open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мансуров Фәнил Хәбибулла улы

**Мансуров Фәнил Хәбибулла улы** (3 декабрь 1932 йыл — 30 май 1995 йыл) — журналист, яҙыусы. 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Фәнил Хәбибулла улы Мансуров 1932 йылдың 3 декабрендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Саҡмағош ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.

Урындағы урта мәктәпте тамамлай. 1954—1957 йылдарҙа Ҡазан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әҙәбиәте факультетында уҡый.

1957—1960 йылдарҙа Бүздәк районының «Алға» газетаһы редакцияһында бүлек мөдире булып зшләй. 1960—1963 йылдарҙа Саҡмағош районының Ҡалмашбаш урта мәктәбендә татар телен һәм әҙәбиәтен уҡыта.

1963—1967 йылдарҙа «Ағиҙел» һәм «Пионер» журналдарында әҙәби хеҙмәткәр.

1968 йылда Ҡазанға күсеп китә. 1968—1971 йылдарҙа Татарстан китап нәшриәтендә эшләй. 1972—1976 йылдарҙа — «Социалистик Татарстан» гәзитендә хәбәрсе була.

1979 йылда Өфөгә ҡайта.

## Китаптары
* Юл башы"
* Бар ине бер егет: повесть. — Өфө: Китап, 1964. (башҡорт телендә)
* Болоттар тарала
* Хәерле юл: повесть, хикәяләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1969. — 143 б. — 8000 д.
* Якты тауда бүз тургайлар: повесть. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1973. — 148 б. — 11000 д.
* Ак буран: повесть. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1977. — 102 б. — 10000 д.
* Юл чатында көмеш әрем: повестьлар. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1978. — 112 б. — 11000 д.
* Агыйделкәй алкын: повестьлар, хикәяләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1991. — 255 б. — 15000 д.

## Ижады тураһында
* Хәкимов Ә. Үкенеүҙән башка ни әйтәһең // Сов. Башкортстаны. — 1965. — 26 июнь.
* Ханнанов Р. Серле дөнья кочагында // Кызыл таң (Өфө). — 1969. — 22 дек.
* Кәрами Р. Тормышчан образлар // Соц. Татарстан. — 1972. — 27 сент.
* Мәхмүдов Ә. Бүз тургайлар илендә // Соц. Татарстан. — 1974. — 7 июль.
* Әгъзамов Ф. Яшьлек романтигы // Кызыл таң (Өфө). — 1992. — 14 гыйнв.
* Сафуанов С. Яшьлек романтикасы // Өмет. — 1992. — 13 февр.
* Фәтхетдинов Ф. Рухи кыйммәтлелек — халык күңелендә // Өмет. — 1994. — 22 гыйнв.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  МАНСУРОВ ФӘНИЛ
Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы

**Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы** (16 март 1940 йыл — 15 май 2022 йыл) — баянсы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1982) артисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015).

## Биографияһы
Ридик Әхмәт улы Фәсхетдинов 1940 йылдың 16 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған.

1962 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай (П. С. Петрова класы). Унан һуң Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле (Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле) концертмейстеры була.

1975 йылда Башҡорт телевидениеһында музыкаль программалар режиссеры була.

1975 йылдан алып Башҡорт филармонияһының Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестрының баянсы-солисы, 2004 йылда солисы итеп тәғәйенләнә.

Музыкант 2022 йылдың 16 майында Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Репертуары
Репертуарында Н. Я. Чайкиндың баян менән оркестр өсөн концерты, башҡорт халыҡ йырҙары һәм инструменталь көйҙәре, донъя халыҡтары музыкаль әҫәрҙәре.

Хөсәйен Әхмәтов, Нур Дауытов, Заһир Исмәгилев, Александр Ключарёв, Рим Хәсәнов һәм башҡа композиторҙар әҫәрҙәре һәм баян өсөн эшкәртмәләре.

Башҡорт, татар, рус, афган, венгр, монгол, пакистан халыҡ музыка темаларына попурри.

Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте аҙнаһында (1961) ҡатнаша.

Мәскәү—Дрезден—Рим—Флоренция—Венеция—Варшава маршруты буйынса «ЮНЕСКО-ның донъя мәҙәни ҡаҙаныштары. Цивилизациялар диалогы» экспедицияһында (2002) ҡатнашыу бәхетенә өлгәшә.

СССР, Рәсәй буйлап һәм донъяның 24 илендә гастролдәрҙә була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены (2015)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1982)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1974)
* Халыҡ-ара халыҡ музыка ҡоралдары оркестрҙары һәм ансамблдәре конкурс-фестивале дипломанты (Магнитогорск, 2007).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  Наҙлыгөл Аҙнабаева. Баян менән үткән ғүмер юлы. 20.03.2015

## Һылтанмалар
*
Таганрог трамвайы

**Таганрог трамвайы** — Таганрог ҡала трамвай системаһы, 1932 йылда барлыҡҡа килгән.
Ишкинин Ғилман Ғирфан улы

**Ишкинин Ғилман Ғирфан улы** (26 ғинуар 1965 йыл — 5 февраль 2011 йыл) — башҡорт шағиры.

## Биографияһы
Ғилман Ғирфан улы Ишкинин 1965 йылдың 26 ғинуарында БАССР-ҙың Ейәнсура районында Иҙәш ауылында тыуған.

Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай. «Шоңҡар» журналында бүлек мөдире булып эшләй.

2011 йылдын 5 февралендә Ейәнсура районына ҡайтып барғанда, Туйымбәт ауылы янында юл-транспорт фәжиғәһендә һәләк була.

Ейәнсура районында йәш шағир һәм сәсмә әҫәр оҫталары өсөн Ғилман Ишкинин исемендәге премия булдырылған.

## Ижади эшмәкәрлеге

Ғилман Ғирфан улы лирик шиғырҙар яҙа. Унын «Ямаулыҡтар» исемле поэма йыйынтығы беренсе булып баҫылып сыҡҡан.

1997 йылда «Ҡалҡаным бул!» шиғырҙар йыйынтығы донъя күрә.

Ғилман Ғирфан улы 2002 йылда Бәләбәй ҡалаһында үткән шиғриәт фестивалендә беренсе урынды яулай.

«Мин ҡомары ташҡан бер һунарсы» исемле шиғырҙары «Ағиҙел» журналында баҫтырыла (2004.- № 11).

## Китаптары

* Ҡалҡаным бул!// Шаңдау; шиғырҙар йыйынтығы.- Өфө:Китап, 1997.
* Ямаулыҡтар: шиғырҙар.- Өфө: Китап, 2007.- 224.
*  Мин, бәлки, урап та килмәҫмен, ай, алыҫ, аралар, ай, йыраҡ. Өфө, 2015.

## Әҙип тураһында

* Башҡортостандын шиғриәт антологияһы. Быуаттар шауҡымы./ Ишкинин Гильман.- Уфа: Китап, 2007.- 437—439 бит.
* Ишмөхәмәтов Ғ.Х. Көттөрмәйсә, һиҙҙермәйсә генә ҡар болото кеүек ауғым килде// Ейәнсура таңдары.- 2011.-№ 27.
* Ҡунысбаева Н. М. Ҡайҙа ла беренсе ине// Ейәнсура таңдары.- 2011.- № 27.
* Ҡунысбаева Н. М. Шиғырҙарынан моң тама // Ейәнсура таңдары.- 2008.- 24 ноябрь.
* Түләк Р. Йырлы йәндә ҡояш байымай….- Өфө: Китап, 2010.
* Түләк Р. Мәңге ябыҡ ишек шығырламай: ҒГ.Ишкинин[Текст] / Р. Түләк // Башкортостан.- 2006.- № 169.
* Ураҙғолов Р. Күңеле гөл-баҡса ине..//Йәшлек.- 2011.-8 февраль.
* Яҙыусыға өс һорау: Ғ.Ишкинин[Текст] //Йәшлек.- 2006.- № 24.
* Абдуллина Л." Аптырама, һылыуым…"// Йәшлек.-2011.- 8 февраль.

## Өҫтәлмә мәғлүмәт

Ғилман Ишкининдың шиғырҙары образлы сағыштырыу, тәрән фәлсәфә менән һуғарылған.
Һәр бер һүҙе поэмаға торошло, ти ижадташ дуҫтары уның хаҡында.
Уның афоризмдары башҡорт зыялылары араһында киң популярлыҡ яулай, уларҙы интернет ҡулланыусылар ҙа яратып уҡый.
 
Ғилман Ишкининдың тыуыуына 50 йыл тулыуға арнап бер төркөм йәштәр «Мин, бәлки, урап та килмәҫмен, ай, алыҫ, аралар, ай, йыраҡ…» тип исемләнгән шиғри йыйынтыҡ баҫтырып сығарҙы. Әйткәндәй, ул «Сыңрау торна» исемле өр-яңы серияның тәүге баҫмаһы.
 
Ғилман Ғирфан улының шиғырҙарына йырҙар ижад ителеүе лә ижадсының исемен мәңгеләштереүгә ҡарата яһалған бәләкәй генә бер аҙым.

## Һылтанмалар

* http://www.bp01.ru/public.php?public=3484 
* http://husainov.livejournal.com/604434.html
* http://libmap.bashnl.ru/node/757
* http://bash-portal.ru/news/1643-pogib-gilman-ishkinin.html
Петр урамы (Таганрог)

**Петр урам** — Таганрогтың үҙәк урамы. Ҡаланың тарихи үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. 1-се Крепостной тыҡрығы һәм Дзержинский урамы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо — 2 730 м. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу 1-се Крепостной тыҡрығынан башлана.

## Тарихы
Петр урамы Таганрогҡа нигеҙ һалыусы Петр Беренсе хөрмәтенә атала.

1923 йылдан башлап урам Совет дәүләте юлбашсыһы В. И. Ленин исемен йөрөтә.
1998 йылда урамдың 1-се Крепостной тыҡрығынан алып Дзержинский урамына тиклемге өлөшөнә Петр исеме кире ҡайтарылған. Урамдың совет йылдарында төҙөлгән райондағы өлөшө Ленин урамы тип аталыуын дауам итә.

Урамдың мәҙәниәт Паркынан «Волна» (Тургенев тыҡрығы) ресторанына тиклемге өлөшө XX быуаттың 60-сы—70-се йылдарында халыҡ араһында «Бродвей» тип аталып йөрөтөлә. Был урын ҡаланың киске ял итеп йөрөү өсөн иң матур урыны. Шулай уҡ ҡыҫҡартылған исеме «Брод» та ҡулланыла.

## Урынлашҡан биналар

* Кульпин йорто — Петр урамы, 30.
* Янкелевич йорто— Петр урамы, 32.
* Краснушкин йорто— Петр урамы, 37.
* Таганрог металлургия колледжы — Петр урамы, 40.
* Третьяков йорто — Петр урамы, 41, 43, 45.
* Таганрог идара итеү һәм иҡтисад институты (Серебряков йорто) — Петр урамы, 47.
* Кобылин йорто — Петр урамы, 49.
* Таганрог кондитер фабрикаһы — Петр урамы, 51.
* Скараманга йорто — Петр урамы, 53
* «Луч» кинотеатры— Петр урамы, 57.
* Штример аптекаһы — Петр урамы, 61.
* «Бристоль» ҡунаҡханаһы (элекке «Центральная») — Петр урамы, 64.
* Таганрог дәүләт педагогия институты (сит телдәр факультеты) — Петр урамы, 68.
* Магуло йорто — Петр урамы, 70.
* Таганрог диңгеҙ приборҙары төҙөү колледжы — Петр урамы, 71.
* Я. С. Поляков йорто — Петр урамы, 72.
* Ҡала мэрияһы — Петр урамы, 73.
* Кукольник йорто— Петр урамы, 74
* Перушина-Гавих йорто — Петр урамы, 79, 81.
* Арт-кафе «Русский чай» — Петр урамы, 81.
* Псалти йорто — Петр урамы, 82.
* НИИ МВС ИТА ЮФУ (Корпус «В» ИТА ЮФУ) — Петр урамы, 81.
* Рази-Бондаренко йорто — Петр урамы, 84.
* Элекке ҡала идара йорто — Петр урамы, 87.
* «Театральное» кафеһы — Петр урамы, 88.
* «Йәштәр үҙәге» (Уҡытыусы йорто) — Петр урамы, 89.
* Чехов исемендәге драма театры — Петр урамы, 90.
* А. П. Чехов исемендәге үҙәк ҡала халыҡ өсөн асыҡ китапхана — Петр урамы, 96.
* Ҡала мәҙәниәт йорто — Петр урамы, 104.
* Н. Малыгинаның йәштәр театры — Петр урамы, 104.
* А. М. Горький исемендәге үҙәк ҡала паркы
* Таганрог йәштәр Һарайы — Петр урамы, 107.
* Таганрог машиналар төҙөү колледжы — Петр урамы, 109-А.

## Һәйкәлдәре
* Ленин бюсы — Петр урамы 73, ҡала Хакимиәте йорто алдында.
* «Мысыр пирамидаһы» скульптура композицияһы — Петр урамы 102, Горький исемендәге Паркка ингән ерҙә.
* «Шлагбаум» иҫтәлек билдәһе
* Василий Маргелов бюсы

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Петр урамының исеме 8 тапҡыр үҙгәрә: 2-се буй урамы, Мәскәү урамы, Дворян урамы, Большая урамы, Петр урамы, Ленин урамы, Петр урамы (1941), Ленин урамы (1943), һәм тағы ла — Петр (Дзержинский урамы менән киҫешкән урынға тиклем — артабан Ленин урамы).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Таганрог урамдары исемлеге
* Таганрог

## Сығанаҡтар
Сафиуллин

**Сафиуллин** — фамилия.

* Сафиуллин Ғиндулла Ғиззәтулла улы (1933 т.) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979).
* Сафиуллин Динус Нуриман улы (1949—2007) — юрист, юридик фәндәре докторы (1990).
* Сафиуллин Марс Ғәлим улы (1952 т.) — бейеүсе, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) һәм атҡаҙанған (1983) артисы.
* Сафиуллин Миҙхәт Нәзифулла улы (1927—1987) — тау инженеры, техник фәндәре кандидаты (1974).
* Сафиуллин Радик Ғәзиз улы (1953 т.) — географ, география фәндәре докторы (1995).
* Сафиуллин Рөстәм Лотфулла улы (1953 т.) — химик-кинетик, химия фәндәре докторы (2002).
* Сафиуллин Руслан Ильяс улы (1970 т.) — уролог, медицина фәндәре докторы (2007).
* Сафиуллин Хәләф Ғата улы  (1921—1965) — бейеүсе, балетмейстер, педагог. РСФСР-ҙың  (1955) һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы (1949).
* Сафиуллин Әбелхәйер Ҡасим улы (1943 т.) — режиссёр, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003).
----
* Сафиуллина (Ҡорбанғәлиева) Суфия Шәрәфулла ҡыҙы (1949 т.) — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2000), БАССР-ҙың халыҡ (1990) артисы.
Туйымбәт

**Туйымбәт** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Ҡарайылға йылғаһына уң яғынан (тамағынан 1,8 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә.

Йылға башының географик координаталары 51°55′37″ с. ш. 56°21′52″ в. д. HGЯO

Йылға тамағының географик координаталары 51°51′33″ с. ш. 56°20′43″ в. д. HGЯO

## Этимологияһы
Йылғаның атамаһы башҡорт ир-аты Туйембәт исеменән алынған.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006428

— Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200642

— Бассейн коды — 12.01.00.007

— Гө буйынса томы — 12

— Гө буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр
Мәрҙәнов Хәмитйән Ғилемйән улы

**Мәрҙәнов Хәмитйән Ғилемйән улы** (13 март 1927 йыл — 20 ноябрь 2020 йыл) — статистика органдары ветераны,  иҡтисадсы. Туймазы районы статистика бүлегенең элекке начальнигы. Социалистик иҫәп отличнигы (1967), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976).

## Биографияһы
Хәмитйән Ғилемйән улы Мәрҙәнов Дүртөйлө районы Наҙытамаҡ ауылында 1927 йылдың 13 мартында тыуған. Башланғыс мәктәпте үҙ ауылында тамамлай. Артабан уҡыуын Әсән ете йыллыҡ һәм Дүртөйлө ун йыллыҡ мәктәбендә дауам итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Министрҙар Советы Рәхмәте (1960)
* БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1966)
* Социалистик иҫәп отличнигы (1967)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976)
* СССР Министрҙар Советы Рәхмәте (1979)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1985)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1985)
* «Дәүләт статистикаһын үҫтереүҙәге өлөш өсөн» түш тамғаһы (2017)

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Человек на своём месте. Сайт «Лента новостей Уфы», 16 марта 2017 года
Персиановка ҡурсаулыҡ далаһы

**Персиановка ҡурсаулыҡ далаһы** — төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт һәйкәле комплексы. Ростов өлкәһенең Октябрь районында, Персиановка тимер юл станцияһынан — 6, Ростов-Шахты автострадаһынан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Новочеркасск ҡалаһына тиклем ара 10 километр тәшкил итә. Дала майҙаны тураһындағы мәғлүмәттәр айырыла майҙанда далалары ныҡ айырыла: береһе буйынса ул 66 гектар тиелһә, башҡаларында 84,1 га.

## Тарихы
Персиановка далаһы ҡурсаулыҡ территорияһының булыуы тураһында XX быуат башында билдәле була. Ростов өлкәһе хакимиәтенең 2016 йылдың 19 октябрендәге 418-се ҡарарына ярашлы, объект айырым һаҡланған тәбиғәт территорияһы иҫәбенә инә. Дала территорияһы тәбиғәтте һаҡлау, ғилми һәм мәғрифәт әһәмиәтенә эйә.

## Һүрәтләнеше
Персиановка ҡурсаулыҡ далаһы даими юғала барған Дон далалары төрөнә ҡарай. Территориаль йәһәттән уның структураһы 2 участкаға бүленә. Тәүгеһе Персияновка тимер юлы станцияһынан 6 километр алыҫлыҡта, Хорули йырыны үрендә урынлашҡан. Ул юл менән сиктәш. Икенсе участкаһы Докучаев исемендәге имәнлек атамаһын йөрөтә, тупраҡты һаҡлау һәм эрозияға ҡаршы урман үҙенсәлектәренә эйә. Бында урман В. В. Докучаев ысулы буйынса үҫтерелә. Ҡурсаулыҡ тигеҙлектә урынлашҡан, һары тупраҡ ҡатламы менән ҡапланған. Ғалимдар дала территорияһында ябай ҡара тупраҡ һәм карбонатлы уртаса ҡеүәттәге уртаса ҡыҙыл балсыҡлы һәм ҡыҙыл балсыҡлы һары тупраҡты тикшерә. Объект фәнни һәм туристик ҡыҙыҡһыныу уята. Тупраҡты, уның эрозия тәьҫирендә деградацияһын өйрәнеү буйынса шулай уҡ Дон дәүләт аграр университеты студенттары ла тикшеренеүҙәр алып бара.

## Флораһы
Персиановка ҡурсаулыҡ далаһы территорияһында Рәсәй Федерацияһының һәм Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән барлыҡ төр ү:емлектәр һаҡланған. Улар — украин ҡылғаны, матур ҡылған, Биберштейн ләләһе һәм Генсер ләләһе.

## Иҫкәрмәләр
Скараманга йорто (Таганрог)

**Скараманга йорто** — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһы Петр урамындағы 53-сө йорт.

## Тарихы
1820-се йылдар менән күрһәтелгән ҡала документтарында, Лука Петрович Скараманга тураһында, уның 8 мең һум тәшкил иткән капиталы менән сауҙагәр дәрәжәһенә иҫәпкә керетелеүе тураһында яҙыуҙар бар. XIX быуаттың беренсе яртыһында был сауҙагәр Таганрогта Петр урамы, 53 адресы буйынса бейек цоколдә бер ҡатлы йорт төҙөй. Уның милегендә, күсемһеҙ милектән тыш, Бахмутта тоҙ сығарыу урындары була. Шулай уҡ уның 1893 йылда ябылған «Скараманга, Мануси и К» грек контораһы менән дә бәйләнеше булырға мөмкин. Контора сит илгә тауар сығарыу һәм ситтән тауар индереү эштәре менән шөғөлләнә. Ул йөҙ йыл дауамында Таганрогты сәй, кофе, цитрус емештәре һәм башҡа тауарҙар менән тәьмин итә. Таганрог портынан сит илгә бойҙай, төпрә һәм майҙар сығарыла. 1834 йылда Лука Петрович, гавандың торошон яҡшыртыу һәм яр буйын төҙөкләндереү эше менән шөғөлләнгән комиссия ағзалары исемлегендә телгә алына. Комиссияға унан тыш тағы ла И. Борисов, И. Коротилин, П. Травло инә.

1873—1880 йылдарҙа йорт, участкаһы менән, сауҙагәр Иван Амвросиевич Скараманга милегендә була, 1890 йылда йорт Греция кешеһе Иван Скараманга милегендә була. Бер үк кеше тураһында һүҙ барамы икәнлеге билдәһеҙ. Шулай уҡ И. А. Скараманганың кирбес заводы булыуы һәм уның юғары сортлы кирбес етештереүе тураһында яҙыуҙар һаҡланған. Ул шулай уҡ клуб ағзаһы була һәм көн һайын 20:00 сәғәттән 02:00 сәғәткә тиклем клубта була.

1898 йылда йорттоң яңы хужаһы пәйҙа була — сығышы менән почетлы гражданин Иван Амвросиевичтың тол ҡатыны — Виргиния Михайловна Скараманга. Виргиния һәм Иван Скарамангаларҙың бер нисә балаһы була: ҡыҙҙары Елизавета, Мария, Виргиния, һәм улдары — Амвросий, Михаил, Пантелеймон. Таганрогта йәшәгән Скараманга ғаиләһенең, Петр урамы, 53 адресы буйынса урынлашҡан йорттан тыш, милегендә тағы ла бер нисә йорт була, Уларҙың хәҙерге адрестары: Греческая урамы 95 һәм 97, Петр урамында һәм Сауҙа биржаһында төҙөлөш ҡаралтылары.

1923 йылда был йортта 11-се балалар йорто асыла.

## Һүрәтләү
Йорт XXI быуатҡа тиклем һаҡланып ҡалған. Бейек цоколдә төҙөлгән булған.

## Иҫкәрмәләр
Рази-Бондаренко йорто

**Рази-Бондаренко** йорто — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Петр урамы, 84 адресы буйынса урынлашҡан йорт. Уның иң күренекле эйәләренән төрлө ваҡыттарҙа Надежда Рази һәм Семен Михайлович Бондаренко билдәле.

## Тарихы
XIX быуаттың өсөнсө сирегендә сауҙагәр Рази ер участкаһы ала, был ер киләсәктә Оло Биржа тыҡрығының мөйөшө була. Янында бер ҡатлы йорт була, был уның кәләше — Надежда Рази, ҡыҙ фамилияһы Кобзарева, милегендәге йорт була. Ул 1873 йылдан алып был йорттоң эйәһе була. Был урында ваҡыт уҙыу менән ике йорт барлыҡҡа килә. Мөйөштәге бинала мещан Дмитрий Антонович Кременский тотҡан «Звездочка» рестораны урынлаша. Яҡында Гепферт ҡунаҡханаһы эшләй, уның милегендә шулай уҡ ҡалалағы иң яҡшы кооператив кондитер кибете була. Шунан һуң йортта башланғыс училище уҡытыусыһы С. С. Белоковскийҙың китап магазины урынлаша, ул оҙаҡ эшләмәй, унан һуң магазин А. А. Вашиненко милкенә күсә. 1880-се йылдарҙа бында типография барлыҡҡа килә. Йорт 1906 йылға тиклем Надежда Рази милегендә була. Билдәле булғанса, 1908 йылда уның вариҫтары һәм М. А. Попондопуло вариҫтары, Петр урамында йоп яғынан кирбестән төкәтмә һәм кибет төҙөргә рөхсәт һорап ғариза бирәләр.

1913 йылда (башҡа мәғлүмәттәргә ҡарағанда — 1915 йыл) йорт ҡаралтылары менән участкаға Семен Михайлович Бондаренко эйә була. Быға тиклем ул, элекке нумерация буйынса, Александр урамы, 50 һәм Михайловская урамы, 41 адресы буйынса йорттарҙы биләгән була. Семен Бондаренконың атаһы сауҙагәр була, ә Семен Михайлович үҙе үҙенең эшмәкәрлеген, балыҡтарҙың ҙур партияһын һатып алып, шуны һатыуҙан башлай.

Семен Бондаренко ҡалала үҙенең синематографы, арҡаһында билдәле була. Уны Бондаренко Мечников тыҡрығында 1914 йылдың ғинуарында аса. Фасадында электр лампочкалары ҡулланып төҙөлгән яҙыу урынлаша. Яҙыу «Семен Бондаренко кинотеатры» тип белдерә. 1916 йылдың апреленән Бондаренко шәхсән үҙе театр үҫеше менән шөғөлләнә, картиналар яҡшы сифатлы итеп күрһәтелеүен күҙәтә. Ул быға иҫке техниканы яңы, Пате фабрикаһы етештергән техника менән алмаштырып өлгәшә.

1918 йылдың март айында кинотеатр дәүләт милегенә күсә, исеме «Паласс» тип үҙгәртелә. 1919 йылда унда «Мозаика» художестволы миниатюра театры асыла. 1920 йылдан ул «Второй государственный имени Великой Русской революции» тип атала башлай. 1925 йылдан исеме «Бөйөк телһеҙ» булып үҙгәрә. 1930-сы йылдарҙа хәҙерге исемен ала — «Рот Фронт». Ул ҡалала беренсе тауышлы кинотеатр булыуы менән билдәле. 1957 йылдың июленән ул киң форматлы була башлай.

## Иҫкәрмәләр
Александр урамы (Таганрог)

**Александр урамы** — Таганрогтың үҙәк тарихи өлөшөндәге урам.

## Географияһы
Некрасов тыҡрығы һәм Оло проспект араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 4145 м. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Некрасов тыҡрығынан башлана.

## Тарихы
Александр урамына тарихи исеме 1998 йылда ҡайтарыла. Свердлов урамы тип 1923 йылда үҙгәртелгән булған. Беренсе тапҡыр урамға Александр исеме 1904 йылда бирелә.

## Урамда урынлашҡан
* «Казак баҙары» — Александр урамы, 21.
* Көньяҡ Федераль университеттың Таганрог технология институтының 3-сө номерлы дөйөм ятағы — Александр урамы, 30.
* Таганрог таможняһы — Александр урамы, 53.
* Таганрог сәнғәт музейы — Александр урамы, 56.
* Пионерҙар йорто (1991 йылға тиклем) — Александр урамы, 60.
* Парнох йорто — Александр урамы, 62.
* «Чеховтар кибете» музейы — Александр урамы, 100.
* Түңәрәк йорт — Александр урамы, 107.

## Һәйкәлдәре
* Александр I һәйкәле — Александр майҙаны.

## Сығанаҡтар
Тимер юл районы (Дондағы Ростов)

**Дондағы Ростовтың Тимер юл районы**, административ берәмек итеп 1937 йылда ойошторола. Район территорияһы — 69 км².

## Тарихы
Районды төҙөгән ауылдар күпкә элегерәк барлыҡҡа килгәндәр. 1747 йылда Дондың уң ярында, ҡушылдығы, Темерник йылғаһы тамағынан түбәнерәк, казак станицаһы Гниловская нигеҙләнгән була.

Һуңыраҡ, 1864 йылда, тимер юл, тимер юл оҫтаханалары асылғас, эшсе халыҡ Темерник йылғаһы аръяғында тау битләүендә рөхсәтһеҙ йорттар төҙөй башлай. Шулай ҡала ерҙәрендә Затемерницк ауылы (хәҙер Ленгородок) барлыҡҡа килә. Һуңынан станица һәм ауыл ҙурая, 1937 йылда төҙөлгән райондың нигеҙен тәшкил итәләр. Ә үҙенең исеме менән район тимер юлға һәм Төньяҡ Кавказ тимер юлы Ростов бүлегенең башҡа объекттарына бурыслы

## Халҡы

Райондың һәр өсөнсө кешеһе — пенсионер. Район иҡтисадында эшләүсе халыҡ дөйөм халыҡ һанының ҡырҡ процентын тәшкил итә.

## Иҡтисады
Район иҡтисадында төп урынды Төньяҡ Кавказ тимер юлының Ростов бүлеге предприятиелары биләй. Элеккеләре: Электровоз ремонтлау заводы, ААЙ «Моряк», ЯСЙ «Дон-гипс», Автозаправкалау станцияһының Ростов тәжрибә заводы, Мирошниченко исемендәге балыҡ тотоу колхозы һәм башҡалар менән бергә — район халҡы өсөн төп эш биреүселәр булып торалар. Шуныһы һөйөнөслө, бөгөн район картаһында яңы, заманса ойошмалар барлыҡҡа килде, уларҙы бер ҙә арттырмай XXI быуат предприятиелары тип атарға була. Улар араһына түбәндәгеләр инә: агроиндустрия компанияһы «Астон» , ААЙ «Юг Руси» , ЯСЙ «Праймери-Дон». Уларҙың продукцияһының сифаты донъя стандарттарына тап килә. Яңы кәсепханалар — яңы эш урындары, район бюджетын тулыландырыу, уның социаль-иҡтисади үҫешенә ыңғай тәьҫир итә. Бөгөн районда эре һәм бәләкәй бизнестың 2708 предприятиеһы бар.

## Мәҙәниәте
Район территорияһында, Дондың уң яҡ ярында, Кумженск ағаслығы һуҙылып киткән. Был ҡала халҡының яратҡан ял итеү урыны. Бында ҡуйылған ,Дондағы Ростов ҡалаһын азат итеү өсөн һәләк булған яугирҙәргә мемориал ҡуйылған. Районда Рәсәйҙәге иң ҙур Ботаника баҡсаһы урынлашҡан, ул үҙенең 75 йыллығын билдәләп үтте. Собино исемендәге парк илле йыллығын билдәләне. Уның территорияһында Глинка исемендәге музыка мәктәбе төҙөлә башланы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дондағы Ростовтың тимер юл районы<br />
Шевченко урамы (Таганрог)

**Шевченко урамы ** — Таганрог ҡалаһының үҙәк тарихи өлөшөндәге урамы.

## Географияһы
Урам тулыһынса ҡаланың тарихи үҙәгендә урынлашҡан. Урам Чехов һәм Грек урамы (Таганрог) киҫешкән ерҙә башлана, унан һуң урам Гарибальди, Некрасов, Добролюбов, Украина, Тургенев һәм башҡа тыҡрыҡтар менән киҫешеп көнбайышҡа табан йүнәлә. Дон тыҡрығы менән киҫешкәндән һуң урам төньяҡ-көнбайышҡа табан борола, Красный, Комсомол, Гоголь һәм Смирнов тыҡрыҡтары менән киҫешә, шунан һуң Лагерь тыҡрығы менән киҫешкән ерҙә тамамлана.

Урамдың оҙонлоғо — 3610 м.

Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Чехов урамынан башлана.

## Тарихы
Урамға исем 1923 йылда шағир һәм рәссам Т. Г. Шевченко хөрмәтенә бирелә. Үҙенең элекке исеме — *Михаил урамы* — менән уның башында урынлашҡан Архангел Михаилдың ғибәҙәтханаһы (элекке Троицкий сиркәүе) айҡанлы аталған.

## Урамда урынлашҡан
* Изге Никольский сиркәүе — Шевченко урамы, 28 йорт;
* «Таганрог» метео станцияһы — Шевченко урамы, 143.
* Порт биналары, Таганрог порты ҡоролмалары һәм объекттары;
* Үҙәк пляж — урамдың таҡ яғында.

## Һылтанмалар

* Сайт города;
* Сайт администрации Таганрога ;
* Интерактивная карта города .

## Сығанаҡтар
* *[[Киричек, Маргарита Сергеевна|Киричек М. С.]]* По ладоням твоих площадей. — Таганрог: Лукоморье, 2007. — 166 с. — ISBN 978-5-902450-13-9.
* Энциклопедия Таганрога. — Таганрог: Антон, 1998. — 624 с. — ISBN 5-88040-017-4.
П. Е. Осипенко исемендәге урам (Таганрог)

**П. Е. Осипенко исемендәге урам** — Таганрог ҡалаһындағы Таганрог металлургия заводы районындағы урам.

## Географияһы
Островский урамы һәм Завод урамы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 900 м. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Островский урамынан башлана.

## Тарихы
Башта П. Е. Осипенко исемендәге урам Межевой урамы тип атала, сөнки был урам генерал-лейтенант, Таганрог нығытмаһының 3-сө коменданты Иван Петрович Касперов һәм сәнәғәтсе, Таганрог күн заводына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Иван Амвросиевич Скараманганың ер биләмәләре сиге буйлап үткән. Ҡаланың был райондары XIX быуат аҙағында металлургия һәм күн заводтары эшселәре тарафынан төҙөлгән. Ул райондар шулай тип аталалар ҙа — Касперовка һәм Скараманговка.

Урам көнсығыштан «Колонка» тип аталған районды сикләп тора, унда 1896 йылда төҙөлгән коттедждарҙа металлургия заводының бельгия инженерҙары ғаиләләре йәшәгән.

П. Е. Осипенко исемендәге урамда металлургия заводы янындағы сквер, «металлургия заводы эшселәренең полиция менән бәрелеш урыны булараҡ», тарихи мираҫ булып тора һәм мәҙәни мираҫ объекттары дәүләт реестрына индерелгән.

1920-се йылдарҙа Межевая урамы ҡыҫҡа ғына ваҡыт араһында ҡыҙыл командир Рудольф Сиверс исемен йөрөтә

Урамға Таганрог металлургия заводы директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы Павел Ефимович Осипенко исеме 1998 йылдың декабрендә бирелә. Урам башында П. Е. Осипенко хөрмәтенә иҫтәлекле таҡта ҡуйылған.

П. Е. Осипенко исемендәге урамда күп фатирлы йорттар һәм металлургтарҙың торлаҡ йорттары, шулай уҡ Таганрог ҡалаһы эске эштәр идаралығының 3-сө полиция бүлеге (П. Е. Осипенко исемендәге урам, 64) урынлашҡан.

## Иҫтәлекле урындары
* Һәләк булған металлургтарға һәйкәл. Завод урамы һәм П. Е. Осипенко исемендәге урам мөйөшө.
* В. И. Ленинисемендәге мәҙәниәт һәм техника һарайы. Завод урамы һәм П. Е. Осипенко исемендәге урам мөйөшө. 
* «1905 йыл революцияһы иҫтәлегенә һәйкәл». Завод урамы һәм. П. Е. Осипенко исемендәге урам мөйөшө
* 1-се йәшерен большевиктар комитеты урынлашҡан йорт — П. Е. Осипенко исемендәге урам, 42.

## Сығанаҡтар
Черноярова йорто (Таганрог)

**Черноярова йорто** — Таганрог ҡалаһының Грек урамында, 30-сы һанлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (Өлкә советының Бәләкәй Советы 301-се ҡарары, 18.11.1992).

## Йорттоң тарихы
Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы Грек урамы, 30-сы һанлы бер ҡатлы йорт XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында ошо йорттан алып Дворцовый тыҡрығына тиклем Грек урамының һул яғында Император ғәли йәнәптәренең йорт фасадтарын төҙөү йыйынтығына ярашлы капиталь ҡоролмалар төҙөлә башлай. Бындай фасадтар Рәсәй империяһында шәхси йорттар төҙөгәндә йыш ҡулланылған.

Октябрь революцияһына тиклем йорт дворян ҡатыны Ольга Николаевна Черноярова милкендә була. Уның ире, Алексей Федорович, отставкалағы генерал-майор, 80-се йәшендә 1910 йылдың 20 майында һуҡыр эсәге ярһыныуҙан үлә. Успение ғибәҙәтханаһында уға йыназа уҡыла.

Совет власы йылдарында бина милли объектҡа үҙгәртелгән. Әлеге мәлдә йорт хужалары тарафынан бушатылған һәм һатыуға ҡуйылған.

## Архитектур үҙенсәлектәре
Грек урамы, 30-сы һанлы йорт кирбестән һалынған, асимметриялы формала, ҡыйығы ике яҡлы. Ҡабырға тәҙрәләре ябай, биҙәүһеҙ . Бинаның цоколе ҡуйы һоро төҫкә буялған, уның өҫтөндәге ҡаты аҡһыл-һоро төҫтә, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫтә. Йорттоң ҡаттары араһына тешле кәрниз эшләнгән. Йорттоң уң яҡтағы өс тар тәҙрәләре пилястрҙар, тура мөйөшлө сандриктар менән биҙәлгән. Тәҙрә өҫтөнә өс мөйөшлө фронтон һәм аттик эшләнгән. өй фасады штукатурланған, ҡабырға стеналарының ҡыҙыл кирбесе һыланмай асыҡ ҡалған.

Ҡунаҡ ишегенең өҫтөндә шулай уҡ фигуралы сандриктар тора. Йорт ишек алдына һул яҡтағы тимер ҡапҡа аша инәләр..

## Әҙәбиәте
Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.

## Һылтанмалар
* Таганрог. Греческая улица, 30 

## Иҫкәрмәләр
Сиротиндар йорто (Таганрог)

** Сиротиндар йорто** — мәҙәни мираҫ объекты. Ул Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы, Чехов урамындағы 82-се йорт . Архитектура һәйкәлдәре категорияһына ҡарай.

## Тарих
XIX быуаттың беренсе яртыһында Таганрогта бер ярым ҡатлы йорт төҙөлә. 1870-се йылдарҙа өй шағир Николай Щербинаның апаһы М. Ф. Сиротинаның милке була. Шағир был өйҙә йыш ҡына ҡунаҡ булған.

Яҙыусы Антон Павлович Чехов Сиротиндарҙың улы Владимир менән бергә уҡыған. Улар бик дуҫ булған. Чехов та был йортҡа йыш ҡына мәктәптә уҡыған ваҡытында килеп йөрөгән. 1881 йылда Мәскәүҙән ҡайтҡанда ул был йортта була. В. А. Сиротин казак сотниғы була, уның ҡатынының исеме — Мария. 1890-сы йылдарҙан алып йорт хужаһы — Мария Сиротина. Владимир һәм Мария айырылышҡан, һәм ул икенсе тапҡыр иргә сыға һәм яңы никахта Стейгер фамилияһын ҡабул итә.

1915—1918 йылдарҙа йортта хужа булып Иван Акимович Регетти тора. Ул Ҡала йәмәғәт идаралығының сауҙа депутаты булған.

301(18.11.1992 йылдың) ҡарары буйынса Сиротиндар йорто архитектура һәйкәле булып тора һәм мәҙәни мираҫ объекттарына ҡарай.
File:Таганрог Чехова 82 фрагмент 192.jpg|
File:Таганрог Чехова 82 фото 186.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Гну

**Гну** (бик йыш **гну антилопаһы **тип атайҙар, ) — Африкала йәшәүсе эре тояҡлы хайуандар ырыуы. Гну ҡыуыш мөгөҙлөләр ғаиләһенә ҡарай. Ырыу *ҡара гну* һәм *күк гну* төрҙәренә бүленә.Хайуандың бейеклеге 1,15—1,4 м, ауырлығы 150 — 200 кг-ға етә. Хайуандар Африканың саванналарында, *Сепенгети экорайонында* тереклек итә. Ғүмер оҙонлоғо 20 йылдан артыҡ.

Гну хайуандарының миҙгелле миграцияһы билдәле, ямғыр миҙгеле үткәс антилопаларҙың төп ризығы — бейек булмаған үлән үҫкән яңы көтөүлектәргә күсәләр. Май һәм ноябрь айҙары иң киң миграция осоро, майҙа 1.5 миллион гну тигеҙлектән урмандарға күсенә; ямғыр миҙгеленән һуң ноябрҙа кире әйләнеп ҡайталар.

Ҡасырыу осоро, ғәҙәттә өс аҙна. Үрсеү йылдың билдәле бер ваҡытына бәйләнмәгән. Ауырлыҡ 8.5 ай дауам итә. Ғәҙәттә бер быҙау, бик һирәк ике быҙау тыуҙыралар. Бер аҙналыҡ быҙауҙар үлән ашай башлай, имеҙеү ваҡыты 7— 8 ай дауам итә.

Гну — тигеҙлектәрҙең экосистемаһының мөһим өлөшө, уларҙың тиҙәктәре тупраҡты ашлай. Гну итен аҙыҡ итеп ҡулланалар. Һунар ваҡытында 500-ләп хайуандан торған көтөү сәғәтенә 55 ка тиҙлектә йүгереп, көтөүлеккә зыян килтерә.

## Әҙәбиәттә
*  И. Ильф һәм Е. Петровтың «Золотой телёнок» романында  төп геройҙар йөрөткән автомобиль «Антилопа-Гну» тип атала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ласкин йорто (Таганрог)

**Ласкин йорто**— Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы Грек урамында урынлашҡан 39 -сы һанлы йорт. XIX быуаттың өсөнсө сирегендә ҡаланы фонлы төҙөүҙә ҡулланылған өлгө.

## Тарих
1833 йылдың июлендә Таганрог ҡалаһына прапорщик Александр Яковлевич Ласкин үҙ төҙөлөш төркөмө менән ҡаланың Пушкин яр буйын төҙөү һәм гаванде төҙөкләндереү өсөн килә. Был эштәрҙең сметаһын да төҙөй. 1840-сы йылдарҙа ул Митрофаний сиркәүен төҙөтөргә яуаплы була. Сиркәү Таганрогтың хәҙер Үҙәк баҙарының «Молоко» павильоны урынында төҙөлөргә тейеш була. Статский кәңәшсеһе Александр Ласкин Аделаида Ласкиноға өйләнә. Аделаида 1857 йылдан алып (башҡа мәғлүмәттәргә ҡарағанда — 1860-сы йылдарҙың аҙағында) 1880 йылға тиклем Таганрогтың Грек урамындағы 39-сы һанлы йортоноң хужаһы булып тора. Александр Ласкин порт менән сауҙа биржаһын тоташтырыусы ат юлы һалдырыу менән шөғөлләнә. 1860-сы йылдарҙа ул полковник чинында була һәм аралашыу юлдары инженерҙары корпусының рәйесе вазифаһын башҡара. 1860 — сы йылдар уртаһында Таганрог портын төҙөү ваҡытлыса комиссияһында ағза булып тора. 1888-се йылда ул вафат була, ә 1890 йылда уның йорто мираҫ буйынса улына, коллежский асессор Гавриил Александрович Ласкинға күсә.Яңы хужа 1898 йыл бөткәнсе йорттоң хужаһы булған. Ул Ҡазан университетында эшләүсе Археология, тарих һәм этнография Йәмғиәтенең ағзаһы булып хеҙмәт итә. Византия тарихына ҡараған фәнни хеҙмәт менән шөғөлләнә.

1900- сы йылдарбашында йорт есаул Николай Андреевич Кузнецов милкенә күсә. .
1911 йылда йортта табип В. Г. Кошевский нерв һәм психик ауырыуҙар менән сирләүселәрҙе ҡабул итә — уның эш сәғәте 16:00-19:00 тиклем дауам иткән (башҡа мәғлүмәттәргә ҡарағанда — 1916 йыл) йорт Федор Степанович Гирсанов һәм уның ғаиләһенә ҡараған һәм 1925 йылға тиклем улар милкендә торған. Федор Гирсанов Таганрог портын төҙөүҙә ҡатнашҡан, ул мещан ҡатын Евдокия Ефимовна Глушковаға өйләнгән булған. Үҙ йортоноң бүлмәләрен фатирға биргән. Фатир ҡуртымлаусылары араһында порт надзирателдәре һәм надворный советник прокурор Владимир Васильевич Колпенский була. Шул уҡ ваҡытта был йортта Павел Крисоненконың һыра магазины ла эшләй. XXI быуатта был торлаҡ йорт.

## Һүрәтләү
Бер ҡатлы йорт бейек цоколдә тора. Йорт мөйөшө түңәрәкләнгән формала. Алты пилястр йорттоң ҡабырғаларында һәм төп фасадында ҡуйылған. Тәҙрәләре тура мөйөшлө, өҫкө яғы түңәрәкләнеп бөткән. Тәҙрәләрҙең йөҙлөктәре һаҡланмаған, шулай ҙа кронштейндарҙа торған дуға формаһындағы сандриктары бар. Тәҙрәләр аҫтында тура мөйөшлө буш урындар тора. Йоттоң диагонале буйынса уға ҡаршы Александр Беренсе һарайы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Сауҙагәр Чувильдин йорто

**Сауҙагәр Чувильдин йорто** (*ҡыйыш йорт*)  Екатеринбургта сауҙагәр  Василий Иванович Чувильдиндың табыш йорто. 2015 йылдан алып төбәк(өлкә) әһәмиәтендәге тарих һәм архитектура һәйкәле .Екатеринбургтың  "Красная линия" турист маршрутына инә.

## Төрлө формалағы конденсаторҙар
Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парк

**Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парк ** — Таганрогтағы ҡала паркы. «Русское поле» районында урынлашҡан.

## Парк тураһында
Парк 1998 йылдың апрелендә, Таганрогтың беренсе мэры С. И. Шило ҡарары менән, Таганрогтың 300 йыллыҡ юбилейы иҫтәлегенә булдырыла. Таганрогтың 300 йыллығы исемендәге парктың майҙаны, Таганрогтың 2015 йылға тиклемге Генераль планы иҫәпләүҙәре буйынса, 26 гектар тәшкил итә.

2005 йылда ҡала хакимиәте был ер участкаһынан 8 гектар ерҙе «ЦентрДомнаРемонт» фирмаһына «Яңы ҡала» тип аталған коттедж ҡасабаһы төҙөү өсөн бүлеп бирә.

## Парктың майҙаны
* 1998 йыл — 26,0 гектар
* 1998 йылда — 18,0 гектар
* 2014 йылда — 10,1 гектар

## Парк менән көрәш
2012 йылдың сентябрендә эшҡыуар Малик Байрамбеков ҡала мэрияһынан парк территорияһында кафе һәм боулинг төҙөү өсөн рөхсәт ала. Ләкин октябрь аҙағында уҡ Таганрог мэрияһы чиновниктәре эшҡыуарға рөхсәттең юҡҡа сығарылыуы тураһында хат ебәрә.

2014 йылдың июлендә боулинг төҙөү өсөн ағастарҙы ҡырҡыу һәм күсереп ултыртыу башлана. Ҡала Думаһының бер нисә депутаты тарафынан эштәр туҡтатыла. Ҡала Думаһының сираттан тыш ултырышында депутаттар парктың артабанғы яҙмышы менән етди борсолоуҙарын белдерә һәм шуға бәйле ҡала администрацияһына бер нисә эш тапшыра.

## Кудрявцев аллеяһы
2014 йылдың июлендә, ҡала Думаһына һайлауҙар алдынан, паркка яҡын йәшәүсе Таганрог кешеһе, үҙ аҡсаһына әлеге парктағы юлға тырса һибеп сыға һәм был паркта алты баҡса эскәмйәһе һәм сүп-сар һауыттары ҡуя.

## Иҫкәрмәлдәр
Тренев йорто (Константиновск)

**Тренев йорто** — Ростов өлкәһе Константиновск ҡалаһындағы бер ярым ҡатлы йорт. 1895 йылда төҙөлгән. Был йортта 1914 −1916 йылдарҙа совет прозаиғы һәм драматурғы, беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты беренсе дәрәжә Константин Андреевич Тренев (1876—1945) йәшәгән.

Адресы: 347250, Ростов өлкәһе, Константиновск ҡалаһы, Тренев тыҡрығы, 9.

## Тарих
Константиновск ҡалаһы Тренев тыҡрығы, 9 - ике ҡатлы кирбес йорт. Был йортта 1914—1916 йылдарҙа совет прозаиғы һәм драматургы, беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты Константин Андреевич Тренев йәшәгән.

К. А. Тренев Харьков губернаһы Волчанск өйәҙе Харьков Ромашово (хәҙер Бакшеевка ҡасабаһы, Волчанск районы, Харьков өлкәһе) утарында крәҫтиән Андрей Кириллович Тренев ғаиләһендә тыуған. Үҙ ваҡытында Треневтар ғаиләһе Харьков губернаһынан Дон Ғәскәре өлкәһенә күсеп килә һәм Миллерово станцияһы янындағы Журавка утарында йәшәй (хәҙерге хутор Тренева Миллерово район Ростов өлкәһе Миллерово районы Треневка утары).

Константин Андреевич бер-бер артлы земский мәктәбендә, шунан һуң Каменская (хәҙер Каменск-Шахтинск ҡалаһы) станицаһының Донецк округ училищеһында ,Харьков ер эшкәртеү училищеһында, Новочеркасскиҙың Дон дини семинарияһында,Петербург археология институтында уҡый. Тренев археолог, агроном, тарихсы һәм яҙыусы, улНовочеркасск ҡалаһының «Донская речь» һәм "Донская жизнь " гәзиттәрендә эшләй, Консантиновск округ станицаһына командировкаларға йөрөй. шул саҡа ул Никольский ғибәҙәтханаһының башлығы Лариса Ивановна Сокольская менән таныша.

Улар өйләнешеп, 1914- 1916 йылдарҙа Константиновскиҙә ғибәҙәтхана башлығы руханий Иоанн Сокольскийҙарҙа йәшәй. Константин Андреевич шул йылдарҙа Покров сиркәүенә ҡараған сиркәү-мәхәллә мәктәбендә уҡыта . Был йортта ул һҙенең «Святки», «В станице», «Вечная любовь», «По тихой воде», «В родном углу» һ. б. хикәйәләрен яҙа.Үҙенең беренсе йыйынтығы «Владыканы» Тренев ҡала китапханаһына бүләк итә, һуңынан ул китапханаға башҡа китаптарын да бүләккә бирә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бомба төшөүҙән китапхана барлыҡ китаптары менән янып бөтә.

## Һүрәтләү
Николай сиркәүенең башлығы рухани Иоанн Сокольскийҙың ике ҡатлы, сандриклы тәҙрәле, кирбес йорто 1895 йылда төҙөлгән. Ул ДИ Өлкә инспекцияһы Бойороғо буйынса (31.12.2002 йыл № 124) тарих һәйкәлдәренә индерелгән. Йортҡа А. К. Треневтың 100 йыллыҡ юбилейына (23 октябрь, 1977 йыл) Район башҡарма комитетының(№ 311,12 октябрь,1977 йыл) Ҡарары буйынса мемориаль таҡта ҡуйылған. Таҡта Ростов сәнғәт оҫтаханаһында аҡ мәрмәрҙән эшләнгән. Унда: «Был йортта 1914—1916 йылддарҙа күренекле яҙыусы һәм драматург К. А. Тренев эшләгән», -тип яҙылған.

## Һылтанмалар
* Дом Тренёва
* БИБЛИОТЕКА В ИСТОРИИ ГОРОДА 
* Иванова Л. А. Тренёвы и Тренёвка // ''Донской временник. Год 2006-й'': краеведческий альманах / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 2005.
Ҡарағош яуы

«**Ҡарағош яуы**» («**Һәнәк һуғышы**») — Бөрө, Бәләбәй һәм Минзәлә өйәҙҙәре, Өфө өйәҙенең бер өлөшө, Ҡазан һәм Һамар губерналарының Өфө губернаһына сиктәш өйәҙҙәре крәҫтиәндәренең большевиктарға ҡаршы ҡораллы күтәрелеше.

## Ихтилал сәбәптәре
Хәрби коммунизм сәйәсәтенә ҡарата ризаһыҙлыҡ һөҙөмтәһендә башланып китә.
1920 йылдың 7 февралендә Минзәлә өйәҙенең Троицк улусы Яңы Йылан ауылы иген йыйырға (продразверсткаға ярашлы, 5,5 мең бот) килгән аҙыҡ-түлек отрядының көс ҡулланып эш итеүе сәбәпле башлана .

## Хәрби көрәш барышы
Ихтилалсыларҙың штабы Бәләбәй өйәҙенең Баҡалы ауылында урынлаша. Ихтилал башлыҡтарының күпселеге урындағы һул эсерҙар була. Баш күтәреүселәрҙең төп көсө булған крәҫтиәндәр РКП (б)-ның Өфө губерна комитеты мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса 26 мең иҫәпләнә. Ихтилалсылар күпселек осраҡта һәнәк, балта, һөңгө менән ҡоралланғандар. Уларҙың яҡынса 1200-гә яҡын винтовка, бер нисә пулемёты булған. Баш күтәреүселәр продразверстканы бөтөрөүҙе, советтарҙан коммунистарҙы ҡыуыуҙы, сауҙа һәм дин азатлығы һәм башҡаны талап итәләр. Февраль аҙағында Өфө губернаһында хәрби хәл иғлан ителә. 1 мартта ихтилалсылар Бәләбәй ҡалаһын ҡамай. Ихтилалды баҫтырыу өсөн ваҡытлы Өфө губерна ХРК ойошторола, уның етәксеһе итеп Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһынан АСБР буйынса вәкиле Ф. А. Сергеев тәғәйенләнә. «Ҡарағош яуы»н туҡтатыу өсөн Төркөстан фронтының 2-се дивизияһы Эске һаҡ ғәскәрҙәренең Урал буйы секторы частары, Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы һәм Өфө губерна ғәҙәттән тыш комиссияһы батальондары (7 меңдән ашыу кеше, 48 пулемёт һәм 4 артиллерия орудиеһы) шөғөлләнә. 15 мартҡа — Бөрө һәм Өфө, 18 мартҡа Бәләбәй һәм Миңзәлә өйәҙҙәрендә ихтилал үҙәктәре баҫтырыла. Ихтилалсыларҙың 1078-е үлтерелә, 2400-ө яралана, ҡыҙылармеецтарҙың иһә 15-е үлтерелә, 44-е яралана.

## Ихтилал һөҙөмтәләре
Илдең башҡа төбәктәрендә крәҫтиәндәр сығыштары менән бергә «Ҡарағош яуы» продразверстканы бөтөрөп, яңы иҡтисади сәйәсәткә күсеүгә этәргес көс була.

## Әҙәбиәт
* 
* Ҡолшәрипов М.М. Восстание “Чёрный орёл” в Башкирии// Актуальные проблемы социально-политической истории советского общества: вопросы источниковедения и историографии. Уфа, 1991. 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Касперовка

**Касперовка** — иҫке Таганрогтың төньяҡ-көнсығыш сите, ҡала коменданты, генерал И. П. Касперовтың элекке ер биләмәһе.

## Тарихы
Касперовка — нығытма коменданты генерал-лейтенант Иван Петрович Касперовҡа (1740—1814) ҡараған ҡала еренең ҙур районы.

Касперов үҙ ерҙәрендә тут ағастары ултырта, был аллеяларҙың береһе — хәҙерге Газ урамы. Россияның Көньяғы тут ағастарының («тютина») таралыуына тап бына Каспаровҡа бурыслы, ул тут ағастарын ебәкселек тармағы булдырыу ниәте менән үҙенең имениеһендә ултыртҡан була.

Үлгәндән һуң имениены уның вариҫтары өлөшләп. Район частями сдавался под огороды, а позже здесь были построены первый и второй кожевенные заводы купца Серебрякова беренсе һәм икенсе күн заводтары төҙөлә.

Төҙөлгән ҡасабала нигеҙҙә эшселәр йәшәй. 1861 йылда яҡынса 350 кеше йәшәгән 70 өй була, 1873 йылда инде 5000 кеше йәшәгән 550 йорт була. 1877 йылда баҙар төҙөлә, кибеттәр, трактир, мунса була. 1870 йылдарҙа уҡ Касперовканы ҡалаға ҡушыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла, тик, рәсми рәүештә, район Таганрог ҡалаһы составына 1916 йылда ғына инә.

Касперовка һәм Скараманговка районында йәшәүсе хулигандарҙы Таганрогта, Рәсәйҙең башҡа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, «фараондар» тип атайҙар, ә башҡа ҡалаларҙа «фараондар» тип городовойҙарҙы атайҙар.

1924 йылда Касперовканың исеме Завод ҡаласығы тип үҙгәртелә. Һуңғараҡ ул Орджоникидзе районы составына инә. «Касперовка» атамаһы Таганрог халҡы телендә бөгөнгө көндә лә йәшәй.

Бөгөнгө көндә «Касперовка» Таганрогтың халыҡ тығыҙ йәшәгән районы, ул Үҙәк ял һәм мәҙәниәт паркынан алып металлургтар ҡаласығына тиклем һуҙыла.

## Иҫкәрмәләр
Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы

**Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы** (10 март 1896 йыл — 3 декабрь 1968 йыл) —  Башҡорт милли хәрәкәте, партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1918—1923 йылдарҙа Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһы хөкүмәте ағзаһы.

## Биографияһы
Абдулла Камалетдин улы Әҙеһәмов Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Юлыҡ ауылында тыуған. 

1909 йылдан һуңғы арауыҡта Верхнеурал реаль училищеһында уҡый башлай, һуңынан Ырымбур гимназияһында, уны тамамлағандан һуң 1917 йылда Ҡазан университетында белем ала.

1918—1919 йылдарҙа Абдулла Камалетдин улы Башҡорт өлкә (үҙәк) шуро ағзаһы итеп һайлана. 1918 йылдың декабренән 1919 йылдың февраленә тиклем — Әҙеһәмов ваҡытлыса Башҡорт хөкүмәте рәйесе вазифаһын башҡара. Был вазифала ул 1919 йылдың февраль айында башҡорт ғәскәрҙәренең Ҡыҙыл Армия яғына күсеүе тураһындағы ҡарарға ҡул ҡуя

1919—1921 йылдарҙа Абдулла Камалетдин улы Әбдрәшит Бикбауов менән бергә Мәскәүҙә ВЦИК янында БАССР-ҙың вәкиллеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә

1921−1922 йылдарҙа Әҙеһәмов Башҡорт Республикаһының Эске эштәр наркомы вазифаһын биләй.

1922—1923 йылдарҙа республиканың Игенселек наркомы урынбаҫары булып эшләй, ә һуңынан ҡыҫҡа ваҡытҡа БАСР-ҙың Мәғариф наркомы итеп тәғәйенләнә. 1923 йылдың ноябрендә Әҙеһәмов дәүләткә ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләнә һәм үҙ вазифаһынан бушатыла

Ул Дондағы Ростовта РКП(б) Көньяҡ-Көнсығыш Бюроһы Үҙәк Комитетында инструктор булып эшләй башлай, ә 1924—1926 йылдарҙа — РКП(б) Үҙәк комитетында. Тыуған яғына ҡайтҡас, өс йыл дауамында ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының агитация-пропаганда бүлеге мөдире, Госплан рәйесе урынбаҫары һәм БАССР-ҙың һулыҡ һаҡлау наркомы була.

1930 йылда Әҙеһәмов Абдулла «Султанғәлиевтың советтарға ҡаршы буржуаз-милли төркөмө» ҡатнашыусыһы булараҡ репрессиялана 1932 йылда ул ваҡытынан алда иреккә сығарыла. 1989 йылда реабилитациялана.

1932—1956 йылдарҙа СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының Мәскәү—Волга каналын төҙөү һәм Эске эштәр министрлығының «Тагилстрой» идаралыҡтары хеҙмәткәре. Тыуған яҡтарына башҡаса ҡайтмай. Тырыш хеҙмәте өсөн миҙалдар менән наградлана, рәхмәт хаттары ала.

1968 йылда Түбәнге Тагил ҡалаһында вафат була. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  (пер.)

## Һылтанмалар
* 
* Адигамов Абдулла Камалетдинович
Итальян тыҡрығы (Таганрог)

**Итальян тыҡрығы**— Таганрогтың үҙәк тарихи өлөшөндәге тыҡрыҡ.

## Географияһы
Тыҡрыҡ Грек урамынан башлап Шевченко урамына тиклем үтә, диңгеҙгә төшкән һөҙәк Банный (совет заманында Дуров) ауышлығында тамамлана. Тыҡрыҡтың оҙонлоғо — 1860 м.

## Тарих

Элекке исемдәре— Бишенсе арҡыры , Итальян , Исполком тыҡрыҡтары.

Исполком тыҡрығы тип 1923 йылда ҡала советы ҡарары менән ҡала коммуналь хужалығы инициативаһы буйынса атала. Итальян тыҡрығы менән Петров урамдары мөйөшөндәге ҡала комитеты менән бер рәттән торған Ҡала советы депутаттарының башҡарма комитеты бинаһы хөрмәтенә уны яңы Исполком тыҡрығы тигән исем менән атағандар.

"Итальян тыҡрығы " исеме уға 1990 йылда кире ҡайтарыла.

1880-се йылдарға тиклем тыҡрыҡта грунтлы юл булған, шунлыҡтан ямғырҙарҙан һуң урам ҡара ер ҡатыш балсыҡҡа әйләнә торған була. 1880 -1895 йылда ҡала юлдарына әүҙем рәүештә кубик формалы ҡаты таш түшәйҙәр, шул ваҡытта Итальян тыҡрығын да нығыталар.

XIX быуаттың беренсе сирегендә йорттарҙың нумерациялары булмаған, уны бары тик 1832 йылда ғына ҡуллана башлағандар. Нумерация бер нисә тапҡыр үҙгәрештәргә дусар ителә: XIX быуатта өс мәртәбә, шул иҫәптән 1844, 1867 һәм 1878 йылдарҙа, ә XX быуатта ике тапҡыр.

XX быуаттың беренсе сирегендә Итальян тыҡрығы янында Сарматованың йәйге баҡсаһы булдырыла.

## Итальян тыҡрығында урынлашҡан
* Итальян тыҡрығы, 4 — «Яңы Таганрог гәзите» редакцияһы.
* Итальян тыҡрығы, 6 — «Китап» магазины.
* Итальян тыҡрығы, 7 — «Нур» кинотеатры Петр урамы мөйөшө, 57.
* Итальян тыҡрығы, 7 — «Бамбук» кафеһы
* Итальян тыҡрығы, 9 — Даллапорте йорто, көнкүреш химияһы магазины.
* Итальян тыҡрығы, 11 — Драгослав йорто, стоматология.
* Итальян тыҡрығы, 18 — Папанагиоти йорто.
* Итальян тыҡрығы, 20 — Архитектура һәйкәле Золотарёв йорто.
* Итальян тыҡрығы, 22 — Ходжаев йорто .
* Итальян тыҡрығы, 27 — Каменнов йорто — XIX быуат уртаһының ике ҡатлы йорто. Төбәк әһәмиәтенә эйә мәҙәни мираҫ һәйкәле. 301 Ҡарар (18.11.92 й.)

## Һәйкәлдәр
* Итальянский пер. 9 — «Дружба не ржавеет» (*скульпт. Акоп Халафян, 2010*).

## Сығанаҡтар
Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы

**Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы** (25 август 1907 йыл — 10 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се полкы командиры. Майор. Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Гәрәй Абдулла улы (Аҫылгәрәй Абдулҡадир улы) Нафиҡов 1907 йылдың 25 авгусында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Сатый ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Өс йыллыҡ башланғыс мәктәпте тамамлаған.

1929 йылдың ноябрь айында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла һәм ҡыҙылармеец сифатында Урта Азия Хәрби Округы 8-се айырым кавалерия бригадаһы запас полкына билдәләнә. Бында командование ярҙамында 6 айлыҡ үҙерлек курстар тамамлай һәм Ташкент ҡалаһындағы Ленин исемендәге Берләшкән Урта Азия мәктәбенә уҡыуға инә. Хәрби мәктәп курсанты булараҡ Төркмәнстанда Ураҙгилде баҫмасылары менән көрәштә ҡатнаша.

1941 йылдың 30 сентябрендә Нафиҡов Г. А. 43-сө Армияһының 4-се хәрби-ялан дивизияһы төҙөлөш батальоны командиры вазифаһында Мәскәү аҫтында Малоярослав шоссеһындағы ҡаты алышта ҡатнаша. 1941 йылдың 10 декабрендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороу өсөн Өфөгә ҡайтарыла. 23 декабрҙә дивизияның 294-се полкы командиры итеп тәғәйенләнә.

1942 йылдың 2 июлендә полк Брянск фронты 3-сө армияһы хәрби хәрәкәттәрендә, Сталинград һуғышы оборона алыштарында ҡатнаша.

Гәрәй Абдулла улы 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһенең Лобановка ауылын азат иткәндә батырҙарса һәләк була.

Гәрәй Нафиҡов Икенсе Тербуналарҙа туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл йондоҙ ордендары, исемле сәғәт менән наградлана.

## Хәтер
2012 йылдың 9 июлендә Тербун районында 112-се башҡорт кавалерия дивизияһының 29-сы кавалерия полкы командиры Гәрәй Нафиҡовтың һәләк булыуына 70 йыл тулыуы айҡанлы иҫтәлекле саралар үтте. Г. А. Нафиҡовты хөрмәтләп иҫкә алыу өсөн Башҡортостандан рәсми делегацияһы килде, шул иҫәптән, легендар командирҙың туғандары — уның ике ир туғаны.

## Иҫкәрмәләр
Рафтопуло ҡунаҡханаһы (Таганрог)

**Рафтопуло ҡунаҡханаһы** — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты Октябрь урамы,35-се һанлы йорт. Ул Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында урынлашҡан. 1992 йылдан алып ҡала тарих һәйкәленә ҡарай.

## Тарих
1870 йылда сауҙагәр Афанасий Андреевич Белов Таганрог ҡалаһы Октябрь урамындағы , 35-се һанлы өс ҡатлы йортто төҙөй. Уның урыны ҡала вокзал майҙаны ҡаршыһында. 1874 йылда был йортта яңыртып төҙөйҙәр . Йорт төҙөй башлағанда Курск-Харьков-Азов тимер юлын Таганрогҡа тиклем һуҙғанға күрә уны табыш йорто итеп төҙөргә фараз итәләр. 1873—1880 йылдарҙа йорт сауҙагәр Афанасий Андреевич Белов йорто булып иҫәпләнә. 1890—1906 йылдарҙа йорт хужаһы крәҫтиән Евдоким Некрасов һәм болгар подданныйы Никулов була. 1915 йылда йорт урядник Степан Никифорович Дронов һәм сауҙагәр Евдоким  Иванович Некрасов ҡарамағында тора. Йорттоң һуңғы хужаһының фамилияһы — Рафтопуло,уның фамилияһы аҫтында тарих һәйкәле иҫкә алына. Йорт мәҙәни мираҫ объекттары исемлегендә ғинуар восстаниеһы ваҡытында бинала ҡыҙылгвардеецтарҙың терәк пункты булған урын тип билдәләнгән. XXI быуатта бина торлаҡ йорт итеп ҡуллана.

## Иҫкәрмәләр