open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сэки Такакадзу

**Сэки Такакадзу** (яп. 関孝和, 1642  йыл (?) — 5 декабрь 1708 йыл), шулай уҡ Сэки Кова (яп. 関 孝和 сэки ко: ва булараҡ билдәле) — Эдо периоды Япония математигы. Япон математика мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Готфрид Лейбниц һәм Исаак Ньютон замандашы. Көнбайышта билдәле булған теоремалар һәм төшөнсәләр индерә: Бернулли Һандары (1712), результант, детерминант (1683). Байтаҡ математик хеҙмәттәр һәм ҡатмарлы мәсьәләләр авторы. Уның эйәрсәндәре тарафынан «иң аҡыллы математик» () ҡушаматы бирелә. Псевдонимы — Дзиютэй ().

## Биографияһы

Сэки Такакадзу 1642 йылда самурай ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Утима Нагааки Император советнигы Токугава Таданагиҙа офицер һәм 3-сө сегун Токугава Иэмицу булып хеҙмәт иткән. Утиям ғаиләһе Кодзукэ префектураһы Фудзиока ҡасабаһында, Гумманың заманса префектураһы территорияһында йәшәй. Йәш саҡта Тәкәдзәне аҫрауға алынған улы менән Сэки тип аталған самурай ырыуына бирәләр, шуға фамилияһын алмаштыра.

20 йәшендә Такакадза Каи провинцияһында бухгалтерия инспекторы итеп Токугава Цунасигэға һәм уның улы Цунатояға эшкә инә. Ул һуңыраҡ Токугава Иэнобуҙың 6-сы сегуны булып китә.

1704 йылда, Цунатоёны 5-се сегун Токугава Цунаёсиның вариҫы итеп тәғәйенләгәндән һуң, Такакадзу сегунаттың тура вассалы була һәм үҙенең сюзерены менән Эдо һарайына күсә.

Элекке инспекторҙы сегун һаҡлағыстарының кесе башлығы вазифаһына тәғәйенләйҙәр һәм йыллыҡ килем 250 тоҡ дөгө 10 хеҙмәтсе бирәләр.. Ләкин 1706 йылда Такакадзу ауырыуы сәбәпле вазифаһын ҡалдырырға мәжбүр була, 1708 йылдың 5 декабрендә вафат була. Уны Утияма ырыуы кәшәнәһендә, Дзерин-дзи монастырында, Токиолағы Синдзюку районының хәҙерге Бэнтэн кварталы биләмәһендә ерләнә.

Сэк Такакадзуҙың математика буйынса уҡыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ. Риүәйәт буйынса ул аныҡ фәндәрҙе  1627 йылғы Еида Мицуеси авторлығындағы математика дәреслеге буйынса үҙе өйрәнгән. 30 йәшенә Такакадза бер-бер артлы математика буйынса сифатлы әсбаптар баҫтырып сығара:  йәки  ул "Яҙмаларға " йыш мөрәжәғәт итеүен дәлилләй.

Такакадза, моғайын, Японияла булған арифметика буйынса иҫке Ҡытай эштәрен дә өйрәнгәндер, тигән фаразлау бар. Математика аренаһына уның тәүге сығыуЫ — 1674 йылда  монографияһы. Унда «Древние и современные способы вычисления» () Савагути Кадзуюки эшендә ҡуйылған бурысҡа яуап бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Зөлҡәрнәй (персонаж)

**Зөлҡәрнәй** ( — «ҡуш мөгөҙлө», «ике мөгөҙлө») — хаҡ тәҡүә һәм бөйөк батша, халыҡты Йәжүж менән Мәжүждән һаҡлаусы диуар төҙөгән. Зөлҡәрнәй исеме Ҡөрьәндең ун һигеҙенсе сүрәһендә дүрт тапҡыр телгә алына.

## Исеме һәм прототибы
Зөлҡәрнәй ғәрәп теленән тәржемә иткәндә «ике мөгөҙлө» тигәнде аңлата. Исемдең аныҡ аңлатмаһы билдәһеҙ. Берәүҙәр көнсығыш менән көнбайышты «ҡояш мөгөҙө» тип атай, икенселәре быны Рум менән Фарсы иленең хужаһы булыуы менән аңлата, өсөнсөләр маңлайында оро булғандыр, тип фараз итә.

Ҡайһы бер риүәйәттәргә ярашлы, Зөлҡәрнәйҙең исеме «Искәндәр» булған, шуға күрә уны ғәҙәттә Искәндәр Зөлҡәрнәй менән тиңләштерәләр («Ҡуш мөгөҙлө Искәндәр»), етмәһә, ул тәңкәләрҙә мөгөҙлө илаһ Зевс-Амон кәүҙәләнеше булараҡ һүрәтләнгән. Башҡалар Зөлҡәрнәй прототибын Бөйөк Кир II йәки Сөләймәндә күрә ; хәҙерге заман тикшеренеүселәре хатта Византия императоры Ираклий I прототибы булыуы мөмкин тип иҫәпләй.

Бөтә комментаторҙар уны бөйөк батша булған тип таный, Фарсы батшаһы Дарий, Лахмид батшаһы әл-Мүнзир, Йемен батшаһы Әл-Әкрән («мөгөҙлө») йәки башҡалар булыуы ихтимал тип һанай. Ҡайһы бер тарихсылар (әл-Куртуби, әт-Табари, Ибн Асир) Зөлҡәрнәй Ибраһим пәйғәмбәр заманында йәшәгән, хатта уның менән бергә Мәккәгә хаж ҡылған, тип раҫлайҙар.

## Зөлҡәрнәйҙең ҡаҙаныштары
Зөлҡәрнәй Бер Аллаға ышанған һәм башҡа халыҡтарҙы Аллаһ шәриғәтенә эйәрергә саҡырған. Аллаһ уға бөйөк власть биргән, һәм ул мәжүсиҙәргә ҡаршы һуғышҡан, шулай итеп Европала һәм Азияла ҙур территориялар яулап алған.

Шул уҡ ваҡытта, Ҡөрьән Искәндәрҙең яулағандарынан тыш Зөлҡәрнәйҙең башҡа ҡаҙаныштарын бәйән итә (мәҫәлән, Йәжүж-Мәжүж менән һуғыш йәки ҡояш «һаҫыҡ сығанаҡҡа байыған» ерҙәрҙә йәшәүселәр өҫтөнән ойошторолған хөкөм). Зөлҡәрнәй Йәжүж менән Мәжүждең башҡа халыҡтарға ҡарата яуызлыҡ ҡылған ҡырағай ҡәбиләләренә ҡаршы сығыш яһай. Зөлҡәрнәй ике тау араһында диуар төҙөй, ә блоктар араһындағы ярыҡтарға ирегән тимер ҡойҙорта. Был бөгөнгө Бөйөк Ҡытай диуары түгел. Ҡиәмәт көнө алдынан Йәжүж һәм Мәжүж был диуарҙы тишеп сығырға һәм башҡа илдәргә ябырылырға тейеш.

Ҡөрьән хикәйәһенең мәғәнәһе шунда: бөйөк батша Зөлҡәрнәйҙең бөтә ҡаҙаныштарын уға Аллаһы тәғәлә бүләк иткән.

## Вафаты
Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, йә Мәккә эргәһендә, йә ҡайҙалыр Сүриә менән Мәҙинә араһында вафат булған һәм Тахам тауында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *[[Бертельс, Евгений Эдуардович|Бертельс Е. Э.]]*. Роман об Александре и его главные версии на Востоке. М.— Л., 1948.
* 
*
Ғимран (дәғүәтсе)

**Ғимран** (, ) — Ҡөрьәндә Мәрйәм Инәнең атаһы . Ҡөрьәндә өс тапҡыр телгә алына: (3:33), (3:35), (66:12).

## Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндең өсөнсө сүрәһе «Әлү Ғимран (Ғимран ғаиләһе)» тип атала. Сүрәлә Ғимран менән уның тәҡүә ғаиләһе тураһында бәйән ителә.



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Имран / Пиотровский, М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — С. 510.

## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
Әйүп (нәби)

**Әйүп** () — ислам пәйғәмбәре (нәби). Бәни Исраил халҡына ебәрелгән. Библиялағы Иов менән тиңләштерелә. Ҡөрьәндә Аллаһ дингә ышанмаусыларға нәсихәт итеп үҙенә тоғро һәм уға таянған кешеләргә ахыр сиктә ярҙам итә икәнен күрһәткән миҫалдар менән иҫкә алына.

## Тарихы
Әсәһе пәйғәмбәр Лут ҡыҙы була. Әйүп Дамаск тирәһендә йәшәгән халыҡтарға нәби итеп ебәрелә. Бик бай һәм хөрмәтле кеше була, бөтә мохтаждарға ярҙам итә. Ул игелеклеге, ғәҙеллеге һәм ихлас тәҡүәлеге менән айырылып тора. Әммә билдәлелекте ул үҙенең сикһеҙ түҙемлеге һәм сабырлығы арҡаһында ала.

Аллаһы тәғәлә уны һынарға теләп, байлығынан, балаларынан яҙҙыра, 18 йыл буйы ауыр сиргә дусар була. Иблис уның сире йоғошло тип хәбәр таратҡас, уны хатта ҡаланан ҡыуалар. Тик ҡатыны ғына уны ташламай, һаман тәрбиәләй, дауалай.

Пәйғәмбәр ауырыуы тағы ла киҫкенләшкән көндәрҙең береһендә Аллаһыға һауыҡтырыуҙы һорап мөрәжәғәт итә:. Аллаһ уның үтенесен ҡабул итә һәм уға сабырлығы һәм бөтә бәхетһеҙлектәре алдында түҙемлеге өсөн йомарт бүләкләйәсәге тураһында хәбәр менән Ябраил фәрештәне ебәрә. Ябраилдың бойороғо буйынса, Әйүп аяҡ типкән урында шишмә ағып сыҡға. Шуны эсеп, Әйүп һауығып китә. Аллаһ Әйүпкә һаулығын, байлығын, балаларын ҡайтарған.

Ҡөрьәндә бик аныҡ булмаған бойороҡ бар: «Ҡулыңа шәлкемде ал да, шуның менән һуҡ, һәм гонаһ ҡылма!». Был бер мәл Аллаһтың Әйүпкә ярҙам итәсәгенә шик белдергән үҙ ҡатынын язаға тарттырыу вәғәҙәһен үтәү бойороғо тип аңлатыла. Ибн Ҡасирға ярашлы, Әйүп ҡатынына асыуланған һәм Аллаһ уны һауыҡтырһа, уға йөҙ тапҡыр ҡамсы менән һуғам, тип ант иткән. Һәм сирҙән ҡотолғас, антын башҡара алмай, сөнки ҡатыны ошо йылдар буйына уны тәрбиәләгән һәм мәрхәмәтле булған. Аллаһ уға йөҙ сыбыҡ шәлкеме алырға һәм шуның менән бер тапҡыр еңелсә һуғырға ҡуша. Шулай итеп, ант боҙолмай.

Аллаһ уға мөғжизәләр ҡылыу һәләте лә бирә.

Әйүп 254 йыл йәшәгән.

Әйүп исеме менән Сүриәлә, Фәләстиндә, Мысырҙа һәм Урта Азияла бер нисә топоним бәйле. Әйүп доғаларын мосолмандар ауырыуҙарҙан һаҡлаусы итеп ҡуллана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
Лоҡман (дәғүәтсе)

**Лоҡман**, **Лүҡмәән** (; беҙҙең эраға тиклем XI быуат), — исламда хаҡ тәҡүә тип хөрмәт ителгән боронғо аҡыл эйәһе («хәким»). Ҡөрьәндең 34 аяттан торған 31-се сүрәһе Лоҡман исеме менән аталған һәм Мәккәлә «Саффат» сүрәһенән һуң иңгән. Ҡөрьән буйынса, Лоҡман бер Аллалыҡты төшөнгән аҡыл эйәһе булған.

## Тормош юлы
Лоҡмандың сығышы тураһында ышаныслы мәғлүмәттәр юҡ. Бер риүәйәттәр буйынса, ул үҙенең хужаһынан Исраил кешеһе азат иткән эфиоп ҡоло булған. Башҡаларҙың әйтеүенсә, ул Суданда (Омдурман) балта оҫтаһы һәм тегенсе булған.

## Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндең 31-се сүрәһендә Аллаһ Лоҡманға тәрән аҡыл бүләк итте, тиелә. Улына өгөт-нәсихәттәрендә ул ҡөҙрәтле Аллаһҡа ышанырға һәм Уға ширк тотмаҫҡа, доға ҡылырға, гонаһтан ситтә торорға, яҙмыш һынауҙарына түҙергә, тәкәббер һәм маҡтансыҡ булмаҫҡа васыят итә. Лоҡман улына атлағанда ла, телмәрҙә лә баҫалҡы булырға васыят итә, сөнки «иң йәмһеҙ тауыш — әлбиттә, ишәк тауышы».

Ҡөрьән тәфсирселәре йыш ҡына Лоҡманды Библиялағы Валаам тип таный. Ҡайһы берәүҙәр уны пәйғәмбәрҙәргә индерә, әммә күпселеге уны хаҡ тәҡүә (сәлих) тип һанай. Ислам әҙәбиәтендә Лоҡман исеменә бәйле күп аҡыллы һүҙҙәр һәм әйтемдәр билдәле. Һуңғы урта быуаттарҙа Лоҡманды Эзоп менән тиңләйҙәр, мәҫәлдәр авторы тип иҫәпләп, уны йәмһеҙ ҡара ҡол тип һүрәтләйҙәр.

Бик күп ғәрәп йолаларының килеп сығыуы уға бәйле һанала.

Версияларҙың береһе буйынса, Лоҡман Дауыт пәйғәмбәр заманында йәшәгән, уның менән осрашҡан, унда уҡыған. Диндең төрлө аспекттарын ул шул тиклем яҡшы белгән, шуға күрә Дауыт уны хатта судья итеп тәғәйенләгән.

## Мәҙәниәттә
Лоҡман образына (*Луқмон*) Алишер Навои ҙа мөрәжәғәт итә. Уныңса был аҡыл эйәһе, фани донъя данын ҡалдырып, харабаларҙа төпләнә һәм әҙ генә менән ҡәнәғәт булып йәшәй. Аҡыл эйәһе Лоҡман образы төрлө халыҡ риүәйәттәрендә, атап әйткәндә, афған риүәйәттәрендә лә осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Пиотровский М. Б. Лукман // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 147—148. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
Бәнү Исраил

**Бәнү Исраил** ( — «Исраил улдары») — йәһүд халҡының атамаларының береһе. Ҡөрьәндә яҡынса 40 тапҡыр (Муса пәйғәмбәр тормошо һәм Мысырҙан йәһүд халҡының китеүе тураһындағы хикәйәләр менән бәйле телгә алына.

Израиль исеме Яҡуп пәйғәмбәр исемдәренең береһе була, унан израилдәрҙең 12 быуыны тарала. Ул Ҡөрьән аятында (3:93) телгә алына, ә боронғо семит телендә "Аллаһ ҡоло"тигәнде аңлата. Ҡайһы бер аяттарҙа бәнү Исраил араһында Ғайса пәйғәмбәр ҙә атала.

## Йәһүдтәр
Исламда бәнү Исраил тоҡомдары *йәһүд* термины менән билдәләнә (). Был термин Мәҙинә осоронда барлыҡҡа килә, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең замандаштары булған йәһүдтәрҙе аңлата. Мәҙинәгә күскәнгә тиклем башлыса «исраил улдары» термины ҡулланыла (*бәнү Исраил*). Ғәҙәттә йәһүдтәр христиандар менән йәнәш тора (*нәсара*).

Йәһүдтәр "Китап әһелдәре " категорияһына ҡарай (әһле *әл-китаб*). Мәккә һәм Мәҙинәлә пәйғәмбәрлек осоро башында Мөхәммәт Мәҙинә (Йәсриб) халҡы һәм йәһүдтәр араһында фекерҙәштәр табыуҙы күҙаллай. Әммә Мәҙинә йәһүдтәре Мөхәммәттең пәйғәмбәрлек миссияһын танымай, уны мыҫҡыллай һәм көлә. Был улар араһында хәрби алыштарға килтерә.

Мәҙинә осоронда Мөхәммәт пәйғәмбәр исламды йәһүдилектән һәм христианлыҡтан айырылып торған айырым дин икәнен тоя һәм аңлай. Шул саҡта йәһүдтәр Ездраны (Ғөзәйерҙе) илаһилаштырыуҙа ғәйепләнә башлай. Пәйғәмбәр Ибраһим  йәһүдтәрҙең һәм ғәрәптәрҙең уртаҡ ата-бабаһы һанала, мосолмандарҙың йәһүдтәрҙеке менән бер үк бик хөрмәт ителгән персонаждары һәм изге урындары бар. Шәриғәткә ярашлы, йәһүдтәр ислам дәүләте ҡурсыуы аҫтында булған кешеләр категорияһына инә (*[[Зимми|әһле әз-зимми]]*). Йәһүд йәмәғәттәре үҙҙәренең етәкселәренә буйһонған, улар ислам хакимдары менән бөтә бәйләнештәрҙе тормошҡа ашырған, был хакимдар йәмәғәттәрҙең эске эштәренә ҡыҫылмаған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* Khani, Hamed and Khaleeli, Alexander, «Banū Isrāʾīl», in: Encyclopaedia Islamica, Editors-in-Chief: Wilferd Madelung and, Farhad Daftary.

## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
Ҡәбил менән Һәбил

**Ҡәбил менән Һәбил** ( — *Ҡәбил үә Һәбил*) — Әҙәм менән Һауаның улдары. Библиялағы Каин һәм Авель менән тиңләштерелә. Аллаһы Тәғәлә икеһенә лә ҡорбан килтерергә ҡушҡан һәм Һәбилдең генә ҡорбанын ҡабул иткән. Көнләшеүҙән Ҡәбил ҡустыһы Һәбилде үлтергән һәм кешелек тарихында беренсе кеше үлтереүсе булып танылған. Һәбилде үлтереү тарихы Ҡөрьәндә бәйән ителә, әммә унда туғандарҙың исеме күрһәтелмәгән.

## Ҡөрьән бәйәне
Әҙәмдең ике улы ҡорбан килтереүе тарихы Ҡөрьәндең Әл-Мәида сүрәһендә бәйән ителә.

Төп нөсхә: 

Ҡөрьән Әҙәмдең улдары ҡорбан килтереүе һәм бер балаһының ғына ҡорбаны ҡабул ителеүен хикәйәләй. Бынан һуң Ҡәбил ҡустыһына үлтереү менән янай. Һәбил иһә Аллаһтан ҡурҡыуын һәм үҙе ағаһына ҡулын күтәрмәйәсәген, ә үлтереүсе кисекмәҫтән тамуҡ утына эләгәсәген әйтә. Үлтерештән һуң Аллаһ ҡоҙғондо ебәрә, ул ерҙе соҡоп, мәйетте нисек йәшерергә күрһәтә. Ошо ваҡиғанан һуң бәнү Исраилдә кеше үлтереү тыйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Пиотровский М. Б. Кабил и Хабил // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 124. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Кабил и Хабил / Пиотровский, М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — С. 602.
* 

## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
Деванагари

**Девана́гари** ( , һинд теле , шулай уҡ исеме **нагари** ( ) —  һүҙмә-һүҙ «илаһи ҡала (яҙмаһы)») — брахми — боронғо һиндостан яҙмаһынан килеп сыҡҡан һинд яҙмаһы нагариҙың бер төрө.  Б. э. т. I быуаттан IV быуатҡа тиклем боронғо Һиндостанда эшләнгән һәм VII быуаттан даими ҡулланылған.

47 төп символдан, шул иҫәптән 14 һуҙынҡы һәм 33 тартынҡынан торған деанагари донъяла дүртенсе популяр яҙыу системаһы булып тора. Ул 120-нән ашыу телдә ҡулланыла,  шул иҫәптән санскрит, һиндины  маратханы, синдхины, бихарины, браджды, бхилины, марварины, конканины, бходжпурины, непалины, неварины, санталины, шулай уҡ ҡайһы берҙә кашмирины һәм сиған телен (романи) индереп. 
Санскрит өсөн боронғо нагари алфавитының ике өҫтәмә тартынҡы символы булған. Деванагари яҙыуының төп үҙенсәлеге - аҫҡа «һәленеп торған» хәрефтәр беркетелгән үрге (база) горизонталь һыҙат. Яҙыу — һулдан уңға.

## Графиканы төҙөү принциптары
Деванагариҙа тартынҡы өсөн тәғәйенләнгән һәр тамғала (а) һуҙынҡыһы билдәһе лә бар. Тартынҡыны һуҙынҡыһыҙ билдәләү өсөн махсус аҫҡа төшөрөлгән билдәне - халант (вирама) өҫтәргә кәрәк. Башҡа һуҙынҡыларҙы билдәләү өсөн, семит яҙма системаларындағы кеүек үк, диакритик тамғалар ҡулланыла. Махсус тәғәйенләнешле билдәләр һүҙ башындағы һуҙынҡылар өсөн ҡулланыла. Тартынҡылар, шуға ярашлы, һуҙынҡылары төшөрөлөп ҡалдырылған ойоштормаларҙы барлыҡҡа килтерергә мөмкин.  Тартынҡылар ғәҙәттә тоташ йәки ҡушма билдәләр (лигатуралар) булараҡ яҙыла.

## Яҙылышы

### Тартынҡылар

### Һинди өсөн өҫтәмә тартынҡылар

### Һуҙынҡылар

### Башҡа билдәләр

## Деванагари өсөн клавиатура бүленеше

## Миҫал
Кеше хоҡуҡтары дөйөм декларацияһының 1-се статьяһы:

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Деванагари (Брайль шрифты)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Деванагари на сайте Omniglot
* Сравнение письменностей Индии
Ғөзәйер (персонаж)

**Ғөзәйер** (, ) — Ҡөрьән персонажы, уны йәһүдтәр Аллаһтың улы тип иғлан итәләр. Библияла пәйғәмбәр Ездра менән тиңләштерелә. Ул Сөләймән һәм Зәкәриә пәйғәмбәрҙәр аралығындағы осорҙа ебәрелгән. Уның тарихы Ҡөрьәндә телгә алына, Аллаһ уны йөҙ йылға үлтереп торған, ә һуңынан терелткән. Был әл-Бәҡара сүрәһендә бәйән иткән. Ул Исраил улдары өсөн Бер Аллалыҡ динен яңырта һәм уларҙы онотолоп өлгөргән Тәуратҡа өйрәтә.

## Ҡөрьәндә

Ғөзәйер Ҡөрьәндә бер тапҡыр телгә алына:

Бәнү Исраилдә Ғөзәйерҙе « Аллаһтың улы» тип һанайҙар. Ғөзәйер был фаразды кире ҡаға һәм халыҡты бындай иманһыҙлыҡ өсөн Аллаһы тәғәләнән ҡәтғи яза булаһы тураһында иҫкәртә. Ғөзәйерҙе Аллаһ улы тип атағас, йәһүдиҙәр хаҡ дингә ҡаршы енәйәт ҡыла (Тәүхид). Бынан һуң Ғөзәйер оҙаҡ ваҡыт халҡын хаҡ дингә өндәй. Уның вафатынан һуң исраилдәр тағы ла ҙур гонаһтарға бата һәм Аллаһтың асыуын тыуҙыра.

Мосолман дин белгестәре араһында Ғөзәйер пәйғәмбәрме (*нәби*), әллә хаҡ тәҡүә (*сәлих*) булғанмы икәнлеге тураһында фекер айырымлыҡтары бар.

## Ғәрәп йәһүдтәре һәм Узаир
Гордон Дарнелл Ньюби Ҡөрьәндәге һүҙбәйләнеш Хиджаз йәһүдтәре тарафынан Езраны Алла улдарының береһе тип билдәләү мөмкинлеген сағылдырыуы ихтимал тип фаразлай Ғалим Гордон Дарнелл Ньюби Узаир, фәрештә Метатрон һәм Элохим улдары (һүҙмә-һүҙ «Алла улдары») тураһында түбәндәгеләрҙе билдәләй:

Марк Лидзбарский һәм Майкл Лодалл шулай уҡ йәһүд-ғәрәп сектаһының барлығын фаразлай, уларҙа Езраны хөрмәт итеү канонлаштырыу менән сиктәш була.

Раввин Алан Малер Әт-Тирмиҙи китабында йәһүдтәрҙең үҙ раввиндарына табыныуы тураһында хәҙис барлығын телгә ала, сөнки улар үҙҙәренең раввиндарының әйткәндәрен Аллаһ Һүҙе буйынса ҡабул итә.Ул был дөрөҫ, сөнки православие йәһүдтәре раввиндың Телдән Тәүратты аңлатыуына нигеҙләнеп йәһүд динен тота, тип раҫлай. Ул шулай уҡ Ибн Ғаббастың дүрт йәһүдтең Үзәйерҙең Аллаһы Тәғәләнең улы булыуына ышаныуын риүәйәт итеүен килтерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Пиотровский М. Б. Узайр // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 239. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 

## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
Талут

**Талут** (, *Шаул, Шауль* ; ; ; ислам динендә *Талут* ; ихтимал, «оҙон буйлы»; б.э.т. XI быуаттың 2-се яртыһы) — Библия һәм Ҡөрьән персонажы; Иҫке Ғәһедтә тасуирлана (Танахта). Библия тексына ярашлы, Саул — Израиль халҡының беренсе батшаһы һәм берҙәм бәнү Исраилгә һәм регуляр йәһүд армияһына нигеҙ һалыусы. Ихтимал, ысын тарихи шәхестер.

### Ҡөрьәндә
Исламда *Талут* исеме менән күрһәтелгән *Саул* «Әл-Бәҡара» сүрәһендә (*Һыйыр*; 2:247-251), Аллаһтың хакимдарға власты нисек бүлеп биреүе тураһында һөйләгән фрагментта телгә алына:

Талут яугирҙәре менән Ялутҡа *(Голиаф)* ҡаршы сыға. Бынан алда уларҙы йылғалағы һыу менән һынап ҡарай: уны эсеүҙән баш тартҡан яугирҙәр батша менән тороп ҡала (Библияла был мотив Гедеонға ҡарай; ). Дауыт (Давид) ярҙамында Ялут еңелә. Риүәйәт Талуттың оҙон буйлы булыуына бәйле, Изге Кәмә (Һандыҡ) һәм уның Дауытты үлтерергә маташыуы тураһындағы сюжеттарҙы һәм мотивтарҙы бәйән итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
Абросимова Тамара Петровна

**Абро́симова Тамара Петровна ** (15 ноябрь 1947 йыл—27 март 2022 йыл) — филолог, театр белгесе. Башҡортостандың Рус дәүләт академия драма театрының элекке әҙәби бүлек мөдире; 1994—1998 йылдарҙа Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры директорының репертуар буйынса урынбаҫары; артабан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры хеҙмәткәре. Хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының элекке уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Тамара Петровна Абросимова 1947 йылдың 15 ноябрендә хәҙерге Украинаның Херсон ҡалаһында тыуған. Атаһы — П. А. Рогалев (1912—1988) хәрби хеҙмәткәр. Әсәһе — Рогалева Е. Э. (1913—1980) йорт хужабикәһе. 1955 йылда Мәскәүҙә 34-се урта мәктәптең 1-се класына уҡырға инә. 1966 йылда Өфөлә 39-сы урта мәктәпте тамамлай. 1967—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында филология факультетында уҡый, театр ғилеме буйынса махсуслаша.

Күп йылдар буйына Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театрының әҙәбиәт бүлеген етәкләй. Спектаклдәр, актерҙар, ижади цех хеҙмәткәрҙәре тураһында мәҡәләләр яҙа. 1994—1998 йылдарҙа Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында репертуар буйынса директор урынбаҫары, М. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының әҙәбиәт бүлеге мөдире булып эшләй. Өфө дәүләт сәнғәт институтында сәнғәт тарихы һәм теорияһы кафедраһында рус әҙәбиәтен уҡыта. 2022 йылдың 27 мартында Санкт-Петербург ҡалаһында вафат була, Смоленск зыяратында ерләнә.

## Ғаиләһе
* Ире — Абросимов Владимир Сергеевич, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы;
* Улы — Абросимов Егор Владимирович (1973) — режиссёр, актёр, продюсер.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ()

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Милли йәштәр театры // Светлая память о Тамаре Петроровне сохранится
* Сердце, отданное театру
Зенон Китийский

**Зено́н Кити́йский**, Зено́n-сто́ик (др.-греч. ; б. э. т. 334 йыл тирәһе, Китион, Кипр). Боронғо грек философы, стоик мәктәбенә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Кипрҙағы грек-финикия ҡалаһы Китий (Китион) ҡалаһында тыуа. Сығышы менән Финикиянан булған Мназейҙың улы. Диңгеҙ сауҙаһы менән шөғөлләнә.

Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 320 йылда Афинаға килә, унда киник мәктәбе уҡытыусыһы Кратеттың уҡыусыһы була, әммә, уның биргән белеме менән ҡәнәғәт булмайынса, Стильпонға һәм диалектик Диодорға күсә.

Диоген Лаэртский Зенондың портретын түбәндәгесә һүрәтләй: ул йыйнаҡ һәм оҙон буйлы, килбәтһеҙ кәүҙәле, ҡалын аяҡлы һәм көсһөҙ кеше, муйыны кәкре, ҡояшта ҡыҙынырға ярата:121.

Беҙҙең эраға тиклем 308 йылда Афинала үҙ мәктәбен аса. Уҡытыусы булып киткәс, Зенон үҙ тирәһенә бик күп уҡыусылар йыя, улар тәүҙә уның исеме менән «зеноней» тип атала, ә һуңынан уҡытыу урыны буйынса стоиктар тип атала башлай. Характерына хас булған юғары сифаттары өсөн ул афиналыларҙың һәм Антигон батшаһы Гонаттың айырыуса ихтирамына лайыҡ була; тере сағында алтын таж һәм статуя менән бүләкләнә, ул үлгәндән һуң Керамикала почетлы ерләүгә лайыҡ була.

Ул Афинала алтмыш йыл самаһы йәшәй һәм оло йәшкә етә; уның вафатының йылы (тыуған йылдары ла) аныҡ ҡына билдәле түгел (Целлерҙың фаразы буйынса ул беҙҙең эраға тиклем 270 йылда вафат була, Дройзен буйынса, беҙҙең эраға табан 267 йылда вафат була).

Зенондың этика, диалектика, физика һәм шиғриәт буйынса яҙмалары боронғо дәлилдәр буйынса ҡыҫҡа һәм матур телмәрҙең булмауы менән айырылып тора, әммә уларҙан бик аҙ һәм ҙур булмаған киҫәктәре генә һаҡланып ҡалған. Боронғо авторҙар тасуирланғанса, стоиктарҙың дөйөм тәғлимәтендәге яҙмаларҙың ҡайһыныһы Зенондыҡы, йәки уның вариҫтары Клеанф һәм Хрисипптыҡы икәнен билдәләү мөмкин түгел.

Философияла ул кешеләрҙе әйберҙәр тураһында дөрөҫ фекер йөрөтөргә һәм уларҙы яңылышлыҡтарҙан азат итергә өйрәтеү маҡсатын ҡуйған логиканы беренсе урынға ҡуя. Логика, Зенон әйткәнсә, ул баҡсаны һаҡлаусы ҡойма кеүек. Аристотель ҡулланған «аналитика» термины урынына ул фекер йөрөтөү тураһындағы үҙаллы фәнде билдәләү өсөн «логика» терминын индерә. Зенон номиналист була. Донъяла кеше тойғоһона тәьҫир итә алған берәр генә әйбер бар, ти ул. Тәьҫир итеү һөҙөмтәһендә килеп тыуған тойғолар һәм күҙаллау — шул берәр әйберҙең кеше күңеленә инеп урын алған күсермәләре. Зенон уларҙы каталептик күҙаллауҙар тип атай, улар кеше уйындағы образды реаль әйбер менән бәйләй. Каталепсис, ти ул, хәҡиҡәттең критерийы (үлсәгесе). ул хәҡиҡәт критерийы (мерил).

## Хәтер

1935 йылда Халыҡ-ара астрономия союзы Айҙың күренеп торған яғындағы кратерға Зенон Китийский исемен бирә.

Кипр Европа берлегенә ингәнгә тиклем Зенон Китийский 20 цент номиналындағы тәңкәләрҙә һүрәтләнә.

Ларнакта Финикудес яр буйынан алыҫ түгел Европа майҙанында муниципаль мәҙәни үҙәк эргәһендә Зенонға һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Маковельский А. О. История логики М., 1967

## Һылтанмалар
* 
* 
* *Лаэрт диогены*. Философтар тормошо тураһында. VII
Ғазраил

**Ғазраил** (, , ) —   йәһүд һәм ислам  традицияларында үлем фәрештәһе. Ул кешеләргә икенсе донъяға күсергә ярҙам итә.

## Исламда
Ҡөрьәндә һәм сөннәттә Ғазраил исеме телгә алынмай, уның урынына *Мәләк әл-мәүт* ( — *үлем фәрештәһе*) тигән төшөнсә ҡулланыла.

Үлем фәрештәһе - Аллаһҡа иң яҡын фәрештәләрҙең береһе. Аллаһтың бойороғо буйынса ул мәрхүмдәрҙең йәнен ала. Үлем фәрештәһе үҙ функцияһын үтәргә ярҙам иткән бик күп фәрештәләргә етәкселек итә. Хаҡ мосолмандарҙың йәнен — «Нәшитәт» тигән фәрештәләр, ә кафырҙарҙыҡын «Нәзиәт» тип аталған фәрештәләр ала.

Ҡиәмәт көнө алдынан, Исрафил фәрештә борғоһона икенсе тапҡыр өргәндән һуң, ҡайһы бер заттарҙан тыш, күктә һәм ерҙә йәшәүселәрҙең барыһы ла вафат булыр. Күпмелер ваҡыттан һуң был ҡалғандары ла үлер, ә һуңғыһы булып үлем фәрештәһе китер.

## Әҙәбиәттә
Ғазраил йыш ҡына үлемдең шиғри кәүҙәләнеше булып тора. Был сифатта ул М. И. Цветаеваның "Азраил» тигән шиғырында, шулай уҡ  Байрон, Лермонтов, Эдгар По ("Israfel") һәм башҡа авторҙарҙың әҫәрҙәрендә күренә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
Мин династияһы императорҙарының төрбәләре

**Мин династияһы императорҙарының төрбәләре** (**Шисаньлин**, ҡытай. 明十三陵, пиньинь *Ming shisan ling*, «ун өс мин кәшәнәһе») — Ҡытай Мин империяһының ун өс императорының кәшәнәләр комплексы (XV—XVII быуаттар), (өсөнсө император Чжу Диҙән башлап). Комплекс Пекиндың Чанпинг районындағы Тяньшоу тауҙары битләүҙәрендә ҡала үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Беренсе төрбә (Чанлин кәшәнәһе) 1409 йылда төҙөлә башлай.

Некрополь майҙаны яҡынса 40 км² тәшкил итә.

Был кәшәнә комплексы «Мин һәм Цин династияһы императорҙарының ҡәберлектәре» Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһының төп компоненттарының береһе булып тора. Уға шулай уҡ беренсе мин императоры Чжу Юаньжандың Сяолин кәшәнәһе (баш ҡалаһы Нанкин эргәһендә), Миндың башҡа ҡайһы бер эшмәкәрҙәренең кәшәнәләре, шулай уҡ Маньчжурияла һәм Пекин эргәһендәге Цин императорҙары кәшәнәләре инә. Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк; Миндың икенсе императоры Чжу Юньвэндың кәшәнәһе юҡ, сөнки уны өсөнсө император Чжу Ди тәхеттән төшөрә.

Ерләү урынын император Чжу Ди ҡытайҙарҙың баш ҡалаһын Нанкиндан Пекинға күсергәндән һуң һайлай. Уға участканың «төньяҡтың зарарлы тәьҫирҙәренән» тау сылбыры менән һаҡланған булыуы оҡшай. Император кәшәнәләренең урынлашыуы шулай уҡ фэн шуй принциптарының классик кәүҙәләнеше булып тора.

13 кәшәнә бер урында урынлашҡан, улар сит күҙҙәрҙән бейек диуар менән кәртәләнгән, шулай уҡ ысын һәм мифик хайуандар һыны менән уратылған уртаҡ «изге юлы» (шэньдао) бар. Императорҙарҙың кәшәнәләре лә кәртәләп ҡуйылған.

1644 йылда Пекинды маньчжурҙар баҫып алғандан һуң, комплекс өлөшләтә емерелә. XVIII быуат уртаһында үҙгәртеп ҡороу үткәрелә.

XX быуатта өс кәшәнә археологтар тарафынан асыла һәм тикшерелә, әммә 1989 йылда комплекс территорияһында археологик эҙләнеүҙәр туҡтатыла һәм шул ваҡыттан алып яңынан тергеҙелмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт погребального комплекса
* Экскурсия «Могилы императоров династии Мин»
Зобаный

**Зобаный** ( — **әз-Зәбәниәт**, ) — ислам эсхатологияһында тамуҡ фәрештәләре (йәһәннәм), йәки үлем мәлендә йәнде алып китә торған фәрештәләр. Ҡөрьәндә Әл-Ғәләҡ сүрәһендә телгә алына: «*Беҙ иһә тамуҡ һаҡсыларын саҡырырбыҙ!*». Әт-Тәхрим сүрәһендә тамуҡтағы уҫал һәм көслө фәрештәләр тураһында әйтелә, улар " *[[Аллаһ]] бойороҡтарынан тайпылмайҙар һәм ни ҡушһа ла үтәйҙәр* ". Әл-Мудәҫҫир сүрәһенең 30-сы аятында , әз-Зәбәниә фәрештәләре һаны 19-ға тигеҙ.

Ислам риүәйәтенә ярашлы, зобаныйҙар гонаһлыларҙы бығау һәм сылбыр менән ҡаршы аласаҡ. Фәрештәләр уларҙы тимер күҫәктәр менән туҡмап, тегеләр унан сығырға теләгән һайын кире ҡайтарып торасаҡ.

### Башҡорт телендә
Башҡорт телендә «зобаный» һүҙе яуыз, уҫал кешегә ҡарата ла ҡулланыла

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит — 354-се бит
Ябраил

**Ябраил** () — **Джибрии́л**, () — **Джибраи́л**, ; Ҡаһирә Ҡөрьәнендә) — Аллаһы тәғәләгә айырыуса яҡын дүрт фәрештә-мүкәрәбүндәрҙең береһе. Библияла архангел Гавриилға тиңләштерелә.

Джибрил (Ябраил) һүҙе ике боронғо семит һүҙенән тора — *джибр* («ҡол», «хеҙмәтсе») һәм *ил* («Аллаһ») тигәнде аңлата. Тимәк, «Аллаһтың ҡоло» .

Ябраилдең шулай уҡ ошондай исемдәре бар:

**Әмин әл-Вәхи** (вәхиҙең тоғро илсеһе),

**Рух әл-Әмин** (рухы тоғро),

**Рух әл-Ҡодос** (изге рух),

**Намыҫ Әкбәр** (иң юғары дәрәжә эйәһе)

һәм **Тауис Мәләикә** (фәрештә-тауис).

## Ҡөрьән
Ябраил Аллаһы тәғәлә менән пәйғәмбәрҙәр, шул иҫәптән Мөхәммәт пәйғәмбәр араһындағы аралашсы. Ҡөрьәндә ул Аллаһтың ҡушыуы буйынса Мөхәммәттең ҡурсалаусыһы, уны кафырҙарҙан яҡлаусы булараҡ телгә алына. Ябраил аша Аллаһ Мөхәммәткә Ҡөрьән ебәргән.

Мөфәссирҙәр (Ҡөрьәнде аңлатыусылар) Ябраилде «рух» тип тә атайҙар (*әр-pyx*) «изге рух» (*рух әл-ҡодос*), «тоғро рух» (*әр-pyx әл-әмин*) «Аллаһтың әмере рухы» (*рух мин әмр Аллаһ*). Ғайса пәйғәмбәр, уның әсәһе Мәрйәм Инә тураһындағы бәйәндәрҙә лә шундай уҡ һүҙҙәр ҡулланыла; Ҡөрьән уларҙы Ябраил менән дә бәйләй тип һанала.

Ябраил Мәрйәмгә улының тыуасағы тураһында хәбәр итер өсөн килә.

## Хәҙистәр
Хәҙистәрҙә Мөхәммәт Пәйғәмбәр тормошонда Ябраилдең роле ентекле тасуирлана. 23 йыл дауамында ул Мөхәммәткә Ҡөрьән өлөштәрен тапшыра. Ябраил Пәйғәмбәрҙе һаҡлай һәм өйрәтә, Ҡотдосҡа сәфәре — Миғраж кисендә оҙатып йөрөй. Ул шулай уҡ дини бәхәстәрҙә һәм Мәккә мәжүсиҙәренә ҡаршы һуғышта Уға ярҙам итә.

Риүәйәт буйынса, Ябраилде Аллаһ Әҙәмде яралтыр өсөн балсыҡ алып килергә ебәргән. Әҙәмде ожмахтан ҡыуғандан һуң Ябраил уны ҡурсалай. Ябраил Нухты һәм Ибраһимдың улы — Исмәғилде ҡотҡарған, Йософты — күп телдәргә, Дауытты һайман яһарға өйрәткән; Сөләймәнгә ярҙам иткән, Яхъяға Зәкәрийәнең тыуыуын хәбәр иткән һ. б..

Риүәйәт буйынса, Ябраил ергә күп тапҡырҙар төшә:

* ун тапҡыр — Әҙәмгә;
* дүрт тапҡыр — Иҙрискә;
* егерме өс тапҡыр — Нухҡа;
* ҡырҡ алты тапҡыр — Ибраһимға;
* дүрт йөҙ һикһән тапҡыр — Муса (пәйғәмбәр)Мусаға;
* егерме дүрт мең тапҡыр — Мөхәммәдкә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Пиотровский М. Б. Джибрил // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 64. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
Дәжжәл

**Дәжжәл** (;  — алдаҡсы) — Ислам йолаһында: ялған мессия, христианлыҡтағы *Антихристҡа* (Мәсихкә) оҡшаш. Ул заман ахыры яҡынлашып килеү билдәләренең береһе булып тора. Уны шулай уҡ әл-Мәсих әл-Ҡаззаб һәм әл-Мәсих әд-Дәжжәл («ялған мессия») тип тә атайҙар.

## Тарихы
Ҡөрьәндә Дәжжәл телгә алынмай, әммә Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәрендә, «заман ахыры» тураһында хикәйәттәрҙә лә (*фитан мәләһим*) йыш ҡына телгә алына. Дәжжәл Иблис менән бәйле һәм Яуап көнө алдынан кешеләрҙе һуңғы аҙҙырыусы була. Ул үҙен ысын мессия — Ғайса йәки Мәхди итеп күрһәтәсәк. Миғраж ваҡытында Ғайса пәйғәмбәрҙе Дәжжәл менән бутамаҫ өсөн бик ентекле ҡарарға тырыша.

### Дәжжәлдең ҡиәфәте
Дәжжәл һыңар күҙле, ҡыҙыл тәнле, яҫы кәүҙәле һәм бөҙрә сәсле була. Маңлайында йә кәф хәрефе, йәки тотош кафыр («ышанмаусы») һүҙе була.

### Дәжжәлдең килеүе
Дәжжәл көнсығыштан донъя бөтөүе алдынан ғәйәт ҙур ишәккә ултырып килеп сығасаҡ. Ул Мәккә менән Мәҙинәнән башҡа бөтә донъяны буйһондора ала, уның артынан бөтә кафырҙар менән монафиҡтар эйәрәсәк. Ул илаһилыҡҡа дәғүә итәсәк, ысынында иһә ялған мөғжизәләр тыуҙырырға һәләтле буласаҡ. Мөхәммәт пәйғәмбәр Дәжжәл тураһындағы хәҙистәрҙең береһендә «уның һыуы һәм уты буласаҡ. Әммә уның уты — тәмле һыу. Ә һыуы ысынында иһә ҡайнап ятҡан ут. Кем һеҙҙән был ваҡиғалар осорона тап килһә, утты һайлаһын. Сөнки был тәмле һәм һалҡын һыу буласаҡ». Ул хатта үлектәрҙе терелтә һәм бик ҙур тиҙлек менән йөрөй ала. Ошо ялған иллюзияларҙы шайтандар булдырасаҡ .

Уның батшалығы 40 көн дауам итәсәк. Мосолмандар Дәжжәлгә һәм уның ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәшәсәк (Йәж). Ахыр сиктә күктән төшкән Ғайса пәйғәмбәр и Мәхди еңеп сығасаҡ һәм уны үлтерәсәк.

### Этимологияһы
Дәжжәл тураһындағы мосолман күҙаллауы иртә христиан образына барып тоташа. Исламға тиклемге Ғәрәбстанда *Дәжжәл* термины «ялған пәйғәмбәр» йәки «ялған шаһит» төшөнсәләрен аңлата. Мөхәммәт пәйғәмбәр заманында Мәҙинәнән килгән йәһүди күрәҙә Ибн Сайядты, һуңыраҡ күрәҙә Шиккуны шулай тип атайҙар. Һуңынан, моғайын, христиан эсхатологияһы йоғонтоһо менән Дәжжәл образы ислам эсхатологик хикәйәттәрендә төп урындарҙың береһен биләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Пиотровский М. Б. ад-Даджжа̄л // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 55-56. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Мәлик (фәрештә)

**Мәлик** () — исламда 18 зобаный () менән бергә тамуҡ (йәһәннәм) ялҡынын һаҡлаусы фәрештә. Ҡөрьәндә малик фәрештә Әз-Зухруф (Биҙәктәр) сүрәһенең 77-се аятында телгә алына. {{Коран/Цитата|Язаны еңеләйттерә алмағас, гонаһлылар ут һаҡсыһы Мәликкә инәлә башлай: «Раббыңдан беҙгә үлем ебәреүен һора, беҙ тамуҡ уттары ғазабынан арынырбыҙ» Ә Мәлик уларға: «Һеҙ тамуҡ ғазаптарында мәңге йәшәйәсәкһегеҙ», — тип яуап бирер.

Мәлик тамуҡ утын һаҡлаусы 19 зобаныйҙың етәксеһе булап тора.

Ислам риүәйәтенә ярашлы, Мөхәммәт пәйғәмбәр күккә олғашҡас, унда уға ожмах (йәннәт) менән тамуҡ (йәһәннәм) күрһәтелгән. Шунда Ул мәлик фәрештәне һәм кафырҙарҙың тамуҡ ғазабын күргән. Ҡөрьәндең үҙендә был фәрештә тураһында бер ниндәй ҙә ентекле мәғлүмәт юҡ. Шулай уҡ Миғраж ваҡытында бөтә фәрештәләр, мәликтән башҡаһы, илсене сәләмләгән, тип хәбәр ителә. Тамуҡ һаҡсыһы бер ҡасан да йылмаймаған тип һанала, сөнки Аллаһы тәғәләнең яуаплы ролен иҫәпкә алғанда, был ғәжәп тә түгел.

Әл-Бохари хәҙистәр йыйынтығында Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Миғраж кисендә Мәлик фәрештәне күреүе тураһында бәйән ителә.

## Иҫкәрмәләр
Береш (мәғәнәләр)

* **[[Береш]]** () — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* **[[Берештамаҡ]]** () — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* **[[Береш (Егән ҡушылдығы)|Береш]] ** — Ишембай районында йылға.
* **[[Береш (Инйәр ҡушылдығы)|Береш]]** () —  Рәсәй,  Башҡортостандағы Белорет районының Инйәр төбәгендәге йылға.
Мүҡәрәбүн

**Мүҡәрәбүн** () йәки **мәҡрибүн** — ислам динендә юғары дәрәжәләге дүрт фәрештә: Ябраил (Гавриил), Микаил, Ғазраил һәм Исрафил. Улар башҡалар менән сағыштырғанда Аллаһҡа иң яҡын фәрештәләр булып тора.

Мүҡәрәбүн Ҡөрьәндең Ән-Ниса сүрәһендәге 172-се аятта телгә алына:

Ҡөрьән Ғайса пәйғәмбәрҙе лә «мүҡәрәбүн» (яҡынайтылғандар) иҫәбенә индерә. Был ҡайһы бер мосолман дин белгестәренә Ғайсаның тәбиғәте яртылаш фәрештә тип һөйләргә сәбәп була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
* Виды ангелов  — *"Ихляс"Фонды*.
Йәжүж менән Мәжүж

**Йәжүж менән Мәжүж** (.— *йәджүдж үә мәджүдж*) — ислам эсхатологияһында, алыҫ көнсығышыта йәшәгән, ерҙә боҙом менән шөғөлләнгән ҡәбиләләр. Изге Яҙмалағы Гог һәм Магогҡа тура килә.

## Ҡиәфәттәре
Риүәйәт буйынса, Йәжүж менән Мәжүж иҫ киткес ҙур кәүҙәле. Уларҙың ҡайһы берҙәренең ҡолаҡтары кәүҙәһен ҡапларлыҡ булған. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа киреһенсә — улар тәпәш буйлы һәм яҫы йөҙлө тип раҫланыла. Алишер Навои *Хәмсә* тигән әҫәрендә йәжүждәрҙе «ете иле» сәсле, ҙур ҡолаҡлы, һары-ҡара йөҙлө, ҡабан тешле һәм тут-ҡыҙыл һаҡаллы итеп тасуирлай.

## Йәшәгән урындары
Алишер Навои йәжүждәрҙе Мәғрибтән төньяҡҡа ҡарай Фаранг иле менән күршеләш урынлаштыра. Йәжүждәр таулы Кирван иле аша һөжүм итә, уныһы Каф тауҙарының бер өлөшө булып тора.

## Кәртәләр төҙөү
Йәжүж менән Мәжүж Ҡиәмәт көнөнөң билдәһе булып тора һәм Әл-Кәһф сүрәһендә телгә алына.

Йәжүж менән Мәжүжхалыҡтарының ерҙә боҙом менән шөғөлләнеүе сәбәпле, хаҡ тәҡүә Зөлҡәрнәй улар араһында диуар төҙөй. Һәр төн улар диуар аҫтын ҡаҙалар, әммә иртән Аллаһ уларҙың бар эшен юҡҡа сығара.

Йәжүж менән Мәжүж Ғайса пәйғәмбәр) икенсе тапҡыр килгәндән һуң стенаны емерә ала һәм шул саҡта улар бөтә ерҙе тултырасаҡ. Ҡөрьәнгә ярашлы, Йәжүж һәм Мәжүж «һәр ҡалҡыулыҡтан аҫҡа килеп төшәсәк».

## Һуғыш
Ғайса пәйғәмбәр Дәжжәлде еңгәндән һуң был ваҡытҡа бөтә ерҙе буйһондорасаҡ һәм бик күп кешеләрҙе үлтерәсәк Йәжүж менән Мәжүж ҡәбиләләренә ҡаршы динлеләрҙе һуғышҡа алып барасаҡ. Йәджүж һәм Мәжүж ҙур йылғаларҙан һәм күлдәрҙән бөтә һыуҙы эсеп бөтәсәк һәм күккә ата башлаясаҡ. Ғайса пәйғәмбәр уның армияһын еңә алмай, Аллаһтан ярҙам һорай. Аллаһ Йәжүж менән Мәжүж ҡәбиләләренә селәүсен-ҡорттар ебәрә һәм шулар уларҙың танауҙарына, ауыҙҙарына, ҡолаҡтарына тыңҡыслап тула.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Пиотровский М. Б. Йаджудж и Маджудж // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 119. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Йаджудж и Маджудж / Пиотровский, М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — С. 606.
Ғәдтәр

**Ғәдтәр** ( — ғәд; ) — Ҡөрьәндә һәм мосолман риүәйәтендә: Ғәрәбстандың һәләк булған «ҡәүемдәренең» береһе; «алпамышалар ҡәбиләһе». Ҡөрьәндә улар *әл-Әхкәфтә* йәшәгән, шәрехләүселәр фекеренсә, бында һүҙ Көнсығыш Һадрамаут сүллегендәге Йәмән тураһында бара.

## Ғәдтәр ислам сығанаҡтарында
Ғәдтәр Ҡөрьәндә Аллаһы тәғәләнең тәкәббер һәм иман килтереүҙән баш тартҡан кешеләрҙе юҡ итеүе миҫалы итеп телгә алына. Ғәдтәр оҙаҡ ваҡыт байлыҡта йәшәй, тәкәбберлек күрһәтә һәм Тәүхидкә (Бер Аллаһлыҡҡа) саҡырған Һуд пәйғәмбәр артынан эйәрмәй. Бының өсөн ғәдтәр ҡоролоҡ, артабан дауыл ебәрелеп, язаға тарттырыла. Ете төн һәм һигеҙ көн ҡоторған ҡойон ғәдтәрҙе юҡ иткән.

## Убарҙа ҡаҙыныу эштәре
1990 йылдар башында бөтә донъяға билдәле бер нисә гәзит бик мөһим археологик асыш — Убар ҡалаһы табылыуы тураһында хәбәр итә. Иң ҡыҙыҡлыһы — ҡаланың исеме Ҡөрьәндә телгә алына. Бәҙүәндәрҙең фольклорында ишетергә мөмкин булған боронғо ҡаланың асылыуы ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Ҡөрьәндә телгә алынған ҡаланы археолог-һәүәҫкәр *Николос Клэпп* таба.

Ҡаҙыныу эштәре барышында табылған ҡоролмалар араһында Көрьәндә телгә алынған бейек колонналар ҙа була. Ғәрәп теленән тәржемә ителгән «Әхкәф» «ҡом өйөмдәре» тигәнде аңлата һәм «хикф» тигән һүҙҙең күплек һаны булып тора. Убарҙа ҡаҙыныу эштәре боронғо ҡаланың 12 метрлыҡ ҡом аҫтында ерләнеү фактын раҫлай.

## Ғәдтәр Ҡөрьәндә
:* Ғәдтәргә бирелгән байлыҡ: , , ;
:* Ғәдтәр тәкәбберлеге: , ;
:* Һудтың күрәҙәлеге: , , , , ;
:* Һудтың эҙәрлекләүе: , , , , , , , ;
:* Ғәдтәрҙе юҡ итеү: , , , , , , , , , , , , , , .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
*
Һарут менән Марут

**Һарут** менән **Марут** () — Сөләймән пәйғәмбәр йәшәгән осорҙа Вавилонда булған һәм йәһүдтәрҙе сихырға өйрәткән ике фәрештә (малаика). Һарут менән Марут йәһүдтәрҙе сихыр ҡулланыу килтергән эҙемтәләрҙән киҫәткән. Ҡөрьәндә телгә алыналар:



## Һарут һәм Марут тарихы
Шул саҡта сихырсылыҡты яҡшы нәмә итеп күрһәтеп, Сөләймән пәйғәмбәрҙән тип алдаған Иблистәрҙән айырмалы, Һарут менән Марут: «Был ауыр гонаһ һәм иманһыҙлыҡ билдәһе, ә үҙебеҙ Раббының һынауы ғына булып торабыҙ», — тип аңлатҡандар. Әммә кәңәштәргә һәм иҫкәртеүҙәргә иғтибар итмәгән кешеләр сихырсылыҡ тураһында тулы белем алған, шуның менән үҙҙәрен Яуап көнөндә теләһә ниндәй аҡлауҙан мәхрүм иткәндәр.
 
## Шулау уҡ уҡығыҙ
* Зөһрә (йондоҙ)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ислам
* Пиотровский М. Б. Харут и Марут // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 275. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Харут и Марут / Пиотровский, М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — С. 584.
* 
* Ангелы Харут и Марут  Islam на Неве

 ‎
Ҡөрьән персонаждары

**[[Ҡөрьән]] персонаждары** — мосолмандарҙың изге китабында телгә алынған персонаждар.

Изге Ҡөрьәндә тиҫтәләрсә персонаждар иҫәпләнә. Ҡөрьән персонаждарының күпселеге Библиялағы персонаждар менән тап килә . Ҡөрьәндә шулай уҡ Библияла исемдәре булмаған батшалар һәм диндарҙар телгә алына (Искәндәр Зөлҡәрнәй, Лоҡман һ. б.). Ҡөрьән пәйғәмбәрҙәре араһында һуңғыһы булып Мөхәммәт пәйғәмбәр тора. Раҫланыуынса, ул «Пәйғәмбәрҙәр мөһөрө» (خاتم الكنبياأ *Хәтим-үл-әнбиә*) булып тора, йәғни унан һуң бер ниндәй ҙә пәйғәмбәр булмаясаҡ.

Ҡөрьәндә Аллаһ ярҙамсыларының береһе буйһонмауы тураһында әйтелә, артабан ул Иблис булып киткән (Иблис, шайтандар — уның хеҙмәтселәре). Фәрештәләр донъяһы дүрт иң мөһиме етәкселегендә (Гавриил — Ябраил, Михаил — Микаил, серафимдар — Исрафил һәм Ғазраил) изгелек һәм илаһи ихтыяр идеяһын кәүҙәләндереп, исламда иблистәр һәм ендәр донъяһына ҡаршы тора. Бөтә был күк көстәре тәнһеҙ һәм енесһеҙ, был уларға яҡшылыҡ йәки яуызлыҡ эшләргә ҡамасауламай. Фәрештәләр араһында, иблистәр араһындағы кеүек, айырым бурыстар бар: исламда һаҡлаусы фәрештәләр (был икәү һәр кемдә бар, өҫтәүенә, улар, иртәнге һәм киске таңда бер-береһен алмаштырып, тәүлек әйләнәһенә нәүбәт алып бара), ҡәберҙәрҙе һаҡлаусы фәрештәләр, Аллаһтың илсе-фәрештәләре һәм хатта ожмах менән тамуҡҡа етәкселек иткән фәрештәләр бар (Ридуан (Ризуан) һәм Мәлик).
Ҡәүем

**Ҡәүем** (, https://ru.glosbe.com/ba/ru/%D2%A1%D3%99%D2%AF%D0%B5%D0%BC) - иҫке китапса, ғәрәп теленән ингән һүҙ. 

*Ҡәүем - халыҡ, милләт. *Башҡорт ҡәүеме.* 
*Ҡәүем - ырыу, нәҫел. *Ата-инәһен һөймәгән ҡыҙ яман, *'Ҡәрҙәш-ҡәүемен*' һөймәгән ул яман*

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 бит
Әйкәттәр

**Әйкәттәр** (, ) — Шөғәйеп пәйғәмбәрҙе ҡабул итмәй, ялған пәйғәмбәр тип иғлан иткән халыҡ. Ҡөрьәндең 26-сы сүрәһенең 176-184-се аяттарында телгә алына.

## Тарихы
Ҡөрьәнгә ярашлы , Шөғәйеп диндарҙар төркөмө менән бер төркөм мидйәндәргә килгән язанан ҡотолоп ҡала һәм яҡында йәшәгән әйкәт халҡына дәғүәт алып бара башлай. Әйкәттәр поттарға табынғандар, кеше талау һәм сауҙала алдау менән шөғөлләнгәндәр. Пәйғәмбәр Шөғәйеп уларҙы Аллаһ диненә ышанырға саҡыра, әммә әйкәттәр уны кире ҡаға һәм унан пәйғәмбәрлеген мөғжизәләр рәүешендә иҫбатлауҙы талап итә. Пәйғәмбәр уларға мөғжизәләрҙе күрһәткәндән һуң, әйкәттәрҙең бер өлөшө иман килтергән, ә күпселек өлөшө элеккесә көфөрлөктә ҡалған. Шул саҡта Аллаһ уларға ҡоролоҡ ебәрә һәм уңышһыҙ ҡалдыра. Ҡоролоҡ та быларҙы иманға килтермәй, Аллаһ уларға ут сәсеүсе болоттар ебәрә һәм әйкәттәрҙе тулыһынса юҡ итә.

Әйкәттәр юҡ ителгәндән һуң Шөғәйеп пәйғәмбәр) диндар мидйәндәр һәм әйкәттәр менән бергә Мидйәнгә ҡайта. Унда ул өйләнә һәм ике ҡыҙы тыуа. Ҡыҙҙарының береһе Муса пәйғәмбәрҙең ҡатыны була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы

**Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы** (; 20 ноябрь 1947 йыл), музыка белгесе, фольклорсы. Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Рәсәй композиторҙар союзы ағзаһы (2009), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).

## Биографияһы
Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы Сәлмәнова 1947 йылдың 20 ноябрендә Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Иҫке Әсән ауылында тыуған.
1974 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының тарих-теоретика-композиторлыҡ факультетын, 1979 йылда Гнесиндар исемендәге музыка-педагогия институтын тамамлай. 1979—1988 йылдарҙа Учалы музыка училищеһында уҡыта. 1989 йылдан Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының фольклористика бүлеге ғилми хеҙмәткәре. 2009 йылдан — Рәсәй композиторҙар союзы ағзаһы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Башҡорт халыҡ музыкаһы һәм этнография өлкәһендәге тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. 1970 йылдан республика райондары буйлап, шулай уҡ Һамар,
Һарытау һәм Силәбе өлкәләре башҡорттары йәшәгән урындарҙа фольклор һәм комплекслы экспедицияларҙа ҡатнаша.

Башҡорт халыҡ музыкаһы тураһында монография мәҡәләләре һәм Башҡорт энциклопедияһында 20 материал авторы, бынан тыш, ул ғилми хеҙмәттәр йыйынтығында, күп томлы «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында, шулай уҡ Рәсәй ҡалаларында һәм сит илдәрҙә сыҡҡан йыйынтыҡтарҙа 100-гә яҡын фәнни мәҡәлә авторы. «Башҡорт халыҡ оҙон көйҙәре» (2007) баҫмаһын төҙөүсе. С. Г. Рыбаковтың «Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламаһы менән музыкаһы һәм йырҙары» китабын яңынан баҫмаға әҙерләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007, мәҙәниәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары, милли традицияларҙы өйрәнеүгә һәм һаҡлауға өлөш индергәне өсөн).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Всероссийская общественная организация Союз композиторов России // Сальманова Лилия Кутлухужевна
Хуэйюань

**Хуэйюань** ( пиньинь *Huìyuǎn*) (, Яньмэнь, хәҙерге провинция Шаньси — )- ҡытай будда монахы, аҡыл эйәһе, Цзинту мәктәбенә нигеҙ һалыусы, «өлкән Хуэйюань» булараҡ билдәле («Кесе Хуэйюандән» айырмалы) — Суй дәүерендәге будда аҡыл эйәһе).

## Биографияһы
Ысын фамилияһы-Цзя (), традицион конфуциан белемен ала, даос әҙәбиәте менән мауыға. Егерме йәшендә Даоань менән осраша, ваҡыт үтеү менән уның яратҡан уҡыусыһы булып китә. Риүәйәт буйынса, будда вәғәздәрендә даос трактаттарынан өҙөктәрҙе уңышлы ҡуллана, Был Даоандың хуплауын тыуҙыра. 379—384 йылдарҙа Цзинчжоуҙа вәғәз уҡый, 384 йылда (икенсе версия буйынса — 381 йылда) Дунлинсы монастырында Лушань (пров. Цзянси) тауҙарында йәшәй. Кумараджива менән хат алышҡан.

Агиографик традиция Хуэйюандың менән Алты династияның бөйөк шағиры Тао Цянь (Юаньмин) (365—447) һәм даос Лу Сюцзинь (ысынбарлыҡта 406—477 йылдарҙа йәшәгән) дуҫлығы тураһында хәбәр итә; был житие версияһы традицион ҡытай һынлы сәнғәтенең «Көлөп тороусы өс дуҫ» (даосизм, буддизм һәм конфуцианлыҡ гармонияһын аллегорик һүрәтләү) билдәле сюжет нигеҙенә ята.

«Аҡ лотос йәмғиәте» исеме аҫтында билдәле Хуэйюань мәктәбе атамаһы () «Аҡ лотос» урта быуат халыҡ дини традицияһының атамаһына барып тоташа. Ҡайһы бер ғалимдарға ярашлы үҙләштереү тик исем менән генә сикләнә: Хуэйюань медитацияны таратҡан һәм элиталы даирәләргә мөрәжәғәт иткән, шул уҡ ваҡытта уның «эйәрсендәре» будда Амитабхи исемен мантрик ҡабатлау өсөн сығыш яһай һәм йәмғиәттең түбәнерәк ҡатламдарына ҡарай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Китайская философия. Энциклопедический словарь. — М.: «Мысль», 1994. ISBN 5-244-00757-2
* 
* Erik Zürcher «The Buddhist conquest of China: the spread and adaptation of Buddhism in Early Medieval China»
Ҡарйәләр

**Ҡарйәләр ** ( (Әсхәб әл-Ҡарйә — «ауыл халҡы») йәки ( (әһлү Антакиәтән) — «Антакья кешеләре») — Антакьяла (Антиохия) Аллаһтың рәсүлдәрен инҡар иткән ҙур булмаған ауыл кешеләре.

## Тарихы
Ҡөрьәнгә ярашлы, был халыҡҡа ике пәйғәмбәр, һуңынан тағы ла берәү ебәрелә. Пәйғәмбәрҙәр Аллаһ тарафынан ебәрелгәнен тип һөйләгәндә, ауыл халҡы уларҙы ялғанлауҙа ғәйепләй һәм таш бәреп туҡмарға янай башлайҙар. Был мәлдә ауыл ситенән бер ир килеп етә һәм халыҡты Аллаһҡа ышанырға, уның илселәрен тыңларға саҡыра. Яуап итеп, халыҡ был кешегә һөжүм итә һәм үлтерә, ә Аллаһ уны йәннәткә алыныуы тураһында хәбәр менән ҡыуандыра. Ҡайһы бер дин белгестәре уны ғазап сигеүсе (мученик) тип иҫәпләй. Бынан һуң Аллаһтың рәсүлдәре унан китергә мәжбүр була һәм Аллаһ торба тауышы менән ошо халыҡты юҡ итә.

Мөфәссирҙәр был тораманы Антиохияға тиңләштерә.

Ҡайһы бер мөфәссирҙәр, улар араһында Ибн Ҡасир ҙа, Антиохия менән тиңләштереүҙе кире ҡаға, быны ҡаланың емерелеүе тураһында тарихи мәғлүмәттәр булмауы менән аңлата. Улар шулай уҡ, Ҡөрьәндәге «илселәр» термины һәр ваҡыт пәйғәмбәрҙәргә ҡарата, ә уларҙың уҡыусыларына түгел, әйтелә торған булған. Ҡайһы бер дин белгестәре Ҡөрьәндәге был тарихты Павел һәм Варнаваның Апостолдар тураһындағы вәғәзе менән бәйләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Кәһфиҙәр

**Кәһфиҙәр**  ()  — Ҡөрьән персонаждары,  үҙ динен һаҡлап ҡалыр өсөн  мәмерйәгә йәшеренеп, унда 309 йыл йоҡлаған йәш егеттәр. Христианлыҡтағы Семь отроков Эфесских хикәйәте персонаждары менән тиңләштерелә. Быға бағышлаған эпизодтар Ҡөрьәндең 18-се Әл-Кәһф сүрәһендә («Мәмерйә»сүрәһе) бәйән ителә.

## Тарихы
Ҡөрьәнгә ярашлы, йәштәр "үҙ халҡының инаныстарын кире ҡағып, Аллаһҡа ышана, Уның ҡушҡандарын үтәй һәм насар ҡылыҡтарҙан тыйылып тора». Бының өсөн ырыуҙаштары уларҙы эҙәрлекләүгә дусар итә. Егеттәр ҡаланан ҡаса һәм мәмерйәлә йәшенә. Ҡөрьәнгә ярашлы, улар Аллаһтан үҙҙәренә мәрхәмәт күрһәтеүен һәм дөрөҫ юлға йүнәлтеүен һорап мөрәжәғәт итә. Аллаһ уларҙың үтенесен ишетә һәм мәмерйәлә күп йылдарға ҡолаҡтарын ҡаплай. Улар менән бергә мәмерйәгә ингән урында һуҙылып ятҡан эт та йоҡлап китә.

Һуңынан Аллаһ егеттәрҙе, кешеләргә фәһем итеп, терелтә. Уянғас, бер көнмө, әллә өлөшөмө үткәндер тип уйлап, аранан береһен аҙыҡ-түлек һатып алырға ебәрәләр. Ҡайһы бер риүәйәттәрҙә уның исеме Йәмлихә тиелә. Шулай итеп, улар кешегә күренәләр ҙә,  һуңынан мәңгелек йоҡоға талалар. Мәмерйә өҫтөндә (әр-Рәҡим ярлауында) кешеләр һуңынан мәсет төҙөй. Ҡөрьәндә был йәштәрҙең теүәл һаны һәм йоҡоларының дауамлылығы  аталмай, быны бер Аллаһ ҡына яҡшыраҡ белә, тип билдәләнә.

Ҡайһы бер риүәйәттәргә ярашлы, был йәштәрҙең исемдәре: Йәмлиха, Максалина, Маслина, Марнуш, Дабарнуш, Сазануш һәм Кафшататаййуш, ә эттәре — Ҡытмыр булған. Әсхәб әл-Кәһф  тураһында хикәйә кешеләрҙең мәрхүм булғандан һуң  Яуап көнөндә (*[[Яуап көнө|ҡиәмәт)]]*)  яңынан терелеп, Аллаһ алдында баҫырын иҫкә төшөрөп тора , шулай уҡ тәҡүә диндарҙарҙы яҡлау өсөн Аллаһ мөғжизәләр тыуҙырыуы бәйән ителә.

Әсхәб әл-Кәһф тураһында хикәйәт мосолман донъяһында киң таралыу алған. Был тарихтың төрлө версияларында урта быуат авторҙары «мәмерйә кешеләре» ҡәберен  Йәмәндәге  Эфес һәм Амманда, Мәғрибтә, Испанияла, Тарста, Марашта, хатта Өрөмсөлә (Көнсығыш Төркөстан) урынлаштыра. Был урындарҙа һаман да әле, йәнәһе, Ҡөрьәндәге «мәмерйәлә йоҡлағандарҙың» мәмерйәләрен күрһәтәләр .

Әзербайжанда  Нахичеван Автономиялы Республикаһы биләмәһендә Әсхәб әл-Кәһф мәмерйәһе бар - был мосолмандар бик хөрмәт иткән урын.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* Пиотровский М. Б. Асхаб ал-кахф // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 24. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Асхаб Ал-Кахф / Пиотровский М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987—1988.