Карелдар

**Карелдар** (*үҙатамалары* , *karjalaiset*) — Балтик буйы фин халҡы, Карелияның төп халҡы. Халыҡ һаны 93,3 мең (*[[2002 йыл|2002]]*), ↓88 850 (*[[2010 йыл|2010]]*). Карелияла 65,7 мең, Тверь өлкәһендә 14,6 мең (*Тверь карелдары*, Санкт-Петербургта 2,1 мең, Ленинград өлкәһендә 2,1 мең кеше, шулай уҡ РФ-тың Вологда, Архангель, Новгород, Мәскәү һ.б. өлкәләрендә бар. Бынан тыш Финляндияның көнсығышында (10 мең — *[[2008 йыл|2008]]*), Эстонияла, Латвияла, Беларустә, Украинала, Ҡаҙағстанда йәшәйҙәр. Карелдарҙың яртыһы (*күбеһенсә ауыл ерендә*) карел телендә, күпселеге урыҫ телендә һөйләшә. Диндәре буйынса православ христиан динен тотоусылар.

## Тарихы
Карелдарҙың килеп сығышында боронғо корела (кирьяла) халҡы һәм вепстарҙың өлөшө ҙур. Төньяҡ карелдарҙа Лапландия саамдары һыҙаттары һаҡланған. XII быуатта Корела ерҙәре Новгород ерҙәренә ҡушылғас, был яҡҡа урыҫтар күсеп ултыра башлай. 1940 йылдар ахырынан — 1950 йылдар башына карел ерҙәренә урыҫтар күпләп күсеп килә. Шул сәбәпле 1959 йылға 3 кенә районда карелдар күпселекте тәшкил итә (Олонец, Калевала, Пряжин райондары). 2002 йылға карелдарҙың күпселеге (54,4 %) ҡалаларҙа йәшәй. 1920 йылдан башлап (1938—1940 йылдарҙа Карелияның рәсми теле итеп карел теле билдәләнеүе иҫәбенә алмайса), карелдарға урыҫ һәм фин телдәре көсләп индерелә.

Карелдарҙың күпселеге халыҡтары европеоид беломор-балтик тип халыҡтарға инә. Беломор-балтик тибы, төньяҡ-көнсығыш һәм Көнсығыш Европаның көньяҡ ярҙарынан алып Балтик диңгеҙенән Уралға тиклем (литва, латыштар, карел, вепс, өлөшсә коми, рус һәм белорустарҙың төньяҡ төркөмө, ижора) таралған.

## Йәшәгән ерҙәре

* Рәсәй — 60 815 кеше (2010 йылда бөтә рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәте)
** Карелия Республикаһы — 570 45 (74,9 %)
** Тверь өлкәһе — 7394
** Санкт-Петербург — 1396
** Мурманск өлкәһе — 1376
** Ленинград өлкәһе — 1345
** Мәскәү — 385
** Новгород өлкәһе — 183
* Финляндияла — сығышы менән карел кешеләр күп. Карелдарҙың аныҡ ҡына һанын билдәләп булмай, сөнки Финляндияла карелдар фин милләтенең бер өлөшө булараҡ ҡарала. Карел телен аңлаған кеше яҡынса 25 000, 5000 самаһы был телдә һөйләшә.
* Украина — 1522
* Ҡаҙағстан — 753
* Белоруссия — 524
* Эстония — 430
* Латвия — 416

### Оло Күсенеүҙән һуң карелдарҙың тарихи йәшәү урындары
Дөйөм алғанда, карелдарҙың йәшәү зонаһы, Карелиянан ҡала, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә сағыштырмаса хәүефһеҙ Тверь һәм Мәскәү янындағы ҡалдау ерҙәр менән сикләнгән.
* Тверь Карелияһы (Тверь өлк.)
* Карел тихвин (Ленинград өлк)
* Валдай карелдары (Новгород өлк.)
* Медынь өйәҙе (Калуга өлк.)
* Морша өйәҙе (Тамбов өлк.)
* Суздаль өйәҙе
* Моложск өйәҙе
* Гжат өйәҙе

Шулай уҡ карелдар Талдом , Клин, Переславль-Залесский, Вологда, Ржев, Елец төбәктәрендә бар.

### Рәсәй ҡалаларында һәм райондарында карел халҡы өлөшө ([[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылдағы иҫәп алыу буйынса]])
(карелдар дөйөм халыҡ һанынан 5 % артҡан муниципаль берәмектәр):

## Мәҙәниәт

### Көнкүреш
Карелдарҙың мәҙәниәте Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында йәшәүсе халыҡтарҙыҡы менән үҙ-ара оҡшаш булған. Төп кәсептәре — ағас яндырып-төпләп, баҫыу яһап, ашлыҡ үҫтереү. Иң боронғо игелгән булып тары иҫәпләнә, XVI быуаттан арыш (көньяҡтараҡ бойҙай) күпләп игелә башлай. Һыйырҙар, урындағы тәпәш буйлы яҡшы тоҡомло аттар, ныҡ йөнтәҫ һарыҡтар (көньяҡтараҡ итен һатыу өсөн сусҡа) үрсетәләр, төньяҡта йәшәүсе карелдар саамдарҙан болан үрсетеү кәсебенә өйрәнгәндәр. Һунар һәм балыҡ тотоу, тире эшкәртеү, урмандан еләк-емеш йыйыу ҙа киң таралған. Урындағы һаҙ мәғдәненән  тимер (шулай уҡ көмөш, баҡыр) яһау кәсебе үҫеш ала, Олонец тау заводтары барлыҡҡа килә. XVIII быуаттан карелдар араһында ситкә китеп эшләү, шул иҫәптән урман йығып, һал ағыҙыу кәсебе лә тарала. Хәрәкәт итеү өсөн саңғы, һөйрәлтке, сана, төньяҡ карелдарҙа болан егелгән сана ҡулланылған. Көнсығыш һәм, бигерәк тә, төньяҡ карелдар өсөн аҙ һанлы йорттарҙан торған (3 хужалыҡтан артмаған) ҙур булмаған ауылдар хас булған, XIX быуаттан утарҙар барлыҡҡа килә. Төньяҡ урыҫ төрөндәге йорттарҙа йәшәгәндәр, торлаҡ йорттары өйҙән (*пертти*), өй алды (*синчо*), келәттән (*айтта*) торған. Йорттарҙы ағасты семәрләп биҙәгәндәр, төньяҡ-көнбайыш ерҙәрҙә түбәләр ҡабыҡ менән ябылған. Өй эсендә урыҫ мейесе (төньяҡтараҡ асыҡ усаҡлы мейес — *пииси*) төп урынды алып торған. Йорт йыһаздарының барыһына ла ағасты семәрләп биҙәк һалалар, баҙарҙа һатыу өсөн буяп биҙәк тә төшөргәндәр.

### Кейемдәре
Кейемдәре урыҫ кейеменә үҙ-ара оҡшаш булған. Ир-аттар салбар, оҙон итәкле, ҡыя яғалы өҫ кейеме (*пайду*) кейә, XIX быуаттан ҡайтарма яғалы күлдәктәр ҡулланышҡа инә. Ҡатын-ҡыҙҙар боронораҡ ептән бәйләп итәк (*хурстут*), XVI быуаттан сарафан (*ферези*) кейгән. Кейемдәргә (*бигерәк тә төньяҡта*) ҡыҙыл, һары, күк, ҡара төҫтәр ҡулланып, геометрик орнамент сигеү таралған. Туғанлыҡ атамаларында рус алынмалары күп ҡулланыла. Төньяҡ (*хият*) һәм көньяҡ (*свуадьбу*) карелдарҙа туй үткәреү йолаһы айырымлыҡтары бар. Төньяҡ карелдарҙа кейәү вәкилдәре булып сихырсы(*патьвашка*) һәм уның ярҙамсыһы (*шуаяннайни*), көньяҡ карелдарҙа кейәү дуҫтары (*дружки*) сығыш яһай. Туйҙа һаубуллашыу йырҙары күбеһенсә урыҫ телендә башҡарылған

### Фольклор
Халыҡ ауыҙ-тел ижадында калевала шиғырына нигеҙләнгән руник йырҙар, туй йырҙары, балладалар, ҡарғау-һыҡтау (*туйҙа, ерләүҙә, рекрутлыҡҡа алынғанда һ.б. осраҡтарҙа йырланған*) йырҙары, өшкөрөүҙәр урын ала. *Кантеле* музыкаль ҡоралына ҡушылып яңғыҙ йырлау киң таралған булған. Һыҡтау йырҙарын ҡатын-кыҙҙар ғына башҡара. Боронораҡ импровизация яһап йырлау (*ёйги, йокку*) ысулы киң ҡулланыла. Хәҙер лирик йырҙар (финса, русса) башҡарыу, таҡмаҡ әйтеү (карелса, урыҫса), *пийрилекки* (түңәрәк буйлап йырлап әйләнеү уйыны) һаҡланып ҡалған. Калевала районында Архип Перттунендан Э. Лёнротт тарафынан яҙып алынған рундар «Калевала» эпосының нигеҙен тәшкил итә. Күбеһе тылсымлы әкиәт төрөнә ҡараған карел әкиәттәре, баһадирҙар, хазиналар, күсенеп йөрөү тарихы тураһында хикәйәттәр һаҡланған. Карел ауыҙ-тел ижады легендаларға, мәҡәлдәргә, табышмаҡтарға бай.

### Дин
Карелдарҙың Рәсәйҙәге күпселеге — православие инаныслы, Финляндияла — лютерандар һәм православтар. Күпләп суҡындырыу 1227 йылда, кенәз Ярослав Всеволодович хакимлыҡ иткәндә була.
Файл:Kizhi 06-2017 img11 Lazarus Resurrection Church.jpg|Кижи
Файл:Kizhi 06-2017 img08 Pogost view.jpg|
Файл:Kizhi 06-2017 img28 Chapel of the Image of Edessa.jpg|
Файл:Маньга.Часовня.jpg|Маньга ауылы
Файл:LahdenpohjaChurch.jpg|Лахденпохья
Файл:Кодопога. ЦЕРКОВЬ УСПЕНИЯ ПРЕСВЯТОЙ БОГОРОДИЦЫ (2).jpg|Кондопога
Файл:Saint Elisei Sumsky (Dormition Church at Kondopoga).jpg| Сумск Елисейы
Файл:SolovkiSaints.jpg|Соловецкий монастыры. Изгеләр
Файл:SergiyandHermanofValaam.jpg|Сергий һәм Герман. Валаамский монастыры


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Корела (племя)
* Карело-финская мифология
* Тверские карелы
* Валдайские карелы
* Тверская Карелия
* Карелы (субэтнос финнов)
* Морозовская волость (Медынский уезд)
* Карельская кухня

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*  
* *[[Бубрих, Дмитрий Владимирович|Бубрих Д. В.]]* Происхождение карельского народа. — Петрозаводск, 1947
* Финно-угры и балты в эпоху средневековья. Археология СССР. Под ред.: Б. А. Рыбакова — М., 1987
* *[[Кочкуркина, Светлана Ивановна|Кочкуркина С. И.]]* Народы Карелии: история и культура — 2-е издание. Петрозаводск, 2005. — 208 с.
* Финны в Европе. В 2-х томах. — М., 1990
* 
* 
* *Браун Ф. А.* Разыскания в области гото-славянских отношений. — С-Пб., 1899.
* 
* 
* 
* 
* *[[Жербин, Алексей Степанович|Жербин А. С.]]* Переселение карел в Россию в XVII веке. — Петрозаводск: Государственное издательство Карело-Финской СССР, 1956. — 77, [2] с.
* Карельский этнос: история и перспективы развития — Петрозаводск: «Периодика», 1996. — 46 с.
* *Киркинен Х.* и др. История карельского народа / Авториз. пер. с фин. Л. В. Суни; Отв. ред. И. А. Чернякова. — Петрозаводск: «Барс», 1998. — 322 с.
* *Кочкуркина С. И.* Прибалтийско-финские народы России — М.: Наука, 2003
* *Кочкуркина С. И.* Древнекарельские городища эпохи Средневековья — Петрозаводск, 2010. — 262 с.
* 
* 
* «Oma Mua» («Родная земля») — общественно-политическая газета на ливвиковском наречии карельского языка.
* 
* *[[Клементьев, Евгений Иванович|Клементьев Е. И.]]* Карелы. Этнографический очерк. — Петрозаводск, 1991.
* Косменко А. П. Карельское народное искусство. — Петрозаводск, 1977.
* *[[Линевский, Александр Михайлович|Линевский А. М.]]* Карелы // Советская этнография. — Л.: Академия наук СССР, 1941. — Сб. V. — С. 89—109.
* Народы России: Энциклопедия. — М., 1994.
* *[[Петров, Константин Михайлович|Петров К. М.]]* Олонецкие карелы. — Петрозаводск, 1867
* Петрухин В. Я. Мифы финно-угров. — М., 2003
* Степанова А. С. Устная поэзия тунгудских карел. — Петрозаводск, 2000.
* Сурхаско Ю. Ю. Семейные обряды и верования карел: Конец XIX — начало XX в. — Л.: «Наука», 1985. — 172 с.
* *[[Никольская (Тароева), Роза Фёдоровна|Тароева Р. Ф.]]* Материальная культура карел (Карельская АССР): этнографический очерк. — Москва; Ленинград: Наука, 1965. — 222, [1] с., [10] л. ил.
* Uurali keelte sonastik. — Tallinn, 2004.
* Финно-угорские и самодийские народы России: Статистический сборник. — Сыктывкар, 2006.
* Что такое Карелия: Союз Карелии. — Helsinki, 1997.
* Карелы Карельской АССР / Ин-т яз., лит. и истории Карел. филиала АН СССР.— Петрозаводск: Карелия, 1983.— 288 с., ил.
* Гадзяцкий С. С. Карелы и Карелия в Новгородское время. — Петрозаводск, Госиздат КФССР, 1941. — 195 с. с илл. (Науч.-исслед. ин-т культуры КФССР).

## Һылтанмалар
* С. И. Кочкуркина, А. М. Спиридонов, Т. Н. Джаксон Письменные известия о карелах (X—XVI в.в.)
* Карелы. Информационный центр финно-угорских народов FINUGOR.RU 
* Карелы. Информационный центр «Финноугория»
* Центр национальных культур и народного творчества Республики Карелия
* Сайт «Коренные народы Карелии» 
* О карелах на сайте livviki.karelia.ru 
* Карелы. Рождение народа.
* Под властью Швеции. Исход.
* Тверские карелы
* Официальный сайт Тверской региональной национально-культурной автономии Тверских карел 
* Этнографические сведения о жителях Олонецкой и Беломорской Карелии на страницах журнала «Карельские известия» (1913—1917 гг.)
* Православное Корельское братство во имя св. мч. Георгия Победоносца
* «Karjalan Liitto (Карельский союз)». Официальный сайт
* Карты.
* Слово народа — душа народа