Боронғо урыҫ халҡы

**Боронғо урыҫ халҡы**, йәки **боронғо рус этносы** (үҙ атамаһы: *бор. рус* *рѹсь*, берлектә *рѹсинъ*, шулай уҡ *рѹсьскыи, рѹстии (людие)*; тарихнамәлә: , , ) — тарих фәнендә таралған концепция буйынса, X—XIII быуаттар дауамында Боронғо рус дәүләтендә башлыса көнсығыш славян ҡәбиләләре союздары, шулай уҡ фин-уғырҙар, балттар һәм скандинавтар. Боронғо Русь халҡының төп өлөшө. Был концепция сиктәрендә хәҙерге көнсығыш славян халыҡтарының өсөһө лә — белорустар, урыҫтар һәм украиндар — берҙәм халыҡтың яйлап тарҡалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Бөтәһе өсөн дә уртаҡ боронғо рус телендә һөйләшкән боронғо рус халҡы концепцияһы яҡлылар ҙа, ҡаршы килеүселәр ҙә бар.

## Концепция тарихы

Яңы осорҙа боронғо рус дәүерендә көнсығыш славяндарҙың берҙәмлеге тураһындағы идея XVII быуат һуңғы йылъяҙма сығанаҡтарына һәм тарихи әҫәрҙәргә барып тоташа. Уның тураһында Густын йылъяҙмаһында әйтелә, ә авторлығы Киев-Печёра лавраһы архимандриты Иннокентий Гизелгә ҡайтарылып ҡалдырылған Киев синопсисында, рәсәй батшаһының элекке Киев Русе ерҙәренә генеалогик хоҡуҡтарын нигеҙләп, Бәләкәй һәм Бөйөк Рустең мәңгелек берҙәмлеге тураһында фараз бирелә. Был «Синопсис» положениелары XVIII һәм XIX быуаттарҙағы рәсәй тарихсыларының бөтә көнсығыш славяндарға «берҙәм рус халҡы» вәкилдәр булараҡ ҡарашын билдәләй. XIX быуат рәсәй тарихнамәһендә ваҡыты-ваҡыты менән «беренсе тыуғанлыҡ» һәм боронғо рус дәүләте мираҫына өҫтөнлөк тураһында бәхәстәр тыуып торғане, уларҙа ҡайһы бер малоросс вәкилдәре (Я. М. Маркович, М. А. Максимович) йәки бөйөк великоростар (М. П. Погодин) тап үҙ тармағына ҡаратҡан. 1907 йылда украиндарҙың, урыҫтарҙың һәм белорустарҙың Боронғо Русь мираҫына тиң хоҡуғы бар тип раҫлаусы А. Е. Пресняков был ҡаршылыҡтарҙы яйға һалырға тырыша. Тарихсылар һәм Рус православие сиркәүе менән бер рәттән боронғо рус берҙәмлеге идеяһын филологтар ҙа хуплай, улар һуңынан бер нисә туған телгә тарҡалған берҙәм боронғо рус теленең булыуын күрһәтә. Был мәсьәлә буйынса иң абруйлы хеҙмәттәр авторҙары — А. Х. Востоков, И. И. Срезневский, А. И. Соболевский, А. А. Шахматов.

Был концепцияға ҡаршы М. С. Грушевский украиндар һәм урыҫтарҙың этногенездары айырым булыуы тураһындағы тезисты ҡулланылышҡа индерә. Был ҡараш украин диаспораһы тарихнамәһендә өҫтөнлөккә эйә була һәм хәҙерге украин фәнендә киң таралыу ала.

Боронғо рус халҡы концепцияһы үҙенең хәҙерге ҡиәфәтендә 1930-сы йылдарҙағы совет тарихнамәһендә барлыҡҡа килә. Белорустар, урыҫтар һәм украиндар XIV—XV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән өс төрлө халыҡ булараҡ билдәләнә, Ә Киев Русе уларҙың «дөйөм бишеге» тип ҡарала. Б. Д. Греков айырылыуға тиклемге дәүерҙә көнсығыш славяндарҙың этник берҙәмлеге тураһында тезис тәҡдим итә. М. И. Артамонов СССР Фәндәр Академияһының Тарих фәндәре һәм филологияһы бүлеге (ОИФ) ултырышында, 1940 йылдың 26 майында, «СССР тарихы» дөйөмләштерелгән баҫмаһын әҙерләү тикшереүендә, совет тарихсыларынан беренсе булып көнсығыш славяндарҙы тасуирлау өсөн айырым этнокатегория булараҡ «народность» төшөнсәһен ҡулланырға тәҡдим итә. 1940-сы йылдарҙа концепция украин ғалимы Н. Н. Петровский, урыҫтар А. Д. Удальцов һәм В. В. Мавродин хеҙмәттәренә таянып теоретик һәм фактик тулыландырыла. Тап Мавродин «боронғо рус халҡы» терминының авторы. 1945 йылда «Образование древнерусского государства» монографияһында ул тәүге тапҡыр ҡулланыла.

1950-се йылдар башында боронғо рус халҡы проблематикаһы буйынса ҙур бәхәс бара. Ул С. А. Токарев тарафынан нигеҙләнгән, уны эшләүҙә археологтар П. Н. Третьяков һәм Б. А. Рыбаков ҡатнаша. Козаченко, килеп тыуған фекергә ҡаршы сығып, Киев дәүләте тарҡалыу арҡаһында барлыҡҡа килгән феодаль тарҡаулыҡ осоронда боронғо рус халҡы көсһөҙләнмәй, ә туплана, тип билдәләй. Тикшеренеүсе фекеренсә, боронғо рус халҡы «Европала беренсе булып берҙәм милләткә тупланыу юлында торған» концепцияны формалаштырыуҙа һәм артабан үҫтереүҙә ҙур роль уйнай.. Совет тарихсыһы һәм тарихнамәсеһе, феодализм осоро буйынса белгес Л. В. Черепнин. Шулай уҡ берҙәм боронғо рус халҡының булыуын раҫлаған П. П. Толочко был мәсьәлә буйынса ентекле анализ яһай.

2002 йылда А. П. Толочко, тикшеренеүселәрҙе Б. Андерсон «уйҙырма берләшмә» концепцияһы рухында көнсығыш славян халҡының булмаған этник берләшмәһен булдырыу ынтылыштарынан баш тартырға саҡырып, «боронғо рус халҡы» төшөнсәһенә яңы ҡараш тәҡдим итә.

Боронғо Русь буйынса халыҡты советтарға яҡын хәҙерге милләттең элгәреһе булараҡ аңлауҙы көнбайыш тарихнамәһендә лә осратырға мөмкин. Хәҙерге инглиз тарихсылары С. Франклин, Д. Шепард «милләт башланғысы» тураһында һөйләү мөмкин тип һанай. Француз тикшеренеүсеһе М. Бушар — «урта быуат милләте» тураһында, уның фекеренсә, Русь илен Яңы ваҡытҡа тиклем милләттәр формалаша башлаған европа дәүләттәренең береһе тип иҫәпләргә мөмкин.

Советтар Союзынан һуңғы тарихнамәлә Украинала ла, Белоруссияла ла, Рәсәйҙә лә боронғо рус халҡы концепцияһынан баш тартырға маташтылар, әммә хәҙерге ваҡытҡа тиклем ул элеккесә өҫтөнлөклө булып ҡала. 2011 йылда өс көнсығыш славян халҡының берҙәм боронғо рус халҡынан килеп сығыуы тураһындағы ҡараш Боронғо Рус дәүләтенең 1150 йыллығына арнап Киевта ойошторолған "Түңәрәк өҫтәл"дә Рәсәй һәм Украина тарихсыларының берлектәге коммюникеһында сағылыш таба.

## Хронологик сиктәр
Дискуссия иҫәбенә боронғо рус халҡы йәшәүенең юғары хронологик сиге тураһындағы мәсьәлә инә. Совет тарихнамәһендә ул XIII быуаттың икенсе яртыһына тиклем (Б. А. Рыбаков, Л. В. Черепнин, В. В. Седов һ. б.), һирәгерәк XII быуатҡа тиклем үткәрелә. Күп кенә хәҙерге тикшеренеүҙәрҙә XVI—XVII быуаттарҙа ғына тамамланған оҙайлыраҡ процесс тураһында әйтелә. Б. Н. Флоря боронғо рус халҡының тарҡалыуын уның вәкилдәренең төрлө социаль-сәйәси ҡоролошло төрлө дәүләттәр составына инеүе менән бәйләй. Беренсе этап тип ул Бөйөк Литва кенәзлеге формалашыусы Рус дәүләте көнсығыш славяндарының XIV—XVI быуаттар дауамында яйлап дифференциацияһын иҫәпләй, икенсе этап — XVII быуатта белорустар һәм украиндарҙың Запорожье Ғәскәре һәм Бөйөк Литва кенәзлегенең Люблин унияһындағыҡырҡылған ерҙәрендәге йәмәғәт тәртибе төрлөлгө нигеҙендә дифференциацияһы тора.

## Берҙәм халыҡ билдәләре
Берҙәм халыҡ тураһында һөйләргә мөмкинлек биргән берҙәмлек билдәләренә (урындағы диалекттар һаҡланған килеш) әҙәби һәм һөйләү теленең уртаҡлығы инә), территория дөйөмлөгө, билдәле бер иҡтисади уртаҡлыҡ, Боронғо Руст рухи һәм матди мәҙәниәт берҙәмлеге, уртаҡ дин, бер үк йолалар, ғөрөф-ғәҙәттәр һәм хоҡуҡ, хәрби ҡоролош, тышҡы дошмандарға ҡаршы дөйөм көрәш, шулай уҡ берҙәм Русь аңы булыуы.

## Ыңғай һәм ҡаршы аргументтар
Берҙәм халыҡ булыуын яҡлап түбәндәге аргументтар килтерелә:
* XII быуат уртаһына ҡараған сығанаҡтарҙа — «русь» берҙәм халҡына ҡарау файҙаһына боронғо ҡәбилә атамаларының тулыһынса юҡҡа сығыуы
* феодаль тарҡалыу процесы һәм киң киңлектәрҙә интеграция ауырлыҡтары фонында был айырыуса иғтибарға лайыҡ
* сығанаҡтарҙа халыҡтың этник дифференциацияһы (словендар, кривичтар, поляндар, древляндар, северяндар һ. б.) төбәк (новгородлылар, псковлылар, смоляндар, полочандар, кияндар һ. б.) менән алмаштырыла)
* әгәр уларҙы йөрөтөүселәр этнос ойошторолоу билдәләр тип аңламаһа, матди мәҙәниәттәге айырмалар этник бүленеү өсөн етерлек түгел
* Европаның башҡа илдәре һәм төбәктәре (Германия, Франция, Скандинавия, Польша) менән сағыштырма-тарихи сағыштырыуҙар Рустә дөйөм этник үҙаңдың юғары дәрәжәһе тураһында һөйләй
* Новгородта һәм Киевта иң иртә осорҙан (XI быуаттан)берҙәм йылъяҙма системаһы булған

Берҙәм боронғо рус халҡының барлығына ҡаршы аргументтар сифатында килтерелә:

* көнсығыш славяндарҙың төрлө этник субстраттар (балтик, иран, фин-уғыр) ареалдарында таралыуы
* Көнсығыш Европа тигеҙлеге кеүек киң һәм сағыштырмаса аҙ халыҡ йәшәгән территорияла интеграция процестарын үҫтереү ауырлығы
* айырым төбәктәрҙә халыҡтың матди мәҙәниәтендә һиҙелерлек айырмалар булыуы
* көнсығыш славяндарҙың айырым төркөмдәре араһындағы тел айырмалары элек күҙалланғандан тәрәнерәк
* монгол дәүеренә тиклемге йылъяҙмала «Русь» термины Урта Поднепровья территорияһына (тар мәғәнәлә «Русская земля») ҡарай һәм был сифатында башҡа көнсығыш славян ерҙәренә ҡаршы ҡуйыла; әммә шул уҡ йылъяҙмала Русь термины бөтә Боронғо Русь дәүләте территорияһы өсөн дә ҡулланыла алған.

## Яҡлаусылар һәм ҡаршы килеүселәр
Үҙ хеҙмәттәрендә боронғо рус халҡы концепцияһын яҡлаған славистарға түбәндәгеләр ҡарай:

* Беляев Леонид Андреевич,
* Бунак Виктор Валерианович
* Гиппиус Алексей Алексеевич
* Горский Антон Анатольевич
* Греков Борис Дмитриевич
* Дворниченко Андрей Юрьевич
* Загорульский Эдуард Михайлович
* Зализняк Андрей Анатольевич,
* Иловайский Дмитрий Иванович(тарихсы)
* Кирпичников Анатолий Николаевич
* Ключевский Василий Осипович
* Ломоносов Михаил Васильевич
* Мельникова Елена Александровна
* Новосельцев Анатолий Петрович
* Пашуто Владимир Терентьевич
* Петрухин Владимир Яковлевич
* Рыбаков Борис Александрович
* Седов Валентин Васильевич
* Соловьёв Александр Васильевич (тарихсы)
* Соловьёв Александр Васильевич (тарихсы)
* Соловьёв Владимир Михайлович
* Соловьёв Сергей Михайлович
* Тихомиров Михаил Николаевич
* Толочко Пётр Петрович
* Трещенок Яков Иванович
* Флоря Борис Николаевич
* Фроянов Игорь Яковлевич
* Хорошкевич Анна Леонидовна
* Янин Валентин Лаврентьевич

Берҙәм боронғо рус халҡының булыуын инҡар иткән славистарға түбәндәгеләр ҡарай::
* Брайчевский Михаил Юлианович
* Данилевский Игорь Николаевич
* Пивторак Григорий Петрович
* Плохий Сергей Николаевич
* Прицак Омельян Иосифович
* Штыхов Георгий Васильевич

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Мавродин В.&amp;nbsp;В.* Образование древнерусского государства. — Л., 1945.
* *Мавродин В.&amp;nbsp;В.* Происхождение русского народа. — Л.: Издательство Ленинградсколго университета, 1978. — 184 с.
* *Третьяков П. Н.* У истоков древнерусской народности. М.: Наука, 1970.
* *Лебединский М. Ю.* К вопросу об истории древнерусской народности. — М., 1997.
* *Седов В. В.* Древнерусская народность: Историко-археологическое исследование. — М., 1999.
* *Толочко П.&amp;nbsp;П.* Древнерусская народность: воображаемая или реальная. — СПб.: Алетейя, 2005.
*