open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бөйөк Луки дәүләт физик культура академияһы

**Бөйөк Луки дәүләт физик культура һәм спорт академияһы** — Рәсәй юғары профессиональ белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы, Псков өлкәһенең Бөйөк Луки ҡалаһында урынлашҡан. Академияла яҡынса 900 студент көндөҙгө бүлектә һәм 500 самаһы студент ситтән тороп уҡыу бүлегендә белем ала.

## Тарихы
1970 йылда педагогия институты базаһында П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтының Бөйөк Луки филиалы булараҡ ойошторола..

2002 йылда институт дәүләт академияһы статусы ала.

Түбәндәге кафедралар эшләй:

Йәшәү эшмәкәрлеге хәүефһеҙлеге, яңғыҙ ҡаршы тороу теорияһы һәм методикаһы кафедраһы

Гимнастика теорияһы һәм методикаһы кафедраһы

Еңел атлетика теорияһы һәм методикаһы кафедраһы

Саңғы спорты теорияһы һәм методикаһы кафедраһы

Спорт уйындары теорияһы һәм методикаһы кафедраһы

Гуманитар һәм социаль-иҡтисади дисциплиналар кафедраһы

Тәбиғи-фәндәр дисциплиналары кафедраһы

Сит ил телдәре кафедраһы

Педагогика кафедраһы

Психология кафедраһы

Спорт медицинаһы һәм физиологияһы кафедраһы

Академия 6 һөнәр буйынса белгестәр әҙерләй:

Йәшәйеш хәүефһеҙлеге;

Педагогика һәм психология;

Ойоштороу менеджменты;

Физик культура һәм спорт;

Һаулыҡ торошонда тайпылыштар булған кешеләр өсөн физик культура (адаптив физик культура),

Социаль-мәҙәни сервис һәм туризм

## Ректорҙары
Марго, Владимир Иванович (1970—1974)

Блинов, Валентин Михайлович (1974—1997)

Городничев, Руслан Михайлович (1997—2012)

Шляхтовый, Вячеслав Николаевич (2012 йылдан)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Академияһы сайты
Бөйөк Луки дәүләт ауыл хужалығы академияһы

**Бөйөк Луки дәүләт ауыл хужалығы академияһы** — Псков өлкәһенең Бөйөк Луки ҡалаһындағы юғары уҡыу йортоф.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Федераль юғары белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы «Бөйөк Луки дәүләт ауыл хужалығы академияһы» 1957 йылдың 4 декабрендә тәүҙә Бөйөк Луки ауыл хужалығы институты булараҡ ойошторола, ә һуңынан 1995 йылда хәҙерге статусын ала.

Академия структураһында 4 факультет, 12 кафедра, 4 фәнни-тикшеренеү лабораторияһы, 18 компьютер класы, 16 һөнәр буйынса аспирантура, өҙлөкһөҙ белем биреү үҙәге, тәжрибә баҫыуы, фәнни китапхана, мәғлүмәт-консультация үҙәге, редакция-нәшриәт бүлеге, уҡытыу машина паркы, һаулыҡ һаҡлау пункты, ял базаһы һәм башҡалар эшләй.

2010 йылдың ноябрь айында дөйөм майҙаны 9898 м² булған яңы уҡыу-лаборатория корпусын төҙөү тамамлана, унда уҡыу һәм лекция аудиториялары һәм махсус лабораториялар ғына түгел, спорт һәм тамаша залы ла, тренажерҙар залы һәм ашхана, ветеринария клиникаһы һәм зоология музейы, хәрби һәм хеҙмәт даны музейы һәм ике конференц-зал урынлашҡан.

## Тарихы
1957 йылдың 4 декабрендә СССР Министрҙар Советы Ленинград ғәмәли зоология һәм фитопатология институты һәм Смоленск зооветеринария институты базаһында Бөйөк Луки ауыл хужалығы институты ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. Студенттарҙы, уҡытыусыларҙың һәм ҡорамалдарҙың бер өлөшөн Бөйөк Лукиға күсерергә тәҡдим ителә.

1957 йылдың декабрендә Смоленск зооветеринария институтынан студенттар һәм зоотехник факультет уҡытыусыларының бер өлөшө барлыҡ мөлкәте һәм ҡорамалдары менән Бөйөк Лукиға килә. Бөйөк Лукиға Смоленск зооветеринария институтының бөтә биш курсынан 441 студент, профессор-уҡытыусылар составынан 25 кеше күсә.

1958 йылдың ғинуарында Бөйөк Луки ауыл хужалығы институты уҡыу эшмәкәрлеген башлай, уның составындағы зоотехник факультет башта уның төп һөнәрен билдәләй. 1958 йылда Бөйөк Луки ҡалаһына Ленинград ғәмәли зоология һәм фитопатология институты хеҙмәткәрҙәре был институттың мөлкәте һәм ҡорамалдары менән килә. Уның базаһында Бөйөк Луки ауыл хужалығы институтында агрономдарҙың үҫемлектәрҙе һаҡлау буйынса белемен камиллаштырыу факультеты эшләй башлай.

## Ректорҙары
* Сутормин Илья Федосеевич
* Ермолаев
* Куклин Александр Константинович
* Кондратьев Петр Михайлович
* Спасов Василий Прокофиевич
* Морозов Владимир Васильевич

## Факультеттары
- Иҡтисад факультеты

- Инженер факультеты

- Малсылыҡ һәм агроэкология технологияһы факультеты

- Ситтән тороп уҡыу факультеты

- Урта профессиональ белем биреү бүлеге

## Иҫкәрмәләр
Кронштадт тарихы музейы

**Кронштадт тарихы музейы** —  Кронштадт музейы. 1991 йылдан бирле ғәмәлдә. 2006 йылдан алып ҡала тарихи һыу үткәргесе манараһы урынлашҡан (водокачка), 1836-1839 йылда төҙөлгән, федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Адресы: Ленинград урамы, 2-се йорт. 2014 йылдан алып музей бинаһына Якорь майҙанындағы 2а йорто ҡушылған.

## Манара бинаһы

### Тарих
Кронштадт һыу үткәргесен реконструкциялау программаһы 1827 йылда ҡабул ителә. Бина 1837-1839 йылдарҙа инженер В. П. Лебедев проекты буйынса һыу күтәреүсе машиналар өсөн һалынған. Унда һәр береһенең ҡеүәте 8 ат көслө ике пар машинаһы урынлаштырылған. Һыуҙы икенсе ҡаттағы резервуарға машина күтәрә, артабан һыу ҡала селтәренә ебәрелә.  Һыу сығанағы булып бина артындағы Фин ҡултығы менән тоташҡан һыу ятҡылығы тора. 1870-се йылдарҙа һәм 1887 йылда башня бинаһы өҫтәп төҙөлә.

### Архитектура
Манара бинаһы классицизм стилендә төҙөлгән. Ҡаршыһында торған изге Елизавета кирхаһы менән бинаның алты бағаналы портигы фиғылы менән яраҡлашырға тейеш була. Был бинаны үҙгәртеп ҡороу барышында бинанәң көмбәҙе тәүге фиғылын юғалта, уның урынына аркалы тәҙрәләр ҡуйылған өҫкө ҡат төҙөлә.

## Музейҙың тарихы
Музей 1991 йылдың 15 апрелендәге Ленинград ҡала советының № 273 ҡарарына ярашлы тыуған яҡты өйрәнеүселәр клубы инициативаһы буйынса төҙөлә. Музей экспозицияһының нигеҙен Ю. И. Спиридонов, Т. Н. Лапина, Ю, С. Мисоченко, В. М. Пирогов, В. Ф. Ключников, Л. Н. Сергеева һәм Кронштадт ҡалаһының башҡа кешеләре биргән предметтар һәм документтар тәшкил итә. Спиридонов Юрий Иванович музейға нигеҙ һалған тип иҫәпләнә (1931-1998).

## Экспозиция
Якорь майҙанындағы элекке кафе бинаһында «Өс быуатлыҡ Кронштадт тарихы», ә Ленинград урамында булған манара бинаһында — һыу аҫты археологияһына арналған «Һыуға батҡан караптарҙың сере» экспозицияһы тора. Һуңғыһында һыу аҫтынан күтәртелгән караптарҙың предметтары күрһәтелгән Был экспозиция 2009 йыл башындағы «Рәсәй һыу аҫты мираҫы» проекты  буйынса эҙләнеү материалдары буйынса йыйыла башлаған.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

*
Череповец ГРЭС-ы

**Череповец ГРЭС-ы** (**ЧГРЭС**) — йылылыҡ электр станцияһы. Рәсәй Федерацияһының Вологда өлкәһе Кадуй муниципаль районының ҡала тибындағы Кадуй ҡасабаһында урынлашҡан йылылыҡ электр станцияһы.
Электр энергияһы менән Вологда-Череповец төйөнөн тәьмин итә. Бынан тыш, Кадуй ҡасабаһын йылылыҡ һәм эсәр һыу менән дә тәьмин итә.

Череповец ГРЭС-ы — Вологда өлкәһендәге һәм Төньяҡ-көнбайыш федераль округындағы иң эре электр станцияһының береһе, ҡеүәте 1080 МВт менән билдәләнә. Станция ҡеүәттәре 210 МВт-нан торған өс бер иш конденсацион энергоблоктарынан һәм ҡеүәте 450 МВт (GUE-450) булған бер пар-газ энергоблогынан тора. Череповец ГРЭС-ның беренсе энергоблогы 1976 йылдың 22 декабрендә сафҡа индерелә. Икенсе һәм өсөнсө блоктар үҙ сиратында 1977, 1978 йылдарҙа эшләй башлай. 2014 йылдың ноябрендә пар-газ энергоблогы ла файҙаланыуға тапшырыла. Төп Станцияның төп яғыулығы — газ йәки күмер, резерв яғыулығы — мазут.

## Милекселәре һәм етәкселеге
; Директор
: 2004 — 30 апрель 2008 — Андреев Юрий Владимирович (Киришский ГРЭС-ынандиректоры вазифаһына күскән)
: 2008 йылдың 1 майы — 2012 йылдың 31 декабренә тиклем — Фомичев Олег Константинович (элек — ГРЭС-24-тең директоры)
: 2013 йылдың 1 ғинуарынан — 2014 йылдың 19 октябренә тиклем — Марат Шавкатович Шакиров (тәүҙә — «ОГК-2» ААОның сәнәғәт хәүефһеҙлеге инженерының урынбаҫары)
: 20 октябрь 2014 йыл — Виктор Юрьевич Филиппов (элек — Серов ГРЭС-ында директор урынбаҫары-баш инженер)

## Ҡеүәтенең тасуирламаһы, электр ҡорамалдарының торошо
Тәғәйенләнгән станция ҡеүәте: 210 МВт х 3 + 1х 450 МВт = 1080 МВТ

1996—1998 йылда Череповец ГРЭС-ының ҡаҙанлыҡтары тәбиғи газға күсерелә. 2000 йылда торф менән эшләүсе ҡаҙанына реконструкция үткәрелә.

# 

2017 йылда дүртенсе энергоблокта модернизациялау үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә пар-газ ҡоролмаһының электр ҡеүәте 30 Мвт-ҡа арта һәм 2018 йылдың 1 майынан алып 450 МВт тәшкил итә.

## Йылылыҡ энергияһын һәм электр энергияһын етештереү

## Икенсе сиратты төҙөү
2010 йылдың авгусында директорҙар советы ОГК-6 Череповец ГРЭС-ының яңы блогын төҙөү буйынса конкурс үткәрә, унда Михаил Абызовтың Е4 төркөмөнөң инжиниринг компанияһы еңъеүсе итеп таныла Михаил Абызов.

Станцияның яңы блоктағы пар-газ энергоблогы элеккеһе менән бергә 420 МВт ҡеүәтле була. Килешеүгә ярашлы, контракт суммаһы 17,8 млрд һум (ндс менән) тәшкил итә.Яңы блок өсөн төп ҡорамалдарҙы Siemens компанияһынан килтерәләр. Шулай уҡ ҡайһы бер ярҙамсы ҡорамалдарҙы Рәсәйҙә етештерелгән ҡорамалдар тәшкил итә. 2011 йылдың ғинуарынан яңы энергоблок төҙөү буйынса эш башлана, ул 2014 йылдың ноябрендә сафҡа индерелә.

## Төп ҡорамалдар исемлеге

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй йылылыҡ электр станциялары исемлеге (ҡеүәте 25 МВт тәғәйенләнгән)
Юғары театр оҫтаханаһы

**Юғары театр оҫтаханаһы**, **Дәүләт** **юғары театр оҫтаханаһы** (**ГВЫТМ**) — Всеволод Мейерхольд нигеҙ һалған театраль уҡыу йорто, Мәскәүҙә 1922 йылдың февраленән ноябргә тиклем. ғәмәлдә була. Актерҙар һәм режиссеҙар әҙерләгән.

## Тарихы
1921 йылдың 10 сентябрендә Мейерхольд ойошторған 1-се РСФСР театры йәшәүҙән туҡтай. Шул уҡ ваҡытта, сентябрь айында, Мейерхольд Дәүләт юғары режиссер оҫтаханаһын (ГВЫРМ) ойоштора, ул Новинский бульвары, 32 йорт адресы буйынса урынлаша, был йортта режиссер үҙе лә йәшәй. Беренсе курсҡа килгәндәр араһында һуңынан билдәлелек яулаған Сергей Эйзенштейн, Николай Экк, Сергей Юткевич, Зинаида Райх, Эраст Гарин, Алексей Кельберер һәм башҡалар була. Эраст Гарин хәтирәләре буйынса,ҡабул ителгән студенттарҙы ике факультетҡа бүләләр: режиссерлыҡ һәм актерлыҡ. Һуңғараҡ был юғары уҡыу йорто Дәүләт Юғары Театр Оҫтаханаһы тип үҙгәртелә, уның составына шулай уҡ башҡа (Н. М. Фореггер, Б. А. Фердинандов, Грибоедовский, Латышский, Йәһүд һәм Әрмән) оҫтаханалар ҙа инә .

Мейерхольдтың педагогик системаһы бик ҡыйыу, эксперименталь характерлы булыуы менән айырыла. Атап әйткәндә, тап шул осорҙа ул актерҙарҙы әҙерләү буйынса биомеханика исемле яңы система ҡуллана башлай .

Академик курс менән бер рәттән Оҫтаханала практик эш ҡарала: студентттар төрлө байрамдарҙа ҡатнашалар һәм эшселәр өсөн спектаклдәр ҡуялар. 1921—1922 йылдар миҙгелендә Оҫтахана үҙенең беренсе эшен күрһәтә — «Великодушный рогоносец» спектаклен (Кроммелинка буйынса), был эш ҙур уңышҡа өлгәшә һәм матбуғатта резонансы ҙур була.

Яйлап башҡа оҫтаханалар тарҡалып бөтә, ә Мейерхольдтың оҫтаханаһы Дәүләт музыкаль драма институты (ГИМДРА) менән ҡушылырға мәжбүр ителә. Ошо базала Дәүләт театр сәнғәте институты барлыҡҡа килә. Әммә ГИТИС етәкселеге һәм Мейерхольд театр сәнғәте бурыстарын төрлөсә аңлау арҡаһында көсөргәнешле конфликт тыуа, ике идеология конфликты һөҙөмтәһендә Мейерхольд оҫтаханаһы студенттары Мейерхольд исемендәге театры студияһына күсәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Высшие театральные мастерские // Москва: Энциклопедия / гл. ред. С. О. Шмидт; сост.: М. И. Андреев, В. М. Карев. — М. : Большая российская энциклопедия, 1997. — С. 196—197. — 100 000 экз. — .
* 
* 
*
Химия лабораторияһы бинаһы (Санкт-Петербург)

**Император университетының химия лабораторияһы бинаһы**  — Санкт-Петербургтың  Васильев утрауында Университет яр буйы урамындағы XIX быуат аҙағында төҙөлгән өс ҡатлы кирбес бина. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта Санкт-Петербург дәүләт университеты химия институтының уҡыу корпусы  сифатында ҡулланыла.

Бина файҙаланыуға тапшырылғандан һуң, төҙөлөш даталары һәм объектты төҙөүҙә туранан-тура ҡатнашҡан заттар тураһында мәғлүмәт  биреүсе  мемориаль таҡта урнаштырыла.

## Тарихы
Император Санкт-Петербург университетының Химия лабораторияһы бинаһы 1892 йылдан 1894 йылға тиклем  ҡыҫҡа ваҡыт эсендә төҙөлә. Химия буйынса уҡыу сәғәттәренең һаны байтаҡҡа арттырыла һәм Император университеты етәкселегенең айырым төҙөлөш кәрәклеге барлыҡҡа килә. 1886 йылда  Д. И. Менделеев айырым төҙөлөштөң кәрәк булыуын билдәләй.  

Профессор-химик Н. А. Меншуткин,  етәкләгән  комиссия махсус  төҙөлөш эштәрен ойоштороу һәм үткәреү өсөн ойошторола. Билдәле Петербург архитекторы А. Ф. Красовский бинаны проектлау авторы була. Ҡоролманы проекталуҙа төп Европа университеттарынгың тәжрибәһе иҫәпкә алына, уның өсөн Меншуткин һәм Красовский сит илгә командировкаға ебәрелә. 

Бинаны төҙөү ваҡытында бер нисә талап  мотлаҡ була: бинаға төп корпустың яҡынлығы һәм ҙур яҡтылыҡ үткәреүсәнлек. Беренсе Санкт-Петербург кадет корпусына үтенестән һуң   университетҡа ботаника баҡсаһына көньяҡтан йәнәш торған ер участкаһы  тапшырыла.

Бина эклектика стилендә проектлана. Ҡоролманың фасадында классицизм һыҙаттарын күрергә була, улар колонналар һәм  портик рәүешендә сағылған. Төҙөлөштөң асимметрияһы аныҡ беленә: объекттәң бер яғында лаборатор эштәр һәм лекцияларҙы үткәреү өсөн өс ҡат төҙөлгән, икенсе яҡтан дүрт ҡат, улар уҡытыусылар өсөн торлаҡ бүлмәләр сифатында  сығыш яһай.

1947 йылдан был ҡоролмала уран химияһы буйынса   йәшерен эштәр ойошторола һәм үткәрелә. 

## Архитектураһы
Ҡоролмала айырым лаборатор эштәр өсөн биналар бар, унда уҡытыусылар һәм ғалимдар үҙҙәренең тәжрибәләрен үткәрә. Бында шулай уҡ асыҡ саралар өсөн  200 урынлыҡ ҙур зал була.

Проектлаусылар хеҙмәтләндереүсе персоналдың фатирҙары урынлашҡан подвал ҡатында насар  гидроизоляцияһын ғына уңышһыҙ тип иҫәпләргә мөмкин.  проектлаусылар, унда фатир хеҙмәтләндереүсе персонал урынлашасаҡ. Бының һөҙөмтәһендә, торлаҡ флигель төҙөү кәрәк була, ул 1900 йылда архитектор В.В. Эвальд проекты буйынса төҙөлә

## Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта был Химия лабораторияһының ҙур ҡоролмаһы  Менделеев үҙәге һымаҡ атала. Бында Китапхана һәм Д.И.Менделев  исемендәге Рәсәй химия йәмғиәтенең Санк-Петербург бүлеге идараһы бүлмәләре урынлашҡан.

2014 йылдың 7 апрелендә ҡоролма  тарихи, фәнни һәм мәҙәни ҡиммәткә эйә  булған мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерелә.

## Документтары
 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Здание Санкт-Петербургской химической лаборатории
* Химическая лаборатория. Санкт-Петербург
* Здание химической лаборатории
Санкт-Петербург дәүләт университетының Ботаника баҡсаһы

**Санкт-Петербург дәүләт университетының Ботаника баҡсаһы** Ун ике коллегия Бинаһы ихатаһында урынлашҡан. 4600-ҙән ашыу төр үҫемлек иҫәпләнә.

## Тарихы
Ботаника баҡсаһы 1840-сы йылдар башында А. Н. Бекетов инициативаһы буйынса ойошторола, ул ботаника баҡсаһын булдырыуға ғына түгел, уның үҫешенә лә ҙур өлөш индерә.

1935 йылдан Ленинград дәүләт университетының Ботаника баҡсаһы мәҙәниәт һәм сәнғәт тарихы ҡомартҡыһы булып тора һәм дәүләт һаҡлауы аҫтында тора. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында эшләүен дауам итеүсе университет хеҙмәткәрҙәре тырышлығы арҡаһында баҡса коллекцияларын блокада йылдарында һаҡлап ҡалырға мөмкин була. Санкт-Петербург дәүләт университетының Ботаника баҡсаһы дендрологик парк һәм ботаника баҡсаһы сифатында федераль әһәмиәтендәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы булып тора.

## Баҡса торошо
Университеттың Ботаника баҡсаһында бөгөнгө көндә түбәндәге коллекциялар менән бер нисә оранжерея бар:

- ылыҫлы үҫемлектәр

- кактустар

- суккуленттар

- һыу-һаҙлыҡ үҫемлектәре

- урындағы флораның һирәк һәм һаҡланыусы үҫемлектәре

- Европаның һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның субтропик үҫемлектәр

- Австралияның субтропик үҫемлектәре

- Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың субтропик үҫемлектәре

- тропик абағалар

- декоратив бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үҫемлектәр.

Ботаника баҡсаһының коллекцияһында бөтәһе 4600-ҙән ашыу төр үҫемлектәр иҫәпләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ботанический сад СПбГУ на сайте биофака СПбГУ
* *Дмитрий Ратников*. Сад не в том состоянии // Санкт-Петербургские ведомости, выпуск № 021 от 06.02.2008
* Официальная страница Ботанического сада СПбГУ в социальной сети «ВКонтакте»
Гоголев Кронид Александрович

**Кронид Александрович Гоголев** (1926 йылдың 13 июле, Прутское ауылы, Новгород губернаһы — 2013 йылдың 10 апреле, Сортавала, Карелия Республикаһы) - Россия Федерациясының халыҡ рәссамы, Россия Дәүләт премияһы лауреаты, РСФСР һәм Карелия Бассрҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биография
Кронид Гоголев 1926 йылдың 13 июлендә Новгород губернаһы Прутское ауылында дин әһеле ғаиләһендә тыуа.

1941 йылда ете йыллыҡ мәктәп мәктәпте тамамлай. 16 йәштә фронтҡа эләгә, Бөйөк Ватан һуғышын үтә, 1950 йылда демобилизациялана.

1953-1957 йылдарҙа Ленинград сәнғәт-график педучилищеһында уҡый, уны тамамлағас, Карелияға саҡырыу буйынса Кистень ҡасабаһына китә. 1961 йылдан Сортавала ҡалаһының балалар сәнғәт мәктәбендә рәсем уҡытыусыһы булып эшләй. 1966 йылда Т.А. Гоголев ситтән тороп Герцен исемендәге университеттың сәнғәт-графика факультетын тамамлай.

Рәссам беренсе тапҡыр ағасҡа мөрәжәғәт итә, бер аҙҙан ул уның ижадының төп материалына әүерелә. 1985 йылда Кронин Гоголев Карелия Рәссамдар берлегенә ҡабул ителә. 1989 йылда Сортавалала рәссамдың шәхси күргәҙмә залы асыла.

Т.А. Гоголев эштәре Мәскәүҙә декоратив-ғәмәли сәнғәт музейында, политехника музейында, Санкт-Петербург этнография музейында, Валаам утрауында музейҙа, АҠШ, Япония, Германия, Финляндия, Швецияның шәхси коллекцияларында урынлашҡан. Айырым алғанда, рәссамдың әҫәрҙәре Владимир Путин, Борис Ельцин, Анатолий Чубайс һәм башҡа бик күп танылған Россия һәм сит ил шәхестәренең шәхси коллекцияларында бар.

2013 йылдың 10 апрелендә Сортавала ҡалаһында вафат була.

## Ижады
Кронид Гоголев күп һанлы матур картиналар, ағас скульптуралар авторы, әммә уға ағас буйынса рельефлы резьба менән башҡарылған эштәр ҙур танылыу килтерә.

Ҡағиҙә булараҡ, резьба композиция рәссам тарафынан махсус әҙерләнгән йүкә тында, монолит техникала — клеен детальдәр ҡулланмайса башҡарылған. Рәссам , айырым алғанда, ҡышҡы осорға арналған әҫәрҙәр өсөн тәфсирҙәр ҡалдырғанда ағас төҫмөрҙәре менән ҙур эш алып бара.

Гоголев эштәре урыҫ төньяғына, урыҫ төньяҡ тәбиғәтенә, халыҡ көнкүрешенә арналған. Рәссам ижадындағы әкиәт сюжеттарынан тыш, Сортавала, Петрозаводск, Валаам арналған эштәр ҙә табырға була, библия сюжеттары ла, «Калевала» эпосы мотивтары буйынса композициялар ҙә табылған.

## Сығанаҡтар
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 1: А — Й. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2007. — 400 с. : ил.,карт. — стр. 256 ISBN 978-5-8430-0123-0 (т. 1)
* Кронид Гоголев. Каталог выставки. Петрозаводск, 1986
* Кронид Гоголев: [Альбом] / Авт. текста Л. Барыкина. Петрозаводск, 2003
* Судаков В. Кронид Гоголев // «Север». 2006. № 7—8.

Төркөм:Карелия рәссамдары
Төркөм:СССР рәссамдары
Мелков Анатолий Сергеевич

**Анатолий Сергеевич Мелков** (26 июнь 1909 йыл — 1983 йыл) - совет театр рәссамы, Карел-Фин ССР атҡаҙанған сәнғәт эшлеклеһе. РСФСР атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1980).

## Биография
Анатолий Мелков 1909 йылдың 26 июнендә Мәскәү ҡалаһында «Кушнарев һәм Сытин» фабрикаһының эшсе ғаиләһендә тыуған. 1917 йылда әсәй, 1919 йылда атаһы вафат була. А. Мелков атай-әсәй вафатынан һуң туғандары янында йәшәй, 1928 йылда туғыҙынсы синыфты һәм юғары уҡыу йортона әҙерлек курстарын тамамлай. СССР ФА ғилми-тикшеренеү экспедицияһында Казахстан халыҡтарының һөнәрҙәрен, кәсептәрен һәм халыҡ ижадын өйрәнеү буйынса ҡатнаша, 200-ҙән артыҡ милли орнамент рәсеме яһай.

1929 йылда Ленинград ҡалаһында сәнғәт студияһында уҡый. 1930 йылдан бирле Ленинград-Борисоглебский кавалерия мәктәбендә рәссам булараҡ хеҙмәт итә, шулай уҡ Ленинград дәүләт политехникумы һынлы сәнғәт бүлегендә, театр класында уҡый. 1931 йылда Ленинград өлкәһе һынлы сәнғәт хеҙмәткәрҙәре союзы тарафынан рәссамдар бригадиры итеп промфинпланды бойомға ашырыу өсөн «Ҡыҙыл тегеү фабрикаһы»на ебәрелә. Бригада эштәренең өлөшө Урыҫ музейында ҡуйылған була.

Эштәрҙе тамамлағандан һуң, рәссам Мурманск театрында эшләй башлай, ҡала урамдарын байрамдарға биҙәүҙә ҡатнаша. 1932-1941 йылдарҙа — Ленинград бәләкәй драма театрында, ВЛКСМ обком театрында, Ленинград дәүләт фин театрында, Ленинград район театрында, Ленинград ашыу театрында, шулай уҡ ҡала театрҙарында — ДСК, Дәүләт театрында яңы, Ленинград дәүләт драма һәм комедия театрында, яңы йәш тамашасылар театрында рәссам. ВЛКСМ обкомының «Шторм» спектакле өсөн Ленинизмдың Маҡтау грамотасы белән бүләкләнә. Совет Рәссамдар союзы ағзаһы.

1941 йылдың июнендә Карел-Фин ССР Республика урыҫ драма театрының баш рәссамы, 1941 йылдың 29 августында театр менән бергә эвакуациялана, 1942 йылдың 15 июленән — Беломорск театр менән бергә Карелия театрҙары, шул иҫәптән «Барселона ҡыҙы», «Минең хәерсе Марат» спектаклдәрен әҙерләүҙә ҡатнаша. 1943 йылда Карел-Фин ССР республика музыкаль комедия театры рәссамы булараҡ КФССР Юғары Советының Маҡтау грамотасы белән бүләкләнә. 1945-1948 йылдарҙа театрҙың Сортавала баш рәссамы. 1950-1970 йылдарҙа Комиссаровҡа исемендәге театрҙа эшләй.

1961-1980 йылдарҙа Ленинград театрының баш рәссамы. Б. А. Лавреневтың «Разлом» (1950, БДТ), П. Т. Магнуның (1962) «Третья патетическая» (1958), Л. Г. Зориндың «Наступит день...» , «Таня» (1963), «Варшавская мелодия» (1967), У. Шекспирҙың «Укрощение строптивой» (1970), Н. Хикметтең «Станция» спектаклдәрен биҙәй.

## Сығанаҡтар
* Генделева Ю. Республиканский театр музыкальной комедии и Сортавала / Юлия Генделева // Сердоболь : городской альманах = kaupungin almanakka. — Сортавала, 2016. — Вып. 17/18. — С. 13-21
* Бирман С. Театральный художник А. С. Мелков. Ленинград. 1973. С. 34-38.

Төркөм:Карелия рәссамдары
Төркөм:СССР рәссамдары
Мечев Мюд Мариевич

**Мюд Мариевич Мечев** (1929 йылдың 31 августа, Мәскәү - 27 сентябрь 2018, Мәскәү) - Рәсәй рәссам-графигы, иллюстратор, пейзажист, Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы (2000), Рәсәй Сәнғәт академияһы ағзаһы (2004).

## Биография
Рәссам Константин Пантелеев-Киреев (1891-1946) ғаиләһендә тыуа. Ата-анаһы малайҙы халыҡ-ара йәш үҫмерҙәр көнө () хөрмәтенә, ә отчествоһы, ул йылдарҙа ҡатын-кыҙҙар эмансипацияһы популярлығы менән бәйле рәүештә, анасы Мария Мечева хөрмәтенә атағандар. 1936 йылда әтиһе репрессиялана һәм хөкөм ителә.

1946-1949 йылдарҙа Мәскәү юғары сәнғәт-сәнәғәт училищеһында уҡый. 1949 йылда училище студенты булараҡ, «Калевала» карел-фин эпосына иллюстрациялар буйынса Бөтөнрәсәй конкурсында III урынды ала.

Училищены тамамлағандан һуң, Карел-Фин ССР-ға килә, Петрозаводск янында, Соломенный тигән урында йәшәй. Шул йылдарҙа рәссам «Калевала» эпосын иллюстрациялауҙы дауам итә. 1956 йылда ул тушь менән акварельдән  ҙур рәсем яһай, Петрозаводскила «Карелия» нәшриәтендә рәссам иллюстрациялары менән тәүге китап сыға. Шул осорҙан башлап урыҫ төньяғы табигате рәссам ижадындағы төп темаларҙың береһенә әүерелә. 1957 йылда СССР Рәссамдар союзы ағзаһы итеп ҡабул ителә, уға Карелия АССР атҡаҙанған сәнғәт эшлеклеһе исеме бирелә.

1963 йылда Мәскәүгә ҡайта, унда «Калевала»ны иллюстрациялаү эшен дауам итә. 1978 йылда «Калевала»ны график иллюстрациялаған өсөн РСФСРның И.Е. Репин исемендәге Дәүләт премияһына лайыҡ була, СССР сәнғәт академияһы медале тапшырыла, Финляндия Хөкүмәте Аҡ роза ордены һәм Элиас Леннрот көмөш медале менән бүләкләнә.

1975-1990 йылдарҙа «Ваҡытлы йылдар повестьы» буйынса 400-ҙән артыҡ гравюра ижад итә. 1994 йылда Мечев гравюралары менән «Ваҡытлы йылдар повестьы» беренсе тапҡыр Финляндияла «Нестер хроникаһы» исеме аҫтында баҫыла.

1990-сы йылдарҙан Яңы Заветтың китаптарын иллюстрациялаү өҫтөндә эшләй. 1993 йылда сәнғәт әһеле Иоанн Павел II «Сәнғәттә гуманизм һәм ҡаҙаныштар өсөн» Рим понтификтар көмөш медале менән бүләкләнә.

Мюд Мечев 2018 йылдың 27 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Рәссам васыятнамәһе буйынса, 2018 йылдың 5 октябрендә Карелияла Кижи утрауындағы ауыл зыйаратында ерләнә.

Юл эштәре Третьяков галереяһында, «РОСИЗО» Дәүләт музей-күргәҙмә үҙәгендә, Карелия Республикаһы Һынлы сәнғәт музейында, Дәүләт Кремль һарайында, Рәсәй мәҙәниәт фондында, АҠШ китапханаһы йыйылмаһында, Ватикан апостол китапханаһында, Финляндия Милли банкы йыйылмаһында, Рәсәй һәм сит ил илдәрҙәге шәхси коллекцияларҙа һәм йыйылмаларынҙа урынлашҡан.

## Сығанаҡтар
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 2: К — П. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. — 464 с. : ил.,карт. — С. 215—216 ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)
* Чегодаева М. А. Художник Мюд Мечев. Петрозаводск: ПетроПресс, 2004.

## Һылтанмалар
* Сайт художника Мюда Мечева
* Персональная выставка в Петрозаводске. 2004 
* Презентация в Национальном музее Республики Карелия 
* Золотая медаль Мюда Мечева 
* Самый национальный из интернационалистов 
* Его называли…
* Биография и произведения на сайте Картинной галереи г. Красноармейска Московской обл.
* Встреча в Зимнике
* Умер народный художник России Мюд Мечев
Эске эштәр министрлығының Воронеж институты

**Эске эштәр министрлығының Воронеж институты** () — Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығы органдары өсөн офицер кадрҙарын әҙерләүсе юғары хәрби уҡый йорто. 1978 йылдың 5 апрелендә нигеҙләнгән. Рәсәй Федерацияһында ведомствонан тыш һаҡ хеҙмәтенә кадрҙар әҙерләүсе берҙән бер вуз.

Йыл һайын байрам итә торған көн — 5 апрель.

## Тарихы

1978 йылдың 5 апрелендә СССР Министрҙар Советының 651-р номерлы ҡарары нигеҙендән Воронеж ҡалаһында СССР Эске эштәр министрлығының ведомствонан тыш һаҡ системаһында урта техник белемле хеҙмәткәрҙәр әҙерләү өсөн Воронеж СССР Эске эштәр министрлығы  махсус урта урта мәктәбе асылды. 1979 йылдың 1 октябрендә, мәктәптең уҡыу-уҡытыу  һәм административ бинаһын төҙөп бөткәндән һуң, уҡырға 190 курсант алына. Мәктәптең беренсе начальнигы итеп полковник П. В. Вернигоров билдәләнә..

Мәктәптең уҡытыу структураһына ете уҡыу циклы ингән: хәрби, махсус, дөйөм техник һәм юридик дисциплиналар, махсус техника, ведомствонан тыш һаҡ хеҙмәте, физик әҙерлек, йәмғиәт фәндәре һәм махсус техника, шулай уҡ квалификация күтәреү курстары булдырылған. 1979 йылдан мәктәптең өс курсында биш йөҙҙән артыҡ курсант белем алған. 1982 йылдың 31 июлендә Воронеж СССР Эске эштәр министрлығы  махсус урта урта мәктәбе беренсе сығарылышы була һәм ситтән тороп уҡыу бүлегенә беренсе тыңлаусылар ҡабул ителә. 1983 йылда Воронеж СССР Эске эштәр министрлығы  махсус урта урта мәктәбенә шәхси штандарт тапшырылды.

1992 йылдың 15 июлендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 489-сы номерлы ҡарары нигеҙендә СССР Эске эштәр министрлығы милицияһыныңнең Воронеж махсус урта мәктәбенең исеме Россия Эске эштәр министрлығының Воронеж юғары мәктәбенә тип үҙгәртелде.

1999 йылдың 25 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 153-р номерлы ҡарары нигеҙендә Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Воронеж юғары мәктәбе базаһында Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Воронеж институты төҙөлә. Институттың структураһына биш факультет һәм төрлө дисциплиналар буйынса егерме кафедра инә. 2002 йылда институтта 117 фән кандидаты һәм 17 фән докторы эшләй. Рәсәйҙә ведомствонан тыш һаҡ белгестәре, бәлиғ булмаган балалар араһында енәйәтселекте профилактикалау һәм юғары технологиялар өлкәһендәге енәйәтселеккә ҡаршы көрәш бүлексәләре ("Р" идарәһы) әҙерләү буйынса берҙән бер уҡыу йорто тип һанала. 

## Структураһы
### Факультеттар
* Юридик факультет
* Профессионал әҙерлек факультеты
* Радиотехника факультеты
* Квалификация күтреү һәм ҡбаттан әҙерләү факультеты
* Ситтән тороп уҡыу факультеты

## Етәкселәре
* 1979—1987 — полковник П. В. Вернигоров
* 1987—1998 — генерал-майор А. Я. Мазуренко
* 1998—1999 — генерал-майор В. Ф. Воробьёв
* 1999—2006 — генерал-майор А. В. Заряев
* 2006—2014 — генерал-майор А. В. Симоненко
* 2014 йылдан — генерал-майор А. П. Нахимов

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *МВД России : Энциклопедия* / Гл. ред. В. Ф. Некрасов. -  : Объед. ред. МВД России : ОЛМА-Пресс, 2002 г. — 623 с. — ISBN 5-224-03722-0
* *Воронежский институт МВД России: исторический формуляр* / А. И. Назаров и др.; под общ. ред. А. В. Симоненко. - Воронеж : ООО "Евростиль", 2011 г. — 317 с. — ISBN 978-5-9902333-5-5
В. Г. Тимирясов исемендәге Ҡазан инновацион университеты

**В. Г. Тимирясов исемендәге Казан инновацион университеты**  (, ИЭУП)  – Ҡазан ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто. 1994 йылдың 22 июлендә нигеҙләнгән.
 
## Исеме
Закондар үҙгәрү менән бәйле, юғары уҡыу йорто бер нисә тапкыр рәсми исемен үҙгәртә. Юғары уҡыу йорто хәҙер беренсе ректор һәм нигеҙ һалыусы В.Г. Тимирясов исемен йөрөтә.

1994 - 1996 йылдарҙа  Иҡтисад, идара һәм хоҡуҡ университеты тип атала.
1996 - 2016 йылдарҙа  Иҡтисад, идара һәм хокҡуҡ институты (Казан ҡалаһы) тип атала.
2016 йылдан В.Г. Тимирясов исемендәге Ҡазан инновацион университеты (ИЭУП) тигән исем бирелә.

## Тарихы

Ҡазан инновацион университеты 1994 йылда Иҡтисад, идара һәм хоҡуҡ институты булараҡ ойоштороа. 2016 йылда институт университетҡа нигеҙ һалыусы профессор Виталий Ғайнулла улы Тимирясов исемендәге Ҡазан инновацион университеты тип үҙгәртелде.

Университет эшләгән ваҡытта Рәсәйҙең алдынғы инновацион фәнни-мәғариф комплексына әүерелде. Юғары уҡыу йорто структураһында — колледж, юғары белемдең барлыҡ дәрәжәләре, бакалавриат, магистратура һәм аспирантура бар.

1998 йылда асылған бизнес-мәғариф институты квалификация күтәреү һәм һөнәри әҙерлек буйнса 600-ҙәнн артыҡ программаны ғәмәлгә ашыра, шул иҫәптән МВА программаһы ла бар.

2010 йылда юғары уҡыу йортонда «Таланттар ижады» ижат һәм үҫеш Академияһы асылды, академияла 1 йәшлек балаларға өҫтәмә белем биреү программаһы эшләй..

2011 йылдан ҠИУ сауҙа, ҡунаҡсыллыҡ, сервис һәм хеҙмәттәре өлкәһендә Татарстан Республикаһының фәнни-мәғариф кластерында төп юғары уҡыу йорто булды.

2017 йылда Татарстандың эре предприятиеларе менән инновацион программаларҙы тормошҡа ашырыу маҡсатларында университетта тармаҡ-ара проект институты асылды.
## Ретингы
Вуз «Рәсәй бөгөн» мәғлүмәт агентлығы үткәргән 2015 йылда Рәсәй Федерацияһында юғары уҡыу йорттарына ихтияж  рейтингында (иҡтисад, финанстар, юриспруденция)» номинацияһындә 9-сы урынды алды.

Донъя рейтингын билдәләгән Webometrics Ranking of World Universities иң яҡшы университеттар рейтингында, 2016 йылға торошло, вуз донъяның 11999 юғары уҡыу йорттары араһында 7724 урында тора, БРИКСта 7172 вуз араһында 1666-сы урында, Европаның 1536 вузы араһында 6050-сы урында  һәм Рәсәйҙә 261-се урында.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Университета
* Профиль Университета на сайте Федеральной службы по надзору в сфере образования и науки 
* Профиль Университета на сайте мониторинга эффективности вузов России
Свободный (ҡала)

**Свободный** — Рәсәйҙең Амур өлкәһендәге ҡала, Зея районының административ үҙәге.

2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 54 017 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Сайт администрации   

## Иҫкәрмәләр
Украина коммунистик журналистика институты

**Украина коммунистик журналистика институты** () — Украинаның
Харьков ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто. 1926 йылдан 1941 йылға тиклем эшләгән. Артём исемендәге Коммунистар университеттың журналистика факультеты базаһында төҙөлгән.

## Тарихы
Совет осоронда Украинала юғары журналист белеме беренсе тапҡыр Харьковтағы Артём исемендәге Коммунисттар университетында уҡытылған. Коммунисттар университеты КП(б)У Үҙәк Комитетының 1922 йылдың 1 апрелендәге ҡарары нигеҙендә Харьков КП(б)У Үҙәк Комитетының үҙгәртеп ҡоролған Юғары партия мәктәбе базаһында партия һәм профсоюз кадрҙары әҙерләү өсөн ойошторола.

1926 йылда Артём исемендәге Коммунисттар университеты журналистика факультеты базаһында матбуғат хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү өсөн махсус юғары уҡыу йорто — өс йыл уҡыу срогы булған журналистиканың Украина коммунистик институты ойошторола.

Яңы вузда эшселәр факультеты булған, шулай уҡ төп һөнәри курс булараҡ, совет журналистикаһы теорияһы һәм практикаһы, полиграфия һәм нәшриәт эше нигеҙҙәре кеүек фәндәр уҡытылған.

1933-1939 йылдарҙа институтта украин теле филология өлкәһендәге билдәле ғалим  Ю. В. Шевелев эшләгән.

1941 йылда немецтәр Харьковҡа яҡынайған ваҡытта Украина коммунистик  журналистика институты Алматыға эвакуациялана. Ҡаҙағстан университетына журналистика факультеты булараҡ инеп китә һәм вуз үҙаллылығын юғалта.

## Билдәле остаздар һәм тамамлаусылар
Уҡытыусылар: Ю. Шевелев-Шорох, А. Финкель, П. Гузюк, В. Сухин-Хоменко, А. Грузинский һәм башҡалар.

Институт тамамлаусы билдәле яҙусылар һәм журналистар: А. Борканюк, Ф. Мицик, А. Хорунжий, М. Нагнибеда, М. Зарудный, И. Грекул, М. Шаповал, И. Туряница, И. Педанюк, П. Резников, И. Цюпа, Д. Прилюк, П. Шапран, М. Белогуров, Д. Шлапак, П. Цыбульский, А. Зозуля, П. Гузюк, М. Романченко, А. Однороманенко, М. Кузнецов, Иван Савич, А. Деркач, М. Подолян, Б. Бабий, И. Петрущак һәм башҡалар.

## Иҫкәрмәләр
Болғар ислам академияһы

**Болғар ислам академияһы** () — Рәсәй Федерацияһы мосолмандары диниә назараты Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты һәм Татарстан мөсолмандарының диниә назараты башланғысы менән Татарстандың Болғар ҡалаһында асылған юғары дини уҡыу йорто.

Болғар ислам академияһы төп бурысы — юғары белемгә эйә булған ислам дине белгестәрен әҙерләп сығарыу, традицион исламды, дини тәғлимәтт мәктәбен яңынан торғоҙорға ярҙам итеү, донъя стандарттарына тура килгән классик юғары ислам белемен сит илдәргә сыҡмайынса Рәсәйҙә белем алыу мөмкинлеге тыуҙырыу.

## Тарихы

Билдәле булыуынса, 922 йылда Волга буйы Болғары рәсми рәүештә ислам динен ҡабул итә. Был тарихи ваҡиға күп быуаттарға татар халҡының рухи мәҙәниәте үҫешен билдәләй.

Татарстан Президенты Р. Н. Миңлеханов 2015 йылдың 25 ноябрендә Болғар ислам академияһын ойоштороу тураһында указға ҡул ҡуйҙы. Академия булдырыуҙың төп маҡсаты Рәсәйҙә ислам мәктәптәрен булдырыу һәм юғары белем биреү. Академияне төҙөүҙе Рәсәй Федерацияһы президенты Владимир Путин хупланы. 
Төҙөлөштөң инвесторы итеп Минтимер Шәймиев етәкләгән «Яңырыш» фонды билдәләнде.

Шулай итеп, 2016 йылдың 21 майында бина нигезенә беренсе таш, иҫтәлекле капсула һалында.
2017 йылдың августында белем биреү хеҙмәте күрһәтеү хоҡуғына лийензия алында. Казандан, Өфөнән, Мәскәүҙән, Дағстандан килгән 37 кеше уҡыу йортоноң беренсе студенттары булды.

2017 йылдың 4 сентябрендә бинаны асыу тантанаһы булды.

## Структураһы
Академия биш кафедранан тора. Ислам иҡтисады һәм финанстар кафедраһы, Ҡөрьән нигеҙҙәрен һәм сөннәт өйрәнеү кафедраһы, ғәрәп теле кафедраһы, татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы, менеджмент һәм дәүләт белән конфессияларын  өйрәнеү кафедраһы.

Студенттарҙың дөйөм һаны яҡынса 150 кеше, шуларҙың 50 студент беренсе курста уҡый. Магистрҙарҙың уҡыу ваҡыты 3 йыл. Докторантурала уҡыу ваҡыты 2 йыл дауам итә.

## Иҫкәрмәләр
Сауҙа йорто аркадаһы (Ярослав ихатаһы)

**Сауҙа йорто аркадаһы** —  Бөйөк Новгородта,   Ярослав ихатаһында тарихи ҡоролма, XVIII быуат аҙағында төҙөлгән. Бөйөк Ватан һуғышында емерелгән Сауҙа йорто бинаһының һаҡланып ҡалған фрагменты. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫы объекты. Хәҙерге адресы: Никольская урамы, 1а.

## Тарихы
Сауҙа йорто XVIII быуат аҙағында төҙөлә. Нигеҙе булып XVI  быуат Окольныя ҡалаһы валы тора. Башта Сауҙа ихатаһы фортификация функцияһын үтәй, ул каре формаһында ике башнянан тора. XVIII быуат аҙағында реконструкция ваҡытында комплекс оборона функцияһынан мәхрүм була һәм ҡәтғи классицизм стилендә яңынан ҡорола. Уның өлөшө булып көнбайыш һәм көнсығыш аркадалар тора.  Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ихата корпустары ныҡ емерелә. А.В.Щусев етәкселегендә тергеҙеү проекты эшләнүегә ҡарамаҫтан, биналар яйлап һүтеп алына. Һуңғы, көнбайыш корпусы 1956 йылда  һүтелә, уға берҙән-бер (көнбайыш) аркада йәнәш тора. Шул уҡ ваҡытта аркада йүнәтелә һәм төньяҡ яҡтан бер нисә  һаҡланып ҡалған көньяҡ өлөштән симметриялы өлөшө оҙонайтыла.

## Архитектураһы

Аркалар планында квадрат булған бағаналарға таяна, улар көнбайыш яҡтан көрәксәләр менән биҙәлгән. Аркаларҙың бағаналарға йәнәш торған өлөшөндә горизонталь тартымдар үтә. Аркалар архивольттар һәм таштар менән тәьмин ителгән. Арканың һәр көмбәҙендә арка формаһын ҡабатлаған түбәнге кәкре һыҙыҡлы өлөштәр менән икешәр филенка урынлаштырылған. Арканың өҫтө буйлап формалы кәрниз үтә. Аркада 26 × 13 × 6,5 см күләмле кирбестән һалынған.

## Иҫкәрмәләр
Өфө ирҙәр дини училищеһы бинаһы

**Ирҙәр дини училищеһы** — Өфө ҡалаһында 1818 йылда ир-аттар өсөн асылған дини белем биреү усағы. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни  мираҫ объекты.

## Тарихы

1818 йылда Өфө диниә семинарияһын үҙгәртеп ҡороу менән бер рәттән Өфө ирҙәр дини училищеһы ла асыла. Ул семинарияның түбәнге өс класын алмаштыра һәм башта мәхәллә һәм өйәҙ училищеһынан тора. Мәхәллә курсын тамамлаусылар өйәҙ училищеһына инә. Курс катехизистан, Иҫке һәм Яңы Ғәһет тарихынан, сиркәү уставын, рус һәм славян, грек, латин теле грамматикаһынан, география, арифметика, таҙа яҙыу һәм сиркәүҙә йырлауҙан тора.
1840 йылда училище үҙгәртеп ҡорола һәм 4 класс урынына 3 — башланғыс, урта һәм юғары бүлексә ҡалдырыла.
1873 йылда бүлексәләр урынына биш, шул иҫәптән әҙерлек класы ойошторола, уларҙың һәр береһендә уҡыу бер йыл дауам итә.
1881 йылда Изге Синод училищеға яңы бина төҙөргә аҡса бүлә, 1884 йылда бина төҙөлөп бөтә.
1909—1910 йылдарҙа училищела дүрт даими параллель бүлексә эшләй, уның өс китапханаһы була. Ятаҡта бүлмәләр бәләкәй булғанлыҡтан, күп уҡыусылар фатирҙарҙа йәшәй.
Беренсе донъя һуғышы башланғас, училище корпусы казармаға һәм хәрби лазаретҡа әйләндерелә, ә уҡыу ваҡыты ҡыҫҡартыла һәм дәрестәр Өфө ҡатын-ҡыҙҙар епархия училищеһында үткәрелә.
1919 йылдың авгусында уҡыу йорто ябыла, бер ни тиклем ваҡыт унда Колхоз техникумы урынлаша. 1940 йылдарҙа бинала Тимирязев исемендәге пединститут урынлаша. Баҡса урынына майҙансыҡ эшләнә, ә Гоголь урамындағы юлда Киров исемендәге заводтың хужалыҡ ҡаралтылары биләй.
1957 йылдың ноябрендә пединститут Башҡорт дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. 1970 йылдар уртаһында училище бинаһына өсөнсө ҡат өҫтәлә. Хәҙер бында БДУ-ның биология факультеты урынлашҡан.

## Инфраструктураһы
Дини семинария эргәһендәге кварталда урынлашҡан Ирҙәр дини училищеһы бейек ҡойма менән уратып алына һәм айырым бер ҡаласыҡты тәшкил итә. Уның территорияһында төп бина, ятаҡ, мунса, дауахана, физик культура менән шөғөлләнеү өсөн майҙансыҡтар урынлаша.

## Архитектураһы
Төп бина һуң классицизм формалары стилендә төҙөлә. Ихата яғындағы декор тулыһынса урам яғындағыһын ҡабатлай. 1891 йылда бина таш диуар менән уратып алына, Ханыковская (Гоголь) урамы яғында баҡса булдырыла.

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй империяһының уҡытыусылар институттары

**Рәсәй империяһының уҡытыусылар институттары** — Рәсәй империяһының ҡала мәктәптәре өсөн уҡытыусылар әҙерләү системаһына ҡараған махсус урта уҡыу йорттары .

1872 йылда ҡала училищелары һәм улар өсөн уҡытыусылар әҙерләү тураһында положение ҡабул ителгәндән һуң, уҡытыусылар институты булдырылған. Әммә быға тиклем, 1819—1823 йылдарҙа, *Уҡытыусы институты* исеме аҫтында Санкт-Петербург университеты ведомствоһында халыҡ училищелары уҡытыусылары өсөн ярҙамсылар әҙерләүсе уҡыу йорто эшләгән.

1872 йылдың 31 майы положениеһы буйынса ҡала училищеларына уҡытыусылар әҙерләү өсөн яңы типтағы уҡытыусылар институттары асыла. Был уҡыу-уҡытыу округтары попечителдәре ҡарамағында һәм юғары уҡыу йорттарында курс тамамлаусылар араһынан попечитель һайлаған директорҙарҙың яҡындан етәкселек итеүе аша эшләгән ябыҡ уҡыу йорттары була. Һәр уҡытыусылар институтында бер йәки ике уҡытыу буйынса практик күнегеүҙәр үтеү өсөн тәғәйенләнгән ҡала училищеһынан тора. Институт менән директор рәйеслеге аҫтында институттың бөтә уҡытыусыларының һәм шулай уҡ институт янында эшләгән ҡала училищеһы уҡытыусыларының педагогия советы идара итә.

Уҡыу курсы өс йыл тәшкил иткән (Тифлис һәм Вильно йәһүд — 4 йыл). Уҡытыусылар институты тәрбиәләнеүселәренең штаттағы һаны — 75; шуларҙың 60-ы министрлыҡтарҙың тулы аҫрауында, ҡалған 15-е башҡа ведомстволар һәм төрлө йәмғиәттәр стипендиаттарына бирелә. Уҡытыусылар институттары директорҙары гимназия директорҙарына бирелгән бөтә хоҡуҡтарға ла эйә була. Институттарға төрлө ҡатлам һәм төрлө хәлдә булған 16 йәштән кесе булмаған йәштәр ҡабул ителгән. Сығарылыш уҡыусылары ҡала училищеһы уҡытыусыһы исеменә аттестат алған һәм уҡыу-уҡытыу етәкселәре тәғәйенләүе буйынса ҡала училищеһы уҡытыусыһы вазифаһында тулы алты йыл уҡытырға тейеш булған. Уҡытыусылар институтында уҡытылған дисциплиналар: Дини ҡанундар, педагогика, урыҫ һәм сиркәү-славян телдәре, арифметика, алгебра, геометрия, тарих, география, тәбиғи тарих һәм физика, һыҙма һәм рәсем, таҙа яҙыу, йыр һәм гимнастика; 1896 йылда өҫтәмә рәүештә ҡул хеҙмәтенә мотлаҡ өйрәтеү индерелә.

1878 йылдың 1 ғинуарына 7 ғәҙәти уҡытыусылар институты (330 уҡыусы) һәм ике йәһүд (269 уҡыусы): Петербург уҡытыусылар институты һәм Мәскәү уҡытыусылар институты (1872 йылдан), Феодосия уҡытыусылар институты һәм Глухов уҡытыусылар институты (1874 йылдан), Ҡазан уҡытыусылар институты һәм Белгород уҡытыусылар институты Белгород (1876), Тамбовтағы Екатерина уҡытыусылар институты; шулай уҡ йәһүд: Вильно уҡытыусылар институты (1876 менән), Житомир уҡытыусылар институты; 1878—1879 йылдарҙа тағы ла бер институт — Ырымбур уҡытыусылар институты эшләгән. 1899 йылдың 1 ғинуарына 9 уҡытыусылар институтында 1525 уҡыусы һәм 168 уҡытыусы була.

1905—1907 йылдарҙағы революциянан һуң, уҡытыусылар институттары төрлө ҡатлам һәм хәлдә йәшәгән бөтә ир заттарын ҡабул итерлек асыҡ уҡыу йорттары була. Уҡыусылар һаны байтаҡҡа артҡан, улар араһында уҡытыусылар семинарияларын, ҡала (1912 йылдан — юғары башланғыс) училищеларын тамамлаған халыҡ уҡытыусылары булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Ырымбур дәүләт педагогия университеты

**Ырымбур дәүләт педагогия университеты** — Ырымбурҙың юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
1919 йылдың 19 октябре — *Ырымбур халыҡ мәғарифы институтына* нигеҙ һалына.

1930 йылда Ырымбур халыҡ мәғарифы институты *Ырымбур дәүләт педагогия институты* тип үҙгәртелә.

1938—1957 йылдарҙа тип аталған *В. П. Чкалов исемендәге Чкалов дәүләт педагогия институты* тип аталған.

1996 йылда институты П. Чкалов исемендәге Ырымбур дәүләт педагогия институты университеты статусын ала — *Ырымбур дәүләт педагогия университеты*.

## Факультеттары
* Тәбиғәт һәм иҡтисад институты
* Физик культура һәм спорт институты
* Педагогика һәм психология институты
* Мәктәпкәсә һәм башланғыс белем биреү институты
* Өҙлөкһөҙ белем алыу институты
* Сит ил телдәре факультеты
* Физика-математика факультеты
* Тарих факультеты
* Филология факультеты

## Тамамлаусылар
* Антонов Василий Иванович — СССР дәүләт һәм партия эшмәкәре.
* Әхмәтов Ғалым Хакимулы — ҡаҙаҡ яҙыусыһы.
* Исаак Калина — 2010 йылдан Мәскәү ҡала мәғарифы департаменты етәксеһе. Педагогия фәндәре докторы.
* Уханов Иван Сергеевич — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, публицист, мөхәррир, техник-оператор, журналист.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Оренбургского государственного педагогического университета
Вильно (йәһүд) уҡытыусылар институты

**Вильно йәһүд уҡытыусылар институты** — Рәсәй империяһының Вильно уҡыу округы территорияһында урынлашҡан педагогик уҡыу йорто (уҡытыусылар институты), Вильно ҡалаһында, 1873 йылда йәһүд общинаһы аҡсаһына асыла.

## Тарихы

Рәсәй империяһының Вильно губернаһы рус, белорус һәм йәһүд халыҡтары йәшәгән хәҙерге Литваның көньяҡ-көнсығышындағы өйәҙҙәренең бер өлөшөн һәм Белоруссияның бөтә биләмәһен тиерлек үҙ эсенә алған. Шуға бәйле хәҙерге Вильнюста урынлашҡан институттың тарихы Белоруссия һәм Литва мәғариф учреждениелары үҫеше контекстында ҡарала.

1870-се йылдар башына Вильно губернаһында мәктәптәр үҫеше, уҡытыусы кадрҙары әҙерләүсе уҡыу йорттары булмау сәбәпле, тотҡарлана. Губерна тәҡдим иткән бөтә проекттар бюрократик системала оҙаҡ йылдарға тотҡарланып ҡалған, ә йыш ҡына сәйәси ҡаршылыҡтарға ла осраған. Һөҙөмтәлә беренсе проекты 1863 йылда кенәз А. П. Ширинский-Шихматов тарафынан тәҡдим ителгән православие динле граждандарҙы уҡытыу маҡсатында дәүләт финансланған уҡытыусылар институтын Вильнола 1876 йылда— шәхси инициаторҙар тырышлығы менән ошонда өс йыл элек йәһүд уҡытыусылар институты эшләй башлағандан һуң ғына асыуға өлгәшелә.

Йәһүд уҡытыусылар институты 1873 йылда раввин училищеһы нигеҙендә ойошторола һәм урта уҡыу йорто статусына эйә була. Унда уҡытыу рус телендә алып барыла, һәм уны тамамлаусылар фәҡәт йәһүд башланғыс училищеларында ғына уҡытыу хоҡуғына эйә булған. Брокгауз һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлегендә унда уҡыусылар һаны 61 кеше тәшкил итә тип күрһәтелә.

## Директорҙары һәм уҡытыусылары
Первым директором института в 1873—1878 годах был статский советник Иван Зоровавелевич (Павлович) Гвайта. Его служебную характеристику, а также этническое происхождение зафиксировал в своих воспоминаниях географ Ю. Д. Талько-Грынцевич, столкнувшийся с Гвайтой ещё будучи первоклассником Ковенской гимназии:Математику у нас вел итальянский онемеченный еврей Гвайта из Митавы. Он хорошо владел русским языком и как человек очень ловкий старался лавировать между поляками и правительством

Математику у нас вел итальянский онемеченный еврей Гвайта из Митавы. Он хорошо владел русским языком и как человек очень ловкий старался лавировать между поляками и правительством— *Талько-Грынцевич Ю. **Д.* Сибирские страницы жизни.Институт студенттары билдәләүенсә, Гвайта «тәрбиәләнеүселәр хәтерендә яғымлы, атайҙарса хәстәрлекле начальник, үҙе етәкләгән уҡыу йортоноң тормошо һәм көнкүреше нескәлектәренә саф немец бөхтәлеге (ул лютеран була), үҙенең бурыстарын педант тырышлыҡ һалып башҡарыуы һәм башҡаларҙан да шундай уҡ мөнәсәбәт талап итеүе менән һаҡланған».

1878 йылда Гвайтаны Белосток реаль училищеһы директоры итеп билдәләйҙәр; был вазифаһында 1882 йылдың 1 февралендә вафат була. Вильнола уның вариҫы Е. Г. Котельников була, уны Я. Б. Каценельсон (1880—1884 йылдарҙа институтта уҡыған), Гвайтанан айырмалы рәүештә, «антисемит һәм садист» тип атай.

## Билдәле тамамлаусылар
* С. Р. Мильштейн (институт эргәһендәге башланғыс училищены тамамлай)
* Э. М. Хайкин — Минскиҙағы Шәхси ир-ат йәһүд реаль училищеһы директоры.
* А. И. Вайнштейн — Бунд рәйесе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Учительский институт в Вильне (христианский)

## Иҫкәрмәләр
Волга буйы дәүләт технология университетының ботаника баҡса-институты

**Волга буйы дәүләт технология университетының ботаника баҡса-институты (БСИ ПГТУ)** " Йошкар-Ола ҡалаһы ҡала округы сиктәрендә урынлашҡан. 1927 йылда беренсе дендрологик питомник булараҡ йәш республика биләмәһендә нигеҙ һалына. 1932 йылда ҡалала Волга буйы урман техник институты асыла, дендрологик питомник институтҡа уҡытыу базаһы булараҡ тапшырыла. 1939 йылдың 28 апрелендә питомник базаһында дендрарий — урман хужалығы өсөн белгестәр әҙерләү өсөн яңы уҡыу-ғилми база булдырыу проекты ҡарала һәм хуплана.

Федераль кимәлдә айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе булып тора. Тәбиғәт һаҡлау режимы — урындағы һәм интродуцияланған (индерелгән) үҫемлектәрҙең тейелмәй торған участкалары булған заказной **(ҡурсылған)**. Баҡсаның майҙаны — 72,77 га, коллекцияһы — 4100-ҙән ашыу таксон. Ботаника баҡсаһының тәбиғәте — зона-региональ характерҙағы биогеоценоз фрагменты, ҡала округы сиктәрендә ҡиммәтле тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Адресы: 424030, Рәсәй, Марий Эл, Йошкар-Ола ҡалаһы, Тыныслыҡ урамы, 2"б",

Йөрөй: троллейбус № 2, 4, 8; автобус № 4; маршрут такси № 21,34

## Лабораториялары
- *дендрология* — лабораторияларҙың иң боронғоларының береһе. Үҙ эсенә ала: дендрарий, фрутицетум, популетум, салицетум, ландшафт төркөмдәре, интродукцион питомник һәм парник хужалыҡтары.

- *сәскәселек* — түбәндәге экспозициялар инә: декоратив күпйыллыҡтар, күләгәле баҡса, альп таусығы, розарий һәм ландшафт төркөмдәр.

- *тропик һәм субтропик үҫемлектәр* — тропик, субтропик һәм суккулент үҫемлектәр коллекцияларын индерә.

- *генетика, селекция һәм орлоҡсолоҡ* —уға «Ҡырағай емешлеләр» һәм «Селекция участкаһы» экспозициялары инә

- *дарыу, һирәк осраған һәм юҡҡа сыға барған үҫемлектәр* — Ботаника баҡсаһында иң йәш лабораторияларҙың береһе. Лабораторияға өс экспозиция инә: «Дарыу үҫемлектәре», «Һирәк һәм юғала барған төрҙәр» һәм «Арса баҡсаһы»

- *индереүҙәр* — емеш-еләк һәм цитрус культуралары экспозицияһы, шулай уҡ 0,84 гектар майҙанда сауҙа питомнигы инә

- *уҡыу-тикшеренеү лабораторияһы*

- *художестволы үреү цехы* — тал сыбығынан ағас каркастар, үткерләнгән бысаҡ һәм ҡайындан һәм имәндән ерлек ҡулланып сәнғәт һәм көнкүреш тәғәйенләнешендәге йыһаздар үреү. Тал сыбығынан үреү буйынса бер әҙәбиәттә лә һүрәтләнмәгән оригиналь толом уйлап табылған («шатовская коса»).

## Һылтанмалар
* Ботаника баҡса-институты сайтында БИСӘРТ