Нигер

**Ни́гер**, шулай уҡ **Ниге́р** ( ), рәсми — **Ни́ге́р Респу́бликаһы** ( ) — Көнбайыш Африкалағы диңгеҙгә сығыу юлы булмаған дәүләт. Баш ҡалаһы — Ниамей ҡалаһы.

Нигер — донъяның иң ярлы илдәренең береһе, кеше үҫеше индексы буйынса һуңғы урындарҙың береһен биләй. Ил территорияһының 80 проценттан ашыуы Сахара сүллегендә урынлашҡан, ҡалған өлөшөн даими рәүештә ҡоролоҡ һәм сүлләнеү хәүефе аҫтында булған Сахель ярымсүллеге биләй. 23 миллиондан саҡ ҡына күберәк кеше йәшәгән халыҡ илдең көньяҡ сигендә һәм көнбайышында урынлашҡан. Ауыл хужалығы һәм файҙалы ҡаҙылмалар, тәү сиратта, уран сығарыу иҡтисадтың төп тармаҡтары булып тора.

## Этимологияһы
«Нигер» топонимы шул уҡ исемдәге гидронимдан — уның аша аҡҡан Нигер йылғаһынан алынған ((туарег телендә ⴻⴳⴻⵔⴻⵡ ⵏⵉⴳⴻⵔⴻⵡⴻⵏ *Egerew n-Igerewen*, тамашек телендә «Оло йылға» йәки «Йылғалар йылғаһы»).

## Географияһы

### Географик урынлашыуы
Нигер Республикаһы Көнбайыш Африканың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта һәм төньяҡ-көнбайышта Алжир, төньяҡ-көнсығышта Ливия, көнсығыштан Чад, көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта Нигерия, көньяҡ-көнбайышта Бенин һәм Буркина-Фасо, көнбайышта Мали менән сиктәш. Илдең диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Дәүләт төньяҡ киңлектең 11°37′ һәм 23°33′ (төньяҡтан көньяҡҡа — 1300 км) һәм көнсығыш киңлектең 0°06′ һәм 16° араһында (көнбайыштан көнсығышҡа — 2000 км) ята. Нигер территорияһының майҙаны 1 267 000 км² тәшкил итә, майҙаны буйынса Африкала алтынсы урынды тора (Алжир, Конго Демократик Республикаһы, Судан, Ливия һәм Чадтан һуң), шулай уҡ Көнбайыш Африканың иң ҙур дәүләте булып тора.

Илдең төньяҡ өлөшөн Сахара сүллеге биләй, уның уртаһында ташлы Аир яҫы таулығы урынлашҡан. Аирҙың көнсығыш өлөшө ҙур ҡомло Тенере сүллегенә барып терәлә, майҙаны яҡынса 400 мең км² тәшкил итә. Төньяҡ-көнсығышта Джадо яйлаһы ята. Илдең көньяғын Сахель ярымсүллеге биләй. Көньяҡ-көнбайышында уңдырышлы тигеҙлек барлыҡҡа килтереп, Нигер йылғаһы аға.

### Геология

Нигер тулыһынса кембрий алды кристаллы тоҡомдарҙан — гранит һәм һәүерташтарҙан торған Африка платформаһында урынлашҡан. Территорияның күпселек өлөшөндә кристаллы тоҡомдар төрлө йәштәге ултырма япма (палеозой, мезозой, өсөнсө осор һәм дүртенсе осор) менән ҡапланған. Ер өҫтөнә сығып ятыусы өс кристаллы тоҡом файҙалы ҡаҙылмаларға бай. Интенсив эрозия һәм геологик процестарҙың оҙайлылығы Нигер территорияһының күпселек өлөшөнөң тигеҙләнеүенә килтергән.

## Тарихы

### Тарихҡа тиклем осор
Хәҙерге Сахара сүллеге территорияһында сағыштырмаса дымлы климат булғанда, Нигер халҡы хәҙергеләрҙән айырылып торған. Б. э. т. 7 — 6 мең йылдарҙа, Нигерҙа киффи мәҙәниәте осоронда, уның вәкилдәре оҙон, ҙур кәүҙәле була. Б.э.т. 5 — 3 мең йыллыҡта уны Сахара кипкәндән һуң эҙһеҙ юғалған Тенерия мәҙәниәте алмаштыра. Иҫән ҡалған кешеләре дымлыраҡ райондарға күсенеүе мөмкин.

### Африка дәүләттәре

Нигерҙың көнсығыш өлөшө оҙаҡ ваҡыт Канем империяһы хакимлығы, ә һуңынан Борну батшалығы хакимлығы аҫтында була. Нигерҙың көнбайыш территорияһын XIII быуаттан алып XV быуаттарға тиклемге өлөшләтә Мали империяһы баҫып ала, әммә был империя юҡҡа сыҡҡандан һуң, күрше Сонгай кенәзлеге нығына. Ул Нигер йылғаһы үҙәненең көнбайыш өлөшөн ҡулға төшөрә. Әммә 1591 йылда Сонгай дәүләте Марокко солтаны армияһы тарафынан баҫып алына, шул уҡ ваҡытта хәҙерге Нигер территорияһында урынлашҡан көньяҡ райондар үҙаллылығын һаҡлап ҡала. Бында Лулани хакимлығы аҫтында Аский Нуха етәкселегендә Денди кенәзлеге барлыҡҡа килә; Марокко менән сик Мали менән Нигерҙың хәҙерге сиге урынында үткән. Артабан Денди кенәзлеге бер нисә ваҡ кенәзлеккә тарҡала, уларҙың һәр береһенә Аския вариҫы идара итә.

XVIII быуатта Нигер территорияһының күп өлөшө хәҙерге Нигерҙың төньяғында VIII быуатта йәшәгән туарегтар — күсмә ҡәбиләләр хакимлығы аҫтына эләгә. Улар Агадес солтанлығына нигеҙ һалан һәм Ниамейҙа коммерция базаһы була. Туарегтарҙың үҙәкләштерелгән хөкүмәте булмай, тик йәшәү рәүешенә ҡурҡынысы янағас ғына, улар ирекле конфедерацияға берләшә. Хәҙерге Нигерҙың көньяғында ултыраҡ ер эшкәртеүсе халыҡтар йәшәгән. Нигер үҙәнендә Сонгайҙағы Денди кенәзлеге һәм Досто короллеге урынлашҡан булған. Фулани жиһадынан һәм Сокото хәлифәлеге барлыҡҡа килгәндән һуң, Нигерҙың халҡы ҡасаҡтар иҫәбенә күпкә арта.

## Административ-территориаль бүленеше

Административ яҡтан Ниамей баш ҡала округына һәм 7 төбәккә бүленә, улар, үҙ сиратында, 36 департаментҡа бүленә. Департаменттар ҡала һәм ауыл коммуналарынан тора.

## Халҡы

### Демография
Халыҡ һаны — 23 миллион (2019 йыл баһаһы).

Йыллыҡ үҫеш — 3,7 % (2010 йылда донъяла 1-се урын).

Тыуым 1000 кешегә 51,1 тәшкил итә. Тыуымдың дөйөм күрһәткесе донъяла иң юғары күрһәткес булып тора — бер ҡатын-ҡыҙға 6,49 тыуым (2017).

Үлем — 1000 кешегә 14,5.

Ғүмер оҙонлоғо: ирҙәр — 52 йыл, ҡатын-ҡыҙҙар — 54 йыл;

Уртаса йәш — 15 йәш, халыҡтың 68 проценты — 25 йәшкә тиклемгеләр.

Сабыйҙар үлеме — 1000 кешегә 115 (донъяла 3-сө урын).

Иммунодефицит вирусы (ВИЧ) йоҡтороу күрһәткесе — 0,8 % (2007 йыл баһаһы).

Халыҡтың грамоталылыҡ кимәле яҡынса 28 % (43 % ир-ат, 15 % ҡатын-ҡыҙ, 2005 йыл) тәшкил итә.

Ҡала халҡы — 16 % (2008 йылда).

### Ҡалалары
Нигер — донъялағы бик аҙ урбанизацияланған илдәрҙең береһе, ҡалаларҙа 16 процент йәшәй; Халыҡтың 84 проценты — ауыл ерендә йәшәүселәр.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар