open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көйөргәҙе районының Советтар Союзы һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

Көйөргәҙе районынан барлығы ете Советтар Союзы Геройы һәм өс Социалистик Хеҙмәт Геройы бар.

## Советтар Союзы Геройҙары
# Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы (20.09.1915—05.01.1945) — Кинйәбыҙ ауылы.
# Биктимеров Сәлмән  Ғәлиәхмәт улы (14.08.1913—24.02.1971) — Кинйәбыҙ ауылы.
# Ғайсин Хәсән Назар улы (08.05.1908—12.08.1991) — Ҡарай ауылы.
# Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы (10.03.1904—1986) — Иҫке Морапталауылы
# Недошивин Вениамин Георгиевич (13.10.1917—1991) — Ермолаево ауылы.
# Хохлов Анатолий Иванович (01.07.1918—04.02.1995) — Бахмут ауылы.
# Хөсәйенов Хөрмәт Хәмзә улы (1920−1943) — Ялсыҡайауылы.

## Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

# Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улы — "Таймаҫ" совхозы һауынсыһы,  Ялсыҡай ауылы — 1966 йыл, 22 март.
# Чуева Анна Николаевна — Картуф һәм башҡа йәшелсәләр үҫтереүҙә ҡаҙанған уңыштары өсөн, Чиканов утары.
# Шарков Гаврил Антонович —  «Башуглеразрезстрой» тресының Ермолаевка шахта төҙөү идаралығы электрослесаре Анновка ауылы.

## Әҙәбиәт

Ә. Й. Ҡотлоәхмәтов, Л. Р. Хәбибуллина, Г. Н. Басов … «Көйөргәҙе ере: Заман, ваҡиғалар, кешеләр». — Ермолаево, 2005. — ISBN 5-901834-25-9

## Һылтанмалар
* Көйөргәҙе районы хәҡимиәте рәсми сайты (урыҫ.) 
* Башҡортостан Республикаһы рәсми мәғлүмәт сайтында Көйөргәҙе районы (урыҫ.)
Дәүләт бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәр бирелгән көйөргәҙелеләр

# Барановский Никита Иванович (1919—1998) — РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ермолаево ауылы.
# Вахитов Шәүәли Мөхәмәт улы (1932) — Социалистик хеҙмәт Геройы, БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы, Ленин, Октябрь революцияһы һәм Халыҡтар дуҫлығы ордендары кавалеры, Ялсыҡай ауылы.
# Степанов Евгений Федорович (1923) — РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, СССР Дәләт премияһы лауреаты, Ермолаево ауылы.
# Тарасов Алексей Павлович (1932) — БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Маҡтау Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән.
# Әбдрәшитов Раил Абдулла улы (1938) — РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ермолаево ауылы.
# Дәминова Шәмсиә Закир ҡыҙы (1939) — БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы, Октябрь Революцияһы, 3-сө дәрәжәләге Хеҙмәт даны ордены, «Маҡтау билдәһе» ордены кавалеры, Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының Маҡтау ҡағыҙы. Түкән (Беренсе Ферма) ауылы.
# Әбсәләмов Камил Ғәләметдин улы (1928) — БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы, Ленин, Октябрь революцияһы ордендары һәм «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Иҙәк-Ишмәт ауылы.
# Ғайсин Илгиз Сөләймән улы (1937) — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, 3-сө дәрәжәләге Хеҙмәт даны, «Маҡтау Билдәһе» ордендары, Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерәү, СССР ВДНХ-ның бронза миҙалдары менән бүләкләнгән, Абдул ауылы.
# Кириллов Сергей Николаевич (1934) — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, 2-се һәм 3-сө дәрәжәләге Хеҙмәт Даны ордендары менән бүләкләнгән, Керәүле-Илюшкин ауылы.
# Евина Валентина Ивановна (1925) — БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Хеҙмәт алдынғылығы өсөн», «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәт өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнәгн, Ермолаево ауылы.
# Шәрәфетдинов Ғүмәр Бәкир улы (1925) — Ленин ордендары, 2-се дәрәжәләге Ватан һуғышы, Хеҙмәт ҡыҙыл байраҡ ордендары, Жуков, Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерәү, «Хеҙмәт алдынғыһы» миҙалдары менән бүләкләнгән.
# Ишмөхәмәтов Мирхәким Мирхәйҙәр улы (1925—2007)
# Күлмөхәмәтова Фәниә Ғәриф ҡыҙы
# Мөхәмәтшин Йәҙкәр Мостафа улы

## Әҙәбиәт

Ә. Й. Ҡотлоәхмәтов, Л. Р. Хәбибуллина, Г. Н. Басов … «Көйөргәҙе ере: Заман, ваҡиғалар, кешеләр» Ермолаево −2005 йыл. — ISBN 5-901834-25-9

## Һылтанмалар
* Көйөргәҙе районы хәҡимиәте рәсми сайты (урыҫ.) 
* Башҡортостан Республикаһы рәсми мәғлүмәт сайтында Көйөргәҙе районы (урыҫ.)
Аджимка

**Аджимка** — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға  Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка  йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010300512111100039986
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111103998
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Саентология

**Саентоло́гия** (,  белем һәм  белем, һүҙ — «белемдең белеме») — практик дини фәлсәфә. Нигеҙләүсе — Лафает Рональд Хаббард. 1951 йылда көҙөн Рон Хаббард шундай һөҙөмтәгә кила: кеше — әруах. Беренсе сиркәү 1954 йылда барлыҡҡа килә.

## Хоҙай Саентологияла
Хоҙай Саентологияла «һигеҙенсе дина́мика» тип атала. Беренсе динамика — кеше үҙе, икенсе динамика — кешенең ғаиләһе (бала үҫтереү, ир-ҡатын мөнәсәбәте), өсөнсө — берәй кеше төркөмө, дүртенсе — бөтә кешеләр, бишенсе — бөтә тере организмдар, алтынсы — бөтә тере булмаған донъя, етенсе — әруах.*Бөтөнләй боҙолған һәм көсһөҙләнгән культураларҙан башҡа донъя тарихында һәр бер йәмғиәт Юғарғы Зат барлығын раҫлаған* тип Хаббард яҙа.Саентологияла Хоҙайға ҡарата догмалар юҡ.

## Саентология сиркәүҙәре


File:The_Center_of_Scientology_Tel_Aviv.jpg|Тель-Авив, Израиль 
File:Church of Scientology building in Los Angeles, Fountain Avenue.jpg|Лос-Анджелес, АҠШ 
File:Church of Scientology Brussels, Belgium.jpg|Брюссель, Бельгия
File:Church of Scientology Padova Italy Entrance.jpg|Падова, Италия
File:Scientology Mexico building in 2010.jpg|Мехико, Мексика
File:Church of Scientology Melbourne.jpg|Мельбурн, Австралия
File:Church of Scientology Quebec, Canada.jpg|Квебек, Канада
File:Aosheu.jpg|Копенгаген, Дания
File:Church of Scientology Hamburg, Germany.jpg|Гамбург, Германия
File:Berlin Scientology Church.jpg|Берлин, Германия
File:Iglesia Cienciología Madrid.jpg|Мадрид, Испания
File:Church of Scientology Washington, DC.jpg|Вашингтон, Колумбия округы, АҠШ




## Иҫкәрмәләр


## Cаентологтар өсөн рәсми әҙәбиәт
# Китап «Что такое Саентология?»
# Китап «Саентология, книга в картинках»
# Китап «Саентология, основы жизни»

## Тышҡы һылтанмалар
* Саентология сиркәүенең күп телле видео каналы 

### Саентологияны тәнҡитләү
* Раздел «саентология» на сайте Центра св. Иринея.
* Саентология  — досье на саентологию на сайте Мир Религий.
* Джон Атак. «Кусочек синего неба: Разоблачение дианетики, саентологии и Л. Рона Хаббарда».
Октябрьск

**Октябрьск** — күп мәғәнәле топоним. Рәсәйҙәге 1917 йылғы Октябрь революцияһына бәйле ҡуланыуға индерелгән.

*Шулай уҡ [[Октябрь]] һәм [[Октябрьский]] төшөнсәлерен ҡарағыҙ.*

## [[Башҡортостан Республикаһы]]нда

* Октябрьск (Мәсетле районы) — ауыл
* Октябрьск (Учалы районы) — ауыл
Пуризм

**Пуризм** ( — таҙа) — әҙәби телде сит телдәрҙән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән, неологизмдарҙан таҙартырға кәрәгенән артыҡ тырышыу; телдең йәнәһе сафлығын һаҡлау өсөн, уны сит тел һүҙҙәренән таҙартыуҙы маҡсат итеп алған бер йүнәлеш.; телдең сафлығын, нормаларын һаҡлау өсөн, башҡа телдәрҙән һүҙ алмаҫҡа тырышыу.
thumb|right|250px|Исландия пуристары символы — Тор сүкеше

## Пуризм урыҫ телендә

Урыҫ теленә һүҙҙәр алыныу Пётр I реформаларынан башлана, тел мәсьәләләренә етди ҡараш башланғас урарҙың үтеп кереүе тотҡарлана. Һүҙлек төҙөгәндә Рәсәй академияһы императрица кенәз Дашкова аша тапшырған талапты күҙ алдында тота *«академик һүҙлектә сит телдән ингән һүҙҙәрҙе ҡулланмаҫҡа, телдә ҡулланылғандарын иҫке йәки яңы уйлап табылған һүҙҙәр менән алмаштырырға».* Был йүнәлештә академия эшмәкәрлеге уңышһыҙ була (1804 йылдың 17 сентябрендәге һәм 1805 йылдың 23 мартындағы ултырыш); аудитория урынына — слушалище, адъюнкт урынына — приобщник, актёр урынына — лицедей һүҙҙәре ҡулланырға ҡарар ителә.

XIX быуат башы шовинистик нигеҙҙәге пуризм менән үҙенә билдәлелек яулаған Шишков менән бәйле. Шишков «аллея» урынына — «просад», «кий» урынына — «шаропих», «калоши» урынына— «мокроступы» һүҙҙәрен ҡулланырға тәҡдим итә.

Был һүҙҙәр ҡулланышҡа инмәй онотолоп ҡала.

## Һылтанмалар
* 
* Пуризм // Литературнaя энциклопедия, 1929—1939
* 
* Пуризм — статья из Словаря-справочника лингвистических терминов, 1976

## Иҫкәрмәләр
Дианетика

**Диане́тика** ( «аша, ярҙамында» һәм  «әруах, аң») - аң тураһында ғилем.

### Һылтанмалар
* Китап Л. Рон Хаббард "Дианетика: книга в картинках" 
* Китап Л. Рон Хаббард "Дианетика, современная наука душевного здоровья" 
* Китап Л. Рон Хаббард "Динамики жизни" 
* Китап Л. Рон Хаббард "Дианетика: эволюция науки" 
* Китап Л. Рон Хаббард "Детская Дианетика"
Әруах

**Әруа́х**, ( - рух, рухтар) - дини ҡарашса, кеше һәм йәнлектәрҙе мәңге тере итә торған, материаль булмаған үлемһеҙ башланғыс (үлем килгәндә, тәндән сығып, күккә оса). 

Аңға ҡараған берәмек (зат). Ул тәнгә йән бирә. Әруах булғанлыҡтан тән тере. Кеше улгәндә әруах тәндән айырыла. Кеше берәй нәмәне күҙ алдына килтергәндә аңға ҡарай. Дөрөҫөрәге, әруах аңға ҡарай.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Китап Л. Рон Хаббард "Саентология, книга в картинках" 
* Китап "Что такое Саентология?" 
* Китап Л. Рон Хаббард "Жили ли вы до этой жизни?" 
* Китап Л. Рон Хаббард "История человека" 
* DVD диск видео интервью с Роном Хаббардом "Введение в Саентологию"
Аң

**Аң** — кешелә булған күренештәр (һүрәттәр) йыйылмаһы. Мәҫәлән: кеше бесәй тураһында уйлай. Шул бесәй — куренеш йәки һүрәт була.

## Һылтанмалар
* Китап Л. Рон Хаббард «Дианетика, современная наука душевного здоровья»
Лафает Рональд Хаббард

**Лафает Рональд Хаббард** (; 13 март 1911 йыл, Тилден, Небраска, АҠШ — 24 ғинуар 1986 йыл, Калифорния, АҠШ), ҡыҫҡаса **Л. Рон Хаббард** — яҙыусы һәм философ, диане́тика һәм саентоло́гия атамаларын алған дини ағымдарға нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
## Бала сағы
Рон Хаббард 1911 йылдың 13 мартта Небраска штатының Тилден ҡалаһында тыуа. Уның әтеһе Гарри Росс Хаббард АҠШ флотында капитан була. Инәһе Дора Мей Хаббард (кейәүгә сыҡҡансы Вотербери де Вулф) үҙенең заманында һирәк осраған уҡымышлы ҡатын-ҡыҙ.

Рондың бала сағы Монтана штатында үтә. Өс йәштә ул уҡый һәм яҙа ала.

thumb|2005 Л. Рон Хаббард музейы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

### Рон Хабард яҡлылар
* «Л. Рон Хаббард — тормош биттәре» 
* Буклет «Л. Рон Хаббард — тормош биттәре»  
* Саентология экспертизалары 
* Төп рәсми сайт (инглиз телендә) , оҡшаш рус телендә сайттарға ҡарағанда күберәк мәғлүмәт бар 
* Рәсми сайт 
* http://www.saentologiya.com/index.php/lrh/lrhmaterials/42-aboutron/119-lrh  

### Тәнҡит
* *Саввин, Александр Викторович|Саввин, А. В.* Хаббард Л.Рон // Новые религиозные культы, движения и организации в России : слов.-справ. / А. В. Саввин [и др]; под ред. Н. А. Трофимчука. — М., 1998. — С. 279—281.
* Майкл Тилс «Как разговаривать с сайентологом»
* * «Тайные жизни» — критическая видеобиография Рона Хаббарда
Хаббард

**Ха́ббард** — йыш осраған инглиз фамилияһы. Инглиз варианты — Hubbard. Инглиз телендә оҡшаш варианттар: Hobart, Hubbart, Hubbert, Hubert. Был фамилиялар боронғо немец телендәге Hugibert һәм Hubert шәхси исемдәрҙән барлыҡҡа килгән. Hug («йөрәк», «аң», «әруах») һәм berht(«яҡты», «атаҡлы») өлөштәрҙән тора.

* Л. Рон Хаббард
Дон йырмағы

**Дон йырмағы** — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Запертое №191 күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Цимлян һыуһаҡлағысынан Төньяҡ Донец йылғаһына ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010301012107000010567
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001056
* Бассейн коды — 05.01.03.010
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Азов һуғарыу каналы

**Азов һуғарыу каналы** — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Веселовское һыу һаҡлағысынан ағып сыға һәм һуғарыуға китә. Йылға оҙонлоғо 92 саҡрым.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округына ҡарай. Йылғаның  һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, унда Сал һәм Маныч йылғалары инмәй. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән, Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы райондарына бүлеү  геомәғлүмәт системаһы буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500912107000017588
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001758
* Бассейн коды — 05.01.05.009
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0
По данным геоинформационной системы водохозяйственного районирования территории РФ, подготовленной Федеральным агентством водных ресурсов[2]:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бизюк

**Бизюк** — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еруслан йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Еруслан башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010002012112100011199
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101119
* Бассейн коды — 11.01.00.020
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бәләбәй (йылға)

**Бәләбәй ** —  -Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өҫән йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028244
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102824
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Бәләбәй ҡалаһының сайтында «Бәләбәй ҡалаһы ҡайҙан башланған» («Откуда пошел город Белебей») тигән мәҡәлә бар:
 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Мәзин

**Мәзин** (, әйтелеше *«мүәҙҙин»*), **моэззин**, **моззин**, **мәззин**, **аҙансы**, **мунади**, **билал** — исламда мәсет хеҙмәткәре йәки әлеге мәзин хуплаған, мосолмандарҙы намаҙға баҫырға саҡырып аҙан ҡысҡырыусы (аҙансы).

## Тарихы
*Аҙан* ҡылымы ғәрәп теленән тәржемә иткәндә «халыҡ араһында ҡысҡырыу» тигәнде аңлата. Тарихсылар фекеренсә, ислам иңгәнгә тиклем ғәрәп ҡәбиләләрендә, мәҫәлән, ҡәбилә ағзаларын хәрби советҡа йыйыу өсөн, айырым ҡысҡырыу йолаһы булған. Кешеләрҙе саҡырырға ҡушылған кешене мүнәҙи йәки мүәҙҙин тип атағандар.

Намаҙға аҙан ҡысҡырыу йолаһы йә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәҙинәгә күсеүенә тиклем (*һижрә*), йәки ике йыл үткәс барлыҡҡа килгән. Аҙан христиандарҙың ҡыңғырау сыңлатыуына һәм йәһүдтәрҙең борғоһона оҡшатып индерелгән. Беренсе мәзин абиссиниялы Биләл ибн Рабах булған, ул көслө тауышҡа эйә булған, Мәҙинәнең бөтә ерендә ишетелгән. Был вазифаны уға Аллаһ Рәсүле үҙе йөкмәтә. Унан тыш, тәүге мәзиндәрҙең береһе Ғабдуллаһ бин Өммө Мәктүм дә була.

Ҡайһы бер илдәрҙә аҙан магнитофонға яҙылып башҡарыла.

## Мәзин бурыстары
Баштан уҡ мәзин мәсет имамы ярҙамсыһы булараҡ ҡарала. ИкенсеХаҡ хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб (634—644) Әл-Күфә идарасыһына «мәзин һәм вәзир» сифатында ярҙамсы ебәрә.

Өмәүиҙәр хәлифәһе Әбд әл-Мәлик (685—705) заманында мәсеттәрҙә манаралар барлыҡҡа килә башлай, ә аҙан туранан-тура манараның балконынан ҡысҡырыла. Ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттута (1304—1377) хәбәр итеүенсә, Хәрәзм мәзине вазифаһына мосолмандарҙы намаҙға өйҙәренән ҡыуып сығарыу ингән.

Мәзин теүәл аҡыллы, бәлиғ булған мосолман булырға тейеш (мәгәр бәлиғ булмаған малайҙарға ла рөхсәт ителә). Аҙан өсөн мәкруһ һанала:

* тәһәрәтһеҙлек (*йөнөб*);
* айыҡ булмаған хәлдә;
* ҡатын-ҡыҙ;
* ҙур гонаһтар ҡылған кеше (*[[Исламда гонаһтар|ҡәбаир]]*) аҙан ҡысҡырыу.

Мәзин көслө, әммә яғымлы тауышҡа эйә булырға тейеш була. Улар аҙанды үҙенсәлекле көйлө итеп йырлайҙар. Йырлау һәләтенә эйә булған балаларҙы аҙан һүҙҙәрен көйлө әйтергә өйрәткәндәр. Мәзиндең функциялары мираҫ буйынса күсеүе мөмкин. Ҡайһы берҙә мәзин итеп һуҡыр малайҙарҙы тәғәйенләйҙәр, улар манараға күтәрелеп, халыҡтың ихаталарында һәм йорттарында нимә барғанын, атап әйткәндә, ҡатын-ҡыҙҙарҙы күрмәй. Ислам дине белгестәренең күпселеге фекеренсә, әгәр мохтажлыҡ кисерһә, мәзин үҙ эше өсөн матди бүләк ала ала.

Аҙандан тыш, мәзиндәр махсус салауат һүҙҙәре башҡара башлай. Ҡайһы берҙә мәзин бурыстарына мәсет төҙөгәндә ҡибла дөрөҫлөктө тикшереү, шулай уҡ намаҙ ваҡытын иҫәпләү инә  .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* 
* 
* Муэдзин / Рощин М. Ю. // Излучение плазмы — Исламский фронт спасения. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 543. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 11). — .

; башҡа телдәрҙә

* 

## Һылтанмалар
*
Мереть 2-се

**Мереть 2-се** — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мереть йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200612115200005639
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200563
* Бассейн коды — 13.01.02.006
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Аркарка

**Аркарка** — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1421 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010100312115300006034
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115300603
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 3

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Боевка (Елйәнде)

**Елйәнде** () — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Багаряк йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500612111200003031
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200303
* Бассейн коды — 14.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы

Силәбе өлкәһенең географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, *Боевский, поселок; Боевское, озеро, Каслинский район; Боевка, речка, правый приток Багаряка, бассейн Синары. Основан в самом начале ХVIII в. в числе первых русских поселений в области. Название дано по фамилии первопоселенца Боева. Оно перешло к озеру и речке, имевшей до того тюркское наименование Ельянде* тип яҙа .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ҡарабалыҡ (Ҡарабалға)

**Ҡарабалыҡ** —  - Рәсәйҙәге йылға.

## Географияһы

Ҡарабалыҡ йылғаһы Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Брусянка йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500612111200002881
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200288
* Бассейн коды — 14.01.05.006
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы

Йылғаның урыҫса атамаһы буйынса килеп сығышын аныҡ ҡына билдәләгән фараздар юҡ.*Караболка* гидронимы буйынса фараздарҙа И.И. Лепёхин яҙмаларында *Ҡарабалға* варианты булыуын топонимист А. К. Матвеев телгә ала. Шул уҡ автор Н.И. Шувалов гидронимдың *[[ҡарабалыҡ]]* һүҙенән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал тип иҫәпләүен яҙа  

Топонимист Н.И. Шувалов иһә *Ҡарабалға* варианты булыу ихтималлығын да юҡҡа сығармай: *Запись Караболга дает возможность толковать топоним и с точки зрения этнической терминологии, где составляющая часть балга — именование башкирского рода или родового подразделения входившего в катайскую родоплеменную группу* .

Ҡарабалыҡ атамаһының Карабалкаға әйләнеүе бик ябай аңлатылыуы мөмкин - был йылға атамаһы, ә йылғалар урыҫ телендә женский род атамаһы талап итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Калифорния

**Калифорния** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры - 3 . 1850 йылың 9 сентбрендә төҙөлгән. Элек Калифорния республикаһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Алтын штат.

*2011* йылғы мәғлүмәт буйынса Калифорния штатында 37 691 912 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 88,9 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны - 1 .

Майҙаны 423 970 кв.км, шуның 4,72 % һыу майҙаны.
## Халыҡ һаны

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр
Йәһүҙин Мусаниф Садиҡ улы

**Йәһүҙин Мусаниф Садиҡ улы** (21 февраль 1936 йыл — 12 июнь 2005 йыл) — юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир һәм прозаик, фантастик повестар авторы. 1993 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Мусаниф Садиҡ улы Йәһүҙин 1936 йылдың 21 февралендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Яңы Хажи ауылында тыуған. Ауылдарында ете йыллыҡ мәктәп тамамлай. Унан һуң Баймаҡ ҡалаһындағы тау-метуллургия техникумында уҡый.

1957—1960 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Байконурҙа йыһан караптарын осороуҙа ҡатнаша. 

1967 йылда Өфө нефть институтын тамамлай, баш ҡалалағы «Градиент» берекмәһендә эшләй.

1982—1988 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡытыусы һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр була.

1993 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

Мусаниф Йәһүҙин 2005 йылдың 12 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Китаптары
* Колыбель моя: Стихи. В колл. сб. Прошу слова. Уфа: Башкнигиздат, 1989.
* Жажда любви: Стихи. Уфа: Башкнигиздат, 1991. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
* 
* Поэту Мусанифу Ягудину исполнилось бы 75. ИА «Башинформ», 20 февраля 2011 года
* Сайт «Единый портал башкирской культуры и произведений искусства». Ягудин Мусаниф Садикович
Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы

**Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы** (3 март 1926 йыл — 27 июль 2002 йыл) — комсомол һәм партия органдары хеҙмәткәре, журналист һәм шағир. Бөйөк Ватан һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1987 йылдарҙа  Стәрлебаш район гәзите мөхәррире. 1957 йылдан — СССР Журналистар союзы, 1971 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Стәрлебаш районының Аҡмулла исемендәге премияһының беренсе лауреаты (1995).

## Биографияһы
Фәйзи Муллағәли улы Ғүмәров 1926 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны Иҫке Хәлекәй  ауылында тыуған.

Урындағы мәктәптә уҡый. Армия сафында һигеҙ йыл хеҙмәт итә. Япон самурайҙарына ҡаршы һуғышта ҡатнаша. 1947—1951 йылдарҙа «Силәбе-40» ҡалаһында заводта эшләй. Артабан Стәрлебаш районының комсомол һәм партия органдары хеҙмәткәре  гәзите редакцияһында эш башлай. 1956—1958 йылдарҙа «Һәнәк» журналында, «Ҡыҙыл таң» гәзитендә хәбәрсе була.

1958—1962 йылдарҙа Ленинград ҡалаһында партияның юғары мәктәбендә журналист һөнәре буйынса уҡый һәм алдағы өс йылда Туймазы ҡалаһы һәм районы гәзитендә мөхәррир урынбаҫары була. 1965 йылда Стәрлебаш районы «Ленин юлы» гәзитенә мөхәррир булып ҡайта һәм был вазифала 1987 йылға тиклем эшләй.

Фәйзи Ғүмәров районда 1994 йылда булдырылған М. Аҡмулла исемендәге премияның беренсе лауреаты.

Ижади эшмәкәрлеге 50-се йылдарҙа башлана. Әҙип ижадының төп йүнәлеше — сатира һәм юмор.
Уға «Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт шиғриәте антологияһы Башҡортостан китап нәшриәте 2001 йыл. — ISBN 5-295-02743-0

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. 
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр. 

## Һылтанмалар
*    
* МР Стерлибашевский район Республики Башкортостан. Официальный сайт
Чанышева Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы

**Чанышева Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы** (1 сентябрь 1926 йыл — 14 апрель 2018 йыл) — уҡытыусы, журналист һәм шағир, йыр текстары авторы. 1980 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан китап нәшриәтенең элекке мөхәррире һәм «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының элекке хеҙмәткәре. Ғилемдар Рамазанов исемендәге премия лауреаты (2006). 

## Биографияһы
Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы Чанышева 1926 йылдың 1 сентябрендә Бүздәк районы Күҙәй ауылында тыуған. Ауылдарында урта мәктәп тамамлай. Артабан К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына (бөгөн Башҡорт дәүләт университеты) уҡырға керә.

1949 йылда Ҡыйғы районы Абзай мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта.

Институтта бергә уҡыған һабаҡташы — яугир-шағир Ғилемдар Рамазанов менән ғаилә ҡороп, Өфөгә ҡайтҡас, Башҡортостан «Китап» нәшриәтенең дәреслектәр бүлегендә мөхәррир, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында әҙәби хеҙмәткәр вазифаларын башҡара.

Ғаиләһендә өлгөлө әсәй, уңған хужабикә булараҡ, тормош иптәше менән бына тигән ике ҡыҙ, бер ул үҫтерәләр. Ҡыҙҙары Гөлшат — журналист, Гөлназ — ғалим, педагогия университетында уҡыта, улдары Илдар — инженер-технолог.

Фәниә Ғәбделғафар ҡыҙы — ун китап авторы (арала шиғыр, проза әҫәрҙәре йыйынтыҡтары ла бар). «Иҫтә, һаман да иҫтә», «Боҙ һәм ялҡын», «Һаумы, яҡты көн», «Мөхәббәт менән осрашыу», «Һағышлы һуҡмаҡтар», «Ғүмерҙең яҡты миҙгелдәре» кеүек был рухи хазиналарҙы төрлө йәштәге әҙәбиәт һөйөүселәр бик яратып ҡабул итте.

## Ижадсы һәм уның китаптары тураһында
* Хәсәнова-Туҡаева Н. «Шунда ҡалған минең эҙҙәрем...» «Башҡортостан» гәзите, 2015, 15 август

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
* 
*
Швеция

**Швеция** (, рәсми атамаһы **Швеция Короллеге** () — Төньяҡ Европала Скандинав ярымутрауында урынлашҡан дәүләт. Илдең атамаһы иҫке скандинав теленән алынған: *Svea* һәм *Rige* — «Свеялар дәүләте». Баш ҡала — Стокгольм.

## Физик һәм географик характеристикаһы

### Урынлашыуы
Майҙаны (449 964 км²) буйынса Швеция Көнбайыш Европа илдәре араһында өсөнсө урынды биләй, ә бөтә Европа буйынса — бишенсе. Балтик диңгеҙе һәм Төньяҡ диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла.

### Климаты

## Дәүләт ҡоролошо
Швеция Короллеге Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Швеция Короллеге - Конституцион монархия. 
### Башҡарма власть
Дәүләт башлығы — король. Әммә Швеция конституциялы монархия булып тора, шуға ла корольдең хакимлеге сикләнгән. Дәүләт менән премьер-министр башлығында хөкүмәт идара итә. Ул парламент — риксдаг менән һайлана. 
### Суд власы
Швеция Короллеге юғары суды.
### Закондар сығарыу власы

**Ри́ксдаг** (;  — дәүләт, империя, һәм  — сейм) — Швеция Короллегенең юғары закондар сығарыу органы. Риксдаг дүрт йылға бер дөйөм тауыш биреүҙәр аша ҡабаттан һайланыла.

## Административ бүленеш
Швеция 21 округтарға — *лен*дарға () бүленә, ә һәр бер лен *коммуна*ларҙан () тора (дөйөм һаны — 290).

## Халыҡ һаны

### Милли состав
Шведтарҙан башҡа илдә 17 меңдән ашыу саам халҡы, 500 меңдән ашыу финдар йәшәй.

### Дин
Диндарҙарҙың күпселеге (79 %), йәки халыҡтың 70 % населения, Швеция Сиркәүенә инә. Ул лютеран сиркәүе булып тора һәм 2000 йылда дәүләттән айырыла.

Швецияла 250 меңдән алып 450 меңгә тиклем ислам динен тотоусылар йәшәй. Православиелыларҙың һаны 94 мең кешегә барып етә.

## Ғилем
Швецияның билдәле ғалимдары:
* Карл Линней (1707—1778) — врач, биолог.
* Андерс Йонас Ангстрем (1814—1874) — ғалим-астрофизик.
* Карл Манне Георг Сигбан (1886—1978) — физик, Нобель премияһы лауреаты.
* Петер Артеди (1705—1735) — ғалим-ихтиолог.
* Эрик Ивар Фредгольм (1866—1927) — математик.
* Магнус Гёста Миттаг-Леффлер (1846—1927) — математик.
* Альфред Нобель (1833—1896) — химик, инженер, динамитты уйлап табыусы. Нобель премияһына нигеҙ һалыусы.

## Мәҙәниәт

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Киң билдәле швед яҙыусылары:
* А. Стриндберг (1849—1912) — «Густав Ваза», «Эрик XIV» тарихи драмалары, «Ҡыҙыл бүлмә» романы авторы;
* С. Лагерлёф (1858—1940) — «Нильс Хольгерссондың Швеция буйлап мөғжизәле сәйәхәте» китабы менән билдәле;
* А. Линдгрен (1907—2002) — «Малыш һәм Карлсон» исемле повестар йыйынтығы менән донъяға билдәле.

## Һылтанмалар
* Швеция короллегенең официаль сайты
Уразаев Мәхмүт Һибәт улы

**Уразаев Мәхмүт Һибәт улы** (14 май 1936 йыл — 6 сентябрь 2021 йыл) — яҙыусы, журналист һәм тәржемәсе.

## Биографияһы
Мәхмүт Һибәт улы Уразаев 1936 йылдың 14 майында Ейәнсура районының Ғәббәс ауылында тыуған. Үҙҙәрендә башланғыс мәктәп, күрше Муйнаҡ ауылында ете йыллыҡ, унан һуң Абҙан ауылында урта мәктәп тамамалай. Өс йыл колхозда эшләй. 1957 йылда Башҡорт дәүләт университетына уҡырға керә.
 
Башҡортостан телевидениеһы һәм радио комитетында, «Ленинсы», «Совет Башҡортостаны» гәзиттәрендә, «Ағиҙел» журналында эшләй.

Тәүге шиғырҙары матбуғатта 1957—1958 йылдарҙа донъя күрә. 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

2021 йылдың 6 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Китаптары
* Йылдар юғалмай.
* Сал офоҡ.
* Алпамыша.
* Биллеғылыс.
* Ғүмер ҡиссалары.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт шиғриәте антологияһы Башҡортостан китап нәшриәте 2001 йыл.

## Һылтанмалар
*
Ғәлин Шакир Хәмитулла улы

**Ғәлин Шәкир Хәмитулла улы** — башҡорт шағиры.

Шәкир Ғәлин 1928 йылдың 5 октябрендә Архангел районы Аҙау ауылында тыуған. Ауылдарында ете клас тамамлай. Төрлө эштәрҙә йөрөй. Урман ҡырҡа, ҡыуғын ҡыуа, һал ағыҙа.

1928-2020

Ике китап авторы.
* Урман моңо
* Арғымағым ары сапты
Әхмәмәтов Шәрәф Хисам улы

**Әхмәмәтов Шәрәф Хисам улы** (1929 йыл — 1999 йыл) — башҡорт шағиры.

## Биографияһы
Шәрәф Әхмәмәтов 1929 йылда Чкалов өлкәһе Бүртә районы, Алабайтал ауылында тыуған (хәҙерге Беляевка районы, Ырымбур өлкәһе). Ауылдарында һигеҙ йыллыҡ мәктәп тамамлап, колхозда эш башлай. Совет армияһында хеҙмәт Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Орск ҡалаһында йәшәй. 1960 йылда Өфөгә килә һәм ижад эшенә бирелә.

## Китаптары
* Тәүге тамсылар
* Ҡыңғырауҙар моңо
* Күңелемдәге эҙҙәр
* Ваҡыт бабай әкиәттәре
* Мөхәббәт тулҡындары

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1                  
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
* Әхмәмәтов Шәрәф Хисам улы
Хисмәтуллина Миңлегөл Хәбибйән ҡыҙы

**Хисмәтуллина Миңлегөл Хәбибйән ҡыҙы** (24 ноябрь 1927 йыл — 18 февраль 2004 йыл) — уҡытыусы, шағир һәм прозаик. 1945—1948 йылдарҙа Шишмә районының Суҡраҡлы ете йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы, 1960—1980-се йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты, «Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәре. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Миңлегөл Хәбибйән ҡыҙы Хисмәтуллина 1927 йылдың 24 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Ябалаҡлы ауылында тыуған.
Ауылдарында ете йыллыҡ мәктәп тамамлағас, Дәүләкән педагогия училищеһына уҡырға керә. Күп йылдар башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. Тормош иптәше хәрби кеше булғанлыҡтан, күп йылдар хәрби ҡаласыҡтарҙа йәшәй. Өфөгә ҡайтҡандан һуң, тәүҙә радиокомитетҡа эшкә урынлаша. Байтаҡ йылдар «Башҡортостан ҡыҙы» журналында әҙәби хеҙмәткәр, артабан тәрбиәсе, китапханасы булып эшләй.

Студент йылдарынан уҡ яҙыша башлай, артабан шиғриәттә лә, прозала ла әүҙем ижад итә. 1983 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителә.

## Китаптары
* Дим тамсыһы. Шиғырҙар. Өфө, 1976, 64 бит.
* Бесәй китте еләккә. Шиғырҙар. Өфө, 1978, 24 бит.
* Көмөшкүл шишмәһе. Хикәйәләр. Өфө, 1983, 142 бит.
* Ҡала ҡыҙы. Повесть һәм хикәйәләр. Өфө, 1987, 240 бит.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.

## Һылтанмалар
*
Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы

**Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы** (21 июнь 1952 йыл) — 1988 йылдан Калуга өлкәһендә йәшәп, рус телендә ижад итеүсе журналист һәм яҙыусы. Рәсәй Федерацияһының Журналистар (1998) һәм Яҙыусылар (2007) союздары ағзаһы. Калуга өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002).

## Биографияһы
Салауат Ғәзим улы Әсфәтуллин 1952 йылдың 21 июнендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Талбазы ауылында тыуған.

## Һылтанмалар
*   
* Литературная карта Республики Башкортостан: Салават Газимович Асфатуллин
* 
* 
*
Кәримов Марат Нәби улы

**Кәримов Марат Нәби улы** (9 ғинуар 1930 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2003). Журналист, тәржемәсе. 1958 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Фәтих Кәрим исемендәге премия лауреаты (2001).

## Биографияһы
Марат Нәби улы Кәримов 1930 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Күгәрсен ауылында тыуған.

Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһында уҡыған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Марат Кәримов = Марат Каримов: биобиблиогр. күрһ. / төҙ. Г. С. Әхмәҙиева, З. Т. Әғзәмова; сығ. өсөн яуаплы А. Д. Моратова; яуаплы мөх А. М. Фәтхетдинова. — Өфө : [НБ РБ], 2014. — 89 б.: фото 8 б. — (Башҡортостан яҙыусылары). — Текст на башк., рус. яз. — 30 экз. — ISBN.

## Һылтанмалар
*    
* Национальная электронная библиотека Республики Башкортостан. Марат Каримов: Биобиблиографический указатель
* Литературная карта Башкортостана: Марат Каримов
Сосновка

**Сосновка**
## Башҡортостан ауылдары
* Сосновка (Ауырғазы районы)
* Сосновка (Баймаҡ районы)
* Сосновка (Балаҡатай районы)
* Сосновка (Баҡалы районы)
* Сосновка (Белорет районы)
* Сосновка (Бишбүләк районы)
* Сосновка (Йылайыр районы)
* Сосновка (Мишкә районы)
* Сосновка (Мәсетле районы)
* Сосновка (Ҡалтасы районы)
Степной

**Степной**
## Башҡортостан ауылдары
* Степной (Мәсетле районы)
* Степной (Хәйбулла районы)
Көкөрт

**Көкөрт** — Менделеевтың периодик таблицаһында 6-сы төркөм, 16-сы химик элемент. Атом массаһы 32,064. Һары төҫтәге тиҙ тоҡаныусан матдә. Техника, медицина һәм ауыл хужалығында ҡулланыла.

## Окислатыу үҙенсәлектәре
# Металдар менән ҡушылыуы. Йылытҡанда көкөрт күпселек металдар менән, алтын, платина һәм иридийҙан башҡа, реакцияға инә.
# Водород менән ҡушылыу (йылытҡанда):

H2+ S= H2S — көкөртводород.

## Иҫкәрмәләр
Система

**Система** — һәр объект бер үк ваҡытта башҡа объектарҙан тора, һәм был төҙөлөш айырым бер системаны барлыҡҡа килтерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Интернет
* Курсор
Салйоғот

**Салйоғот**
* Салйоғот (Мәсетле районы) — ауыл
* Салйоғот (Ҡырмыҫҡалы районы) — ауыл
Ғүмәр

**Ғүмәр**
## Ауылдар
* Ғүмәр (Ауырғазы районы)
* Ғүмәр (Баймаҡ районы)
* Ғүмәр (Благовещен районы)
* Ғүмәр (Борай районы)
* Ғүмәр (Дәүләкән районы)
* Ғүмәр (Ишембай районы)
* Ғүмәр (Йылайыр районы) — Йылайыр районы Юлдыбай ауылының икенсе атамаһы
* Ғүмәр (Кушнаренко районы)
* Ғүмәр (Мәсетле районы)
* Ғүмәр (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Ғүмәр
Вилухина Ольга Геннадьевна

**Вилухина Ольга Геннадьевна** (22 март 1988 йыл) — биатлонсы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған спорт мастеры (2014), Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2014).

## Биографияһы
Ольга Геннадьевна Вилухина 1988 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ының Межгорье ҡалаһында тыуған. 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарының ике тапҡыр көмөш призёры. 2012 йылғы Донъя чемпионатының бронза призёры. Өс мәртәбә Рәсәй чемпионы (2013, 2014).

## Спорт өлкәһендә ҡаҙаныштары

«Ватандаш» журналы Ольга Вилухина Өфө ҡалаһында уҙған Европа Чемпионатындағы уңыштары тураһында былай тип яҙа:«Самым успешным для Ольги стал Чемпионат в Уфе, где она стала четырёхкратной и абсолютной чемпионкой Европы среди юниоров, выиграв золотые медали во всех четырёх дисциплинах — спринте, преследовании, индивидуальной и эстафетной гонках. Это абсолютный рекорд чемпионатов Европы, которые проводятся с 1994 года. До Вилухиной никому из молодых спортсменок еще не удавалось выиграть столько наград в течение одного континентального чемпионата».

## Атыш статистикаһы

## Донъя Кубогы ярыштарының һөҙөмтәләре

## Экипировкаһы
* Винтовка — Би-7-4
* Саңғы — Fischer.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Вечерняя Уфа» газетаһының «Өфө ҡалаһының иң яҡшы юниоры» наградаһы.
* 2008 йылдың Өфө ҡалаһы хакимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса «Өфө ҡалаһының иң яҡшы спортсмен-юниоры» премияһының лауреаты
* Дуҫлыҡ ордены (2014).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған спорт мастеры (2014)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Профиль на сайте СБР 
* Профиль на www.biastat.com
* Официальный сайт поклонников Ольги Вилухиной
Ҡаранай

**Ҡаранай**

## Башҡортостан ауылдары
* Ҡаранай (Бүздәк районы)
* Ҡаранай (Мәсетле районы)
* Ҡаранай (Стәрлебаш районы)
Әй

**Әй**

## Башҡортостан ауылдары
* Әй (Мәсетле районы)
* Әй (Салауат районы)
## Башҡортостан йылғалары
* Әй (йылға)
Ике Америкаға күпер

**Ике Аме́рикаға күпер** (; тәү атамаһы **Thatcher Ferry Bridge**) —— Панамалағы Тымыҡ океан һәм Панама каналы аша үтеүсе автоюллы күпер. Күпер 1962 йылда төҙөлгән һәм 20 миллион АҠШ доллары торған.
2004 йылдағы Быуат күпере төҙөлгәнгә хәтле, ике Американы, ике ҡитғаны тоташтырыусы берҙән-бер күтәртелмәй торған күпер була. Элегерәк ике күтәртеүле күпер булған. Береһе Мирафлореста, икенсеһе Гатунда.

Ике Америкага күперҙе «Sverdrup & Parcel» Америка фирмаһы проектлаған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Панама каналы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мост обеих Америк 
* Mellander, Gustavo A.; Nelly Maldonado Mellander (1999). Charles Edward Magoon: The Panama Years. Río Piedras, Puerto Rico: Editorial Plaza Mayor. ISBN 1-56328-155-4. OCLC 42970390.
* Mellander, Gustavo A. (1971). The United States in Panamanian Politics: The Intriguing Formative Years. Danville, Ill.: Interstate Publishers. OCLC 138568.
* 
* ''Bridge of the Americas'' , from World Headquarters
* ''The Building Of A Bridge'', summary information from CZ Brats
* ''Bridge of the Americas'', pictures from bridgemeister.com
* ''Inauguration Of The Bridge Of The Americas'' , from AlonsoRoy.com
* Aerial view of the Bridge from Google Maps
Люксембург

**Люксембу́рг Бөйөк Герцоглығы** (люксем.*Groussherzogtum Lëtzebuerg*, , ) — Көнбайыш Европала урынлашҡан дәүләт бөйөк герцоглыҡ. 1957 йылдан алып Европа Берләшмәһенең ағзаһы.
Герцоглыҡ Бельгия, Германия и Франция дәүләттәре менән сикләнә. Илдең атамаһы үргенемец теленән «lucilinburch» — «бәләкәй ҡала» барлыҡҡа килә.

## Политик структура
Люксембург — конституциялы монархия. Дәүләт башлығы — Бөйөк герцог. Ил менән дәүләт-министр башлығындағы хөкүмәт идара итә. Дәүләт-министрҙы (хөкүмәт рәйесен) Бөйөк герцог билдәләй. Ҡануниәт хакимиәтенең юғары органы — биш йылға һайланған бер палаталы парламент.

## Административ бүленеш

Люксембург округтарҙан тора, ә округтар кантондарға һәм коммунналарға бүленә.

3 округ:
* Люксембург;
* Дикирш;
* Гревенмахер.
12 кантон:
# Вианден — Вианден ҡ.
# Вильц — Вильц ҡ.
# Гревенмахер — Гревенмахер ҡ.
# Дикирх — Дикирх ҡ.
# Эш — Эш ҡ.
# Эштернах — Эштернах ҡ.
# Капеллен — Капеллен ҡ.
# Клерво — Клерво ҡ.
# Люксембург — Люксембург ҡ.
# Мерш — Мерш ҡ.
# Ремищ — Ремиш ҡ.
# Роданж — Роданж ҡ.

Кантондар 118 ҡала һәм ауыл коммунналарынан тора.

## Халҡы

Люксембургтың барлыҡ халҡы 502 меңдән ашыу кеше тәшкил итә.
Илдең төп халҡы — люксембурглылар, лётцебургер (үҙатама). Улар һинд-европа телдәр ғаиләһенең герман группаһының люксембург телендә аралашалар. Тағы ла немец һәм француз телдәре киң таралған.

## Галерея

Рәсем:Bahnhof Luxemburg bei Nacht.jpg|Төнгө Люксембург
Рәсем:Luxemburg-Petrussetal-Viaduc.jpg|Люксембург пейзажы
Рәсем:Luxemburg.jpg|Люксембург панорамаһы
Рәсем:Vianden from the castle.JPG|Вианден ҡалаһына күренеш
Рәсем:Vianden castle.JPG|Вианден ҡалаһындағы ҡәлғә
Рәсем:Moselle à Wasserbillig.jpg|Мозелла йылғаһы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Люксембург хакимиәтенең официаль сайты (фр.тел.)
* www.lu — Welcome to the Grand Duchy of Luxembourg 
* Карта Люксембурга
Һаҡмар

## Башҡортостан йылғалары
* Һаҡмар (йылға)
## Башҡортостан тораҡ пунктары
* Һаҡмар (Баймаҡ районы)
## Ырымбур өлкәһе тораҡ пунктары
* Һаҡмар (Ырымбур өлкәһе) – эллеке Һаҡмар ҡаласығы, Һаҡмар районы үҙәге.
Ирландия

**Ирла́ндия**, **Ирла́ндия Респу́бликаһы** (Éire; ) — Көнбайыш Европала урынлашҡан дәүләт, Ирландия утрауының ҙур өлөшөн биләй. Илдең исеме кельт телендәге Éire — дәүләт һүҙенән барлыҡҡа килә. Баш ҡалаһы — Дублин, унда яҡынса 1,4 млн.кеше йәшәй. 1973 цылдан алып Европа Берләшмәһендә ағза булып тора.

## Дәүләт ҡоролошо
Ирландия парламент республикаһы булы тора.
Ҡануниәт хакимиәтенең юғары органы — ике палатанан (Ирландия йыйылышы һәм Сенаты) ҡоролған парламент (ирл. «Ти́хе-ан-И́ряхташ» — *Tithe An Oireachtais* — «шуро», «ҡоролтай»).

Дойл Эренға (Dáil Éireann — «Ирландия йыйылышы») 160 алып 170 тиклем ағза халыҡ менән һайлана.

Ирландия Сенаты (Seanad Éireann) 60 сенаторҙарҙан төҙөлә.

Ирландия президенты (Uachtarán) 7 йылға бер һайланыла. Ул күбенсә церемониаль функцияларҙы үтәй. Ысынында, илдә төп дәүләт башлығы тип Ирландияның Премьер-министры (Taoiseach — «предводитель») булып килә.

## Халҡы
Ирландияның төп халҡы сығышы менән кельт халҡына ҡарай. Дөйөм халыҡ һаны — 4,24 миллион кеше.
Халыҡтың яҡынса 58 % ҡалалрҙа йәшәй.
Илдә ҡырҡтан ашыу милләт көн күрә, әммә уларҙың 88,6 % самаһы — ирландтар. Ҡалғандары Европанан, Африканан, Азиянан сыҡҡан эмигранттар: поляктар (1,5 %), литвалар (0,6 %), нигерийҙар (0,4 %), латыштар (0,3 %), американдар (0,29 %), ҡытайҙар (0,27 %), немецтар (0,24 %).

## Ирландия байрамдары
Ирландияла иң төп милли байрам булып Изге Патрик көнө һынала. Унан башҡа христиан байрамдары (Пасха, Раштыуа), дәүләт көнө һ.б. билдәләнә.

## Яҙыусылары
* Грегори Изабелла Огаста

## Галерея

Рәсем:Cliffs of Moher, Clare.jpg|Көнбайыш яр буйҙары
Рәсем:Lough-lene1.jpg|Лене күле
Рәсем:Dublin O'Connell Street2.jpg|Ирландияның баш ҡалаһы — Дублин
Рәсем:Dublin Ireland Night.JPG|Киске Дублин
Рәсем:DublinAirportfromtheair.jpg|Дублин аэропорты
Рәсем:Uccquadrangle.jpg|Корк университеты
Рәсем:DublinPort.jpg|Дублин диңгеҙ порты


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ирландия президентының сайты
* Ирландия Хөкүмәтенең сайты
* Ирландия парлменты