open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шаори ҡәлғәһе

**Шаори** **ҡәлғәһе** () - бронза быуатының мегалитик  структураһы, Грузияла Самцхе-Джвахети төбәгенең Ниноцминда районында  урынлашҡан. Был ныҡ ҙур ҡәлғә планында ромб формаһына эйә, диңгеҙ кимәленән 2752 метр бейеклектә, Паравани күленән төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  ҡаялы тауҙа тора.  Милли әһәмиәттәге Грузияның мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән.

## Архитектураһы

Шаори  ҡәлғәһе,  элек урындағы кимәлдә Kерогли  булараҡ билдәле (ахыр сиктә төрки телендә Kероглу), Паравани күле тирәләй уңайлы районда урынлашҡан Абули ҡәлғәһе менән бергә күп топографик һәм архитектура үҙенсәлектәренә эйә.

Ул иретмә ҡулланылмай  эре базальт блоктарҙан төҙөлгән.  Ике өлөштән тора, һәр береһе текә тау түбәһендә урынлашҡан. Үҙәк өлөшө  дүртмөйөш рәүешендә иң бейек урында төҙөлгән,  уға киңлеге бер метр һәм бейеклеге  1,3 м булған ҡапҡа аша инергә була.

## Археология һәм тарихи нигеҙҙәре
Шаори ҡәлғәһе тәүге тапҡыр XVIII быуатта грузин ғалимы кенәз Вахуштиның әҙәби сығанаҡтарында телгә алына Леон Меликсет-Бек был Грузияның монолит ҡәлғәләрен, шул иҫәптән Шаори ҡәлғәһен дә 1938 йылда беренсе булып өйрәнергә тырыша. 

Урында археологик ҡаҙыныу эштәре үткәрелмәү сәбәпле, ҡомартҡының барлыҡҡа килеү датаһын һәм тәғәйенләнешен аныҡ билдәләү мөмкин түгел. Триалети мәҙәниәтенең ерләү кластерҙары менән төҙөлөш материалындағы билдәләнгән оҡшашлыҡ төҙөлөүенең ваҡытын икенсе мең йыллыҡтың беренсе яртыһына ҡайтарып ҡалдырырға мөмкинлек бирә. 

Дөйөм алғанда, ауылдарҙы һәм мәҙәни материалдарҙы бүлеү буйынса тауҙарҙағы ҡәлғәләрҙең өҫтөнән яуаплы булған кешеләрҙең ерҙәрҙе  һәм һөрөнтө ерҙәрҙе контролдә тотоуы, шулай уҡ уларҙың үҙҙәренең зонаһы өсөн иҡтисади һәм оборона функцияларын тәьмин итеүе  раҫлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
Атени нығытмаһы

**Атени нығытмаһы** - () - Грузияның Гори муниципалитетына ингән тарихи ҡомартҡы.

## Тасуирламаһы
Атени нығытмаһы Х - XI ыуаттар арауығында таштан төҙөлгән. Диуарҙары бейек һәм ныҡлы.  Форттың түбән яғында ярайһы ҙур һыу ятҡылыҡтары булған.

Нығытма 1920 йылғы ер тетрәүҙә ныҡ зыян күргән. Дәүмәле 38,4 х 17,2 м, ике секциянан тора. Төньяғындағыһы ҙур түгел, төп өлөшө көньяҡ өлөштә урынлашҡан. 

Нығытма өсөн төрлө быуаттарҙа алыш барған. Иң көслө һөжүм XVII  быуаттың утыҙынсы йылдарында  була - Картли короле Ростом  Теймураз королль яҡлыларға ҡаршы баш күтәрә. Ҡаты һуғыштарҙан һуң Ростом нығытманы тотош емертә. Хәҙер нығытма урынында бары харабалар тора. 

2006 йылда  Атени нығытмаһы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Описание памятников истории и культуры Грузии , Т. 1-я стр. 166-170, тб. 2013 год.

## Иҫкәрмәләр
Мухранбатони һарайы

**Мухранбатони һарайы** — Мцхета муниципалитетының Мухрани ауылындағы архитектура ҡомартҡыһы. XIX  быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. Айырым йорт бай грузинға, Рәсәй армияһының генерал-лейтенанты Иван Константинович Мухранбатониға (1809—1895 йй.) ҡарай. 1876 йылда Иван Мухранбатони Франциянан шарап белгестәрен саҡыра, улар Европа ҡағиҙәләре буйынса шарап етештереүҙе ойоштора. 1882 йылда был шарап заводы Мәскәү күргәҙмәһендә юғары наградаға — дәүләт гербына лайыҡ була. Шарап етештереү урыны һарай менән туннель аша тоташа.

Һарай кирбестән төҙөлгән. Тыштан штукатурланған. Бейек цоколдә тора. Һарай залы төньяҡта ярым түңәрәк апсидаға эйә. Һарайҙың көнсығыш, көнбайыш һәм төньяҡ яҡтарында өҫтәмә инеү урындары бар.

Фасадындағы тәҙрәләр ике ҡатта урынлашҡан. Һарайҙың ҡыйығы еҙ тимер менән ҡапланған.
Мухранбатони һарайы 2006 йылда, Грузия президентының указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Сабатминда сиркәүе

**Сабатминда сиркәүе** - Грузияның Гурджаани муниципалитетындағы  Карданахи ауылының көньяҡ-көнбайышы яғынан 700 метр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы. 

## Тасуирламаһы
Сабатминда  монастыры ике сиркәүҙән тора  - Изге Саба бөйөк сиркәүе һәм Изге Николай сиркәүе, ул шулай уҡ милли ҡомартҡы статусына эйә. 

Сабатминда сиркәүе XIII быуаттың тәүге яртыһында төҙөлгән. Бина башлыса кирбестән һалынған. 

20-се быуаттың 80-се йылдарында бында реставрация эштәре башҡарылған, көмбәҙ һәм лавардин тергеҙелгән.

2006 йылда  Сабатминда сиркәүе милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Грузинская Советская Энциклопедия , т.к. 1, стр. 666, Тб. 1975 год.
* Описание памятников истории и культуры Грузии, Т. 5, стр. 45-46, Tб., 1990;
* Энциклопедия "Грузия" , Т. 1, стр. 243, Tб., 1997.

## Иҫкәрмәләр
Чонтио

**Чонтио** - (, ) — Грузияның  Кахети төбәгендәге  Ахмет муниципалитеты биләмәһендәге ташландыҡ ауыл  (тарихи Тушетия төбәге).

## Тасуирламаһы

Чонтио Тушети милли парк биләмәһенә инә.

Чонтио Тушетиҙағы нығытма-ауылдарының береһе булараҡ, милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

Аргун йылғаһы тарлауығы,  Пирикители Хевсуретияһына тиклем, чеченса «ЧӀанти» тип атала. Ғалимдар был атаманы төбәктең «ЧӀонтио» тип аталыуы менән бәйләй. Был үҙәндә йәшәгән чечен тоҡомдары (тейптар)  чечендар «ЧӀантий» тип атай.

Ғалимдар фекеренсә, атама «ЧӀонтио» тип аталған төбәктән төньяҡҡа күсенеп киткәндәрҙән йәки, киреһенсә, Итум-Калиҙан көньяҡҡа күсенеп киткән ешеләрҙән ҡалған  .

2017 йылда  Чонтио ауылы милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған
.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ут ҡорамы (Грузия)

**Ут ҡорамы** - () - Грузияның  Кахети төбәгендәге  Кварел муниципалитеты биләмәһенең Шильда ауылындағы милли мәҙәниәт ҡомартҡыһы  (тарихи Тушетия төбәге).

## Тасуирламаһы
Ғилми экспедиция ут ҡорамын тикшергәндә ҡомартҡының нигеҙе генә ҡалыуын аныҡлаған. Бинала төҙөлөш ике ҡатлам булыуы билдәләнгән. Өҫкө өлөшө нығытма булып тора, түбәнге өлөшөндә ут ҡорамы булған.   

Түбәнге ҡатламдың архитектура майҙаны ансамблдең тура мөйөшлө үҙәге тирәләй урынлашҡан. Тура мөйөшлө бина квадрат тип әйтерлек (9,5х8 м). Көньяҡ-көнбайышында  (2,8х1,6 м) плиталарурынлашҡан. Кирбестән яһалған иҙәндәр булыр. План квадрат рәүешендә бөтә ансамбле (м. 50х50).
Көньяҡ-көнбайыш мөйөштә 2,8х1,6 м майҙанлы плита һаҡланған. Тотош ансамблдең нигеҙе - квадрат рәүешле (50х50 м.).

Архитектура комплексын Кахетияның  Леван Чилашвили ис. Дәүләт музейының археологик экспедициһы өйрәнгән һәм был эште 1997 йылда тамамлаған. Улар объектты «Ут ҡорамы» тип билдәләгән  .

2017 йылдың 13 сентябрендә  Ут ҡорамы милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Гурам Кипиани, «Большой квадрат» Некреси
* Топарархеологический словарь Картли Лайф, Tб., 2013, с. 379-381
*  Чилашвили Л.Часовни Некресите , Тб., 2000, стр. 73-75

## Иҫкәрмәләр
Илья Чавчавадзеның йорт-музейы (Кварели)

**Илья Чавчавадзеның йорт-музейы** ― Грузияның Кварелиҙағы мәҙәни ҡомартҡыһы. Ул ҡаланың үҙәгендә, Руставели урамында урынлашҡан.

## Тасуирламаһы

Илья Чавчавадзеның йорт-музейы 1938 йылдың 1 майында китапхана-музей булараҡ асылған. 1943 йылда ул дәүлт музейына әйләндерелә.

Комплексҡа Чавчавадзеларҙың ғаилә  башняһы,  Илья Чавчавадзеның атаһының йорто, мөгәрәп, икмәкхана, боҙ баҙы, һыу тирмәне инә. 1981 йылда мемориаль музей өс ҡатлы бинала урынлаштырыла.  1983 - 1984 өҫтәмә реставрация эштәре үткәрелә.  

1985 - 1987 йыл атаһының йортонда реставрация эштәре үткәрелә. 

Музей экспозицияһы төҙөлгән бинаның икенсе-өсөнсө ҡаттарында ҡуйылған.

2018 йылда  Илья Чавчавадзеның йорт-музейы милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Описание памятников истории и культуры Грузии , Т. 1-я стр. 351, Тб. 2013 год.

## Иҫкәрмәләр
Цхинвали һарайы

**Цхинвали һарайы** — Грузия, Тбилиси янындағы Цхинвали (Тхинвали) ауылындағы архитектура ҡомартҡыһы.

## Географияһы
Цхинвали ҡасабаһы 2007 йылға тиклем Мцхета муниципалитетының Лиси йәмғиәтенә ингән булған. Һарай Триалет һырты итәгендә, Лиси күле буйында, ҡасабанан 2 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Цхинвали ауылы XV быуатта телгә алынған. Унан 2 км алыҫлыҡта грузин архитектура ҡомартҡылары һаҡланған: төрлө төҫтәге баҫҡыслы ике ҡатлы һарай, уның эсендә торлаҡ бүлмәләр ҙә, нығытмалы башнялар ҙа булған.

Цхинвали һарайы XVII—XVIII быуаттарҙа төҙөлгән булған.

Комплексҡа һарай, Изге Георгий сиркәүе һәм Дева Мария сиркәүе инә.

Ике ҡатлы һарайҙың беренсе ҡатының фрагменттары ғына һаҡланған; сиркәүҙәрҙең ҡыйыҡтары емерелгән. Биналар кирбестән һалынған.

Был биналар урта быуаттар ахырының грузин донъяуи архитектураһы йоғонтоһонда һалынған.

Цхинвали һарайы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Описание памятников истории и культуры Грузии , Т. 5, стр. 289, Тб. 1990
Чуле монастыры

**Чуле монастыры** йәки **Чулеви** **монастыры** — XIV быуаттың Изге Георгий хөрмәтенә аталған көмбәҙле ҡорамы. Грузияла Тарихи Самцхе-Джавеки төбәгенең Адигени муниципалитетында урынлашҡан.

Ул Сапара һәм Зарзма монастырҙарының архитектура төркөмөнә ҡарай. Улар менән ҡорамдың планы һәм эске арауығы, сығынтыһыҙ тура мөйөшлө формаһы, алтарь стеналарына терәлеп торған көмбәҙе, бағана формаһындағы ике тәреһе оҡшаш, әммә күләме буйынса уларҙан бәләкәйерәк. Сиркәүҙең көнбайыш һәм көньяҡ яҡтан ике инеү урыны бар. Сиркәүҙе 1381 йылда Арсен биҙәй. Көньяҡ стенала инеү урынының өҫ яғында бер нисә ирҙең портретын күрергә мөмкин. Былар Джакели ғаиләһенең ағзалары: Саргис-Саба, Бек I, Саргис II, Кваркваре I, Шалва. Алтарҙың апсидаһында ике ниша бар. Фрескаларҙың ҡалған өлөштәрендә Изге Яҙманан тарихтар бирелә.

## Галерея

Файл:Chule church (3).JPG|Чуле монастырына  көньяҡтан күренеш
Файл:Chule church.JPG|Чуле монастырына көнбайыштан күренеш
Файл:Chule church (2).JPG|Чуле монастырына  көньяҡ–көнбайыштан күренеш


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

* ქსე, ტ. 11, გვ. 407, თბ., 1987
* ბერიძე ვ., სამცხის ხუროთმოძღვრული ძეგლები, თბ., 1970
* კუტალაძე გ., მაისურაძე ო., ჭულე, თბ., 2008

## Интернет ресурстары

* ჭულევის მონასტრის საიტი
* ჭულევის წმ. გიორგის სახელობის მამათა მონასტერი // ახალციხისა და ტაოკლარჯეთის ეპარქია
* ჭულევის მონასტერი // georgian-history.site11.com 
* ჭულევი // dzeglebi.com
* ჭულევი // orthodoxy.ge
Цицишвили замогы

**Цицишвили замогы** - Грузияның Мцхета муниципалитеты Квемо Ничби ауылындағы архитектура ҡомартҡыһы. 

## Тасуирламаһы

Ҡасабаның төньяғында, Ничурба йылғаһының уң ярында, тау битләүендә  урынлашҡан. XVII быуатта төҙөлгән.

Ҡәлғәне Цицишвили ғаиләһе һалдыртҡан. Комплекс башня ҡоймаһынан, һарайҙан, сиркәүҙән һәм мунсанан тора. Йәнә емерек ҡойма һәм мунса булған. Төҙөлөш материалы итеп таш ҡулланылған.

Ихатала өс ҡатлы башня, ишеге икене ҡаттан. Өҫкө ҡаттары емерелеп төшөргә тора. 

Мунса тау итәгенең төньяҡ-көнсығыш яғында. Уртала -  бассейн. 

Цицишвили замогы  2019 йылдың 29 майында Грузия хөкүмәте ҡарары менән милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Описание памятников истории и культуры Грузии , Т. 5, стр. 311-312, Тб. 1990

## Иҫкәрмәләр
Зарзма монастыры

**Зарзма монастыры** — Зарзма ауылында грузин архитектураһы ҡомартҡыһы,  Грузияның Самцхве-Джавахети муниципалитетында урынлашҡан. Көмбәҙле сиркәү, манараһы һәм бер нисә бер нефлы часовнялары һаҡланған (ҡайһылары һүтеп алынған). Бер аҙ ситтәрәк борондан билдәле булған сығанаҡ бар. Башҡа монастырь ҡоролмалары  (монахтар хөжрәһе, аш бүлмәһе һәм башҡалар) һаҡланған.

## Тарихы
Тормошо билдәле әҫәрҙәрҙә һүрәтләнгән дини эшмәкәр Серапион Зарзмели тарафынан төҙөлгән  (VIII быуат, IX быуат) тигән фекер бар,  Серапионға урындағы староста Георгий Чочанели . ҙур ярҙам күрһәтә, ул яңы монастырь өсөн ауылды һәм поместьены иғәнә итә. Серапион ваҡытындағы сиркәү беҙҙең көндәргә тиклем килеп етмәй, архитектор Гарбнели тарафынан яңынан төҙөлә.Әлеге Зарзма монастыры һәм манараһы XIV быуаттың беренсе йылдарында Бек Джакели тарафынан төҙөлә. 

Зарзма сиркәүе  боронғо грузин архитектураһы үҙенсәлектәре  сағылған мөһим ҡомартҡы. Сиркәүгә көньяҡ һәм көнбайыш яҡтан инеү урыны булған.  Төп инеү урыны көньяҡтан, портик менән биҙәлгән. Башҡа ҡорамдарҙың интерьерҙарынан айырмалы рәүештә бында көмбәҙ аҫты терәктәр үҙенсә урынлашҡан. Терәктәрҙең мөйөштәре валиктар менән эшкәртелгән. Ҡорамдың интерьеры XVI быуатҡа тулыһынса биҙәлә. Күп һанлы семәрле ишектәр юғары техникала биҙәлгән. Һаҡланып ҡалған композициялар һәм тәүге һүрәттәр юғары профессиональ рәссам эшләүе тураһында  раҫлай. Был ваҡыттың грузин монументаль һынлы сәнғәте үҙенсәлегенә ярашлы Зарзма биҙәлешендә ҙур урынды шәхестәрҙең портреттары  (Имерети,  Грузия баишаһы Баграт III, Серапион Хурцидзе һ.б.) ала.  XX  быуат башында Зарзма сиркәүе, манараһы  реставрациялана. Һөҙөмтәлә картиналарҙың колориты һәм стилистик  үҙенсәлектәре өлөшләтә  кәмей. 

Зарзма монастырында Василий Зарзмели, Герман Зарзмели, Бенедикт Зарзмели һәм башҡалар эшләй.

## Галереяһы

Файл:Church tower of Zarzma.JPG|Зазрма манараһы
Файл:Zarzma Church 2.jpg|Зарзма монастыры, көнсығыштан күренеше
Файл:Inscription of Church tower of Zarzma 2.JPG|Зарзма манараһында яҙыуҙар
Файл:Inscription of Church tower of Zarzma.JPG|Зарзма манараһында яҙыуҙар


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* ზარზმის ფერისცვალების ხატი
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

* *ბერიძე ვ.,* სამცხის ხუროთმოძღვრება. XIII-XVI სს., თბ., 1955;
* *მისივე,* სამცხის ხუროთმოძღვრული ძეგლები, თბ., 1970;

* პ. ფირფილაშვილი, „მუმიფიცირებული ადამიანის სხეულის შესწავლისათვის“, მეცნიერების ისტორია, 1.7.1971

## Интернет ресурстары
ზარზმის საიტი
Карданахи базиликаһы

**Карданахи базиликаһы** -  Грузияның Кахетиялағы Гурджаани муниципалитеты Карданахи ауылынан 700 метр самаһы төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

Карданахи базиликаһы VI быуатта яҡшы һайланған һәм эшкәртелгән таштан төҙөлгән. Тышҡы тура мөйөшөндә өс төкөтмә һалынған, әр береһе айырым сиркәү булып торған. 

Көньяғындағы сиркәү ярайһы яҡшы һаҡланған,фасады биҙәлмәгән. 1974 - 1976 йылдарҙа сиркәүҙе реставрациялағандар һәм консервацияға ҡуйғандар. Диуарҙарының күп өлөшө тергеҙелгән. 

2006 йылда Карданахи базиликаһы Грузия президенты указы менән милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Описание памятников истории и культуры Грузии , Т. 1-я стр. 170-172, тб. 2013 год.

## Иҫкәрмәләр
Кикибо ҡәлғәһе

**Кикибо ҡәлғәһе** - Грузиялағы архитектура ҡомартҡыһы.

## Географияһы
Кикибо ҡәлғәһе Грузияның Аджария төбәге, Адигени муниципалитеты, Самцхе-Джавахет районы Дерцели йәмғиәте Кикибо ауылында урынлашҡан ҡәлғә.

## Тасуирламаһы

Ҡәлғә X-XI быуаттарҙа төҙөлгән. Ул көнбайышта урынлашҡан. Самцхе - Аджария. Ныҡлы таштан төҙөлгән, һарай  сағыштырмаса яҡшы һаҡланған. 

Ҡәлғә 2006 йылда  ил президенты указы менән  милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Бочоридзе Г. Путешествие в Самцхе-Джавахети, Tб., 1992, с. 86-87.
* Замок Кикибо, Национальная программа культурного наследия, Сборник отчетов, Tб., 1998, p. 201

## Иҫкәрмәләр
Чабукаури комплексы

**Чабукаури кафедра комплексы**  - () - Грузия, Кахетия төбәгенең Кварели муниципалитеты Шильда ауылындағы грузин христиан ҡорам архитектураһы ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

Чабукаури базилика комплексы  (оҙонлоғо-киңлеге: 31 м х 15 м; 5 пар колонна өс яҡҡа бүленгән)  төҙөлгән ваҡыт христианлыҡ тарала башлаған осорға тура килә . Базилика боронғо мәжүси ҡорам харабалары өҫтөнә һалынған. Көнсығыш византия архитектура традицияларына таянып һалынған.

Чабукаури базиликаһы  -  Грузиялағы шул осорға ҡараған берҙән-бер тура мөйөшлө алтары менән айырылып тора.  

Чабукаури кафедра комплексы 2017 йылдың  13 сентябрендә милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Два памятника были добавлены в Список культурного наследия Грузии

## Иҫкәрмәләр
Баралети сиркәүе

**Баралети ғибәҙәтханаһы** — Грузиялағы Ахалкалаки муниципалитетының Баралети ауылындағы XIII быуат грузин архитектураһы ҡомартҡыһы

Көнсығыш фасадындағы таштағы яҙыуға ярашлы, Баралети сиркәүе яҡынса 1213 йылда төҙөлгән. Әммә был дата боронғораҡ булған сиркәүҙең реконструкцияһына ҡарата ла булыуы мөмкин, сөнки был сиркәүҙең планы XI быуатта барлыҡҡа килә. Сиркәү һырлы таш блоктарҙан төҙөлгән ике ҡатлы базиликанан тора. Ҡыйығы таш черепица менән ябылған. Һәр фасадында бер тәҙрә бар. Стеналары кәрниздән. Үҙәк өлөшө пилястралар һәм аркалар менән уратып алынған ярым түңәрәк апсида, Көньяҡ яғы бәләкәйерәк ярым түңәрәк апсида менән тамамлана. XIX быуатта сиркәүҙең көнбайыш ситендә манара төҙөлә. Тышҡы күренешенең декоры ярлы, тик рельеф менән.

Баралети ҡорамы 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы, дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.

## Әҙәбиәт

* *საქართველოს ენციკლოპედია, ბარალეთი, თბ.,1997, გვ.355.*
* *ბარალეთი, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია.ტ.II, თბ., 1977.გვ.201.*
* *ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური, ბერძენიშვილი ნ.საქართველოს ისტორიის საკითხები.I.თბ.,1964.-გვ.143-147.*
* *ლაფაჩი ც. შუასაუკუნეების ისტორიული ძეგლები ბარალეთის ტერიტორიაზე, ჯავახეთი.ტ.I.-ახალციხე.2002.გვ.204-210*
* *როსტომაშვილი ი. სოფელი ბარალეთი (ძველი ქართული ეკლესია და ამაღლების სვეტი), მოგზაური.1901.-N1.-გვ.26-31*.
* *ცისკარიშვილი ვ., ბარალეთის წარწერა, ჯავახეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყარო. თბ.,1959. გვ.52.*
* *სოფელი ბარალეთი, ხარაძე კ. ჯავახეთის ხუროთმოძღვრული და ბუნების ძეგლები.-თბ.,2004. გვ.38.*
* *იამბე, ციხის ნაშალო....-თბ.,2007, გვ.26.*
* *ალელიშვილი ნ. ს.ბარალეთი. ამაღლების ჯვარი, გაზ. "ოქტომბრის დროშით"(ახალქალაქი), 1959, 21 აგვისტო.*
* *ღმრთისმშობლის ეკლესია, XIII, ძეგლთა რეაბილიტაცია საქართველოში, თბ.,2006*

## Галерея

Файл:Baraleti. R. Beridze (1).JPG|Баралети базиликаһы. Дөйөм күренеш
Файл:Baraleti. R. Beridze.JPG|Баралети базиликаһы
Файл:Baraleti. R. Beridze (2).JPG|Баралети базиликаһы. Манара
Файл:Baraleti. R. Beridze (3).JPG|Баралети базиликаһы


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Закагори башнялары

**Закагори башнялары** -  () - Грузияның милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы.

## Географияһы

Закагори башнялары Грузияның Мцхета-Мтианети төбәгендәге Казбеги муниципалитеты биләмәһендә, Трусо тарлауығында,  Насоплар Закагори биләмәһендә урынлашҡан.

## Тасуирламаһы

Өс башня хәҙергә тиклем һаҡланған . 
Көньяҡ башня нигеҙе  квадрат рәүешле (6,7х6,7 м), биш ҡатлы, бейеклеге 9,5 м , өҫкә табан тарая бара. 

Төньяҡ башня нигеҙе трапеция формаһында,  5 ҡатлы.

Ауыл уртаһында урынлашҡан башня квадрат нигеҙле, тәүге ҡат менән икенсеһенең бәлкәй генә өлөшө һаҡланған.

2006 йылда  Закагори башнялары милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
*Описание памятников истории и культуры Грузии , Т. 2, стр. 456-458, Тб. , 2008 год.
* Закарая П., Арагви и ущелье Терги, Tb., 1972

## Иҫкәрмәләр
Беглети мәсете

**Беглети мәсете** - () -  Грузияның милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы.

## Географияһы

Беглети мәсете Аджариялағы Хуло муниципалитеты Беглети ауылында урынлашҡан. 

## Тасуирламаһы

Беглети мәсете - Аджариялағы иң боронғо мәсеттәрҙең береһе. Уның тәүге һалынған бинаһы беҙҙең көндәргә килеп етмәгән. Янғын арҡылы юҡҡа сыҡҡан. 

Яңы бинаһы  19 быуатта  һалынған, нигеҙе - таштан, ә бина үҙе ағастан төҙөлгән.  Уның дәүмәле 8,6 х 15,5 м. Манараһы  83 фут, бейеклеге 32 метр.

1573 йылдың 26 июлендәге бер документта Биглети ауылы телгә алына, һәм унда 14 ғаилә йәшәгәне хәбәр ителә. Мәсеттең дә шул ваҡытта төҙөлгән булыуы ихтимал..

Тәүге мәсет яҡын-тирә ауылдар өсөн төп мәсет (йәмиғ мәсете) булып торған.  1870 йылда, яңы мәсет төҙөлгәндә ауылда 126 ғаилә, йәғни 330 кеше йәшәгән.

2006 йылда  Грузия президенты указы менән Беглети мәсете милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
*  აჭარის ლივის ვრცელი და მოკლე დავთრები, ოსმალური ტექსტი, თარგმანი, გამოკვლევა, კომენტარები და ფოტოასლები გამოსაცემად მოამზადეს ზაზა შაშიკაძემ და მარინა მახარაძემ, თბ., 2011, გვ. 14–18 

## Иҫкәрмәләр
Пресвятая Богородица ҡорамы

**Пресвятая Богородица ҡорамы** — сиркәү Грузияла Хашури муниципалитетының Набахтеви ауылында көньяҡ-көнсығыштағы убала урынлашҡан. Феодал Куцна Амиреджиби тарафынан XV быуат башында төҙөлгән.

Дева Мария комплексы төкәтеп эшләнгән сиркәүҙән һәм ике ҡатлы манаранан тора. Сиркәү төкәтмәләре (14,5 метр 9,35 йылдар) юнылған таш плиталарҙан һалынған. Сиркәүҙең көнбайыштан һәм төньяҡтан ике инеү урыны бар. Апсидаһында ике ярым түңәрәк нишаһы, алтарында ике аш-һыу бүлмәһе ташы булған, береһе үҙәктә, икенсеһе төньяҡ яҡта урынлашҡан.

Сиркәүҙең көнбайыш стенаһында, буйға һуҙылған һәр стенала бер тәҙрә. Ҡорам ярым емерек хәлдә, көмбәҙҙәре юҡ, манараһы ныҡ туҙған.

## Фрескалары
Сиркәү биҙәктәре 1412—1431 йылдарҙа башҡарылған. Улар ныҡ зыян күргән. Ҡайһы бер композициялар художество музейында һаҡлана. Зал һәм алтарь стенаһының фрескаһы өс регистрға бүленгән. Үрге регистр асыҡ күҙҙе, икенсеһе Авраамдың ҡунаҡсыллығын (был Иоанн Креститель фигураһы Джорджияның сәнғәт музейына күсерелә) һүрәтләй, ә өсөнсөһө Сиркәү башлығы һүрәте, шулай уҡ Симеон да осрай.

2014 йылдан реставрация эштәре алып барыла — ҡорамды эзбизташ плиталар менән көпләйҙәр.

Сиркәү 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы, дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

## Интернет ресурстары

* 

## Иҫкәрмәләр
Урбниси Сионы

**Урбниси Сионы** — Грузияла Карели  муниципалитетының Урбниси ауылындағы базилика формаһындағы өс нефлы ҡорам. Стилистик билдәләре, шулай уҡ төньяҡ фасадтағы яҙыуҙары һәм палеографик тикшеренеүҙәр  нигеҙендә  V-VI  быуатҡа ҡарай.  X и XVII быуаттарҙа яңынан ҡорола. Ҡалған өс яҙыу сиркәүҙә  тергеҙеү эштәре тураһында һөйләй. Монастырь стеналарындағы был яҙыуҙар VI—VII быуаттарҙа грузин яҙыуының боронғо өлгөләре булып тора.

Урбниси Сионы (32,1X22,4 м) ныҡ таушалған. Был ҙур ҡорам өс нефтағы  ун ике ныҡ бағанала тора. Аҫҡы өлөшө уның таштан, ә өҫ яғы кирбестән төҙөлгән. Бөтә көмбәҙҙәре һәм ҡыйыҡтары, күрәһең, һуңғы дәүерҙә яңынан ҡоролған. Эсендә лә шулай уҡ - ҡайһы бер колонналары таштан, ҡайһы берҙәре кирбестән. Шулай уҡ бөтә көмбәҙҙәре лә кирбестән, шуныһы сәйер, ғәҙәттә XVII быуатта ремонт ваҡытында эшләгән кеүек улар готик түгел, ә түңәрәк.  
Ҡорам эсендә биҙәктәр һаҡланмаған. Давид Төҙөүсенең иконаһы һаҡланып ҡалған. Ҡорамдың көнсығыш фасадында кирбестән тәре урынлашҡан. Ҡыйығы плитка менән ябылған.

## Галерея

Файл:Inscription of Urbnisi.jpg|Урбниси соборы, көньяҡ фасадындағы яҙыу 
Файл:Inscription of Urbnisi (2).jpg|Урбниси Сионы ҡапҡаһындағы яҙыу


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, გვ. 171, თბ., 1986 წელი.
Горабережоули һарайы

**Горабережоули һарайы** - () - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡы.

## Географияһы

Горабережоули һарайы Грузияның көнбайышындағы административ-территориаль берәмек Чохатаури муниципалитетындағы 
Горабережоули ауылында, атаҡлы баҡсаларҙың үҙәк өлөшөндә  урынлашҡан.

## Тасуирламаһы

Горабережоули һарайы шулай уҡ Эристави ҡәлғәһе булараҡ та билдәле. Ул күркәм убала XVII - XVIII быуаттар арауығында төҙөлгән һәм хәрби тәғәйенләнешле булған. 

17-се быуат ахырында Эристави  ҡәлғәһе Гурия кенәзлегенең сәйәси үҙәге булып торған.

Һарай тирәһен дендрологик баҡсалар  уратып алған, унда уникаль үҫемлектәр тупланған. 

Ихатаның түбәнге яғында 19-сы быуатта һалынған бина бар. Һарай яҡшы һаҡланған.

Һарайҙы дүрт яҡтан бейеклеге - 5 метр, оҙонлоғо 25 метр диуарҙар уратып алған.

2006 йылда   Горабережоули һарайы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Горабережоули баҡсалары
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Грузинская Советская Энциклопедия , Вып. 3, с. 221, Tб. 1978.
* Энциклопедия Грузии , вып. 2, стр. 98, Tб., 2012.

## Иҫкәрмәләр
Гогичаанти таш залдары

**Гогичаанти таш залдары** - () - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.

## Географияһы

Гогичаанти таш залдары Грузияның Самцхе-Джавахети районы, Боржоми муниципалитеты,  Чобишеви ауылында урынлашҡан ҡоролмалар.

## Тасуирламаһы

Гогичаанти таш залдары Мтквари тарлауығының урманлы бейек тауында һаҡланған.

Комплекс ике этапта: христианлыҡҡа тиклем һәм христианлыҡ ҡабул ителгәс төҙөлгән. Комплекс үҙәгендә конус көмбәҙле таш залдар  бик яҡшы һаҡланған.  Был күркәм мегалитик  мәҙәниәт өлгөләрендә  сәнғәти дизайн ҡулланылған, улар  диуарҙарҙа эшләнгән төрлө конфигурациялы һәм ҙурлыҡтағы таштар  һүрәттәре менән айырылып тора.  

Чобишеви залдары сәнғәти-тарихи ҡиммәттәр йәһәтенән донъя әһәмиәтендәге ҡомартҡылар иҫәбенә инә.

2006 йылда  Гогичаанти таш залдары милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* http://memkvidreoba.gov.ge/Home/Immovable/12170 

## Иҫкәрмәләр
Ликани Паркы

**Ликани паркы** - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡы.

## Географияһы
Ликани Паркы Грузияның  Самцхе-Джавахети төбәгенең Боржоми муниципалитеты Боржоми ҡалаһының Ликани районы биләмәһендә урынлашҡан. 

## Тасуирламаһы

Парк  XIX быуатта (1892-1895) ултыртыла башлаған. Комплексҡа Николай Романов һарайы, элекке хөкүмәт резиденцияһы һәм 
оранжерея инә.

Ҡомартҡы ҙур территорияны биләй, үтеүе ҡыйын урындар буйлап һуҙылған; паркта ултыртылған ағастар араһынан киң  асфальт юлдар һалынған. Парк биләмәһендә төрлө тәғәйенләнештәге ҡаралтылр урынлашҡан: Георгий сиркәүе, шифаханалар, йәмәғәт туҡланыу урындары. 

Парктағы 1895 йылда төҙөлгән ҙур булмаған һарай ҡыҙыҡһыныу уята. Мозаикалы бассейндар үҙенсәлекле, Мтквари йылғаһы аша һалынған металл күпер икенсе ярҙағы тимер юлға алып сыға. Петра замогына күтәрелеп була.

Тарихи Ликани паркы  архитектура комплексын реабилитациялау проектын Партнерлыҡ  Фонды һәм уның ярҙамсы   компанияһы Likani Residence башҡара ..

2017 йылда Ликани  Паркына Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән .
.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значенияილია ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმი (საგურამო) 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://www.heritagesites.ge/ka/news_item/300 ლიკანში ისტორიული პარკის არქიტექტურული კომპლექსის რეაბილიტაცია უახლოეს მომავალში დაიწყება
Горабережоули баҡсалары

**Горабережоули баҡсалары** - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡы.

## Географияһы
Горабережоули баҡсалары Грузияның көнбайышындағы административ-территориаль берәмек Чохатаури муниципалитетындағы 
Горабережоули ауылында урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Баҡсалар 18 быуатта барлыҡҡа килтерелгән. Майҙаны 33 сутый. Парктың үҙәк өлөшөндә  Эристави һарайы урынлашҡан.

Дендрологик паркта һирәк осрай торған үҫемлектәр тупланған:  исемлектә ҡәләм ағасы, кәнфит ағасы, гигант секвойя, япон еләк ағасы, гинкго һәм башҡалар бар. Шулай уҡ бар биш континенттан 150 уникаль төр үҫемлектәр бар.

Парк янында һөнәри -техник мәктәп эшләй, унда йыл һайын  120-150 квалификациялы белгес әҙерләп сығарыла. 

Грузин сәйе лә башлап Горабережоулиҙа етештерелә башлаған. 

2006 йылда   Горабережоули баҡсалары милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Горабережоули һарайы
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
*Я. Сихарулидзе. Энциклопедия Грузии , вып. 2, стр. 98, Tб., 2012.

## Иҫкәрмәләр
Тбилиси каруанһарайҙары

**Тбилиси каруанһарайҙары**  () - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.

## Этимологияһы
Урта быуаттарҙа Тбилисиҙа сауҙа үҙәктәре - каруанһарайҙар булған . Атама фарсы телендәге  «каруанһарай» һүҙенән килеп сыҡҡан. Был урындарҙа каруан менән килгән сауҙагәрҙәр ҡуна торған булған.

## Тарихы

XVIII быуатта Тбилисиҙа дүрт каруанһарай булған, улар араһында  король Ростом төҙөкәне л булған. Һуңғараҡ, 18-се быуатта бина епископ III Ументлдонға бирелгән.

1818 йыла Геворг Арцун, Тбилиси кешеһе, построил большой караван-сарай на месте фундамента 17-се быуат ҡоролма нигеҙенә ҙур каруанһарай төҙөткән. Ҡунаҡханала 33  номер, 24 сауҙа һәм келәт бүлмәләре булған.  Был бинала урыҫ императоры Александр II булып киткән һәм көслө тәьҫораттар алған.

Иң ҙур каруанһарайҙар хәҙерге Сион урамында булған. Улар 1795 йылда Аға Мөхәммәт хан тарафынан емертелгән. Ҙур каруанһарайҙың береһе Сион Ҡорамы янында һаҡланып ҡалған.

Шул уҡ ваҡытта Тбилисиҙа 1847 йылда  Тамаши театры тип аталған ҙур каруан-һарай төҙөлә башлаған. 

1858 йылда яңы каруандарҙы Читахов, Уста-Мехти, Хөсәйен оғлы һәм Халатов төҙөткән.

2006 йылда  Тбилиси каруанһарайҙары милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
*Д. Топчишвили Т. Гвимрадзе; Этнологический Тбилиси, Таб. 2017; р. 106-111
*М. Тедиашвили, Экскурсия по Грузии, Тбилиси, 2005; гл.12-13

## Иҫкәрмәләр
Тбилиси Сәнғәт галереяһы

**Сәнғәт галереяһы** — () — Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы; Тбилиси ҡалаһында, Руставели проспектында урынлашҡан. Зәңгәр галерея булараҡ та билдәле.

## Тарихы
Тбилиси Милли сәнғәт галереяһының быуат тиерлек тарихы бар. Уның фонды билдәле грузин рәссамы һәм йәмәғәт эшмәкәре Дмитрий Шеварднадзе хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Был 1920 йылдың иҫтәлекле ваҡиғаларына барып тоташа . Шул ваҡыттан алып Милли галерея грузин һынлы сәнғәтен үҫтереү өҫтөндә эшләй.

Бина 1888 йылда Рәсәй императоры ҡарары буйынса төҙөлә һәм Урыҫ хәрби-тарихи музейы тип аталған бүлеге бар.

1920 йылдың октябрь айында Милли галереяһының тәүге күргәҙмәһе уҙа.

2007 йылда Милли галерея Милли музейға ҡушыла. Галереяға реконструкциялау планлаштырылған, һөҙөмтәлә үҙәк фасад һәм күргәҙмә майҙаны үҙгәрешһеҙ ҡала.

Бина баҡса бинаһы иҫәбенә ҙурайтыла. 30 000 экспонат ҡуйырлыҡ итеп португал архитектура компанияһы Ainda Arquitectura проект әҙерләй.

Галерея бөгөн Милли музейҙың үҙәк күргәҙмәлыренең береһе булып тора, унда грузин һынлы сәнғәт шедеврҙарын күрергә мөмкин.

2006 йылда Тбилиси Сәнғәт галереяһы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* გალერეა Галерея
* გალერეის ისტორია История галереи
* ეროვნული გალერეა Национальная Галерея

## Иҫкәрмәләр
Гумбати ҡәлғәһе

**Гумбати циклопик ҡәлғәһе** - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.

## Географияһы

Гумбатиҙың циклопик ҡәлғәһе Грузияның Түбәнге Картли төбәгендәге Цалка муниципалитеты **Гумбати** (Кумбати) ()  ауылындағы архитектура мираҫы. Ауылдан төньяҡ-көнбайыштараҡ, Гумбати йылғаһының уң яҡ ярында, диңгеҙ кимәленән 1650 метр бейеклектә урынлашҡн.

## Тасуирламаһы

Циклопик ҡәлғәнең диуарҙары ҙур һарыҡташтарҙан һалынған, ектәренә вағыраҡ таштар тултырылған. Нигеҙе тура мөйөшлө итеп һалынған. Ҡәлғә ҡапҡаһы көньяҡтан.

Ҡомартҡыға ҡәлғә һәм нығытма ҡоймалары инә. Түбәнге диуарна көньяҡтан һәм көнбайыштан инергә мөмкин булыуы ихтимал.   

Комплекстың барлыҡ диуарҙары һарыҡташтарҙан ике ҡат итеп һалынған. 

Бер аҙ балсыҡ һауыттар ярсыҡтары табылған. Төҙөлгән ваҡыты тимер быуатҡа һәм урта буаттарға ҡарай. 

Ҡәлғә бик ныҡ емерелгән, нигеҙҙре, диуарҙары ер менән тигеҙләнгән тиерлек. 

2006 йылда Гумбати циклопик ҡәлғәһе милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* http://memkvidreoba.gov.ge/Home/Immovable/5524 

## Иҫкәрмәләр
Берикаоба

**Берикао́ба** - () — Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы; импровизацияға нигеҙләнгән битлек халыҡ театры. *Берика* — битлекле актёр һәм *-оба* — хәрәкәтте аңлатҡан суффикс.

## Килеп сығыуы

Берикаоба мәжүси хоҙайҙар Квириа һәм Телефҡа бағышланған тамашаларҙан килеп сыҡҡан. Бик боронғо замандарҙа башланған. Мәҫәлән, Триалетиҙа б.э.т.  ике мең йылдар элек эшләнгән көмөш һауытта битлекле  әйлән-бәйлән уйындары төшөрөлгән .

Театр Грузияла XIX быуат аҙағына тиклем  популяр булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Джанелидзе Д., Грузинская советская энциклопедия , вып. 2, стр. 318-319, Тб. 1977 г.
* Рухадзе "Народный праздник Грузии", " Памятник другу" , №. 86 , с. 35-41, Tб., 1990.
* Burney, Charles Allen & Lang, David Marshall The Peoples of the Hills: Ancient Ararat and Caucasus, p. 224. Praeger, 1972
*  Театральная энциклопедия. Том 1 / Глав. ред. С. С. Мокульский — М.: Советская энциклопедия, 1961. — 1214 стр., тир. 43000 экз.
*  Strelkova, Ruso Georgia’s pagan carnivals cherish fertility // Georgia Today, April 4, 2008.
*  Rice, Timothy, Porter, James & Goertzen The Garland Encyclopedia of World Music: Europe, Chris (2000), vol. 8, p. 834. Garland Publishing, ISBN 0-8240-6034-2
Гантиади (Журнал)

**Гантиади (журнал)** - () - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.
2015 йылдың 15 октябрендә президент указы менән Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән

## Тарихы

Грузияның ике аҙналыҡ фәнни, әҙәби һәм сәйәси  журналы. 

1915 йылда  Кутаиси губернаһы үҙәге Кутаиси ҡалаһында нәшер ителгән була. Баштағы мөхәррире-нәшерсеһе С.М. Мчедлишвили, 5-се һанынан - Р. Панцхава (Варкетили).
 
Журнал И. Панцхава С. Церетели, Ц. Табидзе И. Иоселиан, Н. Ломури, Я. Гришашвили, П. Мирианашвили
һәм авторҙаштар менән хеҙмәттәшлек итә. 

Мөхәрририәт журналдың 17 номерын сығарып өлгөргән.

Авторҙар араһында грузин яҙыусыһы, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре  Дуту Мегрел да (ысын исеме Дмитрий Томас Хоштария ) була.

Хәҙерге заманда Грузияла 1975 йылдан Яҙыусылар союзының һәм  уның Кутаиси бүлегенең ике айға бер  «Гантиади»  тигән әҙәби альманахы сығып килә  .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Схвило замогы

**Схвило замогы** —Шида Картли биләмәһендәге  урта быуат һарайы (хәҙер Каспи муниципаль районы). Һарай бейек тау һыртында урынлашҡан 

XIV  XIV быуатта  төҙөлгән. Һарай тарихы феодаль нәҫелдәре Зевдгенидтарҙың (Амилахварни) фамилияһы менән бәйле.  XIV быатта улар ят ерҙәргә эйә була. Бында уларҙың резиденцияһы була.   

XVII быуаттың 30-сы йылдарында король Ростомға һөжүм итә һәм уны ҡыйрата.  XVII быуаттың 40-сы йылдарында   Картли губернаторы Амилахвариҙың бастионы була, ул  иран агрессияһына ҡаршы көрәшә. XVIII быуат аҙағына тиклем ҡәлғә Амилахвари нәҫеленең ҡалаһы була. Артабан ҡәлғә үҙенең әһәмиәтен юғалта.    

Схвило замогы-  планында дүрт мөйөшлө башнялар менән ике биш ҡатлы ҡеүәтле ҡоролма.  Инеү урындары ихатанан һәм уға терәлеп торған ағас баҫҡыс менән инергә була. Ҡоймаларының ике метр ҡалынлыҡтағы  стеналары 14 метр бейеклектә бер нисә ярусҡа эйә һәм киртләс тештәр менән тамамлана. Тештәр аҫтында бойницалар урынлашҡан. Ҡоролмалар араһында ике ҡатлы сиркәү айырылып тора. Унан алыҫ түгел ерҙә һыу өсөн резервуар урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

* *ზაქარაია პ.,* საქართველოს ძველი ქალაქები და ციხეები, თბ., 1973 წ.
* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ.5, თბ., 1990 წ.
* *ზაქარაია პ., გვასალია ჯ.,* ქსე, ტ. 9, გვ. 629, თბ., 1985
Дамбалхачо

**Дамбалхачо** - () — грузин милли ашамлығы -  Пшавия тарихи төбәгендәге  күгәрекле сыр хәҙерге  Мцхета-Мтианети).

## Етештереү
XXI быуатта дамбалхачоны  Мцхета-Мтианети (Пшавия), Мтиулети, Эрцо-Тианети төбәктәрендә, шулай уҡ Кахетияның Лапанкури (Телави муниципалитеты) һәм Чартала (Ахмет муниципалитеты) ауылдарында эшләйҙәр. Сеймалға һыйыр һөтө ҡулланыла. 

Сыр  майҙан октябргә тиклем тейешенсә өлгөрә.

## Ҡыҙыҡлы  факттар

*2014 йылдың 3 сентябрендә Грузияның Мәҙәни мираҫты һаҡлау буйынса милли агентлығы дамбалхачо етештереү ысулдарын    матди булмаған мәҙәни мираҫ исемлегенә индерергә тәҡдим итә ,
ә  25 сентябрҙә үк ысул исемлеккә индерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Перхули

**Перхули** - ()- Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

Грузин халҡының башлыса ир-ат башҡара торған бейеүе, әйлән-бәйләне. Кәмендә 20 вариант араһынан "ҡатлы" перхули иң популяр формаларының береһе булып тора, уны бер төркөм бейеүселәр икенсе төркөмдөң яурынына баҫып бейей.  Музыка ритмы 3/4. 

Перхулиҙың йәнә бер төрө 4/4 күләмендәге көйгә әкрен тиҙлекте етеҙе менән сиратлаштырып  бейейҙәр. Сванетияның төньяҡ-көнбайыш төбәгендә перхули варианттары бигерәк бай 

Бейеү 2013 йылда  Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Квавло

**Квавло** — Көнсығыш Грузияла, Кахетия төбәге Ахмет муниципалитетының Омало общинаһынан 7-8 км алыҫлыҡтағы бейек тауҙағы ауыл, диңгеҙ кимәленән 2150 метр бейеклектә урынлашҡан.. Пирикити Алазань йылғаһынан  7-8 км алыҫлыҡта, уның 500 метр самаһы бейеклектә булған һул ярында ята

2018 йылдың 10 июлендә ауылға Грузия хөкүмәте ҡарары менән дәүләт әһәмиәтендәге категория бирелә.

## Демография
XIX быуат аҙағында ауылда 36 хужалыҡ иҫәпләнә. XX быуаттың 20-се йылдарында 27 йорт хужалығы (халыҡтың 43% ) иҫәпләнә. Һуңғараҡ яйлап совет осоронда ауылдар  буш ҡала. Башҡа ауыл кешеләре кеүек, Квавло кешеләре  Кахетияға күсеп ултыра 2014 йылда халыҡ  иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы ауылда  1 кеше йәшәй

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

* კვავლოს კოშკი
* კვავლოს ციხე-სახლი

## Интернет ресурстары

* Dzeglebi.Гэ

## Иҫкәрмәләр
Чанги

**Чанги** - () - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.

## Этимологияһы

Чанги (ченг) - фарсы телендәге *чан* ( цано ) һүҙенән килеп ингән, Осман империяһында ла шул атама менән билдәле булған. Ғәрәп ярымутрауында исламға тиклем осорҙа был уйын ҡоралын саң, ҡаң йәки шуға оҡшаш һүҙҙәр менән аталған.

## Тарихы

Арфа һунарсы йәйәһенә ҡылдар тартып көй сығарыр өсөн эшләнгән музыка ҡоралы.Иң боронғо һүрәте б.э.т. 4 мең йыл элекке таҡтаға төшөрөлгән булған

Чанги мөйөшлө горизонталь арфа, таулы Сванети төбәгендә йырҙар һәм бейеүҙәр башҡарғанда уйнайҙар.   Кавказ төбәгендә  был  берҙән-бер христианлыҡҡа тиклем ҡулланылған һәм һаҡланып ҡалған арфа. 

Чангиҙа ултырып, арфа кеүек үк ике ҡул бармаҡтары менән уйнайҙар.

1877 йылда Степанцминда (бэлекке Казбеги) ауылында, хәрби-грузин юлында  урыҫ археологы Г.Д. Филимонов  200 объект тапҡан. Улар араһында  бәләкәй генә  музыкант һыны табылған, ул б.э.т.  6-сы быуатта эшләнгән булған. Уның ҡулындағы музыка ҡоралы  свандарҙың ҡоралына бермә-бер оҡшаған  . Был  Сванетияның төньяғы һәм  Грузияның көнсығышындағы Хевсурети менән дөйөм музыкаль бәйләнештәр булыуын иҫбатлай  Сванетияла  чанги б.э.т 4-се быуатта уҡ осрауы раҫланған  .

Был музыка ҡоралы ил президенты указы менән Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар

* Лия Долидзе, Кристиан Ханник, ты. А. Грузия . В: Стэнли Сэди (ред.): Словарь музыки и музыкантов New Grove . Том 9. Macmillan Publishers, Лондон, 2001
* Джозеф Джордания: Грузия . В: Тимоти Райс, Джеймс Портер, Крис Гертцен (ред.): Гарлендская энциклопедия мировой музыки . Том 8: Европа. Рутледж, Нью-Йорк / Лондон 2000
* Сюзанна Циглер: Грузия. В: Людвиг Финшер (ред.): Музыка в истории и современности . (MGG) Раздел 3, 1995

## Иҫкәрмәләр
Гиреви башняһы

**Гиреви башняһы** —  Тушетия өлкәһенең  Гиреви ауылынан  0,5 км көнбайышҡа табан ҡаяла урынлашҡан. Һуңғы урта быуатҡа ҡарай

Ул биш ҡатлы   (4,2 х 3,9 м,бейеклеге 18,3 м), өҫ яғына ҡарай тарайған, сланецтан төҙөлгән. Көмбәҙ менән көпләнгән. Башняға инеү урыны беренсе ҡаттың көньяҡ стенаһында - ерҙән 2,1 метр бейеклектә.  Беренсе ҡаттың аҫтында келәт урынлашҡан. Ишеге яҫы арка менән ҡапланған. Икенсе ҡаттың  көньяҡ стенаһында форточка бар. Стеналарында симметрик урынлашҡан тәҙрә-бойницалар күренә, шуға күрә улар стеналарҙа сигелгән биҙәк кеүек күренә. Башня төҙөлгән таштар төҫтәре менән айырыла, һәм был өҫтәмә биҙәк булып тора. Ҡыйығы баҫҡыслы һалынған, уның аҫтында балкондары һәм бейек ишектәр урынлашҡан.

Башняның бөтә дүрт фасадында, өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттары кимәлендә квадрат нишалар менән бүленгән  ҙур булмаған ромбиктар урынлашҡан. Көнсығыш, көнбайыш һәм төньяҡ фасадтарҙа шундай дүрт ромбик, ә көньяҡ яғында өс ромбик урынлашҡан.  Башняның түбәлеге  ҡатлы пирамидаль. 

Башня 2006 йылда  Грузия президенты указына ярашлы, милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
თ. დვალი, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, გვ. 72, თბ., 2008 წელი.

## Иҫкәрмәләр
Чидаоба - грузин көрәше

**Чидаоба** - ( — көрәш) йәки **Картули чидаоба** () — грузин милли көрәше, кейенгән килеш алыш.

## Тарихы

Риүәйәттәргә ярашлы, чидаоба ла башҡа халыҡтарҙағы кеүек үк кешен йыртҡыс хайуандар менән мифик көрәше нигеҙендә килеп сыҡҡан тип һанала. Ҡыҙыҡ мәғлүмәт: Сулхан-Саба Орбелиани үҙенең грузин теле һүҙлегендә  (XVII быуат ахыры — XVIII быуат башы),  *чидеба* йәки чидаоба  «кешенең - йыртҡыс йәки йыртҡыстың йыртҡыс менән алышы» тип тәржемә ителеүен яҙа. 

Чидаобаны үҙенең әҫәрҙәрендә Шота Руставели һүрәтләгән, этнограф Е. Покровский (1887 йыл) яҙмаларында осрай. 

Грузин дзюдоистарының уңыштарынан Һуң чидаобаға шул тиклем ҡыҙыҡһыныу арта, хатта 1980 йылда дзюдо көрәше буйынса дүрт тапҡыр донъя чемпионы  Сэйдзо Фудзисэйдзо Токиола чидаоба грузин көрәше ассоциацияһы булдыра. 

Грузия Чидаоба  федерацияһы бар, Мәскәү ҡалаһында Грузин  чидаоба көрәш федерацияһы ойошторолған.

Чидаоба - грузин көрәшенә Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Чунири

**Чунири** - *()* — Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

Чунири - грузин халҡының боронғо музыка ҡоралы.  Чунири алты элементтан тора: оҙонса түңәрәк корпус, муйын, сигә, йәйәләр, һап һәм һыҙғыс. Көй һыҙғысты ҡылдарға ышҡып сығарыла . 

Чунири таулы төбәктәрҙә генә тәү һынында һаҡланған.  Сванетияла чунириҙы милли юғалтыу тип һанайҙар. 

Чунири төрлө яҡта төрлсә атала: Сванетияла - чунири, Рачала , Хевсуретиҙа һәм Тушетиҙа -  чианури .

Был уйын ҡоралы ғөрөф-ғәҙәт, йола башҡарыу өсөн ҡулланылған. ЧКемдер ситтә баҡыйлыҡҡа күсһә, уның йәнен ҡайтарыу өсөн чинури уйнағандар   . 

Чунириға Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
*ჭუნირი
*ჭუნირი
* მ. შილაკაძე, „ქართული ხალხური საკრავები და საკრავიერი მუსიკა“, თბ., 1970 

## Иҫкәрмәләр
Күк өҫтәл

**Күк өҫтәл** - (, ) - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

Күк өҫтәл Көнсығыш Грузияла таралған традицион милли өҫтәлдәрҙең береһе була. Уны етештереү менән Тбилиси, Гори һәм  Телави оҫталары шөғөлләнә. Күк өҫтәлдең биҙәктәре төрлө мотивтарға бағышлана. Традицион сәнғәти орнамент элементтары, астраль мотивтар һәм үҫемлек, зооморф, антропоморф биҙәктәр ҡулланыла, улар бигерәк тә грузин халҡының боронғо ҡараштарын сағылдыра. 

Күк  өҫтәл мотивтары араһында: бысаҡ, сәнске, ҡалаҡ, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ һәм ир-ат һүрәттәре, грузин кейемендәге бейеүҙәр иғтибарға лаййыҡ. Грузия йәмғиәтендә күк өҫтәл  киң ҡулланыла.

19 быуатта  күк өҫтәл Тбилисиҙа киң таралған була, бигерәк тә туйҙарҙа, тантаналы табындарҙа теләп ҡулланыла.
 
XVIII-XIX быуаттарҙың һоҡланғыс зәңгәр һауыт-һаба коллекцияһы  Грузия Дәүләт музейы фондында һаҡлана.

2017 йылдың 2 июнендә «күк өҫтәл»  эшләү мәҙәниәтенә һәм традицион технологияһына  матди булмаған мәҙәни мираҫ объекттары статусы бирелгән 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Лело бурти

**Лело** йәки **лело бурти** - (, һүҙмә-һүҙ «ялан тубы») — грузинский халыҡ спорт төрө, командалап туп менән уйнау, традицион регби уйынын хәтерләтә.

## Тасуирламаһы

Грузин регби терминологияһында  «лело» һүҙе «эшләп ҡара (әйҙә)» мәғәнәһендә, фанаттар  «Лело, лело, Сакартвело» тип ҡысҡырыуҙы ғәҙәт итеп алғандар (*Әйҙә, әйҙә, Грузия*). 2014 йылда лело бурти һәм  хридоли һуғыш сәнғәте  милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.

Был уйын  Шота Руставелиҙың  «Арыҫлан тиреһе ябынған батыр» XII быуат поэмаһында телгә алына. Лело бурти милли  спорт төрө тип танылғанлыҡтан, грузиндар   регби буйынса донңя кимәлендәге уңыштарын уның менән бәйләй, регби спортын улар ошо уйын хөрмәтенә «лело» тип атай ҙа.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
### Урыҫ телендә
* 
* 

### Инглиз телендә
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Цискари (журнал)

**Цискари**  - () - Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.
Журнал 1852 йылда тәүге айлыҡ баҫма  булып сыға башлаған һәм унда бығаса ҡулъяҙма ғына булып йөрөгөн әҫәрҙәр донъя күргән. Журнал атамаһы башҡортсаға "Таң" тип тәржемә ителә.

## Тарихы

1852-1853 йылдарҙа журналдың мөхәррире драматург Георгий Эристави булған. Баҫманың төп маҡсаты - грузин халҡын милли әҙәбиәт менән таныштырыу юлы аша мәғлүмәтлелек кимәлен күтәреү, халыҡ мәғарифы үҫешенә һәм уҡыу күнекмәләренә булышлыҡ итеү  . 
Журналда  Сулчан Саба Орбелиани , Давит Гурамишвили , Бесики , Николоз Бараташвили һм башҡа авторҙарҙың әҫәрҙәре баҫыла. Был  әҫәрҙәр йыш ҡына шуғаса ҡуьяҙмала ғына йөрөгән, әҙҙәргә  таныш булған .  

1857 йылда Иван Кереселидзе 19 йылға туҡтатып торған нәшриәт эшен яңынан башлай. 

Икенсе донъя һуғышынан һуң 1957 йылда Вахтанг Челидзе журналды яңынан шул уҡ исем менән сығара башлай.

"Цискари"  журналына Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Журнал. — 1857

## Иҫкәрмәләр
"Хоруми" бейеүе

**«Хоруми»** — () — Аджариялағы бик билдәле бейеү, Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы
Был грузин яугирҙарының ҡаһарманлығын һәм ҡыйыулығын һүрәтләгән хәрби бейеү.

Уны башта ҙур булмаған күп ир-ат төркөмө башҡарған, әммә хәҙерге интерпретацияла, ғәҙәттә, 30-40 бейеүсе ҡатнаша.
Бейеү прелюдия менән башлана: башта сәхнәгә бер нисә ир-егет сыға һәм хәрби лагерь ғуйыр урын эҙләргә тотона. Тапҡас, хеҙмәттәштәрен сәхнәгә саҡыралар. Ғәскәрҙең сәхнәгә сығыуы — һоҡланырыҡ, таң ҡалдырырлыҡ тамаша.

Дошманды аңдып табып, алышта еңгәндән һуң «яугирҙар» үҙенең еңеүен билдәләй.

Хоруми — ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ һәм тыуған илгә һөйөү тәрбиәләү бейеүе ул. Ҡайһы бер бейеү хәрәкәттәре быуындан-быуынға тапшырылып килеп, беҙҙең көндәргә тиклем еткән.

«Хоруми» бейеүе 2013 йылдың 25 ноябрендә Грузияның милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге  ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр