open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бочорма нығытмаһы

**Бочорма нығытмаһы** -  - Грузияның Кахетия төбәгендәге тарихи ҡомартҡы.

## Географияһы
Бочорма нығытмаһы Грузияның Тианети муниципалитетында, Сиониҙан  14 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Иори йылғаһының һул яғында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 1300 метр бейеклектә, Уджарма - Тианети трассаһы эргәһендә тора.

## Тарихы

X быуатта Бочорма нығытмаһы Кахетия батшалығы өсөн мөһим сәйәси үҙәк булған. Хәҙер иһә был боронғо ҡоролма харабалар хәлендә. 

Элгәре ул ҡеүәтле көс булып торған. Грузин батшаһы Ираклий II заманында нығытма тергеҙелгән һәм XVIII быуаттың аҙағына тиклем төбәкте дошмандарҙан һаҡлап торған.

## Тасуирламаһы

Бочорма ике - эске һәм тышҡы өлөштән тора. Эске яғында  Изге Георгий сиркәүе (X быуат) һаҡланған, уның ҡабырғаларында XII быуат биҙәктәренең фрагменттарын күрергә мөмкин, шулай уҡ унда XVIII быуат иконостасы һаҡланған. 

Нығытмала йәнә хужалыҡ, оборона һәм башҡа тәғәйенләнешеле ҡоролмалар ҡалдыҡтарын  күрергә мөмкин. 

Нығытманың тышҡы яғы диуарҙарының һәм башняларының емереклектәре рәүешендә беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән, уларҙан һушты алырлыҡ матур тирә-яҡ күренештәре асыла 

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения 

## Сығанаҡтар

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა ტ. 2. თბ. 2004 წ. 
* საქართველოს ისტორია, ტ. 1, თბ. 2008 წ. .

## Һылтанмалар
*Крепость Бочорма в Кахети. Достопримечательности Грузии
* [საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ Указ Президента № 665, 2006 по 7 ноября, ул. Тбилиси, о предоставлении категории государственного значения некоторым недвижимым памятникам культуры]

## Иҫкәрмәләр
Шхепи ҡәлғәһе

**Шхепи ҡәлғәһе** () -  Көнбайыш Грузияла, Самегрело ( Сенаки янында) төбәгендәге урта быуаттарҙа һалынған ҡоролма.

## Тасуирламаһы

Мегрелиялағы ҙур булмаған, әммә матур ҡоролған ҡәлғә, Сенаки ҡалаһынан көнсығыштараҡ бейек тауҙарҙа урынлашҡан. Бик боронғо, феодаль осорға тиклемге ҡоролма тип һанала.

Ҡәлғә менән бәйле иң билдәле ваҡиға 1590 йылда булған: бында мегрел кенәзе Георгий III Дадианиҙың улы  Леван Дадиани вафат булған. Шул уҡ йылда ахыры Имеретия батшаһы Леван I вафат булған. Йәғни, ҡәлғә юғары дәрәжәле кешеләр өсөн зиндан булып хеҙмәт иткән  . 

Һуңғараҡ ҡәлғәнән аҫтараҡ  Дадиани кенәздәр усадьба тотҡан. 

1979 йылда археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелгән.  XVI быуатта бында Чиладзе дворян ғаиләһе булған.

## Хәҙерге торошо

Хәҙерге ваҡытта ҡәлғәнән үҙәк башня, ныҡ емерелгән көнсығыш башня һәм көнбайышындағыһының емерелгән нигеҙе һаҡланған. Һүрәттәрҙә күрһәтелгән йорт һаҡланмаған, унда сыуал урыны менән диуарҙың бәләкәй өлөшө генә ҡалған. Харабалfрҙsң үҙенсәлегенә ҡарап бында шарап һаҡлағандарҙыр тигән фараз да тыуа. Һыу йыя торған урын булғанға ла оҡшаған .

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*ე. გვენეტაძე, გ. გაგუა'' „საჯავახოს მხარე“ „პარალელი“ N5, გვ. 217 — თბილისი, 2013 წ. ISSN 0235-8417  

## Һылтанмалар
*საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ Указ Президента № 665, 2006 по 7 ноября, ул. Тбилиси, о предоставлении категории государственного значения некоторым недвижимым памятникам культуры
*Крепость Шхепи
Цинандали паркы

**Цинандали паркы**, *Александр Чавчавадзеның усадьба  комплексы* — Телави муниципалитетының Цинандали ауылындағы тарихи архитектура ҡомартҡыһы.  Бөгөнгө көндә комплекс үҙ эсенә йорт-музей, декоратив баҡса, шарап мөгәрәптәре, ҡунаҡхана, кафе, сиркәүҙе  үҙ эсенә ала.   

1797 йылда  Чавчавадзе Гарсеванға  (Рәсәйҙәге Грузия илсеһе), Цинандали ауылы  бирелә, унда Гарсеван  Чавчавадзе   һарай төҙөй 

Цинандали усадьбаһы XIX быуатта йәшәгән грузин йәмғиәт эшмәкәре  Александр Чавчавадзеға нәҫелдән ҡала. Ул бында йорт төҙөй, парк булдыра һәм Европа технологияһы буйынса грузин шарабын күпләп етештереүҙе башлай.  

Александр Чавчавадзе 1846 йылда  вафат була,  Цинандали усадьбаһы улы Давидҡа  ҡала. 1854 йылда Цинандалины һарайын, китапхананы имам  Шамилдың кешеләре яндыра, парктың бер өлөшө емерелә. Давид Чачавадзе усадьбаны яңынан төҙөй, әммә ҙур бурысҡа бата. Шулай итеп ул хөкүмәткә күсә.  XIX быуатта усадьба янындағы баҡсаны яүырталар. 20-се быуат урталарында Чавчавадзе йортон музейға әйләндерәләр.   1886 йылда Рәсәй императоры имениены һатып ала һәм унда тергеҙеү эштәре үткәрә. Был осорҙа бөгөнгө һарай төҙөлә. 1886-1887 йылда яңы һыу үткәргес  һәм  Рәсәй империяһының иң эре шарап  заводы төҙөлә. 

1946 йылда Александр Чавчавадзеның вафатының  100-йыллығы айҡанлы  йорт-музей асыла.

Александр Чавчавадзеның усадьба комплексы 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы  дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-II, გვ. 384-391, თბ., 2015 წელი.

## Һылтанмалар
Парсма

**Парсма** -   - Грузияның тарихи Тушети төбәгендәге Ахмет муниципалитетының ауылы   2018 йылдың 10 июлендә  ауыл Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән .

2014 йылда Грузияла халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта ауылда бер кем дә йәшәмәй   .

## Географияһы
Парсма көнсығыш Грузияның Тушети төбәгендәге Кахети районында Пирикити йәмәғәтендә урынлашҡан. Омало ауылынан 40 км самаһы алыҫлыҡта,  Пирикити Алазани йылғаһының һул ярында юл буйындағы убаларҙа урынлашҡан.

## Тарихы
XVIII быуат архив яҙмаларынан күренеүенсә, Парсма Пирикити йәмәғәтенең үҙәк ауылы булған. Ҡәлғә башта зиндан итеп төҙөлгән. Ауылда ҡомартҡы булып ҡалған ҡоролмалар байтаҡ: 

***Сиркәү** - урта быуаттарҙың тамамланыу осоронда ауылдың көнсығыш осонда, зыяраттан йыраҡ түгел төҙөлгән. Суйырташтан һалынған. Ҡыйығы, көнсығыш диуары емерелгән. Ишеге ҡабырға яғынан. Көньяҡ һәм төньяҡ диуарҙарында берәр тәҙрә 

***Башня** - урта быуаттарҙың тамамланыу осоронда ауылдың төньяҡ-көнбайышында һалынған. Дүрт ҡатлы, квадрат рәүешле призма , өҫкә табан ныҡ тарая. Ишеге ерҙән 3 метр бейклектә, көнбайыш яҡтан ҡалдырылған 

***Өс нығытма** - ауылда зиндан итеп тотолған ике нығытма - алты, береһе ете ҡатлы. 

* Быларҙан тыш ауылда **Торгвадзелар, Сулакауриҙар ғаиләләренең нығытмалары** һаҡланған.

* Ауылда шулай уҡ **Изге Георгий һәм Изге Теодор ҡорамдары** булған.

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*  
* *გიორგი ბოჭორიძე, „თუშეთი“, 1993წ.
* *სერგი მაკალათია, „თუშეთი“, 1983წ.

## Һылтанмалар
* Парсма (фото)
Гударехи монастыры

**Гударехи монастырь комплексы** – Грузияның  Квемо Картли районының шул уҡ исемле ауылында Тетрицкаро ҡалаһынан    төньяҡҡа табан 8 км алыҫлыҡта  урынлашҡан. Комплексҡа төп монастырь, емерелгән һарай, бер нисә торлаҡ йорт, шарап мөгәрәбе,манара,  пилястр биналар һәм  XII–XIII , XVI–XVII быуаттар менән даталанған бер нисә ҡаралты инә. 

Гударехи монастырь комплексының төп ғибәҙәтханаһы 1222 йылда батшабикә Тамараның ҡыҙы  — Русудан хакимлығы ваҡытында төҙөлгән. Монастырь дүрт мөйөшлө формала бөтә бинаны көпләгән ҡыйыҡ менән. Бинан блоктары ике төҫтә  — асыҡ бәз һәм ҡараңғыраҡ төҫтә, шуға күрә ҡорам шахмат таҡтаһын хәтерләтә.  Бинаның төньяҡ өлөшөндә ҙур булмаған төкәтмә бар. Көнсығыш диуарында матур семәрле тәҙрә, уның өҫтөндә тәре урынлашҡан. Көньяҡ диуарында грузин телендә уйып яҙылған махсус блок урынлашҡан.  Ҡорам интерьеры бай түгел. Бында бер нисә ҡәбер ташын, монастырҙың көньяҡ яғында фрескаларҙың ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин.  Монастырҙың стенаһында күп һанлы бойницалар урынлашҡан.

Гударехи манараһы Грузияла батша  Деметр II  хакимлығы ваҡытында  1278 йылда төҙөлгән. Ул саҡта Грузия Мысыр менән һуғыш алып бара, шуға күрә манараның тышҡы ҡиәфәтендә традицион Яҡын Көнсығыш колоритын күрергә мөмкин.  Манара шулай уҡ ике төҫлө блоктарҙан тора. Ҡоролманың аҫҡы ҡаты үтеп йөрөү урыны була, бында таш баҫҡыс бар, унан аша икенсе ҡатҡа күтәрелергә мөмкин, ҡаттар үҙ ваҡытында махсус түшәмдәр менән бүленеп торған. 

Гударехи монастыры  Манглиси Цалар епархияһына ҡарай 

## Интернет ресурстары

* გუდარეხის მონასტერი
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. III, გვ. 291, თბ., 1978 წელი.
* *მუსხელიშვილი ლ., ხიდაშელი შ., ჯაფარიძე ვ.,* გუდარეხის პირველი და მეორე (1938 და 1939 წწ.) არქეოლოგიური კამპანიის ანგარიში, თბ., 1954;
Ибраһимов Азат Әхмәт улы

**Ибраһимов Азат Әхмәт улы** (13 июль 1959 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһы генераль директоры (2009—2012), Башҡортостан Республикаһының Китап палатаһы директоры (2012—2014), Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто директоры (2014—2019).

## Биографияһы
Азат Әхмәт улы Ибраһимов 1959 йылдың 13 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған;

Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған;

1996—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары министры ярҙамсыһы;

1997—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте аппаратында баш белгес, матбуғат һәм телевединие һорауҙары буйынса куратор;

2009—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһы генераль директоры;

2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Китап палатаһы директоры;

2014—2019 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто директоры.
## Наградалары һәм бүләктәре
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2003)

## Һылтанмалар
* Азат Ибрагимов, директор Национальной библиотеки имени Ахмет-Заки Валиди:«Я знаю людей, которым электронные книги уже порядком надоели и они с удовольствием приобретают традиционные книги»  
* Директором Дома дружбы народов Республики Башкортостан назначен Азат Ибрагимов 
## Иҫкәрмәләр
Церакви (монастырь)

**Церакви** () — Грузияла урта  быуаттар грузин православ монастырь комплексы. 
## Урынлашыуы
Урта быуат грузин төҙөлөшө ҡомартҡыһы.  Марнеули ҡалаһынан 45 км алыҫлыҡта, Локи һыртының төньяғында, Квемо Картли крайында, Шулавери йылғаһының һул ярында, Церакви ауылынан яҡынса өс километр алыҫлыҡта урынлашҡан. 
## Тарихы
Монастырь комплексы XII-XIII быуаттарҙа төҙөлгән.
Монастырь комплексына Успение Богородицаһының ҡорамы (XII—XIII быуаттар), манара, Изге Георгий ҡорамы (һуңғы урта быуат), шарап мөгәрәптәре, оборона диуарҙары фрагменттары  һ.б. инә. Успение Богородицаһы ҡорамының диуарҙарында XV быуат яҙыуҙары һаҡланған. Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

## Сығанаҡтар

https://ru.wikipedia.org/wiki/Церакви_(монастырь)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения
Чаквинжи ҡәлғәһе

**Чаквинджи ҡәлғәһе** - () - Грузияның  Самегрело-Земо Сванети төбәгендәге ҡәлғәһе.

## Географияһы
Чаквинджи ҡәлғәһе Самегрело-Земо Сванетиҙағы Зугдиди муниципалитеты биләмәһендәге Джихашкари ауылының бейек тауында торған ҡәлғә,  Чанисцкали йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Ҡәлғә Самегрелолағы иң эреләрҙең береһе, шул уҡ ваҡытта бик аҙ билдәле булыуы менән айырыла. Зугдиди районының көнсығышында урынлашҡан. Бында әлеге ваҡытта бер нисә башня һәм диуарҙар һаҡланған. 

Чаквинджа ҡәлғәһенең тарихында бик күп буталсыҡ нәмәләр бар. Ул бик күптән һалынған (XIII быуат тигән фараздар бар), һуңынан тергеҙелгән һәм яңыртып төҙөлгән тигән мәғлүмәттәр бар. Ҡәлғә стендында XVIII  быуатта нигеҙләнгән тип яҙылған. Шунда уҡ,  бында Мегрелияның һуңғы кенәзе Давид Дадиани тыуған тигән яҙма бар. Был 1813 йылдың 26 ғинуары булып сыға.  Шул ваҡытта уның тыуған урынын икенсе яҡта тигән мәғлүмәттәр ҙә бар. Урындағы халыҡ фекеренсә, был хәбәр биреү ҡәлғәһе булараҡ файҙаланылған, йәғни, дошмандар һөжүм иткән осраҡта  ҡәлғә өҫтөнән ут ҡабыҙып икенсе ҡәлғәләргә хәбәр ебәргәндәр. 

XV һәм XVI быуаттарҙа  башня һәм тоннель төҙөлгән булған. Нығытманың көнсығыш өлөшөндә сиркәү төҙөлгән булған.Уны XII-XIV быуаттарҙа төҙөгәндәр тип фараз итәләр. 

## Хәҙерге торошо
Ҡәлғә ҡырсынташтарҙан торған бейек тау башында төҙөлгән. Тауҙың көньяҡ сите текә ярлаулы, тау башынан бер нисә тапҡыр ер ишелеп төшкән, ҡәлғәнең дә алдағы йылдарҙа зыян күреүе ихтимал.  Көньяҡтағы текә ярлау ситендә тәпәш кенә таш диуар тора.  Төньяҡта, менеүе  еңелерәк урында, өс бейек башня төҙөлгән. Һәйбәт һаҡланғандар,  уларҙың өҫкө өлөшө хатта теүәл килеш һаҡланған. Үҙәк башняға аҫтан инергә була, ҡалған икеһенә ишектәр йәшерен ҡуйылған һәм улар күренмәй. 

Чаквинджи нығытмаһы эсендә элек нимәлер төҙөлгән булған - нигеҙ ҡалдыҡтары күренә. Ҡәлғә эсенә төньяҡтан инергә кәрәк. Был урындан икенсе ҡапҡа яғына баҫҡыс яһалған. Икенсе ҡапҡанан сыҡҡас, тыш яҡта ер аҫтына инә торған урындың ҡалдыҡтары шәйләнә. Ул күп урындарҙа емерелгән, шуға күрә ҡайҙан инеп, ҡайҙа барырға икәнен билдәләп булмай .

## Галерея

Файл:Chaqvinji Fortress -5 (Photo by Lika Abralava, 2011).jpg|Бер башняға ингән урын
Файл:Chaqvinji Fortress -8 (Photo by Lika Abralava, 2011).jpg 
Файл:Chaqvinji Fortress -7 (Photo by Lika Abralava, 2011).jpg 
Файл:Chaqvinji Fortress -6 (Photo by Lika Abralava, 2011).jpg 


## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება № 665, 2006 წლის 7 ნოემბერი, ქ. თბილისი, კულტურის ზოგიერთი უძრავი ძეგლისათვის ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის მინიჭების შესახებ Указ Президента № 665, 2006 по 7 ноября, ул. Тбилиси, о предоставлении категории государственного значения некоторым недвижимым памятникам культуры

## Сығанаҡтар
* ზაქარაია პ., საქართველოს ძველი ქალაქები და ციხეები, თბ., 1973.
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ.XI, თბ., 1987. 
* ზაქარაია პ., საქართველოს ძველი ციხესიმაგრეები, თბ., 1988. 
* მაკალათია ს., სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია, თბ., 1941.
* პ. ზაქარაია, თ. კაპანაძე - „ციხეგოჯი-არქეოპოლისი-ნოქალაქევის ხუროთმოძღვრება“, გამომცემლობა „მეცნიერება“, თბ. 1991წ.
Акакий Церетели йорто

**Акакий Церетели йорто** — Имеретияла Сачхер районында урынлашҡан. Был йортта күренекле грузин мәғрифәтсеһе, шағир Акакий Ростомович Церетели тыуған һәм вафат булған. Схвиро поместьеһындағы йортто уның атаһы Ростом Церетели төҙөткән. 1834 йылда йортто грек оҫтаһы төҙөй, уның исеме йорттоң стенаһында иҫтәлеккә яҙып ҡалдырылған.

Акакий Церетели музейы фондында яҙыусының һәм уның туғандарын шәхси ҡулланыу әйберҙәре — аксессуарҙары, кейемдәре, йыһаздар, һауыт-һаба, XIX быуат француз, немец, итальян, әҫәрҙәре, китапхана (грузин, рус, француз телендәге баҫмалар) шағирҙың һәм башҡа йәмәғәт эшмәкәре ҡулъяҙманан һаҡлау осоронда ундағы күп булған инглиз, француз, рус, баҫмалар, китаптар, Саба Орбелиани һүҙлеге һ.б. һаҡлана.

Акакий Церетели үлгәс, уның ҡатыны һәм улы Парижға оса. Шағир Тбилисиҙа Мтацминда Пантеонында ерләнгән.

«Архитектура», компанияһы шағирҙың йорт-музейында аржив материалдары һәм документтарға нигеҙләнеп, ике ай тергеҙеү эштәре алып бара, бинаһы, уның балконы тулыһынса яңыртыла, беренсе ҡатында ҡырсын-ҡом иҙән урынына гранит плиталар һалына.

## Интернет ресурстары
* აკაკი წერეთლის სახლი
* სახლ-მუზეუმის ფოტოგალერეა
* სახლ-მუზეუმის ისტორია

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
Фәс (ҡала)

**Фәс** - (, , *Фас*,  ) — Марокко империяһының дүрт иң боронғо ҡалаһының береһе һәм Африканың төньяғындағы иң ҙур ислам мәҙәниәте һәм мәғрифәте үҙәге.  Фәс — Мәкнәс өлкәһенең административ үҙәге. 

Илдә 2014 йылда алынған халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала  1 112 072 кеше йәшәгән. Был Мароккола Касабланканан һуң икенсе урындағы ҡала.

## Климаты

## Иҫтәлекле урындары

*  Әл-Аттарин мәҙрәсәһе
* Бү Инаниә мәҙрәсәһе 
* Шүәр буяуханалары
*  Жнан Сбил баҡсаһы 
* Бордж Норд
*  Баб Бүжәлүд мәсете
*  Баб Бүжәлүд ҡапҡаһы 
*  Әл-Тажимүәти мәсете

## Туғандаш ҡалалар

*  Әл-Ҡудс (), Фәләстин
*  Антверпен (), Бельгия
*  Бобо-Диуласо (), Буркина-Фасо
*  Измир (), Төркиә
*  Кайруан (), Тунис
*  Кордова  (), Испания
*  Коимбра (), Португалия
*  Лахор (), Пакистан
*  Монпелье (, ), Франция
*  Мултан (), Пакистан
*  Пуэбла-де-Сарагоса (), Мексика
*  Сен-Луи (), Сенегал
*  Страсбург (), Франция
*  Сувон (), Көньяҡ Корея
*  Тлемсен (), Алжир
*  Флоренция (), Италия

## Галерея

Файл:Баб-эль-макзен.jpg|Баб-әл-мәкҙән, Фәс-Дждид ҡапҡаһы
Файл:Гетто Феса.jpg|Йәһүд кварталы урамы
Файл:Улица медины Фес-Дждид.jpg| Фәс-Дждид урамы, яңы ҡала
Файл:Улица медины Фес-Дждид II.jpg| Фес-Дждид урамы, яңы ҡала
Файл:Улица медины Фес эль-Бали.jpg|Иҫке ҡала урамы
Файл:Улица медины Фес эль-Бали II.jpg|Иҫке ҡала урамы

## Шулай уҡ ҡара
* Восстание в Фесе

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Густерин П. В.. Города Арабского Востока. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4

## Һылтанмалар
Фәс (баш кейеме)

**Фәс** ( () — шәреҡ илдәрендә, төньяҡ Африкала һәм башҡа ҡайһы бер төбәктәрҙә ҡулланылған бейек таҡыя рәүешендәге баш кейеме.

## Этимологияһы
Атамаһы Фәс тигән ҡала атамаһынан алынған, сөнки уны Мароккола ошо ҡалала етештергәндәр.

## Тасуирламаһы
1826 йылдан фәсте османлыларҙың чиновниктары һәм һалдаттары өсөн салма урынына формалы баш кейеме булараҡ кейеү бойоролған.

*Фәс* Византияла килеп сыҡҡан, йөндән баҫылған ҡыҙыл төҫтәге ҡалпаҡ, уға төрлө төҫтәге суҡтар тағалар. Артабан был баш кейеме күп төбәктәрҙә таралып китеп, башҡа төҫтәр һәм суҡтар ҙа ҡулланыла башлаған. Шулай уҡ тышынан салма кеүек итеп туҡыма киҫәге урап бәйләп тә кейгәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Тюрбан
* Куфия
* Ермолка
* Fez

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Фәс (мәғәнәләр)

**Фәс** - күп мәғәнәле һүҙ.

*Фәс ҡалаһы - Марокконың империя сағынан ҡалған дүрт иң боронғо ҡалаһының береһе һәм Африканың төньяғындағы иң ҙур ислам мәҙәниәте һәм мәғрифәте үҙәге.  
* Фәс - шәреҡ илдәрендә, төньяҡ Африкала һәм башҡа ҡайһы бер төбәктәрҙә ҡулланылған бейек таҡыя рәүешендәге баш кейеме, Фәс ҡалаһы атамаһынан алынған.
Күсмә мәғәнәлә шаяртып башҡа төр баш кейемдәренә ҡарата ла ҡулланыла.

## Оҡшаш һүҙҙәр
**Фәсеү* йәки *фәстереү* - арттырып, ҡабартып һөйләү
Мәлики мәҙһәб

**Мәлики мәҙһәб** — Мәлик ибн Әнәс нигеҙ һалған мәҙһәб.

## Хоҡуҡ сығанаҡтары
**Мәлики мәҙһәб** түбәндәге сығанаҡтарға таяна:
* Ҡөрьән
* Сөннәт
* «Мәҙинәлеләр ғәмәлдәре»
*Фәтүә
* Ҡыяс

## Әҙәбиәт
* Али-заде А. А. Маликитский мазхаб // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — ISBN 5-98443-025-8.
* Маликиты / Бобровников В. О. // Ломоносов — Манизер. — М. : Большая российская энциклопедия, 2011. — С. 654. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 18). — ISBN 978-5-85270-351-4.
* Боголюбов А.С. ал-Маликийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 156-157. — ISBN 5-02-016941-2.
* Гогиберидзе Г. М. Исламский толковый словарь. — Ростов н/Д: Феникс, 2009. — 266 с. — (Словари). — 3000 экз. — ISBN 978-5-222-15934-7.
* Ньюби Г. Краткая энциклопедия ислама = A Concise Encyclopedia of Islam / Пер. с англ.. — М.: Фаир-пресс, 2007. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8183-1080-0.
Якоб Гогебашвилиҙың йорт-музейы

**Якоб Гогебашвилиҙың йорт-музейы** -  - Грузияның Гори районы Вариани ауылындағы йорт-музей.

## Тасуирламаһы

Танылған йәмәғәт эшмәкәре Якоб Гогебашвилиҙың йорт-музейы 1958 йылда ойошторолған. Ул танылған педагог, балалар яҙыусыһы һәм журналист, Грузияла педагогика фәненә нигеҙ һалған шәхес булып һанала.

2010 йылдың 1 ғинуарына 1500-ҙән артыҡ экспонат булған. Улар араһында шәхестең 24 иҫтәлекле әйбере, фотографиялар һәм документтар, шулай уҡ   совет осоро рәсем сәнғәте әҫәрҙәре, скульптура, ҡыҫып төшөрөлгән һүрәттәр, керамика. Гогебашвилиҙың миҙалдары һәм лауреат бүләктәре лә бында һаҡлана. 

Музейҙа фәнни сессиялар һәм лекциялар үткәрелә. Шулай уҡ "Якобс" тигән дәүләт байрамы ла ошонда ойошторола.

Йорт-музейҙың белешмәһе баҫылып сыҡҡан.

## Ҡомартҡы статусы

Якоб Гогебашвилиҙың йорт-музейы 2019 йылдың 29 майында Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән  .

## Хеҙмәттәре
Яков Гогебашвилиҙың ҡайһы бер хеҙмәттәре :
* «Алфавит грузинского языка и первая книга для чтения для учеников»; , Kartuli enis anbani da pirveli sakitkhavi tsigni mostsavletatvis (1865 год);
* «Врата природы»; , Bunebis kari (1865 год);
* «Деда эна» («Родной язык») , Deda ena (1876 год).

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Кокаури В., Энциклопедия "Грузия" , Т. 2, стр. 58-59, Тб., 2012 год.
Колагири ҡәлғәһе

**Колагири** йәки *Дедоплис* - () - ҡәлғә, XVIII быуат архитектура ҡомартҡыһы.

## Географияһы

Колагири ҡәлғәһе Грузияның  көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Болниси муниципалитетының Цуртави ауылында,  Алґети йылғаһынан алыҫ түгел урынлашҡан, Тбилиси - Болниска юлы буйында ята. 

## Тарихы

Картли һәм Кахетия батшаһы Ираклий Икенсенең ҡатыны Дареджан 1788 - 1798 йылдарҙа төҙөткән. Ул   Дадианиҙар нәҫеленән булған. Был нығытма Грузия батшалығының һуңғы шундай оборона ҡоролмаһы булған. 

Тбилиси өсөн форпост булараҡ ҡулланылған һәм дошмандар һөжүме ваҡытында халыҡйәшенер урын булып хеҙмәт итә. 

XIX быуатта нығытма оборона әһәмиәтен юғалта һәм бер аҙ ваҡыт төрмә булараҡ ҡулланыла. Хәҙер ҡәлғәлә монастырь эшләп килә. 

## Архитектураһы

Ҡәлғәнең дөйөм майҙаны 2000 м² тәшкил итә. Эшкәртелмәгән таштан һалынған. Ҡапҡаһын ҡупшы итеп һалыр өсөн кирбес ҡулланылған. Нигеҙе квадрат рәүешле,  мөйөштәрендә цилиндр кеүек ҙур башнялар. Ҡапҡаһы көнбайыш һәм көнсығыш ҡабырғаларының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Т Көнсығыш ҡапҡаһы төп инеү урыны булып тора. МөҠапҡа өҫтөндәге башняһы, башҡаларҙан айырмалы рәүештә, дүрткел була. Был башнянан тыш, һәр диуарҙа ҙур булмаған ярымтүңәрәк башня була. Төньяҡтан һәм көньяҡтан  биш әр башня, көнсығыштан һәм көнбайыштан - дүртәр. 

Ҡәлғә стеналары икешәр яруслы, бейеклеге 6 метрға тиклем етә. Аҫҡы ярус диуарҙары ҡалын һәм ишек-тәҙрәһеҙ,үрге  йоҡаһы оборона тотор амбразуралы. Дүрт ҡатлы башняла беренсе ҡаты тотош көплө, ә өҫкөләрендә - күҙәтеү тишектәре ҡуйылған. Тәүге өс ҡатында ҡорал келәттәре, амуниция һәм аҙыҡ-түлек өсөн ҡулланылған, дүртенсеһендә - торлаҡ бүлмәләре урынлашҡан. 

Ҡәлғә ҡоролмалары уртаһында  берҙән-бер  Изге Кетеван сиркәүе урынлашҡан. 

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Грузинская советская энциклопедия , т. 10, стр. 545, 1986
Манглиси Сионы

**Манглис Сионы** — грузин православ соборы. Тетрицкаро муниципалитетының Манглиси ҡалаһы ситендә урынлашҡан. Грузин христианлығының беренсе быуаттарында ҡоролған, ләкин һуңынан бер нисә тапҡыр яңынан үҙгәртеп төҙөлгән.

##### Тарихы
Манглиси ҡорамы Квемо-Картлиҙа иң боронғо тип иҫәпләнә. Был тәүге ҡорамдан бер нәмә лә ҡалмай. Бер аҙ һуңыраҡ VI йәки VII быуаттарҙа ул яңынан төҙөлә.

Был ҡорам тетраконх ҡиәфәтендә була, йәғни дүрт түңәрәк апсидаға эйә була. Шул уҡ ваҡытта Джаври тибындағы классик тетраконхтарҙан һиҙелерлек айырыла.

1002 йылда ҡорам тулыһынса яңынан төҙөлә һәм VII быуатҡа хас үҙенсәлектәрен бөтөнләй юғалта, әммә баштағы фундаментын һәм планын һаҡлап ҡала — унда һаман терәк бағаналар булмай, һәм 4 ниша ҡала.

1845 йылда собор янында яҙыу менән башня булған, уға ярашлы уны 1667 йылда епископ Арсений төҙөткән. Һуңыраҡ, XVIII быуатта тирә-яҡын лезгиндар талай һәм бушап ҡала. Ҡорам ташландыҡ хәлгә килә.

XIX быуат башына ҡорам ныҡ аламалана. 1824 йылда 17-се Егерь полк командиры казарма өсөн урын эҙләй, собор тирә-яғы уға уңайлы күренә. Төҙөлөш өсөн ағас әҙерләү эштәре башлана. Һуңыраҡ Манглиси хәрби торағы барлыҡҡа килгәс, ҡорамды йүнәтәләр һәм унда ғибәҙәттәр башлана. Тап хәрби төҙөүселәр 1862—1863 йылдарҙа таш семәрҙәрен һәм ҡайһы бер орнаменттарып тергеҙеп, соборҙы йүнәтә.

Руханиҙары ул ваҡытта урыҫтар була һәм ҡорамға башлыса һалдаттар йөрөй. 1862 йылда полк көсө менән манараһы төҙөлә. 1870 йылдарҙа ҡорамды рәссам Константин Филлипов биҙәй.

Собор таш стена менән уратып алынған, манара менән башня аша ҡапҡа алып бара.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

* Манглиси

## Интернет ресурстары
* Кавказский календарь на 1852 годъ
* მანგლისის ღვთისმშობლის ტაძარი
Алтын ҡәлғә

**Алтын ҡәлғә** - (, ) - Грузиялағы Адигени муниципалитетының Болажури ауылы янындағы ҡәлғә .

## Географияһы

Болажури ауылы Грузияның көньяғында, Самцхе-Джавахет районында, Адигени муниципалитетында урынлашҡан.Нығытма ауылдан йыраҡ түгел, бейек, ҙур ауырлыҡ менән менеп етерлек ҡаяла тора. Ул Грузияның иң ҙур зиндандарының береһе.

## Архитектураһы

Нығытманың өҫкө яғы бейек ҡаяла урынлашҡан. Ҡабырғалары төньяҡтан һәм көньяҡтан. Бынан тыш нығытмала бер нисә башня бар. Берәүһе иң өҫтә һәм унан тотош нығытма эсе күренә.

Нигеҙе бик ҡатмарлы, сөнки диуарҙары ҡаяларҙың төрлө бейеклегенән һалынған.

Ишеге төньяҡтан. Диуар ҡалынлығы 2 метр. Һөжүм итеүселәргә эскә эләгеүе лә ауыр, унда ингәс тә бик ҡатмарлы. Һаҡсылар төрлө башняларҙан күҙәткән.

## Тарихы

Ҡасан төҙөлөүе билдәһеҙ.  Фараз ителеүенсә, XIII быуатта йәки XIV вбыуат башында һалынған, шуғаса бер ниндәй мәғлүмәт тә осрамай. XV - XVII быуаттарҙа, төрөктәр хакимлыҡ иткәндә, месхетлеләрҙе ул ныҡлы һаҡлаған. Яҡын тирәләге бар төбәк ус төбөндәгеләй күренеп торған.

Алтын ҡәлғә  Давид батша хроникаһында телгә алына (XVI быуат). 1578 йылда  төрөктәр  ғәскәр башы Лала-паша нығытмаға  һөжүм итә.  Нығытма бирелергә мәжбүүр була.

Төрөктәр яулап алғандан һуң ҡәлғәне "Алтункала", йәғни "Алтын ҡәлғә" тип атай башлайҙар 

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* ბერიძე ვ., სამცხის ხუროთმოძღვრული ძეგლები, თბ.,1970 წ.
* ზაქარაია პ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, გვ. 614, თბ., 1984 წელი.
Графиня Фесенко йорто

**Графиня Марии Фесенко йорто** — 2013 йылдың 28 октябрендә  Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән ҡаралты.Грузияның Хелвачаури муниципалитетындағы  Махинджаури ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Тарихи мәғлүмәттәргә ярашлы, өс ҡатлы был һарайҙы үҙенең тәрбиәсеһе графиня Мария Фесенко өсөн Рәсәй императоры Николай II төҙөткән. Совет осоронда һарай Махинджаури балалар йортона бирелгән булған. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында бында госпиталь урынлаштырғандар. Уҙған быуаттың 90-сы йылдарында Фесенко йорто күсеп килергә мәжбүр булыусыларҙы урынлаштырыр өсөн файҙаланылған.  Әлеге ваҡытта йорт буш тора.

Һарайҙы төҙөү  ХХ быуат башында башланған. Урындағы халыҡ хәтирәләре буйынса, 1900 -1907 йылдарҙа ул төҙөлөп бөткән булған инде.
Бина проектын Санкт-Петербург архитекторҙары эшләгән. Уның аналогы шулай уҡ Италияла булған.

Уҙған быуатта бында инглиз, урыҫ ҙәм немец аристократтары йыш булған. Графиня бик ҡунаҡсыл булған.

2006 йылда һарай дәүләт яҡлауына тәҡдим ителгән.   2013 йылда тәҡдим ҡабул ителгәне һәм шул йылдың 28 октябрендә милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары иҫәбенә индерелгән .

## Видео
* Графиня Фессенко. Коттедж в Махинджаури , Аджария ТВ, 8 ноября 2018 года.

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* В Грузии отреставрируют черноморский дворец Романовых
Хабелашвили күпере

**Хабелашвили күпере** (, ) — Грузияның Шуахеви муниципалитеты Хабелашвили ауылындағы күпер.

## Тарихы
Хабелашвили күперен XVIII быуатта ошо ауылда йәшәгән Беридзе тигән кеше төҙөгән.

Күперҙең оҙонлоғо 26 метрға етә. Өс быуат элек был күпер яҡын-тирә ауылдарҙы тоташтырған. Ул Чавнисти үҙәнендәге Шуахеви муниципалитеты ауылдары — Брилли, Земо Хеви һәм Баратули араһында бәйләнеш булдырған.

Күпер тотош көнбайыш Грузия өсөн элементтары, төҙөлөш ысулдары буйынса уникаль һәм һирәк осрай торған ҡоролма булып тора. Күперҙең яндауырҙары каштан, имән ҡулланып эшләнгән, ҡыйыҡ ябылған, ул да ағастан эшләнгән. Күпер тороҡтары яр ситендәге ҡаяларға ҡуйып эшләнгән.

XX быуатта туҙған ҡыйыҡтарҙы ҡалай менән япҡандар.

2013 йылда Грузияның мәҙәниәт һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау министры приказы (№ 3/182) менән Хабелашвили күперенә Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* სამსაუკუნოვანი ხიდი კულტურული მემკვიდრეობის ნუსხაში 

* ხაბელაშვილების ხის კოჭებიანი ხიდი მდ. ჭვანისწყალზე
Һөйәмә (тау)

**Һөйәмә** - (, ) - Рәсәйҙәге  Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығына ингән  тау  .

## Географияһы

Башҡортостан Республикаһы  Белорет районының Ямантау яғына яҡын урынлашҡан. Межгорье ЗАТО-һы -Солнечный ҡасабаһы биләмәһенә инә 

Географик координаттары:   54°9'7"N   58°0'42"E

Иң бейек түбәһе - Юша, төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә. Бейеклеге - 1133 м. 

## Тасуирламаһы
Түбәһе ҙур көмбәҙ рәүешле, һырттың буйына һуҙылып киткән. Өҫтө яҫы, яйла. 

Ҡатнаш урмандар менән ҡапланған, үңерҙәрендә - альп туғайҙары, һирәк ағаслыҡтар. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә текәлеге 15–20 градусҡа етә .

## Этимологияһы
Атама башҡорт телендәге *"һөйәү"* һүҙенән килеп сыҡҡан: *һөйә*+*мә* (һүҙ яһаусы аффикс). Тау бер-береһенә һөйәлеп торған кеүек таш бағаналарҙан, ҡаяларҙан хасил. Ғәҙәттә "һөйәмә" һүҙе урманда бер-береһенә һөйәп әҙерләнгән утынға ҡарата ҡулланыла (*[[Белорет районы]]ның хеҙмәт ветераны 1930 йылғы Ғәзиз Ситдиҡовтан яҙып алынған*) 

## Шулай уҡ ҡара
*Белорет районы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 600-сө бит

## Һылтанмалар
*Гора Суяме
*гора Суяме
Амилахвари замогы

**Амилахвари замогы** — Грузияла Шида-Картли төбәгенең Каспи районындағы архитектура ҡомартҡыһы.  Кенәз Амилахвариҙарҙың резиденцияһы Квемо Чала ауылында Самтависиҙан 2 км, Каспи ҡалаһынан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡомартҡы комплексы элек өс өлөштән торған: төп һарайы башҡа икеһенән көнбайыштараҡ урынлашҡан, ул ике өлөшкә бүленгән, төп һарайҙың төньяҡ өлөшө  сиркәү, торлаҡ  башня һәм һарай менән цитадель кеүек булған.  Замок  ХVII-XVIII быуаттарҙа төҙөлгән, нигеҙҙә, шымартылған  таш һәм кирбес ҡулланылған.

Амилахвари замогы  2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы   дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
Амилахвари замогының тарихы  тураһында мәғлүмәттәр аҙ.  Амилахвари  замогы 1742 йылда Схвило һарайы ҡамуҙа булғанда  Орбелиани йылъяҙмаһында телгә алына. Тауҙағы ҡәлғә һаҡланыу һәләтлегенә эйә була. Фарсылар замокҡа һөжүм иткәндә, кенәз  Гиви Амилахвари шунда була. Фарсыларҙың лагеры Чала янында тора, Самтависи алына, Схвило эргәһендә алыштар үтә. Ә бына түбәндәге замокты фарсылар урап үтә, йәки унда барып етмәй.

## Тасуирламаһы
Амилахвари төрлө ихтыяждарға бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡоролған. Хәҙер унда мөйөш түңәрәк башня, ҡорам һәм ҙур дүртмөйөш  башня бар. Стеналарының эсендә хужалыҡ ҡаралтыларының ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин.Ҡәлғә тирәләй һуңғы дәүерҙәрҙә күп һанлы өҫтәмә ҡоролмалар, ниндәйҙер мал һарайҙары, аҙбарҙар барлыҡҡа килә.

Замоктың төп башняһы квадрат формала һәм шымартылған таштарҙан, кирбес һәм бер үк ваҡытта ҡырсынташтан һалынған. Ул ҡорамға терәлеп тора, шуға күрә ул манара һвмаҡ күренеп тора. 
Мөйөштә баҫҡысҡа үтеү урыны, унда икенсе һәм өсөнсө ҡатҡа күтәрелергә мөмкин.
Үрге ҡаттан балконға сығыу урыны бар- ул һаҡланған, әммә ныҡ серегән.

## Әҙәбиәт

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 5, გვ. 202-206, თბ., 1990 წელი.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
Дандало күпере

**Дандало күпере**  — Грузияла Аджарисцкали йылғаһы аша урта быуат аркалы күпере, ҡоролма IX-X быуаттарға ҡарай. Дандало ауылынан алыҫ түгел Ҡара диңгеҙ яры буйынан Ахалцихеға тиклем Ҙур трасса буйында урынлашҡан.  Иҫке Дандало күпере грузин күпер төҙөлөшө сәнғәтенең уникаль ҡомартҡыһы.

## Күперҙең тасуирламаһы
Дандало күпере урындағы эзбиздән  һәм бетон иретмәһенән төҙөлгән. Ике бағанаһы ла ҡаяға беркетелгән, был уның  терәктәренең һыу менән йыуылыуынан һаҡлай.  

Күперҙең оҙонлоғо 34,5 м, киңлеге 2,80 м тәшкил итә.  Һыу кимәленән бейеклеге  14 метр.      

Күпер үҙенең планында латин  S хәрефенә оҡшаған. Бындай формала күперҙең төҙөлөш технологияһы күпкә ҡатмарлы, сөнки йөкләнеш тигеҙ бүленмәй.  

Ике рәт соҡор баҫмаларҙың ике рәткә һалыныуын күрһәтә. Уң пирс туранан-тура ҡаяға индереп төҙөлгән, ә һул пирс һыуға уйып индерелгән 

Күпер 2006 йылда  Грузия президенты указына ярашлы  дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡыларисемелегенә индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

* *სიხარულიძე ი.,* ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 2, გვ. 308, თბ., 2012 წელი.
* *კვეზერელი-კოპაძე ნ.* საქართველოს ძველი ხიდები, თბ., 1972
* ი. სიხარულიძე, „აჭარის მატერიალური კულტურის ძეგლები“, თბ., 1962, გვ. 38-39

## Һылтанмалар
Чилашвили замогы

**Чилашвили  замогы - холл** — Көнсығыш Грузияла Душети ҡалаһының көнбайыш ярында, Мцхета-Мтианети төбәгендә урынлашҡан

Комплекс бер ниә бинаны үҙ эсенә ала. Уға төп башня, башнялар менән ҡапҡа, сиркәү, торлаҡ һәм ауыл хужалығы биналары инә. Чилашвили замогының стеналары аҡ төҫкә буялған,  шуға күрә халыҡта уны   "Аҡ һарай" тип йөрөткәндәр. Әлеге көндә Һарай Грузияның ҡомартҡыларҙы һаҡлау мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында тора.

## Тарихы
Төҙөлөштәге яҙыуға ярашлы Чилашвили замогы  1800 йылда, йәғни Картли-Кахетия батшалығының хакимлыҡ итеүенең һуңғы йылында төҙөлгән.  

Яҙыулы таш хәҙер Грузияның Дәүләт музейында һаҡлана. Бинаның тәүге ҡиәфәте һәм төҙөлөшөнөң төп этабы  XVIII-XIX быуаттарға ҡарай. 

Был замок–холл   башня, йорт, сиркәү, ауыл хужалығы аҙбарҙарын үҙ эсенән алған эре феодалдарҙың  замогы. Ҡәлғәнән тыш виноград баҡсаһын уратып алған  тышҡы ҡоймалар бар. Әлеге ваҡытта замок яңынан ҡорола, әммә тәүге ҡиәфәте тулыһынса  тергеҙелмәйәсәк.

Әлеге ваҡытта замок биләмәһендә Көнсығыш грузин таулығының археология экспедицияһының базаһы урынлаша. Асыҡ музейҙың Көнсығыш фасады ойошторолған. Ҡайһы бер архитектура ҡоролмаларын һәм ҡәберлек ҡалдыҡтарын асыҡлау маҡсатында  Арагви тарлауығына сығыу урынында археологик ҡаҙыу эштәре   алып барыла.

1982—1983 йылдарҙа эске ихатаһында  археологик ҡаҙыныу эштәре үткәрелә, урта быуаттарҙа бинаның ҙур өлөштәре , көнсығыш стенаһы — һуңғы урта быуат  ауылдары янғын һөҙөмтәһендә юҡҡа сыға.

## Әҙәбиәт

* ვ. ბერიძე  — „XVI-XVIII საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრება“, ტომი 1, 1983 წელი.

* *პ. ზაქარაია, რ. რამიშვილი,* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, გვ. 195-196, თბ., 2008 წელი.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения
Дриси Джавахаант ҡәлғәһе

**Дриси Джавахаант ҡәлғәһе** – Грузияла Каспи муниципалитетының Чкопиани ауылынан көнбайыштараҡ  400 метр  алыҫлыҡта, Тедзами йылғаһының һул ярында, ҡая башында урынлашҡан. Комплекс ҡәлғәнән, сиркәүҙән, башнянан һәм һарайҙан тора. Үҫешкән феодал дәүеренә ҡарай.  

Комплекс ҡоймаһының  бормалы-бормалы биҙәге булған. Төҙөүселәр ҡаялы морондоң бөтә мөмкинселектәрен ҡулланған. Төньяҡта башня, ә көньяҡта һарай торған, хәҙерге ваҡытта ул туҙған. Башня квадрат формала. Был ҡәлғәнең иң бороноғо өлөшө булырға тейеш, сөнки  XV быуаттан һуң дүртмөйөш башняларҙы бөтөнләй төҙөмәгәндәр. Башняның аҫҡы яғы ҡырсынташтан, өҫ яғы таштан төҙөлгән. Сиркәүҙән тыш ҡалған бөтә биналар ҡомташтан һәм һуйырташтан ҡоролған. Сиркәүе туфтың яҡшы эшкәртелгән йәшел төҫтәге плиталары менән төҙөлгән.  Инеү урыны көнбайыш стенала. Комплексҡа шулай уҡ ауыл хужалығы ҡаралтылары инә, улар ныҡ зыян күргән. 

Һарайға ҡоро ерҙән урмандың көнсығыш яғынан күтәрелергә мөмкин, шулай уҡ көнбайыш яҡтан да барырға мөмкин, әммә ул яҡтан юл күпкә ҡатмарлыраҡ.  Ҡәлғәнән көнсығыш яҡта, ауыл ҡаршыһында, йырын. Чколиани ауылының ҡапма-ҡаршы яғында ҙур булмаған сиркәү тора, уға көньяҡтаныраҡ инәләр. 

## Әҙәбиәт

* *ზაქარაია პ.,* ქსე, ტ. 3, გვ. 639, თბ., 1978
* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. V, თბ. 1990 წ. გვ. 219-220
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
Саро ҡәлғәләре

**Саро ҡәлғәләре**, Саро ауылында  *Реххи һарайы нығытмаһы,*  Архангел сиркәүенән  төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.   

Вулкан тоҡомдарынан төҙөлгән ҡәлғә өлөшө   мүк менән ҡапланған. Таштар   ярайһы уҡ ҙур. Ҡайһы бер таштар 1 метр бейеклектә, ә оҙонлоғо  2,5 метрға етә.  Стеналарҙың ҡалынлығы яҡынса өс метр.  Иретмәнең йоҡа ҡатламы булған урында стенаның ҡалынлығы  1,8-2,0 метр.

С. Марсагишвили фекеренсә (хатта бер нисә).ҡәлғәләре христиан дәүеренә тиклем төҙөлгән булған  (бәлки,  хатта иртәрәк тә). 

Саро ҡәлғәләре емереклектәрендәге яҙыу бөгөнгө көндә Милли музейҙа һаҡлана. Текст ҡәлғәнең төҙөлөшө һәм реставрацияһы  тураһында һөйләй һәм XII быуатҡа ҡарай.  
Саро мегалиттарының был өлөшөндә табылған күп һанлы артефакттарҙан ҙур таш киҫәге иғтибарға лайыҡ. Унда XII быуат менән даталанған яҙыу һаҡланған. Яҙыуҙа батша Деметр I  (1125—-1156) Давид Төҙөүсенең вариҫы һәм улы тураһында телгә алына.

## Әҙәбиәт

* გ. მარსაგიშვილი, „საროს მთავარანგელოზთა ეკლესია“, // „ახალციხისა და ტაო-კლარჯეთის ეპარქია“, (რედ. ვალერი ასათიანი), თბ. 2013, გვ. 471
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
Сно ҡәлғәһе

**СНО ҡәлғәһе** йәки, **Гудушаури һарайы** —  Казбеги муниципалитетының  Сно  ауылындағы ҡәлғә. Сноцкали йылғаһының уң ярында, ҡаялы убала урынлашҡан. Башняның реставрацияһы бара

## Тарихы
Сно ҡәлғәһе яҡынса XVI быуат аҙағында  төҙөлгән.  XVIII быуаттың 30-сы йылдарында ул тәүге  тапҡыр телгә алына. Арагви кенәзе Бардзим  Вахтанг Алтынсыға илдәге сәйәси хәлдәр тураһында хәбәр итә һәм лезгиндарҙың Сно ҡәлғәһенә бер туҡтауһыҙ һөжүм итеүҙәренә зарлана.  

Бер баҫып инеүендә ҡәлғәгә ун мең лезгин һөжүм итә. Сно ҡәлғәһе Хевсурети, Пшави тарлауыҡтарын киҫеп үтеүсе йырындан килгән ҡыҫҡа юлдан контролгә алына. Риүәйәттәргә  ярашлы, Сно ҡәлғәһе Шиоле Гудушауриға ҡарай.

## Архитектураһы
Түңәрәк ҡойманан һәм бер башнянан тора. Ҡойма үҙе күп һанлы һаҡлаусы элементтарҙан башҡарылған. Ҡәлғәгә берҙән-бер инеү урыны көнсығыш яҡтан.   

Башняның бейеклеге егерме метрға тиклем еткән, бөгөн уның бер нисә метры юҡ. Беренсе ҡаты алты метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡәлғәне төҙөүселәр бинаны уратып алған стеналарҙың бер кимәлдә тороуын теләй. Әммә был ныҡ ҡатмарлы була, сөнки ҡәлғә тигеҙ майҙанда түгел, ә тауҙа урынлаша. Шуға күрә кәртәнең төньяҡ өлөшөндә стеналар дүрт метрға, ә көньяҡ яғында уларҙың бейеклеге ун метрға етә.  Ҡәлғәне уратып алған һәр стенала ағас ярустар урынлаша. Улар һаҡланмаған, әммә урынлашҡан урындары яҡшы күренеп тора. Аҫҡы .ярустарҙа бойницалар һәм тәҙрәгә оҡшаған нәмәләр уйылған. Улар күҙәтеү пункты йәки амбразура  булараҡ файҙаланылған, ә ҡамау ваҡытында тишектәр махсус ҡалҡандар менән ябылған.   

Ҡәлғәнең бөтә стеналары ла бут ташынан, ә иң ныҡлы булмаған урындары шымартылған таштан һалынған.  

## Әҙәбиәт

* * ზაქარაია პ.*, საქართველოს ძველი ქალაქები და ციხეები, თბ., 1973
* *ბერიძე ვ.*, XVI-XVIII საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრება,ტ.I, თბ.,1983
* *ზაქარაია პ.*, ქართული ციხე-ქალაქები ციხესიმაგრეები ციხე-დარბაზები ციხე-გალავნები კოშკები, თბ., 2001.
* *ზაქარაია პ.*, საქართველოს ძველი ციხესიმაგრეები, თბ., 1988.
* *ზაქარაია პ.*, არაგვისა და თერგის ხეობა, თბ., 1972.
* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ.2, თბ., 2004.
* *მაკალათია ს.,* ხევი, ტფ., 1934

* *გვასალია ჯ.,* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, გვ. 446, თბ., 1985 წელი.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения
Бзыбь ҡәлғәһе

**Бзыбь ҡәлғәһе** — Абхазиялағы нығытма. Гагра муниципаль берәмегенең Бзыбь ауылында урынлашҡан. Ҡәлғә биләмәһендәге ҡоймалар аҫтында  VIII-X быуат ҡорамының ҡалдыҡтары һәм башҡа ҡоролмалар урынлашҡан.  Ҡәлғәнең стеналары шымартылған  эзбизташ плиталарҙан һалынған. Бында түшәмдәрҙең һәм ағас урҙаларҙың ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин. Контрфорс менән дүрт мөйөшлө һәм ете ярым түңәрәк башнялар өҫтәмә һаҡлауҙы тәьмин итә. Көнсығыш ҡапҡа яғында тағы ике башня урынлашҡан. Мөйөш башня беҙҙең көндәргә тиклем яҡшы һаҡланған. Бында түшәмдәрҙең һәм ағас урҙаларҙың ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин. Үҙәгендә православие ҡорамы булған ҡәлғә эске ҡулсаны барлыҡҡа килтергән һымаҡ. Ул ҡаяның түбәһендә урынлашҡан  Абхаз батшалығы осорона ҡарай. 

Ҡорам тәре-көмбәҙле, эстә көмбәҙ дүрт ирекле торған бағанаға таянған, көнсығыш яҡта ете мөйөшлө апсидалары бар. Фасадтарының  декоры биҙәлгән. Архитектура йәһәтенән уны тәре-көмбәҙле өс апсидалы ҡорамға индерергә мөмкин. Ҡорам һәйбәт һаҡланған. Тик көмбәҙе генә зыян күргән. 

Ҡәлғә 2006 йылда Грузия президенты указына  ярашлы  дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡом артҡылар исемлегенә индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

* ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1, გვ. 422, თბ., 1997 წელი.

## Һылтанмалар
Кацхи ҡорамы

**Ҡотҡарыусы Раштыуаһы ҡорамы**  Грузияла  Чиатура муниципалитетының Кацхи ауылында Качура йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.

## Тарихы
Кацхи ҡибәҙәтханаһы  төрлө ваҡыттарҙа феодал йорттарының нәҫелдән килгән сиркәүе  һәм кәшәнәһе булған.  Унда бөйөк грузин феодалы Липарит  IV ерләнгән.  Баграт IV янында хеҙмәт иткән (1064 йылда вафат булған).  Давид Агмашенебели еңелеп Грузиянан ҡыуылғандан һуң, Кацхи сиркәүе ташландыҡ хәлдә ҡала. XVI быуатта яңы хужа  Амирэджиби сиркәүҙе тергеҙә.  XVII - XVIII быуаттарҙа Кацхи Абашидзеларҙың нәҫелдән килгән бинаһы була.

## Тасуирламаһы
Кацхи ҡорамының беренсе  тасуирламаһы  1830 йылда Дубуа де Монпере һәм 1845 йылда Платон Иоселианиға ҡарай. Ҡорам тирәләй бейек йүкәләр үҫкән. 1032 йылда  грузин батшаһы Баграт  IV һәм уның ҡатыны Елена тарафынан төҙөлгән.   

Ғибәҙәтханала дүрт миһраб була, беренсе үҙәк миһраб Ҡотҡарыусының Күккә күтәрелеүенә,   икенсе — изге Николай, өсөнсөһө —  Архангел Михаил һәм дүртенсеһе Христос Раштыуаһы Богородицаһына арналған. 

1838 йылға тиклем соборҙың башлығы булып епископ Гурийский Эквтиме тора. Ҡалған мәғлүмәттәр Абашидзеларҙың нәҫелдән килгән архивында тупланған.  

## Архитектураһы
Ғибәҙәтхана XI быуат башында төҙөлгән. Уның төп өлөшө  1010—1014 йылдарҙа төҙөлгән, һәм 30 йылдан һуң  өс яҡтан тағы төҙөлә. Бина биш мөйөшлө ҡойма менән уратып алына  (1937 йылда үҙгәртеп төҙөлә). Сиркәү иҫке манараға эйә була, ул ҡапҡа функцияһын башҡара. Кацхи соборы грузин архитектураһының үҙенсәлекле ҡомартҡыһы. Бина өс өлөштән: арауыҡтан, ҡорам бинаһы һәм көмбәҙҙән  тора. Ҡорам бинаһы һәм көмбәҙ үҙәге алты апсиданан тора. Эске планировкаһы түңәрәк, ҡорамда ун ике тәҙрә.  

Ҡорам ихатаһында   арыҫландың ҙур барельефын күрергә мөмкин, ул   1854 йылда стенаға беркетеп эшләнгән. Инеү урындарының өҫтәрендә барельефтар урынлашҡан  (башлыса арыҫлан һүрәттәре). Ғибәҙәтхананың бөтә барельефтарында ла яҙыуҙар бар.  

Ҡорам иконостасы фрагменттары Дәүләт художество музейында һаҡлана.  

## Ҡорам хазинаһы

Файл:Descent into Hell icon (Katskhi, Georgia).jpg|Кацхи сиркәүе тамғаһы


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* კაცხის სვეტი
* კაცხის ციხე
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

* ვ. წერეთელი, ჟამი შენებისა, ქუთაისი 2010 წ.
* ბერიძე ვ. „კაცხის ტაძარი“, „ქართული ხელოვნება“ N3 გვ. 73 — თბილისი, 1950

## Интернет ресурстары
*
ვიკისაწყობში**[[ვიკისაწყობი|?]]** არის გვერდი თემაზე:
***[[c:Category:Katskhi Cathedral|კაცხის ტაძარი]]***


* კაცხის სვეტი და ეკლესია - ვ. ბერიძე
* კაცხის მაცხოვრის შობის სახელობის ტაძარი 
* კაცხის ტაძარი
* Кацхский храм в Имеретии - პ. იოსელიანი
Дманиси Сионы

**Дманиси Сионы** — базилика тибындағы  VI  быуат грузин   архитектураһы ҡомартҡыһы. Болниси Сионы,  Квемо Болниси  һәм  Дманиси Сионы  төҙөлөш материалы һәм биҙәлеше менән бер-береһенә оҡшаш.  Урта өлөшө  тәүге ҡиәфәтендә һаҡланған, ҡабырға өлөштәре яңынан үҙгәртеп төҙөлгән. Дманиси Сионы күләме буйынса ҙур түгел, кирбес һәм һуйырташ ҡулланып төҙөлгән. Яҫы таш плиталар менән көпләнгән ҡорамдың көньяҡтан ҡапҡалары һәм аралығы, төньяҡтан изге урыны бар.  Ҡорам эс яҡтан биҙәлгән, миһрабында изгеләрҙең һүрәттәре һәм яҙыуҙары һаҡланған. Һуңыраҡ,  1213— 1222 йылдарҙа семәрле ҡапҡалары төҙөлә. Ҡапҡалар, бөтә өс фасады бағаналары һәм аркаһы асыҡ-йәшел төҫтәге шымартылған таш плиталар менән биҙәлә,  дүрт яҡлы ҡыйыҡ төҙөлә.  

Дманиси Сионының көнсығыш яғында дүрт мөйөшлө манара төҙөлә, ул бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола. Төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ҙур булмаған бер ҡатлы ҡорам урынлаша, ул яҙыуҙарға ярашлы 1702 йылда яңыртыла.

## Әҙәбиәт

* *ბერიძე ვ.*, ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება, თბ., 1974;
* *მუსხელიშვილი ლ.*, დმანისი (ქალაქის ისტორის და ნაქალაქარის აღწერა), კრ.: შოთა რუსთაველის ეპოქის მატერიალური კულტურა, თბ., 1938
* *საღარაძე შ.,* ქსე, ტ. 3, გვ. 595, თბ., 1978
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения
Грузияның Милли картиналар галереяһы

**Грузияның Милли картиналар галереяһы **() — Тбилисиҙа художество музейы, Руставели проспекты, 11.

Грузияның милли музейы Грузияның дәүләт музейҙар селтәренә инә. Һигеҙ күргәҙмә залы, реставрациялау лабораторияһы, ваҡытлыса күргәҙмәләргә өсөн  бүлмәләр, уҡыу кластары һәм сувенирҙар магазины бар, уларҙың барыһы ла португал архитектура компанияһы «Arquitectura Ainda» тарафынан төҙөлгән.

## Экспозицияһы
Музей коллекцияһында 30 000 тирәһе экспонат бар. 

## Тарихы
Галерея бинаһы  1888 йылда  рус   императоры Александр III күрһәтмәһе буйынса архитектор Альберт Зальцман  тарафынан төҙөлә. Башта бинаны  Рәсәй империяһының Кавказда хәрби уңыштарын демонстрациялау менән  хәрби-тарихи музейы итеп ойоштороу планлаштырыла («Дан ҡорамы»). 1914 йылдың 28 ноябрендә музейға Рәсәй императоры Николай II килә. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында  экспонаттар эвакуациялана, һәм музей    йәшәүҙән туҡтай.

Милли галереяның беренсе күргәҙмәһе 1920 йылдың октябрендә яңы грузин хөкүмәте ваҡытында ойошторола.  Күргәҙмә тематикаһы киң була, уға төрлө ваҡыттағы һәм художество йүнәлештәге  грузин һәм сит ил әҫәрҙәре инә, был Дмитрий Шеварднадзеның   көсөргәнешле эшенең һөҙөмтәһе була, ул Грузияла шул ваҡытта булған күп сәнғәт әҫәрҙәрен йыя. Экспозицияға  XVIII һәм  XIX  быуат  грузин портреттары  («грузин мәктәбе»), рус, көнбайыш Европа, Иран һәм хәҙерге грузин картиналары инә.

Күргәҙмәнең күп экспонаттарын һаҡлап, һынлы сәнғәт музейы булараҡ Милли галерея ойоштороу  мөмкин була.

Бинаның майҙаны сикле була, күп кенә эштәрҙе  күргәҙмәгә ҡуйыу мөмкин булмай, шуның менән бәйле галереяны үҙгәртеп ҡороу планы эшләнә. Галереяны етәкләүсе Дмитрий Шеварднадзе уны тарихи урынға   — ҡаялағы  Метехи ҡәлғәһенә күсереүҙе тәҡдим итә. 

1933 йылда ҡала төрмәһен Метехиҙан Ортчалаға күсереүгә ирешелә, ә Метехиҙың тарихи бинаһы Милли художество музейына  биреү мөмкин була.  1934 йылда Милли галерея тамашасы өсөн асыҡ була. Совет власы осоронда галерея дәүләттеке була. 

1988 йылдың мартында «Сәнғәттәрҙең милли галереяһы»   музей-күргәҙмә союзы ойошторола. Хәҙерге сәнғәт музкйы асыла. Элек административ-келәт булған галереяның беренсе ҡатын күргәҙмә галереяһына әйләндерәләр. 

1989 йылдың 18 сентябрендә хәҙерге грузин сәнғәт күргәҙмәһе асыла. Әммә 1990 йылдағы сәйәси тотороҡһоҙлоҡ арҡаһында хәҙерге заман сәнғәте музейына эшен туҡтатырға тура килә.

2007 йылда  Милли галерея  Грузия  милли музей структураһына инә. Галереяның төп бинаһы  йүнәтелә. 2012 йылда Дмитрий Шеварднадзе исеме бирелә.

Әлеге ваҡытта Галерея Милли музейҙың үҙәк күргәҙмә майҙандарының береһе булып тора, унда ваҡытлы күргәҙмәләр үткәрелә, атап әйткәндә, «ХХ быуат башындағы  грузин һынлы сәнғәт әҫәрҙәре» күргәҙмәһе.

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Милли галереяһында Грузия 

Милли галереяһы