open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Амангилде (исем)

**Амангилде** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Амангилде исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән: *имен-аман килде* йәки *тыуҙы* тигән мәғәнәгә эйә.

## Билдәле кешеләр
Амангилде Иҫәрғәпов (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

Тулеев Амангилде Ғүмәр улы — 1997 йылдын 1 июленән 2018 йылдың 1 апреленә тиклем Кемерово өлкәһе губернаторы була.

## Фамилия
Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы (; 1921 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы разведчигы. Гвардия кесе сержанты.

Амангилдина Дамира Зәйнетдин ҡыҙы (30 август, 1975 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).

Амангилдина Римма Зәйнетдин ҡыҙы (1 март 1972  йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).

Амангилдин Фәттәхетдин Ғәйнетдин улы (; 25 май 1910 — 13 август 2000) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия старшинаһы.

## Ауылдар
Амангилде (Әбйәлил районы) (; икенсе атамаһы **Тоҡомбәт**) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл.
• Амангилде (Учалы районы) (), халыҡсан исеме **Сәнсәр**. — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Аллабирҙе (исем)

**Аллабирҙе** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Аллабирҙе исеме бар.

## Этимологияһы
Аллабирҙе — ғәрәп һүҙе, Алла менән бирҙе һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем. Оҙаҡ көтөп алған бала тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы (1886 йыл — 25 февраль 1922 йыл) — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.

## Фамилия
* Аллабирҙин Ирек Латип улы (29 май 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999).
* Аллабирҙин Зәки Латип улы (1922 йыл — 13 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизияның 148-cе артиллерия-миномет полкы повозочныйы.
* Аллабирҙин Мортаза Ғәлләм улы (23 февраль 1924 йыл — ???) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
* Аллабирҙин Шаһивәли Әбделкәрим улы (1896 йыл — 16 март 1976 йыл) — совет хужалыҡ эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, ҡыҙылармеец.
* Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы (16 июнь 1962 йыл) — педагог, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре, тарихсы-эҙәрмән
*

## Ауылдар
Яңы Аллабирҙе () — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.

Аллабирҙе () — Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районы ауылы. Чапай ауыл биләмәһенә керә.

Аллабирҙе (Татарстан) — Татарстандың Тәтеш районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рәкит Аллабирҙе (1960 йыл 22 март) — Рәкит АЛЛАБИРҘЕ псевдонимы аҫтында ижад итеүсе шағир-прозаик. 1996 йылда «Иҙел-Урал» хәйриә фондын ойоштороусы һәм етәксеһе. Тыуған яғына бағышланған «Аллабирҙе» (1996) әҫәре Башкортостан матбуғатында ла урын ала.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Архипова Татьяна Сергеевна

**Архипова Татьяна Сергеевна** (1967) — Рәсәйҙең мәҙәниәт өлкәһендә менеджеры, 2014 йылдан — Санкт-Петербургтың Ҙур драма театры директоры.

## Биографияһы
Татьяна Архипова А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының социология факультетын тамамлай.

1990-сы йылдар башында «5 канал» дәүләт телерадиокомпанияһында (хәҙерге ТРК «Петербург — 5 канал») карьераһын башлай. 1994 йылда Санкт-Петербургта Хосе Каррерастың концерты менеджеры була.

1995 йылдан 2005 йылдар буйынса Владимир Кехман контролендәге Рәсәй баҙарына эре емеш-еләк импортсыһы JFC компаниялары төркөмө хеҙмәткәре. Архипова персонал буйынса директор һәм маркетинг һәм PR буйынса директор позицияларын бергә алып бара.

Татьяна Архипова 2005 йылдан 2007 йылдар буйынса «ТНТ — Санкт-Петербург» телеканалын етәкләй. Уның етәкселегендә ТНТ-ның Петербург бүлеге үҙ телепроизводствоһын ойоштора, каналдың рейтингы 2007 йыл башында рекордлы билдәләргә етә.

2007 йылдың майында Владимир Кехман Михайловский театрының генераль директоры итеп тәғәйенләнә. Уның артынса Татьяна Архипова ла театрға генераль директорҙың беренсе урынбаҫары вазифаһына эшкә килә. 2014 йылға тиклем был вазифала эшләй.

2014 йылдың майында Архипова Ҙур драма театры директоры булып китә. 2017, 2020 һәм 2021 йылдарҙа «Деловой Петербург» гәзите версияһы буйынса Санкт-Петербургтың иң йоғонтоло ҡатын-ҡыҙҙары исемлегенә индерелә.

Санкт-Петербургтың Закондар сығарыу йыйылышының Рәхмәт хатына лайыҡ була (2019).

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Большой драматический театр в Санкт-Петербурге
Зөләйха (персонаж)

**Зөләйха** (, ) — Ҡөрьәндә Йософ сүрәһендә телгә алынған ҡатын-ҡыҙ . Ҡөрьәндә исеме аталмай, әммә ғәрәп-мосолман риүәйәтенән уның Зөләйха исемле булыуы билдәле. Библиялағы Потифарҙың ҡатыны менән тиңләштерелә.

## Тарихы
Ҡөрьәнгә ярашлы, Йософ пәйғәмбәрҙең ағалары көнләшеү тойғоһонан уны ҡоҙоҡҡа ташлағас, эргәһенән үтеп барған каруан кешеләр ҡотҡара. Улар Мысырға юллана һәм Йософто ҡоллоҡҡа һата. Йософто алған хужа ҡатынына: «*Уны яҡшы ҡара. Бәлки, ул беҙгә кәрәк булыр йәки беҙ уны уллыҡҡа алырбыҙ*», ти. Был ҡатын Зөләйха була ла инде. Зөләйха иһә Йософ пәйғәмбәргә ғашиҡ була. Йософтоң һөйөүенә өлгәшә алмағас, уны көс менән алырға ҡарар итә. Зөләйха ире инеп килгәндә Йософтоң ҡосағынан сыҡҡан булып, ишек яғына ҡаса, егетте үҙенә бәйләнеүҙә ғәйепләй, шунан һуң тегеһе зинданға ябыла. Унда Йософ күп йылдар дауамында була, әммә һуңынан уның ғәйепһеҙлеге иҫбатлана һәм азат ителә.

Ҡайһы бер риүәйәттәргә ярашлы, ире үлгәндән һуң Зөләйха Йософҡа кейәүгә сыға. Әммә Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәрендә һәм башҡа сығанаҡтарҙа был хәбәр раҫланмай. Күп кенә ислам дине белгестәре Йософ менән Зөләйханың өйләнеү тарихын уйлап сығарылған тип иҫәпләй.

## Йософ менән Зөләйха
Йософ менән Зөләйха — Көнсығыш халыҡтарының күп әҙәби ҡомартҡыларындағы күсеп йөрөгән сюжет. IХ — XV быуаттарҙағы шиғри әҫәрҙәрҙә, шул иҫәптән Фирҙәүси һәм Джами әҫәрҙәрендә лә урын алған.

Сюжеттың беренсе өлөшө Библия хикәйәһенә нигеҙләнгән (Ҡөрьән сүрәһендә ҡабатланған): Потифарҙың ҡатыны хеҙмәтсеһе Иосифҡа ғашиҡ була, әммә егет уны кире ҡаға, һәм ҡатын уға яла яғып, төрмәгә яптыра. Библияла артабан был ҡатын, фирғәүендең уңышлы карьера яһаған Иосифты ниндәйҙер вельможаның ҡыҙына өйләндергәнен иҫәпкә алмағанда, телгә алынмай. Ислам интерпретацияһында Зөләйха хикәйәләүҙән юҡҡа сыҡмай, ә киреһенсә, Йософтоң йөрәген яулай.

Зөләйханың Йософҡа булған һөйөүе Библияға ҡарағанда күпкә юғарыраҡ, таҙа, юғары һәм мәңгелек хис-тойғо, фиҙакәр мөхәббәт һүрәтләнә. Шуның арҡаһында сюжет шиғриәттә тарала.

Көнсығыш әҙәбиәтендә был темаға бөтәһе 150-гә яҡын әҙәби әҫәр иҫәпләнә (өҫтәүенә шуларҙан 45 самаһы төркисә). Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, был поэмалар өсөн дөйөм булған, әммә Ҡөрьәндә булмаған күп деталдәр өҫтәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Сафарова Ҳ.* Рабғузийнинг «Қиссаи Юсуф Сиддиқ алайҳис-салом» асари манбалари, филол.фан. номзоди илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация, 2001
Рәғиҙә

**Рәғиҙә** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимологияһы
Рәғиҙә исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, бай, етешле; сабыр, тыныс мәғәнәһен аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Янбулатова Рәғиҙә Сәйетғәли ҡыҙы (28 декабрь 1915 йыл — 13 октябрь 1997 йыл) — башҡорт совет театр актёры, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1954) артисы.

Зарипова Рәғиҙә Лоҡман ҡыҙы (1 июнь 1962 йыл) — Өфө ҡалаһы 140-сы Башҡорт гимназияһының башланғыс кластар уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, башланғыс класс уҡытыусыларының мәктәп методик берекмәһе етәксеһе. «Баш ҡала байлығы» Йәмәғәт премияһының X конкурсында «Өфө — әүҙем гражданлыҡ позициялы кешеләр ҡалаһы» номинацияһы лауреаты.

Асаинова Рәғиҙә Риф ҡыҙы (5 октябрь 1975 йыл) — башланғыс кластар уҡытыусыһы, Темәс урта мәктәбенең башланғыс кластар буйынса директор урынбаҫары.

## Мәҙәниәттә
Рәғиҙә — Д. Гурьяновтың «Запах легкого загара» драматик фаразлауы геройы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Буранғол (исем)

**Буранғол** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Буранғол исеме төрки сығанаҡлы башҡорт исеме. Буранлы көн тыуған ҡол (кеше), бәндә.

## Билдәле кешеләр
Буранғол Ҡыуатов (*Буранғол Ҡыуат улы Кинйәғолов*; 1750—1833) — кантон башлығы, майор (1817). 1805 йылғы рус-австрий-француз (3-сө коалиция) һәм 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында ҡатнашҡан, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 1-се Башҡорт полкының командиры булып хеҙмәт итә.

## Фамилияла
Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы (15 декабрь 1888 йыл — 9 март 1966 йыл) — Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944). Фольклорсы, драматург. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.

Буранғолова Рәмилә Мөнәүәр ҡыҙы (11 июнь 1961 йыл) — спортсы. Еңел атлетика буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР, 1992 йылдан БДБ һәм 1993—1996 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командалары ағзаһы. 1992 һәм 1996 йылдарҙағы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. 1991—1993 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъяның 10 иң яҡшы марафонсыларының береһе. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1990). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994).

Буранғолова Мәрйәм Нәбиулла ҡыҙы (28 февраль 1910 йыл — 16 февраль 1979 йыл) — ғалим-тупраҡ белгесе. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1967), профессор (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975)

Буранғолова Альбина Ванцет ҡыҙы (; 10 май 1961 йыл, Өфө ҡалаһы) — ғалим-табип, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). Башҡортостан Республикаһының дүртенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Йәмәғәт эшмәкәре. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.

Буранғолова Наилә Дамир ҡыҙы (15 апрель 1961 йыл) — педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.

Буранғолов Йәмил Айҙар улы (19 июнь 1958 йыл) — журналист. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).

Буранғолов Мәжит Фазлый улы (1904 йыл — 7 март 1943 йыл) — халыҡ йырсыһы, музыкант.

## Ауылдар
Буранғол (Дәүләкән районы) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.

Буранғол (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.

Буранғол (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

Буранғол (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Зекерйә (исем)

**Зекерйә** — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Зекерйә итсеме  ғәр. иҫтә торған; иҫтәлек тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.  

## Билдәле шәхестәр
Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы (22 август 1924 йыл — 2 апрель 2000 йыл) — совет комсомол, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 6—9‑сы, РСФСР-ҙың 10-сы һәм 11‑се, Башҡорт АССР-ының 4—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы. 
 
 
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Фәриә

**Фәриә** — башҡорт халҡында һирәк осраған ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимологияһы
Фәриә исеме сығышы менән ғәрәп теленән, «һоҡландырғыс, тиңдәшһеҙ» тигәнде аңлата.

## Исемдәр
Фария Бетти (1941 йыл) — билдәле Бразилия актрисаһы, продюсер.

Фария Жозе (1933—2013) — Бразилия футболсыһы һәм тренеры.

Фария Режиналду (1937 йылда тыуған) — Бразилия актёры, реж., сценарист, продюсер һәм композитор.

Фария Родриго (1977) —

Фария-и-Соза Мануэл де (1590—1649) — португал тарихсыһы, яҙыусы һәм Яңырыу осоро шағиры.
Аббат Фариа (1756—1819) — португал католик дине монахы Гоа, шулай уҡ Александр Дюма «Граф Монте-Кристо» романы персонажы.

Рейта Фариа (1945 йыл) — һинд моделе, 1966 йылда тыуған.

Хесус Фариа (1910—1995) — Венесуэла сәйәсмәне, күренекле эшселәр һәм коммунистик идеология эшмәкәрҙәренең береһе.

## Топонимдарҙа
Фәриә (район) — Португалиялағы район.

Фәриә һарайы — Португалиялағы урта быуаттарҙағы һарай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Менәүәрә

**Менәүәрә** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме, башҡа төрки халыҡтарында ла ҡулланыла.

## Этимология
Менәүәрә исеме

## Билдәле кешеләр
Хәлитова Менәүәрә Ғәни ҡыҙы (1962 йыл) — Әсәлек даны миҙалы менән бүләкләнеүсе.

Хәсәнова Менәүәрә Ғәлимйән ҡыҙы — БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы;

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәҙинә-Менәүәрә ҡалаһы — Йәсриб атамаһы йөрөткән Мәҙинә ҡалаһы.

Менәүәрә тауы -

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Рәфисә

**Рәфисә** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимологияһы
Рәфисә исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, күренекле, тоғро, саф мәғәнәһен аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Әсәҙуллина Рәфисә Хәйрулла ҡыҙы (15 март 1957 йыл) — эстрада йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы. Ғәзиз Әлмөхәмәтов һәм Ишмулла Дилмөхәмәтов исемендәге республика йәш башҡарыусылар, «Дуҫлыҡ йыры» конкурстары лауреаты. 1996 йылдан — «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһы хеҙмәткәре, БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

Кәримова Рәфисә Ғөзәйер ҡыҙы (30 сентябрь 1959 йыл) — уҡытыусы, тәрбиәсе. «Шахматист» түңәрәген етәкләй. Округ, ҡала, район шахмат турнирҙарында күп тапҡыр призлы урындар яулай. Сургут районы Лянтор ҡалаһының шахмат йыйылма командаһы ағзаһы. 2019 йылда «Спорт ҡалаһы Лянтор геройы» тигән наградаға лайыҡ була. Бик күп Маҡтау ҡағыҙҙары һәм Рәхмәт хаттары менән билдәләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Грубов Валерий Иванович

**Грубов Валерий Иванович** (3 февраль 1917 йыл — 2 февраль 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәй ботанигы, биология фәндәре докторы (1963), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), В. Л. Комаров исемендәге премия лауреаты (1984).

## Биографияһы
1917 йылдың 3 февралендә Новгород губернаһының Сольцы ҡалаһында тыуған. Ленинград дәүләт университетында уҡый, 1940 йылда биология һәм тупраҡты өйрәнеү факультетын тамамлай.

Университетты тамамлағандан һуң  В. Л. Комаров исемендәге ботаника институтында эшләй башлай. 1942 йылда УССР Фәндәр академияһының ботаника институты Өфө ҡалаһына эвакуациялана. Һуңынан Башҡортостанға күсеп килгән ғалимдарға Валерий Иванович та ҡушыла. В. И. Грубов, М. М. Ильин, И. М. Крашенинников һәм Өфө ботаника баҡсаһының ғилми хеҙмәткәре Е. М. Алисова «Определитель растений Башкирской АССР» китабын баҫмаға әҙерләү менән шөғөлләнәләр. Хеҙмәттәре 1959 йылда тамамлана, әммә 1966 йылда ғына баҫтырып сығарыла.

1963 йылда Валерий Иванович биология фәндәре докторы була, 1979 йылда профессор дәрәжәһендә раҫлана.

1984 йылда Грубов «Определитель сосудистых растений Монголии» хеҙмәте өсөн В. Л. Комаров исемендәге премияға лайыҡ була.

Грубов Валерий Иванович 2009 йылдың 2 февралендә Санкт-Петербургта вафат була.

2011 йылда немец ботаниктары Гудрун Кадерайт һәм Хельмут Фрайтаг Урта Азия үҫемлектәренең яңы ырыуын *Grubovia* асыҡлайҙар. Элек уның төрҙәре хәҙер таратылған Кохия ырыуына индерелгән булалар. Улар был ырыуҙы «күптән түгел вафат булған(1917—2009), Үҙәк Азия флораһын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән күренекле Рәсәй ботанигы Валерий Иванович Грубов хөрмәтенә» атайҙар.

## Ҡайһы бер ғилми баҫмалары
* 
* 
* 

## Үҫемлектәрҙең В. И. Грубов хөрмәтенә аталған ҡайһы бер ырыуҙары һәм төрҙәре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Oxytropis grubovii N.Ulziykh., 1971 [≡ ]
* 
* 
* 
* 
* Seseli grubovii V.M.Vinogr. & Sanchir, 1985 [≡ ]
* Torularia grubovii Botsch., 1975 [≡ ]

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Камелин Р. В. Валерий Иванович Грубов: к 70-летию со дня рождения / Р. В. Камелин, Н. Улзийхутаг, И. А. Губанов // Ботанический журнал. — 1988. — Т. 73, № 5.
* Премия им. В. Л. Комарова — В. И. Грубову // Вестник АН СССР. — 1988. — № 4.
* Gubanov I.А. Valerĳ Ivanovič Grubov: 70 Jahre alt / I.А. Gubanov, W.Hilbig // Erforsch. biol. Ress. MVR, Halle (Saale). — 1989. — Bd. 6.
* Бородина-Грабовская А. Е. Грубов Валерий Иванович // Биология в Санкт-Петербурге. 1703—2008: энциклопедический словарь / ответственный редактор Э. И. Колчинский, составители: Э. И. Колчинский, А.А Федотова. — СПб.: Нестор-История, 2011. — С.158-159.
* https://ant53.ru/reference/264/
Аҙнабай (исем)

**Аҙнабай** — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Аҙнабай исеме башҡорт һәм фарсы телендәге һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән һәм ?? тигәнде аңлата.
 

## Билдәле шәхестәр
Йәноҙаҡов Аҙнабай Сәғит улы (1 ғинуар 1936) — хеҙмәт ветераны. Ғафури районы «Йондоҙ» колхозының элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.

## Фамилияла
Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы (1 февраль 1939 йыл) — ғалим-офтальмолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1989). РСФСР‑ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР‑ының (1977) атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм Башҡортостандың (1991) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡорт АССР‑ының 12‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011). Почёт (1999), Салауат Юлаев (2004), Абхазия Республикаһының «Намыҫ һәм дан» (2004) ордендары кавалеры.

Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы (23 май 1934 йыл — 4 октябрь 2021 йыл) — тел белгесе, педагог‑методист, партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1976—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире; 1989—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты проректоры. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2006). Дуҫлыҡ ордены кавалеры.

Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы (24 октябрь 1905 йыл) — 21 ғинуар 1996 йыл, Өфө) — комсомол һәм партия органдары ветераны, журналист. 1957—1971 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәте редакцияһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965). Сәйәси золом ҡорбаны.

Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы (29 март 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең күҙ табибы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001).

Аҙнабаев Булат Әхмәр улы (7 март 1966 йыл) — ғалим-тарихсы. 1992 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан — БДУ-ның Нефтекама филиалының тарих, дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2007).

Аҙнабаева Флүрә Фәтхи ҡыҙы (29 март 1937 йыл) — башҡорт педагог-методисы, педагогия фәндәре кандидаты (1988).

Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы (Ғәйнетдинова)— Нефтекама дәүләт филармонияһы режиссеры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре,

Аҙнабаева Сара Аҙнабай ҡыҙы БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Заман (исем)

**Заман** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимологияһы
Заман исеме ғәрәп теленән үҙләштерелгән — заман, дәүер, осор; замана кешеһе тигәнде аңлата.

## Билдәле кешеләр
Мөхәммәт Заман — 1649—1701 йылдарҙа ижад иткән фарсы рәссамы.

## Фамилияла
Заманов Мәсғүт Фәйзрахман улы (14 ғинуар 1914 йыл — 16 февраль 1988 йыл) — сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү алдынғыһы. Совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).

Заманова Маргарита Кәрим ҡыҙы (21 октябрь 1983 йыл) — Томск политехник университетының Тәбиғәт ресурстары институтының органик матдәләр һәм полимер материалдар технологияһы кафедраһының инженер һәм кесе ғилми хеҙмәткәре.

## Сәнғәт
Заман (төркөм) — World Music жанрында сығыш яһаусы Рәсәй музыкаль төркөмө, башҡорт, рус, инглиз, ҡаҙаҡ телдәрендә йырлай. Стиленең нигеҙендә башҡорт фольклоры ята. «Заман» төркөмөнөң репертуары автор композицияларынан һәм башҡорт халыҡ йырҙарының заманса эшкәртмәләренән тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Заман-Башҡортостан (гәзит) («Zaman—Башҡортостан») — халыҡ‑ара ижтимағи‑сәйәси гәзит.
Ойоштороусыһы — "Феза АЙ (Төркиә). 1993 йылдың майынан 2003 йылдың февраленә тиклем Өфөлә аҙнаһына 1 тапҡыр урыҫ, башҡорт, татар һәм төрөк (2001 йылдың ноябренә тиклем) телдәрендә сыға. Гәзит биттәрендә төрки халыҡтарҙың тормошо, ислам нигеҙҙәре һәм әхлаҡи ҡиммәттәре яҡтыртыла, хеҙмәттәшлек, үҙ‑ара ярҙам, толерантлыҡ идеялары пропагандалана.

Заман — ваҡыт, геологик тарихи дәүер, осор, миҙгел, грамматик ваҡыт.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Хәбибулла

**Хәбибулла** — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Хәбибулла — «алланың һөйөклөһө» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы Ғәбитов (5 май 1886 йыл — 14 апрель 1938 йыл) — Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре, шағир, телсе, фольклорсы. Сәйәси золом ҡорбаны.

Хәбибулла Бәхтигәрәй улы Әбдүшев (1 март 1920 йыл — 23 декабрь 1988 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, трактор бригадаһы бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

Хәбибулла Ибраһимов (29 декабрь 1894 — 17 март 1959) — композитор, драматург, йәмәғәт эшмәкәре. 1941 йылдан СССР-ҙың Композиторҙар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1951).

## Фамилияларҙа
Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы (7 ғинуар 1903 йыл — 19 сентябрь 1969 йыл) — башҡорт опера йырсыһы. Башҡорт АССР-ының (1942) һәм РСФСР-ҙың (1949) атҡаҙанған, Башҡорт АССР-ының (1947) һәм РСФСР-ҙың (1955) халыҡ артисы.

Хәбибуллин Равмер Хәсән улы (10 июль 1933 йыл — 31 август 2011 йыл) — совет хужалыҡ һәм партия эшмәкәре, 1987—1990 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

Хәбибуллин Руслан Әмин улы (27 март 1966 йыл) — опера йырсыһы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Асыҡ республика вокалистар конкурсы лауреаты (Өфө, 1997).

Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙы (5 март 1943 — 22 декабрь 2016) — эстрада артисы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1977) һәм халыҡ (1987) артисы.

Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы(23 апрель 1917 йыл — 9 ноябрь 1997 йыл — нефтсе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
 
Хәбибуллина Рабиға Хисмәт ҡыҙы(1914—1979) — СССР хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәр.
 
Хәбибуллин Булат Нурмый улы (24 май 1958 йыл) — математик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1993), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2011).

## Әҙәби геройҙар
Хәбибулла — Талха Ғиниәтуллиндың «Мәтрүшкә еҫе» хикәйәһендә төп образ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында»  
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Байғужа (исем)

**Байғужа** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Байғужа — *бай* һәм *ғужа* (*хужа*) һүҙҙәре ҡушылып яһалған исем. Фарсы теленән *бай әфәнде, хужа, изге хужа* тигән мәғәнәләрҙе аңлата. Байғужа исеменән Байғужин (Байгузин) фамилиялары барлыҡҡа килә.

## Билдәле кешеләр
Сәйетғәлин Байғужа Сәйетғәле улы (? 1904 йыл — 4 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яуггиры, майор, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы комиссары, командиры. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

## Фамилияла
Байғужин Һөйөндөк Садиҡ улы (1939 йыл — 2000 йыл), хеҙмәт алдынғыһы. 1955—1999 йылдарҙа Хәйбулла районының Аҡъяр совхозы тракторсыһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы.

Байғужин Марат Ғариф улы (1964 йыл — ?) — Афғанстан Республикаһында интернациональ бурысын үтәгәндә вафат булып ҡалған Көйөргәҙе районы егете.

## Ауылдар
Байғужа (Яңауыл районы) — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы ауыл.

Байғужа (Ишембай районы) () — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл.

Байғужа () — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл.

Байғужа улусы — Өфө губернаһының Бөрө өйәҙендәге территориаль улус.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Сәйетгәрәй (исем)

**Сәйетгәрәй** — ғәрәп, фарсы сығанаҡлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ингән ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Сәйетгәрәй (Сәитгәрәй) — сәйет (башлыҡ) һәм гәрәй (эйәреүсе) мәғәнәләрен аңлатҡан ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Сәйетгәрәй Мағазов (? — 1921 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.

## Фамилиялар
Сәйетгәрәев Риф Рәйес улы (23 август 1960 йыл — 18 июнь 1996 йыл) — СССР һәм Рәсәй спидвей спортсыһы, мотоциклда уҙышыусы. Мотоуҙыш буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шәхси һәм команда зачетында СССР һәм Рәсәй чемпионы, үләндә үткәрелгән спидвейҙа Европа чемпионы.

Сәйетгәрәев Хәтмулла Солтан улы (1917 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

Сәйетгәрәев Арыҫлангәрәй Сәйетгәрәй улы () 1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант.

Сәйетгәрәев Сәйетмәғрүф Сәйетгәрәй улы (26 декабрь 1916 йыл — 16 апрель 2002 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. Рядовой.

Арыҫлангәрәев Сәйетгәрәй Әслән улы ( 1902 йыл —  7 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, хәбәрһеҙ юғалған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Байбулат (исем)

**Байбулат** — башҡорт ир-ат исеме

## Этимология
Байбулат ҡорос булат һымаҡ ныҡ, бай тигәнде аңлата

## Билдәле кешеләр
Байбулат Торсонбаев (1783—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Фамилия
Байбулатов Раил Фәтхелислам улы (2 июнь 1937 йыл — 22 июль 2002 йыл) — яҙыусы, публицист, тәржемәсе. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының (1988) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

Байбулатов Валерий Тимиргалиевич (13 февраль 1959 йыл) — ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог, 1992 йылдан Мишкә районы үҙәге Мишкә ауылындағы 150-се һөнәри училищеның (артабан һөнәри лицей, хәҙер агросәнәғәт колледжы) директоры.

Байбулатова Гөлфирә Ғәлимйән ҡыҙы (15 май 1974 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре кандидаты (2010).

## Ауылдар
Байбулат (рус. Байбулатово) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Мортаза Йортомов

**Мортаза Йортомов** — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Иҫәт провинцияһы Әйле улусы старшинаһы. Е. И. Пугачёв полковнигы.

## Биографияһы
Мортаза Йортомов Себер даруғаһы Иҫәт провинцияһы Әйле улусы (хәҙер Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) башҡорттарынан. Иҫәт провинцияһы Әйле улусы старшинаһы булған. Уның ҡарамағына 226 йорт ингән, улар менән етәкселек иткән. Баш күтәреүселәр полковнигы. 1773 йыл аҙағында ихтилалға ҡушыла. Фураж һәм аҙыҡ-түлек йыйыу, урындағы халыҡты мобилизациялау менән шөғөлләнә, юлдарҙы контролдә тота.
1773—1774 йылдар ҡышында Ғайса Туҡтағолов, Һары Абдуллин һәм Урал аръяғының башҡа старшиналары менән бергә Силәбе янында, Кәҫле һәм Ҡыштым заводтары районында хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1774 йылдың февраль башында Силәбе ҡәлғәһе янында Мансур Таймасов менән берлектә генерал-поручик И. А. Деколонг, апрель башында секунд-майор Д. О. Гагрин етәкселеге аҫтындағы хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Мортаза Йортомов ихтилалда бигерәк тә 1774 йылдың яҙында әүҙем ҡатнаша. Урал аръяғы башҡорттары Пугачевты үҙендә йәшергәндә, Мортаза Йортомов Төп ғәскәрҙе тергеҙеү буйынса отряд туплай. Пугачевтың башҡорт старшиналарына юғары хәрби «полковник» дәрәжәһен биреү тураһында июнь айындағы указында Мортаза Йортомовтың да исеме бар. Указ һаҡланып ҡалмаған. Әммә артабанғы документтарҙа ул полковник тип атала. Полковник Мортаза Йортомов баш күтәреүселәр армияһы фельдмаршалы Баҙарғол Юнаев, генерал Юламан Ҡушаев һәм полковник Һары Абдуллин менән бергә Пугачевтың Төп ғәскәренә ҡушыла һәм уның составында Ҡазанға поход менән бара. Уҫы биҫтәһен, Ижевск һәм Воткин заводтарын, Ҡазан ҡалаһын штурмлауҙа һәм баҫып алыуҙа, 12 һәм 15 июлдә Ҡазан янында Михельсон корпусына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
Ҡазан янында Төп ғәскәр еңелгәндән һуң, Волгаға китерҙән алда, Пугачев баш күтәреүсе башҡорт отрядтарын өйҙәренә ҡайтара. Иҫәт провинцияһына ҡайтып, Мортаза Йортомов, ихтилалдан ситләшә. Иҫәт провинцияһы канцелярияһының 1774 йылдың 17 декабрендәге «Ведомости» яҙмаһында Мортаза Йортомовтың ғәйебен таныуы тураһында теркәлеү бар. Уның доносы буйынса Баҙарғол Юнаев ҡулға алына. Полковник Мортаза Йортомовтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Муртаза Юртумов 

## Әҙәбиәт

* 
*
Зөлҡәғиҙә (исем)

**Зөлҡәғиҙә** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимологияһы
Зөлҡәғиҙә (Зөлҡәғидә) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, Ай календарындағы 1-се айҙың исеменән; шул айҙа тыуған ҡыҙ балаға ҡушылған исем. XVII—XIX быуат йәниҫәп материалдарынан күренеүенсә, башҡорттар ҡыҙ балаларға бик теләп *Зөлҡәғиҙә* исемен биргән. Хәҙерге заманда, ҡыҫҡа һәм сит тел исемдәре менән мауығыпмылыр, был матур яңғырашлы исем һирәк ҡушыла.

## Шәхестәр
Тариҡова Зөлҡәғиҙә Әғзәм ҡыҙы (30 май 1960 йыл) —  физик тәрбиә уҡытыусыһы. Учалы районы мәғариф бүлегенең Почёт грамоталары һәм Рәхмәт хаттары менән бүләкләнгән. Зөлҡәғиҙә Аҡҡужина Учалы районы Илсеғол ауылында тыуған. Күмертау ҡалаһындағы физик тәрбиә педгогия училищеһын, артабан — Силбәе дәүләт педагогия университетын тамамлай. 2006 йылда Өфөлә саңғы фестивалендә 2 урын яулай. Шулай уҡ Республика полиатлонында ҡатнашып 2 урынға эйә була. Учалы ҡалаһында йөҙөү буйынса ойошторолған ярыштарҙа, Сибайҙа, Белоретта уҡытыусылар араһында барған бәйгеләрҙә 3 урынға лайыҡ була.

## Мосолман календары айы
Зөлҡәғиҙә () — һижри иҫәп менән йылдың ун беренсе айы. Исеме ултыраҡ ай мәғәнәһендә. Сөнки был айҙа күсеп йөрөүҙәр туҡтатылған.
 
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Тарикова Зулькагида
Әбдрәшит (исем)

**Әбдрәшит** — ғәрәп сығанаҡлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ингән ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Әбдрәшит — «абд» һәм «рәшит» һүҙҙәрен ҡушып яһалған, «тура юлдан барыусы», ҡыйыу"" мәғәнәһендәге ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Әбдрәшит Бикбауов (1896—1938) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы, уны ойоштороусыларҙың береһе, Башҡорт ғәскәренең командиры һәм адъютанты.

## Фамилияларҙа
Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы (30 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-инженер‑технолог, хужалыҡ, юғары мәктәп һәм дәүләт эшмәкәре. 1989—2011 йылдарҙа «Каустик» һәм «Полиэф» йәмғиәттәренең генераль директоры, 2011—2017 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы директоры, бер үк ваҡытта 2011 йылдан — химия һәм химик технологиялар кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр докторы (1998). Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған химигы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989), Дуҫлыҡ ордены (1999) кавалеры.

Әбдрәшитов Вадим Йосоп улы (19 ғинуар 1945 йыл) — Рәсәй кинорежиссеры һәм педагог. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (1992)

Әбдрәшитов Шамил Рәхим улы(10 сентябрь 1933 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог, ғалим, публицист. Техник фәндәр кандидаты (1976), доцент. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1983). СССР-ҙың почетлы энергетигы (1983). СССР-ҙың XI һәм XII саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1979—1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), Октябрь Революцияһы (1976), Халыҡтар дуҫлығы (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1985) ордендары кавалеры.
 
Әбдрәшитов Хәмзә Зәки улы (5 июнь 1954 йыл) — СССР һәм Рәсәй хирургы, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, уйлап табыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1991). 1997 йылдан — Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы.

Әбдрәшитов Мостал Ислам улы () (? — 26 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкында взвод командиры. Лейтенант.

Әбдрәшитова Нурзиә Әхмәт ҡыҙы (30 апрель 1957 йыл) — башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012.)

Әбдрәшитов Рәил Абдулла улы (5 декабрь 1938 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы (1990—1995) һәм Башҡортостан Республикаһы 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты (1995—1999). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Көйөргәҙе районының почётлы гражданы.

## Топонимдарҙа
Әбдрәшит (Әлшәй районы)() — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.

Әбдрәшит (Дыуан районы) () — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Батырша (исем)

**Батырша** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимология
Батырша исеме башҡорт фарсы һүҙҙәре ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән исем: батыр + шаһ (батша);ҡаһарман, ҡөҙрәтле, ғәйрәтле тигәнде аңлата

## Билдәле кешеләр
Батырша (1710 — 24 июнь, 1762) () — публицист Батырша Алиев (ысын исеме Ғабдулла Ғәлиев) тарихи әҙәбиәттә Абдулла Алиев исеме менән билдәле.

## Фамилия
Батыршин Радик Ирек улы (28 июль 1968 йыл) — Рәсәй журналисы, МТРК «Мир» рәйесе. Филология фәндәре кандидаты.

Батыршин Рәсиф Зарифйән улы (26 март 1951 йыл) — рәссам, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдары союзы ағзаһы. Удмурт Республикаһының халыҡ рәссамы. Трокай Борисов исемендәге милли премия лауреаты.

Батыршин Мөхәмәтҡунафи Әлүк улы (27 июнь 1833 йыл — 5 ноябрь 1912 йыл) — табип.

Батыршин Нәҡий Хурамша улы (11 апрель 1932 йыл — 28 май 2002 йыл) — инженер-төҙөүсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

Батыршин Искәндәр Әлүк улы (1819/1820 — ?) — педагог, тәржемәсе.

Батыршин Хәмит Дауыт улы (1918 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 3-сө эскадроны 4 взводы ҡылыссыһы

Батыршин Сөләймән Әлүк улы (1825 — ?) — тәржемәсе.

Батыршиндар — башҡорт дворяндары нәҫеле. Нуғай даруғаһы Юрматы улусының Аллағыуат ауылы башҡорттарынан.

Әлүк Батыршин — штабс-капитан. Мәскәү гренадер, 1796 йылдан лейб-гвардия Павлов полктарында хеҙмәт итә. 1794 йылда поляк ихтилалын баҫтырыуҙа, Наполеон һуғыштарында ҡатнашҡан. 1815 йылда отставкаға китә.

## Ауылдар
Батырша-Ҡобау () — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Аҡсура (исем)

**Аҡсура** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимология
Аҡсура — саф башҡорт исеме, аҡ + сура; бәхетле хан, батыр егет, бәхетле дуҫ тигәнде аңлата.

## Фамилияла
Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы (10 июнь 1945, Батыр (Фёдоровка районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй фәлсәфәсеһе, социологы, уҡытыусы. Социология фәндәре кандидаты (1996), философия фәндәре докторы (2004)

Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы (21 ғинуар 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-биологы. 1992—1995 һәм 2001—2012 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2007).

Аҡсурин Тимербулат Ҡорамша улы — йәмәғәт эшмәкәре, меценат Солтанова Мәрйәм Тимербулат ҡыҙының атаһы, Сембер губернаһы эшҡыуары, фабрикант, кенәз Аҡсуриндар нәҫеленән.

Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы (10 июнь 1945, Батыр (Фёдоровка районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй фәлсәфәсеһе, социологы, уҡытыусы. Социология фәндәре кандидаты (1996), философия фәндәре докторы (2004).

Аҡсурин Мәхмүт Абдулла улы (1923—2009) — партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. (Ҡара: 20 октябрь)

Аҡсурин Рәдиф Ғәли улы — көрәш буйынса донъя чемпионы. (Ҡара: Фёдоровка районы (Башҡортостан))

Аҡсурин Йософ Хәсән улы — татар нәшерсеһе, яҙыусы, журналист, тарихсы, төрөк милләтселек идеологтарының береһе.

Аҡсурин Ренат Сөләймән улы (2 апрель 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй кардиохирургы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы (1997) һәм Рәсәй Фәндәр академияһы (2011) академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының (1998) һәм Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы.

## Ауылдар
Аҡсура () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҡсура (йылға) ()

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Яубаҫар (исем)

**Яубаҫар** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла. Яубаҫар исеменән Яубаҫаров (Яубаҫарова) фамилияһы барлыҡҡа килә.

## Этимологияһы
Яубаҫар саф башҡорт һүҙе — яу батыры, батыр һуғышсы мәғәнәһен аңлата

## Фамилияла
Яубаҫаров Хөсәйен Хәсән улы (19 ғинуар 1925 йыл — 4 ноябрь 1997 йыл) — мәғариф эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.

Яубаҫаров Хәсән Хәйретдин улы (1900 йыл — 29 апрель 1998 йыл) — граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

Яубаҫаров Ғәни Сөләймән улы (1894 йыл) — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Бөрйән улусы Үрге Нөгөш ауылында тыуған. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы, Австрия әсирлегендә була. 1919—1921 йылдарҙа үҙ ирке менән Аҡтүбә һәм Кама буйы фронттарында Ҡыҙыл Армия сафында һуғыша.

Яубаҫарова Земфира Хәкимйән ҡыҙы (18 март 1966 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир. Рәсәй Федерацияһының (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар (2011) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы (2015). Рәсәй Федерацияһының «Иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (2007).

## Әҙәбиәт
Яубаҫар — Динис Бүләковтың «Килмешәк» романында төп образ ошо исемде йөрөтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Яубаҫар ҡырлаһы ҡырлас — Башҡортостандағы ҡырлас.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Айытбай (исем)

**Айытбай** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

## Этимология
Айытбай (Айтбай) ғәрәп теленән үҙләштерелгән исем, башҡортса — айыт + бай (ир-ат исемдәре ялғауы); байрам көндө тыуған тигәнде аңлата

## Билдәле кешеләр
Ғүмәров Айытбай Әхмәт улы (26 ноябрь 1942 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, медицина фәндәре докторы, профессор (1987), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1991).

## Фамилияла
Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт мәркәз шураһы һәм Кесе Ҡоролтай ағзаһы.

Айытбаев Хәбетдин Хәбрахман улы (; 1910-5.08.1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 294-се кавалерия полкының 4-се эскадроны кавалерисы. Ҡыҙылармеец.

Айытбаев Вәли Мөхәммәт улы (; 1908 йыл — 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында пулемётсы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙылармеец. Рядовой.

Айытбаев Мөхәмәт Мортаҙа улы (1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

## Атаһының исемендә
Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы (7 февраль 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны, ғалим-фольклорсы. 1962 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1973 йылдан — өлкән, 1999 йылдан — төп, 2005 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре докторы (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2016), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007).

## Топонимикала
Айытбай (йылға) - йылға

Айтбай мәсете () — Ҡыҙылурҙа ҡалаһында боронғо мәсет. Ҡаҙағстан Республикаһының республика әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Шәкүр (исем)

**Шәкүр**— ғәрәптәрҙән ингән башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Шәкүр башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән исем, шөкөр итеүсе, мәрхәмәтле тигәнде аңлата Балаға рәхмәтле, яҡшылыҡтың ҡәҙерен белгән кеше булып үҫһен тигән теләктә ҡушыла был исем.

## Билдәле кешеләр

## Фамилиялар
Рәшит Шәкүр (тулы исеме — **Шәкүров Рәшит Закир улы**, 11 ғинуар 1937 йыл) — башҡорт шағиры, тел һәм әҙәбиәт белгесе, публицист. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2021), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2012), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). 1961 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — Яҙыусылар союздары ағзаһы. Өфө ҡалаһының почетлы гражданы (2018).

Шәкүрова Шәүрә Рәшит ҡыҙы (10 декабрь 1967 йыл) — ғалим-филолог, сценарист, драматург, прозаик. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары, Башҡортостан Республикаһының Кинематографтар һәм Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһы гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.

Шәкүров Флорес Ибраһим улы (1949 ййыл) — хужалыҡ эшмәкәре.

## Ауылдар
Шәкүр () — Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районында урынлашҡан тарихи башҡорт ауылы.

## Әҙәбиәттә
Шәкүр — яҙыусы Ибраһим Абдуллиндың «Бажалар» (1952) комедияһында төп геройҙарҙың береһе.

Шәкүр — яҙыусы Афзал Таһировтың «Себерәк Ғилман» драмаһында кире герой.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Шәкүр (улус) — Ҡошсо кантонының (1919 йыл 20 март — 1919 йыл сентябрь) Красноуфимск өйәҙе, һуңынан Екатеринбург өйәҙе составына ингән улу атамаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Аҡкүбәк

**Аҡкүбәк** — борон башҡорт ата-бабаларыбыҙ йыш ҡушҡан ир-ат исеме..

## Этимологияһы
Аҡкүбәк (Аҡкөбәк) төп башҡорт исеме, батыр; иптәш; эт тигән мәғәнәләргә эйә. Аҡкүбәк (Аҡкөбәк) исеме башҡорттарҙа хәҙерге осорҙа ҡушылмай тиерлек. Башлыса фамилияларҙа һәм аталары исемендә һаҡланған.

## Билдәле кешеләр
Аҡкүбәк хан — ҡыпсаҡтар етәксеһе, 1223 йылда Калка янындағы һуғышта монголдар урыҫ ғәскәрен һәм Туҡһаба ҡәбиләһе ҡыпсаҡтарын ҡыйрата. Ағиҙел буйында йәшәгән.

Аҡкүбәк менән Мамыҡҡол Күсәбаевтар (Көҫәпәев) — Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында нигеҙ ҡорған Табын-Ҡыуаҡан ҡәбиләһенең Түбәләҫ ырыуына ҡараған Һунбыҡ нәҫеленең («беҙ үҙебеҙ Һундарҙан») ата-бабалары.

## Фамилияла
Аҡкөбәков Ғәнәфи Закир улы (; 1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалелерия полкы 2-се эскадронының отделение командиры. Сержант. 1943 йылдан ― 82-се гвардия уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә.

Аҡҡөбәков Хөрмәт С. (; 1913 йыл — 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы кавалерисы. Ҡыҙылармеец.

Аҡкүбәков Рәшит Йомаҙил улы (26 сентябрь 1972 йыл) — Тарих фәндәре кандидаты, Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө федераль тикшеренеү үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Көнсығыш ҡулъяҙмалары бүлегендә эшләй.

## Атаһы исемендә
Байслан Аҡкөбәк улы Ҡарамышев — йорт старшинаһы. Урыҫ-швед һуғышында (1788—1790) ҡатнаша. Ҡылыс менән бүләкләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҡкүбәк урамы — Башҡортостандың Бәләбәй районы Мәтәүбаш ауылындағы урам ошо ауылға нигеҙ һалған кеше исеме менән аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Байгилде (исем)

**Байгилде** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Байгилде башҡорт исеме, *бай* һәм *килде* һүҙҙәре ҡушылып яһалған Бай тыуҙы, изге килде, хужа килде мәғәнәләренә эйә.

## Фамилиялар
Байгилдина Мөнирә — мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте рәйесе.

Байгильдина Альбина Урал ҡыҙы — иҡтисад фәндәре кандидаты.

## Ауылдар
Байгилде (Дүртөйлө районы) — Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районындағы ауыл.

Байгилде (Нуриман районы) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл.

Яңы Байгилде — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Баймөхәмәт (исем)

**Баймөхәмәт** — башҡорт һәм башҡа төрки телдәрҙә ир балаларға ҡушылған исем.

## Этимологияһы
Баймөхәмәт башҡорт теленә башҡортү һәм ғәрәп телендәге һүҙҙәр ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән исем: бай + мөхәмәт (данлы, маҡтаулы) мәғәнәһен аңлата

## Билдәле кешеләр
Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы (1884—1965) — башҡорт дин әһеле.

## Фамилияла
Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы (27 октябрь 1988 йыл) — матбуғат эшмәкәре, яҙыусы, журналист. 2020 йылдың 17 февраленән «Шоңҡар» йәштәр журналының баш мөхәррире, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының колегия ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар (2014) һәм Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020), Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2015).

Баймөхәмәтов Эдуард Миржан улы. Ҡыйғы районының почетлы гражданы, Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған табибы, табип-юғары категориялы хирург.

Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы (28 март 1953 йыл) — СССР хоккейсыһы, һөжүмсе. Ҡурған хоккейы тәрбиәләнеүсеһе.

## Атаһының исемендә
Арыҫланов Йәрмөхәмәт Баймөхәмәт улы (1910 йыл — 1986 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы ҡыҙылармеецы (дәлилләгән мәғлүмәттәр юҡ). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

Зәбиров Хамат Баймөхәмәт улы (1917 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән лейтенанты..

Шөғәйепов Хәсән Баймөхәмәт улы () ([1921 йыл] — [22 март 1943 йыл (башҡа сығанаҡ буйынса 24 февралдә) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия) дивизияһының миномет полкы яугиры. Дивизия штабы разведчигы (башҡа сығанаҡ буйынса элемтәсе).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Муллабай (исем)

**Муллабай** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар
## Этимология

## Билдәле кешеләр

## Фамилия

## Ауылдар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Байрамғол (исем)

**Байрамғол** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла, күп мәғәнәле һүҙ.

## Этимология
Байрамғол башҡорт һүҙе — байрам + ҡол; байрамда тыуған мәғәнәһен аңлата

## Билдәле кешеләр
Байназаров Тимербәк Байрамғол улы —«Батырлыҡ өсөн» миҙалы 1926 йылда тыуған. Хәрби саҡырылыш урыны: Воскресенсе район хәрби комиссариаты, Башҡорт АССР-ы, Воскресенка районы 

Әхмәҙиев Салауат Байрамғол улы — Башҡортостан Республикаһы Юғары Суды Судьяһы.

## Фамилия
Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы (1 май 1930 йыл) — педагог, шағир, үҙешмәкәр рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Баймаҡ районының Батыр Вәлид исемендәге премияһы лауреаты (1998).
Байрамғолов Юлай Ейәнғәли улы (15.12.1937, БАССР‑ҙың Мәсетле районыны Тимерәк ауылы), инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1999), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1978).

Байрамғолов Владислав Николай улы (род. 1972) — режиссёр.

Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделманан улф (1894—1965) — Совет дәүләт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары (1930).

Байрамғолова Ниля Ильяс ҡыҙы (род. 1948) — йырсы.

## Ауылдар
Яңы Байрамғол — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.

Иҫке Байрамғол — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.

Байрамғол (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Байрамғол (һырт) — Көньяҡ Уралда тау һырты.

Байрамғол сохозы — Башҡортостан Республикаһы Учалы районында совхоз

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр