open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Терюха (йылға)

**Терюха** (, ) — Көнсығыш Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән, тәүгеһенең Чернигов, икенсеһенең — Гомель өлкәһе аша көньяҡ йүнәлештә аға. Сож йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 57 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Блакітная кніга Беларусі: Энцыкл. / БелЭн; Рэдкал.: Н. А. Дзісько і інш. — Мн.: БелЭн, 1994.
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — Т. 17. — С. 107. — 512 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0279-2.
* Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область / Редактор Г. Г. Науменко — Мн.: РУП «Белкартография», 2011. — С. 28—29. — 68 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-985-508-107-5
Иҫке Ғүмәр

**Иҫке Ғүмәр** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Иҫке Ғүмәр (Башҡортостан) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
* Иҫке Ғүмәр (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғүмәр — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге
* Яңы Ғүмәр — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
Ҡараяр

**Ҡараяр** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Ҡараяр (Ҡариҙел районы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* Ҡараяр (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
* Ҡараяр (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы ауыл.
Ғәйнулла

**Ғәйнулла** — Ырымбур өлкәһенең Гай районындағы ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 137 кеше. 

Почта индексы — 462610, ОКАТО коды — 53214840004.

## Тарих

## Ауылдың  шәхестәре

## Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 137 кеше йәшәй.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Ғәйнулла урамдары
* 462620 Үҙәк урамы
* 462620 Мәктәп урамы

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Гай ҡалаһы): 24 км
* Ауыл советы тиклем (Иҫке Хәлил): 17 км

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ғәйнулла
Ишбирҙе (Ырымбур өлкәһе)

**Ишбирҙе** () — Ырымбур өлкәһенең Гай районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 170 кеше. Почта индексы — 462304, ОКАТО коды — 53214840005.

## Тарихы
XVIII быуатта Яйыҡ буйы далаларында йәшәгән башҡорттар таулы-урманлы төбәктәргә күсергә мәжбүр була. Был башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында башҡорт ауылдары тулыһынса яндырылыуына бәйле. Үҫәргәндәрҙең ҡунаҡ ырыуының иң боронғо ауылдарының береһе — Аҡъюл ауылы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы составында) тәүҙә Яйыҡ далаларында урынлашҡан булған. Ҡунаҡ ырыуы вәкилдәре башта Ур йылғаһы () буйында йәшәгән.  1735 йылда Ур йылғаның тамағында Орск ҡәлғәһенә нигеҙ һалына һәм каратель ғәскәрҙәренең ҡанһыҙлығы һөҙөмтәһендә, аҡъюлдар өс тапҡыр ауылды күсерәләр: Гөбөрлө буйҙарына, ә һуңынан Урман Йылайыры йылғаһы Һаҡмарға ҡойған урынға күсәләр. Әммә күп йылдар үтһә лә, башҡорттар үҙ аҫаба ерҙәрен онотмайҙар һәм уларҙы һаҡлау маҡсатында кире Гөбөрлө тауҙарына күсәләр. 1854 йылда Ишбирҙе Ишкинин етәкселегендә Аҡъюлдан бер нисә ғаилә Гөбөрлө тауҙарында, Ҡаялы йылғаһы буйында Ишбирҙе ауылына нигеҙ һала. Ошонда уҡ Арыҫланғолдан Байбулатовтар һәм Күскилдиндар ғаиләләре күсә.

1863 йылда Сабаҡлы ауыл йәмғиәтенең Ишбирҙе, Әбүбәкер, Сабаҡлы, Үҙәмбай ауылдары башҡорттарының йәйләүҙәре Кесе Ҡаялы йылғаһы башынан Үлмәҫ-Үлгән йылғаһының тамағына тиклем, Үлмәҫ-Үлгән тамағынан Душа-Клиряк-Тапкан шишмәһенең инешенә ҡарай Саҡман убаһына тиклем, унан һуң Оло Ҡаялы йылғаһында һәм унан түбәнге ағымында Бөгөл урынына тиклем һуҙылған Әсетулла күленә ҡарай, Бөгөлдән йәнә Кесе Ҡаялы йылғаһының башына тиклем тип һуҙылыуы тасуирланған.

1917 йылдың 16 ноябрендә Ишбирҙе ауылы Башҡортостан автономияһының Үҫәргән кантоны составына инә. 1922 йылда 5 октябрҙә ауыл Йылайыр кантоны составына инә. 1930 йылда 20 августа Йылайыр кантоны бөтөрөлә, уның территорияһы Ырымбур губернаһы ҡарамағына күсә.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Ишбирҙе Ишкинин — ауылға нигеҙ һалыусы, хәрби эшмәкәр. Тархан, прапорщик (1813). 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Ишбирҙе урамдары
* 462620 Йылға аръяғындағы урамы
* 462620 Тау буйы урамы
* 462620 Яңы төҙөлөш урамы

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Гай ҡалаһы): 66 км
* Ауыл советы тиклем (Хәлил): 24 км

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ишбирҙе 
* РОДОПЛЕМЕННАЯ ЭТНОНИМИЯ И ЕЕ ЗНАЧЕНИЕ В ИЗУЧЕНИИ ЭТНИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ БАШКИР (НА ПРИМЕРЕ ВОСТОЧНОГО ОРЕНБУРЖЬЯ)
Кувай (Новосергиевка районы)

**Кувай** — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы ауылы. Кувай ауыл биләмәһенә керә.

Почта индексы — 461217, ОКАТО коды — 53231813001.

## Тарих

## Халҡы

## Ауыл урамдары
* 461217 Административ урамы 
* 461217 Ауыл урамы 
* 461217 Аръяҡ урамы 
* 461217 Клуб тыҡрығы 
* 461217 Май заводы урамы 
* 461217 Йәштәр урамы 
* 461217 Совет урамы 
* 461217 Дала тыҡрығы 
* 461217 Үҙәк урамы 
* 461217 Мәктәп урамы 

## Инфраструктура

## Билдәле шәхестәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кувай
Факт

**Факт** (лат. *<span lang="la">factum</span>* — ғәмәлгә ашҡан) — киң мәғәнәлә хәҡиҡәт синонимы була алған термин; ваҡиға йәки һөҙөмтә; ғәмәлдә булған, ә уйлап сығарылған түгел; дөйөмгә һәм абстрактҡа ҡапма-ҡаршы аныҡ һәм берҙән-бер.

Фән философияһында факт — иҫбатлана ала торған эмпирик белемде, раҫламаны йәки шартты нығытыусы үҙенсәлекле һөйләм. Факт теорияға йә фаразға (гипотезаға) ҡаршы ҡуйыла. Фәнни теория факттарҙы тасуирлай һәм аңлата, ул шулай уҡ яңыларҙы ла алдан әйтеп бирә ала. Туранан-тура дөрөҫләнә йә кире ҡағыла алмаған раҫлау фараз йә фекер тип атала. 

Хәҙерге фән философияһында факттың ике төп концепцияһы таралған: фактсылыҡ һәм теориясылыҡ. Беренсеһе факттарҙың теорияға бәйһеҙлеген раҫлай. Икенсеһе факттарҙы тулыһынса теорияға буйһондора. Был ике концепцияны бер юлы ҡулланған ҡараштар ҙа бар.

## Иҫкәрмәләр




## Һылтанмалар
* Metaphysics for dummies (англ.)
* Что такое научный факт?.&#x20; Знание. Понимание. Умение. ISSN 2218-9238 .&#x20;Архивировано из первоисточника 15 июля 2013.
Хәлил (Ырымбур өлкәһе)

**Хәлил** — Ырымбур өлкәһенең Гай районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 649 кеше. Почта индексы — 462610, ОКАТО коды — 53214840001.

## Тарих
Тәүге тапҡыр 1866 йылда телгә алына. 1917 йылда 16 ноябрҙа Хәлил ауылы Башҡортостан Автономиялы Республикаһының Үҫәргән кантоны составына инә. 1922 йылда 5 октябрҙә ауыл Йылайыр кантоны составына инә. 1930 йылда 20 августа Йылайыр кантоны бөтөрөлә, уның территорияһы Хәлил ауылы менән Ырымбур губернаһы ҡарамағына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.

## Халыҡ һаны

## Хәлил урамдары
* 462610  Хәстәхана (урамы) —  Больничная (улица)
* 462610  Һыу үткәреү (урамы) —  Водопроводная (улица)
* 462610  Вокзал (урамы) —  Вокзальная (улица)
* 462610  Дзержинский (урамы) —  Дзержинского (улица)
* 462610  Көнбайыш (урамы) —  Западная (улица)
* 462610  Кооператив (урамы) —  Кооперативная (улица)
* 462610  Ленин (урамы) —  Ленина (улица)
* 462610  Магнезит (урамы) —  Магнезитовая (улица)
* 462610  Тау буйы (урамы) —  Нагорная (улица)
* 462610  Яңы төҙөлөш (урамы) —  Новостройка (улица)
* 462610  Йырын (урамы) —  Овражная (улица)
* 462610  Пролетарий (урамы) —  Пролетарская (улица)

## Географик урыны
* Өлкә үҙәгенә тиклем (Ырымбур ҡалаһы): 271 км
* Район үҙәгенә тиклем (Гай ҡалаһы): 40 км
* Иң яҡындағы ауыл (Яңы Воронеж): 2 км

## Билдәле шәхестәре
* Суздальцев Виктор Иванович (20 ғинуар 1940 йыл) — рәссам. Башҡортостан Республикаһының (2001) һәм Рәсәй Федерацияһының (2011) атҡаҙанған рәссамы. Рәссемдар союз ағзаһы (1989).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хәлил 
* РОДОПЛЕМЕННАЯ ЭТНОНИМИЯ И ЕЕ ЗНАЧЕНИЕ В ИЗУЧЕНИИ ЭТНИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ БАШКИР (НА ПРИМЕРЕ ВОСТОЧНОГО ОРЕНБУРЖЬЯ)
Сәғитов

**Сәғитов** (**Сәғитова**) — фамилия, ғәрәп теленән алынған, *бәхетле* тигәнде аңлата.

* Сәғитов Абдрахман Бикмөхәмәт улы (1898—1943), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған уҡытыусы.
* Сәғитов Ирек Хаммат улы (1931—1996), уҡытыусы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Сәғитов Марат Усман улы (1925—1988), ғалим-астроном. Физика‑математика фәндәре докторы (1976), профессор (1977).
* Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы (1932—1986), фольклорсы-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1965).
* Сәғитов Рәсүл Хәсән улы ((14.03.1964), радиожурналист, яҙыусы һәм тәржемәсе. 
* Сәғитов Сәйфулла Төхвәтулла улы (1893—1957), сәсән, мәғрифәтсе, шағир-импровизатор.
* Сәғитов Тайфур Барый улы (1936—2018), яҙыусы. 1980 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы (1942), журналист һәм дәүләт эшмәкәре.
* Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы (1962), композитор, баянсы, уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007), сәнғәт фәндәре кандидаты (2018).

-----------------
* Сәғитова Азалия Наил ҡыҙы (2.01.1997), спортсы, шашкасы. 
* Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы (20.04.1943), йырсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (2009).
Абдулла Мостаев

**Абдулла Мостаев** — 1773—1775 йылдарҙағы ихтилал (Крәҫтиәндәр һуғышы) етәкселәренең береһе, Емельян Пугачев армияһы полковнигы.

Сығышы менән Өфө провинцияһының яһаҡлы татарҙарынан. 1774 йылдың баштарында Ҡазан даруғаһындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте етәкселәренең береһе. Шул уҡ йылдың йәйендә Бәхтейәр Ҡанҡаевтың йыйылма отрядында була, баш күтәреүселәр ғәскәренә крәҫтиәндәрҙән отрядттар ойоштора. Һәм шул отрядтары менән Кама һәм Вятка йылғалары арауығындағы кисеүҙәрҙе һәм юлдарҙы һаҡлай. Бәхтейәр Ҡанҡаев отряды менән берләшеп баш күтәреүселәрҙең Волгаға хәүефһеҙ сигенеүен тәьмин итә. 27 июлдә Ҡазан губернаһының Зюри ауылы янында баш күтәреүселәрҙең йыйылма отрядын С. В. Неклюдов етәкселегендәге батша ғәскәрҙәре ҡыйрата.
Абдулла Мостаевтың артабанғы яҙмышы әлегә билдәһеҙ.

## Сығанаҡтар
## Иҫкәрмәләр
Мәндем (йылға)

**Мәндем** — Рәсәй биләмәһендә ағыусы йылға. Башҡортостандың Ғафури районында аға .   Еҙем йылғаһына ҡушылып, уның һул ҡушылдығы булып тора. Оҙонлоғо 54 км.

## Һыу реестры мәғлүмәте
Рәсәй һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса  Ҡама бассейны округында урынлашҡан. Кесе йылға бассейны — Ағиҙел, йылға  бассейны — Ҡама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018906
* Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буйынса коды — 111101890
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса  — 11
* ГӨ буйынса сығарылышы — 1
Мөхәммәтлатиф Исхаҡов

**Мөхәммәтлатиф Исхаҡов** (1848 йыл — 1906 йыл) — башҡорт дин әһеле.

## Биографияһы
1848 йылда Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Иҫке Ҡалмаш улусы Аблай ауылында тыуған.

Юғары дини белемде Ғосман империяһында һәм Мысырҙа ала.

1875 йылдың 30 ноябрендә Ырымбурҙағы Каруанһарай мәсетенең икенсе муллаһы вазифаһына һайлана, ә Ырымбур губерна идаралағының 1876 йылдың 3 июнендә сыҡҡан указына ярашлы мәсет янында имам-хатып һәм мәҙрәсә мөҙәрисе вазифаларында раҫлана. Әммә 1877 йылдың 9 мартта сыҡҡан указыға ярашлы 1-се Орск йәмиғ мәсетенә беренсе мулла вазифаһына күсерелә.

Мөфтөй күрһәтмәһе буйынса, Ырымбур губерна идаралағының 1890 йылдың 30 ноябрендә сыҡҡан указына ярашлы ахун дәрәжәһен ала.

1905 йылдың 6 декабрендәге император Николай II үҙенең указы менән Станислав таҫмаһында «Тырышлығы өсөн» ордены менән бүләкләй.

1906 йылдың авгусында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Денисов Д. Н.* Исторические мечети Орска // Государство и религиозные объединения – социальное служение и партнерство: проблемы и пути их решения. / Под общ. ред. В.В. Амелина. – Оренбург, 2008, с. 109–16.
* *Денисов Д. Н.* Мусульманская община Караван-Сарайской мечети // Этническая история и духовная культура башкир Оренбуржья (к 160-летию основания Караван-Сарая). / Под общ. ред. В. В. Амелина. — Оренбург, 2007, с. 7—13.

## Һылтанмалар
*
Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы

**Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы** (9 май 1964 йыл) — дәүләт һәм банк системаһы эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Рәйесе. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2004). Дуҫлыҡ (2011), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2015) һәм Салауат Юлаев (2018) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Рөстәм Хәбиб улы Мәрҙәнов 1964 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Өфө авиация институтын тамамлаған, инженер-иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре кандидаты, доцент.

* 1986 — Өфө авиация институтының иҡтисад һәм машиналар төҙөү производствоһын ойоштороу кафедраһы инженеры; 
* 1986—1992 — аспирант, СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Иҡтисад институтында фәнни хеҙмәткәр;
* 1992—1995 — Башҡорт дәүләт университетының производство менән идара итеү кафедраһында өлкән уҡытыусы;
* 1995—1998 — Башҡортостан Республикаһының Милли банкының сектор мөдире, идаралыҡ башлығы, рәйес урынбаҫары — идаралыҡ башлығы; 
* 1998—2000 — Башҡортостан Республикаһы Иҡтисад һәм монополияға ҡаршы министрҙың беренсе урынбаҫары; 
* 2000—2001 — Башҡортостан Республикаһы Милли банкы рәйесенең беренсе урынбаҫары, рәйес вазифаһын башҡарыусы;
* 2002—2013 — Башҡортостан Республикаһы Милли банкы Рәйесе;
* 2013—2015 — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Рәйесенең беренсе урынбаҫары;
* 2015—2018 — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Рәйесе.

2018 йылдың 3 декабрендә Башҡортостан Хөкүмәте премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов, икенсе эшкә күсеү сәбәпле, отставкаға китте. Уға «һәйбәт һәм ғәҙел эшләгәне» өсөн рәхмәт белдерелде һәм ул Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде. Рөстәм Хәбиб улы Рәсәй Федерацияһы Үҙәк банкының Урал баш идаралығы етәксеһе вазифаһына тәғәйенләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены (2018)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены
* Дуҫлыҡ ордены
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Маҡтау ҡағыҙы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рустэм Марданов подвёл итоги своей работы на посту Премьер-министра Правительства Республики Башкортостан. Правительство Республики Башкортостан. Официальный сайт  
* Правительство Республики Башкортостан. Официальный сайт 
* Портал «Кто есть кто в Республике Башкортостан»: Марданов Рустэм Хабибович
Тулҡын (ойошма)

**«Тулҡын»**  — Бөтә башҡорт йәштәр берлеге (1917—1919). ВЛКСМ барлыҡҡа килгәнгә тиклем Рәсәйҙә милли йәштәр берлектәренең иң эреһе була. 

## Дөйөм тасуирлама
 «Тулҡын» бөтә башҡорт йәштәр берлеге 1917 йылдың 18 декабрендә Ырымбурҙа  III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында ойошторола. Шәйехзада Бабич, Хәбибулла Ғәбитов, Ғәбделхәй Иркәбаев, Нуриәғзәм Таһиров һәм башҡалар был ойошманы булдырыу фекерен ҡуҙғата. 

8 кешенән (һуңыраҡ 6 кешенән) торған башҡарма комитет берлектең етәксе органы була. «Тулҡын»дың башҡарма комитетыБашҡорт үҙәк шураһы ҡарамағында эш итә.  

Ойошманың төп маҡсаттары һәм бурыстары түбәндәгеләр була:
* башҡорт йәштәрен берләштереү;
* Башкортостанда азатлыҡ идеяларын һәм алдынғы ҡараштарҙы таратыу;
* туған телгә һәм әҙәбиәткә һөйөү тәрбиәләү;
* халыҡ ижадын өйрәнеү;
* башҡорт халҡының телен һәм мәҙәниәтен үҫтереү;
* гәзит-журналдар нәшер итеү һ .б.
Берлек ағзалары Ырымбурҙа мәҙәни саралар — әҙәби кисәләр, концерттар, спектаклдәр — ойоштора. Мәҫәлән, улар Ырымбурҙа «Люкс» кинематограф бинаһында III Бөтә башҡорт йыйыны делегаттары өсөн «Башҡортостан кистәре» тигән концерт үткәрә,  бында Ш. Бабич «Ғазазил» тигән балладаһынан өҙөктәр уҡый, ҡыллы оркестр һәм ҡурайсылар ансамбле ҡатнаша, һәүәҫкәр артистар башҡорт, мишәр, типтәр йырҙарын һәм бейеүҙәрен башҡара. «Тулҡын» ойошмаһы халыҡ араһында агитмасса  эштәре алып бара, уларҙы Башҡортостан автономияһын төҙөүҙә әүҙемерәк ҡатнашырға саҡыра. Һуңыраҡ берлектең нәшриәт һәм музыка-драма бүлектәре асыла, улар Граждандар һуғышы ваҡытында Башҡорт ғәскәре һалдаттары өсөн, шулай уҡ Башҡорт республикаһының улустарында һәм кантондарында киң мәҙәни саралар үткәрә.

Башҡорт хөкүмәте ҡулға алынғандан һуң, 1918 йылдың 17 февралендә, А. С. Дәүләтшин етәкселеге аҫтында «Тулҡын» ағзаларының бер өлөшө Башҡортостандың Ваҡытлы революцион советын ойоштороуҙы башлай һәм Башҡортостан совет автономияһын төҙөүҙе хуплай. Шулай ҙа йәштәр берлеге ағзаларының күпселеге Башҡорт хөкүмәтен һәм Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында раҫланған милли-территориаль автономияны яҡлауын дауам итә. 

1918 йылдың 1 сентябрендә Ырымбурҙа Бөтә башҡорт йәштәр конференцияһында берлек башҡарма комитетының яңы составы һайлана. Мөхәмәтгәрәй Ҡарамышев —  уның рәйесе,  Хәбибулла Ғәбитов секретары була.

1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте менән ғәскәре совет власы яғына сыҡҡас,   «Тулҡын» бөтә башҡорт йәштәр берлеге үҙ-үҙен тарата, мартта уның лидерҙары булған Бабич менән Иркәбаев ҡыҙылармеецтар тарафынан үлтерелә. 

## Рәйестәре
* Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы (1917-1918)
* Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы (1918-1919)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья в Башкирской энциклопедии
Дублин

**Дублин** (инглиз — Dublin [ˈdʌblɨn]) — Ирландияның баш ҡалаһы. Дублин графствоһына (Ленстер провинцияһы) инә. Дублин ҡултығына Лиффи йылғаһы ҡойған урында урынлашҡан. Ирландия утрауының һәм иленең иң ҙур ҡалаһы. Майҙаны — 115 км² яҡын. Ирландия диңгеҙенең төп порты.

## Иҫкәрмәләр
Бриз

**Бриз** (франц.&#x20;*<span lang="fr">brise</span>*) — диңгеҙ һәм ҙур күлдәрҙән яр буйынса иҫкән ел. Бриз йүнәлеше тәүлегенә ике мәртәбә үҙгәрә: көндәҙгө (йәки диңгеҙ бризы) диңгеҙ өҫтөнән ҡояшта йылынған ярға иҫә. Төнгә (йәки яр буйы бризы) кире йүнәлештә иҫә.

Бриз тиҙлеге ҙур түгел, секундына 1-5 метр, бик һирәк осраҡта ғына тиҙлеге юғарыраҡ.Бриз тропиктарҙа һәм урта һыҙаттарҙа торороҡло елһеҙ һауа торошо шарттарында ғына һиҙелерлек. Һауа ҡатламының вертикаль бейеклеге (ҡеүәте) — көндөҙ 1— 2 км, төндә бер аҙ әҙерәк. Юғарырыҡ бейеклектәрҙә кире күренеш — антибириз күҙәтелә. Бриз циркуляцияһы 10 — 50 км диңгеҙ һәм яр буйы өлкәһен үҙ эсенә ала. Диңге бризы көндөҙ һауа температураһын төшөрә һәм дымлылыҡта арттыра. Бриз йәй көнө йышырыҡ була, был ваҡытта ҡоро ер һәм һыу өҫтәндәге температура айырмаһы ҙурыраҡ була.

## Иҫкәрмәләр




## Әҙәбиәт
* Бриз&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедик һүҙлек Брокгауз һәм Ефрон : 86 т. (82. т. һәм 4 өҫтәмә).&#x20;— СПб., 1890—1907.

## Һылтанмалар
* Бриз&#x20;//&#x20;Ҙур совет энциклопедияһы&#x20;: [30 т.]&#x20;/ г. ред. А. М. Прохоров.&#x20;— 3-е изд.&#x20;— М.&#x20;: Советская энциклопедия, 1969—1978.
Гидросфера

**Гидросфе́ра** (от  — һыу һәм  — шар) —  Ерҙең һыу тышсаһы. Гидросфераны Донъя океаны, континенталь һыу өҫлөгө һәм ер аҫты һыуҙана бүлеп йөрөтәләр.

Планетала дөйөм һыу миҡдары 1390 млн км3 самаһы. Гидросфера массаһы — яҡынса 1,46·1021 кг. Был атмосфера массаһынан 275 тапҡыр ауырыраҡ, һәм дөйөм планета массаһының 1/4000 өлөшөн тәшкил итә.

Гидросфераның күп өлөшө океанда, аҙыраҡ өлөшө боҙлоҡтарҙа, континенталь һыуҙарҙа, ер аҫты һыуҙарында тупланған. Тоҙло океан һыуҙары гидросфераның 96,4 %, боҙлоҡ һыуҙары 1,86 %, ер аҫты һыуҙары 1,68 %, ҡоро ер өҫтө һыуҙары 0,02 % өлөшөн тәшкил итә.

Океандар ер өҫтөнөң 71 % ҡаплап тора. Уртаса тәрәнлеге 3800 м, максималь тәрәнлеге (Тымыҡ океанда Марсиан уйһыулығы) — 11 022 метр. Океан тышсаһы ултырма һәм базальт ҡатламдарынан тора. Донъя океаны һыуҙарында эрәген тоҙҙар (уртаса 3,5 %) һәм газдар бар. Мәҫәлән, океандың өҫкө өлөшөндә эрегән хәлдә 140 трлн тонна углекислый газ һәм 8 трилн тонна кислород бар.

Дөйөм гидросферала континенталь һыуҙар бик аҙ миҡдарҙа, әммә улар биосферала һыу сығанағы, һуғарыу һыуҙары булалаҡ ҙур роль уйнай. Бынан тыш, гидросфераның был өлөшө атмосфера һәм ер тышсаһы менән даими тәьҫир итешә.

Ҡаты хәлдәге һыуҙарҙы (боҙлоҡ, ҡар ҡатламы, мәңгелек боҙлоҡ) криосфера тип атайҙар. Һыуҙың гидросфераның бер өлөшөнән икенсе өлөшөнә күсеүе ҡатмарлы һыу әйләнешен тәшкил итә.

Гидросфера биосфера ҡатламын ҡаплап тора, әммә күпселек тереклек Ҡояш йылытҡан ер өҫтөнә һәм яр буйҙарына тура килә.

Ерҙәге тормош гидросферала барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә. Тик палеозой эраһы башында ғына хайуандар ҡоро ергә яраҡлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Геосфера

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Малая горная энциклопедия. В 3-х т. = Мала гірнича енциклопедія / *(На укр. яз.).* Под ред. В. С. Белецкого. — Донецк: Донбасс, 2004. — ISBN 966-7804-14-3.
* *Тимофеев П. П., Холодов В. Н., Зверев В. П.* Осадочная оболочка Земли как возможный источник гидросферы // Доклады АН СССР. 1986. Т. 288. № 1. С. 197—200.
Стугна

**Стугна** () — Украиналағы йылға. Киев өлкәһе биләмәләре аша көньяҡҡа табан аға. Днепрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 69,5 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк : Молоде життя ; Львів ; Київ : Глобус, 1955—2003.
Уҫы даруғаһы

**Уҫы даруғаһы** — Башкортостандың тарихи административ-территориаль берәмеге.

Урыҫ дәүләте һәм Рәсәй империяһы дәүерендә лә, Себер, Ҡаҙан, Нуғай даруғалары менән бергә Өфө өйәҙе биләмәләрен дүрт өлөшкә бүлеп торған.

Һәр даруға үҙ сиратында олоҫтарға бүленгән.

Уҫы даруғаһы Өфөнән төньяҡтараҡ урынлашҡан.

Көньяҡ-көнбайышта Ҡаҙан даруғаһы, көнсығышта Себер даруғаһы, көньяҡта Нуғай даруғаһы, төньяҡ-көнбайыштан һәм төньяҡтан Ҡазан өйәҙе сиктәш булған.

Ағиҙел һәм Ҡариҙел араһында тар ғына һыҙатты биләп торған.

XVIII быуатҡа тиклем Уҫы даруғаһы — 4 улустан, XVIII быуаттан һуң 3 улустан (Ғәйнә, Ирәкте, Уран) торған.

1798 йылда идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, даруға бүленеше бөтөрөлә.

## Уса даруғаһы улустары
# Таҙлар — Ҡыҙғына (Кизгеня) йылғаһы буйында; имән урманы һәм яландар.
# Уран — Беүә йылғаһы буйында; ҙур урмандар, яландар ҙа бар.
# Ғәйнә — Тол буйында; ҙур урмандар, ҙур булмаған яландар, тауҙар бар; урман артындағы был олоҫҡа тиклем 60 саҡрым, Өфө ҡалаһы яғынан һаҙлыҡтар аша арба юлы юҡ.
# Ирәкте — Тере Танып һәм башҡа йылғалар буйында; урман, ҙур булмаған яландар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Даруға

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Руденко Сергей Иванович: «Башкиры. Историко-этнографические очерки» (2006) http://mexalib.com/view/193967 

## Һылтанмалар
* 
* Понятие «дорога» в истории Башкортостана
* https://archive.today/20150121064623/http://vatandash.ru/index.php?article=404#selection-621.0-838.0
Магма

**Магма** (һ. б.-греч. μάγμα — болғама, ҡуйы иҙмә) —  ер ҡабығында йәки өҫкө мантияла барлыҡҡа килгән, һыуынғас магматик тау тоҡомдарын барлыҡҡа килтереүсе тәбиғи селикат һәм уның юғары температуралағы иретмәһе. Ағып ятыуса магма **лава** тип атала.

## Магманың химик составы
Магма составында Менделеев таблицаһының барлыҡ тиәрлек химик элементтары бар, улар араһында: Si, Al, Fe, Са, Mg, К, Ti, Na, шулай уҡ осоусан компоненттар (угрерод оксиды, сероводород, водород, хлор, фтор һәм башҡалар) һәм пар хәлендәге һыу. Осоусан комроненттар магма кристаллашҡанда төрлө минералдар эсендә ҡала (амфибола, слюда һ.б.). Бик һирәк осраҡта селикат булмаған магма осрай, мәҫәлән һелтеле карбон (Көнсығыш Африка вулкандары) һәм карбонлы магма. Магма өҫкәрәк күтәрелгән һайын составында осоусан компоненттар әҙерәк була. Газдар сығап бөткән, ер өҫтөндә ағып ятҡан магма лава тип атала.

## Магма төрҙәре

### [[Базальт]] магма
Базальт магма иң таралғаны. Улың составында 50 % кремнозем. бер ни тиклем миҡдарҙа алюминий, кальций, тимер, магний бар, аҙыраҡ миҡдарҙа натрий, калий, титан и фосфор. 

### Гранит магма
Гранит магма составында кремнозем60—65 %, тығыҙлығы түбәнерәк, ағыусанлығы ҡуйыраҡ. Базальт магма менән сағыштырғанда газдар менән тулыландырылған.

Ер өҫтөнә сығыу һәм ҡатыу рәүешенә ҡарап магматизмды ике төргә бүләләр: **интрузив** һәм **эффузив**.  Беренсе осраҡта магма тәрәндә, ер аҫтында ҡата, икенсе осраҡта ер өҫтөндә һәм ер өҫтөнә яҡын (5 км-ға тиклем) урындарҙа ҡата.

## Магманың кристаллашыуы
Магма иретмәһе, үҙ-ара тигеҙлекә ынтылыусы, шыйыҡлыҡтан, газдарҙан, ҡаты кристалдарҙан тора. Температура, баҫым, газдар составы үҙгәреүгә ҡарап иретмә һәм уның составындағы минерал кристалдары үҙгәрә, берәүҙәре иреп юҡҡа сыға, берәүҙәре барлыҡҡа килә, шулай итеп магманың барлыҡ күләме бер туҡтауһыҙ  эволюция хәлендә тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Лава

## Һылтанмалар
* Всё о Геологии 
* http://www.xata.co.il/news-365.html
Һанлы рәт

**Һандар рәте** —  һандар эҙмә-эҙлелеге, өлөшләтә суммалар (рәттәр) эҙмә-эҙлелеге тип аталған икенсе эҙмә-эҙлелек менән бергә ҡарала.

Ике төрҙәге **һандар рәте** ҡарала:
* математик анализда өйрәнелгән ысын һандар рәте;
* комплекслы анализда өйрәнелгән комплекслы һандар рәте. 

**Һандар рәтен** өйрәнеүҙең төп мәсьәләһе — һандар рәтенең *ҡушылыусанлығы*.

Һандар рәте һандарға яғынайыу системаһы сифатында ҡулланылалар.

Рәт төшөнсәһенең дөйөмләштерелгән төшөнсәһе - икеләтә рәт төшөнсәһе.

## Билдәләмә

\{a_i\}_{i=1}^{\infty} — һандар эҙмә-эҙлелеге булһын, ти; был эҙмә-эҙлелек менән бер рәттән, һәр элементы  s_k=\sum_{i=1}^{k}a_i. күренешендәге өлөшләтә сумма тип аталған, бирелгән эҙмә-эҙлелектең тәүге *k* элементының суммаһы булған эҙмә-эҙлелекте ҡарайыҡ: \{s_k\}_{k=1}^{\infty},.
Ошо ике эҙмә-эҙлелек берләшмәһе рәт тип атала. Рәтте тамғалау өсөн \sum_{i=1}^{\infty}a_i, символы ҡулланыла, сөнки бында рәттең тәүге элементтар эҙмә-эҙлелеге лә, сумманы табыу ҡағиҙәһе лә күрһәтелгән.
Ошоға ярашлы һандар рәтенең ҡушылыусанлығы тураһында һүҙ алып барыла:
* Әгәр һандар рәтенең өлөшләтә суммалар эҙмә-эҙлелеге ҡушылһа, һандар рәте ҡушыла;
* Әгәр һандар рәтенең өлөшләтә суммалар эҙмә-эҙлелеге таралһа, һандар рәте *тарала*;
* Әгәр рәттең быуындарының модулдәре рәте ҡушылһа, һандар рәте  *[[Абсолютная сходимость|абсолют ҡушыла]]*.

Әгәр һандар рәте ҡушылһа, уның өлөшләтә суммалары эҙмә-эҙлелегенең сиге S *[[сумма ряда|рәттең суммаһы]]* тип атала:
: S=\sum_{i=1}^{\infty}a_i,

## Рәттәр өҫтөндә ғәмәлдәр
Ҡушылыусан \sum_{n=0}^\infty a_n һәм \sum_{n=0}^\infty b_n рәттәре бирелһен, ти. Ул саҡта:
* Уларҙың суммаһы тип \sum_{n=0}^\infty (a_n + b_n) рәте атала.
* Коши буйынса уларҙың ҡабатландығы тип \sum c_n, где  c_n = \sum_{k=0}^n a_k b_{n-k} рәте атала.
Әгәр ике рәт тә ҡушылһа, уларҙың суммаһы ла ҡушыла. Әгәр ике рәт тә абсолют ҡушылһа, уларҙың суммаһы ла абсолют ҡушыла.
Әгәр рәттәрҙең береһе булһа ла абсолют ҡушылһа, уларҙың ҡабатландығы ҡушыла.

## Абсолют ҡушылыусанлыҡ критерийы
Ысын һандар рәте абсолют ҡушыла шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр ике рәт тә: уның ыңғай быуындарының рәте һәм тиҫкәре быуындарының рәте ҡушылһа.

## Әҙәбиәт

* 

* *[[Богданов, Юрий Станиславович|Ю. С. Богданов]] — «[[Лекции по математическому анализу]]» — Часть 2 — [[Минск]] — [[Издательство БГУ им. В. И. Ленина]] — 1978.*
Мифтахетдин Аҡмулла һәйкәле

**[[Аҡмулла]]ға һәйкәл** Өфө ҡалаһында М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ҡаршыһында ҡуйылған.

## Тарих
Мифтахетдин Аҡмуллаға һәйкәл 2008 йылдың 8 октябрында ҡуйылған. Һәйкәлде булдырыу өсөн 2006 йылда, шағир-гуманистың 175 йыллығына арнап, конкурс иғлан ителә. Конкурсҡа бөтәһе 16 эш тәҡдим ителә. Һөҙөмтәлә иң яҡшы эскиз тип архитектор Дамир Мәғәфүровтың һәм скульптор Владимир Дворниктың проекты таныла.

Һәйкәлде төрөк мәғрифәтсеһенең исемен йөрөткән педагогия университетының ҡаршыһына ҡуялар. Монумент тамашасылар менән бер кимәлдә булырлыҡ һәм ярышлап ултырғанда тамашасы композиция солғанышында булырлыҡ итеп эшләнгән. Скульптор Владимир Дворниктың һүҙҙәре буйынса:

Һәйкәлдең идеяһы шундай: Аҡмулла оҙайлы юлдан һуң ауылға килә. Унда ул шишмә күрә һәм йонсотҡос юлдан һуң ял итергә, һыуһынын ҡандырырға тип һалҡын шишмәгә йүнәлә. Шул саҡ уның янына малай менән ҡыҙ килә. Акмулла китабын ала һәм һөйләй башлай, ә балалар таң ҡалып мәғрифәтсене тыңлайҙар. Ошо мәлде теүәл тергеҙеү өсөн һәйкәл эргәһенә талдар ултырттыҡ һәм шишмә яһаныҡ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Заһир Исмәғилев һәйкәле

**Заһир Исмәғилевҡа һәйкәл** Өфө ҡалаһының Киров районында ҡуйылған.

## Тарих
Композитор Заһир Исмәғилевҡа һәйкәл Өфөнөң Ленин урамында Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры менән йәнәш урынлашҡан Театр скверында, уның хөрмәтенә аталған Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты ҡаршыһына ҡуйылған. Һәйкәл Заһир Ғәриф улы нигеҙ һалған һәм 20 йыл дауамында етәкләгән юғары уҡыу йортона 40 йыл тулған көндәрҙә — 2008 йылдың 18 октябрендә тантаналы асыла.

Был — Башҡортостанда Заһир Исмәғилевҡа беренсе һәйкәл. Һәйкәлдең авторы — Салауат Юлаев исемендәге республика Дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы Хәниф Мирзаһит улы Хәбибрахманов. Автор әйтеүенсә, уға тере саҡта композитор менән осрашырға тура килмәгән, шуға күрә һәйкәлде эшләгәндә ул фото- һәм видеоматериал ҡулланған. Һәйкәлдең архитекторы Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Сергей Анатольевич Голдобин

Заһир Исмәғилев ижади илһам мәлендә ҡулына ҡамыш ҡурай тотоп ултырғыста ултыра итеп һүрәтләнгән. Һәйкәл бронзанан эшләнгән, кәртә менән уралтылған. Постаментта урыҫ һәм башҡорт телдәрендә
Бөйөк башҡорт композиторы Заһир Исмәғилев тип яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Беренсе йәмиғ мәсете

**Өфө ҡалаһының беренсе йәмиғ мәсете** — Башҡортостан Республикаһында һәм Өфө ҡалаһында иң төп мәсеттәрҙең береһе.
Адресы: Башҡортостан, Өфө ҡалаһы, Туҡай урамы 48-се һанлы йорт. Мәсет бинаһы мәҙәни ҡомартҡы тип иғлан ителгән.

## Тарихы

Мәсет 1830 йылда Ырымбур мосолман диниә назараты мөфтөйө Ғәбдрәхимов Ғәбдесәләм тәҡдиме буйынса Өфө ҡалаһының 2-се гильдия сауҙагәре Хоҙайсәйетов Мөьмин Таһир улы аҡсаһына төҙөлә.

1894—1911 йылдарҙа инженер-архитектор И. Мәлев проекты буйынса реконструкция уҙғарыла.

1920-се йылдарғаса Беренсе Өфө йәмиғ мәсете Рәсәй мәсеттәре араһында төп мәсет вазифаһы ролен башҡара.

Мәсеттә «Ғосмания» мәҙрәсәһе һәм дә ике класлы урыҫ-башҡорт училищеһы булған.

1960 — 1992 йылдарҙа Беренсе йәмиғ мәсете Өфө ҡалаһында эшләп килгән берҙән-бер мәсет иҫәпләнгән.

## Имам-хатибтар
* Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимов (1830 йылдан)
* А. Ғабдесәләмов (1840 йылдан)
*  Ш. Ғ. Сөләймәнов (1844—1885)
* Ғосманов (1888 йылдан)
* Йыһангир Абыҙгилдин (1907—1938)
* Баймөхәмәт Туғыҙбаев
* Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин (1983—1992)
* М. М. Мөхәмәдисламов (1992—2006)
* В. М. Тимерғәлиев (2006 йылдан).

## Ҡыҙыҡлы факттар

Халыҡ телендә Туҡай мәсете тип йөрөтөлә. Бының ике төрлө версияһы йәшәй. Беренсе версия мәсет Стәрлебаш районы биләмәһендә йәшәүсе күренекле дини эшмәкәрҙәр биргән Туҡаевтар нәҫеле менән бәйле, тиҙәр. XIX быуатта Стәрлебаш мәҙрәсәһе Рәсәй мосолмандарының дини мәркәзе булған.. 
Икенсе версия буйынса, мәсет урынлашҡан урам  ошо исем менән аталғанға  күрә,  шулай аталып йөрөтөлә, тиҙәр.

## Әҙәбиәт
* В память столетия Оренбургского Магометанского Духовного Собрания, учрежденного в г. Уфе. СПб., 1892.
* *Васильева О. В., Латыпова В. В. и др.* Дорога к храму: история религиозных учреждений г. Уфы. Уфа, 1993.

## Һылтанмалар
* ''Валеева М. Г.'' Первая соборная мечеть.//Статья в Башкирской энциклопедии 
* 

## Иҫкәрмәләр
Лагуна

**Лагу́на** (итал. laguna,  — күл) — йыуылған ҡом йәки корал рифтары менән диңгеҙҙән айырылып торған һай һыу ятҡылығы.

Венеция — лагунала урынлашҡан ҡала миҫалы. Тәүҙә лагуна тип Венеция лагунаһын ғына атағандар, һуңыраҡ бөтә һай диңгеҙ ҡултыҡтарын лагуна тип атай башлайҙар.

Лагуна һаҡланған булыу сәбәпле үҙенсәлекле тәбиғи биотоп һаҡлана. Һыу ҡоштары, һыу хайуандары, балыҡтарҙың ояһы булыр хеҙмәт итә. Экологик яҡтан әһәмиәтле лагуналар халыҡ-ара ойошмалар яҡлауы аҫтында торалар.

Әгәр лагунаға эре йылға ҡойһа, лагуна һыуы сөсө булыуы мөмкин, ә кимәле диңгеҙ кимәленән юғары булыуы мөмкин. Мәҫәлән, Курш, Калининград ҡултыҡтарында шулай. Был осраҡта ҡултыҡ лиман тип атала (мәҫәлән, Һөт лиманы йәки Кубань йылғаһы дельтаһындағы лиман). Шулай уҡ, Ҡара һәм Азов диңгеҙҙәрендә ҡойоусы йылғалары булмаған лимандар бар.

## Һылтанмалар
* Большой советской энциклопедии.
Нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө

**Нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө** (Нефть, газ һәм яғыулыҡ сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре көнө, нефтселәр көнө) — нефть һәм газ сәнәғәте тармағында эшләүселәрҙең һөнәри байрамы, һәр йылда сентябрь айының беренсе йәкшәмбеһендә билдәләнә.

## Тарихы
Байрам СССР Юғары Советы Президиумы тарафынан Көнбайыш Себер нефть-газ потенциалын уңышлы үҙләштереү һәм 1964 йылда уҙғарылған Ватан нефть һәм газ сәнәғәтенең йөҙ йыллығы уңайынан 1965 йылдың 28 авгусында булдырылған.

Артабан СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 1 октябрендәге № 3018-X «Тантаналы һәм иҫтәлекле даталар тураһында» Указы, СССР Юғары Советы Президиумының 1988 йылдың 1 ноябрендәге № 9724-XI «Байрам көндәре һәм иҫтәлекле даталары тураһында ғәмәлдәге СССР закондар йыйылмаһына үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Указы редакцияһында байрам көнө үҙгәрешһеҙ ҡалдырыла.

Был һөнәри байрамды шулай уҡ билдәләйҙәр:

* 
*  
* 
* 
* 
*  
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шахтер көнө
* Геолог көнө 

## Һылтанмалар
* День работника нефтяной и газовой промышленности — һөнәри байрамды булдырыу мәсьәләһен әҙерләүҙә ҡатнашҡан Н. М. Ерониндың мәҡәләһе. 

## Иҫкәрмәләр
Регби

**Регби—футбол** (англ. *<span lang="en">rugby football</span>*) — күбеһенсә XIX быуатта барлыҡҡа килгән командалы спорт уйыны. Уйындың иң билдәле ике төрө — регби-15 һәм регбилиг (регби-13) берләшмәһе — инглиз телле дәүләттәрҙә **регби-футбол** (англ. *<span lang="en">rugby football</span>*) исеме аҫтында таралған. Уйын ҡағиҙәләре ике уйын өсөн дә бер, айырмалар уйынсылар һанына, уйын ваҡыты һәм башҡаға бәйле. Регби-15 һәм регбилиг менән Халыҡ-ара регби советы һәм Регбилиг халыҡ-ара федерацияһы алып бара. Уйындың башҡа төрҙәре менән дә (пляж һәм ҡар регбиһынан башҡа) был ойошмалар етәкселек итә.

Халыҡ-ара регби советы ҙур регби, американ-флэг, мини-регби, регби-7, ҡар регбиһы, тэг-регби, тач-регби һәм регби-10 уйынсылары һәм ойошмаларҙың халыҡ-ара бәйләнешен тәьмин итә. Регбилиг федерацияһы титул төрө, мастерс-регбилиг (өлкәндәр өсөн уйын), минилиг, модлиг, регби-9, регби-7, тэг-регби, тач-регби һәм коляскалы регби буйынса ярыштар ойоштороу менән мәшғүл. Регби-7 буйынса турнирҙар ике ойошма менән дә үткәрелә, әммә Олимпия спорт төрө статусын Халыҡ-ара регби советының уйыны алған.

## Регби-футбол үҫеше

## Иҫкәрмәләр




## Әҙәбиәт
* *Godwin T., Rhys C.* The Guinness Book of Rugby Facts & Feats. — Enfield: Guinness Superlatives Ltd, 1981. — ISBN 0-85112-214-0.
* *Richards H.* A Game for Hooligans: The History of Rugby Union. — Edinburgh: Mainstream Publishing, 2007. — ISBN 978-1-84596-255-5.
Дисәтинә

**Дисәтинә** (; ; ) — Иудаизмдә,  христиан динендә һәм башҡа дини йолаларҙа дини ойошма файҙаһына уңышыңдың унынсы өлөшөн биреү. Дисәтинә үҙенең тамырҙары менән  Авраам осорона барып тоташа һәм һуңыраҡ Тора (;) дини ҡанундар итеп нығытыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Albright, W. F. and Mann, C. S.* Matthew, The Anchor Bible, Vol. 26. Garden City, New York, 1971. 
* *The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago*, Vol. 4 «E.» Chicago, 1958. 
* *Fitzmyer, Joseph A.* The Gospel According to Luke, X—XXIV, The Anchor Bible, Vol. 28A. New York, 1985. 
* Десятина // Православная энциклопедия. Т. 14, С. 450—452.
* 

## Һылтанмалар

* священник Константин Пархоменко. Десятина (15.12.2010)
* Theologian Russell Kelly on tithing   
* Tithe  A biblical study why Christians need not tithe.
Дәүләтҡол (Ырымбур өлкәһе)

**Дәүләтҡол** () — Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы ауылы. Чапай ауыл биләмәһенә керә.

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда «Тулҡын» бейеү ансамбле эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Дәүләтҡол

**Дәүләтҡол** — топоним.

* Дәүләтҡол (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Дәүләтҡол (Һамар өлкәһе) — Һамар өлкәһенең Ҡамышлы районындағы ауыл.
* Дәүләтҡол (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 1-се Дәүләтҡол (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
Аллабирҙе

**Аллабирҙе** — топоним.

* Аллабирҙе (Татарстан) — Татарстандың Тәтеш районындағы ауыл.
* Аллабирҙе (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яңы Аллабирҙе — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Октябрьский

**Октябрьский** — күп мәғәнәле топоним. Рәсәйҙәге 1917 йылғы Октябрь революцияһына бәйле ҡуланыуға индерелгән. 

*Шулай уҡ [[Октябрь]] һәм [[Октябрьск]] төшөнсәлерен ҡарағыҙ.*

## [[Башҡортостан Республикаһы]]нда
* Октябрьский (ҡала) —  ҡала
* Октябрьский (Стәрлетамаҡ районы) — ауыл
* Октябрьский (Өфө районы) — ауыл
* Октябрьский (Таутөмән ауыл советы, Иглин районы) — ауыл
* Октябрьский (Надеждин ауыл советы, Иглин районы) — ауыл
* Октябрьский (Дыуан районы) — ауыл
* Октябрьский (Ҡариҙел районы) — ауыл
* Октябрьский нефтяник (гәзит) — гәзит

## [[Ырымбур өлкәһе]]ндә
* Октябрьский районы (Ырымбур өлкәһе) — район

## [[Силәбе өлкәһе]]ндә
* Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе) — район
Октябрь (мәғәнәләр)

Октябрь — күп мәғәнәле төшөнсә.

*Шулай уҡ [[Октябрьск]] һәм [[Октябрьский]] төшөнсәлерен ҡарағыҙ.*

* Октябрь — көҙгө ай
* Октябрь (Ҡарасай) — көҙгө айҙың башҡорт телендәге боронғо атамаһы.

## [[Башҡортостан Республикаһы]]нда
* Октябрь (Ҡыйғы районы) — ауыл
* Октябрь (Ҡырмыҫҡалы районы) — ауыл
1-се Иманғол

**1-се Иманғол** () — Ырымбур өлкәһе Октябрьский районы ауылы. Иманғол ауыл биләмәһенә керә.

## Тарих
Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары тарфынан нигеҙләнгән.

Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Иманғол ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Бөрйән һәм Ҡыпсаҡ улусы ҡарамағында була.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһы Ете ырыу кантоны составында, уның үҙәге. 1919 йылдың июненән — Башҡортостан АССР-ы Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны, ә 1922 йылдан Йылайыр кантоны составында. 1924 йылда Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1925 йылдан — Ырымбур губернаһы, 1928 йылдан — Урта Волга крайы, 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе составында.

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса (60 %) башҡорттар йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Дәүләтшин Абдулла Дәүләтша улы (1813 — яҡынса 1883) — кантон башлығы, подполковник (1856). Хиуа походында (1839—1840) ҡатнашыусы.
* Вәлиулла Мортазин-Иманский (5.01.1885—10.07.1938)— актёр, режиссёр, театр эшмәкәре, БАССР-ҙың халыҡ (1922) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1935) артисы.
* Иҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы (1897—1938) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 
* Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы (05.02.1897—19.08.1918) — Башҡортостанда революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы.
* Шәфиев Гәрәй Гәрәй улы (1920—1996) — мәғариф хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Айтуған

**Айтуған** — ир-егет исеме. Күп төрлө мәғәнәле төшөнсә. 

* Айтуған (Мәләүез районы)
* Айтуған (Стәрлебаш районы)
* Айтуған (Әлшәй районы)
* Айтуған-Дурасов
Космос саңы

**Космос саңы, космос туҙаны — **бер нисә молекуланан алып 0.2 мкм ҙурлыҡтағы космоста барлыҡҡа килгән саң. Ергә йыл һайын 40 000 тонна космос саңы яуа.

Космос саңын астрономик торошо буйынса айырырға мөмкин, мәҫәлән: галактика-ара саңы, галактика саңы, йондоҙ-ара саң, планета-ара саң, йондоҙ тирәләй космос саңы болоттары, астероид саңы, комета саңы. Йондоҙ-ара саң яҡты һәм ҡараңғы болоттар (томанлыҡтар) булып күҙәтелә.

Ҡояш системаһында саң матдәһе тигеҙ таралмаған, күпселеге төрлө ҙурлыҡтағы саң болоттарында тупланған. 1961 йылдың 15 февралендә геофизика институтының оптик аппарутураһы ярҙамында был асыш яһалды. Аппаратура зонд ракетаһына Ер өҫтөнән 60 — 100 км бейеклектә тулы ҡояш тотолған ваҡытта Ҡояш тажының яҡтылығын үлсәү өсөн ҡуйылған була.

«Meteoritics & Planetary Science» журналының 2010 йылдың ғинуарында сыҡҡан «Метеорит һәм метеороид: яңы тулы төшөнсә» тигән мәҡәләһендә авторҙар түбәндәге төшөнсәне бирә:
* Космос саңы (Interplanetary dust particle (IDP)): планета-ара арауыҡта хәрәкәт итеүсе 10 мкм-дан бәләкәсерәк киҫәксәләр. Әгәр был киҫәксәләр тәбиғи йәки яһалма есем менән ойошһалар, улар космос саңы тип аталыуын дауам итәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Метеороид
* Комета саңы
* Йондоҙ-ара саң

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Хәрби эш

**Хәрби эш** (урыҫса вое́нное де́ло — дәүләттең Хәрби Көстәренең төҙөлөшө, әҙерлеге, улар менән тыныс осорҙа һәм һуғыш ваҡытында идара итеү, шулай уҡ халыҡты һуғыш була ҡалһа тип әҙерләү буйынса теоретик һәм практик мәсьәләләрҙе үҙ эсенә алған дөйөмләштерелгән һәм йыйылма термин. 

Тар мәғәнәлә — хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм армияла хеҙмәт итергә тейешлеләргә үҙҙәренең хәрби бурысын уңышлы үтәү өсөн кәрәкле белем, оҫталыҡ һәм күнекмәләр системаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
### Энциклопедиялар
* 
* ;
* Военный энциклопедический словарь (ВЭС), , ВИ, 1984 г., 863 стр. с иллюстрациями (ил.), 30 листов (ил.);
* «Военный энциклопедический словарь» (ВЭС), , ВИ, 2007 г.;
* Морской атлас Министерства Обороны СССР (Том 3) , Издание Главного Штаба Военно-Морского Флота, 1958.

### Уҡыу әсбаптары һәм фәнни хеҙҙмәттәр
* Карл Клаузевиц. О войне. 
* Д. Милютин Старческие размышления о современном положении военного дела в России 
* Сборник «ВКП(б) и военное дело» 1927 г.;
* А. Н. Кирпичников]], «Военное дело на Руси в XIII—XV вв.», 1976.

### Публицистика
* Зарубежное военное обозрение.

### Тарихи әҙәбиәт
* Флавий Вегеций Ренат. Краткое изложение военного дела.
* Max Jähns: *Geschichte der Kriegswissenschaften, vornehmlich in Deutschland*, I—III, München und Leipzig 1889—1891 (= Geschichte der Wissenschaften in Deutschland: Neuere Zeit, 21), Neudruck Hildesheim 1965

## Һылтанмалар

* Текст Конституции России на официальном сайте Президента России
* Баиов А. К., Курс истории русского военного искусства (в 7 томах) на сайте «Руниверс»
* Богданович М. И., История военного искусства и замечательнейших походов, от начала войн до настоящего времени на сайте «Руниверс»
* Генрих Жомини, Аналитический обзор главных соображений военного искусства и об отношениях оных с политикой государств на сайте «Руниверс»
* Мышлаевский А. З., Офицерский вопрос в XVII веке (Очерк из истории военного дела в России) на сайте «Руниверс»
* Михневич Н. П., История военного искусства с древнейших времен до начала девятнадцатого столетия на сайте «Руниверс»
* Свечин А. А., Эволюция военного искусства с древнейших времен до наших дней на сайте «Руниверс»
* Д. Ф. Масловский, Записки по истории военного искусства в России на сайте «Руниверс»
* Д. Ф. Масловский, Строевая и полевая служба русских войск времен Императора Петра Великого и Императрицы Елизаветы на сайте «Руниверс»
* Д. Ф. Масловский, Материалы к истории военного искусства в России на сайте «Руниверс»
* Военное дело, Военная наука. 
* Военное дело на смене веков
* Военное фото 
* Раздел «Военное дело» сайта «Русская цивилизация»
* Заметки о военном деле Евразии на рубеже Средневековья и Нового времени- В «Точке зрения» «Нового Геродота»]
* Нагрудные знаки, форма одежды, и т. п. ВС СССР в ВЭС
* Военная доктрина США
* Стрелок (МСВ). 
* «Военное дело» в публичной библиотеке. 
* Сайт рубалтик.ру «Латвийские студенты могут начать изучать военное дело в вузах.»
Өйрә

**Өйрә** — башҡорттарҙың милли ризығы.

Өйрә әҙерләү өсөн йылҡы, ҡош йәки һыйыр итен ҙур булмаған киҫәктәргә турап бешерәләр. Тары ярмаһы, кишер, һуған, тоҙ, тәмләткестәр өҫтәлә.

Әҙер ашты ит киҫәктәре һәм йәшелсә менән бирәләр. Өйрә беренсе аш ашамлыҡтарына инә. Ашамлыҡты бәшмәк, балыҡ менән әҙерләргә мөмкин. Ҡатыҡ менән бирелә.

Тауыҡ өйрәһе яй утта бешерелә, күбеге алына. Алдан тауыҡ ите 25-әр грамлыҡ киҫәктәргә турала. Шулай уҡ тары ярмаһы һәм тәмләткестәр менән бешерелә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Аштар, шулар иҫәптән өйрә лә башҡорттарҙың яратҡан ашамлығы. Мосолман йолаһы буйынса улар ҡуйы һәм туҡлыҡлы булырға тейеш. Һөҙлөклө ҡайнар аш — Башҡортостан халҡының эш көнөнән һуң туйынған иң киң таралған ризығы. Аштың өҫтөнә мул итеп йәшел тәмләткестәр һибәләр, ҡыҙыл, ҡара, аҡ һәм хуш еҫле боростар, әнис, ҡәнәфер, зәғферән, дәрсен, лавр япрағы, имбир, мөшкәт сәтләүеге һ.б. тәмләткестәр ҡулланалар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* http://www.bashcuisine.ru/page/5
* http://www.nnre.ru/kulinarija/million_velikolepnyh_blyud_dlja_yubileev_svadeb_i_prazdnichnyh_stolov_narodov_rossii/p8.php#metkadoc111
Аксаков

**Аксаков** — күп мәғәнәле төшөнсә. Аксаков фамилияһы менән бәйле ҡулланыуға ингән.

## Кешеләр
Аксаков Сергей Тимофеевич
## Ауылдар
* Аксаков (Ҡырмыҫҡалы районы)
* Аксаков (Бәләбәй районы)
* Аксаков (Йәрмәкәй районы)

## Башҡа төшөнсәләр
* Рәсәйҙең С. Т. Аксаков исемендәге әҙәби премияһы
* Өфө ҡалаһының Аксаков исемендәге премияһы
Абҙаҡ

**Абҙаҡ** — күп мәғәнәле төшөнсә. 

## Ауылдар,биләмәләр
* Абҙаҡ (Баймаҡ районы)
* Абҙаҡ (Белорет районы)
* Абҙаҡ (Учалы районы)
* Яңы Абҙаҡ (Белорет районы)
* Абҙаҡ ауыл советы — Белорет районы муниципаль районы ауыл биләмәһә.
## Башҡа төшөнсәләр
Абҙаҡ (һауыҡтырыу‑спорт комплексы) — Белорет районында һауыҡтырыу‑спорт комплексы.
Алдар (мәғәнәләр)

**Алдар** — күп мәғәнәле төшөнсә. Кеше исеме менән бәйле ҡулланыла.

## Кешеләр
* Алдар (Алдар Иҫәнгилдин, Алдар Иҫәкәев) — башҡорт тарханы, 1695—1696 йылдарҙа Ҡырым һәм Азов походтарында ҡатнашып батша Пётр I ҡулынан дәүләт наградаһы һәм грамота алған яугир, Ҡаҙағстанды Рәсәйгә ҡушыуҙа илгә ҙур хеҙмәт күрһәтеүсе күп телдәр белеүсе дипломат, илсе. 
## Ауылдар
* Алдар (Борай районы) 
* Алдар (Әлшәй районы)
* Иҫке Алдар — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
* Яңы Алдар — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
Авангард

**Авангард** — күп мәғәнәле төшөнсә. 

## Ауылдар
* Авангард (Иглин районы)
* Авангард (Ишембай районы)

## Башҡа төшөнсәләр
* Авангард (хоккей клубы)
* «Авангард» — Кушнаренко районы гәзите.
Александровка

Александровка — күп мәғәнәле топоним. Александр исеменән барлыҡҡа килгән.

## [[Башҡортостан Республикаһы]]нда
* 2-се Александровка
* Александровка (Ауырғазы районы)
* Александровка (Баҡалы районы)
* Александровка (Бедеева Поляна ауыл советы, Благовещен районы)
* Александровка (Белорет районы)
* Александровка (Бишбүләк районы)
* Александровка (Боҙаяҙ ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы)
* Александровка (Бөрө районы)
* Александровка (Дәүләкән районы)
* Александровка (Күгәрсен районы)
* Александровка (Мәләүез районы)
* Александровка (Туймазы районы)
* Александровка (Шишмә районы)
* Александровка (Ҡалтасы районы)
* Александровка (Ҡамышлы ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы)
* Александровка (Ҡариҙел районы)
* Александровка (Һынны ауыл советы, Благовещен районы)
* Александровка (Әлшәй районы)
.ba

**.ba** — Босния һәм Герцеговина өсөн юғары кимәлдәге милли домен. 1996 йылда University Telinformatic Centre инициативаһы буйынса индерелә, доменда теркәлеүҙе ошо ойошма алып бара. Босния һәм Герцеговинала урынлашҡан объекттар өсөн тәғәйенләнгән һәм ҡулланыла. Икенсе кимәлдәге доменды йәки икенсе кимәл домен рәтенән һуң өсөнсө кимәлдәге доменды теркәргә мөмкинлек бар.

## Икенсе кимәлдәге домендар
* .org.ba: коммерцияға ҡарамаған ойошмалар
* .net.ba: телекоммуникацион провайдерҙар
* .edu.ba: мәғариф
* .gov.ba: барлыҡ төр хөкүмәт учреждениелары өсөн
* .mil.ba: хәрби инфраструктура
* .unsa.ba: Сараево университеты
* .untz.ba: Тузла университеты
* .unmo.ba: Мостар университеты
* .unbi.ba: Бихач университеты
* .unze.ba: Зеница университеты

## Һылтанмалар
* Сведения whois для домена .ba на сайте IANA
Матросов һәйкәле (Өфө)

Матросовҡа һәйкәл 

**[[Александр Матросов]] һәйкәле** — Советтар Союзы Геройы Александр Матросов скульптураһы, Өфө ҡалаһының В. И. Ленин исемендәге паркында ҡуйылған.

## Тарих
Һәйкәлдең авторы скульптор Эйдлин Л. Ю., архитекторы — Грибов А. П. Һәйкәлдең проекты 1949 йылдың сентябрендә илдең билдәле скульпторҙары тарафынан тикшерелде һәм металдан ҡойорға тәҡдим ителде. Скульптура Ленинград ҡалаһының «Монументскульптура» заводында ҡойола.

Советтар Союзы Геройы Александр Матросовҡа һәйкәл Өфөлә 1951 йылдың 9 майында герой хөрмәтенә исеме үҙгәртелгән паркта ҡуйыла.

Һәйкәл бронзанан эшләнгән, алһыу гранит постаментҡа ҡуйылған. Ул ҡулына автомат тотҡан, алға табан барыусы 2,5 метр бейеклектәге тотош кәүҙәле фигуранан ғибәрәт. Һалдаттың башында - каска, хәрби кейеме өҫтөнән плащ-палатка ябынған. Постаментҡа урыҫ телендә «Герою Советского Союза Александру Матросову» тигән һүҙҙәр сүкеп яҙылған.

Тәүҙә һәйкәл үҙәк аллеяла ҡуйыла. Һуңғараҡ, 1970-80-се йылдар аралығында, Матросов исемендәге паркты «В. И. Ленин исемендәге парк» тип үҙгәртеү сәбәпле, һәйкәл рнеспублика Эске эштәр министрлығының Юғары мәктәбе территорияһына күсерелә. Сама менән шул осорҙа Өфөләге Еңеү паркында А. Матросовҡа һәм уның батырлығын ҡабатлаған Миңлеғәли Ғөбәйҙуллинға яңы һәйкәл асыла. 

Һуңғараҡ һәйкәлде яңынан паркка күсерәләр, тик хәҙер ул үҙәк аллеяла түгел, ә төптәрәк урынлаштырыла.

Шағир Баязит Бикбай һәйкәлде ҡуйыу айҡанлы ошо шиғырын яҙа: 
«Все небо сплошь заволокло, и дождь унять нельзя. 
Но ветру и дождю назло брезент упал, скользя. 
Матросов! Словно на гранит с уральских горных круч, 
спустился сокол молодой, бесстрашен и могуч. 
В руке сжимая автомат, глядит на площадь он. 
Как будто в будущее, взгляд героя устремлен». 

## Һылтанмалар
* Памятник Алекандру Матросову в Уфе
* Памятники города Уфы: памятник герою СССР Александру Матросову