open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дирһәм

**Дирһәм** () — беренсе башлап ғәрәптәр VII быуатта әйләнешкә индергән көмөш тәңкә.Атама гректарҙың  **«драхма»** тигәненән ғәрәпләштерелгән.

Әлеге ваҡытта дирһәм — бер нисә ғәрәп телле дәүләттең төп аҡсаһы йәки  ваҡлау берәмеге:
* Марокко дирһәме — Марокконың төп аҡса берәмеге;
*БҒӘ дирһәме — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең төп аҡса берәмеге;
* Ливия дирһәме — ваҡ аҡса берәмеге, ливия динарының 1/1000 тигеҙ;
* Катар дирһәме — ваҡ аҡса берәмеге, Катар риалының 1/100 тигеҙ ;.
* Иордания дирһәме — ваҡ аҡса берәмеге, Иордания динарының 1/10 тигеҙ .

## Татар һәм ҡырым дирһәме

**Татар дирһәме** — Алтын Урҙаның көмөш тәңкәһе. Урта быуат көньяҡ урыҫ кенәзлектәрендә лә ҡулланылған, уларында өҫтәп сүкелгән тамға булған.
 
Бындай тәңкә иҫ киткес һирәк нумизматик табыш булып тора. Мәҫәлән, әлеге ваҡытта барлығы биш татар дирһәме тураһында  билдәле.

**Ҡырым дирһәме** *(гирәй дирһәме)* —  XV быуатта төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйҙарында аҡса әйләнешендә билдәле бер роль уйнай.

## Ауырлыҡ үлсәме берәмеге
Ғосман империяһында дирһәм ауырлыҡ берәмеге итеп файҙаланыла, ул окканың 1/400 өлөшөнә тигеҙ була . Окка 1,2828 кг тип стандартлаштырылғас, дирһәм 3,207г тарта башлай. 

## Шулай уҡ ҡара
* Динар Арабского халифата

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Дирхем в Нумизматическом словаре
* Дирхам в Словаре нумизмата
Сәмәнхоҙа

**Сәмәнхоҙа**,йәки  **Сәмәнхуда́т**  () — Сәмәниҙәр династияһын башлаған кеше .  VIII быуатта тыуған. **Әбү Бәкер Наршаһи** һәм **Хәмзә Исфахани** мәғлүмәтенсә, ул Бәлх провинцияһының Сәмән ауылынан булған,**Шамсетдин әл-Мөҡәддәси** иһә уны Сәмәрҡәнд янындағы Сәмән ҡышлағынан тип һанай.  XVII быуаттағы  *Сәғдиә* әҫәрендә уның ысын исеме *Арҡуҡ* тип атала,  Фирғәнәлә тыуған, шунан үҙе Сәмән ауылына нигеҙ һалған тигән мәғлүмәт бирелә.
VIII быуат башында Хөрәсән губернаторы Әсәт ибн Абдаллаһ әл-Ҡасриға килә ( 723-727 идара итә). Сәмәнхоҙа ул ваҡытта Зороастризм инанысында була. Мәгәр Әсәт ибн Абдаллаһ әл-Ҡасриҙың иманлылығы шундай ныҡ тәьҫир итә, ул Исламға күсә һәм губернатор иҫтәлегенә улына ла Әсәт тип ҡуша.

Хәлифә әл-Мәмүн ғәрәптәргә ҡаршы баш күтәреүҙе баҫтырыуҙағы ярҙамдары өсөн (806—810 йыл), Сәмәндең улдарына ла, ейәндәренә лә 819 йылда Мәүерәннәһерҙең барлыҡ мөһим өлкәләренә идара итеү хоҡуғы бирә

## Шәжәрәһе




## Әҙәбиәт
* *Сомонийлар* — 

## Иҫкәрмәләр
Мәүәрәннәһер

**Мәүәрәннәһер** (, мә үәрә’ ән-нәһр — *аръяҡтағы* йәки *аръяҡ*), шулай уҡ **Трансоксания** (**Трансоксиана**, ) һәм **Фәраруд** ( *Farārud*) атамалары менән билдәле — Үҙәк Азия тарихи өлкәһе.

Атама ғәрәптәрҙең Урта Азияны яулаған осоронда VII—VIII быуаттарҙа барлыҡҡа килә һәм башта Амударъяның уң яҡ ярындағы өлкәләргә ҡарата ҡулланыла.  «Аръяҡ» тип ул биләмәләрҙе  һул яҡта йәшәгән Хөрәсән халҡы атай. Һуңғараҡ был терминды  Амударъя менән Һырдаръя араһындағы ерҙәргә ҡарата ҡуллана башлайҙар.

Мәүәрәннәһергә  Үзбәкстандың,  Тажикстандың көнбайышының һәм Ҡырғыҙстандың ҙур өлөшө , Төркмәнстандың көнсығышы һәм Ҡаҙағстан көньяҡ төбәге инә.    Иң боронғо һәм эре ҡалалары — Сәмәрҡәнд, Бохара, Худжанд, Хиуа, Төркөстан һәм башҡалар.

## Тарихы
Төбәк  Әһәмәниҙәр дәүләте сатрапияларының береһе була, ул  Суғдиана (Согдиана) исеме менән билдәле. Сәсәниҙәр хакимлығы ваҡытында  төбәк йыш ҡына әһәмәниҙәр ваҡытынан ҡалған Суғдиана исеме менән атала, был территорияларҙы күрше Бактрия ерҙәренән айырыу өсөн ҡулланыла.

Ҡытай тикшеренеүсеһе Чжан Цянь беҙҙең эраға тиклем 126 йылда Бактрия, Суғдиана һәм Парфияла булып китә һәм ҡытай сығанаҡтарында тәүге тасуирлама ҡалдыра. Чжан Цянь  Парфия төбәктәренең, урбанизацияға бирелгән йәмғиәт булараҡ, матди мәҙәниәтен ҡылыҡһырлай, йөҙөм емеше һәм иген үҫтереү, тауар етештереү, күн әйберҙәр һәм сүкелгән көмөш тәңкәләр сығарылыуын билдәләй. Амударъя һәм Һырдаръя йылғаларының араһындағы ерҙәр сәсәниҙәргә тиклем эҙмә-эҙлекле рәүештә Селевкиҙәр дәүләтенә, Грек-Бактрия батшалығына, Парфия  һәм Ҡушан империялары составына ингән була.

Сәсәниҙәр осоронда батшалыҡтың һөҙөмтәле идара итеүе арҡаһында төбәк фәнни һәм мәҙәни үҙәккә әүерелә, быға биләмәләр аша Бөйөк ебәк юлы үтеүе лә булышлыҡ итә. V быуатта эфталиттар баҫып инеп, сәсәниҙәр хакимлығы өҙөлә һәм  565 йылда ғына аяҡҡа баҫа.

Сәмәрҡәнд һәм Бохара Трансоксиананың (Мәүәрәннәһерҙең) иң эре ҡалалары һәм мәҙәни үҙәге булып тора. 

706 - 715 йылдарҙа Урта Азияны ғәрәптәр баҫып ала башлай, улар ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай, һәм   740 йылда Насир ибн Сәййәр элекке ихтилалдарҙа ҡатнашыусыларҙың барыһына ла, хатта ислам диненән баш тартҡандарға ла, амнистия иғлан итә. Был аҙым Үҙәк Азияның көнбайышында  ғәрәптәргә нығынырға мөмкинлек бирә . Тан династияһы Ань Лушань фетнәһенә тиклем "Аръяҡ"тың  көнсығыш өлөшөн контролдә тота.  

Сыңғыҙхан Мәүәрәннәһергә  1219 йылда баҫып инә. 1227 йылда  вафаты алдынан Үҙәк Азия ерҙәренең көнбайышын ул үҙенең икенсе улы  Сығатайға тапшыра,  Сығатай улусы  исеме аҫтында билдәле дәүләткә нигеҙ һалына. 1370 йылда был биләмәләрҙә  Аҡһаҡ Тимер Туран дәүләтенә нигеҙ һалып, әмир булып китә. Уның заманында баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд булған был ил  Азияла һуңғы тапҡыр ҡеүәтле Ислам дәүләте булып әүерелә. Аҡһаҡ Тимер  йәйрәп ятҡан биләмәләре Гобиҙан Мәрмәр диңгеҙенә һәм Иртыштан тиклем Гангҡа тиклем йәйрәп ята, Сәмәрҡәнд мәғариф, сәнәғәт, фән һәм сәнғәт үҙәгенә әүерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Абыҙгилдина Венера Хәмит ҡыҙы

**Абыҙгилдина Венера Хәмит ҡыҙы** (18 март 1939 йыл, Башҡорт АССР-ы Маҡар районы (хәҙерге Ишембай) Йәнырыҫ ауылы — 5 май 2006 йыл, Өфө ҡалаһы) — табип-офтальмолог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1991), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1981).

## Биографияһы
1964 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Өфөлә 18-се ҡала больницаһында участка терапевты,1966 йылдан 10-сы ҡала больницаһында окулист булып эшләй.

1968 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының күҙ ауырыуҙары кафедраһында ординатураға уҡырға инә.

1970 йылдан башлап, Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институтында эшләй. 1974 йылдан- глаукома кабинеты мөдире,  шул уҡ саҡта Башҡорт АССР-ы һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш глаукоматологы  вазифаларында эшләй. Венера Хәмит ҡыҙы  республика табиптары менән берлектә глаукома сирен киҫәтеү, уны башланған осорҙа диагнозлап, кешеләрҙең күреү һәләтен һаҡлап ҡалыу өсөн көрәшә.

1987-1998 йылдарҙа консультация- поликлиника бүлеге мөдире.

Фәнни эшмәкәрлеге 40 йәштән уҙғандар араһында  глаукоманы башланған осоронда уҡ табып, сирлеләрҙе диспансеризациялауға арналған. Венера Хәмит ҡыҙы Абыҙгилдина- 7 фәнни хеҙмәт авторы.
## Ғаиләһе
Тормош иптәше Юнир Миңлеғәли улы Абыҙгилдин -профессор, техник фәндәр докторы, 1986- 2004 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть-техник университет проректоры. Улы- Айрат Юнир улы Абыҙгилдин, техник фәндәр докторы, Өфө дәүләт нефть-техник университетының инженерлыҡ графика кафедраһы мөдире.

## Һылтанмалар
* Ишимбайская энциклопедия,-Уфа: Башкирская энциклопедия.-2015г.-С.55.
Айыт ауыл Советы (Бишбүләк районы)

**Айыт ауыл Советы** — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы муниципаль берәмек.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з, 2006 йылдың 21 июнендә сыҡҡан 329-з һәм 2006 йылдың 404-з һанлы закондарына ярашлы ауыл биләмәһестатусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Асауҙыбаш ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Асауҙыбаш ауыл Советы ** — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге- Асауҙыбаш ауылы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Ауыл биләмәһе составы

* **[[Асауҙыбаш]] ауылы**
* Яңы Алдар ауылы
* Сибәге ауылы
* Юҫыҡ ауылы

## Халҡы

## Географик урыны
Асауҙыбаш ауыл Советы Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы муниципаль районының Истәк ауыл Советы, Һандуғас ауыл Советы, Максимовка ауыл Советы, Ямаҙы ауыл Советы, Иҫке Вәрәш ауыл Советы, Орловка ауыл Советы, Эткенә ауыл Советы менән сиктәш.

* Район үҙәгенә тиклем (Яңауыл): 22 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Яңауыл): 22 км

## Иҫкәрмәләр
Мортазин Зөфәр Йәдкәр улы

Мортазин Зөфәр Йәдкәр улы (30.01.1951 йыл, Башҡорт АССР-ы Маҡар районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы))- табип, медицина фәндәре кандидаты. РФ атҡаҙанған табибы (1999). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989). Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры (1995—1999) .

## Биографияһы
Зөфәр Йәдкәр улы Мортазин Һайран (Ишембай районы) урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт медицина институтына (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университеты) уҡырға инә. Студент саҡта уҡ 1973 йылда Өфө ҡалаһы ашығыс ярҙам станцияһында фельдшер булып эш башлай. 1974 йылда институтты тамамлай.

1975—1978 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты медсанчасында интернатура үтә, Башҡорт АССР-ы Белорет районы Инйәр участка больницаһы хирургы булып эшләй. Ишембай үҙәк район больницаһының баш табибы вазифаһында 1980 йылға тиклем эшләй.

1994—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Республика лицензия- аккредитация комиссияһы рәйесе.

1980 йылдан башлап Башҡорт АССР-ы (Башҡортостан Республикаһы) һаулыҡ һаҡлау министрлығында төрлө вазифаларҙы башҡара (1987 йылдан- министр урынбаҫары, 1995—1999 йылдарҙа- һаулыҡ һаҡлау министры, 2007 йылдан — министрҙың беренсе урынбаҫары).

1999—2007 йылдарҙа Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының баш табибы.

2011 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында дауалау эштәре буйынса проректор ярҙамсыһы- медицина университетының дауалау бүлеге начальнигы.

Фәнни эштәре катастрофалар медицинаһы проблемалары, халыҡҡа махсус медицина ярҙамы күрһәтеүгә арналған.

50-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт йыйылышы- Ҡоролтайы депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре, бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1999)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1989)

## Әҙәбиәт
Ишимбайская энциклопедия.-Уфа; Башкирская энциклопедия.-2015.- С.380.

З. Я. Муртазин. Организация центров специализированной медицинской помощи в субъектах федерации. Уфа, 2002.

## Һылтанмалар
Наурыҙ ауыл Советы (Учалы районы)

**Наурыҙ ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Наурыҙ ауылы.

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Ауыл советы составы

* '''Наурыҙ''' ауылы,
* Ғәҙелша ауылы,
* Мишкә ауылы,
* Мәҫкәү ауылы,
* Йәһүҙә ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Ыҫлаҡбаш ауыл Советы (Бәләбәй районы)

**Ыҫлаҡбаш ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл биләмәһе.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Слакпуçĕнчи поэзи уявĕ
* На слакбашевской земле состоялись мероприятия в честь 105-летия народного поэта Чувашии Якова Ухсая
* Татьяна Ефремова: О Сильби, мекке чувашского народа на землях Башкорстана
* Виталий Станьял: Удар по башкирской Швейцарии
* Елена Ухсай: Современный вандализм, или Когда земля плачет
* Витус Неберинг: Экоконфликт превращается в национальную чуму
Вояҙы ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Вояҙы ауыл Советы **— Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек.  «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Географик урыны

Вояҙы ауыл Советы көньяҡта Ҡарман ауыл Советы, өлөшләтә Киҫәкҡайын ауыл Советы, көнсығышта Яңы Артауыл ауыл  Советы, көнбайышта Удмурт Республикаһы,  төньяҡта Пермь өлкәһе менән сиктәш.

## Етәкселәре
; Ауыл Советы рәйестәре:
Һуғышҡа тиклем ауыл Советы рәйесе Вәсиҡов Вәхит Вәсиҡ улы була. Унан һуң бөгөнгө көнгә тиклем егерме ике башлыҡ алмашына.
; Ауыл Советы хакимиәте башлыҡтары:
* Иғламов Әмир Иғлам улы (1962—1969)
* Садыҡов Зинфир Садыҡ улы (1969—1975)
* Хәбибуллин Фәрит Әхмәтйән (1975—1983)
* Хәбибуллина Руфина Һаҙый ҡыҙы (1983—1988)
* Солтанов Фәнил Фәһим улы (1991—2003)
* Миңлеяров Фирҙәүес Хәмит улы (2003—2016)
Бөгөнгө көндә Вояҙы ауыл Советы рәйесе һәм Вояҙы ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы вазифаһын Яруллин Марат Рәзим улы башҡара.

## Ауыл биләмәһе составы

* **[[Вояҙы]] ауылы - административ үҙәк**
* Аҡылбай ауылы
* Бәҙрәш-Аҡтау, ауылы
* Байсар ауылы
* Ҡарман-Аҡтау ауылы
* Туртыҡ,
* Сәңгекүл ауылы
* 

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Рассвет ауыл Советы (Бәләбәй районы)

**Рассвет ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл биләмәһе.

## Тарихы
1984 йылдв күсерелгән Ҡырҡнарат ауылы ауыл Советы составынан сығарыла.

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Күренекле шәхестәре

* Маслов Сергей Михайлович (1912—1972) — совет хәрби начальнигы, генерал-майор. Дурасов ауылында тыуған.

## Иҫкәрмәләр
Шаровка ауыл Советы (Бәләбәй районы)

**Шаровка ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге — Шаровка ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрҙәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы менән билдәләнелә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмә
Байғужа ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Байғужа ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Байғужа ауыл Советы Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы муниципаль районының Шүдек ауыл Советы, Первомайский ауыл Советы, Иҫке Ҡоҙаш ауыл Советы, Киҫәкҡайын ауыл Советы, Яңы Уртауыл ауыл Советы менән сиктәш.

Административ үҙәге—Байғужа ауылы.

## Тарихы
Байғужа ауыл советы 1967 йылда барлыҡҡа килгән.

Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Штәнде ауыл Советы (Балтас районы)

**Штәнде ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл биләмәһе.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з закондарына ярашлы ауыл биләмәһе  статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмә
Ишбулды ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Ишбулды ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге - Ишбулды ауылы.

## Географик урыны

Ишбулды ауыл Советы көньяҡ-көнбайышта Ҡалтасы районы,  көнбайышта  Зайцев ауыл Советы, төньяҡта Орловка ауыл Советы менән сиктәш.
 

Район үҙәгенә тиклем (Яңауыл) - 27 км

## Ауыл биләмәһе составы

* **[[Ишбулды]] ауылы - административ үҙәк**
* Иҫәнбай ауылы
* Атлығас ауылы
* Яңы Троицк ауылы

## Тарихы

Ишбулды ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлыауыл биләмәһе статусына эйә

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Әжер

**Әжер** () — Ислам динендә: Аллаһ үҙенең тәҡүә бәндәләренә фани донъялала ла, ахирәттә - мәңгелек донъяла ла биргән яҡшылыҡтар, әжер;   ислам хоҡуҡиәтендә (фиҡһ): берәй әйбер алып тороп файҙаланған йәки хеҙмәт күрһәткән өсөн түләү.

## Аҡыда
Фиҡһ һәм аҡыда буйынса  Аллаһ был донъяла ла, ахирәттә лә үҙенең тәҡүә бәндәләренә биргән мәрхәмәте (ул матди булмаҫҡа ла мөмкин).  Намаҙ, доғалар, ураҙа, иманлылыҡ, сабырлыҡ, Аллаһ юлына матди сығымдар һалған, йыһат өсөн әжер сауаптары бирелә.

Әжер тураһында Ҡөрьәндең бер нисә аятында әйтелә:

## Фиҡһ
Фиҡһ буйынса әжер (ижәрр, ижәрә) термины ялланыу килешеүенә мөнәсәбәтле ҡулланыла.  Яллаусы (эшкә алыусы)  **мөжир**, **әжир** йәки **мүкәри** тип атала..

**Ижәрә** — берәй әйберҙе биреп тороу йәки түләү алыу өсөн берәй хеҙмәт күрһәтеү тураһында килешеү. Ике төр ижәрә була: әйбер биреп тороу (*ижәрә әл-ә’йән*)һәм хеҙмәт күрһәтеүгә яллау (*ижәрә әл-ә’мәл*).

## Башҡорт телендә
Башҡорт телендә лә был һүҙ берәй эшкә, мөнәсәбәткә яуап итеп эшләнгән эш, бирелгән хаҡ, түләү мәғәнәһендә ҡулланыла. **Әжерен ҡайтарыу** - эшләнгән эшкә хаҡ түләү генә түгел, шундай уҡ ғәмәл  менән яуап биреүҙе лә аңлата. Был иһә яҡшылыҡҡа ғына ҡағылмай. Мәҫәлән, "ҡылған этлегенең әжерен ҡайтарыу"  

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Истәк ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Истәк ауыл Советы **— Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. 
Истәк ауыл Советы көньяҡтан Эткенә ауыл Советы, көнсығышта Һандуғас ауыл Советы, көнбайышта Шүдек ауыл Советы, төньяҡта Пермь өлкәһе менән сиктәш.

Административ үҙәге - Истәк ауылы

## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә

## Ауыл биләмәһе составы

* **[[Истәк]] ауылы**
* Ахтиял ауылы
* Бәнибаш ауылы
* Яңы Көйәк ауылы
* Һабансы ауылы,
* Иҫке Көйәк ауылы
* Шмельковка ауылы
* Сулпан ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Туңғатар ауыл Советы (Учалы районы)

**Туңғатар ауыл Советы ** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Комсомольск ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Ауыл советы составы

* '''Комсомольск''' ауылы,
* Ҡорама ауылы,
* Туңғатар ауылы,
* Балбуҡ ауылы,
* Аҙнаш ауылы,
* Ҡужай ауылы,
* Иҫке Байрамғол ауылы,
* Ҡарт Муйнаҡ ауылы,
* Шәрип ауылы,
* Ялсығол ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Учалы ауыл Советы (Учалы районы)

**Учалы ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Учалы ауылы.

Сиктәре тураһындағы закондарға ярашлы, башҡортостан республикаһы муниципаль берәмек статусы һәм административ үҙәге статусы булыуы ауыл биләмәһе.

## Ауыл советы составы

* '''Учалы''' ауылы,
* Ҡалҡан ауылы,
* Өргөн ауылы,
* Һәйтәк ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Әртәкүл ауыл Советы (Ҡариҙел районы)

**Әртәкүл ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Әртәкүл ауылы.

## Тарихы
Әртәкүл ауыл Советы 1918 йылдың 2 декабрендә РСФСР Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комите́тының 901 һанлы «Улус һәм ауыл Советтарын яңынан һайлау тәртибе тураһында» ҡарары менән барлыҡҡа килә. 1956 йылға тиклем Байҡыбаш районы составында була, райондарҙы эреләтеү менән бәйле Ҡариҙел районы составына инә.

1977 йылғы Конституцияға ярашлы ауыл Советы халыҡ депутаттарының Әртәкүл ауыл Советы итеп үҙгәртелә, ә 1992 йылдың 24 апреленән Әртәкүл ауыл хакимиәте тип үҙгәртелә. 1998 йылдың 16 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы Әртәкүл ауыл Советының беренсе Уставы ҡабул ителә.

2002 йылдың 11 июлендә Әртәкүл ауыл хакимиәте Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы Әртәкүл ауыл Советы муниципаль берәмеге тип үҙгәртелә.

2005 йылдың 19 декабрендә Әртәкүл ауыл Советы муниципаль берәмеге Башҡортостан Республикаһы муниципаль район Ҡариҙел районының Әртәкүл ауыл Советы ауыл биләмәһе тип үҙгәртелә.

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Географик урыны
Ауыл биләмәһенең дөйөм майҙаны 107 кв. км. Әртәкүл ауыл Советы Ҡариҙел районының Байҡыбаш һәм Яугилде ауыл Советтары, шулай уҡ Асҡын һәм Балтас райондары менән сиктәш.

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ҡарман ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Ҡарман ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

Административ үҙәге - Ҡарман ауылы 

## Ауыл биләмәһе составы

* Ҡарман ауылы
* Ҡом ауылы
* Ҡарман станцияһы ауылы.

2004 йылда Ҡарман ауыл Советының  Шишмә ауылы Нефтекама ҡалаһы биләмәһе составына тапшырыла.

## Тарихы

; [//ru.wikipedia.org/wiki/2004_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 2004 йыл]

Нефтекама ҡалаһы биләмәһе составына Ҡарман ауыл Советының  3314,32 га ере менән Шишмә ауылы тапшырыла, Краснокама районының Мүзәк ауыл Советы биләмәһе составына ауыл Советының  60,24 га ере тапшырыла, Краснокама районының Мүзәк ауыл Советынан 20 гектар майҙан менән биләмәнең өлөшө Ҡарман ауыл Советы биләмәһе составына тапшырыла. 

 «Башҡортостан Республикаһы административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәреүҙәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙе ҡайтанан үҙгәртеү һәм сиктәрҙе үҙгәртеү тураһындағы» Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы Законы, 1 статья. «БашҡортостанРеспубликаһының  административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр», п 30, 59, 159, 160:30. Яңауыл районы Ҡарман ауыл Советының  3314,32  гектар майҙаны менән биләмә өлөшөн Нефтекама ҡалаһына тапшырып, Яңауыл районы, Ҡарман ауыл Советы, Нефтекама ҡалаһы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.

59. Яңауыл районы Ҡарман ауыл Советының Шишмә ауылын Нефтекама ҡалаһы биләмәһе составына тапшырып. Яңауыл районы, Ҡарман ауыл Советы, Нефтекама ҡалаһы  сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.

159. Ҡарман ауыл Советынан 60,24 га майҙан менән биләмә өлөшөн Краснокама районы Мүзәк ауыл Советы биләмәһенә тапшырып, Яңауыл районы, Яңауыл районы Ҡарман ауыл Советы,  Краснокама районы, Краснокама районы Мүзәк ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.

160. Краснокама районы Мүзәк ауыл Советынан   20 гектар майҙан менән биләмә өлөшөн Яңауыл районы Ҡарман ауыл Советы биләмәһе составына тапшырып, Яңауыл районы, Яңауыл районы Ҡарман ауыл Советы, Краснокама районы Мүзәк ауыл Советы  сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә. 

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Эткенә ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Эткенә ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек.  Эткенә ауыл Советы көнсығышта Асауҙыбаш ауыл Советы, төньяҡта Истәк ауыл Советы, төньяҡ-көнбайышта Шүдек ауыл Советы, көньяҡта Зайцев, өлөшләтә Орловка ауыл Советтары менән сиктәш. 

Административ үҙәге — Эткенә ауылы.

## Тарихы
Эткенә ауыл Советы 1962 йылдың 14 авгусында барлыҡҡа килә. 

Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Донъя (Ислам)

**Донъя** — Исламда: кешене үлеменә тиклем уратып торған бөтә матди донъя.

Ислам тәғлимәте буйынса, һәр кеше үлгәндән һуң икенсе донъяға - *[[ахирәт]]кә*күсә. Ахирәт мәңгелек, ә был донъя фаный. Шуға күрә һәр мосолман был донъяла ла, ахирәттә лә Аллаһ мәрхәмәтен алыр өсөн тырышырға тейеш. Ҡөрьәндә Аллаһ был донъяның ялған әүрәткестәре тураһында әйтә. Кафырҙар шул әүрәткестәргә эйә булырға тырыша. Мосолман был донъя өсөн дә тырышырға тейеш, әммә ул мәңгелек донъяны (ахирәтте) өҫтөнөрәк күрергә тейеш.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл Советы (Бишбүләк районы)

**Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Мәсәғүт ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Мәсәғүт ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Мәсәғүт ауыл Советы төньяҡта Ямаҙы ауыл Советы, көнбайышта Иҫке Вәрәш ауыл Советы, көнсығышта Тәтешле районы, көньяҡта Ҡалтасы районы менән сиктәш.

Административ үҙәге — Мәсәғүт ауылы.

## Тарихы
Мәсәғүт ауыл советы яҡынса 1922 йылда барлыҡҡа килә. Ауыл советының тәүге рәйестәре Әминов Мирғәли, Ғатауллин Хәтип, Камалов Хәмит, Сәлихов Ғәфүр, Ғәлимов Мөхәмәтнур була.  

1957 йылдан  1971 йылға тиклем – Ғәҙиәтов Әхмәтзыя.

1971 йылдан  1990 йылға тиклем – Нуров Айрат Биҙән улы, ул 1975 йылда ауыл Советының яңы бинаһын төҙөтә.

1991 йылдан 1992 йылға тиклем – Әхрәров Рази Мазһар улы

1992 йылдан 1998 йылға тиклем – Әхмәтнуров Вәсим Ҡасим улы.

1998 йылдан 2012 йылға тиклем – Мөфтәхов Фәнәүи Лутфи улы.

2012 йылдың май айынан алып бөгөнгө көнгә тиклем  – Әхрәров Илдар Изһар улы.

Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Максимовка ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Максимовка ауыл Советы ** — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Максимовка ауыл Советы төньяҡта Рабаҡ ауыл Советы, көнбайышта Һандуғас, өлөшләтә Асауҙыбаш ауыл Советы, көньяҡта Ямаҙы ауыл Советы, көнсығышта Тәтешле районының Курҙем ауыл Советы менән сиктәш.

Административ үҙәге — Максимов ауылы

## Тарихы
Максимовка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә

## Ауыл биләмәһе составы
* Максимов ауылы
* Үрге Барабановка ауылы
* Зеркә ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Киҫәкҡайын ауыл советы (Яңауыл районы)

**Киҫәкҡайын ауыл Советы ** — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек.
Киҫәкҡайын ауыл Советы көнбайышта Ҡарман ауыл Советы, төньяҡта Вояҙы, өлөшләтә Яңы Уртауыл ауыл Советтары, көнсығышта Айбүләк ауыл Советы, көньяҡта Иҫке Ҡоҙаш ауыл Советы менән сиктәш.

Административ үҙәге - Киҫәкҡайын ауылы.

## Тарихы

Киҫәкҡайын ауыл Советы —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

* Киҫәкҡайын ауылы
* Прогресс ауылы
* Бәҙрәш разъезы
* Тартар ауылы
* Янбарис ауылы

## Иҫкәрмәләр
Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе

**«Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе»** —  башҡорт тел ғилеме ҡомартҡыһы, шәжәрә.

## Тасуирлама
«Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе» ҡобайыр формаһында башҡорт телендә яҙылған.

Әҫәр үҫәргән башҡорт ҡәбиләһенә нигеҙ һалыусы Мөйтән бейҙе данлауҙан башлана. Мөйтән бейҙе, үҫәргән башҡорттарының вәкиле булараҡ, һәм уның улы Үҫәргәнде Сыңғыҙхан ҡабул итә. Мөйтән бей Ағиҙел, Тобол, Ишем (Иртышҡа тиклем) йылғалары бассейнында, Яйыҡ (Урал) йылғаһының (ҡушылдыҡтары менән) үрҙәрендә биләмәләргә хужа булыу тураһында ярлыҡ ала. Мөйтән бейҙең улус ерҙәре IX—XIII быуат башындағы тарихи Башҡортостан биләмәһе менән тулыһынса тап килә.

Ҡайһы бер тарихсылар фекере буйынса, «үҫәргән ырыуы шәжәрәһе»нә ысынбарлыҡта булған 1240 йылғы документтар ингән — Мөйтән бейгә Алтын Урҙа хакимы Батый тарафынан бирелгән тархан һәм сөйөргәл (суюргальный) грамоталар.

1990 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙендәге Күҙәнәк ауылында йәшәгән *Тоҡомбәтов Шаһиғәлим* тарафынан башҡарылған үҫәргән ырыуы шәжәрәһе исемлеген 1931 йылда  Ғ. Ф. Вилданов һатып ала. Шәжәрәнең бер варианты: Тоҡсаба → Мөйтән бей → Үҫәргән → Шиғәли → Бәҙәк бей → Йүрек бей → Урал бей → Ҡара Буға бей → Карагас бей → Һарыбаш бей → Байгужа→ Ҡаҙаҡһал → Ҡаръяу → Туғмат тархан → Токомбәт → Ишбирҙе → Ҡотло Ҡаҙам → Тәбәсек → Йомаҡай → Ҡужанаҡ.

«Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе»нең шулай уҡ проза һәм шиғри-проза формаларында башҡа вариантары ла бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирские шежере / сост. Р. Г. Кузеев. — Уфа: Башкнигоиздат, 1960. — 304 с.
* Башкирские родословные / Р. М. Булгаков, М. Х. Надергулов. — Уфа: Китап, 2002. — Вып. 1. — 479 с.
* *Кускильдин Д. Г.* Шежере усерган деревни Кужанак. // Ағиҙел : журнал. — 1995, № 3. — С. 145—146.
Көньяҡ ауыл Советы (Бишбүләк районы)

**Көньяҡ ауыл Советы** — Бишбүләк районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 452059. ОКАТО коды — 80212847000. Объединён с сельским поселением Дим ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. 1985 йылда ойошторолған була.

## Ауыл Советы составында
Набережный — административ үҙәк, Хомутовка, Боголюбовка ауылдары.

## Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 27 сентябрендәге 6-2/296-сы һанлы «Бишбүләк районы составында Көньяҡ ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указы ҡарар итә:
Бишбүләк районы составында Көньяҡ ауыл Советын ойошторорға, административ үҙәген Дим совхозының 4-се фермаһы ҡасабаһында урынлаштырырға.

Көньяҡ ауыл Советына түбәндәге тораҡ пункттарын индерергә: Боголюбовка ауылы, Дим совхозының 4-се фермаһы, Дим совхозының 5-се фермаһы ҡасабалары, был тораҡ пункттарын Бишбүләк районының Дим ауыл Советы составынан сығарырға.

Ауыл Советында 1993 йылда совет топонимдары ҡолаҡҡа ятышлы атамаларға алмаштырыла.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1993 йылдың 29 мартындағы 6-2/117-се һанлы «Бишбүләк районы Көньяҡ ауыл Советының ҡайһы бер тораҡ пункттарының исемдәрен алмаштырыу тураһындағы» Указы менән тораҡ пункттарының исемдәрен алмаштырыу буйынса эш урындағы хакимиәткә йөкмәтелә:

1. Артабан Дим совхозының 4-се фермаһы ҡасабаһын Набережный ҡасабаһы, Дим совхозының 5-се фермаһы ҡасабаһын Хомутовка ҡасабаһы тип атарға.

2. Халыҡ депутаттарының Бишбүләк район Советы президиумына кәрәкле ойоштороу эштәрен - 1-се пуктта күрһәтелгән тораҡ пугкттарының исемдәрен алмаштырыуға бәйле техник сараларҙың үтәлешен тәьмин итергә. 

2008 йылда Көньяҡ ауыл Советы яңы атамалар ҡушылған тораҡ пункттары менән киренән Дим ауыл Советына ҡайтарыла.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортосьан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында, ст.1. п 10) түбәндәге юлдар бар:
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
«Дим» атамаһын һаҡлап, Дим һәм Көньяҡ ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Дим ауылында урынлаштырырға.
Көньяҡ ауыл Советының Боголюбовка, Набережный, Хомутовка тораҡ пункттарын Дим ауыл Советы составына индерергә.
Дим ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Көньяҡ ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға

2008 год түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: ("Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы (ред. 19.11.2008) ").

## Иҫкәрмәләр
Первомайский ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Первомайский ауыл Советы ** — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. 

Административ үҙәге — Сусаҙы-Ябалаҡ ауылы

## Тарихы

Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.

Первомайский ауыл Советы ауыл биләмәһе территорияһы 1728 гектар тәшкил итә. Шуларҙан 385,13 га тораҡ пункттар сиктәрендә,  уларҙың ситтәрендә   607 га, урман фонды ерҙәрендә 10 гектар.

## Ауыл биләмәһе составы

* **[[Сусаҙы-Ябалаҡ|Сусаҙы-Ябалак]] ** ауылы
* Андреевка ауылы
* Ирдуған ауылы
* Костин ауылы
* Яңы Сусаҙыбаш ауылы
* Иҫке Сусаҙыбаш ауылы
* Зайцев ауылы
* Татаркин ауылы
* Серауыл ауылы

## Халҡы

## Газ менән тәьмин итеү
6 тораҡ пункттан (элекке  Зайцев ауыл советы тораҡ пункттарыһыҙ)  газ селтәре менән Сусаҙы-Ябалаҡ (100 % — яңы төҙөлөш йорттары тыш) һәм Костин (100 %) ауылы тәьмин ителә, урам газ торбаларының оҙонлоғо  4,5 км: Сусаҙы-Ябалаҡта — 2,5 км,  Костин ауылында — 2 км

Ауыл хакимиәте биләмәһендә яҡынса 48 %  йорттар газ менән тәьмин ителә, 315 йорттан   — 165 йортҡа газ индерелмәгән. Тулыһынса газ индереү өсөн тағы 6,6 км газ торбалары үткәреү кәрәк. Ирдуған ауылына тиклем ҡасаба-ара  газ торбаһы һалынған.

«Башжилкоммунпроект» институты Нефтекама проект оҫтаханаһында әҙерләү стадияһында Ирдуған ауылында 68 йортҡа проект- смета документацияһы бар, 2010 йылда был ауылда 1,5 км урам газ торбалар үткәреү тора. 

## Һыу менән тәьмин итеү
Тораҡ пункттарҙа үҙәкләштерелгән һыу менән тәьмин итеү ойошторолмаған, файҙаланыу өсөн 11 ҡоҙок бар. Иҫке Сусаҙыбашта бер шишмә төҙөкләндерелгән.

Йыл һайын ауыл халҡы тарафынан Ваня үҙәнен таҙартыу үткәрелә.

## Мәғариф
Уҡытыусылар һәм тәрбиәселәр  68 кеше тәшкил итә. Уҡыусылар һәм тәрбиәләнеүселәр — 204.

Сусаҙыбаш- Ябалаҡ һәм Зайцев ауылында урта дөйөм белем биреү мәктәптәре, Иҫке Сусаҙыбаш, Ирдуған, Серауыл ауылдарында  башланғыс мәктәптәр бар. 

Зайцев ауылында балалар баҡсаһы бар. 

Район бюджетында Первомайский ауыл Советы мәғарифына ағымдағы йылда һалынға аҡсаның суммаһы   8 млн. 190 мең. 400 һум тәшкил итә.

## Һаулыҡ һаҡлау
Сусаҙы-Ябалаҡ, Иҫке Сусаҙыбаш, Зайцев фельдшер-акушер пункттары бар, хеҙмәткәрҙәр һаны — 3 кеше.

## Мәҙәниәт
Сусаҙыбаш-Ябалаҡ ауылында  300 урынлыҡ, Зайцев ауылында 150 урынлыҡ,  Иҫке Сусаҙыбаш ауылында 100 урынлыҡ ауыл мәҙәниәт йорттары бар.

## Иҫкәрмәләр
Урал батыр (персонаж)

**Урал батыр** — башҡорт халыҡ ижадындағы төп герой. Мәшһүр «Урал батыр» эпосына исем биргән.

Эпоста Урал батыр Йәнбирҙе менән Йәнбикәнең кесе улы, өлкән ағаһы Шүлгәнгә ҡаршы көрәшеүсе булараҡ күрһәтелә.

Уралдың ҡатындары — аҡҡош-ҡыҙ Һомай (ҡыҙ Самрауҙың ҡыҙы)

Уралдың балалары — Иҙел, Нөгөш, Яйыҡ, туғаны (Шүлгәндең улы) — Һаҡмар — Көньяҡ Уралдың төп йылғаларының (Ағиҙел, Нөгөш, Яйыҡ, Һаҡмар) эпонимдары булып тора.

Уралдың тылсымлы аты — Аҡбуҙат.

Батырҙың эйәренән Урал тауҙары барлыҡҡа килгән.

«Ай менән Урал тауҙарының барлыҡҡа килеүе» легендаһында Урал батыр артыҡ Ҡояштан Айҙы һәм Урал тауҙарын барлыҡҡа килтерә.

Урал батыр тәү ата-бабабыҙ булараҡ, «Ҡуңыр-буға» легендаһының төрлө варианттарында телгә алына.

## Әҙәбиәт
* *[[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Надршина Ф. А.]]*Урал-батыр, миф. персонаж Башкирская энциклопедия. — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Шаяхметов Р. А. Мифологема Небесного Лучника и Урал-батыр // Литература Урала: история и современность. Вып. 4. Локальные тексты и типы региональных нарративов. Екатеринбург: Изд-во Урал. ун-та, 2008. C. 402—409.
* Урал батыр. Башҡорт халыҡ ҡобайыры=Урал-батыр. Башкирский народный эпос=Ural‑batur. Bashkort Folk Epic. Өфө, 2005.

## Һылтанмалар
* УРАЛ-БАТЫР, миф. персонаж

## Иҫкәрмәләр
Һандуғас ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Һандуғас ауыл Советы**—Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Һандуғас ауыл Советы көньяҡта Асауҙыбаш ауыл Советы, көнсығышта Максимовка ауыл Советы, төньяҡта Рабак ауыл Советы ауыл Советы, көнбайышта Истәк ауыл Советы менән сиктәш. 

Административ үҙәге— Һандуғас ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Байҡы ауыл Советы (Ҡариҙел районы)

**Байҡы ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Байҡы ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Вәрәш ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Иҫке Вәрәш ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Иҫке Вәрәш ауыл Советы көнсығышта Мәсәғүт ауыл Советы, көнбайышта Орловка ауыл Советы, төньяҡта Ямаҙы ауыл Советы, көньяҡта Ҡалтасы районы менән сиктәш

Административ үҙәге—  Иҫке Вәрәш ауылы

## Тарихы
Иҫке Вәрәш ауыл Советының барлыҡҡа килеү ваҡыты Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының  1971 йылдың 25 декабрендәге 6-2/122 һанлы ҡарары менән – 1972 йылдың 2 марты

Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ямаҙы ауыл Советы (Яңауыл районы)

**Ямаҙы ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы муниципаль берәмек. Ямаҙы ауыл Советы төньяҡта Мәсәғүт ауыл Советы, өлөшләтә Иҫке Вәрәш ауыл Советы, көнбайышта Асауҙыбаш ауыл Советы, төньяҡта Максимовка ауыл Советы биләмәләре; көнсығышта Тәтешле районы менән сиктәш.  

Административ үҙәге - Ямаҙы ауылы.

## Тарихы

Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы менән билдәләнә.

## Ауыл биләмәһе составы

* Ямаҙы ауылы
* Андреевка ауылы
* Сәлих ауылы
* Урал ауылы
* Сытырман ауылы
* Йөгәмеш ауылы

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Асҡарова Гөлсөм Зәйнулла ҡыҙы

**Асҡарова Гөлсөм Зәйнулла ҡыҙы** (20 ғинуар 1942 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1966—1998 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхозы һауынсыһы. СССР-ҙың Х саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1979—1984). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986), II (1981) һәм III (1975) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997), Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданины (1997).

## Биографияһы
Гөлсөм Зәйнулла ҡыҙы Асҡарова 1942 йылдың 20 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Семенкин ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урындағы ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң Нуриман МТС-ына санитарка булып урынлаша. 1959 йылда Стәрлетамаҡ районының Түбәнге Уҫылы ауылы егете Әнүәр Асҡаровҡа кейәүгә сыға. Шул уҡ йылда Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге колхозында эшләй башлай. 1966 йыпдан 1998 йылға тиклем хужалыҡтың Түбәнге Уҫылы һөт фермаһында һауынсы булып, хаҡлы ялға сыға..

1979 йылда СССР-ҙың Х саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана, Союз Советының мандат комиссияһы ағзаһы була.

Шулай уҡ хеҙмәтсәндәр депутаттарының Стәрлетамаҡ район Советы депутаты итеп тә һайлана..

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986)
* II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1981)
* III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1975)
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы
* СССР ВДНХ-ның көмөш һәм алтын миҙалдары
* «Биш йыллыҡ ударнигы» (9-сы, 10-сы һәм 11-се)
* «Социалистик ярышта еңеүсе» (1973, 1974, 1977, 1978, 1979, 1980)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997)
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1977)
* Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданины (1997)

## Иҫкәрмәләр
Шауъяҙы ауыл Советы (Балтас районы)

**Шауъяҙы ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы муниципаль берәмек.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з, 2006 йылғы 21 июнендәге 126-з, шул уҡ йылдың 29 декабрендәге 404-з һанлы закондарына ярашлы ауыл биләмәһестатусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмә
Яңы Собханғол ауыл Советы (Бөрйән районы)

**Яңы Собханғол ауыл Советы** —  Бөрйән районы составында булған, 2008 йылда бөтөрөлгән  административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы).  Почта индексы — 453584. ОКАТО коды — 80219821000. Иҫке Собханғол ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелгән. 1992 йылда ойошторолған.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 17 апрелендәге 6-2/190 һанлы «Бөрйән районында Яңы Собханғол ауыл Советы ойошторолоуы тураһындағы»  указы белдерә:
1. Бөрйән районы Яңы Собханғол ауылында административ үҙәге менән Яңы Собханғол ауыл Советы ойошторорға

2. Яңы Собханғол һәм Иҫке Мөсәт ауылдарын Иҫке Собханғол ауыл Советынан алып ташлап, Яңы Собханғол ауыл Советы составына индерергә

3. Яңы Собханғол ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.          
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
 Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
16) Бөрйән районы буйынса:Иҫке Собханғол һәм Яңы Собханғол ауыл Советтарын, «Иҫке Собханғол» атамаһын һаҡлап,  берләштерергә, административ үҙәкте Иҫке Собханғолда урынлаштырырға. Яңы Собханғол һәм Иҫке Мөсәт ауылдарын Иҫке Собханғол ауыл Советы составына индерергә.Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. 
Яңы Собханғол ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға 2008 йылға «Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығы, Иҫке Монасип ауыл Советы, Тимер ауыл Советы, Байғаҙы ауыл Советы, Иҫке Собханғол ауыл Советы,Кейекбай ауыл Советы,Ғәлиәкбәр ауыл Советы, Аҫҡар ауыл Советы менән сиктәш була.   («Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Баженов ауыл Советы (Бөрө районы)

**Баженовский сельсове́т** — Бөрө районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлгән. Почта индексы — 452461. ОКАТО коды — 80213804000. Бахтыбай ауыл биләмәһе менән берләштерелгән.

Ауыл Советы территорияһы буйлап Ағиҙел йылғаһы аға. 

## Ауыл Советы составында
Баженов ауылы — административ үҙәк, Үләй ауылы, Вязовка (2005 йылға тиклем — ҡасаба), Самосадка ауылдары. 2006 йылда Гребени ауылы бөтөрөлә (Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з һанлы «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм статустарын үҙгәртеүгә, административ үҙәктәрен күсереүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, ст. 4, п.10 а).)

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортосьан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында ст.1 п. 11) түбәндәге юлдар бар:
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
«Бахтыбай» атамаһын һаҡлап, Бахтыбай һәм Баженов ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Бахтыбай ауылында урынлаштырырға.
Баженов ауыл Советының Баженов, Үләй, Вязовка, Самосадка ауылдарын Бахтыбай ауыл Советы составына индерергә.
Бахтыбай ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Баженов ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.

Баженов ауыл Советы 2008 йылда Бөрө ҡалаһы, Бурны ауыл Советы, Күсәкәй ауыл Советы , Бахтыбай ауыл Советы, Суслов ауыл Советы муниципаль берәмектәренә сиктәщ урынлашҡан була ("Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законы (ред. 19.11.2008)..

## Күренекле шәхестәре
Байдимирова Эдита Мифодиевна — герой-әсә, Баженов ауыл Советы хакимиәтенең техник хеҙмәткәре

## Иҫкәрмәләр
Бахтыбай ауыл Советы (Бөрө районы)

**Бахтыбай ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы составындағы муниципаль административ-территориаль берәмек.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда Баженов ауыл Советы менән берләштерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортосьан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында ст.1 п. 11) түбәндәге юлдар бар:
 "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
«Бахтыбай» атамаһын һаҡлап, Бахтыбай һәм Баженов ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Бахтыбай ауылында урынлаштырырға.
Баженов ауыл Советының Баженов, Үләй, Вязовка, Самосадка ауылдарын Бахтыбай ауыл Советы составына индерергә.
Бахтыбай ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Баженов ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Бурны ауыл Советы (Бөрө районы)

**Бурны ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы составындағы муниципаль берәмек.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-З һанлы «Башҡортостан Республикаһында административ-территориаль ҡоролоштоң үҙгәрештәре, муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм үҙгәртеп ҡоролоуы тураһындағы» Законы, статья 1. «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр», п.133:133. «Бурны ауыл Советы» атамаһын һаҡлап, Бөрө районының Бурны һәм Пономарёвка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Иҫке Бурны ауылында урынлаштырырға. Пономаревка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Силантьев ауыл Советы (Бөрө районы)

**Силантьев ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы составындағы муниципаль административ-территориаль берәмек.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-З һанлы «Башҡортостан Республикаһында административ-территориаль ҡоролоштоң үҙгәрештәре, муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм үҙгәртеп ҡоролоуы тураһындағы» Законы, статья 1. ч. 104 түбәндәге юлдар бар:104. Бөрө районы Силантьев ауыл Советының Никольский ҡасабаһын Бөрө ҡалаһы территорияһына тапшырыуға бәйле Бөрө районының, Бөрө районы Силантьев ауыл Советының һәм Бөрө ҡалаһының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

2004 йылда хәҙерге Бөрө ҡалаһы ҡала биләмәһе составына Никольский ҡасабаһы тапшырыла.

## Иҫкәрмәләр