open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әжекәй ауыл Советы (Мәсетле районы)

**Әжекәй ауыл Советы** — Мәсетле районы составындағы ауыл биләмәһе, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы) Почта индексы — 452553. ОКАТО коды— 80242803000.

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында »Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 16 декабрендәге Законына  ярашлы  ауыл биләмәһе статусына эйә булды.  2008 йылда Әжекәй ауыл Советы һәм Яңы Мөслим ауыл Советы Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 

## Ауыл биләмәһе составы
Әжекәй ауылы — административ үҙәк (38б ҡушымта); (16.07.2008 № 22-з һанлы БР Законы)

## Халҡы

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
34) Мәсетле  районы буйынса:

а) Оло Ыҡтамаҡ, Яңы Мөслим, Әжекәй ауыл Советтарын, «Оло Ыҡтамаҡ» атамаһын һаҡлап,  берләштерергә, административ үҙәкте Оло Ыҡтамаҡта урынлаштырырға. 
Әжекәй ауыл Советының Әжекәй ауылын, Яңы Мөслим ауыл Советының Яңы Мөслим ауылын Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советы составына индерергә.

Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Иҫәп мәғлүмәттәренән Әжекәй ауыл Советын һәм Яңы Мөслим ауыл Советын алып ташларға.

б) Оло Аҡа ауыл Советының Ключевой ауылын Абдулла ауыл Советы составына тапшырып, Оло Аҡа һәм Абдулла ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

## Географик урыны
2008 йылда Свердловск өлкәһе, Әләгәҙ ауыл Советы, Оло Аҡа  ауыл Советы, Ҡорғат ауыл Советы, Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы, Ростов ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш булды. («Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»»).

## Иҫкәрмәләр
Архангел ауыл Советы (Ғафури районы)

**Архангел ауыл Советы** — Ғафури районы составындағы ауыл биләмәһе, 2008 йылда бөтөрөлгән административно-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453075.  ОКАТО коды — 80221804000. Табын ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

## Ауыл Советы составы
Архангел ауылы, Әхмәт, Героевка, Победа ауылдары

## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә::
 Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
Ғафури  районы буйынса:
Табын һәм Архангел ауыл Советтарын, «Табын» атамаһын һаҡлап, берләштерергә, административ үҙәкте Табын ауылында урынлаштырырға. Архангел ауыл Советының Архангел, Әхмәт, Героевка, Победа ауылдарын  Табын ауыл Советы составына индерергә.
Табын ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға
Иҫәп мәғлүмәттәренән Архангел ауыл Советын алып ташларға

2008 йылда Ауырғазы районы, Бурлы ауыл Советы,  Табын ауыл советы, Аҡкүл ауыл советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з  (19.11.2008 ред.) һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Заречье ауыл Советы (Ғафури районы)

**Заречье ауыл Советы **— Ғафури районы составында ауыл биләмәһе,  2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе  (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453079. ОКАТО коды — 80221815000. Красноусол ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

## Автомобиль юлдары
Курорт — Белый Камень автомобиль юлы

## Географияһы, тәбиғәте
Чесноковка йылғаһы,  Журавлев Яланы тәбиғи ыҙаны, урман (Ғафури урман хужалығы хеҙмәтләндерә).

## Ауыл Советы составы
Курорт ауылы — административ үҙәк, Умартасылыҡ совхозы (умартасылыҡ совхозы ауылы), Белый Камень.

## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Заречье ауыл Советы ойошторолоуы тураһында» 1997 йылдың 8 декабрендәге 128-з, ст.1 һанлы Законына ярашлы 1997 йылда Красноусол ҡасаба Советынан Заречье ауыл Советы бүленеп сыға: 
Ғафури районы Красноусол ауыл Советын бүлеү юлы менән ауыл Советы составына Курорт, Умартасылыҡ совхозы ҡасабаларын индереп, Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Заречье ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәкте Курорт ауылында урынлаштырырға..
2005 йылда ауыл Советы ауыл биләмәһе составында яңы Белый Камень ауылы барлыҡҡа килә. 
ст.1.Түбәндәге тораҡ пункттарҙы ойошторорға: 

4) Ғафури районында:

Заречье ауыл Советында «Белый Камень» ауылын;
(«Административ үҙәктәрҙе күсереү, тораҡ пункттарҙы ойоштороу, берләштереү, бөтөрөү һәм статустарын үҙгәртеү менән бәйле Башҡортостан Республликаһы административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы Закон» (Дәүләт Йыйылышы  — Ҡоролтай тарафынан ҡабул ителә — РБ 07.07.2005))
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
Красноусол ауылында административ үҙәге менән «Красноусол» атамаһын һаҡлап, Красноусол һәм Заречье ауыл Советтарын берләштерергә. Заречье ауыл Советының Курорт ауылын, умартасылыҡ совхозы, Белый Камень ауылдарын Красноусол ауыл Советы составына индерергә. Красноусол ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. 
Иҫәп мәғлүмәттәренән Заречье ауыл Советын алып ташларға. 

2008 йылда Табын ауыл Советы, Сәйетбаба ауыл Советы, Красноусол ауыл Советы, Ташлы ауыл Советы муницпаль берәмектәре менән сиктәш  («Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з (19.11.2008 ред.) һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Республика дистанцион белем биреү үҙәге

«Мәғариф» милли проект сиктәрендә  2010 йылдың сентябрендә  мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн дистанцион белем биреү үҙәге асылды (РЦДО).

Математика, рус теле һәм әҙәбиәте өйҙә уҡытылһа, физика,химия,биология,тарих, башҡорт теле һәм башҡа фәндәр компьютер аша  дистанцион белем биреү технологияларын ҡулланып уҡытыла. Республика буйынса ошо рәүешле бөгөнгө көндә  мөмкинлектәре сикләнгән 554 бала белем ала. Уҡыу барышында һәр уҡыусы бушлай  компьютер ҡорамалдары менән тәьмин ителә  һәм  интернет менән файҙаланыу мөмкинлеген ала. Республика дистанцион үҙәге Өфө ҡалаһы, Батыр урамы, 8/3 адресы буйынса урынлашҡан.  Шулай уҡ Үҙәктең Сибай, Нефтекама,Туймазы, Белорет,Стәрлетамаҡ ҡалаларында һәм Мәсәғүттә (Дыуан районы) филиалдары бар.
Нөркәй ауыл Советы (Туймазы районы)

**Нөркәй ауыл Советы** — Туймазы районы составы ауыл биләмәһе, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452774. ОКАТО коды — 80251860000. ИФНС коды — 0269. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2004 йылдың 16 декабрендә Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә булды.

Собханғол ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелгән.

## Ауыл Советы составы
Нөркәй ауыл Советы: Нөркәй ауылы — административ үҙәк, Егетәк, Иҫке Собханғол, Ҡайынйылға ауылдары (ҡушымта 46м);

* Нөркәй ауылы
* Егетәк ауылы
* Ҡайынйылға ауылы
* Иҫке Собханғол ауылы

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
42)Туймазы районы буйынса:

б) Собханғол ауылында административ үҙәге менән, «Собханғол» атамаһын һаҡлап, Собханғол һәм Нөркәй ауыл Советтарын берләштерергә.

Нөркәй ауыл Советының Нөркәй, Егетәк, Иҫке Собханғол, Ҡайынйылға ауылдарын Собханғол ауыл Советы составына индерергә.

Собханғол ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Иҫәп мәғлүмәттәренән Нөркәй ауыл Советын алып ташларға;

## Географик урыны
2008 йылда Туймазы ҡалаһы, Ғәфүр ауыл советы, Иҫке Туймазы ауыл Советы, Собханғол ауыл Советы, Төмәнәк ауыл Советы, Татар-Олҡан ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында“ 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Йылғалары
* Бишенде

## Автомобиль юлдары
Туймазы — Серафимовка, Собханғол — Дуҫлык, Туймазы — Бәләбәй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡара төҫ

**Ҡара** — төҫ, объекттан яҡтылыҡ ағымы килмәү. **RGB** системаһында #000000 тип билдәләнә.В системе RGB обозначается как #000000. Ҡараның төҫмөрҙәре ҡараһыу тип атала.

2014 йылда  донъя буйынса иң ҡара матдә Vantablack тип танылған. 

Ғәҙәттә, ҡара төҫтө хәҙерге заман кешеһе  матәм төҫө һанаһа ла, көнсығышта был изгелек, камиллыҡ, сафлыҡ, выжданлылыҡ һәм тәжрибәлелек символы. Шулай уҡ ҡара, әйтелгәндәрҙән тыш,  серлелелек һәм билдәһеҙлек символы һанала.

## Ҡара төҫ - [[башҡорттар|башҡорт халҡында]]
Башҡорт халҡында ҡара төҫ күп мәғәнәне аңлата: 
* Күмер йәки ҡором төҫө - ҡара төҫ
* Ҡарһыҙ, тупраҡ асыҡ күренеп ятҡан ваҡыт - ҡара көҙ, ҡара ҡыш, ҡараға баҫыу - яҙға сығыу.
* Керле, бысраҡ - ҡараға ҡатҡан кейем, ҡул.
*Квалификация талап итмәгән эш - ҡара эш.
*Түбәнге ҡатлам халыҡ - ҡара халыҡ.
* Йәмһеҙ, тәмһеҙ ризыҡ - ҡара бутҡа
* Ҡайғылы, ауыр, ғазаплы кисереш - ҡара ҡайғы.
*Яуызлыҡ, мәкерлелек - ҡара эслелек, ҡара ниәт.
* Сифатты көсәйтеү мәғәнәһе - ҡара башҡорт (йәки ата башҡорт), ҡара тир, ҡара ямғыр.
* Шахмат уйынындағы фигура төҫө

;фразеологик һүҙбәйләнештәр: 
*Йөҙ ҡараһы - оятсылыҡ, хурлыҡ
*Йөҙө ҡара ҡойолоу - асыулы, яман ҡараш ташлау
*Күҙ ҡарам - яратып әйтеү
*Күҙ ҡараһындай - ҡәҙерле, аяулы, ҡурсыулы
*Ҡара буран сығыу - талаш, янъял сығыу
*Ҡара иҫәп - яҡынса иҫәп
*Ҡара йөрәк - мәрхәмәтһеҙ, иманһыҙ
*Ҡара ҡағыҙ - үлем хәбәре яҙылған хат
*Аҡты ҡара итеп күрһәтеү - ялғанлап, яҡшыны яман итеп күрһәтеү
*Ҡара таныу - уҡый белеү

;мәҡәлдәр һәм әйтемдәр
*Аҙашмам тигән егетте ҡара томан аҙаштырған
*Аҡ матур - саҡ матур, ҡара матур - ныҡ матур.
*Ҡара ташты йыуһаң да ағармай
*Ҡара кешенең тире сыҡҡансы аҡ кешенең йәне сыҡҡан
*Үҙемдеке тигәндә үгеҙҙә ҡара көсөм бар -

;башҡорт исемдәре
***Ир-ат***
*Ҡарабай
*Ҡарабаш
*Ҡарагүбәк
*Ҡарағол
*Ҡарағужа
*Ҡарасай
*Ҡарасура
*Ҡаратай 

***Ҡатын-ҡыҙ***
*Ҡарағаш (Ҡараҡаш)
*Ҡарасәс 

## Әҙәбиәт
*Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2005. -223 бит
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993. - 860 бит
## Шулай уҡ ҡара

* Eigengrau

## Иҫкәрмәләр
Яңы Муллаҡай ауыл Советы (Ҡариҙел районы)

**Яңы Муллаҡай ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Яңы Муллаҡай ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Алексеевка ауыл Советы (Благовар районы)

**Алексеевка ауыл Советы** —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовар районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

## Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ҡом

**Ҡом** — ултырма тау тоҡомдары, шулай уҡ яһалма материал, тау тоҡомдары ваҡтарынан тора. Бик йыш таҙа тиерлек  минералдар һәм кварцтан тора  (матдә — кремний диоксиды). Тәбиғи ҡом ыуалыусан, тау тоҡомдарыҡ онталыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, дәүмәле 0,16—5 мм, ауырлығы  миллиграммдың унынсы өлөшөнән башлап бер нисә микрограмға етеп  үҙгәреп торорға мөмкин. Тупланыу шарттарына ҡарап аллювиаль, делювиаль булыуы мөмкин, диңгеҙ, күл, Эол ултырмаһы ҡомдары була.  Һыу ятҡылыҡтарында һәм һыу ағымдары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡом йоморораҡ була.

## Ҡом төрҙәре

### Сауҙала:
Сауҙала ҡом сығарыу урындарына һәм эшкәртелеүе буйынса классификациялана:

* *Төҙөлөш ҡомо* 
* *Йылға ҡомо*
* *Карьерҙан алынған, йыуылған ҡом *  
* *Карьерҙан алынған, иләнгән ҡом* 
* *Ауыр яһалма ҡом*.

## Ҡом классификацияһы

Төпкә ултырыусандарға  еүешлеге SR < 0,8 булған туҙанлы-балсыҡлы грунтинә, уларҙың Iss төпкә ултырыу  индексдәүмәое түбәндәгеләрҙән кәмерәк:

## Шулай уҡ ҡара

* Песчаник
* Эоловые отложения
* Дюна
* Бархан
* Поющий бархан
* Зыбучий песок
* Пески строительные
* Дресва — природный мелкий щебень.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Геологический словарь / Под общ. редакцией А. Н. Криштофовича. — М., 1965. Т. 2.
* Петтиджон Ф.Дж., Поттер П., Сивер Р. Пески и песчаники. — Изд-во МИР. — М., 1976. 316 стр.
* *[[Качинский, Никодим Антонович|Качинский Н. А.]]* Физика почвы. — М., 1965. Ч. 1.

## Һылтанмалар
* ГОСТ 8736-2014 Песок для строительных работ. Технические условия"
* 
* Сокровища под ногами  — фотографии частичек песка под микроскопом.
Саҡсауыл

**Саҡсауыл** () () — *Марь (Chenopodioideae)* төрөнә ҡараған, сүллектәрҙә урман булып үҫә торған ҡаты, әммә һыныусан ағас (*саҡсауыллыҡтар*). Үҙәк Азия һәм ғәрәп илдәрендә унға яҡын төрө бар. Уларҙың өс төрө : аҡ саҡсауыл, Зайсан саҡсауылы һәм ҡара саҡсауыл Ҡаҙағстанда үҫә.  Дөйөм алғанда, улар был республикала 48% урман фондын биләй (15 млн гектар). Төркмәнстанда — 6 миллион гектар, Үзбәкстанда-0,6 млн гектар майҙанда үҫә .

## Этимологияһы
Ушаков Дмитрий Николаевич фекеренсә, атама ҡаҙаҡса «сексеүил» тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан. Мәктәп этимологик һүҙлегендә атама  XIX тыуатта төрки телдәрҙән алынған тип яҙылған.

## Биологик тасуирламаһы
Ҡыуаҡ йәки ҙур булмаған, йәш ботаҡтары һыныусан, тарбаҡлы ағас (бейеклеге 1,5—12 м). Япраҡтары  ваҡ,төҫһөҙ тәңкә кеүек, бер-береһенә ҡапма-ҡаршы урынлашҡан.Фотосинтезды йәшел ботаҡ ғәмәлгә ашыра. Ике енесле сәскә, бөрөһөндә 4-әрләп  ултыра. Сәскә төбөндә 5 яры кеүек япраҡ, улар орлоҡҡа ҡанат кеүек беркетелгән була. Тамыр системаһы ҡеүәтле, 10-11 м тәрәнлеккә китә. Олоно тигеҙһеҙ, ныҡ, әммә ҡайһы берҙә мурт булып китә.  Ҡайырыһы аҡ, ҡара йәки көрән.

## Төрҙәре
*The Plant List* мәғлүмәт базаһында күренеүенсә (2013) , 9 төрө бар 

Бөтә төрҙәре лә Азия сүллектәрендә йәки ярымсүллектәрендә үҫә.

## Иҫкәрмәләр
Таҡыр

**Таҡыр** (төрки «шыма, тигеҙ, үҫемлекһеҙ») — ер рельефы, сүлдәрҙә кибеп ҡатҡан тоҙло тупраҡлы ерҙәр,  балсыҡлы тупраҡ ҡатҡанда үҙенсәлекле, таҡырҙарға хас биҙәктәр барлыҡҡа килтерә.

## Таҡыр рельефы
Ғәҙәттә таҡыр яҫы  уйпаттарҙа барлыҡҡа килә, унда ямғыр миҙгеленән һуң ҙур булмаған күлдәр хасил була; өҫкө  йоҡа ҡатлам һыу кипкәндә уның аҫтындағы ҡатламда ҡабыҡ барлыҡҡа килә, ул төрлө рәүештә ярғыланып, биҙәктәр барлыҡҡа килтерә. Ғәҙәттә бындай майҙандарҙың барлыҡҡа килеүе ултырма составына, тупраҡтың тоҙлолоғона, кибеү шарттарына бәйле була. Таҡырҙар грунт һыуҙары 1,5 метрҙан ашыу булғанда  тоҙ ергә һеңә лә, кипкәндә кире өҫкә күтәрелә. 

Таҡырҙар башлыса Азияның суббореаль һыҙаты буйлап барлыҡҡа килә, айырым таҡырҙарҙың майҙаны һыуы аҡмай ятҡан соҡорҙарҙың майҙанына бәйле, улар кипкәндә тиҫтәләрсә квадрат километрға еткән таҡырҙар барлыҡҡа килә.

АҠШ сүлдәрендә бындай структрураларҙы «плайя» тип атайҙар или *salt flat*, а в арабских странах — как *сабха*.

## Таҡыр тупраҡтары

Ҡоро таҡыр тупраҡтары бик ныҡбула. Шул сифаты һәм тигеҙ булыуы арҡаһында йылдың ҡоро  осорҙарында  (яҙ аҙағы, йәй һәм көҙҙөң беренсе яртыһында) асфальт тиерлек була, сүллек буйынса автомобиль транспорты ярайһы юғары  тиҙлек менән (50-70 км/сәғ) хәрәкәт итә ала.

Еүеш, епшек ваҡытта, бигерәк тә ямғырҙарҙан һуң йәки ҡар бик тиҙ ирегәндә, таҡыр тупраҡтары батҡылға, һаҙлыҡлыға әйләнә. Унда транспорт (хатта вездеходтар ҙа) хәрәкәт итә алмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Таҡыр (мәғәнәләр)

**Таҡыр** - төрки телдәрҙә «шыма, тигеҙ, үҫемлекһеҙ» тигән мәғәнәләрҙә ҡулланыла.

## Геологияла
*Таҡыр — ер рельефы, сүлдәрҙә ярылып кибеп ҡатҡан батҡаҡлы ерҙәр.

## Башҡорт телендә

***Таҡыр** - ҡаҡ ер, тапалып йә кибеп ҡатҡан майҙан - *таҡыр ер; таҡыр юл; ҡара таҡыр*.
***Таҡыр** - үлән үҫмәгән йә әҙ үҫкән, бер ни менән дә ҡапланмаған ер - *таҡыр түбә; таҡыр тау башы; таҡыр ялан, таҡыр баҫыу*
***Таҡыр** - сәсе ҡырылған йә таҙ баш - *таҡыр баш*
***Таҡыр** (күсмә мәғәнәлә) - етешһеҙ, наҡыҫ, кәрәгенән кәм - *ашау яғы таҡыр; кеҫә яғы таҡыр; аҡыл яғы таҡыр*.
***Таҡыр**-тоҡор - *ниндәйҙер ҡаты нәмәнең тауыш сығарып хәрәкәт итеүе* ;

## Цитаталар

## Әҙәбиәт
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993 - 300-сө бит
*
* 

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Ҡандра ауыл Советы (Туймазы районы)

**Иҫке Ҡандра ауыл Советы ** — Туймазы районындағы ауыл биләмәһе, 2008 йылда бөтөрөлгән  административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452765.  ОКАТО коды — 80251850000. ИФНС коды— 0269. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2004 йылдың 16 декабрендәге Законына» ярашлыауыл биләмәһе статусына эйә.

Ҡандра ауыл Советы  ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

## Ауыл Советы составы
Иҫке Ҡандра ауыл советы: Ҡандра-Ҡотой ауылы— административ үҙәк, Йәрмөхәмәт,  Первомайский, Иҫке Ҡандра, Ҡаранйылға, Hyp,Түбәнге Ҡаранйылға, Александровка ауылдары (ҡушымта 46п);

* Ҡандра-Ҡотой ауылы
* Йәрмөхәмәт ауылы
* Первомайский ауылы
* Иҫке Ҡандра ауылы
* Ҡаранйылға ауылы
* Нур ауылы
* Түбәнге Ҡаранйылға ауылы
* Александровка ауылы

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәреүҙәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙе ҡайтанан үҙгәртеү һәм сиктәрҙе үҙгәртеү тураһындағы» Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы Законы хәбәр итә:

76. Туймазы районының Иҫке Ҡандра ауыл Советының 331 га майҙаны менән биләмә өлөшөн Туймазы ҡалаһы Ҡандра ҡасаба Советы биләмәһе составына тапшырып, Туймазы районының, Иҫке Ҡандра ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә. 

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә: 
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
 42)Туймазы районы буйынса:
а)Ҡандра ауылында административ үҙәге менән, «Ҡандра» атамаһын һаҡлап, Ҡандра һәм Иҫке Ҡандра ауыл Советтарын берләштерергә.
Иҫке Ҡандра ауыл Советының Йәрмөхәмәт, Ҡандра-Ҡотой, Первомайский, Александровка, Ҡаранйылға, Түбәнге Ҡаранйылға, Нур ауылдарын Ҡандра ауыл Советы составына индерергә. 
Ҡандра ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫке Ҡандра ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

## Географик урыны
2008 йылда Бишҡурай ауыл Советы, Ғәфүр ауыл Советы, Ҡандра ауыл Советы), Николаев ауыл Советы, Николаев ауыл советы, Сәйрән ауыл Советы, Татар-Олҡан ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Автомобиль юлдары
Һамар — Өфө — Силәбе, Силәбе — Куйбышев.

## Иҫкәрмәләр
Тормай ауыл Советы (Стәрлебаш районы)

**Тормай ауыл Советы** — Стәрлебаш районындағы ауыл биләмәһе, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453194. ОКАТО коды — 80248850000. ИФНС коды — 0242.. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» 2004 йылдың 16 декабрендәге Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

Тормай ауыл Советы 2008 йылда тарҡатыла һәм  Стәрлебаш ауыл Советы,Яңғырсы ауыл Советы ауыл биләмәләренә инә

## Ауыл Советы составы
Тормай ауыл советы: Тәтербаш ауылы — административ үҙәк, Тормай, Банковка, Мортаҙа, Никольский ауылдары (43м ҡушымта);

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
39) Стәрлебаш районы буйынса:
Тормай ауыл Советының Тәтербаш, Мортаҙа, Никольский ауылдарын Стәрлебаш ауыл Советы составына тапшырып, Стәрлебаш һәм Тормай ауыл Советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Тормай ауыл Советының Тормай, Банковка ауылдарын Яңғырсы ауыл Советы составына тапшырып, Яңғырсы һәм Тормай ауыл Советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Тормай ауыл Советын алып ташларға;

## Географик урыны
2008 йылда Стәрлетамаҡ районы, Айҙарәле ауыл Советы, Ҡуғанаҡбаш ауыл Советы, Стәрлебаш ауыл Советы, Яңғырсы ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Яковлев Анатолий Георгиевич

**Яковлев Анатолий Георгиевич** (2 октябрь 1958 йыл) — СССР һәм Рәсәй самбисы һәм дзюдоисы. Самбо буйынса СССР  чемпионы, дзюдо буйынса Рәсәй чемпионаты призеры, самбо буйынса СССР Кубогы ярыштарының еңеүсеһе һәм призеры, дзюдо буйынса СССР Кубогы ярышының призеры, самбо буйынса Донъя чемпионы, самбо буйынса Донъя Кубогын яулаусы, дзюдо буйынса СССР спорт мастеры (1978), самбо буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1985). Дзюдо буйынса тренер.

## Биографияһы
Көрәш менән Ю. Е. Филиппов етәкселегендә «Урожай» спорт йәмғиәтенең № 6 «Геркулес» балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә шөғөлләнә башлай. 1980—1989 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын 1984 йылда тамамлай. Урал физик культура академияһын 1988 йылда тамамлай. 1984 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтында эшләй башлай. 1989—2010 йылдарҙа Өфөлә Урал юридик институтының (РФ Эске эштәр министрлығының Юғары мәктәбендә) эшләй. Өфө ҡалаһының муниципаль бюджет учреждениеһы — 32-се спорт мәктәбендә дзюдо буйынса тренер-уҡытыусы.

## Спорт һөҙөмтәләре

### Самбо

* Самбо буйынса СССР чемпионатында (1982 йыл) — 03 !;
* Самбо буйынса СССР чемпионатында (1985 йыл) — 01 !;
* Самбо буйынса СССР чемпионатында (1986 йыл) — 02 !;

### Дзюдо

* Дзюдо буйынса СССР чемпионатында (1980 йыл) — 03 !;
* Дзюдо буйынса Рәсәй чемпионатында (1994 йыл) — 02 !;

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия. ЯКОВЛЕВ Анатолий Георгиевич 
* ЯКОВЛЕВ АНАТОЛИЙ ГЕОРГИЕВИЧ .   sportufo.ba.  2017 10 июндә, тикшерелде.
* Yakovlev Anatoly (инг.).   judoinside.конфиденциальности.  2017 10 июндә, тикшерелде.
Красный Холм ауыл Советы (Ҡалтасы районы)

**Красный Холм ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Краснохолмский ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

2004 йылға тиклем — Краснохолмский ҡасаба Советы.

2004 йылда Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороу» тураһындағы Законға ярашлы, ст. 1, параграф 177, ҡарар ҡабул ителә:
Ҡалтасы районының Краснохолмский ҡасабаһын, тораҡ пункты тибын — ауыл тип билдәләп, ауыл тораҡ пункты категорияһына керетергә. Краснохолмский ҡасаба Советын, «Краснохолмский» атамаһын һаҡлап, ауыл Советы категорияһына күсерергә.
(в ред. Закона РБ от 20.07.2005 № 211-з)

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-З һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законында, ст.1 былай тип әйтелә:
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә:
 б) «Красный Холм» атамаһын һаҡлап һәм Краснохолмский ауылын административ үҙәге итеп, Краснохолмский һәм Яңы Краснохолм ауыл Советтарын берләштерергә.
Яңы Краснохолм ауыл Советының Красный Холм, Оло Ҡураз, Ваныш, Кейебәк, Бәләкәй Ҡураз, Һаҙ, Тымбаҡты ауылдарын Красный Холм ауыл Советы составына индерергә.
Красный Холм ауыл Советының сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы раҫларға.
Яңы Краснохолм ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Мәмәтәй ауыл Советы (Тәтешле районы)

**Мәмәтәй ауыл Советы** — Тәтешле районы составында ауыл биләмәһе, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы) Почта индексы — 452839. ОКАТО коды — 80250847000. ИФНС коды — 0271.
Башҡортостан республикаһы закондарына ярашлы «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» 2004 йылдың 16 декабрендәге Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда Бүл-Ҡайпан ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

## Ауыл Советы составы
Мәмәтәй ауыл Советы: Мәмәтәй ауылы — административ үҙәге, Иҫке Ҡайпан, Иҫке Соҡор, Ҡарман ауылдары (ҡушымта 45к);

* Мәмәтәй
* Ҡарман
* Иҫке Ҡайпан
* Иҫке Соҡор

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
41) Тәтешле районы буйынса:

Бүл-Ҡайпан ауылында административ үҙәге менән «Бүл-Ҡайпан» атамаһын һаҡлап, Бүл-Ҡайпан һәм Мәмәтәй ауыл Советтарын берләштерергә.

Мәмәтәй ауыл Советының Иҫке Ҡайпан, Иҫке Соҡор, Мәмәтәй, Ҡарман ауылдарын Бүл-Ҡайпан ауыл Советы составына индерергә.

Бүл-Ҡайпан ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Иҫәп мәғлүмәттәренән Мәмәтәй ауыл Советын алып ташларға;

## Географик урыны
2008 йылда Пермь өлкәһе, Аҡсәйет ауыл Советы , Бәҙрәш ауыл Советы, Бүл-Ҡайпан ауыл Советы, Ҡоҙаш ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы").

## Иҫкәрмәләр
Ҡалмаш ауыл Советы (Дыуан районы)

**Ҡалмаш ауыл Советы** — Дыуан районы составында ауыл биләмәһе, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452537. ОКАТО коды — 80223816000. Дыуан ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 

## Ауыл Советы составы
Ҡалмаш (2005 йылға тиклем — ҡасаба) ауылы — административ үҙәк, Сафоновка,  Бурцевка, Комсомол (элекке ҡасаба), Октябрьский (элекке ҡасаба), Потаповка (элекке ҡасаба) ауылдары. 2005 йылда  Греховка ауылы бөтөрөлә.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы (ст.1 п. 19) белдерә:
 Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
 Дыуан районы буйынса:
Дыуан ауылында административ үҙәк менән, «Дыуан» атамаһын һаҡлап, Дыуан һәм Ҡалмаш ауыл Советтарын берләштерергә.
Ҡалмаш ауыл Советының Ҡалмаш, Сафоновка, Бурцевка, Комсомольский, Октябрьский, Потаповка ауылдарын Дыуан ауыл Советы составына индерергә.
Дыуан ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Ҡалмаш ауыл Советын алып ташларға

2008 йылда  Салауат, Нуриман, Ҡариҙел райондары, Дыуан ауыл Советы,  Михайловка ауыл Советы,  Өлкөндө ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Яҡупов Мансур Ҡалтай улы

**Яҡупов Мансур Ҡалтай улы** (17 сентябрь 1939 йыл — 27 сентябрь 1973 йыл) — башҡорт биҙәү-ғәмәли сәнғәт рәссамы, скульптор. 1965 йылдан РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһе рәссамы. 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1969). 

## Биографияһы
Мансур Ҡалтай улы Яҡупов 1939 йылдың 17 сентябрендә Сталинград өлкәһенең Новоурусовка ауылында тыуа.

1962 йылда Мәскәү өлкәһенең Хотьково ҡалаһындағы В. М. Васнецов исемендәге Абрамцево сәнғәт-сәнәғәт училищеһының керамика бүлеген тамамлай. Училищены тамамлағандан һуң Пенза ҡалаһында эшләй .

1965 йылдан алып РСФСР Сәнғәт фондының Башҡортостан бүлексәһендә рәссам булып эшләй .

Башкортостандың биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәһендә скульптура, тимер сүкеү буйынса иң беренселәрҙән булып эшләй.
Өфөләге «Башҡортостан» рестораны, «Моторостроитель» мәҙәниәт һарайы, «Башҡортостан» сауҙа-күңел асыу комплексы биналарын биҙәй

Мансур Ҡалтай улы Яҡуповтың эштәре Өфөнөң М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында һаҡлана.

## Эштәре
Нәфис керамика: «Легенда» монументаль панноһы, 1965; «Онотолмаған», «Быуат», икеһе лә — 1966; "Шүрәле"гә яҡтыртҡыстар һәм битлектәр, яҡынса 1972; «Бәләкәй буденовсы», «Икмәк-тоҙ» сувенир һындары.

Скульптура: «Әкиәтсе», «Тормош тәгәрмәсе», «Ҡарт яугир», «Ҡыҙыл ат», «Башҡорт башы», «Ассоль» (1960—1970) — барыһы ла ағастан эшләнгән.

Сүкелгән тимер: «Башҡортостан улдары», «Ҡымыҙ», икеһе лә — 1966; «Уралда», «Башҡорт бесән сабыусылары», триптих «Вьетнам» (1960—1970).

## Күргәҙмәләре
1965 йылдан алып Яҡупов Мансур Ҡалтай улының эштәре илебеҙҙең төрлө күргәҙмәләрендә, 1970 йылда — халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә күрһәтелә.

Шәхси күргәҙмәһе — Өфө (1969).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1969).

## Ҡыҙыҡлы факттар
* «Скульптор М. Ҡ. Яҡупов портреты»н 1967 йылда РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы Рәшит Нурмөхәмәтов яҙған.

## Әҙәбиәт

* Башкирская энциклопедия. т. 7. — УФа, 2007.
* БСЭ, т. 3, раздел «Башкирская АССР». Изд. «Советская энциклопедия». — Москва, 1970.
* Г. С. Кушнеровская: Изобразительное искусство Башкирской АССР. Изд. «Советский художник». — Москва, 1974.
* Скульптура Башкортостана: кат. 1 й респ. выст. / авт.-сост. И. Н. Оськина. Уфа, 1996; Профессиональное декоративно прикладное искусство Башкортостана: кат. 1 й респ. выст. / авт. сост. С. В. Евсеева. — Уфа, 1997.
* Нехорошев Ю. Образы Башкирии //Творчество, − 12, 1969; М. Якубов: Буклет. Авт.-сост. А. Г. Янбухтина. — Уфа, 1969.

## Һылтанмалар
* 
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/jakubov.html
* http://kolybanov.livejournal.com/6189798.html
Күсәрбай ауыл Советы (Благовар районы)

**Күсәрбай ауыл Советы ** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовар районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

## Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Копетдағ

**Копетда́ғ** (төрки «күп таулыҡ» (күп әт-тау) тигәндән алынған; , ) —  Иран һәм Төркмәнстандағы иң ҙур тау системаһы, Төркмән-Хөрәсән тауҙары|ның бер өлөшө. Оҙонлоғо 650 километр тирәһе, бейеклеге 3117 метрға тиклем етә. Параллель һырттары, ҡырастары, үҙәндәре арҡырыға-буйға Атрек һәм Сумбар йылғалары  менән бүлгеләнеп бөткән. 

## Тәбиғәте
Сейсмик хәүефлелек юғары, Ашхабадтағы 1948 йылғы көслө ер тетрәү ваҡытында бөтә ҡала халҡының яҡынса өстән ике өлөшө һәләк була. 

Тау битләүҙәре ярымсүллек үҫемлектәре менән ҡапланған. Совет осоронда  Төркмәнстанда Копетдағ ҡурсаулығы булдырылған.

; йәнлектәре

Сүллек булған лёс тау итәктәрендә  гепард, леопард, сүл бүреһе, буйлы гиена, һинд балашарҙары (медоед), бүрекле дикобраз йәшәй. Бейек түбәләрҙәге асыҡлыҡтарҙа  һарыҡ, ҡая тарлауыҡтарында безоар кәзә көтәләр.

## Рекреация һәм туризм мөмкинлектәре

Фирүзә тарлауығында, Ашхабадтан йыраҡ  түгел, Фирүзә курорты урынлашҡан . 2000 йылда Ашхабад эргәһендә Копетдаг тау һырты булап Сәләмәтлек һуҡмағы һалынған — бетон түшәлгән  йәйәүле юлдарҙың оҙонлоғо 36 км .2006 йылда Копетдаг тауы аша аҫылмалы канат юлы төҙөлгән. 2011 йылда Копетдаг тау һырттарының береһендә 211 метр бейеклектәге «Төркмәнстан» телерадио үҙәге төҙөлгән.

## Сығанаҡтар
**Вальбе С. П.*, Основные черты тектоники Копетдага, «Известия АН СССР. Серия геологическая», 1970, № 6;
**Ефремов Ю. К.*, О рельефе Копетдага, в книге: Вопросы географии, сб. 40, М., 1957;
**Резанов И. А.*, Тектоника и сейсмичность Туркмено-Хорасанских гор, М., 1959;
**Коровин Е.*, Основные черты в строении растительного покрова горной и подгорной части Копетдага, «Известия института почвоведения и геоботаники Средне-Азиатского государственного университета», 1927, в. 3.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Копетдаг в книге: *Н.&nbsp;А.&nbsp;Гвоздецкий, Н.&nbsp;И.&nbsp;Михайлов.* Физическая география СССР. М., 1978.
* У подножий Копетдага
Иҫке Мошто ауыл Советы (Краснокама районы)

**Иҫке Мошто ауыл Советы** — Краснокама районы составындағы  2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы).  Почта индексы — 452949. ОКАТО коды — 80237855000. Иҫке Йәнйегет ауыл Советы ( менән берләштерелә. 

## Ауыл Советы составы
Иҫке Мошто ауылы — административ үҙәк, Уртауыл ауылы

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
 Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: «Яңы Йәнйегет» исеме биреп, Иҫке Мошто һәм Иҫке Йәнйегет ауыл Советтарын берләштерергә. 
Иҫке Мошто ауыл Советының Иҫке Мошто, Уртауыл ауылдарын, Иҫке Йәнйегет ауыл Советының Иҫке Йәнйегет, Баҫҡытау, Яңы Йәнйегет, Яңауыл  ауылдарын Яңы Йәнйегет ауыл Советы составына индерергә.
Яңы Йәнйегет ауыл Советының административ үҙәген Яңы Йәнйегет ауылында урынлаштырырға.
Яңы Йәнйегет ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Иҫке Мошто һәм Иҫке Йәнйегет ауыл Советтарын алып ташларға. 

## Географик урыны
2008 йылда Нефтекама ҡалаһы, Илеш районы, Иҫке Йәнйегет ауыл Советы, Шушнур ауыл Советы, Яңы Ҡайынлыҡ ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Географияһы
 Ағиҙел, Кунь йылғалары.

## Иҫкәрмәләр
Татырлауыҡтар

**Татырлауыҡтар, татырлыҡтар, тоҙло тупраҡтар**  — өҫкө горизонттарында тиҙ иреүсән тоҙҙар тупланған тупраҡ төрө, унда галофиттарға ингән *солерос, солянка, сведа, петросимония, аджерек, кермек* һәм башҡаларҙан бүтән үҫемлек йәшәй алмай. Үҙәк Африкала, Азияла, Австралияла, Төньяҡ Америкала, Рәсәйҙең Каспий буйҙарында, Украинаның Херсон өлкәһендә, Ҡаҙағстанда һәм Урта Азияла осрай.

## Төҙөлөшө
Тупраҡтың морфологик төҙөлөшө түбәндәгесә:

А — гумус горизонты, гумус тупланышы көрән, аҡһыл-көрән йәки һоро төҫтәрҙә сағыла һәм ныҡ айырыла; ҡайһы бер урындарҙа тамырҙары менән ҡалҡып ҡалған сиҙәм киҫәктәре була; горизонттың өҫкө ҡатламында тоҙло ҡабыҡ хасил була йәки сағыу аҡ, аҡһыл, аҡһыл-һоро төҫтә ҡатлам ҡаплап ала.

B(Bg) — гумус горизонты аҫтында йәки тоҙло горизонт аҫтында бер төр ҡатлам йәки ҡатламдар айырылып тора.

G — төрлө кимәлдәге сағылышлы глей горизонты.

Тупраҡ профилендә ваҡ кристалл тупланмалары рәүешендә тоҙ туплана. Улар юлаҡ, төрткө, сағыу кеүек төпкөл аҡ, һоро төҫтәге һәм ялтырап торған оялар кеүек була. Тупраҡ профиленең төрлө тәрәнлегендә ҡыҙғылт күк, көрән таптар күҙәтелә.

## Классификацияһы

1977 йылғы СССР тупраҡ классификацияһына ярашлы тоҙло тупраҡ ике төргә бүленә: автоморф һәм гидроморф. Автоморф төр ер аҫтынан сығып ятҡан ҡатламдарҙан тора. Ул ятҡылыҡтарҙың тәрәнлеге — 10 м.

Гидроморф тоҙлоҡтар, киреһенсә, грунт һыуҙары ныҡ күтәрелгәндә (3—1 м) барлыҡҡа килә.

2004 йылғы Рәсәй тупраҡ классификацияһында тоҙло батҡаҡтар түбәндәге төрҙәргә бүленә:
* Ҡәҙимге тоҙло батҡаҡ — иҫке классификацияға ярашлы гидроморф һәм автоморф типик төр.
* Глейлы тоҙло батҡаҡ — әҙ гумуслы болондарҙағы һәм һаҙлыҡлы гидроморф төрҙәр тура килә.
* Сульфид тоҙло батҡаҡ (сор) — иҫке классификациялағына тап килә.
* Ҡараһыу тоҙло батҡаҡ — гумус миҡдары юғары булыуы (12 %) менән айырыла, профиль буйынса түбәнерәк —ҡыҙғылт күк һәм көрән таптар, был даими рәүештә һыуланып тороу күрһәткесе. Болон тоҙло батҡаҡтарына тура килә.
* Тоҙло торф батҡағы — тоҙло торфлы йәки серетмә-торфлы ҡатнашмалы булыуы менән айырыла. Һаҙлыҡ тоҙло батҡаҡтарына тура килә..

Шулай уҡ икенсел типтар ҙа бар, уларҙы тупраҡ тибы буйынса атайҙар: ҡара тупраҡтағы тоҙлоҡ, натрийлы тупраҡтағы тоҙлоҡ.

## Шулай уҡ ҡара
* Солонцы
* Солодь
* Таҡыр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Снытко В. А., Собисевич А. В., Шёнфельдер Т. Вторичное засоление почв как эколого-географическая проблема // Эколого-географические проблемы регионов России. Материалы VIII Всероссийской научно-практической конференции с международным участием. Самара, 2017. С. 225—228.
Редькин ауыл Советы (Краснокама районы)

**Редькин ауыл Советы **— Краснокама районы составында ауыл биләмәһе,  2008 йылда бөтөрөлөгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Ҡуян ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

## Ауыл Советы составы
Баръяҙыбаш ауылы (административ үҙәге), Яңы Хажи, Редькин, Иҫке Әшит, Таҡталасыҡ ауылдары

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:  Краснокама районы буйынса:

а) Ҡуян ауылында административ үҙәге менән, «Ҡуян» атамаһын һаҡлап, Ҡуян ауыл Советы һәм Редькин ауыл Советын берләштерергә. 
Редькин ауыл Советының Баръяҙыбаш, Яңы Хажи, Редькин, Иҫке Әшит, Таҡталасыҡ ауылдарын Ҡуян ауыл Советы составына индерергә. 
Ҡуян ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Редькин ауыл Советын алып ташларға.

## Географик урыны
2008 йылда Ҡуян ауыл Советы, Яңы Бура ауыл Советы,Яңы Ҡайынлыҡ ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Тау системаһы

**Тау системаһы** — геоморфологик берҙәмлек тәшкил иткән, биләмәләре, барлыҡҡа килеүҙәре бер үк булған тауҙар (йәки уларҙың ҙур өлөшө). 
Тау системаһы тау һырттары, тау массивы, ҡалҡыулыҡтар, тау араһы уйпатлыҡтары һәм үҙәндәр берлегенән хасил. Тау системаһы рельефының айырым ҙур өлөштәре  (һырт, уйпат) бер бөтөн механизм булып тора һәм үҙ-ара бәйләнгән була.

«Тау системаһы» төшөнсәһе йыш ҡына «таулы илдәр» тигән төшөнсә менән тап килә, мәгәр уның бер өлөшө йәки  бер нисә таулы илде  берләштерә ала.Тау һыҙатын бер нисә тау системаһы тәшкил итә,улар берҙәм һыҙат булып һуҙыла. Тау системаһы, ҡағиҙә булараҡ, ниндәйҙер бер төр  тауҙарҙан — йыйырсыҡлы, ҡалҡыулыҡлы, вулкандан хасил булған  һәм башҡаларҙан тора. Ҡағиҙә булараҡ, тау системаһы ер ҡабығының билдәле бер тектоник элементына бәйле була.

## СССР-ҙың тау системалары

1959 йылда СССР-ҙа тау системаларына арналған  почта маркалары серияһы сығарыла:


File:Stamp of USSR 2381.jpg|Урал.   Чусовая йылғаһы.
File:Stamp of USSR 2382.jpg|Кавказ. Рица күле .
File:Stamp of USSR 2383.jpg|Себер. Лена йылғаһы
File:Stamp of USSR 2384.jpg|Приморье крайы.
File:Stamp of USSR 2385.jpg|Урта Азия.  Искәндәркүл.
File:Stamp of USSR 2386.jpg|Байкал күле .
File:Stamp of USSR 2387.jpg|Алтай.   Белуха тауҙары
File:Stamp of USSR 2388.jpg|Ҡырым.  Гурзуф.
File:Stamp of USSR 2389.jpg|Хибин тауҙары.
-->

## Ерҙең төп тау системалары

* Алтай тауҙары
* Монголия Алтайы
* Альп тауҙары
* Анд тауҙары (Анд Кордильерҙары)
* Аппалач
* Атлас тауҙары
* Пиреней тауҙары
* Оло Гималай
* Көнсығыш Гималай
* Оло Кавказ
* Бәләкәй Кавказ
* Тянь-Шань
* Карпат тауҙары
* Көнсығыш Памир
* Көнбайыш Памир
* Гиссар-Алай
* Һиндукуш
* Гималай тауҙары
* Ҡараҡором (тау системаһы)
* Куньлунь
* Кордильера
* Саян тауҙары
* Урал тауҙары

* Карпат

## Шулай уҡ ҡара
* **Горный массив
*** Горная страна
* Нагорье'''

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Горная система озера Байкал
Николаевка ауыл Советы (Миәкә районы)

**Николаевка ауыл Советы** — Миәкә районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452096. ОКАТО коды— 80 244 855 000.

2004 йылдың 16 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.  2008 йылда Николаевка ауыл Советы Миәкәбаш ауыл Советы  ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

## Ауыл Советы составы
Николаевка ауылы— административ үҙәк, Новый Мир, Ҡашҡар, Днепровка, Максимовка ауылдары

## Халҡы

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
 Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
36)  Миәкә районы буйынса:

Миәкәбаш ауылында административ үҙәк менән, «Миәкәбаш» атамаһын һаҡлап, Миәкәбаш һәм Николаевка ауыл Советтарын берләштерергә.
Николаевка ауыл Советының Днепровка, Ҡашҡар, Максимовка, Николаевка, Новый Мир ауылдарын Миәкәбаш ауыл Советы составына индерергә. 

Миәкәбаш ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Иҫәп мәғлүмәттәренән Николаевка ауыл Советын алып ташларға;

## Географик урыны
2008 йылда Ҡаран ауыл Советы, Өршәкбаш-Ҡарамалы ауыл Советы муниципаль берәмектәр менән сиктәш(«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Һынташтамаҡ ауыл Советы (Благовар районы)

**Һынташтамаҡ ауыл Советы** — Благовар районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 452745. ОКАТО коды — 80214827000. Күсәрбәй ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 1986 йылда ойошторола.

Йылғалары: Сәрмәсән, Сағыл.

## Ауыл Советы составы
Һынташтамаҡ ауылы — административ үҙәк, ауылдар: Дүсмәт, Яңы Һынташ, Иҫке Һынташ, Оло Әрәмә.

## Тарихы
1986 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/393-сө һанлы «Благовар районында Һынташтамаҡ ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указы сыға. Уға ярашлы яңы административ-территориаль берәмек өсөн Яныш ауыл Советынан 5 тораҡ пункты бүлеп алына.
1. Благовар районында Һынташтамаҡ ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Һынташтамаҡ ауылында урынлаштырырға.

2. Һынташтамаҡ ауыл Советы составына түбәндәге тораҡ пункттарын индерергә: Дүсмәт, Яңы Һынташ, Иҫке Һынташ, Һынташтамаҡ, Оло Әрәмә ауылдарын, был тораҡ пункттарын Яныш ауыл Советы составынан сығарырға.

3. Һынташтамаҡ ауыл Советы  сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

2008 йылда Һынташтамаҡ ауыл Советы Күсәрбай ауыл Советы составына инә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортосьан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында, ст.1. п 12) түбәндәге юлдар бар::
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
«Күсәрбай» атамаһын һаҡлап, Күсәрбай һәм Һынташтамаҡ ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Иҫке Күсәрбай ауылына урынлаштырырға.
Һынташтамаҡ ауыл Советының Дүсмәт, Яңы Һынташ, Иҫке Һынташ, Һынташтамаҡ, Оло Әрәмә ауылдарын Күсәрбай ауыл Советы составына индерергә.
Күсәрбай ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Һынташтамаҡ ауыл Советын алып ташларға

2008 йылға Кушнаренко районы, Яныш ауыл Советы, Таң ауыл Советы, Күсәрбай ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш була: ("Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы (ред. 19.11.2008) ").

## Иҫкәрмәләр
Тусыбай ауыл Советы (Балтас районы)

**Тусыбай ауыл Советы** —  Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы муниципаль берәмек.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з, 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з, шул уҡ йылдың 29 декабрендәге 404-з һанлы закондарына ярашлы ауыл биләмәһестатусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмә
Дмитриевка ауыл Советы (Благовар районы)

**Дмитриевка ауыл Советы**— Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовар районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

## Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Түбәнге Ҡасмаш ауыл Советы (Ҡалтасы районы)

**Түбәнге Ҡасмаш ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Түбәнге Ҡасмаш ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр