Үрге Пышма

**Үрге Пышма** *(йәки Юғары Пышма) ([[Урыҫ теле|рус]]. Верхняя Пышма)* - Рәсәй Федерацияһының Свердловск өлкәһендә өлкә буйһоноуындағы ҡала, «Үрге Пышма» ҡала округының административ үҙәге. Екатеринбургтың дүрт юлдаш-ҡалаларының береһе, уға төньяҡтан тоташа. Ике ҡала үҙәктәренең араһы яҡынса 14 километр тәшкил итә.

Ҡала Пышма йылғаһы башында, Урал Тауҙарының көнсығыш битләүендә урынлашҡан.

Ҡала үҫешкән инфраструктураға эйә, **Урал Тау-Металлургия Компанияһының** *(Рус. Уральская Горно-Металлургическая Компания (УГМК))* ҡала-базаһы булып тора.

Ҡалала ҙур татар-башҡорт диаспораһы бар. Свердловск өлкәһендәге иң күп милләтле ҡалаларҙың береһе.

= Тарих =
**Пышма** ауылына нигеҙ һалыу датаһы **1701** тип иҫәпләнә.

**1854** йылда Пышма урынында Баҡыр Руднигы *(Рус. Медный Рудник)* ҡасабаһына нигеҙ һалына, шул уҡ йылда йылға башында баҡыр мәғдәне эшкәртелә башлай. Һуңыраҡ Баҡыр Иретеү Заводы төҙөлә.

**1929** йылда Үрге Пышма баҡыр электролит заводы төҙөлә башлай, завод **1934** йылда беренсе баҡыр бирә.

Үрге Пышма хәрби техника музейы мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Ватан Һуғышы йылдарында Үрге Пышмала танктар өсөн баҡырҙың 60% етештерелә.

**1946** йылда Пышма ҡасабаһы ҡала статусын ала Һәм Үрге Пышма исеме бирелә.

**1958** йылда Пышма Тәжрибә Заводы «ГИРедМет» (п/я м-5649[4], хәҙерге исеме — «Уралредмет») эшләй башлай.

**2010** йылдың 16 апрелендә ҡалаға Патриарх Кирилл килә. Ул «Уралэлектромедь» комбинатында була һәм коллективты III дәрәжә преподобный Серафим Саровский ордены менән бүләкләй. 

= Халҡы =
Халҡы (2021) - **71 335**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, **2021** йылдың 1 октябренә ҡала халыҡ һаны буйынса Рәсәй Федерацияһының 1118 ҡалаһы араһында 227-се урында тора.

= Иҡтисады =
**2016** йылда Үрге Пышма ойошмаларының әйләнеше **272,2** млрд һум.

Үрге Пышма предприятиеларының тулы исемлеге *(исемдәре урыҫ телендә бирелгән)*:

**Төҫлө металлургия:**

* ОАО «УГМК-Холдинг»
* АО «Уралэлектромедь»
* ЗАО СП «Катур-Инвест»
* АО «Уралредмет»

**Машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү:**

* ООО «Уральские локомотивы»
* ООО «Уральский завод Металл Профиль»
* ОАО «Екатеринбургский завод по обработке цветных металлов»

* ООО «ПОЗ-Прогресс»
* ООО «ШТОРМ»

**Химия сәнәғәте:**

* Уральский завод химических реактивов
* Төҙөлөш материалдары етештереү:
* Опытный завод огнеупоров
* Аҙыҡ-түлек сәнәғәте:
* Верхнепышминский молочный завод
* Верхнепышминский хлебокомбинат (юҡҡа сығарылған)

= Белем биреү =

Үрге Пышмала Рәсәйҙә юғары техник белем биргән берҙән-бер шәхси юғары уҡыу йорто эшләй - УГМК-ның техник университеты.

= Йәмәғәт тормошо =
«Наша Верхняя Пышма фонды»

= Экология =
Атмосфера һауаһының дөйөм бысраныу күрһәткесе классификацияһына ярашлы Өҫкө Пышма атмосфера һауаһының юғары бысраныу кимәленә тап килә һәм халыҡ һаулығына өҫтәмә хәүеф тыуҙыра.

**Ағынты һыуҙар өлөшө:**

* Бысранған ағынты һыуҙар (таҙартылмаған) - **2,2 %**
* Етерлек таҙартылмаған - **91,2 %**
* Норматив таҙартылған - **6,6 %**

**2007** йылда Үрге Пышмала ҡала халҡының билдәһеҙ ауырыу менән күпләп зарарланыуы күҙәтелә.

Зыян күреүселәр - **200** кеше.

Һәләк булғандар - **170** кеше.

**Ике төп версия бар:**

# **Рәсми:** Легионерҙар ауырыуы, сәбәбе - таҙартыу ҡоролмаларында хата.
# **Альтернатив (халыҡ):** Заводтан химикаттар сығарыу.

= Дин =

* Православие

Үрге Пышмала Пресвятая Богородица Успениеһы ҡорамы һәм

Александр Невский ҡорамы төҙөлгән.

* Ислам

Үрге Пышма - Свердловск Ислам Үҙәге.

Үрге Пышмала Имам Исмәғил Әл Бохари исемендәге баҡыр мәсет бар, иң ҙур мәсет Свердловск өлкәһендә.

= Рәсми символикаһы =

* **Флаг**

* Раҫланған - **2001** йылдың 27 декабрь
* Пропорцияһы - **2:3**
* ГГР - ҙағы номеры - **1082**
* Авторҙары - **А. К. Грефенштейн, В. К. Кондюрин**

**Символиканың нигеҙләнеше:**

*Зәңгәр төҫ* - Үрге Пышма халҡының һәм эшселәренең абруйы һәм тыныс хеҙмәте билдәһе.

*Һары һыҙат* - Урал тауҙары ер аҫты байлығын күрһәтә.

*[[Грифон]]* - край хазинаһы һаҡсыһы.

*[[Венера көҙгөһө]]* - традицион рәүештә баҡыр билдәһе булараҡ ҡулланыла, уны сығарыу һәм эшкәртеү менән муниципаль берәмектең боронғо һәм хәҙерге тарихы тығыҙ бәйле.

= Сығанаҡтар =