open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кашаева Регина Фәрит ҡыҙы

**Кашаева Регина Фаритовна** (5 ноябрь 1979 йыл), ҡыҙ фамилияһы **Рахимкулова** — Рәсәй еңел атлеты, оҙон дистанцияға йүгереү һәм кросс буйынса белгес. 2003—2011 йылдарҙа элиталы спортсы булараҡ сығыш яһай, 3000 һәм 5000 метрға, шулай уҡ тигеҙ булмаған ерҙәрҙә йүгереүҙә Рәсәй чемпионы. Гетеборгта Европа чемпионатында, Бирмингемда ябыҡ биналағы Европа чемпионатында, Анси ҡалаһында Европа кубогында Башҡортостан исеменән сығыш яһай. Рәсәйҙең Халыҡ-ара класлы спорты мастеры.

## Биографияһы
Регина Рахимкулова 1979 йылдың 5 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. Надежда исемле игеҙәк туғаны бар, ул да йүгереүҙә билдәле ҡаҙаныштарға өлгәшә.

Тренеры Геннадий Иванович Алексеев етәкселегендә еңел атлетика менән шөғөлләнә.

2003 йылда Тулала үткән Рәсәй чемпионатында 5000 метрға йүгереүҙә етенсе урын ала. Был йылдан һуң ошондай уҡ ярышта шул уҡ дисциплинала 11-се була, Ырымбурҙа кросс буйынса Рәсәй чемпионатында финишҡа туғыҙынсы булып килә.

2005 йылда Волгоградта Рәсәй чемпионатында 3000 метрҙа дүртенсе була.

2006 йылда Тулала уҙған Рәсәй чемпионатында 5000 метрға йүгереүҙә еңеү яулай. Рәсәй милли йыйылма командаһының төп составына эләгеп, Гетеборгта Европа чемпионатында 15:22,50 һөҙөмтәһе менән көслө унау исемлеген яба. Бынан тыш, ярыш 2 километрға кроста Рәсәй чемпионы була.

2007 йылда Волгоградта Рәсәйҙең Ҡышҡы чемпионатында 3000 метрға йүгереүҙә иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә, ә Бирмингемда ябыҡ биналағы Европа чемпионатында шул уҡ дисциплинала ун икенсе була.

2008 йылда Жуковский ҡалаһында Рәсәйҙең кросс буйынса яҙғы чемпионатында сығыш яһап, еңеүсе була, Анси ҡалаһында уҙған Европа Кубогында, 5000 метрға йүгереүҙә өсөнсө урын ала һәм команда зачетында беренсе була.

2009 йылда Сочиҙа Рәсәй чемпионатында 4×1500 метрға эстафетала Башҡортостан командаһы составында еңеүсе булып, көмөш миҙал яулай — бында инде иренең фамилияһы менән Кашаева булып сығыш яһай.

2010 йылда Жуковский ҡалаһында яҙғы кросс буйынса Рәсәй чемпионатында бронза призеры була.

2011 йылда Мәскәүҙә Рәсәйҙең Ҡышҡы чемпионатында 3000 метрға йүгереүҙә — туғыҙынсы, 5000 метрға унынсы була.

## Иҫкәрмәләр
Пархоменко Елизавета Павловна

**Пархоменко Елизавета Павловна** (5 май 1914 йыл — 26 ғинуар 2001 йыл) — совет төҙөлөш тармағы алдынғыһы, СССР-ҙың Төҙөлөш материалдары сәнәғәте министрлығының Днепродзержинский цемент заводы кран машинисы, Днепропетровск өлкәһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
1914 йылда хәҙер Днепропетровск өлкәһенең Байдаковка ауылында, украин ғаиләһендә тыуа.

Балалар йортонда тәрбиәләнә. 1930 йылда Днепродзержинскка килә. Металлургия заводы ҡарамағындағы фабрика-завод училищеһына уҡырға инә.

1934 йыл башында яңы Каменский цемент заводына эшкә ебәрелә. Мотористка, ә һуңыраҡ крановщик ярҙамсыһы булып эшләй. Киске мәктәптә уҡый, артабан белемен техникумда дауам итә. 1938 йылдан цемент тирмән машинисы булып эшләй. Заданиеларын 120—130 процентҡа үтәй.

1941 йылда завод менән бергә Себергә эвакуацияланған. Чернореченский цемент цемент заводы тирмән машинисы булып эшләй. Шунда грейферлы электромостовый кран машинисы һөнәрен үҙләштерә. Днепродзержинскка 1945 йылда ҡайта һәм яңы һөнәре буйынса эшләй башлай.

СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1966 йылдың 28 июлендә төҙөлөштә һәм тәҙәләш материалдары етештереүҙәге юғары күрһәткестәре өсөн Елизавета Павловна Пархоменкоға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.

1969 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләүен дауам итә. Днепропетровск әлкә һәм Днепродзержинский ҡалаһының хеҙмәтсәндәр советы депутаты була.

Днепродзержинск ҡалаһында йәшәй. 2001 йылдың 26 ғинуарында вафат була.

## Наградалары
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (28.07.1966)
* Ленин ордены (28.07.1966)
* «Почет Билдәһе» ордены (27.04.1948)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙал
* башҡа миҙалдар.

## Әҙәбиәт
* Шевченко С., Кучеров Е., Дорошев С. Трудовая слава Днепропетровщины. — Днепропетровск, 2013.

## Һылтанмалар
*
Калинина Ида Павловна

**Калинина Ида Павловна** (21 октябрь 1926 йыл — 5 февраль 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй селекционеры, емеш-еләк культуралары өлкәһендә белгес. ВАСХНИЛ академигы (1982, 1978 йылдан ағза-корреспондент), РФА академигы (2013). Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1974). Профессор (1996).

## Биографияһы
Ида Павловна Калинина 1926 йылдың 21 октябрендә Ойрот автономиялы өлкәһенең Улала ҡалаһында тыуған (хәҙер — Таулы-Алтай, Алтай Республикаһы). К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай (1951).

Алтай баҡсасылыҡ тәжрибә станцияһында (Таулы-Алтай ҡалаһы) кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, селекция бүлеге мөдире, директоры (1951—1973) булып эшләй. М. А. Лисавенко исемендәге Себер баҡсасылыҡ ғилми-тикшеренеү институтында (Барнаул ҡалаһы) директор (1973—1990), генетика һәм селекция бүлегенең баш ғилми хеҙмәткәре (1990 йылдан) була.

1986 йылда 41-се БМО-ның Генераль Ассамблеяһы эшендә ҡатнаша. Урындағы халыҡ депутаттары Советтарына һайлана (1955—1973), Таулы-Алтай автономиялы өлкәнән 8-11 саҡырылыш СССР Юғары Советы Милләттәр Советына (1970—1989) депутат, совет ҡатын-ҡыҙҙары комитетына ағза (1983—1990), Тыныслыҡ яҡлау Советына ағза (1984—1990), Алтай крайы Тыныслыҡты яҡлау комитетына рәйес (1970—1990) булып һайлана. 2003 йылдан Алтай крайы Губернаторы янындағы ҡатын-ҡыҙҙар йәмәғәт палатаһы ағзаһы булып тора. Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһының Себер бүлексәһе президиумы ағзаһы итеп һайлана, «Баҡсасылыҡ», «Земля сибирская и дальневосточная» журналдарының редколлегия ағзаһы була, РСФСР ауыл хужалығы культуралары сорттарын һынау буйынса Дәүләт комиссияһы ағзаһы булып һайлана.

150-нән ашыу емеш һәм еләк культуралары — алмағас, сейә, һырғанаҡ, ҡарағат, балан, айыу баланы сорттары авторҙашы.

Барнаулда Власихинский зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
*  IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2009)
* Ленин ордены (1970)
* Октябрь Революцияһы ордены (1972)
* СССР-ҙың 7 миҙалы
* И. В. Мичурин исемендәге алтын миҙал
* ВДНХ миҙалы
* СССР Дәүләт премияһы (1981)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997)
* Алтай крайының почётлы гражданы (2006)

## Төп хеҙмәттәре
* Селекция яблони на Алтае: монография. — Барнаул, 1976, — 351 с.
* Облепиха (Е. И. Пантелеева) Достижения селекции плодовых культур и винограда. — М., 1983. — С. 177—189.
* Сады Алтая. — Барнаул, 1987. — 39 с.
* Система ведения садоводства и овощеводства в Алтайском крае / Соавт.: С. Н. Хабаров и др. — Новосибирск, 1992. — 88 с.
* Итоги и перспективы селекции плодовых и ягодных культур // Науч. основы садоводства Сибири. Новосибирск, 1996. С. 3-14.
* Плодовые, ягодные и декоративные культуры: Каталог / Соавт.: Е. С. Орехова и др. — Барнаул, 1997. — 24 с.
* Проблемы совершенствования сортимента яблони на Алтае // Вестн. РАСХН. 1999. № 4. С. 17-21.
* Помология. Сибирские сорта плодовых и ягодных культур XX столетия З. П. Жолобова, Н. В. Ермакова и др. — Новосибирск, 2006. — 586 с.
* 107 емеш-еләк культуралары сортына авторлыҡ танытмаһына эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте РАН 
* Биография в Биографической энциклопедии РАСХН и ВАСХНИЛ
* Биография на сайте Алтайского края
Балыкова Люция Кузьминична

**Люция Кузьминична Балыкова** (13 декабрь 1931 — 28 ноябрь 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).

## Биографияһы
Люция Балыкова 1931 йылдың 13 декабрендә Татарск ҡалаһында (хәҙер Новосибирск өлкәһе) урыҫ ғаиләһендә тыуған. 1949 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Омск ҡалаһында М. Горький исемендәге Омск педагогия институтының тарих-филология факультетына уҡырға инә. 1953 йылда институтты тамамлап, өс йыл тирәһе Омск өлкәһе Тюкалинский районының Кабырдак урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1956 йылдан — Оло Ук урта мәктәбенең тарих уҡытыусыһы (Омск өлкәһе Оло Ук районының Оло Ук ауылы) булып эшләй. Был мәктәптә ул хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй. Коллегалары уның эшкә ижади ҡарашын билдәләйҙәр, уның үҙ уҡытыу технологияһы барлыҡҡа килә. Уҡытыу һәм уҡыусыларға коммунистик тәрбиә биреү эшендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Люция Балыковаға 1978 йылдың 27 июнендә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. XXVII КПCC съезы делегаты (1986), КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы, Омск КПСС өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1989 йылдың 25 апрелендә, Үҙәк ревизия комиссияһының 12 ағзаһы менән бергә, составты йәшәртеү маҡсаты менән үҙен был составтан сығарыуҙы һорап хат яҙа, был һорау ҡәнәғәтләндерелә.

1995 йылда хаҡлы ялға сыға һәм Калининград өлкәһенең Советск ҡалаһына ҡыҙы янына күсә. Урындағы ветерандар хәрәкәтендә ҡатнаша. 2010 йылдың 28 ноябрендә вафат була. Советск зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978)

- Ленин ордены (1978)

- РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978)

- «Почет Билдәһе» ордены (1971)

- РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1962)

- Омск өлкәһе Оло Ук районының почетлы гражданы (2009)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Музалевский М. В.* Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — 181 с.
Бельченко Евгения Ивановна

**Бельченко Евгения Ивановна** (; тыуған 2 апрель 1928 йыл, Псков, Ленинград өлкәһе) — почетлы тимер юлсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
1928 йылда Псков ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Евгенияның ғаиләһе эвакуацияланып өлгөрмәй һәм оккупацияға  эләгә. Партизандар менән бәйләнеше өсөн Евгения һәм уның атаһы ҡулға алына, әммә бер айҙан Евгенияны ебәрәләр. 1944 йылдың мартында Евгения Германияға эшкә ебәрелә, әммә Латвия территорияһында, Даугавпилста, ул ҡасып өлгөрә.

Ҡаланы немец ғәскәрҙәренән азат иткәндән һуң Евгения станция буйынса дежурный ярҙамсыһы булып эшләй башлай. Лиепая ҡалаһында курс тамамлағандан һуң Латыш (1963 йылдан — Балтик буйы) тимер юлының Даугавпилсский бүлегенә ҡайта, унда оператор, станция буйынса дежур, поезд диспетчеры, хәрәкәт бүлеге начальнигы урынбаҫары булып эшләй.

Ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары, ауыр йөклө поездарҙы комплектлауҙа һәм йөк ташыуҙы ойоштороуҙа рационализаторлыҡ ысулдары индергәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 4 авгусындағы указы менән  Бельченко Евгения Ивановнаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш»»  алтын миҙалы тапшырыла (№ 12418).

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң (1987) Даугавпилста йәшәй. Даугавпилс ҡала Советы депутаты, ҡала ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе итеп һайлана, үҫеп килгән быуынды патриотик тәрбиәләү менән шөғөлләнә.

2005 йылдың 9 июнендә, Даугавпилстың 730-йыллығын  байрам итеү сиктәрендә, ҡала думаһының 241-се  ҡарары менән ҡаланың почетлы гражданы исеменә лайыҡ була.

## Почетлы исемдәре һәм бүләктәре

- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)

- Ленин ордены (1966)

- 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1960)

- «Почетлы тимер юлсы» тамғаһы 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Беспалова Елена Андреевна

**Беспалова Елена Андреевна** (1923 — ?) — элемтә операторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977).

## Биографияһы
Беспалова Елена Андреевна 1923 йылдың 23 апрелендә Решково ауылында (хәҙер — Смоленск өлкәһе Ельня районы) тыуған. Мәктәптә ете класс тамамлай. 1941 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында ҡатнаша.

Һуғыш тамамланғандан һуң демобилизациялана. 1947 йылда Мәскәү ҡалаһы почтамына эшкә инә һәм хаҡлы ялға сыҡҡансы шунда бәйләнеш операторы сифатында эшләй. КПСС сафына инә.
Һигеҙенсе биш йыллыҡ (1966-1970) заданиеһын үтәгәндә өлгәшкән уңыштары өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 13 майындағы указы менән «1976 йылға ҡабул ителгән эш планын һәм социалистик йөкләмәләрен үтәгәндә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн» Беспалова Елена Андреевна Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була, Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

1983 йылда хаҡлы ялға сыға, союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер статусын ала. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Мәскәү ҡалаһында йәшәй. Элемтә мастеры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы 1977

- Ленин ордены 1977

- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы 1977

- 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
 
- миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Беляев И. Н.* Честь и слава — по труду: Биобибл. справочник. — Смоленск, 1991.
Федяевская Вера Константиновна

**Федяевская Вера Константиновна** (8 сентябрь 1911 йыл — 7 декабрь 2007 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, графигы, китап иллюстраторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (1994).

## Биографияһы
Вера Константиновна Федявская боронғо дворяндар ғаиләһенән Санкт-Петербург ҡалаһында тыуған. 

Уның ҡартатаһы — Федяевский Константин Васильевич (1835, Тамбов — 1919, Воронеж), мәҙәни һәм йәмәғәт эшмәкәре, медицина фәндәре докторы (1862), Воронеж губерна земство дауаханаһы янында беренсе фельдшерлыҡ мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Федяевский исеме Воронеждың  2-се клиник дауаханаһына бирелгән (1966), шулай уҡ Воронеж урамдарының береһе уның исемен йөрөтә (1999). Атаһы — Федяевский Константин Константинович (1867—1943), иҡтисадсы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, мемуар яҙыусы. Ағаһы Константин (1903—1970) — судно  гидродинамикаһы һәм карап теорияһы өлкәһендә совет ғалимы, фән докторы, Сталин премияһы лауреаты (1948).

1921 йылдың февралендә Федяевскийҙар  ғаиләһе Мәскәүгә  күсеп килә.

1929—1930 йылдарҙа Мәскәүҙә  Павлинов Павел студияһында уҡый.

1931—1933 йылдарҙа  Мәскәү полиграфия институтының художество-графика факультетында   Константин Истомин, Павел Павлинов һәм Михаил Родионовта уҡый.

1933 —1938 йылдарҙа Мәскәү һынлы сәнғәт институтында  Владимир Фаворский һәм Андрей Гончаровта уҡый.

1938 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, Мәскәү Рәссамдар союзы  ағзаһы

ВХУТЕМАС-Вхутеин монументаль оҫтаханаһында  Лев Бруни етәкселеге аҫтында эшләй. Ольга Эйгес, Дора Бродская, Лидия Чага, Надежда Эльконина һәм Тамара Рейн менән берлектә «Ҡатын-ҡыҙҙар» бригадаһына инә, улар менән Монументаль оҫтаханала һуғыштан һуңғы төп  заказ өҫтөндә   — Ермолаев тыҡрығындағы Оборона министрлығының торлаҡ йортон биҙәүҙә ҡатнаша.

Үҙенең график эштәре, шулай уҡ Саади, Коненков, Анна Ахматова, Николай Некрасов  китаптарына иллюстрациялар менән  менән билдәле. Рәссамдың  эштәренең күп өлөшө серияһы Урта Азияға арналған, ул   Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында эвакуацияла була; уның ҡала күренештәре ҡыҙыҡлы.

1994 йылда  Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы исемен ала

Мәскәүҙә вафат була.  Иваново зыяратында ерләнгән.

Уның әҫәрҙәре Рәсәйҙең күп  музейҙарында: А.С. Пушкин исемендәге Дәүләт һынлы сәнғәт музейында, «Остафьево» музей-усадьбаһында, «Зарайский кремле» музейында,  Воронеж сәнғәт музейында,  «Сталинград һуғышы» музейында  һ.б.  һаҡлана..

## Ғаиләһе
Беренсе ире — рәссам Иван Безин (1911—1943), ВХУТЕМАС буйынса Константин Истомин һәм Владимир Фаворскийҙың уҡыусыһы, һуғышта һәләк була.

Икенсе ире — Ясиновский Давид Самойлович (1900—1975),  фронт журналисы.

Улы — Константин Давидович Константин  (04.08.1947) — рәссам, график,  монументаль-декоратив сәнғәт рәссамы, техник фәндәр кандидаты (1977).

## Иҫкәрмәләр
Кобзева Зинаида Фёдоровна

**Кобзева Зинаида Федоровна (Черникова)** (2 август 1946 йыл, Кузнецк, Пенза өлкәһе — 18 июнь 2018 йыл, Санкт-Петербург) — СССР баскетболсыһы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1971). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1992). СССР йыйылма командаһында  донъя чемпионы һәм ике тапҡыр Европа чемпионы  була.

## Биографияһы
Зинаида Федоровна Кобзева Пенза өлкәһе Кузнецк ҡалаһында 1946 йылдың 2 авгусында тыуған. Кузнецк ҡалаһының балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә   баскетбол менән шөғөлләнә, тренеры Анатолий Михайлович Хромченко була.

1962 йылдан 1966 йылға тиклем  Пенза  «Спартагы» өсөн сығыш яһай.  1967 йылда Ленинград  «Спартагына»  күсә, унда  тренеры Станислав Гельчинский була. СССР чемпионатында команда составында биш тапҡыр көмөш призер, Кубокҡа эйә булыусыларҙың ике тапҡыр Кубок еңеүсеһе, шулай уҡ  Ронкетти Кубогында  еңеү яулай. 1975 йылда СССР халыҡтары Спартакиадаһында бронза призеры була.

СССР  йыйылма командаһы составында   1969 йылдан 1972 йылға тиклем уйнай. 1970 йылда команданың баш тренеры Алексеева Лидия   Кобзева Зинаиданы Нидерландта үтәсәк  Европа чемпионатында  ҡатнашыусылар исемлегенә индерә. Турнир йомғаҡтары буйынса Советтар Союзы командаһы  чемпион була. Бер йылдан һуң Кобзева Бразилияла   донъя чемпионатында ҡатнаша, унда СССР шулай уҡ  алтын миҙалдар яулай.  1972 йылда совет йыйылма командаһы составында баскетбол сы, Болгарияла Европа беренселегендә ҡатнашып,   икенсе тапҡыр Европа чемпионы була

Уйынсы карьераһын 1980 йылда тамамлай.

1975 йылда  Ленинград караптар төҙөү институтын, ә 1981 йылда — П. Ф.Лесгафт исемендәге  физик культура институтын тамамлай

1982 йылдан алып Санкт-Петербург ҡалаһы Фрунзе районының  спорт мәктәбендә тренер була, унда ҡатын-ҡыҙҙарҙың баскетбол командаһы менән күнекмәләр үткәрә.

2018 йылдың 18 июнендә вафат була. Санкт-Петербургтың Павловск зыяратынында ерләнә.

## Ҡаҙаныштары

; «Спартак» (Ленинград)

* СССР чемпионатының көмөш призеры ,  (5): 1970, 1971, 1972, 1973, 1975
* Кубокҡа эйә булыусыларҙың Кубогы эйәһе (2): 1972, 1973
* Ронкетти Кубогы: 1975

; СССР

* Донъя чемпионы: 1971
* Европа чемпионы (2): 1970, 1972

## Иҫкәрмәләр
Андрякова Мария Егоровна

**Андрякова Мария Егоровна** (4 ноябрь 1923 йыл — 25 декабрь 1995  йыл) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Мордва Республикаһы Старошайгов районының «Еңеү» колхозы тракторсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Мария Егоровна Андрякова 1923 йылда хәҙер Мордва Республикаһының Старошайговский районы Ингенер-Пятина ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1938 йылда ябай колхозсы булып эшкә урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы тракторҙа прицепщик булып эшләй. 1944 йылда тракторсылар курсын тамамлай һәм «Фордзон» тракторы штурвалы артында ултыра.

1945 йылдан өҙлөкһөҙ "Еңеү"колхозында өлеән тракторсы булып эшләй. Киң профилле механизатор була. Йылдан йыл производство күрһәткестәрен яҡшыртып эшләй. 1965 йылда ул тракторҙа 750 гектар йомшаҡ ер һөрөүгә өлгәшә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшеүе һәм уңыш йыйыүҙа юғары күрһәткестәре өсөн Андрякова Мария Егоровнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Һуңынан склад мөдире вазифаһына күсерелә.

РСФСР Юғары Советының 7-се саҡырылыш депутаты, шулай уҡ Мордовия АССР-ының Юғары Советы депутаты, һәм Мельцан ауыл советы депутаты итеп һайлана.

Тыуған ауылында йәшәй. 1995 йылдың 25 декабрендә вафат була.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Хәтер
* Иҫке Шайгово ауылында, Геройҙар мемориалында уның исеме мәңгеләштерелгән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Социалистического Труда — уроженцы Мордовии. — Саранск, 1976.

## Һылтанмалар
*
Котова Надежда Наумовна

**Надежда Наумовна Котова**  (1926 йыл — 1980 йыл) — ауыл хужалығында совет алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Надежда Наумовна Котова 1926 йылда Смоленск өлкәһе Ярцевский районының Маковье ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә  тыуған. 

1930-сы йылдар башында ата-әсәһе менән бергә Алтай крайының  Красногорский районына күсеп китә. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1942 йылдан. Надежда Наумова  хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, эҙмә-эҙлекле вазифалар  биләй — төрлө эштәрҙә эшләй, тракторсы  һәм «Алтай йондоҙо» колхозында механизатор була. 

1951 йылдан —  «Алтай таңы» колхозында һауынсы, 1961 йылдан — Красногорский районының «Пильненский» совхозында Н. Н. Котова  районда  беренсе булып миллион килограмм һөт һауып ала. 1961 йылдан 1965 йылға тиклем уның ҡарамағындағы һыйырҙарҙың продуктлылығы  2670 килограмдан алып 3362 килограмға тиклем арта. 

СССР Юғары Советы  Президиумының  1966 йылдың  22 мартындағы указы  «Малсылыҡты үҫтереүҙә һәм һөт етештереүҙе арттырыуҙа ирешкән уңыштары өсөн» Надежда Наумовна  Котоваға Ленин ордены менән  «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы  тапшырылып,   Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Төп эшмәкәрлегенән тыш Н. Н.Котова халыҡ депутаттарының Алтай крайы һәм Красногорск район советтары  депутаты һәм партия район комитеты  ағзаһы итеп һайлана.

## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* «1941- 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Честь и слава - по труду : Биобиблиогр. справ. о смолянах - Героях Соц. Труда, полн. кавалерах ордена Труд. Славы* / И. Н. Беляев; Смол. обл. науч. б-ка им. В. И. Ленина. - Смоленск : Б. и., 1991 г. — 332 с.
Кончаловская Нина Максимовна

**Кончаловская Нина Максимовна** (1908 йыл — 1994 йыл) — совет ғалим-терапевы, медицина фәндәре докторы (1953), профессор (1959). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1959).

## Биографияһы
1908 йылда Мәскәү ҡалаһында Мәскәү терапевтик мәктәбенә нигеҙ һалыусы профессор Кончаловский Максим Петрович (1875—1942) ғаиләһендә тыуа.

1931 йылда Икенсе Мәскәү медицина институтын тамамлай.

1931—1933 йылдарҙа — В. А. Обух исемендәге һөнәри ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институтының биохимик лабораторияһында, 1944—1934 йылдарҙа Беренсе Мәскәү медицина институтында эшләй. 1944 йылдан 1950 тиклем — Өсөнсө Мәскәү медицина институтында.

1950—1960 йылдарҙа — 1-се мәскәү медицина институты санитар-гигиена факультетының пропедевтика һәм госпиталь терапияһы клиникаһы профессоры. 1960—1970 йылдарҙа — СССР Медицина Фәндәре академияһының Хеҙмәт гигиенаһы һәм һөнәри ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институты клиникаһының терапевтик бүлеге етәксеһе.

1936—1939 йылдарҙа аспирантурала уҡый, һуңынан — кандидатлыҡ диссертацияһы, 1953 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1959 йылда уға — профессор исеме бирелә.

Н. М. Кончаловскаяның төп ғилми эше һөнәри ауырыуҙарға арналған. Тәүге тапҡыр профпатологияла профессиональ сирҙәр патогенезында специфик булмаған сиктәш синдромдар, аллергия һәм аутоагрессия тикшерелә. Н. М. Кончаловская бауырҙың ағыулы зарарланыуын һәм һөнәри ауырыуҙарҙың йөрәк-ҡан тамырҙарысистемаһы торошона тәьҫирен өйрәнә. Уның етәкселегендә 6 — докторлыҡ һәм 30 самаһы кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана.

1994 йылда Мәскәүҙә вафат була, Новодевичье зыяратында ерләнә.

## Наградалары
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1959)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Московская энциклопедия: в 2 т.* / принимали участие : И. Л. Беленький и др. — : Москвоведение, Т. 1, кн. 2: Лица Москвы: И-М. — 2008 г. — 623 с. — ISBN 978-5-903633-01-2
* *[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=12227821& 100 лет со дня рождения Нины Максимовны Кончаловской (1908—1994)]* / Журнал «Медицина труда и промышленная экология» // Изд: НИИ медицины труда имени академика Н. Ф. Измерова, : 2008 г. — № 8 — 41-46 с.
Мүәвиә ибн Әбү Суфыян

**Мүәвиә ибн Әбү Суфыян**  - (,  ;  , Мәккә — , Дамаск) —  Өмәүиҙәр династияһына нигеҙ һалған һәм уларҙан беренсе   хәлифә булып торған шәхес (661 йыл), хәлифәлектең баш ҡалаһын  Дамаск ҡалаһына күсергән. Улы Әбү Суфыян Суфьян.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Большаков О. Г.* История Халифата. Т. 3. Между двух гражданских войн (656—696). М.: Восточная литература, 1998. С. 9-181.
* *[[Фильштинский И. М.]]* Халифат под властью династии Омейядов. М., 2005.

## Һылтанмалар
* Biography of Muawiya ibn Abu Sufyan
* Mu’awiya as a Model of Islamic Governance https://web.archive.org/web/20061206174736/http://bewley.virtualave.net/muawiya.html
* Answering Ansar.org’s defence of Mu’awyia bin Hind
* Question 
* Answering Al-Tijani’s allegations against Muˤāwiyya ibn Abī-Sufyān
Ғәйшә әл-Хүррә

**Ғәйшә әл-Хүррә** (, ) — Гранада әмирлеге әмире *Мөхәммәт XI ибн Мөхәммәттең* һәм унан һуңғы әмир *Әбдел-Хәсән Али ибн Садтың* хәләл ефете, шулай уҡ *Мөхәммәт XII Әбү Абдуллаһтың* (Бүәбил) әсәһе.  *Әл-Хүррә* ғәрәп телендә  *хөрмәтле* тигәнде аңлата,ул   Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең   затынан, уның тере вариҫы булыуы менән танылған.Сәйәси йәһәттән әүҙем була һәм Гранада әмирлектәренең һуңғы йылдарҙағы дәүләт сәйәсәтенә йоғонто яһай. Ғәйшә әл-Хүррә — был дәүләт тарихында иң билдәле ҡатын-ҡыҙҙарының береһе. 

## Биографияһы

Ғәйшә әл-Хүррә тыумышы менән Гранада менән идара иткән Насриҙар затынан була, атаһы *Мөхәммәт IX әл-Ғәлиб*. Уның үҙ милкендә бер нисә һарай һәм күселмәҫ милек була. Ғәйшә Гранада әмирлеге әмире *Мөхәммәт XI ибн Мөхәммәттең* беренсе ҡатыны була, ә уның вафатынан һуң  1455 йылда унан һуңғы әмир *Әбдел-Хәсән Али ибн Садҡа* кейәүгә бирәләр. Был ире нәсрани кәнизәге Исабель де Солисҡа ғашиҡ булып, уға өйләнгәс, ҡатынды улдары менән икенсе һарайға күсерәләр. 

1482 йылда Ғәйшә әл-Хүррә  оппозицияла торған *Абенсераги* фирҡәһе менән бергә эш итә башлай һәм улы файҙаһына ирен тәхеттән бәреп төшөртөүгә өлгәшә. Улы Мөхәммәт XII идара иткән йылдарҙа ул сәйәси әүҙемлек күрһәтә. 

Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, уның шулай уҡ Гранадала  христиандарҙы ҡыҫырыҡлауҙы булдырмауҙа өлөшө бар. 1483 йылда  Кастилия Короллегенә әсирлеккә эләккән улын  азат итеү тураһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм уның азат ителеүенә өлгәшә. Кастилия менән һуғышта Гранада еңелә. Ғәйшә әл-Хүррә әмирлектең еңелеүендә һатлыҡ йәндәр ғәйепле тип белдерә .

Гранадса еңелгәс,  1492 йылда Ғәйшә улы артынан Мароккоға һөргөнгә китә.  

Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, тәхеттән төшөрөлгән улы илдән киткәндә күҙҙәренә ҡарағас, әсәһе былай тигән:

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Dolores Mirón, Universidad de Granada, Andalucía Comunidad Cultural, Biografías de Mujeres Andaluzas Aixa
* Carpeta Didáctica : al-Andalus Al-Ándalus III: el Sultanato De Granada (1232—1492) y Una Breve Reseña Sobre la Alhambra
* R.H. Shamsuddín Elía, Historia de Al-Andalus, Boletín N° 53 −08/2006 Al-Ándalus III: El Sultanato De Granada (1232—1492)
* Nicolás Homar Vives, Reyes y Reinos Genealogias, Granada
* Washington Irving, The Alhambra version sur Internet en anglais de Tales of the Alhambra, Ed. Padre Suarez, Granada, 1953. Traduction en français : Washington Irving, Contes de l’Alhambra, Ed. Phebus, Collection Domaine Romanesque, 1998, () ou Collection Libretto, 2004 ()
Попова Вера Евстафьевна

**Попова Вера Евстафьевна** (17 сентябрь 1867 йыл — 25 апрель 1896 йыл) — ғалим, химия фәндәре докторы; билдәле рус хирургы, медицина-хирургия академияһы профессоры Е. И. Богдановский ҡыҙы. Беренсе рус ҡатын-ҡыҙ-химиктарының береһе.

## Биографияһы
Вера Евстафьевна Попова (ҡыҙ фамилияһы **Богдановская**) Евстафий Иванович һәм Мария Алексеевна Богдановскийҙарҙың ҡыҙы. Белемде Санкт-Петербургта Смольный институтында ала (1883 йылда сығарыла), ә һуңынан, 1883—1887 йылдарҙа, Ҡатын-ҡыҙҙарҙың юғары курсында тәбиғи бүлектә уҡый. Химияны Женева университетында өйрәнә, унда 1892 йылда «Исследования дибензилкетона» темаһына диссертация яҡлап, химия фәндәре докторы дәрәжәһен ала. 1890 йылдан — ауыл хужалығы һәм урмансылыҡтың Яңы Александрийский институтында химия уҡытыусыһы булып эшләй, 1892 йылдан Санкт-Петербург ҡалаһында Ҡатын-ҡыҙҙарҙың юғары курстарында стереохимия буйынса лекциялар уҡый .

1895 йылдың көҙөндә Я. К. Поповҡа кейәүгә сыға. Сығышы менән дворян булған ире хәрби академияны тамамлағандан һуң оҙаҡ ваҡыт Санкт-Петербург патрон заводында эшләй, ә туйға тиклем бер йыл элек Ижевск ҡорал һәм ҡорос яһау заводтарының начальнигы булып тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың көҙөндә ире менән Санкт-Петербургты ҡалдырып, Ижесвк заводтарында, Вятка губернаһында урынлашалар. Унда Попова йорт химия лабораторияһын ойоштора, бынан тыш завод лабораторияһында ла эшләй.

1896 йылда, лабораторияла эшләп, тикшеренеүсе аҡ фосфор һәм цианлы водород кислотаһы араһында реакциялар үткәрергә тырыша. Был ике матдә менән булған ампула шартлай һәм ул дүрт сәғәттән һуң алған яраларынан һәм ағыуланыуҙан вафат була. Александро-Невский соборында йыназа уҡыйҙар, ә һуңынан ире ҡатынының кәүҙәһен Чернигов губернаһындағы нәҫелдән килгән имениеға алып китә (Сосницкий өйәҙе, Шабалинов ауылы). В. Е. Богдановская-Попова ерләнгән кәшәнә (Совет власының беренсе көндәрендә юҡ ителә), хәҙер авария хәлендә, ә уны биҙәгән һәйкәл Сосницкий крайҙы өйрәнеү музейында һаҡлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Кетон берләшмәләре химияһы менән шөғөлләнә. Докторлыҡ диссертацияһында ул һелтеле мөхиттә һәм һауа тогында дибензилкетон йылығанда кислородты берләштереүен һәм күпмелер кимәлдә бензой кислотаһын барлыҡҡа килтереүен күрһәтә һәм шулай итеп кетондарҙың альдегидтар кеүек үк молекулаларға тарҡалмайынса кислоталарға күсеү һәләтен билдәләй.

## Библиографияһы
* Реакции уплотнения и восстановления дибензилкетона, «Журнал Русского физико-химического общества», 1892, т. 24, выпуск № 5
* Об окислении кетонов в оксикислоты [Сообщение], «ЖРФХО», 1894, том 26, вып. 4.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Густавсон Г.* Несколько слов о Вере Евстафьевне Богдановской-Поповой // «Журнал Русского физико-химического общества», 1897, т. 29, вып. 3
* *Mусабеков Ю. С.* Первые русские женщины-химики // «Сообщения о научных работах членов Всесоюзного химического об-ва им. Д. И. Менделеева», 1949, вып. 4.
* 

## Һылтанмалар
* Архивная служба Удмуртии
* Могила Богдановской-Поповой
Ғәзәли Сәлимә

**Ғәзәли Сәлимә** (, ; 1958, Буира, Француз Алжирында тыуған) — алжир хоҡуҡ яҡлаусыһы, журналистка, яҙыусы һәм сәйәсмән. Сахаров  исемендәге һәм Улоф Пальме премиялары лауреаты (1997).

## Биографияһы

Ғәзәли Сәлимә 1958 йылда Француз Алжирында тыуған. 1980-се йылдарҙа ул алжир феминист хәрәкәтенә ҡушылып китә. Үҙенең һүҙҙәре буйынса,  уның быуынын Алжирҙың үҙаллылыҡ өсөн һуғышында ҡатнашҡан ҡатын-ҡыҙ һалдаттар өлгөһө илһамландыра һәм   ҡатын-ҡыҙ тиң хоҡуҡлы булырға тейеш икәнлегенә инандыра . Ул педагог  белеме ала һәм профсоюз эшмәкәрлегенә тотона . 

Ғәзәли — ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары, демократия һәм  кеше хоҡуҡтарын  өсөн көрәш активисткаһы, «Европа һәм Мәғриб ҡатын-ҡыҙҙары» () ассоциацияһына нигеҙ һалған, Ҡатын-ҡыҙҙар үҫешенә булышлыҡ итеү ассоциацияһы президенты, *NYSSA* ҡатын-ҡыҙҙар журналы мөхәррире. 1993 йылда Алжир  *La Nation* аҙналыҡ баҫмаһы мөхәррире булып китә.

1991 йылда Алжир граждандар һуғышы барышында  Сәлимә Ғәзәли пацифистар позицияһында тора. *La Nation*  кеше хоҡуҡтарын һәм һүҙ азатлығын яҡлап, хөкүмәт эшмәкәрлеген дә, исламсылар эшмәкәрлеген дә  тәнҡитләп тора. 1996 йылда аҙналыҡ тыйыла. 2011 йылда ул яңынан интернетта сығарыла башлай. Ғәзәли эшмәкәрлеге өсөн күп бүләктәргә лайыҡ була.

2017 йылдың майында Ғәзәли Социалистик көстәр фронтынан депутат итеп һайлана. 2018 йылдың 23 сентябрендә Әхмәт Ғәид Сәләхҡә асыҡ хат менән  мөрәжәғәт иткәндән һуң мандатынан мәхрүм ителә.

## Бүләктәре
* *Prix du Club de la Presse* (1995)
* :ru:Премия имени Сахарова (1997)
* :ru:Премия Улофа Пальме (1997)
* *Theodor Haecker Price* (1999)

## Библиография
* *Les amants de Shahrazade* (1999)
* *Jours intranquilles* (2009)

## Иҫкәрмәләр
Владислав Ванчура

**Владислав Ванчура** (; 23 июнь 1891 йыл — 1 июнь 1942 йыл)— чех яҙыусыһы, кинорежиссер һәм драматург, әҙәбиәт буйынса өс тапҡыр Дәүләт премияһы лауреаты (1929, 1931, 1947 (үлгәндән һуң)).

## Тормошо һәм ижады
Владислав Ванчура 1891 йылдың 23 июнендә Опава янындағы Гайҙа тыуған. 1919 йылда уның әҫәрҙәре тәүге тапҡыр чех матбуғатында баҫтырыла. 1920 йылдан алып — *Devětsil әҙәби төркөмө ағзаһы,* поэтизм вәкиле. Бер нисә хикәйәләр, пьесалар, романдар, шул иҫәптән «Маркета Лазарова» (һуңынан уның буйынса фильм төшөрөлә) йыйынтытыҡтары нәшер ителә. Бер нисә фильм төшөрөүҙә лә ҡатнаша.

1939—1940 йылдарҙа *Чех халҡы тарихы картиналарын* ижад итә, уларҙа ул чех тарихын Пржемысловичтар династияһына тиклем (тарихи персонаждар исеменән) тасуирлай. Хеҙмәт алты томда күҙаллана, әммә авторҙың ҡулға алыныу арҡаһында тамамланмай ҡала. Тик ике томы нәшер ителә, икенсеһе — уның вафатынан һуң, 1947 йылда, баҫтырыла.

В. Ванчура Чехословакия коммунистар партияһы ағзаһы була. 1929 йылда Етеләр манифесына ҡул ҡуйған өсөн (яңы партия лидеры Готвальдтың курсын тәнҡитләү менән бәйле) партия сафынан сығарыла. Чехословакиялағы немец оккупацияһы осоронда *Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә* ҡатнаша. 1942 йылдың 28 майында, Богемия һәм Моравия протекторатының немец администрацияһы башлығы Рейнхард Гейдрихты үлтерергә маташҡандан һуң, гестапо тарафынан ҡулға алына, уның менән бер рәттән ике меңдән ашыу чех интеллигенты ҡулға алына. Владислав Вачура 1942 йылдың 1 июнендә, бер ниндәй судһыҙ, үлтерелә, кәүҙәһе йәшерен рәүештә Страшницк крематорийында яндырыла.

## Хәтер
Чехословакияны азат иткәндән һуң В. Ванчураға Чехословакияның халыҡ артисы, әҙәбиәт буйынса Дәүләт премияһы лауреаты, шулай уҡ 1939—1945 йылдарҙағы Чехословакия Хәрби тәреһе кавалеры исемдәре бирелә (үлгәндән һуң).

Опава ҡалаһында уның иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйылған.

1992 йылда 1-се дәрәжә Томаш Гарриг Масарик ордены бирелә (иҫтәлек хөрмәтенә).

## Һайланма әҫәрҙәре
* *Элекке ваҡыттарҙың ахыры*
* *Маркета Лазарова*
* *Икмәк бешереүсе Ян Мархул*
* *Еңмеш йәй*
* *Кубула һәм Куба Кубикула* (повесть-әкиәт)

## Фильмографияһы
* 1968: *Еңмеш йәй*
* 1970: Доротка батшабикә һуғаны
* 1989: *Элекке ваҡыттарҙың ахыры*

; Режиссура
: 

* 1932: *Před maturitou*

## Иҫкәрмәләр
Сиримаво Бандаранаике

**Сирима́во Бандарана́ике**, Сирима́во Ди́ас Бандарана́ике (*ҡыҙ фамилияһы* Ратва́тте), синг. සිරිමාවෝ රත්වත්තේ ඩයස් බණ්ඩාරනායක, ,  (*[[1916 йыл]]дың [[17 апрель|17 апреле]], Ратнапура — [[2000 йыл]]дың [[10 октябрь|10 октябре]], Коломбо*) — Шри-Ланка (*[[1970 йыл]]ға тиклем [[Цейлон]]*) премьер-министры (*[[1960]]—[[1965]], [[1970]]—[[1977]], [[1994]]—[[2000 йыл]]дарҙа*), донъяла премьер-министр булып һайланған беренсе ҡатын-ҡыҙ . Хәрби блоктарға ҡатнашмау, нейтраллек һаҡлау һәм һыйышып тыныс йәшәү сәйәсәте алып бара. Һинд океанында хәрби базаларҙы бөтөрөү өсөн көрәшә.

## Биографияһы
 

1916 йылдың 17 апрелендә Цейлон доминионының Ратнапура ҡалаһы эргәһендәге Балангод ауылында эре ер биләүсе ғаиләһендә тыуған. Милләте — сингал, дине — буддасылыҡ.  Коломбола Изге Бригитта католик  мәктәбендә белем ала.

1940 йылда Бөйөк Британия колонияһы администрацияһында эшләгән Соломон Бандаранаикеға (*[[1951 йыл]]дан Цейлонды азат итү фирҡәһе рәйесе, [[1956 йыл]]дан Цейлон премьер-министры*) тормошҡа сыға. Ире  үлтерелгәс (*[[1959 йыл|1959]]*), Цейлонды азат итү фирҡәһенең (ЦАИФ, *һуңыраҡ* Шри-Ланканы азат итеү фирҡәһе, ШЛАИФ) (*[[:en: Sri Lanka Freedom Party|en]]*) юлбашсыһы, 1960 йылдан фирҡә рәйесе. Был фирҡә 1960 йылдың июлендә уҙған һайлауҙарҙа еңә.

1960-1965 йылдарҙа беренсе мөҙҙәткә премьер-министр итеп һайлана. Шулай итеп, яңа дәүерҙә донъяла хөкүмәт башлығы итеп һайланған беренсе ҡатын кеше булып сыға.

1963 йылда инглиз теле урынына сингал теле дәүләт теле итеп иғлан ителә (бының менән илдәге тамил милли аәҙселеге килешмәй). Сирима́во Бандарана́ике хөкүмәт башында сағында (*[[1972 йыл]]да*) илдең яңы конституцияһы ҡабул ителә, Бөйөк Британия милләттәр берҙәмлеге доминионынна бойондороҡһоҙ Шри-Ланка демократик социалистик (буддасыл) йөмһүриәтенә әйләнә.

2000 йылдың авгусында 84 яшендә  хөкүмәт башлыгы вазифаһынан киткәнгә тиклем ул, илдәге сәйәси хәлдәргә бәйле, дәүләт кимәлендә бер нисә тапҡыр вазифаһынан да бушатыла, яңынан хакимиәткә ҡайта . 2000 йылдың 10 октябрендә, һайлау округынан ҡайтып барғанда, йөрәк өйәнәгенән вафат була.

## Ғаиләһе
Ире Соломон Бандаранаике (*[[1899 йыл|1899]]-[[1959 йыл|1959]]*), Шри-Ланка премьер-министры (*[[1956 йыл|1956]]-[[1959 йыл|1959]]*).
* *ҡыҙы Чандрика Кумаратунга* (*29.06.1945*), Шри-Ланка премьер-министры ("1994"), Шри-Ланка президенты ("1994-2005").
* *улы Анура Бандаранаике*(*[[1949 йыл|1949]]-[[2008 йыл|2008]]*) , Шри-Ланка парламенты рәйесе (*[[2000 йыл|2000]]-[[2001 йыл|2001]]*), федерацияһы сит ил эштәре министры (*[[2005 йыл|2005]]*).
* *ҡыҙы Сунехра* (*[[1943 йыл|1943]]*), фонд рәйесе.

## Хәтер
Шри-Ланка баш ҡалаһы Коломбо халыҡ-ара һауа яланына Бандаранаике исеме бирелгән

## Сығанаҡтар
# Большая российская энциклопедия. Том 2 (А-Б). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 5-85270-330-3

## Һылтанмалар
*  Сиримаво Бандаранаике. Биография 
*  Биографиясе Peoples.ru сайтында
*  Сирима́во Бандарана́ике «Кругосвет» белешмәлегендә
*  Шри-Ланка сайты 

## Иҫкәрмәләр
Чегурдаева Марина Львовна

**Марина Львовна Чегурдаева** (4 ноябрь 1968 йыл, Фирғәнә ҡалаһы) — СССР һәм Рәсәй футболсыһы һәм  үләндә хоккейсыһы,  СССР-ҙың  үлән хоккейы (1991) һәм индорхоккей буйынса Рәсәй  халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2000); 1991 йылда СССР йыйылма командаһы составында Европа чемпионатының  бронза призеры.  Надежда Чегурдаеваның игеҙ һыңары.

## Биографияһы
Ҡаҙаҡ  физик культура һәм спорт институтын   «физик культура уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлай.  Үлән хоккейы буйынса  1979 йылда Маргилан ҡалаһында (Үзбәк ССР-ының Фирғәнә ҡалаһы) спорт секцияларында Владимир Самохотин етәкселегендә  шөғөлләнә башлай.  «Шелковичка» (Маргилан), «Политотдел» (Ташкент), «Бохара», «Башаҡ» (Борисполь), «Рәсәй» (Мәскәү), «Текстилсе» (Вязники, һуңыраҡ Владимир), «ЦФиС МП» (Мәскәү), «Волга-Телеком» (Түбәнге Новгород) клубтары өсөн сығыш яһай. 2010 йылда карьераһын тамамлай

2016 йылға тиклем  «Метрострой» (Санкт-Петербург) клубының өлкән тренеры, һуңынан  «Динамо-Электросталь» өсөн уйнаусы тренер кеүек сығыш яһай. 1991 йылда СССР Борисполдең «Башаҡ» клубы составында чемпион һәм 1989 йылда «Политотдел» (тренер — Игорь Хван) составында СССР чемпионатының көмөш призеры. Үлән хоккейы буйынса «ЦФиС МП» (1998, 1999, 2001), «Волги-Телеком» (2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009) составында  Составында үлән хоккей буйынса  Рәсәй чемпионы.  2005 йылда  миҙгелдә  туптар индереү һаны — 60 буйынса  рекорд ҡуя, 2007 йылда Суперлига уйынында гол индереү  һаны — 7 буйынса рекорд ҡуя.

СССР йыйылма командаһы составында 1991 йылда Брюсселдәге Европа чемпионатында бронза миҙалы яулай, 1989 йылда  шулай уҡ Оттааялағы йәштәр  донъя чемпионатында бронза яулай.  Рәсәй йыйылма командаһы составында 1994 һәм 2002 йылдарҙағы донъя чемпионатында, 1995 йылда Европа чемпионатында  (5-се урын) һәм 1999 йылда (4-се урын), 2005 йылда Трофи чемпионатында (бронза призеры) һәм 2007 йылда  (көмөш миҙал) ҡатнаша. 2003 йылда индорхоккей буйынса донъя чемпионатында (8-се урын), 2003 йылда Европа чемпионатында (10-сы урын)  ҡатнаша.

2010 йылдан үлән хоккейы һәм индорхоккей буйынса  «Волга-Телеком» клубы  составында тренерлыҡ эшендә була. Һуңғараҡ үлән хоккейы менән бәйле булмаған эшкә күсә. Үлән  хоккейынан тыш, футбол менән мауыға: 1993—1994 йылдарҙа Мәскәү Ураҡ һәм Сүкеш клубының  уйынсыһы була, уның менән  Рәсәй чемпионатында  11-се һәм 8-се урындарҙы биләй, шулай уҡ  Рәсәйҙең ҡатын-ҡыҙҙар  йыйылма командаһына саҡырыла. Бер уйынды СССР йыйылма составында  ул Болгарияла Норвегияға ҡаршы үткәрә, әммә мин-футбол залында: совет командаһы уйында үҙенең иҫәбен асһа ла, ныҡ еңелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальная страница Чегурдаева, Марина Львовна в социальной сети «ВКонтакте»
* Надежда Чегурдаева: «С развалом Союза для нас наступила сказка, которая завершилась... сбором бутылок»
Шпилёва Прасковья Васильевна

**Шпилёва Прасковья Васильевна** (1913 йыл) — ауыл хужалығында совет производствоһы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

## Биографияһы
Прасковья Васильевна Шпилёва Томск губернаһында (хәҙерге Алтай край территорияһы) 1913 йылда тыуған.

Бала сағында П.В.Шпилёваның  ғаиләһе Томск губернаһы Кольчугинский өйәҙенә күсеп килә. Тулы булмаған урта мәктәбен тамамлағандан һуң, СССР Халыҡ комитеттары совхоздарының урындағы «Заря» совхозында ауыл хужалығы эштәрендә эшләй башлай.  Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң совхоздың бөтә  эшселәре  ялһыҙ  айырым эш режимына күсә. Йәй Прасковья Васильевна сусҡасылыҡ  фермаһы өсөн мал аҙығы әҙерләү өсөн ялан бригадында эшләй, ҡыш фермала сусҡа ҡараусы булып эшләй. Хеҙмәттә үҙен ышаныслы һәм яуаплы хеҙмәткәр итеп күрһәтә, һәр ваҡыт производство заданиеларын  ваҡытында үтәй.

1946 йылдан Кемерово өлкәһе Титов районының   «Ударник» сусҡасылыҡ совхозының  малсылыҡ фермаһында эшләй.  1948 йыл  башында совхоздың партойошмаһы, ВКП(б) Үҙәк Комитетының февраль  Пленумының «О мерах подъема сельского хозяйства в послевоенный период» ҡарарҙарын үтәп,  ун ялан звеноһын ойоштороу буйынса ҡарар ҡабул ителә, бер звеноны етәкләү П.В.Шпилёваға  ышанып тапшырыла.

1948 йыл йомғаҡтары буйынса П.В.Шпилёва етәкләгән звено 40 гектар майҙанда һәр гектарынан  30,2 центнер арыш уңышы ала. 

СССР Юғары Советы Президиумының   1949 йылдың  25 февралендәге  Указы менән  «1948 йылда  арыштан  юғары уңыш алып ауыл хужалығы продукттарын совхоз тарафынан дәүләткә  тапшырыу буйынса  планды  үтәгәне һәм 1949 йылда яҙғы сәсеү ихтыяждарын орлоҡтар менән тулыһынса тәьмин  иткәне өсөн»  Шпилёва Прасковья Васильевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

СССР  Юғары Советы Президиумының 1950 йылдың 3 июлендәге  указы менән «1949 йыл йомғаҡтары буйынса хеҙмәт батырлығы өсөн» Шпилёва Прасковья Васильевна икенсе  Ленин ордены менән бүләкләнә.

Хаҡлы ялға сыҡҡансы совхозда эшләй. Кемерово өлкәһенең  Промышленновский  районында йәшәй

## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (25.02.1949)
* Ленин ордены (25.02.1949, 03.07.1950)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1945)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Кемеровчане — Герои Социалистического Труда* / сост. Балибалов И. А. Кемерово: Кемеровское книжное издательство, 1968.
* *Герои Социалистического Труда: Историческая энциклопедия Сибири: в 3 т.* / Российская академия наук, Сибирское отделение, Институт истории; [рук. проекта академик РАН А.П. Деревянко; гл.ред. В.А. Ламин; отв.ред. В.И. Клименко]. Том 1. — Новосибирск: «Историческое наследие Сибири», 2009.
Йылмайыуҙар иле

**«Йылмайыуҙар иле»** () — Австро-Венгрия композиторы Франц Легарҙың өс актлы опереттаһы. Тәүге тапҡыр Берлиндағы «Метрополь» театрында 1929 йылдың 10 октябрендә ҡуйыла. Ллибретто авторҙары: Людвиг Герцер, Фриц Лёнер-Беда. Оперетта тамашасыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, ифрат ҙур уңыш менән күп кенә илдәр сәхнәләрендә ҡуйыла, Су-Хуандың «Мин һиңә йөрәгемде бирҙем» исемле киң билдәле арияһы () әлеге көнгә тиклем иң эре донъя опера һәм оперетта тенорҙары репертуарына инә.

## Тарихы
1923 йылдың февралендә Легар үҙенең «Һары кофта» исемле опереттаһын тамамлай (либреттоһын Виктор Леон яҙа). Тамашасы был опереттаны һалҡын ҡаршы ала. 1929 йылда либретто яҙыусылар Людвиг Герцер һәм Фриц Ленер-Беда тамашасы хөкөмөнә опереттаның яңы версияһын тәҡдим итәләр. Легар ҙа партитураһын үҙгәртә һәм бер нисә яңы номер индерә. Берлинда беренсе тамаша «Йылмайыуҙар иле» исеме аҫтында үтә. Төп принц Су-Хонг ролен Рихард Таубер башҡара. Был юлы оперетта ҙур уңыш ҡаҙана, йырсыға «Мин һиңә йөрәгемде бирҙем» арияһын халыҡ һорауы буйынса дүрт тапҡыр ҡабатларға тура килә. Венала оперетта киләһе йылда (1930) ҡуйыла һәм шулай уҡ ҙур уңышҡа тарый.

## Төп ҡатнашыусылар

## Сюжеты

### I Акт
Вена, 1912 йыл. Лиза, Лихтенфельз графтың ҡыҙы Лизаны йәш граф Густаф ярата, әммә ул балда Ҡытай принцы Су-Хонгка ғашиҡ була, принц та Лизағаны яратыуын белдерә. Принцты иленә кире саҡыртҡас, Лиза уны оҙатып барырға була.

### II акт
Ҡытай. Принцтың олатаһы Чанг Су-Хонгтан Лиза менән айырылышыуҙы һәм, принцттарға тейешле булыуынса, дүрт маньчжур ҡатын алыуҙы талап итә. Густавҡа Су-Хонгтың һеңлеһе Ми ғашиҡ була. Густав та ҡыҙға битараф түгел. әммә ул башта Лизаны ҡотҡарырға теләй.

### III Акт
Оперетта өсөн ғәҙәти булмаған күңелһеҙ финал: ғашиҡ парҙар айырылышыррға мәжбүр була.

## Музыкаль номерҙар
# Увертюра
# Бал сәхнәһе
# Лиза һәм Густав дуэты (*Freunderl, mach dir nix draus*)
# Су-Хонгтың инеш арияһы(*Freunderl, mach dir nix draus*)
# Лиза һәм Су-Хонг арияһы (*Bei einem Tee a deux*)
# Су-Хонгтың беренсе арияһы (*Von Apfelblueten einen Kranz*)
# Миҙең бейеүе
# I акт финалы
# Интродукция
# Лиза һәм Су-Хонг арияһы (*Dich sehe ich*)
# Балет
# Лиза һәм Густав дуэты ('Als erschuf Gott вельт*)*
# Су-Хонгтың беренсе арияһы(*[[:ru:Dein ist mein ganzes Herz|Dein ist mein ganzes Herz]]*)
# Ҡытай туйы
# Лиза арияһы (*Vorbei Alles*)
# II акт финалы
# Густав һәм Ми дуэты (*Zig, zig*)
# Ми ариһы(*Wie rasch verwelkte doch*)
# III акт финалы

## Киноверсиялар
Оперетта буйынса бер нисә тапҡыр фильм төшөрөлә:

* *[[:en:The Land of Smiles (1930 film)|en: of The Land Smiles (1930 film)]]* (1930), режиссёр Макс Райхманн, төп ролдәрҙә — Таубер Рихард һәм Мария Лосева.
* *[[:en:The Land of Smiles (1952 film)|en: of The Land Smiles (1952 film)]]* (1952), режиссёрҙар Ханс Деппе һәм Эрик Оде, ролдәрҙә —арта Эггерт һәм Ян Кепура.
* 1961, төп ролдә — Герхард Ридманн, тауыш — Вундерлих Фриц.
* 1962, телефильм, Австралия.
* 1974, телефильм, ролдәрҙә — Рене Колло, Коллер, Хайнц Зедник, режиссёры — Артур Мария Рабенальт.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Of The Land Smiles (Lächelns des Das Land) 
* Дискография, 1930—2007
Бобылёв Пётр Миронович

**Бобылёв Пётр Миронович** (6 март 1950 йыл — 2 апрель 2021 йыл) — хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1994—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт контроль комитеты, 2003—2008 йылдарҙа — Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе. Башҡортостандың 12-се саҡырылыш (1990—1995) Юғары Советының халыҡ депутаты һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш (1995—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2005), Күмертау ҡалаһының почётлы гражданы (2010)

## Биографияһы
Пётр Миронович Бобылёв 1950 йылдың 6 мартында Ырымбур өлкәһенең Липовка ҡасабаһында тыуған.

1967 йылда урта мәктәпте, 1972 йылда «физика һәм математика уҡытыусыһы» һөнәре буйынса Бөрө дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлай.

Юғары белем алғандан һуң йүнәлтмә менән Күмертау ҡалаһына ебәрелә, ундағы 9-сы һәм 1-се урта мәктәптәрҙә физиканан уҡыта.

1972 йылдың ноябренән 1973 йылдың декабренә тиклем СССР Ҡораллы Көстәрендә хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң Күмертау ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә директор урынбаҫары булып эшләй.

1974 йылдың сентябрендә КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының пропаганда бүлеге инструкторы итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны  1980 йылға тиклем башҡара.

Артабан 1980—1984 йылдарҙа Күмертау ҡала Советы башҡарма комитетының торлаҡ-коммуналь хужалығы идаралығы етәксеһе, 1984 йылдан — Күмертау ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1988—1992 йылдарҙа ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—1994 йылдарҙа Күмертау ҡала хакимиәте башлығы була.

1983 йылда ситтән тороп «инженер-механик» һөнәре буйынса Өфө авиация институтын тамамлай. 
1994 йылдың майында Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Пётр Бобылёвты яңы ойошторолған Дәүләт контроль комитеты рәйесе итеп тәғәйенләй.

2003 йылдың 11 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Пётр Бобылёвты Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына 2002 йылдың декабрендә индерелгән үҙгәрештәр нигеҙендә ойошторолған Башҡортостан Республикаһының Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе итеп биш йылға тәғәйенләй.

2010 йылдан Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт аҡсаларын һөҙөмтәле ҡулланыуға йәмәғәт контроле буйынса Совет етәксеһе була.

Пётр Миронович Бобылёв 2021 йылдың 2 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы 
* «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе
* Күмертау ҡалаһының почётлы гражданы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Проект УГАТУ. «Годы и люди» 
* Бобылев Петр Миронович – биография. 28 июля 2019 
* Глас народа. Петр Бобылев мог бы стать новым премьером. Уфимский Набат РБ - Электронная общественно-политическая газета Республики Башкортостан  

## Сығанаҡтар
* Башкортостан 2007. Кто есть кто? Информационый справочник. Издание 9-е, исправленное и дополненное. — Уфа: Торгово-промышленная палата Республики Башкортостан, 2007, — 336с., ил. ISBN 978-5-902279-41-9