open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Златоуст операцияһы

**Златоуст операцияһы** —1919 йылдың июнь — июлендә үткән Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты көстәренә ҡаршы РККА-ның Көнсығыш фронты 5-се армияһының һөжүм операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең ҡушма өлөшө.

## Планлаштырыу һәм операция барышы
Ҡыҙыл Армияһының һөжүме 24 июндә уңышлы тамамланған Өфө операцияһынан һуң башлана. 24 — 25 июндә ҡыҙылдарҙың 26-сы һәм 27-се уҡсылар дивизиялары Өфө (Ҡариҙел) йылғаһы аша сығалар. 27-се дивизия һуғыша-һуғыша Бөрө тракты буйлап хәрәкәт итә башлай. 26-се дивизия алышһыҙ Йүрүҙән йылғаһы үҙәндәре буйлап алға бара һәм 2 июлдә Нәсибаш ауылы янындағы аҡтарҙың позицияларына барып сыға, бында ҡаты һуғыш йәйелә. Аҡтар тулыһынса тиерлек 26-сы дивизияны ҡамап алалар, әммә 5 июлдә төньяҡтан Нәсибашҡа ҡыҙылдарҙың 27-се дивизияһы килеп етә һәм өс көнлөк алыштарҙан һуң аҡтарҙың ғәскәрҙәре Ҡуҫа, Бирҙәүеш һәм Һатҡы рубежына алып ташлана. Ошо уҡ ваҡытта рубежға көньяҡтан быға тиклем Белорет һәм Тирлән заводтарын баҫып алған 24-се дивизия һәм шулай уҡ (төньяҡтан) 35-се уҡсылар дивизияһы килеп етә. Уларҙың берлектәге ударҙары менән  10-12 июлдә аҡтарҙың оборонаһын өҙәлә һәм 13 июлдә Златоуст яулап алына.

Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл армияһы уңышлы үткәрелгән операция ярҙамында Көньяҡ Уралдағы иң мөһим булған тау сәнәғәте үҙәктәрен баҫып ала һәм артабан көнсығышҡа табан (Силәбе операцияһы) һөжүмен башлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Гражданская война и иностранная интервенция в СССР. М., 1983
Волгодонск (аэропорт)

**Волгодонск** — Ростов өлкәһе Волгодонск ҡалаһының элекке аэропорты. Волгодонск ҡалаһынан туғыҙ саҡрым төньяҡ-көнбайышта, Цимлянск ҡалаһының төньяҡ ситендә урынлашҡан.

В класлы "Волгодонск" аэродромы ошондай самолеттарҙы: төрлө вертолеттар, ТУ-134, Як −4 самолеттарын — ҡабул итә алған.

«Волгодонск» аэропорты Цимлян районы территорияһында урынлашҡан. Волгодонск менән Дондағы Ростов араһында авиа бәйләнеш 1971 йылдың 25 майында башлана. Самолет Як-40 тәүлегенә өс тапҡыр Волгодонскиға осҡан. В класлы аэродром проект буйынса ТУ-134 һәм Як-42 самолеттарын ҡабул итергә һәләтле булған. Атап әйткәндә, 70-се йылдарҙа ТУ-134 самолеты Мәскәүҙән даими рейстар башҡарған. Илдә башланған иҡтисади көрсөк ваҡытында осоштар туҡталып ҡала. 90-сы йылдар аҙағында осоштар яңынан башлана, әммә аэропорт реконструкциялауға мохтаж була, ә бының өсөн аҡса табылмай 2010 йылда "Волгодонск" аэродромы граждандар аэропорттары дәүләт реестрынан сығарылған, сөнки ул билдәләнгән тәртиптә сертификация үтә алмай. Шунлыҡтан дәүләт регистрация таныҡлығы көсөн юғалта һәм аэродромдың эксплуатацияға яраҡһыҙлығы таныла. Аэродром авиация эштәре алып барыусы аэродромдар разрядына күсерелә.

2017 йылда Дондағы Ростовта Көньяҡ аэропортын эксплуатацияға тапшырғандан һуң аэропорт «2030 йылға тиклем Ростов өлкәһе территорияһында бәләкәй авиацияны үҫтереү концепцияһы» планы буйынса реконструкцияланырға тейеш. Бындай эштән һуң аэропорт SSJ 100 һәм Boeing 737 (ауырлығы буйынса сикләүле) самолеттарын ҡабул итергә һәләтле буласаҡ.

Әлеге ваҡытта аэродром пассажирҙар ташыуҙы тәьмин итеү өсөн яраҡлы түгел. Ул самолеттар ултыртыу майҙаны һәм авиация эштәре алып барыу өсөн файҙаланыла.

## Перспективалары
Ростов өлкәһенең 2020 йылға тиклем социаль-иҡтисади үҫеше һәм Дон хөкүмәтенең 2030 йылға тиклем транспорт комплексының үҫеш стратегияһы "Ростов өлкәһендә бәләкәй авиацияны үҫтереү концепцияһы" сиктәрендә 2017 йылда Батайск янындағы Көньяҡ аэропорты сафҡа индерелгәндән һуң «Волгодонск» аэропортын реконструкциялау планлаштырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Оживут ли аэропорты области (телевизионный репортаж)
1736 йылдың 11 февралендәге Указдар

**1736 йылдың 11 февралендәге Указдар** — 1735—1736 йй. башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу сараларын билдәләүсе һәм Ырымбур  экспедицияһы (1734—1744) эшмәкәрлеген яйға һалыусы норматив-хоҡуҡи акттар.

## Тасуирлау
1736 йылдың 11 (22) февраль Указдары  Ырымбур экспедицияһы начальнигы И. К. Кирилов һәм Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы А. И. Румянцев тәҡдиме менән әҙерләнгән, һәм уларға императрица Анна Иоанновна ҡул ҡуйған.

Указдар баш күтәреүселәрҙе язалау сараларын күҙ уңында тотҡан:
* етәкселәр өсөн (Аҡай Күсемов, Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Килмәк Нурышев, Солтан Морат һәм башҡалар) — үлем язаһы;
* башҡаларға — артыҡ әүҙем ихтилалсыларға һөргөн, аттар менән мәжбүри штраф, өҫтәлмә ашлыҡ оброгы, уларҙың биләмәләрен йомош үтәүсе (служилый) мишәрҙәргә бушлай биреү.
Яуаплылыҡҡа тарттырылған ихтилалда ҡатнашыусыларҙың ғаилә ағзаларын Тарихи Башҡортостандан ситкә оҙатырға, ҡоллоҡҡа һатырға һәм көсләп суҡындырырға тейеш булғандар.

Мишәрҙәр, типтәрҙәр һәм бобылдар ихтилалда ҡатнашҡан башҡорттарға ер өсөн оброк түләүҙән тулыһынса азат ителгән. Баш күтәреүсе башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы мишәрҙәргә бирелергә тейеш булған. Дворяндар, мишәрҙәр һәм офицерҙар башҡорт общиналары ерҙәрен һатып алырға хоҡуҡлы булған. Указдарға ярашлы, Ырымбур комиссияһы начальнигы Башҡортостандағы ерҙәр менән иркенләп тотона алған: редуттар һәм форпостарға нигеҙ һалған, уларҙа гарнизондар урынлаштырған, тау заводтары һәм ҡәлғәләре төҙөткән, күсеп килеүселәргә таратып биргән.

Бынан башлап батша администрацияһы рөхсәтенән башҡа йыйындар үткәреү тыйылған. Башҡорт улыстарындағы старосталар урыҫ администрацияһына тоғро старшиналар менән алмаштырылырға тейеш булған.

Указдарға ярашлы, башҡорттарға тимерлектәр тотоу һәм ҡорал һатып алыу тыйылған. Шулай уҡ уларҙы ҡоралһыҙландырырға ҡушылған.

Указдарға ярашлы, мәсет һәм мәҙрәсәләр төҙөүгә сикләүҙәр индерелгән. Башҡортостанда ахундар һаны даруғалар һанына (Нуғай даруғаһы, Себер даруғаһы, Ҡазан даруғаһы һәм Уҫы даруғаһы) ҡарап дүрткә саҡлы ҡыҫҡартылған. Ахундар урындағы властар хуплауынан сығып ҡына тәғәйенләнергә тейеш булған.

Указдар буйынса, Ҡаҙан губернаторы рөхсәтенән тыш Ҡаҙан татарҙары менән никахлашыу тыйылған.

1736 йылдың 11 феврале Указдары Башҡортостанға килгән дворяндарҙың, керҙәштәрҙең һәм башҡа күсеп килеүселәрҙең ергә хоҡуҡтарын киңәйткән һәм шул уҡ ваҡытта аҫаба халыҡтың хоҡуҡтарын сикләгән.

Указдарҙа һанап үтелгән ҡайһы бер пункттар 1737 йылдан Ырымбур комиссияһы начальнигы В. Н. Татищев тарафынан тормошҡа ашырылған.

## Әҙәбиәт
* *[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|Акманов И. Г.]]* Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1998.
* *Акманов И. Г.* Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой половине XVIII века. — Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1991.
* История башкирского народа: в 7 т.— Т.III.// гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа.: Гилем, 2011. — 476 с.: ил.
* Полное собрание Законов Российской империи. Собр. первое. Т.9. СПб., 1830, №6890.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Статья в Башкирской энциклопедии
Вәрәшбаш (Татарстан)

**Вәрәшбаш** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Мөслим районындағы ауыл. Вәрәшбаш ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Ауыл Вәрәш йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡҡа табан 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Вәрәшбаш (Шилселе) — ирәкте (табын) ырыуы башҡорттарының ауылы. 1815 йылда нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ирәкте улусы составында була. 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә.

1848 йылда һәм артабанғы йылдарҙа мәсет һәм мәктәп; 1870 йылда 3 һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә.

## Халҡы
1816 йылда ир енесле 65 башҡорт; 1848 йылда — 214 башҡорт һәм типтәр; 1859 йылда — 320 башҡорт һәм типтәр; 1870 йылда — 387 башҡорт, 53 типтәр; 1912 йылда — 485 башҡорт, 578 типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Симәк

**Симәк** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Мөслим районындағы ауыл. Симәк ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Ауыл Мышыға йылғаһы бассейнында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Симәк — бүләр ырыуы татарҙарының ауылы. 1701 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһе составында була. 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.

1870 йылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәне, хужалыҡ магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 63 башҡорт, 47 типтәр; 1834 йылда — 231 башҡорт; 1859 йылда — 306 башҡорт йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән байлар ыруы башҡорттарынан булған.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Ураҙмәт (Татарстан)

**Ураҙмәт** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Мөслим районындағы ауыл. Ураҙмәт ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Ауыл Сикия йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ураҙмәт — Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы татарҙарының ауылы. XVIII быуаттың 1-се яртыһында нигеҙләнгән. 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 140 башҡорт, 235 типтәр; 1834 йылда — 167 башҡорт, 75 типтәр; 1902 йылда — 828 башҡорт һәм типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Саутгемптон (утрау)

**Саутге́мптон** () — Канада Арктика архипелагында ҙур утрау. Административ рәүештә Канаданың Нунавут территорияһының Кивалик регионына ҡарай.

## Географияһы
Гудзон ҡултығына ингән урында урынлашҡан. Утрау майҙаны 41 214 км² тәшкил итә. Ҙурлығы буйынса донъяла 34се һәм Канадала 9сы урынды биләй. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо 1944 км.

Утрау төньяҡта Мелвилл ярымутрауынан Фрозен-Стрейт боғаҙы, ә көнбайышта Лабрадор ярымутрауы менән Рос-Уэлк боғаҙы менән айырылған. Утрауҙың иң бейек нөктәһе — Матиасен тауы. Утрауҙың көньяҡ-көнсығышында Белл ярымутауы урынлашҡан.

Саутгемптон утрауы Канаданың ҡышҡы ваҡытҡа күсмәгән һирәк территориялар иҫәбенә инә.

## Халҡы
Саутгемптонда берҙән-бер тораҡ пункт — Корал-Харбор, бында 721 кеше (2001) йәшәй.

## Галерея


Файл:Wfm southampton island.jpg|Йыһандан күренеш
Файл:Coral Harbour Airport 1995-06-21.jpg|Корал-Харбор аэропорты
Файл:Coral Harbour School.jpg|Корал-Харбор мәктәбе


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Bird, J. Brian. *Southampton Island*. Ottawa: E. Cloutier, 1953.
* Brack, D. M. *Southampton Island Area Economic Survey With Notes on Repulse Bay and Wager Bay*. Ottawa: Area & Community Planning Section, Industrial Division, Dept. of Northern Affairs and National Resources, 1962.
* Therkel Mathiassen. *Contributions to the Physiography of Southampton Island*. Copenhagen: Gyldendalske Boghandel, 1931.
* Parker, G. R. *An Investigation of Caribou Range on Southampton Island, Northwest Territories*. Ottawa: Information Canada, 1975.
* Pickavance, J. R. 2006. «The Spiders of East Bay, Southampton Island, Nunavut, Canada». *Arctic*. 59, no. 3: 276—282.
* Popham RE. 1953. «A Comparative Analysis of the Digital Patterns of Eskimo from Southampton Island». *American Journal of Physical Anthropology*. 11, no. 2: 203-13.
* Popham RE, and WD Bell. 1951. «Eskimo crania from Southampton Island». *Revue Canadienne De Biologie* / ̐ưedit̐ưee Par L’Universit̐ưe De Montr̐ưeal. 10, no. 5: 435-42.
* Sutton, George Miksch, and John Bonner Semple. *The Exploration of Southampton Island*. Pittsburgh: Carnegie Institute, 1932.
* Sutton, George Miksch. *The Birds of Southampton Island*. Pittsburgh: Carnegie Institute, 1932.
* VanStone, James W. *The Economy and Population Shifts of the Eskimos of Southampton Island*. Ottawa: Northern Co-ordination and Research Centre, Dept. of Northern Affairs and National Resources, 1959.
Сербия милли китапханаһы

**Сербия милли китапханаһы** () — Сербияла иң ҙур китапхана. Илдең баш ҡалаһы Белградта, Врачар общинаһында урынлашҡан.

## Тарихы
Китапхананың барлыҡҡа килеүе 1832 йылдың февралендә булған тарихи ваҡиғаға бәйле, ошо ваҡытта тәүге серб гәзитен баҫтырыусы Димитрие Давидович кенәз Милош Обреновичҡа хат менән мөрәжәғәт яһай. Шул уҡ йылдың ноябрендә кенәз мотлаҡ даналарҙы Милли китапханаға ебәрергә бойора.

Беренсе донъя һуғышы осоронда китапхана бинаһы һәм уның фонды бомбардировкалау һөҙөмтәһендә зыян күрә, фондтың иҫән ҡалған өлөшөн һаҡлау өсөн Ниш һәм Крагуевац ҡалаларына күсерәләр. Һуғыш тамамланғандан һуң, 1919 йылғы Милли китапхана тураһындағы акт һәм Матбуғат тураһындағы законға ярашлы китапханаға үҙәк дәүләт статусы бирелә һәм ул бөтә Югославия короллегендә нәшер ителгән китаптарҙың мотлаҡ даналарын алыу хоҡуғына эйә була.

1941 йылдың апрелендә фашистик илдәр Югославияға һөжүм иткән осорҙа, Белградты бомбардировкалау һөҙөмтәһендә китапхана бинаһы тулыһынса юҡ ителә. Уның бинаһы менән бергә 500 000 дана китаптар, 1424 кириллик ҡулъяҙмалары һәм уставтар, 1500 берәмек боронғо карталар һәм гравюралар, 4000 журнал, 1800 гәзит башлыҡтары, ғосман (төрөк) документтарының архивы һ.б. юҡ ителә.

1944 йылда Белград азат ителгәс, китапхана тергеҙелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Урта Дунай уйһыулығы

**Урта Дунай уйһыулығы**, шулай уҡ **Урта Дунай тигеҙлеге**, **Тиса-Дунай уйһыулығы**, **Паннония тигеҙлеге** (, , , , , , , , , ) — Дунай йылғаһы урта ағымы бассейнында урынлашҡан тигеҙлек. Венгрия (күп өлөшө), Словакия, Сербия, Румыния, Хорватия һәм Австрия биләмәләрендә урынлашҡан; төньяҡ-көнсығышында Украинаның Карпат аръяғы өлкәһе территорияһына керә.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Майҙаны — яҡынса 200 мең км².

Динар таулығы, Альп, Карпат һәм Көнсығыш Сербия тауҙары менән уратып алынған тектоник уйһыулыҡ булып тора. Бейеклеге — 100—200 м. Өҫкө йөҙө *яҫы* (Альфёльдта — Дунайҙан көнсығышҡа табан) йәки урта бейеклектәге айырым тауҙар менән *аҙ убалы* (Дунай аръяғы крайында — Дунайҙан көнбайышҡа табан). Төньяҡ-көнбайышында Кишальфёльд урынлашҡан, уның күп өлөшө Дунайҙы бейеклек бүлкәтенән тигеҙлеккә сығарыусы конус рәүешендәге үҙән булып тора. Урта Дунай уйһыулығына шулай уҡ көньяҡ-көнбайышта Загреб бассейны һәм көньяҡта Драва һәм Сава йылғаларының үҙәндәре керә. Урта Дунай уйһыулығында Балатон күле урынлашҡан.

Бында боксит, нефть, тәбиғи газ һәм һоро күмер ятҡылыҡтары осрай.

Климаты уртаса континенталь, көнсығышта ҡоро. Ғинуарҙың уртаса температураһы — −1 °C, июлдең — +21°С. Яуым-төшөм миҡдары йылына 500—600 мм тәшкил итә, тауҙарҙа — 900 мм-ға тиклем. Башлыса ҡара һәм аллювиаль тупраҡтар осрай, көнсығышта урыны менән тоҙланған. Уйһыулыҡ территорияһының 70-80 % эшкәртелә, бында бойҙай, кукуруза, йөҙөм һәм башҡа агрокультураларҙы үҫтерәләр. Тауҙарҙа урманлы дала зонаһының бәләкәй участкалары бар. Уйһыулыҡта халыҡ тығыҙ йәшәй; иң ҙур ҡалалары — Будапешт (Венгрия), Загреб (Хорватия), Братислава (Словакия), Тимишоара (Румыния), Нови Сад (Сербия).

## Паннония диңгеҙе
Урта Дунай уйһыулығы плиоцен осоронда булған Паннония диңгеҙенең күтәрелгән төбө булып тора. Ҡайһы бер тауҙар (мәҫәлән Сербиялағы Фрушка-Гора тауҙар теҙмәһе) борон Паннония диңгеҙендә утрау булып торғандар.

## Иҫкәрмәләр
Уэльс принцы утрауы (Канада)

**Уэльс принцы утрауы** () — Канада Арктика архипелагы составындағы утрау.

## Географияһы
Бутия ярымутрауынан төньяҡ-көнбайышҡа табан урынлашҡан. Канада территорияһының бер өлөшө булып тора. Уэльс принцы утрауы башлыса эзбизташтарҙан яһалған. Майҙаны 33 339 км². Ҙурлығы буйынса донъяла 40сы һәм Канадала 10сы урынды биләй. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо 2576 км. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 320 метрға тиклем ().

Уэльс принцы утрауы Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды тарафынан бүленгән *Урта арктик тундраһы* () төньяҡ америка экологик регионына керә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҙур Виктория сүле

**Ҙур Виктория сүле** () — Австралиялағы сүл. Илдең Көнбайыш Австралия һәм Көньяҡ Австралия штаттары биләмәләрендә урынлашҡан.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Майҙаны 424 400 км². Көнсығыштан көнбайышҡа табан 700-ән ашыу километрға һуҙылған. Сүлдән төньяҡҡа табан Гибсон сүле, ә көньяҡҡа табан Налларбор тигеҙлеге урынлашҡан. Ҡоро климат шарттары арҡаһында сүлдә бер ниндәйҙә ауыл хужалығы эшмәкәрлеге алып барылмай.

Көнбайыш Австралия штатында һаҡланыусы территория булып тора. Сүлдең Көньяҡ Австралия штаты биләмәләрендә илдең 12 биосфера ҡурсаулыҡтарының береһе — Мамунгари һаҡлау зонаһы () ойошторолған.

Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 200—250 мм тәшкил итә. Йыш ҡына (йылына 15—20 тапҡыр) күк күкрәүҙәре күҙәтелә. Йәйен көндөҙгө температура 32—40 °C, ә ҡышын 18—23 °C тәшкил итә.

Ҙур Виктория сүлендә австралия аборигендарының бер нисә төркөмдәре, шул иҫәптән когара һәм мирнинг ҡәбиләләре йәшәй.

Виктория королеваһы хөрмәтенә исеменде британ сәйәхәтсеһе Эрнест Джайлс бирә, ул 1875 йылда европалыларҙан тәүге булып сүл аша үтә.

## Һылтанмалар
* 
* Про Большую пустыню Викторию в сети
Бразилия таулығы

**Бразилия таулығы** (*Бразилия яҫы таулығы*; ) — киң географик регион. Көнсығыш, көньяҡ һәм үҙәк Бразилияның күп өлөшөн ҡаплай.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Таулыҡтың майҙаны яҡынса 4 млн км². Майҙаны буйынса таулыҡ Бразилия биләмәләренең яртыһын тиерлек биләй. Бынан башҡа, ил халҡының шаҡтай күп өлөшө (95 % күберәк) ошо таулыҡта йәки уның янындағы тар яр буйы һыҙығында йәшәй.

Географик киңлек буйынса ла, меридиан буйынса ла оҙонлоғо — 3200 км ашыу. Бейеклеге көнбайышта 500 метрҙан көнсығышта 2000 метр һәм унан юғарыраҡҡа күтәрелә. Иң бейек нөктәһе — Бандейра тауы (2897 м). Таулыҡтың иң бейек өлөштәре Серра-ду-Мар, Серра-ду-Эспиньясу һәм Серра-Дорада һырттарын барлыҡҡа килтерә. Яр буйында башня йәки конус рәүешендәге айырым торған тауҙар таралыу алған.

Бразилия таулығы үҙенең тәбиғәтенең күп төрлөлөгө менән билдәле: бында бер нисә төрлө биомдар, климат шарттарының киң спектры, тупраҡтың төрлө типтары һәм хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең меңәрләгән төрө бар.

Характеристикарының күп төрлөлөгө ҙур булғанға күрә, Бразилия таулығын өс өлөшкә бүләләр:
* *Атлантик плато*;
* *Үҙәк плато*;
* *Көньяҡ плато*.

Таулыҡтан көньяҡҡа табан киң Лаплата уйһыулығы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бразильское нагорьена rgo.ru 
*
Ютландия

**Ютла́ндия** (, : «Ют иле», ) — Европалағы ярымутрау, Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәрен айыра. Төньяҡта Каттегат һәм Скагеррак боғаҙҙары менән Скандинавия ярымутрауынан айырыла. Майҙаны яҡынса 40 мең км². Ярымутрауҙың төньяҡ өлөшө (2/3 ашыуы) Дания, көньяғы — Германия (Шлезвиг-Гольштейн ере) биләмәләре составына керә. Дания өлөшө 1920 йылғы плебисцит һөҙөмтәһендә ҙурайтыла.

XIX быуат аҙағында Киль каналы төҙөлгәндән һуң, фактик рәүештә утрау булып китә.

## Географияһы

Ярымутрау яр буйҙары буйлап дюналар ғәҙәти, улар ҡайһы саҡта ҡомло утрауҙар барлыҡҡа килтерә. Ютландияның көнсығыш ярҙары ныҡ йырғыланған. Бейеклеге 173 метрға тиклем. Рельефы тигеҙ, урыны менән морена сығышлы тәпәш убалар бар. Ғинуарҙың уртаса температураһы яҡынса 0 °C, июлдең — +15 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 600—800 мм. Ютландия нигеҙендә Киль каналы төҙөлгән. Урмандар ярымутрауҙың яҡынса 9 % ҡаплай. Ауыл хужалығы, балыҡсылыҡ үҫешкән.

1825 йылғы һыу баҫыу һөҙөмтәһендә ярымутрауҙың төньяҡ осо Лим-фьорд менән Веннсюссель-Ти утрауына айырылған, әммә традицион рәүештә уның өлөшө тип ҡарала.

## Тарихы
Ютландия тарихи яҡтан Скания һәм Зеландия менән бергә Данияның өс еренең береһе булып тора. Быға тиклем Клавдий Птолемейгә ярашлы ярымутрауҙа тевтондар, кимврҙар һәм гарудтар йәшәгән.

Күп кенә инглдәр, сакстар, юттар һәм фриздар 450 йылдан алып Ютландиянан Британ утрауҙарына күскәндәр. Бәлки был һундарҙың походтарына бәйле булғандыр, шулай ҙа иң дөрөҫө был күсеш дандарҙың килеп инеүе арҡаһында булған, юттар һәм дандар араһында алыштар иң ҙур һәм ҡанлы була.

Христиан франк императорҙарынан һаҡланыу өсөн дандар Даневирке («Дан стенаһы») валын төҙөй, ул көньяҡ Ютландия буйлап Төньяҡ диңгеҙенән Балтик диңгеҙенә ҡәҙәр үткән. Бөйөк Карл мәжүси сакстарҙы ярымутрауҙың иң көньяҡ өлөшөндә тар-мар итә һәм был территорияға үҙенең союздаштар бодричтарҙы күсерә.

Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре араһында транзитты тиҙләтеү маҡсатында бөтә ярымутрау буйлап каналдар (мәҫәлән XVIII быуат аҙағында төҙөлгән *Eiderkanal* һәм 1875 йылда асылған Киль каналы) һалынған.

Беренсе донъя һуғышы осоронда ярымутрау янында Ютландия алышы була ул тарихта иң ҙур диңгеҙ алышы тип иҫәпләнә.

## Дания өлөшө

Ютландия өсөн ют (ютланд) диалектары ғәҙәти булып тора, улар, бигерәк тә көнбайыш һәм көньяҡ диалекттары, стандарт дан теленән ныҡ айырыла.

Ютландияның Дания өлөшөндәге иң ҙур ҡалалары: Орхус, Ольборг, Эсбьерг, Раннерс, Кольдинг, Хорсенс, Вайле, Силькеборг, Фредерисия, Виборг, Хадерслев.

Бер нисә бәләкәй ҡаласыҡтар менән бергә Орхус, Раннерс, Кольдинг, Хорсенс, Вайле, Фредерисия, Хадерслев ҡалалары Көнсығыш Ютландия агломерацияһын тәшкил итә. Административ рәүештә Ютландияның Дания өлөшө өс өлкәнән тора: Төньяҡ Ютландия, Үҙәк Ютландия һәм Көньяҡ Данияның көнбайыш өлөшө.

## Германия өлөшө

Ютландияның көньяҡ 1/3 өлөшө административ рәүештә Германияның Шлезвиг-Гольштейн федераль ере биләмәләренә ҡарай.

Тарихи яҡтан Ютландияның көньяҡ сиге Айдер йылғаһы буйлап үткән, ул шулай уҡ Шлезвиг һәм Гольштейн герцоглыҡтары араһында сик булып торған.

Ютландияның Германия өлөшөндәге иң ҙур ҡалалары: Киль, Любек, Фленсбург һәм Ноймюнстер.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

*
Цимлян йөҙөм сыбығы (фестиваль)

**Цимлян йөҙөм сыбығы** () — Ростов өлкәһе «Цымлян станицаһы» этнографик комплексы территорияһында йыл һайын үткәрелә тоған шарап фестивале. Был сараны Дон шарап эшләүселәре һәм шарапсылар Союзы ойоштора. Фестиваль үткәреү Донда шарап туризмын үҫтереүгә булышлыҡ итә. Фестиваль беренсе тапҡыр 2013 йылда үткәрелгән.

## Тарих

### 2014 йыл
Фестивалгә 2014 йылда 200 кеше килә.

### 2015 йыл
2015 йылдың 7 июнендә Саркел ҡасабаһында"Цимлян йөҙөм сыбығы" шарап фестивале «Цымлянская станица» этнография комплексы территорияһында үҙғарыла. Фестиваль ҡунаҡтары иҫтәлекле комплекс биләмәһен ҡарауҙан тыш, ижади коллективтарҙың сығышы ҡарай йәки казак ашамлыҡтарын ауыҙ итә ала.

2015 йылда байрамға килгән туристар иҫәбе 2000 кеше тәшкил итә.

### 2016 йыл
2016 йылда байрам 21 майҙа үткәрелә. Байрамды тантаналы асҡандан һәм шараптарҙы тәмләп ҡарағандан (дегустациянан) һуң дегустация комиссияһының ултырышы була, ә унан һуң автор шараптарын ябыҡ (дегустациялау) тәмләп ҡарау башлана. Артабан конкурс һөҙөмтәләре һәм еңеүселәрҙе бүләкләү тантанаһы иғлан ителә. Шунан һуң байрам рәсми ябыла. Фестиваль ваҡытында ижади коллективтарҙың сығышы планлаштырылған, сувенир продукцияһы күргәҙмәһе, аҙыҡ-түлек һәм шарап дегустациялары ойошторола, уға Волгоград, Һамар, Ростов өлкәһе, шулай уҡ Краснодар һәм Ставрополь крайы үҙ шараптарын дегустацияға алып килгәндәр. «Йыл шарабы — 2016» гаражист кубоғы уйнатыла. План буйынса фестивалгә йомғаҡ яһау ябыҡ дегустациянан һуң үткәрелергә һәм унда «Иң яҡшы ҡыҙыл шарап», «Иң яҡшы махсус шарап», "Иң яҡшы аҡ шарап " номинациялары билдәләнергә тейеш була . Байрамда 16 шарапсы ҡатнаша — улар конкурста 53 өлгө күрһәтә. Аҡ һәм ҡыҙыл шараптың нисбәте сама менән бер тиң була. Шараплы эсемлектәр фестивале кубогын Анапа яулай.

## Иҫкәрмәләр
Еүеш (Мокрый) Чалтырь (йылға)

**Еүеш Чалтырь ** — Ростов өлкәһендәге Рәсәй йылғаһы, Мертвый Донецтың уң ҡушылдығы (Дон дельтаһының бер тармағы). Хавала йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы . Дөйөм төшөү ауышлығы — 100,4 м.

## Исеме
Йылғаның икенсе исеме бар — **Ҡалмыҡ йырыны**, ә һул яҡтағы Беренсе йырын йылғаһы ҡушылған ергә тиклем **Өсөнсө йырын тип атала**.

Шулай уҡ Ростов өлкәһендә Ҡоро (Сухой) Чалтырь йылғаһы бар. Йылға исеменән түбәндәге объекттар атамаһы барлыҡҡа килгән: Чалтырь ауылы, Мокрый Чалтырь ауылы, Мокрый Чалтырь станцияһы.

## Ағым
Йылға башы Тоҙло (Тузлов) йылғаһы һыу айырғысында Ростов өлкәһенең Карпо-Николаевка ауылынан (Мясников районы) көньяҡ-көнсығышында тора. Тәүҙә йылға көньяҡ-көнбайышҡа табан аға, аҙаҡ көньяҡ көньяҡ-көнсығышҡа борола һәм үҙенә эсенә Икенсе йырын (балка) һәм Беренсе йырын (балка) йылғаларының һыуын ҡуша. Шунан ул көньяҡҡа табан йүнәлә һәм көнбайышҡа табан әҙ генә тайпылыш менән аға. Ҡырым ауылы янында үҙенә ҙур ҡушылдыҡты — Хавала (**Озан**, башында ** Логово Волчье) йылғаһын ҡабул итә.**. Һуңынан Чалтырь ауылы аша үтә. Йылғаны Чалтыр ауылынан һуң «Дондағы Ростов — Мариуполь» М23 трассаһы киҫеп үтә. Йылға тамағы алдында ул Дондағы Ростов — Таганрог тимер юлы менән киҫешә. Мертвый Донец йылғаһына уң яҡтан, ауылдан көньяҡта ятҡан Еүеш Чалтырь ауылы янында ҡоя..

## Тарих
Йылғаның үрге ағымында боронғо ауыл табылған. Яҡынса 250 м² майҙанда тәрәнлеге яҡынса өс метрға тиң боронғо өс землянка емерек ҡалдыҡтары урынлашҡан . Ауылдың яҡынса йәше — яҡынса 3,5 мең йыл.

## Һыу режимы
Йылға даими рәүештә ер аҫтынан сығып торған ҙур йырындан ғибәрәт, ул шишмә һыуҙары менән туҡлана.

## Бассейны
Еүеш (Мокрый) Чалтырь Төньяҡ ярым шарҙың типик йылғаһы— уң яҡ яры бейек, һул яры һөҙәк, шулай уҡ бассейндың һул өлөшө нығыраҡ үҫешкән. Йылға бассейны тотошлай Ростов өлкәһе Мясников районы территорияһында урынлашҡан. Йылға бассейны территорияһында дүрт тораҡ пункт бар: Ҡырым, Мокрый Чалтырь, Солтан-Салыу, Чалтырь (уларҙың барыһы ла ауылдар). Шулай уҡ йылға бассейнында (йылға һәм уның ҡушылдыҡтарында) быуа төҙөлгән.
* **Мокрый Чалтырь**
** Вторая йырыны— (һул)
** Первая йырыны— (һул
** . Банта-Бур йырыны— (уң)
** Хавалы — (һул ҡушылдыҡ)

## Тораҡ пункттар
* с Ҡырым
* с. Чалтырь
* с. Мокрый Чалтырь

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ростов өлкәһе йылғалары


## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Австрия федераль хөкүмәте

**Австрия федераль хөкүмәте** () — Австрия Республикаһында башҡарма власты тормошҡа ашырыусы коллектив орган. Хөкүмәт башлығынан -  канцлер, вице-канцлер һәм өлкән министрҙарҙан тора. Австрияның башҡарма тармағын Президент һәм федераль хөкүмәт барлыҡҡа килтерә.

## Формалашыуы
Австрия Конституцияһының 1929 йылдағы реформаһынан һуң федераль хөкүмәт ағзалары туранан-тура Австрия президенты (Федераль закондың контроль-күҙәтеү органдары тураһындағы 70-се статьяһына ярашлы, B-VG) тарафынан тәғәйенләнә, әммә Австрия парламентының (Милли совет) ризалығын алырға тейеш, сөнки уның ышанмау вотумы хөкүмәтте кисекмәҫтән таратыуға килтереүе мөмкин. Нығынған тәжрибә буйынса, һуңғы һайлауҙарҙа иң күп тауыш йыйған сәйәси партия лидеры канцлерлыҡҡа кандидат сифатында тауышҡа ҡуйыла (баллотируется); элегерәк был тәжрибәлә ташламалар ҙа булған. Ил президенты теге йәки был кандидатураны хупламау хоҡуғына эйә булһа ла, министрҙарҙың кандидатуралары канцлер тәҡдиме менән парламент аша үткәрелә. Президент теләһә ҡасан канцлерҙы, хатта тотош хөкүмәтте эштән сығара ала, әммә яңы хөкүмәтте парламентты контролдә тотоусы партиялар ғына формалаштырырға тейеш.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Муллуту-Суурлахт

**Муллуту-Суурлахт** *(Mullutu-Suurlaht)* — Сааремаа утрауында, Курессааре (Kuressaare) ҡалаһынан 2 километр көнбайышта урынлашҡан Эстонияның ҙурлығы буйынса дүртенсе күле. 1440 гектар самаһы майҙанды биләгән күлдең тәрәнлеге 2,1 м-ға етә. Тоҙлолоғо буйынса күл тоҙло һыулы булып тора. Муллуту-Суурлахт ике өлөштән тора:
* **Суурлахт** (Келламяе (Kellamäe)) — көнсығыш өлөшө
* **Муллуту** — көнбайыш өлөшө
Даими яҙғы ташҡындар ваҡытында (1,16 м-ға тиклем) күл яҡындағы Паадла (Paadla), Вягара (Vägara) һәм Каалупеа (Kaalupea) һыу ятҡылыҡтары менән ҡушыла һәм, шулай итеп, һыу кимәле ике ярым тапҡырға арта. Күлгә өс км оҙонлоғондағы Насва (Nasvа) йылғаһы ҡоя. Һыу баҫыу ваҡытында йылға диңгеҙҙән күлгә аға, ә башҡа саҡта киреһенсә. Шуға күрә күл балыҡҡа бай, атап әйткәндә, унда табан, сабаҡ, ҡарабалыҡ, ҡыҙылғанат, йыланбалыҡ, ташбаш, алабуға, опто, к<nowiki/>үк балыҡ, шамбы, суртан, шырт балыҡ һәм башҡа балыҡтар бар. Суурлахт ҡултығының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҙур булмаған (3 га) Рахину (Rahinu) утрауы урынлашҡан. Ҡултыҡтың тәпәш ярҙары ҡырсындан йәки ҙурыраҡ таштарҙан тора, урыны менән ҡомло. мәтеле йәки ҡыҙыл балсыҡлы. Күлде ике ҙур өлөшкә Хидре Нукк (Hidre nukk) ярымутрауы бүлеп тора. Вягара һәм Муллуту ҡултыҡтарының ярҙары бик тәпәш һәм ҡамыш менән ҡапланған. Төньяҡта Муллутуҙың тәрәнлеге 0,2-0,3 м булһа, көньяҡ өлөшөндә, Насва тамағы тирәһендә, 1,7 м-ға етә. Ярҙың бейеклеге 0,4 м, ҡом һәм ләм ҡатламы менән ҡапланған. Вягара ҡултығының тәрәнлеге 1,1 м. Муллутуға Каармисе һәм Кярла, Суурлахтҡа — Унимяе йылғалары ҡоя.

## Иҫкәрмәләр
Серб Республикаһы Гербы

**[[Серб Республикаһы]] эмблемаһы** — 2008 йылдың 15 июлендә ҡабул ителә. Герб дәүләт флагының төҫтәренән торған түңәрәк өҫтөнә һалынған үрелгән алтын Р һәм С хәрефтәрен кәүҙәләндерә. Түңәрәкте аҫҡы өлөшөндә флаг төҫөндәге үрелгән таҫмалары булған алтын имән япраҡтары урата һәм король тажы менән ослана. Әйләнә тирәләй ике телдә Серб Республикаһы тип яҙылған. Аҫта Босния урта быуат Котроманичтар династияһының король тажы һүрәтләнә.

## Иҫке герб

Серб Республикаһының иҫке гербы ике башлы көмөш бөркөткә алтын король тажы кейҙерелгән ҡыҙыл ҡалҡанды кәүҙәләндерә. Бөркөттөң суҡышы, теле һәм аяҡтары — алтын төҫтә, уның күкрәгендә серб тәреһе урынлаштырылған.

## Гербты ҡабул итеү

 
Босния һәм Герцеговинаның Конституцион суды Серб Республикаһының иҫке гербын конституцион тип танымай, Серб Республикаһы хөкүмәтенең 2007 йылдың 16 июненән герб урынына Серб Республикаһы Эмблемаһын ҡулланыуы, һәм ул 2008 йылда яңы герб менән алмаштырылыуы тураһында закон сығара.

Серб Республикаһының Народная скупщинаһы 2008 йылдың 15 июлендә урта быуаттарҙа хаким булған Неманичтар династияһы гербына нигеҙләнгән Серб Республикаһының яңы гербы тураһында ҡарар ҡабул итә.

## Иҫкәрмәләр
Еүеш(Мокрый) Чалтырь(утар)

**Мокрый Чалтырь** — Ростов өлкәһе Мясников районындағы утар.

Чалтырь ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы

### Урамдар
* Ворошилов урамы,
* Ленин урамы,
* Сәскәләр урамы.

## Тарих
1897 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Дон Ғәскәре өлкәһенең Ростов округы Гниловская станицаһынынң Еүеш (Мокрый) Чалтырь утарында 119 дон казактары, мещан һәм крәҫтиәндәр йәшәгән.

1926 йылда халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында Төньяҡ Кавказ крайы Аҡсай районы Хопер ауыл советының Еүеш (Мокрый) Чалтырь утарында 176 кеше йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр
Онгон

**Онгон** — ырыу йәки ғаилә ата-бабаһының рухы, монгол һәм төрки халыҡтары мәҙәниәтендә табыныу һыны.

Башҡорттарҙа онгон — тотем хайуан, ҡош йәки ағас; ислам диненә тиклемге мәжүсилек элементы, ырыуҙың төп сокраль атрибуттарының береһе.

Бүре, ат, болан ише хайуандар ҙа, бөркөт, шоңҡар, ҡарсыға, ҡоҙғон, ҡарға, һайыҫҡан, торна, өкө кеүек ҡоштар ҙа, шыршы, ҡарағай, ҡарағас, имән, өйәңке, ҡарама, миләш, ерек, ҡайын, артыш кеүек ағастар ҙа онгон булып иҫәпләнгән.

Кеше үлгәндән һуң уның йәне ырыу ағасына күсә, ә аҙаҡ ҡош сүрәтендә «өҫкө донъяға» олғаша тип иҫәпләнгән. Инаныстар буйынса, онгондар ырыу-ҡәбиләләрҙе бәлә-ҡазаларҙан һаҡлаған, юл күрһәткән, ут сығарырға ярҙам иткән. Ниндәй ҙә булһа тантана йә байрам алдынан, хәрби походтар һәм алыштар ваҡытында онгондарҙың пәйҙә булыуы (күктә — ҡош, ерҙә хайуан килеп сығыуы) яҡшы билдә тип иҫәпләнгән.

Онгондарҙың берәй тән өлөшөн (бүре тештәре, болан мөгөҙө, ҡош ҡаурыйҙары, һөйәктәре) бетеү (яман күҙҙән һаҡлаусы әйбер) итеп ҡулланғандар. Шулай уҡ төрлө һындарҙы, иконаларҙы, боттарҙы ла рухтарҙың, тәңреләрҙең билдәһе тип атайҙар. Онгондар ата-бабаларҙың йәндәре һаҡланған һауыт рәүешендә лә йөрөй. Улар ағастан, йөндән, тиренән, кейеҙҙән, металдан һәм туҡыманан эшләнелә. Онгондар ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр, ырыу һәм ғаилә, малсылыҡ һәм тимерселек һ.б. төрҙәргә бүлеп йөрөтөлә. Бурят шамандарында онгондар тәңре һәм рух, ә монгол мифологияһында улар әруахтар һәм йәки уларҙың рухтары тип бирелә.

Иң танылған онгондар ер сфераһында эш итә: бөтә ерҙең эжине (дэлхэйн дайдын эзэн) — Этуген исемле илаһиә (муллыҡ һәм уңыш), ураман-тайга эйәһе — Баян Хангай, һыу эйәһе — Уһан Лусадхан, оло йылға-күлдәр эйәһе (Ангараныҡы — Ама сагаан ноён, Селенгтыҡы — Бухэ баатар ноён, Иркуттыҡы — Эмниг сагаан ноён, Ленаныҡы — Ажирай ноён, Байкалдыҡы — Бахар хара ноён), күк есемдәре һәм һауа күренештәре Хухэ Мунхэ Тэнгэри, Тэнгэри һ.б.), ер аҫты батшалығы эйәһе — Эрлик.

Төп онгондар иҫәбенә баҡыйлыҡҡа күскән һәм үҙ вариҫтарының тыныслығын һаҡлаған шамандарҙың рухтары ла индерелә. Онгодар менән бәйле төрлө йолалар һәм тыйыуҙар йәшәй.

## Әҙәбиәт
* Зеленин Д. К.. Культ онгонов в Сибири, М.-Л.. 1936;
* Вертагаев Т. А., К этимологии некоторых слов в монгольских языках, в кн.: Исследования по восточной филологии. К семидесятилетию профессора Г. Д. Санжеева, М., 1974.

## Һылтанмалар
* Энциклопедия мифологии
* Религиозная община шаманов «Тэнгэри»
* Бурятский этнос: люди, традиции, события
8-се мәктәп (Таганрог)

**Таганрогтың 8-се мәктәбе** — Таганрогтағы урта дөйөм белем биреү мәктәбе.

## Тарихы

Таганрогтағы беренсе 8-се һанлы мәктәп Ҡыҙыл майҙандағы, яҙыусы В. Г. Короленко исемен йөрөткән элекке Юғары башланғыс ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы бинаһында урынлашҡан.

Таганрогты немец ғәскәрҙәре оккупациялаған осорҙа (1941—1943) 8-се мәктәптең эше тергеҙелә.

1956 йылда 8-се мәктәп 3-сө мәктәп өсөн төҙөлгән яңы бинаға күсерелә һәм бер бинала берләштерелгән мәктәптәр «урта мәктәп № 8» тип атала.

Бөгөнгө 8-се урта мәктәп, Таганрог ҡалаһы хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ленин район советы Башҡарма комитетының, 1954 йылдың 18 авгусындағы 343-сө ҡарары менән булдырылған. Яңы мәктәп төҙөү өсөн этәргес булып, Маяковский майҙанында Таганрог радиотехника институтының яңы «Г» корпусын төҙөү, һәм ошо төҙөлөш менән бәйле 3-сө мәктәптең иҫке бинаһын һүтеү буйынса күләмле эштәр башланыуы торҙо.

Мәктәп бинаһы1956 йылдың 20 сентябрендә асыла. Мәктәптең беренсе сығарылышы 1958 йылда була.

1964 йылда 8-се мәктәптә беренсе математик класс асыла. 2012 йыл мәғлүмәттәре буйынса, мәктәптә 740 уҡыусы уҡый, шуларҙан 290 уҡыусы дөйөм башланғыс белем ала, 350 уҡыусылары төп урта белем, 100 уҡыусы урта (тулы) дөйөм белем ала.

1988 йылдың 8 декабрендә, Таганрог халыҡ депутаттары ҡала советы башҡарма комитетының 411-се һанлы ҡарары нигеҙендә, 8-се мәктәп базаһында Таганрог радиотехника институты яҡлауы аҫтында, «Таганрог радиотехника институты янында һәм 8-се мәктәптә информатиканы тәрәнәйтеп өйрәнеүсе махсус класс» асыла, аҙаҡ ул Таганрог лицейы булараҡ билдәле була.

## Мәктәп исемдәре
* 1954 — 1965 йылдарҙа — 8-се урта мәктәп.
* 1965 — 1994 йылдарҙа — А. Г. Ломакин исемендәге производствоға өйрәтеү урта дөйөм белем биреү хеҙмәт политехник мәктәбе.
* 1994 — 2000 йылдарҙа — 8-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе.
* 2000 — 2002 йылдарҙа — муниципаль дөйөм белем биреү учреждениһы 8-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе .
* 2002 — 2011 йылдарҙа — А. Г. Ломакин исемендәге муниципаль дөйөм белем биреү учреждениһы 8-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе.
* 2002 — 2011 йылдарҙа — А. Г. Ломакин исемендәге муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениһы 8-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе .

## Мәктәп директорҙары
* 2006 йылдан хәҙерге көнгәсә — И. Ю Булычев
* 1985 — 2006 йылдар — Л. В. Мазнев
* 1977 -1984 йылдар — Л. М. Осипенко
* 1968 — 1977 йылдар — Д. И. Сергеев
* 1956 — 1968 йылдар — К. М. Орлов

## Мәктәптең билдәле уҡыусылары һәм хеҙмәткәрҙәре
* **Басов Михаил Михайлович** (1977) — лицей уҡытыусыһы, рәсәй режиссёр-документалисы, медиарәссам.
* **Фетисов Александр Юрьевич** (1961—19??) — мәктәп уҡыусыһы, Рәсәйҙең истребитель-осоусыһы, Афғанстанда хәрби бурысын үтәгән ваҡытта һәләк булған.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Школы № 8 

## Иҫкәрмәләр
Комсомол тыҡрығы (Таганрог)

**Комсомол тыҡрығы** — Таганрогтың үҙәк тарихи өлөшөндәге тыҡрыҡ.

## Географияһы
Александр урамы һәм Ломакин урамдары араһынан үтә. Оҙонлоғо 2050 м.

## Тарихы
Элекке исеме — Оло Кампенгаузен тыҡрығы.

2013 йылдың майында Комсомол тыҡрығының үҙәк өлөшөндә, Александр урамы һәм Үҙәк баҙар араһында, Мария гимназияһы ҡаршыһындағы сквер, ҡойма менән уратып алына. Ҡала думаһы депутаты Алексей Головинға ҡараған буласаҡ сауҙа кибеттәре фундаментын төҙөү өсөн соҡорҙар ҡаҙылған булған. Төндә урындағы халыҡ ҡойманы емерә. 7 майҙа КПРФ-тың урындағы бүлексәһе активистары скверҙа, фундамент өсөн тәғәйенләнгән соҡорҙарға ағас: тал, йүкә, сауыр үҫентеләре ултырталар. Асыҡланыуынса, Головиндың скверҙа төҙөлөш инициативаһы законһыҙ, тейешле рөхсәт рәсмиләштерелмәгән була.

## Комсомол тыҡрығында урынлашҡан
* А. П. Чехов исемендәге гимназия № 2 (2013 йыл һүтелә). Гимназияның Александр урамына сыҡҡан спорт залы бинаһы Комсомол тыҡрығының иң башында урынлашҡан.
* Мария гимназияһы — Комсомол тыҡрығы һәм Чехов урамы мөйөшө (Чехов урамы, 104).
* «Архиерей йорто» — Комсомол тыҡрығы һәм Чехов урамы мөйөшө (Чехов урамы, 129).
* Ф. П. Покровский йорто
* «Автоград» үҫмерҙәр автомәктәбе— Комсомол тыҡрығы, 86-а.

## «Антей» балалар кинотеатры
1976 йылда Комсомол тыҡрығындағы скверҙә, 15-се урта мәктәп ҡаршыһында, иҫәптән төшөрөлгән Ан-10А (з/н 0402301) пассажир самолеты урынлаштырып, унда «Антей» балалар кинотеатры ойошторола.

Комсомол тыҡрығында, самолеттың ҡойроҡ өлөшө менән йәнәш ҡуйылған кинотеатрҙың билет кассаһы, төшөрөлгән йыһан аппараты формаһында була. Кинотеатр бер нисә йыл, 1980-се йылдар башына тиклем эшләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* **Комсомольский бульвар (Таганрог)**

## Иҫкәрмәләр
Таганрог (йылға)

**Таганрог** — Рәсәйҙәге Красноярск крайының Шарыпово районындағы йылға. Объюл йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы, уның ике уң яҡ ҡушылдыҡтары — Сунгуюл һәм Сартачуль йылғалары араһында барып ҡоя. Йылға оҙонлоғо — 2700 метр самаһы тәшкил итә.

Таганрог йылғаһы Иваново һәм Холмогорский ауыл советтары биләмәләре буйлап аға. Яры ҡатнаш урмандар менән ҡапланған, ҡайындар өҫтөнлөк итә. Йылға буйында тораҡ пункттар юҡ. Иң яҡын биләмә — ҡала тибындағы Горячегорск ҡасабаһы — инештән өс-дүрт километр көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Йылғанан Барсук тауы (753 м.) айырып тора.

## Иҫкәрмәләр
Цимлян ГЭС-ы

**Цимлян ГЭС-ы** — Ростов өлкәһе Дон йылғаһында , Волгодонск һәм Цимлянск ҡалалары янында урынлашҡан гидроэлектростанция. 1949-1954 йылдарҙа планлаштырылған Волга-Дон йылғаларында суднолар йөрөү ҡоролмаларын башлыса Гулаг ҡул көсө менән төҙөү -«бөйөк коммунизм төҙөлөштәренең» береһе булып тора. Был эш мөһим иҡтисади мәғәнәгә эйә:түбәнге Донда эре тоннажлы судноларҙы йөрөтөү менән бер рәттән Волга-Дон каналы ҙур ҡоро ер массивын һуғарыу эшен, уларҙы һыу менән тәьмин итеү, ташҡындан һаҡлау һәм электр энергияһы етештереү өсөн файҙаланыла. ГЭС ҡоролмаларының милексеһе (суднолар йөрөү өсөн шлюздарҙан тыш) — ООО «Лукойл-Экоэнерго».

## Тәбиғи шарттар
Цимлян ГЭС-ы Дон йылғаһы тамағынан 309 км алыҫлыҡта урынлашҡан, был йылғалағы берҙән-бер гидроэлектростанция . ГЭС -ҡапҡасы янында һыу йыйыу өҫтө майҙаны 255 000 км² тәшкил итә (яҡынса йылға бассейны майҙанының 60 %). ГЭС урынлашҡан райондың климаты континенталь, һыуһаҡлағыс ҡоро дала һәм ярым дала зонаһында тора, уға ҡоролоҡ һәм ҡыуан елдәре хас. Һыуһаҡлағыс көҙгөһөндә һыу парға әйләнеү дәүмәле1000 мм иҫәпләнгәндә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 350—400 мм. Дондың һыу режимына яҙғы ташҡын ваҡытында күп күләмдә һыу килеүе хас, был ваҡытта йыллыҡ аҡманың уртаса күләме 72 % тиң. Йыллыҡ һыу сығымы Цимлян ГЭС-ы ҡапҡасы янында — 655 м³/с, уртаса йыллыҡ аҡма — 20,66 км³. Һыу сығымының максималь сығымы (был , 10 000 йылға бер тапҡыр ҡабатланырға мөмкин) 21 532 м³/с тиң баһалана. Барлыҡ күҙәтеүҙәр алып барылған осорҙа һыу сығымы 14 436 м³/с тәшкил икән. Түбәнге Донда Цимлян ГЭС-ынан башҡа үҙ составында ГЭС-һыҙ Николаев, Константиновский һәм Кочетовский һыуһаҡлағыстары урынлашҡан. Уларҙың төп бурысы — суднолар йөрөрлөк тәрәнлекте тәьмин итеү.

Дон йылғаһының уң яҡ яры Цимлян ГЭС-ы ҡапҡасы янында бейек , ә һул яры тәпәш. ГЭС бинаһы һәм һыу бушатыу плотинаһы Дон йылғаһының һул яҡ үҙәнендә (элекке Сусорово күлендә ГЭС плотинаһы өлөшләтә) урынлашҡан. Төҙөлөш проблемаларын хәл иткәндә был тәбиғи мөмкинлек йылға аҡмаһын йүнәлтергә ярҙам иткән, шулай уҡ төҙөлөш котлованын тоташтырыу эштәре күләмен әҙәйткән. Ер менән нығытылған һул яҡ яр плотинаһы башлыса үҙән өҫтө террасаларында тора, ә уң яғы — йылға үҙәнендә урынлаштырылған. ГЭС ҡоролмалары нигеҙендә , һыубаҫар үҙән сиктәрендә һәм йылға ағышында, ваҡ бөртөклө аллювиаль ҡом ята, улар 25-30 метр тәрәнлектәге мергель балсығы ҡатламы менән түшәлгән. Үҙән өҫтөндәге киртләс террасалар ҡом ҡатыш балсыҡлы лессо төрөндәге тоҡомдарҙан тора..

## Иҫкәрмәләр
Ғүмәров (йыр)

«**Ғүмәров**» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр 1930 йылда Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районында И. В. Салтыков тарафынан яҙып алына, «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында Заһир Исмәғилев яҙмаһында баҫылып сыға. Йыр варианттарын С. Ә. Ғәлин, Р. Л. Ғәбитов, Х. С. Ихтисамов, Ф. Х. Камаев, Л. Н. Лебединский, К. Й. Рәхимов, Н. Д. Шоңҡаров, Хөсәйен Әхмәтов һәм башҡалар яҙып ала. Лирик-драматик характерҙағы йыр.

## Йырҙың риүәйәте

.

**Беренсе вариант**

Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Тиләү улусы Рәхмәт ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы) кешеһе Ғәлиәкбәр Ғүмәров исеме менән аталған. Ғүмәров (версияларҙың береһе буйынса, күбәләк һәм тиләү ырыуҙарының старшинаһы булған), халыҡты ҡыҫырыҡлауҙарҙан яҡлап, урындағы власть менән низағҡа инә һәм Боғаҙаҡ күле янында йәшенеп йөрөргә мәжбүр була. Йырҙы ул вафаты алдынан сығара. 

Йырҙы 1961 йылда Н. Д Шоңҡаров магнит таҫмаһына Куйбышев өлкәһе Больше-Глушицкий районы Ташбулат ауылы кешеһе Ғәбдрәшит Ибраһимовтан (1916 йылғы) яҙып ала. Нотаға К. Ю. Рәхимов һала. — Ғилми архив, ф. 3, оп. 23/6, л.33.

**Икенсе вариант**

Ғүмәров Күбәләк-Тиләү волосында бик данлыҡлы
һәм билдәле шәхес, уҡымышлы, зиһенле, белемле, тап­ҡыр, тәүәккәл кеше була. Шуға күрә лә уны 48 ауыл­ды берләштергән Күбәләк-Тиләү волосы йыйынында старшина итеп һайлайҙар. Уға был ваҡытта ни бары
17 йәш була. Ә бит элек иң тәүҙә аҡһаҡалдарҙың, оло­ларҙың һүҙе үткән. Тимәк, егет ысынлап та хәтәр
зирәк булған.
Ғүмәровты старшина итеп һай­лау ваҡиғаһы ун туғыҙынсы быуаттың икенсе ярты­һына тура килә. Ғүмәровты Боғаҙаҡ күленә батырып
үлтерәләр, ә уның ҡатыны Мәүлиха өс бала
менән тол ҡала, дүртенсеһенә ауырлы була. Дүртенсе
балаһы тыуғас, уның бер апһыны таныша килгән һәм,
сәй эскәндә сәйгүнгә ағыу һалып, Мәүлиханы
ағыулап үлтерә. Был ваҡытта уға ни бары 26 ғына
йәш була. Уның балалары Бибиямал, Ғәлиастан, Маһи­ра, Хәйҙәр үкһеҙ етем ҡала. Ғүмәровтың әсәһенең исе­ме Гөлзар була.

1-се строфаның өсөнсө юлын: «Тиләү менән Табын
тотто һабын», — тип тә йырлайҙар. Ғөмүмән, был йыр­ҙы Күбәләк-Тиләү яҡтарында белмәгән кеше һирәктер.
2-се куплет Ғүмәров менән Мәүлиханың мөхәббәте ха­ҡында.

Хәҙерге көндә старшина Ғүмәровтың нәҫелдәре
Рәхмәт һәм башҡа ауылдарҙа йәшәй.

«Ғүмәров» йырының һуҙып йырланған төп ижеге ике тапҡыр үҙгәртеп ҡабатлана, ул мажор пентатоникаһының төп тондарын һалмаҡ характерҙа уратып йырлауҙан ғибәрәт. Һуңғы фраза йырҙың драматизмын көсәйтеп ебәрә. Йырҙы Заһир Исмәғилев һәм Хөсәйен Әхмәтов тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.

Йырҙың өҫтәмә варианты ла башҡорт халыҡ ижадының тарихи йырҙар төркөмөнә ҡарай.

## Башҡарыусылар
«Ғүмәров» йырын Ғ. Х. Ирназарова, Ғата Сөләймәнов башҡара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A1_%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%99%D0%B0%D1%80%D1%8B

## Әҙәбиәт
* Башкирское народное творчество. Т.8. Песни (дооктябрский период). Уфа, 1995
* 
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Ноталар менән. Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте/1983/Т. 7 000 экз./312 бит
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Ноталар менән. Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте/1983/Т. 7 000 экз./312 бит
Хәлитов Бәхтиәр Әсфәндиәр улы

**Хәлитов Бәхтиәр Әсфәндиәр улы**; **Бәхтиәр** (7 ғинуар 1942 йыл) — башҡорт шағиры, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2005 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Тормош юлы
Бәхтиәр Әсфәндиәр улы Хәлитов 1942 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының  Күгәрсен районы Дәүләтҡол ауылында тыуған. Бәхтиәргә өс кенә ай булғанда, ғаилә әсәһенең тыуған яғы Ейәнсура районына күсенә. Атаһы Әсфәндиәр шиғырҙар яҙа, район гәзитендә баҫыла. Ул милицияла эшләй. Уның «Йәшел дуға» исемле берҙән-бер шиғри йыйынтығы баҫыла. Бәхтиәр Хәлитов  Үрген ауылында урта мәктәпте тамамлай, шунан Таҙлар ауылында механизатор булып эшләй. 1962-1965 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. 1970 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика һәм математика факультетын тамамлай. 1973-1976 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР Фәндәр Академияһының аспирантураһында уҡый. Бакула Кибернетика институтында  диссертация яҡлай, Өфөлә Ғилми тикшеренеү институттарында ғилми хеҙмәткәр, бүлек мөдире булып эшләй. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Башҡорт дәүләт университетында иҡтисад фәненән уҡыта.

## Ижады
* Шиғырҙары 1990-сы йылдарҙа республика баҫмаларында күренә башлай.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 

## Әҙәбиәт
* Башҡорт шиғриәте антологияһы. Быуаттар тауышы. Өфө, 2001.
Эрмонела Яхо

**Эрмонела Яхо** (, 1974, Тирана, Албания) — албан опера йырсыһы, сопрано.

Яхо йыр серҙәренә Тиранала өйрәнә. Һуңынан итальян опера йырсыһы Катя Риччарелли ойошторған конкурста еңеп, Яхо бер йыл буйы Мантуя ҡалаһының академияһында шөғөлләнә ала, унан һуң биш йыл буйы Римдағы Изге Цецилия академияһында вокал һәм фортепиано курстарында уҡый. Яхо бер нисә билдәле халыҡ-ара конкурста еңеүсе була. Улар араһында Миланда үткән Пуччини исемендәге конкурс (1997), Анконалағы Спонтини конкурсы (1998), Уэксфорд Фестивалендә иң яҡшы йырсы номинацияһында еңә (2000).

Һуңғы йылдарҙа Яхо ҙур уңыш менән Америка һәм Европаның төп опера театрҙары сәхнәләрендә сығыш яһай: Лондондағы Король операһы, Нью-Йорктағы Метрополитен-Опера, Гранд-Опера Парижда. Яхо репертуарында лирик һәм драматик характерлы опера партиялары бар. Йырсының иң яҡшы ролдәр иҫәбенә түбәндәгеләр ингән: Виолетта (Верди, «Травиата»), Мими (Пуччини, «Богема»), Анна Болей (Доницетти, «Болей Анна»).

2011 йылдың 8 ғинуарында Эрмонела Яхо Мәскәүҙә П. И. Чайковский исемендәге Концерт залында сығыш яһай.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт певицы
* Soprano Ermonela Jaho about her life in opera (interview in English)
* Youtube video
Этмекджиян Ашот Арутюнович

**Ашот Этмекджиян Арутюнович** (22 март 1911 йыл — 1 октябрь 1991 йыл) — совет дәүләт эшмәкәре.

## Биографияһы
1911 йылдың 22 мартында Таганрог ҡалаһында (хәҙерге Ростов өлкәһе) тегенсе ғаиләһендә тыуған. Әрмән. 1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
* 1927—1930 — эшсе, һуңынан «Севкавтяжстрой» тресы десятнигы, Таганрог.
* 1930—1932 — Дондағы Ростов төҙөлөш техникумы уҡыусыһы .
* 1932—1934 — эштәрҙе ойоштороусы, «Севкавтяжстрой» тресы участка начальнигы.
* 1934—1936 — эшсе крәҫтиәндәр Ҡыҙыл армияһында хеҙмәт итә.
* 1936—1941 — эштәрҙе ойоштороусы, участка начальнигы, «Севкавтяжстрой» тресы төҙөлөш идараһы баш инженеры һәм башлығы, Дондағы Ростов.
* 1941—1942 — 5-се сапер армияһы 49-сы оборона төҙөлөш идаралығы башлығы.
* 1942—1946 — «Севкавтяжстрой» тресы идара начальнигы, управляющийы һәм бер үк ваҡытта СССР-ҙың төҙөлөш халыҡ комиссариатынан вәкил, Дондағы Ростов.
* 1946—1951 — Главвостокюгстрой начальнигы, һуңынан СССР-ҙың төҙөлөш министрлығы Главюгстрой начальнигы.
* 1951—1953 йылдарҙа — СССР төҙөлөш министры урынбаҫары.
* 1953—1954 — Мәскәүҙә бейек биналар төҙөлөшө буйынса Баш идаралығы начальнигы.
* 1954—1958 — Главмосстрой начальнигының беренсе урынбаҫары.
* 1958—1962 — Мәскәү ҡала башҡарма комитеты эргәһендәге төҙөлөш материалдары сәнәғәте баш идаралығы начальнигы.
* 1962 — СССР Госплан рәйесенең беренсе урынбаҫары — СССР министры.
* 1963—1969 — СССР дәүләт төҙөлөшө рәйесенең беренсе урынбаҫары (СССР министры 1963—1965), бер үк ваҡытта КПСС Үҙәк комитеты һәм СССР Министрҙар Советының минераль ашламалар һәм улар өсөн сеймал етештереүсе предприятиеләр төҙөү буйынса комиссия рәйесе.
* 1969—1973 — торлаҡ һәм граждандар төҙөлөшө баш идаралығы (Главмосстрой) начальнигы урынбаҫары.
* 1973 йылдың июненән — союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.
1991 йылдың 1 октябрендә вафат була. Мәскәүҙә Введенский зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены
* өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* i дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1951) — тимер-бетон конструкцияларҙы тергеҙеүҙең яңы ысулдарын эшләгәне һәм төҙөлөш практикаһына индергәне өсөн.
* Ленин премияһы (1959) — Мәскәү ҡалаһының Лужники районын төҙөкләндереү һәм тиҙләтелгән реконструкциялау ҙур ҡала төҙөлөшө мәсьәләләрен хәл иткәне һәм В. И. Ленин исемендәге Үҙәк стадион спорт ҡоролмалары комплексын төҙөгәне өсөн.

## Әҙәбиәт
* Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991. Историко-биографический справочник /Сост. В. И. Ивкин. — М., 1999. — 

## Һылтанмалар
*  Могила А. А. Этмекджияна