open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Желтова Татьяна Николаевна

**Желтова Татьяна Николаевна** (3 апрель 1957 йыл) — музыкант, педагог. 1982 йылдан Өфөләге Әҙеһәм Исҡужин исемендәге 9-сы балалар музыка мәктәбенең фортепиано класы уҡытыусыһы, бер үк ваҡыта 2008 йылдан — директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2008), төрлө кимәл ижади конкурс һәм фестивалдәр еңеүсеһе һәм лауреаты. 

## Биографияһы
Татьяна Николаевна Желтова 1957 йылдың 3 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған.

117-се урта мәктәптең һигеҙ класын һәм бер үк ваҡытта 2-се Балалар музыка мәктәбен тамамлағандан һуң Дәүләкән музыка училищеһының фортепиано бүлегенә уҡырға инә. Был урта махсус уҡыу йортон 1976 йылда отличноға бөтөрә һәм йүнәлтмә менән Бөрө балалар музыка мәктәбендә үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Бында ул өс йыл фортепиано буйынса уҡыта, төп эшенән айырылмай ситтән тороп Бөрө дәүләт педагогия институтының филология факультетында уҡый һәм уны 1982 йылда тамамлай.

1979 йылда Өфөгә күсеп ҡайта һәм өс йыл Резина-техник изделиелар заводының Мәҙәниәт һарайында фортепиано буйынса музыка түңәрәгенең штаттан тыш етәксеһе була.

1982 йылдан Өфө ҡалаһының 9-сы Балалар музыка мәктәбенең фортепиано класында уҡыта, 1993 йылдан — ошонда уҡ фортепиано бүлеге мөдире, 2008 йылдан — директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары.

Хеҙмәт эшмәкәрлеге дауамында Вена йәйге музыка академияһында, Болгариялағы «Славянский путь» Йәйге ижад мәктәбендә, шулай уҡ Мәскәү, хәҙерге Санкт-Петербург һәм Өфө ҡалаларында квалификация күтәреү буйынса уҡыуҙа була. 2007 йылдан юғары квалификация категорияһына эйә.  Педагог бер нисә дөйөм белем биреү программаһы, башҡорт халыҡ көйҙәренең фортепиано өсөн эшкәртелгән йыйынтығы авторы.
Уҡыусылары араһында — төрлө кимәл ижади конкурс лауреаттары, стипендиаттар бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2008) 
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы (2016)
* «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы (2018)
* Өфө ҡала хакимиәтенең Почёт грамотаһы (2022)
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Башҡортостандың ЮНЕСКО эштәре буйынса комитетының Рәхмәт хаты (2017)
* Өфө ҡала хакимиәте башлығының «Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының туған телдәрен үҫтереүҙәге һәм пропагандалауҙағы өлөшө өсөн» премияһы (2011)
* «Рәсәйҙең иң хөрмәтле ҡатын-ҡыҙҙары» почётлы йәмәғәт исеме (2017)
* Музыкант-башҡарыусыларҙың һәм педагогтарҙың «Техника һәм стиль» 10-сы Халыҡ-ара конгресс-фестивале һәм конкурсы лауреаты (Мәскәү, 2010)
* Музыкаль-компьютер технологиялары өлкәһендәге 5-се халыҡ-ара художестволы ижад конкурсының гран-при эйәһе  (Екатеринбург, 2018)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Структура и органы управления образовательной организацией. Детская школа искусств имени Адигама Искужина городского округа город Уфа Республики Башкортостан. Муниципальное бюджетное учреждение. Официальный сайт
Грушина Лира Рим ҡыҙы

**Грушина Лира Рим ҡыҙы** (1 июнь 1967 йыл) — спортсы һәм тренер. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2006) һәм СССР-ҙың спорт мастеры (1984), Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2002).

## Биографияһы
Лира Рим ҡыҙы Грушина (ҡыҙ фамилияһы — Хисмәтуллина 1967 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. «Спутник» физик культура йорто һәм «Зенит» балалар спорт ойошмаһында Г. М. Сорокинала, Евгений Иванович Емельяновта тәрбиәләнә. 1989 йылда Омск дәүләт физик культура институтын тамамлай. 
1985—1988 йылдарҙа «Спутник» физик культура йортоноң фехтование буйынса тренер-уҡытыусыһы. 1988—1989 йылда 8-се Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә (ДЮСШ) эшләй. 1989 йылдан 1994 йылға тиклем 4-се ДЮСШ-ла балалар тәрбиәләй. 1994 йылдан — өлкән тренер-уҡытыусы. 2001 йылдан — Рәсәйҙең юниорҙар йыйылма командаһы, 2003 йылдан өлкәндәрҙең йыйылма командаһы тренеры. 2009 йылдан Олимпия резервының фехтование буйынса  Өфөләге спорт мәктәбе директоры.

## Ҡаҙаныштары
Шәхси иҫәп: РСФСР кубогы (1990), РСФСР чемпионатының көмөш призеры (1990), РСФСР чемпионатының бронза призеры (1987).
Команда иҫәбе: РСФСР чемпионы (1992), РСФСР чемпионатының көмөш призеры (1986, 1988), РСФСР кубогының көмөш призеры (1990)

## Билдәле тәрбиәләнеүселәре
Атҡаҙанған спорт мастерҙары: Тимур Сафин, Анастасия Иванова
Рәсәйҙең Халыҡ-ара класлы спорт мастерҙары: Антон Иванов, Дмитрий Петров, Тимур Арыҫланов
26-нан ашыу Рәсәйҙең спорт мастеры.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Лира Грушина Башҡортостан Республикаһы Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы ҡарамағында 2020 йылдың 16 ғинуарында ойошторлған Йәмәғәт советы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Салауат Юлаев ордены (2021)
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2006) 
СССР-ҙың спорт мастеры (1984)
Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2002)
Халыҡтар дуҫлығы ордены (2016)
2-се дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы (2017)
«Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры» билдәһе (2001)
Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре билдәһе (2017)
Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2003)
Рәсәйҙең Паралимпия комитетының Почет грамотаһы (2017).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Грушина (Хисматуллина) Лира Римовна
* Грушина Лира Римовна
* СШОР по фехтованию 
* Лира Грушина: «Фехтование — интеллектуальный спорт»
* Состав Общественного совета 

## Һылтанмалар
*
Сәләхетдинова Рилә Ринат ҡыҙы

**Сәләхетдинова Рилә Ринат ҡыҙы** (12 сентябрь 1975 йыл) — социолог. Социология фәндәре докторы (2011). Доцент (2005)

## Биографияһы
Рилә Ринат ҡыҙы Сәләхетдинова 1975 йылдың 12 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. 1997 йылда «юриспруденция» һөнәре буйынса Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм ошо уҡ уҡыу йортоноң аспирантураһына инә. 2002 йылдан — Башҡортостан Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының гражданлыҡ хоҡуғы кафедраһы доценты. 
2011 йылда Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының докторантураһын тамамлай һәм социология фәндәре докторы дәрәжәһен ала.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Рилә Ринат ҡыҙының ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре аграр социологияны, хоҡуҡ социологияһын, иҡтисади социологияны үҙ эсенә ала. 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Р. Р. Сәләхетдинова Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһы советының закондар сығарыу эшмәкәрлеге һәм хоҡуҡи эшмәкәрлек буйынса даими комиссияһы ағзаһы; «Иҡтисад һәм идара итеү» фәнни-ғәмәли журналының редколлегия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһы Юстиция министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2006)
Башҡортостан Республикаһы Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2007)
Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһының Маҡтау ҡағыҙы (2010)
Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2011).

## Сығанаҡтар
*
Ишемғужин Евгений Измаил улы

**Ишемғужин Евгений Измаил улы** (19 июль 1939 йыл — 4 октябрь 2014 йыл) — тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР‐ҙың уйлап табыусыһы (1985).

## Биографияһы
Евгений Измаил улы Ишемғужин 1939 йылдың 19 июлендә Пугачёв ҡалаһында тыуған.

1962 йылда Өфө нефть институтын (ӨНИ, хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университеты — ӨДНТУ) тамамлай. 1962—1965 йылдарҙа — Пермь өлкәһенең быраулау предприятиеларында: быраулаусы ярҙамсыһы, участка өлкән инженеры, етештереү-техник бүлегенең өлкән инженеры; 1965 йылдан — ӨНИ-лә (ӨДНТУ): өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, тау-нефть факультеты деканы, уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор.

1971 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Исследование вопросов устойчивости ступенчатого низа бурильной колонны» темаһына диссертация яҡлай. 1989 йылда техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Условия эксплуатации турбобуров и разработка мероприятий по повышению их надежности» темаһына диссертация яҡлай.

2014 йылдың 4 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге быраулау проблемаларына арналған. Уның ҡатнашлығында вертикаль, ауыш, горизонталь йүнәлешле нефть һәм газ скважиналарының кәкрәйеүен булдырмау саралары буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә. Ишемғужин Евгений Измаил улы осраҡлы функцияларҙы файҙаланыуҙың, спектраль‐корреляцион анализдың, сығарып ташлауҙар теорияһының, скважиналар быраулағанда тәрәндә эшләүсе ҡорамалдарҙы диагностикалау өсөн ихтималлыҡ‐статистик ысулдарҙың теоретик нигеҙҙәрен эшләй. Тикшеренеү һөҙөмтәләре Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларында индерелгән. Уйлап табыуҙарға 27 авторлыҡ танытмаһы һәм патенты бар. 120-нән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография, авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).

— СССР‐ҙың уйлап табыусыһы (1985).

## Хеҙмәттәре
* Работа бурильной колонны в скважине. М., 1973 (авторҙаш);
* Теоретические основы надёжности буровых и нефтепромысловых машин. Өфө, 1981;
* Нелинейные колебания элементов буровых машин. Өфө, 1999.
* Нелинейные колебания элементов буровых машин : Учеб. пособие для студентов спец. 0508. Ишемгужин, Евгений Измайлович
* Регрессионный анализ и планирование эксперимента при оценке надежности буровых и нефтепромысловых машин : Учеб. пособие. Ишемгужин, Евгений Измайлович.
* Ремонт бурового и нефтепромыслового оборудования : Учеб. пособие. Ишемгужин, Евгений Измайлович

## Һылтанмалар
* УГНТУ Ишемғужин 
* 
* [Ишемгужин, Е.И](https://primo.nlr.ru/primo_library/libweb/action/search.do?fn=search&vl(freeText0)=Ишемгужин%2C+Е.И&tab=default_tab&mode=Basic&scp.scps=scope%3A(MAIN_07NLR)&vid=07NLR_VU1&ct=suggestedSearch&vl(95401580UI1)=all_items&vl(45974060UI0)=creator)

## Иҫкәрмәләр
Нуриев Ғабдул Ғәҙелша улы

**Нуриев Ғабдул Ғәҙелша улы** (6 февраль 1922 йыл — 16 февраль 2004 йыл, Ҡазан) ― ғалим-табип, дерматовенеролог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1982), профессор (1983), Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989).

## Биографияһы
Ғабдул Ғәҙелшә улы Нуриев 1922 йылдың 6 февралендә Татар АССР-ының Ар кантоны Иҫке Мәңгәр ауылында тыуған.

1940 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың йәйендә Ҡыҙыл Армияға мобилизациялана. 3-сө Украин һәм 4-се Украин фронтында һуғыша, ҡаты яралана. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә. 1945 йылда демобилизацияланып, тыуған яғына ҡайта һәм медицина институтында уҡыуын дауам итә. Уны 1950 йылда тамамлай.

1954 йылдан алып 1957 йылға тиклем Республика клиник дауаханаһында тире-венерология бүлеге мөдире булып эшләй. 1957 йылда Республика тире-венерология диспансерының баш табип урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1961 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтының дерматовенерология кафедраһы мөдире була.

1967 йылда кандидатлыҡ, 1982 ― докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1983 йылда профессор итеп һайлана. 1989 йылда һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн Нуриев Ғабдул Ғәҙелша улы «Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы» почетлы исеменә лайыҡ була. Шул уҡ йылда Татарстан дерматовенерологтарының ғилми йәмғиәте рәйесе итеп һайлана. 1990 йылда профессор-консультант булып китә.

Тире ауырыуҙары патогенезында микроблы аллергия һәм аутоаллергия проблемалары буйынса 100-ҙән ашыу хеҙмәт авторы. Стрептококка һәм стафилококкҡа аллергияһы булған хроник дерматоз менән ауырығандарҙы үҙенсәлекле гипосенсибилизациялау терапияһының яңы методикаһын эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Миҙалдар
* Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989)

## Библиография
* Роль аллергических и аутоаллергических факторов в патогенезе микробной экземы // Вестник дерматологии и венерологии. 1971. № 11.
* Случай гипертрофического твердого шанкра // Вестник дерматологии и венерологии. 1980. № 9.
* Специфическая гиперсенсибилизирующая терапия больных дерматозами растворимыми бактериальными аллергенами // Вестник дерматологии и венерологии. 1987. № 7.

## Әҙәбиәт
* Павлухин Я. Г. История медицины Татарстана в лицах. Казань, 1997.
* Профессор Габдул Гадельшевич Нуреев // Казанский медицинский журнал. 2002. № 1.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 6 февраля — 100 лет со дня рождения Габдулы Гадельшевича Нуреева
Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы

**Төхвәтуллин Расфар Мөхлис улы** (4 апрель 1933 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000).

## Биографияһы
Расфар Мөхлис улы Төхвәтуллин 1933 йылдың 4 апрелендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Иҫке Арсҫланбәк ауылында тыуа. 1959 йылда Башҡорт дәүләт университетының Тарих факультетын тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын тыуған районының Ҡаҙнаҡай тулы булмаған урта мәктәбе директоры булып башлай.
1965—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында эшләй: 1979—1990 йылдарҙа БДУ-ның фәнни коммунизм кафедраһының ассистенты, өлкән уҡытыусыһы, доценты була; 1991—2001 йылдарҙа фәнни коммунизм кафедраһы доценты, политология кафедраһы профессоры;2000-2001 йылдарҙа философия һәм социология факультеты деканының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары; 2001—2004 йылдарҙа — социаль хеҙмәт теорияһы кафедраһы мөдире; 2005—2010 йылдар — политология кафедраһы профессоры. 1978 йылда Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһын тамамлай. 2000 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Расфар Мөхлис улының ғилми тикшеренеүҙәре милли үҫеш һәм милләт-ара мөнәсәбәттәргә, социаль хеҙмәт теорияһына, этносоциологияға, этнополитологияға, социологияға, политологияға, мәҙәниәт социологияһына, шәхес социологияһына ҡағыла. Ул ике тиҫтә самаһы ғилми хеҙмәт авторы. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Р. М. Төхвәтуллин 2001—2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының социологик фәндәр буйынса кандидатлыҡ дисесертация комиссияһы рәйесе, социологик фәндәр, сәйәси фәндәр буйынса диссертация советтары ағзаһы була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
*
Козлова Планета Павловна

**Козлова Планета Павловна** (28 июль 1945 йыл) — ғалим-педагог. Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002). Юғары мәктәп уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Планета Павловна Козлова 1945 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Ғәҙелша ауылында тыуа. 1970 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ ҡалаһының 9‑сы урта мәктәбендә һәм 2‑се тәрбиә-хеҙмәт колонияһында уҡыта.  1974 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, 1987—2009 йылдарҙа һәм 2012—13 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы һәм Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы  дөйөм академия кафедраһы мөдире. 

1998 йылда педагогия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Природосообразность как основополагающий принцип в истории школы и педагогики» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
П.П.Козлованың фәнни тикшеренеүҙәре мәғариф тарихы һәм философияһына, балаларҙы тәрбиәләүҙә һәм уҡытыуҙа тәбиғәткә ярашлылыҡ принцибына, хәҙерге йәштәргә рухи-әхлаҡи тәрбиә биреү проблемаларына, мәғариф өлкәһендә идара итеү консультацияһының заманса аспекттарына арналған.  200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002)

## Төп хеҙмәттәре
* Генезис теории природосообразности развития человека в истории психолого-педагогической культуры. Уфа; Стерлитамак, 1995; 
* Преемственность в теориях природосообразного и экологического воспитания. Стерлитамак, 2004 (авторҙ.).
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Сенченко Геннадий Степанович

**Сенченко Геннадий Степанович** (5 февраль 1919 йыл—17 июль 1985 йыл) — ғалим-геолог, Көньяҡ Уралдың геологияһын өйрәнеүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Геология-минералогия фәндәре докторы (1976). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1943), ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1945) ордендары кавалеры. 
## Биографияһы
Геннадий Степанович Сенченко 1919 йылдың 5 февралендә Украина ССР‑ы Кировоград өлкәһенең Маловисковский районы Злинка ауылында тыуа. 
1941 йылда Һарытау университетын тамамлағандан һуң ул университетта эшләй, тәүҙә геолог, һуңынан Геология ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре була.

Г.С. Сенченко – Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1943 йылда 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм 1944, 1945 йылдарҙа Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 

1952 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Геннадий Степанович Өфөлә, Фәндәр академияһының Геология инстиутында эшләй, башта өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1964 йылдан – бүлек мөдире, ә 1965 йылдан – тектоника лабораторияһы мөдире. 

1975 йылда Мәскәү дәүләт университетының геология факультетында Г.С.Сенченко «Складчатая структура Южного Урала и ее соотношение со строением глубоких горизонтов земной коры» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 

Геннадий Степанович Сенченко 1985 йылдың 17 июлендә Өфөлә вафат була.
## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге геоморфология һәм тектоника менән бәйле. Сенченко тарафынан Көньяҡ Уралдың йыйырсыҡлы формаларының морфологияһы өйрәнелгән һәм уларҙың арауыҡта урынлашыу законлыҡтары, хәҙерге геологияла өҙөк боҙоҡлоҡтар (шул иҫәптән шарьяждар һәм ҡаплау шыуҙырмалары) роле һәм Ер ҡабығының тәрәндәге төҙөлөшө менән уларҙың корреляцияһы асыҡланған. 

ГДР ғалимдары менән берлектә Альп һәм Уралдың герцин структураларын тикшереүҙә, 1954 йылда 1:200000 масштаблы СССР‑ҙың Дәүләт геологияһы картаһын төҙөүҙә ҡатнаша. 80‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) 
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
*  «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы (1945)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

## Төп хеҙмәттәре
* Складчатые структуры Южного Урала. М., 1976. 
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Злобин Николай Анатольевич (Рәсәй Геройы)

**Злобин Николай Анатольевич** (16 июнь 1976 йыл) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2010). Майор.

## Биографияһы
Николай Анатольевич Злобин 1976 йылдың 16 июлендә Алма-Атала тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Ҡаҙағстан Республикаһы Ҡораллы Көстәренең сик буйы юғары команда училищеһында уҡый (1997). Хеҙмәт юлын ҡаҙаҡ-ҡытай сигендәге «Туат» сик буйы заставаһында тәрбиә эше буйынса етәксе урынбаҫары булып башлай. Һуңынан Рәсәйгә күсә.

2002 йылдан — Рәсәй Эске эштәр министрлығында. Ульяновскиҙа эске ғәскәрҙәрҙең моторлаштырылған махсус полкында, Чечня Республикаһында 46-сы оператив тәғәйенләнештәне айырым бригадала, эске ғәскәрҙәрҙең Волга буйы төбәк командованиеһының махсус тәғәйенләнештәге отрядында хеҙмәт итә.

2010 йылда майор Николай Злобин Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәренең Волга буйы төбәк командованиеһының махсус тәғәйенләнештәге отрядының разведка начальнигы була.

Злобинға Урус-Мартан районыныда разведка-эҙләү эштәре үткәрергә ҡушыла. 4 февралдә Алхазурово ауылынан алыҫ булмаған урында разведтөркөм чечен бандиттарының маскировкаланған базаһын асыҡлай һәм дошмандың көсө артығыраҡ булыуға ҡарамаҫтан, һөғышҡа инә. Алыш менән дөйөм етәкселек итеүсе Злобин ярҙамға лейтенант Петрачковтың төркөмөн ебәрә, дошман базанан ҡыуып сығарыла һәм урманға сигенә. Эҙәрлекләү ваҡытындаотряд юғалтыу кисерә: Петрачков вафат була, ике хәрби хеҙмәткәр яралана. Төркөм менән командалыҡ итеүҙе Злобин үҙ өҫтөнә ала. Ул төркөмгә уңайлы рубежға китергә бойора, үҙе уларҙы һаҡлап ҡала. Алышта Злобин күкрәгенә ҡаты яралана, ләкин һуғыш яланын ташлап китмәй, дошман һөжүмен аңын юғалтҡансы тотоп тора. Яуҙаштары уны ут аҫтынан алып сығып, госпиталгә оҙатыуға өлгәшә.

Рәсәй Федерацияһы Президенты>ның 2010 йылдың 4 авгусындағы 978-се Указы менән майор Николай Анатольевич Злобинға «Төньяҡ Кавказ төбәгендә хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелә һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй, хеҙмәтен эске ғәскәрҙәрҙә дауам итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Геройы (2010)
Шулай уҡ күп һанлы миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5.
* Жарникова Е. А завтра — снова в разведку. // «На боевом посту» (журнал ВВ МВД России). — 2011. — № 3. — С.30-33.

## Һылтанмалар
* ГЕРОЙ РОССИИ НИКОЛАЙ ЗЛОБИН
Омельяненко Александр Владимирович

**Омельяненко Александр Владимирович** (8 май 1974 йыл) — Рәсәй Федерацияһының Хәрби-Һауа көстәре капитаны (РФ Геройы исеме бирелгән мәлдә), икенсе Чечен һуғышында ҡатнаша, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2001). Хәрби-Һауа көстәренең һәм Һауа һөжүменә ҡаршы оборонаның 4-се армияһы 55-се Севастополь айырым вертолет полкының Ми-24 вертолет звеноһы штурман-операторы.

## Биографияһы
Александр Владимирович Омельяненко 1974 йылдың 8 майында Белорус ССР-ы Витебск өлкәһе Лепельск районының Новое Заслоново ауылында офицер ғаиләһендә тыуа. Мәктәптә уҡыуы менән бер рәттән ДОСААФ авиаклубында белем ала.

1991 йылда Хәрби Көстәр сафына баҫа һәм Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһында уҡый, уны 1996 йылда уңышлы тамамлай. Краснодар крайының Кореновск ҡалаһында дислокацияланған Хәрби-Һауа көстәренең һәм Һауа һөжүменә ҡаршы оборонаның 4-се армияһының 55-се айырым вертолет полкында хеҙмәт итә.

Икенсе Чечен һуғышында ҡатнаша, Чечня һәм Дағстанға 5 командировкала була. 2001 йылдың аҙағына уның иҫәбендә 1000-дән ашыу сәғәт хәрби осош була.

2001 йылдың 17 октябрендә майор К. П. Кистеня экипажы составында ҡатмарлы метеошарттарҙа Марух артылышы районында командир Гелаев етәкселегендәге террорслар төркөмөн эҙләү һәм юҡ итеү өсөн осош яһай. Боевиктар төркөмө Маруха йылғаһы тамағында табыла, Омельяненко ут асып тиҫтәләгән боевикты юҡ итә. Һуғыш барышында ракета ярсығынан зыян күргән вертолет шарлауыҡ районындағы ҙур булмаған майҙансыҡҡа ултыртыла. Вертолетҡа яҡын килергә тырышҡан боевиктар борт ҡоралы ярҙамында туҡтатыла. Вертолетты ерҙә бер аҙ ҡарағандан һуң, Кистень менән Омельяненко ҡабат аэродромға ҡайтырға тырышырға ҡарар итә, сөнки боевиктар ныҡ яҡынлаша.

Рәсәй Федерацияһы Президентының 2001 йылдың 28 ноябрендәге Указы менән Төньяҡ-Кавказ төбәгендә хәрби бурысын үтәгән ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Александр Владимирович Омельяненкоға Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 743) бирелә.

Рәсәй Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 2002 йылда Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһын тамамлай. 2019 йылда Рәсәй Федерацияһының Оборона идаралығы милли үҙәгендә хеҙмәт үтә.

Полковник. Миҙалдар менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Геройы (2001)
Күп һанлы миҙалдар.

## Әҙәбиәт
* Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5.
* Козак Ю. Грозным небом закалён // Красная Звезда. — 2019. 18 февраля. — С.6. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Туҡтаров Варис Рәфҡәт улы

**Туҡтаров Варис Рәфҡәт улы** (9 июнь 1959 йыл) — ғалим-зооинженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015).

## Биографияһы
Варис Рәфҡәт улы Туҡтаров 1959 йылдың 9 июнендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Ҡарағош ауылында тыуа. Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткәндән һуң Башҡортостан ауыл хужалығы институтының зооинженерия факультетына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон 1986 йылда тамамлай һәм ошонда уҡ кафедрала производство мастеры вазифаһында эшләй башлай. Бөтә Рәсәй ветеринар санитария, гигиена һәм экология фәнни-тикшеренеү институты аспирантураһын тамамлағандан һуң умартасылыҡ һәм зоология кафедраһына ассистент булып күсә. 1993 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Өс йылдан һуң Бөтә Рәсәй ветеринар санитария, гигиена һәм экология фәнни-тикшеренеү институты докторантураһына саҡырыла. 2000 йылда биология фәндәре докторы дәрәжәһен ала. 
Әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт аграр университетының Биотехнологиялар һәм ветеринар медицина факультетының
Биология, Умартасылыҡ, шәхси зоотехния һәм хайуандарҙы үрсетеү кафедраһы профессоры.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Варис Рәфҡәт улының фәнни эшмәкәрлеге бал ҡорттарының ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалауҙың заманса ысулдарын эшләү һәм ҡулланыуға индереүгә, шулай уҡ уларҙы тирә-яҡ мөхиттең басраныуын билдәләүсе индикатор сифатында ҡулланыуға бәйле. Был йәһәттән уның етәкселегендә ветеринар экологияның яңы — апиморниторинг ысулы эшләнә. В. Р. Туҡтаров эшсе ҡорттарҙың айырымланған май күҙәнәктәрен алыуҙың яңы ысулы тәҡдим ителә һәм патентлана. Бал ҡорттарының бактериаль сирҙәрен дауалау өсөн юғары һөҙөмтәле апифлоцид препараты эшләнә һәм файҙаланыла. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
В. Р. Туҡтаров кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса диссертация советы рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015)
XVII Халыҡ-ара «Агрокомплекс — 2007» махсуслаштырылған күргәҙмәһенең 1-се дәрәжә димломы (2007).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* ТУКТАРОВ ВАРИС РАФКАТОВИЧ 
* Туктаров Варис Рафкатович
Рәхмәтуллин Азат Салауат улы

**Рәхмәтуллин Азат Салауат улы** (4 апрель 1972 йыл) — ғалим-табип. 2007 йылдан 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табибы, 2018 йылдан Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының баш табип урынбаҫары, 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары, 2022 йылдың 28 мартынан — министр вазифаһын башҡарыусы. Медицина фәндәре кандидаты.

## Биографияһы
Азат Салауат улы Рәхмәтуллин 1972 йылдың 4 апрелендә Башҡорт АССР-ының Сибай ҡалаһында тыуа. 1989 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә һәм уны 1995 йылда тамамлай. Бер йыл баш ҡаланың 6-сы дауаханаһында хирургия буйынса табип-интерн булып эшләй. 1996—1998 йылдарҙа БДМИ-ҙа хирургия буйынса клиник ординатура үтә. 2001 йылға тиклем Өфөнөң 13-сө ҡала клиник дауаханаһында хирургия бүлеге хирургы була.
Артабанғы ике йылын Сибай ҡалаһы дауаханаһында һөнәре буйынса эшләй. 2004 йылға тиклем баш табиптың медицина буйынса урынбаҫары була.
2004—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының кадрҙар бүлегенең баш белгесе, бер к ваҡытта БДМУ клиникаһының ҡан тамырҙары хирургияһы бүлеге хирургы. 2007 йылға тиклем баш табип урынбаҫары, 2-се Республика клиник дауаханаһының табиб-хирургы, бер үк ваҡытта БДМУ клиникаһы хирургы. 2007 йылдан 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табибы.
2019 йылдың 9 сентябренән БР һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары. 2022 йылдың 28 мартынан — БР Һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын башҡарыусы.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Азат Рәхмәтуллиндың 38 фәнни хеҙмәте, уйлап табыуға 2 патенты бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Рахматуллин Азат Салаватович
* Азат Рахматуллин назначен первым заместителем министра здравоохранения Башкирии
* Азат Рахматуллин
Ямалиев Ким Мәсғүт улы

**Ямалиев Ким Мәсғүт улы**  (18 декабрь 1928 йыл—8 март 2012 йыл) — физик. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).

## Биографияһы
Ким Мәсғүт улы Ямалиев 1928 йылдың 18 декабрендә Үзбәк ССР‑ының Ҡатты‑Ҡурған ҡалаһында тыуа. 
Бәләкәй сағында уның ғаиләһе Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Сәйҙебаш ауылына күсеп килә. Күп балалы ғаиләлә үҫә һәм тәрбиәләнә.

Сәйҙебаш мәктәбендә етенсе класты тамамлай. Күҙәй мәктәбендә урта белем ала. 

1959 йылда Свердловск ҡалаһында Горький исемендәге дәүләт университетын, һуңынан Мәскәүҙә Үҙәк ҡара металлургия ғилми-тикшеренеү институтының металдар физикаһы институты аспирантураһын тамамлай.

Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

Урал университетын тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 1967 йылдан алып Геология институтында (1969 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр), 1976 йылда — ИПТЭР-ҙа: өлкән, 1991 йылда — баш ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1989 — 2005 йылдарҙа лаборатория мөдире.

К.Ямалиев үҙен тулыһынса фәнгә бағышлай: Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, һуңынан физика-математика өлкәһендә ғилми эш менән шөғөлләнә. Ким Мәсғүт улы 40 йылға яҡын Өфө энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтында ғилми эш алып бара.

Ким Мәсғүт улы Ямалиев 2012 йылдың 8 мартында Өфөлә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге металл физикаһына арналған. Ямалиев тарафынан оҙаҡ файҙаланылған магистраль нефть үткәргес торбаларының иҫкереүе һәм деформацияланыуы процестарының законлыҡтары, шартлатып ҡырҡыу ваҡытында шартлау энергияһының торба металына тәьҫире тикшерелгән, нефть үткәргестәрҙең ҡалдыҡ ресурсын баһалау методикаһы һ.б. .

Уның етәкселегендә «Өфө-Әлмәт-Куйбышев», «Өфө-Әлмәт-Горький», «Дуҫлыҡ», «ТОН-1» нефть үткәргестәренең техник торошо билдәләнә һәм уларҙы артабан файҙаланыу, ҡайтанан һынау һәм ремонтлау буйынса тәҡдимдәр эшләнә. Магистраль нефть үткәргестәрҙә 15 авария сәбәптәрен фәнни яҡтан нигеҙләй, 1982 йылда Оло Теләк районында авария сәбәптәрен экспертизалауҙа ҡатнаша.
80-дән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография, 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы. 1983 йылда И.М. Губкин исемендәге премия лауреаты була.

Ғалимдар советы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре. 
* И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1983)

## Төп хеҙмәттәре
* Диффузное рассеяние рентгеновских лучей стареющими сплавами. М., 1973; 
* Старение труб нефтепроводов. М., 1995 (авторҙ.); 
* Трещиностойкость металла труб нефтепроводов. М., 2001 (авторҙ.).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Андреева Мария Андреевна (ғалим)

**Андреева Мария Андреевна** (19 июль 1924 йыл — 15 июнь 2005 йыл) — ғалим-гидролог. География фәндәре докторы, профессор, Рәсәй тәбиғәт белеме академияһы академигы (2002).

Ер өҫтө һыуҙары гидрологияһы, синоптик, тыуған яҡты өйрәнеү һәм география методикаһы өлкәһендә 190-ға яҡын хеҙмәт,  улар иҫәбендә дәреслектәр һәм монографиялар авторы.

## Биографияһы
Мария Андреевна Андреева 1924 йылдың 19 июлендә  Силәбе өлкәһе Сосновка  районының Трифоново ауылында тыуа.

1942 йылда Силәбе педагогия училищеһын тамамлай, 1947 йылда — Силәбе педагогия институтының  (хәҙер Көньяҡ Урал дәүләт гуманитар-педагогия университеты) география факультетын тамамлай. 1947—1955 йылдарҙа география уҡытыусыһы, һуңынан Силәбелә  18-се мәктәптең завуч булып  эшләй. 1955—1962 йылдарҙа педагогик хеҙмәткәрҙәрҙең квалификацияһын күтәреү институтында география кабинеты мөдире була. 1962—1964 йылдарҙа Пермь дәүләт университетының ҡоро ер гидрологияһы кафедраһы аспиранты була.  1964 йылда «Физико-географические особенности озёр Челябинской области и их хозяйственное использование» темаһына  кандидатлыҡ диссертация яҡлай  һәм тыуған юғары уҡыу йортона эшкә ҡайта. 1974 йылда «Гидрологический режим озёр Среднего и Южного Урала и влияние на него атмосферной циркуляции» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай

1974—2001 йылдарҙа Мария Андреева физик һәм иҡтисади география кафедраһы мөдире булып эшләй; 2002 йылдан Силәбе дәүләт педагогия университетының география һәм географияны уҡытыу методикаһы кафедраһы профессор-консультанты була.  Бер үк ваҡытта 1974—2000 йылдарҙа — Рус география йәмғиәтенең Силәбе бүлексәһе рәйесе, 1977—1987 йылдарҙа СССР Мәғариф министрлығының география буйынса ғилми-методик комиссияһы ағзаһы була. 1986 йылдан М.А. Андреева аспирантураны етәкләй, уның шәхси етәкселегендә туғыҙ кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

2005 йылдың 11 июнендә  Силәбелә вафат була һәм шунда ерләнә

2020 йылдың 9 сентябрендә Көньяҡ Урал дәүләт гуманитар-педагогия университетының тәбиғи-технология факультетында (Бажов урамы, 48) Рус география йәмғиәтенең почетлы ағзаһы Мария Андреевна Андреева хөрмәтенә Рус география йәмғиәтенең иҫтәлекле таҡтаташын асыу тантанаһы уҙҙы. Ул бында 30 йылдан ашыу эшләне.

## Ҡаҙаныштары

* «Хеҙмәт батырлығы өсөн», «Хеҙмәт ветераны», «Бөтә Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәтенең ҙур иҫтәлекле миҙалы» миҙалдары, шулай уҡ юбилей наградалары менән бүләкләнгән
* «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы», «СССР-ҙың мәғариф отличнигы» һәм «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исемдәренә лайыҡ.
* «Рус география йәмғиәтенең почетлы ағзаһы» (1995).
* 2000 йылда үҙ эшмәкәрлегендә уңышҡа өлгәшкән өсөн Мария Андреева «Йыл ҡатын-ҡыҙы» тип Америка биография институтының Халыҡ-ара советы тарафынан донъяның 100 эшлекле һәм профессиональ ҡатын-ҡыҙы иҫәбендә тәҡдим ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* ﻿АНДРЕЕВА Мария Андреевна
Майстренко Татьяна Григорьевна

**Майстренко Татьяна Григорьевна** (12 июль 1953 йыл) — иҡтисадсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры (2002). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2009), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты (2003).

## Биографияһы
Татьяна Григорьевна Майстренко 1953 йылдың 12 июлендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Шишмә эшселәр ҡасабаһында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң юғары белем алыу теләге  Башҡортостан ауыл хужалығы институтына алып килә. Уны 1976 йылда тамамлай һәм хеҙмәт юлын Өфө районының «Сельхозтехника» район берекмәһендә башлай. 1977 йылда «Өфө» совхозында эшләй. 1978 йылда өлкән иҡтисадсы була. 1990 йылдан «Алексеевский» дәүләт унитар ауыл хужалығы предприятиеһында тәүҙә иҡтисадсы булып эшләй, өс йылдан һуң коммерция бүлеге начальнигы була. 1998 йылдан яңы технологиялар һәм ҡорамалдарҙы индереү буйынса бүлек мөдире. Ике йылдан һуң яңы технологиялар индереү буйынса баш белгес.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Т. Г. Майстеренко ҡатнашлығында технологияға һаҡланған тупраҡ шарттарында йәшелсәләрҙең уңышын күтәреү өсөн йыл буйына иңкештәрҙе үрсетеү технологияһы эшләнә һәм производствоға индерелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996)
«Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены кавалеры (2002)
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2009)
Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты (2003).

## Сығанаҡтар
*
Маликов Борис Зөфәр улы

**Маликов Борис Зөфәр улы** (29 октябрь 1947 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (2004), профессор (2006). Эске хеҙмәт полковнигы.

## Биографияһы
Борис Зөфәр улы Маликов 1947 йылдың 29 октябрендә Южно-Сахалинск ҡалаһында тыуа. Юғары белемде Башҡорт дәүләт университетында ала. Уҡыу йортон 1974 йылда тамамлай. Хеҙмәт юлын 1975 йылда Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығы системаһында башлай. 1990 йылдан Өфө юридик институтында эшләй. Тәүҙә ғилми хеҙмәткәр була, һуңынан — холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт хоҡуғы кафедраһы начальнигы урынбаҫары вазифаһында. 1998 йылдан Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Һарытау юридик институтында, 2001—2008 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Яза башҡарыу федераль хеҙмәтенең Һамар юридик и нститутында эшләй, 2003 йылдан енәйәт-башҡарма хоҡуҡ кафедраһы начальнигы.
2009 йылдан Хеҙмәт һәм социаль мөнәсәбәттәр академияһының Башҡортостан социаль технологиялар институтының енәйәт хоҡуғы, процесс һәм криминалистика кафедраһы мөдире булып эшләй. Һуңғы эш урыны — Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институтының енәйәт хоҡуғы һәм криминология кафедраһы профессоры.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Борис Маликовтың ғилми эшмәкәрлеге яза теорияһы проблемаларын тикшереүгә, енәйәт яуаплылығының асылына һәм формаларына бағышлана. Ул 150-нән ашыу фәнни һәм методик хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Юстиция министрлығының һәм Рәсәй Федерацияһының Яза башҡарыу федераль хеҙмәтенең ведомство миҙалдары.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* ПРЕПОДАВАТЕЛИ КАФЕДРЫ ЮРИСПРУДЕНЦИИ
*
Мусина Флариса Сабирйән ҡыҙы

**Мусина Флариса Сабирйән ҡыҙы** (1956 йыл, БАССР‑ҙың Иглин районының Түбәнге Ләмәҙ ауылы) ― юғары квалификациялы терапевт. Медицина фәндәре кандидаты. «Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы».

## Биографияһы
Флариса Сабирйән ҡыҙы Мусина 1956 йылда БАССР‑ҙың Иглин районы Түбәнге Ләмәҙ ауылында тыуған. Һигеҙенсе синыфты гел "бишле"гә генә тамамлағандан һуң имтиханһыҙ Өфөнөң 1-се медицина училищеһына, артабан институтҡа уҡырға инә. 1987 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Өфөнөң Хеҙмәт гигиенаһы һәм профессиональ ауырыуҙар фәнни тикшеренеүҙәр институтында эш башлай. Профессиональ сирҙәр, терапия буйынса махсуслаша. «Формирование сосудистого гипотонического синдрома при длительном контакте с нитроэфирами» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҙып, ошо йүнәлеш буйынса Санкт-Петербургта, Мәскәүҙә белемен камиллаштыра.

1990 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтына ғилми хеҙмәткәр булып күсә. Бер йылдан һуң эске ауырыуҙар кафедраһы ассистенты итеп тәғәйенләнә. Унда 2003 йылға тиклем эшләй. Кафедра ассистенты булараҡ, 18-се ҡала клиник дауаханаһының 3-сө терапия бүлегендә дауалау эше алып бара (ауырыуҙар палатаһы өсөн яуап бирә, 18-се поликлиникала һәм стационарҙа сирлеләргә консультация бирә). 2003 йылдың февраленән әлеге ваҡытҡа тиклем Башҡорт дәүләт медицина университеты күсемһеҙ милек институтында ашығыс ярҙам һәм һәләкәттәр медицинаһы кафедраһы доценты булып эшләй. Хирургия бүлегендә һәм 18-се ҡала клиник дауаханаһының төбәк бүлексәһендә сирлеләр өсөн яуаплы. Дөйөм медицина стажы 34 йыл, табип стажы 22 йыл.

Кафедрала уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире вазифаһын башҡара, терапияла кисектергеһеҙ хәл буйынса курсанттар менән лекциялар, практик һәм семинар дәрестәре үткәрә. Ф. С. Мусина тарафынан интерндар, ашығыс медицина ярҙамы табиптары өсөн эш программалары, ситуация мәсьәләләре, уҡыу фильмдары, тематик стендтар әҙерләнгән. Дәрестәрҙә курсанттарҙың практик күнекмәләрҙе үҙләштереүенә айырым иғтибар бүлә.

Педагогик эшмәкәрлеге менән бер рәттән Ф. С. Мусина дауалау һәм консультатив эште уңышлы алып бара, хирургия бүлеге менән етәкслек итә, дөйөм тикшереүҙәр, консультациялар, консилиумдар, клиник һәм клиник-анатомик конференциялар үткәрә, ҡаланың һаулыҡ һаҡлау һәм Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлыҡтары комиссияларында ялыуҙарҙы тикшереү буйынса эшләй, консультация һәм дауалау ярҙамы күрһәтеү өсөн Башҡортостан Республикаһы дауалау-профилактика учреждениеларына бара. БДМУ-ның сертификация комиссияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының аттестация комиссияһы ағзаһы булып тора.

Уҡыу, дауалау, фәнни эш менән бер рәттән кафедраның, университеттың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша, кафедраның уҡыу бүлеге мөдире, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының штаттан тыш хеҙмәткәре булып тора.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* БДМУ-ның Маҡтау грамотаһы,
* Өфө ҡалаһы ҡала округының Маҡтау грамотаһы,
* «Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау отличнигы»
* Уңышлы хеҙмәте «Рәсәйҙең күренекле ғалимдары» сертификаты менән баһаланған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ 
* Сәләмәтлек йөҙҙә сағыла
Зарубин Георгий Петрович

**Зарубин Георгий Петрович** (1928—1995) — СССР табибы, ғалим-гигиенист, медицина фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты.

100-ҙән ашыу баҫылып сыҡҡан ғилми эш, шул иҫәптән һыу ятҡылыҡтарын һаҡлау һәм санитар эште ойоштороу, атап әйткәндә, тирә-яҡ мөхит гигиенаһына арналған 10 монография авторы. «Санитарные вопросы водоснабжения и канализации» монографияһы  өсөн Г. П. Зарубин  1979 йылда  СССР Медицина фәндәре академияһының Ф. Ф. Эрисман премияһына лайыҡ була (И.П.Овчинкин менән берлектә).

## Биографияһы
Георгий Петрович Зарубин 1928 йылдың 12 декабрендә тыуа.

1953 йылда Ҡазан медицина институтын тамамлай  (хәҙер Ҡазан дәүләт медицина университеты) һәм Башҡорт АССР-ында һыу ятҡылыҡтарын санитар һаҡлау буйынса инспекторы вазифаһында эшләй. 1959 йылдан 1962 йылға тиклем Мәскәү Ф. Ф. Эрисман исемендәге гигиена ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр була, һуңынан тимер юлы транспортының Бөтә Союз  һыу менән тәьмин итеү һәм һыу  гигиенаһы лабораторияһында эшләй. 1962 йылдан Г. П. Зарубин СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағындағы Дүртенсе баш идаралыҡтың Санитар-эпидемиология станцияһының баш табибы булып эшләй һәм утыҙ йыл дауамында уның алыштырғыһыҙ етәксеһе була.

Г.П. Зарубин - Рәсәй Федерацияһы Президенты Эштәре идаралығы медицина үҙәгенең санитар-эпидемиологик хеҙмәтен ойоштороусы һәм етәксеһе, Рәсәй Федерацияһы Юғары аттестация комитетының Медицина-биология, химия һәм аграр фәндәре идаралығы начальнигы.

Н.А. Семашко исемендәге Мәскәү медицина стоматология институтының (хәҙер Мәскәү дәүләт медицина-стоматология университеты) гигиена кафедраһы профессоры була. Уның етәкселегендә 22 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Күп йылдар дауамында «Гигиена и санитария» журналының баш мөхәррир урынбаҫары, СССР-ҙың Юғары аттестация комиссияһының Эксперт советы ағзаһы була.

Г.П.Зарубин 1995 йылдың 28 июлендә вафат була.   Кунцево зыяратында ерләнә.

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике «Почёт Билдәһе» ордены һәм миҙалдар  менән наградлана; Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* ПАМЯТИ ГЕОРГИЯ ПЕТРОВИЧА ЗАРУБИНА Архивная копия от 27 сентября 2021 на Wayback Machine
Вощинин Александр Николаевич

**Вощинин Александр Николаевич** (15 апрель 1914 йыл — 11 ноябрь 1986 йыл) — совет хәрби етәксеһе, СССР Хәрби-Диңгеҙ флотының 6-сы идаралыҡ начальнигы, вице-адмирал (1968).

## Биографияһы
Александр Николаевич Вощинин 1914 йылдың 15 апрелендә Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Шаран районы Яңы Петровка ауылында тыуа. Татар.

1937 йылда Ленинград ҡалаһындағы М. В. Фрунзе исемендәге Юғары команда хәрби-диңгеҙ училищеһының артиллерия факультетын тамамлай. Сумы өлкәһенең Шостка ҡалаһына хәрби заводҡа йүнәлтелә, унда өлкән техник, Хәрби-диңгеҙ флоты вәкиле урынбаҫары, завод директоры вазифаларында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941—1943 йылдарҙа Хәрби-диңгеҙ флоты Артиллерия идаралығының оператив берекмәһе составында яр буйы нығытма линияһы буйынса эштәрҙе ойоштора. 1943 йылдың апреленән алып Мәскәү ҡалаһында Хәрби-диңгеҙ флоты Артиллерия идаралығында өлкән офицер. Һуңыштан һуң Семипалатинск полигонында ядро ҡоралдарын тәүге һынауҙарҙа ҡатнаша. 1954—1966 йылдарҙа ХДФ-ның бүлек мөдире һәм 6-сы идаралығы начальнигы урынбаҫары. 1966—1975 йылдарҙа ХДФ-ның 6-сы идаралығы начальнигы. Яңы Ерҙә ядро ҡоралын һынау етәкселәренең береһе. 1975 йылда отставкаға сыға.

## Наградалары
Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1953)
I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1972)
ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1949, 1972)
III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн»
СССР миҙалдары.

## Әҙәбиәт
* 
* Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.1 (А-В). Казань, 2002. 

## Һылтанмалар
* МОСКОВСКИЙ СОЮЗ НОВОЗЕМЕЛЬЦЕВ

## Иҫкәрмәләр
Лаврентьев Николай Григорьевич

**Лаврентьев Николай Григорьевич** (4 март 1921 йыл — 1992 йыл) — РСФСР-ҙың атҡаҙанған машина эшләүсеһе, VIII саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты (1971—1975), Муромдың почетлы гражданы (2013).

## Биографияһы
Лаврентьев Николай Григорьевич 1921 йылдың 4 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Подлесный ауылында (1922 йылдан Башҡорт АССР-ы составына индерелә) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1931 йылда ғаилә кулактарҙы эҙәрлекләүгә дусар була һәм Йүрмәтауға һөргөнгә ебәрелә.

1935 йылда Николай ете йыллыҡ мәктәпте тамамлап, Белорет педагогия техникумына уҡырға инә һәм уны отличие менән тамамлай. Кулактарҙы эҙәрлекләүгә тиклем РККА сафына алынған өлкән ағаһы арҡаһында Ворошиловоград машиналар төҙөү техникумына күсерелә. Уҡыу йортон 1940 йылда тамамлап, йүнәлтмә буйынса Орджоникидзе исемендәге Муром машиналар эшләү заводына эшкә ебәрелә. Хеҙмәт юлын технолог булып башлап, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, производствоның баш диспетчеры булып эшләй.

1944 йылдан КПСС ағзаһы. 1956—1958 йылдарҙа Муром машиналар эшләү заводының партия ойошмаһы менән етәкселек итә.

Һуңыраҡ шул уҡ предприятиела директорҙың финанстар һәм матди-техник тәьмин итеү буйынса урынбаҫары булып эшләй.

1961 йылдың 12 сентябрендә завод директоры вазифаһына тәғәйенләнә.

1967—1971 йылдарҙа Бөтә Союз финанс-иҡтисади ситтән тороп уҡыу институтында уҡый, 1974 йылда менән идара итеү институтының махсус курсын тамамлай.

1987 йылдың 8 декабрендә үҙ теләге менән предприятие директоры вазифаһынан китә һәм иғтисади анализ лабораторияһы начальнигы вазифаһында дауам итә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Николай Григорьевич әүҙем йәмәғәт-сәйәси тормош алып бара: КПСС-тың ҡала комитеты ағзаһы итеп һайлана, 1964 йылдан Владимир өлкә советы депутаты була, 1966 йылда — профсоюздарҙың Өлкә Комитеты президиумы ағзаһы, 1971 йылда — партия Өлкә Комитетының ревизия комиссияһы ағзаһы.
1971—1975 йылдарҙа VIII саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты.

## Хәтер
2011 йылда 3-сө музыка мәктәбе бинаһында уның хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

2013 йылда Николай Лаврентьев, вафат булғандан һуң, Муром ҡалаһының Почетлы гражданы итеп һайлана, ә 2016 йылда Халыҡ депутаттары советы бер тауыштан үҙе йәшәгән Лев Толстой урамы, 74 адресы буйынса урынлашҡан йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыу өсөн тауыш бирә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ленин ордены (ике тапҡыр бүләкләнә)
Октябрь Революцияһы ордены
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
«РСФСР-ҙың атҡаҙанған машина эшләүсеһе»
«Заводтың атҡаҙанған хеҙмәт ветераны»
«Муром ҡалаһында почетлы төҙөүсеһе»
«Муромдың почетлы гражданы» (үлгәндән һуң, 2013)

## Ғаиләһе
* Атаһы — Григорий Петрович Лаврентьев (1888 — ?), крәҫтиән, 1931 йылдарҙа кулактарҙы эҙәрлекләүгә эләгә һәм Белорет районының Йүрмәтау ауылына һөргөнгә ебәрелә. Иҫпәтән 1947 йылда төшөрөлә.
* Әсәһе — Лаврентьева Феврония Захаровна, крәҫтиән, һигеҙ балаға ғүмер бирә.
* Ҡатыны — Нина Николаевна Лаврентьева
** Улы — Алексей Николаевич Лаврентьев
** Ҡыҙы — Галина Николаевна Лаврентьев, 1981 йылда Владимир музыка училищеһын тамамлап, Муромдың 3-сө балалар музыка мәктәбендә уҡыта.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Сәғиҙуллин Ғабдулла Ғәйфулла улы

**Сәғиҙуллин Ғабдулла Ғәйфулла улы** (30 июнь 1938 йыл  – 5 декабрь 1999 йыл) — химик‑технолог.  Шартлау физикаһы өлкәһендә  СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы (1978), профессор (1980).

## Биографияһы
Ғабдулла Ғәйфулла улы Сәғиҙуллин 1938 йылдың 30 июнендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Түбәнге Ләкәнде ауылында тыуа.  

1965 йылда Ленинград технология институтын тамамлай.  Шул уҡ йылда Мәскәүҙә «Союзмашпроект» проект институтында эшләй башлай. 1968 йылдан алып (өҙөклөк менән) Мәскәү инженерлыҡ экологияһы университетында (1994 йылдан башлап лаборатория  мөдире).

1968 йылдан 1998 йылға тиклем Мәскәү химия машинаһы төҙөү  институтында эшләй. 1978 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай,  1980 йылда профессор итеп һайлана.

1987 йылда Магистраль үткәргес торбалар төҙөү буйынса Бөтә Союз  ғилми-тикшеренеү институтында шартлау технологияһы һәм аппаратура лабораторияһын ойоштороусы һәм етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 1994 йылда Шартлау технологиялары үҙәген ойоштора һәм етәкләй.

1998 йылда Өфө ҡалаһына күсә,  бында  Энергия ресурстарын транспортлау проблемалары институтында шартлау технологиялары бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.

Фәнни тикшеренеүҙәре шартлау энергияһы менән технологик маҡсаттарҙа идара итеүгә арналған. Сәғиҙуллин  етәкселегендә  төрлө материалдарҙы ҡырҡыу өсөн ярсыҡһыҙ зарядтар, шартлау техникаһы өлгөләре һәм “Эдилин” инициирлау системаһы,   өр-яңы юғары ышаныслы шартлатыу саралары сифатында файҙаланылған принципиаль яңы детонация шнурҙары конструкцияларын иҫәпләүҙең фәнни нигеҙҙәрен һәм инженер ысулдарын уйлап таба. Шартлау физикаһы һәм детонация процестары буйынса фәнни эштәр яҙа

Көпшә тиресәһе емерелмәйенсә ҙур араларға детонация импульсын тапшырыусы тулҡынлы үткәргес ярҙамында электрһыҙ шартлау системаларын булдыра.

Шулай уҡ металл конструкцияларын, бетонды, тимер-бетонды, ташты, ағасты ҡырҡыу өсөн яңы зарядтар типтарын уйлап тапҡан; ғәмәлдәге үткәргес торбаларҙы ремонтлау-тергеҙеү эштәре өсөн зарядтар эшләнгән.  Сәғиҙуллин тарафынан эшләнгән технологиялар сәнәғәттең төрлө тармаҡтарында авария‑ҡотҡарыу, ремонтлау‑тергеҙеү һ.б. эштәрҙе башҡарғанда файҙаланыла. 150 фәнни хеҙмәт баҫтырып сығарған. Уның 70 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты бар.

Сәғиҙуллин Ғ.Ғ. 1999 йылдың 5 декабрендә Өфөлә вафат була.

## Библиография

* Теория взрывчатых веществ и взрыва. 1999, Уфа

## Әҙәбиәт

* Специалисты по взрывчатым материалам, пиротехнике и боеприпасам: Биогр. энцикл. М., 2006.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* РАЙОН ВЗРАСТИЛ НЕМАЛО УЧЁНЫХ