open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мордасова Мария Николаевна

**Мордасова Мария Николаевна** (1915 йыл—1997 йыл) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы, рус халыҡ йырҙарын һәм таҡмаҡтарын  башҡарыусы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981 йыл). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987 йыл).

## Биографияһы
Мария Николаевна Мордасова Түбәнге Мазовка ауылында  1915 йылдың 1 (14) февралендә   (хәҙер — Тамбов өлкәһе Тамбов районының Черняное ауылы) күп  балалы крәҫтиән Яркиндар ғаиләһендә тыуған.

Мәктәп хорында, аҙаҡ ауыл клубында  йырлай. Мәктәптә уҡыған сағында уҡ, һауынсы булып эшләп китә, ә мәктәпте тамамлағандан һуң  «звеньевая» була. 1938 йылдарҙа Тамбовта  художестволы үҙешмәкәр смотрҙарында ҡатнаша. Воронежға күсеп килгәс, тегеү фабрикаһында  эшләй.

Курск музыка училищеһын тамамлай (хәҙер Г.В. Свиридов исемендәге музыкаль  колледж).

1943 —1972 йылдарҙа — Воронеж рус халыҡ хоры, һуңынан — Воронеж өлкә филармонияһы солисы. Үҙенсәлекле башҡарыусы,   бик күп йырҙар, таҡмаҡтар йыйыусы һәм авторы (300-ҙән ашыу). Хорҙың таҡмаҡ төркөмө менән етәкселек итә.

СССР һәм сит илдәр буйлап гастролдәрҙә йөрөй

1997 йылдың 25 сентябрендә вафат була. Воронеждың Коминтерновский зыяратында ерләнгән.

### Ғаиләһе

* Ире (1945 йылдан) — Руденко Иван Михайлович (1920-1997), баянсы, РСФСР -ҙың атҡаҙанған артисы (1958).

## Хәтер һәм исемдәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987) — СССР музыка сәнғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955)
* РСФСР-ҙың халыҡ артискаһы (1958)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1981)
* Ленин ордены (1987)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1960)
* «Почет Билдәһе» ордены
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* «Фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн. В.И. Лениндың тыуыуына 100 йыллыҡ айҡанлы» миҙалы 
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең егерме йыллығы өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең утыҙ йыллығы өсөн» миҙалы
* Воронеж ҡалаһының  почётлы гражданы (1994).

## Фильмографияһы

* 1951 — Ҙур концерт — *таҡмаҡтар башҡарыу*
* 1953 — Тыуған яҡ йырҙары  — *таҡмаҡтар башҡарыу*
* 1977 — Мария Мордасова — *төп роль*
* 1986 — Йырсы Рәсәй

## Хәтер

* Воронежда йырсы йәшәгән  йортта  (Ленин майҙаны, 9), мемориаль таҡта ҡуйылған.
* Уның исемен  Павловка музыка училищеһы йөрөтә, шунда уҡ исемле стипендия булдырыла.
* 2005 йылдың 24 майында Воронеж ҡалаһында  «М.Н. Мордасованың музей-фатиры» асыла.
* Йырсы исемен Воронеждың  Коминтерн районындағы   һәм Тамбовтың Октябрь районындағы урам йөрөтә
* 1985 йылдан Тамбов өлкәһендә  М.Н. Мордасова исемендәге таҡмаҡсылар конкурсы үткәрелә.
* Йырсының исемен Тамбов өлкәһенең Черняновский халыҡ хоры йөрөтә
* 2006 йылда Тамбов өлкәһенең М.Мордасова исемендәге  Премияһы  булдырыла
* 2008 йылда йырсы тураһында  «До свидания, Ванечка!» документаль фильмы төшөрөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* "Проходили, прогуляли (частушка)", "Сударыня-Барыня". Поёт Мария Мордасова (youtube)
Кереш

**Кереш**  () -  яндың үҫемлектән, хайуандан алынған йәки синтетик сүс ҡулланып эшләнгән һығылмалы сирткес бауы, атҡанда йәйәне бөгөү өсөн ҡулланыла, уға ике яҡтан беркетелә. Кереш бауының еңел булыуы бик ҙур әһәмиәткә эйә

## Эшләнеше
Йәйәне тартҡанда керешКӘ ҙур көс төшә, шуға ла уны әҙерләү йәйәне эшләү технологияһы кеүек үк ҙур иғтибар талап итә.

Йәйә кереше эшләү өсөн ебәк еп, ат ҡылы йәки эре хайуандың һеңере ҡулланыла. Ҡайһы саҡ йәйә  кереше өсөн ныҡлы киндер бау, кизе-мамыҡ, етен ептәр, шулай уҡ махсус эшкәртелгән һарыҡ эсәге алынған. Иң ҡаты кереш яҡынса 60 сүстән сиратылған һәм 3 мм йыуанлыҡта булған.

Уҡсылар үҙе менән һәр саҡ һаҡлыҡҡа йәки төрлө һауа шарттарына яраштырылған бер нисә кереш йөрөткән. Ебәк кереш иң яҡшыһы булған, әммә бик ҡиммәт торған. Ат ялынан кереш һалҡын ваҡытта яҡшы булған, әммә тиренән йәки һеңерҙән яһалған керештән айырмалы, дымды үҙенә тиҙ һеңдергән һәм һуҙылған. Шуның өсөн дә ҡайһы бер керештәрҙе махсус шыйыҡсаға – балауыҙға, майға манып алғандар .
thumb|right|100px|Шәреҡтә эшләнгән йәйә керешен беркетеү ысулы

## Кереш төрҙәре
Йышыраҡ кереште ябай ғына итеп, сиратып йәки үреп эшләгәндәр

**Ябай кереш** бер еп итеп сиратыла. Ул тиҙ арала эшләнә һәм  донъя йөҙөндә күп ерҙәрҙә ҡулланыу дауам итә. Әммә улар ныҡлы түгел, һуҙылып бара.  Ғәҙәттә улар яндың ике осонан беркетелә.

**Ҡаты сиратылған кереш** ғәҙәттә  Европала һәм Төньяҡ Америкала ҡулланыла. Бер нисә сиратылған ептән тора. Улар һәр береһе бер яҡҡа сиратылған була, бөтәһен бергә ҡушҡанда дөйөм еп кире яҡҡа сиратыла

**Ҡушып үреп сиратылған кереш** 

## Иҫкәрмәләр

## Ҡарағыҙ

* :ru: Длинный английский лук
* :ru: Арбалет
*Ян (йәйә)
* Йәйәнән атыу
* Уҡ

## Һылтанмалар
*Как сделать тетиву для лука своими руками?
Лагарькова Мария Андреевна

**Лагарькова Мария Андреевна** (26 ноябрь 1966 йыл, Мәскәү) — Рәсәйҙең ғалим-биохимигы, молекуляр генетика һәм иммунология өлкәһендәге белгес. Биология фәндәре докторы (2010), профессор (2013), Рәсәй фәндәр академияһы профессоры һәм Рәсәй фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2016).

## Биографияһы
Мария Андреевна Лагарькова 1966 йылда Мәскәүҙә тыуған, атаһы — физик, РФА академигы А. Н. Лагарьков.

1990 йылда Мәскәү дәүләт университетының биология факультетын тамамлай. 1995 йылда «Новые подходы к изучению петельной организации хромосом» темаһына кандидатлыҡ диссертация яҡлай. 2010 йылда «Молекулярная характеристика и генетические особенности плюрипотентных клеток человека и их производных» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2013 йылда ғилми профессор исеме бирелә.

2010 йылдан РФА Н. И. Вавилов исемендәге дөйөм генетика институтының күҙәнәктәр технологияларының генетик нигеҙҙәре бүлегенең үҫеш генетикаһы лабораторияһы мөдире. 2017 йылдан Рәсәй ФМБА физика-химия ФГБУ ФНКЦ күҙәнәктәр биологияһы лабораторияһының мөдире.

2013 йылдан Мәскәү дәүләт университетының биология факультеты иммунология кафедраһының профессоры, беренсел күҙнәктең эпигенетикаһы буйынса секциялар курсы уҡый.. Шулай уҡ молекуляр һәм трансляция медицинаһы кафедраһы һәм Мәскәү физика-техник институтының системалы биология һәм биоинформатикаһы кафедраһы профессоры, күҙәнәктәр биологияһы буйынса лекциялар курсы уҡый. Саҡырылған ғалим сифатында Ҡазан федераль университетында «Репрограммирование соматических клеток» программаһы менән шөғөлләнә.

2016 йылдың 15 ғинуарынан М. А. Лагарьковаға Рәсәй Фәндәре академияһының профессоры исеме бирелә, ә 2016 йылдың 28 октябрендә Рәсәй Фәндәре академияһының ағза-корреспонденты һәм РФА медицина бүлеге бюроһының ағзаһы итеп һайлана. Лагарькова Рәсәй Фәндәре академияһының Н. И. Вавилов исемендәге дөйөм генетика институтының ғалимдар советы һәм Рәсәй ФМБА физика-химия медицинаһының ФГБУ ФНКЦ ағзаһы. 2018 йылдан Мәскәү дәүләт университетының диссертация советы ағзаһы.


## Библиография

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Лагарькова Мария Андреевна: направление деятельности (неопр.). РАН. Дата обращения 8 марта 2020.
* Лагарькова Мария Андреевна: Летопись Московского университета (неопр.). МГУ. Дата обращения 8 марта 2020.
* В ННГУ прошла лекция, посвящённая новым возможностям в изучении стволовых клеток (неопр.). ННГУ . Дата обращения 8 марта 2020.
Кереш (мәғәнәләр)

**Кереш** - күп мәғәнәле һүҙ

*Кереш - йәйәнең үҫемлектән, хайуандан алынған йәки синтетик сүс ҡулланып эшләнгән һығылмалы сирткес бауы, атҡанда йәйәне бөгөү өсөн ҡулланыла.
*Кереш - кейем-һалымды бөхтә тотоу өсөн бәйләүес итеп тотолған резинка.
***Кереш** - тел аҫтындағы тартылып торған яры
***кереш** - умыртҡаның барлау тамыры аҫтындағы тарамышы
***Кереш** - ян һымаҡ итеп эшләнгән йөн теткес ҡорал

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 490-сы бит
Ишемьярова, Лилия Равиловна

**Ишемьярова Лилия Равиловна** (19 июль 1976 год) — певица, солистка Башкирской филармонии имени Хусаина Ахметова, лауреат международных и республиканских конкурсов, Заслуженная артистка Республики Башкортостан (2000).

## Биография
Лилия Равиловна Ишемьярова родилась 19 июля 1976 года в деревне Идельбаково Зианчуринского района Башкирской АССР.
В 1990 году, закончив 9-й класс, продолжила учёбу в Уфимском училище искусств, в 1993 году она закончила вокальное отделение.
В 1993 году была принята в качестве артиста-вокалиста в Сибайскую государственную филармонию.
С 1998 года Лилия студентка Уфимского института искусств. Закончила учёбу в 2002 году.
В 2000 году ей присвоено звание «Заслуженного артиста Республики Башкортостан».
В 2002 году приглашена на работу в Башкирскую государственную филармонию и с этим коллективом ездила на различные гастроли, участвовала в конкурсах, вела активную деятельность.

## Почётные звания и другие награды
* Заслуженный артист Республики Башкортостан (2000)
* Нагрудный знак «За участие во Всесоюзной переписи населения 2002» (2003)
* Нагрудный знак «За участие во Всесоюзной переписи населения» (2006)
* Народный артист Республики Башкортостан (2022)

### Победы в сольных конкурсах
* Дипломант республиканского конкурса  (1992)
* Лауреат 3-й премии республиканского конкурса  (1996)
* Лауреат 1-й премии Международного конкурса тюркской молодёжи  (1998)
* Дипломант Международного конкурса оркестров и ансамблей народных инструментов «Европа-Азия» (2007).

## Видеозаписи
*  Три егета
*  Индийские песни
*  Enta El Hayat (Muriam cover)
*  Селестин и Лилия Ишемьярова — Helele (2012)
*  Скучай по мне
*  Зианчура моя
*  Лилия Ишемьярова и Захир Исансурин — Милый мой (Куз нурым)
*  Сольный концерт 
*  Лилия Ишемьярова и Тимур Рамазанов в конкурсе «Башкорт йыры 2015»
*  Уходи

## Иҫкәрмәләр

## Источники
* Ишемьярова Лилия Равиловна 
* ИШЕМЬЯРОВА Лилия Равиловна
* С.Кияшко. Тандем песни и танца" — «Уфа», 2011,декабрь
* Л. Аралбаева — Ишморатова.Һандуғас та буйға, ай, ҙур түгел" — «Башҡортостан ҡыҙы», 1999
* Г. Ҡотоева. Гәүһәрҙәй сағыу, усаҡтай йылы. — «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 5
* Л. Нафиҡова. Ҡыҙы бар — наҙлы, улы бар — терәкле — «Киске Өфө», 2012, № 7
* Н. Фазлыева. Сәхнә һандуғасы — «Аманат» , 2003, № 3
* З. Миңлебаева.Үҙ моңомдо эҙләйем — «Йәншишмә», 1999,12 ноябрь
* Г. Иҡбаева. Йөрәгем дә һинең өсөн — Ҡыҙыл таң, 2015, 30 октябрь

## Һылтанмалар
* Башҡорт филармонияһы. Рәсми сайт .
* Сибай филармонияһы. Рәсми сайт
Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙы

**Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙы** - (15.03.1915—3.11.2000, Сибай), театр актёры. 1942—1973 йылдарҙа хәҙерге Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972). Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт радиофестивале лауреаты (1937). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Темәс ауылынан.

## Биографияһы
Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙы 1915 йылдың 15 мартында ул саҡтағы Ырымбур губернаһы Орск (Үр) өйәҙенә ҡараған (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Темәс ауылында тыуа — 2000 йылдың 3 ноябрендә вафат була, Сибайҙа ерләнә. 

## Хеҙмәт юлы
1941 йылда Башҡортостан филармонияһы солисы.
1942—1973 йылдарҙа Сибай драма театры актрисаһы.
Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙының иртә уйналған ролдәренә, Сәрүәр («Башмағым»; дебют, 1942), Айһылыу (С.М.Мифтаховтың «Һаҡмар» — «Хакмар»), Ғәлиәбаныу («Галиябану»), Таңсулпан (Ҡадир Даяндың шул уҡ исемдәге әҫәре буйынса) башлыса музыкаль спектаклдәренә лиризм һәм  хас. Актриса ижадындағы артабанғы ролдәренең береһе — Шәмсинур (Әнғәм Атнабаевтың «Ул ҡайтты» — «Он вернулся») — тәрән драматизм менән айырылып тора. Башҡорт халыҡ йырҙары «Ашҡаҙар»ҙы, «Ғилмияза»ны, «Ғүмәров»ты, «Зөлхизә»не һәм башҡаларҙы оҫта башҡара. 

Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт радиофестивале лауреаты (1937). 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972 й.)
* Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт радиофестивале лауреаты (1937 й.)

## Сығанаҡтар
*  Сибай башҡорт драма театры актрисаһы Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙы
## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
*  Ирназарова Ғәәшүрә Хәйрулла ҡыҙы
* [wiki02.ru/encyclopedia/Irnazarova_Gashura_Hayrullovna/t/5828 Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙы Ирназарова. Сәйетов төҙөгән, Ризуанова башҡорт теленә тәржемә иткән]

## Иҫкәрмәләр
Алексеева Татьяна Фёдоровна

**Алексеева Татьяна Федоровна** (24 июнь 1915 йыл — 15 ғинуар 1986 йыл) — СССР табибы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1942 йылдан — Кимры район үҙәк дауаханаһы табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969), Калинин өлкәһендә был юғары исемгә лайыҡ булған берҙән-бер медик.

## Биографияһы

1915 йылдың 24 июнендә Тверь губернаһының Кимры ауылында (1917 йылдың 3 июненән — ҡала) тыуған. Татьянаның олатаһы Кимрыға яҡын ауыл храмдарының береһендә священник булған, атаһы — урындағы дауаханала табип.

Беренсе Мәскәү медицина институтын тамамлай (2010 йылдан — И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университеты) һәм  Ҡаҙаҡ ССР-ында эшләй, 1939 йылда Кимрыға ҡайта, унда урындағы дауаханала табип-инфекционист булып хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә.

Бөйөк Ватан һуғышының тәүге йылдарында 3-сө рангалағы хәрби табип Алексеева Төньяҡ-Көнбайыш фронтта хеҙмәт итә, унда 10-сы обсервация пункты медицина бүлеге начальнигы вазифаһын биләй.

1942 йылдың авгусында Кимрыға ҡабат ҡайта һәм унда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй. Үҙәк район дауаханаһының инфекция бүлеге мөдире, участка терапевы вазифаһын биләй, шулай уҡ оҙаҡ ваҡыт Кимры медицина училищеһында уҡыта. 1972 йылда СССР профсоюздарының XV съезына делегат итеп һайлана.

1969 йылдың февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Татьяна Алексееваға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1986 йылдың 15 ғинуарында Алексеева Кимры ҡалаһында вафат була, ҡаланың Үҙәк зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы 
* Ленин ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы
* «Владимир Ильич Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

Федорованың наградалары Кимры крайҙы өйрәнеү музейы экспозицияһына ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Александрова Таисия Ивановна

**Александрова Таисия Ивановна** (19 октябрь 1909 йыл—25 октябрь 1992 йыл) — Йошкар-Ола ҡалаһы 11-се урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1968).

## Биографияһы
Таисия Ивановна Александрова 1909 йылдың 6 (19) октябрендә хәҙерге Марий Эл Республикаһының Горномарийский районы Кожважи ауылында, уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Милләте мари.

1919 йылдан Ронга ауылында (хәҙер Марий Эл Республикаһының Совет районы) йәшәй, унда атаһы мәктәп директоры булып эшләй. 1926 йылда Ронгинский ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай. Уҡыған ваҡытында математика менән мауыға, пионервожатый була.

1931 йылда Йошкар-Ола педагогия техникумын тамамлағас, йүнәлтмә буйынса Новый Торъял ауылында колхоз йәштәре мәктәпбендә математика уҡытыусыһы булып эшләй башлай. Һуңынан Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетында уҡый. МГПИ рабфагында математика уҡытыусыһы, ә Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында — Йошкар-Ола ҡалаһы 10-сы урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы булып эшләй.

1945 йылдан Йошкар-Ола ҡалаһы 11-се урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы. Был мәктәптә 30 йылдан ашыу эшләй.

1960 йылда Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы делегаты, ә 1968 йылда — Бөтә Союз уҡытыусылар съезы делегаты.

1976 йылдан алып хаҡлы ялда. Йошкар-Ола ҡалаһында йәшәй.

1992 йылда вафат була. Йошкар-Ола ҡалаһының Туруновский зыяратында ерләнгән.

## Хәтер
* 2004 йылда Йошкар-Ола ҡалаһындағы 11-се лицейға Александрова Т. И. исеме бирелә.
* 2009 йылдың октябрь айында, педагогтың тыуыуының 100 йыллығына, Йошкар-Олала Александрова Т. И. исемендәге 11-се лицейҙың ихатаһында һәйкәл буласаҡ урынға таш һалыу тантанаһы үтә. 2011 йылдың 1 сентябрендә лицей бинаһы алдында бюст-һәйкәл асыла.
* 11-се лицейҙа йыл һайын «Александрова уҡыуҙары» фәнни-ғәмәли конференцияһы үткәрелә.
* Т. И. Александрова тыуыуының 110-йыллығына тап килтереп, «Педагог с большой буквы» виртуаль күргәҙмә ойошторола, уны Т. Евсеев исемендәге Марий Эл Республикаһы Милли музейы булдыра.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1968 йылдың 1 июлендәге ҡарары менән, уҡыусыларға коммунистик тәрбиә биреү һәм уҡытыу өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн, Таисия Ивановна Александроваға, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
* Ике Ленин ордены (1960, 1968),
* «Почёт Билдәһе» ордены
* миҙалдар.
* Мари АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Йошкар-Ола ҡалаһының почетлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Александрова Таисия Ивановна // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 20. — 2032 экз. — .
* Александрова Таисия Ивановна // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 220. — 872 с. — 3505 экз. — .

## Һылтанмалар
*
Асланова Маргарита Семёновна

**Асланова Маргарита Семеновна** (1910—1984) — силикат производствоһы өлкәһендә эшләгән совет ғалимы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Сталин премияһы лауреаты.

## Биографияһы
1910 йылдың 10 23 июнендә) Мәскәүҙә тыуған.

1934 йылдан башлап дәүләт эксперименталь быяла институтында тәүҙә махсус техник быяла бүлегендә, аҙаҡ быяла сүс етештереү өсөн быяланы синтезлау төркөмөндә эшләй.

1941 йылда «Исследование основных физико-технических свойств волокна, нитей и тканей из стекла» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1943 йылдың октябренән Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының (ЦНИЛ) физик-химик лабораторияһы етәксеһе, 1946 йылдан алып — быяла сүс Бөтә Союз фәнни тикшеренеү институтында.

1955 йылда «Физико-химические свойства механических, электрических и адгезионных свойств стеклянных волокон» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Профессор (1960).

1956 йылдан — быяла пластика һәм быяла сүс Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтының (ВНИИСПСВ) бүлек мөдире, 1974 йылдан — баш химигы һәм ғилми эш буйынса директор урынбаҫары.

1984 йылда вафат була. Москвена Кунцево зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
1. Социалистик Хеҙмәт Геройы (СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 13 авгусындағы указы) — химия фәне үҫешендә ҙур ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ ғилми-педагогик эшмәкәрлеге өсөн.

2. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1941) — өҙлөкһөҙ быяла сүстән иләнгән еп һәм туҡыма етештереүҙең сәнәғәт ысулын уйлап тапҡаны өсөн.

3. СССР дәүләт премияһы

4. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

5. СССР-ҙың почетлы химигы.

6. Ике Ленин ордены (17.6.1961; 13.8.1980

7. Октябрь Революцияһы ордены (12.8.1976)

8. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28.5.1965; 24.12.1970)

9. «Почёт Билдәһе» ордены (23.6.1951)

10. миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
* Фото http://www.liveinternet.ru/users/kakula/post393247913/
* Фото http://img0.liveinternet.ru/images/attach/c/5/123/421/123421260_Aslanova_MS.jpg
* Маргарита Семеновна Асланов. Хим. 1910—1984. Некр. // 1) ПлМ. — 1985. — No 2. — 64 б.; 2) СК. — 1985. — No 2. — 33 б.: портр.; 3) ФХС. — 1984. — 10 Т., No6,- 745. С.
* http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=20086
* Маргарита Семеновна Асланова [Текст] : (100-летию со дня рождения) // керамик һәм Быяла. — 2010. — № 5. — С. 42 : 1 фот.
Саҡматаш (мәғәнәләр)

**Саҡматаш ** — күп мәғәнәле һүҙ, *саҡма* һәм *таш* һүҙҙәренән яһалған.

*Саҡматаш — ултырма тау тоҡомдары араһындағы кристалл аморф кремнезёмдан (SiO) торған минерал ҡатлам.
***Саҡматаш** — сағып, һыҙа һуғып, ут ҡабыҙыу өсөн ҡулланылған махсус таш; саҡма
***Саҡматаш** — суйырташ.  мәҫ. *Мәмерйәлә саҡматаштан яһалған ябай ҡоралдар бар* (Д. Бураҡаев)
***Саҡматаш** — күсмә мәғәнәлә:көслө ихтыярлы, көслө рухлы, ғорур.

### Саҡма
***Саҡма** — ут ҡабыҙғыс саҡматаш
***Саҡма** — мылтыҡтың пистонға һуҡҡыс өлөшө: *Саҡма мылтыҡ*
***Саҡма** — күсмә мәғәнәлә: *саҡма тояҡ (ат)*

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 161-се бит
Барсукова Софья Алексеевна

**Барсукова Софья Алексеевна** ( 25 ноябрь 1929 йыл) — СССР һәм Рәсәй физигы, СССР Дәүләт премияһы лауреаты, техник фәндәр кандидаты.

## Биографияһы
Софья Алексеевна Барсукова 1929 йылдың 25 ноябрендә Силәбе өлкәһе Копейск ҡалаһында тыуған.

1947 йылда Урал дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә. 1950 йылда Мәскәү дәүләт университетының шул уҡ факультетына күсә, уны 1952 йылдың декабрендә «Радиотулҡындар таралыу» кафедраһы буйынса тамамлай.

1953—2008 йылдарҙа СССР Радиосәнәғәт министрлығының Мәскәү ғилми-тикшеренеү институтында (НИЭМИ, хәҙер «Алмаз — Антей») эшләй: инженер, өлкән инженер, баш конструктор, лаборатория етәксеһе, сектор начальнигы, фәнни-тикшеренеү бүлеге начальнигы (30-сы бүлек, «антенна бүлеге»), техник йүнәлеш буйынса баш конструктор,  Мәскәү ғилми-тикшеренеү институтының күпселек эре асыштары буйынса баш конструктор урынбаҫары (шул иҫәптән «С-300В» һәм «ТОР» ПВО системалары), бер нисә фәнни-тикшеренеү эшенең фәнни етәксеһе.

Барсукова Софья Алексеевна 2008 йылдан хаҡлы ялда.

Техник фәндәр кандидаты, өлкән ғилми хеҙмәткәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1978),
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар төҙөүсеһе,
* СССР-ҙың почетлы радисы,
* Ленин ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.

## Шәхси тормошо
Ире — Смирнов Василий Александрович, улы — Алексей.

## Сығанаҡтар
* Вооружение и военная техника сухопутных войск России. Биографическая энциклопедия. ЗАО "Издательский дом «Столичная энциклопедия», 2010.
* https://phys.msu.ru/rus/about/sovphys/ISSUES-2015/05(114)-2015/22245/
* http://pvo.guns.ru/book/kupol/people.htm
* http://upmsu.phys.msu.ru/1952/novik.pdf
Белюстина Людмила Николаевна

**Белюстина Людмила Николаевна** (19 октябрь 1919 йыл — 8 сентябрь 1998 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы (1984), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1986).

## Биографияһы
Людмила Николаевна Белюстина 1919 йылдың 19 октябрендә Владивостокта инженер ғаиләһендә тыуа, дворян сығышлы, Ҡара диңгеҙ флоты адмиралы ейәнсәре.

1935 йылда Горький педагогия институтына уҡырға инә, ике йылдан Н. И. Лобачевский исемендәге Горький дәүләт университетының физика-математика факультетына күсә. Профессор Артемий Григорьевич Майер етәкселегендә диплом эше әҙерләй.

1940—1942 йылдарҙа аспирантурала уҡый, ғилми етәксеһе профессор Иван Романович Брайцев.

1943 йылдан һуғыш аҙағына тиклем бухгалтер булып эшләй.

1945 йылда университетҡа ҡайта һәм автоматик көйләү һәм тирбәлеүҙәр теорияһы кафедраһы ассистенты була. 1948 йылдан Горький университеты ҡарамағындағы Горький физика-техник тикшеренеү институтында (ГИФТИ) А. А. Андронов бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, цилиндрик фаза арауыҡлы системаларҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. 1956 йылда Евгения Александровна Леонтович-Андронова етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1960 йылдар башынан алып фазалы синхронизация системаларын өйрәнеү менән шөғөлләнә, был тема буйынса ғәмәли математика һәм кибернетика ғилми-тикшеренеү институтында ғилми лаборатория ойоштора. Горький университетында ғәмәли математика һәм кибернетика ғилми-тикшеренеү институтын булдырыуҙың инициаторы һәм 1964 йылдан уның беренсе директоры була. 1965 йылдан Горький дәүләт университеты лабораторияһы мөдире, 1991 йылдан әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.

;Докторлыҡ диссертацияһы:

* Качественно-численный анализ нелинейных систем управления частотой и фазой : диссертация … доктора технических наук: 05.13.02. — Горький, 1982. — 440 c.: ил. (Автоматическое управление и регулирование).

Техник фәндәр докторы (1984).

СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1986, коллектив составында) — «Теория фазовой синхронизации в радиотехнике и связи» эштәр циклы өсөн.

Ире — Беллюстин Алексей Всеволодович (1913—1991), 1965—1978 йылдарҙа Горький университетының физика факультеты кристаллография кафедраһы мөдире.

Бугровский зыяратында ерләнгән, 10-сы участка.

## Сығанаҡтар
* Белюстина Л.Н, Нижегородский некрополь
Беседнова Наталия Николаевна

**Беседнова Наталия Николаевна** (2 февраль 1935 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-микробиологы һәм иммунологы. 1988—2010 йылдарҙа  Г. П. Сомов исемендәге Эпидемиология һәм микробиология фәнни-тикшеренеү институты директоры. Рәсәй Фәндәр академияһы (2013) һәм Рәсәй Медицина фәндәре академияһы (2000) академигы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы, профессор. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1989).

## Карьераһы
1959 йылда И. М. Сеченов исемендәге I-се Мәскәү медицина институтын тамамлай. 1960 йылдан Рәсәй Медицина фәндәре академияһының эксперименталь медицина фәнни-тикшеренеү институтында эшләй.

1980 йылда Н. Н. Беседнова «Экспериментальное и клинико-иммунологическое изучение псевдотуберкулезной инфекции» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1991 йылда профессор дәрәжәһе ала. 1993 йылда «микробиология» һөнәре буйынса РМФА ағза-корреспонденты, 2000 йылда РМФА академигы итеп һайлана. 2001 йылда Н. Н. Беседноваға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме бирелә.

Н. Н. Беседнова етәкселеге аҫтында 21 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

## Фәнни ҡаҙаныштары
Н. Н. Беседнова 220 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография, 3 фәнни-популяр китап авторы. Уйлап табыуға 20 авторлыҡ таныҡлығына һәм патентҡа эйә.

Уның етәкселегендә ҡорһаҡ тифы, псевдотуберкулез, дифтерия иммунологияһы буйынса эштәр циклы башҡарылған. Алыҫ Көнсығыш скарлатинаға оҡшаған биҙгәкте өйрәнеү буйынса эше өсөн 1989 йылда Н. Н. Беседнова институттың бер төркөм хеҙмәткәрҙәре иҫәбендә СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.

Уның етәкселеге аҫтында тинростим, митилан һәм транслам кеүек иммунокорректорҙар эшләнгән.

## Библиография
* Г. П. Сомов, Н. Н. Беседнова «Геморрагические лихорадки» (1981)
* Г. П. Сомов, Н. Н. Беседнова «Опасность, таящаяся в природе» (1985)
* Г. П. Сомов, В. И. Покровский, Н. Н. Беседнова, Ф. Ф. Антоненко «Псевдотуберкулез» (1990, 2001)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Беседнова Наталья Николаевна (к 70-летию со дня рождения) // Бюллетень Сибирского отделения Российской Академии медицинских наук : ежеквартальный научно-теоретический журнал. — 2005. — N 1 . — С. 147—148. — ISSN 0207-6322
* Н. Н. Беседнова в справочнике «Медики России»
* Сайт ФГБНУ НИИЭМ имени Г. П. Сомова
Резникова Мария Егоровна

**Резникова Мария Егоровна** (20 май 1929 йыл) — совет ауыл хужалығы производствоһы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
1929 йылдың 20 майында Һамар өлкәһе Оло Чернигов районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

1942 йылдан алып, дүрт класты тамамлағандан һуң, ун өс йәшенән Оло Чернигов районында колхозда эшләй башлай.

1952 йылда тормошҡа сыҡҡандан алып М. Е. Резникова ғаиләһе иренең тыуған яғына Краснодар крайының Лабинск районы Ҡыҙыл ҡасабаһына күсенә. М. Е. Резникова «Вознесенский» сусҡасылыҡ совхозының баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй башлай.

Һуңыраҡ совхоздың сусҡа фермаһына эшкә күсә һәм тиҙҙән малсылыҡ тармағының алдынғы эшсеһе булып китә. 1970 йыл йомғаҡтары буйынса — 996 сусҡа бәрәсе, йәғни һәм инә сусҡанан 19,8 баш, үҫтереп, рекорд ҡуя. Бәрәстәрҙең һур береһенең ике айлыҡ саҡтағы ауырлығы пландан тыш 3,4 килограммға күберәк була.

1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары, дәүләткә ер эшкәртеү һәм малсылыҡ продукцияһын һатыу буйынса биш йыллыҡ планды үтәгәне өсөн» Мария Егоровна Резниковаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Артабанғы йылдарҙағы эш йомғаҡтары буйынса СССР Юғары Советы президиумының 1973 йылдың 6 сентябрендәге указы менән И. Е. Резникова «хеҙмәт отличиеһы өсөн» икенсе тапҡыр Ленин ордены менән бүләкләнә.

1977 йылдан пенсияла, Краснодар крайының Ҡыҙыл ҡасабаһында йәшәй.

## Наградалары
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (8.04.1971)
* Ленин ордены (8.04.1971, 6.09.1973)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Трудовая слава Кубани: люди немеркнущей славы* / под ред. Н. Л. Заздравных, Л. Д. Мурзиной. — Изд. 2-е. — Краснодар : Диапазон-В, 2006 г. — 188 с. — ISBN 5-91050-023-6
Зимняя Ирина Алексеевна

**Зимняя Ирина Алексеевна** (17 март 1931 йыл) — СССР педагогы һәм ғалим-психологы, психология фәндәре докторы (1974), профессор (1976), Рәсәй Мәғариф академияһы (РМА) академигы (1995; 1993 йылдан РМА мөхбир ағзаһы). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).

## Биографияһы
1931 йылдың 17 мартында Мәскәүҙә хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуа.

1954 йылда Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтының Инглиз теле факультетын «рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлай.

1954—1973 йылдарҙа — психология кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, 1973—1990 йылдарҙа — Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтының психология кафедраһы мөдире.

1990—2011 йылдарҙа — Мәскәү Ҡорос һәм иретмәләр институтының Юғары белем сифаты институтында «мәғарифты гуманлаштырыу» секторы баш ғилми хеҙмәткәре мөдире була.

1961 йылда — һүҙҙе ҡабул итеү мәсьәләһе темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы, 1974 йылда тыңлау һәм һөйләү психологияһы буйынса докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.

1993 йылдың 17 мартында А. И. Зимняя мөхбир ағзаһы итеп һайлана, ә 1995 йыл>дың 6 апреленән — Рәсәй мәғариф академияһының академигы — Психология һәм йәш физиологияһы бүлексәһендә тора. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: психолингвистика, педагогик психология, сит ил телдәрен өйрәтеү психологияһы.

И. А. Зимняяның ғилми етәкселегендә 1997—2005 йылдарҙа Рәсәйҙә белем биреү системаһында дөйөм стратегия эшләнә. Ирина Алексеевнаның фәнни эшмәкәрлегендә һүҙ тыуҙырыу һәм телмәрҙеҡабул итеүҙең үҙенсәлекле функционал-психологик схемаһы бигерәк тә әһәмиәтле, уның телмәр психологияһына һәм психолингвистикаға телмәрҙе «мәғәнәүи ҡабул итеү» терминын индереүе хәҙерге ваҡытта был фәндәр теорияһының мөһим элементтарының береһе булып тора.

## Наградалары
* Почет Ордены (2007)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1981)
* К. Д. Ушинский миҙалы (1991)

### Исемдәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989)
* Рәсәй Федерацияһы юғары һөнәри белем биреү почетлы хеҙмәткәре (1994)

## Иҫкәрмәләр
Саҡматаш

**Саҡматаш** ( праслав. *kremy, төп килеш kremene; иҫке слав. кремы, төп килеш кремене) — ултырма тау тоҡомдары араһындағы кристалл аморф кремнезёмдан (SiO) торған минерал ҡатлам.  Тимер һәм марганец окисе йоғонтоһонда йыш ҡына төрлө төҫтә була.

## Физик-химик үҙенсәлектәре
*Моос Шкалаһы* буйынса минералдың ҡатылығы — 7. Саҡматаш быяланы сыя. Тығыҙлығы — 2,6 г/се3.

## Ҡулланылышы

### Борон
Боронғо кеше саҡматашты көнкүреш әйберҙәре һәм ҡорал эшләү өсөн ҡулланған  (уҡ башаҡтары, бысаҡтар һәм  башҡалар). Саҡма сағып ут ҡабыҙғандар. Һуңғараҡ  саҡматашты ата торған ҡоралдарҙа ҡулланғандар. Ундай таш "саҡма" тип аталған, саҡма мылтыҡтар ҙа булған 

### Хәҙерге заманда
Хәҙерге ваҡытта саҡматашты сағыштырмаса арзан сеймал булараҡ таш биҙәутәр эшләү өсөн ҡулланалар.

**Ҡара таш** тигән төрө лә бар, ул әҙ генә органик ҡатнашма арҡаһында шул төҫкә инә. Ул һыуҙың  структураһын үҙгәртә һәм зарарһыҙландыра тигән ышаныу ҙа бар . Әммә фәнни рәүештә иҫбатлап ҡарамағандар.

## Мәғәнәүи үҙенсәлеге
Урыҫ телендә саҡматаш менән кремний оҡшаш яңғырашлығы арҡаһында (*кремний* һәм *кремень*) терминдар буталғылай.  

Күсмә мәғәнәлә — саҡматаштай ҡаты - көслө рухлы, ғорур, һүҙенән ҡайтмаҫ кешегә ҡарата ла ҡулланыла.  ().

О мөхәббәт!
Күпме йыуаштарҙы 

Батыр яһап солтан ир иттең.
 
**Саҡматаштай** ҡаты ҡатындарҙы 
Балауыҙҙан былай иреттең. *М. Кәрим.*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Описание, генезис и фотографии кремней
* Строение и происхождение конкреций кремнезёма в осадочных породах
* О происхождении природного кремнезёма на примере Подмосковья
Гаврилова Римма Александровна

**Гаврилова Римма Александровна** (31 июль 1934 йыл, Вязники, Владимир өлкәһе — 28 август 2008 йыл, шунда уҡ) — СССР туҡыусыһы, йәмәғәтсе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974). 1966 йылдан КПСС ағзаһы. Владимир өлкәһенән СССР-ҙың 10-сы һәм 11се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1979-1989). Юғары Совет Президиумы ағзаһы (1979-1989).

## Биографияһы
1934 йылдың 31 июлендә Вязники ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. 1942 йылда фронтҡа киткән атаһын юғалта. Физик хеҙмәт менән иртә осраша, ғаиләгә ярҙам итергә кәрәк була.

1949 йылда ете класты тамамлағас, туҡыу техникумына уҡырға инә, ләкин ярты йылдан туҡыу фабрикаһына эшкә барырға мәжбүр була. Тәүҙә ике станокта эшләй, әммә тиҙҙән уға дүрт станокты, ә һуңынан алты туҡыу станогын ышанып тапшыралар. Эш менән бер рәттән техникумдың киске курстарын тамамлай.

1970 йылда 16 станокта эшләй башлай, биш йыллыҡ пландарын алдан үтәй.

1970 йылдан алып 1975 йылға тиклем 2-се саҡырылыш Владимир өлкә советы һәм Вязниковский ҡала советы депутаты итеп һайлана. 1975 йылда СССР Юғары Советы депутаты була. 1985 йылға тиклем СССР-ҙың Юғары Советы Президиумына эшсе синыф вәкиле булараҡ инә.
1989 йылдан алып хаҡлы ялда.

2008 йылдың 28 авгусында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974)
* ике Ленин ордены (1971)
* Октябрь Революцияһы ордены (1981)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* СССР Дәүләт премияһы (1977)
* ВДНХ-ның Алтын миҙалы
* Вязники ҡалаһының почетлы гражданы
* Дечин (Чехия) ҡалаһының почетлы гражданы
* Хуана-Хата (Мексика) ҡалаһының почетлы гражданы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Умерла Р. А. Гаврилова
* http://www.prizyv.ru/archives/332148 Жила к труду привычная девчоночка фабричная
* Виртуальный Владимир
Вейверите София Мотиевна

**София Мотиевна Вейверите** (13 октябрь 1926 йыл, Каунас янындағы Науятриобяй ауылы, Литва — 23 февраль 2009 йыл, Вильнюс) — рәссам, һынлы сәнғәт профессоры; Литва ССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1974), Литва ССР-ының халыҡ рәссамы (1976); СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1981), Литва ССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1974).

## Биографияһы
Каунас гимназияһы уҡыусыһы. Каунас биҙәү-ҡулланма сәнғәте институтын тамамлай, унда Ушинскас Стасис етәкселегендә монументаль сәнғәтте өйрәнә. 1957 йылда Литва ССР-ы Рәссамдар союзына ҡабул ителә.

1948 йылда уҡ, уҡыуын тамамлағанға тиклем, Каунас ҡалаһы сәнғәт институтына һынлы сәнғәтте уҡытырға саҡырыла. 1952 йылдан Вильнюс Дәүләт сәнғәт институтында рәсемдән уҡыта, аҙаҡ нәфис текстиль бүлеген алып бара, ә 1968 йылдан фреска һәм мозаика курсын уҡыта. Республикала йәш фреска һынлы сәнғәте мәктәбе формалашыуына ҙур өлөш индерә. Һәр саҡ сюжетының эпик масштаблылығы, һүрәтләү алымдарының монументаллеге һәм лаконизмы менән үҙенә тартып торған, станокта башҡарылған ҙур полотнолар авторының монументаль сәнғәт бүлегендә уҡытыу эше, рәссамдың эске үҫешенең тәбиғи дауамы булып тора.

1978 йылдан рәссам станокта башҡарылған һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә. 1966 йылдан — доцент, 1982 йылдан — профессор.

## Ижады
Фрескасы. Монументаль, баҙыҡ, ҙур масштаблы, күп функциялы дизайн әҫәрҙәре авторы. Портретсы, уның эштәрендә боронғо оҫталарҙың (XVI—XVII быуаттар) йоғонтоһо сағыла, деталдәрҙә ренессанс һәм барокко портреттарына оҡшатып стилләштереү күҙәтелә.

Уның байтаҡ эштәре Третьяков галереяһында һәм Пушкин исемендәге һынлы сәнғәт музейында, София милли галереяһында (Болгария), Литва театр, музыка һәм кино музейында һәм Литваның башҡа музейҙарында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

## Һайланма хеҙмәттәре
1. «Ял» (1965)

2. «Ҡорос» (1969)

3. «Аугустинас Савицкас портреты» (1968)

4. «Беҙҙең хирургтар» (1974)

5. «Ҡыҙ портреты» (1990)

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
1. 1971 — Мәскәүҙә Бөтә Союз художество күргәҙмәһе премияһы.

2. 1972 — Балтик биенналеһының беренсе премияһы.

3. 1976 — Литва ССР-ының халыҡ рәссамы.

4. 1974 — Литва ССР-ының атҡаҙанған рәссамы.

5. 1974 — Литва ССР-ының дәүләт премияһы.

6. 1976 — Литва ССР-ының халыҡ рәссамы.

7.* 1981 — СССР Дәүләт премияһы .

8. 1981 — СССР художество академияһының «Йәш ғаилә» картинаһы өсөн көмөш миҙалы.

9. 1981 — Балтик буйының беренсе өс йыллыҡ премияһы.

10. 1984 — Югославияның халыҡ-ара китап биенналеһы (Тузла).

11. 1986 — «Халыҡтар дуҫлығы» ордены.

12. 1996 — Бөйөк Литва кенәзе Гядиминас Орденының Командор тәреһе.

13. 2004 — Эстон Аҡ йондоҙ ордены 5 класс.

14. 2006 — Һүрәттәр конкурсында 1-се премия.

15. 2006 — П. Александравичюс премияһы.

16. 2009 — Литваның мәҙәниәтен һәм сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Литва Хөкүмәте премияһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Литовская художница София Вейверите
* Биография
*
Шарыгина Анна Борисовна

**Шарыгина Анна Борисовна** (; 1978 йыл) — украин феминисткаһы һәм LBGT активисткаһы.. «Сфера» ҡатын-ҡыҙҙар ассоциацияһы, Харьковта лесбий феминистик ойошмаһы, «Киев Прайд» йәмәғәт ойошмаһы, Кивета гей-парад ойоштороусы

## Биографияһы
Анна Шарыгина 1978 йылда тыуған. 2006 йылда Docudays Кеше хоҡуҡтары буйынса урта мәктәпте тамамлай. Йәмәғәт эшмәкәрлеген Рәсәйҙең «Волга» лесбий форумында үтә. Һуңынан Лайма Гейдар менән «Феминизм» украин порталында психологи консультацияа лып бара.

Анна Шарыгина Вера Чемыгина менән берлектә ун йылдан ашыу lbgt украин ойошмаһында һәм лесбий йәмғиәттәре эшендә ҡатнаша. Улар беренсе тапҡыр Киев буйлап тиңлек хәрәкәтен үткәрә. Фекерҙәштәре менән Харьковта «Сфера» лесбий ойошмаһын төҙөй. Анна Шарыгина Харьков Милли университеты аспирантураһын тамамлаған, уның ғилми тикшеренеүҙәренең темаһы — гендер оҡшашлығы һәм сексуаль ориентация.

Беренсе прайд-парад 2013 йылда Киевта үтә. 2014 йылда тәнәфес була. Икенсе бындай тиңлек өсөн урам буйлап йөрөү 2015 йылда полиця оҙатыуында, бер нисә йәмәғәт ойошмаһы хуплауында үтә. Әммә ул акцияла ҡатнашыусыоарға ҡаршы булыусылар арҡаһында 15 минут ҡына дауам итә Шулай уҡ был сараға тәүге тапҡыр өс drag-queen ҡушыла. Ун кеше, шул иҫәптән ваҡиғаларҙы һаҡлаған милиция хеҙмәткәрҙәре яралана.

Активистка украин лесбийҙары өс баҫымдан яфа сигә, тип белдерә: ҡатын-ҡыҙ булараҡ, гомосексуаль ҡатын-ҡыҙ булараҡ һәм ЛГБТ хәрәкәтендә эске дискриминацияла:

2019 йылда Анна Шарыгина Харьковта мартта үткәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙҙар теләктәшлеге аҙнаһын ойоштороусылар араһында була:

2020 йылдың ғинуарында Анна Майк Помпеоны Украинаға килеп тә ЛГБТ хәрәкәте лидерҙары менән осрашмағаны өсөн тәнҡитләй.

Анна Шарыгина шулай уҡ Украина Юғары Советында ойошторолған һәм 300 халыҡ депутаты ингән «Ҡиммәттәр, дәрәжә, ғаилә» фракция-ара берекмәһенә лә ышанмай. Депутат берләшмәһенең маҡсаты «украин йәмғиәтенең мәңгелек ҡиммәттәрен һаҡлау һәм сәйәси мода өсөн тәбиғи нигеҙ хоҡуҡтарын юҡ итергә тырышуға ҡаршы тороу».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Story no.11. Anna Sharyhina, *Gay Alliance Ukraine*, Nov 25, 2015.
* Chanelle Grand, Portrait: Anna Sharyhina, et militante directrice de la marche de la fierté LGBT en Ukraine, STOP Homophobie, 5 October 2015.
* Hanna Sokolova, anna-sharyhina-interview-en/ «When we compromise, it’s as if we admit we’re not equal»: Anna Sharyhina on feminism and LGBT rights in Ukraine, openDemocracy, 22 May 2019.
Дыховичная Нина Абрамовна

**Дыховичная Нина Абрамовна** (7 апрель 1914 йыл — 9 апрель 2006 йыл) — СССР-ҙың инженер-конструкторы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1973).

## Биографияһы
Нина Абрамовна Дыховичная Мәскәүҙә материалдар белгесе, Мәскәү тау институты профессоры Абрам Ионович Дыховичный ғаиләһендә (1882, Каменец-Подольск — 1963 йыл, Мәскәү) тыуған. 1936 йылда В. В. Куйбышев исемендәге Мәскәү дәүләт төҙөлөш университетын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң авиация сәнәғәте объекттарын проектлау менән шөғөлләнә, Балтик буйы проект ойошмаларында эшләй.

1948 йылда Мәскәүгә ҡайта. Мәскәүҙә П. А. Красильников менән бергә (уның урынбаҫары булараҡ) Тарас Шевченко яр буйы урамында бейек «Украина» ҡунаҡханаһы конструкцияһын эшләй. Тольятти ҡалаһында Автозаводской районы проектының баш инженеры (баш архитекторы — Б Р. Рубаненко) була.

1985 йылдан ғүмеренең һуңғы йылдарына тиклем торлаҡ Үҙәк эксперименталь проектлау фәнни-тикшеренеү институтында (ЦНИИЭП) баш инженер вазифаларында эшләй. СССР-ҙа тәүге эре панеллы йәмәғәт бинаһы — Мәскәүҙәге «Спортивная» метроһы янында «Юность» ҡунаҡханаһының конструкцияһы авторы (баш архитекторы — Ю. В. Арнд).

«Остановиться, оглядеться» китап-хәтирәһен яҙған (ЦНИИЭП торлаҡ баҫмаһы, Мәскәү, 2007).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980)
* СССР-ҙың дәүләт премияһы (1973) — Тольятти ҡалаһының Автозаводской районын проектлаған өсөн
* СССР Министрҙар Советы премияһы (1966) — Ташкентта туғыҙ ҡатлы панелле йорттар проектлаған өсөн
* СССР Министрҙар Советы премияһы (1982) торлаҡ төҙөүҙә ҡоросто һәм хеҙмәт ресурстарын экономиялауҙы тәьмин итеүсе проект ҡарарҙары әҙерләгәне һәм индергәне өсөн.

## Ғаиләһе
* ейәндәре — радио тапшырыуы алып барыусы Алексей Валерьевич Дыховичный һәм Алексей Алексеевич Венедиктов.
* ағайҙары — яҙыусы-сатирик Владимир Абрамович Дыховичный һәм архитектор, төҙөлөш проектлау теоретигы Дыховичный Юрий Абрамович.

## Иҫкәрмәләр
Васильева Татьяна Антоновна

**Васильева Татьяна Антоновна (Слобода)** (1925 йыл — 2004 йыл) — совет ауыл хужалығы производствоһы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

## Биографияһы
1925 йылда Башҡорт ССР-Ы Иглин районының Кудряш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

1932 йылда Т. А. Васильеваның ғаиләһен, башҡа бик күптәр менән кулак тип, Себергә һөргөнгә оҙаталар.

1937 йылда ата-әсәһе менән бергә Кемерово өлкәһенең Прокопьевск ҡалаһына күсенә, шунда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай.

1942 йылда Прокопьевск ауыл хужалығы техникумында белем ала һәм машина-трактор станцияһында участка агрономы булып эшләй.

1948 йылда Т. А. Васильева үҙе хеҙмәтләндергән хужалыҡтарҙа бойҙайҙан 351,2 гектар майҙанда гектарынан — 22,6 центнер, 158,4 гектар арыш майҙанынан гектарынан 22,2 центнер уңыш ала.

1949 йылдың 25 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән «колхоздың мотлаҡ поставкалары һәм ауыл хужалығы продукцияһының барлыҡ төрҙәре буйынса контрактацияны үтәгәндә бойҙайҙан һәм арыштан юғары уңыш алғаны, 1948 йылда МТС эше өсөн аҙыҡ-түлек менән түләгәне һәм 1949 йылдағы сәсеү өсөн барлыҡ культураларҙың орлоғо менән тулыһынса тәьмин иткәне өсөн» Татьяна Антоновна Васильева Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә һәм Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалына лайыҡ була.

Һуңынан Т. А. Васильева Пионерҙар һарайында баҡсасы, район архивында мөдир булып эшләй.

Прокопьевск ҡалала йәшәй. 2004 йылдың сентябрендә вафат була.

## Наградалары
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (25.02.1949)
* Ленин ордены (25.02.1949)
* "1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарндағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн"миҙал

## Иҫкәрмәләр
Краснова Клавдия Фёдоровна

**Краснова Клавдия Федоровна** (2 май 1925 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

## Биографияһы
Клавдия Федоровна Краснова Алтай крайының Глинка ауылында 1925 йылдың 2 майында тыуған. 1930 йылда биш йәшендә етем ҡала һәм балалар йортонда тәрбиәләнә, шунда башланғыс белем ала.

1942 йылдан һуғыш осоронда Совет районының В. И. Ленин исемендәге колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай —махорка плантацияларында колхозсы була, һуңынан икмәк үҫтерә һәм һауынсы булып эшләй. 1948 йылда иген үҫтереү буйынса звеноны етәкләй, 27 гектар майҙанда һәр гектарынан 29,7 центнер бойҙай һәм 22 гектар майҙанда һәр гектарынан 29 центнер арыш ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 20 майындағы указы менән «1948 йылда арыш һәм бойҙайҙан юғары уңыш алыу өсөн» Краснова Клавдия Федоровнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1953 йылдан край еткәсе кадрҙар әҙерләүҙең 3-йыллыҡ ауыл хужалығы мәктәбен тамамлағандан һуң, агроном һөнәрен алып, «Коммунизмға юл» колхозында баҡсасылыҡ бригадаһы бригадиры була, ә 1961 йылдан — «Донъя һағында» колхозында эшләй.

Алтай крайы халыҡ депутаттары советы депутаты итеп һайлана. Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң Томск өлкәһенең Северск ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (20.05.1949)
* Ленин ордены (1949)
* «1941 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Трудовая слава Алтая* / В. М. Самотохин. — Барнаул : Алт. кн. изд-во, 1985 г. — 223 с.
Кильдишева Клавдия Сергеевна

**Кильдишева Клавдия Сергеевна** (1917-1994) — совет инженер-һынаусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

## Биографияһы
Клавдия Сергеевна Кильдишева 1917 йылдың 6 мартында Вязьма ҡалаһында (хәҙер — Смоленск өлкәһе) тыуған. 1934 йылда урта мәктәпте, 1940 йылда — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай, шунан һуң А. Н. Туполевтың конструкторҙар бюроһында самолеттарҙың ныҡлығын иҫәпләү буйынса инженер булып эшләй.

1941 йылдың февраленән А. С. Яковлевтың тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында самолеттарҙы ныҡлыҡҡа иҫәпләүсе-инженер булып эшләй. 1943-1946 йылдарҙа авиация заводтарының береһендә профком етәксеһе була, 1946—1949 йылдарҙа самолеттарҙы статик һынау лабораторияһы начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1949 йылдан А. С. Яковлев Тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында начальник урынбаҫары, ғилми-тикшеренеү бүлеге етәксеһе вазифаларын биләй. 1966 йылдан ғилми-тикшеренеү эштәре буйынса баш конструктор урынбаҫары сифатында эшләй. 1972 йылда уға Ленин премияһы, ә 1977 йылда — СССР Дәүләт премияһы бирелә.

СССР Юғары Советы Президиумының ябыҡ указы менән 1981 йылдың 23 июнендә «авиация техникаһын төҙөүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Клавдия Сергеевна Кильдишева Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.

1982 йылда Кильдишева хаҡлы ялға сыға, Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер статусын ала. Мәскәүҙә йәшәй. 1994 йылдың 2 майында вафат була, Мәскәүҙең Котляковский зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ике Ленин ордены,

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены 

- «Почёт Билдәһе» ордены

- күп миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Кононова Мария Михайловна

**Кононова Мария Михайловна** (18 август 1898 йыл, Ырымбур — 20 февраль 1979 йыл, Мәскәү) — СССР ғалимы, тупраҡтың органик матдәһен өйрәнеү өлкәһендә белгес. Биология фәндәре докторы, СССР дәүләт премияһы лауреаты (1968).

## Биографияһы
1917 йылда ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай. 1917—1918 йылдарҙа Воронеж ауыл хужалығы институтында уҡый, 1921—1925 йылдарҙа Урта Азия университетының физика-математика факультетында биология бүлегендә, 1925—1928 йылдарҙа — аспирантурала микробиология һәм үҫемлектәр физиологияһы кафедраһында эшләй.

1926 йылдан 1932 йылға тиклем Аҡ-Ҡаваҡ тәжрибә станцияһында микробиолог.

1932 йылдан В. В. Докучаев исемендәге Тупраҡ институтында эшләй. 1945—1976 йылдарҙа тупраҡ биохимияһы лабораторияһы мөдире.

1935 йылда диссертация яҡламайынса ауыл хужалығы фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе бирелә. 1943 йылда «Органическое вещество почв сухих степей Заволжья и процессы превращения его в условиях орошаемого земледелия» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1946 йылдан алып — биохимия профессоры.

## Хеҙмәттәре
; Монографиялары
 
- *«Проблема почвенного гумуса и современные задачи его изучения» (1951), 1952 йылда уның өсөн В. В. Докучаев исемендәге премияға лайыҡ була.

- *«Органическое вещество почвы. Его природа, свойства и методы изучения»'' (1963).

1968 йылда был китаптары өсөн СССР Дәүләт премияһы бирелә. Монографиялары Англияла (1961, 1966), ГДР-ҙа (1958), Польшала (1955, 1968), Японияла (1963, 1976), Ҡытайҙа (1956) баҫылып сыға.

1975 йылда «Гумус естественных и освоенных почв» китабы баҫылып сыға.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1953)
* СССР дәүләт премияһы (1968)
* В. В. Докучаев исемендәге премия (1952)
* миҙалдар.

## Сығанаҡтар
* Женщины-почвоведы
* Мария Михайловна Кононова: (К 70-летию со дня рождения и 43-летию научной и общественной деятельности. Почвоведение, 1968, № 8.
* Д. С. Орлов. Химия почв.