open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһы

**РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһы** — 1918—1925 йылдарҙағы Рәсәй конституцияһы. 1918 йылдың 10 июлендә Советтарҙың V Бөтә Рәсәй съезында ҡабул ителә. Рәсәй Совет Республикаһы (РСР) Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы тип атала башлай (РСФСР).

## Әҙерләү эштәре
Советтарҙың III Бөтә Рәсәй съезы 1918 йылдың ғинуарында Совет власы приоритеттарының береһе сифатында Конституция әҙерләүҙе тәҡдим итте.

## Дәүләт ҡоролошо
Советтарҙың эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттарының Бөтә Рәсәй съезы (СРККиКД) дәүләт власының юғары органы булараҡ иғлан ителә, ул даими орган булмай һәм эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттарының Бөтә Рәсәй Башҡарма комитеты (ВЦИК) тарафынан сағыштырмаса ҙур булмаған осорға, йылына ике тапҡырҙан да һирәгерәк түгел, саҡырылырға тейеш була.
Советтар съезының башҡарма комитеты вәкәләтле органдары яғынан контролһеҙ эшләй, әммә был, үҙ сиратында, власты артыҡ файҙаланыуға мөмкинлектәр аса. Был хәл айырыуса 1918 йылдың июлендә, конституцияны ҡабул иткәнгә тиклем үк, билдәле була. Башлыса РКП(б) ағзаларынан һәм яҡлаусыларынан торған ВЦИК 1918 йылдың май-июнь айҙарында эшсе һәм крәҫтиән депутаттары советтарына һайлауҙарҙы ғәмәлдән сыҡҡан (недействительный) тип иғлан итә, сөнки был һайлауҙарҙа РСДРП һәм ПСР еңеү яулаған булып сыға, ә һуңғараҡ, 1918 йылдың 14 июнендә, был партияларҙың бөтә ағзаларының һәм яҡлаусыларының мандаттарын яраҡһыҙ тип таба. РСДРП(б) март-октябрҙә даими эшләп килгән эшсе һәм крәҫтиән депутаттары Бөтә Рәсәй советын ойоштороуҙы тәҡдим итә, әммә бындай совет булдырылмай, ә СРККиКД конституцияла тулы хоҡуҡлы орган булып иғлан ителә — ул закондарҙы, бюджетты ҡабул итә ала, һалымдарҙы билдәләй, халыҡ-ара килешеүҙәрҙе ратификациялай.

Эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттары Советтарының Бөтә Рәсәй съезына һайлауҙар дөйөм булмай — һайлауҙарҙан эшләмәй табылған килемгә йәшәгән кешеләр ситләтелә; тиң булмай — ҡала советтары һәм ауыл советтары төрлө иҫәптәге делегаттарҙы съезға ебәрә; туранан-тура булмай — Советтарҙың Бөтә Рәсәй съезына делегаттар ҡала советтары һәм советтарҙың губерна съездарынан һайлана.

## Урындағы үҙидара
Урындағы дәүләт власы органдары булып урындағы советтарҙың эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары съезы тора, улар ҙа даими эш иткән органдары булмай һәм урындағы башҡарма комитеттары тарафынан саҡыралалар. Даими эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттарының губерна советтары таратылалар һәм даими булмаған эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары съездары менән алмаштыралалар. Ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа дәүләт власының урындағы органдары эшсе һәм ҡыҙылармеецтар депутаттарының ҡала советтары һәм крәҫтиән депутаттарының ауыл советтары була, улар даими органдар булалар, эшселәр һәм крәҫтиәндәр уларҙы 3 ай срокка һайлай. Шул уҡ ваҡытта был советтарҙың ағзаларын һайлаусылар кире саҡырып ала алған.

## Әһәмиәте
1918 йылғы конституция ғәмәлгә индергән сәйәси система 1925 йылғы РСФСР Конституцияһында үҙгәртеүһеҙ тиерлек ҡала һәм 1936 йылғы СССР Конституцияһы ҡабул иткәнгә тиклем ғәмәлдә була.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Мезенцев Д.Е / «прогулки по истории» под редакцией Айтасова Ж.И 2016 гг
*
Урал океаны

**Урал океаны** — бынан 500-300 миллион йыл элек хәҙергеУрал тауҙары урынында булған боронғо океан. Океан *Фенносарматия* (аҙаҡ *Лавруссия*) һәм *Сибирия* ҡитғаларының ярҙары менән сикләнгән. Айырым әйткәндә, палеозой дәүерендә океан хәҙерге Башҡортостан территорияһын тулыһынса ҡаплаған. Девон осоронда боғаҙға әүерелә. Таш күмер дәүерендә ҡитғаларҙың ҡушылыуы һөҙөмтәһендә океан юҡҡа сыға, ә ҡитғалар төкөшкән урында Урал тауҙары ҡалҡып сыға. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шихандар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Уральский океан
Йәнәбә

**Йәнәбә** (жәнәбә) () — Исламда тәһәрәт боҙолоу, бысраныу; тулы ғөсөл ҡойонорлоҡ итеп нәжес тейеү. Был халәттәге кеше ***йүнүп*** (жүнүб) тип атала.

Тәһәрәтһеҙлек нәжес тейерлек ғәмәлдәрҙән килеп сыға. Мәҙһәбенә ҡарап, нәжес тип һаналаған нәмәләр бер аҙ айырыла. Тәһәрәт боҙолоуға эякуляция һәм поллюция (ир-атта), менструация һәм баланан бушанғандан һуң килгән бүленделәр (нифас) (ҡатын-ҡыҙҙа), яҡынлыҡ ҡылыу килтерә.

Таҙарыныу өсөн тулыһынса йыуынырға — ғөсөл ҡойонорға кәрәк. Әгәр бысраныу аҙғынлыҡ, эскелек һәм башҡа харам нәмәләр арҡаһында килеп сыҡһа, мосолман тәүбә итергә һәм гонаһын йыуырлыҡ ғәмәлдәр ҡылырға тейеш.

Йәнәбә хәлендә мосолманға мәсеткә инергә, Ҡөрьәнгә тотонорға һәм уҡырға, хаж ҡылырға, тауаф үтергә һәм намаҙ уҡырға ярамай (айырым осраҡтарҙан тыш).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Харам һәм хәләл ризыҡ

**Харам ризыҡтар** — мосолманға ашарға ярамаған аҙыҡ-түлек. Ҡөрьәндә ҡан, үле мал ите, Аллаһ исеме әйтелмәй салынған мал һәм харам һаналған хайуандарҙың: сусҡа, йыртҡыс хайуандар һәм ҡоштар, бар нәмәне лә ашай торған хайуандар һәм башҡаларҙың ите харам тип әйтелә.

## Дөйөм талаптар

Исламда көнкүреш, дини булмаған мәсьәләләрҙә рөхсәт ителгән булыу мөһим урын тота. Йәғни, хәләл булмаған бар нәмә лә харам иҫәбенә инә. Былар Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә нигеҙләнгән. Бик нескә урындарын фәтүәләр аңлата.

Ҡөрьәндә харам тип белдерелгән нәмәләр ниндәйҙер ризыҡҡа аҙ ғына ҡушылған булһа ла шулай уҡ ул харам һанала. Мәҫәлән, сусҡа майы ҡушып эшләнгән сыр.

Хәләл кафе, ресторандар һәм хәләл ризыҡ тәҡдим иткән башҡа ойошмаларҙың продукцияның хәләл икәнен раҫлаған документтары булыуы мөмкин.

## Сәләмәт аҙыҡ-түлек
Сәләмәт ризыҡ менән туҡланыу Исламда мөһим урын тота, әммә ул көнбайыш стандарттарға тап килмәүе мөмкин. Ҡайһы бер ғөләмәләр артығын ашауҙы ла гонаһҡа индерә һәм Ҡөрьәндең түбәндәге аятына һылтана:

Хәҙерге заманда хәләл ризыҡты дини булған өсөн генә түгел, сәләмәт туҡланыу тарафдарҙары ла ҡуллана.Донъя аҙыҡ-түлек баҙарында хәләл ризыҡтар 20 % самаһы тәшкил итә,шул уҡ ваҡытта күп өлөшө мосолмандар әҙ йәшәгән илдәрҙә — атап әйткәндә, Латин Америкаһында етештерелә.

## Хәләл һәм кашрут
Хәләл тигәнгә оҡшаш ҡағиҙәләр йәһүди диндә лә бар. Йәһүдтәр шулай уҡ сусҡа ите ашамай, һуғым һуйыуға Исламдағына ҡарағанда ла ҡатыраҡ талаптар ҡуйыла. Мосолмандарҙан айырмалы, йәһүдиҙәрҙә мал һуйыуға етәкселек итеп торған махсус кеше -шойхет бар. Йәнә уларҙа спиртлы эсемлектәргә тыйыу юҡ. Был ике диндә лә Аллаһ исеме менән салынмаған мал хәләл һаналмай.

### Итен ашарға рөхсәт ителгән һәм ителмәгән хайуандар

## Айырым осраҡтар
Мосолмандарға харам һаналған ризыҡтарҙы ныҡ бөлгөнлөккә төшкәндә, асығыу, мәҫәлән, ауырыуға йә үлемгә килтереү ихтималы булғанда рөхсәт ителә. Йән аҫрарлыҡ күләмдә, әҙләп кенә ашарға була, әммә хәләл ризыҡ табылыу менән үк харам ризыҡ ашау тыйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ислам и употребление пищевых добавок. Происхождение пищевых добавок
* Дозволенное и запретное в Исламе (ответы на вопросы)
* Почему мусульмане не едят свинину
Мариуполь

**Мариуполь** () — Украинаның  Донецк өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 449 498 кеше йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Березовский Иван Афанасьевич (20.05.1906—18.12.1993), хужалыҡ эшмәкәре, СССР-ҙың химия сәнәғәтен ойоштороусы. 1952—1962 йылдарҙа Салауат ҡалаһындағы 18-се комбинат директоры. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1965). Ленин (1939) һәм дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1947, 1949, 1958, 1965) кавалеры. 

## Һылтанмалар
* Мариуполь ҡалаһы сайты  

## Иҫкәрмәләр
Ситек

**Ситек** — башҡорт халыҡ аяҡ кейеме төрө. Ул йоҡа күндән тегелгән, ҡуңысы оҙон, үксәһеҙ итеп тегелгән. Йышыраҡ сәхтиән күндән тегелгән.
Ситекте дин әһелдәре, намаҙ уҡыусылар иң йыш ҡулланған, сөнки уға мәсех ҡылырға мөмкин булған. Ситекте ғәҙәттә күн ҡата, һуңғараҡ калуш эсенән кейгәндәр һәм ул бысранмаған. Уны йоҡа күндән, оҙон ҡуныслы, үксәһеҙ итеп теккәндәр. Ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа кейгән.

Башҡорттар өй эсенә урамда йөрөй торған аяҡ кейеме менән инмәгән, ситек иһә өй эсендә кейеү өсөн ҡулланылған, ә урамға сыҡҡанда ҡата, калуш эсенән кейгәндәр.

Ситек татар халҡында һәм Урта Азия халыҡтарында осрай.

## Башҡорт телендә осраған ситек атамалары

* Сафьян (сәхтиән) ситек
* Ҡузырлы ситек
* Сәмсәле ситек

Сафьян, йәки сәхтиән — кәзә, һарыҡ тиреһенән бик йомшаҡ, төрлө төҫтә итеп эшләнгән йоҡа күн. Ҡузырлы ситектәр — биҙәк яһап тегелгән, сәмсәле ситектәр — ҡусҡарлап биҙәкләп сигелгән ситектәр.
 

## Ситек һүҙе - ботаникала
Башҡортостанда кәкүк ситеге тип аталған сәскә үҫә. Уның беҙҙә 4 төрө бар: күпкәк кәкүк ситеге, таплы кәкүк ситеге, ысын кәкүк ситеге, эресәскә кәкүк ситеге  . 

## Әҙәбиәт
Башҡорт теленең һүҙлеге.1-се, 2-се томдар. — Мәскәү, 1993.

## Сығанаҡтар
* Академический словарь
* Академический словарь

## Иҫкәрмәләр
*
Бершадь районы

**Бершадь райо́ны** () — Винница өлкәһендә район. Район үҙәге — Бершадь ҡалаһы.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 59 211 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Баршадська районна рада 
* Бершадська РДА  

## Иҫкәрмәләр
Рутулдар

**Рутулдар** (үҙатамаһы *мыха́Iбыр*) — Төньяҡ Кавказда йәшәүсе вайнах халҡы, Дағстан Республикаһының төп халҡы.

Донъяла бөтәһе яҡынса 90 000 рутул йәшәй. 2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә бөтәһе 35240 рутул халҡы вәкиле иҫәпкә алынған, шул иҫәптән 17884 ир һәм 17356 ҡатын-ҡыҙ, Әзербайжанда 45000 рутул йәшәй.

Рутулдарҙың ата-бабалары Кавказ Албанияһы тарихи дәүләте составына кергән һәм *албандар* исеме аҫтында билдәле булған. Милли телдәре — рутул теле.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Вайнахтар
* Кавказ
* Дағстан

## Иҫкәрмәләр
Быков Владимир Викторович

**Быков Владимир Викторович** (20 октябрь 1949 йыл — 14 ғинуар 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы һәм тренеры. 1966—1979 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей командаһы уйынсыһы. Башҡорт АССР-ында беренсе СССР-ҙың спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1978).

## Биографияһы
Владимир Викторович Быков 1949 йылдың 20 октябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1966—1979 йылдарҙа Өфөнөң Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы командаһында уйнай (бөтә клуб тарихында иң яҡшы бомбардиры — 342 шайба). «Салауат Юлаев» СДЮШОР-ы тәрбиәләнеүсеһе (Р. Халиҡов тренеры). П.Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамларан (1972). 1979—80 һәм 1992—97 йылдарҙа «Салауат Юлаев» командаһының тренеры, 1999—2000 (ғинуар) йылдарҙа баш тренеры. 1980—1983 һәм 1990—1991 йылдарҙа команда башлығы. 2009—2018 йылдарҙа «Толпар» командаһының башлығы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Салауат Юлаев» хоккей клубының рәсми сайты
Рубцовск

**Рубцовск** () — Алтай крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Барнаулдан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.

## Географияһы
Алей йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* «Алмаз»
* «Сибагромаш»
* Алтай трактор заводы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Администрация города Рубцовска Алтайского края
Пастеризация

**Пастеризация** — шыйыҡ аҙыҡ-түлекте, матдәләрҙе 60 минут буйы 60 °C-ҡа тиклем йәки 30 минут буйы 70—80 °C-ҡа тиклем бер мәртәбе йылыла тотоу процессы. Был технологияны XIX быуат уртаһында француз микробиологы Луи Пастер тәҡдим иткән. Пастеризация процессы аҙыҡты зарарландырыу һәм һаҡлау ваҡытын оҙайтыу өсөн ҡулланыла.

Аҙыҡ сеймалының төрөнә һәм үҙенсәлегенә ҡарап пастеризация режимы һайлана. Ваҡытына ҡарап пастеризация **оҙайлы** (63-65 °C 30-40 минут эсендә), **ҡыҫҡа** (85-90 °C 0,5—1 минут эсендә) һәм **етеҙ** (98 °C бер нисә секунд эсендә) булыуы мөмкин. Продуктты бер нисә секундҡа 100°-тан артыҡ температурағы йылытыу **ультрапастеризация** тип атала.

Пастеризация ваҡытында вегетатив микроорганизмдар юҡҡа сығалар, әммә уларҙың споралары уңыйлы йәшәү шарттары барлыҡҡа киләндә йәшәргә һәм бик актив үрсергә һәләтле. Шуға күрә пастеризацияланған аҙыҡ-түлекте (һөт, һыра һәм башҡалар) түбән температураларҙа, сикләнгән ваҡыт эсендә генә һаҡларға мөмкин. Пастеризацияланҡан аҙыҡ-түлектең аҙыҡ ҡиммәте үҙгәрмәй, шулай уҡ тәме һәм ҡиммәтле компоненттары (витаминдар, ферменттар) һаҡлана.

Пастеризация менән **стерилизацияны** бутарға ярамай. Пастеризация ваҡытында *психротроф* һәм *мезофиль* һөт бактериялары (S. lactis, S. cremoris һәм башҡалар) юҡҡа сыға, һөт эсәтеүҙә ҡулланылған стрептококк һәм энтерококк кеүек термофиль бактерияларҙың әүҙемлеге түбәнәйә. Пастеризацияның эффекты аҙыҡтың пастеризацияға тиклем һаҡлау шарттарына бәйле.

Аҙыҡты **консервациялағанда** пастеризация ҡулланырға ярамай, сөнки герметик ябылған тарала анаэроб бактерияларҙың споралары үрсеү өсөн уңайла шарттар бар (ботулизмды ҡарағыҙ). Аҙыҡты оҙайлы ваҡытҡа консервациялау өсөн (бигерәктә еләк, бәшмәк кеүек ер менән бысранған аҙыҡты), шулай уҡ медицина һәм фармацевтика маҡсатында өлөшлөтә пастеризация — тиндализация процессы ҡулланыла. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанағы

* 
* Товароведение и экспертиза продовольственных товаров: Учебник / Под ред. проф. Л. Г. Елисеевой. — М.: МЦФЭР, 2006.
Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы

**Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы** (16 март 1933 йыл — 2 ғинуар 2018 йыл) — педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР (1972) һәм Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1978).

## Биографияһы
Хөснөтдин Хәйбулла улы Хәмитов 1933 йылдың 16 мартында Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Бәхтегәрәй ауылында тыуған.

1951 йылда Темәс педагогия училищеһын тамамлай. Матрай районы Үрге Ғәле ауылы мәктәбенең башланғыс класстары уҡытыусыһы булып эшләй. 1953—1955 йылдарҙа Совет Армияһы рәттәрендә хеҙмәт итә.

1955 йылдан Сибай ҡалаһы 1-се һанлы мәктәбенең хәрби әҙерлек етәксеһе, һуңынан ҡала халыҡ мәғарифы бүлегендә инспектор була. 1964 йылдан Сибай ҡала халыҡ мәғарифы мөдире вазифаһын башҡара.

1972—1997 йылдарҙа Сибай педагогия училищеһы (колледжы) директоры була.

1998—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты тәбиғи-техник факультеты деканының урынбаҫары булып эшләй.

2018 йылдың 2 ғинуарында Сибай ҡалаһында вафат була.

## Хәтер
* 2018 йылдың 7 декабрендә Сибай педагогия колледжында Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Сибай ҡалаһының Почётлы гражданы Хөснөтдин Хәйбулла улы Хәмитовҡа мемориаль таҡта асылды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
* «Почёт Билдәһе» ордены (1978)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* «Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1972)
* СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1985)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1994)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997)
* «Йыл директоры» Республика конкурсы лауреаты
* Сибай ҡалаһының почётлы гражданины
* Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
2018 йыл

* Башҡортостанда **Ғаилә йылы**.
* Рәсәйҙә **Ирекмән (Волонтёр) йылы**.
* ТӨРКСОЙ республикаларында *«[[Сыңгыз Айытматов]] йылы»*.

## Ваҡиғалар

### Ғинуар
* 1 ғинуар
** Рәсәй Федерацияһы ЕАЭС-та рәйеслек итә башлай.
** Болгария Европа Берләшмәһендә рәйеслек итә башлай.
* 9—13 ғинуар — Чэндэ ҡалаһында (ҠХР) Ҡатын-ҡыҙҙар араһында туплы хоккей буйынса донъя чемпионаты уҙғарыла. Бәйгелә Швеция йыйылма командаһы еңеү яулай.
* 28 ғинуар — Финляндияла президент һайлауҙары уҙа

### Февраль
* 9—25 февраль — XXIII Ҡышҡы Олимпия уйындары (Пхёнчхан, Корея Республикаһы).

## Вафат булғандар
*[[:Категория:2018 йылда вафат булғандар]]*

* 2 ғинуар — Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы, педагог, РСФСР һәм Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* 14 ғинуар — Быков Владимир Викторович, СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы һәм тренеры, СССР-ҙың спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
* 13 март — Мортазин Әхәт Мотаһар улы, журналист, Башҡортостан Республикаһының халыҡ һәм атҡаҙанған артисы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр
Балалар уйыны

**Балалар өсөн уйындар**— уйындар аша бала логик фекерләргә, тирә-йүнде танып белергә,фиэик яҡтан таһыллы булып үҫергә булышлыҡ итә.

## Уйынды башлап йөрөүселәр талап иткән уйындар.

### Бесәй - сысҡан
Балалар түңәрәк яһап тора. Һынашмаҡ әйтеп  бесәй менән сысҡан һайлана. Бесәй түңәрәктең тышҡы яғында сысҡан эс яҡта тора .Балалар хор менән бер , ике, өс бесәй сысҡанды тот тип ҡысҡыралар һәм ҡулдарын өҫкә күтәрәләр.Бесәй түңәрәк буйлап сысканды баҫтыра уйын сысканды тотканса дауам итә. Уйын шулай дауам итә, ҡабатлана.

### Һәпәләк
Һынашмаҡ буйынса уйынды башлаусы һайлана. Уның күҙен  яулыҡ менән бәйләйҙәр.Ҡалған балалар  сәпәкәй ләп кенә аяҡ остарында ғына  тауышһыҙ йөрөйҙәр. Күҙен бәйләгән бала  балаларҙы баҫтырып, тотоп бөткәнсе уйын дауам итә.

### Йәшенмәк
Һынашмаҡ буйынса уйынды башлаусы һайлана.123456 йәшендек мин эҙләргә сыҡтым тил әйткәс эҙләй башлай  йәшенгән балаларҙы табыл боткәс кем беренсе табылған шул уйынды башлаусы була .Уйын шулайдауам итә.

### Йәшерәм яулыҡ
 Балалар бер түңәрәк яһап теҙелешеп ултыралар.Бер  бала яулыҡ ала ла йөҙҙәре менән түңәрәк эсенә ҡарап ултырған иптәштәрен тирәләп көйләп йөрөй. Йәшерәм  яулыҡ йәшерәм яулыҡ Йәшел ҡайын артына.ҡ Һиҙҙермәйсә һалып киттем бер иптәштең артына.Шул арала һиҙҙермәйсә генә яулыҡты бер иптәшенең артына һалып китә.Йыр бөтөп яулыҡ һалыусы туҡтағас барлыҡ балалар ҙа үҙ тирәләрен ҡарай.Яулыҡ кем янында һалып ҡалдырылҡан булһа шул кеше яулыҡты алып йүгерә башлай.Ә тегеһе уның урынына бара һалып ултыра.Уйын шул рәүештә дауам итә.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
Армавир (Рәсәй)

**Армавир** (,  — «әрмән ауылы») — Краснодар крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Краснодарҙан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.

## Географияһы
Ҡобан йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Армавир тәжрибә машиналар эшләү заводы
* Армавир ит консерва комбинаты
* Армавир кондитер фабрикаһы
* «Ҡобанжелдормаш»

## Билдәле шәхестәре
* Голиванов Владимир Степанович (15.03.1939—26.08.2010), тренер. Хәҙерге бишбәйге буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1991), СССР‑ҙың спорт мастеры (1965), бөтә союз категориялы судья (1980). 1975—1982 һәм 1998—2010 йылдарҙа Олимпия резервының хәҙерге бишбәйге буйынса  махсуслашҡан республика балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004). 

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города Армавир
Варница (йылға)

**Варница** () — Украиналағы йылға. Черновцы өлкәһенең Хотын районы аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 9,4 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Карта
Ғайсин районы

**Ғайсин райо́ны** () — Винница өлкәһендә район. Район үҙәге — Ғайсин ҡалаһы.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 56 829 кеше йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Костюк Михаил Фёдорович (2.11.1959), ғалим-хоҡуҡ белгесе. 1989 йылдан хәҙерге Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2003). Носовцы ауылынан. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гайсинська районна рада  
* Гайсинська РДА
Юлбарыҫов Рәжәп Рамаҙан улы

**Юлбарыҫов Рәжәп Рамаҙан улы** (22 май 1947 йыл) — табип, Көйөргәҙе районы Мораптал дауаханаһының баш табибы. СССРҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған врачы (1999), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2006).
Йәйәнән атыу

**Йәйәнән атыу** — алыҫлыҡҡа йәки мәргәнлеккә уҡ һәм ян ҡулланып сәпкә атыу буйынса сәнғәт йәки спорт төрө.

Ярыш ҡағиҙәләренә ярашлы иң күп мәрәй йыйған команда йәки спортсы еңеүсе тип билдәләнә.

## Тарихы
Йәйәнән атыу сәнғәте һуңғы палеолит йәки тәүге осор мезолит дәүерендә барлыҡҡа килә.

Йәйәнән атыу менән бәйле боронғо табылдыҡтар беҙҙең эраға тиклем VIII—IX быуаттарға ҡарай.

Тарихи яҡтан йәйәнән атыу һунар һәм хәрби һуғыштарҙа ҡулланыла. Йәйә ул маҡсатта көн һайын тиерлек ҡулланылған.

Йәйәнән атыу сәнғәте берҙән-бер төбәк Австралия һәм Океанияла XIX быуатҡа тиклем билдәһеҙ була. Эре хәрби алыштарҙа йәйәнән атыу һуңғы тапҡыр XIX быуат башында ҡулланыла.

Хәҙерге ваҡытта йәйәнән атыу спорт төрө булып һанала. Ҡайһы бер илдәрҙә, йәйәнән атыу хәүефле булыуға ҡарамаҫтан, шаҡтай киң таралған ял итеү төрө һәм күңел асыу сараһы булараҡ ҡулланыла.

Махсус йыһазландырылған атыу урындарында пресланған һаламдан сәптәр урынлаштыралар.

Атыуға алыҫлыҡ өсөн регламент ҡуйылмай, әммә йәйәнән атыусы һөнәри һунарсыларҙың ҡабул ителгән 20 ярд аралығын файҙалана ала.

Йәйәнән атыу урыны өс яҡтан киңлеге 20 м кәм булмаған хәүефһеҙлек һыҙаттары менән кәртәләнергә тейеш, унда төрлө аралыҡтан атыу өсөн айырым билдәләр ҡуйыла

## Ҡорамалдар
Хәҙерге заман йәйәләре, уҡ һәм һаҙаҡтар ағас һәм синтетик материалдар ҡулланып металлдан яһала.

Уҡсы кейемен керештән һаҡлау өсөн күкрәксә, ә һул ҡушар һөйәген һаҡлау өсөн яға — крага кейә. Уҡтар билбау ҡайышына беркетелгән һаҙаҡтарҙа һаҡлана.

## Ҡағиҙәләре
Йәйәнән атыу хәүефһеҙлек сараларына тап килгән махсус урындарҙа уҙғарыла.

Спортсылар үҙәгендә һары түңәрәк булған сәпкә атып тейҙерергә тейештәр. Ир-егеттәр 30, 50, 70, 90 м аралыҡтан, ҡатын-ҡыҙҙар — 30, 50, 60, 70 м.

Мәрәйҙәр иҫәбе «эләгә — эләкмәй» принцибына ҡорола.

## Үҫеше
Йәйәнән атыу буйынса халыҡ-ара федерацияһы 1931 йылда ойошторола. Әммә йәйәнән атыу буйынса ярыштар байтаҡ алда уҙғарыла. Хатта
1920 йылғы Уйындарға тиклем олимпия турниры программаһына инә.

Оҙаҡ ҡына был уйын туҡтап тора һәм Мюнхендағы Олимпия уйындарынан һуң (1972) олимпия уйындарының программаһына инеп китә.

Беҙҙең илдә йәйәнән атыу спорты 1957 йылдан киң танылыу ала. Тәүге рәсми ярыштар1958 йылда үтә.

1963 йылдан алып чемпионаттар үтә. 1971 йылда тәүге тапҡыр донъя чемпионы Эмма Гапченко.

Ә бер йылдан һуң ир- егеттәр араһынан Виктор Сидорук Европа чемпионы була.

## Һылтанмалар
# Ғафури районында йәйәнән уҡ атыу буйынса республика фестивале үтте 
# Өфө ҡалаһында йәйәнән атыусылар араһында турнир үтте
Бершадь

**Бершадь** () — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Бершадь районының административ үҙәге.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 12 902 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Бершадь ҡалаһының рәсми сайты
Ислам терминдары

**Ислам терминдары** — Ислам динендә ҡулланылған, уға ҡағылған һәммә төшөнсәләр, исемдәр, йолалар һәм башҡалар.

Әлегә башҡорт телендә Ислам терминдары һүҙлеге булғаны юҡ. Википедияла Ислам диненә бағышланған мәҡәләләрҙе **«Ислам терминдары» категорияһы** ҡуйып, бындай һүҙлек үҙлегенән төҙөлә барасаҡ.

Ислам терминдары даирәһенә был диндең тарихына бәйле, шәриғәт һәм дини хоҡуҡиәт, мәсеттәр (ғибәҙәтханалар) һәм уларҙың ҡоролошо, ғибәҙәттәр башҡарыу кәрәк-ярағы, дини йолалар, Исламдың биш нигеҙенә ингән, уларға бәйле терминдар һәм башҡалар инә.

Уларҙың күбеһе урыҫ телендә юҡ, шуға күрә ғәрәп, фарсы һәм төрки телдәрҙән алына, улар ҡулланған мәғәнә менән аңлатма бирелә.

## Башҡа телдәрҙә Ислам терминдары
Ислам дине — интернациональ дин, шуға күрә күп халыҡтар үҙ алфавитына яраҡлаштырып терминдар глоссарийҙары, һүҙлектәре эшләй. Беҙҙең илдә ул татар, Кавказ мосолмандары телдәрендә сығарыла. Урыҫ телендә лә глоссарий бар

## Намаҙ терминдары
} !! Мәғәнәһе
|-
! colspan="3" |Көндәлек намаҙҙар
|-
|Фәжер (сабах) ||الْفَجْر||*таңғы*
|-
|Зухр(өйлә)||الظُّهْر||*төшкө*
|-
|Аср (икенде)||عصر||*төштән һуңғы*
|-
|Мәғриб (ахшам)||المغرب||*эңерҙәге*
|-
|Ишә (йәстеү)||عشاء||*төнгө*
|-
! colspan="3" |Мотлаҡ намаҙҙар
|-
|Ғәйет намаҙы||صلاة العيد||*байрам намаҙы*
|-
|Йома намаҙы||صلاة الجمعة||*йома көнөнөкө*
|-
|Витр||وتر||*таҡ һанлы төнгө намаҙ*
|}
|

## Намаҙ рәүештәре һәм мәсет өлөштәре

## Алфавит буйынса
### А

### Б

### В

### Г

### Ғ

### Д

### З

### И

### Й

### К

### Ь

### О

### П

### Р

### С

### Т

### У

### Х

### Ч

### Ш

### Я

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим (башҡортсаға тәржемә) https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D3%A9%D1%80%D1%8C%D3%99%D0%BD

## Һылтанмалар

* 
* 
* Мусульманский справочник
* Русско-арабский терминологический словарь проповедника  
* Словарь Askimam.ru 
* Исламская глоссария 
* Мусульманский словарь http://falaq.ru/dict
* Русская историческая библиотека: Словарь исламских терминов и понятий http://rushist.com/index.php/islam/3586-slovar-islamskikh-terminov-i-ponyatij
* Энциклопедия ислама: Ханников Александр Александрович. Краткий словарь основных понятий и терминов ислама https://religion.wikireading.ru/76705
Ҡараболаҡ (ҡала)

**Ҡараболаҡ** (, ингуш. *Илдарх-г1ала*) — Ингушетиялағы ҡалаһы. Халыҡ һаны буйынса Назрандан һуң республикала өсөнсө урында тора.

## Иҫкәрмәләр
Доға

**Доға** () — Исламда ялбарыу, Аллаһ тәғәләгә мөрәжәғәт итеү; ғибәҙәттәрҙең бер төрө. Доға төрлө шарттарҙа уҡыла. Ғәҙәттә мосолмандар берәй эш башлағанда Алланан ярҙам һорайҙар

## Мәғәнәһе
Ҡөрьәндә әйтелгән: *"Аллаһы тәғәлә әйткән: Һорағыҙ, Мин һеҙгә яуап бирермен*. Хәҙистәрҙә ҡасан һәм ниндәй осраҡтарҙа Аллаһы тәғәләнең рәхимен һорап мөрәжәғәт итеү мөмкинлектәре күп килтерелгән.

Аллаһыға ялбарған ваҡытта мосолман Унан ниндәйҙер ярҙам йәки нимәнәндер ҡотҡарыу һорауы мөмкин; шулай уҡ кеше Аллаһыға мөхәббәтен белдереп доға ҡылыуы мөмкин.

Доға ҡабул булһын өсөн кешенең ғәмәле ошолай булырға тейеш: бары тик Аллаһы тәғәләгә генә ялбарырға; доға шәриғәткә ярашлы булырға; Аллаға ихлас инанырға һәм яуап булырына ышанырға; ҡыйыу һәм ныҡышмал булырға .

## Доға төрҙәре
# Намаҙҙан һуң уҡыла торған доға — ғәҙәттә ҡулды өҫкә күтәреп уҡыйҙар.
# Ҡонотта уҡыла торған доға — фарыз намаҙҙарҙа икенсе рәкәғәттән һуң уҡыла.
# Витр намаҙында уҡыла торған доға.
# Аҙнаның һәр көнөндә уҡыла торған доғалар .
# Рамаҙан айында һәр көн уҡыла торған ҡыҫҡа доғалар.
# Ҡәҙер төнөндә уҡыла торған доға.
# Йыназаға бағышланған доғалар.
# Байрамдағы доғалар.
# Айырым осраҡтарҙа уҡыла торған доғалар (мәҫәлән: һауығыуҙы, уңышлы никахты, бала биреүҙе, ямғыр ебәреүҙе һәм башҡаларҙы һорау).
# Күҙ тейеүҙән һәм сихырҙан доғалар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим (башҡортса)https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D3%A9%D1%80%D1%8C%D3%99%D0%BD
* 

## Һылтанмалар

*
Сәждә

**Сәждә** (( — намаҙ, Ҡөрьән уҡыған ваҡытта мосолмандарҙың Аллаһы тәғәләгә шөкөр итеп ергә эйелеүе, маңлайын ергә тейҙереүе.

## Сәждә әс-сәхү
Сәждә әс-сәхү — намаҙ уҡығанда ебәрелгән хата өсөн өҫтәмә сәждә ҡылыу .

## Сәждә-тиләүә
Сәждә-тиләүә — Ҡөрьән уҡыған ваҡытта ҡылына торған сәждә. Ҡөрьәндә шундай 14 аят бар, уларҙы уҡығанда йәки тыңлағанда мосолмандар сәждә ҡылырға тейеш. Имам Әбү Хәнифә фекеренсә, Ҡөрьән уҡыған саҡта сәждә ҡылыу вәжип (мотлаҡ) ғәмәл . Тиләүә сәждә ҡылына торған урындар Ҡөрьәндә ошондай махсус ۩ тамға менән билдәләнгән.

## Сәждә әш-шөкөр
Шөкөр сәждәһе — берәй бәләнән ҡотолғанда йә берәй шатлыҡлы хәбәр алғанда мосолмандар ҡыла торған сәждә .

## Шиғыйҙар сәждәһе
Жафари мәҙһәбе шиғыйҙары сәждә ҡылғанда баштарын тик ер затына ғына тейҙерергә тейеш. Бының өсөн улар «түрбә» тип аталған махсус балсыҡ йәки таш таҡта ҡуллана ( — *түрбә*), йәки ер затлы берәй әйбергә маңлайын тейҙерәhttps://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0_(%D1%88%D0%B8%D0%B8%D0%B7%D0%BC).

## Ҡөрьәндә сәждә төшөнсәһе
Ҡөрьәндә Әс-Сәждә («Баш эйеү») тип аталған сүрә бар. Бынан тыш Ҡөрьәндә «сәждә» һүҙе Ҡөрәндең ошо аяттарында телгә алына: Ҡөрьән|22|18, Ҡөрьән|48|29, Ҡөрьән|23|77.

## Сәждәнең ҡылыныу тәртибе
*Сәждәгә эйелгәндә иң башта тубыҡтар, шунан ике ус, һуңынан маңлай менән танау намаҙлыҡҡа терәлә. Сәждәлә бармаҡтар бергә, ҡулдар йөҙ тапҡырында, тубыҡтар бер—береһенән күкрәк киңлеге самаһы алыҫлыҡта, аяҡ  бер — береһенә тейеп, бармаҡтары ерҙән айырылмай, ҡиблаға ҡарап тора. Сәждәлә ир-аттар иркен (ҡултыҡтары асыҡ, ә терһәктәре ергә теймәй тора), ә ҡатын-ҡыҙҙар, киреһенсә, мөмкин тиклем йыйнаҡ ятырға тейеш.

*Сәждәнән һуң ирҙәр арттары менән һул аяҡ өҫтөнә ултыралар, уң аяҡ ергә терәлә,бармаҡтары Ҡәғбә тарафына йүнәтелә. Ҡул бармаҡтары иркен килеш, бер аҙ асылған хәлдә тубыҡтың өҫтөнә ҡуйыла. Ҡараш тубыҡҡа төбәлә. 

Ҡатын-ҡыҙҙар бер аҙ башҡа төрлөрәк, һул яҡҡа, бөгөлгән аяҡтарҙы уң яҡҡа сығарып, иркенерәк ултыралар. Шулай уҡ ҡулдар тубыҡ өҫтөнә ҡуйыла 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Болаҡ (йылға)

**Болаҡ** (, ) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 1,53 км.

## Күперҙәр
* Жарков (һаҡланмаған)
* Ложкин
* Лебедев
* Романов
* Дегтярёв
* Батурин
* Болаҡ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Калиновка районы

**Калиновка районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Калиновка ҡалаһы.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 57 934 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Калинівська районна рада  
* Калинівська РДА  

## Иҫкәрмәләр
Витр

**Витр** () — йәстү намаҙынан һуң уҡыла торған таҡ һанда рәҡәғәт менән уҡый торған сөннәт намаҙ. Һуңғы рәҡәғәттә **ҡунут** доғаһы уҡыла. Рамаҙан айынан башҡа ваҡыттарҙа витр үҙ алдыңа ғына уҡыла. Рамаҙан айында тәрәүих намаҙынан һуң уҡыйҙар.

Ул сөннәт намаҙҙар иҫәбендә раҫланған һәм уҡымай ҡалдырыу яҡшы түгел тип һанала. Ҡайһы бер ғөләмәләр (башлыса хәнифиҙәр) уны вәжип (вәжиб) намаҙҙар иҫәбенә индерә, йәғни мотлаҡ уҡылырға тейеш тип һанай.

## [[Намаҙ]]ҙың үҙенсәлеге
Витр намаҙы йәстеү намаҙының фарызынан һуң уҡыла. Уның айырым үҙенсәлеге шунда — өсөнсө рәҡәғәттә «ҡунут» доғаһы уҡыла. Әл-Бохари, Мөслим, Нәсаи, Тирмизи, Әбү Дауыт хәҙистәрендә был намаҙҙы Мөхәммәт Пәйғәмбәр уҡығанлығы әйтелә. Имам Әбү Хәнифә витр намаҙын вәжип, ҡалған өс мәҙһәб имамдары — имам Мәлик, имам әш-Шәфи һәм имам Әхмәт уны сөннәт-мөҡҡәдә һанаған, әммә мотлаҡ тимәгән.

Хәнәфи мәҙһәбтә витр намаҙы 3 рәҡәғәттән тора, ҡалған өсәүһендә — 1 рәҡәғәт. Был намаҙ үҙ алдыңа ғына уҡыла, әммә Рамаҙан айында йәмәғәт намаҙында имамға эйәреп уҡырға була.

Хәнәфи мәҙһәбтә витр фарызға инә һәм уҡылмай ҡалғанда ҡаҙа ҡылына. Башҡа мәҙһәбтәрҙә был талап ителмәй.

## Ҡунут доғаһы
Өсөнсө рәҡәғәттә уҡыла торған "**Ҡунут**" доғаһы бәлә килгәндә лә уҡыла һәм *ҡунут ән-нәүәзил* тип атала
اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْتَعِينُكَ وَنَسْتَغْفِرُكَ وَ نَسْتَهْدِكَ وَنُؤْمِنُ بِكَ وَ نَتُوبُ إِلَيْكَ وَنَتَوَكَّلُ عَلَيْكَ وَنُثْنِى عَلَيْكَ الْخَيْرَ كُلَّهُ وَنَشْكُرُكَ وَلاَ نَكْفُرُكَ وَنَخْلَعُ وَنَتْرُكُ مَنْ يَفْجُرُكَ اللَّهُمَّ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَلَكَ نُصَلِّى وَنَسْجُدُ وَإِلَيْكَ نَسْعَى وَنَحْفِدُ نَرْجُو رَحْمَتَكَ وَنَخْشَى عَذَابَكَ إِنَّ عَذَابَكَ بِالْكُفَّارِ مُلْحِقٌ

Транскрипцияһы: 

Аллааһүммә иннә нәстәғиинүкә үә нәстәғфирукә үә нәтүүбү иләйкә үә нүьминү бикә үә нәтәүәккәлү ғәләйкә үә нүҫнии ғәләйкәл хайра,  нәшкүрүкә үә лә нәкфүрүкә үә нәхләғү үә нәтрүкү мәй йәфжүрук. Аллааһүммә иййәәкә нәғбүдү үә ләкә нүсалли үә нәсжүдү үә иләйкә нәсғәә үә нәхфидү нәржүү рахмәтәкә үә нәхшәә ғәҙәәбәкә. Иннә ғәҙәәбәкә бил күффәәри мүлхиҡе.

Мәғәнәһе:

Йә Аллаһым, тәхҡиҡ, беҙ Һинән ярҙам һорайбыҙ һәм Һинән гонаһтарыбыҙҙы ярлыҡауыңды һорайбыҙ. Һәм дә Һиңә ялбарабыҙ һәм тәүәккәл ҡылып һәр бер эштәребеҙҙе Һиңә тапшырабыҙ. Һәм дә Һине маҡтайбыҙ. Һиңә шәкәрә ҡылабыҙ, кафырлыҡ ҡылмайбыҙ. Һиңә гонаһ ҡылы торғандарҙан ситләшәбеҙ. Йә Аллаһым, беҙ Һиңә генә ғибәҙәт ҡылабыҙ һәм Һинең өсөн генә намаҙ уҡыйбыҙ, һәм сәждә ҡылабыҙ, һәм ғибәҙәт ҡылып, Һиңә яҡын булырға тырышабыҙ. Рәхмәтеңде өмөт итәбеҙ, ғазабыңдан ҡурҡабыҙ. Тәхҡиҡ, Һинең ғазабың иманһыҙ кешеләргә генә илтеүселер.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Саров

**Саров** (, элекке шартлы исемдәре **Арзамас-75**, **Арзамас-16**) — Түбәнге Новгород өлкәһендәге ҡала. Фән ҡалаһы.

## Географияһы

## Иҡтисад
* Рәсәй федераль йәҙрә үҙәге

## Транспорт

## Билдәле шәхестәре
* Хисамова Ғәлиә Ғилмулла ҡыҙы (24.02.1954), ғалим-тел белгесе, 1981 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы мәғариф өлкәһе хеҙмәткәре (2017). 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации города 
* Официальный сайт Саровской городской думы
Альбервиль

**Альберви́ль** (, ҡайһы бер саҡта **Альбертвиль** исеме лә ҡулланыла) — Савойя Франция департаментындағы ҡала, Рона — Альпы төбәгендә (регионында) урынлашҡан, 1836 йылда Арли һәм Изер йылғалары ярҙарында нигеҙләнгән. Ҡала Сарди короллеге короле Карл Альберт хөрмәтенә атаһы Виктор Эммануил II тарафынан уның исеме менән аталған. Ул ваҡытта Савоя составына ингән булған.

Ҡаланың халҡы 199 йылда 17,3 мең кеше тәшкил иткән. Диңгеҙ кимәленән 325-тән 2030 метрғаса бейеклектә ята.

Альбервиль — киң танылған ҡышҡы курорт. 1992 йылда ҡалала ҡышҡы олимпия уйындары уҙғарылған.

Альбервиль үҙе ҡала булараҡ тик XIX быуатта ғына нигеҙләнһә лә, XIV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән һәм биналары һаҡланып ҡалған Конфлан уның бер өлөшө булып иҫәпләнә.

## Туғандаш ҡалалар
*  Винненден (), Баден-Вюртемберг, Германия
*  Сен-Адели, Квебек, Канада

## Арҙаҡлы ҡала кешеләре
* Жан-Лу Фелисиоли (род. 1960) — француз художнигы һәм режиссёр-аниматор. «Сезар» һәм «Оскар» номинанты.

## Һылтанмалар
* Сайт города Альбервиля 
*
Погребыще районы

**Погребыще районы** () — Винница өлкәһендәге упраднённай районы. Район үҙәге — Погребыще ҡалаһы.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 29 937 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Погребищенська РДА  

## Иҫкәрмәләр
Погребыще

**Погребыще** () — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Погребыще районының административ үҙәге.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 9 680 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Погребище ҡалаһының рәсми сайты
Ивано Балич

**Ивано Балич** (; 1 апрель 1979 йыл, Сплит, Хорватия, Югославия) — хорват гандболсыһы (элекке баскетболсы). Хорватия йыйылма командаһы составында — 2004 йылда Олимпия уйындары чемпионы һәм 2003 йылда донъя чемпионы.

Халыҡ-ара гандбол федерация версияһына ярашлы, (www.ihf.info сайтына 11000 инеүсенән һорау алыу һөҙөмтәләре буйынса) — тарихта бөйөк гандболсы.

Биш тапҡыр МФХ эгидаһында халыҡ-ара ярыштарында иң ҡиммәтле призды яулаусы.

2008 йылда Пекиндағы йәйге Олимпия уйындары 2008 тантаналы асыу парадында хорват милли командаһының байраҡсыһы.

Иҫ киткес сығышы менән «гандболь Джорданы», «гандболь Моцарты» һәм «гандболь Роналдиньоһы» ҡушаматтарын алған.

## Карьераһы

### Клубта

Ивано башта профессиональ баскетбол уйнау менән шөғөлләнә һәм бер дәүер «Сплит» баскетбол командаһында сығыш яһай.

Гандболға күскәндән һуң да «Сплит» командаһында уйнауын дауам итә.

2001 йылда «Меткович» командаһының составына, ә 2004 йылда Сан-Антонионан Испанияға «Портленд» командаһына күсә.

2008 йылда Хорватияға «Загребта» командаһы составында ҡайта.

2012 йылдың йәйенән алып Мадрид өсөн "Атлетико"ла сығыш яһай.

2013 йылда Ивано Балич немец Ветцлар клубына күсә. Унда ике миҙгелде үткәреп, шунан һуң уйын карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә.

### Йыйылма командала
Хорватия йыйылма командаһы составында 2004 йылда Афиналағы Олимпия уйындарында, 2003 йылда Португалиялағы донъя чемпионатында һәм 2001 йылда Тунистағы Урта диңгеҙ уйындарында еңеүгә өлгәшә.

Шулай уҡ, Ивано иҫәбендә 2012 йылдағы Лондон Олимпиадаһынан «бронза», Тунистағы (2005) һәм Хорватиялағы (2009) донъя чемпионаттарынан көмөш миҙалдар, 2008 һәм 2010 йылғы Европа чемпионаттарынан ике «көмөш» һәм 2012 йылда Сербиялағы Европа чемпионатынан бронза миҙал.

.2003 йылдағы донъя чемпионаты һәм 2006 йылдағы Европа чемпионаты һөҙөмтәһендә шул йылдарҙың иң яҡшы гандболист исемен ала.

2008 йылда Европа чемпионатында 44 гол менән иң яҡшы бомбардир исеменә лайыҡ була һәм турнирҙың символик йыйылма командаһына инә .

## Статистика

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.)
Лиллехаммер

**Ли́ллехаммер** (шулай у Лиллегаммер, ) — Норвегиялағы Оппланн губернаһындағы ҡала һәм коммуна.

## Географияһы
Лиллехаммер Эйер ҡалаһынан көрьяҡтараҡ, Гёусдал ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышта һәм Йёвик ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан.

Был ҡалалар барыһы ла Оппланеның муниципалеттары булып тора. Лиллихамер Осло/Гардермуэн аэропортынан 145 км алыҫлыҡта ята.

Шулай уҡ, баш ҡала Ослонан 180 км алыҫлыҡта. Лиллихамерға барыуҙың иң еңел ысулы тимер юл хәрәкәте менән барыу тора.

Юлда үткән ваҡыт  — поездар көн һайын бер сәғәт арауығында йөрөп тора. Ҡала аша **Е6** шоссеһы уҙа.

Ҡалала сағыштырмаса ҡоро континенталь климат.

## Тарих
Ҡала биләмәһенә кешеләр тимер быуатында уҡ килеп ултырғандар. Боронғо сагаларҙа ҡала *Литликаупангр* (ҙур булмаған һатыу урыны) исеме менән телгә алына,  йәки *Литлихамарр* (бәләкәй Хамар).

Был исем ҡаланы Хамар епархияһынан айырыу өсөн бирелгән.

1390 йылда ҡала урыны үҙидара органы үҙәге булараҡ та телгә алынған. 1880 йылдарҙа бында бик йәнле баҙар булған.

1827 йылдың 27 авгусында Лиллехаммер сауҙа ҡалаһы хоҡуғын алған. Был осорҙа уның сиктәрендә 50 рәсми теркәлгән халыҡ йәшәгән.

1973 йылда Лиллехамерҙа израиль разведкаһының  операцияһы арҡаһында Марокко ашнаҡсыһы Бучикхи Әхмәд атып үлтерелә.

Уны яңылыш мюнхен терактында ҡатнашыусы   «Ҡара сентябрь» террористик төркөмө лидеры Саламех Хәсән тип ҡабул итәләр..

1994 йылда Лиллехамерҙа Ҡышҡы Олимпия уйындары 1994 уҙғарыла. Ҡала бар төр спорт уйындарын үткәреүгә яраҡлы үҙәк тип табыла.

2016 йылда Лиллехамерҙа Ҡышҡы үҫмерҙәр Олимпия уйындары 2016 уҙа.

## Инфраструктура
Ҡаланың үҙәге XIX быуат аҙағынан һаҡланған. Ағастан төҙөлгән ҡоролмалар, Мьёса (*Mjøsa*) күленең төньяҡ өлөшөн һәм Логен (*Lågen*) йылғаһының тауҙар менән уратып алған яғында күркәм күренеш барлыҡҡа килтерә.

Үҙәк урамда променад, магазин, ҡәһүәхана, ресторандар бар.

## Иҫтәлекле урындар
* 185 ҡоролманан торған Маихёугендың асыҡ һауалағы этнографик музейы.
* Художестволы (нәфис) музей
* Норвегия автомобилдәр музейы
* 
* Бик боронғо хәҙерге ваҡытта ла сафта булыусы тәгәрмәсле пароход, ул һыуға1856 йылда төшөрөлгән
* Шушен — тау саңғыһы үҙәге һәм курорт. Ул Лиллехамер үҙәгенән 20 км көнсығышта таулы- урманлы массивта урынлашҡан.

### Олимпия объекттары
* «Лисгардсбаккен» трамплин комплексы
* Лиллехаммерҙың Сана-бобслей трассаһы
* Håkons Hall|Аренаһы
* |Kanthaugen фристайл үҙәге

## Билдәле шәхестәре
* Квецинский Михаил Фёдорович — хәрби етәксе, генштаб генерал-лейтенанты. Төньяҡ Аҡтар хәрәкәте ҡатнашыусыһы. 1920 йылдан Лиллехамерҙа йәшәгән, ҡала һыра ҡайнатыу йортонда эшләгән һәм таксомотор йөрөткән. 1923 йылдың 31 мартында үлгән.

## Факттар
* 2012 йылда АҠШ-Норвегия «Лиллехаммер» телесериалы төшөрөлә. Уның төп геройы Нью-Йорктан йәш булмаған гангестр була.
* 2 сезонлы 15 сериялы «Металлопокалипсис» сериалының Dethklok төркөмө бер ҡатнашыусының атаһы менән хушлашыу өсөн Лиллехаммерға килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Туристическое бюро Лиллехаммера
* Лиллехаммер и Гудбрандсдален
Әлхәмдулиллаһ

**Әл-хәмдү ли-ллаһ** (), **тәхмид** — башҡортса ғәҙәттә «әлхәмдүлиллаһ» тип яҙыла () — ғәрәп һәм мосолман донъяһында Аллаһы тәғәләгә маҡтау белдереү һүҙе, йолаһы. Ғәрәп илдәрендә был һүҙҙе йәһүҙиҙәр ҙә, нәсраниҙар ҙа әйтә. Килеп сығышы һәм ҡулланышы менән «Аллилуйя» тигән дини төшөнсәгә яҡын.

Башта «әлхәмдүлиллаһ» һүҙе Аллаһы тәғәләне данлау, һоҡланыу мәғәнәһендә ҡулланылһа, хәҙер инде көнкүрештә шатлыҡлы ваҡиғалар айҡанлы әйтәләр. Ул урыҫ телендәге «слава Богу!» тигән осраҡтарға тап килә.

Ғәрәпсә «хәмд» һүҙе маҡтау, данлау тигәнде аңлата, Аллаһы тәғәләнең маҡтаулы исемдәренең береһе — **Хәмид** тә ошо һүҙҙән алынған. Башҡорт теленә ул **Хәмит** тип инеп киткән һәм исемдәргә лә ингән. **Хәмит, Хәмиҙулла, Хәмиҙә, Хәмдиә** тигән исемдәр ошо һүҙҙән яһалған.

## Файҙаланыу
Ошондайыраҡ осраҡтарҙа ҡулланыла:
* Сөскөргән кеше үҙ-үҙенә «әлхәмдүлиллаһ» тип әйтә, ә эргәһендәгеләр уға «йәрхәмикаллаһ» тип яуап бирергә тейеш (урыҫса «Будь здоров!» тигән мәғәнәгә тап килә).
* «Һин мосолманмы?» тигән һорауға мосолмандар ғәҙәттә «әлхәмдүлиллаһ, мосолманмын» тип яуап бирә.

## Ҡөрьән
«Әлхәмдүлиллаһ» тигән һүҙ Ҡөрьәндә «Бисмиллаһ» тигәндән генә ҡалыша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән (башҡортса) https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D3%A9%D1%80%D1%8C%D3%99%D0%BD
* Таңһылыу Кусимова, Светлана Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2010.- 219 бит
Тәсбих

**Тәсби́х** () — «**Собханалла́һ**» тип әйтеү ( — ) һәм ошо һүҙ менән доға ҡылыу. Тәсбих тип шулай уҡ һанар өсөн махсус булдырылған епкә тағылған мәрйендәр тупланмаһы ла атала. Башҡорт телендә уны тиҫбе тип тә атайҙар. Шулай уҡ «тәсбих тартыу» тигән төшөнсә лә бар. Мосолмандар тәсбихте хистәр ташҡан ваҡытта ҡуллана: һоҡланыу, ҡурҡыу, берәй насар ҡылыҡты йәки ниәтте өнәмәү ошо һүҙ менән бирелә ала.

## Файҙаланыу
Тәсбих әйтеү кәрәклеге Ҡөрьәндең Әл-Исра (Төнгө күсерелеү) сүрәһендәге 44 аятта әйтелә. Ҡөрьәндә барлығы йөҙҙән ашыу тапҡыр «тәсбих» һүҙенең тамырҙаштары осрай.

Тәсбих төрлө ғибәҙәттәрҙә: намаҙа һәм зекер әйткәндә ҡулланыла. Һәр намаҙ ахырында тәсбих әйтелә: «Собханаллаһ», «Әлхәмдулиллаһ», «Аллаһу әкбәр» тәкбирҙәре менән 33-әр тапҡыр ҡабатлана. Һанағанда буталмаҫ өсөн башта бармаҡ быуындары менән һанағандар, артабан был маҡсатта епле һанауғыс — тәсбих (тиҫбе) ҡуллана башлағандар.

Шулай уҡ Тәсбих намаҙы тип аталған сөннәт намаҙ ҙа бар. Ул намаҙҙы гонаһ ҡылғанда тәүбә итеү ниәте менән Алланан ғәфү үтенеп уҡыйҙар. Дүрт рәҡәғәтле был намаҙҙа өс йөҙ тапҡыр ошондай доға уҡыла: «Собханаллаһ үәлхәмдулиллаһ үә-лә илаһа иллалаһу уаллаһу әкбәр үә лә ҡеүәттә иллә биллаһи ғәлиүл ғаҙим» (Аллаһ һәр төрлө кәмселектән *халиҙыр*. Аллаһы тәғәлә маҡтауға лайыҡ. Аллаһынан башҡа илаһ юҡ. Аллаһ бөйөк. Аллаһынан башҡа көс һәм ҡөҙрәткә эйә һис кем юҡтыр). Мосолмандарға тәсбих намаҙын көн дә уҡыу хәйерле, йә аҙнаһына бер, йә айына бер, йә йылына бер, һис булмаһа ғүмеренә бер булһа ла уҡырға кәрәк.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Салауат (доға)

**Салауат** ( — *маҡтау, данлау*) — намаҙҙа ахырғы рәҡәғәттә Әт-Тәхиәтте уҡығандан һуң Аллаһы тәғәләгә бағышланған доға.Салләллаһу ғәләйһи үәссәләм (ғәр. صلى الله عليه وسلم, «уға Аллаһтың рәхмәте һәм сәләме булһын!») — мосолмандар тарафынан Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең исеме телгә алыуҙан һуң әйтелгән фраза. Текстарҙа күбеһенсә с.ғ.в.-гә ҡәҙәр ҡыҫҡартыла. Ғәрәп текстарында «сад» (ص) хәрефенә тиклем ҡыҫҡартыла.

Юникодта был фраза өсөн махсус символы бар — U+FDFA ﷺ (Arabic Ligature Sallallahou Alayhe Wasallam).

## Салауат — башҡорт телендә
Салауат һүҙе башҡорт теленә доға булараҡ та, исем булараҡ та, фразеологизм булараҡ та ингән. Дини мәғәнәһе маҡтау, данлау булһа, ***үткән эшкә салауат*** ғибәрәһе ***булған эш булған, хәйерлегә булһын*** тигән мәғәнәлә әйтелә. Башҡорт халҡының милли ҡаһарманының — Салауат Юлаевтың исеме лә ошо мөбәрәк һүҙҙән бирелгән.

## Һылтанмалар
* 
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. — М., 1993. — 163-сө бит

## Иҫкәрмәләр
Әт-Тәхиәт

**Әт-Тәхиәт**- ( *(тәшәһһүд)* ( — *шаһитлыҡ итеү*) — *сәләмләү*) — намаҙҙа икенсе сәждәнән һуң һәм һуңғы рәҡәғәттә әйтелә торған доға.

## Доғаһы
**Ғәрәпсә текст: ** **التحيات لله والصلوات والطيبات، السلام عليك أيها النبي ورحمة لله وبركاته، السلام علينا و على عباد الله الصالحين، أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمدا عبده و رسوله** 
**Транскрипция:** Әт-тәхиәтү лилләһи үә салауатү үә тәбиәтү әс-сәләмү ғаләйкә әййүһән нәбиййү үә рәхмәтуллаһи үә бәрәкәтүһ. Әс-сәләмү ғаләйкә үә ғалә ғибәдилләһис-салихин. Әшһәдү әллә илләһә илләлаһу үә әшһәдү әннә мүхәмәдән ғабдүһү үә рәсүлү 
**Тәржемәһе:** «Тел ғибәҙәттәре лә, тән ғибәҙәттәре лә, мал ғибәҙәттәре лә — һәр ҡайһыһы Аллаһы тәғәлә өсөндөр. Әй Пәйғәмбәребеҙ, һиңә Аллаһы тәғәләнең сәләме һәм рәхмәте һәм бәрәкәттәре булһын. Сәләм беҙгә лә һәм Аллаһы тәғәләнең һәр бер изге бәндәләренә лә булһын. Күңелемдән гуаһлыҡ бирәмен, тәхҡиҡ, Мәхәммәт ғәләйһиссәләм Аллаһы тәғәләнең ҡоло һәм илсеһелер.»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Праздничная молитва — ДУМЕР МРОМ Тамбова, 29 июля 2009 года
Википедиялағы пассионарлыҡ

**Википедиялағы пассионарлыҡ** *(википассионарлыҡ)*— ниндәйҙер телдәге Википедияның актив мөхәррирҙәренең ошо телде йөрөтөүселәр һанына ҡарата булған нисбәтен билдәләүсе статистик күрһәткес термины.

## Дөйөм һүрәтләү
Күрһәткес ниндәйҙер телдәге Википедияны үҫтерең буйынса билдәле бер телде йөрөтөүселәрҙең ошо ваҡыттағы активлыҡ кимәлен ҡылыҡһырлай.

«Википедия пассионарлығы» терминын беренсе тапҡыр ИТ, мәҙәниәт һәм мәғариф өлкәһендә эшләүсе украин йәмәғәт эшмәкәре Юрий Пероганич 2016 йылдың 15 февралендә украин Википедияһының мөхәррирҙәренең «Вики: медиа һәм технологиялар» ирекле блогында «Вікіпедійна пасіонарність українців» мәҡәләһендә тәҡдим итә. Термин украина масс-медиаларында ҡулланыла һәм Украина Юғары Радаһының фән һәм мәғариф буйынса үткәрелгән «Образовательная политика в условиях информационного общества» тип аталған түңәрәк ҡорҙа файҙаланыла.

Был термин Лев Гумилёв индергән «пассионарий» билдәләмәһенә нигеҙләнә. Ул айырым кешеләрҙең башҡаларҙан нимәнелер үҙгәртер өсөн дәртләнгән һәм илһамланған булыуы менән айырлыуын аңлата.

2017 йылдың ноябренә ҡарата башҡорттарҙың википассионарлығы 1 миллион кешегә 27 кеше тура килә. Сағыштырыу өсөн: рустарҙа — 12, француздарҙа −17, украиндарҙа — 19.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  
* 

## Сығанаҡтар
* Богданна Мартыник. Еще немного — и будет миллион. / У Википедии написали 750-тысячную статью на украинском языке // Газета «Експрес», № 94 (9653), 21-28 декабря 2017, с. 24
Әдүтов Рафаэль Мәсғүт улы

**Рафаэль Мәсғүт улы Әдүтов** (1948 йылда тыуған) — публицист, педагог, йәмәғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Әдүтов Рафаэль Мәсғүт улы 1948 йылда Пермь өлкәһе Барҙы районы Барҙы ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт кантон башлыҡтары Әдүтовтар нәҫеленән.

1953—1966 йылдарҙа Барҙы урта мәктәбендә уҡый. 1966—1971 йылдарҙа Ҡазан педагогия институтында белем ала.

1971 йылдан Яр Саллы ҡалаһында йәшәй. 1971—1990 йылдарҙа ҡала урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1989—1993 йылдарҙа СССР, БДБ, Рәсәй Федерацияһы мосолман ойошмаларының халыҡ-ара бүлеге рәйесенең советнигы, 1992—1996 йылдарҙа — сит илдәрҙә йәшәүсе ватандаштар менән бәйләнеш буйынса «Ватан» йәмғиәтенең ҡала бүлеге рәйесе.

Яр Саллы дәүләт педагогия институтының ғилми-тикшеренеү бүлеге методисы, өлкән уҡытыусы, доценты булып эшләй.

2004—2007 йылдарҙа — Бөтә донъя татарҙары конгрессының халыҡ-ара мөнәсәбәттәр комитеты ағзаһы, бер үк ваҡытта 2004 йылдан — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының төбәк-ара мөнәсәбәттәр комитеты ағзаһы. Яр Саллыла башҡорт мәктәбен ойоштороуына булышлыҡ күрһәтә.

Төркиәлә (1990, 1993, 1995 йылдарҙа), Ҡытайҙа (1993, 1995 йылдарҙа), Японияла (1977, 1988, 1989, 1995, 2003, 2007, 2009 йылдарҙа) була, сит илдәрҙә йәшәгән милләттәштәре менән бәйләнеш булдыра.

«Татаро-башкирская эмиграция в Японии» һәм «Дети Удигутов» монографиялары, публикациялар авторы.

## Баҫмалары
* *Адутов Р. М.* Татаро-башкирская эмиграция в Японии. — Набережные Челны, 1997.
* *Адутов Р. М.* Япониядәге кардәшләребез. // Майдан: журнал. —Набережные Челны. — Август, 2001.
* *Адутов Р. М.* Татаро-башкирская эмиграция в Японии. — Набережные Челны, 2001. — 154 c.
* *Адутов Р. М.* Тюрко-татарская эмиграция на Востоке // Сборник по материалам конференции «Глобализация и национальная самобытность». — Казань. 2003.
* *Адутов Р. М.* Тюрко-татарская эмиграция на Дальнем Востоке // Вестник НГПИ. Сборник научных трудов. Выпуск 3. — Наб. Челны, 2004.
* *Адутов Р. М.* Татаро-башкирская эмиграция в Японии. — Набережные Челны: Наб. челнинский госпединститут, 2006. — 235 с.
* 
* *Адутов Р. М.* Татарская и башкирская эмиграция в Японии. 3-е изд. — Набережные Челны: НГПИ, 2008. —196 с.

## Иҫкәрмәләр
Әдүтовтар

**Әдүтовтар** — башҡорт кантон башлыҡтары.

## Дөйөм ҡылыҡһырлама

Әдүтовтар сығышы менән Уҫы өйәҙе Ғәйнә улусы (хәҙерге Пермь крайы Барҙы районы) Елпачиха (Үдик) ауылы башҡорттарынан. Әдүтовтар һәм Түмәсовтар нәҫелдәре *Темәскә* барып тоташа, уның дүрт улы була — Ғабдрахман, Мәсғүт, Әҙиғот һәм Мансур. **[[Әҙиғот Темәсов]]** (1719 — ?; Адигут Тимясев) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы, мулла була. Уның улы:
* **Мөхәмәҙей Әдүтов** (1754 — ?), 1820 йылға ҡәҙәр 1-се башҡорт кантоны башлығы. Уның улдары:
** **[[Баһауетдин Әдүтов]]** (1788 — 1850) — зауряд-есаул. Ике йыл дауамында Иркутск губернаһында дистанция башлығы булып хеҙмәт итә. 1820—1831 йылдарҙа 1-се башҡорт кантоны башлығы. 1831 йылда Санкт-Петербургта император Николай I аудиенцияла була. Ике тирмәндең хужаһы була.
** **Камалетдин Әдүтов** —  зауряд-есаул. 1831—1841 йылдарҙа 1-се башҡорт кантоны башлығы.
* **Низаметдин Баһауетдин улы Әдүтов** —  зауряд-хорунжий. 1850 йылдан 1-се башҡорт кантоны башлығы. 5 тирмәндең хужаһы була. Уның улы *Ниғмәтйән* (Ниғәмәй; 1838 — ?) төрлө вазифалар башҡара, Елпачиха (Үдик) ауылында үҙ аҡсаһына мәсет төҙөтә, мәҙрәсә аса. Уның беренсе улы *Хөсәйен* Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, Граждандар һуғы­шы осоронда аҡтар тарафынан атып үлтерелә. Ниғмәтйәндең икенсе улы *Мир­зийән* Елпачихала мәҙрәсә һәм балалар приюты тот­ҡан, урыҫ-башҡорт мәктәбенә нигеҙ һалған.

Нәҫелдең башҡа билдәле шәхестәре:
* *Яҡуп Әдүтов* — Ҡазанда «Мөхәмәҙиә» мәҙрә­сәһендә уҡыта.
* *Абдулла Әдүтов-Камский* (1902 — 1942) — филология фәндәре кандидаты, «Буратино»ны татар теленә тәржемә итеүсе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* *Фәйез Әдүтов* — рәссам, Хөсәйен Әдү­тов­тың ейәне.
* *Роберт Дәүләт улы Мөхәмәтйәров* — техник фәндәр докторы, академик, Ҡазан  аэрокосмос приборҙар эшләү институты директоры.
* *Рауил Дәүләт улы Мөхәмәтйәров* — физика-математика фәндәре докторы, Екатеринбург ҡалаһында йәшәй.
* *Олег Брызгин* — техник фәндәре докторы, профессор, Киев ҡалаһында йәшәй.
* *[[Рафаэль Мәсғүт улы Әдүтов]]* — публицист, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының төбәк-ара бәйләнәштәре комитеты ағзаһы, «Татаро-башкирская эмиграция в Японии» һәм «Дети Удигутов» монографиялары авторы. Яр Саллы ҡалаһында йәшәй.

Шулай уҡ 1912 йылда Үдиктә яҙылған *Хөббихужа Темәсов*тың шәжәрәһенә ярашлы, был нәҫелгә Исмәғил Тасимовтың һәм Туҡтамыш Ишбулатовтың нәҫелдәре барып тоташа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*