open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үтәп Яратҡолов

**Үтәп Яратҡолов** (тыуыу һәм вафат булыу датаһы билдәһеҙ) — Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, полковник.

## Биографияһы
Үтәп Яратҡолов хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Яратҡол ауылында йәшәгән. Иҫәт провинцияһының Әйле улусы башҡорттарынан. Шул уҡ улустың сотнигы. 1772 йылда старшина Байғаҙы Ҡоҙамышев командаһында сотник булған.

1773 йылдың көҙөндә Иҫәт провинцияһы тарафынан үҙен батша тип иғлан иткән Пугачёв ғәскәренә ҡаршы башҡорттарҙы мобилизациялағанда Үрге Яйыҡ ҡәлғәһенә саҡырып алына һәм 469 кеше иҫәбендә Троицк батальоны командаһына индерелә (Ҡыҙыл ҡәлғәһе коменданты командир секунд-майор И. Демидов була). Әммә ул башҡа Иҫәт башҡорттары менән берлектә Е. И. Пугачёв яғына күсә. Ошо провинция территорияһында хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы бәрелештә ҡатнаша.

1774 йылдың май-июнь айҙарында Пугачев бойороғо буйынса Хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡаҙаҡтар менән уртаҡ сығыш яһау планын эшләү һәм ҡораллы ярҙам тураһында һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн башҡорттарҙың өс делегацияһы Урта йөҙ хакимы Әбләй-ханға ебәрелә. Икенсе делегацияны Үтәп Яратҡолов, Һөйәрғол Яманаев һәм Сағыр Иләймәнов тәшкил итә. Мөһимлеге һәм компетентлығы өсөн барлыҡ өс дипломатҡа ла Пугачёв полковник чинын бирә. Дипломатик миссияның һөҙөмтәләре билдәһеҙ. С.У. Таймасовтың раҫлауҙары буйынса, 1774 йылдың көҙөнә тиклем Үтәп Яратҡолов Пугачёв ғәскәрендә көрәшеп йөрөүен дауам итә. Һуңғараҡ үҙ ғәйебен танып, подполковник И. Л. Тимашевҡа бирелә. Яратҡол ауылы янында генерал-аншеф П.И. Паниндың поход канцелярияһы документтарында Үтәп Яратҡолов полковник тип билдәләнгән. Үтәп Яратҡоловтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* .

## Һылтанмалар
* Утяв Яраткулов
*
Әмин Ибраев

**Әмин Ибраев** (18-се быуаттың сиреге — 1780 йылдарҙан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Тиләү улусы старшинаһы Е. И. Пугачёв полковнигы.

## Биографияһы
Әмир Ибраев Себер даруғаһы Тиләү улусы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Әмин ауылында тыуған. Тиләү улусының старшинаһы була. Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Иҫәт провинцияһы отряды менән етәкселек итә. Отрядҡа урындағы халыҡты йәлеп итә, фураж, аҙыҡ-түлек йыйыуҙы, юлдарҙы, кисеүҙәрҙе һаҡлауҙы ойоштора.

1774 йылдың май — ноябрь айҙарында Әмин Ибраев отряды алты йөҙгә яҡын кеше менән Себер даруғаһында хәрәкәт итә. Салауат Юлаев һәм Юлай Аҙналиндар менән берлектә И. И. Михельсон етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Ҡытау-Ивановск заводын штурмлауҙа һәм Ҡытаутамаҡ заводын алыуҙа ҡатнаша. 1774 йылдың көҙөнә тиклем хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғышып йөрөүе билдәле.

Крәҫтиәндәр һуғышы баҫтырылғандан һуң ғәйебен танып килә, хөкүмәт вәкилдәре алдында ант итә. 1777 йылдарға тиклем Тиләү улусы старшинаһы булғаны тураһында мәғлүмәттәр бар.

## Легенда
Әмин батыр тураһында легенда телдән-телгә, быуындан-быуынға күсеп килә. Унда Әмин ауылына көтмәгәндә утыҙлап һалдаты менән кенәз Брагиндың килеп төшөүе һәм «Ташҡаҙған» тигән тауҙан аҡ кварц ташып сығартып, кирбес һуҡтыра башлауы, тимерлек төҙөтөп, балта, кәрәк-яраҡтар эшләтеүе тураһында һөйләнә. Егеттәр Брагиндың рөхсәтенән башҡа өйләнә алмағандар. Әмин был мыҫҡыллауға түҙә алмай, Брагинды Талҡаҫ күле буйында һағалап тороп, уҡ менән атып үлтерә. Батша кешеләре Брагинды кем үлтергәнлеген һорап йөрөһәләр ҙә халыҡ батырын һатмай. Батша кешеләре килеп ауылды яндырып китә. Легендала ауылдың 1790 йылдар аҙағында тергеҙелеүе һәм Ташауыл исеме менән йөрөтөлөүе тураһында телгә алына. XIX быуат аҙағында Әмин батыр хөрмәтенә ауылды Әмин тип йөрөтә башлайҙар.

## Хәтер
* Әмин ауылы уртаһындағы түбәлә Әмин Ибраевҡа арнап һәйкәл асыла

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Кулбахтин Назир, тарих фәндәре докторы «Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов»
* История Башкирских родов. Кубаляк, Кувакан, Теляу. Том 29, Уфа-2018, с.110 
* Салауат Таймасов. Восстание 1773—1775 г.г.в Башкортостане. Уфа «Китап» 2000—376 стр.
Көсөков

**Көсөков** — фамилия.

* Көсөковтар — башҡорт дворяндары нәҫеле.
* Көсөков Раил Фазыл улы (28.03.1952), опера йырсыһы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2009), Башҡортостандың халыҡ артисы (2000), Ғәлимов Сәләм исемендәге премия һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика конкурсы лауреаты.
* Көсөков Хәмиҙулла Шаһингәрәй улы (1871 — ?) — уҡытыусы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән.
* Ҡолой Көсөков — кантон башлығы.
----
* Ғәфифә Көсөкова

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кучуков Шамил Шакир улы (1973 й.) — радиотележурналист.
Рәхмәтуллин Рафаэль Ғиниәт улы

**Рәхмәтуллин Рафаэль Ғиниәт улы** (3 ғинуар 1929 йыл) — актёр, үҙешмәкәр театр режиссёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Рафаэль Ғиниәт улы Рәхмәтуллин 1929 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Нуриман районы Сураш ауылында тыуған.
 
1953 йылда Өфө музыкаль техникумын, «милли театр актёры» һөнәре буйынса тамамлай. Актёр, үҙешмәкәр театр режиссёры. 

Баймаҡ дәүләт драма театрында эшләй. 

1956 йылдан Магнитогорск ҡалаһында хеҙмәт итә. 1957 йылдан Төҙөүселәрҙең үҙәк клубы директоры. 

1963—2002 йылдарҙа «Магнитогорск металлургия комбинаты» ААЙ Мәҙәниәт һәм техника һарайының художество етәксеһе. 

1970—1979 йылдарҙа «Ләйсән» ансамбле етәксеһе. 

1963 йылда Рафаэль Ғиниәт улы үҙешмәкәр башҡорт-татар театры ойоштора. 

Был театр 26 тапҡыр өлкә, зона, һәм Бөтә Союз үҙешмәкәр ижад ярыштарында һәм конкурстарында призёр, еңеүсе һәм лауреат исемдәренә эйә булды. 

1963-1999 йылдарҙа Ҡазан, Ырымбур, Өфө, Силәбе, Башҡортостан Республикаһына гастроль менән йөрөнөләр. 

1971 йылда үҙешмәкәр театр халыҡ коллективы исеменә лайыҡ булды. 

Театрҙа һуңынан профессиональ артистар булып танылған һәләтле йәштәр үҙ көсөн һынаны: 
- Татар АССРының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре композитор Р. Бакиров
- Татар АССР-ының халыҡ артисы Г. Рәхимҡолов (Магнитогорск)
- Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы Р. Ғәлләмов (Екатеринбург)
- Халыҡ-ара вокалистар конкурс-фестивале лауреаты Р. Яппарова (Татарстан Республикаһы)
- Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәрҙәре А. Ғайсина, М. Мырҙағәлин, Р. Хәкимова. 

Рәхмәтуллин Рафаэль Ғиниәт улы — бик күп дөйөм ҡала милли байрамдары, башҡорт һәм татар яҙыусылары һәм драматургтары менән осрашыуҙар инициаторы,ойоштороусыһы һәм ҡатнашыусыһы булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* 1947 — «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» 
* 1983 — РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре 
* 1996 — Магнитогорск ҡалаһының почётлы гражданины

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәхмәтуллин Рафаэль Ғиниәт улы - актёр, режиссёр
Мөхәмәт Сәфәров

**Мөхәмәт Сәфәров** — Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан старшина, Пугачёв полковнигы.

## Биографияһы
Мөхәмәт Сәфәров — Иҫәт провинцияһы Ҡара-Табын улусына ҡараған Сәфәр  (тәүҙә Айыт тип атала, кем хөрмәтенә бирелеүе билдәһеҙ)  (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының  Учалы районы Сәфәр ауылы) типтәр ауылы кешеһе. Әнүәр Әсфәндиәровтың  тип аталған китабында уның 1467 йылда типтәрҙәр старшинаһы булыуы тураһында яҙыла. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан.

Иҫәт провинцияһы старшинаһы.

1774 йылда Баҙарғол Юнаев һәм Юламан Ҡушаев менән үҙҙәре йәшәгән биләмәләрҙә хәрәкәт итә.

1774 йыл ахырында «ғәйебен таныуын» белдереп, властар ҡулына бирелә.

1777 йылдан отставкалағы старшина.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* 
* Башҡорт ихтилалдары
* 
* 
* 
* История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. А. З. Асфандияров
## Иҫкәрмәләр
Нуғаев

**Нуғаев** — фамилия.
* Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы (15 май 1931 йыл, Өфө ҡалаһы) — инженер-механик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1989), профессор (1992), БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967).
* Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы (1898 йыл — вафат булған көнө билдәһеҙ) — хужалыҡ һәм партия етәксеһе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нагаев
Анна Багряна

**Анна Багряна** (; 24 март 1981 йыл, Фастив, Киев өлкәһе) — Украина шағиры, прозаик, драматург һәм тәржемәсе. Тәржемәләре поляк, болгар, македон һәм рус тедәренән.

## Китаптары
* «Соцветие слов» (Киев.: Просвита. — 2000, ISBN 966-7551-32-6),
* «Среди сиреневых снов» (Киев.: ЮАНА. — 2002, ISBN 966-95909-1-4),
* «Между богами и нами» (Киев.: ЮАНА. — 2005, ISBN 966-95909-4-9),
* «Прогулка по канату» (двуязычное украинско-польськое издание, Львов-Радом.: Каменяр. — 2008, ISBN 5-7745-1064-6),
* «Другие линии» (Киев.: Просвита. — 2009, ISBN 978-966-2133-20-2),
* «Заговор из любви» (Луцк.: Твердиня. −2011, ISBN 978-617-517-070-0).
* «Этимология крови» (Киев.: Факт. — 2008, ISBN 978-966-359-296-1),
* «Дивная такая любовь» (Киев.: Нора-друк. — 2010, ISBN 978-966-2961-53-9, в переводе на македонский — «Толку необична љубов». — Скопье.: Матица. — 2011, ISBN 978-608-10-0169-3),
* «Дошкуляка» (Киев.: Нора-друк. — 2012, ISBN 978-966-2961-90-4).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
*  
*
Бәширов Зыя Әхмәт улы

**Бәширов Зыя Әхмәт улы** (26 сентябрь (8 октябрь) 1910 йыл — 28 декабрь 1976 йыл, Силәбе) — сәйәси эшмәкәр, пропагандист, отставкалағы полковник.

## Биографияһы
Зыя Әхмәт улы Бәширов Өфө губернаһы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы) Һарайлы ауылында 1910 йылдың 26 сентябрендә (8 октябрь) тыуған.

1920-се йылдарҙың уртаһына тиклем батрак хеҙмәтендә йөрөгән.

1928—1931 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Оло Тәләк улус башҡарма комитеты секретары һәм ВЛКСМ-дың Ҡырмыҫҡалы район комитеты секретары.

1936 йылда Мәскәү план-иҡтисад институтын тамамлағандан һуң, Якутск ҡалаһына эшкә йүнәлтмә ала. Унда финанс бүлегендә өлкән экономист, сауҙа предприятиеһында баш бухгалтер, һуңғараҡ — Яҡут АССР-ының ҡулланыусылар союзында хеҙмәт итә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Ҡыҙыл Армия сафында: курсант, сәйәси бүлектең өлкән инструкторы, частың сәйәси етәксеһе урынбаҫары (замполит), Байкал аръяғы һәм Алыҫ Көнсығыш фронттары составындағы 10-сы айырым армияның сәйәси бүлек инструкторы һәм инспекторы.

Һуғыштан һуң да армия сәйәси органдарында хеҙмәтен дауам итә.

1956 йылдан Силәбе өлкәһендә урынлашҡан 32138-се ғәскәри частың сәйәси бүлек начальнигы.
1964 йылдан полковник дәрәжәһендә отставкаға сыға.

1968 йылдан Силәбе политехник институтында эшләй.

1973 йылдың апреленән «Белем» («Знание») Бөтә Союз йәмғиәтенең (хәҙер Урал-Себер Белем йорто) Фәнни-техник пропаганда йорто директоры. Был учреждениеның барлыҡҡа килеүенә, махсуслашыуына һәм ил эсендә иң яҡшы өҫтәмә белем биреү үҙәгенә әйләндереүгә күп өлөш индерҙе.

Бер нисә тапҡыр Силәбе эшсе депутаттарының ҡала һәм өлкә Советына депутат итеп һайланды.

КПСС-тың Силәбе өлкә комитеты ағзаһы булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* 7 миҙал

## Әҙәбиәт
* Баширов З. А. Атомный проект СССР: документы и материалы. Т.3, Кн.2 — 2009

## Һылтанмалар
* Бәширов Зыя Әхмәт улы
* Баширов З. А. Атомный проект СССР: документы и материалы. Т.3, Кн.2 — 2009

## Иҫкәрмәләр
Мөнирова Римма Мирас ҡыҙы

**Мөнирова Римма Мирас ҡыҙы** (24 октябрь 1948 йыл — 23 сентябрь 1998 йыл) — уҡытыусы, совет органдары хеҙмәткәре, Үрге Өпәле ҡалаһының почётлы гражданы (1998, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Римма Мирас ҡыҙы Мөнирова 1948 йылдың 24 октябрендә Татар АССР-ы Аҡтаныш районының Аҡкүҙ ауылында тыуған. 1966 йылда Полдневая урта мәктәбен тамамлағандан һуң 1972—1977 йылдарҙа Силәбе дәүләт педагогия институтының филология факультетында уҡый, бер үк ваҡытта 1966 йылдан рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 

1978 йылдан Этҡол ауылының 7-се тулы булмаған урта мәктәбе директоры.

1984 йылда халыҡ депутаттарының Этҡол ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана. Был яуаплы вазифала ул Этҡол ауыл Советы тораҡ пункттары — Дауыт, Ключи (1996 йылда Снежинск ҡалаһына ҡушыла) Этҡол ауылдарының иҡтисади, мәҙәни һәм социаль үҫеше өсөн күп эшләй. Теләһә ниндәй рангтағы етәкселәрҙең күңел асҡысын таба белде, уға Екатеринбург, Полевский, Снежинск ҡалалары ярҙам итте. Ул етәкселек иткән осорҙа мәктәптәр, клуб төҙөлә; тиҫтәләгән километр юлға асфальт түшәлә, 1985 йылда Этҡол ауылында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яҡташтарға һәйкәл ҡуйыла. Үрге Өпәлегә уҡыусыларҙың экскурсияларын, Этҡол халҡының байрамдарға, күргәҙмәләргә, спектаклдәргә барыуҙарын ойошторҙо. Мөнирова ауыл хакимиәте биләмәһендә башҡорттарҙың милли култураны тергеҙеүҙә булышлыҡ итә: Этҡол күле ярҙары янында археологик ҡаҙыныу эштәре алып барыуҙа ярҙам күрһәртә; башҡорт халҡының ғөрөф-ғәҙәттәре һәм ауыл тарихы менән бәйле материалдар йыя. 

Римма Мирас ҡыҙы Мөнирова 1998 йылдың 23 сентябрендә юл-транспорт фажиғәһендә һәләк була.

## Хәтер
2004 йылдың июлендә Этҡол ауылында Римма Мөнирова йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Силәбе өлкәһе порталында Мөнирова Римма Мирас ҡыҙы тураһында мәғлүмәт
* Почётные граждане
Кәртә (мәғәнәләр)

**Кәртә** — күп мәғәнәле һүҙ.
Кәртә һүҙенең ошондай мәғәнәләре бар:
* **Кәртә** — нәҙек оҙон ботаҡһыҙ ағас киҫентеһе, һайғау.
* **Кәртә** — ҡырҡып боталған нәҙек оҙон ағастан, һайғауҙан аралы итеп буйлай тотоп эшләнгән ҡойма.
* **Кәртә** — тормош юлындағы ҡаршылыҡтар, тотҡарлыҡтар
* **Кәртә** — мал тотҡан урын, ҡура ихатаһы

## Күсмә мәғәнәлә
* Кәртәгә инеү — көҙгөһөн малды ҡышҡы ҡурала аҫрай башлау.
* Кәртәгә инеү — төртипкә ултырыу, ипкә килеү
* Кәртәһе юҡ — тотоп, тыйып булмаған нәмә:*Ғәйбәттең кәртәһе юҡ*

## Топонимияла
* Кәртәле Запане — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Кәртәмеш (Тубыл ҡушылдығы) — Рәсәй йылғаһы. Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға.
* Кәртәле (ҡала) — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендә урынлашҡан ҡала
* Кәртәле районы — Силәбе өлкәһендә район.
* Кәртәле (Белорет районы) — Кәртәле (рус. Карталы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 595-се бит
Шаһиев Мөнир Әхмәтйән улы

**Шаһиев Мөнир Әхмәтйән улы** (2 февраль 1929 йыл) — уҡытыусы, совет һәм партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы (2000).

## Биографияһы
Мөнир Әхмәтйән улы Шаһиев 1929 йылдың 2 февралендә Башҡорт АССР-ының Арғаяш кантоны (хәҙер Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) Биктимер ауылында тыуған. 1973 йылда Силәбе дәүләт педагогия институтын тамамлай.

Үҫмер егет 1943 йылдан ололар менән бер рәттән «Коммуна» колхозында (Солтанай ауылы) төрлө эштәрҙә хеҙмәт һала.

1945—1989 йылдарҙа район мәктәптәрендә башланғыс синыфтар һәм тарих уҡытыусыһы, Күлмәк ауыл Советы рәйесе, КПСС-тың Ҡоншаҡ район комитетының инструкторы, «Ҡояш» совхозы партия комитеты секретары була.

1993 йылда Мөнир Әхмәтйән улы Ҡоншаҡ районын тергеҙеү буйынса милли программаны эшләүселәрҙең береһе. Күп тапҡырҙар йәмәғәт сараларын, шул иҫәптән Силәбе өлкәһендә Башҡорт мәҙәниәте һәм ижады көндәрен үткәреүҙе, Силәбелә, Өфөлә, Арғаяш районында һ.б. Ҡоншаҡ көндәрен, Һабантуй милли байрамын, Ҡоншаҡ районы башлығын дин общиналар етәкселәре менән осрашыуҙы ойоштора. Ҡоншаҡ, Бәғерәктамаҡ, Ҡараболаҡ, Хәлит ауыл Советтарында ҡатын-ҡыҙҙар клубын, башҡорт-татар мәҙәни үҙәктәрен (1990-сы йылдар башынан уның рәйесе була) ойоштороусыларҙың береһе. Татарҙарҙың 1-се Бөтә донъя конгресы, башҡорттарҙың 1-се Бөтә донъя ҡоролтайы делегаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Портал Челябинской области. Шагеев Мунир Ахметьянович
Мәхмүт сәсән

**Мәхмүт сәсән** (XVII—XVIII быуаттар араһы. Уның ниндәй йылдарҙа йәшәүе хаҡында аныҡ ҡына мәғлүмәт юҡ) — башҡорт сәсәне, ҡурайсы һәм әкиәтсе. Халыҡ хәтерендә тос йөкмәткеле йомаҡ-ҡобайырҙары менән һаҡланып ҡалған.

## Тормош юлы
Мәхмүт сәсән Башҡортостандың хәҙерге Учалы районының Әүеш күле буйында тыуған һәм Яугүл йәйләүендә үҫкән. Бай булыуына ҡарамаҫтан, улын йылҡы, ә ике ҡыҙынан һарыҡ көтөүенә көтөүсе итеп ебәрә.

Тирә-йүндә Мәхмүт бәләкәйҙән оҫта ҡурайсы, әкиәтсе булып таныла. Үҫә төшкәс, сәсән булараҡ ғәм халыҡ алдында үҙенең йомаҡ-ҡобайырҙары менән сығыш яһай башлай. Старшина мисәтен ҡулына алғас, атаһы, түрәлеген ҡотлатыу өсөн, оло мәжлес йыя. Шул йыйында ғәҙәттәгесә ҡурайсылар, йырсылар, сәсәндәр бәйгеһе лә үткәрелә. Мәхмүт шундағы сәсәндәр бәйгеһендә беҙҙең заманға килеп еткән «Ҡурғаштан да тосораҡ» тип аталған йомаҡ-ҡобайыры менән сығыш яһай һәм үҙе үк был йомаҡҡа түбәндәгесә яуап бирә:

Ҡурғаштан да тосораҡ,

Ҡараңғы төндән дөмөрәк,

Ҡара төҫтән сөмөрәк,

Ил өҫтөндә бей булыр,

Аяҡлы йылан шул булыр;

Тау-таш күрмәҫ аяғын

Өҫтәндә йөрөгәс, ил күрер.

Тура әйтелгән ошо һүҙҙәре өсөн атаһы Мәхмүтте Себергә каторгаға оҙата.

Ижадын ябай халыҡты яҡлауға йүнәлткән Мәхмүт сәсәнде халыҡ, әллә нисә быуат үтеүгә ҡарамаҫтан, һаман да онотмай. Ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, ул Ҡараһаҡал, Батырша ихтилалдарында ҡатнаша.

## Сығанаҡтар
* Салауат Галин. Тел асҡысы халыҡта. Өфө. Китап. 1993. Т. 12 000 экз. 224 бит.

* Башҡорт халыҡ ижады. Эпос. Өсөнсө китап. Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1998. — 448 бит

## Иҫкәрмәләр
Хафизов Мөхәмәтулла Исмәғил улы

**Хафизов Мөхәмәтулла Исмәғил улы** (27 февраль 1951 — 13 июль 2020) — иҡтисадсы, дәүләт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының 1-се класлы баш кәңәшсеһе.

## Биографияһы
Мөхәмәтулла Исмәғил улы Хафизов 1951 йылдың 27 февралендә  Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы Борисовка ауылында тыуған.

1971—1973 йылдарҙа «Восход» совхозының өлкән бухгалтеры булып эшләй.

1973—1984 йылдарҙа — ВЛКСМ комитеты секретары, казначей, СССР Эске эштәр министрлығы Эске ғәскәрҙәренең финанс хеҙмәте начальнигы.

1984—1986 йылдарҙа — Ырымбур өлкә башҡарма комитеты ҡарамағындағы һаулыҡ һаҡлау идаралығының контроль-ревизия бүлеге начальнигы.

1986—1988 йылдарҙа — Агросәнәғәт комплексы хеҙмәткәрҙәре профсоюзы өлкә комитетының инструктор-ревизоры. Силәбе өлкәһе Агросәнәғәт комплексының бухгалтер иҫәбе һәм отчёты бүлексәһе начальнигы урынбаҫары.

1988 йылда Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының иҡтисад факультетын тамамлай.

1988—1989 йылдарҙа Көньяҡ Урал тимер юлының «Гранит карьерҙары» етештереү берекмәһенең баш бухгалтеры, 1989—1993 йылдарҙа «Форум» акционерҙар йәмғиәтенең баш бухгалтеры була.

1993—1994 йылдарҙа — «Замоскворецкий» халыҡ-ара коммерция банкының Силәбе филиалы директоры.

1994—1996 йылдарҙа — «Галантус» Рәсәй-Ҡытай берлектәге предприятиеһының финанс директоры.

1996—1997 йылдарҙа — «Челябинский агрегатный завод» ААЙ-енең финанс буйынса директоры.

1997—1998 йылдарҙа Силәбе өлкәһе Хөкүмәте рәйесенең ярҙамсыһы вазифаһын үтәй.

1998—2012 йылдарҙа Силәбе өлкәһендә Башҡортостан Республикаһының беренсе даими вәкиле.
         
2000 йылда — Башҡортостан Республикаһының 1-се класлы баш дәүләт кәңәшсеһе.

Уның ярҙамы менән Силәбе ҡалаһында башҡорт һәм татар яҙыусыларының
— «Силәбе шишмәләре» («Челябинские родники», 2002) исеме аҫтында әҫәрҙәре йыйынтығы,

— «Һөйөнсө» («Радость», 2003) баҫылып сыҡты.

— «Литературная антология челябинских башкир» (2005) йыйынтығы баҫмаға әҙерләнде.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* 1979 — 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәре сафтарында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* 2001 — Силәбе өлкәһе хакимиәтенең Почёт грамотаһы
* 2012 — Башҡортостан Республикаһы Почёт грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хафизов Мөхәмәтулла Исмәғил улы
* ИА «Башинформ» 
* Полномочное представительство РБ при Президенте РФ
Ялалетдинов Альберт Рәйес улы

**Ялалетдинов Альберт Рәйес улы** (6 ноябрь 1960 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер. Техник фәндәре кандидаты (1990)

## Биографияһы
Альберт Рәйес улы Ялалетдинов 1960 йылдың 6 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Учалы ҡасабаһында тыуған. 1982 йылда Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрификациялау институтын (хәҙер Силәбе дәүләт агроинженерия академияһы) «инженер-механик» һөнәре буйынса, 2002 йылда Урал идаралыҡ итеү институтын «менеджмент» һөнәре буйынса тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1974 йылда «Йылайыр» игенселек совхозында (Башҡорт АССР-ы) ремонтсы булып башлай.

1982—1984 йылдарҙа Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрификациялау институтында инженер, 1984—86 йылдарҙа «Ирәндек» совхозында (Башҡорт АССР-ы) баш инженер, 1986—1987 йылдарҙа «Уралалтын» берекмәһенең сәнәғәт участкаһында механик булып эшләй. 1987 йылдан Челябинскагропромснаб-1 предприятиеһының өлкән инженеры. 1990 йылда «СТ» фирмаһын ойоштора һәм уны етәкләй, был фирма Силәбе өлкәһендә пластик тәҙрәләрҙе етешетереү һәм монтажлау буйынса Силәбе өлкәһендә алдынғы урындарҙы биләй. 1999 йылда Ялалетдинов Силәбе компрессор заводын ойоштора, унда компрессор ҡоролмалар етештереүҙе яйға һала. Эшенең тәүге йылында уҡ 8 агрегат етештереп сығара. 2006 йылға предприятиела айына 100 ҡоролма етештерергә мөмкинлек биргән производство ҡеүәттәре булдырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ялалетдинов Альберт Раисович
Насретдин әл-Насыри әл-Башҡорди

**Насретдин Әл-Насыри әл-Башҡорди** (XIII быуат аҙағы — 1351 йыл) — Мысырҙа дәүләт эшмәкәре, алдынғы ҡарашлы ғалим һәм башҡорт шағиры.

## Тарих
XIII—XIV быуаттарҙа алыҫ ғәрәп иле Мысырҙа төрки телле фән һәм мәҙәниәт киң үҫешә.
Бының сәбәбе — Алтын Урҙа һарайындағы ығы-зығы, бигерәк тә тәхет өсөн ҡарыулашыу арҡаһында, Урал тауҙарынан, Волга һәм Яйыҡ йылғалары үҙәндәренән, Урта Азия һәм Ҡырым ярымутрауынан байтаҡ ғалим, әҙиптәрҙең Мысырға барып төпләнеүе. Шуға ла был дәүерҙә Мысырҙа, нигеҙҙә, төркиҙәрҙән торған (уғыҙҙар һәм ҡыпсаҡтар) мәмлүктәр династияһы барлыҡҡа килә (1250—1803 йылдарҙа Мысырҙа мәмлүк солтандары хакимлыҡ итә).

Беҙҙең дәүергә тиклем һаҡланған ҡулъяҙмаларҙа Әйле ырыуы башҡорттарының хандар династияһы, Дәшти Ҡыпсаҡта Башҡорт исемле хандың хакимлыҡ итеүе, шулай уҡ Иранда милләте башҡорт булған Ғазан хан генерал дәрәжәһенә тиклем күтәрелеүе тураһындағы яҙмалар бар. Шулай уҡ Болғар дәүерендә Яҡуб ибн Ноғман, Ҡол Ғәли, йәнә башҡа исемдәр башҡорт халҡының донъя тарихында үҙ урынының булыуын дәлилләй.

Насретдин Әл-Насыриға ла, урындағы властарҙың эҙәрлекләүенән ҡасып, сит илгә барып төпләнергә тура килә, һәм урындағы халыҡ араһында ғилеме һәм шиғриәте менән ихтирам яулай.

Билдәле тарихсы Морат Рәмзи Насретдин әл-Насыри тураһында түбәндәге фекерен әйтә:

*«Башҡорт Насретдин әл-Насыри үҙенең сығышы менән ән Наср ибне әл-Ғәзиз мәмлүктәренән. Хеҙмәте буйынса юғары үрләп власҡа өлгәшкән, аҡыллы һәм юғары дәрәжәле әмирҙәрҙән булған. Назим менән дә, нәҫер менән дә яҙған».*

## Әл-Насыри тураһында
Уның шәхесе, ғилми һәм әҙәби эшмәкәрлеге ғәрәп әҙиптәре тарафынан юғары баһалана. Мәҫәлән, «Әддөрөр әл-камино» («Йәшерен ятҡан ынйылар») китабында Ибне Хажар әл Ғаскалани Насретдин Әл-Насыри тураһында (1372—1449) «иң ҙур дан һәм иң яҡты шөһрәтлек белдерәм» тигән һүҙҙәрҙе яҙып ҡалдырған. Шағирҙың замандашы Ибне Зәмләкәни лә уның шиғырҙарын юғары баһалаған фекерен яҙып ҡалдыра: «…ул әҫәрҙәрен үҙенең тәбиғи оҫталығы буйынса, шиғыр ҡағиҙәләрен һаҡламаҫтан яҙа ине…».

## Вафаты
Насретдин Әл-Насыриҙың тыуған йылы билдәле түгел, әммә баҡыйлыҡҡа күскән мәле тураһындағы мәғлүмәт йылы, айы, көнөнә тиклем ҡағыҙға теркәлгән: башҡорттоң аҫыл улы һижрә йыл иҫәбе меңән 752 йылдың сәфәр айы 13-сө көнөндә (миләди иҫәбе менән 1351 йылдың 11 апрелендә) Дамаск ҡалаһында вафат була.

«Сәнжар әл-Башҡорди менән Насретдин Әл-Насыри, — тип яҙа профессор Ә. И. Харисов, — үҙҙәрен тыуған ерҙәрендә түгел, ә ғәрәп илендә таныта. Быға уларҙың мәмлүклеге һәм юғары ҡатламға күтәрелеүе сәбәпсе булған».

## Иҫкәрмәләр
Абдусәләмов Солтанморат Әбделмән улы

**Абдусәләмов Солтанморат Әбделмән улы** (1870 йылдың декабре — 1938 йылдың 16 майы) — совет дәүләт эшмәкәре, сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Солтанморат Әбделмән улы Абдусәләмов 1870 йылдың декабрендә Яманһары ауылында (хәҙер — Башҡортостандың Көйөргәҙе районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт. Ҡазан уҡытыусылар семинарияһын тамамлаған.

1897—1918 йылдың майына тиклем — Уҫы өйәҙе Ҡарый ауылында урыҫ-башҡорт халыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1917 йылда. — Уҫы өйәҙ земство идаралығы Милли Шура ағзаһы.

1917 йылдың 22 ноябрендә эсерҙар партияһынан Пермь губерна земство управаһына ағза итеп һайлана, ләкин декабрҙә был вазифанан баш тарта.

1918 йылдың июненән — 1919 йылдың июненә тиклем — Уҫы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. Уҫы өйәҙе территорияһында ойошторолған «ҡыҙыл террор»ҙа әүҙем ҡатнашҡан. Бер ни тиклем ваҡыт Түбәнге Новгород губернаһындағы Лукоянов ҡалаһында эвакуацияла була, артабан — РКП (б)-ның Ҡазан губерна комитеты ҡулы аҫтында эшләй.

1919 йылдың июле ахырында Уҫы ҡалаһына әйләнеп ҡайта — Уҫы өйәҙ халыҡ мәғарифы бүлегенең мөдир урынбаҫары һәм мөдире булып эшләй.

1923—1924 йылдарҙа Сарапул округ башҡарма комитеты эргәһендәге милли аҙсылыҡ бүлеге мөдире.

1924 йылдан алып 1927 йылдың 1 мартына тиклем — ВКП (б)-ның Барҙы район комитетының яуаплы секретары һәм район башҡарма комитеты президиумы ағзаһы.

Советтарҙың 2 — 6-сы, 9-сы һәм 10-сы Бөтә Рәсәй съездары делегаты.

1930-сы йылдарҙа — Уҫы районы эшсе-крәҫтиән инспекцияһы контроль комиссияһы рәйесе.
 
1932—1934 йылдарҙа — Уҫы районы Эшсе-Крәҫтиән Инспекцияһы Контроль Комиссияһының партия тәфтишсеһе.

1933 йылдан төбәк әһәмиәтендәге пенсионер, 2-се төркөм инвалиды була.

1937 йылда Свердловск Урҙа (Ордынский) районы Ҡарый ауылына күсә.

1937 йылдың 19 июлендә яҙған ялыуында, диетала булғанлыҡтан, «ярым ас тормош көтәм» ти, 3-4 ай пенсия алмауын белдерә.

1938 йылдың 16 февралендә ҡулға алына. 13 майҙа юғары яза — атыу тураһында хөкөм сығарыла һәм 16 майҙа атып үлтерелә.

«Пермь губернаһы Уҫы өйәҙе башҡорт ауылдары тураһында этнографик яҙмалар» тигән хеҙмәттең авторы.

## Делегат булып һайланыуы
Советтарҙың Бөтә Рәсәй съездарына делегат итеп һайлана:
* II съезға — 1917 йылдың октябрендә  
* III съезға — 1918 йылдың ғинуарында 
* IV съезға — 1918 йылдың мартында 
* V съезға — 1918 йылдың мартында
* VI съезға — 1918 йылдың ноябрендә 
* IX съезға — 1921 йылдың декабрендә 
* X съезға — 1922 йылдың декабрендә
* Советтарҙың I съезы делегаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Свободная энциклопедия Урала Абдусалямов  
* Энциклопедия Пермского края 
* Забытые имена Пермской губернии 
* [Абдусалямов Султан-Мурат Абдулманович](https://ru.openlist.wiki/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1870))
* Лидеры Прикамья. 
* Сәйәси золом ҡорбандары
Убаған (йылға)

**Убаған ** () — йылға. Ҡаҙағстандың Ҡустанай өлкәһе, Рәсәйҙең Ҡурған өлкәһе аша аға, Тубылдың (йылға бассейны Обь) бик ҙур уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо 376 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны 50 700 км2. Ҡар һыуы менән туҡлана. Йәй һыуы тоҙ тәме итә.

## Ағымы
Турғай үҙәне буйлап төньяҡҡа табан аға, Ҡушморон күле аша ағып үтә. Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 909 км өҫтәрәк ҡушыла.

## Тарихы
Убаған тураһында Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә мәҡәлә бар:
Убаган река Акмолинской и Тургайской областей (Обага) — правый приток реки Тобол; берёт начало в южных склонах Кушмурунских гор в Акмолинской области и в верховье носит название Бурдулты-Тал. Достигнув Тургайской области, Убаган течёт прямо на север, служа границей между Тургайской и Акмолинской областями около 200 вёрст, и на этом пути проходит через большое озеро Убаган. Затем, не доходя 60 вёрст до северной окраины области, река отклоняется к западу и впадает в Тобол уже в пределах Оренбургской губернии, в 10 верстах от станицы Звериноголовской. Ширина Убагана в некоторых местах достигает 20 саженей; удобных бродов имеет не много, лучший из них Кара-Уткуль (чёрный брод) на Багакалинской караванной дороге, недалеко от впадения в него ручья Ащибуй. Притоков, заслуживающих внимания, Убаган не имеет. Вода на всём протяжении Убагана солёная или горько-солёная.


## Тасуирламаһы
Убаған сөсө һыулы Күктал күленән баш ала.

Бассейн территорияһы аҙ һикәлтәле аллювиаль тигеҙлектән тора, ул күлдәр, соҡорҙар менән сыбарланған. Рельефтың төп элементтары — ҡыралар һәм ҡыра араларындағы күл соҡорҙары. Бассейн климаты уртаса континенталь, ҡоро, ҡышын һыуыҡ һәм йәйен эҫе. Яуым-төшөмдөң уртаса суммаһы йылына 250-нән 300 миллиметрға тиклем, уларҙың 70 проценттан ашыуы йылы ваҡытҡа тура килә.

Тамағында уртаса күп йыллыҡ һыу тотонолоуы 2,43 м3/с (ағым күләме 0,077 км3/йыл). Башлыса ҡар һыуҙары менән туйына.

Һыу ташҡанда минералләшеүе 200—1000 мг/л, миҙгелдәр араһында 2,0-10,0 г/л. Йылға һыуында өҫтәмә тоҙ сығанағы — бассейндың Ҡаҙағстан өлөшөндәге тоҙ күлдәре. Йылғаның юғары минералләшеүе Ҡурған өлкәһендә эсәр һыу менән тәьмин итеү проблемаһын тыуҙыра.

Йылға бассейнында ҡара, төҫлө, һирәк осрай торған һәм аҫыл металдар, металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар, һоро күмер, минераль һыуҙар, шифалы батҡаҡтар ятҡылыҡтары урынлашҡан. Йылға буйында ҙур тораҡ пункттар юҡ.

## Этимологияһы
«Вода России» фәнни-популяр энциклопедияһында хәбәр ителеүенсә, атама башҡорт телендәге «убалар араһындағы йылға» тигәндән килеп сыҡҡан
.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ҡушморон (күл)

**Ҡушморон** (, ) — Ҡаҙағстандың төньяғындағы күл. Ҡустанай өлкәһендәге Әүлиәкүл һәм Ҡараһыу райондары сигендә, Ҡушморон ҡасабаһынан 9 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡушморон аша Убаған йылғаһы аға.

## Тасуирламаһы
Күл майҙаны 400—415 км² , һыуйыйғыс майҙаны 10,5 мең км². Күл соҡоро 60 км алыҫлыҡҡа көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған, киңлеге 15 км-ға етә, максималь тәрәнлеге 3,5 м. Төбө яҫы, балсыҡлы һәм балсыҡ ҡатнаш тупраҡ, ләм ҡатламы менән ҡапланған. Ярҙары урта өлөшөндә 5-7 м тиклем бейеклектә. Ҡушморондан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Аманҡарағай урман массивы урынлашҡан. Һыуы йәшкелт-һары төҫтә, минераллашыуы 1-25 г/л. Һыуйыйғыс майҙаны, башлыса, һөрөлгән.

## Фаунаһы
Һаҙ һәм күлдәрҙә һыу һәм һаҙ ҡоштары тереклек итә. Балыҡтарҙан алабуға, ҡорман, һаҙан үрсей.

## Этимологияһы
Атама *ҡуш* һәм *морон* һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Хәҙер Ҡаҙағстанға инһә лә, ҡаҙаҡтар Рәсәйгә ҡушылғансы тарихи башҡорт ерҙәре булған.
Өфө провинцияһы башҡорттарының батшабикә Анна Иоанновнаға 1733 йылда яҙылған мөрәжәғәтендә шундай юлдар бар: *«А ныне у нас нижайших рабов Вашего Императорского величества земли и воды: а имянно называемую [[Тобол|реку Тобул]], озеро Чапалай, реку Мияч, которые в Кунгурском уезде… Тако ж Казанской дороги у башкирцов, которые живут по [[Кама|реке Каме]]…».Своей землёй они называют также [[илецк]]ие месторождения соли*, йәғни Тубыл йылғаһы буйындағы ерҙәр башҡорт иленә ингән.

Топоним ошо тарихты Ҡушморон тип **Ш** өнө менән әйтелеүе һәм яҙылыуы менән раҫлап та тора, сөнки ҡаҙаҡ телендә ул Ҡусмурын тип яҙыла. Атаманы ҡош һүҙе менән бәйләгән фараздар ҙа бар. Әммә төркиҙәрҙә ҡоштоң мороно тип түгел, ә суҡышы тип атайҙар. Ысынлап та, Ҡушморон күленә ике ярымутрау мороно терәлеп тора, тап шунан «ҡуш» сифатлауы килеп ингән тип һанай тел белгестәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Кушмурун
Байғаҙы Ҡоҙамышев

**Байғаҙы Ҡоҙамышев** (18-се быуаттың сиреге — 1800 йылдан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Әйле улусы старшинаһы. Е. И. Пугачёв полковнигы.

## Биографияһы
Байғаҙы Ҡоҙамышев Себер даруғаһы Иҫәт провинцияһы Әйле улусы (хәҙер Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Байғаҙы ауылында тыуған.

Иҫәт провинцияһы Әйле улусының старшинаһы булған. Уның ҡарамағына 356 йорт ингән, улар менән етәкселек иткән.

1773 йылдың ноябрь-декабрь айҙарында Емельян Пугачёв ихтилалына килеп ҡушыла. Ул Баҙарғол Юнаев, Юламан Ҡушаев, Һары Абдуллиндар менән берлектә Урал аръяғы башҡорттарын каратель отрядтарына берләшеүгә ҡаршылыҡ күрһәтә. Ырымбур, Иҫәт провинцияһы губернаторҙары ғәскәренә ихтилалға ҡаршы халыҡты өгөтләгән указдарын таратыуға юл бирмәйҙәр. Байғаҙы Ҡоҙамышев декабрь айында И. Н. Грязнов етәкселегендәге баш күтәреүсе армия сафына күсә. Уның менән Силәбе ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. Унан һуң Ғайса Туҡтағолов менән баш күтәреүселәр армияһының айырым төркөмөн төҙөйҙәр. Силәбе ҡалаһының гарнизон хеҙмәтен башҡара.

1774 йылдың 21 майында Троицк ҡәлғәһе эргәһендә батша армияһы генерал-поручигы И. А. Деколонг, 22 май Лягушино ауылы эргәһендә подполковник И. И. Михельсон каратель отрядтары менән һуғышҡандан һуң, Пугачёв ғәскәрендә 500-ләп кенә кеше ҡала.

Емельян Пугачёв тәүҙә Байғаҙы ауылында старшина Байғаҙы Ҡоҙамышевта йәшеренеп тора. Бер аҙна эсендә Байғаҙы Ҡоҙамышев, Баҙарғол Юнаев, Юламан Ҡушаев, Мансур Таймасов урындағы башҡорттарҙан һәм завод крәҫтиәндәренән Пугачёвҡа яңы ғәскәр туплап бирәләр. Яңы төҙөлгән Төп ғәскәр составында Ҡоҙамышев Михельсон каратель корпусы менән булған бөтә һуғыштарҙа ла әүҙем ҡатнаша. Әшит ҡәлғәһен, Уҫы, Ижевск һәм Воткин заводтарын ҡамайҙар. 1774 йылдың 5 июнендә Пугачев сығарған указда Байғазы Ҡоҙамышевтың да исеме бар. Документта Пугачёвтың бөтә старшиналарҙы ла көмөш уҡалы карамзин кафтан менән бүләкләнәсәге тураһында ышандырыуы, бүләккә ҡаршы уға старшиналарҙың берәр ат бирергә вәғәҙәләшкәне теркәлгән. Баш күтәреүселәр армияһы Ҡазан янында еңелгәндән һуң, Пугачев Волга аръяғына китә, ә Байғаҙы Ҡоҙамышев Урал аръяғы ихтилал етәкселәре менән Иҫәт провинцияһына ҡайта. 1774 йылдың ҡышына тиклем батша властары менән һуғышты дауам итә. Иҫәт провинцияһы канцелярияһының урындағы власть (1774 йылдың 17 декабрь) «Ведомости» яҙмаһында Байғаҙы Ҡоҙамышевтың ғәйебен таныуы тураһында теркәлеү бар. Күрәһең, үҙ теләге менән ғәйебен таныу уны язанан ҡотҡарған. Шул уҡ ваҡытта Әйле улусының старшинаһы булып ҡалған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Кулбахтин Назир, тарих фәндәре докторы «Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов»
* История башкирских родов.том 25(1) Айле,Тырнаклы,Тубаляс.Өфө −2018 й. стр.125
Яруллин Хәйбулла Ярулла улы

**Яруллин Хәйбулла Ярулла улы** (1908 йыл — 6 июль, 1942 йыл) — өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.

## Биографияһы
Яруллин Хәйбулла Ярулла улы 1908 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Ахун ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына хәрби хеҙмәткә Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында ҡатнаша. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары тураһында «Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәтендә сыҡҡан электрон белешмә мәғлүмәттәре буйынса 313-сө кавалерия полкының взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. «Хәтер» китабының 17-се томында 112-се кавдивизияның 813-сө кавалерия полкында хеҙмәт итеүе тураһында яҙылған .
1942 йылдың 6 июлендә Курск өлкәһенең (хәҙерге Липецк өлкәһе) Тербуны районында хәбәрһеҙ юғала. «Хәтер» китабы мәғлүмәттәре буйынса, шул көндө вафат була.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Яруллина Мөхтифә. Ахун ауылында йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Яруллин Хайбулла Яруллович
* Память. Башкортостан. Книга 17. Яруллин Хайбулла Яруллович
Уғыҙ теле

**Уғыҙ теле** — уғыҙҙарҙың теле, хәҙерге ваҡытта үле тел.  Төрки телдәргә ҡарай. Арал буйында, төньяҡ Каспий буйында, Һырдаръяның  түбәнге ағымында таралған булған. X—XI быуаттарҙа Уғыҙ дәүләтендә аралашыу теле булып тора; һуңыраҡ  төрөк, әзербайжан, төркмән, гагауз һәм ҡайһы бер башҡа телдәрҙең нигеҙенә ята.

Уғыҙҙарҙың үҙ дәүләтселеге була.  Ғәзнәүиҙәр дәүләтендә һәм   Сәлжүк солтанлығында  дәүләт теле статусына эйә була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Уғыҙ телдәре
Иҫке башҡорт теле

**Иҫке башҡорт теле** (**иҫк.-баш.** *تركی*; ) — иҫке әҙәби тел,  XIV—XX быуаттарҙа төрлө төрки халыҡтар ҡулланған яҙма тел. Монгол осоронан һуң төрки телдәрҙең бер тармағы булып ҡалыплаша. Төбәктәрҙә  бер нисә төрө булыуға ҡарамаҫтан, уларҙың төрки телдәрҙең яҡынлығына нигеҙләнгән уртаҡлығы бар.   Ғәрәп яҙмаһы менән яҙылғанға күрә һуҙынҡылары яҙыуҙа тулы сағылыш тапмаған, шунлыҡтан  бер үк һүҙ төрлө төбәктә төрлөсә уҡылған. Ғәрәп һәм фарсы телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәре күп булған.

## Тарихы
Иҫке төрки әҙәби теле (Урал-Волга буйы төрки теле) нигеҙендә  Алтын Урҙала  барлыҡҡа килгән.

XI—XIV быуаттарҙағы төрки теле  иҫке төрки әҙәби теле формалашыуҙың башланғыс этабы тип ҡарала. Уның бер нисә функциональ стиле булған: художество-әҙәби (Ҡол Ғәли, XII быуат), фольклор, дин, эпиграфик һәм башҡа стилдәр.

Яңы төрки теле осоро  (XVI-XIX  быуаттар) төрки теленең бер нисә тармағы барлыҡҡа килеү менән тасуирлана: иҫке ғосман, иҫке төркмән, иҫке башҡорт, иҫке әзербайжан, иҫке татар, иҫке үзбәк, иҫке уйғыр телдәре хасил булған.

Иҫке төрки теле монгол осоронан һуң формалаша, тәүҙә Ҡазан һәм Әстерхан ханлыҡтарының, унан һуң  башҡорттарҙың, татарҙарҙың, өлөшләтә ҡаҙаҡтар һәм ҡырғыҙҙарҙың әҙәби теле булып китә.

## Әҙәбиәт
XIII быуаттан башлап яҙма әҙәби ҡомартҡылар иҫке төрки телендә яҙылған

Ошо телдәге киң публицистик әҙәбиәт, эш яҙыуҙары, хатлашыу ҡомартҡылары һәм башҡалар һаҡланған.

Иҫке төрки теленә болғар-ҡыпсаҡ сығышлы һөйләш теле һыҙаттары, уғыҙ элементтары хас була. Был яҙыу традициялары, шулай уҡ Волга буйында, шул иҫәптән Волга буйы Болғарында этник яҡтан туғандаш халыҡтарҙың тығыҙ ҡатнашыуы һәм буталыуы менән аңлатыла.

Иҫке төрки әҙәбиәтенең иң боронғо ҡомартҡыһы — Ҡол Ғәлиҙең «Ҡисса-и Йософ» әҫәре.

Ошо телдә иҫке төрки әҙәбиәте ҡомартҡылары Сәйфи Сараиҙың "Гөлистан бит-төрки"йе, әл-Хәрәзмиҙең «Мөхәббәтнамә»һе, Ҡотбтоң "Хосрау һәм Ширин"ы, Мәхмүд әс-Сараи әл-Болғариҙың "Нәхдж әл-фарадиса"ы, Рабғузиҙың «Пәйғәмбәрҙәр тарихы», Мөхәмәтйәрҙең «Төхвәи-Мәрҙән» һәм "Нуры Содур"ы, Мәүлә Ҡолой шиғырҙары һәм башҡа күп әҫәрҙәр яҙылған.. XIX быуаттың Волга буйы төрки телендә ижад иткән билдәле суфый шағирҙары — Мәнди Ҡыпсаҡи Ҡотош, Тажетдин Ялсығол, Әбелмәних Ҡарғалы, Һибәтулла Сәлихов, Шәмсетдин Зәки, Ғәли Соҡорой һәм башҡалар.

XIX быуат урталарында иҫке татар теле татар теле менән яҡыная башлай. Тел әҙәбиәттә һәм йәмғиәт тормошоноң төрлө өлкәләрендә ХХ быуат башына тиклем йәшәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Башҡорт теле
* Татар теле
*
* Төрки теле
*Сыуаш теле

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар
 * 
* *[[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы|Халикова Р. Х.]]* Башҡорт теле һәм шәжәрә тамаша документтар XVIII—XIX вв: Авт. дисс д. ф....н. — Мәскәү, 1992.
Вәхитов Мөжип Вәхит улы

**Вәхитов Мөжип Вәхит улы** (24 сентябрь (6 октябрь) 1916 йыл — 11 октябрь 2000 йыл) — педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, комсомол һәм йәмәғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Мөжип Вәхит улы Вәхитов 1916 йылдың 24 сентябрендә (яңы стиль менән 6 октябрҙә) хәҙерге Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районы Карасёво ауылында тыуған. 

1930—1933 йылдарҙа колхоз йәштәренең Сафакүл мәктәбендә, һуңғараҡ уҡытыусылар курсында уҡый. Балалар йортонда тәрбиәсе булып эшләй. 

1937—1939 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. 

1941—1943 йылдарҙа Сафакүл район хәрби комиссариатында эшләй. 

1944 йылдың ғинуарынан 1946 йылдың июненә тиклем комсомол район комитетының беренсе секретары. Комсомолда эшләгән осоронда фронтовиктарҙың балаларына ярҙам ойоштора, шуның өсөн И. В. Сталин имзалаған хөкүмәт телеграммаһын ала. Халык депутаттарының Троицк ҡала Советы ағзаһы итеп һайлана. 

1946 йылдың ғинуарынан ВКП(б) ағзаһы. 1947 йылдан Троицк ҡалаһында комсомол эшендә. Һуңғараҡ мәҙәни-ағартыу эше бүлеге мөдире, Троицк ҡала Советы башҡарма комитетының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләй. 

1953 йылда Силәбе дәүләт уҡытыусылар һәм 1960 йылда Силәбе педагогия институттарын тамамлай. 

1959 йылдан Троицк педагогия училищеһы директоры булып эшләй,артабан ҡала мәктәптәрендә тарих уҡыта. 

Ул татар-башҡорт китапханалары идаралығы рәйесе, ҡаланың ветерандар советы ағзаһы була. «Вперед» гәзитендә тыуған яҡ тарихы, ҡала һәм райондың тарихи ҡомартҡылары тураһында мәҡәләләр баҫтыра. 

Үҙенсәлекле документтар, фотоматериалдар, китап һәм ваҡытлы баҫмалар архивына күп материалдар, ҙур нумизматик коллекция туплай. 

РСФСР Мәҙәниәт министрлығының, өлкә һәм ҡала халыҡ мәғарифы бүлектәренең, Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау йәмғиәтенең, Бөтә Рәсәй филателистар йәмғиәтенең күп грамоталары һәм дипломдары менән бүләкләнә.

Мөжип Вәхит улы Вәхитов 2000 йылдың 11 октябрендә вафат була. Троицк ҡалаһында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Вәхитов Мөжип Вәхит улы
* Муниципальное бюджетное учреждение «Архив города Троицка» Фонд № 454
Сура Рәсүлев

**Сура Рәсүлев** (; 1739 йыл — 17 февраль 1774 йыл) — 1771—1773 йылдарҙағы Польша походы старшинаһы, Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Салауат Юлаевтың көрәштәше.

## Биографияһы
И. М. Гвоздикова һәм С. У. Таймасов буйынса, Сура Рәсүлев 1739 йылда Себер даруғаһы Әйле улусы Рәсүл ауылында тыуған, ә «Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии» йыйынтығы авторҙары яҙыуынса, ул Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусының поход старшинаһы булған.

Ул 3 мең башҡорт ғәскәре составында 1771—1773 йылдарҙағы Польша походында ҡатнаша. Польшала күрһәткән хәрби батырлығы һәм ҡыйыулығы өсөн генерал-аншеф А. И. Бибиков тарафынан поход старшинаһы исеме бирелә.

1774 йылдың ғинуар айы башында үҙенең 50 кешенән торған командаһы менән Салауат Юлаев отрядына килеп ҡушыла. 1774 йылдың ғинуар айында Красноуфимск ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. 23-24 ғинуар айы көндәрендә Пермь провинцияһының үҙәге булған Көңгөр ҡалаһын дүрт мең кеше менән ҡамайҙар. Көңгөр өсөн барған һуғышта Салауат Юлаев яралана. Ул Сура Рәсүлевтың батырлығын һәм осҡорлоғон юғары баһалап, уға өс меңлек ғәскәр менән етәкселек итеүҙе тапшыра. Сура ғәскәр башлығы өсөн иң уңайлы урын — Сабарка ауылын һайлай. М. Е. Мальцев Көңгөргә яңынан һөжүм итергә һәм батша ғәскәренә ҡаршы торорға һорап, Сура Рәсүлевҡа мөрәжәғәт итә. Ләкин ул М. Е. Мальцев отрядының һуғыш хәрәкәттәре өсөн әҙерлекһеҙ һәм тәртиптең насар булыуын аңлап, уның менән берләшеүҙән баш тарта. 1774 йылдың 1 февралендә Мальцев Иван Зарубинға Сура Рәсүлевты хыянатлыҡта ғәйепләп донос ебәрә. Зарубиндың секретары И. И. Сухонников тарафынан Сура Рәсүлев һәм Собханғол Килтәков ҡулға алына, Соҡсон заводында һаҡ аҫтына ҡуйыла. 4 февралдә Көңгөрҙән килгән А. И. Бибиковтың һуғыш командаһы заводты ҡулға төшөрә. Шул уҡ көндө Пермь провинцияһы канцелярияһында Сура Рәсүлев менән Собханғол Килтәковтан һорау алалар һәм 17 февралдә А. И. Бибиковтың бойороғо буйынса уларҙы аҫып үлтерәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* «Башкиры России. Берег солнца — Аргаяш.» Рашид Хакимов, кандидат исторических наук."Ватандаш"№ 12,2018 г. 
* С.Таймасов. Восстание 1773—1775г г.г.в Башкортостане. Уфа. «Китап» — 2000 г.376стр.
Уралым (Мейәс)

**Уралым** — үҙешмәкәр коллектив. Башҡорт, татар йырҙарын һәм бейеүҙәрен башҡара. 1951 йылда ойошторолған. 1991 йылдан халыҡ коллективы.

## Тарихы
1951 йылда Силәбе өлкәһе Мейәс ҡалаһы Автомобиль эшләүселәр мәҙәниәт һарайы клубында ойошторолған. 1967 йылда «Йәшлек» исеме менән сығыш яһай. 1990 йылда «Уралым» исемен ала.

40 йыллығы уңайынан коллективҡа 1991 йылда халыҡ коллективы исеме бирелә.

1991 йылда ансабль башланғысы менән Мейәстә беренсе тапҡыр Һабантуй ойошторола.

2003 йылда «Уралым» үҙешмәкәр халыҡ коллективында 40 һәүәҫкәр артист ҡатнаша. Коллективта өлкәндәр һәм балалар составы бар. Коллектив составында талантлы йырсылар һәм бейеүселәр булыуы төрлө жанрҙаҡы һәм стилдәге йырҙарҙы башҡарырға мөмкинлек бирә.
1951 йылдан ансаблдең беренсе етәксеһе М. С. Әмирова; 1991 йылдан — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Альберт Рәхимов була.

Бейеү коллективы менән Илвира Әхтәмова, балалар коллективы менән Венера Йәғәфәрова етәкселек итә.
1993 йылда ансабль составында хәҙерге заман башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусы «Сәйәхәт» төркөмө ойошторола. Төркөмдә «Татар йыры 97» конкурсы домломанты Марат Кунафин, «Урал-98» төбәк фестивале лауреаты шағир, башҡорт йырҙарын оҫта башҡарыусы Зийәфәт Әхмәтшиналар сығыш яһай.

## Ансамбль репертуары

Ансабль репертуары күп төрлө: башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары, композиторҙарҙың милли музыка әҫәрҙәре, шоу программа, эстрада һәм халыҡ музыкаһы, музыкаль аккомпанементтар.

«Уралым» Мейәстең визит карточкаһы ғына түгел, бөтә Силәбе өлкәһенең визит карточкаһына әйләнде. Коллектив Башҡортостанда да киң билдәле.Үҫеш йылдарында коллектив Силәбе өлкәһе тамашасыларының ихтирамын һәм мөхәббәтен яуланы, тамашасылар ансаблдең һәр концертын көтөп ала.
«Уралым» коллективы Рәсәйҙә, сит илдәрҙә үткән Бөтә Рәсәй төбәк, өлкә милли йыр һәм бейеү фестивалдәрендә даими ҡатнаша. Рәсәйҙә үткәрелгән төрлө ижади фестивалдәр лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Уралым. Портал Челябинская область

## Тышҡы һылтанмалар
Уралым — Народный коллектив национальной культуры. Справочник организаций России
Яхъя Яҡшыев

**Яхъя Яҡшыев** (тыуыу һәм вафат көндәре билдәле түгел) — Ҡыр-Көҙәй улусы старшинаһы.

## Биографияһы
Яхъя Яҡшыев хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Яхъя ауылында йәшәгән. Уның ҡарамағында 151 йорт була. Ауылға нигеҙ һалыусы, йәғни ауыл улус старшинаһы Яхъя Яҡшыев исеме менән аталған. 

1773 йылдан башлап Себер даруғаһында Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышында ҡатнашкан. 1774 йылдың яҙында Белорет заводынан Пугачёв Указын ала, ихтилалға ҡушыла. Яхъя Яҡшыев Салауат Юлаев һәм Юлай Аҙналиндың көрәштәше була. Урындағы халыҡты мобилизациялау, фураж һәм аҙыҡ-түлек алыу, юлдарҙы һаҡлау менән шөғөлләнә. Эҫем, Йүрүҙән, Ҡытаутамаҡ заводтарына һөжүм итеүҙә ҡатнаша. Ихтилал 1774 йылдың көҙөнә тиклем дауам итә. 1774 йылдың 11 ноябрендә Юлай Аҙналин һәм башҡа башҡорт старшиналары менән Силәбе ҡәлғәһенә подполковник И. Л. Тимашев янына килә. Артабанғы яҙмышы билдәле түгел.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гвоздикова И. М. Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны под предводительством Е. И. Пугачёва. Уфа, 1999.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана. Кн.9. Уфа, 2001.

## Һылтанмалар
* Силәбе өлкәһе порталы. Яхъя Яҡшыев
*
Фәйзулин Хәниф Шәкир улы

**Фәйзулин Хәниф Шәкир улы** ( рус. Файзулин Ханиф Шакирович; 9 апрель 1921 йыл — 17 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Хәниф Шәкир улы Фәйзулин 1921 йылдың 9 апрелендә хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы Үрге Себенле ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, милләте — башҡорт. Ырымбур ҡалаһында рабфак тамамлағандан һуң, Ырымбур уҡытыусылар институтында уҡый. 1939 йылда Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1941 йылда ул Куйбышев (хәҙер Һамар ҡалаһы) пехота училищеһын тамамлай. Шул уҡ йылдың авгусынан алып — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

1943 йылдың октябрендә гвардия өлкән лейтенанты Хәниф Фәйзулин 37-се Дала фронтының 92-се уҡсылар дивизияһы 280-се гвардия уҡсылар полкының рота командиры итеп тәғәйенләнә. 1943 йылдың 17 октябрендә Днепр өсөн алышта уның ротаһы немецтарҙың контратакаларын кире ҡаға-ҡаға, ҡаты һуғыш барышында Украина ССР-ы Днепропетровск өлкәһе Пятихатский районының Лиховка ауылы янында дошман оборонаһын өҙә һәм был ауылды немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итә. Хәниф Фәйзулин шул алышта һәләк була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 февраль Указы менән гвардия өлкән лейтенанты Хәниф Шәкир улы Фәйзулинға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы»]] тигән юғары исеме бирелә, ул шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнә.

Советтар Союзы Геройы Хәниф Фәйзулинға тыуған ауылы Үрге Себенлелә бюст ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*Память народа. Документы о награждении.Файзулин Каниф Шакирович
Метарейтинг

**Metaratings.ru** (йәки **Метарейтинг)** ― Мәскәүҙә (Рәсәй) урынлашҡан, спорт буйынса букмер конторалары, ставкалар һәм фараздар тураһында инглиз һәм рус телдәрендәге спорт интернет-порталы. «Алтын сайт 2020» премияһы лауреаты.

## Тарихы
Metaratings.ru интернет-порталы 2018 йылдың 24 декабренән эшләй. Баш мөхәррире: Сергей Белговский. Беларусь, Рәсәй (metaratings.ru), АҠШ, Тажикстан, Үзбәкстан, Украинала (meta-ratings.com.ua) төбәк версиялары бар. Футбол, хоккей, киберспорт кеүек спорт өлкәһендә махсуслаша.

«Медиалогия» компанияһы тикшеренеүҙәре буйынса, Метарейтинг 2020 йылда спорт өлкәһендә иң күп өҙөмтә эшләнгән иң яҡшы 20 киң мәғлүмәт сараһы араһында 10-сы урында тора.

## Бүләктәре
* «Алтын сайт 2020» премияһы лауреаты ― «Стартап сайты» номинацияһында махсус призға эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми веб-сайт