open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сьерра-Леоне

**Сьерра-Лео́не республикаһы** — Көнбайыш Африкалағы Атлантик океан яры буйында урынлашҡан дәүләт. Гвинея һәм Либерия менән сиктәш. Майҙаны — 72 тыс. км². Баш ҡалаһы — Фритаун ҡалаһы.

Сьерра-Леоне минерал, ауыл хужалығы, балыҡ ресурстарына бай, шулай ҙа донъялағы иң фәҡир илдәрҙең береһе. 2009 йылда йән башына төшкән продукт — 900 долл. (донъяла 215-се урын). Халыҡтың 70 % тирәһе ярлылыҡ аимәленән түбәнерәк йәшәй.

Эшләүселәрҙең яртыһы натуралы ауыл хужалығы менән шөғөлләнә: дөгө, кофе, какао, пальмы (сәтләүек һәм май), арахис үҫтереү; мал аҫраү; балыҡсылыҡ.

Сәнәғәттә — алмаздар сығарыу, һыра, сигарет, аяҡ кейемдәре етештереү.

## Халҡы
Халҡы — 5,2 млн (2010).

Этник составы — абориген 20 ҡәбилә халыҡтың 90 % алып тора (темне — 30 %, менде — 30 %, другие — 30 %), креолдар (Кариб диңгеҙендә азат ителгән ҡол-негрҙар нәҫеле)) — 10 % тирәһе, аҡ раса, ғәрәп һәм индийцтәр.

Телдәр — инглиз (рәсми тел, халыҡтың күп өлөшө белмәй), менде (көньяғында таралған), темне (төньяғыгда таралған), крио (инглиз теле нигеҙендә крео телен халыҡтың 95 % аңлай).

Диндәр: мусульмандар — 60 %, абориген культтары — 30 %, христиандар — 10 % (англикандар, методисттар, католиктар, адвентисттар һ.б.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Православие в Сьерра-Леоне — Православие. Ru
Науру

**Науру республикаһы** — кәрлә дәүләт, бер үк исемдәге коралл утрауҙа урынлашкан Тымыҡ океаның көнбайыш өлөшендә. Рәсми баш ҡалаһыҙ донъяла берҙән-бер дәүләт. Халыҡ — 10 084 кеше (2011), майҙаны — 21,3 км². Бойондороҡһоҙлоҡ 1968 йылда иғлан ителгән.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Сент-Винсент һәм Гренадин

**Сент-Винсент һәм Гренадиндар** — Кариб диңгеҙендәге бәйһеҙ дәүләт, Милләттәр дуҫлғы өйөшмаһына инә..
Биләмә Сент-Винсент утрауҙарҙарынан тора. Шулай уҡ Гренадиндар төркөмөнөң 32 ваҡ утрауы ла керә. ( архипелагта Кесе Антиль утрауҙары)
.

Майҙаны — 389 км². Халҡы — 118 мең кеше ( 2008-ҙә). Баш ҡалаһы — Кингстаун.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Ямайка

**Ямайка** — Вест-Индияла Британия Милләтәр дуҫлығы илдәре составындағы утрау дәүләт. Төньяҡ-көнбайыштан Куба территориаль һыуҙары, көнсығыштан Гаити территориаль һыуҙары, көньяҡтан Колумбия территориаль һыуҙары менән сиктәш.
 
Исеме индеецтәрҙең аравак телендәге «хаймака» (аравак. Xaymaca) һүҙенән килеп сыҡҡан, «шишмәләр утрауы» тигәндә аңлата".

1962 йылдың 6 авгусында Ямайка Мииләтәр дуҫлығы составында ҡалып, Бөйөк Британиянан бәһеҙлек иғлан итте. Иң ҙур ҡалаһы һәм баш ҡалаһы — Кингстон.

## Иҫкәрмәләр
Колумбия

**Колумбия Республикаһы** (), рәсми исеме **Колумбия Республикаһы** ( ) — Көньяҡ Американың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм биләмәләре Үҙәк Америкала булған дәүләт. Баш ҡалаһы — Богота. Көнсығышта Бразилия һәм Венесуэла, көньяҡта — Эквадор һәм Перу, көнбайышта — Панама менән сиктәш.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Многоликая земля — История, география, культура, экономика, фотографии
* 
*  
* Key Development Forecasts for Colombia from International Futures
*
Комор

**Комор**, рәсми исеме **Комор Утрауҙары союзы**, йыш ҡына **Комор утрауҙары** тигән исем ҡулланыла (2002 йылға тиклем— *Комор утрауҙары федераль ислам республикаһы *) — Көняығыш Африкала урынлашҡан дәүләт. Һинд океанында Мозамбик боғаҙының төньяғында, төньяҡ Мадагаскар һәм Мозамбик араһында урынлашҡан.

Майҙаны — 1862 км². Халҡы — 752 мең кеше тирәһе (2009 йылда), башлыса анталоатра халҡы йәшәй. Баш ҡалаһы — Морони ҡалаһы.

Исеме *al-qamar* (аль-камaр) тигән ғәрәп телеғәрәп һүҙенән килеп сыҡҡан, Ай тигәнде аңлата. Ай дәүләт флагына төшөрөлгән.

Рәсми телдәр — комор (суахили теле туғандаш), француз һәм ғәрәп телдәре.

Дәүләт дине — ислам.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Эритрея

**Эритрея** — Көнсығыш Африкалағы Ҡыҙыл диңгеҙ буйындағы дәүләт. Көнбайышта Судан, көньяҡта Эфиопия, көнсығышта Джибути менән сиктәш. 1993 йылда Эфиопиянан бойондороҡһоҙлоҡ алған. Баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы — Асмэра.

## Географияһы
Эритрея — төньяҡ-көнсығыш Африкалағы ил. Майҙаны — 121,3 тыс. км². Көнсығышта Ҡыҙыл диңгеҙ һыуҙары менән йыуыла, Судан, Эфиопия, Джибути менән сиктәш. Ил биләмәһенең күпселек өлөшө Эфиопия ҡалҡыулығының Эритрея яйлаһында ята.

## Сәйәси ҡоролош
Дәүләттең һәм хөкүмәттең башлығы — президент. Конституцияға ярашлы, парламент тарафынан 5 йыллыҡ мөҙҙәткә һайланып ҡуйылырға тейеш. 1993 йылдың июненән президент — Исайас Афеворки. Президент һайлауҙары әле үткәрелмәгән.

Закондар ҡабул итеү органы — бер палаталы Милли Ассамблея — 1997 йылда тәғәйенләп ҡуйылған 150 депутаттан тора. Һайлауҙар 2001 йылға планлаштырылған булған, шунан билдәһеҙ ваҡытҡа күсерелгән. Бер генә легаль партия бар — Демократия һәм ғәҙеллек өсөн халыҡ фронты (башлығы — Исайас Афеворки).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Фиджи

**Фиджи Утрауҙары Республикаһы** — Тымыҡ океанда дәүләт.

## Иҫкәрмәләр
Гвинея-Бисау

**Гвине́я-Биса́у** (, рәсми исеме — **Гвине́я-Биса́у Респу́бликаһы ** ( )) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт, элекке Португалия колонияһы, 1973 йылдан мөстәҡил дәүләт. Материк өлөшөнән башҡа Болама утрауы һәм Бижагош архипелагы инә. Төньяҡтан Сенегал, көньяҡ-көнбайыштан Гвинея менән сиктәш.

Хәҙерге Гвинеи-Бисау биләмәләрендә негроид расаһындағы ҡәбиләләр йәшәгән.Урта быуаттарҙа улар ер эшкәртеүҙе үҙләштерә, тары һәм ҡуҙаҡлы үҫемлектәр үҫтерә. Тәүтормош ҡәбилә строенан ҡол биләүселеккә күсәләр. 1446 йылда португалдар Гвинеяны аса һәм 1471-75 йылдарҙа колониялаштыра башлай. Колонияль осор 1974 йылға тиклем дауам итә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Гвинея

**Гвинея йәки Гвинея Республикаһы** *([[Француз теле|фр]]. *'Guinée** [giˈne], **République de Guinée** [ʁe.py.bˈlik də giˈne])'' — Дәүәләт [[Көнбайыш Африка|Көнбайыш Африкалағы]].


== Халыҡ ==
Халыҡ һаны — 12 717 176 кеше. (2017 й.)

**Дин:'''

* Ислам - 85 %
* Хрестианлыҡ - 8%

## Galerie

File:Guinea sat.png|atlas Guinea
File:Dame de Mali Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute de Tabouna à Kindia 01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute de Saala vue à 360° Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé de Bossou 33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage de Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Микронезия Федератив Штаттары

**Микронезия Федератив Штаттары** — Океаниялағы дәүләт.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Ниуэ

**Ниуэ** - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Норвегия

**Норвегия Короллеге** — Европаның төньяғында, Төньяҡ диңгеҙҙәре буйындағы дәүләт, Скандинавия ярымутрауында һәм бер нисә бәләкәй утрауҙа урынлашҡан. Норвегия Европа берләшмәһенә инмәй. Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы — НАТО-ны һәм Арктика кәңәшмәһе ойоштороусыларҙың береһе һәм уның ағзаһы.

## Географик мәғлүмәт
Норвегия Короллеге — скандинав илдәренең иң төньяҡтағыһы. Швеция, Финляндия, Рәсәй менән сиктәш.

Төньяҡ диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла.

## Халыҡ һаны

## Дәүләт ҡоролошо
Норвегия Короллеге Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Норвегия Короллеге — Конституцион монархия.

### Башҡарма власть
**Норвегия короле (королева)** — илдең иң юғары вазифаһы. Король (королева) хөкүмәтте тәғәйенләү, парламентты тарҡатыу хоҡуғына эйә.

### Суд власы
Норвегия Короллеге юғары суды.

### Закондар сығарыу власы
**Стортинг**(, «Оло йыйылыш») — Норвегия Короллегенең юғары закондар сығарыу органы.

## Иҡтисад
1970-се йылдарға тиклем Норвегия диңгеҙселәр, балыҡсылар һәм урман киҫеүселәр йәшәгән бай булмаған ил булып тора.

1969 йылда Ставангер ауылы янында нефть һәм тәбиғи газ ятҡылығы табыла. Шунан һуң илдәге тормош тулыһынса үҙгәрә. Норвегиялылар был уңайҙан референдум үткәрә һәм һөҙәмтәлә, беренсенән, был байлыҡтарҙы мәңге хосусилаштырмаҫҡа, йәғни бары тик дәүләт милке итеп ҡалдырырға, икенсенән, нефть һәм газ һатыуҙан кергән килемдең тап яртыһын, нәҡ шул запастар бөткәс файҙаланырға тип, киләсәк быуындар фондына күсереп барырға тигән ҡарар ҡаубул ителә.

Норвегия — «ҡара алтын» һатыу буйынса донъяла өсөнсө урында тора. Норвегияның уңышы илдәге нефть ятҡылыҡтарын һәм уны һатыуҙан кергән килемде дөрөҫ ҡулланыуҙа. Шуға күрә бөгөн Норвегияла элек СССР граждандары күҙ алдында килтергән коммунизм хөкөм һөрә. Илдә хәйерселәр, эшһеҙҙәр юҡ.

## Норвег Шпицбергены

 

## Иҫкәрмәләр
Эсватини

**Эсватини Короллеге** (элекке *Свазиленд Короллеге*; , ) — Көньяҡ Африкала урынлашҡан дәүләт. Баш ҡалаһы — Мбабане.

## Иҫкәрмәләр
Сейшел Утрауҙары

**Сейшел Утрауҙары Республикаһы** - Һинд океаны утрауҙарында дәүләт.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Уганда

**Уга́нда Республикаһы** (, ) — Көнбайыш Африкалағы дүләт. Входит в Милләттәр дүҫлығы берлегенә ҡарай.

Төньяҡтан Көньяҡ Судан, көнбайыштан Конго Демократик Республикаһы, көньяҡтан Руанда һәм Танзания, көнсығыштан Кения менән сиктәш. Көньяҡ-көнсығышында — Виктория күле.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Главы государства на сайте ЦРУ 
* Uganda  from *UCB Libraries GovPubs*
* 
*
Сомали

**Сомали (**сомал. *Soomaaliya,*  ғәр. الصومال‎‎ ас-Сумаль **)** — рәсми атамаһы ***Сомали Федератив Республикаһы,*** — граждандар һуғышы һәм сепаратистар эшмәкәрлеге арҡаһында бер нисә өлөшкә тарҡалған көнсығыш Африкалағы дәүләт. 1960 йылдың 20 сентябренән БМО ағзаһы.

Баш ҡалаһы — Могадишо.

Б. э. т. III мең йыллыҡтан алып төньяҡ Сомали ярҙарына боронғо мысырлылар килеп йөрөгән, улар унан алтын, ағас, хуш еҫле ыҫмалалар, ҡолдар сығарған. Б. э. т. III быуатта Сомалиҙың төньяғында гректар һәм мысырлылар үҙ факторияларын нигеҙләгән. Улар шулай уҡ Мысырға филдәр тотоп ебәреү менән дә шөғөлләнгән.

Был саҡта Сомалиҙың халҡы күскенсе-малсыларҙан торған, әммә Аден ҡултығында урындағы кенәздәр тарафынан идара ителгән порт ҡасабалары булған. Б. э. I—II быуаттарында төньяҡ Сомалиҙың халҡы Авалит, Малао, Опона порттары аша Рим империяһы, Көньяҡ Ғәрәбстан, Һиндостан менән сауҙа иткән. Аксум батшалығы  сәскә атҡан осорҙа (боронғо Эфиопия, б. э. IV—VI быуаттары) Сомалиҙың төньяҡ өлөшө уның хакимлығына эләгә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Ангола

**Анго́ла** (, рәсми исеме — **Анго́ла Республикаһы** ( ) — Көньяҡ Африкалағы дәүләт.

Көньяҡтан Намибия, төньяҡ-көнсығыштан һәм төньяҡтан Конго Демократик Республикаһы, көнсығыштан Замбия һәм Конго Республикаһы (Кабинда анклавы) менән сиктәш. Атлантик океан менән йыуыла. Португалияның элекке колонияһы.

1976 йылдың 1 декабренән БМО ағзаһы.
## Этимология

«Ангола» () топонимы хәҙерге Ангола биләмәһендә XV—XVII быуаттарҙа булған Ндонго дәүләте исеменән барлыҡҡа килгән, икенсе фараз буйынса португал колонизаторҙарына ҡаршылыҡ күрһәткән дәүләи хакимы Зинга Мбанди Нгола исеменән барлыҡҡа килән. Португал колонизаторҙары был атамыны  «Ангола колроллеге» () тип атаған. Теүәлерәк әйткәндә, 1571 йылда Ангола губернаторы һәм Луанданы нигеҙләүсе  Диаш де Новаиш Паулу шулай тип атаған.

## Тарихы
1482 — диңгеҙсе Диогу Кан етәкләгән Португалия экспедицияһы Ангола ярына аяҡ баҫа.
1576 — португалдар Сан-Паулу-ди-Луанда фортын төҙөй, һуңынан ул Анголаның баш ҡалаһы була. XIX быуат уртаһына тиклем Анголала португалдарҙың төп шөғөлө ҡоллоҡҡа һатыу була; яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, 300 йыл эсендә илдән (башлыса Бразилияға) 5 миллион кеше сығарылған.

1885—1894 — Португалия, Бельгия, Германия һәм Англия килешеүе нигеҙендә Анголаның хәҙерге сиктәре билдәләнә.

1951 — Ангола Португалияның «диңгеҙ аръяғы провинцияһы» статусын ала.

1950-се йылдар — беренсе баш күтәреүселәр төркөмө барлыҡҡа килә — МПЛА, УПА.

1961 —Холден Роберто етәкләгән португалдарға ҡаршы ихтилал. Баш күтәреүселәр лагеры күрше Конгола (Киншаса) урынлаша. Ангола азатлығы өсөн һуғыш 14 йыл дауам итә. Шул уҡ ваҡытта МПЛА һәм ФНЛА араһында ҡаршылыҡтар килеп сыға.
1962 —Холден Роберто етәкселегендә ситтә Ангола республикаһы хөкүмәте ойошторола.

1974 — Португалияла «ҡәнәфер революцияһы». Португалия бөтә колонияларын азат итә.
1975, 11 ноябрь — Ангола бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Беренсе президенты МПЛА лидеры Агостиньо Нето була. Азатлыҡ илгә тыныслыҡ килтермәй. Илдә советтар яҡлы МПЛА һәм американдар яҡлы УНИТА, ФНЛА араһында граждандар һуғышы башлана. Был һуғыш милләт-ара ҡаршылыҡтар араҡаһында көсәйә.

1975 — МПЛА регуляр Куба армияһы ярҙамын ҡуллана, УНИТА — КАР ярҙамын ҡуллана, ФНЛА — Заир ярҙамы менән файҙалана.

1977, 1978 —Генерал Мбумба етәкселегендәге Ангола армияһы Заирға баҫып инә. 1977 йылда Марокко ғәскәрҙәре Заирға Ангола баҫымтаһын кире ҡағырға ярҙам итә.
1979 — Ангола президенты итеп МПЛА лидеры Жозе Эдуарду душ Сантуш тәғәйенләнә.
1980 — хөкүмәт армиһы ФНЛА армияһын тар-мар итә.

1992 — Советтар Союзы ярҙамынан мәхрүм булғас, МПЛА иғтибарын АҠШ-ҡа йүнәлтә.
2002 — көнсығыш Мишоко провинцияһында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән атыш ваҡытында УНИТА лидеры Жонаша Савимби һәләк була. Анголала граждандар һуғышы тамамлана.

2010 — Анголала футбол буйынса африкандарҙың милли кубогы уҙғарыла.

Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәре бар (11.11.1975 йылда СССР менән төҙөлгән).

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
* Ангола на сайте «Всемирная география»
* Angola.org 
* City codes Angola. About Angola 
* Map of Angola
* Анкета Анголы на сайте ЦРУ
Шри-Ланка

**Шри-Ла́нка́** (, ), рәсми исеме **Демократи́ческая Социалисти́ческая Респу́блика Шри-Ла́нка́ Социалистик Демократик Республикаһы** (, ) — көньяҡ Азияла Һиндостан ярымутрауынан көньяҡ-көнсығышта шул исемдәге утрауҙа урынлашҡан дәүләт. Португалия баҫып алған көндән азатлыҡ алғанға тиклем Европа телдәрендә ил **Цейлон** ( һүҙенән) тип аталған.

Рәсми баш ҡалаһы Шри-Джаяварденепура-Котте (парламент һәм юғары суд урынлашҡан урын),
Ғәмәлдәге баш ҡалаһы: Коломбо (хөкүмәт, президент резеденцияһы урынлашҡан ҡала).

## Географияһы
Шри-Ланка утрауы  Һиндостандың көньяғында урынлашҡан, Һинд океаны һәм Бенгал ҡултығы һыуҙары менән йыуыла. Һиндостандан Манар ҡултығы менән Полк боғаҙы айырып тора. Полк боғаҙындағы Әҙәм күпере тип аталған һай урын утрауҙы материк менән тоташтырып торған булған, йылъяҙмаларҙа 1481 йылда ер тетрәүҙән һуң һыу аҫтында ҡалыуы тураһында яҙма һаҡланған. Утрауҙың көньяҡ һәм көнбайыш мороно бар: Дондра һәм Датч-Бей.

### Рельефы
Утрауҙың ҙур өлөшөн яр буйы уйһыулыҡтары тәшкил итә. Тауҙар үҙәк өлөшөндә урынлашҡан; иң бейек тау — *Пидуруталагала* (2524 м) тауы, икенсе иң бейек түбә — *Шри Пада*.

### Климаты
Субэкваториаль муссонлы: төньяҡ-көнсығыш муссоны октябрҙән мартҡа тиклем, көньяҡ-көнбайыш муссоны июндән октябргә тиклем.

### Эске һыуҙары
Күпселек йылғалар йылы һыулы. Иң эре йылғалары: Махавели-Ганга, Келани, Калу, Аруви-Ару.

### Флора һәм фауна

Шри-Ланка хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы күп төрлө. Утрауҙа 450 төр ҡош осратырға мөмкин. Шуларҙың 251 төрө утрауҙа даими йәшәй. 24 төрөн тик Шри-Ланкала ғына осратырға мөмкин. Күсмә ҡоштар Шри-Ланкаға Себерҙән, Европанан, Скандинавиянан килә.

Сарт-апрель айҙарында миграция осоронда күбәләктәрҙең 240 төрөн күҙәтергә була.

Утрауҙа 86 төр хайуан терклек итә, улар араһында ҡырығай ҡабан, шаҡал, ҡырағай буйвол, боландарҙың, крокодилдәрҙең, дикобраз, төлкө, маймыл, филдәрҙең бер нисә төрө бар. 19 быуат башында Шри-Ланкала 30 000 фил иҫәпләнгән. 2010 йылда ни бары 6 000 фил ҡалған.

Һыулыҡтарҙа 50 төр сөсө һыу балығы тереклек итә, шуларҙың 17-һен 19 быуатта инглиздәр килтереп ебәргән. 38 төр ер-һыу хайуанының 16-һы утрауҙа ғына йәшәй. Һөйрәлеүсәләр (75 төр) араһында һаҙлыҡ крокодилы, кикерекле крокодил. Йондоҙло ташбаҡа — ҡоро ерҙә йәшәүсе берҙән бер ташбаҡа. Ташбаҡаларҙың биш төрө закон тарафынан һаҡлана. 83 төр йыландың 5-һе ағыулы.

Үҫемлектәрҙең 3 000 төрө бар, шуларҙың 25 % сәскә атыусы; 750 төр дарыу үләндәре, 150 төр архидея һәм абағалар.

Утрауҙа халыҡ тығыҙ булыуға ҡарамаҫтан, 14 % территорияны биләп торған, 15 милли парк, 3 ҡурсаулыҡ ҙәм 51 резервация бар.

## Халҡы

Халыҡ һаны — 21,3 млн кеше (июль 2009).

Сингалдар 74,88 % тәшкил итә, тамилдар бөтә халыҡтың 11,2 %.

Халыҡтың 70,19 % (башлыса сингалдар) буддизм динен тота (башлыса Тхеравада), 12,61 % — индуизм (тамилдар), 9,71 % — ислам, 7,45 % — христиандар.

Христиандарҙың 82 % — католиктар, ҡалғандары — англикандар һәм протестанттар.

## Телдәре
Сингал һәм тамил телдәре Шри-Ланканың рәсми һәм милли телдәре булып иҫәпләнәләр. Шри-Ланка конституцияһына ярашлы инглиз теле милләт ара аралашыу теле статусында.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Того

**Тоголезская Республика** — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Галмудуг

**Галмудуг** - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Вануату

**Вануа́ту** (, , ; , ), рәсми атамаһы — **Респу́блика Вануа́ту** (, , ) — Тымыҡ океандың Меланезия утрауҙарындағы дәүләт.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мэн Утрауы

**Мэн Утрауы** ( ,  ) — Британия тажы милкендәге утрау. Ирландия диңгеҙендә, Англия, Ирландия утрауы, Шотландия һәм Уэльстан яҡынса бер төрлө йырыҡлыҡта урынлашҡан. 979 йылдан эшләп килгән иң тәүге пераланттарҙың береһе Уэльста урынлашҡан.

	
## Әҙәбиәт
* *Lloyd J. Е.* A history of Wales from the earliest times to the Edwardian Conquest, 3rd ed. — V. 1—2. —  — , 1939.
* *Williams D.* A history of modern Wales. — , 1965.
* A bibliography of the history of Wales, 2nd ed. — , 1962.

## Һылтанмалар

* Национальная ассамблея и правительство Уэльса на Политическом атласе 
* National Botanic Garden of Wales — Национальный ботанический сад Уэльса
* Cymraeg.ru — материалы об Уэльсе, его культуре, истории и языке
* Русская версия гимна Уэльса
* Валлийский сепаратизм
Фарер утрауҙары

**Фарер утрауҙары** - Атлантик океандың төньяғында урынлашҡан утрауҙар төркөмө һәм Данияның автоном төбәге.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Сан-Томе һәм Принсипи

**Сан-Томе һәм Принсипи Демократик Республикаһы** ( ) — Үҙәк Африкалағы утрау-дәүләт. Африка яры буйындағы Гавая ҡултығындағы Сан-Томе һәм Принсипи утрауында урынлашҡан дәүләт. Дәүләт вулкандан барлыҡҡа килгән Сан-Томе һәм Принсипи (уларҙың араһы 140 км), һәм алты бәләкәй утрауҙы берләштерә.

Сейшель Утрауҙарынан һуң Сан-Томе һәм Принсипи Африка дәүләттәренең майҙаны буйынса иң бәләкәйе (1001 км²) . Шулай уҡ Сан-Томе һәм Принсипи донъялағы португал телле иң бәләкәй дәүләт.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Шотландия

**Шотла́ндия** (ингл. һәм скот. Scotland, гэльск. Alba) — Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллегенең өлөшө булған ил.

Шотландия Бөйөк Британия утрауының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Англия менән ҡоро ер менән тоташҡан.
Шотландия парламенты — бер палаталы закон сығарыу органы. Шотландия короллеге парламенты XIII быуатта барлыҡҡа килгән.
1707 йылда Шотландия Англияға ҡушылғас парламент эшмәкәрлеген туҡтата һәм 1998 йылда ғына, Шотландия актына ярашлы, эшләй башлай.

Шотландияның баш ҡалаһы — Эдинбург.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Яңы Каледония

**Яңы Каледо́ния** (, канак : *Kanaky*) — Тымыҡ океанда урынлашҡан Францияның административ-территориаль берәмеге. Тымыҡ океандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Меланезияла шул исемдәге бер ҙүр утрау һәм бер нисә ваҡ утрауҙан тора. Көньяҡ-көнбайыштан Австралия иҡтисад зонаһы, төньяҡтан Вануату, көньяҡ-көнсығыштан Фиджи утрауы менән сиктәш. Халҡы — 230 мең кеше (2010). Баш ҡалаһы — Нумеа (91 мең.).

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Нахичеван Автономиялы Республикаһы

**Нахчиван Автономиялы респу́бликаһы** () — Әзербайжан конституцияһы һәм үҙ конституцияһына ярашлы Әзербайжан Республикаһы составында автоном дәүләт, Әзербайжан Республикаһы эксклавы.

Территорияһы — 5,6 мең км². Халҡы — 400 000 кеше (2009), 99,1 % әзербайжандар. Баш ҡалаһы — Нахичевань ҡалаһы.

## Атамаһы
Нахчиван топоним упоминается в Клавдий Птолемей Географияһында "Наксуана" (, ) исеме менән телгә алына.

М. Фасмер аңлатыуынса **Нахчива́н** топонимы әрмән телендәге «Νaχič» шәхси исеменән һәм "avan" — "тораҡ, ауыл" һүҙенән килеп сыҡҡан. (һуңыраҡ төрки трансформация — **Нахичеван** йәки **Нахчыван** (дж → ч). 
1990 йылдарҙа урыҫ телле әзербайжан сығанаҡтары һәм Геодези һәм картография буйынса федераль агентлыҡ (Роскартография) **Нахчыва́н** типонимын ҡуллана башлай. Башҡа сығанаҡтарҙа совет осорондағы **Нахичева́нь** топонимы ҡулланыла.

## География
Кавказ тауының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. 75% тирәһе биләмәләр 1000 метр бейеклектә урынлашҡан. Төньяғында Даралагезский һырта, көнсығышында Зангезур һырты урынлашҡан. Республиканың иң бейек нөктәһе − Капыджик түбәһе, 3904 м. 
Көньяҡ-көнбайыш өлөшө Аракс йылғаһы буйлап 600—1000 м бейеклектә ята.
Ғинуарҙың уртаса температураһы тигеҙлектә −3 °С һәм тауҙарҙа −14 °С-ҡа тиклем. Июльдә +28 һәм +25 °С (тау түбәләрендә +5 °С). Уртаса яуым-төшөм тигеҙлектә 200 мм һәм тауҙарҙа 600 мм.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Таулы Ҡарабах Республикаһы

**Таулы-Карабах Республикаһы, Арцах Республикаһы** — Көньяҡ Кавказдағы танылмаған дәүләт.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Франция Полинезияһы

**Франция Полинезияһы** - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Сент-Китс һәм Невис

**Сент-Китс һәм Невис федерацияһы** - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары

**Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич утрауҙары** — Көньяҡ Атлантикала урынлашҡан һәм *диңгеҙ аръяғы биләмәләре* статусына эйә булған утрауҙар. Уларҙың *домены*:.gs. 1775 йылдан Бөйөк Британияға ҡарай, әммә уның төп биләмәләре иҫәбенә инмәй. Утрауҙарға Аргентина территориаль дәғәүәләр белдерә.   

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Сомалиленд

**Сомалиленд** — Сомали ярымутрауының төньяғында урынлашҡан танылмаған дәүләт, Британияның элекке колонияһы. Булмаған Сомали дәүдәтенең өлөшө тип таныла.
Баш ҡалаһы — Харгейса ҡалаһы.

## Дөйөм тасуирлама
Сомалиленд территорияһында (138 мең. км²) Сомали халҡының өстән бере йәшәй (3 млн тирәһе кеше, 2003 йыл). Юридик яҡтан провинция әлегә тиклем Сомали өлөшө тип һанала, Һуңғы йылдарҙа һуғыш барыу сәбәпле күсмә хөкүмәт илдең күп өлөшөн контрольдә тотмай.
Сомали халҡының яртыһы күсмә тормошта йәшәгән малсылар. 
сомали, ғәрәп һәм инглиз телдәре рәсми телдәр.
Барлыҡ Сомалиленд халҡы — сөнни мосолмандар.

2003 йылда үткәрелгән референдум һөҙөмтәләре буйынса , халыҡтың 99 % -ҡа яҡын өлөшө бойондороҡһоҙлоҡ һәм яңы Сомаленд Конституцияһы яҡлы.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Курдистан Төбәк Хөкүмәте

**Курдистан Төбәк Хөкүмәте** — Ираҡ Курдистан составында курдтарҙың дәүләт берәмеге.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Три войны Саддама. Часть I:Южный Курдистан
* Официальный сайт Регионального Правительства Курдистана 

* KDP — A LIVING SYMBOL OF FREEDOM: MUSTAFA BARZANI 
* http://www.kerkuk-kurdistan.com/default.asp?ser=4 
* http://www.culturalorientation.net/kurds/khist.html 

* http://kurdistan.ru/content/view/82/
Пунтленд

**Пунтленд** (, ) — Сомалиҙың көнсығыш өлөшөндәге автоном район. 1998 йылдың 12 авгусында уҙенең суверинитеты тураһында (дөрөҫөрәге «автоном дәүләт» тураһында) иғлан итә. 2001 йылғы Конституцияға ярашлы рәсми исеме «Путедутд Сомали Дәүләте». Һуңғараҡ 2003—04 йылдарҙағы килешеү буйынса буласаҡ федератив Сомали Республикаһының автоном районы (башҡа рәсми исеме — «Пунтленд автоном районы»).

Баш ҡалаһы — Гарове. Халҡы яҡынса 3,5 млн кеше (халыҡ иҫәбен алыу үткәрелмәй).

Исеме Египет фирғәүендәре сауҙа иткән Пунт ере хөрмәтенә бирелгән.

1991 йылдағы Сомали дәүләте коллапсынан һуң барлыҡҡа килгән танылмаған Сомалиленд дәүләте кеүек тулы үҙаллылыҡҡа ынтылмай. Хәҙерге хөкүмәт Пунтленд районын буласаҡ федератив Сомали дәүләте составында күрә.

Пунтленд Сомали пираттары үҙәге тип һанала, шул уҡ ваҡытта Сомали берлеге өсөн сығыш яһай.

### Карталар

Рәсем:Karte Somaliland.png|Пунтленд һәм күрше илдәр
Рәсем:Puntland oil.png| Пунтлендә нефть ятҡылыҡтары
Рәсем:Somalia_map_states_regions_districts.svg|Сиктәре


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Кюрасао

**Кюраса́о** (, ) — Кариб диңгеҙенең көньяғында, Венесуэлаға яҡынырыҡ ҙур утрау һәм шул исемдәге дәүләт. Нидерланд Короллеге федерацияһы субъекты булып тора.

Ҡоро ер майҙаны — 444 км². Халҡы — 141 766 кеше (2009). Баш ҡалаһы — Виллемстад ҡалаһы.

### Географик урыны
**Кюраса́о** — Кариб диңгеҙендә Кесе Антил утрауҙары төркөмөндә Ел теймәгән утрауҙар төркөмсәһендәге утрау. Венесуэла ярҙарынан 80 км алыҫлыҡта. Архипелагтағы иң ҙур утрау

Кюрасао утрауынан 11 км көньяҡ-көнсығышта кеше йәшәмәгән островок Кесе Кюрасао утрауы урынлашҡан.

### Климат
Климаты —субэкваториаль, уртаса температура +30&nbsp;°C. Ғинуарҙа иң түбән температура: +26…+28&nbsp;°C. Сентябрьҙан декабрь башына тиклем ямғырҙар осоро, ҡыҫҡа ҡойма ямғырҙар төндә үтәләр, көндөҙ ҡояшлы көн тора.
Йыллыҡ яуым-төшөм 500—600 мм.

### Флора һәм фауна
Утрауҙа кактустың йөҙгә яҡын төрө үҫә. Антил утрауҙарының символы —диви-диви ағасы, Кюрасао утрауында көнсығыштан даими иҫкән елдәрҙә ул һәр ваҡыт көнсығышҡа ҡарап үҫә.
Пальманың ҡайһы бер төрҙәре үҫә. Утрауҙа ҡаты ҡара ҡайырлы ҙур булмаған япраҡлы мансания ағасы үҫә. Уның емеше һәм һуты үтә ағыулы, ағас ҡайырына тейеү ҙә кешегә зыян килтереүе мөмкин.
Утрауҙа донъяла иң ҙүр колонияһы булған аҡ койроҡло боландар тереклек итә.

### Утрауҙы колониялаштырыу
Утрауҙы 1499 йылда испан диңгеҙсеһе Охеда Алонсо де аса. Риүәйәт буйынса Охеда Коньяҡ америкаға барышлай утрауҙа цинга менән сирләгән өмөтһөҙ ауырыуҙарҙы ҡалдыра. Кире юлда ул утрауҙа ҡалған диңгеҙселәрҙе һауыҡҡан итеп осрата: диңгеҙселәрҙе утрау үҫемлектәрендә күпләп булған С витамины ҡотҡара.
Шуға күрә, Охеда утрауҙы Кюрасао тип атай (иҫке португал телендәге «cure» — һауығыу тигәнде аңлата).

Икенсе фараз буйынса «curazon» йөрәк тигәнде аңлата. Португал картографтары уны «Кюрасао» тип үҙгәртә.

XVI быуат башында утрау Испания диңгеҙ флоты базаһы булып хеҙмәт итә. Тик утрауҙа хеҙмәт итеүселәр һыу етмәгәнлектән утрауҙы ташлап китәләр.
Партугалдарҙан һуң Голландия утрауға дәғүә итә. Улар ер сәтләүеге, емеш-еләк, кукуруз үҫтерәләр, күп һанлы тоҙло күлдәренән тоҙ табалар.

1634 йылда утрау Голландияның Вест-Һинд компанияһы контроленә күсә. Утрау Нидерланд ҡулы аҫында XVII быуаттан бирле була. Плантацияларҙа эшләү өсөн меңләгән ҡол килтерелә, ике быуат буйы утрау ауыл хужалығы продукцияһы етештереүсе булараҡ үҫеш ала. 1863 йылда ҡол биләүселекте бөтөрөү Кюрасао өсөн оҙойлы иҡтисади депрессияға әйләнә.

### Хәҙерге ваҡыт
1916 йылда утрауҙа нефть эшкәртеү заводы асыла.
1954 йылда утрау Нидерланд Антил утрауҙары исемен һәм ярымавтономия статусын ала.
2010 йылдың 10 октябренә тиклем утрау Нидерланд Антил утрауҙары тип иҫәпләнә; хәҙер Нидерланд Короллегендәге киңәйтелгән автономиялы дәүләт тип иҫәпләнә.
Дәүләт оборонаһы һәм тышҡы сәйәсәте Нидерланд хөкүмәте ҡарамағында.

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Правительства Кюрасао 
* Официальный сайт Международного финансового центра Кюрасао
* Официальный сайт Центрального банка Кюрасао и Синт-Мартена
* Официальный сайт Совета по туризму Кюрасао
* Определено будущее Нидерландских Антил
* Налоговые изменения на Кюрасао

## Иҫкәрмәләр
Сарк

**Сарк** — Ла-Манштың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Утрау — Бөйөк Британия юрисдикцияһы аҫтындағы Норманд утрауҙарының береһе, Гернси биләмәһе,

Утрау халҡы — 600 тирәһе кеше (2002). Сарктың үҙ флагы бар.
Утрауҙа автомобилдәр тыйылған, велосипед һәм атлы экипаж рөхсәт ителгән. Утрауҙа йәшәүселәр трактор менән файҙалана ала. Моторлы транспорт саралары тик пенсионер һәм инвалидтар өсөн генә.

Утрау ике өлөштән тора: Ҙур Сарк утрауы һәм Кесе Сарк утрауы. Ике утрау тар ғына ҡаялы муйын менән тоташҡан.

Утрау халҡының күп өлөшө инглиз телендә һөйләшә. Элегерәк норманд теленең саркс диалектында һөйләшкәндәр (ҡайһы саҡта француз теленең диалекты тип иҫәпләйҙәр).
1998 йылға тиклем сарксс диалектын утрауҙа йәшәүселәрҙең 20%-нан  аҙырағы белә.

Сарк Европала феодализмдың иң һуңғы таянысы. Барлыҡ файҙаланырға яраҡлы ерҙәр бер кешенеке — синьорҙыҡы. Ул үҙ ҡарамағындағы ерҙәрҙе ҡуртымға бирә. Был тәртип 2008 йылдың апреленә тиклем дауам итә.

XVI быуатҡа тиклем утрауҙа кеше йәшәмәгән. Ниндәйҙер ваҡыт монах общиналары көн күргән. Утрау, шулай уҡ пираттар өйөрө урыны булыуы менән билдәле.

XVI быуатта Елизавета I указы буйынса утрауға 40 килеп төшә.
 
1940-сы йылдарҙа Норманд утрауҙарн (шул иҫәптән Саркты) Германия баҫып ала.
Утрауҙа феодаль система 2008 йылға тиклем һаклана. Сарк властарын Евросоюзда даими рәүештә тәнҡитләйҙәр. 2008 йылдың апреленде сеньорлыҡ бөтөрөлә.

## Галерея

Файл:Carriage - Sark.jpg
Файл:Coast of Sark.JPG
Файл:Sark Coupee.jpg
Файл:Sark Strasse.jpg
Файл:Sark La Coupee.jpg


## Һылтанмалар
* 
* Сарк рәсми сайты 
* Сарк утрауы 
* Сарк — «Европала феодализмдың һуңғы терәге». 
* Сарк галереяһы 

## Иҫкәрмәләр
Урал Республикаһы

**Урал Респу́бликаһы** — 1993 йылдың 1 июленән 9 ноябренә тиклем Свердловск өлкәһе сиктәрендә барлыҡҡа килгән, Рәсәй Конституцияһында ҡаралмаған Рәсәйҙең субъекты.
Республика Рәсәй Федерацияһы эсендә Свердловск өлкәһенең статусын күтәреү өсөн, иҡтисади һәм закон сығарыу үҙаллылығы өсөн төҙөлә.

Республика Рәсәй Федерцияһы Президенты указа нигеҙендә Свердловск өлкә советы таратылғас, һуңынан хакимиәт башлығы Эдуард Россель эшенән бушатылғас бөтөрөлә.

## Тарихы

* 25 апрель - Урал Республикаһын булдырыу тураһында референдум.
* 1 июль - Свердловск өлкә советы Урал республикаһын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
* 14 сентябрь - Свердловск, Пермь, Силәбе, Ырымбур, Ҡурған өлкәләре башлыҡтарының осрашыуы, **«Ҙур Урал Республикаһы»** проектын булдырыу.
* 27 октябрь - Урал республикаһы конституцияһы раҫланды.
* 31 октябрь - Урал республикаһы конституцияһы көсөнә инә
* 9 ноябрь - Борис Ельциндың Урал Республикаһын бөтөрөү тураһында указы. Урал республикаһы буйынса бөтә ҡарарҙар ҙа көсөнән килмәгән тип таныла

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Венда (бантустан)

**Республика Венда** - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Сен-Мартен ( Франция биләмәһе)

**Диңгеҙ аръяғындағы Сен-Мартен берләшмәһе** - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Саба (утрау)

**Саба** (нидерл. Saba) — Кариб диңгеҙендә Наветренный утрауҙары составындағы утрау (Кесе Антиль утрауҙары), Изге Мартин утрауынан  46 саҡрым көньяҡ-көнбайыштараҡ, Синт-Эстатиустан 32 саҡрым төньяҡ-көнбайыштараҡ. Майҙаны — 13 км². Нидерландтың айырым бер общинаһы булып тора, әммә ул Нидерланд провинцияларының береһенә лә инмәй, ә Кесе Антиль утрауҙарындағы ике община, шулай уҡ Кариб Нидерланды тип тә йөрөтөлгән Бонайре, Синт-Эстатиус һәм Саба  менән бергә Нидерланд биләмәһен тәшкил итә.

## Географияһы
Утрау Маунт-Синери һыу аҫты янартауының түбәһе булып тора, ул һыу өҫтөнән 890 метрға (төбәктең Голландия биләмәләренең иң бейек утрауы) һәм төбө кимәленән 1500 метрға күтәрелә. Бында йылғалар йәки даими аҡҡан һыу ағымдары юҡ, ә ел иҫкән яғы ҡоро һәм ҡоро кактустар һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Шул уҡ ваҡытта Сабаның ел (көнсығыш) яғы ҡоро көнбайыш менән киҫкен ҡапма-ҡаршылыҡтан ғибәрәт — бында тау битләүҙәрендә күп һанлы ағас һымаҡ абағалар, пальма, ҡыҙыл ағас, олеандр, гикус һәм орхидея үҫә, ә урман япмаһында ҡоштар, бер нисә төр кеҫәртке, ағас тәлмәрйене һәм һ.б. оялай.
## Тарихы
Сабаға 1300 йылдан ашыу элек аравак ҡәбиләләре күсеп ултырған. Яңы донъяға икенсе сәйәхәте барышында, 1493 йылдың 13 ноябрендә, Христофор Колумб Европа кешеһенән беренселәрҙән булып Саба яры янынан уҙа. (утрауға төшөргә баҙнат итмәй, сөнки Сабаның ҡаялы ярҙары төшөү өсөн уңайлы булмай). Голландтар 1632 йылда утрауға үҙ хоҡуҡтарын белдерә, ә тәүге колонистар бында 1640 йылда Синт-Эстатиустан килә. Европалағы Наполеон һуғышы тамамланғандан һуң, оҙаҡ ваҡыт утрауҙы үҙ ҡулында тотҡан инглиздәр 1816 йылда уны Голландияға кире ҡайтарырға мәжбүр була, һәм шунан алып ул илдең иң алыҫ райондарының береһе тип иҫәпләнә.
## Халҡы
Халҡы 1991 кеше (2013). Боттом (административ үҙәк) һәм Уиндвардсайд (утрауҙың иң ҙур ҡалаһы) ҡалалары, шулай уҡ бәләкәйерәк торамалар ҙа бар. Рәсми тел — нидерланд теле, шулай уҡ инглиз теле киң ҡулланыла. Утрауҙа африкандар менән ҡатнашыусы голландтарҙың, эритроцитландтарҙың, ирландтарҙың тоҡомдары, шулай уҡ Вест-Һиндостандың төрлө утрауҙарынан һуңыраҡ күсеп килеүселәр йәшәй.
## Иҡтисады
Килеменең төп сығанағы — туризм (йылына 25 мең турист).
## Транспорты
Хуанчо-Ираускин аэропорты донъяла иң ҡыҫҡа осоу-ултырыу һыҙаты булған халыҡ-ара аэропорт тип иҫәпләнә, уның оҙонлоғо 400 метрҙан кәмерәк, ә төшөргә бында тик өс төр самолет менән генә рөхсәт ителә. Донъяның иң хәүефле ун аэропорты иҫәбенә инә.
## Галерея

Typical Saba view.jpg|Утрауҙа ҡәҙимге күренеш
The mayor of Saba.jpg|Боттом ҡалаһында Хөкүмәт йорто
View from Mt Scenery, Saba.jpg|Маунт-Синери тауынан күренеш


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Британияның антарктик биләмәһе

**Британияның антарктик биләмәһе** — Бөйөк Британия дәғүә иткән Антарктика өлөшө.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Молоссия

**Республика Молоссия** - (ҡитға исеме) лағы дәүләт. Вируталь дәүләт. Дәүләттә 4 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Рәсми сайты

## Иҫкәрмәләр
Дуннин (дәүләт)

**Дуннин** (ҡыт. трад. 東寧王國, упр. 东宁王国, пиньинь Dōngníng Wángguó), шулай уҡ ҡайһы берҙә Чжэн (ғаиләһе) Дәүләте тип атала (кит. трад. 鄭氏王朝, упр. 郑氏王朝, пиньинь Zhèngshì Wángcháo) йәки Яньпин Кенәзлеге (延平王國), шул дәүерҙә Европа сығанаҡтарында Формоз Короллеге — 1662-1683 йылдарҙа  Меңдәр династияһы яҡлыларҙың терәге булараҡ Миньчжур экспансияһына ҡаршы сыҡҡан Тайвань дәүләте.

1661 йылдың 30 апрелендә Чжэн Чэнгун 25 мең һалдаты менән утрауҙағы Зеландияның төп Голландия ҡәлғәһен ҡамауға ала, 1662 йылдың 1 февралендә ҡәлғә һәләк була һәм утрау Чжэн Чэнгун ҡулына эләгә.

Был яңы дәүләт берәмеге башында күренекле пираттан, һуңынан генерал Чжэн Чэнгундан, уның улы Чжэн Цзиндан һәм ейәне Чжэн Кэшуандан торған Чжэн династияһы тора.

Дәүләттә Ҡытайҙыҡына оҡшаш сәйәси система ойошторола, хань мәҙәниәте таралыу ала (төп халҡын материктан килгән хань ҡасаҡтары тәшкил иткән).

«Дуннин» («Көнсығыштағы тыныслыҡ») исеме ярайһы уҡ иҫке, һәм Тайваньды баҫып алғанға тиклем күпкә алда Чжэн Чэнгун тарафынан файҙаланылған. Мәҫәлән, был исем аҫтында Тайвань 1602 йылда сыҡҡан «Донъяның күп илдәре картаһы»нда (Куньюй Ваньго Цюаньту) кәүҙәләндерелә. Чжэн ғаиләһе идара иткән осорҙа, элек аҙ халыҡлы Тайвань, яҡынса 120 000 кешегә еткән, тип фаразлана.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Бопутатсвана

**Бопутатсвана** — апартеид осоронда Көньяҡ Африка Республикаһында барлыҡҡа килгән бантустан (негрҙар өсөн резервация). Дәүләткә 1977 йылда нигеҙ һалына. Сискей һәм Венда кеүек башҡа бандустандарҙы иҫәпкә алмағанда, халыҡ-ара йәмғиәт тарафынан танылмаған.

Апартеид сәйәсәте һөҙөмтәһендә Көньяҡ Африка Республикаһында барлыҡҡа килә. Энтик яҡтан бандустан бер милләтле, тсвана халҡы вәкилдәре йәшәй. тсвана теле, инглиз һәм африкаанс телдәре менән бер рәттән рәсми тел булып иҫәпләнә.

## Географияһы һәм иҡтисады
Ете анклавтан тора. Файҙалы ҡаҙылмаларҙың күп булыуы арҡаһында барлыҡ бантустандарҙан иң байы. Атап әйткәндә, платинаны экспортлау ҙур табыш килтерә. Шулай уҡ ванадий, хром, асбест, гранит сығарыла. Һөрөлгән ерҙәр дәүләттең бөтә майҙанының 10 % самаһын ғына биләй.

Бантустан шулай уҡ уйын бизнесында аҡса эшләгән. Көньяҡ Африка Республикаһы биләмәһендә уйын бизнесы һәм фәхишәлек тыйылғанға күрә, кешеләр 1977 йылда Лас-Вегастың урындағы аналогы асылған Сан-Ситиға күңел асырға барған. 

Beach Boys, Queen, Black Sabbath, Фрэнк Синатра, Элтон Джон, Сара Брайтман, Клифф Ричард, Лео Сейер, Хулио Иглесиас, Лайза Миннелли, Род Стюарт һ.б. кеүек билдәле башҡарыусылар сығыш яһаған. Шул уҡ ваҡытта күп кенә артистар концертта уйнауҙан баш тартҡан, Том Джонс, мәҫәлән: «Әлегә был илдә ҡара халыҡ иҙелгәндә, күп кенә концлагерҙы хәтерләткән бантустар булғанда, мин Көньяҡ Африка Республикаһы сиген үтмәйем», - тигән.
## Ликвидация
1994 йылда, Нельсон Мандела һәм Фредерик де Клерк апартеид сәйәсәтен кире ҡағыу тураһында һөйләшеп килешкәндә, Бопутатсвана президенты Лукас Мангопе бантустанды Көньяҡ Африка Республикаһына ҡушыуҙан баш тарта. Әммә унда сыуалыштар башлана, төрлө төркөмдәрҙең көрәше һөҙөмтәһендә граждандар һәләк була башлай һәм, армия президентҡа буйһонмай башлай. Бопутатсван армияһы президентты бантустандан ҡасырға мәжбүр итә. Тиҙҙән ойошторолған ваҡытлыса хөкүмәт Көньяҡ Африка Республикаһы составына кире ҡайтырға ризалаша.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Марионет дәүләт
* Танылмаған дәүләт
* Резервация

## Һылтанмалар
* https://web.archive.org/web/20151011044755/http://www.airbuffalo.ru/forum/viewtopic.php?t=4877&view=previous
Роза утрауы Республикаһы

**Роза утрауы Республикаһы** () — элекке виртуаль дәүләт. Адриатик диңгеҙҙәге яһалма (антропоген) платформала, Италияның Римини (Форли) ҡалаһынан 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан була.

1967 йылда итальян инженеры *Джорджио Роза* үҙ иҫәбенә диңгеҙҙә төҙөгән 400 квадрат метр майҙанлы платформаны «дәүләт» тип иғлан итә. Платформала ул ресторан, бар, төнгө клуб, сувенир магазины, почта бүлексәһе кеүек коммерция предприятиелары аса. Ҡайһы бер мәғлүмәтәрҙә унда радиостанция булыуы ла хәбәр ителә, әммә был раҫлау тапмаған фараз булып ҡала.

Италия хөкүмәте был утрау-дәүләтте, туристарҙы йәлеп итеп, аҡса йыйып, милли һалым түләүҙән ҡотолоу өсөн хәйлә тип ҡарай.
Тиҙҙән, дүрт карабинер һәм һалым инпекторынан торған төркөм прлатформаға килеп төшә. Платформа хөкумәте Италия хөкумәтенә «суверенитеты боҙой һәм хәрби оккупация менән урындағы туризмға зыян килтереү» тураһында протест телеграммаһы ебәрә. Телеграммаға иғтибар бирелмәй. Платформа емерелгәс Роза «һөргөндәге хөкүмәт» төҙөй.

Платформанан 11 км урынлашҡан Римини кешеләре Италия президенты Сарагат Джузеппены ғәйепләп уға хат яҙып ҡултамғалар йыялар.

## Сығанаҡ
* Rose Island — A Dream of Freedom by Fabio Vaccarezza, The Cinderella Philatelist, January 2007, ISSN 0009-6911, pp 42-46
* How to Start Your Own Country by Erwin S. Strauss, pub. Breakout Productions, Port Townsend, WA, 2nd ed. 1984, ISBN 1-893626-15-6, pp 129—130.
* «Republics of the Reefs»: Nation-Building on the Continental Shelf and in the World’s Oceans, California Western International Law Journal, vol. 25, no. 1, Fall, 1994, pp 105-06.
Рәхмәтуллин Сәфиулла Рәхмәтулла улы

**Сәфиулла Рәхмәтулла улы Рәхмәтуллин** — башҡорт шағиры.

1845 йылда хәҙерге Дәүләкән районы Ҡоръятмаҫ ауылында тыуған. Ырымбур Ҡарғалыһы мәҙрәсәһен тамамлай. Заманына күрә шаҡтай уҡымышлы кеше була. 1905 йылда халыҡты поэтик һүҙ менән көрәшкә өндәп, революцион хәрәкәттә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн хөкөм ителә һәм оҙаҡ йылдар төрмәлә ултыра. Халыҡҡа мәғлүм булған ижады тап ошо революцион хәрәкәт менән тығыҙ бәйле. Башҡа әҫәрҙәре әлегә билдәле түгел.

*«Башҡорттарым, ҡуҙғалайыҡ»* шиғырында ул еребеҙҙе, халҡыбыҙҙы һаҡлап ҡалыу өсөн көрәшкә күтәрелергә әйҙәй. Төрмәлә яҙылған шиғырҙары төрмәләге конвоирҙарҙың халыҡҡа ҡарата булған мөнәсәбәте, шарттарҙың насар булыуы тураһында бәйән итә.

## Һылтанмалар
Кейеков Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы

**Кейеков Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы** (4 апрель 1861 йыл — 19 сентябрь 1918 йыл) — башҡорт мәғрифәтсе-шағиры.

## Биографияһы
Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы Кейеков 1861 йылдың 4 апрелендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы) Иҫке Соҡор ауылында яҙыусы Ғәли Соҡоройҙың ғаиләһендә тыуған.

Кейековтарҙың шәжәрәһе буйынса уларҙың ата-бабалары ирәкте башҡорт ырыуының ханы Иҫәнгә барып тоташа: *[[Иҫән хан]]* → *Быраҡ* → *Кейек* → *Шәриф* → *Ғабдулла* (1746—1828) → *Ғәбдессәлих* (1798—1849) → *Мөхәмәтғәли* (1828—1889) → *Ғарифулла* (1861—1918). Ата-бабаларының береһе Шәриф Кейеков Ирәкте улусының старшинаһы була, уның өсөнсө — кесе улы — Ғабдулланың ҡустыһы *Ниғәмәтулла Кейеков* 
дворян дәрәжәһен ала, ә 1825 йылда Бөрө өйәҙендәге 10-сы башҡорт кантоны башлығы итеп һайлана.

Башланғыс белемде атаһының мәҙрәсәһендә ала. Ауылдағы мәҙәрәсәгн тамамалағас, күрше ауылы Шығай мәҙрәсәһендә дауам итә. Аҙаҡ Ҡазан ҡалаһындағы Апанай мәҙрәсәһенә уҡырға  инә. 1882 йылда армия сафтарына алына. Алты йылға яҡын һуҙылған хәрби хеҙмәттән һуң, Ҡазан ҡалаһына тағы ла уҡырға йүнәлә. Аҙаҡ Иҫке Күрҙем ауылына күсә һәм  вафатына хәтле шунда йәшәй.  Уның ижади мираҫы байтаҡ ҡына.
: «Наши родственники — ирактинцы из нынешнего Минзелинского района с помощью соседних родов также получили грамоту (на владение землей) от российских правителей. Грамота составлена 16 января 1817 года, напечатана и включена в тетрадь «Межавая книга» в августе 1837 года»

## Китаптары

* «Ғәйн әр-Риза» 1900 йыл.
* «Диуани сыбъян йәки Ҡафияти сыбъян» 1903 йыл
* Башҡорт тарихы вә ирәкте нәсәбе /Төҙ., инеш һүҙ авторы, аңлатма биреүсе Нәҙерғолов М. Х. — Өфө: РФА ӨҒҮТТӘИ, 2001.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт шиғриәте антологияһы. Өфө: Китап, 2001. ISBN 5-295-02743-0
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 2-се т. Өфө, 1990.
* История башкирской литературы. Т.1: С древнейших времен до начала XX века. — Уфа: Китап, 2012.
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы

**Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы**, әҙәби псевдонимы **Йәрми Сәйете** (29 сентябрь 1884 йыл — 19 октябрь 1972 йыл) — шағир-импровизатор. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне (1944).

## Биографияһы

Сәйет Әхмәт улы Исмәғилев, Йәрми Сәйете 1884 йылдың 29 сентябрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Йәрми ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһынан йәшләй етем ҡалыу сәбәпле, күп балалы ғаилә хәстәрлеге уға төшә. 16—17 йәштәрендә ул шиғырҙар, йырҙар сығарып, үҙе уйнап, үҙе йырлап, яҡын-тирә ауылдарҙа киң таныла.

Китабын баҫтыра һәм халыҡ араһында танылыу яулай. Шулай итеп, Сәйет Исмәғилевтың Октябрь революцияһына тиклемге осорҙа Өфө губернаһында музыкант-импровизаторлыҡ даны ныҡ таралып өлгөрә. Был турала хатта 1915 йылда Өфөлә сыға торған «Тормош» газетаһында махсус материалдар ҙа баҫыла.

Октябрь социалистик революцияһынан һуңғы осорҙа ғына сәсән ижады бөтөнләй башҡаса үҫеп китә. 1926—1927 йылдарҙа Шишмә театрында артист булып та эшләй.

1940 йылда Сәйет Исмәғилевтың беренсе йыйынтығы баҫыла. Был китапҡа ингән, халыҡ араһында таралған йырҙарынан сығып, уның ижади йөҙөн тулыраҡ билдәләргә мөмкинлек тыуа.

Сәсәндең йырҙары халыҡ тормошо, уның тарихы менән органик бәйләнешле булыуын һәр әҫәренән күрергә мөмкин. Сәйет Исмәғилевтың күпселек йырҙары агитацион характерҙа башҡарылалар.

1938 йылда Сәйет Исмәғилев СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп алына. 1944 йылда уға «Башҡорт АССР-ының халыҡ сәсәне» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Сәйет Исмәғилев Башҡорт дәүләт филармонияһында артист-скрипач булып эшләй. Халыҡ хыялдарын йырлау, көндәлек тормоштағы ыңғай күренештәрҙе һүрәтләү, йәшәү шатлығын, халыҡҡа бәхет килтергән Коммунистар партияһын данлау йырҙары халыҡ күңелендә ныҡлы урын ала.

Башҡорт сәсәндәре араһында уның үҙенсәлекле һыҙаттары бар: әҫәрҙәре йыр стихияһына ҡоролған. Ул тәмҫил жанрына таянып, әҫәрҙәрендә символик образдың үҙенсәлекле бер төрөн булдырҙы.

## Китаптары

* «Йырҙар һәм шиғырҙар» — Өфө, 1940, 108 бит. (Матбуғатҡа М. Хәй әҙерләгән.)
* «Сәйет йырҙары» — Өфө, 1944, 48 бит.
* «Сәсән һүҙе» — Өфө, 1950, 64 бит.
* «Һайланма әҫәрҙәр» — Өфө, 1958, 104 бит.
* Ике тормош. Йырҙар. Өфө, 1961, 67 бит.
* Сәсән йырҙары. Шиғырҙар һәм йырҙар. Өфө, 1964, 95 бит.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт шиғриәте антологияһы. — Башҡортостан китап нәшриәте, 2001 йыл. — ISBN 5-295-02743-0

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Дәүләтшин Фәррәх Дәүләтша улы

**Дәүләтшин Фәррәх Дәүләтша улы** (31 ғинуар 1887 йыл — 12 ғинуар 1956 йыл) — шағир-импровизатор. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1939). 

## Биографияһы
Фәррәх Дәүләтша улы Дәүләтшин 1887 йылдың 31 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Уртай ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Сабый сағынан үкһеҙ етем ҡала, кулактарҙа бала ҡарап, көтөү көтөп тамағын туйҙыра. Үҫә төшкәс, Урал заводтарына эшкә сығып китә, төрлө завод-фабриктарҙа, урман хужалығыында бил бөгә. 1913—1916 йылдарҙа «Аҡшишмә» тип аталған ҡағыҙ фабрикаһында эшләгән саҡта бәлә-ҡазаға тарый: пар ҡаҙаны шартлау арҡаһында күҙҙәре зарарлана. Тома һуҡыр булып, эшкә яраҡһыҙ ҡалғас, тыуған ауылына ҡайта.

## Сәсәнлек ижады
Тыумыштан үткер һүҙле һәм зирәк аҡыллы булған Фәррәх, зәғифлегенә ҡарамай, тора-бара йырҙар сығарыуға әүәҫләнеп китә, артабан инде, бәйеттәр әйтеп, үҙ төбәгендә халыҡ араһында йөрөй башлай, баҙарҙарҙа була, йыйындарҙа ҡатнаша. Йырҙарында һәм бәйеттәрендә ябай кешеләргә яҡын булған уй-тойғоларҙы сағылдырыуы, уларҙың азат тормошҡа ынтылыуын һәм башҡа көндәлек теләктәрен һүрәтләүе арҡаһында тиҙ арала халыҡ араһында популярлыҡ яулай.

Октябрь социалистик революцияһынан һуң ғына Фәррәх сәсән ауыҙ тултырып йырларға һәм ирекле ижад итергә мөмкинлек ала.

Башҡорт әҙәбиәтендә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Фәррәх Дәүләтшин республика яҙыусылары араһынан иң беренсе булып 1939 йылда «Почёт Билдәһе» ордены һәм маҡтау грамоталары менән наградлана. 1944 йылда уға Сәйет Исмәғилев менән бергә «Башҡортостандың халыҡ сәсәне» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Баҫылған китаптары
* Һуҡыр Фәрәх әңгәмәләре. — Өфө: Башкитап, 1928. — 18 бит.
* Йырҙар һәм бәйеттер: Орденлы халыҡ йырсыһы Фәррах йырҙары һәм бәйеттәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1939. — 112 бит.
* Сәсәндең кәңәштәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1947. — 63 бит.
* Фәррәх Дәүләтшин: «Башҡорт сәсәндәре» йыйынтығында. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1953. — бит.
* Сәсән тауышы. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1967. — 18 бит.Өфө, 1967.
* Шиғырҙар // Башҡорт поэзияhы антологияhы. Өфө, 1971.
* Башҡорт шиғриәте антологияһы. — Башҡортостан китап нәшриәте, 2001 йыл. — ISBN 5-295-02743-0

## Сәсән тураһында
* Ә. Усманов. Фәррәх йыйынтығына баш һүҙ. Өфө, 1939.
* Ғ. Әмири. «Башҡорт сәсәндәре» йыйынтығына баш һүҙ.
* К. Мәргән. Сәсән тауышы. «Әҙәби Башҡортостан», 1951, № 1.

## Бүләктәре һәм маҡтулы исемдәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1939)
* Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
*
Туйкин Фазыл Кәрим улы

**Фазыл Кәрим улы Туйкин** (тулы исеме — *Әхмәтфазыл Әхмәткәрим улы Туйкин*; 10 июнь 1887 йыл — 15 февраль 1938 йыл) — башҡорт сәсәне, драматург, шағир.

## Биографияһы
Әхмәтфазыл Әхмәткәрим улы Туйкин 1887 йылдың 10 июнендә Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙенең (хәҙерге Татарстан Республикаһының Лениногорск районының) Зәй-Ҡаратай ауылында тыуған. Кәбир Туйкиндың ҡустыһы.

Башланғыс белемде ауыл мәҙрәсәһендә ала. Унан һуң Ҡазан ҡалаһындағы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡый. 1907—1908 йылдарҙа тыуған ауылында уҡыта.

1911 йылдан Өфөләге «Хәкимиә» мәҙрәсәһендә мөғәллимлек итә. 1914 йылдан төрлө мәктәптәрҙә уҡыта.

Уның әҫәрҙәре беҙҙең көндәргәсә «Фекер», «Шура», «Сәсән» гәзит-журнал биттәрендә һәм 1915 йылда Өфөлә нәшер ителгән «Нардуған» исемле йыйынтығы аша килеп еткән.

Ә. Туйкиндың ғүмере аяныслы тамамлана. 1937 йылдың 1 ғинуар көндө, Ғабдрахман ауылы мәктәбендә уҡытҡанда, милләтселектә ғәйепләнеп ҡулға алына, һәм күп хеҙмәттәре конфискациялана. 1938 йылдың 15 февраль төнө атып үлтерелә. Исеме һәм ижады 1958 йылдың 27 майында аҡлана, һәм мираҫы мәҙәниәтебеҙ тарихына ҡайтарыла.

## Хәтер
* Зәй-Ҡаратай урта мәктәбенә уның исеме бирелгән. Мәктәптә Ф. К. Туйкиндың музей эшләй.
* Зәй-Ҡаратай ауылының бер урамы уның исемен йөрөтә, ул йәшәгән йортҡа таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт шиғриәте антологияһы. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 2001. — ISBN 5-295-02743-0

## Һылтанмалар
*