Петросян Тигран Вартанович

**Петросян Тигран Вартанович** (, 17 июнь 1929 йыл, Тбилиси — 13 август 1984 йыл Мәскәү) — совет шахматсыһы, 1963—1969 йылдарҙа шахмат буйынса 9-сы донъя чемпионы, халыҡ-ара гроссмейстер (1952), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960), философия фәндәре кандидаты, СССР-ҙың дүрт тапҡыр чемпионы (1959, 1961, 1969, 1975), Мәскәүҙең өс тапҡыр чемпионы (1951, 1956 (В. Симагин менән), 1968 (Д. Бронштейн менән), шахмат теоретигы һәм журналист, «Шахматная Москва» айлыҡ журналының мөхәррире (1963—1966), «64» аҙналыҡ баҫмаһына нигеҙ һалыусы һәм уның баш мөхәррире (1968—1977). СССР командаһы составында Шахмат олимпиадаларының туғыҙ тапҡыр еңеүсеһе. Һаҡланыу сәнғәте өсөн «Тимер Тигран» ҡушаматын ала. Ун тапҡыр рәтәтн дәғүәселәр ярыштарында уйнай (шул иҫәптән ғәмәлдәге донъя чемпионы булараҡ). Ҡайһы бер сығанаҡтар уны шахмат тарихында еңеүе иң ауыр булған уйынсы, тип атай.

## Биографияһы
Тигран Вартанович Петросян 1929 йылдың 17 июнендә Тбилиси Офицерҙар йортоноң урам һепереүсеһе Вартан Петросяндың әрмән ғаиләһендә тыуа. Ата-әсәһен бик иртә юғалтҡас, өлкән апаһы Вартуш тәрбиәһендә була. Урам һеперә. Шахмат менән 1940 йылда Тбилиси ҡалаһының Пионерҙар һарайында таныша, унда йыл ярым А. Эбралидзе етәкселегендә шәғәлләнә.

Петросяндың шахмат ҡараштары формалашыуға А Нимцович «Минең системам ғәмәләдә» китабы, шулай уҡ Капабланканың уйыны ҙур йоғонто яһай. 1945 йылда Бөтә Союз үҫмерҙәр беренселегендә — 1-3-сө урындарҙы бүлешә, 1946 — 1-се; Грузия (1945) һәм Әрмәнстан (1946; 1947/1948 Г. Каспарян менән бергә) чемпионаттарында тәүге уңыштарын ҡаҙана. Спорт мастеры нормаһын СССР Чемпионатының ярымфиналында үтәй (1947). Ил чемпионаты финалында (1949) 16-сы урында була. Мәскәүгә күскәс (1950), баш ҡала чемпионаттарында яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә: 1950 — 3-сө урын, 1951 һәм 1956 — 1-се урын. 1951 йылда ил чемпионатында гроссмейстерҙар класы уйынын күрһәтә (2-3-сө урындар) һәм 1952 йылда зона-ара турнирҙа ҡатнашыу хоҡуғы яулай, унда шулай уҡ 2-3-сө урындарҙы бүлешә. Шунан бирле донъя беренселегендә алмаштырғыһыҙ ҡатнашыусы. Дәғүәселәр турнирында (1953) — 5-се урын. Зона-ара турнирҙарҙа 1955 йылда — 4-се урын, 1958 — 3-4-се урындар, 1962 — 2-3-сө; 1956 йылда дәғүәселәр турнирында — 3-7-се, 1959 — 3-сө урында.

1962 йылда Дәғүәселәр турнирында еңгәс, донъя беренселеге матчында М Ботвинник менән уйнау хоҡуғын ала, уны еңеп, 1963 йылда «донъя чемпионы» исемен яулай. Матч еңеүсеһе 2000 һум ала, еңелеүсе — 1200 һум. Матч тантаналы ябылғандан һуң, Әрмән ССР-ының Композиторҙар союзы Петросянға яңы «ГАЗ-21» — «Волга» машинаһы бүләк итә. Петросян үҙе машинаны насар һәм теләмәй генә йөрөтә.

1966 йылда Петросян, донъя беренселеге матчында Борис Спасскийҙы еңеп, чемпион исемен һаҡлап ҡала. 1969 йылда ул Спасскийҙан еңелә. 1971—1980 йылдарҙа донъя чемпионы исеме өсөн көрәшен дәғүәселәр матчында дауам итә. Зона-ара турнирҙарҙа: Биль (1976) — 2-4-се урын, Рио-де-Жанейрола (1979) — 1-3-сө урындар. СССР йыйылма командаһы составында шахмат олимпиадаларында (1958—1974) 9 тапҡыр еңә, 8 тапҡыр Европа команда чемпионатында (1957—1983) еңә. СССР чемпионатында ҡатнаша, илдең команда чемпионаттары еңеүсеһе, Мәскәү чемпионы (1951 һәм 1956), күп кенә эре халыҡ-ара турнирҙа ҡатнаша, Англия, Аргентина, Венгрия, АҠШ, ГФР, Швеция, Югославия һәм башҡа илдәр шахматсыларына ҡаршы СССР командаһы өсөн сығыш яһай; «быуат матчы» ҡатнашыусыһы (1970).

Бик күп рекордтар эйәһе. СССР-ҙың алты чемпионатын ул бер еңелеүһеҙ үткәрә. 10 Бөтә донъя шахмат олимпиадаһында (1958 −1978) ул юғары һөҙөмтәгә өлгәшә — 79 еңеү яулай, 50 тигеҙ иҫәпкә уйнай, бер тапҡыр ҙа еңелмәй. 50 йәшендә ул ҡабат (Хюбнер һәм Портиш менән бергә) зона-ара шахмат турниры еңеүсеһе була.

## Ижады

## Һөҙөмтәләре

## Донъя беренселеге уйындары

* 1963 — Тигран Петросян : Михаил Ботвинник +5 −2 =15.
* 1966 — Тигран Петросян : Борис Спасский +4 −3 =17.
* 1969 — Тигран Петросян : Борис Спасский +4 −6 =13.

## Шәхси тормошо

## Наградалар

## Хәтер

## Китаптары

* Петросян Т. В. Шахматы и философия. — Ереван, 1968.
* Шахматные лекции Петросяна (сост. Э. Шехтман). — М.: Физкультура и спорт, 1989. 173, [2] с. (Библиотечка шахматиста). ISBN 5-278-00166-6.
* Стратегия надежности. Москва : Физкультура и спорт, 1985. 400 с (Выдающиеся шахматисты мира).
* Мои лучшие партии. Москва : Русский шахматный дом, 2015. 500 с (Великие шахматисты мира).

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Васильев, Виктор Лазаревич|Васильев В. Л.]]* Загадка Таля ; Второе «я» Петросяна. Москва : Физкультура и спорт, 1973. 336 с.
* ;
* Линдер В. И., Линдер И. М. Короли шахматного мира. М.: Терра-Спорт, 2001
* *[[Каспаров, Гарри Кимович|Каспаров Г. К.]]* Мои великие предшественники. 3 : От Петросяна до Спасского. Москва : РИПОЛ Классик, 2004. 381, [1] с., [24] л. ил. ISBN 5-7905-2979-8.
* Чатинян Р. А., Ханамирян Г. С. Тигран Петросян. Хроника борьбы за шахматную корону. Ереван: Изд-во ЕГУАС, 2013. 208 с.ил.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Тигран Петросян на сайте Peoples.Ru
* 50 позиций из партий Петросяна
* Статистика на сайте Sport-stat.ru 
* ТИГРАН ПЕТРОСЯН. Персона Дня — 18.06.2012  на сайте Российской Шахматной Федерации
* Как уходили кумиры: Тигран Петросян