Афғанстан

**Афғанстан**, шулай уҡ **Ауғанстан** (, ), рәсми исеме — **Афғанстан Ислам Әмирлеге** (, ) — Үҙәк Азиялағы дәүләт, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. 2013 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса халҡы 31 миллион, территорияһы — 652 864 кm².

Баш ҡалаһы — Кабул. Дәүләт телдәре — пуштун һәм дари. «Талибан» хәрәкәте идаралығы аҫтында 2021 йылдан. 
Унитар дәүләт, **Ислам Әмирлеге**. Әмир - Һибаттула Ахунздада.

Көнбайышта — Иран, көньяҡта һәм көнсығышта — Пакистан, төньяҡта — Төркмәнстан, Үзбәкстан һәм Тажикстан, иң көнсығыш өлөшөндә — Ҡытай, көнсығышта — Һиндостан (Һиндостан, Ҡытай һәм Пакистан дәғүәләшкән Джамма, Кашмир) менән сиктәш.

Афғанстан — Көнсығыш менән Көнбайыш илдәре араһындағы юл сатында ятыусы боронғо миграция һәм сауҙа үҙәге. Ул бер яҡтан Көньяҡ һәм Үҙәк Азия, икенсе яҡтан Яҡын Көнсығыш араһында урынлашҡанлыҡтан, был төбәктәге илдәрҙең иҡтисади, сәйәси һәм мәҙәни мөнәсәбәттәрендә ҙур роль уйнай.

## Этимология

### Исеменең килеп сығыуы
Был исемдең тәүге өлөшө— «афган», был фарсы һүҙе, «тынлыҡ һаҡлау, өндәшмәү» йәки «өнһөҙлөк»; төрөк телдәрендә — Ауган (Афған) киткән, ҡасҡан, йәшеренгән тигәнде аңлата. Был шулай уҡ илдең күпселеген тәшкил иткән пуштун халҡының альтернатив исеме лә. Ысынлап та, Афғанстан — тауҙар иле булғанлыҡтан, ундағы ҡәбиләләрҙең Үҙәк Азиянан килгән баҫҡынсыларҙан тауҙар араһында йәшеренеп йәшәргә ҙур мөмкинлеге булған ил.

Һүҙҙең икенсе өлөшө «-стан» суффиксы һиндевропа тамырлы «*stā-» («стоять») һүҙенә тура килә һәм фарсы телендә «урын, ил» тигәнде аңлата. Хәҙерге заман фарсы телендә «-истан» (**ستان**‎) суффиксы топонимдар яһау өсөн һәм ҡәбиләләрҙең, халыҡтарҙың, төрлө этник төркөмдәрҙең географик йәшәү урынын билдәләү өсөн ҡулланыла.

Ислам дине барлыҡҡа килгән замандан башлап, күп кенә ғалимдарҙың фекеренсә, афғандар тигән термин халыҡ исемен аңлата. Байтаҡ ғалимдарҙың әйтеүенсә, «афғандар» һүҙе тарихта 982-се йылда барлыҡҡа килгән. Ул Һинд йылғаһының көнбайыш ярҙарындағы тауҙарҙа йәшәгән төрлө ҡәбиләләрҙең дөйөм атамаһы булып торған.

Марокко сәйәхәтсеһе Ибн Баттута, 1333 йылда Кабулда булғандан һуң, «Ираника энциклопедияһында» был турала аңлатып яҙған.

Ошо мәғлүмәт традицион пуштун әҙәбиәтендә сағылыш тапҡан, мәҫәлән, был турала XVII быуаттың Хушаль-хана Хаттака тигән пуштун телле шағиры яҙып ҡалдырған.

«Афғанстан» терминын XVI быуатта император Бабур ҡулланған: ул заманда был һүҙ Кабулдан көньяҡта пуштундар йәшәгән ерҙәрҙе аңлатҡан.

Шулай уҡ 1808 йылда Британия дипломатик миссияһын етәкләгән сэр Монстюарт Элфинстон үҙенең «Account of the Kingdom of Cabul and its Dependencies in Persia and India» китабында «афғандар үҙҙәрен йәһүд Иосифтың өсөнсө улы Афғандан сыҡҡан йәһүдтәрҙең бер тоҡомо тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта Эльфинстон был теорияның дәлилле түгеллеге һәм нигеҙһеҙ икәнлеге» тураһында яҙған.

XIX быуатҡа тиклем был исем бары тик традицион пуштундар йәшәгән илдең атамаһы булып торған. Ә ил Кабул короллеге тип атап йөрөтөлгән. XVIII—XIV быуаттарҙа тарихтың айырым осорҙарында был илдә бойондороҡһоҙ Балхе короллеге лә булған..

Ниһайәт, илдең киңәйеүе һәм үҙәкләштерелеүе арҡаһында афған хакимдары бөтә короллеккә Афғанстан тигән атама биргән. 1857 йылда ФридрихЭнгельс илдең рәсми исемен Афғанстан тип яҙған, ә 1919 йылда ил, Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, бөтөн донъя илдәре был илде рәсми рәүештә танығас, илде Афғанстан тип атай башлайҙар. 1923 йылда илдең Конституцияһында Афғанстан илдең рәсми атамаһы итеп күрһәтелгән.

## География

### Рельефы
Афғанстан Иран таулығының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Илдең байтаҡ өлөшөн тауҙар һәм улар араһындағы үҙәндәр тәшкил итә.

Был илдең төньяғында Бактрия тигеҙлеге бар, ул тулыһынса тиерлек ҡом һәм балсыҡтан торған Ҡараҡом сүленең дауамы булып тора. Ил көньяғында һәм көнсығышында Сафедкох (Аҡ тауҙар) һәм Сиахкох (Ҡара тауҙар) һырттарынан торған Паропамиз тауҙар системаһы һәм Һиндукуш менән сикләнгән.

Көньяҡтараҡ Урта Афған тауҙары һәм Газни-Ҡандағар яҫы таулығы урынлашҡан. Көнбайышта, Иран менән сикләшкән урында, Наомид платоһы (өмөтһөҙлөк сүллеге) һәм Систан уйпатлығы ята. Илдең иң көньяғын Гәүҙә-Зира уйпатлығы, балсыҡлы-ташлы Дашти-Марго(үлем) сүллеге һәм ҡомло Гармсер һәм Регистан сүллеге биләп тора.

Һиндукуштан көнбайышта 3000 — 4000 м бейеклегендәге Хазараджат таулығы тора. Пакстан менән Афғанстан сигендә илдең иң бейек нөктәһе булған, бейеклеге 7492 метрға тиң Ношак тауы тора.

Файл:Mountains in Afghanistan.JPG|Тау пейзажы
Файл:Landscape in Afghanistan.JPG|Афғанстан ландшафты 
Файл:Northwestern Afghanistan.jpg|Илдең төньяҡ-көнбайышы
Файл:Eastern Afghanistan.jpg|Илдең көнсығышы



### Климаты
Афғанстанда субтропик континенталь климат, бында ҡыш һыуыҡ, ә йәй бик эҫе. Уртаса температура һәм яуым-төшөмдөң һаны илдең бейеклеге менән бәйле: ҡыш уртаса һауа температураһы +8-ҙән −20&nbsp;°C һәм унан да түбәнерәк, ә йәй көнө +32-нән 0&nbsp;°C тиклем. Сүлдәрҙә йылына 40-50 мм яуым-төшөм була, яҫы таулыҡтарҙа — 200—250 мм, Гиндикуштың ел бәрелгән яҡтарында — 400—600 мм, Һинд океаны муссондары үтеп ингән көньяҡ-көнсығышында — 800 мм-ға яҡын. Яуым-төшөмдәрҙең иң күп ваҡыты ҡышҡа һәм йәйгә тура килә. 3000-5000 м бейеклегендә ҡар ҡатламы 6-8 ай буйына ята, ә унан бейек урындарҙа — иремәй торған боҙлоҡтар ята.

### Геологик төҙөлөшө
Афғанстан территорияһы Альп — Гималай ҡуҙғалмалы билбауында ята. Уға тик Бактрия тигеҙлеге генә ҡарамай, сөнки ул Туран платформаһында ята.

### Йылғалар һәм һыу ятҡылыҡтары
Афғанстанда Һинд йылғаһына ҡойоусы Кабулдан башҡалары ағымһыҙ йылғалар. Уларҙың иң ҙурҙары — илдең төньяҡ сиге буйлап үтеүсе Амударъя, ер һуғарыуҙа ҡулланылған Герируд һәм Гилменд. Гилменд йылғаһы Фарахруд, Хашруд һәм Харатруд йылғалары менән Систан уйһыулығына йыйылып, сөсө һыулы Хамун күлдәрен барлыҡҡа килтерә. Башлыса бындағы йылғалар тауҙағы боҙлоҡтарҙан ағып төшкән һыуҙар менән тулылана. Тигеҙлектәге йылғалар яҙын тулы һыулы булһалар ҙа, йәйҙәрен бөтөнләй ҡорой. Тау йылғалары ҡеүәтле гидроэнергия сығанағы булып тора. Илдең күп райондарында тупраҡ һуғарыу һәм эсергә ҡулланыу өсөн тик ер аҫты һыуҙары ғына бар.
## Иҫкәрмәләр