Хань Фэй

**Хань Фэй** () — Боронғо Ҡытай легистарының төп идеологы, идаралыҡтың деспотик формалары яҡлы була. Уның фекерҙәре «Хань Фэй-цзы» трактатында сағылыш таба һәм Ҡытайҙы берләштергән Цинь Ши Хуандың сәйәси ҡараштарының үҙәген тәшкил итә.

## Биографияһы
Хань батша ғаиләһендә тыуа. Хань Фэй үҙ заманының төп Конфуцийсыһы Сюнь-цзыла уҡый, уның менән бергә Ли Сы ҙа белем ала. Әллә телмәр етешһеҙлегенән, әллә Хань хакимы яғынан үҙенең ҡараштарына ҡыҙыҡһыныу күрмәүенәнме, Хань Фэй яҙма ижадҡа тотона. Уның хеҙмәттәрен һөйөүселәр араһына буласаҡ император Цинь Ши Хуан да инә.

Цинь Ши Хуан Хань дәүләтенә бәреп ингәс, Хань Фэйҙы император менән һөйләшергә ебәрә. Цинь Ши Хуанға философтың үҙенә иғтибары оҡшай, уны яҡынайтырға тырыша, ә көнәркәшлектән ҡурҡҡан Ли Сы Хань Фэйҙы, ике йөҙлөлөктә ғәйепләп, һаҡ аҫтына алырға бойора һәм уны ағыу эсергә мәжбүр итә.

## Ҡараштары
Төп хеҙмәте — «Хань Фэй-цзы» трактаты, 55 бүлектән тора, унда Хань Фэй Конфуцианлыҡ догмаларын тәнҡитләй. Уға был догмаларҙың консервативлығы һәм ҡатып ҡалғанлығы оҡшамай. Тәртип нормалары бөтөнләй үҙгәрешһеҙ түгел, улар иҡтисади шарттарға бәйле. Уңышлы йылда кешеләр йомарт һәм ҡунаҡсыл була, ас йылда һәм кем үҙе тураһында ғына уйлай.

Конфуций өйрәтеүенсә, хакимдың власть вәкәләттәре уның игелеклелегенә бәйле. Лайыҡһыҙ хакимға бер кем дә буйһонорға бурыслы түгел. Был пунктта ла Хань Фэй элгәренән айырыла. Власть ғәҙеллекте һәм яҡшылыҡҡа ынтылыуҙы раҫларға тейеш түгел. Хакимдың әхлаҡ сифаттары подданныйҙарының уның бойороҡтарына эйәрергә тейешлегенә бер ниндәй ҙә йоғонто яһамай. 

Хань Фэй, донъя ҡоролошоноң төп һәм үҙгәрешһеҙ принцибы подданныйҙың — хакимға, улдың — атаһы, ә ҡатындың иренә буйһоноуынан тора, тип яҙа. Шул уҡ ваҡытта хакимға буйһоноу ғаилә бурыстарынан мөһимерәк.

Йәмғиәттә тәртипте закондар тота, уларҙы хаким ҡабул итә. Закон ғәмәлдән сығарылғанға тиклем һәр кем, шулай уҡ хаким үҙе лә, закондың ғәҙел булыу-булмауына ҡарамаҫтан, уны үтәргә тейеш.

Хань Фэй ғилеменең төп төшөнсәһе булып «идара итеү техникаһы» (*шу*) тора. Үҙ хакимлығын юғалтырға теләмәһә һәм үҙенә буйһонғандарҙың аманатына әйләнергә теләмәһә, хаким бер кемгә лә ышанырға тейеш түгел. Батшаның һәм подданныйҙарының мәнфәғәттәре тәбиғәте менән бер-береһенә тап килешле түгел. Бер чиновниктың ҡулына күп власть бирергә ярамай. Чиновник хакимдың күрһәтмәһен үтәп еткермәһә лә, арттырып үтәһә лә, язаға тарттырылырға тейеш.

Дәүләт эсендә тыныслыҡ һәм һиллек урынлашһа, хаким дәүләт сиктәрен хәрби саралар менән киңәйтеү тураһында сара күрергә хоҡуҡлы. Хәрби ҡеүәт хужалыҡ сәскә атҡан ерҙә барлыҡҡа килә. Шуға хаким подданныйҙарының берҙән-бер файҙалы эше тип ауыл хужалығы менән шөғөлләнеүен иҫәпләргә хоҡуҡлы. Бөтә башҡа шөғөлдар, айырыуса ғилми эштәр, туҡтатылырға тейеш.

Фәҡирҙәргә хәйер биреү аҡылһыҙлыҡ һәм ғәҙелһеҙлек, байҙарҙың килемдәрен ярлыларға өләшеү ҙә шулай уҡ. Хань Фэй һүҙҙәре буйынса, был тәләфселдәрҙе һәм ялҡауҙарҙы ҡәнәғәтләндереү өсөн хужалыҡсылдарҙы һәм тырыштарҙы  талауға тиң.

## Телдә сағылышы
Ҡытай телендә  «юйҙа уйнаған булып күренеү» () чэнъюйы тигән образлы һүҙ бар, ул эксперттар араһына ҡыҫтырылған бер белемһеҙ кешене йә тулы иҫәп өсөн яҡшы менән насарҙы бергә бутауҙы аңлата. Ул «Хань Фэй-цзы» трактатының «Эске фекерләүҙәрҙең беренсе өлөшө» () тигән бүлегенән килеп сыға. Риүәйәт буйынса, Һуғышыусы батшалыҡтар осоронда  юй тигән тынлы музыка ҡоралында уйнаусы 300 музыканттан торған оркестр йыя, улар араһына уйнай белмәгән, ә бары тик уйнаған булып ҡыланған Наньго тигән әфәнде лә эләгә:812:94—96.

«Хань Фэй-цзы» трактарының «Биш серек урын» () тигән бүлегенән  «ҡуян көтөп төпсөк артынан күҙәтеү» () тигән чэнъюй сыға, ул әүҙем тырышлыҡ һалмайынса уңышҡа тарырға теләүҙе, осраҡлы файҙа көтөүҙе аңлата. Ул Һуғышыусы батшалыҡ осорондағы Сун батшалығы крәҫтиәне тураһындағы тарихҡа нигеҙләнгән, был крәҫтиән төпсөккә бәрелеп үлгән ҡуянды күрә лә, ауыл хужалығы ҡоралдарын ситкә ҡуйып, ошондай тағы бер осраҡты көтә башлай:1257:189—191.

## Сығанаҡтар
* Хань Фэй в Британской энциклопедии
* Иванов А. И. Материалы по китайской философии. Школа Фа. Хань Фэй-цзы. СПб., 1912.
* Ксензов, П. В. Цитаты из Лао-Цзы в трактате «Хань Фэй-Цзы» и их соотношение с полными версиями «Дао-дэ цзина» // Вестник Московского университета: Сер.13:Востоковедение . — 07/2003 . — N3 . — С.95-102 .
* Корешкова Ю. О. Отражение культуры государственного управления Древнего Китая в трактате «Хань Фэй-Цзы» // В сборнике: Древо познания и дерево знания. Магистерские исследования Иркутск, 2015. С. 232—241.
* Burton Watson (1964). Han Fei Tzu: Basic Writings. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-08609-7.

## Иҫкәрмәләр