open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пашин Сергей Тимофеевич

**Пашин Сергей Тимофеевич** (11 июнь 1946 йыл) — нефть һәм газ сәнәғәте ветераны, тау инженеры, ғалим-иҡтисадсы, йәмәғәтсе. 2003—2012 йылдарҙа «Газпром трансгаз Өфө» предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2004), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2000), Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе (2001). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986), «Почёт Билдәһе» (1980), Дуҫлыҡ (2007) һәм 3‑сө дәрәжә преподопный Сергий Радонежский (2000) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Сергей Тимофеевич Пашин 1946 йылдың 11 июнендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районының Приют ҡасабаһында тыуған.

1975 йылда Өфө нефть институтын (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты) тамамлай.

1968 йылдан "«Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында эшләй, 1971 йылдан участка начальнигы; 1972 йылдан — Төмән өлкәһе: 1982 йылдан «Уренгойгазпром» предприятиеһының генераль директор урынбаҫары, 1984 йылдан «Ямбурггаздобыча» генераль директоры; 1987 йылдан «Союзнефтеотдача» (Өфө) предприятиеһында генераль директор урынбаҫары. 1994 йылдан «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының генераль директоры урынбаҫары, 2003 йылдан «Газпром трансгаз Өфө» йәмғиәтенең генераль директоры. 1991 йылдан «Вьетсов‑петро» берлектәге предприятиеһының директор урынбаҫары (Вьетнам), 1995 йылдан «Топэнерджи» (Болгария) акционерҙар йәмғиәтенең башҡарма директоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефть һәм *газ сәнәғәтендә* экология, иҡтисад проблемаларына арналған. Пашин ҡатнашлығында ҡатламдарҙың нефть һәм газ биреүсәнлеген арттырыу технологиялары һәм техник саралары эшләнгән һәм ғәмәлгә индерелгән; газ транспорты объекттарын файҙаланыуҙың ышаныслылығын системалы арттырған «идара итеү хәүефе» концепцияһы булдырыла; 600‑ҙән ашыу предприятие менән идара итеү стандарты эшләнә. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм дүрт уйлап табыу авторы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1980), 
* Дуҫлыҡ ордены (2007), 
* 3‑сө дәрәжә преподобный Сергий Радонежский (2000) ордены.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Энциклопедия Урала. Инженеры Урала. Пашин Сергей Тимофеевич 
* 
* Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан». Пашин Сергей Тимофеевич 
* Сергей Пашин: «Полнота жизни»// журнал Газпром, апрель 2010
Потюкаев Михаил Алексеевич

**Михаил Алексеевич Потюка́ев**  (1913 — 1973) — Рәсәй нефтсеһе

## Белеме
1936 — Көнсығыш нефть техникумы, хәҙер Ишембай нефть колледжы

1956 — Нефть сәнәғәте академияһы

1960 — Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу политехник институты (Сығанағы: ИЭ)

## Биографияһы
Потюкаев Михаил Алексеевич  1913 йылдың ноябрендә  Баҡыла тыуған (хәҙер Әзербайжан).

Уның олатаһы, Потюкаев Александр Иванович, революцияға тиклем Нобелдең профессиональ училищеһын тамамлай,  быраулау ҡасауҙары етештереү буйынса  мастер һөнәрен ала.  Әзербайжандың нефть промыслаларында эшләй.  Совет осоронда белгестәре төркөмө менән Башҡортостанға күсерелә, унда  «икенсе Баҡыны» үҫтереүҙә ҡатнашып, нефть сығарыу буйынса предприятие менән еәткселек итә.

Алыҫ Көнсығышта Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, Халхин-Гол алыштарында ҡатнаша. 

Эш урыны: 1939 йылдан быраулау начальнигы,  1940 йылда — бүлек начальнигы, 1941 йылдан — «Ишембайнефть» тресы быраулау контораһының  баш инженеры, 1942 йылдан — «Туймазанефть»  1-се  тресының быраулау контораһы директоры, 1949 йылдан — «Башзападнефтеразведка» тресы идарасыһы. 1950 йылдың октябренән башлап Көнсығыш Себерҙә «Минусиннефтегазразведка» тресы идарасыһыбулып эшләй. Карьераһын Украина газ комплексы етәксеһе булып  тамамлай.

## Ғаиләһе
Өйләнгән. Улы, Потюкаев Вячеслав Михайлович, 1963 йылда  Харьков дәүләт университетын тамамлағас,  Шебелинский газ конденсаты ятҡылыҡтарында эшләй. Һуңынан Украинала нефть сығарыу предприятиеларында,  «Харьковнефтегазразведка» тресында эшләй, нефть ятҡылыҡтары менән шөғөлләнә. Алжирҙа  инспектор була, СССР Газ сәнәғәте министрлығында,  һуңынан — «Газпромда», «РуссНефть» ойошмаһында эшләй.

## Бүләктәре һәм исемдәре

* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы  (1950) — нефть скважиналарында тиҙ быраулау ысулдарын эшләү һәм уларҙы тормошҡа ашырыуы өсөн
* Ленин ордены (1948).

## Әҙәбиәт
Ишимбайская энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, С.448

## Һылтанмалар

* Башкирская энциклопедия

https://web.archive.org/web/20140202154520/http://www.russneft.ru/community/info_4982.stm

https://web.archive.org/web/20140117102854/http://tesinka.ru/muzey-i-kraevedenie/kraevedcheskie-publikatsii/geologiya/hronika-istorii-razvedki-i-dobyichi-uglevodorodnogo-syirya-v-minuse
Липаев Николай Филиппович

**Липай Николай Филиппович** (, БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Озерковка ауылы (хәҙер — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районы) — , Ишембай) — совет хужалығы эшмәкәре. БАССР торлаҡ-коммуналь хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1984), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1992).

«Ишимбайгоргаз» тресының беренсе етәксеһе, (1959—1963), Ишембай мобиль һәм быраулау техникаһы заводының беренсе директоры (1971—1994).

Ҡала кешеләре хәтерендә күренекле производство ойоштороусыһы булып ҡалған

«Ишимбайгоргаз» тресында «газокомпрессор хужалығы белгестәренән дүрт йыл эсендә нефть эшкәртеүселәр, промысловик, газовиктар коллективын ойоштора. Яҡынса 20 километрҙа газ селтәре һалына, 10 ГРП төҙөлә.»

Липаевты белгән завод эшселәре хәтерләй: «Үҙ-үҙен аяманы, ә буйһоноусыларына ихтирам менән ҡараны, эшселәргә айырыуса хәстәрле булды».

«Коллектив уның ваҡытында 30-ҙан ашыу төр продукция етештереүҙе үҙләштерә: станоктар, күсмә ҡоролмалар, тағылмалар, көнкүреш вагондары һәм башҡа күп нәмәләр. Хеҙмәт кешеһе тураһында хәстәрлек ҙур завод директоры яғынан һәр ваҡыт аныҡ һәм ҙур була. Мәҫәлән, 1980 йылда предприятиеның 150 урынға ашханаһы асыла. 1975 йылдан 1992 йылға тиклем завод эшселәре үҙҙәре өсөн 367 фатирлы биш торлаҡ йорт төҙөй. 1992 йылда бассейн менән 190 урынлыҡ балалар баҡсаһы сафҡа индерелә. Йәйге каникул ваҡытында теләүселәргә ҡала янындағы пионер лагерҙарына путевкалар бирелә. 1977 йылда предприятиела медицина пункты асыла».

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1942 йылдан Ишембай НЭЗ-да эшләй: слесарь, 1951 йылдан ҡоролма начальнигы, 1953 йылдан партия комитеты секретары.

1955 йылдан БАССР-ҙың Маҡар районы «Ҡыҙыл Байраҡ» колхозы рәйесе.

1957 йылдан Ишембай ҡалаһында: коммуналь хужалыҡ бүлеге мөдире, 1959 йылдан алып «Ишимбайгоргаз» тресы идарасыһы, 1963 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының ҡала советы рәйесе урынбаҫары.

1971 йылда «Ишембай станоктар эшләү заводы» ААЙ директоры итеп тәғәйенләнә, 23 йыл коллектив менән етәкселек итә

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1992).
* БАССР торлаҡ-коммуналь хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1984), 
* Ленин ордены (1986), 
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981) 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Урман сәтләүеге

**Урман сәтләүеге** () — ҡайын һымаҡтар(Betulaceae) ғаиләһендәге сәтләүек ҡыуаҡтары (Corylus) ырыуындағы, шул иҫәптән ябай сәтләүек ҡыуағы (Corylus avellana) һәм эре сәтләүек (Corylus maxima) тоҡомонан теләһә ҡайһы төрҙәге сәтләүек ҡыуаҡтарының сәтләүеге. Эре яҫы сәтләүекте фундук дип атайҙар (тур. findik)..

## Тасуирлама
Сәтләүек ҡыуағы емеше — шар һымаҡ тиерлек йәки оҙонса түңәрәк сәтләүек, тышы ағасҡа оҡшаған. Емештәре икешәр—һигеҙәр ҡушарлап тәлгәшләнә, ҡайһы берҙә берәрләп тә осрай. Сәтләүек сәскә тажынан ҡалған эргәлеккә берегеп, бөркөнсекләнеп үҫә. Бөркөнсеге ике ҡалаҡ кеүек тигеҙһеҙ япраҡсанан тора һәм сәтләүекте тотош тиерлек ҡаплап тора.

Сәтләүектә тәү сиратта аҡһым күп, аҙыҡ-түлек епһелдәре, Е витамины, тимер, тиамин, фосфор, марганец һәм магний бар, улар тәүлек норманың 30 %-ынан артып китә. Аҙыраҡ булһа ла, шулай ҙа байтаҡ күләмдә (тәүлек нормаһының 10-19 %) К витамины, кальций, цинк һәм калий витаминдары бар.

Фундук мөһим май сығанағы булып тора, уның 100 грамы тәүлек норманың 93 %-ын тәшкил итә. Май компоненттары булып олеин кислотаһы (дөйөм һандың 75 % -ы), линолий кислотаһы (дөйөм һандың 13 %-ы) рәүешендәге майҙар, пальмитин кислотаһы һәм стеарин кислотаһы (дөйөм һандың 7 %-ы) рәүешендә ҡушылдыҡ тәшкил итә.

## Үҫтереү
 

Иң ныҡ таралған таралған һәм хужалыҡ йәһәтенән ҙур әһәмиәткә эйә төрө — ябай сәтләүек ҡыуағы (*урман сәтләүеге*).

Кавказда һәм Ҡырымда эре сәтләүек йәки *ломбард сәтләүеге* үҫтерелә, ул фундук тип атала, ябай урман сәтләүеген дә шулай атағылайҙар. *Фундук* Төркиә, Әзербайжан, Италия, Греция, Кипр, Грузия, испан Каталония өлкәһендә, ә Бөйөк Британияның Кент графлығында, АҠШ-тың Орегон һәм Вашингтон штаттарында коммерция күләмендә етештерелә. Яҡынса 67 % Төркиәлә үрсетелә.

Урман сәтләүектәрен шулай уҡ һаҡлағыс урман һыҙаттарын булдырыу, һөҙәк урындарҙы нығытыу, йәшелләндереүҙә (шул иҫәптән төҫлө япраҡлы декоратив формалары) ҡулланалар.

;үрсетеү

Сәтләүекте ҡыуаҡтарҙы бүлеү юлы менән, үҫентенән, һабаҡтан, һирәгерәк орлоҡтан үрсетәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Лещина//Большая российская энциклопедия

## Әҙәбиәт
* Лещина // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 28-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Толковый словарь Ушакова. Д. Н. Ушаков. 1935—1940.
* Лещина // Большой Энциклопедический словарь (рус.). — 2000.
Ананьин ҡәберлеге

**Ананьин ҡәберлеге** () — Татарстан Республикаһы Алабуға районында урынлашҡан ананьин мәҙәниәтенең беренсе тикшерелгән ҡомартҡыһы, федераль әһәмиәттәге ҡомартҡы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Ҡомартҡы Татарстан республикаһы Алабуға районының Каманың (Чулмандың) уң ҡушылдығы Тойма йылғаһының һул яҡ ярында Ананьин ауылынан 3 км көнсығыштараҡ урынлашҡан.

### Табылдыҡтар
Ананьин ҡәберлеге беҙҙең эраға тиклем VIII/VII—IV быуаттар менән билдәләнә;был ҡәберлектең ниндәй халыҡ тарафынан ҡоролоуы билдәле түгел.

Боронғо ҡәберлек урынында неолит осоро һәм һуң  бронза быуаты торамалары, шулай уҡ бронза быуат аҙағы ҡәберлеге (маклашеев мәҙәниәте) табыла. Маклашеев мәҙәниәте ахырынан иртә тимер быуаты (б э. т. 9/8-7/6 бб.) мәҙәниәте менән скифтарға тиклемге һәм иртә скиф әйберҙәре бәйләнеше асыҡланған. Ҡәберҙәрҙең күп өлөшө Ананьин мәҙәниәтенең баулы керамикаһына ҡарай (беҙҙең эраға тиклем VII/VI-IV быуат).

Ҡәберлеккә таш йәшниктәр һәм ағас табуттар, ҙур һанлы кремациялар, алты ҡырлы втулкалы кельттар һәм сүкелгән әйберҙәр, скиф-себерҙәр килтергән йәнлек стилендәге монаяттар, бау һалып ҡатмарлы биҙәлгән һауыттар хас.

Баш һөйәктәре ҡәберҙәре осрай. 

Ерләнгәндәрҙең антропологик тибы  — үҙенсәлекле «тар йөҙлө» европеоидтар һәм монголоидтар ҡушылған ҡиәфәтле кешеләр булған.

### Асыш тарихы

Ҡәберлек 1858 йылда табыла. Сауҙагәр Шишкин Иван Васильевич  —  рәссам Шишкин Иван Ивановичтың атаһы, шулай уҡ  яҙыусы һәм журналист *Петр Владимирович Алабин* был урынға барып сығалар. Ананьин ҡәберлеген асыу Ананьин мәҙәниәте термины барлыҡҡа килеүгә сәбәп була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Ананьин мәҙәниәте
*Бронза быуаты
*Тимер быуат
*Ҡәберлектәр (археология)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Тыйыу

**** (от  — «тыям») — бер кешенең йәки кешеләр төркөмөнөң теге йәки был ҡарарҙы ҡабул итеүҙе бер яҡлы туҡтатыу вәкәләтен аңлатҡан хоҡуҡ.

Вето абсолют (мәҫәлән, БМО-ның Именлек Советында, даими ағзалар Совет ҡабул иткән теләһә ҡайһы ҡарарҙы тыйырға мөмкин) йәки суспензив (кисектерелгән) (мәҫәлән, АҠШ-тың закондар сығарыу системаһында Вәкилдәр палатаһы һәм Сенат өстән ике тауыш менән президент ветоһын үтеп китә ала, йәки Польшала ветоны үтер өсөн биштән өс тауыш кәрәк) булырға мөмкин.

Шартлы вето «көслө» һәм "көсһөҙ"гә айырыла. Вето көсһөҙ булғанда, парламент ҡанун проектын бары тик ҡабаттан ҡарарға тейеш. Уны үтеү өсөн шулай уҡ ябай закон ҡабул иткәндәгесә күпселек тауыш ҡына кәрәк. Мәҫәлән, Франция һәм Италия президенттары көсһөҙ суспензив ветоға эйә.

Көслө ветоны бары тик квалификациялы күпселек кенә үтә ала, ҡайһы бер осраҡта ҡатмарлы процедура ҡулланыла. Мәҫәлән, АҠШ президенты көслө ветоға эйә. Вето ҡарар ҡабул итеү һәм үҙгәрештәрҙе туҡтатыу мөмкинле бирә, әммә ниндәйҙер реформалар үткәреү өсөн файҙаланыла алмай. Вето статус-квоны тотоп тороу механизмы, ә сәйәсәт формалаштырыу түгел.

Ҡайһы бер илдәрҙә (Германия, Япония) дәүләт башлығы, закондарҙы раҫларға тейеш булһа ла, парламент ҡабул иткән законды кире ҡағыу хоҡуғына эйә түгел.

Вето хоҡуғы, йәмәғәт институты булараҡ, Боронғо Римда барлыҡҡа килгән. Рим республиканда ике консулдың һәр береһе икенсеһе ҡабул иткән хәрби йәки граждан ҡарарын тормошҡа ашырыуҙы туҡтата алған. Шулай уҡ, һәр халыҡ трибуныы Сенат ҡабул иткән законды шәхсән кире ҡайтарыу хоҡуғына эйә булған.

## Рәсәй Федерацияһында вето
РФ Дәүләт Думаһында ҡаралған һәм хупланған закон проекттарын РФ Федерация Советы һәм Президент ҡарай. Президент вето һалғандан һуң закон Дәүләт Думаһына кире ҡайтарыла һәм ҡабаттан ҡаралып, төҙәтеүҙәр индерелә. Артабан РФ Президенты ветоһын үтеү өсөн законды Дәүләт Думаһының һәм Федерация Советының өстән ике өлөшө тауыш бирергә тейеш. Был һуң, Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына ярашлы, ил президенты бераҙна эсендә законға ҡул ҡуйырға бурыслы.

Б. Н. Ельцин бик йыш үҙенең вето хоҡуғын файҙалана. 1996—2000 йылдарҙа ул 273 законды кире ҡаға. 2000—2003 йылдарҙа 36 тапҡыр вето һала. Шул уҡ ваҡытта, 1996—2004 йылдарҙа Дәүләт Думаһы 38 процент булған осраҡта ветоны уңышлы үтеп сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Vetoes (неопр.). Virtual Reference Desk. United States Senate.
Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы

**Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы** (26 октябрь 1908 йыл — 5 февраль 1990 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 2—8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1948), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), өс «Почёт Билдәһе» (1944, 1945, 1967) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Сәрүәй Шәйбәк улы Бикбов 1908 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы) Иҫке Бикмәт ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, 1927—1928 йылдарҙа Өфө совет-партия мәктәбенең II баҫҡыс тыңлаусыһы, 1936—1939 йылдарҙа Баҡы сәнәғәт нефть академияһы студенты.

1925 йылдан комсомол, матбуғат һәм профсоюз эшендә: БАССР-ҙың Бөрө кантоны Иҫке Бикмәт ауылының секретары (1922—1924); Бөрө кантоны Ҡалмыҡ башҡарма комитеты эш башҡарыусыһы һәм хисапсыһы (1924—1925); иҫәп-статистика бүлеге мөдире, ВЛКСМ-дың Бөрө кантон комитеты инструкторы (1925—1927); ойоштороу бүлеге мөдире, ВЛКСМ-дың Бөрө кантон комитеты секретары (1928—1930); «Яш коммунар» өлкә комсомол гәзите мөхәррире (1930); ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә мәҙәни пропагандалау мөдире (1930—1931); Башҡортостан өлкә профсоюздар советы ойоштороу бүлегенең мәҙәни бүлеге мөдире (1931—1933); нефтселәр профсоюзының Ишембай промысла комитеты рәйесе (1933—1934), Ишембай автотранспорт контораһы начальнигы (1934—1935), Өфө НПЗ төҙөлөшөнөң партком секретары (1935—1936), Өфө НПЗ цехының установка начальнигы (1939—1941), Башҡортостан ВКП(б) өлкә комитетының нефть сәнәғәте бүлеге мөдире (1941—1942), Ишембай ҡала ВКП(б) комитетының беренсе секретары, (1942—1945), нефть һәм химия сәнәғәтенең бүлеге секретары урынбаҫары— мөдире, ауыр сәнәғәт, нефть сәнәғәте, сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, Башҡортостан ВКП(б) өлкә комитеты секретары, (1945—1955), БАССР Профсоюздары өлкә советы рәйесе (1956—1972).

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2-8 саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Икенсе саҡырылыш (Бөрө районының 116-сы Иҫке-Баҙан округы, өсөнсө саҡырылыш шул уҡ райондан, әммә 157-се Бөрө һайлау округы). Һуңынан дүртенсе саҡырылышҡа Бикбовты Ишембай ҡалаһы һайлай. (37-се Промысла һайлау округы), һуңынан — 95-се Туҡан һайлау округы, Белорет районы. Унан — Өфө ҡалаһы: 20-се Дзержинский һайлау округы, Ленин районының 8-се Комсомол һайлау округы, Калинин районы. Һигеҙенсе саҡырылышҡа — 97-се Октябрьский һайлау округы, Стәрлетамаҡ ҡалаһынан

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1948),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971),
* өс «Почёт Билдәһе» ордены (1944, 1945, 1967) 

## Әҙәбиәт
* *Шарафутдинов О. Б., [[Уткин Юрий Васильевич|Уткин Ю. В.]]* Линия судьбы. — М.: Гелиос АРВ, 2002. — 192 с.
* Бикбов Сарвай Шайбакович // 

## Һылтанмалар
* *Исмәғилева З. Ғ.* Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы  // Башҡорт энциклопедияһы
Хохлов Анатолий Иванович

**Анатолий Иванович Хохлов** (1 июль 1918 йыл — 11 февраль 1995 йыл) — совет офицеры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Анатолий Иванович Хохлов 1918 йылдың 1 июлендә Бахмут ауылында (хәҙерге Көйөргәҙе районы, Башҡортостан) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Көйөргәҙе районының Ермолаево урта мәктәбендә 10 класс тамамлай. 1936—1939 йылдарҙа Бахмут урта мәктәбендә уҡыутыусы булып эшләй.

1938 йылдың октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез райвокнкоматы тарафынан РККА-ға саҡырыла.

1942 йылдың майынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1944 йылда кесе лейтенанттар курстарын тамамлай. 1945 йылдың 15 ғинуарында 1-се Белорус фронты 47-се армияның 132-се уҡсылар дивизияһы 498-се уҡсылар полкының разведка начальнигы капитан А. И. Хохлов Яблонна-Легьоново (хәҙер Льегоново, Польша) ҡалаһынан көнбайыштараҡ дошмандың оборона районына һәм Висла йылғаһының ҡаршы ярына разведка яһай. Хохловтан алынған мәғлүмәттәр йылғаны уңышлы сығырға һәм плацдармды яуларға мөмкинлек бирә.  А. И. Хохловтың награда ҡағыҙынан:
… Благодаря тщательному изучению переправы и обороны противника на западном берегу реки командование могло принять правильные и своевременные решения по форсированию реки.

Тов. Хохлов лично сам повел первую роту на западный берег реки. Полк без потерь переправился через реку и быстро овладел траншеями противника.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән капитан Анатолий Иванович Хохловҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6431) тапшырыла.

1947 йылдан Башҡорт АССР-ының Эске эштәр министрлығында хеҙмәт итә, 1960 йылдан майор дәрәжәһенә запасҡа сығарыла.

Өфө ҡалаһында йәшәй, Башҡортостан профсоюздар советының курорттар идаралығында инструктор, «Башстройснаб» тресында кадрҙар буйынса өлкән инспектор, Өфө ҡалаһы Киров районының социаль тәьминәт бүлеге мөдире булып эшләй.

1995 йылдың 11 февралендә вафат була.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының«Алтын Йондоҙ» миҙалы (1945 йылдың 24 марты);
* Ленин ордены (1945 йылдың 24 марты);
* ике I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (30.05.1945; 11.03.1985);
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (27.09.1944);
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (29.04.1943; ?);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (10.10.1942);
* башҡа миҙалдар.

## Хәтер
* Көйөргәҙе районының Бахмут ауылындағы бер урам А. И. Хохлов исемен йөрөтә
* Өфөлә А. И. Хохлов йәшәгән Ленин урамы, 43-сө йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
* Көйөргәҙе районының Ермолаевка ауылындағы урамға уның исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 1. — Уфа, 1965.
* 
## Һылтанмалар
Кесе Урал һырты

'''Кесе Урал һырты () — Көньяҡ Урал буйындағы һырт, Силәбе өлкәһендә (Рәсәй). Төньяҡтан көньяҡҡа меридиан йүнәлешендә һуҙылған. Урал һыртына  параллель рәүештә бара, унан көнсығыштараҡ урынлашҡан. Иң бейек урыны — 913 метр. Оҙонлоғо — 8 километр самаһы,  армыттары менән — 10-12 км.

## Тасуирлама

Кесе Урал һырты Уралтау һыртына йәнәш урынлашҡан, унан көнсығыштараҡ ята. Оҙонлоғо — 8 километр самаһы (армыттары менән — 10-12 км), төньяҡтан көньяҡҡа табан меридиан йүнәлешендә һуҙылған.  Мейәс ҡала округтары  биләмәһенә ҡарай.

Тәпәш, һөҙәк, ҡатнаш урман ҡаплаған көньяҡ армыттары Куштумга йылғаһы үҙәненә барып теркәлә. Үткән быуаттың 60-сы йылдарына тиклем был ерҙә ауыл булған, унда йәшәүселәр, әлеге урындарҙан йыраҡ түгел режимлы объект эш итеү сәбәпле, Мейәс йәки Златоустҡа тулыһынса күсерелгән .

Иң көньяҡ тау - Ҡыҙыл Балсыҡ () тип атала.  Красноглиннаянан төньяҡта Крутой Ключ тауы (диңгеҙ кимәленән 782 метр бейеклектә). Кесе Урал һыртының иң юғары нөктәһе Крутой Ключтан өс саҡрым төньяҡта урынлашҡан һәм диңгеҙ кимәленән 913 метр бейеклектә. Төньяҡта Кесе Урал һырты Елсел имәнлеге ()  тип аталған ыҙан менән тамамлана. Был ыҙандан йыраҡ түгел Елсел тауы һәм Сухокаменка менән Оло Таловкайылғалары тамаҡтары урынлашҡан.

## Иҫкәрмә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Уралтау
* Заозёрный хребет
* Түрғәяҡ
* Елсел
* Елсел (тау)
## Әҙәбиәт
*Урал// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
*Урал//Большая российская энциклопедия
* Страница Малого Уральского хребта на сайте Викимапия
* Страница горы Крутой Ключ на сайте «Викимапия»
Страница хребта Малый Урал на сайте «На Урале» 
* Страница хребта Малый Урал на сайте «Karta-Russia.ru» 
* Малый Уральский хребет на топографической карте Урала (2000 год)]
Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы

**Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы** (27 июнь 1833 йыл — 5 ноябрь 1912 йыл) — табип.

## Биографияһы
1833 йылдың 27 июнендә Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Аллағыуат ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  ҡалаһы составында) тыуған. Сығышы менән Батыршиндар дворян нәҫеленән.

1852 йылда Ҡазан гимназияһын, ә 1857 йылда Ҡазан Император университетының медицина факультетын тамамлай.

1857 йылда Башҡорт ғәскәренең табибы итеп тәғәйенләнә.

1858—1859 йылдарҙа Хиуа ханлығы һәм Бохара әмирлегенә ебәрелгән миссия составында була.

1869 йылдың 18 майынан Ташкентта ҡала һәм төрмә табибы вазифаһын үтәй. А. И. Добромыслов яҙыуынса, Мөхәмәтҡунафи Батыршин урындағы халыҡты медицина ярҙамы менән ҡулланырға, ҡара сәсәк сиренә ҡаршы прививка яһауҙы ойошторған (1875 йылда — 1000 ашыу, 1876 йылда — 766, 1877 йылда — 1468 балаға привика яһалған).

1892 йылдың 12 октябрендә үҙ теләге буйынса Ташкент ҡала табибы вазифаһын ҡалдыра. 1897 йылда төрмә табибы вазифаһынан ҡалдырып отставкаға китә.

1912 йылдың 5 ноябрендә Ташкентта вафат була.

## Бүләктәре
* 3 дәрәжә Изге Анна ордены,
* 2 дәрәжә Изге Станислав ордены,
* 3 дәрәжә Изге Станислав ордены.

## Ғаиләһе
Атаһы — Әлүк Батыршин, ағалары һәм ҡустылары — Искәндәр, Сөләймән, Ибраһим, Йыһангир.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Добросмыслов Александр Иванович|Добромыслов А. И.]]* Ташкент в прошлом и настоящем. Исторический очерк. — Ташкент, 1912.
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Хвольсон Даниил Авраамович

**Даниил Авраамович Хвольсон** (тыуғанда — **Иосиф**; 21 ноябрь (3 декабрь) 1819 йыл — 23 март (5 апрель) 1911 йыл) — Рәсәй шәрҡиәтсеһе (семитолог, гебраист), , тел белгесе, Император Фәндәр академияһының көнсығыш телдәре разряды буйынса мөхбир ағзаһы (1858 йылдың 5 декабрендә һайлана).

Көнсығыш һәм Көнсығыш Европа халыҡтары тарихына, христианлыҡ тарихына, яҙма тарихы буйынса (ғәрәп, иврит), боронғо йәһүд теле, ассириология буйынса хеҙмәттәре бар. Библияны урыҫ теленә фәнни тәржемәһе мөхәррирҙәренең береһе.

## Биографияһы
Даниил Авраамович Хвольсон 1819 йылда Вильнала ярлы йәһүд ғаиләһендә тыуа. Йәһүд дини белем ала. 18 йәшкә тиклем боронғо йәһүд һәм идиштан башҡа бер генә тел дә белмәй. Һуңынан немец, француз һәм рус телен үҙ аллы өйрәнә.

Белемен артабан дауам итеү маҡсатында йәйәүләп Ригаға юллана, һуңынан, 1841 йылда, унан Бреславлға, ориенталист Авраам Гейгерға бара. Уның ҡурсалауы аҫтына дүрт йыл Бреславльуниверситетына инергә әҙерләнә, һәм ошо уҡыу йортон тамамлай. Беренсе баҫма хеҙмәте — «Materialien zu Biographien jüdischer Gelehrten, die unter den Arabern gelebt» — 1846 йылда Ю. Фюрстың «Der Orient» журналында баҫыла. 1850 йылда Лейпциг университетындла философия докторы дәрәжәһен ала. Рәсәйгә ҡайта. Уның тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе булып, Генрих Флейшер рецензияһы менән Санкт-Петербургта Император Фәндәр академияһы иҫәбенә 1856 йылда докторлыҡ диссертацияһы хеҙмәте киңәйтелеп һәм байытылып баҫтырыла. 1851 йылда Халыҡ мәғариф министрлығында йәһүд телендә уҡытыу етәкселеген тикшереү комитеты ағзаһы булып эшләй башлай. Православие ҡабул итә. 1855 йылда Санкт-Петербург университетының йәһүд, сүриә һәм халдей теле кафедраһына экстраординар профессор итеп тәғәйенләнә. 1866 йылда экстраординар профессор итеп раҫлана, 1870 йылда — ғәҙәти, 1880 йылда — атҡаҙанған ғәҙәти профессор. Һуңғы йылдарҙа (1886 йылдан) — шул уҡ кафедрала штаттан тыш профессор була.

1858—1884 йылдарҙа — Санкт-Петербург дини академияһының йәһүд теле һәм Библия археологияһы кафедраһының экстраординар профессоры. 1858—1883 йылдарҙа Санкт-Петербург рим-католик академияһында йәһүд телен уҡыта. 1884 йылда Санкт-Петербург дини академияһының почетлы ағзаһы итеп һайлана, 1890 йылдан — Мадридта Real Academia de la Historia хәбәрсеһе, 1896 йылда — Император Рус археология йәмғиәтенең почетлы ағзаһы, 1908 йылда — Император Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы.

## Хвольсон хеҙмәтендә башҡорттар темаһы
*Башҡорттар фин‑уғырҙарҙан килеп сыҡҡан тигән теория* яҡлы булған. Ибн Рустаның хеҙмәтен урыҫ теленә тәржемә итеп сығарған. Бәлхи, Ибн Фаҙлан, Иҙриси, Мәсүди, Яҡут кеүек ғәрәп сәйәхәтселәренең мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп, *башҡорт* һәм «мадьяр» этнонимдарының «баджгард» этнонимынан килеп сығыуын иҫбатлаған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* *[[Семён Резник]]*. Д. А. Хвольсон 
* CHWOLSON, DANIEL ABRAMOVICH The unedited full-text of the 1906 Jewish Encyclopedia
* 

## Әҙәбиәт
* *Fück J.* Die arabischen Studien in Europe. — Lpz., 1955. — S. 195.
*
Шалҡанды (һырт)

**Шалҡанды** (), **Күмләк арҡаһы** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Уй районының көнсығыш өлөшөндәге Уралтауҙың һыу бүлеүсе һырты.

## Урынлашыуы
Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Уй районының көнсығыш өлөшөндә, Белово, Ҡомлоҡ, Грибановка һәм Гусары ауылдары буйында урынлашҡан. Төньяҡ осонда ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы Ларин ҡарағайлығы () барып сыға. Иң киң урыны 37 км, уртаса киңлеге 1 км самаһы. Иң бейек нөктәләре: диңгеҙ кимәленән 527, 528 и 539 м. Координаттары: 54.4125, 60.17333.

## Тәбиғәте

### Флора
Ере — һоро урман һәм ҡара тупраҡтарҙан тиерлек тора. Һырт тулыһынса япраҡлы һәм ылыҫлы урмандар менән ҡапланған. Күберәк ҡайын, уҫаҡ үҫә, урман араһындағы үҫемлектәрҙең күпселеген ҡыуаҡтар тәшкил итә, башлыса сейә үҫә). Ылыҫлыларҙың төп өлөшө — төрлө йәштәге ҡарағайлыҡтар.

Үлән күп төрлө — 300 ҙән артыҡ үҫемлек төрө иҫәпләнә. Өҫкө ярусты балтырған, ҡурай, абаға, кеүек бейек үләндәр; икенселә — йылантамыр, ҡытыршы сәңгәр сәскә, ҡыр ҡәнәфере, бесәй борсағы, туҡранбаш, һарына, меңъяпраҡ кеүек үләндәрҙән тора; иң түбәндә — ер еләге, үрмәле туҡранбаш, таш еләге, ҡыҙыл бөрлөгән һ. б алып тора.

### Фауна
Хайуандар донъяһы ла бай ғына: бурһыҡ, ҡуян, үрғуян, ҡыҙыл көҙән, илек, төлкө, мышы, көҙән; ҡоштар — ҡарға, һоро ҡоҙғон, әберсен, барҡылдаҡ, тумыртҡа, аҡ һәм һоро ағуна, ҙур сәпсек, бараба, һайыҫҡан, ҡор, шулай уҡ йыртҡыс ҡоштарҙан бөркөт, торомтай, өкө, ыласын, ҡарсыға һәм башҡалар төйәкләнгән.

### Шифалы һыуы
Шалҡанды һыртында урта өлөшөндә көньяҡ битләүендә таҙа һалҡын ҡушыла һыу (+4…+10 °С) сығанағы бар — был урында «Грибановский ключ» тигән эсәр һыуҙы һауыттарға ҡойоп, сауҙаға сығаралар.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист ***Шувалов Николай Иванович*** үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: От распространенного в прошлом у башкир мужского имени Шалканды, с основой шалкан — «репа» и имяобразующим аффиксом -ды. Название связано с древним культом растений у тюркских народов.http://old.toposural.ru/html/h.htmЙәғни, уның фаразы буйынса, атама төрки телдәрҙәге «шалҡан» һүҙенән килеп сыҡҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шувалов Николай Иванович

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Шелканды // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с.
* Уралтау // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Матвеев А. К. Вершины Каменного Пояса: Названия гор Урала. 2-е изд., перераб. и доп.— Челябинск: Юж.-Урал. кн. изд-во, 1990.

## Һылтанмалар
* Шертанды //Энциклопедия Челябинской области
* Шелканды. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
Цехановецкий Болеслав Павлович

**Цехановецкий Болеслав Павлович** (1857 йыл — 1917 йыл) — ғәмәли статский советник, Иркутск вице-губернаторы, Пермь вице-губернаторы (1901—1904), Смоленск вице-губернаторы, Өфө губернаторы (1905 йылдың 27 июненән ноябрға тиклем).

## Биографияһы
Болеслав Павлович Цехановецкий сығышы менән Витебск губернаһы дворяндарынан. Император хоҡуҡ белеме училищеһы курсын тамамлағандан һуң, титуляр советник чинында юстиция министрлығы департаментына хеҙмәткә ебәрелә һәм 1878 йылдаң майында Хөкүмәт Сенатының өсөнсө департаментының беренсе бүлегенә йүнәлтелә. Киләһе йылда Финанстар министрлығына күсерелә һәм артабан министрлыҡатың юрисконсультына командировкалана. 1881 йылда Финанс министрлығының махсус йөкләмәләр чиновнигы булып тора. 1883 йылдың 7 майынан Полоцк дворяндарының өйәҙ етәксеһе һәм Полоцк өйәҙенең крәҫтиәндәр эше присутствиеһы буйынса рәйес, шулай уҡ Лепель округының почетлы мир судьяһы була. 1892 йылдың 13 авгусында Б. П. Цехановецкий Таврия губерна присутствиеһының мотлаҡ ағзаһы итеп тәғәйенләнә, 1897 йылдың 12 июленә тиклем ошо вазифала тора һәм артабан Юғары бойороҡҡа ярашлы Иркутск вице-губернаторы булып китә. Оҙайлы ваҡыт Иркутск губернаторы вазифаһын башҡара; 1898 йылдың декабрендә өс йылға Иркутск округ судының почетлы мир судьяһы итеп тәғәйенләнә; 1901 йылдың 1 ғинуарында статский советник чины бирелә.

1901 йылдың 21 сентябрендә Пермь вице-губернаторы итеп күсерелә. Ошо вазифаһын үтәгәндә бер нисә тапҡыр губернатор вазифаһын башҡара. 1902 йылдың 14 июлендә Ҡыҙыл Тәре ойошмаһының Пермь бүлексәһе ағзалары йыйылышында урындағы бүлексә рәйесе итеп һайлана.

1903 йылдың 27 ноябрендә дәүләт крәҫтиәндәрен ергә урынлаштырғаны өсөн отличие билдәһе йөрөтөү хоҡуғы ала; 1901 йылдың 1 ғинуарында 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены менән бүләкләнә.

1904 йылдың 20 ғинуарынан — Смоленск вице-губернаторы. Рәсәй буйынса хайуандарҙы яҡлау йәмғиәтенең Смоленск бүлексәһенең 1904 йылдың 4 апрелендәге дөйөм йыйылышында бүлек рәйесе итеп һайлана.

1904 йылдың 16 апреленән Лепель өйәҙенең мир судьяһы итеп ҡалдырыла. 1905 йылдың 27 июненән Өфө губернаһы губернаторы итеп тәғәйенләнә.
1905—1907 йылдарҙағы революция осоронда Өфө тимер юлы оҫтаханаларының баш күтәргән эшселәре алдында сығыш яһай, һуңыраҡ унда ғәскәр индерә. Тәфтиш аҫтында булмаған сәйәси тотҡондарҙы азат итә. Революция хәрәкәте эшмәкәрҙәре менән һөйләшеүҙәр алып бара, демонстрацияларҙа ҡатнаша.

## Хеҙмәттәре
* Ciechanowiecki. Episodes de la Crise Revolutionnaire Russe. 1921.

## Һылтанмалар
* Губернатор Цехановецкий (1905 г.), «Генеалогия и архивы».
* УФИМСКИЯ ГУБЕРНСКИЯ ВЕДОМОСТИ (июль 1905 года), подготовила Анна МАСЛОВА, Газета «Уфимские Ведомости», № 28 (81), 12 июля 2004 г.
*
Щербатский Ипполит Фёдорович

**Ипполит Федорович Щербатский**(1827 йыл — 1889 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, Өфө губернаторы (1873—1876), ғәмәли статский советник (1870), полковник (1859).

## Биографияһы
Ипполит Федорович Щербатский 1827 йылда тыуа. Сығышы менән дворяндарҙан; генерал-лейтенант Федор Григорьевич Щербатскийҙың (Щербацкий) улы.

Пажеский корпус таммалаған. 1859 йылға тиклем Уланский лейб-гвардия полкында хеҙмәт итә. Был полкта уның ағаһы ла хеҙмәт иткән була; 1849 йылда Венгрия походында һәм 1853-1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышында ҡатнаша; Афанасий Фет менән таныш була, уны «үҙенең һөйөклө дуҫы» тип атай. Дауалағандан һуң, 1860 йылда Поляк батшалығында граждан хеҙмәтендә була. 1873 йылдың мартында Өфө губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1874 йылда император Александр II суд системаһын реформалау, бөтә өйәҙ һәм мир судтарын бөтөрөү тураһында тәҡдим менән мөрәжәғәт итә. 1876 йылда «йорт хәлдәре буйынса» эшенән бушатыла.

## Наградалары
3-сө дәрәжә Изге Владимир, 3-сө дәрәжә Изге Анна һәм 1-се, 2-се дәрәжә Изге Станислав (1875) ордендары менән бүләкләнә.

Ҡатыны — Екатерина Апполинариевна. Уларҙың биш балаһы була: Федор (1866—1942), билдәле шәрҡиәтсе; Мария (1869—?), С. Е. Крыжановскийҙа тормошта; Александр (1870—1952); Варвара; Наталья, Георгий Виттала тормошта (1867 — һуң, 1912)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡайбышев

**Ҡайбышев** — фамилия.

* Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы (1960) — хәрби табип. Медицина фәндәре докторы (2007).
* Ҡайбышев Мөхәмәтгәрәй Мөхәмәтшәрип улы (1811—?) — кантон башлығы, сотник (1861).
* Ҡайбышев Оскар Әкрәм улы (1939—2017) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, металдар физикаһы белгесе.
* Ҡайбышев Рөстәм Оскар улы (1963) — инженер‑механик. Физика‑математика фәндәре докторы (1996).
Урал сусағы

**Урал сусағы** йәки **Оло Урал сусағы** () — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе, Көньяҡ Уралдың Уралтау һыртындағы бер тау.

## Тасуирлама

### Урынлашыуы
Урал сусағы Урал һырттарына инә. Уның бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 870 м. Был түбә буйлап Европа менән Азия сиге үтә, шулай уҡ Силәбе өлкәһе Златоуст һәм Мейәс ҡала округтары сиктәре лә уның буйлап үтә.

Ул Уржумка станцияһынан 8 км төньяҡ-көнсығыштараҡ һәм Александров сусағынан (Александровская сопка), 4 км төньяҡ-көнсығыштараҡ, Тағанай милли паркының көнсығыш сигендә урынлашҡан. Силәбенән алыҫлығы — 140 км, Златоустан — 20 км, Ҡыштымдан — 100 км.

### Тәбиғәте
Сусаҡ күренеше менән күпселек Урал һырттары түбәләренә оҡшаш, ташлы-ҡаялы үркәсле.

Тау тоҡомо аҡһыл һәм алһыуыраҡ кварциттан, шулай уҡ гранат һәм бәлләүер (гәлсәр) ҡатнаш һәүерташ ҡушылмаларынан тора.

Сусаҡты тайга урманы ҡаплаған.
Бында ҡарағай, аҡ һәм ҡара шыршы, ҡарағас һәм башҡа ағастар үҫә. 10000 йыл элек үҫкән урман-дала ландшафына хас реликт ҡарағай-ҡайын-ҡарағас урманын осратырға мөмкин, ә боҙлоҡ осоронан һуң, хәҙерге заманда себер ҡарағасы менән ҡатнашҡан. Шулай уҡ бындағы типик флора һәм реликт үҫемлектәр ҙә үҫә. Мүк һәм лишайниктар күп.

### Күренештәр
Урал сусағынан Мейәс, Златоуст ҡалалары күренештәре асыла, Александров сусағы, Тағанай тауҙары һәм «диңгеҙҙәй булып тайга» күренеп ята.

## Әҙәбиәт
* *Козлов А.* Уральская сопка // Златоустовская энциклопедия. — Златоуст: 2004.
* Уральская сопка // Урал. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия / Сост. Н. Рундквист, О. Задорина. — Екатеринбург: Изд. Квист, 2013.

## Иҫкәрмә

## См. шулай уҡ
* Всесоюзный туристский маршрут № 55
* Александровская сопка
* Уралтау
* Кесе Урал һырты
* Крутой Ключ (гора)
* Заозёрный хребет
* Варганова гора
* Таловский хребет
* Тургояк (озеро)
* Елсел тауы

## Һылтанмалар
* Уральская сопка на карте Европейской России:
* 1875 год (Златоуст), масштаб 1:420 000
* Уральская сопка на карте окрестностей Златоуста (Л. 22-В)
* Страница Уральской сопки на сайте Викимапия
* Страница Уральской сопки на сайте «На Урале» 
* Страница Уральской сопки на туристическом портале Челябинской области 
* Страница Уральской сопки на сайте «Karta-Russia.ru» 
* Уральская сопка на топографической карте Урала (2000 год)

## Сығанаҡтар
* Уралтау // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Щепкин Николай Павлович

**Николай Павлович Щепкин** (1825 — 1911) — Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре; ғәмәли статский советник, Өфө губернаторы (1882—1883).

## Биографияһы
Николай Павлович Щепкин 1825 йылда тыуа. Мәскәү император университетында курс тамамлай.

Дәүләт канцелярияһында хеҙмәт итә; крәҫтиән реформаһын әҙерләү эштәрендә ҡатнаша: «*Сведения о помещичьих имениях*» баҫмаһы мөдире була, откупты бөтөрөү һәм акциз системаһын индереү буйынса комиссияла ҡатнаша.

1861 йылдың 19 февралендә (3 март) крепостнойлыҡ хоҡуғын бөтөрөү тураһында манифест сыҡҡас, Калуга губернаһы Лихвин өйәҙендә мир аралашсыһы була; билдәле губернатор Арцимович даирәһенә ҡарай. Крәҫтиәндең мәнфәғәтен яҡлап, губерна дворяндары араһында ҙур ҡәнәғәтһеҙлектәр тыуҙыра һәм тиҙҙән, Арцимович Калуганан киткәс, үҙенең аралашсы исемен һала.

1879 йылдан — төрмәнең баш инспекторы. 1880 йылда сенатор Ковалевский менән бергә Өфө һәм Ырымбур губернаһында ревизия үткәрә һәм башҡорт ерҙәренең таланыуын аса; һуңынан Өфө губернаторы итеп тәғәйенләнә (1882—1883). Губернала дәүләт крәҫтиәндәренә ер биреү менән шөғөлләнә.

1884—1889 йылдарҙа — ҡаҙнаға уүскән Кавказ Минераль һыуҙарының беренсе хөкүмәт комиссары; уның ваҡытында Елизавета галереяһы ҡарамағында дауаханала хирургия ҡабул итеү бүлмәһе ойошторола, батҡаҡ менән дауалау ванналары булдырыла, «Ессентуки һәм Пятигорскиҙа барлыҡ ҡулайламалар менән айырым батҡаҡ бүлектәре» йыһазландырыла, парктар төҙөкләндерелә, гидрогеологик, шул иҫәптән Ессентукиҙа 17-се сығанаҡта, эштәр башҡарыла башлай.

1889 йылдың 24 авгусында Һарытау ғилми архив комиссияһына инә. 1894 йылда Петербург төрмә комитеты рәйесе була.

### Ғаиләһе
Атаһы — Павел Степанович Щепкин (1793—1836) — математик, Мәскәү университеты профессоры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Мещанинов И. В.* Памяти Николая Павловича Щепкина. — СПб.: тип. СПб. тюрьмы, 1911. — 12 с.

## Һылтанмалар
* 
*
Громаков Владимир Яковлевич

** Громаков Владимир Яковлевич ** (22 август 1935 йыл, Ростов өлкәһе Новошахтинск ҡалаһы) — «Салаватстрой» тресының баш инженеры, идарасыһы  (1967—1971),  «Главбашстрой»  идара начальнигы, БАССР Профсоюздарының өлкә комитеты рәйесе (1988—2002). Башҡорт АССР-ының   унынсы һәм ун беренсе саҡырылыш  Юғары Советы депутаты.  РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985).

## Биографияһы
Громаков Владимир Яковлевич 1935 йылдың  22 авгусында Ростов өлкәһенең Шахтинск ҡалаһында тыуған

1960 йылда Дондағы Ростов инженер-төҙөлөш институтын инженер-төҙөүсе һөнәре буйынса тамамлай.

Институтты тамамлағандан һуң 1960 йылдан 1977 йылға тиклем «Салаватстрой» тресында мастер, прораб, өлкән прораб булып эшләй,  1967  йылдан — баш инженер, төҙөлөш идаралығы начальнигы, баш инженер, 1971 йылдан  — трест идарасыһы;.  1977—1988 йылдарҙа —  «Главбашстрой» идаралығы начальнигы; 1988—2002 йылдарҙа — БАССР профсоюздарының  өлкә комитеты рәйесе.

Башҡортостан Республикаһының  капиталь төҙөлөш үҫешенә ҙур өлөш индерә. В. Я. Громаков етәкселегендә Белорет металлургия комбинаты корпустары,  Газпром Нефтехим Салауат, Салауатбыяла, Өфөнефтехим, торлаҡ һәм социаль объекттар төҙөлә.

Уның етәкселеге аҫтында профсоюздарҙың республика комитеты  хеҙмәт коллективтарының иҡтисади һәм социаль үҫешенә булышлыҡ итә, профсоюз ағзаларының социаль-иҡтисади мәнфәғәттәрен яҡлау буйынса беренсел профсоюз ойошмаларының эшмәкәрлеген координациялай яҡлау буйынса координация социаль-иҡтисади хоҡуҡтарын һәм мәнфәғәттәрен профсоюз ағзалары.

Өфө ҡалаһында йәшәй

## Бүләктәре
СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979), РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985).

Ленин ордены  (1981), Октябрь Революцияһы ордены (1974), миҙалдар меннә бүләкләнгән.

## Әҙәбиәт

* Киреев Н. М. Мы построили город в степи. Уфа, 1998. Башкирское книжное издательство «Китап», тир. 1500 экз. ISBN 5-295-02628-0
* Попов В. Л. По долгу совести. Казань, 2012, ОАО «ТАТМЕДИА» «Идел-Пресс».
* Башкирская энциклопедия, т. 2. Уфа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Энциклопедия Урала
Баҡты

**Баҡты** () — Көньяҡ Уралдағы һырт. Административ йәһәттән Башҡортостандың һәм Силәбе өлкәһенең Белорет һәм Ҡытау-Ивановск, Һатҡы райондарына ҡарай.

## Урынлашыуы

Көнбайышта, Йүрүҙән үҙәне аръяғында, Баҡты Егәлге һырты менән йәнәш, төньяҡта ул Нөргөш һыртына күсә. Төньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта Ирәмәл массивтарына барып тоташа. Көньяҡ-көнбайышта ҙур булмаған Бәхет () һырты аша күсеп һырт Көмәрҙәккә барып сыға. *Бәхет* менән Баҡты һыртының араһында түбәнерәк урын — *Шайтан ҡапҡаһы* йәки *Ҡапҡа* булараҡ билдәле артылыш бар. Ҡасандыр бында *Йүрүҙән* ауылынан күтәрелеп, Белорет тар колеялы тимер юлы үткән.

Белорет районы һәм Силәбе өлкәһе буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 32 км (Башҡортостан биләмәһендә — яҡынса 14 км), киңлеге 3-5 км, бейеклеге 1078 м (Силәбе өлкәһе). Рельефы киртләсле, тигеҙһеҙ.

Уға яҡын Төлөк йылғаһы буйында урынлашҡан *Төлөк* ауылы, шунда һырттың төньяҡ өлөшө һәм Александровка ауылы башлана.

## Тасуирламаһы
Һырттың көньяҡ өлөшөндә осло үркәстәр, ҡая сығынтылары, таш һибелмәләре бар. Көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, уйпаттар менән йырғыланған, көнсығышы — текә.

Һырттың тау тоҡомдары кварцитлы ҡомташтарҙан, алевролиттарҙан, ордовик свитаһы ҡомташтарынан тора. Битләүҙәрендә Ағиҙел йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Кесе Әүнәр, Ҡарағай (Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы) баш ала.

Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күренә: итәктәре 600 м бейеклеккә тиклем ҡуйы урманлы, урыны менән һаҙлыҡлы, юғарыраҡ — ярым яланғас һәм яланғас бүлкәттәр китә.

Күпләп мал көтөү таулы ландшафттың яланғасланыуына, урмандың үрге сиге түбәнәйеүгә, тупраҡ эрозияһына килтерә

## Исеменең килеп сығышы
Исеме башҡорт телендә — «күҙәтте», «ҡараны» мәғәнәһе бирә.

Билдәле урал тикшеренеүсе-топонимисы А. К. Матвеев башҡортса «бағыу» — «ҡарау», «күҙәтеү» һәм «бағыу» — «күрәҙәлек итеү» мәғәнәләре менән бәйләй. Шулай уҡ "БАССР-ҙың топонимдар һүҙлеге"ндә лә «баҡ» — «ҡара», «күҙәт» тигән аңлатма бирелә. Шулай итеп Баҡты — күҙәтеү һырты йәки тауы булып сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Южный Урал//Большая российская энциклопедия
* Хребет Бакты
*Бакты: описание, легенды, фотографии, как добраться, карта//Наш Урал

## Сығанаҡтар
* Урал// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Кобяков Анатолий Иванович

**Кобяков Анатолий Иванович** (2 июнь 1946 йыл,  Ишембай) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы (1991), Мәскәү инженерлыҡ экологияһы университетында профессор (кафедра «тәбиғи яғыулыҡтарҙы эшкәртеү техникаһы»).

Фәнни эшмәкәрлеге химия-технология объекттарын автоматлаштырыу проблемаларына  арналған. 65-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 40 уйлап табыу авторы.

## Эшмәкәрлеге
Өфө нефть институтын  (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты) тамамлай. Альма-матер  сайтында иң күренекле тамамлаусылар араһында атала

Өфө нефть  институтын тамамлағандан һуң  (1969) шунда уҡ эшләй. 1999—2011 йылдарҙа  Мәскәү инженерлыҡ экологияһы университетында профессор була.

Кобяков тарафынан эшләтеп ебәреү процестарының математик  моделдәре һәм улар менән идара итеүҙең оптималь алымдары эшләнә, атмосфераға сығарылған газ ташланмалары зарарлығының кәмеүен, ресурстарҙы һаҡлау һәм етештереүҙең экологик хәүефһеҙлеге шарттарында технологик процестарҙың үҫешен тәьмин иткән химия продукцияһы алыу ысулдары уйлап табыла. Тикшеренеү һөҙөмтәләре күп кимәлле бүлгеләнгән технологик процестар м‑н автоматлаштырылған идара итеү системаларын төҙөгәндә, *минераль ашламалар*, *фенол*, *ацетон* етештереүҙә технологик процестарҙың һәм ҡорамалдарҙың авария режимдарынан һаҡлау системаларын синтезлағанда ҡулланыла.

## Библиография
Кобяков, Анатолий Иванович. Автоматизированное оптимальное управление пусковыми процессами сложных химико-технологических систем : (На примере производств чёрной кислоты, фенола и ацетона) : автореферат диссертации … доктора технических наук : 05.13.07 Моск. институт хим. машиностроения

## Патенттары
Способ очистки газов от диоксида серы (патент РФ № 2081683)

Способ получения серной кислоты (патент РФ № 2027665)

Способ очистки газов от оксидов серы и азота (патент РФ № 2104754)

Способ переработки концентрированного сернистого газа (патент РФ № 2174945)

Способ переработки твердого углеродсодержащего топлива (патент РФ № 2115696)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Зубов Павел Васильевич

**Павел Васильевич Зубов** ( — ) — Рәсәй империяһы термохимигы, нумизмат, скрипкасы, меценат, библиофил, тәңкәләр һәм миҙалдар йыйыусы.

## Биографияһы
Мәскәүҙә сығышы менән почетлы граждандар Василий Павлович һәм Клавдия Алексеевна Зубовтар ғаиләһендә тыуған. Уларҙың Александров ҡалаһында буяу фабрикаһы була. Бик иртә Мәскәү консерваторияһы профессоры И. В. Гржималиҙан скрипкала уйнарға өйрәнә башлай. Урта белемде Креймандың шәхси гимназияһында ала. Уны тамамлағас 1881 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетының тәбиғи бүлегенә уҡырға инә, 1885 йылда уны тамамлай. 20 йылдан ашыу Мәскәү университетында В. Ф. Лугининдың термохимик лабораторияһында эшләй. Термохимия өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә; хеҙмәттәре органик берләшмәләрҙең төрлө кластарының яныу йылылығын өйрәнеүгә арналған. Павел Зубов гимназия йылдарында уҡ нумизматикаменән ҡыҙыҡһына башлай, мауығыуы һөҙөмтәһендә урыҫ һәм көнсығыш тәңкәләренең ҙур коллекцияһын йыя. 1897 йылда уның рус нумизматикаһы буйынса тикшеренеүҙәре баҫыла. П. В. Зубовтың нумизматик коллекцияһын, тарих һәм археология буйынса бай һайлап алынған китаптары булған, китапхана тулыландыра. Павел Васильевичтың ғүмере аҙағында китапханала бер нисә тиҫтә мең том иҫәпләнә. 1900 йылда П. В. Зубов коллекцияһын, китапханаһын, шулай уҡ уларҙы тотоу өсөн ҙур суммала аҡсаһын Рәсәй Император Тарих музейына васыят итә. П. В. Зубов үлгәндән һуң китаптар Тарихи китапханаға тапшырыла. Унда китаптар дөйөм йыйынтыҡта эҙһеҙ юҡҡа сығалар, сөнки уларҙа экслибристар булмай.

Атаһы йыя башлаған, Страдивари, Гварнери, Руджери, Амати эшләгән һирәк һыҙғыслы музыка ҡоралдары коллекцияһына эйә була. Мәскәүҙең Рогожский өлөшөндәге ярлыларҙы бағыусылыҡ йәмғиәте рәйесе була, был вазифала ул К. С. Алексеевты алмаштыра.

Ҡатыны Наталья Митрофановна (Грачева). Балалары Василий, Мария, Николай, Клавдия. Василий улы күренекле урыҫ һәм совет тарихсыһы, сәнғәт белгесе, философия тарихсыһы. Үҙенең ғилми ҡыҙыҡһыныуҙарының тәрәнлеге һәм күп яҡлылығы арҡаһында Рәсәй гуманитар фәндәр тарихына «урыҫ Леонардоһы» булараҡ ингән.

Мәскәүҙә вафат була, Спас-Андроников монастыры зыяратында ерләнгән.

## Баҫмалары
* Научные публикации в Журнале Русского физико-химического общества (ЖРФХО) за 1896, 1898, 1901, 1903, 1904, 1906 и 1913 годы.
* Материалы по русской нумизматике. — М.: 1897.

## Әҙәбиәт
* *Зубов М* Зубов Павел Васильевич (1862—1921) // Мәскәү журналдары. — 2002. — № 4.

## Һылтанмалар
*  на сайте 
* .
* Сухотин П. «Павел Васильевич Зубов (Некролог)». Среди коллекционеров, 1922, № 1.
Шлюхин Николай Матвеевич

**Шлюхин Николай Матвеевич** (24 декабрь 1914 йыл, Ырымбур губернаһы — 29 ноябрь 1992 йыл, Ишембай) — СССР нефтсеһе, хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1974).

## Биографияһы
Николай Матвеевич Шлюхин  Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең  Новотроицк ауылында тыуған (хәҙер  Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районы).

Уның ҡатнашлығында  Башҡортостандың көньяғында 40 нефть ятҡылығы асылған һәм бырауланған, яңы төр забой  двигателдәре файҙаланыуға  тапшырылған, юғары тәрәнлектәге  быраулауҙың турбина ысулын үҙләштергән. Н. М. Шлюхин етәкселеге аҫтында быраулау һәм вышка монтаж эштәрен селтәрле планлаштыру буйынса индустриаль алым индерелә.

## Белеме
Педагогия,  һуңынан Стәрлетамаҡ нефть техникумын тамамлай. Ишембай промыслаларында ике йыл эшләй. 1938 йылдан 1941 йылға тиклем  Баҡы промакадемияһында уҡый, ул  Бөйөк Ватан һуғышы башланғас тарҡатыла, шунан һуң Н.М. Шлюхин  Ишембайға ҡайта.

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1936—1974 йылдарҙа   «Башнефть» берекмәһендә: быраулаусы, инженер, торба базалары начальнигы, 1947 йылдан - Ишембай быраулау контораһы директоры, 1968 йылдан - «Башюгнефтеразведка» (Ишембай) тресы идарасыһы урынбаҫары,   1970 йылдан - Ишембай УБР базаһы начальнигы.

Асылған һәм бырауланған нефть ятмалары араһында: Грачевка, Исим, Канчурино, Һарытау һ. б.

Уның етәкселегендә  быраулау яйланмаларын ҡаҙан ҡоролмаларынан  дизель электр үткәргесенә  күсереү, «Уралмаш-3Д», «Уралмаш-5Д» быраулау яйланмаларының яңы төрҙәрен һынау һәм индереү буйынса эш алып барыла, быраулаусылар кадрҙарын әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү буйынса яңы система индерелә 

## Бүләктәре
Ленин ордены (1959), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971), «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1948).

## Ғаиләһе
Ҡатыны: Елизавета Михайловна; балалары, Юрий, Борис, Людмила; ейәндәре Александр, Дмитрий, Сергей, Анастасия, Ольга, Ирина.

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Ты вспомни, как все начиналось 
* Н. М. Ризванов. ШЛЮХИН Николай Матвеевич
* Нефтселәр тырышлығы менән үҫте Ишембай // газ. торатау 23.01.2015 
* http://www.ishimbay.ru/novosti/kultura/100-letie-zemljaka.html

## Иҫкәрмәләр