Иван Вазов

**Ива́н Ми́нчов Ва́зов** (9 июль 1850 йыл — 22 сентябрь 1921 йыл) — киң билдәле болгар шағирҙарының береһе, йыш ҡына «болгар әҙәбиәте аҡһаҡалы» тип нарыҡлана. Уның ижадында ике тарихи эпоха — болгар милли яңырыуы һәм бойондороҡһоҙ Болгарияның аяҡҡа баҫыу осорҙары сағылыш тапҡан. Болгария Фәндәр академияһы академигы, Болгария Яҙыусылар союзының почётлы рәйесе, 1897 йылдың 7 сентябренән 1899 йылдың 30 ғинуарына тиклем Болгария Халыҡ партияһынан мәғариф министры була.

## Биографияһы

Иван Вазов Сопот ҡалаһы сауҙагәре Минчо Вазов ғаиләһендә 1850 йылдың 9 июлендә (иҫке стиль буйынса 27 июнендә) тыуған. Етеш тормошло һәм бай сауҙагәр нәҫеле вәкилдәре ғаиләһендә патриархаль йолалар, дингә хөрмәт менән ҡарау, илһөйәрлек тойғолары көслө була. Юҡҡа ғына Ивандың ике ағаһы: Георги Вазов һәм Владимир Вазов — генералдар, ә тағы бер ағаһы Борис Вазов — йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмән. Борис Вазов билдәләүенсә, Вазовтар сығышы менән ул ваҡыттағы Көнбайыш Македонияның (хәҙерге Греция) Нестрам биләмәһендәге Яновени ауылында йәшәгән Кирко Иванов Арнаудовҡа барып тоташа, ул Сопотҡа 18-се быуат аҙағында, Али-паша Янинский хакимлек иткән осорҙа күсеп килә.
 
Иван Вазов училище тамамлай, йәштән үк рус әҙәбиәте менән таныша, шулай уҡ грек һәм төрөк телдәрен өйрәнә.

1866 йылда Пловдив гимназияһының 4-се синыфына уҡырға инә, бында француз телен өйрәнә, Пьер Беранже һәм Виктор Гюго шиғриәте менән мауыға.

Вазов — Халыҡ партияһы ағзаһы һәм Константин Стоилов кабинетында халыҡ мәғарифы министры (1897 йылдан) була.

Иван Вазов Софияла 1921 йылдың 22 сентябрендә 12:30 сәғәттә, өйөндәге төшкө аш ваҡытында апаһы Выла һәм ҡыҙ туғаны Сыбка эргәһендә яҡты донъянан китә. Мәрхүм янына министрҙар Стоян Омарчевский, Михаил Турлаков һәм Александр Радолов килә. Табип Сарафовҡа иһә әҙиптең үлемен раҫларға ғына ҡала.

24 сентябрҙә Иван Вазов кәүҙәһе һалынған табутты билдәле болгар әҙиптәре баш ҡаланың Святая Неделя сиркәүенә алып бара. Левкий епискобы Варлаам Константинов һәм 65 священник ҡатнашлығында христиан дине буйынса йыназаны митрополит Видинский (Неофит Караабов) уҡый. Мәрхүм менән хушлашырға батша килә, министрҙар, баш ҡала мэры, башҡа дәүләттәрҙең илселәре, депутаттар һәм яҙыусылар йыйыла.

## Ижады
Иван Вазовтың әҙәби эшмәкәрлегенең башы 1870-се йылдарҙағы милли-революцион хәрәкәт дәүере менән тап килә: был ваҡытта Болгариялағы иҡтисади һәм сәйәси ысынбарлыҡ фонында буржуаз-демократик революция шәүләһе күренә башлай. Румыниялағы болгар эмигранттары араһында йәшәгән әҙип ике йыйынтыҡ: «Знамя и гусли» (1876) һәм «Печали Болгарии» (1877) баҫтыра, уларҙа болгар халҡының ауыр тормошон һүрәтләй һәм иҙеүселәргә ҡаршы көрәшкән гайдуктарға һәм воеводалар батырлығына дан йырлай.

Үҙенең социаль-сәйәси идеалын Вазов «Яңы ер» («Новая земля», 1903) романының төп геройы Странский образында матур итеп асып бирә. Был әҫәр — эпик трилогияның һуңғы китабы, тәүгеһе «Наша родня» исеме менән 1884 йылда донъя күрһә, «Под игом» тип аталған икенсеһе 1889 йылда баҫыла.

«Наша родня» романында Иван Вазов болгар халҡының 1860-сы йылдарҙағы тормошон һүрәтләй: азатлыҡ идеяһы был осорҙоң сәйәси төн ҡараңғылығында йыраҡ йондоҙ булып ҡына йымылдай. Лопушан монастырында яҙылған «Под игом» романы болгарҙарҙың төрөк хакимлығына ҡаршы ҡаты азатлыҡ көрәше осорон сағылдыра. Әҫәрҙең төп сюжеты — Урта Горциялағы 1876 йылдағы ихтилалды баҫтырыу. Автор Болгарияның азат ителеүҙән алдағы тормошон сағыу биҙәктәр менән һүрәтләүгә өлгәшкән; ул революцион һәм эвоюцион йүнәлеш вәкилдәрен революцион хәрәкәттә күрһәтеү менән бергә төрлө синфи төркәмдәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәрен дә романдың үҙәгенә ҡуя. Әҫәр геройы Огнянов революция яғына ауыштырған «чорбаджи» Марк тормошон Вазов үҙенсәлекле һөйөү менән шаҡтай тулы итеп тасуирлай. Яңы шарттарҙа ла шундай уҡ ҡаһарманлыҡ менән көрәшкән йәш быуындың революцион кәйефенә ауаздаш булған «Под игом» романы киң билдәлелек ала һәм уҡыусылар араһында ныҡ популяр була.

Болгар йәмғиәте тормошон «Чичовцы» повесында Иван Вазов бөтөнләй икенсе юҫыҡтан асып бирә: Төркиә хакимлығы тамамланыуынан алдағы осорҙа йәшәүсе ябай болгарҙарының ғөрөф-ғәҙәте һәм образдары гротеск һәм сатирик формалар менән матур итеп бирелгән, 
бынан тыш әҫәрҙәге ҡайһы бер сюжет һәм эпизодтар «Под игом» романында һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар менән дә бәйле.

«Новая земля» романында иһә Вазов азат ителгән Болгария тормошон һүрәтләй. Әҫәрҙә инде ойошоп өлгөргән төрлө сәйәси төркөмдәрҙең: консерватор-русофилдар (русҡа табыныусылар) менән либерал-русофобтарҙың (рустарға ҡаршыларҙың) көрәше күрһәтелә. Автор күңеле менән рус батшаһына табыныусылар, уның ниәттәрен тормошҡа ашырыусы консерваторҙар яғында. Роман геройы Странский яҙыусы тарафынан һәләтле консерватор, намыҫлы гражданин һәм ысын патриоттың бар яңғай сифаттарына эйә булыусы итеп күрһәтелә. Уға ҡаршы персонаж — либералдар вәкиле доктор Доганский бары тик кире сифаттар менән һүрәтләнә. Был роман аша Вазов бер яҡтан үҙен консерватив ағым яҡлы итеп күрһәтһә, икенсе яҡтан, үҙ сәйәси фирҡәһенең ихлас ағзаһы булараҡ, уның абруйын ныҡлап күтәрергә ынтыла.

Әйтелгән трилогияһынан тыш Вазов, беллетрист (прозаик) булараҡ, тағы ла түбәндәге әҫәрҙәрен ижад иткән: ике томдағы «Драски и шарки» (1843—1895) романы; «Великата рилска пустыня» (1892); «Казаларската царица»; «Легенда при Царевец» һәм башҡалар.

Яҙыусының таланты күп яҡлы. Ул шулай уҡ лирика өлкәһендә, эпоста һәм драма жанрында ла уңышлы эшләй.

Лирик әҫәрҙәренән уның «Звукове» (1893), «Скитнишки песни» (1899), «Под нашето нобе» (1903), «Люняка ми замириса» (1920) шиғри йыйынтыҡтары киң билдәле, ә иң яҡшыһы — «Епопея на забровените» тип исемләнгәне.

Болгар әҙәбиәтендәге тәүге драма әҫәрҙәре булараҡ Вазов-драматургтың «Хъшове», «Към пропаст» һәм «Борислав» исемле пьесалары тиҙ арала танылыу ала. Үҙен яҙыусы һәм шағир итеп танытҡан әҙиптең эпик һәм лирик әҫәрҙәре болгар әҙәбиәте үҫешендә билдәле бер этапты билдәләй, — Иван Вазовтың әҙәби-тарихи әһәмиәте нәҡ ошонда сағыла. Болгар телен лексик һәм эвфоник яҡтан, йәки аһәңлек яғынан байытыуы менән дә Иван Вазов милли әҙәбиәт тарихында һиҙелерлек урын биләй.

## Библиография

Творчество Вазова в алфавитном порядке (не включены переводы зарубежных поэтов):
* Борислав Драма
* В лоното на Рила Путевые заметки
* В недрата на Родопите Путевые заметки
* В царството на самодивите  Поэзия, лирико-фантастическая поэма
* В чужбина Поезия
* Видул  Поэма
* Видено и чуто Рассказы, 1901 г.
Из этого сборника на русском:
* Дед Йоцо видит
* Негостеприимное село
* Грамада
«Сюжет этой поэмы является народный обычай в районах вокруг Берковица — своего рода нравственное линчевание, которое местные крестьяне использовали в турецкое время против тех своих односельчан, которые вместе с турецкими властями их притесняли; которым не могли отомстить другим образом». — примечание Вазова.
* Громада 
* Една одисея из Делиорман Повесть
***Епопея на забравените** / Эпопея забытых
: Левски
: Бенковски
: Кочо
: Братя Жекови
: Каблешков
: Паисий
: Братя Миладинови
: Раковски
: Караджата
: 1876
: Волов
: Опълченците на Шипка

На английском:
* Levski
* The Defence of Perushtitsa
* Paissy
* The volunteers at Shipka
* Живописна България  Путевые заметки
* Загорка  Поэма, тот же сюжет что и «Грамада» в другом варианте.
* Зихра  Лирико-романтическая поэма
* Звукове Поэзия
* Избавление Поэзия, про Русско-турецкую войну 1877—1878 г. Избавление
* Италия Поэзия
* Какво пее планината Поэзия
* Към пропаст Драма

**Легенди при Царевец**
Поэмы про истории Второго Болгарского царства; Царевец — холм в столице Тырново, где находились царские дворцы.
В этих поэмах Вазов использовал прежде всего первую новую историю Болгарии, написанную чехом Константином Иречеком. Тот в свою очередь использовал греческих хронистов — Никита Хониат, Георгий Акрополит, Георгий Пахимер, Никифор Григорас; хронику последнего болгарского патриарха Евтимий Тырновский; «Историю славяноболгарскую» монаха Паисий Хилендарски. В кавычках даны ссылки, используемые Вазовым в начале каждой поэмы.
* Свети Димитрий Чудотворец 
«Помену Бог дом и род царей Болгарских и ме посла на помощ и обновленiе царство Болгарское…» — Паисий
* Проклятие въз Иванка 
«В болгарских храмах долгое время произносились анафемы на Иванко, убвший Асен I» — К. Иречек
* Балдуин 
Разгром рыцарской армии IV крестоносного похода в пасхальное воскресенье 1205 г. возле Адрианополис (ныне Эдирне в Турции). Вождь рыцарской армии Балдуин был взят в плен и стал узником в башни в Тырнов, названная в его чести. Согласно преданию, царица влюбилась в ним, но и за-за его отказа, тот был казнен.
* Калояновий орел 
«Калоян мстил грекам за то зло, которое учинил болгарам Василий II Болгаробойца, и сам себя называл Ромеобойцем. И вправду, никто не учинил грекам столько страданий» — Акрополит
* Куманката 
Жена Калояна. После его смерти в 1207 г., женилась на эго племянника Борил.
* Княгиня Ирина Комнен 
«Ирина имела прекрасную внешность и величавую осанку. Иван-Асен II страстно любил её, не меньше, чем Антоний любил Клеопатру» — Акрополит.
* Кир Тодор в Търново 
«Это наказание было вполне заслужено» — Никифор Григорас
* Конецът на Ивана-Асеня II  
«Однажды среди дня, случилось солнечное затмение, когда Солнце было в знаке Рак. Скоро умер и болгарский царь» — Акрополит
* Калиман II 
* Ивайлова брачна нощ 
«И она (Мария Палеолог) вступила в брак с ним, разделив с ним царские почести» — Пахимер
* Мария  Та же Мария Палеолог, жена Константина Тихого и Ивайло.
* Бягството на Ивана-Асеня III 
* Татарска царица 
«Георгий Тертер не был в состоянии противопоставится этим варварам (татарам). Чтобы сохранить свой престол, он был вынужден в 1285 г. отдать свою дочь в жену Чаки, сына Ногая» — Иречек
* Лобната скала 
«Голову узурпатора Чоки Светослав послал его врагам в Крым. Патриарх Йоаким III, уличенный в союз с татарами, по приказанию Светослава, был сброшен со скалы в Тырнов. После этого решительного шага, Светослав, как освободитель от азиатских нашественников, взошел на престол Асеневской династии» — Иречек
* Чоки 
* Момата на Къз-Хисар 
* Велбъжд и Сливница  Параллель между сербско-болгарскими войнами в 1330 г. и 1885 г.
* Сара 
Дочь Ивана-Александра и второю его жену еврейки Сары, была отданна в жену Мураду I, и является матерью Баязида I, покорителя Балкан.
* Патриарх Евтимий  Ученик Евтимия, Григорий Цамблак (он же митрополит Киевский), унес сохранившиеся болгарские летописы в Русь.
* Жидов гроб 
Легенда, что оборона города Тырнов была передана евреем.
* Сборът на духовете 
«Накануне 9 марта (святые 40 мучеников), и болгары и турки верили, что в этот храм совершаются чудеса» — Иречек.
* Литургията  Про сохранению христианской веры.
* Шишмановий бряст  Про восстановлению болгарской государственности.
* Минарето 
* Майска китка Поэзия, 1880 г.
* Моята съседка Гмитра  Юмористическая поэма
* Не ще загине Поэзия
* Неотдавна Повесть
* Нови екове Поэзия
* Нора Повесть
* Песни за Македония Поэзия
* Под гръма на победите Поэзия
* Под нашето небе Поэзия Под нашим небом
* Поля и гори Поэзия Поля и леса 
* Пъстър свят Рассказы
На русском:
* Болгарка
* Павле Фертиг
* От урала до «Ура»
* Отвергнутый марш
* Урок
* Безвестный герой
* Гост-краснобай на казенном пиру
* Разкази 1881—1901 Рассказы
На русском:
* Вылко на войне
* Придет ли?
* Хаджи Ахилл
* Кандидат в хаммам
* Белимелец
* В кривинах
* Дед Нистор
* Встреча
* Упрямая голова
* Gronde Maritza teinte de sang
* Сцена
* Пейзаж
* Разкази 1901—1921 Рассказы
* Свободните ми часове Поэзия
* Синайска роза  Поэма
* Скитнишки песни  Поэзия
* Сливница  Поэзия, про Сербско-Болгарскую войну 1885 г. Сливница 
* Стихотворения за малки деца  Поэзия про детей, 1883 г.
* Трайко и Риза  Поэма
* Тъгите на България  Поэзия, 1877 г. Печали Болгарии 
* Утро в Банки  Рассказы (Добродушни разкази), 1905 г.
Из того же сборника на русском:
* Апостол в опасности
* Чистый путь
* Подоженные снопы

### Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары болгар телендә
В 1914 г. были впервые изданы все произведения Вазова. Рассказы были объединены по годам их создания, и поэтому сюжетной связи между рассказами в некоторых сборниках нет.
* Събрани съчинения, т. 1-20, С. - 1955-57.
* Неиздадени произведения, С. - 1968.

### рус телендә
* Последний день XX века / . — 1899 год. Перевод на русский: Е. Харитонов, журнал «Если», 1999, № 12
* Рассказы Вазова, перев. и вступит. ст. А. Сиротинина, СПБ., 1904
* На русский язык переведено и вышло отдельным изданием: Болгарское восстание накануне последней войны, Киев, 1884
* То же, изд. «Вятского т-ва», Вятка, 1904
* Иван Вазов. Сочинения в 6-ти томах. М.: Гослитиздат, 1956—1957.
* Иван Вазов. Пёстрый мир. Юмор и сатира: Перевод с болг., сост. и вступ. ст. Н. Симакова; Прим. К. Державина; Ил. В. Сергеева. — М.: Правда, 1986. — 576 с., ил. Тираж 250 000 экз.

Переводы на русский язык появлялись также в журналах и газетах:
* Журнал XIX века «Дело», 1886, VII; «Живописное обозрение», 1892, № 29
* «Мир божий», 1896, I-Х
* «Русские ведомости», 1898, ЇЇ 8, 112
* «Русское богатство», 1900, IX; 1902, I
* «Нива», 1902, № 19
* «Славянский век», 1902, № 48, 50; 1903, № 71, 75; 1904, № 81; «Север», 1902, № 21, 22; 1907, № 23
* «Волынь», 1903, № 126, 246
* «Исторический вестник», 1903, VII, IX
* «Народное образование», 1908, X
* сборник «Славянская муза», В. Уманова-Каплуновского, СПБ., 1904

### Вазов тураһында библиография
* Бобчев И., Иван Вазов, Биография, «Слав. век», 1903, № 71
* Яцимирский А., Иван Вазов и его поэзия и проза, «Вестник иностранной лит-ры», 1906, II
* Уманов-Каплуновский В. Иван Вазов — народный болгарский поэт-гражданин, «Историч. вестник», 1908, V
* Г-в, Историческая драма Вазова, «Слав. изв.», 1908, I—III
* Минчо-Делянов, Вазов, Величков, Михайловский, «Славянский мир», 1910, II
* Державин Н. С., Иван Вазов. Жизнь и творчество, М.-Л., 1948
* 3лыднев В. И., Иван Вазов, в кн.: Очерки истории болгарской литературы XIX-XX вв., М., 1959
* Иван Вазов. Сб. по случай сто години от рождението му, С., 1950
* Павлов Т., Иван Вазов. Народен поет и класик, С., 1946
* Королев С., Иван Вазов. Художествен метод и литературни позиции, С., 1951
* Цанева М. Иван Вазов в Пловдив, С., 1966
* Вълчев В., Иван Вазов. Жизнен и творчески път, С., 1968
* Иван Вазов. Библиографический указатель, М., 1962

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  
* 
* Биография на Иван Вазов (болг.) 
* Иван Вазов (произведения на болгарском)
* Иван Вазов (произведения на русском)
*  Кара-Иванов.
* Иванъ Вазовъ. Историко-литературный очеркъ. 1913 г.