open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡушаяҡ

**Ҡүшаяҡ, ер ҡуяны** йәки ** ялман **  (*Allactaga major,  Большой тушканчик* ) — Азияла, Африкала, Европаның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә йәшәй, башлыса үҫемлек менән туҡлана, ҡыш көнө йоҡоға тала, ҡайһы саҡта игенгә зарар килтерә торған, алғы аяҡтары бик ҡыҫҡа, артҡы аяҡтары һәм ҡойроғо бик оҙон айырым кимереүселәр; кимереүселәр отрядына ҡараған, оҙон артҡы аяҡтары менән һикереп йөрөй торған нәҙек оҙон ҡойроҡло дала йәнлектәре ғаиләһе. Дала, ярымдала, полеарктика далаһы шырттарында йәшәргә яраҡлашҡан кимереүселәр төркөмөн берләштерә.

Уларҙың кеүҙәһе, ғәҙәттә, 4—25 см оҙонлоҡта була, ҡойроғо кәүҙәнән оҙонораҡ 7—30 см. Ҡойроҡ осо аҡлы-ҡаралы бумала менән тамамлана. Ҡойроҡ осондағы бумала йүгергәндә руль булып хеҙмәт итә.
  
Һырты ҡыҙыл-көрән йәки һарғылт, аҫты аҡ. Ҡойроғо ҡара, осо һоро. Ирендәрендә өнөндә йәшәргә ярҙам итә торған оҙон ҡаты мыйыҡтары бар. Артҡы аяҡтары алғыларына ҡарағанда бер нисә тапҡыр оҙонораҡ. Ҡолактары ҙур, оҙон һәм тар. Тирән итеп ҡаҙылған өндәрендә йәшәй, улар ҡышлай торған, даими, көндөҙге, ваҡытлы төрҙәргә бүленә. Төндә әүҙемдәр. Көҙөн йоҡоға тала. Ҡушылыу апрельдә — йоҡо тамамланыуға уҡ башлана. Йөклөлөк осоры айҙан артыҡ дауам итә. 1−4 бала килтерә. Үләнсел үҫемлектәрҙең ер өҫтө һәм ер аҫты өлештәре менән туҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008
Алатаубала (һырт)

**Алатаубала** — тау һырты, Алатау һырты армыты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә, Ишембай районында урынлашҡан. 
## Ҡылыҡһырлама
Ишембай районы буйлап Үрек йылғаһының үрге ағымынан Ҡолғона ауылына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 12 км, киңлеге 3 км тиклем, абсолют бейеклеге 548 м ашыу. Алатауайыры һәм Ҡалыуайыры йылғалары (Еҙем йылға бассейны) һыу айырғысы булып тора. Өҫкө рифейҙың инйәр һәм минйәр свиталары эзбизташтары, ҡомташтары, алевролиттары, һәүерташтары, доломиттарынан тора. Өҫтө (ландшафт) һоро урман тупрағындағы ҡайын-уҫаҡ-ҡарағай һәм йүкә-имән-ҡарағай урманы менән ҡапланған.

## Топонимика
Атама кесе алатау тигәндән килеп сыҡҡан.Бала термины икенсе төрлө бәләкәй тигән мәғәнәлә йөрөй.

## Һылтанмалар
Аят

**Аят**(ғәр. айа — билдә, мөғжизә), айат, Ҡөрьәндә сүрәнең үҙ аллы мәғәнәгә эйә булған иң бәләкәй ритмик өлөшө. 

Исламдың дөйөм догматик системаһы үҫеше осоронда — Аллаһтың төп “билдәһе”. Мосолман диненә ярашлы, аяттарҙа Алланың ысын һүҙҙәре яҙылған. Мөхәммәт тәүҙә үҙенең вәғәздәрен тәшкил иткән айырым асылыштарҙы аят тип атай. Улар телдән-телгә тапшырыла, ҡайһы бер асылыштарҙың ғына яҙмалары була. Күп кенә аят, текстары үҙенсәлекле булыу арҡаһында, дингә яңы килеүселәргә аңлайышһыҙ була һәм Мөхәммәт улар өсөн аңлатмалар бирә. Ҡөрьәндең яҙма тексы барлыҡҡа килгәс, “Аят” термины Ҡөрьән “шиғырҙарын” билдәләү өсөн ҡулланыла башлай. Ҡөрьәндә, төрлө иҫәп буйынса, хронологик эҙмә-эҙлелек һәм мәғәнәүи бәйләнеш һаҡланмайынса урынлаштырылған 6204, 6226, 6232 йәки 6236 аят бар. Улар бетеүҙәрҙә (башлыса беренсе сүрә “Фатиха”), мәсет, мәҙрәсә, башҡа мосолман учреждениелары, торлаҡ йорт интерьерҙарын биҙәгәндә ҡулланыла, ҡәбер таштарына яҙыла. Башҡорттарҙа үлгәндәрҙе иҫкә алыу һәм ерләү йолаларының бер өлөшө булып торған “аят уҡытыу” йолаһы бар. Шулай уҡ яңы өйгә күскәндә йәки алыҫ юлға сығыр алдынан аят уҡыла.

## һылтанмалар

* энциклопедияһы
* 108 сура (Аль-Кяусар) на арабском и в переводах на русский язык
* Сура 108 АЛЬ-КАУСАР  в Исламской энциклопедии

## Әҙәбиәт
*Ҡөрьән Кәрим – башҡорт, татар, урыҫ телдәренә тәржемәләр.
*Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // - Стәрлетамаҡ, ҡала типографияһы, 2007,609 бит.
*Тәсһилүл бәйән (Ҡөрьән Кәримдең еңеләйтелгән аңлатмаһы), 1-4 томдар – Ҡазан, 2004
## Иҫкәрмәләр
Аҡһаҡ ҡола (эпос)

**«Аҡһаҡ ҡола»** — башҡорттарҙың ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, эпос.

## Яҙылыу тарихы
Шиғри‑проза формала йәшәй. Тәүге тапҡыр 1907 йылда М. А. Буранғолов тарафынан Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Ильяс ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Красногвардейск районы Үрге Ильяс ауылы) Хәсән Буранғоловтан яҙып алына. Эпостың «Аҫҡаҡ ҡола», «Биш ҡолон» һәм башҡа варианттарын К. Мәргән, Ф. А. Нәҙершина, Ә. М. Сөләймәнов, М. М. Сәғитов, Н. Д. Шоңҡаров һәм башҡалар яҙып ала. Мелодия варианттарын З. Ғ. Исмәғилев, Л. Н. Лебединский, Х. Ф. Әхмәтов яҙып ала һәм нотаға һала. Эпостың Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһе территорияларында яҙып алынған 20‑гә яҡын варианты Ғилми архивта, ӨДСА‑ның фольклор фондында һәм шәхси архивтарҙа һаҡлана.

## Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Эпос буйынса, Аҡһаҡ ҡола — Шүлгән күле төбөнән сыҡҡан изге аттар тоҡомо — яуыз хужаһынан ҡаса һәм үҙе менән йылҡы өйөрөн алып китә. Бай улы өйөрҙө ҡыуып етә һәм, Аҡһаҡ ҡолаға яҡшы тәрбиә вәғәҙә итеп, өйөрҙө алып ҡайтыуын үтенә, әммә өйөр ҡайтыу яғына боролғас, антын боҙоп, Аҡһаҡ ҡолаға уҡ ата. Яраланған ат, тояғы менән тибеп, хужаһын үлтерә (икенсе версия буйынса, ҡайтып еткәс, бай улы аттан ҡолап, ҡамсы һабының һынығына сәнселеп үлә) — яуызлыҡ һәм мәкерлек хөкөм ителә, анты башына етә. «Аҡһаҡ ҡола» башҡорттарҙың көнкүрешен һәм йолаларын тормошсан итеп тасуирлауға ҙур урын бирелә. Эпостың шиғри өлөштәре һамаҡ стилендә көйләнә.

## Әҙәбиәт

* Мәргән К. Башҡорт халҡының эпик ҡомартҡылары. — Өфө, 1961;
* Сәғитов М. М. Боронғо башҡорт ҡобайырҙары. — Өфө, 1987;
* Галин С. Ә. Тарих һәм халыҡ поэзияһы. — Өфө, 1996.
* Сәғитов М. М. Боронғо башҡорт ҡобайырҙары. — Өфө, 1987;
* Киреев А. Н. Башкирский народный героический эпос. 0 Уфа, 1970;
* Галин С. А. Башкирский народный эпос. — Уфа, 2004.
* Юматов В. С. Древние предания у башкирцев Чубиминской волости. // Башкирия в русской литературе. Том 1. Составление, предисловие и комментарии М. Г. Рахимкулова. — Уфа, 1961. С. 250.

## Һылтанмалар
*  
* http://www.vatandash.ru/index.php?article=907 
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/akhak.html
Әүернәле үрмәксе

**Әүернәле үрмәксе** (*Araneus diadematus, Обыкновенный крестовик *) — бөтә Европала осрай, түңәрәк итер ау ҡора торған үрмәксе; аранеидтар ғаиләһенән үрмәксе.

Инә заттарының оҙонлоғо 20-25 мм, ата заттарының — 10-11 мм. Төҫө тоноҡ көрәндән алып ҡара көрәнгә ҡәҙәр. Башкүкрәктең уртаһында һәм ҡырыйында ҡара һыҙыҡтары бар. Аяҡтары аҡһыл, ҡара төҫтәге божралы. ҡорһағы оҙон, өҫкө өлөшөндәге аҡ таптар әүернә һүрәте хасил итә (исеме шуан). Урман төрө. Лишайниклы һәм мүкле, еләкле ҡарағайлыҡтарҙа, шыршылыҡтарҙа йәшәй. Йыртҡыс. Ағас һәм ҡыуаҡ ботаҡтарына, ҡайһы ваҡыт бейек үлән һабаҡтары араһына тәгәрмәс һымаҡ вертикаль ау үрә, уға эләккән бөжәктәр (ғәҙәттә себендәр) әүернәле үрмәкескә аҙыҡ булып торалар. Аталану һәр ваҡыт инә зат йәтмәһендә «туй бейеүҙәре» менән уҙа. Инә әүернәле үрмәкес 5-6 ҡуҙы һала, уларҙың һәр береһендә 15 тән алып 1 меңгә ҡәҙәр йомортҡа була. Йышыраҡ йомортҡалар йәки ҡуҙылағы нимфалар, һирәгерәк — енси етлекмәгән үрмәксе ҡышлай. Яҙын йәш үрмәкселәр ҡуҙынан сыға, башта төркөмләр йәшәйҙәр, ә һуңынан, таралып, ау йәтмәләре үрә башлайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008
Бабасыр

**Бабасыр**   **ҡыл селәүсен** (, )  —кешеләрҙең, бигерәк тә балаларҙың тура эсәктәрендә паразитлыҡ итә торған ваҡ йоморо селәү.

Кәүҙәһе орсоҡ һымаҡ, аҡ төҫтә. Инә заттарҙың оҙонлоғо - 12 мм, ата заттар 5 мм-ға етә. Кеше һәм приматтар эсәгесе паразиты. 20 төрө билдәле. Үҫеше аралаштан хужаларҙан башҡа үтә. Инә зат 5 тән алып 17 меңгә ҡәҙәр йомортҡа (оҙонлоғо яҡынса 0,05 мм) һала, улар 4-6 сәғәт эсендә етлегәләр. Тышҡы мөхиттә 3 аҙнаға яҡын йәшәргә һәләтле. Кеше инвазион йомортҡалар йотоп зарарлана; нескә эсәктә тишелеп сыҡҡан личинкалар йыуан эсәк башланған урынға күсәләр һәм 2 аҙнанан һуң енси яҡтан етлегәләр. Етлеккән инә заттар арт юлдан сыға һәм уның тирәләй йомортҡа һалып ҡалдырып үлә. Бабасырҙар 1 айҙан артыҡ йәшәмәй, энтеробиоз ауырыуын китереп сығара. Тормош циклының ябайлығы, зарарланыуҙың һәм кешенең ҡабат үҙ-үҙен зарарлауҙың еңеллеге арҡаһында ауырыу оҙаҡка һуҙыла һәм хроник төҫ ала.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Аскарида

**Аскарида** (, )  — кеше, хайуан эсенә эйәләшеүсән паразит йомро селәү;ашҡаҙан-эсәк трактын зарарлай, аскаридоз ауырыуына килтерә, оҙонлоғо 40 см-ға тиклем етергә мөмкин.

Енси яҡтан өлгөргән хәлдә кеше һәм умыртҡалы хайуандар эсәклегендә паразит булып йәшәйҙәр. Киң таралғандар. Ascaris типик ырыуы 18 төрҙө берләштерә. Аскаридалар кәүҙәһе орсоҡ һымаҡ, ҡойроғо тарайған формала. Ата аскарида инә аскаридадан кесәрәк, ҡойроҡ остары ҡорһаҡ яғына бөгөлгән. Ғәҙәттәгеләре: кеше аскаридаһы (А. lumbricoides), сусҡа аскаридаһы (А. suum), ат аскаридаһы (Parascaris equorum). Инә аскариданың оҙонлоғо - 25-40, атаһыныһы - 12-25 см. Тәүлек дауамында инә аскарида 200 -ҙән алып 245 меңгә ҡәҙәр күкәй һала. Личинкалар үҫеше тышҡы мөхиттә бара. Тәбиғәттә күкәйҙәр 7 йыл дауамында һаҡланырға мөмкин. Күкәйҙәр аҙыҡ йәки һыу менән эсәктәргә эләгә һәм унда уларҙың үҫеше башлана. Күкәйҙән сыҡҡан личинкалар ҡан юлына, ҡатлаулы юлдар аша үпкәгә үтеп керәләр. Һуңынан личинкалар йотҡолоҡҡа һәм тағы эсәклеккә эләгәләр, унда енси яҡтан өлгөрәләр. 2−2,5 айҙан һуң инә аскаридалар күкәй һала башлайлар. Кеше организмында аскаридуларҙың ғүмере 11-13 айҙан артмый. Аскаридалар ҡаты ауырыуҙар - аскридозалар китереп сығаралар.
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Һылтанмалар
* Аскариды.рф 
* 
* http://www.youtube.com/watch?v=RAVwAGx27gk
## Әҙәбиәт
* Павловский Е.Н. Руководство по паразитологии человека. М.-Л., 1946. Т. 1.
Арыҫланса себендәр

**Арыҫланса себендәр** (, ()  — себендәр ғаиләһе. 1,5 меңләп төрө билдәле, уларҙың күбеһе тропиктарҙа, Рәсәйҙә 200 ләп төрө йәшәй. 

Кәүҙәһенең оҙонлоғо 5-15 мм, ҡанаттары асылмағанда ҡорһаҡ турыһында береһе икенсеһе өҫтөнә ҡуйыла. Төҫө асыҡ, йыш ҡына саға торған умарта ҡорттары һәм һағаҙаҡтар төҫөн хәтерләтә (һаҡлағыс төҫ − мимикрия). Себендәр сәскәләрҙә, һыу янындағы үҫемлектәр араһында, һирәгерәк ағас сөрөгөндә һәм ботаҡтарынанда тереклек итә. Личинкалары бысыраҡ һыуҙа, тупраҡта, тиреҫтә, ҡайыр аҫтарында, ҡороған ағаста, ҡырмыҫҡа ояларында үҫә; сапрофиттар (органика ҡалдыҡтар менән туйыналар) йәки йыртҡыстар. Ябай арысланса себендәр (Stratiomyia chamaeleon Dg.) - кәүҙәһенең оҙонлоғо 13-15 мм, ҡара, ҡорһаҡ аҫты һары төҫтә, һәм баҡыр арысланса себендәр (Geosargus cuprarius L.) - кәүҙәһенең оҙонлоғо 10-12 мм, түше йәшел, металл һымаҡ ялтырай, ҡорһағы бронза, зәңгәр йәки шәмәхә төҫтә.
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Һағыҙаҡ һымаҡтар

**Һығыҙаҡ һамаҡтар** (, ()  — яры ҡанатлылар отрядындағы бөжәк. 10 ғаилә 25000 төрҙө берләштерә, шул иҫәптән бал ҡорттары, ҡырмыҫҡалар, иңкештәр, һағыҙаҡтар һ.б.

Тыныс хәлдә ҡанаттары урталай йыйылып, бүленгән ике буй рәүешендә кәүҙә өҫтөндә ята. Һағаҙаҡтар (Vespidae) һәм эвмен һағаҙаҡтаре (Eumenidae) ҡағыҙға оҡшаш материалдан (үҙағас епһелдәрен үҙенсәлекле ферменттар менән эшкәртеү нәтижәһендә) яһалған ояларҙа йәшәй. Оялары ике төрлө: асыҡ һәм күҙәнәктәре (кәрәҙҙәр) балауыҙга оҡшаш материалдан яһалған пластинкаларҙа урынлаша (Polistes ырыуы һағаҙаҡтарында) йәки аҫта сығыу тишеге булған шар һымаҡ формала (мәсәлән, ҙур һағаҙаҡтарҙа) була. Ҡайһы бер төрҙәре - клептопаразиттар, ирекле йәшәүсе төрҙәрҙең ояларында етлегә. Политрофлар личинкаларын ваҡланған хайуан йәки үҫемлек аҙығы менән туйындыралар. Эвмен һағаҙаҡтаре яңғыҙ йәшәйҙәр, ояларын төрлө ҡыуышлыҡтарҙа төҙөйҙәр йәки күҙәнәкле асыҡ балсыҡ оялар яһайҙар. Личинкаларга аҙыҡты параличланган бөжәктәрҙән, йыш ҡына уларҙың личинкаларыннан (ҡуңыҙҙар, киҫмәндәр, һирәк кенә үрмәкселәр) әҙерләй. Европа һағыҙағы йәки ябай ҙур шөпшә (Vespa crabo) -эшсе умарталарҙы юҡҡа сығарып, умартасылыҡҡа зарар килтерергә мөмкин; урта шөпшә (Dolichovespula media) һәм ябай шөпшә (Paravespula vulgaris) - уларҙың гомумбилгеле киң таралған төрө.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Ҡаймалы аусы

**Ҡаймалы аусы, доломед** (, () — *[[Pisauridae]]* ғаиләһенән пранеоморф үрмәкселәр төрө . Евразияла таралған, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә таралған.

Инә доломедтың оҙонлоғо − 13-18 мм, ата заттыҡы — 10-12 мм. Баш күкрәк һәм ҡорһағы ҡыҙғылт көрән төҫтә, ян ҡырыйҙары буйлап һары һыҙыҡтар һуҙылған, аяҡтары һары, ҡара төксәле. Доломед, башҡа үрмәкселәрҙән айырмалы булараҡ, ау йәтмәләре ҡормай, ә ҡорбанын эҙәрлекләй. Һыуҙа һәм һыу янында йәшәүсе бөжәктәр менән туҡлана. Һыу өҫтөнән яҡшы йүгерә, йөҙә һәм сума. Ҡайһы ваҡыт бәләкәй балыҡ , сүмесбаштарға һөҗүм итә. Аталаныуҙары яҙ була. 3-4 аҙнанан һуң инә доломед әҙерләнгән куҙыға 500—600 йомортҡа һала. Нәҫел барлыҡҡа килгәнсе, хелицерҙары менән тотоп, ул уны бөтә ерҙә лә үҙе менән йөрөтә йәки яр буйы үҫемлектәренә аҫып ҡуя һәм һаҡлай. Йәш үрмәкселәр йәй уртаһында сыға. Ағымһыҙ һыу буйҙарында, һаҙлыҡ үҫентеләре араһында йәшәй. Лишайниклы мүкле, еләкле наратлыкларны, уҫаклыҡ һәм һыу баҫа торған болындарҙы үҙ итә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* В. Е. Соколов Жизнь животных. Быуынтыҡ аяҡлылар / под редакцией М. С. Гилярова, Ф. Н. Правдина. — 2-е изд. — М.: Просвещение, 1984. — Т. 3. — С. 68. — 463 с. — 300 000 экз.
Аҡрын йөрөүсөләр

**Аҡрын йөрөүсөләр** (, () — микроскопик умыртҡаһыҙҙар төрө, быуынтыҡ аяҡлыларға яҡын. Экстремофилдар.

400 дән артыҡ төрө бар. Дымлы мүктә, үҫемлек ҡалдыҡтарында, сөсө һыуҙа, ләмле ҡомда һәм ташта, шулай уҡ ер өҫтөндәге үҫемлектәрнең һыулы элпәләрендә йәшәй. Кәүҙәләре 0,1-1,2 мм оҙонлоҡта, таҙа, әҙ сегментлы, 4 пар бүлгәләнмәгән ябай ослоҡтары бар. Төзелештәре буйынса буынтыҡ аяҡлыларға яҡын, ләкин улар ябыйыраҡ. Ҡан әйләнеше һәм газ алмашы ағзалары юҡ. Бер күҙәнәкле һыу үҫемлектәре, селәүсендәр, нематодалар һ.б. ваҡ организмдар менән туҡланалар. Аҡрын йөрөүселәрҙең ҡорһаҡ аяҡлы моллюсктар ашҡазанднарында йәшәүсе паразит формалары билдәле. Йәшерен йәшәү рәүеше алып баралар. Уңайһыҙ шарттарҙа кутикуляр ҡапламы аҫтында шар һымаҡ циста стадияһында йәки бик ныҡ һыуһыҙландырғанда ҡоро «мейескә» стадияһын барлыҡҡа килтерәләр. Был хәләттә 10 йылдан артыҡ йәшәргә һәләтле, −272°C- ҡа ҡәҙәр һыуытыуға, +150 °C -ҡа ҡәҙәр йылытыуға түҙәләр, был ваҡытта кислород ҡулланыу 600 мәртәбә кәмей. Бындай анабиотик фазаларҙы иҫәпләгәндә, улар 60 йылдан да артыҡ йәшәргә мөмкин.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 

## Әҙәбиәт
* Бисеров В. И. Определительная таблица пресноводных тихоходок СССР // Зоол. журнал. 1989. Т. 67, вып. 6; Barnes R.S.K., Calow P., Olive P.J.W. The Invertebrates: a new synthesis // Blackwell Sci. USA. 1993.
Айыуғорттар

**Айыуғорттар** ; (, ()  — тура ҡанатлылар отрядыннан бөжәктәр ғаиләһе. 

46 төрө билдәле. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 35-50мм, көрән-ҡоңғорт төҫтә, арҡаһының өҫкө өлөшө ныҡ үҫкән, ҡанат өҫлөктәре ҡыҫҡа, ҡанаттары ярылы, оҙон; алғы ослоҡтары - ер ҡаҙыу, урталағылары һәм арттағылары йөрөү өсөн яйлашҡан. Ҙур бөжәктәр һәм личинкалар тупраҡта йәшәй, һирәк кенә тупраҡның өҫкө ҡатлауында ла күренә. Ябай айыуғорттар осоу һәләтен юғалтмаган һәм енси активлык осоронда, сиңерткә тауышы сығарып, төндә оса. Ҙур бөжәк һәм урта йәштәге личинка ҡышлай. Ҡышлағандан һуң, май-июнь айҙарында инә бөжәк ерҙе 10-25 см тирәнлектә ҡаҙып, йомшартып, ояға кереү юлы, өн яһай һәм шунда 300 -гә ҡәҙәр йомортҡа һала. 10-20 тәүлектән һуң личинкалар башта бергә йәшәй, унан һуң үрмәләп тарала; уларҙың үҫеше 12-14 ай дауам итә. Ер аҫты юлдары һалып, ябай айыуғорттар төрлө үҫемлектәрҙең ер аҫты өлештәре, шулай уҡ ваҡ бөжәктәр, селәүсендәр һ.б.  менән туҡлана. 

Ауыл хужалығы культураларына һәм урман питомниктарындағы, күбеһенсә һыу янындағы һ.б. дымлы урындарҙағы сәсеүлекләргә ҙур зыян килтерә. Көрәш саралары: соҡор һәм канаулар ҡаҙып тоҙаҡ һалалар; тирән итеп туңга сөрәләр; тупраҡты карботион һәм дихлорэтан менән эшкәртәләр; үҫентене күсереп ултырткансы, 2-3 см тирәнлектә ағыуланған ем күмәләр.
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Амёбалар

**Амёбалар** (,   — «үҙгәреү») — хәрәкәт иткәндә тән төҙөлөшөн үҙгәртә ала торған иң ябай төҙөлөшлө бер күҙәнәкле заттар. *[[Amoebidae]]* ғаиләһендәге микроскопик бер күҙәнәкле организмдар. Уларҙың даими формаһы юҡ, хәрәкәр иткәндә тән рәүеше үҙгәреп ялған аяҡтар барлыҡҡа килә һәм юғалала.

Ялған аяҡтар (псевдоподийҙар) − цитоплазма бүлтәймәләре ярҙамында хәрәкәтләнеп аҙыҡ эләктереүсе, тән формаһы тотороҡло булмаған бер күҙәнәкле организмнарны берләштерә. Псевдоподийҙарҙың формаһы, ҙурлығы, үрсеү ысулы амёбуларҙың мөһим билдәһе булып тора. Кәүҙә ҙурлыгы 15 -тән 700 мкм -ға ҡәҙәр. Бактерияләр, ваҡ һыу үҫемлектәре, иң ябай организмдар менән туҡланалар. Нигеҙҙә енесһеҙ юл, йәғни 2 өлешкә бүленеп үрсей. Тиҫкәре шарттарҙа тышҡы мөхиттә йәшәргә һәләтле стадиялар − цисталар барлыҡҡа килтерәләр. Тамыраяҡтар аҫ синыфының ҡайһы бер ирекле тереклек итеүсе төрҙәре (ҡабырсаҡлы амёбалар) ҡаты кабырсыҡтар бүлеп сығаралар йәки, ҡом бөртөктәрен беркетеп, үҙҙәренең шәрә цитоплазмалары тирәләй һаҡлағыс ҡатлам хасил итәләр. 
 
Һәр ерҙә киң таралған: һыуҙа (А.протей), яр буйындаға ҡомда (ҡабырсаҡлы амёбалар − арцеллалар һәм дифлюгиялар). Шулай уҡ паразит амёбалар ҙа осорай. Кеше һәм хайуан организмындағы паразит амёбалар етди ауырыуҙар (амёба дизентерияһы һәм амёба менингоэнцефалиты) китереп сығарарға мөмкин.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Көйәләр

**Көйәләр** (, ) − бөтөн донъяға таралған ваҡ ҡоротҡос күбәләк .

Ҡанат йәйеме 9−14 мм. Алғы ҡанаттары ҡара таплы, көмешһыу-һоро төҫтә, артҡы ҡанаттары һоро йәки ҡоңғорт. Ҡорттары 10 мм оҙонлоҡта, һарғылт-аҡ. Ашлык амбарҙларында, өйҙәрдә күп осорай. Ҡорттары ашлыкка, ашлык продукттарына, ҡабаҡ орлоғына зыян килтерә. Ҡуҙыға әүерелеп ҡышлай. Күбәләктләрҙең беренсе быуыны яҙ барлыҡҡа килә һәм 100 ләп күкәй һала. 1 йылда бер−ике быуын үҫеп етә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
Амбар иген көйәһе

**Амбар иген көйәһе**   − ҡоротҡос күбәләк. Аҙыҡ-түлек келәттәре, ашлыҡ амбарҙары, элеваторҙар, тирмәндәрҙә тереклек итә. 

Ҡанат йәйеме 20-25 мм, алғы ҡанаттары - һоро төҫтә, китекле ике аҡ һыҙығы һәм ҡара төҫтәге буй-буй арҡыры һыҙыҡтары һәм нөктәләре бар. Ҡортоноң оҙонлоғо 20 мм-ға етә, асыҡ-һары, алһыу, ҡайһы ваҡыт йәшкелт төҫтә була. Башлыса он, ярма, сохари һ.б. ашамлыҡтарҙы зарарлай. Он көйәһе (Pуralis farinalis) бөтә ерҙә таралған, ҡанат йәйеме 30 мм-ға етә, алғы ҡанаттары - ҡанат төбендә һәм осонда шәмәхә-көрән, уртада көлһыу-һоро һыҙыҡ үтә, артҡы ҡанаттары ҡараңғы һоро төҫтә, борылма һыҙыҡлы. Йыл быйына көйәләрҙең 5 быуыны үҫеп өлгерә. Ҡортоноң оҙонлоғо 20 мм-ға етә, һарғылт-аҡ төҫтә, һирәк кенә ҡыҫҡа һыҙыҡтар менән ҡапланған; ашлык, он, ярма, бесән, көрпә һәм кондитер аҙыҡтарын зарарлай. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Гамазоидоздар

**Гамазоидоз** (, ()  —паразит формалылар отрядынан талпандар ғаиләһе. 20 -нән артыҡ ғаиләне берләштерә. 

Донъя фаунаһында 5000 -ләп төрө иҫәпләнә. Был төркөм 114 төрҙө үҙ эсенә ала, шул иҫәптән ҡоштарҙа − 28, ваҡ имеҙеүселәрҙә 111 төрө табыла. Кәүҙәһенең формаһы оҙонса түңәрәк йәки түңәрәк. 0,2−2 мм ҙурлыҡта, аҡһыл һарғылт, ҡыҙғылт-көрән төҫтә. Кәүҙәһе айырым-айырым ҡалҡандар менән ҡапланған, улар араһындағы бушлыҡҡа параллель йыйырсыҡтарға йыйылған һәм киңәйә ала торған ярылы кутикула урынлашҡан. Ауыҙ аппараты төҙөлөшө туҡланыу ысулына бәйле рәүештә үзгәрә. 4 пар аяғы бар, уларҙың беренсеһе һиҙеү ролен үтәй. Гамаз талпандарның үҫеш циклы: күкәй - личинка - ҡурсаҡ - бөжәк стадияләрарынанн ғибәрәт. Гамаз талпандарның күбеһе йыртҡыстар һәм полифагтар. Туҡлыҡлы тупраҡта, умыртҡалы хайуан өндәрендә һәм ояларында йәшәй. Ғаиләләге күпселек төрҙәр йәки бөтә төрҙәре лә һөйрәлеүселәр, ҡоштар һәм имеҙеүселәр хисабына тереклек итә (тышҡы ағзаларҙа һәм эске ағза ҡыуышлыҡтарында йәшәйҙәр). Паразит төрҙәрҙең личинкалары туҡланмай. Ҡайһы бер төрҙәренең генә үрсемлелеге һәм йәшәү осоро теүәл билдәле. Мәҫәлән, күсе талпаны (Bdellоnyssus bacoti). Ҡан эскән һайын, уны үҙләштереү дәрәжәһенә ҡарап, инә талпан 1−20 күкәй һала. Инә талпан 5-6 ай йәшәй, шул ваҡыт эсендә ул 6-7 тапҡыр ҡан менән туенып һәм күкәй һалып өлгерә. Ҡан һурыусы гамаз талпандар тәбиғи сығанаҡтарҙа талпан энцефалиты, Сан-Луи энцефалиты, лимфоцитар хориоменингит вирустары, туляремия, Ку-риккетсиоз, күсе таплы тифы һ.б. ауырыуҙарның таралуына килтерә. Кимереүселәр һәм ҡоштарҙа тереклек итеүсе гамаз талпандарның кешегә лә ҡурҡыныс тыуҙырыуы мөмкин, мәҫәлән, күсе талпаны, тауыҡ талпаны (Dermanyssus gallinae). Гамаз талпандарның күп кенә йыртҡыс төрҙәрен теплицаларҙа үҫемлектәрҙе кимереүсе талпандарга ҡаршы биологик көрәш сараһы итеп тә файҙаланалар.
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Талпандар грызунов фауны СССР. М.-Л., 1955; Эктопаразиты птиц в Среднем Поволжье. Ч. 1. Талпандар. Казань, 1991.
Туҙбаш йылан

**Туҙбаш йылан**  (, ()  — ағыуһыҙ туҙбаш йыландар ғаиләһенән Рәсәйҙә иң таралған йылан.

Күберәк йылға һәм күл буйындаға ҡуйы ҡыуаҡлыҡтарҙа йәки ҡыуаҡтар үҫкән һаҙлыҡларҙа, дымлы тупраҡлы урмандарҙа осорай. Оҙонлоғо 80−110 см. Кәүҙәһенең өҫкө яғында ҡуйы көрән йәки ҡуйы һоро төҫтәге, асыҡ булмаған рәсемдәр күрергә мөмкин. Башының яҡ-яғы һары йәки ҡыҙғылт һары таплы. Арҡа һәм ян тәңкәләренең асыҡ ҡабырсалары бар. Ҡоро ерҙә тиҙ шыуыша, һәйбәт йөҙә һәм сума, ағастарға еңел менә. Ҡояшлы һөҙәклектәрҙә, яландарҙа һәм кисенделәрҙдә апрель аҙағы − май башында парлашалар. Ул ваҡытта туҙбаш йыландарҙы төркөмдәр, йәғни 50−150 -ләп осоратырға мөмкин. Июль айында инә ябай туҙбаш йомшаҡ ҡалын ҡабыклы тышсаға 10 -дан алып 28 -гә ҡәҙәр йомортҡа һала. Инкубация осоро 40−60 көн дауам итә. Августта 12-14 см оҙонлоҡтағы туҙбаштар тыуа. Ябай туҙбаш көндөҙ аулый, төндә ышыҡ урындарға − ағас тамыры һәм төбөндәге бушлыҡтарға, кимереүселәрҙең өндәренә ҡаса. Сентябрь ахырында ҡышҡы йоҡоға тала. Ҡыш имеҙеүселәрҙең өндәрендә, ағас төптәрендә һәм тиреҫс өйөмдәре аҫтында үткәрә. Нигеҙҙә, тәлмәрйендәр, ваҡ балыҡтар, кәҫәрткеләр, сысҡандар һәм ҡыр сысҡандары, ваҡ ҡоштар менән туҡлана. Ябай туҙбаш − кеше өсөн зарарһыҙ һәм ҡурҡынысһыҙ. Клоаналь биҙҙәренән бик тәмһеҙ еҫле һары-көрән шайыҡса һиптереп дошман һөжүменән һаҡлана. Был эҫ төлкөләргә, шәшкеләргә һ.б. йыртҡыстарга туҙбаш йыландарҙы ашарға ҡамасаулай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
* Акимушкин И. Ужеобразные // Энциклопедия для детей. Биология. — 2-е изд. — М.: Аванта +, 1995. — С. 436—437. — ISBN 5-86529-012-6
Япраҡ ҡуңыҙы

**Япраҡ ҡуңыҙы** (, () —ер йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә сәскәле үҫемлектәрҙә йәшәй, уларға байтаҡ зарар килтерә торған ваҡ ҡуңыҙҙар; ҡаты ҡанатлы ҡуңыҙҙар ғаиләһендәге бөжәк. 35 000 төрҙө берләштерә.

Артҡы аяҡтары һикереү өсөн яйлашҡан ваҡ ҡуңыҙҙар (1-5 мм). Төрлө биотоптар — болон, урман, агроценоздарҙа йәшәйҙәр. Үҫемлек менән туҡланалар. Оло ҡуңыҙҙар япраҡты кимереп тишәләр һәм үҫеү нөктәһен юҡ итәләр. Ҡурҡыныс янағанда ер өҫлөгөндә йәшеренәләр. Үҫемлек ҡалдыҡтары аҫтында йәки тупраҡта ҡышлайҙар, яҙ үҫемлек шытымдарына йыйылалар. Личинкалары селәү һымаҡ, һары, тупраҡта йәки һабак эсендә үҫә. Күп кенә төрҙәре йәшелсә һәм баҫыу культураларына ҙур зыян һала. Аҡһыл аяҡлы, уйымлы, тулҡын һымаҡ ҡуңыҙҙар әүернә сәскәлеләрҙә йәшәй. Ҙур һабак, ябай һабак, иген һабағы ҡуңыҙҙары, ғәҙәттә, ҡыяҡлыларҙа була. Сөгөлдөрҙә — ябай сөгөлдөр ҡуңыҙы, бәрәңге һәм томатта — бәрәңге, киндер киндер ҡуңыҙҙары осорай. Япраҡ ҡуңыҙҙарына ҡаршы көрәштә көҙҙән баҫыуҙарҙы тирән итеп һөрөү, сәсеү алдынан орлоҡтарҙы һәм шытымдарны инсектицидтар менән эшкәртеү саралары ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Вредители сельскохозяйственных культур и лесных насаждений. Киев, 1974. Т. 2.
Елпәҙә ҡанатлылар

** Елпәҙә ҡанатлылар ** (, ) — бөтә ер йөҙөндә йәшәй торған, инә заттары бал ҡортонда, һағыҙаҡтарҙа һәм цикадаларҙа паразитлыҡ итә торған бик ваҡ бөжәктәр.

300 -гә яҡын төре билдәле. Көслө енси диморфизмлы махсус эндопаразиттлар. Ата заттар — ирекле йәшәүселәр, хитинлы йомшак ҡаплам менән ҡапланған тигеҙ бүлгеләнгән кәүҙәле, 1− 6 мм оҙонлоҡта. Ҡанат йәйеме 2−8 мм. Ауыҙ аппараты ҡыҫҡарған. Инә заттар эндопаразит йәшәү рәүеше алып бара һәм бөжәктәргә аҙ оҡшаған. Кәүҙәләре селәүсен һымаҡ, ослоҡтары юҡ, сегментлашмаған баш күкрәк һәм сегментлашҡан ҡорһаҡ өлөшөнә бүленә. Елпәҙә ҡанатлылар, нигеҙҙә, тигеҙ ҡанатлылар (Homoptera) һәм элпә ҡанатлылар (Hymenoptera) отрядынан булған бөжәктәрҙә паразитлыҡ итә. Елпәҙә ҡанатлылар менән ағыуланған бөжәктәрҙең йәшәү активлығы түбәнәйәя, йыш ҡына улар үлә.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008
Емеш ҡорттары

**Емеш ҡорто, емеш күбәләге, емеш мыры** (, syn. *Laspeyresia nigricana*, () –япраҡтөргөстәр ғаиләһенән булған күбәләк төрҙәренең гөмөми исеме. Ҡарышлыуыҡтары, башлыса, үҫемлек емештәрендә үҫә. 50 -гә яҡын төрө билдәле, уларҙың күбеһе культуралы үҫемлек ҡортоҡостары. Ҡанат йәйеме 8-20 мм, кәүҙәһенең киңлеге оҙонлоғоноң яртыһын тәшкил итә. 

Борсаҡ ҡорттары  Laspeyresia nigricana борсаҡ һ.б. ҡуҙаҡлы культураларҙы зарарлай. Бер йылда 1 быуын үҫеп етә. Ҡарышлауыҡтартупраҡта ҡышлай. Күбәләктәр борсаҡның сәскә атыу ваҡытында осоп сыға. Инә заттар күкәйен күбеһенсә япраҡтарға һала. Ҡарышлауыҡтар ҡуҙаҡ эсенә керә һәм борсаҡ бөртөгөн кимерә. 

Алмағас ҡорттары (Laspey­resia (Carpocaрsa) pamonella), слива  ҡорттары (L. (Gra­pholitha) funebrana) һәм борсаҡ  ҡорттары (L. nigricana) киң таралған.

## Емеш ҡорттары менән көрәшеү ысулдары
Иртә яҙҙа ағас кәүҫәләрен ҡороған ҡайырҙан таҙартыу, емеш ағастарына фосфорорганик препараттар (метатион йәки метафос) һиптерү; слива ҡорттары − баҡсала тупраҡты йәйен йомшартыу, көҙөн эшкәртеү, химик препараттар менән бөркөү; борсаҡ ҡорттары − көҙҙән ерҙе тирән итеп һуҡалау, 2 тапҡыр трихограммалар ебәреү, сәсеүлек майҙанына метафос һиптереү.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
• Кузнецов В.И. Сем. Tortricidae (Olethreutidae, Cochylidae) - Листовертки. / Бөжәктәр и клещи - вредители сельскохозяйственных культур. Т. 3. Ч. 1. Тәңкәҡанатлылар. СПб.: Наука, 1994. С.51-234.
Алмағас ҡорто

** Алмағас ҡорто йәки күбәләге ** (, ) — алмағасты зарарлаусы япраҡтөргөстәр ғаиләһенән булған күбәләк; алмағастың иң ҡурҡыныс ҡоротҡосо, шулай уҡ груша, слива һ.б. емеш культураларын зарарлай. Ҡанат йәйеме 15-19 мм, май-июльдә оса. Инә заттар күкәйҙәрен (180 -гә тиклем) япраҡтарға йәки өлгөрөп етмәгән емештәргә һала. Берәр аҙнанан күкәйҙәрҙән гусеницалар сыға, емеш йомшағы һәм орлоғо менән туҡланғанда туҡымаларҙы кимереп юлдар яһайҙар.

Файл:Borer_(PSF).jpg|
Файл:Cydia.pomonella.7162.jpg|
Файл:Madige-Apfel-Frucht.jpg|
Файл:Gravenstein apples with codling moth.JPG|


## Емеш ҡорттары менән көрәшеү ысулдары
Иртә яҙҙа ағас кәүҫәләрен ҡороған ҡайырҙан таҙартыу, емеш ағастарына фосфорорганик препараттар (метатион йәки метафос) һиптерү; слива ҡорттары − баҡсала тупраҡты йәйен йомшартыу, көҙөн эшкәртеү, химик препараттар менән бөркөү; борсаҡ ҡорттары − көҙҙән ерҙе тирән итеп һуҡалау, 2 тапҡыр трихограммалар ебәреү, сәсеүлек майҙанына метафос һиптереү.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
* 

## Әҙәбиәт
• Кузнецов В. И. Сем. Tortricidae (Olethreutidae, Cochylidae) — Листовертки. /Насекомые и клещи — вредители сельскохозяйственных культур. Т. 3. Ч. 1. Чешуекрылые. СПб.: Наука, 1994. С.51-234.
Алтын ҡуңыҙҙар

**Алтын ҡуңыҙҙар** (, () — бөтә ер йөҙөндә осрай, ҡорттары урмандарға һәм баҡсаларға зарар килтерә торған, металл төҫлө ялтыраҡ ваҡ ҡуңыҙҙар . Барлығы 12 меңләп төрө билдәле, тропик поястағы фауна айырыуса бай. Рәсәйҙә 200 -ҙән артыҡ төрө бар (уларҙың 100 -ләп төрө — агас һәм ҡыуаҡ үҫемлектәрҙе зарарлаусылар).

Кәүҙәһенең оҙонлоғо 2-32 мм, яҫы, оҙонса, осо тарайған. Төҫө асыҡ: йәшел, зәңгәр, ерән-ҡыҙыл, алтын төҫөндә (исеме шунан алынған). Ҡуңыҙҙар йәй башында күренәләр һәм ҡыҙыу көндәрҙә актив осалар. Барлыҡ ағастарҙың һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың кәүҫәләрендә һәм ботаҡтарынанда, ҡайһы берҙәре сәскәләрҙә осорай. Инә ҡуңыҙ ярылған урынға, ярыҡҡа, ҡайыр аҫтына йәки уның шыма өҫлөгөнә берәрләп йәки бик күп итеп йомортҡа һала. Личинкаларының оҙонлоғо 4− 70 мм, аяҡһыҙ, һарғылт-аҡ төҫтә, ялпаҡ кәүҙәле. Ҡомға оҡшаш һоро он менән тығыҙлап томаланған, таҡыр, боролмалы, оҙон юлдар һалып, ағас ҡайыры аҫтында, ағас төбөндә, ҡоро-һарыла, ҡороған ағастарҙа, бүрәнәлә, ағас ҡаралтыларҙа йыл дауамында (ҡайһы ваҡыт 2−3 йыл) үҫә. Кереп-сығып йөрөү юлының аҙағында личинкаларҙың ҡурсаҡҡа әйләнү урыны бар. Ҡурсаҡтан барлыҡҡа килгән йәш ҡуңыҙҙар кимереп эллипс формаһында тишек яһайҙар һәм осоп сығалар. Сәскә һеркәһе, япраҡ тукымалары менән туйыналар. Зәғифләнгән, кипкән йәки яңы ғына киҫкән япраҡлы һәм ылыҫлы ағастарҙа урынлашалар.

Файл: Chrysochroa fulgidissima (Tamamushi) In Nature.PNG |*[[Chrysochroa fulgidissima]] 
Файл: Metaxymorpha gloriosa MHNT.ZOO.2004.0.535.jpg |*Metaxymorpha gloriosa * 
Файл: Sternocera.hunteri.mounted.jpg |*Sternocera hunteri*
Файл: Chrysochroa.buqueti.mounted.2.jpg |*Chrysochroa buqueti'' 


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008
Аэробтар

**Аэробтар** — (аэро… һәм гр. bíos — тормош), мөхиттә молекуляр кислород булғанда йәшәүсе һәм үҫеүсе организмдар.

Аэробтарға бөтә үҫемлектәр һәм хайуандар, күпселек бәшмәктәр һәм күп бактериялар ҡарай. Облигат (мотлаҡ) һәм факультатив (мотлаҡ булмаған) аэробтарға айырыла. Облигат аэробтар күҙәнәк (туҡыма) һулышы процесында туҡлыҡлы матдәләрҙең окисланыуы иҫәбенә энергия ала һәм кислород булғанда ғына үҫешә ала. Факультатив аэробтар, әсеү энергияһын ҡулланып, кислородтың аҙ концентрацияларында ла үҫә ала (микроаэрофилдар). Фотосинтезға һәләтле аэробтар (ылымыҡтар, ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәр, цианобактериялар) кислород бүлеп сығара һәм башҡа аэроб организмдарҙың үҫеүен тәьмин итә. Башҡортостанда аэробтар араһында 80‑дән ашыу реликт, яҡынса 60 эндемик бар, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына 220 төр көпшәле үҫемлек, 24 төр мүк һымаҡтар, 12 төр лишайник, 19 төр ылымыҡ, 5 төр бәшмәк һәм 112 төр хайуан индерелгән.
Ацидофилдар

**Ацидофилдар** — (лат. acidus — әсе һәм ...фил), артыҡ кислоталылыҡ булған субстратта йәшәүсе организмдар.

Ацидофил микроорганизмдарға һөт кислотаһы, май кислотаһы һәм уксус кислотаһы бактериялары ҡарай. Тәбиғәттә айырыуса һөттә һәм һөт аҙыҡтарында (Lactobacillus lactis, L. bulgaricus, Streptococcus lactis һ.б.), үҫемлектәрҙә һәм тарҡалыусы үҫемлек ҡалдыҡтарында (Lactobacillus plantarum, L. fermentum, Leuconostoc mesenteroides һ.б.), кеше һәм хайуандар эсәклегендә (Lactobacillus acidophilus, Streptococcus faecalis, S. bovis һ.б.) осраусы һөт кислотатаһы бактериялары таралған. Ацидофил микроорганизмдар эшмәкәрлегенә силослау, кәбеҫтә тоҙлау нигеҙләнә; улар һөт аҙыҡтары ҡатыҡ, кефир, ҡымыҙ һ.б., әсе ҡамыр, сейләй ыҫланған колбасалар (салями, сервелат) әҙерләү өсөн ҡулланыла. Май кислотаһы бактериялары аҙыҡ-түлектең боҙолоуына килтереүе мөмкин. Ацидофил үҫемлектәр башлыса күтәренке һәм күсмә һаҙлыҡтарҙа үҫә. Күтәренке һаҙлыҡтарҙа аҙ сәскәле күрән, альп йөнтәҫ күрәне, еңсәле мамыҡбаш күрән, инглиз ысыҡ үләне, күп башаҡлы мамыҡбаш күрән, ҡара тал, мүк еләге, һаҙ мүге затына ҡараған мүктәр, һаҙанаҡ, һаҙ мунсағы һ.б. үҫә, күсмә һаҙлыҡтарҙа — күрән, ҡылысъяпраҡ, мамыҡбаш күрәндең бер нисә төрө, өсъяпраҡ, тәлгәш ҡайын, һаҙғанат һ.б. Ҡайһы бер ацидофил үҫемлектәр (гермафродит энәле көртмәле, күк көртмәле, ҡыҙыл көртмәле, тәпәш ҡайын һ.б.)Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының тау тайгаһы һәм тау тундраһы бүлкәттәрендә үҫә. Ацидофил үҫемлектәрҙең экосистемаларҙағы роле кислоталы ямғырҙар (улар тупраҡты әсетеп, күп, айырыуса ағас үҫемлектәрҙең үҫеүен яйлата) яуыу осраҡтары теркәлгән райондарҙа арта. Ацидофилдар — ашарға яраҡлы үҫемлектәр (көртмәле, күк көртмәле, ҡыҙыл көртмәле һ.б.), дарыу үҫемлектәре (баҫыу ҡырҡбыуыны, өсъяпраҡ, һаҙанаҡ һ.б.), аҙ ҡиммәтле мал аҙығы үҫемлектәре (йылан теле, эт ҡондорағы һ.б.), декоратив үҫемлектәр (әскелтем үлән, һаҙғанат һ.б.), ағыулы үҫемлектәр (зәһәр лютик, һаҙ томбойоғо һ.б.), ҡый үләндәре (диуала, турғай ҡуҙғалағы һ.б.). Аҙ сәскәле күрән, һаҙ мунҫағы һ.б. ацидофил үҫемлектәр Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән. Хайуандар араһында А. иҫәбенә сфагнум һаҙлыҡтарында юғары кислоталы мөхиттә йәшәгән, нейтраль һәм һелтеле шарттарҙа осрамаған ҡамсылылар һәм өйрөлмәктәр инә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ацидофиттар
* Экстремофилдар
Аффикс

**Аффикс** (лат. affixus — ялғанған) — морфологик деривация (һүҙ үҙгәреше һәм һүҙьяһалыш) процестарында һүҙ тамырына ҡушылыусы ярҙамсы морфема.

## Ҡағиҙә
Агглютинатив төҙөлөшлө (Агглютинатив телдәр) тел булараҡ башҡорт телендә типик бер мәғәнәлелек, аффикс тамырға ҡарата урынлашыуының билдәле тәртибе күҙәтелә (Агглютинация). Аффикс шулай уҡ сингармонизмға бәйле өндәрҙең үҙгәреүе хас, мәҫәлән, *‑лар/ ‑ләр: «бала‑ лар» — «кеше‑ ләр»; ‑һы/ ‑һе: «баҡса‑һы» — «күрше‑һе» һ.б.* Функциональ классификация буйынса яһалма һүҙ барлыҡҡа килтереү өсөн ҡулланылған һүҙ яһаусы, *мәҫәлән, «таш» — «таш‑лы», «таш‑сы», «таш‑сыҡ»*, һәм һүҙҙең грамматик формаһын барлыҡҡа килтереү өсөн ҡулланылған форма яһаусы, мәҫәлән, *«ат» — «ат‑тар», «ат‑ тар‑ыбыҙ», «ат‑ тар‑ыбыҙ‑ҙың»*, аффикстарына бүленә.
Слива ҡорто

**Слива ҡорто**  (,  ) – сливаны зарарлаусы япраҡтөргөстәр ғаиләһенән булған емеш күбәләге.

Слива ҡорттары  өлгөрөп етмәгән сливаларны зарарлай. Беренсе күбәләктәр сливаның иртә өлгрөүсе сортларында, сәскә тирәлеге ҡойолған ваҡытта күренә. Инә заттар күкәйҙәрен емештәргә, һирәк кенә япраҡтарға һала. Ҡарышлауыҡтар емеш йомшағын ашап үҫә. 

## Емеш ҡорттары менән көрәшеү ысулдары

Иртә яҙҙа ағас кәүҫәләрен ҡороған ҡайырҙан таҙартыу, емеш ағастарына фосфорорганик препараттар (метатион йәки метафос) һиптерү; слива ҡорттары − баҡсала тупраҡты йәйен йомшартыу, көҙөн эшкәртеү, химик препараттар менән бөркөү; борсаҡ ҡорттары − көҙҙән ерҙе тирән итеп һуҡалау, 2 тапҡыр трихограммалар ебәреү, сәсеүлек майҙанына метафос һиптереү.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
* 
## Әҙәбиәт
* Кузнецов В.И. Сем. Tortricidae (Olethreutidae, Cochylidae) - Листовертки. / Насекомые и клещи - вредители сельскохозяйственных культур. Т. 3. Ч. 1. Чкшуекрылые. СПб.: Наука, 1994. С.51-234.
Аукцион

**Аукцион** — (), билдәләнгән ваҡытта билдәле урында үткәрелеүсе халыҡ алдында тауарҙар һатыу ысулы. Аукцион һатыла торған тауарҙы йәки мөлкәтте иң юғары хаҡ тәҡдим иткән кеше һатып ала. 

## Аукциондың төп төрҙәре

* Тауар 
* Валюта 
* Кредит аукционы.

Шулай уҡ бөтә аукцион асыҡ (теләүселәр ҡатнашлығында) һәм ябыҡҡа (саҡырылған кешеләр ҡатнашлығында ғына) бүленә. Аукцион һатыуҙың бер төрө булып “ҡараңғы” аукцион тора, унда бөтә һатып алыусылар бер үк ваҡытта яҙма рәүештә заявка биреп ставка яһай. Һатылыуҙы талап иткән тауарҙарҙың иң ҙур партияһына эйә булыусылар инициативаһы буйынса ирекле аукцион ойошторола. Конфискацияланған йәки эйәһе тарафынан алынмаған тауарҙарҙы, бурысын түләй алмағандарҙың мөлкәтен һатыу өсөн власть органдары, һалым полицияһы мәжбүри аукцион уҙғара. Ҡыҫҡа ваҡытлы ҡаҙнасылыҡ векселдәрен һатыу өсөн векселдәр аукционы үткәрелә.

## Тарихы
18—19 быуаттарҙа Башҡортостанда шәхестәрҙең залогҡа һалынған һәм түләп алынмаған күсемһеҙ һәм күсемле мөлкәтенә, мәрхүм булған сауҙагәрҙәрҙең, алпауыттарҙың, предприятие хужаларының һ.б. мөлкәтен халыҡ алдында һатыу үткәрелә. Өфөлә 1918 йылда “Эшсе” ширҡәте аукцион һатыу өсөн халыҡтан әйберҙәр ҡабул иткән аукцион залы аса. 1931 йылдан алып республикала “Союзпушнина” йәмғиәте йыл һайын үткәргән халыҡ-ара ҡиммәтле тиреләр аукционында ҡатнаша. 90‑сы йылдарҙан башлап Башҡортостанда төрлө милек формаһындағы предприятиеларҙы (ғәмәлдәге, ябылған, бурысҡа батҡан), уларҙың мөлкәтен (акциялар, төп һәм әйләнештәге фондтар) һатыу; элек залогҡа һалынған, шулай уҡ таможня органдары ҡарары менән конфискацияланған һәм һалым полицияһы органдары ҡулға алған мөлкәтте һатыу; тауар һатып алыуға, дәүләт предприятиелары һәм ойошмалары өсөн эштәр башҡарыу һәм хеҙмәт күрһәтеү өсөн контракттар төҙөү; йәшәү өсөн тәғәйенләнмәгән йорттарға залог, кредит, ҡуртым килешеүҙәре төҙөү буйынса аукциондар үткәрелә. Республикала аукцион дәүләт мөлкәтен хосусилаштырыу барышында киң таралыу ала. 1993—95 йылдарҙа РФ‑та һәм Башҡортостан Республикаһында чек аукционы үткәрелә. 1997—98 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында баҙар мөнәсәбәттәре шарттарында аукцион үткәреү ҡағиҙәләрен көйләүсе яңы норматив юридик акттар ҡабул ителә.
## Сығанаҡтар
* http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1140-auktsion
## Һылтанмалар
* 
* Меховые аукционы 
* Аукцион Сотбис
* Аукцион Кристис
Амбар талпандары

**Амбар талпандары** (, () — акариформалылар отрядының талпандар ғаиләһенән, амбар ҡоротҡостарының ғәйәт киң комплексы, 200 гә яҡын төрө бар. 

Иң зарарлы ҡоротҡостар: он талпаны, оҙонса талпан, Радионов талпаны, ҡара аяҡлы, төклө, ябай талпанднар. Оҙонлоғо 0,2-0,6 мм, баш-күкрәк һәм ҡорһаҡ өлөштәренә бүленә. Етлеккән талпан − 4, ҡорттары − 3 пар аяҡлы. Ауыҙ аппараттары кимерә торған. Тупраҡта, йәнлек өндәре һәм ояларында, үҫемлек тамырҙары араһында һәм йәшел һабак-япраҡтарында йәшәйҙәр. Амбарҙарға ҡырҙан яңы уңышҡа эйәреп ҡайталар. Ашлыҡ, он һ.б. аҙыҡ-түлекте зарарлайҙар (бигрәк тә ашлыҡтың дымлылығы 14% тан артканда).  Он талпанының үҫеш циклы: күкәй, ҡорт, нимфа 1, нимфа 2, етлеккән талпан. Ашлыҡ дымлылығы 13%, ондоң дымлылығы 12% -тан кәмерәк булған шарттар талпандар өсөн уңайһыҙһанала. 50 °C температурала талпандар үлә. Ашлыҡҡа кескенә ярыктар аша үтеп керәләр. 

Талпандар зарарлаған он һәм ашлыҡтан күгәрек эҫе килә. Көрәш саралары: профилактика, физик-механик һәм химик ысулдлар менән юҡ итеү. Фураж ашлығы − хлорпикрин һәм бромлы метил, сәсеүлек орлоҡ дихлорэтан һәм металлилхрод менән төтенләп эшкәртелә.
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Атыш (шарлауыҡ)

**Атыш**(**Атыш-Сумған**) — Башҡортостан Республикаһы Белорет районындағы ер аҫты  шарлауығы. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).
Көньяҡ Уралдың туристарҙы йәлеп итеп торған күренекле урыны. Бейеклеге  - 6 м.

## Географияһы

Белорет районында Ләмәҙ йылғаһының уң ярында, Елмерҙәк һырты армыттарында урынлашҡан. 

Атыш йылғаһы туғай буйлап  Атыш яланын үткәс, ҡаяға барып терәлә  лә, ер аҫтына китә ( сума). Атама  "Атыш йылғаһы сумған" тигәндән килеп сыҡҡан.

Атышсумған һәм Ағуй уҙған ер аҫты йылғалары (Атыштан төньяҡҡа табан 3 км һәм 1,5 км алыҫлыҡта йырынға инеп китәләр) ҡушылыуынан барлыҡҡа килгән һыу ташҡыны, Ләмәҙ йылғаһы кимәленән 4 м бейеклектә урынлашҡан мәмерйәнән (бейеклеге 4,5 м, киңлеге 6 м) урғылып сыға. 

Атыштың ер аҫтына  сумған ере  - 276 метр, сыҡҡан ере  174 м бейеклектә. Шулай итеп, дөйөм алғанда, йөҙ метр тирәһенә түбәнәйә.

Һикәлтәһе аҫҡы карбон тоҡомдарынан (эзбизташтар) ғибәрәт. Ҡая аҫтында барлыҡҡа килгән ҡаҙандан (диаметры яҡынса 20 м, тәрәнлеге 7 м) Атыш йылғаһы ағып сыға, унда ҡыҙыл балыҡ йәшәй. Ландшафтары ҡайын, йүкә, аҡ шыршы урмандарынан тора, 100 йәшлек имәндәр осрай.

Атыш-Сумғандың элекке йырҙалары барлыҡҡа килтергән атыш мәмерйәләре төркөмө бар:  Дальняя, Нежная, Заповедная (Медвежья), Верхняя, Атышская, Сифонная   һәм Атыш мәмерйәһе. Былар барыһы ла Атыш йылғаһының Ләмәҙ йылғаһына барып ҡушылған  боронғо  үҙәне булып тора. 

## Һылтанмалар
* 

* 
* 
* Водопад Атыш — Наш Урал 
* Водопад Атыш Справочная статья
* «Атышская кругосвекта». Описание маршрута выходного дня.
Уэльс

**Уэ́льс** (уэльс телендә ,  , **Ва́ллис**; ) — Бөйөк Британияның иң әһәмиәтле булған 4 административ- сәйәси   өлөшөнөң береһе. Элекке кельт ырыуҙарҙын конгломераты.

## Ҡоролошо

## Халыҡ һаны

* 1871 (по ЭСБЕ) — 1,217 млн кеше
* 1881 (по ЭСБЕ) — 1,360 млн кеше
* 1905 (по ЭСБЕ) — 1,8 млн кеше
* 1973 (по БСЭ) — 2,7 млн кеше
* 2001 (перепись) — 2,9 млн кеше
* 2011 (перепись) — 3 063 456 кеше

Милли состав — уэльс халҡы (1,9 млн) һәм инглиздәр. Уэльстын 29 % уэльс телен белә.

## Шулай уҡ
* Монмут — көньяҡ-көнсығыш Уэльс биләмәләрендә урынлашҡан ҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Национальная ассамблея и правительство Уэльса на Политическом атласе 
* National Botanic Garden of Wales — Национальный ботанический сад Уэльса
* Cymraeg.ru — материалы об Уэльсе, его культуре, истории и языке
* Русская версия гимна Уэльса
* Валлийский сепаратизм
Атауҙы (күл)

**Атауҙы** () — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Оло Ҡыҙыл йылғаһы бассейнындағы күл.  Ишҡол ауылынан көнсығышҡа табан 6,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Топонимикаһы
Күлдең исеме азвание «Атауҙы» — *утраулы, утрауы бар* төшөнсәһен биргән һүҙҙән барлыҡҡа килгән.

## Тасуирламаһы
Күл өҫтө майҙаны — 8,3 км², оҙонлоғо — 4 км, уртаса киңлеге — 2,1 км, уртаса тәрәнлеге — 3,4 м, иң тәрән урыны — 6,5 м, һыу күләме — 28,6 млн м³; һыу йыйыу майҙаны — 69,8 км².

Тектоник сығышлы күл, урта девон (андезит-базальт порфириттары, базальттар, туффитар, ҡомташ һәм балсыҡлы һәүерташ) тоҡомдарында барлыҡҡа килгән.

Күл төбө яҫы табаны хәтерләтә, ҡом һәм ләмдән тора.

Күл тымыҡ, аҡмай, уға Үҙәк шишмәһе ҡоя. Һыу кимәленең күп йыллыҡ тирбәлеүе — 2,8 м. Яуым‑төшөм, ер аҫты һыуҙары менән туйына. Һыуының тәме тоҙлораҡ, гидрокарбонат-натрийлы.

Биологик элементтар күп дәрәжәлә булыуы, уларҙың сереүе йоғонтоһонан күлдә, бигерәк тә ҡышҡы осорҙа, боҙ аҫтында кислород етешмәгәнлектән, балыҡтар ҙур зыян күрә, күпләп ҡырылыу ҡурҡынысы янай.

Төньяҡ һәм көньяҡ ярҙары һөҙәк, көнбайыш яры текә, үҫемлектәре юҡ. Ландшафты — дала, көтөүлектәр.

Күлдең көнбайыш һәм көньяҡ ярҙары — тәбиғәт ҡомартҡыһы (1997).

Яр буйы биләмәһе астрагал, дала тимофеевкаһы, дала шалфейы (йылан үләне), ҙур сүлборос, ер өҫтө ҡолонғойроғо, иҫәт сипылдағы, кейәү үләне, ҡылған, ураҡ һымаҡ люцерна, һары биҙгәксән, әрем һ. б. үлән менән ҡапланған.

Күл һыуында , , , аҡсабаҡ, , , , , , , суртан, ,  үрсей. Ҡыр ҡаҙҙары, ҡыр өйрәктәре йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Йоҡластар

**Йоҡластар** (, йәки , ()  —кимереүселәр отрядынан имеҙеүселәр ғаиләһе. 15 төрө билдәле, Евразия һәм Африкала таралғандар. Ҙур йоҡластар (Glis glis), баҡса йоҡластары (Eliomys quercinus), урман йоҡластары (Dryomys nitedula), сәтләүек йоҡластары (Mus¬cardinus avellanarius) аҙ һанда ҡалған. 

Киң япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарҙың яҡшы үҫкән ҡыуаҡлыҡтарында, баҡсаларҙа һәм парктарда йәшәйҙәр. Иң ҙурыһы − ҙур йоҡластар, кәүҙәһе 13-15 см, ҡойроғо 11-12 см оҙонлоҡта, 110-135 г ауырлыҡта; иң кескенәһе − сәтләүек йоҡластар, кәүҙәһе 9 см-ҙан артмай, ҡойроғо 7 см, ауырлығы 20 г-ға яҡын. Һырты көрән-ҡыҙғылт (баҡса йоҡластар), көрән-һоро (ҙур йоҡластар), охра-ерән (сәтләүек йоҡластар), һорғолт йә иһә  һарғылт-ҡыҙғылт (урман йоҡластар), аҫты - һарғылт-аҡһыл. Баҡса йоҡластарның морононан күҙе һәм ҡолағы аша ҡара тап һуҙылған. Ҡолаҡтары кескенә, яланғас. Аяҡтары ҡыҫҡа, тырнаҡтары үткер. Күбеһенең ҡойроғо оҙон төктәр менән ҡапланған. Барлыҡ йоҡластар кис һәм төндә актив. Ағас ҡыуыштары улар өсөн йәшенеү урыны булып хеҙмәт итә. Ҡайһы ваҡыт ағас ботаҡтарынанда, ҡыуаҡтарҙа оя яһай йәки башҡа ҡоштарҙың ояларын файҙалана. Баҡса йоҡластар йыш ҡына йорт ҡоролмаларына оялай. Ҡышын 7-8 айға һуҙылған тирән йоҡоға тала (исеме шунан), ул ваҡытты ер аҫты өндәрендә үткәрә, уларҙы үҙҙәре ҡаҙа йәки кимереүселәр һәм һуҡыр сысҡандарҙың өнөнән файҙалана. Ҙур йоҡластар, бер нисәһе бергә йыйылып, ағас ҡыуышлыҡтарында ҡышлай. 

Ағас һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың емеш һәм орлоҡтары менән (шул иҫәптән имән сәтләүеге, сәтләүек, еләк) туҡлана. Аҙыраҡ хайуан аҙығын (бөжәктәр, ваҡ имеҙеүселәр, ҡайһы ваҡыт кескенә ҡоштарҙың йомортҡаларын һәм балаларын) ашай. Инә заттар йыл һайын һәр береһендә 2−8 бала булған 1−2 оя бала килтерә. Йоҡластар 5 йылға яҡын йәшәй. 
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Атмосфера баҫымы

**Атмосфера баҫымы**  — атмосфера тарафынан уның эсендәге предметтарға һәм Ер өҫтөнә яһалған баҫым. 
## Белешмә
Атмосфераның һәр бер нөктәһендә өҫтәге һауаның ауырлығы менән билдәләнә, юғарыға табан кәмей. Атмосфера баҫымы Ер өҫтөндә урындан урынға һәм ваҡыт арауығында үҙгәреүе, юғары һәм түбән баҫым өлкәләренең формалашыуы атмосфералағы йылылыҡтың таралыуына бәйле. Атмосфера баҫымы тигеҙһеҙ горизонталь таралыуы һауа ағымдары килеп сығыуын, ел режимын билдәләй. Барометр менән үлсәнә, т.б. мм йәки гектопаскалдәрҙә (гПа) күрһәтелә. Уртаса (нормаль) атмосфера баҫымы итеп диңгеҙ кимәлендәге (0° С т‑рала 45° киңлектә) баҫым алынған, ул т.б. 760 мм (1013,3 гПа) тап килә. Атмосфера баҫымы режимында ваҡытлы (йыллыҡ һәм тәүлек йөрөш) һәм ваҡытлы булмаған (антициклон һәм циклон тәьҫире һөҙөмтәһендәге үҙгәрештәр) тирбәлеүҙәр күҙәтелә.

## Башҡортостанда
Башҡортостанда (Өфө—Дим метеостанцияһы мәғлүмәттәре буйынса) уртаса йыллыҡ атмосфера баҫымы т.б. 754 мм (1005,4 гПа) тәшкил итә, ғинуарында — т.б. 756 мм (1007,7 гПа), июлдә — т.б. 748 мм (997,6 гПа). Иң юғары А.б. (т.б. 780 мм, йәғни 1050,7 гПа) 1969 йыл ғинуар, иң түбәне (т.б. 718 мм, йәғни 960,1 гПа) 1975 йылдың ғинуары теркәлгән.
## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы

## Ҡарағыҙ
* Магдебург ярымшарҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* График изменения атмосферного давления при изменении высоты
Аттрактанттар

**Аттрактанттар(лат. attraho — үҙемә тартып торам)** — тәбиғи һәм синтетик матдәләр (сигнал биреүсе матдәләр), уларҙы тойоусы заттарҙа еҫ таратыусы сығанаҡ яғына хәрәкәт итеү теләген тыуҙыра.

## Белешмә
Аттрактанттар бөжәктәрҙә, нематодаларҙа, үрмәксе һымаҡтарҙа, ҡыҫала һымаҡтарҙа, балыҡтарҙа, имеҙеүселәрҙә һәм ылымыҡтарҙа табылған. Аттрактанттар хайуандарҙың, бигерәк тә бөжәктәрҙең, үҙ-үҙҙәрен тотоу реакцияларын тиҙләтә (мәҫәҫәлән, аҙыҡ, йомортҡа һалыу урындарын, енси партнёрҙар табыу; ҡушылыу һ.б.) һәм күҙәтеү аҫтына ала. Аҙыҡ аттрактанттар бөжәкте үҫемлеккә йәлеп итә. Бөжәктәрҙең енси аттрактанттар көслө биологик актив матдәләр булып тора. Уларҙың тирә-яҡҡа таратҡан аттрактанттар (10-9 г тиклем) йөҙәрләгән метр алыҫлыҡтан ҡаршы енес заттарының антенна рецепторҙары ярҙамында бер нисә молекула кимәлендә ҡабул ителә. Енси аттрактанттар үҙенсәлеге һәм һөҙөмтәлелеге уларҙың төҙөлөшөнә (шул иҫәптән геометрик һәм оптик изомерияһына) бәйле. Аттрактанттар зарарлы бөжәктәргә ҡаршы көрәштә (үҫемлектәрҙе биотехник һаҡлау ысулы), уларҙың популяцияһының тығыҙлығын билдәләүҙә, ҡайһы берҙә инсектицидтар, хемостерилизаторҙар йәки патогендар менән берлектә файҙаланыла. 

## Тарих
Аттрактанттар синтезлау буйынса тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 70‑се йылдары уртаһында Химия институтында ( Органик химия институты) Г.А.Толстиков һәм В.Н. Одиноков етәкселегендә башлана. Органик һәм нефтехимия синтезының табыуы еңел булған продукттары, шулай уҡ тәбиғи берләшмәләр — терпеноидтар һәм шәкәрҙәр — нигеҙендә бөжәктәрҙең күп кенә төрҙәренең аттрактанттар алыуҙың һөҙөмтәле ысулдары эшләнә (Р.И.Ғәлиева, Ғ.Й.Ишморатов, О.С.Куковинец, Толстиков, В.Р.Әхмәтова). Бал ҡорттарының үҙ-үҙҙәрен тотоу реакцияларын һәм бөжәктәрҙең — урман (парһыҙ ебәк күбәләге, сыбарғанат ебәк күбәләге), ауыл хужалығы үҫемлектәре (алма күбәләге,мамыҡ шайтан күбәләге), ашлыҡ һаҡламдары (тирмән һәм көньяҡ күбәләктәре, он ҡуңыҙы), карантин ҡоротҡостарының — һанын көйләргә мөмкинлек биреүсе aттрактанттар эшләнгән.
## Шулай уҡ ҡара
* Феромондар.

## Сығанаҡтар
* http://www.башҡорт энциклопедияһы.рф/index.php/read/8-statya/1131Аттрактанттар

## Әҙәбиәт
* Гудман М., Морхауз Ф. Органические молекулы в действии. М., 1977; 
* Лебедева К.В., Миняйло В.А., Пятнова Ю.Б. Феромоны насекомых. М., 1984; 
* Одиноков В.Н., Серебряков Э.П. Синтез феромонов насекомых. Уфа, 2001.