open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Белорет компьютер мәктәбе

**Белорет компьютер мәктәбе** (БКШ) — математика, физика, инглиз теле һәм информатиканы тәрәнәйтеп өйрәнеүсе урта дөйөм белем биреү мәктәбе.

## Тарихы
80-се йылдар аҙағында Хазанкин Роман Григорьевичтың Белорет ҡалаһының 14-се урта мәктәбендә физика-математика кластары буйынса күп йыллыҡ уңышлы эксперименттары артабанғы үҫеш талап итә.

Шулай итеп, 1990 йылда Белорет уҡыу-производство комбинаты базаһында Белорет компьютер мәктәбе асыла

1990 йылда мәктәпкә конкурс нигеҙендә беренсе набор үткәрелә.

Математиканы уҡытыу Вертикаль педагогика ысулы буйынса алып барыла.

Мәктәп «Урал төбәк эксперименталь уҡытыу-ғилми комплексы» (УРЭК) составына ингән.

1990-92 йылдарҙа бөтә уңайлыҡтары булған биш ҡатлы ятаҡ-ҡунаҡхана төҙөлә һәм ғәмәлгә индерелә, был ситтән килеүселәрҙе интернат режимында уҡытырға һәм махсуслаштырылған ҡышҡы һәм йәйге мәктәптәр үткәрергә мөмкинлек бирә.

Мәктәптә мәктәп тормошо тураһында «БуКаШка» гәзите сығарыла.

2010 йылда мәктәпте тамамлаусылар, мәктәп уҡыусылары һәм уҡытыусыларының интеллектуаль потенциалын һаҡлау маҡсаты менән, «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы Хазанкин Р. Г исемендәге хәйриә фонды» ойошторалар.

## Уҡыу сифаты, наградалары, уңыштары
Мәктәп уҡыусылары математика, физика һәм информатика буйынса ҡала, республика һәм бөтә Рәсәй олимпиадаһында күп тапҡыр еңеүсе булалар һәм призлы урындар яулайҙар
Мәктәп белем биреү мәктәбе лидерҙарының береһе булып тора.
Мәктәпте тамамлаусылар Рәсәйҙәге иң яҡшы университеттарға уҡырға инәләр.
Бер нисә йөҙ уҡыусы төрлө кимәлдәге олимпиада призеры булып тора.

Америка математика йәмғиәте версияһы буйынса, 1993 йылда мәктәп БДБ территорияһындағы мәктәптәр араһында математика йүнәлеше буйынса иң яҡшы ун мәктәп исемлегенә ингән.

1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығы мәктәпте Рәсәйҙә гуманитар яҡтан иң көслө мәктәптәрҙең береһе тип таныны.

2006 йылда Р. Г. Хазанкин (Белорет компьютер мәктәбенең фәнни-методик етәксеһе) һәм В. Г. Хазанкин (УРЭК ректоры) «Белорет компьютер мәктәбе — уҡыусыларҙың интеллектуаль үҫеш үҙәге» эше өсөн мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһына лайыҡ булалар

Мәктәптә ҡалаларҙың халыҡ-ара турниры йәйге конференцияһы үтте

## Олимпиада уңыштары

### 2007 йыл
Мәктәп уҡыусыларының IV халыҡ-ара тәбиғи фәндәр олимпиадаһы (International Science Junior Olimpiad — IJSO). Дмитрий Вадимович Лисицкий Тайбэй ҡалаһында (Ҡытай Республикаһы) команда составында көмөш миҙал яулай. Рәсәй йыйылма командаһы беренсе урынды биләй

НОУ «СИГМА» һәм Белорет компьютер мәктәбе уҡыусыларының ҡаҙаныштары 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Благотворительный фонд имени заслуженного учителя РФ Хазанкина Р.Г 
* Уральский региональный экспериментальный учебно-научный комплекс
* Международный телекоммуникационный образовательный проект «ЭКО — НЕВИДАЛЬ» 
* Белорецк конца 90-х: альбом о Белорецке, выпущенный к 235-летнему юбилею
Бәләкәй ҡыуаҡлыҡ

**Бәләкәй ҡыуаҡлыҡтар** — ағас һымаҡ үҫемлектәр  йәшәү формаһының береһе. Был тәбәшәк буйлы (бейеклеге бер нисә тиҫтә сантиметрҙан артмай),  төп олоно булмаған  тармаҡлы һабаҡлы күп йыллыҡ үҫемлектәр.

Ғәҙәттә был үҫемлектәр ергә ятып, йәйелеп үҫә.

Һабаҡтары 5-12 йылдан артыҡ йәшәмәй, ләкин тамырҙары күпкә оҙағыраҡ йәшәй ала (көртмәленеке — ике йөҙ йылға тиклем). Тамырҙары  ер өҫтөндәге өлөшөнән күпкә ҡеүәтлерәк булыусан, мәҫәлән, ҡара көртмәле тамырҙарының оҙонлоғо өс метрға етә.

Ҡыуаҡ һабаҡтарында йыллыҡ үҫеш  күренеп тора — ҡойолған япраҡтарҙан бөрө төйөндәре ҡала  (ҡыҙыл көртмәле, ҡара көртмәле, мүк еләге).

Бәләкәй ҡыуаҡлыҡтар тундраларҙа, һаҙлыҡтарҙа, ылыҫлы урмандарҙа, бейек таулыҡтарҙа таралған.

## Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге урта һыҙатта осраған ваҡ ҡыуаҡтар

Image:Vaccinium_myrtillus_02.JPG|Ҡара көртмәле
Image:Vaccinium_vitis-idaea_20060824_001.jpg|Ҡыҙыл көртмәле
Image:VacciniumOxycoccos.jpg|Мүк еләге
Image:Calluna_vulgaris_1.jpg|Арса
Image:Andromeda-polifolia-flowering.JPG|Подбел
Image:Empetrum_nigrum_a1.jpg|Водяника


## Әҙәбиәт
* 
* *[[Коровкин, Олег Алексеевич|Коровкин О. А.]]* Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. — М.: Дрофа, 2007. — С. 91. — ISBN 978-5-358-01214-1.
*  — УДК 582.912.42

## Һылтанмалар

''Кустарничек'' — статья на сайте «Экосистема»
Шаруҡан

Шаруҡан — ҡыпсаҡ ханы, Ҡоншаҡ хандың олатаһы.
1068 йылдың көҙөндә Альт йылғаһы буйындағы бөйөк Киев кенәзе Изяслав Ярославич етәкселегендәге рус кенәздәренең берләштерелгән хәрби көстәрен ҡыйратыуға ирешә. 1068 йылда Новгородтың беренсе йылъяҙмаһында Шаруҡан хандың рус кенәзе Святослав Ярославич тарафынан әсиргә алыныуы хаҡында яҙыла, әммә «Повесть временных лет» ҡулъяҙма әҫәрендә был хаҡта мәғлүмәт юҡ. 1107 йылда Бәнәк хан менән бергә Переславль районында Рускә ҡаршы һөжүм ойоштора. Сул йылғаһы буйында урынлашҡан Лубны ҡалаһына тиклем барып етә. 1107 йылдың авгусында Киев кенәзе Святополк Изяславич, рус кенәздәрен йыйып, ҡыпсаҡтарға ҡаршы һуғыш ойоштора, уларҙы ҡыйрата. Шаруҡан хан ҡасып ҡотола. 
Шаруҡандың ике улы: Сырсан менән Атраҡ шулай уҡ ҡыпсаҡ хандары дәрәжәһенәсә күтәрелә.
## Һылтанмалар
* «Повѣстій о пълку Игоревѣ»
* Шарукан
Бельский ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Бельский ауыл Советы ** — Стәрлетамаҡ районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 453119. ОКАТО коды — 80249819000. ИФНС коды — 0242. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы 2004 йылдың 16 декабренән ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда Бельский ауыл Советы Алатана ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

## Ауыл советы составында
Бельский ауыл Советы: село Бельский ауылы — административ үҙәк (приложение 44д);

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар:
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

40) по Стерлитамакскому району:
Стәрлетамаҡ районы буйынса:
а) «Алатана» атамаһын һаҡлап, Алатана һәм Бельский ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Алатана ауылында урынлаштырырға.
Бельский ауыл Советының Бельский ауылын Алатана ауыл Советы составына индерергә.
Алатана ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Бельский ауыл Советын алып ташларға;

## Йылғалары
Ағиҙел йылғаһы.

## Халҡы

## Географик урыны
Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ) километр. Яҡындағы тимер-юл станцияһына тиклем (Стәрлетамаҡ) километр.

2008 йылға тиклем Ишембай районы, муниципальными образованиями Алатана ауыл Советы, Краснояр ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).

## Автомобиль юлдары
Стәрлетамаҡ — Алатана, Стәрлетамаҡ — Мебельный.

## Иҫкәрмәләр
Дергачевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Дергачевка ауыл Советы** —Стәрлетамаҡ районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 453138. ОКАТО коды — 80249832000. ИФНС коды — 0242. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы 2004 йылдың 16 декабренән ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда Дергачевка ауыл СоветыПервомайский ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә

## Ауыл советы составында
Дергачевка ауыл Советы: Дергачевка ауылы — административ үҙәк, Владимировка, Соколовка, Федоро-Петровка ауылдары (өҫтәмә 44 ж);

* Дергачевка ауылы
* Владимировка ауылы
* Соколовка ауылы
* Федоро-Петровка ауылы

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар:
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
г) «Первомайский» атамаһын һаҡлап, Первомайский һәм Дергачевка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Первомайский ауылында урынлаштырырға.
Дергачевка ауыл Советының Владимировка, Дергачевка, Соколовка, Фёдоро-Петровка ауылдарын Первомайский ауыл Советы территорияһы составына индерергә.
Первомайский ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Дергачевка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

## Йылғалары

* Өршәк йылғаһы.

## Географик урыны
2008 йылғаӘлшәй һәм Ауырғазы райондары, муниципальными образованиями Константиноградовка ауыл Советы, Первомайский ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш була «Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).

## Автомобиль юлдары

* Дергачевка — Бәгәнәш.

## Иҫкәрмәләр
Талалаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Талалаевка ауыл Советы** — Стәрлетамаҡ районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 453155. ОКАТО коды — 80249884000. ИФНС коды — 0242. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы 2004 йылдың 16 декабренән ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда Подлесный ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә .

## Ауыл советы составында
2004 йылға Талалаевка ауыл Советы составына түбәндәге ауылдар инә: Талалаевка ауылы — административ үҙәк, Валентиновка, Ведерниковка, Спасский ауылдары (өҫтәмә 44ш);

* Талалаевка ауылы
* Валентиновка ауылы
* Ведерниковка ауылы
* Спасский ауылы

Элегерәк түбәндәге бөтөрөлгән ауылдар ҙа Талалаевка ауыл Советы составына ингән була:

Белороевка ауылы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1982 йылдың 7 июлендәге 6-2/193-сө һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеш буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алыу ташлау тураһындағы» Указы)

Новотроицкий ауылы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеш буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алыу ташлау тураһындағы» Указы)

2-се Яңы Ҡуғанаҡ ауылы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июлендәге 6-2/273-сө һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеш буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алыу ташлау тураһындағы» Указы).

Леушин ауылы (1950-1960-сы йылдарҙа бөтөрөлә).

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар:

"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:

д) «Подлесный» атамаһын һаҡлап, Подлесный һәм Талалаевка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Подлесный ауылында урынлаштырырға.

Талалаевка ауыл Советының Валентиновка, Ведерниковка, Спасский ауылдарын Подлесный ауыл Советы территорияһы составына индерергә.

Подлесный ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Талалаевка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

## Йылға
Ҡуғанаҡ йылғаһы.

## Халҡы

## Географик урыны
2008 йылға Ҡуғанаҡ ауыл Советы, Подлесный ауыл Советы , Покровка ауыл Советы , Краснояр ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш була («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).

## Автомобиль юлдары
Стәрлетамаҡ — Раевка

## Иҫкәрмәләр
Эйгенсон Александр Генрихович

**Эйгенсон Александр Генрихович** (19 июль 1914 йыл — 12 май 1979 йыл) —  нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1947—1956 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе «Башнефтегазразведка» тресының бүлек етәксеһе, быраулау контораһының, артабан трестың баш инженеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, РСФСР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры.

## Биографияһы

Александр Генрихович Эйгенсон Әзербайжан индустриаль институтын (АзИИ) тау инженеры һөнәре буйынса 1938 йылда отличие менән тамамлай.

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
* 1938—1946 өлкән инженер, быраулау цехы начальнигы, «Пермнефть» берекмәһенең геолог-разведка быраулау контораһында баш инженер;
* 1946—1947 БАССР-ҙың № 417 (Черниковка) заводының Үҙәк лабораторияһы начальнигы;
* 1946—1954 Өфө ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория начальнигы, институт директоры урынбаҫары;
* 1954—1956 Ленин орденлы Өфө нефть эшкәртеү заводында баш инженер;
* 1947—1956 бүлек начальнигы, быраулау контораһының баш инженеры, «Башнефть» берекмәһенең «Башнефтегазразведка» тресында баш инженер;
* 1956—1958 СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Газ сәнәғәте баш идаралығының (СССР Главгаз) баш инженеры;
* 1959—1963 Башсовнархоз техник идаралығында начальник; Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү иснститутын өйоштороусы һәм уның беренсе директоры (1956—1959, 1963—1976)
* 1967—1979 СССР нефть сәнәғәте министрлығының быраулау техникаһы һәм технологиялары буйынса идаралығының начальнигы урынбаҫары.
300 ғилми хеҙмәттең һәм 30 уйлап табыуҙың авторы. VIII—X Халыҡ-ара нефть конгресында ҡатнашыусы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР нефть Халыҡ комиссариатының социалистик ярыш отличнигы (1941), РСФСР-ҙың социалистик ярыш отличнигы (1964), ер аҫты разведкаһы отличнигы (1974).
* Почетлы нефтсе.
* Татар АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, 
* РСФСР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, 
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966), 
* «Почёт Билдәһе» ордены (1959), 
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» (1945),
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1951), 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://turlenta2.ru/books/v-n-dakhnov/edelman-yakov-aleksand.php
* Открытое акционерное общество «Татнефть»
* ЭЙГЕНСОН АЛЕКСАНДР ГЕНРИХОВИЧ (К 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ). *elibrary.ru*.  ЗАО «Издательство „Нефтяное хозяйство“» (2004).
* Большая энциклопедия нефти и газа (том № 3) . *ngpedia.ru* С. 251.
Авксентьева Сардана Владимировна

**Авксентьева Сардана Владимировна** (2 июль 1970 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың 17 сентябренән Яҡутск ҡалаһы ҡала округы башлығы.

## Биографияһы
Сардана Владимировна Авксентьевна 1970 йылдың 2 июлендә Яҡут АССР-ының Чурапчы районы Чурапчы ауылында тыуған.

1993 йылда Яҡут дәүләт университетының тарих-юридик факультетын «Тарих уҡытыусыһы», 1998 йылда Алыҫ Көнсығыш дәүләт хеҙмәте академияһын «Дәүләт һәм муниципаль идара итеү» һөнәре буйынса тамамлаған.

Хеҙмәт юлын ВЛКСМ-дың Яҡутск ҡалаһы Октябрь район комитетында башлай.

1993—1996 йылдарҙа Яҡутск ҡала хакимиәтенең йәштәр эштәре, физик культура һәм спорт буйынса бүлеге белгесе булып эшләй.

1996 йылда Саха (Яҡут) Республикаһының Йәштәр эштәре, туризм, физик культура һәм спорт буйынса министрлығына эшкә үрләтелә, баш белгес, бүлек етәксеһе вазифаһын башҡара.

1998 йылдан 2000 йылға тиклем «Саха» милли тапшырыуҙар компанияһында ойоштороу һәм кадрҙар эше бүлеге етәксеһә була.

Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты Виталий Николаевич Басыгысовтың ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 2004 йылдан 2007 йылға тиклем «Туймаада Даймонд» акционерҙар йәмғиәте генераль директоры урынбаҫары, 2007—2012 йылдарҙа Яҡутск ҡалаһы ҡала округы башлығы урынбаҫары — ҡала округы хакимиәте аппараты етәксеһе, 2012 йылдан — «Яҡутск аэропорты» акционерҙар йәмғиәтенең «Аэроторгсервис» етештереү-коммерция комплексы директоры булып эшләй.

2018 йылдың 9 сентябрендә үткән һайлауҙа Яҡутск ҡалаһы ҡала округы башлығы итеп һайлана. Сардана Владимировна ниндәй ҙә булһа йәмәғәт берекмәһенә тормай, әммә һайлауға «Рәсәйҙе тергеҙеү партияһы»-ның Яҡут төбәк бүлексәһе кандидаты булып сыға. Һайлаусыларҙың 39,98 % тауышын йыйып, 31,70 % һөҙөмтәгә өлгәшкән «Берҙәм Рәсәй» партияның вәкилен уҙып китә һәм еңеүгә өлгөшә. 17 сентябрҙә Яҡутск ҡалаһы ҡала округы башлығы вазифаһын үтәй башлай.

## Иҫкәрмәләр
Олон (ботаника)

**Олон** — үҫемлектәрҙең төп, үҙәк,  радиаль-симметрик,  вегетатив органы, ағас йәки ағас һымаҡтарҙың (мәҫ. пальма) һабаҡтары.

Ағас олоно өсөн цилиндрға яҡын  форма хас, өҫкә табан  диаметры аҡрынлап кәмей, нәҙегәйә бара. Олон диаметры тигеҙ генә бармай, төрлөсә үҙгәргән осраҡтар ҙа була. Был уларҙың зәғифлеге йәки етешһеҙлеге һанала.

Ағас олонон бысҡандан йә тумырғандан һуң тамыры менән ҡалған өлөшө түңгәк йәки Төпһә тип атала

## Олон ҡоролошо
Олон 5 ҡатламдан  тора:үҙәк, үҙағас, сөсөк (күшкә), ҡабыҡ (ҡайыр), ҡыртыш.

### Үҙәге

Олондоң үҙәк ҡатламы, унда йыш ҡына туҡлыҡлы матдәләр, ҡайһы берҙә һыу туплана.

### [[Үҙағас]]
Тамырҙан алып сатырға тиклем күҙәнәктәр  аша һыу, минераль матдәләр  үтә торған ҡатлам. Поляр төбәктәрҙә йәки уртаса киңлектәрҙә йылы ваҡытта олон һалҡын миҙгелгә ҡарағанда  тиҙ үҫә, аҡһылыраҡ һәм ҡалыныраҡ үҙағас барлыҡҡа килә. Йылдыҡы йылдыҡынан ҡулса рәүешле айырылып тора һәм уларҙы Йыллыҡ балдаҡтар тип атайҙар, уларға ҡарап ағас төпһәһе буйынса нисә йәшлек икәнен билдәләргә мөмкин. Тропиктарҙа үҫкән ағастарҙа йыш ҡына йыллыҡ ҡулсалар барлыҡҡа килмәй.

### Күшкә  (сөсөк)

Ағас олононда үҙағас һәм ҡайыры араһындағы уларҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итеүсе туҡыма.

### [[Ҡайыр]]
Башҡорт телендә ҡайыр(ы), ҡабыҡ тип йөрөтөлә. Унда фотосинтез бара, сатыр буйлап углеводтарҙы хәрәкәт иттергән ҡатлам.

### [[Ҡыртыш]]
Ағас олононоң күҙәнәктәр үлгән тышҡы ҡатламы. Йыш ҡына ағас ыҫмалаһы була. Ағас ҡабығы  үҫеш барышында тупаҫлана, ярғылана. Был өлөш ағасты һауа температураһы үҙгәрештәренән һәм дымланыуҙан һаҡлай.

## Олондоң әһәмиәте
Олон ағасҡа йығылмай торорға, туҡланырға мөмкинлек бирә, шул уҡ ваҡытта янындағы үҫемлектәргә лә ышыҡ, терәк булып тора. 

Ағастарҙа барлыҡҡа килгән ҡыуышлыҡтарҙа төрлө йәнлектәр, ҡоштар, бөжәктәр төйәк таба, күбеһе ошонда уҡ туҡлана. Башҡорт халҡында һаҡланып ҡалған солоҡсолоҡ кәсебе лә ҡырағай бал ҡортоноң ҡарт ағастар ҡыуышында урынлашыуы менән бәйле. 

Кешеләр ағасты  яғыулыҡ, төҙөлөш материалы булараҡ, көнкүреш әйберҙәре эшләү, дауаланыу өсөн дә файҙалана.

Ағастан ашлама ла алына: серегәне тупраҡҡа, торфҡа әйләнеүсән, көлөн калийлы ашлама, ҡоротҡостарҙы бөтөрөү сараһы итеп тә ҡулланалар.

## Олондар

File:Adansonia digitata MS 10040.jpg|Баобаб олоно
File:Ствол сосны.JPG|Ҡарағай олоно
File:Ствол векового дуба на ул. Вышгородская.jpg|Йөҙйәшәр имән олоно
File:Крученый ствол дерева.jpg|Борғосланған ағас олоно
File:Окаменевший ствол в песчанике.jpg|Ҡомлоҡта ташҡа әйләнгән төпһә
File:Береза - panoramio.jpg|Ҡайын олоно
File:Лиана - panoramio.jpg|Лиана баҫҡан олон
File:Полски клен - стъбло.JPG|Саған олоно



## Шулай уҡ ҡара
* Ботаҡ
* Ҡайыр
* Тамыр
* Япраҡ
* Үренде
* Төпһә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Преображеновка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)

**Преображеновка ауыл Советы** — Стәрлетамаҡ районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 453146. ОКАТО коды — 80249876000. ИФНС коды — 0242. Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы 2004 йылдың 16 декабренән ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда Преображеновка ауыл Советы Николаевка ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә .

## Ауыл советы составында
Преображеновка ауыл Советы: Преображеновка ауылы — административ үҙәк, деревня Ҡунаҡбай ауылы (өҫтөмө 44х)

* Преображеновка ауылы
* Ҡунаҡбай ауылы

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар:

 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

40) Стәрлетамаҡ районы буйынса:
в) «Николаевка» атамаһын һаҡлап, Николаевка һәм Преображеновка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Николаевка ауылында урынлаштырырға.

Преображеновка ауыл Советының Преображеновка, Ҡунаҡбай ауылдарын Николаевка ауыл Советы составына индерергә.

Николаевка ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Преображеновка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

## Йылғалары
Стәрле йылғаһы, Томаҡ шишмәһе.

## Географик урыны
2008 йылға Башҡортостан Республикаһының Николаевка ауыл Советы, Октябрьский ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш була «Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»
).

## Автомобиль юлдары
Стәрлетамаҡ — Стәрлебаш, Октябрьский — Көньяҡ.

## Иҫкәрмәләр
Олон (мәғәнәләр)

**Олон** - йышыраҡ төп өлөш мәғәнәһендә ҡулланыла

## Ботаникала
*Олон - үҫемлектәрҙең төп вегетатив органы, ағас йәки ағас һымаҡтарҙың (мәҫ. пальма) һабаҡтары. 

## Көнкүрештә
***Олон**- төрлө ҡорамалдарҙың өлөштәре беркетелгән үҙәк - *арба олоно, һабан олоно*
***Олон** - башаҡ, ҡайырһын ҡуйылмаған уҡ һабағы
***Олон**- һөлгөнөң биҙәкһеҙ урта өлөшө
***Олон** - ҡашмау ҡойроғо (ҡара - ***оңғо***)
***Олон** - бысаҡ йәки башҡа ҡоралдың һапҡа ултырта торған өлөшө (ҡара - ***һурпыс***)

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993.-814 бит

## Иҫкәрмәләр
Сәлихов Рафаэль Ғирфан улы

**Сәлихов Рафаэль Ғирфан улы **(11 апрель 1932 йыл — 25 март 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр актёры. БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972), Башҡортостандың халыҡ артисы (1993). Театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы (1954).

Салауат башҡорт дәүләт драма театрының иң сағыу артистарының береһе.

## Биографияһы
Рафаэль Ғирфан улы 1932 йылдың 11 апрелендә Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Муса ауылында тыуған. Сәлиховтар нәҫелендә артистар булмай, атаһы Рафаэлде уҡытыусы итеп күҙ алдына килтерә, әммә ғаиләлә баланың театрға ҡыҙыҡһыныуына ҡаршы килмәйҙәр.

1946 — 1949 йылдарҙа Башҡорт театр-художество училищеһында (хәҙер Өфө сәнғәт училищеһы) уҡый (К Ф. Ғәҙелшина курсы). Училищены 1953 йылда тамамлағандан һуң Рафаэль Сәлихов Ауырғазы колхоз-совхоз театрына эшкә килә. 1956 йылда театрҙы Толбазы ауылынан Салауат ҡалаһына күсерәләр.

Артабанғы ижади тормошо Салауат башҡорт дәүләт драма театры менән бәйле була. Рафаэль Сәлихов — йыраусы драма актёры булараҡ лирик геройҙарҙы һынландырыу өсөн бик яҡшы типаж була. Йәш саҡта ул башлыса традицион музыкаль мелодрамаларҙа һөйәрҙәр ролдәрен башҡара.
2006 йылға тиклем — актёр, бер үк ваҡытта — театр музейы мөдире, 1991 йылдан алып — театрҙың әҙәби бүлеге мөдире).

## Спектаклдәрҙәге ролдәре

* Хәлил (М. Фәйзи, «Ғәлиәбаныу»)
* Булат (К.Тинчурин, «Зәңгәр шәл» мелодрамаһы)
* Аскер (У. Ғаджибәков, «Аршын мал-алан» музыкаль комедияһы
* Закир (М. Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара Йөҙҙәр» повесы буйынса инсценировка)
* Айбулат Һ. Дәүләтшинаның «Ырғыҙ» романы буйынса инсценировкаһы)
* Михаил Заболотный (В. С. Розов, «Туй көнө» драмаһы)
* Ябағаев (Мостай Кәрим, «Айгөл Иле» драмаһы)
* Нуритдин (Т. Абдумомунов, «Ялыу тейеш түгел» драмаһы)
* Мәхмүт (Ә. Мирзаһитов, «Утлы өйөрмә»)
* Абдулла (Ф. Бүләков, «Әбейҙәргә ни етмәй»)
* Исламғәли (Ә. Мирзаһитов, «Әсәләр көтәләр улдарын»)
* Ғ. Инан (Нәжиб Асанбаев, «Көҙән башкорто»))

## Маҡтаулы исем дәре һәм башҡа бүләктәре
 
* Бөтә Союз театр сәнғәте смотры лауреаты (Мәскәү, 1967).
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972)
* Башҡортостандың халыҡ артисы (1993)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1986)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1978)
* күп һанлы маҡтау ҡағыҙҙары һәм дипломдары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Журнал Бельские просторы
*
Тамырһабаҡ

**Тамырһабаҡ** (урыҫ. - *корневище*), **тамыр** (урыҫ. -*корень*)  — үҫемлектең , ғәҙәттә, ер аҫтындағы, үренделәре.  Тамырһабаҡ туҡлыҡлы матдәләр туплай, вегетатив тергеҙелеү һәм үрсеү функцияларын үтәй. Ағастарҙың тамырһабағы тип  олононоң дауамы булған төп тамырын һәм унан таралған  (дауам ), шулай уҡ ер өҫтөнә сығып торған тамыр өлөшөн ҡушып атайҙар.

Һөйләштә "тамыр" тип кенә атала, "тамырһабаҡ" - фәнни термин.

## Тамырһабаҡ сифаттары
Тамырһабаҡтар төрлө була:
* ябай йәки тармаҡлы — тармаҡланыу кимәле буйынса;
* горизонталь, вертикаль йәки ҡыя — үҫеш йүнәлеше буйынса;
* оҙон, ҡыҫҡа  йәки ныҡ тоҡос(төйөндәргә яҡын) — оҙонлоғо буйынса;
* йыуан йәки нәҙек — ҡалынлығы буйынса.
* Эпиген тамырһабаҡ
* Гипоген тамырһабаҡ

## Галерея


−	
File:Корень - panoramio.jpg|Ағас тамыры
 
−	
File:Корень - panoramio (1).jpg|Горизонталь тамыр тармағы
 
−	
File:Корень хрена.jpg|Керән тамыры
 
−	
File:Ичалковский корень дерева.jpg|Ер өҫтөнә сыҡҡан ағас тамыры
 
−	
File:Giant root. August 2014. - Гиганский корень. Август 2014. - panoramio.jpg|Гигант тамыр
 
−	
File:Shahrak-e Namak Abrud (10).jpg|Тармаҡлы тамырҙар
 
−	


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Тамыр (мәғәнәләр)

**Тамыр** — башҡорт телендә бер нисә мәғәнәлә, шул иҫәптән, күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла

## Ботаникала
* Тамыр — үҫемлектең , ғәҙәттә, ер аҫтындағы үренделәре.
* Алтын тамыр -родиола(рус. Родио́ла ро́зовая, лат. Rhodíola rósea) — күп йыллыҡ дарыу үләне.
* Татлы тамыр — (рус. Лакри́ца, Соло́дка го́лая, Соло́дка гла́дкая, Лакри́чник, лат. Glycyrrhíza) —ҡуҙаклылар (Fabaceae) ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек
* Тау тамыры — быуынтыҡлы ҡыҫҡа ғына дарыу үләне

## Анатомияла
* **Тамыр** — сәстең, тештең тәнгә инеп береккән өлөшө.
* **Тамыр** — тән эсендә ҡан йөрөй торған юл
* **Тамыр** — тарамыш — *елкә тамыры*

## Йәмғиәттә
* **Тамыр** — бер ҡанбабанан таралған нәҫел башы.
* **Тамыр** — нимәнеңдең башланғысы, нигеҙе, сығанағы, төбө

## Фәндә
* **Тамыр** *(грам.)* — һүҙҙең төп мәғәнәһен аңлатҡан башланғыс киҫәге — *бер тамырҙан килгән һүҙҙәр — тамырҙаш һүҙҙәр*
* **Тамыр** (мат.) — күпмелер дәрәжәгә күтәрелгән һандан башланғыс һанды, *тамырын* табыу — квадраттың тамыр, кубтың тамыры

## Шулай уҡ ҡара
* Тамыр (балалар студияһы) — "Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы"ның махсус студияһы.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. — Мәскәү, 1993.-814 бит

## Иҫкәрмәләр
Ғаилә суды (сериал, Польша)

**Ғаилә суды** () – өлөшләтә реаль ваҡиғаларға нигеҙләнгән, мәхкәмә шоуы жанрына ҡараған, Польшала сыҡҡан сериал. 2008 йылдың 4 март (буранай) көнөнән алып 2011 йылдың 22 декабрь (аҡъюлай) көнөнә хәтлем  TVN каналында күрһәтелгән.

TVN каналында, был сериалдан тыш, Судья Анна-Мария Весоловска тигән сериал да сыҡҡан ине. Ғаилә судында, Польшала ҡабул ителгәнсә, айырылышыу, алимент түләү, өйҙән сығарыу (эксмиссия), ата-әсә хоҡуғын сикләү, бала менән бәйләнештәрҙе сикләү һ.б. эштәр ҡарала. Бынан тыш, йәше етмәгән кеше енәйәт ғәмәлен ҡылһа, ул осраҡта ла ҡарарҙы ғаилә суды сығара. Һуңғы осраҡта суд ултырышында адвокат менән прокурор ҡатнаша, ә административ эш ҡаралғанда ике яҡтан да адвокаттар ҡатнаша. Мәхкәмә шоуҙарының икеһе лә Варшава янындағы Сенкоцин ҡаласығында төшөрөлгән. 2011 йылдың 8 шаҡай (февраль) көнө студия (суд залының) эсе яңыртылған.

## Актёрҙар

## Тышҡы һылтанмалар
РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы

**РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы** — РСФСР-ҙың дәүләт наградаһы, маҡтаулы исем РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы тарафынан бирелгән. 1931 йылдың 10 авгусында булдырылған.

## Тарихы
«Республиканың атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исеме 1931 йылдан башлап 1931 йылғы указға тиклем бирелә. Исем республикаларҙың мәғариф халыҡ комиссариаттары коллегиялары тарафынан, мәғариф халыҡ комиссарҙары, өлкә һәм край советтары бойороҡтарына ярашлы бирелгән.

1931 йылдан 1992 йылға тиклем «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исем менән СССР-ҙа киң билдәле булған артистар, режиссерҙар, композиторҙар, музыкант-инструменталистар, цирк артистары һәм йәнле һөйләү жанры артистары, РСФСР-ҙан һәм союз республикаларынан классик, эстрада һәм джаз музыкаһының билдәле башҡарыусылары, шулай уҡ кино, музыка һәм башҡа мәҙәниәт өлкәләрендәге киң билдәлелек яулаған ижади эшмәкәрҙәр бүләкләнә (ҡара РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары исемлеген).

Артабанғы танылыу дәрәжәһе — «РСФСР-ҙың халыҡ артисы», уның артынса — «СССР-ҙың халыҡ артисы» исеме.

1992 йылдың 16 майынан алып бөтә документтарҙа «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исемe тип атала. Күкрәккә тағыла торған билдә бер аҙ үҙгәртелә: «РСФСР» яҙыуы алып ташлана һәм 1954 йылғы РСФСР флагы урынына триколорлы муар таҫма ҡуйыла. 1996 йылда Рәсәй Федерацияһы Президентының 1341-се һанлы указы сыҡҡандан һуң яңы билдәләр эшләнә.

## Билдәнең һүрәтләнеше
«РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы» маҡтаулы исемдең күкрәккә тағыла торған билдәһе алтын ялатылған томпактан эшләнә һәм 28, 7-гә 33 мм размерлы оҙонса түңәрәк формала була, элмәге бар. Билдәнең урта өлөшөндә лира һүрәте урынлаштырылған, унан аҫтараҡ — лавр һәм имән ботаҡтары менән уратылған «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы» яҙыуы. Бөтә һүрәттәр һәм яҙыуҙар ҡалҡып тора һәм төҫһөҙ, үтә күренмәле эмаль менән ҡапланған. Күкрәккә тағыла торған билдә элмәк һәм дүңгәләк менән алтынға ялатылған 15-кә 25 мм размерлы дүрт мөйөшлө ҡалып менән тоташтырыла. Ҡалып РСФСР флагы төҫтәрендәге ҡыҙыл һәм зәңгәр муар таҫма менән уратылған. Ҡалыптың артҡы яғында кейемгә беркетеү өсөн булавкаһы бар. Билдәгә ҡушып РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумының Грамотаһы бирелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* 
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары исемлеге
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Статья «Почётные звания». Театральная энциклопедия в 6 т. Гл. ред. П. А. Марков. — М.: Советская энциклопедия
Вестник Уфы

**Вестник Уфы** — урыҫ телендә сыҡҡан йәмәғәт, сәйәси, әҙәби гәзит, 1906—1910 йылдарҙа Өфөлә көн һайын сыға.

Мөхәррир-нәшерсеһе А. И. Трубников. Шулай уҡ мөхәррир Александр Федорович Ница исеме лә атала (1870—1918)

## Тарихы
«Рәсәйҙең ваҡытлы баҫма библиографияһы» «Вестник Уфы» һәм «Уфимский вестник» гәзиттәрен айырып ҡарай:

Гәзит Өфө округы суды ҡарары менән туҡтатыла. Гәзиткә яҙылыусыларға алмашҡа тергеҙелгән «Уфимский вестник» гәзите таратыла (см. № 8949).

Башҡорт энциклопедияһында ошолай яҙылған:

«Уфимский вестник» гәзитен сығарыу тыйылып мөхәррирҙәре ҡулға алынғандан һуң, 1907 йылдың башынан «Вестник Уфы» булып сыға башлай; 1910 йылдың ноябренән элекке исеме менән сыға.

## XX быуатта сығыу графигы
1906 № 1 (14-XII) — № 12 (30-XII)

1907 № 1 (1-I) — № 280 (30-XII)

1908 № 1 (1-I) — № 270 (31-XII)

1909 № 1 (1-I) — № 279 (30-XII)

1910 № 1 (1-I) — һуңғы № 238 (2-XI).

## Йөкмәткеһе
1907—1909 йылдарҙа сираттағы гәзит материалдары һәм телеграммалар менән даими булмаған ҡушымталар баҫылып сыға.

## Өйрәнеү
В. В. Пугачев «Уфимская книжность. Эволюция газетного, журнального, типографского и книжного дела» исемле докторлыҡ диссертацияһында тикшеренеү эшенең төп сығанаҡтары араһында Өфө губернаһының түбәндәге гәзит һәм журналдарын атай: «Оренбургские губернские ведомости», «Уфимские губернские ведомости», «Уфимский край», «Уфимский вестник», «Уфимская жизнь», «Вестник Уфы», «Уфимская земская газета», «Заволжский летописец», «Пчела», «Мозаика», «Лига», «Листок белого цвета», «Вестник Оренбургского учебного округа», «Уфимские епархиальные ведомости», «Известия Центросоюза», «Белебеевский сельскохозяйственный листок», «Справочный листок Белебеевского уездного земства», «Сеятель», «Уфимский листок объявлений и извещений», «Уфимский справочный листок»

## Әҙәбиәт
Вестник Уфы: [Библиография периодических изданий России. № 1174] // Беляева Л. Н., Зиновьева М. К., Никифоров М. М. Библиография периодических изданий России, 1901—1916. — Л.: [ГПБ], 1958. Т. I: А—З. — С. 244.

Пугачев Валерий Вениаминович. Уфимская книжность. Эволюция газетного, журнального, типографского и книжного дела : Дис. … д-ра филол. наук : 10.01.10 Воронеж, 2004 278 с. РГБ ОД, 71:05-10/205

Пугачев В. В. Из истории печати Уфимской губернии / В. В. Пугачев // Научно-культурологический журнал «Релга», № 3 [105] 05.03.2005.

## Һылтанмалар
Уфимская земская газета

* *Мордвинцев Г. В.*&#x20;Уфимский вестник&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8.

## Иҫкәрмәләр
Ишембай олимпия резервы мәктәбе

**ИСДЮШОР**, **Шашка буйынса олимпия резервының Ишембай республика балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе** — Ишембай ҡалаһының балаларға өҫтәмә белем биреү учреждениеһы, шашка буйынса махсуслашҡан. 1989 йылда балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе булараҡ асыла. Адресы: Башҡортостан Республикаһы, Ишембай ҡалаһы, Ленин проспекты, 51. Директоры: Д. Х. Сакаев.

ИСДЮШОР бинаһы — йөҙгә яҡын Рәсәй беренселеге һәм чемпионаты үткәреү урыны.

## Тренерҙары
* Мильшин Владимир Иванович
* Мильшина Елена Александровна
* Беллер Ольга Александровна,
* Әбделмәнова Лилиә Салауат ҡыҙы
* Сафина Гөлнара Зәки ҡыҙы
* Сафин Әнис Әлфир улы.

## Рәсәй Федерацияһы йыйылма командаларына әҙерләгән спортсылары
* өлкәндәр — Георгиев Александр, Мильшин Владимир, Георгиева Гүзәл, Тамара Танһыҡҡужина, Мильшина Елена, Абдуллина Олеся, Иҙрисова Айгөл, Ишембаев Ринат, Федин Сергей, Шәйбәков Айнур, Әминева Әлиә
* егеттәр, үҫмер спортсылар — Танһыҡҡужина, Абдуллин, Шәйбәков, Штумпф Виталий, Личагин Константин, Ишморатов, Сирбаева Лилия, Фәйзуллина, Дусмеева Регина, Ниғмәтуллин, Мильшин Максим, Сафина Ләйсән, Сәитғәлина, Ҡотлогилдинов, Мөхәмәтйәнов, Хисаметдинова Эльвира, Сафин, Ғәлиев, Ишморатов, Федин, Әминева.
* кадеттар, мини-кадеттар — Әбүбәкерова Г. А., Аллағужин А. Х., Әйүпова Р. А., Байгильдин А. З., Миңлеғужин А., Мкртумян А.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/2-statya/2617-sportivnaya-shkola-olimpijskogo-rezerva-po-shashkam
Белебеевский сельскохозяйственный листок

**Белебеевский сельскохозяйственный листок** — ай һайын сыға торған «Справочный листок Белебеевского уездного земства» гәзитенә ҡушымта, Бәләбәйҙә 1914 йылдың беренсе яртыһында сыға.

## Тарихы
1914 йылда сыға, № 1 (ғинуар) — № 5 (май).

Өйәҙ земство идаралығы отчёттары, статистика мәғлүмәттәре, ауыл хужалығы темаһына мәҡәләләр баҫыла. Редакторҙары: Ф. И. Мозафаров, С. Н. Левашев.
36 см, 16 б.

## Редакторҙары
Төрлө ваҡыттарҙа: өйәҙ земство идаралығы рәйесе урынбаҫарҙары: Ф. И. Мозафар, С. Н. Левашев.

## Әҙәбиәт
Белебеевский сельскохозяйственный листок: [Библиография периодических изданий России. № 279] // Беляева Л. Н., Зиновьева М. К., Никифоров М. М. Библиография периодических изданий России, 1901—1916. — Л.: [ГПБ], 1958. Т. I: А—З. — С. 63.

## Һылтанмалар

* Белебеевский сельскохозяйственный листок

* Белебеевский сельскохозяйственный листок &#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8.
Әхмәт Хәйеров

**Әхмәт Хәйер улы  Хәйеров** — башҡорт кантон башлығы.

## Биографияһы
Әхмәт Хәйер улы Хәйеров 1825 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Себеш (Сибаш) ауылында тыуған. Милләте башҡорт.

1836 йылда 1-се Ҡаҙан гимназияһына уҡырға инә һәм уны 1844 йылда тамамлай. 1844—1848 йылдарҙа Ҡаҙан Император университетында уҡый, уны Көнсығыш телдәре бүлеген тамамлай.

1848 йылда 6-сы башҡорт кантонына ебәрелә, 1849 йылдан Каспий диңгеҙе буйында, Манғышлаҡ ярымутрауында урынлашҡан Новопетровка нығытмаһында (хәҙерге Ҡаҙағстандың Форт-Шевченко ҡалаһы) тәржемәсе булып хеҙмәт итә. Бында украин шағиры Тарас Шевченко менән таныша һәм уның менән бергә ике йыл хеҙмәт итә.

1851 йылда сотник чинын ала, 1852 йылдан Башҡорт-мишәр ғәскәре командующийының канцелярияһында хеҙмәт итә.

1853—1854 йылдарҙа 7-се башҡорт кантоны (үҙәге — Хәсән ауылы) башлығы булып хеҙмәт итә. 

1855—1856 йылдарҙа 4-се башҡорт полкы составында Ҡырым һуғышында ҡатнаша, Андрей лентаһындағы «1853-1856 йылдарҙа Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙал менән бүләкләнә.

1859—1860 йылдарҙа — 10-сы кантон башлығы, 1860—1863 йылдарҙа — 9-сы кантон башлығы (үҙәге Мәтәл ауылы). 1861 йылда есаул чинын ала. 1863—1865 йылдарҙа 4-се Силәбе кантоны башлығы ярҙамсыһы була.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Божеховский Пётр Максимович

**Божеховский Пётр Максимович** (20 август 1938 йыл) — хеҙмәт ветераны, элекке партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы (2011).

## Биографияһы
Пётр Максимович Божеховский 1938 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Күнзавод ауылында донъяға килгән. Бик иртә эшкә өйрәнә, кирбес заводында бала саҡтан эшләй, мәктәпкә 10 йәшендә генә бара: Темәс ауылындағы ете йыллыҡ мәктәпкә йөрөргә тура килә. Артабан Түбә урта мәктәбендә уҡый. Атаһын 1938 йылда ҡулға алаларһәм нооябрь айында атып үлтерәләр. Үҙ тамырҙарын белмәй үҫә, Варшава ҡалаһы яғынан икәнен генә әсәһенән ишеткәне була. 1958 йылдан алып 1961 йылға тиклем «Һәүәнәк» совхозында автослесарь, шофер булып эшләй, һуңынан Башҡорт ауыл хужалығы институтының әҙерлек курстарына уҡырға инә, артабан институтты тамамлағандан һуң 1966 йылда тыуған яҡтарына ҡайта

1966 йылдан «Һәүәнәк» совхозында — инженер, 1971 йылдан партком секретары булып эшләй. 1975 йылдан — КПСС-тың Баймаҡ райкомы бүлегенең мөдире, 1977 йылдан — Баймаҡ райсоветының башҡарма комитетында ауыл хужалығы етештереү идаралығы начальнигы, 1982 йылдан — «Баймаҡ» Тәжрибә-етештереү хужалығы (ОПХ) директоры, 1988 йылдан — КПСС-тың Баймаҡ райкомының 2-се секретары, 1990 йылдан — Баймаҡ агросәнәғәт берләшмәһенең Гостехнадзор инспекцияһы начальнигы, 1995 йылдан — Баймаҡ районы Ауыл хужалығы һәм етештереү идаралығының начальнигы, 1998 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы муниципаль район хәкимиәтенең Ауыл хужалығы һәм етештереү идаралығының начальнигы.

Бөтә булған белемен, тәжрибәһен, энергияһын П. М. Божеховский район колхоздарының, совхоздарының материаль базаһын нығытыуға, ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәренең тормошон һәм мәҙәни кимәлен күтәреүгә йүнәлтә. Үҙ эшен һәйбәт белгән, башҡорт телендә иркен һөйләшкән, кеселекле һәм шул уҡ ваҡытта талапсан етәксе Баймаҡ районында бер эштә лә һынатманы, ҡайҙа эщләһә лә — һөҙөмтәле эшләне.
2011 йылдың 11 июнендә Баймаҡ районы ауыл хужалығының үҫешендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Баймаҡ районының һәм Баймаҡ ҡалаһының Почетлы гражданы исеменә лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1986)
* «Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (1981)
* «Социалистик ярышы еңеүсеһе» (1973)
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтаулы грамотаһы (1998).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Божеховский Петр Максимович
* Сказание о Земле Баймакской. Уфа, Изд-во «Слово», 1998, 209 бит
* Старость его дома не застанет
Шайтан-Көҙәй улусы

**Шайтан-Көҙәй улусы** —  Рәсәй империяһы Өфө өйәҙенең административ берәмеге, биләмәһе буйынса хәҙерге Салауат районы составына инә. Административ-территориаль реформалар, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты (ВЦИК) Президиумының 1935 йылдың 31 ғинуарындағы ҡарары нигеҙендә Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы, Ҡыйғы районынан үҙәге Малаяҙ ауылында булған яңы Малаяҙ районын (1943 йылдан — Салауат районы) төҙөгәндән һуң булған.

Шайтан-Көҙәй улусы элек үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылында булған Үрге Ҡыйғы районына (1933 йылдың 20 сентябренән — Ҡыйғы) ингән, (ВЦИК-тың 1930 йылдың 20 авгусындағы ҡарары буйынса, БАССР-ҙың быға тиклем йәшәп килгән 8 кантонға бүленеше бөтөрөлә һәм улар нигеҙендә 48 район барлыҡҡа килә). 

Шайтан-Көҙәй улусы түбәндәге ауылдарҙы берләштергән: Иҙрис (Идрисово), Юныс (Юнусово), Әлкә (Алькино). Элек улус составына Юлай ырыуы ауылдары - Шағынай (Юлаево), Тәкәй (Салауат Юлаевтың тыуған ауылы) ингән була.

## Иҫкәрмәләр
Шәйғәлимов Рим Кәрим улы

**Шәйғәлимов Рим Кәрим улы** (24 февраль 1957 йыл — 27 июнь 2009 йыл) — Рәсәйҙең оппозициялағы сәйәси эшмәкәре. Һөнәре буйынса опера йырсыһы. Милләте башҡорт.

## Биографияһы
Рим Кәрим улы Шәйғәлимов 1957 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Павловка ҡасабаһында тыуған. 
Элекке опера йырсыһы, опера йырсылары конкурстары, шул иҫәптән халыҡ-ара конкурс лауреаты. 1990—1996 йылдарҙа, үҙенең «Виртуозы Иркутска» тигән фирмаһын ойоштороп, концерттар ҡуйып йөрөй, фоторәссам. Иркутскиҙа, 1998 йылдан Красноярск ҡалаһында йәшәй. КПРФ (2006 йылға тиклем) һәм «Башҡа Рәсәй» коалицияһы ағзаһы, беренсе саҡырылыш Рәсәй Федерацияһы Милли ассамблеяһы депутаты. Ризаһыҙлыҡ белдергән сәйәси акцияларҙа һәм перформанстарҙа ҡатнашыусы һәм уларҙы ойоштороусы.

Бер нисә тапҡыр милиция органдары тарафынан тотола, беренсе тапҡыр 2006 йылда, милиция хеҙмәткәрҙәрен туҡмауҙа ғәйепләнеп, алты айға иркенән мәхрүм ителә. Урындағы оппозиционерҙар уны сәйәси тотҡон тип иғлан итә.

2008 йылдың 9 майында Еңеү көнөнә арнап үткәрелгән митинг ваҡытында милиция хеҙмәткәренә һөжүм иткәне өсөн, 2008 йылдың 30 октябрендә Шәйғәлимовҡа 5,5 йылға ҡаты режимлы колонияға ябыу хөкөм язаһы бирелә.

Красноярск  крайының Емельяново районы Старцево ҡасабаһында урынлашҡан ҡаты режимлы колонияла хөкөм язаһын үткәндә һәләк була; колония хеҙмәткәрҙәре раҫлауынса, коридор тәҙрәһенән ташланып үҙен-үҙе үлтергән. Шәйғәлимовтың туғандары уны үлтерелгән тип иҫәпләй, рәсми кешеләр был мәғлүмәтте ҡәтғи инҡар итә. Шәйғәлимов иҫтәлегенә пикеттар Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Отряд заметил (рус.).  www.kasparov.ru. Проверено 9 июля 2009.   4 апреля 2012 года.
Миңлеғолова Нурсилә Харис ҡыҙы

**Миңлеғолова Нурсилә Харис ҡыҙы** (22 март 1965 йыл) — спортсы. Ҡышҡы полиатлон буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1999). 

## Биографияһы
Нурсилә Харис ҡыҙы Миңлеғолова1965 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ының Өфө районы Волков ауылында тыуа.

1999 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.

1993 - 2003 йылдарҙа ҡышҡы полиатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһына инә. 1984 йылдан алып Башҡортостандың Өфө районы  Алексеевка ауылында физкультура уҡытыусыһы булып эшләй.

## Ҡаҙаныштары
* Донъя чемпионы (1998, 2000, 2002)
* Донъя  (1998) һәм Рәсәй кубогын (2001—2003) яулаусы
* Донъя (1994) һәм Рәсәй чемпионатының (1999—2001, 2003), Донъя (2001) һәм Рәсәй кубогының (1993, 1996, 1999, 2000) көмөш призеры
* Донъя кубогының (1996, 1999) һәм Рәсәй чемпионатының (1994, 1998) бронза призеры.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Үренде (ботаника)

**Үренде** () — юғары үҫемлектәрҙең төп вегетатив ағзаларының береһе, япраҡтары һәм бөрөләре урынлашҡан һабаҡтан  тора.

## Үренденең төп ағзалары

Вегетатив үҙгәрешкә дусар ителмәгән үренде — һабаҡтан, япраҡтарҙан һәм бөрөләрҙән торған берҙәм ағза.  Үренденең  төп структураһы элементтары булып торған һабағы һәм япрағы йыш ҡына уның өлөштәре, йәғни икенсел тәртиптәге ағзалары тип ҡарала. Бынан тыш, үренденең мотлаҡ бөрөләре була. Үренденең тамырҙан айырып торған төп һыҙаты  — япраҡлы булыу.

Үрендегә метамериялылыҡ хас, йәғни бер иш өлөштәр - метамерҙар сиратлашып килә.  Япраҡтар һабаҡта билдәле бер тәртиптә урынлаша,  ә һабаҡта япраҡ беркетелгән урын  быуын тип атала. Әгәр япраҡ нигеҙе һабаҡты тотош аймап урынлашҡан булһа, быуын ябыҡ тип атала, кире осраҡта — асыҡ. Быуындан быуынға тиклем ара - быуын аралығы тип, шулай уҡ был киҫемдә урынлашҡан бөрөләр һәм япраҡтар  метамер тип атала. 


Ribwort 600.jpg|Розеткалы үренде: тамыр яны розеткаһы *(Plantago lanceolata)*
Cyperus diffusus1.jpg|Розеткалы үренде: сәскәлек яны розеткаһы *(Cyperus diffusus)*
Ruscus aculeatus.jpg|Филлокладия *(Ruscus aculeatus)*
Chou cabus rouge 01.jpg|Кәбеҫтә күсәне *(Brassica oleracea)*
Starr 080117-1635 Muehlenbeckia complexa.jpg|Мюленбекия кладодияһы *(Muehlenbeckia complexa)*


## Шулай уҡ ҡара
*Укороченные побеги

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Смирнова Е. С.* Морфология побеговых систем орхидных. — М.: Наука, 1990.
* 
* Тропические и субтропические растения. Фонды Главного ботанического сада АН СССР (Cactaceae-Compositae). — М.: Наука, 1976.
* 

## Һылтанмалар

*
Таҡыртау (Ҡыҙыл Шишмә)

**Таҡыртау ()** — Ҡариҙел йылғаһының   һул яғындағы ҡалҡыулыҡ. Өфө яйлаһына (Көньяҡ Урал) инә. Көньяҡ-көнбайышҡа ҡараған битләүенән Рәсәйҙәге иң ҙур һәм Европала икенсе урында торған Ҡыҙыл шишмә  инеше (Яманйылға  һыуының ер өҫкә сыҡҡан өлөшө) ағып төшә.

Ҡалҡыулыҡтың бейеклеге 300 метр, Ҡариҙел йылғаһының кимәленән  194 метрға юғарыраҡ. Тау буйлап   ағасһыҙ һәм ҡыуаҡһыҙ киң һыҙат үтә . Һыҙаттың оҙонлоғо 500 метр самаһы . Башҡа урындарында шыршы үҫә&#x5B;**'&#x5D;</sup>.

Таҡыртау ылыҡтырғыс туризм  объекты булып  тора. Итәгендә   «Ҡыҙыл Шишмә» саңғы комплексы урынлашҡан, битләүҙәренә тау саңғыһы трассалары һалынған. Йәй йәйәүле сәйәхәттәр ойошторола.

Тауҙан  Пушкин  һәм [[Ҡыҙыл Шишмә (Нуриман районы)|Ҡыҙыл Шишмә]]  ауылдары күренә. Был тирәләге иң бейек урын булғанлыҡтан уға телерадиотапшырыу вышкаһы ҡуйылған.  

Таҡыртау карст тауы булып тора, унда ҙур  [[эзбизташ]]  ятҡылыҡтары бар.  Шул сәбәпле [[Ҡыҙыл шишмә]]нең һыуы  аҡһыл зәңгәр булып күренә, һәм уны оҙаҡ ваҡыттар Аҡ шишмә тип йөрөткәндәр, әммә [[Октябрь революцияһы]]нан  һуң  Ҡыҙыл шишмә тип үҙгәртәләр. Элек Таҡыртау төбөндә, шишмә буйында ҡағыҙ фабрикаһы була, ә  ағым өҫтөндә ағас ваҡлаусы   тирмән ултыра.

Тау эргәһендә «Башуралмонолит» асыҡ акционерҙар йәмғиәте урынлашҡан <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;**'&#x5D;.

## Иҫкәрмәләр
Иҡтисад институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе)

**Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Иҡтисад институты**   (рәсми атамаһы **Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Иҡтисад институты федераль дәүләт бюджет фән учреждениеһы**) —  Рәсәй Фәндәр академияһының Екатеринбургтағы  махсуслашҡан ғилми-тикшеренеү учреждениеһы. Институт  1971 йылдың 13 майында  СССР Фәндәр академияһы Урал фәнни үҙәгенең Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлеге нигеҙендә  ойошторола.   М.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Сергеев  тәүге директоры була,  унан һуң Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Чичканов (1986—1990) һәм академик А.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Татаркин (1991—2016) етәкселек итә. Әлеге ваҡытта  директор вазифаһын  иҡтисад фәндәре докторы Ю.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Лаврикова башҡара.

Институттың төп бурыстары: Урал төбәгенең социаль-иҡтисади, инновацион, тәбиғәт ресурстары һәм экологик үҫеше стратегиялары буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәр һәм ғәмәли эшләнмәләр өлкәһендә яңы ғилми белемдәр булдырыу,  территорияларҙы институциональ үҙгәртеүҙә иҡтисад фәненең ғилми мөмкинлектәрен һәм әһәмиәтен күтәреү. 

## Структураһы
Институттың структураһы алып барылған тикшеренеүҙәрҙең өҫтөнлөклө йүнәлештәренә тап килә.  Дүрт бүлек эсендә  туғыҙ үҙәк эшләй:

* Төбәктең конкуренцияға һәләтлелеге бүлеге:
** Иҡтисад теорияһы үҙәге;
** Территорияларҙың стратегик үҫеше үҙәге.
* Төбәктең етештереү көстәрен урынлаштырыуҙы һәм төбәк иҡтисадын киңлектә үҫтереүҙе прогнозлау бүлеге:
** Тәбиғәтте файҙаланыу һәм геоэкология үҙәге;
** Етештереү көстәрен үҫтереү һәм урынлаштырыу үҙәге.
* Төбәк социаль-иҡтисади системаларын тикшереү бүлеге:
** Төбәк компаратив тикшеренеүҙәр үҙәге;
** Социоиҡтисади динамиканы тикшереү үҙәге;
** Төбәктәге интеграция процестарын тикшереүҙәрҙе координациялау үҙәге.
* Төбәк сәнәғәт сәйәсәте һәм иҡтисади хәүефһеҙлек бүлеге:
** Төбәктең структура сәйәсәте үҙәге;
** Иҡтисади хәүефһеҙлек үҙәге.

Институт структураһына алты  филиал  инә: Пермь, Силәбе, Ижевск, Ҡурған, Өфө һәм Ырымбур.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт института
Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)

**Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институты** — ғилми-тикшеренеү  учреждениеһы (Өфө). 

Институт тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре араһында түбәндәгеләр бар: 

* стационар булмаған динамикалы макроиҡтисади процестарҙы анализлау;
* Рәсәй Федерацияһының потенциалы һәм милли байлыҡтарын ишәйтеү мәсьәләләре; тотороҡло һәм экологик хәүефһеҙ иҡтисади үҫеште тәьмин итеү мәсьәләләре;
* Рәсәйҙең социаль-иҡтисади киңлеген трансформациялау; территориаль үҫеш стратегияһы.

Институттың төп  структур  подразделениелары (секторҙары): төбәк иҡтисады мәсьәләләре; төбәк финанстары һәм бюджет-һалым сәйәсәте; иҡтисадты  математик моделләү; иҡтисади хәүефһеҙлек; территориаль үҫеште прогнозлау; социаль-хоҡуҡи тикшеренеүҙәр.

## Директорҙары
1997—2004 иҡтисад фәндәре докторы, профессор Фәттәхов Рафаэль Вәлиәхмәт улы  

2004—2006 иҡтисад фәндәре докторы, профессор Климова Нина Ивановна

2006 — әлеге ваҡытҡа тиклем, иҡтисад фәндәре докторы,  профессор Ғайнанов Дамир Әхнәф улы.

## Һылтанмалар
Институты сайты