Эстония муниципалитеттары

**[[Муниципалитет]]** — йәки **урындағы үҙидаралыҡ** () — Эстонияның конституция тарафынан билдәләнгән иң кескәй административ берәмеге. Илдең бөтә территорияһы үҙидаралыҡтар  араһында бүленгән.

Законға ярашлы, урындағы үҙидаралыҡтарҙы булдырыу демократик юл менән формалаштырылған урындағы власть органдарының, нигеҙле мәнфәғәттәрҙән һәм ерле халыҡтың өмөттәренән сығып һәм тәғәйен үҙидаралыҡтың үҫеш үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, урындағы тормошҡа  закон сиктәрендә үҙаллы етәкселекте ғәмәлгә ашырыуын күҙҙә тота. 

## Административ структураһы
Эстонияла үҙидаралыҡтар ике типта  була: **ҡалалар** () һәм **улустар **().

Һәр үҙидаралыҡта йыйылыш тип аталған вәкиллекле власть органы бар (), ул даими йәшәгән халыҡ тарафынан ирекле, тура, дөйөм һәм бер рәүешле һайлау барышында йәшерен тауыш биреү юлы менән дүрт йылға бер һайлана. Эстонияла, парламент һайлауҙары менән сағыштырғанда,  урындағы һайлауҙарға хас үҙенсәлек булып тауыш биреү хоҡуғына эйә булыуҙың Эстония гражданлығы булыу-булмауға түгел, ә муниципалитет территорияһында даими йәшәүгә бәйлелеге тора. Урындағы үҙидаралыҡта даими йәшәгән һәм 18 йәше тулған бөтә кешеләр (гражданлығы булмаған һәм башҡа дәүләттең гражданы булған кешеләрҙе лә индереп) тауыш биреүҙә ҡатнашырға хоҡуҡлы.  Әммә кандидатураһын тик Эстония граждандары йә Европа берләшмәһенә ингән башҡа илдәрҙең граждандары ғына күрһәтә ала. Кадрҙағы хәрбиҙәр, шулай уҡ ҡылынған енәйәт өсөн суд хөкөмөнә тарттырылғандар һәм иректән мәхрүм итеү урындарына ебәрелгәндәр (һуңғылары тауыш биреүҙә лә ҡатнаша алмай)  һайлана алмай. 

Урындағы йыйылыш ағзаларының һаны биләмәлә йәшәгән кешеләр һанына ҡарап билдәләнә. Таллиндың ҡала йыйылышы 79 ағзанан (максимум) тора. Йыйылыш ағзаларының минималь һаны  — 7. Урындағы йыйылышҡа етәкселекте уның ағзалары тарафынан һайланған рәйес () тормошҡа ашыра, ул ултырыштарҙы алып бара, вәкиллек функцияларын башҡара һәм совет ҡабул иткән норматив акттарға ҡул ҡуя. 

Йыйылыш менән бергә,  урындағы һәр үҙидаралыҡта башҡарма власть органы  — управа () бар. Управа башында ҡалаларҙа — мэр (), улустарҙа улус старейшинаһы () тора, улар йыйылыш тарафынан дүрт йылға тәғәйенләнә  (ваҡытынан алда вазифаһынан бушатыу йыйылыш ҡарары нигеҙендә мөмкин). Управа башлығы муниципалитет йыйылышынан управа ағзаһы вазифаһына  кандидаттарҙы раҫлата,  управа эшен ойоштороа, уның ултырыштарын әҙерләй һәм алып бара, управа эшен һәм уның буйһоноуында булған органдарҙың һәм учреждениеларҙың эшен ойоштороу буйынса приказдар сығара, управаның бойороҡтарына һәм ҡарарҙарына ҡул ҡуя, шулай уҡ вәкиллек функцияларын башҡара.  Мэрҙар һәм улус старейшиналарының бер үк ваҡытта башҡа дәүләт йә муниципаль вазифа биләүе йәки муниципалитет ҡатнашлығындағы коммерция компанияһының  советына инеүе мөмкин.  

Муниципалитет эсенә бер йә бер нисә торама пункт инеүе ихтимал. Эре үҙидаралыҡтар  сикләнгән вәкәләтле үҙ управаларына эйә булған ҡала  () йәки улус  райондарына  () бүленә ала. Бындай район управаһының башлығы вазифаға  мэр йә улус старейшинаһы күрһәтеүе буйынса    муниципалитет управаһы тарафынан тәғәйенләнә һәм бушатыла. Мәҫәлән,  Таллин ҡалаһы  8 ҡала районынан тора: Хааберсти, Кесклинн, Кристийне, Ласнамяэ, Мустамяэ, Нымме, Пирита, Пыхья-Таллинн.

Күләме буйынса муниципалитеттар  400 000 кешегә тиклем халыҡ йәшәгән Таллиндан  на бары 60 кеше йәшәгән Рухнуға тиклем айырыла. Үҙидаралыҡтарҙың 80 проценттан ашыуында 5 000 кеше йәшәй, шунлыҡтан уларҙың күбеһе административ йәки хужалыҡ функцияларын үтәү маҡсатында  хеҙмәттәшлек итә. 2016 йылда Рийгикогула административ реформа тураһында закон проекты ҡабул ителә, унда үҙидаралыҡтың  минималь күләме 5 000 кеше тип билдәләнә һәм  үҙидаралыҡтарҙы  11 000 кешенән дә кәм булмаған минималь һанлы итеп ойошторорға тәҡдим ителә, әлбиттә, иҫкәрмәләргә лә юл ҡуйыла. Реформа, ике этапта үтеп,  2017 йылдың 1 октябренә  тамамланырға тейеш.

## Муниципалитеттарҙың вәкәләттәре
Конституцияға ярашлы, урындағы үҙидаралыҡтар  урындағы тормошҡа ҡағылышлы бөтә һорауҙарҙы закон сиктәрендә автономлы хәл итә.  Уларҙың компетенцияларына, атап әйткәндә, түбәндәгеләр инә:
* муниципалитет территорияһында социаль ярҙам, социаль хеҙмәттәр, ҡарттарҙы ҡарауҙы, йәштәр менән эште ойоштороу;
* торлаҡ һәм коммуналь хужалыҡ;
* һыу тәьминәте һәм канализация, территорияны йыйыштырыу, тәртиптә тотоу, таҙартыу, сүп-сарҙы һәм ҡалдыҡтарҙы сығарыу;
* урындағы йәмәғәт транспорты;
* ҡаланы планлаштырыу (дөйөм һәм ентекле планлаштырыуҙар), юлдарҙы тәртиптә тотоу.
Үрҙә һаналған вәкәләттәр закон менән башҡа органдарҙың хакимиәт даирәһенә тапшырылмаған күләмдә тормошҡа ашырыла. 

Үҙидаралыҡтар бурыстарына шулай уҡ уларҙың милкендәге мәктәпкәсә балалар учреждениеларын, мәктәптәрҙе, гимназияларҙы, ҡыҙыҡһыныуҙар буйынса түңәрәктәрҙе, китапханаларҙы, музейҙарҙы, спорт базаларын, хәйриәлек йорттарын һәм  һаулыҡ һаҡлау учреждениеларын аҫрау, йорт бесәйҙәрен һәм эттәрен тотоу ҡағиҙәләрен булдырыу, йәмәғәт урындарында тәртип ҡағиҙәләрен булдырыу инә. 

Урындағы үҙидаралыҡтар йәмәғәт тәртибен һәм урындағы үҙидаралыҡтың норматив акттары үтәлешенә контролде тормошҡа ашыра торған структураларҙы төҙөй ала. 

Эстониялағы муниципалитеттар үҙ бюджетына эйә һәм ҡайһы бер урындағы һалымдар һәм йыйымдарҙы тәғәйенләргә хоҡуҡлы (мәҫәлән, рекламаға, урамдарҙы һәм юлдарҙы ябыуға, йорт хайуандарына, күңел асыу ойошмаларына һалым, парковка өсөн түләү һ. б.).

Урындағы үҙидаралыҡ вәкилдәре шулай уҡ Республика  Президентын һайлауҙа һайлаусылар коллегияһы ағзаһы сифатында ҡатнаша ала.

## Урындағы үҙидаралыҡтарҙың автономияһы
Дәүләт судының суд ғәмәлиәтенә ярашлы, муниципалитеттарҙың дәүләт власына ҡарата автономлылығы бөтәһенән элек урындағы барлыҡ мәсьәләләрҙе үҙаллы хәл итеү хоҡуғын аңлата (йәғни «урындағы үҙидаралыҡтарҙың үҙойошоу хоҡуғы»). Был, атап әйткәндә, урындағы үҙидаралыҡтарҙың  үҙ  функцияларын башҡара алырлыҡ кимәлдә аҡса менән тәьмин ителергә тейешлеген һәм урындағы йыйылыштар ағзаларының, иң элек урындағы община мәнфәғәттәрен алға ҡуйып (кәрәк булғанда хатта дәүләт власы органдарына ҡаршы барып),   үҙәк дәүләт власынан бойондороҡһоҙ рәүештә үҙаллы ҡарарҙар ҡабул итеү мөмкинлеге булырға тейешлеген аңлата. Урындағы автономия принцибынан сығып, суд 2005 йылда урындағы һайлау берләшмәләрен ойоштороуға дәүләт индергән  тыйыуҙы юҡҡа сығарҙы.

Эстонияның ҡануниәте шулай уҡ урындағы үҙидаралыҡтарҙың автономияһын яҡлау механизмын да эшләгән  — әгәр, муниципалитет фекере буйынса, берәй закон йәки  министрҙың йә хөкүмәттең ҡарары урындағы үҙидараның конституция биргән гарантияларын боҙһа, был  муниципалитет, ошо акттың конституцияға ярашлы булмауын таныуҙы юллап, **туранан-тура** Дәүләт судына  мөрәжәғәт итергә хоҡуҡлы..  Конституция шулай уҡ, муниципалитеттың фекерен тыңламай тороп, уның сиктәрен үҙгәртеүҙе лә тыя.

## Муниципалитеттар исемлеге
2013 йылдың октябренән Эстонияла  215 үҙидаралыҡ эшләй, уларҙың 30-ы — ҡалаларҙа һәм 185-е — ауылдарҙа. Өйәҙҙәр буйынса муниципалитеттарҙың исемлеге түбәндә бирелә:

### Валгаама

**Ҡалалары:**
:  Валга ()
:  Тырва ()
**Улустары:**
:  Карула ()
:  Отепя (); Отепя   () *ҡалаһын да индереп *
:  Палупера ()
:  Пука ()
:  Пыдрала ()
:  Сангасте ()
: Тахева ()
:  Тыллисте ()
:  Хельме ()
:  Хуммули ()
:  Ыру ()

### Вильяндимаа

**Ҡалалары:**
:  Вильянди ()
:  Выхма ()
:  Мыйзакюла ()
**Улустары:**
:  Абья (); Абья-Палуоя  () *ҡалаһын да индереп *
:  Ҡалып:Ref-etбаш. ()
:  Каркси (); Каркси-Нуйа* * () *ҡалаһын да индереп *
:  Колга-Яани ()
:  Кыо ()
:  Кыпу ()
:  Сууре-Яани (); Сууре-Яани () *ҡалаһын да индереп *
:  Тарвасту ()
:  Халлисте ()

### Вырумаа

**Ҡалалары:**
:  Выру ()
**Улустары:**
:  Антсла (); Антсла  () *ҡалаһын да индереп *
:  Варсту ()
:  Вастселийна ()
:  Выру ()
:  Ласва ()
:  Меремяэ ()
:  Миссо ()
:  Мынисте ()
:  Рыуге ()
:  Сымерпалу ()
:  Урвасте ()
:  Хаанья ()

### Ида-Вирумаа

**Ҡалалары:**
:  Кивиыли ()
:  Кохтла-Ярве ()
:  Нарва ()
:  Нарва-Йыэсуу ()
:  Силламяэ ()
**Улустары:**
:  Авинурме ()
:  Азери ()
:  Алайыэ ()
:  Вайвара ()
:  Ийзаку ()
:  Иллука ()
:  Йыхви (); Йыхви () *ҡалаһын да индереп *
:  Кохтла ()
:  Кохтла-Нымме ()
:  Лохусуу ()
:  Люганузе ();  Пюсси () *ҡалаһын да индереп *
:  Мяэтагузе ()
:  Сонда ()
:  Тойла ()
:  Тудулинна ()

### Йыгевамаа

**Ҡалалары:**
:  Йыгева ()
:  Муствеэ ()
:  Пылтсамаа ()
**Улустары:**
:  Йыгева ()
:  Касепяя ()
:  Пала ()
:  Паламусе ()
:  Паюси ()
:  Пуурмани ()
:  Пыльтсамаа ()
:  Сааре ()
:  Табивере ()
:  Торма ()

### Ляэне-Вирумаа

**Ҡалалары:**
:  Кунда ()
: Раквере ()
**Улустары:**
:  Винни ()
:  Виру-Нигула ()
:  Вихула ()
:  Вяйке-Маарья ()
:  Кадрина ()
:  Лаеквере ()
:  Раквере ()
:  Ракке ()
:  Рягавере ()
:  Сымеру ()
:  Тамсалу (); Тамсалу  () *ҡалаһын да индереп*
:  Тапа ();   Тапа ()  *ҡалаһын да индереп*
:  Хальяла ()

### Ляэнемаа

**Ҡалалары:**
:  Хаапсалу ()
**Улустары:**
:  Вормси ()
:  Кулламаа ()
:  Лихула (); Лихула () *ҡалаһын да индереп*
:  Ҡалып:Ref-etбаш. ()
: ()
:  Ноароотси ()
:  Ныва ()
:  Ридала ()
:  Ханила ()

### Пылвамаа

**Улустары:**
:  Ахья ()
:  Валгъярве ()
:  Вастсе-Куусте ()
:  Вериора ()
:  Вярска ()
:  Канепи ()
:  Кыллесте ()
:  Лахеда ()
:  Микитамяэ ()
:  Моосте ()
:  Орава ()
:  Пылва ();  Пылва () *ҡалаһын да индереп*
:  Ряпина (); Ряпина () *ҡалаһын да индереп*

### Пярнумаа

**Ҡалалары:**
:  Пярну ()
:  Синди ()
**Улустары:**
:  Аре ()
:  Аудру ()
:  Варбла ()
:  Вяндра ()
:  Вяндра (улус) ()
:  Кихну ()
:  Коонга ()
:  Пайкузе ()
:  Саарде ();   Килинги-Нымме () *ҡалаһын да индереп*
:  Сауга ()
:  Сурью ()
:  Тахкуранна ()
:  Тоотси ()
:  Тори ()
:  Тыстамаа ()
:  Халинга ()
:  Хяядемеесте ()

### Рапламаа

**Улустары:**
:  Вигала ()
:  Кайу ()
:  Кехтна ()
: Кохила ()
:  Кяру ()
: Мярьямаа ()
:  Райккюла ()
:  Рапла (); Рапла() *ҡалаһын да индереп*
:  Юууру ()
:  Ярваканди ()

### Сааремаа

**Ҡалалары:**
:  Курессааре ()
**Улустары:**
:   Вальяла ()
:  Каарма ()
:  Кихельконна ()
:  Кярла ()
:  Лаймяла ()
:  Лейси ()
:  Люманда ()
:  Мустьяла ()
: Муху ()
:  Ориссааре ()
:  Пёйде ()
:  Пихтла ()
:  Рухну ()
:  Сальме ()
:  Торгу ()

### Тартумаа

**Ҡалалары:**
:  Калласте ()
:  Тарту ()
:  Элва ()
**Улустары:**
:  Алатскиви ()
:  Вара ()
:  Вынну ()
:  Камбья ()
:  Конгута ()
:  Лаева ()
:  Луунья ()
:  Меекси ()
:  Мякса ()
:  Ныо ()
:  Пейпсияяре ()
:  Пийриссааре ()
:  Пухья ()
:  Ранну ()
: Рынгу ()
:  Тарту ()
:  Тяхтвере ()
:  Хааслава ()
:  Юленурме ()

### Харьюмаа
**Ҡалалары**
:  Кейла ()
:  Локса ()
:  Маарду ()
:  Палдиски ()
:  Сауэ ()
:  Таллин ()
**Улустары:**
:  Аэгвийду ()
:  Ания ();   Кехра () *ҡалаһын да индереп*
:  Вазалемма ()
:  Виймси ()
:  Йыэляхтме ()
:  Кейла ()
:  Керну ()
:  Кийли ()
:  Козе ()
:  Куусалу ()
:  Нисси ()
:  Падизе ()
:  Раазику ()
:  Раэ ()
:  Саку ()
:  Сауэ ()
:   Харку()

### Хийумаа

**Улустары:**
:  Кяйна ()
:  Пюхалепа ()
:  Эммасте ()
:  Хийу ();   Кярдла () *ҡалаһын да индереп*

### Ярвамаа

**Ҡалалары:**
:   Пайде ()
**Улустары:**
:  Албу ()
:  Амбла ()
:  Вяятса ()
:  Имавере ()
:  Кареда ()
:  Койги ()
:  Коэру ()
:  Пайде ()
:  Роосна-Аллику ()
:  Тюри ();   Тюри () *ҡалаһын да индереп*
:  Ярва-Яаани ()

## Һылтанмалар
* Реформа местного самоуправления  публикация эстонского института
* Реформа местного самоуправления  публикация института балтийских наук
* Administrative Территориальное деление Эстонии сайт института эстонского языка

## Иҫкәрмәләр