open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы

**Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы** (17 ғинуар 1951 йыл) — ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2001). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003).

## Биографияһы
Рифа Барый ҡыҙы Ибәтуллина 1951 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған.

1978 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми тикшеренеү институтында эшләй (өҙөклөк м‑н): 1986 йылдан алып — өлкән, 1989 йылдан — төп, 2002—2008 йылдарҙа баш ғилми хеҙмәткәр.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге организмдың төрлө химик матдәләр менән үҙ‑ара тәьҫир итешеүенең токсикологик‑гигиеник аспекттарына, нефть эшкәртеү, нефтехимия, химия сәнәғәттәрендә һәм ауыл хужалығында профессиональ хәүефте кәметеү өсөн гигиеник саралар системаһын камиллаштырыуға арналған. Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы 500‑ҙән ашыу химик матдәнең ағыулылығына баһалау үткәрә (12‑һе өсөн ПДК нигеҙләнгән), 6 химик берләшмә өсөн предприятиеларҙың эш зонаһындағы һауала зарарлы матдәләр тупланышын үлсәү ысулдарын һәм башҡалар эшләй. 200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.

## Хеҙмәттәре
* Токсическая гепатопатия (экспериментальная разработка моделей и методов коррекции). Өфө, 2004 (авторҙаш)
* Поражение печени химическими веществами. Өфө, 2007 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003)

## Һылтанмалар
*  
* https://edrid.ru/authors/201.1e50b.html
Собханҡолов Артур Рәмил улы

**Собханҡолов Артур Рәмил улы** (1 ғинуар 1992 йыл, Өфө ҡалаһы) — боксёр. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2017). 2015 йылдың бокс буйынса Рәсәй чемпионаты финалисы, Рәсәй чемпионаттары призеры (2013,2016), Эске эштәр министрлығы хеҙмәткәрҙәре араһындағы төбәк чемпионаттары призеры (2012, 2013, 2014). Эске эштәр министрлығының территориаль органдары араһында Рәсәй чемпионы (2015,2016,2017). Нефтле илдәр араһындағы донъя кубогы еңеүсеһе (2016). 

Тренеры: Мария Юрьевна Карабанова. 60 килограмға тиклем ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай. 15 йәшендә Кәмпо спорт клубында бокс менән шөғөлләнә башлай. Һуңғараҡ тренеры менән бергә Лидер(4 ДЮСШ) боксерҙар клубына күсә.

Өфө ҡалаһы 7-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡый, Башҡорт дәүләт аграр университетының урман хужалығы һәм ер төҙөлөшө факультетына уҡырға инә. 2015 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетын ер төҙөлөшө инженеры һөнәре буйынса тамамлай. Механик факультетының «Урман ауыл һәм балыҡ хужалығында механикалаштырыу технологиялары саралары һәм энергетик ҡорамалдар» аспирантураһына уҡырға инә

## Спорт һөҙөмтәләре
* Динамо беренселеге еңеүсеһе (2010 й, Владимир)
* Башҡортостан Республикаһы чемпионы (2011—2012 йылдар)
* А. Хаматов призына Бөтә Рәсәй «а» класлы турнир еңеүсеһе (2011 йыл, Ҡазан)
* III урын Рәсәй ээм-ы чемпионаты (2012 й., Ижевск)
* Волга буйы федераль округы чемпионаты 2012, 2015 йылда- I урын (11-16.09.2012 йыл, тольятти)
* 2012 йыл РФ чемпионаты - V урын (11-20.11.2012, Сыктывкар)
* 2013 Динамо чемпионатында — I урын (25-31.08.2013, Магнитогорск)
* II урын Рәсәй ээм-ы чемпионаты (2013 йыл, Силәбе өлкәһе)
* Бокс буйынса Рәсәй чемпионаты 2013 йыл — 1 !;
* Рәсәй эске эштәр министрлығы чемпионаты III урын (2014 йыл, Пермь)
* Рәсәй эске эштәр министрлығы идаралыҡтары араһындағы чемпионат — I урын (2015 й., Анапа)
* Бокс буйынса Рәсәй чемпионатында 2015 йыл — 2 !;
* Рәсәй эске эштәр министрлығы идаралыҡтары араһындағы чемпионат- I урын (2016 йыл, Суздаль)
* Бокс буйынса Рәсәй чемпионаты (2016 йыл) — 1 !;
* I урын- Нефтле илдәр араһында донъя кубогы (2016 йыл, Нижневартовск)
* Рәсәй эске эштәр министрлығы идаралыҡтары араһында чемпионат — I урын (2017 йыл, Санкт-Петербург)
* Динамо чемпионаты (2017 йыл, Өфө) - I урын
* Бокс буйынса Рәсәй чемпионаты 2017 йыл — 2 !;

## Иҫкәрмәләр
Ибраһимова Эльвира Винер ҡыҙы

**Ибраһимова Эльвира Винер ҡыҙы** (3 июнь 1978 йыл) — Рәсәй спортсыһы. Биатлон һәм саңғы ярышы буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2002), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2007). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2006).

## Биографияһы
Эльвира Винер ҡыҙы Ибраһимова 1978 йылдың 3 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең уҡытыу-производство предприятиеһы тәрбиәләнеүсеһе (Бәләбәй ҡалаһы). 1999 йылдан юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай (тренерҙары А. А. Ғүмәров, С. Р. Ғүмәров). Паралимпия уйындарының (2002, эстафетала) көмөш призеры, Рәсәй чемпионы (2003, 5 км-ға уҙышта), Донъя (2005, 5 һәм 10 км-ға уҙышта, эстафета) һәм Европа (2001, эстафета) чемпионаттарының көмөш призеры, саңғы ярышы буйынса донъя чемпионатының (2000, эстафета) бронза призёры. Паралимпия уйындарының (2006, спринт), биатлон буйынса донъя чемпионатының (2005, спринт һәм индивидуаль ярыш) бронза призёры. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2000 йылдан алып). 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2002).
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2007).
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2002).
* Салауат Юлаев ордены (2006).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Эльвира Ибрагимова  — Паралимпия комитеты сайты.
* Эльвира Ибрагимова  — Башҡорт энциклопедияһы.
Ереклекүл (Ишембай районы)

**Ереклекүл** — Ағиҙел йылғаһы үҙәнендәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Алаҡай ауылынан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Атамаһы «ерек» (ағас, ольха) һәм «күл» һүҙҙәренән алынған.

Ереклекүл Ишембай районы Алаҡай ауылынаннан бер километр алыҫлыҡта көньяҡ-көнбайыштараҡ Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Оҙонлоғо 500 м, киңлеге 50 метр самаһы. Күлдең соҡоро дуғаға оҡшап тора. Ямғыр һыуы иҫәбенә ҡоромай, яҙғы ташҡын ваҡытында Ағиҙел йылғаһы менән тоташа. Ярҙарында күл ҡамышы, күрән һәм башҡа үҫемлектәр үҫә. Күлде күсмә ҡоштар яҙын- көҙөн төйәкләй. 1970-се йылдарҙағы мелиорация эштәре үткәрелгәнсе тирә-яғында емеш-еләк, төрлө ҡыуаҡтар — муйыл, гөлйемеш, балан үҫкән.

 
## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Сәскәкүл

**Сәскәкүл** — башҡортса атамаһы «сәскә» һәм «күл» һүҙҙәренән алынған. Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Алаҡай ауылынан төньяҡтараҡ 1 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының элеккеге юлында урынлашҡан күл. Сәскәкүл — Ағиҙел йылғаһы үҙәнендәге күл, Ишембай ҡалаһы менән Ишембай районы араһындағы тәбиғи сик, Салауат ҡалаһынан 2 км тирәһе алыҫлыҡта урынлашҡан.

Оҙонлоғо 700 метрға, киңлеге 50 метрға яҡын. Был тирәлә Ағиҙел йылғаһы юлын алмаштырып торғанлыҡтан уға оҡшаш күлдәр күп. Соҡоро ярым айға оҡшаған. Ярҙарында күл ҡамышы, күрән, тар япраҡ екән үҫә. Күлдә табан балыҡ бар. Яҙлы-көҙлө бында күсмә ҡоштар туҡтап, ял итеп китә.

Күлдең төбө балсыҡ, ҡом, ҡомло балсыҡ ҡатламынан тора.

Ишембайҙан көньяҡ-көнбайыштараҡ Ағиҙел үҙәнендә Ергәнтауҙан көньяҡтараҡ ҙур ер аҫты күлдәре бар. Бында Ишембай ҡалаһын һыу менән тәьмин итер өсөн артезиан скважиналар ҡуйылған, һыу 12 км тирәһе алыҫлыҡтан торбалар аша ҡалаға бирелә. Ағиҙел үҙәнендәге ер аҫты бер нисә метрға ҡом-таштан тора, улар аша үткән һыу йомшаҡ, тәмле. Ағиҙел үҙәнендәге был ҡоролмаларҙан Ишембай ҡалаһына бирелгән һыу юғары сифатлы тип иҫәпләнә..

Күлдәге һыу үҫемлектәре ике бүлкәтле үҫемлектәр йыйылмаһынан тора. Тәүге, төп бүлкәт һыу өҫтөндә иркен йөҙөп йөрөгән плейстофитттарҙан: Nuphar lutea япрағы һәм Nymphaea candida, (Lemna minor, Stratiotes aloides һәм башҡаларҙан). Икенсе бүлкәт күл төбөнә тамырҙары менән береккән (Batrachium circinatum, Potamogeton friesii һ. б.) һәм иркен йөҙөп йөрөгән (Ceratophyllum demersum, Lemna trisulca) гидрофиттарҙан тора. Ҡайһы бер яр буйында һәм һыуҙа үҫеүсе үҫемлектәр ҙә (сатырлы сәскәғамыш-Butomus umbellatus, ежеголовник — Sparganium emersum һәм башҡа) осрай.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Реестр наименований географических объектов на территорию Республики Башкортостан по состоянию на 30.10.2015, С.524
Имелбаева Эльвира Арҡам ҡыҙы

**Имелбаева Эльвира Арҡам ҡыҙы** (2 ғинуар 1955 йыл) — ғалим-биолог. 1980 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1999), профессор (2002). 

## Биографияһы
Эльвира Арҡам ҡыҙы Имелбаева 1955 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Йәрмәкәй ауылында тыуған.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын һәм 2003 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. 1980 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина институтында: 1988—1990 йылдарҙа һәм 1996—1998 йылдарҙа үҙәк ғилми‑тикшеренеү лабораторияһында (1996 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр), 1999 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтында.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Имелбаева Эльвира Арҡам ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре иммунологияның экологик аспекттарына, гинекология, дерматовенерология, стоматология һәм клиник цитологияла иммунопатология проблемаларына арналған. Эльвира Арҡам ҡыҙы ҡатнашлығында республика дауалау практикаһына серологик скрининг һәм йөклөлөктөң 1‑се һәм 2‑се триместрҙарында тыумыштан булған үҫеш кәмселектәрен диагностикалау ысулдары индерелә, гинекологик һәм башҡа ауырыуҙарҙы цитологик диагностикалау үҫтерелә. 330‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Иммунотропные эффекты феноксигербицидов. Өфө, 2000 (авторҙаш)

## Фәнни ҡаҙаныштары
* Биология фәндәре докторы (1999), профессор (2002)

## Һылтанмалар
* 
* Сайт-энциклопедия Ермекеевского района
Башҡорттар (картина)

**«Башҡорттар»** (икенсе исеме: **«Хөкөмгә тарттырылғандарҙы конвой менән оҙатып барыусы башҡорттар»**) — Дәүләт Эрмитажы тупланмаһынан шотланд рәссамы картинаһы.

Рәссам был картинаны 1814 йылдың көҙөндә, 1809—1810 йылдарҙа Кавказ һәм Каспий буйы уйһыулыҡтары буйлап сәйәхәте тәьҫораттарына нигеҙләнеп, Эдинбургта яҙа һәм Наполеон һуғыштары ваҡытында башҡорттарҙың, казак ғәсҡәре сафында булып, һуғыш алып барған армияла ғына түгел, ә тылда конвой һағында тороуҙарын да һүрәтләй. Аллан үҙенең хәтирәләрендә түбәндәгеләрҙе яҙа:

«Башҡорттар, борон күсмә тормошта йәшәгән һәм ниндәйҙер сиктәрҙең булыуын танымаған халыҡ, хәҙер Рәсәй дәүләте составында йәшәй. Улар Волга һәм Урал йылғалары буйынса көн итә һәм боронғо Волга буйы Болғарының бер өлөшөн биләй. Башҡорттар — бик оҫта һыбайлы, өҫтәүенә пистолеттар, ҡылыстар, һөңгөләр, яндар һәм уҡтар менән ҡоралланғандар. Урыҫ армияһында уларҙы бик юғары баһалайҙар. Улар бик ғәйрәтле, ҡунаҡсыл һәм ҡыйыу. Һуңғы кампания аҙағында улар Париж халҡының ғәйәт ҙур иғтибарына лайыҡ була һәм „Төньяҡтың ҡыйыу егеттәре“ исемен ала».

1815 йылда рәссам Лондонда Рәсәйҙән ҡайтҡас та яҙылған үҙ эштәренең күргәҙмәһен ойоштора, ошонда картина тәүге тапҡыр тамашасыларға тәҡдим ителә. Һуңынан ул Эдинбургта рәссамдың оҫтаханаһында эленеп тора, Бөйөк Британия буйлап сәйәхәт иткән бөйөк кенәз Николай Павлович (буласаҡ император Николай I) 1816 йылдың декабрендә ошонда күрә лә инде уны; шотланд матбуғаты бөйөк кенәздең оҫтаһанала булыуы тураһында таҡрарлап яҙып сыға.

Шул ваҡытта Николай Павлович рәссамдан өс картина һатып ала: «Башҡорттар», «Сик буйы һаҡсылары» (хәҙер ул да Эрмитажда эленгән) һәм «Кубань йылғаһы аша сығып барған Аслан Гәрәй һәм Альказия» (хәҙерге ваҡытта Махачҡалала Дағстан Һынлы сәнғәт музейында). Бөйөк кенәзде оҙатып йөрөгән Николсон үҙ тәьҫораттарын яҙып ҡалдыра.

Рәсәйгә алып ҡайтылғандан һуң картина Аничковтар һарайына, Николай I-ҙең шәхси кабинетына ҡуйыла һәм «Ике башҡорттоң өс поселян менән һөйләшеүе» исеме аҫтында теркәлә. 1920 йылда картина Эрмитажға тапшырыла. 1929 йылда Эрмитаж коллекцияларын һатыу сиктәрендә сит илгә сығарыу планлаштырылған була, әммә 1931 йылда музейға кире ҡайтарыла һәм яңынан даими экспозицияға тулыһынса ҡабул ителгән «Башҡорттар» исеме аҫтында күрһәтеүгә ҡуйыла. Ҡышҡы һарайҙың 301-се залына тамашасылар иғтибарына тәҡдим ителә.

## Иҫкәрмәләр
Фәттәхов Ҡасим Камал улы

**Фәттәхов Ҡасим Камал улы **(21 ғинуар 1921 йыл — 5 май 1981 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк  Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1981 йылдарҙа Краснокама районы «Красный Октябрь» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хухалығы хеҙмәткәре. Ленин (1976), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1981), «Почёт Билдәһе» (1973) һәм 3-сө дәрәжә Дан (1945) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Ҡасим Камал улы Фәттәхов 1921 йылдың 21 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең  Яңы Мошто ауылында тыуған.

1938 йылдан алып тракторсы, трактор бригадаһы бригадиры, Краснокама районының Йәнйегет машина-трактор станцияһында механик булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ә һуғыш тамамланғандан һуң — совет-япон һуғышында ҡатнаша.
1941 йылда Башҡорт АССР-ының Краснокама район хәрби комиссариатынан саҡырылған. Хеҙмәт өлөшө түбәндәгесә:
1945 йыл — ДВФ 73 танк бригадаһының 2 танк батальонында механик-водитель. Сержант Фәттәхов Ҡасим Камал улы 1945 йылда III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1956 йылдан алып баш инженеры вазифаһын биләй, ә киләһе йылдан алып — Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Кәсәү ремонт-техник станцияһы директоры.

1960 йылдан алып Краснокама «Сельхозтехника» район берекмәһенең идарасыһы, ә 1962 йылдан алып — «Маяҡ» колхозы рәйесе.
1967—1981 йылдарҙа Краснокама районының «Ҡыҙыл Октябрь» колхозының рәйесе. Уның етәкселеге аҫтында колхоз юғары рентабелле хужалыҡҡа әйләнә. 1978 йылда «Ҡыҙыл Октябрь» колхоздың иген культураларынан алған уңышы гектарынан 23,8 центнерға етә.

1981 йылдың 5 майында Краснокама районы Уртауыл ауылында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хухалығы хеҙмәткәре.
* Ленин ордены (1976)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971, 1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены [1973)
* 3-сө дәрәжә Дан ордены [1945)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы

**Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы** (28 август 1914 йыл — 19 апрель 2002 йыл) — алдынғы нефтсе, 1933—1969 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть промыслаһы идаралығында быраулаусы, быраулау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).

## Биографияһы
Миңләхмәт Зиннәт улы Ғәйфуллин 1914 йылдың 28 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ районы) Бүреҡаҙған ауылында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда «Игенселәр» колхозында башлай.

«Ишембайнефть» быраулау контораһында (1933—1969) быраулау эшсеһе, быраулаусы, быраулау мастеры.

БАССР-ҙа беренсе булып бәләкәй диаметрлы скважиналар быраулау, турбиналы быраулауҙы үҙләштергән; скважиналарҙы тиҙ проходкалау инициаторы.

Введеновский, Грачевский, Ишембай, Кинйәбулат, Тирекле нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә әүҙем ҡатнаша.

1959 йылдың 19 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән нефть һәм газ сәнәғәте үҫешендә ҙур уңыштар ҡаҙанғаны өсөн   Миңләхмәт Ғәйфуллинға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

2002 йылдың 19 апрелендә Ишембай ҡалаһында вафат була.

## Хәтер
Ишембай ҡалаһындағы бер урамға геройҙың исеме бирелгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959),
* Ленин ордены (1959),
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1952, 1961),
* Миҙалдар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Әҙәбиәт
* Бикметов В. «Слежу за делами…»: встреча с Героем Социалистического труда, бывшим буровым мастером М. Э. Гайфулиным // Восход. — 1980. — 6 сентября.
* Наймушин Н. Сложное задание // Герои труда Башкирии. — Уфа: Баш.кн. изд-во, 1969. — С. 256—259.
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* Газ тармағы профессионалдары
Домашников Виктор Борисович

**Домашников Виктор Борисович** (6 март 1956 йыл) — рәссам. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Виктор Борисович Домашников 1956 йылдың 6 мартында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған, билдәле рәссам Борис Домашниковтың улы.  1979 йылда Башҡорт дәүләт университетының география факультетын тамамлай. 

1979 йылда өйләнә. Ҡыҙы бар. 1984 йылда Өфө сәнғәт училищеһының художестволы биҙәү бүлегенә уҡырға инә, училищены 1987 йылда тамамлай.

Әлеге ваҡытта рәссам булып эшләй.

1983 йылда йәштәрҙең республика, бөтә союз, зона һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы, 1996 йылдан алып ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара рәссамдар федерацияһы ағзаһы. 2006 йылда Парижда стажировка үтә.

Әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, СССР Рәссамдары союзы коллекцияһында, Амзин һынлы сәнғәт музейында, Тобол һынлы сәнғәт музейында, «ВОСТОК» (Өфө) фондының хәҙерге заман сәнғәте галереяһында, «УРАЛСИБ» банкында һәм «Башкомснаббанкта», Францияның, Голландияның, Вьетнамдың, АҠШ-тың, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә, Ҡытайҙың шәхси йыйылмаларында һаҡлана.

## Төп эштәре
2001 йылда тәүге портреты х/м 82×73 м. һәм егерме беренсе портреты х/м 65х75. 1987 йылда «Экспрессионист Милан Коньович», 1986,2005 й.й.
«Йорт эргәһендә ромашкалар», 1990 йылда "Сергей Аксаков ", «Скульптор Александр Матвеев», 1991 йылда «Радонежскийҙың йәшәйеше» сериялары, 1992 йылда «Сығанаҡ эргәһендә мөғжизә», «Табутҡа һалыу», «Рәссам Николай Захарыч», 1997 йылда «Автопортрет», 2005 йылда «Һары ерлектә зәңгәр шыршылар».

## Күргәҙмәләре
* Бөтә республиканың һәм йәштәрҙең һынлы сәнғәт, графика күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Күргәҙмәләр Өфө, Ишембай, Чебоксар, Свердловск, Ҡазан, Силәбе, Ырымбур, Мәскәү, Ҡурған, Бөрө, Тобольск ҡалаларында үтә
* ВЛКСМ-дың 70 йыллығына арналған Бөтә союз йәш рәссамдарҙың күргәһҙмәһе. Мәскәү, 1988
* Халыҡ-ара йәш совет рәссамдары күргәҙмәһе. Мысыр
* РСФСР автономиялы республикаларҙың, өлкәләрҙең һәм милли окургтарҙың рәссамдары Ҡазан, 1989
* «Социалистик Урал» төбәк күргәҙмәһе Курган, 1991
* Башҡортостан рәссамдарының күргәҙмәһе. Тобольск, 1993
* Халыҡ-ара рәссамдар федерацияһы күргәҙмәһе. Гоголь бульвары (элекке СССР Рәссамдары союзы). Мәскәү.
* Юнеско ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт думаһының халыҡ-ара рәссамдар федерацияһы күргәҙмәһе. Мәскәү.
* Рәссамдарҙың «Урал VIII» зона күргәҙмәһе, Өфө,1997
* Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы (шәфҡәтлек) Өфө, 2006
* М. В. Нестеров музейында. Өфө. 2007

## Әҙәбиәт
* Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э. П. Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Домашников Виктор Борисович 
* На выставке работ В. Домашникова
Яковлевка

**Яковлевка** күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәғәнәләре
### Тораҡ пункт атамаһы
* Яковлевка (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Яковлевка (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.

### Йылға атамаһы
* Яковлевка (Урюп ҡушылдығы) — Рәсәйҙең Красноярск крайы, Хакас Республикаһы һәм Кемерово өлкәһе биләмәләренән ағыусы йылға. Урюптың һул ҡушылдығы. 
* Яковлевка (Шуделька ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға. Томск һәм Новосибирск өлкәләре биләмәләренән аға.
Яковлев

**Яковлев** — киң таралған фамилия.

* Яковлев Алексей Александрович (1923—1990), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы. Советтар Союзы Геройы (1946).
* Яковлев Анатолий Георгиевич — СССР һәм Рәсәй самбисы һәм дзюдоисы, самбо буйынса СССР чемпионаттарының чемпионы һәм призеры, дзюдо буйынса Рәсәй чемпионаты призеры.
* Яковлев Борис Григорьевич (1931, Урғыш ауылы, Ҡариҙел районы, Башҡорт АССР-ы, РСФСР, СССР — 17 март 2011, Мәскәү, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, әҙәби тәнҡитсе, журналист, яҙыусы һәм публицист.
* Яковлев Полиен Николаевич (1883—1942), СССР балалар яҙыусыһы, драматург. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яковлевка
Вәлиева Аида Фәрит ҡыҙы

**Вәлиева Аида Фәрит ҡыҙы** (4 май 1960 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2008).

## Биографияһы
Аида Фәрит ҡыҙы Вәлиева 1960 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1982 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Диплом алғандан һуң «Кристалл» монтаж-технология идаралығында эшләй (Өфө). 1984 йылдан алып Өфө авиация институтында һәм Өфө дәүләт авиация техник университетында. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2008).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиева Аида Фәрит ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре хисаплау математикаһы, математик программалау, комбинаторлы оптимизациялау менән бәйле. 50‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Методы локального поиска в дискретных задачах оптимального распределения ресурса. Өфө, 2001 (авторҙаш);
* Задачи двухмерной упаковки в контейнеры: новые подходы к разработке методов локального поиска оптимума. М., 2004 (авторҙаш).

## Һылтанмалар
* 
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2
Вәлиева Альда Әкрәм ҡыҙы

**Вәлиева Альда Әкрәм ҡыҙы** (11 март 1940 йыл) — журналист, кинорежиссёр. 1967 йылдан СССР Журналистар союзы, 1995 йылдан —Рәсәйҙең Кинематографсылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), СССР-ҙың телевидение һәм радио отличнигы (1984).

## Биографияһы
Альда Әкрәм ҡыҙы Вәлиева 1940 йылдың 11 мартында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Яҙыусы Әкрәм Вәлиҙең ҡыҙы.
 
1962 йылда Свердловск ҡалаһында Урал дәүләт университетын тамамлағандан һуң «Башҡортостан» ДТРК-һында эшләй: редактор, 1993 йылдан алып «Кино» ижади берекмәһе етәксеһе. 1999 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһының рус драма театрында бүлек мөдире, 2004 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында бүлек начальнигы.

## Ижади эшмәкәрлеге
А. Д. Бурзянцев, Р. А. Гәрәев, Л. С. Ҡыуатова, Р. М. Нурмөхәмәтов, Ә. Х. Ситдиҡова һәм башҡа мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре тураһында китап һәм мәҡәләләр авторы. Үҙенең сценарийҙары буйынса 50‑нән ашыу фильм ҡуйған: «Башҡорт еренең рус йырҙары» («Русские песни башкирской земли», 1994; Халыҡ‑ара фольклор фестивале лауреаты, Архангельск ҡалаһы, 1997), «Ҡыҙыл ҡәнәфер» («Красная гвоздика»; 1997), «Үҙ өйөңдә бәләкәй байрамдар» («Маленькие праздники в собственном доме», 1997; «Рәсәй» («Россия») уйынһыҙ кино асыҡ фестивале дипломанты, Екатеринбург ҡалаһы, 1997], «Хәтер һәм өмөттәр саҡырыуы буйынса» («По зову памяти и надежд»; 1997) һәм башҡалар.
Бер нисә фильмы сит илдә төшөрөлә:
* Францияла — «Мөхәббәт ярындағы байрам» («Праздник на берегу любви», 1995; Нуриев Р. исемендәге халыҡ‑ара балет сәнғәте фестивале тураһында),
* Италияла — «Башҡорт балетының Милан кисәләре» («Миланские вечера башкирского балета»; 2003),
* Португалияла — «Португалия, алыҫ һәм яҡын» («Португалия, далёкая и близкая»; 2006).
Альда Әкрәм ҡыҙы биш китап авторы. Уларҙың береһе һоҡланғыс рәссам Әҙиә Ситдиҡова, икенсеһе билдәле йырсы Радик Гәрәев тураһында.

## Китаптары
* Мир тепла и радости. Өфө, 1992;
* Печаль моя светла… Радик Гареев в воспоминаниях. Өфө, 1997;
* Телевидение — жизнь моя. Өфө, 2008.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрере (1990)
* ТВ һәм радио отличнигы (1984)

## Һылтанмалар
*    
* http://www.agidel.ru/?param1=17918&tab=7
Ефимова Аделаида Александровна

**Ефимова Аделаида Александровна** (30 июль 1929 йыл) — совет рәссамы, 1963—1984 йылдарҙа «“Ағиҙел” башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе» берекмәһе хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1979). 

## Биографияһы
Аделаида Александровна Ефимова 1929 йылдың 30 июлендә Нижегород крайының Гагино ауылында тыуған.

Әсәһе Констанция Доминиковна Ефимова (иренең фамилияһы буйынса) 1909 йылда тыуа, 1944 йылда үҙ-үҙенә ҡул һала, һәм Аделаида Александровна апаһы менән өләсәһе тәрбиәһендә ҡала. Оләсәләре үлгәс, Тоня апаһын Гагинола мәрхәмәтле кешеләр, ә Аделаиданы атаһының Мәскәүҙәге туғандары тәрбиәләүгә ала. Атаһы Ефимов Александр Алексеевич 1903 йылда тыуған, сығышы менән Пенза өлкәһенән, ветеринария табибы булып эшләй.

Аделаида Александровна 1953 йылда Мәскәүҙә М. И. Калинин исемендәге художество-сәнәғәт училищеһын тамамлай. Артабан Пермь өлкәһенең Березники ҡалаһында, аҙаҡ Владимир өлкәһенең Александров ҡалаһында, 1963 йылдан алып — Өфөлә эшләй.

1963—1984 йылдарҙа «Ағиҙел» «Башҡорт художество кәсептәре» етештереү берекмәһендә рәссам була, 1994—1996 йылдарҙа — Өфөнөң «Күгәрсен» производство предприятиеһында хеҙмәт һала.

Аделаида Александровна беренсе булып башҡорт милли орнаменттары буйынса нағышлап эшләгән эскиздар төҙөй. Эшендә төрлө материалдар, шул иҫәптән бәрхәт, буҫтау һ.б. ҡуллана. Уға яуаплы эштәр башҡарырға ла тура килә: хөкүмәт һәм партия етәкселәре өсөн бүләктәр әҙерләй.

Рәссамдың эштәре ГУП «Ағиҙел» музейында, Башҡортостан Республикаһының милли музейында, Санкт-Петербургтың рус музейында һаҡлана.

## Күргәҙмәләре
Аделаида Александровна Ефимова — 1969 йылдан һынлы сәнғәт күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1979). 
* РСФСР-ҙың Урындағы сәнәғәт министрлығы конкурсы лауреаты (Мәскәү, 1978).
* РСФСР-ҙың автономиялы республикаларының һынлы сәнғәт күргәҙмәләре дипломанты (Мәскәү;
1969, 1971).

## Һылтанмалар
* 
* http://www.museum.unn.ru/managfs/index.phtml?id=8007_23
Шамаева Светлана Сәми ҡыҙы

**Шамаева Светлана Сәми ҡыҙы** (22 декабрь 1955 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы  ағзаһы. 

## Биографияһы
Светлана Сәми ҡыҙы Шамаева 1955 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ының  Иҫке Арзамат ауылында тыуған. Мәктәптән һуң медицина училищеһында һәм художество мәктәбенең киске бүлегендә уҡый.

1975—1980 йылдарҙа «Ағиҙел» Башҡорт художество берекмәһендә эшләй, бында ағасҡа биҙәктәр һала һәм лаклы миниатюралар менән шөғөлләнә. Мәскәү өлкәһендә Федоскино ауылында лаклы миниатюра сәнғәте фабрикаһында стажировка үтә.

1988 йылда Өфө сәнғәт училищеһының — художество-педагогик бүлеген тамамлай.

Рәссамдың тәүге шәхси күргәҙмәһе 1980 йылда Өфөлә БАССР-ҙың Рәссамдар союзының бәләкәй күргәҙмәләр залында үтә, киләһе күргәҙмә Иҫке Арзамат ауылында була.

1980—2000 йылдарҙа Мишкә ауылында йәшәй, унда Балалар сәнғәт мәктәбендә һынлы сәнғәт класы аса. 1993—1994 йылдарҙа Йошкар-Ола ҡалаһында йәш тамашасының Мари театрында «Тылсымлы көснә» спектакленә декорациялар өҫтөндә эшләй.

Хәҙерге ваҡытта Өфөлә йәшәй. Пейзаж һәм портреттар өҫтөндә эшләй («Обь йылғаһында» (2004), «Март иртәһе» (2005), «Талдар» (2006), «Ауыл мунсаһы. Ҡыш» (2013).

Рәссамдың әҫәрҙәре музей тупланмаларында һәм картина галереяларында һаҡлана: В. М. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт сәнғәт музейында (Өфө), фин-уғыр халыҡтарының этнография музейында (Хельсинки, Финляндия), Марий Эл республика һынлы сәнғәт музейында (Йошкар-Ола), Марий Эл республикаһының Т. Евсеев исемендәге милли музейында, «Быуындар фонды» музейында (Ханты-Мансийск, РФ), Нефтекама ҡалаһының «Мираҫ» картиналар галереяһында, шулай уҡ М. Ғ. Рәхимовтың һәм балетмейстер Ю. Н. Григоровичтың шәхси коллекцияларында һаҡлана.

Ғаиләһе: рәссамдың тормош иптәше — рәссам Леонид Круль.

## Ижады
Рәссам күп ҡатлы үтә күренмәле рәсемдәр төшөрә, был «Иртә. Оләсәйҙә» (1982), «Автопортрет» (1985), әҫәрҙәренә хас, пейзаждар («Ер тауышы» (2000), «Көҙгө этюд» (2001), «Епшек көн» (2005), «Минең ауылҡайым» (2013), портреттар «Арзамат ауылынан Ярмингина Роза» (1981), «Новотроицк ауылынан һауынсы Томилова» (1983), «Снежана» (1990), «Арзамат ауылынан студентка Рая» (1980), «Көтөү», «Шуматлика әбей», (1981), «Ларисаның портреты» (2010), жанрлы композициялар(«Оләсәйҙә иртәнсәк» (1982), «Вера өсөн гөлләмә»(2011) төшөрә.

## Күргәҙмәләре
Светлана Шамаева 1979 йылдан алып шәхси (Өфө), республика, зона, төбәк, бөтә рәсәй, сит ил (Хельсинки) күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

## Һылтанмалар
* Культурный мир Башкортостана. Статья «Лучезарный мир Светланы Шамаевой»
* Союз художников РБ. Шамаева Светлана Самиевна
* http://www.bashinform.ru/news/799040-izvestnye-zhivopistsy-bashkortostana-svetlana-shamaeva-k-yubileyu-khudozhnika/
* http://mishkan.ru/news/4953
* http://mishred.ru/society/2345-iskusstvo-vechno.html 
* http://kulturaufa.ru/odbor/announcements/details.php?id=5317 
* http://ufa.monavista.ru/news/252066/ 

## Иҫкәрмәләр
Вәлиева Зөмәрәт Таһир ҡыҙы

**Вәлиева Зөмәрәт Таһир ҡыҙы** (15 март 1923 йыл — 29 ғинуар 1998 йыл) — ғалим-физиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1976), профессор (1977).

## Биографияһы
Зөмәрәт Таһир ҡыҙы Вәлиева 1923 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы) тыуған.

1944 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1948 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—1981 йылдарҙа нормаль физиология кафедраһы мөдире. 1987 йылдан — Башҡортостан медицина профилактикаһы үҙәгендә (Өфө) эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалимдың фәнни хеҙмәттәре организмдың лимфа һәм ҡан тамырҙары иннервацияһын тикшереүгә арналған. Зөмәрәт Таһир ҡыҙы йөрәк гликозидтарының α‑ һәм β‑адренорецепторҙары аша лимфа тамырҙарына тәьҫир итеүен өйрәнә, күкрәк лимфа көпшәһендә баро‑ һәм хеморецепторҙарҙың барлығын асыҡлай. 40‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

1998 йылдың 29 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Фәнни ҡаҙаныштары
* Медицина фәндәре докторы (1976), профессор (1977).

## Һылтанмалар
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/3481
Мейәс һөйләше

**Мейәс һөйләше** — башҡорт теленең көнсығыш диалекты һөйләштәренең береһе.

## Таралыуы
Биләгән территорияһы буйынса мейәс һөйләше башҡорт теленең көнсығыш диалектындағы иң эре һөйләштәренең береһе һанала. Ул Силәбе өлкәһенең Мейәс йылғаһы бассейнында урынлашҡан Арғаяш менән Сыбаркүл райондары, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Учалы (көньяҡ һәм төньяҡ өлөшө), Әбйәлил һәм Белорет райондарының ҡайһы бер ауылдарын үҙ эсенә ала.

Ауылдар һәм ҡасабалар: Һөйөндөк, Сөләймән, Илсеғол, Ихсан, Нуралы, Шәрип, Аҙнаш, Әбсәләм, Абзаҡ, Муйнаҡ, Татлымбәт, Түләк, Буранғол, Байһаҡал, Көсөк, Урта Төлмән, Күзейылға, Ҡарағужа, Татлы, Ҡаҙаҡҡол, Ҡобағош, Сатра, Әзекәй, Баттал, Аһылай, Рәхмәт, Түбәнге Сермән, Аҙнағол, Абҙан, Үткәл, Йәнекәй, Мораҡай, Оло Ғәбдин, Балапан, Байым, Балапан, Бикҡол, Яратҡол, Ялтыр, Ҡәҙер, Ҡолой, Дәүләтбай, Сәләм, Байғаҙы, Ташауыл, Әлеш, Туҡтыбай, Шығай, Ҡоҙғон-Әхмәр һәм башҡалар.

Был һөйләште түбәндәге башҡорт ырыуҙары вәкилдәре ҡуллана: табын, ҡатай, ҡыуаҡан, тамъян, күбәләк, теләү, әйле.

Был һөйләшкә башҡорт теленең ҡыҙыл һәм урта урал һөйләштәренә хас уртаҡ һыҙаттар күҙәтелә. Н. Х. Мәҡсүтова билдәләүенсә, башҡорт теле диалекттары системаһында мейәс һөйләше иң ҡатнаш һөйләштәрҙән һанала.

## Фонетик үҙенсәлектәре
Был һөйләштең фонетик үҙенсәлектәре өалын һәм нәҙек һуҙынҡыларҙың сиратлашыуы менән билдәләнә (а-ы, ә-э/е) йәки, киреһенсә, нәҙек һәм ҡалын (ы-а, э/е-ә), ирен һуҙынҡылары (о-у, у-о, ө-ү, ү-ө), а, ы, ә, э(е), о, ө линияһы һуҙынҡыларының гармонияһының боҙолоуы, д-т тартынҡыларының сиратлаштырыуы дәгәрмәс-әҙәби — тәгәрмәс(тәгәрмәстәр); дән-әҙәби- тән(кәүҙә), ж-й жәй-әҙәби. йәй(йәй); жыйын-әҙәби. йыйын (йыйылыш).

## Метамеза
Мейәс һөйләшендә күп һүҙҙәр булмаған. метатезировать. Метамез смежность буйынса күҙәтелә, дистантность араһындағы ҡатмарлы компоненты һәм белем биреү.

### Ҡатнащлыҡ буйынса метамеза:
кҫ-ҫк: үләҫкә «үләкһә» — үләкһә, үләкҫә;

цзе-рс: керсеткән «кесерткән» — кесерткән;

лд-рл: түшерелдек «түшелдерек» — түшелдерек;

ра-ер: тәңер «А» — тәңре.

### Дистантность буйынса метамеза:
м.-т: торомтоғ «намордник» — моронтоҡ;

уһ-(ә): айһауыҙ «артыҡ» — айауһыҙ;

ла-ү: сеүәлсән «ямғыр селәүсене» — селәүсән;

ме-нән-ашау: килемшәк «килмешәктәр» — килмешәк;

ңғ-а: ҡыҙуңҡ «ҡуңыҙ» — ҡуңғыҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Мәҡсүтова Н. Х.]]* Восточный диалект башкирского языка (в сравнительно-историческом освещении). — Москва: Наука, 1976. — 292 с.
* Башҡорт теленең диалектология һүҙлеге. — Өфө: Китап, 2002.
* (баш.)
Вәлиева Роза Ғүмәр ҡыҙы

**Вәлиева Роза Ғүмәр ҡыҙы** (03.11. 1951, БАССР‑ҙың Нуриман районы Павловка ауылы) — инженер‑электромеханик, техник фәндәр докторы (2004), профессор (2006).

## Биографияһы
Вәлиева Роза Ғүмәр ҡыҙы 1951 йылдың 3 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Павловка ауылында тыуған.
1974 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Диплом алғандан һуң 2008 йылға тиклем шунда уҡ эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиева Роза Ғүмәр ҡыҙының фәнни хеҙмәттәре ҡатмарлы динамик системалар менән идара итеү проблемаларына арналған. Роза Ғүмәр ҡыҙы ҡатнашлығында производство менән интеллектуаль идара итеү системаларының алгоритмдары, математика һәм программа менән тәьмин итеү уйлап табыла (ӨАПБ‑ға, «БЭТО»‑ға һәм башҡа индерелгән). 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.

## Фәнни ҡаҙаныштары
* Техник фәндәр докторы (2004), профессор (2006).

## Фәнни хеҙмәттәре
* Моделирование производственно-рыночных систем. Өфө, 1995 (авторҙаш);
* Интеллектуальное управление производственными системами. М., 2001 (авторҙаш).

## Һылтанмалар
*
Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙы

**Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙы** (3 июль 1924 йыл — 31 июль 2006 йыл) — ғалим-офтальмолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1975). СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1980).

## Биографияһы
Ләлә Сафа ҡыҙы Байтирәкова 1924 йылдың 3 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы лә тыуған.

1948 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Диплом алғандан һуң Башҡортостан трахоматоз ғилми тикшеренеү институтында, 1950—1982 йылдарҙа Мәскәү өлкә клиник ғилми тикшеренеү институтында (1960 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр) эшләй.

Ләлә Байтирәкова 2006 йылдың 31 июлендә ҙә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Медицина фәндәре докторы Байтирәкова Ләлә Сафа ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре ҡан тамырҙары һәм эндокрин ауырыуҙар ваҡытында күреү ағзалары патологияһын өйрәнеүгә, балалар офтальмологияһы проблемаларына арналған. 70‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1980).
* ВДНХ-ның көмөш миҙалы (1975).

## Фәнни хеҙмәттәре
* Сложные офтальмологические изменения и их диагностика. М., 1965 (авторҙаш).

## Һылтанмалар
* 
* Выпускники БГМУ – ветераны ВОВ › БАЙТЕРЯКОВА Ляйла Сафовна. Башкирский государственный медицинский университет. Официальный сайт
Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы

**Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙы** (25 май 1961 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999).

## Биографияһы
Зилә Вәғиз ҡыҙы Байышева 1961 йылдың 25 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1983 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Өфөләге 26‑сы урта мәктәп уҡытыусыһы. 1988 йылдан — Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтында, 2005 йылдан — Ырымбур университетының Өфө филиалында, 2009 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Байышева Зилә Вәғиз ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре XIX быуаттың 2‑се яртыһында рус суд телмәре оҫталығына, юридик риториканы уҡытыу методикаһына арналған. 90‑дан ашыу фәнни хеҙмәт, шулай уҡ юғары уҡыу йорттары өсөн рус теле һәм юриспруденцияла телмәр мәҙәниәте буйынса дәреслек авторы. Филология фәндәре докторы (2008)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999)

## Фәнни хеҙмәттәре
* Язык и стиль обвинительных речей А. Ф. Кони. Өфө, 2006;
* Частотные словари судебных выступлений А. Ф. Кони. Өфө, 2009.

## Һылтанмалар
*
Вангари Маатаи

**Вангари Маатаи** (; 1 апрель 1940 йыл, Британия империяһы, Кения колонияһы һәм протектораты, Үҙәк провинция — 25 сентябрь 2011 йыл, Кения, Найроби) — Кенияның йәмәғәт эшмәкәре, «тотороҡло үҫешкә, демократия һәм тыныслыҡҡа индергән өлөшө өсөн» 2004 йылғы Нобель премияһы лауреаты. 

Кенияла демократия урынлаштырыу өсөн әүҙем көрәшә, экология өлкәһендәге эшмәкәрлеген сәйәсәт менән бергә алып бара.

Маатаи 1977 йылда «Йәшел билбау» тигән ижтимағи хәрәкәтте ойоштороу инициаторы һәм төп илһамландырыусыһы була. Ойошма Африкалағы юҡ ителгән урмандарҙы тергеҙеү менән шөғөлләнә. Уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә Африка урмандарының ҡырылыуы туҡтатыла. «Йәшел билбау» хәрәкәтенең 25 йыллыҡ йәшәү осоронда Африка континентында 30 миллиондан ашыу төп ағас ултыртыла. 

Идара итеүсе Кения Африка милли союзы менән оппозицияның берләшеүе өсөн көрәшә. 2002 йылғы һайлауҙа ниһайәт быға өлгәшә. 2003 йылдан 2005 йылға тиклем Кенияның тирә-яҡ мөхит һәм тәбиғәт ресурстары министры урынбаҫары. «Мазингира» тигән Кения йәшелдәре партияһын ойоштора.

2009 йылдың 14 декабрендә БМО-ның генераль секретары Пан Ги Мун Вангари Маатаиҙы БМО-ның тыныслыҡ илсеһе итеп билдәләй. Уға климат үҙгәреү мәсьәләләре менән шөғөлләнеү йөкмәтелә.

Күкәйлек яман шешенән вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Вангари Маатаи
Йыһангирова Диана Рафиҡ ҡыҙы

**Йыһангирова Диана Рафиҡ ҡыҙы** (31 июль 1983 йыл) — спортсы, хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2006). Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000).

## Биографияһы
Диана Рафиҡ ҡыҙы Йыһангирова 1983 йылдың 31 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

2004 йылда Өфө юридик институтын тамамлай. 

22‑се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (тренеры М. А. Арсентьева). Рәсәй чемпионы (2002), Рәсәй чемпионатының көмөш призёры (1999). Үҫмер спортсылар араһында донъя (2 тапҡыр, 2000), Рәсәй (1998—2003) беренселектәрендә еңеүсе, донъя беренселектәренең (1999, 2002) бронза призёры. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1998—2002).

2006 йылдан Өфө юридик институты, 2008 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Санкт-Петербург университеты уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2006).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000)

## Һылтанмалар
*
Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы

**Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙы** (1 октябрь 1950 йыл) — ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1999), профессор. (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2011), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1986).
 

## Биографияһы
Рәйсә Йыһандар ҡыҙы Биғлова 1950 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.

* 1972 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
* 1976 йылдан БДУ-ла эшләй. Түбәндәге дисциплиналарҙы уҡыта:

-медицина химияһы;

-органик химия;

-биологик процестарҙың химик нигеҙҙәре;

-хәҙерге заман химияһының актуаль мәсьәләләре.

* Башта кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлаған,

* 1999 йылдан химия фәндәре докторы,

* 2000 йылдан — профессор.

## Фәнни эшмәкәрлеге
* Биғлова Рәйсә Йыһандар ҡыҙының фәнни хеҙмәттәре юғары молекуляр фенолдар синтезының селектив методын эшләүгә, полиолефиндарҙы һәм полидиендарҙы фенолдар һәм аминофенолдар менән модификациялауға бағышланған.
* Ул шулай уҡ полимерҙарға һәм минераль майҙарға ҡушыу өсөн ярым функциональ химикат-өҫтәмәләрҙе алыуҙың эффектив ысулдары тәҡдим иткән.
* Ғалим ҡаты һәм шыйыҡ йөҙҙәрҙә хемосорбция ҡанунилығын асҡан, шулай уҡ гетероген һәм ферментатив катализда уларҙың әһәмиәтле роле күрһәткән.
* Уның ҡатнашлығында 1990 йылдан бирле нда (Иваново ҡалаһы) микроорганизмдар тәьҫиренә бирешмәүсән, дымға һәм туҙыуға ҡаршы торорлоҡ, бик ныҡ материал, полимер композицияның (поливинилхлорид нигеҙендә) яңы рецептураһы эшләнгән.
* 195-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 47 яңы уйлап табыш авторы, СССР-ҙың автор танытмаларына һәм РФ патенттарына эйә.
* 2 кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәрет
* СССР уйлап табыусыһы (1986).
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2011)

## Төп хеҙмәттәре
* Electronic scientific journal «Oil and Gas Business», 2013, Issue 2, pp. 370—380.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Новочеркасск

**Новочеркасск** () — Ростов өлкәһендәге ҡала. Дон казактары баш ҡалаһы.

## Географияһы
Аҡһыу йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Новочеркасск электровоздар эшләү заводы
* Новочеркасск электрод заводы

## Транспорт

## Мәғариф
* 5-се мәктәп

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города Новочеркасска
Батайск

**Батайск** () — Ростов өлкәһендәге ҡала.

## Географияһы
Ҡуйһыу йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Батайск стройдеталь заводы
* Батайск энергетик механика заводы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный портал Администрации города 
* Официальный портал Батайской городской Думы
Новошахтинск

**Новошахтинск** () — Ростов өлкәһендәге ҡала.

## Географияһы
Кесе Несветай йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Громаков Владимир Яковлевич (1935), инженер-төҙөүсе, дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1960 йылдан  «Салауатстрой» тресында мастер, төҙөлөш идаралығы начальнигы, 1967 йылдан трестың баш инженеры, 1971 йылдан — идарасыһы. 1977 йылдан Башҡорт АССР-ының Төҙөлөш буйынса баш идаралығы начальнигы, 1988 йылдан — Башҡорт АССР-ының Төҙөлөш һәм төҙөлөш материалдары сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының республика комитеты рәйесе, 2002—2003 йылдарҙа — рәйес урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1985). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1979). Ленин (1981), Октябрь Революцияһы (1974) ордендары кавалеры.

## Иҡтисады
* «Глория Джинс»
* «Новошахтинск пенобетоны»

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города Новошахтинска
Ҡуйһыу (йылға)

**Ҡуйһыу** () — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 55 км.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Вәлиев Зиннәт Вәли улы

**Вәлиев Зиннәт Вәли улы** (1 май 1902 йыл, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1903 йыл — 16 май 1997 йыл) — әкиәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Зиннәт Вәли улы Вәлиев 1902 йылдың (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1903 йылдың) 1 майында Ырымбур губернаһының Троицк өйәҙе Туйыш ауылында тыуған.

«Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә уҡыған. Ғәрәп, фарсы телдәрен белгән. Тыуған ауылында йәшәй һәм эшләй, мулла була. Һүҙ оҫтаһы Вәлиев Зиннәт Вәли улы күп әкиәт, көләмәс белә. 70‑се йылдарҙа Ә. М. Сөләймәнов унан 10‑ға яҡын әҫәр (шул иҫәптән Ерәнсә сәсән тураһында) яҙып ала. Уларҙың бер өлөшө «Башҡорт халыҡ ижады» һәм «Башҡорт халыҡ ижады» (рус телендә) йыйынтыҡтарына ингән.

1997 йылдың 16 майында тыуған ауылында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сөләймәнов Ә. М. Тормош-көнкүреш әкиәттәре (жанр үҙенсәлектәре). Өфө, 1990;
* Сулейманов А. М. Башкирские народные бытовые сказки: сюжетный репертуар и поэтика. М., 1994.

## Һылтанмалар
*
Вәлиев Иршат Ғәли улы

**Вәлиев Иршат Ғәли улы** (1 август 1928 йыл — 12 октябрь 1997 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡорт АССР‑ының халыҡ артисы (1984). 1955 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Иршат Ғәли улы Вәлиев 1928 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының ) Ҡырғыҙ‑Миәкә ауылында  тыуған.

1951 йылда Башҡорт театр-художество училищеһын тамамлағандан һуң (Х. Бохарский, Ғ. С. Саттаров курсы), Салауат башҡорт драма театры, 1977—1988 йылдарҙа Башҡорт академия драма театры актёры.

1997 йылдың 12 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була. Салауат ҡалаһында ерләнгән.

## Ижади эшмәкәрлеге
Вәлиев Иршат Ғәли улы үҙенең ижадында персонаждарҙың идея асылын тулыһынса кәүҙәләндерергә ынтылған үҙенсәлекле актёр. Салауат башҡорт драма театрында иҫтә ҡалырлыҡ Тимербулат («Ул ҡайтты», Ә. Ҡ. Атнабаев), Исламғәли («Әсәләр көтәләр улдарын», Ә. М. Мирзаһитов), Андерсон («Иблес шәкерте», Б. Шоу) образдарын ижад итә. Башҡорт драма театрындағы төп ролдәре: Назар Вьюгин («Ун өсөнсө председатель», А. Х. Абдуллин), Насип («Яҙмыштарҙан уҙмыш бар!..», М. Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесы буйынса Р. В. Исрафилов инсценировкаһы), Сарафанов («Өлкән улым», А. В. Вампилов).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* БАССР‑ҙың халыҡ артисы (1984)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1971)

## Һылтанмалар
*
Петра Меде

**Петра Мария Меде** (7 март 1970 йыл, Стокгольм, Швеция) — швед телевидение алып барыусыһы, шоумен һәм комик.

Петра швед Гетеборг ҡалаһында тыуған. Телевидениела уның карьераһы 2005 йылда башлана. Ул үҙенең юмористик шоуҙағы ролдәре менән һәм бик күп телетапшырыуҙар алып барыусыһы кеүек билдәле. Меде швед, инглиз, испан һәм француз телдәрендә иркен һөйләшә.

2009 йылда швед Евровидениела — 2009 Мелодифестивалдә швед һайлап алыу программаһында алып барыусы була. Шул уҡ ваҡытта ул Швецияның иң яҡшы комик ҡатын-ҡыҙы булып һайлана.

Петра Мальмёҙа үткән Евровидение 2013 конкурсында алып барыусы була. Өс йылдан һуң Монс Сельмерлёв менән берлектә ул Стокгольмда үткән Евровидение 2016 конкурсын алып бара.

## Карьераһы

### ТВ-шоу
* *Евровидение 2016*
* *Евровидение 2013*
* *Maestro* (2013)
* *Maestro * (2011)
* *Guldbaggegalan* (2011)
* *Välkommen åter* (2010)
* *Petra Mede Show* (2010)
* *Cirkus Möller* (2010)
* *Roast på Berns* (2009)
* *Snillen snackar* (2009)
* *Мелодифестивален* (2009)
* *Musikmaskinen* (2008)
* *Det sociala spelet* (2008)
* *Morgonsoffan* (2008)
* *Hjälp!* (2008)
* *Dubbat* (2008)
* *Parlamentet* (2007—2009)
* *Extra! Extra!* (2007—2008)
* *Stockholm Live* (2007)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Ведущие Евровидение 2013: Петра Меде
* Официальный сайт
Вәлиев Марат Дәүләт улы

**Вәлиев Марат Дәүләт улы** (5 сентябрь 1943 йыл) — ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988).

## Биографияһы
Марат Дәүләт улы Вәлиев 1943 йылдың 5 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1965 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған. 1966 йылдан алып «Востокнефтепроводстрой» тресында эшләй, 1969—1971 йылдарҙа һәм 1974 йылдан башлап Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм күсереү ғилми тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1985—1990 йылдарҙа Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының сектор, лаборатория мөдире, 1994 йылдан алып һәм 2000 йылда — директор урынбаҫары, 1998—2000 йылдарҙа директоры. 1992 йылдан башлап «ЛУКойл—Урал» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары, 1993—1994 йылдарҙа «Уралнефтегаз» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 2003 йылдан алып «КогалымНИПИнефть» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең Өфө ғилми бүлексәһе начальнигы, 2009 йылдан — «ОЗНА‑Менеджмент» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең (Өфө) фәнни‑техник мәсьәләләр буйынса генераль директор советнигы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиев Марат Дәүләт улының фәнни эшмәкәрлеге 2 фазалы мөхиттәр гидродинамикаһын өйрәнеүгә, ауыр юғары ҡуйылыҡтағы һәм һыу ҡатыш нефтте сығарыу, йыйыу, ташыу техникаһын һәм технологияһын камиллаштырыуға арналған. Марат Дәүләт улы тарафынан юғары ҡуйылыҡтағы нефтте тәрәндән ала алған насос менән сығарыу өсөн ҡорамалдарҙы проектлау нигеҙҙәре эшләнә, һыу ҡатыш нефттең эмульсияға әйләнеүен булдырмау ысулдары һәм ҡуйылығын кәметеү технологиялары әҙерләнә. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, 140 уйлап табыу авторы.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Добыча высоковязкой нефти на месторождениях Башкирии. М., 1985;
* Глубинно‑насосная добыча вязкой нефти. Өфө, 1992 (авторҙаш);
* Исследование и разработка методов выноса жидкой фазы с забоев газовых скважин Уренгойского месторождения. СПб., 2005 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1994);
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1989)
* СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988)

## Һылтанмалар
*
Инйәр (мәғәнәләр)

**Инйәр** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Инйәр — йылға.
* Инйәр (ауыл) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* «Инйәр» — Архангель районы гәзите
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Инйәр ауыл советы
* Кесе Инйәр
* Оло Инйәр
Вәлинурова Лилиә Сабих ҡыҙы

**Вәлинурова Лилиә Сабих ҡыҙы** (29  май 1958 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Рәсәй Федерацияһының (2010) һәм Башҡортостан Республикаһының (2006) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Лилиә Сабих ҡыҙы Вәлинурова 1958 йылдың 29 майында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Яҡшый ауылында тыуған.
1980 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң 1981 йылға тиклем һәм 1984 йылдан алып шунда уҡ эшләй. 2001 йылдан башлап уҡытыу‑методика үҙәге директоры, бер үк ваҡытта 2004 йылдан — Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының инновацион иҡтисад кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2014 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының Иҡтисад, финанстар һәм бизнес институты директорының инновациялар буйынса урынбаҫары.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлинурова Лилиә Сабих ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре төбәк иҡтисадына, хәҙерге иҡтисадтың инвестицион һәм инновацион процестарына арналған. Ғалим тарафынан социаль‑иҡтисади системаларға инвестициялар йәлеп итеүҙе баһалау методикалары, инновацион-инвестицион процестар менән һөҙөмтәле идара итеү моделе эшләнә. 220‑нән ашыу фәнни һәм уҡытыу‑методик хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр, авторы.
 
## Фәнни хеҙмәттәре
* Управление развитием регионов и муниципальных образований в инновационной экономике. М., 2012;
* Инновационное развитие российской экономики: проблемы и перспективы. М., 2013 (авторҙаш);
* Формирование и развитие инновационных систем в регионе. М., 2014.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006)

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Вәлинурова Лилиә Сабих ҡыҙы