open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пермь

**Пермь** () — Пермь крайының үҙәге. Халыҡ һаны буйынса илдә 13-сө урынды биләй (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Түбәнге Новгород, Ҡазан, Силәбе, Омск, Һамар, Дондағы Ростов, Өфө, Красноярск ҡалаларынан һуң).

## Географияһы
Кама йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Виссарионова Антонина Яковлевна (7.03.1911—15.01.1977), ғалим-тау инженеры. Геология минералогия фәндәре докторы (1959), профессор (1965). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969), СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1969). 1934 йылдан «Башнефть» берекмәһенең үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе; 1947—1960 һәм 1965—1973 йылдарҙа Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының лаборатория, артабан бүлек етәксеһе, 1960 йылдан — директор урынбаҫары, 1973 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1948) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1952, 1959) ордендары кавалеры.
* Ежов Борис Дмитриевич (31.01.1908—14.11.1978), рәссам, 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1976).
* Осоргин (Ильин) Михаил Андреевич (7.10.1878—27.11.1942), журналист, яҙыусы, эмигрант. Өфө дворяндары Ильиндар нәҫеленән.

## Тарихы

## Уҡыу йорттары
# Пермь дәүләт университеты
# Пермь дәүләт ауыл хужалығы университеты
# Пермь дәүләт медицина университеты
# Пермь дәүләт педагогия университеты
# Пермь дәүләт фармацевтика академияһы

Ябылған уҡыу йорттары
# Пермь татар-башҡорт педагогия техникумы

## Климаты


## Транспорты
Пермь — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

Файл:Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii - City of Perm. General view (1910).jpg|Пермь. Дөйөм күренеш.
Файл:Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii - General view of the city of Perm from Gorodskie Gorki (1910).jpg|Пермь. Тауҙарҙан күренеш.
Файл: Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii - Razguliai, outskirts of the city of Perm (1910).jpg|Ҡала сите.
Файл:Perm. Mary Magdalene Church.png|Мария Магдалина сиркәүе.
Файл:Prokudin-Gorsky - Perm. Summertime location of the exchange.jpg|Пермь. Биржа йәй кәндәрендә.
Файл:Prokudin-Gorskii - Staro-Sibirskaia Gate in the city of Perm.jpg|Иҫке Себер заставаһы.
Файл:Prokudin-Gorskii-25.jpg|Кама аша тимер юл күпере.
Файл:Prokudin-Gorsky - Perm. Headquarters of the Ural Railway Administration.jpg|Урал тимер юлы идараһы.


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Перми
* Справочник организаций Перми
* Ҡала Пермь
Һалым ставкаһы

**Һалым ставкаһы** (**һалым һалыу нормаһы**) — һалым базаһы берәмегенә тәғәйен булған һалым дәүмәле. Һалымдың мотлаҡ элементтарының береһе булып тора. 

Һалым ставкаһы һалым түләүсенең килеменә ҡарата проценттарҙа сағылдырылһа, уны ғәҙәттә һалым квотаһы тип атайҙар.  

Төп төрҙәре:
* Тотороҡло ставкалар — һалым һалынған объект берәмегенә (ҡайһы берҙә тотош объектҡа) һалым базаһы дәүмәленә ҡарамайынса абсолют суммала билдәләнәләр.  
* Процентлы ставкалар, түбәндәгеләргә бүленәләр:
* Нисбәтле (адвалор) ставкалар  — һалым базаһына ҡарата уның дәүмәлен иҫәпкә алмайынса бер төрлө процент менән эшләйҙәр. 
* Прогрессив ставкалар — һалым базаһы ҙурайған һайын үҫә баралар. 
* Регрессив ставкалар  — һалым базаһы бәләкәйләнгән һайын үҫә баралар.  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һалым һалыу объекты
* Һалым осоро
* Һалым льготалары
* Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы

## Һылтанмалар
* Министерство финансов Российской Федерации 
* Федеральная налоговая служба 
* О ставках налогообложения транспортных средств
Сивоволов Георгий Яковлевич

** Сивоволов Георгий Яковлевич ** (1922—1995), станица Каргинская, Верхне-Донской округ, Дон өлкәһе, хәҙер — Боковский районы, Ростов өлкәһе — яҙыусы, туған яҡты өйрәнеүсе.

## Тормошо һәм ижады

Георгий Яковлевич Ҡарғын тимерсеһе Я. Я. Сивоволов ғаиләһендә тыуа. Ҡарғын мәктәбен тамамлай, артабан хәрби артиллеристар училищеһына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

1920-сы йылдарҙа Сивоволов Георгий Яковлевичтың ағаһы Алексей Яковлевич Михаил Александрович Шолохов менән яҙыусы Шолохов Каргинская станицаһында йәшәгән саҡта дуҫлашып, һөйләшеп йөрөй. Сивоволовтар ғаиләһендә яҙыусының әҫәрҙәренә ингән яҡташтарының яҙмышы тураһында һәр саҡ фекер алышҡандар. Байтаҡ йылдар үткәс, Г. Я. Сивоволов, хаҡлы ялға сыҡҡас, Михаил Александрович Шолоховтың бала сағы һәм йәшлек йылдары тураһында материалдар йыя башлай. Ул арҙаҡлы яҙыусының ғаилә тарихын өйрәнә, әҫәрҙәрендәге геройҙарҙың прототиптарын эҙләү менән шөғөлләнә. Георгий Яковлевич был турала үҙенең беренсе һәм икенсе китаптарында яҙа.

Икенсе китабын Г. Я. Сивоволов ағаһы Алексей Яковлевич Сивоволовтың иҫтәлегенә бағышлап яҙа.

Георгий Яковлевич Сивоволовтың китаптары тулы һәм дөрөҫлөккә тап килгән тулы мәғлүмәткә бай, шунлыҡтан уларҙы тыуған яҡты өйрәнеүселәр, яҙыусылар, әҙәбиәт белгестәре ныҡлап ҡуллана.

## Әҙәбиәт
* Сивоволов, Г. Я. Михаил Шолохов: Страницы биографии.― Ростов н/Д.: Кн. изд-во, 1995.― 350 с. ISBN 5-7509-0244-7
* Шолоховская энциклопедия/ Колл. авторов; глав. ред. Ю. А. Дворяшин; вступ. ст. М. М. Шолохов. — М.: Издательский дом «СИНЕРГИЯ», 2013. — 1216 с.: ил. ISBN 978-5-94238-022-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сивоволов
* МИХАИЛ ШОЛОХОВ В ВОСПОМИНАНИЯХ, ДНЕВНИКАХ, ПИСЬМАХ И СТАТЬЯХ СОВРЕМЕННИКОВ. КНИГА 1. 1905—1941 ГГ.
* Сивоволов, Георгий Яковлевич — Михаил Шолохов. Страницы биографии
* Сивоволов, Георгий Яковлевич — «Тихий Дон» : рассказы о прототипах
Быстров Лука Вонифатьевич

** Лука Вонифатьевич Быстров ** (11 октябрь, 1887 йыл — 23 август, 1916 йыл) — рус дини яҙыусыһы.

## Биографияһы
Быстров Лука Вонифатьевич 1887 йылдың 11 октябрендә Дон ғәскәре өлкәһенең Поповка ауылында тыуа. Был ауылдың руханийы уның ҡартатаһы була. Ҡартатаһы малайҙы дини китаптар буйынса уҡырға өйрәткән, шунлыҡтан ете йәшлек Лука мәхәлләгә йөрөүселәргә сиркәү клиросында дини китаптар уҡыған.

Луканың атаһы ла рухани була, ул үҙенең ғаиләһе менән Дон Ғәскәре өлкәһенең алыҫ районына күсеп китә. Бында Лука казак офицерынан арифметикаға һәм яҙырға өйрәнә. Матур йырлай белгәнлектән, Лука 15 йәшенән алып сиркәү хорының бер клиросында өлкән йырсы вазифаһын башҡара. Ике йылдан һуң Лука Вонифатьевич Икенсе Дон округының Нижнечирская станицаһында йәшәргә төпләнә. Унда Лука әҫәрҙәр яҙа башлай һәм уҡытыусылыҡҡа имтихандар тоторға әҙерләнә. 1908 йылда ул имтихандарҙы бирә һәм Лука Вонифатьевич, халыҡ уҡытыусыһы исемен алып, эшләй башлай. Йәмғиәттәге етешһеҙлектәрҙе ныҡ тәнҡитләгән өсөн ул Константиновская төрмәһенә эләгә.

Иреккә сыҡҡас, ул уҡытыусылыҡ эшен ташлай һәм үҙ белемен арттырыу өҫтөндә эшләй, Новочеркасскиҙа ике йыллыҡ курстарҙа уҡый, өлгөргәнлек аттестаты ала, Донда сиркәү-ағартыу эштәре алып бара һәм әҙәбиәт менән шөғөлләнә.

Лука Вонифатьевич 1916 йылдың 23 авгусында фронтта һәләк була.

## Ижады
Лука Вонифатьевич 1908 йылда яҙған әҫәрҙәрен нәшер итә башлай. Әҫәрҙәренең сюжетын Нижнечирская станицаһы тормошонан ала. Үҙенең хикәйәләрендә һәм очерктарында ул колоритлы казак көнкүрешен һүрәтләй. Уның әҫәрҙәре Рәсәйҙең «Церковь», «Церковное пение» һәм башҡа журналдары һәм гәзиттәрендә сыға.

«Доля горькая», «На борьбу с пьянством», «Миссионерский подлог», «Владыка», «Самообман», «Хоровое пение», «К уставщикам и певцам» мәҡәләләрендә, «Повесть старого леса» повесында ул үҙ заманына хас рухи һәм мәҙәни мәсьәләләрҙе күтәреп сыға.

Христиандарҙың иҫке йола буйынса матбуғаты барлыҡҡа килгәс, ул «Старообрядческая мысль» баҫмаһында үҙ әҫәрҙәрен яҙып сығара.

Быстровтың «Психология отступничества», «Вольтер о нетерпимости», «К вопросу о певческих книгах» тигән очерктары билдәле. Быстров христиандарҙың иҫке йолаһына ҡараған мәктәптәре өсөн уҡыу әсбаптары сығара. Л. В. Быстровтың китаптары һәм әҫәрҙәре революцияға тиклемге Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, Киевта сыға.

## Һылтанмалар
* Быстров Лука Вонифатьевич 
* Валерий Волков: «Старообрядческая апологетика представляет собой нечто похожее на систему Менделеева…»
* Быстров Лука Вонифатьевич, духовный писатель
Воронеж

**Воронеж** () — Воронеж өлкәһенең үҙәге. Халыҡ һаны буйынса илдә 14-се урынды биләй (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Түбәнге Новгород, Ҡазан, Силәбе, Омск, Һамар, Дондағы Ростов, Өфө, Красноярск, Пермь ҡалаларынан һуң).

## Географияһы

## Тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Распопов Игорь Павлович (28.01.1925—24.03.1982), ғалим-тел белгесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан Башҡорт дәүләт университетының тел ғилеме һәм урыҫ теле кафедраһы, 1968 йылдан — Воронеж дәүләт университетының урыҫ теле кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1964), профессор (1967). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1975).

## Мәғариф
# Воронеж дәүләт университеты
# Воронеж дәүләт аграр университеты
# Воронеж дәүләт медицина университеты
# Воронеж дәүләт педагогия университеты

## Климаты


## Транспорты
Воронеж — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Воронежа
* Воронежский областной краеведческий музей
* Справочник Воронежа
Барвенко Владимир Владимирович

**Барвенко Владимир Владимирович** (13 июль 1943 йыл) — Дон яҙыусыһы, телевизион публицист. Шахты ҡалаһында йәшәй.

## Биографияһы
Владимир Владимирович Барвенко 1943 йылдың 13 июлендә Ростов өлкәһенең Раздорская станицаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, етештереү өлкәһендә эшләй, армияла хеҙмәт итә. Юғары белемде Шахты ҡалаһы педагогия институтының тарих-филология факультетында ала. Хеҙмәт юлын эшсенән башлай (1961—1965), профессиональ-техник училищела йәмәғәт фәндәре уҡытыусыһы була (1965—1978), журналист, махсус хәбәрсе, Ростов өлкә телевидениеһында «Кадр» тапшырыуын алып бара (1978—1993), «Орбита-Шахты» телекомпанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм баш мөхәррире була (1993—1999). Телевизион публицистика менән шөғөлләнә.

1993 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Ижады
Беренсе әҫәрҙәрен йәштәр һәм замандаштары тураһында яҙа. ХХ быуаттың 70-се йылдарында йәштәр гәзиттәрендә һәм журналдарҙа баҫыла башлай.

«Крестьянка» совет журналында уңышлы баҫыла, әҫәрҙәре башҡа телдәргә тәржемә ителә («Советский Союз» журналы). Проза китаптар авторы: «Трамвайное соло» (Ростов нәшриәте, 1987), «Утро чудес» (М., «Йәш гвардия», 1989), «Золотой дождь» (Ростов нәшриәте, 1991), «Гон» (Ростов нәшриәте, 1992). «Дон», «Йәшлек», «Октябрь» әҙәби журналдарында баҫыла. Шиғырҙар йыйынтығын сығара.

2008 йылда «Временно не доступен» һәм «Проснуться и забыть» хикәйәләрен, «Блистательный жираф» романын яңынан баҫтыра.

## Баҫмалар
Яҙыусының түбәндәге әҫәрҙәре баҫтырылған:
* Трамвайное соло. Повесть. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1987.
* Утро чудес. Повесть. — М.: изд-во «Молодая гвардия», 1989.
* Повести и рассказы. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1991.
* Гон. Повести, рассказы. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1992.
* Блистательный жираф. Роман, рассказы. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2000.
* Мёд земного искушения. Стихи. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2002.
* Проснуться и забыть. Повести и роман. — Ростов-н/Д: изд-во «Акра», 2008.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Алексей Недогонов исемендәге әҙәби премия лауреаты..

## Әҙәбиәт
* Справочник. Ростовское отделение Союза писателей России 1991—2012. Ростов-на-Дону. 2011 г.
* Барвенко Владимир Владимирович // Культура Дона в лицах: эксклюзивное досье. — Ростов н/Д: АООТ «Ростов. кн. изд.-во», 1997. — С. 61.
* Барвенко В. В. // Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв. — Ростов-на-Дону, 2006. — С. 131—133.
* Чупринин, С. Новая Россия: мир литературы: энцикл. слов.-справ. в 2 т. — М.: Варгиус, 2003. — Т. 1. — С. 115.
* Барвенко, В. Временно недоступен. Рассказ. Краткая биография автора / В. Барвенко // Грушевский мост. — 2008. — № 3(22). — С. 40-41.

## Һылтанмалар
* Биография.ру
* Барвенко Владимир Владимирович. Союз писателей России, Ростовское региональное отделение.
* Писатель Барвенко Владимир
Рощупкин Анатолий Васильевич

** Анатолий Васильевич Рощупкин **  (Липецк өлкәһе Долгоруковский районы Красное ауылы ауылында 1949 йылдың 10 февралендә тыуған) — рус совет яҙыусыһы. СССР Журналистар союзы ағзаһы (1975).

## Биографияһы
Анатолий Васильевич Рощупкин 1949 йылдың  10 февралендә Липецк өлкәһе Долгоруковский районы Красное ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

Елецк  пединститутының филология факультетында уҡый (1972). 1978—1980 йылдарҙа Ростов Юғары партия мәктәбенең журналистика бүлегендә уҡый. 1972—1973 йылдарҙа Сахалинда танк ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Демобилизацияланғас, кире журналистикаға ҡайта.

1966 йылда хеҙмәт итә башлай. Липецк өлкәһе район гәзиттәрендә әҙәби хеҙмәткәр була, комсомол эшендә эшләй, үҙ хәбәрсе, ауыл тормошо бүлегенең етәксеһе, «Молот» Ростов өлкә гәзитенең баш мөхәррире урынбаҫары (1981—1992), Ростов өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышының мәғлүмәт һәм йәмәғәт-сәйәси бүлеге етәксеһе (1992—1998), Ростов өлкәһе Хакимиәтенең матбуғат һәм телерадио тапшырыуҙар буйынса департаментының матбуғат секторы етәксеһе, Ростов өлкәһе Весёловский районының «Весёловский вестник» гәзитенең баш мөхәррире була. 2001 йылдан алып Анатолий Васильевич Рощупкин «Роствертол» предприятиеһының «За доблестный труд» гәзитендә баш мөхәррир булып эшләй.

## Ижады
А. Рощупкин йәшләй генә шиғырҙар һәм хикәйәләр яҙа башлай, урындағы ваҡытлы матбуғатта яҙыша. Уның беренсе «Свет доброты» шиғырҙар йыйынтығы 1995 йылда, ә беренсе проза китабы «Земляки» 1996 йылда баҫылып сыға. Артабан яҙыусы ундан ашыу шиғырҙар, повестар, хикәйәләр китабын яҙа.

Үҙенең әҫәрҙәрендә  Анатолий Рощупкин рәсәй ауылдары тормошо, үҙенә яҡын кешеләр тураһында яҙа, әхләҡ мәсьәләләрен күтәреп сыға.

## Бүләктәре
* Бронзовая медаль ВДНХ СССР;
* Почётный знак Союза журналистов России «За заслуги перед профессиональным сообществом»;
* Лауреат областной журналистской премии имени А. П. Чехова;
* Лауреат литературной премии имени В. А. Закруткина (1997).

## Хеҙмәттәре
Яҙыусы әҫәрҙәренең айырым китаптары:
* Свет доброты. Стихи.&nbsp;— Ростов-н/Д: фирма «MYSTERY», 1995.
* Земляки. Рассказы, повести, очерки.&nbsp;— Ростов-н/Д: «Дон», 1996.
* До вечерней звезды. Стихи. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1997.
* Поезд в деревню. Книга прозы. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 1999.
* Ещё надеюсь… Стихи. — Ростов-н/Д: МП «Книга», 2001.
* Прощание с ивой. Проза. — Ростов-н/Д: МП «Книга», 2001.
* Сроки земные. Книга прозы. — Ростов-н/Д: МП «Новая книга», 2004.
* Январская исповедь. Стихи. — Ростов-н/Д: МП «Новая книга», 2006.
* Колодезное эхо. Повесть. — Ростов-н/Д: МП «Новая книга», 2007.
* Последняя вьюга. Повести и рассказы. — Ростов-н/Д: МП «Новая книга», 2009.
* Между светом и тенью. Книга прозы и поэзии. — Ростов-н/Д: ЗАО «Книга», 2010.

## Әҙәбиәт
* Справочник. Ростовское региональное отделение Союза писателей России. Ростов-на-Дону, 2011&nbsp;г. Анатолий Васильевич Рощупкин, с. {0}[13]{/0}} (1936)

## Һылтанмалар
* Рощупкин Анатолий Васильевич. Союз писателей России.
* Рощупкин Анатолий Васильевич . Литературная карта.
Бейешев

**Бейешев (Биишев)** — фамилия.

* Бейешев Әкрәм Ғибаҙулла улы (1904—1941) — тел белгесе, йырсы, музыкант.
* Бейешев Әхмәт Әлмөхәммәт улы (1926—2003) — тел белгесе.

----
* Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы (1908—1996) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы.
Рәсәй Федерацияһының һалым органдары хеҙмәткәре көнө

**Рәсәй Федерацияһының һалым органдары хеҙмәткәре көнө** — Рәсәй Федерацияһы һалым органдары хеҙмәткәрҙәренең һөнәри байрамы. Рәсәйҙә йыл һайын 21 ноябрҙә билдәләнә.

## "Рәсәй Федерацияһының һалым органдары хеҙмәткәре көнө"нөң тарихы

«Рәсәй Федерацияһының һалым органдары хеҙмәткәре көнө» Рәсәй Президенты Владимир Путиндың *«Рәсәй Федерацияһының һалым органдары хеҙмәткәре көнө тураһында» *2000 йыл 11 ноябрь 1868-се Указына ярашлы булдырыла. 

1991 йылдың 21 ноябрендә РСФСР Президентының 229-сы Указы менән РСФСР-ҙың Дәүләт һалым хеҙмәте ойошторола. Шуға бәйле ошо көн байрам итеп билдәләнә.





## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* День работника налоговых органов РФ
Краснодар

**Краснодар** () — Краснодар крайының үҙәге. Халыҡ һаны — 1 154 885 кеше (2025), халҡы буйынса Рәсәй ҡалалары араһында унынсы урынды биләй. Көньяҡ федераль округ ҡалалары араһында 1-се урында тора.

## Географияһы
Ҡобан йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы
1920 йылға тиклем ҡаланың исеме Екатеринодар була.

## Транспорты
Краснодар — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Билдәле шәхестәре
* Богомолов Дмитрий Васильевич (5.03.1909—28.01.1961), ғалим-тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология‑минералогия фәндәре кандидаты (1947). Башҡорт АССР-ы тупрағын ҙур масштаблы тикшереү һәм республиканың 1‑се йыйылма тупраҡ картаһын төҙөү етәксеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
* Гвоздикова Инга Михайловна (16.08.1937), ғалим-тарихсы, 1971—2013 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2000).
* Розанов Леонид Николаевич (16.12.1910—1984), ғалим-тау инженеры-геолог. 1950—1960 йылдарҙа Өфөләге Нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, төбәк геологияһы лабораторияһы етәксеһе, 1956 йылдан — институт директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Геология-минералогия фәндәре докторы (1956), профессор (1959). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1960).

## Юғары уҡыу йорттары
# Кубан дәүләт университеты
# Кубан дәүләт аграр университеты
# Кубан дәүләт медицина университеты
# Кубан дәүләт технологик университеты

## Галерея

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
2023-10-22. Краснодар DSC 7534.jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Екатерина Великая. Монумент.JPG


## Климаты


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Краснодара 
* Краснодарский краевой художественный музей имени Ф.А. Коваленко
* Краснодарский государственный историко-археологический музей-заповедник им. Е.Д.Фелицына
* Справочник Краснодара
Прогрессив һалым

*Прогрессив һалым *тигәндә һалым һалына торған базаның үҫеүенә бәйле *һалымдың һөҙөмтәле ставкаһын* арттырыуҙы аңлайҙар . Прогрессив һалым башлыса физик шәхестәргә һалым һалғанда ҡулланыла (килем һалымы).  

## Тарихы

Прогрессив һалым беренсе тапҡыр Бөйөк Британияла премьер-министр Уильям Кесе Питт тарафынан 1798 йылда индерелә. Ул 60 фунттан артып киткән килемгә һәр фунтҡа (1/120)  2 пенс иҫәбенән башлана һәм 200 фунттан артҡан килемгә фунтҡа  (1/10) 2 шиллинглыҡ максималь дәүмәлгә етә.

1893 йылдың 14 июлендә Пруссияла һалым реформаһы була. Яңы прогрессив килем һалымы   0,62 проценттан башлана (900 ÷ 1050 марка йыллыҡ килемгә) һәм 4 процентҡа тиклем арта (100 000 марканан ашҡан йыллыҡ килемгә).

Рәсәйҙә тәүләп прогрессив килем һалымы индерергә тырышыу 1810 йылда була. Наполеон менән һуғыш дәүләт ҡаҙнаһын бөлдөргәс һәм ҡағыҙ аҡсаның курсы төшкәс, алпауыттарға 500 һумлыҡ килемдән башлап һалым һалына.  Ул прогрессив рәүештә саф килемдең 10 процентына етә. Наполеон менән һуғыш тамамланғандан һуң, 1820 йылда һалым да бөтөрөлә.

ХХ быуат башына прогрессив килем һалымы был Европалағы күп илдәрҙә индерелә. Америка Ҡушма Штаттарында прогрессив һалым 1913 йылда индерелә.

Рәсәйҙә килем һалымы батша хөкүмәте тарафынан 1916 йылдың 6 апрелендә булдырыла һәм 1917 йылда көсөнә инергә тейеш була.  Ләкин Февраль революцияһы, унан һуң Октябрь революцияһы килем һалымын индереүгә аяҡ сала. 1922 йылдың 23 ноябрендәге Декрет менән һалым һалыуға реформа үткәрелә.

### Башҡа илдәрҙә килем һалымы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Килем һалымы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* (урыҫ.)
Андриасов Михаил Андреевич

**Андриасов Михаил Андреевич** (1 август 1914 йыл — 25 апрель 1984 йыл) — рус совет яҙыусыһы, журналист һәм публицист.

## Биография
Миллерово ҡалаһында әрмән ғаиләһендә тыуған .

Бик иртә яҙа һәм, иң мөһиме, баҫыла башлай: 1925 йылда яҙмалары «Ленинские внучата» гәзитендә сыға. 1932 йылда, 18 йәше тулғас, профессиональ журналистика менән шөғөлләнә, «Большевистская смена», «Молот», «Красный кавалерист», «Красная звезда» гәзиттәре менән хеҙмәттәшлек итә, ә инде киләһе йыл «За индустриализацию» үҙәк гәзитенең штатына Аҙау-Ҡара диңгеҙ крайы буйынса корреспондент булып алына.

1936 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына, унан һуң матбуғатта хеҙмәтен дауам итә.

Бөйөк Ватан Һуғышы ваҡытында Андриасов «Боец РККА», фронт гәзитенең, һуңынан "Комсомольская правда"ла махсус хәбәрсе була, өлкән лейтенант. 1944 йылда ауыр яралана.

Һуғыштан һуң Одесса хәрби округының «Защитник родины» гәзитендә өлкән әҙәби хеҙмәткәр була.

1947 йылда Гукас Мадояндың ҡаһарман батальоны тураһында «Шесть дней» хикәйәһе сыға, ул артабан бик билдәле була һәм күп тапҡыр яңынан баҫтырыла. Һуңынан уның күбеһенсә очерктарҙан торған «Автомат Юры Тарасова», «Господствующая высота», «Легенда о золотом коне», «Придонская быль», «Сын солдата», «Племя отважных», «Штурм ледяного вала», «На донской земле», «Атоммаш зовет», «Молодость наша опаленная» китаптары сыға.

1958 йылда Андриасовты СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр.

1984 йылдың 25 апрелендә Дондағы Ростовта вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1974)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (6.11.1947)
* «Кавказды обороналау өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар
* «Огонек» журналы премияһы (1971)

## Китаптары
* 
* 
* 
* 

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Михаил Андреевич Андриасов на сайте Централизованной Библиотечной Системы Ростова-на-Дону
Афанасьев Олег Львович

** Афанасьев Олег Львович ** (4 июль 1937 йыл) — яҙыусы, прозаик, публицист. 1991 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биография
Олег Львович Афанасьев 1937 йылдың 4 июлендә Дондағы Ростов ҡалаһында тыуған, шунда йәшәүен дауам итә. Бала сағы һуғыш йылдарына тап килә. Шартлатыуҙар, аслыҡ, хәйерселек, яланғаслыҡ һәм емереклектәр — Бөйөк Ватан һуғышының был фажиғәле һүрәттәре хәтерендә ҡала һәм әҫәрҙәрендә сағылыш таба. Урта мәктәп тамамлай. Ростов предприятиеларында токарь, иретеп йәбештереүсе, төҙөүсе булып эшләй. Проза әҫәрҙәрен 1980 йылдан алып баҫтыра.

## Ижады
«Стенд» тип аталған тәүге хикәйәһе «Цветы на бетоне» Ростиздат йыйынтығында баҫылған (1980 йыл). Артабанғы йылдарҙа «Дон», «Йәш гвардия», «Аврора» журналдары О. Л. Афанасьевтың «В стороне далекой», «Через грозу» повестарын, «Счастливчик» хикәйәһен сығара. Баҫмалар уҡыусыла танылыу таба, «литературная газета», башҡа матбуғат баҫмалары, урындағы һәм үҙәк матбуғатта хуплау рецензиялары сыға.

Афанасьев Олег Львович бер нисә пьеса яҙа.

«Ковчег» журналының премияһы лауреаты (2007 йыл).

## Төп баҫмалары
* Годы взрастания. — М.: Молодая гвардия, 1987.
* Праздник по-красногородски. — Ростов-на-Дону, Ростиздат, 1990.
* Праздник по-красногородски, или Легкая жизнь. — М.: Молодая гвардия, 1991.
* Тихий Ростов-Дон. — Торонто, Канада, Booklandpress, 2007.
* Праздник по-красногородски. — Торонто, Канада, Booklandpress, 2009.
* Под монументом: Пьеса. -Таганрог, Нюанс, 2010.
* Рождение червя по имени Антон Ященко: Рассказ. -Таганрог, Ню-анс, 2010.
* Юрка Лютик: Повесть. В 2 кн. — Таганрог, Нюанс, 2010.
* Афганец: Рассказы. — Таганрог, Нюанс, 2011.

## Әҙәбиәт
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Һылтанмалар
* Афанасьев Олег Львович
* Афанасьев Олег Львович
* Олегу Львовичу Афанасьеву — 75
* Афанасьев Олег Львович
* Первое разрушение града
* Афанасьев Олег Львович: Проза
Яҡтыкүл

**Яҡтыкүл** — гидроним. Топоним булараҡ та таралған.

## Мәҡәләләр
* Яҡтыкүл (археологик ҡомартҡы) — Башҡортостандағы энеолит-таш быуаттар заманындағы археологик ҡомартҡылар комплексы.
* Яҡтыкүл (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Яҡтыкүл (күл) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы күл.
* Яҡтыкүл (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Яҡтыкүл (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Яҡтыкүл (Аҙнаҡай районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
* Яҡтыкүл (шифахана) — Башҡортостандағы шифахана.
* Яҡтыкүл (Северный районы, Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Северный районындағы ауыл.
* Яҡтыкүл (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яҡтыкүл алабалығы
Ер һалымы

**Ер һалымы **— ойошмалар һәм ер участкаһына ҡарата милек хоҡуғына, даими (мөҙҙәтһеҙ) файҙаланыу хоҡуғына йә ғүмерлек мираҫ биләмәһе хоҡуғына эйә булған физик шәхестәр түләй торған һалым.

Ер һалымы (Land tax) ерҙән алынған табышҡа һалына.

## Һылтанмалар
Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы. 31-се бүлек. Ер һалымы.

Ҡала ситендә ер участкаһы һатып алғанда бирелә торған һалым льготалары. 

## [http://russian-face.ru/cadastre/cadastreCalc.html Ер һалымы калькуляторы]
Транспорт һалымы

**Транспорт һалымы** — теркәлгән транспорт саралары хужаларынан алына торған һалым.

## Рәсәй
Транспорт һалымы төбәк һалымдарына инә. Һалымдың дәүмәлен, уны түләү тәртибен һәм мөҙҙәтен, хисаплама формаларын һәм һалым льготаларын Рәсәй Федерацияһы субъекттарының закон сығарыу органдары билдәләй. Федераль ҡануниәте һалым объектын, һалым осорон, һалымды иҫәпләү тәртибен һәм һалым ставкаларының сиктәрен билдәләй.

### Һалым һалыу объекты
Автомобилдәр, мотоциклдар, мотороллерҙар, автобустар һәм башҡа пневматик һәм сылбырлы тәгәрмәсле үҙйөрөшлө машиналар һәм механизмдар, самолёттар, вертолёттар, теплоходтар, яхталар, елкәнле суднолар, катерҙар, ҡарйөрөгөстәр, мотосаналар, гидроциклдар, үҙйөрөшһөҙ (буксирлана торған суднолар) һәм Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтенә ярашлы теркәлгән башҡа һыу һәм һауа транспорт саралары һалым һалыу объекты булып тора. 

### Еңел автомобилдәргә һалым ставкалары
Һалым ставкалары Рәсәй Федерацияһы субъекттарының закондары менән двигателдең ҡеүәтенә, реактив двигателдең тартыу көсөнә йәки транспорт сараларының тулайым һыйҙырышлылығына, транспорт сараһының двигателе ҡеүәтен бер ат көсөнә, реактив двигателдең тартыу көсөн бер килограмм-көскә күсереп иҫәпләгәндәге категорияһына, транспорт сараһының бер регистр тоннаһына ярашлы һәм башҡа үлсәмдәрҙә билдәләнә.

Ставкалар Рәсәй Федерацияһы субъекттары закондары менән арттырыла (кәметелә) ала, әммә 10 тапҡырҙан да күберәккә түгел. Бынан тыш, Рәсәй Федерацияһы субъекттары закондары менән транспорт сараларының һәр категорияһына ҡарата, шулай уҡ транспорт сараларының мәнфәғәтле файҙаланыу мөҙҙәтен иҫәпкә алып, айырмалы һалым ставкалары билдәләнә ала. 

## АҠШ
Федераль транспорт һалымы юҡ, ләкин бөтә штаттарҙа ла транспорт сараһын теркәгән өсөн йыл һайын түләнә торған йыйым бар. Бынан тыш, ҡайһы бер штаттарҙа транспорт сараһына эйә булыуға өҫтәмә һалым һалына. 

## Башҡа илдәр
Күп илдәрҙә берҙәм транспорт һалымы юҡ. Уның урынына түбәндәге һалымдар булыуы ихтимал:
* мөлкәткә һалым — автомобиль хаҡына туранан-тура йә ситләтеп бәйле булған һалым; 
* юл һалымы — был һалымдан йыйылған аҡса автотрассаларҙы йүнәтеүгә һәм төҙөүгә тотонола;
* экологик һалым — һауаны әҙерәк бысрата торған автомобиль алырға тырышыуҙы дәртләндерә торған һалым.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Налоговый калькулятор — Расчет транспортного налога официальный сервис ФНС России
* Калькулятор расчета транспортного налога
* Калькулятор для расчета транспортного налога
* Транспортный налог в бюджетных учреждениях
Һалым осоро

**Һалым осоро** — айырым һалымдарға ҡарата ҡулланыла торған  ваҡыт арауығы, ул тамамланғас, һалым базаһы билдәләнә һәм түләнергә тейешле һалым күләме иҫәпләнә. Һалымдың мотлаҡ элементтарының береһе булып тора. Һалым осоро календарь айҙан, кварталдан, календарь йылдан йә башҡа төрлө ваҡыт киҫәгенән торорға мөмкин. Һалым осоро бер йәки бер нисә хисаплама осоронан тора  ала, был осорҙар тамамланғас, аванс түләүҙәре бирелә. 

## Һалым осорон иҫәпләүҙең дөйөм принциптары
1. Һалым осоро һәм уны иҫәпләү тәртибе Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы менән билдәләнә.  

2. Әгәр ойошма календарь йыл башланғас төҙөлһә, ул барлыҡҡа килгәндән алып ошо йылдың аҙағына тиклемге ваҡыт арауығы һалым осоро булып тора. Ойошманың барлыҡҡа килгән көнө тип уның дәүләт теркәүе үткән көнө һанала. 
Ойошма  1 декабрҙән 31 декабргә тиклемге ваҡыт арауығында ойошторолһа, уның өсөн ойошторолған көндән алып киләһе календарь йылдың аҙағына тиклемге ваҡыт арауығы һалым осоро булып тора.

3. Әгәр ойошма календарь йыл аҙағына тиклем бөтөрөлһә  (үҙгәртеп ойошторолһа),  уның өсөн шул йылдың башынан алып бөтөрөлөү (үҙгәртеп ойошторолоу) тамамланған көнгә тиклемге ваҡыт арауығы һалым осоро булып тора.  
Календарь йыл башланғас ойошторолған ойошма ошо уҡ йыл тамамланғансы бөтөрөлһә (үҙгәртеп ойошторолһа), ойошторолған көнөнән башлап бөтөрөлгән (үҙгәртеп ойошторолған) көнөнә тиклемге ваҡыт арауығы уның өсөн һалым осоро булып тора. 
Әгәр ойошма ағымдағы йылдың 1 декабренән 31 декабренә тиклемге осорҙа ойошторолһа һәм киләһе йыл тамамланғансы бөтөрөлһә (үҙгәртеп ойошторолһа), ойошторолған көнөнән башлап бөтөрөлгән (үҙгәртеп ойошторолған) көнөнә тиклемге ваҡыт арауығы уның өсөн һалым осоро булып тора.  
Был ҡағиҙәләр составынан бер йәки бер нисә ойошма айырылып сыҡҡан йә составына бер йәки бер нисә ойошма килеп ҡушылған ойошмаларға ҡағылмай.  

4. Үрҙә килтерелгән ҡағиҙәләр һалым осоро календарь ай йәки квартал булған һалымдарға ҡағылмай. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы
* Һалым һалыу объекты
* Һалым базаһы
* Һалым ставкаһы

## Һылтанмалар
* **[http://www.businesspravo.ru/Docum/DocumShow_DocumID_140959.html Налоговый кодекс РФ (часть первая)]**
* **[http://www.businesspravo.ru/Docum/DocumShow_DocumID_141287.html Налоговый кодекс РФ (часть вторая)]**
* Министерство финансов Российской Федерации 
* Федеральная налоговая служба
Һалымдың юридик составы элементтары

**Һалымдың юридик составы элементтары тупланмаһы** һалым түләүсенең һалым буйынса йөкләмәләрен билдәләй.  *Мөһим элементтар* һәм *факультатив элементтар *айырып ҡарала.

*Мөһим элементтар* — һалымдың юридик составының элементтары, уларҙан башҡа һалым йөкләмәһе һәм уны үтәү тәртибе аныҡ тип иҫәпләнә алмай. 

Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 17-се статьяһы түбәндәгене нығыта:

Һалым түләүселәр һәм һалым түләү элементтары аныҡланған осраҡта ғына һалым билдәләнгән тип иҫәпләнә, түбәндәгеләр һалым түләү элементтары булып тора:
* һалым һалыу объекты
* һалым базаһы
* һалым осоро
* һалым ставкаһы
* һалымды иҫәпләү тәртибе 
* һалымды түләү тәртибе һәм мөҙҙәте
Факультатив элементтар — һалымдың аныҡлығына йоғонто яһамай торған элементтар. Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 17-се статьяһы 2-се пункты түбәндәгеләрҙе факультатив элементтарға индерә:
* һалым льготалары
* һалым хоҡуғын боҙған өсөн яуаплылыҡ
* һалымдың дөрөҫ тотолмаған суммаларын тотоу һәм ҡайтарыу тәртибе. 

## Һылтанмалар
Налоговый кодекс Российской Федерации. Раздел I, глава 2, статья 17
Петров-Бирюк Дмитрий Ильич

** Дмитрий Ильич Петров (Бирюк)** (31 октябрь 1900 йыл — 2 февраль 1977 йыл) — рус совет яҙыусыһы.

## Биографияһы
Дмитрий Ильич Петров (Бирюк) Дон Ғәскәрҙәре өлкәһенең Хопер округы Аннинская станицаһында казактар ғаиләһендә тыуған, унда бала сағы һәм үҫмерлек осоро үтә. Филоновская, Михайловская станицалары, Лысогорский, Урюпинск утарҙары — яҙыусының тыуған урындары, был урындарҙа ул күп тапҡыр була һәм үҙенең әҫәрҙәрен ижад итә. Тап бында буласаҡ яҙыусы казак йырҙарына, тапҡыр һүҙҙәргә ғашиҡ була, станицала йәшәүселәрҙең үткер аҡылын һәм юморын аңларға һәм баһаларға өйрәнә.

Уның бала сағы етемлектә үтә һәм әсе була. Әсәһе уға 7 йәш булғанда үлә. Атаһы, изге күңелле, әммә йомшаҡ характерлы, улын тәрбиәләү менән аҙ шөғөлләнә. Уҡыуға әсәйе һөйөү уята. Ул ете йәшендә үҙ аллы уҡый һәм яҙа. Мәктәптә һуң уҡый башлай, шуға күрә станицаның биш йыл уҡытыуға иҫәпләнгән ике класслы училищеһын 1915 йылда ғына тамамлай. Китаптар үҫмерҙең төп мауыҡтырған нәмәһе була. Пушкиндың әкиәттәре, Гоголдең һәм Лев Толстойҙың хикәйәләре һәм повестары уның аңында юйылмаҫ эҙ ҡалдыра. Уның тәүге уҡыған әҫәрҙәре араһында Майн Рид һәм Фенимор Купер романдары була.

Граждандар һуғышында ҡатнаша. Горький исемендәге әҙәбиәт институтында уҡый. Яҙыусы булараҡ үҙе тураһында тәүге тапҡыр 1925 йылда, яңы ауыл тураһында очерктар менән белдерә. Тәүҙә фамилияһы Бирюков булған әсәһе яғынан олатаһы хөрмәтенә Бирюк псевдонимы аҫтында баҫтырыла. Һуңынан Петров (Бирюк) тип ҡул ҡуя башлай.

1932 йылда Дондағы Ростовта төпләнә, унда оҙаҡ ваҡыт китап нәшриәте мөхәррире булып эшләй. «Казактар тураһында хикәйәт» трилогияһы, «Ҡырағай ялан», «Кондрат Булавин», «Дон далалары улдары», «Ағалы-ҡустылы Грузиновтар», «Иван Турчанинов», «Көньяҡ ут эсендә», «Тыуған ил алдында» кеүек әҫәрҙәр ижад итә.

## Ижады
* Хоперҙа (1934) — роман.
* Казактар тураһында хикәйәт (км. 1-3, 1935—1951) — трилогия.
* Ҡырағай ялан (Кондрат Булавин, 1945) — тарихи роман.
* Дон далалары улдары (1953) — тарихи роман.
* Көньяҡ ут эсендә (1957); Тыуған ил алдында (1963) — Граждандар һуғышы тураһында дилогия.
* Дала рыцарҙары (1964) — тарихи роман.
* Ағалы-ҡустылы Грузиновтар (1969) — тарихи роман.

## Хәтер
2011 йылда Староаннинская ауыл китапханаһына Дмитрий Ильич Петров (Бирюк) исеме бирелә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Петров-Бирюк йорто

## Иҫкәрмәләр
Һалым базаһы

**һалым базаһы** (**һалым һалына торған база**) — һалым һалыу объектының ҡиммәт буйынса, физик йә башҡа төрлө тасуирламаһы. Һалымдың мотлаҡ элементтарына инә. 

## Һалым базаһын иҫәпләүҙең төп принциптары
1. Һалым базаһы һәм уны аныҡлау тәртибе Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы менән билдәләнә. 

2. Һалым түләүсе ойошмалар һалым базаһын һәр һалым осоро йомғаҡтары буйынса   регистрҙары нигеҙендә һәм (йәки) һалым һалынырға тейешле йә һалым һалыу менән бәйле башҡа объекттар тураһында документтар менән раҫланған башҡа нигеҙҙә иҫәпләй. 

Һалым базаһын иҫәпләгәндә үткән һалым () осорҙарына ҡарарған хаталар () табылһа, ағымдағы һалым (хисаплама) осоронда һалым базаһын һәм һалым суммаһын ҡайтанан иҫәпләү  шул хаталар (боҙоуҙар) яһалған һалым осоро өсөн башҡарыла. 

Хаталар (боҙоуҙар) ебәрелгән осорҙо асыҡлап булмаған осраҡта,  һалым базаһын һәм һалым суммаһын ҡайтанан иҫәпләү шул хаталар (боҙоуҙар) табылған һалым осоро өсөн башҡарыла. 

3. Индивидуаль эшҡыуарҙар,  алып барған нотариустар, адвокат кабинеттары ойошторған адвокаттар һалым базаһын һәр һалым осоро йомғаҡтары буйынса килемдәр һәм сығымдар  мәғлүмәттәре нигеҙендә Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығы билдәләгән тәртиптә иҫәпләй. 

4. Үрҙә бирелгән ҡағиҙәләр шулай уҡ һалым агенттарына ла ҡағыла. 

5. Башҡа һалым түләүселәр —  физик шәхестәр һалым базаһын ойошмаларҙан һәм (йәки) физик шәхестәрҙән уларға түләнгән килемдәр тураһындағы, һалым һалыу объекттары тураһындағы белешмәләрҙән, шулай уҡ алған килемдәре, һалым түләү объекттары тураһында ирекле формала үҙҙәре биргән мәғлүмәттәр нигеҙендә иҫәпләй. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һалым һалыу объекты 
* Һалым осоро
* Һалым ставкаһы
* Һалым льготаһы

## Һылтанмалар
* Министерство финансов Российской Федерации 
* Федеральная налоговая служба 
* Налоговый кодекс РФ — часть 1 с последними изменениями
Апушкина Наталья Борисовна

**Апушкина Наталья Борисовна** (23 июль 1936 йыл — 27 ноябрь 2005 йыл) — шағир. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999).

## Биографияһы
Наталья Борисовна Апушкина Новочеркасскийҙа 1936 йылдың 23 июлендә тыуған. Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы А. С. Пушкин исемендәге 2-се мәктәптә уҡый. Бала саҡтан шиғырҙар яҙһа ла, төҙөүсе-проектлаусы һөнәрен һайлай.

1955 йылдан Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй. Бында уҡ төҙөлөш техникумын тамамлай, унан һуң «Ростовгражданпроект» ойошмаһында эшләй, һуңынан ҡаланың башҡа ойошмаларында инженер-проектлаусы булып хеҙмәт итә (1962—1984). ХХ быуаттың 70-80 йылдарында өлкә яҙыусылар ойошмаһының шиғриәт секцияһында, «Дон» әҙәбиәт берләшмәһендә, «Поиск» шиғри клубында ағза булып тора.

«Вечерний Ростов» гәзитенең әҙәби конкурстарында ҡатнаша. «Төнгө әкиәт» шиғыры менән икенсе урынды ала, уға туғыҙ композитор көй яҙа. Шағирҙың әҫәрҙәре «Дон» журналында, «Истоки» альманахында, «Ростовское время» коллектив йыйынтығында баҫылған. 1991 йылда «Светлые тревоги», һуңынан «Зеркала» китаптары донъя күрә.

ХХ быуаттың 90-сы йылдарында «Созвучие» әҙәби-ижад клубын ойоштора. 1999 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. Уның шиғырҙарына 20-нән артыҡ композитор йыр яҙған.

2005 йылдың 27 ноябрендә вафат була. Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Ижады
1991 йылда Ростов китап нәшриәтендә «Светлые тревоги» исемле беренсе китабы сыға. Һуңыраҡ «Зеркала», «Горит мое лето», «Пора листопада», «Будет вечер» йыйынтыҡтары баҫыла. Бөтәһе 550 ашыу әҫәр ижад итә.

Наталья Апушкина йәштәр менән күп эшләй, шиғри китаптарҙы мөхәррирләү менән шөғөлләнә.

## Китаптары
* Светлые тревоги. Ростовское изд-во, 1991;
* Зеркала. Ростов-на-Дону, «Булат», 1997;
* Горит мое лето. Ростов-на-Дону, МП «Книга», 1999;
* Сборник лирики Натальи Апушкиной «Кубок счастья и печали» (в серии «32 полосы» — Таганрог: изд-во «Нюанс», 2010).

## Әҙәбиәт
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв. [Текст] / [авт. проекта, гл. ред. и сост. Г. Губанов]. — Ростов н/Д, 2006. — 511 с.
* Смысленко, О. Я бабка повивальная у матушки поэзии [Текст] / О. Смысленко // Вечерний Ростов. — 2004. — № 183. — 23 августа.
* Ягозинский, Я. В салоне ростовской «Леди Гамильтон» по-прежнему горят свечи для друзей [Текст] / В. Ягозинский // Вечерний Ростов. — 2006. — № 12. — 23 января.

## Һылтанмалар
* Наталья Борисовна Апушкина. Рәсәй яҙыусылар союзы.
* Наталья Борисовна Апушкина. Әҙәби Дон.
* Наталья Апушкина. Шағирә иҫтәлеген…
Йыйым (иҡтисад)

**Йыйым** — ойошмаларҙан һәм физик шәхестәрҙән алына торған мотлаҡ иғәнә, уны түләү дәүләт органдары, вәкәләтле  башҡа органдар һәм вазифалы кешеләр тарафынан йыйым түләүселәргә ҡарата юридик әһәмиәттәге эш итеүҙәр, шул иҫәптән ниндәй ҙә булһа хоҡуҡтар йәки рөхсәттәр (лицензиялар) биреү шарты булып тора, йә уларҙы түләү ошо йыйым индерелгән территорияла эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенең айырым төрҙәрен тормошҡа ашырыу менән бәйләнгән була (п. 2 ст. 8 Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 8-се статьяһы 2-се пункты).

Хәҙерге ваҡытта йыйымдарға бөтә төр дәүләт пошлиналары, хайуандар донъяһы объекттары һәм һыуҙың биологик ресурстары менән файҙаланған өсөн йыйымдар, таможня йыйымдары инә.

## Һылтанмалар
* http://www.vocable.ru/dictionary/1049/word/sbor 
* http://www.vocable.ru/dictionary/952/word/sbor 
* http://www.determiner.ru/dictionary/880/word/sbor 
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_economic_law/13982
Атлант (анатомия)

**Атлант** () — умыртҡалы хайуандарҙың беренсе муйын умыртҡаһы. Соңҡа һөйәге менән хәрәкәтсән тоташҡан. Шуға бәйле, башҡа муйын умыртҡаларынан айырмаһы бар.

## Төҙөлөш үҙенсәлектәре
Атлантта тән өлөшө һәм артҡы үҫенте булмай. Тән өлөшө яралғы үҫеше (эмбриональ) осоронда икенсе муйын умыртҡаһы менән ҡушылып үҫә () һәм теш формаһын ала (dens). Шуға ла, атланттың умыртҡа каналын төҙөүсе тишеме ҙур була. Ә тәне урынында ҡыҫҡа ғына дуға ҡала (anterior arcus). Алғы һәм артҡы дуғалар (posterior arcus) ике яҡтан ҡалынайған һөйәк массаһы менән тоташҡан (lateralis massae). Алғы дуғала тыш яғынан түмһәләге була (tuberculum anterius).

Алғы дуғаның эске йөҙөндә соҡор була (dentis fovea). Икенсе муйын умыртҡаһының теше шул соҡорға инеп ултыра. Ул атлантты икенсе муйын умыртҡаһы менән тоташтыра торған урын. (срединный атлантоосевой сустав).

Артҡы дуғала артҡы түмһәләй бар (posterius tuberculum). Ул үҫешеп етмәгән артҡы үҫентенең ҡалдығы булып тора.

Артҡы дуғаның өҫкө йөҙөндә ике яҡлап умыртҡа артерияһы үтә торған бураҙна (vertebralis sulcus arteriae) күренеп тора.

Анланттың ян яҡлап ике яҡтан да аҫҡы һәм өҫкө быуын урыны бар. Өҫкөләре (лат. facies articulares superiores) соңҡа һөйәгенең байырсалары (мыщелки) менән атлант-соңҡа быуыны төҙөй.

Аҫҡылары (facies articulares inferiores) икенсе умыртҡа һөйәгенең быуын урыны менән inferiores articulares facies) тоташа.

## Үҫеш аномалияһы
Атлант аномалияһы булып, уның үҫеш осоронда соңҡа һөйәге менән ҡушылып үҫеү осрағы тора. (атлант ассимиляцияһы).

Тайпылыш йыш ҡына атланттың артҡы дуғаһының бүлемләнеүе менән бергә бара. Был осраҡта миеломенингоцеле — муйын бүлегендә умыртҡа кистаһы барлыҡҡа килә.

## Әҙәбиәт
* Bystrow, A.: ''Assimilation Proatlas des Manifestation Atlas und des''; und Entwicklungsgeschichte Anatomie für Zeitschrift (Zeitschr. für Anatomie gesamte die), Julius Springer Verlag, 1931 Berlin, Bd. 95, 1-2 Heft, 210—242 S..
* Bystrow, A. P.: ''und der. die menschen über halswirbel die und untersuchungen säugetiere morphologische ersten occipitalregion des — I Mitteilung. Ден und der bei Über Robbe Proatlas Anteproatlas''; Zeitschr. f.. U Anatomie. Entwickl. (Zeitschr. f.. die Anatomie gesamte), Julius Verlag Springer, 1933 Berlin, Bd. 100, 3 Heft, 362—386 S..
* Bystrow, A. P.: ''und der. die menschen die über morphologische und untersuchungen säugetiere halswirbel ersten occipitalregion des. II. Mitteilung. Des Bedeutung und deren phylogenetische Assimilation Atlas Die.''; Zeitschr. f.. U Anatomie. Entwickl. (Zeitschr. f.. die Anatomie gesamte), Julius Verlag Springer, 1933 Berlin, Bd. 102, 2-3 Heft, 307—334 S..
* А. П. быстро Үткәнең, бөгөнгөң, киләсәгең кеше. Медгиз, Ленинград от., 1957, стр. 1-314.

## Һылтанмалар
* (урыҫ.)
* (урыҫ.)
* *Ия һ…Заһы.*&#x20;Атлант&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;энциклопедик һүҙлеге: 17 тт&#x20;— СПб.: Тибы. А.&#x20;Плюшар, 1835.&#x20;
* Атлант видео на анатомияһы
Эпистрофей

**Эпистрофей** (йәки *аксис*, ) — ҡоро ер булған хайуандарының һәм кешенең икенсе муйын умыртҡаһы. Башҡа муйын умыртҡаларынан айырмалы теш үҫентеһе бар. Беренсе муйын умыртҡаһы баш һөлдәһе менән бергә ошо теш аша хәрәкәтсән тоташҡан. Атлант (беренсе умыртҡа) һәм эпистрофейҙың үҙенсәлекле төҙөлөшө башты уңлы-һуллы борорға, аҫҡа,өҫкә һәм ян-яҡҡа эйергә, күтәрергә мөмкинлек бирә.

## Төҙөлөш үҙенсәлектәре
Башҡа муйын умыртҡаларынан айырмалы эпистрофейҙың тән өлөшөндә, өҫ яҡтан теш үҫентеһе () һәм уның яғынан ике быуын урыны бар. Алғы быуын урыны (лат. facies articularis anterior) атланттағы теш керә торған соҡор менән тоташа (срединный атлантоосевой сустав).

Артҡы быуын урыны атланттың арҡыры бәйләүесе менән тоташа.

Эпистрофейҙың ян-яҡтарындағы өҫкө быуын урындары (лат. facies articulares superiores) атланттың аҫҡы быуын урындары менән ян (латеральные атлантоосевые суставы) атлант быуыны барлыҡҡа килтерә.

Аҫҡы быуын урындары аша эпистрофей өсөнсө муйын умыртҡаһына тоташа.

## Сығанаҡтар
* А. П. Быстров. Үткәнең, бөгөнгөң, киләсәгең кеше. Медгиз, Ленинград от., 1957, стр. 1-314.
Оброк

**Обро́к** — батша Рәсәйендә  бойондороҡло крәҫтиәндәрҙең йөкләмәләренең береһе, алпауытҡа продуктылар йә аҡса менән түләнгән. 

**Оброк** — феодаль рента формаһы.

Натуралата оброк 1861 йылғы реформа менән бөтөрөлгән.
Табышҡа һалым

**Табышҡа һалым** — ойошма (предприятие, банк, страховкалау компанияһы һ. б.) табышынан тотола торған тура һалым.  Был һалымды һалыу өсөн табыш предприятие эшмәкәрлегенең килеменән  һәм  суммаһын алып ташлап билдәләнә (әммә ул бер ҡасан да 15,5 проценттан кәм була алмай).

Ҡайтармаларға түбәндәгеләр инә:
* производство, коммерция, транспорт тотоноуҙары;
* бурыс буйынса проценттар;
* реклама һәм вәкиллек сығымдары, реклама сығымдары ике төргә бүленә:
:* һалым һалғанда тулыһынса иҫәпкә алына торған сығымдар ;
:* һалым һалғанда төшөмдөң  1 проценты күләмендә иҫәпкә алына торған сығымдар;
* ғилми-тикшеренеү эштәренә сығымдар;
* һалым түләүсе ойошманың хеҙмәткәрҙәрен уҡытыу, һөнәри әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү сығымдары  (хеҙмәткәрҙәрҙең дәүләт аккредитацияһы һәм лицензияһы булған Рәсәй белем биреү учреждениелары менән договор нигеҙендә уҡытылыуы шарт, шулай уҡ ойошма менән хеҙмәт договоры булған белгестәр генә уҡытыла ала).
Һалым һалым декларацияһы нигеҙендә  (һирәгерәк прогрессив) ставкалар буйынса түләтелә. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Налог на прибыль бюджетных учреждений. Статьи и новости
* Налог на прибыль организаций в законодательстве РФ
* Налог на прибыль организаций
Дивиденд

**Дивиде́нд** ( — бүленә торған нәмә) —  акционерҙар йәмғиәтенең йә башҡа хужалыҡ итеүсе субъекттың акционерҙар, ҡатнашыусылар араһында акцияларына, өлөштәренә ярашлы бүленә торған табыш өлөшө. 

Дивидендтар түләү дәүмәле һәм тәртибе акционерҙар, ҡатнашыусылар йыйылышы, акционерҙар йә башҡа йәмғиәттең уставы менән билдәләнә.  

Дивидендтар йылына бер нисә тапҡыр түләнә ала йә бөтөнләй түләнмәүе лә ихтимал.  Дивиденд түләү капиталлашыуҙы кәметә һәм ҡайтанан инвестициялауға һалына алмай торған йә унан тартып алынған тупланмалар булыуын талап итә. Финанс йылы тамамланғансы түләнгән дивидендтар **аралыҡтағы **йәки  **алдан бирелә торған дивиденд** (ингл. *interim dividend*) тип атала. Финанс йылы тамамланғас, **финал дивидендтары** (ингл. *final dividend*) түләнә.

Ғәҙәттә дивидендтар аҡсалата түләнә. Ундай дивидендтарҙы **аҡса дивидендтары** (ингл. *cash dividend*) тиҙәр.  Дивидендтар акционерҙар йәмғиәтенең  акциялары (ингл. *stock dividend*) йә башҡа төр мөлкәте менән дә түләнергә мөмкин.

## Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтендә
Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексында дивиденд төшөнсәһе түбәндәгесә бирелгән, унда тик физик шәхестәр алған дивидендтар ғына телгә алына:
**43-сө статья. Дивидендтар һәм проценттар**
1. Дивиденд тип акционер (ҡатнашыусы) тарафынан ойошма һалымдарҙы  (шул иҫәптән өҫтөнлөклө акциялар буйынса проценттарҙы)  түләгәндән һуң ҡалған килемде акционерҙың (ҡатнашыусының) был ойошманың устав (йыйылма) капиталындағы акцияларына (өлөштәренә)  нисбәтле бүлгәндән һуң алынған килем таныла.

Рәсәй Федерацияһынан ситтәге сығанаҡтарҙан алынған һәм сит ил дәүләттәренең ҡануниәте менән дивидендтарға индерелгән бөтә төр килемдәр шулай уҡ дивидендтарға индерелә.
Ойошмалар эшмәкәрлегендә өлөшләтә ҡатнашыуҙан дивиденд рәүешендә алынған килемгә һалым ставкаһы Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының 224-се статьяһында бирелгән. 2015 йылға тиклем ул Рәсәй Федерацияһы резиденттары булып торған физик шәхестәр өсөн 9 процент, резидент булмағандар өсөн 15 процент  була. Рәсәй Федерацияһы резиденттары тарафынан 2015 йылдың 1 ғинуарынан башлап алынған килемдәр  һалым ставкаһы 13 процент тәшкил итә, был хизик шәхестәрҙең килемдәренә һалыныусы Рәсәй һалымының төп ставкаһына тиң. 

Юридик шәхестәрҙең акционерлыҡ һәм өлөшлө килемдәре Рәсәй ҡануниәтендә табышҡа һалымды (предприятиелар өсөн һалым һалыуҙың төп системаһында) иҫәпләгәндә йә һалым буйынса махсус режимдарҙағы тейешле һалым өсөн иҫәпкә алына. 

## Һылтанмалар
* Список лиц, имеющих право на выплату дивидендов 
* Выплата дивидендов: о чем говорит судебная практика? 
* Что меняют декабрьские поправки в ФЗ об АО в порядке выплаты дивидендов? 
* Список дивидендных акций российских компаний
* Blue Chip Dividend Stocks Explained 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*