open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Розалин Сасмен Ялоу

**Розалин Сасмен Ялоу** (; 19 июль 1921 йыл — 30 май 2011 йыл) — Америка биофизигы. «Пептид гормондарын асыҡлауҙың радиоиммунологик ысулдарын үҫтергән өсөн» медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты (1977).

## Биографияһы
Розалин Сасмен Ялоу 1921 йылдың 19 июлендә АҠШ-тың Нью-Йорк ҡалаһында йәһүд иммигранттары Саймон Сассман һәм Клара Ципперҙың ғаиләһендә тыуа. Улар төргәк-ҡап материалдары менән һатыу итеү өлкәһендә эшләй. Розалин 1941 йылда Хантер колледжын тамамлай, физика менән ҡыҙыҡһына. Ләкин ҡатын-ҡыҙ булғас, уны бер университет та ҡабул итмәҫ тип уйлай. Сасмен Колумбия университетына машинистка булып эшкә инә, шунан секретарь вазифаһына күсә. Әммә шул уҡ йылды ул Урбана-Шаймпэйндағы Иллинойс университетына саҡырыла, сөнки икенсе  донъя һуғышы арҡаһында ир-ат етешмәй. 1943 йылда Сасмен Арон Ялоуға кейәүгә бара. 1945 йылда ядро физикаһында философия докторы була.

Диссертация яҡлағандан һуң Сасмен Ялоу Ветерандар эштәре идаралығының Бронкс госпиталендә эшләй башлай, унда Соломон Берсон менән берлектә ҡандың биологик составын асыҡлауҙың радиоизотоп ысулын эшләй. Башта улар кеше плазмаһында инсулинды детекторлау ысулын таба. Яңы радиоиммунологик ысул ҡандың гормондар, витаминдар, ферменттар кеүек минор компоненттарына ҡарата ҡулланыла башлай.

Ялоуҙың күп эштәре Соломон Берсон менән берлектә эшләнә, әммә ул Нобель премияһы бирелгәнгә тиклем мәрхүм булып ҡала.

Розалин Сасмен Ялоу 2011 йылдың 30 майында Нью-Йоркта вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1971 — Халыҡ-ара Гайрднер премияһы
* 1972 — Диксон премияһы 
* 1975 — Америка медицина ассоциацияһы премияһы 
* 1976 — Фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Альберт Ласкер премияһы
* 1977 — Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы
* 1988 — АҠШ-тың милли фәнни миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Розалин Ялоу  // Биография на сайте электронной библиотеки «Наука и техника»
* Автобиография Розалин Ялоу на сайте Нобелевского комитета
Мейрид Корриган

**Мейрид Корриган** (, кейәүгә сыҡҡас, **Мейрид Магуайр**, ; 27 ғинуар 1944 йыл) — Бетти Уильямс менән берлектә тыныслыҡ буйынса 1976 йылғы Нобель премияһы лауреаты, Тыныс кешеләр берләшмәһен (*Community of Peace People*) ойоштороусыларҙың береһе. Был ойошманың эшмәкәрлеге Төньяҡ Ирландиялағы ҡанлы конфликтты тыныс көйләргә ярҙамлаша.

## Биографияһы
Корриган католик белем ала. 1973 йылда СССР-ҙа була, коммунистик йәмғиәттә диндең урыны тураһындағы фильмды эшләүҙә ҡатнаша. 1976 йылдың 10 авгусында апаһының өс улы британ хәрбиҙәре менән ИРА яугирҙәре араһындағы атыштың осраҡлы ҡорбаны була. Балаларҙың әсәһе, Мейридтың апаһы Анна Магуайр, 1980 йылда Яңы Зеландияла үҙ-үҙенә ҡул һалып мәрхүм була. 

Ҡәрҙәштәренең һәләкәте Мейридтың тормошонда боролош яһай. Шаңҡып ҡалған Корриган был фажиғәнең осраҡлы шаһиты Бетти Уильямс менән бергә Төньяҡ Ирландияла көс ҡулланыуға ҡаршы тыныс марш ойоштора. Тиҙҙән улар журналистка Кьяран Маккеон менән Тыныс кешеләр берләшмәһен ойоштора, уның эшмәкәрлеге шул уҡ йылды Нобель комитеты тарафынан билдәләнә. 1978 йылда берләшмәне ойоштороусыларҙың өсөһө лә, яңы әүҙемселәр үҙен күрһәтһен өсөн юл асып, вазифаһынан китә.

Бынан һуң, тыныслыҡ эшмәкәрлеген дауам итеп, Корриган донъяның 25-тән ашыу илендә була, сәйәси һәм дини лидерҙар менән осраша. 1990 йылда Pacem in Terris премияһына лайыҡ була. 1993 йылда алты Нобель премияһы лауреаты менән бергә Таиландҡа бара, унда Мьянмаға үтеп инеп, Нобелдең 1991 йылғы тыныслыҡ буйынса премияһы лауреаты Аун Сан Су Чжиҙың ҡулға алыныуына ҡаршы протест акцияһы ойошторорға тырыша. 

Ғәззә секторының блокадала тотолоуына ҡаршы 2010 йылдың майында Корриган Ғәззә секторына юлланған Азатлыҡ флотилияһын оҙатып бара. Израиль Корриганға 10 йылға илгә инеүҙе тыя һәм, Тель-Авив аэропортына килеп төшкәс, уны депортациялай. 2014 йылдың мартында Корриган тыныслыҡты яҡлыусы арҡалаштары менән бергә Ҡаһирә аэропортында тотола һәм Мысырҙан ҡыуыла.

Ираҡтағы һуғышҡа ҡаршы хәрәкәттә ҡатнаша. «Оккупай» хәрәкәтен, Джулиан Ассанджды һәм Брэдли Мэннингты яҡлап сығыш яһай.

## Шәхси тормошо
Атаһы Эндрю Корриган (Andrew Corrigan) — тәҙрә йыуыу буйынса подрядсы, әсәһе — йорт хужабикәһе. Корригандың биш ҡыҙ һәм ике малай ҡәрҙәше була. Изге Винсент башланғыс мәктәбендә (St. Vincent’s Primary School) белем ала, 1 йыл Мисс Гордондың коммерция колледжында (Miss Gordons Commercial College) уҡый. 16 йәшенән төрлө ойошмаларҙа стенографистка булып эшләй. 1981 йылдың сентябрендә ул һәләк булған апаһының элекке ире Джэки Магуайрға кейәүгә сыға. Өс балаға үгәй әсәй була, үҙенең ике балаһы тыуа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КОРРИГАН, МЕЙРИД  — Онлайн-энциклопедия Кругосвет.
* КОРРИГАН (Corrigan), Мейрид  — Библиотека Мошкова.
* Mairead Corrigan Maguire (инг.) — The Peace People.
Стридсберг Сара

**Сара Стридсберг** (,1972 йылдың 29 авгусында Сольнала тыуған ( Стокгольм лены) — XXI быуат швед яҙыусыһы, публицист,тәржемәсе.

## Биографияһы
Сара Стридбергтың ижадында  Маргерит Дюрас,Эльфрида Елинек, Уники Цюрн йоғонтоһо  һиҙелә .*[[:en:Bang (magazine)|Bang]]* исемле феминисткалар журналында әүҙем яҙыша. Валери Соланас, Сара Кейн, Сэм Шепард  әҫәрҙәрен швед теленә тәржемә итә. 2010 йылда    Берлин Ирекле  университетының Петер Сонди институтында ситтән саҡырылған профессор вазифаһында эшләй,  Еврипидтан алып Сара Кейнға тиклем булдырылған ҡатын-ҡыҙ сәхәнә образдарында ситләтелеү һәм көс ҡулланыу  темаһына семинар алып бара  (см.: http://idw-online.de/pages/de/news391626).: http://idw-online.de/pages/de/news391626).

## Әҫәрҙәре

### Романдары
* Счастливая Салли/ *Happy Sally* (2004, о Салли Бауэр, первой скандинавской женщине, в 1939 переплывшей Ла-Манш)
* Факультет сновидений/ *Drömfakulteten* (2006, по мотивам биографии Валери Соланас)
* *Darling River* (2010)
* *Dissekering av ett snöfall* (2012)

### Драмалары
* Земля Медеи/ *Medealand* (2009, поставлена в театре Драматен в 2009, в заглавной роли Нуми Рапас)

## Йәмғиәт тарафынан танылыуы
Швециялағы иң ҙур «*[[Aftonbladet]]*» гәзите премияһы (2006). «*Төштәр факультеты*» романы өсөн яҙыусыға Төньяҡ кәңәшмәһе әҙәби премияһы бирелгән  (2007). [Швеция академияһының Доблоуг  премияһы [2013. Бер нисә башҡа әҙәби премия лауреаты. Стридсберг әҫәрҙәре инглиз, француз, немец, испан, поляк һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.

## Иҫкәрмәләр
РН-БашНИПИнефть

**«РН-БашНИПИнефть»** — нефть ятҡылыҡтарын эҙләү буйынса эштәр алып барған ғилми-тикшеренеү һәм проект институты. Ул, «Башнефть» АНК-һы ПАО-һының Кесе компанияһы булараҡ, нефть һәм газ тупланмаларын эҙләү һәм табыу, нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү, скважиналар ҡороу, нефть сығарыу, нефть ятҡылыҡтарын төҙөкләндереү проекттарын төҙөү өлкәһендә төп ғилми үҙәк булып тора.

Тулы исеме — *«Роснефть — Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты» Яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте*. Офисы Өфөлә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта ойошмала 1200-ҙән ашыу кеше эшләй.

Составында 27 фәнни-проект институты булған «„Роснефть“ нефть компанияһы» ПАО-һына инә.

## Институт тарихы
«Башнефть» ғилми үҙәге үҙенең тарихын 1947 йылда асылған Өфө нефть ғилми-тикшеренеү институты менән бәйләй, уның алдына девон нефте ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе фәнни-техник яҡтан тәьмин итеү бурысы ҡуйыла. 1970 йылдан «Башнефть» производство берекмәһе составындағы институт «БашНИПИнефть» исемен йөрөтә.

Исемен үҙгәртеү тарихы:
* 1970—2002 — «БашНИПИнефть»;
* 2002—2004 — «БашНИПИнефть» инжиниринг компанияһы;
* 2004—2006 — «Геопроект» Кесе ЯСЙ-һы;
* 2006—2008 — «Башгеопроект» ЯСЙ-һы;
* 2008—2010 — «Башнефть-Геопроект» ЯСЙ-һы;
* 15.07.2010 — 31.10.2018 — «БашНИПИнефть» ЯСЙ-һы.
* 1.11.2018 — хәҙерге ваҡытта — «РН-БашНИПИнефть» ЯСЙ-һы.

2018 йылда ул эшләгән бөтә төбәктәрҙә «НК „Роснефть“» ПАО-һының эшмәкәрлеген тәьмин итеү өсөн Өфөләге БашНИПИнефть һәм РН-УфаНИПИнефть институттарын берләштереү планлаштырыла.

## Төп эшмәкәрлек йүнәлештәре
Геология һәм эшмәкәрлек:
* нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эҙләү һәм табыу;
* нефть һәм газ запастарын иҫәпләү;
* нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу;
* проект документацияһын иҡтисади нигеҙләү.
* нефть сығарыу һәм ҡала төҙөлөшө объекттарын проектлау.
* проект-смета документтарын эшкәртеү;
* биналар һәм ҡоролмаларҙың төҙөлөш конструкцияларын һәм нигеҙен тикшереү;
* комплекслы инженер тикшеренеүҙәре.
* скважиналар төҙөү теникаһы һәм технологиялары:
* скважиналар төҙөүҙе проектлау;
* горизонталь һәм күп забойлы скважиналар төҙөү;
* быраулау һәм тампонаж иҙмәләрҙе эшкәртеү.
* нефть сығарыу техникаһы һәм технологиялары:
* «Насос» программа-технология комплексы;
* «Цикл» насос штангыларын йүнәтеүҙең ҡулай сроктарын билдәләү өсөн автоматлаштырылған иҫәп-хисап программаһы;
* ике һәм өс ҡатламға эшсе агенттарын (иҙмәләрен) бер үк ваҡытта-айырым һурҙыртыу технологияһы (ОРЗА);
* нефтте бер үк ваҡытта-айырым сығарыу өсөн икеплунжер ҡоролмаһы (ОРД).
* «БашНИПИнефть» — Р. Требс һәм А. Титов исемендәге ятҡылыҡтарҙы үҙләштереүҙең генераль проектлаусыһы. Проект сиктәрендә разведкаға быраулау зона проекты үтәлде, ятҡылыҡтарҙы эшкәртеүҙә геологик һәм фильтрлау моделдәрен күҙаллаған технологик схема булдырылды.

## Билдәле хеҙмәткәрҙәре
* Елеферий Исаакович Суханкин — 1939—1964 йылдарҙа УфНИИ (БашНИПИнефть) лабораторияһы мөдире. «Ҡатлам шарттарында нефттең физик үҙенсәлектәрен ентекләп тикшереүҙең яңы ысулдарын эшкәрткән өсөн» өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1952).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Книга нефти
Карамова Ирина Марсил ҡыҙы

**Карамова Ирина Марсил ҡыҙы** (16 июль 1961 йыл), кардиолог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2015), медицина фәндәре докторы (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2006).

## Биографияһы
Карамова Ирина Марсил ҡыҙы 1961 йылдың 16 июлендә Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1984 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм Республика кардиология диспансерында эшләй башлай: табип-кардиолог, бүлек мөдире була. 1988—1990 йылдарҙа Н. И. Пирогов исемендәге 2-се Ленин орденлы Мәскәү дәүләт медицина институтында клиник ординатура үтә.

2000 йылдан алып баш табип урынбаҫары, 2004 йылдан — баш табип, 2012 йылдан — Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы, бер үк ваҡытта 1992 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге йөрәк‑ҡан тамырҙары системаһы сирҙәре менән ауырығандарҙың үлемен кәметеүгә йүнәлтелгән маҡсатлы программалар эшләүгә, хроник йөрәк етешмәүсәнлеге булған пациенттарға махсус кардиологик ярҙам күрһәтеүҙе камиллаштырыуға һәм башҡаларға арналған. Карамова Ирина Марсил ҡыҙы ҡатнашлығында коронар артерияларҙың миокардиаль күперсектәрен модификацияланған фармакологик стресс‑эхокардиография алымы менән яраламайынса дифференциаль диагностикалау ысулдары эшләнә. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу, унлаған табиптар өсөн уҡыу әсбабы авторы.

## Хеҙмәттәре
* Профилактика осложнений в хирургии сонных артерий. Өфө, 2009 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2006).

## Һылтанмалар
*   
* http://nailtimler.com/people_page/people_10k/karamova_irina_marsilovna.html
* http://ural-rb.ru/1607-slmtlek-marafony.html
* http://suchkovaelpa.myjino.ru/2-uncategorised/324-karamova-irina-marsilovna.html
Осташевская Галина Андреевна

**Осташевская Галина Андреевна** (29 декабрь 1925 йыл — 13 июнь 2018 йыл) — шәфҡәт туташы, журналист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары  кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980), СССР ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусы берҙән-бер республика журналисы.

## Биографияһы
Галина Андреевна Осташевская 1925 йылдың (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1923 йылдың 29 декабрендә Украинаның Хмельницкий өлкәһендә тыуған.

Туғыҙ класс һәм мәктәптәге шәфҡәт туташтары курсы белеме менән фронтҡа эләгә, разведкаға йөрөй, яу яланынан яралыларҙы алып сыға һәм уларға тәүге ярҙам күрһәтеп, медсанбатҡа оҙата.

Танк частарында Украинаны, Карпат аръяғын, Польшаны, Венгрияны, Австрияны, Германияны азат итеүҙә, Берлинды штурмлауҙа ҡатнаша.

Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлағандан һуң, йүнәлтмә буйынса Башҡортостанға ебәрелә. Хәҙерге «Китап» нәшриәтендә эшләй.

Галина Андреевна Осташевская 2018 йылдың 13 июнендә  ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (1942).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены;
* «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы;
* «Германияны еңгән өсөн»;
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* Беренсе Украина фронты командующийы Советтар Союзы Маршалы Иван Коневтың Рәхмәт хаты.
* СССР ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусы берҙән-бер республика журналисы.
* «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» (1980).

## Китаптары

* «Шла на фронт девчонка…» автобиографик китабы.
* «Долгий путь к победе», 2010.

## Иҫкәрмәләр
Зента Мауриня

**Зента Мауриня** (; 15 декабрь 1897 йыл — 25 апрель 1978 йыл) — Латвия яҙыусыһы, эссеист, М. Ф. Достоевский ижадын өйрәнеүсе, философ һәм тәржемәсе. Латвияла беренсе булып «филология фәндәре докторы» дәрәжәһен алыусы.

## Биографияһы
Мауриня Зента 1897 йылдың 15 декабрендә Рәсәй империяһы Лифлянд губернаһы Леясциемс ауылында табип Роберт Мауринь һәм уның ҡатыны, пианист Мауриня Мелания ғаиләһендә тыуа. Бала сағы Гробиня ҡалаһында үтә. Биш йәшендә Мауриня Зента полиомиелит менән ауырый, һәм бөтә ғүмере буйы инвалид коляскаһында, ҡот осҡос физик һыҙланыуҙар менән көрәшеп йәшәүгә дусар була.

Лиепая рус гимназияһын тамамлаған (1913—1915). 1921 йылда Зента Мауриня Латвия университетының философия һәм филология факультетына уҡырға инә. Ике йылдан һуң Балтика филологияһы бүлеге буйынса махсуслашыуҙы һайлай. Рига педагогия институтында уҡыта, Латвия университетында лекциялар уҡый. Валмиера халыҡ университетында төп лектор була.

1949 — 1963 йылдарҙа — Упсала университеты доценты. Ғүмеренең һуңғы йылдарын Германияның көньяғында, Бад-Кроцинген тигән ерҙә үткәрә. Унда урындағы зыяратта ерләнгән. Вафат булған урыны — Швейцарияның Базель ҡалаһы.

### Шәхси тормошо
Ире Константин Раудив.

## Хеҙмәттәре
Беренсе әҙәби баҫмаһы «Libausche Zeitung» гәзитендә — Янис Акуратерстың «Mana vismīļā» хикәйәһенең немец теленә тәржемәһе (1919). Зента Мауриня 1944 йылға тиклем Латвияла барлығы 19 әҫәр баҫтыра: Райнис, Достоевский, Данте тураһында монографиялар, «Поездағы тормош» романы («Dzīves vilcienā») (1941), ваҡытлы матбуғатта күп һанлы хикәйәләр, тәржемәләр һәм башҡа әҫәрҙәре. Һөргөндә ваҡытта 27 хеҙмәте латыш телендә һәм 20 хеҙмәте немец телендә, шулай уҡ итальян, инглиз, рус, швед, голланд, дания һәм фин телдәренә тәржемәләре нәшер ителгән. Үҙ ғүмерендә Латвияла, Германияла, Швецияла, Финляндияла, Австрияла һәм Францияла 600 самаһы асыҡ лекциялар уҡыған. Дөйөм алғанда 70-тән ашыу китап авторы.

Мауриня Зентаның түбәндәге эштәре немец телендә баҫылған:
* *Tālais brauciens* (Die weite Fahrt) (автобиография)
* *Dostojevskis* (Dostojewskij) (биографияһы)
* *Sirds mozaīka* (Mosaik des Herzens) (эссе)
* *Prieks Sākumā bija* (Im die Anfang Freude war) (хикәйә)
* *Mīlētā dzīve — dzīve dzīvotā* (Geliebtes Leben — gelebtes Leben) (эссе)
* *Portreti Krievu rakstnieku* (Schriftsteller russischer Porträts) (эссе)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1965 — Эльзас академияһының почётлы ағзаһы (Франция).
* 1968 — «Германия Федератив Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» 1-се дәрәжә орден.
* 1971 — Германия фондынан Конрад Аденауэр исемендәге премия
* 1977 — Бад-Кроцингендың почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Мария Гёпперт-Майер

**Мария Гёпперт-Майер** (; 28 июнь 1906 йыл, Германия империяһы, Катовице — 20 февраль 1972 йыл, АҠШ, Сан-Диего) — ғалим-физик, физика буйынса Нобель премияһы лауреаты булған ике ҡатын-ҡыҙҙың береһе (1963 йылғы премияның яртыһын Ханс Йенсен менән икеһенә «ядроның тышлығы структураһына ҡағылышлы асыштар өсөн»; премияның икенсе яртыһы Юджин Вигнерға «атом ядроһы һәм элементар киҫәксәләр теорияһына, айырыуса симметрияның фундаменталь принциптарын асыу һәм ҡулланыу ярҙамында индергән өлөш өсөн» бирелә).

## Биографияһы
Мария Гёпперт-Майер педиатрия профессоры Фридрих Гёпперт менән уның ҡатыны, тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы Мария Гёпперттың берҙән-бер балаһы була. 1910 йылда ғаилә Гёттингенға күсә, сөнки Марияның атаһы бындағы университетҡа педиатрия профессоры итеп тәғәйенләнә. Мария бәләкәйҙән студенттар һәм университет уҡытыусылары араһында үҫә, улар араһында Энрико Ферми, Вернер Гейзенберг, Поль Дирак һәм Вольфганг Паули кеүек зыялылар була. 1924 йылда университетҡа (Abitur) уҡырға инә. Макс Борн, Джеймс Франк, Адольф Отто Рейнольд-Виндхауз лекцияларын тыңлай. 1930 йылда Джеймс Франктың хеҙмәткәре Джозеф Эдвард Майерға кейәүгә бара. Тиҙҙән улар Майерҙың тыуған иленә — АҠШ-ҡа — китә. Артабан бер нисә йыл Гёпперт-Майер Балтиморҙа Джонс Хопкинс исемендәге университетта, Колумбия университетында, Чикаго университетында уҡыта. Әммә ул түләүһеҙ эшләй, түләүле эш табыу, бер яҡтан, Бөйөк  депрессия арҡаһында, икенсе яҡлап, ире профессор булған университеттарҙа эшләгәнлектән туғанлыҡ бәйләнештәрен файҙаланыуҙа ғәйепләнеү ихтималлығы арҡаһында ҡатмарлы була. 1940 йылда ире менән бергә «Статистик механика» тигән китап сығаралар.

1946 йылда Аргонна милли лабораторияһы асыла, һәм Гёпперт-Майерға теоретик физика бүлегендә ярты ставкаға өлкән ғилми хеҙмәткәр эшен тәҡдим итәләр. Нәҡ шул ваҡытта ул ядроның тышлыҡлы моделен эшләй, шуның өсөн һуңынан физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.

Яҡынса шул уҡ ваҡытта уға бәйһеҙ рәүештә немец физигы Ханс Йенсен ядроның тышлыҡлы моделе теорияһын эшләй. 1955 йылда улар бергәләп «Ядроның тышлыҡлы моделенең элементар теорияһы» тигән китап яҙа.

1940-сы йылдар аҙағы—1950-се йылдар башында ул Эдвард Теллер өсөн нурланыштың йотолоуы буйынса хисаплауҙар башҡара, был эш, моғайын, водород бомбаһын яһағанда файҙаланылғандыр.

Гёпперт-Майерҙың вафатынан һуң Америка физика йәмғиәте уның хөрмәтенә йәш физик ҡатын-ҡыҙға тапшырылыусы награда булдыра. Чикаго университеты ла йыл һайын бик һәләтле йәш ғалимәгә йә инженер ҡатын-ҡыҙға премия бирә. Сан-Диеголағы Калифорния университеты йыл һайын Гёпперт-Майер исемендәге симпозиум үткәрә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Храмов Ю. А.* Гёпперт-Майер Мария (Goeppert Mayer) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 80. — 400 с. — 200 000 экз.

## Һылтанмалар
* ''М. Гепперт-Майер''. «Ядерные оболочки» // Успехи физических наук, том 82, выпуск 4, апрель 1964
* Информация с сайта Нобелевского комитета(инг.)
* Биография Марии Гепперт-Майер (инг.)
Ванчухина Любовь Ильинична

**Ванчухина Любовь Ильинична** (1 сентябрь 1952 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2013), Рәсәй иҡтисад фәндәре һәм эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге Академияһының мөхбир ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2008), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998).

## Биографияһы
Любовь Ильинична Ванчухина 1952 йылдың 1 сентябрендә  ҡалаһында тыуған.

Өфө нефть институтында уҡый һәм уның иҡтисад факультетын 1974 йылда тамамлай. Шул уҡ йылда институтта хеҙмәт юлын башлай. 1978 йылдан алып бүлек начальнигы булып, 1980 йылдан алып — баш бухгалтер, бер үк ваҡытта 1998 йылдан алып Өфө дәүләт нефть техник университетының бухгалтер иҫәбе һәм аудит кафедраһы мөдире булып хеҙмәт итә.

Ванчухина Любовь Ильиничнаның фәнни тикшеренеүҙәре юғары мәктәп иҡтисадына, ҡатмарлы иҡтисад системалары менән идара итеүҙә финанс сараларының роленә арналған.

230‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Россия на пути к рынку: экономика, государство, безопасность и качество. М., 2001 (авторҙаш);
* Основы внешнеэкономической деятельности. СПб., 2011 (авторҙаш);
* Формирование и реализация механизмов инновационного развития на нефтедобывающих предприятиях. Уфа, 2013 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бетти Уильямс

**Бетти Уильямс** (, 22 май 1943 йыл) — Мейрид Корриган менән берлектә тыныслыҡ буйынса 1976 йылғы Нобель премияһы лауреаты, *Тыныс кешеләр берләшмәһен *(*Community of Peace People*) ойоштороусыларҙың береһе. Был ойошманың эшмәкәрлеге Төньяҡ Ирландияла ҡанлы конфликтты тыныс көйләргә ярҙам итә.

## Тыныслыҡ урынлаштырыу эшмәкәрлеге
Төньяҡ Ирландияла сағыштырмаса һирәк осрай торған ҡатнаш ғаиләлә (атаһы — протестант, әсәһе — католик) тыуа.

1976 йылдың 10 авгусында Уильямс ИРА яугирҙәре машинаһының өс баланы тапап үлтереүенең шаһиты була. Был өс баланың әсәһе Анна Магуайр (Anne Maguire) иҫән ҡала, әммә 1980 йылда Яңы Зеландияла үҙ-үҙен үлтерә.

Ваҡиғанан һуң ике көн үткәс, Уильямс тыныслыҡ тураһындағы петиция аҫтына 6000 ҡултамға йыя, ваҡытлы баҫмаларҙа ла уның тураһында күп яҙа башлайҙар. Анна Магуайрҙың һеңлеһе Мейрид Корриган менән бергәләп улар *Ҡатын-ҡыҙҙар тыныслыҡ яҡлы* (*Women for Peace*) тигән ойошма ойоштора, һуңыраҡ уның атамаһы *Тыныс кешеләр берләшмәһе* тип үҙгәртелә. Был ойошманы ойоштороуҙа уларға журналистка Кьяран Маккеон (Ciaran McKeown) ярҙамлаша, ул берләшмә Декларацияһын яҙа һәм уны яҡлап митинг ойоштора.

1977 йылда Уильямс менән Корриганға тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы тапшырыла (1976 йыл өсөн). 1978 йылда берләшмәне ойоштороусыларҙың өсөһө лә вазифаларынан китеп, яңы әүҙемселәргә үҙҙәрен күрһәтергә мөмкинлек аса.

## Шәхси тормошо
Атаһы Уильямс м-р Смит (Mr. Smyth) — ит сабыусы, әсәһе йорт хужабикәһе була. Башланғыс белемде — Изге Тереза исемендәге мәктәптә (St. Teresa’s Primary School), урта белемде Изге Доминиктың грамматика мәктәбендә (St. Dominic’s Grammar school) ала. 1961 йылдың 14 июнендә Ральф Уильямсҡа кейәүгә бара. Улдары Пол тыуа, ул футболсы була, йәнә ҡыҙҙары Дебора донъяға килә. 1982 йылда Бетти ире менән айырылыша һәм, икенселәйгә Джеймс Т. Перкинс менән өйләнешеп, АҠШ-тың Флорида штатына күсә. Лекциялар уҡый.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* УИЛЬЯМС, БЕТТИ  — Онлайн-энциклопедия Кругосвет.
* Интервью Бетти Уильямс — Радиостанция «Эхо Москвы», 24.11.1997.
Лаура Вальборг Аулин

**Лаура Вальборг Аулин** (; 9 ғинуар 1860 йыл — 13 март 1928 йыл) — Швеция пианисы, композитор һәм педагог.

## Биографияһы
Беренсе фортепиано дәрестәрен өләсәһенән — пианист һәм педагогтан алған. 1872 йылдан педагогтар Һильда Тегерстрём (|sv|Hilda Thegerström), 1873 йылдан — Альберт Рубенсон (*швед. *Albert Rubenson) уҡыған. 1882 йылда тамамлай Стокгольм Стокгольм Король музыка консерваторияһын Беренс (өлкән) Һерманда (*швед. *Herman Berens den äldre) һәм Л Норманда тамамлай. 1885—1887 йылдарҙа Копенгагенда музыка белгестәре Н. Гаде һәм Парижда Ж. Масснела, Э. Гиро һәм Б Годарҙа уҡый.

1887 йылда Стокгольмда фортепиано, гармония, контрапункт һәм композиция уҡыта, 1903 йылдан — Эребрула органсы һәм педагог.

### Ғаиләһе
Атаһы — Альфред Аулин (; 1826—1869), классик телдәр уҡытыусыһы, һәүәҫкәр музыкант; Мазер квартеттар йәмғиәте ағзаһы, шунда ул скрипкала һәм альтта уйнаған.

Әсәһе — Эдла, тыумыштан Хольмберг (), йырларға өйрәнгән.

Ағаһы — Тур (1866—1914), композитор һәм дирижёр.

## Ижады
1880 йылда ағаһы менән беренсе тапҡыр Сёдерчёпингта халыҡ алдында асыҡ сығышы үтә; 1881 йылда улар Норрланд буйлап турға сыҡҡан. 1887 йылдан ағаһы һәм Квартет Аулин менән (1887 — Сен-Санс си мажор op. 41 квартет икенсе фортепиано квартеты; 1889 — Моцартың соль минор квартеты) пианист булараҡ концерттар ҡуя.

### Һайланма әҫәрҙәре
; оркестр өсөн
* Tableaux Parisiens сюитаһы, 15-се әҫәр; хор һәм оркестр өсөн
* Pie Jesu Domine тантаналы мессаһы, 13-сө әҫәр
* Herr Olof, соч. 3 () — тенор, ҡатнаш хор һәм оркестр өсөн баллада, Карл Давид Вирсен тексы (1880)
* Procul este! соч. 28 («Gå stum, ja stum») — сопрано, ҡатнаш хор, арфа һәм ҡыллы ҡоралдар өсөн (1886)
* Veni Sanctu Spiritus, соч. 31 (32?) — ҡатнаш хор һәм оркестр / фортепиано өсөн гимн (1898); хор һәм уны оҙатыу өсөн
* Julsång, соч. 23 («Dagen uppgår») — ҡатнаш хор һәм орган өсөн, Карл Альфред Мелин (*швед. *Karl Alfred Melin) (Томас Мур) тексы
* Ҡатын-ҡыҙ хоры һәм фортепиано өсөн өс әҫәр
** Баркарола
** Klagar rosen klagar kaprifolen?
** 
; a cappella хоры өсөн
* ике хор, 24-се әҫәр (; ); йырҙар
* Гейне тураһында йырҙар Китабынан 4 йыр, 9-сы әҫәр
* 2 йыр, 19-сы әҫәр (Vaggsång; ); камера музыкаһы
* № 1 фа мажор ҡыллы квартет (1884)
* № 2 ми минор ҡыллы квартет, соч. 17-се әҫәр (1889); фортепиано өсөн
* фортепиано өсөн 5 симфоник поэма, 7-се әҫәр (1882 йыл тирәһе; ; Мазурка; Vårhälsning; Экспромт; )
* фортепиано өсөн 7 пьеса, 8-се әҫәр (1884 йыл тирәһе; Романс; Вальс; Элегия; Полонез; Скерцо; Каприз; Фантазия)
* Фортепиано өсөн фа минор сонатаһы, 14 (Grande Sonate sérieuse)
* Альбом биттәре, 29-сы әҫәре (1889 йылдар тирәһе)
* Вальс-элегия (1892 йыл тирәһе)
* Фантазиялар, 30-сы әҫәр (1898); орган өсөн
* Медитация.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Герти Тереза Кори

**Герти Тереза Кори**, тыумыштан **Радниц** (, **Герти Тереза Радниц-Кори**, 15 август 1896 йыл, Прага, Австро-Венгрия (хәҙер Чехия) — 26 октябрь 1957 йыл) — АҠШ биохимигы.

Ире Карл Кори менән бергә  «гликогендың каталитик әүерелешен асҡан өсөн» физиология һәм медицина буйынса 1947 йылғы Нобель премияһы лауреаты була.

## Биографияһы
Герти Тереза Радниц 1896 йылдың 8 авгусында Прагала, ул саҡта  Австро-Венгрия империяһында, йәһүд ғаиләһендә тыуа. Атаһы Отто Радниц Богемияла шәкәр заводының  генераль директоры булып эшләй. Әсәһенең ағаһы Прага университетында педиатрия профессоры була. Герти  1914 йылда Прагалағы немец уҡыу йортона  — Карл  Фердинанд  (*Carl Ferdinand University*) университетына уҡырға инә. Шунда Карл Кори менән осраша; улар икеһе лә 1920 йылда  медицина буйынса доктор дәрәжәһен ала һәм шул уҡ йылды Венала туй яһай .

1921 йылда Кориҙар икеһе ике урында эшләй. Герти Веналағы Каролина балалар дауаханаһында профессор Кноепфельмахер ҡулы аҫтында педиатрияла хеҙмәт итә. Карл иртән — лабораторияла, кисен фармакология университетында тикшеренеүҙәр алып бара.  

1922 йылда Кориҙар Америка Ҡушма Штаттарына күсеп килә. Улар Нью-Йорк  Дәүләт малигнант ауырыуҙар институтына (хәҙерге Росвелл парк) урынлаша. Герти ҡалҡан биҙе эшмәкәрлеген өйрәнеүен дауам итә.  Буффало ҡалаһында   Кориҙар икәүләп  карбогидрат метаболизм  in vivo һәм уның гормональ көйләнеше буйынса тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.  Тикшеренеүҙәре барышында һөт кислотаһы менән ҡыҙыҡһына башлайҙар. Эпинефрин менән артабанғы эштә был ҡыҙыҡһыныу тағы ла көсәйә төшә. 

1923 һәм 1924  йылдарҙа Герти  рентген нурҙарының тән тиреһенә һәм ағзаларҙың  метаболизмына йоғонтоһона арналған мәҡәләләр яҙа.  

1931 йылда Герти менән Карл  Сент-Луисҡа күсә. Улар  адреналиндың мускулдарҙа  гликогенолиз  барлыҡҡа килтереүсе тәьҫирен тикшерә.   

1938 һәм 1939 йылдар емешле була, глюкозо-1-фосфатты бүлеп алғандан һуң, Кориҙар  энзимология яғына иғтибарҙарын арттыра.  

Эрл Сазерленд, Сидни Коловик һәм ире Карл менән бергә, Герти, фосфоризаларҙы мутазаларҙан һәм изомеразаларҙан айырып,  глюкозо-6-фосфаттан гликоген алыу реакцияларының эҙмә-эҙлелелеген хасил итә. Тикшеренеүселәр быға тиклем иғтибарға эләкмәгән  мутазалар тиңлеген шәйләй һәм уны һан яғынан тасуирлай.  

Артабан Герти  Арда Грин һәм Карл менән  мускул фосфорилазаһының кристаллашыуын һүрәтләгән хеҙмәттәрен яҙа.  

Һуңғы йылдарында педиатрияла тикшеренеүҙәр  менән шөғөлләнә, гликоген тупланыу ауырыуын өйрәнә. 

## Маҡтаулы бүләктәре
* 1946 − Америка Химия йәмғиәтенән Midwest Award 
* 1947 − Эске секрецияны өйрәнеү ассоциацияһынан Squibb Award  
* 1947 − Карл Кори менән бергә Нобель преияһы лауреаттары  
* 1948 − Америка Химия йәмғиәтенән  Frances P. Garven Medal 
* 1948 − St. Louis Award
* 1950 − АҠШ Милли фәндәр академияһынан Sugar Prize 
* 1951 − Америка Медицина колледждары ассоциацияһынан Borden Award. 

## Хәтер
1979  йылда Халыҡ-ара астрономия союзы  Айҙың артҡы яғындағы кратерға Герти Тереза Кори исемен бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биографические мемуары Джозефа Ларнера
* Биография Герти Кори на сайте Нобелевского комитета (инг.)
* Нобелевская лекция Герти Кори  (инг.)
Габриэла Мистраль

**Лусила де Мариа дель Перптуо Сокорро Годой Алькайяга**, ҡыҫҡаса *Лусила Годой Алькайяга* (), билдәле псевдонимы **Габриэла Мистраль** (; 7 апрель 1889 йыл — 10 ғинуар 1957 йыл) — Чили шағиры, мәғрифәтсе, дипломат, ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәшеүсе, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.

Пабло Неруда, Висенте Уидобро һәм Пабло де Рока менән бергә Мистраль Чили шиғриәтендәге дүрт мәшһүр шағир араһына индерелә. 

## Биографияһы
16 йәштән уҡытыусы булып эшләй. 1924 йылдан Италияла, 1933—35 — Испанияла, 1935—37 — Португалияла, 1938—46 — Бразилиялала, АҠШ-та дипломатик эштә; Милләттәр Лигаһы һәм БМО (1946) эшендә ҡатнаша.

Тәүге шиғырҙары 1903 йылда баҫыла. Мистралдең шәхси драмаһы уны трагик "Үлем сонеттары"н ижад итеүгә илһамландыра (1914). «Өмөтһөҙлөк» (1922) тигән шиғыр китабында шағирәнең күңел төбөндә ятҡан кисерештәре асыла. «Тала» (1938) тигән шиғыр йыйынтығы поэзияһының диапазоны киңәйеүен дәлилләй: тынғыһыҙ күңелдең асырғаныуҙары Латин Америкаһындағы миллиондарса кешенең хис-тойғоларына ауаздаш була. Мистраль ҡитғала беренсе булып индеецтарҙың кисерештәрен поэзияла сағылдыра. Уның һуңғы йыйынтығы — «Һыҡҡыс» (1954).

1945 йылда «Исемен бөтә Латин Америкаһының идеалистик ынтылыштары символына әйләндергән ысын хистәр поэзияһы өсөн» әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты була.

Чили шағирәһе псевдонимын Фредерик Мистраль хөрмәтенә ала. Шуныһы ҡыҙыҡ: Фредерик Мистраль дә Нобель премияһы лауреаты (1904) була. 

Меркурийҙағы кратерға Габриэла Мистраль исеме бирелгән.

Габриэла Мистраль традицион булмаған енси йүнәлештә тора, уның Дорис Дана менән яҙышҡан мөхәббәт хаттары баҫылып сыҡҡан.

## Китаптары
* *Sonetos de la Muerte* (1914)
* *Desolación* (1922)
* *Lecturas para Mujeres* (1923)
* *Ternura* (1924)
* *Nubes Blancas y Breve Descripción de Chile* (1934)
* *Tala* (1938)
* *Antología* (1941)
* *Lagar* (1954)
* *Recados Contando a Chile* (1957)
* *Poema de Chile* (1967, опубликовано посмертно)

## Хәтер
2010 йылда Сантьягола уның исемендәге мәҙәни үҙәк (Centro Cultural Gabriela Mistral — GAM) асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Латиноамериканские писатели.  Габриэла Мистраль 
* Pavón C. Una supertición chilena (Sobre "Gabriela Mistral: una mujer sin rostro, de Lila Zemborain) //Página 12, 20 de julio de 2003
* http://www.lib.ru/POEZIQ/MISTRAL_G/ - Г. Мистраль
* Биография Габриэлы Мистраль
* Стихотворения Габриэлы Мистраль на сайте «Испаноязычный мир: поэзия, изобразительное искусство, музыка, голос»
Абдулла тауы

**Абдулла тауы** — тауҙа Рәсәйҙең Көньяҡ Уралындағы тау. Дыуан районының Башҡортостандың Дыуан районында Әй йылғаһының һул ярында Мәтеле менән Абдулла ауылы араһында урынлашҡан. Тауҙың бейеклеге 275,4 м тәшкил итә. 2005 йылдан төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле статусына эйә (809,0 гектар майҙаны).

## Тасуирлама

Башлыса артин ярусы тоҡомдарынан тора, араһында эзбизташтың асыҡ ятҡан урындары бар. Был диңгеҙ кимәленән яҡынса 100 м бейеклеккә күтәрелеп тора. Төньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәре текә, көньяҡ һәм көнсығышы — һөҙәк. Типик тауының Көнсығыш битләүе Өфө яйлаһына типик булған урман: шыршы, ҡарағай һәм япраҡлы-ылыҫлы ағаслы, ул миләш ағасы, жимолость, кәзә талы, ябай артыш — менән ҡапланған. Үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре осрай: ҙур сәскәле башмачок, венера башмачогы, һуҙылыусы гудайера тимрәү, ҡара-ҡыҙыл дремлик, гнездоцветок клобучковый, ҡылсыҡлы аҡтамыр, башҡорт умырзаяһы, себер зигаденусы, урал подлеснигы, Завадский хризантемаһы.

## Иҫкәрмәләр
Юлтый

**Юлтый** — Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы ауылы. Пушкин ауыл советы составына керә.

Юлтый ауылының төньяҡ-көнбайышында Красиков ауылы урынлашҡан, көньяҡ-көнсығышта — Пушкинский ҡасабаһы.

## Халыҡ
2010 йылда — 306 кеше тип иҫәпкә алынған. Башҡорттар йәшәй.

## Археология
* 2009 йылдың июнь уртаһында элек-электән башҡорттар йәшәгән Юлтый ауылы янында, Туҡ йылғаһы ярында кеше һөйәктәре табыла. Һөйәктәр янында трапеция формалы таш әйбер ҙә була. Мосолман ата-әсәләрҙең талабы буйынса үҫмерҙәр баш һөйәктең киҫәктәрен, башҡа һөйәктәрҙе, саҡматаштан яһалған әйберҙәрҙең һыныҡтарын үтек ҡумтаһына һалып, элекке Исмәғил ауылының боронғо башҡорт зыяратына алып барып күмәләр. Исмәғил ауылының урыны Юлтый ауылынан 3,8 км көнсығышта ята. Һөйәктәр табылған Красноярка ҡәберлеге Юлтый ауылынан төньяҡ-көнсығышта, Туҡ йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Археологтар табылған һөйәктәрҙе энеолит (4035-3992 йй. до н. э.) дәүеренә ҡарай тип иҫәпләйҙәр.

## Билдәле шәхестәре
* Дауыт Юлтый (1893—1938) — башҡорт яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр
Мортазин Һарун Фәүәрис улы

**Мортазин Һарун Фәүәрис улы** (1893-?) — Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Башҡорт милли-азатлыҡ  хәрәкәте эшмәкәре. Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһында взвод командиры (1920).

## Биографияһы
*Шәхестең биографияһы тулыһынса асыҡланмаған.* 

Һарун Фәүәрис улы Мортазин 1893 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Тиләү улусы Көсөк, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылында тыуған.

Һарун Мортазин 1918 йылдан алып Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкында хеҙмәт итеү ихтималлығы билдәленә. Артабан ошо полк составында 1919 йылдың февраль айында башта ҡыҙылдар, ә бер айҙан һуң, март аҙағында, Муса Мортазин менән бергә кире аҡтар яғына сыға. Шул уҡ йылдың август айында Башҡорт кавалерия бригадаһы ҡыҙылдар яғына сыға, бригада сафында Һарун Мортазин да була. 1920 йылда ул Муса Мортазин командалағындағы кавалерия бригадаһында взвод командиры була. 

Муса Мортазиндың «Башкирия и башкирские войска в гражданскую войну» китабындағы мәғлүмәт буйынса Һарун Фәүәрис улы Польша фронтында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләүгә тәҡдим ителгән. Рәсми сығанаҡта, «РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм почетлы революцион ҡоралы менән наградланғандар исемлеге» (Мәскәү, 1927) китабында Һарун Мортазин күрһәтелмәгән. Мәскәүҙә нәшер ителгән белешмә сығанаҡта тағы бер кешенең, Заһит Гәрәевтың булмауын, шул уҡ ваҡытта уның Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләне ышаныслы сығанаҡтарҙа һәм Муса Мортазиндың китабында телгә алыныуына нигеҙләнеп тарихсы Азат Ярмуллин Һарун Мортазиндың 1926 йылғы китапҡа инмәй ҡалыуы мөмкин тип фаразлай. 

Һарун Мортазиндың вафат булыу датаһы асыҡланмаған. Муса Мортазинда китабында «үлде» тип телгә алына. Азат Ярмуллин Һарун Мортазиндың Польша фронтынан иҫән ҡайтыуын һәм 1920—1927 йылдар араһында донъя ҡуйыуын фаразлай.

## Туғандары
* Әхмәҙей Мортазин — бер туған ағаһы
* Муса Мортазин — ике туған ҡустыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Азат Ярмуллин. Комбриг Мортазин һәм уның яуҙаштары. 62-се бит.
Мортазин Әхәт Мотаһар улы

**Мортазин Әхәт Мотаһар улы** (6 февраль 1959 йыл — 13 март 2018 йыл) — журналист, 1986—2018 йылдарҙа Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы дикторы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).

## Биографияһы
Әхәт Мотаһар улы Мортазин 1959 йылдың 6 февралендә Башҡорт АССР-ы Учалы районының Яңы Байрамғол ауылында тыуған.

1986 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай.

1986 йылда «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһына ижади конкурсты уңышлы үтеп, радиотапшырыуҙар студияһында диктор булып эшләй башлай. Артабан «Башҡортостан» һәм «Юлдаш» радиоларында һәм Башҡортостан юлдаш телевидениеһында тапшырыуҙар алып бара.

2018 йылдың 13 мартында Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәи башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы

## Хәтер
* Өфөлә легендар диктор Әхәт Мортазин иҫтәлегенә волейбол турниры бара. Әхәт Мортазин «Юлдаш» радиоһының йыл һайын үткәрелгән волейбол кубогында ҡатнаша торғайны. Хәҙер турнир уның исемен йөрөтә.
* Башҡортостандың легендар дикторы, халыҡ артисының тыуыуына 60 йыл тулыуға арналған хәтер кисәһе 6 февралдә «Башҡортостан» дәүләт концерт залында уҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡарамышева Нурия Миңлеғәли ҡыҙы

**Ҡарамышева Нурия Миңлеғәли ҡыҙы** (3 декабрь 1948 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (1988), профессор. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009).

## Биографияһы
Нурия Миңлеғәли ҡыҙы Ҡарамышева 1948 йылдың 3 декабрендә Башҡорт АССР-ы Стәрлебаш районы Яңы Ҡалмаш ауылында тыуған.

1976 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

1976 йылдан Стәрлетамаҡ химия-технология техникумында уҡыта.

1985 йылдан КПСС‑тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетында эшләй, 1987 йылдан КПСС‑тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының бүлек мөдире вазифаһын башҡара.

1990 йылдан Стәрлетамаҡ педагогия институтында (2012 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы) уҡытыусы булып эшләй.

2002—2005 йылдарҙа бер үк ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Стәрлетамаҡ филиалының төп ғилми хеҙмәткәре.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Нурия Миңлеғәли ҡыҙының фәнни хеҙмәттәре идара итеү социологияһына арналған. Ул — 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Производственное самоуправление: качественные преобразования и перспективы развития : диссертация … кандидата социологических наук : 22.00.08 / Башкир. ун-т. — Уфа, 1993. — 153 с.
* Социальное развитие промышленных предприятий в условиях становления рыночных отношений. — Уфа : Гилем, 2001. — 175 с. ISBN 5-7501-0240-8
* Управление социальными процессами в производственных организациях в современных условиях : диссертация … доктора социологических наук : 22.00.08. — Уфа, 2005. — 318 с.
* Управление социальными процессами в производственных организациях в условиях становления рыночных отношений. — Уфа : Гилем, 2007. — 212 с. ISBN 978-5-7501-0865-7
* Формирование и управление человеческими ресурсами в современных условиях: Коллективная монография / Под общ. Ред. Д-ра социол. Наук, проф. Н. М. Карамышевой. — Уфа: Гилем, 2007. — 212 с.
* Формирование и управление человеческими ресурсами в современных условиях. — Уфа : Гилем, 2009. — 241 с. ISBN 978-5-75011-060-5
* История и культура Башкортостана : учебно-методический комплекс для студентов и преподавателей высших учебных заведений. — Стерлитамак : СГПА, 2010. — 119 с. ISBN 978-5-86111-390-8 (авторҙаш)
* Человеческий потенциал как предпосылка и результат инновационного развития // Научные труды СГПА им. З. Биишевой / — Том 1: В 3-х сериях. — Серия: «Гуманитарные и социальные науки». — № 1, 2011. − 119 с.
* Социология управления : учебно-методический комплекс для студентов высших учебных заведений, обучающихся по специальности «06.10.00. — Государственное и муниципальное управление». — Стерлитамак : Стерлитамакская гос. пед. акад. им. Зайнаб Биишевой, 2011. — 86 с. ISBN 978-5-86111-394-6
* Теоретико-методологические основы исследований Российской модернизации // Труды Института прикладных исследований АН РБ. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2012. — 126 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Абдуллина Нурия Насибулла ҡыҙы

**Абдуллина Нурия Насибулла ҡыҙы** () — журналист, йырсы, композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Нурия Насибулла ҡыҙы Абдуллина 1957 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Баязит ауылында тыуған. 1973 йылда Өфө ҡалаһының 1-се интернат-мәктәбен тамамлай.

Артабан Өфө ҡалаһындағы музыка-педагогия училищеһында урта махсус һөнәри белем ала.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Ейәнсура районында башлай.

1994 йылдан Башҡортостан уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында музыка кабинеты методисы булып эшләй.

1996 йылда «Башҡортостан» ДТРК-һына радио дикторы итеп ҡабул ителә.

Йырсы, үҙешмәкәр композитор булараҡ та танылыу яулай, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара.

2024 йылдың 31 октябрендә Өфөлә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов һәм Ишмулла Дилмөхәмәтов исемендәге йәш башҡарыусылар конкурстары лауреаты
* Нефтекама ҡалаһында үткәрелгән «Дуҫлыҡ йыры» конкурсы дипломанты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  

## Видеояҙмалары
*   Ағиҙелгә ай төшкән
*  Ғүмер үтә
*  Ҡайтайым ауылыма
*  Тыуған көнөң менән
* https://ok.ru/video/3417901113 Әүлиә шишмәһе
* https://ok.ru/video/3414100025 Һин минең үкенесем
Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы

**Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы** (11 июль 1956 йыл) — ғалим-. Биология фәндәре кандидаты (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы урман хеҙмәткәре (2007). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урман белгесе (2022)

## Биографияһы
Фәриҙә Вәли ҡыҙы Садиҡова 1956 йылдың 11 июлендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Байыш ауылында тыуған.

1978 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Диплом алғас, Өфө урман хужалығы производство берекмәһенең комплекслы производство лабораторияһынла урман тупрағы ғилеме бүлеге инженеры булып эш башлай.

1985 йылдан алып Ағиҙел урман хужалығы производство берекмәһенең агроном‑агрохимигы.

1986 йылдан — Өфө ярҙамсы ауыл хужалығы агроном‑агрохимигы. 1987 йылдан башлап Ағиҙел урман продукттары комбинатының агрохимигы.

1990 йылдан — агроучастка начальнигы.

1991 йылдан — Өфө урман хужалығы начальнигы.
1992 йылдан — Өфө урман хужалығы техникумы директоры, бер үк ваҡытта 2008 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта.

Өфө урман хужалығы техникумы ҡарамағындағы Лимонарий — Башҡортостан тарихында тәүге тәжрибә хужалығы. 2009 йылдан унда «Салауат», «Урман», «Ләйсән», «Зилә», «Уралтау» сорттары исемлеккә индерелгән. Бөгөн был хужалыҡ йылына 22—24 тонна лимон бирә. Башҡортостанда ғына түгел, Рәсәй һәм Халыҡ-ара конкурстарҙа ҡатнашып приздар яулай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге урман питомниктары тупрағының үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, цитрус, экзотик үҫемлек (банан, гранат, ҡәһүә һәм башҡалар) сорттарын сығарыуға һәм уларҙы ябыҡ грунт шарттарында үҫтереү технологияһын эшләүгә арналған. Садиҡова Фәриҙә Вәли ҡыҙы тарафынан лимон (Ләйсән, Салауат, Урман) һәм цитрон (Зилә, Уралтау) сорттары сығарыла, лимондарҙы бүлмә шарттарында үҫтереү буйынса тәҡдим эшләнә. 40‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы.

## Хеҙмәттәре
* Уфимский лимонарий //Цветоводство. 2000. № 1
* Экологические аспекты выращивания лимонов в Уфимском лимонарии //Лесной вестник. 2000. № 3.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе (2003)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы урман хеҙмәткәре (2007)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урман белгесе (2022).
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Президент России присвоил почетные звания лесоводу и аграриям из Башкирии
Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы

**Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы** (18 октябрь 1948 йыл) — педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).

## Биографияһы
Сәмирә Сәлих ҡыҙы Салауатова 1948 йылдың 18 октябрендә Свердловск өлкәһенең Полевской ҡалаһында тыуған.
1971 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтында эшләй. 1972 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында уҡыта: 1983 йылдан башлап физика‑математика факультетының декан урынбаҫары, 1995 йылдан — математика һәм физика уҡытыу теорияһы һәм технологиялары кафедраһы, 2004—2009 йылдарҙа математика уҡытыу теорияһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре мәктәптә һәм юғары уҡыу йортонда математика уҡытыу теорияһына һәм технологияһына арналған. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары һәм студенттары өсөн уҡыу һәм уҡытыу‑методик әсбаптар, авторы.

## Хеҙмәттәре
* Теория и методика обучения математике с практикумом решения математических задач. Өфө, 2004; 
* Система методической подготовки будущих учителей математики в условиях национального региона. Стәрлетамаҡ, 2007
* Технология как педагогическая категория. Подготовка будущих учителей математики к реализации технологического подхода. Стәрлетамаҡ, 2014.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999)
* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).

## Һылтанмалар
* 
* БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы
Сафина (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы

**Сафина (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы** (4 ноябрь 1963 йыл) — ғалим-патофизиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001).

## Биографияһы
Сафина (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы 1963 йылдың 4 ноябрендә БАССР‑ҙың Ишембай ҡалаһында тыуған.
1988 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Шул йылда Ишембай үҙәк район дауаханаһында эш башлай. 1994—1998 йылдарҙа һәм 2001—2003 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт медицина институтында (2001 йылдан алып биология кафедраһы мөдире), 1998—1999 йылдарҙа Республика кардиология диспансерында эшләй. 2003 йылдан алып Мәскәүҙә эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре экологик факторҙарҙың кеше һаулығына йоғонтоһо проблемаларына арналған. Сафина Наилә Файыҡ ҡыҙы тарафынан озондың ион гомеостазына тәьҫире үҙенсәлектәре, липидтарҙың перекислы окисланыуы, ҡанда фагоциттарҙың функциональ әүҙемлеге һәм башҡалар, тын алыу һәм йөрәк‑ҡан тамырҙары системаһы ағзалары ауырығанда биохимик процестар өйрәнелә. Наилә Файыҡ ҡыҙы антибиотиктар ҡулланыу һөҙөмтәлелеген баһалау өсөн хемилюминесцент ысулын камиллаштыра. 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм бер уйлап табыу авторы.

## Хеҙмәттәре
* Экология и здоровье. М.; 2002 (авторҙаш).

## Ҡаҙаныштары
* Медицина фәндәре докторы (2001)

## Һылтанмалар
*
Санъярова Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы

**Санъярова Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы** (9 сентябрь 1929 йыл — 12 февраль 2010 йыл) — төҙөүсе, 1957—1984 йылдарҙа Өфөләге 3-сө төҙөлөш тресы ташсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).

## Биографияһы
Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы Санъярова 1929 йылдың 9 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы) Үзбәк ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген туған колхозында башлай. 1942 йылдан алып Ғафури һәм Ҡырмыҫҡалы райондарында эшләй. Ауыр һуғыш йылдарының бөтә михнәттәре уның иңенә төшә. Фиҙакәр хеҙмәте өсөн Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы Санъярова «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

1957—1984 йылдарҙа 3-сө төҙөлөш тресында эшләй. Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы бында эшсе, ҡыйыҡ ябыусы, унан һуң ташсы булып эшләй. «Мир» Башҡортостан сәнәғәт-сауҙа тегеү фирмаһын, Матбуғат йортон, Өфө полиграфкомбинатын, ӨМЭПБ, ӨПЭПБ, БДУ, БДМУ, БДАУ корпустарын һәм башҡа сәнәғәт һәм социаль-мәҙәни тәғәйенләнешле объекттарҙы төҙөүҙә ҡатнаша.

1975 йылдың 6 авгусында Өфө ҡалаһы төҙөлөшөндәге хеҙмәттәре өсөн Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы Санъяроваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән юғары исем бирелә. Уның күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте шулай уҡ Ленин ордены (1975) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971), бик күп миҙалдар менән билдәләнгән.

Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы ике ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә.

2010 йылдың 12 февралендә 3-сө төҙөлөш тресы ветераны Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы Санъярова оҙаҡ ауырығандан һуң 81-се йәшендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы] (1975)
* Ленин ордены (1975)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)

## Һылтанмалар
* 
*  Санйәрова Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы вафат булды