open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бендзин

**Бендзин** ( ) — ҡала. Польшаның Силезия воеводствоһы, Бендзин повяногына ҡараған ҡалаһы. Ҡала гмина статусына эйә. 37,08 км² майҙанды биләй. Халҡы — 65 231 кеше (2004 йылға ҡарата).

## Тарих

Икенсе бөтә донъя һуғышына тиклем Бендзин типик йәһүд ултырағы була, уның халҡы составында 1921 йылда 17 298 йәһүд милләтле кеше иҫәпләнә (барлыҡ ҡала халҡының 62,1 %). Гитлер ғәскәрҙәре Польшаны оккупациялағандан һуң, 1942 йылдың майында бында Бендзин геттоһы булдырыла. Халыҡтың күп өлөшө Освенцим үлем лагерына депортацияланғанға тиклем немецтарҙың хәрби заводында эшләргә мәжбүр ителә, депортацияланғас, улар юҡ ителә. Һуңғы күп һанлы гетто кешеләрен депортациялау мәлендә, 1943 йылдың 3 авгусында урындағы хәрби йәһүд ойошмаһы ағзалары ихтилал күтәрә. Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамланғандан һуң, Бендзиндың элек синагога торған майҙаны геттоның шул ихтилалда ҡатнашыусылары исеме менән атала. 2005 йылда был майҙанда 1939 йылдың 8 сентябренән 9 сентябренә ҡараған төндә немецтар тарафынан үлтерелгән йәһүдтәр иҫтәлегенә обелиск ҡуйыла.

## Транспорт
* Хәҙер ҡалала әүҙем Бендзин тимер юл станцияһы һәм тимер юлдың Бендзин-Място менән Бендзин Ксавера туҡталыштары (платформалары) бар. Башҡа ике станциялары ябыҡ.
* Ҡалала 5 трамвай линияһы, улар «Силезский Трамвай» системаһына ингән һәм Силезия воеводствоһының 13 ҡалаһын үҙ эсенә ала. Ҡала территорияһында 50 ҡала-ара һәм ҡала эсе маршруттарында 50 трасса эшләй.

## Иҫтәлекле урыны
* Бендзин замогы

## Билдәле кешеләре
* Беери, Иссера (1901—1958) — Израиль хәрби разведкаһына нигеҙ һалыусы һәм уның тәүге етәксеһе
* Гетингер, Людвик Рох (1904—1941) — Рим-католик сиркәүенең хыялыйы
* Заводский, Александр (1899—1964) — Польша халыҡ республикаһы Дәүләт советы башлығы
* Хорембальский, Винсент (1890—1960) — поляк скульпторы
* Шнайдер, Рафал (1971—2014) — поляк ҡылыссыһы, фехтование буйынса донъя чемпионаты призеры

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*  Бендзин: тематические медиафайлы на Викискладе
* Официальная страница города
Пилос-Нестор

**Пи́лос-Не́стор** () — Грециялағы община (дим), Пелопоннес ярымутрауының көньяҡ-көнбайыш осонда, Пелопоннес периферияһында Месиния периферияһы берәмегендә Месиниакос ҡултығы һәм Ион диңгеҙе яры буйында урынлашҡан. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса унда 21 077 кеше йәшәй. Майҙаны —554,265 квадрат километр. Бер кв. километрға 38,03 кеше тура килә. Административ үҙәге — Пилос. 2014 йылғы урындағы һайлауҙарҙа Димитрис Кафандарис (Δημήτρης Καφαντάρης) Димарх вазифаһына һайлана.

2011 йылда «Калликратис» программаһы буйынса бөтөрөлгән Корони, Метони, Нестор, Папафлесас, Пилос һәм Хилиохория общиналарын ҡушыу юлы менән булдырыла.

Общинаға Инусе һәм Сфактирия трауҙары ла инә.

## Административ бүленеш

Пилос-Нестор общинаһы (дим) 6 община берәмегенә бүленә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ален (Баден-Вюртемберг)

**Ален** ( , алеман. Oole) — Германияның Баден-Вюртемберг федераль ерендәге ҡала. Был урын Германияның Көнсығыш Альб администрацияһының Көнсығыш Вюртемберг төбәгендәге Штутгарт ҡалаһынан алыҫ булмаған ерҙә торған урыны.

## Географияһы
Ален Көнсығыш Вюртембергтың Кохер йылғаһы үҙәгендә ята. Унан йыраҡ түгел урында шулай уҡ Ремс һәм Ягст йылғалары башлана, улар Неккар йылғаһына ҡоя. Алендан көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығышта Шваб Альб тауҙарының армыты башлана, төньяҡтараҡ — Ельванген тауҙары тора.

## Тарих
Яҡынса 150—160 йылдарҙа хәҙерге Ален территорияһында рим форты төҙөлгән була.

Ҡала XIII быуатта нигеҙләнгән, XIV быуат яҙма сығанаҡтарында телгә алына. 1360 йылдан алып1802 йылға тиклем ҡала империяның ирекле ҡалаһы булған, аҙаҡтан ул Вюртемберг тарафынан баҫып алынған. 1634 йылда ҡалала көслө янғын була.

Халыҡ һаны үҫеше динамикаһы түбәндәгесә: 1800 йыл — 1,9 мең кеше, 1850 йылда — 3,5 мең кеше, 1900 йылда — 9,1 мең кеше, 1950 йылда — 25,4 мең кеше, 1975 йылда — 64,7 мең кеше, 2000 йылда — 66,4 мең кеше.

## Сәйәсәт
Ҡала менән, 1374 йылдан башлап, бургомистрҙар (2005 йылдан алып — Мартин Герлах) һәм ҡала советы етәкселек итә. Ҡала муниципалитеты биш йылға бер тапҡыр һайлана һәм 48 кешенән тора. 2004 йылда һайлауҙарҙың һуңғы һөҙөмтәләре буйынса муниципалитеттар структураһы түбәндәгесә: ХДС — 22 кеше, СДПГ — 6 кеше, СвДП — 4 кеше, блогы «Әүҙем ҡала халыҡ» блогы — 3 кеше, «Ален өсөн» блогы — 1 кеше.

## Иҡтисад
Ҡала сәнәғәтенең төп тармағы — металл эшкәртеү. Шулай уҡ бында машиналар эшләү, оптика, ҡағыҙ һәм туҡыу сәнәғәте, һыра ҡайнатыу ҙа үҫешкән.

Астма сиренән дауалаусы курорт бар. Ален көрәшселәр командаһы — Германияла көслө командаларҙың береһе.

## Урыҫ православие сиркәүе
Ален ҡалаһында Сретение Господня мәхәлләһе (Баден-Вюртемберг) 2005 йылдан алып эшләй. 2009 йылда Мәскәү Патриархаты тарафынан рәсми рәүештә теркәлгән. Ғибәҙәт ҡылыуҙар изге Маркус инжил сиркәүендә үткәрелә. Адресы :

Erwin-Rommel-16 Straße, 73430 Aalen

Мәхәлләнең дин әһеле — игумен Максим (Шмидт). Икенсе дин әһеле — иерей Алексий Пимонов.

## Иҫтәлекле урындары
Иҫтәлекле араһындары — Изге Николай сиркәүе (1765), боронғо рим музейы, геология-палеонтология музейы.

Ҡаланың үҙенсәлекле символы булып «шпионлы» тарихи ҡала ратушаһы тора. Ален ҡала ратушаһынан бейегерәк менеп ҡараһаң, бина башында тәмеке төрөпкәһен ауыҙына ҡапҡан, мыҫҡыллы йылмаған һәм башын төрлө яҡҡа борғолап торған һаҡаллы ир-егет башын күрергә мөмкин. Был Ален шпионы, ҡала граждандары уға һәйкәл ҡуйған. Һәйкәл император армияһына һөжүм яһаусыларҙан ҡотолоп ҡалыу иҫтәлегенә ҡуйылған.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Кристен (Бөйөк Британия),
*  Сент-Ло (Франция),
*  Татабанья (Венгрия),
*  Антакья (Төркиә).
Муонио

**Муонио** (фин. Muonio, с-саамск.  Muoná, 1923 йылға тиклем  *Муонионниска* исемен йөрөтә) —   Финляндияла община,  Лаппи провинцияһында урынлашҡан.

## Географияһы
Общинаның майҙаны   2038,15 км² тәшкил итә  Эёнонтекийё (төньяҡта),  Киттиля (көнсығышта) һәм Колари (көньяҡта), шулай уҡ Норрботтен ленында (көнбайышта) Паяла швед коммунаһы менән сиктәш. Швеция сиге  Муониоэльвен йылғаһы буйынан үтә, унан аша күпер бар. Муоноо территорияһында Паллас-Юллястунтури милли паркының өлөшө   урынлашҡан.

## Демографияһы
2011 йылдың 31 ғинуарына Муонио общинаһында 2399 кеше йәшәгән: 1214 ир-ат һәм 1185 ҡатын-ҡыҙ.   2012 йылдың 30 сентябрендәге мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны  2387 кеше тәшкил иткән. Халыҡ тығыҙлығы — 1,24 кеше/км².  Общинала  рәсми тел  — фин теле. 

Фин теле   96,17 % кеше өсөн туған тел; швед — 0,58 % өсөн. Башҡа телдәр общинала  йәшәгән 3,04 % өсөн туған тел булып тора. 

**Халыҡтың йәш составы:**

* 14 йәшкә тиклем — 15,09 %
* 15 йәштән 64 йәшкә тиклем — 64,86 %
* 65 йәштән өлкәндәр — 20,13 %

## Сәйәсәте

#### Парламент һайлауҙары
2011 йылда Муониола парламент һайлауҙры һөҙөмтәһе:

* Финляндия үҙәге: 27,5 %
* Милли коалиция: 23,2 %
* Ысын финдар: 16,4 %
* Социал-демократтар: 15,9 %
* Һул союзы: 9,8 %
* Йәшел союзы: 3,0 %
* Христиан демократтар: 2,4 %
* Швед халыҡ партияһы: 1,5 %
* Башҡа партиялар: 0,3 %

## Галереяһы

Файл:Muonio Church corrected.jpg| Муонио сиркәүе
Файл:Pakasaivo 1.jpg|Пакасайво күле
Файл:Pallas-Yllästunturin kansallispuisto 2.jpg|Паллас-Юллястунтури милли паркы
Файл:Ylimuonion koulut.jpg|Юлимуонио ауылы мәктәбе
Файл:Hotelli Pallas.jpg| Hotel Pallas (ҡунаҡхана)


## Туғандаш ҡалалар

*  Поляр Таңдары

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт общины
Эндокринология

**Эндокринология -** (грек. ἔνδον — эскә,  — бүлеү һәм  — һүҙ, фән) — эске секреция биҙҙәренең эске төҙөлөшө һәм функциялары тураһында фән (эндокрин биҙҙәр). Эске секреция биҙҙәре эшләп сығара торған матдәләрҙең (гормондар), барлыҡҡа килеүе һәм уларҙың кеше һәм хайуандар организмында үтәгән функцияларын өйрәнә.

Шулай уҡ, был биҙҙәренең эшмәкәрлеге боҙолоу сәбәптәрен һәм һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән сирҙәрҙе асыҡлай..

Эндокринология — иң йәш һәм шәп үҫешкән медицина тармаҡтарҙың береһе. Эндокрин системаһы эшмәкәрлегенең боҙолоуы, эндокринология мәсьәләләре ғәмәлдә медицинаның бөтә өлкәләренә лә тиерлек ҡағыла (кардиология, онкология, офтальмология, гастроэнтерология, нефрология, урология, неврология, гинекология).

Эндокринология бүлектәренең береһе — диабетология. Диабетология шәкәр диабетының барлыҡҡа килеүен, үҫешен, барышын өйрәнә. Диагностикалау, дауалау, сирҙе һәм уның ҡатмарлашыуын иҫкәртеү ысулдарын асыҡлай.

Һуңғы тиҫтә йылда уның этиологияһы һәм патогенезы тураһында яңы мәғлүмәттәр алына. Шулай уҡ, инсулиндың етешмәүенә йәки бөтөнләй эшләнмәүенә бәйле, шәкәр диабетының клиник күрһәткестәренең үтә ныҡ ҡатмарлы булыуы(полиморфный хронический синдром) асыҡлана. Сиргә бәйле метаболик тайпылыштарҙы коррекциялау бик ҡатмарлы булыуы, бөтә донъяла шәкәр диабеты проблемалары киҫкен тороуы диабетологияның эндокринологиянан айырым тармаҡ булып сығыуына килтерә.

## Тарихы
Хәҙерге эндокринологияның барлыҡҡа килгән йылы итеп 1848 йылды һанайҙар. Тап шул йылда Британия табибы Томас Аддисон ҡурҡыныс сирҙәрҙең береһен тикшерә башлай. Сир мускулдарҙың хәлһеҙләнә барыуы, арыуҙың көсәйәүе, организмдың синегеүе менән башлана һәм үлем менән тамамлана.

Мәйетте асып ҡарағанда, ғалим бөйөр өҫтө биҙҙәренең ҡабыҡ ҡатламы зарарланыуына иғтибар итә.

1855 йылда Шарль Броун-Секар бөйөр өҫтө биҙҙәренең ҡабығында организмдың нормаль эшмәкәрлеген көйләй торған матдәләр эшләнәлер тип фаразлай. Башҡа биҙҙәрҙә лә организм функцияларын көйләүсе матдәләр етештерәлер тигән фекергә килә. Артабанғы тикшеренеүҙәр был фаразды раҫлай .

1905 йылда инглиз физиологтары Бейлис Уильям һәм Эрнст Старлинг тәүге тапҡыр «гормон» төшөнсәһен индерә.

## Эске секреция биҙҙәре (эндокрин биҙҙәр)
**Эндокрин биҙҙәр** (*Эске секреция биҙҙәре *) — үҙҙәре эшләп сығарған гормондарҙы организмға туранан-тура ҡанға(капиллярҙарға) бүлеп сығарыусы биҙҙәр һәм параганглийҙар. Уларҙың тышҡы секреция биҙҙәренән айырмалы, эшләнгән секрецияны тән ҡыуышлығына йәки тышҡа сығарыу өсөн махсус юлдары булмай.

**Эске секреция биҙҙәре** :
* Ҡалҡан биҙ
* Параҡалҡан биҙ
* Тимус
* Бөйөр өҫтө биҙҙәре
* Параганглийҙар
* Ашҡаҙан аҫты биҙендәге Лангерганс утраусыҡтары
* гипоталамус, гипофиз
* Эпифиз
* Енес биҙҙәре: орлоҡлоҡтар һәм йомортҡалыҡ биҙҙәре (енес гормондары эшләп сығарыусы урындары)

## Шулай уҡ, ҡарағыҙ
* Эндокринолог

## Иҫкәрмә


## Һылтанмалар
* Endocrinology (British online textbook)
* Endotext (American online textbook)
* Useful Endocrinology Resources for Residents 
* Endocrinology journals from Elsevier 
* Endocrinology news updates from Elsevier
* The Hormone Foundation 
* Endocrinology Center medical in Thailand
Гибихенштейнбрюкке

**Гибихенштейнбрюкке** (Giebichensteinbrücke), шулай уҡ** Крелльвицкий күпере** (Kröllwitzer Brücke) булараҡ билдәле — Галле ҡалаһы (Саксония-Анхальт, Германия) ситендә Зале йылғаһы аша һалынған өс күперҙең береһе; Крелльвицер-штрассела, Гибихенштайн һарайы эргәһендә урынлашҡан һәм ҡаланың Гибихенштайн менән " Немец телендә" (нем.)баш. райондарын тоташтыра. Күпер аша автомобилдәр, трамвайҙар һәм йәйәүлеләр йөрөй.

## Тарихы

XIV быуатта бында беренсе ағас күпер төҙөлә. Һуңыраҡ йылға аша паром менән сығып йөрөйҙәр. XIX быуат аҙағында понтон күпер төҙөлә, бер нисә йылдан һуң ул ҡоросҡа алыштырыла.

Хәҙерге дүрт аралы аркалы, 16,5 метр киңлектәге 261 метр оҙонлоғондағы тимер-бетон күпер  (нем.)баш. проекты буйынса ике йылда (1926—1928) төҙөлә.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1945 йылдың 14 апрелендә күпер емерелә, әммә 1949 йылда ҡабаттан тергеҙелә.

1995 йылда күпергә капиталь ремонт яһала.

## Һыйыр һәм ат
Күпергә 1928 йылда немец скульпторы Герхард Маркс эшләгән һыйыр һәм ат скульптураһы ҡуйыла. Ул Крелльвица ауылы (һыйыр) һәм Гибихенштайн ҡалаһы (ат) берләшеүенең символы булып тора.

Скульптуралар бетондан эшләнә, уға шлак, йылға ҡомо, ваҡланған порфир ҡушыла. Скульптураға ямғыр һыуы үтеп инеүе һөҙөмтәһендә порфир бүртә, һелте-кремний реакцияһы скульптурала ярыҡтар барлыҡҡа килтерә. 2011 йылдың мартында был парға реставрация яһала башлай, улар ике йылға ағас ҡумта менән кеше к-ҙенән йәшерелә. Ошо ваҡытта ярыҡтарға цемент тултырыла, скультуралар тыштан һаҡлаусы ҡатлам менән ҡаплана. 2013 йылдың 21 мартында һыйыр һәм аттың яңыртылған һыны ҡабаттан асыла.

## Галерея

## Иҫкәрмәләр
Бланско

**Бланско** (чех.Blansko ), элекке **Бланц** (нем.Blanz) — Чех Республикаһының көнсығышындағы  ҡала, Брно ҡалаһынан  20 км төньяҡтараҡ ята. Свитава йылға буйында урынлашҡан. Көньяҡ Моравия крайы  Бланско районының  административ үҙәге булып тора.   Халҡы — 21 129 кеше.

## Тарихы
Бланско  ҡәлғәһе тураһында беренсе тапҡыр 1136 йылда телгә алына (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1141 йылда). Ҡала 1277 йылда  формалаша башлай. 1766 йылдан ҡала Зальм (нем.Salm) ғаиләһенә ҡараған, ул  бик күп фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренең, шул иҫәптән Йозеф Добровскийҙың бағыусыһы булған.

## Урындары
Бөгөн ҡалала күп предприятиелар урынлашҡан, шул иҫәптән төҙөлөш һәм химия заводы бар. Ҡала шулай уҡ  Моравия карстына — Европала иң ҙур карст мәмерйәләренең береһенә яҡын булыуы менән билдәле.

## Халҡы
1869—2009 йылдарҙа  Бланско халҡы һанының үҙгәреүе динамикаһы

## Proizvodstvo
CKD Blansko , vodoturbiny gidroturbiny turbogenerator , JV sorabotsko werke Тяжмаш Syzran

## Туғандаш ҡалалар

*  Комарно, Словакия
*  Легница, Польша
*  Мюрццушлаг, Австрия
*  Борисоглебск, Рәсәй (ҡалала туғандаш ҡала хөрмәтенә аталған Бланская урамы бар )
*  Скандиано, Италия
*  Булок, Франция
*  Вакье, Франция
*  Вильев-ле-Булок, Франция

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт
Безансон

**Безансон** (франц.Besançon; классич. лат. Bysantium; урта-быуаттар. лат.  Vesontio; нем.Bisanz) — Франция көнсығышындағы ҡала, Ду йылғаһының бөгөлөндә урынлашҡан. Ду департаментының һәм Фран-конте төбәгенең административ үҙәге. Машиналар төҙөү, сәғәт, туҡыма һәм тегеү сәнәғәте үҫешкән.   2013 йылда халыҡ һаны 116 952 кеше тәшкил иткән.

## Тарихы
Борон Vesontio тип аталған һәм секвандарҙың галлия ҡәбиләләре  үҙәге булараҡ б.э. тиклем 58 йылда  Юлий Цезарь тарафынан яулап алына. IV быуаттан алып  Безансон епископтары билдәле була, улар ваҡыт үтеү менән архиепископ булып китә һәм ҡала менән идара итеүҙе үҙ ҡулына ала. 1654 йылға тиклем ул Изге Рим империяһы составында   ирекле ҡала булып ҡала. 

Безансон Габсбургтар ваҡытында ныҡ үҫешә, урындағы кешеләрҙең береһе, кардинал Гранвела империяның тышҡы сәйәсәте эштәрен алып бара. Утыҙ йыллыҡ һуғыш  йомғаҡтары буйынса Безансон француздарға күсә һәм  Людовик XIV  бойороғо буйынса Вобан тарафынан тулыһынса  нығытыла. Ғәйәт ҙур ҡәлғәне төҙөү 30 йыл биләй, 1814 йылда уны австриялылар утҡа тота, әммә, дөйөм алғанда, Вобандың ижади емеше беҙҙең көндәргә тиклем һәйбәт һаҡланғанлыҡта килеп етә.

1676 йылда бында Доль ҡалаһынан Франш-Конте идара итеү органдары күсерелә.  1671 йылда Долдән  Безансонға XV быуатта «Ике Бургундия  университеты» булараҡ асылған  Франш-Конте университеты күсә.

XVIII  быуат аҙағында  Швейцариянан ҡасаҡтар килә, улар Безансондың сәғәт сәнәғәтенә нигеҙ һала. XIX  быуатта ҡала ярайһы уҡ эре сәнәғәт үҙәге була. Бында  шағир Виктор Гюго, социалистар Фурье һәм Прудон, шулай уҡ ағалы-ҡустылы Люмьерҙар тыуған.  Стендаль «Ҡыҙыл һәм ҡара» романындағы ваҡиғаларҙың бер өлөшөн Безансонда урынлаштыра. 

1960 йылда хәҙерге ҡаланың  иң тығыҙ йәшәгән районы — Плануаз төҙөлә

## Климаты




## Транспорты
Ҡалала автобус һәм трамвай хәрәкәте бар (2014 йылдың 30 авгусынан ) .

## Иҫтәлекле урындары

* Вобан проектлаған Безансон ҡәлғәһе. Үҙ эсенән цитаделде, ҡала диуарҙарын һәм Гриффон фортын ала. 2008 йылда был нығытмалар Вобандың 12 нығытмаһы иҫәбендә  ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡылары исемлегенә  индерелә. 
* Боронғо рим ҡалдыҡтары: Ҡара ҡапҡалар, амфитеатр, һыу үткәргестәр, антик күперҙәр фрагменты
* Сен-Жан соборы  XI—XIII  быуаттарҙа төҙөлгән, әммә  XVIII быуатта яңынан үҙгәртеп ҡорола.
* Кардинал Гранвела йорто (1534—40)
* Музейҙар, аквариумдар, зоопарк
** Ваҡыт музейы
** Вобан цитаделендә «Францияның Ҡаршылыҡ Хәрәкәте һәм депортация» музейы.
** Франш-Конте традициялары музейы
** Тәбиғәт музейы: зоопарк, аквариум, инсектарий, «мышариум», климатология.
* Бальнеологик курорт
* Безансон синагогаһы

## Туғандаш ҡалалар


*  Тверь (Рәсәй)
*  Фрайбург (Германия)
*  Куопио (Финляндия)
*  Хаддерсфилд (Бөйөк Британия)
*  Бельско-Бяла (Польша)
*  Невшатель(Швейцария)
*  Бистрица (Румыния)
*  Павия (Италия)
*  Хадера (Израиль)
*   (Буркина-Фасо)
*  Ман (кот-д ' Ивуар)
*  Шарлотсвилл, Виргиния (АҠШ)

 

## Фотоһүрәттәр галереяһы

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

*
Ажен

**Ажен** (франц. һәм ) — Францияның Яңы Аквитания төбәгендә Ло һәм Гаронн департаментының административ үҙәге.  162-метрлыҡ Эрмитаж ҡалҡыулығы итәгендә Гаронн яры буйында урынлашҡан. Халҡы  30 170 кеше тәшкил итә (1999 йыл).

## Тарихы
Беренсе тапҡыр Юлий Цезарьҙың  «Галл һуғыш тураһында яҙмаларында» нитиобригтар ҡәбиләһенең ҡалаһы *Агиннум* (лат. Aginnum) кеүек телгә алына.  509 йылда Хлодвиг ҡулына күсә.  Урта быуаттарҙа —  XII быуаттан алып  XV быуатҡа тиклем инглиз королдәре биләмәһенә ингән  Аженуа графлығының  баш ҡалаһы. 1578 йылда Маргарита Валуаға, уның Генрих Наваррский менән никахҡа инеүе ваҡытында  бирнә итеп бирелә. Ажендан гуманист Скалигерҙар ғаиләһе сыҡҡан.

## Иҫтәлекле урындары

Ажендың тар боронғо урамдары лабиринты хәҙерге киң бульварҙарҙы киҫеп үтә. Тарихи биналар  XII быуаттың Изге Капрасий соборын һәм Нотр-Дам-де-Жакобен (XIII быуат) доминикан монастырын үҙ эсенә ала. Ренессанс дәүеренең шәхси йорттарында Гойяның һәм импрессионистарҙың картиналарына бай  художество музейы  урынлашҡан.

## Христианлығы
Христианлыҡ Аженда дүртенсе быуаттан да һуң  ҡалмай урынлаша. Түбәндәге Ажен епископтары изгеләр рәтенә индерелгән:
* Капрэ йәки Капрасий (Caprais, ?—303)
* Фебад (Fébade, Phébade, 358—392)
* Дульситий йәки Дульсидий (Dulcitius, V быуат)

## Билдәле шәхестәре

* Иосиф Юстус Скалигер  (1540—1609), гуманист
* Бернар Жермен Этьен де ла Виль  (1756—1825), натуралист
* Жан-Батист Бори де сен-Венсан (1780—1846), натуралист
* Мишель Серр (1930), философ, фән тарихсыһы
* Франсис Кабрель (1953), йырсы, композитор, йырҙар авторы 
* Жак Жансемин — билдәле гаскон шағиры

## Туғандаш ҡалалар

* Динслакен, Германия
* Корпус-Кристи, АҠШ
* Лланелли, Бөйөк Британия
* Нисиномия, Япония
* Толедо, Испания
* Туапсе, Рәсәй

## Климаты

## Иҫкәрмәләр
Одорхею-Секуеск

**Одорхею-Секуеск** (румын. Odorheiu Secuiesc, , Секейудвархей) — ҙурлығы буйынса Румынияның икенсе урынды биләгән Харгита жудецының ҡалаһы. Шулай уҡ румын телендә ҡыҫҡаса Одорхей һәм венгр телендә ҡыҫҡаса «Удвархей» тип аталып, «ихата» тигәнде аңлата.

## Тарих
Ҡала, элекке Венгрия короллегенең Удвархей комитатаһының баш ҡалаһы булараҡ, Секей крайының тарихи үҙәктәренең береһе булып тора. Билдәле булыуынса, ҡала беренсе тапҡыр 1334 йылда папа бурыстар реестрында венгр *Одуорхел* рухани исеме менән яҙылған. 1615 йылда Габор Бетлен, Трансильвания принцы ҡала хоҡуғын раҫлаған саҡта был урын Секейудвархей булараҡ билдәле.

1357 йылда Удвархей секейҙарҙың беренсе ассамблеяһы урыны була. 1451 йылда ҡалала ҡәлғә төҙөлә. Ҡәлғә II Янош Запольяи тарафынан 1565 йылда секейҙарҙы үҙ контролендә тотоу маҡсатында яңынан күтәртелә. 1599 йылда Валахия принцы Михай Храбрый секейҙар һәм Габсбургтар менән берләшә һәм Трансильвания кампанияһы ваҡытында ҡәлғәне емерә. Һуңыраҡ ҡәлғә тағы ла тергеҙелә һәм яңынан емерелә. Хәҙер ҡәлғәнең емереклектәре *«секейҙар һөжүм иткән ҡәлғә»* тигән исем аҫтында билдәле

Ҡала Трансильваниялағы Секей крайының бер тарихи өлөшө булып тора. Ул Удвархейск округының баш ҡалаһы булып 1876 йылға тиклем, Трансильваниялағы реформаға тиклем тора, артабан Венгрия короллеге аҫтына инә. Трианон килешеүе буйынса ул 1920 йылда Румыния өлөшөнә әйләнә һәм Одорхей жудецының өлөшө булып ике бөтә донъя һуғышы араһындағы осорға тиклем тора. 1940 йылда Икенсе Вена арбитражы Төньяҡ Ттрансильванияны Венгрияға тапшыра, ҡала 1944 йылға тиклем Венгрия контролендә тора. Азат ителгәндән һуң, 1947 йылда ҡалаға яңынан румыния хакимиәте ҡайта һәм ҡала Румынияға ҡарай. 1952—1960 йылдарҙа ҡала Венгр автономиялы өлкәһе була, 1968 −1960-сы йылдарҙа — Муреш-Венгр автономиялы өлкәһенә ҡарай. 1968 йылда автономия юҡҡа сығарыла, шул ваҡыттан алып ҡала Харгита жудецының бер өлөшө булып тора.

2004 йылдың 22 майында билдәле секей тарихи шәхестәренә арналған статуялар ҡуйылған секей паркы асыла.

2005 йылдың авгусында ҡала һәм уның күрше ауылдары ташҡындан ҙур зыян күрә.

## Иҫтәлекле урындары

## Туғанлашҡан ҡалалары

*  Барч, Венгрия
*  Бекешчаба, Венгрия
*  , Венгрия
*  Вац, Венгрия
*  Татабанья, Венгрия
*  Тёрёкбалинт, Венгрия
*  Тихань, Венгрия
*  Хайдудорог, Венгрия
*  , Венгрия
*  Цеглед, Венгрия
*  Шорокшар, Венгрия
*  Суботица, Сербия
*  Дунайска-Стреда, Словакия

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми ҡала сайтында
Крайстчерч (Дорсет)

**Крайстчерч** (ингл.  Christchurch) — Бөйөк Британияның Көньяҡ-Көнбайыш Англия төбәгендә торған Дорсет графлығына ҡараған ҡалаһы. Крайстчерч ҡалаһы шул уҡ исемдәге административ район барлыҡҡа килтергән(боро). Крайстчерч ҡалаһының майҙаны 50,4 квадрат километр тәшкил итә. 2014 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса был ҡалала 48 368 кеше йәшәй.

Крайстчерч ҡалаһы Ла-Манш боғаҙы яры буйында, Лондон ҡалаһынан 165 километрҙа көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан, көнбайышта Борнмут ҡалаһына терәлеп тиерлек тора, көнсығышта Гэмпшир графлығы менән сикләшә. Крайстчерчтың туғанлашҡан ҡалалары:Татабанья, Сент-Гислен, Ален, Сен-Ло.

## Иҫкәрмәләр
Котбус

**Котбус** (нем.Cottbus , т-луж.Chóśebuz /, үр-луж.Choćebuz, , пол.Chociebuż) — Германияның көнсығышындағы ҡала, ҙурлығы буйынса Потсдамдан һуң  Бранденбург еренең  икенсе ҡалаһы.

## Лужицалылар

«Лужицкий ултыраҡ өлкәһе» автономияһының мәҙәни-территориаль составына инә, уның территорияһында лужица телдәрен һәм мәҙәниәтен һаҡлауға булышлыҡ иткән Саксония һәм Бранденбург закон акттары эшләй. Ҡалала лужица  (сорб) халҡы 1 % тәшкил итеүгә ҡарамаҫтан, Котбус Түбәнге Лужицала сәйәси һәм мәҙәни үҙәк булып тора. Түбәнге лужица теле Котбуста рәсми тел булып тора.


## Халҡы
Ҡала халҡы һаны 2011 йылдың 31 декабрендәге мәғлүмәттәр буйынса   (2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып) 99 974 кеше тәшкил иткән (әйткәндәй, шул уҡ датаға элек 102 129 кеше иҫәпләнгән).  2000 йылдың  31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса ҡалала 108 495  кеше йәшәгән, 1990 йылда — 125 891 кеше , 1970 йылда — 82 896  кеше

## Тарихы

## Мәғарифы һәм фәне
Бранденбург технология университетына  1991 йылда нигеҙ һалынған. Был Германияла иң йәш техник университет. 

Унда хәҙер 6722 студент уҡый, улар араһында 896 сит ил студенттары. 2004 йылда «Херцог и де Мерона» архитектура бюроһы тарафынан   университет кампусы территорияһында Мәғлүмәт, коммуникация һәм медиа үҙәгенең заманса бинаһы төҙөлә.

## Спорты
Ҡалала   «Энерги Котбус» футбол клубы бар, ул уҙ ваҡытында Бундеслигала уйнаған.  Хәҙерге ваҡытта  «Төньяҡ-Көнсығыш» төбәк лигала уйнай.  .

Котбус спорт клубы өсөн 1976 йылда олимпия чемпионы, бейеклеккә һәм оҙонлоҡҡа һикереү буйынса күп тапҡыр донъя чемпионы Розмари Аккерман сығыш яһаған.  

2011 йылда Котбуста янғын һүндереү-ҡотҡарыу спорты буйынса  VII донъя чемпионаты үтте.

## Иҫтәлекле урындары

* Браниц ландшафт паркы 
* Котбусс «Дизель электростанцияһы» художество музейы 
* Котбусс  дәүләт театры
* Котбусс зоопаркы
* Бранденбург фармацевтика музейы

## Туғандаш ҡалалар

*  Монтрёй (Франция, 1959)
*  Гроссето (Италия, 1967 йыл)
*  Липецк (Рәсәй, 1974)
*  Зелёна-Гура (Польша, 1975)
*  Тырговиште (Болгария, 1975)
*  Кошице (Словакия, 1978)
*  Саарбрюккен (Германия, 1987)
*  Гельзенкирхен (Германия, 1995)
*  Нанитон-энд-Бедуэрт (Бөйөк Британия, 1999)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт города
Арауыҡ үлсәнеше

**Үлсәнеш** — объекттың торошон һүрәтләү өсөн кәрәк булған бәйләнешһеҙ параметрҙар һаны, йәки системаның азатлыҡ дәрәжәләре һаны.

## Билдәләмәләр
Үлсәнешкә билдәләмә биреүгә бер нисә төрлө ҡараш бар, мәҫәлән
* Векторлы арауыҡ үлсәнеше
* Күмәклектең комбинаторлы үлсәнеше уның комбинаторлы үҙсәнлектәре нигеҙендә билдәләнә һәм теләһә ниндәй тиҫкәре булмаған һан булырға мөмкин.
* Дөйөмөрәк билдәләмәләр үлсәнеш теорияһында бирелгән
** Лебег үлсәнеше, йәки топологик үлсәнеш.
** Метрик арауыҡтың Хаусдорф үлсәнеше .
** Минковский үлсәнеше фракталдарға дөйөмләштереүҙе рөхсәт итә, был ваҡытта уларҙың үлсәнеше теләһә ниндәй тиҫкәре булмаған һан булырға мөмкин.

## Физикала

### Арауыҡ үлсәнештәре
Классик физик теориялар өс үлсәмле физик үлсәмдәрҙе һүрәтләйҙәр.

## Миҫалдар

* Яҫылыҡта әйләнәнең торошон билдәләү өсөн, өс параметр етә: үҙәктең ике координатаһы һәм радиусы, йәғни: *яҫылыҡта әйләнәләр арауығы* — өс үлсәмле; *шул уҡ йөҙҙә нөктәләр арауығы* — ике үлсәмле; шулай булыуға ҡарамаҫтан әйләнә үҙе — *әйләнәләге нөктәләр арауығы* — бер үлсәмле: уның теләһә ниндәй нөктәһе бер параметр менән бирелергә мөмкин.
* Беҙҙең планета йөҙөнөң йыш ҡулланыла торған моделдәре сиктәрендә ҡаланың торошон билдәләр өсөн (ҡала был осраҡта ике үлсәмле объект һымаҡ ҡаралмай, ә нөктә итеп ҡарала) Ер өҫтөндә ике параметр биреү етә, атап әйткәндә: географик киңлекте һәм географик оҙонлоҡто. Ярашлы рәүештә: бындай моделдәр арауығы ике үлсәмле (ҡыҫҡаса — 2D, ) һүҙенән, ҡарағыҙ. геопространство.
* Беҙҙең физик ысынбарлыҡтың йыш ҡулланыла торған моделдәре сиктәрендә ниндәйҙер объекттың, миҫал өсөн — самолёттың (самолёт был осраҡта өс үлсәмле объект һымаҡ ҡаралмай, ә нөктә итеп ҡарала) торошон билдәләр өсөн, өс координата күрһәтеү талап ителә — киңлек һәм оҙонлоҡҡа өҫтәп самолёт осҡан бейеклекте белергә кәрәк. Ярашлы рәүештә: бындай моделдәр арауығы өс үлсәмле (3D). Был өс координатаға, самолёттың ағымдағы торошон ғына түгел, ә ваҡыт моментын да тасуирлау өсөн, дүртенсеһе өҫтәлергә мөмкин (ваҡыт). Әгәр ҙә моделгә самолёттың ориентацияһын да өҫтәһәң (ҡырынайыуын, тангажды (осоусы аппараттың төп (горизонталь) арҡыры инерция күсәренә ҡарата мөйөшсә хәрәкәте), тайшаныуын (рыскание - осоусы аппараттың  вертикаль күсәргә ҡарата мөйөшсә хәрәкәте)), ул саҡта тағы ла өс координата өҫтәлә һәм моделдең ярашлы абстрактлы арауығы ете үлсәмле булып китә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Күп үлсәмле ваҡыт
* Координаталар системаһы
* Өлкән үлсәнештәр

## Иҫкәрмәләр
Келасур диуары

**Келасур диуары** — Келасур йылғаһынан Абхазия тауҙары һәм тарлауыҡтары буйлап Ингури йылғаһына тиклем һуҙылған, хәҙер емереклектәре генә ҡалған нығытма ҡоролмаһы.

## Тасуирлама

Стенаһының оҙонлоғо 160 километр тәшкил итә һәм Кавказдағы башҡа аналогтарынан бейегерәк (Дербент стеналары), әммә оҙонлоғо буйынса Бөйөк Горган диуарынан ҡалыша. Стена буйындағы башнялар һаны бер нисә йөҙгә етә. Уларҙың һәр береһе бейеклеге 8-12 метрға еткән, өс рәт бойницалы ыҡсым ҡәлғә була. Бөгөн Сухум ҡалаһын уратып алған урта быуат нығытма ҡоролмаһынан айырым баншялар һәм ҡәлғәләрҙең емереклектәре генә ҡалған.

План буйынса һарыҡташтарҙан дүрт мөйөшлө итеп төҙөлгән һәм эзбиз ҡатнашмаһы менән нығытылған Келасур башняһы емереклектәре Сухумдың көнсығыш сигендә, Келасур йылғаһы тамағында һаҡланып ҡалған. Оборона ҡоролмалары бигерәк тә диуар башланған ерҙә — Келасур йылғаһынан Моква йылғаһына тиклем туплана. Ошо 60 километрға 200 башня тура килә, уларҙың 100-ө — яҡшы торошта, ҡалғандары ныҡ емерелгән. Башнялар араһы — 40-120 метр, тигеҙһеҙ урында — 300 метр һәм унан да күберәк. Ҡалған арауыҡта Инуграға тиклем бары тик 4 айырым башня тора. 

## Тарихы
Был ҡоролманың барлыҡҡа килеүенең бер нисә версияһы бар: мингрел, византия, фарсы һәм абхаз.
Мингрел версияһына ярашлы, Келасур диуарын 1640—1650 йылдарҙа Мегрелия кенәзе Леван II Дадиани үҙенең биләмәләрен элекке вассалдары — Абхазия хакимдарының баҫҡынсылығынан һаҡлау өсөн төҙөтә. Профессор Юрий Николаевич Воронов диуар хаҡында түбәндәгеләрҙе яҙа:

В последний период своего правления (1640—1657) Леван был вынужден перейти к организованной обороне своих владений, выразившейся в возведении и укреплении фортификационных сооружений на границе с Абхазией. Арканджело Ламберти сообщал, что владетели Мегрелии «с весьма большими расходами возвели стену длиною в 60 тысяч шагов, и на известном расстоянии в ней находятся башни, охраняемые значительными отрядами стрелков». На карте другого итальянского миссионера, Кастелли, над выразительным изображением Келасурской стены имеется надпись: «Стена в 60 тысяч шагов, для сдерживания абхазов предназначенная». Вахушти по этому поводу писал: «К востоку от Анакопии от моря до гор Леван Дадиани провёл стену большую, дабы абхазцы не могли спуститься в Мегрелию».

Келасур диуары төҙөлөшө тураһында 1635—1653 йылдарҙа Колхидала йәшәгән католик миссионер Арканджело Ламбертиҙан башҡа, XVIII быуат урталарында йәшәгән грузин тарихсыһы һәм географы Вахушти Багратиони яҙа.

Ғалимдарҙың һәм археологтарҙың тикшеренеү һөҙөмтәләренә, шулай уҡ үҙе тапҡан яҙма сығанаҡтарға нигеҙләнеп профессор Заза Алексидзе, диуарҙың VI быуатта, Византия императоры Юстиниана идара иткән ваҡытта таштан һалынған һәм илде Төньяҡ Кавказ ҡәбиләләре баҫҡынсылығынан һаҡларға тейеш була, тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта Леван II Дадиани XVII быуатта диуарға ағас ҡоролмалар өҫтәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Mandalay.ru: ''«Великая Абхазская стена: Фотографии»''
* Абхазская интернет-библиотека: ''«Келасурская (Великая Абхазская) стена»'' 
* Телевизионная программа канала «Россия Культура» — «Искатели: Великая Абхазская стена», 18.11.2012 года.
Йокмокк (коммуна)

**Йокмокк** (швед. Jokkmokks kommun) Швецияның төньяғында  Норрботтен ленындағы  (муниципалитет) коммуна. Коммунаның атамаһы    саам  сығышына эйә һәм бер үк исемле Йокмокк ҡалаһының,  коммуна үҙәгенең географик урынын сағылдыра; лула-саам һүҙенән *jåhkåmåhkke* «йылға бөгөлөшө», «йылға боролошо»  тип тәржемә итеп була

Коммуна саам мәҙәниәте  үҙәктәренең береһе булып тора

Йокмокк коммунаһы бөтә Швеция коммуналары араһында майҙаны буйынса икенсе урынды биләй (), был  Словения кеүек илдәрҙең майҙанынан саҡ ҡына бәләкәй.  коммунаның халҡы  5 меңдән ашыу кеше тәшкил итә, өҫтәүенә, һуңғы 60 йыл эсендә ул ике тапҡырға кәмегән. Халыҡ тығыҙлығы — бик түбән, ни бары 

## Географияһы

Коммуна Скандинавия тауҙары битләүендә, швед Лапландияһында урынлашҡан. Коммунаның күп өлөшө — борондан саам болан үрсетеүселәре төпләнгән төбәк,  ул Сарек, Муддус, Падьеланта һәм Стура-Шёфалетт милли парктарын үҙ эсенә алған Лапония исеме аҫтында ЮНЕСКО-ның мираҫ объекты  булараҡ  һаҡлау аҫтына алынған. 

Коммунаның төньяҡта  ятыуы арҡаһында бында бөтә ҡыш дауамында төньяҡ балҡышын күҙәтергә мөмкин, ә июнь һәм июль айҙарында поляр көндәр күҙәтелә.

## Иҫтәлекле урындары һәм ваҡиғалары
Йокмокк саам баҙары арҡаһында билдәле, бында ул 400 йыл  дауамында февралдең тәүге ял көндәрендә үткәрелә. Был ваҡиға күптән инде сауҙагәҙәр йыйылышы булыуҙан туҡтаған, хәҙер был ваҡиға музыка концерттары, лекциялар  һәм башҡа нәмәләр менән бер аҙна буйына һуҙылған мәҙәни саралар.   

Туристарҙы шулай уҡ йыл әйләнәһенә асыҡ милли парктар  йәлеп итә. 

2012 йылдың 18—19 июнендә Йокмоккта  швед саамдарының Милли конгресы үтте.

## Халҡы һаны үҙгәреүе

* 1950 й. — 10 744
* 1960 й. — 11 533
* 1970 й. — 7993
* 1980 й. — 7087
* 1990 й. — 6726
* 2000 й. — 6019
* 2008 й. — 5305

## Туғандаш ҡалалар

*  Ловозеро

## Иҫкәрмәләр
Әйүпов Хәмит Вәли улы

**Әйүпов  Хәмит Вәли улы** (15 ғинуар 1914 йыл — 26 март 1987 йыл) — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп эшмәкәре. 1964—1983 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа кафедра мөдире. Башҡорт АССР-ының VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ветеринария фәндәре докторы (1969), профессор (1970). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1964) атҡаҙанған фән эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).

## Биографияһы
Хәмит Вәли улы Әйүпов Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Гәйнәямаҡ ауылында тыуған.

1942 йылда Силәбе өлкәһенең Троицк ҡалаһындағы ветеринария институтын тамамлаған.

БАССР‑ҙың Бишбүләк районында баш ветеринар врач булып эшләгән.

1945 йылдан алып Башҡортостан ғилми‑производство ветеринария лабораторияһының бүлек мөдире, 1960 йылдан башлап бер үк ваҡытта директор урынбаҫары булып та эшләгән.

1964—1983 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа патофизиология, микробиология һәм вирусология кафедра мөдире лә булған.

Фәнни тикшеренеүҙәре хайуан гельминттарының биологик һәм эпизоотологик үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә арналған. Хәмит Вәли улы Башҡортостан биләмәләрендә паразит селәүсендәрҙең 2 яңы төрө, ер өҫтө моллюскыларының 19 төрө һәм хайуандарҙа дикроцелиоз тыуҙырыусы трематодтарҙың ваҡытлы хужалары булған ҡырмыҫҡаларҙың 3 төрөн асыҡлаған. Дикроцелиоз һәм фасциолёз булғанда хайуандарҙы гельминттарҙан таҙартыу өсөн хлорофос һәм гексахлорэтан ҡулланыу методикаһын эшләгән. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 14 уйлап табыу авторы.

1960—1987 йылдарҙа Бөтә Союз гельминтологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе.

Башҡорт АССР-ының VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964).
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971).
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1986)

## Фәнни хеҙмәттәре
* Печёночные гельминтозы сельскохозяйственных животных. Уфа, 1963 (авторҙаш)
* Меры борьбы с паразитарными болезнями сельскохозяйственных животных. Уфа, 1968 (авторҙаш).
* Дикроцелиоз животных. Уфа, 1980.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Аюпов Хамит Валеевич https://ufa-gid.com/encyclopedia/ayupov_hv.html
* Культиватор для выращивания хлореллы http://www.findpatent.ru/patent/63/631119.html
* Аюпов Хамит Валеевич — Современные методы ветеринарной обработки животныхhttps://search.rsl.ru/ru/record/01001025046
Хихон

**Хихон** (исп.*Gijón* , астура.  Xixón ) — яр буйы сәнәғәте ҡалаһы һәм Астурияла муниципалитет, Испания.  Испанияның иң ҙур порттарының береһе. Хихондың  халҡы 280 000 кеше тәшкил итә.

## Тарихы
Кешеләр Хихон районында борондан төпләнгән. Иртә урта быуат текстарында ҡала «Хихия (Gigia)» исеме аҫтында телгә алына. Был мөһим провинциаль рим ҡалаһы булған. Атамаһы башта ҙур булмаған ярымутрауға ҡарата ҡулланылған, хәҙерге ваҡытта (Cimadevilla)  һүҙмә-һүҙ «үрге ауыл» тигәнде аңлата, ике пляж араһында ята,  пляждарҙың береһе бөгөн рекреацион портҡа эйә. Испанияның төньяғында урынлашҡан төп порттарҙың береһе  El Musel тип атала. 

## Географияһы
Ҡала Астурия яры буйы үҙәгендә урынлашҡан, диңгеҙ кимәленән бейеклеге 513 м  (Martin San Picu) һәм  672 м тиклем  (de los Cuatro Jueces Peña), көнбайышта Карреньо менән, көнсығышта  Вильявисиосоа, ә көньяҡта  Сиеро һәм Льянера менән сиктәш.

Хихондың өлөшө Симадевилл ярымутрауында урынлашҡан, ул Сан-Лоренцо пляжын һәм көнсығышта  йәнәш торған кварталдарҙы Пониенте һәм Арбеял пляждарынан, көнбайышта док  һәм порттан айыра. Алыҫ түгел ерҙә башҡа ҙур астурия ҡалалары  — Овьедо (28 км) һәм Авилес (26 км) урынлашҡан.

## Климаты
Климаты атлантик, йәй үҙенең ҡояшлы ла, болот ла көндәре менән йылы. Ҡыштар уртаса, елле һәм ямғырлы, ҡайһы берҙә ҡар яуа. Дымлылыҡ  бик юғары.

## Халҡы

## Иҫтәлекле урындары

* Волынка музейы (de la Gaita Museo The)
* Сауҙа йәйәүлеләр урамы Коррида (Corrida)
* Ревильяхихедо һарайы (Revillagigedo) — Халыҡ-ара сәнғәт үҙәге.
* Астурия гуманисы һәм сәйәсмәне Ховельянос музейы (de Jovellanos)  
* Бархола хәҙерге заман сәнғәте музейы (Barjola)

## Туғандаш ҡалалар

*  Новороссийск, Рәсәй, 1986 йыл

## Һылтанмалар

* Сайт мэрии Хихона на русском языке
* Города Астурии
Сандански

**Сандански** (болг.  Сандански) — Болгарияның Благоевград өлкәһендәге ҡала. Сандански общинаһының административ үҙәге. Благоевград ҡалаһы үҙәгенән көньяҡҡа ҡарай яҡынса 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 2011 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса  халыҡ иҫәбе  ҡалала 26255 кеше  тәшкил иткән.

1949 йылға тиклем ҡала  Свети Врач исемен йөрөткән, әммә Мелник ҡалаһы янындағы Рожен монастырында ерләнгән  болгар революционеры Яне Сандански  хөрмәтенә үҙгәртелгән. 

Ҡаланың бальнеологик  үҙәктәре  өҫкө тын юлдарын, туберкулез булмаған үпкә ауырыуҙарын һәм шешеү дегенератив ауырыуҙарҙы  дауалау өсөн махсуслашҡан

## Климаты
Субтропик климат. Илдә уртаса йыллыҡ температура ныҡ юғары. Ҡыш йомшаҡ һәм ҡыҫҡа, йәй оҙон һәм эҫе. Яуым-төшөм йыш ҡына ямғыр рәүешендә, ҡышын һирәк булһа ла, ҡар яуа. Ҡырыҫ ҡышта көслө һалҡындар булыуы ихтимал.

* Йыллыҡ уртаса температура — +15,2 C°
* Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 2,1 м/с
* Йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы — 65 %

## Халҡы

## Туғандаш ҡалалар

#  Волгоград, Рәсәй (2008)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Сандански.org — Сайтът на град Сандански
* Официален портал на община Сандански
* Радио и телевизия в Сандански
* Онлайн информационна агенция и вестник Сандански Бизнес
* Снимки от Сандански
* Земеделска професионална гимназия
* Статистика населения

## Галереяһы

Файл:Sandan2.JPG||
Файл:Sandan1.JPG||
Файл:Sandanski.JPG||
Файл:Bulgaria-Sandanski-03.jpg||
Файл:Bulgaria-Sandanski-02.jpg||
Файл:Bulgaria-Sandanski-01.jpg||
Файл:Sandan.JPG||
Файл:Sand3.JPG||
Ольборг (коммуна)

**Ольборг** () — Данияның Төньяҡ Ютландия өлкәһе составындағы коммунаһы. Ольборг коммунаһының майҙаны 1143,99 квадрат километр тәшкил итә. Был майҙан бөтө Данияның, Гренландия һәм Фарер утрауҙарынан башҡа, 2,65 % территорияһын биләп тора. 2008 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Ольборг коммунаһының халыҡ һаны 195145 кешегә тигеҙ (шуларҙың 97275 кешеһе ир-егеттәр, ҡатын — ҡыҙҙар 97870 кеше тәшкил итә; сит ил граждандары — 9103). Бер квадрат метр майҙанда кеше тығыҙлығы 170,58 кешегә тигеҙ. Коммуна диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә ята.

## История
Ольборг коммунаһы 2007 йылда түбәндәге коммуналарҙың берләшеүенән барлыҡҡа килгән:

* Хальс (Hals)
* Ниб (Nibe)
* Сайльфлод (Sejlflod)
* Линдхольмд (Aalborg)

## Тимер юл станциялары
* Ольборг (Aalborg)
* Ольборг Вестбю (Aalborg Vestby)
* Линнхольм (Lindholm)
* Скальборг (Skalborg)
* Свенструп (Svenstrup)

## Һүрәттәр

Файл:Aalborg NyTorv 2004 ubt.jpeg|
Файл:2004 02 27 Aalborg baanegaard.JPG|
Файл:A_bus_stop_in_Aalborg,_Denmark_2004_ubt.jpg|
Файл:AAUNI05 ubt.jpg|
Файл:Aalborg_house.JPG|
Файл:Gravensgade, Aalborg 2006.jpg|
Файл:Aalborg jomfru_ane_gade_1.JPG|
Файл:2006_08_22 094850 Aalborg 2ubt.jpeg|


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Ольборг на borger.dk
* Официальный сайт 
* Достопримечательности Ольборга на scandiko.ru
Милуоки

**Милуоки** (ингл.  Milwaukee) — АҠШ-тың төньяҡтағы ҡалаһы, Висконсин штатында шул уҡ исемле округтың административ үҙәге. Мичиган күле буйындағы порт. 600 мең кешеһе менән (2015 йыл), Висконсенда  халыҡ һаны буйынса беренсе урынды, АҠШ-та 22-се урынды  биләй.

## Географияһы
Милуоки Мичиган күленең көнбайыш ярында, Меномони, Кинникиник һәм Милуоки йылғаларының ҡушылған урынында урынлашҡан.

## Тарихы
Мичигандың көнбайыш яры буйҙарында фокс, маскутен, потаватоми һ.б.  индеец ҡәбиләләре йәшәгән. XVII быуатта  был яҡтарға француз миссионерҙары килә башлай. Индеецтарҙың бер телендә Милуоки  «яҡшы ерҙәр, һыу йыйыу урыны» тигәнде аңлата.

Беренсе аҡ тәнле кеше,  1795 йылда хәҙерге Милуоки  территорияһында сауҙаға  нигеҙ һалыусы, Канаданан француз Жак Вио була.  XIX быуат урталарында ҡалаға беренсе нигеҙ һалыусыларҙың береһе Вионың кейүе Лоран Соломон Жюно була.

1840 йылдарҙа  ауыл ныҡ ҙурая, уға ҡала статусы бирергә ҡарар ителә.  Ҡала булыуының  рәсми датаһы 1846 йыл 31 ғинуар һанала.

1912 йылда был ҡалаға АҠШ-тың 26-сы президенты Теодор Рузвельт килә, һәм бында тап 14 октябрҙә   Джон Шрэнк уның ғүмеренә ҡул һуҙа.

## Иҡтисады

* Ҡалала мотоциклдар сығарыусы Harley-Davidson фирмаһының  штаб-фатиры урынлашҡан. 
* 1948 йылда  эре халыҡ-ара Manpower    рекрутинг компанияһына нигеҙ һалына.

## Иҫтәлекле урындары

; Музейҙары

* Милуоки   художество  музейы— ҙур һынлы сәнғәт музейы,  коллекцияларында  (25 меңдән ашыу әҫәр) элекке оҫталарҙың да, хәҙерге заман америка сәнғәтенең дә әҫәрҙәре бар.  Музей бинаһы һәм Квадрачча павильоны — архитектура ҡомартҡылары
* Милуоки йәмәғәт музейы 
* Һыра һәм һыра ҡайнатыу музейы — энтузиастар төркөмө ойошторған музей.

; Башҡа иҫтәлекле урындары

*  күпере 3058 метр оҙонлоҡта Милуоки йылға аша . 1972 йылда төҙөлгән, тик 1977 йылда ғына асылған. 2000—2001 йылдарҙа  етди зыян күреү менән бәйле файҙаланылмаған — етешһеҙлектәрен бөтөрөү 16 миллион долларға төшә. Күперҙе йүнәтеүҙә һәм асыуҙа волокиталыҡ, шулай уҡ күп аҡса сарыф ителеүе менән бәйле  «күпер бер ергә лә түгел» тигән ҡушамат ала.

## Дине

* Изге Троица лютеран сиркәүе
* Изге Иоанн лютеран сиркәүе
* Изге Стефан лютеран сиркәүе

## Спорты
Милуокила өс профессиональ команда бар: «Милуоки Бакс» (ингл.  Bucks Milwaukee) — профессиональ баскетбол командаһы,  Милли баскетбол ассоциацияһы ағзаһы. «Милуоки Брюэрс» командаһы (ингл.  Brewers Milwaukee)  Баш бейсбол лигаһының ағзаһы булып тора. «Милуоки Эдмиралс» - АХЛ-да сығыш яһаусы хоккей клубы.

## Туғандаш ҡалалар

* : Ирпень
* : Голуэй
* : Морогоро
* : Медан.
* : 
* : Бомет
* : Задар
* : Канпур

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
* RusWi.com  — Русскоязычный Милуоки
Голиз һарайы

**Голиз һарайы** (Gohliser Schlösschen) — XVIII быуаттың икенсе яртыһында ҡасандыр Лейпциг ҡалаһында булған айырым йорт.

## Тарихи очерк
1755—1756 йылдарҙа Лейпциг ҡала советнигы Иоганн Каспар Рихтер заказыф буйынса төҙөлгән һарайы (Caspar Johann Richter, 1708—1770). Ҡаланан Голиз ауылына (хәҙер — ҡала сите) табан төньяҡ-көнбайышта, Рихтерҙәң ҡатыны Кристиана Регина Хетцерҙың (Regina Christiana Hetzer) ике крәҫтиән ихатаһында урынлаша. Проект авторлығы архитектор Фридрих Зельтендорфҡа яҙыла (Friedrich Seltendorff, 1700—1778).

Ете йыллыҡ һуғыш башланыуы һөҙөмтәһендә һарайҙың эске биҙәү эштәрен Кристиана Хетцерҙың яңы ире — Лейпциг университеты профессоры Иоганн Готтлоб Беме (Böhme Gottlob Johann, 1717—1780) тамамлап ҡуя. Шул уҡ ваҡытта ҙур Ҡунаҡ залын биҙәү билдәле рәссам Адам Фридрих Эзерға йөкмәтелә. 1780 йылдарҙы Голиз һарайы Лейпцигтың рухи тормошо үҙәгенең береһе була: унда, атап әйткәндә, нәшриәтсе Георг Иоахим Гешен һәм Кернер Готтфрид Христиан ҡунаҡ була, 1875 йылда Голизда булғанында Фридрих Шиллерҙың килеүе ихтимал.

1793 йылда Кристиана Регина Хетцерҙың вариҫтары бинаның архитектура комплексын һаҡлау шарты менән һарайҙы ҡала милкенә бирә. Әммә артабанғы йылдарҙа ҡала советы эске йыһаздарҙың һәм сәнғәт коллекцияһының күп өлөшөн һата; һарай китапханаһы ҡала китап тупланмаһы составына индерелә.

1813 йылда Лейпциг өсөн һуғыштарҙа бында юғары чинлы хәрбиҙәр, һуңынан хәрби госпиталь урынлаштырыла.

1832 йылда Голиз һарайы Альвенслебен фон дворяндар нәҫеленә һатыла, һуңынан бина Лейнциг сауҙагәре Кристоф Георг Конрад Ницшеға күсә.

1906 йылда һарай ҡабаттан ҡала милкенә әүерелә, 1934—1935 йылдарҙағы реставрация эштәренән һуң йәмәғәт һәм мәҙәни саралар өсөн «Мәҙәниәт йорто» булараҡ асыла. Икенсе донъя һуғышынан һәм авиаһөжүм эҙемтәләрен бөтөргәндән һуң, 1951—1985 йылдарҙа бында Бах архивы урынлаша (Bach-Archiv Leipzig).

Германия берләшкәндән һуң бина 1990-1998 йылдарҙа капиталь ремонтлана һәм ҡаланың мәҙәниәт департаментына тапшырыла. Әммә 2003 йылда инде, аҡса экономиялау маҡсатында, һарай үҙенең ишектәрен яба.

2005 йылдың мартында Голиз һарайы 1991 йылда уҡ нигеҙләнгән *Голиз һарайы дуҫтары кругына* (Der Freundeskreis «Schlösschen Gohliser» e.V), тапшырыла. Ул уны һаҡлауҙы һәм артабан мәҙәни маҡсатта файҙаланыуҙы үҙ өҫтөнә ала.

## Хәҙерге заманда ҡулланыу
Һарай, беренсе сиратта, төрлө концерт, тетар сығыштары урыны булып хеҙмәт итә, шулай уҡ ваҡытлыса күргәҙмәләр һәм никах тантаналары ла үтә. Бынан тыш, даими рәүештә туристик экскурсиялар үткәрелә. Һарайҙың бер өлөшөндә ресторан эшләй.

## Әҙәбиәт
* Martin Eberle: *Schlösschen Gohliser. * Regensburg, Schnell & 2000 Verlag Steiner.
* Sabine Hocquél-Schneider, u Alberto Schwarz. Brunhild Vollstädt: Gohliser zu Schlösschen Das Leipzig. ed. Freundeskreis Schlösschen Gohliser e vom.V, Leipzig Edition, 2000 Leipzig, ISBN 3-361-00511-6.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шиллерҙың йорт-музейы
Ланкастер

**Ланкастер** (ингл.  Lancaster, ) — Ланкашир англия графлығының баш ҡалаһы. Льюн йылғаһының Ирланд диңгеҙенә ҡойған ерҙән 11 км алыҫлығындағы эстуарийында урынлашҡан. 2004 йылда ҡаланың халҡы 46 мең кеше самаһы тәшкил итә.

## Тарих
Ланкастер беренсе тапҡыр 1086 йылда яҙылған Ҡурҡыныс суд китабында телгә алына. Атамаһы тураһында фекер йөрөтөп, ҡаланың элекке ташландыҡ рим лагеры урынында торған тиергә була (лат. *castrum*).

Хәҙерге Ланкаширҙың төньяғын нормандар тарафынан баҫып алынғандан һуң, Вильгельм Рыжий 1092 йылда Роджер Пуатевинецҡа, граф Шрусбериҙең бер улына, биләмә итеп тапшыра. Норман феодалы үҙ биләмәһе үҙәге итеп Ланкастерҙы һайлай һәм Ланкастер һарайы менән Ланкастер приоратына нигеҙ һала. Генрих VIII ваҡытында ул мәхәллә сиркәүе була. 1431 йылда монахинялар Лондон аҫтындағы Сайонға күсерелә.

1193 йылда Ланкастерға ҡала статусы бирелә һәм уның хужаһы булып Ланкастерҙар йорто тора. 1322 һәм 1389 йылда Ланкастерҙағы замок бер нисә тапҡыр Шотландия баҫҡынсыларынан зыян күрә. Инглиз революцияһы йылдарында замок өс тапҡыр роялистар ҡамауында тора. Стюарттар тергеҙелгәндән һуң, замок 1916 йылға тиклем төрмә сифатында ҡулланыла, унда башҡалар араһында беренсе квакер Джордж Фокс та төрмәлә тотола.

XVIII быуат Ланкастер ҡалаһы үҙенең иң шәп, сәскә атыу осорон кисерә, ул порт булараҡ өсмөйөшлө сауҙала ҡатнаша. Быуат аҙағында йылға мәте менән ҡаплана һәм унда ауыр йөк ташыусы караптар инә алмай. 1964 йылда Ланкастер университеты асыла. 1998 йыл университеттың Дж. Рескин исемендәге китапханаһы эшләй башлай.

## Иҫтәлекле урындар
* Джонлы киң Ланкастер замогы (яҡынса XII быуат) һәм XV быуатта төҙөлгән монументаль ҡапҡа
* Приораттан һаҡланып ҡалған Дева Мария сиркәүе (XV быуат).
* Католиктарҙың Изге Петр соборы (1859, яңы готика).
* Элекке (1781-83 йылдарҙағы) ратуша бинаһында 1923 йылдан алып ҡала музейы тора.
* Уильямсон паркы Эштон (1907-07) мемориалы менән бергә, ул барон Эштон тарафынан мәрхүм булған ҡатыны иҫтәлегенә төҙөлгән һәм «Төньяҡ Тадж-Махал» тип аталған.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Муниципальный сайт 
* 
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Ланкастер
Рендсбург

**Рендсбург** () — Германияның Шлезвиг-Гольштейн федераль ерендәге ҡалаһы.

Был ҡала Рендсбург-Экернферде районы составына ҡарай. Рендсбург ҡалаһының халыҡ һаны 28 217 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Ҡаланың территорияһы 23,72 квадрат километр майҙанды биләп тора. Туғанлашҡан ҡалаһы — Нидерландтың Алмеро ҡалаһы. Рендсбург ҡалаһының рәсми коды — *135 58 0 01*.

## Билдәле кешеләр
* Фридерихсен, Людвиг (1841—1915) — немец географы һәм картографы.
* Денкер, Альфред (1863—1941) — немец оториноларингологы.

## Туғанлашҡан ҡалалары
* : Алмер

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми бите
Петрич (ҡала)

**Петрич** (болг. *Петрич*) — Болгарияның Благоевград өлкәһендәге ҡала. Петрич общинаһының административ үҙәге. Благоевград ҡалаһының үҙәгенән яҡынса 70 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.  2011 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы  ҡалала 28 902 кеше йәшәгән. Петрич — халыҡ һаны буйынса Благоевградтан һуң өлкәлә икенсе ҡала.  Болгарияның көньяҡ-көнбайышында Петрич һөҙәгендә, Греция һәм Македония сигенән алыҫ түгел, Беласица тауҙарының төньяҡ битләүҙәрендә  ята. Ҡала эргәһендә Струмешницы йылғаһының ҡушылдығы Луда Мара йылғаһы аға.

Бейеклеге диңгеҙ кимәленән  130-305 метр, урта диңгеҙ буйы климаты хас. Уртаса йыллыҡ температура +13,9 °C,    уртаса ғинуар температураһы +2,6 °C, июлдә уртаса температура +25,6 °C. Уртаса яуым — төшөм күләме - 670 мм, ҡышын максимум —  204 мм, ә йәйен —  103 мм. Ҡышын ҡар юҡ  тиерлек, ә йәй шаҡтай эҫе.

## Тарихы
Археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәләре буйынса яҡын тирә  биләмәләрендә бер нисә боронғо   фракия ултыраҡтары асыҡланған. Петрич урынында беренсе ултыраҡтар  X—XI  быуаттарҙа барлыҡҡа килгән, ә әһәмиәтле тораҡ пункты һәм төбәк үҙәге булараҡ ул XII—XIV быуаттарҙа була.

Беренсе Болгар батшалығы составына Петрич  крайы  837 йылда   Персиан хандың Византия менән һуғышы һөҙөмтәһендә инә.
## Халҡы

{| align="left" style="margin-right:1em;"

## Туғандаш ҡалалар

*  Истра, Рәсәй
*  Миовени, Румыния
*  Серре, Греция

## Билдәле кешеләре

* Александр Унев — болгар уҡытыусыһы һәм   Эске- македон-одрин революцион ойошмаһы эшмәкәре.  1907—1908 уҡыу йылында Петрич училищеһында француз теле уҡытыусыһы булған.  Бында ойошманың етәкселек органы префектураһын  етәкләй
* Ванга (31.01.1911—11.08.1996) — күрәҙәсе.
* Кирил Терзиев (1993 р-ны) — көрәшсе,   Олимпиада-2008 бронза призеры
* Эвелина Николова (1993) — ҡатын-ҡыҙҙар ирекле көрәше буйынса болгар  спортсыһы

## Иҫкәрмәләр


## Галереяһы

Файл:Petrich01.jpg|
Файл:Petrich STA50132.JPG|
Файл:Petrich STA50206.JPG|
Файл:Gr Petrich kushtata na baba Vanga v grada.jpg|
Файл:Petrich IMG 4503.jpg|


## Һылтанмалар

* Снимки на Петрич 
* Официален сайт на община Петрич 
* Описание от 1891 г. на град Петрич и казата му от Васил Кънчов
* Трето основно училище «Гоце Делчев» — Петрич
* Четвърто основно училище «Христо Смирненски» гр. Петрич