open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы

**Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы** (22 июль 1922 йыл — 26 май 1988) — Башҡорт АССР-ының Учалы МТС-ы комбайнсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

## Биографияһы
Хәким (Хәкимйән) Ғәйфулла улы Мөхөтдинов 1922 йылдың 22 июлендә Башҡорт АССР-ы Учалы районының Сәфәр ауылында тыуа.

Белеме — урта махсус. 1956 йылда Башҡорт АССР-ының Бәләбәй ауыл һәм урман хужалығын механизациялау һәм электрификациялау техникумын тамамлай.

1938 йылдан Учалы МТС-ының тракторсылар курсын тамамлағандан һуң, тракторсы булып эшләй башлай.

1941—1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша: 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша.

Ҡыҙыл Армиянан демобилизацияланғас, комбайнсы, трактор бригадаһы бригадиры, машина-трактор оҫтаханаһы мөдире, механик-Ҡариҙел МТС-ының механик- контролеры, 1949 йылдан — Учалы МТС-ы комбайнсыһы булып эшләй. Хәким Ғәййфулла улы йыл һайын юғарыуңышҡа өлгәшә: 1950 йылда 530 гектар майҙандан иген йыйып ала, 1951 йылда — 650 гектарҙан.

1950 йылда иген культураларын йыйып алыуҙа һәм һәм һуғыуҙа яулаған ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1951 йылдың 8 авгусындағы указы менән X. Ғ. Мөхөтдиновҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1956 йылдың сентябрендә Учалы МТС-ының ауыл хужалығы машиналары буйынса инженер итеп тәғәйенләнә. 1958 йылдың июленән — Учалы урта мәктәбе уҡытыусыһы. 1959 йылдың мартында Учалы районы «Совет» колхозының партойошма секретары итеп һайлана. 1960—1965 йылдарҙа — Учалы баш май завод директоры була, 1965—1968 йылдарҙа — "Сельхозтехника"ның Учалы район берекмәһе идарасыһы урынбаҫары, 1968—1974 йылдарҙа — башҡорт АССР-ының Дәүләт һунар инспекцияһы һунарсыһы, 1975—1977 йылдарҙа — "Сельхозтехника"ның Учалы район берекмәһендә инженер, 1977—1984 йылдарҙа — Учалы мелькомбинат директоры.

Мөхөтдинов Хәким Ғәйфулла улы 1988 йылдың 26 майында вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951)
* Ленин ордены (1951, 1952)
* миҙалдар

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

*
Джон Клэпем

**Сэр Джон Гарольд Клэпем** (; 13 сентябрь 1873 йыл — 29 март 1946 йыл) — инглиз иҡтисадсыһы, иҡтисад тарихы өлкәһендәге белгес.

## Биографияһы
Джон Клэпем 1873 йылдың 13 сентябрендә Солфордта, ювелир һәм көмөш эштәре оҫтаһы граф Ланкашир ғаиләһендә тыуған.

1892 йылда уҡырға инә, 1895 йылдың беренсе класс тарихының бакалавр дәрәжәһен ала, 1898 йылда — магистр дәрәжәһен ала, 1914 йылда Кембридж университеты ҡарамағындағы Король колледжында әҙәбиәт докторы була. 1894 йылда уҡыған сағында бакалавр эшен яҙып грант ота, 1896 йылда сиркәү тарихы буйынса белгес булараҡ Лайтфут стипендияһына эйә була, ә 1897 йылдан магистр диссертацияһын яҙыу өсөн Принц-консорт грантын ота.

1898—1902 йылдарҙа Король колледжында тарих һәм иҡтисад буйынса лектор. 1902—1908 йылдарҙа Лидса университеты ҡарамағында Йоркшир колледжында иҡтисад профессоры. 1908—1913 йылдарҙа Король колледжында — декан, 1913—1929 йылдарҙа — тьютер, ә 1933—1943 йылдарҙа вице- була. 1928—1938 йылдарҙа иҡтисад тарихы профессоры.

Беренсе донъя һуғышы Британияның Сауҙа министрлығында эшләй.

Ағз була, ә 1920 йылда Британия ассоциацияһы президенты. 1926 йылда — Оксфорд университетында почетлы Форд лекторы.

1938 йыда — Король колледжында һәм Лидса университетында әҙәбиәттең почетлы докторы.

Ағза була, ә 1940—1946 йылдарҙа — Британия академияһының президенты.

Джон Клэпем 1946 йылдың 29 мартында вафат була.

## Наградалары
* 1918 — Британия империяһы ордены.
* 1943 — рыцарь исеменә лайыҡ була.

## Библиография
* Clapham J.H. The Causes of the War of 1792, 1889
* Clapham J.H. The Woolen and Worsted Industries, 1907
* Clapham J.H. The Abbé Sieyès: An Essay in the Politics of the French Revolution, 1912
* Clapham J.H. The Economic Development of France and Germany, 1921
* Clapham J.H. An Economic History of Modern Britain, 1926
* Clapham J.H. The Bank of England, A History, 1944 — ISBN 0-521-04662-9
* Clapham J.H. A Concise Economic History of Britain, from the Earliest Times to 1750, 1949.

## Иҫкәрмәләр
Касьянов тораһы

**Касьянов тораһы** ( — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы б.э.т. VII—VI
быуаттарға ҡараған Ҡормантау мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы
Касьянов тораһы — Ҡормантау мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Ҡормантау ауылы эргәһендә урынлашҡан. Бында б.э.т. VII—VI быуат элек Ағиҙел йылғаһының уң ярында, Ҡормантау һыртының көнбайыш итәгендә кешеләр йәшәгән.

Майҙаны 13 мең м² тәшкил итә, 800 м² ҡаҙып тикшерелгән.

### Табылдыҡтар
Яҡынса 70 м² майҙанлы, уртаһында усағы булған тура мөйөшлө ер өҫтө торлағы табылған. Шулай уҡ дренаж канауы, 3 усаҡ, 10 хужалыҡ соҡоро асыҡланғанған.

Йомро ҡорһаҡлы, түңәрәк төплө һауыттарҙан ҡаҙып сығарылған. Улар ромбтар, осло һырҙар, ваҡ ҡына соҡорло биҙәктәр, кәкерсәктәр, бау эҙе менән биҙәлгән. Табылған әйберҙәр араһында — баҡыр тәңкә, уҡ башаҡтары һәм һөңгө остары, бысаҡтар, сулпылар, беҙ, таштан яһалған ҡойоу формаһы, бысаҡ пластиналары, бысаҡтар, нуклеустар, ватҡыс сүкештәр, ярғыстар, ҡырғыстар, һөйәк йөҙҙәр, тишкестәр, беҙҙәр, балсыҡ тигель ярсыҡтары, хайуан һөйәктәре.

Табылған әйберҙәр бында йәшәгән халыҡтың малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәнен, шулай һунар итеүҙәрен күрһәтә. Башлыса һыйыр малы, сусҡа һәм йылҡы үрсеткәндәр; ҡабанға, ҡоралайға, мышыға һунар иткәндәр.

Касьянов тораһы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан..

### Асыш яһаусылар
Касьянов тораһы 1928 йылда М. И. Касьянов тарафынан асыла. Ул урындағы газеталарҙа рус һәм башҡорт телдәрендә табыштары тураһында ҡайһы бер мәҡәләләр баҫтыра, шулай уҡ 1935 йылда Башҡортостандың билдәле археология һәйкәлдәре картотекаһына ингән 16 битлек (76 объект тасуирламаһы) археология һәйкәлдәре исемлеген әҙерләй

1953—54 йылдарҙа тораны А. В. Збруева етәкселегендә СССР Фәндәр Академияһының Археология институты экспедицияһы өйрәнә, 1975—77 йылдарҙа БДУ, ТТӘИ һәм Куйбышев педагогия институтының берлектәге экспедицияһы (етәкселәре И. Б. Васильев, В. А. Иванов, М. Ф. Обыдённов) тикшерә

## Һылтанмалар
* Касьянов тораһы//Башҡорт энциклопедияһы
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Васильев И. Б., Иванов В. А., Обыдённов М. Ф. Итоги исследований стоянки им. М. И. Касьянова в Гафурийском районе БАССР //Бронзовый век Южного Приуралья. Уфа, 1985
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Збруева А. В., Тихонов Б. Г. Памятники эпохи бронзы в Башкирии //Древности Башкирии. М., 1970
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.

## Иҫкәрмәләр
Дауытов Зиҡәф Нәби улы

**Дауытов Зиҡәф Нәби** улы (1 май 1935 йыл — 4 ғинуар 2020 йыл) — Өфө нефть эшкәртеү заводының көкөрт-кислоталы алкилирлау ҡуйыусы операторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1971).

## Биографияһы
Зиҡәф Нәбиулы Дауытов 1935 йылдың 1 майында БАССР-ҙың Яңауыл районы Бәҙрәш ауылында тыуа.

Белеме — урта махсус, 1972 йылда Өфө нефть техникумын тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1954 йылда Черниковканың 5-се һөнәрселек училищеһын таммалағандан һуң Өфө нефть эшкәртеү заводында башлай. Һуңынан оператор булып эшләй, 1966 йылдан— өлкән оператор.

1962 йылда 3. Н. Дауытов дизель яғыулығын катализатор ярҙамында көкөртһөҙләндереү заводында яңы производствоны үҙләштереүҙә әүҙем ҡатнаша Бындай төр ҡоролма ватан сәнәғәтендә беренсе тапҡыр ҡуйыла. З. Н. етәкләгән коллективтың эшкә ижади ҡарауы һөҙөмтәһендә һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) ҡоролманың ҡеүәте бер ярым тапҡырға арта.

3. Н. Дауытов 19 рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә, уларҙы индереү һөҙөмтәһендә 20 мең һумдан ашыу аҡса экономиялана. Үҙенең бай һөнәри тәжрибәһен хеҙмәттәштәре менән бүлешә. 1966—1970 йылдарҙа 18 йәш операторға һөнәр үҙләштерергә ярҙам итә.

Биш йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 апрелендәге указы менән З. Н. Дауытовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1998 йылға тиклем заводта эшләй, вафат булғанға тиклем Өфөлә йәшәй.

3. Н. Дауытовтың исеме СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министрлығының Почет китабына, Башҡорт АССР-ының Хеҙмәт Даны китабына индерелгән.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (1971, 1975)
* миҙалдар
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының почет грамотаһы (1968).
* СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1971).

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трёх степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мәсәғүт тораһы

**Мәсәғүт тораһы**  — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Мәсәғүт ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. III мең йыллыҡ аҙағына ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Мәсәғүт тораһы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы Суртанды мәҙәниәтенә ҡараған археологик ҡомартҡыһы. Мәсәғүт ауылынан
төньяҡ- көнбайышҡа табан 0,6 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

### Табылдыҡтар
Тора майҙанында 92 м² ер ҡаҙылған.

Ҡаҙып сығарылған керамика һауыттарҙың ауыҙҙары тышҡа ҡарай бер аҙ бөгөлгән, ҡом, тальк ҡушып яһалған. Йомортҡа рәүешле түңәрәк төплө һауыттар трапециялар, ромбтар, тешле штамп эҙҙәре менән биҙәлгән.

562 таш әйбер табылған:233 бысаҡ һымаҡ пластина, бысаҡтар, нуклеустар, тишкестәр, 38 ҡырғыс, ат һөйәктәре.

Табылдыҡтарҙан күренеүенсә, халыҡ малсылыҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ҡомартҡы Урал аръяғы халҡы һәм Ағиҙел мәҙәниәте вәкилдәренең үҙ-ара йоғонтоһо булыуын күрһәтә.

Мәсәғүт тораһы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан..

### Асыш авторы
Тора 1968 йылда археолог Ю. А. Морозов тарафынан асыла һәм 1969 , 1972 , 1980 йылдарҙа өйрәнелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мәсәғүт тораһы//Башҡорт энциклопедияһы
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Морозов Ю. А. Энеолитические памятники Приуралья //Волго-Уральская степь и лесостепь в эпоху раннего металла. Куйбышев, 1982
* Морозов Ю. А. Материалы по каменному веку Уфимского плато //Материалы по археологии Южного Урала. Уфа, 1992.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Штейнберг Сергей Самойлович

**Штейнберг Сергей Самойлович (Самуилович)** (1872 йыл—1940 йыл) — СССР ғалимы, металдар буйынса белгес; профессор (1927), техник фәндәре докторы (1934), СССР Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы (1939)

130 баҫма эш авторы, шул иҫәптән 10 монография. Уралда термист-металл белгестәре мәктәбенә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Сергей Самойлович Штейнберг 1872 йылдың 8 октябрендә Мәскәүҙә табип-психиатр С. И. Штейнберг ғаиләһендә тыуған.

1906 йылда Германияла Фрайберг тау академияһын тамамлай. 1906—1910 йылдарҙа Йүрүҙән заводында мартен цехы мастеры булып эшләй. 1910—1919 йылдарҙа Мотовилихин заводында металл-график лабораторияһын етәкләй, 1922 йылда «Пороги» заводы директоры була, артабан 1926 йылға тиклем Златоуста «Уралмет» тау-металлургия тресының электр-металлургия бүлеге мөдире була. Грамолин-Штейнберг мейесен конструкторлай.

1925 йылдан алып С. С. Штейнберг Свердловск ҡалаһында Урал политехник институтының металловедение һәм термик эшкәртеү кафедраһы мөдире була. Бер үк ваҡытта 1926—1930 йылдарҙа ул үҙе нигеҙ һалған Металдар институтының Урал бүлеге менән етәкселек итә, ә 1932 эшләй СССР Фәндәр академияһының Урал филиалында эшләй, унда ул 1939 йылдан Металлургия, металловедение һәм металдар физикаһы институтын етәкләй, уның составына УФТИ-ның (М. Н. Михеев исемендәге физика институты) лабораториялары ла инә.

1922-23 йылдарҙа Штейнберг СССР-ҙа беренсе тапҡыр уйлап таба һәм Белорет ҡорос сым заводында металл арҡандар өсөн юғары ныҡлыҡлы ҡорос сымдар сорттарын етештереү ысулын индерә. 1930 йылда ул Үрге Иҫәт металлургия заводында электротехника металын етештереү буйынса эштәрҙе етәкләй.

1940 йылдың 7 сентябрендә Свердловск ҡалаһында вафат була. Көнсығыш зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1930).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Штейнберг Сергей Самойлович 
* ШТЕЙНБЕРГ Сергей Самойлович
Громов Александр Петрович

**ромов Александр Петрович** (29 март 1913 йыл — июль 1987 йыл) — эшсе. 1941—1976 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводы слесары. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Александр Петрович Громов 1913 йылдың 29 мартында Ярославль өлкәһе Рыбинск районының Котово ауылында тыуа.

Башланғыс белемле. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1931 йылда 26-сы Рыбинск моторҙар эшләү заводында башлай.

1935—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.

1937 йылда заводҡа ҡайтып, слесарь-йыйыусы булып эшләй. 1941 йылдың декабрендә эвакуацияланғандан һуң Өфө моторҙар заводында эшләй.

Предприятиела оҙаҡ йылдар эшләү дәүерендә А. П. Громов изделиеларҙы йыйыуҙы камил үҙләштерә, ул йыйған продукция юғары сифаты менән айырылып тора һәм бер дәғүәһеҙ ҡабул ителә. Тәүгеләрҙән булып реактив авиация двигателдәрен йыйыуҙы үҙләштерә. Заводта уға беренселәрҙән булып «коммунистик хеҙмәт ударнигы» исеме бирелә.

Ҙур эш тәжрибәһен А. П. Громов йәш эшселәр менән бүлешә, 50-гә яҡын слесарь-йыйыусыны оҫталыҡҡа өйрәтә.

1959—1965 йылдарҙа планды үтәүҙәге юғары ҡаҙаныштары һәм яңы техника булдырғаны өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 июлендәге Указы менән А. П. Громовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. 

Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971).

1976 йылда хаҡлы ялға сыға. 

1987 йылдың июлендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)

## Хәтер
* А. П. Громов исеме Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең Почёт китабына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана. / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Морат (археологик ҡомартҡы)

**Морат** () — Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Оҙонгүл ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. XII—III мең йыллыҡтарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Морат Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Оҙонгүл ауылынан төньяҡҡа ҡарай 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан б.э.т. XII—III мең йыллыҡтарға ҡараған археологик ҡомартҡы. Ул Көньяҡ Уралда Кесе Ҡыҙыл йылғаһы бассейндағы Оҙонкүл күленең көньяҡ-көнбайыш ярының киң морононда табылған. Күп ҡатламлы торамалар иҫәбенә инә.

## Табылдыҡтары
Ҡомартҡы майҙанының 460 м² ере ҡаҙылған.

Тупраҡ араһынан 20 меңдән ашыу әйбер табылған. Күбеһенсә балсыҡ һауыт ватыҡтары, саҡматаш һәм йәшмә әйберҙәр һаҡланып ҡалған.

*[[Мезолит]] дәүеренә* ҡараған түбәнге ҡатламда — бысаҡҡа оҡшаш пластиналар һәм уларҙан эшләнгән әйберҙәр.

*[[Неолит]] дәүеренә* ҡараған киләһе ҡатламда — ябай һәм арҡыры балталар, һөңгө остары һәм уҡ башаҡтары, ҡырғыстар, һәүерташ штамптар, таш бысаҡтар һәм ауыҙ тирәләре биҙәкле туҫтаҡ ярсыҡтары, таш әйберҙәрҙән торған туплам: 12 башаҡ, пластина киҫәге, балта, ҡырғыс.

*[[Энеолит]] дәүеренә* ҡараған өҫкө ҡатламда — шымартылған таштан ҡорал һ.б. әйбер һыныҡтары, таштан һалынған торлаҡ ҡалдыҡтары, усаҡ эҙҙәре табылған. Керамика Суртанды мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан тора.

Табылдыҡтар күрһәтеүенсә, бында йәшәгән халыҡ һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ҡомартҡы таш быуат дәүерендә Көньяҡ Урал ҡәбиләләренең таралып ултырыу процесын сағылдыра.

### Асыш авторы
1963 йылда Г. Н. Матюшин асҡан һәм ул табышын 1966 йылға тиклем өйрәнгән. Геральд Николаевич — СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992) 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Морат//Башҡорт энциклопедияһы
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Мораҙым тораһы һәм яҙыуы

**Мораҙым тораһы һәм яҙыуы** () - Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Мораҙым ауылынан (3‑сө Юлдыбай) йыраҡ түгел урынлашҡан . археологик ҡомартҡы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы

Мораҙым тораһы һәм яҙыуы Мораҙым тарлауығы тәбиғи паркы биләмәһендә 3‑сө Юлдыбай (Мораҙым) ауылы янында табылған.Улар Мораҙым тарлауығында, Һаҡмар йылғаһының  Оло Эйек ҡушылдығы буйында, йылғаның уң ярында йылға кимәленән 102 м бейеклектә урынлашҡан.  Тора Күгәрсен мәмерйәһендә (1‑се Мораҙым) ҡоролған булған. Ул коридор булып эскә инеп киткән, оҙонлоғо 69 м.

### Табылдыҡтар
Тора урынында  49,5 м² ер ҡаҙылған. Тупраҡта хайуан һөйәктәре, саҡматаш ярғыстар, бысаҡҡа оҡшаш пластиналар, ҡырғыс табылған.

*Мораҙым яҙыуы*  1984 йылда Иҫке Мораҙым мәмерйәһендә (2‑се Мораҙым)  табыла. Ул да коридор рәүешле мәмерйә эсенә инеп киткән, оҙонлоғо яҡынса 210 м.  Мәмерйә ауыҙынан уңдараҡ 60 м алыҫлыҡта иҙәненән 1,5—2 м бейеклектә урынлашҡан. Кеше һыны рәүешендәге 3 төркөм һындарҙан  тора. Уларҙың 2‑һе аҫта, 6‑һы диуар уртаһында, 3‑һө - берәмләп.  Һүрәттәр ҡыҙыл охра менән төшөрөлгән, дөйөм майҙаны 1×2 м. Табылдыҡтар таш быуат дәүерендә Көньяҡ Урал халҡының мәмерйәләрҙе табыныу урыны итеп файҙаланыуын күрһәтә.

### Асыш яһаусылар
Ҡомартҡы 1942 йылда *Н.А.Преображенский* тарафынан асыла, 1960 йылда совет археологы, таш һәм бронза быуаттар буйынса күренекле белгес, тарих фәндәре докторы О.Н.Бадер өйрәнә. Ул 1960—1970‑се йылдарҙа Башҡортостанда палеолит—иртә тимер быуат ҡомартҡыларын, шул иҫәптән Мораҙым тораһы һәм яҙыуын, Урта Түбә, Шүлгәнташ һәм башҡаларҙы өйрәнергә килгән була, Көньяҡ Урал һәм Түбәнге Кама археологик экспедицияларына етәкселек итә .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мораҙым тораһы һәм яҙыуы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* 
*Л.А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*Л.А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Сауыҙ торалары

**Сауыҙ торалары** () — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Сауыҙ ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан неолит — энеолит дәүеренә ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Торалар Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Сауыҙ ауылынан көнбайышҡа табан 1,2 км алыҫлыҡта Сауыҙ күле буйында урынлашҡандар.

### Табылдыҡтар
Сауыҙ торалары ***3 нығытылмаған тораманан*** ғибәрәт.

**Беренсе — I** — дөйөм майҙаны 4000 м², уның яҡынса 700 м² ере ҡаҙып тикшерелгән. Квадрат рәүешендә 5 ҡаралты табылған, майҙаны яҡынса 65 м², иҙәндә усаҡтары булған. Улар бурап эшләнгән, тип фараз ителә.

Балсыҡ һауыттар *Яңы Ильин рәүешле*: ҡалын тышлы, шамот һәм ҡом ҡушып эшләнгән, тешле мөһөр эҙҙәре менән биҙәлгән. Шулай уҡ *Гарин мәҙәниәте*:йоҡа тышлы, үҫемлек ҡалдыҡтары ҡушып эшләнгән һауыттарынан табылған.

Яу йә һунар ҡоралдары: кремний уҡ башаҡтары, бысаҡтар, бысаҡ йөҙҙәре, баҡыр һөңгөләр; эш ҡоралдары: кремнийтан эшләнгән арҡыры балталар, ҡырғыстар, баҡыр беҙ) табылған. Хайуан һөйәктәре лә килеп сыҡҡан.

**Икенсе — II** — 1000 м² ер ҡаҙып тикшерелгән. Усаҡтары, хужалыҡ соҡорҙары булған 3 яртылаш ер өй асыҡланған. Яу йә һунар ҡоралы: оҙонса, яҫы кремний уҡ башаҡтары, бысаҡтар; эш ҡоралдары: кремний ҡырғыстар, арҡыры балталартабылған. Бында ла хайуан һөйәктәре сыҡҡан.

**Өсөнсө — III** — 300 м² ере ҡаҙып тикшерелгән. Усаҡлы торлаҡ табылған. Ҡалын тышлы балсыҡ һауыттар тешле мөһөр менән биҙәлгән.

### Тораны асыусылар һәм өйрәнеүселәр
Сауыҙ тораһы 1954 йылда археологтар И. К. Голунова һәм В. И. Забелина тарафынан асыла. 1955—56 йылдарҙа О. Н. Бадер , 1962—63 йылдарҙа Г. Н. Матюшин , 1980—81 йылдарҙа А. А. Выборнов, Г. Т. Обыдённова, М. Ф. Обыдённов өйрәнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сауыҙ торалары//Башҡорт энциклопедияһы
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Обыдённова Г. Т. Жилищный комплекс поселения Сауз I //Поселения и жилища древних племён Южного Урала. Уфа, 1983.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Таһиров Фәхрәзи Әхмәҙиә улы

**Фәхрәзи Әхмәҙиә улы Таһиров** (23 май 1928 йыл — 2019 йыл) — Башҡортостан Республикаһының «Башкирэнерго» РЭС-ы электр линияһының Бикет учпасткаһы мастеры, электрик, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1975).

## Биографияһы
Фәхрәзи Әхмәҙиә улы Таһиров 1928 йылдың 23 майында БАССР-ҙың Ғафури районы ауыл Еҙем-Ҡаран ауылында тыуа.

Урта белемгә эйә була. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1948 йылда Өфөнөң 9-сы энергетиктар һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң Башҡортостан район энергетика идаралығының (Башкирэнерго) электр селтәрҙәре идаралығында электромонтер булып башлай. Юғары көсөргәнешле электр линияларын эксплуатациялау буйынса электромонтер һөнәренә эйә була. 1953 йылда участка мастеры итеп тәғәйенләнә, 1955—1964 йылдарҙа — мастер, «Башкирэнерго»-ның Черниковка юғары вольтлы электр линияһының электр тапшырыуҙары линияһы хеҙмәте белгесе.

1960—1961 йылдарҙа Арлан нефть ятҡылығын үҙләштереү осоронда, уның етәкселегендә ул ваҡытта берҙән-бер 110 киловольт көсөргәнешле Боткинск ГЭС-ы-Арлан электр линияһындағы боҙоҡлоҡ ҡыҫҡа ваҡытта тулыһынса алмаштырыла. Был 1964—1966 йылдарҙа Ф. А. Таһиров республиканың ауыл хужалығы объекттарын элетрификациялау менән шөғөлләнә.

1966 йылда «Башкирэнерго» РЭС-ының Бекет электр линияһы участкаһы өлкән мастеры була, 1968 йылда Төмән өлкәһендә ЛЭП төҙөүҙә ҡатнаша. Уның иҫәбендә эҡтисади һөҙөмтәлелеге 16 мең һум тәшкил иткән 30-ҙан ашыу рационализаторлыҡ тәҡдиме бар.

Ил энергетикаһын үҫтереү буйынса биш йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙәге айырым ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 апрелендәге указы менән Ф. А. Таһировҡа Социалистик Хеҙмәт геройы исеме бирелә.

1974 йылдан өлкән мастер, «Башкирэнерго» производство берекмәһенең үҙәк электр селтәрҙәрендә электр слесары булып эшләй.

1993 йылдан хаҡлы ялда.

2019 йылда вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)
* миҙалдар.

## Әҙәбиәт
*Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

*

## Һылтанмалар
http://zemlyaki.name/person.php?person_id=510

https://web.archive.org/web/20140114002035/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/5739-tagirov-fakhrazej-akhmadeevich
Тайсин Вафир Нурислам улы

**Тайсин Вафир Нурислам улы** (6 август 1927 йыл — 10 ғинуар 1995 йыл) — Әлмөхәмәт МТС-ының «Ҡыҙыл һабан» колхозы тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Вафир Нурислам улы Тайсин 1927 йылдың 6 авгусында БАССР-ҙың Әбйәлил районы Амангилде ауылында тыуа.

Тулы булмаған урта белемгә эйә була.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1942 йылда Әбйәлил районының «Ҡыҙыл һабан» колхозында башлай. Тракторсылар курсын тамамлап, 1943 йылдан колхозда һәм Әлмөхәмәт МТС-ында тракторсы булып эшләй.

1950 йылда Вафир Нурислам улы тракторсылар бригадаһын етәкләй. Уның етәкселегендә бригада 1954—1955 йылдарҙа үҙ районында 2 100 гектар сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе күтәрә. Тәүге йылда уҡ яңы ер гектарынан 13,1 центнер бойҙай бирә. 1956 йылда бригада 2 750 гектар майҙанда ун көн эсендә яҙғы сәсеү эштәрен тамамлай. Был майҙандан уртаса гектарынан 20 центнер уңыш алына. Производствоға алдынғы агротехник алымдарҙы индереп, бригадир етештерелгән бер центнер игенгә сығымын кәметеү хәстәрлешген күрә. 1954—1956 йылдарҙа бригада 10,2 тонна яғыулыҡ экономиялай.

1956 йылда сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштергәндәге, уңыш йыйыу һәм иген әҙерләүҙәге айырым ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы президиумы указы менән 1957 йылдың 11 ғинуарында В. Н. Тайсинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1987 йылда хаҡлы ялға киткәнсе «Урал» совхозында тракторсы-машинист булып эшләй.

Тайсин Вафир Нурислам улы1995 йылдың 5 ғинуарында вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957)
* Ленин ордены (1957)
* «Почет билдәһе» ордены (1971)
* миҙалдар.

## Әҙәбиәт
*Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

*

## Һылтанмалар
Иҫке Нуғай торалары

**Иҫке Нуғай торалары** () — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Иҫке Йәнйегет ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан Ҡормантау мәҙәниәте дәүеренә ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Иҫке Нуғай торалары Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Иҫке Йәнйегет ауылынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 4—4,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ағиҙел йылғаһының уң яры морононда ул саҡта Иҫке Нуғай тип аталған ауыл янында борон кешеләр йәшәгән урын табылған.
Был ауыл хәҙерге көндә юҡҡа сыҡҡан.

### Табылдыҡтар
Торала ҡаҙып тикшеренең ваҡытында *Бура мәҙәниәтенә* ҡараған һауыттар табылған. Улар балсыҡтан ҡабырсаҡ ҡушып яһалған һәм бәләкәй генә соҡорло биҙәк, ишелгән бау эҙҙәре менән биҙәлгән. Саҡматаштан эшләнгән әйберҙәр ҙә табылған.

### Тораларҙы тикшереү тарихы
Иҫке Нуғай торалары 1956 йылда археолог — тыуған яҡты өйрәнеүсе Анисим Павлович Шокуров тарафынан асыла.1967 йылда Мулла-2 тораһын асып, уны 1971 йылға тиклем тикшерә.500-ҙән артыҡ таш, бронза, башланғыс тимер быуаттарҙың һәм урта быуаттарҙың фән өсөн айырата ҡиммәтле археологик ҡомартҡыларын тапҡан шәхес.

Торалар 1969 йылда археолог Владимир Савельевич Стоколос тарафынан тикшерелә.Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты археологик тикшереүҙәр бүлеге үҙ эшмәкәрлегенә баһа биреп, ошоларҙы яҙа:
«1960-1980 йылдар археологик тикшеренеүҙәр йәһәтенән бик үк әүҙем һәм емешле була. Был осорҙа К. В. Сальников, Н.Ә. Мәжитов, М. Х. Садыҡова, һуңыраҡ А. Х. Пшеничнюк, ***В. С. Стоколос***, В. А. Иванов, Ю. А. Морозов, Б. Б. Агиев киң разведка экспедицияларын етәкләй. Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында тиҫтәләрсә ҡәберлектәр һәм торамалар тикшерелгән, төбәктең боронғо һәм урта быуаттар тарихының барлыҡ осорҙары буйынса бай материал алынған. Төрлө дәүерҙәрҙә ҡараған меңдәрсә ҡомартҡы яңынан асылған һәм тикшерелгән».

Иҫке Нуғай торалары асылған датаһы буйынса тап шул эҙләнеүҙәр ваҡытында яңынан тикшерелгән булып сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Иҫке Нуғай торалары//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Латынин Борис Александрович

**Борис Александрович Латынин** (1899—1967) — совет ғалимы, археолог, тарих фәндәре докторы (1962).

## Биографияһы
1899 йылдың 17 сентябрендә  (яңы стиль буйынса 30 сентябрь) Ашхабадта тыуған.

1904 йылда, Ташкент суд палатаһында хеҙмәт итеүсе атаһы үлгәндән һуң,  ғаилә Петербургҡа күсенә. 1920 йылда Борис Петроград археология институтына уҡырға керә, һуңырак ул Ленинград дәүләт университетына ҡушыла һәм ижтимагый фәндәр факультетының археологик бүлеге тип атала. 1923 йылда, университетты тамамлағас, археология бүлеге хеҙмәткәре булып эшкә ҡала, ә 1926 йылда был юғары уҡыу йортоноң аспирантураһында уҡый.

Аспирантурала уҡыу менән бер үк ваҡытта 1924 йылдан бирле Дәүләт матди мәҙәниәт академияһындә (ГАИМК) һәм СССР Фәндәр академияһының Тел һәм фекерләү институтында эшләй. 1929 йылда аспирантураны тамамлай, 1931 йылда фәнни хезмәткәр булараҡ Дәүләт Эрмитажының  яңы бүлегенә эшкә ҡабул ителә. Латынин үҙенең кандидатлыҡ диссертацияһын Көнсығыш Европаның бронза быуаты кургандарына һәм урман-далаларына бағышлаған.

Фәнни эшмәкәрлегенең башынан ук Б. А. Латынин неолит һәм бронза быуат культураларының килеп сығышы һәм хронологияһы менән ҡыҙыҡһына. Бронза осороноң Украина, Кавказ, Волга буйы һәм Урта Азия музейҙарында һаҡлана торған археологик коллекцияларын өйрәнә. Бик ҙур материал йыйып, музей коллекциялары буйынса картотека төҙөй. Был картотекалаБөйөк Ватан һуғышы ваҡытында юғалған керамика һәм бәашҡа әйберҙәр фотоһурәттәре тәҡдим ителгән.

1930-сы йылдарҙа бөтә Советтар Союзы буйлап эре төзөлөштәр башланғас, Б. А. Латынин яңы төзөлөштәр урындарында археологик тикшеренеү эштәре  ойоштороусы булды, экспедицияләрҙа ҡатнашты. Ҡазан арты, Урта Азия, Десна һәм Урта Волга буйҙарында ялан археологик эштәрен  алып барҙы.

1935 йылда, ышанысһыҙ тип, нигеҙһеҙ репрессиялана. Башта Куйбышев ҡалаһында (хәзер Һамар) һөргөндә була, унда 1936 йылға тиклем тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса край комиссияһында эшләй, өлкә край музейында эшләй, урта быуат мордва кәберлектәрен ҡаҙыу эштәрен алып бара. 1936-1944 йылдарҙа Б. А. Латынин Колымала (СевВостЛаг) лагерҙарҙа, 1944-1946 йылдарҙа — Алыҫ Көнсығыштың ирекле поселение ерҙәрендә була. 1946 йылдан башлап, күҙәтеү аҫтында, Сызрань тыуған яҡны өйрәнеү музейында фәнни хезмәткәр булып эшләй. Лагерҙа аяғын юғалта..

1953 йылдан башлап, һуңғы көндәренә тиклем, Борис Александрович Дәүләт Эрми­тажының боронғо мәҙәниәт бүлегендә өлкән фәнни хеҙмәткәр булып эшләй. 1957 йылда аҡланыла. 1962 йылда ул "Ферғананың ирригация һәм һуғарыулы игенселек тарихы мәсьәләләре" темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Бер нисә фәнни хеһмәт авторы.

1967 йылдың 11 июнендә Ленинград ҡалаһында үлгән.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* ''Сташенков Д. А.'', ''Кочкина А. Ф.'' Борис Александрович Латынин. Самарский период жизни. — Саратов: Новый ветер, 2008.

## Һылтанмалар

** ЛАТЫНИН Борис Александрович
** Эрмитаж. История и современность. 1764—1988.
** arheologija.ru/latyinin-1899-1967/ Б. А. Латынин (1899—1967)
Сөн торалары

**Сөн торалары** () — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Холодный Ключ ауылынан һәм шул уҡ райондың Яңы Троицкий ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. X мең йыллыҡ уртаһы — VII мең йыллыҡ аҙағына ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Сөн торамалары Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районында ике урында табылған: беренсеһе Холодный Ключ ауылынан көньяҡҡа йүнәлештә 0,5 км алыҫлыҡта Сөн йылғаһының уң ярындағы киртләстә урынлашҡан, икенсеһе — шул уҡ райондың Яңы Троицкий ауылынан көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Сөн йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

### Табылдыҡтар
Сөн тораларының ***I — беренсеһендә*** 20 м² майҙанда ер ҡаҙылған. Таш эш ҡоралдары табылған.

Сөн тораларының ***II — икенсеһендә*** ситтәре эскә ҡарай бөгөлгән, тышына тотош тешле мөһөр эҙе төшөрөлгән неолит тибындағы балсыҡ һауыт ярсыҡтары табылған. Таш микролиттар, нуклеустар, ярғыстар, һөйәктән яһалған бер яҡлы сәнскеле гарпундар, бысаҡ рәүешле пластиналар килеп сыҡҡан.
Ҡомартҡы материалдары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан..

## Асыш тарихы
Торалар Түбәнге Кама археологтары 1970—1971 йылдарҙа алып барған фәнни экспедиция ваҡытында археолог А. В. Коновалов тарафынан асыла.
Был хаҡта *О. Н. Бадер* «Итоги работ Нижнеканской экспедиции» тигән мәҡәләһендә ошоларҙы яҙа:

Особое место занимают рекогносцировочные работы А. П. Шокурова и А. В. Коновалова: древнейшими явились стоянки, существенно дополнившие
данные о мезолите Прикамья. Все они принадлежат камской культуре. Особый интерес представляют Деуковская стоянка с двумя- культурными слоями среднего и позднего мезолита и тремя жилищами …и Сюньская II стоянка (раскопки А. В. Коновалова), примечательная стратиграфией и костяным инвентарем.

1965 — 67 йылдарҙа тораларҙы СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре докторы Г. Н. Матюшин өйрәнгән .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сөн торалары//Башҡорт энциклопедияһы
* 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Матюшин Геральд Николаевич: (1927—2000) // Археологические статьи и материалы. — Тула, 2002. — С. 6.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Йыһаншин Илдар Үзбәк улы

**Йыһаншин Илдар Үзбәк улы** (1 март 1961 йыл) — СССР һәм Рәсәй дизайнеры, фотограф. Рәсәй Фоторәссамдары союзы ағзаһы, Рәсәй Дизайнерҙар союзы ағзаһы. Күп төрлө фотография проекттары авторы. Эштәре шәхси коллекцияларҙа һаҡлана. Свердловск рок-клубы төркөмдәре «Nautilus Pompilius», «Агата Кристи», «Апрель маршы», «Чайф», «Настя» һәм башҡаларҙы биҙәүсе булыраҡ билдәле.

## Биографияһы
Илдар Үзбәк улы Йыһаншин 1961 йылдың 1 мартында Свердловск (хәҙерге Екатеринбург) ҡалаһында тыуған.

1978—1984 йылдарҙа Свердловск архитектура институтында (хәҙер Урал дәүләт архитектура-художество академияһы) уҡый.

1984—1987 йылдарҙа проектлау институтында архитектор булып эшләй.

1987—1989 йылдарҙа «Союзконструкция» предприятиеһында эшләй.

1980-се йылдарҙа Свердловск рок-клубы эшендә әүҙем ҡатнаша, рок-музыканттарҙың күп һанлы фоторәсемдәр авторы, билдәле рок-төркөмдәрҙең музыкаль альбомдарын биҙәүсе (шул иҫәптән «Nautilus Pompilius», «Агата Кристи», «Апрель маршы», «Чайф», «Настя»).

1989 йылдан алып — ирекле эшкә ялланыусы дизайнер һәм фотограф, музыкаль альбомдар биҙәй, сауҙа маркаларын, логотиптар уйлап таба, полиграфия проекттары менән шөғөлләнә.

1991 йылдан — Рәсәй Фоторәсамдар союзы ағзаһы.

1996 йылдан — Рәсәй Дизайнерҙар союзы ағзаһы.

1997 йылда әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Свердловск өлкәһе губернаторы премияһына лайыҡ була.

Күп фотография проекттары авторы. Иң билдәлеләре:

«People» — 1983—2000 йылдарҙа төшөрөлгән билдәле һәм билдәһеҙ кешеләрҙең фотолары;

«Мәрйәгә минең мөхәббәтем» (1985—1995) — S. Dali кеүек 12 мыйыҡлы ҡатын-ҡыҙ типтары;

«Education (Бағышлау)» (1987—1990) — бер нисә негативтан сюрреалистик фотоэҙҙәре;

«Реаль булмаған донъя» (1991—1997) — «һаташыуға фоторәсемдәр»;

«Төргәк тормошо» (1997) — файҙаланғандан һуң ташланған төргәк.

Йыһаншиндың персональ күргәҙмәләре Рәсәйҙә, Канадала, АҠШ-та һәм башҡа илдәрҙә үткәрелә. Эштәре шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

## Эштәре

### Музыкаль альбомдар (фото һәм/йәки биҙәү)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ильдар Зиганшин : УрГАХА. Газета «Архитектор». 55x75.ru 
* Rus-ART: Дизайн: Ильдар Зиганшин
* GiF.Ru — Искусство России>> Екатеринбург>> люди>> художники>> Ильдар Зиганшин
Йүрүҙәнтамаҡ тораһы

**Йүрүҙәнтамаҡ тораһы**  — Башҡортостан Республикаһының Йүрүҙән йылғаһы тамағынан йыраҡ түгел Ҡариҙел буйында урынлашҡан неолит дәүеренең археологик ҡомартҡыһы..

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Йүрүҙәнтамаҡ тораһы Башҡортостан Республикаһының Йүрүҙән йылғаһы тамағынан төньяҡҡа табан 1 км алыҫлыҡта Ҡариҙел (Өфө) йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

### Табылдыҡтар
Йүрүҙәнтамаҡ тораһы майҙанында археологик тикшеренеүҙәр ваҡытында 860 м² ер ҡаҙылған.

Аҫҡы ҡатламында төньяҡ һәм көньяҡ морондар буйлап урынлашҡан торалар табылған.

***Көньяҡ өлөшөндәге торала*** тире һәм күн эшкәртеү өсөн таш ҡоралдар: бысаҡ, ҡырғыстар, уҡ башағы, мөйөшлө ҡырҡҡыс, тишкес, ҡасау, балталар һ.б. табылған. Ваҡ ҡырсынташ һәм тальк ҡушып эшләнгән һауыттарҙың ярсыҡтарында ҡыҫҡа ҡыя һыҙыҡтар, соҡорло биҙәк, киң һыҙыҡтар, тешле мөһөр һуғылған биҙәктәр төшөрөлгән.

***Төньяҡ өлөшөндәге торала*** таш балта, уймыр, бырау, ватҡыс, ҡыҫҡыстар һәм башҡалар табылған. Йәмғеһе 20 меңдән ашыу әйбер асыҡланған.

Ҡаҙылған майҙандың ***өҫкө ҡатламында*** *Гамаюн (Һомай) мәҙәниәтенә*, һәм *Ҡормантау мәҙәниәтенә* ҡараған һауыт ҡалдыҡтары табылған. Улар иртә тимер быуат осорона ҡарай.

Неолит дәүере ҡомартҡыһы ваҡытлыса ғына торама булған, ундағы таш эшкәртеү оҫтаханаһында халыҡ саҡматаштан ҡоралдар эшләгән һәм йәнлек тиреләре эшкәрткән, тип фараз ителә.

Ҡомартҡы материалдарының бер өлөшө Археология һәм этнография музейында Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан. Йәнә бер өлөшө Башҡортостан Республикаһының Милли музейына тапшырылған.

### Асыш тарихы
Йүрүҙәнтамаҡ тораһы 1951 йылда археологтарҙың Ҡариҙел отряды тип аталған төркөмө менән экспедиция ваҡытында археолог, тарих фәндәре докторы Лия Яковлевна Крижевская тарафынан асыла һәм ул уны 1954—55 йылдарҙа ентекләберәк өйрәнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йүрүҙәнтамаҡ тораһы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Крижевская Л. Я. Поселения эпохи железа на северо‑востоке Башкирии //Археология и этнография Башкирии. Т.1. Уфа, 1962.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Йәнгел тораһы

**Йәнгел тораһы** () — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Селивановка ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан таш быуат археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
 
Йәнгел тораһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Селивановка ауылынан көнсығышҡа табан 1 км алыҫлыҡта Йәнгел йылғаһының уң төп ярында бейеклеге 20 м тәшкил иткән ҡаяла урынлашҡан.

## Табылдыҡтар
Торама майҙаны — 500—600 м², шуның 284 м² ере ҡаҙып тикшерелгән.

Башлыса кремнийҙан һәм йәшмәнән эшләнгән 16740 әйбер, керамика табылған.

Мезолит осорона ҡараған 2 ишекле оҙонса итеп һалынған торлаҡ асыҡланған, уның майҙаны 120—130 м² тәшкил иткән. Ике усаҡ, көлдөксә ҡалдыҡтары булған.

Мезолит дәүере ҡатламында үткер йөҙлө бысаҡ рәүешендәге пластиналар, ҡырҡҡыстар, тишкестәр, ҡырғыстар, микролиттар табылған. Геометрик формалылары ла булған.

Неолит — энеолит ҡатламында керамика фрагменттары һәм таш әйберҙәр килеп сыҡҡан.
Табылған әйберҙәр бында йәшәгән халыҡтың һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, малсылыҡ менән шөғөлләнгәненә шаһитлыҡ итә. Ҡомартҡы Йәнгел мәҙәниәтен айырып күрһәтеү өсөн эталон булып тора.

Йәнгел тораһы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан..

## Асыш тарихы
Йәнгел тораһы 1963 йылда СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы, СССР Фәндәр академияһы Археология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре докторы, Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы Г. Н. Матюшин тарафынан асыла һәм 1966—69, 1976 йылдарҙа өйрәнелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йәнгел тораһы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Матюшин Г. Н. Мезолит Южного Урала. М. 1976.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Иҙиәтуллин Хәсән Сәғитйән улы

**Иҙиәтуллин Хәсән Сәғитйән улы** (; (15 ғинуар 1957 йыл) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Хәсән Сәғитйән улы Иҙиәтуллин 1957 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Тәпәреш ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле: 1974—1976 йылдарҙа Ырымбур Юғары авиация институтында (хәҙерге Ырымбур юғары хәрби авиация лётчиктары училищеһы) уҡыған, 1980 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1980 йылда Илеш районы «Дружба» колхозында баш агроном булып башлай.
1981—1985 йылдарҙа Шишмә районының «Рассвет» һәм «Большевик» колхоздарында баш агроном, артабан Оло-Теләк совхозы директоры.
1991 йылдан Иглин районы «Оло-Теләк» крҫтиән хужалыҡтары ассоциацияһы рәйесе.

Иглин районы 210-сы Оло Теләк һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була.

  
Ғаиләһендә ҡатыны менән ике ҡыҙ һәм ике ул үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Иҙрисов Мәхмүтйән Мөҙәрис улы

**Иҙрисов Мәхмүтйән Мөҙәрис улы** (; 20 февраль 1948 йыл — 24 ғинуар 2022 йыл) — СССР һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1988 йылдан КПСС-тың Краснокама район комитетының икенсе секретары, артабан район Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1991—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Краснокама районының почётлы гражданы (2019).

1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Мәхмүтйән Мөҙәрис улы Иҙрисов 1948 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Күпербаш ауылында тыуған.

Милләте башҡорт, юғары белемле — 1979 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1992 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

1966—1967 йылдарҙа Аксенов ауыл хужалығы техникумында уҡый, артабан Совет Армияһыда хеҙмәт итә һәм, запасҡа сығарылғас, уҡыуын дауам итә.
Хеҙмәт юлын 1971 йылда, техникумды тамамлағас, Краснокама районы колхоздарында зоотехник булып башлай.
1975—1983 йылдарҙа «Красный партизан» колхозының партия ойошмаһы секретары.
1983—1985 йылдарҙа Краснокама районы «Маяҡ» колхозы рәйесе.
1988 йылдан халыҡ депутаттарының Краснокама район Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1991—2003 йылдарҙа район хакимиәте башлығы.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана, Юғары Советтың халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

Хеҙмәт ветераны 2022 йылдың 24 ғинуарында вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* Краснокама районының почётлы гражданы (2019).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР) Краснокама районы, 229-сы Редькин һайлау округы
* И это были не самые лёгкие времена. МИНИСТЕРСТВО СЕЛЬСКОГО ХОЗЯЙСТВА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. Официальный сайт. Новости районов. 25 февраля 2021 года