open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Димитрий Ростовский һәйкәле

**Димитрий Ростовский** һәйкәле — Дондағы Ростов ҡалаһындағы Собор майҙанында 1999 йылда ҡуйылған монумент.

## Тарихы
Рус православие сиркәүе епискобы һәм Ростов һәм  Ярославль епархияһы митрополиты Димитрий Ростовский һәйкәле Пресвятая  Богородица Раштыуаһы Соборы — Ростов һәм  Новочеркасск епархияһының кафедраль соборы алдына ҡуйылған. Уны Дондағы Ростовтың Собор майҙанында тантаналы асыуҙы 1999 йылдың 15 декабренә, ҡалаға нигеҙ һалыуға 250 йыл тулған ваҡытҡа, тура килтереп ойошторғандар. Ҡала халҡының һәм белгес-скульпторҙарҙың һәйкәл буйынса баһаһы бер төрлө генә булмаған: художество кимәле түбән, уңайһыҙ урынлаштырылған тигәндәр, яҙыуын, Святителдең ғибәҙәт кейемен оҡшатмағандар.

Башланғыс идея һәм монументтың бер нисә проекты авторы дон скульпторы Анатолий Скнарин булған. Ул 1989 йылда уҡ Мәҙәниәт министрлығының хуплауын алған һәм һәйкәлдең  бер нисә вариантын эшләгән булған. Әммә һуңғараҡ ҡала властары эштәргә  асыҡ конкурс ойошторған, һәм уның һөҙөмтәһендә скульптор Владимир Беляков варианты еңеп сыҡҡан. 1996 йыда ҡала башлығы ҡушыуы буйынса буласаҡ һәйкәл фундаментының тәүге ташы һалынған.

2013 йылда һәйкәлде йөҙө менән   соборға ҡаратып ҡуйыу идеяһы, шулай уҡ майҙанда планлаштырылған скверға шыуҙырыу тәҡдиме әүҙем тикшерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Страница памятника на Викимапии
Сусарево ыҙаны

** Сухарево** ыҙаны― һыу баҫҡан ерҙәрҙә тәбиғи һәм сәсеп үҫтерелгән урман. Уның ассортиментына тирәк, имән , ҡорос ағас, ҡарама ағастар, һаҙлыҡ һәм болон фрагменттары инә. Ыҙан Түбән Донда үҫкән үҫемлектәр комплексынан тора. Ул Дон йылғаһының һул ярында һәм Старый Дон күленең уң ярында , Ростов өлкәһе Семикаракорск ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Дөйөм майҙаны-327,0 га.

## Һүрәтләү
Тәбиғәт һәйкәле комплексы урындағы әһәмиәттәге ҡурсаулыҡ режимлы, ул махсус һаҡлана торған тәбиғәт территорияһы. 1977 йылда ойошторола.
Был ыҙан тәбиғи һәм сәсеп үҫтерелгән урмандан тора. Унда ҡорос ағас, тирәк, имән, ҡарама ағастары үҫә. Ыҙанға шулай уҡ болон һәм һаҙлыҡ өлөштәре лә ҡарай.

Дала экосистемаһы.

Ҡурсаулыҡ рельефы ҙур булмаған соҡор- саҡырлы йырындарҙың киң тармаҡтарға айырылып, алыҫҡа һуҙылып ятҡан ерҙәрҙән ғибәрәт.

Ыҙан тупрағы ― һыу баҫҡан ерҙәр тупрағы, болон, ҡара, ауыр ҡомло-балсыҡлы, тоҙло һәм тоҙ ҡатын тупраҡ. Түбәнге Дондың һыу баҫа торған ере күп ҡатламлы аллювий менән характерлана.

Ҡурсаулыҡ флораһында күпләп ҡорос ағас, тирәктәр таралған. Иң күп ағастар: аҡ тирәк, ҡара тал, өйәңке, күк тирәк, имән, ҡарама һәм ҡырым ҡарағайы. Ҡыуаҡлыҡтарҙан талдың бер нисә төрө осрай. Шулай уҡ бейегерәк урындарҙа терн күпләп үҫә.

Үҫемлектәрҙән бөрлөгән, вейник наземный, ежевика, кирказон, мятлик, дегәнәк үҫә. Дарыу үләндәренән шалфей, баҡа япрағы, ромашка, бәпембә, әрем, цикорий, гөлйемеш, эт муйылы, кирказон, бөрлөгән, синеголовник таралған.

Ҡурсаулыҡ хайуандар дөньяһы күп төрлө. Ыҙанда аҡ түшле терпе, , ер тишкес хайуан, төлкө, йәтсә, үр ҡуяны, һыуһар, ҡоштарҙан ―аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөтө, ҡара төйлөгән, ябай торомтай, мүктәрге, ҡамыш ҡошо, үтәбикә-һарығош, тумыртҡа һ.б. ҡоштар бар.

## Иҫкәрмәләр
Мәндәр Ҡарабаев

**Мәндәр Ҡарабаев** (?—1740) — (1735—1740) йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе, Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорт старшинаһы.

## Биографияһы
Мәндәр Ҡарабаев сығышы буйынса Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорттарынан. Ошо уҡ волоста старшина булып торған.

1735 йылда Ҡара-Табын улусы старшинаһы Йосоп Арыҡов менән берлектә Себер даруғаһы биләмәһендә баш күтәреүселәрҙең етәксеһе булып китә.

1737 йылдың яҙында Урта жуз ҡаҙаҡтары менән баш күтәреүсе башҡорттарға ярҙам күрһәтеү буйынса алып барылған һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша.

1737 йылдың март-июнь айҙарында уның ҡулы аҫтындағы баш күтәреүселәр отряды «тоғро» старшиналар Ҡоҙаш Рахманғолов һәм Таймаҫ Шәһимов командаларына ҡаршы һуғыша.

1737 йылдың июнь аҙағы — август баштарында уның отрядтары Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Төлкөсура Алдағолов, Юлдаш Һөйәрембәтов һәм башҡалар етекселегендәге баш күтәргән башҡорттар менән берлектә Өфө һәм Исәт провинцияларының Бөрө, Ҡатай төрмәһе, Красноуфимск ҡәлғәһе, Көңгөр, Уҫы һәм башҡа ауыл-ҡалалар өсөн көрәшәләр.

1738 йылдың ғинуарынан Себер даруғаһы биләмәһе баш күтәреүселәрен етәкләй.

1738 йылдың авгусы урталарынан ҡайһы бер ихтилалсылар менән бергә Табын ҡәлғәһенә, генерал-лейтенант Соймонов Леонтий Яковлевичҡа, баш һалып килә.

1739 йылдың мартында Себер даруғаһы халҡы йыйын ойоштора һәм унда халыҡ иҫәбен алыуҙан баш тартыу ҡарарын ҡабул итәләр, шулай уҡ батша властарының башҡа ҡарарҙарын үтәүҙән баш тартыу тураһында ла килешәләр.

Йөҙ башы Сибекәй Ҡыҙраҡов ошо хаҡта былай тип яҙа:

*«…Әйле улусынан башҡорт Аланейәнғол халыҡ иҫәбен алыу буйынса старшиналарға һәм халыҡтың хөрмәтле кешеләренә килде. Ундағы старшиналар Мырҙалар улусының Мәте тигән ауылында йыйылдылар. Атап әйткәндә, был 2-3 көнлөк кәңәшмәлә Дыуан улусының Мәндәр, Әйле улусының Сурашмулла, Ҡаратаулы улусының Стайғол (?) һәм башҡа ауылдарының 30-лап хөрмәтле кешеләре йыйылды. Улар халыҡ иҫәбен алыусы офицерҙарҙың ҡайҙа һәм ҡасан булырын әйттеләр, кешеләрҙе үҙҙәренең мөлкәтен, мал-тыуарын урыҫтар тартып алмаһын өсөн, иҫәп алдыртмаҫҡа кәңәш иттеләр.»*.

1739 йылдың көҙөндә Алландығол Ҡотлоғужин Ҡараһаҡал һәм Йәрмөхәмәт Хажиев менән бергә яңы ихтилалдың етәкселәре булып китә.

1740 йылдың ғинуарынан уның етәкселегендәге баш күтәреүселәр отряды Себер даруғаһы, ә 1740 йылдың май айынан Нуғай даруғаһы биләмәләрендә «тоғро» старшиналар командаларына һәм Л. Я. Соймонов командалығындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәшә.

1740 йылдың 3 июнендә Тубыл йылғаһы буйында Я. Павлуцкий етәкселегендәге батша ғәскәре менән алышта һәләк була.

## Әҙәбиәт
* *[[Аҡманов, Ирек Гайса улы|Аҡманов И. Г.]]* XVII быуатта — XVIII быуаттың беренсе яртыһында Башҡортостан Рәсәй дәүләте составында. Свердловск, 1991.
* *[[Доннели Алтон Стюарт|Алтон С. Доннелли]].* Рәсәйҙең Башҡортостанды баҫып алыуы. Инглиз теленән Л. Р. Бикбаева тәржемәһе. Өфө, 1995.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмадар
* *[[Аҡманов, Ирек Ғайса улы|Аҡманов И. Ғ.]]* энциклопедияһы.рф/index.php/read/8-statya/9419-m-nd-r-arabaev Мәндәр Ҡарабаев.// Башҡорт энциклопедияһындағы мәҡәлә
* 
* Батырҙар ырыуы ҡор йыйҙы 28 ФЕВРАЛЬ 2020/Башҡортостан
Щепкин урманы

**«Щепкин урманы» дәүләт тәбиғи ҡурсаулығы"**— айырыуса һаҡлана торған тәбиғәт территорияһы, бөгөнгө көндә Дондағы Ростовта иң ҙур ҡурсаулыҡ.

Ҡурсаулыҡ үҙе урынлашҡан Щепкин йырынының исеме менән аталған. Бынан тыш, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул яҡында торған Щепкин ауылы исеме менән аталған тип тә аңлатыла. Парктың оҙонлоғо: төньяҡтан көньяҡҡа — 4 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 4-4,5 км.

## Тарих
20-се быуат башында Ростов өлкәһенең Щепкин ауылы тирәһендә ағас культуралары ултыртырға булалар. Был Щепкин ҡурсаулығына нигеҙ һала. Билдәле булыуынса, заказник уның территорияһында төрлө хайуандар үрсетеү маҡсаты менән булдырыла, тик был эш тормошҡа ашмай ҡала һәм, хужалыҡ эшсәнлеге туҡтатыла. Шул ваҡыттан үҙенең матурлығы менән күҙҙең яуын алып торған урман тороп ҡалған. Уның киңлегендә төрлө үҫемлектәр үҫә.

Бөгөн Щепкин урманы — Дондағы Ростов янында кеше сәсеп үҫтергән иң ҙур урман. Дондағы Ростов ҡалаһы халҡы матур урманда үҙ байрамдарын үткәрергә яраталар. Байрамдарҙа төрлө уйындар һәм ярыштар, шул иҫәптән пейнтбол ойошторола. Урманды шулай уҡ төрлө ролле уйындар үткәреү өсөн файҙаланалар, сөнки бындағы тәбиғәт күренеше әкиәттәр донъяһына оҡшаш. 

## Географияһы
Дондағы Ростовтың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Ере аккумулятив-тигеҙлектән тора. Ҡурсаулыҡ территорияһында ике карьербар, уларҙың береһенә һыу йыйылған.. Шулай уҡ үҙәк ыҙандың үҙәк өлөшөндә аҡмай торған һыулы быуа бар. Унда һыу инеү тыйылған. Урмандың көнсығышында яһалма күл. Ул Большая Камышеваха һәм Темерник йылғаларының ҡушылдыҡтарынан барлыҡҡа килгән.

### Тәбиғәт
Щепкин ҡурсаулығының тәбиғәтендә йылға һәм урман төрҙәре бар. Һыу күмгән карьерындабашлыса көмөш табан балыҡ, ҡом ташбашы, ҡыҫала бар. Урманында төлкө, ҡоралай, ҡуян, ҡыр сусҡаһы, фазан, ҡыр тауығы һәм Рәсәй көньяғында йәшәүсе хайуан төрҙәре бар. Щепкин ҡурсаулығында һунар итеү тыйылған. Балыҡ тотоуға рөхсәт талап ителмәй.

## Иҫкәрмәләр
Морат

**Морат Солтан** (*Морат*, *Морат Көсөков*; ?—1708) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

## Биографияһы
Морат Солтан сығышы менән Өфө өйәҙе башҡорттарынан.

1706 йылдың йәйендә баш күтәреүсе башҡорт вәкилдәренең етәксеһе булған Моратҡа Рәсәй хөкүмәтенә ҡаршы бергәләп көрәшеү өсөн, Төньяҡ Кавказ халыҡтары менән бәйләнеш булдырыу бурысы ҡуйыла.

1707 йылдың июль аҙағында Морат Солтан Ҡырым ханлығындағы һәм Ғосман империяһындағы башҡорт илселеген етәкләй, был һөйләшеүҙең маҡсаты: һуңғыларынан хәрби ярҙам һорау. Ҡырым ханы был мәсьәләне үҙ аллы хәл итә алмай һәм уларҙы Истанбулға Ғосман солтанына ебәрә. Төрөк солтаны илселәргә аудиенция бирә, әммә баш күтәреүселәргә ярҙам итеүгә ҡаршы төшә.

Төньяҡ Кавказ халыҡтары менән һөйләшеү уңышлы тамамлана. Башҡорт солтаны титулы аҫтында Морат бында әүҙем эшмәкәрлек йәйелдереп ебәрә. 1707 йылдың аҙағында — 1708 йылдың башында Төньяҡ Кавказда ихтилал күтәреүгә өлгәшә. Баш күтәреүселәр хәрәкәтендә аҡһайҙарҙың берләшкән отрядтары, башҡорттар, ҡумыҡтар, нуғайҙар, чечендар, ҡасҡын казактар һ.б. ҡатнаша.

1708 йылдың февралендә Морат Солтан Әстерхән өйәҙе Терский ҡаласығын ҡамай һәм штурм менән етәкселек итә. Әстрәхан воеводаһы П. М. Апраксин командалығы аҫтындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта Морат йәрәхәтләнә һәм пленға эләгә. Төрлө ғазаплауҙарға дусар була һәм язалап үлтерелә.

Морат Солтандың исеме ҡалмыҡ тайшиһы Әйүкә хан Пехлеван Кулыбай докладында телгә алына:
«Иштәктәр ырыуы (Башҡорттарҙың) бөтәһе лә мосолман булып, әлеге көндәргә ҡәҙәр Мәскәү иҙеүе аҫтында иҫәпләнделәр. Һуңғы ваҡыттарҙа улар үҙҙәрен көслө тип таныйҙар, һәм уларҙың иштәк ырыуынан булған (Морат Солтан) тигән солтаны Иҙел (Волга) ярында урынлашҡан „Терек“ (Терский ҡалаһы) тигән исем менән танылған ҡалаға әллә ни ҙур булмаған  ғәскәре менән һөжүм итә. Мөмкинселектән файҙаланып, ул әлеге ҡәлғәнең тыш яғын яулап ала. Әммә яҙмыш уға йөҙө менән боролмай. Ҡәлғәнең эске өлөшөн дә ҡулға төшөрөргә өмөтләнгән Морат пленға төшә, һәм әлеге солтанды Мәскәү батшаһы язалаттыра…»

## Әҙәбиәт
* *[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|Акманов И. Г.]]* Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой пол. XVIII в. Свердловск, 1991.
* 
* ''Бииш А.'' Натиск колонизации. Восстание 1704—1711 гг.//История башкирского народа и его борьба за свободу. 
* *[[Доннели Алтон Стюарт|Алтон С. Доннелли]].* Завоевание Башкирии Россией. Перевод с английского Л. Р. Бикбаевой. Уфа, 1995.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Лобанов йорто (Таганрог)

**Лобанов йорто**, шулай уҡ *Шучкин йорто* — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы Грек урамы , 32-се һанлы йорт, урындағы әһәмиәттәге архитектура һәйкәле.

## Тарих
Мещан Матвей Яковлевич Лобанов 1897 йылда Грек урамында 32-се һанлы бер ҡатлы йорт төҙөй. 1906 йыл мәғлүмәттәре буйынса был йорт уның милкендә тора. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда 1910 йылда, башҡалары буйынса — 1915 йылда йорт Наталья Дмитриевна Щучкина милкенә күсә. Уның ире — табип һәм статский кәңәшсеһе Иван Павлович Щучкин XX быуат башынан алып ҡалала хәрби табип була. Ғаиләлә өс бала тәрбиәләнә. Берҙән-бер улдары — Павел — хорунжий чинында булған, ул утыҙ йәшендә Көнсығыш Пруссияла һәләк була. Уның атаһы Иван Павлович 1915 йылдың февраль башында һуғыш яланына барып, улының үле кәүҙәһен Таганрогҡа алып ҡайта. 1921 йылда йортта 10-сы приют булған. 1992 йылда өйгә архитектура һәйкәле статусы бирелә, ул закон менән һаҡлана.

## Һүрәтләү
Йорт алдын шартлы рәүештә өс өлөшкә бүлергә мөмкин. Бинаның ҡабырға өлөштәрендә фигуралы фронтондар. Йорттоң һул яғында бәләкәй ишекле тимерҙән сүкеп эшләнгән ҙур ҡапҡа. Йорт ихатаһында балконлы ҙур булмаған манара. Ишек күтәрмәһе йорттоң урта өлөшөндә. Фасадында бер нисә түңәрәкләндерелгән тәҙрә. Ҡоролманы ярым колонналар биҙәп тора.

## Иҫкәрмәләр
Лакиерҙар йорто (Таганрог)

**Лакиерҙар йорто**— Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы Грек урамы, 42-лә урынлашҡан тарих һәм архитектура һәйкәле.

## Тарих
XIX быуат башында был кирбес стилендә төҙөлгән йорт Иван Андреевич Варваци милке була. Билдәле булғанса, Александр I Таганрогҡа килгән сағында был ерҙәрҙә уның ағастан төҙөлгән ат һарайы торған. Ул ҡала ҡаҙнаһы аҡсаһына төҙөлгән. Ошо уҡ территорияла казак һарай полкының лейб-гвардиясылары йәшәгән.

Был йорт менән бер нисә популяр таганрог ғаиләләренең тарихы бәйле.

XIX быуаттың икенсе яртыһында өй коллежский кәңәшсеһе, Ростов өйәҙе дворянствоһының предводителе Марк Николаевич Варваци милкендә була. (башҡа мәғлүмәттәргә ҡарағанда — Варваки). 1836 йылда ул титуляр кәңәшсеһе ҡыҙы София Дмитриевна Альферакиға өйләнә. Варваци ғаиләһендә 2 ҡыҙы үҫә: Александр һәм Елена. Александра грек короле һарайының кешеһе Попудовҡа кейәүгә сыға, ә Елена «Русская геральдика» китабының авторы — Александр Борисович Лакиерға . Лакиерҙың «Рус геральдикаһы» китабы 1854 йылда баҫылып сыға һәм уның авторы был хеҙмәте өсөн Демидовский премияһына лайыҡ була.

Статистика мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 1860 йылдың 1 ғинуарында йорттоң майҙаны-903 квадрат сажин тәшкил итә.

Александр Лакиер 1870 йылда, ә уның ҡатыны Елена — 1915 йылда вафат була. Уларҙың биш балаһы була: улдары Марк, Иван, ҡыҙҙары София, Александра һәм Елена (башҡа версия буйынса — Мария).

1910 йылда был йортта стивадорҙар артеле тора, 1918 йылда — Ҡыҙыл Армия отрядтары казармаһы урынлаша. 1920-се йылдарҙа ишегалды территорияһында «Гальваноэлемент» фабрикаһы эшләй. Беҙҙең заманда был торлаҡ йорт, һәм ул 1992 йылдан алып архитектура һәйкәле булараҡ закон менән һаҡлана.

## Һүрәтләү
Ике ҡатлы йорт фасады сандриктар менән һәм һылап эшләнгән биҙәктәр менән биҙәкләнгән. Иң башта кирбес стилендә төҙөлгән йорт 1872 йылда ордерһыҙ классицизм стилендә яңыртылған.

## Иҫкәрмәләр
Керен йорто (Таганрог)

** Керен йорто**— XIX быуаттың  Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы Шмидт урамы, 12-се йорто. Ул урындағы әһәмиәттәге  тарих, мәҙәниәт  һәм архитектура һәйкәле.

## Тарих
Йорт  архитектор Дюпон де Ларю проекты буйынса классицизм стилендә XIX быуат башында Шмидт урамы, 12-лә төҙөлә. Үҙенең ике йөҙ йыллыҡ тарихында бик күп йорт хужаларын һәм  билдәләнешен бер нисә тапҡыр алыштыра. 1810 йылда булды йорт  Павел Даро милке була. Һаҡланып ҡалған мәғлүмәттәр буйынса ул икенсе ҡалала йәшәгән. 1890-1906 йыл йорт итальян подданныйы  Иван Руффо милке була, ә 1915 йылдан башлап бельгия подданныйы  Виктор Вильгельм Керен ҡулында тора. Шунан һуң  был йортта бер ни тиклем ваҡыт бельгия консулы йәшәй. 1992 йылда йорт урындағы әһәмиәттәге  архитектура, тарих һәм мәҙәниәт һәйкәл объекты тип таныла.

## Һүрәтләү
Йорт бер ҡатлы. Уны проектлау ваҡытында подвалын ашлыҡ һаҡлағыс итеп төҙөргә планлаштыралар. Йорттоң алғы яғы (фасады) өс өлөштән тора, улар бер-береһенән айырылып торған архитектура алымдары ҡулланып төҙөлгән. Йорт уртаһында дүрт ярым колонна күҙгә ташланып тора, улар сандрик менән биҙәлгән фронтон һәм кәрнизде тотоп тора. Дөйөм тарттырылған кәрниз йорт ҡабырғаһындағы тәҙрәләр өҫтөнән үтә. Бинаның үҙәгендәге тәҙрәләр филенкалы биҙәк менән декорланған. Ҡунаҡ күтәрмәһе йорттоң урта өлшөндә түгел, ә һул яғында тора.
File:Таганрог Шмидта 12 фото 004.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Ростов дәүләт ауыл хужалығы машиналары төҙөү академияһы

**ДДТУ Энергетика һәм машиналар төҙөү институты ** (ДДТУ ЭМСИ) — Дон дәүләт техник университетының бер факультеты. 2008 йылға тиклем Дондағы-Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү дәүләт академияһы тип йөрөтөлә, ә 2008 йылдан үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата. Хәҙерге ваҡытта уның корпусында ДДТУ (Дон дәүләт техник университеты) Энергетика һәм машиналар төҙөү институты урынлашҡан.

Урынлашҡан адресы: Дондағы Ростов ҡалаһы, Страна Советов урамы, 1.

## Тарих
1960 йыл — студенттарҙы уҡырға ҡабул итеү.
1962 йыл — тәүге ике факультет — «Ауыл хужалығы машиналары» һәм «Эҫе металл эшкәртеү».

1991 йыл — ВТУЗ итеп үҙгәртелә, Дондағы Ростов машиналар автоматлаштырыу һәм машиналар төҙөү технологияһы институты.

1995 йыл — академия статусын ала һәм Дондағы Ростов дәүләт ауыл хужалығы машиналары төҙөү академияһы тип атала.
2008 йыл — академия үҙенең йәшәйешен юғалта һәм ДДТУ менән берләштерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Институт Энергетики и Машиностроения на официальном сайте ДГТУ
Чертков тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Чертов тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы ** — Ростов өлкәһе Чертков районы Чертково ҡасабаһындағы музей.

Адресы: 346000 Ростов өлкәһе, Чертков районы, Чертково ҡасабаһы, Пионер тыҡрығы, 27.

## Тарих һәм һүрәтләү
Музей Ростов өлкәһе Чертков районы Чертково ҡасабыһында Чертков район советы халыҡ депутаттарының (21.09.1983 йыл)368-се ҡарары нигеҙендә барлыҡҡа килә. Музей Пионер тыҡрығы, 27-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.

Хәҙерге ваҡытта ул коммерция булмаған Муниципаль бюджет мәҙәниәт ойошмаһы (МБМО). Исеме — «Чертков тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы». Музей муниципаль милектә тора. Музей директоры — Владимир Филиппович Олифир.

Музей экспозициялары урындағы халыҡ йыйған экспонаттарҙан һәм Чертков районында алып барылған археологик ҡаҙылма табылдыҡтарҙан төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта музейҙа 2706 берәмек һаҡлана (2015), уның эсенә фоторәсемдәр, документтар, тарих һәм мәҙәниәт предметтары һ. б. инә. Музей экспозицияһы Ростов өлкәһе Чертков районының тарихы, мәҙәниәте, унда йәшәүсе кешеләрҙең тормошо тураһында һөйләй. Музейҙа Чертков спортсыларының ҡаҙаныштары тураһында материалдар: фоторәсемдәр, бүләктәр, кубоктар һ. б. бар. Район тәбиғәтен һүрәтләүсе төрлө хайуандарҙың: болан, ҡоралай, төрлө ҡоштарҙың толопло ҡарасҡылары экспозицияға ҡуйылған.

Музейҙың үҙәк өлөшөн Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы совет һәм немец авиацияһын, танктарын, пехотаһын күрһәткән диорама биләп тора. Был диорамала Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы әйберҙәр: автоматтар, рациялар, һуғыш кәрәк-ярағы йәшниктәре, хәрби каска, мылтыҡ, мина һәм башҡа предметтар бар.

Чертков тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында төрлө күргәҙмәләр ойошторола, Музейҙар төнө акцияһы уҙғарыла. Музей хеҙмәткәрҙәре район уҡыусыларына төрлө лекциялар уҡый. Бер йыл эсендә музейға сама менән 3300 кеше (2015) йөрөй.

## Һылтанмалар
* Чертковский историко-краеведческий музей 
* Чертковский историко-краеведческий музей

## Иҫкәрмәләр
Өфө өйәҙе (мәғәнәләр)

**Өфө өйәҙе**:

* Өфө өйәҙе (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы) — Урыҫ батшалығындағы административ-территориаль берәмек (XVI быуат аҙағы — 1708).
* Өфө өйәҙе — Рәсәй империяһы һәм РСФСР-ҙың Ырымбур һәм Өфө губерналары составындағы административ-территориаль берәмек (1782—1922).
Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы

**Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы** (5 август 1937 йыл — 20 октябрь 1983 йыл) — башҡорт шағиры, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970). СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1976).

## Биографияһы
Вафа Исхаҡ улы Әхмәҙиев 1937 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ы Маҡар районының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Ғүмәр ауылында тыуған. Маҡар урта мәктәбен һәм 1966 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Башҡорт филологияһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1970 йылдан СССР Фәндәр Академияһы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ҡулъяҙма һәм боронғо китаптар йыйыу буйынса археографик экспедицияларҙа ҡатнаша.

## Ижади эшмәкәрлеге
1950 йылдар аҙағында республика ваҡытлы матбуғатында Вафа Әхмәҙиевтың тәүге шиғырҙары баҫыла башлай. 1968 йылда Башкнигоиздатта уның тигән тәүге «Устремление» шиғри йыйынтығы донъя күрә. Уның артынан «В душе — оседланный конь» исемле тағы бер китабы нәшер ителә. «Устремление» (1968), «В душе — оседланный конь» (1973) йыйынтыҡтарына ингән шиғырҙарында шағир тыуған ерен данлай, үҙ быуынының хистәре һәм фекерҙәре менән уртаҡлаша. Вафа Әхмәҙиевтың шиғырҙары тапҡырлыҡ, лиризм һәм хис-тойғололоғо менән айырылып тора. Балалар өсөн сығарылған «Взойди, взойди, солнышко!» (1979) исемле шиғырҙар китабында Вафа Әхмәҙиев бай халыҡ фольклорының традицион формаларын ижади һәм органик рәүештә ҡуллана. Балалар әҙәбиәте тураһында бер-нисә мәҡәлә яҙған. Михаил Воловиктың «Сказание о Ерэнсэ-сэсэне» әҫәрен башҡорт теленә тәржемә иткән.

Владимир Романов юбилей айҡанлы яҙған мәҡәләһендә: «Рауил Бикбаевтың („Шағирҙың гражданлыҡ йөҙө“) һәм Назар Нәжмиҙең („Кеше күңелдәрен асыусы“) ул тыуҙырған ижади портреттары белгестәрҙә генә түгел, ә киң ҡатлам уҡыусылырында ҡыҙыҡһыныу уята, ә уның „Башҡорт әҙәбиәтендә традицион образдар“, „Фәнни-техник прогресс һәм башҡорт әҙәбиәте“, тигән мәҡәләләре һәм әҙәбиәт тарихы һәм теорияһы тураһындағы очерктары ижтимағи резонанс тыуҙырҙы».

## Фән
«Башҡорт әҙәбиәте тарихынан» (1975) китабында «ХХ быуатта башҡорт шиғриәте» исемле монографик очерк баҫтырып сығара.

## Әҙәбиәт
* Взойди, солнышко! : [Стихи. Для дошкол. возраста] / Вафа Ахмадиев; [Худож. А. Веселов], 30 c. цв. ил. 20 см, Уфа Башк. кн. изд-во 1979
* Связь поколений : Ст. по истории башк. лит. и о современ. лит. процессе / Вафа Ахмадиев, 216 с. 20 см, Уфа Башк. кн. изд-во 1985
* Цена слова : Стихи / Вафа Ахмадиев, 95 с. портр. 18 см, Уфа Башк. кн. изд-во 1983
* Закир Хади (1863—1932)/История башкирской литературы начала XX в.  // Ватандаш, февраль 2012.
* АХМАДИЕВ Вафа Исхакович//

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Информация на сайте ИС АРАН
* Воодушевленное творчество. О поэте В. Ахмадиеве
* Энциклопедия Башкортостана
* Он отдал себя служению башкирской литературе (К 75-летию со дня рождения Вафы Ахмадиева)
* http://www.ishimbaybiblio.ru/index.php?par=FamousNeighbors&bold=92
Юламан Ҡушаев

** Юламан Ҡушаев ** (яҡынса 1729 — 1774 йылдар) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында генерал дәрәжәһендә ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Юламан Ҡушаев — Себер даруғаһы башҡорто, Ырымбур губернаһы Иҫәт провинцияһы Ҡара-Табын улусы старшинаһы, рус армияһы офицеры.

1773 йылдың декабрь айында, Иҫәт провинцияһындағы хәрәкәт менән етәкселек итеп, Башҡорт ихтилалында ҡатнаша.

1774 йылдың ғинуар—февраль айҙарында, И. Н. Грязнов менән берлектә, Силәбе ҡәлғәһен ҡамау һәм алыуҙа ҡатнаша.

1773-75 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Е. И. Пугачев яғында һуғыша, генерал дәрәжәһен ала. Салауат Юлаев һүҙҙәре буйынса, Пугачев Уралдан Волга буйына киткәндә ихтилал етәксеһе итеп Юламан Ҡушаевты ҡалдыра.

Е. И. Пугачевтың Баш ғәскәрҙәре составында 1774 йылда И. И. Михельсон командованиеһы аҫтындағы хөкүмәт ғәсғәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. Атап әйткәндә:
* 3 июндә — Үрге Ҡыйғы (Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Ҡыйғы районы) янында;
* 5 июндә — Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы Уразмәт ауылы янында подполковник А. Папав командаһына ҡаршы;
* 11 июндә — Пермь провинцияһының Әшит ҡәлғәһе янында (Свердловск өлкәһенең хәҙерге Әшит ауылы) янында;
* 19-21 июндә —Аса ҡалаһын ҡамау һәм алыу;
* 12 һәм 15 июлдә — Ҡазан янында алыш.
1774 йылдың июль аҙағында Баҙарғол Юнаев менән бергә полковник Е. А. Ступишин хәрби ғәскәрененең Урал аръяғы буйлап хәрәкәтенә ҡаршылыҡ күрһәтә.

1774 йылдың 22 ноябрендә карателдәр тарафынан ҡулға алына һәм Силәбе ҡәлғәһенә килтерелеп, подполковник И. Л. Тимашевҡа тапшырыла. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Әҙәбиәт
* *[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]* Салават Юлаев. Исследование документальных источников. Уфа, 1982.
* Крестьянская война 1773-75 гг. на территории Башкирии: Сб. док. Уфа, 1975.
* *Лимонов Ю. А., В. В. Мавродин, В. М. Панеях.* Пугачев и пугачевцы. Л., 1974.
* Материалы для истории Пугачевского бунта // Пермский сборник. М., 1860. Кн. 2.
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* ЮЛАМАН КУШАЕВ
Новочеркасскиҙәге атып үлтереү

**Новочеркасскиҙәге атып үлтереү** — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында булған тарихи ваҡиғаларҙың исеме. 1962 йылдың 1-2 июнендә Новочеркасск электровоздар заводы эшселәренең һәм ҡала халҡының забастовкаһы арҡаһында килеп тыуған хәл.

Забастовка армия һәм ДХК көстәре менән баҫтырыла. Рәсми мәғлүмәттәргә ҡарағанда, демонстрацияны ҡыуғанда 26 кеше атып үлтерелә, 87 кеше йәрәхәтләнә. Забастовка башында торған ете кешене атып үлтереүгә хөкөм итәләр һәм был яза үтәлә, ҡалғандары төрлө ваҡытҡа иркенән мәхрүм ителә. СССР тарҡалғандан һуң барлыҡ хөкөм ителгән кешеләр реабилитациялана (1996). Репрессияны үткәреү ағзалары — совет партия етәкселеге үлеп ҡалыу сәбәпле хөкөмгә тарттырылмай ҡала.

## Сәбәптәре
1960-сы йылдарҙа СССР-ҙа ҡатмарлы иҡтисади хәл килеп тыуа. Ил етәкселегенең стратегик хаталары арҡаһында халыҡты аҙыҡ менән тәьмин итеү өҙлөгә. 1962 йылдың яҙында һәм көҙөндә икмәк етешмәү сәбәпле СССР Министрҙар Советы рәйесе Н. С. Хрущев беренсе мәртәбә сит илдән иген һатып алырға ҡарар итә.

1962 йылдың май аҙағында (30-ы йәки 31-е көнө) ҡарар ҡабул ителә. Уның буйынса ваҡлап һатыу хаҡтары ит һәм ит ризыҡтары уртаса 30 % — ҡа, май — 25 %-ҡа күтәрелә. Гәзиттәрҙә был хәл тураһында «хеҙмәт кешеләренең үтенесе буйынса эшләнде» тип яҙалар. Шуның менән бер үк ваҡытта электровоздар заводы дирекцияһы эш нормаларын өстән бергә ҙурайта (был эшселәрҙең эш хаҡы түбәнәйеүгә килтерә һәм кешеләрҙең һатып алыу һәләтен байтаҡҡа түбәнәйтә)

1962 йылдың яҙында эшселәр заводтың кузов йыйыу цехында өс көнгә эште туҡтатып тора, ә уратыу-изоляция цехында хәүефһеҙлек техникаһының түбән дәрәжәлә булыуы арҡаһында 200 эшсе ағыулана.

## 1 июнь

### Заводта
10:00. 200- гә яҡын ҡорос ҡойоу цехы эшселәре эш туҡтата һәм эш хаҡтарын күтәреүҙе талап итә. Сәғәт 11-ҙә улар завод идаралығына йүнәлә. Юлда уларға башҡа цехтарҙың эшселәре лә ҡушыла һәм һөҙөмтәлә завод идараһы янында яҡынса 1000 кеше йыйыла.

Тиҙҙән забастовкаға бөтә завод эшселәре ҡушыла. Завод гудогы тауышына ҡаланың башҡа предприятиелары эшселәре һәм яҡын тирәнең халҡы йыйыла. Көндөҙ забастовкала ҡатнашыусыларҙың һаны 5000 кешегә барып етә. Улар Рәсәйҙең көньяғын РСФСР үҙәге менән тоташтырыусы тимер юлды ҡаплай һәм Ростов-на-Дону — Саратов пассажир поезын туҡтата. Туҡтатылған локомотивҡа кемдер: «Хрущёва на мясо!» тип яҙып ҡуйған була. Кискә табан коммунистар һәм ҡайһы бер эшселәр забастовкала ҡатнашыусыларҙы поезды үткәреп ебәрергә, тип өгөтләй, тик машинист халыҡ ҡаплаған юлдан барырға ҡурҡа һәм артта ҡалған станцияға кире китә.

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр
Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы

**Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы** (30 октябрь 1897 йыл — 10 июль 1938 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1930—1931 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы мәғариф халыҡ комиссары, 1931—1937 йылдарҙа — ВКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитетының икенсе секретары. Башҡортостандың 8—9‑сы саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Ленин ордены кавалеры (1935). Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы Иҫәнсурин 1897 йылдың 30 октябрендә Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе (хәҙер — Ырымбур өлкәһе Октябрьский районы) 1-се Иманғол ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.. «Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы»нда күрһәтелеүенсә, милләте — башҡорт.

1915—1918 йылда рус армияһы составында Беренсе бөтә донъя һуғышында, ә 1919—1922 йылдарҙа РККА составында — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1920 йылда РКП(б) ағзаһы.

Ул 1922—1924 һәм 1926—1928 йылдарҙа Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетында уҡый һәм уны 1928 йылда тамамлай.

1924—1926 йылдарҙа Урал өлкәһенең, 1928 йылдан Башҡорт АССР-ының ВКП(б) структураларында эшләй. 1928—1929 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында ВКП(б) Үҙәк Комитеты вәкиле була.

1929 йылдан ВКП(б)-ның Тамъян-Ҡатай кантон комитетының агитация-пропаганда бүлегенә етәкселек итә, ә 1930 йылдан Башҡорт АССР-ның мәғариф халыҡ комиссары була.

1930—1931 йылдарҙа ВКП(Б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының кадрҙар бүлеге менән етәкселек итә, ә 1931 йылда өлкә комитетының 2-се секретары итеп һайлана. Башҡорт АССР Үҙәк һайлау комиссияһының VIII һәм XI саҡырылыш ағзаһы була.

1937 йылда ул СССР НКВД-һының 30.07.1937 № 00447 бойороғо буйынса төҙөлгән махсус «тройка» составына индерелә һәм Сталин репрессияларында әүҙем ҡатнаша

1937 йылдың 17 сентябрендә «Правда» гәзитендә  Л. Перевозкиндың «Кучка буржуазных националистов в Башкирии» тигән мәҡәләһе баҫыла, унда республиканың бөтә партия-хужалыҡ аппараты «буржуаз милләтселәрҙән» һәм «вәлидовсыларҙан» тора, тип әйтелә. Шул уҡ көндө «Известия» гәзитендә «Башҡорт буржуаз милләтселәре һәм уларҙың һаҡсылары» тигән мәҡәлә баҫыла. 1937 йылдың октябрь айында Өфөгә ВКП(б) ҮК секретары А. А. Жданов килә һәм республика обкомы етәкселеген халыҡ дошмандары менән көрәш алып бармауҙа һәм хатта уларҙы яҡлап алып ҡалыуҙа ғәйепләй. 1937 йылдың 6 октябрендә Әхмәт Иҫәнсурин ҡулға алына, ә 1938 йылдың 10 июлендә атыла. 1956 йылдың майында аҡлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1935)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Возвращенные имена : [О репрессированных в годы культа личности Сталина в Башкирии / Сост. Иргалин Г. Д., Асабин Е. П.], 287,[1] с. портр. 21 см, Уфа Башк. кн. изд-во 1991.

## Һылтанмалар
*
Бөйөк Ҡараһыу

**Бөйөк Ҡараһыу** (, ) — Ҡырымдағы йылға. Салғыр йылғаһының уң яҡтан иң ҙур ҡушылдығы. Йылғаның башы Ҡарабөйө йәйләү тау массивы итәгенең, Ҡараһыу башы карст сығанағында урынлашҡан. Салғыр йылғаһына Сейиттәр ҡасабаһы тирәһендә ҡоя. 

Йылғаның оҙонлоғо — 86 км. Һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 1160 км². Йылғаның уртаса һыу сығымы 0,61 м³/с тирәһе.
Йылғаның үҙәнендә Аҡ ҡая тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан.

## Ҡушылдыҡтары
Иң ҙур ҡушылыдыҡтары — Танаһыу, Һарыһыу, Кесе Ҡараһыу.

## Һыуһаҡлағыстар
Йылғала ике һыуһаҡлағыс урынлашҡан — Ҡараһыубаҙар (күләме 23,3 млн м³) һәм Тайған (күләме 13,8 млн м³)
## Иҫкәрмәләр
Йомаев Ямалетдин Ғималетдин улы

**Юмаев Ямалетдин Ғималетдин улы** (1892—?) — башҡорт шағиры, мәғрифәтсе.

## Биографияһы
Яҡынса 1892 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең (хәҙергеҠурған өлкәһенең ) Иҫкен улусы Әлмән ауылында тыуған.

Троицк ҡалаһында «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡый. 1913 йылда шул уҡ ҡалала рус-татар училищеһын тамамлай.

1913 йылдан Петропавловск ҡалаһы эргәһендәге ҡаҙаҡ ауылдарында уҡытыусылыҡ менән шөғөлләнә.

1916 йылдан Өфөлә йәшәй һәм «Тормош» гәзитендә эшләй.

1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Силәбе өйәҙендә халыҡ мәғарифы органдарында эшләй.

1920 йылдарҙа Урта Азияға сығып китә. Уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Ижады
Әҫәрҙәре 1910 йылдарҙа «Аҡмулла», «Шура», «Тормош» һәм башҡа журналдарҙа баҫыла башлай. Ямалетдин Йомаев ижадында XX быуат башында башҡорт шиғриәтенең романтик ағымы сағыла. Уның тәүге шиғырҙарына ысынбарлыҡты кире ҡағыусы пессимистик мотивтар хас («Хаят», «Күңел», «Әсәйем ҡәбере янында» һ. б.). Ә 1913—1915 йылдарҙа яҙылған бүтән әҫәрҙәрендә («Мин», «Вәғәҙә», «Әгәр мин ҡош булһам» һәм башҡалар) социаль ғәҙеллек өсөн көрәш темаһы асыла. «Ҡыҙ бала», «Ҡаҙаҡ ҡыҙына»), «Йәш ҡыҙға» һәм «Яҙғы төндә» әҫәрҙәрендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары һәм иреге проблемаһы күтәрелә. Ә «Фәҡирлек вә байлыҡ» һәм «Бүре менән һарыҡ» әҫәрҙәрендә ҡомһоҙлоҡ менән дан-шөһрәткә ынтылыусанлыҡ тәнҡитләнә.

Ул «Ямалетдин Йомаев шиғырҙары» (1913), «Әҙәби шиғырҙар» (1915), «Илһам» (нәшер ителмәгән) шиғырҙар йыйынтыҡтары авторы. М. Ю. Лермонтов һәм А. С. Пушкин шиғырҙарын төрки телдәргә тәржемә итә, шулай уҡ И. А. Крыловтың «Квартет» мәҫәлен, ғәрәп һәм төрөк шағирҙарының бүтән әҫәрҙәрен дә тәржемәләй.

## Әҙәбиәт
* *[[Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы|Әхмәҙиев В. И.]]* Быуындар бәйләнеше. Өфө, 1985.
* Башҡорт әҙәбиәте. ХХ быуат башы. 2 китапта. 1‑се кит. Поэзия. Өфө, 1983.
* Урал литературный. // А. А. Шмаков, Т. А. Шмакова. — Челябинск, 1988.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* *[[Нәҙерғолов Миңлеғәли Хөсәйен улы|Надергулов М. Х.]]* Юмаев Ямалетдин Гималетдинович.// Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
Кәримов Ғәлимйән Тимербай улы

**Кәримов Ғәлимйән Тимербай улы** (15 март 1952 йыл) — уҡытыусы, журналист, партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Ғәлимйән Тимербай улы Кәримов 1952 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Иҫәнбай ауылында тыуған.

1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын, ә 1990 йылда СССР Оборона министрлығының «Выстрел» юғары офицерҙар курсын тамамлай. Шулай уҡ Башҡортостан ауыл хужалығы, Урал социаль-сәйәси институттарында белем ала.

Хеҙмәт юлын 1968 йылда Яңы Мишәр урта мәктәбендә эштәр башҡарыусы булып башлай, артабан ошонда уҡ балалар уҡыта. 1973—1975 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1975—1978 йылдарҙа Яңы Мишәр урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1978 йылдың июнь айында КПСС-тың Мәсетле район комитетына инструктор итеп эшкә алына, 1980 йылдың февраль айында райкомдың пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире итеп үрләтелә. 1984 йылдың февраленда «Әй» совхозының партия комитеты секретары итеп һайлана.

1978 йылдың май айында «Коммунист» район гәзитенең мөхәрире итеп тәғәйенләнә. 1988 йылдың ноябрь айында партия район комитеты секретары, 1991 йылда беренсе секретарь итеп һайлана. 1992 йылда «Беҙҙең тормош» гәзите мөхәрире итеп тәғәйенләнә.

2000—2007 йылдарҙа «Урал» телестудияһы директоры, 2007—2010 йылдарҙа «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы хәбәрсеһе булып эшләй. 2010 йылда Мәсетле районы хакимиәтендә баш белгес булып эшләй.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
   
Район һәм ауыл Советтарының бер-нисә саҡырылыш депутаты була, ваҡытында күп кенә район күләмендәге йәмәғәт ойошмаларын етәкләй.
    
Журналистика өлкәһендә лә әүҙем эшләй. Ул яҙған мәҡәләләр, очерктар 1964 йылдан бирле район, республика гәзиттәре биттәрендә баҫылып килә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2002)
* «2006 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (2006)

## Китаптары
* Йылдар, юлдар буйлап... Әҙәби әҫәрҙәр йыйынтығы. — Өфө: Матбуғат донъяһы, 2017. — 254 бит.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
Абдулов Марсель Хәбиб улы

**Абдулов Марсель Хәбиб улы** (8 май 1930 йыл — 23 ноябрь 2007 йыл ) — инженер-урмансы, СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1966—1991 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының урман хужалығы министры, БАССР-ҙың 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған урмансыһы (1978), Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты (1991). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Марсель Хәбиб улы Абдулов 1931 йылдың 8 майында Башҡорт АССР-ыны Өфө кантоны  Ҡуранса ауылында (хәҙер бөткән) тыуған.

1953 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған, белеме буйынса инженер-урмансы.

* 1953-54 — Нуриман урман хужалығында өлкән урмансы;
* 1954—1961 йылдар — Ҡыҙыл Шишмә урман хужалығы директоры, Башҡорт АССР-ы урман хужалығы һәм урмандарҙы яҡлау инспекцияһы башлығы;
* 1966—1991 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының  урман хужалығы министры;
* 1991—1996 йылдарҙа — Халыҡ-ара урман институтының Башҡортостан региональ үҙәге директоры.

Марсель Хәбиб улы Башҡоpтостан Республикаһы урман хужалығы үҫешенә ҙур өлөш индерә: 
* урмандарҙы тергеҙеү һәм ағас ултыртыу эштәре башҡарыла;
* урман орлоҡ базаһы туплана;
* ауыл хужалығы ерҙәрендә һаҡлағыс урман булдырыла;
* тәбиғәт зоналарында урман хужалығын комплекслы алып барыу ысулы уйлап табыла һәм практикаға индерелә;
* текә ярҙарҙы емерелеүҙән һаҡлау өсөн һәм йырындарҙың киңәйеүен туҡтатыу сараһы итеп ағас ултыртыу технологияһы эшләнә;
* дарыу үҫемлектәренең сәнәғәт плантациялары булдырыла.

Уның инициативаһы менән Рәсәйҙә беренсе лимонарий һәм урман аҙыҡтарын эшкәртеү цехы (әлеге ваҡытта ла эшләүсе) төҙөлә, 1973 йылда Өфө урман музейы асыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ике «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены (1966, 1976)
* «Халыҡтар Дуҫлығы» ордены (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971).

## Хеҙмәттәре
56 баҫма, шул иҫәптән 2 монографик эш авторы.

## Хәтер
2015 йылдың майында Өфөлә Башҡортостан Республикаһының Урманды һаҡлау үҙәге бинаһына, элек Башҡорт АССР-ның Урман хужалығы министрлығы урынлашҡан йортта, мемориаль таҡта ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Абдулов Марсель Хәбиб улы   
* Фильм «Лес — моя биография». Посвящается памяти первого министра лесного хозяйства БАССР Марселя Абдулова
Таганрог ҡултығы

**Таганрог ҡултығы** — Аҙау диңгеҙенең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, уның иң ҙур һәм айырым ҡултығы булып тора.

Таганрог ҡултығын диңгеҙҙән Долгая һәм Белосарайская морондары айырып тора. Ҡултыҡтың оҙонлоғо яҡынса 140 км, киңлеге ауыҙы янында 31 км. Таганрог ҡултығы Аҙау диңгеҙенә ҡарағанда һайыраҡ һәм төбөнөң рельефы бик тигеҙ. Уның уртаса тәрәнлеге 4,9 м тәшкил итә, күләме — 25 км³. Таганрог ҡултығы майҙаны — 5600 км². Ҡағиҙә булараҡ, декабрҙән мартҡа тиклем туңа, йылы ҡыштарҙа бөтөнләй туңмаҫҡа мөмкин. Ҡултыҡ өсөн периоды бер тәүлек булған, ай менән ҡояштың тартыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән ағымдар хас. Ағым көндөҙ йылғаға, ә төндә диңгеҙгә йүнәлә, һыу кимәленең тирбәлеүен барлыҡҡа килтерә. Таганрог эргәһендә тирбәлеү амплитудаһы 50-80 см -ға етә. Көслө ел ваҡытында ундай тирбәлеүҙәр бөтә.

Таганрог ҡултығына Дон, Кальмиус, Миус һәм Ея йылғалары ҡоя. Ағымдарҙың барлыҡҡа килеүенең төп сәбәбе булып, ҡатнаш типтағы ағымдар барлыҡҡа килтереүсе ел тора. Ағыҙылған һыуҙар ағымы елһеҙ һауа торошо булғанда йәки боҙ ҡатламы булғанда ғына беленә.

Ҡултыҡта тоҙло һыу ҡуйылығы тигеҙ түгел. Ҡултыҡтың көнсығыш, айырыуса һай һыулы өлөшө, туранан тура Дон һыуы кергән ерҙә, сөсөләнә, ә көнбайыш өлөшө нығыраҡ тоҙло, сөнки йыш ҡына Аҙау һыуының туранан-тура йоғонтоһына дусар була.

Таганрог ҡултығында Таганрог һәм Ейск Рәсәйҙең һәм Мариуполь Украинаның төп порттары булып торалар.

Таганрог ҡултығының төньяҡ яр буйында 25-тән артыҡ мустьер осоро урын-ере бар (Рожок I—III, Левинсадовка, Беглицкая һ. б.). Рожок утары эргәһендә Рожок 1 күп ҡатлаулы торамала (микулино боҙлоҡ-ара осоро) IV (мустьер) ҡатламында палеоантроптың аҙау теше табылған. Уның морфологияһына боронғо үҙенсәлектәрҙән тыш, алдынғы билдәләр ҙә хас. Таганрог ҡултығының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Семибалки ауылы янында, плейстоцен осороноң ҙур, һәм ваҡ һөтимәрҙәр ҡалдығынан палеонтология торамалары урынлашҡан. Табылдыҡтар эоплейстоцен аҙағы (морозовский горизонт) осорона ҡарай. Табылдыҡтарҙың плейстоцен йәше бында боронғо кешенең тереклек итеү эҙҙәрен табыу мөмкинлеген күҙ алдында тота Уларҙың йәшәүенә .кайнозой эраһының өсөнсө (хәҙерге) периоды башында дала зонаһында йәшәгән үлән ашаусы өйөрлө мал булышыҡ иткән булырға мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Таганрогский залив Азовского моря: Современное состояние и проблемы природопользования: Монография / А. Е. Косолапов, Н. Т. Дандара, Л. А. Беспалов, О. В. Ивлиева и др. — Ростов-на-Дону: Издательство Южного федерального университета, 2012. — 556 с.
Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы

**Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы** (18 октябрь 1952 йыл) — йырсы һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, 1983 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992).

## Биографияһы
Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы Аҙнаҡаева 1952 йылдың 18 октябрендә Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡасабаһында (хәҙер ҡала) тыуған.

1982 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Р. Г. Ғәлимуллина класы) тамамлай.

1983 йылдан башлап Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. Рәсәй һәм Германия буйлап гастролдәрҙә сығыш яһай .

1997 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта — вокал сәнғәте кафедраһы доценты.

## Вокал партияһы
Сит ил композиторҙары Дж. Верди, Дж. Россини, И.Штраус һ. б. вокаль әҫәрҙәрен башҡара.

Ватан композиторҙары А. А. Алябьев, Х. Ф.Әхмәтов, А. Е. Варламов, З. Г. Исмәғилев, С. В. Рахманинов, С. Г. Садиҡова, Р. М. Яхин һ. б. вокаль әҫәрҙәрен башҡара.

Рәйлә Шәрәфи ҡыҙының тауышы өс октаваға еткән киң диапазонлы сағыу була. Уның йыр башҡарыу манераһы хисле булыуы менән айырылып тора. Виртуоз техникаға эйә булған йырсы йыр башҡарыу стилен нескә тоя. Ул милли традициялар менән классик вокал үҙенсәлектәрен оҫта берләштереп башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы халыҡ артисы (1992)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия. Т. 1 (А-В). Өфө, 2005. С. 76-77.
* А. Докучаева Бирелде миңә йырларға // Ватандаш. — 2002. — № 12. — с. 166—169.

## Һылтанмалар
* Ырымбур башҡорттары
Яремче

**Яремче** () — Украинаның Ивано-Франковск өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.

2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8 047 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Сайт города Яремче
Лукиндар йорто (Таганрог)

**Лукиндар йорто** — урындағы әһәмиәттәге архитектура һәйкәле.Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында Антон Глушко тыҡрығында урынлашҡан урындағы әһәмиәттәге йорт.

## Тарих
Тарихи сығанаҡтар буйынса йорт хәҙерге заманса адресы — Антон Глушко тыҡрығы, 15. Ул 1827 йылда уҡ торған булған. Унан һуң, ниндәйҙер билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында, ул емерелгән һәм 1910-сы йылдарҙа яңынан төҙөлгән . Был ваҡытта ике ҡатлы өй хужалары Лукиндар ғаиләһе була. Статистика мәғлүмәттәренә ҡарағанда, йорт хаҡы 28 мең һум тәшкил иткән.

Василий Павлович Лукин XIX быуат аҙағында ҡала диңгеҙ кластары менән етәкселек итә һәм морякар ҡулланған «Навигация» китабының авторы була. XX быуат башында ул Ҡала Думаһының гласныйы булып һанала һәм Донской земельный банктың рәйесе була. Йыш ҡына эш буйынса Санкт-Петербург ҡалаһына барып йөрөй. Киевтә 1919 йылда вафат була. Уның ҡатыны Софья Андреевна Лукина 1908 йылда «Капля молока» балалар кухняһы ойоштора, ә 1914 йылда ҡалала беренсе балалар баҡсаһы аса. Шул уҡ ваҡытта III разрядлы шәхси училищела уҡытыусы ла булып эшләй. Лукиндар ғаиләһендә бер нисә бала. Ҡыҙы Вера Васильевна — ире фамилияһы буйынса Ксинтарис — 1892 йылдың 10 августа тыуған. Улдары Константин Васильевич Лукин Санкт-Петербург электротехник институтында белем ала, ул 1921 йылда Евгения Николаевна Грековаға өйләнә. Ғаиләлә өсөнсө бала Борис Васильевич Лукин була.

 Йорттоң өсөнсө ҡаты ҡасан төҙөлгәне билдәһеҙ, бары тик бер Таганрог гәзитендә 1918 йылдың 7 ноябрендә Лукиндар йортоноң өсөнсө ҡатындағы Фрейндель итек тегеү оҫтаханаһы һатыла тигән иғлан баҫтырыла. Йорт 1925 йылға тиклем Лукиндар милке була. Граждандар һуғышы ваҡытында йортта Беренсе Атлы армия кавалерия полктарын ойоштороу идаралығы тора. 1933 йылда бында ҡала музейы экспонаттарын урынлаштыралар. 1992 йылдан алып йорт архитектура һәйкәле булараҡ закон менән һаҡлана .
File:Residential house, Taganrog.jpg|
File:Г.Таганрог Жилой дом.jpg|
File:Таганрог Глушко 15 фото 015.jpg|
File:Таганрог Глушко 15 фото 017.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Скизерли йорто (Таганрог)

**Скизерли йорто** —архитектура, тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле, Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы Тургенев тыҡрығы, 3 -се һанлы йортта урынлашҡан.

## Тарих
1840-сы йылдарҙа Таганрог ҡалаһының Тургенев тыҡрығында Таганрог ике ҡатлы бина архитектор Патрико проекты буйынса төҙөлә. Уның беренсе хужаһы — төрөк подданыйы ҡатыны Мария Рафаиловна Ксантопорсова. Был адреста торған йорттоң ҡайһы бер ҡоролмалары Паласовтыҡы булып иҫәпләнгән. 1860-сы йылдарҙа йорт титулярный советниктың тол ҡатыны Надежда Ивкова милкендә була. XIX быуат аҙағында йорттоң хужаһы алышына: Таганрог ҡалаһының шәхси маҡтаулы гражданины Василий Власович Скизерли йорт хужаһына әйләнә. Йорттоң бер аҙ өлөшө Рәсәй страховкалау һәм ҡул йөктәрен транспортлау йәмғиәте ихтыяждары өсөн файҙаланыла. Бинаның хаҡы — 12 мең һум. Йорт 1920 йылға тиклем Скизерли милкендә була. 1992 йылда йорт архитектура һәйкәле тип таныла һәм закон менән һаҡлана.

## Һүрәтләү
Ике ҡатлы ҙур йорт таш нигеҙҙә тора. Йорт башына парапет ҡуйылған. Бинаның ал яғында йортто тамамлап торған акант япраҡтары менән биҙәлгән фризлы кәрниз. Өс мөйөшлө һәм нурҙар рәүешендәге сандриктар һәм филенкалар тәҙрәләр өҫтөндә тора. Йорттоң бәләкәй ҡапҡаһы өҫтөндә таш арка, ә ҙур ҡапҡа ярым колонналар менән биҙәп эшләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты

**Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты (РИСИ)** — федераль дәүләт фәнни бюджет учреждениеһы. Рәсәй Федерацияһы Президентының 1992 йылдың 29 февралендәге 202-се һанлы «Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институтын булдырыу тураһында» Указына ярашлы ойошторола.

## Эшмәкәрлек формалары һәм йүнәлештәре
* ғилми-тикшеренеү эше;
* мәғлүмәти-аналитик материалдар, тәҡдимдәр, кәңәштәр, Рәсәй дәүләт структуралары өсөн эксперт баһалау әҙерләү
* Рәсәйҙең милли именлек һәм стратегик мәнфәғәттәренә ҡағылышлы проблемалар тураһында сәйәси һәм фәнни даирә вәкилдәренә, йәмәғәтселеккә хәбәр итеү;
* фәнни-ғәмәли конференциялар, семинарҙар, өҫтөнлөклө проблемалар буйынса ситуацион анализдар ойоштороу һәм үткәреү;
* мәғлүмәти-консалтинг хеҙмәттәр күрһәтеү

## Етәкселеге
**Директорҙар**
* 1994 — 2009 йылдар — **Кожин Евгений Михайлович** (профессор МГИМО).
* 2009 — 4 ғинуар 2017 йыл — **Леонид Петрович Решетников** (СВР (Тышҡы разведка хеҙмәте) отставкалағы генерал-лейтенанты).
* 2017 йылдың 4 ғинуарынан — **[[Фрадков Михаил Ефимович|Михаил Ефимович Фрадков]]** ("Алмаз-Антей"концерны директорҙар советы рәйесе).
**Директор урынбаҫарҙары**
Т. С. Гузенкова, И. В. Прокофьев, Г. Г. Тищенко, А. В. Глазова.

**Баш кәңәшсеһе**
Т. А. Кокарев.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты директор урынбаҫары, тарих фәндәре докторы Т. С. Гузенкова; Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институтының яҡын сит ил проблемаларын тикшеренеүҙәр Үҙәге башлығы урынбаҫары, тарих фәндәре докторы, көньяҡ һәм көнбайыш славяндар тарихы буйынса белгес О . В. Петровская һәм Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институтының демография, миграция һәм этник, дини проблемалар секторы башлығы, социология фәндәре кандидаты И. И. Белобородов үҙҙәренең Мәскәү ҡала думаһына докладында, Спид эпидемияһы тураһында белдереүҙәр (СПИД-ҡа ҡаршы көрәш буйынса Федераль үҙәк башлығы Вадим Покровский ҙә был турала белдереү яһағайны) Көнбайыштың Рәсәйгә ҡаршы мәғлүмәти һуғышының бер өлөшө тип атанылар. («ВИЧ/Спид проблемаһы Рәсәйгә ҡаршы мәғлүмәт һуғышы элементы сифатында ҡулланыла»). ВИЧ менән көрәштең ике төрө барлығы күрһәтелә: көнбайыш («неолибераль идеологик контент, милли үҙенсәлектәргә битарафлыҡ һәм хәүеф төркөмөнә кергән — наркомандар, ЛГБТ хоҡуҡтарын абсолютлаштырыуҙы үҙ эсенә ала») һәм Мәскәүҙеке («Рәсәй халҡының мәҙәни, тарихи һәм психологик үҙенсәлектәрен иҫәпкә ала, традицион ҡиммәттәргә һәм консерватив идеологияға таяна»). Билдәләп үтелгәнсә, донъя берләшмәһе Рәсәйгә ауырыу менән көрәштең беренсе ысулын тәҡдим итә һәм шуның менән эпидемия темаһын «үҙ аллы эске һәм тышҡы сәйәсәт алып барырға йөрьәт иткән ил булараҡ, Рәсәйҙең ҡаршы тороу сәйәси проблеманына» әйләндерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Видеопрезентация РИСИ
* Л. П. Решетников 
* 
* *Тюкова Д.* Российские эксперты назвали «провокацией» слова Решетникова, возмутившие МИД Белоруссии
* Павел Густерин. А все ли известно Фрадкову? 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Strategic Institute Studies
Симонович йорто (Таганрог)

**Симонович йорто** — мәҙәни мираҫ объекты , ул  Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы Чехов урамы,30-сы йортта  урынлашҡан.Ростов өлкәһе Хакимиәте Башлығы Ҡарары (16.01.1995 йылдың 7-се һанлы) нигеҙендә һаҡланырға һәм реставрацияланырға тейеш.

## Тарих
Сауҙагәр Чиликин 1850 йылдарҙа ҡаланың Чехов урамында 30 -сы номер аҫтындағы йортто төҙөгән. 1890-сы йылдарға тиклем йорт уның милке була, ә  Чиликин һуңынан өйҙө ростов саүҙагәре Макус Гордонға һата. 1906 йылда йорттоң  хужаһы  Логачевҡа алышына. 1915-1918  йылдарҙа  йорт Симонович ҡулына күсә һәм үҙенең тарихи исемен уның хөрмәтенә ала. Был йортта Симонович үҙе йәшәмәй, ул йортто Округ полицияһы идаралығына ҡуртымға (арендаға) бирә. Бинаның бер өлөшөндә ер эштәре комитеты урынлаша.  XXI быуатта был йортта типография эшләй.

## Һүрәтләү
Йорт ике ҡатлы, таштан төҙөлгән. Селтәрле ҡыйыҡ ҡуйылған ҡунаҡ күтәрмәһе йорттоң бер яҡ ситендә урынлашҡан. Йорт мөйөшө әҙерәк түңәрәкләнгән формала, уның өҫтөндә үҙенсәлекле фронтон бар. Тәҙрәләр өҫтө төрлө декор элементтары менән биҙәлгән.

## Иҫкәрмәләр