Ҡағы (Белорет районы)

**Ҡағы** () — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 787 кеше булған. Ҡағы ауыл биләмәһенең административ үҙәге. ОКАТО коды — 80211825001.

## Географик урыны
Ауыл Ағиҙелгә ҡойған ерҙән алыҫ түгел ерҙә, шул уҡ исемдәге  йылға буйында, 80К-026 Стәрлетамаҡ — Магнитогорск автомобиль юлында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 77 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорецк): 70 км

## Билдәле шәхестәре
* Андреев Евгений Иванович (18.02.1911–26.03.1981), сәнәғәт тармағы алдынғыһы. 1937–1966 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының үҙәк лабораторияһы мөдире. Ленин һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры.

## Тарихы
Ауылға ҡасан нигеҙ һалыныуы теүәл билдәле түгел. Тарихсылар 1740 йылды рәсми дата тип ҡабул иткән. Ҡағыға ингән ерҙәге стелала ла ошо дата күрһәтелгән. Ауылға, күрәһең, старообрядсылар нигеҙ һалған һәм ошонда ағып ятҡан йылға исеме аҫтында, Дим заводтарының береһе — Ҡағы заводына  нигеҙ һалған саҡта ул барлыҡҡа килгән. Завод Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙенә ҡараған.

Ауыл бер нисә тапҡыр яна. 1911 йылдың йәйендә сыҡҡан янғын заводты тулыһынса юҡ итә, шунан һуң ауылдың иҡтисади әһәмиәте тулыһынса кәмей.

## Топонимияһы
Ауылдың атамаһының килеп сығыуына бәйле бер нисә фараз бар.

Беренсе легендаға ярашлы, ҡасандыр был урынға килгән кешеләр ял итергә һәм һыу эсергә тип йылға буйына төшкән. Шул ваҡыт уларға ҡаршы һыуҙан аҡ ҡыр ҡаҙҙары тубы күтәрелгән. Улар шаулап ҡанат ҡағып, «ҡа-ғы, ҡа-ғы» тип йылға яңғыратып ҡаңғылдап осҡан имеш. Был урындың исеме ошонан киткән.

Ҡаға, йәғни ҡаға-таш һүҙен шулай уҡ һелкенгән (тетрәгән) тау-таш (гора, которую трясет) тип тә аңлаталар.

Шулай ҙа «ҡағы» һүҙенең килеп сығышын ҡаҙҙарға бәйләп ҡарау дөрөҫлөккә тап килмәй. Сөнки йылға Белорет районы Үҙәнбаш ауылы янындағы Ҡағыташ тауы итәгенән баш ала. Башҡортостандың Әбйәлил һәм Белорет райондары аша үтеп, Башҡортостан ҡурсаулығының тәбиғи төньяҡ сиген һәм Белорет менән Бөрйән райондары сиген хасил итә.

«Ҡағы» топонимын билдәле ғалим, тел белгесе Фирҙәүес Хисамитдинова бына нисек аңлата:
«Ҡағы, Ҡыйғы (Кагы, Киги – русса) мәғәнәһе буйынса бер-береһенә үтә яҡын һүҙҙәр, дөрөҫөрәге – бер тамырлы, самодий телдәренән килеп сыҡҡан булыуҙары ихтимал (самодий – урал телдәре составына ҡараған телдәр төркөмө). Самодий телендә «ҡағы» «һыу» тигәнде аңлата. Ҡағы атамаһы сығанаҡтарҙа тап Башҡортостан йылғалары булараҡ 1740-сы йылдарҙан телгә алына. Самодий телендә шулай уҡ «ҡыҡҡы, ҡаҡҡы» тигән һүҙҙәр бар, улар тәржемәлә «йылға йәки шишмә» тигәнде аңлата.

«Ҡағы, ҡыйғы, ҡыйҙаш» кеүек бер тамырлы һүҙҙәрҙең башҡа аңлатмаһы ла булыуы ихтимал. Бәлки улар беҙҙең халыҡтың боронғо төрки тамырҙарына барып тоташалыр. «Был теманы өйрәнергә теләүселәр табылыр. XI-XII быуаттарҙың төрки филологы һәм лексикографы Мәхмүт Ҡашғариҙың һүҙлегенә мөрәжәғәт итергә кәңәш итәм. Был атамаларҙың топонимик форманты бер булырға тейеш. Бөтөн төрки телдәрендәге быға оҡшаш һүҙҙәрҙе эҙләргә һәм сағыштырырға кәрәк», – тигән бурыс ҡуя йәштәргә Фирҙәүес Хисамитдинова.

## Транспорт
Ауыл аша Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы үтә.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (93 %).

## Иҡтисады
Халыҡтың төп шөғөлдәре: ауыл һәм урман хужалығы, туризм өлкәһе, бер ни тиклем яҡындағы ауылдың (Үрге Әүжән) предприятиеларында эшләү.
## Инфраструктураһы
Ауылдан алыҫ түгел «Сухов Ключ», ауылдың үҙендә «Тәңре» һәм «Ағиҙел» турбазалары урынлашҡан. Стенаға төшөрөлгән биҙәк һаҡланған Изге Никольский ҡорамы — архитектура ҡомартҡыһы, экскурсиялар һәм (һирәгерәк) байрам хеҙмәттәре көндәрендә асыла. Ауыл китапханаһында ауыл тарихына арналған экспозиция урынлашҡан. Ауыл эргәһендә изге Сажелка шишмәһе урғыла. Электр менән тәьмин итеү Ҡағы йылғаһындағы бәләкәй ГРЭС-тар иҫәбенә тормошҡа ашырыла.

## Галерея

Файл:Село Кага, Башкортостан - panoramio (6).jpg|Николай сиркәүе
Файл:Село Кага, Башкортостан - panoramio (9).jpg|Константин Суховтың йорто
Файл:Село Кага, Башкортостан - panoramio (2).jpg|Ауыл күренеше
Файл:Магазин в д Кага.jpg|Ауыл кибете
Файл:Hostel Tengri.JPG|Ҡунаҡхана


## Урамдары

* Еңеүҙең 50 йыллығы урамы ()
* А.Юрочкин урамы ()
* В.Селиванов урамы ()
* Горький урамы ()
* Киров урамы () 
* Комсомол урамы ()
* Ленин урамы ()
* Матросов урамы ()
* Мичурин урамы () 
* Күпер урамы ()
* Некрасов урамы ()
* Беренсе Май урамы ()
* Быуа уармы  ()
* Пролетар урамы  ()
* Пугачев урамы ()
* Пушкин урамы ()
* Репин урамы ()
* Балыҡлы урамы ()
* Свердлов урамы ()
* Совет урамы ()
* Һалдаттар урамы ()
* Суворов урамы () 
* Татаринов урамы ()
* Хеҙмәт урамы ()
* Чапаев урамы ()
* Мәктәп урамы ()

## Видеояҙмаларҙа
* Село Кага. Белорецкий р-н. Башкортостан.
* Орнамент. Село Кага Белорецкого района
* Масленица в селе Кага Белорецкий район
* Кага. Южный Урал, Белорецкий район.
## Иҫтәлекле урындары
* «Маяҡ» йәки «Яңғыҙ ҡарағай» тип аталған тауҙағы урын
* Константин Сухов йорто
* Изге Николай ҡорамы
* Ҡағы заводы харабалары
* Изге Сажелка шишмәһе
* В.К. Блюхер бюсы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Һылтанмалар
*    
* Кага на портале «Генеалогия и Архивы»
* Сайт о селе Кага