Анна Стэн

**Анна Стэн** (, төп фамилияһы *Фесак* йәки *Фисакова*; 3 декабрь 1908 йыл, Киев, Рәсәй империяһы — 12 ноябрь 1993 йыл, Нью-Йорк, АҠШ) — СССР һәм АҠШ-тың рус сығышлы актрисаһы. 1929 йылда тиклем Советтар Союзы-нда киноға төшә, 1930 йылда эмиграцияға китә һәм карьераһын Европа менән АҠШ-та дауам итә.

## Биографияһы
Анна Киевта Украина казагы һәм швед ҡатын-ҡыҙы ғаиләһендә тыуған, һуңынан әсәһенең фамилияһын (Стэн) ала. Үҙенең әйтеүенсә, ул 1908 йылдың 29 июнендә тыуған, ә ысын исеме — Анна Петровна Фесак, әммә уның фамилияһы һәм тыуған датаһы теүәл билдәләнмәгән: йыш ҡына 29 июнь урынына  3 декабрь  телгә алына, 1908 йыл урынына — 1910 йыл, ә  уның үлеме тураһында  баҫылып сыҡҡан Variety журналына ярашлы, ул 1913 йылда тыуған; бынан тыш, Аннаның дуҫтары, шул иҫәптән кинооператор Юрий Тамарский раҫлауы буйынса, ул йәш сағында Фисакова фамилияһын йөрөткән. Уның атаһы  Киев опера һәм балет театрының балетмейстеры, әсәһе — прима-балеринаһы була. Анна бала саҡтан бейеү менән шөғөлләнә, пианинола уйнау дәрестәрен ала. 

Карьераһының тәүге осоро тураһында дөрөҫ мәғлүмәттәр һаҡланмаған тиерлек.  Бер мәғлүмәттәр буйынса, шул иҫәптән актрисаның үҙе әйткән мәғлүмәттәр буйынса, уның атаһы Беренсе донъя һуғышында һәләк була, һуңынан Анна ауырыу әсәһен ашатыр өсөн официант эшен таба, һуңынан үҙешмәкәр театрҙа уйнай. Һуңынан ун биш йәшлек актрисаға К. С. Станиславский иғтибар итә һәм, уға протекция төҙөп, Мәскәү киноакадемияһына билдәләй. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, уның атаһы тере ҡалған,  һуғыштан һуң ҡыҙын  эҙләп таба һәм йәш Анна сығыш яһаған үҙ цирк труппаһы менән бөтә илде гиҙеп сыға.

### СССР-ҙа карьераһы
Мәскәү халыҡ мәғарифы бүлегендә  (1924), һуңынан пролеткультта эшләй (1925). 1926 йылда Анна «Мисс Менд» комедияһында стенографистка ролен уйнап, тауышһыҙ кинола тәүге тапҡыр сығыш яһай.  Фильмдың сценарий авторы Борис Барнет була, һуңынан ул билдәле совет кинорежиссёры булып китә һәм 1933 йылда Венеция кинофестивале бүләгенә лайыҡ булған «Окраина» тип аталған һуғышҡа ҡаршы картинаһын төшөрә.  Ул шулай уҡ фильмда төп ролде башҡара һәм режиссер Федор Оцепярҙамсыһы сифатында һәм сығыш яһай, 1927 йылда Анна Оцепҡа   кейәүгә сыға. Артабанғы йылдарҙа Оцеп ҡатынын тағы дүрт таҫмала төшөрә. 1920-се йылдарҙа Никита бульварында, 6-сы йорт, 26/27-се фатирҙа йәшәй.

Актриса карьераһы СССР-ҙа тиҙ темптар менән үҫешә. Ул 1927 йылда уҡ төп ролде күсһә, Барнеттың  «Ҡыҙ менән тартма» комедияһында төшөп, 1927 йылда уҡ төп ролдәргә күсә. Һуңынан 1928 йылда «Земля в плену», «Мой сын» һәм «Белый орёл» фильмдарында төп ролдәр килә,  илебеҙ кинематографы пионерҙарының береһе Яков Протазанов уның режиссеры була, ә Аннаның партнёрҙары — театр актёры Василий Качалов һәм режиссёр Всеволод Мейерхольд.

### Европала эмиграцияла
Стэндың тәүге ҡайһы бер фильмдары сит илдә күрһәтелә һәм резонанс ала, шуға күрә 1930 йылда Анна Межрабпомфильм линияһы буйынса Германияға юллана һәм унда «Бухгалтер Кремке» тигән тауышлы фильмда төшә. Тыуған иленә ҡайтмаҫҡа ҡарар итә һәм карьераһын Европала дауам итә. Шул уҡ осорҙа уның ире лә күсеп китә.

1931 йылда Оцеп тормош иптәшен ике фильмда төшөрә. Был Францияла Ф.М. Достоевскийҙың «Братья Карамазовы» романын шул уҡ исемле уңышлы экранлаштырыу була — һәм уның «Убийца Дмитрий Карамазов» (актриса Грушенька ролен башҡара) исемле немец производствоһы версияһы була.

Һуңғы фильмдың продюсеры Рәсәйҙә тыуып үҫкән Юджин Френке ине.  Моғайын, уның менән Стэн араһындағы тапшырыуҙа романға нигеҙ һалына, сөнки 1931 йылда актриса Оцепты ҡалдырып, тиҙҙән Френкtға кейәүгә сыға. Никахта ҡыҙы Аня тыуа, һуңынан ул да кино сәнғәтен өйрәнә. Шул уҡ 1931 йылда Стэн тағы ике картинала - «Сальто-мортале» һәм «Бомбы над Монте-Карло» картинаһында барлыҡҡа килә, һуңынан 1932 йылда билдәле Эмиль Яннингс менән бергә «Бури страсти» драмаһында төшә.

### Голливуд
Продюсер Сэмюэл Голдвин 1932 йылда Аннаға иғтибар иткән һәм уны Голливудҡа саҡыра. Ул телде белмәй, шуға күрә Америкаға килгәс, уға инглиз телен өйрәнеү һәм акцентты кәметеү өсөн бер йылға яҡын ныҡышмалы шөғөлләнергә тура килә. Уның Эмиль Золя романы буйынса 1934 йылда төшөрөлгән «Нана» исемле тәүге Америка картинаһы матбуғатта киң яҡтыртыла, әммә касса уңышына эйә булмай.

Ике йыл буйына Анна һирәк булһа ла, парҙа  йондоҙҙар менән танылған режиссерҙарҙа төшә. Шул уҡ 1934 йылда ул Толстойҙың «Йәкшәмбе» романы буйынса Рубен Мамуляндың «Мы снова живы» драмаһында Катюша Маслованы уйнай. 1935 йылда Кинг Видорҙың «Никах төнө» мелодрамаһында Гэри Купер менән дуэт килә (режиссура өсөн Венеция кинофестивале премияһы).

### Карьераһының тамамланыуы
1936 йылда Стэн ире Френкела «Одинокая женщина» мелодрамаһында төшә (сценарист булып Оцеп сығыш яһай). Һуңынан ул өс йылға экрандан юғала, һәм 1939 йылғы «Экспресс изгнания»  драмаһынан һуң бик һирәк һәм күбеһенсә икенсе ролдәрҙә төшә башлай.

1943 йыл Стэндың һуңғы продуктив осоро булды: хәрби тематикаға бер юлы өс фильм («Четники», «Они пришли разрушить Америку» һәм «Три русские девушки») сыға, ул унда төп ролдәрҙе башҡара. 1962 йылда «Монахиня и сержант» хәрби драмаһы һәм 1964 йылда «Арест и суд» сериалы актрисаның һуңғы эштәре була.

Анна Стэн 1993 йылдың 12 ноябрендә 84 йәшендә йөрәк өйәнәгенән вафат була.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Анна Стэн исеме сифатында Анель Стенская-Судакевич һәм Аннушка Стенски-Судакевич күрһәтелгән сығанаҡтар бар, улар өлөшләтә башҡа совет актрисаһы  исемдәре менән тап килә, был совет кинематографында бер үк осорҙа төшөрөлгән ике актрисаның исемдәре йәки псевдонимдары менән буталсыҡҡа килтерә. Мәҫәлән, 1999 йылда Ла-Рошель халыҡ-ара кинофестивалендә үткәрелгән Стэн фильмдарының ретроспективаһы Судакевич барлыҡҡа килгән картиналарҙы үҙ эсенә алған. Шул уҡ ваҡытта  Судакевичтың ҡайһы бер фильмдарында Стэн ҡатнашлығында фильмдар ҙа бар.
* Китап уҡыусының, украинса һөйләшәһеңме, тигән һорауына яуап биреп, Анна, Мәскәүгә күсеп килгәс, ун ике йәшкә тиклем украин телле булдым, тип хәбәр итә..
* 1935 йылда Морис Шевальенан донъялағы иң матур 10 ҡатын-ҡыҙҙы һанап сығыуҙарын һорағанда, ул Анна Стэн, Марлен Дитрих, Грета Гарбо, француз актрисаһы Аннабелла, Лоретта Янг, Мерл Оберон, Клара Боу, Кэй Фрэнсис һәм башҡаларҙы атаған.
* 1930 йылдар уртаһында Голливудта Анна гардероб һайлау оҫталығы менән дан тота. Кинопродюсер Дэррил Занук уның бығаса күргәндәренән дә яҡшыраҡ кейенеүе хаҡында әйтә. «Нана» драмаһында Стэнды төшөргән ҡатын-ҡыҙ режиссер Дороти Арзнер уны үҙенең иң һәләтле актрисалары исемлегендә Грета Гарбо, Мириам Хопкинс, Кэтрин Хепбёрн һәм Рут Чаттертон менән бер рәткә ҡуя..
* 2010 йылда Одессала беренсе «Немые ночи» немец киноһы һәм заманса музыка фестивале үтте, уның сеттарының береһе Анна Стэнға арналды.
* Анна Стэн хөрмәтенә Le Giornate del Cinema Muto (Италия) кинофестивале 2012 йылдың  6-13 октябрендә Порденонда уҙа.  Актрисаға лайыҡлы баһа биреү өсөн Порденонда үткән фестиваль һигеҙ фильм, шул иҫәптән итальян телендәге субтитрҙар менән «Provokator» фильмын тәҡдим итә, кураторы Владислав Шабалин.

## Фильмографияһы
Анна Стэн уйнаған фильмдар:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Свет угасшей звезды» (статья об актрисе)
* Биография актрисы  (недоступная ссылка с 05-09-2013 [3093 дня] — история, копия)
* Анна Стэн на сайте TCMDB.com
* Анна Стэн на сайте RussianCinema.ru
* ''Фёдоров А. В.'' Забытые звёзды: Фёдор Оцеп и Анна Стэн // Pro KИNO. — 2004. — № 1 (5). — C. 18—20
* Фотографии актрисы на сайте *[http://www.virtual-history.com/movie/person/625/anna-sten Virtual-history.com]*