open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көнсығыш марка

**Көнсығыш марка** (; ), шулай уҡ **Бавария көнсығыш маркаһы** исеме аҫтында билдәле) — IX—XII быуаттарҙа көньяҡ-көнсығыш Германияла булдырылған һәм Австрия герцоглығына тиклем ойошторолған тәүге осорҙағы феодаль дәүләт (марка). X быуат аҙағынан башлап был дәүләт өсөн Көнсығыш марка һәм ** Австрия маркграфлығы** исемдәре тиң дәрәжәлә ҡуллана.

## Тарих
Тәүге тапҡыр славян ерҙәре сиктәрендә буфер маркграфлығын булдырыу ниәте IX быуат башында башҡарыла. Карл Бөйөктөң аварҙар менән һуғыштарынан һуң франктарҙың сиктәре көнсығышҡа табан күсерелә. Дунай буйлап Вена урманына тиклем халыҡтарҙың бөйөк күсенеүенән һуң күбеһенсә славяндар көн күргән территория Бавария герцоглығы составына инә. Был ерҙәрҙә **Бавариялы көнсығыш марка** формалаша, төп маҡсаты уның немец колонизациялауы, христианлаштырыу һәм славян халыҡтары барымталарынан сиктәрҙе һаҡлау. Көнсығыш марканан көньяҡҡа шулай уҡ маркалар һәм кенәзлектәр — Штирия герцоглығы, Каринтия герцоглығы, Крайна һәм Истрия — булдырылалар, улар Германия һәм көньяҡ славяндар араһында буфер зонаһы булып хеҙмәт итәләр. 870 йылдарҙа Бавариялы һәм башҡа маркалар 896 йылда Изге Рим империяһы императоры булған Арнульф Каринтийский хакимлығы аҫтында берләштереләләр.
892 йылда Урта Дунай буйына империяға славяндарға ҡарағанда етди ҡурҡыныс тыуҙырған венгрҙар күсенә. 907 йылда Пресбург аҫтындағы алышта (хәҙер Братислава) немец ғәсҡәрҙәре венгрҙар армия тарафынан тар-мар ителәләр. Венгрҙар Энса тиклем территорияны баҫыа алалар һәм Бавария маркаһы ҡолатылыуына килтерә. Венгрҙар барымталары X быуаттың уртаһына тиклем дауам итәләр. Тик 955 йылда ғына Лех йылғаһындағы алышта Германия императоры Оттон I Бөйөк хәл иткес еңеү яулай һәм Австрия территорияһын азат итә.

Яҡынса 960 йылда Бавария составынан **Көнсығыш марка ** ҡабаттан бүленеп сығарыла. Был ваҡытта уның территорияһы хәҙерге Түбәнге Австрия көнбайыш өлөшөн һәм Үрге Австрияның көнсығыш өлөшөн биләй. Германия сиктәрен Венгрия ерҙәре менән һөҙөмтәле оборонаһын ойоштороу маҡсатында кенәзлектәр булдырыла.

976 йылда Көнсығыш марка маркграфы 1246 йылға тиклем Австрияла идара иткән Бабенбергтар династияһына нигеҙ һалыусы Леопольд I була. Уның вариҫтары булған саҡта марка территорияһы көнсығыш йүнәлешендә Лейта йылғаһына тиклем венгрҙарҙан тартып алынған ерҙәр иҫәбенә киңәйә. 996 йылда беренсе мәртәбә марканың боронғо немец атамаһы иҫкә алына Ostarrîchi. Ошо һүҙҙән хәҙерге Австрия () исеме килеп сыҡҡан.

Көнсығыш маркаһы йәки Австрия макграфы 1156 йылға тиклем император Фридрих I Барбаросса дәүләткә герцоглыҡ статусын һәм Бавариянан иреклек бүләк иткәнгә тиклем Баварияның номиналь сюзеренитеты аҫтында ҡала. Ошо мәлдән Көнсығыш марка исеме Австрияға ҡарата башҡа ҡулланмай.

«Көнсығыш марка» йәки «Остмарк» терминдары Өсөнсө рейхта Австрияға ҡарата 1938 йылдағы аншлюстан һуң ҡуллана, һуңыраҡ Альпы һәм Дунай рейхсгауҙарына алмаштырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Австрия тарихы

## Сығанаҡтар
*
* Reuter, Timothy. *Germany in the Early Middle Ages 800&ndash;1056*. New York: Loman, 1991.
Мимар Кәмәлетдин

**Мимар Әхмәт Кәмәлетдин-бей** (Mimar Ahmet Kemaleddin Bey, 1870—1927) — Ғосман империяһы һәм Төркиә республикаһының архитекторы, Төркиә архитектураһында милли стилдә эшләүселәрҙән беренсе булып һанала.

## Биографияһы
Мимар Әхмәт Кәмәлетдин-бей Истанбулда диңгеҙ офицеры ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Юғары техник училищела (Mühendishane-i Berri Humayün) уҡый һәм 1891 йылда немец архитекторы, профессор Август Яхмунданың ярҙамсыһы була. Дүрт йыл уҙғас, үҙенең архитектура бюроһын аса. 1895 йылдың ғинуарында солтан Ғәбделхәмит II бойороғо буйынса Берлиндың Техник университетына 2 йыллыҡ стажировкаға ебәрелә. Стажировкаһы бөткәндән һуң Мимар тағы ике йыл Берлинда ҡалып эшләй. Үҙ осоронда Төркиәнең төрлө ҡалаларында тиҫтәләгән биналар проектлаштырған. Кәмәлетдин-бей Мимар 1927 йылдың июлендә вафат була. Истанбулдың Баязит мәсете зыяратында ерләнгән.

## Кәмәлетдин-бей Мимар проектлаштырған ҡоролмалар

## Хәтер

2009 йылда Төркиәнең Милли банкы 20 лир банкнотаһы сығарҙы, унда Әхмәт Кәмәлетдин-бей Мимар һәм ул проектлаштырған Гази Университеты бинаһы төшөрөлгән..

## Иҫкәрмәләр
Эльчин Сәфәрле

**Эльчи́н Сәфәрле** (әзерб.Elçin Səfərli; 12 март 1984 йыл, Баҡы) — яҙыусы, журналист. Әҫәрҙәре көнсығыш йолалары, мәҙәниәте, йәшәйеше һәм һөйөүе тураһында.

## Биография
12 йәшенән псевдоним менән йәштәр гәзиттәрендә әҫәрҙәрен баҫтыра башлай.  16 йәшенән киң мәғлүмәт саралары менән тығыҙ бәйләнештә эшләй. Әзербайжан халыҡ-ара университетына уҡырға инә. Һуңғы бер нисә йыл тележурналистика менән шөғөлләнә. 

Сәфәрли — профессиональ журналист, йәштәр әҙәби конкурстары лауреаты.

Оҙаҡ йылдар Истанбулда йәшәй, шуға күрә тәүге романдар ваҡиғалары был ҡалаға бәйле. Беренсе «Сладкая соль Босфора» китабын сығарыу менән «икенсе Орхан Памуҡ» тигән даны тарала.

2011 йылда Сәфәрле тураһында ҡыҫҡа метражлы «Наедине со всеми» фильмы төшөрөлә (режиссеры Сергей Сараханов),.

## Әҫәрҙәре
* 2008 — «Сладкая соль Босфора» — Мәскәү, «АСТ». ISBN 978-5-17-048497-3, 978-5-271-18912-8
* 2008 — «Туда без обратно» — Мәскәү, «АСТ».
* 2009 — «Я вернусь» — Мәскәү, «АСТ».
* 2010 — «Мне тебя обещали» — Мәскәү, «АСТ».
* 2010 — «…Нет воспоминаний без тебя» — Мәскәү, «АСТ». ISBN 978-5-17-062397-6, 978-5-271-25423-9
* 2010 — «Тысяча и две ночи: Наши на Востоке» (хикәйәләр йыйынтығы) — Мәскәү, «АСТ» ISBN 978-5-17-064990-7, 978-5-271-26790-1, 978-5-226-02064-3
** «Там, где должна быть» хикәйәһе
** «Запрет на себя» повесы
* 2010 — «Контурные карты для взрослых» йыйынтығында «Угол её круглого дома» хикәйәһе (тәҙәүсеһе Алмат Малатов) — АСТ, Астрель, ВКТ
* 2012 — «Легенды Босфора» — Мәскәү, «АСТ».
* 2012 — «Если бы ты знал…» — Мәскәү, «АСТ». ISBN 978-5-17-079939-8, 978-5-17-079940-4
* 2013 — «Рецепты счастья» — Мәскәү, «АСТ».
* 2012 — «Когда я без тебя» (автор йыйынтығы) Я. Шакунова менән — Мәскәү, «Астрель». ISBN 978-5-271-44772-3
* 2015 — «Я хочу домой»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Эльчина Сафарли 
* **[http://safarli.livejournal.com/ safarli]** — Сафарли, Эльчин в «Живом Журнале»
* Эльчин Сафарли: «Турецкая тема в моих книгах меня сейчас раздражает…» Интервью газете «Бакинский рабочий»
* Биография
Говерла

**Говерла** (, рум. Hovârla — "үтергә ҡыйын ҡалҡыулыҡ", тарих. венг. Hóvár) —Украина территорияһында  иң бейек тау һәм иң юғары нөктә. Говерла Карпат аръяғы өлкәһе һәм Ивано-Франковск өлкәләренең сиктәрендә,   Румыния  сигенән яҡынса 17 километр алыҫлыҡта урынлашҡан .  Карпатылағы Черногора һыртына ҡарай. Тауҙың бейеклеге диңгеҙ өҫтөнән   2061 метр тәшкил итә.

Тау итәгендә Прут йылғаһының бер сығанағы бар. Тауға менеү буйынса беренсе туристик маршрут 1880 йылда асыла. Эре тораҡ пунктарынан яҡын тирәлә Рахов, Ясиня һәм Ворохта урынлашҡан.

## Туризм
Туристик объект булараҡ билдәле. Көн аяҙ булған саҡта төньяҡта Ивано - Франковск өлкәләренең  Ивано - Франковск, Коломыя һәм Снятин ҡалаларын, ә көньяҡ йүнәлештә — Румыния  ҡалаһы Сигету -Мармациейҙы күрергә була. Говерла тауы башынан Карпаты аръяғындағы Петрос тауы  (2020 метр) бик асыҡ күренә.  Көньяҡ - көнсығышҡа табан Черногора һыртының түбәләр теҙмәһе һуҙыла. Аяҙ көндә Поп Иван тауындағы Аҡ фил обсерваторияһын күреп була. Тауҙан көньяҡ - көнбайыш яғына Марморош һырты күтәрелгән. Был һырт буйлап Румыния менән Украина сиктәре үтә.

Тау итәгендә Прут йылғаһының бер сығанағы бар. Инештән алыҫ түгел дөйөм бейеклеге 80 метр тәшкил иткән  шарлауыҡтар каскады урынлашҡан. 

## Легендалар

### Говерла һәм Прут
Говерла һәм Прут тураһында бер - береһенә оҡшаш легендалар бар. Шуларҙың береһе буйынса, улар ҡасандыр егет менән ҡыҙ булғандар һәм, ҡыҙҙың атаһы уҫал  Мольфар белеп ҡалғанға тиклем, бер- береһен яратҡандар. Прут Говерланы тапмаһын өсөн, атаһы уны тауға әүерелдереп, йәшергән. Прут, һөйгәнен сихырҙан арындырыр өсөн, таң беленгән саҡта тау түбәһенә менергә кәрәк икәнен белеп ҡалған. Әммә ул ҡояш ҡалҡҡанға тиклем менеп өлгөрмәй, Говерла битләүенә ултыра ла илап ебәрә. Бына шулай итеп  Говерла битләүҙәренән сыҡҡан Прут йылғаһы һаман да илай. Шул ваҡыттан алып Говерла менән Прут гел бергә.

## Климат




## Говерлаға күтәрелеү
Күтәрелеүҙәрҙең күбеһе 1100 м бейеклектә булған Заросляк базаһынан башлана. Базаға тиклем йәйәүләп, автомобилдә йәки велосипедта барып етеп була, Ворохтанан йәки Верховинанан (Яремче  тирә - яғы) бигерәк тә еңелгә тура киләсәк. Базанан тау түбәһенә ике һуҡмаҡ алып бара — береһе һөҙәк, дөйөм оҙонлоғо  4,3 км, икенсеһе күпкә текәрәк (3,7 км). Заросляк базаһынан трекингты башлағанда, йылдың йәйге айҙарында тау түбәһен яулап алыуы хатта әҙерлекһеҙ туристарға ла ҡыйын түгел.

## Галерея

File:Goverla_small.jpg|

File:Говерла.JPG|
File:Goverla-summit.jpg|
File:Goverla overlook.jpg|
File:Hoverla-forest path.jpg|
File:Approaching Hoverla.jpg|
File:Botinki.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Summitpost.org
* Peakware.com 
* Говерланы тасуирлау һәм фотографиялар  
* Karpaty.com.ua
*  Говерланан нисек төшөргә?
Герасименко Светлана Ивановна

**Герасименко Светлана Ивановна** (23 февраль 1945 йыл) — СССР һәм Тажикстан астрономы, Чурюмов-Герасименко кометаһын асыусы.

## Биографияһы
Светлана Ивановна Герасименко 1945 йылдың 23 февралендә Киев өлкәһенең Барышевка ҡасабаһында (Украина) уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған . 1968 йылда Киев университетының астрономия кафедраһын тамамлаған, һуңынан аспирантураға уҡырға ингән. 1969 йылдың сентябрь айында Украинаның НАН Төп астрономия обсерваторияһының хеҙмәткәре Клим Чурюмов менән бергә илле сантиметрлы телескоптан кометаларҙы күҙәтеү өсөн Алма-Атаға экспедицияға сыға.1969 йылдың 11 — 12 сентябрь төнөндә, Комас-Сола кометаһын күҙәткән саҡта, улар кометаның фотоһын эшләгәндәр һәм фотола был комета янында тағы ла бер яңы кометаны күргәндәр. Уға кометаны асыусыларҙың исеме- Чурюмов-Герасименко кометаһы тигән исем — бирелгән.

1973 йылда Светлана Герасименко Тажикстандың астрофизика институты саҡырыуы буйынса Дүшәнбегә күсеп килгән. Хәҙер ошо институттың фәнни хеҙмәткәре булып эшләй һәм кометаларҙы тикшереүҙәр менән булыша.

2004 йылдың 2 мартында Светлана Герасименко Клим Чурюмов менән бергә, Франция Гвинеяһының Куру космодромына барып, «Розетта» планета-ара зондын Чурюмов-Герасименко кометаһына ебәреүҙә ҡатнаша. Зонд кометаға 2014 йылдың ноябрендә барып еткән, 12 ноябрь унан "Филы"ултыртыу модуле айырылып киткән ул 7 сәғәт дауамында кометаға яҡынайған һәм 18:33…20:33 сәғәттә(мск ваҡыты менән) тарихта беренсе тапҡыр кометаға (ике тапҡыр төшөп ҡарап, кире һикереп) төшөп ултырған.

Светлана Герасименко исеме шулай уҡ 1982 йылда Николай Черных асҡан астероидҡа № 3945 бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Светлана Герасименко: «Надо чаще смотреть на небо». Азия-плюс. Февраль, 2004
* Дмитрий Иванов. Рандеву с кометой. lenta.ru
* «Розетта» сделала своё первое селфи
Аджика

**Аджи́ка** – абхаздарҙың паста рәүешендәге әсе тәмләткесе  уның составына ҡыҙыл борос, тоҙ, һарымһаҡ, ҡырҡыу тәмле үләндәр (йәшел һәм киптерелгән), уцхо-сунели инә. Уны икенсе төрлө пажитник тип тә йөрөтәләр. 
Ғәҙәттә, аджика ҡыҙыл төҫтә була. Әммә өлгөрмәгән боростан йәшел төҫтәге тәмләткес тә әҙерләргә мөмкин.
Томат традицион аджика составына инмәй, әммә ниндәйҙер ваҡыттан һуң, төрлө йәшелсә иҙмәләре һәм томат ҡушылған  варианттар ҙа  барлыҡҡа килә. Бөгөн магазиндарҙа «аджика» тип тәҡдим ителгән үткер соустарҙың күбеһендә помидор бар. 

## Барлыҡҡа килеү тарихы
Абхаздарҙан килеп сыҡҡан  «аджика» һүҙе тоҙ тигәнде аңлата  Ачеи-џьыка—икмәк-тоҙ менән сәләмләү.
Бер версия буйынса, яҙ көнө абхаз чабандары тауға һарыҡтар көтөргә киткәс, һарыҡ көтөүе хужалары чабандарға тоҙ биргән. Тоҙ хайуандарҙа һыуһау барлыҡҡа килтергән һәм улар күберәк ашай, эсә башлаған. Был иһә, малдың ауырлығы артыуына ла булышлыҡ иткән.
Тоҙ ҡиммәтле продукт булған. Шуға күрә лә, чабандар урламаһын өсөн, уға борос ҡушҡандар. Тик чабандар уны тәмләткес булараҡ, бик яҡшы файҙаланған һәм ҡайһы бер саҡтарҙа уға кинза, хмели-сунели, һарымһаҡ кеүек  иң ҡырҡыу тәмләткестәр ҡушҡан. Бындай ҡатышманы абхаздар үҙҙәренсә «апырпыл-джика йәки «аджиктцатца» тип атай.  Был һүҙҙәр  боросло  тоҙ йәки  нимә менәндер буталған тоҙ, тигәнде аңлата. Донъяның  башҡа халҡы был тәмләткесте  аджика тип атай .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сван тоҙо
* Керән (тәмләткес)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Копешавидзе Г. Г. Абхазская кухня, 1989. С. 77—78.
Иван Франко исемендәге Львов милли университеты

**Иван Франко исемендәге Львов милли университеты** (Львівський національний університет імені Івана Франка) — Көнсығыш европаның иң боронғо университеттарының береһе һәм Украинаның иң боронғо университеты.

## Тарих
1661 йылдың 20 ғинуарында Польша короле Ян II Казимир указы менән 1608 йылда барлыҡҡа килгән иезуит коллегияһына академия статусын һәм «университет титулы» тапшырыла, был дата университеттың нигеҙләнеү ваҡыты тип һанала. Академия һәм университеттың хоҡуҡтарын рәсми раҫлау 1758—1759 йылдарҙа үтә.

## Баш корпус архитектураһы
Хәҙерге Львов университетының төп корпусы (Университет урамы, 1) 1877—1881 йылдарҙа төҙөлгән (архитекторы Ю. Хохбергер). Башта унда Галиция һәм Лодомерия Край сеймы урынлашҡан. Бинаның алғы яғы бағаналы мөһабәт портик һәм лоджия, ингән яҡтан аллегорик «Эш» һәм «Мәғариф» төркөмдәре, аттиканан «Галиция, Висла һәм Днестр» төркәмдәре менән биҙәлгән (скульпторы Т. Ригер). 1920 йылда бина Ян Казимирҙың Львов университетына тапшырылды.

## Хәҙерге заман
1997/1998 уҡыу йылында көндөҙгө формала 11 649 студент уҡыған, шул иҫәптән: 2980 — сығымдарҙы тулыһынса ҡаплау, ситтән тороп уҡыу формаһында — 3680, уларҙың 2543 студенттар —түләүле көйө. Тулы уҡыу курсы 5 йыл дауам иткән. Университетта 112 кафедра бар, уларҙың дүртәүһе 2001 йылда асылған. Фәнни кадрҙар әҙерләүҙең төп формаһы булып аспирантура тора, 1997/1998 уҡыу йылында гуманитар һәм тәбиғи фәндәр йүнәлешендә 89 һөнәр буйынса белгестәр әҙерләнгән, аспирантурала көндөҙгө бүлектә 505 кеше, ситтән тороп — 206 кеше белем алған.

## Рейтинг
* 2008 йыл — украин эш менән тәьмин итеүселәр баһаһы буйынса 4 урында.
* 2012 йылда «Webometrics»  донъя университеттары рейтингында Иван Франко исемендәге Львов милли университеты Украина юғары уҡыу йорттары араһында алтынсы урында булып, 2105 урынды алған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми бит(укр.)(инг.)
Евразия далаһы

**Евразия далаһы** (*Бөйөк Дала*) — Евразия ҡитғаһының үҙәгендә урынлашҡан киң дала төбәге. Көнсығыш Европанан Тымыҡ океан ярҙарына тиклем тиерлек һуҙылған. Бөйөк Далала борондан алып күсмә халыҡтар йәшәгән, Европа мәҙәниәтенә ҡараған халыҡтар менән аралашып йәшәгән (монголдарҙың Көнбайыш походы). Йылдар дауамында дала халҡы хәрби күнекмәләр үҙләштергән.

## Географияһы
Көнбайыш өлөшө — Понтик-Каспий далаһы (тарихи — Ҡыпсаҡтар далаһы) үҙ эсенә Венгрия территорияһындағы Пуста эксклавын (Паннония тигеҙлегенең өлөшө) һәм көнбайышта Ҡырағай майҙан, Салы далалары һәм көньяҡта Нуғай далаһы, көнсығышта Ҡалмыҡ далаһы алған. Төньяҡтан төбәк Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге урманлы дала, көньяҡта — Ҡара диңгеҙ, Кавказ тауҙары һәм Каспий диңгеҙе менән сикләнгән.

Урал тауҙарының көньяҡ һырттары (Моғалжар), Каспийға яҡынлашҡас, тар ер барлыҡҡа килтерә, шунан һуң көнсығышҡа табан үҙ эсенә Туран уйһыулығын һәм Ҡаҙаҡ Һары арҡа далаһын, Ҙур һәм Бәләкәй Бурһыҡтар сүл райондарын, яңы Аралҡом һәм Бетпак-Далаһын алған Ҡаҙаҡ далаһы һуҙыла. Төньяҡта Турғай уйпатлығы, Ишем далаһы, Бараба уйпатлығы һәм Ҡулынды далаһы аша үтеп, дала райондар Көнбайыш Себер тигеҙлегенең тайгаһына күсә.

Көнсығышта Жунгар ҡапҡаһы тигеҙлеге аша Жунгарияға күсә. Артабан көнсығышҡа ҡарай Монгол-Маньчжур далаһы Гоби сүллеге урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* — ISBN 5-699-16502-5.
* Е. Н. Черных, Евразийский «степной пояс»: у истоков формирования — Природа, № 3, 2008 год
* Eurasian Steppes. Ecological Problems and Livelihoods in a Changing World. — Springer. — 2012. — P. 581.
Синевир (күл)

**Синевир**, шулай уҡ **Синевир  күле**, **Диңгеҙ күҙе** (Инер) —  Теребля йылғаһы башында урынлашҡан Украина Карпатыларындағы   иң билдәле һәм ҙур күле. Уның һыу көҙгөһө майҙаны  яҡынса 4-5 гектар тәшкил итә.  Күлдәге һыуҙы шишмәләр тулыландыра. Тау ишелмәһе һыуҙың юлын ҡаплай, уның төбөндәге тишек аша һыу әкренләп Теребля йылғаһына ҡойола.

Синевир күлендә бик күп бағры балығы бар, әммә балыҡ тотоу бында тыйылған.

Синевир диңгеҙ өҫтөнән   989 метр бейеклектә урынлашҡан , күлдең уртаса тәрәнлеге  — 10-12 метр, максималь тәрәнлеге — 22 метр. Күл боҙлоҡ  осоронан һуң барлыҡҡа килгән. 1989 йылда күл тирәләй территорияларҙа Синевир милли паркы ойошторола. Күлдән алыҫ түгел Ҡара йылғала Урман һәм һал ағыҙыу музейы бар.

## Риүәйәт
Күлдең барлыҡҡа килеүе тураһында халыҡта рийәүәт йәшәй. Бик алыҫ замандарҙа тауҙар бер бай графтыҡы булған һәм кешеләр уға хеҙмәт иткәндәр: һарыҡ - һыйыр көткәндәр, урман ҡырҡҡандар. Графтың бик сибәр Синь исемле ҡыҙы булған. Күҙҙәре зәнгәр һауанан да зәнгәрерәк булған өсөн уға исемен  шулай тип ҡушҡандар.

Бер мәртәбә граф ҡыҙын үҙе менән тауҙарға алып киткән. Граф урмансыларҙың эшен тикшергән саҡта ҡыҙы яланда сәскә йыйған. Ҡапыл ул һыбыҙғы тауышын ишетеп ҡала һәм болонда һыбыҙғыла уйнап ултырған егетте күреп ҡала. Был егет көтөүсе Вир була.
Шулайтып улар танышып китә.
Ошонан һуң ҡыҙ йыш ҡына көитөүсегә тауҙарға килә башлай.Улар осраша башлай һәм бер -береһен яраталар. Атаһы бының тураһында белеп ҡалғас, уларҙы осрашыуҙарҙан тыя. Әммә улар бер -береһенән айырым йәшәй алмайҙар.Шуның өсөн граф Вирҙы үлтерергә ҡуша. Граф кешеләре мәлен табып, уның өҫтөнә ҡаянан таш төшөрәләр.
Бының турала белеп ҡалған Синь шул урынға югереп килә һәм  ташты ҡосаҡлап илап ебәрә. Ошо урында күл барлыҡҡа килгәнсе илай ул. Күлдәге һыу, Синдең күҙҙәре һымаҡ, зәнгәр һәм таҙа була, ә уртаһында теге таштың түбәһе күренеп тора.

Шунан бирле күл Синевир тип атала. Хәҙер күл буйында ағастан һырлап эшләнгән Синь менән Вирҙың һындары урынлаштырылған. Бында Карпатыларҙың күп төбәктәренән туй үткәрергә киләләр. Шундай ырым бар: кемдер ошо күлдә танышып, бер - береһен яратһа, был мөхәббәт ныҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Синевир күле тураһында риүәйәттәр. маршруттар, фоторәсемдәр 
* Синевир Инер — исем тарихы
* Карпатыларҙың диңгеҙ Күҙе
* Синевирға трембиттар саҡыра (Ольга Мосон)
Забужко Оксана Стефановна

**Забужко Оксана Стефановна ** (19 сентябрь 1960 йыл, Луцк) — Украина яҙыусыһы, шағир. 1987 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Оксана Стефановна Забужко 1960 йылдың 19 сентябрендә Украина ССР-ының Волынск өлкәһе Луцк ҡалаһында тыуған.

Фәлсәфә факультетын (1982) һәм Киев университеты аспирантураһын (1985) тамамлай. Ул «Шиғриәттең эстетик тәбиғәте сәнғәт йүнәлеше булараҡ» темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1987 йылда Советтар Союзы Коммунистар партияһына инә. 1992 йылда Оксана Забужко Пенн Стейт университетында саҡырылған яҙыусыһы сифатында украинистика уҡыта. 1994 йылда ул Фулбрайт Фондының стипендияһын ала һәм Гарвард һәм Питтсбург университеттарында уҡыта. 1989 йылдан алып Забужко Украина ФМА фәлсәфә институтының өлкән ғилми сотруднигы. 

1987 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

2014 йылда «Украин һайлауы» йәмәғәт ойошмаһы хәрәкәте лидеры Виктор Медведчук Оксана Забужконы судта еңеп сыҡты. Медведчук Забужконы яла яғыуҙа, атап әйткәндә, 2013 йылдың 30 ноябрҙән 1 декабренә тиклем Медведчуктың Евромайҙанды ҡыуыуҙа ҡыҫылышы барлығы тураһында мәғлүмәт таратыуында ғәйепләне.

## Төп әҫәрҙәре

### Романдар

### Хикәйә йыйынтыҡтары һәм повестар

### Фәлсәфә, әҙәбиәт фәне, эссеистика

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* III дәрәжә Княгиня Ольга ордены (16 ғинуар 2009 йыл) — украин йәмғиәтен берләштереү эшенә, демократик, социаль һәм хоҡуҡи дәүләт төҙөүҙә ҙур шәхси өлөшө өсөн* һәм Украинаның дәүләт байрамы уңайынан (укр. День соборності України)*
* Global Commitment Foundation шиғри премияһы (1997)
* Гелен Щербань-Лапик Фонды премияһы(1996)
* Ковалевтар Фундацияһы премияһы (1997)
* Рокфеллер Фонды премияһы(1998)
* Мюнхен ҡалаһы мәҙәниәт Департаменты премияһы (1999)
* Ледиг — Ровольт Фундацияһы премияһы (2001)
* Грац ҡалаһы мәҙәниәт департаменты премияһы (2002)
* Оксана Забужконың «„Музей покинутих секретів“» романын "Корреспондент"журналы иң яҡшы украин китабы −2010 тип атаны. 2013 йылда ул «Angelus» Үҙәк Европа Әҙәби премияһы менән билдәләнде.

## Тәржемәләр
Оксана Забужко әҫәрҙәре ундан артыҡ телгә тәржемә ителгән.
* О. С. Забужко, Украин сексының ялан тикшеренеүҙәре (роман), Сит планетанан килеүсе (повесть), Ҡыҙҙар, Густав өсөн альбом (хикәйәләр) — М: АСТ, Елена Мариничеваның украин теленән рус теленә тәржемәләре һәм иҫкәрмәләре. — 2007;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Оксаны Забужко
* блог Оксаны Забужко на ресурсе «Украинская правда»
* блог Елены Мариничевой, переводчицы Оксаны Забужко
* http://xyz.org.ua/litera/zabuzhko/zabuzhko.html 
* 
*  "
; Интервьюлар
* https://web.archive.org/web/20080925174843/http://glavred.info/archive/2006/08/04/135800-9.html — интервью 04.08.06 (веб-архив).
* http://2004.novayagazeta.ru/nomer/2004/93n/n93n-s37.shtml  - Нимә була ул «Хәнәүәт мәҙәниәт» («Новая газета»ға интервью)
Ғәжәпләнеп күккә бағам

**«Дивлюсь я на небо, та й думку гадаю…»** — йыр. Йыр өсөн текстты украин шағиры-романтигы Михаил Николаевич Петренко, ә музыканы Людмила Александрова яҙған (бының тураһында мәҫәлән «Ҡыҙыл юл» () әҙәби-фәнни журналында телгә алына).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Дивлюся на небо та й думку гадаю» в перекладах мовами світу / Упорядники Є. В. Букет, О. Є. Петренко. – Житомир: ФОП Євенок О. О., 2017. – 112 с. – (Бібліотека газети «Культура і життя»). ISBN 978-617-7607-13-6
Вислава Шимборская

**Вислава Шимборская** ( ; 2 июль 1923 йыл, Бнин, хәҙер Познань янындағы Курник — 1 февраль 2012 йыл, Краков) — поляк шағиры; Әҙәбиәт буйынса 1996 йылғы Нобель премияһы лауреаты.

## Биографияһы
1931 йылдан башлап Краковта йәшәй. 1945—1948 йылдарҙа Ягеллон университетында социологияны һәм поляк әҙәбиәтен өйрәнә, тик университетты тамамлай алмай. 1948 йылда Адам Влодекка кейәүгә сыға, никахтары 1954 йылда тарҡалыуға ҡарамаҫтан, улар дуҫтарса мөнәсәбәттә ҡала. 1953—1981 йылдарҙа Краковтың «Życie Literackie» әҙәби гәзитендә эшләй.

1996 йылда «шиғриәттә бик ныҡ дөрөҫлөк менән тарихи һәм биологик күренештәрҙе кешеләрҙең ысынбарлығында күрһәткән өсөн» Нобель премияһы менән бүләкләнә..

## Ижады
Матбуғатта 1945 йылда «Szukam słowa»(«Ищу слово») шиғыры менән «Dziennik Polski» гәзитендә дебют яһай. Беренсе шиғырҙар йыйынтығы «Dlatego żyjemy» («Поэтому живем») 1952 йылда донъя күргән.

Шимборская ижадына фәлсәфәүи һәм рухи-әхлаҡи проблемалар, асыҡтан-асыҡ һөйләү поэтикаһы һәм рефлекслылыҡ,мәңгелек менән кинәт кенә үтә торған мәлдәрҙең,тереклек менән үлемдең бәйләнешен һүрәтләү, гротескка яҡын ирония, ҡыҫҡа метафоралар, шиғырҙарының рациональ төҙөлөшө хас.

Әҙип поляк теленә француз шағирҙарының әҫәрҙәрен тәржемә иткән.

## Бүләктәре һәм премиялары
* Гете премияһы (1991)
* Гердер премияһы (1995)
* Аҡ бөркөт ордены (13 ғинуар, 2011 йыл)

## Баҫмалар

### рус телендәге баҫмалары
* — ISBN 978-5-7516-0708-2.
* 

## Библиография
* *Prokop J.* — *"Wisława Szymborska}*, *Kraków*, 1973;
* *«Wokół Szymborskiej»*, *Poznań*, 1995;
* *Потемкин А.* Пани Шимборска — Моцарт в поэзии // Эхо планеты. 1996 № 42

## Иҫкәрмәләр
Мария Домбровская

**Домбровская Мария ** (; 6 октябрь 1889 йыл — 19 май 1965 йыл) — поляк яҙыусыһы, романдар һәм новеллалар авторы, драматург, әҙәби тәнҡитсе, публицист һәм тәржемәсе. Польша Халыҡ Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты (1955).

## Биографияһы

Бай булмаған шляхет ғаиләһендә тыуған. 1907—1914 йылдарҙа Лозаннала һәм Брюссель университетында уҡыған. 1910 йылда әҙәби эш менән шөғөлләнә башлаған.

Публицист һәм поляк социалистик хәрәкәтенең эшмәкәре, Юзеф Пилсудскийҙың яҡын кешеһе Мариан Домбровскийгә кейәүгә сыҡҡан. 1925 йылда Домбровский үлгәс, Мария Домбровская Станислав Стемповский менән йәшәй. Ир туғаны-Домбровский Тадеуш.

Бер аҙ ваҡыт ауыл хужалығы министрлығында эшләгән. Публицистика менән шөғөлләнгән. 1957 йылда Варшава университетының маҡтаулы докторы исеменә лайыҡ булған. Калиштың маҡтаулы гражданины.

Варшаваның Повонзки зыяратында ерләнгән.

## Ижады
Мария Домбровскаяның беренсе хикәйәләр йыйынтығы «Дети родины» («Dzieci ojczyzny», 1921), «Ветка черешни» («Gałąź czereśni», 1922) тәрбиә һәм патриотик характерҙа яҙылған. Улар артынан балалар тормошон һүрәтләгән поэтик новеллалар китабы «Улыбка детства» («Uśmiech dzieciństwa», 1923) сыҡҡан. Яҙыусының шулай уҡ балаларға арналған йыйынтыҡтары —"Дружба" («Przyjaźń», 1927), «Мартин Козера» («Marcin Kozera», 1927), «Чистые сердца» («Czyste serca», 1938).

Домбровскаяның иң яҡшы хикәйәләре «Люди оттуда» («Ludzie stamtąd», 1925) һәм «Признаки жизни» («Znaki życia», 1938) исемле йыйынтыҡтарға ингән..

Яҙыусының иң ҙур әҫәре — «Ночи и дни» («Noce i dnie»; 1932—1934) тетралогияһы. Ул «Богумил һәм Барбара», «В вечной тревоге», «Любовь», «Ветер в лицо» романдарын үҙ эсенә берләштерә.

Домбровская — «Гений-сирота» («Geniusz sierocy», 1939, баҫылған 1957), «Станислав и Богумил» («Stanisław i Bogumił», 1945, баҫылған 1947) тигән тарихи пьесаларҙың авторы.

Домбровская тәржемәһендә инглиз, Дания һәм рус (Антон Чехов) яҙыусыларының китаптары баҫылып сыҡҡан. Әҙәби тәнҡәит һәм публицистик мәҡәләләрендә Домбровская Болеслав Прус, Станислав Пшибышевский, Лев Николаевич Толстой  Николай Васильевич Гоголь, Джозеф Конрадтарҙың шәхесе һәм тормошо тураһында яҙған.

1966 йылда режиссёр Кшиштоф Занусси Мария Домбровская тураһында документаль фильм төшөргән.

## Баҫмалар
* Люди оттуда / Пер. М. Е. Абкиной. М.; Л.: Госиздат, 1928. 190 с.
* Рассказы. Москва, 1957
* Ночи и дни: Роман: В 2 т. / Пер. Е. Усиевич; Вступ. ст. Я. Станюкович. Т. 1—2. Москва, 1964
* Избранное / Сост. и предисл. Я. Станюкович. Москва: Прогресс, 1974. 526 с. (Библиотека польской лит.)
* Утренняя звезда: Рассказы / Сост. и предисл. С. Соколова. Москва: Художественная литератруа, 1983. 396 с.

## Һылтанмалар
* Т. П. Агапкина. Домбровская (Dąbrowska), Мария (КЛЭ)
* Мария Домбровская
Таратор

**Тарато́р** (, ) — йәйге көндәрҙә Болғар аш-һыуында һәм Македонияла популяр булған һыуыҡ аш. Ғәҙәттә, икенсе блюдолар бирер алдынан йәки бергә, әгәр шыйыҡ булһа, ҡайһы бер саҡтарҙа стакан менән дә бирелә.

Төп компоненттары: әсегән һөт, шәкәрһеҙ, шыйыҡ йогурт, ҡыяр, һарымһаҡ, грек сәтләүеге, укроп, үҫемлек һәм зәйтүн майы, һыу, тоҙ, тәмләткестәр. Боҙ менән дә бирелергә мөмкин. Болгарияла тәүге блюдонан айырмалы рәүештә, шыйыҡ тараторҙы  ҡайһы бер саҡтарҙа стаканға ҡойоп, икенсе блюдо менән бирәләр. **Тарато́р**ҙы боҙ менән бирергә лә, әсегән һөттө һеркә ҡушып әскелтем ителгән һыу менән алыштырырға ла мөмкин. Ҡайһы бер саҡта ҡыярҙы ла йәшел салат япрағы менән алыштырырға була.
Болгарияла таратор өсөн махсус үлсәп, төрлө тәмләткестәр йыйылмаһы һатыла. Бында ла ҡайһы берҙә тараторҙы стаканға ҡойоп, икенсе блюдо менән бирәләр.

Был блюдо күрше — Төркиә (әммә ул унда ҡабымлыҡ булараҡ бирелә һәм сервировкалана) һәм Албания (ғәҙәттә бында укроп, сәтләүек, һыу файҙаланылмай) илендә лә төрлө вариантарҙа популяр. Шулай уҡ, грек соусы цацики (тартар) оҡшаш составҡа эйә. Ҡайһы берҙә тараторҙы Украинала ла ашайҙар, тик туралған ҡыярҙы ҡырылғаны менән алыштыралар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ботвинья

## Һылтанмалар
* *Борис Бурда*. Таратор  // eda-server.ru
Әл-Бируни

Әбу Райхан Беруни-энциклопедист,галим.(973 йылда 4сентябрҙә тыуган-11декабрь 1048 йылда үлгән)гуманист,энциклопедистыН 150 артыҡгилми хеҙмәттәре ҡалган.ул төрлө тармаҡтартарҙа тәрән фекер йөрөткән.Бөйөк аҡыл эйәһе алты йыл буйына Каспий диңгеҙенең Гурган ҡалаһында йәшәй.тыуган ере Хорезмдың баш ҡалаһы  Кәт ҡалаһы эргәһендәге ауылда тыуа.1005 йылда кире Хорезмга ҡайтаМәүмен  һарайында хеҙмәт итә.Райхан Беруни астрономия,тарих,медицина фәндәре менән шөгөлләнә.Беруни ғәрәп теленән башҡа ,фарси,һинд телдәрен яҡшы белә.унан тыш сирия,грек телдәрен киң ҡулланган.уның 8Юғары баһалы нәмәләрҙе белеу өсон мәглумәттер йыйнтығы һәм *Фармокогнозия(дарыу үләндәре китабы)рус теленә тәржемә тиелә.элекке ҡәт ҡалаһы хәҙер Беруни тип атала.
Каменец-Подольск

**Каменец-Подольск** () — Украинаның Хмельницкий өлкәһе ҡалаһы.

2015 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 101 728 кеше йәшәй.

## Галерея

Стара фортеця.jpg|
Minaret, Saint Peter an Saint Paul Cathedral, Kamianets-Podilskyi.JPG|
Kamieniec Podolski, ratusz.jpg|
Kamieniec Podolski, cerkiew.jpg|
Twierdza - widok z Mostu Tureckiego.jpg|
Twierdza w Kamiencu Podolskim 2012 001.jpg|
Twierdza w Kamiencu Podolskim 2012 005.jpg|
Kamianets-Podilskyi Castle (Tenchynska Tower).JPG|
Kamjanec Podilskij, skaliska 01.jpg|Смотрич йылға
Kamianets-Podilskyi Old Town street.JPG|
Kam-Pod.jpg|
Руїни оборонних укріплень-4.jpg|


## Һылтанмалар
* Сайт города Каменец-Подольский
Днестр каньоны

** Днестр каньоны ** — Днестр йылғаһы барлыҡҡа килтергән тар тәрән үҙәнлек. Ивано-Франковск, Тернополь, Черновицк һәм Хмельницк өлкәләренең сигендә урынлашҡан.

Дөйөм оҙонлоғо 250 км тирәһе. Шулай итеп, Днестр каньоны Украинала ғына түгел, ә бөтә Европала иң ҙурҙарҙан һанала.

Днестр каньоны, бөтә украин Интернет һорау алыу һөҙөмтәһе буйынса 2008 йылдың 26 авгусында Украинаның ете мөғжизәһенең береһе тип иғлан ителә.
Каньон был урындың үҙенсәлекле геологик төҙөлөшө, тектоник хәрәкәттәр менән һыу һәм ел эрозияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

## География
Каньон Украинаның көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Каньондың һул һәм уң яғы төрлө өлкәләргә ҡарай: һулы — Тернополгә һәм Хмельницкҡа, уңы — Ивано-Франковск һәм Черновицкҡа.

Тернополь өлкәһендә Днестр каньоны: Монастырисский, Бучачский, Залещицкий һәм Борщевский райондарын үҙ эсенә ала.

Хмельницк биләмәһендә — Каменец-Подольский һәм Новоушицкий.

Ивано-Франковск өлкәһендә каньон Галицкий, Тисменицкий, Тлумачский һәм Городенковский райондарын үҙ эсенә ала.

Черновицк өлкәһендә — Заставновский, Хотинский райондары, ә Кельменецкий һәм Сокирянский райондарында Днестр каньоны башҡа райондар менән сағыштырғанда бик беленмәй.

Днестр каньоны эргәһенән А-268, А-269 һәм М-14 автомобиль юлдары үтә.

## Әҙәбиәт

* Чайковский М. П. * Днестровский каньон: Природоведческий очерк *.Львов, «Каменщик», 1981. — 64 с., Ил.

## Һылтанмалар

* История возникновения Днестровского каньона 
* Путешествие в владение природных стихий
Никосия

**Никосия** йәки **Лефкосия** (; ) — Кипр Республикаһы һәм танылмаған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһының баш ҡалаһы. Педиэос йылғаһында Кипр утрауының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Халыҡ һаны 313 400 кеше (2009 йыл). Халыҡ-ара аэропорт 1974 йылда ябылған һәм хәҙерге ваҡытта БМО буфер зонаһына инә.

## Тарих
Боронғо заманда хәҙерге Никосия ерендә Ледра тип аталған ҡала-дәүләт булған. Ул яҡынса б.э.т. 1000 йылдар тирәһендә һалына тип фаразлана. Ул Әссүриә пашаһы Асархадонга яһаҡ түләүсе ҡала булараҡ б.э.т. 672 йылда  телгә алына.

1974 йылда төрөк ғәскәрҙәренең баҫып инеүе арҡаһында ҡала ике өлөшкә бүленгән (төрөк һәм грек өлөштәре).

## Һылтанмалар

* Достопримечательности Никосии
* Информация о северной части Никосии: история, достопримечательности и др.  
* Киприоты сломали разделяющую Никосию стену
* Никосия. Описание города из записок путешественников 14-19 веков 
* Путеводитель по Северному Кипру (англ.)
Быков Вячеслав Аркадьевич

**Быков Вячеслав Аркадьевич** (24 июль 1960 йыл) — Рәсәй хоккейсы һәм тренеры. Һөжүмсе. Биш тапҡыр донъя һәм ике тапҡыр олимпия чемпионы.
2009—2011 йылдарҙа «Салауат Юлаев» командаһының баш тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.

## Биографияһы
Вячеслав Аркадьевич Быков 1960 йылдың 24 июлендә Силәбе ҡалаһында тыуған. Силәбе хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Хоккей карьераһын Силәбе өлкәһенең «Сельхозвузовец» клубында башлай. 15 йәшенән төп команда составында сығыш яһай башлай. «Трактор» (Силәбе) спорт клубы (1980—1982), ЦСКА (1982—1990), швейцарияның «Фрибур-Готтерон» (1990—1998) һәм «Лозанна» (1998—2000) командалары өсөн уйнай.

Олимпия уйындары (Калгари 1988, Альбервиль 1992), Донъя чемпионаты (ФРГ 1983, СССР 1986, Швеция 1989, Швейцария 1990, Германия 1993) һәм Европа чемпиондары кубоктарының халыҡ-ара турнирҙары еңеүсеһе. Баш тренер булғанда ике тапҡыр Гагарин кубогы яулаусыһы (Салауат Юлаев 2011, СКА Санкт-Петербург 2015).

Атҡаҙанған спорт мастеры (1987), ете тапҡыр СССР чемпионы 1983—1989. СССР чемпионатынҙа 430 уйын уҙғарып, 365 (195+170) мәрәй туплай.
2004 йылдан алып ЦСКА, 2009—2011 йылдарҙа — «Салауат Юлаев» хоккей клубының, 2014 йылдан 2015 йылға тиклем — армия спорт клубының (Санкт-Петербург) һәм 2009—2011 йылдарҙа — Рәсәй йыйылма командаһының баш тренеры.
Вячеслав Быков йыйылма командаһы баш тренер булғанда 2008 һәм 2009 йылдарҙа донъя чемпионы исемен яулай.

## Карьера

### Хоккейсы карьераһы
* 1979—1980  Металлург Силәбе
* 1980—1982  Трактор
* 1983—1990  ЦСКА
* 1990—1998  Фрибур-Готтерон
* 1998—2000  Лозанна

### Тренер карьераһы
* 2004—2009  ЦСКА
* 2006—2011  Рәсәй йыйылма командаһы
* 2009—2011  Салауат Юлаев
* 2014—2015  СКА

## Статистика

### Клуб карьераһы

### Халыҡ-ара карьераһы

## Тренер карьераһы

### Статистика

*Иҫкәрмәләр*: У — уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — булиттар серияһында еңеүҙәр, Т — тигеҙ иҫәптәр, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, БСО — буллитар серияһында отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар, БКО — бер кемдең дә отмауы.

## Спорт ҡаҙаныштары

## Ғәиләһе
* Атай — Аркадий Быков, тегенсе.
* Әсәй — Галина Александровна Быкова, тәрбиәсе. Силәбелә йәшәй.
* Апай — Алёна Белозерова.
* Ҡатын — Надежда.
* Ҡыҙ — Мария (продюсер, Швейцарияла йәшәй).
* Ул — Андрей («Фрибур-Готтерон» һәм Швейцария йыйылма командаһының хоккейсыһы).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (30 июнь 2009)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1988)
* СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры
* IIHF залы ағзаһы (2014).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Статистика Вячеслава Быкова на сайте eurohockey.net
* Информация о Вячеславе Быкове на Официальном сайте хоккейного клуба ЦСКА Москва
* Вячеслав Быков: «В спорте ничего не добиться без уважения». Интервью Вячеслава Быкова «Нашей газете» (Швейцария, 2014)
* Биография Вячеслава Быкова на Хоккеист. Инфо 
* 
*
Украина Паралимпия уйындарында

**[[Украина]] Паралимпия уйындарында** тәүге тапҡыр айырым команда менән 1996 йылда Йәйге Паралимпия уйындарында Атлантала ҡатнашты һәм ошо ваҡыттан алып бөтә Йәйге Паралимпия Һәм Ҡышҡы паралимпия уйындарында ҡатнаша килә.

Быға тиклем Украина СССР йыйылма командаһында һәм Берләштерелгән командаларҙа ҡатнашты.

Украина 1994 йылда Лиллехаммерҙағы Ҡышҡы Паралимпия уйындарында ғына ҡатнаша алманы.

Украин спортсылары Йәйге Паралимпия уйындарында 257 олимпия медалдәрен алды һәм 65 медаль — Ҡышҡы Паралимпиадала. Шулай итеп, Паралимпиадаларҙа барыһы 322 медаль яуланылар, шул иҫәптән, 99 — алтын.

## Медаль зачёты
### Йәйге Олимпия уйындары медалдәре

### Ҡышҡы Олимпия уйындары медалдәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йылдар буйынса медаль зачеты сайтта paralympic.org
Гопак

**Гопак** (  — бейеү ваҡытында ҡысҡырып әйтелә торған  өндәү тауышы; ошо ауаздан барлыҡҡа килгән ҡылымдар *[//ru.wiktionary.org/wiki/гопати гопати]* — тапылдатыу, аяҡ тибеү, *[//ru.wiktionary.org/wiki/гопкати гопҡати]* — һикереү) — украин милли  бейеүе. Гопактың музыкаль  размеры — 2/4.

## Тарихы

Гопактың барлыҡҡа килеүен XVI—XVIII быуаттарҙағы Запорожская Сечь казактары  менән тоташтыралар. Шуның өсөн дә был бейеүҙә тик ир - егеттәр  генә ҡатнашҡан.

Яңы тарихта гопактың тергеҙелеүен 1937 йылда УССР халыҡ бейеүе ансамблен булдырған һәм 1955 йылдан  1975 йылға тиклем Украин ССР халыҡ бейеүе Дәүләт ансамбле художество етәксеһе булған  П.П. Вирский эшмәкәрлеге менән бәйләйҙәр.  Классика һәм традицион фольклорға таянып ул, академик бейеү булып киткән һәм бөгөнгө көнгә тиклем уның исемендәге Украина  Академия бейеү ансамбле концерттарын  тамамлаған, гопакты сәхнәгә ҡуя.

## Сәхнә костюмдары
Гопак бейеүендә ҡулланыла торған  ирҙәр костюмы (ҡыҙыл салбар, биҙәкле билбау, сигелгән күлдәк, осло башлы итектәр) асылда шул ваҡыттағы казак формаһы булып тора. Ҡатын-кыҙҙарҙың гопакта ҡатнашлығы  тик уның сәхнә вариантында барлыҡҡа килә.  Уларҙың костюмдары, ғәҙәттә, Украинаның үҙәк өлөшө тарихи костюмдары: сигелгән блуза, запаска (алъяпҡысҡа оҡшаған сигелгән туҡыма), кирсетка (блуза өҫтөнән кейелә торған жилет), осло башлы ҡыҙыл итектәр, төрлө төҫтәге таҫмалы таж.

## Бейеүҙең үҙенсәлектәре

Бейеүҙең характерлы һыҙаты — көс, етеҙлек, ҡаһарманлыҡ һәм юғары выжданлылыҡты демонстрациялау. Бейеү импровизация тибында. Парлап түңәрәк буйлап йөрөй - йөрөй, егеттәр етеҙлектә ярышалар. Ҡыҙҙар уларҙы яңынан - яңы трюктарға дәртләндерәләр, шунан лирик өлөшөн бейейҙәр. Бейеүҙең финалында гопак ҡабаттан ярһыу, ут сәсеүсе һәм темпераментлы була. Гопактың үҙенсәлектәренә ырғыған саҡта аяҡ - ҡулдарҙы ике яҡҡа йәйеп  шпагат эшләүҙе индереп була. Шулай уҡ "ползунок" тип аталған хәрәкәт бар, уны башҡарғанда бейеүсе сүгәләгән рәүештә ике ҡулын артҡа ҡуйып, уларға таяна, ә аяҡтарын  алға ырғыта, үҙе шул уҡ ваҡытта сәхнәне  әйләнеп үтә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Пол Маккартни  Киевта 2008 йылдың 14 июнендә Үҙаллылыҡ майҙанында үҙенең хәйриә сығышынан һуң,  даими рәүештә концерттар  плей-листына *Mrs Vandebilt (Гоп, хей гоп...)* йырын индерә башлай. Йырҙы башҡарғандан һуң  ул, һүҙҙәренә хәрәкәттәр өҫтәп,  ошо композицияның припевы гопак бейеүе менән ауаздаш булғаны өсөн Украинала  популяр булып киткәне тураһында һөйләгй .

## Гопак сәхнәлә

Операларҙа:
* "Майська нiч"  (Н. А.Римский-Корсаков)
* "Сорочинский ярмарок"  (М. П. Мусоргский)
* "Мазепа"  (П. И. Чайковский)
* "Запорожець за Дунаем"  (С. С. Гулак-Артемовский)
* "Енеiда"  (Н. В. Лысенко)
Балеттарҙа:
* "Конёк-горбунок"  (Пуни)
* "Тарас Бульба"  (В. П. Соловьёв-Седой)
* "Гаянэ"  (А. И.Хачатурян)
* "Маруся Богуславка" (А. Г. Свечников)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  Украин халыҡ бейеүе "Гопак", "Ровесник"  ансамбле Казань
"Кутузов" исемендәге Орел стратегик һөжүм операцияһы

**"Кутузов" исемендәге Орел стратегик һөжүм  операцияһы "Кутузов"** — совет һөжүм операцияһы , ул 1943 йылдың 12 июленән 18 авгусҡа тиклем Курск һуғышы ваҡытында Орел янындағы дошмандың күмәк төркөмөн тармар итеү өсөн алып барылды.

*"Кутузов"* операцияһы планына ярашлы 12 июлдә  Көнбайыш (командующие — генерал-полковник В. Д. Соколовский) һәм Брянск  (командующийы — генерал-полковник м. М. Попов) фронттары  Орел йүнәлешендә һөжүм башлаған. 15 июлдә ( № 00408/оп директиваһы нигеҙендә) немецтәрҙең һөжүме башланғансы үҙе торған сиктәргә сығыу маҡсатында  Үҙәк фронт контр һөжүм башлай һәм 18 июлдә ул үҙенең элекке торошон тергеҙә. **19 июлдең таңында ** Үҙәк фронт ғәскәрҙәре "Кутузов" кодлы исем аҫтындағы операцияға тулыһынса инеп, Курск-Кром йүнәлешендә һөжүмгә күсә.

 Орел плацдармында дошмандың  37 дивизияһы (шул иҫәптән 8 танк һәм ике моторлаштырылған  9-сы һәм 2-се танк армияһы) торған. Немец ғәскәрҙәренең төп оборона  һыҙаты  тәрәнлеккә 5-7 км-ға тиклем йыһазландырылған булған. Кешеләр йәшәгән эре ауыл, ҡалалар нығытылған таяныс пункттарына әйләндерелгәндәр.  Бигерәк тә  Орел, Болхов, Мценск һәм Карачев ҡалалары нығытылған ҡалаларға әйләндерелгәндәр. Шуны ла  әйтергә кәрәк, 2-я танк армияһы  фронттан август аҙағында сығарылған  һәм  43 йылдың сентябренән ул  Балҡан тауҙарына ебәрелгән.

 Көнбайыш һәм Брянск фронттары һөжүмдең  тәүге ике көнө эсендә   дошмандың  Орел-Курск дуғаһындағы  тактик оборона зонаһын өҙгән. Һөжүм киң һыҙатта алып барғанлыҡтан, Үҙәк фронт Кром йүнәлешендә дошманға көслө баҫым яһай.  29 июлдә  Болхов, ә 5 августың таңында  — Орел дошмандарҙан азат ителә. 18 августа совет ғәсҡәрҙәре Брянскиҙең көнсығышындағы  дошмандың "Хаген" оборона һыҙығына килеп етә. Орел янындағы немецтәрҙең "Центр" исемле армия төркөмө еңелгәндән һуң  немец командованиеһының Орел плацдармын көнбайышҡа табан һөжүм өсөн  файҙаланыу планы селпәрәмә ватыла. Контр һөжүмдә булған  Ҡыҙыл Армияның хәрәкәте   көнбайышҡа табан һөжүм менән алмашына.

Һуғыш ваҡытында беренсе салют Орелды азат итеү хөрмәтенә бирелде.

## Юғалтыуҙар

### Совет ғәскәрҙәренең һаны һәм кешеләрҙе юғалтыу Кривошеев Г. Ф.иҫәпләүҙәре буйынса
 Кривошеев Г. Ф.иҫәпләүҙәре буйынса"Кутузов" операцияһында совет ғәскәрҙәренең , һәләк булғандарҙың һаны:

## См. шулай уҡ
* Список операций вооружённых сил СССР во Второй мировой войне
* Список частей-участников Курской битвы

## Иҫкәрмәләр
Эсперанто символдары

**Эсперанто символдары ** — эсперанто телен һәм эсперанто ойошмаһын һүрәтләгән символдар йыйылмаһы. Символдарҙың рәсмилек дәрәжәһе төрлө, әммә иң йыш ҡулланғандар араһына *эсперанто <span>флагы, эсперанто хәрәкәте</span> <span>гимны, </span>биш ҡырлы йәшел йондоҙ *инә. Өҫтәмә рәсми булмағандар араһында йәшел төҫ һәм эсперантоға нигеҙ һалыусы Л. Л. Заменһоф портреты һанала. 1987 йылда тағы ла эсперантоның «юбилей символы» тәҡдим ителгән.

## Йәшел йондоҙ

Беренсе тапҡыр йәшел биш ҡырлы йондоҙ эсперанто символы булараҡ 1892 йылда «Эсперантист» () журналында тәҡдим ителгән. Бер аҙҙан ул эсперантосылар өсөн таныу билдәһе булып китә; уны значок итеп күкрәкә тағып йөрөтәләр. Ул шулай уҡ эсперант «стело» тинендә төшөрөлгән. Йондоҙ биш ҡитғаның эсперанто ярҙамында берләшеүенә өмөттө аңлата (йәшел төҫ — ғәҙәттә өмөт төҫө).

## Эсперанто флагы

Эсперанто флагы — йәшел яҫылыҡ (ҙурлығы 2:3), һул мөйөшөнә эсендә йәшел йондоҙло аҡ дуртмөйөш төшөрөлгән. Флагтың йәшел төҫө — өмөттө, аҡ төҫ -тыныслыҡ һәм нейтралитетты, биш ҡырлы йондоҙ — бер өмөт менән берләшкән биш ҡитғаны символлаштыра.

Флагты раҫлау мәсьәләлһе I Бөтә донъя эсперантосылар конгрессында хәл ителә (Булонь-сюр-Мер, Франция). Илья Островский (Ялтанан ҡатнашыусы) рәсми флаг итеп урындағы эсперанто ойошмаһы флагын тәҡдим итә, конгресс уның тәҡдимен ҡабул итә.

Эсперанто флагы 2009 йылдың 15 декабрендә, эсперантоға нигеҙ һалыусы Л. Л. Заменһоф тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы Google эҙләү серверы логотибы итеп ҡуйыла.

## Гимн
Эсперанто гимны итеп Заменһофтың «*La Espero*» шиғырына француз эсперантосыһы Фелисьен Меню де Мени көй яҙған йыр ҡулланыла.

## Йәшел төҫ
Йәшел төҫ — эсперанто һәм эсперанто хәрәкәтенә бәйле барыһын да үҙ эсенә ала. Ул өмөттө (espero) символлаштыра, флаг һәм йондоҙ атрибуты була.

## Юбилей символы

Юбилей символын бразил эсперантосыһы Илмар Илтун Феррейро махсус ойошторолған конкурс шарттарында төҙөй. Уның варианты техник яҡтан бер аҙ яҡшыртыла.

Юбилей символы «E» латин һәм кириллицалағы «Э» хәрефтәре аша Ер шарын һүрәтләндерә (йәғни Көнсығыш һәм Көнбайыш илдәр берләшмәһе, Һалҡын һуғыш ваҡытында бик ваҡытлы була). Ул тантаналы рәүештә 1987 йылда (эсперантоның йөҙ йыллығында) тәҡдим ителгән. 

## Заменһоф портреты
Заменһоф портреты эсперанто клубы диуарына эленә. Заменһоф үҙ шәхесенә ғибәҙәт ҡылыуға ҡаршы була, «эсперантоны башлап ебәреүсе» генә булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шулай уҡ уның портреты СССР-ҙың почта маркаларында төшөрөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.) António Martins. Флагтар эсперанто (һылтама тикшерелде 3 август 2014)
Төрөк сәйе

**Төрөк сәйе** () — ҡара сәйҙең бер төрө, төрки телле илдәрҙә һәм Рәсәйҙең төрки телле халыҡ йәшәгән республикаларында киң таралған эсемлек.

## Сәй бешереү
Төрөк сәйе, ғәҙәттә, махсус сәйнүктә (*çaydanlık*) бешерелә.

Төрөк сәйе Ҡара диңгеҙҙең көнбайыш яр буйында етештерелә. 2004 йылда Төркиәлә 205,5 мең тонна сәй әҙерләнгән. Шул уҡ 2004 йылда Ер йөҙөндә Төркиәлә кеше башына иң күп сәй (2,5 кг) эселеүе теркәлгән.

## Галерея

File:Caydanlik.jpg|Сәйнүк
File:Samovar.silver.jpg|Самауыр
File:Turkish_tea.jpg|
File:Turkish tea with sugar and spoon.jpg|


## Һылтанмалар
* Turkish Tea Culture — Katharine Branning (Төркиәлә сәй менән бәйле видео)

## Библиография
Ганимед

**Ганимед** (һ. б.-греч. Γανυμήδης «күңел күтәреүсе») — грек мифологияһында һылыу егет, Троя батшаһы Трос һәм Каллирояның улдары.

Ҡайһы бер мифтарҙа Ганимедты тәүҙә Эос урлай һәм Ганимед уның иркәһе була тиелгән.

Үҙенең иҫ китмәле һылыулығы арҡаһында Ганимедты Зевс урлай. Зевс бөркөткә әүерелеп уны Олимпҡа осороп алып китә.
Ганимедтың атаһы Тросҡа йыуатыу рәүешендә Гефест эшләгән алтын йөҙөм суғы, ике ат бирелә. Шулай уҡ ата кешене улының үлемһеҙгә әүереләсәге менән дә йыуаталар.

Ганимедҡа мәңгелек йәшлек бирелә. Олимпта ул аллалар мәжлесендә шарап ҡойоусы булып хеҙмәт итә, Зевстың иркәһе була. Цицерон фаразында, ул аллаларға нектар и амброзия биреп тора, сөнки аллалар шарап эсмәйҙәр.
Зевс Ганимедты күккә Һыуғояр йондоҙлоғо итеп ҡуя.

Ганимед үтенесе буйынса Зевс ахейҙарға Трояны яуларға бер аҙ ҡамасаулап тора.
Ганимедтың урланыуы арҡаһында фригиец Ил һәм лидиец Тантал араһында һуғыш башлана. Песинунтала ағаһы һәм һөйәре икеһе ике яҡҡа һөйрәгәндә Ганимед юҡ була.

1610 йылда Галилео Галилей тарафынан табылған Юпитер юлдашы Ганимед һәм 1924 йылда немец астрономы Валеро Бааде асҡан астероид (1036) Ганимед Ганимед хөрмәтенә атала

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Эос
## Һылтанмалар
# Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.265, Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.2. С.44-45
# Лесх. Малая Илиада, фр.29 Бернабе
# Еврипид. Ифигения в Авлиде 1049; Киклоп 586
# Гигин. Мифы 224
# Гигин. Мифы 271
# Первый Ватиканский мифограф II 82, 1
# Схолии к Пиндару. Олимпийские песни I 45 // Примечания М. Л. Гаспарова в кн. Пиндар. Вакхилид. Оды. Фрагменты. М., 1980. С.397
# Надь Г. Греческая мифология и поэтика. М., 2002. С.317
# Гомер. Илиада V 266; Пиндар. Олимпийские песни I 45; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека II 5, 9; III 12, 2; См. Лесх. Малая Илиада, фр.29 Бернабе; Гимны Гомера IV 210.
# Феокрит. Идиллии XX 41; Овидий. Метаморфозы X 155—161
# Страбон. География XIII 1, 11 (стр.587)
# Гораций. Оды III 20, 15; Лукиан. Разговоры богов 4
# Феогнид. Элегии 1354—1357; Пиндар. Олимпийские песни X 105
# Аристотель. Поэтика 25
# Цицерон. О природе богов I 112
# Еврипид. Троянки 820—839; Аполлоний Родосский. Аргонавтика III 115—127
# Еврипид. Ифигения в Авлиде 1050
# Псевдо-Эратосфен. Катастеризмы 26; Гигин. Астрономия II 29
# Квинт Смирнский. После Гомера VIII 478—484
# Гераклит-аллегорист. О невероятном 28; Фульгенций. Мифологии I 20
# Орозий. История против язычников I 12, 4-5
# Геродиан. История I 11, 2
# Афиней. Пир мудрецов XIII 601f; Диктис. Дневник Троянской войны II 26; Лексикон Суды; Схолии к Гомеру. Илиада XX 234 // Молчанов А. А. Социальные структуры и общественные отношения в Греции II тыс. до н. э. М., 2000. С.127
# Платон. Законы I 637d
# Валерий Флакк. Аргонавтика V 694
# Афиней. Пир мудрецов III 74, 110а
# Павсаний. Описание Эллады V 24, 5
# Павсаний. Описание Эллады V 26, 2
# Вергилий. Энеида V 250—257
# Нонн. Деяния Диониса XXV 435—455
Циклоптар

**Циклоп** йәки **кикло́пы** («түңәрәк күҙлеләр», һ. б.  — «түңәрәк» һәм  — «күҙ») — боронғо грек мифологияһында персонаждар төркөмө, төрлө фараздарҙа илаһи заттар (Гея һәм Уран балалары) йә иһә һирәк осрай торған халыҡ.

## Өлкән циклоп
Циклоптар — бер күҙле өс алпамыша, (Гея һәм Уран балалары, «Громовой») һәм **Стероп** (, «Балҡыусы»).

Аталары циклоптарҙы тыуыу менән бәйләп, Тартарға ырғыта. Уран ҡолатылғас, уларҙы титандар азат итә, әммә Кронос тағы уларҙы бығаулай.

Зевс Кронос менән тәхет өсөн көрәш башлай. Циклоптар титандар менән барған һуғышта олимпия аллаларына ярҙам итһен өсөн Зевс уларҙы Тартарҙан сығара. Быны ул циклоптарҙың әсәһе Гея кәңәше буйынс эшләй. Циклоптар Зевсҡа перундарҙы (күк күкрәүен һәм йәшендәрҙе) ҡойоп бирәләр. Зевс уларҙы титандар өҫтөнә яуҙыра. Аидҡа улар шлем, Посейдонға трезубец ҡойоп бирәләр, Гефест менән Афинаны һөнәргә өйрәтәләр.

Титаномахия тамамлағандан һуң да циклоптар Зевсҡа хеҙмәт итеүҙәрен дауам итәләр — йәшен йәшнәтеүсегә ҡорал ҡоялар. Бронт һәм Стероп тимерҙе Гефест тимерлегендә ҡоялар тип телгә алыныла.

### Уларҙың үлеме
Циклоптарҙы Аполлон юҡ итә. Быны ул Зевс йәшене менән Аполлондың улы Асклепийҙы һәләк иткәс эшләй (ә был перунды циклоптар ҡойған була).

Уларҙан һуң тимерлектә Гефест эшләй башлай.

## Кино
# Седьмое путешествие Синдбада
# Циклоп
# Перси Джексон и Море чудовищ

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тепегёз

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанма
Невин Чоҡай

**Невин Чокай** (Nevin Çokay,  — , Истанбул) — төрөк рәссамы.

## Биографияһы
Невин Чоҡай Дәүләт һынлы сәнғәт академияһында (1947 — 1954) уҡый. 1950 йылдар башында фольклор хорҙа йырлай. 1953 йылда беренсе шәхси күргәҙмәһе үтә. 

## Танылыу
1979 йылда Нидерландҡа саҡыралар. Уның картиналары  Девентер, Гааге, Роттердам ҡалаларында күргәҙмәгә ҡуйыла.

## Педагогик эшмәкәрлек
Күп йылдар ул лицейҙа рәсем һәм сәнғәт тарихын уҡыта, үҙ оҫтаханаһында курстар алып бара.

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт (тур.), (инг.), (унда.), (фр.)
* Ретроспектива on line
Һикеяҙ

**Һикеяҙ, Һикияҙ** — топоним. «Һикә» (һитә, манса) һәм «уяҙ» (үҙән, уйһыулыҡ, үҙәк; ҡул) һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.

## Йылғалар
* Һикияҙ (Бөрө ҡушылдығы) — Бөрө йылғаһы ҡушылдығы.
* Һикияҙ (Ҡармасан ҡушылдығы) — Ҡармасан ҡушылдығы.
* Һикияҙ (Ҡыңғыр ҡушылдығы) — Ҡыңғыр ҡушылдығы.
* Һикияҙ (Йоҡ ҡушылдығы) — Йоҡ ҡушылдығы.
* Һикияҙ (Әй ҡушылдығы) — йылға, Әй ҡушылдығы, Салауат районы биләмәһендәге Илсекәй ауылы аша, Ҡарағол, Урмансы ауылдары эргәһенән аға.

## Ауылдар
* Һикеяҙтамаҡ — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* Һикәяҙ (Дыуан районы) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
* Иҫке Һикәяҙ — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл.

## Башҡалар
* Һикеяҙтамаҡ (мәмерйә комплексы) — тарихи Башҡортостан ерендә, хәҙер Силәбе өлкәһенең Башҡортостан менән сиктәш урынында, Әй йылғаһы буйында урынлашҡан мәмерйә комплексы.
* Һикәҙе (Егән ҡушылдығы) — Егән ҡушылдығы.

## Иҫкәрмәләр