open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ермолкин (Бәләбәй районы)

**Ермолкин** () — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 625 кеше.
Почта индексы — 452022, ОКАТО коды — 80209807001.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Бәләбәй): 16 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксаков): 26 км

## Билдәле шәхестәре
* Сидоров Валерий Александрович (1954—4.08.2020), педагог, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999 йылдан Өфө район Советы рәйесе урынбаҫары, 2002 йылдан — район хакимиәте башлығы урынбаҫары; 2004 йылдан Өфө район Советы секретары. Башҡортостан сыуаштары Канашы (съезы) башҡарма комитетының элекке (1999 йылдан) рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1998), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986).

## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Иҫкәрмәләр
Илькин (Бәләбәй районы)

**Илькин** () — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 417 кеше.
Почта индексы — 452024, ОКАТО коды — 80209813004.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Бәләбәй): 9 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Анновка): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксаков): 19 км
## Ауыл тарихы
Илькин ауылына Ҡазан даруғаһында поручик М. И. Уразлиндың ерҙәрендә (һуңынан поручик М. И. Бунин һатып ала) 1777 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса, Бөгөлмә ведомствоһы Петропавловка ауылының яңы суҡындырылған сыуаштары нигеҙ һала. Ул тәүҙә Туҡай, Арйылға исемдәре менән билдәле була. 1865 йылда Михайловка булараҡ теркәлгән, 52 йортта 313 кеше йәшәгән. Халҡы игенселек, сана яһау менән шөғөлләнгән. Ауылда Һыу тирмәне булған. 1896 йылдан алып Илькин, Михайловка ауылдары һәм Бунин усадьбаһы айырым иҫәпкә алынған.
1906 йылда Илькинда 326 кеше йәшәгән, земство мәктәбе, һыу тирмәне, бакалея кибете булған; Михайловкала — 215 кеше, тимерлек, мөгәзәй теркәлгән. 50‑се йылдар аҙағында был ауылдар һәм Сосновка ауылы (20‑се йылдарҙа барлыҡҡа килгән бүлендек ауыл) хәҙерге исемдәге бер ауылға берләшә. 
Халҡы: 1906 йылда — 541 кеше (2 торама пункт халҡы бергә иҫәпкә алынған); 1920—668; 1939—714; 1959—559; 1989—326; 2002—342; 2010—417 кеше.
Сыуаштар, урыҫтар йәшәй (2002). Төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана бар..

## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Иҫкәрмәләр
Исмәғил (Бәләбәй районы)

**Исмәғил** () — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы татар ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 105 кеше.
Почта индексы — 452024, ОКАТО коды — 80209837005.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Бәләбәй): 8 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Туҙлыҡыуыш): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксаков): 19 км

## Билдәле шәхестәре
* Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы (1904—1969) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1949). Башҡорт АССР-ы атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964). 
* Ямалиев Сәлих Ямалетдин улы (8.04.1889—1.07.1938), педагог, мәғариф эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. 1923—1930 йылдарҙа Бәләбәй педагогия техникумы директоры, 1936—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары урынбаҫары. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
* Деревня Исмагилово Белебеевского района Республики Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»
Канаш (Бәләбәй районы)

**Канаш** () — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше.
Почта индексы — 452016, ОКАТО коды — 80209834003.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Бәләбәй): 30 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ыҫлаҡбаш): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Глуховская): 8 км
## Билдәле шәхестәре
* Васильев Пётр Клавдиевич (26 август 1941 йыл) — нефть сәнәғәте ветераны. 1995—2001 йылдарҙа Башнефть берекмәһенең Нефтекама нефть промыслалары ҡорамалдары заводы директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе.

## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Иҫкәрмәләр
Пахарь (Бәләбәй районы)

**Пахарь** (икенсе атамаһы **Пятилетка**; ) — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 414 кеше булған.
ОКАТО коды — 80209804001.
 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Бәләбәй): 22 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксаков): 10 км

## Билдәле шәхестәре
* Дауытов Нур Әсғәт улы (5.01.1956), композитор, йәмәғәтсе. 1982 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының музыкаль етәксеһе, 1987 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы, бер үк ваҡытта 2000–2006 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты, 2006 йылдан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. 2009 йылдан Башҡортостандың Музыкаль йәмғиәт идараһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының (1993) һәм Рәсәй Федерацияһының (2007) атҡаҙанған сәнғәт әшмәкәре. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1990), Фәтих Кәрим исемендәге (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2014) лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
*
Ыҫлаҡбаш (Бәләбәй районы)

**Ыҫлаҡбаш** () — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 551 кеше.
Почта индексы — 452016, ОКАТО коды — 80209834001.
 

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Бәләбәй): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Глуховская): 3 км

## Билдәле шәхестәре
Ауылда сыуаш халҡының ике данлы улы — шағирҙар Константин Иванов һәм Яков Ухсай тыуып үҫкән.
* Павлов Николай Спиридонович (25.08.1922—2.04.1978) — Советтар Союзы Геройы (1944). Бөйөк Ватан һуғышы яугиры.

## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.
* Петров И.Г. Чуваши Башкортостана. — Статья из Электронной чувашской энциклопедии.
* Петров И.Г. Чуваши // Народы Башкортостана: историко-этнографические очерки. Уфа, 2002
* Иванов В. П., «Этническая география чувашского народа», Чебоксары, 2003, ISBN 5-7670-1404-3.
* Чуваши Приуралья: культурно-бытовые процессы. Чебоксары, 1989.
* Ягафова Е.А. Чуваши Урало-Поволжья (история и традиционная культура этнотерриториальных групп). Ч., 2007.
* Медведев, Владислав Валентинович. ДИНАМИКА ЧУВАШСКИХ ПОСЕЛЕНИЙ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. // Проблемы истории, филологии, культуры, №3, 2015, С.332-343.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Слакпуçĕнчи поэзи уявĕ
* На слакбашевской земле состоялись мероприятия в честь 105-летия народного поэта Чувашии Якова Ухсая 
* Татьяна Ефремова: О Сильби, мекке чувашского народа на землях Башкорстана
* Виталий Станьял: Удар по башкирской Швейцарии
* Елена Ухсай: Современный вандализм, или Когда земля плачет
* Витус Неберинг: Экоконфликт превращается в национальную чуму
Айғыръял

**Айғыръял** () — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Яңыбай ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше.
Почта индексы — 452594, ОКАТО коды — 80210840002.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 10 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яңыбай): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Үңкерҙе): 40 км
 
Айғыръял ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Оло Ыйыҡ буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көнбайышҡа табан 10 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. 

## Тарихы
Айғыръял ауылына XIX быуаттың 80-се йылдарында Златоуст өйәҙе территорияһында хәҙерге Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле ауылынан бүленеп сыҡҡан кешеләр нигеҙ һалған. Артабан бында шул уҡ өйәҙҙең Бурансы, Яуыш/Иҫке Яуыш ауылы кешеләре күсеп килгән. Шулай уҡ Яңы Мәсетле, Новосёлка исемдәре менән дә билдәле булған.

1895 йылда Айғыръял ауылы Дәүләтҡан ҡасабаһының 6 ғаиләһе 75 дисәтинә ерҙе 6 йылға ҡуртымға алған. 

1920 йылда Айғыръял ауылындағы 48 йортта 280 башҡорт йәшәгән.

Әлеге ваҡытта Айғыръял ауылында төп мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.

## Халыҡ һаны
Айғыръял ауылында башҡорттар йәшәй (2002).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле кешеләре

## Урамдары

* Мәсетле урамы ( Мечетлинская (улица)
* Йылға аръяғы урамы ( Заречная (улица)

## Тирә-яҡ мөхит
;Ер-һыу атамалары
*Тауҙар:*

*Йылғалар:*
* Әй, Оло Ыйыҡ

*Шишмәләр:*

*Ялан-бесәнлектәр:*

*Таусыҡтар, түбәләр:*

*Башҡа урын-ер атамалары:*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡатай

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
*  566 б.
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Деревня Айгырьял - на портале novo-belokatay.ru

## Иҫкәрмәләр
Апут

**Апут** () — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Үтәш ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 274 кеше. Почта индексы — 452580, ОКАТО коды — 80210837002.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 5 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Түбәнге Үтәш): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Үңкерҙе): 31 км

Апут ауылы Әй йылғаһы бассейнына ҡараған Оло Ыйыҡ ҡушылдығы Сакалдым йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көнсығышҡа табан киломтер һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 31 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Апут ауылына Себер даруғаһы Балаҡатай улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә 1776 йылда нигеҙ һалған. Тәүге төпләнеүсе старшина Апут Күтсемов/Ҡотомов исеме менән аталған.

1795 йылда Апут ауылынағы 18 йортта 67 кеше, 1865 йылда 33 йортта — 179 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.

Ауылда 1-се һанлы Яңы Балаҡатай урта мәктәбенең филиалы — Апут башланғыс мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.

## Халыҡ һаны
Апут ауылында башҡорттар йәшәй (2002).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле кешеләре
* Вәхитов Нәғим Әбдрәзәҡ улы (1925, Үтәш ауылы -) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан

## Урамдары

* Нәғим Вәхитов урамы ( Нагима Вахитова (улица)
* Салауат Юлаев урамы ( Салавата Юлаева (улица)
* Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
* Йылға аръяғы урамы ( Заречная (улица)

## Тирә-яҡ мөхит
;Ер-һыу атамалары
*Тауҙар:*

*Йылғалар:*
* Әй, **Сакалдым йылғаһы**

*Шишмәләр:*

*Ялан-бесәнлектәр:*

*Таусыҡтар, түбәләр:*

*Башҡа урын-ер атамалары:*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡатай

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
*  564 б.
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Апутово на портале «Генеалогия и Архивы»
* Деревня Апутово — на портале novo-belokatay.ru 

## Иҫкәрмәләр
Атарша

**Атарша** () — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Атарша ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 375 кеше. Почта индексы — 452572, ОКАТО коды — 80210802001.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 14 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Үңкерҙе): 50 км

Атарша ауылы Әй йылғаһы бассейнына ҡараған Тарша йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 14 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа 50 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. 

## Тарихы
Атарша ауылының исеме урын-ер атамаһына бәйле. Был ауылдың иртә тарихы буйынса мәғлүмәт юҡ дәрәжәһендә.
 
Атарша ауылы XIX быуаттың 80-се йылдарында барлыҡҡа килгән тип һанарға була. 1895 йылда бындағы 16 йортта 94 кеше йәшәгән.

1905 йылда Атарша ауылындағы 22 йортта 119 кеше йәшәгән. 1920 йылда уҙғарылған йәниҫәп был ауылды урап үткән. 

1933 йылда XX быуат башында күпме кеше булһа, шул уҡ һан үҙгәрмәйсә һаҡланған. Әсфәндиәровтың Башҡортостан ауылдарына бағышланған хеҙмәтендә «ауыл юғалған» тип яҙылған.

Атарша ауылы XX быуаттың 30‑сы йылдарында Алағуз совхозының Атарша фермаһы ауылы булараҡ ойошторола. 

2007 йылдың 10 сентябренә тиклем Балаҡатай районы Алағуз совхозының Атарша фермаһы ауылы тип йөрөтөлгән.

2005 йылдан хәҙерге статусына, 2007 йылдан хәҙерге атамаһына эйә.

## Халыҡ һаны
Атарша ауылында башҡорттар, урыҫтар йәшәй (2002).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Әлеге ваҡытта Атарша ауылында төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Билдәле кешеләре

## Урамдары

* Яр урамы ( Береговая (улица)
* Йылға аръяғы урамы ( Заречная (улица)
* Тыныслыҡ урамы ( Мира (улица)
* Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
* Мәктәп урамы ( Школьная (улица)

## Тирә-яҡ мөхит
; Ер-һыу атамалары

*Тауҙар:*

*Йылғалар:* 
* Әй, **Тарша йылғаһы** 

*Шишмәләр:*

*Ялан-бесәнлектәр:*

*Таусыҡтар, түбәләр:*

*Башҡа урын-ер атамалары:*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡатай

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
*  568 б.
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Атарша на портале «Генеалогия и Архивы»
* Село Атарша — на портале novo-belokatay.ru 

## Иҫкәрмәләр
Үрге Үтәш

**Үрге Үтәш** () — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Үтәш ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 248 кеше. Почта индексы — 452587, ОКАТО коды — 80210837003.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 9 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Түбәнге Үтәш): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Үңкерҙе): 46 км

Үрге Үтәш ауылы Әй йылғаһы бассейнындағы Атарша йылғаһы буйында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан көньяҡҡа табан 9 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 46 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Үтәш ауылына Себер даруғаһы Балаҡатай улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Үтәш ауылының атамаһы антропонимдан, йәғни тәүге төпләнеүсе Иҫәт провинцияһы Балаҡатай улусының отставкалағы сотнигы Үтәш Ҡотлоғужин исеменән. Үтәш ауылы 1717 йылдан билдәле, 1722 йылда үткән I рәүиз материалдарында телгә алына. 

## Биләмә берәмектәренә инеүе

## Үрге Үтәш ауылының XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1905 йылда дөйөм Үтәш ауылындағы 220 йортта — 1254 кеше йәшәгән.

1906 йылда Үтәш ауылында улус идаралығы булған. 2 мәсет, запас иген һаҡлау мөгәзәйе, 4 бакалея кибете иҫәпкә алынған. 

1906 һәм 1913 йылдар араһында Златоуст өйәҙе территорияһында Үтәш ауылынан бүленеп сыҡҡан Үрге Үтәш ауылы барлыҡҡа килә. Ул Атарша йылғаһы буйлап өҫтәрәк урынлаша. Бүлендек ауыл Үрге Үтәш тип исемләнгәнлектән, төп ауыл Түбәнге Үтәш тип атала башлай. Үрге Үтәш ауылы 1919 йылдарға тиклем формалаша.  

1920 йылда Үрге Үтәштең 93 йортонда 465 кеше булһа, төп халыҡ йәшәгән Түбәнге Үтәштең 168 йортонда — 864 башҡорт йәшәгән.

Әлеге ваҡытта ауылда Түбәнге Үтәш урта мәктәбенең филиалы — Үрге Үтәш мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар. 

## Халыҡ һаны
Үрге Үтәш ауылында башҡорттар йәшәй (2002).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле кешеләре

## Урамдары

* Әхтәм Ғәзизов урамы ()
* Ҡарамалы урамы ()
* Йәштәр урамы ()

## Тирә-яҡ мөхит
; Ер-һыу атамалары

*Тауҙар:* Буҙатулғантау

*Йылғалар:* Атарша

*Шишмәләр:*

*Ялан-бесәнлектәр:*

*Таусыҡтар, түбәләр:* 

*Башҡа урын-ер атамалары:* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡатай

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

## Һылтанмалар
* 
* 
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 120—121 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7
 
## Иҫкәрмәләр
Ҡәйүп

**Ҡәйүп** () — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 122 кеше. Почта индексы — 452586, ОКАТО коды — 80210804003.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 58 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Билән): 4 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Незяпетровск): 31 км

## Билдәле шәхестәр
* Мырҙанов Марат Мырҙан улы (28.10.1937—25.09.2012) — ғалим-хирург. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1987).

## Иҫкәрмәләр
Ҡурғаш (Балаҡатай районы)

**Ҡурға́ш** () — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 452592, ОКАТО коды — 80210813003.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Ҡурғаш ауылында йәшәгәндәр
# Сафин Рахматулла
# Сафина Рәйхәнә
# Сафин Владик Рахматулла улы
# Сафин Валерик Рахматулла улы
# Сафина Дина Рахматулла ҡыҙы
# Сафин Данис Рахматулла улы
# Сафина Дания Рахматулла ҡыҙы
# Сафина Лиза Рахматулла ҡыҙы
# Сафина Римма Рахматулла ҡыҙы
# Халилов Роберт Фарит улы
# Халилова Гуля Фарит ҡыҙы
# Шархиев Ринат Миндиян улы
# Шархиев Миндиян
# Салихов Руслан Фидаил улы
# Салихова Айгуль Фидаил ҡыҙы

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 55 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡарлыхан): 14 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Үңкерҙе): 90 км

## Иҫкәрмәләр
Ләүәле

**Ләүәле** () — Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 314 кеше булған. Почта индексы — 452595, ОКАТО коды — 80210831001.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 29 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Үңкерҙе): 65 км

## Билдәле шәхестәре
* Горбунов Фёдор Михайлович (16.03.1928—6.03.2003), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1960—1986 йылдарҙа К. Е. Ворошилов исемендәге колхозы рәйесе. Ленин (1957), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1973) ордендары кавалеры.
* Поспелов Пётр Иванович (10.08.1924—11.12.2006), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерия полкы разведчигы, рядовой. Дан орденының тулы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

## Һылтанмалар
*
Ҡаранторау

**Ҡаранторау** () — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 264 кеше булған. Почта индексы — 452571, ОКАТО коды — 80210834005.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 20 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ургала): 25 км

## Билдәле шәхестәре
* Савельев Владимир Андреевич (1947—5.11.2020), театр актёры, мәҙәниәт эшмәкәре. 1990 йылдан хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры директоры, 1995—1997 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 
*  Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001. – 106-108 с. — ISBN 5—295—02843—7

## Һылтанмалар
*  
* Карантрав на портале «Генеалогия и Архивы»   
* Село Карантрав на портале novo-belokatay.ru
Яңы Масҡары

**Яңы Масҡары** () — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 119 кеше. Почта индексы — 452586, ОКАТО коды — 80210801007.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Яңы Балаҡатай): 34 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Билән): 20 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Незяпетровск): 48 км

## Билдәле шәхестәре
* Дилмөхәмәтов Рәмил Хөрмәт улы (12.09.1954), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2013—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары, 2017-2018 йылдарҙа — «Башкирдортранспроект» институты директоры. Башҡортостан Республикаһының I һәм II саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы һәм «Башҡортостан Республикаһындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе менән бүләкләнеүсе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

## Һылтанмалар
* 
* Деревня Новая Маскара на портале novo-belokatay.ru
Яңы Балаҡатай

**Яңы Балаҡатай** () — Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 5961 кеше булған. Почта индексы — 452580, ОКАТО коды — 80210822001.

## География
Урал тау итәгендә Оло Эйек йылғаһы Буйында Васелга йылғаһы Ҡушылған урында, Өфөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан 210 км алыҫлыҡта (автомобиль юлдары буйлап 341 км) һәм Ункурда тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡында Ғына  һәм Балаҡатай заказнигы урынлашҡан балаҡатай һыуһаҡлағысы. 

## Тарих
Ауылға Красноуфимск һәм Көңгөр өйәҙҙәре күсеп килгән урыҫтар нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1804. унда Элек Малухина ауылы барлыҡҡа килгән, һуңынан ул яңы балаҡатайға әйләнгән .

XX быуат башында ауыл иң ҙур һәм бай ауылдарҙың береһе була Златоуст өйәҙе, Өфө губернаһы. Граждандар һуғышы йылдарында ауылда 1918-1919 йылдарҙа була. Яңы Балаҡатайҙа Совет власы 1919 йылда тулыһынса урынлаштырыла.
1930 йылда ауыл яңы ойошторолған райондың үҙәге була, һәм унда күп һанлы район етәкселек органдары һәм учреждениелары урынлаша Йылдар Бөйөк Ватан һуғыш 600-ҙән ашыу кеше фронтҡа китә, шуларҙың 200-ҙән ашыуы һәләк була.

## һаны

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле шәхестәре
* Крохалёв Фёдор Сергеевич — совет ғалимы-иҡтисадсыһы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
* Кузнецов Леонид Иванович  — именлек органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Красноярск крайы буйынса идаралығы начальнигы, генерал-лейтенант (1999); 2001—2006 йылдарҙа Рәсәй Президентының Урал федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре. Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры.
* Никанорова Татьяна Леонидовна — опера йырсыһы (меццо-сопрано), Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 2007 йылдан Екатеринбург дәүләт академия опера һәм балет театрында эшләй.
* Малухин Павел Матвеевич — совет һәм рәсәй спортсыһы. САҢҒЫ ярыштары буйынса СССР-ҙың спорт мастеры. Саңғы ярыштары һәм башҡалар буйынса башҡортостан чемпионы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.  

## Һылтанмалар
* 
* Новобелокатай. Сайт «Генеалогия и архивы»
Әзекәй (Белорет районы)

**Әзекәй** () — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 399 кеше.
Почта индексы — 453520, ОКАТО коды — 80211807001.
 

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Тарихынан

### Рәүиз мәғлүмәттәре
Әзекәй ауыл хакимиәте биләмәһендә ҡатай ырыуы башҡорттары йәшәй. Элгәре ауыл Ҡатай улусы ерҙәренә ингән.

Рәүиз мәғлүмәттәренән күренеүенсә, улустың Сермән йортонда *Зәйет* исемле өс ауыл күрһәтелгән (Зәйет — кеше исеме, әммә уның шәхесен билдәләй алмағандар).
 
Шул уҡ мәлдә уларҙың һәр береһе үҙенсә аталған: беренсеһе — Әзекәй, бында уға нигеҙ һалыусының улдары Сер-Дүбәй (Серҙебай) (1767—1841) һәм Таулыбай (1761 йыл) Әзекәевтәр йәшәгән; икенсеһе Аҙналы (Мышы) тип аталған, унда тәүге төпләнеүсенең улы Мырҙағол Аҙналин (1788 йыл) төпләнгән. Өсөнсөһө Баҙыш (Ҡаҙыш) булараҡ билдәле булған. Өс ауылға нигеҙ һалыусыларҙың улдарының йәше буйынса уларға нигеҙ һалыныу ваҡытын билдәләргә мөмкин — XVIII быуаттың 30-50-се йылдары.

XVIII быуат аҙағында ауылдағы 55 йортта 268 кеше йәшәгән. 1850 йылда 117 йортта 436 ир-ат һәм 400 ҡатын-ҡыҙ, шул иҫәптән 32 керҙәш ир-егет йәшәгән.

1920 йылда Әзекәйҙә 367 кеше йәшәгән 80 йорт була.

10 майҙан 1 октябргә тиклем зәйеттәр йыл һайын йәйләүгә сыға торған булған. Йәндек, Һүренйәк йылғалары һәм Һандыҡташ шишмәһе буйында йәйләгәндәр. 1843 йылда 717 кеше йәшәгән 125 йорттан 105 тирмә күсеп йөрөгән. Уларҙың 775 аты, 625 һыйыры, 300 һарығы һәм 122 кәзәһе булған.

Баҫыуҙарҙа йәмғеһе 200 бот ужым һәм 1080 бот яҙғы иген сәселгән, мәҫәлән, Ниғмәтулла Ураҙов тигән кеше йыл һайын 125 бот иген сәскән.

### Күнтәй
Әзекәйҙең халыҡ телендәге икенсе исеме «Күнтәй». Һаман да әле әзекәйҙәрҙе «күнтәйҙәр» тип атау дауам итә, риүәйәте онотолмай.

Иҙел башында (Белорет) Тирлән заводын, һуңынан Белорет заводын төҙөр өсөн завод хужалары эшселәрҙе Үҙәк Рәсәй өйәҙҙәренән
килтерә.

Ауылда абруйлы ғаиләләр күп. Шулар араһынан — Хәлиловтар. Уларҙың уртансы улы Рәшит үҙ иҫәбенә ҡыҙыл кирбестән мәсет һалдыра. Ул
2015 йылдың 11 октябрендә асыла. Халыҡ бер төптән был йортҡа ауылдың абруйлы шәхесе Мәрғүбә Хәлилова хөрмәтенә мәсеткә уның исемен бирергә ҡарар итә.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорецк): 7 км

## Билдәле кешеләре
* Хәкимйәнова Айгөл Мөжәүир ҡыҙы (10.07.1973) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты. Фәнни эшмәкәрлеге башҡорт фольклорының текстологияһын, музыкаль һәм йыр фольклорының жанр үҙенсәлеген һәм поэтикаһын, башҡорт фольклорының хәҙерге торошон өйрәнеүгә, ҡыр тикшеренеүҙәренә арналған. «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына инеш мәҡәлә һәм комментарийҙар яҙа. Экспедиция материалдары йыйынтыҡтарын төҙөүселәрҙең һәм авторҙарҙың береһе. 2016 йылда ҡырғыҙ халҡының «Манас» героик эпосын башҡорт теленә тәржемә итеү эшендә ҡатнаша. (2015).

## Иҫкәрмәләр
Аҙнағол (Белорет районы)

**Аҙнағол** () — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 290 кеше булған. Почта индексы — 453521, ОКАТО коды — 80211843002.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 34 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сермән): 14 км

## Тарихы
Аҙнағол ауылы 1795 йылда 23 йортта 57 ир-егет һәм 48 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән. 5 йортта 18  типтәр йәшәгән. Һуңғараҡ был ауыл тураһында ревизия мәғлүмәттәре юҡ. Уның ҡарауы, (1834 йылға тиклем) 76 кеше йәшәгән яңы Мәндәғол ауылы барлыҡҡа килә. Һуңынан уны Миндәй (Аҙнағол) тип атағандар, күрәһең. 1920 йылда Сермәндән 8 км алыҫлыҡтағы Миндәй ауылындағы (Аҙнағол) 100 йортта 526 кеше йәшәгән.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (95 %).

## Урамдары
* Ағиҙел урамы ()
* Блюхер урамы ()
* Миңлеғол урамы ()
* Ниғмәтуллин урамы ().
## Ер-һыу атамалары
* Ҡушйылға
* Ҡамысай йылғаһы
## Билдәле шәхестәре
* Тайфур Сәғитов (15 апрель 1936 йыл—26 апрель 2018 йыл) — журналист һәм яҙыусы. 1963 йылдан — СССР Журналистар союзы, 1965 йылдан — КПСС, 1980 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Сергей Чекмарёв исемендәге премия лауреаты (1985).

## Рәсемдәр

Рәсем:IlshatsAznagul.jpg|Ауыл «ҡапҡаһы»
Рәсем: Азнагулово, Башкортостан - panoramio (1).jpg
Рәсем: Азнагулово, Башкортостан - panoramio (2).jpg


## Видеояҙмаларҙа
* Аҙнағол ауылы
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7. 
* 

## Һылтанмалар
*    
* Азнагулово на портале «Генеалогия и Архивы»
Айыс

**Айыс** () — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 453560, ОКАТО коды — 8020884001.

## Тарихы
1795 йылда Ҡаҙмаш йылғаһы буйындағы Айыс (Һыуыр) ауылында 9 йорт була, унда 55 кеше йәшәй. 55 йылдан һуң ауылда 404 кеше йәшәгән 30 йорт иҫәпләнә, 1920 йылда 60 йортта 279 кеше йәшәгән. Тәүге төпләнеүсенең улы Ишкенә Айысов Ҡатай улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә. Ул Пугачев ихтилалында әүҙем ҡатнаша. Ауыл халҡы Ҡобағош Баш һәм Ҡаҙмаш Баш йылғалары буйлап йәйләүгә сыға. 346 кеше йәшәгән 59 йорт-хужалыҡта 180 ат, 90 һыйыр, 150 һарыҡ, 70 кәзә булған. Шулай уҡ 10 умарта һәм 8 солоҡ булған.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).

left|thumb|300px|Айыс

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 131 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Инйәр): 46 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Инзер): 36 км

Инйәр ауыл советына инә. Ауыл эргәһендәге Оло Сәүлек йылғаһы Кесе Ҡаҙмаш йылғаһына ҡоя.

## Урамдары
* Үҙәк урам ().
## Видеояҙмаларҙа
* Белорет районы Айыс ауылында обелиск асыу тантанаһы
* В селе Аисово – новый памятник
* Перемены в Аисово
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* Аисово (Суирово) на портале «Генеалогия и Архивы»
* http://maps.vlasenko.net/?lon=57.306125&lat=54.081561 карта
* http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-40-067.jpg  N-40-067 карта
Айғыр

**Айғыр** () — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 453560, ОКАТО коды — 80211820008.

## Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше).

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 88 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Инйәр): 12 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (разъезд Айгир): 0 км

## Этимологияһы

Атама башҡорттарҙың йылҡысылыҡ менән бәйле шөғөлдәре тураһында ла һөйләй. Ауыл янындағы хәтәр ҡаянан осҡан айғыр ваҡиғаһы тауға ла, уның янында урынлашҡан ауылға ла ҡушылып, тарихта ҡалған. Башта Айғыр осҡан тау тип атап йөрөһәләр, тора-бара "Айғыр" тигән һүҙ генә тороп ҡалған .

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Иҫкәрмәләр
Арышпар

**Арышпар** () — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 59 кеше 

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны  2002 йыл, ауыл халҡы   — тик башҡорттар (100%).

## Тарихы
Әлеге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан Собханғол ауылы кешеләре заманында Арышпар ауылына нигеҙ һалған. 1834 йылдың  13 мартында 6-сы кантондың  кантон начальнигы әмере буйынса,   Собханғолдан  12 ғаилә айырылып сыға һәм яңы урынға күсенә.19-сы быуат уртаһында 14 йорт-ихатала  105 кеше йәшәгән.1920 йылдағы халыҡ һанын алыуҙа 44 йорт-ихатала 244 кеше теркәлгән. 

Халҡы мал тотоп, ағас эше менән йәшәгән. Май айынан сентябргә тиклем йәйләүҙәрҙә йәшәгәндәр 

Хәҙерге ваҡытта ауыл мәктәбе, социаль объекттар ябылыу арҡаһында ауыл бөтә бара

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 110 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Инйәр): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Инйәр): 28 км

## Күренекле шәхестәре
* Аҙнабаева Зилә Рамаҙан ҡыҙы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Нефтекама бүлексәһен ойоштороусы (1995), әүҙем йәмәғәт эшмәкәре, ике тапҡыр Бөтә башҡорттары ҡоролтайының "Ал да нур сәс халҡыңа" тигән миҙалы менән бүләкләнгән.

## Фотогалерея

|thumb|Арышпар мәктәбенең уҡытыусылары. 1954
|thumb|Арышпар мәктәбенең уҡыусылары һәм уҡытыусылары. 1953
File:Road to village Aryshparovo.jpg|thumb|Хәҙерге заманда Арышпар юлы. 
File:Арышпар уҡытыусылары "Зәңгәр шәл" спектаклен ҡуя. 1953 йыл. Белорет районы.jpg|thumb|Арышпар уҡытыусылары "Аҡ ҡалфаҡ"  спектаклен ҡуя. 1953 йыл. Белорет районы
File:Арышпар ауылы байрамы. 2016.jpg|thumb|Арышпар ауылы байрамы.2016
File:Арышпар ауылы байрамы. сәхнә. 2016.jpg|thumb|Арышпар ауылы байрамы.  сәхнә. 2016]]

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Иҫкәрмәләр
Асы (Белорет районы)

**Асы** () — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 818 кеше. Почта индексы — 453562, ОКАТО коды — 80211810001.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Тарихы

Ауылдың исеме есеменә тап килгән, тоҙло, йәки асы һыуҙарына бәйле килеп сыҡҡан. Ул тиҫтәләрсә минераль сығанаҡтары булған урында урынлашҡан. Борондан уларҙың шифаһын яҡшы белгәндәр, йыраҡ-йыраҡтарҙан дауаланырға килгәндәр, шишмәләрҙең шифаһы ХVII — ХVIII быуаттарҙа уҡ файҙаланылған. Асы шишмәһенең һыуында магний, кальций, бром, кремний, фтор кеүек төрлө минераль матдәләр бар.

Тәбиғәте таулы-урманлы, ҡарағай, шыршы, ҡайын, имән, йүкә һәм башҡа ағастарҙан торған ҡуйы урмандар ҡаплап алған.

Өфөнән — 180, Магнитогорскиҙан 200 километр алыҫлыҡта ятҡан был ауылда уҙған быуат ахырында, ниһайәт, ил кимәлендә даны арта барған шифахана асыла.

Ауылдан йыраҡ түгел мәрмәр, төҙөлөштә биҙәү өсөн файҙаланылған төҫлө таштар сығарыла .

Ауылға дан килтергән шәхес — ул Бөйөк Ватан һуғышына тиклем үк әле Протазанов төшөргән «Салауат Юлаев» фильмында төп ролде башҡарған СССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәков. Ул ошо ауылда донъяға килгән, йыш ҡына ҡайтып йөрөгән. Ауылда уға арналған музей асылған, скульптор Тамара Павловна Нечаева эшләгән бюст ҡуйылған.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 115 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (ост. 1 02 км): 0 км

## Билдәле шәхестәр
* Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы (1908—1977) — башҡорт совет актёры, театр режиссёры, драматург. СССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
* Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы (1 март 1928 йыл — 12 февраль 2006 йыл) — башҡорт тел белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1956). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964).

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4
* Юрмаш йылғаһы һәм күк күкрәү таштарының сере

## Иҫкәрмәләр
Береш

**Береш** () — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 263 кеше. Почта индексы — 453562, ОКАТО коды — 80211810002.

## Этимологияһы
Ауылдың атамаһы гидронимдан алынған. Был йылға Инйәр йылғаһына уң яҡ ярында ҡоя. Тарихсы, географ, иҡтисадсы, Көньяҡ Уралдың географияһы, иҡтисады һәм этнографияһы буйынса «Ырымбур губернаһы топографияһы» тигән энциклопедик хеҙмәт авторы П. И. Рычков фаразы буйынса, ауыл атамаһы ике вариантта — Береш һәм Берғаш булараҡ йөрөй. Белорет төбәген өйрәнгән белгес, ҡалалағы тарихи-төбәкте өйрәнеү музейына нигеҙ һалған М. Ф. Чурко иһә ауыл атамаһы антропонимдан килеп сыҡҡан тип һанаған.

## Тарихы
Ауылға нигеҙ һалыныу ваҡыты тураһында 1795 йылда Берештә 17 ир-егет һәм 18 ҡатын-ҡыҙ менән 6 йорттан ғына тороуы тураһындағы мәғлүмәт һөйләй. 1859 йылда ундағы 11 йортта 140 кеше йәшәгән. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу 403 кеше һәм 77 йорт булғанын күрһәткән.  Йәйен Ҡуҫағаҙы йылғаһы буйлап күсеп йөрөйҙәр. Бында һалым һәм йыйымдарҙан бөлөнгән ярым күсмә халыҡ йәшәй, 15 йортҡа 26 йылҡы, 25 һыйыр, 16 һарыҡ тура килгән. Кәсепселек менән дә шөғөлләнгәндәр. 1850 йылғы рәүиздә был ауылда 10-сы хужалыҡта  Ишбулды исемле улы менән Ишбай Кузубаев ғаиләһе теркәлгән. Был ғаилә тураһында 1834 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе 8-се башҡорт кантоны Ҡолғона ауылынан күсерелгән, тигән иҫкәрмә бар. Ишбулды - Рафаэль Бәйдәүләтовҡа  фамилия ҡалдырған  Байдәүләттең атаһы.

Халыҡ һаны

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 161 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Асы): 6 км

## Билдәле шәхестәр
* Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы (16.08.1943), энергетик, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1999—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер‑министры, 2008—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында Башҡортостан Республикаһының дәүләт власы башҡарма органынан вәкил. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Рәсәй Берҙәм энергетика системаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003), Рәсәй яғыулыҡ—энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1993). Почёт (2004), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры. Белорет ҡалаһы һәм Белорет районының почётлы гражданы..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4
Ботай

**Ботай** () — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — 453552, ОКАТО коды — 80211816002.

## Еҙем-ҡатайҙар
Ауылда Еҙем-ҡатай ырыуы башҡорттары йәшәй. 2012 йылда улар үҙҙәренең йыйынын үткәргән. 2018 йылда был ауылда  дөйөм VII Ҡатай ырыуы йәштәре йыйыны үткәрелә 

Төпкөлдә көн итһәләр  ҙә, ауылда йәштәр ҡалмай барһа ла, бында йола тотоп, татыу йәшәйҙәр. Байрамдарҙа ҡатнашалар, төрлө халыҡ кәсептәрен күрһәтәләр. Ауыл ағинәйҙәре, килендәре кейеҙ баҫыу серҙәренә йәштәрҙе өйрәтәләр. Ауылда ҡорт тоталар, баҡса үҫтерәләр. 

Ауылда Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары иҫтәлегенә 2016 йылда һәйкәл асылған. Уны ауыл халҡы үҙ аҡсаһына төҙөткән .

## Халыҡ иҫәбе

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда йәшәгән халыҡтың күп өлөшө  — башҡорттар (98%).

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 104 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Улу-Елга): 55 км

Ботай ауылы Белорет районының төпкөл ауылдарының береһе. Уның аша саф һыулы, балыҡҡа бай Еҙем йылғаһы аға.

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Видео
* Зигаза.Тукан.Бутаево.
* На народные деньги в Бутаево открыт памятник

## Иҫкәрмәләр
Бирҙеғол

**Бирҙеғол** () — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 240 кеше булған. Почта индексы — 453560, ОКАТО коды — 80211820012.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 75 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Инйәр): 22 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Юша): 15 км
## Тарихы
1795 йылда V рәүиз ваҡытында Бирҙеғол ауылында 10 йортта 34 ир-ат һәм 22 ҡатын-ҡыҙ асыҡлана. ХlХ быуат уртаһында 27 йортта 214 кеше иҫәпләнә. 1920 йылда  49 йортта 264 кеше йәшәгән. Ауылға нигеҙ һалыусы Һөйәрғол Бирҙеғоловтың 1771—1836 йылдарҙа йәшәгән улы билдәле. Малсылыҡ  — башҡорттарҙың төп шөғөлө. 10 майҙан алып 1 сентябргә тиклем Һары Байтал, Инйәр, Ҡуҙы Йылға, Кесе Инйәр йылғалары буйлап йәйләүҙә булғандар. 1834 йылда 167 кешенең 80 аты, 50 һыйыры, 100 һарығы, 60 кәзәһе булған. Уларҙың шулай 10 умартаһы, 12 солоғо теркәлгән.

1996 йылдың 1 ғинуарына тиклем бөтөрөлгән Татлы ауыл советына ҡараған.

## Этимологияһы
Ауыл атамаһы антропономик. Атамаһы шәхси башҡорт исеме *Бирҙеғол* исеме менән бәйле. Ауылға нигеҙ һалыусы Илмәш старшина тоҡомо Бирҙеғол тип һанайҙар. 

2016 йылда ауыл үҙенең 240 йыллығын билдәләй. Ауылда бер нисә йыл «Ҡатай ырыуы йәштәре» байрамы үткәрелә. Был күркәм йолаға башланғысты Башҡортостандың мәҙәниәт министры урынбаҫары Рәнис Алтынбаев һала.

## Хәҙерге осор
1998 йылда ауылда «Шәһиҙә» мәсете төҙөлә. Мәсет төҙөтөүҙе ошо ауылда тыуып үҫкән Планета (Йыһаниә) Козлова юллап сыҡҡайны, ул ауылдаштарҙан аҡса йыйыу, мәсетте төҙөтөү эшендә әүҙем ҡатнашты. Хәҙер бында дини байрамдар, йома намаҙҙары, никахтар үткәрелеп тора.

2016 йылда ауыл үҙенең 240 йыллығын билдәләне. Ауылда бер нисә йыл «Ҡатай ырыуы йәштәре» байрамы үткәрелә. Был күркәм йолаға башланғысты Башҡортостандың мәҙәниәт министры урынбаҫары Рәнис Алтынбаев һала.

## Билдәле кешеләре

## Урамдары
* Урман урамы ()
* Таулы урамы ()
* Мәктәп урамы ()
* Үҙәк урамы ()
## Ер-һыу атамалары
* Ҡыҙратау тауы

## Билдәле шәхестәре
* Хажин Вәкил Исмәғил улы (11 июль 1946 йыл) — педагог-методист. Педагогия фәндәре кандидаты (1989). Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре. (2006).
* Хажин Исмәғил Хажи улы  (19 сентябрь 1901 йыл—1996 йыл) — 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугире.

## Видеояҙмаларҙа
* Праздник Катайской молодежи в Бердагулово
* Затопило деревню Бердагулово
* Гиззатуллины (Белорецкий район, д. Бердагулово)
## Матбуғатта
* В Башкирии открылась мемориальная доска воину 112-й Башкавдивизии Исмагилу Хажину 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

## Һылтанмалар
*
Үрге Әүжән

**Үрге Әүжән** () — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2024 кеше була.
Почта индексы — 453524, ОКАТО коды — 80211815001.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Белорет): 96 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорет): 108 км

Ауыл аша Р316 «Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск» автомобиль юлы үтә.

Үрге Әүжән ауылынан көньяҡ—көньяҡ-көнбайышҡа табан 14 километр алыҫлыҡта, Әүжән участка урмансылығының биләмәһендә Әүжән урмансылығында йыртҡыс ҡоштарҙың оялары тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан.

## Тарихы
Ауыл 1754 йылда күсеп килгән урыҫ крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙләнгән. Был ваҡытта Әүжән-Петровский суйын иретеү заводы һалына башлаған.

2014 йылдың 21 июлендә ауылдың нигеҙләнеүенә 260 йыл тулыуы айҡанлы ауылда оло байрам үткән.

## Билдәле шәхестәре
* Лисовский Николай Кузьмич (3.12.1914—25.05.1987), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1949—1953 йылдарҙа Силәбе уҡытыусылар институтының директор урынбаҫары, 1964 йылдан — Силәбе дәүләт педагогия институтының тарих кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1966), профессор (1967). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974). Октябрь Революцияһы (1977), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.

## Радио
* 68,00 МГЦ, 105,4 МГЦ Радио России / ГТРК "Башкортостан";
* 105,8 МГц Юлдаш;
* 107,7 МГц Спутник FM

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

## Һылтанмалар
*    
* Верхний Авзян на портале «Генеалогия и Архивы»
* Официальный сайт храма Казанской иконы Божией Матери