open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡәҙрәк ауыл биләмәһе

**Ҡәҙрәк ауыл биләмәһе** — Россия Федерацияһендәге Татарстандың Әгерже районы муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Ҡәҙрәк ауылы.

## Географик урыны
Ҡәҙрәк ауылы Ҡәҙрәк ауыл Советына инә. Милли составы — мариҙар. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ — 85 км.

Ауыл советы Чекалдинка йылғаһы ярҙарында, Удмурт Республикаһы сиге менән терәлеп урынлашҡан. Удмуртия Республикаһының Иҫке Сальяс районы Иҫке Сальяс ауылы 4,5 км төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. Әгерже районының административ үҙәгенә, Әгерже шәһәренә 43 км тиклем ара бар.

Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинеты ҡарары менән Татарстан Республикаһының айыруса алыҫ булған торлаҡ пункттары исемлегенә керә.

## Тарихы
Этимологтар раҫлауынса, Ҡәҙрәк исеме Чекалда йылғаһы буйында ауыл индереү үҙенсәлегенән килеп сыҡҡан. Йылға үҙенең һыуҙарын Кырыкмас йылғаһына табан борғалап ҡыуған. Ауылдаштары бына шундай бөгөлмәле ярҙарҙа йорттар һалғандар. Кәкре урам килеп сыҡҡан, шуға күрә марий телендә «кадыр» йәки «кәкре» тигәндән ауылда юҡ-бар һүҙҙәр яҙылған.

Башҡа этимологиялар был атама «ҡәдерле» һүҙенән килеп сыҡҡан, тип раҫлайҙар, татар телендә был һүҙ «ҡиммәтле» һәм ымлыҡтар мәғәнәһен белдерә.

Ауыл ерлеге статусы биләмәләре һәм «Әгерже муниципаль районы» муниципаль берәмегенең һәм уның составындағы муниципаль берәмектәрҙең территориялары сиктәрен билдәләү һәм уларҙың статусы тураһында» 2005 йылдың 31 ғинуарындағы 14-ТРЗ номерлы Татарстан Республикаһы Законы менән билдәләнгән.

Кадрәк ауылында төп белем биреү мәктәбе, ауыл мәҙәниәт йорто, китапхана, ФАП, магазин эшләй.

## Халҡы

## Ауыл советы составы

## Ауылдың билдәле кешеләре

* Исламов Дмитрий Александрович – «Марий Эл» ГТРК баш редакторы, Йошкар-Ола ҡалаһы, Марий Эл Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре.
* Шуматов Геннадий Ишаевич – подполковник – офтальмолог, Дондағы Ростов ҡалаһы.
* Виталий Савельевич Савельев – химия фәндәре кандидаты, химкомбинаты технологы, Тобольск ҡалаһы.
* Якаров Анатолий Матвеевич – отставкалағы подполковник, Новосибирск ҡалаһы.
* Шуматов Альберт Мишаевич – врач-терапевт, «Варзи-Ятчи» курорт-санаторий.
* Якаров Владимир Матвеевич – милиция майоры.
* Петроков Савелий Петкевич – отставкалағы подполковник, Ульяновск ҡалаһы.
* Миляев Виталий Ишаевич - отставкалағы подполковник, Мәскәү ҡалаһы.
* Биктимиров Ефим Петаевич – отставкалағы подполковник, Йошкар-Ола ҡалаһы.
* Исламова Татьяна Матвеевна – Россия Федерацияһы мәғәрифенең маҡтаулы хеҙмәткәре.
* Васильева Людмила Савельевна - саңғы уҙышы буйынса спорт мастерына кандидат, ТАССР йыйылма командаһы ағзаһы.
* Савельев Владимир Савельевич – химия фәндәре кандидаты, Түбәнге Кама ҡалаһы.
* Асылбаев Василий Савельевич – милиция майоры, Ижевск ҡалаһы.
* Ишкатов Геннадий Ильич – подполковник.
* Герасимов Владимир Васильевич – эске ғәскәрҙәр подполковнигы, Киров ҡалаһы.
* Миляев Имай – Кадрәк ауыл Советының беренсе рәйесе, аҡгвардеецтәр тарафынан атылған.

## Һылтанмалар

* Кадрәк авыл җирлеге 

## Иҫкәрмәләр
Лесной (Ҡыуандыҡ районы)

**Лесной** —Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығыш тарафында, Беләү йылғаһының ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көнсығыш-көньяҡ-көнсығышҡа (ESE) табан туранан яҡынса 28 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 410 метр өҫтәрәк.

; Климаты

Лесной ҡасабаһының климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2015 йылдың 1 майына тиклем Ҡыуандыҡ районының Яңы һары ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, 1960 йылғы белешмәлә ҡасаба «Һары» совхозының 1-се бүлексәһе тип билдәләнгән. 1960-сы йылдарҙа Лесной тип үҙгәртелгән. Был уның бер өлөшө урман эсендә булыуы менән бәйле атама. Халыҡ телендә Беләүшә тип йөрөй, сөнки ул Беләү йылғаһының үрендә урынлашҡан, уның инешен иһә шулай — Беләүшә тип атайҙар

## Халҡы

; Гендер составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 51,6 %, ҡатын-ҡыҙҙар ярашлы рәүештә 48,4 % процент тәшкил иткән.

; Милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, 136 кешенән торған халыҡтың милли структураһын 81 % урыҫтар тәшкил иткән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Кесе Аракай мәмерйәһе

**Кесе Аракай мәмерйәһе** ― Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районына ҡараған мәмерйә.Свердловск өлкәһенең геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. 
## Географик урыны
**" Кесе Аракай " тәбиғәт ҡомартҡыһы** Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районы Араҡай ауылынан 3,5 саҡрым алыҫлыҡта, Беләк (Беляк) йылғаһы алдында, уның тамағынан 200 метр өҫтәрәк ята.

Серге йылғаһының һул ярында, уның элекке үҙәне буйында торған ҡая нигеҙендә урынлашҡан. Хәҙер ул урында Серге күле (Старица).

Кесе Араҡай мәмерйәһе эзбизташлы тоҡомдарҙан тора.

Мәмерйәгә инеү урыны уба нигеҙендә урынлашҡан. Әкиәт порталын хәтерләтә: бында  аяҡ аҫтарында йәйен күпереп ятҡан мүктәрҙән , ҡышын аҡ ҡарҙан келәм түшәлгән.

Мәмерйә күптән билдәле булған, әммә бары 1966 йылда ғына Свердловск спелеологтары тарафынан тикшерелгән һәм һүрәтләнгән.

**Кесе Араҡай мәмерйәһенең GPS-координаторҙары** : 56N 26.928 '; E 5915.531 '.
## Һүрәтләмә

Мәмерйәнең 5,5 –кә 4 метр ҙурлыҡтағы өс мөйөш формаһындағы ауыҙы көнбайышҡа ҡарап тора. Инеү урыны тәпәш булғанға күрә, яҙын мәмерйә тулыһынса һыу аҫтында ҡала.

Йәйен мәмерйәлә ҡоро. Мәмерйәнең оҙонлоғо 100 метр тирәһе һәм ул үҙенең конфигурацияһы буйынса ябай. Тура коридор тар түңәрәк юл менән тамамлана. Урта буйлы кешеләр мәмерйә эсендә тура баҫып йөрөй ала. Эсе көн яҡтыһы менән яҡтыртыла. Йәйен мәмерйәлә йылы, ә ҡышын ул туңа. Араҡай мәмерйәһе Болан шишмәһе (Оленьи ручьи) тәбиғәт паркында урынлашҡан.

Мәмерйәлә ярғанаттар ҡышлай. Шуға ҡышҡыһын ҡәтғи рәүештә фотоаппарат, яҡтыртҡыстар ҡулланырға, ҡысҡырып һөйләшергә ярамай. Ярғанаттар был ваҡытта йоҡола була. Был ваҡытта уятыу уларҙы һыуыҡтан һәм аслыҡтан үлемгә килтерә.

Кесе Араҡай мәмерйәһе ҙурлығы буйынса ҡалышһа ла, унда сталактиттарҙы, девон осорона ҡараған ташҡа әүерелгән ҡалдыҡтарҙы, кальцит һарҡындыларҙан биҙәктәр күрергә мөмкин.

Мәмерйәгә инеү урыны уба нигеҙендә урынлашҡан. Был ер әкиәт порталын хәтерләтә.

Мәмерйә тирәләй ҡыҙыҡлы тарихлы бик күп иҫ киткес үҫемлектәрҙе күрергә мөмкин. Шулай уҡ бында 200 - 400 йәшлек боронғо ҡарағайҙар һәм ҡарағастар үҫә!

Йәй көнө һирәк осрай торған реликт ҡаҙаяҡтар, эндемиктар, ҡырағай орхидеялар үҫә. Аяҡ аҫтарында йәйен күпереп ятҡан мүктәрҙән , ҡышын аҡ ҡарҙан келәм түшәлә. Ҡаялар ҡышҡыһын иҫ киткес ҡарлы, боҙло семәр менән биҙәлә.  Мәмерйә эсендә боҙло сталактиттар һәм сталагмиттар барлыҡҡа килә.

1983 йылда  Кесе Араҡай төбәк әһәмиәтендәге геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡылар исемлегенә индерелә. Мәмерйәне, шулай уҡ уның эргәһендәге уникаль ҡая флораһын һәм тәбиғәт комплекстарын тейешенсә һаҡлауҙы тәьмин итеү маҡсатында булдырыла. Дөйөм майҙаны 10 гектар.
## Һылтанмалар
*Памятник природы Пещера Малая Аракаевская
*Долина Аракаевских пещер.
*Малая Аракаевская пещера
*Малая Аракаевская
Душан Шимочко

**[[Душан Шимочко]]** (словакса Duвацк. Duan; 1983 йылдың 29 сентябрендә тыуған, Банска-Бистрица) — Словакия биатлонсыһы. 2006 һәм 2010 йылдарҙағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.

2013/2014 йыл миҙгелендё карьераһын тамамлаған.

## Карьераһы
Словакияның йыйылма командаһы составында 2002 йылда дебюты була. Быға тиклем Шимочко үҫмерҙәр кимәлендә яҡшы сығыш яһай. 2000 һәм 2002 йылдарҙа словак эстафетала һәм спринтта юниорҙар араһында биатлон буйынса Европа чемпионаты призеры була.

Өлкән йәштәге спортсылар кимәлендә спортсының үҙен күрһәтеү теләге бар ине. Ун йылдан ашыу Шимочко ил йыйылмаһы составына ингән. Ул алты донъя чемпионатында һәм ике Ҡышҡы олимпиадала ҡатнашты. Шәхси уҙыштарҙа Шимочко Ванкуверҙа яҡшы сығыш яһаны, унда ул шәхси ярышта 18-се урын алды. 2009 йылда партнерҙары менән бергә спортсы Германияның Оберхофе ҡалаһындағы йәйге биатлон буйынса донъя чемпионаты призеры булды.

## Олимпия уйындарында ҡатнашыуы

## Донъя кубогының дөйөм зачетында

* 2008-2009 — **86-се урында** (18 мәрәй)
* 2009-2010 — **63-се урында** (70 мәрәй)
* 2010-2011 — **98-се  урын** (9 мәрәй)
* 2011-2012 йылдарҙа — **63-се урында** (56 мәрәй)
* 2012-2013 — **91-се  урын** (9 мәрәй)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Профиль сайтында IBU.
Ивона Фиалкова

**Фиалкова Ивона** (; ) — словак биатлонсы, 2018 йылда Пхёнчхандағы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Биатлонсы Паулина Фиалкованың кесе һеңлеһе.

## Карьераһы
Ивона Фиалкова өсөн тәүге халыҡ-ара ярыштар 2011 йылда юниорҙар араһында донъя чемпионаты була, унда ул 16 генә йәш булһа ла, ул 19 йәшкә тиклемге йәш категорияһында сығыш яһай. Һуңыраҡ, бер нисә тапҡыр донъя юниорҙар ярыштарында ҡатнашҡан, әммә унда айырым уңышҡа өлгәшмәй. 2013 йылда юниорҙар араһында йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында ул спринтта һәм эҙәрлекләүҙә ике алтын миҙал яулай.

2013 йылдың декабрендә Донъя кубогының француз Анси этабында тәүгә сығыш яһай. Беренсе шәхси уҙышта 88-се урынды ғына ала. 2016/2017 миҙгелдән даими нигеҙҙә Словакияның ҡатын-ҡыҙҙар биатлон йыйылмаһына нығына. Чайковский ҡалаһында уҙған 2017 йылғы йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында ҡатнаш эстафетала Паулина Фиалкова, Томаш Гассила һәм Матей Казар менән берлектә, Рәсәй командаһынан ғына ҡалышып, көмөш миҙал яулай.

Ивона — 2018 йылғы Пхёнчхандағы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Иң яҡшы һөҙөмтәһе — ҡатын-ҡыҙҙар эстафетаһында яуланған бишенсе урын, унда Словакия командаһы еңеүселәргә ни бары 38,4 секунд ғына ҡалыша. Ивона һуңғы дүртенсе этапта йүгерә. Словакия наградаға яҡын була, ләкин икенсе этапта, яҙа атып, лидер Анастасия Кузьмина штраф әйләнеше йүгерергә мәжбүр була.

2018 йылдың 15 мартында Холменколленда Донъя кубогының олимпия һуңы этабында словак ҡыҙы тәүге тапҡыр 10 исемлегенә инә. Бында Ивона спринтта туғыҙынсы урынды яулай.

2020 йылғы донъя чемпионатында спринтта 9-сы урын, һуңынан алтынсы урынды яулап, чемпиондан ғына ҡалыша, ә һуңынан эҙәрлекләүҙә тағы ла уңышлы сығыш яһап һәм чемпиондан 35 секундҡа ҡалышып, алтынсы урын яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығыштары

### Олимпия уйындарында ҡатнашыуы

### Донъя чемпионаттары
Полякова Терезия

**Полякова Терезия** (; 1989 йылдың 2 апрелендә тыуған, Брезно, Урта Словак крайы) — Словакия биатлонсыһы, Сочиҙа Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Карьераһын 2020 йылда тамамлай.

## Биографияһы
2012/2013 йылдар миҙгеленән алып Донъя кубогы этаптарында ярыша башлай. 2013 йылда тәүге тапҡыр Ново-Место ҡалаһында үткән Донъя чемпионатында ҡатнаша. Полякова Терезия шәхси ярышта 47-се урынды ала.

2014 йылдың 14 декабрендә Австрияның Хохфильценында Полякова Донъя Кубогы этабында тәүге тапҡыр үҙ карьераһында кубок мәрәйҙәре йыя. Эҙәрлекләү уҙышында 28-се урынды яулай.

### Олимпия уйындарында ҡатнашыуы

## Һылтанмалар
* Терезия Полякова — профиль на сайте IBU (англ.)
Прекопова Наталия

**Прекопова Наталия** (; 31 май 1989 йыл, (Илава), (Чехословакия) — Словакия биатлонсыһы, Словакия йыйылма командаһы составында Донъя кубогы этаптарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Наталия Прекопова 1989 йылдың 31 майында Илава ҡалаһында тыуған. Биатлон менән 15 йәшендә шөғөлләнә башлаған. 2008 йылдан биатлонсы үҙ иленең төрлө йыйылмалары өсөн сығыш яһай. Бер йылдан спортсы Словакияның төп милли йыйылмаһына ҡабул ителә, юниорҙар араһында донъя чемпионатында икенсе урынды яулай. Бер йылдан ул Олимпиадаға килә алды. Унда Прекопова эстафетала ғына сығыш яһай. Бынан тыш, биатлонсы биатлон буйынса ике донъя чемпионатында ҡатнашты. Биатлон буйынса донъя кубогы этабында иң яҡшы һөҙөмтә — 42-се урын. Карьераһын 2015 / 2016 йылдар миҙгелендә тамамлай.

## Донъя кубогы
Наталия Прекоповаға шәхси уҙышта Донъя кубогындағы иң юғары ҡаҙанышы — 2013 / 2014 йылдар миҙгелендә Германияның Рупольдинг ҡалаһында үткән Донъя кубогы этабында 43-сө урын.

## Олимпия уйындарында ҡатнашыуы

## Һылтанмалар
* Наталия Прекопова — профиль IBU сайтында (ингл.)
Джулия Керн

**Джулия Керн** (; 12 сентябрь 1997, Беркли, Калифорния, АҠШ) — Америка саңғысыһы

## Карьераһы
Джулия Керн саңғы уҙышы буйынса 2015, 2016 һәм  2017 йылда  юниорҙар араһында саңғы спорты буйынса донъя чемпионатында рәттән өс тапҡыр АҠШ өсөн сығыш яһай. Иң яҡшы һөҙөмтәһе булып 2017 йылда шәхси ярыштарҙа  классик стилдә спринтта  9-сы урыны тора; шулай уҡ был турнирҙа 4×3,33&nbsp;км эстафетала Америка дүртәүе  составында бронза призер була.  Өс йыл үткәс юниорҙар чемпионатында Джулия Керн 23 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында спринтта шәхси  «бронзаһын» яулай.

Керндың Донъя Кубогында дебюты 2016/2017 миҙгеленә  тура килә — Канаданың Квебек ҡалаһында спринт уҙышында ул квалификация иләген уңышлы атҡара, әммә көрәште сирек финалда тамамлай. Донъя Кубогы сиктәрендә карьераһындағы беренсе подиум  спортсы ҡыҙ өсөн  словен ҡалаһы Планицала үткән 2019 йылдың 21 декабрендә ирекле стиль менән уҙған спринт ярыштары тамамлана.  «Бронза» өсөн көрәштә финал йүгерешендә ул тәжрибәлерәк ватандашы Софи Колдуэллды уҙып китә, һәм ҡасандыр донъя Кубогы этаптарында почётлы пьедесталға күтәрелгән иң йәш Америка спортсы ҡыҙы булып китә.

2019 йылда донъя чемпионатында Зефельдта  үҙе өсөн шундай юғары кимәлдәге тәүге стартта  — спринт ярыштарының  квалификациялы  ярышында  — Керн 22-се ваҡытты  күрһәтә — һәм төп селтәргә һайлана, әммә артабан финалдың  1/4 стадияһында көрәштән төшөп ҡала. Киләһе көндә  7,5 +7,5 километрлы скиатлонда 19-сы  һөҙөмтәгә  өлгәшә. Спортсы ҡыҙға эстафета ярышының беренсе этабы ышанып тапшырыла, ул уны 40 секундҡа артта ҡалып,  11-се булып тамамлай; һөҙөмтәлә американлылар  бишенсе  булып килә.

2021 йылда донъя чемпионатында Керн бер генә ярышта йүгерә — ул спринт ярышында квалификацияны атҡара алмай.

## Һөҙөмтәләр

### Саңғы спорты буйынса донъя чемпионаты

### Донъя Кубогы
2021 йылдың 8 мартына ҡарата

#### Миҙгел һөҙөмтәләре

* Подиум 1

## Шәхси тормошо
Джулия Керн  Калифорнияның Беркли ҡалаһында тыуған, Бостондан алыҫ түгел   Уолтемала (штат Массачусетс), үҫкән. Ата-әсәһе, сығыштары буйынса немец милләтенән, фән менән шөғөлләнеү өсөн АҠШ-ҡа күсеп китәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт 
* Профиль на сайте Ассоциации лыжного спорта и сноуборда США 
* Джулия Керн — статистика на сайте FIS  (англ.)
Рут Клюгер

**Рут Клюгер** (; 30 октябрь 1931, Вена — 6 октябрь 2020, Ирвайн, Калифорния) — тел ғилеме өлкәһендә  Австрия һәм Америка ғалимы. Профессор,   Холокостты кисергән фән докторы. Бигерәк тә  Өсөнсө Рейхта үҙенең бала сағы тураһында *«weiter leben: Eine Jugend»* әҙәби бестселлер авторы булараҡ билдәле, ул  1992 йылда баҫылып сыға.

## Биографияһы
Рут Клюгер 1931 йылдың  30 октябрендә Венала  тыуған.

1938 йылдың мартында гитлер ғәскәрҙәре Венаға инә. Австрияның Өсөнсө Рейхҡа ҡушылыуы  алты йәшлек Рут Клюгерға тормошона  кире  йоғонто яһай: ҡыҙ даими мәктәпте алмаштырырға мәжбүр була һәм дошманлыҡ һәм антисемит мөхиттә үҫә. Йәһүд сығышлы атаһы, гинеколог, лицензияһын юғалта һәм артабан законһыҙ аборттар яһағаны өсөн  төрмәгә эләгә.

Аншлюстан һуң  Рут әсәһе менән бергә Терезиенштадт концлагерына ебәрелә. Уға 11 йәш булғанда, уның атаһы сит илгә ҡасырға маташа, ләкин ҡулға алына һәм үлтерелә. Бер йылдан һуң ҡыҙҙы Освенцимға, һуңынан Гросс-Розенға күсерәләр.  Икенсе донъя һуғышынан һуң  1945 йылдарҙа ул  Баварияның  Штраубинг ҡаласығында урынлаша, һуңынан Регенсбургтың Юғары мәктәбендә тарих һәм философияны өйрәнә башлай. 

1947 йылда  АҠШ-ҡа күсеп китә һәм Нью-Йоркта инглиз әҙәбиәтен һәм Берклиҙа немец әҙәбиәтен өйрәнә.  Клюгер 1952 йылда магистр дәрәжәһе һәм 1967 йылда фән докторы ғилми исемен ала. Ул Кливлендта, Огайо, Канзас һәм Виргинияла, шулай уҡ   Принстон һәм Ирвайнда  Калифорния университетында  немец әҙәбиәте колледжы профессоры булып эшләй. 

Һуңғы йылдарҙа  Ирвайн һәм Геттингенда йәшәй. 2020 йылдың 7 октябрендә Ирвайнда үҙ йортонда вафат була.

Уның  «Әлегә тиклем тере» *(Alive Still)*   хәтирәләре  башлыса концлагерҙарҙа үткәргән ваҡытҡа арналған, һәм Холокост тирәһендә ойошторолған музей мәҙәниәтенә тәнҡит менән һуғарылған.

## Библиография
Баҫмалары:

* *weiter leben.* *Eine Jugend* , Göttingen 1992
* *Katastrophen. Über die deutsche Literatur,* Göttingen 1993
* *Von hoher und niederer Literatur,* Göttingen 1995
* *Knigges Umgang mit Menschen,* «Eine Vorlesung», Göttingen 1996
* *Frauen lesen anders,* Munich 1996
* *Still Alive: A Holocaust Girlhood Remembered, New York: The Feminist Pre*ss, 2001
* *unterwegs verloren.* *Erinnerungen* , Wien, Paul Zsolnay 2008

Рут Клюгер шулай уҡ Рут Энгрэсс псевдонимы аҫтында баҫыла.

## Премиялары
Клюгер күп премиялар алған, улар араһында:

* Rauriser Literaturpreis (1993)
* Гриммельсхаузен премияһы (1993)
* Niedersachsenpreis (1993)
* Marie Luise Kaschnitz Prize (1995)
* Andreas Gryphius Prize, honorary prize (1996)
* Heinrich-Heine-Medaille (1997)
* Osterreichischer Staatspreis fur Literaturkruk (1998)
* Prix de la Shoah (1998)
* Thomas Mann Prize (1999)
* Preis der Frankfurter Anthologie (1999)
* Гёте премияһы (2005)
* Хросвита премияһы (2006)
* Lessing-Preis des Freistaates Sachsen (2007)
* Hermann-Cohen-Medaille (2008)
* Ehrenmedaille der Stadt Göttingen (2010)
* Austrian Danubius Donauland Nonfiction Book Prize (2010)
* Theodor-Kramer-Preis (2011)

## Иҫкәрмәләр
Дельфин Клодель

**Дельфин Клодель** (; 23 март 1996, Ремирмон, Лотарингия, Франция) — француз саңғысыһы.  2018 йылғы  Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы.

## Карьераһы
Дельфин Клодель саңғы ярышы буйынса юниорҙар чемпионатында 6 тапҡыр Франция исеменән сығыш яһай:  2014, 2015 һәм 2016 йылда  20 йәшкә тиклемге  ҡыҙҙар араһында сығыш яһай, ә 2017, 2018 һәм 2019 йылдарҙа — 23 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында.

Донъя Кубогында  спортсы ҡыҙ 2016 йылда француз ҡалаһы Ла-Клюзда беренсе тапҡыр сығыш яһай, унда  10-километрлы  масс-стартта  һәм 4×5 километрлы беренсе эстафета этабында йүгерә .

Дельфин Клодель 2018 йылда  Пхёнчхандағы Олимпия уйындарының француз делегацияһы составына индерелә.  Айырым старт менән  10 километрлы  шәхси ярышта ул  тик  57-се ваҡытты күрһәтә. Шулай уҡ спортсы ҡыҙ эстафетаның йомғаҡлау этабын үткәрә, унда француз ҡыҙҙары финишҡа 12-се булып килә.

Донъя чемпионатында  үҙе өсөн беренсе уҙышта  — 2019 йылдың февралендә Австрия ҡалаһы Зефельдта үткән спринт ярышындағы  квалификация йүгерешендә  Дельфин Клодель 35-се урынды биләй һәм сирек финалға үтә алмай. Шулай уҡ Дельфин скиатлон буйынса планета беренселегендә ҡатнаша, унда һәм  «өс төҫлөләр» 8-се булып тамамлаған эстафетала  31-се урында була.

2021 йылдың ғинуарына Клодель Тур де Ски финал уҙышында өсөнсө булып килә,  үҙ карьераһында тәүге тапҡыр донъя Кубогы этабында  подиумға күтәрелә. Бөтә күп көнлөк һөҙөмтәләре буйынса француз ҡыҙы Турҙың дөйөм зачетында  буйынса 16-сы урынды яулай

2021 йылғы донъя чемпионатында Оберстдорфта Клодель  7,5+7,5 километрлы скиатлонда француз ҡатын-ҡыҙҙарынан  берҙән-бер ҡатнашыусы була һәм финишҡа 7-се  килеп, бындай юғары кимәлдә  үҙе өсөн иң  яҡшы һөҙөмтә күрһәтә.

## Һөҙөмтәләре

### Олимпия уйындары

### Саңғы спорты буйынса донъя чемпионаты

### Донъя Кубогы

#### Миҙгел һөҙөмтәләре

#### Подиум

* 1-се подиум 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Профиль  на сайте Олимпийского комитета Франции 
* Дельфин Клодель — статистика на сайте FIS  (англ.)
Марие Ундер

**Марие (Мария) Ундер** (; ) — Эстония, Рәсәй һәм Швеция шағирәһе һәм тәржемәсе.

## Биографияһы
Мария Ундер уҡытыусы ғаиләһендә тыуған, ата-әсәләре сығышы менән Хийумаа утрауынан булғандар. 1891—1900 йылдарҙа Ревелдә (хәҙерге Таллин) шәхси немец ҡыҙҙар мәктәбендә белем ала. 1902 йылда ул кейәүгә сыға һәм Мәскәүгә күсеп, бында 1906 йылға тиклем йәшәй, һуңынан Ревелгә ҡайта. Ун дүрт йәшенән шиғырҙар ижад итә башлай.

Үҙенең немец телендә яҙылған шиғырҙарҙы яҡын дуҫына - эстон рәссамы Антс Лайкмааға бүләк итә. Лайкмаа шағирәне эстон телендә яҙырға өгөтләй. 1904 йылдың 2 авгусында «Постимеес» эстон гәзите Марие Ундерҙың «Нисек булды...» («Как случилось…») тип аталған тәүге шиғырын баҫтырып сығара. Шағирә Мутти псевдонимын ҡуллана. 1917 йылда Сиуру әҙәби төркөмөнә инә, был осорҙа Марие Ундерҙың шиғриәт символизмдың ҙур йоғонтоһонда була. Шағирәнең әҫәрҙәре шат күңелле була, мөхәббәт һәм тәбиғәтте данлай. Сиуру төркөмө тарҡалғандан һуң, Тарапита әҙәби төркөмөнә инә. 1917 йылда донъя күргән «Сонеттар» тип аталған йыйынтығы ҙур уңышҡа ҡаҙана.

1920—1930-сы йылдарҙа Марие Ундер — иң ҙур эстон тел оҫталарының береһе. Ике донъя һуғыштары араһында бойондороҡһоҙ Эстонияла йәшәгән шағир Игорь Северянин, Мария Ундерҙың әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеп «Предцветение» тип аталған шиғри йыйынтыҡ баҫтырып сығара. Бынан тыш шулай уҡ Эстонияла йәшәгән рус шағирәһе Елизавета Роос-Базилевскаяла Марие Ундерҙың шиғырҙарын  рус теленә тәржемә итә.

1944 йылда Совет Армияһы Эстония территорияһына инеп, немец ғәскәрҙәре сигенгәс, Марие Ундер ғаиләһе менән Швецияға күсә, һәм бер йыл тиерлек ҡасаҡтарҙың лагерында йәшәй. 1945 йылда илдең баш ҡалаһы Стокгольмгә күсә, театр музейҙарының береһендә эшләй. Күп тәржем итә, шул иҫәптән рус теленән эстон теленә (мәҫәлән, Анна Ахматованың «Реквием» әҫәре, Борис Пастернака «Доктора Живаго» әҫәренән шиғырҙар). Совет власына ҡаршы позицяла була, быға бәйле СССР-ҙа уның ижады тураһында оҙаҡ йылдар телгә алынмаған. 1980 йылда Стокгольмдә вафат булған.

1999 йылда яҙма һәм онлайн-тауыш биреү рәүешендә төҙөлгән «XX быуат Эстонияның 100 бөйөк шәхесе» исемлегенә инә.

## Иҫкәрмәләр
Ҡадирова Ясмина Ринар ҡыҙы

**Ҡадирова Ясмина Ринар ҡыҙы** (11 декабрь 2004 йыл) — спортсы. Конькиҙа фигуралы шыуыусы, парлы шыуыуҙа сығыш яһай. Иван Баленко менән бергә Россия Кубогының көмөш медале эйәһе (2020).

2019 йылға тиклем яңғыҙ фигуралы шыуыуҙа сығыш яһай.

## Карьера
Ясмина Ринар ҡыҙы Ҡадирова 2004 йылдың 11 декабрендә Ҡазанда тыуа. Әсәһе Резеда Сибгатуллина етәкселегендә «Зилант» спорт мәктәбендә фигуралы шыуыу менән шөғөлләнә башлай. 2013 йылда әсәһе Олимпия резервының республика махсуслаштырылған балалар-йәш үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры вазифаһына тәғәйенләнә, унда Ясмина алдағы өс сезонын шөғөлләнә. Был осорҙа ул зона ярыштарында еңеүсе була һәм бәләкәй йәштәгеләрҙең Рәсәй беренселектәрендә ҡатнаша. Һуңғараҡ Санкт-Петербургҡа күсеп бара, унда Татьяна Мишинала шөғөлләнә. Шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт Этери Тутберидзе төркөмөндә була. Тутберидзе төркөмөндәге күнегеүҙәр ваҡытында етди йәрәхәт ала һәм ярты йыл дауамында ярыша алмай.

2019 йылдың февралендә беренсе тапҡыр халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнаша. Сахалинда беренсе тапҡыр «Азия балалары» ҡышҡы уйындары уҙа, унда Көньяҡ Кореяның өлкәндәр чемпионаты медалистлары Ю Ен һәм Ли Хэ Ин ҡатнаша. Ярыштарҙың беренсе көнөндә Ҡадирова дүртенсе урында урынлаша һәм ирекле программа буйынса был позицияны һаҡлап ҡала. Ул яҡшы сығыш яһай, ҡыҫҡа һәм еңел программала бары тик бер генә элемент менән булһа ла судьялар тарафынан «минус» ала.

Ҡадирова барлыҡ өслө һикереүҙәр, 3-3 каскаттарҙы һикерә белә, ә тренировкаларҙа дүртле сальхов башҡарған. Үҙ көсө менән шыуыуҙа перспективалар булыуға ҡарамаҫтан, ул икеле разрядка күсә. 2019 йылдың сентябрендә Ростов фигуристы Иван Баленко менән дуэт тәшкил итә. Инде ярты йылдан һуң пара уңышҡа өлгәшә, Рәсәй Кубогы финалының көмөш миҙалдарын яулап алалар. Ҡыҫҡа программала хаталар яһап, Ясмина менән Иван алтынсы урында урынлашалар. Икенсе көндө улар ирекле программаны аныҡ башҡаралар, барлыҡ элементтары яҡшы GOE өҫтәмәләр ала, һәм, ахыр сиктә, пара икенсе урынды яулап ала.

## Иҫкәрмәләр
Абдулкаримова Наилә Йосоп ҡыҙы

**Абдулкаримова Наилә Йосоп ҡыҙы** (29.12.1929, Ҡаҙағстан АССРның Семипалатинск өлкәһе Зөбәйер ауылы) — педагог, тәржемәсе, журналист, йәмәғәт эшлеклеһе. 

## Биографияһы
Наилә Абдулкаримова 1929 йылдың 29 декабрендә Ҡаҙағстан АССР-ҙың Семипалатинск өлкәһе Зөбәйер ауылында тыуа.

Семипалатинск ҡалаһында татар мәктәбенең 4 синыфын (1941 йылда ябыла), Семипалатинск финанс-иҡтисад техникумын, уҡытыусылар һәм педагогия институттарын тамамлай. 1950-80 йылдарҙа Белокаменскиза уҡытыусы булып эшләй.

Семипалатинск өлкәһе, Семипалатинск районы Яңы-Покровское мәктәбендә, медицина, һөнәри техник училищеларҙа һәм Семипалатинск мәктәптәрендә эшләй. 1989 йылда ире М. Абдулкәримов мелән Семипалатинск татар өлкә йәмәғәт ойошмаһы үҙәген ойоштора. 1991 йылда Семипалатинск ҡалаһында уның редакцияһы аҫтында «Галиябану» татар газетаһы (Семипалатиск өлкә газетаһының битле ҡушымтаһы) баҫтыра.

Наилә Абдулкаримова портреттар, натюрморттар, пейзаждар, картиналар, туҡыма аппликациялары авторы. Уның картиналарының шәхси күргәҙмәләре Абай исемендәге музейҙа Достоевский исемендәге театрҙың күргәҙмәләр залында, Үҙәк китапханала һәм Семипалатинскиҙың Тимеръюлсылары мәҙәниәт йортонда ойошторолған. Миҙалдар менән бүләкләнә.

## Сығанаҡтар

* Татары Казахстана: краткая иллюстрированная энциклопедия / под ред. Р.В.Шайдуллина. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведение АН РТ», 2017. – 524 с., 56 с. цв. ил., кесеһе. ISBN 978-5-902375-24-1
Ширәмәт районы

**Ширәмәт районы** (, ) — 1930 йылдан 1963 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-ның юҡ ителгән административ-территориаль берәмkеге. Саллынан көньяҡ-көнбайышҡа 65 саҡрым, Татарстандың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Административ үҙәк - Ширәмәт ауылы.

## Тарих
Ширәмәт районы территорияһы 1920 йылға тиклем Ҡазан губернаһының Чистай өйәҙе Иҫке Шишмә улусында һәм Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә, 1920 йылдан 1921 йылға тиклем Чистай кантоны Иҫке Шишмә вулысында һәм Минзәлә кантонында, 1921 йылдан 1930 йылға тиклем Чистай һәм Саллы кантондарында урынлашҡан.

1930 йылдың 10 августында элеккеге Саллы кантоны территорияһында барлыҡҡа килә.

1934 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Ширәмәт районы урыҫ милли районы статусына эйә булған.

1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.

1963 йылдың 4 ғинуарында Ширәмәт районы юҡҡа сыға, уның территорияһы Саллы һәм Чистай райондарына тапшырыла.

1965 йылдың 12 ғинуарында Саллы районынан өс йыл элек бөтөрөлгән Шиәрәмәт районы кергән Түбәнге Кама районы айырылып сыға.

## Административ бүленеш
1931 йылда район майҙаны 1576 км2 тәшкил иткән.

1945 йылда район майҙаны 1332 км2 тәшкил иткән.

1948 йылда Ширәмәт районы 30 ауыл Советына бүленгән.

## Халыҡ

1939 йылда халыҡ һаны 45392 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән урыҫтар - 65,34%, татарҙар - 31,53%, сыуаштар - 2,3%.

## Һылтанмалар

* [http://www.millattashlar.ru/index.php/ШИРӘМӘТ_РАЙОНЫ_(Шереметьевский) Ширәмәт районы.](http://www.millattashlar.ru/index.php/ШИРӘМӘТ_РАЙОНЫ_(Шереметьевский_район))
* Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел РСФСР
* Административно-территориальное деление СССР на 1941 год. 

## Иҫкәрмәләр
Вики Холланд

**Вики Холланд** (; 12 ғинуар 1986 йыл, Глостер, Көньяҡ-Көнбайыш Англия) — Британия триатлонисы, Олимпия уйындарының бронза призёры, ҡатнаш командала ике тапҡыр донъя чемпионы, 2018 йылда Донъя серияһы чемпионы.

## Карьераһы
Вики Холланд 1986 йылдың 12 ғинуарында Глостерҙа тыуған.

2012 йыл мәғлүмәттәре буйынса, спортсының буйы 168 см, ауырлығы 59 кг. Вики Холландтың тренеры Смит Даррен була.

Мәктәптә уҡыған сағында Холланд милли кимәлдә йөҙөүсе була, һуңынан 1500 метрға йүгереп, еңел атлетикаға күсә. Ул триатлонда Британия триатлон федерацияһы тәҡдиме буйынса Лафборо Университетының икенсе курсында ғына күнекмәләр ала башлай.

2010 йылда донъя Кубогында Холланд дөйөм зачетта һигеҙенсе урын биләй, һәм World Class Performance программаһы сиктәрендә Британия милли лотереяһында ҡатнашыу өсөн хоҡуҡ ала.

Сан-Диегола 2012 йылдың май айында донъя Кубогы этабында Холланд бишенсе урынды биләй, ә алтынды шул саҡта Хелен Дженкинс яулай Һуңыраҡ шул уҡ айҙа Мадридта турнирҙа Холланд етенсе урынды яулай.

Холланд донъя Кубогы этаптарында ватандашы Лиз Блатчфордты ҡыуып үтә һәм Лондонда Олимпиада-2012 ҡатнашыу өсөн Бөйөк Британияның йыйылма командаһы составына инә. Викинан тыш ҡатын-ҡыҙҙар триатлонында Бөйөк Британиянан Хелен Дженкинс һәм Люси Холл сығыш яһай.

Олимпия триатлоны Гайд-паркта үтә, ә йөҙөү — Серпентинда була. Велосипедта уҙыш дүрт әйләнештән тора, уларҙың һәр береһе королева Елизавета ҡапҡаһы эргәһенән башлана, Веллингтон аркаһы аша үтә, артабан Конститьюшн-хилл буйлап бара Букингем һарайын урап үтә, шунан һуң спортсылар кире йүнәлешкә борола. Холланд дистанцияны ике сәғәт, ике минут һәм 55 секундта үтеп, 26-сы урынды биләй.

Холланд 2014 йылда Дуҫлыҡ Уйындарында ағалы-ҡустылы Браунли һәм Джоди Стимпсондар менән бергә ҡатнаш командалы эстафетала алтын ала.

2015 йылдың апрелендә Кейптаунда Донъя серияһында этапта Холланд үҙенең тәүге еңеүен яулай. Бынан һуң Эдмонтонда Донъя серияһында икенсе еңеү яулай һәм Чикагола финалда өсөнсө урынды биләй. Был уға рейтингта күтәрелергә һәм Рио-2016 ҡатнашыу өсөн Бөйөк Британияның олимпия йыйылмаһына эләгергә мөмкинлектән бирә.

2018 йылда үҙ карьераһында икенсе тапҡыр Эдмонтонда этапта еңеүсе була.

## Иҫкәрмәләр
Баймырҙа (Пермь өлкәһе)

**Баймырҙа** () — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайының Октябрьский ҡала округы биләмәһенә ҡараған ауыл.

## Географик урыны
Ауыл Октябрьский ҡала округының көнбайыш өлөшөндә, тура көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡа табан 12 километр самаһы арала Щучье Озеро ҡасабаһынан урынлашҡан.

## Климат
Климаты уртаса континенталь, һыуыҡ ҡыш һәм ҡыҫҡа йылы йәйгә был ергә хас. Иң һыуыҡ айҙың (ғинуар) уртаса күп йыллыҡ температураһы -16,3 градус тәшкил итә, иң йылы һауа температураһы (июль)16,5 градус. Вегетация осороноң оҙонлоғо — 160 көн. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме - 533 мм.

## Тарихы
Е. Н. Шумиловтың «Пермь крайы тораҡ пункттары» мәғлүмәте буйынса, Баймырҙа ауылы XX быуат башынан мариҙар ауылы булараҡ билдәле булған. Ауыл 2020 йылға тиклем Октябрьский районының Щучье-Озерский ауыл биләмәһе составына ингән. Был ике муниципаль берәмектәрҙе бөтөргәндән һуң Баймырҙа ауылы Октябрьский ҡала округы составына инә.

## Халыҡ
2002 йылға тотршло, Рәсәй Федерацияһы торлаҡ пункттарының этник һәм тел буйынса мәғлүмәт базаһы мәғлүмәте буйынса Пермь крайы Баймырҙа ауылында 
даими рәүештә йәшәүселәр 33 кеше тәшкил иткән (милли составы буйынса 33 % рустар, 58 % мариҙар), 2010 йылда инде — 14 кеше..

## Иҫкәрмәләр
Пехотный

**Пехотный** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһендә Яйыҡ йылғаһының һул ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан туранан яҡынса 26 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. 2016 йылға тиклем ауыл Советы булып торған Новоуральск ҡасабаһына тиклем 22 км.

## Климаты
Ауылдың климаты Ҡыуандыҡ районына хас — уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
2016 йылда күсенеп килгән украиндар ауылға нигеҙ һалған. Башта Яйыҡтың түбәнгерәк үҙәнендә урынлашҡандар, әммә ауылдың бер осон һыу йыуып тороу арҡаһында хәҙерге урынына күсенгәндәр.

1917 йылдан Ырымбур губернаһының Полтава улусы буйынса Пехотный ҡасабаһы булараҡ телгә алына. 1928 йылда ауылда «Яңы ағым» колхозы ойошторола, ул 1957 йылға тиклем ғәмәлдә була. 1957 йылда Пехотный ауылы «Приуральский» совхоз бүлексәләренең береһенең үҙәге булып китә.

Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районыныңНовоуральск ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙең икеһен дә үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Этимологияһы
Пехота — йәйәүле ғәскәр төрө. Ауылдың атамаһы буйынса фараздар бер нисә. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында ошоларҙы яҙа: Бер риүәйәт буйынса ауылға элекке пехота һалдаты нигеҙ һалған. Икенсеһендә Беренсе донъя һуғышында тол ҡалған ҡатындарға ауыл өсөн ер бирелгән тип раҫлана. Өсөнсө фаразы ла бар — ауыл өсөн ер һорап йәйәүләп барып йөрөгәндәр, шуның өсөн Пехотный тип атағандар.

## Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 122 кеше (урыҫтар 34 %, ҡаҙаҡтар 42 %) , 2010 йылда 89 кеше йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Подгорный (Ырымбур өлкәһе)

**Подгорный** ) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығыш тарафында, Яйыҡ йылғаһының уң яҡ ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан туранан яҡынса 32 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 169 метр.

; Климаты

Подгорный ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята..

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
1743 йылда Үрге Яйыҡ нығытмалы сик һыҙатында Подгорный редуты булараҡ нигеҙ һалына. Был ерҙәр буйлап 1837 йылда үтеп киткән шағир В. А. Жуковский Подгорный нығытмаһын көндәлегендә билдәләп ҡуйған була.
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2015 йылдың 1 майына тиклем хәҙер бөтөрөлгән Ильинка ауыл Советы составына ингән.

## Этимологияһы
1871 йылғы исемлектә — «Подгорный, отряд казачий Оренбургского ведомства, при р. Урале» тип яҙылған.
Ауыл тәпәш кенә Гөбөрлө тауы итәгендә урынлашҡан, шуға күрә Подгорный тип тә аталған.

## Халҡы
; Гендер составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 51 %, ҡатын-ҡыҙҙар ярашлы рәүештә 49 % процент тәшкил иткән.

; Милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, 292 кешенән торған халыҡтың милли структураһын 72 % урыҫтар тәшкил иткән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Мәсеҙе (Силәбе өлкәһе)

**Мәсеҙе** — Силәбе өлкәһе Ҡытау-Ивановск районындағы ауыл. Мәсеҙе ауыл биләмәһенең үҙәге.

## Географияһы
Район үҙәге Ҡытау-Ивановск ҡалаһынан көнсығышҡа табан, 28 саҡрым алыҫлыҡта, Мәсеҙе йылғаһы буйында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге—494 м.

## Тарихы
Ауыл 18 быуатта старообрядсылар тарафынан барлыҡҡа килә. Петр I идара иткән ваҡытта Мәсеҙене Твердышев һатып ала һәм Арзамас (Түбәнге Новгород губернаһы), Ветлужский (Кострома губернаһы), Симбирь (Ҡазан губернаһы) өйәҙҙәренән крәҫтиәндәр килтергән. Ауыл Йүрүҙән заводына күсә. Ауыл халҡы ағас ҡырҡып,уны ташығандар, дегет ҡайнатҡандар,завод ихтыяждары өсөн мәғдән сығарғандар. 1861 йылда ауылда 32 ихата, һыу тирмәне булған. 1926 йылда - 143 ихата. 1930 йылда "Красноармеец" артеле ойошторола, уның ағзалары саналар, арбалар, тәгәрмәстәр, мебель эшләгәндәр, икмәк бешергәндәр, май бешкәндәр, иген, йәшелсә, картуф, малдар үҫтергәндәр. Тимерлек, ағас эше оҫтаханалары булған. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында урындағы халыҡ хәрби заказдар үтәгән: бричкалар, сана һәм башҡалар яһағандар. 1963 йылда таҡта ярыу цехы асыла.

## Халыҡ

## Инфраструктура
Ауылда "Рәсәй почтаһы" бүлексәһе, китапхана, балалар баҡсаһы, сиркәү, "Тет-а-тет" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте эшләй. МТС операторынан мобиль элемтә бар.

## Урамдары
Ауылда 6 урам бар::

*Карл Маркс
*Курмышенская
*Лесная
*Нижняя
*Первомайская
*Советская

## Иҫкәрмәләр
Ровный (Ырымбур өлкәһе)

**Ровный** —Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы
Ҡасаба Кейәле Бүртә йылғаһының һул яры буйында элгәре «Ҡыуандыҡ» совхозының үҙәк усадьбаһы тип һаналған, 1966 йылда статусын үҙгәрткән Урал ҡасабаһынан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

; Климаты

Ровный ҡасабаһының климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята..

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем тораманы 9-сы ауыл тип атағандар. 1960 йылғы белешмәлә — «Ҡыуандыҡ» совхозының 2-се ферма ҡасабаһы.

1944 йылда «Ҡыуандыҡ» совхозында һәм Ҡыуандыҡ районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Дәүләт фонды ерҙәренең бер өлөшөндә итселек-һарыҡсылыҡ совхозы ойошторола. Совхоз составына ойошҡан малсылыҡ фермалары ингән, уларҙың ҡышлаған урынында малсылар өсөн ҙур булмаған торамалар барлыҡҡа килгән, һәм улар 2-се Ферма, 3-сө Ферма, 4-се Ферма, 5-се Ферма тип аталған.

Малсыларҙың һәр ҡасабаһында 1949 йылда уҡ башланғыс мәктәп булған.

1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән «Ҡыуандыҡ» совхозының 2-се ферма ҡасабаһы Ровный тип үҙгәртелә.

## Этимологияһы
Ҡасабаның Ровный (тигеҙ) тип аталыуы ул урынлашҡан ерҙең рельефы менән бәйле: йылға буйындағы тигеҙ уйһыулыҡ, тауҙар йыраҡта, горизонтта ғына төҫмөрләнә тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Ҡаҙаҡтар ҡасабаны Ҡарағаш тип атай икән.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Төлөк (Силәбе өлкәһе)

**Төлөк** () — Силәбе өлкәһе Ҡытау-Ивановск районының көньяҡ-көнсығыш яғында урынлашҡан ауыл. Төлөк ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Тарихы
Төлөккә нигеҙ һалыу темаһында бик күп версиялар бар. Уларҙың береһе буйынса, ауыл XVIII быуат аҙағында ошо урындарҙа күсмә башҡорттар тарафынан барлыҡҡа килгән. Әммә Төлөктә күптән йәшәүселәр икенсе фекерҙә: ауылға Себергә ебәрелгән һөрөлсөләр нигеҙ һалғандар тиҙәр. Ғәҙәти булмаған матур тау тәбиғәтенә һоҡланып, юлсылар тейешле ерҙәренә барып етмәй, ошондағы тау йылғаһы буйында төпләнәләр. Өсөнсө версия буйынса Төлөк Йүрүҙән заводының булендеге булараҡ барлыҡҡа килгән һәм унда тәүгеләрҙән булып заводы крәҫтиәндәре йәшәй башлаған.

## Географияһы
Ауыл аша Йүрүҙәндең уң ҡушылдығы Төлөк йылғаһы аға. Тораҡ пункты диңгеҙ кимәленән 564 м бейеклектә урынлашҡан.

Яҡында Егәлге, Баҡты һырттары, шулай уҡ Ирәмәл тауы урынлашҡан. Урманда япраҡлы (ҡайын, ҡарағай, тал), шулай уҡ ылыҫлы (ҡарағай, шыршы, пихта, артыш) ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар үҫә. Бейеклек бүлкәтлелек күҙәтелә: йылғаларҙың үҙәндәрендәге ҡатнаш урмандар тауҙар түбәһеләрендәге тау тундраларына тиклем үҙгәрә. Эргә-тирәлә эре имеҙеүселәр (һеләүһендәр, мышылар, бүреләр, айыуҙар) төйәк итә.

## Халыҡ

## Транспорт
Төлөк төбәктең 75К-121 автомобиль юлы Первуха- Мәсеҙе- Төлөк аша  "Урал" федераль автомобиль юлы менән бәйле.  "Урал" федераль юлынан алып Мәсеҙегә тиклем асфальт япмаһы һалынған, Мәсеҙенән Төлөккә тиклем — ҡырсынташлы юл. Төлөктән Александровка һәм Яңы Хөсәйенгә илткән юлдарҙа ябай грунт. Төлөк Йүрүҙән, Ҡытау-Ивановск ҡалалары менән даими автобус бәйләнеше менән бәйле. Район үҙәге Ҡытау-Ивановск ҡалаһына тиклем 117 саҡрым. Яҡындағы иң ҙур тимер юл станцияһы — Вязовый, Төлөктән 64 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Мәғәриф
1894 йылдан - башланғыс мәктәп, 1937 йылдан - ете, 1962 йылдан һигеҙ классыҡҡа әйләнә. 1976 йылда мәктәп ун классыҡлыға әйләнә һәм яңы бинаға күсә. 2001 йылдың 5 декабрендә мәктәптә тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла.

## Билдәле урындары
"Матрешка" этнойорт-музейы ауылдың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, XIX быуат заманындағы ағас йорто һүрәтләтә. Әлеге ваҡытта "Сельский быт", "Привет, XX быуат", "История тюлюкской матрешки" исемле өс даими экспозициялар ҡарау өсөн асылған.

Ауылдан 14 саҡрым алыҫлыҡта Ирәмәл тауы урынлашҡан.

Төлөк йылғаһында, ауылдан 3 саҡрым алыҫлыҡта йәмле Ларкин тарлауығы урынлашҡан, унда Төлөк тирмәндәренең береһе булған.

## Иҫкәрмәләр
Бранка Рауниг

**Бранка Рауниг** (; 1 ғинуар 1935, Сараево — 13 июнь 2008, Бихач) — Босния археологы, боронғо дәүерҙе тикшеренеүсе һәм музей кураторы.

## Иртә йылдары
Бранка Рауниг 1935 йылдың 1 ғинуарында  Сараевола тыуған. Тормошоноң  тәүге йылдар Кралевола үтә. 1954 йылдан 1958 йылға тиклем ул Белград университетының философия факультетында археология  өйрәнә. Уҡытыусыларының  береһе  археолог Гавел Бранко була.

## Карьераһы

Университетты тамамлағандан һуң Рауниг Босния һәм Герцеговинаға ҡайта,  унда Бихачта Пунье музейында эшләй. Тап шунда, яподтар ҡәбиләһенә ҡараған археологик материалдар менән эш итеп, Рауниг  боронғо һинд-европа халыҡтары менән ҡыҙыҡһына, уны өйрәнеүгә ул үҙенең бөтә артабанғы ғилми карьераһын бағышлай. 1963 йылда Рауниг Джяково төбәгендәге Музейға  эшкә күсә, унда Пунья районында тупланып, япод тарихын өйрәнеүҙе дауам итә. Был төбәктәге археологик материалдар нигеҙендә ул магистр диссертацияһын яҙа, 1971 йылда уны яҡлай..  1987 йылдан 1998 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Рауниг Пунье музейында  директор вазифаһын биләй. 1992 йылда япод ҡәбиләләре сәнғәте һәм дине  темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

## Ҡаҙыныуҙар

Үҙенең ғилми карьераһы ваҡытында Рауниг ҡаҙыныуҙарҙа ҡатнаша һәм уларҙың һөҙөмтәләре буйынса эштәр яҙа.  Төбәктә ул өйрәнгән археология объекттарына   Црквина-Голубич, Врандук, Под, Градина һәм Сойеничко, шулай уҡ Градишканан алыҫ булмаған участка ҡарай.   Рауниг Джяковола ҡәберлектәрҙе тикшерә һәм рим ауылының барлығын дәлилләүҙә мөһим роль уйнай. Рауниг шулай уҡ ҡаҙыныуҙар менән етәкселек итә, уның барышында  мәсет табыла.  Рауниг материаль мәҙәниәттең күп аспекттары менән ҡыҙыҡһына, шулай у Крчанда табылған һәм латен мәҙәниәтенә ҡараған керамиканы тикшерә.   Ул шулай уҡ был төбәктә табылған боронғо ҡоралдарҙы тикшерә Шуға ҡарамаҫтан, Раунигтың төп ҡыҙыҡһыныуы Боснияның тарихҡа тиклемге ваҡытына ҡағыла,  ул шулай уҡ урта быуат ҡомартҡыларын өйрәнә.

## Үлеме
2008 йылдың 13 июнендә Рауниг Бихачта  пневмониянан үлеп ҡала.

## Иҫкәрмәләр
Оло Шатаҡ (тау)

Оло Шатаҡ— Белорет районындағы Көньяҡ Уралдағы **Оло Шатаҡ** һыртының иң бейек түбәһе.

## Географияһы
Оло Шатаҡ Ағиҙел һәм Оло Әүжән йылғалары араһында урынлашҡан. Көньяҡтан Үрге Әүжән, ә көнсығыштараҡ Үҙән ауылдары ята. Оло Шатаҡ тауының төҙөлөшө Көньяҡ Уралдың бөтә геологик тарихын асыҡ сағылдыра. Бының өсөн уны геологтар бигерәк тә ярата. Иң ҡыҙыҡлы таштар— ул шатаҡ конгломераттары йәғни боронғо дингеҙ менән йоморланған һуйырташтар.

Шатаҡ түбәһендә—ҙур яйла. Уны Ирәмәл массивы менән оҡшатырға мөмкин. Әммә Ирәмәлдән айырмалы рәүештә, Шатаҡта тау тундраһы әкренләп субальплы болондарға күсә һәм уға далалы берләшмәләр ҡушыла. Ботаниктар әйтеүенсә, Шатаҡтағы тау тундраһы —Уралда иң көньяҡ тундра. Ә Шатаҡтағы ҡарағас урмандары Көньяҡ Уралдың иң көнбайышта урынлашҡандары. Бында реликт ҡарағастар үҫә, улар мәңге балта күрмәгәндәр. Бында 200-300, хатта 600 йыллыҡ ҡарағастар үҫәләр.

## Этимологияһы
Тауҙың боронғоса дөрөҫ атамаһы Бишитәк тауы. Был тауҙың биш битләүе, биш түбәле тигәнде аңлата. Ысынында ла был тау башынан 5 түбә күренә. Нишләп Шатаҡҡа әйләнеп киткәне билдәһеҙ, бәлки картографтарҙың иғтибарһыҙлығында йәки яңылышыуында булғандыр.

## Иҫкәрмәләр
Матяшко Мирослав

**Мирослав Матяшко** (14 июль 1982 йыл) — словак биатлонсыһы. 2015/2016 йылдар сезонында карьераһын тамамлай.

## Карьераһы
Биатлон менән 1993 йылдан шөғөлләнә. «Дукл» хәрби-спорт клубында (Банска-Бистрица) шөғөлләнә. Тренеры — Кароль Кобела. 2001 йылдан алып Словакияның милли йыйылма командаһында.

2003 йылда юниорҙар араһында йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында сығыш яһап, күмәк стартта чемпион һәм эҙәрлекләү ярышында һәм эстафетала көмөш призёр булды. 2003 йылда Европа чемпионатында юниорҙар араһындағы спринтта көмөш миҙал алды, донъя чемпионатында 15 километрға шәхси ярышта көмөш миҙал алды.

2004, 2009, 2011 һәм 2013 йылдарҙа йәйге биатлон буйынса донъя чемпионаттарының бронза призёры. 2010 һәм 2012 йылдарҙағы йәйге биатлон буйынса Европа чемпионаттарының бронза призёры.

Донъя кубогы этаптарында 2002 йылдың 20 декабрендә дебют яһай. Подиумда бер тапҡыр ғына булды — 2011/2012 йылғы миҙгелдә Контиолахти этабында ҡатнаш эстафетала бронза алды. Шәхси дисциплиналарҙа иң яҡшы һөҙөмтә — 2010/2011 йылдар миҙгелендә Поплюка үткән этапта 6-сы урын.

Генераль классификацияла иң яҡшы һөҙөмтә — 2008/2009 йылдарҙа 103-сө урын. 2014/2015 йылдар миҙгелендә 2 мәрәй йыйып, 83-сө урынды биләй (2015 йылдың 10 февраленә ҡарата).

Өс Олимпиадала ҡатнашыусы. 2006 йылда Туринда спринтта (51-се урын), эҙәрлекләү ярышында (49-сы урын), шәхси ярышта (38-се урын) һәм эстафетала (14-се урын) сығыш яһай. 2010 йылда Ванкуверҙа спринтта (76-сы урын), шәхси ярышта (47-се урын) һәм эстафетала (15-се урын) стартҡа сыҡты. 2014 йылда Сочиҙа шәхси ярышта (58-се урын) һәм эстафетала (12-се урын) сығыш яһаны.

10 донъя чемпионатында (2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2011, 2012, 2013) ҡатнаша. Иң яҡшы һөҙөмтәләр — шәхси ярышта 35-се урын (2009), спринтта 66-сы урын (2004), эҙәрлекләү ярышында 55-се урын (2013) һәм эстафетала 9-сы урын (2008).

Уның ағаһы Марек (1977), шулай уҡ биатлонсы, өс олимпиадала ҡатнаша (2002, 2006, 2010).

## Һылтанмалар
* 
* Профиль IBU сайтында.
Гурайт Павол

**Гурайт Павол** (; (4 февраль 1978 йыл) — Донъя кубогы этаптары подиумдарында урын алған тәүге биатлонсы. 2010 йылғы Олимпия уйындарында масс-стартта бронза призёры.

## Биографияһы
Гурайт Павол 1978 йылдың 4 февралендә ЧССР-ҙың Көнсығыш-Словак өлкәһе Попрад ҡалаһында тыуған. Карьераһын саңғысы булараҡ башлай, әммә 1999 йылда биатлонға 21 йәш булғанда күсә. Дебют миҙгелендә ул Донъя кубогының бер нисә стартына сыға һәм Европа чемпионатында ҡатнаша алды. Спорт әҙерлеген даими камиллаштырып, Гурайт үҙенең һөҙөмтәһен йылдан-йыл яҡшырта һәм Словакияның биатлон буйынса төп йыйылма командаһы составына тотороҡло инә. 2003/2004 йылдар миҙгеле Павол өсөн уңышлы була: ул эҙәрлекләү ярышында — өсөнсө һәм 2003—2004 йылдарҙа Брезно-Осрблье һәм Форт-Кенте кубогы этаптарында спринтта өсөнсө була. Миҙгел йомғаҡтары буйынса ул Донъя кубогының дөйөм зачётында туғыҙынсы урын ала. Бындай юғары рейтингты Гурайт Павол һаҡлай алмай, артабан уның һөҙөмтәләре кәмеүгә китә. 2009—2010 йылдар миҙгеле уртаһында Гурайт һөҙөмтәләре ҡайтанан яҡшырта башлай: Ул Антерсельве этабында шәхси ярышта 5-се урын ала. Ванкуверҙағы Олимпиадала ул тәүге уҙышта, 10 километрға спринтта, тәүге унау эсенә эләгә, эҙәрлекләүҙә — 16-сы, шәхси уҙышта — 5-се була, шул рәүешле дөйөм стартҡа элегеп, бер тапҡыр ҙа яҙа атмайынса, бронза миҙал яулай. Гурайт бойондороҡһоҙ Словакияның бөтә тарихында ҡышҡы Олимпиадаларҙағы өсөнсө призеры һәм был ил өсөн беренсе "бронза"ны яулаусы.

2014 йылдың 13 февралендә карьераһын тамамлай.

## Олимпия уйындарында ҡатнашыуы

## Донъя кубогының дөйөм зачетында
* 2002/03 — **51-се урында** (49 мәрәй)
* 2003/04 — **19-сы урында** (мәрәй 304)
* 2004/05 — **59-сы урында** (39 мәрәй)
* 2005/06 — **77-се урында** (11 мәрәй)
* 2007/08 — **56-сы урында** (44 мәрәй)
* 2008/09 — **52-се урында** (120 мәрәй)
* 2009/10 — **24-се урын** (мәрәй 362)
* 2010/11 — **48-се урында** (132 мәрәй)
* 2011/12 — **84-се урынды биләй** (21 мәрәй)
* 2012/13 — **74-се урын** (34 мәрәй)

## Һылтанмалар
* Профиль ibu
* FIS Профиль

----

* Спортсылар тураһында мәҡәләләр