open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мирдза Кемпе

**Мирдза Яновна Ке́мпе** (, ысын фамилияһы — *Найковская*; 1907—1974) — латыш совет шағирәһе. Латвия ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1957). Латвия ССР-ының халыҡ шағиры (1967). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1967).

## Биографияһы
1907 йылдың 27 ғинуарында (9 февралендә) Либавала (хәҙерге Латвияның Лиепая ҡалаһы) эшселәр ғаиләһендә тыуған. 1927—1928 йылдарҙа Латвия университетында белем ала. 1920-се йылдарҙа Рига радиоһында диктор булып эшләй. Артабан «Информатор» гәзитендә эшләй. 1940—1941 йылдарҙа Рига радиокомитетында әҙәби-художестволы тапшырыуҙар мөхәрририәте мөдире вазифаһын башҡара.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Әстерхан, Иваново һәм Мәскәү ҡалаларында йәшәй һәм эшләй. Һуғыштан һуң Ригаға ҡайта. Әҫәрҙәрен «Циня» («Көрәш»), «Латвиешу стрельниекс» («Латыш уҡсыһы») гәзиттәрендә, «Карогс» («Байраҡ») альманахында баҫтыра.

1974 йылдың 12 апрелендә вафат була. Ригала Райнис зыяратында ерләнгән.

## Әҙәби эшмәкәрлеге
Шиғырҙарын 1924 йылда баҫтыра башлай. 1940 йылдан шиғырҙарын «Бривайс земниекс» («Ирекле игенсе») гәзитендә баҫтыра. Күп кенә шиғырҙары халыҡтарҙың тыныслыҡ өсөн көрәшеүенә арналған. Тәржемәләр менән шөғөлләнгән һәм театр өсөн яҙған. А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, У. Уитмен, М. Йәлил, Э. Межелайтистың әҫәрҙәрен, К. А. Фединдың «Ғәжәйеп йәй» романын, Мигель Сервантестың «Дон Кихот» романын, Джонатан Свифттың «Гулливер сәйәхәте» хикәйәһен һ.б. латыш теленә тәржемә итә.

Кемпенең әҫәрҙәре күп кенә СССР халыҡтары телдәренә тәржемә ителгән.

## Библиографияһы

* «Иртәнге ел» шиғырҙар йыйынтығы (1946)
* «Дуҫ һүҙе» шиғырҙар йыйынтығы (1950)
* Dzejas. Izlase, Rīga, 1955
* «Мөхәббәт» шиғырҙар йыйынтығы (1957)
* «Ярһыу ялҡын» шиғырҙар йыйынтығы (1961)
* «Мәлдәрҙең мәңгелеге» шиғырҙар йыйынтығы (1964, руссаға тәржемәһе 1966 йылда баҫылып сыға)
* Dzintara spogulis, Rīga, 1968
* «Кеше юлы» шиғырҙар йыйынтығы (1969)
* «Гөлйемеш» шиғырҙар йыйынтығы (1972)
* «Ҡырағай рауза» шиғырҙар йыйынтығы (1972) һ.б.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Латвия ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1957)
* Латвия ССР-ының халыҡ шағиры (1967)
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1967)
* Латвия ССР-ының Дәүләт премияһы (1958)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (03.01.1956)
* миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Энциклопедический словарь псевдонимов 
* Кемпе Мирдза Яновна 
*
Габриэле Посаннер

**Габриэле Посаннер** (; 27 ғинуар 1860 йыл, Пешт, Австрия империяһы — 14 март 1940 йыл, Вена, Өсөнсө рейх) — Австрияла ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге табип.

## Биографияһы
Атаһы Бенжамин Посаннер юрист булған, ул үҙенең эше арҡаһында күп сәйәхәт иткән, шунлыҡтан 20 йәш тулғансы Габриэле 8 ҡалала йәшәп өлгөрә. 1880 йылдың октябрендә Бенжамин Посаннер Венала Империя ҡаҙнасылығына эшкә урынлаша һәм уның ғаиләһе ошо ҡалала йәшәй башлай.

Аҙаҡ Габриэле Посаннер Босния һәм Герцеговинаға күсә, бында йәмәғәт табибы булып эшләй, мосолман ҡатын-ҡыҙҙарын хеҙмәтләндерә. 1894 йылда Цюрих университетының медицина дипломын ала, әммә тик 1897 йылда ғына Вена комиссияһы алдында имтихан тапшыра ала, был уға Австро-Венгрияның баш ҡалаһында рәсми рәүештә табип булып эшләргә булышлыҡ итә. Шулай итеп, 1897 йылда ул ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүгеләрҙән булып медицина дипломы менән Вена университетын тамамлай. Бынан һуң 1903 йылға ҡәҙәр Австро-Венгрия хәстәханаларында берҙән-бер табип-ҡатын-ҡыҙ булып ҡала.

## Хәтер
* 1960 йылда Венаның Хитцинг районы урамдарының береһенә уның исеме бирелә.
* 2004 йылда Венаның 9-сы районына уның исеме бирелә.
* Венаның 21-се районында Габриэле Посаннер исемендәге Дисциплиналар-ара тикшеренеүҙәр институты урынлашҡан.
* 1997 йылда Габриэле Посаннер дәүләт премияһы булдырыла, ул феминизм өлкәһендәге тикшеренеүҙәр өсөн бирелә. Премия ике йылға бер тапҡыр Австрияның Фән һәм тикшеренеүҙәр федераль министрлығы тарафынан тапшырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Possanner von Ehrenthal Gabriele Freiin, by M. Jantsch, in «Austrian Biographical Encyclopedia 1815—1950» (OBL). Volume 8, Austrian Academy of Sciences, Vienna, 1983, ISBN 3-7001-0187-2, pg. 222
Миңлеғолов Шәрип Хәби улы

**Миңлеғолов Шәрип Хәби улы** (14 июнь 1928 йыл — 7 ғинуар 2003 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм йәмәғәт эшмәкәре, отставкалағы полковник. Венгрия (1956) һәм Чехословакиялағы (1968) ҡораллы конфликттарҙа ҡатнашыусы. 1976—1985 йылдарҙа ДОСААФ-тың Башҡортостан республика ойошмаһы рәйесе. Ҡыҙыл Байраҡ (1969), Александр Невский (1956), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1968, 1975) ордены кавалеры. 

## Биографияһы
Шәрип Хәби улы Миңлеғолов 1928 йылдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы) Һыуыҡҡул ауылында тыуған.

1943 йылда үҙенә ике йәш өҫтәп Совет Армияһына бара, 1943 йылдың декабренән Өфөлә дислокацияланған 28‑се өйрәнсек уҡсылар полкында хеҙмәт итә. 1948 йылда Тбилиси пехота училищеһын тамамлай. Лейтенант званиеһын ала.

1948 йылдан СССР Һауа-десант ғәскәрҙәренең 31‑се гвардия дивизияһы 114‑се полкының взвод командиры булып хеҙмәт итә, 1951 йылдан шул уҡ полктың рота командиры. Рота командиры булараҡ Будапештта 1956 йылғы мадьяр ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша, дүрт тапҡыр яралана, күрһәткән батырыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

1960 йылда Мәскәүҙәге М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай. Рязань юғары хәрби-десант училищеһында курсанттар батальоны менән командалыҡ итә, курсанттарҙы хәрби һәм сәйәси әҙерләүҙә уңыштары өсөн 1968 йылдың февралендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

1966—1970 йылдарҙа 119‑сы гвардия парашют-десант полкы командиры вазифаһын үтәй, полковник званиеһын ала. 1968 йылдың 21 авгусында Прагала Чехословакия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының 1‑се секретары Александр Дубчекты ҡулға алыу операцияһы менән етәкселек итә.

1969 йылдан Балтик буйы хәрби округында Һауа-десант ғәскәрҙәре дивизияһы командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә, полковник званиеһын ала.

1976—1985 йылдарҙа ДОСААФ‑тың Башҡортостан республика ойошмаһы рәйесе улып эшләй.

1985 йылда отставкаға китә. Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының Башҡортостан республика советында эшләй.

2003 йылдың 7 ғинуарында вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Бүләктәре
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1969)
* Александр Невский ордены (1956)
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1968, 1975)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы.

## Ғаиләһе
Ҡатыны Галина Харис ҡыҙы менән бер ул һәм бер ҡыҙ үҫтергән.

## Хәтер
2013 йылда Өфөлә ул йәшәгән йортҡа (Революция урамы, 66) мемориаль таҡтаташ асылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Состоится открытие мемориальной доски Шарипу Минигулову // Официальный сайт Администрации городского округа город Уфа Республики Башкортостан.
* *Хузиахметова Ильвина.* Звезда полковника Минигулова // Вечерняя Уфа : газета. — 2013, № 149 (12297).
Рапа Роши

**Рапа Роши** () — Румынияның Альба округында дәүләт әһәмиәтендәге һаҡлана торған биләмәлә урынлашҡан тәбиғәт ҡамартҡыһы. Геологик һәм ботаник ҡурсаулыҡ Секашелор платоһының көньяҡ-көнбайышында Секаш йылғаһы ярында, Себеш ҡалаһынан 4 км төньяҡтараҡ ярындашҡан. 24 гектарҙы биләгән резерв һаҡланыусы биләмәләр категорияларында (МСОП) III категория тип билдәләнелә. Эрозия һәм ағын һыуҙар тау битендә текә ҡаялы йырын барлыҡҡа килтергән. Рапа Роши йырыны 10 гектар ер биләй һәм 800 метрға (2600 фут) һуҙылған. Бейеклеге урыны менән 50 до 125 метр (абсолют бейеклеге 300—425 метр (984—1394 фут)). Ғәйәт ҙур ҡая емерелгән диуарҙы хәтерләтә. Төрлө кимәлдәге колонна һәм пирамидалар йырындар менән йырғысланған һәм үҫемлектәр үҫмәй торған микрафлора барлыҡҡа килтерә. У. Шустер 1865 йылда был урында Котофени мәҙәниәте булыуы тураһында яҙып ҡалдырған . Археологик ҡаҙыныу эштәре барышында биҙәлеп эшләнгән керамика киҫәктәре Котофени мәҙәниәте булыуын иҫбатлай.

## Геология
Рапа Роши — матур ҡыҙыл ҡаялы тәбиғәт ҡомартҡыһы булған геологик ҡурсауыҡ. Ҡаҙылма ҡалдыҡтар булмағанға күрә, йырындың йәшен билдәләү мөмкин булмаған.

Геологик объектты «тәбиғәт мөғжизәһе» тип тә атайҙар. Уның бейеклеге 80-100 метрға етә. Ҡаялағы колонналар, пирамидалар, манаралар йөҙәр йыл буйы эрозия һәм ямғыр һыуҙары менән ашалып эшләнгән. Ҡаяның үҙенсәлектәрен өйрәнгән ваҡытта ҡырсынташ, кварц ҡомо һәм ҡомташ ултырмалары булыуы асыҡлана. Ултармалар эҙмә-эҙлекле ҡыҙыл балсыҡ, һоро һәм ҡыҙыл таштарҙан, көпшәк аҡ таштар ҡатламынан тора. Ултырмалар барыһы ла ҡыҙғылт төҫкә буялған. Ямғыр осоронда яуым-төшөм балсыҡты йыуып төшөрә һәм ҡая аҫтында шыулап торған йылғаға әйләнә. Йырын битенән Рапи Роша йылғыһы ағып сыға.

## Флора һәм фауна

Был районда һирәк осрай торған һәм эндемик үҫемлектәр осрай. Парк биләмәһендә Cotoneaster integerrimus, Ephedra distachya, Centaurea atropurpurea, Dianthus serotinus, Cephalaria radiate, Asplenium nigrum һәм башҡа сәскәле үҫемлектәр булыуы асыҡланған. Үҫемлектәр төрлөлөгө 41 ғаилә һәм 144 үҫемлектәр тора. Шуларҙың 8-енә юғалыу хәүефе янай.

Парк биләмәһендә тереклек итеүсе ҡоштарҙың, ер-һыу хайуандарының һәм һөйрәлеүселәрҙең реестры төҙөлгән.

## Палеонтология
Трансильван бассейнының көньяҡ-көнбайышында Себеш ҡалаһы янында палеонтологик ҡаҙыныу эштәре башҡарылған. Ҡаҙыныу эштәре 1969 йылда башланған. Динозаврҙар һөйәктәре табылыуы турыһында элегерәк тә мәғлүмәт булған. Ҡаҙыныу эштәре барышында табылған мәғлүмәттәргә нигеҙләнеп йырын иртә миоцен осоронда (15-23 миллион йылдар элек) барлыҡҡа килгән тип билдәләйҙәр. Ташҡа әйерелгән умытҡалыларҙың да ҡалдығы табылған.

## Иҫкәрмәләр
Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы

**Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы** (19 июль 1947 йыл) — комсомол, профсоюз, партия органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының социаль-гуманитар бүлеге мөдире; 1999—2003 йылдарҙа — ЗАГС-тар идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты; 1998 йылдан Башҡортостандың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2021) һәм Салауат Юлаев ордендары кавалеры (2017). Учалы районының Муса Мортазин исемендәге премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы Солтанова 1947 йылдың 19 июлендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Наурыҙ ауылында тыуған.

1964 йылда урта мәктәпте, 1969 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфөләге 1-се интернат-мәктәптә (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты уҡытыусы булып башлай.

Ошо уҡ йылда республиканың комсомол органдарына эшкә тәҡдим ителә: ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетына лектор итеп саҡырыла. Артабан өлкә комитеттың инструкторы итеп тәғәйенләнә, бер нисә йылдан бүлек мөдире итеп раҫлана.

1979 йылда Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профессиональ союзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе итеп һайлана.

1985 йылдан Рәшиҙә Солтанова партия эшендә. 1991 йылға тиклем КПСС-тың Өфө ҡалаһы Киров район комитеты секретары.

1991 — 1994 йылдарҙа — «Мәрхәмәт» хәйриә йәмғиәтенең идара рәйесе.

1994 — 1999 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының социаль-гуманитар бүлеге мөдире.

1999 — 2003 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы ЗАГС идаралығы начальнигы.

2003 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса комитетының рәйес урынбаҫары.

2021 йылдың мартында Рәшиҙә Солтанова «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнде.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Башҡортостан Республикаһының ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе (1998 йылдың апреленән).

«Башҡортостан Республикаһының ҡатын-ҡыҙҙар союзы» төбәк йәмәғәт хәрәкәтенең 2018 йылдың 15 декабрендә үткән унынсы отчет-һайлау конференцияһында Рәшиҙә Солтанова йәнә ойошма рәйесе итеп һайланды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2021).
* Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (2012).
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (июль, 2007)
* Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы (июль, 2007)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000)
* Ингушетия Республикаһы Президентының Почёт грамотаһы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан»: Султанова Рашида Искандаровна
ARO

**ARO** (**Auto Romania** атамаһынан ҡыҫҡартып алынған) — Румынияның юлһыҙ ерҙә йөрөй алған автомобилдәрҙе сығарыусы заводы. Беренсе авмобиль — **IMS-57** — 1957 йылда сығарыла. Автомобиль ГАЗ-69 нигеҙендә төҙөлә. Етештерелгән автомобилдәрҙең 90 проценттан ашыуы 100-ҙән ашыу илгә экспортҡа һатыла. 2006 йылда бөлгөнлөккә төшә.

## Компания тарихы
ARO заводының тарихы целлюлоза эшкәртеү заводының сафҡа инеүенә бәйле, әммә завод 1885 йылда асылыуға ҡарамаҫтан, 1899 йылда эшләүҙән туҡтай, 1933 йылда һаҡлауға ҡуйып ябыла. Уның бинаһы 1941 йылдан 1944 йылға тиклем келәт булараҡ файҙаланыла. 1945—1950 йылдарҙа унда румын һәм совет ғәскәрҙәре автомобилдәре йүнәтелә. 1953 йылда IMS-53 мотоциклдарын сығарыуҙы юлға һалырға тырышып ҡарайҙар, бөтәһе 12 берәмек мотоцикл сығарыла. 1957 йылда завод автомобилдәр өсөн запас частар — двигателдәр һәм тапшырыу коробкаларын етештерә башлай, шул уҡ йылда IMS 57, M 59, ARO M 461 автомобилдәрен эшләү юлға һалына. Завод ябылғанға тиклем 380 000 тирәһе автомобиль сығарыла.

1979 йылда ARO 240 базаһында ABI бронеавтомобиле етештерелә.

## ARO моделдәре

### ARO IMS

ARO IMS маркалы автомобилдәр 1957 — 1975 йылдарҙа сығарыла. Машина нигеҙенә юлһыҙ ерҙә йөрөгән ГАЗ-69 платформаһы ҡуйыла.

* IMS 57 (1957—1959) — база моделе, бензин моторы 3260 см³, 50 ат көсөнә эйә, өс баҫҡыслы КПП, тиҙлеге 80 км/сәғ.
* M 59 (1959—1964) — яңыртылған модель, моторы 57 ат көсөнә эйә.
* M 461 (1964—1975) — M207 моторы менән яңыртылған модель, 2512 см³, 70 ат көсөнә эйә, тиҙлеге 100 км/сәғ.
* M 473 — L25 дизель мотрлы, экспорт өсөн етештерелә.

### ARO 24

ARO 24 автомобилдәре 1972—2003 йылдарҙа етештерелә. ARO IMS моделенең дауамы булып тора..

* ARO 240
* ARO 243
* ARO 244
* ARO 246
* ARO 266
* ARO 328 Maxi-Taxi
* ARO 33 N
* ARO 35 S
* ARO 35 M
* ARO 243
* ARO 323
* ARO 324
* ARO 330

### ARO 10

ARO 10 автомобилдәре 1980—2003 йылдарҙа сығарыла. Уға Dacia двигателе ҡуйыла, күләме 1,3 л. Был автомобиль Англияға Dacia Duster, Румынияға Dacia 10, Францияға ARO Trapeurs һәм в Италияға ARO Ischia маркалары аҫтында экспортҡа сығарыла.

** ARO 10.1
** ARO 10.4
** ARO 10 Spartana
** ARO 11.4
** ARO 10.2
** ARO 10.3
** ARO 10.5
** ARO 10.6 pick-up
** ARO 10.9
** ARO 10.0
** ARO 11.9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Рәсми сайт
Ифтар

**Ифта́р** () — Рамаҙан айында, ураҙанан сығып, киске аш ашау. Ауыҙ асыу урындағы ваҡыт менән аҡшам намаҙы (мәғриб) башланыуға тура килә.Башҡорт халҡында йышыраҡ «ауыҙ асыу» ғибәрәһе ҡулланыла. Ул «ифтар» һүҙенең синонимы булып тора.

## Ифтар (ауыҙ асыу) тәртибе

Ифтар ҡояш байыу менән башлана. Уны һуңғараҡҡа ҡалдырырға ярамай. Хаҡ хәҙистә әйтелеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр аҡшам намаҙын уҡыр алдынан яңы бешкән йәки киптерелгән хөрмә емеше (финик) менән ауыҙ асҡан, ул булмаһа — ябай һыу эскән.
Хәҙис шәриф:
Ауыҙ асырға йыйынһағыҙ, хөрмәнән башлағыҙ, әгәр хөрмә тапмаһағыҙ, һыу эсегеҙ, ул ысынлап та таҙарта. 

Шуға күрә ифтарҙы хөрмә йә һыуҙан башлау сөннәт һанала.

## Башҡорт халҡындағы үҙенсәлектәр

Башҡорт халҡында тоҙ йәки хөрмәнән (финик) башҡа берәй емеш менән ауыҙ асыу ҙа ғәҙәти хәл булып тора.

Шулай уҡ башҡорт халҡында ауыҙ асыу ваҡытында ҡышҡы юлда булып, ҡул аҫтында башҡа ризыҡ булмағанда ҡар ҡабып булһа ла ауыҙ асырға ҡушылған, сөнки ураҙанан сығыуҙы һуңлатыу ярамай.

Ауыҙ асырға ашҡа саҡырыу йолаһы туғандар һәм дуҫтар менән араларҙы яҡынайта, тәрбиәүи мәғәнәгә лә эйә.

## Ауыҙ асҡанда уҡыла торған доға
* *Транскрипция:*
Аллааһүммә ләкә сүмтү үә бикә әәмәнтү үә ғәләйкә тәүәккәлтү үә ғәләә ризҡыкә әфтартү фәғфирлии йәә ғаффәәрү мә ҡаддәмтү үә мәә әххартү
* *Мәғәнәһе:*
Йә, Аллаһ, ошо ураҙамды мин һинең өсөн генә тоттом үә мин һиңә генә иман килтерҙем, үә һиңә тәүәккәл ҡылдым, үә һинең ризығың менән ауыҙымды асам. Әй, гонаһтарҙы ғәфү итеүсе Аллаһ, инде минең элекке гонаһтарымды ла, хәҙерге гонаһтарымды ла ярлыҡа.

## Туҡланыу тәртибе

Көнө буйы ризыҡ ҡапмай, һыу эсмәй йөрөгән кеше бигерәк тә йәй көнө ифтарҙы ныҡ көтөп ала. Ғәҙәттә, табын мул әҙерләнә. Тик мосолман һаулығына зыян килтермәҫлек итеп туйынырға тейеш.

Башта емеш ҡабып, һыу ғына эсеп ҡуйырға ла аҡшам намаҙын уҡып алырға тәҡдим ителә. Был ашҡаҙанға стресс эшләмәү өсөн кәрәк. Намаҙҙан һуң ғына башҡа ризыҡ ҡабул итә башлау яҡшы. Ойоған һөт, ҡатыҡ кеүектән башламаҫҡа кәңәш ителә, был ашҡаҙанға ауыр буласаҡ.

Ҡурылған, ныҡ майлы, үткер тәмле, ныҡ боросло ризыҡ ашамаҫҡа тәҡдим ителә. Ыҫланған ашамлыҡтар, консервалар ҙа файҙалы түгел, етмәһә, улар һыуһатыусан да була. Ифтарға диеталы ашамлыҡтар: һимеҙ булмаған тауыҡ һурпаһынан аш, быҡтырылған йәшелсә, рагу иң ҡулайы.

Ҡамыр аштарын, газлы һыуҙарҙы бик сикле ҡулланырға кәңәш ителә. Һыуҙы ла ашағандан һуң күпмелер ваҡыт үткәс эсеү яҡшыраҡ, сөнки ашҡаҙан һутын шыйығайтып, ризыҡ эшкәртелеүгә ҡамасаулаясаҡ. Иң яҡшыһы — тәрәүих намаҙ ваҡытында бүлеп-бүлеп эсеү. Һыу яйлап үҙләштереләсәк һәм көндөҙ һыуһамаҫҡа ярҙам итәсәк.

Иң мөһиме — артығын ашамаҫҡа кәрәк.

## Ифтарҙан һуң уҡыла торған доға
Ифтарҙан һуң ошондай доғалар уҡыла:

* *Транскрипция:* Аллааһүммә ләкә сүмтү үә ғәлә ризҡиҡә әфтәртү үә ғәләйкә тәүәккәлтү үә бикә әәмәнт. Йә үәәсиғәл-фадли -ғфир лий. Әл-хәмдү лил-ләәһил-ләҙии әғәәнәни фә сүмтү үә рәзәҡани фә әфтәрт.
* *Мәғәнәһе:* "Йә Аллаһым, ошо ураҙамды мин һинең өсөн генә тоттом, Һин биргәнен файҙаланып, ауыҙ астым. Һиңә генә һығынам һәм Һиңә генә инанам. Сикһеҙ шәфәғәтең менән мине ғәфү ит. Аллаһыма шөкөр миңә ураҙа тоторға ярҙам иткән һәм ауыҙ асҡанда туйындырған өсөн.
----

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
*
Сәхәр

**Сәхәр** (сүхүр) () — Ислам термины, ул Рамаҙан айында ураҙа тотҡан ваҡыттағы иртәнге аш өсөн ҡулланыла. Башҡорт халҡында ул күберәк «сәхәр эсеү» тип ҡулланыла, йәғни иртәнге туйыныу күберәк сәй, һыу эсеүгә ҡайтып ҡала.

## Ҡөрьән Кәримдә

## Ваҡыты
Сәхәрҙе сабах намаҙы (фәжер) алдынан ашайҙар. Ҡояш сығырҙан 2 сәғәт алда тамамланырға тейеш. Сәхәр (ауыҙ ябыу) һәм ифтар (ауыҙ асыу) Рамаҙан айында бүтән ваҡытта ашаған тәртиптән айырмалы туҡланыуға килтерә.

## Сауабы
Мосолмандар өсөн сәхәрҙе тәүге ҡояш нуры сағылмаҫ элек тамамлап ҡалыу хәйерле, бының ураҙа өсөн сауабы күберәк тип һанала. Әгәр ураҙа тотоусы сәхәргә тормаһа, уның ураҙаһы дөрөҫ булып ҡала, әммә сауабы кәмерәк була, сөнки Мөхәммәт с.ғ.с. сөннәтендәге бер ғәмәл үтәлмәгән һанала.

## Сәхәрҙә туҡланыу
Сәхәр аҙан ҡысҡырыуға ашап бөтөлөргә тейеш. Уны ҡалдырмауҙың сауабы ҙурыраҡ. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең «Бер йотом һыу менән булһа ла сәхәр үтәп ҡуйығыҙ», шулай уҡ «Мосолманға иң яҡшы сәхәр ашамлығы — хөрмә (финик)» тигәне мәғлүм.

Хәҙис шәриф:
Таң алдынан ашағыҙ, сәхәрҙең сауабы бар. (*әл-Бохари, 1923, Мөслим, 1095*).

Медиктар сәхәрҙә ҡатмарлы углеводтар ингән ризыҡ — шыттырылған орлоҡтан тарттырылған йәки ныҡ онталмаған ондан бешерелгән икмәк, ярманан бешерелгән ризыҡтар, йәш йәшелсә һәм киптерелгән еләк-емеш ашарға кәңәш итә. Бындай ризыҡтың энергияһы 8-12 сәғәткә етә. Аҡһымдарҙан — ит, балыҡ, йомортҡа йәки һөт ризыҡтары өҫтәргә мөмкин. Аҡһым да ярайһы оҙаҡ эшкәртелә. Финик (хөрмә) — шәкәр, күҙәнәклек, углевод, калий һәм магний сығанағы; миндаль — протеин һәм сүсле матдәләргә бай; банан — калий, магний һәм углеводтар сығанағы. Мәгәр сәхәр ваҡытында артығын ашамау һәм эсмәү хәйерле, шул арҡала организамдан минераль матдәләр күпләп сығарыла һәм тонус һаҡларға ҡамасаулай.

Сәхәр осоронда ҡәһүәнән баш тартыу йә кәметеү хәйерле. Айран кеүек эсемлектәр һыуһатмаҫҡа булышлыҡ итә.

## Сәхәрҙә башҡорт милли аштары

Сәхәрҙә башҡорт милли аштарына өҫтөнлөк бирелеү дөрөҫ туҡланыу нигеҙе була ала. Талҡан, ҡорот, ҡаҡ, ҡаҙы, ҡорт балы, айран, үлән сәйҙәре — башҡорттарҙың борондан ҡулланған ризығы, һәм улар эшкәртелеүе менән дә, энергия биреүе буйынса ла өҫтөн тора. Сәхәрҙә ғәҙәттә уларҙы ҡуллланалар ҙа.

## Сығанаҡтар
* Правильное питание во время месяца Рамазан — сухур и ифтарhttps://www.trend.az/life/socium/1914186.html
* Что лучше есть перед началом поста (на сухур)?http://www.islam.ru/content/nauka/32016

## Иҫкәрмәләр
Венгр диаспораһы

**Венгр диаспораһы** () — Венгриянан ситтә йәшәүсе этник сығышы буйынса венгр халҡы. Венгр диаспораһы ике төркөмгә бүленә. Беренсе төркөмгә 1920 йылғы (1947 йылда Париж солох килешеүе буйынса үҙгәрешһеҙ ҡала) Трианон солох килешеүе буйынса Венгрия юғалтҡан территорияларҙағы венгр халҡы — 3,3 млн самаһы. Икенсе төркөмгә үҙ илен төрлө йылдарҙа ҡалдырып киткән этник венгрҙар (1956 йылдағы күтәрелеш менән бәйле ваҡиғалар ваҡытында, йәки Венгрия ЕС-ҡа ингәндән һуң) инә.

## Төрлө илдәрҙәге венгр диаспораһы

1990-сы йылдарҙа венгрҙар күпләп Көнбайыш Европаға китә башлай, бигерәк тә Венгрия 2004 йылда Евросоюзға ингәндән һуң был ағым көсәйә. Венгрҙар Бөйөк Британияла, Ирландия, Финляндия, Швеция, Испания һәм Португалияла эшләй.

## Венгрия гражданлығы
Румыния венгрҙарының демократик союзы 2004 йылда Румынияла йәшәүсе бөтә венгрҙарға ла Венгрия гражданлығын биреү тәҡдиме менән сығыш яһай. 2004 йылда Венгрияла был мәсьәлә буйынса референдум үтергә тейеш була, ләкин союздың тәҡдиме Венгрия закондарына тап килмәүе һәм һайлаусыларҙың бик аҙ килеүе арҡаһында был план ғәмәләгә ашмай. Күрше дәүләттәрҙәге
этник венгрҙар партиялары етәкселәре 2005 йылдың ғинуарында Венгриянан ситтә йәшәүсе венгрҙарға Венгрия гражданлығын биреү өсөн көрәшеүсе ойошма төҙөй.

2010 йылда Венгрияның гражданлыҡ тураһындағы закондарына төҙәтмәләр индерелә,улар сит илдәрҙә йәшәүсе венгрҙарға Венгрия гражданлығын алыуҙы еңеләйтә. Гражданлыҡ алыу өсөн мотлаҡ Венгрияла йәшәүҙе талап итеүҙән баш тартырға ҡарар ителә.

2011 йылдан 2012 йылға тиклем 200 мең яңы ғариза бирелә, 2012 йылдың йәйендә тағы ла 100 мең ғариза бирелә. 2013 йылдың февраленә Венгрия гражданлығы 400 мең сит ил кешеһенә бирелә.2013 йылдың июнендә премьер-министр урынбаҫары Жолт Шемьен йыл аҙағына 500 мең кеше Венгрия гражданлығын аласаҡ тип белдерә. 2011 йылдың 1 ғинуарынан ғәмәләгә ингән закон буйынса Венгрияла йәшәмәгән яңы Венгрия гражданлығы алғандар (натуралләштереү үткәндәр) һайлауҙа ҡатнаша алмай. Бер айҙан һуң ФИДЕС партияһы яңы Венгрия гражданлығы алған венгрҙарға һайлаусы хоҡуҡтарын биреүҙе яҡлап сыға. 2014 йылда сит илдәрҙә йәшәүсе венгрҙар парламент һайлауҙа ҡатнашыу хоҡуғын ала, тик улар партия исемлеге буйынса ғына тауыш бирә, тәғәйен бер кандидат өсөн тауыш бирә алмай .

2010 йылдың майында Словакия Венгрия гражданлығын алыуға ғариза биреүселәрҙе Словакия гражданлығынан мәхрүм итеү тураһында иғлан итә ref>Slovaks retaliate over Hungarian citizenship law, BBC, 26 May 2010. Шул уҡ йылдың октябрь айында Румыния президенты Траян Бэсеску венгрҙарҙың Венгрия гражданлығын алыуына ҡаршы түгеллеген белдерә.

## Башҡортостанда венгрҙар
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу барышында Башҡортостан Республикаһында 35 кеше милләтен венгр тип күрһәткән. Уларҙың 19 ир кеше, 16 — ҡатын-ҡыҙ.

## Ҡарағыҙ
* Трианонский договор

## Иҫкәрмәләр
Стоянка Мутафова

**Мутафова Стоянка** (ҡыҙ фамилияһы — **Стояна-Мария Константинова Мутафова**; 2 февраль 1922 йыл — 6 декабрь 2019 йыл) — Болгарияның театр һәм кино актёры. Үҙ карьераһында 53-тән артыҡ театр постановкаларында уйнай һәм 25 фильмдә төшә.

*Стихиялы бәлә-ҡаза ханымы* һәм *болгар комедияһы Королеваһы* тигән ҡушамат бирелгән, иң оҙон әүҙем профессиональ карьералы актриса булараҡ, ул рәсми рәүештә Гинесстың рекордтар китабына индерелеүенә дәғүә итә. 2016 йылда 94 йәшендә АҠШ, Канада, Нидерландтар, Швейцария, Бөйөк Британия һәм Германияның ҙур ҡалаларының театр залдарында гастролдәр менән сығыш яһай.

## Биографияһы
Стояна-Мария Константинова Мутафова 1922 йылдың 2 февралендә София ҡалаһында тыуа. Атаһы Константин Мутафов Иван Вазовтың Милли театрында драматург була. 1941 йылда Софияның 1-се ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай. София университетында классик филологияны өйрәнә. 1946—1947 йылдарҙа Иван Вазовтың Милли театрының театр мәктәбендә актёрлыҡ оҫталығына өйрәнә, ә 1947—1949 йылдарҙа Прага сәнғәт академияһының театр бүлегендә уҡый. 1949 йылдан 1956 йылға тиклем Иван Вазовтың Милли театры сәхнәһендә сығыш яһай. Ул «Алеко Константинов» театрына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, унда 1957 йылдан 1991 йылға тиклем сығыш яһай. 1991 йылдан — Бургас ҡалаһында «Адриан Будевск» драма театры актрисаһы.

2005 йылда уның менән бергә *Астронавтар* пьесаһында Георгий Калоянчев уйнай.

### Шәхси тормошо
Мутафова никахта өс тапҡыр була. Тәүге иренә, Роберт Рознерға, чех режиссёрына, 1946 йылда кейәүгә сыға. Икенсе ире Леонид Грубешлиев тәржемәсе һәм журналист була, унан берҙән-бер ҡыҙы Мария Грубешлиева тыуа. Өсөнсө ире — актёр Нейчо Попов.

## Фильмографияһы
* *Точка първа* (1956)
* *Любимец № 13* (1958)
* *Специалист по всичко* (1962)
* *Двама под небето* (1962)
* *Джеси Джеймс срещу Локум Шекеров* (1966)
* *Привързаният балон* (1967)
* *Бялата стая* (1968)
* *Любовницата на Граминя * (1969)
* *Кит* (1970)
* *Езоп* (1970)
* *Бягство в Ропотамо* (1973)
* *Нако, Дако и Цако* (1974)
* *Темната кория* (1977)
* *Топло* (1978)
* *Патиланско царство* (1980)
* *Баш майсторът н-к!* (1983)
* *Наследницата* (1984)
* *Бронзовият ключ* (1984)
* *Федерацията на династронавтите* (1984)
* *Пантуди* (1993)
* *Големите игри* (1999)
* *Стъклени топчета* (1999)
* *Рапсодия в бяло* (2002)
* *Столичани в повече* (2011—2016) — сериал

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Зекер

**Зекер** () — Исламда Аллаһы тәғәлә исемен данлап, ҡат-ҡат ҡабатлап салауат әйтеү. Зекерҙе намаҙ һуңынан әйтәләр, Пәйғәмбәрҙең тыуған көнө — мәүлидендә, дини мәжлестәрҙә йәки яйы килгән һәр осраҡта зекер әйтелә. Экстазға инеп зекер әйтеү Исламда башлыса суфыйсылыҡ йолаһы булараҡ үҫешкән.

Ғәрәпсә «Ҙикр» тип яҙылып, шулай әйтелһә лә, башҡорт теленә иҫке төркиҙән «Зекер» тип килеп ингән.

## Зекерҙең башҡа мәғәнәһе
Башҡорт халҡында нимәнелер ололап, маҡтап әйтеү ҙә «зекер әйтеү» тип аталыуы мөмкин. Мәҫәлән, халыҡ йырында шундай һүҙҙәр бар:

Зекерем һин, Урал, тәсбихем һин,

Урал тиермен гүргә кергәндә.

## Зекер төрҙәре
Зекер тауыш менән дә (жәһри йә жәли) йәки үҙ алдыңа ғына(хәфи) әйтелеүе лә мөмкин. Шулай уҡ яңғыҙ ҙә, йәмәғәт менән дә башҡарыла.

## Дини нигеҙҙәре

* Зекер һүҙе Ҡөрьәндән алынған, ул түбәндәге аяттарҙа телгә алына:
.

.

Аңлашылыуынса, зекер — Аллаһы тәғәләне иҫкә алып, ҡат-ҡат әйтеү,ҙурлап, данлап доға уҡыу. Бындай зекер әйткәндә тәсбих (тиҫбе) ҡулланалар.

Әҙәби әҫәрҙәрҙә лә сағылыш тапҡан был. Мәҫәлән, «Ҡайһы бер кеше ҡиблаға ҡарап ултырып зекер әйтә» (Мәжит Ғафури)

## Тәнҡитле сығыштар
Тауышланып, хәрәкәтләнеп зекер әйтеү суфыйҙарҙа киң таралған. Улар өс стадия бар тип һанай — *тел зекере*, *йөрәк зекере* һәм *экстаз*. Мәүләүиҙәр, мәҫәлән, экстазға бирелеп өйөрөлөп бейей, рифәийә тәриҡәтенекеләрҙе «олоусы дәрүиштәр» тип йөрөтәләр. Быны йыш ҡына суфыйҙарҙың тормош рәүеше итеп ҡабул итә башлайҙар. Саманан тыш ҡыланып, экстазға бирелеп зекер әйтеүҙе Мөхәммәт 'Әбдү һәм Рәшит Риҙа кеүек реформатор-модернистар тәнҡитләп сыҡҡан.

Иҙел-Урал мосолмандары араһына суфыйсылыҡ килеп ингәс, шулай уҡ хәрәкәтләнеп, тауышланып зекер әйтеү таралып китә. Быны шулай уҡ күптәр ҡабул итмәй.

Татар халыҡ шағиры Ғабдулла Туҡай Ырымбурҙа бер ҡысҡырып зекер әйтеп өйөрөлөп йөрөгәндәрен күреп, дини фанатизмды тәнҡитләп, «Ишан» тигән шиғыр яҙған:


*Күҙен йомған, муйын бөккән, башында салма сорналған;

Кәбән салма кәбәк башта: ишан булған имеш хайуан!*


Шағирҙың замандашы Вафа Бәхтийәров хәбәр итеүенсә, шиғыр «ҡамсылы ишан» тип йөрөтөлгән Миңлебай ишан тураһында.

*«Ҡамсылы ишан Фатих Әмирхандарға ҡаршы ғына тора ине… 1907 йылдың ахырында бер көндө кис менән Фатихтарҙа булдыҡ. Беҙ сыҡҡанда, ҡапҡа төбөндә байтаҡ егеүле аттар тора ине. Һораштырғас, ҡамсылы ишандың мөридтәре менән ғибәҙәт мәжлесе икәнен белдек. Беҙ ҙә кереп ҡарарға булдыҡ. Беҙ кергәндә өйҙөң залында мөридтәр иҙәнгә түңәрәкләнеп ултырғандар, түңәрәк уртаһында ҙур салма кейгән ҡамсылы ишан ултыра. Шау килеп, „яһу, яһу, яһу“ дип ҡысҡырып ултырыусылар араһынан бер нисәһе һикереп тооп, шул түңәрәк эсендә ҡысҡырып йөрөй башланы… Түбәндәге шиғыр ҙа шул уҡ Миңлебай — ҡамсылы ишан тураһында яҙылды»*.)

## Сығанаҡтар
Туҡай http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/14428-tu-aj-abdulla-m-kh-m-t-arif-uly 

## Иҫкәрмәләр
Ямпиль районы (Винница өлкәһе)

**Ямпиль районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Ямпиль ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 39 328 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Ямпільська районна рада  
* Ямпільська РДА  

## Иҫкәрмәләр
Сөннәт (мәғәнәләр)

Сөннәт (фар. سنت сөннәт, ғәр. سنة‎ сүннәһ) — башҡорт телендә бер нисә мәғәнәгә эйә.

* Ислам хоҡуғында, шәриғәттә Мөхәммәт Пәйғәмбәр әйткән һүҙҙәре һәм ғәмәлдәре, хәҙистәре. Сөннәт Ҡөрьәндән ҡала икенсе урында тора. Сөнни мосолмандар Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтенә тайпылмай эйәрә.

* мәжбүри булмаған, ләкин хупланылған ғәмәл. Икенде намаҙҙан тыш бар намаҙҙарҙа ла сөннәт намаҙҙар (рәтибәт) бар. Сөннәт намаҙҙарҙы уҡымау гонаһ түгел, әммә сауап та өҫтәлмәй. Фарыз ураҙанан тыш, байрам көндәрҙән башҡа ваҡытта ла ураҙа тоторға мөмкин, был сөннәт ураҙа тип атала.

* йола, ғәҙәт. Пәйғәмбәр йолаһы — өскә саҡлы. *вар.* Ир йолаһы — өскә саҡлы (*әйтем*). Йәрҙе һөймәк, ғишыҡ тотмаҡ — әнбиәләр сөннәте (*халыҡ йырынан*). Сәләм биреү — сөннәт, алыу — фарыз (мосолман әҙәбенән).

* ҡайһы бер мосолман халыҡтарҙа, шул иҫәптән, башҡортта, ир баланы бабаға ултыртыу.

* сөннәт бүлмәһе — мәсеттең сисенеп инә торған алғы бүлмәһе.

* сөннәтсе — ир баланы сөннәткә ултыртыусы; баба.

## Башҡорттарҙа сөннәтсе — баба
Башҡорттарҙа сөннәткә ултыртыусы кешене сөннәтсе йәки баба тип атайҙар. Ул хатта мификлаштырылған образға әүерелгән, ул сөннәтләгәндә махсус йолалар үтәгән, доғалар уҡыған.
 
Баба килеү балалар өсөн ҡурҡыныс ваҡиға булып ҡабул ителгән. *Ауылға Баба килһә малайҙар йәшенеп бөтә торғайны* (М. Мансурова). Бапаҡ һүҙе лә ошо образдан килеп сыҡҡан.

Урыҫтарҙа Бабай менән ҡурҡытыу бар.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. — Мәскәү, 1993. — 225—226 бб.

* *Хисамитдинова Ф. Г.* Мифологический словарь башкирского языка. — М.: Наука, 2010. — 452 с. — I5ВN 978-5-02-037580-2, мягк., тир. 1000 экз. с. 48-49,58

* *Батыршина Г. Р.* Терминология родинного обряда башкир : этнолингвистический анализ : диссертация … кандидата филологических наук : 10.02.02 / Батыршина Гульназ Рафаиловна; [Место защиты: Ин-т языкознания РАН]. — Уфа, 2008.- 212 с.: ил. РГБ ОД, 61 09-10/167. с. 13-14

## Һылтанмалар
* Сунна устами Пророка 
* Важность Сунны 
* Упоминание Сунны в Коране 
* Что такое сунна? (словарное определение и список источников по теме)

## Иҫкәрмәләр
Әрмет ауыл советы

**Әрмет ауыл советы** — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы муниципаль берәмек.

## Тарихы

XVIII быуат уртаһынан алып, Әрмет түбәһе Юрматы волосы составында була.

Әрмет ауыл советы 1919 йылда булдырыла.

Бөйөк Ватан һуғышында бынан 493 кеше ҡатнашҡан, 147 кеше тыуған яҡҡа әйләнеп ҡайтҡан.

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» законы буйынса ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл советы составы

Совет осоронда хәҙер юҡҡа сыҡҡан Сәфәртуй, Божорйорт (божор — ҡор), Күкбүре һәм Әрметбаш утарҙары уның составында булған.

## Инфраструктураһы
Административ үҙәге — Түбәнге Әрмет ауылы.Адресы: Ибраһим Ғиззәтуллин урамы, 84б , Ишембай районы Әрмет ауыл советының ауыл биләмәһе хакимиәте:
* Хакимиәт башлығы: Исхаҡова Зәйтүнә Һибәтулла ҡыҙы
* Хакимиәттең эштәр башҡарыусыһы: Шәһиева Тәнзилә Тажи ҡыҙы

Уҡыу йорттары: мәктәпкәсә (Түбәнге Әрмет мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы), мәктәптәр — Түбәнге Әрмет ауылы урта мәктәбе (МОБУ СОШ) һәм Үрге Әрмет тулы булмаған мәктәбе (Түбәнге Әрмет урта мәктәбе филиалы).

Әрмет ауыл советында Үрге Әрмет һәм Түбәнге Әрмет фельдшер — акушер пункттары, Түбәнге һәм Үрге Әрмет ауыл мәҙәниәт йорттары, Түбәнге һәм Үрге Әрмет ауыл китапханалары, Түбәнге Әрмет ауылында янғын һүндереү һағы, АТС,элемтә бүлеге, 6 крәҫтиән-фермер хужалығы эшләй.

2009 йылда «Ихлас» мәсете асылған.

Ауыл советы биләмәһендә йәшәүсе халыҡ һанының һуңғы йылдарҙа кәмеүе күҙәтелә.

2009 йылғы ауыл советы бюджеты: килем — 2 622 227 һум, сығымдар — 2 605 585 һум.

## Билдәле кешеләр
* Ғиззәтуллин Ибраһим Ғәзизулла улы (1918—1992) — күренекле яҙыусы, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды. III дәрәжә Дан (1943), I дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1985) ордендары, хәрби миҙалдар менән наградланған, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1968).Түбәнге Әрмет.
* Ноғоманов Дәйләғи Сирай улы (1922—1944) — офицер, танкист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Советтар Союзы Геройы.
* Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы (1928—1997) — медицина фәндәре докторы (1984), профессор, Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы (1966 йылдан).
* Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы -  ( 1928й.)1953-1970 йылдарҙа "Совет Башҡортостаны"гәзитенең баш редакторы, Башҡортостан китап нәшриәте директоры, "Ағиҙел" журналының яуаплы секретары,«Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән. Түбәнге Әрмет ауылынан.
* Зөбәйҙуллин Хисбулла Ғүмәр улы -  (1929 й.) Башҡорт АССР-ы дәүләт бейеү ансамбленең данлыҡлы бейеүсеһе, БАССР-ҙың халыҡ артисы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Арметовский сельский совет//
Һаҙый Таҡташ

**Һаҙый Таҡташ**, **Мөхәммәтһаҙый Хәйрулла улы Таҡташев** (; 1 ғинуар 1901 йыл — 8 декабрь 1931 йыл) — шағир, татар совет шиғриәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Мөхәммәтһаҙый Хәйрулла улы Таҡташев 1901 йылдың 1 ғинуарында Тамбов губернаһы Спас өйәҙенең (хәҙер Мордва Республикаһының Торбеев районы) Сырҡыҙы ауылында күп балалы татар крәҫтиән ғаиләһендә донъяға килә. Башланғыс белемде тыуған ауылында мәҙрәсәлә ала, аҙаҡ күрше Пешлә ауылында дауам итә. Уҡыған сағында Ғабдулла Туҡайға оҡшатып шиғырҙар ижад итә башлай. Сырҡыҙы ауылында һәм Торбеево ҡасабаһында туғандары һаҡлана.

1915 йылда Бохараға китә, сауҙагәр туғаны йортонда эшләй, һуңынан — приказчик ярҙамсыһы була.

1918 йылда беренсе шиғырын баҫтыра (гәзит «Олуғ Төркөстан»). Шул уҡ йылдың көҙөндә тыуған ауылына әйләнеп ҡайта, педагогия курсына уҡырға инә; уны тамамлағас, уҡытыусы булып эшләй.

1919—1920 йылдарҙа Ырымбурҙа йәшәй,  «Ярлылар тауышы» татар гәзитенең мөхәррире булып эшләй (яҙыусы Афзал Таһиров менән бергә); унда татар телендә үҙенең шиғырҙарын баҫтырып сығара. 

1921-1922 йылдарҙа Ташкентта йәшәй, Төркөстан эшсе-диһҡан коммунистик университетында тел-әҙәбиәт уҡыта, күп яҙа (тикшеренеүселәр, ғәҙәттә, был осорҙо романтик осор тип атай, Таҡташ үҙенең был осорҙағы шиғырҙарын гиссьянистик тип атай, (ғәрәп һүҙенән «фетнә»)).

1922 йылдың йәйендә Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәре Коммунистик университетына уҡырға инә; Маяковский, Есенин һәм башҡа шағирҙарҙың сығышын ҡарай. Тиҙҙән Ҡазанға килә; 1927 йылда «Ер улдары» исемле беренсе шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. Йыл һайын тиерлек яңы әҫәрҙәре баҫыла; татар драма театры өсөн пьесалар яҙа.

1931 йылдың 8 декабрендә Ҡазанда тиф ауырыуынан вафат була

## Ижады
* Шиғырҙар йыйынтығы;

### Поэмалары
* «Күмелгән ҡорал»,
* «Юғалған матурлыҡ»,
* «Камил».
* «Быуаттар һәм минуттар», В. И. Ленинға арналған (1924 йыл).
* «Алсу»,
* «Мөхәббәт тәүбәһе»,
* «Киләсәккә хаттар» (1930 йыл,тамамланмаған).

## Хәтер
Һаҙый Таҡташ. хөрмәтенә Ҡазан, Яр Саллы, Саранск, Торбеево һәм Татарстандың тораҡ пункттарындағы урамдар атала. 

Ульяновск өлкәһе Мәләкәс районы Аллағол ауылында 2015 йылдың 25 июлендә Һаҙый Таҡташҡа донъяла беренсе бюст ҡуйыла. 

2017 йылдың 30 авгусында Ҡазанда Марсель Сәлимйәнов һәм Һаҙый Таҡташ урамдарындағы скверҙа шағирға һәйкәл ҡуйыла. (Скульпторҙары Андрей Балашов  һәм Минуллина Асия, архитекторы Бакулин Герман).

Яҙыусының тыуған ауылы Сырҡыҙыҡта Һаҙый Таҡташ исеме менән колхоз булған, шулай уҡ 2004 йылда музей төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хади Такташ - Стихи на русском языке 
* Хади Такташ.  Биобиблиографический справочник  на сайте Национальной библиотеки РТ
Үәхи

**Үәхи** () — Исламда — пәйғәмбәрҙәргә туранан-тура йәки аралашсы аша тиҙ һәм йәшерен ысул менән мәғлүмәт еткереү. Бындай мәғлүмәттәр аныҡ ҡына һәм ике төрлө уйламаҫлыҡ итеп ғәмәл ҡылырға бойороҡ рәүешендә тапшырыла.

## Үәхи тапшырылыу юлдары
Мосолмандар инаныуынса, үәхи Аллаһы Тәғәләнең һайланмыш кешеләренә төрлө юлдар менән тапшырыла:
# Күрәҙә төштәр: Аллаһ пәйғәмбәрҙәренә мәғлүмәтте тормошта ҡабатланасаҡ төш итеп ебәргән. Тәүге үәхи Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ﷺ тап шулай килгән дә. Һуңғараҡ уның күргән төшө өндә бар ваҡлыҡтарына тиклем ҡабатланған.
# Пәйғәмбәрҙең күңеленә аралашсыһыҙ ғына һалыу.
# Күренмәй генә хәбәр еткереүсе аралашсы аша, кеше тауышы менән. Йәғни, пәйғәмбәр һүҙҙәрҙе ишетә, әммә әйткән аралашсыны күрмәй.
# Мәғлүмәтте фәрештәләр аша еткереү. Был фәрештә үҙ һынында ла, берәй кеше һынында ла килеүе ихтимал. Ул кеше үҙ-үҙен күреп, ишетеп торған саҡтар ҙа булған. Ҡөрьән ошо ысул менән, йәғни фәрештә аша тапшырылған. Аллаһы тәғәлә менән Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ араһында һөйләшеү аралашсы — Ябраил фәрештә аша барған.
300px|thumb|слева|

## [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]]гә үәхи килеү

Үәхи килә башлау менән Мөхәммәт Пәйғәмбәргә Уның Аллаһы тәғәләнең Рәсүле икәне хәбәр ителгән.

Ҡөрьәнгә ҡайһы саҡ бер генә аят иңгән. Ҡайһы мәл тотош сүрә йә уның өлөшө ебәрелгән. Был 23 йыл арауығында дауам иткән.

Йыш ҡына килеп тыуған һорауҙарға йәки ҡыйын хәлгә яуап рәүешле асылған.

Һуңғы аят булып Бәҡара сүрәһенең 281-се аяты килгән.

## [[Ҡөрьән]] — [[Аллаһ|Аллаһы тәғәлә]] һүҙҙәре

**Ҡөрьән**, Ҡөрьән-Шәриф — Аллаһы тәғәләнең пәйғәмбәре Мөхәммәт Саллаллаһү ғәләйһи үә сәлләмгә үәхи ебәреп барлыҡҡа килгән изге китап. Ҡөрьәндәге һүҙҙәр — Аллаһы тәғәлә һүҙҙәре.

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән
* «Мухтасар Ильмихал» и «Temel Dini Bilgiler», Sayf-ud-din Yazıcı, Ankara-1996
## Һылтанмалар
* Ҡөрьән https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D3%A9%D1%80%D1%8C%D3%99%D0%BD
* Предопределение 
* Откровение
## Иҫкәрмәләр
Вәлиева Зилә Рәхимйән ҡыҙы

**Вәлиева Зилә Рәхимйән ҡыҙы** (15 октябрь 1952 йыл) — Татарстан Республикаһының дәүләт һәм мәҙәниәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты (2010). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2008), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәҙәниәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2009).

## Биографияһы
Зилә Рәхимйән ҡыҙы Вәлиева 1952 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1970 йылда «Ленинец» республика йәштәр гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып башлай, артабан 1980 йылғаса ошо матбуғат баҫмаһында өлкән хәбәрсе, әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире булып эшләй. 

1978 йылда «журналист» һөнәре буйынса Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай. 

2010 йылда «философия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

1980 йылдан Зилә Вәлиева — Татарстан матбуғатында: 1982 йылғаса Ҡазанда рус телендә баҫылып килгән «Вечерняя Казань» гәзите хәбәрсеһе; 1982—1990 йылдарҙа — «Советская Татария» гәзитендә хәбәрсе, социаль проблемалар бүлеге мөдире; 1990—1992 йылдарҙа — Ҡазанда рус телендә яңы нәшер ителә башлаған «Известия Татарстана» гәзитенең сәйәсәт бүлеге мөдире.

1992—1995 йылдарҙа Татарстан Республикаһы Юғары Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары;

1995—1999 йылдарҙа — Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы рәйесе урынбаҫары;

1999 йылдың сентябре — 2001 йылдың апреле — Татарстан Республикаһының Матбуғат, телерадиотапшырыуҙар һәм киң күләм коммуникация саралары министры;

2001 йылдың майынан — 2005 йылдың апреле — Татарстан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары;

2005 йылдың 29 апреленән  — Татарстан Республикаһы Премьер-министры урынбаҫары— мәҙәниәт министры;

2012 йылдың 17 майынан — «Ҡазан Кремле» тарих-архитектура музей-ҡурсаулығы директоры.

2020 йылдың ғинуарында Зилә Вәлиева Татарстан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы рәйесе итеп һайланды.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Татарстан Республикаһының ЮНЕСКО эштәре буйынса комиссияһы рәйесе.
* «Татарстан ҡатын-ҡыҙҙары» респулика йәмәғәт ойошмаһы рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Дуҫлыҡ»» ордены (Татарстан) (2017).
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәҙәниәт өлкәһендәге премияһы (2009)
* Дуҫлыҡ ордены  (2008)
* Татарстан Республикаһы Президентының Рәхмәт хаты (2007)
* «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (Татарстан)
* «Ҡазандың 1000 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (2005)
* «Санк-Петербургтың 300 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (2003)
* Татарстан Республикаһының Почёт грамотаһы (2002)

## Ғаиләһе
* ире Римзил Вәлиев
* улы Динислам (Денис).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Валеева Зиля Рахимьяновна – биография. «Viperson» сайты, 2018, 20 ғинуар
Зиннуров Ирек Хәйҙәр улы

**Зиннуров Ирек Хәйҙәр улы** (11 ғинуар 1969 йыл) — Рәсәй ватерполсыһы, ике тапҡыр Олимпия уйындары призеры (2000, 2004), донъя һәм Европа чемпионаты призеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, хәрәкәтсән һөжүмсе. Дуҫлыҡ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Ирек Хәйҙәр улы Зиннуров 1969 йылдың 11 ғинуарында Яҡутск ҡалаһында тыуған.
Ҡазандың 8-се балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервының махсуслаштырылған спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Беренсе тренеры — В. Горюнов. Симферополь дәүләт университетын тамамлаған (1992).

1994 йылда Волгоград клубы «Лукойл-Спартак» өсөн уйнай башлай, уның составында дүрт тапҡыр Рәсәй чемпионы була (1997, 1999, 2003, 2004) һәм алты тапҡыр Рәсәй кубогын яулай (1998, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004).

1995 йылда Рәсәй йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. Сидней Олимпия уйындарының көмөш призеры (2000), Афинала Олимпия уйындарының бронза призеры (2004), 1998 йылда Изге ихтыяр уйындары еңеүсеһе (Нью-Йорк), 2001 йылда донъя чемпионатының бронза призеры (Фукуока), 2002 йылда Донъя лигаһының еңеүсеһе (Греция), Донъя Кубогы эйәһе 2002 (Белград), Европа чемпионатының бронза призеры 1997 (Севилья).

2004 йылдан «Синтез» командаһы капитаны була (Ҡазан), уның составында «Len Trophy» (2006—2007), Рәсәй чемпионатының (2007) һәм Рәсәй Кубогын яулай (2005).

2009 йылда спорт карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә.

2009—2010 йылдарҙа «Оргсинтез» бассейны директор була, 2010 йылда «Синтез» клубының (Ҡазан) вице-президенты, 2011 йылдың ғинуар айында — «Синтез» клубының баш тренеры.

Дуҫлыҡ ордены һәм II дәрәжәләге «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнә.

2016 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһынан VII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана.

## Клубтар
*  «Лукойл-Спартак» Волгоград ҡалаһы (1994—2004)

Россия
*  «Синтез» Ҡазан ҡалаһы (2004—2009)

Россия

## Һылтанмалар

* Зиннуров на сайте «Спортивная Россия»
* Биография Зиннурова 
* (инг.) сайтында олимпия статистикаһы
* Интервью
Межа мәҙәниәте

**Межа мәҙәниәте** — һуңғы бронза быуатының археологик мәҙәниәте, Черкаскүл мәҙәниәте нигеҙендә Тубыл буйы халҡының йолалары, Урал һәм Ҡаҙағстандың дала зонаһының валик керамикаһы даирәһе мәҙәниәттәре, иң тәүге сиратта Саргарин-Алексеевка мәҙәниәте ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Межа мәҙәниәте сиктәрендә ике үҫеш этабы күҙәтелә: межа (беҙҙең эраға тиклем XIII—IX быуаттар) һәм Березовка (беҙҙең эраға тиклем VIII—VII быуаттың башы). Исеме Багаряк йылғаһы (Синара ҡушылдығы) буйында, Силәбе өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан Межовка ауылынан алынған.

Тикшеренеүселәр межа мәҙәниәте халҡын боронғо уғырҙар менән бәйләй.

Шүлгәнташ мәмерйәһенә ерләнгән межа мәҙәниәте вәкилдәренең ҡалдыҡтарын тикшергәндә, уларҙың ДНК-һы R1a һәм R1b Y-хромосома гаплотөркөмдәренә һәм I5, M1 һәм U5 митохондриаль гаплотөркөмдәргә ҡарауы асыҡлана. Тимәк, туранан-тура булмаһа ла был мөҙөниәттең уғырҙарға бәйле булмауы раҫлана.

## Әҙәбиәт

# *Сальников К. В.* Очерки древней ис-тории Южного Урала. — М., 1967;
# *Косарев М. Ф.* Бронзовый век Западной Сибири. — М., 1981;
# *Обыденнов М. Ф.* Поздний бронзовый век Южного Урала. — Уфа, 1986;
# *Петрин В. Т., Нохрина Т. И., Шорин А. Ф.* Археологические памятники Агразинского водохранилища (эпохи камня и бронзы). — Новосибирск, 1993.

## Иҫкәрмәләр
Арыҫлановтар

**Арыҫлановтар** — башҡорт нәҫеле.

## Дөйөм ҡылыҡһырама

Нәҫелде башлап ебәреүсе — **[[Арыҫлан Аҡҡолов]]**, тархан, батыр, XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында Нуғай даруғаһының Бошман‑Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы. Шәжәрәһе: *[[Бошман батыр|Бошман бей]] → Борондоҡ бей → Һөйөндөк бей → Аҡбулат бей → Һарыбайсал тархан → Дәүләтҡол → Миңлеғол → Аҡҡош (Аҡҡол) → Арыҫлан.* Башҡорт ихтилалы барышында, 1708—1722 йылдарҙа башҡа старшиналар менән бергә Арыҫлан Аҡҡолов яңы һалымдарҙы һәм йөкләмәләрҙе бөтөрөү үтенесе менән, аҫаба ерҙәрҙе баҫып алыуҙар, Өфө чиновниктарының башбаштаҡлыҡтарын, шул иҫәптән яһаҡ йыйыусы Андрей Жихарев һәм Михаил Дороховтарҙың 72 яңы һалым индереүҙе, комиссар Александр Сергеевтың төбәк халҡын талауҙы, тикшереү тураһында батша Пётр I бер нисә тапҡыр мөрәжәғәт итә.  1722 йылдың 12 февралендә Арыҫлан Аҡҡолов етәкселегендәге барлыҡ дүрт даруғанан килгән һәм 55 кешенән торған башҡорт делегацияһын етәкләй, улар ошо эште тикшереү буйынса суд процессында ҡатнашырға ирешә һәм суд ҡарарына ярашлы Сергеев үлем язаһына тарттырыла. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы Арыҫлан ауылы уның исеме буйынса аталған (башта ауыл *Танып, Аҡҡол* тип йөрөтөлгән).

Арыҫландың өс улы була:
* **Юлбарыҫ Арыҫланов**тың улдары: Юлғотло (1757—1816), Юлдыбай (1758—?), Аҡбирҙе (1764—?), Аҡъюл (1767—1812), Аҡҡужа (1776—?).
* **Ирназар Арыҫланов**тың улы — йорт старшинаһы Ҡотлоғәләм (1790—1859), уның балалары: Муса (уның улдары — Ҡотлорәжәп, Ҡотлоәхтәм, Ҡотлойыһан, Ҡотлосаяф, Ҡотлофәйрүз), Ҡотломөхәмәт (уның улдары — Ҡотләхмәт, Ҡотломәхди, Ҡотлофәйрүз), Ҡотләхмәт (уның улдары — Ҡотлоҡасим, Ҡотломбәт, Ҡотлозариф), урядник Ҡотлорәсүл (Ҡотлозаман, Ҡотлосәйет, Сәхибгәрәй) һәм Ҡотлохәйҙәр.
* **[[Кинйә Арыҫланов]]** — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың баш полковнигы. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Кинйәабыҙ ауылы уның исеме һәм абыҙ (уҡытыусы, ғалим) һүҙе буйынса аталған. Кинйә Арыҫлановтарҙың улдары Хужәхмәт (1745—1816), Рәхмәтулла (1747—1823), Сәғит (1750—1820), Һеләүһен, Сөләймән, уларҙан иң билдәлеһе:
** **[[Һеләүһен Кинйин]]** — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы. Һеләүһендең улы Абдрахман (1786—?) һәм ейәндәре Мөхәмәтрәхим, Мөхәмәтҡол, Мөхәсәтшәриф, Мөхәмәтшафиҡ булыуы билдәле.

Арыҫлановтар нәҫеленең башҡа билдәле вәкилдәре:
* **[[Арыҫланов Ибәтулла Йәғәфәр улы|Ибәтулла Йәғәфәр улы Арыҫланов]]** (1891—1938) — совет партия-дәүләт эшмәкәре, юрист. Башҡортостан АССР-ының Баш суды рәйесе (1932—1935).
* **[[Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы|Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы Арыҫланов]]** (1915—1945) — Советтар Союзы Геройы (1940). Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
* **[[Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы|Нурамбәк Ғиниәт улы Арыҫланов]]** (1928—2012) — иҡтисадсы. Башҡортостан Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2002). Иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1987).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кәлмәтов Харис Сәлих улы

**Кәлмәтов Харис Сәлих улы** (20 октябрь 1897 йыл — 27 ноябрь 1937 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1924—1929 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ының Баш суды рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Харис Сәлих улы Кәлмәтов 1897 йылдың 20 октябрендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бүздәк ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  Иҫке Бүздәк ауылы) тыуған.

1919—1921 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия составында Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1920—1921 йылдарҙа Башҡорт кавалерия дивизионы отделениеһының хәрби комиссары вазифаһын үтәй.

1921—1922 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ының Үҫәргән кантоныының хәрби комиссары булып тора.

1922 йылдан Башҡортостан АССР-ының Баш судында эшләй, 1924—1929 йылдарҙа — Баш суд рәйесе вазифаһын башҡара. 1926 йылда Мәскәүҙә РСФСР Юстиция халыҡ комиссариаты эргәһендәге Юғары юридик курстарҙы тамамлай.

1927 йылдан Башҡортостан үҙәк башҡарма комитетының ағзаһы, рәйес урынбаҫары булып тора. 1930 йылда башҡорт һалдаттарынан торған БашҮБК исемендәге 10-сы Верхнеурал кавалерия полкына (Червон казаклығы составында) шефлыҡ ярҙамы күрһәтеү буйынса комиссия рәйесе була.

1936 йылдан Башҡортостан АССР-ы Халыҡ комисарҙары советы эргәһендәге Физкультура һәм спорт эштәре комитеты рәйесе вазифаһын үтәй.

1937 йылда ҡулға алына, үлем язаһына хөкөм ителә. 1937 йылдың 27 ноябрендә атыла. 1956 йылда аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*