open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡарауыл сағылы (тау)

**Ҡарауыл сағылы** — Ишембай ҡалаһының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тау һырты һәм Ишембай ҡалаһындағы иң ҙур урман паркы.

Тау һырты ҡала йорттарынан 1 километр тирәһе генә алыҫлыҡта, Тәйрүк йылғаһының аръяғында урынлашҡан. Ҡала менән тау араһында 1970-се йылдарҙа сафҡа индерелгән Тәйрүк быуаһы ята. Төньяҡтан Көҫәпҡол ауылы,ә көньяҡтан — Ҡыҙҙар тауы һәм Әбейҙәр тауы араһында ятҡан Смаҡай ауылы — һырттың сиге. Смаҡай ауылын икегә ярып тау йылғаһы Буҙайғыр аға.

### Тарихы
Бик борон замандарҙа был бейек түбәле һыртты Юрматы ырыуы бағауылдары үҙ ерҙәрен сит-яттар, шулай уҡ башҡа ырыуҙар һуғышсыларынан һаҡлау урыны итеп файҙаланған тип фараз итәләр. Һырттың Смаҡай ауылы яғындағы һыртында ҙур ғына мәмерйә лә бар.

1932 йылдың 16 майында Ишембай ауылы янында нефть фонтанының урғылыуы был төбәктең тәбиғәтенә кире йоғонто яһай. Иҫке Ишембай һәм Кантон ауылдары араһындағы үтә тәрән Ҡарагүлгә нефть эшкәртеүҙән ҡалған ҡалдыҡтар ағып төшә. Ҡуйы урман менән ҡапланған Ҡарауыл сағылынан машиналарға тейәп ҡырҡылған ағас предпрятиеларға оҙатыла. Шулай итеп, Ишембай — Өфө тимер юлы һалынғансы, Бөйөк Ватан һуғышы алдынан, бөтә тирә-яҡҡа йәмен бөркөп, күкрәк киреп ултырған Ҡарауыл сағылы яп-яланғас бер тауға әйләнә.

Ошо төбәктә тыуып үҫкәндәр Ҡарауыл сағылына элекке матурлығын ҡайтарыу, уны ҡала халҡының ял итеү урынына әйләндереү хыялы менән йәшәй. 1960-сы йылдарҙа яланғас тауға ағастар ултыртыу эше башлана. Ҡалала йәшәүсе һәр кеше тауҙы элекке хәленә ҡайтарыу өсөн бар тырышлығын һала. Ҡала предприятиелары һәм учреждениелары ғына түгел, ә мәктәп уҡыусылары ла дәрестән һуң Ҡарауыл сағылына ағас ултыртыртыу эшенә тотона.

Ағастар бер аҙ күтәрелгәс,1978 йылда тауҙа саңғы-роллер трассаһы һалына, һуңыраҡ 3 км, 5 км һәм 10 километрға еткән саңғы юлдары ла булдырыла. Шул йылдарҙа ҡалала биатлон спорты киң үҫешә, шуға ла Ҡарауыл сағылығындағы трассалар спортсылар шөғөлләнерлек итеп ҡулайлаштырыла. Ҡарауыл сағылындағы бөгөн урман-паркы ҡала халҡының һәм уның ҡунаҡтарының иң яратҡан тәбиғәттә ял итеү урыны.

Әлеге ваҡытта әйләнә тирәләге ҡалаларҙан, ауылдарҙан профессиональ спорт менән шөғөллөнеүселәр күнекмәләр үткәреү өсөн Ҡарауыл сағылындағы ошо саңғы-роллер трассаһына килә.

Был урман ситендәге паркка Ишембай ҡала Советы башҡарма комитетының элекке рәйесе Владимир Николаевич Поляков исеме бирелгән.

### Ҡарауыл сағылының түбәләре
Хәҙерге заманда Маяҡ тип аталған түбәһенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 231,3 метр. Шуға ла унан Ишембай, Салауат ҡалалары, Салауат ҡалаһы янындағы химик комбинат корпустары, шулай уҡ Контюковка ауылындағы алтын көмбәҙле мәсет ап-асыҡ күренә. Был түбәлә хәҙер Ишембай телеүҙәге вышкаһы урынлашҡан. Алебастр түбәһе бейеклеге 233,9 м. Һыртта тағы ике ошондай бейек түбә бар (255 һәм 161,8 метр).

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Словарь топонимов РБ. Китап. Өфө. 2002. 254 бит.

## Иҫкәрмәләр
Сабаҡкүл

**Сабаҡкүл** () — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы күл. Күлдең өҫкө майҙаны  — 17,9 км², һыу йыйыу бассейны майҙаны — 132 км², максималь тәрәнлеге — 5,2 м, уртаса тәрәнлеге — 3,4 м. Күл тымыҡ, ташҡын мәлендә уға көнбайышта урынлашҡан Ҡалды күленән һыу килә. Көньяҡта Ҡаракүлмәк күле менән  канал тоташтыра

1949 йылдың 11 июлендә Сабаҡкүл күленә метеорит ярсығы төшә, ул һуңынан  «Ҡоншаҡ»  тип атала. Ҡайһы бер киң мәғлүмәт саралары был күлде  100 км алыҫлыҡта көньяҡ-көнбайыштараҡ ятҡан Сыбаркүл күле менән бутай, унда  2013 йылдың 15 февралендә  «Силәбе» метеориты ярсығы төшә.

## Тораҡ пункттар
Күл Һары ауылы биләмәһендә, Ҡоншаҡ ауылынан  5 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.  Күлдең төньяҡ-көнбайыш ярында шул уҡ исемле Сабаҡкүл ауылы,   ә көньяҡта  Ҡаракүлмәк ауылы урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Күл соҡороноң барлыҡҡа килеүе боронғо тектоник процестар менән бәйле. Һуңғараҡ эрозия йоғонтоһо аҫтында күл соҡоро өлөшләтә ултырма тоҡомдар менән тула. Ул үҙенең  бальнеологик үҙенсәлектәре менән баһалана. Рекреацион, һауыҡтырыу һәм фәнни-танып белеү әһәмиәтенә эйә.

Ул бөтә яғынан тиерлек ҡайын урманы менән уратып алынған, күлдең ярҙары асыҡ һәм  һөҙәк, көнбайыш өлөшөн ҡамыш баҫҡан  һәм һаҙлыҡлы. Күлдең уртаһында ҙур булмаған ташлы утрау бар. Яр буйы һыҙаты эргәһендә төбө ҡомло  (урыны менән ташлы участкалар осрай), һыу инер өсөн уңайлы. Яр буйы һыҙығынан алыҫта, ул ләм менән ҡапланған, улары  шифалы үҙенсәлектәргә эйә.

Күл  һыуы таҙа, юғары һелтелеге менән айырыла, шифалы сифаттарға эйә.  Өҫтөлөк иткән иондар буйынса ул хлорид класына ҡарай. Күлдең һыуы тоҙло — иондар суммаһы яҡынса 5 г/литр.

### Ихтиофауна
Күлдә   алтын табан балыҡ, һаҙан, ябай карп, пелядь, ябай алабалыҡ, суртан, шырт балыҡ, йылға алабуғаһы, сабаҡ тереклек итә. Бынан тыш  күл пелядь үрсетеү өсөн балыҡ питомнигы булып хеҙмәт итә.  Бында пелядтән тыш төп промысла балыҡтары булып  сабаҡ һәм карп  тора.

## Тәбиғәт ҡомартҡыһы
1989 йылдың 23 октябрендә күл төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә.  Һаҡлауға алынған  тәбиғәт территорияһының  дөйөм майҙаны 18,4 км².

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылғаның исемен башҡортса *сабаҡ* тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип иҫбатлай

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ҡоншаҡ (метеорит)

## Әҙәбиәт

* 
*
Ҡаҙлайыр

**Ҡаҙлайыр** ()— Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе (элек Күмертау) районы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Себенле йылғаһының һул яры буйлап 17 км алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 17 км тәшкил итә.

## Атаманың килеп сығышы
*Ҡыҙыл* () һәм *айыр* () һүҙҙәренән килеп сығыуы ихтимал. Көйөргәҙе районында Ҡаҙлайыр-Ялсыҡай утары бар.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округын ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006466

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200646

— Бассейн коды — 12.01.00.007-* ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кейәүеште (йылға)

**Кейәүеште** — Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға Һаҡмар йылғаһының уң ярына тамағынан 736 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

Баймаҡ районында ошо уҡ атамалы Кейәүеште тораҡ пункты (1930 йылда ойошторолған Муллаҡай ауыл Советы составында Кейәүеште урман участкаһы ҡасабаһы, 2-се Этҡол ауыл Советына ҡараған Мырҙый урман участкаһы составында ауыл) булған.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инеш башынан алып Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәйбассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004846

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112200484

— Бассейн коды — 12.01.00.005

— Гө буйынса томы — 12

— Гө буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сысҡан (йылға)

**Сысҡан** — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районы Новогеоргиевка ауылы биләмәләрендә аға. Һайылмыш йылғаһына һул яғынан (тамағынан 140 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км тәшкил итә.

## Этимологияһы
Атаманың килеп сығышы буйынса бер нисә версия бар:

# Топоним төрки сығышлы, үҙгәрештәр арҡаһында һайыҫҡан һүҙе сысҡан формаһында нығынған.
# Бөрйән ырыуының ырыу-ара *сысҡан* этнонимына барып тоташа. Урыҫ телле халыҡ әлеге йылғаны Сысканчик тип исемләй.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006725.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Һыуғомаҡ (тау)

**Һыуғомаҡ** — тау, Силәбе өлкәһенең  Ҡыштым ҡалаһына яҡын, Силәбенән 90 км,  Екатеринбургтан 150 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы һәм географияһы
һыуғомаҡ  — тау массивтары араһында  Ҡыштымдың көнбайыш яғында  бейеклеге буйынса икенсе тау (диңгеҙ кимәленән 591 м), был массивтың иң бейек тауы  — Егауыҙы тауы менән йәнәш тора  (Диңгеҙ кимәленән 607 м).

Һыуғомаҡ  тауы —  Һыуғомаҡ территориаль-тәбиғәт комплексы составындағы өс өлөштөң (Һыуғомаҡ күле, Һыуғомаҡ йылғаһы һәм Һыуғомаҡ мәмерйәһе) береһе.

Һыуғомаҡ тауы түбәһендә ҡаялы, түбәһенә тиклем битләүҙәре  ҡатнаш урмандар һәм һирәк осрай торған үҫемлектәр менән ҡапланған.  

Тау итәгендә Һыуғомаҡ  күле, 150 м оҙонлоҡтағы өс ҡыуышлыҡтан торған Һыуғомаҡ мәмерйәһе, Марьины слезы шишмәһе һәм Һыуғомаҡ күле янында ҙур булмаған ҡаялы һөҙәк тау — Яланғас түбә (50 м) урынлашҡан.

## Топонимикаһы
Топонимдарының берҙәм аңлатмаһы юҡ, әммә был яҡтың күп  топонимдары һәм гидронимдары кеүек үк башҡорт һүҙенән килеп сыҡҡан. Был топонимды яҡындағы Һыуғомаҡ йылғаһы исеме менән бәйләргә мөмкин, уны башҡортса  *һыу (һыу)+ҡомаҡ (ҡомаҡ),* быны*"һыу ҡомағы"*  тип аңлатырға була. Икенсе  фараз  боронғо төрки ир-ат исеме менән бәйләй, ләкин был версия башҡорт теле ҡағиҙәләренә тап килмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Клуб Фотопутешествий. Кыштым/Сугомак
* Природный комплекс Сугомак
* Letopisi.Ru — «Время вернуться домой». Золотые россыпи Кыштыма
Истәгәнтамаҡ

**Истәгәнтамаҡ** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Ниәт йылғаһының уң яҡ яры буйлап 14 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км тәшкил итә.

## Этимологияһы

Йылға атамаһы «тамаҡ» (йылға тамағы) һәм «эҫегән» һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән һәм эҫегән һүҙе урыҫ телле халыҡ тарафынан истыган формаһына әүерелгән, тип фаразлана

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006688.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Париж (Силәбе өлкәһе)

**Париж** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Нуғайбәк районы ауылы, Париж ауыл биләмәһе административ үҙәге.

Ауыл исеме Рәсәй армияһының Париж янындағы еңеүе хөрмәтенә бирелгән. Ауылға туристарҙы ылыҡтырыр өсөн, Эйфель башняһы манараһының бәләкәй моделе рәүешендә элемтә вышкаһы төҙөлгән.

## Тарихы
1842—1843 йылдарҙа, Новолинейный районына кешеләр күсергәндә № 4 иҫәбе бирелгән участка булдырылған, һуңыраҡ ул Париж тип үҙгәртелгән. Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында В. К. Блюхер етәкселегендә Ҡыҙыл армия ғәскәре Парижда урынлашҡан.

### Исеменең килеп сығышы
Ауыл исеме, Көньяҡ Уралдағы европа ҡалалары — Лейпциг, Арси, Берлин, Фершампенуаз исемдәре йөрөткән башҡа ауылдар кеүек,Франция баш ҡалаһы Париждан килә. Был исемдәр 1799 һәм 1813—1814 йылдарҙа Италия, Германия һәм Франциялағы Рәсәй ғәскәрҙәренең еңеүҙәре хөрмәтенә бирелә: ул ваҡытта нуғайбәк казактары Рәсәй армияһында айырым полк тәшкил иткән була.

## Хәҙерге торошо
Ҡасабала яҡынса 800 йорт, урта мәктәп, «Астафьевский» совхозы, урындағы төбәк музейы бар..

## Халҡы

## Иҫтәлекле урындары
2005 йыл 24 июнь 2005 йылдың 24 июнендә Париж ауылында Эйфель манараһы рәүешендә яһалған кеҫә телефоны вышкаһы асыла. Көньяҡ Урал «Эйфель манараһы» ысынбарлыҡтағынан алты тапҡыр бәләкәй. Компания сығымдары яҡынса 12 миллион һум тәшкил итә, уртаса элемтә манараһы 8 миллионға төшөр ине.

## Иҫкәрмәләр
Брендоев Владимир Егорович

**Владимир Егорович Брендов** (кар. Vladimir Jegorovitš Brendojev; 06.09.1931 - 24.10.1990) — карел шағиры һәм яҙыусыһы.

## Биографияһы
Ул хәҙерге ваҡытта Карелиянең Олонец районының Самбатукса ауылы составына инә торған Бережная ауылында 1931 йылдың 6 сентябрендә карел крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы Егор Семенович Брендов Карелияла коллективлаштыру башланғас, ғаиләһе менән Петергофҡа күсеп килә, унда столяр булып эшләй, ә Бөйөк Ватан һуғышы башланғас фронтҡа китә. Әсәһе Мария Ивановна, балалары менән бергә, Олонец районы Мерега янындағы Сюрья ауылынана күсеп, Карелияға ҡайта. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Владимир оккупацияланған фин ғәсғәрҙәре территорияһында, фин мәктәбенә йөрөй, унда фин телен үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта ғаиләлә һәм урындағы халыҡ менән аралашыу тыуған левик диалектында бара.

Атаһы фронттан ҡайтҡас, ғаилә Куйтеж ауылынана күсеп китә. 1949 йылда Владимир етенсе синыфты тамамлай, күпмелер ваҡыт Куйтежа промкомбинатына бондарь булып эшләй, ауыл хужалығы техникумына уҡырға керергә, агроном булырға хыяллана .

Беломорск балыҡ промыселы диңгеҙсе мәктәбенә уҡырға инә. Өс йылдан һуң диплом ала, һуңынан ике тиҫтә йыл дауамында Беломорск базаһының балыҡсылыҡ судноларында матрос, боцман, штурман, 1972 йылда Каррыбводның балыҡ тотоу судноһы капитаны була.

1981 йылда яҙыусылар берлегенә ҡабул ителә.

1983 йылда В.Е. Брендов сәләмәтлеге буйынса флотты ҡалдыра, шунан һуң бер йылға яҡын РФА Карелия фәнни үҙәгенең Тел, әҙәбиәт һәм тарих институтында эшләй, күпмелер ваҡыт Карелия Яҙыусылар союзының Әҙәби фонды вәкиле вазифаларын башҡара.

1986 йылда пенсияға сыға һәм Петрозаводсктан Олонецҡа күсә. 1990 йылдың 24 октябрендә Олонецта вафат була.

## Ижады
* *Anusrandaine: runoja karjalaksi*. — Петрозаводск: Карелия, 1980.
* *Hiilau huoli: runoja karjalaksi*. — Петрозаводск: Карелия, 1983.
* *Kadajikko: runot da runoelmu*. — Петрозаводск: Карелия, 1986.
* *Kyl’mil: kertomuksia karjalan kielellä*. — Петрозаводск: Карелия, 1988 (второе издание — 1990).
* *Sa olet armas: runot da runokiännökset*. — Петрозаводск: Карелия, 1989.
* *Runoja*. — Петрозаводск: Карелия, 1991.
* *Sana, kuultu muaman suus: Karjalažet runot lapsilla*. — Петрозаводск: Карелия, 1991.
* *Jättie hyvä jälgi muale: runot da runokiännökset*. — Петрозаводск: Карелия, 1999.

## Сығанаҡтар
* Карелия: энциклопедия. Том 1, с. 179. Петрозаводск: Петротрест, 2007. ISBN 978-5-8430-0123-0
* Писатели Карелия: библиографический словарь, с. 304. Петрозаводск: Острова, 2006. ISBN 5-98686-006-3
* Чикина Н. В. Проблемы карточной литературы и творчество Владимира Брендов: в 2 ч. — Петрозаводск: Издательство ПетрГУ, 2016

Төркөм:Карел яҙыусылары
Воронич

**Воронич** йәки **Воронач** — Рәсәйҙең Псков өлкәһендәге ауылы һәм ҡаласыҡ. Шулай уҡ революцияға тиклемге сығанаҡтарҙа *Вороночь*, *Вороначь* һәм *Вороничь*.

Район үҙәге булған Пушкинские Горы ҡасабаһынан 3 километр төньяҡ-көнбайышта, Сороть йылғаһы ярында урынлашҡан.

Ауыл "Пушкиногорье" ҡала биләмәһе составына инә.

## Тарих
Воронич XIV-XVIбыуаттарҙағы нығытмалы ҡаласыҡ булған, Псков яны биҫтәһе. Псковты көньяҡ-көнбайыш сиктәрен һаҡлаусы нығытма була. XV быуат башында унда дүрт йөҙҙән ашыу йорт иҫәпләнә. Унда шулай уҡ бер нисә сиркәү һәм монастырҙар була. XVI быуаттарҙа ҡаланың сәскә атҡан осоро була.

1581 йылда  Ливония һуғышында Польша короле Стефан Батория ғәскәрҙәре тарафынан тулыһынса емерелә һәм һуңынан тергеҙелмәй. Вороничтың сиркәү һәм монастырь аҫабалығы ерҙәре XVII быуатта батша аҫабалығына күсә.

1610 йылда Воронич ҡәлғәһендә  Александр Лисовский  етәкселеге аҫтындағы польша-литва отрядтары тора, шунан улар  Псков ерҙәренә  сапҡындар яһай торған булған.

1719 йылда Воронич Опочкаға биҫтә сифатында тапшырыла.

Воронич ҡаласығында күршеһендәге Тригорскийҙың хужаларының зыяраты урынлашҡан, зыяраттың көнсығыш яғындағы Изге Георгий сиркәүенең миһрабы диуары буйында А. М. Вындомский, А. Н. Вульф ҡәберҙәре тора (уларҙың ҡәберенә дөйөм ҡәбер һәйкәле ҡуйылған — аҡ мәрмәр тәре тора). Ошонда уҡ П. А. Осипованың ире И. С. Осиповтың ҡәбере. Уның янында Тригорскийҙың хужабикәһе Прасковья Александровна Осипованың ҡәбере урынлашҡан.

Михайловскийға килгән саҡтарында  Пушкин Александр Сергеевич Вороничта ла була. «Борис Годунов» трагедияһының башына Пушкин былай тип яҙған:

«Писано бысть Алексашкою Пушкиным,
В лето 7333
На городище Ворониче».

2007 йылда Изге Георгий сиркәүе тергеҙелә. Сиркәү эргәһендә С. С. Гейченко һәм С. В. Ямщиков ерләнгән.

1936 йылдан алып Воронич ҡаласығы А. С. Пушкиндың «Михайловский» музей-ҡурсаулығы составына инә.

Ҡаласыҡ янында Псков өлкәһенең Воронич ауылы, шулай уҡ Тригорский — А. С. Пушкин дуҫтарының музей-усадьбаһы тора.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* *Маляков Л. И.* Достопримечательности Псковской области. — Л., Лениздат, 1977. — С. 360.
* Музей-заповедник А. С. Пушкина. Фотопутеводитель. — : Издательство «Планета», 1982. — С.143−146.

## Һылтанмалар

* Городище Воронич на сайте Музея-заповедника А. С. Пушкина
* Воссоздание церкви Великомученика Георгия на городище Воронич.
Яңы Орск

**Яңы Орск** — Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһендәге ҡасаба (элек ҡала тибындағы ҡасаба), Яңы Орск районы һәм Яңы Орск ҡала советы административ үҙәге. Яңы Орск тирәһендә, 2020-сө йылда ҡайҙандыр ҡасҡан тропик пантера күренгән.

## Географияһы
Оло Ҡомаҡ йылғаһы буйында урынлашҡан (Яйыҡ ҡушылдығы). Орск — Кәртәле тимер юл линияһындағы станция, Ырымбурҙан 288 км көнсығыштараҡ.

## Тарихы
Орск ҡалаһының 100 йыллығына ҡарата, 1835—1836 йылдарҙа, казак ауылы булараҡ нигеҙләнгән. Яңы Орск атамаһы шул айҡанлы бирелгән. 1961 йылдан — эшселәр ҡасабаһы.

## Халҡы

## Иҡтисады
* Яңы Орск сәнәғәт предприятиелары түбәндәгесә :
* «Боҙал-Автолюкс» предприятияһы (тартыу яйланмалары эшләп сығарыу)
* Тәжрибә-эксперименталь механик завод (трейлер эшләп сығарыу);
* «Гидронеруд» предприятияһы (ҡом сығарыу, төҙөлөш материалдары етештереү);
* «Юнит-МК» предприятиеһы (вентиляция люктары эшләп сығарыу)

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Святогорский Изге Успенский монастыры (Пушкинские Горы)

**Святогорский Изге-Успенский монастыры** — Рәсәй Федерацияһының Псков өлкәһе православие ирҙәр монастыры. Монастырь Пушкинские Горы ҡасабаһында тора. Монастырҙың төп изге ҡомартҡыһы — Богородица Одигитрияның иконаһы. Риүәйәттәр буйынса, ул яҡынса 1566 йылда көтөүсе Тимофей тарафынан Воронич (хәҙерге А. С. Пушкин музей-ҡурсаулығы составындағы Воронич ҡаласығы)  ҡалаһы янындағы убаларҙың береһендә табылған.

## Тарих
1569 йылда монастырь батша Иван Грозный әмере буйынса Рус батшалығы сиктәрендәге форпост сифатында нигеҙләнә. Синичий (артабан Изге ) тауҙағы Богородицаның «Умиление» һәм «Одигитрия» иконалары хөрмәтенә төҙөлә. Псков наместниғы кенәз Юрий Токмаков сиркәүгә нигеҙ һала. XVI быуат аҙағында сиркәү польша короле Стефан баторийҙың ғәскәре тарафынан ныҡ зыян күрә.

XVI быуатта монастырь янында Тоболенец слободаһы барлыҡҡа килә (исеме яҡындағы күл исеменән алынған), XVIII быуат башында Святые Горы (Изге Тау тип атала, ә 1925 йылдан алып — Пушкинские Горы).

Xviii быуатта монастырь оборона әһәмиәтен юғалта. Монастырь эргәһендә йыл һайын йәрминкәләр үткәрелгән, уларға бик күп сауҙагәрҙәр һәм ябай халыҡ йәлеп ителгән. Святогорский монастырында киң билдәле урыҫ шағиры Александр Пушкин ерләнгән (Ганнибал-Пушкиндар кәшәнәһендә ерләнгән 1837 йылда). Монастырь синод бойороғо менән 1899 йылдың 19 мартында шағирҙың тыуыуына йөҙ йыл тулыу хөрмәтенә өсөнсө кластан икенсе класлы монастырь тип үҙгәртелә класс монастыры штаты.

1924 йылда большевиктар тарафынан Святогорский ирҙәр монастыры ябыла.

Бөйөк Ватан һуғышында монастырь биналарының ҡайһы берҙәре емерелә.

1949 йылда монастырь ҡоролмалары  өлөштәре тергеҙелә һәм 1992 йылға тиклем  А. С. Пушкиндың Дәүләт мемориаль музей-ҡурсаулығының административ һәм экспозициялар өлөшө итеп файҙаланыла.

1992 йылда Святогорский Изге Успенский монастыры (Пушкинские Горы) Рус православие сиркәүенә кире ҡайтарыла. 2007 йылда монастырҙа барлығы 28 монах йәшәй.

Святогорский Изге Успенский монастыры (Пушкинские Горы) А. С. Пушкиндың  Дәүләт музей-ҡурсаулығы составында һаҡлана.

## Монастырь башлыҡтары һәм руханиҙары

* Геннадий (1587—1588)
* Зосима (Завалишин) (упоминается в 1598)

* Вениамин (Сахновский) (8 июля 1726 — 8 июня 1730)
* Лаврентий (Кордет) (176?—1765)
* Геннадий (1827—184?)
* Сергий (Сосновский) (1992—1995)
* Кенсорин (Федоров) (1995—2000)
* Макарий (Швайко) (11 августа 2000 — 7 декабря 2019)
* Василий (Бурков), иеромонах (с 11 марта 2020 года).

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 
* Сойкин П. П. Святогорский Успенский монастырь в Опочецком уезде // Православные русские обители: Полное иллюстрированное описание православных русских монастырей в Российской Империи и на Афоне. — СПб.: Воскресение, 1994. — С. 174-176. — 712 с. — 20 000 экз. — .
* 

## Һылтанмалар

* Святогорский монастырь на сайте Музея-заповедника А. С. Пушкина
* Святогорский Свято-Успенский монастырь на сайте Псковского епархиального управления
* Святогорский монастырь.
Санкт-Петербургтың тарихи үҙәге һәм уға бәйле һәйкәлдәр комплексы

**Санкт-Петербургтың тарихи үҙәге һәм уға бәйле һәйкәлдәр төркөмө** () — Рәсәйҙә (һәм СССР-ҙа) ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының беренсе объекты. Ул Бөтә донъя мираҫы һәйкәлдәре исемлегенә Бөтә донъя мираҫы комитетының 14-се сессияһында башҡа дүрт совет һәйкәле (Мәскәү Кремле һәм Ҡыҙыл майҙан, Изге София соборы һәм Киев-Печёра лавраһы, Кижи погосты, Ичан-Кала) менән бергә индерелә.

## Әһәмиәте
«Санкт-Петербургтың тарихи үҙәге» объекты ЮНЕСКО-ның территорияһында әүҙем хужалыҡ алып барылған һәм йөҙҙәрсә мең кеше йәшәгән ҙур мәҙәни-тәбиғи ландшафтҡа һәйкәл статусы биреүҙең тәүге тәжрибәләренең береһе була. Уға хатта Петербург үҙәге менән бәйләнеше булмаған да тиерлек, мәҫәлән, Ладогалағы боронғо Орехов ҡәлғәһе һәм Линдулов урманы инә. Ҡала яны зонаһы үҙ эсенә һарай-парк комплексын ғына түгел, тәбиғи ландшафтты һәм сәнәғәт һәйкәлдәрен (Сестрорецк ҡорал заводы) һ.б. ала. Хәҙерге ҡала ландшафтының шундай һуҙылған участкаларын консервациялау ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Быны Эльба аша яңы күпер төҙөгәндә шундай уҡ ландшафтлы исемлектән Эльба үҙәне менән Дрезденды (2009) алып ташлау ҙа раҫлай.

2012 йылда Санкт-Петербург Хөкүмәте «2013-2018 йылдарға Санкт-Петербургтың тарихи үҙәгендә урынлашҡан „Конюшенная“ һәм „Төньяҡ Коломна — Яңы Голландия“ территорияларын һаҡлау һәм үҫтереү» маҡсатлы программаһын раҫлай.

Санкт-Петербургтың планлаштырыуҙың программалы-маҡсатлы ысулына күсеүе һөҙөмтәһендә 2014 йылда Тарихи үҙәкте һаҡлау программаһы 2014 йылдың 30 июнендә 6 йылға ҡабул ителгән «Санкт-Петербург территорияларының иҡтисади һәм социаль үҫеше» дәүләт программаһының бер өлөшөнә әйләнә. Дәүләт программаһы үтәлеше өсөн Санкт-Петербургтың Иҡтисади сәйәсәт һәм стратегик планлаштырыу буйынса комитеты яуаплы. Программаны тормошҡа ашырыуҙа төп эксперт-консультация органы булып Санкт-Петербург Хөкүмәте ҡарамағындағы Санкт-Петербургтың тарихи үҙәгетерриторияларын һаҡлау һәм үҫтереү советы тора.

Программа сиктәрендә тарихи үҙәктең ике биләмәһе бүленгән: «Конюшенная» һәм «Төньяҡ Коломна — Яңы Голландия».

### Охта-үҙәге төҙөлөшө
Петербургта бейек Охта-үҙәк төҙөү планы ЮНЕСКО-ның ризаһыҙлығын тыуҙыра. 2007 йылдың июнендә Яңы Зеландияла ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы комитетының 31-се сессияһы үтә. Уның ҡарарында ҡатнашыусы илдең 2007 йылдың 18 ғинуарында һәм 2007 йылдың 5 мартында бирелгән «пландарҙың комитет талаптарына тура килмәүен һәм шулай уҡ бөтә объекттарҙың буфер зоналарының, шул иҫәптән Ленинград өлкәһен дә индереп, аныҡ сиктәре булмауын» билдәләй. Һәм Рәсәйҙең власть органдарына «эшкә ҡағылышлы барлыҡ материалдар һәм мәсьәләләр ҡаралып бөтмәйенсә һәм Бөтә донъя мираҫы объектына хәүеф яныуға төрлө яҡлап баһа бирелмәй тороп, проектты ғәмәлгә ашырыуҙы, шул иҫәптән эштәрҙе үткәреүгә рөхсәт биреүҙе лә индереп, туҡтатыуҙы» тәҡдим итә. 2010 йылдың декабрендә Охта-үҙәк проекты билдәһеҙ ваҡытҡа туҡтатыла.

## Урынлашыуы

## Составы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аудиогид-путеводитель по Санкт-Петербургу
Ҡыҙыл Селек

**Ҡыҙыл Селек** — топоним.

* Ҡыҙыл Селек (ауыл)
* Ҡыҙыл Селек (йылға)
Ключ (Ниәт ҡушылдығы)

**Ключ** — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Ниәт йылғаһына уң яҡтан (тамағынан 7 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км тәшкил итә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006695

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200669

— Бассейн коды — 12.01.00.007

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Чудь

**Чудь** — хәҙерге Рәсәй Федерацияһы территорияһында боронғо заманда йәшәгән боронғо урыҫ ҡәбиләләренең  һәм халыҡтарының йыйылма, ҡағиҙә булараҡ, балтик буйы-фин төркөмө (водь, весь, сумь, емь, ижора, эст һәм башҡа халыҡтарҙың) атамаһы.

"Чудь" һүҙе  тәүҙә «естланд йә финланд»тарҙы аңлатҡан, тип 1734 йылдан профессор Або Альгот Скарина (1684-1771) үҙенең  «De gentis priscæ Varegorum originibus» диссертацияһында яҙа. Рәсми документтарҙа был этноним XIX быуат аҙағына тиклем Рәсәй империяһында ҡулланылып тора, тик был һүҙҙе ҡулланыуҙа илдә бер төрлөлөк булмаған була, «чудь» һүҙе менән төрлө төркөмдәрҙе билдәләргә лә мөмкин булған: "чудь" һәм "финн" һүҙҙәренең синоним булыуы ла мөмкин булған, ә ҡайһы саҡта «карел» һүҙен дә аңлатҡан, был осраҡта беренсе төркөм «чудь/чухарь тығыҙ мәғәнәлә» һәм икенсе төркөмө водь/эсте — «чухна» һүҙен аңлатҡан.

## Этимологияһы
Халыҡ версияһы буйынса «чудь» һүҙенең килеп сығышы «чудный», йәғни непонятный(аңлайышһыҙ, ғәжәп) һүҙенән килеп сыҡҡан тип аңлатыла, шулай уҡ Чудь күленең атамаһы ла шул урыҫтарҙың Чудь күле янында ғүмер иткән эст һәм фин-угор халыҡтарының телен аңламағанлыҡтан, уларҙы "чудь (ғәжәп, аңлайышһыҙ)" тип атаған һүҙенән килеп сыҡҡан, тип аңлатыла, шулай уҡ «чужой (сит, ят)» сифаты менән дә аңлатыла. Әммә ҡайһы бер фин-уғыр телдәрендә был һүҙ мифологик персонажды ла аңлатҡан (түбәнерәк һүрәттә ҡарағыҙ). Махсус этимологик эштәрҙә был һүҙ менән башта көнсығыш германдарҙы бәлки, готтарҙы атағандар, тип тә ғалимдар тарафынан фараз ҡылына. Моғайын, бының сығанағы — готтарҙың þiudа («народ») һүҙенән алынған,  ул праиндоевропа килеп сығышлы һүҙҙер, моғайын, тип гипотеза ҡоролған.

## Хәҙерге заман

Рәсәй Федерацияһында Чудь этнонимынан барлыҡҡа килгән тораҡ пункттар атамалары, шул иҫәптән  Чудово ҡалаһы, шулай уҡ бер нисә гидроним, мәҫәлән, Чудь күле һәм, бәлки, Чуть йылғаһы ла бар.

## Топонимика

* Чудь күле

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* Агеева Р. А. Об этнониме ЧУДЬ (ЧУХНА, ЧУХАРЬ) // Этнонимы. — М.: Наука, 1970. — С. 194—203.
* 
* *Успенский П. К.* Русско-чудский словарь с некоторыми грамматическими указаниями. — СПб.: Тип. В. Д. Смирнова, 1913. — 46 с.

## Һылтанмалар

* *Истомина А.*Загадка чуди // Вокруг света
Левкин Иван Иванович

**Левкин Иван Иванович** (20 апрель 1903 йыл — 21 июнь 1974 йыл) — карел совет композиторы, шағир, йыр фольклоры йыйыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Карелияның иң боронғо халыҡ хорҙарына — Петровка (беренсе Карел колхоз хорына) һәм Веллер хорҙарына нигеҙ һалыусы.  Карел-Фин ССР-ының атҡаҙанған артисы (1949), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биография

Иван ИвановичЛевкин 1903 йылдың 20 апрелендә Олонец губернаһы Мунозеро ауылында (бөгөнгө Карелияның Кондопога районына инә) карел күп балалы крестьян ғаиләһендә тыуа. Спас Губаһында сиркәү-мәхәллә мәктәбе тамамлағандан һуң эшләп йөрөй башлай. 8 йәштән пекарняла эшләй, 9 йәшендә балалар приютына бирелә, сиркәү хорында, ауыл туйҙарында йырлай, үҙешмәкәр сәнғәттә ҡатнаша башлай.

1925-1927 йылдарҙа РКК сафтарында хеҙмәт итә, Карелия егер батальонында хеҙмәт итә. 1927-1929 йылдарҙа Онега заводында эшләй торған.

1929-1931 йылдарҙа Ленинград Карелия драма техникумында уҡый. 1931-1935 йылдарҙа Карел Автономиялы ССР Мәғариф комиссариаты эргәһендә сәнғәт агитация төркөмө рәйесе. 1935-1972 йылдарҙағы шәхси фондында һәм урыҫ карел телдәрендә 54 эш һаҡлана.

Левкин И. Карелияла иң ҙур хор коллективтары — 1936 йылда Карелия халыҡ хорын һәм 1938 йылда Карелия халыҡ Веллер хорын ойоштора һәм етәкләй.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, диңгеҙ пехотаһында хеҙмәт иткән, яраланған, 1945 йылда демобилизацияланған.

1945-1963 йылдарҙа тормошта барлыҡҡа килгән хор коллективтары рәйесе.

1963 йылдан персональ пенсионер.

Иван Левкин 70-тән ашыу әҫәр яҙған. Улар араһында рус теленән карел теленә тәржемә ителгән йырҙар, шулай уҡ карел йырҙары, таҡмаҡтар һәм шигырьләр бар. И.И. Левкина йырҙары Карелияның танылған музыка коллективтары — «Кантеле» йыр һәм бейеү ансамбле, «Oma pajo» Карелия халыҡ хоры, «Myllärit» фолк-рок төркөмө һ. б. репертуарының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.

* «Ruskei neičyt, valgei neičyt» («Ҡыҙыл ла йөҙө, сал йөҙө лә»)
* «Kazvatti mami minun» («Әсәй мине үҫтерҙе»)
* «Ongo kaunis Karjala» («Яҡшы Карелия»)
* «Kuldaizen kel istuimmo» («Һөйгәнем менән ултырҙыҡ»)
* «Ruispeldo» («Арыш ҡыры»)
* "Gul'aičin min" («Мин йөрдөм»)
* «Petroskoi» («Петрозаводск»)

## Сығанаҡтар
* Карелия: энциклопедия: 3 т. / гл. ред. ф. Титов. 2 т.: К-П - Петрозаводск: ИД «Петропавловск», 2009. 159-464 с. с.: ил., сост. ISBN 978-5-8430-0125-4(т. 2)

## Иҫкәрмәләр

Төркөм:Карел яҙыусылары
Корела (ҡәлғә)

**Корела** ( — *кукушкин боғаҙы*,  — *кукушкин утрауы*) — таш ҡәлғә. Приозерск ҡалаһында, Вуокса йылғаһы утрауында урынлашҡан, Карел муйыны тарихында ҙур роль уйнаған ҡәлғә. Әлеге ваҡытта ҡәлғәнең һаҡланып ҡалған биналарын «Корел ҡәлғәһе» тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы биләй.

## Тарих
Корела урта быуаттарҙа Рустың иң төньяҡ-көнбайышындағы ҡалаһы. XIII һәм XIV быуаттар сиктәрендә ҡәлғәғә новгородлылар һәм карелдар Узерв (Вуокса) йылғаһындағы утрауҙа республиканың төньяҡ-көнбайыш сиктәрен шведтарҙан һаҡлау өсөн төҙөлгән. 1310 йылда төҙөлгән ҡаланың ағас йорттары 50 йылдан һуң көслө янғында һәләк булған, «осташася городчане только душами», йәғни ҡала кешеләре тере йән генә булып тороп ҡалған. XIV быуатта Корела, 6 мең квадрат метр майҙанды биләп, йөҙ бүрәнә йорттан торған, ә уның халҡы 300 кешенән тора. Ҡала халҡы балыҡсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгән, шулай уҡ христиан динен тотҡан .

1710 йылда, Төньяҡ һуғышында ҡәлғә рус ғәскәре тарафынан шведтар ҡулынан тартып алына, әа 1808—1809 йылдарҙа ҡәлғә үҙенең сик һаҡлай әһәмиәтен юғалта.

XVIII—XIX быуатта ҡәлғә төрмә тотҡондары өсөн хеҙмәт итә (мәҫәлән, бында Емельян Пугачевтың ғаиләһе һәм декабристарҙың ғаиләләре тотҡонлоҡта тора).

ХIХ быуат аҙағында *ҡәлғә* Бөйөк Финляндия кенәзлеге составында тора. 1917 йылдың декабрендә ул *Кякисалми тип үҙгәртелә. Финляндия составында иҡтисади күтәрелеш кисерә: тимер юл булдырыла фин һәм рәсәй ҡалалары араһында, яңы ағас бысыу заводы, шулай уҡ Вальдгофтың эре целлюлоза заводы барлыҡҡа килә. [[1930 йыл]]дың декабрендә ҡалала лютеран кирхаһы төҙөлә.

[[19 март]] [[1940 йыл]]да, «Ҡышҡы һуғыш» тамамланғандан һуң, ҡала биләмәһе һәм тирә-яғы [[СССР]] составына инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң ике ай үткәс, [[21 август]] [[1941 йыл]]да, ул тағын да фин ҡалаһы була. [[24 сентябрь|24 сентябрҙә]], [[1944 йыл]]да, ҡала тулыһынса совет ғәскәрҙәре тарафынан яулап алына.

[[1948 йыл|1948 йылдың]] йәйендә иҫке ҡәлғә территорияһында археологик ҡаҙыу эштәре башлана. Ошо уҡ йылдың октябрендә Кякисалми Приозерск тип үҙгәртелә. [[1960 йыл]]дың авгусында Корела ҡәлғәһен реставрациялау башлана, ә 17 июндә, 1962 йылда, ҡәлғә тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы тип атала. [[1988 йыл]]дың [[25 июль|25 июл]]ендә 1788 йылдағы Кексгольм гербы Приозерск ҡалаһы гербы сифатында раҫлана.


== Кинематограф ==
* Октябрь. [[1996 йыл]]. Корела ҡәлғәһе диуарҙары янында режиссер Алексей Балабановтың «Брат» кинофильмының эпизодтары төшөрөлгән.

== Иҫкәрмә ==


== Һылтанмалар ==
* [http://www.russiancity.ru/books/b63.htm *Кирпичников А. Н.''] Корела яков урта быуатта башняға посадник.
* Тасуирлау, план, һүрәт сайтында ҡәлғәһе «Төньяҡ ҡәлғәһе».
Ҡыҙыл Селек (ауыл)

**Ҡыҙыл Селек** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге Кәртәле районы ауылы. Еленино ауыл биләмәһенә инә.

## Географияһы
Ауыл аша Ҡоройылға (Сухая) аға. Район үҙәге Кәртәлегәтиклем ара — 52 км.

## Тарихы
Коллективлаштырыу осоронда, 1929 йылда, элекке 3 утар (Григорьев, Слинкин, Ткаченко) урынына Неплюевка ауылынан күсеп килеүселәр һайлаған урында нигеҙләнгән

Ошо уҡ йылда улар «1 Май» колхозын ойошторалар

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Ҡыҙыл Селек топонимын былай аңлата:

Кизил-Чилик, река, левый приток Гумбейки, бассейн Урала, поселок, гора, Нагайбакский район. село, Карталинский район.

Кизил-Чилик — «река, где растет красная ива» (кызыл — «красный», чилик — «мелкий кустарник из рода ивы, мелкая ива»). Речка Сухая, левый приток Зингейки, прежде именовалась тоже Кизил-Чилик, ее название перешло на село Кизилчилик Карталинского района.
 ..

Тарихи Башҡортостан ерҙәрендәге был атама, әлбиттә, башҡортсанан, «Ҡыҙыл» һәм «Селек» һүҙҙәренән сыҡҡан. Тик селек тал төрө түгел, ә ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған ҡыуаҡлыҡ (). Ҡаҙаҡтарҙың ул төбәккә күпләп күсеп ултырыуы атамаларҙы шул телдән эҙләүгә килтерә һәм ярайһы йыш хатала аңлатмалар осрай. Был топонимды ла ҡаҙаҡ теленән ингән тиеүселәр бар.

## Халҡы

## Урамдары
* Октябрь урамы
* 1 Май урамы

## Инфраструктураһы
* Клуб
* ФАП
* Китапхана

## Әҙәбиәт
*Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 187-се бит

## Иҫкәрмәләр
Ферапонтово Белозерский монастыры

**Белозерский Ферапонтово Богородица-Раштыуаһы монастыры** — Урыҫ православие сиркәүе Вологда епархияһының ирҙәр монастыры. Ул Вологда өлкәһе Кирилловский районы Ферапонтово ауылында урынлашҡан; Рус Төньяғының XIV быуатта нигеҙләнгән иң боронғо монастырҙарының береһе. Дүрт йөҙ йыл дауамында был ерҙәрҙең мәҙәни үҙәге һәм дини мәғрифәтселек урыны булып тора. Монастырь төҙөлөшө беҙҙең заманға тиклем XIV—XVII быуаттарҙа нисек булһа, шулай килеп еткән. XX быуат башында Рәсәйҙә дәүләт ҡоролошо алмашыныу һөҙөмтәһендә монахтар традициялары унда туҡтатылып тора. Монастырҙа советтар ваҡытынан алып Дионисий фрескалары музейы урын ала — Кирилло-Белозерский музей-ҡурсаулығының филиалы. ЮНЕСКО сессияһы 2000 йылда монастырҙы Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерә.

## Урынлашҡан ере
Монастырь Кирилловонан 20 км төньяҡ-көнсығышта һәм Вологданан 120 км төньяҡ -көнбайышта ике күл— Паска йылғаһын бергә ҡушҡан Ферапонтовский һәм Спасский күлдәре араһында урынлашҡан. Ферапонтово ауылы, башлыса, йылғаның монастырь ҡаршыһындағы ярында тора. Монастырь бөтә ерҙән өҫтөнлөк итә, әммә үҙенең бөйөклөгө һәм нескә камералы стиле менән тирә-йүнде баҫып ҡапламай.

## Архитектураһы, һынлы сәнғәте

Ферапонтов монастыры ансамбле үҙенсәлекле матурлығы һәм архитектура деталдәре менән айырылып тора. Ансамблдең төп идеяһы — Боговоплощениеның архитектурала асылған образы һәм темаһы.

Бында донъя мәҙәниәтенең айырым әһәмиәтен раҫлаусы Богородица раштыуаһы ғибәҙәтханаһы бар. Йылъяҙмалар тексына ярашлы сиркәүҙең төньяҡ ишеген Дионисий һәм уның улдары 6 августан алып 8 сентябргә тиклем 1502 йылда биҙәгән. Был Мәскәү мәктәбе иконалар яҙыу мәктәбенең берҙән-бер һаҡланып ҡалған биҙәүе (XV—xvi быуаттарҙа).

600 м² майҙанлы стена төньяҡ русь стилендә биҙәлгән. Ул Үҙәкләштерелгән Рус дәүләтенең һаҡланып ҡалған рус стилендәге архитектура ҡомартҡыһы.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* *Брилліантов И. И.* Ферапонтов Белозерский, ныне упраздненный монастырь, место заточения Патриарха Никона. СПб. 1899 / Репринт. изд. — М.: Северный паломник, 2005. — 136 с. — ISBN 5-94431-177-0.
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Ferapontovo.ru — сайт об истории Ферапонтова монастыря, о селе Ферапонтово и его округе
*  
* Сайт Музея фресок Дионисия
* 
*  
* 
*
Түбәнге Бурансы

**Түбәнге Бурансы** (**Түбәнге-Бурансы**) — Ишембай ҡалаһы биләмәһендәге тарихи урын, Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан була. Был бөткән ауыл урынында хәҙерге ваҡытта «Нефтемаш» предприятиеһы урынлашҡан.

## Тарихы
Батша самодержавие тарафынан Себергә һөрөлгән кешеләрҙе урынлаштырыу өсөн булдырылған был тораҡ пунктына йылғаның һул яҡ ярында 1834 йылда нигеҙ һалына. Хәҙерге Бурансы ауылы шул тапҡырҙа уҡ, тик Ағиҙелдең уң яҡ ярында урлашҡан.

Аҙнай олоҫона инә (Стәрлетамаҡ кантоны).

1925 йылда ауыл юҡҡа сыға, сөнки бында йәшәүселәр, көнбайышҡа табан 3 километрҙа ятҡан Ирек ауылына күсенә, ул 1934 йылда ишембай ҡалаһы составына индерелә. 

1925 йылда ауыл юҡҡа сығыуға ҡарамаҫтан, рәсми документтарҙа уның элекке исеме һаҡлана. Иректә йәшәүҙәренә ҡарамаҫтан, күсенеп ултырғандар Түбәнге Бурансы ауылы кешеләре булып иҫәпләнә.

1834 йылдан ауыл халҡының һаны арта бара. VIII рәүиз сараларын үткәреү мәленә 7 ғаиләлә 82 кеше иҫәпләнә. Үрге Бурансы ауылында 12 йортта 129 кеше теркәлә. X рәүиз мәғлүмәттәре буйынса 20 йортта 211 кеше йәшәй. Ә бына иҫке ауылда 30 йортта 132 генә кеше теркәлеү үтә. 1920 йылда Түбәнге Бурансы ауылы кешеләренең һаны 335 кешегә етә, ә Үрге Бурансыла — 192 кеше; йорттар ҙа ярашлы рәүештә 35 һәм 64 була.

1932 йылда асылған Ишембай нефть ятҡылығын И. М. Губкин, Түбәнге Бурансы нефть ятҡылығы, тип атаған була:Ишембай нефть ятҡылығы, шулай уҡ Стәрлетамаҡ, Түбәнге Бурансы ятҡылығы тип тә атала, ул Ағиҙел йылғаһы буйлап Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһынан 18 км алыҫлыҡта урынлаша.Был төбәктә нефть ятҡылығының булыу ихтималлығы тураһында ХХ быуат башында уҡ бәхәстәр бара.

Бынан алда Ф. И. Кандыкин Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәтенә түбәндәге мәғлүмәтте еткерә:

«Ярман күл менән Ишембай ауылы янында нефть билдәләре табылыуы инҡар ителмәй, Түбәнге Бурансы нефть ятҡылығы тураһындағы мәсьәлә лә ошоға тиклем аныҡланмай тора».

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Кижи (утрау)

**Кижи** — Онега күле территорияһындағы Кижи зоология заказнигы.

Утрауҙағы «Кижи» музей-ҡурсаулығы экспозицияһы, шул иҫәптән Кижи погосы архитектура ансамбле исеме аҫтында билдәле.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Утрауҙа Кижи, Васильево һәм Ямка ауылдары урынлашҡан, улар хәҙерге Медвежьегорский районы Великогубский ауылы биләмәһе составына инә (2004 йылға тиклем Петрозаводск ҡала округы составына ингән). Экспозиция составына музей-ҡурсаулыҡтың төҙөлөш ҡоролмаларының күпселек өлөшө инә, улар архитектура ҡомартҡылары булып тора, уларҙың күбеһе экспозиция өсөн Онега аръяғындағы ауылдарҙан килтерелгән.

XVIII быуат аҙағында утрауҙа бер нисә ауыл урынлашҡан — Бачурино, Бишево, Босарево, Васильево, Кяжево, Морозово, Наволок, Погост һәм Ямка, улар Олонец губернияһы Петрозаводский өйәҙенең Кижи улусы составына ингән.

## Географик урыны
Кижи утрауы Онега күленең төньяҡ өлөшөндәге Кижи шхерҙарына — Онега аръяғы ярымутрауындағы утрауҙар системаһына ҡараған. Ярымутрау Кижи утрауынан көнбайышта, ә көньяҡ-көнсығышта — Ҙур Клименецкий утрауы, көнсығышта Көньяҡ Олений утрауы янында урынлашҡан. Унан төньяҡтараҡ — Великая губа утрауҙары тора.

## Транспорт
Навигация осоронда (май-сентябрь) Петрозаводск йылға вокзалынан Кижи утрауына тиҙ йөрөшлө һыу аҫты ҡанаты булған суднолар йөрөй — эш көндәрендә көнөнә 2-3 тапҡыр, ял көндәрендә йыш йөрөй. Утрауға шулай уҡ даими йөрөүсе сәйәхәт теплоходтары йөрөй.

Онега күле буйынса ҡыш һайын Ямка ауылынан Великая Губаға тиклем (21 км) һәм Сибово ауылына (12 км) оҙонлоғондағы боҙ өҫтөнән юл һалына.

## Иҫтәлекле ҡәберлектәр
НКВД айырым диверсия төркөмө яугирҙәрҙең туғандаш ҡәбере, (улар 1943 йылда фин ғәскәренең тылында хәрби заданиелар үтәгәндә һәләк булған).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Кижи (остров) на сервисе Яндекс. Панорамы
*  
*  
* Каталог археологических памятников окрестностей острова Кижи
* К истории заселения о. Кижи в Средневековье и Новое время (по материалам раскопок селища Наволок)
Рюрик ҡаласығы

**Рюрик ҡаласығы** (Ҡаласыҡ) — Ильмень янының сауҙа-һөнәрселек һәм хәрби-административ үҙәге , ҡаласыҡ, IX быуаттың археологик ҡомартҡыһы, Бөйөк Новгород ҡалаһының үҙәгенән көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта, Ильмень күленән, Волхов йылғаһы башында (Юрьев монастыры ҡаршыһында) тора. Шул иҫәптән новгород кенәздәре резиденцияһы булараҡ билдәле, уның менән Боронғо Рустың бик күп билдәле сәйәси эшмәкәрҙәренең исемдәре бәйле.

## Исеме

XIX быуатҡа тиклем үҙән һәм уның янындағы ауыл **Ҡаласыҡ тип атала.** *Рюриков* һүҙе xix быуат башында крайҙы өйрәнеү әҙәбиәтенә инә, (был һүҙ варягтар Рюрикты дәүләт башлығы итеп саҡырғандан һуң тигән риүәйәтттәр йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән). В. Л. Янин былай тип яҙа: «xii быуатта Ҡаласыҡ тип аталған ултыраҡ был пунктттың боронғо һәм ҙур булыуы тураһында һөйләй, әммә бер ҡасан да Рюриков тип аталмаған; был исемде бары тик үҙҙәрен ғалим тип һанаған дилетанттар ҡушҡан, тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтендә ул бары xix — XX быуаттарҙа ғына Рюриков тип атала башлаған». Боронғо ҡаласыҡтың ҡатламдарында иртә новгород боронғолоҡтары менән генетик бәйләнеш юҡ.

## Тарих

Рюрик беренсе Ҡаласығы беренсе иртә металл дәүеренә — иртә тимер быуат мәҙәни ҡатламы һәм штрихланған керамика осорона, беҙҙең эраның беренсе быуаттарына ҡараған.

Рюрик икенсе Ҡаласығы VII—viii быуаттарҙа б убалағы ҡала тибында, һикәлтәле нығытмалы булған.

3-сө Рюрик Ҡаласығы хәрби әһәмиәтен юғалта, ә уның үҙәк өлөшө һөрөлгән.

### Ҡаласыҡ ауылы

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Носов Е. Н., Дорофеев о. т., к. а. Михайлов рюриков ҡаласыҡ тикшерелә. В кн.: Археологик 2001 йылда асылған. М., 2002.
* Е. Н. Носов. Поволховье типологияһы ҡала. В кн.: Новгородта һәм новгород ерҙәренә. Археологияһы һәм тарихы. Фәнни конференция материалдары. В. 7. Новгородта, 1993.

## Һылтанмалар
* Институт истории материальной культуры РАН. Рюриково городище
* ''Максим Антипов'' Тайны старого Новгорода. Газета «Невское время» 06.10.2005
* Рюриково городище и его окрестности
Фершампенуаз (Силәбе өлкәһе)

**Фершампенуаз** — Силәбе өлкәһендәге Нуғайбәк районы ауылы. Фершампенуаз ауыл биләмәһенең административ үҙәге

## Географияһы
Ауыл Яйыҡтың һул ҡушылдығы Ғөмбәй йылғаһын буйында, дала зонаһында, Магнитогорск ҡалаһынан 60 км төньяҡ-көнсығыштараҡ, Силәбенән 210 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Тарихы
Нуғайбәктәр Ырымбур казак ғәскәре сафында Францияның Фер-Шампенуаз (*[[:fr:Fère-Champenoise]]* коммунаһы исеме менән аталған) ҡалаһы янында яу тотҡан. 1814 йылдың 25 мартында казак ғәскәрҙәре бында еңеүгә өлгәшкән. Ырымбур губернаторы һәм хәрби тораҡ пункттар департаменты «Яңы төҙөлгән тораҡ пункттарға исем биреү тураһында» ҡарары менән рәсәй ғәскәре еңеүҙәре хөрмәтенә тарихта ҡалыр исемдәр бирелгән. Силәбе өлкәһе көньяғында урынлашҡан, рәсәй ғәскәре еңеүе иҫтәлегенә аталған башҡа ауылдар (Чесма, Берлин,Париж, Париж, Порт- Артур, Лейпциг, Варна, Бреды, Арси, Кассель) менән бер рәттән нуғайбәк ауылына Фершампенуаз атамаһы бирелгән.

Нуғайбәктәрҙең был тарафҡа килеп сығыуы 1730—1740 йылдарҙа Рәсәй империяһының колонизация сәйәсәте менән бәйле, ул ваҡытта Урал дала һыҙатында Ырымбур оборона линияһы төҙөлә һәм 1735—1741 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары баҫтырыла. «Нығытмалы колонизация» механизмы - яуланған сиктәрҙе нығытыу һәм казактар күсереп килтереү һәм нығытмаларҙа урынлаштырыу.

1736 йылда ойошторолған нығытмаға бынан 150-нән артыҡ йыл элек нуғайбәктәр Кама аръяғы оборона һыҙығынан хәҙерге Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән.

## Халҡы
 

## Ауылдың күренекле кешеләре
* Сметанников Леонид Анатольевич (1943 тыуған), опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* Попцова, Раиса Ивановна (1900—1973), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* [Статья на Летописи.ру](http://www.letopisi.ru/index.php/%D0%A4%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B0%D0%B7_(%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD,_%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C)) 
* «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области»
Аҫау (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы)

**Аҫау** (рус. **Асава**)— Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы һәм Стәрлетамаҡ райондары биләмәләрендә аға. Ҡуғанаҡ ҡушылдығы. Йылға системаһы: Аҫау → Ҡуғанаҡ → Ағиҙел → Кама → Волга. Йылға оҙонлоғо 31 км, бассейны майҙаны 188 км² тәшкил итә.

«Рощинский» совхозы һәм ҙур ауыл Ҡырмыҫҡалы эргәһенән аға. Аҫау йылғаһын Р-314 федераль трассаһы киҫеп үтә.
Аҫау йылғаһының яр буйында ете тораҡ пункт урынлашҡан: Ауырғазы районының Аҫаубаш һәм Семёнкин ауылдары һәм Стәрлетамаҡ районының Садовка, Талас, Аҫау-Зубов, Рощинский ауылдары.

## Атамаһы
1)Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлегендә аҫау һүҙенә (аҙау һүҙенең диалект варианты) оҙаҡ һаҡланған һәм шуның һөҙөмтәһендә иҫкергән нәмә тигән аңлатма бирә. 2)"Словарь топонимов Республики Башкортостан" авторы А. А. Камалов гидронимдың «аҫау» ­ асы тигән һүҙҙән килеп сығыуы мөмкин тип иҫәпләй, йәғни тоҙлораҡ һыулы Аҫау. 3)Аҫауйылға-Уҫалйылға (асыулы, уҫал йылға) тигән аңлатма ла бар. Элек йылға тулы һыулы, шәп ағымлы булған, ташҡан ваҡытта кешеләргә күп зыян килтергән. «Аҫау»­ «теҙгенһеҙ», «үҙ һүҙле, кире» («ҡулға эйәләштерелмәгән», мәҫәлән: ҡулға эйәләштерелмәгән айғыр)https://znanio.ru/media/toponimy_beregovoj_linii_reki_asava_issledovatelskaya_rabota-17980.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018449

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101844

— Бассейн коды — 10.01.02.007

— Гө буйынса томы — 11

— Гө буйынса сығарылыш — 1

## Ҡушылдыҡтары
— Аҡбатыр

— Буҙай

— Бүреҡаҙған (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы)

— Гранлей

— Ҡамышлы

— Урман

— Тәғзимә

## Топографик картаһы
Лист карты N-40-76 Ишпарсово. Масштаб: 1 : 100 000. Издание 1979 г.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Егәнлек (Туҡ ҡушылдығы)

**Егәнлек** — Ырымбур өлкәһендәге йылға, Туҡ ҡушылдығы.

## География
Ырымбур өлкәһенең Красногвардейский, Александровский районындағы йылға. Туҡ йылғаһына уң яҡтан барып ҡушыла (Туҡтың башланған урынынан 180 км үрҙәрәк). Егәнлек йылғаһының оҙонлоғо- 49 км.
 
Башҡортса «екән»- күл, йылға буйҙарында үҫә торған үлән. «Екәнлек», йәки «егәннек»- екән, егән үҫкән урын. Топонимдарҙы тәү сиратта ерле халыҡ теленә бәйләп өйрәнеү зарур тип иҫәпләгән тикшереүселәр күпселекте тәшкил итә.

Ләкин был топонимды фин-уғыр телдәрендәге һүҙҙәр менән бәйләүселәр ҙә бар (хант телендә «ёхан» — «йылға», «инеш», мари телендә «йогы» — «ағым»)).

Ҡушылдыҡтары: Сәйәпән (?) шишмәһе , Корча и Тирәкле.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына инә. Йылға һыу участогы — Сорочинск гидроузелынан алып Һамар йылғаһы Елшән һыу үлсәгес посына тиклем. Йылға ярымбассейны юҡ. Төп йылға бассейны —Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып, Каспийға ҡойғансы Волга йылғаһы.

Һыу ресурстары федераль агентлығының РФ биләмәһен һыу хужалығы буйынса районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Һыу объектының дәүләт һыу реестрындағы коды — 11010001012112100006884
* Гидрологик тикшереү буйынса коды (ГИ) — 112100688
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* ГИ буйынса том һаны— 12
* ГИ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр