open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Биш яҡшы император

**Биш яҡшы император** — бер-бер артлы хакимлыҡ иткән Антонин нәҫеленән биш император: Нерва, Траян, Адриан, Антонин Пий, Марк Аврелий. Ул осор (б. э. 96 — 180 йылдары) золомһоҙ һәм тотороҡло булыуы менән иғтибарға лайыҡ. Рим империяһының сәскә атҡан мәле. 

## Вариҫлыҡ
Хакимлыҡ ҡанһыҙ юл менән бер-береһенә күсеп бара. Һәр император үҙе тере саҡта уҡ вариҫын сенат һәм армия менән килешеп билдәләй. Был йоланы Нерва башлай, тап ул граждандар һуғышын булдырмаҫ өсөн хәрби башлыҡ Траянды уллыҡҡа ала. Тарихсы Дион Каспий яҙа:«Шулай итеп, Нерваның ҡандаш туғандары булыуға ҡарамаҫтан, Траян цезарь урынын алды. Траян тыумышы буйынса испанлы һәм ул Римда хакимлыҡ итеүсе тәүге сит ил кешеһе була».

Марк Аврелий был йоланы боҙа һәм ил менән идара итеүгә яраҡһыҙ булған улын — Коммоданы ҡалдыра. Үҙенең залимлығы менән ул күптәрҙә нәфрәт уята һәм шуның арҡаһында 192 йылда үлемгә дусар ителә. Шунан һуң Римда тәхет өсөн бер-бер артлы оҙайлы һуғыштар башлана. 

## Баһа биреү
Рим тарихсылары антониндарҙы «яҡшы» императорҙар иҫәбенә индерә һәм уларҙың биографияһын тик маҡтап ҡына яҙа. 

Заманса тикшеренеүселәр был осорҙо һүрәтләүҙә бик һаҡсыл, сөнки ул саҡтағы мәғлүмәттә Рим империяһы йәмғиәтенең юғары ҡатлам кешеләре фекере генә тупланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Johannes Pasquali: *Die Adoptivkaiser. Das römische Weltreich am Höhepunkt seiner Macht (98-180 n. Chr.)*, projektverlag, Bochum 2011, ISBN 978-3-89733-229-4
* Oliver Schipp: *Die Adoptivkaiser — Nerva, Trajan, Hadrian, Antonius Pius, Mark Aurel und Lucius Verus.* Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2011.
Гордон шифаханаһы

**Гордон шифаханаһы** — Таганрог ҡалаһында ике этажлы һыу менән дауаланыу бинаһы.

## Тарихы
Һыу менән дауаланыу урынына (Гордон шифаханаһы) 1896 йылда доктор Н. Г. Диварис нигеҙ һала. Нервы системаһы ауырыуҙары, мәтдәләр алмашыныу ауырыуҙары менән ауырыусылар, хроник сирлеләр, оҙайлы сифилис менән ауырығандар, ревматиктар режим һәм диета менән дауаланыу үтәләр. Дауаханала ҡояш ванналары, массаж, һыу процедуралары һәм дауалау гимнастикаһы менән дауалайҙар, һуңғараҡ — электрофорез, ҡымыҙ һәм кефир менән дә дауалай башлайҙар.

Йәш табип Гордон Давид Маркович Диваристың ярҙамсыһы була. 1905 йылда Гордондар ғаиләһе бөтә шифахананы һатып ала. 1920 йылда шифахана национализациялана, уның элекке эйәһе шифаханала эшләүен дауам итә, вафат булғанға тиклем (1931 йыл) баш табип һәм шифахана директоры вазифаһын биләй. Д. М. Гордон вафат булғандан һуң шифаханаға Гордон исемен бирәләр.

## Шифахана бинаһы
Николаевская урамындағы (хәҙерге Фрунзе урамы) бер этажлы флигель 1880-се йылдар аҙағында Алферакинск кварталындағы участкала сауҙагәр С. К. Адабашев аҡсаһына төҙөлә. Һуңғараҡ Маркус Гордон, Г. М. Гордондың атайы, өйө менән күрше участканы һатып ала һәм унда эклектик стилендә ике этажлы бина төҙөтә. Бинаның фронтонын  SANATORIUM тигән яҙыу биҙәп тора. Яңы бина элекке флигель менән үткәүел ярҙамында тоташтырыла. Бинаның йоморайтылған мөйөшлө асимметриялы өс өлөшлө фасады күп һандағы нәфис һылап яһалған биҙәктәр һәм ярымколонналар рәүешендәге биҙәүестәр менән биҙәлгән. Бинаның үҙәк өлөшөнөң дүрт колоннаһы бар. 1887 йылда бинаға икенсе этаж өҫтәп төҙөйҙәр. Бинаның алға сығып торған ике эргә яҡтағы ризалиты бар. Икенсе этаж кимәлендә бинаның ҡушарлы колонналары, геометрик семәрле порталдары бар. Икенсе этажда тәҙрәләр ярым түңәрәк менән тамамланып эшләнгән.

Гордон шифаханаһының ҡымыҙ менән дауалау дауаханаһында 1899 йылда яҙыусы Антон Павлович Чехов дауалана. 1918 йылда йортта округтың хәрби комиссары штабы урынлаша. 1920 йылдан бинала революция музейы һәм Таганрог тыуған яҡты өйрәнеү музейының археология бүлеге эшләй башлай. 30-сы йылдарҙа бинала ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге һәм сан-станция эшмәкәрлек итә.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинаны немецтар биләй. Һуғыштан һуң бинаны тағы ла ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге биләй, аҙаҡ —  өлкә физиотерапевтик дауахана.

## Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта бинала Ростов өлкәһе райондары һәм Таганрог ҡалаһы халҡын хеҙмәтләндереүсе дауахана эшләй.

## Әҙәбиәт
* Таганрог. Белешмә. Ростов өлкәһенең инвестициялар һәм эшҡыуарлыҡ департаментының туризмды үҫтереү бүлеге.

## Һылтанмалар
* Гордон шифаханаһы (физиотерапевтик дауахана) 
* Энциклопедия Таганрог. Ст. Больниц физиотерапевтическая
* Дом и лечебница А. Л. Гордона 
* Эклектика. Сайт Архитектура.
Ленин һәйкәле (Каменск-Шахтинский)

**Каменск-Шахтинский ҡалаһында Ленин һәйкәлдәре** — совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, донъя тарихында беренсе социалистик дәүләт төҙөүсе Владимир Ильич Ленин һәйкәлдәре.

## Тарих
Совет власы йылдарында СССРҙың күп ҡалаларында В. И. Ленинға һәйкәлдәр ҡуйылды. Уларҙың бер өлөшө мәҙәни мираҫ объекты тип танылды. Каменск-Шахтинский ҡалаһында бер нисә һәйкәл ҡуйыла.
Үҙ ваҡытында ҡалала В. И. Ленинға дүрт һәйкәл төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта улар бөтәһе лә һаҡланып ҡалған. Һәйкәлдәр Ленин урамы менән Карл Маркс проспекты киҫешкән ерҙә, Хеҙмәт майҙанында, Маяковский исемендәге паркта, Заводской микрорайонында машина төҙөүселәр мәҙәниәт һарайы алдында урынлашҡан.

* 1937 йылдың 7 ноябрендә В. И. Ленинға һәйкәл Ленин урамы менән Карл Маркс проспекты киҫешкән ерҙә асыла.Һәйкәлдең авторҙары: рәссам Яков Минченков, архитектор Василий Абрютин, Константин һәм Иван Сливиндар. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәйкәл эргәһендә репродуктор ҡуйыла. Иртәнсәк Совинформбюро мәғлүмәтен тыңлау өсөн репродуктор эргәһендә ҡала халҡы йыйыла. 1942 йылда фашистар һәйкәлде шартлаталар. Ҡаланы азат иткәндән һуң һәйкәлде тергеҙеү буйынса эш башлана. Эш ҡаланың финанс бүлеге башлығы И. М. Сливин етәкселегендә башҡарыла. Уның ағайы рәссам-биҙәүсе К. М. Сливин 1941 йылда Харьков янындағы һуғышта һәләк була. Һуғыш аҙағына һәйкәл яңы композицияла яңыртыла һәм элекке урынына ҡуйыла. Ленинға яңыртылған һәйкәл 1943 йылдың 7 ноябрендә асыла. Һәйкәлгә икенсе тапҡыр зыян килтереү 1993 йылда демократик һөрөм тулҡынында була. Һәйкәлде Ростов скульпторҙары яңырта.

* 1958 йылда В. И. Ленинға һәйкәл Маяковский исемендәге мәҙәниәт һарайы алдындағы майҙанда асыла. Һәйкәлдең авторы билдәле түгел, сериялы сығарылыш скульптураһы. В. И. Лениндың фигураһы хәрәкәттә һүрәтләнгән, һул ҡулы бөкләнгән. Һәйкәл бетондан эшләнгән, кирбес постаментта ҡуйылған. Постамент мрамор плитка менән көпләнгән. 2009 йылда Каменск химия комбинатының 70-йыллыҡ юбилейына постамент яңыртыла.

* 1982 йылдың 21 апрелендә Хеҙмәт майҙанында В. И. Ленинға һәйкәл асыла. Ленин пальто кейеп баҫып тора итеп һүрәтләнгән. Лениндың бронза фигураһының авторҙары: СССР художество Академияһы академигы, скульптор Кербель Лев Ефимович, архитектор В. Хрусталев. Әлеге ваҡытта был һәйкәл регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

В. И. Ленинға һәйкәл һәм бюст шулай уҡ ҡаланың Заводская һәм Ленинға микрорайондарында ҡуйылған.
 

## Әҙәбиәт
* Лобода, А. Г. Весь Каменск: энциклопедия / А. Г. Лобода. — Ростов н/Д: Донской Издательский Дом, 2009. — 303 с.: ил.
* Каменск-Шахтинский ҡалаһының, ҡала администрацияһының мәҙәниәт бүлеге биргән, 1986, 2011 йылдарҙағы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары тураһында мәғлүмәттәр.
* Шумов, В. Бөйөк юлбашсыға. / В.Шумов//Труд. — 1977. — 7.11. — С.2.
* Шумов, В. Юлбашсыға һәйкәлдәр/ В.Шумов// Труд. — 1980. — 22.01. — С.2.

## Һылтанмалар
*  Каменск һәйкәлдәре
* В. И. Ленинға һәйкәл .
* В. И. Ленинға һәйкәл 
* В. И. Ленинға һәйкәл 

## Иҫкәрмәләр
Мортышбаш

**Мортышбаш** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Иләксаз ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Мортыш буйында урынлашҡан.

## Тарих

Мортышбаш (Апас) — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1755 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла улусы составына керә.

1905 йылда ауылда 2 мәсет, мәҙрәсә, 3 бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны 1930 йылдан — Сарман районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда —105 башҡорт, 48 яһаҡлы татар, 116 типтәр; 1834 йылда — 146 аҫаба башҡорт, 20 керҙәш башҡорт, 106 типтәр; 1870 йылда — 693 башҡорт һәм 208 татар йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Сарайлы (Татарстан)

**Сарайлы** (*Ҫарайлы-Бикмәт*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Ләшәүтамаҡ ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Минзәлә буйында, Сарман ауылынан көньяҡтараҡ 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Сарайлы-Бикмәт (Ҫарайлы) — ҫарайлы-мең ырыуы татарҙарының ауылы. Атамаһы этнонимдан (Сарайлы) һәм антропонимдан (Бикмәт) барлыҡҡа килгән. XVII быуат аҙағында нигеҙләнгән тип иҫәпләнә. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1748 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫке Кәшер улусы составына керә.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны 1930 йылдан — Сарман районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 85 йән аҫаба башҡорт, 40 яһаҡлы татар, 29 типтәр; 1816 йылда — 153 башҡорт (шуларҙың 8-һе — ике ҡатынлы), 32 татар крәҫтиәне, 10 типтәр; 1834 йылда — 233 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы), 38 татар крәҫтиәне, 13 типтәр; 1870 йылда — 316 башҡорт һәм 127 татар; 1913 йылда — 1708 башҡорт һәм 285 типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
XIX быуат почта станцияһы (Аҡсай)

**XIX быуат почта станцияһы** — архитектура комплексы, Ростов өлкәһенең Аҡсай ҡалаһы музейы. Аҡсай хәрби-тарихи музей составына инә. Музей ҡаланың белем биреү учреждениеләре, ойошмалары һәм предприятиеләре менән хеҙмәттәшлек итә. Музей ҡарарға килеүселәргә ҡала һәм Дон крайы тарихы буйынса лекциялар уҡыла, экскурсиялар һәм төрлө саралар үткәрелә.

## Тарихы
Почта станцияһы — Аҡсай ҡалаһының үҙәгендә, Дон йылғаһы аша элекке сығыу урыны эргәһендә урынлашҡан, кеше йәшәгән һәм хужалыҡ ҡаралтыларынан торған архитектура комплексы. Музей 1992 йылдан алып эшләй, музей бинаһында ҡуйылған бер нисә даими күргәҙмәһе бар. Музей типик XIX быуат почта станцияһының тышҡы күренешен күҙ алдына килтерә.

Музей территорияһында урынлашҡан:
* почта ҡарауылсыһы йорто,
* ҡунаҡхана бинаһы,
* ҡоҙоҡ,
* көймә һарайы
* ял итеү өсөн беседка.

Станция Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Аҡсайҙың почта станцияһы аша төрлө йылдарҙа Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Александр Грибоедов, Лев Толстой, Пётр Чайковский, Раевский Николай Николаевич, һөргөнгә ебәрелгән декабристар үтеп китәләр.

Музейҙың «Аҡсай почтаһы» тип аталған үҙәк күргәҙмәһе экскурсанттарҙы станица почтаһы тарихы менән таныштыра. Почта бында XVIII быуатта уҡ эшләгән һәм хәҙерге автовокзалдарҙың прототибы булып тора. Бында тәүлек әйләнәһенә дилижанстар һәм көймәләр ҡабул итәләр. Музей бинаһында почта станцияһы интерьеры элекке хәленә ҡайтарылған.

Территорияла даими рәүештә эшләүсе күргәҙмәләр:
* «Аҡсайҙың боронғо йылъяҙмаһы» күргәҙмәһе, унда ташҡа әүерелгән хайуандар һәм үҫемлектәр ҡалдыҡтары, шулай уҡ Аҡсай йылғаһы бассейнында табылған таш, бронза, тимер быуат, урта быуат археологик табылдыҡтары ҡуйылған.
* Көймә һарайы бинаһында һәм ихатала XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы егеүле транспорт коллекцияһы күргәҙмәгә ҡуйылған — еңел кырандастар, саналар, көймәләр, фаэтондар (көймәле арба) һәм бричкалар (еңел арбалар).

Йыл һайын, июндең беренсе шәмбеһендә, А. С. Пушкиндың 1820 һәм 1829 йылдарҙа Аҡсай станицаһында булыуы хөрмәтенә, почта станцияһында «Пушкин байрамы» үтә.
1941—1943 йылдарҙа Аҡсай станицаһын ике тапҡыр немец-фашист илбаҫарҙары баҫып ала. Бында ҡаты һуғыштар бара. 1942 йылда 485 артиллерия полкының 3-сө дивизионы зенит батареяһы ҡала халҡының Дон аша эвакуацияһын ышыҡлап тора. 1985 йылда ошо хөрмәткә музейға ингән урында «Һыу аша сығыу» һәйкәле ҡуйылған, ул ауыш постаменттағы хәрби йөк машинаһынан ғибәрәт. Постаментта йөк машинаһы менән йәнәш зенит орудиеһе ҡуйылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Почта станцияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Туризм в Донском крае 
* История образования Аксайского района
* Аксайский музей «Почтовая станция XIX века»
М. Б. Грековтың йорт-музейы

**М. Б. Грековтың йорт-музейы** — рәссам Митрофан Греков (Митрофан Павлович Мартищенко) йәшәгән йортта уға арнап ойошторолған музей, Новочеркасскийҙағы Дон казактары тарихы музейының филиалы. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарихы һәм һүрәтләнеше
Митрофан Борисович Грековтың (1882—1934) тормошо һәм ижади эшмәкәрлегенең күпселек өлөшө Новочеркасскийҙа үтә. Рәссам бында яҡынса 14 йыл — 1918 йылдың июненән 1931 йылға тиклем — йәшәй. Шул ваҡытта ул 92 картина, шул иҫәптән «Буденный отрядына» (1923), «Тачанка» (1925), «Кавалерия һөжүме» (1927), «Егорлык станицаһы эргәһендә алыш» (1927—1928), беренсе совет диорамаһы булған «Ростовты алыу» ҙур ярым түңәрәк картинаһын яҙа. Был ваҡытта ул хәрби частарҙа хеҙмәт итә, буш ваҡытында рәссам ижады менән әүҙем шөғөлләнә.

М. Б. Греков псевдонимы менән эшләүсе рәссам Митрофан Павлович Мартищенко 1882 йылдың 3 июнендә Шарпаевка хуторында тыуа. Одесса һынлы сәнғәт училищеһында, Петербург һынлы сәнғәт академияһында һөнәри белем ала. Совет баталь жанры (һуғыш темаһын һәм хәрби тормошто сағылдырған) һәм совет панорама сәнғәтенә нигеҙ һала.

Рәссамдың Новочеркасскийҙағы мемориаль йорт-музейы 1957 йылда, ижадсы булғандан һуң 23 йыл үткәс асыла. Йортта ул йәшәгән осор тергеҙелә, уның картиналарының, мебелдең һ.б. төп нөсхәләре һаҡлана. Мемориалға йорт, флигель, баҡса ҡоролмалары һәм сәскәлек менән ҙур булмаған емеш-еләк баҡсаһы инә. Йортта — рәссамдың картиналары, эскиздары, этюдтары, шәхси әйберҙәре, оҫтаханаһында мольберты менән ултырғысы, диван, металл кресло, этюд эшләү кәрәк-яраҡтары, шкаф һаҡлана. Тәҙрә тупһаһы эргәһендә буяуҙар, этюдтар һалынған таҡта нығытылған. Стеналарҙа уның картиналары, этюдтары эленгән. Грековтың йорт-музейы экспозицияһында «Баталистар — М. Б. Грековтың ижади традицияларын дауам итеүселәр» тигән бүлек бар. 1934 йылдан башлап Рәсәйҙә М. Б. Греков исемендәге Хәрби рәссамдар студияһы эшләй.

Мемориаль йорт-музей ихатаһында М. Б. Грековтың бюсы ҡуйылған.

Музейҙың беренсе директоры рәссамдың туғаны Елена Терентьевна Грекова була. Ул йорт-музейҙы ойоштороуға ҙур өлөш индерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Уҡытыусылар йорто (Таганрог)

**Уҡытыусылар йорто** — Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге боронғо айырым йорт.

## Тарихы
Петровская урамында XIX быуат башында төҙөлгән ярым подвалы булған боронғо бер этажлы айырым йорт. Тарих һәм архитектура ҡомартҡылары исемлегендә коммерция суды бинаһы булып иҫәпләнә. Йорттоң хужаһы булып иҫәпләнеүселәр: 1807 йылдан — ҡала баҡсаһы баҡсасыһы Манойло Ласкараки; 1873 йылдан 1880 йылға тиклем — Таганрогтың почётлы гражданины Дмитрий Ласкараки; 1890 йылдан 1906 йылға тиклем — вариҫ Е.Алексопуло; 1915 йылдан — Таганрогтың почётлы гражданины В. И. Воронкин.
1863 йылғы ҡала картаһы буйынса — йорт биләмәһендә «Шәхси йортта коммерция суды» урынлаша. 1912 йылдан — йыллыҡ 120 һум түләүле Грановский Емельян Михайловичтың I ҡатлам шәхси училищеһы (ирҙәр гимназияһы курсы — төп дүрт класс) биләй.
1943 йылдың 3 декабренән йорт биләмәһендә Пионерҙар йорто асыла. Ул 1944 йылдың февраленә тиклем эшләй, аҙаҡ П. И. Чайковский исемендәге балалар музыка мәктәбенә күсерелә. Ошонан һуң бинала Уҡытыусылар йорто урынлаша (Мәғариф эшселәре Йорто).
1947 йылда Таганрог Уҡытыусылар йорто базаһында пианиносы һәм вокалсы Чангли-Чайкин Иван Федорович тарафынан талантлы йырсыларҙан, уның уҡыусылары А.Агуреев, Т.Покатило, Н.Петровая, Ж.Хлебникова, И.Хлебников, А.Ларин, Е.Манюхин, Ф.Новиков, И.Филиппов, А.Воробьёв, А.Геворкова, А.Гладков һәм башҡаларҙан торған үҙешмәкәр коллектив төҙөлә. Артистар Рубинштейн Антон Григорьевичтың «Демон», Джузеппе Вердиҙың «Аида», Пётр Ильич Чайковскийҙың «Мазепа» һ.б. операларҙан ариялар һәм күренештәр өҫтөндә эшләйҙәр.
1960-сы йылдарҙан 1980-се йылдар аҙағына тиклем Уҡытыусылар йортонда данлыҡлы Халыҡ драма театры эшләй, театр менән Потик Борис Осипович, аҙаҡ Рогульченко Владимир Дмитриевич етәкселек итә. Халыҡ театрында Ветров Владислав Владимирович, Маховский, А.Кулешов, В.Ходыкин һәм башҡалар кеүек һоҡланғыс артистар уйнайҙар.
Хәҙерге ваҡытта бинала «Йәштәр үҙәге» Муниципаль мәҙәниәт учреждениеһы урынлашҡан. Уның стеналары эсендә әлеге ваҡытта «Дон актерҙары берҙәмлеге» театры һәм Нонна Малыгина Театры, Басов Михаил Михайловичтың «400 тибеш» киноклубы эшләй.

## Уҡытыусылар йортонда эшләнеләр һәм сығыш яһанылар
* Басов Михаил Михайлович (1977) — Рәсәй режиссёр-документалисы, медиарәссам.
* Ветров Владислав Владимирович (1964) — Совет һәм Рәсәй театр, кино актёры, режиссёр, сценарист. Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы.
* Летов Сергей Фёдорович (1956) — Рәсәй музыканты, саксофонсы, сәсән.
* Покровская Анна Михайловна (1904—2001) — Совет педагогы, тыныслыҡ илсеһе.
* Рогульченко Владимир Дмитриевич (1950) — Рәсәй театр режиссёры, актёры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.
* Столяр Роман Соломонович (1967) — Рәсәй композиторы һәм пианиносы-импровизатор.
* Чангли-Чайкин Иван Федорович — Рәсәй педагогы, пианиносы, вокалсы, Таганрог Халыҡ опера театрын ойоштороусы.
* Шабельников Юрий Леонидович (1959) — Рәсәй рәссамы.

## Һылтанмалар
* Виртуальный тур по Молодёжному центру

## Иҫкәрмәләр
Әтрәкле

**Әтрәкле** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Әтрәкле ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Мышыға йылғаһының һул ҡушылдығы Әтрәкле буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Әтрәкле — байлар ырыуы татарҙарының ауылы. 1703 йылдан билдәле тип иҫәпләнә. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы составына керә, ә 1918 йылдан Әтрәкле улусының үҙәге була.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауылдың 32 кешеһе ихтиласыларҙың яғында Өмөтҡол Тәүкилев старшинаһы отрядында һуғыша.

1848 йылда 3, ә 1870 йылда — 2 һыу тирмәне эшләгән. XIX быуат уртаһында ауылда мәсет һәм уның ҡарамағында мәктәп теркәлгән.

1920 йылдарҙа ауыл халҡының бер өлөшө Яңы Әтрәкле ауылына (хәҙерге Мөслим районының Ташйылға ауылы) күсә. 1929 йылда ауылда «Ҡыҙылтау» артеле ойошторола, ул 1930 йылда колхоз итеп үҙгәртелә. 1951 йылда был колхоз эреләтелгән «Урал» колхозына керә.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 216 йән башҡорт һәм 17 типтәр; 1816 йылда — 291 башҡорт (шуларҙың 9-ы — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы); 1834 йылда — 358 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы) һәм 23 типтәр; 1870 йылда — 752 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Почта, банк бүлексәләре эшләй.

## Фотогалерея

Деревня Атрякле, Мензелинский р-н Татарстана.jpg|Атрякле, вид на Центральную ул.
Selsovet outside.jpg|Сельсовет, почта, банк, милиция
Atryakle-hills-IMGP1157.jpg|Природа Атрякле
Atryakle-waters-20100614-200304-IMGP6862.jpg|Озера в Атрякле


## Иҫкәрмәләр
Бикбау (Татарстан)

**Бикбау** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Бикбау ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Ыҡ буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Бикбау (Бикбулат) — йәнәй ырыуы татарҙарының ауылы. XVII быуаттың икенсе яртыһынан һуңыраҡ түгел нигеҙләнгән тип иҫәпләнә. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусы Туғыҙ түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Семиостровная улусы составына керә, ә 1918 йылдан Әтрәкле улусының үҙәге була. XIX быуат уртаһына тиклем ике ауылдан — *Бикбау* һәм *Бикбау-Яҡуп* ауылдарынан тора, 1902—1932 йылдарҙағы рәсми сығанаҡтарҙа шулай уҡ ике тораҡ пункт иҫәпкә алына — *Беренсе Бикбау* һәм *Икенсе Бикбау*.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауылдың 65 кешеһе ихтиласыларҙың яғында һуғыша.

1815 йылда 3 мәсет булған, 1842 йылда беренсе мәсет ҡарамағында мәҙрәсә, ә ҡалғандарында — мәктәптәр теркәлгән. XIX быуат аҙағында ауылда 3 ел тирмәне эшләгән.

1920 йылдарҙа аслыҡ һөҙөмтәһендә ауыл халҡының иҫәбе ныҡ кәмей. Коллективизация осоронда ауылда «Ҡорыч» колхозы ойошторола, ул 1956 йылда «Победа» колхозының нигеҙе булып тора. 1961 йылда был колхоз эреләтелгән «Гигант» колхозына керә.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы, 1954 йылдың 19 февраленән — Матвеево районы, 1959 йылдың 19 ноябренән — Минзәлә районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 477 йән башҡорт һәм 186 типтәр; 1816 йылда — 600 башҡорт (шуларҙың 12-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 131 типтәр; 1834 йылда — 739 башҡорт (шуларҙың 9-ы — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 191 типтәр; 1870 йылда — 1812 башҡорт һәм типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Билдәле шәхестәре
* Сәйетбаттал Сәйфуллин — 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. «1812 йыл» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән.
* Илкәй Араптанов — поход старшинаһы. 1806—1807 йй. Наполеон Францияһына ҡаршы Пруссия кампанияһында ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
Юғары Тәкермән

**Юғары Тәкермән** (*Үрге Тәкермән*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Юғары Тәкермән ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл М7 федераль трассаһы янында, Минзәлә ҡалаһынан көнбайыштараҡ 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Юғары Тәкермән (Иҫке Тәкермән) — байлар ырыуы татарҙарының ауылы. 1709 йылдан билдәле тип иҫәпләнә. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл кешеләре ихтиласыларҙың яғында әүҙем сығыш яһай.

1917 йылға ҡарай ауылда 4 мәсет булған, мәҙрәсә һәм мәктәп теркәлгән.

Коллективизация осоронда ауылда Туҡай исемендәге һәм «Урал» колхоздары ойошторола, улар 1931 йылда «Сталь» («Ҡорыч») хужалығына берләшә, 1959 йылда эреләтелгәндән һуң уға М. Жәлил исеме бирелә.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 182 йән башҡорт һәм 16 типтәр; 1816 йылда — 287 башҡорт (шуларҙың 5-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы), 120 типтәр, 3 татар; 1834 йылда — 414 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы) һәм 172 типтәр; 1859 йылда — 408 башҡорт, 59 типтәр һәм керҙәш башҡорт, 6 татар йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Тауаҫты Тәкермән

**Тауаҫты Тәкермән** (*Түбән Тәкермән*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Юғары Тәкермән ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Урғуҙа буйында, Минзәлә ҡалаһынан көнбайыштараҡ 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Тауаҫты Тәкермән (Түбән Тәкермән) — байлар ырыуы татарҙарының ауылы. 1748 йылдан билдәле тип иҫәпләнә. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл кешеләре ихтиласыларҙың яғында әүҙем сығыш яһай.

ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет булған, 3 мәктәп теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 144 йән башҡорт һәм 18 типтәр; 1816 йылда — 251 башҡорт (шуларҙың 5-һе — ике ҡатынлы) һәм 18 типтәр; 1834 йылда — 405 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 32 типтәр; 1859 йылда — 408 башҡорт һәм 55 типтәр; 1870 йылда — 938 башҡорт һәм 110 типтәр; 1902 йылда — 864 башҡорт һәм типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда клуб, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Ҡыҙыл Төбәк

**Ҡыҙыл Төбәк** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Иркәнәш ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Чүплек буйында (Мышыға йылғаһының һул ҡушылдығы), Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Ҡыҙыл Төбәк — бүләр ырыуы татарҙарының ауылы. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы составына керә. 1939 йылға тиклем Чүплек тип аталған.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл кешеләре пугачевсылар яғында әүҙем сығыш яһай.

ХХ быуат башында һыу тирмәне, мәсет, мәктәп, бакалея кибете, тимерлек теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 38 йән башҡорт һәм 59 типтәр; 1816 йылда — 75 башҡорт (1-һе — ике ҡатынлы) һәм 67 типтәр; 1834 йылда — 167 башҡорт; 1859 йылда — 95 башҡорт һәм 105 типтәр; 1912 йылда — 265 башҡорт, 435 типтәр, 72 татар йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мензелинский край: История и современность. — Мензелинск, 2006.
Тулыбай (Татарстан)

**Тулыбай** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Ырыҫ ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Тиргәүеш буйында, Минзәлә ҡалаһынан көнбайыштараҡ 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Тулыбай — байлар ырыуы татарҙарының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1735 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, 4 бакалея кибете, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 160 йән башҡорт һәм 13 типтәр; 1816 йылда — 216 башҡорт (шуларҙың 7-һе — ике ҡатынлы) һәм 21 типтәр; 1834 йылда — 322 башҡорт (шуларҙың 8-һе — ике ҡатынлы) һәм 30 типтәр; 1859 йылда — 309 башҡорт һәм 91 типтәр; 1870 йылда — 538 башҡорт һәм 535 типтәр; 1902 йылда — 955 башҡорт һәм типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар.

## Билдәле шәхестәре
* Алмаҡай Аҙнаҡаев (1786—?), 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан яугир.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мензелинский край: История и современность. — Мензелинск, 2006.
Тәкермәнсе

**Тәкермәнсе** (*Тәгермәнче*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Иркенәш ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Мышыға буйында урынлашҡан.

## Тарих

Тәкермәнче (Чүплөк) — бүләр ырыуы татарҙарының ауылы. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә.

1870 йылда тирмән теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 40 йән башҡорт; 1840 йылда — 26 типтәр; 1859 йылда — 81 типтәр; 1870 йылда — 92 типтәр йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Гөлөк (Татарстан)

**Гөлөк** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Ырыҫ ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Тиргәүеш буйында, Минзәлә ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Гөлөк — байлар ырыуы ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1701 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы составына керә.

1870 йылда ауылда 2 һыу тирмәне, ХХ быуат башында — тимерлек, 4 бакалея һәм мануфактура кибеттәре, 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.

1929 йылда «Ҡыҙыл юл» (аҙаҡ — М. И. Калинин исемендәге) колхоз ойошторола, ул 1959 йылда М. Вәхитов исемендәге колхоз составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 193 йән башҡорт һәм 198 типтәр; 1816 йылда — 217 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы); 1834 йылда — 336 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы); 1870 йылда — 538 башҡорт һәм 535 типтәр; 1902 йылда — 955 башҡорт һәм типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мензелинский край: История и современность. — Мензелинск, 2006.
Дәүек

**Дәүек** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Тауаҫты Байлар ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан 3 км, Минзәлә ҡалаһынан көнбайыштараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Дәүек — байлар ырыуы татарҙарының ауылы. 1717 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл пугачевсылар отрядтарының ял итеү һәм йыйылыу урыны булып торған.

ХХ быуат башында һыу тирмәне, тимерлек, 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.

1929 йылда «Алға» колхозы ойошторола, ул 1959 йылда «Яңы юл» колхозы составына керә (1991 йылдан элекке исемдә йәнә айырым хужалыҡ булып тора).

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 74 йән башҡорт һәм 122 типтәр; 1816 йылда — 136 башҡорт (шуларҙың 6-ы — ике ҡатынлы) һәм 80 типтәр; 1834 йылда — 187 башҡорт (2-һе — өс ҡатынлы) һәм 175 типтәр; 1870 йылда — 538 башҡорт һәм 535 типтәр; 1902 йылда — 335 башҡорт һәм 479 типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мензелинский край: История и современность. — Мензелинск, 2006.
Иҫке Иркәнәш

**Иҫке Иркәнәш** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Иркәнәш ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Ыҡ буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 29 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Иҫке Иркәнәш — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1717 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы, ә 1918 йылдан — Әтрәкле улусы составына керә.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл кешеләре пугачевсылар яғында сығыш яһай.

ХХ быуат башында һыу тирмәне, тимерлек, мәсет, мәктәп, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 85 йән башҡорт һәм 5 типтәр; 1816 йылда — 109 башҡорт һәм 1 типтәр; 1834 йылда — 167 башҡорт; 1870 йылда — 395 башҡорт һәм 38 татар йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Билдәле шәхестәре
* Ибраһим Биксурин — поход старшинаһы, подпоручик (1813). 1812 йылғы Ватан һуғышында 5-се Башҡорт атлы полкының полк командиры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мензелинский край: История и современность. — Мензелинск, 2006.
Арнольд Шварценеггер

**Арнольд Шварценеггер** (; 30 июль 1947 йыл) — Америка культурисы, актёр һәм эшҡыуар, сәйәсмән. 2003—2011 йылдарҙа Калифорния губернаторы. Бодибилдинг буйынса бер нисә премияға эйә, шул иҫәптән ете тапҡыр «Мистер Олимпия» була. «Арнольд Классик» бәйгеһен ойоштороусы.

## Биографияһы
Арнольд Алоис Шварценеггер 1947 йылдың 30 июлендә Австрияның Штирия ерендәге Грац ҡалаһынан алыҫ түгел Таль ауылында тыуған.

Актёр булараҡ, бихисап фильмдарҙа төп ролдәрҙе башҡара: «Геркулес Нью-Йоркта» (1970), «Ас көйө ҡал» (1976), «Конан-варвар» (1982), «Конан-емереүсе» (1984), «Терминатор» (1984), «Ерән Соня» (1985), «Коммандо» (1985), «Килешеүһеҙ» (1986), «Йыртҡыс» (1987), «Йүгереүсе кеше» (1987), «Ҡыҙыл томра» (1988), «Игеҙәктәр» (1988), «Барыһын дә иҫкә төшөрөргә» (1990), «Балалар баҡсаһы полисмены»(1990), «Терминатор 2: Ҡиәмәт көнө» (1991), «Һуңғы киногерой» (1993), «Дөрөҫ ялған» (1994), «Джуниор» (1994), «Юйыусы» (1996), «Раштыуаға бүләк» (1996), «Бэтмен һәм Робин» (1997), «Терминатор 3: машиналар ихтилалы» (2003), «Геройҙың кире ҡайтыуы» (2013) һ.б.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* — 
* — 
* Andrews Nigel. True Myths: The Life and Times of Arnold Schwarznegger. 1995. — ISBN 5-7027-0323-5.
* — 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
* Музей Арнольда Шварценеггера
Стивен Кинг

**Стивен Эдвин Кинг** (; 1947 йылдың 21 сентябре, Портленд, Мэн, АҠШ) — төрлө, шул иҫәптән ҡурҡыныстар, фэнтези, мистика, драма жанрҙарында эшләгән Америка яҙыусыһы, «Ҡурҡыныстар батшаһы» исеме алған. Уның китаптары 350 миллион дана һатылған. Күп әҫәрҙәре буйынса фильмдар төшөрөлгән. Кинг 55 роман баҫтырған, уларҙың етеһен — Ричард Бахман исеме менән. Бынан тыш, 5 фәнни-популяр китап та яҙған.
Кинг 200-ҙән ашыу хикәйә яҙған, уларҙың күбеһе автор йыйынтыҡтарына тупланған. Күп әҫәрҙәрендә ваҡиғалар уның тыуған Мэн штатында бара. 
## Биографияһы

### Ата-әсәһе
Яҙыусының әсәһе, Нелли Рут Пиллсбери (ингл. *Nellie Ruth Pillsbury*) 1913 йылдың 3 февралендә Англияның Норт-Йоркшир графлығы Скарборо ҡалаһында ғаиләлә дүртенсе бала булып донъяға килгән. Ул шәхси тормошон оҙаҡ ҡына яйға һала алмай. Ике тапҡыр кейәүгә сыға. 1939 йылдың 23 июлендә ул сауҙа флоты капитаны Дональд Эдвард Кинг менән өйләнешә. Яҙыусының атаһы 1914 йылдың 11 майында Индиана штатында тыуған. Табиптар Рутҡа түлһеҙлек диагнозы ҡуя, шуға йәш ғаилә сабый Дэвид Викторҙы уллыҡҡа ала. Ике йылдан, 1947 йылдың 21 сентябрендә, Стивен тыуа.

Диңгеҙсе булараҡ, Дональд бөтә донъя буйлап сәйәхәт итә. Стивендың әсәһе йыш яңғыҙы ҡала. Туйҙан һуң йәштәр Чикагоға, ә Икенсе донъя һуғышы аҙағына Руттың туғандарына яҡыныраҡ Мэнға күсә. Дональд ғаиләһе менән аралашмай тиерлек. Ул флоттан китә һәм коммивояжер булып эшкә урынлаша, «Электролюкс» саң һурҙырғыстарын һата. Дональдҡа ғаилә тормошо ауыр тойола һәм Стивенға ике йәш булғанда ул кисен өйҙән сыға ла кире ҡайтмай. Рут, иренең Коннектикуттан бер официантка менән буталғанын белһә лә, балаларына аталарын марсиандар алып китте, тип хәбәр итә. Стивен һәм ағаһы өсөн аталарының яҙмышы 1990-сы йылдарға тиклем билдәһеҙ була. Баҡтиһәң, Дональд уларҙан йыраҡ түгел Пенсильвания штатында икенсе ғаиләһе менән йәшәп ятҡан һәм 1980 йылда вафат булған.

### Бала сағы
Ире ташлап киткәс, Рут туғандарына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Ул пианиносы һөнәренә эйә була, әммә түбән хаҡ түләнгән хеҙмәтсе йәки икмәк һатыусы кеүек эштә эшләргә тура килә. Ул ике балаһы менән Чикагола, Форт-Уэйнда (Индиана штаты), Малденда (Массачусетс штаты), Уэст-Де-Перҙа (Висконсин штаты), Стратфордта (Коннектикут штаты) йәшәй, шунан Көнбайыш Дарем (Мэн штаты)тигән бәләкәй ҡалала ултыраҡлана.

## Һылтанмалар
* Яҙыусының рәсми сайты
* Стивен Кингтың рус фан-клубының сайты
* 
* Stephen King’s Keynote Address 
* Статья «Американский миф. Стивен Кинг» в журнале «Мир Фантастики» 
* Дмитрий Быков лекция «Стивен Кинг Король не сдается»

## Иҫкәрмәләр
Мэн (штат)

**Мэн** ( ) — АҠШ-тың төньяҡ-көнсығышындағы штат; Яңы Англияның бер өлөшө. 2011 йылғы мәғлүмәт буйынса, Мэнда 1 328 188 кеше йәшәй (АҠШ штаттары араһында 41-се урын). Баш ҡалаһы — Огаста, иң эре ҡала — Портленд.

Штат биләмәһенең төп халҡы алгонкин телдәрендә һөйләшкән индеецтар булған. Европалыларҙың тәүге торағы француздар тарафынан 1604 йылда Изге Тәре утрауында булдырыла. Беренсе инглиз торағын 1607 йылда Плимут компанияһы нигеҙләй.
## Һылтанмалар
Королёв һәм Гагарин һәйкәле (Таганрог)

**Королёв һәм Гагарин һәйкәле** — скульптор Комов Олег Константинович ижад иткән Юрий Гагарин һәм Сергей Королёвтың бронза скульптураһы, Таганрогта Чехов урамындағы Көньяҡ Федераль университеттың инженер-технология академияһы корпусы алдында ҡуйылған.

## Скульптура
Гагарин, Королёвтан айырмалы рәүештә, оҙон буйлы түгел, ә беренсе космонавтарҙы буйы 1,65 м-ҙан артмағандарын һайлап алғандар. Ләкин автор, донъяла беренсе космосҡа осоуҙың һәм СССР-ҙың бөтә донъяға данын таратҡан кешенең мөһимлегенә баҫым яһарға теләп, был фактты иҫәпкә алмай, һәм Гагаринды хатта Королёвтан бейегерәк итеп әүәләй. Скульптураның плинтына артҡы һул мөйөшөнә «О.Комов 75 г.» тигән яҙыу яҙып ҡуйылған.

## Тарихы
Таганрогта был скульптураның барлыҡҡа килеүенең төп инициаторы Таганрогтың почетлы гражданы, Таганрог радиотехника институтының элекке хеҙмәткәре, ә аҙаҡ партия һәм дәүләт эшмәкәре Е. В. Зайцев була. РСФСР-ҙың, ә аҙаҡ СССР-ҙың мәҙәниәт министрының беренсе урынбаҫары булараҡ, Е. В. Зайцев һәйкәлде 1978 йылда Таганрогҡа биреүгә булышлыҡ итә.

1975 йылда яһалған «Гагарин — Королёв» скульптураһы (автор атамаһы) Мәскәүҙә күргәҙмәлә күрһәтелә. Күргәҙмә ябылғандан һуң Совет мәҙәниәт фонды был скульптураны Таганрог картиналар галереяһына бүләк итә. Унда скульптура парк скульптураһы экспонаттары коллекцияһында һаҡлана.

Парк скульптураһы музейын төҙөү билдәһеҙ ваҡытҡа һуҙыла. Һәйкәлде ҡуйыу урыны өсөн Таганрог радиотехника институты һәм үҙенең космонавтика музейы менән билдәле булған 3-сө һанлы урта мәктәп көрәшә. Ләкин ниңәлер 1979 йылда һәйкәлде Петровская урамы һәм Украина тыҡрығы киҫешкән ерҙә ҡуйырға ҡарар ителә. Скульптура шул көйө газонға пьедесталһыҙ ҡуйыла. Шул ваҡыттан алып был тыҡрыҡ менән бульвар кварталы, һөйләшкәндә, Космонавтар скверы тип атала башлай.
2002 йылда, радиоуниверситет 50-йыллығын билдәләгәндә, һәйкәлде бөгөнгө көндәге урынына, Таганрог радиотехника институтының «А» корпусына күсерәләр, ә элекке урынында хәҙер Үҙәк балалар майҙансығы урынлашҡан.

Таганрог радиотехника институты хеҙмәткәрҙәренең космосты үҙләштереүгә ҡатнашлығы ҙур: 1956 йылда был институттың приборҙар төҙөү факультетын тамамлаусы ун студенты Сергей Королев командаһына ҡушылып китә. Ә Караштин Владимир Михайлович (1934—2008) хатта «Энергия» ракета-ташыусыһын һәм Буран космос карабын осороуға техник әҙерлек өсөн яуап биреүсе «Энергия» Ракета-космос корпорацияһының генераль конструкторы урынбаҫары булып китә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Радиотехника университетын тамамлаусыларҙың, үҙ аллы хеҙмәт юлына аяҡ баҫыр алдынан, ошо һәйкәл эргәһендә фотоға төшөү традицияһы йәшәй.

## Галерея

image:Taganrog_Korolev_Gagarin_02.jpg|Плинтта яҙыу


## Һылтанмалар
* Дон ерендә беренсе космонавтҡа һәйкәлдәр

## Сығанаҡтар
Көньяҡ федераль университеттың Ботаника баҡсаһы

**Көньяҡ федераль университеттың Ботаника баҡсаһы ** Дондағы Ростовтың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Темерник йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Рәсәйҙең көньяғының урманһыҙ зонаһында ҙур территориялағы беренсе ботаника баҡсаһы. 

Баҡса территорияһында Тиңһеҙ Серафим Саровский исемен йөрөткән минераль һыу сығанағы бар. Ул баҡса дирекцияһы тарафынан православие диненең изге урыны итеп күрһәтелә.

## Тарихы
Ботаника баҡсаһы 1927 йылда барлыҡҡа килгән. Уны ойоштороу тәҡдиме 1915 йылда уҡ күтәрелһә лә, төп инициаторҙары Ростов дәүләт университеты профессорҙары В. Ф. Хмелевский һәм В. Н. Вершковский була.

Хәҙер Ботаника баҡсаһы — Көньяҡ федераль университеттың дәүләт бюджетындағы фәнни-уҡытыу бүлексәһе. Ректорҙың ышаныс ҡағыҙы буйынса ул юридик шәхес вәкәләттәренә, айырым бюджет балансына һәм мисәткә эйә.

## Коллекциялар
Баҡса оранжереяларында асыҡ грунтта 5000 төр ағас, ҡыуаҡлыҡ, үлән үҫә, шул иҫәптән тропик һәм субтропик үҫемлектәр оранжереяһындағы коллекцияға Африка, Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка, Австралия флораһынан 1600 самаһы үҫемлек тупланған. Баҡсаһы үҙ эсенә түбәндәге коллекцияларҙы ала:
* Дендрологик коллекция;
* Сәскә культуралары коллекцияһы;
* Дарыу һәм эфир майлы үҫемлектәр коллекцияһы;
* Тропик һәм субтропик үҫемлектәр коллекцияһы;
* «Аҙау буйы далаһы» экспозицияһы;
* Һирәк һәм юғалып барыусы үҫемлектәр төрҙәре коллекцияһы;
* Ботаника баҡсаһы гербарийы;
* Делектус.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Информация на сайте СБСР
Карл Маркс һәйкәле (Дондағы Ростов)

**Карл Маркс һәйкәле** — Дондағы Ростов ҡалаһында Карл Маркс майҙанында урынлашҡан монумент. Һуғыш ваҡытында юҡ ителгән Маркс һәйкәле урынына 1959 йылда ҡуйылған. Монументтың авторҙары — скульптор Альтшулер Моисей Соломонович һәм архитектор Минкус Михаил Адольфович. Карл Маркс һәйкәле Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы

Карл Маркс һәйкәле 1925 йылдың 28 июнендә Дондағы Нахичевань ҡалаһының (хәҙер Дондағы Ростовтың Пролетарский районы составында) үҙәк майҙанында тантаналы шарттарҙа асыла. Монумент, совет власы урынлаштырылғандан һуң, большевиктар емергән Екатерина II һәйкәле пьедесталына ҡуйыла. Һуңынан майҙан Карл Маркс исемен ала.

Скульптура «Двигатель» техник берекмәһендә ҡойола. Һәйкәлдең авторы Мәскәү скульпторы В. Б. Бибаев була. Карл Маркс баҫып торған килеш һынландырылған. Уның уң ҡулы сюртук ҡаушырмаһы артына ҡуйылған, ә һул ҡулы китап өйөмө өҫтөндә ята. Постаментта «*Һәйкәл 1924 йылдың 23 ноябрендәге 2-се киң эшселәр конференцияһының ҡарары буйынса Нахичеван районы эшселәре тарафынан төҙөлгән.*» тигән яҙыулы мемориаль таҡта була.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәйкәлде ҡаланы баҫып алған Вермахт ғәскәрҙәре юҡ итә: скульптураны танктан аталар. Һуғыштан һуң һәйкәлдең кесерәйтелгән вариантын ҡуялар. Элекке һәйкәлдең мемориаль таҡтаһы һаҡланып ҡала һәм Ростов музейына тапшырыла. Пьедесталдың имен ҡалған өлөшөн «Ростов» кинотеатры эргәһендәге скверға (Ростов дәүләт университеты ҡаршыһына) күсерәләр һәм унда Ломоносов Михаил Васильевич скульптураһын ҡуялар.

Хәҙерге ваҡыттағы һәйкәл Карл Маркс майҙанында 1959 йылда барлыҡҡа килә. Һәйкәлдең авторҙары скульптор Альтшулер Моисей Соломонович һәм архитектор Минкус Михаил Адольфович. Маркстың бронза һыны бейек гранит пьедесталға ҡуйылған. Скульптура Ленинградта ҡойолған.

Карл Маркс һәйкәле элегерәк федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып һаналды, ләкин 1997 йылда уның һаҡланыу статусын урындағыға тиклем кәметтеләр.

1990-сы йылдарҙа урындағы әрмән диаспораһы вәкилдәре Екатерина II һәйкәлен элекке урынында тергеҙергә тәҡдим иттеләр, ләкин был инициатива хупланманы. Ростовта Киров һәйкәле урынынан күсерелгәндән һуң, Карл Маркс һәйкәлен урынынан күсереү һәм уның урынында Екатерина II һәйкәлен тергеҙеү мәсьәләһе 2005 йылда яңынан әүҙем тикшерелә башланы. Халыҡ фекерен асыҡлау күрһәтеүенсә, Пролетарский районы халҡының күпселеге Маркс һәйкәлен күсереүгә ҡаршы сығыш яһай. Алдан иҫәпләүҙәр буйынса, һәйкәлде күсереү буйынса эштәр 1 миллион һумға төшә. Проекттарҙың береһе буйынса, Маркс һәйкәле Шолохов проспекты һәм 20-се Линия мөйөшөнә күсерелергә тейеш була. 2014 йылда, «Ваҡыт асылы» йәмәғәт хәрәкәте Ростов өлкәһе Губернаторына 1500 ҡултамға йыйып тапшыра һәм ул һәйкәлде күсереүгә ҡаршы фекер белдерә.

## Иҫкәрмәләр
Мөкмин-Ҡаратай

**Мөкмин-Ҡаратай** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Мөкмин-Ҡаратай ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Ҡаратай йылғаһы буйында, Лениногорск ҡалаһынан көнбайыштараҡ 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Мөкмин-Ҡаратай — Юрмый улусы башҡорттарының ауылы. 1785 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзекәй улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда мәсет, 2 һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны, 1930 йылдан — Шөгөр районы, 1959 йылдан — Лениногорск районына составына инә.

## Халҡы

## Инраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Ырыҫ

**Ырыҫ** (*Урус* , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Ырыҫ ауыл биләмәһе составына керә һәм уның административ үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Тиргәүеш йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1728 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, 2 һыу тирмәне, 2 бакалея кибете, тимерлек теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.

Коллективлаштырыу осоронда ауылда колхоз ойошторола, ул 1953 йылда Тулыбай ауылы артеле менән берләштрелә, ә 1959 йылда — Гөлөк ауылы колхозына ҡушыла. Эреләтелгән хужалыҡты М. Вәхитов исемендәге колхоз тип атағандар.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 93 йән башҡорт һәм 29 йән типтәр; 1816 йылда — 137 башҡорт (шуларҙың 3-һө — өс ҡатынлы) һәм 28 типтәр; 1834 йылда — 170 башҡорт һәм 59 типтәр; 1870 йылда — 399 башҡорт һәм 115 типтәр; 1912 йылда — 548 аҫаба башҡорт һәм 28 керҙәш башҡорт йәшәй..

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, почта бүлексәһе бар.

## Билдәле шәхестәре
* Фәнзаман Баттал — яҙыусы.

## Иҫкәрмәләр
Усай (Минзәлә районы)

**Усай** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы. Хужамәт ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Усай — байлар ырыуы татарҙарының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1764 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Минзәлә улусы составына керә.

ХХ быуат башында икмәк магазины, мәсет, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Минзәлә районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 75 йән башҡорт (шуларҙың 2-һе — өс ҡатынлы) һәм 25 йән типтәр; 1816 йылда — 131 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы); 1834 йылда — 126 башҡорт һәм 56 типтәр; 1870 йылда — 280 башҡорт һәм 111 типтәр; 1912 йылда — 717 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда клуб, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Штример дарыуханаһы

**Штример аптекаһы** — Таганрогтағы (Петр урамы, 61, 1871 йылда төҙөгән ваҡытта — Петр урамы, 33) боронғо айырым йорт.

## Тарихы
Бер ҡатлы кирбес бина 1871 йылғы һыҙма буйынса аптекасы провизор Моисей (Михаил) Осипович Штример өсөн төҙөлә. Таганрогта 1870-се йылдарҙа кавказ минерал һыуын тик уның подвалынан ғына шешәләрҙә һатыу рөхсәт ителә.
1880 йылдың февралендә Моисей Штример 44 йәшендә «бәрелеүҙән» вафат булғандан һуң, имение уның ҡатыны Надежда Давидовна милкенә күсә, ул был йортта үҙенең балалары Александр (1866) һәм Пелена (1869) менән 1925 йылға тиклем йәшәй. Аптека магазины эшләүен дауам итә. 1872 йылда төҙөлгәндән алып 1925 йылға, йортто муниципалләштергәнгә тиклем, йорт биләү бер генә ғаилә иҫәбендә булыу Таганрог өсөн бик һирәк осрай тоған хәл.

1912 йылда бинала «Н. Штримерҙың ҙур петровск аптекаһы» эшләй, уны провизор М. А. Варинберг арендаға алып эшләй. Аптека патентлы дарыуҙар һәм ауырыуҙы тәрбиәләү әйберҙәре, шулай уҡ натураль минерал һыу тәҡдим итә.
1912 йылда подвалда «Арарат» шашлыҡханаһы урынлаша.

Немец оккупацияһы ваҡытында (1941—1943) бинала ЗАГС бүлеге урынлаша, унда немецтар власы ҡушыуы буйынса бөтә граждандарға ла суҡындырыу, никахлау һәм ерләү йолалары алдынан мәжбүри теркәлергә бойороҡ бирелә.
Хәҙерге ваҡытта бинала Ростов өлкәһе буйынса федераль казначейство идараһының 15-се һанлы бүлеге урынлашҡан.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Штримерҙың бер ярым этажлы айырым йорто ҡала мөхитендә «Барокко» декорын ҡулланыуы менән айырылып тора.

## Билдәле көн итеүселәре
* **Парнох Яков Соломонович** (1847—1912) — провизор, аптека эйәһе, Таганрог ҡала Думаһы ағзаһы, Таганрогтың почетлы гражданы

## Сығанаҡтар