Бүрәт теле

**Бүрәт теле** (үҙ атамаһы — ) — бүрәттәрҙең милли теле. Бурятия Республикаһы, Усть-Ордынск бүрәт округы һәм Агинск Бүрәт округының дәүләт теле.

## Классификация мәсьәләләре
Монгол телдәренең төньяҡ монгол төркөмө үҙәк монгол төркөмсәһенә ҡарай. Хәҙерге әҙәби бүрәт теле хорин диалекты нигеҙендә формалашҡан.

ISO 639 стандартында макротел булараҡ классификациялана, `bua` тел коды бар; төбәк телдәренең варианттары өсөн айырым кодтар бүленгән:
* `bxr` — бүрәт (Рәсәй);
* `bxu` — бүрәт (Ҡытай);
* `bxm` — бүрәт (Монголия).

## Лингвогеографияһы

### Ареалы һәм һаны
Рәсәйҙә бүрәт теле Бүрәтстанда, Байкал аръяғы крайында һәм Иркутск өлкәһендә таралған.

Төньяҡ Монголияла бүрәттәр Дорнод, Хэнтий, Сэлэнгэ һәм Хувсгел аймаҡтарында Рәсәй сиге буйлап тайга һәм тайга һыҙатына урынлашҡан.

Төньяҡ-көнсығыш Ҡытайҙа баргуттар (бүрәт теленең баргут диалектында һөйләшә торған монголдарҙың субэтник төркөмө тип иҫәпләнә)) һәм шэнэхэн бүрәттәре ҠХР-ның Эске Монголия автономиялы районының Хулун-Буир округында урынлашҡан.

Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, бүрәт телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 318 000 — дән 369 000 — гә тиклем.

Рәсәйҙә — 218 557 (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), Ҡытайҙа — 18 меңгә яҡын, Монголияла — 48 мең (45,1 мең бүрәт, шул иҫәптән бүрәттәрҙән айырым иҫәпләнгән бургуттар — 3,0 мең).

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы, Бүрәт Республикаһы территорияһында халыҡтың 13,7 % ғына бүрәт телендә (2002 йылда 23,6 % ине) һөйләшә. Статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәйҙә һуңғы тиҫтә йылдарҙа туған телен белгән бүрәттәрҙең өлөшө 81,4 % алып 43,6 % тиклем кәмеүе күҙәтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

* *[[Поппе, Николай Николаевич|Поппе H. H.]]* Грамматика бурят-монгольского языка. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1938.
* *[[Санжеев, Гарма Данцаранович|Санжеев Г. Д.]]* Грамматика бурят-монгольского языка. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1941. — 188 с.
* 
* *[[Бертагаев, Трофим Алексеевич|Бертагаев Т. А.]], [[Цыдендамбаев, Цыбикжап Бобоевич|Цыдендамбаев Ц. Б.]]* Грамматика бурятского языка: Синтаксис / Отв. ред. Г. Д. Санжеев. — М.: Изд-во восточной литературы, 1962. — 318 с.
* Грамматика бурятского языка: Фонетика и морфология  / Под ред. Г. Д. Санжеева. — М.: Изд-во восточной литературы, 1962.
* *[[Рассадин, Валентин Иванович|Рассадин В. И.]]* Очерки по исторической фонетике бурятского языка . — М.: Наука, 1982.
* Бурятский язык: Вопросы языкознания и методики преподавания: Материалы регион. науч.-практ. конф., посвящ. 90-летию проф. Д. Д. Амоголонова. — Улан-Удэ: Изд-во БГУ, 2004.
* История развития бурятского языка. — Улан-Удэ: Изд-во Бурятского научного центра СО РАН, 2006. — 136 с.
* Буряад хэлэнэй бэшэгэй дүрим. Правила орфографии и пунктуации бурятского языка. — Улан-Удэ: Бэлиг, 2009. — 168 с.
* Буряад хэлэнэй шухала асуудалнууд (Актуальные проблемы бурятского языка). — Улан-Удэ: Бурятского научного центра СО РАН, 2007. — 208 с.
*  (обл.)

### Һүҙлектәр
Первый большой словарь составлен сотрудником Бурят-Монгольского научно-исследовательского института культуры Константином Михайловичем Черемисовым (1899—1982) под редакцией Ц. Б. Цыдендамбаева.

* Бурят-монгольско-русский словарь / Сост. К. М. Черемисов; Под ред. Ц. Б. Цыдендамбаева. — М.: Гос. изд-во иностранных и национальных словарей, 1951.
* Русско-бурят-монгольский словарь / Под ред. Ц. Б. Цыдендамбаева. — М.: Гос. изд-во иностранных и национальных словарей, 1954. — 750 с.
* *[[Черемисов, Константин Михайлович|Черемисов К. М.]]* Бурятско-русский словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1973. — 804 с.
* Бурятско-русский словарь / Л. Д. Шагдаров, К. М. Черемисов. М.: Бэлиг, 2006. Т. 1. 636 с.
* Бурятско-русский словарь / Л. Д. Шагдаров, К. М. Черемисов. М.: Бэлиг, 2008. Т. 2. 708 с.
* *Шагдаров Л. Д., Очиров Н. А.* Русско-бурятский словарь. — Улан-Удэ: Буряад унэн, 2008. — 904 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бурятский корпус
* Бурятский язык: Луч Венеры, затмение звезды и похищенное счастье