open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Самсонов Александр Максимович

**Самсонов Александр Максимович** (17 февраль 1935 йыл) — «Башнефтепромстрой» тресы 1-се төҙөлөш идаралығының комплекслы бригада бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Башҡорт АССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Александр Максимович Самсонов 1935 йылдың 17 февралендә Ырымбур өлкәһе Троицк районының Савельевка ауылында (хәҙер — Төйлөгән районы) тыуған.

Махсус урта белемле, 1972 йылда Нефтекама нефть техникумын тамамлаған.

1951—1957 йылдарҙа «Башкируголь» (Күмертау) тресының балта оҫтаһы. 1959 йылда «Башнефтепромстрой» тресында (Нефтекама), өсөнсө разрядлы балта оҫтаһы булып башлай. 1962 йылдан мастер, 1963 йылдан — тәьминәт бүлеге инженеры, 1964 йылдан — «Башнефтепромстрой» 1-се трест төҙөлөш идаралығының комплекслы бригада бригадиры.

Бригада илдә беренсе булып нефть промыслалары, энергетика һәм ауыл хужалығы объекттарын эре керамзит панелдәрҙән төҙөүҙең индустриаль алымын үҙләштерә. Үҙ-ара алмашыусанлыҡ һәм төрҙәш профессияларҙы үҙләштереү арҡаһында бригада ағзалары төҙөлөш эштәренең тулы комплексын башҡара. Бригада өсөн эре панеллы төҙөлөштөң файҙаһы насос станцияһын төҙөү ваҡытын 40 көндән 9-12 көнгә, ә электростанцияларҙы төҙөү ваҡытын 60 көндән 15-18 көнгә тиклем ҡыҫҡартыуҙа була. Бөтә эштәр механизмдар ярҙамында башҡарыла. Автомашиналар һаны 2,4 тапҡырға, механизмдар — 1,8 тапҡырға кәмей, ике тапҡыр аҡса сарыф итеү кәмей. 1965 йыл аҙағына етештереү трест буйынса уртаса 4 300 булғанда бригадала бер эшләүсенең 12 824 һумға барып етә. Һөҙөмтәлә 210 мең һум экономия яһала. Объекттарҙы тапшырыуҙы тиҙләтеүгә иҫәп-хисап һәм хеҙмәт өсөн түләүҙең аккорд-премиаль системаһы ярҙам итә. Уртаса айлыҡ етештереү эшсегә уртаса 138 процентҡа етә. Төҙөлөш материалдарын экономиялау 2 500 һумдан ашыу тәшкил итә. А. М. Самсонов етәкселегендәге бригада, ете йыллыҡ планды (1959—1965) 5 йыл һәм 6 ай эсендә үтәй, 1966 йылдағы 11 айлыҡ планды 8 айҙа үтәп сыға һәм 3 271 һум экономия бирә. Коллективҡа «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы» исеме бирелә.

Газ сәнәғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары һәм ете йыллыҡ план йөкләмәләрен үтәгәндә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшеүе өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 1 июлендәге Указы менән А. М. Самсоновҡа Социалистик Хезмәт Геройы исеме бирелә.

1969—1972 йылдарҙа «Башнефтепромстрой» 1-се тресы төҙөлөш илдаралығының прорабы булып эшләй, 1972 йылда Надымға «Газпромстрой» тресына эшкә күсерелә.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966).

## Әҙәбиәт
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
* 

*
Нуғай ҡаласыҡтары

**Нуғай ҡаласыҡтары** () — Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһының Октябрь районы Нуғай ауылы эргәһендә урынлашҡан иртә тимер быуат археологик ҡомартҡылары

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Нуғай ҡаласыҡтары Өфө ҡалаһының Октябрь районы Нуғай ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан Ағиҙел йылғаһының уң ярында йәнәш морондарҙа урынлашҡан.

### Табылдыҡтар
Нуғай ҡаласыҡтары ике ерҙә табылған. Уларҙа археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙыныу эштәре үткәрелгән.

*Нуғай ҡаласығы I* — оҙонлоғо 450 м, киңлеге 20—50 м, б.э.т. IV—II быуаттарға ҡарай. Оҙонлоғо 85 м, киңлеге 33 м, бейеклеге 4 м ур менән нығытылған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында көршәккә оҡшаш балсыҡ һауыттар табылған, улар Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенә ҡарай: ауыҙы тирәләй соҡорло биҙәк баҫылған, түңәрәк төплө. Тимер тәңкә менән биҙәлгән бил ҡайышы һәм хайуан һөйәктәре табылған.

*Нуғай ҡаласығы II* — оҙонлоғо 250 м, киңлеге 30—40 м, б.э. III—V ббыуаттарға ҡарай. Уны һаҡлаған урҙың оҙонлоғо 28 м, киңлеге 6 м, бейеклеге 0,65 м.

Бында табылған балсыҡ һауыттар *Имәндәш тибындағы*, өсмөйөш баҫып биҙәлгән, түңәрәк төплө көршәккә оҡшаш һауыттарҙан ғибәрәт. Бронза биҙәүестәр табылған.

Ҡаласыҡ халҡы малсылыҡ, һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән.

Ҡомартҡы материалдары Башҡорт дәүләт университеты фондында һаҡлана.

## Асыш тарихы
1983 йылда тарих фәндәре кандидаты, әлеге ваҡытта дөйөм тарих кафедраһы доценты Илдар Мөдәрис улы Аҡбулатов һәм Рәсәй һәм Башҡортостандың тарихсы-археологы, Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты археология бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты Г. Н. Гарустович тарафынан асыла һәм өйрәнелә.

1993 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов, 1998 йылда тарих фәндәре кандидаты,Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының археологик тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре *Овсянников Владимир Владиславович* тикшерә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Нуғай ҡаласыҡтары//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Обыдённов М. Ф., Обыдённова Г. Т. Археологические памятники Южного Приуралья эпохи железа (I тыс. до н. э. — I тыс. н. э.). Уфа, 1998.
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Ломодуров Николай Зиновьевич

**Ломодуров Николай Зиновьевич** (28 октябрь 1909, Өфө губернаһы, Иҫке Баҙан ауылы —3 май 1976, Иҫке Баҙан ауылы, Башҡорт АССР-ы) — МТС механизаторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Николай Зиновьевич Ломодуров 1909 йылдың  28 октябрендә Иҫке Баҙан ауылында (хәҙер —Башҡортостан Республикаһының  Бөрө районы ). Белеме — башланғыс.

1920—1928 йылдарҙа атаһының хужалығында эшләй, 1928—1930 йылдарҙа — ерҙе бергәләп эшкәртеү буйынса ширҡәттә (ТОЗ), 1930 йылда Бөрө районы Иҫке Баҙан ауыл советының М. Горький исемендәге  ауыл хужалығы артеленә эшкә инә.  1931 йылдан алып, тракторсылар курсын тамамлағандан һуң, Бөрө МТС-ында тракторсы булып эшләй.

1933—1935  йылдарҙа Николай Зиновьевич  Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1936 йылда М. Горький исемендәге колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә, 1938 йылда  — тракторҙар бригадаһының бригадиры, ауыл хужалығы машиналары буйынса механик, 1942 йылда — Баҙан МТС-ында  өлкән механик.

Николай Зиновьевич Ломодуров 4 ремонт бригадаһын һәм 6 үҙәк ойоштора, беренсе бригада  тракторҙарҙы һүтеү һәм деталдәрҙе йыуҙырыу менән шөғөлләнә,  икенсеһе  — моторҙарҙы  ремонтлау һәм һынау, өсөнсөһө — арткы күперҙәрен  ремонтлау, дүртенсеһе  — һуңғы йыйыу һәм тракторҙарҙы һынау менән шөғөлләнә. Н. 3. Ломодуров етәкселегендәге  МТС машина-трактор паркында эште теүәл һәм оҫта ойоштороуы арҡаһында 1947 йылғы яҙғы баҫыу эштәренә  барлыҡ  38 тракторҙы ла ваҡытында әҙерләй.  Уның тәҡдиме менән   профилактик һәм ағымдағы ремонтты үткәреү өсөн техник ярҙам күрһәтеү күрсәтү буйынса  поход оҫтаханаһы ойошторола. 

1947 йылда Баҙан МТС-ы механизаторы иң яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә: трактор эштәре планы  108,8 процентҡа үтәлә, 21 600 гектар урынына 25 100 гектар ер эшкәртелә, һәр 15-көслө тракторға — 586,4 гектар. МТС хеҙмәтләндергән колхоз  654гектар майҙанда һәр гектарынан  21,12 центнер  арыш уңышы ала. 

Хеҙмәтләндергән колхоздарҙа 654 гектар майҙанда гектарынан 21,12 центнер арыш алып юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн 1948 йылдың 2 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Н. 3. Ломодуровҡа  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1951—1970 йылдарҙа Баҙан МТС-ының баш инженеры булып эшләй,  1970—1975 йылдарҙа — Иҫке Баҙан урта мәктәбе янындағы механизация уҡытыусыһы.

Н.З. Ломодуров 1976 йылдың 3 майында вафат була

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949)
* Ленин ордены менән бүләкләнә

## Әҙәбиәт

* Герои труда: Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2008. − Т. 4: Л-О. — 672 с. ISBN 978-5-88185-068-5

## Һылтанмалар

* http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r14/r14_17.html?gord=1
Субаев Фәтих Йосоп улы

**Субаев Фәтих Йосоп улы** (5 июль 1911 йыл — 26 сентябрь 1978 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. Совет‑фин (1939—1940), Бөйөк Ватан һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғыштарында ҡатнашыусы. 1955—1971 йылдарҙа РСФСР Автомобиль транспорты һәм шоссе юлдары министрлығының Өфө ҡалаһындағы 1222-се автоколоннаһы водителе һәм бригадиры. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), РСФСР‑ҙың почётлы автотранспортсыһы (1970).

## Биографияһы
Фәтих Йосоп улы Субаев 1911 йылдың 5 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районының Ҡыҫҡайылға ауылында тыуа. Белеме — тулы булмаған урта.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1929 йылда Ворошилов исемендәге колхозда шофер булып башлай. 1931—1941 йылдарҙа Бүздәк МТС-ында водитель һәм тракторсы була. 

1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 

1946 йылда — Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колониялары идаралығы водителе, 1950 йылда — Өфөлә Тауарҙарын күмәртәләп һатыу идаралығы водителе, 1955 йылдан — РСФСР-ҙың Автомобиль транспорты һәм шоссе юлдары министрлығының Өфөләге 1222-се автоколоннаһы водителе һәм бригадиры.

Йөк ташыу буйынса ете йыллыҡ планын (1959—1965) 130 процентҡа үтәй, һуңғы йылда ғына 1336 тонна йөк ташый, 207 774 тонна-километр эшләй. Ваҡытында техник тәрбиәләү, дөрөҫ ҡулланыу һөҙөмтәһендә уның автомобиле капиталь ремонтһыҙ 430 мең километр үтә (норма — 107 мең километр). Ошо ваҡыт эсендә 18 автошина, 500 һумлыҡ материал һәм запас частар, 2 200 литр яғыулыҡ экономиялай. Капиталь ремонтта ғына 3 мең һумдан ашыу экономия яһала.

Йыл һайын бригадаһы менән бергә Ф. Й. Субаев ауыл хужалығы продукцияһын йыйыуҙа һәм сығарыуҙа ҡатнаша. Республиканың төньяҡ-көнсығыш райондарҙа ауыр климат шарттарына ҡарамаҫтан, бригада йөк ташыу планын 100—115 процентҡа, бригадир үҙе 125 һәм унан да күберәк процентҡа үтәй.

Ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙәге ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 5 октябрендәге Указы менән «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.

1971 йылда пенсияға киткәнгә тиклем 1222-се автоколонна бригадиры булып эшләй.

Почетлы автотранспортсы (1970).

1978 йылдың 26 сентябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966).
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (1966).

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Нухов Фәрит Әйүп улы

**Нухов Фәрит Әйүп улы** (21 март 1930 йыл — 19 март 1990 йыл) — Өфө моторҙар эшләү заводының авиация двигателдәрен слесарь-йыйыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Башҡорт АССР-ының унынсы һәм ун беренсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1980—1990).

## Биографияһы
Фәрит Әйүп улы Нухов 1930 йылдың 21 мартында Башҡорт АССР-ының Иглин районының Иҫке Меңетәр ауылында тыуған. Шунда уҡ уның ауыр бала сағы үткән

Әсәһе, Вафия Сөләймән ҡыҙы, ҡаты ауырыған. Атаһы һуғыштың тәүге ваҡытында ауыл Советы рәйесе һәм колхоз рәйесе булып эшләгән. Нуховтар ғаиләһендә өлкән ағайҙары һәм апайҙары булған, тик улар һуғышҡа тиклем Өфөгә эшкә сығып киткән.

1946 йылда ул Өфөгә ағалары янына китә. Һуғыштан һуңғы ике йылда техникумда уҡый.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1948 йылда Өфө моторҙар эшләү заводында слесарь- йыйыусы булып башлай. 1950—1954 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, запасҡа ҡайтҡандан һуң туған заводында слесарь, авиация двигателдәрен йыйыусы-слесарь була.

Йыйыу цехының иң ҡатмарлы участкаларында эшләй һәм норманы 120—130 процентҡа еткерә. Яҡшы күрһәткестәре өсөн 1963 йылда уға «Коммунистик хеҙмәт ударнигы» маҡтаулы исем бирелә. «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыллығы уңайынан» миҙалы менән бүләкләнә.

1972 йылда Өфө моторҙар эшләү заводының Почёт таҡтаһына индерелә. 1972 йылда шәхси келәймә менән эшләү хоҡуғын яулай, 1973 йылда «Сифат алдынғыһы» тигән исем бирелә.

Туғыҙынсы биш йыллыҡта етештереүҙә юғары күрһәткестәре һәм планды ваҡытынан алда үтәгәне өсөн СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән 1975 йылдың 19 декабрендә Фәрит Әйүп улы Нуховҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1990 йылға тиклем Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең слесары-йыйыусыһы булып эшләй.

Башҡорт АССР-ының унынсы һәм ун беренсе саҡырылыш (1980—1990) Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

Фәрит Әйүп улы Нухов 1990 йылдың 19 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975),
* Ленин ордены (1975),
* Октябрь Революцияһы ордены (1971), 
* миҙалдар.

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Некрасов Николай Николаевич (дирижёр)

**Некрасов Николай Николаевич** (30 июнь 1932 йыл — 21 март 2012 йыл) — дирижёр, уҡытыусы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1988). 

## Биографияһы
Николай Николаевич Некрасов 1932 йылдың 30 июнендә Мәскәүҙә музыканттар ғаиләһендә тыуған. 

1947-1952 йылдарҙа Октябрь революцияһы исемендәге музыка училищеһында (хәҙерге ваҡытта А. Г. Шнитке исемендәге Мәскәү дәүләт музыка институты) балалайкала яңғыҙ башҡарыу һәм дирижерлыҡ класы буйынса, 1952-1954 йылдарҙа — Умандә летчиктар училищеһында, 1954-1960 йылдарҙа — Гнесиндар исемендәге музыка-педагогик институтта (хәҙер Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһы) Г. Ф. Зимин һәм С.  С. Сахаровтың дирижерлыҡ класы буйынса уҡый, дирижер һәм балалайкала концерт башҡарыусыһы һөнәре ала. 

1957 йылдан - М. Е.Пятницкий исемендәге рус халыҡ хоры оркестрының баш дирижеры. 1959 йылда АҠШ та «Рус фестивалендә» симфоник дирижер булараҡ беренсе башлап сығыш яһай. 1960 йылдан-СССР Дәүләт халыҡ бейеү ансамбле оркестрының баш дирижеры (хәҙер Игорь Моисеев исемендәге Дәүләт халыҡ бейеүе академия ансамбле). 

1973—2012 йылдарҙа Бөтә Союз радио һәм Үҙәк телевидениеның рус халыҡ уйын ҡоралдары оркестры баш дирижеры һәм сәнғәт етәксеһе. 

Совет композиторҙарының күп әҫәрҙәренең беренсе башҡарыусыһы. Уның етәкселегендә рус, совет һәм сит ил композиторҙарының күп әҫәрҙәренең урыҫ халыҡ ҡоралдары оркестры өсөн транскрипциялары башҡарыла. 

Сит илдәрҙә гастролдәрҙә була. 

1985—1998 йылдарҙа тиклем Гнесиндар исемендәге музыка-педагогия институтында уҡыта, оркестр *дирижёрлыҡ итеү* кафедраһын етәкләй (1988 йылдан — доцент, һуңынан профессор). 2001 йылдан-П. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһы профессоры (композиция һәм инструментовка кафедраһы). 

2007 йылдан 2012 йылға тиклем - халыҡ ижадын үҫтереүгә индергән өлөш өсөн Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Душа России» премияһын биреү буйынса Сәнғәт-эксперт советы ағзаһы. Халыҡ-ара музыка эшмәкәрҙәре союзы вице-президенты. 

1962 йылдан - КПСС ағзаһы. 

2012 йылдың 21 мартында Мәскәүҙә вафат була, Троекуров зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (12/01/1971)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (04.12.1980)
*  СССР-ҙың халыҡ артисы (04/11/1988)
* Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә СССР Дәүләт премияһы (1991) - 1988-1990 йылғы концерт программалары өсөн
* IV дәрәжә Ватан алдындағы хеҙмәттәр өсөн ордены(27/27/1995)
* «Почёт Билдәһе» ордены (29.07.2002)
* Алтын миҙал һәм Мәскәүҙә VI бөтә Донъя йәштәр һәм студенттар фестиваленең халыҡ-ара конкурсы лауреаты исеме (1957)
* Ирина Архипова фонды премияһы (2001)
* «Фолк-музыка» номинацияһында «Овация» Рәсәй милли премияһы (2008).

## Хәтер
* 2012 йылдан Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһының рус халыҡ уйын ҡоралдары академия оркестры Н. Н. Некрасов исемен йөрөтә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Николай Некрасов — не бойтесь дирижёра… Интервью
Стоянов Александр Васильевич

**Стоянов Александр Васильевич** (12 февраль 1918 йыл — 19 июнь 1971 йыл) — тракторсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районы «Беренсе Май» колхозы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Александр Васильевич Стоянов 1918 йылдың 12  февралендә  Башҡорт АССР-ының  Дәүләкән районы Шестопаловка ауылында тыуа.

Белеме — башланғыс. 1934 йылда Асылыкүл МТС-ының механизаторҙар мәктәбен тамамлағандан һуң «Беренсе Май» колхозында тракторсы булып эшләй. 1938 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1946 йылда демобилизацияланғандан һуң тракторсы булып эшләй, «Беренсе Май» колхозында ялан бригадаһы бригадиры була.

Бригада 1947 йылда иң юғары уңышҡа өлгәшә — 360 гектарҙа гектарынан 16 һәм унан күберәк центнер уңыш алына, айырым майҙандарҙа уңыш гектарынан 30 центнерға етә. Юғары уңыш колхозға иген тапшырыу планын үтәү мөмкинлеге бирә. Юғары уңыш арҡаһында һәр колхозсы һәр эш көнөнә берәр килограмм арыш, 4,5 килограмм бойҙай, 300 грамм тары һәм 200 грамм көнбағыш ала. Барлығы бригада ағзалары эш көнө өсөн 6 килограмм иген, өҫтәмә түләү ала.

Ауыл хужалығы тармағында юғары производство күрһәткестәре, 28,1 гектарҙа һәр гектарҙан 31,86 центнер бойҙай уңышы алған өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 2 апрелендәге указы менән А. В. Стояновҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1970 йылда тиклем пенсияға сыҡҡанға тиклем Дәүләкән районы «Россия» колхозының ат ҡараусыһы булып эшләй.

Стоянов Александр Васильевич 1971 йылдың 19 июнендә вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин ордены

## Әҙәбиәт
*Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6

## Һылтанмалар
* 
* Давлеканово
Сергеев Пётр Васильевич

**Сергеев Пётр Васильевич** (18 июль 1929 йыл — 14 ноябрь 1981 йыл) — механизатор. 1958—1981 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы М. Горький исемендәге колхоз тракторсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Петр Васильевич Сергеев 1929 йылдың 18 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Баҙлыҡ ауылында тыуа. Урта белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда тракторсылар курсын тамамлағандан һуң Бишбүләк районының М. Горький исемендәге колхозда тракторсы булып башлай, һуңынан Бишбүләк МТС-ында тракторсы булып эшләй, 1958 йылдан — Бишбүләк районының М. Горький исемендәге колхоз тракторсыһы. Йыл һайын юғары производство күрһәткестәренә өлгәшә. 1966—1970 йылдарҙа ғына тәшкил ер һөрөү планын 176,7 процентҡа үтәй, 6 050 килограмм яғыулыҡ-майлау материалдарын һәм 729 һум аҡса экономиялай.

Бер нисә тапҡыр бригада советы ағзаһы итеп һайлана, колхоздың партком һәм колхоз идараһының Почет грамоталары менән бүләкләнә, М. Горький исемендәге колхоздың Хеҙмәт даны китабына индерелә.

Ауыл хужалығы продукттарын етештереү һәм дәүләткә ер эшкәртеү продукцияһын һатыуҙың биш йыллыҡ планын үтәүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1971 йылдың 8 апрелендә Пётр Сергеевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1981 йылда хаҡлы ялға киткәнсе М. Горький исемендәге колхозда механизатор булып эшләй.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һигеҙенсе саҡырылыш депутаты (1971—1975).

1981 йылдың 14 ноябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (8.04.1971);
* Ленин ордены (8.04.1971).

## Әҙәбиәт
* Герои труда: Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трёх степеней из Башкортостана / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*   
* Сергеев Пётр Васильевич // Чувашская энциклопедия.
Байраҡ

**Байраҡ** —  дөрөҫ геометрик (йышыраҡ тура дүртмөйөшлө) шәкелдәге туҡыма, махсус төҫ-биҙәктәре була.

Дәүләт байрағы дәүләт символдарының береһе булып тора. Дәүләт байрағынан тыш, күп дәүләттәрҙә хәрби-диңгеҙ һәм сауҙа байраҡтары була. Байраҡ белеме вексиллология ( — «байраҡ») тип атала.

Башҡортостан дәүләт байрағы тарихы 1918 йылының урағайының 20-һенән башлана. Башҡорт хөкүмәте фарманы менән был көндә башҡорт милли байрағы раҫлана. Башҡорт милли флагы күк, йәшел һәм аҡ төҫтәге өс буй һыҙаттан тора.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Русского центра флаговедения и геральдики
* Геральдика.ру
* Проект «Все флаги мира»
*
Шабанова Татьяна Дмитриевна

**Шабанова Татьяна Дмитриевна** (8 март 1947 йыл) — юғары мәктәп ветераны, телсе ғалим. 1971 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, 1977—1988 йылдарҙа инглиз теле кафедраһы мөдире, 1996—2006 йылдарҙа — сит телдәр факультеты деканы. Филология фәндәре кандидаты (1999), профессор (1999).  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри  белем биреү хеҙмәткәре .  

## Биографияһы
Татьяна Дмитриевна Шабанова 1947 йылдың 8 мартында Ставрополь крайының Минеральные Воды ҡалаһында тыуа.

1971 йылда Пятигорск сит телдәр педагогия институтын тамамлай һәм Өфөлә Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта башлай. 1977—1988 йылдарҙа инглиз теле кафедраһ мөдире була. 1996—2006 йылдарҙа сит телдәр факультеты деканы вазифаһын биләй.

1999 йылда «филология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, шул уҡ йылдан — профессор. 2002 йылда «Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеменә лайыҡ була.

Ғилми эштәре тел структураһының төрлө кимәлдәрендәге лингвистик берәмектәр семантикаһына, инглиз телен һәм урыҫ телен типологик өйрәнеүгә бағышланаған.

Шабанова 100 тирәһе фәнни хеҙмәт авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре

* Семантическая модель английских глаголов зрения: теоретико‑эксперимент. исслед. Өфө, 1998
* Семантические модуляции в глагольной лексике английского и русского языков в единстве семантического, когнитивного и конструктивного подходов. Өфө, 2015
* История английского языка, Саарбрюккен, 2016

## Һылтанмалар
*
Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы

**Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы**  — (11 апрель 1955, Силәбе ҡалаһы) — археолог, тарих фәндәре докторы (2002), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).

## Биографияһы
Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы 1955 йылдың 11 апрелендә Рәсәй Федерацияһының Силәбе ҡалаһында тыуған.

1973 йылда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетының тарих-филология факультетынң көндөҙгө бүлегенә, «археология» белгеслегенә уҡырға инә.

1978 йылда Ҡазан университетын тамамлағандан һуң М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләй.

1988 йылдан алып тарих факультеты деканы.

2002 йылда «История археологических исследований Урало-Поволжья» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2007 йылдан — Тарихи һәм хоҡуҡи белем институты директоры.

2015 йылдан башлап дөйөм тарих һәм тарихи‑мәҙәни мираҫ кафедраһы мөдире; .

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре Урал-Волга буйының бронза быуатына, Бура мәҙәниәтенә, археология тарихына арналған.

Бер нисә археологик ҡомартҡыны, шул иҫәптән Бикҡол торамаларын, Мораҙым торамаһы,Төбәк торамаһын, Яңы Ҡабан ҡаласығын өйрәнә.

Экспедициялар эшмәкәрлеге: 1970 йылдан, 1980 йылдан — экспедиция начальнигы, 1980 йылдан фәнни тикшеренеү-ҡаҙыныу эштәре алып бара, Башҡортостан һәм Татарстан Республикалары, Ырымбур, Силәбе өлкәһе территориялары буйынса барлығы 50 экспедицияла тикшеренеүҙәр үткәргән.

130‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән Өфө тарихы буйынса тәүге дәреслектәр авторы. «Өфөнө өйрәнеү» үҙәге етәксеһе.

### Хеҙмәттәре
* Обыдённов М. Ф., Обыдённова Г. Т. Археологические памятники Южного Приуралья эпохи железа (I тыс. до н. э. — I тыс. н. э.). Уфа, 1998.
* Очерк истории Урало-Поволжской археологии первой половины XX столетия. Уфа, 2002
* Древние живописцы Урала. Уфа, 2012 (авторҙ.); .

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яңы Ҡабан ҡаласығы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Обыдённова Гөлнара Тәлғәт ҡыҙы
Сафиуллин Ғиндулла Ғиззәтулла улы

**Сафиуллин Ғиндулла Ғиззәтулла улы** (7 май 1933 йыл — 2016 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. БАССР-ҙың Дәүләкән районы Ленин исемендәге колхоз бригадаһы механигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған ауыл хужалығы  механизаторы (1966).

## Биографияһы
Ғиндулла Ғиззәтулла улы Сафиуллин 1933 йылдың 7 майында БАССР-ҙың Дәүләкән районы Волга ауылында тыуа.

Белеме — урта. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1948 йылда Дәүләкән районы Ленин исемендәге колхозда башлай, 1952—1953 йылдарҙа Дәүләкән механизация училищеһында уҡый.

1953—1958 йылдарҙа тракторсы, Суйынсы МТС-ында бригада бригадиры ярҙамсыһы булып эшләй, 1961 йылдан — Дәүләкән районының Ленин исемендәге колхоз бригадаһы механигы.

«Колос» комбайнында эшләп, Ғ. Сафиуллин унынсы биш йыллыҡтың (1976—1980) өс йылында иген һуғыу планын 280—350 процентҡа үтәй. Район механизаторҙары араһындағы социалистик ярышта беренсе урын ала. Уның юғары һөҙөмтәле хеҙмәһе арҡаһында колхоз дәүләткә биш йыллыҡтың өс йылында планда ҡаралған 9 170 тонна иген урынына 9433 тонна һата, йәғни планды 102,8 процентҡа үтәй. 1978 йылдың 5 000 000 тонна хужалыҡ дәүләткә пландағы 3 тонна урынына 5000 тонна иген һата, план 167 процентҡа үтәлә. Һәр гектарҙан 40 центнер борсаҡ, 35,5 центнер арыш һәм шунса уҡ ужым бойҙайы алына. Ғ. Сафиуллин биш йыллыҡтың өс йылында «Колос» комбайнында 39 000 центнерҙан ашыу иген һуға. 1978 йылда ғына ул 5000 центнер урыныа 17 523 центнер һуғып ала, шул уҡ ваҡытта 10 процент яғыулыҡ-майлау материалдарын экономиялай.

1978 йылда производствола һәм дәүләткә иген һәм ер эшкәртеүҙең башҡа продукттарын һатыуҙа ҡаҙанған ҙур уңышы өсөн Ғ. Ғ. Сафиуллинға СССР Юғары Советы Президиумының 1979 йылдың 12 апрелендәге Указы менән «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1993 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Ленин исемендәге колхозда тракторсы булып эшләй.

Артабан Дәүләкән ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979)
* ике Ленин ордены (1973, 1979)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған ауыл хужалығы  механизаторы (1966).
* миҙалдар.

## Әҙәбиәт
*Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Бочвар Анатолий Михайлович

**Анатолий Михайлович Бочвар** (1870—1947) — совет металл белгесе, Мәскәү металл белеме мәктәбенә нигеҙ һалыусы, профессор (1917), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1933).

## Биографияһы
1870 йылдың 17 авгусында 1877 йылда вафат булған ҡала табибы ғаиләһендә тыуған. Ул 14 йәшендә генә уҡый башлай. 1891 йылда Санкт-Петербург беренсе реаль училищеһын тамамлағас, Мәскәү техник училищеһының инженер-технология бүлегенә уҡырға инә, уны 1897 йылда инженер-технолог һөнәре алып ҡыҙыл диплом менән тамамлай. Ул лаборант сифатында органик булмаған матдәләрҙең химик технологияһы кафедраһында ҡалдырыла. 

1898 йылдың сентябренән училищела технология, 1901 йылдан — металлургия уҡыта башлай; 1902 йылдың ноябренән өҫтәмә рәүештә 5-се курста махсус проектлау уҡыта. 1902 йылдан металлургия лабораторияһы менән етәкселек итә. 

1908 йылда Мәскәүҙә беренсе металлография лабораторияһын ойоштора һәм металлография курсын уҡый башлай. 1917 йылдан Мәскәү техник училищеһының металлургия һәм металл белеме кафедраһы буйынса экстраординар профессор. 

Шул уҡ ваҡытта, 1907 йылдан башлап, ул Мәскәү коммерция институтында тауар фәне һәм минераль матдәләр технологияһы курсы уҡыта, унда 1913 йылдың майынан ул махсус лаборатория мөдире һәм химия технологиялары кафедраһы доценты булып тора. 1910-сы йылдарҙа Мәскәү Сәнәғәт училищеһында уҡыта. 1919-1930 йылдарҙа ул шулай уҡ Мәскәү тау академияһында төҫлө металлдар металлографияһы кафедраһын етәкләй. 

1930 йылда Мәскәү төҫлө металл һәм алтын институтына күсә, һәм унда төҫлө металдарҙың махсус металлографияһы курсын уҡый һәм металлография лабораторияһын етәкләй. 

Уҡытыусы хеҙмәте менән бер рәттән, ул ҡара һәм төҫлө металлургия өлкәһендә киң тикшеренеүҙәр алып бара. Уның төп эше  — аҡ антифрикцион эретмәләр, ҡорос суйындар, һоро суйындарҙы термик эшкәртеү буйынса. Авиация өсөн бер нисә яңы еңел иретмәләр булдыра. А. М. Бочвар тарафынан башҡарылған подшипник иретмәләрен тикшеренеүҙәре ҙур танылыу ала, ул эшләгән Баббит (Б-16) меңләгән тонна аҡҡурғашты экономияларға мөмкинлек бирә. 

Ул 1947 йылдың 11 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Ул яңы Донский зыяратының төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә-ҡатыны Ольга Петровна менән бергә ерләнгән (1875-1951). Уларҙың улы Андрей Анатольевич Бочвар - СССР Фәндәр академияһы академигы, күренекле совет металлургы, Совет атом сәнәғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- Ленин ордены (28.08.1945)

- «Почёт Билдәһе» ордены

- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Биография Калып:Недоступная ссылкалып:Недоступная ссылка
* Биография
Сафин Ғәтфән Ғизетдин улы

**Сафин Ғәтфән Ғизетдин улы** (20 май 1920 йыл — 15 июнь 2012 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы,  Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. БАССР-ҙың Ауырғазы районы «Үҙән» колхозының комплекслы бригадаһының элекке тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Ғәтфән Ғизетдин улы Сафин 1920 йылдың 20 майында БАССР-ҙың Ауырғазы районы Ишле ауылында тыуа.

Хеҙмәт юлын 1934 йылда Ауырғазы районының «Урал» колхозында төрлө эштәрҙә эшләп башлай. 1939—1941 йылдарҙа — "Үҙән"колхозының Ишле МТС-ы тракторсыһы. 1941—1944 йылдарҙа 53-сө уҡсылар бригадаһы составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1944 йылда Ғ. Сафин башта — трактор, һуңынан «Үҙән» колхозының комплекслы бригадаһын етәкләй. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа иген уңышы гектарынан 10-12 центнер тәшкил итһә, 1958—1960 йылдарҙа ул 18-20 центнерға тиклем арта.

Ғәтфән Ғизетдин улы етәкләгән комплекслы бригада 1959—1965 йылдарҙа 1200 гектар майҙандан 19 мең 800 центнер, йәғни гектарынан 16,5 центнер уңыш ала. Бойҙай һәм арыш кеүек төп культуралар буйынса уңыш тағы ла юғарыраҡ була. 1965 йылда арыш уңышы гектарынан 19 центнер тәшкил итә, бойҙай — 17,8, шәкәр сөгөлдөрөнөкө — 193, кукуруз 287 центнер тәшкил итә.

Юғары етештереүсәнлекле техника ҡулланып, иген һәм мал аҙығы культуралары етештереүҙә һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы менән Ғ. Ғ. Сафинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1980 йылда хаҡлы ялға киткәнсе «Үҙән» колхозында газсы булып эшләй.

2012 йылдың 15 июнендә вафат була. 8 бала тәрбиәләп үҫтергән (ете ул һәм ҡыҙ).

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* миҙалдар

## Әҙәбиәт
*Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

*

## Һылтанмалар
http://aurgazy.narod.ru/Geo_economics.htm
Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы

**Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы** () — Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Болғар ауылы эргәһендә урынлашҡан VII—IX быуаттарға ҡараған Ҡала-Тау, иртә Урта быуат археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Болғар ауылы эргәһендә Ҡалмаш йылғаһы ярының бейек морононда урынлашҡан. Болғарҙан ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Иҫке Ҡалмаш) — 4 км.

### Табылдыҡтар
Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы майҙнының 1000 м² яҡын ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаласыҡ ур һәм соҡор (тәрәнлеге 1,3 м) менән нығытылған. Урҙың оҙонлоғо 50 м, киңлеге 6 м, бейеклеге 1,3 м, соҡорҙоң тәрәнлеге — 1,3 м.

Һаҡланыу ҡоролмаһы тип фараз ителгән ағас ҡойма эҙҙәре асыҡланған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр ике мәҙәниәткә: Ҡараяҡуп мәҙәниәте, Кушнаренко мәҙәниәтенә ҡарай.

Эш ҡоралдары — орсоҡбаш, тимер бысаҡ, тигель, муйынсаҡ, хайуан һөйәктәре табылған.

Ҡышҡы миҙгел торамаһы (ҡышлаҡ) булған тип фаразлайҙар.

Ҡомартҡы материалдары өлөшләтә Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан һәм йәнә бер аҙы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
БДУ фондтарында һаҡлана.

## Асыш тарихы
Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы 1926 йылда СССР ғалим-геологы В. Х. Вахрушев тарафынан асыла.

1963 йылда арихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов тикшерә.

1964 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева өйрәнә.

1993 йылда ҡаласыҡта тарих фәндәре кандидаты,Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының археологик тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре Овсянников Владимир Владиславович тикшеренеү эштәре үткәрә.

2002 йылда тарих фәндәре кандидаты Илдар Мөҙәрис улы Аҡбулатов өйрәнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Иҫке Ҡалмаш ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Археологические работы в низовьях Белой: сб. науч. ст. Уфа, 1986
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Чанышев Ринат Риян улы

**Чанышев Ринат Риян улы** (23 июль 1953, Салауат, БАССР) — СССР һәм Рәсәй инженер-төҙөүсеһе һәм ғалимы. Техник фәндәр докторы (2003).

## Биографияһы

Чанышев Ринат Риян улы 1953 йылдың 23 июлендә Ишембай ҡалаһының Салауат эшселәр ҡасабаһында (әлеге Салауат ҡалаһы) тыуа.

1975 йылда Өфө нефть институтын уҡып бөтә. Артабан Өфөлә төрлө ойошмаларҙа эшләй башлай. 1981 йылға тиклем — «Эре панелле йорттар төҙөү» тресында (1979 йылдан алып производствотехнология комплектациялау идаралығы баш инженеры), 1981 йылдан ВЛКСМ-дың Октябрь район комитетының 1-се секретары булып эшләй.

1983 йылдан алып Ринат Риян улы «БашкирБАМстрой» эре панелле йорттар төҙөү тресының Амур өлкәһендә Зея төҙөлөш идаралығы начальнигы вазифаһын биләй. 1985 йылдан — ӨНИ эргәһендәге «Уфареактив» аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар эксперименталь-тәжрибә заводы баш инженеры, 1991 йылдан башлап «Реактив» Дәүләт инженерлыҡ үҙәгендә гененраль директор урынбаҫары булып эшләй.

2003 йылда техник фәндәр докторы исемен яҡлай.

2008 йылдан алып ӨДНТУ-ның Аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар ҒТИ-нда директор вазифаһын биләй. 

Ринат Чанышевтың фәнни-производство тикшереүҙәре аҙ күләмле химия продукттарын, айырыуса таҙа реактивтарҙы һәм композицион материалдарҙы әҙерләүҙең инновацион технологияларын эшләүгә һәм ҡулланыуға индереүгә, Башҡортостанда фән һәм техника үҫешенең тарихын өйрәнеүгә бағышланған.

Чанышев 100-ҙән артыҡ ғилми эш һәм 1 уйлап табыуҙың авторы була.

## Ғилми хеҙмәттәре

* Глицерин. Методы получения, промышленное производство и области применения. Мәскәү, 2003 (авторҙ.)
* Биологически активные производные глицерина. Мәскәү, 2003 (авторҙ.)
* История возникновения, становления и развития производства отечественных витаминных и лекарственных препаратов. Мәскәү, 2003 (авторҙ.)

## Һылтанмалар

*
Саруа ҡаласығы

**Саруа ҡаласығы** () — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Саруа ауылы эргәһендә урынлашҡан иртә тимер быуат һәм иртә Урта быуаттар археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Саруа ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Саруа ауылынан көньяҡҡа табан 3,5 км алыҫлыҡта убалы теҙмә армытында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Бөрө) — 32 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Калинники) — 7 км.

### Табылдыҡтар
Саруа ҡаласығы ялан яғынан бер ур һәм соҡор менән һаҡланған. Был урҙың оҙонлоғо 120 м, киңлеге яҡынса 30 м, бейеклеге 6 м, соҡорҙоң тәрәнлеге яҡынса 2 м, киңлеге 10 м.

Морон яғынан ҡаласыҡ бейеклеге 2 м, 4 м дәүмәлле 2 ур менән уратып алынған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр Бахмут мәҙәниәте һәм Пьяный Бор мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.

Ҡомартҡы материалдары Милли музейҙа һаҡлана.

## Асыш тарихы
Саруа ҡаласығы 1959 йылда буласаҡ тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов тарафынан асыла һәм тикшереп өйрәнелә.

1988 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре кандидаты Байтимер Батырхан улы Агеев тикшеренеү эштәре үткәрә

1990 йылда археолог, тарих фәндәре докторы, профессор Останина Таисия Ивановна тикшерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/12195-sarua-alasy-y   Саруа ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы]
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Археологические работы в низовьях Белой: сб. науч. ст. Уфа, 1986
* Обыдённов М. Ф., Обыдённова Г. Т. Археологические памятники Южного Приуралья эпохи железа (I тыс. до н. э. — I тыс. н. э.). Уфа, 1998.
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Мелихов Василий Михайлович

**Мелихов Василий Михайлович** (13 июль 1914 йыл — 7 июль 1990 йыл) — «Востокнефтезаводмонтаж» тресы 1-се төҙөлөш-монтаж идаралығының слесарь-монтажсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Василий Михайлович Мелихов 1914 йылдың 13 июлендә Ново-Богородское ауылында — тыуған хәҙер Ырымбур өлкәһенең Матвеевка районы составына инә — тыуа.

Урта белемгә эйә.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1932 йылда Златоуст металлургия заводында слесарь булып башлай, 1935 йылдан Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ вагондар эшләү заводында эшләй, 1940—1943 йылдарҙа — «Башнефтезавод» тресының 7-се төҙөлөш идаралығы слесарь-монтажсыһы. 1943—1946 йылдарҙа — Төркмән ССР-ы Красноводск ҡалаһында 8-се трестың слесарь-монтажсылары бригадиры. 1946 йылда Октябрьский ҡалаһына «Нефтезаводмонтаж» тресы 10-сы монтаж идаралығының слесарь-монтажсылары бригадиры булып күсә. 1950—1959 йылдарҙа Өфө ҡалаһында 7-се трестың 9-сы төҙөлөш-монтаж идаралығында эшләй, 1960 йылдан — «Востокнефтезаводмонтаж» треасының 1-се төҙөлөш-монтаж идаралығында.

Башҡортостандың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы предприятиеларында нефть ҡыуҙырыу, термик крекинг, майҙарҙы, парафинды, каталитик риформингты, гидрокрекингты селектив таҙартыу буйынса ҡоролмалар төҙөүҙә ҡатнаша.

Нефть химияһы һәм нефть эшкәртеү заводтары төҙөүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Оҙайлы ваҡыт уның етәкселегендәге коллектив эштәрҙе юғары кимәлдә башҡара. Бер нисә йыл дауамында В. М. Мелихов слесарь-монтажсылар бригадаһына етәкселек итә, эшләү нормаһын даими үтәлә, ете йыллыҡ планды (1959—1965) ваҡытынан алда — 1965 йылдың майында үтәй, монтажлау эштәрен һәр саҡ юғары сифатлы башҡара һәм ваҡытынан алда тапшыра.

Бригадир-остах В. М. Мелихов 70-тән ашыу йәш эшсене эшкә өйрәтә.

Капиталь төҙөлөштә ете йыллыҡ планды үтәүҙә яулаған юғары уңыштары өсөн СССР Юғары Советы президиумының 1966 йылдың 26 июлендәге указы менән В. М. Мелиховҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1989 йылға тиклем «Востокнефтезаводмонтаж» тресының 1-се Өфө монтаж идаралығының ярҙамсы хужалыҡ мөдире булып эшләй.

1990 йылдың 7 июлендә вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6
*
Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы

**Маннуров Рәшит Ниғмәтулла улы** (8 июль 1926 йыл — 21 июль 1993 йыл) — БАССР-ҙың Дим станцияһы локомотив депоһының машинисы, машинист-инструкторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. СССР-ҙың почетлы тимер юлсыһы (1967).

## Биографияһы
Рәшит Ниғмәтулла улы Маннуров 1926 йылдың 8 июлендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй  кантоны Яңы Таулар ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.

1943 йылда Куйбышев тимер юлының Дим станцияһы локомотив депоһында паровоз кочегары булып хеҙмәт юлын башлай. 1948 йылға тиклем паровоз депоһы машинисы ярҙамсыһы булып эшләй. 1948—1949 йылдарҙа Өфө ҡалаһының юл-техник мәктәбендә уҡый, уны 1949—1954 йылдарҙа тамамлағандан һуң, Өфө паровоз депоһы машинисы була. 1954—1955 йылдарҙа — Мәскәүҙең паровоз машинистары мәктәбе курсанты. 1955—1963 йылдарҙа — Дим станцияһы локомотив депоһы машинисы, машинист-инструкторы.

Р. Н. Маннуров етәкселегендәге бригада социалистик ярышта барлыҡ күрһәткестәр буйынса ла даими беренселек яулай. Р. Н. Маннуров — ауыр поездарҙы экономияланған электр энергияһында йөрөтөү буйынса ярыш инициаторы. Оҫта йөрөтөү һәм рекуператив тормоздар ҡулланыу иҫәбенә поездарҙың ауырлығы 3 200 тоннанан 4000 тоннаға тиклем арттырыла.

Ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙәге, тимер юлдарҙы техник реконструкциялау һәм үҫтереүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 4 авгусындағы Указы менән Р. Н. Маннуровҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1989 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе Өфө эксплуатация локомотив депоһында электровоз машинисы булып эшләй.

1993 йылдың 21 июлендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ике Ленин ордены (1966, 1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957)
* миҙалдар.

## Хәтер
Өфөлә Р. Н. Маннуров йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
*Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://vechufa.ru/day/169-18-iyulya.html
Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы

**Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы** (8 март 1943 йыл) — «Салаватстрой» тресы төҙөүсеһе, бригадир. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985).

## Биографияһы
Йәүҙәт Йыһанур улы Мәзитов 1943 йылдың 8 мартында БАССР-ҙың Саҡмағош районы Үрнәк ауылында тыуа. 17 йәшенән Саҡмағош райпотребсоюзы складында йөк ташыусы, Башпотребсоюздың 10-сы төҙөлөш участкаһында төрлө эштәр башҡарыусы булып эшләй. 1961 йылда 18 йәшендә комсомол юлламаһы буйынса Салауат ҡалаһына китә һәм унда «Салаватстрой» тресының 1-се төҙөлөш участкаһында төрлө эштәрҙә эшләй.

1965 йылдан — трестың ташсылары бригадиры. Башҡортостан райондарында һәм Салауат ҡалаһында торлаҡ йорттар һәм сәнәғәт объекттарын төҙөүҙә ҡатнаша. Салауат ҡалаһындағы Еңеүҙең 30 йыллығы урамындағы 11-се кирбес йорттағы биҙәктәр авторы.

Башҡорт АССР-ының ун беренсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

1989 — 1998 йылдарҙа — «Салаватстрой» тресының 1-се төҙөлөш идаралығы мастеры. Пенсияға сыҡҡандан һуң Салауат ҡалаһында йәшәй. 

### Ғаиләһе
Ҡатыны — Фәриҙә Миңләхмәт ҡыҙы, ике балалары, Тимур ейәндәре бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985),
* ике Ленин ордены (1981, 1985)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* СССР-ҙың Промстройматериалдар хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Үҙәк комитетының, Сәнәғәт төҙөлөшө министрлығының Почёт грамотаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Фильм о Мазитове Я. З.
Табын ҡаласығы

**Табын ҡаласығы** () — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Табын ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. IV—III быуаттарға ҡараған Ҡара Абыҙ мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Табын ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Табын ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта Тоҙйылға йылғаһының һул ярындағы һыу баҫмай торған ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем (Красноусол) — 12 км
Яҡындағы тимер юл станцияһына (Аҡкүл (Ғафури районы)) — 32 км

### Табылдыҡтар
Табын ҡаласығының яҡынса 600 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаласыҡ ялан яғынан ур һәм соҡор менән һаҡланған. Урҙың оҙонлоғо 75 м, бейеклеге 2,5—3 м тәшкил итә.

Торлаҡтар табылмаған, 3 усаҡ ҡалдығы асыҡланған.

Ғафури тибындағы 620 һауыт килеп сыҡҡан — улар түңәрәк һәм яҫы төплө, тальк йәки ҡабырсаҡ онтағы ҡушып яһалған, иңбаштары кәкерсәк, вертикаль һәм горизонталь ҡыя һыҙыҡтар, йырып төшөрөлгән өсмөйөштәр менән биҙәлгән.

Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенә ҡараған 124 һауыт һауыт ярсыҡтары табылған Улар түңәрәк төплө, ваҡ ҡына соҡорло биҙәк төшөрөлгән.

Бронза уҡ башаҡтары, таралғы, тимер уймыр, һөйәктән эшләнгән тупаҡ балталар, тишкестәр, ҡалаҡтар, балсыҡ орсоҡбаштар табылған.

Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан .

## Асыш тарихы
Уҙған быуаттың 20-се йылдарында Башҡортостанда археологик эҙләнеүҙә ҙур күтәрелеш кисерә.

Тап шул эҙләнеүҙәр ваҡытында XX быуаттың 20‑се йылдарында Өфө музейы хеҙмәткәре *Максим Ильич Касьянов* .экспедицияларҙа йөрөй һәм бер нисә археологик ҡомартҡы таба, бер ҡаласыҡҡа һәм тораға хатта уның исеме бирелә (Касьянов ҡаласығы, Касьянов тораһы).

Табын ҡаласығы ла XX быуаттың 20‑се йылдарында М. И. Касьянов тарафынан асыла.

1956 йылда ҡаласыҡты ғалим-археолог, төркиәтсе һәм этнограф, тарих фәндәре кандидаты Һ.В.Йосопов тикшерә.

1975 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Ивановҡаласыҡты яңынан тикшерә.

1978 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк өйрәнә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Табын ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Археологические работы в низовьях Белой: сб. науч. ст. Уфа, 1986
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.