open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Урман деүете

**Урман деүете, дәүәт, тәүәт, һаҙ деүете** (урыҫ. лесной конек)— турғай һымактар отрядындағы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлығында. Ерҙән йүгереп йөрөүсе ваҡ ҡош. Һайрағанда осоп ярым түңәрәк яһай ҙа тағы ботаҡҡа йәки ергә ҡуна. һырты буй ҡара һыҙыҡлы ҡуйы көрән. Күҙҙәре өҫтөндә аҡ ҡаштары бар. Ҡойроғоноң ике яғынан аҡ һыҙыҡ үтә. Аҡһыл тамағында, түшендә һәм ҡорһағының алғы өлөшөндә киң ҡара-көрән һыҙыҡтар бар. Деүеттән кәүҙәһенең аҫ яғы сыбар булыуы менән айырыла. 
## Тауышы

Тауышы яңғырауыҡлы; «деүет» йәки «зин-зин-зин». һайрауы һыҙғырыуҙан һәм сутылдауҙан тора: «тйү-тйү-тйү-ти-ти-ти-тсий-тсай-тсий».

## Йәшәү рәүеше
Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлы аҡландарҙа йәшәй. Ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик киң таралған. Ерҙә оялай. Ерәнһыу көрән таплы 4—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Һаҙ деүете

**Һаҙ деүете** () ()— турғайҙар отрядендәге ҡош. 

## Ҡылыҡһырлама

Турғай ҙурлыҡ. Күберәк ерҙән йөрөүсе бәләкәй генә ҡошсоҡ. Таш йәки түңгәк өҫтөнә ултырып йәки осоп барышлай һайрай, һырты буй ҡара таптар менән сыбар¬ланған һорғолт көрән, ҡорһаҡ яғы көрән таплы һорғолт аҡ. Оҙон ғына ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә. Урман деүетенән кәүҙәһенең аҫ яғындағы тимгелдәренёң ваҡ булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы киҫкен генә: «деүет» йәки «тиритт». һайрауы яңғырауыҡлы: «витти-витти-витти-витт, сик-сик-йик-йик-тйүрр». 

## Йәшәү рәүеше
Һирәк ҡыуаҡлы батҡыл урындарҙа, еүеш болондарҙа йәшәй. Ваҡ бөжәк¬тәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ерҙә оялай. Ҡара-көрән һипкелле 4—6 бөртөк зәңгәр йәки аҡһыл көрән йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Сипылдаҡ

**Сипылдаҡ** (урыҫ. обыкновенная трикушка, пищухи ) — бәләкәй ҡошсоҡ.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. Ағас олондары буйлап үрмәләп йөрөүсе ваҡ ҡош. Нәҙек оҙон суҡышы аҫҡараҡ кәкрәйгән. Ҡойроғо ослайып бөтә. һырты ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған һорғолт көрән төҫтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Күҙҙәренең өҫтөндә аҡ ҡаштары бар. Башҡа ваҡ ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
 
## Тауышы
Көсһөҙ генә сипылдай: «тсии-тсии». Ҡыҫҡа һәм яңғырауыҡлы итеп сырылдап һайрай.

## Йәшәү рәүеше
Урманда йәшәй. Ағас бөжәктәре, улар¬ҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында йәки ҡупҡан ағас ҡайырыһы менән олон араһында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 5—7 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Үрмәлсек турғай

**Үрмәлсек турғай, тилеғош** (, )— үрмәлсек турғайҙар ғаиләһендәге ҙур булмаған ҡош.
## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Ҡыҫҡа ғына, йомроланып бөткән ҡойроҡло, беше йөнлө ваҡ ҡош. Ғәҙәттә, ағастың осонан башлап, олоно буйлап уралтып-уралтып төбөнә тиклем эҙләнеп төшә. Оҙон ғына суҡышы төҙ. һырты күкһел һоро. Күҙҙәре аша ҡара һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Аҫ яҡтан ҡойроҡ төбө алһыу. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. 

left|150px|thumb|Һайрауы
## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «сик-сик-сик» йәки «тситт-тситт». һайрауы һыҙғырыуҙан тора. 
## Йәшәү рәүеше
Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Ағастарҙағы бөжәк¬тәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һип¬келле 7—8 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Һары сәпсек

**Һары сәпсек , һары кәмерсек**(урыҫ.желтая трясогузка)- оҙон ҡойроғоң бәүелтеп йөрөүсе төҙөк кәүҙәле матур ҡош.
## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас ботаҡтарына ла ҡуна. Түбәһе, елкәһе һоро, арҡаһы йәш¬келт һоро. Ҡанаттары, ҡойроғо ҡара-көрән. Ҡанаттарын¬да киң генә ҡара һыҙыҡтар бар, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы сағыу һары. Инә ҡоштарҙың төҫө тоноғораҡ. һарыбаш сәпсектән һоро түбәһе, ә тау сәпсегенән тамағында ҡара тап булмауы менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тсүйли». 
## Йәшәү рәүеше
Еүеш болондарҙа, туғайҙарҙа, һаҙлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Ҡара һипкелле 5—6 бөртөк йәшкелт аҡ йо¬мортҡаһы була.

## Галерея

right|thumb|250px|Молодая жёлтая трясогузка
right|thumb|250px|Подвид ''M. f. flavissima''
right|thumb|250px|Жёлтая трясогузка на дереве
Ҡарабаш турғай

**Ҡарабаш турғай, ҡара башлы турғай, майсыл, майсыл турғай, майгис, майгүс** (, ) — турғай һымаҡтар отрядендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Башы, түше һәм түшенән ҡорһағы аша ҡойроҡ аҫтына үткән һыҙыҡ ҡара. Сикәләре аҡ.
Ҡанаттары һәм ҡойроғо һорғолт күк, арҡаһы йәшкелт һоро. Кәүҙәһенең аҫты ике яҡлап һары. Башҡа ҡарабаш турғайҙарҙан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.

left|thumb|150px|Ҡарабаш турғай һайрауы

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тин-тин-тиржжж». Күңелле һыҙғырып һайрай: «си-пи-си-пи-си-пи-ин-сә-ин-сә».

## Йәшәү рәүеше
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Ҡыш көнө торлаҡтарға яҡынлай. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик киң таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙыл һипкелле 9—13 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Буран турғайы

**Буран турғайы, буран түрә, аҡ турғай**(, — турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ. 

## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бәләкәйерәк. Өҙлөкһөҙ һикергеләп йөрөүсе ҡошсоҡ. Дөйөм төҫө аҡ. Күҙҙәре аша ҡара һыҙыҡ үтә. Башы, арҡаһы, ҡанаттары һәм ҡойроғо һорғолт зәңгәр. Ҡанаттарында, ҡойроғоноң ике яҡ ситендә аҡ һыҙыҡтар бар. Өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө һәм кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Күкбаш турғайҙан аҡ төҫө менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тин-тин-тирра».
## Йәшәү рәүеше
Япраҡлы һәм аралаш урмандарҙа, һыу буйындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Бик һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 9—11 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Күкбаш турғай

**Күкбаш турғай, күкәнәш, ҡарабаш турғай, майгис, майсыл** ((— турғайҙар отрядендәге ҙур булмаған ҡошсоҡ.

## Ҡылыҡһырлама

Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтан ботаҡҡа һикергеләп йөрөүсе ҡошсоҡ. Түбәһе сағыу күк, аҫтынан аҡ һыҙыҡтар үтә. Аҡ сикәләре ҡара һыҙыҡ менән уратылған. Ҡанаттары һәм ҡойроғо күк, арҡаһы йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы һары, уртаһынан өҙөк-өҙөк ҡара һыҙыҡ үтә. Ҡарабаш турғайҙан бәләкәйлеге һәм күк башы менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тин-тин-тиррзз».

## Йәшәү рәүеше
Япраҡлы урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр һәм уларҙың ҡурсаҡтары менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй. Бер урындан икенсе урынға күсеп йәшәй. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкелле 9—13 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә. 

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Бесбесәй

**Бесбесей**, *беснәк, ҡарабаш турғай, майсыл, майгис*(, ) — ҙур булмаған ҡошсоҡ.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Түбәһе ҡара, сикәләре аҡ. Арҡаһы күкһел һоро, ҡанаттары һәм ҡойроғо күкһел көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ, ҡабырғалары һарғылт көрән. Тебейектән аҡ сикәләре һәм күкһел төҫө менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы; «си-пи-си-пи» йәки «ти-ти-түй,- ти-ти-түй».

## Йәшәү рәүеше
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле  4—11 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр

Төркөм:Ҡоштар
Төркөм:Башҡортостан ҡоштары
Төркөм:Турғайҙар
Төркөм:Евразия ҡоштары
Төркөм:Африка ҡоштары
Бүрекле тебейек

**Бүрекле тебейек** (урыҫ.Хохлатая синица, ) — ҡарабаш турғайҙары ғаиләһенән ҙур булмаған һайраусы ҡош.
## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас ботаҡтары араһында һикергеләп йөрөүсе бәләкәй ҡошсоҡ. Башында арҡыры ҡара һыҙыҡтары булған аҡ төҫтәге ослайыңҡырап торған бүрке бар. һырт яғы көрәнһыу һоро. Ҡорһаҡ яғы һорғолт аҡ. Түше һәм сикәләре аҡ. Тамағындағы тап һәм муйынындағы һыҙыҡ ҡара. Башҡа тебейектәрҙән башындағы бүрке менән айырыла.

left|120px|Һайрауы

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тиржж».

## Йәшәү рәүеше
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкел¬ле 5—7 бөртөк йомортҡа һала. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡы¬рып, файҙа килтерә. \
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Тебейек

**Тебейек , тибик.**, — турғайҙар отрядендәге ҙур булмаған ҡошсоҡ. 
## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтар араһында һикергеләп йөрөүсе хәрәкәтсән ҡошсоҡ. Кәүҙәһенең өҫкә яғы көрәнһыу һоро, аҫ яғы һорғолт аҡ. Түбәһе, елкәһе һәм тамағы ҡара-көрән. Ҡарабаш тебейектән көрән башы менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тижж-тижж», моңло итеп һыҙғыра ла: «түй-түүүй-түүүүй». 
## Йәшәү рәүеше
Урамаңдарҙа йәшәй. Бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡтарға китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 6—9 бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Ҡоролдай

**Ҡоролдай** (, ) — ҡарабаш турғайҙар ғаиләһенән һайраусы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан байтаҡҡа бәләкәй. Ағастарҙың нәҙек кенә ботаҡтарында үрмәләп йөрөүсе бәләкәй генә ҡошсоҡ, һырты ҡыҙғылт көрән, кәүҙәһенең аҫҡы яғы алһыу аҡ. Ҡанаттары, ҡойроғо көрән. Тамағы аҡ. Суҡышы төбөнән күҙҙәре аша ҡара һыҙыҡтар үтә. Инә ҡоштарҙың төҫө тоноғораҡ. Төйөттәрҙән дөйөм ҡыҙғылт төҫө һәм алһыу ҡорһағы менән айырыла.
## Тауышы
Тауышы матур ғына: «тсии-тсии». 
## Йәшәү рәүеше
Япраҡлы урмандарҙа, һыу буйындағы туғайлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Үлән мамыҡтарынан эшләнгән ойоҡбашҡа оҡшаған аяһы нәҙек кенә тал ботаҡтарынан һыу өҫтөнә аҫылынып тора. 4—7 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Ваҡ һайыҫҡан

**Ваҡ һайыҫҡан**, *алағанат* (, )— турғай һымаҡтар отрядындағы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ғәҙәттә, ағастарҙың ҡоро ботаҡтарында ултыра. Ерҙән түбән генә осоп бара ла, текә күтәрелеп, тағы ла берәй ҡоро ботаҡҡа килеп ҡуна. һырты һоро. Күҙҙәре аша үткән һыҙыҡ, ҡанаттары, оҙон ғына ослайыңҡырап торған ҡойроғо ҡара. Кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡанаттарындағы таптар һәм ҡойроғоноң ике яҡ ситендәге һыҙыҡ аҡ. Алағанаттан ҙур булыуы, һоро маңлайы менән айырыла.
thumb|280px|left|Ваҡ һайыҫҡан табышы менән

## Тауышы
Тауышы тупаҫ: «шәк-шәк».

## Йәшәү рәүеше
Урман ситтәрендә, айырым ағаслы һәм һирәк ҡыуаҡлы асыҡ урындарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, сысҡандар, ҡош йомортҡалары менән туйына. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ағаста йәки ҡыуаҡта оялай. Ҡара таплы 5—6 бөртөк аҡһыл йәшел йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Ваҡ себен турғайы

**Ваҡ себен турғайы** (, ) — турғайҙар отрядындағы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан байтаҡ бәләкәйерәк. Күберәк яңғыҙ йөрөй.
Ағастың түбәнге ботаҡтарында ҡанаттарын төшөрөп, ҡойроғон күтәрә биреп ултыра. Ваҡыт-ваҡыт оса биреп, һауалағы бөжәктәрҙе тотоп ала. һырт яғы көрәнһыу һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Ҡара ҡойроғоноң ике яғынан киң генә аҡ һыҙыҡтар үтә. Ата ҡоштоң тамағы һәм түшенең өҫкә өлөшө ерән. Башҡа себен турғайҙарынан һоро һырты, киң һыҙыҡлы ҡойроғо менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «си-ли-си-ли» йәки яҡшы ишетелерлек тырылдай: «тиррр».

## Йәшәү рәүеше
Йыуан ағаслы ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Осоп йөрөүсе бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында йәки ботаҡтар араһында оялай. Ҡыҙғылт һоро таплы 5—6 бөртөк алһыу һары йәки йәшкелт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Кәрлә турғай

**Кәрлә турғай, һиҙәп турғай** (, )— турғайҙар отрядындағы бик бәләкәй ҡош. 
 
## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан байтаҡ бәләкәй. Башҡортостандағы иң бәләкәй ҡош. Парлашып та, күмәкләшеп тә ағас ботаҡтарында йөрөйҙәр. Ботаҡтарҙың осонда ҡанаттарын йыш-йыш ҡағып пырхылдашып алалар. Дөйөм төҫө һорғолт йәшел, кәүҙәһенең аҫ яғы аҡһыл йәшел. Ҡанаттарында арҡыры аҡ.һыҙыҡтар бар. Түбәһе сағыу ҡыҙғылт һары төҫтә, ситтәренән ҡап-ҡара һыҙыҡтар үтә. Башҡа ваҡ ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.


Goldcrest (Regulus regulus)-4.jpg|
Regulus regulus regulus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus regulus *
Regulus regulus azoricus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus azoricus *
Regulus regulus inermis MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus inermis *
Regulus regulus teneriffae MHNT.ZOO.2010.11.jpg|* Regulus regulus teneriffae *


## Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «тси-тси-тси». Һайрауы көсһөҙ: «тси-фли-фин, тси-фли-фин». 
## Йәшәү рәүеше
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Төрлө ваҡ бөжәктәр менән туйына.. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ағас ботаҡтарында оя ҡора. Ҡыҙғылт көрән һипкелле 8—10 бөртөк аҡһыл ҡыҙыл йомортҡаһы була.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Һарыбаш сәпсек

**Һарыбаш сәпсек , һарыбаш кәмәрсек, һаҙ сәпсеге, туғай кәмәрсеге**(урыҫ. желтоголовая трясогузка)(лат. Motacilla citreola)  - сәпсектәр ғаиләһенән булған ваҡ ҡош

## Ҡылыҡһырлама
Тур¬ғайҙан бәләкәйерәк. Оҙон ҡойроғон бәүелтеп йүгереп йө¬рөүсе ҡош. Башы һәм кәүҙәһенең аҫ яғы һары. Арҡаһы ҡуйы һоро. Ҡанаттары, ҡойроғо ҡара. Ҡанаттарында, ҡойроғоноң ике яҡ ситендә аҡ һыҙыҡтар бар. Инә ҡоштоноғораҡ төҫтә. Башҡа һары төҫө булған сәпсектәрҙән башы тигеҙ һары булыуы менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы яңғы¬рауыҡлы: «сиии-ли».
## Йәшәү рәүеше
Еүеш болондарҙа, туғайҙарҙа, һаҙ¬лыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ерҙә ҡора. Көрән таплы 4—5 бөртөк һарғылт зәңгәр йәки йәшкелт йомортҡаһы була.
Ҡарабаш тебейек

**Ҡарабаш тебейек** (() — турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ. 
## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтан ботаҡҡа һикергеләп йөрөүсе етеҙ ҡошсоҡ, һырты көрәнһыу һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ. Ҡорһағы һоро, Түбәһе, елкәһе һәм тамағы ҡара. Тебейеккә оҡшаған, ҡырҙа уларҙы айырып та булмай. Түбәһе ҡара төҫтә булыуы менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тижж-тижж». Моңло итеп һыҙ¬ғыра: «түй-түүүй-түүүй».
## Йәшәү рәүеше
Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Ағас ҡыуыштарында оя¬лай. Ҡыҙғылт һипкелле 6—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Сыбар ҡурҙай

**Сыбар ҡурҙай, ҡамыш турғайы, ҡамыш сыпсығы**. (, ) — турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Үлән һәм ҡамыш араларында осоп йөрөүсе бәләкәй генә ҡошсоҡ, һырты ерәнһыу сыбар. Ҡанат ҡауырһындарының ситтәре аҡһыл һары, уртаһы ҡара. Түбәһенән өс -буй ҡара һыҙыҡ үтә, ҡашы аҡ. Ҡорһағы һәм түше аҡһыл-ерән. Башҡа ҡурҙайҙарҙан ҡара һыҙыҡлы түбәһе менән айырыла. 

## Тауышы
Тауышы көслө генә: «шиҡ-шиҡ».
 
## Йәшәү рәүеше
Сырылдап һайрай, башҡа ҡоштарҙың да тауышын сығара, һыуға яҡын ҡамышлыҡ, бейек үлән, тал араларында йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ҡамыш йәки үлән һабаҡтарында була. Ҡара һәм көрән таптар менән сыбарланған 4—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала.

## Таралыуы
Ул бөтә Европала тиерлек апрелдән октябргә тиклем осрай. Уның ҡышлау урындары Сахаранан көньяҡта. Осош ваҡыты һәм йүнәлеше тыумыштан булған һәләттәр менән билдәләнә. 6000 км самаһы төнгө осоу өсөн ҡош май запасы туплай.

## Туҡланыуы
Сыбар ҡурҙай бөжәктәр, үрмәкселәр, ваҡ моллюскылар һәм еләктәр менән туҡлана.

## Үрсеүе

Енси яҡтан бер йылдан өлгөрә. Инкубацияның төп осоро май айынан июлгә тиклем. Ояһын ҡуйы үҫемлектәр араһында ҡора. Инә ҡош 4 — 6 йомортҡа һала. Йомортҡаларҙы икеһе лә алмашлап — 12-нән 14 көнгә тиклем баҫа. Йәш ҡоштар 10 — 12 көндән һуң үҙ аллы булып китә.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Камышовка-барсучок
Тал ҡурҙайы

**Тал ҡурҙайы, ҡамыш турғайы, ҡамыш сыпсығы** (, )— турғайҙар отрядендәге ҡош. 
## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Үлән араларында, тал ботаҡтарында пырхылдап •осоп йөрөүсе бәләкәй генә теремек ҡош. Дөйөм төҫө кө¬рәнһыу ерән, һырт яғы ҡарараҡ, кәүҙәһенең аҫ яғы сағыуыраҡ. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп тора. Башҡа ҡурҙайҙарҙан ныҡ сыбар булыуы менән айырыла. 

## Тауышы
Тауышы көслө генә: «шиҡ-шиҡ».

## Йәшәү рәүеше
Аҡ сәпсеккә йәки ауыл ҡарлуға¬сына оҡшатып, сырылдап һайрай. Баҫыу ситтәрендәге бейек үлән араларында, һыу буйындағы ҡамышлыҡтарҙа, таллыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Төр¬лө бөжәктәр менән туҡлана. Ояһын үлән һабаҡтарына беркетеп эшләй. Көрән һәм ҡыҙғылт һоро таптар менән сыбарланған 4—5 бөртөк алһыу аҡ, аҡ, һорғолт аҡ йәки һарғылт аҡ йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Туғай турғайы

**Туғай турғайы , туғаяҡ**(, ) — турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ. 
## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡ ҙурлығында. Бик хәрәкәтсән, өҙ¬лөкһөҙ тауышланып йөрөүсе ҡош. һырт яғы ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ. 
## Тауышы
Тауышы көслө генә: «шаҡ-шаҡ». һайрауы тупаҫ һәм сырылдаҡ өндәрҙән тора: «трин-трин-керс-керс-бит-бит-вийт-вийт». 
## Йәшәү рәүеше
Ҡурҙайҙарҙан байтаҡҡа ҙур булыуы менән айырыла, һыу ситтәрендәге шырлыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Төрлө бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ояһын кәрзинкәгә оҡшатып, ҡамыш һабаҡтарында үрә. Ҡара, һоро, көрән таптар, сыймалаҡтар менән сыбарланған 3—6 бөртөк йәшкелт аҡ йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Йырсы ҡурҙай

**Йырсы ҡурҙай** (урыҫ. соловьиная широкохвостка) — турғайҙар отрядендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ҡуйы үлән йәки ҡыуаҡ араһында ергә яҡын йөрөй, йырлағанда, үләндең осона күтәрелә. Ҡойроғо киң, түңәрәкләнеп тора. һырты ҡыҙғылт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ, ҡабырғалары һор¬ғолт көрән, ҡаштары аҡ. Башҡа ҡурҙайҙарҙан тауышы һәм киң ҡойроғо менән айырыла.
 
## Тауышы
Тауышы көслө генә: «тевет-тевет-тевет» йәки ««тис-ис-си».. һайрауы яңғырауыҡлы: «сит-сивит-сивәй-сивәй-сивәйт».

## Йәшәү рәүеше

һыу буйындағы ҡыуаҡлыҡтарҙа үлән араһында йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Ерҙә йәки ҡыуаҡ араһында оялай. З—5 бөртөк ҡыҙыл йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Әберсә турғайы

**Әберсә турғайы, баҡса турғайы** (урыҫ. зеленая пересмешка)— турғай һымаҡтар отрядындағы ҡошсоҡ.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас ботаҡтарында йәки ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе теремек ҡош. Һырт яғы йәшкелт һоро. Ҡанат ҡауырһындарының сите аҡ ҡайыулы ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡһыл һары. Сырҡылдаҡ турғайҙан йәшкелт төҫө менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы көслө генә: «бит-бит-бит» йәки «тсе-тсе-титийит».

## Йәшәү рәүеше

Төрлө ҡоштарҙың тауышына оҡшатып һайрай, һирәк ағаслы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, көҙгөһөн еләк-емеш менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ботаҡтарында йәки ерҙә оялай. Ҡыҙғылт таплы 4—6 бөртөк алһыу йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Сырҡылдаҡ турғай

**Сырҡылдаҡ турғай** (, ) — турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ. 
## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас ботаҡтарында йәки ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе теремек ҡош. һырт яғы һорғолт көрән, ҡанаттары арҡыры аҡ һыҙыҡлы ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт һипкелле аҡ. Әберсә турғайынан ҡарараҡ төҫтә булыуы менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы көслө генә: «бит-бит-бит» йәки «срыҡ-срыҡ». 
## Йәшәү рәүеше
Башҡа ҡоштарҙың тауышына оҡшатып һайрай. Асыҡ урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа була. Бөжәктәр, көҙгөһөн еләктәр, менән туйына. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ботаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа, һирәкләп ерҙә оялай. Ҡыҙғылт көрән таплы 4—6 бөртөк ал¬һыу аҡ йомортҡаһы була.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Йырсы безелдәк

Йырсы безелдәк (,) — турғайҙар отрядендәге ҡош. 
## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Оҙонсараҡ кәүҙәле, киң ҡа¬натлы бик һаҡ "ҡош. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. Һырты ҡара-көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы ерәнһыу һоро. Күҙҙәре өҫтөндәге ҡаштары һәм яурындарындағы таптары аҡ төҫтә. Башҡа безелдәктәрҙән ҡауырһындарында ҡара таптары булмауы һәм яурындарындағы аҡ таптары менән айырыла.
## Тауышы
Һайрауы — яңғырауыҡлы сутылдау, ул киҫкен «кррр» тип бөтөп ҡуя.
## Йәшәү рәүеше
Асыҡ урындағы ҡыуаҡтарҙа, ялан аша үткән йылға ярҙарындағы шырлыҡтарҙа йәшәй. Аҙығы — төрлө бөжәктәр, үлән орлоҡтары. Үлән һабаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа оялай. Ҡара-көрән төртөктәр менән һипкелләнгән 4—6 бөртөк көрәнһыу һары йомортҡаһы була.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Йылға безелдәге

**Йылға безелдәге, сиңерткә турғай, йылға сиңерткәһе, зырылдаҡ турғай, зерелдәк ҡош** (урыҫ. речной сверчок) — турғайҙар отрядендәге ҡош.

Турғайҙан бәләкәйерәк бик һаҡ ҡош. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. һырты һәм түше ҡара өҙөк һыҙыҡсалар менән сыбарланған ҡараһыу көрән төҫтә. Күҙҙәре өҫтөндә аҡһыл ҡаштары бар. Ҡорһаҡ яғы һорғолт аҡ. Башҡа безелдәктәрҙән сыбар һырты һәм түше менән айырыла. Көслө ел һәм ямғыр булғанда ла һайрай.

## Тауышы
Тауышы — оҙаҡ дауам иткән: «зер-зер-зер-зер-зер…».,.

## Йәшәү рәүеше
Йылға буйындағы шырлыҡтарҙа, ҡамышлыҡтарҙа йәшәй.. Ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы 'ерҙә, үлән араһында йәки ҡыуаҡтарҙа. Ҡыҙғылт көрән таптар менән сыбарланған: 4—6 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Килейек

**Килейек** (, )— турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас һәм ҡыуаҡ ботаҡтарында һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. Түбәһе һоро, һырты, ҡойроғо көрәнһыу һоро, Ҡанаттарының осонда нәҙек ар-ҡырыл һыҙыҡтар бар. Күҙҙәре аша-киң ҡара һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу аҡ. һоро килейектән ерән ҡауырһындары булмауы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «сыҡ-сыҡ».

## Йәшәү рәүеше
Сырылдап һайрауына яңғырауыҡлы «киле-киле-киле» тигән өндәр ҡушыла. Төрлө урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр, көҙгөһөн еләк ашай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ботаҡтарында, ҡы¬уаҡтарҙа оялай. Ҡара-көрән таплы 4—6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Сыбар килейек

**Сыбар килейек, сыбар турғай, һыҙмалаҡ** (урыҫ. Ястребиная славка) — турғай һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Ағас ботаҡ¬тарында һәм ҡыуаҡтарҙа һикергеләп йөрөүсе теремек.
ҡош. һырт яғы асыҡ һоро, алыҫтан күк булып күренә. Кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры таптар менән сыбарланған аҡ¬һыл һары. Башҡа килейектәрҙән ҙурыраҡ булыуы, кәүҙәһенең аҫ яғындағы сыбар ҡауырһындары менән айыры¬ла.

## Тауышы
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». Сырылдауға матур ғына һыҙғырыуҙар ҡушып һайрай

## Йәшәү рәүеше
һирәк ағаслы яҡты урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡ¬лана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта йәки ағас ботаҡтарында оялай, һорғолт таптар менән сыбарланған 5—6 йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Һаҙ килейеге

**Һаҙ килейеге, сырылдаҡ килейек, сырлауыҡ** (, )— турғай һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Ботаҡтар араһында һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. һырты һорғолт көрән, ҡанаттары ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт һоро, ҡорһағы һорғолт аҡ. һоро килейектән алһыу төҫө булмауы менән айырыла.
left|130px|thumb|Тауышы

## Тауышы
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». һайрауы яңғырауыҡлы,
## Йәшәү рәүеше

сылтырап аҡҡан йылға тауышын хәтерләтә, һыу буйындағы һирәк ағастарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, еләктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта йәки ағас ботаҡтарында оялай. Ҡыҙғылт көрән таплы 5—6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе, ҡырып, файҙа килтерә.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Ҡарабаш килейек

**Ҡарабаш килейек** (, )— турғай һымактар отрядендәге ҡошсоҡ.
## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Ағас ботаҡтарында һәм ҡыуаҡтарҙа һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. Дөйөм төҫө һорғолт көрән. Ата ҡоштоң түбәһе ҡара, инәһенең түбәһе ерәнһыу көрән. Башҡа килейектәрҙән башындағы ҡара табы ме¬нән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». һайрауы яңғырауыҡлы һәм матур һыҙғырыуҙан, сырҡылдауҙан тора.
## Йәшәү рәүеше
Япраҡлы һәм аралаш урмандарҙа, ауыл, ҡалалағы ағастарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта, ҡайһы ваҡыт ағаста оялай. Ҡара-көрән таплы 4—5 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә. 
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Мышар барҡылдағы

**Мышар барҡылдағы, мышар турғайы, миләш сыпсығы, шоморт сыпсығы** (, ) — Евразияла таралған ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Түбәһе, елкәһе, ҡойроҡ төбөнөң өҫ яғы күкһел һоро. Арҡаһы, ҡа¬наттары, ҡойроғо ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара буй таптар менән сыбарланған һарғылт ерән, ҡорһағы аҡ. Башҡа барҡылдаҡтарҙан түбәһендәге, елкәһендәге-һәм ҡойроҡ төбөндәге һорғолт күк төҫө менән айырыла
## Тауышы
Тауышы көслө генә: «трррҡ-трррҡ». һайрауы сырылдаҡ, тауыштарҙан тора
## Йәшәү рәүеше
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Башлыса мышар һәм балан менән туҡлана, бөжәктәр ҙә аулай. Ҡайһы ваҡыт йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе-урынға күсеп йөрөй. Бик киң таралған. Ояһы ағастарҙа була. Ҡара таплы 4—5 бөртөк зәңгәр төҫтәге йомортҡа һала.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Йырсы барҡылдаҡ

**Йырсы барҡылдаҡ Һайраусы барҡылдаҡ** (урыҫ. певчий дрозд).

## Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Яңғыҙ.ҙа, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр, һырты тигеҙ көрәнһыу һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы буй-буй таптар менән сыбарланған аҡ төҫтә. Сыбар барҡылдаҡтан бәләкәйерәк булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы киҫкен тел шартлатҡан һымаҡ йәки: «тсии». Көслө генә сутылдап һайрай: Уны: «Сафураҡай, Сафураҡай (йәки Шәгүрәкәй, Шәгүрәкәй), көйләй-көйләй сәй ҡой, сәй ҡой», — тигәнгә оҡшаталар.

## Йәшәү рәүеше
Урмандарҙа йә шәй. Төрлө еләк, ағас һәм үлән орлоҡтары, бөжәктәр ме¬нән туҡлана- Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағастарҙа оялай. Ҡара таплы 4—5 бөртөк зәңгәр төҫтәге йомортҡа¬һы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Ҡыҙылбауыр барҡылдаҡ

**Ҡыҙылбауыр барҡылдаҡ**(урыҫ. Дрозд белобровик)
## Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Яңғыҙ ҙа, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр, һырты тигеҙ һорғолт көрән. Тамағы, түше буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған һарғылт төҫтә. Ҡорһағы аҡ. Ҡанаттары осонда ике яҡлап ҡыҙғылт ерән тап¬тары бар. Ҡаштары аҡ. Йырсы барҡылдаҡтан аҡ ҡашыһәм ҡыҙыл-ерән таптары менән айырыла. 
[thumb|200px|left|[Самец, самка и молодые особи белобровика]]
## Тауышы
Тауышы көслө генә: «тси-тррҡ-тррҡ». һайрауы сырылдау һәм матур ғына һыҙғырыуҙан тора. 

## Йәшәү рәүеше
Урмандарҙа, туғайҙағы ҡыуаҡ¬лыҡтарҙа йәшәй. Төрлө еләк, бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағастарҙың түбәнге ботаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа, ағас төпһәләрендә була. Ҡыҙыл һәм көрән таптар менән сыбарланған 4-6 бөртөк зәң¬гәрһыу йәшел йомортҡаһы була.
[thumb|300px|Птенцы белобровика в [гнездо|гнезде на земле]]
thumb|300px|right|Белобровик под дождём

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Ҡара барҡылдаҡ

**Ҡара барҡылдаҡ, ҡара турғай** ()()— турғай һымактар отрядендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Яңғыҙ һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң ҡауырһындары тигеҙ ҡа¬ра төҫтә. Суҡышы, күҙ ҡабаҡтары сағыу һарғылт ҡыҙыл. Инә ҡоштоң дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Аҡ төҫтәге та¬мағында, түшенең өҫкә өлөшөндә буй һорғолт һыҙыҡтар бар. Башҡа барҡылдаҡтарҙан ҡара төҫө менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы киҫкен: «шыҡ-шыҡ» йәки. «тиррә-шыҡ-шыҡ». һай¬рауы моңло һыҙғырыуҙан тора.

## Йәшәү рәүеше
Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө еләк, үлән һәм ағас орлоҡтары, бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ағас-4 тарҙа, ҡыуаҡтарҙа, ерҙә оялай. Ерәнһыу көрән таплы 5—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986. — ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Таштурғай

**Таштурғай, таш турғайы, шаҡылдаҡ, шыҡылдаҡ** (, ) — себен турғайҙары ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ, оҙон ғына аяҡлы, ерҙән йөрөүсе ҡош. Өҙлөкһөҙ ҡойроғон бәүелтә. Ата ҡоштоң һырты аҡһыл һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт аҡ. Ҡанаттары, ҡойроғоноң осо, күҙҙәре аша үткән киң һыҙыҡ ҡара, ҡойроғоноң төбө аҫтан да, өҫтән дә аҡ. Инә ҡоштоң һырты ҡыҙғылт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу һоро. Ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара-көрән. Бейеүсе таштурғайҙан тамағының һоро төҫтә булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «шаҡ-шаҡ». Башлыса ҡоштарҙың тауышына оҡшатып һайрай

## Йәшәү рәүеше
Ташлы асыҡ урындарҙа, тау итәктәрендә йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Өңдәрҙә, таш аҫтарында һәм араларында оялай. 5—6 бөртөк аҡһыл зәңгәр йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Шаҡылдаҡ

**Шаҡылдаҡ** (урыҫ. луговой чекан).

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк була. Яңғыҙ йәки пар¬лашып йөрөйҙәр. Ғәҙәттә, үлән һабағында йәки ҡыуаҡ Өҫтөндә ултыра. Һырты аҡ һипкелле ҡара-көрән, күҙҙәре аша ҡара-көрән һыҙыҡ үтә. Яурындарыңдағы һыҙыҡса, ҡойроҡ өҫтө һәм ҡорһағы аҡ. Түше һарғылт ерән. Инә ҡоштарҙың төҫтәре тоноғораҡ. Ҡарабаш шаҡылдаҡтан көрән башы, аҡ ҡаштары, ерән тамағы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы көслө генә: «тси-шаҡ-шаҡ». Сырылдап һайрай

## Йәшәү рәүеше
һирәк ҡыуаҡлы болонлоҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай, һар-ғылт ерән таплы 5—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр төҫтәге йо¬мортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Һоро килейек

**һоро килейек, шәгүрәкәй** (, — турғай һымактар отрядендәге ҡошсоҡ.
## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. Ҡыуаҡтарҙа һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. Кәүҙәһенең һырт яғы һорғолт көрән, түбәһе һоро. Яурындарында ерән ҡауырһындар бар. Кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу аҡ. Башҡа киле-йектәрҙән яурындарындағы ерән ҡауырһындары менән айырыла.
## Тауышы
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». Сырҡылдап һайрауын яҡынса: «Шәгүрәкәй, килеп кит, килеп кит»,— тигәнгә оҡшаталар. 
## Йәшәү рәүеше
Асыҡ ерҙәге ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр, көҙгөһөн еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта оялай. Ҡара-көрән таплы аҡ йәки йәшкелт йомортҡалары, ғәҙәттә, 5 бөртөк була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр

Төркөм:Ҡоштар
Төркөм:Башҡортостан ҡоштары
Төркөм:Турғайҙар
Төркөм:Евразия ҡоштары
Төркөм:Африка ҡоштары
Сыбар барҡылдаҡ

**Сыбар барҡылдаҡ, ҡоролдаҡ.** (, )— барҡылдаҡтар ғаиләһендәге ҡош. 
## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан байтаҡ ҙур. Иң ҙур барҡылдаҡ, һырты киң ҡара һыҙыҡтар менән сыбарланған. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән таплы, ҡойроғоноң ике яҡ сите аҡ. Башҡа барҡылдаҡтарҙан ҙурлығы һәм төҫө менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «хорр-хорр». һыҙғырып һайрай. 

## Йәшәү рәүеше
Урманда, башлыса йылға буйҙарында йәшәй. Күбеһенсә ерҙә йөрөй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Яҙ һәм йәй көндәрендә бөжәктәр, көҙгөһөн еләк менән туҡлана. Ояһын абағанан, сыбыҡтан, мүктән ергә лә, ағас ботаҡтарына ла эшләй. Унда көрән таплы 4—5 бөртөк ҡыҙғылт-һары йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Ҡарабаш шаҡылдаҡ

**Ҡарабаш шаҡылдаҡ** (урыҫ. черноголовый чекан) — турғай һымаҡтар ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. Ғәҙәттә, ҡойроғон өҙ¬лөкһөҙ бәүелтеп, бейек үлән һабағында йәки ҡыуаҡ өҫ¬төндә ултыра. Ата ҡоштоң башы, тамағы, арҡаһы, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Түше ҡыҙғылт ерән. Яурында-рындағы һәм ҡанаттарындағы таптар аҡ.- Ҡойроҡ төбө өҫ яҡтан сыбар аҡ. Инә^ҡошта ҡара төҫ урынына — ҡуңыр. Шаҡылдаҡтан ҡара төҫө менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы көслө генә: «түи-шаҡ-шаҡ». Сырылдап һәм сутылдап һайрай

## Йәшәү рәүеше
һирәк ҡыуаҡлы ҡоро асыҡ урындарҙа йәшәй. Төрлө б¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ерҙә оялай. Ҡыҙғылт һипкелле 5—6 бөртөк йәшкелт зәңгәр йо¬мортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө, 1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Шиҡылдаҡ

**Шиҡылдаҡ, һылыу һандуғас** (урыҫ.варакушка).

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер ни тиклем бәләкәйерәк. Ерҙә һәм ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе төҙөк кәүҙәле матур ҡош. Ата ҡоштоң һырты, ҡанаттары ҡуйы көрән. Түшенең уртаһы ҡыҙыл, уның тирәһе ҡара, унан һуң күк төҫ. Ҡорһағы аҡ, ҡойроҡ аҫты ерән. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

## Тауышы
Тауышы көслө генә: «шик-шик» йәки «шаҡ-шаҡ». һандуғасҡа оҡшатып һайрай.

## Йәшәү рәүеше
Туғай һәм һыу буйындағы ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. Кө¬рән таплы 6—7 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡа һала.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. — Өфө, 1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9
Таң турғайы

**Таң турғайы , сейәбей** (урыҫ. зарянка)— себен турғайҙары ғаиләһендәге ҡош.
## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер аҙ-бәләкәйерәк. Ерҙә һәм ағастарҙың аҫҡы ботаҡтарында йөрөүсе ҡош. һайрағанда өҫкә ботаҡтарға күтәрелә, һырты һорғолт көрән, ҡабырғалары һоро. Маңлайы, муйынының аҫ яғы һәм түше ҡыҙғылт һары. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел. 
## Тауышы
Тауышы киҫкен генә: «тк-тк-тк». һайрауы — яңғырауыҡлы сутылдау.
## Йәшәү рәүеше
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә, ағас төптәрендә һәм ҡыуыштарында оялай. Ҡыҙғылт көрән һипкелле 5—6 бөртөк алһыу йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Сөрәкә турғай

**Сөрәкә турғай** (, ) — түрғайҙан бәләкәйерәк ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ерҙә йәки ҡыуаҡтарҙа йөрөүсе бик һаҡ ҡош. һайрағанда ағас остарына күтәрелә, һырты буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған ҡара-көрән.Түше һоро, ҡорһағы һорғолт көрән, һандуғастан бәләкәйерәк булыуы һәм һыртының сыбарлығы менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы бик үк көслө булмаған: «ср-рри». һайрауы, һандуғастыҡы кеүек, төрлө юғарылыҡтағы сутылдауҙан тора.
## Йәшәү рәүеше
Ҡыуаҡлыҡтарҙа, төрлө урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ағас ботаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа оялай. 4—5 бөртөк йәшкелт зәңгәр төҫтәге йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Өкө

thumb|200px

**Өкө, ҡолаҡлы ябалаҡ** () () — ябалаҡ һымаҡтар отрядындағы йыртҡыс ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан бәләкәйерәк тән ҡошо. Шым ғына оса. Башында ҙур ҡолаҡтары бар. Дөйөм төҫө һорғолт ерән, буй ҡара таптар, арҡыры нәҙек һыҙыҡтар менән биҙәлгән. Күҙҙәре ҡыҙғылт һары. Ҡуян ябалағынан төҫө, өкө ябалағынан ҙурлығы, башҡа ябалаҡтарҙан ҡо¬лаҡлы булыуы- менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы көслө: «ух-хуу» йәки үҙенсәлекле сырылдау.

## Йәшәү рәүеше
Йәшәү урыны — урман, ҡайя таштар, упҡындар, мәмерйәләр. Ваҡ йәнлектәр һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош, һирәк оорай. Ояһы ерҙә, ҡая таш һәм текә яр һикәлтәләрендә була. 2—3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө, 1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Һылтанмалар
* 

Төркөм:Башҡортостан ҡоштары
Һыҙғыраҡ ябалаҡ

**Һыҙғыраҡ [[ябалаҡ]], ҡолаҡлы ябалаҡ, бесәйбаш ябалаҡ, япалаҡ** (, ) - ябалаҡтар ырыуындағы төнгө ҡош.
## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡ ҙурлыҡ. Башында ҡалҡып торған ҡауырһындарҙан ҡолаҡтары бар. Осҡанда киң оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ғына ҡойроғо күҙгә ташлана. Көндөҙ ағас олонона һыйынып, ботаҡ өҫтөндә ултыра. Аҡ һәм ҡара таптар менән сыбарланған ерәнһыу һоро төҫтә, күҙҙәре һары. Үҙе ҙурлыҡ ябалаҡтарҙан ҡолаҡлы булыуы менән айырыла. Өкө ябалағынан байтаҡ бәләкәй. 

## Тауышы
Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «фйү-тйү-үү». 

## Йәшәү рәүеше
Урманда йәшәй. Төрлө бөжәктәр, сысҡандар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағас ҡыуыштарында,һирәкләп таш ярыҡтарында, өңдәрҙә була. 2—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Ҡоротҡос бөжәктәр¬ҙе һәм кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Өкө ябалағы

**Өкө ябалағы, ҡолаҡлы ябалаҡ, бесәй башлы ябалаҡ, япалаҡ** 

## Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы ҡарғалай. Осоп барған ҡоштоң киң һәм оҙон ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлаңа. Дөйөм төҫө ерән-һоро, буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған. Башында, ҡолаҡтары бар. Өкөнән бәләкәй, һыҙғыр аҡ ябалаҡтан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы тоноҡ һәм тупаҫ: «ху-хуу».

## Йәшәү рәүеше
Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Сысҡандар менән туҡлана. Ултыраҡ тшщ. Аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға күсеп тә йөрөй. Киң генә таралған. Ағас башында, һирәкләп ағас ҡыуышында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә. 
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Йомағара

**Йомағара, ҡар һары, тау һары** ()()- ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Ҡанаттарыняй ғына һелтәп, ауыр оса. һауала бер урында туҡтап «бейей», йыш ҡына айырым торған ағас, бағана йәки кә¬бән башына ҡуна. һырты ҡара-һоро, ҡара таптар менән сыбарланған. Ҡорһағы ҡара. Түше буй-буй һыҙыҡлы һарғылт аҡ. һарҙан ҙурыраҡ булыуы, ҡара ҡорһағы һәм йөнлө аяҡтары менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы көслө: «ҡйяу-ҡйяу-ҡйяу» (күптәр уның тауышын бесәй мыяулауына оҡшата).

## Йәшәү рәүеше
Урманда, тундрала йәшәй. Ваҡ кимереүселәр һәм ҡоштар менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Беҙҙә иртә яҙ, көҙ көндәрендә генә күренә. Беҙҙең яҡтарҙа оя ҡормай. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр
Ҡуян ябалағы

**Ҡуян ябалағы, аҡ ябалаҡ, аҡ сая**  () — ябалаҡтар отрядындағы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙ ҙурлығында. Иң ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө аҡ; ҡара таптар, төртөктәр менән сыбарлан¬ған. Көндөҙ ҙә оса. Күҙ ҡабаҡтары ҡыҙыл, аяҡтары һары. Башҡа ябалаҡтарҙан аҡ төҫө, ҙурлығы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы көслө: «ух-хуу» йәки үҙенсәлекле сырылдау.
[left|[Кайеркан гербы]]

## Йәшәү рәүеше
Йәшәү урыны — урман, ҡая таштар, упҡындар, мәмерйәләр. Ваҡ йәнлектәр һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡая таш һәм текә яр һикәлтәләрендә була. 2—3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Арнадия, 1996. — ISBN 5-88666-011-9

## Иҫкәрмәләр

Төркөм:Ҡоштар
Төркөм:Башҡортостан ҡоштары
Төркөм:Ябалаҡтар
Төркөм:Төньяҡ Америка ҡоштары
Төркөм:Евразия ҡоштары
Кәрешкә (үҫемлек)

**Кәрешкә**  (, )—  ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ингән теҙмә япраҡлы, сырмалып торған мыйыҡлы, ваҡ ҡына ирен сәскәле үҫемлек; теҙмә япраҡлы, сырмалып торған мыйыҡлы, ваҡ ҡына ирен сәскәле ҡуҙаҡлы үлән; ҡуҙаҡлы мал аҙығы үҫемлеге; ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ингән теҙмә япраҡлы, сырмалып торған мыйыҡлы, ваҡ ҡына ирен сәскәле үҫемлек; бал ҡорттары уның татын яратып йыя; шәкәрлелеге 70 кг/га.

120 төрө билдәле.

Тамыр системаһы үҙәкле, азот туплаусы бүлбеләре бар. Ботаҡтары нәҙәк, 1 метрға тиклем оҙонлыкта, япраҡтары пар ҡаурый һамаҡ, 4-10 пар япраҡсыҡ һәм икегә айырылған мыйыҡсалы. Япраҡ ҡыуышлығында сәскәләре 1-3 әр була, үҙенән һеркәләнә, таждары төрлө төҫтә - аҡһыл шәмәхә, ҡуйы ҡыҙыл, алһыу, аҡ. Емеше − 4-10 яҫы орлоҡло ҡуҙаҡ, 1000 орлоҡтоң авырлыгы 50-60 г. Мал аҙығы үҫемлеге, еңел үҙләштерелә торған йәшел масса һәм 35%-ҡа тиклем аҡһымлы бөртөк бирә. Бесән, сенаж, үлән оно булараҡ ҡулланыла; һаламы һәм кәбәге лә мал аҙығы итеп файҙаланыла.
 
Кәрешкә көн яҡтылығы оҙон ваҡытта үҫә, тупраҡҡа һәм йылылыҡка талапсан түгел, дым ярата. Ҡоро йылдарҙа уңышы кәмей. Тупраҡ шарттарын яҡшыртҡанда: ашлама, известь кереткәндә, тупраҡты тирән эшкәрткәндә, һыу режимын көйләгәндә яҡшыраҡ үҫә. Күп осраҡта һоло һ.б. мал аҙығы культуралары ҡатнашында үҫтерелә. Ашламалар (яртылаш серегән йә иһә тулыһынса серегән тиреҫ, минераль ашламалар) 1 гектарҙан 30-35 т йәшел масса йә иһә 2,5-3 т бөртөк алыу маҡсаты ҡуйып керетелә. Кәрешкәнең 1 т йәшел массаһы тупраҡтан 3,5-4 кг азот (ҡатнашмалағы культуралар нисбәтенә бәйле), 1-1,3 кг Р2О5, 3-4 кг К2О үзләштерә, 1 т бөртөк, тиңдәшле рәүештә, 60-65, 15-20 һәм 15-20 кг. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Митрофанов А.С., Рожков М.М. Вика (яровая и озимая). М., 1961; Зиганшин А.А., Исмагилов Х.Х. Зернофуражное поле. Казань, 1985; Чекмарев П.А. Рекомендации по возделыванию вико-овсяных смесей на полях Республики Татарстан. Казань, 1993.
* 
* 
*  Г.Д. Зәйнуллина. Өфө- 2001 йыл Урыҫса-башҡортса, башҡортса-урыҫса умарталыҡ һүҙлеге.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Ҡарама

**Ҡарама** (*йыла*) (, ) — йылалар ғаиләһенә ингән оҙонсараҡ япраҡлы, йәйенке ботаҡлы, ҡубырсып торған ҡытыршы ҡабыҡлы эре ағас; Йылалар ғаиләһенә ҡараған оҙонса япраҡлы, йәйенке ботаҡлы, бөгөлөп торған ағас. Йыла һымаҡтар яҡынса 40 миллион йылдар элек барлыҡҡа килгән, тип һанала һәм әлеге көндә ундан артыҡ төрө билдәле. Ҡарама ағасынан әҙерләнгән утын йылы биреү сығанағы булараҡ юғары баһалана.

## Хөрәфәттә
Башҡорттарҙа дошман күргән, өйөнә килтерергә теләмәгән кеше артынан көл һибеп ҡалыу ырымы булған. Был маҡсатта ғәҙәттә ҡарама көлө ҡулланылған 

## Милли символикала
Башҡорттарҙың һәр ырыуының үҙ ағасы бар, быларҙы заманында Сыңғыҙхан тәғәйенләгән. Ҡарама - ҡатай ырыуының бәкәтин тармағы ағасы тип фараз ителә.

## Фольклорҙа
* Ишле ише менән, ҡарама - ҡыуышы менән (*мәҡәл*)
*Ҡарамалы ауылы ҡара Ҡарағолға сана ҡарамалатырға биргәйнем. Ҡарамаланымы икән, ҡарамаламаны микән. Ҡарамала­һа ла, ҡарамаламаһа ла, ҡарамаламауына, ҡарамалауына ҡарамайынса ҡарап ҡына алып ҡайт әле (тиҙәйткес).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*  
* ''Вяз-бонсай''
* ''Ильм''  на сайте Forest.RU
* ''Ильм'' в Лесной энциклопедии 

Төркөм:Ағастар
Төркөм:Евразия флораһы
Төркөм:Төньяҡ Америка флораһы
Төркөм:Көньяҡ Америка флораһы
Төркөм:Декоратив үҫемлектәр