open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Осипов Афанасий Николаевич

**Осипов Афанасий Николаевич** (28 февраль 1928 йыл — 11 сентябрь 2017 йыл) — совет яҡут рәссамы, 1955 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. СССР-ҙың (1998), РСФСР-ҙың (1978) һәм Яҡут АССР-ының (1978) халыҡ рәссамы, СССР Художество академияһы академигы (1988), И. Е. Репин исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы лауреаты (1986).

## Биографияһы
1928 йылдың 28 февралендә Яҡут АССР-ының Горный улусында () тыуған.

1955 йылда В. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт институтын тамамлай. 1956 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.

Эштәре Рәсәй һәм Саха Республикаһы музейҙарында, галереяларында һәм шәхси коллекцияларында ҡуйылған.

Билдәле эштәре: саха яҙыусылары Н. Е. Мординов, В. М. Новиков, С. Р. Кулачиков, Д. К. Сивцев портреттары (1974), ҡырғыҙ яҙыусыһы Сыңғыҙ Айытматов портреты (1997); «Ыһыах» (саха милли байрамы, 1980) һ. б.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* Почёт ордены (1999)
* СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1988)
* РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1978)
* Яҡут АССР-ы халыҡ рәссамы (1978)
* И. Е. Репин исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы
* СССР Художество академияһы академигы (1988)
* Рәсәй художество академияһының мөхбир ағзаһы (1973).

## Сығанаҡтар
* Афанасий Осипов 
*
Сәйет Йәғәфәров

**Сәйет Йәғәфәров** (*Сәйет батыр, Сәфәр хан*) — 1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Башҡорт старшинаһы, мулла.

## Биографияһы
Сәйет Йәғәфәров сығышы менән руханиҙар ғаиләһенән булған.

Сәйет Йәғәфәров 1681 йылдың июненән Башҡортостандың Ҡазан, Нуғай, Уҫы һәм Себер даруғалары территорияһында ихтилалға әҙерлек буйынса агитацион эшмәкәрлек алып бара. 1682 йылда апрелендә алып баш күтәреүселәрҙең Кама аръяғы ҡәлғәләренә һөжүменә, Көңгөр һәм Өфөнө ҡамауға етәкселек итә. Ихтилал барышында **Сәфәр хан** исеме аҫтында башҡорт ханы тип иғлан ителә.

1682 йылдың июнь башында Кама аръяғы ҡәлғәләре янында батша хөкүмәте ғәскәрҙәре менән ҙур алышта Сәйет яралана.

Баш күтәреүселәр араһындағы низағтан һуң 1682 йылда июлендә ҡалмыҡ ханы Әйүкә менән ихтилалға ҡораллы ярҙам тураһында килешеү төҙөй. Башҡорт һәм ҡалмыҡтарҙың Сәйет батыр етәкселек берләшкән отрядтары башлыса Ҡазан, Нуғай һәм Уҫы даруғалары территорияһында һуғыша. 1683 йылда башында ҡалмыҡтар ихтилалдан ситләшә, башҡорт отрядтары көрәште 1684 йылда көҙөнә тиклем дауам итә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

Әхмәтзәки Вәлиди Туған яҙыуынса, 1704—1711 йылғы баш күтәреүҙәр осоронда башҡорттар Бәрҫеүән буйында Ҡазый мәсетендә ҡоролтайға йыйылалар, унда Алдар тархан (750 башҡорт менән бергә), 1707 йылда ҡаҙаҡтар араһына ҡасҡан Сәйет батырҙың улы (500 ҡаҙаҡ менән бергә) килә. Ҡоролтайҙа улар Өфөгә һөжүм итергә ҡарар итәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
2015 йыл

## Ваҡиғалар
* Рәсәйҙә «Әҙәбиәт йылы».
* июль — Өфөлә БРИКС һәм ШОС халыҡ-ара ойошмаларының осрашыуҙары уҙа.

## Вафат булғандар
* 18 ғинуар — Бүләков Флорид Миңнулла улы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы.
* 23 ғинуар — Аҙнағолов Рафаэль Ғәйнетдин улы, педагогия фәндәре докторы, профессор, Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре.
* 23 март — Ли Куан Ю,  Сингапур Республикаһы Хөкүмәтенең премьер-министры (1959—1990), XX быуаттың мәшһүр сәйәси эшмәкәре.
* 21 апрель — Михалёв Сергей Михайлович, билдәле совет хоккейсыһы һәм тренеры, СССР-ҙың спорт мастеры (1974).
* 23 август — Ураҡсина Рәсимә Миңлебулат ҡыҙы, башҡорт шағиры, яҙыусы, тәржемәсе, педагог.
* 7 октябрь — Сәлиғәскәрова Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы, опера йырсыһы, РСФСР-ҙың (1957) һәм БАССР-ҙың (1951) халыҡ артисы.
* 10 октябрь — Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы, башҡорт теле белгесе, филология фәндәре докторы (1992), профессор, шәрҡиәтсе.
* 11 октябрь — Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (2006) һәм вице-президенты, тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990), археолог.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәсетле тормошо (гәзит)

**Мәсетле тормошо** () — ижтимәғи—сәйәси гәзит. Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ һәм башҡорт телендә сыға. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «„Беҙҙең тормош“ редакция‑нәшриәт комплексы» дәүләт унитар предприятияһы. Беренсе һаны 1930 йылдың август айында баҫыла.

## Хәҙерге эшмәкәрлеге
### Тематик рубрикалары
* Сәйәси шишәмбе — Политическая среда
* Крәҫтиән эштәре — Дела Крестьянские
* Мәктәп тормошо — Школьная жизнь
* Беҙҙекеләрҙе бел — Знай наших
* Мәрхәмәтлек — Благотворительность
* Спорт — Спорт
* Яҡташтар хеҙмәт итә — Служат наши земляки
* Ҡулланыусы мөйөшө — Уголок потребителя

### Хеҙмәткәрҙәр
* Ризуанова Айгөл Нур ҡыҙы
* Юлдашев Рәйес Мөғәлим улы
* Ғәниева Зөһрә Фрат ҡыҙы
* Ғатауллин Венер Дамир улы
* Бәҙертдинова Нәсимә Әхсән ҡыҙы
* Хафизова Әлфирә Ғәрифйән ҡыҙы
* Баһауетдинова Элфира Фәнзәүи ҡыҙы
* Низаева Зилә Ғилемдәр ҡыҙы
* Крючкова Юлия Венер ҡыҙы
* Шарапова Айгөл Фәнир ҡыҙы
* Дәүләтшина Элмира Раймир ҡыҙы
* Сафина Вәлидә Әхсән ҡыҙы
* Шамакова Фәғилә Тимерғәзи ҡыҙы
* Ғәлимова Әлфирә Нурмөхәммәт ҡыҙы
* Михалкова Лариса Александровна

## Тарихы

### Йыляҙмаһы
* Беренсе тапҡыр 1930 йылдың август айында башҡорт телендә баҫылып сыҡҡан.
* 1931 йылдың 10 мартынан «Колхоз байрағы» исемендә ғәрәп шрифында баҫыла.
* 1932 йылдан — «Еңеүҙәргә» исемендә сыға.
* 1940 йылдан кирилл шрифтында баҫтырыла.
* 1954 йылдан — «К победе» («Еңеүгә») исеме менән урыҫ телендә лә сыға башлай.
* 1962 йылдың 26 майынан 1963 йылдың 2 мартына тиклем нәшер ителмәй.
* 1963 йылдың 3 мартында «Коммунист» исеме менән урыҫ һәм башҡорт телдәрендә яңынан сыға башлай. Мәсетле һәм Балаҡатай райондары берләштерелеү сәбәпле Балаҡатай ауыл хужалығы идаралығы партия коммитеты һәм район советы баҫмаһы итеп беркетелә.
* 1965 йылдың ғинуар айынан Мәсетле районы яңынан тергеҙелә, гәзит район ҡарамағына ҡайтарыла.
* 1991 йылдың ғинуар айынан алып «Беҙҙең тормош» һәм «Наша жизнь» исеме аҫтында нәшер ителә;
* 2003 йылдың авгусында район гәзите редакцияһы типография менән берләштерелә һәм Башҡортостан Республикаһының «„Беҙҙең тормош“ редакция‑нәшриәт комплексы» дәүләт унитар предприятияһы итеп үҙгәртелә.
* 2006 йылдан хәҙерге исемен ала.

### Баш мөхәррирҙәр
* Мөхөтдин Тажи (Тажитдинов Мөхөтдин Язар улы) — башҡорт шағиры
* Зәйнәб Биишева — башҡорт яҙыусыһы
* Мостафин Х. М.
* Хәлилов Раһип Зәбих улы
* Мәһәҙиев Дәүләткәрәй Дәүләтбай улы
* Яҡупов М. Г.
* Хажиев Фират Әмерхан улы
* Ямалетдинов Роберт Ниғмәтйән улы.
* Хисамов Ғәлим Афзал улы
* Кәримов Ғәлимйән Тимербай улы
* Моталапова Зөбәржәт Фрат ҡыҙы
* Юлдашев Рәйес Мөғәлим улы
* Шәмсетдинов Шакир Зайнулла улы
* Ғәлимова Г. Р.
* Сафин Рәйес Йәғәфәр улы
* Ризуанова Айгөл Нур ҡыҙы
* Ғәләүетдинов Фуат Вилдан улы
* Баһаутдинова Эльвира Фәнзәүи ҡыҙы

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан. Энциклопедия. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 c.: илл.

## Һылтанмалар
* Гәзит сайты 

## Иҫкәрмәләр
Мейәс (мәғәнәләр)

**Мейәс**:

* Мейәс (йылға) — Башҡортостанда, Силәбе һәм Ҡурған өлкәләрендә ағыусы йылға.
* Мейәс (ҡала) — Силәбе өлкәһендәге ҡала.
* Мейәс буйы — башҡорт халыҡ йыры.
* Оло Мейәс — Пермь крайы, Свердловск өлкәһендәге йылға.
* Яңы Мейәс — Арғаяш районында урынлашҡан ауыл.
* Мейәс ауылы - Красноармейск районының административ үҙәге.
Учалы (мәғәнәләр)

**Учалы**:

* Учалы — Башҡортостандағы ҡала.
* Учалы — 6 мең кеше йәшәгән ауыл, 1930—1970 йылдарҙа Учалы районы үҙәге.
* Учалы — Рәсәйҙәге йылға.
* Оло Учалы — Башҡортостандағы күл.
Оло Учалы (күл)

**Оло Учалы**, **Оло Асыуҙы** () — Башҡортостандың Учалы районындағы күл. Учалы ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан
 Район үҙәге Учалы ҡалаһынан төньяҡтараҡ, Учалы ауылынан көньяҡтараҡ урынлашҡан. Яйыҡ йылғаһы бассейнына ҡарай. Көнбайышта ятҡан Ҡарағайлы күле менән тоташҡан.

## Топонимикаһы
Ғалим һәм сәйәхәтсе Иван Лепёхин үҙенең юл яҙмаларында күлгә «Ашулы» тигән аңлатма бирә, һәм — «асыулы» тип тәржемәләй. Башҡорт телендә «асыулы» — русса «гневный» тигән һүҙ бар, татар телендә лә шундай уҡ мәғәнәгә эйә — «ачулы» һүҙе бар.

## Тасуирламаһы
Төньяҡтан көньяҡҡа күлдең оҙонлоғо 3 км самаһы, күл өҫтө майҙаны яҡынса 3,06 км². Иң тәрән урыны 6 метр.. Тектоник сығышлы (икенсе фараз буйынса — карст-суффозион). РКүл рельефы тигеҙ түгел, уның көнсығыш өлөшөндә улаҡ үтә. Күлдең төбө мәтеле һәм сапропель ултырма-ҡатламдар менән ҡапланған.

## Биологияһы
Күлдә суртан, йәйен, Ҡорман, һаҙан, судак, Опто (балыҡ), Табан (балыҡ), ташбаш һәм сабаҡ тереклек итә. Планктондан Оло Учалы һәм күрше Ҡарағайлы күлендә эвглен ылымығы *[[Phacus caudatus]]* билдәләнә .

## Экологияһы
Оло Учалы күле экологик яҡтан бысранған. Техно-Николь заводы (эллеке Учалы төҙөлөш материалдар заводы, Учалы картон-рубероид заводы) күлгә ҡалдыҡтарҙы түгә. Яҡындағы Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты эшмәкәрлеге йоғонтоһо арҡаһында: 1970—1980-се йылдарҙағы карьерҙағы өҙлөкһөҙ шартлатыуҙар, сульфид саңы яуып торғанлыҡтан, күлдәге был ултырмалар аномаль химик составҡа эйә. Һуңғы ярты быуатта был ҡатламдарҙа ауыр металдар тупланыуы: баҡыр өсөн 1 килограмға 300 миллиграмм, цинк — 1000-6000, ҡурғаш — 70 һәм кадмий — 4 (Урал күлдәрендә уларҙың типик (хас-фоновый) тупланмаһы 48, 79, 21 һәм 0,37 мг/кг тәшкил итә). Күл төбөндәге ҡатламдарҙың күҙәүекле һыуҙарында сульфат-ион концентрацияһы артҡан SO_4^{2-}, 2825 мг/л тиклем барып етә, эсәр һыуҙарҙа булырға тейешле сиктән (ПДК- предельно допустимая концентрация) байтаҡҡа артығыраҡ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кесе Учалы

## Иҫкәрмәләр
Һуғым

**Һуғым** — мал, сара, йола. Алдан уҡ инселәп, итен ғаилә һәм туғандар менән ҡышын ашау өсөн махсус һимертеп мал салыу. Был сара бар төрки халыҡтарҙа ла таралған.

## Һуғым төрҙәре
Һуғымдың бер нисә төрө була. Ул ҡорбан итенән (малынан) бер ни тиклем айырыла. Башҡорт халҡында һуғым өсөн йылҡы, һыйыр малы ҡулай иҫәпләнә. Шулай уҡ һарыҡ, кәзә лә һуғымлыҡ мал тип ҡарала. Бер йәшлек тана-торпо миҡдарын 4—5 һарыҡ-кәзә, 40 ҡаҙ, 60 өйрәк алмаштыра ала, тип һаналған.

Йылҡы малынан ике йәшлек тайҙар, дүнәндәр, ғонандар, байталдар салынған. Эш аттары егеүҙән туҡтатылып, алты ай тирәһе һимертеүҙә тотола һәм унан һуң ғына салына, сөнки уларҙың тарамыштары (мускулдары) ҡаты була. Һыйыр малының орғасыһын ҡулай күргәндәр. Шулай ҙа орғасы малды үрсемгә ҡалдырыу һәр ерҙә һәм һәр ваҡытта ла отошлораҡ һаналған. Иртәгәне ҡайғыртыусы тәжрибәле һәм йүнсел хужалар нәҡ шулай эшләргә тырышҡан. Иркәк мал һәр саҡ һуғым өсөн аҫыралған, шуға ла уны үҙ ваҡытында бестереү хәстәрен күргәндәр.

## Салыу ваҡыты
Һуғым һуйыу — күп халыҡта элек-электән матур һәм үҙенсәлекле йолаға эйләнгән оло бер байрам һанала. Һуғымға эре мал булһа (йылҡы, һыйыр), көндәр ныҡлап һыуытҡас, ер туңып, ҡар менән ныҡлы ғына ҡапланғас та, ауыл халҡы һуғым һуйырға йыйына башлай. Башлыса йылына бер башҡарыла торған был мөһим эште туған-тыумаса, дуҫ-иш, күрше-күлән һәм ағай-эне бергә йыйылышып һуя. Ауылда «Татлы ҡуллы», «Еңел ҡуллы» тип дан алған оҫта мал салыусыһы «Бисмиллаһи, Аллаһуәкбәр» тип төп эшкә тотона. Ҡалған ир-ат уға малды тунарға һәм тейешенсә эшкәртергә ярҙамлаша, ә ҡатын-ҡыҙ өлөшөнә эсәк йыуыу эләгә. Ит бешеп сыҡҡансы, эсәк-ҡарынды таҙартып йөрөүселәргә ҡурлаҡ бешерелә. Ул малдың үпкә, бауыр, йөрәгенән ваҡ итеп тураҡлап әҙерләнә. Һурпаһына балдаҡлап турап күп итеп һуған һалһаң, ул телеңде йоторлоҡ тәмле була.

## Һуғым ашы
Кискә һуғымсыларҙы ашҡа саҡыралар. Һәр кемгә өлөш һалына, эске өлөштәре күстәнәскә биреп ҡайтарыла

Ваҡ малды һуғым өсөн йыл буйы тотонорға була. Уларҙың ите 20 килограмм самаһы булғанға, кәрәк ваҡытта йәй көндәрендә лә тиҙ генә һуйып алғандар. Һуйылған ит махсус эшләнгән ҡар баҙында һаҡланған.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт халыҡ ижады. 1-се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995;
* Башкирское народное творчество. Т. 12. Обрядовый фольклор. Уфа, 2010
* Сулейманова М. Н. Доисламские верования и обряды башкир. Уфа, 2005. М. Н.Сөләймәнова Тәржемә М. В.Хәкимова

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Ҡорбан салыу

**Ҡорбан салыу** () — шәриғәт ҡанундары буйынса салынған мал. Мосолман халыҡтарында таралған. Ҡорбан салыу йолаһы Ибраһим Пәйғәмбәр ﷺ заманынан уҡ килә.

Ҡорбанлыҡҡа тояғы асалы мал кәрәк, күберәген тәкә малы салалар. Ҡош-ҡорт, инәү һалынған мал, ат салырға ярамай. Аттың тояғы айры түгел, шуға ярамай.

Ҡорбанлыҡтың итен өс өлөшкә бүләләр: беренсеһен — етем-фәҡиргә, икенсеһен — туғандарға, өсөнсөһөн шул көндө бешереп, күрше-күләнгә, халыҡҡа ашатырға кәрәк.

## Ҡорбанлыҡ төрҙәре
* Махсус
* Нәҙер ҡорбаны
* Ғәҡиҡә
*Махсус ҡорбан —* йыл һайын ҡорбан айында, ҡорбан байрамына салына торған ҡорбан. Ул бар кешегә лә вәжиб.
 
*Нәҙер —* ул ҡорбан нимәгәлер нәҙер итеп әйтелә. Әйтәйек, дауаханнанан шәбәйеп сыҡһам, ҡорбан салыр инем, тип нәҙер әйтәләр. Был ҡорбанлыҡты оҙаҡлатырға ярамай.

*Аҡиҡа (ғәҡиҡә) —* был бала тыуғас салына торған ҡорбан. Ир бала тыуһа ике баш, ҡыҙ бала өсөн бер баш салына.
Ҡорбанлыҡты  быуынынан ғына бүлеү хәйерле. 
Салыу ҡанын, тиреһен, һөйәген кеше аяғы баҫмаған ергә күмәләр.

;дини риүәйәттәрҙән
Ҡорбандың иң изге нәмәһе тиреһе тип иҫәпләнә. Ахыры заман булғанда бөтә донъя түңкәрелер, үлгән кешеләр ҙә терелер, ти. Бер ат баҫып торорлоҡ урында мең ғәләм бер аяғында ғына баҫып тора алыр, ти. Ер өҫтөнә кеше һыймаҫ. Ҡояш ергә яҡынайып, ҡыҙҙыра башлар. Эҫелектән әҙәмдең мейеһе сүл өҫтөндә ҡайнаған һыу кеүек ҡайнап торор. Бына шул ваҡытта һинең биргән саҙаҡаларың, хәйерҙәрең, ҡорбанлыҡ тиреһе ана шул ҡояш эҫеһенән һаҡлап, күләгә булып торор, ти.

## Нәҙер ҡорбаны

**Нәҙер ҡорбаны** ( — *ант ителгән ҡорбан*) — был кеше үҙ теләге менән мотлаҡ  вәжиб тип ниәтләп салған ҡорбан.

Нәҙер ҡорбаны ике төрлө була:
* Ниндәйҙер  шарттар  менән бәйле булмаған нәҙер. Мәҫәлән, кемдер: «Мин Аллаһ хаҡына ҡорбан килтерәм», - тип әйтә. Был осраҡта кеше теләгән ваҡытында ҡорбан сала ала.
*  Ниндәйҙер  шарттар  менән бәйле нәҙер.  Мәҫәлән, кемдер:« Әгәр сирле һауыҡһа,  мин Аллаһ хаҡына ҡорбан килтерәм», тип әйтте, ти.  Сирле кеше  һауыҡандан һуң ҡорбан салыу мотлаҡ. Теләгәне үтәлмәҫ элек үк ҡорбан салырға ла мөмкин.

Нәҙер ҡорбан  итен ҡорбан салдырған кешегә ашарға ярамай. Шулай уҡ уның ҡушағына (иренә йә ҡатынына), ата-әсәһенә, өләсәй- олатаһына, балаларына һәм ейәненә лә ашарға ярамай. Бынан тыш ҡорбан малының ите шулай  хәлле тип иҫәпләнгән (нисабы булған) кешегә ярамай.

Вафат булғандар өсөн ҡорбан Ҡорбан байрамы көнө салына. Ҡорбан салған кеше итен таратырға ла,  үҙендә ҡалдырырға ла хоҡуҡлы. Ә мәрхүмдең васыяты буйынса салынған ит  фәҡирҙәргә таратыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Ҙәбихә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*  
* О жертвоприношении в исламе и положениях, связанных с ним 
* Животное для Курбана
Үҙәмбай

**Үҙәмбай** — Ырымбур өлкәһенең Гай районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 153 кеше. Почта индексы — 462630, ОКАТО коды —  53 214 840 009.

## Тарихы
Ауылға XIX быуат 2‑се яртыһында башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Аҡъюл ауылынан (хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы) Йомағужа торамаһы барлыҡҡа килә. Артабан Йомағужанан биш ауыл барлыҡҡа килә — Үҙәмбай, 1-се Йомағужа, 2-се Йомағужа, 3-сө Йомағужа һәм 4-се Йомағужа ауылдары барлыҡҡа килгән. Үҙәмбай ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.

1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Үҙәмбай, Әбүбәкер, Сабаҡлы, Ишбирҙе ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре Кесе Ҡаялы йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң Оло Ҡаялы йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә Кесе Ҡаялы йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Ауылдың  шәхестәре

## Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 169 кеше йәшәй.

2002 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 135 кеше йәшәгән.

Күпселек халыҡ — татарҙар.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Үҙәмбай урамдары
* 462630 Үҙәк урамы
* 462630 Йәштәр урамы
* 462630 Яңы урамы

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Гай ҡалаһы): 35 км
* Ауыл советы тиклем (Иҫке Хәлил): 10 км

## Инфраструктура
Ауылда мәктәп бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Үҙәмбай
* РОДОПЛЕМЕННАЯ ЭТНОНИМИЯ И ЕЕ ЗНАЧЕНИЕ В ИЗУЧЕНИИ ЭТНИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ БАШКИР (НА ПРИМЕРЕ ВОСТОЧНОГО ОРЕНБУРЖЬЯ)
Гумбольдт исемендәге Берлин университеты

**Гумбольдт исемендәге Берли́н университе́ты** (, ҡыҫҡаса *HU Berlin*, ) — Берлиндын 4 университеты араһында иң олоһо.

Университет 1809 йылдын 16 авгусында Вильгельм фон Гумбольдт тарафынан асыла. 1828 йылда исеме *Фридрих Вильгельм Университеты* тип исем алмаштырыла.

1812 йылдан университетта ректор вазифаһында Фридрих Карл Савиньи эшләй.

1830 йылдан ректор вазифаһында Георг Вильһельм Фридрих Гегель эшләй.

1949 йылдан хәҙерге исем менән йөрөй.

Беренсе факультеттар: юридик, медицина, фәлсәфә һәм теология факультеттары. Беренсе Ректор — Теодор Шмальц.

## Юридик факультеты
Берлин университетының юридик факультеты хоҡуҡ тарихы мәктәбе ояһы. Факультетта Фридрих Карл Савиньи (1779—1861) эшләй: «Хәҙерге рим хоҡуғы системаһы» китабы баҫтырыла.

Георг Пухта (1789—1846) «Институция курсы», «Ябай хоҡуҡ» китаптарын баҫтыра.

## Тамалаусылар
Генрих Гейне, Адельберт фон Шамиссо, Людвиг Фейербах, Отто фон Бисмарк, Карл Маркс, Франц Меринг, Вильгельм Либкнехт и Карл Либкнехт, Альфред Вегенер, Алиса Саломон, Курт Тухольский.

## Ректорҙар
* Фридрих Карл фон Савиньи
* Иоганн Готлиб Фихте
* Георг Вильһельм Фридрих Гегель
* Фридрих Шлейермахер
* Карл Вейерштрасс
* Теодор Моммзен
* Рудольф Вирхов
* Макс Планк
* Артур Кронфельд

Һәм башҡа ғалимдар.
Тулуза

**Тулу́за** ( , местн. ,  , ) — Францияның көньяғындағы ҡала, Окситания регионының баш ҡалаһы, Юғары Гаронна департаментының һәм Тулуза округының үҙәге. Францияның эре сәнәғәт, фән һәм мәҙәниәт үҙәктәренең береһе; халыҡ һаны буйынса (427 мең кеше, 2004), Париж, Марсель һәм Лиондан һуң илдең дүртенсе ҡалаһы. Девиз — *Per Tolosa totjorn mai* — «Тулуза өсөн бөтә күберәк».

Ҡалала 1993 йылдан метро эшләй. Тулузала күренекле философ-теолог Фома Аквинский ерләнғән.

## География
Тулуза Гаронна йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Тулуза турист офисы
Ла-Серена (Чили)

**Ла-Серена ** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның һәм Кокимбо өлкәһенең административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Эльки провинцияһына ҡарай. Ҡала аша Панамерикан таш юлы һәм тимер юл үтә.

Коммунаның майҙаны — 1893 км². Халыҡ һаны — 177607 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 98,24 кеше/км².
1544-се йылда испан конкистадоры Педро де Вальдивия ҡалаға нигеҙ һала.

## Географик урыны
Чилиҙың баш ҡалаһынан (Сантьяго) 425 саҡрым төньяҡта, Эльки йылғаһының Тымыҡ океанға ҡойған ерендә урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:

* төньяҡта — Ла-Игуэра коммунаһы
* көнсығышта — Викунья коммунаһы
* көньяҡта — Андакольо коммунаһы
* көньяҡ-көнбайышта — Кокимбо коммунаһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Административ бүленеш
Коммуна 17 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

## Һылтанмалар
* Sitio web de la Ilustre Municipalidad de La Serena.
* Guía de Turismo en La Serena Chile
* Fotos de la Serena Coquimbo
Хәтирә

**Хәтирә** — халыҡ ижады жанры.

Халыҡ ижадында сағыштырмаса яңыраҡ, хәҙерге заманда булған хәл-ваҡиғалар тураһында ошо ваҡиғаларҙың шаһиты тарафынан һөйләнелеп йөрөгән хикәйә-иҫтәлектәр, йәғни хәтирәләр бар. Рус фольклористикаһында бындай хикәйәләрҙе «устный рассказ», «сказ», татарҙар «сөйләк», ҡаҙаҡтар «әңгиме»  тигән термин менән атап йөрөтә.

Хәтирәлә хикәйәләү ваҡиғаны күргән-белгән кеше, йәғни шаһит исеменән алып барыла. Хәбәр ҡылыу һөйләүсенең туған-тыумасаһы, күршеһе һ. б. таныштары шаһит булған күренеш һәм хәлдәргә лә нигеҙләнергә мөмкин. Был яғы менән хәтирә хөрәфәти хикәйәне хәтерләтә, әммә һуңғыларынан айырмалы рәүештә, хәтирәләрҙә кешенең ен- шайтан һ. б. ят көстәр менән «осрашыуы» түгел, ә реаль ваҡиғалар, кешеләр менән бәйләнештәре һүрәтләнә. Башҡа төр хикәйәләрҙәге кеүек, хәтирәгә лә ышандырырға иҫәп тотоп, хәл-ваҡиғаны конкретлаштырып, урынын, ваҡытын күрһәтеп һөйләү хас. Йыш ҡына геройҙарҙың исем-фамилиялары, башҡарған вазифалары, ғөмүмән, кем булыуҙары күрһәтелеүсән.
Йәнәй

**Йәнәй** — башҡорт ҡәбиләһе.

## Ырыу составы
* *Боғаҙы*
* *Ҡамбар*
* *Туғыҙ*

## Этноним
Ҡәбиләнең этнонимы *генах* () формаһында Византия императоры Константин Багрянородный менән «Империя менән идара итеү тураһында» хеҙмәтендә боронғо венгр ҡәбиләләре берләшмәһендә телгә алына. Йәнәй башҡорт ҡәбиләһенең һәм ено () венгр ҡәбиләһенең этнонимдарының уртаҡлығы тел белгестәрендә бер ниндәй ҙә шик тыуҙырмай. Д. Немет буйынса этноним артабанғыса үҫешкән: *jenee — jeneu — jeno*. Этнонимдың барлыҡҡа килеүе хаҡында төрлө фекерҙәр бар. Тел белгестәре В. Г. Егоров һәм Д. Немет буйынса йәнәй атамаһы боронғо төрки телдәренән барлыҡҡа килгән тип фаразлайҙар. Этноним шулай уҡ сыуаштарҙа ла билдәле.

## Тарих

Беҙҙең эраның I мең йыллыҡ аҙағында — II мең йыллыҡ башында йәнәйҙәр юрматы-юрмый этник ҡоронда булып, боронғо башҡорт халҡының компоненттарының береһе була. Йәнәй ҡәбиләһенең формалашыуына шулай уҡ ҡатай, ҡыпсаҡ һәм үҫәргән ҡәбиләләре мөхитендә йәшәүе йоғонто яһай.

1909 йылда «Шура» журналында баҫылып сыҡҡан йәнәйҙәрҙең риүәйәттәренә ярашлы, уларҙың боронғо тыуған ерҙәре («йәнәй ватаны») Әй буйҙарында урынлашҡан. Аҙаҡ йәнәйҙәр яңы ер эҙләп Каманың ике яҡ яр буйы, Ыҡ һәм Ағиҙелдең түбәнге ағымы буйҙарына килеп төпләнәләр. Был ысынға тап килә, ҡәбилә Каманың ике яҡ яр буйы, Иж (Ижау), Сөн, Ыҡ һәм Ағиҙелдең түбәнге ағымындағы үҙәндәрен биләгән, ерҙәренең төньяҡ сиктәре Беүә буйҙарына барып еткән. Бында йәнәйҙәр байлар, бүләр, гәрә, йылан һәм ҡырғыҙ ҡәбиләләре менән күрше була.

Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының *Йәнәй улусын* тәшкил итә. П. И. Рычков мәғлүмәттәренә ярашлы XVIII быуат уртаһында Йәнәй улусында 400 йорт иҫәпләнгән. Географик урынлашыуы арҡаһында, ҡәбиләнең биләмәһе тәүгеләрҙән булып колонияллаштырыуға дусар була, был үҙ сиратында уларҙы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашырға мәжбүр итә.

Йәнәйҙәрҙең ерҙәре XVIII—XIX быуаттарҙа Сарапул, Минзәлә һәм Бөрө өйәҙҙәренә, ә 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда —  5-се (10-сы, 11-се) һәм 11-се (12-се) башҡорт кантондарына ҡараған.

## Урынлашыуы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* *Йәнғәлин Ә.-Г.* Минзәлә башҡорттары араһында нисә Герой булған? // «Башҡортостан» гәзите. 2013, 15 май.

## Видеояҙмалар
*  Сценарий авторы С. Хәмиҙуллин, реж. А. Өмөтбаев. «Историческая среда», «Башҡортостан» ДУП ТРК, 2012 йыл.
Кокимбо (өлкә)

**Кокимбо** () — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 15 коммуна һәм 3 провинция берләштерә.

Майҙаны — 40 579,9 км². Халыҡ һаны — 603 210 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 14,86 кеше/км².

Административ үҙәге — Ла-Серена.

## Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Атакама өлкәһе
* көнсығышта — Аргентина республикаһы
* көньяҡта — Валпараисо өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

### Төп йылғалар
* Эльки
* Лимари
* Чоапа

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
 

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
 

## Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 15 коммуна һәм 3 провинция берләштерә.

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт (исп.)
Мырҙалар

**Мырҙалар** — Әйле ырыу-ҡәбилә берләшмәһенә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе.

## Ырыу составы

* аҡсыуаш,
* балтағол,
* барҡылдаҡ,
* бишәй, бүреҫ,
* йәтимдәр,
* ҡаҙаҡ,
* ҡоҙғон,
* ҡотлосура,
* ҡырҙы,
* манғул,
* миндияр,
* сипай,
* сулпы,
* сырҙы,
* таҙ,
* тауир,
* таулы,
* тунғатар,
* шайтан

## Әҙәбиәт
* История башкирских родов Т.23 КУДЕЙ МУРЗАЛАР КАРАТАВЛЫ.pdf   

## Һылтанмалар
*   
* История башкирского клана Мурзалар по данным ДНК-генеалогии
* Түбәләҫ һәм Мырҙалар ырыуы тураһында Хәмиҙуллин Салауат ФМ-радиола 1 декабрь 2017
* Силәбе өлкәһе порталы. Мырҙалар

## Иҫкәрмәләр
АҠШ-тың Азия флоты

**АҠШ-тың Азия флоты**  () — АҠШ Хәрби-диңгеҙ көстәренең бер өлөшө. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында флот Филиппинды һаҡлау бурысын үтәй.

## Барлыҡҡа килеүе
Азия Эскадраһынан ярала, флот статусын 1902 йылда ала. 1907 йылда флот АҠШ-тың Тымыҡ океан флоты Беренсе Эскадраһы тип үҙгәртелә. Ләкин 1910 йылдың 28 ғинуарында  был эскадра караптары яңынан Азия Флотына әйләндерелә. Шулай итеп, ойошторолоу йәһәтенән&nbsp; Азия Флоты Ҡушма Штаттарҙың көнбайыш яр буйында база ҡороп урынлашҡан һәм 1940 йылда; Пёрл-Харборға күсерелгән АҠШ Тымыҡ океан флотынан бойондороҡһоҙ булып ҡала.

## 1902—1941
1904 йылда бөтә линкорҙар флот составынан сығарыла һәм метрополияға күсерелә. Уның составында тик канонер кәмәләре генә ҡала, улар  Янцзы Патруле составында Янцзы йылғаһында патруллек итә. 

1922 йылда, АҠШ-тың Атлантик флоты  Патруль көстәре тип үҙгәртелгәс, Азия флоты Филиппин менән Гуамды һаҡларға, шулай уҡ Ҡытайҙа Асыҡ ишектәр Сәйәсәтенә булышлыҡ күрһәтеүгә оҙатыла.

## Икенсе донъя һуғышы
1941 йылдың уртаһында, президент Рузвельт Японияға металлолом һатыуға  эмбарго индергәс, флоттың бөтә эре караптары  Ҡытайҙан сығарыла, ә флоттың штабы 1940 йылдың 21 октябренән  Манилаға беркетелә. Ул мәлдә флот командиры адмирал Томас Харт  була, АҠШ-тың Азия флотына командалыҡ итеүҙе ул 1939 йылдың 25 июлендә, япондарҙың Ҡытайға өҙлөкһөҙ агрессияһы арҡаһында Япония менән мөнәсәбәттәр боҙола башлағас һәм йыл ярым элгәре япондар Янцзы йылғаһында &nbsp;«Панай» тигән американ канонеркаһын батырғас ҡабул итә.

Флот Кавителағы хәрби-диңгеҙ базаһына һәм Olongapo хәрби-диңгеҙ станцияһына беркетелә. 22 июлдә *Mariveles* хәрби-диңгеҙ базаһы ла йыһазландырылып файҙаланыла башлай.

Һуғыш башланған осраҡта  адмирал Харт Һинд океанына сигенеү тураһында ҡарар ҡабул итергә вәкәләтле була.

## Һылтанмалар
*
Вашингтон Монументы

** Вашингтон Монументы** () — мэриленд мрамор менән биҙәкләнгән гранит обелискы. Ауырлығы — 91 мең тонна, бейеклеғе — 169 метр.

1848—1884 йылдарҙа төҙөлгән, Джордж Вашингтон һәйкәле тип. 

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Монумент Вашингтону, его история, участие общества «Незнаек» в строительстве и другие любопытные факты из жизни сооружения по американским первоисточникам
*
Эльки (провинция)

**Эльки провинцияһы ** ()  — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Кокимбо.

Үҙенә 6 коммуна берләштерә.

Майҙаны — 16 895,1 км². Халыҡ һаны — 365 371 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 21,63 кеше/kм².

## Географик урыны
Провинцияның сиктәштәре:
* төньяҡта — Уаско провинцияһы
* көнсығышта — Сан-Хуан провинциһы (Аргентина)
* көньяҡта — Лимари провинцияһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Административ бүленеш
Үҙенә 6 коммуна берләштерә.
***[[Андакольо (Чили)|Андакольо]] **. Админ. үҙәге — Андакольо.
***[[Кокимбо (коммуна)|Кокимбо]] **. Админ. үҙәге — Кокимбо.
***[[Ла-Игуэра (Чили)|Ла-Игуэра]] **. Админ. үҙәге — Ла-Игуэра.
***[[Ла-Серена (Чили)|Ла-Серена]] **. Админ. үҙәге — Ла-Серена.
***[[Пайгуано]] **. Админ. үҙәге — Пайгуано.
***[[Викунья (Чили)|Викунья]] **. Админ. үҙәге — Викунья.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
 

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Пруссия (мәғәнәләр)

**Пруссия:**

* Пруссия — Үҙәк Европала тарихи регион.
* Пруссия (короллек) — 1701 йылдан 1918 йылға тиклем булған немец короллеғы.
Чоапа (провинция)

**Чоапа провинцияһы ** () — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Ильяпель.

Үҙенә 6 коммуна берләштерә.

Майҙаны — 10 131,6 км². Халыҡ һаны — 81 681 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 8,06 кеше/kм².

## Географик урыны
Провинцияның сиктәштәре:
* төньяҡта — Лимари провинцияһы
* көнсығышта — Сан-Хуан провинциһы (Аргентина)
* көньяҡта — Петорка провинцияһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Административ бүленеш
Үҙенә 4 коммуна берләштерә.
***[[Ильяпель]] **. Админ. үҙәге — Ильяпель.
***[[Саламанка (Чили)|Саламанка]] **. Админ. үҙәге — Саламанка.
***[[Лос-Вилос]] **. Админ. үҙәге — Лос-Вилос.
***[[Канела (Чили)|Канела]] **. Админ. үҙәге — Канела.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты (INE-2002), халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Башҡортостан (сауҙа үҙәге)

**«Башҡортостан» сауҙа үҙәге** Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә урынлашҡан. 1987 йылдың 31 октябрендә асылған.

## Тарих
1979 йылда нигеҙ һалына. 1987 йылда файҙаланыуға тапшырыла һәм 31 октябрендә асылған. 1994 йылда Башҡортостан сауҙа үҙәге хәҙерге статусын ала.

## Йүнәлеше
Аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙары (50 меңдән ашыу төр) менән ваҡлап-күмәртәләп сауҙа итеүҙе, йәмәғәт туҡланыуы продукцияһын етештереүҙе һәм һатыуҙы тормошҡа ашыра, 90-ға яҡын өҫтәмә хеҙмәт күрһәтә. Дөйөм майҙаны 36 мең м² булған бинаны биләй, шул иҫәптән сауҙа залдары — 11,7 мең м², склад бүлмәләре — 5,4 (һыуытылғандары — 0,4). 

Составы: 2 универсаль магазин, йәмәғәт туҡланыуы комбинаты (ресторан, кафе, бар, ашхана); 4 мең берәмектән ашыу сауҙа-технологик һәм һыуытыу ҡорамалы, 1000 еңел автомобилгә автотуҡталҡаһы бар. 2010 йылда 400‑ҙән ашыу кеше эшләгән. «Башҡортостан» хеҙмәттәре менән көн һайын 10—20 мең кеше файҙалана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башҡортостан халыҡ сауҙа үҙәге
Дан теле

**Дан теле** () — герман төркөмөнөң төньяҡ герман төркөмсәһенә ҡараған тел. Данияла һәм Фарер Утрауҙарыла дат теле рәсми тел булып һанала. 5,7 миллион тирәһе кеше дат телен туған теле рәүешендә белә.

Хәҙерге дан теле көнбайыш (ютланд, ют), утрауҙағы (Зеландия, Фюн һәм көньяҡ-дат утрауҙары) һәм көнсығыш диалекттарына бүленә. Яҙмаһы — латин әлифбаһы. Грамматик төрө буйынса дат теле флектив-аналитик тел була.

## Тарих
Швед теле, Норвег теле, Фарер теле һәм Исланд телдәргә яҡын.

### Диалекттар
Дан теле тарихында өс период бар:
* дөйөм скандинав теле (III—IX бб.)
* боронғо дат теле (IX—XVI бб.)
* яңы дат теле (XVI б. башлап), хәҙерге дан теле үҙ эсенә ала (XX б.).

## Дан теле ареалы
* Данияла — бөтәһе 5 425 420 кеш.
* Гренландияла — 6,8 мең. кеше (2005)
* Фарер Утрауҙарыла — рәсми теле.
* Германияла — 50 мең. кеш. (Шлезвиг-Гольштейн)
* Швецияла — 42 602 кеш. (2005).
* АҠШ-та — 33 395 кеш.
* Канадала — 5295 кеш., шулай уҡ Австралияла һәм Аргентинала.

## Дан-норвег алфавиты
Яҙыу латин алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Хәҙерге дат алфавиты 29 хәрефтән тора.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Коллекция полезных ссылок для изучающих датский язык 
* Скандинавские языки // Литературная энциклопедия
* Проблемы межскандинавского языкового общения 
* О датском языке на сайте Dansk.Ru — История и культура Дании
Лимари (провинция)

**Лимари провинцияһы** () — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Овалье.

Үҙенә 5 коммуна берләштерә.

Майҙаны — 13 553,2 км². Халыҡ һаны — 156 158 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 11,52 кеше/kм².

## Географик урыны
Провинцияның сиктәштәре:
* төньяҡта — Эльки провинцияһы
* көнсығышта — Сан-Хуан провинциһы (Аргентина)
* көньяҡта — Чоапа провинцияһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Административ бүленеш
Үҙенә 5 коммуна берләштерә:
* **[[Овалье]] **. Админ. үҙәге — Овалье.
* **[[Рио-Уртадо (коммуна)|Рио-Уртадо]] **. Админ. үҙәге — Рио-Уртадо.
* **[[Монте-Патрия]] **. Админ. үҙәге — Монте-Патрия.
* **[[Комбарбала]] **. Админ. үҙәге — Комбарбала.
* **[[Пунитаки]] **. Админ. үҙәге — Пунитаки.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты (INE-2002), халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Эльки (йылға)

**Эльки** () — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенең төньяғында аҡҡан йылға.

Писко-Эльки ҡасабаһы эргәһендә, Турбио һәм Рио-Кларо йылғалары ҡушылып, Эльки йылғаһы барлыҡҡа килә. Йылға көнбайышҡа ағып, Ла-Серена ҡалаһы эргәһендә Тымыҡ океанға ҡоя. Викунья ҡалаһы эргәһендә йылға быуылған (Пукларо һыуһаҡлағысы).

## Һылтанмалар
* Rios de Chile — Río Elqui 
* CUENCA DEL RIO ELQUI
Лимари (йылға)

**Лимари́** () — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенән аҡҡан йылға. Овалье ҡалаһынан 4 км көнсығышта, Уртадо менән Рио-Гранде йылғалары ҡушылып — Лимари йылғаһын тыуҙыра. Бассейн майҙаны — 11 696 км², оҙонлоғо — 64 км.

Лимары бассейнында чили юбеяһы үҫә. Чилиҙың урта өлөшөндә халыҡ үҫеше юғары булғас, был төрҙөң кәмеүе ихтимал.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
* уң яҡтан: Инхенио йылғаһы;
* һул яҡтан: Пунитаки йылғаһы;

## Галерея

Файл:Nac rio limari.jpg|Лимари йылғаһының барлыҡҡа килеүе
Файл:Copiapoa coquimbana.jpg|Йылға тамағында
|Йылға үҙәнендәге йөҙөм араҡыһы плантациялары
Ильяпель

**Ильяпель** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Чоапа провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 21 826 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 2629 км². Халыҡ һаны — 30 355 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 11,91 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 205 саҡрым (193 км) көньяҡта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Комбарбала коммунаһы
* көнсығышта — Сан-Хуан провинцияһы (Аргентина)
* көньяҡ-көнсығышта — Саламанка коммунаһы
* көньяҡта — Лос-Вилос коммунаһы
* көнбайышта — Канела коммунаһы

## Административ бүленеш
Коммуна 12 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

## Һылтанмалар
* http://www.mundochoapa.cl 
* Radio Illapel 
* http://www.diarioeldia.cl/
* http://www.injuv4.cl/ensite/?page_id=50 
* choapa.net 
* www.choapa.cl
Сальмонеллёз

**Сальмонеллёз** — кеше һәм хайуандарҙың инфекцион ауырыуы. *Salmonella* затына, *Enterobacteriaceae* ғаиләһенә ҡараған бактериялар тыуҙыра.

## Кеше сальмонеллёзы
Башлыса инфицирланған хайуан һәм ҡош продукттарын ашағандан һуң башлана. Ауырыу бактериялары ашҡаҙан-эсәк юлына үтеп инә һәм токсиндар бүлеп сығара. Инкубация осоро 2 сәғәттән алып 3 тәүлеккә тиклем. Гастроинтестиналь, таралған (тифҡа оҡшаш һәм септик варианттары) сальмонеллёз формалары һәм сальмонеллёз бактерияларын йөрөтөүсәнлек айырыла.

### Төп симптомдары
Тән температураһы күтәрелеү, өшөп ҡалтырау, ҡоҫоу, эс китеү, эс ауыртыу һ.б. Диагностика өсөн клиник-эпидемиологик һәм лабороторияларҙа (бактериологик, серологик) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла.

## Дауалау
Медикаментоз (антибактериаль, инфузия һ.б. препараттар).

### Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр
Гиповолемия, инфекцион токсикоз шоктары, йөрәк етешмәүсәнлеге һ.б.

### Иҫкәртеү
Аҙыҡ‑түлек продукттарын етештереүҙә, ташыуҙа һәм һаҡлауҙа гигиена талаптарын һ.б. үтәү.

## Мал сальмонеллёзы
Инфекция сығанағы — ауырыу хайуандар һәм бактерия йөрөтөүселәр. Ауырыу алиментар, аэроген, ҡорһаҡ эсе (ҡолон, һарыҡ бәрәсе) юлдары аша йоға.

### Төп симптомдары
Киҫкен ауырыу осрағында — тән температураһы күтәрелеү, малдың төшөнкө хәле, аппетит боҙолоу, эс китеү, конъюнктивит; ярым киҫкен һәм хроник ауырыу осрағында — хәлһеҙләнеү, пневмония, артрит, һарыҡтарҙа, бейәләрҙә — аборт һ.б. Диагностика өсөн клиник, патологоанатомик, эпизоотологик, лаборотор тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла.

### Дауалау
Медикаментоз (ауырыуға ҡаршы махсус сыворотка, антибиотиктар, нитрофуран препараттары, бактериофагтар һ.б.).

### Иҫкәртеү
Малды аҫрау һәм ашатыуҙың зоогигиена һәм ветеринария‑санитария ҡағиҙәләрен үтәү, инә малды һәм тыуған йәш малды вакцинациялау, карантинда тотоу һ.б. Малды һуйырға мәжбүр булған осраҡта уларҙан алынған продукттар сальмонелледы киҫәтеү өсөн тикшерелә.

## Башҡортостанда ауырыуҙы тикшереү һәм анализлау

### Кеше сальмонеллёзы
Башҡортостанда 100 мең кешегә 2004 йыл — 33,3, 2006 йыл — 33,9, 2008 йыл 43,7 сальмонеллёз менән ауырыған кеше теркәлгән. 21 быуат башынан Медицина университетында Д. Х. Хунафина етәкселегендә Сальмонеллёз диагностикаһы, клиникаһы, уны дауалау мәсьәләләре б‑са тикшеренеүҙәр алып барыла (А. П. Мамон, Ә.М.Шәмсиева), ауырыуҙың этиологик, клиник‑эпидемиологик структураһы өйрәнелә (А. Н. Бурганова, Р. З.Ғүмәрова, В. Ф.Шәйхмиева), С. этиотроп терапияһы ысулдары камиллаштырыла (Бурганова, А. Т.Ғәлиева, Шәмсиева).

### Мал сальмонеллёзы
Башҡортостанда 2003—07 йылдаҙа был ауырыу менән ауырыу осраҡтары теркәлгән (баш һаны): һыйыр малы — 17, сусҡа — 5. 20 быуаттың 30—40‑сы йылдарында Ветеринария лабораторияһында быҙау һәм ҡолон cальмонеллез эпизоотологияһы һәм махсус иҫкәртеү мәсьәләләре (В. Н. Грибанов, И. А. Смирнов), 20 б. 90‑сы йылдарында Аграр университетта сальмонеллёз осрағында мал эсәклегенең иммуногенезын көйләү һәм микробиоценозын төҙәтеү өсөн умартасылыҡ продукттарын ҡулланыу мәсьәләләре (Р. Т. Маннапова) һ.б. өйрәнелә.

## Һылтанмалар
Овалье

**Овалье** () —  Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Лимари провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 66 405  кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 3835 км². Халыҡ һаны — 108 020 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 28,17 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 82 саҡрым (77 км) көньяҡта, Лимари йылғаһы буйында урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Андакольо һәм Кокимбо коммунаһы
* төньяҡт-көнсығышта — Рио-Уртадо коммунаһы
* көнсығышта — Монте-Патрия коммунаһы
* көньяҡ-көнсығышта — Пунитаки коммунаһы
* көньяҡта — Канела коммунаһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Административ бүленеш
Коммуна 34 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

## Һылтанмалар
* Ovallito.cl 
* Ovallevirtual.cl 
* Biblioteca Pública de Ovalle
* Periodico Online De Ovalle
Сабыртмалы тиф

**Сабыртмалы тиф** — эпидемик сабыртмалы тиф, кешенең киҫкен инфекцион ауырыуы. *Rickettsia Prowazekii* тыуҙыра. Беренсел һәм рецидив (Брилл ауырыуы) сабыртмалы тифтан айырыла.

## Ауырыу барышының осорҙары
Башланғыс (4—5 көн), көсәйеү (4—12 көн), һауыға башлау (2—4 аҙна). Сабыртмалы тиф йөрөтөүселәрҙең (кейем һәм баш беттәре)эсәктәренән сыҡҡан бүлендектең кеше тәнен тырнағанда уның лайлалы тиресәһенә эләгеүенән йоға. Тыуҙырыусылар ҡан тамырҙарының эндотелиаль күҙәнәктәрен (некроз, тромбоз үҫешә), нервы (менингоэнцефалит) һәм йөрәк‑ҡан тамырҙары системаларын зарарлай. Инкубация осоро 6—21 көн дауам итә.

## Төп билдәләре
Тән темпкратураһының 39—40°С тиклем күтәрелеүе, тән тиреһенә розеолёз-петехиаль сабыртма таралыуы, көслө баш ауыртыу, психомотор ҡуҙғыу һ.б. Диагностика өсөн клиник-эпидемиологик һәм лаборатория (серологик) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз (антибактериаль, кардиотроп, седатив һ.б. препараттар).

## Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр
Пневмония, тромбоэмболия, миокардит һ.б.

## Иҫкәртеү
Педикулёзға ҡаршы көрәш.

## Һылтанмалар
* 
*
Бразилияның ҡалалары

**[[Бразилия|Бразилияның]] ҡалалар исемлеге**

Бразилия — юғары урбанизациялы дәүләт. Бразилия география һәм статистика институтының (БГСИ) мәғлүмәттәре буйынса — ундан һигеҙ кеше ҡалала йәшәйҙәр.

## Иң эре ҡалалар
;*[[БГСИ]]ның 2006 һәм 2014 йылғы мәғлүмәттәре буйынса
: *Штаттарҙың баш ҡалалары **билдәләнгән***
















== Иң эре ҡалалар картаһы ==
Ҡалаларҙың халыҡ һаны:
*  — ≥ 1 000 000 кеше
*  — 500 000 — 1 000 000 кеше
*  — 100 000 — 500 000 кеше.



== Иң эре ҡала агломерациялары ==
Агломерацияларҙа 32 % илдең халҡы йәшәй (180 миллиондан 55). 
;*БГСИның 2006 йылғы мәғлүмәттәре буйынса''

## Иҫкәрмәләр
Бразилияның административ бүленеше

__NOTOC__
Бразилия — 26 штаттан һәм 1 федераль округтан торған федератив дәүләт.

## Тарих

Image:Mapa_do_Brasil_em_1534.png|1534*13 капитанства бүленеше*
Image:Mapa_do_Brasil_em_1574.png|1573*Ике вице-батшалыҡ*
Image:Mapa_do_Brasil_em_1709.png|1709*Бразилия колонияһы*
Image:Mapa_do_Brasil_em_1778.png|1789*Бразилия Минас заговоры () ваҡытында*
Image:Mapa_do_Brasil_em_1823.png|1822*Империя провинциялары*
Image:Mapa_do_Brasil_em_1889.png|1889*Иҫке республика*
Image:Mapa_do_Brasil_em_1943.png|1943*Ҡушылған ерҙәр*
Image:Mapa_do_Brasil_atualmente.png|1990*Әлеге ваҡытта*


## Бразилияның штаттар исемлеге

}

Бразилияның политик картаһы.


## Һылтанмалар
* Бразилия картаһы
Ҡарға күҙе

**Ҡарға күҙе** () — ләлә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 20 төрө билдәле, Евразияның уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда дүрт япраҡлы ҡарға күҙе үҫә. Башлыса күләгәле һәм дымлы урмандарҙа үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә таралған. Донъяла размеры буйынса оҙаҡ йылдар рекорд тотоп килә
.

## Ботаник яҙма
Оҙон һырылыусы тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, ябай, бейеклеге 15—40 см. Япраҡтары (һаны — 4) киң эллипс формаһында, өҫкө өлөшөндә ҡыҫҡа итеп осланған, ултырма тиерлек, сәскә аҫтында, таҡыяла урынлашҡандар. Сәскәһе яңғыҙ, һабаҡ осонда урынлашҡан. Сәскә эргәлеге 2 әйләнәлә урынлашҡан 8 япраҡсанан тора: тышҡылары — йәшел, эскеләре — һарғылт‑йәшел. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡарағусҡыл төҫтәге күп орлоҡло еләк, июлдә өлгөрә. Ағыулы үҫемлек.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
*  
*  
*
Валпараисо (өлкә)

**Валпараи́со** () — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 38 коммуна һәм 7 провинция берләштерә.

Майҙаны — 16 396,1 км². Халыҡ һаны — 1 539 852 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 93,92 кеше/км².

Административ үҙәге — Валпараисо.

## Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Кокимбо өлкәһе
* көнсығышта — Аргентина республикаһы
* көньяҡта — Сантьяго һәм ОХиггинс өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

### Төп йылғалар
* Майпо
* Аконкагуа
* Петорка
* Ла-Лигуа
* Касабланка

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу  (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
 

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
 

## Административ бүленеш

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт (исп.)
Атакама (өлкә)

**Атака́ма** () — Чилиҙың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 9 коммуна һәм 3 провинция берләштерә.

Майҙаны — 75 176,2 км². Халыҡ һаны — 254 336 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 3,38 кеше/км².

Административ үҙәге — Копиапо.

## Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Антофагаста өлкәһе
* көнсығышта — Аргентина республикаһы
* көньяҡта — Кокимбо өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

### Төп йылғалар
* Пан-де-Асукар
* Копиапо
* Уаско
* Саладо

## Тарих
Чили ерҙәрен беренсе булып 1536 йылда Диего де Альмагро аса башлай. Быға тиклем был ерҙәрҙә Диагитас () ҡәбиләләре йәшәгән була.

1744 йылдың 8 декаберендә Сан-Франциско-де-ла-Сельва ҡалаһына нигеҙ һалына (хәҙерге Копиапо). Ә 1789 йылда колонияның Амбросио О’Хиггинс губернатороның бойороғо буйынса Валенар ҡалаһына нигеҙ һалына.

1832 йылда Хуан Годой Чаньякрильола күпләп көмөш ятҡылыҡтарын аса. Шуның арҡаһында Чили донъяла, көмөштөң иң төп етештереүсеһе була.

1916 йылда Потрерильоста баҡыр табышы башлана.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

## Административ бүленеш

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт (исп.) 
* Атакаме тураһында мәғлүмәттәр (исп., англ.)
Мауле (өлкә)

**Мауле** () —  Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 30 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.

Майҙаны — 30 296,1 км². Халыҡ һаны — 908 097 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 29,97 кеше/км².

Административ үҙәге — Талка.

## Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — О’Хиггинс өлкәһе
* көнсығышта — Аргентина республикаһы
* көньяҡта — Био-Био өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
 

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
* Талка (Talca) — 205 089 кеше (2002)
* Курико (Curicó) — 139 700 кеше (2002)
* Линарес (Linares) — 100 604 кеше (2002)
* Каукенес (Cauquenes) — 52 000 кеше (2002)
* Конститусьон (Constitución) — 50 914 кеше (2002)
* Парраль (Parral) — 45 000 кеше (2002)
* Сан-Клементе (San Clemente) — 42 000 кеше (2002)
* Сан-Хавьер (San Javier) — 40 000 кеше (2002)
* Молина (Molina) — 27 203 кеше (2002)

## Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 30 коммуна һәм 4 провинция берләштерә.

## Һылтанмалар
Сантьяго (өлкә)

**Сантьяго** () — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 52 коммуна һәм 6 провинция берләштерә.

Майҙаны — 15 403,2 км². Халыҡ һаны — 6 061 185 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 393,5 кеше/км².

Административ үҙәге — Сантьяго.

## Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Валпараисо өлкәһе
* көнсығышта — Аргентина республикаһы
* көньяҡта — О’Хиггинс өлкәһе
* көнбайышта — Валпараисо өлкәһе

### Төп йылғалар
* Майпо
* Мапочо (Майпо ҡушылдығы)
* Колина (Майпо ҡушылдығы)

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
* Сантьяго — 5 428 590 кеше (2002)
* Пуэнте-Альто — 492 915 кеше (2002)
* Сан-Бернардо — 246 762 кеше (2002)
* Пеньяфлор — 66 619 кеше (2002)
* Колина — 77 815 кеше (2002)
* Мелипилья — 94 540 кеше (2002)
* Талаганте — 59 805 кеше (2002)
* Буин — 63 419 кеше (2002)

## Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 52 коммуна һәм 6 провинция берләштерә.

## Транспорт

### Аэропорттар
* **[[Артуро Мерино Бенитес исемендәге халыҡ-ара аэропорты]]**, Сантьяго
Оса һәм ултыра торған юлаҡтың оҙонлоғо — 3200 м; диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 474 м; IATA (ИАТА) коды - SCL; ICAO (ИКАО) коды — SCEL
* **Лос-Серильос аэропорты** (Los Cerrillos) — Сантьяго
Оса һәм ултыра торған юлаҡтың оҙонлоғо — 2242 м; диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 511 м; IATA (ИАТА) коды - ULC; ICAO (ИКАО) коды — SCTI
* **Эль-Боске аэропорты** (El Bosque) — Сантьяго
Оса һәм ултыра торған юлаҡтың оҙонлоғо — 1836 × 40 м; диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 562 м; ICAO (ИКАО) коды — SCBQ
* **Эулогио-Санчес аэропорты ** (Eulogio Sanchez) — Сантьяго
Оса һәм ултыра торған юлаҡтың оҙонлоғо — 1141 × 27 м; диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 649 м; ICAO (ИКАО) коды — SCTB
О'Хиггинс (өлкә)

**О’Хиггинс** () — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 33 коммуна һәм 3 провинция берләштерә.

Майҙаны — 16 387,0 км². Халыҡ һаны — 780 627 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 47,64 кеше/км².

Административ үҙәге — Ранкагуа.

## Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Валпараисо һәм Сантьяго өлкәһе
* көнсығышта — Аргентина республикаһы
* көньяҡта — Мауле өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
 

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)

* Ранкагуа (Rancagua) — 206 971 кеше (2002)
* Сан-Фернандо (San Fernando) — 63 732 кеше (2002)
* Ренго (Rengo) — 30 891 кеше (2002)
* Мачали (Machalí) — 23 920 кеше (2002)
* Гранерос (Graneros) — 21 616 кеше (2002)
* Сан-Висенте-де-Тагуа-Тагуа (San Vicente de Tagua Tagua) — 18 914 кеше (2002)
* Санта-Крус (Santa Cruz) — 18 603 кеше (2002)
* Чимбаронго (Chimbarongo) — 13 795 кеше (2002)
* Пичилему (Pichilemu) — 12 392 кеше (2002)
* Сан-Фернандо-де-Мостасаль (San Francisco de Mostazal) — 12 037 кеше (2002)

## Административ бүленеш

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Валенар

**Валенар** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның һәм Уаско провинцияһының административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Уаско провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 43 750 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 7084 км². Халыҡ һаны — 48129 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 6,79 кеше/км².

## Географик урыны
Ҡала Эльки йылғаһының үҙәнендә урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Копиапо коммунаһы
* көнсығышта — Тьерра-Амарилья провинцияһы
* көньяҡ-көнсығышта — Альто-дель-Кармен коммунаһы
* көньяҡта — Ла-Игуэра коммунаһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Транспорт
* **Валенар аэропорты ** (Коды ICAO: *SCLL*, коды IATA: *VLR*)
* **Валенар тимер юл станцияһы**
* **Автомобиль юлдар:**
** С-5 Арика автомобиль юлы — Ла-Серена (Панамерикан таш юлы)
** С-46 Валенар автомобиль юлы — Уаско
** С-485 Валенар автомобиль юлы — Альто-дель-Кармен

Автомобиль юлдарҙан, тормамаларға (йәшәү пункттарына) хәтлем ара:
* Копиапо — 150 км
* Альто-дель-Кармен — 39 км
* Чаньяраль — 315 км
* Ла-Серена — 199 км
* Уаско — 57 км

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
 

## Административ бүленеш
Коммуна 15 райондан тора:
 

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
 

## Һылтанмалар
* Коммунаның рәсми сайты
* Валенар фотоһы www.flickr.com