Доспанова Хиуаз Ҡайыр ҡыҙы

**Хиуаз Ҡайыр ҡыҙы Доспанова ** (15 май 1922 йыл—20 май 2008 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы осоусыһы, штурман-уҡсы. Ҡаҙағстан Республикаһының Халыҡ Геройы.

## Биографияһы

1922 йылдың 15 майында Гурьев өлкәһе Ганюшкино ауылында тыуған.

1940 йылда алтын миҙал менән Уральск ҡалаһының 1-се һанлы урта мәктәбен тамамлай һәм аттестат менән бергә урындағы аэроклубтың запастағы пилоты танытмаһын ала.

Гел бишлегә уҡыған, иң әүҙемдәрҙең береһе — пионервожатый, мәктәп комсомол ойошмаһы секретары — 1940 йылдың йәйендә мәктәпте һәм аэроклубты уңышлы тамамлағандан һуң Мәскәүгә юллана һәм документтарын Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһына тапшыра. Ғаризаһын кире ҡаҡҡас, Беренсе Мәскәү медицина институтына ғариза бирә һәм бында уны имтиханһыҙ уҡыуға алалар. Бер йыл үтеүгә һуғыш башлана.

1941 йылдың 13 октябрендә Хиуаз курсташы Татьяна Сумарокова менән бергә ҡатын-ҡыҙҙар авиаполктарын ойоштороу менән шөғөлләнгән М. М. Расковаға мөрәжәғәт итәләр. Ҡыҙҙарҙы штурмандар төркмөнә тәғәйенләйҙәр.

1941 йылдың 26 октябрендә буласаҡ осоусылар полктар ойошторолған урынға, Энгельс ҡалаһына, килеп етәләр. Бында улар Энгельс хәрби авиация пилоттары мәктәбендә тиҙләтелгән уҡыу курсын үтәләр.

Хиуаз Доспанова 588-се төнгө бомбардировка авиаполкына штурман-уҡсы булып тәғәйенләнә. Хәрби заданиеларҙы Көньяҡ фронтта, Төньяҡ Кавказда, Кавказ аръяғында, Украина һәм Белоруссияла үтәй. Ике тапҡыр ауыр яраланған осоусы ҡабат-ҡабат сафҡа баҫа һәм Еңеүҙе Берлин тирәһендә ҡаршылай.

Һуғыштан Хиуаз Доспанова II төркөм инвалиды булып ҡайта, уның ике аяғы ла һыңған була, әммә, бер нәмәгә ҡарамайынса, ул йәмәғәт тормошонда бик әүҙем ҡатнаша. Һуғыштың аҙаҡҡы айҙарында ҡыҙ медицина институтына кире ҡайтыу тураһында уйлай башлай, әммә һөҙөмтәлә бөтөнләй башҡа юлды һайлай — йәмәғәт эшмәкәрлеге өлкәһен. Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкә партия кмитетының беренсе секретары Минайҙар Салин һуғыштан яңы ғына ҡайтҡан коммунист Хиуаз Доспанова менән һөйләшкән саҡта уға партия-сәйәсәт эшендә эшләп ҡарарға тәҡдим итә, һәм ул партия өлкә комитеты инструкторы итеп тәғәйенләнә. Бер йылдан Хиуазды Алматы партия мәктәбенә ебәрәләр.

Хиуаз үҙе тыуып үҫкән Көнбайыш Ҡаҙағстанда партия райкомы инструкторы вазифаһынан алып Ҡаҙағстан Ленин Коммунистик Йәштәр Союзы Үҙәк Комитеты секретарына тиклем юл үтә. 1951 йылда — Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары Советы депутаты һәм беренсе сессияла уҡ — Президиумы секретары итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем Хиуаз Ҡайыр ҡыҙы Алматы ҡала партия комитеты секретары була һәм баш ҡала тормошонда әүҙем ҡатнаша.

1950-се йылдар аҙағында фронтта алған яралар һәм контузиялар эҙемтәләре арҡаһында Хиуадың сәләмәтлеге һиҙелерлек ҡаҡшай. Ҡырҡ йәшен дә тултырмайынса 1959 йылда пенсияға китергә мәжбүр була.

2008 йылдың 20 майында вафат була.

## Наградалары
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн ул Ҡыҙыл йондоҙ, Ватан һуғышы (1985) һәм II дәрәжә Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Ҡавказды обороналау өсөн», «Варшаваны азат итеү өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдар менән бүләкләнә.

2004 йылдың 7 декабрендә Ҡаҙағстан Президенты Указына ярашлы Хиуаз Доспановаға «Халыҡ геройы» исеме бирелә һәм Алтын Йондоҙ һәм «Отан» ордендары тапшырыла.

## Ғаиләһе
Ире — Шаҡу Әмиров, ике улы: кесе улы ике йәшендә вафат була, өлкәне — Ерболат Әмиров — Сәтбаев исемендәге Ҡаҙаҡ милли техник университеты уҡытыусыһы. Ейәндәре — Баян Шаҡу, Ҡанат Шаҡу.

## Хәтер

* Атырау Спорт һарайына Бөйөк Ватан һуғышының легендар осоусыһы Хиуаз Доспанова исеме бирелә.
* Атырауҙа ҡаҙаҡ осоусыһы Хиуаз Доспанова хөрмәтенә һәйкәл асыла.
* Алматыла Хиуаз Доспанова исеме менән урам аталған. Йорттарҙың береһендә уның хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған
* Доспанова хөрмәтенә аталған самолеттарҙа Эйр Астана авиакомпанияһының Embraer 190 самолеты аталған.
* 2017 йылда Аҡтүбәлә Хиуаз Доспанова хөрмәтенә Баҡса урамының исеме үҙгәртелә.
* Шымкент ҡалаһында урындағы граффитистар тарафынан 2017 йылда ҡаланың 16-сы микрорайонында, 18-се һәм 19-сы йорттар араһындағы ҡоролошта, Хиуаз Доспановаға арналған граффити эшләнә.

## Баһалар һәм фекерҙәр

1943 йылдың апрелендә беҙ Пашковская станицаһында тора инек, Краснодар эргәһендә, ике ай дауамында ошонан остоҡ. Шунда 1 апрель төнөнә ҡарата фажиғәғә тарыныҡ…

Ғәҙәттәгесә аэродром яҡтыртылмаған ине, хәрби заданиенан ҡайтҡан самолеттар тулы ҡаранғылыҡта һәм АНО уттары һүндереүле көйөнсә (аэронавигацион уттар — самолеттың уң, һул ҡанатында һәм ҡойроғонда ҡыҙыл, аҡ һәм йәшел төҫтәге өс лампа) яҡынлашып киләләр ине. Дүртенсе боролошта Юля Gашкова һәм Катя Доспановаларҙың самолеты эскадрилья командиры Лида Cвистунова һәм Полина Макагондың самолеты менән бәрелешә. Стартта машиналар ҡолауынан шатырлау һәм гөрһөлдәү тауышы ишетелде. Самолеттар тулыһынса ҡыйратылған ине. Макагон һәм Свистунова шундуҡ һәләк булдылар. Юляны ҡотҡарырға маташтылар, әммә 4 апрелдә ул да вафат булды.

Катя Доспанованың ике аяғы ла һынған ине. Ул ысынлап та теге донъянан кире ҡайтты. Тулыһынса гипсҡа ҡатырылған Катяны Ессентукиға алып киттеләр. Бер аҙ ваҡыт үткәс, рентген һөйәктәрҙең яңылыш уңалғанын күрһәтә. Гипсты боҙоп, һөйәктәрҙе урынына ҡуялар. Бәләкәй Катюша иңенә шул тиклем күп ыҙа төштө.

Әммә йәшәүгә ынтылыш еңеп сыҡты. Өс ай тирәһе үткәндән һуң Катя Доспанова полкка әйләнеп ҡайта һәм тиҙҙән, көслө ауыртыуҙарҙға бирешмәй, ҡабаттан хәрби заданиеларға оса башлай. Шулай ҙа беҙгә уны штаб эшенә күсерергә тура килде. Катюша Доспанова (ҡаҙаҡса Хиуаз) — медицина институты студенткаһы, беҙҙең полкыбыҙҙа берҙән-бер ҡаҙаҡ ҡыҙы, дөрөҫөрәге — хәрби заданиеларға штурман сифатында осҡан берҙән-бер Ҡаҙағстан ҡыҙы… Шундай матур итеп, юғары саф тауыш менән ул милли йырҙарын йырлай ине.

Кемдер был катастрофала ғәйепле ине, иғтибарын ситкә ебәреп, алда барған машина силуэтын күрмәгән. Һәм беҙ шуның өсөн өс ғүмер менән түләнек…

## Документаль фильмдар
* Хиуаз Доспанова. Успеть сказать спасибо. (Казахстан, 2005; Мурат Жакибаев, Лев Вахитов)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы
* Күктә «Төнгө убырҙар»

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Ракобольская И. В., Кравцова Н. Ф.* Нас называли ночными ведьмами.  Изд-во МГУ, 2005—336 с.:

## Һылтанмалар
* Ночная ведьма Хиуаз Доспанова. 
* «Казахстанская правда». «В небе только девушки…»
* Штурман ночного бомбардировщика. Интервью с Хиуаз Доспановой
* «Поклон Вам, Хиуаз!» 
* Кто есть кто 
* Враги называли их «ночными ведьмами»…  
* КРЫЛАТАЯ ГВАРДИЯ — галерея изображений 
* Штурман ночного бомбардировщика/ Халык Кахарманы Хиуаз Доспановой исполнилось 85 лет
* Славная дочь степи, отважная ласточка неба
* Открытие ледового Дворца спорта имени Хиуаз Доспановой