open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы

**Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы** (1 август 1941 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының ХII саҡырылыш халыҡ депутаты (1991—1995), Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2013—2018). Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролотайы (Конгресы) рәйесе (2006—2009, 2012—2015). Милләте башҡорт.

## Биографияһы

1941 йылдың 1 авгусында Көйөргәҙе районы Яҡшымбәт ауылында тыуған.

Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, Свердловск юғары партия мәктәбен, Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1965 йылда Көйөргәҙе районы Мораптал совхозында ауыл хужалығы машиналары буйынса инженер булып башлай.

1965-1966 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә
 
1966-1975 йылдарҙа Көйөргәҙе районы Мораптал совхозында баш инженер булып эшләй.

1975—1983 йылдарҙа — КПСС-тың Күмертау ҡала комитеты инструкторы, бүлек мөдире, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы.

1983—1990 йылдарҙа. — КПСС-тың Баҡалы район комитетының икенсе секретары — халыҡ депутаттарының Баҡалы район Советы рәйесе.

1995—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинетында бүлек мөдире.

2001—2004 йылдарҙа — Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәгенең директор урынбаҫары.

2004—2015 йылдарҙа. — рәйесенең беренсе урынбаҫары, йәмәғәт берекмәләре башҡарма комитеты рәйесе, халыҡ-ара берлеге «бөтә донъя башҡорттар ҡоролтайы (конгресс) башкир».

1990 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советының ХII саҡырылыш халыҡ депутаты итеп һайлана. Халыҡ депутаттары советы эше, идара һәм үҙидараны үҫтереү мәсьәләләре буйынса Комиссия рәйесе вазифаһын үтәй.

2013 йылда 28-се Ҡыҙыл бер мандаталы һайлау округы буйынса Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана. Урындағы үҙидара, граждандар йәмғиәте институттарын үҫтереү һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса комитет рәйесе вазифаһын үтәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡтар дуҫлығы ордены 
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы 
* БАССР Юғары Советы Почёт грамотаһы
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Азнабаев Румиль Талгатович. Государственное Собрание — Курултай Республики Башкортостан (Официальный информационный портал) 
* Азнабаев Румиль Талгатович. Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан»  
* Азнабаев Румиль Талгатович. Интернет-портал «Депутаты» (Республика Башкортостан) 
* 18.02.2014 «Башҡортостан» гәзите, Румил АҘНАБАЕВ: «Башҡорт ауылын һаҡлайыҡ!» Әлфиә МИҢҒӘЛИЕВА әңгәмәләште
* 05.06.2015  «Башҡортостан» гәзите Румил АҘНАБАЕВ: «Ҡоролтай — ул халыҡ ойошмаһы», Алһыу ӘҺЛИУЛЛИНА әңгәмәләште
Әхмәтов Хәмзә Рәис улы

**Әхмәтов Хәмзә Рәис улы** (3 июль 1958 йыл — 13 октябрь 2007 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәте башлығы (2000—2007), Башҡортостан Республикаһының 3-сө класлы Действительный дәүләт кәңәшсеһе, Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең запастағы подполковнигы.

## Биографияһы
1958 йылдың 3 июлендә БАССР-ҙың Саҡмағош районы Иҫке Иҡсан ауылында тыуа; Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, ғалим агроном; Свердловск Юғары партия мәктәбен; Башҡортостан Республикаһы Президенты эргәһендәге Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идараһы академияһын тамамлай.

* 1975—1980 — Башҡортостан ауыл хужалығы институты студенты
* 1980—1983 — Ҡырмыҫҡалы районының Шаймуратов исемендәге колхозы агрономы
* 1983—1984 — ВЛКСМ-дың Ҡырмыҫҡалы район комитетының икенсе секретары
* 1984—1987 — ВЛКСМ-дың Ҡырмыҫҡалы район комитетының беренсе секретары
* 1987—1989 — Свердловск Юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы
* 1989—1990 — КПСС район комитетының ойоштороу бүлеге инструкторы
* 1990—1992 — Шаймуратов исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары
* 1992—1998 — Шаймурат ауыл хакимиәте башлығы
* 1998—2000 — Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәтенең ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары
* 2000—2007 — Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәте башлығы

2007 йылдың 13 октябрендә вафат була

## Белеме
* 1975—1980 Башҡортостан ауыл хужалығы институты (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты); Агрономия факультеты; Һөнәре «ғалим агроном»
* 1987—1989 Свердловск Юғары партия мәктәбе (хәҙер Урал дәүләт хеҙмәте академияһы)
* 2004—2007 Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы. Юридик факультет, Дәүләт һәм административ хоҡуҡ кафедраһы; Һөнәре «дәүләт-хоҡуҡи махсуслашыу юриспруденцияһы» 
## Фоторәсемдәр

Файл:Akhmetov_khamza_raisovich3.jpg|К. Б. Толкачёв, Р. И. Байдәүләтов, Х. Р. Әхметов, М. Ғ. Рәхимов.
Файл:Akhmetov_khamza_raisovich5.jpg|
Файл:Akhmetov_khamza_raisovich8.jpg|Улдары Ильшат һәм Эльзат менән
Файл:Akhmetov_khamza_raisovich4.jpg|Хәмзә Әхмәтов, Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов һәм Премьер-министр Рафаэль Байдәүләтов. 2004 йыл


## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы
* «Рәсәй Федерацияһының дөйөм мәғарифының Почётлы хеҙмәткәре» миҙалы
* «2006 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы
* «Берҙәмлек-Теләктәшлек-Ғәҙеллек» миҙалы

## Иҫкәрмәләр
Әхмәтов Спартак Ғәли улы

**Әхмәтов Спартак Ғәли улы** (8 июнь 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең партия, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим. 1992—2007 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы. Техник фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты, Дәүләт Думаһының Дәүләт Думаһы Регламенты һәм эште ойоштороу комитеты рәйесе урынбаҫары (2007—2011). «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Дуҫлыҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡтың почетлы гражданы.

## Биографияһы
Спартак Ғәли улы Әхмәтов 1949 йылдың 8 июнендә  Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында тыуған.

1968 йыл — СССР Миннефтехимпромының Салават индустриаль техникумын тамамлай.

1968—1970 — Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1970—1986 — «Стәрлетамаҡстрой» һәм «Востокнефтезаводмонтаж» трестарында инженер һәм етәксе вазифаларҙа эшләй.

1979 йыл — Өфө нефть институты тамамлай.

1986—1987 — КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының икенсе секретары.

1987—1992 — Стәрлетамаҡ ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1989 йылда — Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлай.

1992 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡалаһы хакимиәте башлығы һәм Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһы депутаты.

2007 йылдың 2 декабрендә «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы тарафынан күрһәтелгән кандидаттарҙың федераль исемлеге составында бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дуҫлыҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* Стәрлетамаҡтың почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография на сайте rbtl.ru(недоступная ссылка) 
* Биография на сайте фракции(недоступная ссылка) 
* Страница на сайте Госдумы РФ
Фриц Эрпенбек

**Фриц Э́рпенбек** (; 6 апрель 1897 йыл; Майнц — 7 ғинуар 1975 йыл, (Берлин) — немец (алман) яҙыусыһы, публицист һәм актёр.

## Биографияһы
Эрпенбек Оснабрютта слесарлыҡҡа уҡып, актёрлыҡ оҫталығына дәрестәр ала. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1920 йылдан Берлинда Лессинг Театрында һәм Эрвин Пискаторҙа сәхнәлә сығыш яһай башлай, шулай уҡ режиссёр һәм драматург булараҡ көсөн һынап ҡарай. 1928 йылда яҙыусы Һедда Циннерға өйләнә

1927 йылда Германия Коммунистар партияһына инә. 1929 йылдан журналистика менән шөғөлләнә башлай. 1931—1933 йылдарҙа «Ҡыҙыл борос» () журналын баш мөхәррире вазифаһын биләй. .

1933 йылда Прагаға күсенә, ә 1935 йылда ҡатыны менән СССР-ға килә, унда бер нисә баҫманың мөхәррире булып эшләй. 1936 йылда «Көрәшселәр (Борцы)» фильмында эпизодик ролдә уйнай. «Ирекле Германия» Милли комитетына инә, «Ирекле Германия» радиостанцияһының баш мөхәррире була. Ульбрихт төркөмөндә ҡатнаша.

1941 йылдың октябренән 1943 йылға тиклем ҡатыны Һедда менән Өфөлә эвакуацияла була. Ошонда киләсәктә билдәле физик, философ һәм яҙыусы булып китәсәк улдары Йон (John Erpenbeck) донъяға килә. Йон — билдәле яҙыусы һәм режиссёр Дженни Эрпенбектың атаһы .

1945 йылда Эрпенбек Германияға әйләнеп ҡайта, 1946 йылда Германияның Социалистик берҙәм партияһына (СЕПГ) инә. 1946—1958 йылдарҙа журнала «Ваҡыт театры» () һәм «Театраль хеҙмәт» () журналдарының баш мөхәррире була. Бруно Һеншель менән *Henschel Verlag* нәшриәтен ойоштора. 1951 йылдан ГДР Министрҙар Советының башҡарыу сәнғәте һәм музыка буйынса баш бүлегенең етәксеһе була. 1959—1962 йылдарҙа Берлиндағы Фольксбюне театрының баш драматургы булып эшләй, әҙәби ижад менән шөғөлләнә

Эрпенбек Берлинда Доротеенштадт зыяратында ерләнгән. Берлиндағы бер урамға уның исеме бирелгән.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — яҙыусы, актирса, журналист һәм радио алып барыусыһы Һедда Циннер.
* Улы — физик, философ һәм яҙыусы Йон Эрпенбек.
* Ейәнсәре — яҙыусы һәм режиссёр Дженни Эрпенбек..

## Әҫәрҙәре
* *Aber ich wollte nicht feige sein*, рассказ, 1932
* *Musketier Peters*, рассказ, 1936
* *Emigranten*, роман, Москва, 1937
* *Heimkehr*, повесть, 1939
* *Deutsche Schicksale*, рассказы, 1939
* *Kleines Mädel im großen Krieg*, рассказ, 1940
* *Gründer*, роман, Москва, 1941 (т. 1)
* *Gründer*, роман (т. 2-3), Берлин, 1945 и 1949
* *Lebendiges Theater*, сочинения и литературная критика, 1949
* *Wilhelm Pieck. Ein Lebensbild*, 1951
* M. Linzer (Hrsg.) *Aus dem Theaterleben. Aufsätze und Kritiken*, 1959
* *Künstlerpension Boulanka*, детективный роман, Gelbe Reihe 1964
* *Vorhang auf!*, исторические рассказы, 1965
* *Tödliche Bilanz*, детективный роман, 1965
* *Aus dem Hinterhalt*, детективный роман, 1967
* *Nadel im Heu*, детективный роман, 1968
* *Der Fall Fatima*, детективный роман, 1969

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Fritz Erpenbeck*. In: Richard Drews, Alfred Kantorowicz (Hg.), *verboten und verbrannt. Deutsche Literatur — 12 Jahre unterdrückt*, Berlin und München: Heinz Ullstein — Helmut Kindler Verlag, 1947, S. 37 f.

## Һылтанмалар
* Биография
Буранғол ауыл Советы (Әбйәлил районы)

**Буранғол ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Сюткин Пётр Иванович

**Сюткин Пётр Иванович** (31 декабрь 1915 йыл — 14 август 1954 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, танк бригадаһының взвод командиры, гвардия лейтенанты, артабан гвардия майоры. Советтар Союзы Геройы (1946). 

## Биографияһы
Пётр Иванович Сюткин хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы биләмәлендә булған Армянинов ауылында 1915 йылдың 31 декабрендә тыуған. Һуғыш алдынан Ҡалтасы районы Күтерем ауылында уҡытыусы булып эшләй. 1941 йылда Яңауыл районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, 1942 йылда ВКП(б) ағзаһы була, ә фронтҡа 1944 йылдың сентябрендә эләгә.

41-се гвардия танк бригадаһының танк взводы командиры (2-се Украина фронтының 7-се механизацияланған корпусы) гвардия лейтенанты Сюткин Петр 1945 йылдың 17-18 апрелендә алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. 

1945 йылдың 17 апрелендә Брно ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ, Войковице ауылына беренселәрҙән булып барып инә. Артабан, П. И. Сюткин взводы Свитив йылғаһы аша кисеүҙе эләктерә һәм төп көстәр килгәнгә тиклем уны ысҡындырмай, шул уҡ ваҡытта дошмандың бер нисә контратакаһын кире ҡаға. Икенсе көнөнә, шул уҡ юҫыҡта эш итеп, взвод Босоноги ауылы эргәһендәге юл сатына эйә була, бының менән дошмандың Брнонан сигенеү юлын ҡаплай.СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майында сыҡҡан указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырсылыҡ күрһәткәне өсөн гвардия лейтенанты Сюткин Петр Ивановичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы ташырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә (№ 6329).Һуғыштан һуң П. И. Сюткин Ставрополь суворов училищеһында офицер-тәрбиәсе булып хеҙмәт итә.

1953 йылда Хәрби-сәйәси академияны тамамлай.

1954 йылдың 14 авгусында майор П. И. Сюткин автомобиль һәләкәтендә фәжиғәле һәләк була. Ҡалтасы районында Холодный Кдюч ауылында ерләнә. 

## Бүләктәре
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.05.1946);
* Ленин ордены (15.05.1946);
* 2-се дәрәжәләге Ватан һуғышы ордены (16.05.1945).

## Хәтер
* Башҡортостандың Ҡалтасы районы Калегин ауылында геройға һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

Книга: Герои Советского Союза12

## Һылтанмалар
*    
* 
*
Артюхов Александр Викторович

**Артюхов Александр Викторович** (20 июль 1970 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2015 йылдан «Берләштерелгән двигателдәр эшләү корпорацияһы» акционер берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө, 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2009). Почёт ордены кавалеры (2013).

## Биографияһы
Александр Викторович Артюхо́в 1970 йылдың 20 июлендә Ҡаҙаҡ ССР-ының Уральск ҡалаһында тыуған.

1988—1990 йылдарҙа — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1996 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын «машиналар эшләүҙә иҡтисад, ойоштороу һәм механизация» һөнәре буйынса, 1998 йылда — Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын «финанс менеджменты» һөнәре буйынса тамамлай.

### Һөнәри эшмәкәрлеге
1993 йылдан 2005 йылға тиклем — «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» асыҡ акционер йәмғиәте генераль директорының иҡтисади мәсьәләләр буйынса урынбаҫары — финанс бүлеге начальнигы.

2005—2006 йылдар — Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең башҡарыусы директоры;

2006—2011 йылдар — Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең генераль директоры;

2011—2015 йылдар — Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең идара итеүсе директоры;

## Берекмә етәксеһе
Александр Артюхов етәкселек иткән «УМПО» Асыҡ акционер йәмғиәте — «Берләштерелгән двигателдәр төҙөү корпорацияһы» акционер берекмәһе структураһына ингән иң уңышлы эшләүсе предприятиеларҙың береһе. 2010 йылдан башлап һуңғы биш йыл эсендә берекмәнең тауар продукцияһын етештереү күләмдәре икеләтә арта. 2014 йылда етештереү күләме, 2013 йыл менән сағыштырғанда, 7,1 млрд һумға артып, 42 млрд. 870 млн һум тәшкил итә (НДС-һыҙ), 2013 йылға ҡарата тауар продукцияһын сығарыуҙың үҫеш темпы — 110,6 %.
Компания һигеҙ йыл рәттән корпорация предприятиелары араһында һатыуҙан алынған аҡса күләме буйынса 1-се урында бара. 2014 йылда был күрһәткес 48 млрд. 974 млн һум тәшкил итә. Етештереүҙең дөйөм күләмендә Дәүләт оборона заказының өлөшө 2013 йылдағы 36,2 проценттан 2014 йыл йомғаҡтары буйынса 42,5 процентҡа барып етә.

Ғаиләһе: өс ҡыҙы һәм улы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2009).
* Рәсәй Федерацияһының Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының Рәхмәт хаты (2010).
* Почёт ордены (2013).
* Рәсәйҙең ФСВТС-һының Отличие билдәһе (2015).
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы (2016).
* «Хәрби хеҙмәттәге уңыштары өсөн» ордены (2017).
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (2018).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.uecrus.com/rus/corporation/management/oao_odk/ 
* https://bashkortostan.er.ru/persons/300/ 
* http://www.soyuzmash.ru/about/managing-members/artyuhov-aleksandr-viktorovich
Хәлил ауыл Советы (Әбйәлил районы)

**Хәлил ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Мусин Сәфәр Ғайсар улы

**Мусин Сәфәр Ғайсар улы** (5 ноябрь 1948 йыл) — төҙөүсе. 1965—2007 йылдарҙа Салауат ҡалаһының «Салаватстрой» төҙөлөш тресының балта оҫтаһы, ташсыһы, мастеры (1995 йылдан). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). Фёдоровка районының почётлы гражданы. 

## Биографияһы
Сәфәр Ғайсар улы Мусин Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы Ялсы ауылында 1948 йылдың 5 ноябрендә тыуған. Урта белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1965 йылда Салауат ҡалаһындағы 27-се һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң «Салауатстрой» тресының 3-сө төҙөлөш идаралығында балта оҫтаһы булып башлай. 1971 йылдан «Салауатстрой» тресында ташсылар бригадаһы бригадиры булып эшләй. 1995 йылдан — «Салауатстрой» тресы" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә төҙөлөш-монтаж эштәре мастеры.

2008 йылда С. Ғ. Мусин хаҡлы ялға сыға, Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районында йәшәй. Райондың почётлы гражданы. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Оҙаҡ йылдар емешле эшләгәне, юғары производство күрһәткестәре, пландарҙы һәм социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәгәне өсөн С. Ғ. Мусин 1-се (1986), 2-се (1977) һәм 3-сө (1975) дәрәжәләге Хеҙмәт Даны ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.
* Фёдоровка районының почётлы гражданы. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
*
Өфө фән һәм технологиялар университетының Сибай институты

**[[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт университетының]] Сибай институты **— Башҡортостан Урал аръяғының ҙур белем биреү һәм фәнни үҙәге. Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығы бойороғо менән ҡалала  1990 йылдан һәм 1993 йылдан эшләп килгән БДУ һәм БДПИ филиалдарын берләштереү юлы менән төҙөлгән. Бөгөнгө көндә институтта 4 факультет эшләй.

## Тарихы
Сибай институтына 1998 йылда нигеҙ һалынған.

Институт биләмәһендә хәтер аллеяһы бар, унда унда Ш. Бабичҡа, З. А. Биишеваға, М. А. Буранғоловҡа, Р. Й. Ғариповҡа, Һ. Л. Дәүләтшинаға, Ш. У. Сибаевҡа бюстар ҡуйылған. Төп корпус бинаһына Аҡмуллаға, Ә. Ә. Вәлидовҡа, Исмәғил Тасимовҡа, Х. М. Йосоповҡа, Кинйә Арыҫлановҡа, М. Л. Мортазинға, М. И. Өмөтбаевҡа, З. Х. Рәсүлевкә, Х. Ф. Әхмәтовҡа — барельефтар, фойела 28 башҡорт полкының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуына арналған монументаль‑декоратив композиция урынлаштырылған. Уҡыу корпусы бинаһына 2012 йылда Ғ. Ш. Илешевкә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Кафедралар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Сибай: энциклопедия. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.

## Һылтанмалар

* Сайт СИ БашГУ 
* О Сибайском институте
* Сибайский институт БГУ &#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Башкирская энциклопедия.&nbsp;— Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013.&nbsp;— ISBN 978-5-88185-306-8.

ЭБЭ20131index.php/component/content/article/2-statya/4971-sibajskij-institut-bgu2Сибайский институт БГУ
Копылов Василий Данилович

**Копылов Василий Данилович** (15 июнь 1921 йыл — 1 апрель 1966 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, танк бригадаһының мотоуҡсылар отделениеһы командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Василий Данилович Копылов 1921 йылдың 15 июнендә Үҫәргән кантоны Алексеевский утарында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. Алты класс тамамлаған. Йылайыр игенселек совхозында (Башҡортостан) бухгалтер булып эшләй.

1939 йылда Башҡорт АССР-ының Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында — 1941 йылдың авгусынан, Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш, Воронеж фронттарында һуғыша. Яралана.

178-се танк бригадаһының (10-сы танк корпусы, 40-се армия, Воронеж фронты) мотоуҡсылар отделениеһы командиры комсомолец Копылов В. Д. Днепр йылғаһы аша сыҡҡан саҡта айырыуса батырлыҡ күрһәтә.

Һуғыштан һуң Силәбе ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1966 йылдың 1 апрелендә вафат була. Силәбеләге Успенский (Цинк) зыяратында ерләнгән.

## Батырлығы
«1943 йылдың 23 сентябрендә В. Д . Копылов беренселәр иҫәбендә украин хуторы Монастырёк янында (хәҙерге Киев өлкәһендәге Кагарлыҡ районы Ржищев ҡала тибындағы ҡасаба) Днепрҙы йөҙөп аша сыға. Ҡыйыу отделение командиры булған подразделение ике тәүлек эсендә өс дошман һөжүмен кире ҡаға. Бер нисә совет һалдатына ҡаршы гитлерсылар дүрт танк, ике штурмлау орудиеһы һәм пехота батальонын ташлайҙар. Сержант Василий Копылов шәхсән үҙе бер штурмлау орудиеһын юҡ итә. Яу яланында етмеш ике яралы һәм ҡырҡ ете һәләк булған фашист ятып ҡала».

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 10 ғинуарында указына ярашлы командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн сержант Копылов Василий Данилович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2356) тапшырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (10.01.1944);
* Ленин ордены (10.01.1944);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (27.07.1943);
* миҙалдар.

## Хәтер
* Копылов Василий Данилович хөрмәтенә Башҡортостан Республикаһының Мораҡ ауылында Йәштәр микрайонындағы урамға уның исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн.4.

## Һылтанмалар
*   
* Копылов Василий Данилович.
Заманов Мәсғүт Фәйзрахман улы

**Заманов Мәсғүт Фәйзрахман улы** (15 ғинуар 1914 йыл — 16 февраль 1988 йыл) — сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү алдынғыһы. Совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).

## Биографияһы
Мәсғүт Фәйзрахман улы Заманов 1914 йылдың 15 ғинуарында  Орск өйәҙе Иҫәнбәт (элекке атамаһы Сураш) ауылында тыуған. Башланғыс белемле.

Хеҙмәт юлын 1928 йылдың октябрендә хәҙерге Баймаҡ районындағы Түбә руднигында электромонтер уҡыусыһы сифатында башлай. 1930—1931 йылдарҙа Әбйәлил районы «Красная Башкирия» совхозындағы механизаторҙар мәктәбендә уҡый. 1931 йылдың декабренән алып Үзбәк ССР-ының Яҡҡабаҡ игенселек совхозында тракторсылар бригадаһын етәкләй. 1934—1937 йылдарҙа — Баймаҡ районы Сибай машина-трактор станцияһында участка механигы, 1938—1939 йылдарҙа — шул уҡ райондың К. Е. Ворошилов исемендәге колхозы шоферы. 1939 йылдың ғинуарында хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Совет-фин һуғышында ҡатнаша. Демобилизациянан һуң 1941 йылдың ғинуарында участка механигы булып эшләй, 1955 йылдан алып — Сибай МТС-нда комбайнсы.

1954 йылдан Мәсғүт Заманов Башҡорт АССР-ының сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүендә әүҙем ҡатнаша. 1956 йылда комбайнда 745 гектар майҙанда 15 450 центнер иген һуға. Һәр гектарҙан йыйылған уңыш 21 центнер тәшкил итә.

1956 йылда сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙә, уңыш йыйыуҙа һәм иген әҙерләүҙә айырым ҡаҙаныштары өсөн СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 11 ғинуарындағы Указына ярашлы М. Ф. Замановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1957—1960 йылдарҙа Баймаҡ районы Сибай совхозы комбайнсыһы.

1960 йылда хаҡлы ялға сыға.

1988 йылдың 16 февралендә вафат була

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957)
* ике Ленин ордены (1957, 1966)

## Хәтер
* Баймаҡ районының Иҫәнбәт һәм Иҫке Сибай ауылдары урамдарына Герой исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*  
* 
* Официальный сайт Баймакского района: Заманов Масгут Файзрахманович
Кудимов Павел Васильевич

**Кудимов Павел Васильевич** (1899, Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Үрге Әүжән ауылы — 27 октябрь 1943, Киев өлкәһе Ходоров ауылы) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 979-сы уҡсылар полкы взводы командиры (Воронеж фронты, 40-сы армия, 253-се уҡсылар дивизияһы), старшина. Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Башланғыс белем ала, Әүжән ағас эшкәртеү хужалығының (леспромхоз) Ҡаға ағас-таҡта әҙерләү пунктында бухгалтер булып эшләй.

1941 йылда Ҡыҙыл Армияға алына. 1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1943 йылдың 26 сентябргә ҡараған төнөндә Украиналағы Киев өлкәһе Мироновка районының Ходоров ауылы тирәһендә уң яҡ ярға беренсе булып Днепр аша сыға, взводын атакаға күтәрә һәм бейеклекте яулай. Яугирҙар бер нисә дошман контратакаһын кире ҡаға һәм сикте тотоп ҡалып, полктың башҡа подразделениеларының хәрәкәтен тәьмин итә. Дошман егерменән ашыу офицерын һәм һалдатын юғалта. Ике пулемёт нөктәһе юҡ ителә.

П. В. Кудимов 1943 йылдың 27 октябрендә батырҙарса һәләк була. Киев өлкәһенең Ходоров ауылында ерләнә.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы 1943 йылдың 29 октябрендәге указына ярашлы старшина Кудимов Павел Васильевич командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.

## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (29.10.1943).
* Ленин ордены.

## Хәтер
П. В. Кудимов исемен Башҡортостандың Белорет районындағы Үрге Әүжән ауылында урам йөрөтә.

Белорет ҡалаһында бюст ҡуйылған.

## Әҙәбиәт

* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Краткая биография .
Биктимеровтар

**Биктимеровтар** — кантон башлыҡтары. Нуғай даруғаһы Бөрйән улусының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Сибай (Иҫке Сибай) ауылы башҡорттарынан.

## Дөйөм характеристика
Биктимеровтар нәҫелен башлап ебәреүсе **Биктимер Мотаев** була, ул тархан *Мотай Айытҡоловтың* улы. Биктимер Мотаев Бөрйән улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан, Е. И. Пугачёв полковнигы. Йылайыр ҡәлғәһе янында һуғыша, Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була. Уның улы:
* **Аҡҡол Мотай улы Биктимеров** (1756—1826) — поручик. 1798—1820 йылдарҙа 6-сы башҡорт кантоны башлығы вазифаһын үтәй. 1820 йылдың 25 февралендә башбашталыҡта, законһыҙ аҡса йыйыуҙа, вазифаларын артыҡ файҙаланыуҙа ғәйепләнә, дистанция начальнигы Буранбай Ҡотдосов, йорт старшиналары Ибраһим Айсыуаҡов һәм Юлбарыҫ Бикбулатов менән берлектә Сенат тарафынан Себергә һөргөнгә хөкөм ителә, әммә аҙаҡ Ырымбур генерал-губернаторы П. К. Эссен булышлығы һөҙөмтәһендә азат ителә. Уның улдары:
** **Абдрахман Аҡҡол улы Биктимеров** (1780—1826) — 1820—1826 йылдарҙа 6-сы башҡорт кантоны башлығы вазифаһын башҡара. 1820-се йылдарҙың уртаһында Сенат тикшереүе аҫтында була. П. М. Кудряшёвтың «Абдрахман» поэмаһы геройының прототибы, уға «Абдрахман кантон» исемле башҡорт халыҡ йыры арналған. Абдрахман Биктимеров шулай уҡ коррупция менән шөғөлләнгән.
** **Фәтҡулла Аҡҡол улы Биктимеров** — 1826—1828 йылдарҙа 6-сы башҡорт кантоны башлығы.

Абдрахман Биктимеровтың улы — **Әсәҙулла Биктимеров** (1804 — ?) — хорунжий, 1828—1831 йылдарҙа 6-сы башҡорт кантоны башлығы вазифаһын башҡара. 9-сы башҡорт кантоны башлығы Таһир Ҡыуатовтың ҡыҙы Зәбирә менән никахлаша.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Рим Йәнғужин|Янгузин Р. З.]]* Хозяйство и социальная структура башкирского народа в XVIII—XIX вв. — Уфа, 1998.

## Һылтанмалар
*
Бикмәтовтар

**Бикмәтовтар** — идара итеүҙең кантон системаһы  осоро эшмәкәрҙәре. Иҫәт провинцияһы Һырҙы улусының (хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Ҡорман ауылы башҡорттарынан.

## Билдәле вәкилдәре
Бикмәтовтарҙың билдәле вәкилдәре:
* **Әбделвәхит Сәйетғафар улы Бикмәтов** (1776 — ?) — зауряд-яҫауыл. 1802 йылда, 1804 йылда, 1810 йылда, 1815 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1821 йылдан 3-сө башҡорт кантонының 1-се йорт старшинаһы. Ә З. Әсфәндиәров буйынса, Әбделвәхит Батыршин бер ни тиклем ваҡыт 3-сө башҡорт кантоны башлығы вазифаһын башҡара.
* **Дәүләтша Сәйетғафар улы Бикмәтов** (1791 — ?) — яҫауыл (1835). 1815—1818 йылдарҙа 3-сө башҡорт кантоны башлығы ярҙамсыһы, 1818 йыл — 1840-сы йылдарҙа 3-сө башҡорт кантоны башлығы вазифаһын үтәй. Төрки, ғәрәп, фарсы һәм урыҫ телдәрен белгән. Хеҙмәте өсөн 9 рәхмәт ала. 1831 йылда Санкт-Петербургта император Николай I аудиенцияһында була. 4 ҡатыны була.
* **Мөхәмәтвәли Бикмәтов** (1791; башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1792 — ?) — зауряд-яҫауыл. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан, «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнә. Ырымбур сик һыҙығында дистанция начальнигы булып хеҙмәт итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Батыршиндар

**Батыршиндар** — башҡорт дворяндары нәҫеле. Нуғай даруғаһы Юрматы улусының Аллағыуат ауылы башҡорттарынан.

## Дөйөм характеристика
Батыршиндар нәҫелен башлап ебәреүсе **Батырша** була, ул Юрматы улусының Аллағыуат ауылында йәшәй. Уның улы:
* Әлүк Батыршин — штабс-капитан. Мәскәү гренадер, 1796 йылдан лейб-гвардия Павлов полктарында хеҙмәт итә. 1794 йылда поляк ихтилалын баҫтырыуҙа, Наполеон һуғыштарында ҡатнашҡан. 1815 йылда отставкаға китә. Уның улдары:
** Искәндәр (1820—?) — педагог.
** Сөләймән (1825—?) — тәржемәсе.
** Мөхәмәтҡунафи (1833—1912) — табип.
** **Ибраһим** (1836—?) — 1855 йылда Ырымбур Неплюев хәрби училищеһын тамамлай.
** **Йыһангир** — 1869 йылда Ырымбур Неплюев хәрби гимназияһын тамамлай.

Батыршиндар нәҫеле XIX быуат башында Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабына яҙылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт дворянлығы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Нуғайбәковтар

**Нуғайбәковтар** — кантон башлыҡтары, башҡорт дворяндары нәҫеле. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Юрмый улусының (хәҙер Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы) Урсай ауылы башҡорттарынан.

## Дөйөм характеристика
Нуғайбәковтар нәҫелен башлап ебәреүсе сотник **[[Нуғайбәк Әсәнов|Нуғайбәк Әсәнов (Хәсәнов)]]** була. Нуғайбәк Әсәнов Юрмый улусының Чалпы ауылында йәшәй.

Нуғайбәковтар нәҫеленең бер өлөшө күрше Урсай ауылына килеп төпләнә. Улар араһынан **Көрмәнкәй Нуғайбәков** билдәле. Көрмәнкәй Нуғайбәков 1803—1820 йылдарҙа 12‑се башҡорт кантоны башлығы була. Уның улы:
* **Шаһингәрәй Көрмәнкәй улы Нуғайбәков** (1790 — ?) — сотник (1829). 1808 йылда — казак, 1812 йылда — зауряд-яҫауыл, 1813 йылда — поход старшинаһы, 1814 йылда — 14 класс чинын (хорунжий) ала. 1820—1836 йылдарҙа 12-се башҡорт кантоны башлығы вазифаһын үтәй. 1821 йылда 13 класс чинына күсерелә. 1829 йылда сотник хәрби дәрәжәһенә лайыҡ була. 1832 йылда ҡасҡындарҙы тотоуҙа хөкүмәткә булышлыҡ иткән өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнә. 1833 йылда 4-се дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнә. 1835 йылдың 4 апрелендә ер эштәренә йүнәлтелгән башҡорттар йыйылған урында, 21 чиновник, 650 казак һәм йорт старшиналары алдында кантон башлығы Шаһингәрәй Нуғайбәков рус телендә ошолай телмәр тота: *«люди те [башкиры] не на службу, а на каторжную работу командируются»* һәм *«башкиры ныне стаи плохи не умеют от оной избавиться»*, һәм көлөмһөрәп атыу ҡоралдарығыҙ эшкенәме тип башҡорттарҙан һораша. Ошо ваҡиға арҡаһында команда алдында юғары властарға ҡарата әҙәпһеҙ һүҙҙәр әйткәне өсөн 1836 йылда вазифаһынан алына, орденынан мәхрүм ителә, башта уны Себергә һөргөнгә ебәрергә уйлайҙар, әммә аҙаҡ казак чинын биреп 2-се мишәр кантонына йәшәргә күсерәләр. 1839 йылда хорунжий чинын ҡайтарып, 12-се башҡорт кантонына кире әйләнеп ҡайтырға рөхсәт ала. Бәләбәй өйәҙендә поташ заводына, Бөгөлмә өйәҙендә тирмәнгә эйә булған. Ике 3атыны булла: обер-офицер ҡыҙы Бибисара Усманова һәм Шәмсенисә Баязит ҡыҙы. Уның улдары:
** **Әхмәтгәрәй Шаһингәрәй улы Нуғайбәков** (1821 — ?) — 1850-се йылдар башынан 1854 йылға ҡәҙәр 13-сө башҡорт кантоны башлығы була.
** **Солтангәрәй Шаһингәрәй улы Нуғайбәков** (1822 йыл тирәһе — ?) — яҫауыл (1860). 1845 йылда Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлай. 1848—1852 йылдарҙа 10-сы линия Ырымбур батальоны эргәһендәге Хәрби суд комиссияһында тәржемәсе булып хеҙмәт итә. 1854 йылдан 4-се мишәр кантоны башлығы, 1856—1863 йылдарҙа 22-се башҡорт кантоны башлығы вазифаларын башҡара. 1863—1865 йылдарҙа 9-сы Бәләбәй кантоны башлығының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. «1853—56 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙалы менән бүләкләнгән.
** **Әхмәтмөхтәр Шаһингәрәй улы Нуғайбәков** Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлай.
** **Мөхәмәтгәрәй Шаһингәрәй улы Нуғайбәков** — 1839 йылда Башҡорт-мишәр ғәскәрендә урядник булып хеҙмәт итеүе билдәле.

1831 йылдың 11 декабрендә Нуғайбәковтарҙың нәҫеле Ырымбур губернаһы дворян нәҫел тарихы китабына индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы
* Башҡорт дворянлығы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Рыбак Натан Самойлович

**Рыбак Натан Самойлович** (21 декабрь 1912 йыл / 3 ғинуар 1913 йыл — 11 сентябрь 1978 йыл) — СССР яҙыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Ната́н Само́йлович Рыба́к Украинаның Яңы Архангел районы Ивановка ауылында 1913 йылдың 3 ғинуарында (иҫк. 21 декабрь, 1912 йыл) йәһүд ғаләһендә тыуған.

Ете класс тамамлағас, фабрика-завод техникумында, артабан Киев химик-технологик институтта белем алған.

1931 йылдан үҙен әҙәби ижадҡа бағышлай. «Комсомолец Украины», «Комсомольская правда» гәзиттәренә яҙыша, «Молодой большевик» журналында хикәйәләре һәм очерктары баҫыла.

1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Бөйөк Ватан һуғышыында «Сталинский Сокол» фронт гәзите хәбәрсеһе була.

Н. С. Рыбак 1978 йылда автомобиль аварияһында һәләк була. Киевта ерләнгән.

## Ижады
Беренсе хикәйәләр йыйынтығы «Дорогами борьбы» шәкәр заводы эшселәре тормошона һәм хеҙмәтенә бағышлана, ул 1931 йылда баҫылып сыға.

Артабан төрлө йылдарҙа «Пушки жерлами на восток»; 1934), «Ошибка Оноре де Бальзака»; 1940), «Переяславская рада»; 1—2‑се китаптар, 1948—53), «Солдаты без мундиров»; 1967) романдары донъя күрә.

## Башҡортостанда эвакуацияла
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бер нисә йыл Өфөлә йәшәй . «Башҡортостан ҡояшы» («Солнце Башкирии») очерктар китабында һәм «Ҡорал үҙебеҙ менән» романында («Оружие с нами»; икеһе лә — 1943) тыл хеҙмәтсәндәренең фашизмды еңеүгә индергән ҡаһарман хеҙмәте, һуғыш йылдарында Башҡортостанға эвакуацияланған башҡа халыҡ вәкилдәре менән башҡорттарҙың дуҫлығы күрһәтелгән. Натан Рыбак әҫәрҙәрен башҡорт теленә Нәжиб Иҙелбай тәржемә иткән.

### <small>Экранлаштырыу</small>
* «Ошибка Оноре де Бальзака» (1968)
* «Длинная дорога в короткий день» (1972)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1950)
* Октябрь Революцияһы ордены (08.01.1973)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (01.09.1945)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (24.11.1960; 24.01.1963)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (02.08.1944)
* миҙалдар

## Сығанаҡтар
* С.Ғ.Сафуанов. Переяслав радаһы //Әҙәби Башҡортостан. 1954. № 5.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Һунаршин Әүәл Хажи улы

**Һунаршин Әүәл Хажи улы** (28 октябрь 1911 йыл — 6 ғинуар 1995 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1966), газ сәнәғәте отличнигы (1965).

## Биографияһы
Һунаршин Әүәл Хажи улы 1911 йылдың 28 октябрендә Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Билән ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.

1970 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.

Тулы булмаған мәктәптә белем алғандан һуң, 1925 йылда Өфө төҙөлөш техникумына уҡырға инә.

1931 йылдан Башҡорт АССР-ы Учалы районының Стройколхозцентр район-ара контораһында техник етәксе булып эшләй. 1932—1933 йылдарҙа «Севцветметзолото» берекмәһенең Свердловск ҡала төҙөлөш контораһында прораб вазифаһын башҡара.

1933—1935 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт итә. 1935—1938 йылдарҙа — «Нефтезаводпроект» тресының Өфө филиалында инженер-конструктор, 1938—1941 йылдарҙа — Өфө нефть эшкәртеү заводында капиталь төҙөлөш бүлегенең өлкән инженеры булып эшләй.

1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Брянск, Воронеж, Сталинград, Көньяҡ, IV Украина һәм I Балтик буйы фронттарында һуғыша, рота командиры, батальон командирының урынбаҫары була. Ике тапҡыр яралана, госпиталдә дауалана. Алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, 6 миҙал менән бүләкләнә.

1945 йылдан «Башнефтезаводы» берекмәһенең капиталь төҙөлөш бүлеге мөдире булып эшләй. 1946—1950 йылдарҙа — «Башнефтезаводстрой» тресының производство-техник бүлеге начальнигы, 1950—1951 йылдарҙа — «Востокнефтепроводстрой» тресының баш инженеры вазифаларын башҡара. 1951 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресының етәксеһе була. 1971 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресында иҡтисадсы булып хеҙмәт итә. 1979—1987 йылдарҙа «Главвостоктрубопроводстрой» идаралығының бүлек начальнигы булып эшләй.

Нижневартовск—Куйбышев, Туймазы—Омск, Усть-Балык—Омск, Усть-Балык—Ҡурған—Өфө—Әлмәт магистраль нефть үткәргестәре комплекстары, Бохара—Урал газ үткәргесе һ.б. төҙөлөшөндә ҡатнаша.

1995 йылдың 6 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Хеҙмәттәре
* *Бородавкин П. П., Сунарчин А. Х.* Строительство магистральных трубопроводов в сложных условиях. — М.: Недра, 1965. — 215 с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1966)
* Газ сәнәғәте отличнигы (1965)
* Ленин ордены (1964, 1971)
* Октябрь Революцияһы ордены (1973)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1964)
* миҙалдар

## Хәтер
Өфөлә ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Белокатайский район: история и современность / Историко-краеведческое издание. / Автор-составитель В. А. Ощепков. — Уфа : Издатедьство Диалог, 2004. — 476 с. — ISBN 5-94524-028-1.  

## Һылтанмалар
*
Көсөковтар

**Көсөковтар** — башҡорт дворяндары нәҫеле. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Барын-Табын улусының (хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Иҫәнгилде ауылы башҡорттарынан.

## Дөйөм характеристика
Көсөковтар нәҫелен башлап ебәреүсе сотник **Көсөк** була. Уның улы:
* **[[Ҡолой Көсөков|Ҡолой (Мөхәмәтҡолой) Көсөков]]** (1764 йыл — 1840 йылдан һуң) — 10‑сы класлы чиновник (1821). 1806—1807 йылдарҙағы Рус-прус-француз һуғышында ҡатнашҡан. 1800—1825 йылдарҙа үҙәге Иҫәнгилде ауылында булған 5‑се башҡорт кантоны башлығы вазифаһын үтәй. 1778—1780 йылдарҙа, 1782 йылда, 1793 йылда һәм 1794 йылда Себер сик һыҙығында, ә 1785 йылда һәм 1795 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. Хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Мөхәмәтҡолой (Ҡолой) ауылын нигеҙләй. Башҡорт халыҡ йыры «Ҡолой кантон» уға арналған. Ҡолой Көсөковтың 10 улы араһынан билдәлеләре:
** **Сәғит Көсөков** (1782 — 1850) — сотник. 1821 йылда 14 класс чинын ала. 1825—1842 йылдарҙа 5‑се башҡорт кантоны башлығы вазифаһын башҡара. Уның 4 ҡатыны һәм 20 балаһы булған. 3 тирмәнгә эйә булған.
** **Хәсән Көсөков** (1810 — ?) — сотник (1857). 1828 йылда, 1833 йылда, 1843 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1844 йылда хорунжий хәрби дәрәжәһен ала. 1847—1850 йылдарҙа 1‑се башҡорт кантоны идарасыһы, 1856—1859 йылдарҙа 9‑сы башҡорт кантоны башлығы вазифаларын үтәй. 1861 йылда отставкаға китә. Тирмәнгә эйә булған.
** **Абдулла Көсөков** (1813 — ?) — яҫауыл (1855). 1830 йылдан — Ырымбур сик һыҙығында, 1837 йылдан Ырымбур ҡалаһында хеҙмәт итә. 1839—1840 йылдарҙағы Хиуа походында ҡатнашып сотник хәрби дәрәжәһен алған. 1842—1849 йылдарҙа 6‑сы, 1849—1856 йылдарҙа — 2‑се башҡорт кантондары идарасыһы, 1856—1830 йылдарҙа — 9‑сы, 1860—1861 йылдарҙа 10‑сы башҡорт кантондары башлығы вазифаларын башҡара. Тирмәнгә эйә булған.
** **Ихтисам Көсөков** (1821 — ?) — зауряд-хорунжий (1857). 1849—1860 йылдарҙа 6‑сы башҡорт кантондарының береһендә йорт идарасыһы булып хеҙмәт итә.

Хәсән Көсөковтың улдары:
* **Мөхәмәтйософ Көсөков** (20 февраль 1838 — ?) — 1861 йылдан суд тәфтишсеһе. Ҡазан университетының юридик факультетын тамамлаған.
* **Мөхәмәтшәриф Көсөков** (2 апрель 1856 — ?) — унтер-офицер. Тирмәнгә эйә булған.

1865 йылдың 8 ғинуарында Хәсән Көсөков һәм уның улдары Мөхәмәтйософ менән Мөхәмәтшәрифҡа нәҫелдән күсә килеүсе дворяндар дәрәжәһе бирелә. Көсөковтар нәҫеле Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабының 2‑се киҫәгенә яҙылған.

### Башҡа билдәле вәкилдәре
* **[[Көсөков Хәмиҙулла Шаһингәрәй улы]]** (1871 — ?) — уҡытыусы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән.
* **[[Көсөков Раил Фазыл улы]]** (28 март 1952) — опера йырсыһы. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2009), Башҡортостандың халыҡ артисы (2000), Ғәлимов Сәләм исемендәге премия һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика конкурсы лауреаты.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы
* Башҡорт дворянлығы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Йосопов Фәрит Сабир улы

**Йосопов Фәрит Сабир улы** (24 ғинуар 1925 йыл — 23 ғинуар 2001 йыл) — балет артисы. 1970—2000 йылдарҙа Өфө һығылмалы материалдар һәм конструкциялар заводының Мәҙәниәт һәм техника һарайының балет студияһы етәксеһе. 1955 йылда Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1949). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1955).

## Биографияһы
Фәрит Сабир улы Йосопов 1925 йылдың 24 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһында тыуған.

1941 йылда Ленинград академия хореография училищеһын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Ф. С. Йосоповты башҡа Ленинград хореография училищеһының башҡорт бүлеген тамамлап сығыусылар менән бергә Өфөгә ебәрәләр. Ул йәш балет театрының тәүге һөнәри солистарының береһе була. Өфөгә Киевтан эвакуацияланған тәжрибәле балет артистары менән бергә эшләй һәм уларҙан күп нәмәгә өйрәнә. 1941 йылдан алып 1971 йыл бөткәнсе ул — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры артисы (Өфө, СССР).

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1955 йыл). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1949), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). 1970 йылдан 2000 йылға тиклем — Өфө ҡалаһы РТИ мәҙәниәт йортоноң балет халыҡ коллективтары етәксеһе. 1959—1962 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында баш балетмейстер вазифаһын башҡарыусы.

1986 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була.

Фәрит Сабир улы Йосопов "Баҡсаһарай фонтаны"нда Гәрәй, "Ромео менән Джульетта"ла Тибальд һәм Парис, "Раймонда"ла Әбдрәхмән, «Ҡара йөҙҙәр»ҙә Сәлим, "Гөлнәзирә"лә Ҡасымбай, "Сыңрау торна"ла Арыҫланбай ролдәрен башҡара, Ж. Бизенең «Кармен» операһына һәм А. Г. Рубинштейндың "Демон"ына бейеүҙәр һала.

Артист 2001 йылдың 23 ғинуарында Өфөлә вафат була һәм ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/yusup_f.html
* http://history.opck.org/lichnosti/ju/1940-jusupov-farit-sabirovich.html
* http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2388 
* http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2388 
* https://rampa-rb.rbsmi.ru/articles/teatr/dar-ischezayushchikh-mgnoveniy/ 
* http://www.bashinform.ru/news/693591-odin-iz-osnovopolozhnikov-bashkirskoy-baletnoy-shkoly-k-90-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-artista-baleta-farita-yus
Дәүләт ауыл Советы (Әбйәлил районы)

**Дәүләт ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Бүреле

**Бүреле** — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.  Һаҡмар йылғаһының уң ярына тамағынан 774  км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай. Йылғаның һыу хужалығы участкаһы —  Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһы  ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ.  Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004785
* Гидрологик өйрәнгәнлек  буйынса код (ГӨ) — 112200478
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Күжә ( Нөгөш ҡушылдығы)

**Күжә** йылғаһы — Башҡортостандың Бөрйән районындағы йылғаһы. Нөгөштөң (Ағиҙел йылғаһы бассейны) һул ҡушылдығы.

## Тасуирлама
Йылға оҙонлоғо 40 км, бассейн майҙаны 224 км². Көньяҡ Уралдың таулы урмандары аша аға.

Йылғаның башы Баҙал һыртының урта өлөшөнөң көнбайыш битләүендә, Яңы Мөсәт ауылынан 6,5-7 км төньяҡ-көнбайышта. Ағымының дөйөм йүнәлеше — көнбайыш-көньяҡ-көнбайыш. Түбәнге яртыһы «Шүлгән-Таш» ҡурсаулығы буйлап аға. Нөгөш йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк, Үрге Нөгөш ауылынан 6 км көньяҡ-көнбайыштараҡ (түбән) ҡушыла.

Төп ҡушылдығы — Ҡайраҡлы (һул, 10 км оҙонлоғонда).

Бассейнда тораҡ пункттар юҡ.

**Гидрология**

Йылға башлыса ҡар менән туҡлана. Ағым тиҙлеге 0,8 м/с тиклем. Үҙәне ташлы, киңлеге 10 м-ға тиклем. Бассейны япраҡлы урман һәм ылыҫлы тайга зонаһында урынлашҡан. Һыубаҫар туғайҙарында ҡыуаҡлыҡтар һәм болон үҫемлектәре осрай.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәр буйынса Кама бассейны округына ҡарай. Һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017897.

## Иҫкәрмәләр
Ташбулат ауыл Советы

**Ташбула́т ауыл советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

Административ үҙәге — Ташбулат ауылы.

## Тарихы

; 2006 йыл
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законының 1-се стаьяһы, 187-се бүлегендә (йөҙ ҙә һикһән һигеҙенсе бүлеге Башҡортостан Республикаһының 21.06.2006 № 329-з-се статьяһы менән индерелә) түбәндәге юлдар бар:
187. Әбйәлил районының Таштимер һәм Ташбулат ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә, Әбйәлил районының Таштимер ауыл Советының Айыуһаҙы ауылын Әбйәлил районының Ташбулат ауыл Советы территорияһы составына индерергә.
.

; 2008 йыл

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 50-3-сө һанлы «Башҡортостан Республикаһында айырым ауыл биләмәләренең сиктәрен үҙгәртеү һәм берләштереү турыһындағы» Законына ярашлы Ташбулат ауыл Советы Күсем ауыл Советы менән берҙәм Ташбулат ауыл Советына берләштерелә, административ үҙәге — Ташбулат ауылы.

## Халҡы

## Ауыл Советы (ауыл биләмәһе) составы

## Шулай уҡ ҡара

* Урта түбә (туҡталыш)

## Иҫкәрмәләр
Мәхмүтов Фәүир Шәрифулла улы

**Мәхмүтов Фәүир Шәрифулла улы** (2 август 1939 йыл — 21 июль 1988 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1962 һәм 1966—1988 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының изолировщигы һәм торба һалыу краны машинисы. Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры (1985).

## Биографияһы
Фәүир Шәрифулла улы Мәхмүтов 1939 йылдың 2 авгусында Башҡорт АССР-ы Ҡандра районының Балтай ауылында тыуа.

1960—1988 йылдарҙа СССР-ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының «Востокнефтепроводстрой» тресы 5-се төҙөлөш идаралығында изолировщиу, кран-торба һалғыс машинисы булып эшләй.

Фәүир Мәхмүтов Усть-Балыҡ — Ҡурған — Өфө — Әлмәт, Уренгой — Помары — Ужгород һәм башҡа урындарҙа магистраль торба үткәргестәр һалыуҙа ҡатнаша.

Хеҙмәт ветераны 1988 йылдың 21 июлендә 50 йәшендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Хеҙмәттәге ҙур ҡаҙаныштары, биш йыллыҡ пландарҙы срогынан алда үтәгәне, бер предприятиела намыҫлы һәм оҙаҡ йылдар эшләгәне өсөн Ф. Ш. Мәүмүтов беренсе (1985), икенсе (1980), өсөнсө дәрәжә (1975) Хеҙмәт даны ордендары менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
*