open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Куприянов Иван Дмитриевич

**Куприянов Иван Дмитриевич** (2 сентябрь (15 сентябрь) 1910 йыл — 20 апрель 1962 йыл) — нефтсе-геолог. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Иван Дмитриевич Куприянов 1910 йылдың 2 сентябрендә Тинбай ауылында (хәҙер Татарстан Республикаһының Быуа районы). Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1929 йылда Үрге Чусовскийҙа кочегар булып башлай. 1930 йылда Үрге Чусовский уҡыу комбинатына быраулаусылар курсына уҡырға ебәрелә, уны тамамлағас, 1931 йылда Кизелгә (Пермь өлкәһе) нефть разведкаһы барыулаусыһы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. Һөнәри үҫеше «Ишембайнефть» (1933—1943) тресының быраулау контораһы быраулаусыһы вазифаһынан башлана; һуңынан «Башнефть» берекмәһенең яңы асылған Ишембай нефть ятҡылында «Туймазабурнефть» тресының 1-се быраулау контораһының буровой мастеры (1943—1961). 1943 йылдың сентябрендә Туймазы ятҡылығында нефть сығарыуҙы киңәйтеүгә бәйле, Октябрьскийға, «Башнефть» берекмәһенең «Туймазанефть» тресының 1-се быраулау контораһына күсерелә. СССР‑ҙа тәүге тапҡыр быраулауҙың турбиналы ысулын, турбина менәнн быраулағанда скважиналарҙың төп үҙәген һыу менәнн йыуҙырыу аша тиҙләтелгән режим ҡуллана.

Юғары хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 3 майындағы Указы менән И. Д. Куприяновҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1962 йылға тиклем «Башнефть» берекмәһе системаһында эшләй.

«И. В. Сталин иптәштең тыуыуына 70 йыл тулыуға бәйле комитетҡа» инә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948 йыл 8 май)
* Ленин ордены (1948)
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1950)
* миҙалдар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Һылтанмалар
*   
* Профессионалы нефтегазовой отрасли
*
Таптыков ҡаласығы

**Таптыков ҡаласығы** () — Башҡортостан Республикаһының Өфө районы Таптыков ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э. VII—VIII быуаттарға ҡараған Ҡараяҡуп мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Таптыков ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Өфө районы Таптыков ауылынан көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта Дим йылғаһының уң ярындағы бейек моронда урынлашҡан. Таптыков ауылынан район үҙәгенә тиклем (Өфө) — 25 км яҡындағы тимер юл станцияһына (Авдон) — 7 км

### Табылдыҡтар
Таптыков ҡаласығының 600 м² ашыу ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаласыҡ ялан яғынан 2 ур һәм соҡорҙар менән һаҡланған. Эске урҙың оҙонлоғо 50 м, киңлеге 5 м, бейеклеге 1,5 м, ҡаҙып ултыртылған бағаналар, эс яҡтан балсыҡ тултырылып, өҫтө-өҫтөнә һалынған бүрәнәләр менән нығытылған.

Балсыҡ ҡоролма ҡалдыҡтары һәм усаҡ, 12 хужалыҡ соҡоро табылған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр башлыса ауыҙҙары, ҡорһағы йәки муйыны тирәләй ҡыя һырҙар, ҡабарынҡы биҙәк төшөрөлгән һәм ваҡ ҡына соҡорло биҙәк баҫылған түңәрәк төплө көршәк һымаҡ һауыттарҙан ғибәрәт.

Таптыков ҡаласығында шулай уҡ һөйәк уҡ башаҡтары, йәйә өсөн пластиналар, таш һәм балсыҡ орсоҡбаштар, шлак ҡалдыҡтары, хайуан һөйәктәре табылған.

Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан .

## Асыш тарихы
Таптыков ҡаласығы 1962 йылда археолог Васюткин Сергей Михайлович тарафынан асыла.

1983 йылда, 1985—86 йылдарҙа тарих фәндәре кандидаты Илдар Мөҙәрис улы Аҡбулатов өйрәнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Таптыков ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Акбулатов И. М. Керамика Таптыковского городища эпохи раннего средневековья //Проблемы древних угров на Южном Урале. Уфа, 1988.
* Археологические работы в низовьях Белой: сб. науч. ст. Уфа, 1986
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Иҫке Мошто ҡаласығы

**Иҫке Мошто ҡаласығы** (*Ҡыҙҡала тауы*) () — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Яңы Ҡабан ауылы эргәһендә урынлашҡан , Ананьин мәҙәниәте, Бахмут мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Иҫке Мошто ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Яңы Ҡабан ауылынан көньяҡҡа табан 0,7 км алыҫлыҡта ҡалдыҡ тау түбәһендә урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Николо-Берёзовка) — 55 км .

### Табылдыҡтар
Иҫке Мошто ҡаласығы майҙаны археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаласыҡ 2 рәт ярым түңәрәк ур  һәм соҡор менән уратылған. 

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр ҡабырсаҡ йәки эре ҡом ҡушып эшләнгән һауыттарҙан ғибәрәт. 

Иҫке Мошто ҡаласығы йәшенеү урыны булған тип фараз ителә. 

Ҡомартҡы материалдары  Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан . 

## Асыш тарихы

Иҫке Мошто ҡаласығын 1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.

1964 йылда уны  археолог, тарих фәндәре кандидаты А.Х.Пшеничнюк өйрәнә.

1982 йылда  Рәсәй һәм Башҡортостандың тарихсы-археологы, Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты археология бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты Г.Н.Гарустович тикшерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Иҫке Мошто ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Археологические работы в низовьях Белой: сб. науч. ст. Уфа, 1986
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Коршунова Зоя Павловна

**Коршунова Зоя Павловна** (24 октябрь 1932 йыл — 12 июль 2018 йыл) — СССР-ҙың йәшелсә үҫтереү алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

## Биографияһы
Зоя Павловна Коршунова 1932 йылдың 24 октябрендә Иваново Сәнәғәт өлкәһенең Гаврилов-Ям районы Яковлевское ауылында тыуа. 1953 йылда Ростов-Ярославль ауыл хужалығы техникумын «агроном» һөнәре буйынса тамамлай.

Башҡортостанға ебәрелә һәм ғүмер буйы Цюрупа исемендәге совхозда эшләй. Картуф орлоғо белгесе була, һуңынан кәбеҫтә, һуған, ҡыяр, помидор, ташҡабаҡ, редис үҫтерә. Утыҙ йыл тиерлек бригада етәкләй. Уның етәкселеге аҫтында йәшелсә үҫтереүселәр рекордлы һөҙөмтәгә өлгәшә: бер гектарҙан 300 центнер картуф, 800 центнерҙан ашыу йәшелсә-емеш йыйып ала.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 7-се, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш депутаты, КПСС-тың 24-се съезы делегаты була. 1973 йылда уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә.

Ғаиләһе: ҡыҙы һәм улы, дүрт ейәне бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостандың Өфө районының почётлы гражданы, Герой йәшәгән Булгаков ауылының бер урамы уның исемен йөрөтә.

1966 йылда Зоя Павловна уңыштары өсөн беренсе Ленин ордены менән бүләкләнә.

Миҙалдары: «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» (1970), «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (1971), «Хеҙмәт ветераны» (1987), ВДНХ-ның алтын миҙалы (1972, 1975, 1981).

«БАССР-ҙың атҡаҙанған агрономы»

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Иванов В. Здравствуй, поле //Высокое звание: очерки о Героях Соц. Труда. Уфа, 1977;
* Коршунова З. П. //Герои труда. Уфа, 2011.

## Һылтанмалар
* 
* 
* *Копылова И.* Ярославна в дальнем краю // Северный край. — 18 января 2006.
Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы

**Ҡырымғужин Ғилметдин Сәйфетдин улы** (1 июнь 1927 йыл — 1 февраль 1991 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1954—1972 һәм 1977—1990 йылдарҙа Хәйбулла районы «Башҡорт» совхозының трактор бригадаһы етәксеһе; 1972—1977 йылдарҙа бүлексә идарасыһы. Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Ғилметдин Сәйфетдин улы Ҡырымғужин 1927 йылдың 1 июнендә БАССР-ҙың Хәйбулла районы Иләс ауылында тыуа.

Тулы булмаған урта белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда Хәйбулла районының «Яңы юл» колхозында башлай. 1943—1951 йылдарҙа Хәйбулла МТС-ының трактор бригадаһы бригадиры булып эшләй. 1952 йылдың авгусында Һамар ауыл хужалығын механизациялау мәктәбен тамамлағандан һуң, производствоға өйрәтеү мастеры итеп тәғәйенләнә. 1954 йылдың сентябренән БАССР-ҙың Йылайыр районы «Башҡортостан» совхозының ялан бригадаһы менән етәкселек итә.

Биш йылда бригадала 12 тракторсы, 6 комбайнсы әҙерләй, механизаторҙар бригадаһының 45 ағзаһының 31-е квалификацияһын күтәрә.

Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары һәм дәүләткә ер эшкәртеү һәм малсылыҡ продукцияһын һатыуҙың биш йыллыҡ планын үтәүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 24 июнендәге Указы менән Ғ. С. Ҡырымғужинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1972 йылдың сентябрендә хаҡлы ялға киткәнгә тиклем ул Ғәлиев бүлексәһе управляющийы, совхоз бригадиры булып эшләй.

Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1971—1975).

1991 йылдың 1 февралендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* ике Ленин ордены (1957, 1971).

## Хәтер
* Башҡортостандың Япарһаҙ ауылы урамдарының береһе Ғ. С. Ҡырымғужин исемен йөрөтә.
* Йылайыр районы Матрай ауылында Мәҙәниәт йортона иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
*Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы

**Арыҫлан (Арҫланбәк) Иҙиәт улы Кирәев** (26 сентябрь 1908 йыл — 14 июнь 1952 йыл) — СССР ауыл хужалығы алдынғыһы, Шишмә МТС-ы комбайнсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951).

## Биографияһы
Арыҫланбәк Иҙиәт улы Кирәев 1908 йылдың 26 сентябрендә Түбәнге Тирмә (хәҙерге , Башҡортостан) ауылында тыуа.

1920 йылдан алып Өфө заводтарында эшләй, 1933 йылдан — комбайнсы ярҙамсыһы, 1934 йылдан — Шишмә машина-трактор станцияһы комбайнсыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Һуғыштан һуң юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшә: 1950 йылда «Сталинец-1» комбайнында 35 көндә һуғылған иген 8441 центнер тәшкил итә, күп йыллыҡ үлән орлоҡтары — 66 центнер.

СССР Юғары Советы Президиумының 1951 йылдың 20 июнендәге указы менән 1950 йылда иген культуралары, үлән орлоҡтарын урып-һуғыуҙа юғары күрһәткестәргә ирешкән өсөн Арыҫланбәк Иҙиәт улы Кирәевҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

1952 йылдың 10 июнендә сираттағы юғары производство күрһәткестәре өсөн икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.

1952 йылдың 14 июнендә Шишмә ҡасабаһында вафат була.

## Наградалары
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (20.06.1951)
* ике Ленин ордены (20.06.1951; 10.06.1952)

## Хәтер
Шишмә ҡасабаһы урамдарының береһе Кирәев исеме менән аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Юзыкайн

**Юзыкайн** — фамилияһы.
* Юзыкайн Александр Михайлович (12 март 1929 йыл — 17 декабрь 1996 йыл) — Башҡортостанда тыуған мари яҙыусыһы һәм журналисы, Марий Эл Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (1996), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1957), Мари АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1988).
* Юзыкайн Алексей Михайлович (Алеко Юзыкайн; 20 апрель 1943 йыл — 15 май 2004 йыл) — мари яҙыусыһы, журналист, йәмәғәт эшмәкәре. СССР Журналистар союзы ағзаһы.
Трикол ҡаласығы

**Трикол ҡаласығы** () — Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Гремучий Ключ ауылы ситендә урынлашҡан б.э.т. VI—IV быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Трикол ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Гремучий Ключ ауылының төньяҡ-көнбайыш ситендә Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

### Табылдыҡтар
Трикол ҡаласығының 300 м² ашыу ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаласыҡтың дөйөм майҙаны 6 мең м² самаһы, яҡынса 70 м² ере ҡаҙып тикшерелгән. Йәшәгән ер З ур, ике соҡор менән һаҡланған. Урҙар һыланған балсыҡ һәм ағас ҡойма менән нығытылған тупраҡ өйөмдәренән тора. Эске урҙың оҙонлоғо 20 м, киңлеге 7 м, бейеклеге 1 м, урталағыныҡы ошоға ярашлы 35; 8; 0,7 һәм тышҡыурҙың оҙонлоғо 40 м, бейеклеге 0,6 м.

Керамика Ананьин мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.

Трикол ҡаласығы материалдары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан .

## Асыш тарихы
Ҡаласыҡ 1972 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённовтарафынан асыла.

1978—79 йылдарҙа ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов тикшерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Трикол ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Иванов В. А. Вооружение и военное дело финно-угров Приуралья в эпоху раннего железа. М., 1984.
* Археологические работы в низовьях Белой: сб. науч. ст. Уфа, 1986
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Торналы ҡаласығы

**Торналы ҡаласығы** () — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Торналы ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. I мең йыллыҡтың башы — б.э. XIII—XV быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы
Торналы ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Торналы ауылынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярындағы Ҡалатау морононда урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Малаяҙ) — 22 км.

### Табылдыҡтар
Торналы ҡаласығының 900 м² яҡын ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаласыҡ ялан яғынан 3 ур һәм соҡорҙар менән һаҡланған. Урҙарҙың оҙонлоғо 20—26 м, киңлеге 4—8 м, бейеклеге 0,4—2,1 м, соҡорҙарҙың тәрәнлеге 0,4—1,2 м, киңлеге 1—2 м.

Балсыҡ һыланған ситән стеналы ярытылаш ер өйҙәрҙән торған 6 торлаҡ эҙе табылған. Торлаҡтар ағас таяуҙарға ултыртылған мейес менән йылытылған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр тальк ҡушып яһалған, ауыҙ тирәләй оҙонса түңәрәк соҡорло биҙәк һәм йырып төшөрөлгән өсмөйөштәр менән биҙәлгәндәре Горохов мәҙәниәтенә ҡарай. Түңәрәк төплө, эре ҡом ҡушып балсыҡтан эшләнгән, ауыҙ тирәләй ҡыҫҡа һырҙар менән биҙәлгән Урта быуат һауыттарынан, шул иҫәптән, төҫлө глазурь менән ҡапланған балсыҡ һауыт ярсыҡтарынан ғибәрәт.

Табылдыҡтар араһында — Алтын Урҙа осороноң көмөш тәңкәһе, тимер бысаҡтар, ураҡтар, балсыҡ орсоҡбаштар, һөйәк тишкестәр, түңәрәк бронза көҙгө, хайуан һөйәктәре.

Ҡомартҡы иртә тимер быуат һәм Урта быуат ҡәбиләләренең, фаразланыуынса, боронғо башҡорттарҙың да Әй һәм Йүрүҙән йылғалары бассейнына килеп ултырыу барышын сағылдыра.

Торналы ҡаласығының Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан .

## Асыш тарихы
Торналы ҡаласығы 1964 йылда тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов тарафынан асыла һәм 1968—69, 1971, 1980 йылдарҙа тикшерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Торналы ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Археологические работы в низовьях Белой: сб. науч. ст. Уфа, 1986
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Карнавал

**Карнава́л** (  — уға нан,   ә уға  «карап арба» тигәндән килеп ингән; халыҡ этимологияһында  латин телендәге саrnе «ит» + vale «хуш») — кейенеүҙәр, маскарадтар һәм сағыу биҙәктәргә күмелгән йөрөштәр менән бәйле байрам, Бөйөк Ураҙа алдынан билдәләнә.  Көнсығыш славяндарҙың Май сабыу байрамына (Масленица) йәки католик славяндарҙың Мясопустына оҡшаш. Башлыса католик илдәрҙә таралған.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр  карнавалды Рим сатурналияларына ялғай. Көнбайыш Европала карнавал мәҙәниәтенең үҫеше  юғары Урта быуаттарҙа ҡалаларҙың үҫешенә бәйле була.  XII быуатта Алйоттар байрамы һәм Ишәк байрамы  тигән ҡала  «халыҡ-дини» байрамы тураһында беренсе мәғлүмәттәр теркәлә.  

Карнавалдар тәүләп  Италияла барлыҡҡа килә — бында Венеция карнавалдары үткәрелә.  Унан һуң Францияға, иң аҙаҡ  Германияға барып етә.

## Байрам итеү

Халыҡ байрамдары формаһы  ғәҙәттә байрамдың рәсми булмаған икенсе яртыһында үтә. Ә карнавалдың беренсе яртыһы, ҡайһы бер дини йолалар ҙа башҡарылаып, рәсиерәк төҫ ала. XVIII һәм XIX быуаттарҙа  ғына улар айырыла һәм  карнавал күңел асыуҙың бер төрө булараҡ йәшәй башлай.

Һәр карнавалдың төп өлөшө — күп халыҡ төркөмдәренең  ҡаланың төп урамдары буйлап үтеүе. Был байрамдың төп мотивы — Бөйөк Ураҙа алдынан туйып ҡалыу өсөн муллыҡ.  Карнавал барышында ауыл хужалығы ризыҡтары, тәм-том ҙур-ҙур өйөмдәр булып ята, һәр кемде һыйлайҙар. Карнавалдың төп фигураһы — мәрәкәсе. Ул байрам итеүсе халыҡ ағымы урамдар буйлап үткәндә лә, ҡала майҙарына килеп еткәс, ундағы тамашаларға ла төҫ бирә, кәйефте күтәрә.   

Һәр ҡалала карнавал күп йылдар буйы барлыҡҡа килгән сценарий буйынса үтә.  Карнавал башында ғәҙәттә  ҡаланың сауҙагәрҙәр корпорациялары тора. Мәҫәлән, Нюрнбергтағы май сабыу карнавалын — ит етештереүселәр корпорацияһы, ә Францияла шарапсылар корпорацияһы ойоштора.

Донъялағы иң таныҡлы карнавал Рио-де-Жанейрола үтә. Был киң күләмле  байрамды йыл буйы әҙерләйҙәр, унда махсус ҙур  командалар ҡатнаша, уларҙың сығыштарына баһа ҡуйыла, Бразилияға бөтә донъянан туристар йыйыла.

Рәсәйҙә Пётр I  һәм Екатерина II  карнавалдары билдәлелек яулай. 

Хәҙерге Рәсәйҙә, Көнбайыш Европа илдәренә эйәреп, карнавалдар ҡайһы бер ҡалаларҙа  ҡала көнө байрамының  бер өлөшө итеп үткәрелә. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Бахтин М. М.* Творчество Франсуа Рабле и народная культура Средневековья и Ренессанса
*  Архивная копия от 17 февраля 2015 на Wayback Machine
* Колязин В. Ф. Карнавал в Германии и других немецкоязычных землях  // Колязин В. Ф. От мистерии к карнавалу: Театральность немецкой религиозной и площадной сцены раннего и позднего средневековья. — М.: Наука, 2002, с. 88-118
Браун Густав Иванович

**Браун Густав Иванович** (1827—1897) — немец сығышлы Рәсәй офтальмологы, Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры.

## Биографияһы
Урта белемде тыуған яғында, Көнсығыш Пруссияла ала. Һуңынан Рәсәйгә күсә, унда Мәскәү университетының медицина факультетына уҡырға инә. 1849 йылда Рәсәй гражданлығын ҡабул итә; 1853 йылда университет курсын тамамлай һәм 1856 йылға тиклем хәрби табип булып хеҙмәт итә.

1858 йылда, күҙҙең мөгөҙсә шекәрәһе төҙөлөшө тураһында диссертация яҡлағандан һуң, медицина докторы дәрәжәһе ала. Сит илдә белемен камиллаштыра (1858 октябрь — ноябрь 1860), шунан һуң, Мәскәүгә ҡайтып, 1862 йылда Мәскәү университетында күҙ ауырыуҙары буйынса лекция уҡый башлай.

1863 йылдан — экстраординар, 1867 йылдың октябренән — ординар профессор һәм Мәскәү университетының күҙ госпиталь клиникаһы (1864—1897) директоры.

1888 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры.

1892 йылда уҡытыуын ҡалдыра, ҡала дауаханаһының баш табибы булып эшләй. Мәскәүҙә 1897 йылдың 5 апрелендә тайный советник чинында вафат була.

Г. И. Браун — «күҙ ауырыуҙары тураһындағы фәнде» уҡытыуҙа, А. Е. Эвениус һәм В Ф. Броссе төҙөгән программанан ныҡ айырылып торған, үҙенсәлекле уҡыу программаһы (1862), .шулай уҡ «Руководство к глазным болезням» авторы. Ул күҙ төбөнөң төҫлө атласы менән тәьмин ителгән, һәм В. П. Филатов һүҙҙәре буйынса, «оҙаҡ ваҡыт табиптарҙың өҫтәл китабы булып ҡала».

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Браун Густав Иванович (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 30 марта 2017.
Зиннәтуллин Рифғәт Зиннәтулла улы

**Зиннәтуллин Рифғәт Зиннәтулла улы** (15 декабрь 1928 йыл — 15 ноябрь 2005 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1957—1988 йылдарҙа Илеш районы XXII партсъезд исемендәге колхоздың комплекслы бригадаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Рифғәт Зиннәтулла улы Зиннәтуллин 1928 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Татар Мөнәүезе ауылында тыуған. Милләте  башҡорт. Тулы булмаған урта белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1945 йылда Илеш районының «1 Май» колхозда башлай. 1949—1952 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1952 йылдың ноябрендә запасҡа ҡайтарылғандан һуң, Фрунзе исемендәге колхозда эшләй, ферма мөдире була. 1957 йылдың июнендә XXII партсъезд исемендәге колхоздың комплекслы бригадаһы бригадиры итеп тәғәйенләнә.

Рифғәт Зиннәтуллин етәкселегендәге бригада йыл һайын юғары уңыш алыуға өлгәшә. 1964 йылда иген уңышы гектарынан 18,7 центнер тәшкил итә, шәкәр сөгөлдөрө — 253 центнер, картуф — 188 центнер, кукуруз — 302 центнер, 1965 йылда иген уңышы гектарынан — 21,9 центнер, шәкәр сөгөлдөрө — 227 центнер, картуф — 260 центнер, кукуруз 290 центнер була.

1965 йылда дәүләткә иген һатыу планы 154 процентҡа үтәлә. Бер центнер игендең үҙҡиммәте 2,40 һум тәшкил итә, шәкәр сөгөлдөрө — 1,49 һум, картуф — 2,02 һум.

Баҫыусылыҡ продукцияһы менән бер рәттән бригада малсылыҡ продукцияһын һатыу планын да үтәй. 1965 йылда ит һатыу йөкләмәһе 111 процентҡа үтәлә, һөт — 112 процент. Бер һыйырҙан 1848 килограмм һөт һауыла, бер тауыҡтан 117 дана йомортҡа алына.

Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культураларын әҙерләүҙә һәм уларҙы етештереүҙе арттырыуҙы өлгәшкән уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнлекле итеп ҡулланғаны өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге Указы менән Рифғәт Зиннәтулла улы Зиннәтуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1989 йылда пенсияға сыға. 2005 йылдың 15 ноябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (1966)
* миҙалдар
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Маҡтау грамотаһы (1988)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*   
*
Драцкий Николай Григорьевич

**Драцкий Николай Григорьевич** (1 июнь 1930 йыл — 19 май 1982 йыл) — нефть сәнәғәте алдынғыһы. 1950 йылдан (өҙөклөктәр менән) «Татнефть» берекмәһенең «Альметьевбурнефть» тресы 1-се быраулау контораһының быраулау мастеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Николай Григорьевич Драцкий 1930 йылдың 1 июнендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  Федоровка районының Гавриловка ауылында тыуа. Ишембай нефть техникумында уҡый1982 йыл.

1950 йылдан «Бавлынефть» тресының быраулаусылар бригадиры була, 1953 йылдан — «Татбурнефть» тресында, 1961 йылдан — Татар АССР-ының «Альметьевскбурнефть» тресының 1-се быраулау контораһы быраулау мастеры. 1972 йылдан — Төмән өлкәһе «Главтюменнефтегаз» производство берекмәһенең Мегион быраулау эштәре идаралығының быраулау мастеры, 1974 йылдан — Ҡаҙаҡ ССР-ы «Мангышлакнефть» производство берекмәһенең Мангышлаҡ быраулау эштәре идаралығы буровойы начальнигы.

1975 йылда Татарстанға ҡайтып, «Татнефть» производство берекмәһенең Әлмәт быраулау эштәре идаралығында быраулау мастеры булып эшләй.
Николай Григорьевич Драцкий бригадаһының кесерәйтелгән диаметрлы торбалар менән быраулау алымын үҙләштереүе, секциялы турбобурҙар индереүе һөҙөмтәһендә 1965 йылда 40 мең метрҙан ашыу тау тоҡомон быраулап тишеү мөмкин була. 
Быраулау технологияларын камиллаштырғаны һәм эште дөрөҫ ойошторғаны, быраулау эшендә өлгәшкән ҡаҙаныштары, бригада менән оҫта етәкселек иткәне өсөн Николай Григорьевич Драцкийға СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 6 ғинуарындағы указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Әлмәт ҡалаһында йәшәй, 1982 йылда шунда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Миҙалдар.

## Һылтанмалар
*
*
Ельцинский Василий Иванович

**Ельцинский Василий Иванович** () — терапевт, Мәскәү университетының ординар профессоры.

## Биографияһы
1832 йылдың 25 ғинуарында Владимир ҡалаһында священник ғаиләһендә тыуған.

1852 йылда Владимир дини семинарияһын тамамлай, артабан уҡыуын Мәскәү Император университетының медицина факультетында дауам итә, уны 1857 йылда табип дәрәжәһендә отличие менән тамамлай һәм госпиталь клиникаһының хирургия бүлегендә ассистент итеп ҡалдырыла.

1860 йылдан — Екатеринина дауаханаһында штаттан тыш кесе ординатор; 1865 йылдан — Мәскәү университетының госпиталь клиникаһында терапия бүлегенең штаттағы ординаторы.

1872 йылда «О прободении грудной клетки при скоплении в мешках грудной плевры жидкого выпота» темаһына диссертация яҡлай һәм медицина докторы дәрәжәһенә лайыҡ була; шул уҡ йылдың көҙөндә шәхси патология һәм терапия кафедраһы буйынса доцент итеп раҫлана. 1884 йылда экстраординар профессор, ә 1893 йылда — шул уҡ кафедраның ординар профессоры исеме бирелә. 1894 йылда отставкаға сыға.

Университетта уҡыта, ул 27 йыл дауамында тәхет вариҫы Николай иҫтәлегенә Император лицейында табип булып тора. Физика-медицина йәмғиәте (1860 йылдан) һәм Рус табиптары йәмғиәте (1860 йылдан) ағзаһы, 1874—1878 йылдарҙа «:ru:Московская медицинская газета» редакторы булып тора.

1895 йылдың 13 сентябрендә 64-се йәшендә Владимирҙә вафат була, Кенәз-Владимир зыяратында ерләнгән.

**Хеҙмәттәре:**

* Коренное лечение сифилиса оспопрививанием. — М., 1860
* Сибирская язва и её лечение. — М., 1864
* О прободении грудной клетки при скоплении в мешках грудной плевы жидкого выпота. — М., 1872

## Ғаиләһе
Атаһы — Ельцинский Иоанн Стафанович (үлгән 1848 й.), 1820 йылда Владимир дини семинарияһын тамамлай һәм Владимир ҡалаһының Петропавловск сиркәүендә священник була; 1825 йылдан Владимир дини училищеһында уҡыта.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Ельцинский Василий Иванович на сайте Летопись Московского университета
Шайтан ҡаласығы

**Шайтан ҡаласығы** () — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә эргәһендә урынлашҡан б.э.т. IV—III быуаттарға ҡараған Өфө ҡаласығы I, Ҡара Абыҙ мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһыа

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
**Өфө ҡаласығы I** — Шайтан ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә «Йәшел сауҡалыҡ» () шифаханаһы территорияһында Лысая тауында урынлашҡан.

### Табылдыҡтар
Шайтан ҡаласығының 190 м² яҡын ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаласыҡ өс яҡтан текә битләүҙәр, көнбайыш яҡтан 2 ур һәм соҡор менән һаҡланған. Тышҡы урҙың оҙонлоғо 97 м, бейеклеге 5 м тиклем.

Ер өйҙәр һәм яртылаш ер өйҙәр торлаҡ булып хеҙмәт иткән, уларҙың 1—1,5 м әйләнәле таш усаҡтары булған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр — соҡорло һыҙаттар менән биҙәлгән, түңәрәк төплөләр, көршәк һымаҡ һауыттар.

Эш ҡоралдары: балсыҡ орсоҡбаштар, таш орлоҡ онтағыстар, яу йәки һунар ҡоралдары: һөйәк уҡ башаҡтары, тимер бысаҡтар табылған.

Яҡында тарихи Өфө ҡәберлеге урынлашҡан, ул Өфө ҡаласығы I менән бер комплекс булараҡ ҡарала.

Шайтан ҡаласығы материалдары Милли музейҙа һәм Дәүләт тарих музейында (Мәскәү) һаҡлана.

### Асыш тарихы
Шайтан ҡаласығы XVIII быуатта немец һәм рус энциклопедист ғалимы, XVIII—XIX быуаттарҙың тәбиғәтте өйрәнеүсеһе, географы һәм сәйәхәтсеһе П. С. Паллас тарафынан тасуирланған.

1878 йылда Рәсәй империяһы археологы, этнограф, журналист һәм яҙыусы Башҡортостан тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнгән Ф. А. Нефёдов тикшергән.

1910—12 йылдарҙа В. В. Гольмстен һәм Д. Н. Эдинг, 1973 йылда Ю. А. Морозов өйрәнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шайтан ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Иванов В. А., Обыдённов М. Ф. Археология города Уфы. Уфа, 2001.
* Археологические работы в низовьях Белой: сб. науч. ст. Уфа, 1986
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Алга Александр Егорович

**Алга Александр Егорович** (1936 йылға тиклем фамилияһы — Бачков; 27 ноябрь 1913 йыл — 15 июнь 1977 йыл) — сыуаш шағиры, прозаик, драматург, тәржемәсе һәм әҙәби тәнҡитсе. Сыуашстандың халыҡ шағиры. 

## Биографияһы
Александр Егорович Алга Сембер губернаһы Быуа өйәҙе (хәҙерге Татарстан Республикаһының Тәтеш районы) Күшкә-Яңы Тимбай ауылында 1913 йылдың 27 ноябрендә тыуған.

Башта ауыл мәктәбендә уҡый, аҙаҡ балалар йортона күсерелә. Ҡазан Сыуаш техникумында, Сыуаш педагогия институтында белем ала.

Сыуашстандың Ҡыҙыл Армия һәм Цивильск райондары мәктәптәрендә сыуаш теле һәм әҙәбиәтен уҡыта, Ядрин педагогия училищеһында эшләй.

1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

1939 йылдың ноябрендә РККА-ға маҡырыла, Көнбайыш Украинала хеҙмәт итә.

Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Һуғыш 1941 йылдың 22 июнендә башлана. Сик буйы оборона һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың 30 июнендә Львов ҡалаһы тирәһендә, баш һәм ҡулдары яраланып, госпиталгә оҙатыла. 1943 йылдың февраленән взвод командиры һәм 43-сө айырым инженер-сапер батальонында рота командиры булып хеҙмәт итә. Төньяҡ-Көнбайыш, Үҙәк, Воронеж һәм 1-се Украина фронттарында һуғыша. 1944 йылдың апрелендә Тернополь ҡалаһы янында икенсе тапҡыр яралана. Һуғышты өлкән лейтенант булып тамамлай.

## Әҙәби эшмәкәрлеге

Һуғыштан һуң «Ялав» журналында мөхәррир булып эшләй, Сыуаш Яҙыусылар союзы рәйесе, РСФСР Яҙыусылар союзы секретары була.

1963—1967 йылдарҙа - Сыуаш АССР-ы Юғары Советы депутаты.

1977 йылдың 15 июнендә Чебоксарҙа вафат була, ҡаланың 1-се зыяратында ерләнгән.

## Ижади эшмәкәрлеге
Беренсе шиғырҙары матбуғатта 1931 йылда баҫыла. Әҙип шиғриәттә лә, прозала ла ижад итә, тәржемә менән шөғөлләнә һәм тәнҡит материалдары менән сығыш яһай.

## Китаптары
* «Хĕвеллĕ ир» (Стихи, 1940);
* «Тăватă çулталăк» (1947);
* «Сăвăсемпе поэмăсем» (1948);
* «Юлташпа юнашар» ( 1955);
* «Хамăр ялсем» (поэма, 1956);
* «Легендăсем» (1960);
* «Çамрăксем» (1961);
* «Пурнăçпа вилĕм» (1966);
* «Хĕçпе çурла» (роман, 1968, 1973);
* «Хурама та хурăн» (повесть, 1979);
* «Мои земляки» (*Ман тăвансем*, поэма, 1959);
* «Вязы да березы» (*Хурамасемпе хурăнсем*,  повесть 1965).

## Сығанаҡтар
* «Чăваш литературин антологийĕ», составители: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. Чебоксары, 2003. ISBN 5-7670-1279-2

Төркөм:Сыуашстандың халыҡ шағирҙары
Краснов Георгий Васильевич

**Краснов Георгий Васильевич** (30 ғинуар 1937 йыл — 3 сентябрь 2012 йыл) — сыуаш яҙыусыһы, прозаик һәм драматург, педагог, журналист. Сыуаш Республикаһының халыҡ яҙыусыһы.

## Биография
Георгий Васильевич Краснов 1937 йылдың 30 ғинуарында хәҙерге Сыуаш Республикаһының Ядрин районы Салугин ауылында тыуған. Цивильск сельхозтехникумын, М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетында уҡый. Хәрби хеҙмәтен Германияла уҙа. Воркута шахтаһында хеҙмәт һала, колхозда агроном була.

Чебоксарға күсеп барып, сыуаш радиоһы баш мөхәррире һәм Телерадиокомитет рәйесе урынбаҫары, Сыуаш республикаһы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары, «Тыван Атыл» журналының баш мөхәррире, Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе булып эшләй.

1969 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

Артабан  Г. С. Лебедева исемендәге Сыуаш милли лицейында уҡыта. 1995 йылдан Сыуаш дәүләт университеты профессоры.

Георгий Васильевич лирик, мажаралы, фантастик жанрҙарҙа ижадын һынай. Ул ун роман, ун пьеса, күп кенә повест һәм хикәйә авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Сыуашстан комсомолының М. Сеспель исемендәге премияһы (1979)
* СССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984).

## Китаптары
Сыуашса:
* «Çамрăк хастарлăхпа» [Йәшлек дәрте менән] (1965),

## Әҙәбиәт
* Юрьева М. И., Романова З. В. Писатели Советской Чувашии: Биобиблиографический справик. — 4-е изд., испр. и доп. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1988. — С. 158—160.
* Гордеев Д. В., Силэм Ю. А. Антология чувашской литературы. — Чебоксары, 2003. — Т. 1 : проза.
* Муравьев В., Мытиков Г., Соколов В. «И в шестьдесят быть молодым как в тридцать…» // Знамя труда (Ядрин. р-н). — 1997. — 30 янв.
* Ялгир П. Краснов Георгий Васильевич // Ялгир П. Литературный мир Чувашии. — Чебоксары, 2005. — С. 52.

Төркөм:Сыуашстандың халыҡ яҙыусылары
Төркөм:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар
Төркөм:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары
Суҡраҡлы ҡаласығы

**Суҡраҡлы ҡаласығы** () — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Суҡраҡлы ауылы эргәһендә урынлашҡан VIII быуаттың 2 се яртыһы — IX быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Суҡраҡлы ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Суҡраҡлы ауылынан көнсығышҡа ҡарай 1,5 км алыҫлыҡта Дим йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Шишмә) — 31 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Дурасов) — 9 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы (Шөңгәккүл) — 7 км

### Табылдыҡтар
Ҡаласыҡ майҙаны археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған. Ул 2 ур менән һаҡланған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ һауыттарҙың муйындары соҡорло биҙәк, ҡыя һыҙыҡтар, тамсы рәүешендәге тар һырҙар менән биҙәлгән. Ҡараяҡуп мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан ғибәрәт.

Ҡараяҡуп мәҙәниәте IX-Х быуаттарҙағы Тарихи Башҡортостан сиктәренә инә. Ҡайһы берҙә уны *иртә башҡорттар мәҙәниәте* тип тә атайҙар.

Ҡараяҡуп мәҙәниәтенә ҡараған күп һанлы ҡомартҡылар — борон халыҡ йәшәгән урындар. Улар убаларҙа урынлашып, бер йә ике бейек булмаған ур һәм соҡор менән уратып алынған була.

Ҡомартҡы ҡаласыҡ материалдары Башҡорт дәүләт университеты фондында һаҡлана.

### Асыш тарихы
Ҡаласыҡ 1973 йылда археолог *Васюткин Сергей Михайлович*, археолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы *Владимир Степанович Горбунов* тарафынан асыла һәм өйрәнелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Суҡраҡлы ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Матвеева Г. И. Памятники караякуповского типа в Приуралье//Из истории Среднего Поволжья и Приуралья. Куйбышев, вып.5, 1975, с. 19; Генинг В. Ф., 1972, с. 270—272.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Усманов Ғайса Иҙрис улы

**Усманов Ғайса Иҙрис улы** (20 август 1922 йыл — 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Дан орденының тулы кавалеры, 122-се гвардия артиллерия полкының разведка отделениеһы командиры, гвардия өлкән сержанты — I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнгән ваҡытында.

## Биографияһы
Ғайса Иҙрис улы Усманов 1922 йылдың 20 авгусында хәҙерге Ырымбур өлкәһе Төньяҡ районы Кряжлы ауылында тыуған. Ете класс тамамлай. Колхозда тракторсы булып эшләй.

1941 йылдың июнь айында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Шул уҡ йылдың июленән Көньяҡ-Көнбайыш, Сталинград, Калинин, Воронеж, 2-се һәм 1-се Балтик буйы фронттары составында немец илбаҫарҙарына ҡаршы һуғыша. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Һуғыш аҙағында 122-се гвардия артиллерия полкының разведка полкында хеҙмәт итә.

1944 йылдың 22 июнендә украин ауылы Сиротино районында дошман оборонаһын өҙөр өсөн барған һуғыш ваҡытында разведчик-күҙәтеүсе гвардия кесе сержанты Усманов нейтраль һыҙатҡа үтеп инә, ут сараларының координаталарын батареяһына тапшыра. Уның иҫкәртеүҙәре буйынса дошмандың танкыларға ҡаршы батареяһы һәм өс пулемёты юҡ ителә. 25 июндә беренселәр рәтендә Балбечье ауылы янында Көнбайыш Двина йылғаһын аша сығып, расчёты менән дошман пулемётын сафтан сығара. 1944 йылдың 9 июль бойороғо менән гвардия кесе сержанты Усманов Ғайса Иҙрис улы III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1944 йылдың 5 октябренә ҡаршы төндә шул уҡ полктың өлкән разведчигы гвардия сержанты Усманов Куршинай тораҡ пункты янында һуғышып разведка яһауҙа ҡатнаша. Уның маҡсатлы күрһәтмәләре буйынса өс пулемёт нөктәһе һәм миномёт батареяһы көтмәгәндә баҫып алына. 7 октябргә ҡарата төндә, Триникяй тораҡ пункттары янында торғанда, дошман танкылары тупланыуы тураһында мәғлүмәт табып, батареяһына ваҡытында хәбәр итә. 1944 йылдың 16 ноябрь бойороғо менән гвардия сержанты Усманов Ғайса Иҙрис улы II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылдың 22 февралендә Межиниеки тораҡ пункты янында гвардия өлкән сержанты Усманов 2 дзот һәм алдында иҫкәрмә 2 миномёт батареяһы координаталарын билдәләп иҫкәртә, һәм улар юҡ ителә. Һөжүм алыштарында 10 дошман һалдатын юҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнь Указы менән, Бөйөк Ватан һуғышының дошман илбаҫарҙарына ҡаршы ахырғы алыштарында командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн гвардия өлкән сержант Усманов Ғайса Иҙрис улы I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры була.

1945 йылда гвардия өлкән сержанты Усманов демобилизациялана була. Тыуған иленә әйләнеп ҡайта. Ырымбур өлкәһе Абдулла районы Степановка-2 ауылында йәшәй. «Родина» колхозында баҫыусылыҡ бригадаһында, сауҙа предприятиеһында шофёр булып эшләй. 1993 йылда вафат була.

I дәрәжә Ватан һуғышы орденына, Дан орденының өс дәрәжә, миҙалдарға, шул иҫәптән ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.

## Әҙәбиәт
* *Гришко г. а., М. Ю. Жаворонкин* китап Орденский. Мәскәү, 2005
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Данилов Дмитрий Данилович

**Дмитрий Данилович Данилов** (6 ноябрь 1902 йыл — 28 апрель 1966 йыл) — сыуаш совет яҙыусыһы, театр һәм йәмәғәт эшлеклеһе.

## Биографияһы
Данилов Дмитрий ярлы крестьян ғаиләһендә тыуа. 1917 йылда ике класлы училищены тамамлағандан һуң тәүге синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй.

1927 йылда Д.Данилов Ҡаҙанда Көнсығыш-педагогика институтын тамамлай һәм Ҡазан сыуаш педагогика техникумында һәм урыҫ сыуаш телдәре уҡытыусыһы була. Шул уҡ ваҡытта ул Пролетар яҙыусыларының татар ассоциацияһы каршында сыуаш секцияһын етәкләй.

1934 йылда Мәскәү Ҡыҙыл профессура институтын тамамлай һәм «Ҡыҙыл Чувашия» газетаһы мөхәррире була. 1936 йылда Сыуашстан яҙыусылар союзы рәйесе итеп һайлана. Бер йылдан Сыуаш Республикаһы Совнаркомы эргәһендәге Сыуаш ғилми-тикшеренеү институтына эшкә күсә. 1938 йылдан 1940 йылға тиклем партияның Чуваш Өлкә Комитеты партия белем биреү йортоноң ағымдағы сәйәсәт секторы, «Ҡыҙыл Чувашия» газетаһының пропаганда бүлеге мөдире.

1940 йылдан башлап, ғүмер аҙағына ҡәҙәр Д.Данилов ГИТИСта — проректор, идара итеү, сыуаш театр студияларының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй. Уның ҡатнашында институтта ике тапҡыр (1947 һәм 1961 йылдарҙа) Сыуаш артисттары төркеме сығарылышы була.

Д.Даниловтың әҙәби хеҙмәте 1932 йылда «Марксист-Ленин сәнғәт белеме» журналында «Чуваш әҙәбиәтендә класслы көрәш» тигән күҙәтеү мәҡәләһен баҫтырыуҙан башлана. Һуңынан уларға сыуаш театры һәм милли һынлы сәнғәт тураһында мәҡәләләр яҙыла. Д.Данилов сыуаш әҙәбиәте тарихына ҙур иғтибар бирә. Ул сыуаш яҙыусыларының ижадына арналған тиҫтәләгән мәҡәләләр яҙған. Уның М.Сеспель ижады менән бәйле мәҡәләләре серияһы билдәле.

ВКП(б) ағзаһы (1927 йылдан), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1939 йылдан).

## Сығанаҡтар
* [Чувашская энциклопедия : в 4 т. / Гл. ред. Ю. Н. Исаев. — Чувашское книжн. изд-во, 2011. — Т. 4 : Си — Я. — 797, 2 с. : ил. — 5000 экз. — ISBN 978-5-7670-1931-1.]

Төркөм:Ҡыҙыл профессура институтын тамамлаусылар
Төркөм:Сыуаш яҙыусылары
Йөгәмеш ҡаласығы

**Йөгәмеш ҡаласығы** () — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Йөгәмеш ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э. V—VII быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Йөгәмеш ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Йөгәмеш ауылынан көнсығышҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта Ҡалатау түбәһендә урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Яңауыл) — 37 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ямаҙы) — 5 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы (Яңауыл) — 37 км.

### Табылдыҡтар
Йөгәмеш ҡаласығы майҙаны археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.

Ҡаласыҡ майҙаны яҡынса 10 мең м², ул 2 ур һәм соҡор менән уратып алынған. Урҙың бейеклеге яҡынса 1—2 м тәшкил итә.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында тупраҡтан керамика һауыттарҙың ярсыҡтары килеп сыҡҡан. Табылған балсыҡ әйберҙәрҙе типологик яҡтан Бахмут мәҙәниәтенә индерәләр.

Бахмут мәҙәниәте б. э. I мең йыллығының уртаһына ҡарай, хәҙерге Башҡортостан территорияһында урынлашҡан ҡомартҡыларға ҡарата ҡулланыла. Атамаһы Благовещен районының Бахмут ауылы янындағы Өфө йылғаһы буйында табылған боронғо ҡәберлеккә бәйле бирелгән.

Йөгәмеш ҡаласығы ҡарауыл ҡәлғәһе булған тип фараз ителә.

Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.

Райондағы музейҙа мамонт һөйәгенән башҡа артефакт юҡ. Йәмәғәтселек райондағы бер нисә археологиик ҡомартҡының тейешенсә һаҡланмауына борсолоу белдерә

## Асыш тарихы
1967 йылда тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов тарафынан асыла һәм тикшерелә, 1988 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре кандидаты Байтимер Батырхан улы Агеев өйрәнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йөгәмеш ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы
* Городище//Большая российская энциклопедия 

## Әҙәбиәт
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Воронцовский Николай Владимирович

**Воронцов Николай Владимирович** (1837—1886) — хирург, Мәскәү университеты профессоры.

## Биографияһы
Кологрив өйәҙ училищеһында һәм Кострома губерна гимназияһында уҡый, уны тамамлағас Мәскәү университетының медицина факультетына уҡырға инә. Курсты табип дәрәжәһе менән тамамлай (1858), унан һуң күпмелер ваҡыт үҙ алдына белем алыу менән шөғөлләнә. 1866 йылда полиция дауаханаһына штаттан тыш ординатор булып эшкә инә. Бер аҙҙан һуң Мәскәү университетының оператив хирургия кафедраһына ассистент итеп ҡабул ителә, прозектор ярҙамсыһы итеп (1867) тәғәйенләнә. *«О приостальной уранопластике при врождённых расщеплениях твёрдого нёба»* темаһына диссертация яҡлай һәм медицина докторы дәрәжәһе ала (1870). Приват-доцент булып һайлана, десмургия һәм быуын сығыу һәм һыныу тураһында ғилем курсы уҡый.

Доцент булып раҫлана (1872). А. П. Расцветов киткәндән һуң (1876), оператив хирургия һәм хирургик анатомияның бөтә бүлектәрен уҡый. Оператив хирургияның экстраординар профессоры (1879). Ауырыуы сәбәпле эштән китә (декабрь 1885).

Мәскәү хирургтары йәмғиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

Дүрт студент стипендияһына аҡса (1886), шулай уҡ студенттар медицина китапханаһы төҙөүгә һәм кәрәк-ярағына (10800 һум), изге Татиана сиркәүенә (3 мең һум) капитал иғәнә итә.
Үҙенең китапханаһын һәм мөлкәтен Мәскәү университетына васыят итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Воронцовский Николай Владимирович (рус.). Летопись Московского университета. Дата обращения 1 февраля 2017.ронцовский Николай Владимирович (рус.). Летопись Московского университета. Дата обращения 1 февраля 2017.
Тикеев

**Тикеев** — фамилия.

* Тикеев Данис Солтан улы (1940—2008) — тел белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2000).
* Тикеев Фаил Солтан улы (1950) — тел белгесе, тарихсы, педагог. Тарих фәндәре кандидаты (2004).