Асы (ырыу)

**Асылар** (аша) — ҡатай башҡорттары составындағы бүленеш (ара).

Алтайҙан алып Уралға тиклемге территорияла нигеҙендә *аз, ас* булған этнонимдар билдәле: алтайҙар составында *[[Байлак ас|байлаҡ ас]],* телеуттарҙа — *[[Торт ас|торт ас,]]*, ҡырғыҙҙарҙа — *азык* ҡәбиләһе, кавказ халыҡтары: вайнахтарҙа, осетиндар составында *ас, ассы*

## Этнонимы
Топонимдары таралыу географияһы тағы ла киңәйә: Ҡырғыҙстанда: Ас, Асса, Ош, Талас, Яссы йылғаһы һ. б. ; [Асаке] Үзбәкстанда, Һырдаръяла: Али, Асар, Аснас, Ясы һ. б.; Уралда һәм Волга-Кама буйында: Ассы, Асылы, Асы, Аша, Ош; Кавказда — Ассы, Асса; Ҡырымда — Асе, Биюк-Асс, Темес-Асс, Ассы-Джорокчи. Әҙәбиәттә нигеҙе **әз, әс** этнонимдар һәм топонимдарҙың килеп сығышына булған ҡараштар бик ҡапма-ҡаршылыҡлы. Кавказ һәм Ҡара диңгеҙ буйы территорияһынан этнонимдар ас-аландарға ҡаратыла, улар хәрәкәт итеү юлдарында нигеҙендә *ас* булған гидронимдар һәм топонимдар ҡалдырған.

М. Фасмерға ярашлы, осетиндарҙың боронғо урыҫ атамаһы — *яси*  менән бергә (ҡыпсаҡтар яулаған боронғо аландарҙың атамаһы), боронғо иран сығанағына:  «шәп, осҡор»,  «ваҡ антилопа», барып тоташа. Боронғо рус теленән: ,  «Яссы ҡалаһы».

## Этник тарихы
Күптән түгел боронғо этнонимдар ас — алан һәм Урта Азия топонимияһының күсәгилешлелеге буйынса, археологик материалдар йәлеп итеп, ҡыҙыҡлы иҫбатлау ҡабул ителде. Был төҙөлөштәргә ярашлы, б. э. 1-се мең йыллығы уртаһына тиклем Каспий буйынан алып Арал буйына һәм Һырдаръяға тиклем (Н. Я. Бичурин буйынса Яньцай дәүләте) даланы биләүсе Асы — аландарҙың ата-бабалары үҙҙәре этник яҡтан усундәрҙең (Усунь) вариҫтары була. Һырдаръя һәм Арал буйы далаларынан килгән усунь — асы (ассии, асианы) күсеп — аландар көнсығышҡа һәм элек йәшәгән райондарынан көнбайышҡа табан топонимияға үҙҙәренең атамаларын индерә.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр орхон-йәнәсәй ҡомартҡылары халҡы һәм *торт ас*, *байлак ас* алтай ырыуы, *азык* ҡырғыҙ ҡәбиләләре араһында урынлаштырылған параллелдәргә нигеҙләнгән (агументированы). VIII быуат башында *аз* халҡы Алтайҙа һәм Саянда төпләнгәне билдәле: был ваҡытта һәм һуңыраҡ аздар Етеһыу тюргештары протектораты аҫтында булған. Бәлки, В. В. Бартольд әйтмешләй, аздар тюргештар тармағы булғандыр. Башҡа ғалимдар фекеренсә, халыҡтың *as* халҡы сығышы буйынса ҡыпсаҡтарға яҡын ҡәбиләләр иҫәбенә ингән булырға тейеш. VIII—X быуаттарҙа аздар — төрки телле ҡәбилә, бигерәк тә XI—XII быуаттарҙа көнбайышҡа юлланған кидандар — ҡара-ҡытайҙар составына индерелгән осорҙа. XIII быуатта йәки бер аҙ алдараҡ — аздар башҡа күсмә халыҡтар менән бергә ҡыпсаҡтарға с, шул иҫәптән Төньяҡ Кавказда, Ҡара диңгеҙ буйында һәм Урал буйында — бөтә Дәште Ҡыпсаҡҡа килеп ултыра. Бына ни өсөн Раил Ғңмәр улы Кузеев фекеренсә, Көнсығыш Европала аз һәм ас нигеҙле бөтә этнонимдар һәм топонимдарҙы ла аландар менән бәйләргә кәрәкмәй.

Ал-Джувейни (XIII быуаттың икенсе яртыһы) Көнсығыш Европала монголдар буйһондорған халыҡтар араһында ҡыпсаҡтар, рустар һәм башҡалар менән бер рәттән аландар һәм астарҙы айырым һанап үтә. Дөйөм алғанда, башҡорттарҙың *ас, асы* этнонимдары Волга-Кама буйына һәм Көньяҡ Уралға ҡатайҙарҙың күсеп килеүе менән бергә барлыҡҡа килгән, тип әйтергә була. Этнонимдарҙың һәм уларҙың боронғо йөрөтөүселәренең ҡатайҙар араһында барлыҡҡа килеүе, күрәһең, ҡара-ҡытайҙарҙың төрки телле ҡәбиләләр менән үҙ-ара йоғонтоһоноң төрлө этаптарына барып тоташа. *Ас һәм асы* башҡорт этнонимдарының көнсығыш төрки сығышы ҡырғыҙ ҡәбиләһенең азык (асык) ике ырыуының исеме ҡатай ырыу-ҡәбилә этнонимында оҡшаш: ҡырғыҙ ҡәбиләһендәге кузугун-азык — башҡорт ҡоҙғон-ҡатайы; ҡырғыҙ бёрю-азык — һалйот ҡәбиләһе составындағы — боро.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., Наука, 1974.
* 

## Һылтанмалар
* Ассы (род)
* КАВКАЗСКИЕ АЛАНЫ-АСЫ В ПИСЬМЕННЫХ ИСТОЧНИКАХ ПОЗДНЕГО СРЕДНЕВЕКОВЬЯ
* АСЫ-АЛАНЫ
* Лингвистическая история Руси (Усунь)