open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Изге Мария Магдалина сиркәүе (Добровода)

**Изге Мария Магдалина сиркәүе** (пол. Kościół św. Marii Magdaleny) — Польшала, Свентокшиский воеводлығында  Буско-Здруй административ берәмегенең (гминаһының) Добровода  ауылындағы католик сиркәү.

## Тарихы
Изге Мария Магдалина сиркәүенә 1354 йылда краков епискобы Флориан нигеҙ һала.  1524—1525 йылдарҙа ҡорам һуңғы готика стилендә үҙгәртеп ҡорола.   XVII быуатта ҡорамдың көньяҡ яғында Божья Матерь сиркәүе төҙөлә, портал яңынан төҙөлә, уның өҫтөнә Лодзь гербын урынлаштыралар. 

XX быуат башында неоготик беркетмәһе яңынан төҙөлә, уның эсендә   XVI быуат яҙыуҙары фрагменттары һаҡланған.  Хорҙар парапетында шляхта ырыуҙарының гербтары менән төргәктәр (картуштар) ята. 

Амвон янында 1605 йылда бында  Андрей Боболиның мәрмәр мемориаль плитаһы ҡуйылған.

Сиркәү янында XVIII быуат ағас манараһы һәм изге Ян Непомуцкий һыны урынлашҡан.   

Сиркәү изге Иаковтың Малополь  юлында урынлашҡан, ул  юл Польшаны Сантьяго-де-Компастела хаж ҡылыуҙың  билдәле испан католик үҙәге менән  берләштерә

## Әҙәбиәт

* *Jurecki M.* Ponidzie: w świętokrzyskim stepie . — Kraków: Wydawnictwo Bezdroża, 2004.
* *Rogala S.* Busko i okolice: legendy — historia — zabytki — trasy wycieczkowe: Chmielnik, Nowy Korczyn, Pińczów, Solec Zdrój, Stopnica, Szydłów, Wiślica, Kielce . — Wydawnictwo Elipsa, 1996.

## Һылтанмалар

* Сайт, посвящённый церкви святой Марии Магдалине в Доброводе
Владимир сиркәүе (Быково)

**Божья Матерь Владимир иконаһы сиркәүе** —  XVIII быуат рус псевдоготикаһының данлыҡлы ҡомартҡыһы, Мәскәү өлкәһенең Раменский районы Быково ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Сиркәү 1789 йылда   псевдоготика  стилендә  Воронцов -Дашков усадьбаһы, шул уҡ ваҡытта М.М.Измаловҡа ҡараған усадьба биләмәһендә төҙөлгән.  Стилистик үҙенсәлектәре буйынса  В. И. Баженов проектына оҡшай. Ҡорам ике ҡатлы. Тыштан сиркәү  аҡ таш менән көпләнгән.

Барокко һәм готика формаларының ғәжәйеп берләшмәһе чех Ян Сантининың эштәрен хәтерләтә. 1830 йылдарҙа сиркәү эргәһендә   айырым торған манара төҙөлә, ул ҡорам кеүек шул уҡ стилдә башҡарыла.

1930 йылдарҙа сиркәү ябыла. Ҡорам бинаһында тегеү фабрикаһы, ә аҙаҡ келәт урынлаша.Тик 1989 йылда ғына сиркәү диндарҙарға кире ҡайтарыла.

Үрге сиркәү Божья Матерь Владимир иконаһы булараҡ, аҫҡы ҡаттағы ҡорам  — Христорождественский булараҡ изгеләндерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Беседа с настоятелем церкви Владимирской иконы Божией Матери в Быково протоиереем Валентином Дроновым
* 3 странных места Подмосковья: маршрут выходного дня
Матис каналы

**Матис каналы** — Санкт-Петербургтың Красносельский районындағы канал. Көньяҡ-Көнбайышта урынлашҡан. Төҙөлөп ятҡан  «Балтик ынйылары» биләмәһе аша аға һәм  Дудергоф каналына ҡоя.

## Тарихы
Атамаһы  — шкипер Христиан Матис  исеменән сыҡҡан. Уны Петербургтағы оҡшаш  башҡа исемдәр  менән сағыштырырға мөмкин — Матис утрауы  һәм   Матис күпере

Канал XVIII быуатта  һалына,  «Демидов усадьбаһы» үҙәгендә урынлаша (төп йорт  Петергоф шоссеһының  икенсе яғында урынлашҡан һәм һаҡланған) һәм туранан-тура Фин ҡултығына ҡоя.  Дудергоф  каналын йырғанда Матис  каналын 90° көнсығышҡа бороп, Дудергоф каналына йүнәлтәләр, элекке тамағын күмәләр.  «Балтик ынйылары» төҙөгәндә дублер-каналды күмәләр.    

Матис каналының  ярында  2000 йылдар башында   «Балтиец» яхт-клубы булған, уны территорияла төҙөлөштәр менән бәйле Фин ҡултығына яҡын күсерәләр.

## Географик мәғлүмәттәре
Дөйөм оҙонлоғо — 1430 метр, киңлеге — 17 метр (башы) 220 метрға тиклем (тамағы), тәрәнлеге — 1,5 метр самаһы. Ҡушылдығы - Сосновка (Миткази)

## Иҫтәлекле урындары
Матис каналы тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып тора.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Городские имена сегодня и вчера: Петербургская топонимика / сост. С. В. Алексеева, А. Г. Владимирович, А. Д. Ерофеев и др. — 2-е изд., перераб. и доп. — СПб.: Лик, 1997. — С. 75. — 288 с. — (Три века Северной Пальмиры). — .
Сабитов

**Сабитов** — башҡорт фамилияһы.

* Сабитов Камил  Басир улы(15 май 1951 йыл) — математик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы   (2006),  физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор.
* Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы (11 ғинуар 1925 йыл — 9 июнь 1971 йыл) — композитор, дирижер.  Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
* Сабитов Рөстәм Нариман улы (5 декабрь 1955) — башҡорт композиторы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* Сабитов Сәлих Ғиззәт улы (10.10.1912—18.05.1979), Бөйөк Ватан һуғышы яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Дан орденының тулы кавалеры.
* Сабитов Мөхтәр Абдрахман улы (20 декабрь 1946 йыл,  СССР-ҙың мәҙәниәт отличнигы (1989), Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1992), Башҡортостан Республикаһының  журналистар союзы ағзаһы (2002).
Һатҡы

**Һатҡы** () — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендә урынлашҡан ҡала.

Халыҡ һаны —  кеше. ().

## Этимологияһы
Һатҡы тигән топонимдың килеп сығышы тураһында төрлө версиялар бар.

1756 йылда Себер даруғаһының Әйле һәм Ҡыуаҡан улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә нигеҙ һалынған. Шуға күрә ҡаланың атамаһы «*һатылған*» тигән башҡорт һүҙенән килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Шулай уҡ «*сат*», «*сата*», «*сатҡы*» тигән башҡорт һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән тигән фараздар ҙа осрай. Шувалов Н. И. фекеренсә, «һатҡы» тигән башҡорт этнонимынан да килеп сыҡҡан булыуы ихтимал, был ара ҡыуаҡан ырыуына ингәнлеге XVIII быуат документтарында күренә.

## Географияһы
Ҡала Оло Һатҡы йылғаһы буйында, Силәбенән 176 км алыҫлыҡта Силәбе өлкәһе биләмәһендә урынлашҡан.
Һатҡы — Көньяҡ Урал тимер юлының Бирҙәүеш — Баҡал тармағындағы тимер юлы станцияһы.

## Тарихы
Ҡала тибындағы ҡасаба статусын 1928 йылдан, ҡала статусын — 1937 йылдан йөрөтә.

## Билдәле шәхестәре
* Әхмәтзарипов Марат Әғзәм улы (21.021.1956), дирижёр, музыкант. 1996 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт опера һәм балет театры дирижёры, бер үк ваҡытта 2002 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа Милли симфоник оркестр (Өфө) дирижёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011).

## Халҡы

## Галерея

Природа вокруг Сатки - лесная дорога.jpeg|Һатҡы тәбиғәте — урман юлы
Сатка, дворец спорта комбината Магнезит.jpeg| «Магнезит» комбинатының спорт һарайы
Сатка, городской пруд, лодки на приколе.jpeg|Ҡала быуаһы. Кәмәләр.
File:Комсомольская,3.JPG|Боронғо йорттарҙың береһе
File:Река БОЛЬШАЯ САТКА.jpg|Оло Һатҡы йылғаһы


## Иҫкәрмәләр
Монастырь сиркәүе (Котбус)

**Монастырь сиркәүе** (нем. Klosterkirche) — Котбус ҡалаһында   Альштадт районының төньяҡ-көнбайышындағы сиркәү, ул шулай уҡ  «венд сиркәүе» булараҡ билдәле  (); кирбес готика бинаһы,  архитектура ҡомартҡыһы, XV быуатта  төҙөлгән һәм элекке франциск монастырына ҡараған.

## Тасуирламаһы  һәм тарихы
Франциск монастырының  монастырь сиркәүе 1300 йыл тирәһендә барлыҡҡа килә һәм Котбус ҡалаһында урынлаша.  Реформациянан һуң францисканлылар монастырҙы ташлап китергә мәжбүр була, сиркәү урындағы граждандар хакимиәтенә күсә: монастырь сиркәүе венд (сорб) халҡы өсөн мәхәллә сиркәүе була. Бөгөн сиркәү - Котбус  протестант общинаһының мәхәллә сиркәүе булып тора.  

Сиркәү оҙонлоғо 55,22  метр тәшкил иткән тура мөйөшлө кирбес бинанан ғибәрәт,  көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә квадрат киҫелешле  манара- ҡыңғырау урынлашҡан. Төҙөү тарихы тураһында тикшеренеүселәрҙең  XXI быуат башына аныҡ мәғлүмәттәре юҡ.  Сиркәүҙең иң иҫке өлөшө яҡынса  XIV быуатҡа ҡарай, нефының киңәйеүе, моғайын, XIV быуатта уҡ булған. Сиркәү ҡыйығының һаҡланып ҡалған фрагменттары ҡала янғынынан һуң булған йүнәтеү эштәре барышында   1671 йылда төҙөлгән.  1835 йылда иҫке көньяҡ портал кирбестән һалынған, ә көнбайыш яҡтан яңы инеү урыны барлыҡҡа килгән. 1907—1908 йылдарҙа  ҡорам яңынан ҡоролған: яңы галереялар ҡуйылған, ғибәҙәтханала электр  яҡтыртыу, пар менән йылытыу  барлыҡҡа килә. Сиркәү экстерьерын һуңғы тапҡыр реставрациялау  1991—1992 йылдарҙа үтә.

Ғибәҙәтхананың органын 1908 йылда Зауэр Вильгельм эшләй  — был ҡалала оҫтаның берҙән-бер һаҡланып ҡалған музыка ҡоралы. Орган 2000 йылда  реставрация үтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Вендский музей

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Georg Dehio: Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler. Begründet vom Tag für Denkmalpflege 1900, Fortgeführt von Ernst Gall, Neubearbeitung besorgt durch die Dehio-Vereinigung und die Vereinigung der Landesdenkmalpfleger in der Bundesrepublik Deutschland, vertreten durch: Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum. Brandenburg: bearbeitet von Gerhard Vinken und anderen, 2000, Deutscher Kunstverlag München Berlin, S. 184—188, .
* Irmgard Ackermann, Marcus Cante, Antje Mues und andere, Denkmale in Brandenburg, Stadt Cottbus, Teil 1, Wernersche Verlagsgesellschaft, worms am Rhein, 2001, 

## Һылтанмалар

* Klosterkirche (нем.). cottbus.de.  Stadt Cottbus. Проверено 19 января 2019.
Целле синагогаһы

**Целле синагогаһы** (нем.Synagoge Celle) — Целле ҡалаһында Түбәнге Саксония үҙәгендәге синагога,  1740 йылда төҙөлгән һәм 1883 йылда яңыртып төҙөлгән; Түбәнге Саксония ерендә иң боронғо һаҡланып ҡалған синагога һәм  архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Брауншвейг-Люнебург герцоглығы йәһүдтәре 1737 йылда синагога төҙөү өсөн рөхсәт алғандан һуң, община Целлела ике ер участкаһы һатып ала. Ҡала синагогаһы  1740 йылда ҡала архитектураһы өсөн хас булған һуңғы барокко стилендә синагога  төҙөлә. Комплекс өс бинанан тора: урам яҡҡа сыҡҡан ике йортта йәһүд мәктәбе һәм күп фатирлы йорт урынлаша, ә синагога үҙе артҡы корпуста урынлаша. Ҡорамдың интерьеры һуңғы барокко стилендә булдырыла.  1883 йылда бинала ҙур реконструкция үтә: мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙар галереяһы киңәйтелә һәм яңы быялалар һалына. 

1938 йылғы ноябрь ҡыйралыштары  ваҡытында ҡорамдың интерьерҙарын емерәләр,  ә культ предметтарын урамға сығарып ташлайҙар һәм яндыралар. Әммә бина үҙе, күрше йорттар менән тығыҙ уратып алынғанға күрә, имен ҡала, сөнки погромсылар  янғындың Иҫке ҡалалағы фахверк йорттарына таралыуынан ҡурҡа. Емергәндән һуң ҡорам бинаһы келәт булып хеҙмәт итә;  1942 йылдан унда урындағы йәһүд общинаһы ағзалары депортация көтә. 1945 йылда синагога тағы ғибәҙәт ҡылыу өсөн әҙер була. Ҡала хакимиәте 1969 йылда биналар һатып ала һәм  капиталь ремонт үткәрә, ул 1973 йылдан алып 1974 йылға тиклем дауам итә. 1996 йылда  алғы корпустарҙа Целле ҡалаһының йәһүд общинаһы тормошо тураһында бәйән итеүсе ҙур булмаған  музей асыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Старая ратуша города Целле
* Синагога Тюбингена
* Синагоги Карлсруэ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Gernot Fischer: Celler Baudenkmale. Synagoge (= Celler Beiträge zur Landes- und Kulturgeschichte. Band 28). Hrsg. von der Stadt Celle. Stadt Celle, Celle 2000, .
* Juden in Celle. Biographische Skizzen aus drei Jahrhunderten (= Celler Beiträge zur Landes- und Kulturgeschichte. Band 26). Hrsg. von der Stadt Celle. Stadt Celle, Celle 1996, .

## Һылтанмалар

*
Әшә (ҡала)

**Әшә** — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендә Әшә районында урынлашҡан ҡала. Әшә районы административ үҙәге.

Ҡаланы барлыҡҡа килтергән предприятие: Әшә металлургия заводы.

## Географияһы
Ҡала өлкәнең көбайышындағы иң ситке өлөшөндә, Башҡортостан Республикаһы сигендә нигеҙләнгән. Ул Ҡаратау итәгендә, Эҫем йылғаһы буйында (Ағиҙелгә ҡойған йылға), Силәбе ҡалаһынан 377 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Ошо урында Эҫемгә Әшә йылғаһы килеп ҡушыла.

Куйбышев тимер юлының Мәскәү — Силәбе һыҙатында урынлашҡан Әшә станцияһы.

## Этимологияһы
Атамаһы буйынса ике фараз йәшәй. Береһе топонимды «аша» һүҙе менән бәйләй, йәнәһе, тауҙар аша аҡҡан йылғаға Аша (Әшә) атамаһы бирелгән. Икенсе фараз атаманы шулай уҡ башҡорт һүҙе — асы (әсе) менән бәйләй, йылға башта документтарҙа Асы тип яҙып алынған булған.

## Тарихы
Ҡала 1898 йылда Әшә-Балашово суйын иретеү заводы төҙөү айҡанлы барлыҡҡа килә, 1933 йылдың 20 июненән — ҡала, 1963 йылдың 1 февраленән — өлкәгә буйһоноулы ҡала. Ҡала көнө июлдең өсөнсө шәмбеһендә үткәрелә. 1998 йылда ҡаланың 100 йыллығын билдәләнеләр.

2012 йылда ҡала янында Уралда тәүге тапҡыр дикобраз теше табылған, уны яҡынса 120 мең йыл элек йәшәгән тип иҫәпләп сығарғандар. Элек бында ул йәнлек бер ҡасан да йәшәмәгән тип һаналған.

## Халҡы

## Климаты
Уртаса климат. Йылына уртаса 577 мм яуым-төшөм була. Иң йылы ай — июль, уртаса температураһы 19,3 ° C, иң һалҡыны — ғинуар, уртаса температураһы −13,7 °C.

## Иҡтисады
Әшә заводтары: Әшә металлургия заводы, яҡтылыҡ техникаһы (электроарматура), урман-химия комбинаты (1932 йылда төҙөлгән), төҙөлөш материалдары етештерелә. Леспромхоз 2004 йылда ябылған.

1990-сы йылдарға тиклем тар колеялы тимер юл эшләп килгән, ул ағас сығарыуға тәғәйенләнгән булған.

## Мәҙәниәте

Ҡалала индустриаль техникум, Көньяҡ-Урал дәүләт университеты филиалы, тәбиғәт музейы, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы һәм музей-күргәҙмә үҙәге бар.

«Металлург» футбол клубы эшләй. Әшәнән йыраҡ түгел Атъегәрҙәк тау курорты урынлашҡан, Йүкәле Тау — Силәбе өлкәһенең ҡурсыулы тәбиғәт объекты тип иғлан ителгән

## Киң мәғлүмәт саралары

### Телевидение (эфир)
* Россия 1 — 4 ТВК
* Первый канал (Россия) — 9 ТВК
* РЕН ТВ — 12 ТВК
* НТВ — 23 ТВК
* Матч ТВ — 26 ТВК
* Пятый канал (Россия) — 28 ТВК
* ОТВ (Силәбе) — 38 ТВК

### Радио тапшырыуҙары (FM)
* 99,8 FM — Радио Дача
* 101,8 FM — Love Radio
* 103,2 FM — Авторадио

### Пресса
Әшәлә 1930 йылдың 3 октябренән «Стальная искра», 2000 йылдан «Заводская газета», 1991 йылдың 18 апреленән балалар һәм үҫмерҙәр өсөн «Пёстрый мир» гәзиттәре сығып килә.

## Шулай уҡ ҡара
* Өфө янындағы тимер юл һәләкәте
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Аша — описание города в энциклопедии Ашинского района
* 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Ашинского городского поселения 
* Фотографии города Аша
* Музеи города
Өфө янындағы тимер юл һәләкәте

**Өфө янындағы тимер юл һәләкәте** () — 1989 йылдың 4 июнендә (Мәскәү ваҡыты буйынса — 3 июндә) Башҡортостандың Иглин районында, Әшә ҡалаһынан 11 км йыраҡлыҡта, Әшә — Оло Тәләк аралығында килеп сыҡҡан Рәсәй һәм СССР тарихындағы иң эре тимер юл һәләкәте. № 211 «Новосибирск — Адлер» һәм № 212 «Адлер — Новосибирск» поездары ҡара-ҡаршы үткән ваҡытында яҡында урынлашҡан «Себер — Урал — Иҙел буйы» газ үткәргесенән сығып торған еңел углеводородтарҙың көслө шартлауы арҡаһында килеп сыҡҡан фажиғә. 575 (икенсе мәғлүмәт буйынса, 645) кеше һәләк булған, шул иҫәптән 181 бала, 600-ләп кеше яраланған булған.

## Һәләкәт сәбәптәре
Дмитрий Чернов һәм   Дидье Сорнетт (Didier Sornette) фекеренсә,  катастрофа сәбәптәре -  ашығып эшләү ғәҙәте,  диспетчерҙарҙың хәрәкәтте туҡтатырға хоҡуғы булмау, продукт  тибын нефттән газға юғарынан баҫым яһап үҙгәртеү, поездар үтеүен арттырыу, хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен һанға һуҡмау. Тик илдә властар тарафынан сара күреү система сәбәптәрен бөтөрөү урынына ғәйеплеләрҙе эҙләүгә ҡайтып ҡалған.

## Иҫкәрмәләр
Наборито соборы

**Наборито соборы** () йәки **Бөтә донъя тыныслығының Хиросима мемориаль соборы** — Япониялағы, Хиросима префектураһының Хиросима ҡалаһы Нака районындағы Рим-католик сиркәүенең Хиросима епархияһы соборы.

## Тарихы
Элек Ноборимати районы урынында хәҙерге собор урынында ағастан католик сиркәү тора. 1945 йылда атом бомбаһы шартлағанда ул юҡҡа сыға. Ул тулҡын һөҙөмтәһендә юҡ ителмәй, әммә унан һуң башланған янғын һөҙөмтәһендә янып бөтә.

Ноборимати сиркәүенең өлкән священнигы иезуит Гуго Лассаль ауыр йәрәхәт алыуға ҡарамаҫтан, тере ҡала. Хиросима ҡалаһын атом бомбаһына тотоуҙан һуң бушап ҡалған ҡалала ул һәләк булғандарҙы бер туҡтауһыҙ иҫкә алыу һәм бөтөн донъяға тыныслыҡ теләп доғалар ҡылыу өсөн христиан соборы төҙөү хыялы менән йәшәй башлай. Иң яҡшы собор проекты конкурсы йомғаҡтары буйынса билдәле япон архитекторы Тангэ Кэндзо еңеү яулай.

Собор Мурано Того етәкселегендә төҙөлә. Төҙөлөш эштәре һуғыштан һуңғы Хиросима халҡы һәм бөтөн донъя диндарҙарының иғәнә аҡсаһы иҫәбенә алып барыла.

Эш 1950 йылдың 6 авгусында башлана. Теүәл дүрт йылдан һуң ғибәҙәтхана төҙөү тамамлана.

1981 йылдың 25 февралендә соборға Папа Иоанн Павел II килә һәм ҡорамдағы вәғәзе ваҡытында «Тыныслыҡҡа саҡырыу» менән сығыш яһай. 1983 йылда соборға капиталь ремонт үткәрелә.

2006 йылдың июлендә Наборито соборына Хиросималағы Тыныслыҡ мемориаль музейы менән бергә Японияның мәҙәни ҡиммәттәре статусы бирелә.

## Тасуирлама
Собор тимер-бетон-бетондан, ағастан, япон һәм көнбайыш архитектураһы стилдәре ҡатнаштырылып төҙөлгәна. Бинаны тар бетон свайҙар уратып тора.

Орган, витраж, мозаика һәм ҡыңғырауҙарҙы ҡорамға Кельн диндарҙары бүләк итә. Соборҙың дөйөм майҙаны 1230 квадрат метр. Манара бейеклеге 45 метр. 1980 йылдарҙа собор Хиросима ҡалаһының иң бейек бинаһы була.

## Һылтанмалар
* Собор всемирного мира
* Мемориальная католическая церковь Мира во всем мире
Минйәр

**Минйәр** —  Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендә Әшә районында урынлашҡан ҡала (1943 йылдың 14 майынан). Административ үҙәк. 

Ҡала Минйәр һәм Эҫем йылғалары араһында  Көньяҡ Уралдың көнбайышында, Силәбенән - 350 км, ә Өфөнән 125 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Транссиб магистралендәге тарихи киҫемендә Минйәр станцияһы урынлашҡан.

Популяр тау саңғыһы үҙәге (3 күтәргес, бер нисә трасса,фрирайд мөмкинлеге). Минйәр - моноҡалалар исемлегендә .

## Этимологияһы
Атаманың килеп сығышы буйынса төрлө фараздар бар: беренсеһе - төрки телдәрҙән  "*мең яры*"  булған йылға тигәндән - меңъяр (Минйәр) . Ҡала  7 тау араһында урынлашҡан һәм һәр береһенән ярҙан ҡараған кеүек күренә:  мең - күп мәғәнәһендә. Икенсе фараз - топоним башҡорттарҙың меңдәр (меңнәр) этнонимынан килеп сыҡҡан тип бәйән ителә.

## Тарихы
Эҫем тау инженерҙарының «Алтын китабы»нда («Золотая книга») ошондай мәғлүмәт бар: «Симбирские купцы и промышленники И. Б. Твердышев и И. С. Мясников вслед за основанием медеплавильных заводов, разведав богатые месторождения железных руд, основывают в 1755 году первый чугунолитейный завод Катав-Ивановский, затем в 1758 году Усть-Катавский передельный завод, в 1761 году Симский доменный, в 1771 году Миньярский передельный». Златоуст тарихсылары В. Швецов һәм К. Петровтың «О развитии и основании заводов Симского горного округа» тигән китабында ҡалаға нигеҙ һалынған дата итеп 1771 йыл күрһәтелә .

Документтарға ярашлы, Минйәрҙаң барлыҡҡа килеүе - 1771 йыл, Минйәр тимер сығарыу заводы сафҡа инеү йылы 1784 йыл икәнлеге күренә.

1901 йылда 4829 кеше йәшәгән, йәрминкә, 27 сауҙа предприятиеһы, сиркәү, больница, ике мәктәп булған. Заводта 1584 кеше эшләгән — 726 мең бот тимер,  601 мең бот ҡорос, 3250 бот металл әйберҙәр етештергән. Завод «Балашов» келәймәһе менән тимер ҡалай сығарған.

## Халҡы

## Мәғлүмәт саралары

### Телевидение
* Первый — 3 ТВК
* НТВ — 6 ТВК
* Россия-1 — 11 ТВК
* Россия-Культура — 22 ТВК
* Россия-2 — 39 ТВК
* ОТВ — 52 ТВК
* Цифрлы тапшырыу 1 мультиплекс — 57 ТВК

### Радио
DFM — 99.0 FM
Авторадио — 104.3 FM
Дача — 106.7FM
Ретро FM 104.0FM
Energy 88.2FM

## Иҡтисады
«Биянковский щебёночный завод» ЯСЙ-һы, «Минйәр карьеры» (ҡырсынташ карьеры) ЯСЙ-һы, «Уральский механический завод» ЯСЙ-һының Минйәр филиалы.

## Күренекле урындары

Минйәр станцияһы янында Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡыһы - Ҡыҙыл ҡая бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Город Миньяр — в энциклопедии Ашинского района
* История Миньяра, описание герба
* Официальный сайт Миньярского городского поселения 
* Миньяр в энциклопедии «Мой город»
* Миньярский завод. Справочная статья.
* 
*  
*
Гэмбаку көмбәҙе

— Икенсе донъя һуғышына тиклем Хиросиманың Сауҙа-сәнәғәт палатаһының күргәҙмә үҙәге була (ингл.  Promotion Hiroshima Prefecture Industrial Hall).

## Тарихы
1945 йылдағы атом бомбардировкаһы һөҙөмтәһендә ныҡ зыян күргән, әммә шартлау үҙәгенән ни бары 160 метрҙа ғына булыуына ҡарамаҫтан, һаҡланып ҡалған. Бина шартлыу тулҡынынан бер ни тиклем емерелә һәм яна, был ваҡытта уның эсендә булыусылар барыһы ла һәләк була. Һуғыштан һуң Көмбәҙ артабан емерелмәһен өсөн нығытыла һәм атом фажиғәһенә бәйле иң билдәле экспонат булып ҡала. 1996 йылда, Ҡытай һәм Америка властары ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан>, Гэмбаку көмбәҙе ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

Бина 1915 йылда чех архитекторы Ян Летцель тарафынан япондар өсөн ул ваҡытта ғәҙәти булмаған Европа стилендә проектлана. Һуғышҡа тиклем унда сауҙа һәм сәнәғәт күргәҙмәләре үтә, һуғыш башланыу менән төрлө административ офистар урынлаштырыла.

Атом көмбәҙе эргәһендә, Ота йылғаһының икенсе яғында Тыныслыҡ мемориаль паркы тора. Ул эпицентр үҙәгендә булған утраҙа урынлашҡан. Паркта Мемориаль музей, бер нисә нисә һәйкәл, ритуал ҡыңғырауы һәм кенотаф — атом бомбаһынан һәләк булыусыларҙың дөйөм ҡәбер ташы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Раздел, посвящённый Куполу Гэмбаку на официальном сайте ЮНЕСКО
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Доға фонтаны
Борман йорто

**Ж. Борман** **йорто** — XX быуат  архитектураһы ҡомартҡыһы.  Комарово ҡасабаһында   Диңгеҙ урамы, 14 адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы

Айырым йорттоң хужаһы тип был участкала  Георгий Григорьевич (Жорж) Борман — рәсәй эшҡыуары, тоҡомдан килгән почетлы граждан,   «Жорж Борман» кондитер ширҡәте директоры  иҫәпләнгән. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙы  бина   «Эргардт участкаһындағы  йорт» булараҡ һүрәтләнгән.

Һуғыштан һуң бында Ленинград етәкселәрен урынлаштыра башлайҙар (Григорий Романовтан тыш).

2014 йылдың июнендә Петербург властары биналарҙың  комплексын реконструкциялауҙы тамамлап, ҡабул итеү актына ҡул ҡуя. Был хаҡта ҡала төҙөлөшө буйынса комитет хәбәр итә. Биләмәлә губернатор өсөн бассейн  һәм мунса төҙөйҙәр. Элек паркта Диңгеҙ урамы 14а адресы буйынса ер юлланған, унда бер ҡатлы шәхси йорт төҙөлгән.

## Документаль базаһы
Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни ҡомартҡылары (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) объекттарының Берҙәм дәүләт реестрына теркәлгән ҡоролмаларҙың комплексы составына  инә:

* торлаҡ йорт
* ҡоҙоҡ
* ярҙамсы корпус
* боҙлоҡ
* парк
* фонтан

Һаҡлауҙың федераль кимәлдәге документаль базаһы:

* РФ Хөкүмәтенең  2001 йылдың 10 июлендәге  527-се һанлы  ҡарары 
* РФ Президенты 1995 йылдың 20 февралендәге  176-сы указы  
* Ленинград ҡала советы башҡарма комитетының  1988 йылдың 5 декабрендәге 963-сө һанлы ҡарары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Тюников К. Русская Финляндия. РИЦ «Карельский перешеек». СПб. 2004 г.

## Һылтанмалар

* http://kellomjaki.narod.ru/index.htm 
* http://terijoki.spb.ru/history/tpl.php?page=history.php&lang=ru
Покровка соборы (Барнаул)

**Покровка кафедраль соборы** — Барнаулда православие ҡорамы (Никитин урамы, 137), XX быуаттың 40-сы йылдарынан Барнаул епархияһының кафедраль соборы.

1898 йылдың  9 авгусында нигеҙ һалына, 1904 йылдың  29 сентябрендә изгеләндерелә. Иҫке Барнаулдың көнбайыш ситендәге иң ярлы слободаның  шәхси иғәнәләренә төҙөлгән. Стиле— псевдорусс  (византия), материалы — ҡыҙыл кирбес. 1863 йылдан килгән элекке ағас Покровка сиркәүе урынына төҙөлгән. 

Дүрт тәхетле  ғибәҙәтхана — пресвятая Богородица тәхете, изге кенәз Александр Невский хаҡына,   изге Ғазап сигеүсе һәм Дауалаусы Пантелеймон хаҡына һәм изге Преподобный Серафим  Саровский хаҡына Покровка тәхеттәре

Ғибәҙәтхана интерьеры рус академияһы һынлы сәнғәте оҫталары М.В. Нестеров, В. М. Васнецов, И. Н. Крамскойҙың  дини сюжетына картиналары 1918 —1928 йылдарҙа рәссам Н. В. Шварев ҡатнашлығында ҡоро штукатурка өҫтөнә майлы буяу менән яһалған. Ул шулай уҡ биҙәк һалыуҙың проектын төҙөгән.  

1939 йылда  сиркәү ябыла, манара һәм көмбәҙҙәге тәре һүтеп алына.  Бина складҡа әйләндерелә.  1943 йылдан  — ҡабат эшләй башлай, ҡалала берҙән-бер тиерлек кафедраль соборға әүерелә.

40-сы йылдар аҙағынан ғибәҙәтхананың  һүрәттәрен реставрациялау башлана.  1993 йылда манара яңынан төҙөлә.

## Һылтанмалар

* Покровский кафедральный собор на сайте Барнаульской епархии 
* Иерей Константин Метельницкий. Покровский кафедральный собор
Яманйылға (ҡала)

**Яманйылға** - — (ҡала 1770 йылда нигеҙләнгән, ҡала статусын 1951 йылда алған), Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Яманйылға районында урынлашҡан ҡала,  административ үҙәк.  «Оло Силәбе» агломерацияһы составына инә.

Ҡала Көньяҡ Уралда, Силәбенән 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихынан

Яманйылға нығытмаһы  Яманйылға ярында Ырымбур губернаторы ордеры буйынса 1770 йылда Яманйылған тигән казактар ауылы урынында һалынған.Ә ауыл шунан бер йыл элек кенә нигеҙләнгән булған.  

1930—1931 йылдарҙа ошо яҡта күмер ятҡылығы табылыу сәбәпле Яманйылға күмерселәр ҡасабаһына әүерелгән. 1951 йылдың   25 сентябрендә ҡала статусы бирелгән.  

1961 йылда ҡалаға - Зауральский, ә 1962 йылда Красногорский ҡасабалары ҡушыла.

1997 йылда күмер сәнәғәтендә реструктуризация башлана һәм  «Батуринская» менән «Куллярская» шахталары ябыла.

2013 йылда Силәбе өлкәһенә метеорит төшкәндә Яманйылғаның бөтә мәктәптәренең тәҙрәләре ватыла.

## Этимологияһы
Ҡаланың атамаһы башҡорт телендәге "яман" һәм "йылға" () һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән йылға исеменән барлыҡҡа килгән. (,.

## Халҡы

## Иҡтисады
Шахталар ябылыу сәбәпле ҡалалағы күмер сәнәғәте юҡҡа сыға.  Заводтар: механика, ҡатнаш мал аҙығы етештереү, ремонт эштәре. Тегеү фабрикаһы. Төҙөлөш тармағы көрсөккә бирешмәй — кирбес заводы тотороҡло эшләп килә.

## Транспорт
Ҡала янынан федераль  автомобиль юлы  етә, ул европа маршрутына   һәм  азия маршрутына инә.

Тимер юл һәм автомобиль станциялары бар. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт администрации г. Еманжелинска
* История герба Еманжелинска
* Еманжелинск в энциклопедии «Мой город»
Куракин Дайсаһы

**Куракин Дайсаһы** —   Санкт-Петербургта Невский районындағы парк, Обухов Оборонаһы проспекты,  Леснозаводской урамы, Бабушкин урамы, Ҡыҙыл Таң бульвары,   Тура проспект һәм  Иванов урамдары араһында урынлашҡан. Парк биләмәһендә быуа бар.

## Тарихы
Парк үҙенең  исемен  бындағы ағалы-ҡустылы  кенәз Александр һәм Алексей Куракиндар фамилияһынан ала. 

; Николаев етемдәр институты 

*Бабушкин урамы, 56-сы йорт, 3-сө корпус*

Куракин Дайсаһында  XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында төҙөлгән һәм 1869 йылда архитектор Иван Йогансон (Юхансон) тарафынан  яңынан ҡоролған Николаев институтының бинаһы урынлаша. Архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә булған бинаның беренсе ҡаты  таштан, икенсе ҡаты   ағастан төҙөлгән. Оҙаҡ ваҡыт бина ташландыҡ булған,  2006 йылдың 12 июлендә ул янған. Через год, 24 июня 2007 года произошел еще один пожар. Киләһе йылдың яҙында  бина  законһыҙ һүтелә, шунан һуң тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау комитеты менән килешмәйенсә таштан тергеҙелә  (икенсе ҡаты вагонка менән көпләнә). Төҙөлөштөң тамамланыуы  2010 йыл аҙағына  билдәләнә.

Яңы йортта   «Балалар хосписын» урынлаштырыу күҙаллана, хоспистың  директоры итеп протоиерий Александр Ткаченко тәғәйенләнә.

Әлеге ваҡытта реконструкцияланған таш бинала  328-се мәктәп урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Сад «Куракина Дача» на карте Санкт-Петербурга
* История парка с фотографиями на сайте citywalls.ru
Калашникова йорто

**Калашникова йорто** (шулай уҡ **«Төньяҡ ҡунаҡхана»**) —  Пушкин ҡалаһында тарихи бина. 1881 йылда төҙөлгән. Асыҡланған мәҙәни мираҫ объекты (флигель менән бергә).  Бәләкәй урам, йорт 29/11,  Оранжерейный урамы мөйөшөндә урынлашҡан

## Тарихы
Участка төҙөлөшө тураһында беренсе мәғлүмәттәр   1820 йылдарға ҡарай, ул саҡта унда ике ағас бина, ҙурырағы урамдар мөйөшөндә була. Һуңыраҡ участканы тол сауҙагәр ҡатыны Калашникова Екатерина Федоровна һатып ала, ул урамдар мөйөшөндә ҡунаҡхана урынлаштырыу өсөн йорт төҙөтә. Төҙөлөштө архитектор А.П. Гоман алып бара. Ҡунаҡхана   «Төньяҡ» тип атала. 1884 йылда  ихатала күрше йортҡа терәлеп тигәндәй архитектор П.П. Дейнека тарафынан Г-образлы формала  ике ҡатлы таш флигель төҙөлә (хәҙерге адресы Кесе урам, 31/9). Һуңыраҡ ике бинаны ла Пушкин ҡалаһы почтамты биләй, ул әле лә шунда урынлашҡан. Е.Ф. Калашникова Кесе урамда тағы ике йортто биләй (39 һәм 56 йорттар), улар  XXI быуат башында һүтелә, ә һуңынан яңынан тергеҙелә: 39-сы йорт тышҡы яҡтан оҡшаған, ә 56-сы  йорт (ҡунаҡхана) — тулыһынса яңы йорт.

## Архитектураһы
Йорт ҙур булмаған тау битләүендә  төҙөлгәнгә, урам яғынан ярымподвал төҙөлгән. Классицизм стилендә биҙәлгән йорт  өсмөйөшлө фронтонға эйә,  уның аҫтындағы кәрниз  модульондар  һәм веноктар рәүешендәге семәрле фриз менән.  Тәҙрә уйымдарын бөҙрә таштар һәм сандриктар биҙәй. Бинаның өҫкө өлөшөн биҙәү Бөйөк Ватан һуғышынан һуң тергеҙгәндә етди үҙгәреүҙәргә дусар була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

*  
*
Ҡыҙыл мәсет (Исламабад)

**Ҡыҙыл мәсет** (**Лал-Масджид**, ) — Пакистанда  иң ҙур мәсет, Исламабадта урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡыҙыл мәсет 1965 йылда төҙөлә.

2007 йылда Ҡыҙыл мәсеткә йөрөүселәр донъяуи Пакистандың уң өлкәһенән сығыуы һәм шәриғәт закондарын урынлаштырыу тураһында иғлан итә. 4 июлдә ҡамау башлана. 9 июлдә мәсет тирә-яғында урындағы борделгә йөрөгән өс ҡытай  эшсеһе үлтерелә. Ҡыҙыл мәсетте  штурмлау   10 июлдә башлана һәм 100-ҙән ашыу кешенең үлеменә килтерә.  Пакистан властарының рәсми мәғлүмәттәре буйынса, махсус операция барышында 53 исламист үлтерелә. Шулай уҡ  10  пакистан, күбеһенсә элиталы коммандос подразделениеһының хәрби хеҙмәткәрҙәре  һәләк  була

2008 йылдың 19 июлендә  урындағы 19:50 ваҡыт  буйынса Ҡыҙыл мәсет эргәһендә бомба шартлай, ун дүрт полицейский һәм дүрт граждан һәләк була. Пакистан рәсми кешеләре был терактты бер йыл элекке ваҡиғалар өсөн исламистарҙың үсе тип аңлата.

## Иҫкәрмәләр
Споттисвуд Уильям

**Уильям Споттисвуд** (, 11 ғинуар 1825 йыл — 27 июнь 1883 йыл) — Англия математигы һәм физигы. 

## Биографияһы

1878 йылдан 1883 йылға тиклем Лондон Король йәмғиәте Президенты.

1870–1872 йылдарҙа Лондон математика йәмғиәте Президенты.

1856 йылда Көньяҡ Урал төбәгенең Екатеринбург төбәгендә, атап әйткәндә, хәҙерге Златоуст урынлашҡан төбәктә лә булған. Был сәйәхәте тураһында ул  "1856 йылдың көҙөндә Рәсәйҙең көнсығышында тарантаста сәйәхәт " тигән китап яҙған 

Уның был сәйәхәте Мәскәү - Владимир - Ҡазан - Пермь - Екатеринбург - Златоуст - Һатҡы - Өфө - Ырымбур - Әстерхан ҡалалары аша үтә. Был китабында сәйәхәтсе бер нисә һөйләм менән генә Златоуст тирәһендә алтын сығарылыуы, алтындың йылға тамағында йыуҙырылыуы һәм был урындарҙың Алтынтамаҡ (золотое устье) тип аталыуын яҙған  

## Әҫәрҙәре

* «Meditationes analyticae» 1847 г.
* «Tarantasse journey in Eastern Russia» (1857)
* «Relations of mathematics to other sciences» (1878) (в русском переводе  Н.А. Конопацкого - "О связи математики с другими науками")
* «Polarisation of light» (1879).
*«A Tarantasse Journey through Eastern Russia in the autumn of 1856. By William Spottiswoode», M.A., F.R.S. London Longman, Brown, Green, Longmans, & Roberts. (1857)

## Видео
* Башкирское происхождение названия города Златоуст( Алтын Тамак)https://ru-clip.net/video/2f4-toyd_tE/%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B7%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%83%D1%81%D1%82-%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD-%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA.html

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* История математики от Декарта до середины XIX столетия. Г. Вилейтнер (пер. под редакцией А.П. Юшкевича). М.: ГИФМЛ, 1960. -  468 с. ($4 Комбинаторика. Определители)

## Һылтанмалар

* William Spottiswoode (англ.)
Баҡал (Силәбе өлкәһе)

**Баҡал** — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Һатҡы районында урынлашҡан ҡала, Баҡал ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Моноҡалалар исемлегендә.

## Географияһы
Ҡала Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендә, Һилейә һәм Оло Һуҡа һырттары араһында Силәбенән 258 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Климаты уртаса .

## Этимологияһы
Ҡаланың исеме гидронимдан алып — Баҡал (Оло Баҡал) йылғаһы буйында урынлашҡан булғанлыҡтан ҡушылған.
П. С. Паллас Баҡал тауҙарын «*Бакал аркассе*» тип атай, һәм үҙе үк «*каменистая длинная и крутая горы грива*», йәғни был Баҡал йылғаһы буйынан һуҙылған тау һырты, арҡа тип атай. Йылғаның исеме иһә ер-һыу йән эйәһе «баҡа» күп булғанлыҡтан бирелгән.

## Тарихы
1757 йылда Баҡал буйында табылған тимер мәғдәне табылған урында ҡасабаға нигеҙ һалынған. Шул йылы уҡ мәғдән сығарыу башлана. 1928 йылда Баҡалға ҡала тибындағы ҡасаба статусы бирелә. Баҡал рудниктары бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тулы ҡеүәткә эшләп, йылына 760 мең тонна мәғдән сығара. 1951 йылда бер нисә ҡасабаны ҡушып, Баҡал ҡалаһы ойошторола булдырыла

## Халҡы



## Иҡтисады
Ҡалала тимер рудаһы сығарыла һәм байытыла. Уны асыҡ ысул менән сығаралар, әкренләп шахта ысулына күсәләр. Экскаватор өлөштәре етештереү, мәғдән байытыу ҡорамалдарын ремонтлау предприятиеһы бар. Златоуст (Алтынтамаҡ) тегеү фабрикаһы филиалы эшләй. Ҡырсынташ етештерелә.

## Билдәле шәхестәре
* Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы (25.08.1914—19.09.1989), рәссам-сәхнә биҙәүсе. 1946—1974 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры рәссамы. 1954 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1947). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).
* Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы (27 декабрь 1962 йыл) — композитор, баянсы, уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007), сәнғәт фәндәре кандидаты (2018), 2019 йылдан Урта махсус музыка колледжы директоры.

## Транспорт
Ҡала аша «Бирҙәүеш — Баҡал» тимер юлы үтә, бында 2004 йылдан пассажирҙар ғәмәлдә йөрөмәй. Автостанция эшләй.

## Мәғлүмәт саралары
1930 йылдан «Горняк Бакала» гәзите сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* История герба г. Бакал
* Сайт г. Бакал
*  Бакал в энциклопедии «Мой город»
* Фото города Бакала
* Сайт Администрации г. Бакала 
* История XVIII века г. Бакала
* Предвоенный период истории г. Бакала
Томск тарихы музейы

**Томск тарихы музейы** — Томск ҡалаһы хакимиәте ҡарары менән 1997 йылдың 16 июлендә булдырылған музей.

## Тарихы
Томск ҡалаһы тарихы музейы Томск ҡалаһы хакимиәте указы менән  1997 йылдың 16 июлендә ойошторолаа. 6 йыл дауамында әҙерлек эштәре алып барыла: бина реконструкциялана, коллекция булдырыла һ.б.   2003 йылдың 7 июнендә   тантаналы шарттарҙа музей асыла. Килеүселәр  иғтибарына   «Иҫке Томск портреты» ваҡытлы күргәҙмәһе тәҡдим ителә, бер йылдан һуң музейҙа «Томсктың беренсе быуаты» даими  экспозицияһы  асыла.

## Музей
Әлеге ваҡытта музейҙа  экспонаттарҙың  киң коллекциялары бар, бөтәһе  4206 һаҡлау берәмеге. Музей дүшәмбе көнөнән тыш көн һайын асыҡ, 10:00 сәғәттән алып 19:00  сәғәткә тиклем эшләй,  билет хаҡы 15 һумдан алып 105 һум тирәһендә тирбәлә.   

## Томск ҡалаһы нигеҙ һалынған  урында иҫтәлекле  ташы
Һәйкәл Томск ҡалаһына нигеҙ һалынған урында ҙур тимер киҫәгенән ғибәрәт.  1966 йылда ҡуйылған.

## Томск ҡәлғәһе
Томск ҡәлғәһе 1604 йылда батша Борис Годунов   указы буйынса төҙөлгән, бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлгән һәм XVIIIi быуатта кәрәкһеҙлеге арҡаһында һүтеп алынған.  2004 йылда музей территорияһында Томск ҡәлғәһенең Спас башняһының, шулай уҡ өсмөйөш һәм квадрат формалағы ваҡ таштар менән тултырылаған ике  ҡатлы  стенаһы өлөшөнөң   реконструкцияһы үтә.

## Бина
Музей бинаһы 1856 йылда инженер В.К. Фадеев проекты  буйынса төҙөлгән, башта бинала Воскресенский шәхси полиция идаралығы урынлашҡан.

### Ҡаланса
Янғын һүндереү ҡалансаһы бина менән бер үк ваҡытта  ҡалала  янғынды күҙәтеү  маҡсатында төҙөлгән.  Ҡалансала тәүлек әйләнәһенә ҡарауыл эшләгән, янғын тураһында сигнал биреү өсөн ҡыҙыл, зәңгәр һәм аҡ төҫтәрҙәге сигнал тамғалары ҡулланылған, мәҫәлән, өс ҡыҙыл фонарь Воскресенский территорияһы участкаһындағы янғынды аңлатҡан. Ҡаланса XX быуаттың  60-сы йылдарына тиклем булған һәм ҡарауыл хеҙмәтен бөтөрөү менән һүтеп алынған. Музей асылыу  алдынан ҡаланса тергеҙелә һәм әлеге мәлдә ҡалала берҙән-бер күҙәтеү майҙансығы итеп ҡулланыла.  2006 йылда күҙәтеү майҙансығында элек булған күҙәтеү хеҙмәте иҫтәлегенә янғын һүндереүсе күҙәтеүсегә һәйкәл ҡуйыла, уны ҡала халҡы һуңыраҡ Афанасий тиа атай.

## Музей логотибы
Музей логотибында Динотерий исемеаҫтында мифик йән эйәһе һүрәтләнгән, уның һүрәте архитектор Мария Чернаяның Воскресенский тауында тапҡан мейес кафелендә күренгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт 
* Музей истории Томска на официальном портале МО «Город Томск»
* Музей истории Томска на Яндекс Афише
* Музей истории Томска сайте http://relax.ngs70.ru
* Музей истории Томска на сайте http://gorod70.ru/ 
* Музей истории Томска на портале http://tomsk.ru/
Һилейә (ҡасаба)

**Һилейә** () — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Һатҡы районында урынлашҡан ҡала тибындағы ҡасаба, Һилейә ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Һилейә һырты атамаһынан алған.

Халҡы 3183 кеше (2010 йылғы халыҡ иҫәбе).

Өлкәнең көнбайышында Һатҡынан 19 км йыраҡлыҡта. Өфө — Силәбе тимер юлы һыҙатында шул исемле станцияһы бар.

## Этимологияһы
Атама буйынса бер нисә фараз бар. П. С. Паллас һыртты *Силиас* тип яҙып алған. Геолог **Г. Розе**ла — Силия һырты, икенсе варианттар — Сулия, Сулея. Был атамаларҙың тамыры башҡорт теленән: «hилейә», «hил» — тымыҡ, «уя, уяҙ» — үҙән. Тын үҙән. Һилейә Башҡортостан яғынан килеп сығып Әйгә ҡойған Һилеяҙ тигән йылға атамаһынан алынған булыуы ихтимал тип фараз итә Фонотов Михаил Саввич — Көньяҡ Уралдың танылған журналисы, яҙыусы

## Тарихы

Ҡасаба 1889—1890 йылдарҙа Өфө-Златоуст тимер юлы һалына башлау сәбәпле барлыҡҡа килә.

Ҡала тибындағы ҡасаба статусы — 1950 йылдан.

Һилейә, Үрге Ҡыйғы ауылдарында сәйәси золом ҡорбаны — күренекле башҡорт яҙыусыһы Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы һөргөндә йәшәй. Ул был төбәктең ауыҙ-тел ижадын өйрәнә, ат ҡараҡтарының төрлө мажаралары тураһындағы хикәйәттәр ишетә. Һәм «Мораҙым» повесын яҙа.

Салауат районы Сүрәкәй ауылында, мәҫәлән, Сәйфелмөлөк исемле, Урмансыла ла, мажараларын әкиәт итеп һөйләрлек ат ҡараҡтары булған, тип һөйләп ҡалдырған ата-бабалар.

## Тарихи урындар
Һилейә ҡасабаһының Киров урамы ситендә, тимер юл вокзалынан төньяҡ-көнсығыышҡараҡ бик ныҡ итеп һалынған мөһабәт стена ҡалҡып күренә. Стенала аҡланған ярымтүңәрәк арҡа формаһындағы уйым ҡалдыҡтары күренә. Хәҙерге көндә уға терәп һарай һалынған. Урындағы халыҡ был Һилейә күсереү төрмәһенән ҡалған бер фрагмент тип һөйләй. Революцияға тиклем унда этап буйлап оҙатылыусы каторжандарҙы ябып тотҡандар. Бәғзеләре төрмә Беренсе Май урамында торған һәм уның эҙе лә ҡалмаған тип һөйләй, ә стена – ул боронғо икмәк бешереү бинаһы ҡомартҡыһы ти.

Һилейәнең тағы бер иҫтәлекле урыны — революцияға тиклем төҙөлгән тоҙ келәте бинаһы. Келәт тимер юл вокзалы ҡаршыһында Ленин урамында урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Арыҫланов Исмәғил Ғәни улы (11.04.1959), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2001 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының Октябрьский филиалында кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2000).

## Халҡы

## Иҡтисады
Элеваторы булған, ҡатнаш мал аҙығы заводы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Поселок городского типа Сулея, Челябинская область. Сайт «Командировка.ру» 
* Боронғо күпер һәм Ҡайынлытау
* Ноғман Мусин. “Мораҙым” повесының авторы кем? Һәҙиә Дәүләтшинамы, Ғәйнан Әмириме?.. 2011 йыл
Ржев коридоры

**Ржев коридоры** —  мемориаль трасса, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ленинградтың  Героик оборонаһы һәйкәле (Санкт-Петербург).

«Оло ерҙән»   Ржевка станцияһына  «тормош юлы»  буйлап   аҙыҡ-түлек, медикаменттар, һуғыш-кәрәк яраҡтары менән транспорт килгән. 

Станциянан ҡала үҙәгенә тиклем беренсе 7 км араны  «Ржев коридоры» тип атағандар. Был трасса буйлап  йөк машиналары һәм махсус локомотив-трамвайҙар таратыу пункттарына тиклем йөк,  дауаханаларға медикаменттар, икмәк заводтарына  он ташығандар.

## Тарихи белешмәләр
Трасса   Санкт-Петербургтың Красногвардейский районындағы  Ржевка — Пороховые тарихи райондары буйлап үтә.  

«Ржев коридоры» Ржевка тимер юлы станцияһынан башлана,  Рябовский шоссеһы буйлап барып, Коммуна урамына борола, Ильин баҡсаһы һәм Революция шоссеһы буйлап үтә. 

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында был фронт һыҙығы районы. Бында хәрби хәрәкәттәр булмай, әммә территория ҡаты ут аҫтына тотола.  1942 йылдың  29 мартында бомба һөжүменән  вокзал бинаһы юҡҡа сыға.  «Ржев коридоры» дошмандың  төп сәбе була, сөнки был «тормош юлы»  1941 йылдың сентябренән 1943 йылдың мартына тиклем Ленинградты ил менән тоташтырыусы  берҙән-бер транспорт магистрале булып тора. 

Был коридорҙан  ҡамауҙағы  ҡалаға йөҙҙәрсә мең тонна аҙыҡ-түлек, медикаменттар һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары еткерелгән. Был юл буйлап  «оло ергә»  миллиондан ашыу әлһерәгән ленинград халҡын сығарғандар. Большеохтинский проспекты һәм Революция шоссеһе мөйөшөндә уның беренсе көйләү пункты урынлашҡан .

## Мемориаль трасса

Мемориал «Ржев  коридоры» трассаһы   архитектор С.В.  Лукьянов концепцияһы һәм эскизы буйынса 1985 йылда  Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең  ҡырҡ йыллығына  төҙөлгән.

Күп километрлы юл буйлап, саҡрым бағаналары кеүек «Ржев  коридоры» һүҙҙәре яҙылған монументтар ҡуйылған. «Көндәлек ризыҡ» (Stone Bread. Daily) тип аталған  аскет формалы стелалар героик ваҡыт күренештәрен һүрәтләгән барельефтар менән уратып алынған .

## Әҙәбиәт

* *А. В. Буров.* Блокада день за днём. — Л.: Лениздат, 1979. — 480 с.
* 
* 
* *Хассо Г. Стахов.* Трагедия на Неве. Шокирующая правда о блокаде Ленинграда. 1941—1944. — М.: Центрполиграф, 2009. — 416 с. — .
* Блокада рассекреченная. Сост. В. И. Демидов. — СПб.: Бояныч, 1995. — 255 с. — .
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ленинградтың  Дәүләт оборонаһы  музейы
* Ржевка (округы)
* Ленинград блокадаһы
* Дандың йәшел билбауы  
* Тормош юлы
* Ильин  баҡсаһы
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* City Walls. Архитектор В. С. Лукьянов, «Ржевский коридор»
* Мемориальная трасса «Ржевский коридор»
* Блокада Ленинграда. День за днём
Кәртәле (ҡала)

**Кәртәле** — () - Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендә  урынлашҡан ҡала, Кәртәле районындың административ үҙәге.  Эре транспорт үҙәге,  ҙур ауыл хужалығы районы үҙәге.

## Географияһы
Ҡала Силәбенән  - 316 км,  Магнитогорскиҙан - 169 км, Троицкиҙан - 190 км, Ҡостанайҙан - 376 км һәм Мәскәүҙән 1850 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Кәртәле ҡасабаһына 1914—1915 йылдарҙа Троицк-Орск  тимер юлы төҙөлгәндә **Полта́вский** ҡасабаһы урынында  нигеҙ һалына. 1944 йылдың 17 апреленән — ҡала,  1963 йылдан — өлкә буйһоноуындағы ҡала, район үҙәге.

1917 йыл Кәртәле тимер юлы станцияһы тыуған йыл тип һанала .

Граждансдар һуғышы тамамланыу менән күмер сығарыу яңынан башлана. Урал заводтарына антрацит оҙатыла, яғыулыҡ көрсөгө кәмей.

1926 йылда башланған тимер юл һалыу ваҡытлыса туҡтап алып торғолап, 70-се йылдарға тиклем дауам итә. Хатта һуғыш ваҡытында ла Кәртәле станцияһын киңәйтә баралар.

1929 йылда  Магнитогорскиға тиклем һалынған тимер юл бер йылдан Орск менән тоташа.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Кәртәле тимер юлсылары  Магнитогорско металлургия комбинатының өҙөклөкһөҙ эшләүен тәьмин итә.

Һуғыштан һуң яңы предприятиелар асыла: К-700 тракторҙарын ремонтлау заводы, телеретранслятор, келәм фабрикаһы эшләй башлай. Шәхси йорттарға газ үткәрелә.   60-70-80-се йылдарҙа ҙур тиҙлек менән торлаҡ, юлдар төҙөлә, ҡала төҙөкләндерелә.

## Климаты
Климаты уртаса һыуыҡ, уртаса йыллыҡ  температураһы  1.9&nbsp;°C. Иң йылы ай - июль, уртаса   температураһы 19.8&nbsp;°C. Ғинуар иң һыуыҡ ай - уртаса температураһы-17.2&nbsp;°C.

## Халҡы

## Иҡтисады

Ҡала иҡтисады  ЮУЖД узелына нигеҙләнә. Тимер юлы хужалыҡтары күп. 
 
Ҡалала  икмәк продукцияһы етештереүсе элеватор бар.  Еңел сәнәғәт, сауҙа предприятиелары, "Строительный камень" ЯСЙ-һы ҡырсынташ заводы, "Михеевский ГОК" ЯАЙ-ы. Файҙалы ҡаҙылдыҡтар эшкәртеү компанияларына  лицензиялар бирелә.

## Транспорт
Кәртәле — эре тимер юл узелы.  Силәбе, Магнитогорск, Орск һәм Астана менән тимер юл бәйләнеше бар, граждандарҙы сит илдәргә сығарыу пункты эшләй.

Даими  автобус хәрәкәте яйға һалынған.Силәбе, Магнитогорск, Троицк ҡалаларына рейстар ойошторолған.

Ҡала аша «Бохара-Урал» газ үткәргесе үтә.

## Радио
* 66,65 УКВ — «Радио России»
* 68,21 УКВ — «Маяк (радиостанция)|Маяк»
* 91,10 FM — «Радио Дача»
* 102,4 FM — «Интерволна»
* 104,0 FM — «Маяк (радиостанция)|Маяк»
* 100,4 FM — «Радио-Континенталь»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Карталы в энциклопедии «Мой город»
* История герба города
* Информационный портал города Карталы
* Портал «Новости города Карталы»
Татар Ҡандыҙы

**Татар Ҡандыҙы** (*Ҡондоҙ*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы.

## Атамаһы
Бер үк исемле ике ауыл барлыҡҡа килгәс, 1859 йылдан мосолман ауылы булараҡ урыҫ хакимиәте тарафынан Татар Ҡандыҙы тип атала башлай.

## География
Ауыл Ҡондоҙ йылғаһы буйында, Баулы ҡалаһынан көньяҡҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Сәлих улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, земство почта станцияһы, 2 мәсет, мәктәп, урыҫ мәктәбе теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Баулы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.

## Халҡы
XX быуат башында татарҙарҙан тыш ауылда типтәрҙәр йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡаташ-Ҡаран

**Ҡаташ-Ҡаран** (*Иҫке Саҡлау, Ҡаршы-Саҡлы*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы.

## География
Ауыл Ҡаташ йылғаһы буйында, Сарман ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәт-Мулла улусы составына керә.

1864 йылда ер етмәү сәбәпле ауылда йәшәүсе 20 ир затлы аҫаба башҡорттары Бишауыл-Күрпәс-Табын улусының Яңы Аҡташ ауылына күсерелгән.

XX быуат башында ауылда һыу тирмәне, 2 мәсет, мәҙрәсә теркәлгән. Мәҙрәсәлә башҡорт шағиры Ғәли Соҡорой белем алған.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, ә 1922 йылдан Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Сарман районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 97 башҡорт һәм 83 типтәр; 1859 йылда — 218 башҡорт һәм 174 типтәр; 1912 йылда 501 башҡорт һәм 742 типтәр иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Балтас

**Балтас** (Балтач) — топоним.

## Мәҡәләләр
* Балтас (Аҙнаҡай районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
* Балтас (Балтас районы, Татарстан) — Татарстандың Балтас районындағы ауыл.
* Балтас (Яңауыл районы) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Балтас — топоним.
* Яңы Балтас — топоним.
* Балтас районы — Башҡортостандағы муниципаль район. 
* Балтас районы (Татарстан) — Татарстандағы муниципаль район.
Чалпы

**Чалпы** (*Салпы*, *Чаллы*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

## География
Ауыл Чалпы йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға юрмый ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1704 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Тымытыҡ улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда һыу тирмәне, баҙар, 5 мәсет, 2 мәҙрәсә теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 23 башҡорт, 280 типтәр һәм 35 татар, 1859 йылда — 706 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре иҫәпләнгән.

## Билдәле шәхестәре
* Нуғайбәк Әсәнов — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
* Нуғайбәковтар — башҡорт дворяндары нәҫеле.

## Иҫкәрмәләр
Бәкәбез

**Бәкәбез** (*Бакабыҙ*, *Бикабыз*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.

## География
Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға бүләр ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Революцияға тиклемге урыҫ сығанаҡтарында Бикабызово, Бекабызов, Бакабызово, Бикабизово атамалары осрай. 1782 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.

1870 йылда ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәҙрәсә теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 31 башҡорт һәм 66 типтәр, 1834 йылда — 74 башҡорт һәм 87 типтәр, 1912 йылда — 274 аҫаба башҡорт һәм 664 керҙәш типтәр иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр