open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Финикия теле

**Финики́я теле** () — б. э. т. II—I мең йыллыҡта ҡулланылған. һәм б. э. I мең йыллығы башында йәшәгән финикиялылар теле. Семит телдәренең ханаан төркөмсәһенә ҡарай.

## Таралыуы һәм диалекттары
Көньяҡ-Көнсығыш Европала, Сүриәлә, Испанияла, Төньяҡ Африкала, Кипрҙа лингва франка итеп ҡулланылған. Күрәһең, төньяҡ финикия, тиро-сидон, кипр, пуник диалекттарына бүленгән.

Филистимляндар һөйләшкән финикия теленең экрон диалекты орфография һәм лексика үҙенсәлектәренә эйә була һәм ҡайһы берҙә «филистим семит теле» тип билдәләнә.

## Характеристикаһы
Морфологияһы һәм лексикаһы буйынса боронғо йәһүд теленә яҡын.

Боронғо йәһүд теленең тәүрат варианты менән сағыштырғанда финикия теленең үҙенсәлекле һыҙаттары булып:

* «оканье» (аморей, угарит һәм йәһүд теленең ā өнөнә финикия телендәге ō > ū тура килә)
* флексияны йәки ялғауҙы юғалтҡандан һуң (сағыштыр: 'abd *ҡол*, әммә йәһүдсә: 'äbäd), ике тартынҡылы һөҙөмтәне һаҡлау
* м. һәм ж. родтағы 3 зат берлектә -' тамамланған энклитик алмаштың булғпнлығы
* префикстар yi-, 'i- ярҙамында каузативтоҡомдарының барлыҡҡа килеүе

Б. э. т. XI быуат аҙағында финикия телендә фарингаль һәм ларингаль тартынҡылар юҡҡа сыҡҡан.

## Яҙмаһы
Финикия текстарын яҙыу өсөн башта изге яҙма, һуңынан хәреф яҙыу системаларына башланғыс һалған махсус финикия яҙмаһы ҡулланылған. Рим тарафынан финикия биләмәләре ассимиляцияланғандан һуң юҡҡа сыҡҡан финикия телендәге текстарҙы финикия яҙмаһы урынына унан килеп сыҡҡан грек теле һәм латин телендәге яҙма менән теркәргә тырышалар. Яҙыуҙа һуҙынҡылар сифатында тартынҡы хәрефтәр (*әлиф*, *эй*, *вав*, *йод*) ҡулланған йәһүд яҙмаһынан айырмалы рәүештә, финикия яҙмалары матрес лекционисҡулланмайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Gesenius, W.* Scripturae linguaeque phoeniciae monumenta quotquot supersunt edita et inedita. Vol. , , , 1837.
* *Levy M. A.* . Breslau, 1864.
* *Bloch A.* . Berlin, 1891.
* *Segert S. A.* Grammar of Phoenician and Punic. München: C. H. Beck, 1976.

## Һылтанмалар
* https://web.archive.org/web/20060311020620/http://semitology.lugovsa.net/semit_lang/moabite/phoenician.htm
Самодий телдәре

**Самоди́й телдәре** — урал тел ғаиләһе составына ингән телдәр төркөмө. 

## Классификацияһы

Самодий телдәре составында түбәндәге төркөмдәр айырыла:

* төньяҡ:
** ненец (ненецтар (юрактар теле)) — 21 926 һөйләшеүсе
** нещанский (язык лесных ненцев (неша, пяк) — 1000 говорящих
** энец (энецтар (енисейских самоедтары) теле) — 43 һөләшеүсе
** нганасан (нганасандар (тавги) теле) — 125 һөйләшеүсе
** юрак †
* көньяҡ:
** селькуп (селькуп (остяк-самоедтар) йәки хант теле) — 1023 һөйләшеүсе 
** саян самодийҙарының юҡҡа сыҡҡан телдәре:
*** матор †
*** тайгий †
*** карагас †
*** камасин †
*** койбаль †
*** сойот †

## Самодий телдәрен һаҡлау һәм тергеҙеү мәсьәләләре
Рәсәйҙә ҡайһы бер мәктәптәрҙә самодий телдәрен уҡытыу фәне булараҡ алып барыла.

«Финляндия-Рәсәй» йәмғиәте Рәсәй педагогтарына «тел оялары» системаһы буйынса самодий (һәм фин-уғыр) телдәрен уҡытыуҙы ойоштороуҙа ярҙам күрһәтә, әммә был методика менән бәйле проблемаларҙың береһе - уны ҡулланыу өсөн юғары квалификациялы белгестәрҙең - педагогтарҙың да, шулай уҡ методистарҙың да талап ителеүендә., улар етмәй. Финляндияның Саам төбәгендә «тел оялары» программаһы етәксеһе Анника Пасанен фекеренсә, балалар телде тәбиғи рәүештә һәм ҡыҙыҡлы булған осраҡта ғына тиҙ һәм һөҙөмтәле өйрәнә ала. Шуға күрә милли аҙсылыҡ телдәрен мәктәпкәсә учреждениеларҙа, шулай уҡ мәктәптәрҙә лә һаҡларға һәм тергеҙергә мөмкин. Рәсәйҙә аҙ һанлы милләттәр йәшәгән күп кенә райондарҙың мәктәп программаларында туған телде өйрәнеүгә бүленгән аҙнаһына ике сәғәт, Пасана фекеренсә, телдәрҙе һаҡлап ҡалыу өсөн, бөтөнләй етмәй, ә мәктәптә туған телдең түбән статусы, уның һүҙҙәренсә, балалар өсөн «туған телдә концертта йырларға мөмкин, әммә белем биреү, цивилизация теле булып рус теле тора» тигән аныҡ сигнал аша еткерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*  (в пер.)
* Коряков, Юрий Борисович Проблема язык или диалект и самодийские языки https://www.academia.edu/35423480/Проблема_язык_или_диалект_и_самодийские_языки

## Һылтанмалар
*
Калифорния (ярымутрау)

**Калифорния** (Түбәнге Калифорния,  йәки Калифорния ярымутрауы) — Төньяҡ Американың көнбайышында, Мексиканың төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан оҙон һәм тар ярымутрау. Көнбайышта Тымыҡ океан һәм көнсығышта Калифорния ҡултығы ята. Уның оҙонлоғо 1200 км, ә максималь киңлеге 240 км тәшкил итә. Ярымутрауҙа Мексиканың Түбәнге Калифорния һәм Көньяҡ Түбәнге Калифорния штаттары урынлашҡан. Майҙаны буйынса (144 мең кв. км) ярымутрау Апеннин ярымутрауына (149 мең км2) тиң һәм Флорида менән сағыштырғанда ике тапҡырға ҙурыраҡ. Түбәнге Калифорнияның күпселек өлөшө сүллектән (Сонора һәм Түбәнге Калифорния сүллеге) тора.

Ярымутрау төньяҡта Калифорния штатына (АҠШ) һәм Мексиканың Сонорҙар штатының көнбайыш өлөшөнә терәлеп тора, көнбайышта уны Тымыҡ океан, ә көнсығышта Калифорния ҡултығы йыуа. Ике яр буйы ла бер-береһенән бик ныҡ айырыла. Тымыҡ океан тәрәнлегенән һалҡын Диңгеҙ ағымдары ағып төшкән көнбайыш яр буйында, Эль-Әл-Вискаино ҡултығында һәм Охо-де-Льебре лагунаһында тропик киңлектәргә һәм кире лагунаға күсенеп йөрөгән киттарҙы күҙәтергә мөмкин. Калифорния ҡултығы, шулай уҡ үҙенең асыусыһы хөрмәтенә «Кортес диңгеҙе»(исп. *Mar de Cortez*) тип аталған, ул һыу температураһы күпкә юғары булыуы менән Урта диңгеҙгә оҡшаған. Ҡултыҡтың төньяғында уға Колорадо йылғаһы ҡоя.

Ҡултыҡтың төньяғында, һыуҙың ҡалҡыуы һәм һыуҙың кире ҡайтыуы (прилив һәм отлив) мәлдәрендә ағымдың юғары амплитудаһы күҙәтелеү сәбәпле, һай һыуҙа үтә көслө ағымдар барлыҡҡа килә. Көньяҡ ҡултыҡ бик тыныс. Ҡайһы бер урындарҙа төндә биолюминесценцияның ҡыҙыҡлы феномендарын, шулай уҡ дельфиндар һәм тюлендәрҙың һунар итеүҙәрен күҙәтергә мөмкин. Ярымутрауҙың көнбайыш яр буйҙарында балыҡсылыҡ киңлектәре йәйрәп ята. Тымыҡ океан яры буйындағы күк йөҙө йыш ҡына болоттар менән ҡаплана. Йәйгеһен томандар төштән һуң ғына тарала башлай.

1976 йылдан алып бөтә ярымутрау аша төньяҡтан көньяҡҡа табан үткән берҙән-бер трасса булып Транспенинсулар шоссеһы (Transpeninsular) тора. Ул АҠШ сигенән Кабо-Сан-Лукас ярымутрауының иң көньяҡ тораҡ пунктына тиклем һуҙыла. Ул ҙурлығы буйынса Мексиканың Канкуна, Пуэрто-Вальярта һәм Акапульконан ҡала дүртенсе диңгеҙ курорты булып тора.

Ғинуарҙа көньяҡта +16 °C, ә төньяҡта +8 °C. Июлдә көньяҡта +24 °С, ә төньяҡта +16 °С.

Ярымутрауҙа Сан-Лукас мороно урынлашҡан, ул уның иң көньяҡ нөктәһе булып тора. Морон янында Кабо-Сан-Лукас урынлашҡан. Иң яҡын ҙур утрау — Санта-Маргарита, иң яҡын ҙур ҡала — Ла-Пас.

## Әҙәбиәт
* Калифорния, Түбәнге Калифорния (Baja California), Сев. Америка // Италия — Кваркуш. — М.: Совет энциклопедияһы, 1973. — 215—216 бит. — (Ҙур совет энциклопедияһы: [в 30 т.] / гл. Режиссер. А. М. Прохоров; 1969—1978, т. 11).
Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы

**Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы** () халыҡ-ара футбол матчтарында һәм турнирҙарҙа Англия исеменән сығыш яһай. Етәксе органы — Англия футбол ассоциацияһы. Был ассоциация донъяла иң тәүгеләрҙән һанала; 1863 йылда ойошторола, 1905 йылда ФИФА һәм 1954 йылда УЕФА ағзаһы.

Тәүге халыҡ-ара уйынын инглиздәр Шотландия менән 1872 йылда үткәрә.

1966 йылда Англия йыйылма командаһы Альф Рамсей етәкселегендә Донъя кубогын яулай.

Командаһының стадионы — Уэмбли, ул 90 000 тамашасы ҡабул итә ала. Иҫке «Уэмбли» стадионы урынында 2007 йылда төҙөлгән был стадион Европала һыйҙырышлығы буйынса икенсе һәм донъялағы иң ҡиммәтле стадион булып тора.

Йыйылма команда өсөн иң күп уйнаусы — Питер Шилтон (125 уйын), иң яҡшы бомбардир — Гарри Кейн(61 гол)..

## тарихы

### Төүге осор

Англия футбол ассоциацияһы ойошторған Шотландия менән беренсе уйын 1870 йылдың 5 мартында үтә. Әммә Шотландия йыйылма командаһы тик Лондонда йәшәүселәрҙән торғанға күрә, ФИФА командалар араһындағы тәүге биш матчты рәсми тип раҫламай.

Милли футбол йыйылмаларының тәүге рәсми танылған матчы 1872 йылдың 30 ноябрендә үтә, унда командалар тигеҙ иҫәпкә уйнай. Артабанғы ҡырҡ йыл дауамында Англия өс «өй командалары»: Шотландия, Уэльс һәм Ирландия менән генә уйнай. Был матчтар Бөйөк Британия чемпионаты ойошторолғандан һуң рәсми тип таныла.

## Һуңғы һөҙөмтәләр һәм алдағы матчтар

### 2023 йыл

### 2024 год

## Халыҡ-ара турнирҙарҙа ҡатнашыу

### [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]]

### [[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаты]]

: **Тигеҙ иҫәпкә шулай уҡ пенальти серияһы менән тамамланған плей-офф матчтары ла инә.*
: ***Англияла үткән турнир ҡыҙыл менән уратылған.*

## Ҡаҙаныштары
* **[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]**
** **Чемпион:** 1966
* **[[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаттары]]**
** Икенсе урын: 2020
** Өсөнсө урын: 1968, 1996
* **[[Бөйөк Британия чемпионаты]]**
** **Еңеүсе** (**54**):
*** Тулыһынса еңеүҙәр (**34**): 1888, 1891, 1892, 1893, 1895, 1898, 1899, 1901, 1904, 1905, 1909, 1911, 1913, 1929/30, 1931/32, 1937/38, 1946/47, 1947/48, 1949/50, 1953/54, 1954/55, 1956/57, 1960/61, 1964/65, 1965/66, 1967/68, 1968/69, 1970/71, 1972/73, 1974/75, 1977/78, 1978/79, 1981/82, 1982/83
*** Тигеҙ еңеүҙәр (**20**): 1886, 1890, 1903, 1906, 1908, 1912, 1926/27, 1930/31, 1934/35, 1938/39, 1951/52, 1952/53, 1955/56, 1957/58, 1958/59, 1959/60, 1963/64, 1969/70, 1971/72, 1973/74
* **Роуз Кубогы**
** **Еңеүсе** (**3**): 1986, 1988, 1989

## Статистика
*2023 йылдың 20 ноябренә ҡарата*

### Йыйылма команда өсөн иң күп матч уйнаусылар

### Англияның иң яҡшы бомбардирҙары

### Англия йыйылма командаһын баш тренерҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт сборной
* Официальный сайт статистики сборной Англии: все матчи с 1872 года
* Сайт статистики сборной Англии
Матчтан һуңғы пенальти

**Матчтан һуңғы пенальти** (рәсми — **ун бер метрлыҡ билдәнән тибеү**, рәсми булмаған — **пенальти серияһы**) — футбол уйыны ҡағиҙәләренә ярашлы, тигеҙ иҫәп булған осраҡта матчта йәки матч серияһында еңеүсене билдәләргә мөмкинлек биргән процедураларҙың береһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Правила игры в футбол, сезон 2010/11
Өҫтәлмә ваҡыт

**Өҫтәлмә ваҡыт** (ҡайһы бер спорт төрҙәрендә** оверта́йм**, ) һүҙенән — спортта, төп ваҡыт эсендә еңеүсене билдәләү мөмкин булмаған осраҡта, спорт ярыштары барышында билдәләнгән ваҡыт.

Футбол, регби, регби-7, регбилиг, хоккей, баскетбол, грек-рим көрәше һәм башҡа спорт төрҙәрендә ҡулланыла.
Футбол буйынса Венгрия йыйылма командаһы

**Футбол буйынса Венгрия йыйылма командаһы** — халыҡ-ара футбол ярыштарында Венгрия исеменән сығыш яһаусы команда. Етәксе органы — Венгрия футбол федерацияһы.

2023 йылдың 21 сентябренә йыйылма команда ФИФА рейтингында 32-се урынды биләй.

## Тарихы

### Тәүге осор
Венгрия футбол союзына 1902 йылда нигеҙ һалына, ә бер йылдан тәүгә Венгрия йыйылмаһы туплана. Ул тәүге матчта Австрия командаһына ҡаршы уйнай һәм 5:0 иҫәбе менән еңелә. Венгрҙарҙың рәсми сығышы халыҡ-ара ярыштарҙа 1912 йылда, Стокгольмда үткән йәйге Олимпия уйындарының футбол турнирында була.

### Тәүге наградалары
Венгрия беренсе миҙалын (көмөш миҙал) 1938 йылда — донъя чемпионатында яулай. Финалда венгрҙар итальяндарҙан 4:2 иҫәбе менән еңелә.

1952 йылда венгрҙар, финалда Югославия йыйылма командаһын 2:0 иҫәбе менән еңеп, олимпия чемпионы була. 1954 йылда донъя чемпионаты финалына сыға һәм Германиянан 3-2 иҫәбенә еңелә.

### Еңелеүҙәрһеҙ осор
Венгрия йыйылма командаһының иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе — 1950 йылдың 4 июненән 1954 йылдың 4 июленә тиклем 32 матчта еңелмәй. Ул көслө тип иҫәпләнгән Бразилия, Германия, Уругвай һәм Англия командаларын еңә. 1954 йылда донъя чемпионатының финалынан һуң был серия өҙөлә. Түбәндә серия тураһында тулы мәғлүмәттәр таблицала бирелә.

Ғәмәлдә был матчтар серияһында еңелеү ҙә була: 1952 йылдың 27 майында Мәскәүҙә венгрҙар СССР йыйылма командаһынан 1:2 иҫәбе менән еңелә. Әммә совет уйынсылары был матчта «Мәскәү командаһы» флагы аҫтында уйнай, шуға күрә был уйын ике команданың да рәсми реестрына индерелмәй.

### Алтын команда
Венгрия командаһын яҡшы уйындары өсөн «алтын» тип йөрөтәләр. Йыйылма команда тренеры Густав Шебеш команда уйынын яйға һалыуға өлгәшә. «Гонвед» клубы команда өсөн төп клуб була.

Әммә Венгрия революцияһынан һуң «Алтын команда» тарҡала, һәм күп уйынсылар илдән сығып китергә мәжбүр була. Ошо ваҡиғалар арҡаһында венгрҙар 1956 йылғы Олимпиадала уйнауҙан баш тарта һәм дисквалификациялана.

## Халыҡ-ара турнирҙарҙа сығыш яһау статистикаһы

### [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]

* * — өҫтәлмә матчта еңелә;
* ** — ҡаршы матчтарҙа еңә;
* *** — ҡарша матчтарҙа еңелә.

### [[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаты]]

* * — ҡаршы матчтарҙа еңә.

## Венгрия йыйылма командаһы рекордсмендары

* Йыйылма команданың ғәмәлдәге уйынсылары ҡалын менән билдәләнә.

## Титулдары
* Олимпия чемпиондары (3): 1952, 1964, 1968
* Вице-чемпион (2): 1938, 1954
* Бронза миҙал Европа чемпионаты: 1964
* Чемпион Үҙәк Европа Кубогы: 1953

## Футбол формаһы
Венгрия йыйылма командаһының өйҙәге комплекты: ҡыҙыл күлдәктәр, аҡ шорты һәм йәшел гетра. Алыҫтағы комплект тулыһынса аҡ төҫтә. Венгрия гербы ғәҙәттә футболканың һул яғында һүрәтләнә. Дөйөм алғанда, футбол комплектының төҫө бер ҡасан да үҙгәрмәй: күлдәктәрҙәге ҡайһы бер биҙәктәр генә үҙгәрә.

### Өй уйындарында

### Ситтәге уйындарҙа

*<small>Источники:,</small>*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Венгерской футбольной ассоциации
Футбол буйынса Финляндия йыйылма командаһы

**Футбол буйынса Финляндия йыйылма командаһы** (, ) — футбол буйынса халыҡ-ара матчтарҙа Финляндия исеменән сығыш яһаусы йыйылма команда. Финляндия футбол ассоциацияһы идара итә (, ).

2023 йылдың 26 октябренә ҡарата йыйылма ФИФА рейтингында 62-се урынды биләй.

Финляндия йыйылма командаһы бер тапҡыр ҙа донъя чемпионатына үтә алмай. Ул ҡатнашҡан беренсе халыҡ-ара турнир — 2020 йылғы Европа чемпионаты.

## Тарихы
Финляндия футбол союзы 1907 йылда ойошторола. Ул ФИФА-ға 1908 йылда инә (ул ваҡытта Финляндия Рәсәй империяһы составында була). Финляндияла футбол ҡышҡы спорт төрҙәре, еңел атлетика һәм автораллиҙан һәр саҡ артта килә. 1970-се йылдарға тиклем финдарҙың футбол менән бәйләнеше башлыса төньяҡ күршеләренә ҡаршы иптәштәрсә матчтар менән сикләнә. Донъя кубогы һәм Европа кубогы квалификацияһында даими ҡатнашһалар ҙа, йыйылма команда әллә ни алға үҫешмәй. Әммә 1980 һәм 2008 йылдарҙа Финляндия Европа чемпионаты финалына сығыуға яҡын була.

1998 йылғы донъя чемпионатына һайлап алыу турнирында команда төркөмдән сығыу һәм финал уйындарына эләгеүгә иң яҡын була. Бының өсөн 1997 йылдың 11 октябрендә һайлап алыу турнирының һуңғы турында Венгрия йыйылмаһы командаһын үҙ майҙанындағы уйында еңергә кәрәк була, әммә матч тигеҙ иҫәп менән тамамлана.

2019 йылдың 15 ноябрендә Лихтенштейнға ҡаршы матч фин футболы тарихында боролош мәле. Уйында 3-0 иҫәбе менән еңеп, Финляндия үҙ тарихында беренсе тапҡыр футбол буйынса Европа чемпионатының финал өлөшөнә квалификациялана. 2021 йылдың 12 июнендә 2020 йылғы Европа чемпионатында һөжүмсе Йоэль Похьянпало Данияға ҡаршы уйында еңеү голын индерә (1-0). Был Европа һәм донъя чемпионаттарында Финляндия йыйылмаһы тарихында тәүге гол.

Уйындар һаны буйынса команда лидеры — Яри Литманен (137 матч), ә индергән туп һаны буйынса — Теэму Пукки (39 туп).

## Рәсми турнирҙарҙа сығыш яһау статистикаһы

### [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]]

* * * — 1949 йылдың 2 октябрендә Мальмёла Швеция **Финляндия**ны **8:1** иҫәбе менән еңә, һәм ФИФА уйынды «иптәштәрсә матч» тип классификациялай, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер сығанаҡтар матчты Төньяҡ Европа чемпионаты уйындары исемлегенә индерә. Әммә ФИФА сайтында был матч матчтар исемлегенә лә, төркөм иҫәбенә лә индерелмәй. RSSF сайтында был матч «Швеция В командаһы менән уйнаны» тип күрһәтелә һәм төркөм таблицаһында күрһәтелмәй. **Финляндия** һайлап алыу турнирҙарында ҡатнашыуҙан баш тарта.

### [[Футбол буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаты]]

* * — Йыйылма команда плей-офф уйындары аша квалификация үтә.

### [[УЕФА-ның Милләттәр лигаһы]]

### [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол|Олимпия уйындары]]

### [[Футбол буйынса Төньяҡ Европа чемпионаты|Төньяҡ Европа чемпионаты]]

## Статистика

### Йыйылма команда өсөн иң күп матч уйнаусылар

### Финляндия йыйылма командаһының иң яҡшы бомбардирҙары

## Формаһы
Кейем комплекты менән 1979 йылдан 2014 йылға тиклем Adidas компанияһы Фин йыйылма командаһын тәьмин итә, уны Nike ул алмаштыра.

### Өй уйындарында

### Ситтә уйындарҙа

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Футбольной ассоциации Финляндии
Шайбалы хоккей буйынса Европа чемпионаты

**Шайбалы хоккей буйынса Европа чемпионаты** — Халыҡ-ара хоккей федерацияһына ингән Европа илдәре араһында йыл һайын үткәрелгән хоккей турниры. Европа чемпионаты миҙалдары 1930—1991 йылдарҙа, шулай уҡ 1928 йылда донъя чемпионатында (1932 йылдан тыш) Европаның иң яҡшы ҡатнашыусыларына тапшырыла. 1968 йылға тиклем Ҡышҡы Олимпия уйындары үткәрелгән йылдарҙағы хоккей буйынса Олимпия турниры донъя чемпионаты һәм Европа чемпионаты тип һанала.

## Чемпионаттар

### Үҙаллы

### [[Олимпия уйындарында шайбалы хоккей|Олимпия уйындары]] һәм [[Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты|донъя чемпионаттары]] сиктәрендә

## Миҙал иҫәбе

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты
* Европаның иң яҡшы хоккейсыһы
* Олимпия уйындарында шайбалы хоккей
Европаның иң яҡшы хоккейсыһы

«**Алтын сәкән**» — Халыҡ-ара хоккей федерацияһы ҡарары буйынса Европаның иң яҡшы хоккейсыһына «Известия» гәзите йыл һайын тапшырған хоккей наградаһы. Лауреат спорт журналистарының һәм Европа илдәренең хоккей федерациялары вәкилдәренең ситтән тороп тауыш биреү юлы менән һайланған. 1987 йылда иң яҡшы уйынсыны һигеҙ илдең тренеры һайлай. 1988 йылдан шайбалы хоккей буйынса Европа федерациялары һәм Халыҡ-ара хоккей федерацияһының ике етәксеһе ҡатнаша.

Беренсе тапҡыр 1979 йылда Борис Михайловҡа тапшырыла.

## Лауреаттар

## Һылтанмалар
*
Шайбалы хоккей буйынса Словакия йыйылма командаһы

**Шайбалы хоккей буйынса Словакия йыйылма командаһы** — донъя чемпионаттарында һәм Олимпия уйындарында Словакия исеменән сығыш яһаусы шайбалы хоккей буйынса йыйылма команда.

2002 йылда донъя чемпионы. 2022 йылғы Олимпия уйындарының бронза призеры. 2021 йылда Халыҡ-ара хоккей федерацияһы рейтингында 9-сы урында тора. Команда менән Словакия хоккей федерацияһы идара итә.

## Тарихы
Словакия йыйылма командаһы Чехословакия тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килә. Ил бүлегенән һуң халыҡ-ара хоккей федерацияһы Чехия йыйылмаһы юғары дивизионда уйнауын дауам итәсәк, ә Словакия командаһы «С» дивизионынан башлаясаҡ, тигән ҡарар сығара. Словакия йыйылмаһы «А» дивизионына 1996 йылда уҡ үтә.

Словакия йыйылма командаһының иң юғары ҡаҙанышы 2022 йылда Пекинда үткән Олимпия уйындарында — 3-сө урын яулауы.

Олимпия уйындарында Словакия йыйылма командаһының тағы бер ҡаҙанышы — Ванкуверҙағы уйындарҙа 4-се урын: словак хоккейсылары төркөм этабында Рәсәй йыйылма командаһын, ә сирек финалда Швецияны еңә, әммә ярымфиналда канадалыларҙан һәм финдарҙан 3-сө урын өсөн матчта еңелә.

2011 йылда Словакияла хоккей буйынса донъя чемпионаты беренсе тапҡыр үтә. Команда, Финляндиянан 1-2 иҫәбенә еңелеп, плей-офф уйындарына үтә алмай.

2012 йылда чемпионатта Словакия йыйылма командаһы Рәсәй йыйылма командаһына финал матчында еңелә һәм икенсе урында ҡала (6:2).

## Ярыштар һөҙөмтәләре

### Олимпия уйындары

### Донъя чемпионаты

### Донъя Кубогы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Страница команды на сайте Словацкой федерации хоккея
* Статистика команды на сайте ИИХФ
*
Шайбалы хоккей буйынса Германия йыйылма командаһы

**Шайбалы хоккей буйынса Германия йыйылма командаһы** — шайбалы хоккей буйынса халыҡ-ара турнирҙарҙа Германия исеменән сығыш яһаусы хоккей командаһы. Европала иң тәүге командаларҙың береһе. Олимпия уйындарының көмөш (2018) һәм ике тапҡыр бронза призёры (1932, 1976).

## Тарихы
Германияла беренсе хоккей уйыны 1887 йылдың февралендә Берлинда Халензе күле боҙонда үтә. Урындағы спорт клубы командаһы студенттар йыйылмаһын 11:4 иҫәбе менән еңә.

Германия йыйылма командаһының йыйылма кимәлендәге тәүге рәсми уйыны Швейцарияның Монтрё ҡалаһында 1910 йылдың 10 ғинуарында Швейцария йыйылма командаһына ҡаршы үткәрә һәм 9:1 иҫәбе менән еңә. Хоккейҙың популярлығы Икенсе донъя һуғышына тиклем, айырыуса Берлинда арта бара. 1910 йылда Германия командаһы Швейцарияла беренсе тапҡыр Европа чемпионатында ҡатнаша һәм унда 2-се урынды яулай. Үҙенең уңышын 1911, 1912 һәм 1914 йылдарҙа ҡабатлай, ә 1913 йылда 3-сө урынды биләй.

Беренсе донъя һуғышынан һуң Германия командаһының уңыштары бер аҙ кәмей төшә, әммә егерменсе йылдар аҙағында тағы ла миҙалдар яулай башлай: 1927 йылдағы Европа чемпионатында 3-сө урын ала. 1930 йылда Германия командаһы Европа чемпионы була. Дүрт йылдан һуң ул был уңышты ҡабатлай.

1932 йылда Американың Лейк-Плэсид ҡалаһында үткән ҡышҡы Олимпиадала немецтар бронза наградалар алып, өсөнсө урынға лайыҡ була.

## Команданы бүленеүе һәм берләшеүе
Германия бүленгәндән һуң, хоккей командаһы ла Германия Федератив Республикаһы һәм Германия Демократик Республикаһының йыйылма командаларына бүленә. ФРГ йыйылма командаһы уңышлыраҡ һәм һөҙөмтәле сығыш яһай.

1991 йылда ике команда Германия хоккей федерацияһы етәкселеге аҫтында берләшә.

## Ҡушылыуҙан һуң
Германия берләшкәс тә, йыйылма команда һиҙелерлек һөҙөмтәләр күрһәтмәй. Иң юғары ҡаҙаныштарҙың береһе — 2003 йылғы донъя чемпионатында 6-сы урын яулай.

2018 йылда Кореялағы Олимпия уйындарында финалға сыға, унда Рәсәй йыйылма командаһына ҡаршы уйнай һәм үҙ тарихында тәүге тапҡыр олимпия көмөш миҙалдарын яулай. Әлеге ваҡытта (2023) Германия йыйылма командаһы Халыҡ-ара хоккей федерацияһы рейтингында 5-се урында тора[1].

## Төп уңыштары

## Уйын формаһы

Image:Форма Сборной Германии.jpg|*Германия йыйылма командаһының өй уйындары формаһы *
Image:Форма Сборной Германии 2.jpg|*Германия йыйылма командаһының ситтә уйындары формаһы*
Image:Форма Сборной Германии 1.jpg|*Германия йыйылма командаһының нейтраль формаһы*
Image:Coat of Arms of Germany.svg|*Германия йыйылма командаһының күкрәккә тағылған гербы* 


## Нығытылған номерҙар
* 4: Удо Кисслинг (1955)
* 14: Эрих Кюнхакль (1950)
* 20: Роберт Дитрих (1986—2011)
* 23: Дитер Хеген (1962)
* 80: Роберт Мюллер (1980—2009)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хоккейный союз Германии
Халыҡ-ара хоккей федерацияһы рейтингы

**Халыҡ-ара хоккей федерацияһы рейтингы** (, ) — Халыҡ-ара хоккей федерацияһы (ИИХФ) ағзаһы булған илдәрҙең хоккей буйынса йыйылма командалары рейтингы. 

Иҫәпләү системаһы 2003 йылдың 20 сентябрендә Херсониссоста (Крит, Греция) Халыҡ-ара хоккей федерацияһы конгресында раҫлана. Система «милли хоккей программаларының оҙайлы сифатын, шулай уҡ уларҙың халыҡ-ара хоккейға ориентирлашыуын сағылдырыу» өсөн тәғәйенләнгән.

## Иҫәпләү системаһы
Рейтинг һуңғы Олимпия уйындарында һәм һуңғы дүрт донъя чемпионатында сығыш яһау һөҙөмтәләренә нигеҙләнә. Донъя йәки Олимпия чемпионы 1200 мәрәй йыя. Күрше ике позиция араһында айырма — 20 мәрәй. Мәҫәлән, 14-се урындағы командаға 800 мәрәй, ә 15-се урындағыға 780 мәрәй ҡуйыла. Ә 1-ҙән 2-гә тиклем, 2 һәм 3, 4 һәм 5, 8 һәм 9 урындар араһында айырма 40 мәрәй тәшкил итә.

Иҫәпләүҙә яҡын арала үткән турнир һөҙөмтәләре күберәк әһәмиәткә эйә. Һуңғы донъя чемпионатына 100, һуңғынан алдағыһына 75 процент ҡуйыла. Олимпиада ла шул уҡ йылдағы донъя чемпионаты менән тиң иҫәпләнә.

Рейтинг киләһе донъя чемпионатында командаларҙы төркөмдәргә бүлеү һәм Ҡышҡы Олимпия уйындарында квалификация турын үткәрмәйенсә ҡатнаша алған командаларҙы билдәләү өсөн ҡулланыла. Был система 2003 йылда барлыҡҡа килә һәм 2002 йылғы Олимпиада һәм 2000—2003 йылдарҙағы донъя чемпионаттары һөҙөмтәләренә нигеҙләнә.

## Ирҙәр командалары рейтингы

## Ҡатын-ҡыҙҙар командалары рейтингы

## Ирҙәр йыйылма командалары 2003—2019





## Ҡатын-ҡыҙҙар командалары 2003—2019





## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мировой рейтинг IIHF
Норвегия ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014

2014 йылдың 7 февраленән 23 февраленә тиклем Рәсәйҙең Сочи ҡалаһында үткән ҡышҡы Олимпия уйындарында Норвегиянан 134 спортсы спорттың ун ике төрөндә ҡатнаша. Олимпия уйындарын асыу тантанаһында Норвегия флагын тау саңғысыһы Аксель Лунд Свиндаль, ә ябыу тантанаһында Сочиҙағы Олимпия уйындарының ике тапҡыр чемпионы биатлонсы Эйнар Бьёрндален йөрөтә.

2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары Норвегия өсөн алдағы ике Ҡышҡы уйындарға ҡарағанда уңышлыраҡ була, унда 26 олимпия миҙалы: 11 алтын, 5 көмөш һәм 10 бронза миҙал яулай. Рәсми булмаған миҙал иҫәбендә Норвегия 1-се урынды биләй. Саңғысы Марит Бьёрген — өс алтын миҙал яулауға өлгәшкән өс спортсының береһе. Уле Эйнар Бьёрндален, Эмиль Хегле Свендсен һәм Йорген Гробак Сочиҙа ике тапҡыр Олимпия чемпионы булалар.

Мартин Йонсруд Сундбиҙың скиатлонда бронза миҙал яулаған финишы ғауғалы була. Финишта Сундби рәсәйле Максим Вылегжанин юлын киҫеп үтә һәм уны өсөнсө булыу мөмкинлегенән мәхрүм итә. Саңғы спорты буйынса Рәсәй Федерацияһы Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһына (ФИС) апелляция бирә. Әммә ФИС мөрәжәғәтте кире ҡаға, бронза миҙалды норвегта ҡалдыра һәм иҫкәртеү генә бирә.

## Миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
*
Швеция ҡышҡы Олимпия уйындарында 2014

Швеция 2014 йылдың 7 февралдән 23-нә тиклем Сочиҙа (Рәсәй) үткән 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнаша, унда туғыҙ спорт төрөндә 106 спортсыһы ҡатнаша. Олимпия уйындарын асыу тантанаһында швед флагын саңғысы Андерс Сёдергрен, ябыу тантанаһында саңғысы, Олимпия чемпионы һәм Сочиҙа Олимпия уйындарының ике тапҡыр көмөш призеры Шарлотта Калла йөрөтә.

2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары Швеция командаһы өсөн иң уңышлы ҡышҡы уйындары була. Улар бөтәһе 15 миҙал яулай. Әммә алдағы ике Олимпиада менән сағыштырғанда, алтын миҙалдар һаны кәм була. Тик швед саңғысылары ғына ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр эстафетаһында алтын миҙал яулай. Саңғы ярыштарында яуланған ун бер миҙал Швеция өсөн рекорд булып тора. Рәсми булмаған миҙал иҫәбендә был ил 14-се урынды биләй.

## Миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
*
Wink

**«Wink»** — «Ростелеком»дың интерактив телевидение һәм онлайн-кино өҫтөнлөктәрен берләштергән цифрлы видеосервисы. Видеосервис контентын 300-ҙән ашыу телеканал, шулай уҡ 60 000-дән ашыу видеоконтент берәмеге (фильмдар, сериалдар, йәнһүрәттәр, концерттар, спорт, шоу, блог контенты һәм башҡалар) тәҡдим итә. Шулай уҡ сервиста аудиокитаптар, караоке һәм болотта уйнауҙар бар.

## Тарих
2022 йылдың 20 майында «Wink» видеосервисы ватан программа тәьминәте реестрына индерелә.

2022 йылдың июлендә Rostelecom һәм National Media Group берлектәге предприятие сиктәрендә Wink һәм More TV видеосервистарын берләштереү буйынса ниәттәр тураһында килешеү төҙөй, унда "Ростелеком" 70%, ә "National Media Group" устав капиталының 30% ала. Берләшкән бизнес «Wink»  бренды аҫтында эшләйәсәк.

## Иҫкәрмәләр
Олимпия уйындарының дөйөм миҙалдар иҫәбе

**Олимпия уйындарының дөйөм миҙалдар иҫәбе** — Олимпия уйындарында Милли олимпия комитеттары (НОК) яулаған миҙалдарҙың дөйөм һанының рәсми булмаған иҫәбе.

Әлеге ваҡытта булмаған милли комитеттар таблицала *курсив* менән күрһәтелгәнһәм алфавит буйынса урынлаштырылған. Элгәрҙәренең һәм вариҫтарының мәғлүмәттәре берләштерелмәй. Белешмәләге мәғлүмәттәр 2016 йылда Рио-де-Жанейрола тамамланған йәйге Олимпия уйындары һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып бирелә.

## Олимпия уйындарында миҙалдар яулаған илдәр таблицаһы (2021 йылдың 8 авгусына тиклем)

## Олимпия уйындарында миҙалдар яулаған, әммә әлеге ваҡытта ҡатнашмаған илдәр таблицаһы

### Әлеге ваҡытта юҡҡа сыҡҡандар

### Ваҡытлыса формалаштырылған олимпия йыйылмалары (комитеттары)

### Ваҡытлыса ситләтелгәндәр
2018 йылда Рәсәй — Рәсәй Олимпия спортсылары, ә 2020 һәм 2022 йылдарҙа Рәсәйҙең Олимпия комитеты спортсылары булараҡ ҡатнаша, сөнки допинг ғауғаһынан һуң Рәсәй спортсылары 2022 йылдың 16 декабренә тиклем Рәсәй флагы һәм гимны аҫтында сығыш яһай алмай.

## Олимпия төрҙәрендә миҙалдар һаны буйынса алдынғы илдәр
* Триатлон буйынса — Австралия
* Тау саңғыһы спорты буйынса — Австрия
* Футболда — Бразилия
* Елкәнле спортта, крикетта, арҡан тартыуҙа, полола, рэкетста — Бөйөк Британия
* ГДР йыйылмаһы — академик ишеүҙә
* Германия йыйылмаһы — ат спортында, биатлонда, бобслейҙа, сана спортында
* Һиндостан йыйылмаһы — Үлән хоккейында
* Испания йыйылмаһы — баск пелотаһында
* Италия йыйылмаһы — фехтованиела
* Канада йыйылмаһы — лакросста, кёрлингта, хоккейҙа
* Рәсәй йыйылмаһы — бадминтонда, өҫтәл теннисында, батутта һикереүҙә
* Кубок йыйылмаһы — бейсболда
* Нидерланд йыйылмаһы — конькиҙа йүгереү спортында
* Норвегия йыйылмаһы — саңғы икебәйгеһендә, саңғы ярыштарында
* Рәсәй йыйылмаһы — синхрон йөҙөүҙә, художестволы гимнастикала
* СССР йыйылмаһы — көрәштә, гандболда, байдаркала һәм каноэла ишеүҙә, спорт гимнастикаһында, ауыр атлетикала
* Америка йыйылма командаһы — баскетбол, бокс, волейбол, гольф, еңел атлетика, йөҙөү, һыуға һикереү, регби, софтбол, атыу, теннис, скелетон, фристайл, жё-де-помда, рокта, Америка футболы һәм һыу саңғыһында.
* Франция йыйылмаһы — велоспортта, крокетта, француз боксында
* Швеция йыйылмаһы — туплы хоккейҙа
* Көньяҡ Корея йыйылмаһы — уҡ атыуҙа, шорт-тректа, тхэквондола
* Япония йыйылмаһы — дзюдола

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Был таблица төрлө сығанаҡтарҙа төрлөсә булыуы мөмкин, сөнки Рәсәй, Германия, Сербия, Чехия кеүек илдәрҙең һөҙөмтәләре төрлөсә ҡушыла һәм бүленә.
* Зимние Олимпийские игры. Медальный зачёт
* CNN (1998)
* Der Spiegel (2006)
* OlympiaStatistik.de (2006)
* SPORT.y2u.co.uk
* NBC
* Olympic Medal Count Map — Interactive Graphic — NYTimes.com
* Photo galleries of every Olympic medal ever made — Medalcount.com
* Olympanalyt.com — medals by countries

### Сығанаҡтар
* База данных Международного олимпийского комитета.
* Официальные отчеты Олимпийских игр
Спорт төрҙәре буйынса Олимпия уйындары призерҙары исемлеге

Олимпия уйындарында миҙал яулаусылар 1896 йылдан башлап хәҙерге заманға тиклем (спорт төрҙәре буйынса айырып күрһәтелгән).

## Йәйге спорт төрҙәре

## Ҡышҡы спорт төрҙәре

A. Фигуралы шыуыу ҡышҡы уйындар барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк 1908 һәм 1920 йылдарҙағы йәйге Олимпия уйындары программаһына инә. Был Олимпиадаларҙа 21 миҙал (ете комплект) тапшырыла.
B. Шайбалы хоккей буйынса ярыштар тәүге тапҡыр 1920 йылғы йәйге Олимпиадала уҙа, һуңынан ҡышҡы уйындар программаһына индерелә.

## Олимпиада программаһынан сығарылған спорт төрҙәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Справочник. Все призёры Олимпийских игр
Халыҡ-ара олимпия комитеты кодтары исемлеге

**Халыҡ-ара олимпия комитеты кодтары** — Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан бөтә Милли олимпия комитеттары һәм хәҙерге заман Олимпия уйындарында ҡатнашыусы спортсылар төркөмдәре өсөн билдәләнгән өс хәрефле ҡыҫҡартыуҙар. Нигеҙ итеп стандарт  кодтары алынһа ла, улар һәр ваҡытта ла тап килмәй. Тағы ла бер оҡшаш система — ФИФА-ға ингән илдәрҙең кодтары. ФИФА, Халыҡ-ара олимпия комитеты һәм ISO кодтары араһында айырмалар бар.

## Ғәмәлдәге кодтар

## Ҡулланылмаған кодтар

### Юҡҡа сыҡҡан Милли олимпия комитеттары кодтары

### Атамалары үҙгәргән илдәрҙең коды

### Ғәмәлдәге илдәрҙең үҙгәргән кодтары

## Махсус кодтар

### Олимпия уйындарыры
Был кодтар ниндәй ҙә булһа сәбәптәр арҡаһында уйындарҙа үҙ иленең флагы аҫтында ҡатнашмаған олимпия командаларын билдәләү өсөн ҡулланыла.

### Паралимпия уйындары

## Сығанаҡтар

* Статья Билла Маллона о кодах МОК 
* База данных сайта МОК
ФИФА илдәренең кодтары исемлеге

**ФИФА илдәренең кодтар исемлеге** — ФИФА илдәренә тәғәйенләнгән триграммалар исемлеге. Улар ФИФА-ның, шулай уҡ континенталь конфедерацияларҙың (АФК, КАФ, КОНКАКАФ, КОНМЕБОЛ, ОФК, УЕФА) рәсми кодтары. Рәсми ярыштарҙа илдәрҙең һәм бойондороҡло территорияларҙың исемдәрен ҡыҫҡартыу өсөн ҡулланыла. Кодтар ҡайһы берҙә футболдан тыш та ҡулланыла.

## ФИФА илдәре кодтары
Әлеге ваҡытта ФИФА-ға ағза булып 211 ил ингән.

## ФИФА ағзаһы булмаған илдәрҙең кодтары
Түбәндәге кодтар ФИФА-ға инмәгән, ләкин кодтары ФИФА мәғлүмәт базаһында йәки конфедерация сайттарында йыш осрай торған илдәргә йәки бойондороҡло территорияларға ҡарай.

## Иҫкергән кодтар
Киләһе кодтар иҫкергән тип һанала, сөнки ил исемен, кодын үҙгәртә, йәки ул икенсе дәүләттең бер өлөшөнә әйләнә.

## ФИФА, МОК һәм ИСО араларында айырма
ФИФА-ның күпселек кодтары Олимпия уйындарында ҡулланылған Халыҡ-ара олимпия комитеты кодтарына тап килһә лә, ҡайһы бер илдәрҙеке айырыла.

ФИФА ағзаһы булған, әммә Халыҡ-ара олимпия комитетында комитет вәкиле булмаған дәүләттәр бар, һәм киреһенсә.
* Халыҡ-ара олимпия комитетында күрһәтелмәгән ФИФА ағзалары:
** Ангилья;
** Англия;
** Макао;
** Монтсеррат;
** Яңы Каледония;
** Төньяҡ Ирландия;
** Таити;
** Теркс һәм Кайкос;
** Уэльс;
** Фарер Утрауҙары;
** Шотландия.
** 
* Халыҡ-ара олимпия комитетына ингән, ләкин ФИФА ағзаһы булмаған дәүләттәр:
** Бөйөк Британия
** Кирибати
** Маршалл Утрауҙары
** Монако
** Науру
** Палау
** Тувалу
** Микронезия Федератив Штаттары

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Халыҡ-ара олимпия комитеты кодтары исемлеге
* ISO 3166-1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Список кодов ФИФА на сайте RSSSF
Франция Олимпия уйындарында

Франция хәҙерге замандың Олимпия уйындарының һәр береһендә ҡатнаша. Әммә Сент-Луиста үткән 1904 йылғы Олимпиадала Францияның ҡатнашыуы Альберт Кори арҡаһында шик аҫтына алына, уның миҙалдары Францияға ла, АҠШ командаһына ла яҙыла.

Олимпия уйындары тарихында иң титуллы француз — биатлонсы Мартен Фуркад 2010, 2014 һәм 2018 йылдарҙағы Уйындарҙа 5 алтын миҙал яулай.

Франция Олимпия уйындарын 5 тапҡыр ҡабул итә:

* Йәйге Олимпия уйындары 1900 — Париж
* Ҡышҡы Олимпия уйындары 1924 — Шамоникс-Мон-Блан
* Йәйге Олимпия уйындары 1924 — Париж
* Ҡышҡы Олимпия уйындары 1968 — Гренобль
* Ҡышҡы Олимпия уйындары 1992 — Альбертвилл
* *2024 йылда Олимпия уйындары Парижда йәнә үтәсәк*

Франция Олимпия комитеты 1894 йылда ойошторола.

## Миҙалдар иҫәбе

### Йәйге Олимпия уйындары

### Ҡышҡы Олимпия уйындары

### Йәйге спорт төрҙәре буйынса миҙалдар

### Ҡышҡы спорт төрҙәре буйынса миҙалдар

## 4 һәм унан күберәк олимпия алтын миҙалы яулаусылар

Тағы ла 15 француз 3-әр алтын миҙал яулай.

## Һылтанмалар
* Статистика на *Sports-reference.com*
* Франция на сайте Международного олимпийского комитета
* Олимпийский комитет Франции
Канада Олимпия уйындарында

Канада Олимпия уйындарында тәүге тапҡыр 1900 йылда Парижда үткән уйындарҙа сығыш яһай. Канада спортсылары Афиналағы тәүге Олимпия уйындарында һәм 1980 йылғы Олимпия уйындарында (көнбайыш илдәренең Мәскәүҙә үткән уйындарға бойкот иғлан итә) ғына ҡатнашмай. Канада шулай уҡ өс тапҡыр Олимпия уйындарын ҡабул итә: 1976 йылдың йәйендә Монреалдә һәм 1988 йылдың ҡышында Калгариҙа һәм 2010 йылда Ванкуверҙа.

Канада спортсылары иң ҙур уңышҡа еңел атлетикала, шайбалы хоккейҙа һәм саңғы фристайлында өлгәшә. Улар шулай уҡ миҙалдарҙы йөҙөүҙә, академик ишеүҙә, конькиҙа йүгереү спортында, шорт-тректа һәм кёрлингта күп яулай. Һәр Олимпиадала ла Канада спортсылары олимпия миҙалдары яуламай ҡалмай. Иң уңышлы уйындары булып 1984 йылда Лос-Анджелеста үткән Уйындар тора, унда төрлө кимәлдәге 44 миҙал яулана.

## Канадала үткән Олимпия уйындары
Канада Олимпия уйындарын өс тапҡыр ҡабул итә.

## Миҙалдар таблицаһы

### Йәйге Олимпия уйындары

### Ҡышҡы Олимпия уйындары

*Канада шулай уҡ [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] танымаған 1906 йылғы Уйындарҙа бер алтын һәм бер көмөш миҙал яулай.*

## Һылтанмалар
* Статистика на sports-reference.com
* Канада на сайте Международного олимпийского комитета
* Олимпийский комитет Канады
Гуманизм

**Гумани́зм** (от  — *туранан-тура* человечный — кешелекле) — иң юғары ҡиммәте кеше ғүмере һәм тормошо булған йәмғиәттең төҙөлөш системаһы. Бөтә матди һәм матди булмаған ресурстар уларҙы мөмкин тиклем уңайлы һәм хәүефһеҙ итеүгә йүнәлтелә.

## Билдәләмәләр
Америка гуманистар ассоциацияһы билдәләмәһенә ярашлы, гуманизм — ул тәбиғи булмаған нәмәләргә ышанмайынса ғына, үҙ-үҙеңдең донъялағы урыныңды табыу һәм кешелеккә күберәк файҙа килтереү маҡсатында этик йәшәү рәүешен алып барыу һәләтебеҙҙе һәм бурысыбыҙҙы раҫлаған прогрессив тормош позицияһы.

Боронғо Рим сәйәсмәне һәм философы Цицерон билдәләүенсә, *гуманизм* — кеше һәләттәренең йомшаҡлыҡ һәм кешелеклелек менән берлектә эстетик яҡтан тамамланған формаға юғары мәҙәни һәм әхлаҡи үҫеше.

Халыҡ-ара гуманистик һәм этик союз Уставындағы билдәләмәгә ярашлы, гуманизм — кеше заттарының үҙ тормошоноң мәғәнәһен һәм формаһын билдәләргә хоҡуғы һәм бурысы бар тип раҫлаған демократик һәм этик тормош позицияһы. Гуманизм аҡыл һәм ирекле эҙләнеү рухында, кеше һәләттәрен файҙаланып, кешелек һәм башҡа тәбиғи ҡиммәттәргә нигеҙләнгән этика аша, кешелеклерәк йәмғиәт төҙөргә саҡыра. Гуманизм теистик түгел һәм реаль донъяны «тәбиғи булмаған» күреүҙе ҡабул итмәй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡытай Олимпия уйындарында

**[[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]** (**КХР**) беренсе тапҡыр 1952 йылда Хельсинкиҙа йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша. Шул уҡ йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты ҠХР-ға ла, Ҡытай Республикаһына ла (Граждандар һуғышында Гоминьдан партияһы еңелгәндән һуң, Тайвань утрауы ғына була) Олимпия уйындарында ҡатнашырға рөхсәт бирә. Тайвандың сәйәси статусы тураһындағы бәхәстәр арҡаһында ҠХР Лейк-Плэсидтағы ҡышҡы Олимпия уйындарына тиклем (1980 йыл) Олимпия уйындарында ҡатнашмай. Ҡытай йыйылма командаһы 1952 йылдан һуң йәйге Олимпия уйындарында тәүге тапҡыр 1984 йылда Лос-Анджелеста сығыш яһай.

Ҡытай милли олимпия комитеты 1979 йылда ойошторола. Граждандар һуғышына тиклем ҡытай спортсылары Ҡытай Республикаһы йыйылмаһы булараҡ сығыш яһай. Һуғыш тамамланғас, Тайвань йыйылма командаһы 1952 йылдан 1976 йылға тиклем Ҡытай йыйылма командаһы составында уйнауын дауам итә. Үҙенең статусын дәғүә иткәнлектән, ҠХР ошо ваҡыт эсендә Олимпия уйындарын инҡар итә. 1979 йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты Ҡытай Республикаһы командаһы тураһында резолюция ҡабул итә: ул ошо ваҡыттан тик Тайвань исеменән генә сығыш яһай башлай һәм был ҠХР, ниһайәт, олимпия хәрәкәтенә ҡушыла.

Гонконгтың айырым Милли олимпия комитеты 1950 йылдан бар һәм Олимпиадала 1952 йылдан ҡатнаша. 1997 йылда Гонконг территорияһы ҠХР-ға кире ҡайтарыла һәм махсус административ төбәк статусы ала, әммә олимпия уйындарында айырым команда булараҡ сығыш яһауын дауам итә.

Йәйге Олимпия уйындарында миҙал зачетында XX быуаттың икенсе яртыһында СССР, ә XXI быуатта АҠШ Ҡытайҙың төп дәғүәселәре була.

Ҡытайҙа 2008 йылғы Йәйге Олимпия уйындары һәм 2022 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары үтә, икеһе лә Пекинда үтә. Пекин тәүҙә йәйге, һуңынан ҡышҡы Олимпия уйындарын ҡабул иткән берҙән-бер ҡала булып тора.

Ҡытайҙар өҫтәл теннисында (улар 37 алтын награданың 32-һен отто), бадминтонда һәм батутта һикереүҙә Олимпия уйындары тарихында миҙал зачетында лидер булып тора. Улар шулай уҡ ауыр атлетикала, художестволы гимнастикала, атыуҙа уңышлы сығыш яһай. Ҡышҡы уйындарҙа шорт-тректа (Корея Республикаһынан һуң икенсе урын) һәм фристайлда ҙур уңыштарға өлгәшә.

## Миҙалдар таблицаһы

### Йәйге Олимпия уйындары

### Ҡышҡы Олимпия уйындары

### Спорттың йәйге төрҙәре буйынса миҙалдар

### Спорттың ҡышҡы төрҙәре буйынса миҙалдар

## 4 һәм унан күберәк алтын миҙалға лайыҡ булыусылар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статистика на sports-reference.com
* КНР на сайте Международного олимпийского комитета
* Олимпийский комитет КНР
Олимпия уйындарында ауыр атлетика

**Йәйге Олимпия уйындарында ауыр атлетика** буйынса ярыштар тәүге тапҡыр Афинала 1896 йылғы йәйге Олимпия уйындарында үткәрелә һәм шунан алып 1900, 1908 һәм 1912 йылғы уйындарҙан тыш, артабанғы һәр уйындар программаһына индерелә. Тәүге осорҙа ауыр атлетика буйынса ярыштар ирҙәр араһында үтә, ә ҡатын-ҡыҙҙар дисциплиналары 2000 йылда Сиднейҙа үткән Йәйге Олимпия уйындарында индерелә. Был спорт төрөндә 15 комплект миҙал уйнатыла.

## Ярыштар
1896 һәм 1904 йылғы Йәйге Олимпия уйындарында ауырлыҡ категорияларына бүленеү булмай, миҙалдар айырым күнегеүҙәрҙә тапшырыла:
* 1896 йыл — ике ҡул менән этәреп күтәреү **(рывок)**, бер ҡул менән этәреп күтәреү **(толчок)**;
* 1904 — ике ҡул менән кинәт күтәреү, гантелдәр менән күпбәйге.

1920 йылғы йәйге Олимпия уйындарынан спортсылар ауырлыҡ категориялары буйынса бүленә, һәм һәр категория күнекмәләр суммаһы буйынса наградаларҙың бер комплекты өсөн ярыша:
* 1920 — өсбәйге (бер ҡул менән кинәт күтәреү, бер ҡул менән этәреү, ике ҡул менән этәреү);
* 1924 — бишбәйге (бер ҡул менән кинәт күтәреү, бер ҡул менән этәреү, ике ҡул менән ҡыҫыу **(жим)**, ике ҡул менән кинәт күтәреү, ике ҡул менән этәреү);
* 1928—1972 — өсбәйге (ҡыҫыу, кинәт күтәреү, этәреү);
* 1976 йылдан алып — икебәйге (кинәт күтәреү, этәреү).

## Рекордтар
2000 йылда яңы ауырлыҡ категориялары индерелгәндән һуң, олимпия рекордтарын ҡуйыу өсөн бөтә категориялар өсөн дә «олимпия стандарттары» булдырыла. Был ауырлыҡ категориялары үҙгәргәндән һуң рекордтарҙы яңынан яҙмау һәм спортсыларҙың элекке сығыштары һөҙөмтәләрен иҫәпкә алыу маҡсатында эшләнә.

### Ирҙәр

### Ҡатын-ҡыҙҙар

## Миҙалдар иҫәбе (2016 йылдан һуң)

## Илдәр




## Һылтанмалар
* Тяжёлая атлетика на Олимпийских играх
Олимпия уйындарында волейбол

**Йәйге Олимпия уйындарында волейбол** буйынса ярыштар тәүге тапҡыр 1964 йылда Токиола йәйге Олимпия уйындарында үткәрелә һәм шунан алып артабанғы уйындар программаһына һәр саҡ индерелә.

## Ярыштар тарихы һәм системаһы
Волейбол 1957 йылда Софияла үткән Халыҡ-ара олимпия комитетының 53-сө сессияһы ҡарары буйынса олимпия спорт төрө тип таныла. Волейбол буйынса беренсе Олимпия турнирында 6 ҡатын-ҡыҙ һәм 10 ир-ат командаһы ҡатнаша, һуңыраҡ уларҙың һанының артыуы олимпия турнирҙары форматының үҙгәреүенә килтерә: 1964 һәм 1968 йылдарҙағы Уйындарҙа ярыштар түңәрәк системаһы буйынса уҙғарыла, 1972 йылдан алып плей-офф йәки олимпия системаһы индерелә.

1996 йылға Олимпия турнирҙарында ҡатнашыусылар һаны 12-гә етә һәм Уйындарға яңы квалификация системаһы индерелә. Һайлап алыу бынан алдағы Донъя кубогы уйындары, континенталь һәм донъя һайлап алыу турнирҙары йомғаҡтары буйынса уҙғарыла.

Олимпия турнирҙары ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар командалары өсөн бер үк схема буйынса үткәрелә, ул уйындарҙы көн аша үткәреүҙе күҙ уңында тота һәм ике этапты үҙ эсенә ала: тәүҙә ҡатнашыусылар түңәрәк системаһы буйынса ике төркөмдә осраша, һуңынан төркөмдәрҙә 1-4-се урын алған командалар, сирек финалдан башлап, төшөп ҡалыу системаһы буйынса уйнай.

Пляж волейболы 1992 йылда Барселонала үткән Олимпия уйындарында күрһәтмә спорт төрө сифатында үтә. 1993 йылдың 24 сентябрендә Монте-Карлола Халыҡ-ара олимпия комитетының 101-се сессияһында олимпия спорт төрө тип таныла һәм 1996 йылда Атланталағы Олимпия уйындары программаһына тәүге тапҡыр индерелә. Был дисциплина буйынса ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар турнирҙары бер үк ваҡытта үткәрелә башлай.

## Ярыш призёрҙары

### Волейбол

#### Ирҙәр

#### Ҡатын-ҡыҙҙар

### Пляж волейболы

#### Ирҙәр

#### Ҡатын-ҡыҙҙар

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр

## һылтанмалар
* Волейбол и пляжный волейбол на Олимпийских играх
Берләшкән команда Олимпия уйындарында

**Олимпия уйындарында Берләшкән команда** — 1992 йылғы ҡышҡы һәм йәйге Олимпия һәм паралимпия уйындарында, шулай уҡ рәсми халыҡ-ара ярыштарҙа СССР-ҙың элекке республикалары спортсылары ингән команданың рәсми исеме.

Берләшкән команда Олимпия флагы аҫтында уйындарҙа ҡатнаша, ярыш протоколдарында командаға ҡарата рәсми аббревиатура — EUN ( Берләшкән команда) ҡулланыла. Ҡышҡы уйындарҙа Берләшкән команда вәкилдәрен бүләкләү тантанаһында Олимпия флагы күтәрелә, еңеүҙәр хөрмәтенә Олимпия гимны яңғырай. Йәйге уйындарҙа церемония команда ярыштарында ла шундай уҡ ысул менән үтә, әммә шәхси ярыштарҙа бүләкләү тантанаһында спортсы иленең милли флагы күтәрелә, еңеүҙәр хөрмәтенә уның дәүләтенең гимны яңғырай.

Ҡышҡы уйындарҙа Берләштерелгән команда составына Әрмәнстан, Белоруссия, Ҡаҙағстан, Рәсәй, Украина һәм Үзбәкстан вәкилдәре инә. Хоккей командаһы составында Литва вәкиле сығыш яһай. Улар 9 алтын, 6 көмөш һәм 8 бронза миҙал яулай һәм дөйөм команда иҫәбендә 2-се урын ала.

Йәйге уйындарҙа берләштерелгән командала элекке СССР-ҙың 12 иле ҡатнаша. Үҙ милли йыйылмаларын ойошторған Литва, Латвия һәм Эстония спортсылары ла Берләшкән команда составында сығыш яһай ала. Мәҫәлән, баскетбол буйынса ир-егеттәр йыйылмаһы составында Латвия вәкилдәре була. Был команда спортсылары команда иҫәбендә 1-се урын ала, бөтәһе 45 алтын, 38 көмөш һәм 29 бронза миҙал яулай.

Берләшкән команданы йыш ҡына «БДБ командаһы» тип атайҙар, был дөрөҫ түгел — Грузия БДБ-ға тик 1993 йылда ғына инә.

Барселонала Уйындар тамамланғандан һуң, команда тарҡала; 1992 йыл аҙағында уҡ элекке СССР дәүләттәре вәкилдәре үҙ аллы командалар булып сығыш яһай башлай.

## Илдәр

## Миҙалдар

### [[Ҡышҡы Олимпия уйындары 1992|Ҡышҡы уйындар]]ҙа миҙалдар

### [[Йәйге Олимпия уйындары 1992|Йәйге уйындар]]ҙа миҙалдар
Олимпия уйындарында биатлон

Ҡышҡы Олимпия уйындарында биатлон буйынса тәүге ярыштар 1924 йылда Шамониҙа үткән ҡышҡы Олимпия уйындарында ойошторола һәм 1960 йылда Скво-Вэллиҙа үткән ҡышҡы Олимпия уйындарынан башлап һәр артабанғы Уйындар программаһына индерелә.

Башта ярыштар ир-егеттәр араһында үткәрелә, ҡатын-ҡыҙҙар дисциплиналары Альбервилдәге 1992 йылғы ҡышҡы олимпия уйындарына индерелә. Был спорт төрөндә 11 миҙал йыйылмаһы уйнатыла.

Ҡышҡы Олимпия уйындарында 1928 йылдан 1948 йылға тиклем биатлон күрһәтмә спорт төрө була.

## Миҙалдар иҫәбе
2018 йылғы Олимпиада аҙағына

## Ярыштар




## Илдәр




## Һылтанмалар
* Биатлон на Олимпийских играх
Олимпия уйындарында еңел атлетика

Еңел атлетика буйынса ярыштар тәүге тапҡыр 1896 й. Афинала үткән йәйге Олимпия уйындарында үткәрелә һәм шунан алып артабанғы һәр уйындарҙың программаһына индерелә. Башта ир-егеттәр генә ярыша, әммә 1928 йылда Амстердамда үткән йәйге Олимпия уйындарына ҡатын-ҡыҙҙар дисциплинаһы индерелә. Был спорт төрөндә ярышсылар өсөн 47 миҙал тупланмаһы әҙерләнгән.

## Ярыштар

### Ирҙәр
1956 йылғы Олимпия уйындарынан башлап 20 километрға спорт йөрөшө (*спортивная ходьба*) ярышы өҫтәлә, артабанғы олимпия уйындарында ир-егеттәр өсөн еңел атлетика программаһына үҙгәрештәр индерелмәй. Берҙән-бер иҫкәрмә булып 1976 йылғы Олимпия уйындары сиктәрендә 50 километрға ярыштың үткәрелмәүе тора. Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһы 1976 йылдың сентябрендә еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты үткәрә, ә 50 километрға спорт йөрөшө 1980 йылғы Олимпия уйындарында программаға кире индерелә.

Ир-егеттәр араһында миҙалдар еңел атлетика программаһының 52 төрөндә уйнатыла.

### Ҡатын-ҡыҙҙар
Ҡатын-ҡыҙҙар араһында ярыштар тәүге тапҡыр 1928 йылғы Олимпия уйындары программаһына өҫтәлә.

## Рекордтар
Еңел атлетика буйынса олимпия рекордтары — Олимпия уйындарында спортсы күрһәткән иң юғары һөҙөмтәләр. Хәҙерге Йәйге Олимпия уйындары 1896 йылдағы беренсе Уйындарҙан алып дүрт йылға бер тапҡыр үткәрелә, Олимпия рекордтары Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан раҫлана. Әлеге ваҡытта Олимпия уйындарында ҡатын-ҡыҙҙар — 23, ә ир-егеттәр 24 дисциплинала ярыша, уларҙан 21 дисциплина ике енес өсөн дә уртаҡ. Айырмаларҙан: ир-егеттәр генә 50 саҡрымға йөрөүҙә ярыша. Ҡатын-ҡыҙҙар етебәйгелә көс һынаша, ә ир-егеттәр — унбәйгелә; ҡатын-ҡыҙҙар ҡаршылыҡтар менән 100 метр, ә ир-егеттәр ҡаршылыҡтар менән 110 метр арауыҡты йүгерә.

Еңел атлетикала иң элеккеке олимпия рекорды — Боб Бимондың оҙонлоҡҡа һикереүҙәге рекорды, ул уны 1968 йылда йәйге Олимпия уйындарында ҡуйған. Уйындарҙа 8,90 метрға һикерә, олимпия һәм донъя рекорды ҡуя, ағымдағы рекордты 54 см-ға яҡшырта. Артабан оҙонлоҡҡа һикереү буйынса донъя рекордын Майк Пауэлл 1991 йылда донъя чемпионатында яҡшырта.

## Миҙалдар иҫәбе (2016 йылғы Олимпиаданан һуң)

## Алтын миҙалдар һәм Олимпия уйындарында сығыш яһау буйынса лидерҙар

### 4 алтын миҙал һәм унан күберәк

### 6 һәм унан күберәк Олимпия уйындарында

## Илдәр
Һәр графалағы һан ҡатнашҡан еңел атлеттар һанын аңлата.




## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Лёгкая атлетика на Олимпийских играх
* Легкая атлетика на Олимпийских играх 1896—2016
Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы

Йәйге Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы буйынса тәүге ярыштар 1896 йылда Афинала үткән Олимпиадала уҙғарыла һәм шул ваҡыттан алып һәр уйын программаһына индерелә. Спорт гимнастикаһы буйынса ярыштарҙа 8 комплект миҙал уйнатыла. Ярыштар асыҡ һауала, Мәрмәр стадионында үтә. Гимнастика буйынса Германия командаһы 5 алтын миҙал менән алдынғылыҡты биләй, шул иҫәптән икеһе команда ярыштарында.

Был сарала тәүҙә ирҙәр генә сығыш яһай, ҡатын-ҡыҙҙар араһында ярыштар 1928 йылда Амстердам ҡалаһында үткән Йәйге Олимпия программаһына индерелә.

Был спорт төрөндә 14 комплект миҙал уйнатыла.

## Ярыштар

### Ирҙәр




### Ҡатын-ҡыҙҙар




## Миҙалдар иҫәбе (2016 йылғы Олимпиаданан һуң)

## 5 һәм унан күберәк олимпия миҙалы яулаусы гимнастар

## Илдәр

## Һылтанмалар
* Спортивная гимнастика на Олимпийских играх