Терегөмөш

**Терегөмөш** (**Hg**,  ) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы период, 12-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 80. Нормаль шартта шыйыҡ рәүештә булған берҙән-бер металл.
Быуы бик ағыулы, контаминант.

## Тарихы

Йыш ҡына уны самородок рәүешендә (тау тоҡомдарында шыйыҡ тамсылар) табалар, тик ғәҙәттә тәбиғи киноварҙы яндырып сығарып алалар. Боронғо грек һәм римлеләр алтынды таҙартыу өсөн ҡулланғандар (амальгамалау) терегөмөштөң һәм уның ҡушылмаларының ағыулы икәнен беләләр. Күп быуаттар дауамында алхимиктар терегөмөш барлыҡ металдарҙың өлөшө булып тора тип һанағандар һәм көкөрт йәки мышаяҡ ярҙамында алтын килеп сығасаҡ, тип уйлағандар. Терегөмөштө саф килеш бүлеп сығарыу 1735 йылда швед химигы Георг Брандт тарафынан тасуирлана.

Элементты алхимиктарҙан ла, хәҙерге ваҡытта ла Меркурий планетаһы символы итеп ҡулланыла.

Терегөмөштөң металдарға ҡарауы Ломоносов һәм Браун хеҙмәттәре менән генә раҫлана, улар 1759 йылдың декабрендә терегөмөштө туңдырып, уның металл үҙенсәлектәрен асалар.

## Этимологияһы
Урыҫса атамаһының килеп сыҡҡан терегөмөш  "елдереү" һүҙе менән бәйле. Hg — латинса исеме, был элементтың алхимиктар ҡушҡан исеме -*hydrargyrum* (  «һыу» һәм ἄργυρος «көмөш», һүҙмә-һүҙ — «шыйыҡ көмөш»).

Башҡортса (төркиҙәрҙең күбеһендә) *"тере"* һәм *"көмөш"* һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.

## Тәбиғәттә
Терегөмөш — ер ҡабығында сағыштырмаса һирәк элемент, уртаса 83 мг/ т. Терегөмөшкә иң бай мәғдәндә 2,5 % тиклем. онъя океаны һыуҙарында терегөмөш миҡдары — 0,1 мкг/л.

Тәбиғәттә 20 тирәһе терегөмөш минералы билдәле, әммә төп сәнәғәт әһәмиәтенә эйә - киноварь.

### Ятҡылыҡтары

Терегөмөш һирәк металл булып иҫәпләнә.

Донъяла ҙур ятҡылыҡтарҙың береһе Испанияла (Альмаден). Терегөмөш ятҡылыҡтары Кавказда (Дағстан, Әрмәнстан), Тажикстанда, Словенияла, Ҡырғыҙстанда (Хайдаркан — Айдаркен), Донбасста (Горловка, Никитовск терегөмөш комбинаты) билдәле.

Рәсәйҙә 23 терегөмөш ятҡылығы бар, сәнәғәт запастары 15,6 мең тонна тәшкил итә (2002 йылға), уларҙың иң ҙуры Чукоткала — Западно-Палянское һәм Тамватнейск.

## Тирә-яҡ мөхиттә

Тарихта терегөмөш менән бысраныу 1956 йылда Японияның Минамата ҡалаһында була, был өс меңдән артыҡ ҡорбанға, йә Минамата ауырыуынан бик ныҡ зыян күреүгә килтерә.

## Терегөмөш токсикологияһы

Терегөмөш һәм уның күп кенә ҡушылмалары ағыулы. Ул хатта ҙур булмаған миҡдарҙа ла сәләмәтлеккә бәйле етди проблемалар килтереп сығарырға мөмкин һәм ул иртә стадияларҙа бала яралғыһының үҫеше өсөн ҡурҡыныс тыуҙыра.

2020 йылдан терегөмөш менән күпләп ағыуланыу осраҡтары иҫтәлегенә күп илдәр ҡул ҡуйған халыҡ-ара конвенция көсөнә инә. Ул көнкүрештә ҡулланыла торған бер нисә төрлө терегөмөшлө продукцияны, шул иҫәптән электр батареялары, электр выключателдәре һәм реле, ҡайһы бер компакт люминесцентлы лампалар (КЛ), һалҡын катодлы люминесцентлы лампалар, тышҡы электродлы люминесцентлы лампалар, терегөмөшлө термометрҙар һәм ҡан баҫымын үлсәү приборҙары етештереүҙе, экспортлауҙы һәм импортлауҙы тыя. Конвенция металл ҡулланыуҙы яйға һала һәм ҡайһы бер сәнәғәт процесстарын һәм тармаҡтарҙы, шул иҫәптән тау тоҡомдары сығарыу (бигерәк тә сәнәғәти булмаған алтын табыу), цемент етештереүҙе сикләй.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Сулема
* Красная ртуть
* Болезнь Минамата
* Отравления ртутью
* Ртутная лампа
* Бром

## Әҙәбиәт
*Ртуть// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 22-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
*Ртуть//Большая российская энциклопедия
* 
* элементов 
* [www.mining-enc.ru/r/rtut/ Ртуть], физико-химические свойства и области применения на сайте «Горной энциклопедии»
* Месторождения ртути в открытой Геоэнциклопедии.