open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башҡортостан халҡы

**Башҡортостан халҡы**

«Башкортостанстат» мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата, Башҡортостан Республикаһының халҡы 4 065 993 кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 28,4 кеше/км² (2010).

## Демография
## Тыуым-үлем һандары



Халыҡтың 27 проценты Өфөлә һәм Өфө районында йәшәй (2002). Халыҡ иң иркен торған төбәктәр араһында — Йылайыр (3 кеше/км²), Белорет (3,7 кеше/км²) һәм Бөрйән (4 кеше/км²) райондары. Халыҡ иң тығыҙ урынлашҡан төбәктәр иҫәбендә Өфө (37 кеше/км²), Ҡырмыҫҡалы (30 кеше/км²), Шишмә (29 кеше/км²) һәм Туймазы (27 кеше/км²) райондары.

2010 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы:
* *Ҡала халҡы* — 2 435 319 кеше,
* *Ауыл халҡы* 1 630 973 кеше;
* *Ҡала халҡы өлөшө* — 59,8 процент;
* *Ауыл халҡы өлөшө* 40,2 процент.



Бөтә Рәсәй күрһәткестәренә ҡарағанда, Башҡортостанда йәштәр халыҡтың тосораҡ өлөшөн тәшкил итә (18%, Рәсәй буйынса дөйөм һан – 16%); оло йәштәге халыҡ өлөшө дөйөм ил күрһәткестәренә ҡарата түбәнерәк (тейешлесә 19 һәм 21%). Шул уҡ ваҡытта, халыҡ дөйөм алғанда олоғая бара.

2006 йылда ғүмер оҙонлоғо Башҡортостанда бөтә Рәсәйгә ҡарата бер йылға оҙағыраҡ ине (тейешлесә 67,5 һәм 66,6 йыл).

## Халыҡтың милли составы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алғанда, Башҡортостан халҡының милли составы түбәндәгесә булып сыҡты:

*Һаны 1 меңдән ашыу булған халыҡтар күрһәтелгән*

Башҡортостанда барлығы 100-ҙән ашыу милләт йәшәй.

### Милләттәрҙең республика буйынса таралышы<br />([[2002]] халыҡ иҫәбе мәғлүмәте)

left|196px|Муниципаль берәмектәр буйынса башҡорттар өлөшө left|196px|Муниципаль берәмектәр буйынса урыҫтар өлөшө left|196px|Муниципаль берәмектәр буйынса татарҙар өлөшө left|196px|Муниципаль берәмектәр буйынса сыуаштар өлөшө left|196px|Муниципаль берәмектәр буйынса марыйҙар өлөшө
* Башҡорттар

* Урыҫтар

* Татарҙар

* Сыуаштар

* Марыйҙар

### Халыҡ һаны үҙгәреше

### Ҡала халҡының милли составы

### Тел белеү

2002 йылға ҡарата, Башҡортостан халҡының 96,4 %-ы урыҫ телен, 25,75 %-ы башҡорт телен, 34%-ы татар телен белә..

## Сығанаҡтар
* Янгузин Р.З. Этнический состав населения Башкортостана (по итогам Всероссийской переписи населения 2002 й.) - Уфа: Китап, 2007, 124 стр, ISBN 978-5-295-04114-3
* Давлетшина З.М. Татарское население Башкортостана: этнодемографическое исследование. Уфа: Гилем, 2001. ISBN 5-7501-0235-1

## Һылтанмалар
Бәхти Ғайсин

**Ғайсин Бәхти (Бәхтиғәни) Миңлейәр улы** (24 ғинуар 1930 йыл — 5 октябрь 1991 йыл) — музыкант-аккордеонсы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1986), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1962) артисы. 

## Биографияһы
Бәхти Ғайсин 1930 йылдың 24 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны 1‑се Яңы Атйетәр ауылында тыуған.  

1953 йылда Өфө музыка училищеһының халыҡ инструменттары бүлеген тамамлай.

1953—1961 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театрында концертмейстер булып эшләй. Театрҙа эшләгән ваҡытта ул спектаклдәргә көйҙәр, йырҙар яҙа.

1961 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһына күскәс, ижади эше әүҙемләнеп китә. Был йылдарҙа ул халыҡ яратҡан, йөрәккә үтеп инерҙәй лирик йырҙар менән бер рәттән шаян йырҙар ҙа ижад итә. Тормош иптәше Фәриҙә Ҡудашева менән 30 йыл ғүмер кисерәләр. 

1991 йылдың 5 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

Бәхти Ғайсин йырҙары:
* «Ике аҡҡош» (Хәсән Баян шиғыры)
* «Ниңә гелән иркәм» (Шәриф Бикҡол шиғыры)
* «Бөгөлә ҡайын» (Шәриф Бикҡол шиғыры)
* «Яҙғы урман» (Назар Нәжми шиғыры)
* «Ҡайтыһың шикелле» (Хәсән Туфан шиғыры)
* «Һөйләгәндәр һөйләһендәр» (Әнғәм Атнабаев шиғыры)
* «Ҡара мыйыҡ» (Гөлшат Зәйнәшева шиғыры)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башҡорт музыкаһы порталында Бәхти Ғайсин йырҙары
* Башҡорт дәүләт университеты сайтында Бәхти Ғайсин
1 март

**1 март** — григориан стиле буйынса йылдың 60-сы (кәбисә йылында 61-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 305 көн ҡала.

 
## 
* 1325 йыл: Мәскәү Рус дәүләтенең сиркәү үҙәгенә әүерелә: Мәскәү кенәзе Иван Калита митрополит Петрҙы Владимирҙан Мәскәүгә күсергә күндерә. 
* 1498 йыл: Васко да Гама Мозамбикҡа аяҡ баҫа.
* 1555 йыл: Нострадамус үҙенең фал китабын баҫтыра. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:1 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1845: Фёдор Пироцкий, Рәсәй империяһы инженер-электротехнигы. 
* 1890: Лев Гумилевский, СССР яҙыусыһы.
* 1900: Николай Супруненко, СССР тарихсы-ғалимы.
* 1900: Усман Йосопов, СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1937—1950 йылдарҙа Үзбәкстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары.
* 1957: Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улы, Татарстан Республикаһының икенсе Президенты (2010 йылдан).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:1 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 2016: Роберт Заһретдинов, СССР һәм Рәсәйҙең донъяға танылған ҡумыҙсыһы, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.

##
4 март

**4 март** — григориан стиле буйынса йылдың 63-сө (кәбисә йылында 64-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 302 көн ҡала.

 
## 
* 1152 йыл: Фридрих I Барбаросса Германия короле була.
* 1681 йыл: Англия короле Карл II Уильям Пенға һуңыраҡ Пенсильвания штаты буласаҡ Төньяҡ Америкалағы биләмәне бирә. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:4 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1678: Антонио Вивальди, Италия композиторы, скрипкасы, педагог, дирижёр; католик руханийы.
* 1854: Авксентий Юртов, эрзә мәғрифәтсеһе, педагог, этнограф. Кириллицаға нигеҙләнгән тәүге эрзә Әлифбаһын төҙөүсе.
* 1870: Евгений Патон, СССР-ҙың ғалим-инженеры, Электр менән йәбештереү институтын ойоштроусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1943).
* 1925: Барый Шәүәлиев, Александр Матросов (Шакирйән Мөхәмәтйәнов) батырлығын ҡабатлаған яугир, гвардия кесе сержанты. Сығышы менән хәҙерге Татарстан Республикаһы Балыҡ Биҫтәһе районынан.
* 1935: Станислав Рассадин, СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, әҙәбиәт ғалимы, тәнҡитсе.
* 1965: Юрий Лончаков, лётчик-космонавт, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2003).
* 1965: Александр Шаганов, СССР һәм Рәсәй шағиры, йыр текстары авторы.
* 1980: Сергей Зиновьев (1980), хоккейсы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2009).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:4 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1852: Николай Васильевич Гоголь, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.

##
5 март

**5 март** — григориан стиле буйынса йылдың 64-се (кәбисә йылында 65-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 301 көн ҡала.

 
## 
* 1705: Пётр I рекруттар йыйыу тураһында указ сығара, был Рәсәй империяһында регуляр армияның барлыҡҡа килеүенә нигеҙ һала.
* 1764: Екатерина II монастырь ерҙәрен һәм крепостной крәҫтиәндәрен дәүләт ҡаҙнаһына күсереү тураһында иғлан итә. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:5 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1865: Тимофей Краснобаев, СССР-ҙың ғалим-хирургы, академик.
* 1871: Роза Люксембург, Германия сәйәсмәне.
* 1910: Момофуку Андо, Тайвань һәм Япония эшҡыуары, тиҙ әҙерләнеүсе лапшаны уйлап сығарыусы.
* 1910: Константин Сергеев, балет артисы, балетмейстер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1957), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1991).
* 1935: Баадур Цуладзе, СССР актёры, кинорежиссёр, сценарист, Грузия ССР-ының халыҡ артисы (1979).

## 
''Категория:5 мартта вафат булғандар
* 1827: Пьер Симон Лаплас, Франция астрономы, математик.
* 1953: Иосиф Виссарионович Сталин, СССР етәксеһе.

##
3 март

**3 март** — григориан стиле буйынса йылдың 62-се (кәбисә йылында 63-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 303 көн ҡала.

 
## 
* 1067 йыл: Немига йылғаһы янындағы алыш менән бәйле йылъяҙмала тәүге тапҡыр Минск телгә алына.
* 1613 йыл: Ун алты йәшлек Михаил Федорович Земство соборы тарафынан батша итеп һайлана һәм Романовтар динстияһына нигеҙ һала.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:3 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1823: Константин Дмитриевич Ушинский, Рәсәй империяһы педагогы, фәнни педагогикаға нигеҙ һалыусы.
* 1845: Георг Кантор, Германия математигы, күмәклектәр теорияһын эшләүсе.
* 1860: Алексей Фаворский, Рәсәй империяһы һәм СССР ғалим-химик-органигы, академик, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1945).
* 1885: Лев Щерба, Рәсәй империяһы һәм СССР ғалим-филологы, педагог, академик.
* 1888: Наталена Королёва, Украина яҙыусыһы.
* 1907: Владимир Векслер, синхрофазотрон уйлап табыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:3 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1703: Роберт Гук, Бөйөк Британия физигы, химик, математик, астроном, биолог, уйлап табыусы һәм архитектор.

##
6 март

**6 март** — григориан стиле буйынса йылдың 65-се (кәбисә йылында 66-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 300 көн ҡала.

 
## 
* 1521 йыл: Фернан Магеллан Ер шары тирәләй сәйәхәтендә Гуам утрауын аса.
* 1617 йыл: Француз Луи Эбер беренсе булып Квебекта (Яңы Франция) фермер хужалығы алып барыу хоҡуғын ала.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:6 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1475: Микеланджело Буонарроти, Италияның Яңырыу дәүере скульпторы, рәссам, архитектор һәм шағир.
* 1815: Пётр Ершов, Рәсәй империяһы шағиры,  прозаик һәм драматург, «Конёк-Горбунок»шиғри әкиәте авторы.
* 1928: Габриэль Гарсиа Маркес, Колумбия прозаигы.
* 1929: Фазыл Искәндәр, рус яҙыусыһы.
* 1937: Валентина Терешкова, беренсе ҡатын-ҡыҙ-космонавт, Советтар Союзы Геройы.
* 1937: Светлана Моргунова, СССР-ҙың Үҙәк телевидение дикторы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2000).
* 1948: Михаил Чернышёв, Рәсәй сәйәси эшмәкәре, VII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.

## 
''Категория:6 мартта вафат булғандар
* 2008: Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы, актёр, режиссёр, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

##
7 март

## 
* 321: Рим императоры Бөйөк Константин I йәкшәмбене ял көнө тип иғлан итә.
* 1573: Львовта Иван Фёдоров нигеҙләгән беренсе типография эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:7 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1765: Жозеф Нисефор Ньеп, фотографияны уйлап сығарыусыларҙың береһе.
* 1855: Робер де Монтескью, Франция яҙыусыһы, коллекционер.
* 1875: Морис Равель, Франция композиторы.
* 1910: Дмитрий Алексидзе, Грузия режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1976).
* 1940: Виктор Савиных, космонавт, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
* 1960: Ренат Шәрипйәнов, СССР һәм Рәсәй музыканты.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:7 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 2015: Ғаянов Зөфәр Ғаян улы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы.
* 2018: Морат Аджи, СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, публицист.

##
8 март

**8 март** — григориан стиле буйынса йылдың 67-се (кәбисә йылында 68-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 298 көн ҡала.

 

## 
* 1914: «Работница» журналының беренсе һаны сыға.
* 1965: Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө 8 март ял көнө тип иғлан ителә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:8 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1865: Николай Кравков, Рәсәй империяһы һәм Совет Рәсәйе физиологы, фармаколог, СССР фармакологияһына нигеҙ һалыусы.
* 1870: Михаил Бонч-Бруевич, Рәсәй империяһы һәм СССР ғалимы, геодезист, хәрби теоретик.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:8 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1869: Гектор Берлиоз, Франция композиторы.
* 1944: Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы, Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, Советтар Союзы Геройы (1944).

##
2 март

**2 март** — григориан стиле буйынса йылдың 61-се (кәбисә йылында 62-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 304 көн ҡала.

 
## 
* 1498 йыл: Васко да Гама эскадраһы Мозамбик ярҙарына етә.
* 1699 йыл: Франция тикшеренеүсеһе С. д’Ибервиль Миссисипи йылғаһының тамағын аса.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:2 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1800: Евгений Баратынский, Рәсәй империяһы шағиры.
* 1930: Сергей Ковалёв, Рәсәй Федерацияһының тәүге кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле.
* 1931: Михаил Сергеевич Горбачёв, СССР-ҙың беренсе һәм һуңғы президенты.
* 1945: Геннадий Орлов, СССР футболсыһы, спорт комментаторы.
* 1955: Виктор Сиднев, Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Что? Где? Когда?» уйыны магистры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:2 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1855 — Николай I, 11-се Бөйөк Рәсәй императоры.

##
9 март

**9 март** — григориан стиле буйынса йылдың 68-се (кәбисә йылында 69) көнө. Йыл аҙағына тиклем 297 көн ҡала.

 
## 
* 1497: Николай Коперник тәүге астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә.
* 1822: Яһалма тешкә патент алына.
* 1858: Филадельфияла почта йәшнигенә патент алына.
* 1918: Совет Рәсәйенең баш ҡалаһы Петроградтан Мәскәүгә күсерелә.
* 1919: Мәскәүҙә Башҡорт хөкүмәте вәкилдәре һәм үҙәк Совет власы араһында Башҡортостандың совет автономияһы тураһында баштағы килешеү төҙөлә.
* 1972: Нижневартовск эшселәр ҡасабаһына ҡала статусы бирелә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:9 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1845: Николай Кутейников, Рәсәй империяһының хәрби-диңгеҙ эшмәкәре, караптар эшләүсе.
* 1885: Тамара Карсавина, Рәсәй империяһы балеринаһы. 
* 1890: Вячеслав Молотов, СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре.
* 1910: Александр Константинов, СССР Дәүләт именлеге комитетының сик буйы ғәскәрҙәре полковнигы, Советтар Союзы Геройы (1941).
* 1930: Афанасий Кочетков, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1976).
* 1934: Юрий Гагарин, Ерҙең беренсе космонавы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:9 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1814: Тарас Григорьевич Шевченко, Украина шағиры рәссам.
* 1966: Мөхәммәтша Буранғолов, Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).
* 1992: Менахем Бегин, Израилдең сәйәси эшмәкәре, Нобель премияһы лауреаты.

##
10 март

**10 март** — григориан стиле буйынса йылдың 69-сы (кәбисә йылында 70-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 296 көн ҡала.

 
## 
* 1806: император Александр I указы менән Мәскәү Кремлы музейы ойошторола.
* 1862: АҠШ-тың федераль хөкүмәте беренсе ҡағыҙ аҡсалар сығара.
* 1876: Александр Белл, телефон уйлап табыуға патент алыуға өс көн үткәс, күрше бүлмәләге иптәше Томас Уотсон менән телефондан беренсе мәртәбә һөйләшә

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:10 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1845: Александр III, дәүләт эшмәкәре. 1881—1894 йылдарҙа Рәсәй императоры.
* 1875: Александр Гольденвейзер, пианист, композитор, йәмәғәт эшмәкәре, СССР-ҙың халыҡ артисы (1946).
* 1935: Иван Калин, СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1980—1985 йылдарҙа Молдавия ССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе.
* 1940: Чак Норрис (1940), АҠШ кино актёры, яугирлыҡ сәнғәте оҫтаһы.
* 1955: Юлиуш Махульский, Польша кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер.
* 1958: Шэрон Стоун, АҠШ кино актрисаһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:10 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1940: Михаил Булгаков, СССР яҙыусыһы, драматург.
* 1985: Константин Устинович Черненко, СССР-ҙың партия эшмәкәре.
* 2001: Владимир Ворошилов, режиссёр, «Что? Где? Когда?)» тапшырыуының элекке алып барыусыһы.

##
13 март

**13 март** — григориан стиле буйынса йылдың 72-се (кәбисә йылында 73-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 293 көн ҡала.

 
## 
* 1781: Бөйөк Британия астрономы Уильям Гершель Ҡояш системаһының етенсе планетаһы Уранды аса.
* 1938: СССР-ҙың бөтә мәктәптәрендә рус теле мәжбүри предмет булараҡ уҡытыла башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:13 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1888: Антон Макаренко, СССР педагогы, яҙыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1939).
* 1899: Панчо Владигеров, Болгария композиторы, пианист һәм дирижёр.
* 1911: Лафает Рональд Хаббард, АҠШ яҙыусыһы, философ.
* 1913: Сергей Михалков, шағир, СССР һәм Рәсәй гимндары һүҙҙәренең авторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
* 1922: Давид Кугультинов, Ҡалмыҡстандың халыҡ шағиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990).
* 1955: Зиннәтулла Биләлетдинов, хоккейсы һәм и хоккей тренеры, олимпия чемпионы, 6 тапҡыр донъя чемпионы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:13 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1719: Иоганн Фридрих Бёттгер, Германия алхимигы, фарфор эшләү серен асыусы.

## 

## Иҫкәрмәләр
14 март

**14 март** — григориан стиле буйынса йылдың 73-сө (кәбисә йылында 74-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 292 көн ҡала.

 
## 
* 1944: Стәрлетамаҡтағы «Строймаш» заводы эш башлай.
* 2004: Владимир Путин икенсе мөҙҙәткә Рәсәй Президенты итеп һайлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:14 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1804: Иоганн Штраус, Австрия композиторы, скрипкасы, дирижёр.
* 1835: Джованни Вирджинио Скиапарелли, Италия астрономы.
* 1870: Евдокия Турчанинова, Рәсәй империяһының һәм СССР-ҙың театр актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1943). 
* 1879: Альберт Эйнштейн, Германия физигы, сағыштырмалыҡ теорияһына нигеҙ һалыусы, Нобель премияһы лауреаты (1921).
* 1930: Василий Песков, яҙыусы, журналист, телетапшырыуҙар алып барыусы, сәйәхәтсе, Ленин премияһы лауреаты.
* 1979: Павел Воля, Рәсәй артисы, телевидение тапшырыуҙары алып барыусыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:14 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1883 — Карл Маркс, философ һәм сәйәсмән, марксизм теорияһына нигеҙ һалыусы.
* 2015— Валентин Распутин, рус яҙыусыһы.

##
15 март

**15 март** — григориан стиле буйынса йылдың 74-се (кәбисә йылында 75-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 291 көн ҡала.

 
## 
* 1927: ДнепроГЭС төҙөлә башлай.
* 1935: Башҡорт АССР-ы Ленин ордены менән наградлана.
* 1938: Сәғүд Ғәрәбстанында нефть табыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:15 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1860: Владимир Хавкин, Рәсәй империяһы һәм СССР бактериологы, иммунолог һәм эпидемиолог. Тағун (чума) һәм ваба (холера) ауырыуҙарына ҡаршы беренсе вакциналар сығарыусы.
* 1890: Борис Делоне, Рәсәй империяһы һәм СССР математигы, академик, альпинист.
* 1930: Жорес Алфёров, ғалим-физик, Нобель премияһы лауреаты (2000).
* 1937: Валентин Распутин, СССР яҙыусыһы.
* 1943: Дэвид Кроненберг, Канада һәм АҠШ кинорежиссёры, сценарист, продюсер һәм актёр.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:15 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* б.э.т. 44 йыл: Гай Юлий Цезарь, Боронғо Рим дәүләт эшмәкәре, полководец һәм яҙыусы. 
* 1536: Ибраһим-паша, Сөләймән солтандың вәзире.
* 1937: Говард Филлипс Лавкрафт, Америка яҙыусыһы.
* 1938: Ғөбәй Дәүләтшин, башҡорт яҙыусыһы һәм дәүләт эшмәкәре (атып үлтерелгән).
* 1938: Алексей Рыков, партия һәм дәүләт эшмәкәре (атып үлтерелгән).
* 1938: Николай Бухарин, партия һәм дәүләт эшмәкәре (атып үлтерелгән).

##
12 март

**12 март** — григориан стиле буйынса йылдың 71-се (кәбисә йылында 72-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 294 көн ҡала.

 
## 
* 1708: Рәсәй империяһында геометрия буйынса тәүге дәреслек әҙерләнә.
* 1899: Петербургта Рәсәй империяһында тәүге халыҡ-ара хоккей матчы үтә.
* 1918: Мәскәү Совет дәүләтенең баш ҡалаһы итеп иғлан ителә.
* 1923: Өфөлә «Башҡортостан шағирҙар берләшмәһе» ойошторола, һуңыраҡ ул «Башҡортостан яҙыусылар ассоциацияһы» тип үҙгәртелә.
* 1940: Мәскәүҙә Совет-фин һуғышын рәсми туҡтатҡан СССР һәм Финляндия араһында тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла.
* 1951: СССР Юғары Советы «Тыныслыҡты яҡлау тураһында» закон ҡабул итә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:12 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1825: граф Алексей Уваров, Рәсәй империяһы археологы, Петербург Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы.
* 1895: Николай Гаген, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, 1941 йылда — тәүге совет гвардия дивизияларының береһенең командиры.
* 1895: Василий Киквидзе, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында батырҙарса һәләк булған ҡыҙыл командир.
* 1910: Алексей Карасёв, мокша яҙыусыһы һәм шағиры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* 1910: Вахтанг Чабукиани, балет артисы, хореограф, балетмейстер, СССР-ҙың халыҡ артисы (1950).
* 1935: Валентин Черных, СССР һәм Рәсәй киносценарисы, драматург, кинорежиссёр һәм продюсер.
* 1935: Татьяна Лютаева, СССР һәм Рәсәйҙең театр, кино һәм телевидение актёры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2014).
* 1935: Григорий Горин, СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, драматург.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:12 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1801: Павел I, Рәсәйҙең 1796—1801 йылдарҙа хакимлек иткән императоры.
* 2001: Фәрит Богданов, драматург, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).

##
11 март

**11 март** — григориан стиле буйынса йылдың 70-се (кәбисә йылында 71-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 295 көн ҡала.

 
## 
* 106: Цай Лун бамбук сүсенән ҡағыҙ эшләй.
* 1918: СССР хөкүмәте Петроградтан Мәскәүгә күсә.
* 1931: СССР-ҙа ГТО физкультура комплексы индерелә.
* 1932: Ҡырмыҫҡалы район гәзитенең тәүге һаны баҫылып сыға. 
* 1939: Башҡортостан Республикаһының Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:11 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1890: Вэнивар Буш, АҠШ ғалимы, инженер,  аналог компьютерҙар эшләүсе.
* 1910: Константин Коккинаки, лётчик-һынаусы, Советтар Союзы Геройы.
* 1920: Николас Бломберген, АҠШ физигы, Нобель премияһы лауреаты (1981).
* 1955: Нина Хаген, Германияның рок-йырсыһы.
* 1975: Бувайсар Сайтиев, Рәсәйҙең ирекле стиль көрәшсеһе, өс тапҡыр Олимпия, алты тапҡыр донъя чемпионы, Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:11 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1801: Павел I, Рәсәй императоры, 1796—1801 йылдарҙа хакимлыҡ итә.
* 1945: Имаметдинов Мәғсүм Имаметдин улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).

##
2 февраль

**2 февраль** — григориан стиле буйынса йылдың 33-сө көнө. Йыл аҙағына тиклем 332 көн ҡала (кәбисә йылында 333).

 
## 
* 506: Король Аларих II бойороғо буйынса «Вестготтарҙың Рим законы» исемле яңы хоҡуҡи йыйынтыҡ әҙерләнә һәм индерелә.
* 629: Дзёмэй Японияның 34-се императоры итеп иғлан ителә. 
* 962: Оттон I Изге Рим империяһының императоры була.
* 1033: Конрад II төньяҡ Бургундия аҡһөйәктәре тарафынан бургунд короле итеп иғлан ителә.
* 1119: 162-се Рим папаһы итеп граф Гвидо һайлана, ул Каликст II исемен ҡабул итә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:2 февралдә тыуғандар</categorytree>*
* 1208 йыл: Хайме I, Арагон короле.
* 1494 йыл: Бона Сфорца, Польша батшабикәһе.
* 1522 йыл: Лодовико Феррари, Италия математигы.
* 1616 йыл: Себастьян Бурдон, Франция рәссамы.
* 1786: Жак Филлип Мари Бине, Франция математигы, механик һәм астроном.
* 1883: Михаил Гнесин, Рәсәй империяһы һәм СССР композиторы, педагог.
* 1885: Михаил Фрунзе, Рәсәйҙә Граждандар һуғышы йылдарында Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы полководецы.
* 1904: Михаил Чкалов, СССР-ҙың хәрби осоусыһы, Советтар Союзы Геройы.
* 1906: Муса Йәлил, СССР шағиры. Советтар Союзы Геройы (1956, үлгәндән һуң), Ленин премияһы лауреаты (1957. үлгәндән һуң).
* 1930: Юрий Апресян, СССР лингвисы, академик.
* 1930: Евгений Велихов, СССР һәм Рәсәй ғалим-физигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985).
* 1960: Салауат Юзеев, СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, драматург һәм режиссёр, Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:2 февралдә вафат булғандар</categorytree>*

##
16 март

**16 март** — григориан стиле буйынса йылдың 75-се (кәбисә йылында 76-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 290 көн ҡала.

 
## 
* 1754: Рәсәй империяһы Сенатының башҡорттар, мишәрҙәр һәм татарҙарҙы яһаҡтан азат иткән, ә уның урынына ҡаҙнанан мотлаҡ тоҙ һатып алырға тейешле тип билдәләгән указы сыға. Был 1755—1756 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалы сәбәптәренең береһе була.
* 1929: Өфө халыҡ мәғарифы институты Башҡорт педагогия институты (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) тип үҙгәртеп ҡорола.
* 1962: Никита Хрущёв СССР-ҙың континенталь-ара ракеталары барлығын иғлан итә.
* 1966: Нил Армстронг Джемини-8 космос карабын Agena карабы менән тоташтыра.
* 1994: Өфөлә Рудольф Нуриев иҫтәлегенә Халыҡ-ара балет фестивале асыла.
* 1997: Башҡортостан Хөкүмәте һәм Санкт-Петербург Хакимиәте араһында Сауҙа-иҡтисади, фәнни-техник һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
* 2001: Википедияның немец телендәге бүлеге эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:16 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1855: Алексей Поливанов, Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, рус-төрөк һуғышында ҡатнашыусы. «Военный сборник» журналы һәм «Русский инвалид» гәзитенең баш мөхәррире.
* 1865: Алексей Корин, Рәсәй империяһы һәм СССР рәссамы.
* 1890: Соломон Михоэлс, актёр, режиссёр, йәмәғәт эшмәкәре, Еврей дәүләт театры етәксеһе. СССР-ҙың халыҡ артисы (1939).
* 1895: Владимир Левков, СССР инженеры, һыу караптары конструкторы.
* 1927: Владимир Комаров, СССР-ҙың лётчик-космонавы.
* 1935: Сергей Юрский, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987).
* 1940: Вагиф Мустафа-заде, СССР музыканты, композитор, XX быуаттың мәшһүр джаз пианистарының береһе. Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған артисы (1979).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:16 мартта вафат булғандар</categorytree>*

##
17 март

**17 март** — григориан стиле буйынса йылдың 76-сы (кәбисә йылында 77-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 289 көн ҡала.

 
## 
* 1775: Императрица Екатерина II Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан өсөн башҡорттарҙан дүрт мең ат йыйыу тураһында указға ҡул ҡуя.
* 1918: Өфө ГубЧК-һы (Өфө губернаһының Ғәҙәттән тыш комиссияһы) ойошторола.
* 1930: Дәүләкән район гәзите сыға башлай.
* 1942: Өфөлә «Прогресс» производство берекмәһе эшләй башлай.
** Өфө эластомер материалдар, изделие һәм конструкциялар заводы эш башлай.
* 1950: Менделеевтың периодик таблицаһындағы 98-се химик элемент – калифорний асыла (1950).
* 1960: Японияла төрлө төҫтәге фломастерҙар һатыла башлай.
* 1991: СССР-ҙа Бөтә Союз референдумы үткәрелә, унда ҡатнашыусыларҙың дүрттән өс өлөшө СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу өсөн тауыш бирә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:17 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1892: Бельцова Александра Митрофановна, Латвия һәм СССР рәссамы,
* 1925: Юлия Борисова, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1969), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985).
* 1945: Владислав Пази, СССР һәм Рәсәйҙең театр режиссёры.
* 1995: Елизавета Арзамасова, Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* 1995: Анастасия Мартюшева, Рәсәй фигурисы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:17 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1956: Ирен Жолио-Кюри, Франция физигы, 1935 йылғы Нобель премияһы лауреаты.

##
19 март

**19 март** — григориан стиле буйынса йылдың 78-се (кәбисә йылында 79-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 287 көн ҡала.

 
## 
* 1474: Венецияла уйлап табыуҙы һаҡлау тураһында закон ҡабул ителә, был — автор хоҡуғын яҡлаған беренсе ҡанун.
* 1898: Санкт-Петербургта Рәсәй империяһындағы беренсе рус һынлы сәнғәт музейы — Рус дәүләт музейы асыла.
* 1899: Санкт-Петербургта Рәсәй империяһындағы беренсе «Ашығыс ярҙам» станцияһы эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:19 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1800: Василий Бажанов, дин белгесе, Библияны рус теленә тәржемә итеүселәрҙең береһе. 
* 1895: Максим Рыльский, СССР шағиры, XX быуат Украина шиғриәте классигы. 
* 1930: Борис Штоколов, опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* 1949: Валерий Леонтьев, СССР һәм Рәсәй йырсыһы, актёр, манси милләтенән.
* 1950: Надежда Бабкина, йырсы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1992), Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1978).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:19 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1963: Әкрәм Вәли, балалар яҙыусыһы, тәржемәсе.

##
18 март

**18 март** — григориан стиле буйынса йылдың 77-се (кәбисә йылында 78-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 288 көн ҡала.

 
## 
* 1900: Нидерландтың «Аякс» футбол клубы ойошторола.
* 1942: Бәләбәй энергомеханика заводы эш башлай.
* 1944: БАССР-ҙың 25 йыллығы исемендәге самолёттар эскадрильяһын төҙөүгә 80 миллион һум аҡса йыйған республика халҡына И. В. Сталиндан Рәхмәт телеграммаһы килә.
* 1960: СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһында «Клуб путешественников» тапшырыуының тәүге эфиры.
* 1965: СССР-ҙың лётчик-космонавы Алексей Леонов кешелек тарихында беренсе булып асыҡ йыһанға сыға.
* 2014: Ҡырым Республикаһы Рәсәйгә ҡушыла. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:18 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1780: Василий Давыдов, Рәсәй империяһы офицеры, шағир, декабрист.
* 1858: Рудольф Дизель, Германия инженеры һәм уйлап табыусыһы, беренсе эске яныулы двигатель эшләүсе.
* 1895: Семён Урицкий, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Ҡыҙыл Армияның разведка идаралығы начальнигы, комкор.
* 1930: Самвел Григорян, СССР һәм Рәсәй ғалимы, академик.
* 1935: Владимир Санги, СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы.
* 1945: Борис Терещук, СССР волейболсыһы, Олимпия уйындары (1968) һәм Европа (1971) чемпионы.
* 1980: Алексей Ягудин, Рәсәй фигурисы, Олимпия уйындары (2002), дүрт тапҡыр донъя һәм өс тапҡыр Европа чемпионы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:18 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1584: Рәсәй батшаһы Иван IV Грозный.

##
20 март

**20 март** — григориан стиле буйынса йылдың 79-сы (кәбисә йылында 80-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 286 көн ҡала.



## 
* 1833: Александр Сергеевич Пушкиндың «Евгений Онегин» романының тулы баҫмаһы беренсегә донъя күрә.
* 1854: АҠШ-та Республикансылар партияһы ойошторола.

## 

### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:20 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1809: Николай Васильевич Гоголь, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.
* 1828: Генрик Иоган Ибсен, Норвегия драматургы, шағир һәм публицист.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:20 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1727: Исаак Ньютон, Бөйөк Британия физигы.
* 2000: Баһауетдинов Йәһүҙә Ғилметдин улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

##
21 март

**21 март** — григориан стиле буйынса йылдың 80-се (кәбисә йылында 81-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 285 көн ҡала.

 
## 
* 1835: Рәсәй империяһы Хөкүмәт Сенатының 28 ғинуарҙағы указы нигеҙендә Өфөлә Губерна статистика комитеты ойошторола. 
* 1922: Лондонда Ватерлоо вокзалы асыла.
* 1969: Башҡорт АССР-ы Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә.
* 1995: Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың тәүге ултырышы асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:21 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1825: Александр Можайский, Рәсәй империяһы уйлап сығарыусыһы, авиацияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* 1839: Модест Мусоргский, Рәсәй империяһы композиторы.
* 1880: Николай Максимов, СССР-ҙың ғалим-ботанигы, академик.
* 1920: Георг Отс, йырсы һәм актёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* 1930: Симон Шноль, СССР һәм Рәсәй биофизигы, фән тарихын өйрәнеүсе.
* 1950: Сергей Лавров, дипломат, Рәсәй Федерацияһының сит ил эштәре министры.
* 1958: Гэри Олдмен, Бөйөк Британия киноактёры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:21 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1998: Галина Уланова, СССР балеринаһы.
* 2000: Аляев Иван Павлович, совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1940).

##
24 март

**24 март** — григориан стиле буйынса йылдың 83-сө (кәбисә йылында 84-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 282 көн ҡала.

 
## 
* 1802: Бөйөк Британия уйлап сығарыусыһы Ричард Тревитик паровозға беренсе патент ала.
* 1896: Рәсәй империяһының Физика-химия йәмғиәтендә А. С. Попов радиосигнал тапшырып күрһәтә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:24 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1874: Гарри Гудини, АҠШ иллюзионисы.
* 1890: Захар Дорофеев, СССР шағиры, тәржемәсе, муҡшы әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:24 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1603: Елизавета I, Бөйөк Британия королеваһы.

##
22 март

**22 март** — григориан стиле буйынса йылдың 81-се (кәбисә йылында 82-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 284 көн ҡала.

 
## 
* 1841: АҠШ-та крахмал етештереүгә патент алына.
* 1895: Парижда тарихта беренсе тапҡыр кинофильм күрһәтелә.
* 1917: Хәҙерге Сәнәғәттең нефть, газ тармаҡтары һәм төҙөлөш хеҙмәтсәндәре һөнәри союзының Башҡортостан республика ойошмаһы төҙөлә.
* 1942: 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының Байрағы тапшырыла.
* 1990: Ленинградта Кеше мейеһе институты асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:22 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1895: Георгий Тасин, СССР кинорежиссёры, сценарист, драматург, Сталин премияһы лауреаты (1948).
* 1895: Леонид Утёсов, йырсы, актёр, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* 1905: Николай Баскаков, төрки телдәр белгесе, профессор (1969).
* 1905: Григорий Козинцев, кино һәм театр режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1964).
* 1915: Георгий Жжёнов, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:22 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1832: Йоһанн Вольфганг фон Гёте, немец ғалимы һәм яҙыусыһы.
* 1988: Йософ Гәрәй, башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.
* 2010: Валентина Толкунова, СССР йырсыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987).

##
26 март

**26 март** — григориан стиле буйынса йылдың 85-се (кәбисә йылында 86-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 280 көн ҡала.

 
## 
* 1830: Мормон китабы баҫыла.
* 1845: АҠШ-та медицина пластырына патент алына.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:26 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1815: Густав Рюмелин, Германия сәйәсмәне, педагог, статистик.
* 1915: Йозеф Стехлик, Чехословакияның ас-лётчигы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:26 мартта вафат булғандар</categorytree>*

##
25 март

**25 март** — григориан стиле буйынса йылдың 84-се (кәбисә йылында 85-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 281 көн ҡала.



## 
* 1604: Томск ҡалаһына нигеҙ һалына.
* 1836: Өфөлә Дворян йыйылышы бинаһында тәүге асыҡ йәмәғәт китапханаһы эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:25 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1881: Бела Барток, Венгрия композиторы, пианист һәм музыка белгесе-фольклорсы.
* 1905: Абдулла Әхмәт, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:25 мартта вафат булғандар</categorytree>*

##
27 март

**27 март** — григориан стиле буйынса йылдың 86-сы (кәбисә йылында 87-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 279 көн ҡала.

 
## 
* 1854: АҠШ-та керосинға патент алына.
* 1860: Нью-Йоркта М. Л. Бирн штопорға (бөкө һурғысҡа) патент ала.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:27 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1765: Франц Ксавер фон Баадер, Германия табибы, философ.
* 1845: Вильгельм Конрад Рёнтген, Германия физигы, Нобель премияһының беренсе лауреаты (1901).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:27 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1968: Юрий Гагарин, планетаның беренсе космонавы (ғүмере авиаһәләкәттә өҙөлә)

##
28 март

**28 март** — григориан стиле буйынса йылдың 87-се (кәбисә йылында 88-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 278 көн ҡала.

 

## 
* 1910: Францияның Марсель ҡалаһында беренсе гидроплан осош яһай.
* 1935: Канадала йәкшәмбе көн радиореклама тыйыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:28 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1483: Рафаэль Санти, Италия рәссамы, график һәм архитектор.
* 1592: Ян Амос Коменский, Чехияның педагог-гуманисы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:28 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1919: Шәйехзада Бабич, башҡорт шағиры, 1917—1919 йылдарҙа Башҡорт хөкүмәте ағзаһы.
* 1944: Фәрхетдинов Мирғәй Әхмәй улы, Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 2013: Нәжиб Асанбаев, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2006).

##
29 март

**29 март** — григориан стиле буйынса йылдың 88-се (кәбисә йылында 89-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 277 көн ҡала.

 

## 
* 1795: Вена ҡалаһында композитор Людвиг ван Бетховен үҙенең беренсе концертын ойоштора.
* 1873: Яҙыусы Лев Толстой «Анна Каренина» романын яҙа башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:29 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1735: Иоганн Карл Август Музеус, Германия яҙыусыһы, әҙәби тәнҡитсе, педагог. «Немец халыҡ әкиәттәре» йыйынтығы авторы.
* 1900: Владимир Корш-Саблин, кинорежиссёр һәм актёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1969).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:29 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1988: Закиров Әхмәт Закир улы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, взвод командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

##
30 март

**30 март** — григориан стиле буйынса йылдың 89-сы (кәбисә йылында 90-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 276 көн ҡала.

 
## 
* 1919: Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарамағында Башҡортостан АССР-ының вәкиллеге булдырыла.
* 1970: СССР-ҙа «Белое солнце пустыни» фильмы экрандарға сыға.
* 1981: СССР-ҙа тәүге тапҡыр йәйге ваҡыт индерелә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:30 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1135: Маймонид, йәһүд философы, мәғрифәтсе, Талмудты аңлатыусы.
* 1870: Фәтих Кәрими, нәшерсе, яҙыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:30 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 2011: Людмила Гурченко, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең кино һәм театр актёры, эстрада йырсыһы, кинорежиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1983), Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1994).

##
31 март

**31 март** — григориан стиле буйынса йылдың 90-сы (кәбисә йылында 91-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 275 көн ҡала.

 
## 

* 1814: Төнгө сәғәт икелә Лавиле ауылында Наполеондың капитуляцияһы тураһындағы документҡа ҡул ҡуйыла. Император Александр I етәкселегендәге урыҫ ғәскәрҙәре ҙур тантана менән Францияның баш ҡалаһына инә. 
* 1814: Рәсәй империяһы ғәскәрҙәре составында 1-се, 2-се, 5-се, 8-се, 9-сы, 12-се, 13-сө, 14-се, 15-се һәм 19-сы башҡорт полктары ла тантаналы рәүештә Парижға инә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:31 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1635: Патрик Гордон (1635), Шотландия һәм Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, генерал һәм контр-адмирал.
* 1685: Иоганн Себастьян Бах, Германия композиторы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:31 мартта вафат булғандар</categorytree>*
* 1982: Дәүләтов Бәкер Рәхим улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

##
1 апрель

**1 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 91-се (кәбисә йылында 92-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 274 көн ҡала.

 

## 
* 1778: АҠШ-та долларҙың махсус билдәһе «$» уйлап табыла.
* 1875: Бөйөк Британияның «Таймс» гәзитендә донъяла тәүге тапҡыр алдағы аҙнаға һауа торошо тураһында мәғлүмәт баҫыла (1875).

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:1 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1730: Соломон Гесснер, Швейцария шағиры, рәссам.
* 1750: Гуго Коллонтай, Польшаның йәмәғәт эшмәкәре, публицист.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:1 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1906: Коста Хетагуров, Рәсәй империяһы шиғиры, мәғрифәтсеһе, скульптор, рәссам. 
* 1939: Антон Макаренко, СССР педагогы, яҙыусыһы.

##
2 апрель

**2 апрель** — григориан стиле буйынса йылдың 92-се (кәбисә йылында 93-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 273 көн ҡала.
 


## 
* 1906: Рәсәй империяһында I Дәүләт думаһы һайлана.
* 1912: «Титаник» лайнеры диңгеҙ һынауын уңышлы үтә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:2 апрелдә тыуғандар</categorytree>*
* 1725: Джакомо Казанова, Италия яҙыусыһы, мемуарист.
* 1805: Христиан Андерсен, Дания яҙыусыһы һәм шағиры, ололар һәм балалар өсөн бөтә донъяға билдәле әкиәттәр авторы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:2 апрелдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1927: Владимир Михельсон, ғалим-физик, геофизик, профессор.
* 2000: Зәкәриә Аҡназаров, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе.
* 2005: Иоанн Павел II, Рим Папаһы.

##