Верхотор (Ишембай районы)

**Верхотор** () — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 818 кеше. административный центр Верхотор ауыл Советының административ үҙәге.
Почта индексы — 453228, ОКАТО коды — 80231825001.

## Тарихы

Верхотор баҡыр иретеү заводы 1759 йылда Тор йылғаһында (Нөгөштөң ҡушылдығы) төҙөлә. Завод төҙөү өсөн ерҙәр Нуғай юлының Бошман-Ҡыпсаҡ, Тамьян һәм Юрматы улустары башҡорттарынан һатып алына. Заводты Сембер сауҙагәрҙәре И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников төҙөй. Улар 1745 йылда Тор йылғаһы буйында, Верхоторҙан 11 километр алыҫлыҡта ятҡан Воскресенск заводына ла нигеҙ һала. Верхотор баҡыр иретеү заводы Верхотор тау округына, ә 1900 йылдан Воскресенск округына инә.

XVIII быуат аҙағына завод 29 мең дисәтинә ерҙе биләй. 1772 йылда заводта 1548 эшсе эшләй, XVIII быуат аҙағына 78 оҫта һәм сословиела торғандар, 541 крепостной крәҫтиән, ә XX быуат башында 146 эшсе иҫәпләнелә. Үҙ милкендәге һәм һатып алынған крәҫтиәндәр оҫталар һәм сословиела торғандар иҫәбенә инә; ярҙамсы эштәр үҙ крәҫтиәндәре һәм ялланған хеҙмәткәрҙәргә (улар араһында башҡорттар ҙа була) йөкмәтелә. Воскресенск заводы хужалары А. И. һәм Н. А. Дурасовтар (1783—1804), Д. И. Пашковтар (1804 йылдан) Верхотор баҡыр иретеү заводы хужалары ла була. 1913 йылда Верхотор заводы ябыла. Элек заводта эшләгән кешеләр йәшәгән тораҡ пункты территорияһында Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының Верхотор ауылы урынлашҡан.

1913 йылда Верхотор баҡыр иретеү заводы ябыла. Хәҙер завод идаралығы бинаһы (1759) һәм келәт (1867), завод күпере (1855) — архитектура ҡомартҡыһы.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Статистика
• 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы алдынан — 1548 ир-ат.

• 1795—619 ир-ат.

• 1807—2795 кеше (394 ихата).

• 1850—2812 кеше, православие сиркәүе, завод тау училищеһы.

• 1870 — 3340 кеше (341 ихата), православие сиркәүе, завод тау училищеһы, улус идараһы, баҡыр иретеү заводы, Тор йылғаһында ике һыу тирмәне. Игенселек һәм малсылыҡтан башҡа, умартасылыҡ үҫешкән була. Һәр дүшәмбе баҙар була.

• 1885 — 3456 кеше (543 ихата), православие сиркәүе, мәктәп, улус идараһы, баҡыр иретеү заводы, ун кибет. Һәр дүшәмбе баҙар үтә.

• 1896 — 3673 кеше (580 ихата), православие сиркәүе, ирҙәр земство училищеһы, ҡатын-ҡыҙҙарҙың сиркәү-мәхәллә училищеһы, Пашков әфәнденең ҡабул итеү бүлмәһе, улус идараһы, баҡыр иретеү заводы, ике тимерлек, мөгәзәй, баҙар кибеттәре, йорт бакалея кибеттәре, ҡаҙна шарап магазиндары, бер һыра кибете. Һәр дүшәмбе баҙар була.

• 1920 — 4916 кеше (860 ихата).

• 1969—1830 кеше.

• 1989—839 кеше, ҙур булмаған дауахана, мәктәп, балалар йорто, Тор йылғаһында дүрт һыу тирмәне.

• 2002—756 кеше.

• 2009—870 кеше.

• 2010—818 кеше.

## Географик урыны
Верхотор аша Тор йылғаһы ағып үтә.

Алыҫлығы:
* Район үҙәгенә тиклем (Ишембай): 42 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Салауат): 50 км

## Урамдары
Урам исеме:

* Яҙ урамы ()
* Урман урамы ()
* Тау урамы ()
* Көнсығыш урамы ()
* Көнбайыш урамы ()
* Май урамы ()
* Мәктәп урамы ()
* Клуб урамы ()
* Шишмә урамы ()
* Йәшел урамы ()
* Колхоз урамы ()
* Комсомол урамы ()
* Тимерлек урамы ()
* Ленин урамы ()
* Урман урамы ()
* Тау урамы ()
* Туғай урамы ()
* Күпер тыҡрығы ()
* Яр буйы  урамы ()
* Октябрь урамы ()
* Пионер урамы ()
* Почта урамы ()
* Йылға урамы ()
* Яҡты тыҡрығы ()
* Төньяҡ урамы ()
* Совет урамы ()
* Тор урамы ()
* Хеҙмәт урамы ()
* Урал урамы ()
* Өфө урамы ()
* Мәктәп урамы ()

## Иҡтисады
* Баҡыр иретеү заводы 1913 йылға тиклем эшләгән, 154 йыл эсендә 1,6 миллион бот таҙа баҡыр иретелгән. Етештереүсәнлек йылына 3 мең боттан алып 19 мең ботҡа тиклем таҙа баҡыр тәшкил итә. Хужалары — А. И. һәм Н. А. Дурасовтар (1783 йылдан 1804 йылға тиклем), һуңыраҡ Д. И. Пашков.
* Тор йылғаһында һыу һыҡлағыс.
* Туризм үҫешкән.
* Верхотор урта мәктәбе.
* Верхотор ауыл мәҙәниәт йорто.
* Верхотор ауыл китапханаһы.
* Верхотор табип амбулаторияһы.
* Верхотор балалар баҡсаһы.
* Шәхси пилорама.

## Билдәле шәхестәре
* Комлев Василий Павлович (31.12.1918—2003), партия, хужалыҡ һәм юғары мәктәп эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәҙерге Белоруссия биләмәләрендә партизандар хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе, һуғыштан һуң Витебск өлкә башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. 1960 йылдан иҡтисадсы-ғалим, иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент (1960). Ике Ленин һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
* Потеряхин Владимир Александрович (2 март 1928 йыл, БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Воскресенск районы Верхотор ауылы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) — июнь 2013 йыл, Салауат) — инженер-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист һәм энциклопедист. Доцент, техник фәндәр кандидаты (1971), документаль-тарихи китаптар, техник уйлап табыуҙар авторы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Ресубликаһының журналистар союзы ағзаһы (1999). «Күп милләтле Санкт-Петербург» Яҙыусылар союзының почетлы ағзаһы (2002). «Башҡорт энциклопедияһында» мәҡәләләр авторы. Төп фәнни хеҙмәттәре нефтехимия һәм нефть эшкәртеүҙә каталитик процестарҙы ҡулланыу менән бәйле.
* Черных Николай Андреевич (19 декабрь 1924 йыл — 30 октябрь 1982 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкы пулемётсыһы. Кесе лейтенант (1945). Советтар Союзы Геройы (1943).

## Иҫтәлекле урындары
* Ҡазан Божья Матерь иконаһы сиркәүе. 1788 йылда алпауыт Агрофена Дурасова аҡсаһына төҙөлгән. Ғибәҙәтхана руханиһы — протоиерей Валентин (Попов).

## Видеофильмдарҙа
* В селе Верхотор Ишимбайского района новая асфальтовая дорога
* Верхотор с высоты
* Верхотор, Ишимбайский район. Обсуждение благоустройства территории Медеплавильного завода
*  Верхотор, рыбоводческое хозяйство, выставка художника, хоккей
* Верхоторский медеплавильный завод

## Әҙәбиәт
* Мичурина, Гульназ Радиковна. Верхотор начинался с завода / Г. Р. Мичурина. Уфа : Информреклама, 2008
* Завалина, Т. Красивый юбилей: в Верхоторе торжества / Т. Завалина // Восход. — 2010. — 21 сент. — С. 1.
* Завалина, Т. Верхотор ждет гостей: торжества по случаю 250-летия его образования / Т. Завалина / /Восход. — 2010. — 17 сент. — С. 5.
* Ермолюк, С. Подставить своё плечо: день администрации прошел в Скворчихе и Верхоторе / С. Ермолюк // Восход. — 2010. — 19 янв. — С. 1—2.
* Завалина, Т. Праздник села — праздник памяти и надежды: 250-летие села Верхотор / Т. завалина //Восход. —2010. — 24 сентября. — С. 6—7.

## Һылтанмалар
*  
*  Верхоторский завод с деревнями
* http://verhotor-hram.3dn.ru/
* 
* Верхотор баҡыр иретеү заводыВерхотор баҡыр иретеү заводы
* «Налог Белешмәһе» системаһында Верхотор ауылы
* 
## Иҫкәрмәләр