Осташев Аркадий Ильич

**Осташев Аркадий Ильич** ( — ) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-механик, Ерҙең беренсе яһалма юлдашын һәм беренсе космонавты осороуҙа ҡатнашыусы, техник фәндәр кандидаты, доцент, Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты, ракеталарҙы һәм ОКБ-1 ракета-космос комплекстарын төп һынаусы, Королев Сергей Павловичтың уҡыусыһы һәм фекерҙәше.

## Биографияһы
1925 йылдың 30 сентябрендә Мәскәү өлкәһенең Ногинский районы Малое Васильево ауылында тыуған. Әсәһе — Осташева Серафима Васильевна] (ҡыҙ фамилияһы Гирусова), 1888 йылда тыуған. Атаһы — Илья Васильевич Осташев], 1881 йылда тыуған.

Аркадий өлкән ағаһы Евгений менән бергә мәктәп йылдарында «Белем — көс» журналы етәкселегендә 10 тапҡыр ҙурайтыусы, кәрәкле станинаһы һәм ике яҫылыҡта боролош механизмдары булған телескоп төҙөй, окуляр һәм объектив өсөн линзаларҙы журнал редакцияһы бушлай ебәрә. Унан Айҙы күҙәтәләр, Ҡояш системаһы планеталарына осоу тураһында хыялланалар. Евгений Аркадийға икенсе класта немец телен өйрәтә башлай. Был Аркадийға алдынғы фәнни-техник әҙәбиәтте өйрәнеүгә ғүмер буйы ярҙам итә.

А. И. Осташев 1942 йылда Мәскәү өлкәһенең Ногинский районы Электроугли ҡалаһында 32-се урта мәктәптең 9 класын тамамлағас, С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институты янындағы әҙерлек курстарында 2,5 ай уҡый һәм 10 класс программаһы буйынса имтихандар тапшыра һәм шуның һөҙөмтәләре буйынса С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институтына уҡырға инә. Институттың дүртенсе курсында уҡығанда А. И. Осташевҡа ракета техникаһы буйынса немец документтары менән танышыу форсаты тейә. Уны ил етәкселеге ебәргән белгестәр төркөмө Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Германиянан алып сыға. Немец белгестәре ракета эшләүҙә өлгәшкәндәрҙе ентекле тикшергәндән һуң, А. И Осташев диплом проекты темаһын тулыһынса билдәләй: «Составная ракета с крылатой последней ступенью, со спецчастью — устойчивость движения крылатой ступени». Әммә диплом проектының темаһы консультант һайлау менән ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Темаһы яңы булғанлыҡтан консультациянан баш тарталар:


* МАИ-ның 2-се факультеты деканы, техник фәндәр докторы, профессор, генерал-майор Владимир Михайлович Мясищев;
* ЛИИ начальнигы урынбаҫары, техник фәндәр докторы, профессор Иван Васильевич Остославский;
* Н. Н. Поликарповтың урынбаҫары, истребителдәр өсөн шыйыҡ яғыулыҡта эшләүсе ракета двигателдәре тиҙләткестәренең баш конструкторы Михаил Михайлович Пашинин.

Декан ярҙамсыһы Гапоненко Михаил Прокопьевич уға Сергей Павлович Королевҡа мөрәжәғәт итергә тәҡдим итә. Шулай итеп, 1947 йылда А. И. Осташев С. П. Королёв менән таныша. Һәм 1947 йылдан алып 1948 йылда МАИ-ны тамамлағанға тиклем А. И. Осташев оборона сәнәғәте министрлығының ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙең студенттар конструкторлыҡ бюроһы-3-тә өлкән техник булып эшләй, Сергей Павлович Королев етәкселеге аҫтында диплом яҡлауға әҙерләнә.

1948 -1951 йылдарҙа ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙә оборона конструкторҙары бюроһында (ОКБ-1) инженер һәм өлкән инженер булып эшләй. 1951 — 1953 йылдарҙа НИИ-88 ОКБ-1 5-се бүлек төркөмө начальнигы булып эшләй. 1952 йылда Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты янындағы Юғары инженерҙар курсын тамамлай. Шулай уҡ был йылда Мкрксизм-Ленинием университетын (ВУМЛ) тамамлай. 1953 -1959 йылдарҙа — ОКБ-1 19-сы бүлек начальнигы урынбаҫары. 1956 йылда КПСС сафына инә.

1959 — 1969 йылдарҙа — ОКБ-1 721-се бүлек начальнигы. 1969 — 1973 йылдарҙа — ЦКБЭМ МОМ һынау буйынса баш конструкторҙың ғилми консультанты. 1973-1980 йылдарҙа— ЦКБЭМ МОМ 7-се комплекс (ракеталар һынау һәм КА) урынбаҫары һәм етәксеһе (1974 йылдан НПО «Энергия» МОМ 10-сы комплексы). 1975 йылда А. И. Осташев Байконур космодромы техник комплексында Рәсәй-Америка «ЭПАС» программаһы буйынса техник етәксе урынбаҫары сифатында һынау етәксеһе була.

1980 -1986 йылдарҙа — 102-се бүлектең һынау буйынса ғилми консультанты һәм НПО «Энергия» МОМ баш конструкторы. 1986 йылдан 382-се бүлектең һынау буйынса ғилми консультанты һәм НПО «Энергия» МОМ баш конструкторы (1994 йылдан — П. С. Королев исемендәге РКК «Энергия»). 1947 йылдан алып А. И. Осташевтың бөтә ғилми-инженерлыҡ эшмәкәрлеге ракеталарҙы һәм ракета-космос комплексын һынау системаһын эшләү һәм әйләнешкә индереү менән бәйле. А. И. Осташев етәкселегендә тулыһынса ракеталарҙы һынауға бағышланған том № 14] төҙөлгән. Аркадий Ильич 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, мәҡәләләр һәм уйлап табыуҙар авторы һәм авторҙашы.

А. И. Осташев инженерлыҡ һәм ғилми эштән тыш уҡытыу эшмәкәрлеге лә алып бара.

1964 йылдан С. Орджоникидзе исемендәге МАИ («Комплексные системы измерений летательных аппаратов» кафедраһы) доценты, 308-се кафедрала лекциялар уҡый.

Предприятие хеҙмәткәрҙәре өсөн «ракета-космос техникаһын һынау» курсы буйынса лекциялар уҡый. Предприятиеның һәм космос тармағының үҫеш тарихын яҙыуҙа ҡатнаша. Королев һәм Гагарин фәнни уҡыуҙарында әүҙем ҡатнаша.

А. И. Осташев 1998 йылдың 12 июлендә Мәскәү ҡалаһында вафат була. Аркадий Ильич Осташевтың шәхси васыяты буйынса өлкән ағайы Аркадий Ильич Осташевтың ҡәберендә ерләү өсөн кремациялана. 1998 йылдың декабрендә, Ҡаҙағстан етәкселегенән тейешле рөхсәт һәм ризалыҡ алғандан һуң, А. И. Осташевтың көлөн ҡатыны һәм улы Байконур ҡалаһына алып баралар һәм бында  1960 йылдың 24 октябрендә Байконур космодромының 41 майҙансығында континент-ара ракета Р-16-ны осороуға әҙерлек барған саҡта һәләк булған уның өлкән ағаһы Осташев Евгений Ильич ерләнгән туғандар ҡәберендә ерләйҙәр.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Осташева (кейәүгә сыҡҡанға тиклем Васильева) Людмила Васильевна (1924—2003 й.й..).

Ҡыҙы — Ольга Аркадьевна Осташева (1951 йылда тыуған).

Улы — Михаил Аркадьевич Осташев (1956 йылда тыуған).

Ейәне — Осташев Никита Олегович (1977 йылда тыуған).

Ейәнсәре — Осташева Юлия Михайловна (1979 йылда тыуған).

Ейәнсәре — Осташева Анна Михайловна (1982 йылда тыуған).

Ейәне — Осташев Илья Олегович (1984 йылда тыуған).

Бүләсәре — Алена (2007 йылда тыуған).

Бүләсәре — Александра (2009 йылда тыуған).

Бүләһе — Никита (2014 йылда тыуған).

Бүләһе — Александер Лиам (2018 йыл тыуған).

Бүләсәре — Миа Джулиана (2020 йылда тыуған).

## Наградалары

Профессиональ эшмәкәрлегендә өлгәшкән һөҙөмтәләре өсөн А. И. Осташев бүләкләнә:

* «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы — 1945 й.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены — ракета техникаһын үҙләштереүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн һәм ОКБ-1-ҙең 10-йыллығы менән бәйле — 1956 г.
* Ленин ордены — Ерҙең беренсе юлдашын осорған өсөн — 1957 йыл.
* СССР Фәндәр академияһының миҙалы, беренсе юлдаш өсөн.
* Ленин премияһы — Ерҙең тышҡы радиация бүлкәттәрен асыуҙа һәм тикшереүҙә һәм Ер менән Айҙың магнит ҡырын тикшереүҙә ҡатнашҡаны өсөн — 1960 й.
* Ленин ордены — Ерҙең беренсе космонавты осҡан өсөн— 1961 й.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены — беренсе берлектәге халыҡ-ара осош СОЮЗ-АПОЛЛОН-ды осоуға әҙерләгән һәм тормошҡа ашырған өсөн — 1976 йыл
* Дәүләт премияһы — космос тикшеренеү өлкәһендә эштәре өсөн ("Прогресс" йөк карабын һынау методикаһын булдырыған һәм ғәмәлгә ндерегән өсөн) — 1979 й.
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы.
* «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн (хәрби ҡыйыулыҡ өсөн) юбилей миҙалы. Владимир Ильич Лениндың тыуыуының 100 йыллығы хөрмәтенә».
* Башҡа миҙалдар.
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (9 апрель, 1996 йыл) — ватан космонавтикаһы үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн.

1959 йылда А. И. Осташевҡа техник фәндәр кандидаты ғилми исем бирелә. Профессиональ эшмәкәрлегендә өлгәшкән һөҙөмтәләре өсөн А. И. Осташевҡа Республика әһәмиәтендәге персональ пенсия тәғәйенләнә (персональ пенсия тәғәйенләү өсөн характеристика ).

Үлсәү йондоҙлоғонда йондоҙ А. И. Осташев исеме менән атала (Аркадий).

## Хәтер

* Байконур космодромының 2-се майҙансыҡ музейында А. И. Осташевҡа бағышланған экспозиция ойошторолған.
* Мәскәү өлкәһенең Ногинский районы Электроугли ҡалаһындағы крайҙы өйрәнеү музейында ағалы-ҡустылы Осташевтарға бағышланған стенд бар. Малое Васильево ауылында Осташевтар бала сағында йәшәгән 17-се йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Мәскәү ҡалаһындағы космонавтика Мемориаль музейында А. И. Осташевтың шәхси архивынан документтар һаҡлана.
* А. И. Осташев 50-нән ашыу йыл эшләгән предприятие музейында (РКК «Энергия»), уға арналған материал бар.
* 1993 йылда РГАНТД-ла А. И. Осташевтың шәхси архив документтары ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Королева Н. С.* «С. П. Королев Атаһы» — : «Фән», 2007. — ISBN 5-02-034428-1.
* *Е. б чертка*кеше һәм ракета — .: «Машина», 1999. — ISBN 5-217-02942-0.
* *В. п мишина* «Записки ракетчик» ясй — полиграфия компанияһы «Лаватер», 2013. — ISBN 978-5-904341-26-8.
* *Николай Каманин. П.* «йыһан Йәшереп»  — .: «Инфортекс-ИФ», 1995.
* *В. к. Герчик* «йыһан Прорыв»  — .: АЛАТАУ «Велес», 1994. — ISBN 5-87955-001-X;
*  Архивная копия 1 февраль 2014 н Wayback Machine
* 
* 
* 
* ''Ер Ануфриенко А.''  «Минең беренсе тормош» ;
* *С. а. Лоскутов* «ОКБ Телеметрия-1»;
* 
* 
* *А. а. Шмелев* «бурыстары һәм намыҫлы кеше» — .: «Борисом пастернаком», 1996. — ISBN  5-86568-133-3 (ошибоч.) ; 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
** Осташев А. И. на сайте «Космический мемориал».
*  
* Гвардеец королёвской школы  // *«Калининградская правда»*
* Братья Осташевы из Электроуглей // *Агентство новостей Подмосковья*
* Календарь энциклопедии космонавтики // А. Железняков.
* Об испытаниях ракеты Р-7 вспоминает известный испытатель фирмы С. П. Королёва, Лауреат Ленинской и Государственной премий Аркадий Ильич Осташев // *Социально-просветительный портал «Труженики космоса»*
* Ещё одна встреча с Королёвым  // *«Калининградская правда»*
* Заметки ведущего испытателя ОКБ-1 А. И. Осташева «Незабываемые дни» о днях перед стартом Ю. А. Гагарина // *Федеральное архивное агентство*
* Распоряжение Президента РФ от 09.04.1996 г.
* 
* 
* 
* День, когда не стартуют ракеты. Часть первая
* День, когда не стартуют ракеты. Часть вторая
* Открытый космос. 1 серия
* История РКК «Энергия» с 1946 по 2011 год. Три тома в электронном виде.
* Фото покорителей космоса
* Осташев Аркадий Ильич  // *Семейные истории*
* Российский общеобразовательный портал РОО «Мир Науки и Культуры». ISSN 1684-9876 Космический календарь. 30 сентября 
* Воспоминания ветерана ракетно-космической корпорации «Энергия», соратника С. П. Королёва, инженера-испытателя ракетно-космических комплексов, лауреата Ленинской и Государственной премий СССР Аркадия Ильича Осташева
* Осташев А. И. на электронном мемориале памяти 
* Эдуард Щербаков «Из когорты первопроходцев»
* ''Сажнева Е.'' Катастрофа на Байконуре: почему погибли 124 человека во главе с маршалом. <small>«Что я скажу Никите Сергегевичу?!»</small> // Сайт газеты «Московский комсомолец» (www.mk.ru) 29 октября 2015, опубликовано:*Сажнева Е.* «Причин не раскрывать, а если спросят — взорвался бензовоз…» // Газета «Московский комсомолец», 30 октября 2015. — № 26951.
* Племя титанов // Научно-популярный журнал «Российский Космос» — 2015. — № 10. — С. 46. 
* Общероссийская общественная организация ветеранов «Российский совет ветеранов» 
** День Памяти и уважения // Российский Союз Ветеранов.
* Космический подвиг Евгения Осташева//Газета «ЭЛЕКТРОУГЛИ ДЕНЬ ЗА ДНЕМ» 12/04/2011
* К 50-летию полёта Ю. А. Гагарина //Пресс-бюллетень № 3 |Январь — апрель| 2011.
* Журнал «Всё о космосе» .
* .