Иҫке Русса

**Иҫке Русса** — ҡала (с 1167).Рәсәйҙең Новгород өлкәһендәге ҡала.

Өлкә әһәмиәтендәге ҡала һәм Иҫке Русса муниципаль районы һәм Иҫке Русса ҡалаһы ҡала биләмәһенең административ үҙәге.

1552 йылға тиклем ҡала Руса тип аталған. 2015 йылдың 6 апрелендә Рәсәй Президенты указына ярашлы ҡалаға Хәрби дан ҡалаһы тигән почетлы исем бирелә.

Иҫке Русса — Новгород өлкәһенең Иҫке Русса районында халыҡ һаны буйынса өсөнсө ҙур тораҡ пункты. Халыҡ һаны — 27 739 кеше (2020).

1994 -2003 йылдарҙа ҡаланың майҙаны -  24 км², ә 2005 йылда — 18,54 км².

2018 йылдың 9 октябренән алып Иҫке Русса ҡала башлығы (депутаттар Советы рәйесе )  — Боякова Нина Петровна.

## Атамаһының этимологияһы
Иҫке Русса исеме менән (xvi быуатҡа тиклем — Урыҫ.) бәйле фараздар бик күп. Иң ныҡ эшкәртелгән версия - лингвист Р. А. Агеева, В Л. Васильев, М. В. Горбаневскийҙарҙыҡы, уның буйынса ,, ҡаланың тәүге атамаһы (Руса) Порусье йылғаһы атамаһынан килеп сыҡҡан, Порусье (борон Руса тип аталған). Йылға исеме, үҙ сиратында, элек бында йәшәгән балтик ҡәбиләләренән тороп ҡалған. Ҡаланың хәҙерге исеме — Старая Русса — xvi быуаттарҙа ныҡлап яҙма сығанаҡтарҙа нығытылған һәм xix быуатта ғына тораҡ пункт менән бәйләнеше барлыҡҡа килә (шулай уҡ тоҙ ҡайнатыу менән бәйле тораҡ пункттар барлыҡҡа килә),улар «Яңы Русса тип атала ».

Шул уҡ тикшеренеүселәр «Сказание О Словене и Русе »  әҫәренә ярашлы ( XVII быуатта ) ҡалала  б. э. тиклемге  2395 йылда йәшәгән легендар герой Рус хөрмәтенә уның исеме менән атала тип фаразлайҙар. Белгестәр фекеренсә, был хикәйә — һуңғы урта быуаттар әҙәбитенең топонимик легендаһы

## Географияһы
Ҡала Порус йылғаһының Полисть (Ильмень күле бассейны) йылғаһына ҡушылған ерҙә, 99 км Бөйөк Новгородтан 99 км -ҙа (урау трасса буйлап),Шимскиҙан 48 км көнсығышҡараҡ, Парфинонан 20 км көнбайыштараҡ һәм Поддорьенан 64 км төньяҡтараҡ тора.

## Тарих

### Ҡаланың барлыҡҡа килеүе
Әлеге ваҡытта Иҫке Русса ҡалаһы барлыҡҡа килгән ваҡыт тураһындағы мәсьәлә сиселмәйсә асыҡ тора.

Иҫке Русса 1167 йылда йылъяҙмала беренсе тапҡыр телгә алына, әммә Полисть һәм Порусье йылғалар ҡушылған ерҙә ҡала элегерәк барлыҡҡа килгән булған.  Новгород ҡалаһында 1975 йылда табылған туҙға яҙылған № 526 грамотаһы Русаның  XI быуатта булыуын раҫлай: «На Бояне въ Роусе гр(и)вна, на Житоб(о)уде въ Роусе 13 коуне и гр(и)вна истине…». Был туҙға яҙылған грамотанан һуңыраҡ яҙылғанында— xi быуаттың һуңғы сирегендә яҙылғаны —  Русаның үҙендә табылғанында (бурыстар исемлеге, № 13) яҙып ҡуйылған.

Әлеге ваҡытта археология сығанаҡтары Иҫке Руссаның x — xi быуат башында барлыҡҡа килгәнлеген дәлилләй.

iii Бөтә Рәсәй съезында археологик съезында ҡатнашыусылар (Иҫке Русса; 24-29 октябрь, 2011 йыл) «түңәрәк өҫтәл» барышында, Иҫке Русса ҡалаһы һәм Новгород өлкәһенең Старорусский районы хакимиәтенең РФ Мәҙәниәт министрлығына яҙған үтенесен хуплап, ҡалаға 1000 йыл тулыу байрамын 2015 йылда үткәреүҙе ҡулайлы таба.. Новгород өлкәһе губернаторы Г. С.  Митин мөрәжәғәт итеү 2012 йылдың 31 майында Рәсәй Фәндәр академияһы президенты Юрий Осиповҡа «2015 йылда...Иҫке Руссаның мең йыллығын үткәреү тураһындағы үтенесемде хуплауығыҙҙы һорайым» тип мөрәжәғәт итә.

### Новгород кенәзлеге (XII—XV быуаттар)
1167 йылғы йылъяҙмалар табылып, унда тәүге тапҡыр телгә алынғансы, ҡала  тарихы тураһында бары тик археологик ҡомартҡылар нигеҙендә  генә фекер йөрөтөргә мөмкин булған. Ҡаҙыныуҙар материалдары буйынса, Руса xi—XII быуатта үҫешкән мәҙәниәткә эйә булған һәм ҡалала даими яңыртылып торған ағас түшәлгән юл булған. Ҡала халҡы тоҙ ҡайнатыу, сауҙа һәм һәр төрлө һөнәрселек менән булышҡан.

xii быуатта йылъяҙмалар ҡалалағы ваҡиғалар тураһында даими хәбәр итә башлаған. 1192 йылда Новгород архиепискобы, игумен Мартирий, тарафынан Спас-Преображенск монастырына нигеҙ һалынған. 1194 йылда ҡалала ҙур янғын була. 1198 йылда — тәүге таш сиркәү — Спас-Преображенск ғибәҙәтханаһы төҙөлә.

1199-1201 йылдарҙа Руса ҡалаһында нығытмалар барлыҡҡа килә. 1234 йылдарҙа литва ғәскәрҙәре һөжүм ваҡытында ҡалаға бәреп инә, әммә ҡала, сауҙагәрҙәр, гридь һәм огнищанин дарҙы берләштереп, литваларҙың һөжүмен кире ҡаға.

1456 йылда Мәскәү ғәскәрҙәре мәскәү-новгород һуғышы барышында ҡаланы баҫып ала һәм  новгород ғәскәрен тармар итә. Унан һуң Новгород баҫып алыусыларҙың талаптарын үтәргә ризалыҡ белдерә һәм Яжелбицкий солохо төҙөлә.

1471 йылдың мартында Луцкиҙың кенәзе Михаил Олелькович үҙ ғәскәре менән ҡаланы талай . Шул уҡ йыл барышында Дмитрий Холмский һәм Федор Хромой ҡаланы баҫа. Руса мәскәү рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына һәм яндырыла.

### Мәскәү батшалығы(XV—XVII быуаттар)
1478 йылда — Бөйөк мәскәү кенәзе Иван Өсөнсөнөң походынан һуң Руса бөтә Новгород ерҙәре менән бергә Мәскәү кенәзлеге составына инә.

1565 йылда Иван Грозный **Иҫке Русаны**  опричнина ерҙәре составына индерә һәм уны опричнина террорынан һаклап ҡала. Ҡаланың төп  сәйәсәтен тоҙ ҡайнатыу кәсебе тәшкил итә.

XVI быуаттың һуңғы сирегендә ҡала оҙайлы көрсөккә инә. 1581 йылдың февралендә Ливония һуғышы ваҡытында ул тулыһынса баҫып алына һәм бөтә тирә -йүне менән поляк-литва ғәскәрҙәре тарафынан туҙҙырыла.

Иҫке Руссаны 1608 йылдың көҙөндә II Лжедмитрийҙың отрядтары баҫып ала, әммә 1609 йылдың яҙында Федор Чулков һәм Эверт Горн етәкселегендәге  рус-швед отряды Русаны тушинлыларҙан азат итә.

1611 йылда Новгород менән бергә швед оккупация зонаһына эләгә. Башҡа ерҙә ҡайтҡан мәлендә һыу Иҫке буйынса Русса араһында тыныслыҡ килешеүе Столбовский 1617 йылда Столбов тыныслыҡ килешеүе буйынса Иҫке Русса кире Новгородҡа ҡайтарылғансы башҡа ерҙәр менән бергә бөтөнләй талана һәм унда барлығы 38 кеше генә ҡалған була.

### Рәсәй империяһы

1693 йылда 21 йәшлек Петр I әсәһе рөхсәте менән Архангельскиға юлға сыға һәм юл ыңғайында һәм Иҫке Русаға ҡағыла Ул Иҫке Русала элекке тоҙ ҡайатыуҙы үҫтереү ысулын табырға бойора. 1724 йылда ул ҡалаға икенсе тапҡыр килә.

1708 йылда Рәсәй империяһы губерналарға бүленгәндә ҡала  Ингерманланд (1710 йылдан алып — Санкт-Петербург) губернаһы составына инә. 1719 йылдан алып — Новгород провинцияһы составында, 1727 йылдан алып —  Новгород губернаһының Новгород провинцияһы составында.

15 февралдә, 1776 йылда, Иҫке Русаға ҡала гербы бирелә һәм ул өйәҙ ҡалаһы тип иғлан ителә.

1785 йылда ҡалала балсыҡ менән дауалау курортына нигеҙ һалына..

1831 йылда Иҫке Русала холера болаһы була.

1878 йылда ҡалала тимер юл бәйләнеше асылды ҡала.

XX быуат башында ҡала **Иҫке Русса** тип ике "с" менән яҙыла .

### Совет осоро (1917-1991 йылдар)
1917 йылдың октябрендәге Петроградтағы  ваҡиғаларҙан һуң Иҫке Руссала 3-5 ноябрҙә 1917 йылда совет власы урынлаштырыла.

Граждандар һуғышы ваҡытында 1919 йылдың 24 февраленән алып Иҫке Руссаның курортында РККА-ның Көнбайыш фронты штабы тора. 

1927 йылдың 1 авгусында Иҫке Русса  Ленинград өлкәһе Новгород округы составына инә, Старорусский районының административ үҙәге булып тора (1930 йылдың 23 июлендә округтарға бүлеү бөтөрөлә).

Рсфср Юғары Советы Президиумының (19 сентябрь) 1939 йылдағы указына ярашлы Иҫке Русса өлкә буйһоноуындағы ҡала булып китә.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 9 август 1941 йыл-18 февраль 1944 йылда Иҫке Русса немец ғәскәре оккупацияһы аҫтында була. Көслө емереүҙәргә дусар була.

1944 йылдың 18 февралендә Иҫке Русса совет ғәскәрҙәре тарафынан немецтарҙан азат ителә.

## Туғанлашҡан ҡалалары

* : Лоймаа
* : Бад-Кройцнах
* : Валга
* : Канандагуа
* : Кировск

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Администрации города
* АО «123 Авиационный ремонтный завод» 
* Старая Русса на YouTube
* Город Старая Русса
* Дом-музей Ф. М. Достоевского
* Станция Старая Русса
* *Лаптев А. Ю.* О князе Русе 
* *Лаптев А. Ю.* Старая Русса — малая Родина киевского князя Аскольда! 
* *Несин М. А.* Сражение под Русой 3 февраля 1456 г.: место боя и тактика московских войск [Электронный ресурс] // История военного дела: исследования и источники. — 2014. — Т. V. — С. 96—113.  (18.06.2014)
* Сайт фестиваля «Княжья братчина» http://bratchina.ru/