open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ухдудтар

**Ухдудтар** ( *әсхәб әл-Ухдуд*,  — *йырын кешеләре*) — фараз ителеүенсә, башлығы Йософ Асар булған йемен йәһүдтәре. Улар 523 йылда бының өсөн махсус ҡаҙылған соҡорҙа Нәжрән ҡалаһында йәшәгән йәмән нәсараларын ҡала башлығы Арефа менән бергә яндырғандар. Ҡөрьәндең Әл-Бурудж сүрәһендәге аяттарҙа (85:4-7) «дин өсөн ғазап күргән нәсаралар» телгә алына.

## Ҡөрьән Кәримдә


## Нәжрән нәсаралары
Йемен ваҡиғалары тураһында хәбәрҙәр Ғәрәбстанда киң таралған була. Риүәйәт буйынса, йәһүд динен ҡабул иткән йемен батшаһы Йософ Асар Эфиопияның йоғонтоһо үҫә барыуына борсолоп, башлыса православие христиандары йәшәгән Нәжрән ҡалаһын ҡамай һәм яулап ала (Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең биографы Ибн Исхаҡ Нәжрәнде үҙ ваҡытында көньяҡ Ғәрәбстанда христианлыҡ таралған беренсе урын тип атай). Баҫҡынсы-йәһүдтәр үҙ диненән баш тартмаһа һәм йәһүдилеккә күсмәһә, нәжрән христиандарына үлем менән янай. Нәжрәндәр үҙ динендә ҡалыуға өҫтөнлөк биргән һәм яндырылған.

## Әҙәбиәт

* ;
* ;
* *М. Б. Пиотровский*. Южная Аравия в раннее средневековье: Становление средневекового общества. М., 1985, — (С.164—365);
* *А. Г. Лундин*. Южная Аравия в VI веке. — ПС. 1961, — (8, С.31—45);
* *A. J. Wensinck*. Ashab al-Ukhdud // Enzyklopaedie des Islam. 1 — 4. Leiden-Leipzig, (1908), 1913—1934. — (1/498—499);
* *W. M. Watt*. The Men of the Ukhdud // The Muslim East. Budapest, 1974;
* *R. Paret*. Ashab al-Ukhdud // The Encyclopaedia of Islam. New ed. Leiden-London. — (1/692);
* *H. Speyer*. Die Biblischen Erzahlungen im Qoran. Grafenhainichen, 1931. — (424—425);
* *A. Moberg*. The Book of the Himyarites. L., 1924.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Владельцы Рва / Gov.Cap.Ru
Рассиҙар

**Рассиҙар, әр-Расс кешеләре** ( *асхаб ур-Росси*,  — «әр-Расс кешеләре», « ҡоҙоҡ кешеләре») — Ҡөрьәндә ғәдтәр һәм ҫамудтар менән бер рәттән телгә алынған халыҡ. Улар ҙа Аллаһ үҙ пәйғәмбәре аша кешеләрҙе хаҡ юлға күндерергә тырышҡанда быны эшләүҙән баш тарталар һәм ерҙә намыҫһыҙлыҡ ҡылалар.

## Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндең ҡайһы бер мөфәссирҙәре фекеренсә, әр-Расс термины — кешеләр йәшәгән урындың исеме. Кемдәрҙер был ниндәйҙер һыу сығанағы (ҡоҙоҡ, йылға) тип иҫәпләй. Ислам риүәйәтенә ярашлы, әсхаб әр-Расс элек юҡ ителгән ҫамудтарҙың вариҫы булған, Йомамдағы ҡоҙоҡ янында йәшәгән һәм ғанҡа тигән гигант ҡоштарҙың һөжүменән яфаланған. Пәйғәмбәр Ханзала Ибн Сафуан Аллаһтан кешеләрҙе ҡотҡарыуҙы һораған, һәм ҡоштар юҡҡа сыҡҡан. Ханзала халҡы пәйғәмбәрҙең дәғүәтен тыңламай, хатта уны ҡоҙоҡҡа ташлаған. Кешеләрҙе гонаһтары өсөн язаға тарттырып, Аллаһ уларҙы юҡ иткән. "Ҡоҙоҡ кешеләре " йә Йамамда, йә Әзербайжанда, йә Антакьяла йәшәгән тигән фараздар бар

### Ҡөрьән аяты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
*
Ғанҡа (мифология)

**Ғанҡа** ( ғанҡа; ) — ғәрәп мифологияһы персонажы, Аллаһ яралтҡан мөғжизәле һәм кешеләргә дошманлыҡ ҡылған ҡоштар. Ғанҡа әле лә бар тип иҫәпләнә, әммә уларҙың һаны шул тиклем аҙ, шуға осратыуы бик ауыр. Ғанҡа күбеһенсә феникс ҡошҡа оҡшаш, мифтарға ярашлы, ул Ғәрәбстан сүллегендә йәшәгән.

## Әсхәб әр-Расс
Ислам риүәйәтенә ярашлы, рассиҙар элек юҡ ителгән ҫамудтарҙың вариҫтары була, Йәмәмдәге ҡоҙоҡ янында йәшәгәндәр һәм ғәләмәт ҙур ғанҡа ҡоштар һөжүменән яфаланғандар. Пәйғәмбәр Ханзала Ибн Сафуан доғаһы менән Аллаһы тәғәлә ҡоштарҙы юҡҡа сығарған. Ханзала халҡы пәйғәмбәрҙең вәғәздәрен тыңламай, уны ҡоҙоҡҡа ташлай. Кешеләрҙең гонаһтары өсөн язаға тарттырып, Аллаһ уларҙы юҡ иткән. "Ҡоҙоҡ кешеләре " йә Йәмәмдә, йә Әзербайжанда, йә Антакьяла йәшәүе ихтимал тигән фараздар бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Пиотровский М. Б. Асхаб ар-Расс // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 24—25. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*  Асхаб ар-Расс / М. Б. Пиотровский // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987—1988.
*
Ҫамуд

Ҫамуд (, ) — ислам динендә: Ғәрәбстандың юҡҡа сыҡҡан «төп» халыҡтарының береһе. Ҡөрьәнгә ярашлы, Аллаһ уларҙы үҙ гонаһтары— Сәлих пәйғәмбәрҙең өгөт-нәсихәттәренә һәм Аллаһ тыйыуҙарына эйәреүҙән баш тартҡан өсөн юҡ иткән ҡәүем.

## Тарихы
Антик сығанаҡтарға ярашлы, ҫамуд ҡәбиләһе Хижәздең төньяғында йәшәгән, шул уҡ районда мосолман йолалары ла киң таралған. Ҫамудтар тураһында Ассирия батшаһы яҙмаларында иң боронғо телгә алыу б.э.т. 715 йылға ҡарай.

Ҫамуд шулай уҡ «Tamudaei» булараҡ та Хиос Аристоны, Клавдий Птолемей и Өлкән Плиний хеҙмәттәрендә телгә алына. Сәғүд Ғәрәбстанының төньяҡ-көнбайышында күп һанлы мәмерйә ҡәберлектәре һәм ҡаралтылары бар, улар Ҡөрьән тасуирламаларының нигеҙе булыуы мөмкин.

Ҫамудтарҙың һәләк булыуы күренеше Ҡөрьәндә [«тетрәү», «йәшен тиҙлегендәге емерелеш»] ер тетрәү тасуирламаһын хәтерләтә.

Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, Сәлих пәйғәмбәр Ҫамудты дауылдан юҡ ителгән ғәдтәрҙең фажиғәле яҙмышынан ҡотҡарыу өсөн ебәрелгән булған, әммә ҫамудтар Тәүхидте кире ҡаға. Урта быуат тарихсыһы Ибн Хәлдүн ҫамудтарҙы хронологик йәһәттән уларҙың туғанлығын күрһәтеп әмәликтәр менән химйәрҙәр араһына урынлаштыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Филлеләр

**Филлеләр** ( *әсхәб әл-фил*,  — *фил хужалары*) — Әбриһәт үл-Әшрами () етәкселегендәге эфиоп христиандары ғәскәрҙәре. Риүәйәттәргә ярашлы, был ваҡиға Мөхәммәт пәйғәмбәр тыуған йылда булған, һәм «фил ваҡиғаһы» исеме алған. Был тарих Ҡөрьәндең 105-се Әл-Фил сүрәһендә бәйән ителгән.

## Тарихы
VI быуат уртаһында Эфиопияның христиан хакимы Әбриһәт ғәрәптәрҙе Ҡәғбәгә хөрмәт күрһәтеүҙән биҙҙереү маҡсатында Сана ҡалаһында мөһабәт сиркәү төҙөтә. Ул ғәрәптәрҙең был сиркәүгә хаж ҡылырына иҫәп тота, әммә улар Ҡәғбәне хөрмәтләүен дауам итә. Шул саҡта асыуланған Әбриһәт Ҡәғбәне емерергә ҡарар итә һәм ғәскәрҙәре менән Мәккәгә йүнәлә. Мәккәләрҙе ҡурҡытыу өсөн уның ғәскәрендә иҫ киткес ҙур фил була. Ошо сәбәпле ваҡиғалар барған йылды «Фил» йылы, ә ваҡиғаның үҙен «фил ваҡиғаһы» тип атайҙар.

Мәккәләр Әбриһәт армияһының ҡаршылығын ойоштора алмай. Ҡалаға яҡынлашҡас, ғәскәрҙәр Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең олатаһы Ғәбд әл-Моталлиптың малын баҫып ала . Ҡорайыштар башлығы Ғәбд әл-Моталлип Әбриһәткә һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн килә, уның Ҡәғбәне емерергә йыйыныуын күреп, кире ҡайта һәм, бөтә халҡын алып, ҡаланы ташлап китә. Мәккәләр тауҙа урынлаша.

Әбриһәт ғәскәрҙәрен ҡалаға йүнәлткәс, күктә ҡара ҡоштар тубы килеп сыға (*әбәбил)* һәм уларға таш ташлай башлай. Риүәйәт буйынса, таш тейгән урындарҙа тирелә барлыҡҡа килгән сей яра тәрәнәйә барып, ғәскәрҙе ҡыра башлай. Сараһыҙҙан, ғәскәргә сигенергә тура килә. Һәләк булғандар араһында Әбриһәт үҙе лә була. Шулай итеп, Аллаһ Ҡәғбәне Һәм Мәккәне юҡ итеүҙән ҡотҡара.

«Фил йылы» 570 йылға тура килә тип иҫәпләнелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Рави Варма

**Раджа́ Ра́ви Ва́рма** (малаял. രാജാ രവിവർമ്മ; 29 апрель 1848 — 2 октябрь 1906 йыл) — Һиндостан рәссамы, һинд эпостары «Маһабһарата», «Рамаяна» темаһына яҙылған һәм башҡа бик күп эштәр авторы.

## Биографияһы
Рави Варма (тулы исеме Рави Варма Койл Тампуран) 1848 йылдың 29 апрелендә Килиманур кенәз һарайында, яҡын Тируванантапурамаһы (хәҙер Керала штатаы), Траванкор дәүләте хакимдарының аристократик ғаиләһендә тыуған. Бала сағынан уҡ һүрәт төшөрөүҙә һәләт күрһәтә. 14 йәшенән Рави Варма кенәз һарайында традицион һинд һынлы сәнғәтен өйрәнә, ә 1863 йылда бер ай буйына һарайға саҡырылған британ портретсыһы Теодор Йенсендан Европа һынлы сәнғәте буйынса дәрестәр ала.

1873 йылда Рави Варма Мадрасла халыҡ-ара художество күргәҙмәһендә ҡатнаша, унда уның «Иртәнге бәҙрәфтә Леди Найр» картинаһы иң яҡшыһы тип таныла. Бөтә донъяға билдәлелек рәссамға шул уҡ йылда Венала үткән күргәҙмәнән һуң килә, унда ул да төп премияны ала.

Рави Варма бер ҡасан да рәсми раджа титулын йөрөимәй, ләкин Европала Раджа Варма, принц-рәссам булараҡ билдәле була.

## Галерея

Ravi Varma-Dattatreya.jpg| Даттатрея
Ravi Varma-Arjuna and Subhadra.jpg|Арджуна һәм Субхадра
Raja_Ravi_Varma,_Dhruv_Narayan.jpg| Кришналар күренеү
Ravi Varma-Shakuntala.jpg|| Шакунтала
Raja_Ravi_Varma,_The_Milkmaid_(1904).jpg|Төньяҡ һинд ҡыҙы
Raja_Ravi_Varma,_Galaxy_of_Musicians.jpg|Музыка ҡоралдары
Raja_Ravi_Varma,_In_Contemplation.jpg|Ҡатын-ҡыҙ уйланыуҙарҙа


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Потабенко С. И. Һиндостандың яңы һәм яңы замандағы һынлы сәнғәте (XVIII быуат аҙағы — XIX быуат уртаһы) М., 1981. 49-52 бит.
* Raja Ravi Varma: Painter of Colonial India by Rupika Chawla, Pub: Mapin Publishing, Ahmedabad, March 2010, ISBN 9780944142417
* Raja Ravi Varma — Oleographs Catalogue by Dr. D.Jegat Ishwari, Pub: ShriParasuraman, Chennai, 2010, ISBN 9788191002614
* Raja Ravi Varma — The Most Celebrated Painter of India: 1848—1906, Parsram Mangharam, Bangalore, 2007
* Raja Ravi Varma — The Painter Prince: 1848—1906, Parsram Mangharam, Bangalore, 2003

## Һылтанмалар
* Биографияһы
Мидйәндәр

**Мидйәндар** ( [Мидйән], , ) — ярым күсмә халыҡ, Библияла һәм Ҡөрьәндә (Әл-Әғрәф сүрәһе, Һуд сүрәһе һ.б.) телгә алына. Ибраһим пәйғәмбәрҙең вариҫтары булып иҫәпләнгәндәр (өсөнсө ҡатыны Хеттуранан тыуған улдары Мидйән аша). Синай ярымутрауында һәм Ғәрәбстандың төньяҡ-көнбайышында йәшәгәндәр. Йәһүд Библияһына ҡараған Судьялар Китабында () мидйәндар Исмәғил тоҡомдары менән тиңләштерелә.

### Мидйәндәрҙе ҡырыу
Раббы Муса пәйғәмбәргә Ваал-Фегорға табынған өсөн мидйәндәрҙе эҙәрлекләргә ҡуша, йәһүдтәр тарафынан мидйән халҡының бөтә балиғ йәштәге ҡатын-ҡыҙҙары, ир-егеттәре һәм ир балалары юҡ ителә.


и сказал им Моисей: для чего вы оставили в живых всех женщин?  Убейте всех детей мужского пола и всех женщин, познавших мужа на мужском ложе, убейте; а всех детей женского пола, которые не познали мужеского ложа, оставьте в живых для себя
— Чис. 31:15-18675 мең ваҡ мал, 72 мең эре мал, 61 мең ишәк һәм 32 мең ҡыҙ (). Был табыштың бер өлөшө, шул иҫәптән 32 мидйән ҡыҙҙары Раббы өсөн ҡалдырылған. Шулай уҡ Раббыға алтын һәм аҡса рәүешендә ҡорбандар килтерелә.

Библияның ҡайһы бер трактовкалары буйынса, мидйән ҡыҙҙары яңынан тәрбиәләү һәм артабанғы ассимиляция өсөн тере ҡалдырылған, башҡа табыш йәһүд общинаһының бөтә ағзалары араһында бүленә.

## Сәнғәттә
Мидйәндәрҙең ҡырылыуы Кремлдең Алтын палатаһындағы һүрәттәрҙең береһендә һынландырылған. Ихтимал, был сюжет рәссам тарафынан Иван Грозныйҙың татар ханлыҡтарын яулап алыуы менән ассоциациялаштырылғандыр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мадианитяне  jesuschrist.ru
* Геноцид в Библии Homo economicus’ Weblog
* Геноцид в истории citizendia.org
* *Андрей Десницкий* Призывает ли Библия к геноциду? pravkniga.ru
* Размышления о геноцидах и жестокости, описываемых в Библии // Исламская Апологетика. Ответы критикам Ислама. // Сайт Айдына Али-заде Баку: Идрак, 2008 (420 стр.)
*
Тубба

**Тубба халҡы** () — Ҡөрьәндә: үҙенә ебәрелгән пәйғәмбәрҙе ҡабул итмәгән һәм бының өсөн һәләк булған халыҡ.

Тубба халҡы «Төтөн» сүрәһендә телгә алына. Кафырҙарҙың һөжүмдәренә яуап итеп Аллаһ Мөхәммәт пәйғәмбәргә: «Элеккеләр яҡшыраҡмы инеме, әллә Тубба халҡымы? Беҙ уларҙы һәләк иттек, сөнки улар гөнаһлылар ине». Тубба халҡы ғәдтәр, ҫамудтар, мидьяндар кеүек үк кафырлыҡ өсөн һәләк ителә. Әл-Кәһф сүрәһендә Аллаһ: «… баҡса ла, Фирғәүен дә, Лут туғандары ла, әйкәттәр ҙә, Тубба халҡы ла улар бөтәһе лә пәйғәмбәрҙәрҙе алдаҡсы тип һананы, Минең янауым аҡланды», — ти.

Мосолман риүәйәтенә ярашлы, тубба һүҙе — IV—VI быуаттарҙа Йәмәндә хакимлыҡ иткән химйарит династияһы хакимдарының титулы («батша» кеүек) .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
** *Пиотровский М. Б.* Коранические сказания. — Наука, ГРВЛ, 1991. — 219 с. — 100 тыс. экз. — .
Ғабдуллаһ бин Өммө Мәктүм

**Ғабдуллаһ бин Ҡайс Әл-Ҡорайши**, **бин Өммө Мәктүм** булараҡ билдәле (, ; VI быуат, Мәккә — 636, Ҡадисия) — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көрәштәше, ҡатыны Хәҙисә бинт Хүвәйлидтең ике туған ҡәрҙәше, ислам тарихындағы икенсе мәзин.

## Биографияһы
Мәккәлә тыуған, сығышы менән ҡорайыш ырыуынан. Тыумыштан һуҡыр булған. Атаһының исеме Ҡайс бин Зәйед, ә әсәһе — Әтикә бинт Ғабдуллаһ, һуңынан уны Өммө Мәктүм (һуҡырҙың әсәһе) тип атай башлайҙар .

Мөхәммәт пәйғәмбәр миссияһы башланғандан һуң, ул тәүгеләрҙән булып ислам динен ҡабул итә. Ғабдуллаһ бин Өммө Мәктүм исеме Мөхәммәт пәйғәмбәргә «Ғәбәсә» сүрәһенә аяттар ебәреү менән бәйле. Бер ваҡыт пәйғәмбәр Мәккә аҡһөйәктәренә ислам принциптарын аңлатырға тырышҡан мәлдә Ғаббдуллаһ Ҡөрьән аяттарын уҡыуҙы һорап килә. Пәйғәмбәр бының менән ҡәнәғәт булмауын белдерә, шунан һуң аяттар иңә: «Ул ҡашын йыйырҙы ла арты менән боролдо, сөнки уға һуҡыр (кеше) килгәйне. Ҡайҙан беләһең? Бәлки, ул таҙарыныр йәки өгөт-нәсихәтте иҫләр, һәм иҫләү уға файҙа килтерер ине. Бер нигә лә мохтаж түгелдәргә иғтибар бирәһең, Һиңә ни булыр, әгәр ул таҙарынмаһа? Аллаһтан ҡурҡып, һиңә теләк менән килгән кешеләрҙе иғтибарһыҙ ҡалдыраһың».

Ислам дине тотҡан өсөн эҙәрлекләүҙәргә дусар була, шуға күрә башҡа мосолмандар менән бергә Мәҙинәгә Һижрәт ҡылырға тура килә .

Ғабдуллаһ Ҡөрьәнде яҡшы белеүселәрҙең береһе була. Мусаб бин Үмәйр менән бергә мәҙинәләр араһында вәғәз һөйләй. Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ғабдуллаһ менән Биләлде мәзиндәр итеп тәғәйенләй. Йыш ҡына Биләл аҙан ҡысҡыра, ә Ғабдуллаһ — ҡәмәт төшөрә. Рамаҙан айында уларҙың береһе Мәҙинә мосолмандарын сәхәргә саҡырған, ә икенсеһе ураҙа тота башларға саҡырған.

Һуҡыр булыуына ҡарамаҫтан, ул мосолмандарҙың төп алыштарында ҡатнаша, яугирҙарға хәленән килгәнсә ярҙам күрһәтә һәм байраҡсы була. Риүәйәт буйынса Ғабдуллаһҡа ҡарата Ән-Ниса сүрәһенең (Ҡатын-ҡыҙҙар) 95-се аятына аныҡлыҡ индерелә : «Иман килтергән кешеләрҙән — зәғифтәрҙән башҡа — ҡул ҡаушырып ултырыусылар һәм Аллаһ юлында үҙ малдары һәм йәндәре менән тырышыусылар берҙәй булмаҫ».

636 йылда Ҡадиссия янындағы алышта байраҡ йөрөтөүсе сифатында ҡатнаша, бында мосолман армияһы фарсыларҙы ҡыйрата. Алыш ваҡытында бик күп мосолмандар һәләк була, улар араһында Ғабдуллаһ бин Өммө Мәктүм дә була..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Зәйет бин Хариҫа

**Зәйет бин Хариҫа (Харис) әл-Кәлби** (; әйтелеше — *Зәйд бин Хариҫат әл-Кәлбийү*; ) — ислам ғәскәр башлығы, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көрәштәше, уның тәрбиәгә алған улы һәм ирек алған ҡоло. Ҡөрьән Кәримдең Әл-Әхзәб сүрәһендә «Зәйд» тип телгә алына.

## Биографияһы
Уның тулы исеме: Зәйет бин Хариҫа бин Шураһил бин Ғәбд әл-Ғүззә. Бала сағында әсирлеккә эләккәс, Зәйет бин Харисты Хәким ибн Хазам һатып ала һәм Хәҙисә бинт Хүвәйлидкә бүләк итә. Хәҙисә бинт Хүвәйлид Мөхәммәт Пәйғәмбәргә кейәүгә сыҡҡас, Зәйетте иренә бирә. Зәйет ислам ҡабул иткән икенсе кеше була, унан һуң уның ҡатыны Өммө Әймүн дә дингә килә. Зәйет бин Харис Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең иң яратҡан көрәштәштәренең береһе була.

## Уллыҡҡа алыу
Пәйғәмбәр миссияһы башланғанға тиклем Мөхәммәт Пәйғәмбәр Зәйетте улы һәм вариҫы тип иғлан итә. Уллыҡҡа алынғас, Зәйет бин Мөхәммәт булып йөрөгән, мәгәр Ҡөрьәнгә аҫрауға алынған балаларға аҫрауға алыусының исемен биреүҙе тыйған аят иңә.


## Таифҡа күсенеү
Мөхәммәт пәйғәмбәр Таифҡа Али ибн Әбү Талип менән бергә китә, үҙҙәре менән Зәйет бин Харисты ла алалар. Таиф халҡы уларҙы ҡабул итмәй, ҡыҫырыҡлап, таш бәрә башлайҙар. Зайет Мөхәммәт пәйғәмбәрҙе үҙенең кәүҙәһе менән ҡаплай һәм башы яралана.

## Зәйнәб бинт Йәһешкә өйләнеү
Уллыҡҡа алыу менән Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Зәйнәб бинт Йәһешкә өйләнеү тарихы бәйле. Зәйнәб шуға тиклем Зәйеттең ҡатыны булған. Ҡайһы бер сығанаҡтарға ярашлы, айырылышыуҙың сәбәбе булып Зәйнәбтең ауыр холоҡло булыуы тора; икенселәренә ярашлы, Зәйет атаһының Зәйнәбкә ғашиҡ булғанын аңлап ҡала, шунлыҡтан үҙе Мөхәммәт пәйғәмбәргә бирергә ҡарар итә. Нисек кенә булмаһын, бындай никах мосолмандар араһында ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, бер өлөшө уны ҡан ҡатыштырыу тип баһалай. Шул нигеҙҙә Ҡөрьәнгә ҡандаш туған һәм аҫрау балаларҙың никахтары буйынса айырма барлығын аныҡлаусы яңы вәхи өҫтәлә. Шулай уҡ хәлде еңеләйтеү өсөн, Зәйет үҙ биологик атаһының исемен ала, Мөхәммәттең улы статусы бөтөрөлә. Һуңғараҡ Зәйнәб үҙе Мөхәммәт с.ғ.с. менән никахының Ҡөрьән вәхиҙәренең береһендә сағылыш табыуы менән ғорурлана.

## Хәрби эшмәкәрлеге
Зәйет бин Харис яҡшы уҡсы була һәм Баҙер, Ухуд, Хандаҡ, Хоҙайбиәт, Хәйбәр, Мутта һәм башҡа алыштарҙа ҡатнаша. Ул шулай уҡ «Фардат», «Джамум», «Аийс», «Тараф», «Хашими», «Фазафиз» һәм башҡа походтарҙа мосолман ғәскәрҙәренең етәксеһе була.

## Үлеме
629 йылда (һижри 8 й.) Мөхәммәт пәйғәмбәр Зәйет бин Харисты өс меңлек ғәскәр башлығы итеп тәғәйенләй, уға византиялылар менән Мут янындағы алышта осрашырға тура килә. Зәйет был алышта мосолмандар байрағын күтәреп һәләк була. Зәйет бин Харистың үлеме Мөхәммәт пәйғәмбәр өсөн ауыр юғалтыу була, сөнки уны бик яратҡан була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Рамаҙан

**Рамаҙан** ( [ra.ma.dˤaːn], йәки **Рамаза́н** ( [ɾɑmɑˈzɑn]; ) — мосолмандар өсөн исламдың биш нигеҙенең береһе булып торған мотлаҡ ураҙа (саум) тота торған ай.

## Ураҙа

Рамаҙан айы дауамында хаҡ динле мосолмандар көндөҙгө ваҡытта аҙыҡ-түлек ҡабул итеүҙән, эсеүҙән, тәмәке тартыуҙан һәм енси яҡынлыҡ ҡылыуҙан баш тарта. Ай оҙонлоғо 30 көн тәшкил итә һәм ай календарына (ҡара.: ислам календары) бәйле. Ураҙа таң атҡандан (иртәнге аҙандан һуң) башлана һәм ҡояш байығас (киске аҙандан һуң) тамамлана.

Көн һайын мосолмандар ураҙа тоторға ниәт әйтеп, уны үтәй.

Төнгө намаҙҙан (йәстү, иша) һуң көн һайын мосолмандар күмәкләп 8 йәки 20 рәҡәғәттән торған тәрәүих намаҙы ҡыла. Айҙың һуңғы ун көнөндә Ҡәҙер кисәһе башлана.

Шәүүәл айының тәүге көнөндә, рамаҙан айының тамамланыуы хөрмәтенә Ураҙа байрамы уҙғарыла. Был көндө мосолмандар байрам намаҙы уҡый һәм мотлаҡ фытыр саҙаҡаһы тарата.

### Ҡатын-ҡыҙҙың ураҙа тотоуы
Ҡатын-ҡыҙ өсөн физиологик сәбәптәр арҡаһында ураҙа тотоуҙың айырым шарттары бар: күрем ваҡытында ураҙа тоторға ярамай, йөклөлөк һәм бала тапҡандан һуңғы осорҙарҙа ла шулай уҡ әсәнең мөмкинлегенә ҡарап рөхсәт бирелә. Айлығы башланыуын белеү ауыҙға ниҙер ҡабып, ураҙаны өҙәләр, сөнки был хәлдә ураҙа тотоу гонаһ һанала. Ифтар инеүгә әҙ генә ваҡыт ҡалған булһа ла ураҙа боҙолған иҫәпләнә.

Ураҙа тотолмаған көндәр һанунса улар башҡа ваҡытта ураҙа тотоп, *ҡаза ҡылып* ҡуялар. *Хәйез (айлыҡ)* ваҡытында уҡылмай ҡалған намаҙҙар ҡаза ҡылынмай

## Галерея

File:Ramazan with the poor.jpg|Ярлылар ауыҙ аса. Азимзаде Азим Аслан оглы  (1880–1943).
Файл:Fasting.JPG|thumb|right|250px|Мәсеттә ауыҙ асыу
Файл:هلال_رمضان.jpg|справа|мини|Рамаҙан айында матур итеп биҙәлгән һәм яҡтыртылған ярым ай - *һилал*
Файл:Dan_Hadani_collection_(990040387050205171).jpg|альт=Массовая молитва во время Рамадана 1996 год, Купол Скалы|мини|Рамаҙан айында уҡыла торған тәрәүих намаҙы 1996 йыл, Ҡая Көмбәҙе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* 
* 
* Резван Е. А. Рамадан // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 197—198. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*  т. XXVI, с. 244
Асия бинт Музаһим

**Асия бинт Музаһим** (, ) — Ҡөрьән персонажы, Муса пәйғәмбәр заманында идара иткән Фирғәүен ҡатыны. Мосолмандар уны бөйөк ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе булараҡ хөрмәт итә. Ислам риүәйәттәрендә Мөхәммәт пәйғәмбәр Асияны ислам тарихында дүрт бөйөк ҡатын-ҡыҙ араһында телгә алған, тиелә. Улар: Мәрйәм Инә (Ғайса пәйғәмбәр әсәһе), Мөхәммәттең беренсе ҡатыны Хәҙисә бинт Хүвәйлид һәм уның ҡыҙы Фатима.

## Тарихы
Асия Фирғәүен ҡатыны була. Иренән айырмалы рәүештә, ул диндар һәм тәҡүә ҡатын булған. Байлығына ҡарамаҫтан, ул ире кеүек тәкәббер булмай. Бер ваҡыт Асия үҙенең хеҙмәтселәре менән Нил буйына килә һәм йылғала йөҙөп барған кәрзинде күрә. Асия кисекмәҫтән йылғанан кәрзинде алып сығырға бойора, һәм хеҙмәтселәр уның эсендә ятҡан малайҙы табалар. Асия иренә бала тураһында һөйләй һәм уны тәрбиәгә алырға күндерә. Шунан һуң Асия Мусаға, ҡатын баланың ысын әсәһе икәнен белмәйенсә, һөт инәһе тәғәйенләй. Ислам риүәйәтендә иренең язаһынан ҡурҡып, Асияның йәшерен рәүештә Аллаһҡа табыныуы, һәм ире уның ғибәҙәт ҡылыуын күргәс, язалаған ваҡытында вафат булыуы тураһында бәйән ителә.

Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәрендә, Асия ожмахҡа индерелгән тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе буласаҡ, тип әйтелә. Ҡөрьәндә Асия бөтә мосолмандар өсөн дә өлгө сифатында телгә алына.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Бәлҡис

**Бәлҡис** (, ); Сәба батшабикәһе (фарс. ملكة سبأ‎, *Сәба Мәликәте*) — Сәба батшалығының легендар хакимәһе, мосолман риүәйәттәре персонажы, Ҡөрьәндә Сәба батшабикәһе тип телгә алына, Библияға ярашлы иһә — царица Савская. Ислам пәйғәмбәре Сөләймәндең ҡатыны.

## Ҡөрьәндә
Ҡөрьән тексында Бәлҡистең исеме телгә алынмай, әммә ул мосолман риүәйәттәренең төрлө варианттарында Ҡөрьән сюжетын тулыландырыусы һәм үҫтереүсе мотивтар менән бергә бәйән ителә. Ҡөрьәндә Сөләймән пәйғәмбәргә хеҙмәт иткән һөҙһөт батшаға Сәба батшалығында булғанын һөйләй: унда үҙенең халҡы менән Ҡояшҡа табыныусы һәр йәһәттән бай ҡатын идара итә һәм шайтан уларҙың эштәрен матурлап күрһәтеп, юлдан яҙҙыра икән.

Пәйғәмбәр һөҙһөт аша батшабикәгә саҡырыу-бойороҡ ебәрә, унда үҙенә килеүҙе һәм Аллаһ динен ҡабул итеүҙе талап итә. Яҡындары менән кәңәшләшеп, батшабикә Сөләймәнгә бай бүләктәр ебәрә, әммә батша уның илселәре алдында мыҫҡыллы һүҙҙәр әйтә һәм ғәскәр менән Сәбаға барасағын хәбәр итә. Шунан һуң батшабикә Сөләймәнгә үҙе килә. Аллаһтың Бөйөк исемен белгән тәҡүә дин әһеле Раббыға доға ҡыла, һәм күҙ асып йомғансы батшабикә тәхете Сөләймән һарайына барып инә. Һарайға ингәс, ул гәлсәр иҙәнде «һыу упҡыны» тип уйлап, сирағын аса. Шулай итеп, Сөләймән Аллаһ ярҙамы менән үҙенең ҡеүәтен һәм хәйләләй белеүен иҫбатлай, ә батшабикә яңылышыуын таный һәм Аллаһ динен ҡабул итә.

## Башҡаһы
Урта быуаттарҙа Йәмәндә Бәлҡис исеме ныҡ таралған була. Сөләймән пәйғәмбәр алдында һыуҙа баҫып торған Бәлҡистең һүрәттәре фарсы миниатюраларында, урта быуат Европаһының скульптура һәм һынлы сәнғәтендә осрай. Билкис (Балкис) тураһындағы легенда А. И. Куприндың «Суламифь» хикәйәһендә килтерелә.

Боронғо Мариб емереклектәрен уның менән бәйләйҙәр. Тарихсылар XII быуаттағы бәнү-Сәлих династияһы батшабикәһе әс-Сәидәне кесе Бәлҡис тип атай. Бәлҡис исеме менән астероидтарҙың береһе аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; Энциклопедиялар
* 
* 
* 
* 
* 
;Икенсел сығанаҡтар
* Horovitz. Untersuchungen, P. 102;
* Speyer. Erzahlungen, P. 390—398;
* E. Jullendorf. Ethiopia and the Bible. L., P. 1968;
* Beltz. Sehnsucht, P. 171—173;
* W. M. Watt. The Queen of Sheba in Islamic tradition.— Solomon and Sheba. L. 1974, P. 85—103;
* С Schedl. Sulairaan and die Konigin von Saba.— Al-Hudhud. Festschrift Maria Hofner. Graz, 1981. P. 305—323;
;Тәүсығанаҡтар
* ат-Табари. Та’рих ар-русуль ва-ль-мулюк. — Т. 1. — С. 576—586;
* ат-Табари. Джами аль-баян ’ан ай аль-Куран. — Т. 19. — С. 92—107;
* ас-Са’лаби. Араис аль-Маджалис фи кисас аль-анбия. — С. 174—180;
* аль-Байдави. Тафсир, 2, 66—70;
Сара (персонаж)

**Сарра**, **Сара**, **Сора**, **Сарай** (, *сарра* — ; ‏שָׂרָי‏‎, *сара*) -  Ибраһим пәйғәмбәрҙең ҡатыны, йәһүд халҡының дүрт тәүинәһенең беренсеһе.

## Исеменең этимологияһы
«Сарра» исеменең этимологияһы буйынса төрлө фекерҙәр бар. Киң таралған ҡарашҡа ярашлы «Сарра» *"кенәзбикә, хакимә"* тигәнде аңлата. *Аггадта* Сарай исеме *«үҙ халҡының кенәзбикәһе»* тип  интерпретациялана. Ә исеменең Сарраға үҙгәртелеүе — *«бөтә кешелек кенәзбикәһе»* мәғәнәһен бирә.

## Библияла һәм Тәүратта
Библияла Сарра  Авраамдың атаһының килене тип атала. Шул уҡ ваҡытта Библияла Авраам һөйләүенән уның атай бер, инәй башҡа  һеңлеһе икәне аңлашыла.

Сарра Авраамдың ҡатыны ғына түгел, ире ғүмерен бағышлаған эштә лә мөһим роль уйнай. Йәһүд комментаторҙары Авраам менән Сарра (ул саҡта  әле Аврам һәм Сара) яңы дин ҡабул иткәндәр тигән мәғәнәлә аңлата,  Авраам — ирҙәр, ә Сарра ҡатын-ҡыҙҙар араһында дәғүәт алып барған

Библия Сарраның түлһеҙлеге тураһында бәйән итә (Тәүрат|Быт|11:29-30.)  Үҙ балалары булыуҙан өмөт өҙгән Сарра Ибраһимға үҙенең хеҙмәтсеһе Һәжәрҙе  (Исмәғилдең әсәһе) уның урынына бала тапһын өсөн кәнизәк итеп бирә.

Аллаһ Ибраһимға, Саранан улың булыр, тип вәғәҙә итә. «Унан халыҡтар барлыҡҡа килер, халыҡтар батшалары унан тыуыр» (Вәғәзсе 9: 11). 17:16). Аллаһтың Ибраһим менән Сараға ир бала бирергә вәғәҙәһе Ибраһим менән Сараның (йәһүд динендә Сарай) исемен үҙгәртеү һәм  килешеү төҙөү менән бәйле. Был килешеү символик рәүештә ир бала сөннәткә ултыртылырға тейешлекте белдерә (Тәүрат|Быт| 17:1-21). Шунан һуң Сарра 90 йәшендә Исхаҡты тыуҙырған.

Библияға ярашлы, Аллаһ Ибраһимға Сарраның  һүҙҙәрен тыңларға ҡушҡан (Тәүрат|Быт|21:12). Был күрһәтмәгә таянып, Ибраһим Һәжәр менән Исмәғилде ҡыуып ебәреү талабын үтәй  (Тәүрат|Быт|21:14).

Библияға ярашлы, Сарра 127 йәшендә Кирьят-Арбала (Хеврон) вафат була, Ибраһим уны *Махпела* мәмерйәһендә  ерләгән (Тәүрат|Быт|23:1-20}}).

## Ҡөрьәндә

## Кинолағы образы

* *Библия* (Италия, АҠШ, 1966), режиссер Джон Хьюстон. Сарра ролендә — Ава Гарднер;
* *Ибраһим: иман Һаҡлаусы* (АҠШ, Италия, Бөйөк Британия, 1994), режиссер Джозеф Сарджент (Joseph Sargent}}). Сарра ролендә — Барбара Херши;
* *Библия* (мини-сериал, АҠШ, 2013). Сарра ролендә — Жозефина Батлер.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Азар

**Азар** (, ) — Ҡөрьән персонажы, Ибраһим пәйғәмбәрҙең атаһы. Скульптор һәм бабил Намруд ғибәҙәтханаһында һынташтарҙы һаҡлаусы.

## Тарихы
Мосолман риүәйәтенә ярашлы, Азар һынташтар эшләгән, ә Ибраһим малай сағында уларҙы баҙарҙа һатҡан. Ибраһим пәйғәмбәр уны һынташтарға табыныуҙан баш тартырға саҡыра, әммә ул быны тыңламай: «*Бына Ибраһим (Авраам) атаһы Азарға былай тип әйтә: „Һин һынташтарҙы илаһтар тип иҫәпләйһеңме? Һинең һәм халҡыңдың күрәләтә яңылышыуығыҙҙы күрәм“*».

Библияла Авраамдың атаһы исеме *Терах*. Бындай айырма килеп сығыуҙы ҡайһы бер мөфассирҙар Азар — батша һарайындағы ҡушамат йәки титул булғандыр, тип аңлата. Башҡа ғалимдар (мәҫәлән, *әс-Сүйүти* Ибн Ғәббәскә һылтана), ғәмәлдә Азар Ибраһимдың үҙ атаһы түгел, ә үгәй атаһы йәки атаһының ағаһы булған, тип иҫәпләй. Тарухты (Фарра) үҙ атаһы тип атайҙар, ул Ибраһим бәлиғ булғанға тиклем үлгән, тәҡүә һәм иманлы кеше булған һәм һынташтарға табынмаған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Пиотровский М. Б. Aзар // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 15. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Вәҫән

**Вәҫән, үәҫән** — Исламда: һынташтар (тораташтар, боттар), идолдар, исламға тиклемге Ғәрәбстанда мәжүси ғибәҙәт ҡылыу объекттарының төп билдәләренең береһе. Ҡайһы бер һынташтар Ҡөрьәндең Ән-Нәджм сүрәһенең 19-23-сө, Нух сүрәһенең — 22-23, Әс-Саффат сүрәһендәге 123—126 аяттарында телгә алына. Ҡөрьәндә бөтәһе 9 боронғо ғәрәп илаһы исеме телгә алына. Һынташтарға шулай уҡ **нүсүб** (мн. с. әнсәб) һәм **сәнәм** (мн. с. әснәм) тигән терминдар ҡулланылған.

## Тарихы
Әнсәб («юнылмаған таштар») — ғибәҙәтхананың изге территорияһындағы ҡәбер таштары, шулай уҡ һынташтарға арналған ҡорбандарҙың ҡаны ҡойолған таштар. Боронғо ғәрәптәр ундай ташты илаһ кеүек һанай алған, әммә ул ғибәҙәт ҡылыуҙың даими объектына бик һирәк әүерелгән, сөнки һәр туҡталҡала күсмә халыҡтар үҙҙәренә яңы таш һайлаған.

VI—VII быуаттар сигендә Ғәрәбстан мәжүси культтары мәжүси илаһтарҙың абруйы ҡырҡа кәмеүендә сағылған көрсөк кисерә. Ниндәйҙер ҡеүәтле юғары илаһ тураһында күҙаллауҙар Ғәрәбстанда йәһүдилек һәм христианлыҡтың таралыуына булышлыҡ итә. Был урындағы аныҡ ҡына булмаған бер илаһлыҡ барлыҡҡа килеүенә килтерә (*хәнифиә*), ул генетик яҡтан ислам диненә яҡынайған булған. Исламда ҡайһы бер ғәрәп мәжүси йолалары һаҡланған (*манасик*), тәү сиратта был Хаж һәм Ҡара ташты хөрмәтләү менән бәйле .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Резван Е. А. Васан // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 46—47. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* *Шифман И. Ш.* Арабы у Гомера и Геродота, «Палестинский сборник», 1962, No9, с, 67-79.
* *Лундин А. Г.* «Дочери бога» в южноарабских надписях и в Коране, «Вестник древней истории», 1975, No 2, с. 124-31
* *Winnott F. V.* The daughters of Allah, «The moslem world», 1940, t. 30, p. 1-18.
Фасиҡ

**Фасиҡ** (, ) — исламдың төп талаптарын иҫәпкә алмаған выжданһыҙ һәм гонаһ эйәһе. Фасиҡтар исламдан баш тартҡан тип иҫәпләнмәй, әммә уларҙың ҡылыҡтары мосолман әхлағы күҙлегенән ярамаған тип һанала. Фасиҡтар тураһында Ҡөрьәндең бер нисә аятында әйтелә.

; Үҙенсәлектәре

Фасиҡ гонаһ эшләй, әммә шул уҡ ваҡытта үҙенең ғәмәлдәре Шәриғәткә ҡаршы килә икәнлекте аңлай һәм быны инҡар итмәй. Сөнниҙәр бындай кешеләрҙе үҙҙәренең динһеҙлеге тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан иткәнгә тиклем мосолман тип иҫәпләй. Хариджиттар уларҙы *[[кафыр]]* һәм үлгәндән һуң тамуҡҡа (*йәһәннәм*) эләгә тип иҫәпләгән. Мүтәзилдәр фасиҡтарҙы дин менән динһеҙлек араһындағы урынды биләй, тип һанаған (*әл-мәнзиләтү бәйн әл-мәнзилятәйн*).

; Хоҡуҡтары

Фасиктың үҙ милке менән эш иткәндә генә хоҡуғы бар. Уға никахҡа инергә һәм килешеүҙәр төҙөүгә рөхсәт ителә, әммә уның партнерҙары һәм клиенттары бөтә килешеүҙәрҙә һәм һүҙ ҡуйышыуҙарҙа шәһәҙәт әйтеп ант итеүҙе талап итергә хоҡуҡлы. Фасиҡтарҙы хакимиәткә һәм һайланған вазифаларға тәғәйенләмәйҙәр. Ул, әгәр васыятсы шулай теләй икән, мираҫ мәсьәләләрен хәл итеүсе, опекун һ. б. булыуы мөмкин. Ислам хоҡуғында (*[[Фиҡһ|фикһ]]*) фасиҡтарҙың шаһитлыҡтары һәм күрһәтеүҙәре ғәмәлдә түгел тип һанала.

; Тәүбә

Фасиҡ, башҡаса шулай иҫәпләнмәҫ өсөн, үҙен лайыҡлы мосолман итеп күрһәтеп, тәүбә итергә, кәффара ҡылып таҙарынырға, тәһәрәтләнерп йөрөргә тейеш. Әгәр Аллаһ фасиҡтар ғәфү итмәһә, улар тамуҡҡа инер, әммә ғазаптар дәрәжәһе кафырҙарға ҡарағанда еңелерәк булыр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Боголюбов А. С. Фасик // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 252. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Кәффара

**Кәффара** (, ) — ислам динендә: гонаһ ҡылынғанда ярлыҡаныу өсөн уның алмашына башҡарылған изге ғәмәл. Каффара ураҙаны, хаж ҡағиҙәләрен, антты боҙған, зиһар ҡылған һәм осраҡлы рәүештә кеше үлтергән өсөн һалыныуы мөмкин ().

Ғәрәп телендәге *кәффара* (араб. كَفَّارَةٌ) һүҙе كَفَرَ һәм كَفَّرَ (йәшереү, ябыу) тигән ҡылымдарҙан яһалған һәм гонаһты ярлыҡатыу тигәнде аңлата.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Барсиса

**Барсиса** () — ғәрәп-мосолман риүәйәте персонажы, ярымлегендар дәрүиш, шайтан ҡотортоуы буйынса Аллаһтан баш тартҡан .

Риүәйәт буйынса, Барсисаға ауырыу ҡыҙ тураһында хәстәрлек күреүҙе ышанып тапшыралар. Шайтан Барсисаға Аллаһтан баш тартҡан осраҡта ярҙамлашырға вәғәҙә итә. Барсиса ҡыҙҙы көсләй, ә һуңынан үлтерә. Ҡыҙҙа алырға ағалары килгәс, Шайтан уларға Барсисаны фашларға һәм яза бирергә ярҙам итә.

Мөфәссирҙәр Ҡөрьән Барсисаны әл-Хәшр сүрәһендәге исемһеҙ персонаж менән тиңләштерә:

Текстың үҙенсәлеге — аныҡ хәл һәм тура телмәрҙең булыуы — уның буйынса Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең замандаштарына билдәле булған риүәйәтте фаразларға мөмкинлек бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Arsanjani, Homeira and Negahban, Farzin, «Barṣīṣā», in: Encyclopaedia Islamica, Editors-in-Chief: Wilferd Madelung and, Farhad Daftary
* Abel А., Barsisa, le moine qui defia le Diable, Brux., 1959.
*
Ялут

**Ялут** (, ) — әмәлектәрҙең ҡәбилә башлығы, Мысыр менән Фәләстин араһында йәшәгән. Библиялағы Голиаф менән тиңләштерелә.

## Тарихы
Ялут Бәнү Исраил улдарын еңә, шунан һуң тегеләр Шәмуил пәйғәмбәргә мөрәжәғәт иттә. Пәйғәмбәр уларға батша итеп Талутты тәғәйенләгән булған.

Ҡөрьән буйынса, Ялут Талутҡа һөжүм иткән. Әмәлектәргә ҡаршы сыҡҡас, исраилдәрҙең бер өлөшө ҡурҡып, «Аллаһтың ихтыяры буйынса» ҡасып китә. Ҡалған яугирҙар һөжүмен дауам итә, алышҡа инә һәм еңеү яулай, ә Ялут Дауыт пәйғәмбәр тарафынан үлтерелә .

Мосолман риүәйәтендә Ялут образы өҫтәмә баһаламалар ала. Ялут төрлө варианттарҙа йә ғәрәби, йә ханааан йәки бербер батшаһы булараҡ бәйән ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
## Һылтанмалар
* Ҡөрьән Кәрим — Д. Кинельский тәржемәһенән башҡортсаға Ф. Н. Байышев, Д. Д.Мәһәҙиев тарафынан әйләндерелгән
Әмәлектәр

**Әмәлектәр** (, ) — ташлы Ғәрәбстан далаларында Фәләстиндән көньяҡта күсеп йөрөгән семит сығышлы боронғо ҡәбилә.

## Библияла
Библия буйынса, улар сығышы менән Исав ейәне Әмәлектән киткән (). Шулай итеп, улар идумейҙар менән туғанлыҡта була. Әммә бөтөнләй уларҙы тиңләштереп булмай, сөнки Муса пәйғәмбәр әмәлектәргә ҡаршы һуғыш алып барған, идумейҙарға ҡарата иһә ул туғандаш халыҡ итеп ҡарап, һәр төрлө дошмандарса ғәмәлдәрҙе тыя. Өҫтәүенә идумейҙар ултыраҡ тормош алып барған, дәүләт ҡоролошо булған, баш ҡалаларының һәм башҡа ҡалаларҙың исеме Библияла телгә алына. Әмәлектәр иһә Изге Яҙмала Агаг тип аталған батшалары булһа ла, ултыраҡ тормошто яратмай, уларҙың ҡалаларының береһенең дә исеме һаҡланмаған. Библияла Әмәлек иле шулай ҙа Ибраһим заманындағы ил тип телгә алына ().

## Ғәрәп сығанаҡтарында
Мосолман риүәйәттәрендә билдәле булған *әмәлектәр* Библия әмәликтәренән алынған, төрлө легендар циклдарҙың этник төркөмдәренә (филистимлеләр, мидьяндар, фирғәүенгә буйһонған ҡәүемдәр) ҡарай. Улар һәр ваҡыт ҡыҫырыҡлаусылар һәм иҙеүселәр итеп һүрәтләнә, ахыр сиктә Аллаһ ярҙамы менән еңелә. «Боронғо ғәрәптәр» тураһындағы риүәйәттәрҙә әмәлектәр тип Хижәз и Ямамда йәшәгән боронғо ғәрәп халҡын атайҙар. Был халыҡҡа Һуд пәйғәмбәр дәғүәт алып бара. Улар шулай уҡ Пальмира батшабикәһе Зенобия (әз-Зәббә) тураһындағы легендар циклда ла телгә алына.

Ғәрәп тарихсылары, Әбү әл-Фида һәм башҡалар, тәү башлап йәшәгән урындарҙан ҡыҫырыҡлап сығарылған әмәлектәр эске Ғәрәбстанға күсенгән, урындағы аборигендар менән ҡушылған һәм мустарибтар составына ингән, йәғни таҙа ҡанлы ғәрәптәр һәм сит ил кешеләре ҡатнашҡан ҡәбиләләр, тип һанай. Һуңынан ориенталистар, әмәлектәр ырыуы боронғо ғәрәп ҡәбиләһе булған, тигән һығымтаға килә. Уларҙың иле Библияла Ибраһим осоронда уҡ телгә алынғанына раҫлау табыла. Инглиз тарихсыһы Э. Палмер әмәлектәрҙе Ҡөрьәндә бәйән ителгән борон ер тетрәүҙән һәләк булған боронғо ғәрәп ҡәбиләһе ғәдтәр менән тиңләштерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Пиотровский М. Б. Амалик // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 20. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Әс-Сәмири

**Әс-Сәмири** (, ) — Ҡөрьәндә Муса халҡына Алтын буға (алтындан эшләнгән үгеҙ һыны) менән үәсүәсә һалған кеше. «Әс-Сәмири» һүҙе Ҡөрьәндә өс тапҡыр осрай.

## Сәхифәһе
Әс-Сәмири тарихы Ҡөрьәндә ике тапҡыр бәйән ителә. Беренсе хикәйәләүҙә Бәнү Исраил һәм Һарун менән бәйле гонаһ тураһында һөйләнелә, был Исход () китабына тап килә. Унда металдан ҡойолған быҙау « мөңрәй» (*хувар*) тип әйтелгән.

Икенсе хикәйәләүендә әс-Сәмири исраил улдарына ҡотҡо һалыусы булараҡ күрһәтелә. Әс-Сәмири бойороғо буйынса исраилдәр үҙҙәренең биҙәүестәрен утҡа ташлай, һәм ул шуларҙан мөңрәп торған быҙау һыны эшләй. Һарун пәйғәмбәр тыйыуына ҡарамаҫтан, халыҡ уға табына башлай. Муса пәйғәмбәр әс-Сәмириҙан был хәл тураһында һорағас, ул аҡлана, йәнәһе, «улар күрмәгән нәмәне», йәғни «илсенең эҙҙәрен» күргән. Мосолман йолаһы «илсенең эҙҙәре» тигән һүҙҙәрҙе Ябраил фәрештәнең ат тояғы эҙҙәре тип аңлай. Муса уға үҙенең язаһы тураһында иғлан итә: «Был тормошта һиңә: „Ҡағылмағыҙ“, — тип әйтергә тура киләсәк. Ә һуңынан һиңә ҡотолоп ҡала алмай торған мөҙҙәт башланасаҡ».

Ҡөрьән хикәйәһенең Алтын буға тураһындағы мәғәнәһе шунда: гонаһта ғәйепле (әс-Самири) язаға тарттырыласаҡ һәм үҙ ғәйебен ярлыҡатырға тейеш.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Tafsir tradition on Kurgan, XX, 83-98; I. Goldziher, La Misdsa, in R. Afr., cclxviii (1908), 23-28;
* H. Speyer, Die biblischen Erzählungen im Qoran, Grafenhainichen 1931, 329—333;
* A.S. Yahuda, A contribution to Qur^dn and hadith interpretation, in S. L6winger and J. Somogyi (eds.), Ignace Goldziher memorial volume, i, Budapest 1948, 286—290;
* H. Schwartzbaum, Biblical and extra-biblical legends in Islamic folk-literature, Beitrage zur Sprach- und Kulturgeschichte des Orients, Bd. 30, Walldorf- Hessen 1982, 14-17.
Сәхифәләр (ислам)

**Сәхифәләр** (, ) — ислам динендә: айырым пәйғәмбәрҙәргә иңдерелгән Илаһи вәхиҙәр төргәктәре. Берлек һанда — **сәхифә**. Сәхифәләр һанап кителгән пәйғәмбәрҙәргә ебәрелә: Әҙәмгә (10 сәхифә), Шисҡа (50), Иҙрискә (30) һәм Ибраһимға (10). Ҡалған асыштар китап рәүешендә иңгән. Мусапәйғәмбәргә Тәүрат, Дауытҡа — Забур, Ғайса пәйғәмбәргә — Инжил, ә Мөхәммәт пәйғәмбәргә — Ҡөрьән. Һәр мосолман ошо сәхифәләрҙәге вәхиҙәргә ышанырға тейеш.

## Ибраһим сәхифәләре
Ибраһим төргәктәре тураһында Ҡөрьәндә Ән-Нәджм («Йондоҙ») һәм Әл-Әғлә сүрәләрендә(«Бөйөк») телгә алына.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Фирғәүен (персонаж)

**Фирғәүен** (, ) — Ҡөрьәндә Муса пәйғәмбәр йәшәгән осорҙағы батша персонажы. Ҡөрьәнгә ярашлы, Фирғәүен үҙенә табыныуҙарын талап итә, Аллаһҡа ышанған диндарҙарҙы эҙәрлекләй һәм ҡыҫырыҡлай.

## Ҡөрьәндә
Фирғәүен үҙенең вәзире *Һаманға* Аллаһҡа күтәрелеү өсөн түбәһе күккә тейгән башня төҙөргә бойора. Аллаһ уны тәкәбберлеге өсөн язалай. Ҡөрьән тәфсирҙәрендә был манараның түбәһенә күтәрелеп, Фирғәүен күккә атҡан, тиелә. Аллаһ уның уғын ҡыҙыл төҫкә индереп, кире ҡайтара.

Фирғәүен Муса һәм уның ырыуҙаштарының Мысырҙан күсенеүенә юл ҡуймаҫҡа тырыша , мәгәр Аллаһ ихтыяры буйынса үҙенең ғәскәре менән Ҡыҙыл диңгеҙҙә һыуға батып үлә. Үлеме алдынан Фирғәүен тәүбәгә килә һәм ҡотола. Ҡайһы бер мөфәссирҙәр(комментаторҙар) билдәләүенсә, Фирғәүенде ҡотҡарыу уның үле кәүҙәһе яр буйына сығарып ташланыуҙан ғибәрәт.

Ислам риүәйәтенә ярашлы, Ябраил фәрештә Фирғәүенгә кеше ҡиәфәтендә барып, унан баш күтәргән ҡоло менән нимә эшләрен һорай. Фирғәүен, һыуға батырыу аша язалар инем, тип яуап бирә. Бынан һуң Ябраил Фирғәүендән быны ҡағыҙға яҙыуҙы һәм хөкөм башҡарыуға ҡул ҡуйыуҙы һорай. Һыуға батып барғанда фәрештә Фирғәүенгә үҙенең хужаһына (Аллаһҡа) ҡаршы баш күтәргән ҡоло (Фирғәүен) менән нимә эшләргә кәрәклеге тураһында үҙенең бойороғон күрһәтә.

Ҡөрьәндә ике тапҡыр Фирғәүен «ҡаҙаҡтар эйәһе» тип атала, сөнки үҙе мосолмандарҙы ҡаҙаҡлап ҡуйып язалай торған булған (,  и ).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Һәмән (Ҡөрьән)

**Һәмән** (, ) — Ҡөрьәндә Фирғәүен менән бергә телгә алынған персонаж. Ҡөрьәндең алты аятында Фирғәүенгә иң яҡын абруйлы кешеләрҙең береһе булараҡ телгә алына.

## Ҡөрьәндә
Һәмән Ҡөрьәндә Фирғәүендең йорт ағзаларының береһе булараҡ телгә алына. Һәмән Муса пәйғәмбәрҙең Фирғәүен менән бергә Тәүхидкә (Бер Аллалыҡҡа) һәм йәһүдтәрҙе ҡоллоҡтан иреккә сығарырға саҡырыуын кире ҡаға. Һәмән менән Фирғәүендең армиялары була. Улар йәһүдтәрҙе йәберләй һәм үлтерә, Аллаһ шуның өсөн йәһүдтәрҙе уларҙың власы һәм байлығы вариҫтары итергә вәғәҙә бирә.

Мәдәин-Сәлихтән ҡайтҡандан һуң Муса Фирғәүенгә һәм Һәмәнгә: «*Исраил улдарын беҙҙең менән ебәр, уларҙы ғазаплама»* — тип мөрәжәғәт итә.. Фирғәүен Һәмәнгә Мусаның Раббыһын күрер ниәттән күккә тейерлек манара төҙөрлөк кирбес эшләү өсөн ут тоҡандырырға бойора .

Ҡайһы бер аяттарҙа Ул ебәргән пәйғәмбәрҙәрҙе кире ҡаҡҡан һәм язаға тарттырылған кешеләр араһында Һәмән менән бергә Ҡарун телгә алына (библ. Корей), Ҡарунды ер йота Һәмән Фирғәүен менән батып үлә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* R. Tottoli, Vita di Mosè secondo le tradizioni islamiche, Palermo 1992, 35, 41, 48-9, 53-4.
Әл-Ғүззә

**Әл-Ғүззә** ( — *ҡеүәтле*, ) — Венера планетаһының алиһәһе. Исламға тиклемге ономастикала осрай.

## Тарихы
Ҡөрьәндә Ән-Нәджм сүрәһендә ошондай аят бар:

Әл-Ғүззә Синайҙа, Нәбатиә, Лихйән дәүләттәрендә Хан-Ғүззәй исеме менән билдәле булған. Шулай уҡ Ҫамуд ғәрәптәре, Көньяҡ Ғәрәбстан ғәрәптәре һәм Ираҡта билдәле. V—VI быуаттарҙа ул Ғәрәбстандың, атап әйткәндә, Үҙәк Ғәрәбстан ғәрәптәренең (Хижәз, Хира, Нәбатиә) юғары илаһтарының береһенә әйләнә. Үҙәк Ғәрәбстандың көньяғында әл-Ғүззә әл-Лат һәм Мәнәттең әсәһе тип һанала.

Сүриәгә һәм Ираҡҡа сауҙа юлы башы, Мәккә эргәһендәге Хурад үҙәне әл-Ғүззәгә табыныуҙың төп үҙәге була. Мәккә менән Таиф араһында, әл-Ғүззәнең ғибәҙәтханаларының береһе (әл-Ғүззә әс-Сәғидә) була. Ул өс изге ағас — самураның (акация) өҫтө япма менән ҡапланған ҡаралтынан һәм шунда һалынған изге таштан торған.

Унда даими ғибәҙәт ҡылалар һәм ҡорбан килтерәләр. Мәккәне яулап алғандан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр Хәлид ибн әл-Вәлидкә был һынташты емерергә бойора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Пиотровский М. Б. ал-Узза // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 239. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Әллат

**Әллат**, **әл-Лат** ( *алиһә*,  *алиһә*) — боронғо ғәрәптәрҙә  и шумерҙарҙа күк һәм ямғыр алиһәһе .

Халдейҙарҙа *Аллат* (Эллат) — ер аҫты батшалығы батшабикәһе. Шумерҙарҙа *Эрешкигаль* менән тиңләштерелә.

## Әллат ғәрәптәрҙә исламға тиклемге осорҙа
Боронғо грек тарихсыһы Геродот раҫлауынса, Әллат һәм Дионис ғәрәптәрҙә мосолман дәүеренәсә берҙән-бер хөрмәтле илаһтар булған.

Ҡөрьәндә Әллат Мәнәт һәм әл-Ғүззә менән бергә телгә алына (Ҡөрьән, 53:19). Таифтағы Әл-Лат һынташы Мөхәммәт Пәйғәмбәр бойороғо буйынса юҡ ителгән. Ләкин ул был биләмәлә һунар итеүҙе һәм ағас ҡырҡыуҙы тыйған.

## Исламда
Көнбайыш шәрҡиәтселәре фаразлауынса, ислам иңә генә башлағанда Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡорайыштар менән солох төҙөр өсөн Әл-Латты үҙенең пантеонына Аллаһтың ҡатыны (йәки ҡыҙы) итеп индерергә мәжбүр булған, ләкин һуңғараҡ, ислам нығыныу менән, уның һынташы емертелгән, ә сатыры яндырылған. Хәҙерге мосолман ортодоксаль дин белгестәре Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Әл-Латты ислам пантеонына индереү мөмкинлеген кире ҡаға.

## Галерея
Файл:Allat.jpg|мини|**Әллат**. Таифтағы барельефы, Сәғүд Ғәрәбстаны, б.э. 100 йылдар тирәһе .
Файл:Palmyra,Al-Lat_T.jpg|слева|мини|Әллат ғибәҙәтханаһы емереклектәре, Пальмира (Сүриә)
Файл:Nemesis_Allat_and_dedicater-MBA_Lyon-IMG_0557.JPG|мини|Немесида, **Әллат** һәм инаныусы. Барельеф, Пальмира (Сүриә), II-III бб. б. э.
Файл:Lion_in_the_garden_of_Palmyra_Archeological_Museum,_2010-04-21.jpg|мини|Арыҫлан Әллат алиһәне һәм уның ирен һынландыра.
Файл:AllatHatra.jpg|мини|Арыҫланға баҫҡан Әл-Лат ике ҡатын-ҡыҙ уртаһында, ихтимал,  Әл-Ғүззә менән Мәнәттер. Б.э. II быуат рельефы, Хатра

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

* 

## Һылтанмалар
* The Black Stone — the Omphalos of the Goddess
* Картала Әллат ғибәҙәтханаһы
Әһле әс-сүффа

**Әһле әс-сүффа** (, ) — *урындыҡ кешеләре* йәки *лапаҫ кешеләре*)- Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) ярлы көрәштәштәре. Уларҙың Мәҙинәлә һыйыныр урыны булмай һәм Пәйғәмбәр мәсетенең лапаҫында йәшәйҙәр. Әһле әс-сүффа араһынан йәмғеһе 93 кешенең исеме билдәле, шул уҡ ваҡытта мәсеттә бер юлы 30-ҙан артыҡ кеше йәшәмәй. «Лапаҫ кешеләре» араһында Мөхәммәтте (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) күреү маҡсаты менән Мәҙинәгә килгән юлсылар ҙа була.

## Тарихы
Мөхәммәт пәйғәмбәр, (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) иғәнәләрҙең бер өлөшөн биреп һәм уларға дәүләт ҡаҙнаһынан аҡса түләп, «лапаҫ кешеләре» хаҡында хәстәрлек күргән. Өҙлөкһөҙ доға һәм ураҙа тотоуҙан тыш, әс-сүффа әһелдәре уҡыу-яҙыуҙан тыш хәҙистәрҙе лә ныҡлап өйрәнә. Уларҙың уҡытыусылары араһында Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) Ибн Мәсуд, Әбү ад-Дәрдә, Ғөбәй ибн Ҡаб, Муаз ибн Жәбәл һәм Убада ибн әс-Сәмит кеүек күренекле көрәштәштәре була. Мосолмандар фекеренсә, әс-сүффа әһелдәре тәүге мосолман уҡыу йортона (мәҙрәсә) нигеҙ һалған..

«Лапаҫ кешеләре» араһында хәҙистәрҙең билдәле тапшырыусылары бар (Әбү Һөрәйрә, Ғабдуллаһ ибн Ғүмәр һәм Әбү Сәйет әл-Худри), беренсе мәзиндәр (Биләл һәм Ғабдуллаһ бин Өммө Мәктүм) һәм Пәйғәмбәрҙең (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға) башҡа көрәштәштәре була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большаков О. Г. Ахл ас-суффа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 30. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Бәғел

**Бәғел,** (Ваал) (дөйөм семит. baʿl, финик. 𐤁𐤏𐤋,  - "хужа; хаким», ) -  ғөмүмән, көнбайыш-семит мифологияһында төрлө илаһтар өҫтөнән «илаһ, хаким» эпитеты булып тора. Шулай уҡ шумер-аккад мифологияһында тәғәйен илаһ булып торған, ул Финикия, Ханаан һәм Сүриәлә йәшен атыусы, уңдырышлылыҡ, һыу, һуғыш, күк, ҡояш илаһы булараҡ танылған булған.

## Тарихы
Бәғел йәки Баал — был термин бик боронғо Левантта төрлө илаһтарға ҡарата ҡулланылған. Элек ғалимдар был исемде төрлө Ҡояш илаһтарына бәйләһә, боронғо яҙыуҙарҙа Ваал һүҙе махсус рәүештә дауыл һәм уңдырышлылыҡ илаһы Һадад өсөн ҡулланылғаны күренә.

Быуаттар дауамында йыйып, төҙөлгән Танахта Ваал тигән термин ҡайһы саҡ боронғо ханаан дине илаһтарын, ә бәғзе берҙә Ҡояш илаһы  Хададты билдәләү өсөн ҡулланылған. Артабан Хадад  демонологиялағы Вельзевул менән бер рәттән, ялған илаһ итеп ҡарала, был ҡараш шулай уҡ исламда һәм христианлыҡта урын алған. 

Библияға ярашлы, Баалға хеҙмәт итеү кешеләтә ҡорбан килтереү, шул иҫәптән балаларын утта яндырып үлтереүҙе үҙ эсенә ала .

## Ҡөрьәндә

Ҡөрьәндә Бәғел ике тапҡыр Ильяс пәйғәмбәргә бәйле телгә алына. Ильяс пәйғәмбәр үҙ халҡын Тәүхидкә (Бер аллалыҡҡа) өндәр өсөн ебәрелгән булған (6:85; 37:123-126). 

### Аяттарҙың тәфсирҙәре
"Бәғел (Баал) — Шамда Бәк исемле шәһәрҙә йәшәүсе халыҡтың табына торған алтын һыны — бот. Был ҡала бөгөн «Баалбәк» тип йөрөтөлә» - (*Хәсән Чантай тәфсиренән.*) «Бәғел (Баал)— ул Ҡояш аллаһы, Тәңреләштерелгән Ҡояш» - (*Мөхәммәд Али тәфсиренән*) 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Уад

**Уад** (, ) — боронғо ғәрәп мифологияһында ай һәм һуғарыу илаһы исеме. Рәсми пантеонда ул Астарҙан һуң икенсе урынды биләгән. Оазис ғибәҙәтханаһында боронғо ғәрәп илаһтарының төрлө һындары йыйылған, улар араһында ҡылыс, һөңгө, йәйә һәм уҡ-һаҙаҡлы кеше рәүешендәге Уад һыны ла бар. Уад Нух пәйғәмбәр халҡы табынған илаһтарҙың береһе булараҡ, поттар Суағ, Йағус, Йағук и Насра менән бер рәттән, Нух сүрәһендә телгә алына.

Ҡөрьәндә Йағуҡ Нух пәйғәмбәр халҡы табынған пот итеп телгә алына:

Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көрәштәше Ғабдуллаһ ибн Ғәббәс аятҡа биргән аңлатмаға ярашлы, был поттар Нух халҡының тәҡүә кешеләре хөрмәтенә төҙөлгән булған

Уадҡа бағышланған ғибәҙәтхана Мөхәммәт пәйғәмбәр бойороғо буйынса Хәлид ибн Әл-Вәлид отряды тарафынан һүтеп алына. Быға ҡаршылашҡандар үлтерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Вадд / Лундин, А. Г. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — С. 207.
Йәннәт менән һөйөнсөләнгән унау

**Йәннәт менән һөйөнсөләнгән унау** (, ) — сөнниҙәр инанысы буйынса — ислам пәйғәмбәре Мөхәммәттең (с.ғ.с) үҙе иҫән сағында йәннәт менән һөйөнсөләгән иң яҡын ун көрәштәше. Улар: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан, Али ибн Әбү Талип, Әбү Ғүбәйдәт ибн әл-Жәрәх, Сәғд ибн Әби Үәҡҡас, Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф,Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәм, Талха ибн Ғөбәйдулла, Сәғит ибн Зәйет. Улар сөнниҙәр тарафынан таныла, ә шиғыйҙар уларҙы кире ҡаға.

## Хәҙис
Алты абруйлы хәҙистәр йыйынтығынан йәннәт менән һөйөнсөләгән унау тураһында хәҙис әт-Тирмизи, Әбү Дауыт һәм Ибн Мажа йыйынтыҡтарында килтерелә. Сөнниҙәр фекеренсә, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең көрәштәштәре ун ике төркөмгә бүленгән һәм әлеге ғәшара әл-мүбашшәра беренсе урында тора

## Исемлек

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Нәсер (мифология)

**Нәсер** ( — «бөркөт», «гриф»; ) — Сәба батшалығында һәм Кәтбәнә мәмләкәтендә хөрмәт ителгән боронғо ғәрәп мифологик илаһтарының береһе.

Нәсер — Сәбаның баш ҡалаһы Мәьрибтән көньяҡтараҡ урынлашҡан Джуба оазисының илаһ-ҡанбабаһы, ҡурсалаусыһы һәм хакимы. Нәсер һүрәттәре бөркөт рәүешендә эшләнгән һәм Көньяҡ Ғәрәп сәнғәтендә, декоратив һәм дини-символик функцияла осрай

Ҡөрьәндә Нух пәйғәмбәр халҡы табынған илаһ итеп иҫкә алына: 
Ҡөрьәндә Йағуҡ Нух пәйғәмбәр халҡы табынған пот итеп телгә алына:

Уға һимйәрҙәр, атап әйткәндә, Зү Рүәйн менән Зү-л-ҡәлә ырыуҙары табынған. Риүәйәттәргә ярашлы, Нәсер культын йәһүдилек (йәһүд дине) алмаштырған. Был илаһ һирәк кенә Төньяҡ Ғәрәбстан тураһындағы яҙмаларҙа һәм ҡайһы бер сит ил сығанаҡтарында телгә алына

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Пиотровский М. Б. Коранические сказания. — Наука, ГРВЛ, 1991.
* Ибн аль-Калби. Аснам.
* Fahd. Le pantheon, с. 132—134.
Суағ (мифология)

**Суағ** (, ) — боронғо ғәрәп мифологияһындағы бер илаһтың исеме. Ҡөрьәндә () бергә Уад, Йағус, Яғуҡ һәм Нәсер менән бер рәттән) Нух пәйғәмбәр (с. ғ. с.) халҡы табынған пот булараҡ телгә алына.
Ҡөрьәндә Йағуҡ Нух пәйғәмбәр халҡы табынған пот итеп телгә алына:

Суағ, моғайын, көтөүлектәрҙе ҡурсалаусы тип иҫәпләнгәндер. Ул Ғәрәбстандың төньяғында ла, көньяғында ла билдәле булған, әммә уның иң изге ғибәҙәтханаһы тип Рухаттағыһы (төньяҡ-көнбайыш Ғәрәбстан) һаналған. Уға Һижәздәге хүзәйел ҡәбиләһе табынған. Көньяҡ Ғәрәбстандағы ҡайһы бер ҡәбиләләр ҙә уны ҙурлаған. Суағ ислам иңгәнгә тиклем әүҙем ғибәҙәт ҡылыу объекты булған. VI быуатта Суағтың ғибәҙәтханаларының күбеһе мосолмандар тарафынан емертелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Пиотровский М. Б. Коранические сказания. — Наука, ГРВЛ, 1991.
* *Ибн аль-Калби*. Книга об идолах.
* Fahd. Le pantheon, с. 154—156.
Йағуҡ

**Йағуҡ** (, ) — Нух халҡы табынған боронғо мифологик илаһтарҙың береһе.

Ҡөрьәндә Йағуҡ Нух пәйғәмбәр халҡы табынған пот итеп телгә алына:

Йағуҡтың поттары ат рәүешендә һынландырылған, тигән хәбәр дөрөҫлөккә тап килмәйҙер. Ҡөрьәндең ҡайһы бер мөфәссирҙәре Йағуҡты, Йәғуҫ кеүек үк боронғо ҡаһарман йәки тәҡүә кеше булып, илаһилаштырылғандыр тип һанаған. Уның үлеменән һуң Шайтан уның ырыуҙаштарына һынташ яһарға тәҡдим иткән. Ваҡыт уҙыу менән һынташ ғибәҙәт ҡылыу урынына әүерелгән. Легенда ата-бабалар культын боронғо ғәрәп илаһтары пантеонына әүерелдереү процесын сағыу һүрәтләйҙер, моғайын

Йағуҡ, моғайын, «ямғыр бүлеүсе» илаһ тип һаналғандыр. Йемендәге хамдан ҡәбилә берләшмәһенең һәм ҡайһы бер башҡа йемен ҡәбиләләренең табыныу объекты булған.
Һынташ Хайван ауылында урынлаштырылған булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Пиотровский М. Б. Коранические сказания. — Наука, ГРВЛ, 1991.
* *Ибн аль-Калби* Китаб аль-Аснам.
* *Fahd* Le pantheon, С.194—197.