткәндә, һыу ятҡылығына  175 Ku радионуклид яуа. 1999 йылда күлдә 5-6 Ku радионуклид була, шуларҙың 0,6-1,2 Ku бысраныуы - һыуҙа.  Балыҡтың нурланыу (Sz буйынса) удел активлығы  84 Бк/кг тәшкил итә  (хәүефһеҙ радиация кимәле) .

## Этимологияһы

Үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһе географы, топонимисы,  *Алабуға* атамаһының килеп сығышын былай тип аңлата: *От башкирского слова алабуга — «окунь». Есть мнение, что озеро в Красноармейском районе названо по мужскому имени Алабуга.*.

Күл атамаһы башҡорт телендәге *алабуға* тигән балыҡ атамаһынан алынғаны шик тыуҙырмай.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
* Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)
* Алабуға (күл, Ҡарабаш)

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Озеро Алабуга 
*Озёра Южного Урала
* Алабуга (Касли)
Нуретдинов

**Нуретдинов** (**Нуртдинов**) — фамилия.

* Нуртдинов Руслан Наил улы (1980 т.) — Рәсәй хоккейсыһы, һул һөжүмсе. Өфө хоккейы тәрбиәләнеүсеһе.
* Нуретдинов Әнүәр Нуретдин улы (1916—?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы

----
* Нуретдинова Нурия Ғәлихан ҡыҙы (1963 т.) — спортсы, педагог. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999).
Ишәле (күл, Силәбе өлкәһе)

**Ишәле** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.

## Географияһы
Ишәле - Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында,  Полетаево ауылынан - 20,8 км, Силәбенән  30,7 км алыҫлыҡта урынлашҡан күл . Екатеринбургтың үҙәгенән – 210 км.

Көньяҡ-көнсығыш ярында Ишәле ҡасабаһыурынлашҡан. Көнсығышына табан яҡын ғына Ҡомкүл ята. 

Географик координаттары: киңлеге - 55°25′16″N (55.421195) , оҙонлоғо - 61°3′18″E (61.054915)

## Тасуирламаһы
* Максималь тәрәнлеге -  2м
* Диаметром 1 км самаһы
*Һыуы - сөсө, һай.
* Сығанаҡтары юҡ.
* Ярҙары һаҙмырт . 

## Тәбиғәте
Ярҙары ҡуйы ҡамышлыҡтар менән ҡапланған, шуға күрә кәмәнән генә балыҡ тотоп була. Бында һыу ҡоштары үрсей. Йорт ҡоштары ла килеп инә. 

Көнсығыш һәм көньяҡ ярҙарында - ҡатнаш урмандар.

Күлдә алтын һәм көмөш табан балыҡтар, ротан тереклек итә .  
 
## Этимологияһы

Күлдең атамаһы Ишғәли тигән башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан. "Башҡорт исемдәре" һүҙлегендә был андронимға шундай аңлатма биреләғ
***Ишғәли** (*баш., ғәр.*) - бөйөк; ҡәҙерле дуҫ, иптәш 

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
* Ишәле (ауыл, Силәбе өлкәһе)
* Ишәле (станция, ҡасаба)

## Сығанаҡтар
* Озеро Ишалино
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Озеро Ишалино
*Озёра Южного Урала
*  Экономика Челябинской области//  Озеро Ишалино
Ишәле (станция ҡасабаһы)

**Ишәле** —  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы станция янындағы ҡасаба. Ишәле ауыл биләмәһенең. 
административ үҙәге.

## Халҡы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала 2089 кеше йәшәгән (957 ир-ат һәм 1132 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдары
Ҡасабаның 29 улрамы бар.

## Транспорт
Ҡасабала Ишәле тимер юл станцияһы урынлашҡан. 

## Иҫкәрмәләр
Грузия-фильм

«**Грузия-фильм**» - () —  Тбилисиҙағы нәфис фильмдар киноконцерны.

## Тарихы
Киноконцернға  Грузин ССР-ының Мәғариф халыҡ комиссариатына (Наркомпрос) ҡараған киносекция итеп 1921 йылда нигеҙ һалынған. 1923-1938 йылдарҙа —  АЙ «Грузия Госкинпром» (Тифлис киностудияһы). 1938-1953 йылдан — Тбилиси киностудияһы. 1953 йылдан  — «Грузия-фильм» киностудияһы. 1930 йылдан, уйнаған фильмдарҙан тыш мультипликация фильмдары] төшөрөлә. 1958 йылда «Грузия-фильм» киностудияһының кинохроника секторы нигеҙендә Грузия  хроника-документаль һәм фәнни-популяр фильмдар студияһы ойошторола.

## Билдәле фильмдары

* 1930 — Камера номер 79
* 1937 — Арсен (фильм)|Арсен
* 1938 — Великое зарево (СССР)
* 1939 — Родина (СССР)
* 1941 — В чёрных горах (короткометражный, СССР)
* 1942 — В подводном плену (СССР)
* 1942 — Георгий Саакадзе. 1-се серия (СССР)
* 1942 — Неуловимый Ян (СССР)
* 1943 — Георгий Саакадзе. 2-се серия (СССР)
* 1943 — Он ещё вернётся (СССР)
* 1944 —  Малахов курган (СССР)
* 1944 —  Свадьба (СССР)
* 1946 —  Клятва (СССР)
* 1947 — Колыбель поэта (СССР)
* 1953 — Дмитрий Аракишвили (документальный, СССР)
* 1955  — Они спустились с гор
* 1956 — Тайна двух океанов (фильм)|Тайна двух океанов
* 1958  — Фатима
* 1958 — Мамлюк 
* 1960 — Венецианский мавр (Отелло) (фильм-балет) (СССР)
* 1963  — Белый караван
* 1964  — Отец солдата
* 1966  —  Встреча с прошлым
* 1966  —  Листопад
* 1968  — Необыкновенная выставка
* 1969  — Не горюй!, Мосфильм киностудияһы менән берлектә 
* 1970  — Жил певчий дрозд
* 1971  — Кувшин
* 1973  — Мелодии Верийского квартала
* 1973  — Рекорд
* 1974  — Чудаки ( 1974)
* 1974  — Пари ( 1974)
* 1975  — Любовь с первого взгляда, Ленфильм киностудияһы менән берлектә 
* 1975  — Субботний вечер
* 1976  — Ожившие легенды
* 1976  — Древо желания
* 1976— Приди в долину винограда
* 1976 — Пожар, любовь и помпиеро
* 1976  — Термометр (фильм)|Термометр
* 1976 — Три рубля
* 1977  — Лимонный торт
* 1977  — Покорители гор
* 1977  — Бабочка
* 1977  — Возвращение
* 1977 — Мачеха Саманишвили
* 1978  — Три жениха
* 1979  — Ретивый поросёнок
* 1980 — Удача
* 1981 — Будь здоров, дорогой
* 1984  — Голубые горы, или Неправдоподобная история
* 1984 — Покаяние
* 1985  — Самые быстрые в мире
* 1988 — Ашик-Кериб
* 1993 — Экспресс-информация

## Реквизиттары
Грузия, Тбилиси, 0159, Ахметели урамы, 10а. 

## Һылтанмалар
* Чёрный день для любителей грузинского кино — сгорела «Грузия-фильм»
Байыҡ күлдәре (Силәбе өлкәһе)

**Оло Байыҡ** һәм **Кесе Байыҡ** - () - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күлдәр.

## Географияһы

Оло Байыҡ та, Кесе Байыҡ та Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы, Ҡарабаш ҡалаһы биләмәһенә ингән күлдәр.

Кесе Байыҡтың координаттары: 55°28'47"N   60°25'2"E

Оло Байыҡ хәҙер үҙ аллы күл булыуҙан туҡтаған, ғәмәлдә, Арғужа һыуһаҡлағысының ҡултығына әүерелгән. 

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Оло Байыҡ күленә Уйылды күленән канал ҡаҙып, ҡылымыҡ яһалған. 1975 йылғда  ҡоролоҡ арҡаһында Силәбе өлкәһендә һыу етмәй башлай, шул арҡала  Уйылдынан   Арғужа һыуһаҡлағысына канал ҡаҙылып, унда Оло Байыҡ күле аша һыу ағыҙыла   

Оло Байыҡ менән Кесе Байыҡ бер-береһенә бик яҡын урылашҡан - аралары 1 саҡрым самаһы ғына, уларҙы урман айырып тора.

Кесе Байыҡ һаҙлыҡлана бара. 

Оло Байыҡ ҡултығына балыҡсылар йөрөргә ярата - яҡшы ҡаба.

Күл эргәһендәге урмандарҙа еләк-емеш, бәшмәк бик күп .

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Байыҡ атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: *Баик, Большой и Малый, озеро, территория города Карабаша. Возможно, от тюркского мужского имени Баик, Байык, в значении «чистый», «правдивый», «верный». Сближается также с башкирским словом бейек, бийик — «высота», «высокий», т.е. «высокое озеро»*.

"Башҡорт исемдәре" һүҙлеге Байыҡ андронимына ошондай аңлатма бирә:
***Байыҡ** (*баш.*) - тоғро, ысын 

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
* Арғужа һыуһаҡлағысы

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Озеро Малый Баик
*Озёра Южного Урала
* Спутниковая карта озера Баик
Эткүл (Ҡыҙыл Армия районы)

Эткүл -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

## Географияһы

Эткүл  Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

Екатеринбургтың үҙәгенән Эткүлгә тиклем  - 230км. Райондың Мейәс ауылынан 2 км алыҫлыҡта ята.

Эткүлдән 3 км алыҫлыҡта Лесной ҡасабаһы һәм һаҙланған исемһеҙ һыу ятҡылығы бар; 3,8 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Ванюши ауылы янында, Һағындыҡ ята .

Географик координаттары: киңлеге - 55°14′56″N (55.248986),  оҙонлоғо -  61°52′7″E (61.868528) 

Силәбе трактынан 1,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тасуирламаһы

Ҡыҙыл Армия районындағы Эткүл күле өлкәнең шул исемдәге өс һыуы ятҡылығының берәүһе. Урыҫ телендә улар төрлөсә яҙылыуы менән айырыла. 

*Күл һыҙатланышы түңәрәк. Диаметры 1 км самаһы.
* Төбө: ҡомло
*Һыуы сөсө.
* Сығанағы юҡ.
*Яр буйҙары һөҙәк.

## Флораһы һәм фаунаһы

Күлде үлән бик баҫмай, мәгәр урыны-урыны менән һаҙлыҡлы, ул урындарында ҡамыш, күрән үҫә.

Һыу ятҡылығында  табан балыҡ, сабаҡ, алабуға яҡшы тотола.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Эткүл районындағы шул исемдәге күл атамаһына ҡарата былай тип яҙған:  Название от распространенного в прошлом у башкир древнего мужского имени Эткул, в диалектах Иткул, где эт (ит) —  «собака», кол (кул, гул) — «раб», «невольник», в значении «помощник». В русском языке переосмыслено в куль — «озеро». Имя сохраняет следы древних поверий. В древности у башкир существовал культ собаки. Она считалась покровителем новорожденного. Верили в ее помощь при болезни детей, она отпугивала злых духов ...

Әммә күлгә атама андронимдан бирелгәне шик уята, сөнки халыҡ телендә уларҙы был күлдәрҙең һыуында эттәр менән булған ваҡиғаларға бәйләйҙәр.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
* Эткүл (күл)
* Иткүл (Үрге Өпәле округы)

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 200 бит

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Озеро Еткульское
*Озёра Южного Урала
Омало (Тушетия)

**Омало** () — грузия Кахети төбәгенең (тарихи Тушети өлкәһендә)  муниципалитетындағы ауыл.

Тушети милли паркы территорияһында, рәсәй Дағстаны сигенән 8 километрҙа урынлашҡан.

## Географияһы
Ауылдар Тушет Алазаниһы һәм Пирикитель Алазаниһы (Андий Койсу йылғаһы бассейны) йылғалары араһында, улар ҡушылған ерҙән бер ни тиклем төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Омало ауылында Георгий Данелия «Мимино».нәфис фильмын төшөргән.

## Туристар менән инцидент
2011 йылдың 6 сентябрендә ауылда Германиянан килгән өс туристы, гей булғандары өсөн туҡмап, йылғаға ташлағандар.

## Галереяһы

Файл:Omalo (7).jpg|Омало ауылының тирә-яғы
Файл:Omalo (2).jpg|Омало ауылы
Файл:Tusheti August 2009 (164).JPG|Омало ауылы күренеше
Файл:Omalo, Tusheti.jpg|Омало ауылы


## Һылтанмалар
* Иҫке Омало ҡунаҡханаһы 

## Иҫкәрмәләр
Абастумани

**Абастума́ни** - () — ҡала тибындағы ҡасаба,  Грузияның тау климаты шифаханаһы, Адиген муниципалитеты биләмәһендә урынлашҡан. Халҡы — 937 кеше (2014).

## Географияһы

Абастумани Месхет һыртының көньяҡ битләүендә,  *Оцхе* (элекке Абастуманка) йылға тарлауығында,  1250-1450 м бейеклектә,  Ахалцих тимер юл станцияһы 28 км төньяҡ-көнбайышта[раҡ урынлашҡан, в 78 км көньяҡ-көнбайыштараҡ - Боржоми тимер юл станцияһы.

## Курорт
Абастуманиҙа саф тау һауаһы, ул уртаса ҡоро, көслө ел юҡ. Тау битләүҙәрендә  — ылыҫлы урмандар (ҡарағай, аҡ һәм ҡара шыршы). Йәй уртаса йылы, августағы уртаса температура 16°C. Ҡыш ныҡ һыуыҡ түгел, ҡояшлы, ҡар бик күп яумай; ғинуарҙа уртаса  − 6 °C. Яуым-төшөм 600 мм самаһы. Йылына уртаса 167 ҡояшлы көн.

Ошондай уңай шарттар Абастуманиҙы йыл әйләнәһенә файҙаланырға мөмкинлек бирә. Туберкулёз, быуын , нерв системаһы, гинекология ауырыуҙарын һәм башҡа сирҙәрҙе дауалайҙар.

## Тарихынан

Дауаханаға нигеҙ XIX быуатта һалынған һәм **Аббас-Туман** (Аббас-Төмән) тип аталған. Уның барлыҡҡа килеүе Кавказ хәрби округы хәрби-медицина инспекторы доктор  А. А. Реммерт исеме менән бәйле. 

1892 йылда  Аббас-Туман] ҡасабаһында Рәсәйҙә тәүге тау астрономия обсерваторияһы ойошторолған.

1899 28 июнендә  28 йәшлек батша улы **Георгий Александрович** һырт аша  Абастуманиға мотоциклда китеп барғанда ҡолап һәләк була ).

XX быуат башына Богатырский, Змеиный һәм Противозолотушный тигән өс шифалы сығанаҡ була.

Совет осоронда шифахана (1925 йыл, архитектор И. А. Иванов-Шиц]), туберкулёз хастаханаһы, поликлиника, ванналар бинаһы төҙөлә. Дауалау йыл әйләнәһенә бара.

1932 йылда Абастуманиҙа Астрофизик обсерватория асыла.

## Иҫтәлекле урындары

*Абастуманиҙың үрге яғында һарай  паркы  һәм тәхет вариҫы Георгий Александровичтың ағас йорто .
*  Георгий Александрович һәләк булған ерҙәге часовня .
* Александр Невский ҡорамындағы фрескалар.  Михаил Нестеров эше.
* Абастумани астрофизик обсерваторияһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Архитектурная история Абастумани
Ингури ГЭС-ы

**Ингури ГЭС-ы** -  - (Ингур ГЭС, Ингури ГЭС) — Кавказдағы ҡеүәтле *гидроэлектростанция*. Ингури йылғаһы буйында урынлашҡан,   административ сиктәре Абхазияға ла, Грузияға ла инә. Шуға күрә яҡтар хеҙмәттәшлеге  генә файҙаланыуға мөмкинлек бирә.

## Тасуирлама
Ингури ГЭС-ы  Ингури йылғаһы һыуын Эрисцкали йылғаһы бассейнына ебәреү юлы менән 1960-сы йылдарҙа төҙөлгән. Дөйөм һыу баҫымы 410 м, унның 226 метрын плотина бирә, ә ҡалған 184 метрын — баҫым деривацияһы тәшкил итә. 

ГЭС-тың ҡеүәте — 1300 МВт, уртаса етештереүсәнлеге — 4430 млн кВт/сәғ. ГЭС бинаһына биш гидроагрегат ҡуйылған , турбиналар 260 МВт ҡеүәтле гидрогенераторҙы хәрәкәткә килтерә . ГЭС-тың баҫым ҡоролмалары 1110 млн м³  һыу һаҡлаған, файҙалы өлөшө 676 млн м³ еткән Джвар (Ингури) һыуһаҡлағысы  хасил итә .

Станция Грузия һәм Абхазия Республикаһы менән берлектә файҙаланыла һәм был конфликт килеп сыҡҡан осраҡтарҙа уны тулы ҡеүәттә файҙаланырға мөмкинлек бирмәй.  1992 йылда грузин-абхаз килешеүҙәре һөҙөмтәһендә  Ингури ГЭС-ы етештергән электроэнергияны  60 % (Грузия) һәм 40 % (Абхазия) нисбәтендә ҡулланыу ҡабул ителә.

## Галерея

Enguri Dam, Georgia.jpg|Түбәнге бьеф күренеше
Enguri Dam 005.jpg|Үрге бьеф күренеше
Enguri Dam 002.jpg|Плотинанан һыу ағыҙыу
Engurhesis ori gvirabi.jpg|Һыу үткәреү тоннелендәге уйымдар 
Inguri dam Gruzia 2019 1.jpg||Үрге бьеф күренеше


## Шулай уҡ ҡара
* 

## Иҫкәрмәләр
Мцхета

**Мцхета** () — Грузияның Арагви һәм Кура йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан ҡалаһы. Мцхета-Мтианети крайының административ үҙәге; Тбилисинан бер нисә саҡрым төньяҡтараҡ урынлашҡан . Ҡала халҡы — 7 940 кеше (2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте).

## Тарихы

Грузияның бик боронғо ҡалаһы, уға нигеҙ беҙҙең эраға тиклем V быуатта һалына. Риүәйәт буйынса, ҡалаға нигеҙҙе легендар Мцхетос һала. «Картлос батша үлгәндән һуң уның ҡатыны ерҙе уландары араһында бүлә. Өлкән улы Мцхетос — Арагви һәм Мтквари (Кура) йылғалары ҡушылған урынға төпләнә, ҡала төҙөй һәм уны үҙ исеме менән атай».

XIX быуатта йәшәгән испан авторы Хуан Ван-Хален, был урында булып, Мцхета тураһында түбәндәге мәғлүмәтте яҙып ҡалдыра: Нух пәйғәмбәр тоҡомдарының береһе Месхет, ҡалаға нигеҙ һалып, уны үҙенең баш ҡалаһы итеп һайлай, сөнки был урын йәшәү өсөн бик уңайлы була. Ҡала бөтә донъя һыу ташҡынынан һуң Нух пәйғәмбәр кәмәһе барып туҡталған Арарат тауынан байтаҡ ҡына алыҫлыҡта урынлашҡан.

Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта Картлий батшаһы Азо (Азови) Мцхетаны Картлий батшалығының&#x5B;**'&#x5D;</sup> баш ҡалаһы тип иғлан итә. Беҙҙең эраға тиклем V быуат аҙағынан Картлий батшалығының баш ҡалаһы [[Тбилиси|Тбилисиға]] күсерелә. Самеба ғибәҙәтханаһының төҙөлөшө тамамланғанға тиклем Грузия Патриархы кафедраһы Мцхетала урынлашҡан була.

Ҙур Мцхетаның иҫке райондары: Саркине, Цицамурь, Накулбакеви, Карсани, Мухатгверди, Калоубани-Кодмани.

Армази ҡәлғәһенең (Армазцихе) нығытылған резиденцияһы, Бебрисцихе һәм ҡала биҫтәләренең ҡалдыҡтары, ҡәберлектәр, шулай уҡ Самтавро монастыры комплексы ([[XI быуат|XI быуаттың]] төп ҡорамы) һәм кафедраль Светицховели кафедраль соборы ошонда урынлашҡан. Мцхета янында илдәге иң боронғо Джвари монастырь ҡорамы (VI быуат), Шио-Мгвимский монастыры урынлашҡан. Төбәктең мәҙәни ҡомартҡылары [[ЮНЕСКО]] тарафынан һаҡлана һәм [[бөтә донъя мираҫы]]на ҡарай.

== Иҫкәрмәләр ==


== Һылтанмалар ==
* [http://geo.holiday/goroda-gruzii/mcheta Мцхета буйынса туристик белешмәләрҙән] 
* [http://www.travelgeorgia.ru/117/ Мцхета, тасуирлау]
* [http://georoute.ge/Mtskheta Мцхетаның иҫтәлекле урындары]

== Әҙәбиәт ==
* Джанберидзе. Н., Мачабели К. **Тбилиси. Мцхета. ''' — М., Сәнғәт, 1981. 256 с. (Серия «Архитектура-художество ҡалаһында һәйкәл СССР»).
Ҡыҙыл күпер (сик буйы)

**Ҡыҙыл күпер** - (, , , *Tsiteli Khidi*) — мост через реку  в ной приграничной полосе между Грузия һәм Әзербайжан араһындағы нейтраль сик һыҙатында Храми йылғаһы аша һалынған күпер. Тбилиси менән Гәнжә араһындағы юлда урынлашҡан. XVII быуатҡа ҡараған урта быуат архитектураһы булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә ҡомартҡы. Күпер 1998 йылда *TRACECA  программаһы* буйынса яңыһы төҙөлгәнгә тиклем файҙаланылған.

## Атамаһы
*Ҡыҙыл* атамаһын урыҫтар кирбес төҫөнә ҡарап биргән, әзербайжандар *Сынык көрпү*, грузиндар— *Кaатехи хиди* , ә әрмәндәр — *Каотрац кормунг* тип атаған - был *Һынған күпер* тигәнде аңлатҡан, йәғни элеккеһен емереп һалынғанын күрһәткән.

## Тарихы

Билдәле булыуынса, был урында XII быуатта уҡ күпер булған, уның ҡалдыҡтары йылға ағымы буйынса түбәнерәк һаҡланып ҡалған. Ҡыҙыл күпер XVII быуатта грузин батшаһы *Ростом* хакимлығы ваҡытында төҙөлгән. Күперҙе һалыу, биҙәү техникаһы иртә фарсы күперҙәренә яҡын.  1647 йылда күпер реконструкцияланған.

1960-сы йылдарҙа Әзербайжан яғы ярында «Дуҫлыҡ» рестораны төҙөлгән. Грузин яғы ярындағы терәгендә урындағы совхоз эшселәр өсөн ҡаралты эшләп, файҙаланған.  1990-сы йылдарҙа күпер янында ҙур баҙар төҙөлгән,ул 2006 йылда ябылған.

## Конструкцияһы
Күпер дүрт тороҡло, аркалы. Тороҡтар ошолай төҙөлгән: 8,2+16,1+8+26,1 м. Аркалар кирбестән һалынған, терәүҙәренең нигеҙҙәре, аралыҡтағы терәүҙәр юнылған алгет андезиты менән көпләнгән.  Күперҙең дөйөм оҙонлоғо 175 м, киңлеге: уртаһында — 4,3 м , менгән  ерҙә 11,7 м . 

Күпер тимпандары эстән буйлай өс  көмбәҙле галерея менән еңеләйтелгән. Уларҙың осондағы терәктәрҙә йылғаға сыға торған балконлы бүлмә бар, унда галереяларҙан баҫҡыстар һалынған. Ул бүлмә йә ҡарауылсыға, йә күперҙән үткәнгә аҡса йыйыусыға тип тәғәйенләнгән булғандыр . Күпер терәүҙәре эсендә ике каруанһарай төҙөлгән булған. Сыуаллы бүлмәләрҙең майҙаны 300 кв. м. .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Гонио ҡәлғәһе

**Гонио ҡәлғәһе** -  (, абх. Аҧсартәи абааш. , боронғоса *Апсаре*, *Апсара* йәки *Аспарунт*)  Рим империяһының  Аджариялағы форпосы булған.

## Географияһы
Гонио ҡәлғәһе Ҡара диңгеҙ ярында, Батумиҙан 15 км көньяҡтараҡ, *Чорохи* йылғаһы тамағында төҙөлгән. Ауыл Төркиә сигенән 5 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Этимологияһы
Ҡәлғәнең абхазса атамаһы Аҧсартәи абааш был халыҡтың үҙатамаһынан килеп сыҡҡан - "аҧс`ар", йәғни абхаздар  

## Тарихынан
Ҡәлғә атамаһын тәүге тапҡыр Кесе Плиний телгә алған ( б.э.т. I быуат).

Беҙҙең эраның II быуатында иһә ул Колхидалағы бик яҡшы нығытылған ҡала булған инде. Һуңғараҡ Византия йоғонтоһона эләгә. 

«Гонио» атамаһы тәүге тапҡыр XIV быуатта трапезунд тарихсыһы Михаил Панарет тарафынан телгә алына. Күпмелер ваҡыт бында Генуя сауҙаһы үткәрелгән урын була.  

1547 йылда Гонио Оттоман империяһының өлөшөнә әүерелә, был 1878 йылға тиклем дауам итә. Тап шул йылда Сан-Стефано килешеүенән һуң Аджария Рәсәй империяһы составына инә.

Ҡала шулай уҡ театры һәм ипподромы менән билдәле. Бынан тыш ҡәлғәлә билдәле ун ике апостолдың береһе Матфий Апостол ерләнгән булыуы ихтимал тип һанала, әммә грузин хөкүмәте уның ҡәбере янында ҡаҙыныу эштәре алып барыуҙы тыя. Мәгәр Рим осорона ҡараған башҡа урындарҙа ҡаҙыныу үткәрелә.

Гониоға хәҙерге ваҡытта туристар ағымы артҡандан-арта. Тбилисиҙа йәшәүселәр йәй көндәрендә  Батумиҙыҡына ҡарағанда таҙараҡ тип һаналған ҡомлоҡтарҙа ҡыҙынырға ярата (Батуми ҡәлғәнән 15 км төньяҡтараҡ урынлашҡан).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Kakhidze, Emzar, Recent Archaeological Finds in Apsarus. Third International Congress on Black Sea Antiquities, 2005.
* Pictures of Gonio castle
* *Kakhidze E.* Apsaros: A Roman Fort in Southwestern Georgia // Meetings of Cultures in the Black Sea Region: Between Conflict and Coexistence / Eds. P. G. Bilde and J. H. Petersen. Aarhus, 2008 (Black Sea Studies, 8), 303—332; http://www.pontos.dk/publications/books/bss-8-files/bss-8-16-kakhidze .
Дадиани һарайы

**Дадиани һарайы** — Грузияның Зугдиди ҡалаһында Дадиани нәҫеленә ҡараған мегрель хакимдары резиденцияһы.

## Тарихы
XVII быуатта Грузияла булып киткән итальян миссионеры Арканджело Ламберти түбәндәгеләрҙе яҙып ҡалдыра: «Кенәздең 50-нән ашыу һарайы бар, әммә иң матуры Зугдидила урынлашҡан: ул бик яҡшы таштан һалынған, эске бүлмәләре фарсы стилендә биҙәлгән».

Әлеге ваҡыттағы һарай 1873-78 йылдарҙа кенәз ҡатыны Екатерина Дадиани өсөн төҙөлгән. Һарай проектын эшләгәндә архитектор Эдгар Дж. Райс Алупкалағы Воронцов һарайын өлгө итеп ала. Икенсе һарай Леонид Васильев проекты буйынса уның улы, һуңғы мегрель хакимы өсөн 1880-се йылдарҙа төҙөлә.

Николай Дадиани тәхеттән баш тартҡандан һуң (1866) уның апаһы Саломе әсәһе менән Парижға китә, унда ул 1868 йылдың 18 майында маршал Мюрат ейәне — принц Ашиль Мюратҡа кейәүгә сыға. Ашиль Мюрат Мегрелияға бонапартистарҙың бер нисә ҡомартҡыһын, шул иҫәптән Наполеондың үлгәндән һуң эшләнгән өс битлектең береһен алып килә. Хәҙерге ваҡытта был битлек һарай комплексының бер өлөшөн биләгән тарихи музейға ҡуйылған.

## Музей

Мегрелия музейына нигеҙ уның хужаһы Давид Дадиани инициативаһы буйынса 1849 йылда һалына, унда башлыса иң боронғо грузин ҡомартҡылары һәм әйберҙәре туплана. Бөгөн музейҙа 41000 экспонат һаҡлана. Улар араһында —  Тагилон хазинаһы инвентары (беҙҙең эраға тиклем 1-се мең йыллыҡ), антик алтын битлек, батшабикә Тамараның әсәһенең иконаһы (12-се быуат),   Константинополь ҡолатылғандан һуң Грузияға килеп эләккән боронғо ҡомартҡылар, урта быуаттағы хәрби европа ҡоралв, көнбайыш Европа оҫталарының һынлы сәнғәт һәм графика  әҫәрҙәре.

Һарай тирәләй ҙур Зугдид ботаника баҡсаһы йәйрәп ята, уны Саломеның әсәһе, Екатерина Александровна Чавчавадзе-Дадиани — Нина Грибоедованың бер туған апаһы, Европа баҡсасыларынан яҙҙыртып алған үҫентеләр ярҙамында барлыҡҡа килтерә. Баҡса 26,4 гектар майҙанды биләй.

## Милек тураһында
1990-сы йылдар уртаһында принц Ашиль Мюрат һәм кенәз ҡыҙы Саломеның бүләһе — принц Ален Мюрат менән уның йәмәғәте принцесса Вероника (ҡыҙ фамилияһы де Шабо-Трамекур) һәм уларҙың ҡыҙы Матильда төпләнеп йәшәү өсөн Зугдиди ҡалаһына күсенеп ҡайта. Улар «Мюраттар Грузияла» фондын ойоштора, артабан Европа суды аша кенәз Дадианиҙарҙың мөлкәтен, һарайҙы ла индереп, үҙҙәренә алырға тырыша. Әммә Дадиани һарайҙарын ҡотҡарыу фонды Грузияла ла бар икән. Был Фонд вәкилдәре, 1919 йылда Дадианиҙарҙың вариҫтары рәсми рәүештә һарай комплексынан баш тартҡан, тип белдерә.


2007 йылдың 26 майында Зугдиди ҡалаһында булған сағында Грузия президенты, кенәз Дадианиҙарҙың һарайын тергеҙеү буйынса эштәр башҡарыласаҡ, тип белдерә:

*«Беҙ Грузияның берҙән-бер һаҡланып ҡалған һарайын — кенәз Дадианиҙарҙың һарайын Зугдидила йәшәүселәр ҙә, шулай уҡ бөтә Грузия ла ғорурланһын өсөн ҡайтанан тергеҙергә йыйынабыҙ… Һарайҙы тергеҙеү эштәрен яҡын айҙарҙа башлаясаҡбыҙ. Был бик ҡиммәтле проект, әммә мин, был һарай — Грузияның ғорурлығы һәм уның тарихының ярайһы уҡ ҙур ғына өлөшө, тип иҫәпләйем.».*

## Һылтанмалар
*  Был Викиһаҡлағыста Дадиани Һарайы темаһы буйынса медиафайлдар бар
* Георгий Каландияның «Дадиани Һарайы» сайты

## Иҫкәрмәләр
Кашвети

**Кашвети сиркәүе (Изге Георгий сиркәүе )** () — Тбилиси үҙәгендә православие сиркәүе, Руставели проспектында (9-сы йорт.) Грузия Парламенты бинаһы ҡаршыһында урынлашҡан.

## Тарихы
Кашвети сиркәүе  1904 йылдан  1910 йылға тиклем    өлгө өсөн урта быуат  Самтависи соборын алған Тифлис архитекторы  Леопольд Бильфельд  проекты буйынса  төҙөлгән. Сиркәү бында Амилахвари ғаиләһенең заказы буйынса 1753 йылда төҙөлгән һәм туҙған икенсе сиркәү урынында ҡорола. Сиркәү фрескаларын  1947 йылда Ладо Гудиашвили башҡара. Христос ҡиәфәтендә ул шул йылдарҙа башлаусы скульптор Б. Авалишвилиның портрет һыҙаттарын биргән тип иҫәләнә

Сиркәүҙең «кашвети» атамаһы грузин  ква  («таш») һәм шва  («тыуҙырыу»)  һүҙҙәренән килеп сыға. Легенда буйынса, VI быуатта Тбилисила  бер  ҡатын-йөклө булыуына    Давид Гареджийскийҙы ғәйепләй. Әгәр ул  таш тыуҙырһа уның хаҡһыҙлығы асыҡланасаҡ тип күҙаллай Давид.  Ошо хәл булғандан һуң, был урын «к(в)ашвети» исемен ала.

Сиркәүҙә  генерал Григол Орбелиани ерләнгән, ә сиркәү янында ирле-ҡатынлы  Сараджишвилилар ерләнә . Д. З. Сараджишвили — билдәле грузин эшҡыуары һәм меценат.

Бина Гамсахурдияның милли гвардияһы һәм оппозиция көстәре араһында барған һуғыштар  ваҡытында  1991 йылдың декабрендә  —  1992 йылдың ғинуарында зыян күрә.

## Әҙәбиәт

* Беридзе, В. «Кашвети». Грузинская Советская Энциклопедия. Т. 10, Тбилиси, 1986, с. 495
* Архитектура Тбилиси / Квирквелия Т. Р. — М.: Стройиздат, 1984. — 311 с. — 17 500 экз.

## Иҫкәрмәләр
Квеври (керамик һауыт)

**Квеви** () — Кавказ аръяғындағы амфораны хәтерләткән, әммә тотҡаһыҙ керамик эшләнмә изделие. Конус формаһында булған һәм шарап эшләгәндә ҡулланылған. 

Квеври төрлө ҙурлыҡта була — ғәҙәти кувшиндан алып бик ҙурына, бер нисә мең литрлығына, тиклем. Иң киң таралған квеври төрө 1-2 тонна һоҫла йөҙөм һуты сусло һыйҙырышлы. Айырыуса ҙур күләмле квеври ҡулланыуы менән Кахетия айырыла, унда  6-8 мең литр һыйҙырышлы һауыт-һаба күрергә мөмкин. Көнсығыш Грузиялағы Вардисубани ауылы квеври эшләүсе билдәле урын булып тора.

Әрмәнстанда карас тип аталған үҙенең бер квеври төрө булған. Шуға оҡшаған һауыттар шулай уҡ Боронғо Грецияла (пифос) һәм Урта Азияла (хум)  билдәле булған.

## Тарихы
Грузияла табылған квеври тибындағы боронғо балсыҡ һауыт-һаба б. э. т. 6-5 меңйыллыҡҡа ҡараған: был бейеклеге 1,5 метрҙан артыҡ булмаған бәләкәй генә балсыҡ һауыт, төбө яҫы һәм киң ҡорһаҡлы. Бөгөнгө көнгә тиклем килеп еткән йомортҡа формаһындағы оҙонса квеври б. э. т. 3-2 меңйыллыҡта  формалашҡан.  

XX быуат башланғанға тиклем квеври Грузияла шарап эшләү һәм һаҡлау өсөн ҡулланылған берҙән-бер һауыт һаналған .

2011 йыл аҙағында квеври Грузияла милли әһәмиәткә эйә объекты тип танылған һәм илдәге мәҙәни мираҫтың материаль булмаған фондына ҡаратылғанв; шулай уҡ Грузия властары ЮНЕСКО-ға шарапты  квевриҙа әҙерләү ысулын ЮНЕСКО-ның рухи булмаған мираҫы исемлегенә индереү үтенесе менән мөрәжәғәт иткән һәм 2013йылда унда индерелгән.

## Ҡулланыу
Квевриҙы, ер ҡаҙып, муйынына тиклем ултырталар һәм уға йөҙөмдө, һалалар, йыш осраҡта —  виноград тәлгәше, суғы менән бергә. Әүҙем әсеү ваҡытында шаршау  углекислый газ тәьҫире аҫтында *мезга* кәпәсе кувшин тамағына горловина тиклем күтәрелә, ә әсеү  тамамланып, газ тышҡа сыҡҡанда, ул төпкә ултыра, һәм квевриҙы яҙға тиклем томалайҙар. Мәҫәлән, *марани* шарабы һалынған  квеври һаҡланған бүлмәләрҙә, шарап өлгөрә һәм мезгала (йәғни тыш, һөйәксектәре һәм суҡ-ботаҡтары) нисә ай төнәтелә. Яҙ көнө кувшинды асалар, шарап ултырмаһын һоҫалар һәм эсә башлайҙар.

Һүрәтләнгән алым *кахетин* — Грузияның был шарап ҡулланылған көнсығыш өлкәһе буйынса исемен алған. Ҡайһы берҙә шарапты квеври менән бергә ташыйҙар, бындай саҡта махсус арба ҡулланылған.

Квеври— күҙәнәкле һауыт булғанлыҡтан, даими гигиенаға өлгәшеү сиктән тыш ауыр, (ә скептиктар иҫәпләүенсә, ғөмүмән, мөмкин түгел). Балсыҡтың күҙәнәктәрендә  микрофлора барлыҡҡа килә һәм, уның таралыуын сикләү маҡсатында, квевриҙы балауыҙ менән таҙарталар һәм эшкәртәләр, әммә балауыҙ нейтраль түгел. Температура режимы менән проблема бар: ергә күмеп ҡуйылған квеври, әсеү ваҡытында  йылына, һәм баҙ температураһы йыш ҡына һауыттарҙы һыуыта алмай, ә әсеүсе йөҙөм һутының артыҡ йылыныуы кәм тигәндә шарапта иң тупаҫ еҫ аромат барлыҡҡа килтерерлек.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Карас

## Һылтанмалар
* Квеври // Сайт «Грузия для всех», материал на условиях лицензии CC-BY-SA
Гелати монастыры

Кутаиси  янында **Богородицаның Гелати монастыры** —  Грузияла иң ҙур урта быуат монастыры. Дини һәм мәҙәни тормош үҙәге, XVI быуаттың 2-се яртыһынан 1814 йылға  тиклем католикос резиденцияһы.   Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы (1994).

Монастырға 1106 йылда батша Давид IV Төҙөүсе  нигеҙ һала  һәм уның кәшәнәһе була. Собор сиркәүе 1125 йылға тиклем төҙөлә һәм тағы биш йыл мозаикалар менән биҙәлә, улар Кавказ аръяғында иң матуры тип һанала.  Шул  ваҡытта монастырь Гелати академияһы урыны булып иҫәпләнә, уның ағзалары боронғо грек философияһы менән йәнле ҡыҙыҡһына. 

XIII  быуатта  монастырь ансамбленә Изге  Николай һәм Изге. Георгий  сиркәүҙәре, шулай уҡ өс яруслы ҡыңғырау  өҫтәлә. Стенаға рәсем төшөрөү сәнғәте XII быуаттан алып XVIII быуатҡа тиклем грузин тарихының төрлө осорона ҡарай; бигерәк тә батшаларҙың портреттары иғтибарға лайыҡ. Элек  монастырҙа күп кенә ҡиммәтле иконалар һәм  биҙәү-ҡулланма сәнғәте  әйберҙәре һаҡланған; улар совет осоронда  тартып алынған һәм  музейҙарға таратып бирелгән.  
Файл:Gelati Monastery 1.jpg|Гелати монастыры комплексы
Файл:Gelati Monastery 2.jpg|Гелати монастыры комплексы
Файл:Gelati Monastery 4.jpg|Гелати монастыры. Кутаиси яғынан инеү юлынан күренеш  
Файл:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (02).jpg|Изге Георгий сиркәүе
Файл:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (10).jpg|Изге Николай сиркәүе
Файл:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (08).jpg|Манара
Файл:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (19).jpg| Богородица Раштыуаһы соборы
Файл:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (07).jpg|Соборҙа портал
Файл:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (34).jpg|Соборҙа фрескалар
Файл:2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (44).jpg|Соборҙа фрескалар


## Әҙәбиәт

* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Описание монастыря
Фәлсәфәүи психология

**Фәлсәфәүи психология** — кеше «психе»һын (*бор. грек* ψυχή — душа) һәм шәхесен эмпирик, клиник һәм теоретик ҡарашҡа нигеҙләнеп, төрлө яҡлы өйрәнеү. Был дисциплина, танып белеүҙең был формалары нигеҙендә ятҡан этик һәм дини традицияларын да үҙ эсенә алып, Фәлсәфәүи антропологиия һәм теологик антропология элементтарын берләштерә. Фәлсәфәүи психологияны 1963 йылда булдырылған һәм хәҙерге ваҡытта 500-ҙән ашыу ағзанан торған «Теоретик һәм фәлсәфәүи психология йәмғиәте» исеме аҫтындағы Америка Психология Ассоциацияһының 24-се бүлеге (Society for Theoretical and Philosophical Psychology) үҫтерә.
Был дисциплина сиктәрендә психологик теориялар, шулай уҡ фән һәм фәлсәфәнең үҙ-ара йоғонтоһо менән бәйле мәсьәләләр өйрәнелә һәм тикшерелә. Америка Психология Ассоциацияһының 24-се бүлегенә төрлө психологик субдисциплиналар вәкилдәре инә. Уларҙы фән фәлсәфәһенә һәм психологияға ҡыҙыҡһыныу берләштерә. Теоретик һәм фәлсәфәүи психология йәмғиәте кварталға бер үҙенең «The Journal of Theoretical and Philosophical Psychology» фәнни журналын сығара. Был журналдағы баҫмалар психология сиктәрендә онтологик эпистемологик, этик һәм тәнҡит темаларына ҡағылалар. Фәлсәфә һәм психология фәненең үҙ-ара йоғонтоһона бәйле мәсьәләләр, шулай уҡ дисциплина-ара «Philosophical Psychology» (йылына 6 тапҡыр сыға) журналында яҡтыртыла. Психологтар һәм фәлсәфәселәрҙән тыш, уның авторҙары һәм уҡысылары булып лингвисттар, биологтар, социологтар, антропологтар, психиатрҙар, иҫәпләү техникаһы һәм нейрофән.белгестәре тора

## Иҫкәрмәләр
Басла күпере

**Басла күпере** (, ) йәки **Батшабикә Тамар күпере** () — Сухум ҡалаһы янында аҡҡан Басла йылғаһы аша һалынған күпер. Абхазияла XI—XII быуаттарҙан һаҡланып ҡалған  берҙән-бер грузин граждан архитектураһы ҡомартҡыһы. 

## Тарихы
Күпер XI—XII быуаттарҙа төҙөлгән, уның аша тау үҙәндәренә юлдар үткән. Ул бик мөһим хәрби-стратегик әһәмиәткә эйә булған. Был  диңгеҙ яғынан һаҡлап торған хәрби башня ҡалдыҡтарынан аңлашыла .  1935 йылда төбәкте өйрәнеүсе И. Е. Адзинбой күперҙең ҡабырғаһындағы юнылған таштарҙа боронғо грузин яҙмаһында христиан доғаһынан өҙөк табылған.Был яҙма палеографик билдәләр буйынса XI—XII быуаттарға ҡарай. Күперҙең һул яҡ терәүендәге аҫҡы яғында тәре һәм  «Т» хәрефе төшөрөлгән («т» һәм «у»). 

## Конструкцияһы
Бер тороҡло аркалы күпер . Арка көмбәҙе 13,3  метр оҙонлоҡта, шаҡмаҡ эзбизташ плиталар һалып эшләнгән. Ул хатта әле лә 8 тонна ауырлыҡты күтәрә ала. Күперҙең дөйөм оҙонлоғо 35 м, киңлеге — 4,7 метр тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Беслетский мост: Фотографии