open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғәлләмова Алиса Михайловна

**Ғәлләмова Алиса Михайловна** (, ;  18 ғинуар 1972 йыл — СССР, Рәсәй һәм Украина шахматсыһыһы,  Ҡазан ҡалаһынан, ҡатын-ҡыҙҙар араһынан халыҡ-ара гроссмейстер,  халыҡ-ара спорт мастеры, күп тапҡыр Рәсәй чемпионы. 2010 йылда Рәсәй командаһы составында Шахмат Олимпиадаһы  еңеүсеһе.

## Биографияһы
Ҡазанда урыҫ-татар ғаиләһендә тыуған (Ғәлләмова — әсәһенең фамилияһы). 10-сы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә уҡый башлаған, һуңынан Мәскәү спорт интернатында уҡыуын дауам иткән.

Беренсе тренер-педагогы — Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры *Олег Ильяс улы Иғламов*. Артабан халыҡ-ара гроссмейстер, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры *Панченко Александр Николаевич* уны ярыштарға әҙерләй.

1982 йылда рәсәй һәм «Трудовые резервы» ДСО Үҙәк советының чемпионы була.

1983—1984 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар араһынан ике тапҡыр Татарстан чемпионатының көмөш призеры була, 1985—1986 йылдарҙа чемпион титулын яулай.

1987 йылда 16 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында СССР беренселегенең көмөш миҙалына лайыҡ була (Силәбе).

1987 йылда шулай уҡ шахмат буйынса үҫмерҙәрҙең донъя чемпионатында 16 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында еңеү яулай (Инсбрук).

1988 йылда Румыния чемпионатында үҙенең уңышын ҡабатлай (Тимишоара), шулай уҡ 20 йәшкә тиклемге йәш категорияһында чемпион була (Австралия, Аделаида).

Алиса Ғәлләмова СССР йыйылма командаһы составында биш Бөтә донъя Шахмат олимпиадаһында ҡатнаша (1990/1990 , Нови-Сад, 2-се урын; Украина 1992/1992 , (Манила, 2-се урындар; Рәсәй (1996/1996) , Ереван, 3-сө урын; 2000/2000, Истанбул, 3-сө урын; 2010/2010, Ханты-Мансийск, 1-се урын).

1997 йылда Рәсәй чемпионы донъя тажына дәғүә итеүселәр турнирында еңеүяулай. Шул уҡ йылда Шахмат Оскары эйәһе булып китә.

2003 йылда Татарстан республикаһының йыйылма командаһы составында Рәсәй чемпионы.

1999 йылда ФИДЕ шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн уйында ҡытай шахматсыһы Цзюнь Сенан еңелә.

2006 йылда донъя чемпионы исеме өсөн уйында финалда матчында уны ҡытай шахматсыһы Юхуа Сюй еңә.

2009 һәм 2010 йылдарҙа — Рәсәй чемпионы.

2010 йылда Бөтә донъя шахмат олимпиадаһында Рәсәй йыйылма командаһы составында чемпион булған.

Ҡазанда йәшәй, бында үҙ йәмәғәт шахмат мәктәбен ойошторған, шулай уҡ бҙур булмаған бизнес менән шөғөлләнә.

2017 йылдың апрелендә Ригала ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса европа чемпионатында бронза яулай

## Рейтинг үҙгәрештәре

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шахматы. Энциклопедический словарь:Галлямова, Алиса Михайловна - с.75 

## Һылтанмалар
* Биография Алисы Галлямовой на сайте ФШР
* Выступления Алисы Галлямовой на шахматных олимпиадах 
* Выступления Алисы Галлямовой на командных чемпионатах Европы
* Выступления Алисы Галлямовой на клубных кубках Европы
Амалия Матерна

**Амалия Фридрих-Матерна** (, йәки **Амалия-Матерна Фридрих** ; 1844 йылдың 10 июле, Санкт-Георген-ан-дер-Штифинг, Штирия, Австро-Венгрия, хәҙер Австрия — 1918 йылдың 18 ғинуары, Вена, Австро-Венгрия, хәҙер Австрия) — Австрия опера йырсыһы (драматик сопрано).

## Биографияһы
Үҙенең йырсы карьераһын Грац сиркәү хорында башлаған. 1865 йылда шул уҡ «Талия» Грац опера театры сәхнәһендә сығыш яһай башлаған. Йырсы Карл Фридрих () кейәүгә сыҡҡандан һуң, уның менән Венала сығыш яһарға рөхсәт ала һәм 1869 йылда ул Вена һарай яны операһында беренсе сығыш яһай, һәм унда 30 йылға тиерлек хеҙмәт итә. Лондон, Санкт-Петербург опера сәхнәләрендә лә йырлаған. 1884-1885 йылдарҙа АҠШ-та гастролдәрҙә була. Күп Вагнер репертуары  партияларының тәүге башҡарыусыһы. Тәүге  Байрей фестивале ҡатнашыусыһы. 1897 йылда сәхнәнән китә. Танылған вокал педагогы булған.

## Партиялары
Гольдмарк

* Мейербер. «Африканка»  — *Селика*
* Мейербер. «Гугеноттар»  — *Валентина*
*  Верди. «Аида» — *Амнерис*
* Гольдмарк. «Сәба Батшабикәһе»  — *[[Сәба батшабикәһе|Сәба Батшабикәһе]]*
* Вагнер. «Нибелунгтар ҡулсаһы»  — *Брунгильда*
* Вагнер. «Парсифаль»  — *Кундри*
* Вагнер. «Тангейзер» — *Елизавета*
* Галеви. «Жидовка»  — *Рахиль*

## Әҙәбиәт

* Музыкальный энциклопедический словарь / Гл. ред. Г. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия, 1991. — С. 330 — ISBN 5-85270-033-9

## Һылтанмалар

*
Еврипид мәмерйәһе

**Еврипид мәмерйәһе** ()— Саламин утрауының көньяғында Перистериа ҡасабаһы янындағы мәмерйә.  Еврипид мәмерйәһе — Соронич ҡултығына ҡараған тау битләүендә урынлашҡан ҙур булмаған бүлмәләре булған 47 метр тәрәнлектәге тар ғына мәмерйә. Был урын бик боронғо замандан уҡ, драматург Еврипид Трагедияһын яҙған урын булараҡ билдәле, Исеме лә шунан килеп сыҡҡан. Филохор һәм Сатир кеүек боронғо авторҙар Еврипидты мизантроп булараҡ таусирлай, ул мәмерйәлә йәшенеп йәмғиәттән ҡасып ятҡан. Икенсе быуаттың рим авторы Авл Галлей  үҙенең Афинаға (XV.20.Аттик төннәре) визиты ваҡытында "ҡаранғы һәм күңелһеҙ мәмерйә" булауын раҫлай.  

## Археология
1990 йылда Грецияның Мәҙәниәт министрлығының Палеонтология Департаманты хеҙмәттәшлеге менән Янин (Эпир переферияһы) Университетының тарихҡа тиклем  археология доценты Яннос Г. Лосос етәкселегендә ҡаҙаныу эштәре башҡарыла.

Табылған әйберҙәр һуңғы неолит осорона ҡарай тип билдәләнә. Улар араһында таштан эшләнгән эш ҡоралдары, уҡ баштары; микен ҡәберлектәре; Б.Э. Т 5-се быуатҡа ҡараған ҡара глазурь керамика; рим тәңкәле һәм статуэткалар. Ошо табылған әйберҙәр буйынса, был урын оҙаҡ ваҡыт табыныу урыны булған тип фараз ителә. Б.Э.Т 5-се быуатҡа ҡараған  ҡара глазурҙан эшләнгән скифос фрагменты иң билдәле асыш була.

Һауытҡа яҙылған  ΕΥΡΙΠΠ хәрефтәр менән, асыҡтан-асыҡ Еврипид исемдәренең бер өлөшө булып тора. Лосос быны һуңғы осорҙа тоғролоҡҡа  илһамландырған өсөн Еврипидҡа нәҙер бүләге тип аңлата. Лосос шулай уҡ мәмерйәнән 70 метр көньяҡ-көнбайышҡараҡ Дионистың изге урынын тапҡан. Табылған мәрмәр фаллос һәм башҡа әйберҙәргә нигеҙләнеп был урын грек театрын яҡлаусы Дионистың изге урыны тип фаразлана.

## Инеү
Мәмерйә Колонес һәм  Перистерий ауылдары араһында урынлашҡан. Еврипид мәмерйәһенә барыу өсөн яр буйы  урамына сыҡҡас, артабан грунт юл буйынса 350 метрға тиклем яҡын барырға. Мәмеййә ишеге тимер ишек менән бикләгән.

## Һылтанмалар

* Euripides Salamis Cave of on The , 1996 report expedition, Yannos Lolos
* Ακάμας: Ευριπίδη Σπήλαιο, G. Lolas (in Greek).
* Important Archaeological Sites, Aristotles' And Cave Of Lyceum Euripides, Greece Say Found in Archaeologists, Embassy of Greece, Washington, DC, 1997 14 January
* Euripides Cave to Clay points pot of, *New York Times*, 13 January, 1997

## Тышҡы һылтанмалар
Тимфи

**Ти́мфи** () — Грециялағы тау. Илдең көнбайыш өлөшөндә Янина префектураһында урынлашҡан. Был так бейеклеге буйынса Грецияла алтынсы урында тора. Тауҙың өс түбәһе бар. Иң бейек бүбәһе  () диңгеҙ өҫтө кимәленән 2497 метр бейеклектә,  Гура () 2467 метр һәм  Астрака () 2432 метр. Тауҙың оҙонлоғо көнсығыштан кҡнбайышҡа яҡынса 20 - 25 километр, төньяҡтан көньяҡҡа киңлеге 15 километр.

Тимфи тауы ипкенендә альп тибындағы Драколимни күле урынлашҡан.

## Этимиология
Τύμφη төрлө формала әйтелеүе мөмкин: Тимфи, Tymphe, тимфи йәки Tymphi. Һүҙ нимә аңлата икәне билдәһеҙ, әммә был һүҙ боронғо замандар уҡ ҡулланылып килә. 
"Тимфа" йәки "Stymphe" атамаларын боронғо географ  Страбон ҡулланған, шулай уҡ тау атамаһын Тимфея өлкәһе һәм тауҙа йәшәгән боронғо ҡәбилә йөрөтә. 

Тау түбәләре этимиологияларына килгәндә, улар башлыса грек теленән килеп сыҡҡан.
Иң бейек Gamíla (Γκαμήλα, [gaˈmila]) түбәһе "дөйә" тигәнде аңлата; Karterós (Καρτερός, [karteˈros]) "ҡеүәтле"; Мегала Lithária (Μεγάλα Λιθάρια, [meˈɣala liˈθarja]) грек телендә "оло таштар" тигәнде аңлата;
Astráka (Αστράκα, [aˈstraka]) грек телендә "улаҡ"; һәм Lápato (Λάπατο, [ˈlapato]) - былар грек телендә "ҡуҙғалаҡ". 
Грек теле менән бәйле булмаған түбәләр араһында  Гоура (γκορρα ,[ggura]) албан телендәге gur "Ҡая" тигәнде аңлата; Tsoúka Róssa (τσοκκα ρσσσα ,[ttsukarosrosa]) ароматан телендә "ҡыҙыл ҡая" тигәнде аңлата.

## Иҫкәрмәләр
Устимова Клавдия Ивановна

**Устимова Клавдия Ивановна** (4 ғинуар 1926 йыл — 13 август 2009 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Горький өлкәһе Арзамас районының В. А. Новиков исемендәге совхоз -техникум һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).

## Биографияһы
Клавдия Ивановна Устимова 1926 йылдың 4 ғинуарында хәҙерге Түбәнге Новгород өлкәһенең Арзамас районы Берёзовка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1941 йылда мәктәптең бишенсе синыфты тамамлай һәм колхозға эшкә урынлаша. Тәүҙә ат ҡарай, ә һуңынан Арзамас районының Берёзовка фермаһында һауынсы була.

Сирек быуат һөт-тауар фермаһында эшләй, районда даими алдынғы була, күп тапҡырҙар социалистик ярышта еңеп сыға. СССР-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша.

1972 йылда юғары һауым өсөн ВДНХ миҙалы менән бүләкләнә. Ул 15 һыйырҙың һәр береһенән йылына уртаса 4206 литр һөт һауып алыуға өлгәшә. 1974 йылда һәр һыйырҙан 5341 килограмм һөт һауып ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 10 февралендәге Указы менән Клавдия Ивановна Устимоваға малсылыҡта ҙур күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Тыуған совхозында артабан эшләүен дауам итә.

2009 йылдың 13 августында вафат була. Арзамас зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (10.02.1975)
* Ленин ордены (10.02.1975)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (06.09.1973)
* башҡа миҙалдар.
* Арзамас районының почётлы гражданы (21.05.1998)

## Хәтер
* Берёзовка ауылы урамдарының береһенә уның исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Труда — нижегородцы. — Нижний Новгород, 2001.

## Һылтанмалар
*
Рантье

**Рантье** ( баш rente — рента) — рента, йәғни, ҡағиҙә булараҡ, банк вкладтары, ҡиммәтле ҡағыҙҙар, килемле күсемһеҙ милек, ер, бизнес төрөндә урынлаштырылған капитал, шулай уҡ авторлыҡ хоҡуғы һәм гонорарҙар иҫәбенә йәшәүсе шәхестәр.

Дәүләттең һәр гражданы  килемле рантье концепцияһында булыуы мөмкин.

XIX быуат аҙағында — XX быуат башында «рантье» төшөнсәһе киң төҫ ала. Хәҙер рантье — хеҙмәт килеменә түгел, ә законлы килеменә таянып йәшәүсе шәхес. Хеҙмәт килеменән айырмалы рәүештә, рантье килеме даими түгел һәм төрлө булыуы мөмкин. Рантье килеме нигеҙҙә улар капиталдары менән ни тиклем һөҙөмтәлерәк идара итеүенә бәйле. Шул фактты әйтергә кәрәк, рантье килеме уларҙың даими хеҙмәт эшмәкәрлегенән булмауы һәм, уларҙың туранан-тура ҡатнашыуынан тыш, автоматик рәүештә  мөмкин. Мәҫәлән, был хәл күсемһеҙ милекте ҡортомға тапшырыусы фатир рантьеларын статус менән генә тәьмин итеп ҡалмай, ҡортом өсөн айлыҡ түләү рәүешендә тотороҡло килем дә килтерә.

Инвесторҙарҙан айырмалы рәүештә, активтары менән үҙ аллы идара итеү буйынса рантье һирәк шөғөлләнә. Ул йә даими нигеҙҙә пассив табыш  активтар һатып ала, йә үҙенең аҡсаһы менән идара итеүҙе профессионалдарға ышанып тапшыра.

Иҡтисадсылар рантьеның ролен төрлөсә баһалайҙар. Шулай итеп, Т. Веблен, рантье ысын  өҫтөндә  тип иҫәпләй. Н. И. Бухарин «Рантьеның сәйәси экономияһы» тигән билдәле китабында был төркөмдөң кредит иҡтисады үҫеше процесындағы ролен һыҙыҡ өҫтөнә ала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Бухарин Н.* Политическая экономия рантье. Теория ценности и прибыли австрийской школы. — М.: Орбита, 1988. — (Репринт 1925.)

## Һылтанмалар
* Словарь по экономике и финансам
* Оноре де Бальзак: Монография о рантье (, Monographie du rentier)
* Короли российской недвижимости: рейтинг Forbes, 30.01.2012

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Безусловный базовый доход
Булатова Сәғдиә Хәсән ҡыҙы

**Булатова Сәғдиә Хәсән ҡыҙы** (; 1884-1950гг.) — күренекле татар йәмәғәт эшмәкәре, мөғәллим,  ВКП(б) ағзаһы (1920).
## Биографияһы
Булатова Сәғдиә Хәсән ҡыҙы 1882 йылда Ҡасим ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Ҡасим ҡалаһында уҡытыусы булып эшләй. Атаһы бик иртә үлә, ул ваҡытта уғы ни бары һигеҙ йәш була. Туғандары һәм таныштары ғаиләгә ярҙам итә.
16 йәшендә уҡытыусы булып эшләгән, атаһының элекке уҡыусыһы Булат Хәсәновҡа кейәүгә сыға. Сәғдиә белемде өйҙә ала һәм мөғәлимә булып китә. Ул Ҡасим мәҙрәсәһе тормошонда ҙур роль уйнай, ҡыҙҙар өсөн беренсе мәктәп аса. 

191011912 йылдарҙа уҡыусы йәштәр менән театр түңәрәге ойоштора. Ул ваҡытта татар йәшәренә театрҙа ҡатнашыу тыйылған булған, шулай ҙа ҡайһы бер йәштәр йәшерен рәүештә ҡатнашҡан. Ул ауылдар буйлап йөрөп кулак һәм капиталистарҙы мыҫҡыл итә торған пьессалар ҡуя. Барлыҡ спектакльдәҙә ул үҙе һәм уның Зәкиә һәм Нажия исемле ҡыҙҙары ҡатнаша.Театр өсөн бөтә кәрәк-яраҡты үҙҙәре эшләй: сценарий яҙалар, костюмдар тегәләр.

Постановкалар бик уңышлы килеп сыға, Октябрь революцияһынан һуң труппа Ҡасим мәҙрәсәһендә «Сулпан» татар драма театры исеме менән эшләй башлай.

1917-1921 йылдарҙа татар мәктәптәре, изба-читальнялар, «Салғы» татар гәзитен асыуҙа ҡатнаша.

1924 йылда Мәскәүгә эшкә күсерелә.

1939 йылда низахҡа репрессиялана, 1955 йылда аҡлана.

## Һылтанмалар
* Татарский энциклопедический словарь. -Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. - 703с. илл.ISBN 0-9530650-3-0
## Иҫкәрмәләр
Соколова Нина Васильевна

**Соколова Нина Васильевна** (10 декабрь 1912 йыл, Череповец, Рәсәй империяһы — 17 декабрь 2001 йыл, Санкт-Петербург, Рәсәй) — СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты инженер-полковнигы, СССР-ҙа беренсе водолаз ҡатын-ҡыҙ. Ладога аша торба үткәреү идеяһы авторы, үҙе үк уны төҙөүҙә ҡатнашҡан (1942). Ике Ҡыҙыл Йондоҙ, «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Ни́на Васи́льевна Соколо́ва (ҡыҙ фамилияһы Пи́менова) 1912 йылда Череповецта күп балалы ғаиләлә тыуған.

1931—1936 йылдарҙа Ленинград дәүләт һыу коммуникациялары университетында уҡыған һәм инженер-гидротехник һөнәренә эйә булған.

Уҡып сыҡҡас, Айырым тәғәйенләнешле һыу аҫты эштәрендә (Экспедиции подводных работ особого назначения — (ЭПРОН)) хеҙмәт юлын башлай һәм 3-сө ранг хәрби инженер дәрәжәһенә эйә була. .

1939 йылда Ленинградта курс үтеп, водолаз һөнәре ала. 10 метр тәрәнлекккә төшә алыр өсөн, ҡатын-ҡыҙ булараҡ, М. И. Калининдыңмахсус рөхсәте кәрәк була.
 
1939 йылда Соколова Баренц диңгеҙендә *Полярный* причалын төҙөүгә етәкселек итә.

Бөйөк Ватан һуғышы башынан алып Ладогала авария-ҡотҡарыу хеҙмәтен тәьмин итеү менән шөғөлләнә .

1941 йылда һыу аҫтынан хәрби техниканы сығарыу, күл төбөнән телефон кабеле үткәреү эштәрендә ҡатнаша. Йәшәү юлы төҙөүгә лә өлөш индерә.

1942 йылдың яҙында ҡамалған Ленинградта яғыулыҡ бөтә башлағас, һыу аҫтынан торба үткәреү идеяһын тәҡдим итә һәм уны бойомға ашырыуҙа ҡатнашып, 43 көн эсендә быны үтәп тә сығалар (5 май — 16 июнь, 1942). Шуның өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

Һыу аҫтынан Ленинградҡа кабель үткәреүҙә лә ҡатнаша.1942 йылда яралана, госпиталдән һуң эшенә кире ҡайта.

Ладогала эшләгән осронда һыу аҫтында 644 сәғәт үткәрә — 27 тәүлек самаһы.

1946 йылда инженер-полковник званиеһы ала. Высшем военно-морском училище имени М. В. Фрунзе исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ училищеһында уҡыта. 1958 йылда отставкаға сыға.

2001 йылда Санкт-Петербургта вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
*
Изотова Татьяна Алексеевна

**Изотова Татьяна Алексеевна** (14 май 1947 йыл) — Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Татьяна Алексеевна Изотова 1947 йылдың 14 майында Өфө ҡалаһында тыуған.

1962-1964 йылдарҙа Өфөлә һөнәри-техник училищела уҡый.

Хеҙмәт юлын төҙөлөш тресында башлай, унда мастер булып эшләй, артабан Өфө электр лампалары етештереү заводына эшкә күсә.

1970 йылдан хеҙмәт эшмәкәрлеген «Башнефтезаводстрой» проект-төҙөлөш берекмәһендә дауам итә.

1990 йылда Башҡорт ССР-ының Конституция комиссияһы ағзаһы итеп һайлана 

1991 йылда Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советына Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районының 55-се округынан халыҡ депутаты итеп һайлана. БАССР Юғары Советының ХII саҡырылышында Ҡатын-ҡыҙҙар эштәре, ғаиләне, әсәлекте һәм балалыҡты һаҡлау комиссияһы ағзаһы була..

Был саҡырылыш - тарихи саҡырылыш була, сөнки тап ул республиканың статусы үҙгәреүе, «Башҡортостан Республикаһы» тип атала башлауы тураһында закон ҡабул итә, яңы дәүләт органдары барлыҡҡа килә. Республиканың Юғары Советы тарихы ошо саҡырылышта туҡтай. Башҡортостан Республикаһының берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы тип Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай иғлан ителә.

## Ғаиләһе
Изотова Татьяна Алексеевна бер ул тәрбиәләп үҫтергән  .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
Элиникон баш ҡала паркы

**Элиникон баш ҡала паркы** (греч.Парк  Hellenikon Metropolitan Park) — Грецияның баш ҡалаһы Афиналағы парк. Парк афиналылыларға экологик ярҙам күрһәтәсәк. When finished the park will be the largest in Europe. Төҙөлөш тамамланғас был парк Европала иң ҙур парк буласаҡ.

Парк элекке Элиникон аэропорты биләмәһендә төҙөлә, һәм яҡынса 200 гектар ерҙе биләйәсәк. Төҙөлөш 2008 йылда башлана һәм 2013 йылда тамамларға планлаштырылған, тик финанс көрсөгө сәбәпле билдәһеҙ ваҡытҡа туҡтатылған, хөкөмәт был территорияны башҡа маҡсатта файҙаланыу варианттарын ҡарай, мәҫәлән катар инвесторҙарына бирергә
## Төҙөлөш урыны
Парк элекке Элиникон аэродромы урынында төҙөлә.

## Парк
2013 йылда Элткон проекты ситәрендә парктың дизайны тәҡдим ителә. Команда составына  Foster & Partners, Charles Anderson Landscape Architecture, ARUP  кеүек компаниялар һәм Грецияның дизайн буйынса консультанттары инә. Проект грек хөкүмәтенә 2018 йылда йәнә бер тапғыр тәҡдим ителә. 2005 йылда Давида Сереро, Елены Фернандес һәм ландшафт архитекторы Филипп Куанье етәкселегендә команда Элинкон аэропорты урынына баш ҡала паркы проектлау буйынса халыҡ-ара конкурста еңеп сыға. Конкурста 300-ҙән ашык архитекторҙар командаһы ҡатнаша.

Халаө-ара архитекторҙар союзы, Грецияның Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау министрлығы Афинаның тирә-яҡ мөхитте һалауҙы пландаштырыу ойошмаһы конкурстың спонсоры булп ҡатнаша. Проект 2006 һәм 2007 йылда планлаштырыусы ойошмалар менән берлектә яңынан эшләнә.

Сереро командаһы 530 гектор элекке Элиникон аэропорты биләмәһен төҙөкләндереү стратегияһын эшләй. Европала буласаҡ иң ҙур парк концепцияһы өсөн һыуҙың тәбиғи алымын файҙалана. Парк файһаланған һыуҙың  80% тәбиғи юл менән йыйыла. Паркта "Softscapes" тип аталған ете уйһыулыҡ проектланған. "Softscapes" ямғыр һыуын йыя торған һүғарыу каналдарынан тора. Был каналдар тәбиғи рельеф менән берләшә һәм парк эшмәкәрлеге өсөн тау битләүе һәм таррасалар барлыҡҡа килтерә. Имиттос тауындағы кеүек бер нисә тау трассаһы буласаҡ.

Парк майҙаны 400 гектар тәшкил итә, тағы ла 100 гектар торлаҡ һәм офис объекттары өсөн биреләсәк. Төҙөлөш тамамланғас, парк Лондондың Гейт-Паркнын һә Нью-Йорктың Үҙәк паркынан да ҙурыраҡ буласаҡ.

Элиниконда төҙөлөш 2020 йылда башланасаҡ һәм парк менән бергә бай йорттар, отелдар, яхта пристандары, магазин һәм офистар төҙөләсәк.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һалтанмалар
*The Hellenic Ministry of the Environment, Physical Planning and Public Works – Hellenikon Metropolitan Park
*Athens News Agency: News in English, 06-06-08 – 'Metropolitan Park' in southern Athens 
*Arch'it Architetture / Iterae Architecture. Hellenikon Metropolitan Park
*http://www.orsa.gr
*http://www.serero.com
*https://web.archive.org/web/20101016045846/http://uia.com/
*http://www.o-l-m.net
Жукова Раиса Васильевна

**Жукова Раиса Васильевна** (18 август 1941) - биология фәндәре кандидаты, эколог, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты(1991—1995), 1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһының  Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.Милләте - украинка.

## Биографияһы

Раиса Васильевна Жукова 1941 йылдың 18 авгусында Харьков өлкәһенең Приколотное ҡасабаһында тыуған.

Хеҙмәт юлын 1958 йылда ҡошсолоҡ фабрикаһында иҫәпсе булып башлай, артабан зооветеринар мәктәбенә уҡырға инә.

1960 йылдан алып 1970 йылға тиклем Харьков ауыл хужалығы институтының уҡыу хужалығында  эшләп йөрөй, эшсе-лаборант булып башлап, кафедра өлкән лаборанты вазифаһына тәғәйенләнә. Ошо юғары уҡыу йортона уҡырға инә, 1966 йылда уны  тамамлай.

Артабан ул  Ленинград дәүләт университетында ситтән тороп уҡыуын дауам итә һәм 1970 йылда уны тамамлап сыға, аспирантураға уҡырға инә.

1973 йылда аспирантура тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтына эшкә килә. Бында хеҙмәт юлы ошолай дауам итә: өлкән ғилми хеҙмәткәр, агрохимияһәм үҫемлектәрҙе һаҡлау кафедраһының хужалыҡ-килешеү темаһы етәксеһе, 1985 йылдан - Башҡорт дәүләт аграр университеты доценты.

1991 йылда Жукова Раиса Васильевнаны Өфө ҡалаһының Совет районы Менделеев һайлау округынан Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлайҙар (1995—1999). Раиса Васильевна депутат булараҡ экология мәсьәләләрен күтәреп сыға 

1995 йылда  Башҡортостан Республикаһының берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы тип Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай иғлан ителә. Р.В. Жукованы уның 1-се саҡырылыш депутаты итеп һайлайҙар 

2020 йылда Ҡоролтайҙың 25 йыллығы билдәләнеү уңайынан Раиса Васильевна ошоларҙы әйтә:
Только начиналась связь правительства и людей, которые требовали это. В те годы было всё-таки не так просто с экологией. А уже когда Госсобрание, всё-таки комитет поддерживал меня. Я думаю, мы старались, и хорошие были проекты, законы. Конечно, хотелось бы больше сделать.

*Раиса Жукова, депутат 1-го созыва Госсобрания Республики Башкортостан*

## Шулай уҡ ҡара
*Башҡорт АССР-ы Юғары Советы
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
Оренбуркина Раиса Павловна

**Оренбуркина Раиса Павловна** (17 июнь 1947) - Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш  Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләтте - рус.

## Биографияһы

Раиса Павловна Оренбуркина 1947 йылдың 17 июнендә БАССР-ҙың Ейәнсура районы Ҡананикольский ҡасабаһында тыуған. 

1974 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1974 йылда реаниматолог булып башлаған, артабан хирург булып эшләгән.

1981 йылда Өфө ҡалаһының Совет районында медицина хеҙмәткәрҙәре райкомы рәйесе итеп тәғәйенләнә. 

1983 йылдан - район советы башҡарма комитетының һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире. 

1987-1990 йылдарҙа - тимер юл больницаһының баш табибы. 

1991 йылда Өфө ҡалаһының Октябрь районынан Шәфиев һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Юғары Советы Президиумы ағзаһы була.  Ул профессиональ нигеҙҙә Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Сәләмәтлек, ветерандар  һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссия рәйесе вазифаһын башҡара .

Артабан Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш  Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты булараҡ шулай уҡ профессиональ нигеҙҙә эшләүен дауам итә. 

Депутатлыҡ мөҙҙәте тамамланғас, Раиса Павловна "РЖД" ААЙ-ының Аяҡҡа баҫтырыу медицинаһы һәм реабилитацияһы үҙәге етәксеһе булып эшләй.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше менән бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр..

## Шулай уҡ ҡара
*Башҡорт АССР-ы Юғары Советы
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
*Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары
*Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
Ангела Пискерник

**Ангела Пискерник** (; ) — Австрия һәм Югославия ботанигы һәм консервационисы.

## Биографияһы
Ангела Пискерник 1886 йылдың 27 авгусында Австро-Венгрияның (хәҙерге Австрияның) Көньяҡ Каринтия Бад-Айзенкаппель (словен телендә Железна-Капла исеме аҫтында билдәле).

1914 йылда Ангела Пискерник Вена университетында ботаника докторы дәрәжәһен ала. Уның уҡытыусылары араһында Ганс Молиш була. Һуңыраҡ ул үҫемлектәр физиологияһы һәм анатомия өлкәһендә фәнни дәрәжәләр алыуға өлгәшә. Артабан Ангела Пискерник Югославияның Люблянаның провинциаль музейында эшләй һәм төрлө урта мәктәптәрҙә уҡыта.

Үҙенең словен милләтенән булыуын аңлап, Ангела Пискерник Каринтия плебисцитында һәм мигранттар клубында ҡатнаша. 1943 йылдаул төрмәгә ябыла һәм Равенсбрюк нацист концентрацион лагерында тотҡонлоҡта була. Ул Австрия яҙыусыһы Майя Хадерлаптың «Онотоу фәрештәһе» ()тигән автобиографик романында телгә алына.

Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң Любляналағы Словения тәбиғи тарих музейы директоры була һәм Тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәтендә эшләй. Айырым әйткәндә, ул Юлияна Альп ботаник баҡсаһын һәм Триглав милли паркын яңыртыу һәм һаҡлау эшендә ҡатнаша. Ангела Пискерник Италия консервационисы Ренцо Видесотт йоғонтоһо аҫтында була.

1960-сы йылдарҙа Альп тауҙарын һаҡлау буйынса халыҡ-ара комиссияһында (CIPRA) Югославия делегацияһын етәкләй һәм Австрия менән бергә Сава Альп тауҙарында һәм Караванкала дәүләт-ара милли парк төҙөргә тәҡдим итә. Әммә был проект тормошҡа ашырылмай ҡала. Хәҙерге заманда был территория Европаның йәшел буйҙатының бер өлөшө булып тора.

Ангела Пискерник 1967 йылдың 23 декабрендә Любляна ҡалаһында вафат булған.

## Хеҙмәттәре
* ''Jugoslovansko-Avstrijski visokogorski park (predlog za zavarovanje)''  (1965), Varstvo narave 4, pp. 7-15

## Иҫкәрмәләр
Әминә Семие Онасья

**Әминә Семие Онасья** (шулай уҡ *Эмине Семие* һәм *Эмине Вахиде* исемдәре аҫтында билдәле, 28 март 1866, Истанбул — 1944, Истанбул) —төрөк яҙыусыһы һәм тәүге феминистарҙың береһе.

## Биографияһы
1866 йылдың 28 мартында Ғосман империяһының баш ҡалаһы Истанбулда тыуған. Әхмәт Йәүҙәт пашаның менән Адвие Рабиға ханымдың ҡыҙы һәм яҙыусы Әлиә Фатима Топуздың һеңлеһе була. Ул Ғосман империяһы ҡатын-ҡыҙҙары араһынан тәүгеләрҙән булып Европала белем алған. Әминә Семие ете йыл дауамында Францияла һәм Швейцарияла психология һәм социологияны өйрәнә.

1882 йылдан Әминә Семие Истанбулда һәм башҡа ҡалаларҙа төрөк телен һәм әҙәбиәтен уҡыта. Ҡыҙҙар өсөн мәктәптә инспектор һәм Шишли Эфтал госпиталендә кесе шәфҡәт туташы булып эшләй. «Mütalaa» һәм «Hanımlara Mahsus Gazete» гәзиттәрендә баҫылып сыҡҡан мәғариф һәм сәйәсәт тураһында мәҡәләләр яҙған. Шулай уҡ 1893 йылда «Hulasa-i Ilm-i Hesap» тигән математика буйынса әсбап нәшер иткән. Әминә Семиеның иң билдәле әҫәрҙәренең береһе — «Sefalet» («Фәҡирлек») һәм «Gayya Kuyusu» («Тамуҡ соҡоро») хикәйәләре.

Апаһы Әлиәй Фатима Топуз менән бергә Әминә — Ғосман империяһында ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн хәрәкәттең иң әһәмиәтле эшмәкәрҙәренең береһе тип иҫәпләнә. Ҡатын-ҡыҙҙарға ярҙам итеү маҡсаты булған бер нисә мәрхәмәтлелек ойошмаларын төҙөүҙә ҡатнаша. Шулай уҡ Әминә ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын киңәйтеү өсөн көрәшә. Ул «Берҙәмлек һәм прогресс» партияһы, шулай уҡ Ғосман демократик партияһы ағзалары булған. 1920 йылда Әминә Семие Төркиә журналистары ассоциацияһы идаралығы составына ингән.

### Шәхси тормошо
Оҙаҡ ваҡыт Парижда йәшәй. Ике мәртәбә кейәүҙә була. Уны беренсе иренең исеме Мостафа бей була, икенсеһе — Рәшит паша. Ике никах та айырылышыу менән тамамлана. Әминәнең улы — Йәүҙәт Лагаш. Әминә Семие 1944 йылда Истанбул ҡалаһында вафат була.

## Иҫкәрмәләр
Башҡорт йорто болдоро

**"Башҡорт йорто болдоро"**  — башҡорт совет рәссамы, 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы, башҡорт рәссам сәнғәтенә нигеҙ һалған Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы әҫәре.Рәсем ҡағыҙға акварель буяу менән төшөрөлгән, дәүмәле 29,1×47. Ул М.В.Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында һаҡлана .

## Рәссамдың биографияһынан

Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы 1887 йылдың 11 апрелендә Өфө губернаһы Күгел ауылында (хәҙерге Благовар районы) донъяға килгән. Йәшләй етем ҡалыу сәбәпле, Өфө ҡалаһындағы туғандарында тәрбиәләнә. Петербургта Юғары художество-сәнәғәт училищеһын тамамлап, Художество академияһына уҡырға инә, әммә уны тамамлай алмай, 1917 йылда Өфөгә ҡайта. Бында ул  ғүмеренең ахырынаса (1947 йылғаса) йәшәй һәм ошонда вафат була. Ул Өфөләге Мосолман зыяратында ерләнгән.

1926 йылда Өфөлә сәнғәт училищеһы асылғас, Ҡасим Дәүләткилдеев унда эшләй башлай, ул башҡорттар араһынан беренсе рәсем сәнғәте уҡытыусыһы була.

20-се һәм 30-сы йылдарҙа ул халыҡ сәнғәте әҫәрҙәрен йыйыу маҡсаты менән республика буйлап сәфәрҙә йөрөй, 1928 йылда ул төпкөл Белорет районына ла барып сыға һәм ошонда башҡорт рәсем сәнғәте хазинаханаһына инеп ҡалырлыҡ әҫәрҙәрен ижад итә (Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы, «Һунарсы башҡорт», «Башҡорт йортоноң болдоро» һ. б.). 

## Рәсемдең тарихы

Бер төркөм рәссамдар Ҡасим Дәүләткилдеев, Юлий Блюменталь, Александр Тюлькин 1928 йылдың йәйендә  республика буйлап ижади экспедицияға юллана. Улар төпклдә урынлашҡан Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Белорет районының) Инйәр ҡасабаһына киләләр, өс саҡрымда ғына урынлашҡан Уҫманғәле ауылында уҡытыусы Зәйнулла Хажиәхмәтовҡа фатирға төшәләр .  Ҡасим Дәүләткилдеев тап ошо йорттоң болдорон мәңгеләштереп ҡалдырған да инде. «Башҡорт йортоноң болдоро» тип атала был әҫәр.

Йорт хужаһы Зәйнулла Хажиәхмәтов ауылдың беренсе уҡытыусыһы, революцияға тиклем Үтәш мәҙрәсәһен,  педагогия институтын тамамлаған юғары белемле кеше була. 1937 йылда ул контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп, ҡулға алына. 1942 йылда аҡланып ҡайта, әммә тиҙҙән һуғышҡа ебәрәләр. Ул Курск дуғаһында һәләк булып ҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Илдар Шәрипов. Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы. — «Тамаша», 2014, № 4

## Һылтанмалар
* ДӘҮЛӘТКИЛДЕЕВ Ҡасим Сәлиғәскәр улы 
* Касым Давлеткильдеев
Ғәлимуллина Рәйсә Ғәли ҡыҙы

**Ғәлимуллина Рәйсә Ғәли ҡыҙы** (7 май 1931 йыл — 6 сентябрь 2000 йыл) — йырсы (лирик-колоратур сопрано), педагог, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974), профессор (1995).

## Биографияһы
Рәйсә Ғәли ҡыҙы Ғәлимуллина 1931 йылдың 7 майында Ҡырғыҙ АССР-ының Каракол ҡалаһында (хәҙерге Пржевальск) тыуған.

1954 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын Е. В. Кузьмина класында тамамлай. Ошо уҡ Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры йырсыһы була.

1957—1988 йылдарҙа Башҡорт филармонияһында эшләй.

1971 йылда бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт институтында уҡытыусы булып эшләй, 1983 йылдан алып — опера әҙерлеге кафедраһы мөдире, 1995 йылдан — яңғыҙ йыр кафедраһы мөдире.

Йырсының профессиональ стартының әһәмиәтле факты булып уның 1955 йылда Мәскәүҙә «Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында», 1969 йыл Ленинградта һәм Ҡазанда БАССР көндәрендә ҡатнашыуы тора. 1976 йылда Ҡарағалпаҡ АССР-ында БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә ҡатнаша. Башҡорт опера һәм балет театры труппаһы составында СССР һәм сит илдәр буйлап (Ҡытай, Корея, Монголия, Финляндия, Чехословакия һ. б.) гастролдәргә сыға.

Репертуарында сит ил, рус, башҡорт композиторҙарының, башҡорт традицион халыҡ-йыр ижады өлгөләренең камера-вокаль әҫәрҙәре. Марфа, Ҡарһылыу (Римский-Корсаковтың шул уҡ исемле әҫәренән "Батша кәләше) һ.б. опера партияларын башҡара.

Ул 10-дан ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән башҡорт вокаль сәнғәтенең тарихы буйынса эштәр баҫтырып сығара.

Уның уҡыусылары араһында ‑ Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының төп солистары ‑ Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы, Арғынбаева Светлана Роберт ҡыҙы, Сәлихов Фәнәүи Зиҡаф улы, Хәмбәлиева Әлфиә Саяр ҡыҙы, Чечен республикаһының халыҡ артисы Р. Х.Әсәҙуллин, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Л. А. Гәрәева һәм Р. Й. Иҙрисова, БАССР- ҙың атҡаҙанған артисы Г. С. Захарова.

Рәйсә Ғәли ҡыҙы 2000 йылдың 6 сентябрендә Өфөлә вафат була һәм ерләнә.

## Хәтер
Күренекле педагог һәм йырсы иҫтәлегенә Карл Маркс урамындағы ул күп йылдар йәшәгән 83-сө йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған

## Һылтанмалар
*   
* Татарский энциклопедический словарь. -Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. — 703с. илл. ISBN 0-9530650-3-0

## Иҫкәрмәләр
Майя Березовская

**Майя Березовская** (; 13 апрель 1893 йәғни 1898, Барановичи, Минск губернаһы, Рәсәй империяһы — 31 май 1978, Варшава, Польша, шулай уҡ **Дитто**;  псевдонимы аҫтында билдәле) — Польша рәссамы, график, карикатурист һәм сценограф.

## Биографияһы
1893 йылдың 13 апрелендә Рәсәй империяһы Минск губернаһы Барановичи ҡалаһында тыуған. Атаһы Эдмунд Березовский Рус император армияһы подполковнигы, Транссебер тимер юл магистрале төҙөүсеһе, ә һуңыраҡ Польша ғәскәренең бригада генералы булған.

Майя Санкт-Петербургта нәфис сәнғәт шәхси мәктәбендә уҡый. Краков, Париж һәм Мюнхен ҡалалары уҡыу йорттарында юғары белем алған. Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем үҙенең эротик һүрәттәре менән дан ҡаҙана. Кешеләрҙең юғары хистәре, тәндең матурлығы темаһы һәр ваҡыт уның ижадының даими мотивтары булып ҡала. Олоғайғас ул ошолай итеп яҙған:

1933 йылдан 1936 йылға ҡәҙәр Францияның баш ҡалаһы Парижда йәшәй, бында урындағы баҫмалар — «Le Figaro», «Le Rire» һәм «Ici Paris» тигән көн һайын сыҡҡан гәзиттәр менән хеҙмәттәшлек итә. 1935 йылда һуңғыһының һандарҙың береһендә Адольф Гитлер тураһында «Татлы Адольф ҡыйшанлаҡлығы» тигән карикатурала серияһын баҫтыра. Быға шунда уҡ Германия илселеге реакцияһы барлыҡҡа килә, ул Франция криминал полицияһын «дәүләт башлығын мыҫҡыллау» өсөн Майя Берозовскаяға ҡаршы суд эшен ҡуҙғатырға мәжбүр итә. Адвокат уны яҡларға ирешкән һәм эш символик штраф түләү менән тамамланған.

Һуғыш алдынан Польшаға ҡайта, башта провинцияла, ә һуңынан Варшава ҡалаһында эшләй. Бында 1942 йылдың майында гестапо тарафынан ҡулға алына. Адольф Гитлерҙы кәмһеткәне өсөн үлем язаһына тарттырыуға хөкөм ителә һәм Равенсбрюк концентрацион лагерына эләгә.

Үлем язаһы хөкөмө башҡарылмай ҡала. Концлагерҙа мөмкин булған осраҡтарҙа Майя һүрәт төшөрөү шөғөлөн дауам итә — башлыса үҙе менән бергә тотҡонлоҡта булған әхирәттәренең портреттарын төшөрә, ә улар был һүрәттәрҙе йәшерен рәүештә үҙ ғаиләләренә ебәрергә тырышҡан. 1945 йылдың майында концлагер тотҡондарын СССР армияһы азат иткән. Швеция Ҡыҙыл Тәреһе хәрәкәте саҡырыуы буйынса, бер төркөм ватандаштары менән бергә Майя Березовская Стокгольм ҡалаһына дауаланырға йүнәлә.

1946 йылдың июнендә Березовская Польшаға ҡайта, бында ул театрҙарҙа сәхнәне визуаль биҙәү һәм костюм эскиздарын төшөрөү менән шөғөлләнә. Шулай уҡ үҙ карикатураларын гәзит һәм журналдарҙа баҫтыра, китаптарҙы иллюстрациялай.

1977 йылда Майя Березовская тулыһынса һөнәри тормоштан китә. 1978 йылдың 31 майында Варшавала вафат була. Воинские Повонзки зыяратында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр
Бисярина Валентина Павловна

**Бисярина Валентина Павловна** (24 июль 1912 йыл — 19 август 1997 йыл) — совет врач-педиатры, медицина фәндәре докторы, СССР Медицина фәндәре академияһы академигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982).

## Биографияһы
1912 йылдың 24 июлендә Омск ҡалаһында тыуған.

1934 йылда Омск медицина институтын тамамлағас, Ишем тимер юл станцияһында табип булып эшләй.

1936 йылда Омск медицина институтының балалар ауырыуҙары клиникаһында ординатор.

1941 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында. Фронт дауалау бүлеге (Дала фронты, аҙаҡ 2-се Украина фронты) начальнигының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Үҙен яҡшы яҡтан күрһәтә, һуғыштың башынан аҙағына тиклем үтә һәм һуғышты Венгрияла тамамлай.

Һуғыш тамамланғандан һуң Омскиҙа эшен дауам итә.

1954 йылда госпиталь педиатрия кафедраһы мөдире вазифаһын биләй. Фәнни эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә, алдан диагностикалауҙың, күп сирҙәрҙе һөҙөмтәле дауалау һәм профилактикалауҙың яңы ысулдарын тәҡдим итә.

1958 йылда «Состояние сердечно-сосудистой системы при различных формах лёгочного туберкулёза у детей» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1960 йылда профессор дәрәжәһе бирелә. 1990 йылға тиклем кафедра мөдире. Бөтә Рәсәй балалар табиптарының ғилми йәмғиәт идараһы рәйесе (1988 йылдан алып — почетлы) булып тора, балалар табиптарының Бөтә Союз йәмғиәте идараһы, Бөтә Союз кардиологтар ғилми йәмғиәте ағзаһы була.

СССР Юғары Советы Президиумаының 1982 йылдың 23 июлендәге ҡарары менән һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн һәм етмеш йәше уңайы менән В. П. Бисяринаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Бер нисә ғалим әҙерләй, улар араһында 45 фән кандидаты һәм 9 фән докторы бар. Уның китаптары һәм әҫәрҙәре танылыу алған, Бисяринаның дәреслектәре төрлө медицина уҡыу йорттарында ҡулланыла. Ҡайһы бер хеҙмәттәре әле лә актуаль.

Бисярина КПСС-тың XXII съезы делегаты, РСФСР Юғары Советы депутаты була, ул Себерҙән беренсе ҡатын-ҡыҙ СССР Медицина фәндәре академияһы академигы (1969 йыл).

Омск ҡалаһында йәшәй. 1997 йылдың 19 авгусында 86-сы йәшендә вафат була. Омск ҡалаһының Иҫке-Көнсығыш зыяратында ерләнгән.

## Библиография
400-ҙән ашыу фәнни эш авторы, улар араһында 8 монография һәм бер нисә дәреслек. *Ҡайһы бер әҫәрҙәре:*

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы 
* Ленин ордены (1982)
* Октябрь Революцияһы ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* «Почёт Билдәһе» ордены
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре
* Омск ҡалаһының почетлы гражданы
* башҡа наградалары

## Хәтер
* Омскиҙың 2-се балалар клиник дауаханаһы В. П. Бисярина исемен йөрөтә.
* Омск урамдарының береһенә Валентина Бисярина исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Боронғо Греция медицинаһы

**Боронғо Грецияның беренсе билдәле медицина мәктәбе** Книдала беҙҙең эраның 700 йылында асыла. Унда анатомия буйынса тәүге хеҙмәт авторы Алкмеон эшләй, тап ошо мәктәптә пациенттарҙы күҙәтеүгә алыу тәжрибәһе беренсе тапҡыр ҡулланыла. Һуңынан Кос утрауында Гиппократ үҙ мәктәбен төҙөй. Эллиндарҙың Мысыр медицинаһын ихтирам итеүенә ҡарамаҫтан, ул замандарҙа мысырҙарҙың тәжрибәһен грек еренә күсерергә тырышыу булмай, сөнки боронғо медицина терминологияһын аңлатҡан яҙма сығанаҡтар етерлек булмай. Шулай булһа ла, гректарҙың үҙҙәренең медицина белешмәләре өсөн бик күп мысыр дарыуҙары рецептарын алыуҙары билдәле. Мысырҙың йоғонтоһо Искәндәриәлә грек медицина мәктәбе асылғандан һуң бәхәсһеҙ була.

## Гиппократ һәм «гиппократ» медицинаһы

Гиппократтың хеҙмәттәре тупланмаһы уның мәктәбенең медицина текстарының нигеҙен тәшкил итә. Элек был Йыйынтыҡта барлыҡ главалар ҙа шәхс!н Гиппократ тарафынан яҙылған тип иҫәпләнһә, бөгөн бик күп ғалимдаруларҙың бер нисә тиҫтә йылдар дауамында төрлө авторҙар тарафынан яҙылған, тип күҙаллай. Авторлыҡты асыҡлап булмағанлыҡтан, шәхсән Гиппократтың ниндәй доктриналар тәҡдим итеүен әйтеүе ауыр.

Гиппократ антының булыуы «Гиппократ» медицинаһы ҡәтғи әхлаҡи кодекс менән бәйле профессиональ терапевтар төркөмөнәң эшмәкәрлеген ҡылыҡһырлай. Ғәҙәттә, белем алырға теләгәндәр инеү иғәнәһе түләгән һәм үҙенсәлекле ғаиләнең бер өлөшө булып киткән. Уҡыу эсенә нәсихәттәрҙе һәм уҡытыусының ярҙамсыһы ролендә ғәмәли эш башҡарыуҙы үҙ эсенә ала, сөнки Ант уҡыусының мотлаҡ пациент менән бәйләнештә булыуын күҙаллай. Ант шулай уҡ терапевтың ғәмәлдәрен сикләй («мин берәүгә лә, үтенеп һорағанда ла, үлемесле дарыу бирмәйем түгел») һәм башҡа өлкәгә ҡараған табиптар, моғайын, хирургтарҙыр, булыуын күрһәтә («мин бер ваҡытта ла таш ауырыуҙарынан яфаланыусының тәнен киҫмәйәсәкмен, быны ошо эш менән шөғөлләнгән кешеләргә тапшырасаҡмын»).

## Медицина теориялары

### Миазматик теория
Миазматик теорияны Гиппократ формалаштыра һәм ул Европа медицинаһында XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем өҫтөнлөк итә, йоғошло ауырыуҙарҙың миазма — һыу һәм һауа аша тапшырылыусыосоусан ағыулы матдәләр — тәбиғәтен күрә. Миазмалар ер тетрәүҙәр йәки вулкандарҙың атылыуы ваҡытында һаҙлыҡтан йәки ер аҫтынан бүленеп сыҡҡан ағыулы быуҙарҙы тәшкил итә. Был теория буйынса, миазмалар, кеше тәненә танау, ауыҙ, ҡолаҡ һәм күҙ, йәки тире аша, бигерәк тә эҫе һыуҙа йыуынғандан һуң, эләгеүе мөмкин. Миазмаларҙың һауала булыуы билдәһе — насар еҫ, уларҙы хуш еҫле матдәләр һиптереп йәки үлән яндырып баҫырға тырышҡандар.

Миазматик теорияны медицина йәмғиәте XIX быуаттың икенсе яртыһында, йоғошло ауырыуҙар тыуҙырыусы беренсе микроб-ҡуҙғытыусыларҙы асҡандан һуң ғына кире ҡаға.
Сафарова Елена Владимировна

**Сафарова Елена Владимировна** (23 март 1975 йыл) — спортсы. Биатлон буйынса Өфөләге Олимпия резервының балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. 1996—2002 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Ғәмәли-хәрби күпбәйгеләр (1997) һәм биатлон (2001) буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995). 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнеүсе (2003). 

Башҡортостан Республикаһының Ишембай ҡалаһында йәшәй һәм күнекмәләргә йөрөй. Хәҙер Ханты-Мансийск ҡалаһында йәшәй.

Халыҡ-ара класлы спорт мастеры, донъя чемпионаттары призёры, ике тапҡыр Европа чемпионы, Универсиада еңеүсеһе.

## Биографияһы
Елена Владимировна Сафарова 1975 йылдың 23 мартында хәҙерге Тверь өлкәһенең Ржев ҡалаһында тыуған. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

Биатлон буйынса Өфөләге Олимпия резервының балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Буйы 168 см, ауырлығы — 64 кг.

Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995).

1996—2002 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

Ғәмәли-хәрби күпбәйгеләр (1997) һәм биатлон (2001) буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнеүсе (2003). 

* Бөтә донъя Универсиадаһы еңеүсеһе — 3х7,5 км эстафетаһында (2001)

* Донъя чемпионатының Бронза призёры — 3х6 км эстафетаһында арчери-биатлон буйынса (1998)

* Донъя чемпионаты призёры — 4х4 км эстафета-кросында йәйге биатлон буйынса (1998)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (2003 йылдың 17 ғинуары)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* {{V|22|03|2021
* Профиль на biathlonresults.com
* https://infosport.ru/person/biatlon/safarova-elena-vladimirovna
Фәйзуллина Гүзәл Әсхәт ҡыҙы

**Фәйзуллина Гүзәл Әсхәт ҡыҙы** (9 ноябрь 1960 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Башгражданстрой» тресы генераль директорының дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. 

## Биографияһы
Гүзәл Әсхәт ҡыҙы Фәйзуллина 1960 йылдың 9 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң юғары белемде Башҡорт дәүләт университетында, икенсе юғары белемде Мәскәү дәүләт социаль университетында ала.
Хеҙмәт юлын Өфөлә 1978 йылда башлай, 49-сы мәктәптә лаборант, секретарь, тәрбиәсе булып эшләй.
1982—1984 йылдарҙа ошо уҡ белем усағында комсомол ойошмаһы секретары була. 1984—1991 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Октябрь райкомы секретары, КПСС-тың Октябрь райкомы инструкторы.
1991—1993 йылдарҙа 37-се мәктәптә уҡыта. 1993—1995 йылдарҙа «Алекс» ИСБ-һының мәғлүмәт бүлеге начальнигы, директор урынбаҫары, «Забота» ТОО-һы диеркторы булып эшләй.
1995—2000 йылдарҙа — Октябрь районының халыҡты социаль яҡлау идаралығы начальнигы, һуңынан 2018 йылға тиклем — Октябрь районы хакимиәте башлығы урынбаҫары. 2019 йылғы һайлауҙарға тиклем «Башгражданстрой» тресы яуалылығы сикләнгән йәмғиәттең дөйөм мәсьәләләре буйынса генераль директоры урынбаҫары.
2019 йылдан — Башҡортостан Республикаһы 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Урындағы үҙаидара, граждан йәмғиәтен үҫтереү һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса комитет ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы дөйөм белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Файзуллина Гузэль Асхатовна
* Файзуллина Гузэль Асхатовна 
* Файзуллина Гузэль Асхатовна
Путинцева Нина Яковлевна

**Путинцева Нина Яковлевна (Карпенко)** (20 май 1927 йыл — 16 март 1989 йыл) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, СССР Аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрлығының «Геленджик» виноград үҫтерең совхозы звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950).

## Биографияһы
Путинцева Нина Яковлевна 1927 йылдың 20 майында Төньяҡ-Кавказ крайы Кубань округының Геленджик ҡалаһында рус эшсе ғаиләһендә тыуа.

Хеҙмәт юлын 1940 йылда «Геленджик» совхозында йөҙөмсөлөктә башлай, һуңыраҡ 2-се бүлек звено етәксеһе була. Геленджик ҡалаһында йәшәй.

1949 йылда Карпенко 5,3 гектар майҙанда гектарынан 105,7 центнер йөҙөм алыуға өлгәшә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1950 йылдың 26 сентябрендәге Указына ярашлы, ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкән һәм виноградтан рекордлы уңыш алған өсөн Нина Яковлевна Карпенкоға (Путинцева) Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы»  тапшырыла.

Артабан ул юғары һөҙөмтәгә өлгәшеүен дауам итә һәм икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.

Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. Ҡала хеҙмәтсәндәренең Геленджик ҡала советы депутаты була итеп һайлана.

Геленджикта йәшәй. 1989 йылдың 16 мартында вафат булды. Марья урманы ауылы зыяратында ерләнә.

## Наградалары
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (26.09.1950)
* ике Ленин ордены (26.09.1950, 27.08.1951)
* «Хеҙмәт фиҙакәрлеге өсөн» миҙалы (23.08.1952)
* башҡа миҙалдар.

## Хәтер
* 1984 йылда Орлова һәм Путинцевый исемендәге приз булдырыла, ул уңыш йыйыу һөҙөмтәләре буйынса йыл һайын иң яҡшы йөҙөмсөгә бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Трудовая слава Кубани. Под ред. Л. Н. Заздравных. Краснодар, 2003

## Һылтанмалар
*
Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы

**Сафиуллина Альмира Морат ҡыҙы** (5 октябрь 1940 йыл — 25 сентябрь 2016 йыл) — инженер, йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Альмира Морат ҡыҙы Сафиуллина 1940 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ының Кушнаренко районы Кушнаренко ауылында тыуған. 

1962 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған. 

Хеҙмәт юлын Стәрлетамаҡ ҡалаһында "Строймаш" заводында инженер вазифаһында башлаған. Артабан ошо уҡ предприятиела партия ойошмаһы секретары итеп һайланған. 

1984-1988 йылдарҙа оборона сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты рәйесе.

1988 йылдан - халыҡ контроленең ҡала комитеты рәйесе. 

1990-1993 йылдарҙа Стәрлетамаҡ машина эшләү заводының бүлек мөдире.

1993 йылдан Стәрлетамаҡ ҡалаһының торлаҡты хосусилаштырыу предприятиеһы директоры  .

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1991 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһының Авангард һайлау округынан Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡас, Стәрлетамаҡ ҡалаһының ветерандар советы рәйесе итеп һайлана, «Стәрлетамаҡ ҡалаһының почетлы гражданы» исеменә лайыҡ була.«Стерлитамакский рабочий» гәзитенә биргән интервьюһында Альмира Морат ҡыҙы былай ти:
«У меня вся жизнь прошла на людях. Жила и живу для них,. Иногда задумываюсь: повторила бы я этот путь? Ведь точно, занимаясь общественными делами, чем-то свою семью обделяла, что-то детям недодавала. Но зато они видели моё отношение к работе и сами научились ответственности, добросовестности. Сын и дочь, внук и внучка – моя радость, моя награда! Всегда их учила не козырять именем родителей. Наверное, правильно. В общем, я считаю себя счастливым человеком!»

## Ғаиләһе
Йәшләй тол ҡалып, ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән

## Шулай уҡ ҡара
*Башҡорт АССР-ы Юғары Советы
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар