open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Туйҙа мендәр байрамы

** Туйҙа мендәр байрамы** —  казактарҙың туй йолаһы тантанаһы алдынан үткәрелә торған байрам.

## Тарихы
Казактарҙың туй йолаларының береһе булып мендәр байрамы тора. Был байрам туйҙан бер нисә көн алдан үткәрелә, кәләштең бирнәһен кейәү йортона күсереү менән бәйле.

Кәләш йортона кейәүҙең туғандары йыйыла һәм бирнәне ҡарай. Бүлмәләрҙә алдан уҡ туй мендәрҙәре таратып һалына. Кейәү менән кәләш мендәрҙәргә ултыра, ә бирнәне сигеп биҙәүсе тегеүселәр ҡунаҡтарға бал алып килә. Кейәү бал эсә һәм «Бал әсе, шәрбәтләргә кәрәк» тип әйтеп, кәләште үбә. Ошонан һуң кейәү тегеүселәрҙе аҡса менән бүләкләй. Шунан һуң мендәрҙәргә башҡа ҡунаҡтар ултыра, улар ҙа бал эсә, үбешәләр һәм мендәр менән бәрешәләр. Ошонан һуң «мендәрселәр» кәләштең бирнәһен кейәү йортона алып китәләр, улар артынан арбала һандыҡты тейәп алып баралар. Кейәүҙең туғандары бирнәне ҡабул итеп ала һәм «мендәрселәр» тантаналы йөрөшөндә ҡатнашыусыларҙы һыйлай.

Был байрам хәҙерге көндә Раздорская станицаһында, Пухляковский утарында һәм башҡа урындарҙа һаҡланып ҡалған. Дон казак мендәре башҡа халыҡтарҙың мендәренән күп параметрҙар буйынса айырыла: үлсәме, формаһы, биҙәлеше, символик тәғәйенләнеше, йортта һәм ғаиләлә урыны менән. Бынан тыш, Дон казактарының һәр береһенең өйөндә тағы ла бер төр, айырым туй-тылсымлы символға эйә булған мендәр була. Казак өйөндә ундай мендәр «Надька» исемле мендәр була.

XIX быуаттың 90-сы йылдарында мендәр байрамы туй алдынан була торған иң мөһим ваҡиғаға әйләнә. Туй алды процессияһында мендәрселәр кем менәндер нескә сағыштырыуҙар яһайҙар. Әгәр элек кәләшкә әхирәттәре станицалағы имеш-мимеште һөйләһәләр, артабан мендәрҙең тышҡы күренеше кәләштең характерын һәм йөҙөн билдәләй. «Надька» мендәре изге йәки хәйләкәр бесәй, үҙ һүҙле кәзә, тоғро эт ҡиәфәтендә эшләнә. Уларҙа кәләш менән уртаҡ сифаттар сағыла: ҙур күҙҙәр хужабикәнең күҙенән бер ниндәй ҙә проблеманы йәшереп булмай тигәнде аңлата. Мендәрҙәге бесәйҙең оҙон тырнаҡтары кәләштең үҙен һәм һөйгәнен яҡлай алыуы тураһында һөйләй.
Бесәй, кәзә, эт күренешендәге мендәрҙәрҙе теләһә ниндәй туҡыманан тегергә була. Мендәрҙең аҫ яғының йоҡлау өсөн уңайлы, йомшаҡ булыуы мотлаҡ. Бөтә мендәрҙәрҙең дә тышҡы күренеше ҡупшы.

Дондың төрлө станицаларында һәм утарҙарында туй алды мендәрҙәренең биҙәктәре үҙҙәренсә. Шулар араһында: Раздорская станицаһында — сигеү, Мелиховский һәм Коныгин утарҙарында — селтәр менән биҙәү, Старочеркасская станицаһында — әүеркә һалыу, Пухляковский утарында — аппликация (ҡорама һымаҡ ҡорау) һәм башҡалар. Бынан тыш, мендәрҙәрҙе казак символы булған — көнбағыш, тюльпанлы даланың сағыу күренеше, ҡоштар осҡан зәңгәр күк йөҙө, ҡояш һәм башҡа сағыу, төҫлө туҡымаларҙан аппликация менән биҙәйҙәр.

## Әҙәбиәт
Харузин М. «Сведения о казацких общинах на Дону». М. 1885.

## Һылтанмалар
* Казачья свадьба
* Казачья свадьба традиции и обычаи 
* Казачья свадьба 
* Обычаи, обряды и язык донских казаков
* Казачьи обряды
Сергеевка (Миллерово районы)

**Сергеевка** — Ростов өлкәһе Миллерово районындағы утар.

Ростов өлкәһе Миллерово районы Первомайское ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы

### Урамдар
* Ҡомло урамы.

## Тарих
Сергеевка утары 1950 йылдың 1 июлендә Миллерово районы Лютов ауыл советына ҡарай. Дон Ғәскәре өлкәһе территорияһында 1806 йылда был утар урынында Фомин (Широкинский)утары торған. 1819—1822 йылдарҙа был тирәлә дүрт Фомин ҡасабаһы була, шулай уҡ Усть-Широкинский ҡасабаһында 28 йорт иҫәпләнә, унда — 82 ир-ат һәм 91 ҡатын-ҡыҙ була.

## Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.
Поблизости от территории хутора Сергеевка Миллерово районының Сергеевка утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археологик ҡомартҡы бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.

* Ҡурған «Быков». Сергеевка утарынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 0,6 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған «Рассыпной». Сергеевка утарынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 3,0 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған төркөмө «Сергеевка II» 7 ҡурған. Сергеевка утарынан көньяҡ-көнбайышта 2,4 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған төркөмө «Сергеевка II» 2 ҡурған. Сергеевка утарынан көньяҡ-көнбайышта ике км тирәһе алыҫлыҡта тора.

## Һылтанмалар
* Сергеевка (хутор)

## Иҫкәрмәләр
Сулин (Миллерово районы)

**Сулин** — Ростов өлкәһе Миллерово районындағы утар. Ростов өлкәһе Сулинское ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы

### Улицы
* Үрге урам,
* Дача урамы,
* Казак урамы,
* Май урамы,
* Яр буйы урамы,
* Баҡса урамы,
* төньяҡ урамы,
* Үҙәк урамы.
* Көнбайыш тыҡрығы.
## Тарих
1763 йылда есаул Алексей Сулиндың утарында 18 ир-ат йәшәй. 1799 йылда был утар старшины Никита Сулин утары тип атала. Утарға нигеҙҙе уның атаһы Семён Сулин һалған. шул фамилия менән утар аталған. 1819–1822 йылдарҙа полковник Сулин утарында 34 йорт булып, унда 120 ир-ат һәм 119 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.

## Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.

Миллерово районы Сулин утары утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археология ҡомартҡылары бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.
* Ҡурған төркөмө "Степин Яр" (2 ҡурған). Сулин утарынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 2,8 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған төркөмө "Сулин I" (2 ҡурған). Сулин утары янында тора .
* Ҡурған төркөмө "Сулин II" (5 ҡурған). Сулин утарынан 1,5 км алыҫлыҡта тора .
* Ҡурған төркөмө "Сулин III" (5 ҡурған). Сулин утарынан 2,9 км алыҫлыҡта тора.

## Һылтанмалар
* Сулин (хутор)
## Иҫкәрмәләр
Бәжекәй

**Бәжекәй** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына керә.

## Тарих
Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Күк Йүргәк улусы составында була.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Игорь Рябинин исемендәге йырын

** Игорь Рябинин исемендәге йырын** — Дондағы Ростов ҡалаһының Совет районында урынлашҡан тәбиғи парк. Йырын биләмәһендә, бында Мертвый Донец йылғаһы һыу бассейнына ҡараған шишмә ағыуы менән бәйле, федераль әһәмиәткә эйә һаҡланыусы тәбиғәт зонаһы урынлашҡан.

## Тарихы
Дондағы Ростов ҡалаһының Совет районында урынлашҡан Игорь Рябинин исемендәге йырын торлаҡ йорттар һәм мәктәп менән уратып алынған. 2006 йылда ҡала властәре йырын биләмәһендә яҡшы сифатлы парк төҙөргә вәғәҙә бирәләр, ләкин был идея тормошҡа ашырылмай. 2013 йылда тәбиғи парк биләмәһендә, Изге Георгий Победоносец сиркәүенән алыҫ түгел, күп ҡатлы торлаҡ йорт төҙөлә башлай, ағастарҙың бер өлөшө киҫелә. Был хәл күп ҡала халҡында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, ләкин төҙөлөш барыбер дауам итә. 2015 йылдың яҙында Игорь Рябинин исемендәге йырынды таҙалау буйынса дөйөм ҡала субботнигы ойошторола. Ҡырҡлаған кеше инициатива күрһәтә.

2016 йылдың көҙөндә йырын биләмәһен таҙалауға 11 миллион һумдан күберәк аҡса тотонорға йыйыналар икәнлеге билдәле була. Башҡарыласаҡ эштәр планында — йылға үҙәнен таҙалау, ҡарт ағастарҙы тамырынан аҡтарып алыу. Был эште үҙ өҫтөнә алған ойошма биләмәнең экологик һауығыуын тәьмин итергә тейеш. Парк биләмәһендә яңы ағас үҫентеләре ултыртыу планлаштырылған.

## Иҫкәрмәләр
Әйүп Ҡәйепов

**Әйүп Ҡәйепов** — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 2-се Башҡорт атлы полкының поход старшинаһы, подпоручик (1812).

## Биографияһы
Әйүп Ҡәйепов сығышы менән Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы) Сәпәш ауылы башҡорттарынан.

1811 йылдың майында 7-се һәм 12-се кантон башҡорттарынан *2-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола. Әйүп Ҡәйепов был полк составында поход старшинаһы булып хеҙмәт итә. 1812 йылдың мартында Ватан һуғышы башланыу алдынан 1-се һәм 2‑се башҡорт полктары Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә була.

1812 йылдың 15 июлендәге Гродно губернаһы Кобрин янындағы алышта ҡатнаша. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1812 йылдың 15 июлендә Әйүп Ҡәйепов подпоручик званиеһын ала, ә 1812 йылдың 23 авгусында император Александр I указы буйынса 4-се дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә .

1812 йылды авгусында 2‑се Башҡорт полкы — Смоленск һуғышында, октябрҙә — Гродно губернаһы Слоним ҡалаһы янындағы һуғышта, Свислочь ауылын алыуҙа, Мстибово ауылы янындағы алышта, 1 ноябрҙә — Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша.

1813 йылдың башынан 2-се Башҡорт полкы Варшава герцоглығы, ә йәйенән — Германия кенәзлектәре территорияһында һуғыша. 1813 йылдың октябрендә был полк Дрезден өсөн алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.

1822 йылдың 22 авгусында улдары Ғүмәр, Усман һәм Лоҡман менән бергә дворянлыҡ хоҡуғына лайыҡ була. Өфө дворян депутаттары йыйылышының 1865 йылдың 12 декабрендәге күрһәтмәһе һәм Хөкүмәт Сенатының Герольдия департаментының 1866 йылдың 18 февралендәге 868-се һанлы указына ярашлы подпоручик Әйүп Ҡәйеп улы Ҡәйепов улдары Ғүмәр, Ҡорбанғол, Шөғәйеп һәм ейәндәре — Ғүмәрҙең улдары — Ғирфан, Уйылдан, Миһран һәм Таһир, Ҡорбанғолдың улдары — Һәүбән һәм Абдулманнаф дворянлыҡ хоҡуғында раҫлана һәм Өфө губернаһы дворяндар нәҫеле китабының икенсе өлөшөнә индерелә.

## Бүләктәре
* 4-се дәрәжә Изге Анна ордены кавалеры (23 август 1812 йыл)
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Позднеевка (Миллерово районы)

**Позднеевка** — Ростов өлкәһе Миллерово районынындағы ҡасаба. Ростов өлкәһе Криворожское ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Позднеевка ҡасабаһы Ольховая йылғаһы янында урынлашҡан. Был йылға тарасов районы Белогорка ауылы янында Калитва йылғаһына ҡоя.

### Урамдар

## Халыҡ

## Тарих
Һөйләүҙәр буйынса ауылда Поздеев фамилиялы пан йәшәгән. Уның хөрмәтенә ауылды Позднеевка тип атағандар («н» хәрефе өҫтәп). Унан һуң бында бай алпауыт ҡатын йәшәй. Уның йәшәү осоронда Позднеевкаға Украинанан, Екатеринославль ҡалаһынан кешеләр күсеп килә. Бай ҡатын уларға үҙ еренең көнсығыш өлөшөн бүлеп бирә, шунан ул утарҙы Весёловка тип, утар кешеләрен «бовтяктар» тип атайҙар. Позднеевка ҡасабаһы кешеләрен «позднеевкалылар», тип, ә йылға аръяғында йәшәгәндәрен — «бочандар» тип атағандар. Һуңғараҡ был ҡушаматтар онотолған һәм ҡулланыуҙан сыҡҡан.

### Октябрь революцияһынан һуң

### Бөйөк Ватан һуғышы
 

### Һуғыштан һуң

## Иҫтәлекле урын
Ҡасабала Михаил Архангел сиркәүе бар. Ул 1890 йылда Иерусалим сиркәүенә оҡшатып төҙөлгән

### Археологик ҡомартҡылар
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.

Миллерово районы Позднеевка утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археология ҡомартҡылары бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарарына һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.
* Ҡурған «Позднеевка YII». Позднеевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайышта 0,2 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған төркөмө «Позднеевка I» (3 ҡурған). Позднеевка ҡасабаһынан 2,2 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған төркөмө «Позднеевка II» (7 ҡурған). Позднеевка ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышта 1,0 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған төркөмө «Позднеевка III» (5 ҡурған). Позднеевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышта 2,0 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған төркөмө «Позднеевка IY» (3 ҡурған). Позднеевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 3,0 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған төркөмө «Позднеевка Y» 2 ҡурған. Позднеевка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 2,3 км алыҫлыҡта тора.
.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Позднеевка (слобода)
Леопард ере (милли парк)

**«Леопард ере»** () — 2012 йылдың 5 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Приморье крайында ойошторолған милли парк. Донъялағы иң һирәк ҙур бесәйҙең — *алыҫ көнсығыш леопардының* популяцияһын һаҡлау һәм тергеҙеү — милли парктың төп маҡсаты булып тора. Рәсәйҙә барлығы 70 тирәһе алыҫ көнсығыш леопарды иҫәпләнә, бөгөнгө көндә уларҙың яртыһынан күберәге милли парк биләмәләрендә көн итә. Шулай уҡ бында Ҡыҙыл китапҡа ингән тағы бер бесәй — *амур юлбарыҫы* йәшәй.

«Леопард ере» милли паркы составына «Кедровая падь» ҡурсаулығы, «Леопардовый» заказнигы территорияһы, һәм шулай уҡ Приморье крайының Хәсән һәм Надеждино райондарының, Уссурийск ҡала округының биләмәләрендә урынлашҡан.

2016 йылдың ноябрендә «Леопард ере» милли паркы экологик һуҡмаҡ асырға ниәтләй, уның буйлап туристар ирекле йөрөй аласаҡ.

## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы

«Леопард ере» милли паркы территорияһы ҡатнаш урманлы Амур экологик регионының ҙур өлөшөн биләй. Регион Рәсәйҙең Кавказдан башҡа һуңғы боҙланыу менән ҡапланмаған берҙән бер төбәктәрҙең береһе, был флора һәм фаунаның күп төрлөлөгөн һаҡлауға булышлыҡ итә. Шунлыҡтан бында боронғо реликт үҫемлектәр үҫә, һәм шулай уҡ тропик фаунаның вәкилдәре көн итә. Милли парк территорияһында һөтимәрҙәрҙең 54 төрө, ҡоштарҙың 184 төрө, ер-һыу хайуандарының 7 төрө, һөйрәлеүселәрҙең 8 төрө, балыҡтарҙың 12 төрө, үҫемлектәрҙең 940 төрө, сөсө һыу ылымыҡтарының 283 төрө, лишайниктарҙың 251 төрө,  мохтарҙың 179 төрө һәм бәшмәктәрҙең 1914 төрө тасуирланған.

Хәҙерге ваҡытта яҡынса 40 һирәк һәм юғалып барған төрҙәрҙе һаҡлау өсөн кисектерһегеҙ саралар ҡабул итеүҙе талап итә. Юлбарыҫтар һәм леопардтарҙан башҡа был урындарҙа гималай айыуы, һоро айыу, таплы болан, себер ҡоралайы, кабарга, горал, ҡырағай ҡабан, һеләүһен, алыҫ көнсығыш урман бесәйе, төлкө, бурһыҡ, росомаха, терпе, ярғанаттар, манчжур ҡуяны, тейен һ.б. көн итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ФГБУ «Земля леопарда»
* Видео с фотоловушек
Эрзя Википедияһы

**Эрзя Википедияһы** () — Википедияның эрзя телендәге бүлеге. 2008 йылдың 26 майында эшләй башлай (быға тиклем инкубаторҙа була).

2007 йылдың июлендә Википедияның урыҫ бүлеге ирекмәне, Мәскәүҙә йәшәүсе Андрей Суриков проект төҙөү инициативаһы менән сығыш яһай. Шулай уҡ инициатив төркөмгә Финляндияла эрзя теле уҡытыусыһы, америка тел белгесе Джек Рютер, Санкт-Петербургтан журналист Петрянь Андю (Андрей Петров) һәм Ульяновскиҙан инженер-программист Михаил Степченко инә.

2008 йылдың 19 февралендә Википедияның тел комитеты «Эрзя Википедияһы» ҡабул ителгән талаптарға тура килеүен һәм әҙерлеген раҫлай һәм уны уңышлы проект тип таный. Бынан һуң 4 ай дауамында белгестәр мәғлүмәттәрҙе инкубаторҙан күсереү өсөн платформа әҙерләй, мәҡәләләрҙең дөрөҫлөгөн тикшерә.

Тәүге ярты йыл эсендә эрзя бүлегенең администраторҙары итеп Петрянь Андю, Андрей Суриков һәм Джек Рютер һайлана.
2015 йылдың 16 майында бүлектәге мәҡәләләр һаны 2000 үтеп китә. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мелькужо Эрзянь Мастор - Форум Страна эрзян, эрзянский форум
* :ru:Википедия:Вики-конференция 2009/Программа/Доклады/Развитие Википедии на эрзянском языке
Ҡыҙыл яҙ сауҡалығы

**Ҡыҙыл яҙ сауҡалығы**, шулай уҡ *«Весна»* йәки *Краснокутск сауҡалығы* — урман паркы. Ростов өлкәһендә, Новочеркассктан көнбайыштараҡ урынлашҡан. Сауҡалыҡтан алыҫ түгел, «Черёмушки» микрорайоны ята. Ҡыҙыл яҙ сауҡалығы — урындағы әһәмиәттәге һаҡланыусы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ростов өлкә советының 87-се номерлы ҡарары менән (22.04.1992)һаҡ аҫтына алынған. Тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенән тыш, мәҙәни һәм ял итеү урыны ла.

## Тарихы
1880 йылда башлап нигеҙләнгән. Атаман Краснокутский Николай Александрович хөрмәтенә сауҡалыҡҡа Краснокутский атамаһы бирелә.

1913 йылда бында туберкулез менән сирләүселәр өсөн санаторий асыла. Совет осоронда сауҡалыҡтың атамаһын Ҡыҙыл яҙ тип үҙгәртәләр.

1940-сы йылдарҙа ағастарҙы ҡырҡыу һөҙөмтәһендә сауҡалыҡ ҙур ғына зыян күрә.

1942—1943 йылдарҙа был урынды Румыния һәм Германия хәрбиҙәре өсөн зыяратҡа әйләндерәләр. Сауҡалыҡтың баштағы майҙаны 50 гектар була. 1992 йылға сауҡалыҡтың майҙаны 44 гектар тәшкил итә. Сауҡалыҡта афган һуғышында ҡатнашыусыларға һәйкәл ҡуйылған.

2012 йылда был урман паркының торошон асыҡлау ойошторола.

2014 йылда ҡала властары субботниктар ойоштора. Һуҡмаҡтар, баҫҡыстар, эскәмйәлар ҡуйыла. Яҡтылыҡ үткәрелә. 60 төп артыш ултыртыла. Клумбаларҙы һуғарыу ҡоролмалары ҡуйыла.
Афган һуғышсыларына арналған һәйкәл алдына пушка ҡуйыла һәм мәңгелек ут ҡабыҙыла.

Өлкәндәр өсөн ике спорт майҙаны, балалар өсөн уйын майҙансығы эшләйҙәр. 2015 йылға сауҡалыҡты тергеҙеү эштәре ойошторола. Биләмәгә инеү урыны ремонтлана.

## Һүрәтләмә
Һаҡланыусы зонала дардар ағасының (ясень) ике төрө үҫә: ябай дардар һәм ланцет япраҡлы дардар. Бында, шулай уҡ, имән, шыма ҡарама, тәбәнәк ҡарама, өс энәле гледичия үҫә.Аҡ акация, алыча, ҡарағай, күгән, муйыл, энәлек, саған, тирәк, слива ултыртылған.
Урман эсендә ҡара мәрүәр (Бузина чёрная, лат. *Sambucus nigra*), һары акация (Карагана древовидная, лат. *Caragana arborescens*) һәм скумпия (лат.*Cotinus coggygria*) үҫә.
Сауҡалыҡҡа зыян килтереүсе сәбәптәр: ағастарҙы ҡырҡыу, сирҙәр һәм ҡоротҡостар.
2012 йылда торошо насар була. Сүп-сар, һынған ағастар, шырлыҡтар ҡаплаған була. Ҡыҙыл яҙ сауҡалығы берҙән бер иң ҙур урман паркы булып тора. Әммә уны төҙөкләндереү өсөн етерлек аҡса бер ҙә бүленгәне юҡ. Шуға аллеялар асфальтланмаған. Биләмә айҙар буйына ҡыйлы ятырға мөмкин.


File:Закат в Роще зимой.JPG
Зимний пруд в роще (Новочеркасск).jpg
Зимняя Роща Весна (Новочеркасск).JPG
Зимняя роща.jpg
Осенняя роща Весна (Новочеркасск).JPG
Осенняя роща.JPG
Осенняя Роща.JPG
Осенняя роща2.JPG


## Иҫкәрмәләр
Көнсығыш Сараево университеты

**Көнсығыш Сараево университеты** (*Источно-Сараево университеты*; ) — Босния һәм Герцеговина Серб Республикаһының Көнсығыш Сараево (*Источно-Сараево* ,  ) ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.

## Тарихы

Университет 1992 йылдың 14 сентябрендә Серб Републикаһы Халыҡ йыйылышы ҡарарына ярашлы Сараево университетының дауам итеүсеһе булараҡ ойошторола.

Бөгөнгө көндә университеттың ике академияһында һәм ун биш факультетында 15 меңгә яҡын студент белем ала.

## Факультеттар
* Сәнғәт академияһы
* Православие богослов
* Иҡтисад (Пале ҡалаһында)
* Иҡтисад (Брчко ҡалаһында)
* Электротехник
* Фәлсәфә
* Физик тәрбиә һәм спорт
* Бизнес иҡтисады
* Етештереү һәм идара итеү
* Механика-машиналар төҙөү
* Музыка академияһы
* Медицина (Фоча ҡалаһында)
* Педагогия
* Ауыл хужалығы
* Юридик
* Юл хәрәкәтен ойоштороу
* Технологик

## Ректорҙары
* 1993—2000 — Воислав Максимович
* 2000—2005 — Бориш Старович
* 2005 йылдан — Митар Новакович

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Университеттың рәсми сайты
Дукмасованың утар йорто (Новочеркасск)

**Дукмасованың айырым йорто** — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында Просвещение урамы, 123 адресы буйынса урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы һәм регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. 1992 йылдың 17 декабрендәге 325-се ҡарарға ярашлы закон менән һаҡлана.

## Тарихы
Был йорт XX быуат башында төҙөлгән булған. Ул саҡта йорттоң хужаһы Е. Дукмасова була. Тарихи сығанаҡтарҙа уның тураһында ентекле мәғлүмәт һаҡланмаған. Тикшеренеүселәр йортто өйрәнгәндә, йорт ҡыҙыл кирбесле модерн стилендәге бик яҡшы сифатлы һаҡланған ҡоролма тигән һығымтаға киләләр. Урамдың буйынан буйына шул осорҙоң ғәҙәти булмаған архитектура элементтары ингән өйҙәр һаҡланып ҡалған.

Йорттоң фасады бик әҙ һандағы элементтар менән биҙәлгән. Йортҡа инә торған ишек башында аркалы мотив урынлашҡан, ишектең ян яҡтарында ярымколонналар. Шундай уҡ арка мотивы тәҙрәләрҙең дуға рәүешле йөҙлөктәрендә, йәйә һымаҡ формалы фронтондарҙа сағыла. Баш ябыуы металдан. Ишеге — ағастан, семәрле. 1992 йылда йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты тип танылған.

## Һүрәтләнеш

File:Новочеркасск, Просвещения ул., 123 (2).jpg|мини|Йорт фасады 
File:Новочеркасск, Просвещения ул., 123 (3).jpg|мини|Йорт — Новочеркассктың архитектура ҡомартҡыһы


## Һылтанмалар
* Улица Просвещения, 123 

## Иҫкәрмәләр
Ольховый Рог (Ростов өлкәһе)

**Ольхо́вый Рог** (элекке исеме **Балоба́новка**) — Ростов өлкәһе Миллерово районындағы ауыл. Ольхово-Рогское  ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы

### Урамдар

## Тарих
XVII быуатта утар Балобановка тип аталған, уның күп өлөшөндә немецтар йәшәгән.Утар пан Балобановтыҡы булған. XVIII быуатта утар пан  Виноградовтыҡы иҫәпләнгән.Әлеге көнгә тиклем Калитва йылғаһының икенсе ярында пан Виноградовтан ҡалған баҡсала груша, алма, сәтләүек үҫә. 1946 йылда немецтар Себергә күсерелгәс , утарҙы Ольховый Рог тип атайҙар.

1763 йылда старшина Максим Федотовтың ике утарында - Поганый Лес һәм Ольховый Рог утарында барлығы 129 ир-ат булған. 1822–1832 йылдарҙың иҫәпкә алыуы буйынса Ольховый Рог ауылында 102 крәҫтиән йорто һәм һыу тирмәне була.

## Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән[2]. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.

Миллерово районы Сулин утары утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археология ҡомартҡылары бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарар һәм 25.06.2004 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған. 

* Ҡурған "Глиняный". Ольховый Рог ауылынан 0,7 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған "Россоватый". Ольховый Рог ауылынан 3,0 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған төркөмө "Ближний яр I"  (2 ҡурған). Ольховый Рог ауылынан 2,3 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған төркөмө "Ближний яр II" (2 ҡурған). Ольховый Рог ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 6,0 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған төркөмө "Ольховый рог I" (5 ҡурған). Ольховый Рог ауылынан көнбайышта бер км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған төркөмө "Ольховый рог II" (9 ҡурған). Ольховый Рог ауылынан көнбайыштараҡ 1,75 км алыҫлыҡта тора.

* Ҡурған төркөмө "Ольховый рог III" (2 ҡурған). Ольховый Рог ауылынан  көньяҡ-көнбайыштараҡ 2,0 км алыҫлыҡта тора.

## Һылтанмалар
* Ольховый Рог (село)
## Иҫкәрмәләр
Түбәнге Астахов

**Түбәнге Астахов** — Ростов өлкәһе Кашар районындағы утар.

Ростов өлкәһе Кашар районының Киев ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Түбәнге Астахов утары территорияһы Оло Калитва йылғаһы тамағынан 8 километр өҫтәрәк урынлашҡан.

### Урамдар
* Йылға аръяғы урамы,
* Тыныслыҡ урамы,
* Йәштәр урамы,
* Яр буйы урамы,
* Юл буйы урамы,
* Мәктәп тыҡрығы.

## тарих
Утар территорияһы үҙ заманында алпауыт Астахов биләмәһе була. Башта утар йылғаның уң яҡ яры янындағы үҙәндә рынлашҡан. Ваҡыт үтеү менән уның территорияһы ҙурайған, кешеләр йылғаның ике яҡ ярына ла ултыра башлаған. Унда Бочанка, Луганка, Майорка утарҙарының өлөштәре барлыҡҡа килгән. Алпауыт Астахов йорто тәүҙә Луганка йылғаһының уң ярында ҡамыш ҡыйыҡлы була. Хәҙерге Никулин, Коньков, Муромка, Луганка, Божков утарҙары уның иләмәһендә тора. 1868 йылда тәү тапҡыр телгә алынған Түбәнге Астахов утары усть-Медведицкий округының Пономарев улусына ҡарай. 1915 йылдың мәғлүмәттәре буйынса утарҙа 833 кеше йәшәй. Унда 111 йорт һәм 540 дисәтин ер була. Утарҙа башланғыс училище һәм ауыл идаралығы тора. Ауыл халҡы араһында ер һатып алған хәлле кешеләр йәшәгән. 1917 йылда алпауыттарҙың ере тартып алына һәм ярлы крәҫтиәндәргә таратыла. Үрге-Греково ауыл советы Кашар, Киев һәм Первомайский райондарына ҡарай. Һуңынан тағы Кашар районы составына индерелә. 1926 йылда Үрге-Греково ауылы Үрге-Греково ауыл советына инә. 2005 йылда ауыл хакимиәттәре бөтөрөлгәс, Үрге Астахов ауылы Киев ауыл биләмәһенә ҡарай. Уның составына Второй Киевский, Красный Колос , Новоольховка, Светлый, Шалаевка ауылы, Третий Интернационал, Гавриловка утары, Үрге Греково ауылдары индерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Нижний Астахов (хутор)
Кайзер тауҙары

**Кайзер тауҙары** (, әҙәби «Император тауҙары») йәки **Кайзер** — Төньяҡ Эзбиз Альп һәм Көнсығыш Альп тауҙарындағы тау һырттары. Ике төп һырттарҙан тора — төньяҡта Заммер-Кайзер һәм көньяҡта Уайлдер-Кайзер һырттары. Тулыһынса Австрия Тиролендә Куштайн һәм Санкт-Иоганн-ин-Тироль ҡалалары араһында урынлашҡан.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Кайзер тауҙары башлыса эзбиз тау тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән Уайлдер-Кайзер йәки Ҡырағай Кайзер һыртынан һәм көньяҡ яғы башлыса тау ҡарағайы менән ҡапланған Заммер-Кайзер һыртынан тора. Был ике һырт 1580 метр бейелектәге Стрипсенйох перевалы менән тоташҡан. Көнбайышта улар Кайзерталь үҙәне, ә көнсығышта — Кайзербах үҙәне менән айырылған. Кайзер тауҙары көнсығыштан көнбайышҡа табан яҡынса 20 километрға, ә төньяҡтан көньяҡҡа табан — 14 километрға һуҙылған.

Дөйөм майҙаны — яҡынса 280 квадрат километр. Заммер-Кайзер һыртының бейеклеге 2000 метрҙы саҡ-саҡ үтә. Уайлдер-Кайзер һыртының иң бейек нөктәһе — Эльмауэр тауы (бейеклеге — 2344 метр), уның янында Куфштайн ҡалаһы урынлашҡан. Кайзер тау системаһында тағы ла ҡырҡ тирәһе тау түбәләре бар, улар араһында иң билдәлеләре: Карлспитцен, Тотенкирхль, Флейшбанк, Предхитштуль, Гойнгер-Халт, Акерлспитце һәм Маукспитце.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Яңы Британия

**Яңы Британия** (, элеккесә ) — Папуа — Яңы Гвинея составындағы утрау. Бисмарк архипелагының иң ҙур утрауы булып тора, 1885 йылға ҡәҙәр ул Яңы Британия архипелагы тип атала.

## Географияһы

Утрауҙың майҙаны 35 144,6 км² тәшкил итә, бында яҡынса 500 мең кеше (2011) йәшәй. Уның оҙонлоғо 600 км, ә максималь киңлеге — 80 км. 1966 йылдан Яңы Британия ике административ берәмеккә — Көнсығыш Яңы Британия һәм Көнбайыш Яңы Британия провинцияларына бүленә. Көнсығыш провинцияһы майҙаны буйынса көнбайыштыҡынан бәләкәйерәк, әммә уны халыҡ иҫәбе һәм әһәмиәтлелеге буйынса үтә.

Көнбайыш Яңы Британия провинцияһының административ үҙәге Кимбе ҡалаһында урынлашҡан. Көнсығыш Яңы Британия провинцияһының административ үҙәге 1994 йылда Тавурвур вулканы атылғанға тиклем Рабаул ҡалаһы була, уның халҡының күпселеге Кокопо ҡалаһына күсенә, һуңыраҡ Кокопо провинцияның үҙәге булып китә.

Утрау буйлап тарлауыҡтар менән йырғыланған тау массивы һуҙылған, Синевит вулканы (2438 м) уның иң бейек нөктәһе булып тора. Утрауҙың төп өлөшө тропик урмандар менән ҡапланған.

Дампир боғаҙы Яңы Британияны Умбои утрауынан, Изге Георгий боғаҙы — Яңы Ирландия утрауынан айыра.

## Тарихы
Яңы Британия тик 1700 йылда британия диңгеҙеһе Уильям Дампир тарафынан асыла. 1885 йылдан 1899 йылға ҡәҙәр утрау Германия Яңы Гвинея Компанияһы биләмәһе була һәм Яңы Померания () тип атала. 1899 йылдан 1914 йылға тиклем утрау Германия Яңы Гвинеяһы колонияһының бер өлөшө булып тора. Был дәүерҙә утрауҙа мамыҡ үҫтереү үҫешә. 1914 йылда Яңы Британияны Австралия ғәскәрҙәре баҫып ала һәм Беренсе донъя һуғышы тамамланғас Австралия утрау менән идара итеүгә Милләттәр Лигаһынан мандат ала.

Икенсе донъя һуғышы осоронда 1942 йылда утрау Рабаул өсөн алышты еңгән Япония империяһы ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. Америкалылар утрауҙың төньяҡ-көнбайыш өлөшөн һәм көньяҡ-көнбайышта Меркус моронон яулап алалар. Шуға ҡарамаҫтан Рабаул ҡалаһын һуғыш тамамланғанға ҡәҙәр яулап ала алмайҙар, һәм тик Япония дөйөм капитуляция тураһындағы акт ҡабул иткәндән һуң ғына утрау америкалыларға бирелә.

## Халҡы
Папуастар Яңы Британияның иң боронғо этник төркөмө булып тора. Артабан утрауға Меланезия кешеләре килеп урынлаша. Толаи халҡы иң ҙур этник төркөмө булып тора. Утрауҙа шулай уҡ байнинг, киленге, сулка һәм лакалаи халыҡтары йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кутейников (утар)

**Кутейников** — Ростов өлкәһе Милютин районындағы утар.

Ростов өлкәһе Селивановское ауыл биләмәһенә инә.

## Географияһы

### Урамдар

## Иҫтәлекле урын
Ростов өлкәһе территорияһында неолит осоронда уҡ кешеләр йәшәгән. Уларҙың йылға буйҙарында йәшәгәндәре емеш-еләк йыйыу, балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Осһоҙ-ҡырыйһыҙ дала малсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр өсөн ҙур көтөүлек була. Шул ваҡыттарҙа йәшәп, вафат булған кешеләрҙең ҡәберлектәре бында бик күп.Ҡурғанлы һәм ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр дәүләт тарафынан закон буйынса һаҡлауҙа тора.

Милютин районы Кутейников утары янында бер нисә иҫтәлекле урын — археология ҡомартҡылары бар. Улар «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» 25.06.2002 Федераль закондың 73-ФЗ ҡарар һәм 25.06.2002 «Ростов өлкәһе халыҡтары мәҙәни мираҫы (тарих һәм мәҙәниәт һәйкәле) тураһындағы» Ростов өлкәһе Дәүләт башлығы 178-ЗС ҡарарына ярашлы рәүештә дәүләт тарафынан һаҡлауға алынған.

* Ҡурған төркөмө «Кутейников» (11 ҡурған). Кутейников утарынан төньяҡ- көнбайыштаяҡынса 1,0 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған төркөмө «Малышкин». Кутейников утарынан төньяҡтараҡ 1,7 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған «Круглый». Кутейников утарынан көньяҡ-көнсығышта яҡынса 0,5 км алыҫлыҡта тора.
* Ҡурған «Арбузный». Кутейников утарынан төньяҡ-көнбайышта 1,0 км алыҫлыҡта тора.
* Торған урыны «1-P». Кутейников утарынан көньяҡ-көнбайышта 0,3 км алыҫлыҡта тора.
* Торған урыны «1-А».Кутейников утарынан көньяҡта яҡынса 0,4 км алыҫлыҡта тора.
* Местонахождение «2-А» Кутейников утарынан 1,5 км алыҫлыҡта тора.

## Һылтанмалар
* Кутейников (хутор)

## Иҫкәрмәләр
Талловеров

**Талловеров** — Ростов өлкәһе Кашар районындағы утар.

Талловеров ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Диңгеҙ кимәленән 98 м бейеклектә Мәсет йылғаһы янында тора.

### Урамдар

* Яр урамы,
* Киев урамы,
* Ҡомло урамы,
* Рәсәй урамы,
* Дала урамы,
* Украдыженко урамы,
* Көньяҡ урамы.

## Тарих
Мәсет йылғаһының уң ярына кешеләр XVIII быуатта килеп ултырғандар. Бында казактарҙың утыраҡтары барлыҡҡа килә. Улар Николаевка, Курниковка, Водяной утарҙары. 1810 йылда утарҙы нигеҙләүсе алпауыт Туроверовтың фамилияһын йөрөткән утар барлыҡҡа килә. Утар өсөн урын йылға уртаһындағы утрау һайланған. Яр менән утрау ер аҫты юлы менән тоташҡан.
1861 йылда Рәсәйҙә крепостное право юҡҡа сыҡҡандан һуң ауыл территорияһында хәлле крәҫтиәндәр барлыҡҡа килә һәм ауыл халҡы ҡатламдарға бүленә башлай. Был 1875 йылда Туроверово ауылы крәҫтиәндәренең ихтилалына килтерә. XX быуат башында Туроверов ауылда Дин законын өйрәтеүсе мәктәп асырға йыйына. Уның уҡытыусылары -Туроверов ҡыҙҙары була. Туроверов ғаиләһе был ерҙәрҙең хужаһы булып 1917 йылға тиклем тора.
1920 йылда Талловерово ауылында ерҙе бергә эшкәртеү ширҡәте барлыҡҡа килә, унда ауылдың байтаҡ кешеләре инә. Уларға 1500 гектар ер бирелә. Ауылда элекке генерал йортонда эшләгән мәктәп була. Ул 1925 йылда Туроверовонан күсерелә.
1927 йылда ширҡәт ихтыяжы өсөн «Путиловец» тракторы һатып алына. Туроверово ширҡәте 1930 йылға тиклем эшләй. 1930 йылда ауылда беренсе колхоз төҙөлә. Уның исеме — «Победа Октября», уға Усть-Мечетка, Новоселовка, Полтава, Анновка һәм Туловерово ауылының өлөшө инә. Туловеровоның икенсе өлөшө «Знамя Коммуны» коммунаһына инәИкенсе колхоз «Подтелков һәм Кривошлыков» исемен йөрөтә. Унда 1930 йылда яҡынса 150 кеше ағза булып тора.
1933 йылда ауылда магазин эшләй башлай, клуб төҙөлә. 1942 йылда Талловеровны фашистар баҫып ала, ләкин ярты йылдан һуң, декабр айында, улар ҡасабаны ташлап китә. 1950-се йылдарҙа ауылдағы өйҙәр бик ныҡ иҫкергән була: уларҙың күпселеге ҡамыш йә һалам башлы балсыҡтан һалынған өйҙәр булған. 1950-се йылдарҙа Знамя Коммуны, Подтелкова и Кривошлыкова, Штенгардт исемендәге өс колхоз берләштерелә, уларҙың урынында «Рассвет» колхозы барлыҡҡа килә. Был колхоз ерҙәрҙе ашай һәм унан ҙур уңыш алыу өсөн саралар үткәрә. Ауылда быҙау, ат, ҡош һарайҙары, тирмән төҙөлә, силос соҡорҙары эшләнә.
1958 йылға тиклем Талловерово ауылы Киев районы Смолин ауыл советына ҡарай. 1963 йылда ул Кашар райононына ҡарай. 1960-сы йылдарҙа халыҡ һаны арта. Ауылда стадион, мәктәп, магазин, йәмғиәт һыу үткәргесе барлыҡҡа килә.

## Иҡтисад
Ауыл хужалығы етештереү кооперативы «РАССВЕТ» и «КИЕВСКИЙ» бар.

## Билдәле кешеләр
Утарҙа Украдыженко Иван Порфирьевич — Советтар Союзы Геройы тыуған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Талловеров (хутор)
Поповка (Кашар районы)

**Поповка** — Ростов өлкәһе Кашар районындағы ҡасаба. Попов ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы

### Урамдар
* Яр урамы,
* Оло Баҡса урамы,
* Тау урамы,
* Йәштәр урамы,
* Дала урамы,
* Үҙәк урамы,
* Күңелле тыҡрығы,
* Болон тыҡрығы,
* мәктәп тыҡрығы.
## тарих
ХIХ быуатта хәҙерге ауыл биләмәһендә Попово-Иловайский руханиҙары йәшәгән, шунлыҡтан ауылды Поповка тип атағандар. Руханиҙарға иң яҡшы ерҙәрҙе биргәндәр, уларҙың тиҫтәләгән крәҫтиәндәре булған. Крәҫтиәндәр ат урынына үҙҙәре егелеп ерҙе һөрән менән һөргән. 

Октябрь революцияһына тиклем ауыл ерҙәре алпауыт Кожухов һәм кулактар ҡулында була. Ҡайһы бер крәҫтиәндәрҙең бер нисә дисәтинә ере булған. Крәҫтиән балалары мәктәптә уҡый торған урынға байҙарға эшкә ялланған. Кожуховтың 70 мең гектарере, 6 һарыҡ көтөүе, ат көтөүе, 100 һыйыры һәм үгеҙе булған. Уның биләмәләрендә  Поповка ауылынан һәм күрше-тирәләрҙән крәҫтиәндәр эшләгән. Эш ауыр ҡул хеҙмәте менән алып барылған. 1912-1914 йылдарҙа хәлле крәҫтиәндәрҙең ашлыҡ һуғыу машиналары һәм бесән сапҡыстары булған. 

1917 йылда ауылда Һалдат һәм эшсе депутаттары Советының Улус башҡарма комитеты барлыҡҡа килә. Донда граждандар һуғышы бара.Ошо ваҡытта крәҫтиәндәргә байҙарҙың ерҙәре таратып бирелә. 

Үҙ ваҡытында Поповкала бик күркәм төҙөлгән бай иконалы, таш ҡоймалы сиркәү эшләгән. Ундағы ҡыңғырауҙар манараһында 1 ҙур ҡыңғырау һәм 4 бәләкәй ҡыңғырау булған.  1930-сы йылдарҙа сиркәү һүтелә, көмбәҙҙәре алып ташлана, бинаһында Подтелков исемендәге магазиндың склады эшләй.

1934 йылда Индустрия колхозынан Киров колхозы бүленеп сыға.  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ауыл ирҙәре һуғышҡа алына, 1942 йылда Поповка ауылын немецтар баҫып ала. 1942 йылдың 20 декабрендә Поповка  фашистарҙан азат ителә. Бөйөк Ватан һуғышынан ауылдың 161 кешеһе тыуған ауылына әйләнеп ҡайта алмай, яуҙарҙа һәләк була. Ауыл уртаһында туғандаштар ҡәбере бар. Унда сержант Афанасьев Александр Гаврилович; 
рядовой Евстигнеев Петр Григорьевич; ҡыҙылармеец Нарзулаев Амон һәм башҡалар ерләнгән. Һуғыштан һуң тыныс тормош башлана. 1960 йылда Каменка, Поповка һәм Подтелково ауылдары Подтелков исемендәге колхозға берләшә.

1968 йылдың октябрендә «Искра» совхозы барлыҡҡа килә. Уға Поповка һәм Каменка ауылдары инә. ауылдарҙа торлаҡ йорттары, хужалыҡ ҡаралтылары төҙөү башлана. 1973 йылда Мәҙәниәт йорто, ауыл советы бинаһы, икмәкхана, аҙыҡ магазины, гараж, МТМ, кафе-ашхана төҙөлә.
## Иҫтәлекле урын
* Туғандаштар ҡәбере янындағы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар һәйкәле.
## Һылтанмалар
* Поповка (слобода)
* История села Поповка
Ҡояшлы Яр (Болгария)

**Ҡояшлы Яр** () — Болгарияның көнсығышындағы эре диңгеҙ буйы курорты.

Ҡара диңгеҙ ҡултығы буйында урынлашҡан, оҙонлоғо 10 километр, урта өлөшөндәге киңлеге 100 метрға еткән ваҡ ҡына һары ҡомло пляжы бар. Варна (90 км) һәм Бургас (36 км) ҡалалары араһында ята, Несебыр ҡалаһы (общинаһы) өлөшө булып тора, был ҡаланың иҫке өлөшө ЮНЕСКО-ның Болгариялағы Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. Несебыр менән Ҡояшлы Яр араһында ҡала автобустары йөрөп тора.

## Тарихы
Ҡояшлы Яр курорты 1957 йылда проектлана, Болгария Халыҡ Республикаһы Министрҙар Советының 1958 йыл 30 июнь № 120 ҡарары менән төҙөлөш башлана. Торлаҡ комплексы менән бергә урман паркы ла проектлана. Комплекс территорияһына 550 000 м³ уңдырышлы тупраҡ ташыла, 300 000 төп ылыҫлы һәм киң япраҡлы ағас, 770 000 төп биҙәү ҡыуағы, 100 000 төп роза ултыртыла.

1959—1988 йылдар эсендә Ҡояшлы Ярҙа 7 699 100 кеше, шул иҫәптән 5 162 600 сит ил турисы һәм 2 536 590 болгар гражданы ял итә. Совет осоронда СССР һәм башҡа социалистик илдәрҙән балалар ошонда ялға ебәрелер була. 1989 йылда Ҡояшлы Ярҙа 108 отель (27 000 урынлы) һәм 130 ресторан, күп һанлы аттракциондар, төнгө клубтар, кафелар, барҙар һәм дискотекалар була.

## Хәҙерге хәле
Советтар Союзы тарҡалғас, курорт йылдам үҫеш ала. Үҙәк өлөшө төҙөлөп бөткәнлектән, төҙөлөш төньяҡҡа күсә. Курорттың заманса йөҙө шуның менән билдәләнә: Ҡояшлы Ярҙың урта тирәһен совет осоронда төҙөлгән арзаныраҡ отелдәр биләй, ә төньяғында заманса уңайлы һәм ҡиммәтерәк отелдәр асыла. Һуңғы ваҡытта иҫке биналар урынына (шул иҫәптән «Алтын Орфей» музыка фестивале үтә торған йәйге кинотеатр урынына) заманса отелдәр һалынған. Отель территориялары ғәҙәттә асыҡ.

2016 йылда Ҡояшлы Яр Норра халыҡ-ара сәйәхәттәр порталында иң популяр туристик курорттар рейтингында «ғаилә бюджеты өсөн иң ҡулай туристик йүнәлеш» булараҡ иң юғраы баҫҡысты биләй.

Ҡояшлы Яр курорты Зәңгәр флаг менән бүләкләнгән.

Курорт пляжы муниципаль объект булып тора, йәғни дөйөм ҡулланыуға тәғәйенләнгән һәм ябыҡ урындары юҡ. Отелдәрҙән пляжды «Променад» йәйәүле урамы айырып тора. Пляждың ҙур өлөшөнә сатырҙар аҫтына шезлонгтар ҡуйылған, улар менән айырым хаҡ түләп файҙаланырға була. Сатырҙар һәм шезлонгтар булған өлөштө концессионер эшҡыуарҙар хеҙмәтләндерә. Сатырҙар һәм шезлонгтар булмаған урындарҙа — һыу менән ҡоро ер сигендә йәки диңгеҙҙән алыҫыраҡ ерҙәрҙә (һыуҙан 30—100 метрҙа) — түләүһеҙ урынлашырға була.

Һыу төбө ҡомло, яй ғына тәрәнәйә бара.

Иң яҡын аэропорттар һәм тимер юл станциялары: Бургас һәм Варна. Ҡояшлы Ярҙа Болгария, Греция, Төркиә ҡалаларына даими рейстары булған автовокзал бар.

Административ төбәк: Несебыр общинаһы.

Тәбиғәт төбәге: Иҫке Планина мөгөҙө.

Иң яҡын ҡала: Несебыр.

Иң яҡын курорттар: Несебыр, Свети-Влас, Елените.

## Галерея

File:Bulgaria-Sunny_Beach-01.jpg
File:Bulgaria-Sunny_Beach-02.jpg

File:Bulgaria-Sunny_Beach-04.jpg
File:Bulgaria-Sunny_Beach-05.jpg
File:Bulgaria-Sunny_Beach-06.jpg
File:Bulgaria-Sunny_Beach-07.jpg
File:Bulgaria-Sunny_Beach-08.jpg
File:Bulgaria-Sunny_Beach-09.jpg
File:Bulgaria-Sunny_Beach-10.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы

**Мөхтәр Мофаззал улы Сәғитов** (, 1933—1986) — башҡорт ғалим-фольклорсыһы, филология фәндәре кандидаты (1965).

## Биографияһы
Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы 1933 йылдың 27 авгусында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған.

1963 йылда филология факультетын тамамлай Башҡорт дәүләт университеты.

1964—1986 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының башҡорт фольклор һәм сәнғәт бүлегендә эшләй, ә 1970 йылдан — өлкән фәнни хеҙмәткәр.

1986 йылда Мөхтәр Сәғитов Төркиә республикаһында үткәрелгән халыҡ-ара конгрессҡа барғанда автокатастрофала һәләк була. Өфө ҡалаһында ерләнгән.

1987 йылда үлгәндән һуң Салауат Юлаев исемендәге республика премияһына лайыҡ була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы башҡорт эпосын киң масштабта тикшеренеүсе булараҡ йылдан-йыл билдәлелек яулай.

60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, 15 фәнни һәм фәнни-популяр йыйынтыҡтар төҙөүсеһе башҡорт эпосы, алты китап тупланмаһы Башҡорт халыҡ ижады (китаптар серияһы) һәм «СССР халыҡтары эпостары» серияһындағы «Башҡорт халыҡ эпосы» йыйынтығы (Мәскәү, 1977).

Башҡорттарҙан тәүгеләрҙән булып фольклор материалдары йыя Яҡутстан. «Әҙәби мираҫ» серияһында уның «Ғүмерлеккә ҡалған яра» тигән хикәйәләр, юл яҙмалары һәм фәнни-популяр мәҡәләләр йыйытығы сыҡты («Ғүмерлеккә ҡалған яра», 1993).

## Баҫмалары
* Урал-батыр. Башҡорт халыҡ эпосы. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1977.
* Башҡорт бәйеттәре //Башҡорт фольклористикаһы мәсьәләләре Өфө, 1978. (Ғ.Б.Хөсәйенов менән авторлыҡта.)
* Башҡорт халыҡ ижадында ат культы сағылышы // Башҡорт фолклористикаһы мәсьәләләре. — Өфө, 1978.
* Башҡорт халыҡ ижады. Бәйеттәре. // сост.: М. М. Сагитов, Н. Д. Шункаров. Уфа, 1978.
* Халыҡ генийы ижады // Мөхәббәт хаҡында хикәйәләр. Башҡорт халыҡ эпосы / Төҙөүсеһе М.Сәғитов. — Өфө, 1983.
* Сәғитов М. М. Боронғо башҡорт ҡобайырҙары. Өфө, 1987 (башҡорт телендә)
* Башҡорт халыҡ эпосының мифологик һәм тарихи нигеҙҙәре /М. М. Сәғитов -Өфө:Китап, [[2009]].-280 бит.

## Хәтер
* 1995 йылда Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улына арналған музей асыла. Бында уның бөтә ижади ҡомартҡыһы һаҡлана.
* 2008 йылда Мөхтәр Сәғитовтың тыуыуына 75 йыл тулыу айҡанлы Башҡортостан Республикаһында юбилей саралары үтте.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
; Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә 
* башҡорт телендәге әҫәрҙәре
; башҡа сығанаҡтар
*  мәҡәләһендә ''Башкортостан: Краткая энциклопедия''
Арыҫланов Айрат Гәрәй улы

**Арыҫланов Айрат Гәрәй улы** (10 апрель 1928 йыл — 23 апрель 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй артисы, нәфис һүҙ оҫтаһы, диктор. СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1981) һәм Татар АССР‑ының (1974) халыҡ артисы. Бөтә Рәсәй нәфис һүҙ оҫталары конкурстары лауреаты (1970, 1974). ТАССР-ҙың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).

Дүрт тиҫтә йылдан артыҡ Айрат Арыҫлановтың тауышы эстрада сәхнәһенән, радио һәм телевидениенән әҙәби әҫәрҙәр яңғырата. Артист уҡыуында улар Бөтә Союз «Мелодия» фирмаһында грампластинкаларға яҙҙырылған һәм бөтә Советтар Союзы буйынса таралған.

## Биографияһы
Айрат Гәрәй улы Арыҫланов 1928 йылдың 10 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Ахун ауылында тыуған.
 
1949 йылда Татар дәүләт театр училищеһының актёрҙар бүлеген тамамлай, ә 1967 йылда — А. В. Луначарский исемендәге Мәскәү театр сәнғәте институтының актёрҙар факультетын тамамлай (ситтән тороп).

1956 йылдан 1960 йылға тиклем Ғәлиәскар Камал исемендәге Татар академия театры артисы булып эшләй.

1960 йылдан 1967 йылға тиклем телевидениелә диктор булып эшләй.

1967 йылдың майынан Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһы артисы. 1991 йылда уны филармония халыҡ коллективтары бүлеге режиссеры итеп тәғәйенләйҙәр.

2010 йылдың 23 апрелендә вафат була, Ҡазандың Яңы Татар ауылы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре
* Татар АССР-ының атҡаҙанған артисы (1957).
* Татар АССР-ының халыҡ артисы (1974).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (01.12.1978).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (13.05.1981).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971).
* Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге республика премияһы лауреаты (1969) — «Минең йөрәгем Ленин менән һөйләшә», «Татарстан минең тыуған яғым» концерт программаһы өсөн.
* Бөтә Рәсәй нәфис һүҙ оҫталары артистары конкурсы лауреаты (1957, 1974).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ахунов Г. Арсланов Айрат Гареевич // Народные артисты: Очерки.— Казань, 1980. С. 113—117.
* Татарский энциклопедический словарь. Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998

## Һылтанмалар
*  Большая биографическая энциклопедия 2009 // Арсланов, Айрат Гареевич 
* tatarstan.ru // Арсланов Айрат Гареевич
Алға (шишмә)

**Алға** («Гөлбикә» шишмәһе) — Башҡортостандың Дәүләкән районында урынлашҡан минераль сығанаҡ, гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 й.).

Алға — сульфат-кальцийлы сығанаҡ, Асылыкүл төркөмө шишмәләре араһында иң типик, Асылыкүл күле янындағы, уның көньяҡ — көнбайыш ярында, өс билдәле минераль сығанаҡтарҙың береһе. Сығанаҡ ер өҫтөнә үҙән төбөнән сыға, Яңы Тормош ауылы буйлап, күлгә ағып төшә. Аслы-Өйҙөрәк йылғаһындағы шишмә тирәһендә — өйрәктәр оялаған тал, муйыл, әлморондан торған әрәмә (рощица). Алға шишмәһенең һәм Өйҙөрәк йылғаһының үҙәнендә ҡуйы үләнле үҫемлек. 3 саҡрым алыҫлыҡта — Алға ауылы.
Минераль һыуҙың барлыҡҡа килеүе Көнгөр ярусының гипслы тоҡомдары менән бәйле. Төрө буйынса шишмәнең һыуы аҙ күләмлә минералланған сульфат — кальцийлы һыуға ҡарай.

Мөһим фәнни әһәмиәте булараҡ сығанаҡ Башҡортостандың махсус һаҡланыусы гидрологик тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенә инә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Изге София соборы (Охрид)

**Изге София соборы** () — Македония Республикаһының Охрид ҡалаһындағы православие сиркәүе. Македонияның төп тарихи һәйкәлдәренән һанала. 

## Тарихы

Сиркәү Беренсе Болгар батшалығында христианлыҡ ҡабул иткәндән, Болгарияны рәсми суҡындырыуҙан һуң, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса Борис кенәз булған мәлдә төҙөлгән (852 – 889).

Сиркәү Болгар православие сиркәүе өсөн синодаль булған. Ә һуңынан — Охрид архиепископтарының кафедраль соборына,  Ғосман Болгарияһының оттоман оккупацияһынан һуң мәсеткә әйләнә  . Сиркәү интерьерында —  XI—XIII быуаттарҙағы һәйбәт һаҡланған шул осор византиясыларының иң яҡшы өлгөләрен билдәләгән фрескалар. Сиркәүҙең төп өлөшө XI быуатта төҙөлгөн. Өҫтәмә төҙөлөштәр Григорий II тарафынан XIV быуатта эшләнгән. 

## Архитектура

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Трифунович Л. Югославия. Сәнғәт һәйкәлдәре. Белград, 1989.
Ағалы-энеле Миладиновтар

**Димитр** (1810, Струги — 1862 йылдың 23 ғинуары, Константинополь) менән **Константин** (1810, Струги — 1862 йылдың 18 ғинуары, Константинополь) **Миладиновтар** — XIX быуатта македон мәҙәни яңырыу осоро эшмәкәрҙәре.

## Ғаиләһе
Ағалы-энеле Миладиновтар көршәк оҫталары Султана менән Христо Миладиновтарҙың ҙур ғаиләһендә тыуған. Уларҙың һигеҙ балаһы булған: Димитр һәм Константин, Наум, Тане, Мате, Апостол, шулай уҡ Анна һәм Креста.

## Эшмәкәрлектәре
Ике туған да македон милли яңырыу хәрәкәтенең әһәмиәтле шәхесе.

## Ағалы-энеле Миладиновтарҙың йыйынтығы
1856 йылда Димитр, Мәскәү университетында славян филологияһын өйрәнергә барған туғаны Константинды оҙатып йөрөү маҡсатында, Стругаға әйләнеп ҡайтҡан.

Университетта уҡыуын 1860 йылда тамамлағансы, Мәскәүҙә ҡалған, һуңынан Венала ул, үҙенең болғар халыҡ йырҙары коллекцияһын сығарырға ярҙам иткән Иосиф Юрий Штросмайер менән осрашҡан.

«Бѫлгарски народни пѣсни. Собряһынани отъ братья Миладиновци, Димитрıя и Константина и издадени отъ Константина. Въ Загребъ. Въ книгопечатница-та на А. Якича, 1861» тип аталған йыйынтыҡ 1861 йылда Загребта баҫылып сыҡҡан. Ул Үҙәк һәм Көнсығыш Балҡандың славян өлкәләренән йыйылған 660 болғар халыҡ йырынан тупланған.

## Константин Миладинов шиғриәте

Константин Миладинов шиғриәте ижтимағи һәм милли мотив менән һуғарылған. Түбәндә шағир үҙе тере саҡта баҫылған хеҙмәттәренең теҙмәһе килтерелгән:
* «Бисера», «Б’лгарски книжици», година I, 1858, кн. 15.
* «Желание», «Б’лгарски книжици», година I, 1858, кн. 15.
* «Голапче», «Б’лгарски книжици», година I, 1858, кн. 15.
* «Шупељка», «Б’лгарски книжици», година I, 1858, кн. 15.
* «Не- не пијан», «Б’лгарски книжици», година I, 1858, кн. 15.
* «Клетва», «Б’лгарски книжици», година I, 1858, кн. 15.
* «Скрсти», «Б’лгарски книжици», година I, 1858, кн. 19.
* «Грк и Бугарин», «Б’лгарски книжици», година I, 1858, кн. 24.
* «Побратимство», «Б’лгарски книжици», година II, 1859, кн. 22.
* «Думание», «Б’лгарски книжици», година II, 1859, кн. 22.
* «Сираче», «Братски труд», 1860, кн. 1.
* «На сонцето», «Братски труд», 1860, кн. 1.
* «Еѓуптин делија», «Братски труд», 1860, кн. 3.
* «На чужина», «Дунавски лебед», година I, 1860, бр. 20.
* «Т’га за југ», «Дунавски лебед», година I, 1860, бр. 20.

## Вафаты
1861 йылдың уртаһында, Константин Загребтан Белградҡа киткән, һәм туғаны Димитрҙың Константинополь төрмәһендә булғанын белгән.

Артабан ул Константинополгә килгән, унда төрөктәр, уны шпионажда ғәйепләп, зинданға ябалар. Ағалы-энеле Константин һәм Димитр Миладиновтар 1862 йылда Константинополдә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында вафат булғандар.

## Һылтанмалар
* Original edition of 'Bulgarian Folk Songs' 
* Full text of «Bulgarian folk songs» 
* Letter bearing the signature of Konstantin Miladinov 
* Konstantin Miladinov poetry 
* official site of struga.org (English and Macedonian)

## Иҫкәрмәләр