open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы

**Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы** (2 ноябрь 1979 йыл) — синхрон тәржемәсе, фрилансер. «Йыл викимедиасыһы — 2018».

## Биографияһы

Фәрхәд Наил улы Фәтҡуллин 1979 йылдың 2 ноябрендә Татар АССР-ының баш ҡалаһы Ҡазанда тыуған.

1986 йылда Ҡазан ҡалаһының француз теле тәрән өйрәтелгән 123-сө урта мәктәпкә уҡырға бара. 1993 йылдан Эртугрул Гази исемендәге татар-төрөк лицейында белем ала. 1995—1997 йылдарҙа АҠШ-тың Миссури штатының Клейтон ҡалаһы урта мәктәбендә уҡый. Татар, рус, француз, төрөк, инглиз һәм итальян телдәрен белә.

2002 йылда Ҡазан федераль университетының Иҡтисад һәм финанс институты бакалавриатын «Предприятие менән идара итеү» (финанс менеджменты) һөнәре буйынса тамамлай. 2008 йылда Ҡазандың Социаль һәм гуманитар белем институты специалитетын мәҙәниәт-ара коммуникацияһы буйынса тамамлай. 2008 йылда биш ай дауамында АҠШ-тың Теннесси штаты Генераль ассамблеяһының финанс контроле һәм бюджет анализы комитеттарында стажировка үтә.

2006—2013 йылдарҙа Татарстан Республикаһы Президенты тәржемәсеһе булып эшләй.

2010—2012 йылдарҙа Ҡазан федераль университетының Иҡтисад һәм финанс институты һәм АҠШ-тың Нью-Йорк дәүләт университеты икеле диплом программаһы уҡытыусыһы булып эшләй.

2012 йылда Сингапурҙың Lee Qwan Yew Institute of Public Policy & Civil Service College курстарын, ә 2015 йылда — Insead Executive MBA (Фонтенбло, Абу-Даби, Вена) курстарын тамамлай.

2009 йылдан — Бөтә донъя банкының штаттан тыш тәржемәсеһе.

2012 йылдан татар телле Википедияла, 2015 йылдан — «Рәсәй халыҡтары телдәрендә Википедия» метапроектында ҡатнаша. 2017 йылдан «Викимедиа РУ» коммерция булмаған хеҙмәттәшлек ағзаһы.

## Матбуғатта әңгәмәләре
* Фархад Фаткуллин: «Кто-то считает себя орком или гоблином и указывает это при переписи».  Интернет-газета «Реальное время», 07:00, 25.02.2020    

## Иҫкәрмәләр
Орловский Александр Осипович

**Орловский Александр Осипович** (; 9 март 1777 йыл, Варшава — 13 март 1832 йыл, Петербург) — Рәсәй империяһы рәссамы. Баталия һәм жанрлы әҫәрҙәр авторы, сығышы менән поляк.

## Биографияһы

Алекса́ндр О́сипович Орло́вский бай булмаған шляхта ғаиләһендә тыуған. Кенәзбикә Изабелла Чарторыйская, осраҡлы ғына уның һүрәт төшөрөүгә оҫталығын күреп ҡалып, буласаҡ рәссамды Варшавала йәшәгән рәссам Ж. Норблен де ла Гурденға уҡырға биргән. Патриотлығы, мажаралар яратыуы Орловскийҙы 1794 йылда хәрби хеҙмәткә килтерә, поляк ғәскәре сафында ул Костюшко баш күтәреүендә ҡатнаша. Шунда яраланып, Варшаваға кире ҡайта. Бында ул тәртипһеҙ тормош рәүеше алып бара башлай, хатта фокусник труппаһына инеп ала. Норблен, уның артислыҡ талантын баһалаһа ла, егетте аҙып-туҙып йөрөүҙән туҡтатырға тырыша, кире үҙе янына ала. Шунан бирле Орловский үҙен тулыһынса сәнғәткә бағышлай, ул хатта Варшавала танылыу яулай башлай. Шунан һуң Литвала бер йыл йәшәп ала, дворяндарҙың, ябай халыҡтың көнкүрешен өйрәнеп, урындан урынға күсеп йөрөй. Варшаваға кире ҡайтҡас, кенәз Юзеф Понятовскийға яҡынайып ала, поляк аристократияһы араһына инә.

### Рәссам Рәсәйҙә
1802 йылда Санкт-Петербургҡа килә, бында уны бөйөк кенәз Константин Павлович ҡурсыуына ала, Орловский уларҙның өйөндә урынлаша, һүрәттәре, карикатуралары менән йәмғиәттә таныла башлай. Рәсәйҙе яҡшыраҡ өйрәнер өсөн Мәскәүгә, Новгородҡа һәм башҡа төбәктәргә сәйәхәт ҡыла; бынан тыш Франция, Италия һәм Германияла булып ҡайта. 1809 йылда «Казактар бивуагы» тигән әҫәре өсөн Санкт-Петербург рәсем сәнғәте академияһы уға академик исеме бирә.1819 йылда ул генераль штабҡа хәрби кейемдәр буйынса һүрәт төшөрөргә алына.

Орловский — талантлы, үткер, әммә кешелә, фигуралдарҙа төп һыҙаттарҙы эләктереп алһа ла, бик ентекләп эшләп тормай торған рәссам. Эрмитажда ҡуйылған майлы буяуҙар менән төшөрөлгән рәсемдәрҙән тыш ул бик күп ҡәләм, ҡауырһын, акварель менән эшләй, былар батша ғаиләһе һәм сәнғәт һөйөүселәрҙең альбомдарында тороп ҡала. Ул казактарҙы, башҡорттарҙы , һыбайлыларҙы төшөрөргә ярата, уларҙы үҙе үк литографияға күсереп ҡуя.

Орловский А. С. Пушкиндың «Руслан һәм Людмила» тигән поэмаһында ла телгә алына:
Бери свой быстрый карандаш, 
Рисуй, Орловский, ночь и сечу!
Пушкин Орловскийҙы шулай уҡ « Арзрумға сәйәхәт» тигән әҫәрендә лә телгә ала:

У кибиток… пасутся уродливые, косматые кони, знакомые вам по прекрасным рисункам Орловского.

## Фотогалерея

## Әҙәбиәт
*
Тутуб

**Тутуб** (хәҙер Хафаджә) —  Месопотамиялағы боронғо ҡала, Тигр ҡушылдығы булған Дияла йылғаһында  Бағдадтан  көнсығышҡа ҡарай 15 километрҙа урынлашҡан. Ҡала ғибәҙәтханаһы менән билдәле, элегерәк был ҡоролманы Ай илаһы Синға бағышланған тип фараз иткәндәр. Ғибәҙәтхана ике ҡатлы террасаның түбәһенә һалынған, террасаның һәр ҡаты овал диуар артына йәшерелгән.  Был ғибәҙәтхана беҙҙең эраға тиклем  IV мең йыллыҡҡа ҡарай.

## Ҡаҙыныу эштәре
Әле ҡала  3 тәпәш ҡалҡыулыҡтан тора, уларҙа 1930—1939 йылдарҙа  Америка  археологтары ҡаҙыныу эштәре башҡара. Торама Көньяҡ Ике йылға араһындағы иң боронғо осорға, иртә династия осорона ҡарай. Ҡаҙыныуҙар барышында Саргонға тиклемге, йәғни беҙҙең эраға тиклем  IV мең йыллыҡтың аҙағынан  III мең йыллыҡтың беренсе яртыһына тиклемге арауыҡтағы  Месопотамияның  архитектураһына һәм матди мәҙәниәтенә хас  күп һанлы ҡомартҡылар табыла, улар араһында  бик күп цилиндр мисәттәр, шумер скульптураһы, керамикаһы өлгөләре һ. б. була.

Ай илаһы Син ғибәҙәтханаһынан  (беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ аҙағы —  III мең йыллыҡ уртаһы) тыш, ғалимдар тарафынан Инанна алиһәнең  ҙур «Овал ғибәҙәтханаһы» ла тикшерелә, был ҡоролма беҙҙең эраға тиклем III йыллыҡ башы — беҙҙең эраға тиклем  24/23 быуаттарға ҡарай. Шулай уҡ  Урук осоронан (беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ) алып   Исин-Ларс династияһына тиклемге (беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ) дәүерҙең торлаҡ йорттары тикшерелә.  Тутубтың бынан иртәрәк ҡатламдарына, улар грунт һыуҙарынан түбәндәрәк ятҡанлыҡтан, ғалимдар барып етә алмай.   

## Әҙәбиәт

* 
* *The Oriental Institute of the University of Chicago, Communicatios № 13, 16, 17. 19, 20, Chi., 1932—1936; Publicatios № 44, 1939; № 53, 1940; № 58, 1942; № 60, 1943; № 63, 1952; № 72, 1955; № 87, 1967. *
Шәмсетдинов Яҡуп Мөхәммәт улы

**Шәмсетдинов Яҡуп Мөхәммәт улы** (14 март, 1924 йыл, БАССР, Малаяҙ (хәҙерге Салауат) районы Ҡарағол ауылы — ?, Өфө ҡалаһы) — нефтсе.

## Биографияһы
Шәмсетдинов Яҡуп Мөхәммәт улы 1924 йылдың 14 мартында БАССР-ҙың Малаяҙ районы (хәҙер — Салауат районы) Ҡарағол ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Тирмән ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы Ялан-Ҡатай педучилищеһында уҡый.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышына алына. Унда авиация өсөн химик-инструктор әҙерләү курсанты булып китә. Һуңынан егетте Тымыҡ океан флотының Хәрби-Һауа Көстәренә химик-инструктор итеп тәғәйенләйҙәр. Шулай уҡ телеграфист булып эшләй. Еңеү хаҡындағы тәүге хәбәрҙе лә карапта ул, Яҡуп Шәмсетдинов, ала.

Немец баҫҡынсылары менән алышҡандан һуң, Яҡуп Мөхәммәт улы квантун Японияһына ҡаршы һуғыша. Японияға ҡаршы һуғыш тамамланғандан һуң, ул тыуған ауылына ҡайтҡан һәм бер йыл колхозда эшләгән.

1947—1952 йылдарҙа Өфө нефть институтына уҡырға ингән. Уҡыу тамамланғандан һуң, «Башвостокнефтеразведка» тресына эшкә тәғәйенләнә. Был ойошмала ябай инженерҙан алып разведка начальнигына саҡлы хеҙмәт юлы үтә.

Тәжрибәле нефтсене артабан Балаҡатай, Балтас, Дыуан нефть разведкалары етәксеһе булып эшләй.

1963 йылда Көнсығыш Себер ятҡылыҡтары асыла башлағас, Яҡуп Шәмсетдиновты Сургут ҡалаһына саҡыралар. Ул «Төмәннефтегаз» нефть разведкаһына өлкән инженер, "Обь-нефтегаз-геология"ның бүлек мөдире булып эшләй.

Себер нефтен үҙләштергәндән һуң, Яҡуп Мөхәммәт улы тыуған яҡтарына ҡайта һәм «Баштрансгаз» берекмәһендә 12 йыл хеҙмәт итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
*  II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы

## Ваҡытлы матбуғатта мәҡәләләре
* Шәмсетдинов Я. М. Ырыуым — Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172—178 бб.
* Шәмсетдинов Я. М. Ҡурҡыу белмәҫ осоусы (Раян Ҡасимов тураһында) — Башҡортостан, 2006, 22 июнь, 124-се һан, 3-сө бит

## Әҙәбиәт
* Земля салаватская, земля батыра. Уфа, Гилем, 2010, стр. 328—329.

## Һылтанмалар
* Списки ветеранов

## Иҫкәрмәләр
Ғәниев Фуат Әшрәф улы

**Ғәниев Фуат Әшрәф улы** (1 август 1930 йыл — 28 февраль 2016 йыл) — ғалим-филолог. Филология фәндәре докторы. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Фуат Әшрәф улы Ғәниев 1930 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ы Салауат районының Нәсибаш ауылында тыуған.

1954 йылда Ҡаҙан дәүләт университетын отличие менән тамамлаған.

Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, урта мәктәп директоры, Татар китап нәшриәте мөхәррире булып эшләй.

1958 йылдан 1992 йылға саҡлы — Ҡазан дәүләт университетында татар телен уҡыта.

1962 йылда — Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты ҡарамағындағы аспирантураны тамамлай һәм үҙенең бөтә ғилми эшмәкәрлеген ошо институтта дауам итә.

1963 йылда — «Видовая характеристика глаголов татарского языка» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1977 йылда «Суффиксальное словообразование в татарском литературном языке» темаһына докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Татар телен һаҡлау һәм үҫтереү проблемаларын өйрәнеүгә, татар орфографияһы мәсьәләләрен тикшереүгә, татар яҙмаһын камиллаштырыуға ҙур өлөш индергән.

300-ҙән ашыу фәнни эш, шул иҫәптән 18 монография авторы.

Өс томлы татар теле академик грамматикаһынның ғилми мөхәррире һәм авторҙашы, бер томлы «Рус-татар һүҙлеге», «Татар-рус һүҙлеге», «Татар теленең өс томлы аңлатмалы һүҙлеге» кеүек  һүҙлектәрҙең авторҙашы. 20-нән ашыу һүҙлектең етәксеһе һәм ғилми мөхәррире һәм авторҙашы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1970)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1994)
* Дәүләт премияһы (1989)
* Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1994)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Земля салаватская, земля батыра. Уфа, Гилем, 2010, стр. 270.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Ибәтуллин Урал Ғәли улы

**Ибәтуллин Урал Ғәли улы** (5 март 1948 йыл) — ғалим-химик-технолог. химия фәндәре докторы (1991), профессор (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003).

## Биографияһы
Урал Ғәли улы Ибәтуллин 1948 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлай һәм Өфө нефть институтына уҡырға инә. 1971 йылда, юғары һөнәри белем алғандан һуң, ошо уҡыу йортонда хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.

1978 йылдан — Башҡортостан нефть ятҡылыҡтарын разведкалау ғилим-тикшеренеү һәм проект институтында, 1980 йылдан — Өфө нефть институтында, 1981 йылдан Башҡорт дәүләт университетында эшләй.

1996 йылдан БР ның директор урынбаҫары,

2009 йылдан БДУ-ның Химия-технология факультетының декан урынбаҫары,

2011 йылдан Башҡортостан хеҙмәтте һаҡлау, экология һәм производство хәүефһеҙлеге тармаҡ-ара институтының проректоры.

350-нән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы һәм 53 төрлө СССР, Рәсәй уйлап табыу танытмаһына һәм патентына эйә, 6 монография һәм әсбап авторы.
Ғилми жеҙмәттәре химия өлкәһендә гетероциклик берләшмәләрҙе тикшереүгә, сәнәғәт экологияһы, экологик менежмент, тәбиғәттән файҙаланыу иҡтисадына һәм хеҙмәт иҡтисадына бағышланған.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Ибәтуллина София Мөхәммәт ҡыҙы, техник фәндәр кандидаты. Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының информатика кафедраһы мөдире.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003)

## Ғилми хеҙмәттәре
* Обращение с отходами производства и потребления. Уфа, 2005 (соавт.);
* Экологическая безопасность региона: аспекты управления. Екатеринбург, 2008 (соавт.);
* Методы оценки и управления профессиональными рисками. Уфа, 2012 (соавт.).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Земля салаватская, земля батыра. Уфа, Гилем, 2010, стр. 288.

## Һылтанмалар
*
Ханов Һаҙый Йыһанур улы

** Ханов Һаҙый Йыһанур улы** (1895 йыл, Өфө губернаһы, Златоуст өйәҙе, Мырҙалар улусы, Арҡауыл ауылы) — БАССР-ҙың Юғары суды ағзаһы, тройка рәйесе.

## Биографияһы
Ханов Һаҙый Йыһанур улы 1895 йылда Өфө губернаһы, Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусында Арҡауыл ауылында тыуған.
Башланғыс белемле. ВКП(б) ағзаһы.

## Репрессияға хөкөм ителеүе
1937 йылдың 4 ноябрендә 58-се статья, 7-се, 11-се пункттары буйынса 5 йылға иркенән мәхрүм ителгән; һуңғараҡ — срогы күрһәтелмәгән һөргөнгә хөкөм ителгән.

1955 йылдың 10 октябрендә .

## Сығанаҡтар
* Книга памяти Республики Башкортостан
* БД «Жертвы политического террора в СССР»; Книга памяти Республики Башкортостан

## Һылтанмалар
* Хадый Ханов

## Иҫкәрмәләр
Хурамшин Иштимер Шәғәли улы

**Иштимер Шәғәли улы Хурамшин** (15 август, 1951 йыл, БАССР, Салауат районы, 1-се Иҙелбай ауылы) — табип-невролог, медицина фәндәре кандидаты. «Янғантау» шифаханаһы директоры (1994—2001). Башҡортостан Репсубликаһының атҡаҙанған табибы.

## Биографияһы
1968 йылда Арҡауыл урта мәктәбенән һуң, Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға ингән. Институтты тамамлағандан һуң, район һәм ҡала дауаханаларында невролог булып эшләгән.

Ординатурала, аспирантурала уҡыған, Диссертация яҡлаған, медицина фәндәре кандидаты.

## Тормош юлы
1994 йылдан 2001 йылға саҡлы «Янғантау» шифаханаһы директоры булып эшләгән. Ғәмәлдәге хеҙмәте менән бер рәттән неврологик сирҙәрҙең килеп сығыу мәсьәләләре буйынса тикшеренеү эштәре менән шөғөлләнә.

50-нән аптыҡ ғилми баҫмалары бар. Шулар араһында Янғантау быуының нервы ауырыуҙарын дауалауҙағы файҙаһы хаҡында яҙылғандары ла бар.
"Формирование теплогенеративного процесса и лечебных факторов курорта «Янган-Тау» тигән китабы шифахана табиптары һәм физиотерапевтарға тәғәйенләнгән. Был хеҙмәтендә ғалим Янғантау ҡуйынында барған , йәғни термаль депрессия сәбәптәрҙе билдәләй һәм киләсәк торошон фаразлай.

Иштимер Шәғәли улы тыуған Республикабыҙҙың, Салауат районының тормошонда әүҙем ҡатнаша. Ул «Салауаттар» йәмәғәт ойошмаһын етәкләй. Яҡташтарына хәстәрлекле ҡарашы менән ярҙам итә.

## Наградалары
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған врачы

## Сығанаҡтар
* Земля салаватская, земля батыра. Уфа, Гилем, 2010, стр. 326-32ҙ.

## Әҙәбиәт
* *Хурамшин И. Ш.* Формирование теплогенеративного процесса и лечебных факторов курорта «Янган-Тау», 2007 год.

## Һылтанмалар
* Врач - Иштимер Шагалеевич Хурамшин 
* Отзывы

## Иҫкәрмәләр
Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы

**Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы** (17 август 1928 йыл) — травматолог-ортопед-ғалим, медицина фәндәре докторы (1982. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1985), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969) һәм СССР уйлап табыусыһы (1986).

## Биографияһы
Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы Хәбирова 1928 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Малаяҙ (хәҙерге ) Татар Малаяҙы ауылында тыуған. Малаяҙ урта мәктәбен тамамлағандан һуң, 1956 йылға саҡлы Башҡорт дәүләт медицина институтында юғары һөнәри белем алған.

1956 йылдан, БДМИ-ны тамалағандан һуң, Башҡортостанда, Туймазы үҙәк район дауаханаһында, артабан, 1958—1961 йылдарҙа Татарстанда, Баулы үҙәк район дауаханаһында эшләй.

1962—1987 йылдарҙа Ҡаҙан ортопедия һәм травматология фәнни-тикшеренеү институтында (1982—1986 йылдарҙа бүлек мөдире) хеҙмәт итә. 1960 йылдан Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһының «Восстановительная травматология и ортопедия» фәнни-тикшеренеү институтында (НИЦ) эшләй.
 
Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙының ғилми эшмәкәрлеге даими аяҡ-ҡулдарҙың йомшаҡ һәм һөйәк туҡымаларына магнит яҫылығының тәьҫирен өйрәнеүгә, берләштерелгән һәм күп һанлы һыныуҙарҙы диагностикалау һәм һауыҡтырыу дауалауын камиллаштырыуға, быуын зарарланыуын дауалау ысулдарына бағышланған. Хәбирова ҡатнашлығында ҡулбаш һөйәгенең проксималь бүлеге һыныуын, торба һымаҡ оҙон суҡтар остеомиелитын хирургик дауалау ысулы, быуындар һыныуын дауалау ҡоролмаһы ентекләп эшләнгән. 90-дан артыҡ ғилми хеҙмәт һәм 3 уйлап сығарыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Татар АССР-ының атҡаҙанған врачы (1985),
* СССР һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (1969),
* СССР-ҙың уйлап сығарыусыһы (1986).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998—703 с.

## Әҙәбиәт
* Труды по магнитотерапии.

## Һылтанмалар
* Башкирская энцкиклопедия — Хабирова Галима Фаткулловна
Яҡуп Теләүембәтов

**Яҡуп Теләүембәтов** — Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр ихтилалы ҡатнашыусыһы, полковник. Себер юлы Мырҙалар улусының Ахун ауылында тыуған. Улус муллаһы.

## Көрәш юлы
Старшина Томансы Йыуашкин (Туманчи Ювашкин) командаһында хеҙмәт иткән.

1773 йылдың декабрь аҙағында улус башҡорттары командаһы башында Салауат Юлаев ғәскәренеә ҡушылған. 1774 йылдың ғинуарынан ноябренә тиклем Салауат Юлаев ғәскәрҙәре составында Себер юлының Пермь һәм Өфө провинциялары территорияларында барған яуҙарҙа ҡатнашҡан. Салауат Юлаев уға поход старшинаһы вазифаһы биргән.

Баш күтәреүселәрҙең Төп ғәскәре подполковник И. И. Михельсон деташементы менән һуғышҡандан һуң, 1174 йылдың 3 июнендә Үрге Ҡыйғы ауылы һәм 5 июнендә Үрәҙмәт ауылы янында Емельян Иванович Пугачёв уға полковник дәрәжәһен биргән. 1774 йылдың декабрендә Себер юлына генерал-майор Ф. Ю. Фрейман ебәргән команда тарафынан ҡулға алына. Генерал-поручик А. В. Суворов, Яҡуп Теләүембәтовты Салауаттың «берҙәше» тип атап, хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийы генерал-аншеф П. И. Панинға был турала хәбәр итә.

1778 йылдың 5 февраленән Яҡуп Теләүембәтов Ҡаҙан йәшерен комиссияһында, 15 марттан ҡаҙан губернаторы генерал-поручик П. С. Мещерский канцелярияһында тотолған. 1775 йылдың 27 мартында Йәшерен экспедиция билдәләгәнсә, «көс менән тотолған» тип билдәләп, «Остзей» гарнизонына… һалдат хеҙмәтенә оҙатырға" ҡушылған. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Салауат Юлаев
* Собханғол Килтәков

## Сығанаҡтар
* РГАДА, Ф.6, оп.1, д.507, ч.3, л.121;
* ф.7, оп.1, д.2043, л.14;
* ф.1100, оп. 1, д.11, л.206, 254;
* ф.1274, оп.1, д.173, л. 752;
* ЦГИА РБ. Ф.1, оп.1, д.3380, л.63;
* Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории БЮашкирии: Сборник документов. Уфа, 1975.

## Әҙәбиәт
* Гвоздикова И. М. Салават Юлаев: Исследование документальных источников. Уфа, 2004.
* Салават Юлаев. Энциклопедия. Уфа, Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004, стр. 419—420.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Ҡаймирасов Низаметдин Нәжметдин улы

**Ҡаймирасов Низаметдин Нәжметдин улы** (1903 йыл, Башҡорт АССР-ы, Мәсәғүт кантоны, Арҡауыл ауылы — 8 ғинуар, 1934 йыл) — Башҡорт АССР-ы финанс халыҡ комиссары (1930—1934).

## Биографияһы
Низаметдин Нәжметдин улы 1903 йылда тыуған. Ағаһы Ғималетдин ярҙамы менән мәктәп-интернат тамамлаған һәм Өфө эшсе факультетының йәмәғәт бүлегенә, һуңғараҡ Һарытау финанс-иҡтисади институтына уҡырға ингән. Институтты тамамланғандан һуң, 1920-се йылдар аҙағында — 1930-сы йылдар башында Өфөлә нда финанс хеҙмәтендә юғары вазифа башҡарған.
Мәктәптә лә, институтта ла Низаметдиндың класташы, курсташы ауылдашы Риза Әбүбәкиров, КПСС-тың Башҡорт АССР-ы өлкә комитетының буласаҡ икенсе секретары, булған.

Низаметдинды 1934 йылдың 8 ғинуарында билдәһеҙ кеше атып үлтергән.
 
"Ағалы-энелеләр бергә һөйләшеп ултырған. Дуҫын оҙатырға сығыр алдынан Низаметдин: «Мин „Зөлхизә“ йырын өйрәндем. Хәҙер, инәйем дә, бергә йырларбыҙ», — тигән. Күп тә үтмәгән, ул килеп ингән дә, миңә аттылар, тип кенә әйтеп өлгөргән һәм ағаһының ҡулына йығылған. Низам ағайҙың балалары булмаған. Ҡатыны үҙенең тыуған яғына, Һарытауға, ҡайтып киткән
тип хәтерләй Ғималетдин ағаһының ҡыҙы Таңһылыу Ҡаймирасова.

1937 йылдың 17 сентябрендә «Правда» гәзитендә Л. Перевозкиндың «Башҡортостанда буржуаз милләтселәр өйөрө» тип аталған мәҡәләһе баҫыла. Унда республиканың тотош партия-хужалыҡ аппараты тиерлек «буржуаз милләтселәрҙән», «вәлидовсыларҙан» тороуы тураһында бәйән ителә. Мәҡәләлә обком ағзаһы Р. В. Әбүбәкеров тураһында ла, «милли элементтар менән ныҡ бәйләнгән», һәм «контрреволюцион дәреслектәр» нәшер итә тиелә. 1937 йылдың 3 октябрендә Риза Әбүбәкеров ҡулға алына, ә 1938 йылдың 10 июлендә атыла.

## Туғандары
Кесе туғаны Ямалетдин, Ғималетдлин ағаһы кеүек, тыуған ауылы Арҡауылда йәшәгән. Крәҫтиән хужалығы алып барған. Башҡортостанда йәшәгән Ҡаймирасовтарҙың тоҡомдары унан таралған. Ямалетдин ағай үҙе Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған.

## Наградалары

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әбүбәкеров Риза Вәхит улы
* Арҡауыл (Салауат районы)

## Һылтанмалар
* http://www.proza.ru/2012/11/09/1233

## Иҫкәрмәләр
Туттуль

**Туттуль** —   Сүриәнең көнсығышында Евфрат буйында урынлашҡан ҡурған. Бындағы боронғо ҡала беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтың икенсе яртыһынан беҙҙең эраға тиклем 17 быуатҡа саҡлы сәскә атҡан, был ваҡытта ул  Мари бойондороҡлолоғо аҫтында булған.  

## Әҙәбиәт

* Eva Strommenger, Kay Kohlmeyer: *Tall Bi’a / Tuttul-I. Die altorientalischen Bestattungen.* Wissenschaftliche Veröffentlichungen der Deutschen Orient-Gesellschaft (WVDOG). Saarbrücker Druckerei und Verlag, Saarbrücken 1998
* Manfred Krebernik: *Tall Bi’a / Tuttul-II. Die Altorientalischen Schriftfunde.* Bd. 2, Saarbrücker Druckerei und Verlag, Saarbrücken 2001
* Eva Strommenger,Kay Kohlmeyer: *Tall Bi’a / Tuttul-III. Die Schichten des 3. Jahrtausends v. Chr. im Zentralhügel E.* Saarbrücker Druckerei und Verlag, Saarbrücken 2000
* Adelheid Otto: *Tall Bi’a / Tuttul-IV. Siegel und Siegelabrollungen.* Saarbrücker Druckerei und Verlag, Saarbrücken 2004
* Peter Miglus, Eva Strommenger: *Tall Bi’a / Tuttul-VII. Der Palast A.* Harrassowitz, Wiesbaden 2007
* Peter Miglus, Eva Strommenger: *Tall Bi’a / Tuttul-VIII. Stadtbefestigungen, Häuser und Tempel.* Saarbrücker Druckerei und Verlag, Saarbrücken 2002
Сафин Франгил Шири улы

**Сафин Франгил Шири улы** (10 ғинуар 1950 йыл) — табип. 2000—2005 йылдарҙа Салауат район үҙәк дауаханаһының баш табибы, 2005—2014 йылдарҙа Мотлаҡ медицина страховкаһы Башҡортостан территориаль фондының Нефтекама филиалы директоры. 2014 йылдан Нефтекаманың 1-се поликлиникаһы табибы, бер үк ваҡытта «Торос» хоккей клубының медицина хеҙмәте етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005). 

## Биографияһы
Франгил Шири (Ширияздан) улы Сафин 1950 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Салауат районы 2-се Иҙелбай ауылында тыуған.

Иҙелбай һигеҙ йыллыҡ мәктәбенән һуң уҡыуын Өфөләге 1-се интернат-мәктәптә дауам итә.

Башҡорт дәүләт медицина институтын 1974 йылда тамамлай.

Оҙаҡ йылдар Ҡалтасы районында табип булып эшләгәндән һуң, 1999 йылда Салауат район дауаханаһына — Малаяҙ үҙәк больницаһына ҡайта.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005)

## Әҙәбиәт
* Земля салаватская, земля батыра. Уфа, Гилем, 2010, стр. 314—315.

## Иҫкәрмәләр
Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы

**Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы** (10 ғинуар 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-зооинженеры, юғары мәктәп уытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Борай районының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Ираида Әбүбәкер ҡыҙы Әхәтова 1946 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Борай районы Мулла ауылында тыуа. 1964—1977 йылдарҙа медицина учреждениеларында һәм СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының гельминтология лабораторияһында фельдшер булып эшләй.

1977 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай, шунан 1977—1995 йылдарҙа Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү ғилми-тикшеренеү институтының йылҡысылыҡ лабораторияһында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1995—1999 йылдарҙа — Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы Башҡортостан фәнни үҙәгенең ғилми секретары; 1999—2004 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт аграр университетының ауыл хужалығы малдарын үрсетеү кафедраһы мөдире. 2005 йылдан — ошо уҡ университеттың ветеринария-санитария экспертизаһы кафедраһы профессоры.

«Башҡорт тоҡомло аттарҙың һөт биреүсәнлеген арттырыуҙың селекцион-генетик нигеҙҙәре» тигән темаға кандидатлыҡ (1987) һәм докторлыҡ (1994) диссертацияһын яҡлай. 2006—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы биология һәм ауыл хужалығы фәндәре бүлексәһенең ғилми секретары булып эшләй. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.

Йылҡысылыҡта өс селекция ҡаҙанышы авторы.

## Хеҙмәттәре
* Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы — 270 ғилми һәм методик хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография, малсылыҡта өс селекция ҡаҙанышына авторлыҡ танытмаһы, Рәсәй Федерацияһында уйлап табыуға 1 патент авторҙашы.
* И. Ахатова «Разведение сельскохозяйственных животных» Уфа, 2003.
* Ахатова И. А. «Молочное коневодство: племенная работа, технологии производства и переработки кобыльего молока» Рос. акад. с.-х. наук [и др.] Уфа; Гилем, 2004, — 323 с., ил., табл.; 20 см

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең ике көмөш миҙалы
* Күкрәккә таҡмалы «СССР уйлап табыусыһы» билдәһе
* Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығы, Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы почёт грамоталары
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы.
* Борай районы]]ның почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* http://www.buraevo.ru/bash/?part_id=71,108 
* http://www.bestpravo.com/rossijskoje/rx-pravo/z1b.htm
Сафин Хәлил Мәсғүт улы

**Сафин Хәлил Мәсғүт улы** (1 июль 1963 йыл) — ғалим-инженер‑гидротехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2016), ауыл хужалығы фәндәре докторы (2003), профессор (2006).

## Биографияһы
Хәлил Мәсғүт улы Сафин 1963 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының
) Ҡолғана ауылында тыуған.

1980 йылда Амангилде урта мәктәбен тамамлай. 1980—1985 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡый.

;Эш урындары: 
* 1985 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы институтында ассистент; 
* 1986—1988 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Әбйәлил район комитетының 2-се секретары; 
* 1988—1989 йылдарҙа — КПСС-тың Әбйәлил район комитеты инструкторы; 
* 1989—1992 йылдарҙа — Әбйәлил районы «Урал» совхозының партком секретары; 
* 1992—1993 йылдарҙа — Әбйәлил районы Әлмөхәмәт ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе; 
* 1993—1995 йылдарҙа — Әбйәлил районы «Ҡыҙылъяр» крәҫтиән хужалыҡтары ассоциацияһының директоры; 
* 1995—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының «Әбйәлил» тәжрибә-етештереү хужалығы директоры; 
* 1997—1999 йылдарҙа — Башҡортостан Ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 
* 1999—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире; 
* 2000—2008 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының фән һәм тышҡы бәйләнештәр бүлеге начальнигы.

Хәлил Сафиндың ғилми эшмәкәрлек өлкәләре: үҫемлекселек, мал аҙығы етештереү, ерҙәрҙе һуғарыу һәм киптереү; ер эшкәртеү системалары; тупраҡтың уңдырышлылығы.

## Хеҙмәттәре
Сафин Х. М. «Оптимизация технологий возделывания кормовых культур на орошаемых землях Южного Урала» диссертация доктора сельскохозяйственных наук : 06.01.09.- Уфа, 2003.- 439 с.: ил. РГБ ОД .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт энциклопедияһы. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
* Кто есть кто в Республике Башкортостан. Уфа: Башкортостан, 1995

## Һылтанмалар
* http://www.anrb.ru/blog/alias/safin
* http://webconf.cckrb.ru/(A(pJCm5-fpzQEkAAAANDAyZTJiZjAtYWY2Ny00ZDE4LWEyMDEtNTdiMjg0MGExOTBjSAQv52gYx2uzfAN6MOhohpoWGp41))/pages/ShowDocPost.aspx?id=7&AspxAutoDetectCookieSupport=1
Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы

**Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы** (1 ғинуар 1922 йыл — 18 ғинуар 2017 йыл) — ғалим-нефтсе-геолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1965), профессор (1969), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982). 

## Биографияһы
Әхтәм Рәхмәтулла улы Кинйәкәев  1922 йылдың 1 ғинуарында  Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Бүздәк ауылында  (Башҡортостан Республикаһының Бүздәк ауылы) тыуа.

1951 йылда  И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлай.

Эш урындары: Өфө нефть институтының өлкән уҡытыусыһы  (1951—1956); Татар нефть ғилми-тикшеренеү институтының лабораториялары мөдире  (Бөгөлмә ҡалаһы, 1956—1967); И. М. Губкин исемендәге нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтының Татар киске факультетының декан урынбаҫары, деканы  (Әлмәт ҡалаһы, 1967—1969); Гомель дәүләт университетының деканы,  кафедра мөдире  (1969—1973); Башҡорт дәүләт университетының кафедра мөдире (1973—1989), профессоры (1989 йылдан).

Кинйәкәевтең ғилми эшмәкәрлек йүнәлештәре: геология, геофизика. Ул Урал һәм Волга буйының нефтле, газлы, карбонатлы ултырмаларын тикшереү ысулдарын эшләй. Был палеозойҙың  стратиграфияһын аныҡлаштырырға, яңы нефтле ҡатламдарҙы табырға мөмкинлек бирә.  

## Хеҙмәттәре
Кинйәкәев Әхтәм Рәхмәтулла улы —  220-ләп фәнни хеҙмәт һәм бер уйлап табыу авторы.

Методы комплексного исследования нефтеносности карбонатных отложений. М.: Недра, 1972.

Эффекты переменного гравитационного поля в капиллярах. Уфа: Гилем, 1997.

Литостратиграфическая характеристика палеозоя платформенного Башкортостана в связи с перспективами открытия залежей углеводородов карбонатных разрезах бездействующих скважин. Уфа: РИО БашГУ, 2005.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), 
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944),
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кто есть кто в Республике Башкортостан. Уфа: Башкортостан, 1995

## Һылтанмалар
*   
* http://www.anrb.ru/blog/Item/229/15
Linux

**Linux** ( [ˈlɪnəks йәки [ˈlɪnʊks), *Линукс*) — Linux ядроһына нигеҙләнгән һәм  Unixҡа оҡшаш операцион системалар ғаиләһе, GNU проекты утилиталары йә программаларының теге йәки был йыйылмаһын, бәлки, башҡа  компоненттарҙы ла үҙ эсенә ала.  Linux ядроһы кеүек үк, уға нигеҙләнгән системалар ҡағиҙә булараҡ ирекле һәм асыҡ программа тәьминәте эшкәртмәләре моделенә ярашлы эшләнә һәм таратыла.  Linux системалары төрлө дистрибутивтар рәүешендә — ҡуйырға әҙер итеп һәм оҙатыу, яңыртыу йәһәтенән еңел формала — шулай уҡ  үҙ система һәм ҡулланма   компоненттары тупланмаһы менән бергә башлыса түләүһеҙ таратыла. 

1990-сы йылдар башында барлыҡҡа килтерелгән  ядроға ҡарата сиселеш рәүешендә эшләнгән Linux системалары  суперкомпьютерҙар һәм серверҙар өсөн төп система булып тора.

Ғәҙәттә GNU проектының төп программаларын, мәҫәлән,  bash, gcc, glibc, coreutils, GNOME һәм башҡаларҙы үҙ эсенә компонент итеп индергән системалар ғына Linux  системалары тип иҫәпләнә. Ошоға бәйле, бөтә ғаилә *GNU/Linux * булараҡ танылыу алған.  Әммә Linux ядроһына нигеҙләнгән, ләкин  GNU программаларынан бойондороҡһоҙ булған системалар ҙа бар, мәҫәлән,  Android һәм  FirefoxOS мобиль системаларын шундайҙарға индерәләр. 
Linux'тың рәсми логотибы һәм талисманы итеп  Tux пингвины алынған, уны 1996 йылда Ларри Юинг эшләгән.  «Linux» сауҙа маркаһына ядроны барлыҡҡа килтергән һәм  эшләгән Линус Торвальдс хужа.  Шул уҡ ваҡытта Linux проекты киң мәғәнәлә ниндәй ҙә булһа ойошманыҡы йә кешенеке түгел, уны үҫтереү һәм таратыу менән меңдәрсә бойондороҡһоҙ эшкәртмәсе һәм компания шөғөлләнә,  һәм Linux'ты файҙаланыусылар төркөмө уларҙың үҙ-ара эш итешеү ҡоралы булып тора.   Linuxты үҫтереү һәм киңәйтеү маҡсатын ҡуйған коммерцияға ҡарамаған берекмәләр ҙә бар, улар араһында иң билдәлеһе һәм иң ҙуры —  2007 йылда барлыҡҡа килгән The Linux Foundation ойошмаһы. Linux-системаларҙы техник үҫтереү менән шөғөлләнгән ҙур коммерция баҙары бар, уның 70 проценттан ашыуын (2017)   Red Hat корпорацияһы биләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Роберт Лав.* Ядро Linux: описание процесса разработки = Linux Kernel Development.&nbsp;— 3-е изд.&nbsp;— М.: Вильямс, 2012.&nbsp;— 496&nbsp;с.&nbsp;— ISBN 978-5-8459-1779-9.
* *Дмитрий Кетов.* Linux. Внутреннее устройство / Анна Кузьмина.&nbsp;— СПб.: БХВ, 2017.&nbsp;— 320&nbsp;с.&nbsp;— ISBN 978-5-9775-3580-9.
* *Костромин В. А.* Свободная система для свободных людей (обзор истории операционной системы Linux)&nbsp;(рус.).  rus-linux.net (10&nbsp;мая 2005). Проверено 10 января 2017.
* *Нейл Ботвик, Энди Ченнел.*&nbsp;Many happy return()s! Долгих лет тебе, Linux! &nbsp;(рус.)&nbsp;// Linux Format&nbsp;: журнал.&nbsp;— СПб., 2006.&nbsp;— Декабрь (№ 12 (86)).&nbsp;— С. 22-33.
* *Маянк Шарма.*&nbsp;Рождение ядра Linux&nbsp;// Linux Format.&nbsp;— 2016.&nbsp;— Октябрь (№ 10 (215)).&nbsp;— С. 24-31.

## Һылтанмалар
; Рус телле  ресурстар

* IBM developerWorks. Раздел по Linux. Статьи, обзоры, учебные пособия
; Ингиз телле ресурстар

* Linux Tutorial: C++ Software Development
* Путеводитель по дистрибутивам Linux
Үҙгәреүсәнлек

**Үҙгәреүсәнлек—** организмдарҙың яңы билдәләр ҡабул итеү кеүек дөйөм үҙсәнлеге, бер төр эсендәге заттар араһындағы айырмалыҡтар.

## Үҙгәреүсәнлек
Организмдарҙың бөтә билдәләре лә: тышҡы һәм эске төҙөлөш үҙенсәлектәре лә, физиологияһы ла, үҙ-үҙен тотоуы ла үҙгәреүсән. Хайуандарҙың бер парының яңы быуынында йәки бер емеш орлоҡтарынан үҫеп сыҡҡан үҫемлектәр араһында бөтөнләй бер төрлө заттарҙы осратыу мөмкин түгел. Бер тоҡом һарыҡ көтөүендә һәр хайуан ниндәй ҙә булһа беленер-беленмәҫ үҙенсәлектәре менән (кәүҙә ҙурлығы, аяҡтарының оҙонлоғо, башы, төҫө, йөнөнөң оҙонлоғо һәм ҡуйылығы, тауышы һәм ҡылыҡтары) айырылып тора. Алтын ҡамсы (золотая розга) үләненең (ҡатмарлы сәскәлеләр семьяһы) сәскәлегендәге ситке тел япраҡлы сәскәләре һаны 5-тән алып 8-гә тиклем була ала. Аҡ умырзаяның (ветрениңа дубравная) (лютик сәскәлеләр семьяһы) таж япраҡтары һаны — 6, ә ҡайһы берҙә 7 һәм 8 булыуы мөмкин. Бер төр йәки сорт үҫемлектәре бер-береһенән сәскә атыу, орлоҡтары өлгөрөү ваҡыты, ҡоролоҡҡа ҡаршы һәләтлеге һәм башҡа билдәләре менән айырыла. Заттарҙың үҙгәреүсәнлеге арҡаһында популяция бер төрлө булмай.

Дарвин үҙгәреүсәнлектең ике формаһын айыра: нәҫелдән килмәгән һәм нәҫелдән килгән үҙгәреүсәнлек.Үҙгәреүсәнлек һәм нәҫелдәнлек тере организмдарҙың ҡапма-ҡаршы, әммә айырылғыһыҙ бер үҙсәнлеге улып тора. Үҙгәреүсәнлек һәм нәҫелдәнлек — генетика, фәненең өйрәнеү предметы булып тора

## Классификацияһы
Үҙгәреүсәнлектең бер нисә тибы бар:

* Нәҫелдән килгән үҙгәреүсәнлек (генотипик) һәм нәҫелдән килмәгән үҙгәреүсәнлек (фенотипик, паратипик).
* Шәхси (айырым заттар араһында айырма) һәм төркөмлө (мәҫәлән, бер төр эсендәге популяциялар араһында айырма) үҙгәреүсәнлек.
* Сифати һәм һанлата.
* Йүнәлешле һәм йүнәлешһеҙ.

## Шулай уҡ

* , ; нәҫелдәнлек — организмдарҙың үҙҙәренә хас билдәләрен, тереклек үҙсәнлектәрен быуындан быуынға тапшыра алыу һәләтлеге. Ошо һәләтлелектәре арҡаһында нәҫелгә хас булған үҙенсәлектәрен һаҡлап киләләр. 
* Модификациялы үҙгәреүсәнлек
* Нәҫелдән килгән үҙгәреүсәнлек

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Болот мәғлүмәт базалары

**Болот мәғлүмәт базалары** —   Amazon EC2, GoGrid һәм  Rackspace[*сығанаҡ&nbsp;1643
&nbsp;көн&nbsp;күрһәтелмәгән*]  *кеүек болот хисапламалары платформаларында эшләтелә торған мәғлүмәт базалары. Йәйелдерелеүенең ике  моделе киң таралған: файҙаланыусылар йә болот сервисы уны тәҡдим итеүсе тарафынан хеҙмәтләндерелгән мәғлүмәт базаларына инеү мөмкинлеген ала, йә, виртуаль машина образын ҡулланып, болотта мәғлүмәт базаларын үҙе хасил итә. Болот  мәғлүмәт базалары араһында  SQL йүнәлешлеләре лә,  NoSQL мәғлүмәттәр моделен ҡулланғандары ла бар. * 

## Йәйелдерелеү моделе
Болотта мәғлүмә базаһын йәйелдереүҙың ике төп ысулы бар:

* **Виртуаль машина образы** — болот платформалары  виртуаль  машиналар алырға һәм шуларҙа мәғлүмәт базаларын тоҡандырырға мөмкинлек бирә. Файҙаланыусылар әҙер базаларға үҙ образдарын йөкләй  йә образдарҙың алдан ҡуйылған  ҡулайлаштырылған даналары менән  файҙалана ала.

* **Сервис булараҡ мәғлүмәт базаһы** — ҡайһы бер болот платформалары виртуаль машинаһыҙ ҙа эш итеп булған мәғлүмәт базалары сервисын тәҡдим итә.  Сервисты тәҡдим итеүсе мәғлүмәт базаһын ҡуйыу һәм хеҙмәтләндереүҙе үҙ өҫтөнә ала.

Мәғлүмәттәр базаһы сервис булараҡ тәҡдим ителмәгән осраҡта, мәғлүмәттәр базаһы  хостингын алып була. Мәҫәлән, болот провайдеры Rackspace  MySQL мәғлүмәттәр базалары өсөн ошондай хеҙмәтте тәҡдим итә.

## Мәғлүмәттәр моделдәре
Шулай уҡ  реляцион һәм  реляцион булмаған, NoSQL, мәғлүмәт базаларын айырыу зарур:

* **SQL мәғлүмәт базалары** —  NuoDB, Oracle Database, Microsoft SQL Server һәм MySQL кеүек базалар. Уларҙың теләһә ҡайһыһын болотта эшләтеп була, виртуаль  машина образы булырмы ул йә  сервис булараҡ эш итерме — эшкәртмәсегә  генә бәйле. 
* **NoSQL мәғлүмәт базалары** —  Apache Cassandra, CouchDB һәм MongoDB кеүек мәғлүмәт базалары. NoSQL мәғлүмәт базалары мәғлүмәт уҡыу/яҙҙырыуға төшкән ҙур көсөргәнеште күтәреү, шулай уҡ еңел генә киңәйтеү йә бәләкәйләтеү  маҡсатында барлыҡҡа килтерелгән, өҫтәүенә улар баштан уҡ болот платформалары өсөн эшләнгән. Әммә хәҙерге  программаларҙың күбеһе   SQL ҡулланып эшләнә, шунлыҡтан NoSQL мәғлүмәт базалары менән эшләү йыш ҡына ҡушымта кодын өр-яңынан яҙыуҙы талап итә.  

## Етештереп таратыусылар

* 

## Иҫкәрмәләр
Ғәмәли этика

**Ғәмәли этика** — профессиональ этиканың ғәмәли әхлаҡ проблемаларын өйрәнеүсе йүнәлеше (мәҫәлән: аборт, эвтаназия, үлем язаһы, яһалма аталандырыу, атом энергияһын файҙаланыу).

Ҡағиҙә булараҡ, ғәмәли этика өйрәнгән проблемаларҙың аҙмы-күпме ике тиң ҡиммәтле һәм нигеҙле ҡарарлы  мораль дилеммаһы бар.

Күп кенә тикшеренеүселәр (Әбдүсәләм Абдулкеримович Гусейнов һәм Людмила Васильевна Коновалова) ғәмәли этика — фәлсәфә фәне булараҡ этика үҫешенең яңы этабы тип иҫәпләй.

## Төшөнсәнең күп мәғәнәлелеге
«Этика» төшөнсәһенең үҙе кеүек, «ғәмәли этика» терминының күп мәғәнәле аңлатмаһы бар:

# этик һәм әхлаҡи төшөнсәләрҙең аныҡ тормош ситуацияларына (кейстар) аныҡ өҫтәмәһе
# этик теорияның үҫеш этабы (теоретик, дескриптив, метаэтика теориялары менән бер рәттән)

## Ғәмәли этиканың профессиональ өлкәлә йүнәлештәре

* Бизнес-этика
* Биоэтика — кешенең медицинала һәм биологияла эшмәкәрлегенең әхлаҡи яғы тураһында тәғлимәт.
* Мәғлүмәт этикаһы — мәғлүмәти технологиялар үҫеше һәм ҡулланыу менән бәйле килеп тыуған әхлаҡи проблемаларҙы өйрәнеүсе дисциплина. Мәғлүмәт этикаһы компьютер этикаһы һәм мәғлүмәт фәлсәфәһе менән бәйле.
* Компьютер этикаһы компьютер ҡулланған кешеләрҙең тәртибен тикшереү менән шөғөлләнә, шуның нигеҙендә уға ярашлы кәңәштәр һәм үҙенә күрә этикет нормалары эшләнә
* Медицина этикаһы — ғәмәли этиканың медицина этикаһын, табиптың хеҙмәттәштәре һәм пациенттары менән үҙ-ара килешеп эш итеү ҡағиҙәләрен һәм нормаларын өйрәнеүсе дисциплина
* Экологик этика — дисциплина-ара синтез һөҙөмтәһе һәм этика һәм экология сигендә урынлашҡан ғәмәли  дисциплина.
* Иҡтисади этика 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Этика
*  этика

## Һылтанмалар
* Коновалова Л. В. Прикладная этика.  
* Гусейнов А. А. Размышления о прикладной этике
Метаэтика

**Метаэтика** (аналитик этика) — логик-лингвистик анализ методтары ярҙамында, фәлсәфәлә этиканың үҙен анализлаусы фәнни дисциплина булараҡ этик тикшеренеүҙәр йүнәлеше. XX быуат башы һәм уртаһының этик тикшеренеүҙәре метаэтика менән бәйләнә.

Эдвард Джордж Мурҙың «Principia Ethica» хеҙмәте метаэтика өлкәһендәге тәүге тикшеренеү тип һанала .

## Метаэтика мәсьәләләре
Ричард Гарнер һәм Бернард Розенға ярашлы,
метаэтик проблемаларҙың өс төрө йәки метаэтиканың дөйөм  мәсьәләләре бар:

# Әхлаҡи төшөнсәләрҙең һәм  әһәмиәте ниндәй?
# Әхлаҡи фекер йөрөтөүҙең тәбиғәте ниндәй?
# Әхлаҡи фекер йөрөтөүҙе нисек нигеҙләргә мөмкин?

Беренсе төр һорау булып, мәҫәлән, «„яҡшы“, „насар“, „дөрөҫ“, „дөрөҫ түгел“ төшөнсәләре нимә аңлата?» һорауы тора. Икенсе категория әхлаҡи фекер йөрөтөү универсаль йәки сағыштырмаса, бер мәғәнәле йәки плюралистик буламы тигән мәсьәләләрҙе индерә. Өсөнсө төр мәсьәләләр, мәҫәлән, нимә яҡшы, ә нимә насар булыуын беҙ ҡайҙан беләбеҙ һәм ғөмүмән быны белеүе мөмкинме тигәндән тора.  Гарнер һәм Розен, бөтә өс төр мәсьәлә бойондороҡһоҙ була алмауын, һәм уларҙың береһенә яуап башҡа һорауҙарға ла етерлек дәрәжәлә аныҡ яуап булыуын фаразлай, тип раҫлай. 

## Семантик теориялар
Был теориялар иң тәүҙә метаэтиканың дөйөм һорауҙарының беренсеһенә яуап бирергә тырыша. Мәҫәлән, ҡиммәттәр теорияһы семантик теория булып тора.

## Нигеҙләүсе теориялар
Был теориялар: «әхлаҡи фекер йөрөтөүҙе нимәгә нигеҙләргә мөмкин?» йәки «ни өсөн әхлаҡи норманы үтәү кәрәк?» тигәнгә оҡшаш һорауҙарға яуап бирергә тырыша. Әхлаҡтың күпселек эпистемологтары, әлбиттә, әхлаҡ скептиктарҙан айырмалы, әхлаҡ өлкәһендәге фекер йөрөтөүҙәрҙе нигеҙләп була тип иҫәпләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Эмотивизм

## Һылтанмалар
* Метаэтика на сайте сектора этики ИФ РАН
* Л.В.Максимов. Очерки современной метаэтики

## Иҫкәрмәләр
Саф математика

**Саф математика** — тулыһынса абстракт математика, ул, ғәмәли математиканан айырмалы рәүештә, реаль донъяның объекттары менән мөнәсәбәт урынлаштырмайынса, абстракт структураларҙы өйрәнә. Саф математикаға арифметиканы, алгебраны, юғары анализды (функциональ анализ, сикһеҙ бәләкәй дәүмәлдәр анализын, шулай уҡ дифференциаль иҫәпләүҙе, интеграль иҫәпләүҙе һәм вариацион иҫәпләүҙе), һандар теорияһын, геометрияны, тригонометрияны индерәләр.

Бертран Рассел саф математика тураһында: «Саф математика — ул шундай предмет, унда беҙ нимә тураһында һөйләгәнебеҙҙе белмәйбеҙ, һәм беҙ һөйләгән нәмә ысынмы икәнен дә белмәйбеҙ ». Годфри Харди, «Математик апологияһы» эссеһында теманы тулыһынса асып, эшмәкәрлеге бер ниндәй практик файҙа килтермәгән «саф математик» булыуы менән ғорурлана.

В. И. Арнольдтың ироник раҫлауы буйынса, саф һәм ғәмәли математика араһында айырма фәнни түгел, ә социаль һәм шунан тора, саф математикка математик факттарҙы асҡан өсөн түләйҙәр, ә ғәмәли математикка практик мәсьәләләрҙе сискән өсөн түләйҙәр. Арнольд шулай уҡ Рәсәйҙә һәр математик тиерлек «саф» һәм «ғәмәли» математиканы  бергә алып барыуын билдәләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғәмәли математика

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  — §1. Апология прикладной математики
* 
* 

## Һылтанмалар
*  
* 
*
Шәрипова Әҡлимә Мансур ҡыҙы

**Шәрипова Әҡлимә Мансур ҡыҙы**(1 ғинуар, 1927 йыл, Салауат районы, Ҡалмаҡтар ауылы - ?, Лағыр ауылы) - БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Хеҙмәт юлы
1946 йыл — Ҡаратаулы ауылында мәктәпте тамамлай. Шул уҡ йылда Мәскәүҙә П. И, Чайковский исемендәге консерваторияның вокал бүлегенә уҡырға инә.
Уҡыуын тамамлағандан һуң Малаяҙға, район Мәҙәниәт йортона художество етәксеһе булып урынлаша.
1951 — 1986 йылдар — Лағыр ауыл клубы директоры.
1990 йыл — Мәскәүҙә III Бөтә союз вокалистары конкурсы лауреаты була.

## Иҫкәрмәләр
Стәрлетамаҡ медицина колледжы

**Стәрлетамаҡ медицина колледжы** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһында урынлашҡан урта медицина уҡыу йорто. Күмертауҙа 1990 йылда уның филиалы асыла.

## Тарихы
1935 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында акушерҙар мәктәбе булараҡ асыла, 1939 йылдан фельдшер-акушерҙар мәктәбе, 1947 йылдан медицина техникумы, 1954 йылдан — медицина училищеһы, ә 2003 йылдан медицина колледжы тип үҙгәртелә.

1990 йылда Күмертау ҡалаһында үҙ филиалын аса.

Был уҡыу йорто 2015 йылға ҡарата 17 мең белгес әҙерләп сығара, улар араһында П. А. Горошек, З. Ғ. Ғәбиҙуллин, Х. С. Фәхретдиновалар бар.

## Тасуирланышы
Көндөҙгө бүлектә уҡытыу түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла: акушерлыҡ эше, лаборатор диагностика, дауалау эше, шәфҡәт туташы эше, ортопедик стоматология, фармация.

Колледжда ике музей эшләй (колледж тарихы һәм медицина халаты тарихы), дөйөм ятағы бар. Колледждың лаборатор корпусы бинаһы (Баҡса урамы, 35; 1895 йылда төҙөлгән) архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнелә. Дөйөм ятаҡ бинаһында, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған уҡыусыларға арнап, мемориаль таҡта ҡуйылған.(1985[1]).

## Һылтанмалар
*
Бәкеров Әхәт Барый улы

**Бәкеров Әхәт Барый улы** (17 февраль 1952 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм юғары мәктәп ветераны, ғалим-табип-гематолог, йәмәғәтсе. 1997 йылдан Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты директоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012), медицина фәндәре докторы (1996), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Башҡортостан Республикаһының 4-се (2008—2013) һәм 5-се (2013—2018) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Биографияһы
Әхәт Барый улы Бәкеров 1952 йылдың 17 февралендә Башҡорт АССР-ның Дәүләкән районы Сапай ауылында тыуған.

1975 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шунда эшкә ҡалдырыла. 1979 йылдан Өфө ҡалаһындағы 13-сө дауаханала гематология бүлегендә, 1984 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында эшләй.

* 1989 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡытыусы,
* 1992 йылдан — институт проректоры.
* 1997 йылдан — Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты  директоры, бер үк ваҡытта — БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү институттың терапия кафедраһы мөдире.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы,  «Медицина труда и промышленная экология» һәм «Медицинский вестник Башкортостана» журналдарының редколлегия ағзаһы, 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһы Терапевтар ассоциацияһы рәйесе.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Ғилми тикшеренеүҙәре иммунодиагностика буйынса яңы алымдар эшләү менән бәйле, шулай уҡ киҫкен һәм оҙайлы лейкоз сирен өйрәнеүгә бағышланған. Уның етәкселегендә лимфопролиферирлы һәм профессиональ ауырыуҙарҙың бер өлөшөн дауалағанда ҡулланырлыҡ яңы иммунохимик алымдар индерелгән.

## Хеҙмәттәре
400-гә яҡын ғилми хеҙмәт һәм 20-гә яҡын уйлап сығарыу авторы, шулар иҫәбендә:
* Состояние сердечно-сосудистой системы у больных гемобластозами. Уфа, 2003 (соавт.);
* Поражение печени химическими веществами (функционально-метаболические нарушения, фармакологическая коррекция). Уфа, 2007 (соавт.);
* Оксиметилурацил. Уфа: Дар, 2001 (соавтор).
* Клиническое значение линейно-адгезивного фенотипа лимфопролиферативных заболеваний. Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2004 (соавтор).
* Множественная миелома. Уфа: Гилем, 2004 (соавтор).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*   
* Бакиров Ахат Бариевич. Академия наук РБ.
* Бакиров Ахат Бариевич
Ситдиҡов Мөхәмәт Хәмзә улы

**Ситдиҡов Мөхәмәт Хәмзә улы** (8 сентябрь 1943 йыл - 25 февраль 2023 йыл) — Хеҙмәт ветераны, «1941 — 1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 20 йыллығы» юбилей миҙалы (7 май 1965), «Алыҫ поход өсөн» жетоны (), «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы кавалеры (27 март, 1970).

## Биографияһы
1943 йылдың 8 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Татлы ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.

Атаһы Хәмзә Ситдыҡ улы — ауылға нигеҙ һалған Илмәш старшина тоҡомо, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, тимер юл эшсеһе, әсәһе — төбәктәге атаҡлы Әхмәт мулла ейәнсәре Сәфәрбикә Һарун ҡыҙы.

1959 йылда Магнитогорск ҡалаһында 18-се төҙөлөш училищеһына уҡырға инә. 1961 йылда, уны тамамлағас, 4-се төҙөлөш идаралығының «Магнитстрой» тресында хеҙмәт юлын башлай.

1963 йылда Флотҡа ғәскәр хеҙмәтенә алына. Ул ил һаҡлауҙа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн 1965 йылдың 7 майында «1941 — 1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 20 йыллығы» юбилей миҙалы, 1966 йылдың 26 февралендә «Алыҫ поход өсөн» жетоны менән бүләкләнә.

1967 йылдың ноябрендә, 4 йыл хеҙмәт итеп, Армиянан ҡайта һәм Салауат нефтехимия комбинатына эшкә урынлаша, унда установка начальнигы дәрәжәһенә тиклем үҫә. Намыҫлы хеҙмәте менән абруй яулап, 1970 йылда «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1974 йылда Өфө нефть институтының Салауаттағыкиске бүлексәһен тамамлай.

1976 йылда Мөхәмәт Хәмзә улы Нижневартовскиға «Сибнефтепереработка» производство берекмәһенә күсерелә. Бында ул 1984 йылға тиклем эшләй.

1985 йылдың апрелендә Ханты-Манси автономиялы округының Радужный ҡалаһына, «Сибнефтепереработки» берекмәһенең баш технологы итеп күсерелә. 1988 йылда идаралыҡтың газ эшкәртеү буйынса начальник урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

Мөхәмәт Хәмзә улы газ эшкәртеү буйынса байтаҡ рационализаторлыҡ тәҡдимдәре индереп, технологияны камиллаштырыуға ҙур өлөш индерә һәм тармаҡ буйынса маҡтаулы грамоталар ала

Предприятие баҙар шарттарында үҙгәрештәргә дусар була, ул 1995 йылда «Варьеганнефтегаз» берекмәһе составына индерелә.

Хеҙмәт стажы буйынса хаҡлы ялға сығыр ваҡыты етһә лә, предприятиеның башҡа тармағына күсеп, Мөхәмәт Ситдиҡов эшләүен дауам итә.

1991 йылда уға «Хеҙмәт ветераны» тигән маҡтаулы исем бирелә.

2001 йылдың 9 апрелендә «Варьеганнефтегаз» ААЙ-йында тырыш хеҙмәте өсөн Рәсәй Федерацияһы Энергетика Министрлығы уға рәхмәт белдерә.

2011 йылдың 28 ноябрендә, ярты быуаттан ашыу хеҙмәт юлын тамамлап, хаҡлы ялға сыға.

## Сығанаҡтар
* Ф. Ахметов. Наши погоны. — Уфа: Китап, 2009, с. 13

* Они вернулись с победой. Т.3. -Уфа: Китап, 2004.- с. 416
* Трудовая книжка Ситдикова М. Х.
* Военный билет Ситдикова М. Х.

## Һылтанмалар
* Постановление Губернатора ХМАО от 22.06.1999 N 239 "О присвоении звания «Ветеран труда»http://zakon-region.ru/1/61682/ 
* Устройство для очистки газа.http://www.findpatent.ru/patent/170/1701346.html
* Положение о жетоне «За дальний поход» http://znaki-flot.ru/znak/long-campaign.html

## Иҫкәрмәләр