open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғилманов Фитрат Абдулла улы

**Ғилманов Фитрат Абдулла улы** (15 апрель 1921 йыл — 2015 йыл) — хәрби эшмәкәр. Генерал-майор (1971). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы (1941—1945).

## Биографияһы
Фитрат Абдулла улы Ғилманов 1921 йылдың 15 апрелендә Автономиялы Башҡорт Республикаһының Тамьян-Ҡатай кантонындағы (хәҙер Башҡортостандың Әбйәлил районы) Рауил ауылында тыуған.

1940 йылдан НКВД-ның эске ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә: айырыуса мөһим сәнәғәт объекттарының һағы, диверсанттар менән көрәш буйынса функциялар башҡара; 1941 йылдың ноябренән — Калинин фронтында саперҙар взводында. 1942 йылдан — Ярославль өлкәһендә станковый пулеметсылар әҙерләү буйынса уҡытыу пунктында взвод командиры ярҙамсыһы. 1945 йылда С. М. Киров исемендәге НКВД эске сик буйы ғәскәрҙәренең хәрби училищеһына йүнәлтелә (Дзауджикау ҡалаһы). 1953 йылдан алып Эстония ССР-ында команда-штаб вазифаларында: командир ярҙамсыһы һәм полк штабы начальнигы. 1958 йылда полк командиры итеп тәғәйенләнә, 1967 йылдан — СССР Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәр дивизияһы командиры. 1979 йылдан — отставкала.

НКВД ғәскәрҙәренең Һарытау хәрби училищеһын — 1945 йылда, К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһын 1953 йылда тамамлай.

Аҙаҡҡы ваҡыт Курск ҡалаһында йәшәгән.

## Наградалары
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1963)
* Миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия — Гильманов Фитрат Абдуллович
* Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2013. 142 бит.
Алты егет (йыр)

**«Алты егет»** — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.

## Тарихы

1893 йылда С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Әбйәлил районы) Ташбулат ауылында «Алты егет» йырының төрлө варианттарын яҙып ала. Йырҙың һүҙҙәре һәм ноталары «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән» китабында баҫылып сыға.

Йырҙың башҡа варианттарын Х. Ф. Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, Л. Н. Лебединский һәм башҡалар яҙып ала.

Йырҙың тексы — бикәс менән еңгә араһындағы шаян диалог формаһында бара.

Квадрат структуралы, бейеү характерындағы көй.

Йырҙы тауыш һәм фортепиано өсөн — Х. Ф. Әхмәтов; хор һәм фортепиано өсөн Ш. Ш. Ибраһимов эшкәртә.

## Башҡарыусылар
Йыр Лилиә Ишемйәрова, Гөлсөм Бикбулатова, Ғ. З. Сөләймәнов репертуарында бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халҡ йырҙары. — Өфө, 1954.
* *[[Лебединский Лев Николаевич|Лебединский Л. Н.]]* Башкирские народные песни и наигрыши. — М., 1965.
* *[[Рыбаков Сергей Гаврилович|Рыбаков С. Г.]]* Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта. — СПб, 1897. — № 99.
* *[[Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы|Сөләймәнов Ғ. З.]]* Ҡурай. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985.

## Һылтанмалар
* 
* Нотная запись песни «Алты егет»
* Аудиозапись песни «Алты егет» в исполнении Г. З. Сулейманова
* https://web.archive.org/web/20170311125312/http://www.bashmp3.ru/music/168/
Шаһибәрәк (йыр)

**«Шаһибәрәк»** — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы

Беренсе тапҡыр С. Г. Рыбаков уны 1894 йылда Ырымбур губернаһы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Орск өйәҙе Юлыҡ ауылында Абдрахман Дәүләтовтан яҙып ала һәм «Бараков» атамаһы аҫтында «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» китабында баҫтырып сығара. Йырҙы артабан Х. Ф.Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, А. С. Ключарёв, Л. Н. Лебединский, Ғ. З.Сөләймәнов, Н. Д. Шоңҡаров яҙып ала.

## Йөкмәткеһе
Бикҡол ауылында (Әбйәлил районы) тыуып үҫкән Рахманғол Биҡҡол улы Бараков 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. Был һуғышта Рахманғол Бараков «Парижды алған өсөн» тигән көмөш миҙал менән наградлана. Уның бер улы Шаһи бик теремек, етеҙ булып, хаҡ эш өсөн, халыҡ мәнфәғәте өсөн тырышып йөрөгән егет була. Башҡорт ерҙәрен талаған заводчиктарға ҡаршы сығырға халыҡты әйҙәй. Ә түрәләргә был оҡшамай. Шуның өсөн улар уны тотоп алып, һәр төрлө ялалар яғып, «уғры» ҡушаматы тағып, һөргөнгә оҙаталар. Шаһи унан бер нисә тапҡыр ҡасып ҡайта. Ҡайтҡан һайын уны кире оҙаталар. Бер тотоп ебәргәндәрендә Шаһи ошолайтып йырлаған:

: Этҡара тигән дә сабынымда
: Сәнсеүле лә ҡалды һәнәгем.
: Бүтән һис берәүҙән дә күрмәйем, 
: Сәйфелмөлөк, һинең һәләгең.

Архив мәғлүмәттәренән асыҡланыуынса, Сәйфелмөлөк Уразгилде улы Сәйетйәғәфәров ысынлап та Биҡҡолдан бик алыҫ булмаған Тупаҡ ауылында 1826 йылдан башлап 15-20 йыл старшина булған. Ә Этҡара тигән сабынлыҡ Биҡҡол менән Нияҙғол араһында ята. Тимәк, ошо Сәйфелмөлөк Шаһи Бараковты тотоп ебәргән.
 

## Характеристикаһы
«Шаһибәрәк» — фәлсәфәүи характерҙағы йыр. Йырҙың көйө киң диапазонлы (дуодецима), бай орнаментика һәм көйләүгә ҡоролған. Йырҙың башына көйҙөң децимеға күтәрелеү хәрәкәте хас, аҙаҡ әкренләп түбәнгә тоникаға ҡарай хәрәкәт итә. Формаһы — 2 һөйләмдән торған осор, һуңғыһы — вариация ҡабатланышы.

## Башҡарыусылар
Башҡарыусылар — М. А.Ҡаҙаҡбаев, Ф.Ә. Килдейәрова, А. А. Солтанов, В. Ғ. Хызыров, Ә.С.Шайморатова.

## Ҡулланыу
«Шаһибәрәкте» балалар хоры һәм фортепиано; скрипка һәм фортепиано өсөн — М. М. Вәлиев; тауыш һәм фортепиано өсөн З. Ғ. Исмәғилев эшкәрткән. «Шаһибәрәк» көйөн М. Вәлиев симфоник оркестр өсөн «Бейеү сюитаһында» ҡуллана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. Өфө. 1997.
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983;
* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988;
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады hәм ижадсылар тураhында, туй йолалары, боронғо йырҙар hәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995.

## Һылтанмалар
* 
* Башкирские народные песни
Мөғлифә (йыр)

**Мөғлифә** — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй, шул уҡ ваҡытта ошо уҡ көйгә һалынған милли бейеү.

## Тарихы
«Мөғлифә» йырын тәүге тапҡыр Солтан Ғәбәши 1932—34 йылдарҙа Баймаҡ районы Темәс ауылында Һөйөмбикә Кулибаеванан яҙып алған һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» тигән йыйынтыҡта баҫтырып сығарған.

Александр Ключарёв, Лев Лебединский, Ғата Сөләймәнов яҙып алған йырҙың башҡа вариаттары ла бар. Йырҙың көйө лирик бейеүгә тап килә. Йыр ҡабатланып килгән ике музыкаль һөйләмдән торған периодик рәүешлтә ҡабатлана, йырҙа Мөғлифә исемле ҡыҙҙың матур сифаттары маҡтала. Өҫтән аҫҡа һикерештәргә бай кварталы мажор *пентатоника*сағыу интонацияла йырҙың нигеҙендә ята.

## Башҡарыусылар һәм эшкәртеүселәр
Йыр Азат Айытҡолов, Ишмулла һәм Сәйфулла Дилмөхәмәтовтар репертуарында бар. Йырҙы Камил Рәхимов хор һәм фортепьяно өсөн, Ф. З. Яруллин тауыш һәм фортепьяно өсөн эшкәрткән.

## Бейеү
«Мөғлифә» шулай уҡ яңғыҙ ҡатын-ҡыҙ башҡарыуындағы башҡорт халыҡ бейеүе лә булып тора. Фольклор вариантында профессиональ сәхнәлә тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 40‑сы йылдары башында Бәҙәр Йосопова башҡарыуында күрһәтелә.

Фәйзи Ғәскәров 1939 йылда Х. Н. Мағазова өсөн шул уҡ исемле йөн иләгән ҡыҙ образында бейеү ижад итә. Ҡулдарының һығылмалы хәрәкәттәре менән йомшаҡ аҙымдар, еңел әйләнеүҙәр һәм тыпырлауҙар менән башҡарыла был бейеү.

1945 йылда хореограф Тамара Хоҙайбирҙина бейеүҙе классик хореография элементты менән үҙгәртә. Был бейеүҙе иң билдәле башҡарыусылар Ф. С.Гәрәева, Рәүилә Хажиева.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974.
* Н а г а е в а Л. Н. Танцы восточных башкир. М., 1981.
* 

## Иҫкәрмәләр
Пермь татар-башҡорт педагогия техникумы

**Пермь татар-башҡорт педагогия техникумы** — 1932—1956 йылдарҙа Пермь (Молотов) өлкәһендә (Пермь ҡалаһында, 1942 йылдан Ҡуян ауылында) урынлашҡан педагогия техникумы.

## Тарихы
1929 йылда Пермь ҡалаһында Свердловскиҙағы Урал педагогия техникумының филиалы булараҡ асыла. 1930 йылдан Пермь педагогия техникумы ҡарамағында татар-башҡорт бүлеге эшләгән.

1932 йылдың 19 ноябрендә бүлек нигеҙендә айырым Пермь татар-башҡорт педагогия техникумы асыла.

Техникум директоры Ғәли Кинйин мәғлүмәттәре буйынса, 1930/31 уҡыу йылында бүлектә 18 кеше уҡыған, ә 1932/33 уҡыу йылында техникумда 141 кеше белем алған. 1933 йылда 1-се баҫҡыс милли мәктәптәре өсөн уҡытыусыларҙың тәүге сығарылышы булған. Уҡытыу көндөҙгө бүлектә башланғыс кластар уҡытыусыһы һөнәре буйынса алып барылған. Техникумдың тел һәм әҙәбиәт, физика һәм математика, география, хәрби кабинеттары, оҫтаханалары, китапханаһы, тамаша залы, ятағы булған. 

1940 йылдан Молотов татар‑башҡорт педагогия техникумы исемен йөрөтә. Был ваҡытта уҡыу йортонда 254 студент уҡыған, шуларҙың 77-һе тамамлау тураһында диплом алған. Техникумда 25 педагог эшләгән, шуларҙың 7-һе юғары, 11-е тамамланмаған юғары, ә 7-һе урта белемгә эйә булған.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында уҡыу йорто бинаһында госпиталь урынлаша. 

1942 йылдан техникум Молотов өлкәһе Ҡуян ауылына күсерелә һәм Башҡортостан АССР-ы Мәғариф Халыҡ Комиссариаты ҡарамағында була.

Техникум барлығы 800‑ҙән ашыу белгес әҙерләнгән. 

1956 йылда Уҫы педагогия училищеһының татар бүлеге тип үҙгәртеп ҡорола һәм ябыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Хоҙайбирҙина Тамара Шәһит ҡыҙы

**Хоҙайбирҙина Тамара Шәһит ҡыҙы** (10 август 1923 йыл — 27 апрель 1998 йыл) — балет артисы. РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1953) атҡаҙанған артисы. Профессиональ башҡорт балериналарының тәүгеләренең береһе .

## Биографияһы
Өфө ҡалаһында  Башҡортостандың партия һәм дәүләт эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы ғаиләһендә тыуған.

1941 йылда Ленинград хореография училищеһын педагогы М.Ф.Романова класында тамамлай.

1964 йылға тиклем Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында балет солисы, бер үк ваҡытта 1960—71 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында, 1968 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.

## Ижады

Ижадына юғары башҡарыу техникаһы, музыкаллек хас булған. 

Уның ролдәре араһында Сванильда (“Коппелия”; дебют, 1941), Одетта — Одиллия (“Аҡҡош күле” — “Лебединое озеро”, П.И.Чайковский), Лауренсия (А.А.Крейндың ш. уҡ исемле балеты), Эсмеральда (Ч.Пуньиҙың шул уҡ исемле балеты), Зарифа (“Тау риүәйәте” — “Горная быль”, А.С.Ключарёв) һәм башҡалар. Иң яҡшы партияларының береһе — Зарема (“Баҡсаһарай фонтаны” — “Бахчисарайский фонтан”, Б.В.Асафьев). 

Репертуарында донъя халыҡтары бейеүҙәре, шул  иҫәптән “Мөғлифә”, “Бүләк”, “Һыу буйында осрашыу” башҡорт бейеүҙәре һәм башҡалар бар. 

Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашҡан (1955). “Сыңрау торна” (“Журавлиная песнь”; Свердловск к/ст, 1959) фильм-балетында төшкән. Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты (Бухарест, 1953).

## Әҙәбиәт
*Г а л и н а Г.С. Тамара Худайбердина. Уфа, 1996.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
Һандуғас (йыр)

**«Һандуғас»** — киң танылыу алған башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы

«Һандуғас» йыры беренсе тапҡыр XX быуаттың 30-сы йылдары аҙағында яҙып алына.
К. Ю. Рәхимов, Ғ.3.Сөләймәнов, Х. Ф. Әхмәтов, Лебединскийҙарҙың пленка яҙмаларында йырҙың варианттары теркәлгән. Тауыш һәм флейта өсөн йырҙы Рәхимов эшкәрткән.

## Йыр башҡарыусылар
«Һандуғас» йыры Лилиә Биктимерова, Мәғәфүр Хисматуллин, Мәүлитбай Ғайнетдинов, Вәхит Хызырова һәм башҡа йырсыларҙың репертуарына инә.

## Көйҙө ҡулланыу
«Һандуғас» йырының көйө Н.Пейконың «Айһылыу» операһында ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия. Уфа. 1996 г. с. 618.
* Башҡорт халыҡ йырҙары. Өфө, 1954;
* Башҡорт халыҡ ижады. 1 том. (Йырҙар) Өфө, 1954 ;
* Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши М., 1965.
* Надршина Фануза «Башкирские народные песни, песни-предания», изд.: Китап, 1997. ISBN 5-295-02094-0

## Һылтанмалар
* http://yir.atspace.com/handugas.htm 
* http://mp3tebe.com/audio/Хандугас 
* http://www.travellers.ru/youtube_video-liliya-biktime
* [Хандугас yir.atspace.com IIS7 mp3tebe.com]
Ялан Йәркәй (йыр)

**Ялан Йәркәй** () — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй (оҙон моңло йыр). Төрлө варианттары бар.

## Тарихы

Тәүге тапҡыр «Ялан Йәркәй» йырын 1930-сы йылдар тирәһендә Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районының Мерәҫ ауылында Мөхәмәтша Буранғолов яҙып ала. Ғиниәт Ушановтан Хөсәйен Әхмәтов яҙып алған һәм инструменталь вариантта эшкәртелгән төрө «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында нәшер ителгән. Йырҙың вокал варианты «Башҡорт халыҡ ижады» китабында баҫтырылған, уны Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районының Бикбау ауылы йыраусыһы Сәләхетдин Итбаевтан 1937 йылда Лев Лебединский яҙып ала. Йырҙың Фәрит Камаев, Кирәй Мәргән, Ниғмәт Шоңҡаров яҙып алған варианттары ла бар.

## Йөкмәткеһе
Риүәйәт буйынса, йырҙың авторы — Буранбай сәсән. Йырҙа башҡорт ерҙәрен межалап, сит-яттарға һатыуға ҡаршы сыҡҡан Йәркәй батыр тураһында һүҙ бара. Уға урмандарҙа йәшеренеп йөрөргә тура килә. Шул саҡ уны 9-сы башҡорт кантоны начальнигы Ҡаһарман Ҡыуатов, тауышы буйынса танып, губернатор В. А. Перовскийға алып бара.

Француздарға ҡаршы һуғышта Йәркәй күрһәткән батырлыҡтарҙы хәтерләп, губернатор уны ғәфү итә. Сәсән тыуҙырған йырҙы «Ялан Йәркәй» тип атай башлайҙар.

Йырҙы яҙыуҙың икенсе төрлө версияһы ла бар. Йырҙа Туҡ-Соран башында, Тоҙ юлы буйындағы киң яланды һатып алған Тимашев тигән боярға ҡаршы сыҡҡан Йәркәй батыр тураһында һүҙ бара.

Донъяның ярлы-ябағайға һәм байҙарға бүленеүе йырҙа кинәйәле итеп «баҡыр» һәм «алтын» менән сағыштырыла. Йыр ҡыйырһытылған халҡы өсөн йәне әсегән батыр исеменән яңғырай.

## Характеристикаһы
«Ялан Йәркәй» эпик характерҙағы йыр, яңғырау диапозоны киң (2 октава тирәһе), темпы һәлмәк. Көй нигеҙендә мажор һөйкәлеш пентатоникаһы ята. Йыр көйөн уйнауға алмаш ритм, йыш осрай торған синкоптар менән октаваға тиң диапозон хас. Көйҙөң үҙенсәлеге — квинт тондарында һәм беренсе һөйләмдә миксолид түбән 7-се баҫҡыс, икенсеһендә тониктар.

## Башҡарыусылар
Башҡарыусылар — йырсылар Фәтих Ғәбитов, К. М. Дияров, Ғиниәт Ушанов.

## Ҡулланыу
Йырҙың инструменталь вариантын композитор Х. Ф. Әхмәтов яҙа.

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. Өфө. 1997.
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1 се кит. Өфө, 1974;
* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988;
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады hәм ижадсылар тураhында, туй йолалары, боронғо йырҙар hәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995.
* Асфандиярова К. М., Читая письма Буранбая… Буранбайҙың яҙған хатын уҡып…. Уфа. 2016. стр. 174,т. 1000 экз.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*     
* Башкирские народные песни
Шәл бәйләнем (йыр)

«Шәл бәйләнем» — башҡорт, татар халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.

## Тарихы

Тәүләп Солтан Ғәбәши тарафынан яҙып алына һәм уның «Башҡорт халҡ йырҙары» (Өфө, 1935) тигән йыйынтығында баҫылып сыға. Йырҙың бер нисә төрлө варианты бар, уларҙы Х. Ф. Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, Л. Н. Лебединский, Р. С. Сөләймәнов яҙып алған.

## Тасуирламаһы
«Шәл бәйләнем» йыры түңәрәккә баҫып уйын ойошторғанда киң ҡулланыла, ул таҡмаҡ жанрына ҡарай. Көйө — өс тактлы структуралы. Лады — мажор пентатоника. Ҡушымтаһы йырҙы айырыуса бейеү көйөнә тартым итә.

## Башҡарыусылары
«Шәл бәйләнем» йырының Т. Х. Үҙәнбаева, Башҡортостан Республикаһының Хор капеллаһы башҡарыуындағы яҙмалары бар. Эшкәртмәләрен тауыш һәм фортепиано өсөн — Заһир Исмәғилев, хорға a cappella башҡарыу өсөн Х. Әхмәтов, А.Кушниренко, Л. Лебединский, Рафиҡ Сәлмәнов, А. Г. Тихомиров әҙерләгән. Йырҙың көйө М. М. Вәлиев менән Н. И. Пейконың «Айһылыу» операһында ҡулланылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1481-shel-bejlenem.html 

## Һылтанмалар
*
Азаматов кантон (йыр)

«Азаматов кантон», «Мирхәй кантон» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы
Легендаһын һәм поэтик тексын тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 20-се йылдарында С.Сәлимов яҙып ала һәм «Башҡорт аймағы» йыйынтығында (1929, 7-се һан) баҫтыра.
«Азаматов кантон» көй структураһы үҫешкән ике музыкаль төҙөлөштән тора. Юғары регистрҙа көсөргәнешле яңғыраусы тәүге фраза көйгә айырыуса сағыулыҡ һәм драматизм өҫтәй. Йыр лирик-эпик йүнәлешле.

## Легендаһы
Легенда буйынса, йыр кантон начальнигы Мирхәйҙәр Азаматовтың (ҡара: Азаматовтар) үлер алдынан әйткән васыяты буйынса сығарыла. Мирхәйҙәр Азаматов 1810 йылда тыуған, зауряд-сотник (1853). 1836—1842 йылдарҙа — кантон начальнигы ярҙамсыһы, 1847 йылдан — 3-сө, 1851 йылдан — 6-сы башҡорт кантондары начальнигы.

Башҡарыусылар араһында халыҡ йырсылары С. М. Ильясов, Ғ.Н.Нәбиуллин, М.Ә.Шаимова.

## Йырҙың һүҙҙәре
## Нотаһы
*http://fb.bashenc.ru/NOTY/AZAMAT_kanton.jpg

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халҡ ижады. 1-се том. Өфө, 1954;
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1-се кит. Өфө, 1974.

## Һылтанмалар
* 
* НИЗАМЕТДИНОВ Раис Жавдатович
Азаматовтар

**Азаматовтар** — идара итеүҙең кантон системаһы осоро эшмәкәрҙәре. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Ҡурған өлкәһе, Сафакүл районы) Атйетәр ауылы мишәрҙәренән.
## Дөйөм характеристика
Азаматовтар араһынан иң билдәлеләре: **Ихсан**, 1772 йылда тыуған, 1-се мишәр кантоны начальнигы, 14-се класлы чиновник.

Уның улдары: 
* **Шаһишәриф Азаматов** 1797 йылда тыуған. 1-се мишәр кантоны начальнигы, 1835 йылдан — 5-се башҡорт кантоны начальнигы. 1810 йылда — урядник, 1815 йылда — зауряд-урядник, 1819 йылда зауряд—яҫаул итеп үрләтелә. Хорунжий (1837);
* **Мөхәмәтшәриф Азаматов** 1800 йылда тыуған. Зауряд-сотник (1825). Хәрби хеҙмәттә — 1818 йылдан. 1832—1834 йылдарҙа һәм 1847 йылда — 1-се мишәр кантонының йорт старшинаһы. 1847 йылдан — кантон начальнигы ярҙамсыһы, 1851—1855 йылдарҙа — 6-сы башҡорт кантонының йорт старшинаһы; 
* **Мирхәйҙәр Азаматов** 1810 йылда тыуған. Зауряд-сотник (1853). 1836—1842 йылдарҙа начальник ярҙамсыһы, 1847 йылдан башта — 3-сө, 1851 йылдан алып 6-сы башҡорт кантоны начальнигы. Уға «Азаматов кантон» («Мирхәй кантон») башҡорт халыҡ йыры арналған;  
* **Мөжәһит Азаматов** 1815 йылда тыуған. Урядник (1835). 1832 йылдан алып кантон писаре вазифаһын башҡара. 1836 йылдан 1-се мишәр кантоны начальнигы ярҙамсыһы. 1831 йылда зауряд-хорунжий чины бирелә. 

## Һылтанмалар
* 
* Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, "Башкирская энциклопедия". 2013. 21-22 биттәр.
Бүгәс маршы (йыр)

**«Бүгәс маршы»**, *«Бүгәс», «Бүгәсәү», «Оло юл»* — башҡорт халыҡ йыры, һамаҡ көй.

## Тарихы
Тәүге тапҡыр Н. Д. Шоңҡаров тарафынан 1961 йылда Һарытау өлкәһе Пугачёв районы Бобровый Гай ауылында яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында баҫтырыла.
Танылған фольклорсы һәм музыка белгесе Риф Сөләймәнов үҙенең «Жемчужины народного творчества» исемле китабында фольклор экспедиция ваҡытында Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттарынан тарихи сюжетҡа ҡоролған «Оло юл» («Бүгәс») йырын Һарытау өлкәһе Ҡондоҙло ауылында Ғ. Мөхтәровтан яҙып алыуы тураһында бәйән итә һәм китапта нота өлгөһөн бирә (39-сы). Уның фекеренсә, «Оло юл» йыры үҙенең мелодикаһы һәм ритмикаһы менән 1839 йылда Ырымбур губернаторы В. А. Перовскийҙың етәкселегендәге башҡорттар тарафынан ижад ителгән «Һырдаръя» башҡорт халыҡ йырына оҡшаш. Шулай уҡ «Оло юл» йырының башланғыс мелодик фразаһы «Слава» урыҫ халыҡ йырына оҡшашлығы бар, тип яҙа. «Слава» йырын боронғо ваҡытта полководец-кенәздәр һәм батырҙар хөрмәтенә башҡарғандар. Крәҫтиән һуғышы ҡатнашыусылары Е. Пугачевты батша итеп танығанға күрә, Пугачев ғәскәрҙәрендә әлеге йыр йыш башҡарылған, күрәһең. Уның көйөн башҡорттар үҙҙәренсә үҙгәртеп, ижад иткәндәр.
«Бүгәс маршы» варианттарын С.Ә.Галин, К. Мәргән яҙып алған. Декламацион көй аныҡ структура, ябай боролоштар менән айырыла.

## Риүәйәте
Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) тураһындағы йырҙарға ҡарай. Икенсе исеменең («Оло юл») барлыҡҡа килеүе Ырымбурға табан Яйыҡ йылғаһы буйлап оҙон юл үтеүсе Е. И. Пугачёв ғәскәрҙәре хаҡындағы риүәйәткә бәйле. Поэтик текста Пугачёв халыҡты яҡлаусы, ер һәм ирек биреүсе изге күңелле батша булараҡ һүрәтләнә.

Йырҙы башҡарыусылар араһында — Ғ.З.Сөләймәнов.

## Йырҙың һүҙҙәре

**Беренсе вариант**
: Оло ғына, һай, юлдан ғәскәр килә,
: Арғымаҡтарын да уйнатып.
: Оло ғына, һай, юлдан Бүгәс килә,
: Дошман ғәскәрҙәрен шул ҡыйратып.

: Оло ғына, һай, юлдан ғәскәр уҙа,
: Һауаларға оса шул туҙаны.
: Бүгәс батша, һай, яуыз түрәләрҙе,
: Ҡуй-һарыҡтар итеп тә тураны.

: Оло ғына, һай, юлдан ғәскәр килә,
: Бүгәс батша икән шул хужаһы.
: Яуыз түрәләрҙе ҡырып бөткәс,
: Бөтмәҫ микән илдең нужаһы?

: Оло ғына юлдан, һай, Бүгәс килә,
: Ебәк билбауын быуып биленә.
: Баяр, түрәләрҙән тартып алып,
: Ер-һыу бирә икән иленә.

**Икенсе вариант**

: Оло ғына юлдан Бүгәс килә, 
: Ебәк билбау быуып биленә.
: Баяр, түрәләрҙән тартып алып,
: Ер-һыу бирә, тиҙәр, иленә.

: Оло ғына юлдан ғәскәр уҙа,
: Һауаларға оса шул туҙаны.
: Бүгәс батша яуыз түрәләрҙе,
: Ҡуй-һарыҡтай тураны.

: Оло ғына юлдан ғәскәр килә,
: Бүгәс батша икән шул хужаһы.
: Яуыз түрәләрҙе ҡырып бөткәс, 
: Бөтмәҫ микән илдең нужаһы?.
   

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974;
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983.

## Һылтанмалар
* 
* Риф Сулейманов. Жемчужины народного творчества Урала.Өфө, «Китап», 1995.
Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы

**Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы** (27 сентябрь 1949 йыл) — журналист. 1975 йылдан «Кызыл таң» гәзите хеҙмәткәре. 1975 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының (1998) һәм Татарстан Республикаһының (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2000), Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге (1996) премиялар һәм Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — XXI быуат» мәҙәниәт фонды төбәк йәмәғәт ойошмаһының Мәжит Ғафури исемендәге (2008) премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Фәрит Миңнула улы Фәтҡуллин 1949 йылдың 27 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Ҡорманай ауылында ябай колхозсыларҙың ишле ғаиләһендә алтынса бала булып тыуған.

1967 йылда Солтанморат ауылындағы урта мәктәпте тамамлағандан һуң ике йыл ярым урындағы колхозда эшләй. Бер үк ваҡытта йәмәғәт башланғысында комсомол ойошмаһы секретары базифаһын башҡара.

1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була, уны хәҙерге Украина биләмәлендә урынлашҡан Хәрби-Һауа Көстәре часында үтә. Бында КПСС сафына ҡабул ителә.

1971 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң Ауырғазы районының «Ватан юлы» гәзитендә эш башлай. 1972 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының татар-рус бүлегенә ситтән тороп уҡырға инә. 

1975 йылда «Кызыл таң» республика гәзитенә саҡырыла һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген редакцияның партия тормошо бүлегендә хәбәрсе булып дауам итә. Шул уҡ йылда СССР Журналистар союзына ағза итеп ҡабул ителә. Артабанғы йылдарҙа редакцияның төрлө бүлектәрендә хәбәрсе була, бүлек мөдире вазифаһын башҡара. 19... — 19.. йылдарҙа гәзиттең яуаплы секретары, 19... — 19.. йылдарҙа — мөхәррир урынбаҫары. 1994 йылдан — әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире. 

## Китаптары

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014)
* Башҡортостан Республикаһы Премьер министрының Рәхмәт хаты
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия
* Рәсәй Журналистар союзының Почётлы дипломы
* Мәжит Ғафури исемендәге премия
* Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премия
* Әҫәре мәктәп дәреслегенә индерелеүе айҡанлы — Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығы һәм Рәсәй Яҙыусылар союзының Михаил Шолохов исемендәге миҙалы

## Иҫкәрмәләр
Хәжирә йыры (йыр)

**«Хәжирә йыры»**, **«Хәжирәкәй»** — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. 

## Тарихы

Йырҙың көйөн тәүләп Н. Шоңҡаров 1965 йылда БАССР-ҙың Учалы районы Туңғатар ауылында Г. Яҡуповтан яҙып алған.  Лирик-эпик характерҙағы был йырҙың барлыҡҡа килеү  ваҡытын ғалимдар XIX быуаттың беренсе яртыһына бәйләй.  

Риүәйәткә ярашлы, йырҙы М. Я. Буҙыҡаевтың ҡыҙы Хәжирә сығарған. Уны 1-се мишәр кантоны  Ихсан Азаматовтың улы Шаһишәрифкә кейәүгә биргәндәр.    Хәжирәнең әсәһе, Буҙыҡаевтың беренсе ҡатыны Йәмилә (бәлки, Йоғра) ниндәйҙер ғәйебе өсөн каторгаға һөрөлгән була. Хәжирә үҙенең йырында яҡындарын хәтерләп моңлана, тыуған яғын һәм әсәһен һағына. «Хәжирә йыры»ның көйө «Азамат» йырының көйөнә тартым.

## Башҡарыусылар
«Хәжирә йыры»н башҡарыусылар араһында  С. М. Ильясов, Х.С. Йәнбирҙина http://fb.bashenc.ru/MUSIC/HAZHIRA_Hima_Yanberdina.mp3 бар.

## Әҙәбиәт
* Ильясов Спартак. «Күңелдәргә бигерәк зауҡы икән» «Ватандаш» журналы. 2007, №2 http://vatandash.ru/pics/pdf/1382.pdf . 
* 
## Һылтанмалар
 Хима Йәнбирҙина башҡарыуында «Хәжирә йыры».
Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы

**Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы** (28 сентябрь 1954 йыл) — ғалим-химик. Химия фәндәре кандидаты, ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010).

## Биографияһы
Наилә Мәүлитйән ҡыҙы Ишморатова (ҡыҙ фамилияһы Сафуанова) 1954 йылдың 28 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы Бикмәт ауылында тыуған. 

1971 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетына уҡырға инә, уны 1976 йылда уңышлы тамамлай һәм СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Органик химия институтына эшкә ебәрелә. 

1994 йылда — өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһына тәғәйенләнә.

Наилә Мәүлитйән ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре бөжәктәрҙең түбән молекуляр биорегуляторҙарын (феромон һәм ювеноидтарын) синтезлауға, ауыл һәм урман хужалыҡтарында ҡулланыу өсөн уларҙың препаратив формаларын уйлап табыуға арналған. 

Ғалим тарафынан шулай уҡ бал ҡортоноң синтетик юл менән алынған метаболиттары нигеҙендә умартасылыҡ һәм ветеринария өсөн препараттар сығарыуҙың фәнни йүнәлеше билдәләнә һәм үҫтерелә. 

2007 йылда «ауыл хужалығы фәндәре докторы» дәрәжәһенә диссертация яҡлағандан һуң, төп ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 14 уйлап табыу авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Биологически активные препараты для пчеловодства и ветеринарии на основе синтетически полученных метаболитов медоносной пчелы (Apis mellifera L.) и методы их применения: автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора сельскохозяйственных наук: специальность 06.02.04  / Ишмуратова Наиля Мавлетзяновна; Сибирский научно-исследовательский и проектно-технологический институт животноводства. - Новосибирск: 2006. - 48 с.; 21 см.
* Монотерпеноиды в химии оптически активных феромонов насекомых. М, 2012 (соавтор).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010).

## Өҫтәмә мәғлүмәт
* Ире — Ишморатов Ғүмәр Йосоп улы (28.09.1951), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). А. Н. Несмеянов исемендәге премия лауреаты (1999).

## Һылтанмалар
*   
* Ученые пчеловоды Республики Башкортостан. Ишмуратова Наиля Мавлетзяновна  

## Иҫкәрмәләр
Һаҡмар (йыр)

**«Һаҡмар»** — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. 

## Тарихы

«Һаҡмар» йырын 1928 йылда  татар композиторв М.Ә. Мозафаров Ырымбур ҡалаһында яҙып ала. Йәнә 1940 йылдарҙа уны А. А. Эйхенвальд теркәй. Был яҙма Мәскәүҙә М.И.Глинка исемендәге Дәүләт үҙәк музейының мәҙәниәт музейында һаҡлана. 1995 йылда  «Песни моего народа» йыйынтығында баҫылып сыға. 

## Тасуирламаһы
Был лирик‑эпик йырҙа тыуған яҡтың гүзәллеге, Һаҡмар буйҙарының матурлығы данлана. Көйө мажор пентатоникаға нигеҙләнгән, диапазоны киң (терцдецима). Ижекте һуҙып, биҙәкләп, бөгөллө итеп йырлау  уға хислелек өҫтәй. Көйҙөң тулҡын һымаҡ һалмаҡ хәрәкәте йылға ағымын хәтерләтә.

## Башҡарыусылар
Башҡарыусылары — Б. Н. Вәлиева, Ф. Ә. Килдейәрова, Ә.С.Шайморатова бар. А. С. Ключарёв, Г.Г.Лобачёв, Р. Ә. Мортазин — тауыш һәм фортепиано өсөн, В. Л. Мортазин, И.И.Хисаметдинов тауыш һәм орган өсөн эшкәрткән.

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
*
*(йыр)| Флүрә Килдейәрова башҡарыуында «Һаҡмар» йыры
*«Һаҡмар» йырының тексы
Маһисәрүәр (йыр)

**Маһисәрүәр** () - башҡорт халыҡ йыры . Был йырҙы Рауил Харрасов башҡара  Йыр шулай уҡ татар башҡарыусыһы Хәмдүнә Тимерғәлиева репертуарында бар.

## Тарихы
Борон башҡорттарҙа егеттәрҙе яуға оҙатыу уңайынан йырланыла торған булған. Исем ике өлөштән тора: *(фарсы)*  **Маһи**- *ай йөҙлө* һәм **сәрүәр**-*етәксе, башлыҡ* .

2014 йылда йыр йөкмәткеһенә таянып, Өфөлә клип төшөрөлә.

 *Текст*:

Селтәрле лә батмуста сын-сынаяҡ, Әсмәбикәй,

Тотма ситтәренән дә, Маһисәрүәр, әй, ыуалыр,

Тотма ситтәренән, Маһисәрүәр, әй, ыуалыр.

Бәхетһеҙ ҙә булғанда ир-егеткәй, Әсмәбикәй,

Сит илдәргә китептәй, Маһисәрүәр, әй, юғалыр,

Сит илдәргә китептәй, Маһисәрүәр, әй, юғалыр.

Туп-туп ҡына баҫҡандай туратымдың, Әсмәбикә,

Туҡ буйҡайҙарында, Маһисәрүәр, әй, төйәге;

Туҡ буйҡайҙарында, Маһисәрүәр, әй, төйәге.

Уттарҙа ла янмаҫтай, һыуҙа батмаҫ, Әсмәбикә,

Батыр егеткәйҙең дә, Маһисәрүәр, әй, һөйәге;

Батыр егеткәйҙең дә, Маһисәрүәр, әй, һөйәге.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
*Маһисәрүәр
*Маһисәрүәр Ырымбур башҡорттары һабантуйында 
*Маһисәрүәр
Хәтирә (йыр)

**«Хәтирә»** — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.

## Тарихы
«Хәтирә» йырын тәүге тапҡыр 1934 йылда Солтан Ғәбәши яҙып ала, һәм Х. Ф. Әхмәтов яҙмаһында «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабанғы варианттары З. Ғ. Исмәғилев, Ф. Х. Камаев, Л. Н. Лебединский, Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан яҙып алына . 

Ғашиҡ булған егеттең монологы рәүешендә төҙөлгән шиғри текст шаян таҡмаҡ кеүек яңғырай. Йырҙа Хәтирә исемле ҡыҙҙың матурлығына дан йырлана. Көй лады мажор ауышлығы пентатоникаһына ҡоролған, төҙөлөшө ике бөгөлөштән тора: беренсе бөгөлөштөң ике тапҡыр ҡабатланған ике такты икенсе бөгөлөштөң ике ҡат ҡабатланған өс такты менән сағыштырыла. 

Композитор Хөсәйен Әхмәтов йырҙы хор, тауыш һәм фортепиано өсөн, Д. Д. Хәсәншин a cappella хоры өсөн эшкәртә. Р. Ә. Мортазин «Хәтирә» көйөн 2‑се симфонияһында ҡулланған .

## Йырҙың тексы
Ҡапҡа төбөндә тораһың,
Нескә билең бөгәһең, Хәтирәм,
Нескә билдәреңде бөгөп,
Кем өсөн өҙөләһең, Хәтирәм.
 
Беҙ урамдан үткән саҡта,
Ҡапҡаң булһын ҡағырға, Хәтирәм.
Бер ҙә хәйлә табалмаһаң,
Сыҡ тәҙрә ябырға, Хәтирәм.
 
Аллы-гөллө сәскә бирһәм,
Ҡаҙарһыңмы түшеңә, Хәтирәм?
Кис ятҡанда уйлап ятһам,
Кермәҫһеңме төшөмә, Хәтирәм?
Кермәҫһеңме төшөмә, Хәтирәм?. 

## Йыр башҡарыусылар
«Хәтирә» йырын Ишмулла Дилмөхәмәтов башҡарған. Радик Вәлмөхәмәтов, Сәйфулла Дилмөхәмәтов, Рәхмәтулла Бүләкәнов, Ғата Сөләймәнов һәм башҡа йырсыларҙың репертуарына инә. Халыҡтың хәтерендә мәңге һаҡланған, яратып башҡарылған йырҙарҙың береһе .

## Әҙәбиәт
* Башҡорт энциклопедияһы. Өфө. 1996 й.
* Башҡорт халыҡ йырҙары. Өфө, 1954 й.
* Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши М., 1965.
* Башҡорттоң 100 йыры. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992.

## Һылтанмалар
“ХАТИРА”, башкирская народная песня, кыска-кюй

ХАТИРА”, песня

Единый портал культуры народов РБ. Песня «Хатира» 

## Иҫкәрмәләр
Поганка (Соб ҡушылдығы)

**Поганка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 19 километр. Бассейн майҙаны — 54,2 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Олександр Роговий. Соб. Краєзнавчі нариси. — Вінниця: 2012. — с. 8.
Старобильск районы

**Старобильск районы** () — Луганск өлкәһендәге район. Район үҙәге — Старобильск ҡалаһы.

2019 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 43 122 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Старобільська РДА  
* Старобільська районна рада  

## Иҫкәрмәләр
Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһы

**Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһы** — 1920—1955 йылдарҙа Ырымбур, Боғорослан ҡалаларында һәм Жёлтый ауылында урынлашҡан уҡыу йорто.

## Тарихы
1920 йылда Ырымбур ҡалаһындағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһе базаһында Ырымбур татар халыҡ мәғарифы институты булараҡ асыла.

1923 йылдан Ырымбур татар педагогия техникумы исемен йөрөтә, ә 1927 йылда уҡыу йортонда башҡорт бүлексәһе асыла.

1935 йылдан Боғорослан ҡалаһына татар‑башҡорт педагогия техникумы итеп күсерелә. Бында уҡыу йорто элекке казармаларҙың бинаһында урынлаштырыла, ятаҡ итеп өс бүмәле йорт бирелгән. 1937 йылда татар‑башҡорт педагогия училищеһы тип үҙгәртелә.

1941 йылда училище Чкалов өлкәһе Ейәнсура районы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы) Жёлтый ауылына күсерелә.

1943/44 уҡыу йылында училищела 96 студент белем алған, шуларҙың 24-е тамамлау тураһында диплом алған. 1944/45 уҡыу йылында бында 90 кеше ҡабул ителгән, дөйөм алғанда 156 кеше уҡыған.

1946 йылда училище директоры А. М. Мусин, уңайлы шарттар булдырыу өсөн уҡыу йортон Чкалов ҡалаһына күсереүҙе һораған, әммә быға ыңғай яуап бирелмәгән. Башҡорт студенттары башҡорт теле уҡытылмауына зарланғандар. Тикшереүҙәр барышында уҡыу тик татар телендә алып барылыуы асыҡланған һәм башҡорт телендә уҡытыуҙы ла индерергә ҡушылған.

1951/52 уҡыу йылында училищела 210 кеше белем алған. Был осорҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәтен юғары белемле белгес У. М. Ҡәйүмова уҡытҡан. 

Училищеға уҡырға инеү конкурсы сағыштырмаса юғары булған, мәҫәлән, 1954/55 уҡыу йылында 1-се курсҡа 170 ғариза яҙылған, ә тик 30 кеше ҡабул ителгән, шуларҙың 21-е отличниктар булараҡ имтихандарһыҙ уҡырға ингәндәр.

1955 йылда ябыла, көндөҙгө бүлеге — Боғорослан урыҫ педагогия училищеһына, ситтән тороп уҡыу бүлеге Аҡбулаҡ урыҫ педагогия училищеһына ҡушыла.

## Билдәле уҡыусылары
* Кәримов Марат Нәби улы — шағир. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2003).
* Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы — ғалим, фән докторы.
* Мырҙабәков Мәргән Әхмәт улы — журналист.
* Сафин Вадим Фәтхи улы — психолог, педагог. Психология фәндәре кандидаты (1969), профессор (1992).

## Иҫкәрмәләр
Көйөлдө (йыр)

**«Көйөлдө»** () — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

Тормош-көнкүреш йырҙары төркөмөнә инә.

## Тарихы

«Башҡорт халҡ йырҙары» китабында баҫылып сыға, төҙөүсе-мөхәррире, инеш мәҡәлә һәм аңлатмалар авторҙары Х. Ф.Әхмәтов, Л. Н. Лебединский,  Харисов Әхнәф Ибраһим улы (Өфө, Башҡ. китап нәшриәте, 1954 йыл). Йырҙы Тимирязев исемендәге Ауыл хужалығы академияһы студенты, Учалы районы Ҡорама ауылы егете Спартак Ильясовтың йырлауы буйынса Абрар Ғабдрахманов яҙып алған. Йыр уҡытыусыһы, ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993) Әҙеһәм Исҡужин репертуарынан.  

## Йөкмәткеһе
Йыр нигеҙендә тормоштоң ябай, көндәлек күренештәренә, ғаилә мөнәсәбәттәренә бәйле тыуған хис-тойғоларҙы уртаҡлашыу ята. Бигерәк тә йәш егеттең еңгәһенә ҡарата булған шәхси кисерештәре моңға үрелеп бирелгән.

## Характеристикаһы
«Көйөлдө» — туғанлыҡ кисерештәрен тәбиғәт күренештәренә бәйләп асҡан фәлсәфәүи характерҙағы йыр. Көйө киң диапазонлы (дуодецима), бай орнаментика һәм көйләүгә ҡоролған. Йырҙың башына көйҙөң децимеға күтәрелеү хәрәкәте хас, аҙаҡ әкренләп түбәнгә тоникаға ҡарай хәрәкәт итә.

## Башҡарыусылар
Башҡарыусылар — Әҙеһәм Исҡужин, Спартак Илъясов.

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. Өфө. 1997.
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983;
* Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре. Өфө-Китап. 1997
* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988;
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады hәм ижадсылар тураhында, туй йолалары, боронғо йырҙар hәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995.

## Һылтанмалар
* Башкирские народные песни
Салауат (йыр)

**«Салауат»** — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. Тарихи йырҙар төркөмөнә ҡарай.

## Тарихы
**«Салауат» йыры**н тәүге тапҡыр 1937 йылда Л. Н. Лебединский Әбйәлил районы Асҡар ауылында йәшәүсе Б. М. Мәһәҙиеванан яҙып ала һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтыра. Шулай уҡ 1938 йылда Л. Н. Лебединский Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Иҫке Хәлил ауылында тыуып үҫкән яҙыусы Низам Ҡәриповтан яҙып ала. Был йыр марш көйөндә башҡарыла, мажорлы, дәртле тонда.

Йырҙың З. Ғ. Исмәғилев, Ғ. З. Сөләймәнов яҙып алған варианттары ла бар. Лиро‑эпик характерҙағы йыр. Йырҙа Салауат Юлаев данлана һәм батша, баярҙар, завод хужалары, башҡорт байҙары һәм мырҙалары фашлана.

Унда Салауат Юлаевҡа дан йырлана һәм батша, баяр һәм завод хужалары, башҡорт байҙары һәм мырҙалары фашлана.
Көй варианттарында орнаментиканан ситкә китеү, өс тауышлы аккорд тауыштары буйынса көй ағышы, кварта һәм ярым тон интонациялары, диатоника, лад алмашыныуы күҙәтелә, көй үҙгәреүсәнлеге хас. Йыр профессиональ музыкала (операларҙа, балеттарҙа, сюиталарҙа, симфонияларҙа) етеҙ темпта башҡарыла, яңғырашы ҡаһарман юғарылығында.

## Йырҙың тексы

Салауат нисә йәшендә,

Йәшел ҡамсат бүрке башында.

Булғадир булған, ай, Салауат

Егерме лә ике йәшендә.

 
Яланда йөрөгән йылҡыны

Алалары бар ҙа буҙы юҡ.

Яуҙарҙы ҡырған Салауат,

Атҡынайы ҡайтты, үҙе юҡ.

 
Йүрүҙән һыуы туғайы,

Сырлап ҡына осор турғайы.

Салауат менән Юлайҙың

Сыңғырайҙыр тимер бығауы.

 
Салауат йөрөгән кир аттың

Ялғынаһын кемдәр тараған.

Салауаттың һиҙгер күҙҙәре

Алыҫтарға текләп ҡараған.


Йырҙың көйө Н. К. Чемберджиҙың «Ҡарлуғас», М. В. Ковалдең «Емельян Пугачёв», «Салауат Юлаев» операларында, «Тау бөркөтө» балетында, Д. Д. Хәсәншиндың башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары оркестры өсөн симфонияһында, А. С. Ключарёвтың «Салауат» тигән симфоник поэмаһында, З. Л. Компанеецтың "Башҡорт сюитаһы"нда, Б. Бикбайҙың «Салауат» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклгә Х. Ф. Әхмәтовтың, М. Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» пьесаһы буйынса ҡуйылған спектаклгә З. Ғ. Исмәғилевтең музыкаһында, Башҡорт халыҡ темаһына ике увертюраһында ҡулланыла.
Йырҙың тәүге строфалары Башҡортостан радиоһының музыкаль сигналы сифатында уйнатыла.

## Башҡарыусылар
Башҡарыусылар — В. М. Мостафин,Ғ. С. Әлмөхәмәтов.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Салауат батыр (йыр)
## Әҙәбиәт
Сөләймәнов Р. Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте. 1‑се т. Эпик йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 2001.
Галина Г. С. Башкирская народная музыка. Уфа, 2013.

## Һылтанмалар
* «САЛАВАТ», песня
* 
* Килдейәрова башҡарыуында башҡорт халыҡ йыры «Салауат»

## Иҫкәрмәләр
Мокшанова Татьяна Петровна

**Мокшанова Татьяна Петровна** (никахтағы фамилияһы **Швецова**; 9 ғинуар 1984 йыл — эрзә шағиры, тәржемәсе. 2014 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мордовия Республикаһы Башлығының йәш авторҙар өсөн әҙәби премияһы лауреаты (2006). Википедия ирекмәне.

## Биографияһы
Татьяна Петровна Мокшанова 1984 йылдың 9 ғинуарында Һамар өлкәһенең Шанталы районынында Багана ауылында тыуған.

2001 йылда тыуған ауылында урта мәктәп тамамлай

2006 йылда Мордовияның Н. П. Огарёв исемендәге дәүләт университеты филология факультетының эрзә бүлексәһендә отличие менән уҡып сыға.

Әҙәби ижад, тәржемәләр менән шөғөлләнә.

Эрзә телендәге «Чилисема» () балалар һәм үҫмерҙәр журналында эшләй. Әлеге ваҡытта — фин-уғыр әҙәбиәттәре кафедраһы аспиранты
Саранск ҡалаһында йәшәй.

## Ижады

### Китаптары
* Мокшанова Т. Эрьгекерькс : стихть / Татьяна Мокшанова; [артыцясь В. И. Федюнин]. — Саранск : «Красный Октябрь» типографиясь, 2006. — 41, [3] с.
* Мокшанова Т. Толонь лопат : стихть / Татьяна Мокшанова. — Саранск, 2010. — 80, [3] с. — Мордов.-эрзя яз. — ISBN 978-5-7493-1494-6.

### Йыйынтыҡтарҙа
* «От Урала до Невы» — Библиотека «Лилии», Челябинск: полиграфическое объединение «Книга», 2001 г.
* «Монь вайгелем» — Саранск: Мордовское книжное издательство, 2005. — 128 с. — ISBN 5-7595-1675-2.
* «Первая капель» — Самара: Типография ООО «Офорт», 2005 г.
* «Литературный сентябрь» — Саранск: ИД « Книга», 206 г.
* «Эскелькс» — Саранск: Издательство Мордовского университета, 2008 г.
* «Эрзянь валске» — Киев: Эрзянь Вал нолдамо кудось, 2011. — 64 лл. Эрзя. (2Рос=эрз)6-5
* «Тешкс» — Саранск: Литературный фонд России, 2004 г.
* «Современная литература народов России». Детская литература. Антология. — М.: Организационный комитет по поддержке литературы, книгоиздания и чтения в Российской Федерации; Фонд социально-экономических и интеллектуальных программ; Объёдиненное гуманитарное издательство, 2017. — 608 с. ISBN 978-5-94282-801-1.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*  Мокшанова — «Аволь инже»
*   Татьяна Мокшанова — Тенядо (авт. Эрюш Вежай)
*  Татьяна Мокшанова ловны стихензэ
*  Татьяна Мокшанова — Валморот

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Творческая встреча с мордовской поэтессой Татьяной Мокшановой «Литературная гостиная»
Зәйнулла (йыр)

**Зәйнулла** йыры (урыҫ, *Зайнулла*) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй

## Йырҙың яҙылып алыныуы
«Зәйнулла», башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр Х.Хамматов тарафынан 1939 й. БАССР‑ҙың Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылында ҡурайсы С.Бикбулатовтан яҙып алына, “Башҡорт халҡ йырҙары” йыйынтығында Хөсәйен Фәйзулла улы Әхмәтов яҙмаһында баҫыла. Йыр вариантын Ғата Сөләймәнов яҙып ала. 

## Йырҙың тарихы
Тыуған ил, Ватан, башҡорт халҡы рухын юғары кимәлдәрҙә йөрөтөүсе бөйөк шәхестәребеҙҙең береһе Зәйнулла ишанға ла (1833—1917) халыҡ йырҙан һәйкәл һала. "Рәсүлиә" мәҙрәсәһенә (хәҙерге Силәбе — Ҡарталы тимер юлы буйындағы Троицк ҡалаһында) нигеҙ һалыусы, мәҙрәсәнең шәйехе (хәҙергесә, ректоры) Зәйнулла ишан 10 йылға яҡын һөргөндә — Вологда, Кострома губерналарында ғүмер кисерә...  Социаль тигеҙһеҙлекте сағылдырған был көй шул замандың социаль-иҡтисади  шарттары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тарихи күренеште моң аша тапшыра.

## Йырҙың характеристикаһы
Йыр лирик характерҙа. 

Поэтик текст — баструкка ябылған Зәйнулланың тыуған яғын, Ирәндек һырттарын, яҡындарын һәм һөйгәнен һағыныуы тураһындағы монологы. “Зәйнулла” киң диапазонлы йыр, көй биҙәктәренең ҙур булмауы менән айырылып тора.   

Форма төҙөүсе ролен секвенциялар уйнай, уларҙың уйсан мелодик тулҡындары бөтә йырға тотороҡлолоҡ, тыныс характер бирә. “Зәйнулла” йырын айырыуса сағыу башҡарыусы йырсы — Ғәли Ғәббәс улы Хәмзин ине. 

Көйҙө тауыш һәм фортепиано өсөн Х. Ф. Әхмәтов эшкәрткән.

## Йырҙың һүҙҙәре
:Әйтер инем, дуҫҡай, илкәй,
:Уйнап-көлөп үҫкән еркәй,
:Йыраҡ ҡына ҡалды ла шул тыуған илкәйем,
:Ирәндеккәй буйында шул үҫкән еркәйем.
 
:Ат уйнатып сапҡан еркәй,
:Ирәндеккәй буйы юлҡай,
:Иҫкә төшһә, өҙөлә лә, дуҫҡай, йөрәккәй;
:Тилмерепкәй көтәлер ҙә һағынып йәнкәйем.
 
:Йырсыларға ҡалыр йырым,
:Ҡомартҡыға ҡалыр ҡылысым,
:Миндәй генә булып та ирҙәр тыумаҫмы?
:Дошмандарҙан үсемде лә минең алмаҫмы?
 
:Уҙалыр ҙа ғүмер тынмай,
:Бер туҡтамай, ағын һыуҙай,
:Һыу аға ла бит, дарья була ла тулҡына,
:Тулҡын ҡаҡҡан ирҙәр үҙ илкәйен юҡһына.
 
 
:Рассказал бы я, дружок, о стороне моей,
:О земле, где вырос, играя и смеясь,
:Далеко осталась родная сторонушка моя,
:Вдоль Ирендыка земля, где вырос.
 
:Земля, где гарцуя, скакал,
:Дорога вдоль Ирендыка,
:Когда вспоминаются, болит, дружок, сердечко;
:Томясь, ждет, наверное, соскучившись, любимая моя.
 
:Певцам останется песня моя,
:Как наследие, останется сабля моя,
:Подобные мне мужи не родятся ли?
:Врагам за меня не отомстят ли?
 
:Проходит жизнь, не стихая,
:Не останавливаясь, как текущая вода,
:Вода течет, становится рекой и волнуется,
:Мужи, которых бьет волна, по своей сторонке тоскуют.

## Әҙәбиәт
* Ахметов Х.Ф. Башкирские протяжные песни. М., 1978.

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* /index.php/8-statya/5451-z-jnulla-jyr "Зәйнулла" йыры
* yir.atspace.com/zaynulla.htm "Зәйнулла" йырының һүҙҙәре
*

## Иҫкәрмәләр
Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы

**Мәһәҙиева Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы** (1 март 1914 йыл — 22 февраль 1990 йыл) —— актёр, БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1964). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1954).

## Биографияһы
Бибикамал Мәһәҙи ҡыҙы Мәһәҙиева 1914 йылдың 1 мартында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Әбйәлил ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Асҡар ауылы) тыуа.

1939 йылда Башҡортостан театр-художество училищеһын тамамлай (М. Ә. Мәһәҙиев, С. М. Мифтахов курсы).

22 февралдә Сибай ҡалаһында вафат була.

## Ижади эшмәкәрлеге
1933—1935 йылдарҙа — Әбйәлил колхоз-совхоз театрында, 1939—1969 йылдарҙа Сибай драма театрында артист була. Киҫкен характерлы үҙенсәлекле образдар тыуҙыра.
Х. Ибраһимовтың "Башмағым"ында — Сәрүәр һәм Йыһан, С. Мифтаховтың "Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт"ендә — Үлмәҫбикә, М. Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғ. Әмири менән В. Ғ. Ғәлимовтың шул уҡ исемле инсценировкаһында — Ғилми, И. Ә. Абдуллиндың "Бажалар"ында — Тайфа, М. Кәримдең "Ҡыҙ урлау"ында Уңғанбикә һәм башҡа ролдәрҙе башҡара. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында С. Агиш, Б. Бикбай, К. Мәргән, Р. Ниғмәти һәм башҡа авторҙарҙың пьесаларында ир-егет ролдәрен уйнай.

Л. Н. Лебединский һәм Ғ. З. Сөләймәнов Бибикамал Мәһәҙиева башҡарыуында башҡорт халыҡ йырҙарын һәм ул ҡумыҙҙа уйнаған башҡорт халыҡ көйҙәрен яҙып ала, уларҙың бер өлөшө «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығында һәм «Ҡурай» китабында (1985) баҫылып сыға.

1954 йылдан алып БАССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы була.

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
1964 — БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы.

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
Айҙар ғынайым (йыр)

**«Айҙар ғынайым»** () — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй (күңелле йыр).

## Тарихы

1977 йылда БАССР-ҙың Архангель районы Аҙау ауылында Нәфиғә Фәйзуллинанан (1927 йылғы) яҙып алына . — Ғилми архив, ф.3, оп. 73, д. 64, л. 78, 80. Бергәләп башҡарыу манераһы ла яҙып алынған: егеттәр менән ҡыҙҙар бер-береһенә ҡапма-ҡаршы парлашып етәкләшеп баҫа. Йырҙың беренсе өлөшөндә егеттәр ике аҙым алға, ә ҡыҙҙар ике аҙым артҡа атлай, икенсе өлөшөндә ҡыҙҙар алға, ә егеттәр артҡа атлай, хәрәкәттәр зиг-заг формаһында башҡарыла. "Айҙар ғынайым" — шаян таҡмаҡ көйө.

## Йөкмәткеһе
Риүәйәткә ярашлы, йырҙа һүҙ Бикҡол ауылында (Әбйәлил районы) тыуып үҫкән рядовой һалдат Шаһибәрәк тураһында  бара, уны ялған тәңкәләр етештереү өсөн Себергә ебәрәләр. Һөргөнгә китер алдынан ул "Шаһибәрәк" йырын йырлап уны иҫкә алыуҙарын үтенә. Икенсе версия буйынса, батыр тыуған еренә ҡарата батша алып барған колониялаштырыу сәйәсәтенә ҡаршы сыға, шуға ла Себергә һөргөнгә ебәрелә, күп тапҡырҙар ҡаса һәм Ирәндек һыртында йәшеренеп йөрөй.

## Башҡарыусылар
Был йырҙы Хөсәйен Мәжитов башҡара, Йыш ғына төрлө вокаль ансамблдәр ҙә был күңелле йырҙы үҙ репетуарына ҡуйыуҙы хуп күрә.

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. Өфө. 1997.
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983;
* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988;
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады hәм ижадсылар тураhында, туй йолалары, боронғо йырҙар hәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995.

## Һылтанмалар
* 
* Башкирские народные песни
Москвин Кирилл Леонидович

**Москвин Кирилл Леонидович** (4 ғинуар 1972 йыл) — спортсы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).

## Биографияһы
Кирилл Леонидович Москвин 1972 йылдың 4 ғинуарында Өфөлә тыуған.

1994 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.

Спорт менән Өфө дәүләт авиация университетының спорт клубында тренерҙар Э. Н. Нурмөхәмәтов, Р. С. Саяпов, В. Д. Чистоновтарҙа шөғөлләнә.

1994—2002 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһына инә.

Өфөлә кикбоксинг буйынса клуб ойоштора.

## Ҡаҙаныштары
* Донъя чемпионы (1997, 2000);
* БДБ универсиадаһы чемпионы (1994, 1996);
* Рәсәй Кубоктары эйәһе (1995—1999);
* Донъя чемпионатының бронза призеры (2002);
* Профессионалдар араһында кикбоксинг буйынса донъя (2003), Европа һәм Рәсәй (икеһе лә — 2000 йылда) чемпионы.

## Һылтанмалар
*  
* https://web.archive.org/web/20141129040815/http://xn----btbbgwbbkdbbpqhdj5bl.xn--p1ai/
Чуднив районы

**Чуднив районы** () — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Чуднив ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 34 351 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Чуднівська районна рада  
* Чуднівська РДА  

## Иҫкәрмәләр
Дюпина Любовь Ивановна

**Дюпина Любовь Ивановна** (28 май 1955 йыл, Рус Ҡандыҙы, Ырымбур өлкәһе) — совет биатлонсыһы, ике тапҡыр СССР чемпионы, саңғы ярышы (1978) һәм биатлон (1983) буйынса СССР-ҙың спорт мастеры.

## Биографияһы
Спорт менән Н. Ф. Гастелло исемендәге спорт клубында (тренерҙары Ф. М. Абдрахимов, П. К. Ямалеев), Өфөлә ДОСААФ-тың Башҡортостан өлкә комитетында тренер М. З. Мөҙәрисовта шөғөлләнә.

1982 йылда СССР чемпионатында спринтта еңеү яулай. Киләһе Илдең сираттағы чемпионатында 1983 йылда, шәхси ярышта — алтын һәм эстафетала көмөш миҙал яулай. Бынан тыш, ДОСААФ-тың Бөтә союз беренселегендә еңеүсе була (1983).

1981—1984 йылдарҙа СССР йыйылма командаһына инә. 1984 йылда Францияның үтә Шамонь ҡалаһында үткән беренсе ҡатын-ҡыҙҙар донъя чемпионатында шәхси уҙышта — 11-се һәм спринтта 18 урыны ала.

2002 йылдан биатлон буйынса БР Олимпия резервын әҙерләү спорт мәктәбе ГБОУ-һында (Өфө) тренер булып эшләй. Беренсе судья категорияһына эйә. Ветерандар ярыштарында ҡатнаша.

«Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» (1993) исеменә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия 
* Профиль на сайте Союза биатлонистов России