open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ыумас

**Ыумас** (*ыумас ашы*) — башҡорт милли аш-һыуы.

Ыумас ашы былай әҙерләнә: тәүҙә тоҙло һыуҙа ваҡ ҡына итеп туралған картуф бешерелә. Икенсе һауытҡа әҙ генә һыу һалына. Уға бойҙаймы, арышмы, борсаҡмы, ҡарабойҙай йәки һоло онон һалып бутайҙар. Килеп сыҡҡан бутаманы тотошлайы менән алып ыуа башлайҙар. Таҡтаға ваҡ ҡына ҡамыр киҫәктәре ҡойолғансы ыуалар. Шуларҙы алып, ҡайнап торған картуф лы һыуға һалып, 2-3 минут бешерәләр. Ыумас әҙер.

Эс майында ҡурылған башлы һуған, ҡорот, йә ваҡ ҡына итеп туралған йәшел һуған менән ашайҙар. 

Ыумас ашын картуфһыҙ ҙа, һыуҙа ла, һурпала ла, һөттә лә бешереп була.

## Ҡыҙыҡ факттар
Ыумас та, башҡа аштар ҙа — башҡорттарҙың яратҡан ризыҡтары. Аштары, ғәҙәттә, ҡуйы була.

Башҡортостан халҡы ҡуйы, ҡайнар аш ашарға ярата. Бешергәндә күбеһе лавр япрағын һала. Һурпа эскәндә уны ҡоротлап, ҡатыҡлап эсергә яраталар. Ҡыҙыл, ҡара борос һибәләр. Туҡып йомортҡа һалыуҙары мөмкин..

## Рецепт
Туҡмас әҙерләү ысулы:
* Ит (һурпа өсөн) — 250—300 гр;
* Он — 1 стәкән;
* Һуған — 1-2 баш;
* Бәрәңге — 3-4 баш;
* Балтырған;
* Тауыҡ йомортҡаһы — 2 берәмек;
* Тоҙ — тәменә ҡарап.

## Ҡулланышы
* Ыумас өҫтәлгә айырым бирелә, бәрәңге менән ит ҡушылып икенсе ашамлыҡ була. Ыумас йәйге аш иҫәпләнә.

## Әҙерләү
* Әкрен һыу өҫтәп, йомортҡа менән ондо ҡушып бутарға. Ҡамыр барлыҡҡа килгәс, ыуып, 15-20 мм ҙурлыҡта туптар яһап, өҫтөнә он һибергә;
* Ит һурпаһына бәрәңге турарға;
* Бешкән ит менән бәрәңгене алып, ҡайнап ултырған һурпаға ваҡ итеп туралған балтырғанды йомортҡаға манып ашҡа өҫтәргә;
* Балтырған 10 минут тирәһе бешергә тейеш. Һуңынан, ыумас менән туралған һуған ҡушып тағы 5-7 минут ҡайнатабыҙ. Ашҡа әсе ҡорот, ҡаймаҡ өҫтәргә була. Ашығыҙ тәмле булһын!

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
*http://xn--80aab3ajbbyxkzy4a8he.xn--p1ai/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%B1%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B0/%D1%8B%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%81-%D0%B0%D1%88%D1%8B-%D1%81%D1%83%D0%BF-%D1%81-%D1%82%D1%91%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B9-%D0%BC%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B9/ 
*http://www.chumata.ru/index.php/iz-testa/102-yumas 
*https://yandex.ru/images/search?text=%D1%8B%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%81&stype=image&lr=172&noreask=1&source=wiz
* Башкирская кухня
* http://www.bashcuisine.ru/page/5
Днепропетровск өлкәһе

**Днепропетровск өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Днипро ҡалаһы.

## Билдәле шәхестәре
* Казанцева Тамара Тимофеевна (8.05.1934), ғалим-тау инженеры‑геолог. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1985). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (1999). Кривой Рог ҡалаһынан.

## Административ ҡоролошо

**22 район:**
# Апостолово районы
# Васильковка районы
# Верхнеднепровск районы
# Днипро районы
# Кривой Рог районы
# Кринички районы
# Магдалиновка районы
# Межовая районы
# Никополь районы
# Новомосковск районы
# Павлоград районы
# Петриковка районы
# Петропавловка районы
# Покровское районы
# Пятихатки районы
# Синельниково районы
# Солёное районы
# Софиевка районы
# Томаковка районы
# Царичанка районы
# Широкое районы
# Юрьевка районы

**13 ҡала округы:**
# Вольногорск
# Днипро
# Жёлтые Воды
#Каменское
# Кривой Рог
# Марганец
# Никополь
# Новомосковск
# Павлоград
# Першотравенск
#Покров
# Синельниково
# Терновка

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт
Кәкүк (йыр)

**Кәкүк** (**«Саҡырмасы, күкәк»**) — башҡорт халыҡ йыры.

Тормош-көнкүреш йырҙары төркөмөнә ҡарай. Бындай йырҙарҙы халыҡ йолаларын, төрлө ырым-ышаныуҙарын, легендаларын белгәндә генә аңлап була. Башҡа ҡоштарҙан айырылып торған кәкүк элек-электән кешеләрҙең иғтибарын үҙенә йәлеп иткән, уға бәйле төрлө легендалар, йырҙар, юрауҙар барлыҡҡа килгән. Легендаларҙан күренеүенсә, кәкүк — кеше, ҡатын-ҡыҙ затынан яралған йән эйәһе. Халыҡ аңында кәкүк моңло, әммә бәхетһеҙ ҡош булып иҫәпләнә һәм уның саҡырыуын кешеләр үтә шомло ҡабул иткән. Ырым-юрауҙар буйынса, ҡоштоң йорт тирәһендә ҡысҡырыуы — яҡшыға түгел, ул хатта үлемде иҫкәртеү билдәһе. Ошо инаныу йырҙа ла сағылдырыла.
.

## Риүәйәте
Бер ваҡыт ҡыҙҙар менән әбейҙәр күл йыуаһын йыйырға Төйәләҫ (Баймаҡ районында Ирәндек тауҙарынан баш алған йылға) буйына сыҡҡан. Егеттәр алдан барып, уларҙы көтөп торған. Әбейҙәргә бүләк биреп, юхалап,ҡыҙҙар менән әҙерәк аралашып алырға рөхсәт алғандар. Егеттәр үҙҙәренең яратҡан ҡыҙҙары менән берәм-берәм таралышып һөйләшә башлаған.
Бер егет менән ҡыҙ тирәк төбөнә барып ултырғандар. Был тирәккә кәкүк ҡунып саҡыра башлаған да туҡтап ҡалған. Егет, ҡыҙы риза булмаһа ла, кәкүктән нисә йыл йәшәүен һорарға булған. Кәкүк 12 тапҡыр ғына саҡырған да туҡтаған. Ҡыҙ күңелһеҙләнгән, егет уны башҡалар янына алып киткән.
Ул ваҡыттарҙа йәштәр «Аҡ тирәк, күк тирәк» уйынын яратып уйнар булған. Байтаҡ ҡына уйнап-көлгәндән һуң, әбейҙәр ҡыҙҙарҙы алып ҡайтып киткән. Егеттәр һыу инергә ҡалған. Шул ваҡыт әлеге егет һыуға батып үлгән. Уны ауылға күтәреп алып ҡайтып күмгәндәр.
Егеттең яратҡан ҡыҙы уның иҫтәлеге итеп йыр сығарған.

: Саҡырмасы, кәкүк, эй, эргәмдә
: Саҡырһаңсы кәкре ҡайын янында.
: Егет кенә кеше сер белгертмәҫ,
: Ҡайғылары артҡан һайын да.
: Саҡырмасы, кәкүк, ай, һаташып,
: Хәсрәт арттырырға маташып.
: Сит илдәрҙә йөрөй яңғыҙ башым,
: Яңғыҙ кәкүк кеүек аҙашып.

: Саҡырма ла, кәкүк, ай, ҡаршымда,
: Саҡырһана ағас башында.
: Уңлы ла ғына һуллы ҡашым тарта -
: Ни булыр ҙа ғәзиз башыма?
: Минең башҡайыма ник ултырҙың,
: Бер-бер нәмә булыр микән ни?
: Юраусылар юрап әйткәненсә,
: Ғүмерем зая үтер микән?

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кәкүккәй (йыр)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт халыҡ көйҙәре, йырлы-бейеүле уйындар, Өфө- 1996
Калифорния ҡултығы

**Калифорния ҡултығы** (), шулай уҡ *Кортес диңгеҙе*; ) — Калифорния ярымутрауын мексика континенталь яр буйынан айырыусы Тымыҡ океан ҡултығы.

## География
Ҡултыҡ һыуҙары Мексиканың Түбәнге Калифорния, Көньяҡ Түбәнге Калифорния, Сонора һәм Синалоа штаттарының яр буйҙарын йыуа. Калифорния ҡултығына ҡойоусы иң ҙур йылға — Колорадо.

Майҙаны — 177 000 км², күләме — 145 000 км³. Максималь тәрәнлеге — 3400 м, уртаса тәрәнлеге — 818 м.

Калифорния ҡултығында ике ҙур утрау Анхель-де-ла-Гуарда һәм Тибурон, шулай уҡ бер нисә ваҡ утрауҙар, шул иҫәптән Исла-Эспириту-Санто һәм Исла-Партида утрауҙары бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Exploring the Sea of Cortez, by Ron Mader
Мексика ҡултығы

**Мексика ҡултығы** (, , ) — Атлантик океандың эске диңгеҙе.

## География

Мексика ҡултығы төньяҡ-көнбайыштан, төньяҡтан һәм көнсығыштан АҠШ (Флорида, Алабама, Миссисипи, Луизиана һәм Техас штаттары), көньяҡта һәм көняҡ-көнбайышта — Мексика (Тамаулипас, Веракрус, Табаско, Кампече һәм Юкатан штаттары) яр буйҙары, һәм шулай уҡ Куба утрауы менән сикләнгән. Майҙаны — 1543 мең км², күләме — яҡынса 2332 мең км³.

Йәйге осорҙа ныҡ йылынған һыуҙың энергияһы көслө тропик штормдар (Катрина, Густав, Иван һ.б.) барлыҡҡа килтерә. Иң йылы һыу ятҡылыҡтарының береһе булып тора

Мексика ҡултығы яҡынса 300 миллион йыл элек литосфера плиталарының тектоникаһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ҡултыҡ бассейны овал формаһында, уның киңлеге яҡынса 1,5 мең километр тәшкил итә.

Флорида боғаҙы аша Атлантик океан менән, ә Юкатан боғаҙы аша Кариб диңгеҙе менән тоташа.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Разлив нефти в Мексиканском заливе — текущее положение
* Метастазы Мексиканского залива
Аляска ҡултығы

**Аляска ҡултығы** () — Аляска ярымутрауы яр буйы һәм көнбайышта Кадьяк утрауынан көнсығышта Александр архипелагына тиклем һуҙылған һыҙат менән сикләнгән Тымыҡ океан ҡултығы.

## География
Максималь тәрәнлеге — 5659 м. Бихисап бухталар һәм эстуарийҙар бар. Төп порттары: Сьюард, Принс-Руперт (Канада).

Ҡултыҡ яр буйҙаәры ныҡ йырғыланған, ярҙарында урмандар, тауҙар һәм боҙлоҡтар менән ҡапланған. Һуңғылары араһында Төньяҡ Америкала иң ҙур үҙән боҙлоғо — *Хаббард боҙлоғо* бар.

Аляска ҡултығында углеводород ятҡылыҡтары табылған.

1980 йылдан ҡултыҡтың төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ өлөшөндөге күп кенә яр буйы утрауҙары *Аляска диңгеҙ милли ҡурсаулығы*на индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гвинея ҡултығы

**Гвинея ҡултығы** (, , , ) — Африканың көнбайыш ярҙарын йыуыусы Атлантик океан ҡултығы.

## География
Майҙаны 1533 мең км². Ҡултыҡ төбөндә Гвинея котловинаһы барлыҡҡа килә, уның тәрәнлеге 6363 метрға барып етә. Һыуҙың температураһы 25-27 °С тәшкил итә. Тоҙлолоғо 34-35 ‰, йылғалар тамаҡтарында 20-30 ‰-гә тиклем кәмей. Ярым тәүлекле һыу күтәрелеүҙәрҙең дәүмәле 2,7 метрға барып етә.

Иң ҙур утрауҙары — Биоко, Сан-Томе, Принсипи, Аннобон. Ҡултыҡ аша көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай йылы Гвинея ағымы, ә төньяҡтан көньяҡҡа һалҡын Ангола ағымы үтә.

Ҡултыҡҡа артабанғы йылғалар ҡоя: Вольта, Конго, Нигер, Огове һ.б.

Балыҡ тотоу һәм нефть сығарыу тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары — Ломе (Того), Лагос (Нигерия), Аккра һәм Такоради (Гана), Либревиль (Габон).

## Иҫкәрмәләр
Изге Лаврентий ҡултығы

**Изге Лаврентий ҡултығы** (; ) — Төньяҡ Америка яр буйының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге Атлантик океан ҡултығы.

## География
Ҡултыҡ Канаданың Квебек, Нью-Брансуик, Яңы Шотландия, Принц Эдуард Утрауы, Ньюфаундленд һәм Лабрадор провинциялары ярҙарын йыуа.

Изге Лаврентий ҡултығы төньяҡта Лабрадор ярымутрауы, көнсығышта океан һәм Ньюфаундленд утрауы, көньяҡта Кейп-Бретон утрауы һәм Яңы Шотландия ярымутрауы, көнбайышта Төньяҡ Америка ҡитғаһы менән сикләнгән.

Майҙаны яҡынса 263 мең км². Тәрәнлеге 572 метрға тиклем. Күләме 35 мең км³.

Океан менән ҡултыҡты тоташтырыусы боғаҙҙар:
* көньяҡта Кансо боғаҙы, Кейп-Бретон утрауы һәм Яңы Шотландия ярымутаруы араһында
* көньяҡ-көнсығышта Кабот боғаҙы, Ньюфаундленд һәм Кейп-Бретон утрауҙары араһында
* төняҡ-көнсығышта Белл-Айл (Лабрадор) боғаҙы, Лабрадор ярымутрауы һәм Ньюфаундленд утрауы араһында.

Ҡултыҡҡа Изге Лаврентий йылғаһы ҡоя.

## Хужалыҡта әһәмиәте
Ҡултыҡ акваторияһы әүҙем суднолар йөрөү урыны. Бында балыҡ тотоу һәм нефть сығарыу тармаҡтары үҫешкән.

Төп порттары — Квебек һәм Сет-Иль.

## Иҫкәрмәләр
Бискай ҡултығы

**Биска́йский зали́в** (, ,  *Bizkaiko Golkoa*,  *golfo de Biscaia*,  *golf de Gasconha*,  *Pleg-mor Gwaskogn*) — Испания һәм Франция яр буйҙарын йыуыусы Атлантик океан ҡултығы.

## География
Атамаһы басктарҙың Бискайя провинцияһынан барлыҡҡа килә. Испанияла был ҡултыҡты **Кантабрия диңгеҙе** (*Mar Cantábrico*) тип атайҙар һәм тик уның Басктар Иленең ярҙарын йыуған көнсығыш өлөшө генә Бискай ҡултығы тип атала.

Майҙаны 223 (194) мең км², оҙонлоғо 400 км, уртаса тәрәнлеге 1715 м, максималь тәрәнлеге — 4735 (5120) м.

Франция яр буйының төньяҡ өлөшө ҡаялы һәм бында бер нисә утрауҙар бар: Бель-Иль, Нуармутье, Ре, Олерон, Экс. Көньяҡҡа ҡарай яр буйы тигеҙләнә бара, уның өлөштәре Көмөш яры һәм Басктар яры тип атала. Пиреней ярымутрауы яр буйында Кантабрия тауҙары күтәрелә, һәм ҡултыҡ ярҙары йәнә ҡаялы була башлай

Ҡойоусы йылғалар: Гаронна һәм Дордонь (Жиронда эстуарийын барлыҡҡа килтерәләр), Луара, Адур, Бидасоа.

Февралдә ҡултыҡтың төньяҡ өлөшөндә һыуҙың температураһы 5—6°С, көньяҡта — 12—13&nbsp;°C тәшкил итә; августта һыу төньяҡта 10&nbsp;°C-тан көньяҡта 20—22&nbsp;°C-ҡа тиклем йылый. Тоҙлолоғо яҡынса 35 ‰.

Штормдар, бигерәктә ҡышҡы осорҙа, йыш күҙәтелә. Ел тиҙлеге 113 км/сәғ ашыуы мөмкин.

## Хужалыҡта әһәмиәте
Балыҡ тотоу (сардина, камбала), устрица үрсетеү тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары — Бордо, Брест, Нант, Ла-Рошель, Рошфор, Сен-Назер, Байонна (барыһы ла — Франция), Сан-Себастьян, Бильбао, Сантандер, Хихон һәм Авилес (барыһы ла — Испания).

Курорттар: Ла Боль, Биарриц һәм Сен-Жан-де-Люз.

## Иҫкәрмәләр
Ирландия диңгеҙе

**Ирландия диңгеҙе** (, , ) — көнсығышта Бөйөк Британия һәм көнбайышта Ирландия утрауҙары араһында урынлашҡан Атлантик океан диңгеҙе.

## География
Диңгеҙ һыуҙары Ирландия һәм Бөйөк Британия (Шотландия, Төньяҡ Ирландия, Уэльс һәм Англия) яр буйҙарын йыуа. Көньяҡ-көнбайышта Изге Георг боғаҙы аша Атлантик океан менән, ә төньяҡта — Төньяҡ боғаҙ аша *Кельт диңгеҙе* менән тоташа.

Майҙаны яҡынса 100 мең км², максималь тәрәнлеге — 175 метр.

Гринпис ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2001 йылда Ирландия диңгеҙе планетаның иң радиоактив бысранған диңгеҙе булған.

Диңгеҙҙә ике ҙур утрау — Мэн һәм Англси урынлашҡан. Бәләкәй утрауҙары араһында — Холи-Айленд, Уолни, Ирландс-Ай һәм башҡалар бар.

Яр буйҙары бәләкәй ҡултыҡтар һәм бухталар менән йырғыланған. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Лус, Уигтаун һәм Солуэй-Ферт ҡултыҡтары урынлашҡан. Көнсығышта һәм көняҡ-көнсығышта Бомарис бухтаһы, Моркам һәм Ливерпуль ҡултыҡтары бар. Диңгеҙҙең көнбайыш өлөшөндә Ирландия яр буйында Дублин бухтаһы, Странгфорд-Лох, Дандрам, Карлингфорд-Лох һәм Дандолк ҡултыҡтары урынлашҡан.

Тоҙлолоғо 32 промилдән 34,8 промилгә барып етә.

Төп порттары — Ливерпуль, Дублин.

Балыҡ тотоу тармағы үҫешкән. Балыҡсылыҡ порттары: Флитвуд (Англия), Ардграсс, Портавоги һәм Килкил (Төньяҡ Ирландия), Дан Лири, Скеррис (Ирландия Республикаһы) һ.б.

## Иҫкәрмәләр
Ҡоролтай (мәғәнәләр)

**Ҡоролтай** — төрки халыҡтарҙың халыҡ вәкиллеге.

* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай — Башҡортостан Республикаһының юғары һәм закондар ҡабул итеү органы.
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге.
* Кесе Ҡоролтай — Башҡортостан автономияһының закондар ҡабул итеү органы.
Япон диңгеҙе

**Япон диңгеҙе** ( *нихонкай*,  *тонхэ*, «көнсығыш диңгеҙ») — Тымыҡ океан диңгеҙе.

## География
Майҙаны — 1062 мең км². Максималь тәрәнлеге — 3742 м ().

Океандан Япон утрауҙары (Хонсю, Хоккайдо һ.б.) һәм Сахалин утрауы менән айырылған. Корея боғаҙы аша Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе, Сангар боғаҙы аша Тымыҡ океан, Лаперуза һәм Невельский (Мамия) боғаҙҙары аша Охот диңгеҙе менән тоташа. Диңгеҙ һыуҙары Рәсәй Федерацияһы, Япония, Корея Республикаһы һәм КХДР яр буйҙарын йыуа.

Көньяҡ өлөшөнә Куросио йылы ағымдың бер тармағы үтеп инә. Диңгеҙҙең төньяҡ өлөшө ҡышын туңа.

Төп порттары: Владивосток, Находка, Восточный, Совет Гаване, Ванино, Александровск-Сахалинский, Холмск, Ниигата, Цуруга, Майдзуру, Вонсан, Хыннам, Чхонджин, Пусан.

Балыҡ тотоу, трепангтарҙы, диңгеҙ ҡыҫалаһын һәм терпеһен аулау, ылымыҡтар йыйыу, марикультура тармаҡтары үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А.* Океанология. Л.: Гидрометеоиздат, 1980.

## Һылтанмалар

* 
* Японское море в книге: *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
* Описание Японского моря.
Ботния ҡултығы

**Ботния ҡултығы** (, ) — Финляндияның көнбайыш яр буйы менән Швецияның көнсығыш яр буйы араһында урынлашҡан Балтик диңгеҙенең төньяҡ өлөшөндәге ҡултыҡ.

## География
Ҡултыҡ тоҙлолоғо көньяҡтан төняҡҡа ҡарай бик ныҡ кәмей.

Ҡултыҡ оҙонлоғо 700 км-ҙан ашыу, максималь киңлеге яҡынса 240 км. Урта өлөшөндә (Норра-Кваркен боғаҙында) киңлеге тарайып 75 км-ға барып етә. Максималь тәрәнлеге — 295 м.

Ҡултыҡ яр буйҙары йырғыланған, улар тирәһендә күп утрауҙар һәм шхерҙар урынлашҡан. Иң ҙур утрауҙары — Аланд, Хайлуото, Реплот һәм Эугму (барыһы ла — Финляндия), Гресё, Хертсён һәм Хольмён (барыһы ла — Швеция).

Ҡултыҡҡа ҡойоусы иң ҙур йылғалар — Кокемяэнйоки, Кюрёнйоки, Оулуйоки, Иййоки, Кемийоки, Турнеэльвен, Каликсэльвен, Лулеэльвен, Питеэльвен, Шеллефтеэльвен, Умеэльвен, Онгерманэльвен, Индальсэльвен, Юнган, Юснан, Далэльвен.

Төп порттары: Раума, Пори, Вааса, Коккола, Оулу, Кеми (барыһы ла — Финляндия), Евле, Худиксвалль, Сундсвалль, Умео, Лулео (барыһы ла — Швеция).

Ҡултыҡта боҙланыуҙан һуңғы осорҙа ер ҡабығының күтәрелеүе күҙәтелә. Тикшеренеүҙәргә ярашлы ҡултыҡтың төньяҡ өлөшөндә ҡоро ер бер быуат эсендә яҡынса 90 см-ға, ә көньяғында — 20 см-ға күтәрелә. Яҡынса 2000 йылдан һуң Ботния ҡултығы күлгә әйләнәсәге күҙалланған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Амундсен диңгеҙе

**Амундсен диңгеҙе** — Антарктида яр буйындағы Көньяҡ океан диңгеҙе.

Боҙҙар менән ҡапланған. Көнбайыш киңлектең 102° һәм 127° мериандары араһында урынлашҡан. Көнсығышта Терстон утрауы, ә көнбайышта Дарт мороно менән сикләнгән. Дарт морононан көнбайыштараҡ Антарктидала Тымыҡ океандың яр буйы һуҙылған, ә Терстон утрауынан көнсығыштараҡ Беллинсгаузен диңгеҙе урынлашҡан.

Амундсен диңгеҙенең майҙаны 98 мең км², уртаса тәрәнлеге — 286 м, максималь тәрәнлеге — 585 м.

Тоҙлолоғо — 33,5 промилле.

Норвегия тикшеренеүсеһе Руаль Амундсен хөрмәтенә аталған.

## Климаты

Амундсен диңгеҙе Донъя океанының иң ҡырыҫ, юлһыҙ һәм кеше бик һирәк бара торған урындарының береһе булып тора.

Диңгеҙ антарктика климаты зонаһында урынлашҡан һәм ул йыл әйләнәһенә боҙ менән ҡапланған килеш ҡала. Иң һалҡын айҙары — июнь, июль һәм август. Һауаның уртаса айлыҡ температураһы төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай -18 °С-тан -28 °С-ҡа барып етә. Һауа температураһының үҙгәреүе шулай уҡ елдәрҙең йүнәлешенә һәм тиҙлегенә бәйле. Көньяҡ йүнәлештәге шторм елдәре иҫкәндә һауа температураһы төньяҡ өлөшөндә -30 °С-тан -35 °С-ҡа тиклем, ә яр буйы зонаһында -40 °С-тан -50 °С-ҡа тиклем кәмей. Төньяҡ елдәре, киреһенсә, һауа температураһын күтәрә.

Сағыштырмаса иң йылы айҙары тип декабрь, ғинуар һәм февраль иҫәпләнә. Февралдә уртаса һауа температураһы төньяҡта -8 °С-тан яр буйында -16 °С-ҡа тиклем үҙгәрә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* http://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1996-Amundsen-Sea.html
* http://repartee.ru/2012/04/amundsena/
Әгерже

**Әгерже** (, ) — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Әгерже районы үҙәге.

## Тарихы

## Географияһы

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр
Росс диңгеҙе

**Росс диңгеҙе** — Көньяҡ океан диңгеҙе.

## География
Майҙаны 439 мең км², иң ҙур тәрәнлеге — 2972 м. Ярҙары таулы, ныҡ йырғыланған. Диңгеҙҙең көньяҡ өлөшө иң ҙур Росс боҙлоғо менән ҡапланған, уның менән бергә диңгеҙҙең майҙаны 960 мең км² тәшкил итә.

Диңгеҙҙең асыҡ өлөшө йыл әйләйенә тиерлек айсбергтар менән ҡапланған.

Тоҙлолоғо 33,7-34,4 ‰. Ағымдар сәғәт теле буйынса әйләнеш барлыҡҡа килтерә. Ярым тәүлекле һыу артымдары 1 метрға барып етә.

Диңгеҙҙә Росс тюлене, Уэдделл тюлене, диңгеҙ ҡыҫалаһын ашаусы тюлень, диңгеҙ леопарды, криль, косатка, пингвиндар, балыҡтар, киттар һ. б. тереклек итә.

Диңгеҙ 1841 йылда инглиз поляр тикшеренеүсеһе Дж. К. Росс менән асыла һәм уға арнап атала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Карта Антарктиды с прилегающими морями
Оло Австралия ҡултығы

**Оло Австралия ҡултығы** — Австралия ҡитғаһының көньяҡ яр буйындағы Һинд океаны ҡултығы.

## География
Оло Австралия ҡултығы көнсығышҡа ҡарай Көнбайыш морононан (Көнбайыш Австралия штаты) Көньяҡ-Көнбайыш моронона (Тасмания утрауы) тиклем һуҙылған. Ҡултыҡ яр буйының оҙонлоғо околояҡынса 1160 км. Майҙаны яҡынса 1335 мең км². Иң ҙур тәрәнлеге — 5670 м. Төп порт — Аделаида.

Яр буйында ҡаялар (бейеклектәре 60 м барып етә), ҡомло пляждар һәм ҡаялы террасалар бар. Уилсон бухтаһына Денмарк йылғаһы ҡоя.

## Флора һәм фауна
Уртаса тәрәнлеге сағыштырмаса һай булыуына ҡарамаҫтан ҡултыҡ флора һәм фауна байлылығы менән айырылып тормай. Ҡултыҡ һыуҙарында акулалар, шыма киттар тереклек итә.

## Тарих
Оло Австралия ҡултығы тәүге тапҡыр европалылар менән 1627 йылда өйрәнелгән. Был ваҡытта голланд диңгеҙсеһе Тиссен ҡултыҡтың көнбайыш сиктәре буйлап үткән. Һуңыраҡ, 1802 йылда инглиз тикшеренеүсеһе капитан Мэтью Флиндерс, уның яр буйын картала һүрәтләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Edminds, Jack (1976) Panorama of Western Australia : the Great Australian Bight Perth,W.A. Periodicals Division, West Australian Newspapers. ISBN 0-909699-11-9 (ANB/PRECIS SIN 0140147)

## Һылтанмалар
* Great Australian Bight Commonwealth Marine Reserve 
* Far West Coast Marine Park
Яҙ

**Яҙ** — йылдағы дүрт миҙгелдең береһе, ҡыштан һуң һәм йәйҙән алда килә.

Һүҙҙең мәғәнәүи нигеҙҙәре боронғо индоевропей телдәре менән бәйләнгән. Мәҫәлән, литва телендәге *«vasarà»* — башҡортса «йәй» тигәнде аңлатһа, латыш телендәге *«pavasaris»*, санскрит һәм башҡа һин телдәрендәге *«vasantás»* — «яҙ», ә *«vasar»* — «иртә» тигән мәғәнәләрҙе бирә.

## Календарь буйынса яҙ

Яҙ миҙгеле өс айҙан тора: төньяҡта — март, апрель һәм май, көньяҡта — сентябрь, октябрь һәм ноябрь.

Яҙын көндәрҙең оҙонайыуы дауам итә һәм 20 мартта көн менән төн оҙонлоғо тигеҙләшә, һауа температураһы һиҙелерлек күтәрелә.
Тирә-яҡ мөхиттәге йәнлектәр һәм үҫемлектәр йәнләнә башлай.

## Астрономия буйынса яҙ
астрономик яҙ календарь ваҡыты менән сағыштырғанда бер аҙ һуңғараҡ килә. Яҙғы көн һәм төн тигеҙләшкән ваҡыт — 20 март (кәбисә йылдарҙа 20 йәки 21 март) (Төньяҡ ярымшарҙа) һәм 22 йәки 23 сентябрь (Көньяҡ ярымшарҙа), һәм йәйге ҡояшторошона тиклем дауам итә, 21 июнь (кәбисә йылдарҙа 20 йәки 21 июнь) (Төньяҡ ярымшар) һәм 21 йәки 22 декабрь (Көньяҡ ярымшар) (был даталар Бөтә донъя ваҡыт менән күрһәтелгән; башҡа сәғәт бүлкәттәрендә 1 тәүлеккә айырыла).

## Климатик яҙ
Климатик яҙ килеүе тәүлектең уртаса температураһы Цельций шкалаһы буйынса 0 градустан юғары күтәрелеүе менән билдәләнә.

## Фенология буйынса яҙ
*Фенологик * яҙ етеү ҡар ирей башланыу менән билдәләнә (ялан-ҡырҙа ҡарҙан, боҙҙан әрселгән ҡара ер бүлемдәре күренә башлай). Яҙҙан һуң йәй башланыуы гөлйемеш (әлморон) сәскә атҡан ваҡыттан һанала.

## Яҙғы моң
* А. Вивальди. *«Йыл миҙгелдәре»* циклынан 1-се концерт: , , 
* П. И. Чайковский. *«Йыл миҙгелдәре»* фортепиано циклы: № 3 — Март. *«Һабан турғайы»* йыры; № 4 — Апрель. *«Умырзая»*; № 5 Май — *«Аҡ төндәр»*.
* Эдвард Григ. *«Яҙ»* (фортепиано өсөн пьеса).
* Самуил Майкапар. *«Яҙ көнөндә»* (фортепиано өсөн пьеса).
* Сергей Рахманинов. Ф. Тютчев шиғырына *«Яҙғы һыуҙар»* романсы, *«Яҙ»* кантатаһы.

## Иҫкәрмәләр
Охот диңгеҙе

**Охот диңгеҙе** () — Тымыҡ океан диңгеҙе.

## География
Океандан Камчатка ярымутрауы, Курил утрауҙары һәм Хоккайдо утрауы менән айырыла. Лаперуза һәм Невельский (Мамия) боғаҙҙары аша Япон диңгеҙе менән тоташа. Диңгеҙ һыуҙары Рәсәй Федерацияһы һәм Япония ярҙарын йыуа.

Майҙаны —  Уртаса тәрәнлеге — , максималь тәрәнлеге — .

Октябрҙән май-июнгә тиклем диңгеҙҙең төньяҡ өлөшө тулыһынса боҙ менән ҡапланған. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө туңмай тиерлек. Төньяҡта яр буйы ныҡ йырғыланған, төньяҡ-көнсығышта диңгеҙҙең иң ҙур ҡултығы — *Шелихов ҡултығы* урынлашҡан. Диңгеҙгә ҡойоусы иң ҙур йылғалар — Амур, Охот, Кухтуй.
 
Балыҡ тотоу (лосось, сельдь, минтай, мойва, навага һ.б.), диңгеҙ хайуандарын аулау (камчатка диңгеҙ ҡыҫалаһы), нефть һәм газ сығарыу тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары: ҡитғала — Магадан, Аян, Охотск; Сахалин утрауында — Корсаков, Курил утрауҙарында — Төньяҡ Курильск.

2014 йылдың 15 мартынан алып БМО ҡарарына ярашлы, Хоккайдо утрауы янындағы бәләкәй өлөштән башҡа, Охот диңгеҙе Рәсәй Федерацияһының айырым иҡтисади зонаһына индерелә.

## Гидроним
Охот диңгеҙе атамаһы Охот йылғаһы исеменән алынған, ә ул үҙ сиратында эвен телендәге «Окат» (йылға) һүҙенән барлыҡҡа килә. Элекке атамалары — *Лам диңгеҙе* (эвен телендә «лам» — «диңгеҙ») һәм *Камчатка диңгеҙе*. Япондар борон диңгеҙҙе *Хоккай* (; «Төньяҡ диңгеҙ») тип атаһалар, хәҙер *Охоцуку-кай* () тип исемләйҙәр.

## Климаты
Диңгеҙҙең өҫкө ҡатламдарындағы уртаса һыу температураһы  ҡышын −1,8 °C-тан +2,0 °C-ҡа тиклем, йәйен +10 °C-тан +18 °C-ҡа тиклем тирбәлә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А.* Океанология. Л.: Гидрометеоиздат, 1980.

## Һылтанмалар
* 
* Литосфера Охотского моря
* Охотское море в книге: *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
Ява (мәғәнәләр)

**Ява:**

* Ява — Индонезия составындағы утрау.
* Ява диңгеҙе — Калимантан, Сулавеси, Суматра һәм Ява утрауҙары араһында урынлашҡан диңгеҙ.
Скоша диңгеҙе

**Скоша диңгеҙе** () — Көньяҡ Георгия, Көньяҡ Сандвич һәм Көньяҡ Оркней утрауҙары араһындағы диңгеҙ.

## География
Диңгеҙҙең күп өлөшө — Атлантик океан сиктәрендә, ә аҙ ғына өлөшө Көньяҡ океанда урынлашҡан. Көнбайышта Дрейк боғаҙы аша Тымыҡ океан менән тоташа. Майҙаны 1,3 млн км² ашыу. Тәрәнлеге 5 мең метрҙан ашыу. Уртаса тәрәнлеге буйынса донъяла иң тәрән диңгеҙ булып тора. Максималь тәрәнлеге 6022 м.

Өҫкө ҡатламындағы һыуҙың уртаса температураһы +6 °C-тан −1 °C-ҡа тиклем тирбәлә. Тоҙлолоғо — 34 ‰. Уртаса киңлек һыуҙары диңгеҙҙең тик төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, *Антартик циркумполяр ағымы*ның көньяҡ поляр һыуҙары — урта өлөшөндә, ә Уэдделл диңгеҙенән килгән тағы ла һалҡыныраҡ һыуҙар — көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә өҫтөнлөк итә. Диңгеҙ өҫтөндә көслө көнбайыш елдәре хакимлыҡ итә, йыш ҡына штормдар күҙәтелә. Антартик айсбергтары барлыҡҡа килеүенең төп райондарының береһе булып тора.

Диңгеҙәге күп һанлы крилдәр балыҡтарға, диңгеҙ ҡоштарына һәм мыйыҡлы киттарға аҙыҡ булып хеҙмәт итә. Балыҡсылыҡ тармағы үҫешкән.

1932 йылда «Scotia» — Уильям Брюс етәкселегендәге Шотландия милли антарктик экспедицияһы судноһының атамаһы диңгеҙгә бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Грушинский, А. Н., Медведев, П. П., Строев, П. П., Булычев, А. А. «Толщина земной коры, нарушение изостазии и тектоническая эволюция моря Скоша» // Доклад, представленный на Сагитовских чтениях 2006, Москва, ГАИШ МГУ, 6 февраля 2006.

## Һылтанмалар
* 
* Море Скоша — Словарь современных географических названий
Соломон диңгеҙе

**Соломон диңгеҙе** () — Тымыҡ океан диңгеҙе.

## География
Соломон архипелагы, Яңы Британия һәм Яңы Гвинея утрауҙары араһында урынлашҡан. Майҙаны 755 мең км², уртаса тәрәнлеге 2652 м. Өҫкө ҡатламдағы уртаса йыллыҡ һыу температураһы +27 °С-тан юғарыраҡ, тоҙлолоғо — 34,5 ‰. Йыл эсендә 220 көн болотло һәм ике көн менән төндөң тигеҙлеге ваҡытында ямғырҙар осоро була. Диңгеҙ төбөндә ике ҙур котловина урынлашҡан, максималь тәрәнлеге — 9103 м. Һыу аҫтында янар вулкандар бар. Көньяҡта бихисап мәрйен рифтары бар.

Төп порт — Хониара (Гуадалканал утрауында; Соломон Утрауҙарының баш ҡалаһы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы

**Ғәбделәхәт Ризаитдин улы Фәхретдинов** (1889—1938) — иҡтисадсы, Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы.

## Биографияһы
Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы 1889 йылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе (хәҙерге Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы) Илбәк ауылында мәғрифәтсе һәм дин әһеле Ризаитдин Фәхретдин ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса башҡорт.

Ырымбур реаль училищеһын, Ҡазан Император университетын тамамлай. Һөнәре буйынса агроном. Матбуғатта публицист булараҡ сығыш яһаған. 1917 йылдан губерна земствоһы идаралығының ағзаһы.

1917 йылда Ырымбур һайлау округында 9-сы һанлы (башҡорт федералистары) исемлеге буйынса Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышына депутат итеп һайлана.

1918 йылда Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы комитеты (Комуч) составына инә. 1918 йылдың сентябрендә Һамар ҡалаһында Башҡорт хөкүмәте һәм Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы комитеты араһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша, килешеүгә ярашлы Комуч Башҡортостан автономияһын таный. Һөйләшеүҙәрҙә башҡорт делегацияһы составында ағаһы Ғабдрахман Фәхретдиновта була.

Совет осоронда Мәскәүҙә «Роспищетара» контораһында иҡтисадсы булып эшләй.

1938 йылдың 28 майында ҡулға алына, «контрреволюцион террористик ойошмала ҡатнашыуҙа» ғәйепләнә һәм 1938 йылдың 16 сентябрендә атыла, Коммунарка полигонында ерләнә. 1960 йылдың 10 сентябрендә аҡлана.

## Ғаиләһе
:Атаһы — Ризаитдин Фәхретдин улы (1859—1936) — башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле.
:Әсәһе — Нуръямалбанат Ғабдулнасыр ҡыҙы.
::Ағаһы — Ғабдрахман (1887—1936)
::Ҡустыһы — Ғабдрәшит (1892–1953)
::Һеңлеһе — Зәйнәп (1893–1985)
::Ҡустыһы — Сәғит (1900–1944)
::Һеңлеһе — Әсмә (1906–1993).
:Ҡыҙы — Дилара (1923—?) — сәнғәт ғилеме белгесе. Сәнғәт ғилеме докторы (1988).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Лоҡманов

**Лоҡманов** — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар. 

**Лоҡманова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Лоҡманов Илнур Флүр улы (7 май 1983 йыл) — драма артисы, йырсы, 2005 йылдан Мостай Кәрим исемендәге йәштәр театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2018).
* Лоҡманов Ғаян Лоғоман улы (1923—1988) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 
* Лоҡманов Жан Лоҡман улы (Жан Лоҡман, 1912—1959) — тәүге башҡорт тәнҡитселәренең береһе.
* Лоҡманов Хәлил Хәмит улы (1959—2018) — СССР боксёры, СССР һәм Рәсәйҙең бокс буйынса тренеры. 

----
* Лоҡманова Клара Абдулла ҡыҙы (4 ғинуар 1945) — микробиолог, фармаколог. Медицина фәндәре докторы (2000). БАССР‑ҙың атҡаҙанған табибы (1986), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1980).
Евгений Онегин

**«Евге́ний Оне́гин»** (революцияға тиклемге орфографияла яҙылышы «Евгеній Онѣгинъ») — бөйөк рус шағиры
Александр Сергеевич Пушкиндың 1823—1831 йылдарҙа шиғри формала ижад ителгән романы. рус әҙәбиәтенең иң әһәмиәтле һәм рус теленең матур өлгөләрен сағылдырған әҫәрҙәрҙең береһе.

## Яҙылыу тарихы
Пушкин үҙенең был әҫәре өҫтөндә ете йылдан артыҡ (1823—1831) эшләй. Был хеҙмәтен шағир «батырлыҡ» тип атай. Бындай һүҙҙе ул бөтә ижад емештәре араһынан бары тик «Борис Годунов» трагедияһына ҡарата ғына әйткән булған. Әҫәрҙә рус тормошон киң һүрәтләү нигеҙендә иң яҡшы дворян зыялыларының драматик яҙмышы күрһәтелә.

Шағир «Евгений Онегин» романын 1823 йылдың майында Кишинёвта, һөргөндә булған ваҡытта, яҙа башлай.

## Әҙәбиәт
* *Гринбаум, О. Н.* Роман А. С. Пушкина «Евгений Онегин»: Ритмико-смысловой комментарий. Главы первая, вторая, третья, четвёртая. — 2-е изд., испр., доп. — СПб.: СПбГУ, 2012. — 328 с. — (Лингвистика). — 300 экз. ISBN 978-5-288-0530-6

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* В. Непомнящий «Евгений Онегин»  Сериал на канале «Культура» читает и комментирует В. Непомнящий.
* Пушкин А. С. Евгений Онегин: Роман в стихах // Пушкин А. С. Полное собрание сочинений: В 10 т. — Л.: Наука. Ленингр. отд-ние, 1977—1979. (Фундаменталь электрон китапхана)
* «Евгений Онегин» с полными комментариями Набокова, Лотмана и Томашевского  на сайте «Тайны ремесла»
* Лотман Ю. М. Роман в стихах Пушкина «Евгений Онегин»: Спецкурс. Вводные лекции в изучение текста // Лотман Ю. М. Пушкин: Биография писателя; Статьи и заметки, 1960—1990; «Евгений Онегин»: Комментарий. — СПб.: Искусство-СПБ, 1995. — С. 393—462. (Фундаменталь электрон китапхана)
Гамлет

**«Га́млет»** — инглиз шағиры һәм драматургы Уильям Шекспирҙың биш актлы трагедияһы, уның иң билдәле һәм донъя драматургияһының иң танылған пьесаларының береһе. Әҫәрҙең тулы атамаһы *«Дат принцы Гамлет хаҡында трагик тарих»* (урыҫса *«Трагическая история о Га́млете, принце датском»* (). Пьеса 1600—1601 йылдарҙа яҙылған. Ул Шекспирҙың иң оҙон әҫәре — 4042 юлдан һәм 29 551 һүҙҙән тора.

## Персонаждар
* *Клавдий*, дат короле.
* *Принц Гамлет*, вафат булған королдең улы.
* *Полоний*, яҡын вельможа.
* *Горацио (персонаж)*, Гамлеттың дуҫы.
* *Лаэрт (персонаж)*, Полонийҙың улы.
*Һарайҙағылар*:
:* *Вольтиманд*;
:* *Корнелий*;
:* *Розенкранц*;
:* *Гильденстерн*;
:* *Озрик*;
:* *Беренсе дворян*;
:* *Икенсе дворян*;
* *Рухани*.
*Офицерҙар*:
:* *Марцелл*;
:* *Бернардо*.
* *Франсиско*, һалдат.
* *Рейнальдо*, Полонийҙың хеҙмәтсеһе.
* *Актёрҙар*.
* *Ике ҡәбер ҡаҙыусы*.
* *Капитан*.
* *Англия илселәре*.
* *Гертруда*, дат королеваһы, Гамлеттың әсәһе.
* *Офелия*, Полонийҙың ҡыҙы.
* *Фортинбрас*, Норвегия принцы.
* *Гамлеттың атаһының шәүләһе*.

## Сығанаҡтар
* *Аникст А.* Послесловие к «Гамлету» // ''Шекспир У.'' Полное собрание сочинений в 8 томах. М.: Искусство, 1970. Т. 6.

## Библиография
* *Аникст А. А.* Театр эпохи Шекспира. М.: Искусство, 1965. — 328 с. *2-е изд.*: М., Издательство Дрофа, 2006. — 287 с. — ISBN 5-358-01292-3
* *Аникст А*. Трагедия Шекспира «Гамлет»: Лит. комментарий. М.: Просвещение, 1986. — 223 с.

## Һылтанмалар

* ''Акимов Э. Б.'' К реконструкции шекспировского мифа («Гамлет»)
* *Бурно М*. «Гамлет» Шекспира. Отношение к «слабому» (меланхолическому) характеру в разные времена в западноевропейских странах
Иҙел

**Иҙел** — күп мәғәнәле һүҙ:

* **Иҙел** — Ағиҙел, Кама һәм Волга йылғаларының боронғо атамаһы. Урта быуаттарҙа Иҙелдең (йәғни хәҙерге Волганың) башы Ағиҙел менән Ҡариҙел йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан тип иҫәпләнгән.
* Иҙел (мифология) — Урал батыр эпосындағы персонаж.
* Иҙел (Белорет районы) — Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы ауыл.
Торт

**Торт** (, ранее от , *йоморо икмәк*) — крем йәки джем һеңдерелгән бер нисә ҡамыр йәймәһенән торған десерт; һөт, май, шәкәр, йомортҡаға баҫылған сөсө ҡамырға крем, еләк-емеш һ. б. ҡушып бешергән татлы ашамлыҡ.

## Ҡатнашмалар өлөшө
Торт бешереү өсөн: он, аҡ май, шәкәр, ҡамыр йомшартҡыс, йомортҡа, шоколад, ҡуйыртылған һөт, сәтләүек, ҡара емеш, ҡурай һәм ер еләктәре, шыйыҡ сыр кәрәк буласаҡ.

## Биҙәү

* Байрамса торт, туйҙа, тыуған көндә аштан һуң бирелә торған тәм-том.
* Торт эшләй башлағанда, йомшарған аҡ май менән шәкәрҙе ҡушып бутайбыҙ. Килеп сыҡҡан ҡатнашмаға он, ҡамыр йомшартҡыс, ике-өс йомортҡа өҫтәп, шыйыҡ ҡамыр туҡыйбыҙ. 160- 170 градуслы мейескә йәки духовкаға ҡуйып 40-45 минутта бешереп алабыҙ. Араһына крем яғыр өсөн йәймәне ҡатлы- ҡатлы итеп теләбеҙ.
* Шыйыҡ сырға ҡуйыртылған һөт ҡушып крем яһайбыҙ. Йәймәләрҙең араһына мул итеп һылайбыҙ, ҡурай, ер еләге лә ҡушабыҙ. Торттың өҫтөн онталған сәтләүек, ҡара емеш, эретелгән шоколад менән биҙәйбеҙ.
## Төрҙәре
 
* «Ҡош һөтө»;
* «Коcмос»;
* «Полет»;
* «Бисквет»

## Һылтанмалар
20 июль көнө - Халыҡ-ара Торт байрамы - Донъя кимәлендә билдәләнә.
## Иҫкәрмәләр
Беринг боғаҙы

**Беринг боғаҙы** () — Евразия (Чукотка ярымутрауы) һәм Төньяҡ Америка (Аляска ярымутрауы) ҡитғаларын айырыусы Төньяҡ Боҙло һәм Тымыҡ океандар араһындағы боғаҙ.

## География
Иң бәләкәй киңлеге — 86 км, фарватерҙың иң һай урыны — 36 м. Боғаҙ Чукот диңгеҙен (Төньяҡ Боҙло океан) Беринг диңгеҙе (Тымыҡ океан) менән тоташтыра. Сәйәхәтсе Витус Ионассен Беринг хөрмәтенә аталған, ул 1728 йылда ошо боғаҙ аша үткән.

Беринг боғаҙының уртаһында Диомид утрауҙары урынлашҡан: көнбайыштараҡ Ратманов утрауы (Рәсәй) һәм көнсығыштараҡ Крузенштерн утрауы (АҠШ). 1867 йылғы Аляска һәм Алеут утрауҙарын һатыу тураһындағы килешеүгә ярашлы, Рәсәйҙең һәм АҠШ-тың дәүләт сиге ошо ике утрау араһынан үтә.

XIX быуат аҙағынан хәҙерге көндәргә тиклем Беринг боғаҙы аша тоннель йәки күпер төҙөү проекттары буйынса фекер алышыуҙар бара.

Яҡынса 10 мең йыл элек һәм унан алдараҡ кешеләр Азиянан боғаҙ аша үтеп Америка ҡитғаһына күсеп ултырғандар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гибралтар боғаҙы

**Гибралтар боғаҙы** (, , , ) — Пиреней ярымутрауының көньяҡ осон һәм Африканың төньяҡ-көнбайыш яр буйын айырыусы, Урта диңгеҙҙе Атлантик океан менән тоташтырыусы боғаҙ.

## География
Оҙонлоғо 65 км, киңлеге 14—44 км, фарватерҙа уртаса тәрәнлек 338 м (максималь тәрәнлек 1181 м).

Гибралтар боғаҙында төрлө тәрәнлектәрҙә ағымдар ҡапма-ҡаршы яҡтарға йүнәлгән. Өҫкө ағым Атлантиканан Урта диңгеҙгә йылына уртаса 55 198 км³ һыу (уртаса температураһы 17 °C һәм тоҙлолоғо 36 ‰-дән юғарыраҡ) килтерә. Тәрәнлек ағымы Атлантик океанға 51 886 км³ һыу (уртаса температураһы 13,5 °C һәм тоҙлоғо 38 ‰) килтерә.

Гибралтар боғаҙы ҙур стратегик һәм иҡтисади әһәмиәткә эйә. Боғаҙ тирәһендә Испания порттары Сеута, Ла-Линеа, Альхесирас, Марокко ҡала-порты Танжер һәм Бөйөк Британияның Гибралтар хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан.

«Гибралтар» һүҙе «Джебель Тарик» (; «Тарик тауы») ғәрәп һүҙбәйләнешенең испанлаштырылған варианты булып тора. Тауға ғәрәп юлбашсыһы Тарик ибн Зиядтың исеме бирелгән.

Гибралтар боғаҙы аша тоннель йәки күпер төҙөү проекттары буйынса фекер алышыуҙар бара.

## Иҫкәрмәләр
Па-де-Кале

**Па-де-Кале́** (*Дувр боғаҙы*; , МФА: ; ) — Бөйөк Британия һәм Европаның материк өлөшө араһындағы боғаҙ, Ла-Манштың иң тар урыны.

## География
Оҙонлоғо — 37 км, иң бәләкәй киңлеге — 33,3 км, уртаса тәрәнлеге — 30 м, иң ҙур тәрәнлеге — 68 м. Төп порттар: Дувр (Бөйөк Британия), Кале, Дюнкерк (икеһе лә — Франция). Па-де-Кале аҫтынан Евротоннель үтә.

Борон *Галл боғаҙы* тип аталған.

## Иҫкәрмәләр
Каттегат

**Каттегат боғаҙы** (, ) — Скандинавия ярымутрауы менән Ютландия ярымутрауын айырыусы һәм Төньяҡ диңгеҙҙе Скагеррак, Эресунн, Кесе Бельт һәм Оло Бельт боғаҙҙары аша Балтик диңгеҙе менән тоташтырыусы боғаҙ.

## География
Оҙонлоғо яҡынса 200 км, киңлеге төньяҡта 60 км-ҙан көньяҡта 122 км-ға барып етә. Тәрәнлеге 10—30 м, төньяҡ өлөшөндә 50 метрҙан ашыу.

Боғаҙға ҡойоусы йылғалар: Гёта-Эльв, Лаган, Ниссан, Этран, Вискан (Швеция яғынан), Гудено (Дания яғынан).

Иң ҙур утрауҙары — Самсё, Лесё, Анхольт.

Боғаҙҙа ике ағым өҫтөнлөк итә: өҫкө ҡатламдарҙағы сағыштырмаса тоҙлолоғо кәмерәк булған төньяҡҡа йүнәлгән ағым һәм тәрәнлектәге тоҙлолоғо сағыштырмаса юғарыраҡ  булған көньяҡҡа йүнәлгән ағым.

Каттегат атамаһы голландских диңгеҙселәре жаргонынан барлыҡҡа килгән. Башта «бесәйҙәр өсөн ишек» ( — «бесәй» һәм  — «ек») тип аңлатылған һүҙ, навгация өсөн ауыр һәм һайлыҡтары күп булған тар боғаҙға ҡулланылған Е. М. Поспеловтың топонимдар һүҙлегендә боғаҙҙың атамаһы  (карап) һәм  (юл) — «карап юлдары» тип аңлатыла.

## Иҫкәрмәләр
Дарданелл боғаҙы

**Дарданелл боғаҙы** (*Геллеспонт боғаҙы*  — боронғо грек атамаһы; *Чанаккале боғаҙы* ) — Кесе Азияның төньяҡ-көнбайыш яр буйының өлөшөн Европаны Галлиполи ярымутрауынан айырыусы һәм Мәрмәр диңгеҙен Урта диңгеҙ менән тоташтырыусы боғаҙ.

## География
Оҙонлоғо 65 километр, киңлеге 1,3—6 км. Уртаса тәрәнлеге 50 метр. Суднолар йөрөгән өлөшөндәге иң һай урыны 29 м. Мәрмәр диңгеҙен Эгей диңгеҙе менән тоташтыра.

Дарданелдар боғаҙы түбәндәге өлөштәрҙән тора:
* Галата боғаҙы
* Гелиболу боғаҙы (тарлығы)
* Галлиполи боғаҙы
* Кызкалеси боғаҙы
* Нагара Кале тарлығы
* Эджеабат боғаҙы
* Чанаккале тарлыҡы
* Сари Сиглар ҡултығы
* Кепез тарлығы
* Кум-Кале тарлығы

Боғаҙҙың атамаһы Троялыларҙың союздашы булған боронғо *дардандар* исеменән барыҡҡа килә. Борон Дарданелдарҙы Геллеспонт боғаҙы  («Гелла диңгеҙе») тип атағандар.

Төп порт — Чанаккале.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Panoramio — Фотографии от ---=XEON=--- > Dardanellen
Исламов

**Исламов** — башҡорт, татар һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа таралған фамилия.

* Исламов Динис Фәтхи улы (1921—1973) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, хәрби ордендары кавалеры. 
* Исламов Илдар Лоҡман улы (29.01.1957) — педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы (1995).
* Исламов Рәмил Фәнәүи улы (14.09.1958) — филология фәндәре докторы. 
* Исламов Фәнүс Ямур улы (12.04.1934) — Почёт Билдәһе ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1984), РСФСР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1991).
----
* Исламова София Ғиззәт ҡыҙы (26.07.1948) — зоотехник. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2004), профессор.
* Исламова Фәһимә Ғәббәс ҡыҙы (19.12.1925) — Башҡортостандың мәғариф эшмәкәре, ғалим-методист, педагогия фәндәре кандидаты.
Волынь өлкәһе

**Волынь өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Луцк ҡалаһы.

## Административ ҡоролошо

**16 район:**
# Владимир-Волынский районы
# Горохов районы
# Иваничи районы
# Камень-Каширский районы
# Киверцы районы
# Ковель районы
# Локачи районы
# Луцк районы
# Любешов районы
# Любомль районы
# Маневичи районы
# Ратно районы
# Рожище районы
# Иҫке Выжевка районы
# Турийск районы
# Шацк районы

**4 ҡала округы:**
# Владимир-Волынский
# Ковель
# Луцк
# Нововолынск

## Һылтанмалар
* Сайт
Джек Лондон

**Джек Ло́ндон** (; тыуғандағы исеме  *Джон Гри́ффит Че́йни*, ; 12 ғинуар 1876 — 22 ноябрь 1916) — Америка яҙыусыһы, социалист, йәмәғәт эшмәкәре, мажаралы хикәйә һәм романдар авторы. Х. К. Андерсендан ҡала әҫәрҙәре СССР-ҙа 1918—1986 йылдарҙа иң күп нәшер ителгән сит ил яҙыусыһы: Джек Лондондың 956 баҫмаһының дөйөм тиражы 77,153 млн дана тәшкил итә.

## Биографияһы
Джек Лондондың 1893 йылдың 12 ноябрендә баҫылып сыҡҡан *«Япония ярҙарындағы дауыл» («Тайфун у берегов Японии»)* исемле тәүге очеркы Сан-Франциско ҡалаһы гәзиттәренең береһенең беренсе премияһын ала һәм уның әҙәби карьераһына нигеҙ һала.

### Романдары һәм повестары

### Хикәйәләре
Джек Лондон 200-ҙән артыҡ хикәйә ижад иткән, улар башлыса түбәндәге 16 йыйынтыҡта тупланған:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* The Jack London Collection  
* «Как я стал социалистом» «Что значит для меня жизнь» Джек Лондон
* http://www.peoples.ru/art/literature/prose/belletristika/london/
* Джек Лондон — о творчестве писателя
* «Хижина Джека» «Российская газета» — Неделя № 5084 (5) от 14 января 2010 г.
* Александр Карпенко Обратная сторона мечты
Дон Кихот (роман)

**Дон Кихот** — испан яҙыусыһы Мигель де Сервантестың (1547—1616) әҫәргә исем биргән геройҙың мажаралары хаҡындағы донъяла киң билдәлелек алған романы. Тулы исеме — *«Хәйләкәр идальго Дон Кихот Ламанчский»*, урыҫса «*Хитроу́мный ида́льго Дон Кихо́т Лама́нчский*» испанса *«El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha»*). Ике томда баҫыла, уларҙың беренсеһе 1605 йылда, икенсеһе — 1615 йылда донъя күрә. Әҫәр рыцарь романдарына пародия ителеп уйланылған була. Һуңынан ул Европаның бөтә телдәренә тәржемә ителә һәм бөгөнгәсә иң популяр китаптарҙың береһе булып ҡала килә. 2002 йылда «Дон Кихот» донъя әҙәбиәтенең иң яҡшы романы булып таныла.

## Тарихы

Был китабын яҙырға Сервантесты*«Интерлюдии романсов»* романы дәртләндерә. Унда күп рыцарь романдарын уҡығандан һуң аҡылдан яҙған фермер мыҫҡыллап һүрәтләнгән була: бахыр фермер ҡатынын ташлап ҡалдыра һәм лонъя буйлап сәйәхәткә сығып китә. Сервантестың геройы Дон Кихот та нәҡ шулай эшләй, тик ул буйҙаҡ була. Сюжеттың төптә ятҡан мәғәнәһе шулай уҡ испан драматургы, шағир һәм яҙыусы Лопе де Вегаға ла ишаралай: ул да, үҙенең күп һанлы автобиографик мөхәббәт әҫәрҙәрен яҙғандан һуң, ғаиләһен ҡалдыра ла флотҡа хеҙмәткә юллана.

## Урыҫ теленә тәржемәселәр
* 1838 — Константин Масальский
* 1866 — Владимир Карелин
* 1896 — Варвара Андреевская
* 1907 — Мария Ватсон
* 1929 — 1932 — Григорий Лозинский, Константин Мочульский, Александр Смирнов, Борис Кржевский, Елизавета Васильева; шиғырҙар — Михаил Кузмин
* 1951 — Николай Любимов

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Гамлет и Дон Кихот» — публицистический очерк И. С. Тургенева
* Луков Вл. А. Сервантес: Научный доклад для «круглого стола», посвященного 400-летию выхода в свет 1-го тома «Дон Кихота» М. Сервантеса/ отв. ред. Вал. А. Луков. — М.: Изд-во Моск. гуманит. ун-та, 2005. — 25 с. (архивировано в )
* *Набоков В. В.* Лекции о «Дон Кихоте» / пер. с англ. — СПб.: Азбука-Классика, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-9985-0568-3.

## Һылтанмалар
Он

**Он** (, ) — бөртөклө ашлыҡты тирмәндә тарттырыу һөҙөмтәһендә алынған ашамлыҡ. Он бойҙай, полба, арыш, ҡарабойҙай, һоло, арпа, тары, кукуруз, дөгө һәм дағуа һымаҡ иген культураларынан әҙерләнә. Икмәк бешереүҙә ҡулланылған он башлыса бойҙайҙан яһала. Ул түбәндәге сорттарға бүленә: көрпә, юғары сифат, беренсе сифат, икенсе сифат, обой.

## Физик үҙенсәлектәре
Өйөлмәле макарон оны тығыҙлығы 650—700 кг/м³ тәшкил итә, икмәк бешереү өсөн ҡулланылған он — 550—710 кг/м³. Саңланыу коэффициенте:
* 0,5-5,0 метр;
* 0,3-3,0 метр;
* 0,1-2,0 метр;
* 0,03-1,0 метр.

## Он өлөштәре
* крахмал — 54 — 90 %
* декстрин
* клетчатка
* аҡһым — 14 (бойҙай) — 44 (соя) %
* майҙары — 0,9 — 4 %
* витаминдары — В1, В2, В6, РР, А, Е
* ферменттар
* минераль матдәләр — 0,36 — 3,5 %

## Төрҙәре һәм аҙыҡ ҡиммәте
Он төрөн иген билдәләй. Икмәк бешерә торған он төрө бойҙай менән арыштан яһала. Арыш онона ҡарағанда, бойҙай оно күберәк сығарыла . Икмәк һәм башҡа ондан яһалған ашамлыҡтар — ҡамыр ризыҡтары.

### Башҡа он төрҙәре
Он — башҡа төрө — кукуруз, арпа, һоло, ҡара бойҙай, борсаҡ, ҡабаҡ, муйыл — милли йәки махсус ашамлыҡтар әҙерләү өсөн кәрәк күләмдә генә сығарыла. Шулай итеп, һоло оно печенье яһау өсөн ҡулланыла, ҡара бойҙай оно диетик аш-һыу, ашамлығы әҙерләү өсөн, дөгө — балалар һәм диетик туҡланыу өсөн һәм башҡа ҡулланыла.

Он каштан емешенән дә яһала. Традицон ашта греция баш ҡалаһы һәм италия кухняһында киң таралған, шулай уҡ данлыҡлы Киев торты эшләгәндә ҡулланалар.

Муйыл оно етештергәндә атаҡлы себер тәмлекәсе — черемхово торты, пряниктәр һәм башҡа кондитер изделиеләре әҙерләү өсөн ҡулланалар (ватрушка, бәлеш). Ул ҡамырҙан күңелле баҙам еҫен бөркә. Муйыл оно аҙыҡ-түлек кибеттәрендә һатыла.

## Ҡулланыу
Ондоң төп билдәләнеше икмәк бешереү. Бынан тыш, ондан ҡоймаҡ, бәлеш, билмән, кондитер (торттар, кекс, печенье, вафли, перәник) һәм макарон эшләнмәләре, ҡатнаш аҙыҡ-түлек етештерелә. Ондан ҡамыр йәйгәндә уҡлау иң уңайлы эш ҡоралы булып тора. Балыҡ ҡурғанда йәки котлет яһағанда онға әүәләйҙәр.

## Он тарттырыу йыһаздары
* Иләкле тарттырғыс машинаһы;
* Иген бушатҡыс;
* Юғары сортлы он эшкәртеү станоктары;
* Вертикаль ҡаплы машина;
* Автоматик үлсәү дозаторы;
* Ауырлыҡ дозаторы;
* Өргөслө айыртҡыс;
* Деташерҙар;
* Тәрилкәле триер;
* Иген таҙартыусы айыртҡыс;
* Таш ваҡлағыс машинаһы;
* Конвейерҙәр;
* Магнитлы айыртҡыстар;
* Еүешләп таҙартыу машинаһы;
* Төркөмләп төкләү өсөн машина;
* Иләкле машина;
* Йылытҡыс;
* Сәстереп айыртҡыс;
* Аҡҡан игенде, электропневматик көйләү ҡорамалы менән йыһазландырылған, үткәргес торба.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡалдыҡ эндосперм
* Грэм оно
* Глиадин
* Глютен
* Бойҙай оно
* Ҡамыр
* Алеурометр

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ГОСТ 31463-2012. Мука из твердой пшеницы для макаронных изделий. Технические условия 
* ГОСТ 26361-84 Мука. Метод определения белизны
Скагеррак

**Скагеррак боғаҙы** (*Skagerrak*) — Скандинавия ярымутрауын Ютландия ярымутрауынан айырыусы һәм Каттегат боғаҙы аша Балтик диңгеҙен Төньяҡ диңгеҙ менән тоташтырыусы боғаҙ.

## География
Оҙонлоғо 240 км, киңлеге 80—90 км. Тәрәнлеге 700 метрға барып етә.

Тоҙлолоғо — 30 ‰. Флора һәм фауна яҡынса 2000 диңгеҙ төрҙәре менән күрһәтелгән.

Беренсе донъя һуғышы осоронда бында иң ҙур диңгеҙ һуғышы — Ютландия алышы була. Икенсе донъя һуғышы осоронда был боғаҙҙы контролдә тотоу — Германияның Дания һәм Норвегияға баҫып инеүенең сәбәптәренең береһе була.

## Һылтанмалар
* The Baltic Sea, Kattegat and Skagerrak  Swedish Meteorological and Hydrological Institute (SMHI).
* Skagerrak Deep-water Fish Assemblage
* Skagerrak  Marine vessel Traffic
Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы

**Илбаев Мөхәмәт Исмәғил улы** (13 март 1939 йыл — 21 апрель 2015 йыл) — ауыл хужалығы белгесе, шағир. 2003 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы.

## Биографияһы
Мөхәмәт Исмәғил улы Илбаев 1939 йылдың 13 мартында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Мөхәмәтйән ауылында тыуған.

Абзан урта мәктәбен тамамлағас, колхозда эш башлай. 1959—1964 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында зоотехник һөнәренә уҡып сыҡҡас, колхоз-совхоздарҙа эшләй. Күмертауҙағы район-ара тоҡомсолоҡ станцияһында баш зоотехник була. Станция бөтөрөлгәс, «Башкируголь» берекмәһенең тәьминәт бүлегендә эшләй.

2015 йылдың 21 апрелендә Күмертау ҡалаһында вафат була, тыуған ауылы Мөхәмәтйәндә ерләнгән

## Ижады
Мөхәмәт Илбаев, белеме буйынса мал хужалығы белгесе булһа ла, ХХ быуаттың 60-сы йылдарында әҙәбиәткә шағирлыҡ таланты менән юл ярып килеп инде. Уның 1968 йылда баҫылып сыҡҡан «Ерҙәр күрҙем» исемле тәүге шиғри йыйынтығы башҡорт шиғриәтенә талантлы ҡәләм эйәһе килеүен хәбәр итте. Артабанғы йылдарҙа уның ижады «Эскән һыуҙар» (2009) китабында үҫеш тапты. «Ҡорҙар йыры» (2012) китабына балалар өсөн шиғырҙары, шиғри хикәйәһе һәм поэмаһы тупланған. Уның был йыйынтығында Башҡортостан халҡының үткән тарихы, бөгөнгөһө һәм хәүефле киләсәге лә сағыла.

Мөхәмәт Илбаев поэтик әҫәрҙәрендә башҡорт теленең нескәлектәрен, күркәмлеген оҫта ижади файҙаланды, шул ерлектә башҡорт шиғриәтен байытты.

## Китаптары
* Ерҙәр күрҙем: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1968.
* Тамғалар: Шиғри йыйынтыҡ— Өфө: Китап, 2001. — 157-190 б.
* Эскән һыуҙар: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2009. — 112 б.
* Ҡорҙар йыры: Шиғырҙар, шиғри хикәйә, поэма. — Өфө: Китап, 2012.

## Әҙәбиәт
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 

## Һылтанмалар
* Мухамет Ильбаев (1939). Литературная карта. МАУК «Зианчуринская межпоселенческая центральная библиотека» Официальный сайт
Һормуз боғаҙы

**Һормуз боғаҙы** ( — *Madīq Hurmuz*, *Һурмуз*;  — *Tangeh-ye Hormoz*, *Һормоз*) — Оман ҡултығын Фарсы ҡултығы менән тоташтырыусы тар, ҙур стратегик әһәмиәткә эйә булған боғаҙ.

## География
Боғаҙҙың төньяғында Иран яр буйы, көньяғында — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Оман илдәренең яр буйы урынлашҡан.

Оҙонлоғо , иң тар киңлеге — 54 километр. Тәрәнлеге 229 метрға барып етә. Боғаҙ һәр береһенең киңлеге яҡынса  булған ике транспорт каналына бүленгән. Каналдар үҙ-ара 5 километр оҙонлоғондағы буфер зонаһына бүленгән. Хәҙерге ваҡытта Фарсы ҡултығы илдәрендә табылған нефть һәм тәбиғи газды экспортлау өсөн берҙән-бер диңгеҙ юлы боғаҙ аша үтә.

Атамаһы шул уҡ исемдәге утрауҙан барлыҡҡа килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Ормузского пролива:  включает антикварные карты
* Федерация американских учёных () о вооружениях на островах http://www.fas.org/nuke/guide/iran/facility/abu-musa.htm