open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башҡортостан (поезд)

**«Башҡортостан»** — Рәсәй тимер юлдарының тиҙ йөрөшлө фирма пассажирҙар поезы (№ 039/040), көн аша йөрөй. Өфө — Мәскәү — Өфө маршруты буйынса йөрөй, айҙың йоп көндәрендә Өфөнән, ә таҡ көндәрендә Мәскәүҙән ҡуҙғала. Юлда ваҡыт 26 сәғәт тәшкил итә.

40 йылдан ашыу элек, 1965 йылдың көҙөндә «Башкирия» исеме аҫтында булдырылған. 1993 йылда поездың исеме «Башҡортостан» тип үҙгәртелә. Башта маршруты Ульяновск аша үткән була, әлеге ваҡытта — Һамар аша.

## Хәрәкәт расписаниеһы

## Вагондар
Поезд составында 4 төр вагон:
* СВ (люкс) — йәйге осорҙа ғына;
* купелы;
* юғары комфортлы (бөтә уңайлыҡтары булған) купелы (өҫтәмә хеҙмәттәр менән) — йәйге осорҙа ғына;
* плацкартлы.
Купелы вагондар Тверь вагондар төҙөү заводының заманса вагондарына алмаштырылған. Вагондар «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ унификацияланған дизайн-проектына ярашлы рәүештә берҙәм стилдә йыһазландырылған. Һыуытҡыс, микротулҡынлы мейес, пассажирҙар өсөн мәғлүмәт менән электрон таблоһы бар. Уларҙа тәүлек әйләнәһенә һәм барлыҡ юл участкаһында ла асыҡ биотуалет бар. Вагондарҙа ҡуйылған компьютер менән идара ителеүсе кондиционер, йылытыу системаһы, ниндәй сезон булыуға ҡарамаҫтан, автоматик рәүештә оптималь температура тота. Штаб вагонында инвалидтар өсөн айырым купе бар.

## Наградалары
* «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ пассажирҙар ташыу Департаментының 2004 йылда Екатеринбургта үткән пассажирҙарҙы иң яҡшы хеҙмәтләндереү бөтә Рәсәй конкурсы сиктәрендә «Махсус форма кейемендә иң яҡшы фирма стиле» номинацияһында беренсе урын.

## Иҫкәрмәләр
Понт тауҙары

**Понт тауҙары**, шулай уҡ ** Понтий** һырты һәм Төньяҡ-Анатолий тауҙары (), () — Төркиәлә тау системаһы, Ҡара диңгеҙҙең көньяҡ яры буйлап, *Ешильырмак* йылғаһы тамағынан *Чорох* йылғаһы тамағына тиклем һуҙылған.

## Тасуирлама
Понт тауҙары Көнсығыш Ҡара диңгеҙ буйы, Үҙәк Ҡара диңгаҙ буйы һәм Көнбайыш Ҡара диңгеҙ өлөштәренә бүленә.
Понт тауҙарының көнсығыш өлөшө Качкар тауҙары исеме менән билдәле. Понт тауҙары төньяҡтан Кесе Азия яҫытаулылығы һәм өлөшләтә *Әрмән таулығы* менән уратып алынған өйөмдө хәтерләтә. 

Тауҙар диңгеҙ ярынан кинәт кенә текә ҡая булып башлана. Тау менән диңгеҙ араһында тар ғына яр һыҙаты ҡалған. Кинәт күтәрелгән тау икенсе климат зонаһына күсерә, тауҙарҙың беренсе рәтенән үк континенталь климат зонаһы башлана. Яр буйында яуым-төшөм кимәле юғарыраҡ, уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 2400 мм.
Тауҙың дөйөм оҙонлоғо 1000 километр; тауҙың диңгеҙ яғындағы өлөшө көньяҡ өлөшөнә ҡарағанда түбәнерәк. Тауҙың Кесе Азия өлөшөндә яҫытаулылыҡ. Ҡуйы урмандар менән ҡапланған төньяҡҡа табан йүнәлгән тау армыттары, тарлауыҡтар барлыҡҡа килтереп, диңгеҙгә килеп текәлә. Тарлауыҡтар буйлап ҙур булмаған йылғалар аға. Тауҙың көньяҡ битләүе урманһыҙ. Понт тауҙарының көнсығыш өлөшө юғарыраҡ, иң бейек түбәләрендә (Варчембек-даг — 3704 һәм башҡалар) йыл әйләнәһенә ҡар ята. Тауҙар араһындағы үткәүелдәр күп түгел һәм улар аша үтеүе ауыр. Тауҙың көнбайыш өлөшөн Чорох йылғаһы бүлеп үтә, был йылғаның Төркиәлә Артив илендә һәм Грузияла Аджария Республикаһында армыттары бар.

## Экология
Диңгеҙ кимәленән 250 м бейеклектә ҡыуаҡлыҡтар ғына, 1200 метрға тиклем бейеклектә ылыҫлы ағыстар үҫә. 600-800 метр бейеклек граб, бук һәм ерек кеүек киң япраҡлы ағыстар менән ҡапланған. 1000-1500 метр бейеклектә ҡатнаш урмандар үҫә. Тауҙарҙың Көнсығыш Ҡара диңгеҙ өлөшөндә, 2000 метрҙан бейегерәктә, Альп далалары башлана.
Тауҙар күберәген ылыҫлы урмандар менә ҡапланған. Төньяҡ Анатолия ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандары ҙур территорияны ҡаплаған экорегион булып тора, ҡатнаш урмандар региондың Качкар тауы тип аталған алыҫ көнсығыш өлөшөн ҡаплаған. Был төбәктә Бүҙәнә ҡарсығаһы, бөркөт, көсөгән, баҡраҡ бөркөт, кавказ ҡоро, алаҡас турғай кеүек ҡоштар тереклек итә. Тауаҙ һәм Ҡара диңгеҙ араһындағы Понтус тип аталған һыҙатта киң япраҡлы урмандар үҫә. Анатолия яҫытаулығында климат, дымлы һәм йомшаҡ яр буйына ҡарағанда, ҡорораҡ һәм континенталерәк.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Г. И. Стебницкий, «Понтийский хребет» («Известия Кавказского отдела Имп. русского географического общества», т. VII, 1882—1883);
* В. Масальский, «Очерк Батумской области» («Известия Имп. русского географического общества», 1886).
*
Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы

**Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы** (29 декабрь 1901 йыл — 3 июль 1996 йыл) — ғалим-селекционер, БССР Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1950). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған агрономы (1957), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963).

## Биографияһы
Сабирйән Абдулла улы Ҡунаҡбаев 1901 йылдың 29 декабрендә Өфө губернаһының Олокүл ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә өс ҡыҙ һәм алты малай була. Дүрт йыл земство башланғыс училищеһында уҡый. Уны бик яҡшы тамамлап, Өфө мәҙрәсәһенә уҡырға инә.

Хәкимиә мәҙрәсәһендә уҡый. 1927 йылда К. А. Тимирязев исмендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай.

1927—1932 йылдарҙа Башҡортостан игенселек халыҡ комиссариатында; 1932—1955 йылдарҙа — Шишмә селекция станцияһында эшләй.

1956—1958 йылдарҙа — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.

1958 йылдан игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы Башҡортостан ғилми-тикшеренеү институтының ужым культуралары селекцияһы һәм беренсел орлоҡсолоҡ лабораторияһы мөдире.

Ҡунаҡбаев С. А. Башҡорт АССР-ында селекционерҙарҙың фәнни мәктәбен аса.

Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы 1996 йылдың 3 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987)
* Ленин ордены (1987)
* Октябрь Революцияһы ордены (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған агрономы (1957)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963)
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1991).

## Ҡаҙаныштары
Ҡыҫҡа һабаҡлы йығылмай торған ужым арышы «Сулпан»; Ҡарабойҙайҙың «Шишмә» һәм «Дим» сорттарын, «Лютесценс-9» ужым бойҙайын һәм «Башҡортостан-1» ужым тритикале, бөтәһе 19 сорт сығара.

## Хәтер
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы уның исемендәге премия булдырған.

2010 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты «Ҡунаҡбаев иҫтәлегенә» арыш сорты сығарған.

## Әҙәбиәт
* С. Кунакбаев Мал золотник, да дорог //Наука в СССР, АН СССР. 1983, № 5;
* С. Кунакбаев «Селекция короткостебельных сортов озимой ржи» // Вестник сельскохозяйственной науки. 1984, № 2;
* С. Кунакбаев «Рождение сортотипа культурной ржи» (Secale cereale var vulgare Korn.).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* 
* 
*
Ирәмәл (тәбиғәт паркы)

**«Ирәмәл»** — Башҡортостандың Белорет һәм Учалы районы биләмәләрендә, Силәбе өлкәһе менән сик буйында урынлашҡан тәбиғәт паркы. Ул өс блок-пост менән уратып алынған — Учалы яғынан, Белорет районының Николаевка ауылы һәм Силәбе өлкәһенең Төлөк ҡасабаһы яғынан.

## Тарихы
Парк Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 31 декабрендәге ҡарары менән 49 338 гектар майҙанда булдырылған.

Тәбиғәт паркы тәғәйенләнеше — тау-тундра, тайга урманы һәм һаҙлыҡ экосистемаларын, үҫемлектәр һәм йәнлектәрҙең һирәк төрҙәре популяцияһын һаҡлау; Көньяҡ Уралдың ҙур йылғалары инештәренең тотороҡло гидрологик режимын тәьмин итеү; көйләнеүсе туризм һәм ял итеүҙе үҫтереү өсөн шарттар булдырыу.

## Географияһы
Ирәмәл тау массивы үҙ эсенә иң бейек түбәләр — билән менән бүленгән Оло һәм Кесе Ирәмәлде индерә. Әүәләк, Баҡҡан, Ямантау, Нәре, Нургуш һәм башҡа тауҙар һәм һырттар күренә.

## Флораһы һәм фаунаһы
Парк тулыһынса урман менән ҡапланған. Уның биләмәһендә һунар-промысла хайуандарының бөтә төрҙәре тиерлек йәшәй. Бында 553 төр юғары үҫемлек үҫә, йәғни Башҡортостандың бөтә флораһының сиреге, улар эсендә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән 57 төр, шуларҙың 15-е эндемиктар, ә 33-ө — реликт.

Шулай уҡ, ҡурсаулыҡ биләмәһендә 40-ҡа яҡын һирәк осраған һәм юғалыу ҡурҡынысы аҫтында булған хайуандар төрҙәре осрай: осар тейен, ҡама, марал, ҡара ҡауҙы, аҡ һәм һоро ағуна, үлән тәлмәрйене, Европа бәрҙеһе, махаон, адмирал һәм башҡалар.

## Туризм һәм ял

Парк территорияһы биш зонаға бүленә:
* Ҡурсаулыҡ. Туристарға инеү тыйыла.
* Көйләү рекреация зонаһы. Туристик биләмә, дүрт маршрутҡа бүленә: Ҙур Ирәмәл, Бәләкәй Ирәмәл, Төлөк һәм Тығын һаҙлыҡтары. Бында туристарға йәйәүле, велосипедта һәм атта һыбай маршруттар тәҡдим ителә.
* Рекреацион барыу зонаһы кемпинг һәм палатка лагерҙарына бирелгән. Бынан Ағиҙел йылғаһы сығанаҡтарына һәм Ҙур Ирәмәл тауына панорама асыла.
* Тәбиғәт паркының хужалыҡ эшмәкәрлеге буфер зонаһы, унда ҡунаҡханалар, тау саңғыһы трассалары һәм ресторандар төҙөү планлаштырыла.
* Ирәмәл һәм Көньяҡ-Урал дәүләт ҡурсаулығы араһында хайуандар миграцияһы коридоры.
Экскурсия маршруттары: Төлөк ҡасабаһынан, Яңы Хөсәйен ауылы, Байһаҡал ауылы, Николаевка ауылы Ҙур Ирәмәл тауы итәгенә килә.

Бөтә экскурсия маршруттары маркёр һәм уҡтар менән билдәләнгән, беседкалар, бәҙрәфтәр, усаҡтар, ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары өсөн контейнерҙар менән йыһазландырылған туристик туҡталҡалар бар. «Төлөк — Оло Ирәмәл итәге (йәйге)» экскурсия маршруты буйынса ҡунаҡ йорто бар. «Ирәмәл» тәбиғәт паркы биләмәһендә «Байһаҡал», «Өс айыу» туристар приюты һәм «Ҡамҡа» ҡунаҡ йорто урынлашҡан. «Байһаҡал» туристар приюты Ағиҙел ярында, иң бейек армыты Ирәмәл тауы булған Әүәләк һырты итәгендә урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ирәмәл
* Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре исемлеге

## Иҫкәрмәләр
Ислахов Фазлетдин Фәррәх улы

**Ислахов Фазлетдин Фәррәх улы** (17 июнь 1944 йыл — 18 апрель 2016 йыл) — график. Башҡортостандың дәүләт гербы авторы. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).

## Биографияһы

Фазлетдин Фәррәх улы Ислахов 1944 йылдың 17 июнендә Башҡорт АССР-ының Балаҡатай районы Монас ауылында тыуған.
Яныбай урта мәктәбен тамамлай. Ошо уҡ мәктәптә һүрәт һәм черчение дәрестәрен алып бара.

1962 йылда Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә. 1963 йылда армия сафына алына. Хәрби хеҙмәттән запасҡа ҡайтарылғас, уҡыуын артабан дауам итә.

Өфө сәнғәт училишеһын тамамлағандан һуң (1969; педагогы Р. М. Нурмөхәмәтов) Баймаҡ ҡалаһына йүнәлтмә ала. Мәҙәниәт министрлығы уны халыҡ театрына рәссам итеп тәғәйенләй. Шулай уҡ 39-сы училищела эстетика, черчение, махсус һүрәт дәрестәрен алып бара.

1970 йылда Горький ҡалаһында эстетика буйынса Бөтә Союз квалификация күтәреү институтын тамамлай.
1971 йылдан алып Өфөлә эшләй.  «Башҡортостан» республика гәзитендә рәссам,  «Родина», «Искра» кинотеатрҙарында өлкән рекламасы була.
1992—2011 йылдарҙа Зәйнәп Биишева исемендәге "Китап нәшриәтенең художество мөхәррире, баш рәссамы вазифаһын алып бара.

## Ижады
40 йылдан ашыу хеҙмәт юлында һүрәт һәм черчение уҡытыусыһынан «Китап» нәшриәтенең баш рәссамы дәрәжәһенә күтәрелә.
 
Ижадында төп йүнәлеше — китап графикаһы.
 
200-ҙән ашыу китапты, шул иҫәптән "Ҡөрьән Кәрим"де (1993) биҙәгән.

Дәүләт гербы проекты авторы (1993), «Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы», «Башҡортостан Республикаһының халыҡ депутаты», «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре», «Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты» һәм башҡа түшкә таға торған билдәләрҙең эскиздарын эшләгән.

Салауат Юлаевтың 250 йыллығына ул тәҡдим иткән эмблема ҡабул ителә.

Айырыуса дан килтергән эше — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гербы. Тәҡдим ителгән 40 проект араһынан Фазлетдин Фәррәх улының эскизы иң яҡшыһы тип табыла.

Ислахов Фазлетдин Фәррәх улы Рәсәй Рәссамдар союзының арҙаҡлы ағзаһы була.

Шулай уҡ Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000).

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы 
* Культурный мир Башуортостана.
Көньяҡ-Көнбайыш фронты штабы блиндажы

**Көньяҡ-Көнбайыш фронты штабы блиндажы** — Бөйөк Ватан һуғышында Көньяҡ фронт менән командалыҡ иткән армия генералы Ф. И. Толбухиндың блиндажы. Новошахтинск ҡалаһының Фрунзе урамы, 15-се, 17-се, 19-сы йорттар тигән адресы буйынса урынлашҡан. Блиндаждан тыш, фронт штабы бүлектәре урынлашҡан бина ла һаҡланып ҡалған. Блиндаж тарихи ҡомартҡы статусына эйә. Ул эстән таҡта менән көпләнгән ике бүлмәнән тора. Ҡорос рельстарҙан һәм ҡалын ер өйөмөнән торған сарлаҡ таяуҙары уны дошмандың артиллерия утынан уңышлы һаҡлаған. Штаб бинаһына мемориаль табличка ҡуйылған. Тап ошонда немец ғәскәрҙәренең Миуста торған ҙур подразделениеһын тар-мар итеү пландары уйланылған булған. 

2013 йылдың 23 ғинуарында уҙған Новошахтинскиҙағы хәрби уларҙың ҡәберлектәр һанын асыҡлау һәм уларҙы төҙөкләндереү мәсьәләһе буйынса эш кәңәшмәһендә федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты — Көньяҡ-Көнбайыш фронты блиндажына айырым иғтибар бүленде. Был тарихи ҡомартҡы ошо ваҡытҡа саҡлы авария хәлендә булды. 2013 йылдың ғинуарында «Новошахтинский тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы» муниципаль учреждениеһы һаҡлау йөкләмәһе алды, һәм уның шарттарына ярашлы, 2017 йылға саҡлы был ҡомартҡыны төҙөкләндереү юҫығында саралар ҡулланыу һәм был һәйкәлде эшләтеү өсөн нормаль шарттар тыуҙырыу ҡаралған.

## Иҫкәрмәләр
Киҫек пирамида

**Киҫек пирамида** — пирамиданың нигеҙе һәм уға параллель булған киҫеүсе яҫылыҡ араһындағы күпҡыр.

## Ирекле киҫек пирамида

### Ирекле киҫек пирамида өсөн формулалар
Пирамиданың күләме V= \frac {1} {3} h (S_1 + \sqrt {S_1 S_2} + S_2) , бирелә S_1,S_2 — нигеҙ майҙандары, h — киҫек пирамиданың бейеклеге.

Эргә йөҙөнөң майҙаны S_b = \sum_{i=1}^{n} S_i киҫек пирамиданың эргә ҡыры майҙандарының суммаһына тигеҙ.

## Төҙөк киҫек пирамида

### Билдәләмә
Төҙөк киҫек пирамида — төҙөк пирамиданың нигеҙе һәм уға параллель булған киҫеүсе яҫылыҡ араһындағы күпҡыр.

### Формулалар
* S_b = \frac {1} {2} (p_1 + p_2)  l, бирелә p_1,p_2 — өҫкө һәм аҫҡы нигеҙҙең периметры, l — апофема (пирамиданың эргә ҡыры бейеклеге)
* S_b = \frac {|S_1 - S_2| } {\cos \varphi}, бирелә S_1,S_2  — нигеҙ майҙандары, а \varphi — пирамида нигеҙендәге ике ҡырлы мөйөш.
Хөрәфәттәргә ышанмаусы ҡыҙ-ҡатын

**Хөрәфәттәргә ышанмаусы ҡыҙ-ҡатын** ― урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. Тәүге тапҡыр 1883 йылдың 10 февралендә һүрәттәр менән биҙәлгән «Зритель» тип аталған мәскәү юмористик журналында «А. Чехонте» псевдонимы менән баҫыла. Һуңыраҡ күп телдәргә тәржемә ителә.

## Йөкмәткеһе
Тура һынлы утыҙ йәшлек дәүләт хеҙмәткәре Максим Кузьмич Салютов Елена Гавриловна исемле һөйкөмлө ҡатын-ҡыҙға һөйөүен аса. Ул да ирҙе яратҡанын белдерә. Кәләштең ата-әсәһе, мөхтәрәм һәм хәлле кешеләр, шулай уҡ уларҙың өйләнешеүенә ризалыҡ бирә.

Никах төнөнә саҡлы Максим Кузьмич үҙе һайлап алған һөйөклөһөнә бер сер асырға тейеш: быға саҡлы егерме йыл дауамында цирк клоуны булып эшләгәнлектән, ул үҙен мөхәббәткә лайыҡлы түгел тип һанай. Хәләл ефете яңылыҡты көлөп ҡабул итә, иренең уны иҫбатлауын талап итә.

Тәүге никах төнөнән һуң Елена Гавриловнаның ата-әсәһе йәш кәләш менән кейәүҙең никах түшәге урынлашҡан бүлмәнән ҡот осҡос гөрһөлдәү тауышы ишетә. Ярһыған ата-әсә был тауышҡа аптырашта ҡала; Елена Гавриловнаның атаһы уларҙың бүлмәһе янына килә һәм кейәүенең күңелле итеп акробатика менән шөғөлләнеүенә шаһит була, ә ысын ҡыуаныс һәм тулы бәхет кисереүсе ҡыҙы Елена иренә ҡул саба.

## Экранлаштырыу
Чехов хикәйәһе мотивы буйынса «Джокер» (2016) фильм төшөрә. Режиссёры ― Александр Каур.

## Иҫкәрмәләр
Мәһәҙиев Дәүләткирәй Дәүләтбай улы

**Мәһәҙиев Дәүләткирәй Дәүләтбай улы** (1 июнь 1925, БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Абҙан ауылы (Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы) — 24 февраль 2004, Өфө), тәржемәсе, журналист. Журналистар союзы ағзаһы (1965). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).

Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улының ағаһы.

1961—1965 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡый.
1946 йылдан алып «Сталинсе» гәзите редакцияһында ВЛКСМ-дың Абҙан район комитетында эшләй. 1956 йылдан — Ейәнсура районы мәктәптәрендә уҡытыусы, 1967 йылдан — «Коммунист» («Мечетлинская жизнь») гәзите мөхәррире, 1969—1985 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе,  бүлек мөдире, 1993—1994 йылдарҙа — «Заман — Башҡортостан» гәзите баш мөхәррире.

## Тәржемәләре һәм әҫәрҙәре
М. Л. Мортазиндың «Башҡортостан һәм башҡорт ғәскәрҙәре граждандар һуғышында» («Башкирия и башкирские войска в Гражданскую войну», тәрж. 1994) китабын, Р. Г. Игнатьевтың «Башҡорт Салауат Юлаев, Пугачев бригадиры, йырсы һәм импровизатор» («Башкир Салават Юлаев, пугачевский бригадир, певец и импровизатор», тәрж.2004) очеркын, В.Чишковтың «Гость в своем доме» («Yҙ өйөңдә ҡунаҡ ҡына»), А.Попояндың «Оставайтесь солнцем» («Бала кунеле далала») пьесаларын урыҫ теленән, Ибраһим Ҡыпсаҡтың «Башкиры — защитники Ленинграда» китабын төрөк теленән башҡортсаға тәржемә итә. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫмаға әҙерләүҙә ҡатнаша (1993, «Ҡөрьән Кәрим»).
«Көрьәнде нисек уҡырға» китабы авторҙарының береһе (Ишембай, 1992).
«Йылғабыҙ ҙа беҙҙең Әселе…» китабы авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994) — «Ҡөрьән-Кәрим»де башҡорт теленә тәржемә итеп баҫтырып сығарған өсөн.
* Учалы районының Муса Мортазин исемендәге премияһы лауреаты.

Тыуған ауылында урамға Мәһәҙиев исеме бирелгән, ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://libmap.bashnl.ru/node/762
*
Ханов Рәфил Лотфулла улы

**Ханов Рәфил Лотфулла улы** (16 май 1946 йыл) — совет спортсыһы һәм ауыр атлетика буйынса тренер; СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1972), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1993)

## Биографияһы
Рәфил Лотфулла улы Ханов 1946 йылдың 16 майында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районындағы Йәмәй ауылында тыуған.

«Локомотив» (тренеры Б. М. Мосиевич) һәм «Хеҙмәт» (тренеры Г. Л. Аферин) спорт йәмғиәттәре тәрбиәләнеүсеһе.

1970—1972 йылдарҙа СССР ауыр атлетика йыйылма командаһы ағзаһы. РСФСР чемпионы була (1969), СССР кубогының (1971) һәм РСФСР чемпионатының (1970) көмөш призеры, шулай уҡ СССР (1972) һәм РСФСР (1971—1972) чемпионаттарының бронза призеры.

1980 йылдан алып Ханов Рәфил тренерлыҡ эше менән шөғөлләнә. «Башстрой» территориаль берекмәһенең 3-сө төҙөлөш тресы «Өфөлө» спорт клубы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә, 2005 йылдан — «Уфимец» олимпия резервы спорт мәктәбендә (Өфө ҡалаһы, Башҡортостан Республикаһы) тренер-уҡытыусы булып эшләй. Юғары квалификация категориялы тренер.

### Ғаиләһе

Хановтар ғаиләһе Өфөнөң спорт биографияһында үҙенсәлекле ғаилә булып тора. Был ауыр атлеттар ғаилә командаһында — ике халыҡ-ара класлы спорт мастеры, спорт мастеры һәм мастерлыҡҡа кандидат. Рәфил Хановтың улы — Рафаэль, шулай уҡ спротсы-ауыр атлет булып китә. Уның ейәнсәре Эльвина 1992 йылғы һәм унан кесерәк спортсылар араһында ауыр атлетика буйынса Рәсәй беренселегенең көмөш призеры була. Ошо уҡ ярыштарҙа Эльвинаның һеңлеһе — Гүзәл ҡатнаша һәм спорт мастерлығына кандидат нормативтарын раҫлай

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Состоялось открытое первенство по тяжелой атлетике, посвященное 70-летию Рафиля Ханова
* БАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫНЫҢ АУЫР АТЛЕТИКА ФЕДЕРАЦИЯҺЫ
Төрбә

**Төрбә** -( - ) - илбаштары, уларҙың ғаилә ағзалары, юғары даирә түрәләр, атаҡлы кешеләр ҡәбере өҫтөнә һалына торған төрлө ҙурлыҡтағы һәм рәүештәге ҡоролма; кәшәнә. Османлы архитектураға ҡарай. 

## Ҡоролошо

Ҡағиҙә булараҡ, төрбә мәсет йәки дини  комплекс биләмәләрендә эшләнә, әммә төкөтмә-төрбәләр ҙә осрай. 

Төрбәне  ғәҙәттә махсус үрмәле үҫемлектәр менән уратып алалар.

Ул ҙур булмаған бер бүлмә рәүешендә була, йыш ҡына ҡабырғалары алты-һигеҙ  ҡырлы итеп һалына. Төрбәнең уртаһында бай биҙәлгән  саркофаг ҡуйыла, әммә ҡәбер ғәҙәттә иҙән кимәленән түбәнерәк була.  Саркофагтың баш яғына мәрхүмдең тәҡүәлеге, иманлылығы билдәһе итеп йыш ҡына ағастан йәки таштан салма һынландырып ҡуйыла.

## Этимологияһы
Ислам илдәре архитектураһын өйрәнгән белгестәр фекеренсә, был төр архитектура төрөктәргә хас, йәғни, төрбә - төрки һүҙ (). Төркиҙәр уны *мәңгелек йорт* тип тә атайҙар. 

Башҡорт телендә ғәҙәттә кәшәнә һүҙе ҡулланыла.

## Тарихтан
Ҡытай ғалимдары мәғлүмәттәре буйынса, икенсе быуатҡа тиклем һундар төрбәнең төбөн ике ҡатлы итеп, алтын-көмөш һалып ҡалдырғандар.  

"Төрбә" һүҙе боронғо легендаларҙа осрай, мәҫәлән, "Манас" эпосында был хаҡта:

"Altından rütubət sızmasın deyə, 
Üstündən günəş istisi keçməsin deyə, 
Tabutu sarayın içərisində yerləşdirdilər."
"Аҫтынан һыу үтмәһен, тиеп,
Өҫтөнән ҡояш ҡыҙҙырмаһын, тиеп,
Табуты һарайҙың эсенә ерләштерҙеләр."
тип әйтелә.  

Боронғо төрбәләр өй рәүешлерәк һалынғаны мәғлүм. "Мәңгелек йорт" тигән ғибәрә лә бар. Шуға күрә ҡайһы бер төрбәләрҙең аҫ яғында ҡәбер, ә өҫкө өлөшөндә күскенселәр йоҡлап йөрөгән.

Шәрҡи мосафирҙар ҙа, көнбайыштыҡылар ҙа төрөк төбәктәрендә сатырға оҡшаған ҡоролмалар ҡуйылған ҡәберлектәр тураһында яҙған. Был хаҡта Ибн Фаҙлан да яҙған булған. Мосолман донъяһына боронғо ҡәберлектәр ғәҙәт-йолалары килеп инеүе сәлжүктәргә бәйле. 

Артабан XI-XII быуаттарҙа  төрбәләр композицион структуралы була башлай. Бына ни өсөн  европа ғалимдары төрбәләрҙе  *Селчук ҡәберҙәре* тип атай.

Күп ерҙәрҙә бындай ҡоролмаларға йәмәғәт ағзалары зыярат ҡылырға йөрөйҙәр.

## Башҡортостан төрбәләре (кәшәнәләре)
Башҡорттар "төрбә" һүҙен бик ҡулланмайҙар, фарсынан ингән  "кәшәнә" төшөнсәһенә өҫтөнлөк бирәләр. Архитектура яғынан да был ҡоролмалар Урта Азия ҡоролмаларына яҡын.
 
Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә (күрше өлкәләрҙе лә индереп) тиҫтәләгән кәшәнә бар

## Әҙәбиәт
* 
* *Гарустович Г. Н.* Погребения в каменных мавзолеях Башкирского Приуралья. // Наследие веков. — Уфа, 1995. Вып.1.
* *C. Qiyasi* – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991, səh 83
*Michael Levey. *The World of Ottoman Art*, 1975, Thames & Hudson, ISBN 0500270651
*
* Meri, Josef F., ''The cult of saints among Muslims and Jews in medieval Syria'', Oxford Oriental monographs, Oxford University Press, 2002, ISBN 0199250782, 9780199250783

## Һылтанмалар

* 
* Кәшәнә. Башҡортостан. Ҡыҫҡаса энциклопедия
* Türbə https://az.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrb%C9%99?veaction=edit
## Иҫкәрмәләр
Михаил Архангел сиркәүе (Каменоломни)

**Михаил Архангел сиркәүе** ― Рәсәйҙең Ростов өлкәһе, Октябрь районы, Каменоломни ҡасабаһындағы православие сиркәүе. Шахта һәм Миллер епархияһының Нижнедонский благочиниеһына ҡарай. Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
Максимовский утары янында (Каменоломни ҡасабаһының иҫке исеме) XIX быуат аҙағында Кривянский станицаһынан күсеп килгән йәш казак ғаиләләре Новогрушевский утарын барлыҡҡа килтерә. Ике утарҙы бер-береһенән ҙур булмаған шишмәләр айыра. Күпмелер ваҡыт үткәс, Новогрушевскийҙа ҡорам һәм сиркәү-мәхәллә мәктәбе төҙөлә. Икенсе донъя һуғышы йылдарында ҡорам емерелгәнлектән, ғибәҙәт ҡылыу торлаҡ йортҡа күсерелә, әммә ул тиҙҙән балалар йорто.итеп үҙгәртеп ҡорола.

1948 йылдан башлап ғибәҙәт ҡылыу йортоноң православие общинаһы ағзалары аҡса йыя, артабан был аҡсаға айырым ер участкалары һәм йорт биләүҙәре домовладение һатып алына. Йылдар үтеү менән улар хәҙерге көнгә тиклем эшләгән ғибәҙәтханаға әүерелә. Хужалыҡ ҡаралтылары, алтын көмбәҙле манаралар ҡорола, яңы йәкшәмбе мәктәбе булдырыла.

1980 йылдарҙа ғибәҙәтхана яңынан тергеҙелә реконструкция, шул ваҡытта уның стеналары ҡыҙыл кирбестән һалына.

1992 йылда ғибәҙәтхана бинаһы урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекты тип таныла.

## Иҫкәрмәләр
Уҡытыусылар семинарияһы (Новочеркасск)

**Уҡытыусылар семинарияһы** — Новочеркасскиҙағы элекке уҡыу йорто, ҡаланың үҙәгендә Платовский проспекты, 63 һәм Пушкин урамы, 47 (элекке Почта) киҫелешендә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта бинала РФ Эске эштәр министрлығының Суворов училищеһы эшләй. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
Бина ХIХ быуаттың икенсе яртыһында һалынған була, килем йорто, милеккә инженер-механик Д. И. Жученковтың милеге булған. 1878 йылда унда, октябрҙә бер йыл алдараҡ нигеҙ һалынған уҡытыусылар семинарияһы эшләй башлай. Әммә, башҡа мәғлүмәт буйынса, бина 1885 йылда ғына төҙөлә. Шулай уҡ училище янында ике класлы өлгөлө мәктәп асыла. 1904—1906 йылдарҙа (1967 йылғы мемориаль табличкаға ярашлы — 1907—1908) семинарияла урыҫ һәм славян телдәре дәрестәрен урыҫ әҙәбиәтсеһе һәм драматургы, «Донская жизнь» һәм «Донская речь» новочеркасск гәзиттәре мөхәррире Константин Андреевич Тренёв уҡытҡан.

Уҡытыусылар семинарияһы бөтә бинала урынлашмаған, бинаның бер өлөшө дарыуханаға һәм башҡа ға ла арендатор бирелә. 1912—1914 йылдарҙа бина яңынан ҡорола реконструкция, проект авторҙары — архитектор С. И. Болдырев, һөҙөмтәлә бинаның тышҡы күренеше өлөшләтә үҙгәрә. Фасадтарҙы тикшеренеү һөҙөмтәләренә ышанһаң, нигеҙҙә бинаның беренсе ҡаты үҙгәртелә.

Был бина XIX быуат аҙағы — XX быуат башы Новочеркасск ҡалаһына хас булған квартал мөйөшөн нығытыусы торлаҡ һәм ижтимағи социаль архитектура өлгөһө. Ростов өлкәһендә һәм ғөмүмән Новочеркасскиҙа йыш осраған биналарҙың төп фасадтарын «кирбес стилендә» биҙәү ҙур мәҙәни ҡиммәткә эйә. Кирбес стеналар,  деталдәре, вертикаль һәм горизонталь , шулай уҡ ишек һәм тәҙрә , шулай уҡ кәрниздәре лә һуҙылған штукатурланған профилле булыуы уның хас һыҙаты булып тора.

Бина планда — тура мөйөшлө, оҙонораҡ яғы менән көнбайыш-көнсығыш һыҙатында. Көньяҡ фасадта икенсе ҡат һәм  осортма, сарлаҡ мезонин кимәлендә дүрт колонналы  эре ордеры урынлашҡан. Портик беренсе ҡаттың ҡумта көмбәҙ менән ҡапланған галереяһында урынлашҡан, уның уртаһында бинаға төп инеү урыны бар. Төньяҡ фасадында, габариттары һәм структураһы менән колонналы көньяҡ фасадҡа оҡшаш, пилястрлы портик урынлашҡан. Ҡабырға фасадтарында, шунда эшләнгән балкондарҙы тотоп торған, сүкелеп яһалған металл кронштейндар бар, хәҙерге көндә улар һаҡланмаған.

1923 йылдан бинала милиция уҡыу йорттары урынлашҡан булған: 1946 йылда Новочеркасск ның милиция мәктәбе итеп үҙгәртелгән 3-сө урта команда составының дон мәктәбе булған. 1991 йылда РФ ның Новочеркасск урта училищеһы (суворов училищеһы өлгөһөндә) барлыҡҡа килә, ә һуңынан Эске эштәр министрлығының Суворов хәрби училищеһы тип үҙгәртелә.

## Иҫкәрмәләр
Чапаев (Ростов өлкәһе)

**Чапаев** — Ростов өлкәһе Белокалитвенский районындағы утар.

Богураевский ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Утар Белая Калитва ҡалаһынан (район үҙәге) көньяҡҡараҡ 25 километр (юлдар буйлап) алыҫлыҡта урынлашҡан.

### Урамдары
* ул. 55 лет Победы.
* ул. Чапаева. 
* ул. Хлебная. 
* ул. Фигурная. 
* ул. Раздольная. 
* ул. Молодёжная. 
* ул. Позднышева. 
* ул. Охотничья. 
* ул. Мельничная. 

## Тарихы
Ростов өлкәһе биләмәләрендә неолит осоронан уҡ кеше йәшәгән. Боронғо тораҡ һәм ултыраҡтарҙа йәшәгән кешеләр, башлыса емеш-еләк йыйыу, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Дала бөтә заман малсыларының эре мөгөҙлө малдары өсөн икһеҙ-сикһеҙ көтөүлек булған. Бөтөн осорҙарҙан да был урында йәшәгәндәрҙән бик күп ҡәберлек ҡорғандары ҡалған. Дәүләт Ҡорғандар һәм ҡорған төркөмдәре дәүләт тарафынан һаҡлана.

Белокалитвинский районындағы Чапаев утарына яҡын ерҙә бер нисә иҫтәлекле урын — археология һәйкәле урынлашҡан. Улар 2002 йылдың 25 июнендә ҡабул ителгән «Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекттары (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһында» 73-сө Федераль законына, 2004 йылдың 22 октябрендә ҡабул ителгән «Ростов өлкәһендәге мәҙәни мираҫ объекттары (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре) тураһында» 178-ЗС Өлкә законына, Ростов өлкәһе Хакимиәте Башлығының 1997 йылдың 21 февралендә ҡабул ителгән 51-се «Ростов өлкәһенең тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәрен дәүләт һаҡлауына алыу һәм һаҡлау саралары тураһында» Ҡарарына ярашлы, дәүләт тарафынан һаҡлана.
* «Архипкино I» һәм «Архипкино II» йәйләүе Чапаев утарынан көньяҡ-көнсығышҡа өс саҡрымда урынлашҡан;
* «Ореховское I» йәйләүе Чапаев утарынан көнсығышҡа өс саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан;
* «Ореховское II» йәйләүе Чапаев утарынан төньяҡ-көнсығышҡа табан дүрт саҡрымда урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* Почтовые индексы: Чапаев Хутор

## Иҫкәрмәләр
Рысаев Дамир Ринат улы

**Рысаев Дамир Ринат улы** (22 ноябрь 1997 йыл, Стәрлетамаҡ, Башҡортостан) — Рәсәй шашкасыһы. Рәсәй гроссмейстеры. Халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәйҙең команда чемпионатында (2014, классик программа) бронза призер.

## Биографияһы
Рысаев Дамир Ринатович 1997 йылдың 22 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. Шашка менән Дамир беренсе класта уҡ шөғөлләнә башлай.

Уның атаһы — Рысаев Ринат Мөҙәрис улы, үҙе лә шашка уйыны менән мауыға. Улы менән балалар баҡсаһына йөрөгәндә үк уйнай торған булған. Дамирҙы тренер Фәтҡуллин Әмир Кәли улы етәкләгән шашка түңәрәгенә бирә, унда Дамир спорт мастеры кандидаты була. Шул осорҙа Башҡортостанға, Стәрлетамаҡҡа халыҡ-ара гроссмейстер, рус һәм йөҙ шаҡмаҡлы шашка буйынса күп тапҡыр донъя чемпионы Муродулло Амриллаев килә, ул Дамирҙың тренеры булып китә. Дамир:
* Дүрт тапҡыр Европа чемпионы:
** 19 йәшкә тиклем 64 шаҡмаҡлы шашка буйынса;
** 16 йәшкә тиклем — йөҙ шаҡмаҡлы шашка буйынса;
* егеттәр араһында рус шашкалары буйынса дүрт тапҡыр донъя чемпионы.
* 19 йәшкә тиклемге төркөмдә ғәмәлдәге:
** донъя чемпионы (блиц һәм тиҙ шашка 2015 йыл)
** һәм Европа чемпионы (2016 йылда блиц һәм тиҙ шашка).
* Халыҡ-ара мастер.

## Шәхси тормошо
Санкт-Петербург политехник университетының «Мәғлүмәт хәүефһеҙлеге» факультетында уҡый. Дамир дөйөм ятаҡта йәшәй.

## Тренерҙары
Беренсе тренеры: Әмир Кәли улы Фәтҡуллин(мәрхүм)
Тренерҙары: Амриллаев М. А., Лангина А. Л.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Чемпиондар репортаждары: Дамир Рысаев. 
* …Дамир Рысаев (Стәрлетамаҡ).
Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы

**Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы** (3 август 1918 йыл — 7 ноябрь 2017 йыл) — режиссёр. 1951 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973).

## Биографияһы
Кәшфелғилем (Кәшфи) Фәйруша улы Ғәҙелшин 1918 йылдың 3 авгусында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы) Әкәнәй ауылында тыуған.

1938 йылда Башҡорт театр-художество училищеһына (Х. Бохарский курсы) уҡырға инә. А. Н. Островский исемендәге Ленинград театр институтын (1958; Л. С. Вивьен курсы) тамамлаған.

* 1938—1939 йылдарҙа Ҡыйғы колхоз-совхоз театры режиссёры.
* 1946—1953 йылдарҙа Башҡорт театр-художество училищеһы уҡытыусыһы.
* 1958—1959 һәм 1962—1966 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия театры режиссёры. 1959 йылда — БАССР Министрҙар Советының Радиотапшырыуҙар һәм Телевидение буйынса комитетында баш режиссёр,
* 1960 йылдан башлап ТАССР Министрҙар Советының Радиотапшырыуҙар һәм Телевидение буйынса комитетында баш режиссёр,
* 1963 йылдан алып Башҡорт ҡурсаҡ театры режиссёры,
* 1966—1968 йылдарҙа Башҡорт ҡурсаҡ театры директоры,
* 1970—1977 йылдарҙа баш режиссёры, бер үк ваҡытта 1963—1974 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһының театр бүлеге мөдире.

## Ижади эшмәкәрлеге
Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улының режиссёр эштәре сәхнә әҫәрҙәренең киҫкен хәрәкәтле һәм аныҡ булыуы менән айы айырылып тора.

Ҡыйғы башҡорт халыҡ театрында һәм Башҡорт драма театрында ватан һәм сит ил авторҙарының әҫәрҙәре буйынса бер нисә спектакль сәхнәләштерә:
 
* Ибраһим Абдуллиндың «Ал яулыҡ» (дебют, 1939)
* Лев Николаевич Толстойҙың «Тере мәйет»,
* Э. Альттың «һуҡыр» Һәм башҡа әҫәрҙәре.
 
Ҡурсаҡ театрында Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы башҡорт яҙыусылары әҫәрҙәренән репертуар булдыра:

* Ибраһим Абдуллиндың «Гәрәбә күҙ»,
* Кәбир Аҡбашевтың «һыу урлау»,
* Әнүәр Бикчәнтәевтең «Өс итек таҙартыусы» («Три чистилыцика сапог»),
* Фәрит Иҫәнғоловтың «Тылсымлы ҡойроҡло тейен» («Белка — волшебный хвост») Һәм башҡа әҫәрҙәре.

Яҡынса 20, шул иҫәптән А.Гайдарҙың «Хәрби сер, Кибальчиш малай һәм уның ныҡлы һүҙе тураһында әкиәт» («Сказка о военной тайне, о Мальчише-Кибальчише и его твёрдом слове») әҫәре буйынса В. Лебедев һәм А. Кирилловскийҙың «Кибальчиш малай» («Мальчиш-Кибальчиш»),

И. П. Токмакованың «Батыр йөрәкле Мануҡ» («Манук — отважное сердце»), Ә. С. Фәтҡуллиндың «Бөркөт балаһы осорға өйрәнә» («Орлёнок учитея летать») постановкалары балалар психологияһын яҡшы белеү, хис-тойғолар йоғонтоһоноң тәрәнлеге менән айырыла.

Уҡыусылары араһында Ф. А. Бәкеров, Н. М. Бәкерова, Р. Ф. Әминев, Ғ. Әмирханова һәм башҡалар.

1950 йылдарҙың аҙағында актёр булып эшләй, 1960 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры режиссёры була. Ике республикала: Башҡортостан һәм Татарстан телевидениеһын ойоштороуҙа ҡатнаша.
 
Кәшфи Фәйруша улы 12 йыл ғүмерен Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрына бирә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973)

## Һылтанмалар
* 
* «Ветеран Башкортостана»
Уфимский край (гәзит)

**Уфимский край** — урыҫ телендәге ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби гәзит, 1848—1917 йылдарҙа Өфөлә аҙна һайын сыға. (1910 йылдан — көн һайын).

## Тарихы
1848 йылдан башлап "Өфө губерна ведомостары"ның рәсми булмаған өлөшө булараҡ баҫылған (өҫтәмә исем "Өфө губерна ведомостары"ның рәсми булмаған өлөшө); № 89 1906 йылдан башлап өҫтәмә исемһеҙ; 1907 йылдан — сәйәси-ижтимағи һәм әҙәби гәзит. Өфө. 1906—1916.
1906 йылдан башлап — үҙ аллы гәзит.

## Бүлектәре
Күләме: 61 см, 4 с.

Рәсми булмаған хроника яҡтыртыла, аналитик мәҡәләләр, литерлы әҫәрҙәр, белдереүҙәр баҫыла.

Бүлектәре: «Телеграммалар», «Урындағы тормош», «Гәзит һәм журналдар араһында», «Театр һәм музыка» һәм башҡа бүлектәр.

Ҡушымта: 1907 Дәүләт думаһына һайлауҙар буйынса кешеләр исемлеге.

1906 йылдың июлендә үҙ аллы гәзит булып сыға башлағандан һуң фельетондар, шиғырҙар, әҙәби хикәйәләр баҫыла. Улар араһында М. Евстифееваның хикәйәләре (Естифеева — фамилияның дөрөҫ яҙылышы) — «Варнак» (№ 4), «Кучук Кайнарджи. Разсказы бабушки в зимние сумерки. (Монгол ябырылыуы дәүерендәге татар көнкүршенән)», «Йәйге каникул» (№ 8).

Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, "революцион тетрәнеүҙәр шарттарында патриотик официоз М. Естифееваның «Яңы тыуған „край“ға йыр» шиғырын урынлаштыра.

## XX быуатта сығыу графигы
1906 № 1 (1-VII) — № 142 (30-XII)

1907 № 1 (1-I) — № 280 (30-XII)

1908 № 1 (1-I) — № 281 (30-XII)

1909 № 1 (1-I) — № 280 (31-XII)

1910 № 1 (1-I) — № 283 (31-XII)

1911 № 1 (1-I) — № 277 (31-XII)

1912 № 1 (1-I) — № 283 (30-XII)

1913 № 1 (1-I) — № 278 (31-XII)

1914 № 1 (1-I) — № 284 (31-XII)

1915 № 1 (1-I) — № 283 (31-XII)

1916 № 1 (1-I) — № 277 (31-XII).

## Мөхәррирҙәре
А. С. Ключарев, П. Ф. Гиневский; № 74 1906 алып төрлө ваҡытта: И. П. Тюнин 1906—1907 , 1916; Н. В. Федоров (башҡорт энциклопедияһында — А. Федоров), 1909—1913; А. Г. Вощинин 1907—1910; А. А. Гуляев 1908; М. Н. Вилькен 1913—1916., С. Н. Пикчаев.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Өфө крайы: Рәсәй матбуғат баҫмалары библиографияһы. № 8950] // Беляева Л. Н., Зиновьева М. К., Никифоров М. М. Рәсәй матбуғат баҫмалары библиографияһы 1901—1916. — Л.: [ГПБ], 1960. Т. 3: Р.—Я — 522.
* «Новые» имена: историко-литературные и краеведческие исследования на Южном Урале в XIX — начале XX вв. [Текст] / Федеральное агентство науч. орг. России, Российская акад. наук, Уфимский науч. центр, Ин-т истории яз. и лит., Отд. истории и культуры Башкортостана; [сост.: М. И. Роднов]. — Санкт-Петербург : Своё изд-во, 2015. — 173 с. C.5-8,11; 20 см; 

## Һылтанмалар
* Өфө крайы

*
Шәрипов Әхсән Шәрифғәли улы

**Шәрипов Әхсән Шәрифғәли улы** (17 август 1927 йыл — 14 март 2004 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981). Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971) һәм унынсы (1980—1985) саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Әхсән Шәрифғәли улы Шәрипов 1927 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Шишмә ауылында тыуған. Юғары белемле, 1957 йылда Мәскәү юридик институтын тамамлай.

1941 йылда Балтас районы «Осҡон» («Искра») колхозында хисапсы булып хеҙмәт юлын башлай. Куйбышев 1950—1952 йй. Куйбышев юридик мәктәбендә уҡый. 1952—1959 йылдарҙа Башҡорт АССР-ның Ҡыйғы район судында халыҡ судьяһы булып эшләй. 1959 йылда Ҡыйғы районының Калинин исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана.

Ә. Ш. Шәрипов етәкселегендә колхоз туғыҙынсы биш йыллыҡтағы (1971—1975) гектарынан 18 центнер уңыш күрһәткесен унынсы биш йыллыҡта (1976—1980) — гектарынан 27 центнерға тиклем күтәрҙе. Был райондағы башҡа хужалыҡтарҙың уртаса күрһәткесенән 9 центнерға күберәк. Дәүләткә 19,5 мең тонна йәки, планды 2 тапҡырға арттырып, икмәк һатыла. 1980 йылда гектарынан 28 центнер ашлыҡ йыйыла, план 143 процентҡа үтәлә.

Ә. Ш. Шәрипов етәкселегендә малсылыҡта ла юғары һөҙөмтәләргә өлгәшелә. 1980 йылда һәр һыйырҙан 3000 килограмм һөт һауылып алына. Һәм был 10-сы биш йыллыҡтың тәүге йылына ҡарағанда 480 килограмға күберәк. 439 Эре мөгөҙлө малдарҙың уртаса тапшырыу ауырлығы 439 килограмға, сусҡаларҙың ауырлығын — 104 килограмға тиклем еткерелә. Һөт әҙерләү планы ваҡытынан алда — 1980 йылдың 1 июленә, ит планы — 20 авгусҡа, йомортҡа буйынса — дүрт йыл эсендә үтәлә. 1980 йылда колхоздың килеме 600 мең һум тәшкил итә, был 1976 йылға ҡарағанда 2 тапҡырға күберәк була.

Производство һәм социаль-мәҙәни ҡоролмалар төҙөүгә 4,2 миллион һум аҡса бүленә, шул иҫәптән социаль объекттарға — 685 мең. Колхоз ярҙамы менән колхозсылар өсөн йыл һайын 20-25 торлаҡ йорт төҙөлә.

Ауыл хужалығын үҫтереүҙә ҙур уңыштары һәм 1980 йылда, унынсы биш йыллыҡтың йомғаҡлау йылында, дәүләткә иген һәм игенселектең башҡа продуттарын һатыуҙа социалистик йөкләмәләрен арттырып үтәгәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 23 февраль Указы менән Ә. Ш. Шәриповҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1987 йылда пенсияға сыға.

Башҡорт АССР-ының етенсе (1967—1971) һәм унынсы (1980—1985) саҡырылыш Юғары Советтары депутаты.

2004 йылдың 14 мартында вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981)
* Ике Ленин ордены (1966, 1981)
* Октябрь Революцияһы ордены (1971)
* Миҙал

## Хәтер
У. кооперативтары. Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Калинин геройына мемориаль таҡтаташ асылды.

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. 2011. — 624 с.. науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
* 

* http://n-kigi.narod.ru/Geroy_4.html
* http://www.mcxrb.ru/pages/docs/mc_prints.aspx?id=869
Зарипов Радик Геннадий улы

**Зарипов Радик Геннадий улы **(12 февраль 1960) — балет артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1983). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1988).

Бала саҡтан һирәк осрай торған ритм тойғоһо, һығылмалылыҡ, музыкаға һәләте, артистлығы менән айырылып тора. 1979 йылда А. Я. Ваганова исемендәге Ленинград хореография училищеһын (хәҙер Урыҫ балеты академияһы) уңышлы тамамлай (педагогы — Анатолий Гисневич). Уҡыған сағында уҡ Радик Зарипов П. И. Чайковскийҙың «Щелкунчик» балетында Принц ролен башҡара.
 
Ижади тормошон 1979 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында башлай. Балетта бейеүсе эшендә ул тулы мәғәнәһендә үҙенең тәбиғәттән бирелгән һәләттәрен һәм үҙенсәлеген, хислелеген, экспрессияһын һәм бейеү техникаһының юғары кимәлен күрһәтә алды.

Радик Зарипов күп кенә партияларын Леонора Ҡыуатова менән бейей — улар 1970—1980 йылдарҙа башҡорт балетының иң сағыу бейеүселәре булалар, яҙмыш ҡушыуы буйынса Башҡорт опера һәм балет театры сәхнәһендә классик һәм заманса репертуарҙың иң ҡатмарлы, виртуоз партияларын башҡарҙылар.

1988 йылдан — Ленинград Кесе опера һәм балет театрында солист (хәҙер — М. П. Мусоргский исемендәге Санкт-Петербург академия опера һәм балет театры).

1989 йылдан алып — американ һәм немец балетмейстер-реформаторы Джон Ноймайер труппаһында Германияла (Гамбург ҡалаһы) балет солисы. Сезон тамамланған була, труппаға ҡабул итеү туҡтатылғанға ҡарамаҫтан, артист ҡарауға өлгәшә һәм труппаға ҡабул ителә. Солист булараҡ ул 8 йыл дауамында труппала бейей. Хәҙер Ноймайер труппаһында педагог-репетитор булып хеҙмәт итә. Радик Зариповҡа күренекле балетмейстер менән эшләү рухи планда бик күп бирә, уның тормошон, сәнғәткә һәм заманса хореографияға ҡарашын бик ныҡ үҙгәртә.
 
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрындағы төп партиялары: Принц («Щелкунчик», дебют; С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театры, 1978), Зигрфрид («Аҡҡош күле», — «Лебединое озеро», икеһе лә П. И. Чайковский), Базиль («Дон Кихот», Л. Ф. Минкус), Альберт («Жизель», А. Адан), Йомағол («Сыңрау торна») һәм башҡалар.
  
Аҡъегет партияһын («Ай тотолған төндә») тәүге башҡарыуысы.

Р. Зариповтың концерт репертуарында Р. Дригоның «Арлекинада», Б. В. Асафьевтың «Париж ялҡыны» («Пламя Парижа», Э. Хельстед һәм Х. С. Пауллиҙың «Дженацанола сәскәләр байрамы», С. В. Рахманинов музыкаһына «Элегия» балеттарынан па-де-де-лар). СССР-ҙың Ҙур Театры, Кремль һарайы, «Рәсәй» концерт залы һәм Союздар йортоноң залы (барыһы ла — Мәскәү) сәхнәләрендә бейей. СССР һәм 12 сит ил буйлап гастролдәрҙә була.
## Наградалары һәм исемдәре
*БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1983)
*Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1988)—1986-1987 йылдарҙағы концерт-башҡарыу эшмәкәрлеге өсөн.

## Иҫкәрмәләр

= Һылтанмалар =
* 
* Он сделал танец смыслом своей жизни.
* Леонора Куватова и Радик Зарипов.
Подольск (Мәскәү өлкәһе)

**Подольск** () — Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса өлкәлә Балашиханан һуң икенсе урында тора.

## Тарих

## Иҫкәрмәләр
Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы

**Архангел (Шаран) баҡыр иретеү заводы** — Башҡортостанда, хәҙерге Шаран районының Шаран ауылы биләмәһендә урынлашҡан, 1754—1795 йылдарҙа эшләгән баҡыр иретеү заводы. Ә 1836 йылда завод ҡаралтылары һәм ҡорамалдары һүтелгән.

## Географик урыны
Завод Шаран йылғаһы буйында (Сөн йылғаһы ҡушылдығы, Ағиҙел йылғаһы бассейны), Өфө ҡалаһынан 130 саҡрым көнбайышта, Өфө өйәҙендә, Шаран ауылының төньяҡ-көнбайыш ситендә, юл һәм Шаран йылғаһы киҫешкән урында урынлашҡан.

## Завод тарихы

### Нигеҙ һалыныуы
Заводҡа Красильников Григорий Семенович (1726—?) Шаран йылғаһы буйында, Ҡазан юлы Ҡыр-Илан улусы ауылы башҡорттарынан һатып алған ерҙә нигеҙ һала.

Завод төҙөргә рөхсәт 1752 йылдың 5 авгусында бирелгән. 1752—1754 йылдарҙа завод төҙөлә. 1754 йылдың 22 авгусында завод тәүге тапҡыр баҡыр иретә.

### XVIII
Заводтың түбәндәге ҡорамалдары була: ике фабрикаһы, уларҙың беренсеһендә 4 баҡыр иретеү мейесе, ә икенсеһендә — 2 гармахер горны, штык горны, 5 төйгөслө ваҡлағыс тирмән; тимерлек, күрекле оҫтахана булған. Заводҡа 114 мең дисәтинә ер, 122 рудник ҡараған, шуларҙың мөһимдәре Уязинский руднигы — 150 саҡрым алыҫлыҡта, 100 саҡрымда Сылнинский руднигы һәм 30 саҡрымда Сакатовский руднигы. Рудала баҡыр миҡдары 4 % тәшкил иткән.

1774 йылда, Пугачев ихтилалы ваҡытында, завод емерелә, крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Завод 1776 йыл уртаһында ғына тергеҙелә.

Заводта 1782 йылда 97 крепостной кешеһе һәм эшсе эшләгән, шуларҙан 47 кеше заводта эшләй, ҡалғандары — ярҙамсы эштәрҙә. Заводтың үҙенең урман дачаһы булмай, эшсе көстәр ҙә етешмәй, рудниктарҙың алыҫлығы, мәғдәндә баҡырҙың әҙ булыуы — былар бөтәһе заводты килемһеҙ итә, 1795 йылда производство туҡтатыла.

### XIX быуат
1809 йылда завод хужаларының ҙур бурыстары менән бәйле, Сенат заводты аукционға ҡуйырға була, тик һата алмай, сөнки һатып алыусылар табылмай. 1836 йылда тик торған завод тулыһынса юҡ ителгән, уның ҡаралтылары һәм ҡорамалдары асыҡ алыш-бирештә (аукцион) ташып алыуға һатылған.

### XXI быуат
Әлеге ваҡытта заводтан быуаһының ҡалдыҡтары ғына ҡалған, улар юлдар, күперҙәр төҙөүгә тотонолған. Быуаның һыуы ағыҙылған, ләкин уның контуры әле беленә. Цехтар урынында шиномонтаж урынлашҡан.

## Заводтың етештереүсәнлеге
Завод 1754—1760 йылдарҙа йыл һайын 731 бот, 1761—1770 йылдарҙа — 1039 бот, 1771—1780 йылдарҙа — 1166 бот, 1781—1790 йылдарҙа — 692 бот, 1791—1795 йылдарҙа — 190 бот баҡыр иреткән. Бөтә эшләү дәүерендә завод бөтәһе 35 мең бот (574 тонна) баҡыр иреткән.

## Иҫкәрмәләр
Кәләғай

**Кәләғай** () — Әзербайжан ҡатын-ҡыҙының баш кейеме Ул сиратылмаған ептән һуғылған, балауыҙ менән эшкәртелегән ебәктән етештерелә. Көнбайыш төбәктәрҙә ҡайһы бер ерҙә чаргат тип тә атайҙар.

2014 йылда ЮНЕСКО-ның 9-сы сессияһында милли сәнғәт һәм символика булараҡ кәләғай тегеү, уны ябыныу ЮНЕСКО-ның матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән.

## Тарихы

### XVIII быуатта
Әзербайжанда ҙур булмаған предприятиелар кәләғай етештергән.

Георга Форстер хәбәр иткәнсә (1784 йыл), Ширвандан Әстрханға 400 тонна ебәк ебәрелгән. Әҙәбиәттән һәм этнографик мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, унда кәләғай һиҙелерлек урын тотҡан. Гәнжә, Шуша, Шәки, Баскал ебәкте күпләп етештергән.

Баскал кәләғайҙары XVIII быуаттан айырым бер урын тота башлаған. Урыҫ сәйәхәтсеһе Пётр Пашино 1862 йылда «Кавказский вестник» гәзитендә, төпкөл Баскалда етештерелгән ебәк менән кәләғайҙар туҡыусы машиналарҙа етештерелгәндәрҙән һис ҡалышмай, тип яҙған.

### XIX быуатта

1862 йылда Басгалда йәшәгән Насир Абдуләзиз улы Лондонда халыҡ-ара күргәҙмәлә ҡатнашҡан һәм үҙе менән алып килгән нәзәкәтле кәләғайҙар һәм ҡупшы тафта өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнеп, махсус дипломға лайыҡ булған. Лондондан ҡайтҡас, ебәк оҫтаһы аптырап, кәләғайҙы шунда уҡ алып бөттөләр, белгән булһам, күберәк алып барыр инем, тип белдергән.

XIX быуат аҙағында — XX быуат башында төрлө сәйәси һәм иҡтисади сәбәптәр арҡаһында кәләғай етештереү башлыса Баскалда һәм Гәнжәлә генә ҡалған.

### XX быуатта

Донъя һуғышы алдынан Баскалда 900 кәсепсе оҫтаханаһы, 1500 станок булған, йылына 1 млн 800 мең кәләғай етештерелгән. Баскалдың ебәк буяусылары өлгөрә алмағанлыҡтан, буятырға Шамахиға, Гәнжәгә һәм Баҡыға ебәрә торған булғандар.

### XXI быуат

2003 йылдан Баскалда «Кәләғай» Ебәк Үҙәге эшләп килә. Шулай уҡ Баскалда уникаль интерактив «Кәләғай» музейы булдырылған.

2010 йылдағы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, кәләғай һуғыусы династиялар күп әле. Шәкиҙәге Шовкатзия Шамилов тоҡомдары был сәнғәттең танылған оҫталары булараҡ билдәлеhttp://www.1news.az/bomond/bomaz/20160314015046641.html.

## Етештереү ысулы

Ҡаймалы аҡ кәләғайҙарҙы етештергәндә уның 10—12 см киңлегендәге ҡаймаһын ғына бороп бәйләп, буяуға тығалар. Биҙәктәр төҫтәре менән дә, биҙәктәре менән дә төрлө килеп сыға, һәр яулыҡ үҙенә башҡа була.

Ике йәки өс төҫлө итеп эшләр өсөн шул уҡ ысул менән кәрәкле ерен генә буяуға маналар.

Һәжи Һәмид Талыб улы, Кербелай Абдулхалиғ Әшрәф улы, туҡыусы Алиаббас Жәбраил улы ХХ быуат оҫталары араһында телгә алына.

## Ябыныу
Төрлө төҫтәге кәләғайҙар (башлыса аҡ, ҡыҙыл, күк) ҡатын-ҡыҙҙың йәшенә, зауығына ҡарап ябыныла, уны яулыҡ өҫтөнән байрамдарҙа бөркәнәләр. Борон йәш ҡатын-ҡыҙ төрлө төҫтәгеһен ябынған, ә оло йәштәгеләр ҡараһын бөркәнгән.

Яулыҡ менән кәләғайҙан салма эшләп тә кейгәндәр, йышыраҡ ҡыҙыл салма осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* В Баку будут представлены образцы келагаи XIX века
Имаҡов Таһир Ғилман улы

**Имаҡов Таһир Ғилман улы** (26 октябрь 1895 йыл — 14 ноябрь 1937 йыл) —дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919—1920 йылдарҙа Башревкомдың эске эштәр һәм милләттәр комиссары. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында һәм Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Таһир Ғилман улы Имаҡов 1895 йылдың 26 октябрендә Ырымбур губернаһы Ҡансыра ауылында тыуған, «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен тамамлаған.

1914—1915 йылдарҙа Ырымбурҙа һәм Джизакта (Үзбәкстан) эшләгән.

Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары (съездары) делегаты була.

1917 йылдың декабренән алып Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы була.

1918 йылдың ғинуар — февраль айҙарында — Бөтөн Рәсәй мосолмандарының хәрби съезына башҡорт делегацияһы етәксеһе.

1918 йылдың мартынан — Башҡортостандың ваҡытлы революцион советы ағзаһы, ә апрелдән Үҙәк мосолман комиссариатының башҡорт эштәре буйынса бүлек мөдире итеп тәғәйенләнә.

1918 йылдың июлендә Ғәбделхәй Иркәбаев менән Бөрйән-Түңгәүер ирекле отрядын ойоштороуҙа ҡатнаша.

1918 йылдың октябренән Башҡорт ғәскәренең Ғабдулла Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкының 1-се эскадроны менән командалыҡ итә.

1919 йылдың февралендә 1-се Бөтә башҡорт хәрби съезында ҡатнаша.

1919 йылдың 26 февраленән Башревкомдың эске эштәр һәм милләттәр эштәре буйынса комиссары итеп тәғәйенләнә. Май айында РККА-ның 1-се Армияһы Ревтрибуналына Башревкомдың сәйәсәт буйынса вәкиле итеп ебәрелә.

Август айында Әхмәтзәки Вәлиди менән Башҡорт айырым кавалерия бригадаһын Ҡыҙыл Армия яғына сығыуҙы ойоштора.

1920 йылдың ғинуарынан Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе.

1920 йылдың мартынан — Башревком рәйесе вазифаһын башҡарыусы.

1920 йылдың июнендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты менән РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» ҡарары менән килешмәйенсә, ревкомдың бөтөн ағзалары менән бергә яуаплы эш урынын ташлап китә.

1920 йылдың декабрендә Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты вәкиллеге составына ингән.

Артабан БАССР-ҙың хоҡуҡ эштәре буйынса комиссариатында эшләй, 1935 йылдан — СССР Дәүләт банкының Ырымбур бүлексәһендә.

1937 йылда репрессиялана һәм атып үлтерелә. 1960 йылда аҡлана.

## Һылтанмалар
*  
*