open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Төтөн (һалым һалыу)

**Төтөн** — бер бәләкәй йәки һирәгерәк ҙур (бүленмәгән) крәҫтиән ғаиләһе ихатаһы, хужалығы.

## Тарихы
XIV—XVIII быуаттарҙа Бөйөк Литва кенәзлеге һалым һалыу берәмеге. Төтөн хужалыҡ ҡаралтылары, торлаҡ йорт, төрлө ауыл хужалығы ерҙәре, йорт малы һәм ауыл хужалығы инвентары комплексынан ғибәрәт була. Мещан ихаталары шулай уҡ төтөн тип атала.

Киев Русендә төтөн яһаҡ һалыу берәмеге булып хеҙмәт итә. Түләнгән яһаҡ күләме бер хужалыҡта мейес торбаларының һанына бәйле була: мейес торбалары ҙурыраҡ булған һайын, хужалыҡтан яһаҡ күләме лә юғарыраҡ була.

## Һуҡа һалымына күсеү
Төтөн һалымын Рәсәйҙә лә XVI быуат уртаһына тиклем әүҙем йыялар, шул ваҡытта Иван IV Грозный һалым реформаһы сиктәрендә төтөн һалымын ғәҙелерәк һуҡа һалымына алмаштыра.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* (белор.) Спірыдонаў М. Дым // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т. — Мн.: БелЭн, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 610. — 684 с. — .
* *Темушев С. Н.* «Белая веверица от дыма»: к вопросу о предыстории формирования налогово-даннических отношений в Древней Руси // Веснік БДУ. Серыя 3. — 2011. — № 1. — С. 21—26

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һалым
* Һалым һалыу объекты
Ажмер

**Ажмер** (, , ) — Һиндостандың Раджастхан штатының үҙәк өлөшөндәге ҡала, Ажмер округының административ үҙәге. Шулай уҡ *Әжәмәр* исеме менән билдәле .

## Тарихы
Һиндостанда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң Ажмер районға һәм Британия Һиндостанының Аджмер-Мервара тип аталған провинцияһына исем биргән һәм ул Ажмер штатына әүерелдерелә. 1956 йылдың 1 ноябрендә был штат Раджастхан штаты составына индерелә.

## Географияһы һәм климаты
Аджмер Джайпур ҡалаһынан көнбайышҡа табан 135 км алыҫлыҡта, Удайпурҙан 274 км төньяҡ-көнсығышҡа табан, Джайсалмерҙан 439 км көнсығышҡа табан һәм Делиҙан 391 км көньяҡ-көнбайышҡа табан, диңгеҙ кимәленән 471 м бейеклектә урынлашҡан.

Аджмерҙың климаты ҡоро; йыллыҡ яуым-төшөм нормаһы яҡынса 606 мм тәшкил итә. был яуым-төшөмдөң барыһы ла тиерлек июндән сентябргә тиклем муссондар миҙгеленә тура килә,. Иң эҫе айҙар апрелдән июль башына тиклем, уртаса көндөҙгө температура яҡынса 30 °C. ҡышҡы айҙар, ноябрҙән февралгә тиклем, уртаса температураһы 15-18 °C булған йомшаҡ климат менән айырылып тора .

## Халҡы
2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡы 551 360 кеше тәшкил итә.

## Галереяһы

File:Mayo college in a sunny day.jpg|Maйo Колледжы
File:Ajmer India (2).JPG|Ҡала күренеше
File:Ajmer India.JPG|*Сониджи Ки Насиян* джайн храмы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт
* Фотографии Аджмера
Оло баҙар мәсете

**Оло баҙар мәсете** () — Ләнкәран ҡалаһындағы мәсет, Әзербайжан. Әзербайжан Республикаһы министрҙар кабинетыбойороғо менән 2001 йылдың 2 авгусында мәсет урындағы әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт архитектура ҡомартҡыһы (инв № 4805) булараҡ дәүләт һаҡлауы аҫтына алына.

## Тасуирламаһы

Мәсет XIX быуаттың тәүге йылдарында төҙөлгән, һәм хәҙерге ваҡытта ҡаланың иң боронғо мәсете булып тора. Мәсет стеналары яндырылған ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән, ҡыйығы керамик черепица менән ҡапланған.

Мәсет үҙенең исемен Ләнкәран үҙәгендәге Böyük Bazar (Оло Баҙар) тигән урында урынлашҡанлыҡтан ала.

Мәсет төп һәм ярҙамсы биналарҙан һәм бер манаранан тора. Мәсеттең тәүге манараһы совет власы тарафынан емертелә, ә 1995 йылда яңы 36 метрлыҡ манара төҙөлә. Мәсет майҙаны 500 м2 тәшкил итә, мәсеттә бер үк ваҡытта 550 кеше намаҙ ҡыла ала.

## Галерея

Böyük bazar məscidinin fasad detalı.png |Mәсет фасады күренеше
Hacı Hacıağa Əkbərovun təkkəsi 2.jpg |Хажиаға хәнәкәһе
Hacı Hacıağa Əkbərovun təkkəsi.jpg |Хажиаға хәнәкәһе


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кесе баҙар мәсете

## Иҫкәрмәләр
Ғаспыралы

**Ғаспыралы** — ир-ат фамилияһы. Ҡырым татарҙары фамилияһы.

**Ғаспыралы**   — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Ғаспыралы Исмәғил (; 8 (21) март 1851 йыл — 11 (24) сентябрь 1914 йыл) — ҡырым татар халҡының атаҡлы азаматы, мәғрифәтсе, нәшриәтсе, сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы һәм педагог

* Ғаспыралы Рифат Исмәғил улы (; 14 апрель 1886 йыл—5 декабрь 1925 йыл — йәмәғәт һәм мәҙәниәт эшмәкәре, журналист. «Тәрджиман» гәзитенең мөхәррире (1909—1918) һәм нәшриәтсеһе (1914—1918).
--------------
* Ғаспыралы Шәфиҡа Исмәғил ҡыҙы (; 14 октябрь 1886 йыл—31 август 1975 йыл) — ХХ быуат башында «Ҡырым мосолман ҡатын-ҡыҙҙарының башҡарма комитеты» («Кадынлар гюню» баш. «Ҡатындар көнө») ҡырым-татар хәрәкәте лидеры.
Змиян сигеүе

**Змиян сигеүе** () — үҙенсәлекле техника сигеүе, әлеге сигеү төрө менән традицион рәүештә Серб Республикаһындағы Змиян өлкәһе ауылдарында, Босния һәм Герцеговинала ҡатын-ҡыҙҙар шөғөлләнә. Орнаменттар байлығы һәм техникаһының ҡатмарлылығы менән айырылып тора. 2014 йылда ул ЮНЕСКО кешелектең ауыҙ-тел һәм матди булмаған мәҙәни мираҫы шедеврҙары исемлегенә индерелә. Змиян сигеүе традицион змиян ҡатын-ҡыҙ кейеменең мөһим өлөшө булып тора.

Традицион змиян ҡулдан сигеү ҡатын-ҡыҙ костюмдарын һәм көнкүреш әйберҙәрен, атап әйткәндә, туй күлдәктәрен, кейем-һалым, шарфтар, түшәк кәрәк-яраҡтарын биҙәү өсөн ҡулланыла. Был сигеү төрөндә геометрик йәки сәскә орнаменттарын сигеү өсөн аҡ төҫтәге ҡара-зәңгәр төҫтәге еп ҡулланыу хас. Босния һәм Герцеговинаның башҡа төбәктәрендә сигеү төрҙәренән айырылып тора, сөнки унда ике йәки дүрт төҫ ҡулланыла. Сигелгән һүрәттең ҡатмарлылығы ауылда йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙың социаль статусын билдәләй. Змиян сигеү менән ҡатын-ҡыҙҙар ғәҙәттә коллективта шөғөлләнә, сигеү өҫтөндә улар йыш ҡына бер-береһе менән аралаша йәки йырлай. Хәҙерге ваҡытта ҡатын ҡыҙҙар йыш ҡына үҙҙәренең сығышын күрһәтеү өсөн змиян сигеүле кейем кейә.

Змиян сигеү техникаһы XIX быуат уртаһында формалаша. XX быуат башына тиклем был сигеү тик етен йәки ҡәнәфер туҡымаһында ғына ҡулланылған. XX быуат уртаһынан XXI быуат башына тиклем змиян сигеүе мамыҡ туҡымаһына һалына башлай. Һәр сигеүсе сигеү техникаһына үҙенекен индерә, уларҙың тәжрибәнән килгән табыштары быуындан-быуынға тапшырыла. Хәҙерге йәшәү рәүеше һәм глобалләшеү был традицион һөнәрҙе юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтына ҡуя ала. Шуға күрә змиян сигеүенә өйрәтеү буйынса төрлө курстар ойошторола.

Змиян ҡул менән сигеүҙең дүрт төп техникаһы бар: прорлак, подвлакно, пруталачка һәм крстачка. Был исемлектән «крстачка» (крестик менән сигеү) техникаһы өҫтөнлөк итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
— Академия Сербия

— «Змияньская вышивка — всемирное нематериальное наследие» (11 мая 2018 г.)

— Змиянская вышивка актуальна и в современных условиях
Судан-Сәхил архитектураһы

**Судан-Сәхил архитектураһы** —Сәхил һәм Судан африка халыҡтарының архитектура стил. Көнбайыш Африкала, Сахаранан көньяҡтараҡ һәм Атлантик океандың төньяҡ ярҙарында таралған.

Был стиль өсөн ҙур бүрәнә таяуҙары сығып торған, штукатурка һыланған саман ҡулланыу хас, улар мәсет һәм һарай кеүек ҙур биналарҙың стенаһынан күренеп тора. Был һыҙалар ремонт өсөн таяуҙар булып та хеҙмәт итә. Судан-Сәхил стиленең иң тәүге өлгөләре б. э. т. 250 йыл тирәһе Дженне-Дженонан сыҡҡандыр, моғайын, унда төбәктә саманды төҙөлөштә даими файҙаланыуҙың тәүге танытмалары табылған.

## Саванна һәм сахель стилдәренең айырмаһы
Сәхил архитектураһы күрше саванна төҙөлөш стиленән һиҙелерлек айырыла. Саваннаның «ҡарт» кешеләре конус кеүек ҡыйыҡ менән ябылған бер нисә йорттан торама төҙөгән. Был тәү сиратта ҡаланың сауҙа һәм байлыҡ үҙәктәре менән бәйле төҙөлөш стиле була.

Улар ауылдарға һәм ҡалаларға үҙҙәренә хас күренеш бирә. Үҙәктә мәсет, бай торлаҡ йорттар һәм йәмәғәт биналары кеүек ҙур биналар айырылып тора.

Сәхил короллектәренең көньяҡҡа табан киңәйеүе һөҙөмтәһендә Судан-Сәхил стиле күбеһенсә мәсеттәр, һарайҙар, күренекле кешеләрҙең йорттары йәки ҡала халҡы өсөн файҙаланылған, ә ябай кешеләр араһында иҫке Африка стилдәрен ҡулланып, ауылдары һәм ғаилә биләмәләре өсөн йорттар төҙөү күҙәтелгән.

## Галерея

File:Great Mosque of Djenné 2.jpg|Дженне Бөйөк мәсетенең сығып торған һыҙалары 
File:Askia.jpg| Аскиа ҡәбере
File:Dubois 1896 p300 Timbuktu Grand Mosque.jpg|Санкоре мәсете гравюраһы, 1896 йыл
File:Larabanga.jpg|Ларабанга мәсете, Гана
File:BoboDioulasso-GrandMosqueE.JPG|Бобо-Диулассо мәсете, Буркина-Фасо

File:Sankore Moske Timboektoe.JPG|Санкоре мәсете. Томбукту
File:Kong3.jpg|Конг империяһы мәсете, Кот д'Ивуар
File:Mosquée de Kong-1892.jpg|Ул уҡ 1892 йылғы гравюрала


## Әҙәбиәт
* .
* . Second edition published in 1996.
* .
* .

## Һылтанмалар
Саман

**Саман** (төркисәнән - ваҡлап туралған һалам), **лемпач**, **талҡыш**, **кәбәк**, **адоб**, **адоба** (, ғәрәпсәнән әт-туб) (Молдавияла шулай уҡ «лампач») — һалам йәки башҡа сүсле үҫемлек материалдары ҡушып һуғылған кирбес-сеймал.

Ҡоро климатта стеналар һәм ҡоймалар төҙөү өсөн ҡулланыла. Дымлы хәлдә саман йомшаҡ һәм опалубкаға еңел һалына йәки балсыҡ ҡамыр, валик рәүешле әүәләп формаға һалына. Йыш ҡына алдан киптерелгән стандарт үлсәмле параллелепипедтар рәүешендә файҙаланыла.

Башлыса Азия илдәрендә аҙ ҡатлы йорттар төҙөү өсөн ҡулланыла. Саман йорттар йыш ҡына Урта Азияла һәм көньяҡ Рәсәйҙә, шулай уҡ Украина һәм Молдавияның көньяҡ өлкәләрендә осрай.

## Галерея
Файл:RomaniaDanubeDelta_MakingMaterialForCOnstructing0002jpg.JPG|мини|Саман кирбесе эшләү
Файл:Milyanfan-adobe-bricks-8038.jpg|мини|Асыҡ һауала кирбес киптереү(Ҡырғыҙстандың Милянфан ауылы)
Файл:Milyanfan-adobe-brick-house-8039.jpg|мини|350x350пкс|Төҙөлөп ятҡан саман бина(Милянфан ауылы) , Ҡырғыҙстан)
Файл:Reparación_de_construcciones_de_adobe_en_Vichuquén_-_Región_del_Maule_-_Chile.JPG|мини|350x350пкс|Штукатурлау(Вичикен ҡалаһы, [Мауле өлкәһе, Чили)
Файл:Pared_adobes.png|мини|Нигеҙен һәм цоколен һыуға сыҙамлы материалдарҙан  —  [Бут ташы|бут ташынан төҙөү яҡшыраҡ



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Бєзух Ю. В.* Затишок для тіла і душі // Мелитопольский краеведческий журнал, 2018, № 11, с. 43-53.
Иҙел-Урал

**Иҙел-Урал:**

* 20-се быуаттың 1-се сирегендә башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың тормошҡа ашмаған милли автономия проекты.
* «Иҙел-Урал» легионы — Икенсе Донъя һуғышы ваҡытында Иҙел буйы халыҡтары вәкилдәренән торған вермахтың бүлексәһе.
* Рәсәй Федерацияһының тарихи-географик төбәге.
Сәхил

**Сәхил** (, *сәхил*, «яр», «яр буйы» йәки «сик» тип тәржемә ителә) — Африканың төньяҡта Сахара сүле һәм көньяҡта Судан саванналары менән сикләнгән биогеографик зона. Атлантик океандан Ҡыҙыл диңгеҙгә тиклем һуҙылған һәм Африка Төбәге Судан (дәүләт менән бутамаҫҡа Судан) тигән атама менән билдәле. Ун ике илде һәм 300 млн халыҡты (2018) үҙ эсенә ала. «Был Атлантик океандан Ҡыҙыл диңгеҙгә тиклем һуҙылған меңәрләгән саҡрым саванна һәм ярым ҡоролоҡло яландар».

2014 йылдан Сәхил дәүләттәренең эшмәкәрлеген координациялау өсөн халыҡ-ара «Сәхил бишлеге» төбәк берекмәһе эшләй, уға Буркина-Фасо, Мавритания, Мали, Нигер һәм Чад инә.

## Географияһы
Сәхил Атлантик океандан көнбайышта 3900 км, көнсығышта Ҡыҙыл диңгеҙгә тиклем һуҙылған,3 053 200 км² тигеҙ майҙанды ҡаплай. Ул — ярым ҡоролоҡло баҫыуҙар, саванналар экотөбәге. Бөгөн Сәхил зонаһында Сенегал, Мавритания, Мали, Алжир, Буркина-Фасо, Нигер, Нигерия, Камерун, Чад, Судан и Эритрея кеүек дәүләттәрҙең биләмәләре урынлашҡан.

Тарихи яҡтан Сәхил сүл аша сауҙанан табыш алған һәм «Сәхәл короллектәре» булараҡ билдәле короллектәрҙең тыуған иле булған.

## Климаты
Сәхил тропик һәм эҫе климатлы, яуым-төшөм һәм температура көслө миҙгелле үҙгәрештәр кисерә. Сәхилдә йылына яҡынса 200—600 мм, майҙан сентябргә тиклем (муссондар сезоны), башлыса көслө, әммә ҡыҫҡа ямғырҙар рәүешендә яуым-төшөм була.

Был төбәк планетаның иң эҫе майҙаны булараҡ билдәле. Уртаса айлыҡ йәйгеһен температура 33—36 °C , 18—21 °C араһында тирбәлә. Ҡыш буйына Сахаранан эҫе ҡоро ел иҫә һәм ҡом дауылдарына килтергеләй .

## Галерея
Файл:Sahel_forest_near_Kayes_Mali.jpg|мини|Сәхил, Каеса янында, Мали
Файл:Les_Falaises_de_Bandiagara.jpg|мини|Бандиагара ҡалҡыулығы, Мали
Файл:Hand_der_Fatima.jpg|мини|Хомбори янындағы пейзаж, Мали


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бөйөк йәшел стена

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Moseley, W.G. 2008. «Strengthening Livelihoods in Sahelian West Africa: The Geography of Development and Underdevelopment in a Peripheral Region.» Geographische Rundschau International Edition, 4(4): 44-50. http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1069&context=william_moseley 
* Simon, L., A. Mattelaer and A. Hadfield (2012) . Brussels: European Parliament (DG for External Policies).
Башҡорт йәмәғәт ойошмаһы

## Ойошманың тарихы
"Башҡорт" ойошмаһының вәкилдәре "Күк Бүренен"элекке катнашыусылары һәм башлыҡтары.2014 йылдан алып 2020 йылга тиклем төп Башҡорт милли ойошмаһы булараҡ республикала йәмәғәт һәм сәйәси хәлгә тәъҫир иткән.
2014 йылда Башҡорт ойошмаһы Торатауҙы яҡлау буйынса протесттар ойоштора. 2017 йылда ойошма баш ҡалала башҡорт  телен яҡлау буйынса митингтар үткәрә. 2020 йылда Ҡуштауҙы яҡлау митингы үткәрә.

## Ойошманың барлыҡҡа килеүе
Ойошмаға нигеҙ 2014 йылдың 6 июнендә   шихан Торатау буйында һалына. Яңы  асылган йәмәғәт ойошмаһы башҡорт милләтенең хоҡуҡтарын яҡлауҙы маҡсат итеп ҡуя.
Республиканың райондарында ойошманың филиалдары асыла. 2014 йылдың аҙағында Ишембай районында беренсе филиал асыла. 2015 йылда
Урал аръяғында, Сибайҙа асыла. 2016 йылда Хәйбулла районында филиал эшләй башлай.

## Башҡopт телен яҡлау митингы

## 4-се бүлек

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

 
## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
Ҡырғыҙстандың дәүләт символдары

Ҡырғыҙ Республикаһының д**әүләт символдары** — уның флагы, гербы һәм гимны — Ҡырғыҙ Республикаһы Конституцияһының 14-се статьяһы менән 1-се бүлеге («Конституция ҡоролошо нигеҙҙәре») тарафынан билдәләнә:

 

## Флагы

Флаг ҡыҙыл төҫтәге 3:5 пропорциялы тура мөйөшлө туҡыманан ғибәрәт, уның уртаһында ҡояш дискыһы һәм унан сыҡҡан алтын төҫтәге ҡырҡ нур һүрәтләнгән. Ҡояш дискыһы эсендә ҡырғыҙ тирмәһе элементы сағыраҡ һүрәтләнгән.

## Гербы

Герб зәңгәр төҫтәге түңәрәктән ғибәрәт, уның аҫҡы өлөшөндә — алғы планда — аҡ төҫтәге ыласын урынлашҡан, өҫкө өлөшөндә — артҡы планда — зәңгәр күл, Алатау тауҙарының яҡтыртылған өлөшө аҡ төҫтә, ә яҡтыланмаған яғы — зәңәрәк төҫтә, шулай уҡ ҡояш дискыһы һәм унан таралған алтын төҫтәге нурҙар. Түңәрәктең өҫкө өлөшөн — Ҡырғыҙ, түбәнге өлөшөн — Республикаһы тигән яҙыуҙар ҡаймалай. Ҡабырғаларында мамыҡ һабаҡтары һәм алтын төҫтәге бойҙай башаҡтары.

## Гимн

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡырғыҙстан гербы 
* Ҡырғыҙстан флагы
* Ҡырғыҙстан гимны

## Иҫкәрмәләр
Эзбиз (материал)

**Эзбиз** ( «һүнмәҫ») — иретмә хәленә еткермәй карбонатлы тау тоҡомдарын (эзбизташтар, аҡбур) яндырыу юлы менән алынған материал.

## Составы

Химик составы буйынса башлыса СаО ингән, тулыһынса тиерлек ирекле кальций һәм магний оксидтарынан тора.

## Ҡулланылышы
Төҙөлөштә, шулай уҡ төрлө химик матдәләр алыу өсөн ҡулланыла, уларҙың ҡайһы берҙәре шулай уҡ «эзбиз» тип атала.

Эзбизташтың ниндәй тоҡомдан эшләнгәнлегенә ҡарап, ул кальций, магнезий йәки доломит булыуы мөмкин. Шулай уҡ бындай материалды уртаса, тиҙ йәки яй һүндерелгән эзбизташҡа бүлеү ҡабул ителгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
ИЗВЕСТИЯ ЕТЕШТЕРЕҮ ПРОЦЕСЫ
Ҡырғыҙстан байрағы

**Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт байрағы** (*[[Ҡырғыҙ теле|ҡырғ]]. Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик туусу*) — Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт символы. Ҡырғыҙ Республикаһының 1992 йылдың 3 мартындағы Жогорку Кенеш (Юғары Кәңәш) ҡарары менән раҫлана.

## Тасуирламаһы
Ҡырғыҙстандың дәүләт байрағы — ҡыҙыл тура мөйөшлө туҡыма, уның уртаһында алтын төҫтәге нурҙарын (ҡырҡ нур) тигеҙ таратыусы түңәрәк ҡояш түңәрәге урынлашҡан. Ҡояш түңәрәге эсендә ҡыҙыл төҫтәге ҡырғыҙ тирмәһенең төндөгө һүрәтләнгән.

## Мәғәнәүи йөкмәткеһе
Ҡырғыҙ халҡының орнаменталь мәҙәниәтендәге ҡояш яҡтылыҡты, асыҡлыҡты, йәшәү сыҙамлығын аңлата. Ялҡын теленә оҡшаш ҡырҡ нур — халыҡ булып берләшкән ҡырҡ ырыуҙы аңлата.

*Төндөк — *даирә шәклендәге төҙөлөш, ҡырғыҙҙарҙың "боҙ өйө"нөң (ҡырғыҙ тирмәһенең атамаһы) түбәһендә яҡтылыҡ биреүсе тәҙрә булып тора. Төндөктөң түңәрәк рамаһы ике яғы менән тәре рәүешендә тоташтырылған бирсәләрҙән тора. Төндөк күк менән ерҙе тоташтыра һәм йорт усағының билдәһе итеп ҡабул ителә. Бынан тыш, ул илдә йәшәгән бөтә халыҡтарҙың берҙәмлеген, шулай уҡ төрки халыҡтарҙың исламға тиклемге дине — тәңреселекте символлаштыра.

## Техник спецификацияһы
Ҡырғыҙстан Республикаһының дәүләт байрағы һәм уның һүрәте, ҙурлығына ҡарамаҫтан, Ҡырғыҙстан президенты резиденцияһында һаҡланыусы дәүләт байрағы эталонының төҫлө һәм схемалы һүрәттәренә тап килергә тейеш. Дәүләт байрағы төҫтәре ҠР дәүләт байрағының техник спецификацияһында күрһәтелгән төҫтәргә тап килергә тейеш.

## Тарихи флагтар

Файл:Flag of Turkestan ASSR (1919-1921).svg|Төркөстан АССР-ының 1919—1921 йылдарҙағы флагы
Файл:Flag of Turkestan ASSR (1921-1923).svg|Төркөстан АССР-ының 1921—1924 йылдарҙағы флагы
Файл:Flag of the Kirghiz ASSR (1926–1936).svg|Ҡырғыҙ АССР-ы флагы (1926—1936 йылдар)
Файл:Flag of the Kirghiz Soviet Socialist Republic (1936–1940).svg|Ҡырғыҙ ССР-ы флагы (1938-1952 йылдар)
Файл:Flag of Kyrgyz SSR.svg|Ҡырғыҙ ССР-ы флагы (1952—1991 йылдар)
Файл:Flag of Kyrgyzstan (1991-1992).svg|Ҡырғыҙстан флагы (1991—1992 йылдар)
Файл:Flag of Kyrgyzstan.svg|Ҡырғыҙстан флагы (1992 йылдан)


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡырғыҙстан гербы
* Ҡырғыҙстан гимны
* Ҡырғыҙстандың дәүләт символдары

## Иҫкәрмәләр
Этнографик төркөм

**Этнографик төркөм** — этностың традициялар, хужалыҡ һәм көнкүреш өлкәһендә айырым үҙенсәлектәргә эйә өлөшө.

## Тарихы
Этнографик төркөм этностың сит этник төркөмдәргә ассимиляцияһы һөҙөмтәһендә йәки төркөмдөң төп этник массивтан оҙаҡ ваҡыт дауамында айырылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Субэтник төркөмдән айырмалы рәүештә, ҡағиҙә булараҡ, үҙен үҙ халҡы составында айырым бер дөйөмлөк булараҡ тоймай һәм тикшеренеүселәр этнографик тикшеренеүҙәрҙән һуң яһалма рәүештә айырып күрһәтә.

Этнографик төркөм, киләсәктә, үҙ-үҙенә исем бирергә һәм субэтносҡа әйләнергә мөмкин. Әммә йыш ҡына был төшөнсәләр араһында айырма яһалмай.

Миҫал итеп урыҫтарҙың этнографик төркөмдәре сифатында төньяҡ һәм көньяҡ урыҫтарҙы килтерергә мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Этнодини төркөм (конфессиональ)
*Ингилойҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Барбашин М. Ю.* Институты и этногенез: институциональное воспроизводство этнической идентичности в локальных сообществах. Архивная копия от 21 января 2022 на Wayback Machine 2-е изд., расшир. и доп. Ростов-на-Дону: ИПО ПИ ЮФУ, 2013, 356 с.
Морискиҙар

**Морискиҙар** (; moro — «мавр» һүҙенән) — Гранада әмирлеге ҡолатылыуынан һуң (1492 йыл) Испанияла ҡалдырылған һәм көсләп христианлаштырылған, әммә йәшерен рәүештә үҙ Ислам динен тотҡан мосолман халҡы.

## Тарихы
Инквизицияларҙа аяуһыҙ эҙәрлекләгән морискиҙарға ғәрәп телендә һөйләү һәм балаларына ғәрәп исемдәре биреү тыйыла.

Тиҫтәләрсә мең мориск утта яндырыла. 1568—1570 йылдарҙа морискиҙарҙың ихтилалы аяуһыҙ баҫтырыла; морискиҙарҙың байтаҡ өлөшө Испанияның эске провинцияларына, уңдырышһыҙ ерҙәргә ҡыуыла.

1609—1610 йылдарҙа морискиҙар Испаниянан ҡыуыла , был ил халҡының 4 %ын тәшкил иткән була.; уларҙың күбеһе Төньяҡ Африкаға күсеп китә. Улар Мароккола үҙ *Бурегрет* дәүләтен булдыра (1627—1641). Алжир һәм Тунис яр буйы райондарында байтаҡ һанда морискиҙар йәшәгән.

Морискиҙарҙы ҡыуыу Испанияның көньяҡ провинциялары иҡтисадына ныҡ зыян килтерә; шул уҡ ваҡытта Туниста баҡсасылыҡ, игенселек үҫешенә килтерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мүдәжәрҙәр ‎
* Гранада әмирлеге
* Реконкиста

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Реконкиста

**Реконкиста** (исп. һәм порт.  — кире яулап алыу) — Пиреней ярымутрауында христиандар — нигеҙҙә, испандар һәм португалдар тарафынан мавр әмирлектәре биләгән ерҙәрҙе оҙаҡҡа һуҙылған яулап алыу процесы..

## Тарихы

Реконкиста ғәрәптәр VIII быуаттың беренсе яртыһында Пиреней ярымутрауының күпселек өлөшөн яулап алғандан һуң башлана .
Ул үҙгәреүсән уңыш менән бара, был пиреней христиан хакимдарын бер-береһе менән, шулай уҡ үҙҙәренең фетнәсел вассалдары менән көрәшергә мәжбүр иткән феодаль ыҙғыш-талаш менән бәйле була. Был ҡайһы бер осраҡтарҙа христиан хакимдарын ваҡытлыса мосолмандар менән союздашлыҡ төҙөргә мәжбүр итә. Икенсе яҡтан, власть өсөн көрәш барышында ғәрәп кенәздәре араһында ыҙғыш-талаш арҡаһында христиандарға ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән осраҡтар ҙа була.

Тәре походтары ваҡытында маврҙарға ҡаршы көрәш бөтә христиан донъяһы өсөн көрәш тип ҡабул ителә.Маврҙарға ҡаршы көрәшеү өсөн тамплиерҙар өлгөһө буйынса рыцарь ордендары булдырыла, Папалыҡ Европа рыцарҙарын Пиреней ярымутрауындағы сарациндарға ҡаршы көрәшергә өндәй.

Реконкиста 1492 йылда тамамлана, ул саҡта Фердинанд II Арагон һәм Изабелла I Кастиль һуңғы мавритан хакимын Пиреней ярымутрауынан һөргөнгә ебәрәләр. Улар Испанияның күпселек өлөшөн үҙҙәренең тажы аҫтында берләштерә (Наварра Короллеге 1512 йылда Испания составына индерелә).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

*Морискиҙар
*Мүдәжәрҙәр ‎
*Гранада әмирлеге
*Кордова хәлифәлеге
*Ислам тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Хөсәйениә

**Хөсәйениә** (), шулай уҡ **ғәшүрәхана, имамбара** һәм **таҡиә** булараҡ билдәле - Хөсәйен тантаналары үткәреү бинаһы, унда шиғыйҙар 10 ғәшүрәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Кәрбәләлә үлтерелгән ейәне һәм өсөнсө имам Хөсәйен ибн Али йортонда матәм саралары — тәғзиә үткәреү өсөн йыйыла.

## Атамаһы

Исеме Хөсәйен Ибн Али иҫтәлегенә бирелгән.

Йыл һайын шиғыйҙар 680 йылдың 10 октябрендә Кәрбәләлә (Ираҡ) үлтерелгән имам Хөсәйенде тәғзиә үткәреп, иҫкә ала.

## Үҙенсәлектәре

Хөсәйениә мәсеттән Хөсәйен ибн Али матәме ваҡытында йыйылыштар үткәреү өсөн тәғәйенләнеүе менән айырыла.

Көньяҡ Азияла Хөсәйениә имамбара, имамбарған йәки ғәшүрәхана исемдәренә эйә. Бахрейн һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре ул мәғтам тип атала (), Афғанстанда һәм Үҙәк Азияла текиәхана тип йөрөтөлә. Хөсәйениә, ҡағиҙә булараҡ, төп урамда һәм майҙанда, каруанһарай ихаталарында, шулай уҡ кәшәнәләр һәм башҡа ғибәҙәт ҡылыу урындары территорияһында төҙөлә.

## Билдәле Хөсәйениәләр исемлеге
*  (Хайдарабад)
*  (Лакхнау)
*  (Лакхнау)
*  (Равалпинди)
*  (Муршидабад)
* Текья Муавин-аль-Мулька (Керманшах)
*  (Тегеран)
*  (Лакхнау)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

*Ғәшүрә
*Шиғый-ун икеселәр
*Иранда ислам

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты

**Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты** (элек **Ҡырғыҙ Республикаһы Хөкүмәте**; ҡырғ. Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети) — Ҡырғыҙ Республикаһының башҡарма власть органы. Уның менән Дәүләт Президенты етәкселек итә.

Ил Конституцияһына ярашлы, башҡарма власть эшмәкәрлеген координациялау хоҡуғы дәүләт башлығы компетенцияһында. Шуға күрә Министрҙар кабинеты рәйесе бер үк ваҡытта Президент Хакимиәте етәксеһе лә булып тора.

## Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты составы
Министрҙар Кабинетының структураһы һәм составы президент тарафынан билдәләнә.

Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты рәйес, рәйес урынбаҫарҙары, министрҙар һәм дәүләт комитеттары рәйестәренән тора.

Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты рәйесен Ҡырғыҙ Республикаһының президенты тәғәйенләй.

Министрҙар кабинеты рәйесе, уның урынбаҫарҙары һәм министрҙар кабинеты ағзаларын президент Жогорку Кенеш (Юғары Совет) ризалығы менән тәғәйенләй.

Министрҙар кабинеты рәйесе Конституцияға, конституцион законға һәм Президент указдарына ярашлы министрҙар кабинеты эшмәкәрлеген ойоштора.

Министрҙар Кабинеты рәйесе Министрҙар Кабинаһы эшмәкәрлеге өсөн президент алдында яуаплы.

Президент үҙ инициативаһы буйынса ғәмәлдәге составты йәки министрҙар кабинеты ағзаһын отставкаға ебәрергә хоҡуҡлы.

Министрҙар кабинеты ағзалары отставка тураһында ғариза бирергә хоҡуҡлы. Отставканы президент ҡабул итә йәки кире ҡаға.

Министрҙар кабинеты рәйесенең отставкаға китеүе бөтә министрҙар кабинетының отставкаға китеүен күҙ уңында тотмай.

Министрҙар Кабинентының ғәмәлдәге составы министрҙар кабинетының яңы составы тәғәйенләнгәнгә тиклем үҙ бурыстарын үтәүен дауам итә.

Һайланған президент вазифаһына инһә, министрҙар кабинетының бөтә составы вәкәләттәрен һала.

### Ҡырғыҙ Республикаһы министрҙар кабинеты ағзалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Правительства Киргизской Республики
* Портал e-правительства Киргизской Республики
Мүдәжәрҙәр

**Мүдәжәрҙәр** (,  [mudaǧǧan]) — эйәләштерелгән, йортлаштырылған ) — Реконкиста ваҡытында испан дәүләттәре мосолмандарҙан тартып алған Пиреней ярымутрауы территорияһында ҡалған мосолман халҡы.

## Мүдәжәрҙәр тарихы
Реконкиста барышында яңы биләмәләрҙе христиан короллектәре составына индереү үҙенсәлекле феномен — христиандар мөхитендә сағыштырмаса автономиялы йәшәп ҡала алған мосолман общиналары барлыҡҡа килеү. Игенсе мосолмандарҙан торған ауылдар ҙа йәшәп килә.

Башта мүдәжәрҙәрғә үҙ ерҙәрен, закондарын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлап ҡалырға, ислам дине тоторға рөхсәт ителә. Әммә ҡайһы бер урындарҙа килешеүҙәрҙе боҙоп, улар эҙәрлекләүҙәргә дусар була (атап әйткәндә, уларҙы башҡа халыҡтан айырып торған махсус кейем кейергә тейеш була). 1492 йылда Гранада әмирлеге ҡолатылғандан һуң мүдәжәрҙәрҙе көсләп христианлыҡҡа индерә башлайҙар. Христиан динен ҡабул иткән мүдәжәрҙәрҙе морискиҙар тип атайҙар.

Мүдәжәрҙәр тарихы буйынса мөһим сығанаҡ — «Маврҙарҙың Сөннәт һәм Шәриғәт китабы», ул, белгестәр фараз итеүенсә, XV быуатта Валенсия территорияһында булдырылған. Был сығанаҡ яңы тарихта Оргас тигән графтар архивында табылып, Кордовала баҫылып сыҡҡан (1989).

## Көнкүреше һәм мәҙәниәте
Иберия мосолмандары оҙаҡ ваҡыт ике социаль-контрастлы синыфҡа тарҡала бара. Ҡала диуарҙары сиктәрендә тик христиандарға ғына йәшәргә рөхсәт ителә. Шулай итеп, Реконкистала мосолман общинаһы ауылдарҙа ҡалып, күпселек осраҡта ауыл хужалығы менән шөғөлләнергә мәжбүр була, христиан ер хужаларына бүленгән ерҙәрҙә бойондороҡло игенселәргә әйләнә. Ҡайһы бер буйһонмаусылар (монфи) тауҙарҙа йәшеренеп, юлсыларҙы талау менән шөғөлләнә, йәки мәғриб пираттарына китә. Сығарма рәүешендә, буйһонған мосолмандарға ҡалала ҡалырға йәки бер ни тиклем ваҡыт үткәс, христиан диненә күскәне шик аҫтына алынмаҫ булғас, кире ҡайтырға рөхсәт ителә. Мәҫәлән, Испанияның күпселек ҙур ҡалаларында ваҡыт үтеү менән әлхәмдәр йәки морерия тип аталған мосолман кварталдары барлыҡҡа килә .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мүдәжәр — XI—XVI быуаттарҙағы испания архитектураһында, һынлы сәнғәтендә һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәтендәге стиль.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* *Варьяш И. И.* История мусульманского населения средневековой Испании в исследованиях последних лет // Средние века. Вып. 59. М., 1997.
* *Варьяш И. И.* Мудехары в Арагоне XIV—XV вв. Некоторые аспекты судебной практики // Средние века. Вып. 60. М., 1997.
* *Варьяш И. И.* Королевская власть и право иноконфессиональных общин (на примере права мусульман) // Средние века. Вып. 60. М., 1997.
* *Варьяш И. И.* Опыт пиренейских мусульман: вне закона, но в социуме // Право в средневековом мире. Спб., 2001.
* *Варьяш И. И.* Правовое пространство ислама в христианской Испании XIII—XV вв. — М.: Эдиториал УРСС, 2001. — 188 с.
Лазар Дрляча

**Лазар Дрляча** *(Lazar Drlyaça)* (; 10 октябрь 1882 — 13 июль 1970) — Босния һәм Герцеговина рәссамы, үҙен босния богумилы тип таныта.

## Биографияһы
Босански-Нови янындағы Блатна ҡалаһында босний сербтар ғаиләһендә тыуған, башта экспрессионист булһа ла импрессионизмға мөрәжәғәт иткән.
Дрляча үҙен босний богумилы тип таныта, шуға күрә уны йыш ҡына һуңғы босний богумилы тип атайҙар.

1906 йылдың октябрендә Венала һынлы сәнғәткә имтихан тапшыра, ә 1911 йылда Римда Сербия короллеге павильоны өсөн Халыҡ-ара күргәҙмәлә ҡатнаша, шунан һуң Парижға сәнғәт училищеһына уҡырға күсә, Луврҙа иҫке оҫталар Тициан һәм Леонардо да Винчи күсермәләре менән эшләй. 1914 йылдың 9 июленән 1919 йылға тиклемге тормошо тураһында бик аҙ билдәле, әммә фотола аңлатмала уның Сардиния лагерында булыуы күрһәтелә.

Икенсе донъя һуғышы алдынан, 1935 йыл тирәһендә, Боснияға ҡайтып, Борчи ауылында, Конжич өҫтөндәге Борачко-жезеро һәм Пренж тауҙары араһындағы карст яйлаһы таулығында төпләнә. Ғүмере буйы шунда яңғыҙы йәшәй, тәүҙә ауылда йәшәй, ә ауырып киткәс, Борачко күле өҫтөндәге яҡындағы «Šantija Vila» тау виллаһына күсә, унда 1970 йылда вафат була. Әлеге ваҡытта, ярым емерелгән «Šantija Vila» ҡапҡаһы шулай уҡ Босния һәм Герцеговина милли ҡомартҡыһы булып тора.

## Эштәре

* Three Horsemen *([[Башҡорт теле|баш]]. Өс һыбайлы)*
* The cabin of the painter, Blatina, October 1929, watercolor, 205 x 225 *([[Башҡорт теле|баш]]. Рәссамдың өйө, Блатина, октябрь 1929, акварель, 205 x 225)*

## Һылтанмалар
Петар Шайн

**Петар Шайн** *(Petar Şayn)* (; 4 июль 1885 йыл — 22 июнь 1965 й.) — босния-герцеговина рәссамы. Ул сәнғәт мәктәптәрендә уҡыған беренсе быуын рәссамдарының береһе, улар араһында Габриэль Юркич, Габриэль Юркич, Петар Тиешич, Карл Миич, Шпира Бочарич, Джоко Мазалич, Роман Петрович һәм Лазар Дрляча бар.

Загребта график оҫталыҡҡа өйрәнә (1900—1903), ике йыл Венала Графика институтында эшләй, Париж, Мюнхен ҡалаһында була.

«Медулич» төркөмө ағзаһы булараҡ, 1912 йылда Дүртенсе Югославия күргәҙмәһе сиктәрендә күргәҙмәгә ҡуйыла. 1917 йылда Венецияла ҡала һәм эшләй, 1920 йылда Флоренцияла. Бынан һуң ул Сараевола йәшәй һәм эшләй. Сараевола техник урта мәктәп һәм ҡулланма сәнғәт мәктәбе профессоры була. Беренсе донъя һуғышында һуғыш яланында иллюстратор сифатында ҡатнаша һәм шундай һүрәттәр менән 1917 йылда Босния һәм Герцеговина рәссамдары күргәҙмәһендә сығыш яһай. Ике һуғыш араһындағы осорҙа Сараево баҙарынан мотивтар төшөрә.

## Эштәре

* *Pejzaž (Пейзаж)*
* *Zima na Romaniji (Румынияла ҡыш)*
* *Ples rata*, 1917., *(Һуғыш бейеүе, 1917)*
* *Sa marša*, (*Марштан)*
* *Molitva u polju*, 1918. *(Баҫыуҙа доға, 1918)*
* *Italijanski položaj, sa palima*, 1918. *(Итальян позицияһы, һәләк булғандар менән, 1918)*
* *Ribari*, *(Балыҡсылар)*

## Әҙәбиәт

* *Босния һәм Герцеговина сәнғәте 1894 1923*, каталог, Сараево

## Һылтанмалар

* Arte.rs - Petar Šain
Босния Википедияһы

**Босния Википедияһы** () —  Википедияның босний телендәге бүлеге. Бүлек 2002 йылдың 12 ноябрендә булдырылған.

Бөгөнгө көнгә бүлектә мәҡәләләр һаны — 91 896. Мәҡәләләр һаны буйынса бүлек 74-се урында тора. Бүлектә барлығы 151 773 ҡатнашыусы теркәлгән, шуларҙың 185-е әүҙем.

## Община
2007 йылдың 17 февралендә Босния вики-берләшмәһе ағзалары Сараевола беренсе шәхси осрашыу үткәрә. Шул уҡ йылда тағы ла бер осрашыу үткәрелә, унан һуң 2008 һәм 2011 йылдарҙа осрашыуҙар була.

## Иҫкәрмәләр
Әл-Кәфи

**Әл-Кәфи** ( — «таманса») — шиғый-ун икеселәр хәҙистәренең төп йыйынтыҡтарының береһе, төҙөүсеһе — *Әбү Жәғфәр Мөхәммәт ибн Йаҡуб ибн Исхаҡ әл-Ҡулайни әр-Рази* (ваф. 328 йәки 329 йыл һижри/ 939 йәки 940 йыл).

## Йөкмәткеһе
Йыйынтыҡҡа Күтүб әл-Арбаға («дүрт китап») шиғый хәҙистәренең төп йыйынтыҡтары менән бер рәттән *Шәйех Садуҡ, Әбү Жәғфәр әт-Туси* әҫәрҙәре инә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр һәм уның ғаилә ағзалары — Зәһрә Фатиманан һәм ун ике имамдан яҙып алынған 15181 документаль хәҙисен үҙ эсенә ала.

## Әл-Ҡулайни
Ғалимдарҙа "Әл-Кафи"йыйынтығын төҙөүсе тураһында мәғлүмәт бик аҙ. Шулай уҡ уның ҡушаматы яңғырашының *(нисбә)* төрлө варианттары бар: әл-Ҡулайни йәки әл-Ҡулини. Шуға ҡарамаҫтан, бөтә тикшеренеүселәр ҙә уның Ирандағы Ҡулайн йәки Ҡулин тигән ауылдан килеп сыҡҡан булыуы менән килешә. Шулай уҡ әл-Ҡулайниҙың йәшәү ваҡыты ун икенсе имам әл-Мәһди кесе йәшеренлек *(әл-ғәйбәт әс-суғра)* осорона тура килеүе билдәле

## Йыйынтыҡтың структураһы
«Әл-Кәфи» өс өлөштән: «Әл-Үсүл», «әл-Фуруғ» һәм «Әр-Рәүдә» тора.

## Ҡулланылған әҙәбиәт
* Мустафа Авлийа’и. И. К. А. Ховард. Хадисоведение. Москва, «Исток», 2010.
* Dr. I. K. A. Howard'' 'Al-Kafi' by Al-Kulayni 

## Һылтанмалар
* «Әл-Кафи» нан һайланған хәҙистәр
Башҡортостан 24

**«Башҡортостан 24»**  — Өфөнөң һәм Башҡортостандың башҡа ҡалаларының бөтә кабель селтәрҙәрендә көн һайын 24 сәғәт башҡорт һәм рус телдәрендә тапшырыуҙар алып барған мәғлүмәт-күңел асыу телеканалы. Төп тематикаһы-башҡортостан республикаһының яңылыҡтары, мәҙәниәте, тарихы һәм төп ваҡиғалары. Төп темалары — Башҡортостан Республикаһының яңылыҡтары, мәҙәниәте, тарихы һәм төп ваҡиғалары. Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһының (БРДТРК) структура бүлексәһе булып тора..

Канал 2016 йылда Рәсәй Президентының 2013 йылдың 20 апрелендәге указына ярашлы ойошторола. Тәүлек әйләнәһенә FullHD форматында тапшыра. 2020 йылдың 30 сентябренән Өфөлә 22 төймәгә тапшырыу хоҡуғына эйә булған дөйөм ҡулланылыштағы муниципаль канал булып тора..

## Тапшырыуҙар селтәре
Тапшырыуҙа «Башҡортостан» дәүләт телевидение-радиокомпанияһының программалары ла, үҙ производствоһы программалары ла бар. "Рәсәй радиоһы Башҡортостан" радиостудияларының, "Маяҡ" радиоһының, "Ватан" интернет-радиоһының тура трансляцияһы алып барыла; шулай уҡ «Россия» медиаүҙәге ойошторған тура эфирҙар күрһәтелә (матбуғат конференциялары, брифингтар, түңәрәк өҫтәлдәр). Күп кенә программалар баш ҡала тормошона йүнәлтелгән: «Хәйерле иртә, Өфө!» *(«Доброе утро, Уфа!»),* «Өфө кистәре» *(«Уфимский вечер»)*; көндәлек яңылыҡтар сығарылыштары, махсус сығарылыш — «Өфө яңылыҡтары» *(«Уфимские вести»)*; шулай уҡ эш көндәрендә көндөҙгө премьерала "Өфө яры" *(«Уфимский берег»)*  программаһы эшләй. Төп иғтибар Өфөнөң ҡала тормошона, мәҫәлән, юл хәрәкәте ситуацияларына, торлаҡ-коммуналь сектор яңылыҡтарына һәм башҡаларға йүнәлтелә. Яңылыҡтар һәр сәғәт һайын рус һәм башҡорт телдәрендә баҫыла. Бынан тыш, Өфө гандбол һәм волейбол командалары матчтарының тура трансляцияһы күрһәтелә.

2018 йылда телеканал яңы программалар сығара: «Ретро+» — "Башдрама"ның иң яҡшы спектаклдәре тарихы; «Мәҙәниәт яңылыҡтары» ; Башҡорт версияһы; «Хоҡуҡи программа» — «Дежурной части» программаһының башҡорт версияһы; «Халыҡ медицинаһы» тураһында программа. «Музхәбәр», «Онлайн хәбәрсе», «Хәбәрҙәр. Аҙна йомғаҡтары», «Сәйәхәтсе һуҡмағы», «Башҡортса интервью», «Ҡош юлы»

## Иҫкәрмәләр
Ҡах

**Ҡах** (, **Кахи**, ) — ҡала, Әзербайжандың Ҡах районы административ үҙәге. Оло Кавказдың көньяҡ битләүе итәгендә, *Курмухчай* йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Халҡы
1921 йылда Әзербайжан Ауыл хужалығы иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса Ках-Мугал ауылында 1044 кеше йәшәгән, халыҡтың күпселеге әзербайжандарҙан торған, сығанаҡта мугалдар тип күрһәтелгән.

2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Әзербайжанда әзербайжан гражданлығы булған 10 000 самаһы грузин йәшәй. Илдең дөйөм халҡынан был 0,1 процент самаһы. Грузиндарҙың күпселеге Закаталы һәм Ҡах райондарында йәшәй

## Галерея

Файл:İçəri bazar7.jpg|Эске Баҙар
Файл:Sumuqala1.jpg|Сомоҡ Ҡәлғә
Файл:Qalacha.jpg|Ҡалача һәм урмандар
Файл:İçəri bazar10.jpg|Иҫке йорттар
Файл:Church in Qax.jpg|Гөржө сиркәүе
Файл:Frescos in St. Georges church in Qakh, Azerbaijan 1.jpg|Сиркәү интерьеры
Файл:Streetview in Qax, Azerbaijan.jpg|Төп урам

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* qax-ih.gov.az

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әзербайжан Райондары
* Шәки-Закатала
Португалияла ислам

**Португалияла ислам** () — Португалия территорияһында ислам дине. Мосолман халҡы 2019 йылда 65 000 кеше тәшкил итә (ил халҡының 0,40 %-ы). Мосолмандарҙың күпселеге — шиғыйҙар, 5 000-дән 7 000-гә ҡәҙәр мосолман-сөнниҙәр, шулай уҡ аҙ һанлы мосолман-әхмәҙиҙәр ҙә бар.

## Тарих

711 йылда Өмәүиҙәр хәлифәлеге дәүерендә Пиреней ярымутрауының ҙур өлөшөн ғәрәптәр һәм бәрбәрҙәр яулап ала. 711 йылдан 1249 йылға тиклем хәҙерге Португалия биләмәһенең ҙур өлөшө (Мондегу йылғаһынан көньяҡҡа табан) мосолмандар контроле аҫтында була һәм «Ғәрб Әл-Әндәлүс» (Көнбайыш Әл-Әндәлүс) тип атала. 711 һәм 1282 йылдар араһында Ислам мөһим диндәрҙең береһе була. Ул ваҡытта Дору йылғаһынан көньяҡҡа табан ерҙәрҙе ғәрәптәр төҙөгән Кордова хәлифәлеге алып тора. Оҙаҡ ваҡыт ислам абруйлы дин була, сөнки күп кенә иберо-римлылар ислам диненә күсә һәм хатта был осорҙағы роман һөйләмен яҙыу өсөн Ғәрәп яҙмаһы ( [муста`риб]) ҡулланыла.

1031 йылда Кордова хәлифәлеге күп кенә бәләкәй дәүләттәргә (тава’ифтәргә) тарҡала. Пиреней ярымутрауының төньяғында христиан короллектәре һәм графлыҡтар (Леон, Наварра, Португалия, Барселона, Кастилия) көсәйә бара. Улар ярымутрауҙың көньяғындағы мосолман дәүләттәрен яулап ала башлай (Реконкиста). 1492 йылда Гранада әмирлеге баҫып алынғас, ярымутрауҙа мосолман дәүләттәре ҡалмай. Мосолмандарҙың күпселеге көсләп суҡындырыла. XVII быуат башында суҡындырылған һәм суҡындырылмай ҡалған ғәрәптәрҙең (морискиҙар) нәҫелдәре Испаниянан тулыһынса ҡыуыла. Португалия мосолмандары әүәлгесә илдең көньяғында йәшәй. Испаниянан айырмалы булараҡ, улар ҡыуып сығарылмай һәм аҡрынлап португал халҡы эсендә тарала. Мосолмандар хәҙерге Португалияның тормошонда, көнкүрешендә, мәҙәниәтендә, традицияларында шаҡтай эҙ ҡалдыра.

## Яңы заман
1974 йылдан башлап, элекке колонияларҙың үҙаллылыҡ алыуына бәйле, Португалияла мосолмандар һаны һиҙелерлек арта. Лиссабон ислам йәмғиәтенә Марокко, Гвинея-Бисау, Мозамбик, Һиндостан, Пакистан мөһажирҙәре инә.
Мәсет төҙөлөшөнә рөхсәт 1966 йылда уҡ һорала. 1973 йылғы нефть кризисы һөҙөмтәһендә нефть сығарыусы ғәрәп илдәре иҡтисади һәм сәйәси йоғонтоға эйә булғас, 1978 йылда рөхсәт бирелә.
1979 йылда Карлос Мота Пинто хөкүмәте Ислам йәмғиәтенә намаҙ уҡыу өсөн король һарайының бер өлөшөн бирә. Сөләймән Вәли Мамед етәкләгән Лиссабон ислам йәмғиәте мәсет өсөн үҙ бинаһын төҙөү бурысын ҡуя. Уның төҙөлөшөнә ислам илдәре: Сәғүд Ғәрәбстаны (1 млн. АҠШ доллары), Кувейт, Ливия, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Оман өлөш индерә.

Португалияла яңы тулҡын мосолман-ҡасаҡтарҙың һаны әҙ.

## Аға хан IV һәм Португалия
 бөтә донъяла 15 миллиондан артык мосолман буйһона, уларҙың 15 меңе Португалияла йәшәй. Аға-хандың үҫеш селтәре Португалияла 1983 йылдан алып эшләй. Исмәғилиҙәр имамы менән Португалия араһында килешеүҙәр, айырым алғанда, Португалия хөкүмәте менән 2005 йылда ҡул ҡуйылған Хеҙмәттәшлек тураһында килешеү, шулай ук 2008 йылда ҡул ҡуйылған сит ил эштәре министрлығы менән Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төзөлгән.

2018 йылдың 11 июлендә Аға-хан үҙенең рәсми резиденцияһы менән әзериҙәрҙең (шиғыйҙарҙың ҙур төркөмө) глобаль штаб-фатирын Португалияға күсерергә ҡарар итә.

## Һылтанмалар

* Islam in Portugal (Португалияла ислам)
Рафидиҙәр

**Рафидиҙәр** (күпл. , берл.  — кире ҡағыусы; ) — шиғыйҙарҙың сөнниҙәр тарафынан бирелгән киң таралған ҡушаматтарының береһе.

## Ҡушаматтың барлыҡҡа килеүе
Шиғыйҙар тарафынан ҡайһы бер хәлифләрҙең законлылығын ҡабул итмәүе арҡаһында барлыҡҡа килгән. Әлеге ваҡытта Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәр династияһының законлы булыуын танымаған имамдарҙы «рафидиҙәр» тип йөрөтәләр. Шиғыйҙар үҙҙәре, рафидиҙәр «*яуызлыҡты кире ҡаҡҡан* берҙән-бер диндарҙар» тип раҫлап, ҡушаматҡа ыңғай мәғәнә бирә.

## Тарихы
Мөртәтлек белгесе Ибн Таһир әл-Бағдади (980—1037) Ғабдуллаһ ибн Сәбә эйәрсендәре — сәбәғиҙәрҙе беренсе рафидиҙәр тип иҫәпләй . Икенсе риүәйәт буйынса, был терминды беренсе булып «артыҡ сикке» шиғый әл-Мөғирә ибн Сәйет ҡуллана, ул алтынсы имам Жәғәфәр әс-Садиҡ яҡлыларҙы шулай тип атай, сөнки улар Мәҙинәлә ихтилал күтәргән Мөхәммәт ибн Ғабдуллаһтың имамлығын таныуҙан баш тарта .

Һуңғы осор Өмәүиҙәр һәм тәүге Ғәббәсиҙәр заманының ислам тарихсыһы Әбү Михнәф власть өсөн өмәүиҙәргә ҡаршы көрәштә Зәйед ибн Ғәлиҙе яңғыҙ ҡалдырған шиғыйҙарҙы рафидиҙәр тип атай. Зәйди йүнәлеше барлыҡҡа килгәндән һуң, күбеһенсә тәүге ике хәлифәнең, шулай уҡ Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәрҙең идараһын танымаған имамиҙарҙы рафиди тип атай башлағандар.

Рафидиҙәр йәмәғәтте эҙәрлекләүҙәрҙән һаҡлау өсөн таҡиә (үҙ динен йәшереү) практикаһын рөхсәт итә. Улар шиғыйҙар ағымына, бигерәк тә шиғый-ун икеселәргә *(иҫнәғәшәриҙәргә)* ҙур йоғонто яһай.

Сөнниҙәрҙә «рафидиҙәр» атамаһы кире мәғәнәгә эйә, әммә шиғыйҙар был ҡушаматты маҡтаулы итеп күрә: улар үҙҙәрен яуызлыҡты «кире ҡаҡҡан» берҙән-бер кешеләр тип атай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Прозоров С. М. Рафида // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 198. — 315 с. — 50 000 экз. — .

## Һылтанмалар
*
Дана Затопкова

**Дана Затопкова** (), тыуған ваҡыттағы фамилияһы **Ингрова** (; 19 сентябрь 1922 йыл — 13 март 2020 йыл) — чехословак еңел атлеты, һөңгө ырғытыусы. 1952 йылғы Олимпия чемпионы, ике тапҡыр Европа чемпионы (1954, 1958).

Чех еңел атлеты Эмиль Затопекта кейәүҙә була.

## Биографияһы
Дана Затопкова 1922 йылдың 19 сентябрендә Карвин ҡалаһында тыуған.

1958 йылдың 1 июнендә Прагала Затопкова һөңгөһөн 55,73 метрға ырғытып һәм совет спортсыһы Надежда Коняеваның элекке донъя ҡаҙанышын 25 сантиметрға уҙып, донъя рекорды ҡуя. Рекорды 54 көн ғәмәлдә була: шул уҡ йылдың 24 июлендә Кардифф ҡалаһында Австралия спортысыһы Анна Пазера 57,4 метрға һөнгө ташлай.

2020 йылдың 13 мартында Прагала вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ташкиҫән (Әзербайжан)

**Ташкиҫән** ()Дашкесан — Әзербайжандың көнбайышындағы ҡала, илдең Ташкиҫән районының административ үҙәге. 

## Географияһы

Гәнжә>нән көньяҡ-көнбайышҡа табан 36 км һәм Баҡы>нан 397 км алыҫлыҡта Ҡусҡарсай йылғаһы буйында таулы урында урынлашҡан. Хәҙерге Ташкиҫән өс өлөштән тора.

## Топонимикаһы
Ҡаланың исеме әзербайжан телендәге «daş» (таш) һәм «kəsən» (киҫкән) һүҙҙәренең ҡушылмаһы булып тора һәм һүҙмә-һүҙ « *таш киҫкән ер*» тигәнде аңлата.

## Тарихы
Дашкесан Муровдаг һәм Шахдаг ҡалаһы һырттарының төньяҡ битләүҙәрендәге рудниктарҙан алыҫ түгел барлыҡҡа килгән, диңгеҙ кимәленән 1600—1800 м бейеклектә урынлашҡан. Ул ваҡытлыса төҙөүселәр ҡасабаһы һәм ҙур булмаған рудник ҡасабаһы нигеҙендә формалаша башлай, сәнәғәт әһәмиәтенә эйә булған тимер мәғдәне ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә әҙерлек осоронда барлыҡҡа килә.

2022 йылдың 8 июлендә 2038 йылға тиклем ҡала үҫешенең генераль планы раҫлана.

## Халҡы
1989 йылғы Бөтә союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Ташкиҫәндә10 438 кеше йәшәгән. Хәҙерге ваҡытта ҡалала башлыса әзербайжан халҡы йәшәй.

## Иҡтисады

Совет осоронан ҡалала Әзербайжан тау-байыҡтырыу комбинаты эшләгән.

## Галерея

Файл:Ilham Aliyev attended the opening of a Youth Training and Recreation Center in Dashkasan 1.jpg|Футбол стадионы
Файл:Ilham Aliyev attended the opening of a new bus station in Dashkasan.jpg|Ҡала автовокзалы
Файл:Ilham Aliyev attended the opening of a Youth Training and Recreation Center in Dashkasan 2.jpg|Йәштәр үҙәге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡырым гимны

**Ҡырым гимны** (*[[Ҡырым Республикаһы|Ҡырым Йөмһүриәте]] Дәүләт гимны* / *[[Ҡырым Автономиялы Республикаһы|Ҡырым Автономиялы Йөмһүриәте]] гимны*) Ҡырым Автономиялы Республикаһы Юғары Советының 2000 йылдың 18 октябрендәге ҡарары менән раҫлана һәм Ҡырым Республикаһының 2014 йылдың 5 июнендәге законы менән дөрөҫләнә.

Гимедың композиторы — Ҡараманов Әлемдар, ә тексының авторы — Ольга Голубева . Гимндың һүҙҙәрен махсус комиссия республика конкурсы һөҙөмтәләре буйынса һайлап ала. Уның составына музыка авторы ла инә. Был конкурсҡа бөтәһе 60-тан ашыу текст варианты тәҡдим ителә.

Ҡырым гимны тәүге тапҡыр СССР-ҙың халыҡ артисы Богатиков Юрий һәм йырсы Элина Сейфуллина тарафынан башҡарыла.

## Һүҙҙәре
**Урыҫ телендәге тексы**

:: Нивы и горы твои волшебны, Родина,
:: Солнце и море твои целебны, Родина.
:: Эту землю мы сохраним
:: И внукам оставим цветущий, как сад, Крым,
:: Цветущий, как сад, Крым!
:: Зори свободы тебя согрели, Родина,
:: Братья-народы тебя воспели, Родина.
:: Эту землю мы сохраним
:: И вместе, крымчане, прославим в веках Крым,
:: Прославим в веках Крым! Славься, Крым! **Украинтелендәге тексы**
:: Ниви і гори твої чарівні, Батьківщино,
:: Сонце і море твої цілющі, Батьківщино.
:: Цю землю ми збережімо
:: І онукам залишімо квітучий, як сад, Крим,
:: Квітучий, як сад, Крим!
:: Зорі волі тебе зігріли, Батьківщино,
:: Брати-народи тебе оспівали, Батьківщино.
:: Цю землю ми збережімо
:: І разом, кримчани, прославімо в століттях Крим,
:: Прославімо в століттях Крим!
:: Слався, Криме!

**Ҡырым телендәге тексы**

: Seniñ tarlalarıñ ve dağlarıñ türkülidir, Vatan,
: Seniñ küneşiñ ve deñiziñ şifalıdır, Vatan,
: Bu topraqnı biz tutarız
: Ve torunlarğa cıyarız bağça kibi çiçek açğan Qırımı,
: Bağça kibi çiçek açğan Qırımı!

: Azatlıq tirleri seni isittı, Vatan,
: Qardaş halqlar seni dediler, Vatan.
: Bu topraqnı biz tutarız
: Be bir yerde, qırımlılar, seni maqtarız yuzyıllarda, Qırım,
: Maqtarız yuzyıllarda Qırımı!

: Meşur ol, Qırım!

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* nationalanthems.info  — Крым
*
Сәғәтле (ҡала)

**Сәғәтле** (; ) — ҡала, Сәғәтле районының административ үҙәге, Баҡынан 180 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Аракс йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

## Тарихы

Сәғәтле ауылы Баҡы губернаһы Джеват өйәҙенә ҡараған. 1943 йылдың 25 майындағы указ менән Сабирабад районында үҙәге Сәғәтлелә булған яңы район айырып күрһәтелгән. 1947 йылдың 24 сентябрендә Сәғәтле ауылы ҡала тибындағы ҡасабалар категорияһына индерелә. 1971 йылда ҡала статусын ала.

## Халҡы
«Кавказ календары» мәғлүмәттәре буйынса 1910 йылда Баҡы губернаһы Джеват өйәҙе Сәғәтле ауылында 1908 йылда 307 кеше йәшәгән, ә 1912 йылда 323 кеше, башлыса әзербайжандар, улар татар тип күрһәтелгән. 1915 йылғы «Кавказ календары» мәғлүмәттәре буйынса Сәғәтле халҡының һаны 235 кешегә тиклем кәмей..

1959 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Сәғәтле ҡалаһында 5936 кеше йәшәгән тип күрһәтә. 1975 йылда ҡала халҡының һаны  кеше. 1979 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Сәғәтлелә  кеше иҫәпләнгән, ә 1989 йылда —  кеше.

## Иҡтисады
Ҡалала аҙыҡ-түлек предприятиелары, мамыҡ таҙартыу заводы урынлашҡан. Сәғәтле ҡалаһында Әзербайжан ебәкселегенең элекке данын ҡайтарыу буйынса саралар күрелә, һәм мал аҙығы базаһын көсәйтеү өсөн ебәк турғайы ҡарышлауыҡтарын ашатыу өсөн тәғәйенләнгән яңы тут (ебәк ағасы) баҡсалары һалына.

## Галерея

File:Araks River in Saatly.jpg|Сәғәтле янында Аракс йылғаһы
Файл:Saatly City Hall.jpg|



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡырым флагы

**Ҡырым флагы** (*[[Ҡырым Республикаһы]]ның дәүләт флагы/[[Ҡырым Автономиялы Республикаһы]]ның флагы*) (укр. *Прапор Автономної Республіки Крим,* Ҡырым тат. *Къырым Мухтар Джумхуриетининъ байрагъы/Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ bayrağı*) горизонталь урынлашҡан өс һыҙаттан торған туҡыма: өҫкө өлөшө зәңгәр төҫтә, флаг киңлегенең алтынан бер өлөшөн; уртаһы — аҡ төҫ, флаг киңлегенең алтынан дүрт өлөшөн; аҫҡыһы ҡыҙыл төҫтә, ул флаг киңлегенең алтынан бер өлөшөн тәшкил итә.

## Тарихы
Флаг тәүҙә 1992 йылдың 24 сентябрендә Ҡырым Республикаһының дәүләт флагы булараҡ раҫлана.

1999 йылдың 21 апрелендә был закон ғәмәлдән сығарыла, ә 1992 йылғы Ҡырым флагы Ҡырым Автономиялы Республикаһы флагы итеп раҫлана.

Бойондороҡһоҙ Ҡырым Республикаһы иғлан ителгәндән һәм уны Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, Ҡырым Автономиялы Республикаһы флагы рәсми раҫланмаған килеш яңы ойошторолған республика флагы сифатында ҡулланылыуын дауам итә. 2014 йылдың 5 июнендә Ҡырым Республикаһы Дәүләт Советы Рәсәй Федерацияһы составындағы Ҡырым Республикаһы символдарын, шул иҫәптән флагты, Рәсәй Федерацияһы сиктәрендә Ҡырым Республикаһын символдары сифатында раҫлаған закон ҡабул итә. Ошо уҡ акт менән республика парламенты Ҡырым Армияһының автономия символикаһы тураһындағы акттарын ғәмәлдән сығара.

## Тасуирламаһы
Ҡырым флагын күтәргән саҡта һулдан вертикаль торошта — зәңгәр, уртаһында — аҡ, уңда ҡыҙыл һыҙат урынлашырға тейеш.

Флагтың киңлеге бер метрға тиң, оҙонлоғо — ике метр, һаптың оҙонлоғо — 3,4 метр.

Ҡырым флагы йәки уның һүрәте башҡа үлсәмдәрҙә лә булырға мөмкин, әммә бөтә осраҡта ла флаг киңлегенең уның оҙонлоғона нисбәте 1:2, ә флаг оҙонлоғоноң флаг һабына нисбәте 1:1,7 масштабында һаҡланырға тейеш.

Ҡырым флагы һәм уның һүрәте һәр саҡ флагтың төҫлө эталон һүрәтенә тап килергә тейеш.

## Бәйле флагтар

Файл:Flag of Crimean People's Republic 1917.svg|Ҡырым Халыҡ (демократик) Республикаһы флагы
Файл:Red flag.svg|Таврида Социалистик Совет Республикаһы флагы
Файл:Flag of the Crimean Regional Government.svg|Ҡырым өлкә хөкүмәте флагы
Файл:Naval Ensign of Crimean Regional Government.svg|Ҡырым өлкә хөкүмәтенең хәрби-диңгеҙ флагы
Файл:Flag of the Crimean SSR (1921).svg|Ҡырым АССР-ы флагы (1921)
Файл:Flag of the Crimean ASSR (1937).svg|Ҡырым АССР-ы флагы (1937)
Файл:Flag of the Crimean ASSR (1939).svg|Ҡырым АССР-ы флагы (1938)
Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|Ҡырым татарҙары флагы


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Флаги муниципальных образований Республики Крым
* Флаг крымских татар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* fotw.net
* Украин геральдикаһы