Телеграф

**Телегра́ф** ( — «алыҫ» +  — «яҙам ») хәҙерге  мәғәнәһе —сигналды  сым, радио йәки башҡа канал аша тапшырыу ысулы. Мәғлүмәтте телеграф ысулы менән тапшырыу- *[[Телеграфия|телеграфия]]*.

## Бәйләнештең ябай саралары
Боронғо заманда тиҙ сигнал тапшырыу өсөн  ҡалҡыу урындарҙа усаҡ яҡҡандар, ут йәки төтөн менән  дошман яҡынлашыуы, йәки тәбиғи ҡаза тураһында хәбәр ебәргәндәр.  Ҡайһы бер ҡәбиләләр, халыҡтар  төрлө музыка ҡоралдары сығарған  тауыштарҙы ҡулланғандар ( там-там, мөгөҙ), ҡайһы береһе көҙгөләрҙә ҡояш нурҙарын  уйнатып, ниндәй ҙә булһа хәбәр еткергән. Был бәйләнеш системаһы-  «*[[Гелиограф (телеграф)|гелиограф]]*»,  ябай яҡтылыҡ телеграфы.

## Оптика телеграфы

1792 йылда Францияла  Клод Шапп мәғлүмәтте яҡтылыҡ ярҙамында тапшырыуҙы уйлап сығарған («оптика телеграфы»).  Ул  күҙ күреме ерҙә урынлашған бер нисә ҡоролманан ғибәрәт булған. Ҡоролма ҡыйығында арҡылы  таҡталы семафорҙар ҡуйылған. Улар менән эстә ултырған операторҙар трос аша  идара иткән.

Семафор эшләгән фигура алфавиттағы хәрефтәргә тап килгән, шулай итеп бер минутта ике һүҙ тапшырып булған. Шапп системаһы Европала бик тиҙ тарала.  Швецияла  оптика телеграфы  станциялары  1880 йылға тиклем эшләй.

Улар бик уңайлы булһа ла, тик  ҡояш яҡтыһында ғына эшләй ала, һауа торошона ныҡ  бәйле була ( электричествоны ҡулланыу 1880  йылда ғына башлана). Уларҙа эшләү өсөн операторҙар кәрәк була, бер-берһенән улар  30 километр алыҫ урынлаша алмай. Хөкүмәт ҡуллана алһа ла, коммерция маҡсатында был системаны ҡулланыу ныҡ ҡыйбатҡа төшә. Электр  телеграфы  утыҙ тапҡырға арзаныраҡ була, уны тәүлектең теләһә ниндәй ваҡытында , һауа торошона ҡарамай, ҡулланып була.

## Электр  телеграфы

XVIII быуаттың яртыһында  электричество  ҡулланып, бәйләнеш булдырырға тырышып ҡарайҙар. 1774 йылда Ж.-Л. Лесаж   Женевеала электростатик телеграф эшләгән.  1798  йылда Испания  уйлап табыусыһы  Франциско де Сальва  электростатик телеграфтың үҙ конструкцияһын тәҡдим итә. 1809  йылда немец  ғалимы  Самуил Томас Земмеринг  газ күбектәрендә эшләгән электрохимик телеграф   төҙөй.

1824  йылда инглиз физигы Питер Барлоу   телеграф үҫешен тотҡарлаған « Барлоу законы»н яҙа.

Тәүге электромагнит телеграфты   Рәсәй ғалимы Павел Львович Шиллинг 1832 йылда эшләй. Алфавиттағы хәрефтәргә телеграф аппаратында аҡ һәм ҡара түңәрәктәрҙән торған символдар комбинацияһы тура килгән.  Һуңыраҡ электромагнит  телеграфын   Германияла Карл Гаусс менән   Вильгельм Вебер эшләй (1833), Бөйөк Британияла — Кук менән  Уитстон (1837),  АҠШ-та Сэмюэл Морзе   1840  йылда электромагнит телеграфҡа патент ала. Шиллинг, Гаусс-Вебер, Кук-Уитстон электромагнит телеграфтары уҡлы  төргә,ә Морзе аппараты иһә электромеханик төргә ҡарай. Морзе телеграф кодын уйлап сығара. Алфавиттағы хәрефтәргә оҙон һәм ҡыҫҡа сигналдар тап килә— «нөктә» һәм «һыҙыҡ» ( Морзе коды). 1837 йылда Лондонда электр телеграфы коммерция маҡсатында ҡулланыла башлай .

Рәсәйҙә П. Л. Шиллинг эшен  Б. С. Якоби дауам итә, ул 1839 йылда  яҙыусы  телеграф  аппаратын,  ә 1850  йылда — хәрефтәр баҫыусы телеграф аппаратын эшләй.

1858 йылда  Атлантика аша телеграф бәйләнеше булдырыла. Һуңыраҡ Африкаға табан кабель һалына, 1870  йылда  Лондон   менән Бомбей араһында (Мысыр һәм Мальталағы реле станцияһы аша) тура  бәйләнеш булдырыла.

## Ҡарағыҙ
* Телеграфия
* Телеграмма
* Телеграфная марка
* Тикерный аппарат
* CROWD36
* Абонентское телеграфирование
* Сеть авиационной фиксированной электросвязи
* Водяной телеграф
* Радиотелеграф
* Телеграфный код

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* Центральный музей связи имени А. С. Попова: аппарат П. Л. Шиллинга.
* История факсимильных машин и фототелеграфов.
* Виртуальный музей телетайпов.
* Североамериканский музей коммуникаций (фото и запись звука телетайпа).
* Античная телеграфия.