Күлдәк

**Күлдәк** —  — ҡатын-ҡыҙҙар кейеме предметы, мотлаҡ ярайһы оҙон итәкле, кәүҙәне һәм аяҡтарҙың өҫкө өлөшөн ҡаплап торорға тейеш.

## Башҡорт халҡында күлдәк атамалары

Башҡорт халҡында күлдәктәр туҡымаһынан тыш, тәғәйенләнешенә ҡарап, төрлө исем йөрөтә:
* **Ауыл күлдәге** (***йәки кешелеккә кейә торған***) — кеше араһына сыҡҡанда кейә торған күлдәк.
* **Көсөк күлдәк** (***эт күлдәге***) — боронғо йола буйынса бала тыуғас та кейҙерелә торған күлдәк.
* **Ожмах (''йәки йәннәт'') күлдәге** — мәйеткә кәфен эсенән текмәй генә яһап кейҙергән күлдәк
* **Эске күлдәк** — өҫтән кейә торған күлдәк эсенән кейелә торған еңһеҙ, йоҡа күлдәк
* **Кейәү күлдәге** — кейәүгә ата-инәһе тотторған күлдәк
* **Ҡорос (''йәки тимер'') күлдәк** — ҡорос дүңгәләктәрҙән эшләнгән һуғыш кейеме.

## Тарихы
Боронғо замандан кеше оялыу тойғоһонан да, ғәмәли күҙлектән дә яланғас тәнен ҡапларға тырышҡан. Күлдәкте, башлыса, ҡатын-ҡыҙ етештерә.

Күлдәк боронғо бөркәнсектәрҙән башланып, уның бесемдәре эволюцияһы һөҙөмтәһендә, кейем төрлөлөгө арта һәм материалдар камиллаштырыла.

Мәҙәниәт һәм йолалар күлдәк тегелешенә йоғонто яһай. Риүәйәт буйынса, боронғо һиндтәрҙә башҡа енес кейемен кейгән өсөн үлем язаһы ҡаралған булған.

Бөгөнгә билдәле иң боронғо () — 5000 йыл элекке күлдәк Мысырҙағы Тархан ҡалаһында 1913 йылда табылған.

### Боронғо донъя
Боронғо донъяла кейем тотороҡлоҡ һәм бер төрлөлөк хас булған. Туҡымалар сағыу һәм рельефлы булған. Түш асыҡ ҡалған һәм күлдәк муйынға ике бау менән беркетеп ҡуйылған. Аҡ төҫкә өҫтөнлөк бирелгән.

Крит күлдәге оҙон сыбар итәкле булған, бәләкә генә алъяпҡыс тағылған, күкрәкте асыҡ ҡалдырған жилет кейелгән.

Файл:Ankh-Wennefer 02.jpg|Анкх-Веннефер саркофагы фрагменты. Дәүләт тарихи музейы, Вашингтон.
Файл:Tomb of Nakht - three musicians.png|Нахт төрбәһендәге һүрәт фрагменты, б.э.т. 1422-1411 йылдар.
Файл:Iaso.jpg|Б.э.т. 400 йыл элекке грек күлдәге. Ваза.
Файл:Ancient Times, Roman. - 018 - Costumes of All Nations (1882).JPG|Боронғо Рим ҡатындары күлдәге.
Файл:Snake goddess pushkin.jpg|Миной цивилизацияһы. Йылан тотҡан алиһә.Б.э.т.  XVII быуат.


### Урта быуаттар
Урта быуаттарҙа кейем ҙур байлыҡ һанала, аҫыл таштар менән биҙәлә һәм нәҫелдән-нәҫелгә мираҫ булып күсә.

XIII быуатта сауҙа юлдарында торған Италияла, затлы ебәк туҡымалар килеп сыға, Миланда бәрхәт етештерә башлайҙар.

### XVI быуат
Яңырыу дәүерендә корсет менән тарттырып күкрәкте күтәреү модаға инә. Шул уҡ ваҡытта испан модаһында декольте ҡәтғи тыйыла. Ҡара төҫкә өҫтөнлөк бирелә, кринолин барлыҡҡа килә. Англия королеваһы Елизавета I модаға йүнәлеш бирә. Ҡара еп менән сигеп биҙәү ҙур популярлыҡ менән файҙалана..

XVI—XVII быуатта рус ҡатын-ҡыҙҙары күлдәктәре ғаиләләге йәки йәмғиәттәге тотҡан урынын билдәләй.


Файл:Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis der Prinzessin Sibylle von Cleve (1526, Klassik Stiftung Weimar).jpg|Сибилла Клевская. Оло Лукас Кранах эше , 1526 год.
Файл:Tizian - Porträt der Eleonora Gonzaga.jpg|Тициан. «Элеонора Гонзаг портреты», 1538.
Файл:Isabella of Portugal by Titian.jpg|Тициан.  "Португалия Изабеллаһы портреты", 1548.
Файл:Anthonis Mor - Margaret, Duchess of Parma - WGA16182.jpg|Антонис Мор. "Маргарита, Парма графиняһы", 1562.
Файл:Infantin Isabella Clara Eugenia, 1599.jpg|Софонисба Ангвиссола. "Инфанта Изабелла-Клара-Евгения", 1597 - 1598.


### XVII быуат
Был ваҡытта Голландия мода үҙәгенә әйләнә — унда текстиль етештереү үҙәге барлыҡҡа килә. Диңгеҙселек кейемдә экзотик хайуандар һәм үҫемлектәр һүрәттәрен төшөрөүгә юл аса.  популяр булып китә. Корсеттар 1680-сы йылдарға ныҡ тарала.

Файл:Boguszowicz Marina Mniszech.jpg|Богушович Шимон. Марина Мнишек портреты, 1606.
Файл:MariadeMedici11.jpg|Мария Медичи мәтам күлдәгендә, 1617.
Файл:Cornelis de Vos - Portrait of a lady.jpg|Корнелис де Вос. Стомак кейгән ҡатын.  1621 - 1631.
Файл:Workshop of Anthony van Dyck - Portrait of Henrietta Maria de Bourbon, Queen of England.jpg|Антонис Ван Дейк]. "Франция Генриетта Марияһы", 1636 - 1638.
Файл:Anne de Souvré (1646-1715).jpg|Маркиза Анна де Суврэ портреты. Симон Деку, 1695.


### XVIII быуат
Барокко осоронда яңынан түште ныҡ асып кейенә башлайҙар, рококо осорона ул тағы ла нығыраҡ көсәйә. Өс төр күлдәк алға сыға: *французса, инглизсә һәм полякса*


Файл:María Luisa Gabriela de Saboya. 1708. Óleo sobre lienzo. 208 x 142 cm. Colección del Marqués de Santillana. Palacio del Infantado. Guadalajara.jpg|Мария Луиза Савойская. 1708.
Файл:Woman's Gown LACMA M.57.24.2a-b.jpg| 1730-1740 йылдар күлдәге.
Файл:Elizaveta dress.jpg| Батшабикә Елизавета Петровнаның таж кейеү күлдәге, 1742.
Файл:François Boucher - Madame de Pompadour, 1759.jpg|Маркиза де Помпадур портреты. Франсуа Буше], 1759.
Файл:Robe à la Française MET 66.169.1a-b front CP4.jpg|Француз стилендәге ебәк күлдәк, 1760–1770.
Файл:MarieAntoinette by VigeeLeBrun.jpg|Франция королеваһы Мария-Антуанетта күлдәге, 1779.
Файл:Robe à la Polonaise MET DT11155.jpg|*Полякса күлдәк*, 1780–1785.
Файл:Princess Louise Augusta by Anton Graff 1791.jpg|Антон Графф. "Дания Луиза Августаһы портреты", 1791.
Файл:Élisabeth Vigée-Lebrun - Portrait of countess Yekaterina Skavronskaya.jpg|Энгельгардт Екатерина Васильевна портреты (1790). Элизабет Виже-Лебрен эше (Жакмар-Андре музейы).


### XIX быуат
Бөйөк француз революцияһынан һуң быуат башында ампир башлана, ҡупшыҡайҙар араһында үтә күренмәле туҡыма популярлыҡ яулай.

Индустриялаштырыу үҫеш ала, тауар етештереү арта һәм арзаная. Француз революцияһы цех закондарын юҡҡа сығара, кейемде күпләп етештереү мөмкинлеге тыуа.

Файл:Toulmouche Glance Detail.jpg|Огюст Тульмуш картинаһы фрагменты "Көҙгө" (1868).
Файл:Ensemble MET 11.60.227ab F.jpg|1810 йылғы, биле юғары күлдәк.
Файл:Dress MET DP270691.jpg|1814 йылғы күлдәк. Метрополитен-музей
Файл:Summer Dress LACMA M.2007.211.740 (1 of 5).jpg|Йәйге күлдәк, 1830-сы йылдар
Файл:Evening ensemble MET 59.121.2b CP4.jpg|1845–1850 йылдарҙағы ебәк күлдәк. Метрополитен-музей
Файл:Woman's Two-piece Dress LACMA M.2007.211.29a-b (1 of 9).jpg|1855 йылғы күлдәк.
Файл:Afternoon dress MET 83.46a-b side CP4.jpg|1865 йылғы ҡупшылыҡҡа кейгән күлдәк.
Файл:Woman's Two-piece Dress LACMA M.67.8.59a-b.jpg|Турнюрлы күлдәк, 1882.
Файл:Dinner dress MET 65.184.4a-b CP4.jpg|Тантанаға кейер күлдәк, 1894–1896.


### XX быуат
Быуат башында күлдәк итәк һәм блузкаға бүленгән, ир-ат тыҡы кеүек пинжәк модаға инә (инглиз костюмы). Йәмғиәттә урта ҡатлам шунда уҡ быны ҡабул итә, уңайлылыҡҡа өҫтөнлөк бирелә. Силуэт турараҡ булып китә, был Беренсе донъя һуғышына тиклем дауам итә.

Файл:Hermenn Clementz - Dame der Gesellschaft mit Fliederstrauß 1904.jpg|Ҡатын-ҡыҙ портреты. 1904. Герман Клементц һүрәте
Файл:Eduard Veith (1856-1925) Portrait of a woman. 1911.jpg|Эдуард Файт. "Ҡатын-ҡыҙ портреты", 1911 йыл тирәһе
Файл:Olga and Tatiana Nikolaevna of Russia (2).jpg|Бөйөк кенәз ҡыҙҙары Ольга Николаевна һәм Татьяна Николаевна.1911 йыл.
Файл:Frank Dicksee - Portrait of the Hon. Mrs Ernest Guinness.jpg|Фрэнк Бернард Дикси. "Миссис Норманн Холбрук", 1912 йыл.
Файл:Frank Dicksee - Portrait of Mrs Norman Holbrook.jpg|Фрэнк Бернард Дикси. "Миссис Эрнест Гиннесс", 1912 йыл
Файл:Franz von Stuck - Portrait Marianne Mechler, 1924.jpg|Франц фон Штук. "Марианна Мехлер" 1924 йыл

XX быуатта ҡатын-ҡыҙ эмансипацияһы күлдәктәренә лә йоғонто яһай. Кейем уңайлы булыуы талап ителә. XX быуат башында аяҡты күрһәтеп йөрөй башлайҙар һәм был артабан да тәнде асыбырыҡ кейенеүгә алып бара.

Файл:Dance dress MET 1978.367.2 F.jpg|Бейеү күлдәге. 1926. Метрополитен-музей
Файл:"Phèdre" MET 84.30 view1 bw.jpeg|Тантанаға кейер ебәк күлдәк. 1933 йыл.
Файл:Ironing (cropped).jpg|1941 йылғы күлдәк.
Файл:1947 Nettie Rosenstein dress.jpg|New Look күлдәге. 1947 йыл
Файл:Marilyn Monroe 1953.jpg|Мэрилин Монро   "Ниагара" триллерында төшкәндә ( 1953).
Файл:C.1960 red and white printed dress. Balenciaga Museoaren inaugurazioa 22.jpg|1960-сы йылдарҙағы күлдәк.
Файл:Sweater knit dress 1967.jpg|1967 йылғы мини күлдәк.
Файл:1973 printed dress by Paco Rabanne.jpg|Paco Rabanne күлдәге. 1973. 
Файл:Shirt dress.jpg|Күлдәк, 1990-сы йылдар
Файл:ChristieBrinklieRedDress2005.jpg|Кристин Бринкли. 2005 йыл


### XXI быуат
Күпләп етештерелгән кейем арзаная. Ҡулдан эшләнгән предметтар ҡул эштәре индивидуаллекте билдәләй.

## Төрҙәре
Күлдәктәр бик күп төрлө: тегелгән йә бәйләнгән, фабрика сығарған төрҙәре бар:

## Шулай уҡ ҡара

* История одежды
* Подол

## Иҫкәрмәләр