Кола (эсемлек)

**Кола** — газлы алкоголһеҙ эсемлек төрө, уға тәбиғи йәки яһалма тәм-том — ваниль, корица (дәрсен), цитрус майҙары һәм башҡа тәм-томдар өҫтәлә. 1886 йылда фармацевт Джон Пембертон Coca-Cola тауар билдәһен уйлап тапҡандан һуң, Кола бөтә донъяла популярлыҡ яулай. Кола тибындағы эсемлектәрҙең күбеһендә кофеин бар, ул башта кола сәтләүегенән алынған, башҡа сығанаҡтар ҡулланылһа ла, эсемлектең атамаһы ошо һүҙҙән барлыҡҡа килгән. Пембертондың үҙенсәлекле «кола» эсемлегенә кока япраҡтарынан кокаин да ҡушылған булған. Уның алкоголһеҙ рецебы провизор Анджело Марианиҙың 1863 йылда эшләнгән кока шарабынан илһам ала.

Кола кеүек хәҙерге заман эсемлектәренең күбеһе шәкәр төҫө ҡушылыу сәбәпле ҡара төҫтә була һәм шәкәр йәки юғары фруктозалы кукуруз сиропы менән тәмләтелә. Хәҙерге ваҡытта күп төрлө маркалар аҫтында етештерелә. Улар араһында иң популяры — Coca-Cola һәм Pepsi. Ике компания 1890-се йылдарҙан ярыша, әммә 1980-се йылдарҙан уларҙың көндәштәре көсәйә.

## Тарихы
Атлантанан (Джорджия, АҠШ) химик доктор Джон Стит Пембертон 1886 йылда карамель төҫөндәге сироп әҙерләгән, уны ҡаланың иң ҙур дарыуханаһы «Джейкобс»ҡа алып барған. Сироптың тәүге порциялары бер стакан өсөн бишәр цент менән һатылған. Аҙаҡ дарыухана һатыусылары сиропты газлы һыу менән бутай башлаған - бының осраҡлы йәки аңлы рәүештә килеп сығыуы билдәһеҙ. Әммә шуныһы мәғлүм: Coca-Cola эсемлеге шулай барлыҡҡа килгән.

Coca-Cola менән бер рәттән, 1931 йылдан Германияла етештерелгән Afri-Cola һәм Pepsi-Cola (Pepsi-Cola, АҠШ) сорттары барлыҡҡа килә. Әйтәйек, Pepsi-Cola 1898 йылда Америка фармацевты Калеб Брэдхам тарафынан Нью-Бернданда уйлап табыла. «Брэд эсемлеге» тип атаған газлы һыу составына пепсин һәм кола сәтләүеге экстракты ингән. 1903 йылда Pepsi-Cola үҙенең ғәҙәти исемен һәм киң танылыуын ала. Pepsi-Cola һатыу менән бер рәттән, СССР-ҙа 1973 йылдан алып аутентик аналог — «Байкал» эсемлеге сығарыла.

Донъяның күпселек илдәрендә кола типик америка эсемлеге тип һанала. Был эсемлекте (бигерәк тә Coca-Cola) эсеү йыш ҡына көнбайыш йәшәү рәүешенә тоғролоҡтоң сағылышы булып тора. Һиндостанда 1970 йылдан 1993 йылға тиклем Coca-Cola һәм Pepsi-Cola тыйыла.

2002 йылда Mecca-Cola көнбайыш брендтарына альтернатива булараҡ баҙарға сыға. Францияла етештерелгән был Кола мосолман клиенттарға йүнәлтелгән. Етештереүсе табыштың бер өлөшөн фәләстиндәргә бирергә вәғәҙә итә.

## Составы
Башта Coca-Cola-ның төп компоненттары булып кофеинға бай кола сәтләүнгн һәм кокаинлы кока ҡыуағы тора. Һуңғыһы 1903 йылда, кокаин хәүефе билдәле булғас, рецепттан алына, һәм әлеге ваҡытта кок үҫемлектәренән  «Кока-Кола» исеме генә ҡала. Coca-Cola рецебы корпоратив сауҙа сере булараҡ һаҡлана.

#### Ароматизаторҙар
Эсемлектең хәҙерге ароматик төп ингредиенттары булып цитрус майҙары (әфлисун, лайм һәм лимон цедраһынан), дәрсен, ваниль һәм әсе ароиатизаторҙар тора. Йыш ҡына кола тибындағы эсемлектәр етештереүселәр һәр марка өсөн бөтөнләй икенсе төрлө тәм яһар өсөн ароматизаторҙар өҫтәй. Был тәмләткестәр ингредиенттарҙың киң ассортиментын үҙ эсенә алырға мөмкин, мәҫәлән, мускат сәтләүеге йәки кориандр, әммә күпселек кеше кола тәме менән билдәләгән төп ароматизаторҙар булып цитрус, ваниль һәм дәрсен ҡала. Ҡайһы саҡта етештереүселәр эсемлеккә яһалма тәм өҫтәй. Японияла урындағы етештереү алымдары һәм урындағы емеш-еләктәр, үләндәр, тәмләткестәр ҡулланып, уникаль кола етештереү индустрияһы сәскә ата.

#### Тәмләткестәр
Тәмләткестәр (шәрбәтләү) сифатында төрлө өҫтәмәләр ҡулланылырға мөмкин, уларҙы һайлау йыш ҡына теге йәки был өлкәлә урынлашыуы менән бәйле. АҠШ-та һәм Канадала иң таралғаны — фруктоза миҡдары юғары булған кукуруз сиропы. Шәкәр Европала йышыраҡ осрай. Бынан тыш, *стевия экстракты* йәки а*спартам, ацесульфам* кеүек яһалма тәмләткестәр ҡулланылыуы мөмкин. «Диетик» йәки «шәкәрһеҙ» тип билдәләнгән колала яһалма тәмләткестәр генә ҡулланыла ала.

#### Әселеге
Кислоталылыҡты йыш ҡына фосфор кислотаһы менән тәьмин итәләр, ҡайһы берҙә улар лимон йәки башҡа айырым кислоталар менән оҙатыла.

## Һаулыҡҡа йоғонтоһо

### Эсемлекте тәнҡитләү
Ғөмүмән, кола ҡулланыусы һаулығына зарарлы йоғонто яһауы, атап әйткәндә, һимереүҙе һәм башҡа метаболик тайпылыштарҙы тыуҙырыуы, ашҡаҙан-эсәк тракты ауырыуҙарын тыуҙырыуы йәки остеопороз тыуҙырыуы ихтималлығы тураһында белдерә. Аныҡ дәғүәләр, ҡағиҙә булараҡ, түбәндәгесә:

# Эсемлекте йыш ҡына күпләп ҡулланғанлыҡтан һәм балалар һәм үҫмерҙәр араһында иң популяр эсемлектәрҙең береһе булғанлыҡтан, һимереүгә килтереүе мөмкин.
# Юғары әселек ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарына һәм тештәрҙең зарарланыуына килтерә.
# Нуль калориялы эсемлектең «диета» варианттарында ҡулланылған яһалма тәмләткестәр яман шешкә килтереүе, матдәләр алмашыныуын боҙоуы, ашҡаҙан аҫты биҙе тарафынан инсулин секрецияһын боҙоуы, контролһеҙ аслыҡ тойғоһо тыуҙырыуы мөмкин.
# Кола составына ингән ортофосфор кислотаһы кальций йотоуҙы боҙа, уны организмдан ҡыҫырыҡлап сығара, остеопороз тыуҙыра һәм һөйәк туҡымаһының дөйөм минераллашыуын кәметә.
# Кола кеүек эсемлектәрҙә кофеин күп була, улар даими психологик бойондороҡлолоҡ тыуҙыра һәм йоҡоһоҙлоҡҡа һәм күп ауырыуҙарға сәбәпсе була.

### Тәнҡиткә яуаптар




# Шәкәрле газлы эсемлектәр, ысынлап та, калориялы, ләкин уларҙың калориялылығы артыҡ ҙур түгел (ситтән килтерелгән таблицанан күренеүенсә, ул һөткә ҡарағанда аҙыраҡ). Фәнни яҡтан асыҡланыуынса, һимереү аҙыҡты һәм газлы эсемлектәрҙе саманан тыш күп ҡулланыуға килтерә, уларҙа тотонолған калориялар һаны тотонолған күләмдән күпкә күберәк була.
# Газлы эсемлектәр ҡулланыу ашҡаҙан-эсәк юлына зыян килтермәй.Күп һанлы тикшеренеүҙәр газлы эсемлектәр ҡулланыу, шул иҫәптән гастроэзофагеаль рефлюкс ауырыуы, ҡыҙыл үңәс яман шеше, эпителиаль күҙәнәктәрҙең зарарланыуы һәм ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарҙың үҙ-ара бәйләнешен раҫламаны. Колала кислотаны көйләүсе булараҡ тотолған ортофосфор кислотаһы ашҡаҙан һутында булған гидрохлор (тоҙ) кислотаһынан күпкә көсһөҙөрәк, шуға күрә организмдың зарарланыу сәбәбе була алмай.
# Яһалма тәмләткестәр менән «диеталы» газлы эсемлектәр яман шеш тыуҙырмай, һимереүгә килтермәй һәм ялған аслыҡ тойғоһона сәбәпсе түгел. Ҡулланыуға раҫланғанға тиклем яһалма тәмләткестәр углеродлы эсемлектәрҙә һәм аҙыҡ-түлектә ҡулланыр алдынан Аҙыҡ-түлек һәм дарыуҙар менән тәьмин итеү идаралығы (FDA), Аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеге буйынса Европа идаралығы (EFSA) тарафынан хәүефһеҙлек аудиты үтә.
# Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр кола ҡулланыу менән һөйәк минераллашыу тығыҙлығының кәмеүе араһында мөмкин булған бәйләнеште күрһәтһә лә, башҡа тикшеренеүҙәр быны күрһәтмәй, шуға күрә әлеге ваҡытта был теория булып ҡала. Был һөҙөмтә дөйөм рациондан һөттө һәм башҡа кальций сығанаҡтарын ҡыҫырыҡлап сығарыуға бәйлелер, моғайын.
# Кола кеүек эсемлектәрҙә кофеин аҙ миҡдарҙа — 150 мг/л артыҡ түгел (эсемлектең этикеткаһында ошо хаҡта мәғлүмәт бар). Был бер стакан эспрессо һәм ҡара сәйгә ҡарағанда аҙыраҡ. Кофеин психик һәм физик бәйлелек тыуҙырырға мөмкин, әммә күп түгел. Кофеин физик, социаль һәм иҡтисади сәләмәтлек өсөн хәүеф тыуҙырмай.

## Үтә күренмәле кола

1940-сы йылдарҙа «Кока-Кола» Советтар Союзы маршалы Георгий Жуков үтенесе буйынса Аҡ Кола сығара.

Үтә күренмәле колалар 1990-се йылдар башында ҡытыршылыҡ арҡаһында ҡабаттан сығарыла. Маркалар араһында Crystal Pepsi, Tab Clear һәм 7 Up Ice Cola була. Үтә күренмәле Pepsi 2010-сы йылдарҙа бер нисә тапҡыр сығарыла.

Данияла популяр асыҡ кола 1976 йылда Cooperative FDB компанияһы тарафынан сығарыла. Бигерәк тә буяу ҡушымтаһының балаларға зарарлы тәьҫире һәм күп милләтле брендтарҙы бойкотлауы арҡаһында «Хиппи-Кола» булараҡ билдәле була. Данияла «NOAH» тәбиғәтте һаҡлау ойошмаһы — Бойондороҡһоҙ Данияның «Ер дуҫтары» бүлексәһе үткәргән зарарлы өҫтәмәләр буйынса кампаниянан илһам ала. Унан һуң яһалма буяуҙарһыҙ төрлө газлы эсемлектәр килә. Бөгөнгө көндә Данияла бик күп «органик» кола бар, әммә ностальгия арҡаһында үтә күренмәле кола әлегә тиклем билдәле бер кимәлдә популярлығын һаҡлап ҡала.

2018 йылдың июнендә Coca-Cola Японияла Coca-Cola Clear маркаһын индерә.

## Иҫкәрмә