open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
3 апрель

**3 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 93-сө (кәбисә йылында 94-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 272 көн ҡала.

 
## 
* 1502: Христофор Колумб етәкселегендә дүртенсе экспедиция башлана.
* 1860: АҠШ-та трансконтиненталь почта хеҙмәте эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:3 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1880: Гавриил Горелов, Рәсәй империяһы һәм СССР рәссамы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1947).
* 1885: Борис Вилькицкий, Рәсәй империяһы һәм СССР гидрографы, геодезист, Арктиканы өйрәнеүсе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:3 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1991: Ёлкин Иван Сергеевич, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).

##
Видергебурт — немец мәҙәни-ағартыу ойошмаһы

thumb|Немец мәҙәни-ағартыу ойошмаһы үткәргән сара
**«Видергебурт»** — немец мәҙәни-ағартыу ойошмаһының Башҡортостандағы бүлексәһе. 1989 йылда ойошторолған. Уның Октябрьский, Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, Нефтекама ҡалаларында, Благовар районының Пришиб ауылында урындағы ойошмалары эшләй. Өфө, Октябрьский, Ишембай ҡалаларында сеньорҙар клубы бар.

Рәсәй немецтарын милләт булараҡ тергеҙеү, милли үҙенсәлектәрҙе һаҡлау, социаль-иҡтисади шарттар тыуҙырыу — милли ойошманың төп маҡсаты.
Фестивальдәр,концерттар, күрғәҙмәләр, байрамдар үткәрелә. Милли мәктәптәр,кластар, тыуған телде өйрәнеү буйынса курсар ойоштороу эше әүҙем башҡарыла.

Был ойошма Рәсәй немецтары мәҙәниәте, ижады ураһында немецса баҫмалар сығара.

Өфө, Стәрлетамаҡ, Октябрьский ҡалаларында, Пришиб ауылында евангелик, католик общиналар бар. Раштыуа, Пасха байрамдары йылда үткәрелә.

## Сығанаҡ
* Дом дружбы народов Республики Башкортостан 
* Йәштәр маҡсатлы. Башҡортостан. 2011 йыл, 11 февраль, №26-27.
Польша мәҙәни-ағартыу үҙәге

thumb|Башҡортостанда Рольша мәҙәниәте көндәре
**Башҡортостан Республикаһының Польша мәҙәни-ағартыу үҙәге** — Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Польша Илселеге тарафынан 1997 йылдың 3 апрелендә барлыҡҡа килгән мәҙәни үҙәк.
Башҡортостанда поляк мәҙәниәтен тергеҙеү һәм һаҡлап ҡалыу буйынса ҙур эш башҡарыла: Поляк мәҙәни-ағартыу үҙәге ағзалары көсө менән Өфөлә Альберт Пенькевич исемендәге милли поляк йәкшәмбе халыҡ мәктәбе эшләй. Мәктәптә поляк теле һәм әҙәбиәте, поляк бейеүҙәре һәм йырҙары, поляк халҡының музыка һәм һүрәт төшөрөү сәнғәте тарихы, биҙәү — ғәмәли сәнғәте, дизайн өйрәтелә. Мәктәптә йөҙләп кеше белем ала. Йәйге каникул көндәрендә йәкшәмбе мәктәбендә уҡыусы балалар Польшала ял итә. Был ял Польша Республикаһы иҫәбенә ойошторола.

Мәҙәни үҙәк поляк милли йәкшәмбе мәктәбе уҡыусылары һәм педагогтары йыл һайын Башҡортостанда үткәрелгән Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көндәрендә әүҙем ҡатнаша. Байрамда ҡатнашыусылар поляк халыҡ йырҙарын, бейеүҙәрен, уйындарын, кухняһын, кәсептәрен күрһәтеп кенә ҡалмай, Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың милли традициялары һәм үҙенсәлектәре менән дә таныша.

## Башҡортостанда поляк диаспораһы тарихы
Башҡортостанға поляктар XVII быуатта күсеп килә. Ҡатнаш никахтар һәм католиктарҙың православие диненә күсеүе һөҙөмтәһендә шляхта урыҫ халҡы менән тығыҙ бәйләнешкә инә, әммә, фамилиялар буйынса фекер йөрөткәндә, Уралда әле лә уның быуындарын дауам итеүселәр бар. 

Шулай уҡ XVIII быуатта һөргөнгә ебәрелгән поляктар башҡорт ерҙәрендә тороп ҡала.

Диаспораға поляктарҙың күп һанда килеп ҡушылыуы XIX быуатҡа тура килә: уларҙы башлыса хәрби тотҡон поляктар — 1812 йылғы Ватан һуғышында Наполеон яғында көрәшеүселәр, 1820 — 1860 йылдарҙағы Польша милли- азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашып һөргөнгә оҙатылыусылар тәшкил итә. Бынан тыш, Көньяҡ Уралға күп һанда ирекле күсеп килеүселәр — интеллигенция, инженер- техник һәм хужалыҡ кадрҙары ла етерлек була. Бының сәбәптәренең береһе — урындағы халыҡ араһында белгестәр етешмәүе, эҙемтә булараҡ — яҡшы эш хаҡы алыу мөмкинселеге. 

XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Өфө губернаһына бер нисә ауыл булып берләшкән поляк крәҫтиәндәре күсеп килә. Уларҙың күбеһе Өфө өйәҙендә йәшәргә ҡала. Беренсе донъя һуғышы башланғас Өфө губернаһына ҡасҡындар һәм хәрби тотҡондар күпләп ағыла башлай, шулай итеп , урындағы колония һиҙелерлек тулылана.
 
Поляк халҡы өсөн ассимиляция процесы оҙаҡҡа һуҙылмай, сөнки халҡтың күпселеге ҡала һәм ауылдарҙа сит телдәр солғанышында йәшәй һәм айырым төркөмдәргә бүленмәй.

2002 халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Башҡортостанла 894 кеше поляк телен белә.

## Сығанаҡ
* РБ милли үҙәктәре. 450 йыл Рәсәй менән бергә.
* Дом дружбы народов РБ. Центр польской культуры и просвещения.
Рәсәй Федерацияһы субъекттары

**Рәсәй Федерацияһы** — илдең 1993 йылда ҡабул ителгән Конституцияһының 5-се статьяһына ярашлы, Рәсәй, федератив дәүләт булараҡ, тиң хоҡуҡлы субъекттарҙан тора. Улар федераль органдар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙә шулай уҡ тиң хоҡуҡлы.

2015 йылға бындай субъекттар 85.

## Рәсәйҙең хәҙерге федератив ҡоролошо
### Федерация субъекттарының айырмаһы
Рәсәй Федерацияһы республикаларҙан, крайҙарҙан, өлкәләрҙән, федераль әһәмиәттәге ҡалаларҙан, автономиялы өлкәләр һәм автономиялы округтарҙан тора. 

### Федерация субъектары төрҙәре

Түбәндә Рәсәй Федерацияһы субъекттары иҫәбе һәм территориаль урынлашыуы тураһында мәғлүмәт.

### Федерация субъекттары исемлеге
Таблицала Рәсәй Федерацияһы субъекттары Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 65-се статьяһына ярашлы 2015 йылдың 1 декабренә торошло бирелә.

## Иҫкәрмәләр
«Кохав» йәһүд милли мәҙәни үҙәге

thumb|Өфөлә йәһүд Милли-мәҙәни үҙәге
**«Кохав»** (, ) — Башҡортостан йәһүд милли-мәҙәни үҙәге, Рәсәйҙәге иң ҙур милли-мәҙәни үҙәктәрҙең береһе. 2008 йылда асылған бинала балалар баҡсаһы, мәктәп, синагога, музей, ресторан, бассейн, спорт комплексы, медицина үҙәге бар.

Был ойошма төрлө мәҙәни саралар, йәштәр өсөн лекциялар, семинарҙар, күренекле кешеләр менән осрашыуҙар үткәрә.

«Хэсэд Лея» (башҡ. *Леяға (исем) рәхмәтлебеҙ*) шәфҡәтлелек үҙәге милләттәштәренә ярҙам күрһәтә.

Йәһүд милли-мәҙәни үҙәге эшен Шолом Наумович Кац етәкләй. Ул Молдова Республикаһында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында концентрацион лагерҙа тотҡонда була, ул әсәһе менән генә иҫән ҡала. Егет, Иван Франко исемендәге Львов дәүләт университетын тамамлағас, 1957 йылда Өфөгә килә.
 
Йәһүд дини ойошмаһының эшен күптәргә яҡшы таныш шәхес, Башҡортостандың баш раввины Дан Кричевский етәкләй.

Национально-культурный еврейский центр.jpg|Йәһүд милли мәҙәни үҙәгендә синагога
Национально-культурный еврейский центр. Табличка учебного кабинета.jpg|Уҡыу бүлмәһендә алтаҡта
Национально-культурный еврейский центр. Стенд.jpg|Стенд 


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йәһүдтәр Башҡортостанда
## Һылтанмалар
* Республика Башкортостан. Официальный информацинный портал. Национально-культурный еврейский центр.
* Йәштәр маҡсатлы. Башҡортостан. 2011 йыл, 11 февраль, № 26-27.
Кинйә мәмерйәһе

**Кинйә мәмерйәһе** — Көйөргәҙе районы биләмәһендә урынлашҡан мәмерйә. Беренсе Кинйәбыҙ ауылынан 500 метр алыҫлыҡта ята. Эргәһендә Ҡарамалы йылғаһы аға.

Мәмерйә тарихҡа бик бай. Ул ундан артыҡ ишектәрҙән тора. Бер ишеген борон-борондан кешеләр һыуытҡыс итеп ҡулланған. Сөнки унда бик һыуыҡ. Йәй көндәрендә лә боҙҙар иремәй. Бер ишегенән керһәң бик йыраҡ ара үтергә була. Унда ер аҫты юлы бар.

Ололар һөйләүе буйынса Граждандар һуғышы ваҡытында Зәки Вәлиди отряды ҡыҙылдарҙан тап ошо юл менән юл яҙлыҡтырған. Бер ишегендә ер аҫты йылғаһы аға. Ул бер нисә саҡрым барып, тау битләүенән ҙур шишмә булып урғылып сығып ята. Халыҡ был шишмәне Тоҙлогүл тип йөрөтә.

1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ла ҙур роль уйнай. Нисәлер көн Пугачёв, Кинйә Арыҫлановтың кәңәше менән карателдәрҙән йәшеренеп торған.

## Рәсемдәр


Рәсем:Кинйә мәмерйәһе.jpeg|Кинйә мәмерйәһе. Һыуытҡыс залына инеү.
Рәсем:Изображение 162.jpg|Кинйә мәмерйәһенән сыҡҡан шишмә.


## Һылтанмалар
* Сайт муниципального района Куюргазий района 
* Новости Уфы
Шайтан (йылға)

**Шайтан йылғаһы** () — Көйөргәҙе районы биләмәһендә аҡҡан йылға. Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы.

Йылға Ялсыҡай ауылы эргәһенән баш ала һәм Яҡуп ауылы эргәһендә Оло Көйөргәҙегә ҡоя. Тәү исеме Шайтан-Уяҙы. Уның буйында Ялсыҡай, Саратовка, Сергеевка, Үрге Мотал, Васильевка, Урта Мотал, Түбәнге Мотал, Яҡуп ауылдары һыулаған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул ауылдарҙың күбеһе бөгөн юҡ. Ни бары ике ауыл ҡалған. Һуңғы йылдарҙа Үрге Мотал ауылы тергеҙелде.

Архив материалдарына ҡарағанда йылға элек Шайтан — Уяҙы тип аталған. 1831 йылда Яҡуп ауылына Борай районынан күсеп килеүсе Касаев Мәхмүт генерал-губернаторҙан Шайтан-Уяҙы буйында өс ташлы тирмән төҙөү тураһындағы документ теркәлгән.

## Халыҡ ижадынан
Бынан 2 быуат элекке замандарҙа булған был ваҡиға. Шайтан-Уяҙы йылғаһы ул ваҡытта ярҙарынан ашып ағыр булған. Аттар кисеүҙән йөҙөп сығыр булған. Шулай йәшәгән халыҡ. Һыуы ул саҡта бик-бик таҙа булған. Элек ауыл халҡы Ҡурғаҙы (хәҙер Ермолаево тип үҙгәртелгән) ауылы баяры Шоттҡа ялланып ураҡ урған. Ураҡҡа барған ваҡытта, күрәһең, һыу әҙерәк булғандыр. Ҡайтҡанда Шотт баярынан алған игенен алып ҡайтып килгән атлы башҡорт, Шайтан-Уяҙы йылғаһын сыҡҡан саҡта аты туғарылып, арбаһы бер яҡҡа, аты икенсе яҡҡа ағып киткән. Әлбиттә, аты йөҙөп сыҡҡан, тик арбаһыҙ ҡалған. Шунан был кеше йылғаға ҡарап был Уяҙы түгел, ә Шайтан тигән. Шунан алып йылға Уяҙы -Шайтан булып киткән. Шунан Шайтан- Уяҙыға әйләнгән, ә әлеге ваҡытта тик Шайтан тигән һүҙе генә ҡалған.

Ә хәҙер яҡташыбыҙ Өлфәт Ҡобағошовтоң «Таймаҫ ауылы» китабын ҡарап китәйек. 17-се бит. Ырымбур губернаһының 1802 йылғы картаһына күҙ һалайыҡ-ти ул: Оло Көйөргәҙенең ҡушылдығы Шайтан-Уяҙы буйлап Бөрйән улусы Монаш түбәһенә ҡараған өс ауыл: Иҫке Мотал-Бөрйән йылғаһы буйында, Мотал — Туҡмаҡҡаран буйында һәм Шайтан-Уяҙы йылғаһы буйлап юғарыраҡ Яңы Мотал исемле ауылдар урынлаштырылған.

Шайтан-Уяҙы йылғаһының түбәнге ағымында бошман ҡыпсаҡ ырыуының Буғимәш түбәһенә ҡараған, 1864 йылдан Бөрйән улусы үҙәгенә әүерелгән боронғо башҡорт ауылы Яҡуп урынлашҡан. Был ауылда 1770 йылда академик Иван Лепехин булып китә. Ул бында атаҡлы абыҙҙы «знатного и ученого абыза — учителя» ғилем алыусы бик күп шәкерттәрҙе күрә ул шулай уҡ был ауылда ауырыу ҡатынды дауалаусы Шайтан Күрәҙәнең Шайтан ҡыуыуын үткәргәненә шаһит була. Бәлки, ошо Шайтан-Күрәҙәсе исеменә лә бәйлелер, кем белә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Ө. Ҡобағошов. Таймаҫ ауылы.
* Диҡҡәт Бураҡаев. Мөғжизәләр донъяһына сәйәхәт.
## Һылтанмалар
*
Кинйәкәев Сабир Мөьмин улы

**Сабир Мөьмин улы Кинйәкәев**— Көйөргәҙе районы гәзите мөхәррире, шағир, поэмалар авторы.

1919 йылдың декабрендә Көйөргәҙе районы Түбәнге Мотал ауылында тыуған, 1944 йылдың 18 декабрендә Венгрияла һәләк булған.

Бала саҡтан бик зирәк булған. Ете йәшендә шиғырҙар сығара башлаған. Ауылдарында башланғыс белем алғас, күрше Яҡуп ауылында уҡыуын дауам итә. 1936—38 йылдарҙа Өфөлә медицина рабфагында, педагогия институтында уҡый. Ғаилә бик мохтажлыҡ менән йәшәгәнгә күрә, ул уҡыуын ҡалдырып, Ермолаево ҡасабаһына, Көйөргәҙе районы үҙәгенә, район гәзитенең мөхәррир урынбаҫары булып эшкә урынлаша. Шул йылдарҙа ижад менән дә шөғөлләнә, яңынан-яңы шиғырҙар, поэмалар ижад итә.

Бөйөк Ватан һуғышы сығыу менән, үҙе теләп һуғышҡа китә. Политрук булып 1944 йылдың 18 декабренәсә батырҙарса һуғыша. Тик фашист пуляһынан үлемесле яралана. Венгрияның Капошвар ҡалаһынан 22 км алыҫлыҡта ятҡан Чикота утары янында үлә һәм ерләнә.

**Һуңғы шиғырҙарының береһе**

**Берәй килер инең үҙең дә**

Баҡсалағы гөлдәр тирбәлешеп,

Ҡаршы алған кеүек таң нурын,

Һәр хатыңды оло һағыныу менән

Көтөп ҡаршы алам аҡыллым.

Беҙҙең данлы, ауыр фронт юлы

Балҡан түбәләрен ауыша…

Һинең хатың йә ял, йә походта,

Йә һуғышта килеп ҡушыла.

Хаттарыңда ҡараштарыңды ла,

Йылмайыуыңды ла һалаһың…

Үҙең унда, Бик алыҫта,

Күңелем күген биләп ҡалаһың.

Ҡарлуғастың ҡыйғас ҡанатындай,

Кескәй конвертыңдың эсендә

Гөлдәр кеүек аңҡып, айҙай балҡып,

Берәр килер инең үҙең дә.

1944 йыл

## Китаптары
* Йыр сафта ҡала.(Альманах). — Өфө, 1960.

## Иҫкәрмәләр
Ермолаево мәсете

**«Рамаҙан» мәсете** — Көйөргәҙе районы Ермолаево ауылындағы мәсет. Мәсет райондан сыҡҡан эшҡыуарҙар һәм район предприятиелары тарафынан йыйылған хәйриә фонды ярҙамында төҙөлә. Идеяны  Башҡортостандың беренсе президенты Мортаза Рәхимов, Көйөргәҙе районына сәфәре ваҡытында әйтә. Нигеҙ һалыусыһы Көйөргәҙе районы хакимиәте башлығы Ҡотлоәхмәтов Әхәт Йәүҙәт улы. Дөйөм майҙаны 300 м кв.

## Тарихы

Уға нигеҙ 2004 йылдың сентябрендә һалынған. Беренсе нигеҙ ташын һалырға БР диниә назараты мөфтөфө Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин килә.

2008 йылдың 28 ғинуарында рәсми асылды. Мәсет ике ҡатлы, ике манаралы. Беренсе ҡатта ирҙәр өсөн намаҙ уҡыу урыны, ашхана һәм тәһәрәт бүлмәләре, аҫҡы(цоколь) ҡатта уҡыу залы, ҡунаҡхана һәм эш бүлмәләре урынлашҡан. Тағы ла беренсе ҡатта сөннәтсә урынлашҡан. Ул балкон формаһында. Был сөннәтсәлә бер юлы йөҙ ҡатын- ҡыҙ намаҙ уҡый ала.
Асылған ваҡыттағы тантанаға Башҡортостан Республикаһы диниә назараты мөфтөйө Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғмәтуллин, Рәсәй дәүләт Думаһы депутаттары, күрше район хакимиәт башлыҡтары, һәм имам-хатибтары килде.

Тыш яҡтан ҡыҙыл кирбестән эшләнгән. Инеү ике яҡтан, ал яҡтан Дуҫлыҡ урамы яғынан һәм артҡы ишек Көнсығыш урамына ҡарай. Манараларының өҫ яғы алтын менән көпләнгән, бейеклеге 17 метр.

## Имамдары
1. Имам- хатиб Хәлилов Азат Насретдин улы 2008 йылдың 28 ғинуарынан алып(асылған көндән) 2021 декабрь айынаса

2. Имам- хатиб Шабаев Ильяс Идеал улы - 2022 йыл

## Һылтанмалар
* https://islamrf.ru/news/umma/events/1336
* http://www.bashinform.ru/news/160650-v-kuyurgazinskom-rayone-otkrylas-novaya-mechet/
Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи

**Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи** (1763—1849) — башҡорт суфый шағиры.

## Биографияһы
Мәнди бине Ҡотош бине Туҡтағол бине Туҡсаба бине Туиш бине Тағанаш тархан Нуғай даруғаһы Ҡыпсаҡ улусы Бесәнсе ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Хоҙайбирҙин ауылы) тыуған, тархан нәҫеленән.

Башҡа мәғлүмәттәр буйынса хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Яңы Бесәнсе ауылында донъяға килгән, 1816 йылғы ревизия материалдарына ярашлы был ауыл Ырымбур губернаһы һәм өйәҙе 9-сы башҡорт кантонының 2-се бүлеге 13 класлы кантон ярҙамсыһы старшина Буранбай Бураҡаев командаһына ҡараған. Барлығы ике йорт булып 14 ир һәм 12 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә. Беренсе йортта Бесәнсе Ҡотошов (1755 йылғы) ғаиләһе һәм Мәнди Ҡотош ҡатыны, 3 улы, 2 ҡыҙы менән йәшәй. 1834 йылда 17 ир һәм 20 ҡатын–ҡыҙ, 1859 йылда 24 ир һәм 22 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. Был ауыл кешеләре бер аҙ ваҡыттан күрше Түкән ауылына күсеп килә. Мәнди Ҡотоштоң 4 улы һәм 5 ҡыҙы була. Икенсе ҡатыны үҙенән 31 йәшкә кесе була. Уның биографияһын яҙыусылар гел бутап Күгәрсен районы Бесәнсе (Хоҙайбирҙин) ауылында тыуған тип йөрөтәләр. Был төптө хата. Был турала тулы мәғлүмәт юғарыла бирелде. Мәнди Ҡотош тәүҙә ҡурайсы–сәсән булараҡ таныла. Мәҙрәсәлә ғилем алғандан һуң шиғырҙар яҙа башлай. Үҙе тураһында ул былай ти:
Уның иле раҫ башҡорд, ырыуы ҡыпчаҡдыр мәшһүр, Күңеле иман ила мәғмүр Дәште-Болғар эсендә…

Мәнди Ҡотош үҙенең ижадында ғәҙеллек өсөн сығыш яһай. Ике йөҙлө, ҡарун,наҙан байҙарҙы, дин әһелдәрен тәнҡитләй. Бындай әшәкелектән таҙарыныу юлын ул тик дин тотоу, шәриғәт ҡанундарын ҡәтғи үтәү аша күрә һәм үҙенең шиғырҙарында ул шуға саҡыра. XVIII- XIX быуаттарҙа суфыйсылыҡ күренеше күп башҡорт шағирҙары ижады өсөн хас. Уның шиғырҙары Шәмсетдин Зәки, һәм Мөхәмәт бин Алтынсура Юлдаши кеүек шағирҙарыбыҙҙың ҡараштарын формалаштырыуҙа туранан-тура йоғонто яһай.

Мәнди Ҡотош 86 йәшендә вафат була һәм 2-се Кинйәабыҙ зыяратында ерләнә. Шағирҙың тормошо һәм ижады менән тығыҙ бәйләнгән – Бесәнсе лә, Түкән дә,1-се Кинйәабыҙ ҙа – бөгөнгө көндә береһе лә юҡ. Тик ергә батҡан, ҡыйшайған ҡәбер таштары ғына был урында ҡасандыр үҙенең атаҡлы кешеләре менән гөрләп торған ауыл булыуы тураһында һөйләй.

Мәнди Ҡотоштоң ҡәбер ташындағы яҙыуҙа уның исемен сихыр мулла тип башлап ебәреү, шағирҙың тылсымлы көскә эйә булыуын әйтеп тора.
Шағирҙың шәжәрәһе: Тағанаш тархан — Туйыш — Туҡсаба — Туҡтағол — Ҡотош — 1-се ул — Бесәнсе (1755—1821) — Абдулхалиҡ (1789 йылғы), уның улы — Шаһиәхмәт; 2-се — Мәнди (1763—1849) — уның 5 ул: 1-се ул — Мөхәмәтйәр (1798 йылғы), уның улы — Мөхәдәр (1824 йылғы); 2-се ул — Мөхәмәтрәхим (1805—1833), 3-сө ул — Ғайнулла (1833 йылғы), 4-се ул — Арыҫланғәли (1824 йылғы), 5-се ул — Мырҙагилде (? — 1910).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Шәмсетдин Зәки

**Шәмсетдин Зәки** (төп исеме — *Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы Ғөбәйҙуллин*; 1822—1865) — башҡорт мәғрифәтсеһе, философ, шағир, дин белгесе.

## Биографияһы
Ғөбәйҙуллин Шәмсетдин Йәрмөхәмәт улы 1822 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе 10-сы Башҡорт кантоныны Бөрйән улусының (хәҙерге Башҡортостандың Көйөргәҙе районы) Иҙәк утарында мулла ғаиләһендә тыуған.

Ул тыумыштан һуҡыр була (башҡа мәғлүмәттәр буйынса бала саҡта һуҡырая). Балыҡлы ауылы мәҙрәсәһендә, Ҡазандағы Мөхәмәткәрим мәҙрәсәһендә белем ала.

Ауылдашы З. Мөхәмәтрәхими теркәүенсә, «ун өс йәшлек малай мәҙрәсәлә ҡыш сыҡҡансы, башҡаларға эйәреп һәм бары ишетеү буйынса, сарыф менән нәхеү дәрестәрен, фарсы телен үҙләштерә. Икенсе йылға ул ХIII быуаттың данлыҡлы фарсы шағирҙары — суфый Ф. Ғаттарҙың айырым әҫәрҙәрен, Сәғди Ширазиҙың атаҡлы «Бостан», «Гөлбостан» китаптарын яттан уҡый, шулар өлгөһөндә ижади илһам тоҡана үҫмер йөрәгендә».

Һуңынан ул Таймаҫ ауылында шәкерттәргә белем бирә. Нәҡшбәндиә тәриҡәте юлына баҫҡас, Стәрлебаш мәҙрәсәһендә уҡыта башлай. Шәмсетдин Зәкиҙе бөрйән ырыуының аҫаба башҡорто һәм шағир, Аҡмулланың уҡытыусыһы итеп кенә түгел, шулай уҡ Нәҡшбәндиә тәриҡәте юлындағы йөҙҙәрсә суфыйҙарҙың мөршиде итеп тә беләләр. Тап суфыйҙар XX быуат башында үҙ халҡын ойоштороп, III Башҡорт ҡоролтайында Башҡортостан Республикаһын төҙөүгә өлгәшә.

1865 йылдың сентябрендә Таганрог ҡалаһында вафат булған.

Шағирҙың төрки, фарсы, ғәрәп телдәрендә яҙылған ҡулъяҙмалары һаҡланған. «Булғай-булмағай», «Өйрәнмәк кәрәк» шиғырҙарында васыят һүҙҙәре суфыйсылыҡ юлын һайлаған тәҡүәләр өсөн генә түгел, ә барлыҡ әҙәми заттар өсөн дә әһәмиәтле икәне бәхәсһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Видеояҙмалар
*
Көйөргәҙе йылғаһы

**Көйөргәҙе йылғаһы** — Оло Юшатыр йылғаһының ҡушылдығы. Көйөргәҙе районына исем биргән йылға. Йылғалар икәү. Береһе *Оло Көйөргәҙе*, икенсеһе *Кесе Көйөргәҙе* тип йөрөтөлә.

## Кесе Көйөргәҙе йылғаһы
Ырымбур өлкәһенә яҡын ғына, Тимербай ауылынан өс-дүрт км алыҫлыҡта сыға һәм Яҡуп ауылы янында Оло Көйөргәҙе йылғаһына ҡушыла.

## Оло Көйөргәҙе йылғаһы
Иҙәк-Ишмәт ауылынан арыраҡ баш ала һәм Түбәнге Баба ауылы янында Оло Юшатыр йылғаһына ҡоя. Уның буйында бик күп ауылдар төйәк тапҡан.

## Ҡушылдыҡтары

Шайтан-Уяҙы, Һарыйылға, Ыҫмайыл, Бәбәкә,
Тимербай (Көйөргәҙе районы)

**Тимербай** — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы татар ауылы, Свобода ауыл Советына ҡарай. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 324 кеше.
Почта индексы — 453352, ОКАТО коды — 80253805006.

## Халыҡ һаны
; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 36 %, татарҙар 63 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

Башҡортостандың көньяғында, Көйөргәҙе районы ерендә урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш.
* Район үҙәгенә тиклем (Ермолаево): 40 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Свобода): 13 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 40 км

## Урамдары
* Кульпин урамы ()
* Үҙәк урам ()
* Яңауыл урамы ()

## Матбуғатта

## Видеофильмдар
* Тимербайға газ үткәреү
* Ғаилә тормошо юбилярҙары (Алтын туйҙар)

## Сайтта
* Актер, драматург Илшат Йомағоловтың тыуыуына 80 йыл

## Ауыл тарихы
Тимербай ауылы 1795 йылда барлыҡҡа килгән, унда типтәрҙәр төпләнгән, улар дәүләт ерҙәрен файҙаланған. 1834 йылда ауылда 110 ир-егет була. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, унда 280 кеше йәшәгән. 1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыу халыҡ иҫәбен алыуҙа халыҡ татар булараҡ күрһәтелгән, 130 йорт хужалығында бөтәһе 704 кеше йәшәгән.

Ауылға нигеҙ һалыусы — Тимербай исемле ҡарт булған. Ул, Рәсәйҙә аяуһыҙ иҙеүгә түҙә алмаған крәҫтиәндәр баш күтәрә башлағас, Ырымбур губернаһына ҡараған Йөҙәй ауылынан әлеге ваҡытта Тимербай ауылы урынлашҡан аҡланға күсеп килә. Ошонда Хәҙисә исемле ҡатыны менән донъя көтә башлай. Улар йән аҫырар өсөн көн дә балыҡ тота, йәнлек-ҡош аулай, ҡош йомортҡаларын йыя.
Тимербайҙың артынан шул уҡ Ырымбур губернаһына ҡараған Буланов ауылынан Федор исемле урыҫ кешеһе был ғаилә йорт ҡорған аҡлан янындағы таҙа һыулы, тәрән, балыҡҡа бай йылға буйына килеп урынлаша. Бөгөнгө көндә йылғаны — Фидер йылғаһы тип ошо исемдән алып әйтәләр.

Ваҡыт үтә бара ике ғаилә аралашып йәшәй башлай. Һуңынан Килмөхәмәт исемле ағай улдары Исмәғил, Исхаҡ, Исламғол менән бында килеп төпләнә. Ошо кешеләр бәләкәй генә ауыл барлыҡҡа килтерә, уны үҙ-ара «Тимербай» тип йөрөтә башлайҙар.

## Күренекле кешеләре
* Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы (27.12.1947), театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
* Йомағолов Илшат Хәлил улы (26.02.1932—3.11.2007), театр актёры, драматург, РСФСР‑ҙың (1979) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған артисы. Башҡорт драматургияһын һәм театр сәнғәтен үҫтереүгә лайыҡлы өлөш индергән шәхес.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ауыл тураһында «Уфаген» сайтында
Кәкүк

**Кәкүк** ( )— ҡанат-ҡойроғо оҙон, күкһел һыртлы, сыбар бауырлы урман ҡошо.

## Дөйөм ҡылыҡһырлама
Кәкүк һымаҡтар ғаиләһенә ҡарай, турғай һымаҡтар ғаиләһенә яҡын. Иң киң таралған төрө **ябай** кәкүк.
Йомортҡаһын үҙе баҫмай, сит ояға һала, балаһын ҡарамай. Саҡырған ваҡытта ҡанаттарын аҫҡа төшөрөп, ҡойроғон күтәрә бирә.Башы, һырты, түшенең өҫкө өлөшө күкһел һоро,ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара - көрән. Ҡойроғонда аҡ төртөктәр бар. Түшенең аҫҡы өлөшө, ҡорһағы ҡара - һоро тоташ арҡыры һыҙыҡлы аҡ. Һаңғырау кәкүктән ҡойроғондағы аҡ төртөктәре менән айырыла.Тауышы яңғырауыҡлы:"кәк-күк, кәк-күк" йәки "кли-кли-кли". Улар урмандарҙа йәшәй, тик ҡайһы бер төрҙәре генә асыҡ урындарҙы үҙ итә.
Күпселек төрҙәр бөжәктәр менән туҡлана, шул иҫәптән башҡа ҡоштар үҙ итмәгән йөнлө ҡарышлауыҡтар менән. Күсмә ҡош. Киң таралған.

## Төрҙәре

Төрҙәре буйынса кәкүктәр бер береһенән айырыла. Тик барыһының да кәүҙә төҙөлөштәре тар, һәм ҡойроҡ остары оҙон, аяҡтары көслө.

* Ғәҙәти кәкүк 
* Сыбар суҡышлы кәкүк 
* Ҡарышлауҡ ашаусы кәкүк 
* Югереүсе кәкүк 
* Мадагаскар кәкүге
* Тибенгеле кәкүк 

Башҡортостан Республикаһында таралған төрҙәре

* Ябай кәкүк
* Һаҡау кәкүк
* Һанғырау кәкүк

## Халыҡ ижадында

Кәкүк тураһында башҡорт халҡы бик күп ауыҙ-тел ижады булдырған. Иң күбе әкиәттәр. Щулай уҡ йырҙар ҙа байтаҡ. Йомаҡтар, мәҡәлдәр бар. Ырымдар ҙа етерлек. Кәкүктән шомланып ҡурҡҡан кешеләр ҙә бар. Уның ҡысҡырыуын, ғүмерҙе билдәләй тигән хөрәфәт тә йәшәп килә.

## Кәкүк тураһында әҫәрҙәр
Башҡорт халыҡ йыры «Кәкүк».
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Кәкүк (мифологияла)
## Сығанаҡтар
* http://bash-portal.ru/literatura/pesni/1594-1184ys1185yrmasy-k1241k1199k.html 
* http://bashqort.com/component/content/article/84-riuajattar-ham-legendalar/522-kakuk 
* http://www.ashkadarfm.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=44&Itemid=81&limitstart=35
Йылайыр яйлаһы

**Йылайыр яйлаһы** — Башҡортостандың көнсығышында урынлашҡан яйла.

## Географияһы
Төньяҡта Ағиҙелдең көнсығыштан көнбайышҡа аҡҡан өлөшө, көньяҡта Гөбөрлө тауҙары, көнбайышта Оло Эйек, көнсығышта Һаҡмар йылғалары тарафынан сикләнә.

Башҡортостандың Күгәрсен, Йылайыр һәм Ейәнсура райондарына тура килә.

## Тасуирламаһы
Яйла палеоген дәүерендә мезозой осорона ҡайтып килгән урындағы пенеплендың ҡалҡыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Диңгеҙ кимәленә ҡарата бейеклеге — 300—600 м. Көнсығыш өлөшөндә рельефы тигеҙ, көнбайышында — тау-теҙемле. Күпселегендә ултырма һәм вулкансал тоҡомдарҙан һалынған. Йырын-үҙән оҙонлоғо 1 кв. км-ға 1-2 км тәшкил итә.

Көнсығыш өлөшөндә рельефы тигеҙ, көнбайышында тауҙар теҙмәһе урынлашҡан.  

Ере һоро тау‑урман тупраҡлы булған урындарҙа ҡайын, имән, саған, йүкә, йыла, ҡарағас ҡатыш ҡарағай урмандары үҫә.  Типик һәм һелтеле ҡара тупраҡтарында болондар һәм ҡыуаҡлы далалар урынлашҡан. Яйланың көнсығыш сите буйлап имән һәм йүкә урмандарының сиге үтә. 

## Тәбиғәт ҡомартҡылары
Яйлала Мораҙым тарлауығы тәбиғи паркы, *Эйек заказнигы* (тыйыулығы) һәм *Шайтантау заказнигы* ойошторолған. Оло һәм Кесе Энәк йылғаларында  шишмә бағыры ҡурсалана, Дөр‑Дөр тауындағы дөр-дөр сәскә ҡыуаҡлығы, Аҙаҡлы йылға тамағындағы Кесе Һүрәм йылғаһы үҙәне, Әлйән, Канонников һәм Маяҡтау тауҙары — тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан ителгән 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йылайыр яйлаһы И.М.Япаров//Башҡорт  энциклопедияһы 
* Зилаирское плато//УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия
Исламда фәрештә

**Фәрештәләр** — Аллаһтың вәкилдәре, күҙгә күренмәй торған зат. 
Уларҙың вазифаһы — Аллаһҡа ғибәҙәт итеү.

Аллаһы тәғәләнең  бик күп фәрештәләре бар, уларҙың иҫәбе-хисабы юҡ. Улар Аллаһтың итәғәтле ҡолдары. Уның ҡушҡандарын һүҙһеҙ башҡарыусылар. Улар кешеләр кеүек түгел. Кәүҙә төҙөлөштәре юҡ. Нурҙан яратылғандар. Ғәҙәттә кеше күҙенә күренмәйҙәр. 
## Иң мәшһүр фәрештәләр
* Ябраил — Аллаһтың әмерҙәрен Пәйғәмбәрҙәргә еткереп тороусы фәрештә.Аллаһ менән Пәйғәмбәр араһындағы илсе 
*Микаил — тәбиғәт эштәрен яйға һалыусы фәрештә.
*Ғазраил— йән алыусы фәрештә
*Исрафил — Ҡиәмәт көнөн кешеләргә еткереүсе фәрештә.
Бөйөк фәрештәләрҙән тыш тағы ла төрлө вазифалар үтәүсе фәрештәләр бар:
*Кирамән һәм Катибин — улар кешеләрҙең ғәмәлдәрен яҙа. Уң яуырындағыһы — сауаптарҙы, һул яуырындағыһы — гонаһтарҙы теркәп бара.
*Мөнҡәр менән Нәнҡир — вафат булып, ҡәбергә күмелгәс һорау алырға килеүсе фәрештәләр.
*Хәфаза фәрештәләре кешеләрҙе төрлө бәләләрҙән һәм ҡазаларҙан һаҡлай.
Изге Китаптар

**Изге Китап** () Исламда - Аллаһ тарафынан ислам тәғлимәте буйынса иңдерелгән текстар. Ғәмәлдә, хәҙерге көндә тик  Ҡөрьән генә исламда изге китап булып ҡала, ә уға тиклемге бөтә изге Яҙмалар ваҡытлыса булған тип һанала һәм ғәмәлдән сығарылған.

[thumb|left|200px|[Әл-Фатиха — Ҡөръәндең беренсе сүрәһе]]
Аллаһы Тәғәлә дин һәм шәриғәт хөкөмдәрен бәйән итеп,Пәйғәмбәрҙәр аша йөҙ ҙә дүрт (104) китап иңдергән. Пәйғәмбәрҙәр ошо китаптар ярҙамында ҡәүемдәрен изге ғәмәлдәргә өндәгән. Иң беренсе Китап Әҙәм пәйғәмбәргә (ғәләйһиссәләм) 10 ҡағыҙ (бит), Шис пәйғәмбәргә (ғәләйһиссәләм) 50 ҡағыҙ (бит),Иҙрис пәйғәмбәргә (ғәләйһиссәләм) — 30, Ибраһим пәйғәмбәргә (ғәләйһиссәләм) 10 ҡағыҙ (бит) иңдергән.
Муса (пәйғәмбәр)гә (ғәләйһиссәләм) Тәүрат китабын, Дауыт пәйғәмбәргә (ғәләйһиссәләм) Зәбур китабын, Ғайса пәйғәмбәргә (ғәләйһиссәләм) Инжил, һәм  Мөхәммәт Пәйғәмбәребеҙгә, салләЛлаһу ғәләйһи үә сәлләм, Ҡөрьән китабын иңдергән.

Ҡөрьән алдағы бар китаптарҙы ла эсенә алған китап. Донъялыҡ өсөн дә, ахирәт өсөн дә кәрәкле хөкөмдәр бар.

## Иҫкәрмәләр
Абдул (Көйөргәҙе районы)

**Абдул** — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы татар ауылы, Яҡшымбәт ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 408 кеше.
Почта индексы — 453352, ОКАТО коды — 80239805001 (2002 й.).

 

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
Көйөргәҙе районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Ермолаево): 27 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яҡшымбәт): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 27 км

## Урамдары
* Дүртөйлө урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Т. Ноғоманов урамы ()
* Үҙәк урам ()

## Видеофильмдар
* Абдул ауылының «Айыҡ ауыл» конкурсына презентацияһы
* Абдуллала мәсет асыу тантанаһы үтте
* Абдулла ауылында имам-хатиптар семинары

## Ауыл тарихы
Абдул ауылы Яҡшымбәт ауыл Советына инә, Бәләкәй Көйөргәҙе йылғаһы буйында (Оло Көйөргәҙе йылғаһы бассейны) район үҙәгенән һәм Ермолаево тимер юлы станцияһынан 27 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Халҡы 1900 йылда 677 кеше,1920 — 833, 1939—734, 1959—439, 1989—368, 2002 йылда 398 кеше йәшәгән. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (1989). Ауыл «Искра» ауыл хужалығы кооперативына ҡарай. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, клуб, китапхана эшләй.
Ауыл тәүҙә Бәбәкә (ауылға тәүге нигеҙ һалыусы) исеме менән 19-сы быуаттың 40-сы йылдарында Ырымбур өйәҙенең Бөрйән волосы ерендә нигеҙләнә. Хәҙер ауыл Абдул (ул тәүҙә Ғабдулла тип йөрөтөлгән) антропонимын (ауылға нигеҙ һалыусының улы исемен) йөрөтә. 1866 йылда 66 йортта 508 кеше йәшәгән. Улар малсылыҡ, баҫыусылыҡ менән шөғөлләнгән. Мәсет эшләгән. 1900 йылда шулай уҡ мәҙрәсә, һыу тирмәне барлығы теркәлгән.

## Фоторәсемдәр

Рәсем:Абдулово.jpg|Абдул ауылы



## Билдәле кешеләр
* Ғайсин Илгиз Сөләймән улы (8.07.1937) — Көйөргәҙе районы тоҡомсолоҡ совхозының элекке механизаторы, III дәрәжә Хеҙмәт Даны, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Райондың почётлы гражданы.
* Әҙеһәмов Зөфәр Бикмөхәмәт улы — техник фәндәр кандидаты.

## Һылтанмалар
* Абдул, Көйөргәҙе районы. Авторҙар: Нəсибуллина А. М., Əсфəндиəров Ə.З. Тəржемә: З. Н. Алтынбаева. Башҡорт Энциклопедияһы.

## Иҫкәрмәләр
Иванов Константин Васильевич

**Иванов Константин Васильевич** (27 май 1890 йыл — 13 март 1915 йыл) — шағир, сыуаш әҙәбиәте классигы, сыуаш әҙәби теленә нигеҙ һалыусы. 1907—1914 йылдарҙа Сембер ҡалаһындағы сыуаш уҡытыусылар мәктәбе уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Константин Васильевич Иванов 1889 йылдың 27 майында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ыҫлаҡбаш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбен тамамлағас Сембер ҡалаһындағы сыуаш мәктәбенә уҡырға инә. Батша тәртиптәренә ҡаршы митингыларҙа ҡатнашҡан өсөн 1907 йылда уҡыуҙан ҡыуып сығаралар. Ыҫлаҡбаш ауылына ҡайта. Ауылда мәктәп мөдире Яковлев сыуаш телендә дин һәм дәреслектәр сығарырға әҙерләнә. К. Ивановты үҙе менән эшләргә саҡыра. 1908 йылда Семберҙә сыуаш риүйәттәре йыйынтығында буласаҡ әҙиптең «Тимер талҡы», «Ике ҡыҙ», «Тол ҡатын» тигән әкиәттәре һәм «Нарспи» поэмаһы донъя күрә. Аяныслы яҙмышлы сыуаш ҡыҙы тураһындағы «Нарспи» поэмаһы күп телдәргә тәржемә ителә. Уның нигеҙендә бер нисә пьеса ҡуйыла, Сыуаш опера һәм балет театрында опера ҡуйыла.

Әҙәби эшмәкәрлеген М. Ю. Лермонтов, Л. Н. Толстой, Н. Огарёв, А. Кольцов, Н. Некрасов, А. Майков әҫәрҙәрен сыуаш теленә тәржемә итеүҙән башлай.

1909 йылда Константин Иванов халыҡ уҡытыусыһы исеменә имтихан тапшыра.
1915 йылда ҡаты ауырыуҙан һуң 25 йәшендә вафат була.

Ҡыҫҡа ғына ғүмерендә Константин Иванов сыуаш халҡы поэзияһына нигеҙ ташы һала, тыуған халҡы хәтерендә тәрән эҙ ҡалдыра.

## К. В. Иванов исемендәге премия лауреаттары
* Сидорова Ефросиния Сергеевна (16 февраль 1930 йыл — 30 июль 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй фольклорсыһы һәм педагогы, филология фәндәре кандидаты (1973), Сыуашстан Республикаһының К. В. Иванов исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1988),.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Константин Иванов тураһында «450 йыл Рәсәй менән бергә» сайтында. 
* Чебоксарцы устроили митинг в честь чувашского поэта 
* Слакпуç ялĕнчи сăвăçăн музей-çурчĕ
* К. В. Иванов çуралнăранпа 120 çул
* Константин Иванов 
* В. Иванов çурални 100-çул çитнĕ ятпа ЮНЕСКО хăйĕн XXV сессинче 1990 çула Константин Васильевич Иванов çулĕ тесе палăртнă
* Чăваш Енĕн паллă çыннисем: Иванов Константин Васильевич 
*  Константин Васильевич Иванов 
* «Нарспи» аудиокӗнеке шорт-листа кӗнӗ
Дөйөм Һырт

thumb|Дөйөм Һырт ҡалҡыулығы
**Дөйөм Һырт** ()(Төп һырт) − Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяҡ-көнсығышындағы убалы ҡалҡыулыҡ. Ул яҫылыҡ йүнәлешендә 500 км-ғаса һуҙыла. Көнсығышта Көньяҡ Урал тауҙары менән киҫешә. Бейеклеге 405 метр. Иң бейек түбәһе- Айыу маңлайы(Арапов тауы) 405 метрғаса.

Дөйөм Һырт буйынса Волга һәм Урал бассейендары Һыу бүленеше үтә. Ошонан сығып аңлатылала инде «Дөйөм» һүҙенең топонимикаһы. Сөнки Һырт буйынан — буйына йылғаларҙың һыуын ике өлөшкә бүлеп тора.

Ҡалҡыулыҡтан баш алған билдәле йылғалар : Һамар, Моча, Боровка, Быҙаулыҡ, Оло Ырғыҙ, Дим(былар Волга бассейены), Саған, Киндәлә, Иртәк(Урал бассейены)

Һырт Пермь һәм мезозой дәүерендәге ҡомлоҡтар, балсыҡтар, 'збизле тупраҡтар менән ҡатламланған. Баҫҡыс һымаҡ Һөҙәклектәр платоға оҡшаған һыу бүленештәре Һырт өсөн характерлы. Урыны менән көмбәҙгә оҡшаған шихандар осрай. Карсттар бик күп. Дөйөм Һырт биләмәһендә ҡылғанлы-ҡыяҡ япраҡлы үләнле сиҙәмле далалар урынлашҡан.

## Һылтанмалар
*
Ток-писин

**Ток-писин** (төп исеме Tok Pisin) − Папуа-Яңы Гвинеяла таралған креол теле. Был илдең рәсми теле булып тора. Ток-писин — Папуа-Яңы Гвинеяла киң таралған һәм был илдәге 700-ҙән артыҡ телдә һөйләшкән халыҡ өсөн аралашыу теле булып тора.

## Килеп сығышы
Квинсленд һәм башҡа плантацияларға Тымыҡ океан утрауҙарынан эшкә килгән төрлө телле халыҡтар ҡушылыуы нәтижәһендә барлыҡҡа килгән. Аралашыу нәтижәһендә инглиз теленә нигеҙләнгән пинжин формалашҡан. Был телдең лексикаһы плантацияла эшләгән немец, португал һәм австронезий телле эшселәрҙән дә өлөш алған. Инглиз теленә нигеҙләнгән *пижин*, Германияның Яңы Гвинеяһында ток-писин булараҡ үҫеш ала. Бында ток-писин немец телле юғары ҡатлам кешеләре менән һәм үҙ-ара аралашыу теленә әүрелә.

## Рәсми статусы
Ток-писин киң мәғлүмәт сараларында һәм хөкүмәт органдарында рәсми тел булараҡ ҡулланыла, әммә инглиз теленән ҡалыша. Ток-писин теле башланғыс белем дәрәжәһендә уҡытыла.

## Региональ төрлөлөгө
Папуа-Яңы Гвинеяның төрлө төбәктәрендә ток-писин теленең лексикаһы һәм грамматикаһы айырыла. Яңы Гвинеяның бейе таулы төбәктәре теле, төньяҡ яр буйы һәм Яңы Гвинея утрауҙары теленән айырыла.
Өйрәктәр

**Өйрәк** () — ер йөҙөнөң күпселек өлөшөндә һыуҙа һәм һыу буйында йәшәй, төрлө үҫемлек һәм бөжәк аҙыҡ менән туҡлана, ите һәм йөнө (ҡауырһыны) өсөн күпләп аулана торған ҡоштар ғаиләһе; аяғы, муйыны ҡыҫҡа, суҡышы яҫы, бармаҡ аралары ярылы өйрәктәр ғаиләһенә ҡараған һыу ҡоштары.

Рәсәйҙә өйрәктәрҙең 30 төрө билдәле. Өйрәктәрҙең ауыл хужалығында әһәмиәте ҙур.

## Төрҙәре
* Ҡыҙыл өйрәк(ҡара ерәнсәй)
* Ҡылғойроҡ(беҙғойроҡ)
* Һуна өйрәк(күгәл, күгән,һона үрҙәк)
* Һоро өйрәк
* Һыҙғыраҡ сөрәгәй(сөрәгәй, сүрәгәй.сөрәкә,сөрәкә өйрәк)
* Керелдәк сөрәгәй(Сөрәгәй сүрәгәй.сөрәкә,сөрәкә өйрәк)
* Ҡашҡалаҡ (ҡашҡа өйрәк, ҡашҡалдаҡ, ҡашҡалтай)
* Ҡашыҡморон(көрәкморон,һоөһоө, һуһыҡ, хухуҡ)
* Ерәнсәй сумғыс
* Мәрйенгүҙ(аҡкүҙ сумғыс, һыргүҙ, мәрейнкәй өйрәк)
* Сумғыс өйрәк(сумғалаҡ, сумаса, сумҡа өйрәк, сумғош)
* Ала өйрәк(аласабан)
* Ҡарабаш өйрәк
* Ҡарасабан(ҡара өйрәк, торпан)
* Эяла(эйалла,Ияла)
* Боған(буған)
* Аҡсабан(аҡ өйрәк, аҡсабыр, аҡсумғыс)
* Ҡушы(беле,ҡушбаш өйрәк, балыҡсы өйрәк)
* Беле(ҡушы, ҡушбаш, ҡушбаш өйрәк, балыҡсы өйрәк)
* Аҡбаш өйрәк (күктомшоҡ.сыбар өйрәк)

## Галерея

Duck_portrait_(538681435).jpg|
Duck_(3128750571).jpg|
Дикая_утка.JPG|


## Әҙәбиәт
* Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский (Т. Г. Баишев, 1952)
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 й.

## Һылтанмалар
* Өйрәктәр тураһында фильм
Рәсәйҙең Баш Раввинаты

**Рәсәйҙең Баш Раввинаты** (, ) – Рәсәйҙәге юғары йәһүд дини ойошмаһы. Вәкиллектәре Рәсәй ҡалаларында күп , шул иҫәптән Өфөлә лә бар. Башҡортостандағы «Кохав» йәһүд милли мәҙәни үҙәге шулай уҡ Рәсәйҙең Баш Раввинаты тарафынан ойошторолған.

Ойошма башы – Рәсәйҙең Баш раввины Берл Лазар. Башҡортостанда Рәсәйҙең Баш Раввинаты вәкиле – раввин Дан Кричевский.

## Рәсәйҙең Баш Раввинатының бүлектәре
: **Әлегә был бүлек тамамланмаған.**
* *Хупа* (никах) бүлеге
* *Гет* (айырылышыу, никахты өҙөү) бүлеге
* Йәһүд булыуҙы раҫлау бүлеге
* *[[Кашрут]]* (аҙыҡтың йәһүдтәрҙең йола-тәртибе буйынса ашауға яраҡлылығын раҫлау) бүлеге

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт , , 
* Рәсәйҙең Баш Раввинаты сайтында Башҡортостандың Баш раввины Дан Кричевскийҙың шәхси бите
Туғай Кинйәһе (Беренсе Кинйәабыҙ) ауылы тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы

Ҡурсаулыҡ 2003 йылда республикабыҙҙың билдәле рәссамы, скульптор Ҡобағошов Өлфәт башланғысы менән төҙөлдө. Ҡурсауыҡ үҙ эсенә тарихи ауыл 1-се Кинйәабыҙҙың урынын, Кинйә мәмерйәһен һәм өс әүлиә ҡәбере булған зыяраттарҙы эсенә ала. Унда шулай уҡ легендар ҡойо, бошман ҡыпсаҡтарҙың изге ағасы иҫәпләнгән бер нисә быуатҡа тиң ғүмерле ҡарама ағасы ла ингән.
 
## Ауыл тарихы
* XVI быуат урталарында ауыл нигеҙләнә.
* 1770 йылда урыҫ академиигы Лепехин тарафынан картала теркәлә.
* 1775 йылдың декабрендә ауылды бөтөрөү тураһында батша фарманы сыға. 
* 1811 йылда ауыл яңынан Кинйә Абыҙ нигеҙләгән урында тергеҙелә.
* 1831 йылда ауыл халҡы Ырымбур губернаторы Сухтелинға яңы ауыл төҙөүҙә рөхсәт һорап ғариза менән мөрәжәғәт итә.
* 1832-35 йылдарҙа ауыл бүленеп, Тере Ҡойо-Ҡаран йылғаһы буйында Үрге Кинйә ауылы барлыҡҡа килә.
* 1912 йылда Кәзә Ҡараны шишмәлеге янында Бөтә Рәсәй ҡурай байрамы үткәрелә.
* 1964 йылда СССР-ҙың хөкүмәт етәксеһе Н.С. Хрущев тарафынан ауылдарҙы эреләтеү тураһында яңы программаһына ярашлы ике Кинйә ауылы ла киләсәкһеҙҙәр исемлегенә керетелә.
* 1981 йылда ҙур тарихи әһәмиәткә эйә булған, ауылды тергеҙеү тураһында, БАССР-ҙың Юғары Советы ҡарары ҡабул ителә. Ике Советтар Союзы геройы тыуған ауыл булараҡ Үрге Кинйә ауылы һайлана.
* 1986 йылда оло тарихлы ауыл Туғай Кинйәһе юҡҡа сыға.
* 2003 йылда ауыл булған урын тарихи- мәҙәни ҡурсаулыҡ тип иғлан ителә.

## Ер- һыу атамалары
**Ғәзиз тауы**- ҡаршылағы бейек тау. Ауылыбыҙҙың күренекле шәхесе Ғәзизйән Хәлилов ошо тау итәгенә йорт һалған. 

**Өскисәр туғайы**- ауыл янындағы туғайлыҡ. Өс ерҙә кисеп сыҡанға күрә шулай аталған.

**Ҡойоло түбә**- был ҡалҡыулыҡтан шифалы шишмә ағып сыҡҡан. Хәҙер ул ҡороно.

## Иҫтәлекле урындары
* Әүлиә кәшәнәһе. Ул район хакимиәте тарафынан эшләнде. Легендалар буйынса Кинйә Арыҫланов ауылда ерләнгән. Ошо урында рухи кәшәнә төҙөлдө.

* Легендар ҡойо.

* Кинйә мәмерйәһе. Ауыл урынынан 500 метр.

* Өмөтәй шишмәһе.

## Күренекле кешеләре
Һуна өйрәк

**Һуна өйрәк** (лат. Anas platyrhynchos) ҡаҙ һымаҡтар отрядының өйрәктәр ғаиләһенә ҡараған ҡош. Был билдәле һәм киң таралған ҡырағай өйрәк. Ата һуна өйрәктең оҙонлоғо 62 см тирәһе, инәнеке - 57 см тирәһе, ауырлығы 1 – 1,5 кг-ға етә. Ата өйрәктең башы һәм муйыны йәшел, боғағы һәм түше ҡыҙғылт-көрән, арҡаһы һәм ҡорһаҡ яны һоро төҫтә (арҡыры таптар менән). Инә өйрәктең төҫө ҡыҙғылт-көрән һәм ҡарараҡ таптар менән ҡапланған. Ҡорһағы һорғолт-көрән (булы таптар менән). Ата һәм инә өйрәктең ҡанаты күкһел-фиолет булып ялтырап тора.

Ҡайһы ваҡыт ҡышларға йылы яҡҡа осмайҙар. Аҙ тоҙло йәки сөсө һыуҙарҙа йәшәй. Һуңғы ваҡытта байтаҡ ҡоштар ҙур ҡалалар тирәһендәге туңмаған һыуһаҡлағыстарҙа ҡышлайҙар.
Һуна өйрәккә кәсеп һунар һәм спорт һунары объекты булып тора. . Һуна өйрәктән селекция ярҙамында әлеге выҡытта киң таралған өй өйрәктәре породаларын сығарғандар, ҡалғандары мускус өйрәгенән.

## Систематика
Беренсе тапҡыр һуна өйрәкте 1758 йылда швед табибы һәм натуралисы Кард Линней «Тәбиғәт системалары» баҫылмаһында фәнни рәүештә тасурилаған. Линней яңылыш ата өйрәкте Anas boscas төрөнә («A. rectricibus intermediis (maris) recurvatis, rostro recto»), ә инә өйрәкте Anas platyrhynchos төрөнә («A. macula alari purpurea utrinque nigra albaque, pectore rufescente») индергән.

## Тасурилама

### Тышҡы ҡиәфәте
Ҙур ныҡ кәүҙәле, ҙур башлы һәм ҡыҫҡаҡ ҡойроҡло һыу ҡошо. Оҙонлоғо 51 – 62 см., ҡанат йәйеме 80 – 100 см, ата өйрәктең ҡанаты 27,5 - 30,6 см, инәнеке 25,2 – 28,5 см, ауырлығы 0.75 – 1.5 кг. Томшоғо киң, яҫы, ситендә мөгөҙсә пластиналар ныҡ үҫешкән. Ата һәм инә өйрәктең томшоғо төҫтәре менән айрыла. Ата өйрәктең (күгәлдең) нәҫел ҡалдырыу периодында томшоҡ төбө охра-оливка төсөндә, осонда – ҡуйы охра төҫө йәки һары, иң осонда яҫы ҡара «тырнаҡ» бар. Үҫеп ҙурайған һуна өйрәктәрҙең томшоҡ төҫө оливка төҫөнән алып ҡара-һоро була (сите оранжевый), әммә ҡайһы берҙә бөтөнләй оранжевый була ала. Инә өйрәктең томшоҡ төбөндә тиктәлә бер-нисә бәләкәс ҡара таптар була.
## Иҫкәрмәләр
Быраулау

thumb|right|250px|Һыу сығарыу өсөн вертикаль быраулау
**[http://ru.wikipedia.org/wiki/Бурение Быраулау]** — махсус техника (быраулау ҡорамалдары) менән тау тоҡомон емереү(тишеү). Быраулауҙың өс төрө була:
* Вертикаль йүнәлештә быраулау
* Һөҙәк йүнәлештә быраулау
* Горизонталь йүнәлештә быраулау.
Мәтрүшкә

**Мәтрүшкә** (***ҡара мәтрүшкә''', '''мәтрүш***; , ) — һаңғырау кесерткән һымаҡтар күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-80 см, июль-сентябрь айҙарында алһыу аҡ сәскә ата, август-сентәбрҙә -емеше өлгөрә. Мәтрүшкә ҡорораҡ ерҙә, урман ситендә, тау биттәрендә, йылға ярҙарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған.
thumb|left|Элек-электән уны дарыу өсөн дә, сәй итеп тә файҙаланғандар. 

Ҡышҡылыҡҡа һаҡлар  өсөн 20-30 сантиметр оҙонлоҡта ҡырҡып алып, өй ҡыйығында йәки яҡшы еләтелгән бинала киптерәләр. Бәйләме менән һаҡлағанда — бер йыл, ваҡлап, ныҡ ябылған үтә күренмәҫ һауытта тотһаң, өс йылға тиклем яраҡлы була. 

## Файҙаһы

Мәтрүшкәнең файҙаһы ифрат ҙур. Уны ҡан баҫымы юғары булғанда, атеросклероздан, һалҡын тейгәндә һәм башҡа осраҡтарҙа ҡулланалар.  Хуш еҫле үҫемлекте баш ауыртҡанда эсәләр һәм йоҡоһоҙлоҡтан яфаланғанда ла файҙаланалар, төнәтмәһе менән баш йыуалар. Теш һыҙлағанда мәтрүшкәне сәйнәйҙәр.
Аҫҡын мәмерйәһе

**Аҫҡын боҙ мәмерйәһе** — Көньяҡ Уралдағы иң ҙур боҙ майҙаны һәм боҙ сталагмиттары менән айырылып торған мәмерйә. Был мәмерйә Архангел районының Аҫҡын ауылынан 3 км алыҫлыҡта Бәләкәй Аҫҡын йылғаһының үрендә, йылға тамағынан 70 м бейеклектә Олотауҙың көнсығыш битләүендә урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Мәмерйәгә инеү урыны бейек эзбиз ҡаяның 5 м тәрәнлегендә 15 м киңлегендәге соҡоронда урынлашҡан. Аҫҡа табан 20 м оҙонлоғондағы боҙло шырғалаҡ ауышлыҡ алып төшә.
thumb|left|Аҫҡын боҙ мәмерйәһе
Мәмерйәнең оҙонлоғо 104 м, киңлеге 40-60 м һәм 12-26 м бейеклегендә көмбәҙ түбәле залы бар. Иҙәне боронғо боҙ ҡатламы менән ҡапланған. Иҙәнендә йыл һайын 7-10 эре һәм хасапһыҙ ваҡ боҙ сталагмиттары үҫеп сыға. Мәмерйәлә ҡайтауаз яңғырап тора.

Был мәмерйәне беренсе булып 1902 йылда геолог Л. Конюшевский тасуирлап яҙған. 1924—1926 йылдарҙа Г. В. Вахрушев һәм В. Петров ентекләберәк тикшерә.

## Социаль йүнәлеше
Ростуризмдың эске туризмды һәм ситтән килеүселәр туризмын үҫтереүгә ярҙам итеүгә йүнәлтелгән гранттар конкурсында Аҫҡын мәмерйәһен инвалид һәм хәрәкәт итеү мөмкинлеге сикләнгән категория граждандарға инеү өсөн яраҡлаштырыу проекты еңеү яуланы. Аҫҡын мәмерйәһе — республикала беренсе билдәле социаль төркөмгә яраҡлаштырылған беренсе тәбиғи объект буласаҡ.

## Мәмерйә тураһында
* Шакиров А. Төбәктә Аҫҡын боҙ мәмерйәһе Рус география йәмғиәтенә ҡуртымға тапшырыла. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 29 февраль.
* Колоколова Е. В Башкирии «плачет» Аскинская ледяная пещера. Общественная электронная газета. 2016, 15 февраль.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Экология республики Башкортостан 
* Аскинская леденая пещера
* Фото
Киндерле мәмерйәһе

**Киндерле мәмерйәһе** () — Көньяҡ Уралда оҙонлоғо буйынса икенсе урында торған мәмерйә. Ул Ғафури районының «Еҙем» тәбиғәт паркы биләмәһендә, Ташаҫты ауылынан 5 км йырыҡлыҡта Еҙем йылғаһының уң яҡ ҡушымтаһы Киндерле. йылғаһының тамағында урынлашҡан.

Мәмерйә юғары Девон осоро эзбизташтарында өңөлгән дүрт ҡатлы горизонталь юлдар галереялар систамаһын хасил итә. Мәмерйәгә ингән урында 720 кв. м. майҙанды боҙ ҡатламы биләп тора, уның оҙонлоғо 720 м, ҡалынлығы 8 м-ға етә.Боҙ өҫтөнән төрлө ҡиәфәттәге сталагмиттар ҡалҡып тора.

Мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо 8130 м (шуның 230 м һыу аҫтында), күләме 229600 куб.м, иҙәненең майҙаны 39400 кв.м., юлдарының уртаса киңлеге 5,4 м, бейеклеге 7,1 м.
Киндерле Уралдың иң тәрән мәмерйәһе. Уның амплитудаһы 215 м. Мәмерйәгә инеү урыны трапецияға оҡшаған.

Ерле халыҡ был мәмерйәне тирә яғында киндер үҫкәнгә күрә Киндерле тип атаған. Мәңгелек боҙлоғонда йәйен ит һаҡлағандар.

Тәү башлап мәмерйәне 1974 йылда А. Андреев етәкселегендәге Стәрлетамаҡ спелеологтары тикшерә. Фашист Германаяһын еңеүҙең 30 йыллығына Киндерле мәмерйәһен Башҡортостан туризм экскурсиялар өлкә советы экспедицияһы ентекләберәк өйрәнеп «Еңеү мәмерйәһе» тигән яңы исем бирә.
thumb|left|Киндерле мәмерйәһе
Еҙем тәбиғәт паркы биләмәһендә барлығы 67 мәмерйә булыуы билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Фото-сайт Андрея Устюжанина]
Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире

**«Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире»** (*«Известия башкирского областного бюро»*) — Зәки Вәлиди нигеҙ һалған, Февраль революцияһынан һуң башланып киткән башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте гәзите. 

Тәүге һаны Ырымбурҙа 1917 йылдың 14 июнендә сыға. Гәзит 1917—1918 йылдарҙа башҡорт хәрәкәттәрен ооштороуҙа, I Башҡорт съездын әҙерләүҙә ойоштороусы була.

Гәзиттә Зәки Вәлидиҙең «Башҡорттар алдында торған эштәр» тигән ҙур ғына мәҡәләһе урын ала. Ул башҡорт халҡы үҙ ерендә юғалып бара, Милли хәрәкәттең асылын һәм бурыстарын аңлата; ер, мәғариф,аҡса мәсьәләләрен йүнәлтеп, башҡорт халҡының юғалтҡан байлығын кисекмәҫтән ҡайтарып алырға һәм башҡорт дәүләте төҙөүгә саҡыра.

Гәзит Мәскәүҙә үткән I Мосолман съезы ҡарары менән башҡорт делегацияһы риза булмауы тураһында, I Башҡорт съезына әҙерлек тураһында мәғлүмәт бирелә.

Бер айҙан, 15 июлдә, II Башҡорт съезы алдынан гәзит исеме **«[[Башҡорт (гәзит)|Башҡорт]]»** тип үҙгәртелә.
1918 йылда, Ырымбурҙы ҡыҙылдар алғас, Мосолман комиссариаты ла «Мөхбир» исемле гәзит сығара.

1918 йылдың февралендә Ырымбур Ваҡытлыса Революцион комитеты Башҡорт Шураһы ағзаларын ҡулға ала. Гәзит сығарыу туҡтатыла, типография конфискациялана.
Гәзит 1918 йылдың 6 июнендә Силәбе ҡалаһында Т. Ғисмәти һәм Ғ. Сөләймәнов редакцияһында, «Урал» типографияһында сыға башлай. 
1918 йылдың июлендә Ырымбур ҡабат аҡтар һәм аҡ чехтар ҡулына күсә. Вәлидов хөкүмәте Силәбенән Ырымбурға күсә. Бында «Башҡорт» гәзите менән берлектә **«[[Башҡорт тауышы]]»** гәзите сыға. 20 августа «Башҡорт тауышы» **«[[Башҡортостан хөкүмәтенең теле (гәзит)|Башҡорт хөкүмәтенең теле]]»** исеме менән баҫтырыла, «Башҡорт» гәзите сығыуҙан туҡтатыла.
## Әҙәбиәт
* Янаби Т. Башкирская периодическая печать. 1919–1929 гг. // Десять лет на культурном фронте: Сб. ст. Уфа. 1929; 
* Павлов В.А. Крах буржуазной прессы Урала 1917 года // Вопросы истории печати. Свердловск, 1974

## Һылтанмалар
* 
* "Башҡортостан"дың һүҙе үтте / Ризван ХАЖИЕВ
* Энциклопедия Челябинск
Ожмах

**Йәннәт-**ожмах йорто. Зиннәтле һарайҙар, емешле баҡсалар менән тулы. Һәр ерендә шәрбәтле һыулы шишмәләр ағып торалыр.Унда әҙерләнгән хөрмәт һәм ниғмәттәрҙе яҙып бөтөрөү мөмкин түгел. Унда эләккән изге кешеләр донъяла һис кемдең күрмәгән, ҡолағы ишетмәгән ләззәтле ниғмәттәр һәм хөрмәт менән ҡылынасаҡтар.

Ожмах- мәңгелек йорт. Унда кешеләр һис үләсәк түгел. Һәр береһе ҡайғы, ауырыу, хәсрәт, һыҙланыу,уңайһыҙлыҡтар, күңелһеҙлектәр кеүек хәләлдәрҙән даимән әмин буласаҡтар.

Ожмахҡа кергән кешеләр бар заманда Аллаһы тәғәләнең нурын күрәсәктәр.
Благовещен районы

**Благовещен районы** () — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Благовещен ҡалаһы. Районда 15322 кеше йәшәй.

## Билдәле шәхестәр
* Акатьев Юрий Васильевич (18.04.1939—29.11.1999), ғалим-социолог, 1973―1999 йылдарҙа Өфө авиация институты — Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Дуброво ауылынан (хәҙер бөткән). 
* Гололобов Николай Михайлович (10.11.1928—27 май 2016), табип-хирург, медицина өлкәһе эщмәкәре. 1959—1989 йылдарҙа Благовещен үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Благовещен ҡалаһы һәм Благовещен районының почётлы гражданы.
* Кузьминых Александр Андреевич (24.01.1944—18.05.2009), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). Һынны ауылынан.
* Ломков Василий Миронович (14.10.1932—2006) — Благовещен районы Димитров исемендәге колхоздың элекке механизаторы, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары кавалеры.
* Сергеев Дмитрий Степанович (30.10.1922—13.03.2003) — Советтар Союзы Геройы (1945), Бөйөк Ватан һуғышы яугире, орудие командиры, гвардия сержанты. Аннин ауылынан.
* Шәйнуров Фәрит Вәлинур улы (1.05.1934—12.09.1987), спортсы һәм тренер. Мотоспорт буйынса СССР-ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1968). СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың бер нисә тапҡыр чемпионы, ил һәм лонъя чемпионаттарының күп тапҡыр призёры. 1959—1969 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы ағзаһы. Иҫке Илек ауылынан.

## Халыҡ һаны
**1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):**

;Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: урыҫтар — 61 %, башҡорттар — 15,6 %, татарҙар — 13,9 %, мариҙар — 6,7 %, башҡа — 2,8 %.

## Һылтанмалар
*  
* «Йәйғор» — Благовещен районының газетаһы. 

## Иҫкәрмәләр
Тамуҡ

**Тамуҡ** — йәһәннәм йорто. Кеше үлгәс, уның йәне йәшәй торған урындарҙың береһе. Ҡөрьәндә ул «ут», «ялҡын», «упҡын» кеүек синонимдар менән дә аңлатыла. Бәндәне төрлө яуызлыҡтарҙан тыйылып тороу өсөн ҡыямат көнө, сират күпере, ахрызаман алдынан Маһди килеү, тамуҡ һәм ожмах тураһындағы өйрәтеүҙәр бик ентекле эшләнгән.

Унда кергән кешеләр ут менән башҡа ғазаптар илә ғазаб ҡылынасаҡтар.