open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Морат (исем)

**Морат** — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Морат — «морат, теләк» мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.

## Билдәле шәхестәр
Морат Рәмзи (*Мораҙулла бин Баһадирша Абдулла*; 1854 йыл — 1934 йыл) — башҡорт тарихсыһы, дин әһеле. Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе.
 
Морат Өлкәр (21 март 1959 йыл) ― төрөк бизнесмены, кондитер, Yıldız холдингы — үҙәк һәм көнсығыш Европала, Африка һәм Яҡын Көнсығыштағы эре аҙыҡ-түлек компанияһы идараһы рәйесе.

Морат Аджи (, 9 декабрь 1944 йыл — 7 март 2018 йыл) — тарихсы, төрки донъяһын өйрәнеүсе, публицист һәм яҙыусы. Хеҙмәттәре башлыса төрки халыҡтар тарихына бағышланған.

Морат (*Морат*; ?—1708 йыл) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
 

## Фамилияларҙа
Моратова Кира Георгиевна (5 ноябрь 1934 йыл — 6 июнь 2018 йыл) — совет һәм украин кинорежиссёры, сценарийҙәр яҙыусы һәм актёр.

Моратов Төхфәт Фәттәхетдин улы (21 ғинуар (3 февраль) 1906 йыл — 27 декабрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шағир, журналист һәм уҡытыусы. 1927 йылдан «Башкнига» ширҡәте мөхәррире, «Үктәбер» (хәҙерге «Ағиҙел») журналы хеҙмәткәре, 1936—1941 йылдарҙа Хәйбулла районының Аҡъяр башҡорт урта мәктәбендә директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1994).

Моратова Гөлдәр Сабит ҡыҙы (20 март 1951 йыл) — дәүләт һәм мәҙәниәт эшмәкәре. 1995—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).

Моратова Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы (1924—2006) — Өфөләге Дуҫлыҡ монументында һынландырылған башҡорт ҡыҙы. Филология фәндәре кандидаты, доцент, М. Ломоносов исемендәге Мәскәү университетының атҡаҙанған педагогы.

Моратов Әмир Фәттәх улы (1926—2003) — педагог, журналист, яҙыусы. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР һәм БАССР журналистар Союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Топонимдарҙа
Морат (тау) () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы түбә һәм тау саңғыһы комплексы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Айбикә

**Айбикә** — башҡорт хатын-ҡыҙ исеме, шулай уҡ башҡа мосолман төрки халыҡтарҙа бар.

## Этимологияһы
Айбикә — ай һымаҡ матур; айлы төндә тыуған тигәнде аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Айбикә (разведчик) (тыуған һәм вафат булған йылдары билдәһеҙ) — Абылай-ханға хеҙмәт иткән ҡаҙаҡ разведчицаһы. Асыҡ зиһене менән айырылып тора, ҡалмыҡ телендә иркен һөйләшә, йыйындарҙа көрәшсе (бәһлеүән) булараҡ дан ҡаҙана.

## Әҙәбиәттә
«Айбикә» — Һәҙиә Дәүләтшинаның 1930 йылда яҙылған повесы.

## Топонимияла
Айбикә тауы — Белорет районында урынлашҡан тау.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Сәлимйән

**Сәлимйән** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Сәлимйән исеме осрай.

## Этимология
Сәлимйән ғәрәп телендәге сәлим һәм фарсы телендәге йән һүҙҙәре ҡушып яһалған. Иҫән-һау, сәләмәт тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Бәҙретдинов Сәлимйән Миңләхмәт улы (3 май 1950 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, ғалим-фольклорсы. Филология фәндәре кандидаты (2010). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), СССР Журналистар союзы (1988) һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы (2000) ағзаһы. I һәм III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары делегаты. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге республика (1996) һәм Учалы районының Муса Мортазин исемендәге (1996) премиялары лауреаты. Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2000) һәм «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения» миҙалы (2003) менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт ветераны (2010).

Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы (25 сентябрь 1915 йыл — 12 июль 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).

Әбдиев Сәлимйән Билал улы (; 30 декабрь 1916 йыл — 16 декабрь 2011 йыл) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры

## Фамилияла
Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы (; 1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).

Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы (; февраль 1897 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

Сәлимйәнов Хәбит (; 1897 йыл ‒ 19 сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Рәйлә

**Рәйлә** — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙағы ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимология
Рәйлә — ғәрәп теленән ингән, нигеҙ ҡороусы, һалыусы мәғәнәһен аңлата.

## Билдәле кешеләр
Абдуллина Рәйлә Ниғәмәтйән ҡыҙы (19 февраль 1930 йыл — 27 февраль 2002 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-фармакологы. Медицина фәндәре докторы (1976), профессор (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).

Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы (18 октябрь 1952 йыл) — йырсы һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, 1983 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992).

Бәхетова Рәйлә Хөрмәт ҡыҙы (1956) — ғалим-иҡтисадсы. 2010 йылдан Башҡорт дәүләт университетының цифрлы иҡтисад һәм коммуникациялар кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы Төлкөтамаҡ ауылынан.

Әхмәтова Рәйлә Ғәбделнасир ҡыҙы (1951) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-терапевт, йәмәғәтсе. 1980 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983 йылдан клиника директоры урынбаҫары. 1975 — 1980 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары судының халыҡ заседателе. Медицина фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Рахманғол (исем)

**Рахманғол** — ғәрәптәрҙән һәм башҡорттарҙан башҡа төрки телле халыҡтарға таралған ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Рахманғол («рахман» ғәрәп һәм « ҡол-ғол» башҡорт һүҙҙәрен ҡушып яһалған) — «алла ҡоло, бәндәһе» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Рахманғол Иртуғанов ) — 1771—1773 йылдарҙа Рәсәй ғәскәренең Уҫы даруғаһы поход старшинаһы, 1780 йылдан алып Ғәйнә улусы старшинаһы.

## Фамилияларҙа
Рахманғолов Сибәғәт Ғибат улы (4 март 1963 йыл) — башҡорт журналисы, йәмәғәтсе. «Ишембай телевидениеһы» автономлы муниципаль учреждение директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2021). Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011)

Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы (20 август 1939 йыл — 9 август 2008 йыл) — совет ғалим-химик-органигы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), химия фәндәре докторы (1975), профессор (1976), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981).

Рахманҡолова Ғәйшә Абдрахман ҡыҙы (3 декабрь 1913 йыл — 3 май 1991 йыл) — рәссам, график, ТАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәое (1974), Татарстан АССР-ның халыҡ рәссамы (1984). 1942 йылда ТАССР Рәссамдар берлеге ағзаһы булған беренсе татар ҡатын-ҡыҙ-рәссамы, Мәскәүҙә Бөтә союз акварель күргәҙмәләрендә Татарстан АССР-ның беренсе вәкиле булып ҡатнашыусы.

## Топонимдарҙа
Рахманғол () — Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы, Рахманғол территориаль бүлегенең административ үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
5-се Башҡорт уҡсылар полкы

**5-се Башҡорт уҡсылар полкы** () — 1918 йылдың июль аҙағында Башҡорт хәрби советы приказы буйынса Верхнеурал өйәҙе башҡорттарынан 5-се Башҡорт пехота полкы булараҡ ойошторола.

## Тарихы
1918 йылдың 25 октябренән 5-се Башҡорт уҡсылар полкы, 20 ноябрҙән Юғары баш командующий штабының приказы буйынса 40-сы Башҡорт уҡсылар полкы, 1919 йылдың 9 ғинуарынан Башҡорт ғәскәрҙәре штабы приказына ярашлы Бишенсе Башҡорт уҡсылар полкы тип атала. Полкта 500-гә яҡын яугир иҫәпләнә. 1918 йылдың авгусынан 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 1919 йылдың ғинуарынан 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына инә.

Граждандар һуғышы осоронда Верхнеурал, Аҡтүбә һәм Стәрлетамаҡ фронттарында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына (РККА) ҡаршы һуғыша. Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәре Совет республикаһы яғына сыҡҡас, 5-се Башҡорт уҡсылар полкы таратыла.

Полк командирҙары:
* прапорщик Ғ. Ғ. Тағанов (1918 йылдың июленән полк командиры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы)
* подполковник Цветков (1918 йылдың авгусынан 1919 йылдың ғинуарына тиклем)
* штабс‑капитан Ҡ. Н. Низаметдинов (1918 йылдың октябренән)
* поручик Мозафаров (1918 йылдың декабренән).

Полк муллаһы — Бәхтийәров (1918 йылдың 8 ноябренә тиклем).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Национально‑государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.): док. и материалы. В 4 т. Т.2. Ч.1. Уфа, 2002;
* А. А. Ва­лидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920): сб. док. и материалов. В 2 ч. Ч.1. Уфа, 2005.
* Таймасов Р. С. Участие башкир в Гражданской войне. Кн.1. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.). Уфа, 2009.
Вәлиев Ғәҙел Камил улы

**Вәлиев Ғәҙел Камил улы** (22 март 1947 йыл) — тел белгесе, филология фәндәре кандидаты, доцент, Халыҡ-ара төрөк академияһының мөхбир ағзаһы (1997).

## Биографияһы
Ғәҙел Камил улы Вәлиев 1947 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Әзекәй ауылында тыуған. 

Белорет педагогия училищеһы һәм армия хеҙмәтенән һуң 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын, 1981 йылда В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында аспирантураны тамамлаған. 

1974—78 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институтының рус теле кафедраһы уҡытыусыһы, 1982—88 йылдарҙа сит телдәр кафедраһы деканы. 

1988—1992 йылдарҙа Силәбе дәүләт университетында рус теле кафедраһы доценты. 1992 йылда дөйөм һәм төрөк филологияһы кафедраһын ойоштора һәм уны етәкләй. Рәсәйҙә беренсе булып милли-территориаль берәмек сиктәренән тыш РФ халыҡтарының телдәрен уҡытыуҙы ойоштора. 1991 йылда Силәбе дәүләт университетында Вәлиев етәкселегендә башҡорт-урыҫ бүлеге эшләй (хәҙер көнсығыш филологияһы бүлеге), ул башҡорт һәм рус филологияһы, ғәрәп һәм төрөк телдәре буйынса белгестәр әҙерләй. Күп кенә сығарылыш уҡыусылары Евразия һәм Көнсығыш факультеттарында (Силәбе дәүләт университеты) уҡытыусы булып эшләй. 

Вәлиев күп йылдар студенттарҙың төҙөлөш отрядтары хәрәкәтен етәкләй. Силәбе өлкәһе башҡорттарының Ҡоролтай башҡарма комитеты ағзаһы (1993 йылдан), Халыҡ-ара төрөк конгресы бүлеген (1996), Халыҡ-ара төрөк академияһын (1997) ойоштороусыларының береһе. Силәбе өлкәһе губернаторы ҡарамағындағы рус теле буйынса совет ағзаһы (1998 йылдан), Рәсәй Федерацияһы классик университеттарының уҡытыу-методик бүлегенең филология буйынса ғилми-методик совет ағзаһы (2000 йылдан), Силәбе өлкәһе тыуған яҡты өйрәнеү музейының ғилми советы ағзаһы (2007 йылдан), «Вестник Чел ГУ. Серия Филология» (1996 йылдан), «Ватандаш» (Өфө, 1998 йылдан) журналының мөхәрририәт советы һәм редколлегияһы ағзаһы. 1992 йылдан туған теленән олимпиадалар үткәреү буйынса Силәбе мәғариф хеҙмәткәрҙәренең белемен күтәреү институтында (башҡорт һәм татар телдәре буйынса), туған тел буйынса «Йыл уҡытыусыһы» конкурсында жюри ағзаһы. 

Фонология һәм һинд-европа һәм төрки телдәр тарихы, тел контакттары һәм боронғо рус ҡомартҡыларының текстологияһы, Көньяҡ Урал халыҡтарының тарихы, этнографияһы һәм мәҙәниәте буйынса 200-ҙән ашыу ғилми эш, «Силәбе» һәм «Силәбе өлкәһе» энциклопедияларында мәҡәләләр авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РФ почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007);
* СССР Ауыл хужалығы министрлығының социалистик ярыш отличнигы (1977);
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997, 2002);
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (1997); 
* Силәбе өлкәһе губернаторының Почет грамоталары (2002, 2006);
* Силәбе өлкәһенең Закондар сығарыу йыйылышының Рәхмәт хаттары (2001, 2007), 
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Рәхмәт хаттары;
* Башҡорттарҙың Бөтә донъя Ҡоролтайының «Ал да сәс нур халҡыңа» миҙалы (2015).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Валеев Г. К.
* Энциклопедия «Челябинск»
* Валеев Гадель Камилович
Йәнбәк (исем)

**Йәнбәк** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимология
**Йәнбәк** — фарсы, башҡорт теленән «йән+бәк» мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.

## Билдәле кешеләр
Йәнбәк Ишҡыуатов (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Фамилия
Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы, (Рәмил Йәнбәк) (10 август 1952 йыл — 11 ғинуар 2017 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы. СССР Журналистар союзы (1979), Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002), Шәһит Хоҙайбирҙин (2002), Зәйнәб Биишева (2006) һәм Фәтих Кәрим (2015) исемендәге премиялар лауреаты..

Йәнбәков Арыҫлан Әсғәт улы (3 август 1980 йыл — 21 сентябрь 2011 йыл) — башҡорт актёры, йырсы, режиссёр, телетапшырыуҙар алып барыусы.

Йәнбәков Венер Әхмәт улы (14 сентябрь 1938 йыл — 28 ноябрь 2014 йыл) — шағир һәм журналист. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы.

## Ауылдар
Яңы Йәнбәк (рус. Новоянбеково) Дәүләкән районы — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауылы.

Иҫке Йәнбәк (рус. Староянбеково) Ҡырмыҫҡалы районы — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауылы.

Яппар-Йәнбәк (рус. Япар-Янбеково; икенсе атамаһы Мишкә) Дәүләкән районы — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауылы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Батыр (исем)

**Батыр** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимология
Батыр  башҡорт телендә ҡурҡыу белмәҫ,ҡыйыу,ҡаһарман, тәүәккәл тигәнде аңлата. Батыр исеме нигеҙендә Батырҡай, Батырхан, Батырша исемдәре, Батыров, Батыршин, Батырҡаев фамилиялары барлыҡҡа килә.

## Билдәле кешеләр
Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы (20 апрель 1905 йыл — 26 февраль 1969 йыл) — башҡорт шағиры. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы (27 июнь 1833 йыл — 5 ноябрь 1912 йыл) — табип.
Батыр Вәлид; Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы (20 апрель 1905 йыл — 26 февраль 1969 йыл) — башҡорт шағиры. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Фамилия
Батырова Банат Хәйрулла ҡыҙы (16 декабрь 1902 йыл — 19 июль 1970 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, сөгөлдөрсө. башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), Башҡорт АССР-ының II—IV саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1947—1959).

Батыршин Радик Ирек улы (28 июль 1968 йыл, Өфө) — Рәсәй журналисы, МТРК «Мир» рәйесе. Филология фәндәре кандидаты.

Батыршин Рәсиф Зарифйән улы (26 март 1951 йыл) — рәссам, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдары союзы ағзаһы. Удмурт Республикаһының халыҡ рәссамы. Трокай Борисов исемендәге милли премия лауреаты.

Батырҡаев Рәфис Хөтип улы (псевдонимы — *Батырҡай*; 22 май 1951 йыл — 16 август 2014 йыл) — рәссам, керамист, дизайнер.

Мырҙабаев Батырхан Әмирхан улы — эшҡыуар, йәмәғәт эшмәкәре, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты рәйесе.

## Ауылдар
Батырбай — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Брюзли ауыл биләмәһенә керә.

Батырша-Ҡобау (рус. Батырша-Кубово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 

Батыр (рус. Батырово) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Батыр торҡаһы» һәйкәле — Пермь крайы Пермь районы Башҡултай ауылындағы батырҙар торҡаһы өлгөһөндә боронғо башҡорт ҡаһармандарына бағышланған һәйкәл.
«Батыр» хоккей клубы — Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһында 2011 йылда Рәсәйҙә ойошторолған шайбалы хоккей буйынса йәштәр командаһы. Ошо уҡ ҡаланан ЮХЛ-да сығыш яһаған «Торос» командаһының фарм-клубы. 2011—2016 йылдарҙа Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә ҡатнаша. Шунда ике тапҡыр бронза һәм бер тапҡыр көмөш миҙалдарын яулай. Ә 2016—2018 йылдарҙар Милли йәштәр хоккей лигаһының Көнсығыш конференцияһында уйнай, бер тапҡыр финалға сығып көмөш миҙалдарҙы яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Зарип (исем)

**Зарип (исем)** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимологияһы
Зарип (Зариф) башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, ҡупшы, телгә оҫта тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Байғусҡаров Зариф Закир улы (30 июнь 1967 йыл) — юрист, сәйәсмән. Рәсәй Федерацияһының 7-8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты."Берҙәм Рәсәй" фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Дәүләт ҡоролошо һәм ҡануниәт буйынса комитеты ағзаһы.

## Фамилияла
Зарипов Ирек Айрат улы (27 март 1983 йыл) — Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Йәмәғәт эшмәкәре. Ванкувер Паралимпиадаһының дүрт тапҡыр чемпионы, Сочи олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, терәк-хәрәкәт ағзалары зарарланған инвалидтарҙың Рәсәй физкультура һәм спорт федерацияһының беренсе вице-президенты. Халыҡ телендә «Башҡорт Маресьевы» тигән исем алған, уның спорт буйынса иптәштәренә рәсми рәүештә лә «заман Маресьевтары» тигән шундай бүләктәр тапшырыла

Зарипова Рина Баян ҡыҙы (12 (19) март 1941 йыл — 10 ғинуар 2008 йыл) — журналист, уҡытыусы, тәржемәсе. 1973—2002 йылдарҙа «Татарстан яшьләре» гәзитенең хаттар бүлеге мөдире. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), «Бәллүр каләм» («Гәлсәр ҡәләм») журналистар бәйгеһе лауреаты (2001).

Зарипов Хәкимйән Сәрйәр улы (18 октябрь 1929 йыл — 4 апрель 2012 йыл) — башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы, юрист, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы лауреаты (1999)

Зарипов Нур Талип улы (15 июнь 1925 йыл — 6 сентябрь 1997 йыл) — башҡорт фольклорсыһы, әҙәбиәт ғалимы, филология фәндәре кандидаты. 1951 йылдан — КПСС, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

Зарипов Ғәбделхай Әхәт улы (27 август 1923 йыл — 2020 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.

Зарипов Айрат Йәнсура  улы (12 октябрь 1962 йыл) — ғалим-социолог, философия фәндәре докторы, Башҡортостан Фәндәр Академияһында Фәлсәфә буйынса фәнни кәңәшмәнең ғилми сәркәтибе, Рәсәйҙең Халыҡ-ара эштәр буйынса Советы эксперты.

Зарипов Ирек Фәсхетдин улы (; 18 ғинуар 1956 йыл — 3 сентябрь 2018 йыл) — ветеринария табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

Зарипов Хәмитйән Камал улы (15 октябрь 1910 йыл — 9 февраль 1990 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре.Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1970 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының «Еңеү» колхозы рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

Зарипов Хөсәйен Ғабдрахман улы (31 март 1916 йыл — 17 август 1956 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкы сапёры, рядовой. Дан орденының тулы кавалеры.

Зарипов Зиннур Зариф улы (10 март 1915 йыл — 11 июль 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие командиры, старшина. 1945 йылдан Дүртөйлө районының «Ҡыҙыл Бүләк» колхозы рәйесе, рәйес урынбаҫары, ферма мөдире. Дан орденының тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Фидаил

**Фидаил** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Фидаил исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша нелдлгизм булып ингән, — фиҙәҡәр, тырыш тигән мәғәнәгә эйә.

## Билдәле кешеләр
Шамун Фидаи Ҡасим Мөхәммәтйән улы Шакирйәнов (15 июнь 1902 йыл — 1920 йыл) — башҡорт революционер-шағиры. 1920 йылда комсомолдың III Бөтә Россия съезына делегат итеп һайлана. Ләкин ул съезға китер алдынан кулактар тарафынан үлтерелә.

Фидаи Салауат Фидай улы (27 ноябрь 1972 йыл) — Рәсәй рәссамы, скульптор-миниатюрисы.

Билалов Фидаил Шәйхислам улы (15 июль 1925 йыл — 22 март 2018 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, парашют спорты буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1958). Башҡортостан ауыл хужалығы иститутын тамамлаған (1966). Рәсәй ДОСААФ-ының авиация-спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. РСФСР-ҙың зона беренселеге ярыштарында шәхси һәм команда зачёты буйынса көмөш призёр (1957). 1000 метр бейеклектән төндә төркөм менән һикергәндә ергә теүәл төшөү буйынса донъя рекордсмены (1960). I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

## Атаһының исеме
Мөхәмәтшин Руслан Фидаил улы — Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы Башҡортостан Республикаһы Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы бүлегенең Ауырғазы районы буйынса бүлексә етәксеһе.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Һөйөндөк (исем)

**Һөйөндөк** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимология
**Һөйөндөк** — «һөйөнөү» һүҙенән (көтөп алған балаға ҡушылған исем)..

## Билдәле кешеләр
Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы (10 декабрь 1934 йыл — 26 март 2020 йыл) — башҡорт театр белгесе, тәнҡитсе, драматург. РСФСР-ҙың (1987), Башҡорт АССР-ының (1979) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Фамилия
Һөйөндөков Йәлил Төхвәт улы (20 сентябрь 1960 йыл) — ғалим-эколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының (2012) һәм Рәсәй Тәбиғәт ғилеме академияһының мөхбир ағзаһы (2011), биология фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011).

Һөйөндөкова Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы (22 апрель 1935 йыл), хеҙмәт ветераны. 1960—1994 йылдарҙа бөгөнгө Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһының хеҙмәтләндереү бүлеге мөдире. РСФСР-ҙың (1987) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Ауылдар
Һөйөндөк (рус. Суюндюково) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. Почта индексы — 452668, ОКАТО коды — 80207864004.

Һөйөндөк (рус. Суюндюково) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. Почта индексы — 452393, ОКАТО коды — 80234844003.

Һөйөндөк (рус. Суюндюково) — Башҡортостандың Шаран районында 2012 йылға тиклем булған ауыл. 2012 йылдың 30 ғинуарында Башҡортостан Республикаһы законы (№ 497-з) менән ауыл бөтөрөлгән һәм иҫәп яҙыуынан алынған. 

Һөйөндөк — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 117 кеше[1]. Почта индексы — 453715, ОКАТО коды — 80253820009.

Сөйөндөк, (Һөйөндөк, , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Һөйөндөк йәки Һыуындыҡ () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Кваркен, Адамовка, Новоорск райондары биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1828 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 174 км.

Һөйөндөк — күп мәғәнәне берләштергән йүнәлтеү бите.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ризуан

**Ризуан** — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Ризуан — ризалыҡ, күңел хушлығы мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.

## Билдәле шәхестәр
Ризуан Хажиев (30 сентябрь 1939 йыл — 27 октябрь 2013 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, журналист һәм яҙыусы. Филология фәндәре кандидаты (1987), доцент. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы (1992) һәм Башҡортостан Республикаһы (1991) Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының XII саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1990—1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (1999) һәм Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге (2004) премиялар лауреаты.

## Фамилияларҙа
Ризуанова Хәтижә Йәғәфәр ҡыҙы 12 декабрь 1933 йыл — 7 июнь 1999 йыл) — мәғариф ветераны, математика фәне буйынса методик әсбаптар һәм шиғыр китаптары авторы, Башҡортостан һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзаһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1977), БАССР-ҙың мәғариф отличнигы (1963).

Ризуанов Наил Мәсәлим улы (15 сентябрь 1929 йыл — 6 апрель 2012 йыл) — тау инженеры. Техник фәндәре кандидаты (1983). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1993), Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1999). Октябрь Революцияһы (1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976, 1981) ордендары кавалеры. «Башнефть легендаһы» коропоратив премияһының беренсе лауреаты (2010).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 23-сө.б.  
* 

## Сығанаҡтар
Филүс (исем)

**Филүс** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимологияһы
Филүс исеме фарсы теленән планета тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы (24 октябрь 1941 йыл — 1 апрель 1990 йыл) —  (баритон). Башҡорт АССР-ының халыҡ (1987) һәм атҡаҙанған (1978) артисы.

Ҡалмырҙин Филүс Фәрүәз улы — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы.. 

Ҡансурин Филүс Тәлғәт улы (11 ғинуар 1990 йыл) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, ефрейтор, Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы.

Филүс Каһиров — йырсы, Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2023).

Валеев Филүс Фәнит улы- йырсы, «Бәхетле» төркөмөнөң солисы.

Филүс Хисаметдинов (23 март 1950 йыл)- популяр йырҙар авторы, шағир Татарстандың баш ветеринар табибы булып эшләй.

Филүс һәм Илдус Рәҡимовтар — ҡул көрәше менән шөғөлләнәләр. Төрлө ярыштарҙа әүҙем ҡатнашалар, ГДЗС, янғын һүндереү буйынса ярыштарҙа һәм гер спорты призерҙары.

Шәңгәрәев Филюс — йырсы. Ҡариҙел районы.

Хантимеров Филүс Фәйруз улы — Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының бүлек начальнигы.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Успенский Василий Васильевич

**Успенский Василий Васильевич**  (1881—1952) — хирургия өлкәһендә  совет ғалимы һәм педагогы, медицина фәндәре докторы (1935), профессор (1937). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1944).

## Биографияһы
Василий Васильевич Успенский 1881 йылдың 30 мартында Вятка губернаһында  тыуған.

1905 йылға тиклем Мәскәү һәм Ҡазан университеттарының медицина факультеттарында  белем ала, революцион хәрәкәттә ҡатнаша, ошоноң  менән бәйле университетты тамамламай Францияға Парижға  китергә мәжбүр була. 1910 йылда   Шарль Николдең  Пастер институтына  ғилми-тикшеренеү эшенә саҡырыуына тиклем, микробиологтар А. М. Безредка һәм И. И. Мечников менән берлектә эшләй, фәнни эшмәкәрлек бер үк ваҡытта Париж юғары медицина мәктәбендә уҡый.  

1910 йылда Рәсәй империяһына ҡайтҡандан һуң, Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетын тамамлай.  1910 йылдан  1914 йылға тиклем  Өфө һәм Тамбов земство табип уҡыу йорттарында клиник һәм практик эштәр менән шөғөлләнә, шулай уҡ Мәскәү Иҫке -Екатеринина дауаханаһында хирургтар  В. М. Минц, П. А. Герцен һәм В. Н. Розанов етәкселеге аҫтында эшләй. Ғәмәли эштәр менән шөғөлләнеүҙән тыш, табиптарҙы камиллаштырыуҙың  Петербург клиника институтында  педагогик эш менән шөғөлләнә. 

1914 йылдан 1918 йылға тиклем Мәскәүҙән Кострома губернаһына ебәрелгәндән һуң, Кологрива өйәҙ дауаханаһында хирург булып эшләй.  1918 йылдан алып 1952 йылға тиклем Тверь берләштерелгән ҡала дауаханаһында хирургия бүлеге мөдире һәм баш табибы вазифаһында  практик эштәр менән шөғөлләнә, практик эштән  тыш,  Калинин педагогия институтында анатомия һәм физиология кафедраһы мөдире вазифаһында эшләй. 1941 йылдан алып 1945 йылға тиклем  Бөйөк Ватан һуғышы осоронда В. В. Успенский Тверь эвакуация госпиталендә  төп хирург була.

### Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
В. В. Успенскийҙың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге  ашҡаҙандың сей яралары һәм бөйәнде дауалау проблемалары, абдоминаль хирургия менән бәйле мәсьәләләр тора. Бөтә Рәсәй хирургтарының XV  съезында  хирург В. В. Успенский сей яра ауырыуҙарын хирургик дауалауҙа гастроэнтеростомияға өҫтөнлөк биреү тураһында доклад яһай, XXV Бөтә Рәсәй хирургтарының  съезында был съездың рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 1924 йылда В. В. Успенский Советтар Союзында ҡан биреүҙе клиник практикаға иң беренсе индереүселәрҙең береһе була. В.В. Успенский Мәскәү һәм Ленинград хирургтар йәмғиәтенең почетлы ағзаһы булып тора.

1935 йылда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Кожная регионарная чувствительность к ультрафиолетовым лучам, ее динамичность и значение ее кривой в прогнозе и терапии кожных заболеваний» темаһына диссертация яҡлай. 1937 йылда уға профессор ғилми исеме бирелә. В. В. Успенский етәкслегендә 267  ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар яҙыла, «Вестник дерматологии и венерологии» мөхәрририәт бүлеге ағзаһы була.

В.В.Успенский 1952 йылдың 21 авгусында Тверь ҡалаһында вафат була.

## Наградалары

* Ленин ордены

### Исемдәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1944)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Әбдел

ӘБДЕЛ - башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар. Әбдел исеме алла ҡоло тигәнде аңлата.
Раян

**Раян** (неол.) — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Раян — «һәр яҡтан тулы» мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.

## Билдәле шәхестәр
Раян Алтыншин (27 февраль 1976 йыл) — йырсы, Нефтекама дәүләт филармонияһының артист-вокалсыһы. «Ҡәрҙәштәр» башҡорт эстрада төркөмө етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021). Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.

## Фамилияларҙа
Раянов Фәнис Мансур улы (12 декабрь 1938 йыл) — хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), юридик фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2018) кавалеры.

Раянов Рөстәм Ринат улы (? 1982 йыл) — юстицияның өлкән советнигы, Дүртөйлө район-ара прокуроры (2021), Төмән өлкәһенең Нефтеюганск ҡалаһында тыуған. 2004 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 2004 — 2008 йылдарҙа Учалы район-ара прокуроры ярҙамсыһы, тәфтишсе, Өфө ҡалаһының Калинин районы прокуратураһы тәфтишсеһе, Салауат ҡалаһы прокуроры ярҙамсыһы, республиика прокуратураһының енәйәт-процессуаль һәм оператив-тикшереү эшмәкәрлеген күҙәтеү буйынса идаралыҡ бүлеге прокуроры, 2008 — 2016 йылдарҙа — Краснокама һәм Нефтекама прокуроры урынбаҫары, 2016 йылдан 2021 йылдың 29 апреленә тиклем — Ғафури районы прокуроры
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында»  
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Кәримов Вил Сәғит улы

**Кәримов Вил Сәғит улы** (21 март 1935 йыл — 31 октябрь 2017 йыл) — режиссёр, дәүләт эшмәкәре. 1969—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры, 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1985).

## Биографияһы
Вил Сәғит улы Кәримов 1935 йылдың 21 мартында БАССР-ҙың Учалы районы Кәрим-Төпәй ауылында (хәҙер Кәрим) тыуған.

1959 йылда А. В. Луначарский исмендәге дәүләт театр сәнғәте институтын (ГИТИС-ты) тамамлаған.

1969 йылда Мәскәүҙә Юғары партия мәктәбен тамамлаған. 1959 йылдан — Башҡорт драма театры актеры, ә 1962—1964 йылдарҙа режиссер булып эшләй. 1964—1967 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы була.

1976—1983 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының баш режисеры.

1969—1976 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры.

1983 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһының художество етәксеһе, 1988—1990 йылдарҙа — Башҡортостан профсоюздарының өлкә советы инструкторы.

1990—1992 йылдарҙа — республика Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы, 1992 йылдан алып «Башкортостан» киностудияһы директоры, 1993—2000 йылдарҙа — режиссеры була.

Башҡорт АССР-ы Юғары советының 8-9 саҡырылыш депутаты.

Вил Кәримов — ижади династия вәкиле: диктор Рәсимә Кәримованың ағаһы, Башҡорт драма театры һәм Йәштәр театры актрисаһы Роза Кәримованың тормош иптәше, режиссер һәм алып барыусы Булат Кәримовтың атаһы.

## Фильмографияһы

«Сәскә ат, Башҡортостан!» документаль фильмы (1969), «Һауынсы портреты» (1977), «Йомарт ер» (1979), «Тамырҙар» (1992), «Ғәскәров», «Төньяҡ амурҙары», «Ҡурай» һәм башҡа фильмдар, 20-нән ашыу тематик концерт тамашаһы, шул иҫәптән Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә Башҡортостан сәнғәте оҫталары концерты (Мәскәү, 1985) сценарийҙары авторы һәм режиссеры.

## Иҫкәрмәләр
Фаруҡ I

**Фаруҡ I** (,  — ) —1936-1952 йылдарҙа Мысыр һәм Судан короле. Фаруҡ Мөхәммәт Али династияһына ҡараған һәм атаһы король Әхмәт Фуад I үлгәндән һуң король тәхетенә ултыра. 1952 йылғы Июль революцияһы һөҙөмтәһендә ҡолатыла, Фаруҡ тәхеттән баш тартҡандан һуң, улы Әхмәт Фуад II, вариҫы сифатында, тәхеткә ултыра.

## Биографияһы

### Балалыҡ йылдары һәм тәхеткә ултырыуы
Фаруҡ Әхмәт Фуад I королдең берҙән-бер улы була (Фаруҡтан башҡа Фуад һәм король ҡатыны Назли Сабриҙың дүрт ҡыҙы тыуа). Фаруҡ башланғыс белемде өйҙә ала, артабан Вулиджда инглиз Король хәрби академияһында уҡый. 

1936 йылда атаһы үлгәндән һуң, 16 йәшлек Фаруҡ, тәхет вариҫы булараҡ, Мысырға ҡайта. Тәүге йыл ярымда Регент советы идаралыҡ итә, 1937 йылдың 26 июлендә таж кейҙерелгәндән һуң, Фаруҡ монарх власын үҙ ҡулына ала.
 
### Хакимлыҡ итеүе
Үҙ аллы хакимлыҡ итеүе башланыу менән, Фаруҡ ул саҡта популяр һәм йоғонтоло Вафд милләтсе партияһы һәм уның лидеры премьер-министр Мостафа Наххас-пашаға ҡапма-ҡаршы позицияға баҫа. 1937 йылдың декабрендә Фаруҡ ән-Наххасты урынынан төшөрә һәм яңы хөкүмәт тәғәйенләй. 1938 йылдың апрелендә артабанғы парламент һайлауҙарына Вафд бойкот белдерә.
Бүләк

**Бүләк**-башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме
Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
 

Йөкмәткеһе
1 Этимологияһы
2 Нәтижә
3 Фамилия
4 Ауылдар
5 Сығанаҡтар
6 Иҫкәрмәләр
Күсереп алыу өсөн өлгө

 

## Этимология
Бүләк-бүләк, мираҫ, ҡомартҡы (атанан, әсәнән буләк булып ҡалған балаға ҡушылған боронғо башҡорт исеме 

Билдәле кешеләр

#### Фамилия

Бүләк (рус. Буляк) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше[
Күгәрсен-Бүләк (рус. Кугарчи-Буляк) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 200 кеше>
Яңы Бүләк (рус. Новый Буляк) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше[

## Шулай уҡ ҡарағыҙ == <Илсебай — гәрәй ырыуы башҡорттарының ауылы.  Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл.1929 йылда ауылда «Бүләк» колхозы ойошторола>

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр

 
 
Нәтижә
Викидатала элемент юҡ
Фаттах

**Фаттах** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Фаттах (Фәттәх, Фәтхетдин) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, еңеүсе тигән мәғәнәгә эйә. Башҡорт халҡында **Фәттәхетдин, Фәтхетдин** тигән формалары йыш осрай.

## Билдәле кешеләр
Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы (4 август 1921 йыл — 18 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкы командиры урынбаҫары, майор. Советтар Союзы Геройы (1946, үлгәндән һуң).

Салауатов Фәттәх Хәсән улы ( 1903 йыл ― 23 май 1992 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. I (1987) һәм II (1968) дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

Нурихан Фәттах (*Нурихан Садрыйман улы Фәттахов*; ; 25 октябрь 1928 йыл — 18 февраль 2004 йыл) — Татарстандың халыҡ яҙыусыһы (1998). 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).

## Фамилияла
Фәттәхов Ҡасим Камал улы (21 ғинуар 1921 йыл — 5 май 1981 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк  Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашҡан. 1967—1981 йылдарҙа Краснокама районы «Красный Октябрь» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хухалығы хеҙмәткәре. Ленин (1976), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1981), «Почёт Билдәһе» (1973) һәм III дәрәжә Дан (1945) ордендары кавалеры.

## Атаһының исеме
Илембәтов Азамат Фәттәх улы (26 сентябрь 1972 йыл) — ғалим-инженер, хөкүмәт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 7-се премьер-министры (2011—2012).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Йыһанша (исем)

**Йыһанша** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимологияһы
Йыһанша исеме башҡорт теленә фарсы теленән ингән. Ҡушма исем, йыһан һәм шаһ һүҙе ҡушылып төҙөлгән. Йыһан тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Ғәли Йыһанша Әсәҙулла улы (; 1894 йыл — 1938 йыл) — СССР партия-дәүләт эшмәкәре.

## Фамилияла
Йыһаншин Азат Надир улы (11 май 1971 йыл) — театр һәм кино актёры, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1996).

Йыһаншин Камил Фәрухша улы (15 март 1950 йыл) — Башҡортостандың урыҫ телендә ижад иткән яҙыусыһы. 1995 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының (2004) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2012) һәм Степан Злобин исемендәге әҙәби премия (2002) лауреаты.

Йыһаншин Ғәлимйән Кәрим улы (11 май 1940 йыл) — ғалим-инженер-технолог, химик.

Йыһаншин Сабир Шәйәхмәт улы (28 август 1924 йыл — 4 октябрь 2018 йыл) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1971—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1969), доцент (1985). Октябрь Революцияһы, II дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе» һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры.

## Топонимикала
Йыһанша тауы —

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Йыһан шаһы (1628 йылға тиклем *шаһзадә Хөррәм Бәхет Баһадур-мырҙа* тигән исем менән йөрөгән, мансабы (дәрәжәһе) — *Шаһ Йыһан Баһадур*; 5 ғинуар 1592 йыл, Лахор — 22 ғинуар 1666 йыл, Агра) — Бөйөк Моголдар империяһы падишаһы (1627—1658), Таж-Махалды төҙөп үҙен үлемһеҙ иткән шәхес.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
ЛГБТ

**ЛГБТ** () — инглиз телендә лесбияндар (*Lesbians*), гейҙар (*Gays*), бисексуалдар (*Bisexuals*) һәм трансгендер кешеләр (*Transgenders*) өсөн барлыҡҡа килгән аббревиатура. Был термин 1990-сы йылдарҙан алып ҡулланыла һәм 1980-се йылдар урталарынан алып аҙағына хәтлем  «гей-берләшмәһе» һүҙен алмаштыра башлаған «ЛГБ» аббревиатураһының адаптацияһы булып тора.

«ЛГБТ» термины «сексуаль мәҙәниәт һәм гендер үҙенсәлеге» төрлөлөгөн күрһәтеү өсөн яһалған һәм  гомосексуал, бисексуал һәм трансгендер кешеләргә ҡарата ҡулланыла. 1996 йылдан **ЛГБТК** (*LGBTQ*) аббревиатураһы осрай, унда К (*Q*) хәрефе «квир» () һүҙен аңлата. *Q* шулай уҡ «шикләнеүсе» () тип атап була. 1999 йылданалып интерсекс-кешеләрҙең бер өлөшө **ЛГБТИ** (*LGBTI*) аббревиатураһын тәҡдим итә артабан был **ЛГБТИК** (*LGBTIQ*) менән берләшә.

Аббревиатура уларҙың сексуаль йүнәлеш һәм гендер берләшеүе нигеҙендә берләшкән кешеләрҙең үҙатамаһы, Ҡушма Штаттарҙа һәм башҡа төрлө инглиз телле илдәрҙә күпселек йәмәғәт ойошмалары һәм киң мәғлүмәт саралары тарафынан ҡабул ителә, ә һуңғараҡ донъяның күпселек илдәрендә.

## Тарих
1960 йылға тиклем инглиз телендә ориентацияһы гетеросексуальдан айырылып торған һәм шул уҡ ваҡытта кире мәғәнәғә эйә булмаған кешеләрҙе билдәләгән термин юҡ ине. Иң нейтраль термин - өсөнсө енес  () 1960 йылдарҙа тәҡдим ителде, әммә үҙләштерелмәне.

Тәүгеләрҙән булып гомосексуал () термины киң ҡулланылған. Әммә ул насар мәғәнә йөрөтә тип һаналған һәм, ҡағиҙә булараҡ, алмаштырылған: 1950-1960 йылдарҙа гомофил (), ә һуңынан 1970 йылдарҙа - гей (). 1970 йылдарҙа күп лесбиянкалар алдында тигеҙлек мәсьәләһе беренсе урында торҙо. Гендер стереотиптарын улар патриархаль кисерештәр тип күрҙеләр. Лесбиян-феминисттар  гей-барҙарҙа киң таралған роль моделдәрҙән ҡастылар. Феминистик хәрәкәттең әүҙемлеге артыу менән, "гейҙар һәм лесбияндар" фразаһы йышыраҡ ҡуллана башланы. Һуңыраҡ уларға трансгендер кешеләре һәм бисексуалдар ҡушыла.

1970-се йылдар аҙағында - 1980 йылдар башында, Стоунволл сыуалыштар эйфорияһы үткәндән һуң, ҡабул итеүҙә үҙгәреш үҙгәрҙе. Күп кенә гейҙар һәм лесбияндар ЛГБТ-берләшмәнең тиң ағзалары булараҡ бисексулдарҙы һәм трансгендер кешеләрҙе ҡабул итмәй башланы. 1990-сы йылдарҙа ғына бисексуалдар һәм трансгендер кешеләре, гейҙар һәм лесбияндар менән берҙәм берләшмә булдырҙы. Был осорҙан алып йәмғиәттең аббревиатураһы ЛГБТ тип атала башлан..

## Варианттар

## Иҫкәрмә
Фаруҡ

**Фаруҡ** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Фаруҡ (Фәрүҡ) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, яҡшыны, яманды айыра белеүсе тигән мәғәнәгә эйә.

## Билдәле кешеләр
Фаруҡ I ( 11 февраль 1920 йыл — 18 март 1965 йыл) — 1936—1952 йылдарҙа Мысыр һәм Судан короле. Фаруҡ Мөхәммәт Али династияһына ҡараған һәм атаһы король Әхмәт Фуад I үлгәндән һуң тәхеткә ултыра. 1952 йылғы Июль революцияһы һөҙөмтәһендә ҡолатыла, Фаруҡ тәхеттән баш тартҡандан һуң, улы Әхмәт Фуад II, вариҫы сифатында, тәхеткә ултыра.

Ғүмәр ибн әл-Хәттаб (; 3 ноябрь 644 йыл) — икенсе хәлифә (634—644), күренекле дәүләт эшмәкәре. Шулай уҡ Ғүмәр ибн әл Хәттаб әл Фаруҡ () һәм **Ғүмәр I** исемдәре менән билдәле.

Фаруҡ мырҙа (1526 йыл — 1527 йыл) — Һиндостан һәм Афғанстан хакимы, юлбашсы, Бөйөк Моголдар империяһына нигеҙ һалыусы (1526), шағир һәм яҙыусы Бабурҙың улы, шаһзада.

Ғатауллин Фәрүҡ Зәйнулла улы — Башҡортостан Республикаһындың Баймаҡ районындағы Ниғәмәт ауылының абруйлы кешеһе, БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Тимербулат

**Тимербулат** — ғәрәп сығанаҡлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Тимербулат — «тимер» һәм «булат» һүҙҙрен ҡушып яһалған ҡушма исем. Ныҡлыҡ билдәһен аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Тимербулат Имашев (Булат Имашев) (27 февраль 1908 йыл — 12 апрель 1946 йыл) — театр актёры һәм режиссёр. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1942). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944).

Тимербулат Каримов (2 ноябрь 1974 йыл) — Рәсәй эшҡыуары, Иваново өлкәһенең Плёс ҡала Советы рәйесе, "Мостай Кәрим фонды"н ойоштороусыларҙың береһе, күренекле башҡорт яҙыусыhы Мостай Кәримдең ейәне. Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2018).

## Фамилияларҙа
Тимербулатов Вил Мамил улы (1 июнь 1952 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. профессор, медицина фәндәре докторы (1989), Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы, Петр Фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Хирургтар ассоциацияһы президенты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1990), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (3-сө һәм 4-се саҡырыштарында), Башҡорт дәүләт медицина институты ректоры (1994—2011).

Тимербулатов Мәхмүт Вил улы (24 ғинуар 1974 йыл) — ғалим-хирург, проктолог. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2018), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), медицина фәндәре докторы (2004).Рәсәй хирургтар йәмғиәте һәм Рәсәй эндоскопик хирургтар йәмғиәте, Башҡортостан Республикаһы хирургтар ассоциацияһы Президиумы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы (2007), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Ғ. Х. Ҡоҙаяров исемендәге премияһы (2000) лауреаты.

Тимербулатов Зөфәр Мөхтәр улы (3 сентябрь 1951 йыл) — журналист, ғалим, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтендә Матбуғат министры (1991—1994, 2000—2004). «Китап» нәшриәте (2005—2012) һәм Дәүләт китап палатаһы директоры. Философия фәндәре кандидаты (2006). Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, мәғариф отличнигы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2004), Зәйнәб Биишева исемендәге премия (2009) лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында»  
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Сәғәҙи (исем)

**Сәғәҙи** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
**Сәғәҙи, Сәғҙи** исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, бәхетле тигән мәғәнәгә эйә.

## Билдәле кешеләр
Сәғҙи Ширази (; 1291—1203 йыл) — фарсы нәсихәтсе шағиры, суфыйсылыҡтың ғәмәли,  вәкиле.

Һаҙый Сәғҙи (тулы исеме *Мөхәммәтһаҙи Ғәйнан улы Сәғәҙиев*; 25 март 1883 йыл — 26 ғинуар 1933 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе, журналист.

Сәғҙи Ғабдрахман Ғәйнан улы (: (27 март 1889 йыл — 6 ноябрь 1965 йыл) — шәрҡиәтсе, әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1950), профессор (1946). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1946).

Солтанов Сәғәҙи Әхмәҙи улы (1922 — 25 май 1992 йыл), ғалим-инженер-геолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Геология-минералогия фәндәре докторы (1966), профессор (1969). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1983), нефть сәнәғәте отличнигы (1966) һәм почётлы нефтсеһе (1981), РСФСР-ҙың (1976) һәм Татарстан АССР-ының (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

## Фамилияла
Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт улы (27 июль 1887 йыл — 9 октябрь 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары (1921—1923), Башҡортостан Баш суды ағзаһы (1923—1930). Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнашыусы.

Сәғәҙиев Фәтҡул Сәғәҙи улы ( 1903 йыл — 22 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

Сәғәҙиев Сәлихан (Сәлихйән) (1912 йыл — 10 ғинуар 1944 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

Сәғәҙиев Хәбир Әхмәтдин улы ( 1905 йыл — 19 сентябрь (башҡа мәғлүмәттәр буйынса ноябрь) 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Белоруссия ерҙәрендә барған яуҙа хәбәрһеҙ юғала.

## Атаһының исеме
Айытҡолова Фатима Сәғәҙи ҡыҙы — моңло тауышҡа эйә йырсы, тегенсе, дебет шәлдәр, аш-һыу оҫтаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сәғәҙи — йылға

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Байраҡ (исем)

**Байраҡ** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимология
Байраҡ башҡорт исеме — байраҡ (флаг, знамя) тигән һүҙҙән алынған

## Билдәле кешеләр
Солтанов Байраҡ Зәки улы (21 сентябрь 1933 йыл — 24 октябрь 2012 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (2002), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988), РСФСР-ҙың почётлы нефтсеһе (1988).

## Ауылдар
Байраҡ () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһенең Шадринск районындағы ауыл.
 
Байраҡ () — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.

Байраҡ () — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл

Ҡыҙыл Байраҡ () — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Кызыл Байрак» (агрофирма) — Күгәрсен районында урынлашҡан агрофирма.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Мораҙым (исем)

**Мораҙым** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Мораҙым (Мораҙымйән) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, моратына, теләгенә тура килгән тигән мәғәнәгә эйә. Һуңғы осорҙа Мораҙым тигән матур исем һирәк ҡушыла.

## Билдәле кешеләр
Мораҙым Абдрахманов — старшина, 700 кешенән торған баш күтәреүселәр отряды командиры, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан, Нуғай даруғаһы Ҡумрыҡ-Табын улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Архангел районы, Тирәкле ауылы) башҡорто.

Садиҡов Мораҙымйән Ғаян улы (1925 йыл — 1944 йылдың февралендә хәбәрһеҙ юғала) — рядовой, уҡсы, п/п 57999.

Бикбаев Мораҙым — доктор, невролог, Германиялағы Регенсбург университеты клиникаһында эшләй.

## Мәҙәниәттә
Иҙеүкәй менән Мораҙым — эпос, башҡорт халҡының милли мираҫы.

«Мораҙым» — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районының ижтимағи-сәйәси гәзите

## Нәфис әҙәбиәттә
Искәндәр Мораҙымов — Әхиәр Хәкимовтың «Өйөрмә» романындағы образ.

«Мораҙым» — повесть.

## Топонимдар
Мораҙым (Ауырғазы районы)

Мораҙым (Күгәрсен районы)

Мораҙым (Бишбүләк районы)

Мораҙым (Бөрйән районы)

Мораҙым тарлауығы

Мораҙым тораһы һәм яҙыуы

Мораҙым — Мораҙым тарлауығындағы йылға

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар