open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шәрипов Ришат Муса улы

**Ришат Муса улы Шәрипов** (1 ғинуар 1933 йыл — 17 июнь 2004 йыл) — Өфө приборҙар эшләү заводының комплекслы бригадаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Ришат Муса улы Шәрипов 1933 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Саҡмағош районы Имәнлеҡул ауылында тыуа. Урта белем ала.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, 1958 йылда Урта Азияла Главголодностепстройҙа Һыу һәм санитар-техник эштәр менән идара итеү идаралығында слесарь-мантехник булып башлай. 1960—1966 йылдарҙа — слесарь-ҡороусы, 1966 йылдан — Өфө приборҙар эшләү заводында электромеханик һәм радиотехник приборҙар һәм системаларҙы көйләүсе, комплекслы бригада бригадиры.

Р. М. Шәрипов етәкселегендәге бригада һигеҙенсе биш йыллыҡтың (1966—1970) социалистик йөкләмәләрен дүрт йыл ярымда үтәй.

Туғыҙынсы биш йыллыҡта ла юғары етештереү күрһәткестәренә өлгәшә(1971—1975). Йыллыҡ план 105—110 процентҡа арттырып үтәлә.

1976 йылда планды һәм ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙәге ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 10 июнендәге указы менән Р. М. Шәриповҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1993 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә радиоэлектрон аппаратура һәм приборҙарҙы көйләүсе булып эшләй.

СССР Авиация сәнәғәте министрлығының социалистик ярыш еңеүсеһе (1977, 1978, 1980, 1988).

2004 йылдың 17 июнендә вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949);
* Ленин ордены (1977)
* Октябрь революцияһы ордены (1971)
* миҙалдар.

## Хәтер
Р. М. Шәриповтың портреты Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең «Кеше хеҙмәт менән данлы» галереяһына ҡуйылған.

Саҡмағош районының Имәнлеҡул ауылы урамдарының береһе уның исемен йөрөтә.

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

* 

## Һылтанмалар
*
Мөхәммәҙиев

**Мөхәммәҙиев** — фамилия.

* Мөхәммәҙиев Рәйес Ғатаулла улы (1946) — татар яҙыусы-фантасты.
----
* Мөхәмәҙиева Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы (1956) — журналист, шағир һәм яҙыусы.
Камалетдинов Венер Хәйернас улы

**Камалетдинов Венер Хәйернас улы** ()  (20 август 1947 йыл ) — СССР һәм партия эшмәкәре, 1988—1992 йылдарҙа КПСС-тың Благовар райомының беренсе секретары, район Советы Халыҡ депутаттарының рәйесе, 1922 йылдан Благовар районы администрацияһы башлығы,
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Камалетдинов Венер Хәйернас улы 1947 йылдың 20 августында Башҡорт АССР-ының  Благовар районы Иҫке Күсәрбай ауылында тыуған. 
Милләте буйынса  башҡорт, юғары белемле —  1971 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1971 йылда, институтты тамамлағас Благовар районында «Россия» колхозында инженер булып башлай. Артабан, БашЦИК совхозы директоры, Благовар районы агросәнәғәт берекмәһе рәйесе булып эшләй.
1988—1992 йылдарҙа КПСС-тың Благовар райомының беренсе секретары, район Советы Халыҡ депутаттарының рәйесе.
1922 йылдан Благовар районы администрацияһы башлығы.

Благовар районы, 183-сөТаң һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының  закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
‎
‎
Бархин Григорий Борисович

**Бархин Григорий Борисович** (20 март 1880 йыл, Пермь — 11 апрель 1969 йыл, Мәскәү) — СССР архитекторы, ҡала планлаштырыусы, архитектура теоретигы, уҡытыусы, Төҙөлөш һәм архитектура академияһының ағза-корреспонденты (1956), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Архитекторҙар Борис һәм Михаил Бархиндарҙың атаһы. 

## Биографияһы
Григорий Борисович (Герш Беркович) Бархин 1880 йылдың 20 мартында Пермдә  һөнәрсе-маляр ғаиләһендә тыуған. Бала сағын Байкал аръяғында үткәрә. 1897 йылда Одесса сәнғәт училищеһын тамамлай. Император сәнғәт академияһында Юғары сәнғәт училищеһы курсын тамамлай (1901-1908). «Городское православное кладбище в окрестностях столицы» (05/19/1898) проекты өсөн рәссам исеме ала 4/19/1898) . 

1909 йылдан Мәскәү архитектура институтында уҡыта, 1930 йылдан - профессор. 1908-1912 йылдарҙа Мәскәүҙә һынлы сәнғәт музейы һәм Бородино күпере төҙөгәндә архитектор Р. И. Клейндың ярҙамсыһы булып эшләй. 

Мәскәү архитектура йәмғиәте (MAO; 1923-1930 йылдар) эшендә ҡатнаша (1923-1926), «МАО конкурстары» (1923-1926 йылдар) баҫмаһын һ. б. редакциялай. 1932 йылда СССР Архитекторҙар союзын ойоштороусыларҙың береһе була. 

1930-сы йылдарҙа Мәскәү ҡала Советының архитектура-планлаштырыу остаханаһын етәкләй. 

1969 йылдың 11 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. Уны Введенский зыяратында ерләйҙәр (25-се участка).

## Проекттары һәм биналары

* Севастополде төҙөү проекты, СССР, (1943-1946);
* СССР, [Мәскәүҙе реконструкциялау буйынса проектлау эштәре, (1933-1938);
* СССР, Ҡырымда Саҡ районында дауалау йорто (1929);
* «Известия» газетаһы йорто (1925-1927);
* Түбәнге Новгород ҡалаһы янындағы көкөрт һәм азот кислотаһы заводы (1915-1916).

## Китаптары
* Рабочий дом и рабочий поселок-сад. — М., 1922.
* Архитектура театра. — М., 1947.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Конструктивизм в архитектуре Москвы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Зодчий, педагог, общественный деятель // «Архитектура СССР». — 1960. — № 7.
* 
*
БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы

**БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы** — 1993 йылғы Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына ярашлы 1993 йылдың 24 декабренән башлап Башҡортостан Республикаһының Юғары һәм берҙән-бер закон сығарыусы (һайланған) дәүләт власы булып Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тора. Йәғни, БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары Юғары Советтың һуңғы, тарихи саҡырылышында эшләй һәм Республика Конституцияһына ярашлы үҙгәреш индерә.

Башҡортостан Республикаһының 12 саҡырылыш Юғары Советы 1990 йылдың мартында 267 депутат составында һайлана.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул ителә.
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
Некрасов Борис Владимирович

**Некрасов Борис Владимирович** (18 сентябрь 1899 йыл — 24 июнь 1980 йыл), ғалим-химик. СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946). 

## Биографияһы
Борис Владимирович Некрасов 1899 йылдың 18 сентябрендә Мәсуәүҙә тыуған. 1924 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтын тамамлай. Артабан башҡа юғары уҡыу йорттарында эшләй. 

1927 йылдан ул Мәскәү юғары технология училищеһының химия факультетында эшләй. 1930 йылда ул Юғары химия-технология училищеһына әүерелә. 1931 йылда-2-се Мәскәү химия-технология институтында, 1932 йылдан Хәрби химия һаҡлау академияһында эшләй. 

1939-1960 йылдарҙа Мәскәүҙең төҫлө металл һәм алтын институтының кафедра мөдире вазифаһында эшләй. Бер үк ваҡытта 1937-1941 һәм 1943-1948 йылдарҙа - Мәскәү туҡыма институтында эшләй. 

1946 йылдың 4 декабренән - СССР Фәндәр академияһының Химия фәндәре бүлегендә (Дөйөм һәм органик булмаған химия) ағза-корреспондент  . 

Ул 1980 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнгән. 

## Фәнни эшмәкәрлеге
Башлыса теоретик химия өлкәһендә эшләй. Эшенең төп темалары: гомологик рәттәр һәм цис-транс-изомерия (1927), периодик система структураһын өҫтәмә нигеҙләүгә әүерелгән электрон аналогтар тураһында тәғлимәт (1935), бороводородтар төҙөлөшө һәм үҙсәлектәре (1940), химик элементтарҙың электр оҡшашлығы (1946), индукцион үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе иҫәпләү ысулы (углеводородтар миҫалында)(1968), молекуляр электростатика (1970 йылдан) .

## Төп хеҙмәттәре
(тулы булмаған исемлек)  : 

* «Курс общей химии», М., 1935
* «Курс общей химии», М., 1962 (всего не менее 14 изданий)
* «Учебник общей химии», М., 1963
* двухтомная монография «Основы общей химии», М., 1965
* «Основы общей химии», М., 1967
* «Основы общей химии», М., 1969
* «Основы общей химии», М., 1970
* «Основы общей химии», М., 1973
* «Основы общей химии», М., 1974
* «Учебник общей химии», М., 1981
* «Учебник общей химии», М., 1988
* «Основы общей химии», СПб., 2003

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Профиль Некрасов Борис Владимирович на официальном сайте РАН

## Һылтанмалар
*
Каракуц Владимир Никитович

**Каракуц Владимир Никитович**  (28 май 1941 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1987 йылдан «Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы»ның (Башнефть-Новойл) генераль директоры, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Каракуц Владимир Никитович 1941 йылдың 28 майында Башҡорт АССР-ының  Бәләбәй ҡалаһында тыуған. 
Милләте буйынса  украин, юғары белемле —  1975 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын,1958 йылда Черниковка нефть эшкәртеү заводында оператор ярҙамсыһы булып башлай.
1962—1978 йылдарҙа XXII партсъез исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында синтетик май кислоталары производствоһында оператор, смена начальнигы, завод директоры урынбҫары булып эшләй.

1987 йылдан «Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы»ның (Башнефть-Новойл) генераль директоры.

Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 50-се Нефтезавод һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)

 ‎
Камалов Атлас Закир улы

**Камалов Атлас Закир улы** (; 12 август 1950 йыл) — СССР, хужалыҡ һәм партия органдары ветераны, ғалим-агроном. 1991—1995 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2005).

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Атлас Закир улы Камалов 1950 йылдың 12 авгусында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ ауылында тыуған.
Милләте башҡорт, юғары белемле — 1979 йылда Силәбе педагогия институтын, 1986 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1972 йылда Күмертау педагогия училищеһын тамамлағандан һуң хеҙмәт юлын Мәсәғүт педагогия училищеһының физкультура уҡытыусыһы булып башлай.

1975—1984 йылдарҙа КПСС-тың Мәсетле район комитетында инструктор, «Комсомолец» колхозының парком секретары, Мәсетле районында Фрунзе колхозы рәйесе.

1984—1990 йылдарҙа КПСС-тың район комитетында икенсе секретарь, артабан район халыҡ контроле комитеты рәйесе.

1990 йылдан халыҡ депутаттарының Мәсетле районы Советы рәйесе, Мәсетле районы хакимиәте башлығы.

Мәсетле районы 239-сы Ләмәҙтамаҡ һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
‎
‎
Кәримов Азат Әхмәтхан улы

**Кәримов Азат Әхмәтхан улы** (; 20 июнь 1952 йыл — 26 декабрь 2017 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, 1994 йылдан Учалы ҡалаһы мотлаҡ медицина страховкаһы фонды директоры.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Кәримов Азат Әхмәтхан улы 1952 йылдың 20 июнендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Илсе ауылында тыуған.
Милләте башҡорт, юғары белемле — 19765 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1975 йылда институтты тамамлағас Учалы район больницаһында терапевт булып башлай. Артабан район туберкулез диспансеренда баш врач, ауыл амбулаторияһы баш врачы, район дуаханаһы баш врачы булып эшләй.
Учалы ҡалаһы 146-сы Горный һайлау округы 1994 йылдан Учалы ҡалаһы мотлаҡ медицина страховкаһы фонды директоры.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.

Кәримов Азат Әхмәтхан улы 2017 йылдың 26 декабрендә вафат була

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)

Учалы ҡалаһы, 146-сы Горный һайлау округы
Некрасов Николай Николаевич (иҡтисадсы)

**Николай Николаевич Некрасов** (18 июнь ( 1 июль ) 1906, Иркутск - 1 май, 1984, Мәскәү ) - совет иҡтисадсыһы, производствоны урынлаштырыу буйынса эштәр авторы, СССР Фәндәр академияһы академигы ( 1968 ). СССР Дәүләт премияһы лауреаты. 

## Фәнни карьераһы

- 1929 Иркутск университетының иҡтисад факультетын тамамлай. Шуның менән бергә ул түбәндәге ойошмаларҙа эшләй:

- 1924-1932 Геология комитетының Көнсығыш Себер бүлеге

- 1932-1934 Себер күмер химияһы тикшеренеү институты

- 1934-1936 Бөтә Рәсәй газ һәм яһалма шыйыҡ яғыулыҡ тикшеренеү институты

- 1935-1947 Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институты, химия сәнәғәтенең етештереү һәм экономикаһын ойоштороу кафедраһы мөдире.

- 1943-1944 Ломоносов исемендәге Мәскәү Химия технологиялары институты.

- 1944-1957 Орджоникидзе исемендәге Мәскәү инженер-иҡтисади институты.

- 1957-1979 СССР Дәүләт планы янындағы етештереү көстәрен өйрәнеү буйынса Совет, 1966-1978 йылдарҙа рәйесе.

Николай Николаевич Некрасов 1958 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, һәм 1968 йылда - академигы итеп һайлана, 1970 йылдан СССР Фәндәр академияһы Президиумы эргәһендәге Төбәк тикшеренеүҙәре өлкәһендә халыҡ-ара фәнни бәйләнештәр буйынса Советты етәкләй.

## Фәнни эш йүнәлештәре
Некрасов Николай Николаевич төбәк иктисады, сәнәғәттең айырым тармаҡтары иктисады, СССР-ҙа етештереүҙе урнаштырыуҙың социаль проблемалары өлкәһендәге эштәр авторы.

## Бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1953)
* СССР дәүләт премияһы ( 1970 ),
* Ленин ордены (1973),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (ике тапҡыр 1966, 1971) 
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены  .

## Төп хеҙмәттәре

* 1940. Газификация в народном хозяйстве СССР, М.—Л.
* 1955. Химизация в народном хозяйстве СССР, М.
* 1957. Экономика химической промышленности, М.
* 1966. Научные проблемы генеральной схемы размещения производительных сил СССР
* 1972. Экономика СССР — взаимосвязанный народнохозяйственный комплекс, М.
* 1973. Проблемы сибирского комплекса, Новосибирск

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Николай Николаевич Некрасов. М., 1977 (Материалы к библиографии ученых СССР. Сер. экономики. Вып. 8)

## Һылтанмалар

* Некрасов Николай Николаевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Профиль Николая Николаевича Некрасова на официальном сайте РАН
* Историческая справка на сайте Архива РАН
Катаев Николай Анатольевич

**Катаев Николай Анатольевич** (22 ноябрь 1939 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре.1992 йылдан Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы. Юридик фәндәр кандидаты, генерал-майор, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советыны Президиумы ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Катаев Николай Анатольевич 1939 йылдың 22 ноябрендә Вологда өлкәһе Сокол ҡалаһында тыуған.
Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1964 йылда йылда Һарытау юридик институтын (хәҙерге Һарытау дәүләт юридик академияһы) тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1956 йылда Герьев балыҡ комбинатында эшсе булып башлай. Институтты тамамлағас шул уҡ институтта уҡтыусы, өлкән уҡытыусы булып эшләй.
1971—1985 йылдарҙа өлкән уҡытыусы, СССР Эске эштр министрлығының Рязань юғары мәктәбендә кафедра начальнигы, партком секретары.
1985—1988 йылдарҙа СССР Эске эштәр министрлығы Һарытау юғары курстарында начальник урынбаҫары.
1992 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты начальнигы.

Өфө ҡалаһының Киров районы 20-се Перовский һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советыны Президиумы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Катков Алексей Алексеевич

**Катков Алексей Алексеевич** (2 ғинуар 1944 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Ишембай үҙәк дауаханыһы баш табибы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Катков Алексей Алексеевич 1944 йылдың 2 ғинуарында Ҡаҙағстандың  Кокчетав өлкәһендә тыуған. 
Милләте буйынса  рус, юғары белемле — 1966  йылда  Омск медицина институтын (хәҙергә Омск дәүләт медицина академиһы)  тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1966 йылда медбрат булып башлай. Омск медицина институтын тамамлағас Пермь өлкәһендә хирург булып эшләй.
1969 йылдан Башҡорт АССР-ы Ишембай үҙәк дауаханыһында анестезиолог, хирург, баш табип булып эшләй.
1988 йылдан транспорт машина төҙөлөшө заводында  медик-социаль часының баш табибы.

Ишембай ҡалаһы 88-се Промысла һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

Ҫаиләһендә ике ҡыҙ үҫтергәндәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены, миҙалдар. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Фәйзуллин Миҙхәт Муса улы

**Фәйзуллин Миҙхәт Муса улы** (13 ғинуар 1925 йыл — 28 май 1998 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1959—1985 йылдарҙа «Ишимбайгоргаз» тресының газ-электр иретеп йәбештереүсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Миҙхәт Муса улы Фәйзуллин 1925 йылдың 13 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Аллағыуат (хәҙер юҡ инде) ауылында тыуа. 

Ишембай ҡалаһында 21-се һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген 1943 йылда «Ишембайнефть» газ компрессорлау хужалығының газ ҡорамалдарын ремонтлау буйынса слесарь булып башлай. 1947 йылда газосварщик квалификацияһын ала. 1959—1985 йылдарҙа яңы ойошторолған «Ишембаймежрайгаз» («Ишембайгоргаз», «Ишембайгаз») тресында газосварщик булып эшләй.
1-се Гвардия Ҡыҙыл Байраҡлы танк армияһы ветераны, Еңеү парады ҡатнашыусыһы үҙенең интервьюһында Александр Николаевич Долинин:

Туғыҙынсы биш йыллыҡ планды үтәүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 7 майындағы Указы менән М. М. Фәйзуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Ул шулай уҡ Ленин 1971), Халыҡтар Дуҫлығы (1981), «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры, миҙалдар менән наградланған.

1998 йылдың 28 майында Ишембай ҡалаһында вафат була.

## Хәтер
М. М. Фәйзуллиндың иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында «Ишембайгаз» тресының элекке хакимиәт бинаһына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ишембай ҡалаһының почетлы граждандары.
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Әбдиев Әхмәтйән Әбделғәлләм улы

**Әбдиев Әхмәтйән Әбделғәлләм улы** — табип. Башҡорттарҙан тәүге медицина докторы (1862).

## Биографияһы
Әбдиев Әхмәтйән Әбделғәлләм улының биографияһы буйынса мәғлүмәттәр аҙ.

Ҡазан ҡалаһының 1-се гимназияһында белем ала. 1856 йылда Ҡазан Император университетының медицина факультетын тамамлай.

1856 йылдан Башҡорт ғәскәрендә штаттан тыш табип булып эшләй.

Хәрби министрлыҡтың Медицина департаментының рөхсәте буйынса, 1858 йылда ква­лификацияһын күтәреү өсөн Санкт-Петербург ҡалаһына Император медицина-хирургия академияһына уҡырға инә. Имтихандар биреп, диссертация яҡлағандан һуң, 1862 йылда медицина докторы дәрәжәһен ала.

1862 йылда Ырымбур ҡалаһына участка табибы булып эшләргә саҡыртыла. Силәбе өйәҙенең (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Мәтәл ауылында, һуңы­раҡ Бөрө өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы) Әсән ауылында табип булып эшләй.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә.]]* Олатайҙарҙың бар тарихы... — Өфө, 1996.
* *Асфандияров А. З.* Кантонное управление в Баш­кирии (1798—1865 гг.). — Уфа, 2005.
Еналиев Сөләймән Бикмөхәмәт улы

**Еналиев Сөләймән Бикмөхәмәт улы** (1894 йыл — 14 сентябрь 1938 йыл) — күҙ табибы, һаулыҡ һаҡлау эшен ойоштороусы, ТАССР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары (1927-1928), Ҡаҙан медицина институты директоры (1935-1937).

## Биографияһы
Сөләймән Бикмәхәмәт улы Еналиев 1894 йылда Пенза губернаһы Инсар өйәҙе Иса ауылында игенсе ғаиләһендә донъяға килә. 1909 йылда Тамбов губернаһы Темников өйәҙе Пели ауылында башланғыс мәктәп тамамлай. Ике йыл дауамында Өфөлә мәҙрәсәлә уҡый. Экстерн рәүешендә Чита ҡалаһы ир-ат уҡытыусы гимназияһын сығарылыш имтихандарын тапшыра. Аттестат алып, Чита ҡлаһында татар мәхәллә мәктәбендә уҡыта. 1915—1917 йылдарҙа - хәрби хеҙмәттә. Демобилизацияланғандан һуң Пенза губернаһы мәғариф бүлегенә инструктор итеп тәғәйенләнә, 1918 йылдан Инсар өйәҙ халыҡ мәғәрифы бүлеге мөдире. 1920 йылда — 1-се Пенза ирекле полкында ҡыҙылармеец.

2-се Мәскәү университетының медицина факультетында уҡый. Бер үк ваҡытта, уҡыуҙан айырылмайса, 1922-1923 йылдарҙа РСФСР мәғариф халыҡ комиссариатының татар-башҡорт бюроһы мөдире, һуңынан РКП (б) Мәскәү комитеты татар-башҡорт бюроһы мөдире, 1923-1925 йылдарҙа Мәскәү һөнәри белем биреү хакимлығы мөдире. 1925 йылда Ҡазанға юллана.

1926 йылдан алып ТАССР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатында хеҙмәт итә: башта халыҡ комиссары урынбаҫары, артабан — халыҡ комиссары. 1928—1937 йылдарҙа Ҡазан медицина институтында уҡыта, бер үк ваҡытта 1935 йылдан алып директор урынбаҫары, һуңғараҡ директор итеп тәғәйенләнә. 1931—1932 йылларҙа АҠШ-та (Сан-Франциско һәм Балтимор ҡалаларында) фәнни эштәр буйынса командировкала була. Еналиев институтты етәкләгән осорҙа морфология йорто, Маяковский урамындағы дөйөм торлаҡ төҙөлә.

1938 йылдың 5 сентябрендә НКВД тарафынан ҡулға алына. 5 көн дауам иткән «тикшереү саралары» булыу сәбәпле, һорау алғанда ныҡ туҡмалыуҙан 14 сентябрҙә вафат була. 1958 йылда аҡлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Уның эшмәкәрлеге уҡытыу-тәрбиә эшен камиллаштырыуға, милли кадрҙарҙан табиптар әҙерләүгә, фәнни-тикшеренеү эшен активлаштырыуға һәм дауалау эшен яҡшыртыуға йүнәлдерелә. Хеҙмәттәре күҙ эсендәге барлыҡҡа килгән яңы шештәр иммунологияһына һәм цитопатологияһына ҡарай.

## Сығанаҡтар
# Возвращенные имена. Документальные очерки. Казань, 1990
# Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991. ISBN 5-298-00652-3
# Г. Р. Каримова. К вопросу о реализации суверенных прав ТАССР (20-е годы ХХ века). Казань, «*Ученые записки КФУ*», том 153, кн.3, 2011.

## Һылтанмалар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2010. ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты 
* Еналеев Сулейман Бек-Мухамедович, медик (1894—1938). История в лицах 
* К.Долотказин. Сулейман Еналеев: жизнь и судьба
Усманов Юнир Барый улы

**Усманов Юнир Барый улы** (20 сентябрь 1931 йыл — 2 август 2012 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1962—1982 йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы хәҙерге «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәте аппаратсыһы, 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

Стәрлетамаҡта беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Юнир Барый улы Усманов 1931 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа. 1950—1953, 1957—1959, 1962—1982 йылдарҙа «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 1‑се карбонлау цехында аппаратсы булып эшләй. 1959 йылдан алып һәм 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. 

1965 йылда юғары етештереү күрһәткестәренә өлгәшә. СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1966 йылда «Сода» производствоһы берекмәһенең өлкән аппаратсыһы Юнир Барый улы Усмановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. 

1967 йылда Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана. 

Хаҡлы ялға сыҡҡас, ҡаланың Пионерҙар урамында йәшәй. 2012 йылдың 2 авгусында 80 йәшендә вафат була. Стәрлетамаҡта ерләнгән.

## Хәтер
2010 йылдың 6 майында Стәрлетамаҡ ҡалаһының маршал Г. К. Жуков исемендәге скверында тыл хеҙмәтсәндәренә арналған мемориаль комплексты асыу тантанаһы ойошторола. Унда Социалистик Хеҙмәт Геройҙарының, шул иҫәптән Ю. Б. Усмановтың да бюсы ҡуйыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Ленин ордены (1966)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әбдиев

**Әбдиев** — фамилия.

* Әбдиев Рифғәт Фәйез улы (1926—2019) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1996)
* Әбдиев Әхмәтйән Әбделғәлләм улы — табип. Башҡорттарҙан тәүге медицина докторы (1862).
Ҡараяҡуп ҡаласығы

**Ҡараяҡуп ҡаласығы** () — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Ҡара Яҡуп ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э. VIII—IX быуаттарына ҡараған Ҡараяҡуп мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Ҡараяҡуп ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Ҡара Яҡуп ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Шишмә) — 8 км, яҡындағы тимер юл станцияһы (Шишмә) — 8 км.

### Табылдыҡтар
Ҡараяҡуп ҡаласығы майҙаны 2300 м², 568 м² археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаласыҡ киңлеге 4 м, бейеклеге 1 м тәшкил иткән 2 тупраҡ *ур* һәм соҡорҙар менән нығытылған. Эске ур таш нигеҙгә ҡоролған, тышҡыһы — таш, өҫтән — текә ҡойма, тышҡы соҡорҙоң яҡтары ситән менән нығытылған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ һауыттар түңәрәк төплө, тура йәки тышҡа ҡарай бөгөлгән муйынлы, муйыны тирәләй кәкерсәктәр, ҡыя селтәр, бәләкәй генә соҡорло һәм ҡабарынҡы биҙәк баҫылған, ауыҙы тирәләй һырҙар менән биҙәлгән.

Ҡаласыҡта баҡыр таралғы һәм бил ҡайыштарын биҙәү тәңкәләре, балсыҡтан эшләнгән сүмес һәм орсоҡбаш, тимер бысаҡ, балыҡ ҡармаҡтары, ҡалаҡ яһау ҡоралы, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары, тирмән таштары табылған. Табылдыҡтар араһында борай бөртөктәре, хайуан һөйәктәре булған.

Артефакттарҙан күренеүенсә, ҡаласыҡ халҡы малсылыҡ, игенселек, балыҡсылыҡ, һөйәктән әйберҙәр яһау менән шөғөлләнгән.

Ҡараяҡуп ҡаласығы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.

### Асыш тарихы
Ҡаласыҡ 1952 йылда археолог Талицкая Инна Андреевна тарафынан асыла.

1962 йылда һәм 1967 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева етәкселегендә Башҡорт дәүләт университеты экспедицияһы өйрәнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡараяҡуп ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Матвеева Г. И. Памятники кара-якуповского типа в Приуралье //Из истории Среднего Поволжья и Приуралья. Куйбышев, 1975. Вып.5.
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Манжигеев Сергей Степанович

**Манжигеев Сергей Степанович** (6 февраль 1935 йыл — 31 июль 2011 йыл) — бүрәт композиторы, Рәсәйҙең һәм Бүрәт Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Сергей Степанович Манжигеев 1935 йылдың 6 февралендә Бүрәт-Монгол АССР-ының Улан-Удэ ҡалаһында тыуған.

Музыкала үҙ юлын Сергей тәү башлап Пионерҙар йортонда тынлы оркестрҙа башлай. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Улан-Удэ музыка училищеһына кларнет класына уҡырға инә.

1962 йылда Свердловск ҡалаһында М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһын тамамлай, композиция класы буйынса уҡытыусыһы — H. М. Хлопков. Студент йылдарында уҡ Сергей Мажигеев композитор булараҡ музыкаль әҫәрҙәр ижад итә башлай.

1962—1968 йылдарҙа Улан-Удэ музыка училищеһында уҡыта.

1968 йылда Бүрәт АССР-ы Композитоҙар союзының яуаплы секретары итеп һайлана.

Сергей Степанович Манжигеев композитоҙарға ярҙам итеүҙе, улар менән тәжрибә уртаҡлашыуҙы үҙ бурысы тип һанай. Уның етәкселегендә республиканан сит өлкәләрҙә билдәлелек яулаған композиторҙар бихисап: мәҫәлән, Юрий Ирдынеев, Виктор Усевич, Лариса Санжиева, Екатерина Олерская. Улар бөтәһе композиция класы буйынса Манжигеевтың уҡыусылары.

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң музыка колледжында уҡытыуын дауам итә.

Сергей Манжигеев ҡаты ауырыуҙан һуң 2011 йылдың 31 июлендә вафат була.

## Ижады
Сергей Манжигеев байтаҡ симфоник әҫәрҙәр яҙа. Улар араһында — «Геройҙар иҫтәлегенә» симфоник поэмаһы, «Дуҫлыҡ» симфоник увертюраһы һәм башҡалар. Уның музыкаһы ябайлығы һәм моңо менән айырылып тора.

Әммә иң ҙур билдәлелекте һәм данды уға йырҙар алып килде, уның йырҙарын бүрәт йырсылары ҙур теләк менән башҡаралар, уларҙы халыҡ ярата. Ц.-Ж. Жимбиев һүҙҙәренә «Шамхандаа» («Һиңә табан»), Ц. Д. Дондокова һүҙҙәренә «Дэлхэй минии альган дээр» («Устарымдағы донъя»), С. Ангабаев һүҙҙәренә «Яаралтай харгы» («Етеҙ юл») йырҙары айырыуса ҙур популярлыҡ яулай.

Сергей Манжигеев оҙаҡ йылдар «Байкал» бейеү һәм йыр ансамбле менән хеҙмәттәшлек итә. Был коллектив өсөн ул бейеү номерҙарын ҡуя («Юл башлаусылар», «Батырҙар бейеүе», «Байка сәскәһе», «Ҡурсаҡтар бейеүе») Ансамбль менән ул бөтә илде тиерлек үтеп сыҡты.

Сергей Манжигеевтың ижады сит ерҙәрҙә Бүрәт Республикаһы халҡының үҙенсәлекле мәҙәниәте менән таныштырҙы, ҡыҙыҡһыныу уятты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Бүрәт Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* Бүрәт республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сергей Манжигеев
Тишина Анастасия Фёдоровна

**Анастасия Федоровна Тишина** (25 декабрь 1914 йыл — 11 октябрь 2002 йыл) — «Прогресс» Башҡортостан производство берекмәһенең токарь-револьверщицаһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Анастасия Федоровна Тишина 1914 йылдың 25 декабрендә Орел өлкәһе Сосновка районының Мураевка ауылында тыуа. Белеме — башланғыс.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1935 йылда Ленинградтың «Красная заря» заводында револьверщица булып башлай. Завод Өфөгә эвакуацияланғандан һуң завода (1942) 697-се заводта (һуңынан «Прогресс» Башҡортостан производство берекмәһе) токарь-револьверщица була. Заводта эшләгән йылдарында А. Ф. Тишина, эшендә алдынғы алымдарҙы ҡулланып, һәр ваҡыт нормаһын арттырып үтәй. Уның юғары етештереүсәнлек уңышы эш ваҡытын юғалтмауға, эш алымдарын камиллаштырыуға, ҡоралды, ҡулайламаны оҫта ҡулланыуға бәйле. Мәҫәлән, инәүестең конструкцияһын үҙгәртеү һыр һалыуға йоғонто яһай һәм етештереүсәнлек ике тапҡырға арта.

1959—1965 йылдарҙа план үтәүҙәге ҡаҙаныштары һәм яңы техника булдырғаны өсөн А. Ф. Тишина 1966 йылдың 29 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

Уның эш алымдары Ф. Тишина алдынғы тәжрибә мәктәптәрендә өйрәнелә; ул тиҫтәләгән йәш эшсене өйрәтә, уларға остаз була.

1971 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Өфө элемтә аппаратураһы заводында револьверщица булып эшләй.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының бишенсе саҡырылыш депутаты (1959—1963). 2002 йылдың 11 октябрендә вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)
* миҙалдар
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы (1947).

## Хәтер
А. Ф. Тишинаның иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында «Прогресс» ФГУП БПО-ның Хеҙмәт даны музейында уға арналған стенд ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
*Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

*

## Һылтанмалар
Юлмөхәмәтов

**Юлмөхәмәтов** — фамилия.

* Юлмөхәмәтов Абдулла Мөхәмәтйән улы (16 ғинуар, 1931 йыл — 20 апрель, 2019 йыл) — башҡорт, Бөрйән районы Аҫҡар ауылында тыуған.
* Юлмөхәмәтов Дәүләтбай Мөхәмәтйән улы (1909—1988) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «Еңеү юлында» гәзите мөхәррире, Бөрйән район Советы башҡарма комитеты секретары.
* Юлмөхәмәтов Миндибай Бәхтиәр улы (1947 й.) — ғалим-педагог, мәғариф эшмәкәре. 
* Юлмөхәмәтов Ринад Салауат улы (17 ғинуар 1957 йыл) — башҡорт ғалимы, математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1987), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006).
Суздальцев Александр Иванович

**Александр Иванович Суздальцев** (12 октябрь 1937 йыл) — нефть һәм газ сығарыу буйынса оператор, рационализатор, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977).

## Биографияһы
Александр Иванович Суздальцев 1937 йылдың 12 октябрендә БАССР-ҙың Красноусол районы (хәҙерге Ғафури районы) Красноусол ҡасабаһында тыуа. 1958—1961 йылдарҙа Алыҫ көнсығыш хәрби округында әрме хеҙмәтен үтә.

1956—1958 йылдарҙа «Октябрьскнефть» нефть промыслаһы идаралығының 3-сө промыслаһының ер аҫты ремонттары операторы, 1964 йылдан Төмән өлкәһенең Сургут ҡалаһында «Нижневартовскнефть» НПУ-һы операторы.

1980 йылда уның рационализаторлыҡ тәҡдиме йылына 28 мең экономия килтерә.

Самотлор нефть ятҡылығын иң тәүге үҙләштереүселәрҙең, 12 самотлорсының һәм 22 Башҡортостан нефтселәре — Социалистик Хеҙмәт Геройҙарының береһе.

1976 йылда 50 скважиналарын хеҙмәтләндереүгә күсә (норманан ике тапҡырға артығыраҡ).

1964 йылда Мегионда танкерға беренсе сәнәғәт нефтен ҡоя.

Мәскәүҙә үткән Бөтә Союз уйлап табыусылар һәм рационализаторҙар йәмғиәтенең V съезы, СССР профсоюздарының XVIII съезы делегаты.

Хаҡлы ялға сыҡҡас Александр Суздальцев Туймазы районында йәшәй, район ветерандар советы активисы.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977)
* Ленин ордены (1977)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Көнбайыш Себерҙең ер аҫты байлыҡтарын үҙләштергән һәм нефть-газ комплексын үҫтергән өсөн» миҙалы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 12 октября исполнилось 75 лет Герою Социалистического Труда Александру Суздальцеву
* http://www.m-vremya.ru/news/16655.html
Креков Фёдор Андреевич

**Креков Фёдор Андреевич** (19 февраль 1919 йыл — 14 июнь 2007 йыл) — Дим локомомтив депоһы  электровозы машинисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. СССР-ҙың почётлы тимер юлсыһы.

## Биографияһы
Креков Фёдор Андреевич 1919 йылдың 19 февралендә тыуған  Рождественский ауылында тыуған.  Хәҙер  Башҡортостан Республикаһы Өфө районының ауылы. Белеме - тулы булмаған урта.

1937 йылда паровоз кочегары булып эшләй башлай. Фабрика-завод уҡытыу мәктәбен  тамамлағандан һуң, Өфө  паровоз ремонтлау заводында машинист ярҙамсыһы, машинист  булып эшләй башлай. 1940 йылда Ленинград өлкәһе Ораниенбаум ҡалаһына бронепоезд машинистарының хәрби-техник  уҡыуына ебәрелә.   1941— 1945 йылдарҙа Фёдор Андреевич — Көнбайыш, Брянск, I Украин фронттарында паровоз-бронепоезының өлкән машинисы. Бронепоезд составында Волоколамск шоссеһы сиктәрендә  һуғыша, Мәскәүҙе обороналауҙа, Польшаны азат итеүҙә ҡатнаша. 1946 йылдан  (демобилизациянан һуң) Куйбышев тимре юлыныңы Дим станцияһында паровоз машинисы, Дим депоһы начальнигы урынбаҫары, өлкән машинист булып эшләй, 1955 йылдан Дим  локомотив депоһының электровоз машинисы.

Һуғыштан һуңғы тәүге биш йыллыҡта (1946-1950) Фёдор Андреевич Дим депоһында тәүгеләрҙән булып  тәүлегенә 500 километр паровоз юлы үтә;  һуңынан  1958 йылда электровозда 1 000 километрҙан артыҡ юл үтә.

Уның тәҡдиме буйынса 1958 йылда тауар поезы менән электровоздар Кропачёво станцияһынан  Похвистнево  станцияһына алмаш бригадала менән йөрөй башлай, был 12-15  электровозға тәүлегенә элекке ҙур булмаған йөк менән 350 километр урынына  700-800 һәм хатта  1 000 километр үтергә  мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, Ф.А.Креков яңы маршрутта локомотивтың  быға тиклем булмаған  1 200 километр уҙышына өлгәшә. Етешһеҙлекһеҙ һәм аварияһыҙ эшләй. 1955-1958 йылдарҙа Өфө тимер юлы элктровоз паркын һөҙөмтәле файҙаланыу һөҙөмтәһендә  300 миллион һумдан ашыу экономия алына. Тәжрибәле машинист инициативаһы менән  «Кропачево - Сызрань» пассажирҙар ҡулсаһы  ойошторола

Тимер юл транспорты үҫешендәге ҙ уңыштары өсөн  1959 йылдың 1 сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Ф. А. Крековҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1990 йылға тиклем  Куйбышев тимер юлының Дим локомотив депоһы электровоз машинисы булып эшләй. СССР-ҙың почётлы тмиер юлсыһы.

2007 йылдың 14 июнендә вафат була.

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959)
* Ленин ордены (1959), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), миҙалдар.

## Хәтер
Ф.А.Креков иҫтәлегенә   уның исеме менән электропоезд аталған.

## Әҙәбиәт
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. - Уфа : Китап, 2011. - 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М.А. Ильгамов т. 3. З-К. 2007. -672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы

**Сәлимов Сәбих Мөхәмәҙиә улы** (15 март 1930 йыл — 22 декабрь 1997 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1958—1996 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводы операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)

## Биографияһы
Сәбих Мөхәмәҙиә улы Сәлимов 1930 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Туғай ауылында тыуған.

Белеме — тулы булмаған урта. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1943 йылда Бүздәк районының «Крәҫтиән» колхозында башлай. 1950—1953 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Запасҡа сығарылғандан һуң Өфө нефть эшкәртеү заводында машинист булып эшләй, 1957 йылдан — машинист, 1958 йылдан — КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының операторы.

Нефть продукттарын эшкәртеү технологияһын үҙләштерә һәм беренсе класлы белгес була. С. М. Сәлимов эшләгән электр менән тоҙҙарҙы айырыу һәм һыуһыҙландырыу ҡоролмалары блогында проект ҡеүәттәрен ике тапҡырға арттыра, нефть әҙерләү юғары сифатта бара. Коллектив барлыҡ техник-иҡтисади күрһәткестәр буйынса туғыҙынсы биш йыллыҡты (1971—1975) ваҡытынан алда үтәп сыға.

Туғыҙынсы биш йыллыҡтың социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн 1975 йылдың 16 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Сәбих Сәлимовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1996 йылда пенсияға китер алдынан КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының ремонтлау һәм техник ҡоролмаларҙы хеҙмәтләндереү буйынса операторы, слесары булып эшләй.

Сәлимов Сәбәх Мөхәмәҙиә улы 1997 йылдың 22 декабрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)
*  Ленин ордены (1975)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* миҙалдар .

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*    
*
Никифоров Михаил Тихонович

**Никифоров Михаил Тихонович** (7 ноябрь 1918 — 30 октябрь 1993) — агроном, Башҡорт АССР-ының  Бүздәк районы Бүздәк совхозының  Комсомол бүлексәһе идарасыһы.  Социалистик Хеҙмәт Геройы. Бөйөк Ватан һуғышы  яугире.

## Биографияһы
Михаил Тихонович  Никифоров 1918 йылдың  7 ноябрендә  БАССР-ҙың Бүздәк районы  Казанка ауылында тыуған

Белеме — тулы булмаған урта.  Хеҙмәт юлын 1936 йылда Әлшәй районының игенселек  совхозында тракторсылар курсын тамамлағандан һуң башлай. 1939 йылға тиклем Бүздәк игенселек совхозында тракторсы, шофер булып эшләй. 1939—1947 йылдарҙа  Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1947 йылдан тракторсы, һөт-тауар фермаһы  идарасыһы, агроном, Бүздәк районы Бүздәк совхозының  Комсомол бүлексәһе идарасыһы.

Михаил Никифоров етәкселегендә бүлексә алдынғылар рәтендә була, йыл һайын  юғары һәм тотороҡло уңыш ала. 1963—1965 йылдарҙа 2 900  гектар майҙанда совхоз буйынса уртаса уңыш 12,1 центнер тәшкил иткәндә, 15,6  центнер тәшкил итә. Дәүләткә йыллыҡ иген тапшырыу 24-26 мең центнер тәшкил итә, йәки 150-160 процент. Хеҙмәтте яҡшы ойоштороу арҡаһында бүлексәлә  дөрөҫ сәсеү әйләнеше үҙләштерелә, ер эшкәртеү  культураһы юғары ҡуйыла, сортлы орлоҡ сәсеүгә күсеү тормошҡа ашырыла. Өс йыл эсендә ашлыҡтың үҙҡиммәте  19% кәмей .

Бүлексә малсылыҡта ла яҡшы күрһәткестәргә ирешә. Өс йыл эсендә мал  һаны  197% арта, ә  быҙау алыу планы 122% үтәлә. 1965 йылда ит тапшырыу планы  141%, һөт — 119% үтәлә.   Иттең үҙҡиммәте  өс йыл эсендә 12 процентҡа, һөттөң — 17 процентҡа кәмей

Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген, мал аҙығы культураларын әҙерләүҙә  һәм етештереүҙе  арттырыуҙа өлгәшкән ҙур уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнле файҙаланыуы өсөн, Михаил Никифоровҡа  1966 йылдың 23 июнендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем Бүздәк районы Бүздәк совхозы бүлексәһе идарасыһы булып эшләй. 1993 йылдың 30 октябрендә вафат була.

14.03.2012 Бүздәк муниципаль районы ауыл советы  «Көньяҡ» биҫтәһенең яңы урамына М. Никифоров исемен бирә.

## Наградалары

— Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)

— Ленин ордены (1966), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), ii дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары менән бүләкләнә.

— Япон империалистарына ҡаршы һуғышта хәрәкәттә ҡатнашҡаны өсөн 1945 йылдың 30  сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумының  Указы менән  «Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

— 1945 йылдың 9 майында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән  «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә; 

— СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 7 майындағы Указына ярашлы «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең егерме йыллығына»  миҙалы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов; т. 4. Л-О. 2008. − 672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Минһажетдинова Лира Нәбиулла ҡыҙы

**Минһажетдинова Лира Нәбиулла ҡыҙы** (23 август 1935 йыл) — ғалим-терапевт, кардиолог, йәмәғәтсе. 1967 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—2003 йылдарҙа госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. 1984—1998 йылдарҙа Кардиологтарҙың Башҡортостан йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1984). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995), Рәсәйҙең почётлы кардиологы (2007).

## Биографияһы
Лира Нәбиулла ҡыҙы Минһажетдинова 1935 йылдың 23 авгусында Ҡазан ҡалаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған. Тереғоловтар нәҫеленән. Урта мәктәпте Өфө ҡалаһында тамамлап, Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә, уны отличие менән 1960 йылда тамамлай. Республика клиник больницаһында табип-терапевт булып эшләй. 1967 йылда аспирантураны ваҡытынан алда тамамлай, «Эпидемиология ишемической болезни сердца организованного населения г. Уфы» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. С 1967 йылдан алып эск ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһы ассистенты, 1979 йылда госпиталь терапияһы кафедраһына доценты булып күсә. 1982 йылда «Артериальная гипертензия, выявление, профилактика и лечение среди рабочих и служащих промышленных предприятий г. Уфы» темаһына Мәскәүҙә докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1983—2002 йылдарҙа — 1-се госпиталь терапия кафедраһы мөдире. 2002 йылда — ошо уҡ кафедра һәм ИПО терапияһы мөдире.

Уның етәкселегендә 40-тан ашыу кандидатлыҡ һәм 5 докторлыҡ диссертация яҡлана. Тикшеренеүҙәр материалдары буйынса күп кенә халыҡ-ара конференцияларҙа, кардиологик конгрестарында, Рәсәй, республика конференцияларында сығыш яһай. Аспиранттар Мәскәүҙә үткән кардиология конгресстарында 1−2-се урындар алалар (Пушкарева А. Э., Камалетдинова Г. Я., Насибуллин Т. С.).
10 йыл дауамында Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы эргәһендә «Здоровье населения РБ, вопросы профилактики» проблемаһы буйынса фәнни эш алып бара. Ошо ваҡыт арауығында 20 монография, 600 мәҡәлә баҫтырыла, шул иҫәптән 65 мәҡәлә үҙәк матбуғатта, 6 мәҡәлә — сит ил журналдарында. 2 уйлап табыу авторы.
Берлинда үткәрелгән Бөтә донъя кардиологтар конгресында, Швециялала, Австрияла, Төркиәлә Европа конгрестарында ҡатнаша. 
Бөтә Рәсәй кардиологтар йәмғиәте идаралығы, Артериаль гипертония лигаһы ағзаһы, ҡала һаулыҡ һаҡлау аттестацион комиссия ағзаһы. Кардиологтарҙың Башҡ‑н йәмғиәте рәйесе (1984—1998).

**Төп баҫмалары (РФ УМО грифы ҡуйылған дәреслектәр, уҡыу әсбаптары)**

1. Вопросы диагностики в клинике внутренних болезней (учебное пособие с грифом УМО Министерства образования РФ)
Уфа, 2004.-310 с.

2. Вопросы диагностики в клинике внутренних болезней
издание 3-е переработанное и дополненное (учебное пособие с грифом УМО Министерства образования РФ)
Уфа, 2006. — 465 с.

3. Вопросы диагностики в клинике внутренних болезней издание 5-е переработанное и дополненное (учебное пособие с грифом УМО Министерства образования РФ)
Уфа, 2009.- 852 с.

4. Неотложные состояния в клинике внутренних болезней (учебное пособие с грифом УМО Министерства образования РФ)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*