open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яңы Табын

**Яңы Табын** () — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Табын ауыл Советы составындағы 2005 йылда юҡҡа сыҡҡан ҡасаба.

## Географияһы
Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендәге таулы урманлы ерендә урынлашҡан. Климаты бер аҙ ҡоро. Ландшафты һоро урман тупрағындағы һәм көлһыу ҡара тупраҡтағы ҡатнаш урмандарҙан (ҡайын, уҫаҡ, саған) тора. Географик координаталары:54°01′53″ т. к. 56°28′33″ к. о.HGЯO.

Яңы Табын ҡасабаһына яҡын ятҡан тораҡ пункттар: Сәйетбаба, Красноусол, Бурлы, Аҡкүл, Табын, Яңы Бурлы, 	Родина, Берёзовка, Архангел, Павловка,	Әхмәт, Победа, Кузьма - Александровка, Героевка.
 
### Географик урыны
Ҡасабанан алыҫлыҡ (1 ғинуар, 1969):

- район үҙәгенә (Красноусол) тиклем: 30 км,

- ауыл Советы үҙәгенә (Табын) тиклем: 8 км,

- яҡындағы Аҡ Күл тимер юл станцияһына тиклем: 47 км

## Тарихы
2005 йылда Ғафури районында 4 ҡасаба бөтөрөлә.

Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:
ст.1
4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы юҡҡа сығарырға:

16) Ғафури районында:

а) Бельский ауыл Советының Вольная Жизнь ҡасабаһын;

б) Үтәк ауыл Советының Красно-Кармальский ҡасабаһын;

в) Табын ауыл Советының Яңы Табын ҡасабаһын;

г) Красноусол ауыл Советының Срытая Гора ҡасабаһын

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 115 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.136.
Ҡолтай

**Ҡолтай** () — Түбәнге Мол (Кама ҡушылдығы) һәм Сарабаиха (Түбәнге Мол ҡушылдығы) йылғаларында урынлашҡан ғәйнә башҡорттары ауылы, Пермь крайы Пермь районының Ҡолтай ауыл биләмәһе үҙәге.

## Тарихы
Ҡолтай ауылы тураһында мәғлүмәт 1623—1624 йылғы яҙма сығанаҡтарҙа Польская булараҡ осрай. 1647 йылда ауылда йәшәүселәрҙең фамилияһы буйынса Усольцево ауылы һәм Ҡолтай яланы тип йөрөтөлә. 1870 йылда ауылға әйләндерелә. 1662—1664 йылдарҙа Башҡорт ихтилалдары осоронда биләмәгә «татарҙар» һөжүм итә һәм бер нисә ғаиләне тулыһынса һуйып сыға. Пугачев бунты осоронда, 1773 йылдың 29 декабрендә Ҡолтай ауылы баш күтәреүселәр ҡулында була, отставкалағы һалдат Андрей Бырылов пугачевсыларҙа агитатор булып йөрөй, һуңынан хөкүмәт ғәскәрҙәре яҡлылар ҡулына әсирлеккә эләгеп, һәләк була.

1816 йылда Ҡолтай ауылында — 229, 1834 йылда 576 башҡорт йәшәй. Ауылдың мәсете, үҙ тирмәне була. Ғәйнә улусы башҡорттарының ерҙәрен яйлап тоҙ сәнәғәтселәре Строгановтар баҫып ала башлай. Шуға күрә башҡорттар йылға тамағына табан күсенеп, яңы Ҡолтай ауылына (Башҡултай) нигеҙ һала. Бында ла уларҙы тыныслыҡта ҡалдырмағас, Ҡолтайҙың улы Шиғыр Ҡолтаев Мәскәүгә Федор батшаға барып, ергә һаҡ грамотаһы алып ҡайта. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң Строгановтар тағы ла ғәйнә башҡорттарын ҡыҫырыҡлай башлай һәм улар көньяҡҡараҡ күсенергә мәжбүр була. Шиғыр Ҡолтаевтың улы Тасим Мәмәтов Ҡуян йәки Тасим ауылына нигеҙ һала. 1701 йылда ул ғәйнә башҡорттарының ергә хоҡуғын раҫлаған грамота алып ҡайта.

1929 йылдың 25 ноябрендә Сталин исемендәге колхоз ойошторола, ул 1934 йылдың 10 февралендә тарҡатыла һәм 1950 йылдың 30 июнендә ҡабаттан эреләтелә.

1961 йылдың ноябренән «Россия» колхозы эшләй, ул 1967 йылдың 25 майында Ленин ордены менән бүләкләнә. Уҙған быуаттың 60-сы йылдарынан алып ауылда яңы йорттар төҙөлә, һуңғы йылдарҙа коттедж тибындағы торлаҡҡа өҫтөнлөк бирелә.

Ҡолтай 1924 йылдың 27 декабренән Ҡолтай районы үҙәге була, шул ваҡыттан 2006 йылға тиклем Ҡолтай ауыл Советы үҙәге булып та тора.

## Иҫтәлекле урындары
Ҡолтай I һәм II биләмәләре, Ҡолтай III һәм IV ауылы археологик ҡомартҡылары.

## Халҡы
* 1869 йыл — 294 кеше
* 1926 йыл — 503 кеше
* 2013 йыл — 5067 кеше
* 2020 йыл — 89 653 кеше

## Билдәле шәхестәре
* Разинская Виктория Дорофеевна (1949 йыл), философия фәндәре кандидаты, доцент.
* Шумилов Евгений Николаевич (1951 йыл), Рәсәй тарихсыһы-медиевисы, тарих фәндәре кандидаты.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Култаево, Пермский район, село
*
Килуновка

**Килуновка** — Башҡортостандың Ҡариҙел районында бөткән ауыл. Павловка ГЭС-ын сафҡа ебәрер алдынан бөтөрөлә. Урыҫтар йәшәгән ауыл.

## Тарихы
Күрәһең ауылға Пермь губернаһынан күсенеп килеүселәр, башҡорттарҙан ошо ерҙәрҙе һатып алыусы дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һалған. Нигеҙ һалыу ваҡыты, моғайын, күрше Непряхино, Урғыш һәм Әтербаш ауылдары кеүек үк — XIX быуаттың 60-сы йылдары. 1877 йылда 23 ихата була, 67 ир-ат һәм 70 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

## Географияһы
Әтер йылғаһы буйында урынлаша.

## Халҡы

## Исеменең килеп сығышы
Ауылдың бер кешеһенең фекере буйынса ауылдың исеме «кила» һүҙенән сыҡҡан. Буласаҡ ауыл менән йәнәшәлә ҡайын урмандары күп булған, ҡайындарҙың олондарында оро-бәшмәктәр, халыҡ телендә бакалар йәки килалар күп булған. Был урында уларҙың күплеге күскенселәрҙе шаҡ ҡатырған, һәм улар үҙҙәренең ауылын шулар хөрмәтенә Килуновка тип атарға ҡарар иткән. Был килаларҙы улар ағыуын юҡ итер өсөн бешергәндәр, киптергәндәр һәм аҙаҡ ут тоҡандырыу өсөн саҡма мамығы сифатында ҡулланғандар. Ошолай кипкән осраҡта ул кремний осҡононан да еңел тоҡанған һәм бик оҙаҡ быҫҡыған (хатта көнө буйына). Нығыраҡ янып китһен өсөн тик уға көслө итеп өрөргә генә кәрәк булған.

## Тасуирламаһы
Революцияға тиклем ауыл бай, хәлле һәм төҙөк була. Килуновкала май заводы, һөт заводы эшләй, күп ҡатлы йорттар була, өҫтәүенә аҫҡы ҡаты кирбестән, ә өҫкө ҡаты ағастан була. Ауылда иркен кластар, ике залы һәм эсендә туалеты менән кирбес мәктәп (1-4 кластар) була (шул ваҡыт өсөн бик яҡшы бина).

Ауылда башлыса дәүләт крәҫтиәндәре йәшәгән, ләкин унда бер нисә алпауыт, шул иҫәптән Цыбин һәм Киселёв та йәшәгән. Киселёв революциянан һуң халыҡ тарафынан колхоз рәйесе итеп һайланған, был вазифаны ул Павловка ГЭС-ы төҙөлөшө алдынан ауыл бөткәнгә тиклем биләй. Фронтҡа уны алмайҙар, сөнки ҡулы булмай. Халыҡ һәр саҡ уның яҡлы була һәм ғүмер буйына уға ярҙам итә. Киселёв шулай уҡ халыҡҡа хәленән килгәнсе ярҙам итә, үҙенең ике ҡатлы йортон колхоз идаралығына тапшыра. Ә Цыбиндың ике ҡатлы йортонда балалар баҡсаһы була.

## Ауылда йәшәүсе ғаиләләр
Ауылда түбәндәге ғаиләләр йәшәгән:

* Долгодворовтар
* Киселевтар
* Мохнаткиндар
* Полушкиндар
* Сычкиндар
* Торопыгиндар
* Цыбиндар

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* *Асфандияров А. З.* История сел и деревень Башкортостана и сопредельних территорий Уфа: Китап, 2009. 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4
* Генеалогия и архивы Башкортостана
* Населённые пункты Башкортостана
Әйбалыҡ (Һаҡмар ҡушылдығы)

**Әйбалыҡ** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районындағы йылға.

## Географияһы
Әйбалыҡ йылғаһы — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы. Йылға Яйыҡ һыу бассейны округына инә. Уның ярында хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан *Үрге Үтәғол* ауылы урынлашҡан булған. Йылға ярындағы ҡаяны ла *Әйбалыҡ ҡаяһы* тип атайҙар.

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән *С. М. Стрельников* «Кувандыкский край в географических названиях» тигән китабында йылғаның атамаһын, кемдеңдер балыҡ күплеген күреп, "Әй, балыҡ" тип һоҡланып ҡысҡырғанынан килеп сыҡҡан, тигән риүәйәт менән аңлата. Шулай уҡ Е. Койчубаев тигән кеше, ҡаҙаҡтарҙа "балыҡ - һыу" тигән мәғәнәлә, тигән фекер ҙә белдергән икән. Балыҡ һүҙе күп кенә төрки телдәрҙә "нығытма", "ауыл", "ҡала" тигәнде лә аңлатҡан, ти ул. Шул ҡараштан фекер йөрөтһәң, бында ҡасандыр нығытма йәки ауыл булғандыр, ти топонимдар белгесе

Башҡортостанда Әй йылғаһы бар, уның атамаһы әйле ырыуынан килеп сыҡҡан тигән фекер йәшәй. Мәгәр, был ырыу Ырымбур яҡтарында төйәкләнгән тигән мәғлүмәт юҡ. Йылғаның Әй- тигән өлөшө, ихтимал, ысынлап та ымлыҡтыр. Шулай уҡ Юань династияһының баш ҡалаһы урта монгол телендә Ханбалыҡ (Хан ҡалаһы) тип аталған булған, бөгөн уны Пекин тип атайҙар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әй (йылға)
* :ru:Ханбалык

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
Ҡыҙыл (Ҡыҙыл районы)

**Ҡыҙыл** — ауыл, Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районының административ үҙәге. Өлкәнең көньяғында, Силәбе ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышта (автомобиль юлы буйлап — 348 км), Оло Ҡыҙыл йылғаһының Урал йылғаһына ҡушылған ерҙә, Сибай тимер юл станцияһынан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылға 1743 йылдың июнендә Ырымбур губернаһы губернаторы И. И. Неплюев тарафынан Троицк — Орск күҙәтеү һыҙығындағы хәрби ҡасаба булараҡ нигеҙ һалына. Исеме Оло Ҡыҙыл йылғаһынан (ҡаялары ҡыҙыл төҫтә булған) алынған.

Ҡыҙыл ҡәлғәһенең барлыҡҡа килеүе Ырымбур губернаһының ҙур биләмәһен үҙләштереү, Урта Азия халыҡтары менән көнсығыш сиктәрҙе һәм сауҙаны нығытыу буйынса Рәсәй империяһының сәйәсәте менән бәйле була. И. И. Неплюев, губернаның Орск һәм Верхнеурал араһын тикшереп, уңайлы урындарҙа ҡәлғә һәм редуттар төҙөргә бойора. Ҡәлғә урындағы оператив-тактик характеристикаларға, һыу сығанаҡтарына, болондарға һәм урмандарға яҡын булыу менән бәйле.

XIX быуат аҙағы-XX быуат башында Ҡыҙыл — ике мең самаһы кеше йәшәгән ҙур станица. Уның үҙәгендә Симеон һәм Анны-пәйғәмбәр исемен йөрөткән ташлы сиркәү урынлашҡан, уның тирәләй йылына бер нисә тапҡыр ҙур йәрминкәләр үткәрелгән. Бөтә тирә-яҡтағы ауылдар, Верхнеурал сауҙагәрҙәре, урта Азиянан карауандар килгән. Станицала — 356 ихата, 1919 кеше (1894) йәшәгән; төп шөғөл — балыҡсылыҡ һәм фаянс етештереүгә яраҡлы аҡ балсыҡ сығарыу.

XIX быуат уртаһынан хәрби әһәмиәтен юғалтып, казак станицаһына әйләнә.

Административ рәүештә Верхнеурал өйәҙе составына ҡарай.

## Халыҡ иҫәбе

## Иҫтәлекле урындары
* 1921 йылда аҡ гвардиясыларынан станицаны һаҡлаған партизандар ҡәберлегендәге обелиск
* Күк Шихан тәбиғәт геологик ҡомартҡыһы
* Еңеү паркы
* Ҡыҙыл тарих-тирә-яҡты өйрәнеү музейы
* Ҡатын-ҡыҙҙар монастыры
## Һылтанмалар
## Иҫкәрмәләр
Ә. Рудаки исемендәге тел һәм әҙәбиәт институты

**Ә. Рудаки исемендәге Тел һәм әҙәбиәт институты** (, ) — Дүшәнбеләге Тажикстан Фәндәр академияһының тикшеренеү институты. Был Тажикстан Фәндәр академияһының иң боронғо ғилми хеҙмәт институттарының береһе һәм тажик телен һәм әҙәбиәтен өйрәнеү менән шөғөлләнгән иң боронғо институт. 

## Тарих
Тел институтын булдырыу тарихы Тажик Совет Социалистик Республикаһы ойошоуы йылдарына барып тоташа. 1932 йылдың 17 мартында СССР Президиумы ҡарары менән Тарих һәм Тел факультеты булдырыла.  1940 йылда, уның нигеҙендә, СССР Фәндәр академияһының Тажик филиалына айырым ғилми институт булып кергән Тарих, Тел һәм әҙәбиәт институты төҙөлә. 

Тажикстан ССР Фәндәр академияһы ойошҡандан һуң, 1951 йылдың 14 апрелендәге Тажикстан Министрҙар Советы фарманы менән дүрт фәнни тармаҡ менән үҙ тел һәм әҙәбиәт институты булдырыла: тел, классик әҙәбиәт, совет әҙәбиәте һәм һүҙлектәр. 1955 йылда Садреддин Айни музейы институтның филиалы булараҡ ойошторола. 1958 йылда Әбү Абдулла Рудакиҙың 1100 йыллығы уңайынан, был институт шағир исеме менән атала. 2011 йылдың 4 февралендә Тажикстан Республикаһы Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү һәм яҙма мираҫ институты Тел һәм әҙәбиәт институты менән ҡушыла һәм Рудаки һәм Тел, әҙәбиәт, Көнсығышты өйрәнеү һәм яҙма мираҫ институты исемен ала. 2017 йылда Көнсығышты өйрәнеү һәм яҙма мираҫ бүлеге Тел институтынан тағы бер ҡат айырыла, институт һәм боронғо исем аҫтында эшсәнлеген дауам итә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

*  
* 
*  
*  
*  
*  
*  

## Тышҡы һылтанмалар

* 
* Тел һәм әҙәбиәт институты исеме менән аталған  Рудаки  Тажикстан Фәндәр академияһының рәсми сайты
Каменка (Ҡыҙыл районы)

**Каменка** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районындағы ҡасаба. Богданов ауыл биләмәһе составына инә.

## География
Ҡасаба Силәбе өлкәһенең көньяғында, Көньяҡ Уралдың көньяҡ-көнсығыш итәге сиктәрендә, дала зонаһында, Каменка йылғаһының (Яйыҡ йылғаһының ҡушылдығы) һул ярында урынлашҡан. Район үҙәге Ҡыҙыл ауылынан көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 22 километр алыҫлыҡта. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәле өҫтөнән 337 метр.

### Климат
Йәйен климаты ҡоро эҫе һәм ҡышын ҡапыл континенталь. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме — 266 мм. Иң һыуыҡ айҙың уртаса температураһы (ғинуар) —17,9°, иң йылы (июль) +19,9°С тәшкил итә.

## Халыҡ һаны

; Халыҡ һаны
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ир-егеттәр халыҡтың 48,5 процент тәшкил иткән, ҡатын-ҡыҙҙар — 51,5 процент.

; Милли составы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, башҡорттар — 47 %; ҡаҙаҡтар — 34 % тәшкил итә.

## Урамдары
Ауыл өс урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Каменка ҡасабаһы картала
Яңы Кирге улусы

***Яңы Кирге улусы*** ()— Өфө губернаһы, Бөрө өйәҙе биләмәһендәге улус.

## Тарихы
1866 йылда удмурт һәм мари ауылдарынан барлыҡҡа килгән. 1896 йылда улус IV станға индерелгән һәм 14 ауылдан торған.

### Улус үҙәге
Өйәҙ үҙәге дәрәжәһендәге Яңы Кирге ауылы Пермь губернаһы Уҫы өйәҙе Кирге ауылынан 1850 һәм 1858 йылдар араһында айырылып сыҡҡан, 1859 йылда унда 32 ихата һәм 204 кеше булған (бөтәһе лә удмурттар). 1865 йылдың аҙағында — Өфө губернаһының 3-сө өйәҙе, унда 34 йорт-ихата һәм 218 кеше йәшәгән (108 ир-егет һәм 110 ҡатын-ҡыҙ). Ауылда улус идараһы урынлашҡан булған, халҡы ауыл хужалығы һәм умартасылыҡ менән шөғөлләнгән

Айырылып Өфө губернаһына күсеп килгән киргеләр Һандуғас йылғаһы буйына төйәкләнгән, һәм ауылға Яңы Кирге исеме биргән.

### Йәмәғәттәре
1912 йылда улус өс ауыл йәмәғәтенән торған :

*Ирдуған йәмәғәтенә* Андреевка, Ирдуған, Яңы Сусаҙыбаш, Иҫке Сусаҙыбаш, Шудимари) ауылдары ингән;
 
*Яңы Кирге йәмғәтендә*: Барабановка, Үрге Барабанова, Кильдисан, Яңы Кирге, Рабак);

*Норҡан йәмәғәтендә* Әрлән, Бәнибаш, Ҡаймашабаш, Норҡан ауылдары тупланған.

### ХХ быуатта
1920 йыл ауыл Андреевка, Ирдуган, Иҫке һәм Яңы Сусаҙыбаштар Чераул улусы составына күсә, ҡалған 10 ауылда йорт башынан иҫәпләүҙәр мәғлүмәте буйынса 4576 кеше, шуларҙан 3346 (73,1 %) — удмурттар, 1079 (23,6 %) — мариҙар, 151 башҡа милләт кешеләре (башҡорттар, урыҫтар, татарҙар, типтәрҙәр, мосолмандар) йәшәгән.

1922 йылда Бөрө кантоны составына индерелә, 1923 йылда кантон системаһы бөтөрөлә. 1926 йылдағы торошо буйынса уның барлыҡ ауылдары эреләтелгән Яңауыл улусына инә, хәҙерге көндә — Яңауыл районы составында.

Улус үҙәге булған Яңы Кирге ауылы хәҙер Яңауыл районының Һандуғас ауыл Советына ҡарай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Полный список населённых мест Уфимской губернии / под ред. Н. А. Озерова. — Уфа: Типография Губернского Правления, 1896. — С. 148—149. — 534 с.
* Крестьянское хозяйство Уфимской губернии: Подворная перепись 1912—1913 гг. / Стат. отд. Уфим. губ. управы. — Уфа, 1914. — С. 1270—1277. — 1846 с.
* М. И. Роднов. Население Уфимской губернии по переписи 1920 года: этнический состав. — М.: Институт этнологии и антропологии РАН, 2014. — С. 90. — 178 с. — ISBN 978-5-4211-0106-2.
* Населённые пункты Башкортостана. Часть III, Башреспублика, 1926 / А. А. Хисматуллин. — Уфа: Китап, 2002. — С. 105—107. — 400 с. — ISBN 5-295-03091-1.
Күкҡашҡа (ҡасаба)

**Күкҡашҡа** — Башҡорт АССР-ының Белорет районы Егәҙе ауыл Советы составындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасаба. Тара ҡасабаһы ситенән 1 км алыҫлыҡта, Кукҡашҡа (Тараның уң ҡушылдыгы) йылғаһы ярында, Тара йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан. Мәғдәнселәр ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән.

## Тарихы
1952 йылдың 1 июненә ҡарата Егәҙе ауыл Советына инә.

1969 йылдың 1 ғинуарында, 1972 йылдың 1 июлендә, 1981 йылдың 1 сентябрендә Егәҙе ауыл Советы составында була. 1969, 1972 йылдарҙа урыҫтар, 1981 йылда башҡорттар күпселекте тәшкил итә.

Күкҡашка ҡасабаһы район үҙәге Белорет ҡалаһынан 136 км алыҫлыҡта, ауыл Советы үҙәге Егәҙе ауылынан 17 км һәм Белорет тар колеялы тимер юлының тимер юл станцияһы Туҡандан 17 км алыҫлыҡта.

Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законы менән мәғлүмәттәр иҫәбенән төшөрөлә. Унда былай тип әйтелә:

4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:

9) Белорет районында:

Егәҙе ауыл Советының Күкҡашҡа ҡасабаһын.

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.290
* Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 января 1969 года : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с. : табл. преим. — Алф. указ.: с. 348—430. С. 85
* Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327—387. С.76
* Словарь топонимов Башкирской АССР / [Сост. А. А. Камалов, Р. З. Шакуров, З. Г. Ураксин, М. Ф. Хисматов; Под ред. А. А. Камалова (отв. ред.) и др. — Уфа : Башк. кн. изд-во, 1980. — 199 с. С. 106.
* Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326—383. С.83

## Һылтанмалар
* Кукашка на географической базе данных GeoNames
* Кукашка

## Иҫкәрмәләр
Түбәнге Сәлим

**Түбәнге Сәлим** (**<span style="font-style:italic;" lang="ba">Нижнесалимово</span>**) — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Тарихы
Түбәнге Сәлим ауылы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль бүленеше (1708—2001): документтар һәм материалдар йыйынтығы» (Өфө: Китап, 2003. 532 301 С. с.) белешмәһенә ярашлы, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 20 апрелендәге «Петропавловка һәм Түбәнге Сәлим тораҡ пункттарын Йылайыр районынан Хәйбулла районына күсереү тураһында» 6-2/53 номерлы указы нигеҙендә, Йылайыр районының Матрай ауыл Советынан Хәйбулла районына тапшырыла.

## Географияһы
Йылайыр районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Быҙаулыҡ һәм уға көнсығыш яғынан ҡойған Суртанлы-Үҙәк йылғаларының һул ярында урынлашҡан булған.

## Халҡы
1925 йылда Түбәнге Сәлим ауылында 27 хужалыҡ була.

Башҡа архив материалдары буйынса, Түбәнге Сәлимдә 1926 йылда 31 хужалыҡ булған һәм 113 кеше йәшәгән. «1926 йылғы ауылдар буйынса хужалыҡтар исемлеге»нә ярашлы Түбәнге Сәлим ауылында 32 йорт хужаһы иҫәпләнә. Шуларҙан 9 йорт хужаһы Сөләймәновтар, 1 йорт хужаһы Аллабердин, 22 йорт хужалары Мәҡсүтовтар була. 1952 йылда Түбәнге Сәлимдә барлығы 8 хужалыҡ була.

Түбәнге Сәлим һәм күрше Үрге Сәлим ауылдарында Түңгәүер ырыуының Һәрекәй (Саракай) тармағының, быуаттар төпкөлөнән килгән һәм әле лә һаҡланып ҡалған ошондай аралары бар: Бүре (Сөләймәновтар), Күкмейе (Хисматуллиндар, Рәхмәтуллиндар), Суҡмараяҡ (Мәҡсүтовтар, Ҡасимовтар), Теләнсе (Такаловтар, Юлановтар), Төрөй (Бикбулатовтар, Садыҡовтар), Ҡуян (Аллабердиндар, Набиуллиндар).
Ғәбсәләм

**Ғәбсәләм** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ярат ауыл Советы биләмәһенә ҡараған. 1834 йылда нигеҙләнгән. 1960-сы йылдарҙа ауыл халҡы башҡа ауылдарға күсенгән.

## Географик урыны
Бәләкәй Утар исемен йөрөткән ерҙә, Кеүәшле йылғаһы тамағында, урынлашҡан. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан көнбайышҡа табан 34 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
1834 йылда Кеүәшле йылғаһы буйында Ғәбсәләм исеме аҫтында яңы ауыл барлыҡҡа килә. Уны Байыш һәм Мырҙаҡай ауылдары башҡорттары нигеҙләгән. Ауыл Байыш ауылы кешеһе зауряд-сотник *Ғәбсәләм Байышев* исемен йөрөткән. Башта ауыл һәйбәт кенә үҫешә башлай, әммә 25 йылдан ҡайһы берҙәр үҙ тыуған ауылдарына ҡайта, шулай ҙа Ғәбсәләмдә 200-ләп кеше ҡала. 1859 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 33 йортта 190 кеше йәшәгән.
Ауыл халҡының төп шөғөлдәре малсылыҡ, һунарсылыҡ, урман кәсептәре була.
Артабан губерна карталарында Ғәбсәләм ауылы күрһәтелмәй, әммә совет осоронда, 1920 йылда, 57 йортта 322 кеше йәшәй, йәғни ауыл ҙур ғына була. Коллективлашыу осоронда ауыл халҡы башта — «Буҙат» колхозына, һуңғараҡ Сталин исемендәге колхозға берләшә. 1939 йылда барыһы 71 кеше иҫәпкә алынған. Артабанғы йылдарҙа, бигерәк тә 1960-сы йылдарҙа, ауыл халҡы эргә-тирәләге ауылдарға күсенә.

## Хәтер
2019 йылдың июнь айында Баймаҡ районы Сәйғәфәр ауылы тирәһендә 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан, ошо осорҙа хәрби хеҙмәттә булған яугирҙәргә һәйкәл асыу буйынса йыйын үткәрелә. Әптекәй, Йомаш, Мырҙаҡай, Ысмаҡай, Ишмөхәмәт, Байыш, Ярат, Ғүмәр, Йәрмөхәмәт, Ишмырҙа, Мырҙа, Нияҙғол, Иҫәнгилде, Мәмбәт, Мортаза ауылдары вариҫтары менән бер рәттән элекке  Ғәбсәләм ауылы вәкилдәре лә саҡырыла. Сара тыуған яҡты өйрәнеүсе Рауил Назаров етәкселегендә ойошторола.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
* История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Асфандияров А. З.

## Һылтанмалар
*    
* Абсалямово
* ҠЫШҠЫ БӘЙГЕ
Ярмуллина Альбина Зөфәр ҡыҙы

**Ярмуллина Альбина Зөфәр ҡыҙы** (28 июль 1979 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, ғалим. Тарих фәндәре кандидаты.

## Биография
Альбина Зөфәр ҡыҙы Ярмуллина 1979 йылдың 28 июлендә тыуа. 1994 йылда, Сибай ҡалаһының 10-сы урта мәктәбен тамамлағас, Сибай педадогия колледжының «Башланғыс класс уҡытыусыһы» факультетына уҡырға инә.
Уны тамамлағандан һуң, 1999 йылда Сибай институтының тарих-филология факультетында уҡый, тарихсы һөнәрен ала.
Эш юлын ҡаланың 6-сы урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып башлай.

2004 йылдан — СИБДУ-ның тарих кафедраһы ассистенты, өлкән уҡытыусыһы, 2010—2014 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университеты Сибай институтының тарих кафедраһы мөдире, юридик факультеттың дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы доценты. 2015 йылдың ноябренән Сибай тарих-тирә-яҡты өйрәнеү музейы директоры булып эшләй. 2021 йылдың февраленән 2022 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһының Милли музейы директоры.
80 ашыу фәнни мәҡәләләр авторы.

2018 йылдың февралендә проект эшмәкәрлеген һәм музей-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә, тарихи-мәҙәни мираҫты популярлаштырыуға индергән өлөшө өсөн Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары С. Т. Сәғитовтың Рәхмәт хаты менән бүләкләнә.

2019 йылда Рәсәйҙең иң яҡшы 500 етәксеһе исемлегенә инә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* СОВРЕМЕННЫЙ МУЗЕЙ — ГЕНЕРАТОР ИДЕЙ
Күтәрем улусы

**Күтәрем улусы** ()— Өфө губернаһы, Бөрө өйәҙе биләмәһендәге улус.  1922—1930 йылдарҙа улус үҙәге Калегин ауылында урынлашҡан булған.

## Тарихы

### Тәүге улус үҙәге
1865 йылдан улус үҙәге булып Күтәрем ауылы торған, һәм улус уның исеме менән аталған. Тарихсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы профессор Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы бәйән иткәнсә, Күтәрем ауылына Бөрө өйәҙе Уран улусының аҫаба башҡорт ерҙәрендә ситтән килгән удел крәҫтиәндәре нигеҙ һала. Ауыл 1795 йылдан алып билдәле. 1865 йылда 81 хужалыҡта 559 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. 1864 йылда ауылда сиркәү һалынған, училище, 5 һыу тирмәне булған. 1906 йылда сиркәү, сиркәү приходы мәктәбе һәм 4 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән; йәрминкәләр үткәрелгән .

### Йәмғиәттәре
1865 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Күтәрем улусы составына 14 ауыл йәмғиәттәре ингән, уларҙың исемлеге түбәндәгесә булған:

* Калегин;
* Никольск (Никольск, Ҡоро Ҡалмаш, Үрге Кесе Ҡалмаш, Түбәнге Кесе Ҡалмаш);
* Әкәнәй (Әкәнәй, Силәбей, Кесе Әмзә);
* Кугинин (Кугин, Ҡарый );
* Илйәнбаш (Үрге Илйәнбаш, Түбәнге Илйәнбаш);
* Шушнур (Шушнур, Шушлюндур);
* Токеин;
* Козиелан;
* Күтәрем;
* Кәлтәй;
* Тектәм (Үрге Тиктәм, Түбәнге Тиктәм, Кукуша);
* Качмаш (Түбәнге Качмаш, Көтмәҫ, Үрге Качмаш, Шакий Шипаев, Урта Качмаш);
* Козлоялов (Чашкин, Козлоялов, Ҡуян);
* Үрге Тәкәй.

### ХХ быуатта
Совет осоронда 1922-1930 йылдарҙа Күтәрем улусының үҙәге булып алған  Калегин ауылына XVIII быуатта нигеҙ һалынған. 1897 йылғы Рәсәй империяһы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Өфө губернаһы *Касёв улусы* составында булған.

Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге Калегин ауыл Советы үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Справка по истории административно-территориального деления Краснокамского района
*Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий
1-се Башҡорт кантоны (1798 - 1855)

**1-се Башҡорт кантоны** (10 апрель, 1798 йыл) — Пермь губернаһының Пермь һәм Уҫы өйәҙҙәрендә ойошторолған идаралыҡ.

## Тарихы
Кантон системаһы тотош мәсьәләләр комплексын хәл итеү, шул иҫәптән башҡорт ихтилалдарын иҫкәртеү, ил сиген нығытыу, крайҙы колониялаштырыу һ.б. маҡсаттарынан 1798 йылдың 10 апрелендә Указ нигеҙендә индерелә.
Кантон идаралығы осоронда 1795—1855 йылдарҙа 1-се Башҡорт кантоны составына Пермь губернаһы башҡорттары инә. 1855—1863 йылда улар — 12-се, 1863—1865 йылдарҙа 5-се кантон составында була.
1-се башҡорт кантоны 9 йортҡа (команда) бүленә.
**1-се йорт**ҡа Елпачиха, Уймыж, Федорково, Үрге Искилде ауылдары керә. 
**2-се йорт**ҡа Тонтортамаҡ, Канюково, Ишмән, Искер, Зирмия, Кувья ауылдары ҡарай. 
**3-сө йорт**та Күҙемйәр, Сыуашай, Аҡбаш, Ҡудаш, Ишем, Салҡа ауылдары була. 
**4-се йорт** Барҙа, Яңы Бисер, Бәрҙебаш, Мостово, Ҡайынлы (Березниково) ауылдарын үҙ эсенә ала. 
**5-се йорт**та Барҙа, Ҡыҙылъяр, Чат, Аҡтыбай ауылдары була. 
**6-сы йорт**та — Аҡлыш, Ҡыҙылъяр, Төнгүк, Иҫке Ашап, Шлык, Яңы Чат ауылдары. 
**7-се йорт**ҡа Солтанай, Сөжән, Батырбай, Искильза ауылдары керә. 
**8-се йорт**та — Һарыш, Танып, Шлыково, Яңы Башап, Юғары Башап ауылдары.
**9-сы йорт**та Ҡуян, Ҡолтай ауылдары була.
1-се һәм 2-се Башҡорт кантондарында 20-се Башҡорт полкы төҙөлә. 1812 йылдың 30 октябрендә полк Пермь губернаһы Пермь өйәҙенең Ҡуян ауылында йыйылып, Полтава губернаһының Галяч ҡалаһына, граф, генерал-лейтенант П. А. Толстойҙың ополчение корпусы менән ҡушылыу өсөн юлға сыға.
Полк Пенза ополчениеһына командировкалана һәм уның составында 1813 йылдың майында Варшава кенәзлегенә килеп, кенәз, генерал Д. И. Лобанов-Ростовский етәкселегендәге Резерв армияһы составына индерелә. Полктың бер өлөшө әсирҙәрҙе һаҡлай, транспортты оҙатып йөрөй, икенсе өлөшө Резерв армияһының 3-4-се корпустары араһында бәйләнеш булдыра.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкиры 1-го и 2-го кантонов в Отечественной войне 1812 года
Хәсән (Ейәнсура районы)

**Хәсән** (, шулай уҡ  булараҡ билдәле) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы 2005 йылда юҡҡа сыҡҡан утар. Бөтөрөлгән мәлдә Муйнаҡ ауыл Советы составына ингән була.

## Географияһы
Йылайыр яйлаһының көнбайыш өлөшөндә, Үрге Һарыбилдән Үрге Муйнаҡҡа һәм артабан элекке Абзан районының үҙәге булған Абҙан ауылына барған юл өҫтөндә урынлашҡан булған.

Алыҫлығы:

— район үҙәге Иҫәнғолға тиклем: 22 км,

— ауыл Советы үҙәге Үрге Муйнаҡҡа тиклем: 5 км,

— яҡындағы Һарыҡташ тимер юл станцияһына тиклем: 49 км.

Яҡындағы тораҡ пункттар: Үрге Муйнаҡ, Өмбәт, Мәзит, Урта Муйнаҡ, Түбәнге Аҡбирҙе, Ғәббәс, Түбәнге Муйнаҡ.
Хәсән ауылында башлыса урыҫ милләтендәге кешеләр йәшәгән. Ауыл Калинин исемендәге колхоздың бер бригадаһы булған.

## Тарихы
Исеме Хәсән антропонимынан алынған.

Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законы менән иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөлә.

2020 йылдың йәйендә ауыл кешеләре тыуған ауылында йыйылып «Һаумыһығыҙ ауылдаштар» кеүегерәк байрам йыйыны үткәрә, обелиск ҡуя.

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына 109 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар.

2002 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 0 кеше тәшкил иткән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.164.
Үрге Өпәйле ҡала округы

**Үрге Өпәйле ҡала округы** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе составындағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — Үрге Өпәйле

РФ Хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге 1398-р «Моноҡалалар исемлеген раҫлау тураһында»ғы бойороғо менән муниципаль берәмек «Рәсәй Федерацияһының иң ҡатмарлы социаль-иҡтисади хәлле монопрофилле муниципаль берәмектәре (моноҡалалар)» категорияһына индерелгән.

## Тарихы
Ҡала округының сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 26 авгусындағы 264-ЗО һанлы «Үрге Өпәйле ҡала округының статусы һәм сиктәре тураһында» ғы законы менән билдәләнгән.
Округ үҙәге Үрге Өпәйле ҡалаһы 1761 йылда Өпәйле йылғаһы буйындағы Ҡатай һәм Шуран улустары башҡорттарының ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Бында суйын иретеү һәм тимер етештереү өсөн завод төҙөлгән, һәм унда эшләүселәр өсөн ҡасаба нигеҙләнгән.

## Географияһы
Ҡала округы Силәбе өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ҡала округының административ сиктәрендәге ер фондының дөйөм майҙаны 161 308 гектар тәшкил итә. Ҡала округы ерҙәренең төп өлөшө — 160 368 гектар, йәғни бөтә территорияның 99,4 проценты дәүләт һәм муниципаль милектә урынлашҡан. Граждандарҙың милкенә ҡараған ерҙәрҙең майҙаны 662 гектар тәшкил итә. Юридик шәхестәрҙең милкендә 278 гектар.
Үрге Өпәйле ҡалаһы үҙе Ҡариҙел ҡушылдығы Өпәйле йылғаһы буйында, Силәбе өлкәһенең төньяғында (Свердловск өлкәһе менән сиктәш), Урта Уралдың көньяҡ битләүендәге Өпәйле һыртында урынлашҡан. Ҡаланың күп өлөшөн таулы урындар тәшкил итә. Ҡаланан йыраҡ түгел Аракүл һәм Иткүл күлдәре урынлашҡан.

## Халҡы

## Ҡала округы составы

## Иҫкәрмәләр
Дәүләкән (Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл)

**Дәүләкән (Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл)** (1730 йыл) — XX быуат башынан Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл. 
## Тарихы
Ауылға 1730 — 1750 йылдарҙа Нуғай даруғаһы ҡырҡөйлө мең улусы башҡорттары нигеҙ һала. Беренсе тапҡыр 1765 йылғы рәүиз яҙмаһында телгә алына Тәүге төпләнеүсе Дәүләкән (ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә Дәүләтхан) исеме менән йөрөтөлә.Дәүләкән 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдағы башҡорт яугирҙәренең юлбашсыһы.
Дәүләкән Сыртланов оҫта һунарсы, ыласын ҡоштары менән һунар иткән, мәргән уҡсы булған. Тамғаһы ике тура мөйөштән торған, тәңре ҡоштары — ҡарсыға (ыласын) булған.  Дәүләкәндең улы Сонтай Дәүләкәнов (1753—1820 й.) йәшәгән.1773 −1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан. Дәүләкәндең икенсе улы — Сәфәр. Ул бик белемле сәсән телле, халыҡ араһында абруйлы шәхес булған
1795 йылда ауылда 33 йортта 184 кеше ,1865 йылда 83 йортта 388 кеше йәшәгән.1893 йылда бында Рәсәйҙең төрлө губерналарынан крәҫтиәндәр күсеп килеп, төпләнә башлайҙар.
Дәүләкәндең үҙендә сәрмән,ҡойҡа,ҫәпрә,юлбарыҫ, ҡуян, аҫылҡай аралары күп булған. Былар барыһы ла мең башҡорттары,ҡырҡөйлө мең ырыуына ҡарағандар. Халыҡ малсылыҡ,умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.
1896 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауылда ҡымыҙ эшләү йорто булған. Хужаһы Ғәбделкәрим Нәбиулла улы Ғәйнуллин булған. Ауыл ҡымыҙ эшләү кәсебе менән тирә-яҡта дан тотҡан. Ауыл халыҡының өстән бер өлөшө ҡымыҙ әҙерләгән һәм һатҡан. Бында шифалы  эсемлек менән дауаланырға алыҫ ерҙәрҙән килгәндәр.
Дәүләкән ауылы кешеләренең хужалыҡтарында 1613 баш мал иҫәпләнгән: 528 йылҡы малы,511 һыйыр,431 һарыҡ,143 кәзә.
Дәүләкәндән ярты саҡрым алыҫлыҡта Этҡол ауылы булған. Ул ауыл 1905 йылда Дәүләкән менән ҡушыла
1917 йыл рәүиз мәғлүмәттәре буйынса 633 хужалыҡта 3283 кеше йәшәгән
Шуларҙың:
урыҫтар −270 хужалыҡ,1446 кеше;
башҡорттар — 108 хужалыҡ,559 кеше;
немецтар −109 хужалыҡ,525 кеше;
укриндар −49 хужалыҡ,260 кеше;
поляктар −24 хужалыҡ,96 кеше;
мордва −14 хужалыҡ,77 кеше;
татарҙар — 12 хужалыҡ,71 кеше

## Инфраструктураһы
1906 йылда мәсет,земство мәктәбе,министрлыҡ мәктәбе теркәлгән.Волость идараһы,кредитлау ширҡәте урынлашҡан була.1906 йылда 582 кеше йәшәй.
Ике һыу тирмәне:хужалары - Мөхәмәтшафиҡ Сафьянов(типтәр),Әхмәтйән Абдулжафаров(башҡорт,припущенник).
Сәсеүлек 857,59 десятинә ер тәшкил иткән.Арыш,тары,ҡара брйҙай һәм картуф баҫыуҙары булған. 0,5 десятинә ергә бер хужалыҡ үлән сәскән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Дәүләкән
Этҡол, Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл
## Иҫкәрмәләр

 

## Һылтанмалар
*
* А.М.Хәкимйәнова,Р. Х.Мөхәмәтғәлин «Дәүләкән ынйылары» Өфө —2008 йыл,324-325 б.б.
* Давлекановский историко-краеведческий музей.Страницы истории родного края.Деревня Давлеканово.
Һалдат күле (Өфө)

**Һалдат күле** — Өфө ҡалаһындағы күл. Ҡаланың Совет районының И. Яҡутов исемендәге паркында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 160 метр.

Һалдат күле карст килеп сығышлы һәм ер аҫты һыу сығанаҡтары менән туҡлана. Аҡсағыл балсығынан торған боронғо карст соҡороноң ситке өлөшөндә урынлашҡан. Күл кимәле йыш ҡына кәмегәнлектән, уның аҫтында тағы ла бер, ер аҫты күле бар тигән фекер йәшәй. Һыу өҫтө диаметры 250 м тәшкил итә.

## Исеменең килеп сығышы
Күл атамаһының килеп сығышының бер нисә фаразы бар. Фараздарҙың береһе — әкиәткә оҡшаған легенда буйынса, бер мәл күл эргәһенән тишек итекле һалдат үтеп барған. Күл янында кемдеңдер өр-яңы итектәре ятҡанын күреп ҡала һәм уны кейеп ала. Ә итектәр уны күлгә алып китәләр. Икенсе фараз буйынса, Өфө госпиталдәрендә дауаланыусы Беренсе донъя һәм Бөйөк Ватан һуғышы һалдаттары күл буйында ял иткәндәр, шуға күрә күл шулай аталған (шулай уҡ кеше ышанмаҫлыҡ легенда ла бар, йәнәһе күлгә һалдаттарҙың ҡырҡылған аяҡтарын ташлағандар). Әммә иң дөрөҫ тип һаналған фараз буйынса, ҡасандыр күл эргәһендә Һалдат баҡсаһы булған (ул урында хәҙер Яҡутов паркының көньяҡ өлөшө урынлашҡан). Йәшелсәгә һыу ҡойоу өсөн күл һыуы ҡулланылған. Ошонан сығып күлгә Һалдат күле тигән исем ҡушылған.

## Тарихы
Күл XIX быуат уртаһы карталарында уҡ билдәләнгән булған.

1904 йылда Һалдат күле эргәһендә парк төҙөлә. Оҙаҡламай ул күлде уратып ала. 1930-сы йылдарҙа күл таҙартыла һәм матурлана, унда тәүге тапҡыр кәмәләрҙә йөҙөү ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тепловоздарҙы ремонтлау заводы клубында (хәҙер ул тимер юлсыларҙың мәҙәниәт йорто) госпиталь урынлаша.

Совет осоронда күлгә «Комсомол» исеме бирелә, ләкин был исем күлгә йәбешмәй һәм бөтөнләй телгә алынмай. Күлдең төньяҡ өлөшөндә 1990-сы йылдарға тиклем торба урынлашҡан була, уның аша күлгә һыу бирелә. Һыу биреү туҡтатылғандан һуң, күлдә һыу кимәле байтаҡҡа кәмей, ул һайыға, ҡыуаҡтар һәм үлән баҫа.

## Күл бөгөн
Күлдә балыҡтар бар, унда өйрәктәр, аҡсарлаҡтар, йәшәй. Күл бысраҡтан һәм сүп-сарҙан таҙартылһа ла, йәй көндәрендә унда һыу инеү һаман тыйыла, әммә ҡыш көнө күлдә «морждарҙың» һыу инеүе ойошторола. Күлдә кәмәләрҙе һәм катамарандарҙы ҡуртымға биреү яйға һалынған, 20 метрға тиклем бейеклеккә урғылыусы фонтандар төҙөкләндерелгән, балалар аттракционы эшләй. Яр буйында йәйге кафе эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* В Уфе очистили озеро Солдатское (неопр.) (недоступная ссылка). Архивировано 5 марта 2016 года.
Түбәнге Өпәйле

**Түбәнге Өпәйле** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Үрге Өпәйле ҡала округы составындағы ҡасаба.

## Тарихы
Металлургия сәнәғәте — Урал иҡтисади районының урындағы бай ҡаҙылма байлыҡтары нигеҙендә булдырылған боронғо тармаҡтарҙың береһе.
Түбәнге Өпәйле ҡасабаһы 1813 йылда (йәки 1818-ҙә) суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы төҙөлөшө ваҡытында, эше менән уға бәйле күсенеүселәр өсөн төҙөлә. 1928 йылда Түбәнге Өпәйле ҡала тибындағы ҡасаба статусы ала. 2004 йылда Түбәнге Өпәйле ҡала тибындағы ҡасаба статусын юғалта һәм ауыл биләмәһе булып ҡала. 1940-1990 йылдарҙа Үрге Өпәйленән Түбәнге Өпәйлегә тиклем тар колеялы тимер юлы эшләгән.

Төп сәнәғәт предприятиеһы - Өфө металл изделиелар заводы цехы. Ҡасабала урта мәктәп, балалар баҡсаһы, социаль приют, балалар ялы үҙәге, музыка мәктәбе, клуб, сиркәү бар (һуңғыһы 1849-1853 йылдарҙа төҙөлгән).

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһендә Өпәйле () һүҙе менән барлыҡҡа килгән атамалар бер нисә. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Өпәйле топонимының килеп сығышы тураһында ошондай фараз яҙған .

Мәгәр башҡорт ғалимдары был атама Өпәй башҡорт ҡәбиләһе этнотопонимынан килеп сыҡҡан тип һанай. Был ҡәбилә Әйле башҡорттары ырыу-ҡәбилә берләшмәһе составына керә.

## Халҡы

## Галереяһы

П.Нижний Уфалей.jpg|
П. Нижний Уфалей.jpg|
Фото п.Нижний Уфалей.jpg|
П. Нижний Уфалей с высоты.jpg|
П. Нижний Уфалей с высоты.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* 
* 
*
Урайым (ҡасаба)

**Урайым ** () — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районындағы ҡасаба. Наҙы-Петровск ҡала биләмәһе составына инә. Ҡасабала Көньяҡ Урал тимер юлының тимер юл разъезы төҙөлгән. Ҡасаба район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһының көньяҡ-көньяҡ-көнбайышында (SSW), диңгеҙ кимәленән 391 метр бейеклектә урынлашҡан.

## Географияһы
Ҡасаба янында Ҡариҙел ҡушылдығы Ҡорғо йылғаһына уң яҡтан ҡойған Кесе Ҡорғо һәм Сухой Лог (Урайым йылғаһының һул ҡушылдығы) баш ала.

## Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ҡасабала йәшәүселәр 10 кеше тәшкил иткән (3 ир-егет һәм 7 ҡатын-ҡыҙ).

2017 йылда ҡасабаны күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ҡасаба халҡы фекеренсә, планлаштырылған күсенеү сәбәптәренең береһе мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса Сураям тау байыҡтырыу комбинаты төҙөлөшө өсөн булыуы ихтимал. Был Сураям йылғаһы буйында табылған мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртә башлау ниәттәре менән бәйле, ошо маҡсатта технологик «Урайым майҙансығы» (Урайым йылғаһы бассейнында мәғдән байыҡтырыу фабрикаһы һәм ҡалдыҡтар һаҡлағыс) төҙөү ҡаралған.

## Урамдары
Ҡасаба урамдары селтәре Октябрҙең 45 йыллығы, Бажов, Мүкле, Баҡса, Ирек һәм Суворов тип аталған 6 урамдан торған.

Урайым ҡасабаһын бер үк атамалы тимер юл разъезы ҡасабаһы Ураимские Томилки менән бутарға ярамай (координаттары 56.002137/59.584630), ул хәҙер Наҙы-Петровск ҡалаһы составына ингән. Ҡасабала 383-сө км поезд туҡталышы бар (АСУЖТкоды — 807242, элекке Ураимские Томилки разъезы).

## Этимологияһы
Ҡасабаның атамаһы башҡорт телендәге Урайым гидронимынан алып ҡушылған. Ә йылға атамаһы «урау», «урайым» тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә. Гидронимды «бормалы йылға» тип тә аңлатып була, тип яҙа автор.

## Иҫкәрмәләр
Сыбарҡая

**Сыбарҡая** () — Рәсәй, Урал тауҙарының Силәбе өлкәһе өлөшөндә Ҡариҙел йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы Әй йылғаһының һул яры буйындағы ҡая. Һатҡы районы Межевой ҡасабаһынан 5.5 км көнбайыштараҡ .

## Тасуирламаһы

Сыбарҡая Көньяҡ Уралдың күренеше менән айырылып торған таш диуар рәүешендәге бейек һәм оҙон (километрҙан ашыу) ҙур таш ҡая. Диуар бейеклеге 100 метрға тиклем етә, ул Әй йылғаһы бөгөлдәрен ҡабатлап, ураҡ рәүешле бөгөлөп-бөгөлөп һуҙылып киткән. Күренеше менән ул Норвегия фьордтарын хәтерләтә.

Сыбарҡая «диуары» тик текә, бер урында ғына бик ҙур ауырлыҡ менән өҫкә күтәрелергә мөмкин. Ҡаяла бер нисә мәмерйә (Юношеский грот, Беренсе һәм Икенсе Кулуар һәм башҡалар) бар. Юношеский грот тип аталған тау ҡыуышына альпинистар ғына инә ала, сөнки ҡая туп-тура вертикаль рәүешле. Тау ҡыуышының ҡая аҫтынан бейеклеге — 56 метр, ә өҫтән төшкәндә ҡыуышлыҡ ауыҙына тиклем — 26 метр.

Элгәре яҡындағы Ҡолмәт ауылы кешеләре был тау ҡыуышлығын *Ҡараташ* йәки *Ҡараҡыуыш* тип атаған. *Юношеский грот* тигән яңы атамаһы 1969 йылда бирелгән, тап шул йылда Коркино ҡалаһының йәш геологтары мәмерйәне өйрәнгән, ә киләһе йылында топографикаһын эшләгәндәр

Сыбарҡая климаты башлыса ҡар һыуы менән туйынған Әй йылғаһы климатына бәйле. Октябрь аҙағы — декабрь башында йылғала боҙ туңа, апрель — май башында боҙ китә.

## Этимологияһы
Урыҫ телендәге атамаһы — **Большие Притёсы** — тау тоҡомдарының дәүмәленә бәйле, улар ысынлап та мөһабәт. «Притёсы» тигән термин иһә «тесать», «утёс» тигәндән сығып ҡулланышҡа ингән.

Был урында борондан йәшәгән башҡорттар, артабан күсеп килгән төркиҙәр, ҡаяны «Сыбарҡая» тип атаған, сөнки уның таштарын төрлө төҫтәге мүк, лишай ҡаплап алып, ҡаяға төрлө биҙәктәр, сыбарлыҡ бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Павел Распопов: Большие и Малые Притесы на реке Ай, Сухие водопады
*ГДЕ НАХОДЯТСЯ АЙСКИЕ ПРИТЕСЫ
Аҙнай ҡәберлеге (Ишембай районы)

**Аҙнай ҡәберлеге**— Башҡортостандың Ишембай районындағы археологик ҡомартҡы (XIII быуат). Ишембай районы Аҙнай ауылынан төньяҡҡа табан 1 км алыҫлыҡта Шиҙе йылғаһының уң ярында урынлашҡан .

## Тарихы
Аҙнай ауылы янындағы ҡәберлек тураһында урындағы халыҡ электән белә.

1998 йылда ҡәберлек Башҡортостан Мәҙәниәт министрлығы янындағы Ғилми‑производство үҙәгенең разведка отряды тарафынан фән өсөн асыла. Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми‑производство үҙәгенең Тарих, тел , әҙәбиәт институты менән Стәрлетамаҡ педагогия институтының берлектәге экспедицияһы өйрәнә. Г. Н. Гарустович, В. А. Иванов, А. Ф.Йәминов етәкселегендә 2 ҡәберлек тикшерелә. Ҡәбер өҫтөндәге ҡоролмалар таш өйөмдәренән (1,8—2х 0,8—1 м) тора. Мәйеттәр баштары менән көнбайышҡа ҡаратып һалынып, тәрән ҡәбергә салҡан ятҡырып, ерләнгән. Ҡәберҙәргә туҙ һаҙаҡ, ҡылыс, тимер уҡ башаҡтары, бысаҡтар, өҙәңгеләр һәм алтай тибындағы билбау әйберҙәре (ҡайыш ослоҡтары, ҡаптырмалар), гипстан эшләнгән Урта Азия бетеүҙәре һалынған. Һаҙаҡ ныҡлыҡ һәм матурлыҡ өсөндөр, һырлы һөйәк баҫмаҡтар менән биҙәлгән.

Ғалимдар Аҙнай ҡәберлегендә XIII быуаттың икенсе сирегендә һәләк булған монгол яугирҙары ерләнгән тип фаразлай. Улар Урал‑Волга буйы халыҡтарын буйһондороу өсөн барған һуғышта һәләк булған. Бында табылған әйберҙәрҙең XII—XIII быуаттарҙа Байкал буйы һәм Байкал аръяғында, XIII—XIV быуаттарҙа Урал аръяғында ҡәберлектәргә һалынған ҡомартҡылар менән оҡшашлығы бар. Улар монголдар һәм уларға туғандаш ҡәбиләләр ҡәберҙәрендә осрай.

Аҙнай ҡәберлегендә табылған материалдар Өфөлә, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы янындағы Мәҙәни мираҫтың күсемһеҙ объекттарын дәүләт һаҡлауы һәм файҙаланыу баш идаралығы фондтарында һаҡлана.

## Халыҡ риүәйәттәренән
1970 йылдарҙа Смаҡай ауылында (Ишембай) йәшәгән Әсҡәпъямал Хаммат ҡыҙы Ғүмәрова (Ваһапова) атаһынан ишеткәндәрен һөйләй. Мулла Ғәбделваһап Салауат улы Салауатов (олатаһы) башҡа муллалар менән кәңәшләшеп, ауыл халҡы менән бергә Аҙнай янындағы ҡәберлекте асып ҡарай. Ҡәберлек өҫтөнә таш өйөлгән була. Уларға ҡәберҙәге кешеләр бик ҙур булып күренә. Өҫтәрендә тимер кейем, яндарында тағы ниндәйҙер әйберҙәр, ҡорал күрәләр. Бынан һуң ҡоролоҡ, йәки берәй бәлә килһә, халыҡ шомланып, уны ошо ваҡиға менән бәйләп һөйләр була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гарустович Геннадий Николаевич

Аҙнай (Ишембай районы)

## Әҙәбиәт
-

-Тикеев М. Д. Монгольские курганы близ с. Азнаево (Башкортостан) // Историко-культурное наследие Северной Азии: Итоги и перспективы изучения на рубеже тысячелетий: Материалы XLI Региональной археолого-этнографической студенческой конференции. Барнаул: Изд-во Алт. ун-та, 2001. С. 397—398.

## Иҫкәрмәләр
Байҡара

**Байҡара** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районында ХIХ быуаттың икенсе яртыһында алтын-баҡыр мәғдәнен эшкәртеү сиктәрендә барлыҡҡа килгән ҡасаба. 1940-сы йылдар башында рудник ябыла.

## Исеменең килеп сығышы
Тел белгесе, топонимист М.Ғ. Усманова фаразлауынса, Байҡара атамаһы антропонимға һәм этнонимға ҡайтып ҡала. Байҡара этнонимы тыва ырыу-ҡәбилә төркөмөнә инә; уны билдәле ғалим Н. А. Аристов Урта Урҙа бүлексәләре араһында телгә ала. Шулай уҡ төркиҙәрҙә Байҡара исеме осрай. Мәҫәлән, *Тунжер Байҡара* — Төркиәлә йәшәгән профессор, Зәки Вәлидиҙең уҡыусыһы.
Байҡара төрки исеме булыуын тимуридтар династияһы хакимдары *Байҡара Мирза* һәм *Хөсәйен Байҡара* исемдәре лә дәлилләй.

## Географик урыны
Байҡара ҡасабаһы Ирәндек тауҙарының көньяҡ ҡырындағы киң соҡорҙарҙың береһендә урынлашҡан була. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан көньяҡҡа табан 19 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
Октябрь революцияһына тиклем, 1912—1913 йылдарҙа,  Баймаҡ биләмәләрендә алтын һәм еҙ мәғдәндәрен эҙләү буйынса разведка эштәрен киң йәйелдерә. Һөҙөмтәлә бындай ятҡылыҡтар күпләп табыла һәм тиҙ арала Таналыҡ үҙәнендә, Сибай, Ирәндек, Һаҡмар һәм Юлыҡ тирәһендә рудниктар асыла. Эште тиҙерәк яйға һалыу өсөн барыһы ла эшләнә: бөрйән ырыуы ерҙәрендә рудниктар барлыҡҡа килә, улар эргәһендә — ҡасабалар.
Совет осоронда бындағы эштәр тағы ла йәнләнә төшә, интенсив темптар менән алып барыла.
Байҡара ҡасабаһында 1925 йылда 65 башҡорт хужалығы иҫәптә торһа, 1928 йылда — 206 кеше, 1939 йылда Тау Байҡараһында 732 кеше, Байҡара руднигы ҡасабаһында 702 кеше йәшәй. Байҡара руднигынан тыш, Баҡыртау, Семеновск, Йолалы рудниктарында ла бик күп кеше эшләй. ХХ быуаттың 40-сы йылдарында мәғдән ятҡылыҡтарында металдар ҡырҡа кәмей, һәм рудник ябыла.

## Ҡыҙыҡлы факттар
— 1997 йылда Сибай дәүләт филармонияһында «Байҡара» төркөмө ойошторола. «Лилиә», «Дуҫтар булып ҡалайыҡ», «Изге һүрәт», «Табам әле», «Һылыуҡайым» йырҙары яңы төркөмдө халыҡҡа таныта. 1999 йылда «Байҡара» төркөмө Силәбе өлкәһендә үткән рок-фестивалдә ҡатнаша. Төркөмдөң тарихы оҙайлы булмай, төрлө сәбәптәр арҡаһында тарҡала
— Баймаҡ ҡалаһында «Байҡара» магазины күп йылдар дауамында халыҡты хеҙмәтләндерҙе. Хәҙерге ваҡытта районда «Байҡара» агрофирмаһы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
* 
*    
* КОЛЧЕДАННЫЕ МЕСТОРОЖДЕНИЯ – ГЕОЛОГИЯ, ПОИСКИ, ДОБЫЧА И ПЕРЕРАБОТКА РУД
* БАШКОРТ АССР-ының топонимдар һүҙлеге

## Һылтанмалар

* Баймакский район, Башкортостан (Башкирия), Урал Южный, Россия
* Колчеданные месторождения Баймакского рудного района.
## Видеояҙмалар
# Обзор месторождений золота на Урале.
Златоуст (станция)

**Златоуст, Алтынтамаҡ** —  Көньяҡ Урал тимер юлының Златоуст төбәге тимер юлы станцияһы, Силәбе өлкәһенең шул уҡ исемдәге ҡалаһында урынлашҡан.

Станцияла Златоуст локомотив депоһы йыһазландырылған (*ТЧ-1 ЮУЖД*)

## Тарихы

Станция Өфөнән линияны оҙонайтҡан ваҡытта 1890 йылда асылған, ул Һамар-Златоуст  юлына ингән. Ул ваҡытта станция Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең административ үҙәге булып торған ҡаланың  сигенән 2 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан булған. 1892 йылда линия Ырымбур губернаһының  өйәҙ ҡалаһы Силәбегә тиклем дауам иттерелә

Станция аша Транссебер магистраленең төп тарихи юлы үткән.

Станцияға даими электр энергияһы 1945 йылдың аҙағында үткәрелгән.

Станцияның заманса вокзал  бинаһы  1986 йылда архитектор М. Попов проекты буйынса төҙөлгән.

## Пассажир поездары хәрәкәте
Станция вокзалы 2 класлы. Вокзалдың һыйҙырышлылығы 700 кеше тәшкил итә. Йыллыҡ хеҙмәтләндереү күрһәткесе — 908 000 кеше.

### Алыҫ юл хәрәкәте
Станцияла үтеп барған бөтә поездар ҙа туҡтай. Мәскәү, Минск, Волгоград, Төньяҡ Кавказ курорттары, Владивосток һәм башҡа ҡалалар менән тура бәйләнеш бар.

График буйынса 2020 йылда станция аша йөрөгән поездар:

#### Йыл әйләнәһенә поездар хәрәкәте

#### Миҙгелле поезд хәрәкәте

Сәғәт һайын  Златоуст станцияһында  40-50 пассажир хеҙмәтләндерелә.

### Ҡала яны хәрәкәте
Силәбе йүнәлешендә көнөнә - 2, Бирҙәүеш йүнәлешендә көнөнә 2 пар  электропоезд (уларҙың 2-һе - артабан Кропачёвҡа тиклем) йөрөй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Һамар-Златоуст тимер юлы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Расписание пригородных поездов на сайте „unla.webservis.ru“
* Расписание поездов дальнего следования