open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Халҡым өсөн (Ш. Бабич)

**«Халҡым өсөн»** — шиғыр, күренекле башҡорт яҙыусыһы Шәйехзада Бабич 1914 йылда ижад иткән. Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 9-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән.

## Әҫәрҙең идеяһы
«Был әҫәр — шағирҙең ижад программаһы, эстетик кредоһы», тип билдәләй Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры Рауил Бикбаев..
«Халҡым өсөн» шиғыры менән Бабич шиғриәтенең иң ҡәҙерле биттәре асылып китә. Шағир «Халҡым өсөн» тигән принципты байраҡ итеп күтәрә. Ул «данлыҡ өсөн», «алтын өсөн» дә, шәхси зауҡы, дәрте өсөн дә йырламай, саф йөрәкле, дәртле, көләс кешеләрҙе яҡлап, «үҙ туған халҡы өсөн» һүҙ әйтәсәген, шуның яҙмышын ҡурсалап көрәшәсәген белдерә:

Йәш сағым, алтын сағым,
Ялҡын сағым булһын фиҙа
Халҡым алдында минең
Биргән таҙа антым өсөн.

Ил зары алдында лирик геройҙың үҙ ҡайғылары кесерәйеп ҡалғандай була:

Иламайым мин көндәрем
Һырғаҡ, һыуыҡ, һалҡын өсөн;
Илайым тик ярлы, меҫкен,
Ҡыҙғаныс халҡым өсөн.
Шағир халыҡҡа тик бер яҡлы ғына ҡарамай. Халыҡ социаль һәм милли колониаль иҙеү һөҙөмтәһендә ҡарап тороуға «аяныс», «меҫкен» бер хәлгә килеп терәлгән, ләкин йәшәү дәрте, рухи ҡеүәте һүнмәгән: ул «мәңге шат, дәртле, көләс». Әҫәрҙә аяныс яҙмышҡа зарланыу, хәсрәтләнеү тойғоларына халыҡтың киләсәгенә ышаныу, өмөт сатҡылары яҡтылыҡ һибеп тора. Шағирҙең халыҡ алдында «таҙа ант» биреүе лә был ышаныстың ни тиклем көслө булыуы тураһында һөйләй.

## Поэтик үҙенсәлеге
Шиғырҙың бөтә йөкмәткеһе антитеза алымына ҡоролған. Был стилистик сара арҡыры төп мәғәнәне — «йырҙарым» һәм «халҡым өсөн» һүҙҙәрен үҙгәрешһеҙ ҡалдыра килгән. Һәр строфала был һүҙҙәрҙең яңы сифатын белдереүсе эпитеттар менән биҙәп бара: ап-аҡ «алтын» йыр, саф «көмөштәй» йыр, «сәскә төҫлө» йыр, «дәртле ҡайнар» йырҙарым; «үҙ туған» халҡым өсөн, «саф йөрәк» халҡым өсөн, «ҡыҙҙарға бай» халҡым өсөн, «дәртле көләс» халҡым өсөн.
Был поэтик сара аша автор туған халҡына булған тәрән һөйөү хистәрен еткергән.

### Рифма формаһы
Шағир ғәзәлгә хас рифмалашыу принцибын һаҡлаған һүрәттә шиғыр үлсәүен һәм строфаһын өр-яңыса ҡора: дүрт юллыҡ 8-7 ижекле үлсәүҙәге йыр формаһында.

## «Халҡым өсөн» музыкала
«Йырҙарым — халҡым өсөн» исемендә Артур Туҡтағолов  шиғырҙы көйгә һалған  һәм  уны үҙе башҡара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  Б. Ғафаров «Ш.Бабич — һүҙ оҫтаһы (Ш.Бабич шиғырҙарының тел үҙенсәлектәре)» 48-се б.
* 
* 
* 
* «Халыҡ шағиры халыҡ күңелендә» Ғ.Хөсәйенов «Бабич — шиғыр оҫтаһы» 71-се б.
Теләүбаев Сәләхетдин Хөснөтдин улы

**Теләүбаев Сәләхетдин Хөснөтдин улы**(5 май 1923 йыл — 30 апрель 2000 йыл) — малсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Бөрйән районы «Ҡыҙыл таң» колхозының келәт мөдире, ат ҡараусыһы, 1955 йылдан Сатра фермаһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1980). 

## Биографияһы
Сәләхетдин Хөснөтдин улы Теләүбаев 1923 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Нәби ауылында тыуған. Йәшләй «Паризан» колхозында (һуңынан «Ҡыҙыл таң» колхозы) эшләй башлай.

Бөйөк Ватан һуғышына 1942 йылдың июнь баштарында саҡырыла. Шул йылда 6—7 ай самаһы хәрби күнекмә үткәс, Төньяҡ-Көнбайыш фронтҡа ебәрелә. Яу юлын Старая Русса ҡалаһынан башлай. 1943 йылда 2-се Белорус фронтына күсерелә. Польша ерҙәрен азат итеү һуғыштарында «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. Ул һуғышта ике тапҡыр яралана, госпиталдә ята. Еңеү көнөн Польшала ҡаршылай.

Армиянан 1947 йылда демобилизациялана һәм колхозға ҡайта. Тәүҙә төрлө эштәрҙә йөрөй, артабан келәт мөдире, ат ҡараусы була, фермала эшләй. 1955 йылдан Сатра фермаһына мөдир итеп ҡуялар. Яҡшы күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн ул 1956 йылда Мәскәүгә ВДНХ-ға барыуға лайыҡ була.

## Ғаиләһе
Ҡатыны Ғәрифә менән биш ул, ике ҡыҙ үҫтерә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1980)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Голос Курултая Ул афған яуын үткән
Ҡаһарманов Латиф Абдрахман улы

**Ҡаһарманов Латиф Абдрахман улы** (2 апрель 1936 йыл — 29 декабрь 1999 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре. 1972—1977 һәм 1980—1997 йылдарҙа Бөрйән район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 

## Биографияһы
Ҡаһарманов Латиф Абдрахман улы 1936 йылдың 2 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.

Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлағандан һуң 1958 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбендә физика һәм математика уҡытыусыһы булып эшләй башлай. 1959—1962 йылдарҙа хәрби хеҙмәт үтә. Армиянан ҡайтҡас, 1962 йылдан 1967 йылға тиклем Иҫке Собханғол урта мәктәбе директоры урынбаҫары, ә 1967—1972 йылдарҙа Байназар урта мәктәбе директоры булып эшләй. Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн уға «БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеме бирелә. 1972 йылдан алып 1977 йылға тиклем Латиф Абдрахман улы Ҡаһарманов район халыҡ мәғарифы бүлеген етәкләй. 1977—1978 йылдарҙа — Иҫке Собханғол урта мәктәбе директоры, ә 1978—1980 йылдарҙа Ағиҙел һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры була. 1980—1997 йылдарҙа ҡайтанан район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләй. Ул эшләгән осорҙа Бөрйән районында район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһында 22 мәктәп һәм 18 балалар баҡсаһы төҙөлә. Ҡаһарманов Л. А. йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша: 1968 йылда Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы делегаты була, бер нисә тапҡыр район Советы депутаты итеп һайлана, район Советы рәйесе урынбаҫары була.

1999 йылдың 29 декабрендә вафат була, Иҫке Собханғол ауылында ерләнә.

## Хәтер
БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы Ҡаһарманов Латип Абдрахман улы иҫтәлегенә 2014 йылда мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Таң гәзите, 19 сентябрь 2023 йылОҫта етәксе, яҡшы кеше булды 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Кагарманов Латиф Абдрахманович 
* История школы
Фәтҡуллина Фәйрүзә Рәхмәт ҡыҙы

**Фәтҡуллина Фәйрүзә Рәхмәт ҡыҙы** (1 ғинуар 1953 йыл) — Балалар яҙыусыһы. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Журналистар союзы ағзаһы (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Фәтҡуллина Фәйрүзә Рәхмәт ҡыҙы 1953 йылдың 1 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Аҫҡар ауылында тыуа.

1983 йылда Бөрө педагогия институтын тамамлай. Бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеге балаларҙы тәрбиәләү һәм уҡытыу менән бәйле. Тәүҙә тәрбиәсе, һуңынан балалар баҡсаһы мөдире булып эшләй, Бөрйән районындағы урта мәктәптә уҡыта. 

Ғаиләһе менән Өфөгә күсеп килгәс, 1987 йылдан алып журналистикаға күсә. Тәүҙә «Башҡортостан ҡыҙы» журналы редакцияһында эшләй, һуңынан үҙенең ижади эшмәкәрлеген «Аҡбуҙат» республика балалар журналында башлай. Үҙенең тормош тәжрибәһен, медицинала һәм биологияла булған белемен оҫта файҙаланып, «Акбузат» журналында балаларҙы үҫтереүсе һәм ҡыҙыҡлы «Минең туған телем», «Белгем килә», «Доктор Айболит» рубрикаларын алып бара.

Ул редакция ойошторған конкурстарҙа бер нисә тапҡыр йыл лауреаты булды. БР Яҙыусылар союзының балалар әҙәбиәте секцияһы секретары булараҡ семинарҙар, балалар яҙыусылары фестивалдәрен ойоштороусыларҙың береһе булып тора. Ул — йәш балалар яҙыусылары өсөн ҙур абруй.

Фәтҡуллина Ф. Р. «Һәләтле балалар» республика маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыуҙа әүҙем ҡатнаша: «Бәпембә» рубрикаһын алып бара һәм журналда уҡыусылар араһында һәләтле башлап яҙыусыларҙы асыҡлау маҡсатында конкурстар үткәрә.

Фәтҡуллина Фәйрүзә Рәхмәт ҡыҙы балалар әҙәбиәтендә уңышлы эшләй: 1997 йылда уның балалар өсөн тәүге китабы донъя күрә, ул сабыйҙар һәм балалар баҡсалы тәрбиәселәре өсөн ысын уҡыу әсбабы булып тора. 2004 йылда «Мыраубай үҙ туғандарын эҙләй» исемле икенсе и донъя күрә һәм 2009 йылда уның өсөнсө китабы «Ҡырмыҫҡа һыйыры» сыға. Уның хикәйәләре һәм әкиәттәре башҡорт һәм татар мәктәптәренең башланғыс кластары өсөн уҡыу әсбаптарына индерелгән.

## Әҫәрҙәре
Төп әҫәрҙәре:

*Фәтҡуллина, Ф. Р. Ҡайын нисә күлдәк кейә: әкиәттәр/ Ф. Р.Фәтҡуллина — Өфө: Китап, 1997. — 56 б.
*Фәтҡуллина, Ф. Р. Мыраубай туғандарын эҙләй: хикәйәләр/ Ф. Р.Фәтҡуллина — Өфө: Китап, 2004. — 64 б.
*Фәтҡуллина, Ф. Р. Ҡырмыҫҡа һыйыры:әкиәттәр, хикәйәләр, пьесалар, мәҡәләләр/ Ф. Р.Фәтҡуллина — Өфө: Китап, 2009. — 128 б.
*Фәтҡуллина, Ф. Р. Урман табыны: әкиәттәр, хикәйәләр, сценарийҙар/ Фәйрүзә Фәтҡуллина. — Өфө: Китап, 2016. −88 бит.
*Фәтҡуллина, Ф. Р. Урманйәнгә ни булған?: әкиәттәр, хикәйәләр/ Фәйрүзә Фәтҡуллина. — Өфө: Китап, 2013. — 16 бит.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Әйле, З. Күңелендә һаман бала йәшәй…/ З.Әйле// Йәшлек. — 2009. — 8 ғин. — б. 3.

## Сығанаҡтар
*
Нижанковский Нестор Остапович

**Нижанковский Нестор Остапович**  ( (31 август 1893 йыл, Бережаны, Галиция, Австро-Венгрия — 10 апрель 1940 йыл, Лодзь, Өсөнсө рейх) — Украина композиторы, пианист һәм музыка тәнҡитсеһе. Философия докторы. Композитор Остап Нижанковскийҙың улы.

## Биографияһы
Нестор Остапович Нижанковский 1893 йылдың 31 авгусында Бережаны ҡалаһында (хәҙер Украинаның Тернополь өлкәһе) тыуа. Львов юғары музыка институтында (хәҙерге Николай Лысенко исемендәге Львов милли музыка академияһы) һәм Вена музыка һәм башҡарыу сәнғәте академияһында фортепиано һәм композиция курсы буйынса уҡыған.

Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Рус әсирлегенә эләгә һәм 1918 йылда ошо урындан әйләнеп ҡайта. 1926 йылда Витезслав Новак етәкселегендә Прага консерваторияһында Юғары оҫталыҡ мәктәбен тамамлай.

1929 йылдан — Львов консерваторияһында музыка-теоретика фәндәре уҡытыусыһы.

Пианист, аккомпаниатор һәм музыка тәнҡитсеһе сифатында сығыш яһай.  Ю.Косачтың «Кирка з Льолею» комедияһына  (1938),  («Піскар», 1912; «Наймит» 1933; «Був май», «Галочка» на слова М. Обидного) хорҙарының,  «За мир» ( В. Сосюра һүҙҙәре) маршының,  И. Франко, И. Манжура, У. Кравченко, О. Олесь текстарына романстарҙың; эстрада йырҙарының; фортепиано әҫәрҙәренең («Імпровізація на українську тему», 1923; «Маленька сюїта», 1929; «Коломийка», «Інтермеццо») музыкаһы авторы; халыҡ йырҙарын эшкәртеү авторы.

Лодзь ҡалаһында вафат була һәмшунда ерләнә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Нестор Нижанківський
Вах (йылға)

**Вах** (вост.-хант. *Ваӽ*, южноселькупск. *Ваӄ*) — Көнбайыш Себер тигеҙлегенең үҙәк өлөшөндәге йылға, Обь йылғаһының уң ҡушылдығы.

Ханты-Манси автономиялы округының көнсығыш өлөшө буйлап аға. Оҙонлоғо 964 км, бассейн  майҙаны — 76 700 км². Обь, Йәнәсәй һәм Таз бассейндарының һыу айырғысында башлана,  һаҙланған тайга араһында аға. Йылға ҡар һәм ямғыр һыуҙары менән туйына. Тамағынан 253 км алыҫлыҡта уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 536 м³/с.

Нижневартовскиҙан 10 км юғарыраҡ Обь йылғаһына ҡоя.

Йылға бассейнында һаҙлыҡтар һәм торфлы күлдәр күп. Самотлор күле эргәһендә Рәсәйҙәге иң ҙур нефть ятҡылыҡтарының береһе урынлашҡан.

2009—2014 йылдарҙа Вах йылғаһы аша Төньяҡ киңлек магистрале (Пермь — Серов — Ханты-Манси — Сорғот — Нижневартовск — Томск) трассаһының бер өлөшө булараҡ автомобиль күпере төҙөлә.  Күперҙә хәрәкәт ваҡытынан алда 2014 йылдың 30 октябрендә асыла, ә асыу тантанаһы 2014 йылдың 6 ноябрендә уҙа. Күпер шулай уҡ яҡындағы Стрежевой һәм Нижневартовск торама пункттарын тоташтыра.

## Ҡушылдыҡтары
*(тамағынан км)*
* 6 км: ағым Посал (лв)
** 13 км: Үрге Посал
** 48 км: Беренсе Саим
** 76 км: Мугалинка
* 16 км: Савкинская Речка
* 23 км: Окунёвка
* 47 км: Люкколенёган
* 61 км: Оло Запорная
* 66 км: Малая Запорная
* 82 км: Пылинская
* 91 км: Кога
* 92 км: Сороминская
* 130 км: Кызымъёган
* 138 км: Пасол һыу ағымы
* 184 км: Волкоёган
* 195 км: Аригол
* 195 км: Колекъёган
* 199 км: Зимняя Речка
* 222 км: Куръёган
* 266 км: Окурненко
* 274 км: Охтынъёган
* 277 км:  Ленк-Урий ағымы
* 290 км: Рятьканъёган
* 305 км: Ершовая Речка
* 311 км: Кедровая
* 330 км: Лабазъёган
* 335 км: исемһеҙ йылға
* 349 км: Човкинский Пасол ағымы
** 28 км: Олгы
* 353 км: исемһеҙ йылға
* 363 км: Коталъёган
* 384 км: Кесе Куръёган
* 402 км: Сабун
* 406 км: Оло Пасал ағымы
* 408 км: Варватол ағымы
* 415 км: Кесе Панас
* 424 км: Оло  Панас
* 440 км: Яңы Вах ағымы
** 10 км: Телис-Пасал ағымы
** 10 км: Тыгымсыёган
* 470 км: Мёгтыгъёган
* 496 км: Кулынигол
* 510 км: Нинканъёган
* 514 км: Чортова ағымы
* 516 км: Ершовая
* 535 км: Вахкотпухилъёган
* 568 км: Комтунъёган
* 613 км: Корлик
* 654 км: Коляльки
* 662 км: Кысъёган
* 668 км: Варенъёган
* 683 км: Полуигол
* 695 км: Комсесъёган
* 702 км: Колывъёган
* 712 км: Кесе Игол
* 744 км: Асесъёган
* 779 км: Сацьёган
* 780 км: Сугмутунъёган
* 804 км: Алсусъёган
* 815 км: Тыньяръёган
* 820 км: Сугмутун
* 822 км: Гарельная
* 830 км: Филькина
* 841 км: Тодекокс
* 845 км: Лабазная
* 870 км: Кедровая
* 871 км: Берёзовая
* 876 км: Лебединая
* 882 км: Ельцовая
* 887 км: Тундровая
* 896 км: Проточная
* 905 км: Глубокая
* 918 км: Кесе Вах
* 932 км: Һул Вах
* 941 км: Хвойный

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Вах // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Йәғәфәров Юлай Нурғәли улы

**Йәғәфәров Юлай Нурғәли улы** (2 ғинуар 1953 йыл — …..) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2001)

## Биографияһы
Юлай Нурғәли улы Йәғәфәров 1953 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1960 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбенә 1-се класҡа бара, артабан уҡыуын Өфөлә Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында дауам итә һәм тамамлай.

1980 йылда «Тау инженеры» һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлаған.

1973—1975 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1980—1994 йылдарҙа — быраулаусы, скважиналарҙы ремонтлау буйынса мастер, етештереү бүлегенең өлкән инженеры, геолог, өлкән геолог, беренсе категориялы геолог, идара итеү буйынса баш технолог, нефть һәм газ сығарыу цехы-3 начальнигы; 1994—2000 йылдарҙа — баш инженер. НГДУ начальнигының беренсе урынбаҫары. «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһының «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Юлай Нурғәли улы Йәғәфәров «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ойошмаһы начальнигы булған сағында Ишембай ҡалаһы микрорайонына ҡараған Смаҡай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған һәм Еңеү менән ҡайтҡан яугирҙар хөрмәтенә һәйкәл төҙөүҙә ҙур ярҙам күрһәтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе

## Сығанаҡтар
* Ягафаров Юлай Нургалиевич
* 

## Иҫкәрмәләр
Шафиҡов Ивний Вәхит улы

**Шафиҡов Ивний Вәхит улы** (14 июль 1936 йыл) — ауыл хужалығы һәм фән ветераны, ғалим-умартасы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1978), доцент (1981).

## Биографияһы
Ивний Вәхит улы Шафиҡов 1936 йылдың 14 июлендә БАССР-ҙың Мәсетле районының Әбдрәхим ауылында тыуған. Дыуан ауыл хужалығы техникумын тамамлағандан һуң, «Мәсәғүт» совхозында һәм Салауат Юлаев исемендәге колхозда зоотехник булып эшләгән. 1968 йылда К. А. Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһын тамамлай һәм ғалим Г. А. Аветисян етәкселегендә Бөрйән бал ҡортон өйрәнеүгә арналған кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1969—1971 йылдарҙа — Йылайыр районының «Һүрәм» совхозы директоры, 1971—1981 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт ҡурсаулығының һәм Ағиҙел буйы филиалының ғилми хеҙмәткәре һәм директоры. Бөрйән бал ҡортон һаҡлау һәм үрсетеү буйынса ҙур эш алып бара. Юғары класлы белгес булараҡ, 1981 йылда уны Башҡорт дәүләт аграр университетының умартасылыҡ кафедраһы доценты сифатында эшкә саҡыралар.Башҡорт дәүләт аграр университетында биология-технология факультетында Шафиҡов Ивний Вәхит улы 1981—2002 йылдарҙа «Умартасылыҡ», «Бал ҡорто ғаиләһе биологияһы» дисциплиналарын уҡыта. Кафедрала эшләгән осорҙа Ивней Вәхит улы урта рус тоҡомло бал ҡорттарының бөрйән популяцияһын һаҡлау һәм үрсетеү буйынса ҙур эш башҡара.

2003—2007 йылдарҙа — Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге хеҙмәткәре.

## Ғаиләһе
Ивний Вәхит улы Шафиҡовтың ҡыҙы Әминә Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры

## Ғилми эшмәкәрлеге
И. В. Шафиҡовтың фәнни эшмәкәрлеге Бөрйән солоҡ бал ҡорто биологияһы үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, бал ҡорттарын үрсетеү һәм селекциялау мәсьәләләренә арнала.

## Китаптары
* Умартасылыҡ сәнғәте
* Бал ҡортоноң наҙы бар
* Шафиков И. В. Пчелы Башкортостана / И. В. Шафиков // Пчеловодство. — 1999. — № 4. — С.15-17.
* Изучение и селекция Бурзянских бортевых пчел Башкирского государственного заповедника. Москва, 1978
* Календарь пчеловода Башкирии / В. Н. Власов, Л. Г. Хайретдинов, И. В. Шафиков. Уфа : Башк. кн. изд-во, 1989

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн»
* «СССР ВДНХ-нда ҡатнашҡаны өсөн» миҙалы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тройной праздник в деревне Абдрахимово

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
Зырянское (Томск өлкәһе)

**Зыря́нское** (*Зыря́нка*) — Рәсәйҙәге ауыл, Зырянский районының һәм Томск өлкәһе Зырянка ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

Халҡы — 5150 кеше (2016) тәшкил итә.

## Географияһы
Ауыл өлкә үҙәгенән — Томск ҡалаһынан 130 км алыҫлыҡта Чулым йылғаһы  (Обь ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.

Зырянское ауылында климат уртаса-һыуыҡ. Йыл дауамында яуым-төшөмдөң байтаҡ өлөшө хатта ҡоро айҙарҙа ла була. Кёппен климаттарын классификациялау буйынса — йылы йәйле һәм йыл буйына тигеҙ дымлы континенталь климат.

## Халҡы



## Киң мәғлүмәт саралары

### Гәзиттәр
"Сельская правда"

*

### Радиостанциялар

* 104,1 МГц — Радио России / ГТРК Томск

### Телевидение
Кабель телевидениеһын IPTV технологияһы буйынса «Ростелеком» асыҡ акционерҙар йәмғиәте провайдеры тәҡдим итә.

**Һанлы эфир тапшырыу**

* **Рәсәй һанлы телевидениеһының беренсе һанлы мультиплексы** («РТРС-1» һанлы телеканалдар пакеты)
* **Рәсәй һанлы телевидениеһының икенсе мультиплексы** («РТРС-2» һанлы телеканалдар пакеты)

## Урыҫ православие сиркәүе
Святитель Николай Чудотворец ҡорамы.

## Билдәле кешеләре

* Степичев, Яков Арсентьевич (1918—1992) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы,.
* Егоров, Гаврил Иосифович — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы,, .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сайт администрации Зырянское
Бондюг

**Бондюг** — Пермь крайының Чердынь районындағы ауыл. Бондюг ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Тарихы
Бондюг тәүге тапҡыр 1579 йылда яҙма сығанаҡтарҙа иҫкә алына. Тәүҙә Харино ауылы булараҡ билдәле. Бында православиеның ағас сиркәүе төҙөлгәндән һуң (1631 йылда) погостҡа  (округ үҙәгенә) әйләнә.  Исемен Бондюжанка йылғаһы  буйынса алған. XIX быуаттың икенсе яртыһында ауылда баржалар төҙөү өсөн таҡта ярыу һәм судноерфь булған. Бында быуат башында эшҡыуар А.П.Рожковтың шәхси пароходсылығы эшләгән.  1930 йылда «Верхокамец» колхозы ойошторола,  1953 йылда эрелеткәндә Хрущев исемен ала,  (1957 йылдан — ҡабат «Верхокамец», һуңынан  Жданов исемендәге колхоз тип йөрөтөлә). 1930—сы йылдарҙа Бондюгта кирбес заводы, ә 1930—40-сы йылдарҙа «Төньяҡ» урман сәнәғәте артеле булған.

Бондюг Чердынь өйәҙе Бондюг улусы (XVIII быуат аҙағы — XX быуат башы) һәм Бондюж ауыл советы (2006 йылдың ғинуарына тиклем) үҙәге  була.

## Географияһы
Бондюг ауылы Каманың һул ҡушылдығы Бондюжанка йылғаһы  тамағында, район үҙәгенән, Чердынь ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 36 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халҡы

## Урамдар

* Красноармейская урамы.
* Урман урамы.
* Йәштәр урамы.
* Яр буйы урамы.
* Пенягин урамы.
* Совет урамы.
* Сплавучасток урамы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Шумилов Е. Н. Населённые пункты Пермского края: Краткий исторический справочник. Изд., 2-е, испр. и доп. Пермь, 2012.
*
Биккинин Хәйҙәр Ғилман улы

**Биккинин Хәйҙәр Ғилман улы** (26 март 1956 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003).

## Биографияһы
Хәйҙәр Ғилман улы Биккинин 1956 йылдың 26 мартында Башҡортостандың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында, урта белемде Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында ала.

1974—1976 йылдарҙа хәрби хеҙмәт үтә. 1976 йылдан 1981 йылдарҙа Өфө нефть институтында уҡый. 1981 йылдан Яңы Уренгойҙа Ямал-Ненец автономиялы округының «Төмәнбургаз» быраулау эштәре идаралығында быраулаусы, мастер булып эшләй. Күп уйлап табыуҙар авторы.

## Ғаиләһе

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт ветераны
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
Ишемғужин Барый Бәҙретдин улы

**Ишемғужин Барый Бәҙретдин улы** (1903 йыл — 16 февраль 1945 йыл) — Граждандар һуғышында, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары кавалеры.

## Биографияһы
Ишемғужин Барый Бәҙретдин улы 1903 йылда Бөрйән районының Иҫке Монасип ауылында тыуған. Тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай. 

1930 йылда иң беренселәрҙән булып колхозға инә. Күп кешеләр колхозға бер инеп, бер сығып  йөрөһәләр ҙә, Барый Ишемғужин колхозда ҡала. 

1932 йылда Дәүләкәндә киномеханиктар курсын тамамлай. Ул райондың  иң беренсе киномеханигы булған һәм тауышһыҙ күсмә кино күрһәткән. Ат менән йөрөп  кино ҡуйып,  ай эсендә райондың бөтә  ауылдарын урап сыға торған булған. 

1939 йылда коммунистар партияһы сафына инә. 1940 йылға тиклем киномеханик булып эшләй. 1940 йылдың аҙағында, һаулығы насарайыу сәбәпле, колхозға ҡайта. Башта ат фермаһы мөдире, аҙаҡ идара ағзаһы, бригадир булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, тәүҙә фронт өсөн йылы кейем, аҡса йыйыу менән етәкселек итә. 1942 йылдың 3 ғинуарында һуғышҡа алына. 

Ул Курск дуғаһында, Калинин, Волхов, Ленинград, Балтик буйы фронттарында, 364,286,2021 уҡсылар дивизияларының 375,372, 1214, 1212, 998, 191 уҡсылар полктары составында пехотала һуғыша.  Воронеж, Курск, Калинин, Волхов, Гатчина, Нарва, Рига, Тукумс ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. 

*Барый Ишемғужин һуғышта ете тапҡыр яралана*: 25.08.1942;  16.03.1943;   22.06.1943;   04.08.1943;   22.09.1943;  17.01.1944;  19.07.1944 йылдарҙа. 

Беренсе тапҡыр яраланғас ике аҙнаға ялға ҡайтаралар. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары, ә 1945 йылдың 1 февралендә Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың 14 февралендә, һуңғы һуғыш алдынан ғаиләһенә хат яҙа:
 Башҡа хаты булмай.

Беренсе Балтик буйы фронтының 201-се Гатчина Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһының (командующийы армия генералы, СССР маршалы И. Х. Баграмян) 191-се Нарва уҡсылар полкы взводы командиры ярҙамсыһы, кесе сержант Барый Бәҙретдин улы Ишемғужин 1945 йылдың 16 февралендә Латвия ССР-ының Тукумс районы Джуксте хуторы янында һуғышта һәләк була. Джуксте ауыл Советы янындағы туғандар ҡәберендә ерләнгән. Туғандар ҡәберендә һәләк булғандарҙың исемдәре яҙылған ҡәбер ташы ҡуйылған.

Ике йыл дауамында Барый Ишемғужиндың улы Самат, атайының вафат булғанын йәшереп, атайы булып әсәһенә хат яҙып тора. Самат Барый улы ике тапҡыр атаһының туғандар ҡәберендә була.

## Хәрби наградалары
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 1 февраль 1945 йыл
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы

## Һылтанмалар
* Ишемгужин Барый Бадретдинович 
* Память народа. Ишимгужин Борей Бадрединович 

## Иҫкәрмәләр
Ҡасҡынбаев Мөхәррәм Абдразаҡ улы

**Ҡасҡынбаев Мөхәррәм Абдразаҡ улы** (5 июнь 1963 йыл) — Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, йәмәғәт эшмәкәре

## Биографияһы
Мөхәррәм Абдразаҡ улы Ҡасҡынбаев 1963 йылдың 5 июнендә Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылында тыуған.

1980 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының физика-математика факультетына уҡырға инә. Бөтә Союз бүленеше буйынса Чита өлкәһенең Приоргун районы Зоргол ауылында (ҠХР менән сиктәш) физика һәм математика уҡытыусыһы булып эшләй.

1991 йылда Бөрйән районына физика һәм математика уҡытыусыһы булып ҡайта. 1994 йылда Яңы Мөсәт мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә. 2000 йылда уның етәкселегендә мәктәптең яңы бинаһы һалына.

2005 йылда Бөрйән районы хакимиәтендә физкультура һәм спорт буйынса баш белгес, 2008 йылдың сентябренән 2008 йылдың ноябренә тиклем эштәр менән идара итеүсе, 2008 йылдың ноябренән социаль мәсьәләләр буйынса хакимиәт башлығы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2009 йылдың сентябрендә Бөрйән районы хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы итеп күсерелә.

2011 йылдың 1 сентябренән Иҫке Собханғол урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Яңы Мөсәт филиалы етәксеһе.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Мөхәррәм Абдразаҡ улы Ҡаскынбаев уҡытыусы һәм мәктәп етәксеһе булыуҙан тыш киң йәмәғәтселек эшмәкәрлеге алып бара:
* 2007, 2011, 2017, 2019 йылдарҙа шахмат буйынса район чемпионы
* 2013, 2014 йылдарҙа Бөрйән районы йыйылма командаһы составында ике тапҡыр шашка буйынса Урал аръяғы кубогын яулаусы
* өҫтәл теннисы, гер спорты, пуля менән атыу һәм еңел атлетика буйынса район, зона ярыштарында күп тапҡыр еңеүсе
* 2013 йылда Күмертау, 2014 йыл Ишембай ҡалаһында ветерандар араһында республика фестивале еңеүсеһе
* Чита ҡалаһында Бөтә Рәсәй гармунсылар конкурсы лауреаты (1989 йылдың сентябре)
* 2012 йылда Магнитогорск ҡалаһында үткән Бөтә Рәсәй гармунсылар конкурсында 1-се дәрәжә диплом
* Футбол буйынса район, зона ярыштары еңеүсеһе һәм призеры булған Яңы Мөсәт ауылы футбол командаһына нигеҙ һалыусы

## Ғаиләһе

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы мәғарифы отличнигы (2015 йыл)
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы (1995 йыл)
* Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының Почет грамотаһы (2008 йыл)
* Башҡортостан Республикаһы Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығына 85 йыл миҙалы (2008 йыл)
* Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығына 90 йыл миҙалы (2013 йыл, 21 ноябрь)
* Район советының, админстрация башлығының Рәхмәт хаттары һәм Почет грамоталары
* «Йыл уҡытыусыһы» район конкурсы еңеүсеһе (1996 йыл)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* 31 ҒИНУАР 2019, 11:05 Мәргән уҡсыларҙы йыйҙы Табын ере 
* Яңы Мөсәт ауылы
Яңы Мөсәт мәктәбе

**Яңы Мөсәт мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл советы составына ингән Яңы Мөсәт ауылында урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол мәктәбе филиалы

## Тарихы
1935 йылда Яңы Мөсәттә элекке мәсет бинаһында 4 йыллыҡ башланғыс мәктәп асыла. 1-се класҡа йәштәренә ҡарамай бөтәһен дә алалар. Бының өсөн мәсет бинаһын файҙаланалар. Ҡыҙҙар һәм малайҙар айырым уҡығандар. Беренсе уҡытыусы булып Иҫке Монасиптан Буранов Һаҙый эшләүе билдәле.

1939 йылда Нәби ауылынан Уразаев Сәйетғәле Әхмәтзата улы күсеп ҡайта һәм уҡытыусылыҡ эшен башлай. Уның атаһы Әхмәтзата Уразаев (Яңы Мөсәт ауылынан) заманына күрә бик уҡымышлы кеше булған, мәктәп асылғансы ауылда мәзин булып торған, балаларға белем биргән.

1956 йылда леспромхоздың участогы асылыу сәбәпле, күсеп килеүсе йәштәр һаны арта, һәм өҫтәлмә рәүештә рус кластары асыла, уларҙы Ишкинин Азат Хәлфетдин улы уҡыта.

1966 йылда мәктәп 8 йыллыҡҡа үҙгәртеп ҡорола. Леспромхоз мәктәп яңы мәктәп бинаһын төҙөтә. Тәүге директоры булып Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы эшләй.

1966 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡытып йөрөүсе Уразаев Хәмит Сәйетғәле улы күсеп ҡайта һәм үҙ мәктәбендә география фәненән уҡыта башлай. Ауылға клуб, заманса мәктәп һалдырыу өсөн янып йәшәй Хәмит Сәйетғәле улы. Ул үҙ ауылында 18 йыл директор вазифаһын башҡара, ауылдың, райондын абруйлы укытыусыһы булды, һуңынан Мораҙым мәктәбендә лә директор булды.

1994—2001 йылдарҙа яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. Мәктәп төҙөүҙә ауыл халҡы ҙур көс һала, 2000—2001 уҡыу йылын уҡыусылар яңы мәктәптә башлайҙар.

Яңы Мөсәт мәктәбе Иҫке Собханғол урта мәктәбенең филиалы итеп үҙгәртелә. Тулыраҡ:

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәре
* Ҡасҡынбаев Мөхәррәм Абдразаҡ улы (5 июнь 1963 йыл) — Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы, йәмәғәт эшмәкәре
* Шәрипов Рөстәм Динислам улы (29 июль 1982 йыл) — Хәйбулла районы хакимиәте башлығы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.
* Йәнғәлина (Ғүмәрова) Шәһәрбоҫтан Әхмәт ҡыҙы (24 март 1924 йыл — ….йыл) — «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1957), хеҙмәт ветераны (1980)
* Ҡасҡынбаева Гәүһәр Абдраҙаҡ ҡыҙы (29 май 1960 йыл — 2 август 2006 йыл) — педагог, филология фәндәре кандидаты, доцент, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Вәлиев Рәжәп — БР-ның атҡаҙанған энергетигы
* Абдуллин Наил Сәғит улы — Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре
* Ҡасҡынбаев Мөҙәрис Ә., Һырлыбаева Г.Ә., Кинйәбулатова Р.Һ., Уразаев Х. С., Тулыбаева З. Х.- БР-ның мәғариф алдынғыһы

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
*
Ирбулатов Нуретдин Сәғәҙәтдин улы

**Ирбулатов Нуретдин Сәғәҙәтдин улы** (1919 йыл — 30 ноябрь 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, 2-се, 3-сө дәрәжә Дан, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры

## Биографияһы
Нуретдин Сәғәҙәтдин улы Ирбулатов БАССР-ҙың Бөрйән районы Мәһәҙей ауылында 1919 йылда тыуған.

1940 йылдың июль айында Ҡыҙыл Армия сафына алынған, совет-фин һуғышында сержант дәрәжәһендә ҡатнаша. 1940 июлдең 1940 октябренә тиклем телефонист-связист һөнәрен башҡара, 1940 йылдың октябренән 1942 тиклем 717-се полкта уҡсы булып яуҙа ҡатнаша, 1942 йылдың апрель айынан 1944 йылдың июленә тиклем 22 -се сапер полкында, 1944 йылдың июленән 1946 йылдың октябрь айына тиклем 30-сы айырым инженер полкында сапер булып хеҙмәт иткән.

Нуретдин Сәғәҙәтдин улы Ирбулатов һуғыштан 1946 йылда ҡайта. Ул Мәһәҙей ауылында «Октябрь» колхозы рәйесе, бригадир, келәт мөдире һәм оҙаҡ йылдар ферма мөдире булып эшләп, хаҡлы ялға сыға.

## Ғаиләһе
Нуретдин Ирбулатов ҡатыны Еүәйрә менән 2 ул һәм 5 ҡыҙға ғүмер биреп, үҙаллы тормошҡа аяҡ баҫтыра. Ейәне Салауат ғүмерен хәрби хеҙмәткә арнай, хәрби хәрәкәттәр ветераны, хаҡлы ялда.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Дан ордены[
* III дәрәжә Дан ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

## Хәтер
* Мәһәҙей ауылында Бөйөк Ватан һуғышы яугире, 2-се, 3-сө дәрәжә Дан, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры Нуретдин Сәғәҙәтдин улы Ирбулатовтың яҡты иҫтәлегенә арнап, ул йәшәгән йортта таҡтаташ асылды

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Таң гәзите. 2022 йыл, 25 февраль, № 8, (10560). Ирбулатовтар нәҫеле — хәрби сафтарҙа.(С. Сәйәхова)
*
Ниғәмәтйәнов Таһир Ниғәмәтйән улы

**Ниғәмәтйәнов Таһир Ниғәмәтйән улы** (1912 йыл — 13 ноябрь 1943 йыл) — рядовой. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Ниғәмәтйәнов Таһир Ниғәмәтйән улы 1912 йылда Салауат районының Шәрәк ауылында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас,
1941 йылдың 16 июлендә Совет Армияһына саҡырыла.
Үҙәк фронттың 65-се армияһы 1199-сы уҡсылар полкының 354-се уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә. Партияһыҙ. 
Алынған яраларынан 1943 йылдың 13 ноябрендә вафат була. Черновцы ауылында ерләнә. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса Чернигов өлкәһенең Городня ҡалаһында ерләнә

## Ғаиләһе
Таһир Ниғәмәтйән улы менән тормош иптәше Мәрзиәнең берҙән-бер улдары — Раян була.

## Иҫкәрмәләр
Аҡшишмә (Силәбе өлкәһе)

**Аҡшишмә** — Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районындағы бөтөрөлгән ҡасаба. Остроленский ауыл биләмәһе составына ингән. 2004 мәғлүмәт иҫәбенән сығарыла.

## Географияһы
Остроленский ҡасабаһынан 6 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

## Тарихы
1968 йылда «Остроленский» совхозының бруцеллёз сирле мал фермаһы янындағы тораҡ пунктына — *Аҡ Шишмә* ҡасабаһы тигән исем бирелә.

## Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала даими йәшәгән халыҡ юҡ.

## Иҫкәрмәләр
Ғизәтуллина Рәшиҙә Хәй ҡыҙы

**Ғизәтуллина Рәшиҙә Хәй ҡыҙы** (15 март 1957 йыл — мәғәриф өлкәһе ветераны, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994). Бөрйән ағинәйҙәр ҡоро етәксеһе. Бөрйән «Кәрәҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ клубы етәксеһе. 2016 йылдан Башҡорт Википедияһы ирекмәне.

## Биографияһы
Рәшиҙә Хәй ҡыҙы Ғизәтуллина 1957 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Аҫҡар ауылында тыуған.

1972 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбендә һигеҙ класс тамамлай.
 
1972—1976 йылдарҙа Белорет педагогия училищеһында уҡый һәм махсус урта һөнәри белем ала.

1977—1981 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының башланғыс класс уҡытыусылары әҙерләү бүлегендә уҡый.

Диплом буйынса махсус һөнәре: башланғыс кластар уҡытыусыһы. Өҫтәмә квалификацияһы: Башҡортостан мәҙәниәте һәм тарихы уҡытыусыһы.

Хеҙмәт эшмәкәрлеге Стәрлетамаҡ ҡалаһының мәғариф системаһында үтә.

1994 йылда «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» исеме бирелә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 2009 йылда Бөрйәндә «Кәрәҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте клубын ойоштора. 2015 йылдан ойошма «Кәрәҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ клубы исемен йөрөтә.
* 2014 йылдан алып коммерцияға ҡарамаған «Ағинәй» төбәк-ара мәҙәни, социаль, рухи үҫеш йәмәғәт ойошмаһының Бөрйән районындағы филиалы етәксеһе итеп һайлана.

## Конкурстарҙа, фестивалдәрҙә, байрамдарҙа ҡатнашыуы
* «Башҡортостандың мәҙәни баш ҡалаһы» республика марафоны (2014);
* «Башҡорт балы — Бөрйән даны» халыҡ-ара этнофестивале (2014, 2016, 2017);
* Инвалидтар араһында Спартакиада (2016);

## Уның тураһында матбуғат
* Дөрөҫ юлдан барған тәрән зиһенле ҡатын 
* «Ҡораматуй» Бөрйән ерендә
* «Кәрәҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ клубы
* Вики-өләсәйҙәр ҡурсаланыу ваҡытын нисек үткәрә
*  Бөрйән районында сергетыш эшләү технологияһы
* ДОНЪЯБЫҘҒА ИНҺЕН ҠОТ 
* Күҙ яуын алырлыҡ күргәҙмә!
* Ҡорамалар ҡорай инәйҙәр 
* Клуб народного творчества по лоскутному шитью «Кәрәҙ»
* Башҡортостан халыҡтарының матди булмаған мәҙәни мираҫ объекттары исемлеге тулылана

## Мәҡәләләре һәм сығыштары
* Милли педагогик форум. «Башҡорт һәм сит телдәрҙә ор /өр тамырлы һүҙҙәрҙең уртаҡлығы»
* Ҡурайы юҡтың өнө юҡ, өнө юҡтың көнө юҡ.
*[ «Урал батыр» эпосында йога тәғлимәте.](http://file.magzdb.org/magz/%D0%90%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%20(%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA.)/%D0%90%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%202011%20%E2%84%96%2004.pdf)
*  СЕРГЕТЫШТЫҢ СЕРЕ
* КЕШЕЛЕКТЕҢ ИҢ БОРОНҒО ЮЛДАШЫ УЛ ТАШТАР
* Тағы ла ут-ялҡын тураһында
* Выступления Вики-бабушек БашВики на Вики-конференции в Москве. 2017

## Китаптары
* 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994)
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа!» миҙалы (2020)

## Һылтанмалар
* https://vk.com/photo-145595241_457239172
* https://vk.com/photo-145595241_457239185
* https://vk.com/photo-145595241_457239186
* https://vk.com/photo-145595241_457239174
* https://vk.com/photo-145595241_457239191
* https://vk.com/photo-145595241_457239187
Үрге Санарка

**Үрге Санарка** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе, Пластовской районы Борисовский ауыл биләмәһе территорияһында Пласт ҡалаһынан 26 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан ауыл.

Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составына ингән.

## Географияһы
Санарка йылғаһы буйында  Силәбе — Магнитогорск трассаһында урынлашҡан ауыл.

## Топонимияһы
Силәбе топонимисы Шувалов: **Санарка** йылғасыҡ, Уй йылғаһының һул ҡушылдығы, Тобол бассейнына ҡарай; **Үрге Санарка,** ауыл, Пласт ҡалаһы территорияһы; **Түбәнге Санарка,** ауыл; **Каменная Санарка,** ҡасаба, Троицкий районы.
Хәҙерге башҡорт теле яғынан аңлатыу мөмкин булманы. Моғайын, атама башҡорт һәм урыҫ телдәрендә бер аҙ үҙгәртелеп, Сунар, Сакнар, Сак-Санар тигән боронғо фин-уғыр топонимдарына бәйлелер}}
.

## Халҡы

### Билдәле кешеләре

## Иҫтәлекле урындар
* Ауылдан көньяҡҡараҡ «Санар ҡарағай урманы» урынлашҡан, унда реликт ҡарағайҙар һәм лишайниктар (ташта, ағас ҡайырында үҫкән түбән төҙөлөшлө ябай үҫемлек) ғына түгел, ә һирәк осрай торған (уникальный) сәскәләр, үләндәр һәм ҡыуаҡлыҡтар ҙа үҫә. Уларҙың күбеһе Өлкәнең генә түгел, шулай уҡ Рәсәйҙең Ҡыҙыл Китабына индерелгән. Бында шулай уҡ алтын да, ярым аҫыл таштар ҙа бар, улар ысын минералогик раритет булып тора: ҡыҙыл яҡут (рубин), асыҡ йәшел төҫтәге минерал (малахит), зәңгәр яҡут (сапфир), циркон һәм алһыу һары яҡут (топаз).
* ''«Скоропослушница» Алла Анаһы иконаһы сиркәүе. 2002 йылдан алып 2005 йылға тиклемге осорҙа төҙөлгән. Ул өҫкө һәм аҫҡы биналарҙы үҙ эсенә ала, 300 кешегә иҫәпләнгән, ә тәренең бейеклеге 37 метрҙан ашыу тәшкил итә. Ләкин иң мөһиме — был махсус нығытмалар (крепление) ярҙамында бер ҡаҙаҡһыҙ (сөйһөҙ) төҙөлгән ағас ҡоролма. Ғибәҙәтхана төҙөүселәре махсус рәүештә Кижиға барған һәм, уларҙың тәжрибәһен заманса технологиялар менән тура килтереү өсөн, боронғо төҙөүселәрҙең сәнғәтен өйрәнгән. Ҡорам эстән өҫтәмә рәүештә уның каркасын тартҡан металл конструкциялар менән нығытылған, ә төҙөлөш бүрәнәләренә био һәм уттан һаҡлаусы махсус состав һеңдерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Түбәнге Санарка

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* О Храме в Честь Иконы Божьей Матери Скоропослушницы
* Церковь в честь иконы Божией Матери «Скоропослушница» — уникальный храм в Челябинской области 
* Н. И. Шувалов. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
Ғалина Рима Барый ҡыҙы

**Ғалина Рима Барый ҡыҙы** (9 март 1952 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, үҙешмәкәр композитор. 1977—1984 йылдарҙа Баймаҡ районы Ленин орденлы «Йылайыр» совхоз-техникумының балалар музыка мәктәбе директоры; 1984—1995 йылдарҙа — Урғаҙа урта мәктәбе, 1995—2008 йылдарҙа хәҙерге Сибай педагогия колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994), Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 70 йыллығына арналған Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1978).

## Биографияһы
Рима Барый ҡыҙы Ғалина 1952 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы Түбә ауылында тыуған. Икенсе һанлы Түбә урта мәктәбен тамамлағас, пионервожатый булып эш башлай. 1973 йылда Учалы музыка училищеһына уҡырға инә һәм 1977 йылда уны уңышлы тамамлап, «Йылайыр» совхозына эшкә килә. Бында балалар музыка мәктәбен асыуҙа ярҙамлаша. 1977—1984 йылдарҙа был мәктәптең директоры булып эшләй. «Йылайыр» совхозында ҙур халыҡ инструменттары ансамблен ойоштора. Ансамбль Ырымбур, Силәбе өлкәләрендә, Башҡортостандың бик күп ҡала, райондарында, телевидениела сығыш яһай, 1978 йылда Мәскәү ҡалаһында уҙған Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты исеменә лайыҡ була.

1984—1995 йылдарҙа — Урғаҙа урта мәктәбе, 1995—2008 йылдарҙа хәҙерге Сибай педагогия колледжы уҡытыусыһы.
2009 йылдан хаҡлы ялда, дин юлында, шиғырҙар, йырҙар ижад итә.

## Ижады
50-ләп йыр авторы. Иң билдәле йырҙары:
* «Юҡһыныу» (Шәриф Биҡҡол һүҙҙәре):
* «Күк үләндәр», «Шәл бәйләнең, әсәй» (Ғалим Дәүләтов һүҙҙәре);
* «Йәшлек бит ул»-«Дәүерҙәр» (Мәүлит Ямалетдинов һүҙҙәре);
* «Яратам мин йәшәргә» (һүҙҙәрен үҙе яҙған).

Йырҙарын билдәле йырсылар : Гөлсөм Бикбулатова, Ғәзим Ильясов, Алһыу Бәхтиева, Фәрүәз Урманшин һәм композиторҙың үҙенең уҡыусылары Руслан Ғәзизов, Йәғәфәр Нәҙершиндар башҡара.

Балалар өсөн «Бесәй», «Күркәм Сибай — йәшлек ҡалаһы» исемле йырҙар китабы авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сибайский педагогический колледж имени Б.М.Мамбеткулова «Дорога длиною в жизнь»
* газета «Сибайский рабочий» Лина Ласынова «Судьба раздвигала путь, пропуская меня к мечте...»
Йомағолов Илфат Әбделәхәт улы

**Йомағолов Илфат Әбделәхәт улы** (30 июнь 1962 йыл — 22 сентябрь 2018 йыл) — театр һәм кино актёры. 1987 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1993).

## Биографияһы
Илфат Әбделәхәт улы Йомағалов 1962 йылдың 30 июнендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Юлыҡ ауылында тыуған. 

Атаһы Әбделәхәт Әбделхаҡ улы сығышы менән күрше Юрмаш ауылынан. Ғаилә башлығы балта оҫтаһы булыу менән бергә, һүрәтте лә һәйбәт төшөргән. Йәшерәк сағында ғаиләһе менән күсеп, Учалы ҡалаһын төҙөүҙә лә ҡатнашҡан.

Тыуған ауылында һигеҙ класс тамамлағас, профтехучилищеға уҡырға инә. Дипломлы белгес, ил алдындағы бурысын үтәгәндә лә балта оҫтаһы булып хеҙмәт итә.

Ике йыл Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң Өфө сәнғәт институтына уҡырға инә.

Режиссер Рифҡәт Исрафилов курсында белем ала. 1987 йылда институттың актерлыҡ бүлеген тамамлап, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә килә.

1987—2010 йылдар эсендә иллегә яҡын роль башҡара. Олпат кәүҙәле, аҡыллы, тыныс сырайлы актерға йәштән үк ҡарттар ролен уйнауҙы ышанып тапшыралар. Уның «Ай тотолған төндә», «Балаҡайҙарым», «Һөйәһеңме, һөймәйһеңме?», «Һуңғы уҙаман» һәм башҡа спектаклдәрҙәге ролдәре театр һөйөүселәрҙең күңелендә әле лә һаҡлана.

Ә уның үҙенең иң яратҡан ролдәренең береһе булып Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» спектакленән Диауана образы.«Диуаналыҡ» күңелде ташламаһын… Уйлап ҡараһаң, донъябыҙҙа аҡыллы «диуаналар» һирәк осрай, диуана «аҡыллылар» ишәйҙе", — ти ул «Башҡортостан» гәзитенә биргән бер интервьюһында.

Хәтере ныҡ, әҙәбиәткә яҡын кеше бер-ике уҡыуҙа сценарийҙы хәтеренә һеңдерһә, тәбиғәттән бирелгән һәләте яңы ролде уңышлы башҡарырға булышлыҡ итә. Спектаклдәрҙә уйнауҙан тыш текстарҙы башҡорт теленә тәржемә итә, шиғырҙар һәм пьесалар ҙа яҙа.

1993 йылда «Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған артисы» исеме бирелә.

«Ай ҡыҙы» дауамлы нәфис фильмы, «Миҙал», «Рәхмәт» кеүек киноларҙа төп ролдәрҙе уйнай.

2005 йылда режиссер Салауат Вәхитовтың «Осраҡлы булмаған осраҡ, йәки Бер мөхәббәттең ете көнө» фильмында төшә.

2010 йылдан Өфө «Нур» татар дәүләт театры менән хеҙмәттәшлек итә.

Актер 2018 йылдың 22 сентябрендә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

## Ғәиләһе
Ҡатыны Рисәлә Урал ҡыҙы менән театрҙа танышалар. Улы Иштуған менән ҡыҙы Фирүзәне сабый саҡтарынан тәрбиәләшергә ваҡытын да, көсөн дә йәлләмәй. Үҙе үҫкән ғаиләлә баш бала, биш ҡусты-һеңлеһенә ағай булараҡ, бәләкәйҙән йорт мәшәҡәттәрен үҙ иңендә күтәреп өйрәнгән ғаилә башлығы кәләшенә хатта йәш баланы нисек ҡарарға өйрәтеп ебәргән саҡтары ла йыш була. Дөйөм ятаҡта йәшәгәндә төнгө тәрбиәсе булып эшләүе балаларҙы ярата, улар күңелен аңлай белеүен дәлилләй.

## Һылтанмалар
*  Ильфат Юмагулов — биография, новости, личная жизнь
*  БИОГРАФИЯ
*  Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Илфат Йомағолов тормошонан ун ваҡиға 
*  Ильфат Юмагулов / биографияһы
* [Рәхмәт (фильм)](https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D3%99%D1%85%D0%BC%D3%99%D1%82_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC))
* Фотоһы
Рамазанов Янис Низаметдин улы

**Рамазанов Янис Низаметдин улы** (1968 йыл) — филолог, Башҡортостан юлдаш телевидениеһы алып барыусыһы, тележурналист, әҙәби программалар бүлегенең баш белгесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2002).

## Биографияһы
Рамазанов Янис Низаметдин улы 1968 йылда Салауат районының Урмансы ауылында күп балалы ғаиләлә алтынсы бала булып тыуа. 
Урмансы һигеҙ йыллыҡ мәктәбенән һуң уҡыуын баш ҡалалағы 
Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында дауам итә. Белем усағын алтын миҙалға тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының Филология факультетына уҡырға инә (1985). Беренсе курстан һуң үҙ теләге менән хәрби хеҙмәткә бара.  Мәктәптә үк республика матбуғатында яҙыша башлай, Совет Армияһы сафында ла хәрби округтың «Суворовский натиск» баҫмаһы менән хеҙмәттәшлек итә. 
Ҡулына юғары белем тураһында диплом алғас, хеҙмәт юлын «Башҡортостан» гәзитендә хәбәрсе булып башлай, артабан эшмәкәрлеген «Тамыр» балалар студияһында дауам итә. 
Янис Рамазановтың исеме Европа журналистары каталогына индерелгән. Ул белемен һәм оҫталығын даими камиллаштырып тора: Чехияла стажировка үтә, Мәскәүҙә курстарҙа була.

## Авторлыҡ тапшырыуҙары
* «Төнгө канал»
* «Күҙгә-күҙ ҡарашып»
* «Яҡты йорт»
* «Ваҡыт ҡуласаһы»
* «Автограф»
* «Замандаш»
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Бөтә Рәсәй телевизион «Тэфи» премияһы лауреаты (?)
* БР Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Почет грамотаһы (?)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2020)
* Төрлө конкурстар һәм фестивалдәр лауреаты, бик күп Маҡтау ҡағыҙҙары эйәһе.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
*
Дефолт

**Дефолт** ( — бурыстарҙы үтәмәү) — кредит килешеүен үтәмәү, йәғни бурыс йөкләмәләре буйынса йәки облигация кредиты тураһындағы килешеү шарттары буйынса проценттарҙы йәки төп бурысты ваҡытында түләмәү.

Дефолт тураһында үҙ йөкләмәләренең бөтәһен дә йәки бер өлөшөн хеҙмәтләндермәгән компаниялар, физик шәхестәр, дәүләттәр («суверен дефолт») иғлан итә. Дефолттың ике төрлө төрө бар: *ябай дефолт* (банкротлыҡ) һәм *техник дефолт*. Ябай дефолт бурыслының үҙ йөкләмәләрен үтәй алмауын һәм уның банкротлығын аңлата. Техник дефолт (дефолт төрҙәренең береһе) кредит алыусыны *банкрот* тип кредитор иғлан итә.

*Корпоратив дефолт* — корпоратив хоҡуҡтың мөһим төшөнсәһе, бер яҡтан, ваҡытлыса финанс ҡыйынлыҡтары кисергән компания өсөн һаҡланыу механизмы булып тора (дошмандарса баҫып алыуҙан һаҡланыу, рейдерҙарҙы тартып алыуҙан һаҡлау, һ.б.), икенсе яҡтан, ул кредиторҙарҙы компанияның кредит буйынса йөкләмәләрен үтәмәүенән һаҡлай.

Әгәр дефолт компанияға ҡарата иғлан ителһә, арбитраж менеджеры тәғәйенләнә һәм ул киләһе аҙымдарҙы билдәләй (дөйөм компанияны һатыу, компанияны өлөштәргә һаты, у һ.б.)
Әгәр дефолт физик шәхес иғлан итә икән, дефолт иғлан ителгәндән һуң бындай бурыслыға ҡарата эш-хәрәкәт милли ҡануниәт менән көйләнә, ләкин йышыраҡ ябай кешеләр закон менән һаҡлана. Әгәр дәүләт дефолт («суверен дефолт») тип иғлан итһә, бурыстар һәм бәхәстәр халыҡ-ара кимәлдә көйләнергә тейеш.

Эмитент (займ алыусы) ихтыярына ҡаршы түләү мөмкинлеге булмау сәбәпле техник дефолт барлыҡҡа килә, киләсәктә прецедент яҡтарҙың килешеүенә ярашлы көйләнергә тейеш.
Техник дефолт — кредит алыусы кредит килешеүе шарттарын үтәмәгән хәл, әммә физик яҡтан киләсәктә был килешеүҙе үтәй ала. Договор шарттарын үтәмәү проценттарҙы түләүҙән баш тартыуҙы ла, бурыстың төп өлөшөн дә, тейешле документтарҙы биреүҙән баш тартыуҙы ла (мәҫәлән, йыллыҡ отчетты) йәки кредит килешеүе положениеһын боҙоуҙы күҙ уңында тоторға мөмкин. Һуңынан кредит биреүсе кредит алыусыға техник дефолт иғлан итә ала. Кредит алыусының һәм кредиторҙың артабанғы яҙмышы дефолт сәбәптәренә һәм киләсәктә бурысты илдәге ҡануниәт нигеҙендә хәл итеү мөмкинлегенә бәйле. Йыш ҡына техник дефолт бурыслының банкротлығына килтерә.

Корпоратив дефолттар тарихта бик йыш була, донъя бизнесының күп кенә хөкүмәттәре һәм алпауыттары ҡасандыр техник дефолт хәлендә була.

Суверенлы дефолт эҙемтәләре киң масштаблы булыуы ихтимал: иҡтисадтың рецессияһы (түбәнәйеүе), *инфляцияның* күтәрелеүе һәм милли валютаның девальвацияһы. Суверенлы дефолт миҫалдары: 1998 йылдағы рәсәй дефолты, 2001 йылда Аргентина дефолты, 1982 йылда Мексикала дефолт, 2003 йылда Уругвайҙа, 1987 йылда Төньяҡ Кореяла. 2015 йылдың 1 июлендә Греция техник дефолт яһай.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
*
Әхмәтов Хәлил Атаулла улы

**Әхмәтов Хәлил Атаулла улы** (10 октябрь 1908 йыл — 10 октябрь 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, III дәрәжә Дан ордены менән кавалеры

## Биографияһы
Әхмәтов Хәлил Атаулла улы 1908 йылдың 10 октябрендә Ырымбур губернаһы Верхнеуральск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы) Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Хәҙерге Ишембай районына ҡараған Көҙән ауылында мәҙрәсәлә уҡый. 

1939 йылдың 30 октябренән 1940 йылдың 13 мартына тиклем Совет-фин һуғышында ҡатнаша, 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышына алына. Снайпер була. 1944 йылда һуғыштан яраланып ҡайта.

1946 йылдың 16 декабрендә «Ҡыҙыл байраҡ» промартеле рәйесе итеп һайлана. 1946 йылдың 15 декабрендә Ҡыпсаҡ ауыл Советына ҡараған Молотов исемендәге промартеленә етәксе итеп ебәрелә, унда ул 1952 йылдың февраленә тиклем эшләй.

Тыуған ауылына ҡайтҡас, 1952 йылдың 10 мартында Хәлил Атаулла улы Әхмәтовты киренән «Ҡыҙыл байраҡ» промартеленә рәйес итеп һайлайҙар. Ул был вазифала, промартель бөтөрөлөп, Фрунзе исемендәге колхозға ҡушылғанса эшләй.

1961 йылдан Хәлил Атаулла улы Бөрйән әҙерләүҙәр контораһында, һуңынан Бөрйән райпоһында йөк ташыусы була эшләй. 1974 йылдың октябрь айында вафат була.

## Ғаиләһе

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* III дәрәжә Дан ордены
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар