open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
А. А. Дуров музейы

**А. А. Дуров музейы** — цирк артистары династияһы Дуровтарҙың иң данлыҡлы вәкиле, билдле дерссировщик Анатолий Анатольевич Дуровҡа арналған цирк сәнғәте музейы.Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында урынлашҡан. Таганрог дәүләт әҙәбиәт һәм тарих-архитектура музей-ҡурсаулығы составына инә.

## Һүрәтләнеше
Анатолий Анатольевич Дуров 1926 йылда, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә билдәле дрессировщик булараҡ, ғаиләһе (ҡатыны, әсәһе, ике һеңлеһенең ғаиләһе) һәм хайуандары менән Таганрогҡа күсеп килә. Ҡалала ул ике: Шевченко урамындағы 107-се һәм 111-се йорттарҙы һатып ала. 1928 йылда артист Ижевскта фажиғәле һәләк була. Ғаиләһе Таганрогта тағы ла 12 йыл йәшәй.

1987 йылда йортта Анатолий Анатольевич Дуровҡа арналған экспозиция асыла. Музей урынлашҡан йорт модерн стилендә 1900 йылда төҙөлгән. Унда шулай уҡ традицион урыҫ стилен дә күрергә мөмкин. 1915 йылға тиклем йорт рухани Г. Ф. Поцелуевтыҡы була, һуңынан коллегия ассесоры (ултырышсыһы) А. И. Царенконың ҡатыны милкенә күсә, революция алдынан йотҡа О. Л. Мирошниченко — А. П. Чеховтың йәш сағындағы әхирәте Саша Селиванованың бер туған апаһы хужа була, ә 1920 йылда йорт дәүләткә күсерелә. Фасады ике өлөшкә бүленә һәм ябай ғына итеп биҙәлгән. Ингән ерҙән һул яҡтағы ҙур тәҙрәгә өҫ яҡтан арка формаһындағы кәрниз ҡуйылған. Ҡабырға яҡ тәҙрәләрҙә — үҙенсәлекле бағаналар эшләнгән. Кәрниз өҫтөндә бәләкәй тәҙрәле фронтон, ә уның артында, трапеция формаһындағы һырт, металл ҡыйыҡ мпенән ябылған. Бинаның икенсе өлөшө бәләкәйерәк, юлдан бер ни тиклем ихата эсенәрәк инеп тора, бер генә тәҙрәле. Йорт аҡ һәм ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән. Модерн һыҙаттарына эйә булһа ла, дәүмәле һәм мискә формаһындағы колонналар арҡаһында традицион урыҫ стилендә эшләнгән теремды хәтерләтә. 1988 йылда йорт реставрациялана.

Музей экспозицияһы хайуандарҙы дрессировкалау, сит илдәргә күп һанлы гастролдәр, данлыҡлы дрессировщиктың донъя кимәлендә танылыуы, уның уҡыусылары һәм юлан дауам итеүселәр тураһында һөйләй. «Арена» үҙәк залының уртаһында стилләштерелгән цирк аренаһы эшләнгән, унда Анатолий Дуровтың артистарының ҡарасҡылары ҡуйылған: уҡыусы торна, скрипкала уйнаусы маймыл, йырсы сиған романстарын йырлаусы тутыйғош һәм башҡалар. Был майҙансыҡ килеүселәр айырыуса ҡыҙыҡһыныу уята. Бер залда ХХ быуат башында гастролдәрҙә йөрөүсе артистың пассажир вагонындағы интерьеры һүрәтләнә, унда Анатолий Анатольевичтың шәхси әйберҙәре урын алған. «Кино» залында ХХ быуаттың 20-се йылдарында «Кабаре» аттракционында эшләнгән уникаль кино калрҙары күрһәтелә. Музейҙа экзотик хайуандарҙың һәм ҡоштарҙың (40-тан артыҡ) ҡарасҡыһы, Дуровтың сығыштарының цирк афишалары нөсхәләре: «Кенгуру-боксер», «Эт туйы», «Джаз-банд», «Төлкө менән әтәс», «Жокей эттәр» һәм башҡалар, хаттар, тәнҡитселәрҙең фекерҙәре, фотграфиялар, кинояҙмалар фрагменттары коллекцияһы һаҡлана. Быяла витриналарға Дуровтың ғаилыһенә бәйле документаль материалдар ҡуйылған. Нигеҙҙә, улар төрлө боронғо фоторәсемдәр.
Durovmuseum.jpg|Вагон-купе фрагменты
Durovmuseum2.jpg|Арена


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* А. П. Чехов исемендәге әҙәби музей

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Музей А. А. Дурова
* История Таганрогского государственного литературного и историко-архитектурного музея-заповедника
Самбек бейеклегендәге Дан мемориалы

**Самбек бейеклегендәге Дан мемориалы** — Ростов өлкәһенең Неклиновск районында, Самбек ҡасабаһынан алыҫ түгел, «Таганрог» маҡтаулы исеменә лайыҡ булған 130-сө һәм 416-сы уҡсылар дивизияһының яугирҙары хөрмәтенә ҡуйылған мемориаль комплекс.

## Һәйкәл
Комплекс авторҙары — Баҡы скульпторы Э. Шамилов һәм Ростов архитекторҙары В. И. һәм И. В. Григорҙар.

Һәйкәл бейеклектең иң юғары нөктәһенә, ауыл ситендә, ваҡыт емергән окоптар, пулемёт оялары, блиндаждао эргәһенә ҡуйыла.

Һәйкәл дағаға оҡшаш, уртанан өҙөлгән, ошо ерҙәрҙе дошмандан азат итеүсе ике уҡсылар дивизияһын кәүҙәләндергән ике бетон диуарҙан ғибәрәт. Ул -Ростов өлкәһе территорияһындағы иң ҙур һәйкәл.

## Тарихы
1980 йылдың 7 майында һәйкәлде асыуҙа Әзербайжан ССР-ы Компартия Үҙәк комитетының беренсе секретары Гейдар Әлиев етәкселегендә делегация ҡатнаша.

## «Самбек бейеклеге» Хәрби-тарихи музей комплексы
2014 йылда «Самбек бейеклеге» хәрби-тарихи музей комплексын эшләү буйынса пландар тураһында билдәле була. Ул Таганрог эргәһендә, Самбек ауылы районында яҡынса 5 мең гектар участканы биләйәсәк. Комплексҡа экспозиция-мемориаль зонанан (музей бинаһы, хәрби техниканы күрһәтеү майҙаны, һәләк булғанбатырҙар иҫтәлегенә мемориал, «Хәрби-ялан лагеры» интерактив майҙансығы), килеүселәрҙе ҡабул итеү һәм хеҙмәтләндереү (парковка майҙансығы, кассалар, туҡланыуҙы ойоштороу урындары һ. б.) зонаһынан тыш, административ-хужалыҡ өлөшө һәм күсмә галереяны үҙ эсенә алырға тейеш.

2015 йылдың 6 майына музей комплексы нигеҙенә беренсе таш һалыу тантанаһы планлаштырыла. «Һуғыштың һуңғы эҙе» йәмәғәт ойошмаһының эҙәрмәндәр отряды Игорь Третьяков етәкселегендә 2015 йылдың апрелендә буласаҡ төҙөлөш майҙанында Бөйөк Ватан һуғышы осоронан ҡалған 78 миллиметрлы 59 немец снаряды таба. Бер нисә көндән, «Самбек бейеклеге» хәрби-тарихи музей комплексы урынында шартлаусы предметтар табылыуға бәйле, сара билдәһеҙ ваҡытҡа күсерелә» тип иғлан ителә.

2015 йылдың 30 авгусында, Таганрогты азат итеү көнөндә, музей комплексы төҙөлөшө урынында музей ташы һалына.

Музей экспозицияһы туплау бурысы Таганрог музей-ҡурсаулығына йөкмәтелә. [//ru.wikipedia.org/wiki/2015_год 2015 йылдың] авгусында «Самбек бейеклеге» музейына ярҙам йөҙөнән Хәйриә фонды эшләй башлай.

## Сығанаҡтар
Йыһаншин

**Йыһаншин** — фамилия, Йыһанша исеменән яһалған, фарсы телендә йыһан хужаһы тигәнде аңлата.

* Йыһаншин Азат Надир улы (11 май 1971 йыл) — актёр, режиссёр. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге  йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1996).
* Йыһаншин Камил Фәрухша улы (1950), яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының (2004) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2012). 
* Йыһаншин Сабир Шәйәхмәт улы (1924—2018), партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, 1971—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы мәғариф министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент.
----

## Иҫкәрмәләр
Кальмиус

**Кальмиус**, **Калмөгөҙ** йәки **Мөгөҙ һыу** () — Украиналағы йылға. Донецк өлкәһенең аша көньяҡҡа табан аға. Азов диңгеҙене ҡоя. Оҙонлоғо — 209 километр. Бассейн майҙаны — 5070 км².

## Галерея


Spring of sourse of the River Kalmius.jpg|
kalmius Pavlopil2.JPG|
kalmius Pavlopil.JPG|
kalmius Pavlopil3.JPG|
Місце злиття Кальміуса і Кальчика 01.JPG|
Старий Азовстальський міст.JPG|
Місце злиття Кальміуса і Кальчика 03.JPG|



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Слюсарев А.А. Природа Донбаса. Научно-популярные очерки. Донецк, 1983.
* Лубянов И.П. Характеристика донной фауны рек северного побережья Азовского моря — Кальмиуса и Грузского Еланчика // Зоологический журнал, 1962, 41, вып. 4, с. 498—502.
* Отин Е.С. Происхождение названия реки Кальмиус // І-я областная научнотехническая конференция молодых ученых: Тез. докл. (Педагогическая секция). — Донецк, 1965. — С. 12-14. (Выдвигается гипотеза о гибридном (славяно-тюркском) характере гидронима Кальмиус).
* В.О. Пірко. Кальміус, Кармія // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наук. думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 44. — ISBN 978-966-00-0692-8.
* В.В. Дем'янов. Кальміус // Енциклопедія сучасної України : у 30 т. / ред. кол. І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ, Координаційне бюро енциклопедії сучасної України НАН України. — К., 2003­–2014. — ISBN 944-02-3354-X.
Һөнәрселәр синагогаһы

**Һөнәрселәр сиркәүе** — Дондағы Ростов ҡалаһы синагогаһы. 1901 йылда төҙөлгән, 1942 йылда янған.

## Тарих
Дондың түбәнге ағымында йәһүдтәр XIX быуаттың тәүге тиҫтәһендә күренә башлаған. 1836 йылда Дондағы Ростовта яҡынса 8100 кеше йәшәгән, шулар араһында 73 йәһүд булһа, 10 йылдан һуң улар 289 кеше булған. Йәһүд йәмғиәте уларҙың Көнбайыш Украинанан, Белоруссиянан һәм Литванан Рәсәйгә күсеп килеүе араһында барлыҡҡа килгән. Рәсәй империяһы ҡанундары буйынса йәһүдтәрҙең йәмғиәте йәһүд йорттарының һаны утыҙға тулһа, ғибәҙәт ҡылыу йорто , әгәр һикһәнгә етһә, сиркәү (синагога) төҙөргә хоҡуҡлы булған .

1891 йылда Дондағы Ростовта йәһүд һөнәрселәренең Хоҙайға табыныу йәмғите барлыҡҡа килгән. Үҙҙәренең дини ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн был йәмғиәт 1894—1901 йылдарҙа Ҡазан тыҡырығындағы бер ҡатлы 24-се һанлы (хәҙерге Гәзит тыҡырығындағы 28-се) Я. К. Башмакова вариҫтарының йортон ҡуртымға алып), ғибәҙәт ҡылғандар.

1894 йылда төҙөлөш подрядсыһы Абрам Моисеевич Геронимус Ростовта Почта урамы (хәҙер Станиславский урамы, 106-сы йорт) менән Ҡазан тыҡырығы (хәҙерге Гәзит тыҡырығы, 28-сейорт) киҫешкән урында утар һатып алған. 1901 йылда ул бында йәһүд һөнәрселәр йәмғиәте өсөн кирбестән ғибәҙәт ҡылыу йорто төҙөгән. Йорттоң үлсәме — 16,75 х 16,25 x 3,35. метр. Биналарҙың дөйөм майҙаны — яҡынса 323 кв. метр. Бина ике ҡатлы, ослайып торған ҡыйыҡлы итеп, готика стилендә һалынған. 1904 йылда А. М. Геронимус был йортто йәһүд һөнәрселәр йәмғиәтенә бүләк иткән. 1905 йылғы йәһүдтәр болаһы ваҡытында йорт янған. Ремонттан һуң йортта ғибәҙәт ҡылыуҙар дауам иткән. 1913 йылда Дон ғәскәре өлкәһенең дини эштәр буйынса Департаменты Һөнәрселәр йәмғиәтенә А. М. Геронимустан был дин йортон хәйергә алырға рөхсәт биргән.

Йорт граждандар һуғышы йылдарында снаряд төшөүҙән зыян күргән, шулай ҙа бирешмә, һаҡланып ҡалған. 1936 йылда был ғибәҙәтхана Дондағы Ростовта берҙән-бер эш итеүсе йәһүдтәр сиркәүе булған. 1942 йылдың июлендә йорт тулыһынса тиерлек янған, бары тик көнсығыштағы стенаһы ғына янмай ҡалған. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң йорт тергеҙелмәгән. Хәҙер уның урынында Добрыня аҙыҡ магазины тора.

Йорттоң бары тик революцияға тиклем төшөрөлгән фотографияһы ғына һаҡланып ҡалған.

## Дин башлыҡтары һәм дин ҡатнашты әһелдәре
1920 йылдарҙа Һөнәрселәр ғибәҙәт ҡылыу хәсидтәр йәмғиәтенең раввины Иошуа-Эшель Авраам Хаимович Земский булған. Төрлө ваҡытта йәһүд йәмғиәтенең рәйестәре — Я. М. Лельчук, Угольников, һ. б.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Главная хоральная синагога (Ростов-на-Дону)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Малаховский Е., Мовшович Е. Иудейские молитвенные дома и синагоги Ростова-на-Дону // Донской временник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 1993—2014
Таганрог Авиация техникаһы музейы

**Таганрог авиация техникаһы музейы** — Рәсәйҙең Көньяғында берҙән-бер авиация техникаһы музейы.

## Тарихы
Таганрог авиация техникаһы музейына 1995 йылдың мартында нигеҙ һалына. Ил хөкүмәте Европала ғәҙәти ҡораллы көстәрҙе сикләү тураһында килешеү төҙөгәс, хәрби авиация самолеттары һанын ҡыҫҡартыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

Таганрогта авиация техникаһын юҡ итеү базаһы төҙөлә. Уның баш инженеры подполковник Владимир Стоянов 4-се һауа армияһы командованиеһына һәр төр самолеттан, уларҙың двигателдәрен һәм борт системаларын алып, берәр дана һаҡлап ҡалыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Владимир Стояновтың идеяһы буйынса, һаҡланып ҡалған машиналарҙан Таганрогта авиация техникаһы музейы ойошторорға мөмкин була. 4-се һауа армияһы командиры Владимир Михайлов музей булдырыу идеяһын хуплай.

Музей һаҡлаусыһы Владимир Стоянов илдең төрлө майҙандарында ташланған авиатехниканың шәхси фотокаталогын алып бара. Эшлектән сығып ятҡан экземплярҙарҙы музейға алыу өсөн йылдар буйына рөхсәт юлларға, граждан һәм хәрби чиновниктар менән хатлашыу һәм уларҙан яуап көтөү оҙаҡҡа һуҙыла.

Музей менән танышырға килеүселәргә теләһә ҡайһы экспонаттың кабинаһында ултырырға, самолет штурвалын тотоп ҡарарға мөмкин. Бик йыш балалар өсөн экскурсиялар үткәрелә.

Музей һаҡлаусыһы ҡасан да булһа уның Ҡала авиация музейы статусын алыуына өмөтөн өҙмәй.

## Музей коллекцияһы

### Самолеттар
# Ан-2
# Бе-12
# Л-29
# Л-39
# МиГ-15 (УТИ МиГ-15)
# МиГ-19С
# МиГ-21БИС
# МиГ-23 МЛД
# МиГ-25 БМ
# Су-17 СМ
# Су-22 УМЗ
# Ту-154М (морон өлөшө)
# Як-38
2016 йылдың ноябрендә музейға УТИ МиГ-15-тең тергеҙелгән экземпляры тапшырыла. Уны реставрациялау менән Таганрогтың 325-се авиаремонт заводы шөғөлләнә. Элегрәк ул Ростовтың «Йәш осоусы» клубында була.

### Вертолеттар
* Ми-2

### Авиация ҡорамалдары
* Ватан авиация ҡоралдары коллекцияһы: пушкалар, авиабомбалар, ракеталар һәм б.
* Һигеҙ төр (улар араһында һирәк осраған Су-7Б һәм Бе-12) катапульта ултырғысы.
* Су-17М4 кабинаһы макеты
* Совет авиацияһы пилоттарының төрлө осоу йыһаздары һәм башҡа күп нәрмәләр.

## Музей адресы
* 347916, Таганрог, Циолковский ур., 42
* Тел: 8 (8634) 31-54-58

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
Башҡортостан Республикаһының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы

**[[Башҡортостан|Башҡортостан республикаһының]] геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы** — фәнни-ағартыу һәм уҡытыу-геология үҙәге.

## Тарихы
Башҡортостан республикаһының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы 1934 йылда Башҡорт геология разведкаһы тресты янында төҙөлдө. Музейҙы булдырыу маҡсаты — Башҡортостан республикаһы территорияһында табылған тау тоҡомдары, руда һәм минералдар өлгөләрен һаҡлау . 

1981 йылда музейға Өфө үҙәгендә Ленин урамы, 47-се йорт адресы буйынса бина бирелде.

1999 йылда музей геология һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу буйынса идаралағы янында Башҡортостан Республикаһының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы статусын алды.

## Музей фондтары
Хәҙерге ваҡытта музейҙа 3000 меңдән ашыу тау тоҡомдары, файҙалы ҡаҙылмалар, минералдар өлгөләре, фауна һәм флораның ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары күргәҙмәгә ҡуйылған.

Башҡорт Урал аръяғындағы баҡыр колчеданы һәм алтын сульфидлы рудалары өлгөләре, Суран ятҡылығы флюориттары, Малай Муйнаҡ һәм Яңы Троицк ятҡылыҡтарының йәшмәләре һәм ҡатламлы кварц өлгөләре, селлаитттың эре өлгөһө күргәҙмәгә ҡуйылған. 

Музей экспонаттары иҫәбендә — габбро тәбиғи таштарҙың төрҙәре, долериттар һәм мраморланған эзбисташ.

Музей экспонаттарының дөйөм һаны — 5,5 мең, музей майҙаны — яҡынса 300 кв . м.

Музейҙа 3 зал бар:
* төбәк һәм тарихи геология залы, бында докемрийҙың үрге тоҡомдары киҫелештәре, таулы Уралдың рифей тоҡомдары тәҡдим ителә;
* файҙалы ҡаҙылмалар залы;
* төҫлө таштар һәм минералдар залы. Бында Башҡортостан Республикаһында осрай торған декоратив таштарҙан төҙөлгән геология-структуралы карта ҡуйылған.
Музейҙы төҙөүҙә геологтар һәм ғалимдар Ф. Ф. Чебаевский, В. К. Яшнева, Р. Г. Орлова, Г. Ш. Жданов һ.б. ҙур өлөш индерҙеләр. Шулай уҡ музейға Башҡорт төбәк геология идаралығы начальнигы Латыш В. М., «Башкиргеология» ПГО-ның генераль директоры Попов В. М., Башҡортостан Республикаһы геология дәүләт комитеты рәйесе Мәһәҙиев Б. Д., Башҡортостан Республикаһы буйынса ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу идаралығы начальнигы Хәмитов Р. Ә., Башҡортостан Республикаһы экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу министры Шәйәхмәтов И. Ә. ярҙам иттеләр.

## Һылтанмалар
http://img-fotki.yandex.ru/get/9263/36256508.2f/0_73461_8dc8f468_orig

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте йорто (Таганрог)

** Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте йорто**— Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге ике ҡатлы йорт. Таганрогтың архитектура ҡомартҡыһы. Хәҙерге ваҡытта унда 2-cе ҡала поликлиникаһы урынлашҡан.

## Тарих
Был Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы 104-се йорт, элекке 90-сы һәм 92-се йорттарҙы тоташтырып эшләнгән. Бина ХIХ быуаттың икенсе яртыһында грек коммерсанты Алексопуло аҡсаһына төҙөлгән.

1817—1837 йылдарҙа сауҙагәр Захаровтың милке булһа, 1937—1887 йылдарҙа шулай уҡ саүҙагәр Аделаиде Алексопуло хужа була, 1890—1898 йылдарҙа Мальтиада Алексопулоға ҡала. Унан йортто Эпоминонд Алафузов һатып алған.

1880 йылдарҙа бында 5-се запастағы артиллерия бригадаһының лазареты урынлаша.

Йорт хужаһы Э. Н. Алафузов 1902 йылда йортто Таганрог Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенә амбулаторияға һәм дауаханаға бүләк итә. Ул бының өсөн 2-се дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә. Дауахананы 1904 йылдың 14 майында изгеләндергәндәр.

Эпоминонд Алафузов Таганрог Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенә нигеҙ һала. Йәмғиәттең тәүге ағзалары — Азов банкы рәйесе Теодор Геймандың, Дон алпауыты Марковтың ҡатындары.артиллерия офицеры Городецкая-Краснощекова, присяжный поверенный ҡатыны Анна Бесчинская һәм Павел Филевский. Баш табибы Владимир Шимановский була.

XX быуаттың 20-cе йылдарында бинала беренсе үҙәк поликлиникаһы упынлаша. Һуңыраҡ бинаның төньяҡ-көнсығыш фасадында төкәтмә яңы корпус төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң көньяҡ-көнсығыш фасадҡа кирбес төкәтмә өҫтәлә.

XX быуаттың икенсе яртыһында бинала 3-cө ҡала дауаханаһының бүлексәһе эшләй, ул 2003 йылда һаулыҡ һаҡлау муниципаль "2-се ҡала поликлиникаһы " учреждениеһына әүерелә.

Хәҙерге ваҡытта йорт Таганрог ҡалаһы архитектура ҡомартҡылары реестрына индерелгән.

## Архитектура үҙенсәлектәре
«Ҡыҙыл Тәре» йәмғиәтенең ике ҡатлы йорто кирбестән классицизм стилендә төҙөлгән. Фасадтан алға сығып торған өсмөйөшлө фронтонлы портикты дорик колонналар күтәреп торалар. Бинаның кәрнизе дентикулалар менән биҙәлгән. Өй алдында колонналы көмбәҙле ҡапҡа. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң йорттоң алды өлөшләтә яңынан һалынған, уның ике яғына төкәтмә эшләнгән. Хәҙер, йортҡа өҫтән ҡараһаң, ул һаплы сүкешкә оҡшап тора.

ХХ быуат башында бинаға ҙур балконлы 2 ҡатлы кирбес йорт терәтеп һалғандар.

## Бинаның арҙаҡлы хужалары
Ҡаланың почётлы гражданы Мальтиад Алексопуло.

## Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта йорт ремонтланған, тышҡы яҡтан ҡыҙыл буяу менән булған, колонналары — аҡ буяулы, йорт ҡапҡаһы һүтелгән, ишек алдындағы йорт төҙөлөп бөткән.

## Әҙәбиәте
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0
* *Гаврюшкин О. П.* По старой Греческой… — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с.

## Һылтанмалар
* Историческая справка о здании городской поликлиники № 2 
* Памятники архитектуры Таганрога на старых открытках и фотографиях
* МБУЗ «Городская поликлиника № 2» г. Таганрог
Костиндың май һығыу заводы

**Костиндың май һығыу заводы** — XIX быуат аҙағы-XX быуат башында Дондағы Ростов ҡалаһында Суворов урамы, 25 адресы буйынса урынлашҡан предприятие. Завод сауҙагәр Ефим Яковлевич Костиндың милке була.

## Тарихы
XIX быуат аҙағы-XX быуат башында Суворов урамындағы 25-се йорттоң адресы икенсе була — Кесе Баҡса урамы, 33. Уның билдәле булған беренсе эйәһе сауҙагәр Пахомов була. 1880-се йылдарҙа был бинаны сауҙагәр Костин арендалай һәм 1887 йылда унда кондитер фабрикаһы аса. 1895 йылда ул ҡала думаһына үҙе ҡуртымға алған бинала пар менән май һығыу заводы асырға рөхсәт һорап мөрәжәғәт итә. 1897 йылдың ноябрендә уның һорауы предприятиенең әйләнә-тирәләге мөхиткә зарары минималь булырға тейеш тигән шарт менән ҡәнәғәтләндерелә. 1912 йылдың декабрендә «Приазовский край» гәзитенең битендә заводтың эшләй башлауы тураһында мәғлүмәт баҫылып сыға. Был мәҡәләлә май һығыу заводының эше барыбер әйләнә-тирәләге мөхиткә тиҫкәре тәьҫир яһай тигән белдереү була. Был махсус комиссияның тикшеренеү эше үткәреүенә сәбәп була. Комиссия предприятие ҡулланған технология һәм ысулдар ҡаланы бысрата тигән һығымтаға килә.

Заводтың хужаһы Костин булһа ла, өй Пахомовтарҙың вариҫтарының милке була. Аҙағыраҡ Пахомовтар йортто Костиндарҙың ғаиләһенә һата. Сауҙагәр Костиндың ҡатыны Домна Ивановна, ул көнбағыш майы етештергән предприятиегә ире менән милектәш була. Заводтың штаты 23 кешенән тора. Етәксеһе сауҙагәрҙең улы Степан Ефимович Костин. Предприятиенең етештергән тауары ҡалала халыҡтың ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә. Беренсе бөтә донъя һуғышы йылдарында Костиндың заводы майҙы башҡа етештереүселәрҙән күпкә кәмерәк хаҡ менән һата. Билдәле бер шарттарҙа ул ваҡытлыса монополист булып китә һәм һатыуға шарттар ҡуя — Ростов гражданины икәнен раҫлаусы документы булмаһа, майҙы 800 граммдан артыҡ бирмәҫкә. Етештереү эшмәкәрлегенән тыш, Ефим Костин ҡала думаһының гласныйы була, был вазифаға уны ҡабат-ҡабат һайлайҙар. Сауҙагәр Костиндың милкендә шулай уҡ Иҫке баҙарҙа карамелдәр һәм керәндилдәр менән һатыу иткән кибет, һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған табыш йорто була.

1917 йылдан һуң Свирскийҙәрҙең милке булып китә, аҙаҡ предприятие национализациялана һәм 8-се һанлы май һығыу заводы тип йөрөтөлә. Уны «Донснабторг» Дон пайсылар ширҡәте арендалай. Завод XX быуаттың икенсе яртыһына тиклем эшләй. XXI быуатта был йортта ҡунаҡхана урынлашҡан.

## Һүрәтләү
Йорттоң үҙенсәлекле фасады һаҡланмаған. Ҡайһы бер элементтары ғына тороп ҡалған, айырып әйткәндә, икенсе ҡаттағы тәҙрә уйымдары.

## Иҫкәрмәләр
«Ростовты азат итеүселәргә» стелаһы

**«Дондағы Ростовты немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеүсе яугирҙарға» һәйкәл-стелаһы** — ҡаланы немец ғәскәрҙәренән азат итеүҙең 40 йыллығы хөрмәтенә Дондағы Ростовтың үҙәк майҙанына ҡуйыла. 1983 йылдың 8 майында тантаналы асыла.

## Тарихы
Ростовта азат итеүсе яугирҙарға һәйкәл ҡуйыу ҡарары 1943 йылда, ҡала азат ителеү менән халыҡтың Театр майҙанындағы йыйылышында ҡабул ителә. Һәйкәл һәм уның эргәһендәге сквер проекты әллә күпмеүҙгәртеп эшләнелә, әммә ҡала бюджетында барыбер аҡса табылмай. Проект «туңдырыла», ләкин 1980 йылдарҙа был мәсьәлә ҡабат күтәрелә. Был юлы архитекторҙар И. М. Рукавишников, А. Н. Филиппова, Н. Н. Миловидовтарҙың 1980 йылда тамамланған проекты еңеп сыға.

## Төҙөлөшө
Һәйкәл проекты ул ваҡыт өсөн бик ҡатмарлы була. Эшләүселәр конструкциияға, материалдар етмәүгә һәм төҙөлөш ҡатмарлыҡтарына бәйле проблемалар менән осраша. Бөтә мәсьәләләр ҙә проектты эшләүселәрҙең фиҙакәрлеге һәм хөкүмәттәге бөйлнештәре аша хәл ителә.

Күп эксперттарҙың фекеренсә, Ростовта бындай масштабтағы һәйкәлдәр бер ваҡытта ла төҙөлмәгән.

2015 йылдың сентябрендә Дондағы Ростовтың иң билдәле һәйкәлдәре, шул иҫәптән, «Ростовты азат итеүселәргә» һәйкәл-стелаһы ла төнгө яҡтыртыу сығанаҡтары менән йыһазландырыла.

## Һүрәтләнеше
Карап моронона оҡшаған 100 тонналыҡ стела 72 метрлыҡ бейеклеккә ынтыла. Дона яғынан уны ҡанатлы еңеү аллаһы Ника (совет осоронда уны Ватан-Әсә тип раҫлайҙар) биҙәй, яғынан Театр майҙаны яғынан — I дәрәжә Ватан һуғышы орденының макеты.
File:Стела2.JPG|Стелалағы Ника
File:Ника на стеле.JPG|Никаның ҡабырғанан күренеше
File:Стела вид со стороны Театральной площади.JPG|Стелала Ватан һуғышы ордены 
Стела итәгендә һыу һәм мәңгелек ут менән табаҡ тора, нигеҙен туфтан эшләнгән рельеф урата, унда «Фронт», «Тыл», «Тыныслыҡ» темалары сағылдырылған. Рельеф, үҙ сиратында, контурҙы кәүҙәләндерә. Уның эсенә 12 ҡыңғырауҙан торған ҡыңғыраулыҡ ҡуйылған. Архитекторҙың идеяһы буйынса, мемориалда бейеклек, һыу, ут, яҡтылыҡ һәм тауыш йәнәш килә.
File:Стела - фрагмент 2.JPG|Туфтан рельефтың алдан күренеше
File:Стела - фрагмент.JPG|Туфтан рельефтың ҡабырғанан күренеше
File:Стела - фрагмент 1.JPG|Туфтан рельефтың алдан күренеше


## Иҫкәрмәләр
Зәкиев Арутюн Христофорович

**Зәкиев Арутюн Христофорович** (*Арутюн Хачатурович Закян*, 24 март 1874 йыл — 1945 йыл) — рус архитекторы; Дондағы Ростов ҡалаһы архитекторы.

## Биографияһы
Арутюн Христофорович Зәкиев 1874 йылдың 24 мартында Дондағы Нахичевань ҡалаһында ете ул һәм ике ҡәҙ тәрбиәләгән Хачатур Акопович һәм Сирануш Кикоровнаның мещандар ғаиләһендә тыуа.

1894 йылда Дондағы Ростовта Петровск реаль училищеһын тамамлай. 1895 йылда рус император армияһына хәрби хеҙмәткә алына. Хеҙмәт иткәндән һуң, 1898 йылда Рига политехник институтына уҡырға инә. 1899 йылдың мартында студенттар араһындағы сыуалыштар арҡаһында бөтә студенттарҙы ла уҡыуҙан ҡыуалар. Тик 1905 йылда ғына Зәкиев уҡыуын дауам итә. Институтты 1908 йылда тамамлай — 28 майҙа уға «һәр төрлө төҙөлөш эштәре алып барыу һәм төрлө биналарҙың һәм ҡоролмаларҙың проектың төҙөү хоҡуғы менән» инженер-архитектор исеме бирелә.

1910 йылда, Дондағы Ростовҡа әйләнеп ҡайтҡас, ошо ҡалала эшләй. Октябрь революцияһына тиклем торлаҡ йорттар проектлай. Донда Совет власы урынлашҡас, хәрби элемтә идаралығында граждандар төҙөлөшө буйынса техник вазифаһында эшләй. Ростов һәм Нахичевань ҡалаларын үҫтереү планын эшләүсе комиссияның рәйесе, граждандар һуғышы ваҡытында емерелгән биналарҙы тергеҙеү буйынса комиссия рәйесе, биналарҙы капиталь ремонтлау буйынса комиссияның рәйесе була.

1928 йылда Арутюн Христофорович Ереван ҡалаһына күсә, унда баш архитектор Таманян Александр Оганесович менән бергә эшләй. Ереванда Горстройконтроль рәйесе (1930-сы йылдар) вазифаһын башҡара. Ереван политехник институтын ойоштороусыларҙың береһе булып тора. 1930–1945 йылдарҙа был институттың төҙөлөш факультеты деканы булып эшләй.

1945 йылда вафат була.

## Хеҙмәттәре

А. Х. Зәкиевтың Дондағы Ростовтағы эштәре араһында билдәлеләре:
* Аладжалов йорто
* Ирҙәр гимназияһы уҡытыусыһы В. Антоновтың йорто
* Приказчиктар клубы (1920 йылдан — совет сауҙа хеҙмәткәрҙәренең)
* «Палас» ҡунаҡханаһы
* Попов исемендәге хеҙмәт һөйөүселәр йорто
* Ахчиевтарҙың табыш йорто (пр. Ворошилов проспекты, 35)
* М. В. Ширмандың табыш йорто (Ворошилов проспекты һәм Суворов урамы мөйөшө)
* Ирҙәр реаль училищеһы
* Берберованың ҡыҙҙар гимназияһы
* Уҡытыусылар коллегияһының реаль училищеһы (Тургенев урамы, 49)
* Металлистар союзының үҙәк клубы
* Фабрика-завод май-һабын ҡайнатыу комбинаты
* «Мыловар» һабын ҡайнатыу заводы

## Әҙәбиәт
* Донская Армения. Вып.1. Ростов-на-Дону, 2007, ISBN 5 901377-18-4.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография на сайте Энциклопедии фонда «Хайазг»
* 140 лет А. Х. Закиеву
* О вкладе донских армян в армянскую, российскую и региональную донскую субкультуру
Кәримов Илгиз Мостафа улы

**Кәримов Илгиз Мостафа улы** (10 ғинуар 1942 йыл — 14 март 2019 йыл) — тәржемәсе, журналист. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең улы.

## Биографияһы
Илгиз Мостафа улы Кәримов 1942 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының  Келәш ауылында тыуған.
 
1967 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған. 1977 йылға саҡлы (өҙөклөк менән) РСФСР Яҙыусылар союзының Мәскәүҙә сыҡҡан «Литературная Россия» гәзитендә эшләй, шул иҫәптән 1974 йылдан — бүлек мөдире.

1972 йылдан — СССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты хеҙмәткәре.

1973 йылдан «Молодой коммунист» журналында бүлек мөдире.

1997—2005 йылдарҙа «Оракул» журналы хеҙмәткәре.

Илгиз Кәримов ауырығандан һуң 2019 йылдың 14 мартында Мәскәү ҡалаһында вафат була. 2019 йылдың 17 мартында Мәскәү өлкәһе Мытищи ҡалаһының Волков зыяратында ерләнгән .

## Тәржемә ижады
* 1977 йылда Мостай Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ», 1989 йылда «Ауыл адвокаттары», 2004 йылда «Ғүмер миҙгелдәре» әҫәрҙәрен тәржемә иткән.
* 1987 Афзал Таһировтың «Буранлы көндәр» китабына ингән повестарын һәм хикәйәләрен руссаға әйләндерә.
* 1988 йылда Әхиәр Хәкимдең «Думбыра сыңы» романын тәржемәләй.
* Шулай уҡ балҡар, татар, сыуаш һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар яҙыусыларының әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итә.

## Ғаиләһе
Халыҡ шағиры Мостай Кәримдең улы.

* Ҡатыны — Нәзифә Харис ҡыҙы Кәримова 
* Улы — Нияз Илгиз улы Кәримов
* Ҡыҙы — Айгөл Илгиз ҡыҙы Кәримова

## Хәтер
* 2019 йылдың 23 апрелендә Өфөлә Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында Илгиз Кәримовтың Хәтер кисәһе уҙҙы. Был көндө Мостай Кәримдең «Йәләлетдин атай» китабы буйынса спектакль күрһәтелде. Инсценировка авторы — Илгиз Кәримов. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Аҙау яны ҡаласығы

** Аҙау яны ҡаласығы** — Ростов өлкәһендәге Аҙау ҡалаһының көнбайыш ситендә урынлашҡан археология ҡомартҡыһы.

## Тарихы
Аҙау яны ҡаласығын тикшеренеүселәр беҙҙең эраға тиклем I быуатта барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. Ул яҡынса беҙҙең эраның III йөҙ йыллығына тиклем йәшәгән. Ҡаласыҡтың территорияһы ур менән уратып алынған, урҙан торлаҡҡа тиклем алыҫлыҡ бик бәләкәй. Торлаҡтарҙы йоморайтылған мөйөшлө квадрат формаһында эшләгәндәр. Торлаҡтың төп характеристикаһы: балсыҡ иҙән һәм стеналары ҡамыштан, стенаның бейеклеге 2,5 метр. Өйҙәр араһында киңлеге 1 метр тәшкил иткән тар ғына үтеү юлы эшләнгән. Өйҙәр алдынан оҙонлоғо яҡынса 5 метр булған урам үтә. Урамға өйҙәр арт яғы менән боролғандар. Өйҙәр алдында төрлө тәғәйенләнештәге соҡорҙар ҡаҙылған: уларҙа иген культуралары һаҡлағандар, баҙ эшләгәндәр йәки ҡый һаҡлау өсөн ҡулланылған булыуы мөмкин. Ҡаласыҡ ур менән уратып алынған һәм түбәнге һәм үрге өлөшкә бүленгән бер бөтөн меоттар ауылы. Төп ҡаралтыларҙан көнсығышта нығытылмаған ҡаласыҡ майҙаны урынлашҡан.

Аҙау яны ҡаласығы 1911 йылдан алып билдәле. 1960—1970 йылдарҙа ҡаҙыу эштәре алып барыла. Археологик эштәр менән И. С. Каменецкий етәкселек итә. Ҡаласыҡтың нығытылған территорияһы 3300 квадрат метр тәшкил итә. Аҙау яны ҡаласығында археологтар һайғау, балсыҡ менән һыларға кәрәк булған ҡамыш ҡулланып төҙөлгән төҙөлөш ҡалдыҡтары таба. Табылған ҡалдыҡтар береһе икенсеһе менән йәнәш урынлашҡан һәм үҙенсәлекле ансамбль төҙөйҙәр. Ҡаҙыу эштәренең һөҙөмтәһе буйынса 1976 йылда университеттарҙың береһенең студенттарынан реставрация төркөмө 1: 2 масштабында бәләкәй өйҙө яңыртып эшләй. Реконструкция ваҡытында бөтә төҙөлөш элементтары: көмбәҙле мейес, усаҡ һәм мейес һикеһе һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр
Һыулы (утрау)

**Водный** — Маныч-Гудило тоҙло күл уртаһында урынлашҡан утрау, Ростов өлкәһе.

## География
Утрау ярым ай формаһында. Үлсәмдәре: оҙонлоғо 12 километр һәм киңлеге 4 километр, кеше йәшәмәй. Утрауҙа «Ростовский» дала ҡурсаулығы эшселәре төҙөгән ҙур булмаған кирбес бина, ҡом менән тулған артезиан ҡоҙоғо һәм металл һыу эсергес конструкция бар. Утрауҙа ҡыуаҡлыҡ һәм ағас үҫемлектәр юҡ, тик тәпәш ҡанүлән, әрем һәм бүтәгә генә үҫә. Бөтә утрау буйлап аттың һөйәктәре һәм баш һөйәктәре туҙып ята.

Водный утрауы тик 1948 йылда барлыҡҡа килгән. 1936 йылда хөкүмәт ҡарары буйынса «бәхет йылғаһы» төҙөлөшө башланып китә. Кубань һәм Егорлык йылғаларын тоташтырырға тейеш булған Невинномысск каналын төҙөү өсөн халыҡты төҙөлөшкә ҡушылырға саҡырған агитация материалдарында был каналды шулай атайҙар. 12 йылдан проектты тормошҡа ашырғандан һуң, һыу баҫыуҙарҙың ҙур территорияһын баҫып, күрше эргә-тирәгә йәйелә. Ер өҫтөндә тик ике утрау ғына тороп ҡала, Һыулы -иң ҙуры. Утрау 1954 йылда, был ерҙәрҙең ҡоро климатын бер аҙ йомшартыу маҡсатында, күрше Пролетар һыуһаҡлағысынан һыу ебәргәс утрау барлыҡҡа килгән тигән версия бар.

## Фауна

Аттарҙың ҡалдыҡтары утрауҙа Батый хан осоронда уҡ барлыҡҡа килгән тигән легенда бар. Йәнәһе Батый хан талап алған байлығын Көнбайыш Маныч йылғаһы үҙәнендә урынлаштырған, ә иң ҡиммәтле хазиналарын утрауҙа ергә күмгән һәм аттарҙы һаҡҡа ҡуйған. Икенсе юрау буйынса, был аттар Ҡыҙыл Армия сигенгән ваҡытта ҡалдырған хайуандарҙан таралған. Ҡыҙыл Армия башлыса, көслө һәм талымһыҙ булғанға күрә, аттарҙың Дон тоҡомон ҡулланған. Әммә, был ике тарих та уйҙырма булып тора.

Шаһиттарҙың күрһәтеүе буйынса, һыу шул тиклем көтмәгәндә килә, төп көтөүҙән ике йөҙләп һарыҡты һәм тиҫтәләгән атты айыра. Башта көтөүселәр һарыҡтарҙы кәмәләрҙә алып сығырға уйлайҙар. Ләкин аҙаҡ ҡалған мал артынан һуңғараҡ, һыу боҙ менән ҡапланғас килергә булалар. Ләкин һарыҡтарҙан айырмалы рәүештә аттар ныҡ ҡырағайланалар.

1950-се йылдарҙа совхоз утрауҙы көтөүлек итеп ҡулланырға ҡарар итә. Биш мең һарыҡ һәм ике тиҫтә ат утрауҙа яҙҙан көҙгә тиклем булалар, бүреләр уларға тейә алмайҙар, аҙыҡ өсөн түләргә кәрәкмәй. Малды күсереү өсөн борам менән аша сығыуҙы ойошторалар, борам малдарҙы көн һайын ике тапҡыр сығара. Ләкин һуңғараҡ проблема килеп тыуа: һыу әйләнеше режимына ҡыҫылыу арҡаһында һыуҙың тоҙлолоғо тиҙ арта башлай. Урындағы халыҡтың күрһәтеүе буйынса, 1950-се йылдар уртаһына ул эсәр һыу сифатын юғалта. Һөҙөмтәлә совхоз малды эсереү өсөн үҙенән-үҙе урғылып торған артезиан ҡоҙоғо ҡаҙа.

Водный утрауында 1980-се йылдар аҙағында малдарҙы көтөүҙән туҡтайҙар. Шул ваҡыттан алып унда тик аттар ғына ҡала. Сөсө һыулы скважиналарҙы ваҡыт үтеү менән сүп-сар баҫа, борам эшләмәй башлай. Шул саҡ властар иҫке шифахана урынында мең урынлыҡ ҙур ҡымыҙ менән дауалау шифаханаһы ойошторорға ҡарар итәләр. Бының өсөн аттарҙы утрауҙан алырға маташалар. Ләкин аттар ныҡ ҡырағайланалар, уларҙы күсереү килеп сыҡмай. Һөҙөмтәлә шифахана төҙөүҙән дә баш тарталар.

## Иҫкәрмәләр
Николай Чудотворец сиркәүе (Обливская)

**Николай Чудотворец сиркәүе (Церковь Николая Чудотворца) ** — Обливская станицаһындағы Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүенең Шахты һәм Миллерово епархияһы Чернышевский мәнфәғәтенә ҡараған православие сиркәүе. Төбәк әһәмиәтендәге ХХ быуат башы архитектура ҡомартҡыһы реестрына индерелгән.

Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Обливский районы, Обливская станицаһы, Ленин урамы, 70А.

## Тарих
Изге Никольский мәхәлләһе XIX быуат уртаһында Ростов өлкәһе Обливский районының Обливская станицаһында ағас сиркәү төҙөлгәс барлыҡҡа килгән. Рухани Стратоник Яковлев һәм казак Павел Телегин үҙ ваҡытында сиркәүҙең тасуирламаһын төҙөп ҡалдырғандар. Сиркәү алтын менән ялатылған өс көмбәҙле, йәшел буяуға буялған тимер башлы, ҡыңғырау манаралы, көмбәҙҙәре башына алтын тәреләр ҡуйылған ағас йорттан ғибәрәт булған.

1869 йылда ғибәҙәтханала 33 кешене уҡытырлыҡ училище, 70 уҡыусыны уҡытырлыҡ сиркәү-мәхәллә мәктәбе эшләгән, иҫәпләүҙәр (метрика) китабы булған.

XX быуат башында Обливскийҙа 500- гә яҡын йорт булған һәм уларҙа яҡынса 5000 казак йәшәгән. Мәхәллә үҫешкәнлектән, яңы сиркәү талап ителгән. 1915 йылда таш сиркәү һалынған, уның майҙаны 228 кв. метр тәшкил иткән. Сиркәү урындағы сауҙагәрҙәр һәм мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән. Яңы сиркәү ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән, стеналары төрлө һүрәттәр менән биҙәлгән. Сиркәүҙе төҙөү өсөн 50000 һум аҡса киткән. Сиркәү китапханаһында 145 том китап булған.

Совет власы йылдарында сиркәү ике тапҡыр ябылған, уны талағандар һәм өлөшләтә ҡыйратҡандар. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1942 йылда, сиркәү яңынан асылған. 1960-сы йылдарҙа был йортта спорт залы, мебель склады эшләгән.

1989 йылда, халыҡ һорауы буйынса, дини эштәр Советының 1989 йылдың 24 майындағы ҡарары буйынса ғибәҙәтхана йортон бушлай һәм срокһыҙ файҙаланыуға Урыҫ Православие Сиркәүенә тапшырғандар. Сиркәү янында 2600 кв. метр ер биләмәһе булған. Обливский район башҡарма комитетының 1989 йылдың 7 июнь ҡарары менән был ер ҙә мәхәллә файҙаланыуына тапшырылған.

Хәҙерге ваҡытта сиркәүҙә даими рәүештә ғибәҙәт ҡылалар. 2001 йылдан алып бында Йәкшәмбе мәктәбе эшләп килә. Ғибәҙәтхана ХХ быуат башындағы архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Ул төбәк әһәмиәтендәге ҡомартҡылар реестрына индерелгән.

## Дин әһелдәре
Никольский сиркәүенең өлкән руханийы — протоиерей Александр Игоревич Брагин

## Һылтанмалар
* Церковь Николая Чудотворца 
* Приход свт.  Николая Чудотворца, ст.  Обливская .
* Обливская. Церковь Николая Чудотворца.
* Церковь Николая Чудотворца
Александр Невский ғибәҙәтханаһы (Ҡыҙыл Сулин)

**Александр  Невский ғибәҙәтханаһы ** — Ҡыҙыл Сулин ҡалаһындағы православие сиркәүе, ул Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүенең Шахты һәм Миллерово епархияһы, Сулин мәнфәғәтенә ҡарай.

Адресы: Ростов өлкәһе, Красносулинский районы,  Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы, Беренсе Май  урамы, 3 ( 4-се мәктәп территорияһы). 

## Тарих
Сулин заводы ауылы һәм уның янындағы утарҙарҙың мәхәллә кешеләре рухи ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында Дон һәм Новочеркасск Архиепоскобына Сулинда ғибәҙәтхана төҙөүҙө һорап мөрәжәғәт иткән. Был хатҡа суйын ҡойоу һәм тимер эшләү заводының идара итеүсеһе Петр Пастухов эшләгән һыҙымды ла һалғандар. Хатта: «Заводтағы халыҡтың 5000 кешенән артыуы һәм яҡын-тирәлә ғибәҙәтханаларҙың булмауы сәбәпле, ауылда ғибәҙәтхана төҙөү мотлаҡ»,- тип яҙғандар.

Ул саҡта суйын ҡойоу һәм тимер эшләү заводы хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Ростов һәм Волгоград өлкәләренең территорияһын биләгән Дон Ғәскәре өлкәһендә урынлашҡан булған. Сулин металлургия заводының хужаһы, тыумыштан Почетлы гражданы Николай Петрович Пастухов, завод янындағы Дон Ғәскәренә ҡараған ике ер участкаһында, 1989 йылдың 17 авгусында хакимиәт менән контракт төҙөп, үҙ аҡсаһына сиркәү төҙөргә ҡарар итә. Ерҙе арендалау срогы сыҡҡас, унда төҙөлгән ғибәҙәтхана Дон Ғәскәренә бирелергә тейеш булған. 1898 йылда таш сиркәү төҙөүҙе ДонРухи Консисторияһы хуплай. Сиркәүҙең төҙөлөш планына Епархияның архитекторы ҡул ҡуйған һәм төҙөлөштөң барышын күҙәтеп барған.

Таш сиркәүҙе төҙөү 1900 йылда уны изеләндергәнсе дауам иткән. Александр Невский ғибәҙәтханаһының һыйҙырылышы 1000 кеше тәшкил иткән. Сиркәүҙе төҙөү, клирҙы материаль яҡтан ҡарау Н. П. Пастухов иҫәбендә булған.

Ғибәҙәтхана янындағы хужалыҡ ҡоролмалары хәҙерге ваҡытта һаҡланып ҡалған. Сиркәү янында сиркәү-мәхәллә мәктәбе эшләгән. Унда ата-әсәләре Николай Пастуховтың заводында эшләгән кешеләрҙең балалары уҡыған. Уларҙы Александр Невский ғибәҙәтханаһының руханийҙары уҡытҡан. 

Сиркәү 1900—1931 йылдарҙа эшләгән. Унда үҙ ваҡытында (1912 йылдар тирәһендә) Иоанн Александров һәм Савва Поляковтар эшләгән. Сиркәүҙә дини хеҙмәтләндереү 1917 йылдан һуң ХХ быуаттың 20-се йылдарына тиклем дауам иткән. Һуңынан сиркәүҙе япҡандар. Бина ваҡыт үтеү менән иҫкергән һәм өлөшләтә емерелгән. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында сиркәүгә бомба төшөп шартлаған. Станица совет һалдаттары тарафынан азат ителгәс, ғибәҙәтхананы талағандар һәм оҙаҡламай һүткәндәр. 

Хәҙерге ваҡытта боронғо ғибәҙәтхананан ҡалған ҡоролмалар Ҡыҙыл Сулин ҡалаһының 4-се һанлы мәктәбе территорияһында торалар. Ҡалала Изге ышаныслы кенәз Александр Невский хөрмәтенә ваҡытлыса ғибәҙәтханала православныйҙарҙың мәхәлләһе асылған, унда Йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Мәхәллә ғибәҙәтхананы тергеҙеү эштәре алып бара.

## Дин әһелдәре
Ҡыҙыл Сулиндағы Александр-Невский  ғибәҙәтханаһының өлкән руханийы — иерей Виктор Литвинов.

## Һылтанмалар
* Александро-Невский храм 
* Александро-Невский храм
* г. Красный Сулин, Александро-Невский храм

## Иҫкәрмәләр
Ростов телебашняһы

**Ростов телебашняһы** — Дондағы Ростовтың Тимер юлы районында, Баррикадная урамында урынлашҡан 3803 KM проектындағы типик телевизион һәм радио тапшырыуҙары башняһы. Бейеклеге 195 метр. Ул Батайск, Азов, Аҡсай кеүек ҙур ҡалаларҙы ла индереп, халҡы 2,2 миллион булған Ростов агломерацияһының (Новочеркассктан башҡа) ҙур өлөшөндә передатчиктары урынлашҡан һәм ул ошо территорияны хеҙмәтләндерә.

## Тарихы
Ростов өлкәһе территорияһында телетапшырыуҙар дәүере бейеклеге 195 метр булған Ростов телебашняһын төҙөүҙән башлана. Уның проектын Мәскәү ҡорос конструкциялар институты эшләй. Сафҡа индереү буйынса эш ике йыл дауамында алы барыла һәм 1958 йылдың 29 апрелендә тамамлана. Һынау тапшырыуҙары икенсе көндө — 30 апрелдә үк башлана. 1969 йылдан төҫлө телетапшырыуҙар тормошҡа ашырыла. 1992 йылда башняла янғын сыға, һөҙөмтәлә бер нисә кабель һәм трансформатор яна. Фажиғә телетапшырыуҙарҙы эфирға сығарыуҙы 12 сәғәткә туҡтата.

## Хәҙерге торошо
Рәшәткә селтәренән металл конструкция дүрт бетон нигеҙҙә тора. Башня секциялары аралаштырып ҡыҙыл һәм аҡ төҫкә буятыла. Ҡараңғы ваҡытта ҡоролма лазер светоидтары ярҙамында яҡтыртыла. Башняның сағыу булып яҡтырыуы уның флуоресцент буяу менән ҡапланыуына бәйле. 2000 йылда уҡ журналистар телебашня ашығыс ремонт талап итә, тип яҙа. Уның үҙәгенән тайпылышы норманан биш тапҡырға артып китә.

## Альтернативалар. Пенташпиль
1998 йылда Дондағы Ростовтың ҡала төҙөлөшө советы Ростов кешеһе Сергей Кивенконың «Пенташпиль» тип аталған яңы телебашня проектын хуплай. «Пенташпиль» — 315 метрлыҡ, матур итеп бөгөлгән селтәрле башня таяуы. Төҙөлөш өсөн элекке «Нижнегниловский» аэродромында участка бүленә. Ә инде 1999 йылдың мартында ҡала инженер советы Кивенконың проектын яба.
2002 йылда Сергей Кивенконың «Пенташпиль» проекты икенсе һулыш ала — автор башня эргәһендә күп функциялы «Пенташпиль-комплексын» булдыра. Проект менән етди инвесторҙар ҡыҙыҡһына башлай. Уның дөйөм хаҡы, башня эргәһендә урынлашҡан биналарҙы ла индереп, 60-тан 90 миллион долларға барып баҫа.

## Һылтанмалар
* Почему телебашня светится ярко по ночам?

## Иҫкәрмәләр
Гнилопять

**Гнилопьять** () — Украиналағы йылға. Винница һәм Житомир өлкәләре аша көньяҡ йүнәлештә аға. Тетерев йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 99 километр. Бассейн майҙаны — 1312 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
Сагиров йорто

**Сагиров йорто** — Дондағы Ростовта, Азатлыҡ майҙанында урынлашҡан йорт. 1890 йылдарҙа Дондағы Нахичевань ҡалаһының үҙәк майҙанында төҙөлә (хәҙер Дондағы Ростовтың Пролетар районы составында). Йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Проектты Дондағы Нахичевандә йәшәүсе ҡала архитекторы Н. Н. Дурбах эшләгән тиҙәр. Йортонда икмәк сәнәғәтсеһе А. С. Сагиров йәшәй. 1906 йылда уны А. Шелгунова һатып ала. 1910 йылдар башында йортто эшҡыуар Б. А. Камерштейн ҡуртымға алып, унда үҙенең ҡалала иң беренсе «Эльдорадо» — кинематографын аса.

1921 йылда кинотеатр 3-сө интернационал хөрмәтенә атамаһын үҙгәртә. Өс йылдан һуң ул «Казино» тип атала башлай. 1920 йылдар һуңында кинотеатр «Спартак» исемен ала. Һуғыштан һуң инеү урыны өҫтөндәге япманы һәм декорҙың бер өлөшөп юғалта. Ҡорамалдарҙы алмаштырған ваҡытта кинотеатрҙың планировкаһы үҙгәртелә һәм унда яңы инеү урыны барлыҡҡа килә. 1999 йылда ҡала юбилейы алдынан бинала архитектор Г. Шевченко етәкселегендә ремонт үткәрелә. Архитектор һәм реставратор Любовь Волошинова ремонттың сифатын насар тип баһалай: цоколь ваҡ цемент плиткаһы менән йөҙләнә, баштағы төҫтәр ҙә үҙгәртелә, заманса металл япмалар ҡорола.

## Архитектураһы
Бер ҡат ярымлыҡ йорттоң фасады Азатлыҡ майҙанына ҡарай. Көнсығыштан уға Кечекьян йорто терәләп тора. Сагиров йортоноң биҙәлешендә классицизм һәм барокко элементтары аралаштырыла. Ҡабырғанан айырылып торған сығынтылар өс мөйөшлө фронтон менән тамамлана. Фасадтың үҙәк өлөшөндә биш тура мөйөшлө тәҙрә бар, улар декоратив йөҙлөк менән биҙәлгән. Фасад элек декоратив вазалар торған кәрниз менән тамамлана.

Баштан уҡ йорттоң көньяҡ өлөшөндә вестибюль һәм залы, ә төньяғында — ҡунаҡ һәм йоҡо бүлмәләре урынлаша. Цоколдә хужалыҡ бүлмәләре урынлаша. Зал бағаналар менән бүленә, уларҙың бер пары — кариатидтар, икенселәре атланттар, диуарҙар кәрниз һәм декоратив ҡаймалар менән биҙәлә, түбәлә өс плафон урынлаша.

## Иҫкәрмәләр
Дан пантеоны (Ҡырым ауылы)

**Дан пантеоны** — Ҡырым ауылындағы (Ростов өлкәһе) мемориаль комплекс. Бөйөк Ватан һуғышында ятып ҡалған ауыл кешеләре иҫтәлегенә ҡуйыла.

## Тарихы
Комплекс Лукашин исемендәге колхоз аҡсаһына тәҙәлә һәм 1970 йылдың 9 майында асыла. Уны 1965 йылда башлап, биш йыл дауамында төһөйҙәр. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, һәләк булған ауылдаштары иҫтәлеген мәңгеләштереү инициативаһы урындағы 5-се мәктәп уҡыусыларынан һәм уҡытыусыларҙан сыға. Улар Совет Армияһының һәләк булған һалдаттары тураһында шәхси документтар, хаттар, фотолар туплай, хәрби дәрәжәләре, хәрби частары, ордендары, үлгән урындағы тураһында мәғлүмәт йыя. Ҙур эҙләнеү эше алып барыла. Һәйкәл проектын РСФСР Художество фонды бүлегенең Ростов художество советы раҫлай. Проектты скульпторҙар Джлаухян А . Х., Шубин Ю. В., архитекторҙар Галин Г. Г. һәм Кузнецов Л . В. эшләй.

1972 йылда комплекс территорияһына Мәңгелек ут ҡуйыла. Һәйкәл асылғандан алып бөгөнгәсә унда тиҫтәләрсә мең кеше була, донъяның 42 дәүләтенән туристар килә. Ауыл музейында ҙур дүрт китапта төрлө телдәрҙә яҙылған баһаламалар экспонат рәүешендә һаҡлана.

2002 йылдың 31 декабрендәге 124-се бойороҡ менән комплекс мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелә.

## Архитектураһы
Комплекс скульптура төркөмөнән һәм ҡараңғы туфтан эшләнгән ярым түңәрәк пантеондан ғибәрәт. Өҫтә — оло йәштәге хәсрәтле ҡатын. Һул ҡулы менән ул ейәнен тотҡан, уңы менән -киленен. Иң аҫыл ир-аттарын: улын, ирен, атаһын һуғыш йотҡан.

Скульптуа алдында биш плита урынлаштырылған. Уларҙа һуғыш йылдары: 1941, 1942, 1943, 1944, 1945 яҙылған. Комплексты алһыу туфтан эшләнгән ярым түңәрәк ҡоролма — рус һәм әрмән телдәрендә «Ватан өсөн һәләк булғандар үлмәй» тип яҙылған пантеон тамамлай. Уның эсендә — эмаль пластиналарҙа (барлығы 365) һәләк булған яугирҙарҙың портреттары төшөрөлгән һәм исемдәре яҙылған мәрмәр плиталар ҡуйылған. Өҫ яҡта «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған ауылдаштарыбыҙға мәңгелек дан» тип яҙылған.
Диуарҙың икенсе яғында Ҡырым ауылын азат итеү өсөн барған алыштарҙа һәләк булған һалдаттарҙың һүрәттәре һәм исемдәре урынлаштырылған.

## Иҫкәрмәләрр
Алексеев урманы (Ростов өлкәһе)

** Алексеев урманы (Ростов өлкәһе) ** — Матвеев-Курган районында, Крынка менән Миус йылғалары ҡушылған ер эргәһендәге урман. Майҙаны 1000 гектарҙан ашыуыраҡ. Тупраҡ һәм һыу эрозияһынан һаҡлаусы объект булараҡ, өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.

## Һүрәтләмә

Тәүге тапҡыр урманға нигеҙ 1840 йылда һалына. Таганрог ҡалаһының етәксеһе (градоначальник) сығарған ҡарар буйынса, 33 десятина тирәһе ерҙә үҫентеләр ултыртыла.

Урманға башлап ултыртҡанда алпауыт Фурсов та ҡатнаша. Сөнки ағастарҙы уның биләмәләренән алып атаман Алексей Иловайскийҙың поместьеһына тиклем ултыртып сығалар. Атаман хөрмәтенә ауылға ла, урманға ла Алексеев исеме бирелә.

Алексей Иловайский 1775–1796 йылдарҙа атаман булып торған Алексей Иванович Иловайскийҙың ейәне була. Ейәне Алексей Васильевич Иловайский, хәрби эштәрҙән бигерәк, Донда халыҡтың тормош шарттарын тотороҡландырыуға күберәк иғтибар бүлә.

Атаман А. В. Иловайский, үҙе идара иткән 1821—1826 йылдарҙа урман буйынса мелиорация эшендә байтаҡ хеҙмәт күрһәтә.

1992 йылда Алексеев урманында 150 йәште үткән байтаҡ имәндәр барлығы асыҡлана. Улар барыһы ла ныҡ була. Уртаса бейеклектәре 25-30 м, ә сатырҙарының диаметры 20 метрҙан ашып китә.

Алексеев урманына Таганрогтан тимер юл аша бер сәғәттә барып етеп була.
Шуға ла ул, туристарҙың күпләп килеп ял итеү урыны.

Хәҙерге ваҡытта урман ҡырҡыла, сүп-сар менән тула бара. Туристар ағымы йылдан йыл арта бара. Бигерәк тә, Таганрог менән Дондағы Ростовтан күп киләләр.

Күҙәтеү алып барырға бурыслы хеҙмәт органдары урманға тейешле иғтибарҙы бүлеп еткермәй. Совет заманынан алып, урмандың бер ҙә таҙартылғаны юҡ. Аунап ятҡан ағастар бәшмәк ауырыуҙары таратыусы һәм ҡоротҡостар үрсетеүсе сығанаҡ булып ята бирә.

## Сығанаҡтар

* АЛЕКСЕЕВСКИЙ ЛЕС — ИСТОРИЧЕСКАЯ СПРАВКА 

* АЛЕКСЕЕВСКИЙ ЛЕС В МАЕ 

## Иҫкәрмәләр
Ғәйнан Мөхәмәт Сафа

**Ғәйнан Мөхәмәт Сафа** (23 декабрь 1898 йыл — 9 ғинуар 1984 йыл) — башҡорт дин әһеле. Токио йәмиғ мәсетенең имам-хатибы (1967—1984).

## Биографияһы
Ғәйнан Мөхәмәт Сафа 1898 йылдың 23 декабрендә Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙе (хәҙерге Свердловск өлкәһе Әшит ҡала округының) Ләмте (Ләмпе) ауылында тыуған. Милләте башҡорт.

Кирәй Мәргән мәғлүмәттәре буйынса, Ғәйнан Мөхәмәт Сафа Граждандар һуғышы осоронда Аҡтар яғында була һәм Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев менән башта Ҡытайға, аҙаҡ Японияға эмиграциялай. Һуңынан Токиола йәшәй.

1933 йылдан 1967 йылдың ғинуарына ҡәҙәр Токио йәмиғ мәсетенең мәзине булып хеҙмәт итә. 1967—1984 йылдарҙа ошо мәсеттең имам-хатибы була һәм «Исламиә» мәхәлләһен етәкләй.

## Ғаиләһе
Улы Ғабдулла Даян, шоумен булараҡ, Японияла *Рой Джемс* псевдонимы аҫтында билдәлелек алған, әле Сан-Францискола йәшәй. Улдары Рамаҙан һәм Ихсан Токиола, ә ҡыҙы Шәмсинур — Нью-Йоркта көн итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Габдулла Сафа в рекламе кофе Nescafe