open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гуреев Сергей Александрович

**Гуреев Сергей Александрович** (30 декабрь 1934 йыл — 2012 йыл) — юрист, халыҡ-ара хоҡуҡ һәм диңгеҙ сауҙаһы хоҡуҡтары проблемалары белгесе; юридик фәндәр докторы (1979). Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры (1983); Иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ институты профессоры, СССР Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Сергей Александрович Гуреев Пенза ҡалаһында 1934 йылдың 30 декабрендә тыуған; 1953 йылда, урта мәктәпте тамамлағас, Мәскәү тышҡы сауҙа институтына уҡыға инә, уны 1958 йылда тамамлай. Унан һуң СССР-ҙың Тышҡы сауҙа министрлығына (МВТ) эшләргә йүнлтелә, бында юридик эштә эшләй. Артабанғы йылдарҙа ул Тышҡы сауҙа минстрлығының юрисконсульты була һәм Тышҡы сауҙа министрлығының бер нисә берекмәһендә өлкән юрисконсульт була. Был министрлыҡ аппаратында ул 1968 йылдың октябренә тиклем эшләй. «Национализация в Республике Куба и международное право» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була.

1968 йылда Гуреев СССР Фәндәр академияһына эшләргә күсә: Дәүләт һәм хоҡуҡ институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булыуы менән 1968 йылдың июненән алып 1983 йылдың октябре буйына СССР ФА Дәүләт һәм хоҡуҡ институтында өлкән хезмәткәр булып диңгеҙ, һауа һәм йыһан хоҡуғы секторында эшләй. 1979 йылда «Современные проблемы международно-правового регулирования торгового мореплавания» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. 1983—1987 йылдарҙа Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты (РУДН) юридик факультетының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры булып тора. 1987 йылда СССР-ҙың Госпланы ҡарамағындағы Комплекслы транспорт проблемалары институтында эшләй, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһында — Рәсәй ФА Президиумы янындағы Етештереү көстәрен өйрәнеү советында, баш ҡаланың бер нисә юғары уҡыу йортонда уҡытыусы булып, шул иҫәптән Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты, Мәскәү яңы юридик институтында һәм шулай уҡ Иҡтисад һәм эшҡыуарлыҡ институтында уҡыта. XXI быуатта ФСБ-ның Сик буйы ғилми-тикшеренеү үҙәгенә күсә, унда профессор вазифаһын ала.

Ғалим 2012 йылда вафат була.

## Ғилми хеҙмәттәре
Сергей Гуреев алыҡ-ара хоҡуҡ проблемалары, шул иҫәптән халыҡ-ара йыһан һәм халыҡ-ара һауа хоҡуҡтары менән шөғөлләнә:

* «Коллизионные проблемы морского права» (М., 1972);
* «Международное торговое судоходство (международные правовые проблемы)» (М., 1979);
* «Международное речное право» (М., 1993) (в соавт.).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.

## Һылтанмалар
* Сергей Александрович Гуреев (неопр.). law.edu.ru. Портал «Юридическая Россия» (24 января 2018). Дата обращения 1 декабря 2019.
* Гуреев Сергей Александрович (1934—2012) (неопр.). intlaw.rudn.ru. РУДН. Дата обращения 1 декабря 2019.
Копт яҙмаһы (Юникод блогы)

**Копт яҙмаһы** —  Юникод стандартында туҡһан бишенсе блок. Копт алфавиты хәрефтәре шунда индерелгән. Был копт һәм грек блогы  копт телендә яҙыу өсөн ҡулланыла. Юникод стандартының 4.1 версияһына тиклем грек һәм  копт хәрефтәре копт телендә яҙыу өсөн ҡулланылған.  

## Тарихы
Юникод менән бәйле түбәндәге документтар копт блогында аныҡ символдар билдәләүҙең маҡсаттарын һәм эш процесын күрһәтә:

## Ҡарағыҙ
* Coptic alphabet in Unicode

## Һылтанмалар
* Копт теленең тарихы
* Копт һүҙлеге 
* Wolfgang Kosack: *Lehrbuch des Koptischen.Teil I:Koptische Grammatik.Teil II:Koptische Lesestücke*, Graz 1974.
* Wolfgang Kosack: *Der koptische Heiligenkalender. Deutsch — Koptisch — Arabisch nach den besten Quellen neu bearbeitet und vollständig herausgegeben mit Index Sanctorum koptischer Heiliger, Index der Namen auf Koptisch, Koptische Patriarchenliste, Geografische Liste*. Christoph Brunner, Berlin 2012, ISBN 978-3-9524018-4-2.
* Wolfgang Kosack: *Schenute von Atripe De judicio finale.* Papyruskodex 63000.IV im Museo Egizio di Torino. Einleitung, Textbearbeitung und Übersetzung herausgegeben von Wolfgang Kosack. Christoph Brunner, Berlin 2013, ISBN 978-3-9524018-5-9.
* Wolfgang Kosack: *Koptisches Handlexikon des Bohairischen.* Koptisch — Deutsch — Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, ISBN 978-3-9524018-9-7.
Латин Америкаһы әҙәбиәте

**Латин Америкаһы әҙәбиәте** — төрлө телдәрҙә, шул иҫәптән испан, португал, Көньяҡ Америка һәм Месоамериканың индеец телдәрендә, Латин Америкаһы әҙәбиәтенең һөйләү һәм яҙма әҫәрҙәре. Шулай уҡ Латин Америкаһы әҙәбиәтенә испан телендә яҙылған Америка Ҡушма Штаттары әҙәбиәтен индерәләр.

XX быуаттың икенсе яртыһында Латин Америкаһы сағыштырмаса популярлыҡ яулай, был бигерәктә «тылсымлы реализм» тип исемләнгән жанрҙың үҫешенә бәйле. Латин Америкаһы бумы — донъяла Латин Америкаһы авторҙарына көслө ҡыҙыҡһыныуҙың артыуы — Парагвайҙан Аугусто Роа Бастос, Аргентинанан Хорхе Луис Борхес, Эрнесто Сабато һәм Хулио Кортасар, Мексиканан Карлос Фуэнтос, Перунан Марио Варгас Льос, Чилиҙан Пабло Неруда, Колумбиянан Габриэль Гарсиа Маркес һымаҡ авторҙарға билдәлелек килтерә.

Латин Америкаһы бумы төбәктең артабанғы быуын яҙыусыларының (пост-бум), шул иҫәптән Роберто Боланьо, Изабель Альенде, Элена Понятовска һәм Луиса Валенсуэла һымаҡ авторҙарҙың уңыштарына юл асҡан.

Алты Латин Америкаһы авторҙары әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына эйә булды: Чили шағирәһе Габриэла Мистраль (1945), Гватемала прозаигы Мигель Анхель Астуриас (1967), Чили шағиры Пабло Неруда (1971), Колумбия прозаигы Габриэль Гарсиа Маркес (1982), Мексика шағиры Октавио Пас (1990) Һәм Перу прозаигы Марио Варгас Льос (2010).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сальвадор әҙәбиәте

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Испано-американская литература в Литературной энциклопедии
Пугачев Валерий Вениаминович

**Пугачев Валерий Вениаминович** (5 июнь 1944 йыл) — журналистика теоретигы, китап эше белгесе. Филолология фәндәре докторы (2005).

## Биографияһы
Валерий Вениаминович Пугачев 1944 йылдың 5 июнендә Башҡорт АССР‑ының Мәләүез районы Мәләүез ҡасабаһында (хәҙер — Мәләүез ҡалаһы) тыуа. Урта белем алғандан һуң, 1969 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын, һуңынан Ростов дәүләт университетында аспирантура тамамлай.
1971—1977 йылдарҙа «Ленинец» гәзите редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире, яуаплы сәркәтип булып эшләй. Педагогик эшмәкәрлеге 1974 йылдан башлана. 1981 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 1989 йылда БДУ-ла асылған башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының журналистика кафедраһында эшләй башлай. 2013 йылдан - урыҫ әҙәбиәте һәм китап баҫтырыу эше кафедраһы мөдире, әлеге ваҡытта ошо уҡ кафедрала уҡыта.
Валерий Вениаминовичтың уҡыусылары - ул журналист һөнәре серҙәренә төшөндөргән, барыһы ла "Пугачев мәктәбен" үткән уның элекке студенттары, аспиранттары, фән кандидаттары - бик күп. Уларҙың күпселеге федераль һәм республика баҫмалары редакцияларында эшләгән билдәле журналистар.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге периодик баҫмаларҙың типологияһын өйрәнеүгә, Өфө губернаһының 1917 йылға тиклемге урыҫ телендәге периодик баҫмалары тарихына, китап ғилеменә арналған. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Газетный и журнальный мир Уфимской губернии: типологические и жанровые характеристики. Уфа, 2004;
* Уфимская книжность. Эволюция газетного, журнального, типографского и книжного дела. Уфа, 2004.

## Һылтанмалар
* 
* Пугачев Валерий Вениаминович 
* Уфимский профессор журналистики Валерий Пугачев отмечает 75-летний юбилей
«Будапештты алған өсөн» миҙалы

**«Будапештты алған өсөн» миҙалы** СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге Указына ярашлы булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам А. И. Кузнецов.

## Миҙал тураһындағы Положение
«Будапештты алған өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың 20 декабре — 15 феврале осоронда туранан-тура Будапешт ҡалаһын штурмлауҙа һәм алыуҙа ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы азат иткәндә хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә.

«Будапештты алған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Японияны еңгән өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.

1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Будапештты алған өсөн» миҙалы менән яҡынса **362 050** кеше бүләкләнгән.

## Миҙалдың тасуирламаһы
«Будапештты алған өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән яһала. Миҙалдың диаметры — 32 мм. Формаһы — теүәл түңәрәк.

Миҙалдың алғы яғында: үҙәктә — «ЗА ВЗЯТИЕ БУДАПЕШТА» яҙыуы, яҙыу өҫтөндә — биш осло йондоҙ, ә аҫта — ботаҡҡа ботаҡ килгән ике ураҡ менән сүкеш һүрәте.

Миҙалдың кире яғында — Будапештты алыу датаһы: «13 февраля 1945», дата өҫтөндә — биш осло йондоҙ.

Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән. Миҙалдың ситтәре ҡабарыңҡы итеп ҡаймалаған.

Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып 24 мм киңлегендәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫманың төҫө — һарғылт-ҡыҙыл. Таҫманың уртаһынан 8 мм киңлегендәге зәңгәр буй үтә.

## Иллюстрациялар

Файл:Capture of Budapest REVERSE.jpg|Миҙалдың реверсы
Файл:RUSMARKA-1948.jpg|Рәсәй Почта маркаһы
Файл:Distinction in an Emergency Situation.jpg|Рәсәй МЧС-ның ведомство  миҙалы


## Миҙал таҫмаһын үҙләштереү
2005 йылдың 18 июлендәге Рәсәй Федерацияһының Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса министры 552-се һанлы бойороғона ярашлы «Ғәҙәттән тыш хәл эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡаһарманлығы өсөн» исемле миҙал булдырыла. Миҙал таҫмаһы «Будапештты алған өсөн» миҙалы таҫмаһы менән оҡшаш эшләнгән.

## Мәҙәниәттә миҙал
Михаил Исаковскийҙың «Враги сожгли родную хату» йырының иң аҙағында әлеге награда телгә алына.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Медали и ордена СССР
«Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы

**«Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы** СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 22 декабрендәге Указына ярашлы булдырылған. Миҙал һүрәтенең авторы — рәссам Н. И. Москалев.

## Миҙал тураһындағы Положение
«Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы менән *Севастополде обороналауҙа* ҡатнашҡан РККА-ның һәм Хәрби-Диңгеҙ флотының бөтә хәрбиҙәре һәм элекке НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ Севастополде обороналауҙа туранан-тура ҡатнашҡан граждандар бүләкләнә. Севастополь оборонаһы 250 көн дауам итә — 1941 йылдың 30 октябренән 1942 йылдың июленә тиклем. Миҙал менән Севастополь ҡалаһы фашистар тарафынан яуланған осорҙа әсирлеккә эләккәндәр бүләкләнмәгән, шул иҫәптән эвакуациялана алмағандар ҙа (башлыса рядовойҙар составы, шул иҫәптән госпиталдәрҙәге яралылар).

«Ленинградты обороналаған өсөн», «Одессаны обороналаған өсөн», «Севастополде обороналаған өсөн», «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалдары биш мөйөшлө ҡалыпта тағыла торған тәүге совет наградалары булып тора. Башта уларҙы күкрәктең уң яғында йөрөтөргә тейеш була. 1943 йылдың 19 июнендәге указына ярашлы башҡа миҙалдарға ла биш мөйөшлө ҡалып индерелә һәм обороналау өсөн миҙалдарҙы күкрәктең һул яғында, башҡа наградалар менән бер рәттән, йөрөтөү ҡарала. «Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Одессаны обороналаған өсөн» миҙалынан һуң урынлашытырыла.

1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы менән яҡынса **** кеше бүләкләнгән.

## Миҙалдың тасуирламаһы

«Севастополде обороналаған өсөн» миҙалын булдырған саҡта уны тутыҡмай торған ҡоростан эшләү ниәтләнә, әммә 1943 йылдың 27 мартындағы ҡарар буйынса миҙалдың материалы баҡыр иретмәһенә алыштырыла. Диаметры — 32 мм, формаһы — теүәл түңәрәк.

Миҙалдың алғы яғында ҡабарынҡы түңәрәк эсендә (диаметры −22 мм) ҡыҙылармеец һәм ҡыҙылфлотсының билгә тиклемге һүрәте. Ҡабарынҡы түңәрәк аҫтынан орудиеның туп көбәге һәм якорҙең осо күренә. Өҫкө өлөштәге бәләкәй ҡалҡанда — биш осло йондоҙ. Урталағы түңәрәктең һәм миҙалдың ситтәренә тиклемге арауыҡта — «ЗА ОБОРОНУ СЕВАСТОПОЛЯ» яҙыуы. Ике һүҙҙең араһында — йондоҙ һүрәте Миҙалдың кире яғында"ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ" яҙыуы, уның өҫтөндә — ураҡ менән сүкеш һүрәте.

Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.

Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып 24 мм киңлегендәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Башта таҫма уртаһынан 6 мм киңлектәге көмөш буйлы күк төҫтә булырға тейеш була. 1943 йылдың 19 июнендәге указға ярашлы яңы таҫма булдырыла — һарғыл-йәшел төҫтә таҫма уртаһынан күк төҫтәҙе бер буй үтә, киңлеге 2 мм.

## Иллюстрациялар

Файл:Defence of Sevastopol REVERSE.jpg|Миҙалдың реверсы
Файл:Stamp of USSR 0886.jpg|СССР Почта маркаһы, 1944 йыл


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Медаль «За оборону Севастополя». Медали и ордена СССР
Горбушина Светлана Николаевна

**Горбушина Светлана Николаевна** (13 ноябрь 1952 йыл) — педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре кандидаты (1981), педагогия фәндәре докторы (2008).

## Биографияһы
Светлана Николаевна Горбушина 1952 йылдың 13 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Урта белем алғандан һуң Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә һәм уны 1975 йылда тамамлай, һөнәре буйынса — биолог-биохимик. Хеҙмәт юлын «Иммунопрепарат» ғилми-производство берекмәһендә үҙ профиле буйынса башлай һәм оҙайлы ваҡыт бында эшләп, тәжрибә туплай (1975—1991). 1991 йылдан алып Өфөнөң 2-се балалар поликлиникаһында эшләй, артабан, 1994 йылдан башлап, Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта. Докторлыҡ диссертацияһының темаһы: «Мировоззренческие детерминанты формирования культуры здоровья будущего учителя».
2008 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетына эшкә күсә, бында ул — стандартизациялау һәм сертификациялау кафедраһы профессоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре йәшәйеш хәүефһеҙлеге, белем биреү өлкәһендә һаулыҡ һаҡлау һәм сифатты тикшереү, иммуно- һәм -вакцинопрофилактика проблемаларына арналған.

100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

**Төп ғилми хеҙмәттәре**

Мировоззренческие детерминанты здорового образа жизни в системе профессиональной подготовки будущего учителя. М., 2004;

Педагогическая профилактика табакокурения среди девушек-учащихся в системе начального профессионального образования. Уфа, 2008.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Беляков Вячеслав Филиппович

**Беляков Вячеслав Филиппович** (2 март 1939 йыл — 20 ноябрь 2021 йыл) — баянсы, педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре. Профессор (1980). РСФСР‑ҙың (1974) һәм БАССР‑ҙың (1968) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Вячеслав Филиппович Беляков 1939 йылдың 2 мартында Мәскәүҙә тыуған. 1964 йылда Гнесиндар исемендәге музыка һәм педагогия институтының Н. Я. Чайкин класын тамамлай.

1963—68 йылдарҙа Гнесиндар исемендәге музыка һәм педагогия институтының Өфө уҡытыу-консультация пункты кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара, бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһының бүлек мөдире. 1968—83 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының халыҡ музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире, 1974—78 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса проректоры. 1983 йылда Мәскәү мәҙәниәт институтында эшләй, 1984 йылдан алып Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһында уҡыта, 1984—96 йылдарҙа халыҡ музыка ҡоралдары кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара. 

Вячеслав Беляковҡа башҡарыу сәнғәтенә юғары оҫталыҡ, камил техника, музыка стилдәрен нескә тойомлау хас. Репертуарында классик һәм заман музыкаһы, шул иҫәптән И. С. Бах, В. А. Моцарт, П. И. Чайковский, А. И. Хачатурян, Г. Г. Шендерёв, башҡорт композиторҙары М. М.Вәлиев, Х. Ш. Заимов, З.Ғ.Исмәғилев, К. Й. Рәхимов әҫәрҙәре бар. Н. Я. Инякиндың «Әпипә» татар халыҡ темаһына вариацияларын тәүге башҡарыусы. Донъяның 53 илендә гастролдәрҙә була. Башҡортостанда готово-выборный баянда башҡарыу мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Уҡыусылары араһында Ф. Т. Арыҫланғолов, М. И.Ғәйнетдинов, Т. Т. Камалов, В. Н. Линник, В. П. Суханов, С. М. Тюфяков, В. В. Фильчёв, Р. Ю.Шәйхетдинов. 10‑дан ашыу фәнни-методик хеҙмәт авторы.

Музыкант һәм педагог 2021 йылдың 20 ноябрендә Мәскәүҙә вафат булды.

## Ҡаҙаныштары
«Донъя кубогы» Халыҡ-ара баянсы-аккордеонсылар конкурсы лауреаты (Прага, 1962).

2013 йылда Өфөлә В. Ф. Беляков призына Халыҡ-ара баянсылар, аккордеонсылар һәм милли гармунда уйнаусылар конкурсы (2 йылға бер тапҡыр үткәрелгән) булдырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* В творческом поиске: сб. материалов. Уфа, 2000.

## Һылтанмалар
*
Масевич Алла Генриховна

**Масевич Алла Генриховна** (9 октябрь 1918 — 6 май 2008) — совет астрономы.

## Биографияһы
Алла Генриховна Масевич 1918 йылдың 9 октябрендә Тбилиси ҡалаһында тыуған.

1940 йылда Карл Либкнехт исемендәге Мәскәү индустриаль-педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң астрономия һәм геофизика кафедраһына аспирантураға ҡабул ителә.

1943—1952 йылдарҙа П. К. Штернбергисемендәге Дәүләт астрономия институтында эшләй.

1952—1987 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Астрономия советы рәйесе урынбаҫары. 1957 йылдан Ерҙең яһалма юлдаштарын оптик күҙәтеүҙәр етәксеһе. 1981—1982 йылдарҙа — космик киңлекте өйрәнеү һәм тыныс маҡсатта файҙаланыу буйынса БМО-ның 2-се конференцияһын әҙерләү буйынса БМО-ның ойоштороу комитетының Генераль секретары урынбаҫары.

1970—1976 йылдарҙа Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография институтының космик геодезия кафедраһы профессоры. 1987—2003 йылдарҙа — Астраномия Советының төп ғилми хеҙмәткәре.

Төп ғилми хеҙмәттәре йондоҙҙарҙың эске төҙөлөшө һәм эволюцияһы теорияһына һәм космос геодезияһына ҡарай. 1949—1950 йылдарҙа П. П. Паренаго менән берлектә Герцшпрунг — Рассел диаграммаһында эҙмә-эҙлелектәрҙең һәр береһе өсөн масса — яҡтыртылышы һәм масса — радиус бәйләнешен ентекле тикшереү башҡара. В. Г. Фесенков менән берлектә төп эҙмә-эҙлелек буйынса йондоҙҙарҙың корпускуляр нурланыш юлы менән массаһын юғалтыу эволюцияһы мөмкинселеген ҡарай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1975), 

Халыҡ-ара астронавтика федерацияһының А. Галабер исемендәге премияһы лауреаты (1963),

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975), 

«Почёт Билдәһе» ордены (1961), 

1987 йылдан — РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.

Т. М. Смирнова 1972 йылдың 9 майында Ҡырым астрофизик обсерваторияһында асҡан кесе планета 1904 Масевич уның хөрмәтенә аталған.

## Библиография
История Солнца. 1955

## Әҙәбиәт
* 
* Московская энциклопедия. Том 1: Лица Москвы. Книга 2: И-М. — М.: Фонд «Московские энциклопедии», 2008

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *Масевич А. Г.* Звезды и спутники в моей жизни
* Астрокурьер. Памяти А. Г. Масевич
* Астронет. Некролог
* *Татевян С. К.* К 90-летию Аллы Генриховны Масевич
* Могила А. Г. Масевич
Сәйетғәлиев Зифҡәт Ислам улы

**Сәйетғәлиев Зифҡәт Ислам улы** (18 март 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы КПСС-тың Әлшәй район комитетының беренсе секретары, малсылыҡтың һәм мал аҙығы етештереүҙең Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директоры, Башҡорт АССР-ы Юғары советы депутаты, РФ Федераль йыйылыш Дәүләт думаһының беренсе (1993—1995) һәм икенсе саҡырылыш (1995—1999) депутаты, Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай — Башҡортостан Республикаһы депутаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, иҡтисад фәндәре докторы.

## Биографияһы
Зифҡәт Ислам улы Сәйетғәлиев 1947 йылдың 18 мартында Башҡорт АССР-ының Илеш районының Абдулла ауылында тыуған.

1965—1966 йылдарҙа шул уҡ райондың Үрге Маншыр урта, Бишҡурай һәм Исәмәт һигеҙ йыллыҡ мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. География, математика, производство нигеҙҙәре уҡыта. 1972 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтында «агроном-иҡтисадсы» һөнәре буйынса юғары белем ала, унда 1972 йылдан 1975 йылға тиклем өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1978 йылда Мәскәүҙә Кибернетиканың Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтында аспирантура тамамлай һәм «иҡтисад фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

1978—1979 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында кафедра ассистенты булып эшләй. 1979 йылда Башҡорт АССР-ы Илеш районының Ульянов исемендәге колхозында рәйес булып эшләй. 1980—1982 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында ойоштороу-партия эше бүлегенең инструкторы, 1982 йылдан 1988 йылға тиклем — КПСС-тың Әлшәй район комитетының беренсе секретары. 1988 йылдан 1993 йылға тиклем малсылыҡтың һәм мал аҙығы етештереүҙең Башҡортостан ғилми-тикшеренеү проект-технология институты директоры. Рәсәй Аграр партияһы ағзаһы, Башҡортостан Республика бүлексәһе президиумы ағзаһы. 1985 йылдан 1993 йылға тиклем Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты була.

1993 йылда Туймазы бер мандатлы 7-се һайлау округынан Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы Федераль Йыйылышының беренсе саҡырылыш депутаты итеп һайлана (Башҡортостан Республикаһы). Дәүләт думаһында урындағы үҙидара мәсьәләләре буйынса Комитеты рәйесе урынбаҫары, «Рәсәй» депутат төркөмөнә инә.

1995 йылда Туймазы бер мандатлы 7-се һайлау округынан Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының дәүләт думаһына икенсе саҡырылыш депутаты итеп һайлана (Башҡортостан Республикаһы). Дәүләт думаһында бюджет, һалым, финанс һәм банк буйынса комитет ағзаһы була.

2000 йылдан 2003 йылға тиклем Дәүләт унитар «Башптицепром» предприятиеһының генераль директоры булып эшләй. 2003 йылда Рәсәй аграр партияһының Башҡортостан Республикаһы бүлексәһен етәкләй. 2003 йылда Депутат Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай — Башҡортостан Республикаһы өсөнсө саҡырылыш депутаты итеп һайлана, аграр мәсьәләләр, тәбиғи ресурстар, экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса Комитет рәйесе була.

Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан аҙыҡ‑түлек *баҙарын* формалаштырыуҙың иҡтисади проблемаларына арналған. Сәйетғәлиев етәкселегендә республика *лимузин* тоҡомло һыйыр малын үҫтереү һәм *ҡаҙҙарҙы* сәнәғәт үрсетеүе буйынса хужалыҡтар селтәре булдырылған. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Иран пиццаһы

**Иран пиццаһы** ( фарсы : پیتزای اارانی), ул шулай уҡ фарсы пиццаһы (پیتزای پارسی)  тип тә билдәле. Улар эслеге менән түгел, төрлө стилгә ярашлы әҙерләүенә ҡарап айырыла. Ғәҙәттә ҡамырға күп итеп сыр һалып бешерелә. Иранда йәки иран диаспораһы тарафынан әҙерләнә торған пицца. Ғәҙәттә, уның эслегенә үткәрелгән ит, һыйыр малы тултырмаһы (колбасаһы), болгар боросо, бәшмәк, моцарелла сыры һәм фарсы тәмләткестәре һалалар.

## Әҙерләү ысулы
Иран пиццаһының уникаль тәме уны бешергәндә ҡулланылған  ингредиенттар  төрлөлөгөнә бәйле. Фарсы пиццаһы ҡалын йәки йоҡа ҡамыр  нигеҙендә әҙерләнеүе мөмкин. Йоҡа төрҙәре  - әҙерәк эслек менән  әҙерләнә торған рим пиццаһына оҡшатыу. Шуға ҡарамаҫтан, фарсы пиццаһында эслек традицион рәүештә бик мул була, ғәҙәттә улар төрлө  ит, колбаса, итле ассорти, йәшелсә (бигерәк тә болгар боросо, аҡ һуған һәм бәшмәк), ҡалын ҡатлам сырҙан тора һәм уртаса ҡалынлыҡтағы ҡамырға күп итеп һалып бешерелә.

Һәр бер фарсы пиццерияһы тиерлек пиццаның төп сорттарын тәҡдим итә: мәхлүт (ҡатнаш эслекле: үткәрелгән һыйыр ите, төрлө колбаса, бәшмәк, һуған менән татлы борос) һәм махсус ( мәхлүттәге кеүек үк ингредиенттар, тик унан айырмалы, ит фаршы ҡушылмай). Һуңғы ваҡытта төрлө тауыҡ  пиццалары популяр булып китә (мәҫәлән, тауыҡ пестоһы, тауыҡ барбекюһы), һәм йәшелсә пиццаһы (татлы борос, бәшмәк, кукуруз, помидор һ. б.). Төп фарсы тәмләткестәре - авишан була ( тимьян ), ҡыҙыл һәм ҡара борос онтағы  һәм киптерелгән һарымһаҡ оно.

Тегеранда ҡайһы бер пиццериялар пиццаны томат соусы ҡушмай бирә. Был осраҡта  итальян пиццерияларынан айырмалы рәүештә,  тәмләткес булараҡ кетчуп киң ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр
Ғилманова Рәсимә Хәмбәл ҡыҙы

**Ғилманова Рәсимә Хәмбәл ҡыҙы** (3 ғинуар 1963 йыл) — географ, геоморфолог. Техник фәндәре докторы (2010), профессор.

## Биографияһы
Рәсимә Хәмбәл ҡыҙы Ғилманова 1963 йылдың 3 ғинуарында БАССР-ҙың Благовар районы Иҫке Шырлыҡ ауылында тыуған. 1986 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Уҡыған ваҡытта уҡ, 1980 йылдан башлап Башҡортостан нефть ғилми тикшеренеү һәм проект институтында эшләй. Университетты тамамлағандан һуң 1986 йылдан башлап «Нефтеотдача» ғилми техник университетында эшләй. 1991 йылдан башлап «Нефтегазтехнология» ғилми производство берекмәһендә төп геолог вазифаһында хеҙмәт итә. 1997 йылдан алып ошонда уҡ өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2000 йылдан — баш технолог, 2003 йылдан — директор урынбаҫары вазифаларын биләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
  
Фәнни-производство эшмәкәрлеге нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереүгә һәм файҙаланыуға бәйле. Р. Х. Ғилманова ҡатнашлығында күп ҡатламлы ятҡылыҡтарҙы эшкәртеүҙең геотехнологик нигеҙҙәре камиллаштырыла, геофизик мәғлүмәтте анализлау, ятҡылыҡтарҙың геолог математика моделдәрен эшләү, ятҡылыҡтарҙы һыуландырыу системаһын камиллаштырыу методикалары эшләнә. Эш һөҙөмтәләре «Татнефть» ААЙ-дә ҡулланыла.

Р. Х. Ғилманова — 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.

**Төп ғилми хеҙмәте**

Разработка нефтяных пластов в поздней стадии. Т.1. Геология и разработка нефтя ной залежи в поздней стадии. М., 2004 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы

**Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы** (10 ноябрь 1948 йыл — 25 ноябрь 2012 йыл) — микробиолог, биотехнолог. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004).

## Биографияһы
Нәйлә Әхнәф ҡыҙы Кирәева 1948 йылдың 10 ноябрендә Өфө ҡалаһында күренекле башҡорт яҙыусыһы һәм фольклорсы-ғалимы Кирәй Мәргәндең һәм Өфөлә билдәле булған балалар табибы Мәғәфирә Кирәева ғаиләһендә донъяға килгән. Ҡартатаһы — билдәле башҡорт сәсәне Нурмөхәмәт Йомрани. 1966 йылда Нәйлә Кирәева алтын миҙалға урта мәктәпте тамамлай һәм Башҡорт дәүләт университетының биология факультетына уҡырға инә.
1971 йылда БДУ-ны тамамлағандан һуң Биология институтында эшләй. 1977 йылда Н. Ә. Кирәева Ҡаҙан университетының микробиология кафедраһы аспирантураһында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1977 йылдан алып БДУ ла уҡыта башлай. Ошо ваҡыттан уның тормошо Башҡорт дәүләт университеты менән тығыҙ бәйләнә һәм ғүмеренең аҙағынаса ул биохимия һәм биотехнология кафедраһында эшләй, бында ул ассистенттан профессорға тиклем хеҙмәт юлын үтә һәм университеттың алдынғы уҡытыусыларының береһе була.
1996 йылда Санкт-Петербург технология университетында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, диссертация темаһы: «Микробиологические процессы в нефтезагрязненных почвах».

2012 йылдың 25 ноябрендә өфөлә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефть продукттарының, пестицидтарҙың һәм башҡа бысратыусыларҙың тирә яҡ мөхиттә микробиологик тарҡалыуын өйрәнеүгә арналған. Нефть менән бысранған тупраҡ һәм һыу ятҡылыҡтарын тергеҙеүҙең биотехнологик ысулдарын эшләй. Тирә яҡ мөхиттең нефть менән бысранған объекттарына мониторинг яһар өсөн биодиагностик күрһәткестәр һәм биотест-системалар һайлап ала.

500-гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.

**Төп ғилми хеҙмәттәр:**

Микробиологические процессы в нефтезагрязнённых почвах. Уфа, 1994;
Биологическая активность нефтезагрязнённых почв. Уфа, 2001 (авторҙаш);
Микробиологическая рекультивация нефтезагрязнённых почв. М., 2001 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006);

Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004).
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Скрипчинский Любовь Владимировна

**Скрипчинский Любовь Владимировна** (; 1912—1998) — совет һәм украин ғалимы, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1961), Украин һыу хужалығы инженерҙары институтының (УИИВХ, хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты)профессоры (1965).

Уның фәнни хеҙмәттәре йылғаларҙың һыубаҫар туғай ерҙәрен үҙләштереү һәм дөгө үҫтереү мәсьәләләренә арналған.

## Биографияһы
Любовь Владимировна Скрипчинский Рәсәй империяһының Краснодар ҡалаһында 1912 йылдың 17 сентябрендә тыуған (яңы стиль буйынса 30 сентябрь).

Л. В. Скрипчинский 1936 йылда Новочеркасск инженер-мелиорация институты (хәҙер Новочеркасск дәүләт мелиорация академияһы) юғары уҡыу йортон тамамлай һәм 1965 йылға тиклем был уҡыу йортонда эшләй. 1945 йылдан алып Любовь Владимировна Скрипчинский КПСС ағзаһы. 1961 йылда «Төньяҡ Кавказ һәм Волга йылғаһының һыубаҫар туғайҙары — дөгө сәсеп үҫтереү өсөн төп резерв» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1965 йылдан алып Любовь Владимировна Скрипчинский Украина һыу хужалығы инженерҙары институтының (УИИВХ, хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты) ауыл хужалығы мелиорацияһы кафедраһында Ровно ҡалаһында эшләй, унда 1973—1975 йылдарҙа был уҡыу йортоноң гидромелиорация кафедраһын етәкләй. Ошо уҡ Украина һыу хужалығы инженерҙары институтының (УИИВХ, хәҙер Һыу хужалығы һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты) юғары уҡыу йортонда Л. В. Скрипчинский үҙ фәнни мәктәбен булдыра. 1980 йылда Кишиневтағы Һыу резервтарын комплекслы файҙаланыу Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтының (ЦНИИКИВР) ғилми консультанты була.

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң, ғалимә Одессала йәшәй. Любовь Владимировна Скрипчинский 1998 йылда Одесса ҡалаһында вафат була.

Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Әҙәбиәт
* Енциклопедія українознавства : словникова : [т. 11] / Наукова товариство імені шевченка; гол. ре, д-р Володимир Кубийович. — Парижда; Нью-Йорк : львів; Київ : Глобус, 1955—2003.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Украин һыу хужалығы институтында инженер (УИИВХ)
* Любова СКРИПЧИНСЬК Володимирівна
Пастель де чокло

**Пастель де чокло** () — Көньяҡ Америка аш-һыуы бәлеше

## Тарихы
Ашамлыҡтың килеп сығышының теүәл ваҡыты һәм урыны билдәле түгел. Яҡынса ул  XVII  быуатта Перуҙа килеп сыҡҡан. Әлеге ваҡытта Перуҙан тыш Чилиҙа, Аргентинала һәм Боливияла киң таралған.

## Әҙерләү
Татлы кукурузды паста кеүек итеп ваҡлайбыҙ. Һөт һәм базилик ҡушып болғайбыҙ. Иретелгән аҡ май ҡушабыҙ. Был ҡатнашма менән кәстрүлде талғын утҡа ҡуябыҙ (яҡынса 15 минут). Әленән-әле ҡатнашманы болғатып торабыҙ.

Эслекте тауыҡ фаршынан әҙерләйҙәр, ул башлы һуған һәм тәмләткестәр менән (паприка, һарымһаҡ, борос һәм тмин менән) быҡтырыла. Фарш менән бергә ҡаты итеп бешерелгән йомортҡа киҫәктәре, йөҙөм һәм зәйтүн емеше һалалар. 

Артабан  духовканы 400 °F (≈200 °C) тиклем ҡыҙҙырабыҙ. Кәстрүлгә эслекте һалырға. Өҫтөнә кукуруз ҡатнашмаһын ҡоябыҙ. Тәме буйынса, өҫтөнә шәкәр йәки кокос юнысҡыларын һибергә мөмкин. Бешерергә ҡуйырға. 30 минут дауамында бешерәбеҙ. Аҙаҡ, өҫкө ҡатламы алтын-һары төҫкә ингәнсе тағы ла 5-7 минут ҡыҙҙырабыҙ.

Эслекте өсөн  ҡайһы берҙә  тауыҡ  ҡулланыла. Туралған бәшмәк  һәм шулай уҡ  моцарелла сыры ла ҡушырға мөмкин.
Бешерелгән бәлеш эҫе килеш бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рецепт на arousingappetites.com 
* Рецепт на gastronom.ru 
* 
* 
* 
*
Манхар бланко

**Манхар бланко** () — испан телле   илдәрҙә бер нисә төрлө тәм-томдоң атамаһы Испанияла  был бланманже.  Америкала, бигерәк тә (Көньяҡ Америка) шулай тип татлы аҡ һөт пастаһы атала,  ул һылау йәки эслек өсөн ҡулланыла. Был исем Латин Америкаһында ҡайһы берҙә *дульсе де лече* йәки  йәки *cajeta* (кахета) менән үҙ-ара алмаштырып ҡулланыла, ләкин был терминдар, ғәҙәттә, тәм-томға ҡарай, әҙерләүе һүртәләнеүенән  айырылып тора.

## Испания
Манхар бланко Испанияла  һәм Европаның башҡа өлөштәрендә  күберәк бламанже кеүек билдәле булған десертҡа ҡарай, ул желатинға оҡшаған консистенция була.   (ысынбарлыҡта, хәҙерге заман төрҙәренә йышыраҡ  желатин ҡушып яһайҙар).  Урта быуаттарҙа был ризыҡты  тауыҡ йәки балыҡ, дөгө, шәкәр һәм һөт (йәки  миндалле һөт) һәм башҡа ингредиенттарҙан әҙерләгәндәр (моғайын, был ашамлыҡҡа  мосолман Испанияһының һәм мосолман Сицилияһы аш-һыуының йоғонтоһо булғандыр). Хәҙер Испанияла был ризыҡтың төп ингредиенттары булып һөт  миндаль, кукуруз крахмалы йәки шәкәр һәм желатин  тора . Ашамлыҡтың испан варианттары  йыш ҡына  француз йәки инглиз аш-һыуынан айырылып тора. 

## Көньяҡ Америка

*Manjar blanco*  исеме Перу, Колумбия һәм Чилиҙа билдәле.  Ул һөткә  әҙ-әҙләп шәкәр ҡушып күләмен кәметеп һәм ҡуйыртып яй ғына бешерелгән традицион әҙерләнә торған ошоға оҡшаш ашамлыҡтарға ҡарай.  Ҡайһы бер өлкәләрҙә өҫтәмә ингредиенттар ҡушыла: ванилле борсаҡтар, цитрус һуты, дәрсен һәм хатта дөгө. Көймәһен өсөн ғәҙәттә һыуға ултыртып бешерәләр. Һөҙөмтәлә ҡуйыртылған һөткә оҡшаған, әммә бик ҡуйы  аҡ йәки һарғылт төҫтәге  паста барлыҡҡа килә

Манхар бланко икмәккә һылау өсөн, йәки төрлө ҡамыр ризыҡтарының электәре, мәҫәлән, альфахор һәм *teja* (тех)  өсөн ҡулланыла.

### Колумбия
Манхар бланко — Колумбияла натильянс менән бер рәттән традицион раштыуа ашамлығы.  Уны һөт, дөгө һәм шәкәрҙән яһайҙар; тейешле текстураһы булғансы  ҡатышманы оҙаҡ бешерәләр. Был тәм-томдо Раштыуа ваҡытында магазиндарҙа һаталар, әммә күптәре  йорттарында үҙаллы әҙерләүҙе хуп күрә.  

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Бланманже: Путешествие сквозь время (англ.)
Танпынар Әхмәт Хәмди

**Әхмәт Хәмди Танпынар** (23 июнь 1901 йыл, Константинополь — 24 ғинуар 1962 йыл, Истанбул) — төрөк яҙыусыһы, шағир һәм әҙәбиәт тарихсыһы.

## Биографияһы
Әхмәт Хәмди Танпынар 1901 йылдың 23 июнендә Константинополдә тыуған. Атаһы ҡаҙый була, шунлыҡтан Танпынар ғаиләһе Әхмәт бәләкәй саҡта йыш күсенеп йөрөр була. 1918 йылда Танпынар Истанбулда мәктәп тамамлай. Шунан Истанбул университетына уҡырға инә, тәүҙә ул ветеринария факультетында уҡый, әммә бер йылдан башҡа факультетҡа күсә. Университетта уҡығанда ул төрөк һәм француз әҙәбиәтен өйрәнә. 1923 йылда Танпынар Истанбул университетының гуманитар факультетын тамамлап сыға.

Университеттан һуң Танпынар төрлө уҡыу йорттарында төрөк телен, әҙәбиәтен, сәнғәттәр тарихын, эстетиканы һәм мифологияны уҡыта.

1939 йылдан алып ғүмеренең ахырына тиклем Истанбул университетының гуманитар факультетында төрөк әҙәбиәтен уҡыта.

1942—1946 йылдарҙа Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесендә ағза булып тора, унда Каһраманмараш провинцияһынан вәкәләтлек итә.

1962 йылдың 24 ғинуарында Әхмәт Хәмди Танпынар йөрәк өйәнәгенән вафат булып ҡала.

## Ижады
Танпынарҙың проза әҫәрҙәрендә Яхъя Кемал Бейатлының йоғонтоһо шәйләнә, ә шиғырҙары шағир Әхмәт Хашим ижады йоғонтоһон кисерә.

1920 йылда Танпынар «Musul Akşamları» (Мосул кистәре) тигән тәүге поэмаһын яҙа, әҫәр «Altıncı Kitap» тигән әҙәби журналда баҫылып сыға. Һуңынан шиғырҙарын «Dergâh» тигән журналда ла нәшер итә. Танпынар шиғырҙары араһында «Bursa’da Zaman» (Бурсала үткән ваҡыт) тигән поэмаһы айырыуса билдәле.

## Әҫәрҙәре

### Проза
* «Абдуллаһ Эфенди төштәре» («Abdullah Efendinin Rüyaları»), 1974 йылда уның нигеҙендә Метин Эрксан «Geçmiş Zaman Elbiseleri» тигән фильм төшөрә,
* «Йорт хужаһы» («Evin sahibi»),
* «Йәйге ямғыр» («Yaz yağmuru»),
* «Аджибадемдағы особняк» («Acıbademdeki köşk»),
* «Әҙәм һәм Һауа» («Adem’le Havva»),
* «Поездағы бер сәфәр» («Bir tren yolculuğu»),
* «Абдуллаһ Эфенди» проза йыйынтығы («Abdullah Efendinin Rüyaları», 1943)
* «Йәйге ямғыр» («Yaz yağmuru», 1955) проза йыйынтығы

#### Романдары
* «Хозур» («Huzur», 1949);
* «Сәғәт көйләү институты» («Saatleri ayarlama enstitüsü», 1962);
* «Сәхнәнең артындағылар» («Sahnenin dışındakiler»);
* «Маһур көйө» («Mahur beste»);
* «Айҙағы ҡыҙ» («Aydaki kadın»);

### Әҙәби тәнҡит һәм әҙәбиәт тарихы
* «Тефик Фикреттең поэзия антологияһы» («Tevfik Fikret antolojisi», 1937);
* «Намыка Кемалдең әҫәрҙәре антологияһы» («Namık Kemal antolojisi», 1942);
* «XIX быуат төрөк әҙәбиәте тарихы» («XIX. asır Türk edebiyatı tarihi», 1949);
* «Яхья Кемал» («Yahya Kemal», 1962, шағир Яхья Кемал Беятлы тураһында монография);
* «Edebiyat üzerine makaleler» мәҡәләләр йыйынтығы (1969).

## Иҫкәрмәләр
Данилко Елена Сергеевна

**Данилко Елена Сергеевна** (31 май 1970 йыл) — тарихсы. Тарих фәндәре докторы (2007). РФА Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты ғилми-мәғариф үҙәге етәксеһе.

## Биографияһы
Елена Сергеевна Данилко 1970 йылдың 31 майында Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Баҡса ауылында тыуған. 1995 йылда Башҡорт дәүләт университетын (тарих факультетының археология бүлеге) тамамлай. 1992 йылдан алып ТТӘИ-лә, 1993 йылдан — Этнологик тикшеренеүҙәр үҙәгендә эшләй. 2002 йылдан башлап РФА-ның Этнология һәм антропология институтында (Мәскәү): 2007 йылдан алып — төп ғилми хеҙмәткәр, 2008 йылдан — этнографик ғилми белем биреү үҙәге мөдире. 2000 йылда «Старообрядчество на Южном Урале: историко-этнографическое исследование» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2007 йылда РФА-ның Этнология һәм антропология институты докторантураһын тамамлай һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (диссертация темаһы: «Механизмы самосохранения русских и финно-угорских старообрядческих общин Урало-Поволжья»).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре Урал-Волга буйы халыҡтары этнографияһына, старообрядсылыҡҡа, визуаль антропологияға арналған.

100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 10-ға яҡын этнографик фильм — «Башҡорт атының ҡымыҙы» («Кумыс из башкирской лошади»; 2003), «Учук» (2005), «Ете утлы уҡ» («Семиогненная стрела»; 2009) һәм башҡалар авторы.

## Йәмғиәт эшмәкәрлеге
2005—2009 йылдарҙа — Рәсәй этнографтар һәм антропологтар ассциацияһының башҡарма директоры.

«Вестник Чувашского государственного университета» журналы мөхәрририәте ағзаһы.
 
Хәҙерге ваҡытта РФА Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты ғилми-мәғариф үҙәге етәксеһе.

2019 йылдың 1 ғинуарынан — М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ның диссертацион советы ағзаһы (тарих факультеты)

Славистар конгресы янындағы старообрядсылыҡты тикшереүҙәр буйынса халыҡ-ара комиссия составына инә.
«Камера-посредник» визуаль антропологияһы Мәскәү халыҡ-ара фестиваленең башҡарма директоры. 2013 йылда әлеге фестивалдең Чикаго ҡалаһындағы һайлап алыу комиссияһы (SVA Film and Media Festival in Chicago) һәм Сибиу ҡалаһында (Румыния) «Астра» Халыҡ-ара документаль фильмдары фестивале ағзаһы була (Astra Film Festival of Documentary Film).

Рәсәй халыҡтары тураһында тапшырыуҙар циклы аналитик редакторы була («Культура» телеканалында «Россия — любовь моя» тапшырыуы).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Золотое сердце Словонии» фестивале лауреаты (2015, Хорватия, Төп приз, Александров Е. В., Лихачев Р. А., Федосова К. А. менән берлектә)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Данилко Елена Сергеевна
* «Социальные науки сегодня повернулись к человеку». Как меняет мир визуальная антропология 
*
Попов Валентин Петрович

**Попов Валентин Петрович** (29 апрель 1894 йыл — 6 сентябрь 1976 йыл) — украин совет ғалимы, география фәндәре докторы, профессор. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
1894 йылдың 29 апрелендә Курск губернаһының Рыльск ҡалаһында тыуған.

1913—1915 йылдарҙа Киев университетында уҡый, ә 1916 йылда Мәскәү университетында уҡыуын дауам итә һәм уны 1918 йылда тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Киевта Украина ғалимдары комитетының метеорология секцияһында эшләй. Һуңынан Млиевский агрометеорология бүлеге етәксеһе а, Украин йәшелсәселек ғилми-тикшеренеү институтының агрометереология лабораторияһы етәксеһе, Борисполь ғилми-тикшеренеү геофизик обсерваторияһының агрометеорология бүлеге етәксеһе була. Шулай уҡ Алматыла (Ҡаҙаҡ ССР-ы) агрометеорология станцияһы начальнигы булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылда «Баланс влаги в почве и его географические коэффициенты» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1944—1953 йылдарҙа Украина ССР-ының Киев геофизик обсерваторияһының гидрометеорология хеҙмәте етәксеһе була. Шулай уҡ Киев дәүләт университетында эшләй, 1948 йылдан 1952 йыл буйынса ғилми-тикшеренеү иснтитутының физик география бүлеге етәксеһе була. 1952 йылдан алып — геогрфия факультетының метеорология һәм климатология кафедраһы профессоры, кафедра мөдире була, 1953—1974 йылдарҙа кафедра мөдире була һәм «Климатология» һәм «Геодинамика» курстарынан студенттарға лекциялар уҡый.

В. П. Поповтың ғилми тикшеренеү өлкәһе: Украинаның физик-географик районлаштырыуы мәсьәләләре, агроклиматология һәм агрометеорология мәсьәләләре. 1940 йылда ул тупраҡты быуландырғыс-, уйлап таба, ужым культураларын еңелсә туңдырыу өсөн туңдырғыс һәм үҫемлектәрҙең транспирацияһына һыуҙың сығымын өйрәнеү өсөн вегетацион йыйылмалы өй төҙөй.

Ул 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы була, улар араһында:

* Почвенная влага и методы её изучения. — Москва, 1928.
* Методика и материалы по изучению почвенной влаги: Монография. — Киев, 1932.
* Баланс влаги в почве и показатели сухости климата УССР: Монография. — Киев, 1944.
* Физико-географическое районирование Украинской ССР: Монография. — Киев, 1968.
* Климат и агроклиматическое районирование УССР и СССР / Национальный атлас. — Киев, 1972. Том І (в соавторстве).

1976 йылдың 6 сентябрендәә Киевта вафат була.

Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы ла бар.

## Сығанаҡтар
* Географи Київського університету. — К., 2003.
* Кафедрі метеорології та кліматології Київського національного університету імені Тараса Шевченка — 55 років. — К., 2004.
* Географічний факультет у персоналіях. / Олійник Я. Б., Бортник С. Ю., Гродзинський М. Д., Дмитрук О. Ю. та інші. — К.: ВГЛ «Обрії», 2008.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Польворон

**Польворон** (); ғәрәпсә: *ghurayba*; себуан: *polboron*; тагаль: *pulburon*) — андалус татлы печеньеһы төрө, сығышы менән Леванттан, Испания һәм Латин Америкаһында, шулай уҡ Раштыуаға әҙерләнгән Филиппин кеүек элекке испания колонияларында популяр. Уны он, шәкәр, һөт һәм сәтләүектәр ҡушып эшләйҙәр. Элегерәк польворонды  ғәҙәттә сентябрь айынан алып ғинуарға тиклем бешергәндәр, әммә хәҙер йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында һатып алырға мөмкин. Андалусияла польворон һәм мантекадо етештереүсе  70-кә яҡын предприятие бар

## Уның төрҙәре

### Мексика
Мексикала  польворондар, ғәҙәттә, төрлө байрамдарҙа һәм туйҙарҙа  бирелә. Печеньеларҙы сәтләүек-пекан кеүек эшләйҙәр. АҠШ-та улар мексика туй печеньелары кеүек билдәле

### Филиппин
Филиппинда польворондың традицион бер нисә төрө бар. Был, мәҫәлән, кешью сәтләүеге менән польворон,  *pinipig* (өлгөрөп етмәгән һыҡтырылған йәшел дөгө киҫәктәре)  менән польворон, һәм хатта ер еләге менән польворон һәм туңдырма «cookies-and-cream» тәме  менән польворон.

### Испания
Мантекадо (Mantecado) — был польворонға ныҡ оҡшаш испан  татлы печеньеһы. Мантекадо исеме *manteca de cerdo iberico* (иберий сусҡаһы салоһы) составына ингән атаманан килеп сыҡҡан.  Әлеге ваҡытта уның составында малдар майы урынына зәйтүн майы ҡулланып әҙерләнгән төрҙәре бар. 

### АҠШ
Көньяҡ Техаста ҡайһы саҡта  «Pan de Polvo» тип аталған польворондар әнис ҡушып яһала.

## Иҫкәрмәләр
Ҡобәди Биһмән

** Биһмән Ҡобәди** ( , (; 
1 февраль  1969 йыл - Бане ҡалаһы, Иран) — курд сығышлы   иран кинорежиссёры.

## Биографияһы
1969 йылда тыуған Иранда Курдистан провинцияһында донъяға килгән. 1997 йылда Иран радиотапшырыуҙар колледжын тамамлап, бакалавр дәрәжәһен ала.

Уның хеҙмәт юлы ҡыҫҡа метражлы *«Life In Fog»* тигән тәүге  фильмдан 1999 йылда башлана. 2000 йылда Биһмән Ҡобәди Иранда «Mij Film» тип аталған үҙ кинокомпанияһына нигеҙ һала, ул Иранда йәшәгән этник төркөмдәр хаҡында фильмдар етештереүгә махсуслаша. Шул йылда уҡ ул тулы метражлы *«A Time for Drunken Horses»* («Иҫерек аттар ваҡыты») фильмын төшөрә һәм  Канны фестивалендә «Алтын камера» премияһы менән бүләкләнә. Икенсе әһәмиәтле эше булып 2000 йылда төшөрөлгән *«Marooned in Iraq»*картинаһы тора, был  әҫәре Чикаго  халыҡ-ара кинофестивалендә алтын миҙалға лайыҡ була. 2004 йылда режиссёр *«Turtles Can Fly»* («Ташбаҡалар ҙа оса ала»)тигән өсөнсө фильмын төшөргән, быныһы Берлин һәм Сан-Себастьяндағы кинофестивалдәрендә приздар яулай.

2007 йылда төшөрөлгән *Һилал (Ярым ай)* фильмы шулай уҡ күп һанлы кинофестивалдәрҙә миҙалдар һәм приздарға лайыҡ була.

Кинорежиссёрҙың 2009 йылда төшөргән *«No One Knows About Persian Cats» (Фарсы бесәйҙәре тураһында бер кем белмәй)* Канны кинофестивалендә баһаламасыларҙың Махсус призы менән бүләкләнә.

Ҡобади «Иран кинематографының яңы тулҡыны» вәкиле тип һанала.

Ҡобадиҙың ҡатыны, американ-иран журналисткаһы Роксана Сабери 2009 йылдың феврале Иранда иҫерткес эсемлек һатып алыуҙа һәм аккредитацияһыҙ  журналист эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеүҙә ғәйепләнеп, ике йылға шартлы рәүештә хөкөмгә тарттырыла.

## Һылтанмалар
* Искусство Персии. Бахман Гобади. Полумесяц.*Afisha.ru*

## Иҫкәрмәләр
Ғорурлыҡ (фильм, 2014, Иордания)

**«Ғорурлыҡ»** () — 2014 йылда британ-иордан режиссёры Нәджи Әбү Нувар төшөргән тарихи драма, бер нисә ғәрәп иле менән Бөйөк Британия фильмы. Төп геройы — бәләкәй генә бәҙәүи малайы, уға Вади-Рам тигән ҙур сүлдә йәшәү өсөн көрәшергә тура килә. Фильмда ваҡиғалар Беренсе донъя һуғышының Яҡын Көнсығыштағы хәрби хәрәкәттәре осоронда, хакимлыҡ иткән Ғосман империяһына ҡаршы Бөйөк ғәрәп ихтилалынан һуң бара. Фильмда Иорданияның көньяғында йәшәгән бәҙәүи ҡәбиләләренән профессиональ булмаған актёрҙар уйнай, картинаның  жанрын «бәҙәүи вестерны» тип йөрөтәләр. Картиналағы төп темаларҙың береһе — өлкәнәйеү темаһы.

Фильмдың премьераһы 2014 йылдың 4 сентябрендә 71-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Горизонттар» программаһында була, унда Әбү Нувар иң яҡшы режиссура өсөн призға лайыҡ була. Картина 88-се церемонияла сит телдәге иң яҡшы фильм номинацияһында «Оскар»ға тәҡдим ителә, Иордания фильмдары өсөн был беренсе тапҡыр була. BAFTA премияһының 69-сы церемонияһында «Ғорурлыҡ» инглиз телендә булмаған иң яҡшы фильм номинацияһындағы премияға тәҡдим ителә, унда Нәджи Әбү Нувар менән Руперт Ллойд британ сценарисы, режиссеры йә продюсерының иң яҡшы дебюты өсөн номинацияһында BAFTA премияһы менән бүләкләнәләр.

## Сюжеты
Ховейтат ҡәбиләләр конфедерацияһының бәҙәүиҙәре үҙҙәрендә ҡунаҡ ҡабул итә: уларға британ офицеры менән уның ғәрәп тәржемәсеһе килгән. Ҡунаҡтарға урындағылар араһында оҙатып йөрөүсе кәрәк. Ул инглиз офицерын хәүефһеҙ юл буйлап бараһы урынына оҙатып ҡуйырға тейеш. Юл тулы юлбаҫарҙар, шуның өсөн ул бик хәүефле. Ә юлбаҫарлыҡ итеүсе төркөмдәр, Хижәз  тимер юлы асылғандан һуң эшһеҙ ҡалып, хәҙер юлдарҙа әҙәм талау менән йән аҫраған кешеләрҙән тора. Күптән түгел вафат булған шәйех Хөсәйендең улы оҙатыусы итеп ҡуйыла. Уның кескәй ҡустыһы сәфәрселәр артынан һиҙҙертмәй генә эйәрә сыға һәм уларҙы төнгөлөккә туҡтаған урындарында ҡыуып етә. Юлсылар хәҙер малайҙы кире ҡайтарып ебәрә алмай, шуға үҙҙәре менән алып китергә мәжбүр була. Баланы ваҡытһыҙ өлкәнәйергә мәжбүр иткән юл ошонан башлана ла инде.

## Ролдәрҙә
* Жәсир Әйд әл-Хвиетат — *Зиб*
* Хөсәйен Саламәх әл-Свеилхийен — *Хөсәйен*
* Хәсән Мутлағ әл-Мараийех — *сәйәхәтсе*
* Джек Фокс — *Эдвард*
* Марджи Аудех — *оҙатыусы*

## Тәнҡит
Фильм күпселек тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын ала, ҡайһы берҙәре уны «бәҙәүи вестерны» тип атай. Төп ролде башҡарыусының уйыны һәм режиссёрҙың уңышлы дебюты баһалана. Иорданияла «Марсиан» тигән фильмды төшөргәндә булған Мэтт Деймон, "Ғорурлыҡ"тың трейлерын күреп, уның төшөрөлөү сифатына шатлана һәм ғәжәпләнә, уны эшләүселәрҙе маҡтай. Иордания королевалары Нур әл-Хөсәйен һәм Рания әл-Абдулла, фильм «Оскар»ға номинацияланғас, был ваҡиғаға социаль селтәрҙәрҙә үҙҙәренең сикһеҙ ҡыуаныуын йәшермәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «„Гордость“» (англ.) на сайте Box Office Mojo
* «Гордость» (англ.) на сайте Rotten Tomatoes
*
Ғәрәп теленең хөрәсән диалекты

**Ғәрәп теленең хөрәсән диалекты** ( , ) — 
ғәрәп теленең Урта Азияла таралған диалекттарының береһе, Хөрәсәндә йәшәгән ғәрәптәрҙең   ғәрәптәр араһында таралған.

Иранды  баҫып алыу осоронда ғәрәптәр Хөрәсән, Афғанстан һәм Урта Азия ерҙәренә 250 мең самаһы күсеп ултырған. Айырым йәмәғәт булып йәшәгәндәренән башҡалары, улар урындағы халыҡ тарафынан ассимиляцияланған, йотолған.Хөрәсән ғәрәптәренең күбеһе ултыраҡ тормош алып бара, урындағы халыҡ менән ҡатнашмаған тиерлек.Хәҙерге ваҡытта хөрәсән диалектында һөйләшкән 5-10 меңгә яҡын ғәрәп Ирандың көнсығышында Хөрәсән төбәгендә,Афғанстан һәм  Төркмәнстан сиге буйлап бер нисә ауылда йәшәй.

Хөрәсән диалекты Иранда йәшәгән ғәрәптәр һөйләшенән бөтөнләй айырыла һәм Үзбәкстан диалекттарына яҡын, әммә, төрки телдәрҙең йоғонтоһона дусар булған Үзбәкстан һөйләштәренән айырмалы рәүештә, хөрәсән диалектына фарсы теле ҙур йоғонто яһаған.
Фонетика үҙгәреш кисерә: баҫым юҡҡа сыға, сибилянттар теш араһы тартынҡыһына әүерелә (ism → iṯim, ṯūf → ṣūf, bayḍ → bēḏ),  /q/ һәм /k/ өндәре алғы рәт һуҙынҡылары алдынан /j/ һәм /č/ өндәре менән алмаштырыла башлай. Бындай үҙгәрештәр бәҙүән диалекттарында күҙәтелә, ләкин Үзбәкстан  диалекттарында - юҡ. Хөрәсән диалектында *Әл (al)* артикле менән бер рәттән *Фәл (fal)* билдәһеҙлек артикле  бар, һәм улар икеһе лә үҙе артынан килгән тартынҡы өндәрҙе ассимиляциялай, улар  түбәндәгесә яңғырай башлай: aḥ-ḥurme (*Ҡатын*), fab-bājir (*һыйыр*).
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*