open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Берлингтон (Вермонт)

**Берлингтон** (ингл.  Burlington) — Америка Ҡушма Штаттарындағы Вермонт штатының иң ҙур ҡалаһы, Читтенден округының үҙәге. Ҡалаға 1785 йылда нигеҙ һалынған. Берлингтон Шамплейн күле һәм Йәшел тауҙар араһындағы тау битләүҙәрендә, Канада сигенән (Вермонт-Квебек янында) көньяҡҡа табан 72 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала Монреалдән 151 километр көньяҡта тора. Берлингтондан көнсығышҡа табан Йәшел тауҙар һуҙылған. Ҡала халҡы 42 282 кеше тәшкил итә (2013 йыл).

Берлингтон Берлинг ғаиләһе исемен алған, уларҙың ғаиләһе тирә-яҡтағы ерҙәрҙе иң беренсе булып үҙләштергән. 1763 йыл ауылға нигеҙ һалыу йылы булып һанала, әммә ҡалаға халыҡтың күпләп күсеп килеп ултырыуы Берлингтонда ағас бысыу предприятиеһы һәм судоверфь барлыҡҡа килгәс кенә башланып киткән. Британлыларҙы һөжүм итеүселәрҙән гарнизон һаҡлаған. 1812—1814 йылда Инглиз-америка һуғышы тоҡанып киткәс, Берлингтондан британия флотына ут атҡандар.

Берлингтон — Вермонт штатының ҙур мәҙәни үҙәге. Бында 1791 йылда Вермонт университеты нигеҙләнгән, 1878 йылда — Шамплейн колледжы барлыҡҡа килгән. Университеттың иҫке бинаһына(«Mill Old») нигеҙҙе генерал Лафайет һалған. Ҡаланан көньяҡҡа табан 11 км алыҫлыҡта 18 гектар майҙанлы территорияла Шелберн музейы тора. Төньяҡ Американың баш күтәреүселәренең бер юлбашсыһы Итен Аллендың өйө һәм ҡәбере үҙенә туристарҙы йәлеп итә.

2006—2012 йылдарҙа Берлингтон ҡалаһының мэры Боб Кисс була, ул һул йүнәлешле прогрессив Вермонт партияһынан ҡуйылған. 2012 йылдың 6 мартында АҠШ Демократик партияһы вәкиле — Миро Вейнбергер ҡаланың мэры була.

## Географияһы
Берлингтон Шамплейн күленең көнсығыш ярында урынлашҡан.

### Климат
Берлингтонда дымлы континенталь климат (*Dfb* Кеппен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса)бында ҡыш һыуыҡ, ә йәй йылы һәм дымлы. Уртаса айлыҡ температура ғинуарҙа −7,4 C°, июлдә — 21,4° С. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөмдәр һаны 937 мм тәшкил итә, ә йәйге айҙар иң дымлы ваҡыт булып тора. Шамплейн күле йоғонтоһо арҡаһында ҡар шквалдары булырға мөмкин,ҡайһы саҡ 12 сәғәт эсендә 33 см-ға тиклем ҡар яуған саҡтар була. Йылына уртаса ҡарлы яуым-төшөм 206 см тәшкил итә, тик был һиҙелерлек әһәмиәттең йылдан-йыл үҙгәреп тороуы мөмкин.

* Йыллыҡ уртаса температура — +7,7 C°
* Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 3,6 м/с
* Йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы — 70 %

## Галерея

Файл:Burlington, Vermont.jpg|Берлингтондың үҙәк урамы
Файл:UVM Old Mill building 20040101.jpg|Вермонт университеты


## Туғанлашҡан ҡалалары

* : Арад
* : Берлингтон (Онтарио)
* : Вифлеем
* : Нисиномия
* : Онфлер
* : Пуэрто-Кабесас
* : Ярославль

## Билдәле шәхестәре

* Грейс Кулидж (1879—1957) — 30 -сы АҠШ президенты Калвин Кулидждың ҡатыны, АҠШ-тағы беренсе леди (1923 - 1929 йылдарҙа)
* Тед Банди (1946—1989) — америка сериялы кеше үлтереүсе

## Факттар
1947 йылдың 15 октябренән Америка азатлыҡ поезы Берлингта туҡтай.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Берлингтон Британия энциклопедияһында .
* Берлингтон: Шамплейн күленең мөғжизәләре
И. Я. Фокиндың килем йорто

**Я.И. Фокиндың  килем йорто** —  Мәскәүҙә  Баҡса ҡулсаһындағы бина  (Ер Валы урамы, 7-се йорт). Килем йорто XIX быуат аҙағында — XX быуат башында архитектор Э.-Р. К. Нирнзей проекты буйынса сауҙагәр  И. Я Фокин өсөн төҙөлә. Мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә

## Тарихы
1898—1901 йылдарҙа архитектор Эрнст-Рихард Карлович Нирнзее сауҙагәр Иван Яковлевич Фокин өсөн дүрт ҡатлы килем йорто төҙөй, ә тиҙҙән уға тағы һул яҡтан төкәтмә төҙөй. 1903 йылда йорттоң хәҙерге Казаков урамы яғында урынлашҡан өлөшөндә  егәрлелекте дәртләндереү йәмғиәтенең  дүртенсе халыҡ ашханаһы асыла. Йәмәғәт туҡланыуы ойошмаһы  совет осоронда ла  ошо йортта урынлаша. Казаков урамы менән мөйөштә оҙаҡ ваҡыт булка магазины эшләй, уға инеү урынын алтын керәндил биҙәй. Йорттоң өҫкө ҡаттарында совет осоронда коммуналь фатирҙар урынлаша. Хәҙер ваҡытта элекке килем йортон төрлө фирмаларҙың офистары биләй, ә беренсе ҡатында ресторандар урынлашҡан.

## Архитектураһы
Килем йорто модерн стиле элементтары менән  эклектика рухында төҙөлгән. Йорттоң һул яғы өлөшөндә инеү урыны түңәрәк тәҙрә менән ҡатмарлы фронтон ослап ҡуя. Улар өҫтөндә бәләкәй сатыр һәм ҡумталы көмбәҙ. Килем йортоноң фасады, бигерәк тә уның һул яғы, бай һылап биҙәлгән.  Фронтон аҫтында, дүртенсе ҡаттың ҙур тәҙрәһе өҫтөндә — гирляндалар менән берләшкән ике ҡатын-ҡыҙ башы.

## Иҫкәрмәләр
М. И. Калинин исемендәге Благовещен дәүләт педагогия университеты

**Благовещен дәүләт педагогия университеты** (БДПУ) — Благовещен ҡалаһы университеты (Амур өлкәһе).

## Тарихы
1930 йылдың 16 октябрендә аграр-педагогия институты (һуңынан педагогик) булараҡ нигеҙ һалына, Алыҫ Көнсығышта беренсе юғары уҡыу йорттарының береһе була. Яңы юғары уҡыу йорто үҙ ҡарамағына Благовещен ирҙәр гимназияһының бинаһын ала (1913 йылда архитектор Эдуард Шефер проекты буйынса төҙөлә).

1980 йылда институт педагогик кадрҙар әҙерләүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. 1995 йылда Благовещен дәүләт педагогия институты (БДПИ) университет статусын ала һәм 1996 йылдың 23 декабрендә Благовещен дәүләт педагогия университеты тип үҙгәртелә.

## Кафедралары һәм факультеттары
; Тарих-филология факультеты 

* Рәсәй тарихы һәм махсус тарихи дисциплиналар кафедраһы
* Дөйөм тарих, философия һәм культурология кафедраһы
* Урыҫ теле һәм әҙәбиәте кафедраһы

; Физика-математика факультеты

* Математика һәм физиканан белем биреү кафедраһы
* Информатика һәм информатиканы уҡытыу методикаһы кафедраһы

; Тәбиғи-география факультеты

* География кафедраһы
* Химия кафедраһы
* Биология һәм биологияны уҡытыу методикаһы кафедраһы

; Сит ил телдәре факультеты 

* Инглиз теле филологияһы һәм инглиз телен уҡытыу методикаһы кафедраһы
* Роман-герман һәм көнсығыш телдәре кафедраһы

; Педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы факультеты

* Педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы кафедраһы
* Логопедия һәм олигофренопедагогика кафедраһы
* Махсус һәм мәктәпкәсә педагогика һәм психология кафедраһы

; Индустриаль-педагогия факультеты

* Иҡтисад, идаралыҡ һәм технологиялар кафедраһы
* Һынлы сәнғәт һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы

; Физик культура һәм спорт факультеты

* Физик тәрбиә һәм спорт кафедраһы
* Физик культура теорияһы һәм методикаһы, йәшәү эшмәкәрлеге хәүефһеҙлеге һәм һаулыҡ кафедраһы

; Психология-педагогия факультеты

* Психология кафедраһы
* Педагогика кафедраһы

; Халыҡ-ара факультет

* Сит тел булараҡ урыҫ теле кафедраһы
* Филологик белем биреү кафедраһы

; Кадрҙар әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты

## Билдәле тамамлаусылары
* Еремин, Игорь Алексеевич — Алыҫ Көнсығыш шағиры һәм журналисы, СССР яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Кушнир, Алексей Михайлович — башланғыс мәктәптә урыҫ телен һәм башҡа «предметтарҙы» уҡытыу методикаһы өлкәһендә билдәле ғалим һәм уйлап табыусы, Макаренконы өйрәнеү һәм Рәсәйҙә Макаренко хәрәкәтен башлап барыусы эшмәкәрҙәрҙең береһе, психологик фәндәр кандидаты, «Народное образование» журналының баш мөхәррире.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Благовещенского государственного педагогического университета
Ярославль (станция)

**Ярославль** — тимер юл станцияһы, ул. Ярославль ҡалаһының Красноперекопский районында урынлашҡан . Пассажирҙар терминалы — **Мәскәү вокзалы**, уны ҡайһы берҙә шулай уҡ **Ярославль-Мәскәү** йәки **Ярославль-Пассажирҙар терминалы** тип йөрөтәләр, сөнки ҡаланың башҡа эре станцияһы — Төп Ярославль станцияһы бар.

## Тарих
1858 йылдың 8 майында Юлдарҙың баш идаралығы Мәскәүҙән Троица-Сергиев Посадҡа тиклем 66 саҡрым оҙонлоғондағы тимер юл төҙөргә рөхсәт бирә һәм «Мәскәү-Ярославль тимер юлы акционерҙар йәмғиәте» уставын раҫлай, етәксеһе итеп Мамонтов Савва Иванович ҡуйыла. 1862 йылда Мәскәү-Троицк тимер юлы ғәмәлгә индерелә. 1866—1868 йылдарҙа Сергиев Посадтан алып Ярославлгә тиклем тимер юл һуҙыу мәсьәләһе тураһында һүҙ алып барыла. 1868 йылда төҙөлөш эштәре башлана.

Шул уҡ ваҡытта Ярославль тимер юл станцияһы янында Мәскәү вокзалы төҙөлә башлай. 1870 йылдың 1 ғинуарында тимер юл һәм вокзалы бинаһын төҙөү буйынса эштәр тамамлана. Мәскәүҙән вокзалға тәүге поезд 1870 йылдың 7 февралендә килә.

Ярославль станцияһынан Волга йылғаһы пристандәренә тиклем тимер юл линияһы һуҙыла, ул «Ботаҡ» тип атала. Линия станцияның хәҙерге йөк ихатаһы территорияһында башланып, артабан хәҙерге Фрунзе проспекты биләмәһе аша үтә һәм артабан әлеге «Ярославль — Ярославль-Пристань» юлына бара.

Мәскәү-Ярославль тимер юлы асылғандан һуң Савва Мамонтов тимер юлды Костромаға тиклем һуҙыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1887 йылдың 17 декабрендә Ярославль-Кострома тимер юлын асыу тантанаһы үтә. Ярославль станцияһы күпләп пассажирҙарҙың ағымын һәм йөк әйләнешен арттыра.

1913 йылда Волга аша күпер төҙөлгәндән һуң «Ярославль» станцияһы һәм Мәскәү вокзалы Вологданан составтар ҡабул итә башлай. 1952 йылда Төп Ярославль станцияһында вокзал бинаһы төҙөлгәнгә тиклем Мәскәү вокзалы ҡаланың төп вокзалы була, ә станция Төньяҡ тимер юлының төп төйөнө булып тора.

1957 йылда станцияға электрләштереү килә. Башта «Полянка — Ярославль» һәм «Ярославль — Устье» станциялары араһы электрләштерелә. 1971 йылда «Ярославль — Тощиха» участкаһы электрләштерелә һәм электр поездары станциянан Кострома йүнәлешендә йөрөй башлай

2003 йылда вокзалдың фасады һәм интерьеры элекке күренешен һаҡлап яңыртыла
Железнодорожный вокзал в Ярославле.jpg|Вокзал һыҙмаһы
JOF204-Moskovskij-vokzal.jpg|Мәскәү вокзалы (xx быуат башы)
YaroslavlStation.jpg|Мәскәү вокзалы (1914)


## Галереяһы

Файл:Jaroslavlj-Moskovskij-001.jpg|Ҡала яғынан вокзалға ҡарағанда (2008)
Файл:Jaroslavlj-Moskovskij-002.jpg|Юл яғынан вокзалға ҡарағанда (2008)


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Расписание поездов дальнего следования на Яндекс. Расписания
* Расписание пригородных поездов на Яндекс. Расписания
* Схема Александровского направления на Яндекс. Расписания
* Схема Даниловскго направления на Яндекс. Расписания
* Схема Костромского направления на Яндекс. Расписания
* Схема Рыбинского направления на Яндекс. Расписания
Ялта (ҡала округы)

**Ялта ҡала округы** (, ) — Рәсәй Федерацияһының Ҡырым Республикаһы муниципаль берәмеге. Ҡырым Республикаһы территорияһындағы, **республика әһәмиәтле үҙенең тирә-йүнендәге биләмәләре буйһонған Ялта ҡалаһы административ-территориаль берәмеге**.

Округтың административ үҙәге — Ялта.

## Халыҡ
*Халыҡ динамикаһы (2014 йылда — булған халыҡ, 2001 һәм 2014 йылдарҙа — даими йәшәгән халыҡ)*

Ҡырым федераль округы халыҡ иҫәбе һөҙөмтәләре буйынса 2014 йылдың 14 отябрендә даими халыҡ һаны 133 675 кеше тәшкил итә, шуларҙың 63,23 проценты — ҡала, 36,77 % — ауыл халҡы).

2014 йылдың 1 ғинуарына ҡала советына ҡараған тораҡ пункттары халҡы менән ҡала халҡы бергә 137 300 кеше тәшкил итә, 1 июль, 2014 йылың 1 июлендә бында булған халыҡ 142 137 кеше тәшкил итә.

; Милли составы

Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2001 һәм 2014 йылдарҙа:

## Ҡала округы составы
Ҡала округына 32 тораҡ пункттары ингән (уларҙың: 2-һе ҡала, 21- ҡала тибындағы ҡасаба, 8-е ҡасаба, 1-һе ауыл). Ялта территорияһында 7 территориаль орган (2014 ьйылға тиклем ҡасаба һәм ҡала советтары), округ биләмәһендә поссовет Ливадий ҡасаба советы туранан-тура округ составына инә. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ялта ҡала советы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Устав городского округа 
* Большая Ялта на сайте Минэкономразвития Республики Крым
Хеҙмәттәшлек

**Хеҙмәттәшлек** йәки **Коллаборация,**   —  дөйөм маҡсатҡа өлгәшер өсөн ике йәки күберәк кешенең йәки ойошманың бергә алып барған эшмәкәрлеге. Был мәлдә   белем менән алмашыу, уҡытыу һәм уртаҡ фекергә килеү (консенсус) бара. Коллаборацияға  шулай уҡ краудфандингты ла индерергә була, ул күп яҡлап коллаборацияға оҡшаған һәм шул уҡ итөп принциптарға таяна.

Ҡағиҙә булараҡ был процесс  етәксе орган талап итә, шул уҡ ваҡытта етәкселек  үҙәкләштерелмәгән берләшмәләрҙең тиң хоҡуҡлы ағзаларынан торған,йәмәғәт башланғысында булыуы ла ихтимал. Коллаборация ағзалары ресурс сикләнгән  конкуренция шарттарында күберәк мөмкинлектәргә эйә булыуҙары ихтимал.  Коллаборация ҡапма-ҡаршы маҡсаттарҙа ла булыуы ихтимал, әммә был контекста  төшөнсә һирәк ҡулланыла. 

Коллаборация процесында ҡатнашыусыларҙы ла коллаборация тип атала.

## Шулай уҡ ҡара

* Кооперация
* Программное обеспечение для совместной работы
* Соавторство

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* СЛОВАРНЫЙ ЗАПАС: КОЛЛАБОРАЦИЯ  / Журнал Стрелка, 17 сентября 2015
* Для чего нужны коллаборации? / The Village, ТАНЯ РЕШЕТНИК, 8 АВГУСТА 2016
Алмашыу (иҡтисад)

**Иҡтисадта алмашыу** — движение тауарҙың бер хужанан икенсеһенә хәрәкәте. Кешеләр араһында эшмәкәрлек менән алмашыу, ул хеҙмәт продукттары менән алмашыу йәки туранан-тура алмашыу рәүешендә бара..

Ул көс ҡулланып йәки ҡулланмай (ирекле рәүештә) барыуы мөмкин. 

Ирекле алмашыуҙың бер төрө булып сауҙа тора. Һәр яҡ алмашыу ғәҙел һәм бәрәбәр тип һанаһын өсөн бындай алмашыу әйберҙең төр, сифат, форма һәм тәғәйенләнеш йәһәтенән баһаланылыуы талап ителә.  Был бер үк нигеҙ, эквивалентлылыҡ үлсәме булған тауар хаҡы менән билдәләнә.  

Алмашыу башҡа тауарға йәки хеҙмәт күрһәтеүгә «тауар-тауар» (бартер) рәүешендә, йәки   аҡсаға   «тауар-аҡса-тауар» (һатыу-һатып алыу) схемаһы буйынса башҡарыла.

Көс күрһәтеү юлы менән алмашыуҙы йыш ҡына  бер яҡ ғәҙелһеҙ, бәрәбәр булмаған, талап алыу тип һанай.  Көс ҡулланмай  (йәки ҡулланырға янау булмай) тороп был ирекле рәүештә эшләнмәҫ ине.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Процесс обмена (глава 2 из книги К. Маркса «Капитал»)
Мәҙәни-технологик алмашыу

**Мәҙәни-технологик алмашыу** — айырым халыҡтар, илдәр, цивилизациялар араһында  төрлө элемтәләр — сауҙа, никах, һуғыш ярҙамында аралашыуы, берләшеүе, һәм был территорияларға  мәҙәниәт, фән һәм технология ҡаҙаныштары үтеп инеүенә килтерә.

## Шулай уҡ ҡара
* Аккультурация
* Гипердиффузионизм
* Диффузионизм
* Инновациялар диффузияһы
* Инкультурация
* Интермәҙәниәт
* Тарихи-мәҙәни өлкәләр
* Мәҙәни апроприация
* Мәҙәни үҙләштереү
* Мәҙәни диффузия 
* Мәҙәниәт-ара коммуникация
* Мәҙәниәт-ара компетенция
* Неоэволюционизм
* Ориентализм
* Мәҙәни даирәләр теорияһы
* Транскультурация
* Эволюцион мәктәп
* Пицца эффекты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*  
*  
*
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Яр Саллы)

**Ғабдулла Туҡай һәйкәле** *(рус. памятник Габдулле Тукаю, ингл. Gabdulla Tuqay Statue)* — Татарстандың Яр Саллы ҡалаһында 2011 йылда асылған һәйкәл. Бөйөк татар шағиры Ғабдулла Туҡайҙың (1886-1913) 125 йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә ҡуйылған.

Йөкмәткеһе
1	Тарихы
2	Тасуирлама
3	Әҙәбиәт
4	Һылтамалар
5	Шулай уҡ ҡарағыҙ  
6	Иҫкәрмәләр

## Тарихы
2011 йылның 22 ноябрендә Яр Саллының Яңы ҡалаһында (Автозавод районы) Тыныслыҡ проспекты менән Рәис Беляев урамы киҫешкән сатта, Ершов урамы тукталышыннан алыҫ түгел урынлашҡан Тукай скверында (16/09 йорты янында) асылған.

Һәйкәлде асыу тантанаһында рәсми кешеләр — Татарстандың премьер-министры  Илдар Халиков, Вәсил Шәйхразыев, шағирҙар Разил Вәлиев, Илфак Ибраһимов, Роберт Миңнуллин, Камал театры артистары ҡатнаша.

2012 йылдан башлап, хөкүмәт бүләктәренә лайыҡ булған саллыларға дәүләт бүләктәре әлеге һәйкәл янында тапшырыла.

2015 йылдың мартында билдәһеҙ кешеләр һәйкәлде ак буяуҙар менән бысратып, «уҫал» тигән һүҙ яҙып, пентакль символдары төшерөп,  шағир ҡулындагы китапты ботарлап алып китәләр.

## Тасуирламаһы

Һәйкәл Мәскәү өлкәһе Солнечногорск ҡалаһында бронзанан ҡойолған.

Монументның бейеклеге — 6 *м*.

Шағир, кулдарын күкрәгенә ҡаушырып, уң ҡулына китап тоткан хәлдә түңәрәк постаментта баҫып тора.
 
Постаментның аҫкы өлешөндә кирил һәм ғәрәп яҙыуы менән «Ғабдулла Туҡай» тип яҙылған.

Проекттың авторы — скульптор Владимир Демченко (*[[Мәскәү]]*), һәйкәлде скульптор Илдар Ханов (*[[1940 йыл|1940]]-[[2013 йыл|2013]]*) иҗадына таянып яһаған.

## Әҙәбиәт
# Чаллыда Тукай һәйкәле. «Мәйдан», 2011 ел, № 12.

## Һылтамалар
* Чаллыда Тукайга һәйкәл ачылды   
*   Открыт памятник Тукаю

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*  Ачылу тантанасыннан фотосурәтләр  
* Фотосурәтләр карарга

## Иҫкәрмәләр
Айгөл

**Айгөл** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла **Айгөл** исеме бар.

Ҡырғыҙстандың Баткен районында ғына үҫкән, Лилиәләр ғәиләһе, Рябчиктар ырыуына ҡараған **Айгөл** исемле күп йыллыҡ үҫемлек бар, фәнни исеме **Fritillaria eduardii**, рус телендә **Рябчик Эдуарда** тип атала.

## Этимология
Ай (башҡорт) һәм Гөл (фарсы) һүҙҙәре ҡушылып яһалған. Ай гөлө тип аңлаталар..

## Билдәле кешеләр
* Әхмәтшина Айгөл Ғайса ҡыҙы (1996 йылдың 1 майы) — опера йырсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2021) «Ковенд Гарден» король опера театры йырсыһы.
* Ғаффарова Айгөл Зөфәр ҡыҙы (10 февраль 1976 йыл), спортсы. Ауыр атлетика буйынсаса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1995). Башҡортостан Респуликаһының күренекле спортсыһы (1995).. 
* Иҙрисова Айгөл Илдус ҡыҙы (11 июль 1995 йыл), Рәсәй шашкасыһы. 2017 йылғы донъя чемпионатының бронза призёры, Европаның 2016 йылғы чемпионы, халыҡ-ара гроссмейстер (2016).
* Ишбирҙина Айгөл Фәрит ҡыҙы (1983), рәссам, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы рәссамдары союзы ағзаһы (2010). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — һынлы сәнғәт өлкәһендәге «Тыуған төйәктә ҡулға-ҡул тотоношоп» ижади проекттары өсөн (2015). Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының дәүләт стипендиаты (2015).
* Мөхтәруллина Айгөл Рәйес ҡыҙы (21 июль 1970 йыл), ғалим, тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). 
* Уйылданова Айгөл Рәйеф ҡыҙы (15 август 1980 йыл), спортсы. Софтбол буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2000).
* Хафизова Айгөл Ишбулат ҡыҙы (4 ғинуар 1991 йыл) — йәштәр лидеры, йәмәғәт эшмәкәре.

## Ауыл
* Айгөл () — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Айгөл ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы) — Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районындағы ауыл биләмәһе.
* Айгөл (үҫемлек) — Лилиәләр ғәиләһе, Рябчиктар ырыуына ҡараған күп йыллыҡ үҫемлек. Ҡыҙыл китапҡа индерелгән юғала барған үҫемлек.
* Айгөл иле (драма) — драма, авторы Мостай Кәрим. 1967 йылда яҙылған.
* Айгөл иле (балет) — балет, композитор Нариман Сабитов. 1971 йылда яҙылған. .

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Мәхтүмкули һәйкәле

**Мәхтүмкули һәйкәле**

Мәхтүмкули Фраджи (урыҫса, Памятник Махтумкули Фраги) һәйкәле Рәсәйҙең Әстерхан ҡалаһында ҡуйылған. Һәйкәл төркмән шағиры, аҡыл эйәһе, фәйләсүф Мәхтүмкули Фраджи (1733—1783) хөрмәтенә ҡуйылған. Һәйкәл Әстерхан ҡалаһының Ленин районында, Әстерхан дәүләт университеты ҡаршыһындағы Студенттар паркында 2009 йылда ҡуйылған.

## Тарих
Мәхтүмкулиға һәйкәл Әстерхан губернаторы Александр Жилкин тәҡдиме менән ҡалала урынлаштырылған[1 ]. Һәйкәлдең авторы — билдәле төркмән скульпторы Сарагт Бабаев. Һәйкәлде ул Әстерхан ҡалаһына бүләккә эшләгән[3 ] . Һәйкәл 2009 йылдың 15 майында Әстерханға Төркмәнстан мәҙәниәт делегацияһы Gulmirat Miradovi һәм ҡалалағы төркмән общинаһы вәкилдәре алдында ҡуйыла[5] .

Мәхтүмкули Фраги — XVIII быуаттың төркмән шағиры, аҡыл эйәһе, фәйләсүфе һәм төркмән эҙәбиәте классигы[6]. Мәхтүмкулиҙың томошо тураһындағы мәғлүмәт бик аҙ. Берҙән-бер сығанаҡ булып халыҡ йолалары һәм шиғырҙары тора[7] . Мәхтүмкулиҙы Төркмәнстанда, Рәсәйҙә Пушкинды хөрмәтләгән кеүек, оло хөрмәтләйҙәр. Бына шуға ла инде Әстерхандағы төркмән йәмәғәтселеге үҙ ҡалаларында Мәхтүмкулиға һәйкәл ҡуя[6] .

Был һәйкәл Рәсәйҙә ихтирамға лайыҡ шағир Мәхтүмкулиға ҡуйылған икенсе һәйкәл. Беренсе һәйкәл 2008 йылда Рәсәй Федерацияһының Ставрополь крайы Благодарненский районы Эдельба төркмән ауылында ҡуйылған[5] 

## Сығанаҡтар
Мәхтүмкули һәйкәле сүлле Әстерханда ҡуйыла.
Әстерханда төркмән әҙәбиәтенең классигы Мәхтүмкули Фраги һәйкәле бар.
Әстерханда төркмән шағиры Мәхтүмкулиға 15 майҙа һәйкәл асасаҡтар.
«Мәхтүмкули һәйкәле (Әстерхан)»
Мәхтүмкули (1983). Ереван. «Советский писатель»: 3-4 биттәрҙә
Әстрәхән имәне

**Әстрәхән имәне** (оҙаҡ ваҡыт яңылыш « Петр I имәне» тип аталған) — ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы, Әстерхандын Генерал Герасименко урамында тора. Ҡала биләмәһенең иң боронғо ағасы булып иҫәпләнә — уның йәше, белгестәр баһалауы буйынса, 448 йылда тәшкил итә (2018 йылға ҡарата).

## Тарих

Оҙайлы ваҡыт, ағасты батша Петр I 1722 йылда, Әстрәхәнға визит менән килгән саҡта, ултыртҡан тип йөрөтәләр була, әммә һуңынан асыҡланыуынса, был имән батша визитынан быуат ярымға өлкәнерәк булып сыға.

2011 йылдың ғинуарында Әстрәхән мэрияһы төбәктең тәбиғәтен һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау хеҙмәте ярҙамында имәнгә тере тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын биреүгә заявка ебәрә. 2012 йылдың авгусында Бөтә Рәсәй «Ағастар — һәйкәл тере тәбиғәт һәйкәлдәре» программаһы сертификация комиссияһы ҡарары менән имәнгә Бөтә Рәсәй әһәмиәтендәге тере тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә. 2012 йылдың декабрендә уны Рәсәйҙең ҡарт ағастары реестрына индереләр. «Сәләмәт урман» ағасҡа экспертиза яһау белгестәре ағасҡа диагностика үткәрәләр һәм уның аныҡ йәше — 443 йыл тип билдәләйҙәр. 2016 йылдың 12 сентябрендә «Рәсәй йыл ағасы» исеменә дәғүә итеүсе 12 ағас исемлегенә был имәнде индерәләр, артабан ул Чехия экологик фонды үткәргән «Европа 2018 йыл ағасы» конкурсында ҡатнашырға хоҡуҡлы була.

## Тасуирлама

Ағастың төрө — черешчатый имән. Бейеклеге 11 метр самаһы. Олононоң йыуанлығы — 5 метр. Ағас нигеҙенең диаметры — 7,25 метр. Өҫтәге ҡыуыш йәшен һуғыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 1950-сы йылдарҙа йәшен һуғыу һөҙөмтәһендә сыҡҡан янғындан имәндең осонда ҡыуыш барлыҡҡа килә. Йыл һайын ағас емеш бирә.

Ағас эндемик булып иҫәпләнә, сөнки Волга йылғаһының һыубаҫар туғайҙарында тәбиғи имән урманы ҡаланан 360 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ағас янында яҙыулы табличка ҡуйылған: "Бөтә Рәсәй әһәмиәтендәге тере тәбиғәт һәйкәле . Имән (Quercus sp. L.). Йәше (443 йыл). Рәсәй Федерацияһының милли тәбиғәт мираҫын һаҡлау Советының «Ағастар — тере тәбиғәт һәйкәле» Бөтә Рәсәй программаһы һағы аҫтында тора. НПСА «Сәләмәт урман» Ағастар экспертизалау үҙәге тарафынан 2013 йылда тикшерелгән һәм диагностикаланған… ".

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Билдәле һәм легендар ағастар исемлеге

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Ағас тоҡомдары: черешчатый имән (Quercus robur L.)
Әстерхан телебашняһы

**Әстерхан телебашняһы** — телевизион башня. Ул Рәсәй Федерацияһының Әстерхан ҡалаһында урынлашҡан, торған адресы: Ляхов урамы 4-се һанлы ҡоролма. Телевизион башняның бейеклеге — 180 метр тәшкил итә. Телебашня рәшәткәле ҡоростан 3803 КМ проекты буйынса 1967 йылда төҙөлгән. Манара көслө елдәргә бирешмәй, тотороҡло баҫып тора. Телевизион башня — ҡала доминанттарының береһе. Телевизион манара 10 км алыҫлыҡҡа тиклем күренеп тора. 2010 йылда уға яҡтыртҡыстар ҡуялар, шул ваҡыттан алып телевизион башня ҡалалағы матур биҙәүескә әйләнеп, тирә-йүнгә йәм өҫтәп тора. Телевизион башня электр тогын бик экономлы ҡуллана. Энергия ҡулланыуҙың экономлылығы арҡаһында Әстерхан ҡалаһының телевизион башняһы Гиннестар рекорды китабына индереүгә кандидат булып тора.

## Тарих
 
Төндә Әстерхан телебашняһы Волга буйының төрлө нөктәләренән ҡараһаң да күренеп тора. Ул үҙенең Ростов ҡалаһындағы аналогы кеүекүк Мәскәү металлургия заводында стандарт проект буйынса төҙөлгән. Телевизион башняны инженер сәнғәтенең шедевры тип һанарға мөмкин, сөнки 1967 йылда төҙөлгән был башняның эксплуатация ваҡыты 15 тип һаналһа ла, ул әлеге ваҡытта ла эшләй, сөнки уның конструкцияһы юғары сифатлы ҡоростан эшләнгән, был ҡоролмаға хәүефһеҙ эшләргә мөмкинлек бирә. Бынан тыш, 2014 йылда башняға lusaproyektsion системаһы ҡуйыла[1].

## Техник деталдәре
 
Манара антенналары менән бергә 180 метр бейеклектә, барлыҡ элементтары ла ҡыҙыл төҫтә. Телебашняны яҡтыртыу системаһы хәҙерге заман архитектура яҡтыртыуын ҡулланып эшләнгән, шунлыҡтан ул 10 км алыҫлыҡтан бик һәйбәт күренеп тора. Яҡтыртыу өсөн төҫлө RGB приборы ҡулланылған, башня кабелдәре буйлап 26 000 яҡтыртҡыс диод лампалары һуҙылған. Заманса технологияларҙы ҡулланыу электр энергияһын ҡулланыуҙы ҡырҡа кәметә, шунлыҡтан Әстерхан телебашняһы Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән[1].

## Сығанаҡтар
Давыдов усадьбаһы (Мәскәү)

**Давыдов усадьбаһы** — Мәскәү ҡалаһындағы усадьба, Пречистенка урамы, 17/10 адресы буйынса урынлашҡан. Мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарихы
XVIII быуаттың икенсе яртыһында төп йортто, баҡса һәм флигелде үҙ эсенә алған усадьба Барыков тыҡрығынан алып Сеченов урамына тиклем булған кварталды биләгән. Төп йорт 1770 йылдарҙа төҙөлгән, был ваҡытта уның хужаһы Мәскәү полицмейстеры Архаров Николай Петрович булған. Бина стиле иртә классицизмға ҡарай. Ошо уҡ ваҡытта төп ихатаны ике яҡтан кәртәләүсе бер ҡатлы флигелдәр төҙөлгән. 1812 йылда янғындан зыян күргән усадьба артабан яңынан тергеҙелә. Йорт ярым түңәрәк тәҙрәле мезонин менән тамамлана, фасады төп инеү урынының ике яғынан ике һәм бер ҡатлы коринф колонналар менән биҙәлгән. 1830 йылда төп йорттоң ҡабырғаларына һәм флигелдәренә төкәтмә төҙөлгән, ә 1869—1874 йылдарҙа архитектор А. Л. Обер ағас ҡаралтыларҙы таш менән алмаштырып ҡорған.

Архаровтан һуң усадьбаны генерал Г. И. Бибиков биләгән. 1835—1837 йылдарҙа усадьба шағир Денис Васильевич Давыдовтыҡы була, уға бында ҡунаҡҡа Александр Сергеевич Пушкин килеп йөрөй. Һуңынан усадьбала С. А. Арсеньеваның ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы урынлаша 1930 йылда йортта Вера Фигнер йәшәгән. Совет осоронда йорт КПСС район комитетына бирелә.

Фасадында Д. В. Давыдов иҫтәлегенә А.Котырев эшләгән мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. 

Әлеге ваҡытта усадьба тергеҙелгән, әммә үҙенсәлекле интерьерҙары юғалған, башҡа мәғлүмәттәр буйынса XIX быуат һүрәттәре һаҡланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Энциклопедия «Москва», 1997.
М. Журавскаяның килем йорто

**М. Журавскаяның килем йорто** — Мәскәүҙәге  бина-иҫтәлекле урын. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты.

Адресы: Мәскәү, Үҙәк административ округы, Аҡса тыҡрығы, 12-се йорт. Хамовник районы.

Мәҙәни мираҫ объекты булараҡ һаҡлана.

## Тарихы
М. Журавскаяның  килем йорто 1907 йылда архитектор  Адамович Владимир Дмитриевич проекты буйынса төҙөлә.

Әлеге ваҡытта,   йорттоң биналарын Рәсәй Федерацияһы субъекттарының вәкиллектәре: Камчатка өлкәһе, Ульяновск өлкәһе  һәм «Пифагор һәм К» шәхси мәктәбе биләй.

## Архитектураһы
Архитекторы — Владимир Дмитриевич Адамович. Килем йортоноң күп өлөшө модерн стилендә төҙөлгән. Әммә бина аттик, башҡа стилдең һыҙаттарына — инглиз готикаһы, Тюдорҙар стиленә лә эйә. Фасады керамик плитка менән көпләнгән, был готика элементтарын сағылдыра. Фасадтың ҡабырға өлөшөндә сығып торған ризалит бинаға ассиметрия бирә. Мансардала рәссамдар өсөн оҫтахана була.

## Билдәле кешеләре
Был йортта 1918 йылдан  1922 йылға тиклем СССР һәм Рәсәй актёры, театр режиссёры Евгений Багратионович Вахтангов йәшәгән,  быны мемориаль табличка иҫбатлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мәҙәни мираҫ объекттары реестрына биттәр .
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Түбәнге Кама, 1991)

**Ғабдулла Туҡай һәйкәле** — Татарстандың Түбәнге Кама ҡалаһында 1991 йылда Ғабдулла Туҡайға куйылган (*беренсе*) һәйкәл. Авторы — Баҡый Иҙрис улы Урмансы (*[[1897 йыл|1897]] — [[1990 йыл|1990]]*) (*бюст өлөшө*), архитектор — Фирҙәүес Ғәйнетйән улы Ханов (* өлөшө*). Түбәнге Каманың  Ғабдулла Туҡай паркына (*башка исемдәре*: Г. Тукай исемендәге Ял һәм укыу паркы, Мәғрифәт һәм ял паркы, Әкиәттәр паркы) инеү юлында, махсус эшләнгән милли орнаментлы áрка алдына урынлаштырылған.

## Тарихы
Туҡай бюсы — Баҡый Урмансының иҗад емеше. Шағирҙың 75 йыллыгына бронзанан эшләп тамамлаган. Түбәнге Кама ҡалаһына скульптор үҙе иҫән вакытта бүләк итеп ҡалдырған. 1986 йылдың февралендә техник фәндәр докторы, Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Татарстан Республикаһының аткаҙанган химигы Азат Зыятдинов (*[[1939 йыл|1939]] — [[2017 йыл|2017]]*), скульпторҙың Ҡазандағы оҫтаханаһынан шағир бюсын РАФ машинаһында Түбәнге Камаға алып кайтыуын ойоштора. Бюсты 1991 йылдың сентябрь айында Ҡояшлы (*хәзерге* Туҡай)    Туҡай исемендәге китапхана янындағы баҡсаға (*скверга*) баҫтырып ҡуйғандар. 2006 йылда бюст яңыртылған.

2015 йылдың 14 авгусында, «2015 йыл — Татарстанда Парктар һәм скверҙар йылы» уңайынан, Туҡай һәйкәле тирәһе гүзәл паркка әйләндерелә. Паркның майҙаны 3,2 *га*. Парк менән  бер рәттән, йәнәшәлә Туҡай исемендәге ҡала китапханаһына ла республика бюджеты иҫәбенә  үткәрелә.
 
Үҙгәртеп ҡоролган паркты һәм һәйкәлде асыу тантанаһында Татарстан Республикаһы Президенты Рөстәм Миңлеханов, Татарстан Республикасы Дәүләт советы депутаты Разил Вәлиев һ. б. рәсми кешеләр ҡатнаша.

## Тасуирламаһы
Бейек алты ҡырлы гранит постаментҡа йәш Ғабдулла Туҡайҙың бюсы урынлаштырылған. Постаменттың алғы ягында ғәрәп теле һәм кирилл хәрефтәре менән шағир тураһында мәғлүмәт яҙылған мемориаль такта беркетелгән.

## Әҙәбиәт
# Архитектор Фирдәвис Ханов. Түбән Кама: ИПЦ «Гузель», 2016.
# *Ирина Гарипова.* Парк Тукая: здесь кипит жизнь. «Нижнекамская правда», 18 августа 2015 года.

## Һылтамалар
*  Түбән Камада Тукай һәйкәле. Габдулла Тукайның тормыш юлына һәм иҗатына багышланган Интернет–портал
*    Достопримечательности Нижнекамска 
* Памятник Тукаю.  RuTraveller
*   Памятники. Официальный сайт Нижнекамского муниципального района РТ.
* *Таһир Сабирҗанов.*  Түбән Кама — Тукай варислары мәркәзе. «Мәгариф», 2017 ел, март.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Габдулла Тукай һәйкәле (Түбән Кама, 1992)

## Иҫкәрмәләр
С. К. Морозовтың айырым йорто

**С.К. Морозовтың айырым йорто** —1901 йылда архитектор Н.Д. Бутусов проекты буйынса төҙөлгән.  Мәскәү, Горохов тыҡрығы, 14 адресы буйынса урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге Рәсәй халыҡтарының мәҙәни мираҫы объекты, дәүләт һаҡлауы аҫтында.

## Тарихы
Ике ҡатлы йорт 1901 йылда хәлле крәҫтиән С . К. Морозов тарафынан архитектор Н.Д. Бутусов проекты буйынса төҙөлгән. Төп фасадта йорттоң ситтәрендә икенсе ҡаттың сығып торған ике тәҙрәһе айырылып тора. Тәҙрәләр аҡ таштан ҡатмарлы ордерҙың колонналары менән ҡыҫанланған, уларҙың осонда торған ҙур өсмөйөш фронтондар стенанан сығып тора һәм ике аттик барлыҡҡа килтерә.

Фронтондар аҫтында, тәҙрә ҡапҡастарының өҫкө өлөшөндә ҡатын-ҡыҙҙарҙың башы ҡиәфәтендә һылап яһалған биҙәктәр урынлашҡан, ҡатын-ҡыҙҙарҙың сәстәре  үҫемлек семәрҙәре менән ишелгән. Ҡыҙҙар ҡулланылған лорелея модерны стиле менән оҡшаш. Ҡабырға фасад  үҙенең модерн стилендәге сүкеп яһалған семәрле япмаһы менән иғтибарҙы йәлеп итә.

1914 йылдың апрелендә йорт Бахрушиндарҙың сауҙагәрҙәр һәм сәнәғәтселәр тоҡомонан булған   сауҙагәр Николай Петрович. Бахрушинға һатыла.  Йортто һатып алыр алдынан ул тол ҡала, һәм бәләкәй балалары  һәм кейүҙәге өлкән ҡыҙының ғаиләһе менән бында төпләнә. Беренсе ҡатта Николай Петровичтың  17 бүлмәһе урынлаша, ихата яғынан алты ҡырлы эркерҙы ҡышҡы баҡса биләй. 

Күрше ике ҡатлы йортта, айырым йорттан һул яҡта, Николай Федорович Пупышевтың Фирсановкаһындағы «Надеждино» шифаханаһының табибы һәм хужаһы, Бахрушиндың  кейәүенең ҡабул итеү кабинеты була.  Биләмәнең ихатаһында хужалыҡ ҡоролмалары, шул иҫәптән  ҡош аҙбары, гараж, ат аҙбары, бесәнлек һәм кер йорто урынлаша. Артабан быуа һәм беседка менән баҡсаға алып барыусы ҡапҡалар тора.

Совет осорондағы йорттоң  өлөшөн «Международная жизнь]» журналы мөхәрририәте биләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  
*
Алмашыу (мәғәнәләр)

**Алмашыу** — объектты берәй нәмәгә алмашҡа биреү акты, бер нәмә урынына икенсене алыу.  

Иҡтисадта:
* Алмашыу (иҡтисад)
** Бартер алмашыуы

Сәйәсәттә һәм тарихта:
* Мәҙәни-технологик алмашыу
* Грек-төрөк халыҡ алмашыуы
* Корея алмашыуы
* Сәйәси әсирҙәрҙе алмашыу

Информатикала:
* Файл алмашыу селтәре
* Алмашыу буферы
* Һылтанмалар алмашыу
* Интернет-трафик алмашыу нөктәһе

Химияла:
* Ион алмашыуы
* Катион алмашыуы
** Катион алмашыуы һыйышлығы
* Изотоп алмашыу

Биологияла:
* Матдәләр алмашыуы
** Матдәләр алмашыуы нәҫел ауырыуҙары

Физикала:
* Обменное смещение

Мәҙәниәттә:
* Символик алмашыу һәм үлем
* Сообщество обмена знаниями
* Студенттар алмашыу программаһы

Әҙәбиәттә:
* «Алмашыу (повесть)» —  Юрий Трифонов повесы.

Кинематографта:
* «Великий обмен мамами» (фильм)
* «Обмен убийствами» (фильм)
* «Обмен» — совет фильмы (1977)
* «Обмен» (телесериал) 
* «Обмен» (фильм, 2017)
Венедиктовтар — Шнауберттар — Моносзондарҙың ҡала усадьбаһы

**Венедиктовтар — Шнауберттар — Моносзондарҙың ҡала усадьбаһы** — Мәскәүҙең (Колпачный тыҡрығы, 14/5 йорт)үҙәгендәге бина. XVIII быуат палаталары нигеҙендә төҙөлгән. Ҡала усадьбаһы төбәк әһәмиәтле мәҙәни мираҫ объекттары статусына эйә.

## Тарих
XVIII быуатта Колпачный тыҡрығында биҫтә палаталары торған. XVIII быуат аҙағында палаталар Венедиктовтарҙың ҙур усадьбаһы составына инә һәм яңыртып төҙөлә. 1812 йылғы янғын ваҡытында усадьба бик ҙур зыян күрә. Бынан һуң палатаның яңы хужаһы, немец сығышлы табип һәм коллежский асессор Карл Андреевич Шнауберт, бинаны яңыртып төҙөй. Төп йортҡа хеҙмәтләндереү корпусы төкәтмә итеп төҙөлә.

XIX быуаттың икенсе яртыһында Колпачный һәм Хохловский тыҡрыҡтарындағы усадьбаның мөйөштәге өлөшөн Б. Ш. Моносзон һатып ала. XX быуаттың башында Б. Ш. Моносзондың тол ҡатыны Мирка (Мери) Михелевна заказы буйынса усадьба архитектор С С. Эйбушиц тарафынан үҙгәртеп төҙөлә. Был юлы төп йорт менән флигель берләштерелә, архитектор усадьбаға эклектик декор һәм өй мөйөшөнә суҡып эшләнгән селтәрле рәшәткәле балкон өҫтәй. Моносзондар ғаиләһе Октябрь революцияһына тиклем был йорттоң хужаһы була.

Совет осоронда элекке усадьбаны «Атомэнергокомплект» биләй, һуңғараҡ — бында төрлө компанияларҙың офистары тора. 2018 йылда бинаны реставрациялау планы барлыҡҡа килә. Реставрация эштәрен 2019 йыл аҙағына тиклем тамамлау планлаштырыла.

## Иҫкәрмәләр
Д. А. Четвериков — Ф. Л. Кноптарҙың ҡала усадьбаһы

**А. Д. Четвериков — Ф. Л. Кноптарҙың ҡала усадьбаһы.** — Мәскәүҙең (Колпачный тыҡрығы, 7-се йорт) үҙәгендәге бина. Был ҙур бина 1869 йылда XVIII быуат усадьбаһы нигеҙендә төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге статусҡа эйә булған мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарих
Элек Колпачный тыҡрығындағы был ҙур йорт Д. А. Четвериковтың усадьбаһы булған, ул XVIII быуатта йәки унан алдараҡ төҙөлгән була. Бина ҙур ихатаның эсендә тора. 1869 йылда был йорттоң йәнәшәһендә торған бинала йәшәгән сәнәғәтсе Андрей Львович Кноптың ағаһы Федор Львович Кноп заказы буйынса усадьба йорто яңыртып төҙөлә. Фасадты үҙгәртеп ҡороу, төкәтмәләр ҡороу һәм ҡоймалар ҡуйыу менән архитектор А. С. Каминский шөғөлләнә. Шулай уҡ был төҙөлөш эштәрендә Б. В. Фрейденберг та ҡатнаша. 1901 йылда бина архитектура технигы В. К. Трейман тарафынан эклектика рухында яңынан төҙөлә. Совет осоронда биналарҙы ВЦСПС-тың 6-сы йорто биләй. Хәҙер элекке усадьбала ҡала офистары урынлашҡан.

1862 йылда усадьбаның артҡы яғындағы ихатала төҙөлгән элекке хужалыҡ ҡаралтылары һаҡланған, хәҙер улар ҡиммәтле ҡала формалау объекттары статусына эйә. 2017 йылда уны реставрациялау проекты эшләнә. План буйынса йорттоң нигеҙен нығытыу, кирбес араларындағы бушлыҡтарҙы иҙмә менән тултырыу, сарҙаҡ ҡыйыҡтары таяуҙарын ҡорос конструкциялар менән алмаштырыу, мансарда майҙанын ҙурайтыу ҡаралған.
Ограда с воротами Колпачный пер дом 7 строение 2.JPG|Ҡойма менән ҡапҡа
Moscow, Kolpachny 7C3 Apr 2008 01.JPG|Хужалыҡ ҡоролмалары


## Иҫкәрмәләр
Покровкалағы «Хәрби төҙөүсе» кооперативының торлаҡ йорто

**Покровкалағы «Хәрби төҙөүсе» кооперативының торлаҡ йорто** — Мәскәүҙең (Покровка урамы, 7/9-11-се йорт) бинаһы. Бина 1930-сы йылдарҙа конструктивизм стилендә архитекторҙар К. В. Аполлонов һәм А. Ф. Волхонский проекты буйынса төҙөлгән. Бина мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарих
Элек Мәскәүҙең Покровка һәм Потапов тыҡрығы киҫелешендә Пашковтарҙың биләмәләре булған. 1928—1935 йылдарҙа был территорияла «Хәрби төҙөүселәр» кооперативының (архитекторҙары В. К. Аполлонов һәм А. Ф. Волхонский) торлаҡ комплексы төҙөлә. Ул комплекс Покровка урамынан Потапов тыҡрығы эсенә табан һуҙыла. Шулай уҡ комплекска Чистопрудный бульварына (12-се йорт) ҡараған бина ла инә. Торлаҡ комплексы 6-8 ҡаттан тора. Бинаның беренсе ҡатында «Ҡыҙыл йондоҙ» һәм «Хәрби әҙерлек» гәзиттәре редакциялары урынлашҡан була, һуңғараҡ, — «Финанс һәм статистика» нәшриәте тора. Сталин репрессияһы йылдарында был йортта йәшәгән күп кенә ҡыҙыл командирҙар атып үлтерелгән.

Потапов тыҡрығына сыҡҡан бер корпуста, Ольга Всеволодовна Ивинская, Борис Пастернактың һөйгән йәре һәм «музаһы», йәшәгән . Яҙыусы уның фатирында йыш була. Пастернакка Нобель премияһы бирелеүе иғлан ителгәс, Ивинская фатирында Пастернак һәм уның дуҫтары власҡа мөнәсәбәттәре тураһында һөйләшергә йыйыла.

## Иҫкәрмәләр
Старокирочный тыҡрығындағы XVIII—XIX быуаттарҙың ҡала усадьбаһы

**XVIII—XIX быуаттарҙың ҡала усадьбаһы** — Мәскәүҙәге тарихи бина. Усадьба Старокирочный тыҡрығында (5 йорт, 1-се һәм 5-се ҡоролма) элекке Немец биҫтәһе территорияһында урынлашҡан. Ҡала усадьбаһы ансамбле төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарих
Старокирочный тыҡрығындағы ҡала усадьбаһының төп йорто (5-се йорт, 1-се ҡоролма) XVIII—XIХ быуаттар сигендә төҙөлгән. Усадьба ансамбле XIX быуаттар дауамында формалашыуын дауам итә. 1819 йылда ике үҙаллы участок берләштерелә, шунан һуң хәҙерге биләмәләре сиктәренә яҡын урынды ала. 1896 йылда архитектор Н. И. Якунин усадьба өсөн ҡарауыл йортон (5-се йорт, 5-се ҡоролма) һәм ҡойма менән ҡапҡа төҙөй.

ХХ быуат башына усадьба Бородиндарға, тыумыштан почетлы граждандарға, ҡарай. Ул саҡта етештереү һәм келәт корпустарында ағалы-энеле Гохтарҙың музыка ҡоралдары эшләү оҫтаханаһы тора. 1911 йылда келәт корпусының өҫтөн күтәртеп төҙөйҙәр. 1912 йылда усадьбала Лефорт ҡала башланғыс училищеһы урынлаша.

## Архитектура
Төп йорт классицизм стилендә төҙөлгән. Күркәм фасадтың үҙәк өлөшө пилястрҙар һәм өсмөйөшлө фронтон менән һыҙатланған. Тәҙрәләр тура мөйөшлө ҡапҡастар менән биҙәлгән. Йорттоң интерьеры һәм планировкаһы яҡшы һаҡланған: һылап биҙәлгән түбә, парад залдарының һылап биҙәлгән плафондары, ишектәр уйымының матурлап биҙәлгән сиктәре, ишектәрҙең һәм ХХ быуат мейестәренең филенкалары. Был йорт Старокирочный тыҡрығының ҡиәфәтен формалаштырыуҙа мөһим роль уйнаған.

## Иҫкәрмәләр
Гагариндар — Тютчевтар усадьбаһы

**Гагариндар — Тютчевтар усадьбаһы** — Мәскәүҙәге усадьба. Әрмән тыҡрығы 11-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарихы
Усадьбаның төп йортоноң төҙөлөшөн ҡайһы бер тикшереүселәр  XVI быуаттың аҙағына — XVII быуаттың башына индерәләр. Йорттоң көмбәҙле биналары менән подвалы яҡынса беренсе ҡаты булған, икенсе ҡаты ағастан булған һәм һуңынан таш менән яңынан төҙөлгән. Биләмәнең хужаһы булып XVII быуаттың икенсе яртыһында баяр Милославский Иван Михайлович тора

XVIII быуатта имение бер нисә тапҡыр бер хужанан икенсеһенә күсә, төрлө ваҡытта уның хужалары булып кенәз Волконскийҙар, граф Дмитриев-Мамоновтар, дворян Глебовтар тора.  1790 йылда усадьбаны кенәз Иван Сергеевич Гагарин һатып ала, ул хәрби хеҙмәтен флот капитаны дәрәжәһендә  ҡалдырып,  Мәскәүҙә төплөнө. Гагарин йортто яңынан үҙгәртеп ҡорорға архитектор Матвей Федорович Казаковҡа ҡуша, ул уны классик стилдә башҡара. Йорт төкәтмәләр менән киңәйтелә, өҫтәп өсөнсө ҡат төҙөлә.  Бының менән бер рәттән йорттоң нигеҙе булған палаталар  үҙгәртеп ҡороуға дусар булмай. Казаков фасад ҡабырғаһындағы  ике ризалит менән  йорттоң композицияһын үҙгәрешһеҙ ҡалдыра, улар араһында ул бағаналарҙа балкон төҙөй. Һөҙөмтәлә йорт ябай, әммә ҡупшы ҡиәфәт ала, шул уҡ юҫыҡта йорттоң интерьерҙары ла үтәлә.

1810 йылда усадьбаны Гагарин вариҫтарынан Тютчевтар һатып ала. Уларҙың улы, киләсәктә билдәле шағир Фёдор Иванович Тютчев ата-әсәһе менән был йортта 1822 йылға тиклем  йәшәй. 1812 йылдағы  Мәскәү янғыны имениеға ҡағылмай.  Йортта йыш ҡына буласаҡ декабристар, Тютчевтарҙың туғандары  Д.И. Завалишин  һәм И.Д.  Якушкин була. 1831 йылда Тютчевтар усадьбаны ярлылар буйынса Мәскәү  попечителлегенә һата, улар бында ҡарт-ҡоролар йорто ойоштора,  хәйриә йорто аҙаҡ бер бағыусының исеме менән  Горихвостовский тип атала. Революциянан һуң хәйриә йорто бөтөрөлә, совет осоронда төрлө учреждениелар урынлаша. Йорт был йылдарҙа яңынан төҙөлмәй һәм Казаков биргән ҡиәфәттә һаҡланып ҡала.

Хәҙерге ваҡытта усадьбала Рәсәй балалар фонды урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Матдәләр алмашыуы

**Метаболи́зм** ( — «әүерелеү, үҙгәреш»), йәки **[[Ҡатмарлы матдәләр|матдәләр алышынуы]]** — тере организмда тереклекте һаҡлау өсөн зарур булған химик реакциялар йыйылмаһы. Был процесстар организмдарға үҫергә һәм үрсергә, үз структураларын һаҡлап ҡалырга һәм тышҡы тәьсирҙәргә яуап ҡайтарырға ирек бирә. Метаболизм ғәҙәттә ике баҫҡыстан тора: катаболизм барышында ҡатмарлы органик матдәләр ябай матдәләргә тарҡала; анаболизм барышында энергия сығымдары менән аҡһымдар, шәкәр, майҙар һәм нуклеин кислотаһы кеүек матдәләр барлыҡҡа килә. 

Матдә алышыныуы организм күҙәнәктәре һәм составының даимилығы ҡан әйләнеше ярҙамендә тәьмин ителеүсе күҙәнәк-ара шыйыҡса араһында урын ала.

## Аш һеңдереү

Крахмал, целлюлоза йәки аҡһым кеүек макромолекулалар күҙәнәктәр файҙалана алһын өсөн вағыраҡ берәмектәргә тарҡалырға тейеш. Ферменттарҙың бер нисә класы деградацияла ҡатнаша: *протеазалар*, *гликозил-гидролаздар*.

Микроорганизмдар үҙҙәре тирәһенә гидролитик ферменттар бүлеп сығара в пространство вокруг себя, хайуандар иһә бындвй ферменттарҙы махсус биҙҙәр күҙәнәктәре менән генә тарҡата ала Аминокислота һәм моносахаридтар күҙәнәктән тыш ферменттар йоғонтоһонда тарҡалып, күҙәнәктәргә күсә.

## Катаболизм

Катаболизм тип шәкәрҙәр, майҙар һәм аминокислоталарҙың сағыштырмаса ҙур булған молекулаларының тарҡалыуына килтергән метаболик процестар атала. 

## Анаболизм

Анаболизм тип энергия сығымы менән барыусы ҡатмарлы молекулаларҙың биосинтезының метаболик процестары атала.

## Һылтанмалар
* Обмен веществ
* Микробный метаболизм Школьный уровень.
Иҫке Басманный урамындағы 19-сы һанлы йорт

**Иҫке Басманный урамындағы** **19-сы һанлы йорт** — Мәскәүҙең бинаһы, ҡаланың иҫтәлекле урыны.

Адресы: Мәскәү ҡалаһы, Үҙәк административ округ, Иҫке Басманный урамы, 19-сы йорт, 16-сы ҡоролма. Басманный районы.

## Тарих
Усадьба XVIII быуатта төҙөлә.

1850-сы йылдарҙағы хужаһы — сауҙагәр ҡатын Наталья Григорьевна Лоушкина.

1863 йылда бинаны ваҡытлыса мәскәү сауҙагәре, Пруссия подданныйы, Карл Юстус Гекман һатып ала. 1870 йылда был территорияла «К Гекман» заводы өсөн корпустар төҙөлә. Был ваҡытта бина үҙгәртеп ҡорола. 1881 йылда корпустар тығыҙ торғанлыҡтан, янғындан һаҡланыу сәбәптәре буйынса ябылған.

Яңы хужа — Юлий Александрович фон Гук, «Юлий Гук һәм К» сауҙа йорто хужаһы була. Сауҙа йорто төҙөлөш материалдары һәм металл изделиелары һатыу менән шөғөлләнә. Был бина Мәскәүҙә беренсе булып төҙөлөштә тимер-бетондан биналар төҙөй: мәҫәлән, Үрге сауҙа рәттәре, Хлудовский Үҙәк мунсалары, Волхонкалағы нәфис сәнғәт музейы биналары шулай төҙөлгән. 1893 йылда өҫтәмә ярҙамсы корпустар барлыҡҡа килә, уларҙа механика оҫтаханалары һәм складтар урынлаша. 1893 йылда участкала «А. Колли» Сауҙа йорто ҡуртымға алған, йөн тултырылған  складтар һәм оҫтаханалар урынлаштырыла.

XIX быуатта Гук беренсе гильдия сауҙагәре Тимофей Агафонович Кудрявцевҡа йортто һата. Бында 1917 йылға тиклем Е. Б. Гронковскаяның ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы урынлашҡан. 1908 йылда усадьба сауҙәгәрҙең улына, тыумыштан Мәскәү ҡалаһының почетлы гражданы, Мәскәү һайлап ҡуйылған сауҙәгәрҙәр йәмғиәте ағзаһы, Федор Тимофеевичҡа мираҫ буйынса күсә. Ул 1917 йылдың октябренә тиклем усадьбаның хужаһы була.

Йортта билдәле архитектор Н. Я Колли йәшәй.

Әлеге ваҡытта, 2015 йылда, йорта ГУП «РФ МК Баш мәғлүмәт-хисаплау үҙәге» урынлашҡан.

## Архитектура
Йортто үҙгәртеп ҡороу 1870 йылда архитектор Фон Ниссен тарафынан башҡарыла.

Йорттоң уң яғында 2 ҡатлы флигель урынлашҡан, уның уртаһына эркер ҡуйылған. Йорт стеналары ҡатын-ҡыҙ һәм арыҫлан башлы биҙәктәр менән биҙәлгән Архитекторы — граждандар төҙөлөшө инженеры П. К. Микини.

## Иҫкәрмәләр




## Һылтанмалар
Мәҙәни мираҫ объекттары реестрындағы биттәр .
Дондағы Ростовта Собор майҙаны

**Собор майҙаны** — Дондағы Ростовтың Ленин районындағы майҙан.

## Тарих

XVIII быуат аҙағында Дондағы Ростовтың һалдат биҫтәләре йылдам үҫеп китә, һөҙөмтәлә, урындағы майҙан барлыҡҡа килә, унда баҙар ойошторола. 1781 йылдың февралендә майҙан янында Пресвятая Богородица Рождествоһы ағас сиркәүе төҙөлә башлай. шул уҡ йылдың сентябрендә сиркәү изгеләндерелә. Әммә ун йыл үткәс, сиркәү йәшен атыуҙан янып бөтә. 1860 йылда ағас сиркәү урынында Пресвятая Богородица Рождествоһы сиркәүе таштан төҙөлә, ул хәҙерге ваҡытта ла ғәмәлдә. 1887 йылда ғибәҙәтхана янында ҡыңғырауҙар манараһы төҙөлә, уның өҫкө өлөшө Бөйөк ватан һуғышы ваҡытында, дошман тарафынан артиллерия утына тотолоуға ориентир булып тормаһын тип, һүтелә.

Собор алдындағы Мәскәү һәм Станиславский урамдары араһында Собор майҙаны урынлашҡан. 1890 йылдың апрелендә унда ҡала кешеләре Александр II рәхмәт йөҙөнән һәйкәл ҡуйғандар. 1920 йылда һәйкәлгә ҡыҙыл йондоҙло йәшник кейҙерәләр, ә 1924 йылда монументты һүтәләр. 1999 йылда, һүтеп алынған император һәйкәле янында Святитель Димитрий Ростовскийҙың һәйкәлен төҙөп ҡуялар. Монумент Дондағы Ростовтың 250 йыллығы тантанаһына бик йәһәт кенә монтажлана. Шул уҡ йылда сиркәүҙең ҡыңғырауҙар манараһы тулыһынса төҙөкләндерелә. Оло Баҡса урамынан майҙанға Йәмиғ тыҡрығы сыға, ул ҡаланың  йыллығына ҡала йәйәүлеләр зонаһына әйләндерелә.

14 апрель, 2012 йыл, Бөйөк шәмбе көнө, Дондағы Ростов ҡалаһының Собор майҙанында Ростов кафедраль соборының һәм «Аҡ айыу» һөт компанияһының хәйриә акцияһы үткәрелә — Ғайса терелеүе көнөнә арнап ҡала предприятиеһы Батша пасхаһын эшләнгән, уның яҡынса ауырлығы ярты тонна тәшкил итә, бейеклеге — метр тиерлек. 22 сәғәттә сиркәүҙең иерейы Илия Алдошин пасха эремсеген изгеләндерә, ә Пасхаға ғибәҙәт ҡылыу тамамланғас, пасханы мәхәллә кешеләренә бүлеп тарата. Был акция 2013 йылда ла ҡабатлана.

Шуныһы ҡыҙыҡ, был йола 2014, 2015 һәм 2016 йылдарҙа ла дауам итә, Дондағы Ростовта бешерелгән 500 килограмлы пасха шулай уҡ Севастополь, Донецк һәм Симферополь ҡалаларына ла алып барыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Пресвятая Богородица Раштыуаһы Соборы
* Александр II һәйкәле

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Соборная площадь Ростова-на-Дону 
* Творожную «Царь-Пасху» весом в одну тонну доставят из Ростова в Москву
Сергей Есенин һәйкәле (Воронеж)

** Сергей Есенин һәйкәле Воронеж** ҡалаһында Кардашов һәм Карл Маркс урамдары киҫелешендә ҡуйылған.

## Тарихы
Сергей Есенин һәйкәленә  2006 йылдың 25 октябрендә нигеҙ һалына. Һәйкәлдең авторы булып  Рәсәйҙең халыҡ рәссамы, Рәсәй сәнғәт академияһының вице-президенты  Анатолий Бичук сығыш яһай. Монументтың ауырлығы 250 килограмм тәшкил итә. Ул Константиново ауылының Ҡазан ғибәҙәтханаһы протоиерейы Александр Куропаткин тарафынан изгеләндерелә. Был ғибәҙәтханала йөҙ йылдан ашыу элек яҙыусы үҙе суҡындырылған.

Һәйкәл ҡуйыласаҡ урынды  актёр Сергей Безруков һайлай, ул шул исемдәге фильмда шағир ролендә уйнай. Сергей Безруков уҡытыусыһы Олег Табаков менән Воронежға гастролгә килгәндә, спектаклдән һуң икенсе көнөнә ҡала администрацияһы башлығы уға Есенин һәйкәле өсөн урын һайларға тәҡдим итә.  Оҙаҡ икеләнеүҙән һуң Сергей Безруков һәйкәл өсөн Кардашов урамындағы скверҙы һайлай, ул хәҙер Есенин скверы тип атала, актёр постаментты ҡуйыу өсөн байтаҡ аҡса иғәнә итә.

Һәйкәлде булдырыуҙа урындағы телевидениела эшләүсе һәм Сергей Есенин тураһында фильм төшөрөүсе режиссёр ҙур роль уйнай.

2007 йылдың апрелендә һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Һәйкәл асыу тантанаһында Воронеж халҡы, һәйкәл авторы, Сергей Безруков атаһы менән, шулай уҡ сит ил ҡунаҡтары ҡатнаша.

## Һылтанмалар

* Памятник С. А. Есенину
* Памятники Воронежа
* Памятник Сергею Есенину в Воронеже 
* Памятник Есенину
* Памятник Есенину на Wikimapia
Киров күпере (Һамар)

**Киров күпере** — Һамар ҡалаһының Һамар йылғаһы аша 2014 йылда һалынған вантлы күпер.
Күпер Киров проспекты яғынан ҡаланан сығыу өсөн файҙаланыла.

Төҙөлөштөң генподрядсыһы ЯАЙ «Волгаспецстрой» була.«Волгаспецстройҙағы» банкротлыҡ процедураһынан һуң яңы подрядсы ЯСЙ «Самаратрансстрой» була. Күперҙе асыу бер нисә тапҡыр күсерелә.

2014 йылдың 10 октябрендә Һамар өлкәһе губернаторы Николай Меркушкин һәм Рәсәй Федерацияһы транспорт министры Максим Соколовтар алдында күпер асыла. Киров проспектынан алып Белозерка—Черновский—Николаевка автомобиль юлдарына тиклемге участкала хәрәкәт асыла

Ике йылдан һуң күперҙе Һамарҙың Волжский районындағы урап үтеүсе юлында юл сиселеше төҙөлөп бөтә.

2017 йылдың йәйенә Киров күперен, проект документацияһынан тайпылғаны арҡаһында, файҙаланыуға индереү тыйыла . Ростехнадзор бер нисә тапҡыр судҡа мөрәжәғәт итә, суд Һамар өлкәһенең Транспорт министрлығына төҙөлөп бөтөлмәгән объектты файҙаланғаны өсөн штраф һала.

## Экологик эҙемтәләр
Һамар өлкәһенең Транспорт һәм автомобиль юлдары министрлығы күпер төҙөүҙең тәбиғәткә килтерелгән зыянын баһаланы. Ул зыян сазан балығының 208236 һәм стерлядь балығының 63048 селберәһенә тиң тип табыла.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* *Ксения Лампова.* Кировский мост в Самаре не достроят до 2025. «Другой город», 29 февраля 2016 со ссылкой на газету «Самарское обозрение» от 29 февраля 2016 года.
* *Максим Агеев.* Кировский мост ускорил въезд в Самару на 15 минут, но добавил 17 км пробега. «Новости Самары», 15.10.2014 со ссылкой на gorod.samara24.ru