Льюис Кэрролл

**Льюис Кэрролл** (, ысын исеме **Чарльз Лютвидж До́джсон**, йәки **Чарльз Латуидж До́джсон** — Оксфорд университеты Крайст Чёрч колледжының математика профессоры Чарлз Латвидж Додсондың псевдонимы), *Charles Lutwidge Dodgson*; 27 ғинуар 1832 йыл — 14 ғинуар 1898 йыл) — инглиз яҙыусыһы, математик, логик, философ]], диакон һәм фотограф]]. Льюис Кэрроллдың фамилияһы урыҫ телендә даими рәүештә хаталы итеп «Доджсон» тип яҙылып килә. Инглиз телендәге төп нөсхәлә «g» өнө әйтелмәй, Кэрролл үҙе фамилияһын «Додсон» тип әйтеп йөрөгән. Иң билдәле әҫәрҙәре — «Алиса в Стране чудес» («Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары») һәм «Алиса в Зазеркалье» («Әлисә Көҙгө эсендә»), «Снаркҡа һунар» тигән шаян поэма.

## Биографияһы

Льюис Керрол *Чешир* графлығында *Дарсбери* ауылында 1832 йылдың 27 ғинуарында рухани ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә 7 ҡыҙ бала 4 малай була. Өйҙә уҡый башлай, үҙен аҡыллы һәм зирәк бала итеп күрһәтә. Уға белем биреү менән атаһы шөғөлләнә. Һулаҡай була; әйтеүҙәренсә, уны уң ҡул менән яҙырға мәжбүр иткәндәр һәм был психикаһына кире тәьҫир иткән, бәлки шул тотлоғоусан булыуға килтергәндер.

12 йәшендә Төньяҡ Йоркширҙағы Ричмонд ҡалаһынан йыраҡ түгел шәхси грамматик мәктәпкә уҡырға ингән. Льюисҡа унда оҡшай, әммә 1845 йылда уға Рагби мәктәбенә күсергә тура килә, тик уны малай бик өнәп еткермәй. Бында ул 4 йыл уҡый һәм математика һәм дин дәрестәрендә уңышҡа өлгәшә.

1850 йылдың майында Оксфорд университетының аристократтар уҡыған иң шәп колледждарының береһе *Крайст-Чёрчҡа* уҡырға инә һәм ғинуарҙа Оксфордҡа күсеп килә. Бик шәп уҡымаһа ла, математиканан көслө булыуыуы арҡаһында, бакалавр дәрәжәһен алғас, конкурс на чтение в Крайст-Чёрчта математик лекциялар уҡытыу буйынса конкурсты уңышлы үтеп, уҡыта башлай. Бында ул 26 дауамында эшләй. Күңеленә бик ятмаһа ла, был уға ярайһы һәйбәт табыш килтерә.

Колледж уставы буйынса ул рухани дәрәжә ала, әммә священник түгел, ә диакон ғына була, шуға күрә уға йәмәғәттә эшләү кәрәк булмай. Яҙыусылыҡ хеҙмәтенә ул колледжда уҡыған сағында уҡ тотона.шиғырҙар һәм ҡыҫҡа хикәйәләр яҙа, уларҙы төрлө журналдарға «Льюис Кэрролл» псевдонимы менән ебәреп ята. Был псевдонимды уға нәшриәтсе һәм яҙыусы Йетс уйлап таба. Эдгар Катвеллис тигән псевдонимы ла булған.

Яйлап билдәлелек яулай бара. 1854 йылда Англияның етди баҫмаларында күренә башлай. 1856 йылда колледжға яңы декан — *Генри Лиддел* килә (), уның 5 балаһы араһында 4 йәшлек Элис (Алиса) та була.

Льюис колледж ректоры Генри Лидделл ғаиләһенең яҡын дуҫы булып китә һәм Элис (1852 йылғы) менән уның Лорина һәм Эдит тигән апаларына әкиәттәр һөйләй торған булған.

1864 йылда атаҡлы «Алиса в Стране чудес» әкиәтен яҙа. 3 йылдан англикан сиркәүе диаконы Доджсон Рәсәйҙә булып ҡайта. Был осорҙа англикан һәм Урыҫ православ сиркәүе араһында бәйләнештәр барлыҡҡа килгән була.

Кэрроллды юлдашы Лиддо менән Мәскәү кафедраһында 50 йыл эшләгән митрополит Филарет һәм архиепископ Леонид (Краснопевков) ҡабул итә. Маршрут былай төҙөлә: Лондон — Дувр — Кале — Брюссель — Кёльн — Берлин — Данциг — Кёнигсберг — Петербург — Мәскәү — Түбәнге Новгород — Мәскәү — Троице-Сергиев лавраһы — Петербург — Варшава — Бреслау — Дрезден — Лейпциг — Эмс — Париж — Кале — Дувр — Лондон.

Был Кэрроллдың сит илгә берҙән-бер сәйәхәте була. Быны ул "Дневнике путешествия в Россию 1867 йылда Рәсәйгә сәйәхәт көндәлеге"ндә теркәп бара һәм яҙмалар уның вафатынан һуң ғына баҫыла.

Үҙ исеме менән математика буйынса бик күп фәнни хеҙмәттәр баҫтыра һәм уйындар, башватҡыстар, хатта иҫәпләү буйынса яңы ысул да уйлап таба. Математик логика буйынса ул үҙ ваҡытынан күпкә алға киткән булған..

1898 йылдың 14 ғинуарында Гилфордта вафат була (Суррей графлығы) һәм шунда туғандары араһында ерләнә.

## Льюис Кэрролл һәм мауығыуҙары
Керроллдың бер мауығыуы — фотография. *Генри Пич Робинсон* һәм Гюстав Оскар Рейландер эштәре менән бер рәттән, Кэрроллдың фотоһүрәттәре пикториализмға ҡарай, был стиль өсөн махсус теҙеп ҡуйып төшөрөү һәм негативтарҙы монтажлау хас. Кэрролл Рейландер менән шәхсән таныш булған, унан күпмелер өйрәнгән дә һәм унан ҡуйылышлы балалар фотографиялар коллекцияһы һатып алған. Яҙыусының Рейландер төшөргән фотографияһы XIX быуаттың 60-сы йылдарына хас классик фотопортрет һанала. Яҙыусы шулай уҡ Клементина Гавардендан 37 фотография коллекцияһы алған була.

Чарльз Лютвидж Додсондың икенсе оло мауығыуы — шахмат. Улар Кэрроллдың бер нисә фотографияһында урын алған. Ул Он активно интересовался важными событиями шахматной жизни Бөйөк Британияның шахмат тормошон күҙәтеп барған, үҙе уйнаған, балаларҙы уйнарға өйрәткән. «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» ла үҙе уйлап сығарған шахмат партияһы нигеҙендә яҙылған һәм уның башланғыс позицияһы диаграммаһын китабының башына төшөрөп тә ҡуйған булған.

Биограф яҙыуынса, бала сағында ул ташландыҡ шахталарға йөрөргә яратҡан. Күрәһең Әлисәнең ҡуян ояһына барып төшөүе идеяһы ошо тәьҫораттар арҡаһында ла тыуғандыр.

## Шәхси тормошо
Льюис Кэрролл өйләнмәгән.

Кэрролл бәлкәс ҡыҙҙар менән уйнарға бик яратҡан. «Мин балаларҙы яратам (тик малайҙарҙы түгел)», — тип яҙып ҡуйған ул бер ваҡыт.
…Уға кейемһеҙ ҡыҙҙар ғәжәйеп матур булып күренгән. Ҡайһы ваҡыт ул яланғас йәки ярымяланғас ҡыҙҙарҙы фотоға төшөргән йәки рәсемдәрен эшләгән — әлбиттә, әсәләренең рөхсәте менән.

… Кэрролл үҙе ҡыҙҙар менән дуҫлығын бер гонаһһыҙ тип һанаған; шулай булыуына шикләнергә нигеҙ юҡ. Етмәһә, кескәй әхирәттәренең күп һанлы иҫтәлектәрендә тәртипһеҙлек ҡылыу булып тойолорлоҡ бер генә ишара ла юҡ

Кэрролладың мауығыуҙарын педофилия тураһында имеш-мимеш тыуыуға ла сәбәпсе була. Әммә һуңғы йылдарҙағы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, уның әхирәттәренең күбеһенә 14 йәштән күберәк булған.

XIX быуаттың ахырына тиклем Англияла 14 лет йәшки тиклемге ҡыҙҙар енси өлгөрмәгән тип һаналған. Кэрроллд улар менән мауығыуы ул саҡтағы әхлаҡ ҡағиҙәләре буйынса бер гонаһһыҙ мауығыу һаналған.

## Башҡортсаға тәржемәләр
Льюис Кэрроллдың Элис тураһындағы әкиәттәре донъяның йөҙҙәрсә телдәренә тәржемә ителгән. Улар араһында башҡорт теленә тәржемә лә бар. Беренсе тәржемә «Алиса мөғжизәләр илендә» тип аталған, был урыҫ телендә ғәҙәти ҡулланылған «Алиса в Стране чудес» тигән атамаға тулыһынса ярашлы (инглизсә *Alice’s Adventures in Wonderland*)

2017 йылда әкиәт инглиз теленә ярашлы «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» тигән исем менән Ирландияла баҫылып сыға. Уны яҙыусы Гүзәл Ситдиҡова консультант-мөхәррир Виктор Фет етәкселегендә башҡорт теленә тәржемә иткән Ни өсөн шундай атама алғанын тәржемәсе үҙе былай тип аңлата:

## Әҫәрҙәре
* «Полезная и назидательная поэзия» (1845)
* «Алгебраический разбор Пятой книги Эвклида» (1858)
* «Приключение Алисы под землёй» () (написана до «Алисы в Стране чудес» в ноябре 1864 года, русский перевод Нины Демуровой (2013))
* «Приключения Алисы в Стране чудес», общепринятое в России название «Алиса в Стране чудес» (1864), первый перевод на русский язык был сделан в 1879
* «Сведения из теории детерминантов» (1866)
* «Месть Бруно» (основное ядро романа «Сильвия и Бруно») (1867)
* «Элементарное руководство по теории детерминантов» (1867)
* «Phantasmagoria and Other Poem» (1869)
* «Алиса в Зазеркалье|Сквозь Зеркало и Что там увидела Алиса», общепринятое в России название «Алиса в Зазеркалье» (1871)
* «Охота на Снарка» (1876)
* Математический труд «Эвклид и его современные соперники»; «Дублеты, словесные загадки» (1879)
* «Эвклид» (I и II книги) (1881)
* Сборник «Стихи? Смысл?» (1883)
* «История с узелками » (A Tangled Tale, 1885) — сборник загадок и игр
* «Логическая игра» (1887)
* «Математические курьёзы» (часть I) (1888)
* «Сильвия и Бруно» (часть I) (1889)
* «Алиса для детей» и «Круглый бильярд»; «Восемь или девять мудрых слов о том, как писать письма» (1890)
* «Символическая логика» (часть I) (1890)
* «Заключение „Сильви и Бруно“» (1893)
* Вторая часть «Математических курьёзов» («Полуночные задачи») (1893)

### Экранға сыҡҡан әҫәрҙәре
* Алиса в Стране чудес (фильм, 1903)
* Алиса в Стране чудес (фильм, 1915)
* Алиса в Стране чудес (мультфильм, 1951)
* Бармаглот (мультфильм, 1971)
* Алиса в Стране чудес (фильм, 1972)
* Бармаглот (фильм)|Бармаглот (фильм, 1977)
* Алиса в Стране чудес (мультфильм, 1981)
* Алиса в Зазеркалье (мультфильм, 1982)
* Твой любящий друг (мультфильм, 1984)
* Алиса в Стране чудес (фильм, 1986)
* Алиса (фильм, 1988)
* Алиса в Стране чудес (фильм, 1999)
* Алиса в Стране чудес (мини-сериал)
* Алиса в Стране чудес (фильм, 2010)
* Алиса в Зазеркалье (фильм)|Алиса в Зазеркалье (фильм, 2016)

### Сәхнәгә ҡуйылған әҫәрҙәре
* Jabberwocky (рок-опера)
* «Беги, Алиса, беги» режиссера Максима Диденко в Театре на Таганке

## Уйлап табыуҙары
* Никтография

## Шулай уҡ ҡара
* Сказки об Алисе Льюиса Кэрролла в книжной иллюстрации
* Голова (скульптура) — монумент в усадьбе Лейхтенбергских, описанный Льюисом Кэроллом в *Дневнике путешествия в Россию в 1867 году*.
* Королева Элеонора и Прекрасная Розамунда — постановочная фотография Льюиса Кэрролла, созданная в 1863 году.
* Святой Георгий и Дракон (фотография)— постановочная фотография Льюиса Кэролла, созданная в 1875 году.
* Бутби, Пенелопа#Пенелопа Бутби на фотографиях Льюиса Кэрролла|Экси Китчин в образе Пенелопы Бутби — серия постановочных фотографий Льюиса Кэролла по мотивам картины Джошуа Рейнолдса, созданная в 1875—1876 годах.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Демурова Н. М. Картинки и разговоры. Беседы о Льюисе Кэрролле. — СПб.: издательство «Вита Нова», 2008. — с. 576. — ISBN 978-5-93898-173-7 — Серия: Жизнеописание
* Демурова Н. М. Льюис Кэрролл. — М. : Молодая гвардия, 2013. — 414 [2] с., [16] л. ил. — (Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1590 (1390)). — ISBN 978-5-235-03568-3. — 5000 экз.*'
* 
* 

== Һылтанмалар ==

* *Бокшицкий А.* [http://ec-dejavu.ru/a-2/Alice.html Алиса съела пирожок…] 
* *Галинская И. Л.* [http://ilgalinsk.narod.ru/carroll/c_chapt1.htm «Льюис Кэрролл и загадки его текстов»]
* *Данилов Ю. А.* [http://www.wonderland-alice.ru/public/danilov2/ Льюис Кэрролл в России] 
* *Демурова Н. М.* www.lib.ru/CARROLL/about.txt «Льюис Кэрролл и история одного пикника»
* *Демурова Н. М.* www.lib.ru/CARROLL/carrol0_10.txt «О переводе сказок Кэрролла»
* *Карпушина Н.* [http://www.nkj.ru/archive/articles/18316/ Перечитывая «Алису»] «Наука и жизнь», № 7, 2010.
* *Падни, Джон.'' «Льюис Кэрролл и его мир» , пер. с англ. под ред. В. Харитонова, М.: «Радуга», 1982.
* «Алиса» Льюиса Кэрролла
* [lib.ru/CARROLL/ Льюис Кэрролл]
* [lewis-carroll.ru/ Льюис Кэрролл — жизнь и творчество]
* Льюис Кэрролл  на сайте Института Философии РАН
* 
* [www.lewiscarroll.org/carroll/photography/ Льюис Кэрролл] и фотография