Боронғо һинд-европа халҡы

**Боронғо һинд-европа халҡы** — энеолит һәм иртә бронза быуатында тәү һинд-европалыларҙың боронғо илендә, яҡынса алты мең йыл элек йәшәгән боронғо һинд-европа телендә һөйләшкән халыҡ.

Һинд-Европа халыҡтарының уртаҡ лексиконы уның тәүгеләрҙән булып аттарҙы ҡулға эйәләштергән һәм тәүҙә бик ҙур тотош, һуңыраҡ еңел сымлы тәгәрмәсле арбаларҙы йөрөү өсөн файҙаланған хәрби күсмә халыҡ булыуын раҫлай. Тәгәрмәс һәм арба кеүек технологияларҙы ҡулланып, уларҙың тоҡомдары — һинд-европалылар — Евразияның иҫ киткес киңлектәрендә йәшәргә мөмкинлек алған. Боронғо һинд-европа халҡының үҙатамаһы билдәһеҙ.

## Йәмғиәте
Сағыштырма-тарихи тел ғилеме мәғлүмәттәре боронғо һинд-европа халҡы тураһында патриархаль йәмғиәт булараҡ һөйләргә мөмкинлек бирә, уның төп шөғөлө малсылыҡ, бигерәк тә эре мөгөҙлө мал үрсетеү булған. Кешенең байлығы уның милке иҫәбе менән иҫәпләнгән (күп кенә һинд-европа телдәрендә аҡса һәм мал билдәләү өсөн терминдар туғандаш). Тәүҙә һигеҙ һанлы системаһы файҙаланылыуы ихтимал, ваҡыт үтеү менән ул унлаған һанлыға алмаштырылыуы ихтимал (күп һинд-европа телдәрендә «туғыҙ» һаны яңғырашы яғынан «яңы» сифатына оҡшаш).

Жорж Дюмезиль өс функция теорияһын тәҡдим итә, уға ярашлы боронғо һинд-европа йәмғиәте функциональ яҡтан өс ҡатламға — ҡанбабалар (брахмандар), хәрби (кшатрийҙар) һәм игенселек (урта вайштар) ҡатламына бүленә. Дюмезилдең эшен дауам итеүсе шәкерттәре был тезисты төрлө боронғо һинд-европа халыҡтарының социаль ойошмаһында раҫланыуын күрә (мәҫәлән, Геродоттың скиф йәмғиәтенең өс өлөштән торған төҙөлөшө тураһындағы хикәйәһе). Т. Гамкрелидзе һәм Вячеслав Иванов Дюмезиль теорияһына ҡаршы һинд-Европа социаль ойошмаһының дуалистик принцибын тәҡдим итә.

## Диндәре
Боронғо һинд-европа дине — политеизм, ул күк йөҙөнән сым тәгәрмәсле арбала йөрөгән һәм күк күкрәтеп йәшенле ямғырҙар яуҙырған юғары «бог-громовержец»ҡа «күк күкрәтеүсе алла»ға («бог-громовержец»ҡа) табыныуға нигеҙләнгән. Изге йолаларҙы башҡарыу өсөн яуаплы ҡанбабаларҙың махсус кастаһы булғандыр, моғайын, был йолаларҙы башҡарғанда  галлюциноген эсемлек (хаома, сома һ. б.) ҡулланыу ойошторолғандыр тип иҫәпләнә.

Өс функция теорияһына ярашлы, һәр каста үҙенең илаһтарын тәҡдим итә: жрецтар — язалаусы алла-судья (Зевс — Юпитер — Один — Перун — Пяркунас — Митра — Варуна), яугирҙар — һуғыш аллаһы (Тор — Марс — Арес — Индра), ә игенселәр — уңдырышлылыҡ аллаһы (Фрейр — Квирин — Велес). Һинд-Европа халыҡтарының күбеһенә шулай уҡ илаһи игеҙәктәр фигуралары бәйләнгән ат культы хас.

Гамкрелидзе Тамаз Валерианович һәм Иванов Вячеслав Всеволодович, игеҙәктәр культында һәм игеҙәктәр инцесты тураһында мифта, шулай уҡ пандавтар һәм кауравтарҙың дошманлығы тураһында мифта ("Махабхарата"ның төп сюжеты), пантеонды бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған ике төркөмгә бүлеп күҙаллауҙа (Һиндостанда ҡыҙҙар һәм асурҙар, Иранда дейеүҙәр һәм аһурҙар, Скандинавияла вандар һәм астар, шулай уҡ Грецияла күпмелер олимп аллалары һәм титандар) боронғо һинд-европа халҡы ырыу-ҡәбилә йәмғиәтенең дуаль ойошторолоуы тураһындағы таныҡлыҡтарҙы, уның идеологик сағылышын һәм аңлатмаһын күргән.

## Археологик интерпретациялар
Ттикшеренеүселәр, төрлө гипотезаларға яраштырып, боронғо һинд-европа халҡы менән тиңләштергән археологик мәҙәниәттәр:

* Гребеников мәҙәните (б. э. т. 7000—5500) — Павленко Юрий Витальевич
* Чаталһөйүк мәҙәниәте (б. э. т. 6800—5500) — Гамкрелидзе Тамаз Валерианович, Иванов Вячеслав Всеволодович, Дьяконов Игорь Михайлович, Сафронов Владимир Александрович
* Буг-Днестр мәҙәниәте (б. э. т. 5500—4800) — Генинг Владимир Фёдорович, Горнунг Борис Владимирович, Даниленко Валентин Николаевич, Павленко Ю. В.
* Старчев-Криш мәҙәниәте (б. э. т. 5000—4500) — Горнунг Б. В.
* Ҡырым мәҙәниәте (б. э. т. 4900—3400) — Даниленко В. Н., Павленко Ю. В.
* Сур-днепр мәҙәниәте (б. э. т. 4900—3800) — Даниленко В. Н., Павленко Ю. В.
* Азов-днепр мәҙәниәте (б. э. т. 4900—4500) — Генинг В. Ф., Даниленко В. Н., Павленко Ю. В.
* Мариуполь этно-культура дөйөмлөгө: Днепр, Түбәнге Дон, Һамар, Каспий буйы, Верёвкин төркөмө (б. э. т. 4300—3800) — Васильев Игорь Борисович, Отрощенко Виталий Васильевич, Павленко Ю. В.
* Һыҙатлы-таҫмалы мәҙәниәт керамикаһы (б. э. т. 4500—4000) — Гойслер О., Даниленко В. Н., Сафронов В. А.
* Винч мәҙәниәте (б. э. т. 4400—3500) — Горнунг Б. В., Даниленко В. Н., Сафронов В. А.
* Боян-Марица мәҙәниәте (б. э. т. 4390—4100) — Горнунг, Б. В., Даниленко В. Н.
* Днепр-донецк мәҙәниәте (иртә этап) (б. э. т. 4200—3800) — Генинг В. Ф.
* Струмель-Дубеч тибы (б. э. т. 4000—3500) — Даниленко В. Н.
* Гумельница мәҙәниәте (б. э. т. 4000—3000) — Горнунг Б. В., Даниленко В. Н., Сафронов В. А.
* Лендьель (археологик мәҙәниәт) (б. э. т. 4000—2700) — Сафронов В. А.
* Триполье мәҙәниәте (б. э. т. IV—II мең йыллыҡ) — Горнунг Б. В., Даниленко В. Н.

## Антропологияһы
Боронғо һинд-европа халҡы европеоид расаһына ҡараған.

## Ареалы
Һинд-европалыларҙың боронғо төйәге — һинд-европеистиканың иң бәхәсле мәсьәләләренең береһе, уны хәл итеү лингвистика һәм археология мәғлүмәттәрен дөйөм тикшереүҙе талап итә. Тел мәғлүмәттәре боронғо һинд-европа телендә снег, бук һәм лосось мәғәнәләрен аңлатҡан һүҙҙәрҙең, йылҡы үрсетеү менән бәйле бик күп терминдарҙың булыуын, әммә море һәм уға бәйле төшөнсәләрҙең булмауын күрһәтә. Был боронғо һинд-европалыларҙың боронғо төйәге материктың төпкөлөндә булыуы хаҡында һөйләй.

XIX быуаттың башында тәүге һинд-европеистарына санскрит һәм боронғо фарсы текстары йоғонто яһаған — уны Иранда, Гималайҙа йәки туранан-тура Һиндостан субконтинентында урынлаштырғандар. Һуғышҡа тиклемге әҙәбиәттә һөмбашлы һәм бук аргументтар нигеҙендә ғәҙәттә Европаның төньяғы (Көньяҡ Скандинавия һәм төньяҡ Германия) урынлашҡан, шул уҡ ваҡытта герман халҡын милләтселәр таҙа арийҙар тип таныған (ысынында иһә үҙҙәрен арий тип фәҡәт һинд-иран халыҡтары ғына йөрөткән).

Хәҙерге ваҡытта бер нисә теория бар, уларҙан күбеһенсә 1956 йылда литва тикшеренеүсеһе Мария Гимбутас тәҡдим иткән «ҡурған гипотезаһы» киң таралған. Уның фаразлауынса, һинд-европалыларҙың боронғо төйәге — среднестогов мәҙәниәте, хвалын һәм соҡор мәҙәниәттәре үҫешкән (һинд-европалыларҙың тыуған ере Рәсәйҙең көньяғында Ҡара диңгеҙ далалары 1886 йылда уҡ немец лингвисы Отто Шрадер тарафынан урынлаштырылған). Аҡрынлап һинд-европалыларҙың төрлө тармаҡтары ата-бабалары төйәгенән көньяҡҡа, көнсығышҡа, көнбайышҡа һәм төньяҡҡа күсенгән. Башланғыс ареалды барыһынан да оҙағыраҡ балт һәм славяндарҙың ата-бабалары биләгән. Днепр-Донецк мәҙәниәте вәкилдәренең боронғо һинд-европа телендә һөйләшеүе күҙаллана.

Балтик-ҡара диңгеҙ гипотезаһында мезолитта уҡ (б. э. т. 8500 — 5000 йылдар) боронғо һинд-европа халҡы Балтик һәм Ҡара диңгеҙҙәр араһында ҙур территориялар биләүен күҙаллай.

Балҡан гипотезаһы боронғо европалыларҙың боронғо төйәген Балҡан ярымутрауына һәм Үҙәк Европаға урынлаштыра һәм уларҙы һыҙыҡлы-таҫма керамика мәҙәниәте менән тиңләштерә.

Колин Ренфрю менән билдәләнгән Анатолия гипотезаһына ярашлы, боронғо һинд-европа теле ғәҙәттәгенән алдараҡ, б. э. т. VII—VI мең йыллыҡта Анатолияла (һинд-европа халҡы йәшәгән тораҡ тип Чаталһөйүк һанала) булған, ә Европала һинд-европалыларҙың нәҫеле Анатолиянан Көньяҡ-Көнсығыш Европаға күсеп ултырыуы менән бәйле.В. В. Шеворошкин яҡлаған.

Әрмән гипотезаһы буйынса, боронғо һинд-европа теле Әрмән таулығында барлыҡҡа килгән. Академиктар Т. В. Гамкрелидзе һәм В. В. Иванов хеҙмәттәрендә сағылыш таба.

Бөгөн боронғо һинд-европа халҡының боронғо тыуған иле урынлашыуы тураһында төп конкуренцияға һәләтле гипотезалары булып:

* Көнсығыш Европа йәки «дала», «ҡурғанлы» (лингвистар А. Шлейхер, О. Шрадер 1890, Теодор Бенфей, Тадеуш Сулимирский 1968; археологтар Э. Вале, Г. Чайлд 1926, М. Гимбутас, Дж. П. Мэллори 1989).
* Төньяҡ-Үҙәк Европа (лингвистар Л. Гейгер, Ю. Покорный, Г. Хирт, Ф. Шпехт, Г. Дечи һәм Дж. Крюгер 2000; археологтар, антропологтар һәм тарихсылар К. Пенка, К. Мух 1902, Г. Косинна, Г. Швантес, Л. С. Клейн 2010))
* Көньяҡ-Үҙәк Европа йәки «Балҡан гипотезаһы» (лингвистар Джакомо Девото 1962, Дьяконов Игорь Михайлович 1982; археологтар П. Боск-(и-)Жимпера 1960, Хенкен Хью, Янош Маккаи 1991)
* Яҡын Көнсығыш, көнбайыш Анатолия йәки Алғы Азия «әрмән» (лингвистар М. Мюллер, Т. В. Гамкрелидзе һәм Вячеслав Всеволодович Иванов 1984; археологтар Колин Ренфрю 1987, Долуханов Павел Маркович 1984, Звелебил Марек 1988)
* «Киң боронғо тыуған ил» теорияһы (бөтә Европа йәки уның әһәмиәтле өлөшө) (лингвистар Трубецкой Николай Сергеевич, Г. Краэ, В. П. Шмид]]; археологтар һәм тарихсылар Герберт Кюн, Конрад Яжджевский, Лотарь Килиан 1983, Андреас Хойслер 1985, Л. Л. Зализняк, С. В. Конча]]), В. А. Сафронов теорияһы 1989, төньяҡ-Үҙәк Европа, көньяҡ Үҙәк Европа, Көнсығыш Европа һәм бер ни тиклем көнбайыш Анатолия гипотезаһы һыҙаттарын берләштерә
* Е. Н. Черныхтың «циркумпонтий сығанағы» теорияһы 1987, ул Көнсығыш Европа һәм Яҡын Көнсығыш гипотезалары концепцияларын берләштергән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Mallory, J.P. (1989), *In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth*, London: Thames & Hudson.