Лобачевский Николай Иванович

**Лобачевский Николай Иванович** (20 ноябрь (1 декабрь) 1792 йыл — 12 (24 февраль) 1856 йыл) — Рәсәй империяһы математигы, Евклидтыҡы булмаған геометрияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, юғары мәкәп һәм мәғариф эшмәкәре. Билдәле инглиз математигы Уильям Клиффорд Лобачевскийҙы «Геометрия Копернигы» тип атай.

Лобачевский 40 йыл дауамында Ҡазан Император университетында уҡыта, шул иҫәптән 19 йыл уның ректоры була; әүҙемлеге һәм уның оҫта етәкселеге һөҙөмтәһендә университет Рәсәй империяһының алдынғы уҡыу йорттары иҫәбенә инә. Н. П. Загоскин фекеренсә, Лобачевский Ҡазан университетының «бөйөк төҙөүсеһе» була.

## Биографияһы
: *Был һәм артабанғы бүлектә килтерелгән революцияға тиклемге даталар [[Юлиан календары|иҫке стилдә]] бирелә*.

### Ата-әсәһе, тыуыу датаһы һәм урыны
1940 йылдар аҙағына тиклем Н. И. Лобачевскийҙың тыуыу датаһы һәм урыны тураһында мәғлүмәт ҡаршылыҡлы була. 1948 йылда А. А. Андронов был йәһәттән яңы тикшеренеүҙәрҙә тураһында мәҡәлә баҫтыра, унда математиктың аныҡ тыуыу датаһы тип 1792 йылдың 20 ноябрен (иҫке стиль буйынса), ә тыуған урыны тип Түбәнге Новгород ҡалаһын (1948 йылдан — Горький) иҫәпләргә кәрәклеген белдерә. Һуңыраҡ Н. И. Привалова П. А. Лобачевскийҙың йорт урынын билдәләй. Уларҙың тикшеренеүҙәре дөйөм танылыу таба һәм Горький исемендәге университетҡа Н. И. Лобачевский (1956) исемен биреүгә эәтргес була.

Николай — Прасковья Александровна Лобачевская (1765 йылдар тирәһе — 1840) менән геодези департаменты чиновнигы Иван Максимович Лобачевскийҙың (1760—1800) өс улының уртансыһы. Н. И. Лобачевскийҙың тыуыуы тураһында, Нижегород университетының математика профессоры Дмитрий Андреевич Гудков (1918—1992) әҙәби һәм архив сығанаҡтарына таянып, Николай Иванович Лобачевский һәм уның ике ағаһы — Александр менән Алексей — Прасковья Александровна Лобачевскаяның Макарьево ер үлсәүсеһе һәм капитан Сергей Степанович Шебаршиндың никахһыҙ тыуған балалары тип раҫлай.

Ғалимдың атаһы, М. И. Лобачевский тураһында мәғлүмәттәр бик наҡыҫ. Ул Малороссияла йәшәгән поляк була. 1757 йылдар тирәһендә кенәз Михаил Иванович Долгоруков (1731—1794), үҙендә хеҙмәттә булған М. В. Лобачевскийға крепостной Аграфенаға өйләнергә рөхсәт итә, ә 1775 йылда кенәз Аграфенаға ирек бирә. Уларҙың улы, Иван Максимович, католиктар йолаһы буйынса суҡындырыла, ләкин һуңыраҡ православиены ҡабул итә. 1797 йылдар тирәһендә Т. М. Лобачевский Түбәнге Новгородта межевая контораға хеҙмәткә ебәрелә. Тиҙҙән ул, ҡаты ауырыуҙан һуң, 40 йәшендә ҡатыны Алесандра Прасковьяны ауыр матди хәлдә ҡалдырып, вафат була.

### Ғүмеренең тәүге йылдары (1792—1807)
1802 йылда Прасковья Александровна өс улын да Ҡазан гимназияһына — ул ваҡытта рәсәй империяһының көнсығыш өлөшөндә берҙән-бер булған уҡыу йортона уҡырға бирә. Николай Лобачевский гимназияны 1806 йылда тамамлай, яҡшы белем күрһәтә, бигерәк тә математика һәм телдәр — латин, немец, француз - буйынса. Шул саҡтан уҡ уның математикаға ҡыҙыҡһыныуы — гимназия уҡытыусыһы Г. И. Карташевскийҙың ҙур ҡаҙанышы.

1804 йылдың 5 ноябрендә император Александр I Ҡазан Император университетын булдырыу тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуя. 1805 йылдың 14 февралендә университет асыла. Университет етәкселеге ата-әсәләргә балалары гимназия тамамлағандан һуң уларҙы университетҡа бирергә саҡырыу ташлай. П. А. Лобачевская ризалыҡ бирә. Николай,ҙың өлкән ағаһы Александр шундуҡ 1805 йылдың 18 февралендә университетҡа ҡабул ителә. Николай 1806 йылдың июлендә һынауҙар биреп ҡарай, әммә уңышһыҙлыҡҡа дусар була дусар була. Шул уҡ йылдың 22 декабрендә ҡабат һынау тапшыра һәм 1807 йылдың 14 февралендә университетҡа ҡабул ителә. Шул уҡ йылда ҡустыһы Алексей ҙа студент булып китә.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* *Георгиев П. В.* По следам потерянного портрета Н. И. Лобачевского // Гасырлар Авазы - Эхо веков. - 2019. - № 3. - С. 147-153.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* {{Книга|ref=Литвинова|ссылка=https://dlib.rsl.ru/viewer/01003637945|автор=Литвинова Елизавета Федоровна|заглавие=Н. И. Лобачевский. Его жизнь и ученая деятельность|год=1895|место=СПб.|издательство=тип. П. П. Сойкина|страниц=79.
* 
* 
* 
* 
* 

### Художественные произведения о Лобачевском
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*  
* 
* 
* Биография и публикации Николая Ивановича Лобачевского  в Электронной библиотеке «Научное наследие России»
* Труды Н. И. Лобачевского и литература о нём
* *Георгиев П. В.* В поисках Лобачевского .
* *Георгиев П. В.* Портрет Н.И. Лобачевского в фондах Парижской Академии наук