open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айүкә (йыр)

**Айүкә** — башҡорт халыҡ йыры.

Ҡурайсылар араһында Айүкә йырының килеп сығышы буйынса бер нисә вариантта тигән төрлө фекер йөрөй.

### ''1-се вариант''
1662-1664 йылдарҙа ҡалмыҡ ханы Айүкә Дайщин үҙенең ғәскәре менән  башҡорттар яғында йөрөй. Бар башҡорттар  мосолмандар. Улар Мәскәү ҡул аҫтында яфа сиккән. Өс халыҡ башҡорттар(иштәктәр),ҡарағалпаҡтар, ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар Айүкә хан менән берлектә 15 йылға берләшеү төҙөп, бергәләп мәскәү дәүләтенә ябырылырға ҡарар сығаралар. Айүкә ярҙам итә. Иштәк халҡы был ғәскәрҙәрҙе ҡулына ҡорал алып ҡаршылай. Урыҫ  армияһы, иштәктәргә ҡаршы тора алмай, Терек (Итил) йылғаһына ебәрә.
Әммә аҙаҡтан рус хөкүмәте ҡалмыҡтарҙы башҡорт күтәрелештәрен баҫтырыу өсөн файҙалана. Айүкә ғәскәре арт яҡтан(тылдан) һөжүм итә. 
1715 йылда ҡалмыҡ ханы Петр батшаға бына нимәләр яҙа."Башҡорттар, ҡырымлылар, кубанлылар, ҡарағалпаҡтар — барыһы ла минең дошмандарым. Әгәр рус ғәскәре ярҙам итмәһә, Волга менән Яйыҡ араһында беҙгә, ҡалмыҡтарға йәшәү мөмкинселеге булмаясаҡ". Быға яуап итеп, Петр Айүкәгә  билдәле татар бейе йөҙбашы Бахметевҡа 1600 һалдат биреп, ярҙамға  ебәрә.

Материал Әхмәтзәки Вәлиди  Туғандың "Башҡорт тарихы" китабынан алынды (Ахметзаки Валиди Тоган "История Башкир").

### ''2-се вариант''

Урал тауҙары янында ятҡан ерҙәр тигеҙлек шулай атап  йөрөтөлгән. Сөнки был тарафтарҙа айыуҙар бик күп булған. Ай үкә яйлап халыҡ телендә әйүкә тип тә әйтелә башлаған.Бар халыҡ был тирәләге матурлыҡҡа һоҡланып бөтә алмаған. Шундай матур урын булған был тип-тигеҙ ятҡан уйһыулыҡ. Башҡорттоң зирәк сәсәндәре һәм йыраусылары йырҙар сығарғандар һәм йырлағандар, ҡурай тартҡандар. Көйҙө яҙып алыусылар ошо турала яҙып ҡалдырған.

### ''3-сө вариант''

Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса  көй тарихы ошо вариантта  ҡурайсы Хәмит Әхмәтов тырышлығы менән  килеп еткән. Яҙма Башҡортостан радио фондында һаҡлана. Юлай Ғәйнетдинов Кәрим Дияровҡа барған сағында уға  был көйҙө өйрәткән. Аҙаҡтан Кәрим Дияров  был көйҙә ҡурайҙа  **Айүкә — Ай Үкә буйҙары** тип  уйнай  башлаған. Көйҙөң авторлығын Ишмөхәмәт Мырҙаҡаевҡа бәйләйҙәр. Ул ун туғыҙынсы быуатта йәшәгән һәм бының ҡалмыҡ ханы Айүкәгә  бағышланыуы  шикле. Сөнки ул ҡалмыҡ ханы ун етенсе быуатта йәшәгәне билдәле. Күптәр был йыр ерлеккә бәйле  икәненә ризалығын белдергән. 

## Текст


: Айүкәнең, ай, бүреһе,
: Күк һырт ҡына икән шул уның да күбеһе. 
: Дуҫ-ишмен дә тип үк йөрөгәндәрҙең 
: Дошман булған икән дә уларҙың күбеһе.



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* http://borgo.ucoz.ru/load/legendy_bashkirskikh_pesen/ajuka_aj_k/21-1-0-523
*Башҡорт энциклопедияһы 
*Ишмөхәмәт сәсән
Бутис палкауник (йыр)

**«Бутис палкауник»**, *«Бутас полковник»* — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы
Фонографҡа тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 30- сы йылдарында яҙып алына. 1959 йылда йырҙың шиғри тексы варианттарынҠурған өлкәһендә С.Ә.Галин, К.Мәргән, Н. Д. Шоңҡаров яҙып ала. Хәрби һәм кантон башлығына арнап ижад ителгән йырҙар иҫәбенә инә. Йыр лирик эпик характерҙа. Йырҙың көйө аҙ биҙәкле, көйҙөң үҫешендә импульс ролен үтәгән үҫә барыусы кварта интонацияһы характерлы үҙенсәлеге булып тора.

## Риүәйәте
**Беренсе версия**

Легендаларҙың береһе буйынса, 1856 йылда Александр II батшаның тәхеткә ултырыу тантанаһында ҡатнашҡан һәм унан полковник дәрәжәһендә ҡайтҡан Бутисовҡа арналған. Тарихи мәғлүмәттәр буйынса, ХIХ быуаттың 50- се йылдарында Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе кантондарының береһе идаралығында ағалы–ҡустылы *Шәйәхмәт менән Мөхәмәтсадиҡ Бутисовтар* хеҙмәт иткән.  Фаразланыуынса, Ҡуйсан ауылында (хәҙерге Ҡурған өлкәһе, Сафакүл районы) йәшәгәндәр. Йырҙа уларҙың береһе тураһында һүҙ барыуы мөмкин.

**Икенсе версия** (халыҡ йырсыһы, информатор *Спартак Ильясов* һөйләүенсә бирелә).

Башҡортостан Рәсәйгә ҡушылғас, аҡ батша башҡорттарға хәрби повинность һала: беҙҙең ғәскәрҙәр көнсығыш яҡты (сикте) һаҡларға тейеш була. Барын ырыуы башҡорттары үҙ ерҙәрен ялан яҡтан һаҡлағандар. Силәбе өлкәһенә сиктәш ерҙә ҡәлғә төҙөлгән. Шунда полк ойошторолған. Полктың башлығы итеп *Бутас Төпәев* тәғәйенләнгән. Ул элек тә байтаҡ ҡына һуғыштарҙа ҡатнашҡан. Хәҙерге Учалы районындағы Төпәй ауылының исеме ошо Бутас Төпәевкә бәйле, тиҙәр. Кәрим ауылында ла Төпәевтар бар.
 
Бутас полковник абруйлы, данлы кеше булғанға күрә, уға арнап йыр сығарғандар.

## Йырҙың тексы
: Сапҡан ғына һайын да уҙа, тиҙәр
: Полковник та Бутас та күк аты,
: Эһей, полковник та Бутас та күк аты.
: Сапҡан ғына һайын да уҙмаҫ ине,
: Ул бит данлы Төпәй ҙә ҡеүәте,
: Эй, ул бит данлы Төпәй ҙә ҡеүәте.

## Башҡарыусылары
«Бутас палкауник» йырын халыҡ йырсылары С. М. Ильясов һәм И. Ф. Батыршин башҡара.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
• Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1 се кит. Өфө, 1974;
 
• Башҡорт халыҡ көйҙәре, йырлы бейеүле уйындар. Өфө, 1996; 

• Башкирское народное творчество. Т.8. Песни (дооктябрьский период). Уфа, 1995.

## Һылтанмалар
* 
* Мусикия
Етем ҡыҙ — Хәтирә (йыр)

**Етем ҡыҙ Хәтирә** — башҡорт халыҡ йыры, Өфө сәнғәт институтының фольклор музыкаһы белгесе Х. Ихтисамов уны башҡорт фольклорсыһы Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы фольклор экспедициялары барышында яҙҙырып алған тигән мәғлүмәт биргән.. Йыр «Матур ҡыҙ Хәтирә» тигән атама менән дә осрай. Шул уҡ ваҡытта Х. Ихтисамов атаҡлы ҡурайсы Ғата Сөләймәнов 1945—1946 йылдарҙа Әбйәлил районында яҙып алған вариант тураһында ла яҙып сыҡҡан һәм йырҙың тарихын бәйән иткән.

## Тарихы
Ғата Сөләймәнов яҙып алған вариантта ваҡиға Әбйәлил районының Ташбулат һәм Салауат тигән ауылдары тирәһендә булған тип әйтелә. Ике етем бала — ҡыҙ менән малай — хәйер һорашып көн күргәндәр. Етем тиеп ҡыйырһытҡандарға, туған булмаһалар ҙа, икәүләп ҡаршы торғандар, бер-береһен яҡлашҡандар. Ҡул араһына инерлек булғас бергә көтөү көткәндәр.

Хәтирә исемле ҡыҙ бала сибәр булып буй еткергән, хәлле ғаиләләрҙән уны һората башлағандар, әммә ҡыҙ береһенә лә риза булмаған, теге етем егет менән бер-береһенә ғашиҡ булғандар. Зина ҡылалар тип ялған хәбәр таратып, егетте ауылдан һөрәләр. Әммә ҡыҙ бер кемгә лә сығырға ризалыҡ бирмәй. Ауыл байҙары уны көсләп кейәүгә бирмәксе булалар. Әммә Хәтирә егетенә хәбәр биреп өлгөрә, һәм теге ҡыҙҙы алып ҡаса. Улар шулай ҡауышып, бергә йәшәй башлайҙар.

## Йырҙың һүҙҙәре
Ғ. Сөләймәнов вариантында егет ауылдан киткәндә Хәтирә менән ҡара-ҡаршы йырлашалар:

```
Ҡарағай ҙа ағас - оҙон ағас, 
Етем ҡыҙ, меҫкен Хәтирәм,
Санаға ла һалһам - һөйрәлә, 
Үпмәй ҙә генә тип үпкәләмә,
Етем ҡыҙ, меҫкен Хәтирәм,
Үпһәм, ауыҙым яман өйрәнә.

Ҡыҙ былай тип яуап бирә:

Ап-аҡ ҡына ап-аҡ, ай, аҡ таҫма, 
Етем ҡыҙ, меҫкен Хәтирәң,
Аҡбуҙатҡайҙарға дилбегә,
Кил бир(е) табан, бер үбәйем,
Етем ҡыҙ, меҫкен Хәтирәң,
Үпкән ерем ҡалһын билгегә.
```


Һөйгәнен алып ҡасырға килгән егет былай тип йырлаған, ти:


```
Ҡыҙыл ғына буйы - өс суҡ муйыл,
Етем ҡыҙ, меҫкен Хәтирәм,
Берәүһен ҡырҡһам, ҡуш ҡала,
Вәғәҙә итеп, малын биреп,
Етем ҡыҙ, меҫкен Хәтирәм,
Алабарман йөрөп, буш ҡала.
```


Н.Шоңҡаров яҙып алған «Матур ҡыҙ, һылыуым Хәтирәм» вариантының һүҙҙәре:


```
Хәтирәкәй һыуға барған саҡта,
Матур ҡыҙ, һылыуым Хәтирәм,
Елдәр һыйпай, һай, башынан.
Хәтирәкәй төндә йоҡлағанда,
Матур ҡыҙ, һылыуым Хәтирәм,
Ай һоҡланып үбә ҡашынан. 

Хәтирәкәй, һине күргән саҡта,
Матур ҡыҙ, һылыуым Хәтирәм,
Оялып та ҡояш тарһына.
Ҡараңғы ла төшөп, ай ҙа ҡалҡа,
Матур ҡыҙ, һылыуым Хәтирәм,
Йөҙкәйеңә нуры ярһына.
```


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* ''Ихтисамов Х.'' Собиратель и исследователь башкирского народного творчества. // Статья в «Ватандаш», 2006. № 10. .
* Х. Ихтисамов. Етем ҡыҙ — Хәтирә. — «Башҡортостан ҡыҙы», ? йыл, 22-23 бб.
Роська (Рось ҡушылдығы)

**Роська** () — Украиналағы йылға. Винница (Погребыще һәм Оратив райондары) һәм Киев өлкәләре (Тетиев районы) аша көньяҡҡа табан аға. Росьтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 73 километр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : в 11 т. / Наукове Товариство ім. Шевченка; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк ; Львів : Молоде життя, 1954—2003.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. — К. : «Українська Радянська Енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989—1993. — 33 000 екз. — ISBN 5-88500-015-8.
* Гідроекологічний стан басейну річки Рось / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-Центр, 2009. — 116 с. ISBN 978-966-521-507-3
Дошман ҡырҙы Салауат (йыр)

**«Дошман ҡырҙы Салауат»** (**«Салауатҡа дан йыры»**) — башҡорт халыҡ йыры.

Төрлө дәүерҙәрҙә йәшәгән билдәле шәхестәргә бағышланған *тарихи йырҙар* төркөмөнә инә.

## Тарихы
1977 йылда Р. С. Сөләймәнов, Ф. А. Нәҙершина, һуңынан А. М. Ҡобағошов тарафынан Башҡортостандың Салауат районы Әлкә ауылында Тәскирә Шөғәйепованан (1928 йылда тыуған) яҙып алынған. Йыр гимн характерында һәм Салауат Юлаевтың ҡаһарманлыҡтарын данлай. Герой ҡиәфәтенең тасуирламаһы, «батыр» эпитеты — көй менән органик берҙәмлектә. Йырҙың үҙенсәлеге — башының һәм ҡушымтаның темп контрастында, йәғни, оҙон көйҙөң темпында башланған йыр ҡушымтаһында ҡыҫҡа көйгә күсә. Өҙөн көй өлөшөндә тотороҡло ауаздар ишетелә, мелодик үҫештең төп ысулы — уларҙы мелизмдар менән байытыу. Ҡушымтаһында башҡорт бейеү көйҙәренә хас булған һәм бөтә йырға тантаналы рәүеш биргән алым ҡуллана.

Ошо йырҙың бер вариантын Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Рәшиҙә Әхмәҙиева «Миәҫ буйы» исеме аҫтында башҡара, тип яҙа Р. С. Сөләймәнов.

Тауыш һәм фортепиано өсөн, шулай уҡ башҡорт инструменттары оркестры өсөн йырҙы А. М. Ҡобағошов эшкәрткән.

## Йырҙың тексы
: Салауат кейгән күк еләнен, һай,
: Уҡ-һаҙағы билендә,
: Уҡ-һаҙағы уның билендә.

*Ҡушымта:*

: Һай, һай, һай! Дошман ҡырҙы Салауат,
: Һай, һай, һай! башҡорт халҡы батыры!

: Яуҙарҙа ул үҙен йәлләмәне,
: Һай, дан ҡаҙанды илендә,
: Дан ҡаҙанды башҡорт илендә.

*Ҡушымта:*

: Һай, һай, һай! Урал далаһы буйлап
: Һай, һай, һай! Яңғыраған дан йыры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ моңдары. Өфө, 1991;
* Башҡорттоң 100 йыры. Өфө, 1992;
* Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре. Өфө, 1997;
* Башҡорт халыҡ музыка сәнғәте.: Эпик йырҙар һәм көйҙәр. 1-се том. Өфө, 2001.
## Видеояҙмалар
#   Венера Рәхмәтуллина башҡарыуында

## Һылтанмалар
* Салават Юлаев. Энциклопедия. Уфа, Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004. 251 стр.
Юрченко Александр Григорьевич

**Юрченко Александр Григорьевич** (13 ғинуар 1960 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең география һәм картография тарихсыһы, бойондороҡһоҙ тикшереүсе, урта быуат текстарын тержемә итеүсе, экспедициялар ойоштороусы, сәйәхәтсе. Тиҫтәнән ашыу фәнни һәм фәнни-популяр китап, шулай уҡ төрлө баҫмаларҙағы мәҡәләләр һәм конференцияларҙағы докладтар авторы.

Санкт-Петербург дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: Монгол империяһы тарихы (латин сығанаҡтарында), урта быуат сәйәхәттәре тарихы, урта быуат быуаттар картографияһы, латин бестиарийҙары.

1988 йылда «Сафир» гуманитар экспедициялар проектын ойоштора һәм өс трансконтиненталь тарихи-этнографик экспедиция үткәрә:

* 1988 — X быуат ғәрәп сәйәхәтсеһе Әхмәт ибн Фаҙлан маршруты буйынса;
* 1989 — францисканец Иоанн де Плано Карпини (1245 йыл) маршруты буйынса;
* 1990 — XIV быуат ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттута (1330 йыл) маршруты буйынса.

## Төп эштәре
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (обл.)
*  (обл.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)
*  (в пер.)

; Мәҡәләләре

* *А. г. Юрченко* йәки Уйын һәм мифтары менән сыңғыҙхан империяһының символы-кире перспективалары х (урта быуат тәжрибә тексҡа интерпретация) // Вестник Евразияла. 2000. № 4. С 37-75.
* 
* 

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Шәрәфетдин (йыр)

**«Шәрәфетдин»** () — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй (оҙон моңло йыр).

## Тарихы

Йырҙы магнит таҫмаһына Дамир Вәлиев 1975 йылда Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Ҡолой ауылында йәшәгән Яхъя Хәмзиндан яҙып ала. Йыр  1978 йылда Башҡорт дәүләт университеты нәшриәтендә сығарылған «Фольклор народов РСФСР» йыйынтығында баҫыла. (Өфө, 1979, 163-сө бит.)

## Йөкмәткеһе
Я. Хәмзин мәғлүмәттәре буйынса, йыр авторы Шәрәфетдин Василов йөҙ йыл элек йәшәгән. Ҡаҙан гимназияһын тамамлап тыуған яғына ҡайтҡас, ул халыҡты байҙарға ҡаршы күтәрелергә сыҡыра, байҙарҙың йорттарын яндыра. Бер туғанының ошағы буйынса Себергә һөргөнгә ебәрелә, унан әйләнеп ҡайта алмай.

## Характеристикаһы
«Шәрәфетдин» көйөнөң формаһы ике строфалы, мажор пентатоник көйләүгә ҡоролған.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983;
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады hәм ижадсылар тураhында, туй йолалары, боронғо йырҙар hәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995.

## Һылтанмалар
* Башкирские народные песни
Етеҙ бүртә (йыр)

**«Етеҙ бүртә»** (урыҫ. *Быстрый караковый конь*) () — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй (оҙон моңло йыр).

## Тарихы

Ниғмәт Шоңҡаров башҡарыуындағы был йырҙы 1960 йылда Камил Рәхимов яҙып ала.

## Йөкмәткеһе
Кешеләр араһындағы дуҫтарса мөнәсәбәттәр тураһындағы лирик йыр. Мәғүлүмәт биреүсенең һөйләүенсә, был йыр Дим буйы башҡорттары араһында бик күптән йырланған.

## Характеристикаһы
«Етеҙ бүртә» көйө минор пентатоникаға ҡоролған. Формаһы — ике юллы (АВВ).

## Әҙәбиәт
* №31 Етеҙ бүртә 286-сы бит
* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988;
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады hәм ижадсылар тураhында, туй йолалары, боронғо йырҙар hәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995.

## Һылтанмалар
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Башҡортостан китап шәшриәте. Өфө, 1983.
* Башкирские народные песни
Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы

**Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы** — 1921—1929 йылдарҙа Һамар ҡалаһында урынлашҡан уҡыу йорто.

## Тарихы
Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы 1921 йылда асылған. Директор вазифаһын Һаҙи Кәримов башҡарған. Был уҡыу йорто ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йөҙләгән белгес әҙерләп сығарған, улар милли мәғариф системаһынан тыш башҡа өлкәләрҙә лә хеҙмәт иткәндәр.

1929 йылда Урта Волга крайының партия комитеты уҡыу йортон Пенза округының Кузнецк ҡалаһына күсерергә ҡарар итә. Артабан Кузнецк татар-башҡорт педагогия училищеһы тип үҙгәртелә. 1934 йылда Ульяновск татар педагогия училищеһына (1930 йылда асылған) ҡушылған. 1942 йылда училище Куйбышев өлкәһе Ҡамышлы ауылына күсерелгән. 1956 йылда ябылған.

## Билдәле уҡыусылары
* Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы — башҡорт яҙыусыһы.

## Хәтер
Уҡыу йорто урынлашҡан бинаға (Һамар ҡалаһы, Ағалы-ҡустылы Коростелевтар урамы, 144 адресы буйынса) мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Манжур (йыр)

**«Манжур»** (урыҫ. *Маньчжурия*) () — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй (оҙон моңло йыр).

## Тарихы

Магнит таҫмаһына 1961 йылда Куйбышев өлкәһе Оло Чернигов районының Диңгеҙбай ауылында йәшәгән Мәғрифә Йәрмөхәмәтованан яҙып алына. Нотаһын Камил Рәхимов яҙа — Ғилми архив, ф. 3, оп. 23/6, л. 40. Йырҙың тексы: Башҡорт халыҡ ижады, 1974 йыл, 147-се бит.

## Йөкмәткеһе
Башҡарыусының һүҙҙәренсә, «Манжур» йырын уның туғаны, 1905 йылғы урыҫ-япон һуғышында ҡатнашҡан Р. Йәрмөхәмәтов ижад иткән, ижадсының үҙен аҙаҡ «Япон» тип тә йөрөткәндәр. Йырҙың йөкмәткеһендә һалдаттарҙың ауыр тормошо һәм уларҙың тыуған илдәрен, тыуған ерҙәрен һағыныуы сағылыш тапҡан.

## Характеристикаһы
«Манжур» йырының шиғыры 9—8 ижекле юлдарҙан тора. Ул ҡушымта менән башҡарыла. Оҙон һәм һәлмәк башҡарылған көйҙәргә ҡарай. Әммә йырлағанда темпты үҙгәртеүҙәр хас.

## Башҡарыусылар
Киләсәктә был тарихи йыр ҙа халыҡ йырын өҫтөн күргән йырсыларыбыҙ репертуарында урын алыр, тигән ышаныс бар.

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. Өфө. 1997.
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983;
* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988;
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады hәм ижадсылар тураhында, туй йолалары, боронғо йырҙар hәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995.

## Һылтанмалар
* Башкирские народные песни
Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы

**Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы** (24 октябрь 1925 йыл — 13 декабрь 1998 йыл) — театр актёры, йырсы (меццо-сопрано). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972).

## Биографияһы
Рәшиҙә (икенсе исеме Мәҙкүрә) Сәмиғулла ҡыҙы Әхмәҙиева 1925 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Ишәле ауылында (Башҡортостандың Мәсетле районы) тыуған.

1943 йылдан алып Ҡыйғы колхоз-совхоз театрында актриса булып хеҙмәт итә. 1952 йылдан — Башҡорт халыҡ бейеүҙәре ансамблендә йырсы (ҡара: Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле), 1962—1980 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.

## Төп ролдәре
Ҡыйғы колхоз-совхоз театрындағы төп ролдәре: Ғәлимә (Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғайнан Әмири һәм В.Ғ.Ғәлимовтың шул уҡ исемле әҫәре), Сажиҙә («Зимагорҙар») һәм Фәхри («Һаҡмар»; икеһе лә — Сәғит Мифтахов), Сәрүәр («Башмағым»), Таңсулпан (Ҡадир Даяндың шул уҡ исемле драмаһы) һәм башҡалар.

Опера һәм балет театрындағы төп партиялары: Ирғәле («Шәүрә»), Талли («Аршин мал алан», У. А. Ғаджибәков) һәм башҡалар.

Башҡорт халыҡ йырҙарын, айырыуса оҙон көйҙәрҙе («Ғилмияза», «Ҡолой кантон», «Таштуғай», «Һандуғас»), бик оҫта һәм нәзәкәтле башҡара. Матур тембрлы йомшаҡ тауышҡа, сәхнә һөйкөмлөлөгөнә эйә була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бөҙрә тал

**«Бөҙрә тал»** (урыҫ. *Кудрявая ива*) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы

1961 йылда Һарытау өлкәһе Пугачёв районының Мәҡсүт ауылында йәшәгән Борхан Ҡорманаевтан (1897 йылғы) яҙып алына.

## Йөкмәткеһе
Кешенең тормош тураһындағы фәлсәфәүи уйланыуҙары йыр йөкмәткеһенә һалынған. Шул уҡ ваҡытта йыр тыуған илдән ситтә булғанда ниндәй хистәр кисерелеүе хаҡында ла һөйләй.

## Характеристикаһы
«Бөҙрә тал» йырының шиғыры 10—9 ижекле юлдарҙан тора. Әммә һәр ярымстрофанан һуң үҙгәртеүҙәрһеҙ ҡабатланған ике юллы рефрен-ҡушымта килә. Ошондай рефрен-ҡушымталар йырҙың йөкмәткеһен байыта һәм формаһын киңәйтә төшә. Көйҙөң моң һыҙаты һәлмәк тулҡынға оҡшаш характерҙа.

## Башҡарыусылар
Киләсәктә был тарихи йыр ҙа халыҡ йырын өҫтөн күргән йырсыларыбыҙ репертуарында урын алыр, тигән ышаныс бар.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* №27 Бөҙрә тал 285-се бит
* Йырҙар. Алтынсы баҫма. Төҙөүсеһе Хөрмәт Бикҡолов. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1984, 624 бит;
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады hәм ижадсылар тураhында, туй йолалары, боронғо йырҙар hәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995.

## Һылтанмалар
Жыдь

**Жыдь** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Тульчын һәм Оратив райондары аша көньяҡҡа табан аға. Роськатың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 23 километр. Бассейн майҙаны — 196 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гавриков Ю.С. Реєстр річок Вінницької області.(Довідковий посібник, 2-ге видання, доповнене) – Вінниця: Басейнове управління водних ресурсів річки Південний Буг, 2018  - 28 с.
* Словник гідронімів України&nbsp;— К.: Наукова думка, 1979.&nbsp;— С. 196
* «Каталог річок України».&nbsp;— К. : Видавництво АН УРСР, 1957.&nbsp;— С.&nbsp;102.&nbsp;— (№&nbsp;1723).
Хәйрүләкәй (йыр)

́
**«Хәйрүләкәй»** (урыҫ. *Хайрулякай*, ингл.*Hairullakai*) () — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы

## Йөкмәткеһе
Риүәйәткә ярашлы, әсә кеше, сит ерҙәргә донъя күрергә тип сығып китергә йыйынған улына арнап, ошо йырҙы башҡара. Йырҙа тормош фәлсәфәһе ярылып ята: әйләнә-тирәңде ҡәҙерләһәң генә донъя матур, "шау сәхрә" була алауы билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта сит ерҙәрҙә ябай ғына күренеште лә аҡыл менән ҡабул итергә кәрәклеген һәм ҡайҙа булһа ла үҙ бәҫен юғалтмай йөрөргә тейешлеген дә аңғарта әсә кеше. Йәғни һәр ерҙә кеше тыуған ере, халҡы вөкиле булараҡ ҡабул ителеүе һәм баһаланыуы һыҙыҡ өҫтөнә алына.  

## Характеристикаһы
"Хәйрүләкәй" көйө киң диапазонлы (дуодецима), бай орнаментика һәм көйләүгә ҡоролған. 

## Башҡарыусылар
Башҡарыусылар — Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986) Ғәли Хәмзин. 

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983;
* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988;
* Буранғолов М. А. Сәсән аманаты: халыҡ ижады hәм ижадсылар тураhында, туй йолалары, боронғо йырҙар hәм легендалар, ҡобайырҙар. Өфө, 1995.

## Һылтанмалар
* Башҡорт халыҡ ижады. VIII. 42-43 б./
Старобильск

**Старобильск** () — Украинаның Луганск өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Старобильск районының административ үҙәге.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 16 917 кеше йәшәй.

## Галерея

ЛНУ Т Шевченка у Старобільську.jpg|
Aidar in Starobilsk (Nov 2017) 1.jpg|
House in Starobilsk.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Старобильск ҡалаһының рәсми сайты  
* Историческая информация о городе Старобельск
Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһы

**Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһы** (*Троицк татар-башҡорт педагогия техникумы*) — 1920—1960 йылдарҙа Троицк ҡалаһында урынлашҡан уҡыу йорто.

## Тарихы
1920 йылда Троицк ҡалаһында татар-башҡорт педагогия техникумы булараҡ асыла. Ул элекке «Рәсүлиә» мәҙрәсәһенең бинаһында урынлаша.

1930-сы йылдар уртаһында Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһы тип үҙгәртелә. Ошо уҡ бинала Троицк мәктәпкәсә педагогия училишеһы урынлашҡан.

1953/54 уҡыу йылында училищеның көндөҙгө бүлегенең 9 төркөмөндә 242 кеше белем алған. Тағы ла 49 студент ситтән тороп уҡыу бүлегендә (шул иҫәптән 6 кеше урта мәктәп нигеҙендәге айырым төркөмдә) уҡыған. Был осорҙа 25 уҡытыусы эшләгән, шуларҙың 14-е — юғары, 4-еһе — тамамланмаған юғары һәм 7-һе урта белемгә эйә булған. Бынан тыш икеһе «атҡаҙанған уҡытыусы» маҡтаулы исемен йөрөткән.

Дәрестәр 9 кабинетта алып барылған, бынан башҡа уҡытыусылар бүлмәһе һәм физик культура залы булған. Шулай уҡ уҡыу корпусының 6 бүлмәһе ятаҡ өсөн файҙаланылған, ятаҡ өсөн 72 кеше иҫәпләнгән айырым бина ла булған. 1955/56 уҡыу йылында ике ятаҡта 160 студент йәшәгән. Был осорҙа училище ҡарамағындағы китапханала 15644 дана китап булған.

1953/54 уҡыу йылынының башында училищела 30 кешегә иҫәпләнгән уҡыу оҫтаханаһы төҙөлгән.

Ситтән тороп уҡыу бүлегендә Силәбе өлкәһе һәм Башҡорт АССР-ының район һәм ҡалалары милли мәктәптәренең уҡытыусылары, тәрбиәселәре, пионервожатыйҙары белем алғандар. Был бүлектә уҡыусыларҙың һаны кәмеү сәбәбе менән ул 1955 йылдың 1 февралендә ябыла.

1956 йылда училище икенсе бинаға күсерелә, ә 1960 йылда ябыла.

## Иҫкәрмәләр
Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы

**Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы** (1 август 1938 йыл) — дерматовенеролог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Түкән ауылынан.

## Биографияһы
БАССР‑ҙың Көйөргәҙе районы Түкән ауылында тыуған.

1969 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын (хәҙерге ваҡытта университет) тамамлағас, Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы ҡала тире-венерология диспансерына эшкә ебәрелә. Унда дүрт йыл эшләгәндән һуң, Өфө ҡалаһындағы шундай уҡ диспансерға күсерелә.

1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында һәм артабан Башҡорт дәүләт медицина университетында хеҙмәт юлын дауам итә. 2002 йылдан алып өҫтәлмә профессиональ белем биреү институтының дерматовенерология курсы мөдире вазифаһын башҡара.

Фәнни эшмәкәрлеге енси юл аша йоҡҡан инфекциялар, микроспория, тире ауырыуҙарының һәм башҡа эпидемиологияһын, клиник үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, уларҙы дауалауға, иҫкәртеүгә арналған.

Уның ҡатнашлығында микроспория, псориаз менән ауырығандарҙы дауалау ысулы һәм Microsporum canis үрсетеү өсөн туҡлыҡлы мөхит булдырыла.

170‑кә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.

БР дерматовенерологтары йәмғиәте рәйесе (2004 йылдан алып).

## Хеҙмәттәре
* Диагностика и лечение наиболее часто встречающихся неотложных состояний в дерматологии. Уфа, 2012 (авторҙаш)

## Һылтанмалар
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/14554-f-khretdinova-kh-is-sirazhetdin-y-y 

## Иҫкәрмәләр
Иванов Виталий Петрович (этнограф)

**Иванов Виталий Петрович** (3 июнь 1952 йыл) — сыуаш этнографы, дәүләт эшмәкәре, тарих фәндәре докторы.

Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008). Сыуаш Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты (2001), Сыуаш Республикаһының Әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006). 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәте өсөн», «Сыуаш Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалдары менән бүләкләнде.

## Биографияһы
1952 йылдың 3 июнендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Вишневка ауылында тыуа.
1976 йылда Сыуаш дәүләт университетының тарих-филология факультетын һәм 1980 йылда СССР Фәндәр академияһының Этнография институты аспирантураһын тамамлай.

1981—1992 йылдарҙа — ғалим-секретарь, этнография һәм археология бүлектәре мөдире, ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары. 1997 йылда әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр була, ә 2006—2015 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр, 2013 йылдан — Сыуаш дәүләт гуманитар фәндәре институтының этнология һәм социаль тикшеренеүҙәр бүлеге мөдире.

1993—1996 йылдарҙа Сыуаш Республикаһының мәҙәниәт һәм милләттәр эштәре буйынса министры булып эшләй.

2005 йылда «Рәсәйҙә сыуаштарҙың таралыуы һәм һаны: тарихи үҫеш һәм төбәк үҙенсәлектәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Хәҙер К. В. Иванов исемендәге Тарихи-культурологик тикшеренеүҙәр фонды директоры булып эшләй.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Чуваши: этническая история и традиционная культура. М., 2000 (в соавт.);
* Чувашский костюм от древности до современности. М. — Ч. — Оренбург, 2002 (в соавт.);
* Этническая география чувашского народа: историческая динамика численности и региональные особенности расселения. Ч., 2005;
* Чуваши: история и культура. В 2-х томах. Ч., 2009 (в соавт.);
* Этническая история чувашского народа. Ч., 2010;
* Образование Чувашской автономии: предпосылки, проекты, этапы. Ч., 2010 (в соавт.);
* История этнографии чувашского народа. Ч., 2011; Чувашская Республика: социокультурный портрет. Ч., 2011;
* Чуваши Присвияжья: история и культура. Ч., 2015 (в соавт.).

## Әҙәбиәт
* Виталий Петрович Иванов : биобиблиогр. указ. / Чуваш. гос. ин-т гуманит. наук; [сост. Г. Б. Матвеев; предисл. И. И. Бойко]. — Чебоксары : ЧГИГН, 2012. — 35 с. : ил., портр.
* Бойко, И. И. Иванов Виталий Петрович : (к 60-летию со дня рождения) / И. И. Бойко // Чуваш. гуманит. вестн. — 2012. — № 7. — С. 220—224.
* Иванов, В. П. Виталий Иванов: «Хотя бы на полшага впереди…» / В. П. Иванов; [беседовал] А. Леонтьев // КИЛ. — 2012. — № 1. — С. 54-99 : фот.
* Иванов Виталий Петрович // Ученые и сотрудники Чувашского государственного института гуманитарных наук : 1930—2005. — Чебоксары, 2005. — С. 67-68.
* Иванов Виталий Петрович // Who is Who в России : [биогр. энцикл. успеш. людей России]. — 5-е изд. — Zug, 2011. — С. 899.
* Матвеев, Г. Б. Иванов Виталий Петрович / Г. Б. Матвеев // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2008. — Т. 2 : Ж-Л. — С. 87-88.
* Никонова, Л. И. [Чувашский этнос] / Л. И. Никонова // Чуваш. гуманит. вестн. — 2006. — № 1 (июль-дек.). — С. 211—214.
* Признание заслуг // Совет. Чувашия. — 2008. — 19 марта. — С. 1. — См. текст

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Иванов, Виталий Петрович
Ишмөхәмәтов

**Ишмөхәмәтов** — фамилия.

* Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы (1957) — ғалим-терапевт, фармокология маркетологы, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003).
* Ишмөхәмәтов Айрат Исмәғил улы (1932—2004) — физиолог, медицина фәндәре докторы (1970).
* Ишмөхәмәтов Альберт Зәйнетдин улы (1948) — СССР һәм Рәсәй математик-ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1996)
* Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы (1948) — табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Ишмөхәмәтов Исмәғил Хажиәхмәт улы (1901—1971) — ғалим-химик, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе.
* Ишмөхәмәтов Кинйәбай Хәйретдин улы (1894—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 28-се кавалерия полкының 4-се эскадроны командиры (1919). 
* Ишмөхәмәтов Рауил Әхмәтгәрәй улы (1912—1981) — дәүләт эшмәкәре. Салауат Эшселәр депутаттары ҡала Советы башҡарма комитетының рәйесе (1954—1963).
* Ишмөхәмәтов Әхтәм (1880—1946) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында, Францияла Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы.
----
* Ишмөхәмәтова Галина Ғәзим ҡыҙы (1957) — журналист, сәйәсмән.
Свердловск татар-башҡорт педагогия техникумы

**Свердловск татар-башҡорт педагогия техникумы** — 1919—1940 йылдарҙа Свердловск ҡалаһында эшләгән уҡыу йорто.

## Тарихы
1919 йылда Екатеринбург ҡалаһында Мосолман педагогия техникумы булараҡ асыла. Ул шулай уҡ «өс йыллыҡ мосолман йәки татар-башҡорт курстары» исемен йөрөткән. Уҡыу йортона элекке политехникум бинаһының тик 4 кабинеты бүленгән. Бынан тыш бында рус педтехникумы, сәнәғәт-иҡтисади техникум, иҫәп-бухгалтер курстары һәм машинопись курстары урынлашҡан. Финанс аҙ бүленгәнлектән техникум ҙур матди-техник ҡыйынлыҡтар кисергән, студенттар (уларҙың өстән бер өлөшөнән күберәге етемдәр йортонан килгән) бәләкәй генә стипендия алып, йыш ҡына өҫкө һәм аяҡ кейеменә мохтаж булған, ағас барактарҙа йәшәгән. Әммә РСФСР-ҙы Мәғариф халыҡ комиссары А. Луначарскийҙың шәхсән ҡыҫылышы арҡаһында, техникумдың финанс хәле яҡшырған. Студенттар ике аҙнаға бер тапҡыр «Пролетарская мысль» гәзитен сығарған, татар-башҡорт клубында сәйәси, музыкаль-хор, әҙәби һәм драма түңәрәктәренә йөрөгән.

Свердловск татар-башҡорт педагогия техникумы 4 бүлектән торған:
# мәктәп, 1-се баҫҡыс мәктәптәре өсөн хеҙмәткәрҙәр әҙерләгән;
# мәктәптән тыш, район пионер бюроһы хеҙмәткәрҙәрен әҙерләгән;
# мәктәпкәсә бүлек, бында мәктәпкәсә белем биреүсе ойоштороусы методистар уҡыған;
# сәйәси ағартыу, мәғариф йәки мәҙәни-ағартыу учреждениелары өсөн ойоштороусы методистарҙы, шулай уҡ пропогандалаусы-агитаторҙарҙы әҙерләгән.

1939 йылдың башына ҡарай техникумдың өс курсында 395 кеше белем алған һәм ошо уҡ йылда 109 сығарылыш уҡыусыһы башланғыс мәктәп уҡытыусыһы һөнәренә эйә булған.

1939 йылда татар-башҡорт техникумының 1-се курсына абитуриенттар алынмаған. 1940 йылда А. М. Горький исемендәге педагогия техникумы менән берләштерелгән. 

## Иҫкәрмәләр
Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы

**Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы** (10 сентябрь 1948 йыл) — табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.

## Биографияһы
1948 йылдың 10 сентябрендә БАССР-ҙың Көйөргәҙе районы Зәк-Ишмәт ауылында тыуған; Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау эше факультетын һәм хирургия һөнәре буйынса интернатура тамамлай.

### Хеҙмәт юлы
* 1973—1977 — Дүртөйлө районы Әңгәсәк участка дауаханаһының баш табибы
* 1977—1987 — Ҡырмыҫҡалы район дауаханаһының баш табибы
* 1987 йылда — Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтының баш табибы
* 1987—1999 йылдарҙа — Республика клиник дауаханаһының баш табибы
* 1999 йылдан — Өфө ҡалаһының 22-се ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы.
 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* Медицина фәндәре кандидаты

## Һылтанмалар
* http://moip.viperson.ru/people/ishmuhametov-gafur-shakurovich
* https://www.erbp.ru/people/14854

## Иҫкәрмәләр
Абдуллина Гөльямал Кәлимулла ҡыҙы

**Абдуллина Гөльямал Кәлимулла ҡыҙы** (9 декабрь 1957 йыл) — малсы. Көйөргәҙе районы районы «Искра» хужалығының машина менән һыйыр һауыу операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Гөльямал Кәлимулла ҡыҙы Абдуллина Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Яҡшымбәт ауылында 1957 йылдың 9 декабрендә тыуған. «Искра» хужалығында машина менән һыйыр һауыу операторы булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт ветераны
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

## Иҫкәрмәләр
Коростышев районы

**Коростышев районы** () — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Коростышев ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 40 233 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Коростишівська районна рада  
* Коростишівська РДА  

## Иҫкәрмәләр
Туған тел. Рәми Ғарипов

**«Туған тел»** — Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың шиғыры.

## Тарихы

Рәми Ғарипов «Туған тел» шиғырын 1957 йылда яҙа. 

XX быуаттың 60-сы йылдарында, йәмғиәттә башҡорт теленә генә түгел, барлыҡ милли телдәргә иғтибар кәмей барған осорҙа, Рәми Ғариповтың «Туған тел» шиғыры халыҡты уйланырға мәжбүр итә. Шуның өсөн уға хатта «милләтсе» мөһөрө лә баҫыла. Шағир вафат булғандан һуң, уның тормош иптәше Надежда Васильевна, милләте буйынса украин булһа ла, төрлө осрашыуҙарҙа үҙенең сығышын саф башҡорт телендә «Туған тел» шиғырын уҡыу менән тамамлай.

Ә үҙгәртеп ҡороу башланған йылдарҙа, Башҡортостан Республикаһының үҙаллығы өсөн көрәш барғанда, «Туған тел» шиғыры әйҙәүсе лозунг, девиз көсөнә эйә була. 
Бөгөн был шиғыр башҡорт халҡының иң бөйөк әҫәрҙәренең береһе булып тора. Ул һәр концерт-сараларҙа тиерлек яңғырай. Хәҙер инде уны яттан уҡыу буйынса интернет селтәрендә флешмобтар ойошторола. Унда Башҡортостан халҡы ғына түгел, хатта сит ил вәкилдәре лә ҡатнаша.

## Тәржемәләре
Шиғыр украин (Евген Букет), рус, саха һәм белорус (Юрась Баланчук) телдәренә тәржемә ителгән.

## Баһалама
Башҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемен­дәге дәүләт премияһы лауреаты Рауил Бикбаев шиғырға ошолай баһа биргән: «„Туған тел“ — һүҙ маһирлығының да, фекер үткерлегенең дә, сәйәси һиҙгерлектең дә үрнәге ул. Ша­ғир оҫталығының камиллашыуы, ҡараш­тарының киңәйеүе ошондай күренеш­тәр­ҙең тыуыуына килтерҙе, һәм был әҫәр тормоштағы хәүефле тенденциялар тура­һында беренселәрҙән булып иҫкәртте».

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* В Уфе любители поэзии хором прочитают стихи народного поэта Башкирии Рами Гарипова
*  Подстрочный перевод стихотворения «Родной язык» 
* Булат Йосопов Рәми Ғариповҡа арналған фильмын төшөрөүгә ярҙам кәрәклеген иғлан итте 
* «Туган Тел» Рами Гарипова украсил Уфу в виде граффити 
* «Туған тел» шиғыры саха (яҡут) телендә
Чуднив

**Чуднив** () — Украинаның Житомир өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Чуднив районының административ үҙәге.

2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 5 777 кеше йәшәй.

## Галерея

Чуднівський костел.jpg|
Чуднів.jpg|
Храм Різдва Пресвятої Богородиці Чуднів.jpg|


## Һылтанмалар
* Чуднив ҡалаһының рәсми сайты
Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы

Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы (15 август 1931 йыл — 7 ноябрь 2006 йыл) — халыҡ йырсыһы.

## Биографияһы
Иншар Әхмәҙулла улы Солтанбаев 1931 йылдың 15 авгусында БАССР-ҙың Ейәнсура районы Башҡорт Үргене ауылында тыуған.

Атаһы ла, әсәһе лә йырға маһир кешеләр була. Атаһынан күргән уҡ юнған, тигәндәй, бәләкәй Иншар Иҫәнғолда ете йәшендә үк күмәк кеше араһында йырлай. Арба өҫтөндә «Урал» йырын башҡара ул. Иншарҙың йырҙарҙы махсус өйрәнергә ваҡыты ла, форсаты ла булмай, хәтерем яҡшы ине, йырҙарҙы ишетһәм, шундуҡ отоп ала инем, тип һөйләгән ул Юлай Ғәйнетдиновҡа биргән интервьюһында. 1954 йылда Өфөлә һуғыштан һуң тәүге тапҡыр үткәрелгән фестивалдә ҡатнашып, лауреат исеменә лайыҡ була.

Шул уҡ йылда урман хужалығы өлкәһендә эшләр өсөн Өфөгә уҡырға килә, әммә ул уҡыу йортонда әлеге бүлек ябылған булып сыға. Иншар ауылына кире ҡайтмай, авиация заводы янында һөнәрселек училищеһында уҡый, уны ҡыҙыл диплломға тамамлай һәм заводта 1956 йылға тиклем эшләй. Әсәһе ауырып китеү сәбәпле ауылға ҡайтырға тура килә, урмансы булып эшләй. Үҙешмәкәр концерттарҙа әүҙем ҡатнаша. Район етәкселәре һәләтле егетте уҡырға барырға өгөтләйҙәр. Бик күп кеше араһынан Иншар Солтанбаевты һайлап Мәскәүгә ебәрәләр, әммә музыкаль белеме булмағас, уға Мәскәүҙәге консерватория янындағы училищела 2 йыл уҡырға ҡушалар. Егет Өфөгә ҡайта һәм бында Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә. Техникумды тамамлай алмай, сөнки көсөргәнешле күнегеүҙәрҙән һуң тауышы «ултыра».

Иҫәнғолда мәктәптә йыр уҡытыусыһы булып эшләй, артабан Әбйәлилдә тормош ҡороп, урмансы булып хеҙмәт итә. 1968 йылдан алып Әбйәлил районы Асҡар ауыл музыка мәктәбендә, 1971 йылдан — Ейәнсура район мәҙәниәт йорто директоры (һәм ойоштороусыһы), 1974—1991 йылдарҙа һәм 1994—1996 йылдарҙа Әбйәлил район ҡулланыусылар союзының әҙерләү контораһында эшләгән.

Матур тембрлы тауышҡа, әҫәрҙең музыкаль драматик образын төшөнөү һәләтенә эйә булған. Репертуарында — «Бейеш», «Буранбай», «Каруанһарай», «Сибай», «Урал» һәм башҡа башҡорт халыҡ йырҙары. Мәҫәлән, «Сибай» башҡорт халыҡ йырын ҡурайҙа башҡарыусылар араһында Иншар Солтанбаевтың оҫта уйнауы менән һоҡланмау мөмкин булмаған

**Ҡаҙаныштары**

1957 йылда Мәскәү ҡалаһында үткән Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале, Бөтә Рәсәй үҙешмәкәр сәнғәт смотрҙары (Мәскәү, Өфө; икеһе лә — 1972, республика ауыл үҙешмәкәр сәнғәт (1961), В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған үҙешмәкәр сәнғәт (1970) смотрҙары, үҙешмәкәр сәнғәт (1972), БАССР ҡулланыусылар кооперацияһы үҙешмәкәр сәнғәт коллективтары (1981; бөтәһе лә — Өфө) фестивалдәре лауреаты.

1999 йылда Әбйәлил районы Байым ауылында уның исемендәге призға башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусылар конкурсы булдырылған.

Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы 2006 йылдың 7 ноябрендә Башҡортостандың Әбйәлил районы Асҡар ауылында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Видеояҙмалар
#  Хазина. Султанбаев Иншар
# Солтанбаев Иншар - Буранбай

## Һылтанмалар
*   
* Шәһиәхмәттең «Сибай» йырын ҡурайҙа башҡарыусылар һәм йырлаусылар
Исҡужин Рудик Ғәзиз улы

**Исҡужин Рудик Ғәзиз улы** (28 июль 1950 йыл) — СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт эшмәкәре. 1972—1992 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, генерал-майор. 2004—2013 йылдарҙа Рәсәйҙең Федерация Советы ағзаһы.

## Биографияһы
Рудик Ғәзиз улы Исҡужин 1950 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Күмертау районы (хәҙерге Көйөргәҙе районы) Таймаҫ ауылында тыуған.

1976 йылда СССР Дәүләт именлеге комитетының Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Юғары мәктәбен, 1985 йылда — Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Институтын тамамлаған, В. В. Путин менән бер төркөмдә (группала) уҡый.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1969 йылда һәүерташ комбинаты технигы (Силямяе ҡалаһы, Эстон ССР-ы) булып башлай. 1972—1992 йылдарҙа Ҡораллы Көстәрҙә танк полкында хеҙмәт итә.

Төрлө йылдарҙа электр селтәрҙәре техник-релейщигы (Күмертау ҡалаһы); «Махсуслаштырылған Мәғлүмәт һәм Именлек агентлығы» фирмаһы директоры (Мәскәү); «Халыҡ-ара Иҡтисади Хеҙмәттәшлек» компанияһының программалар етәксеһе (Мәскәү ҡалаһы); «Газпром» Рәсәй акционерҙар йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы нефть операторы, Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәрендә «Транснефть» акционерҙар компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең программалар етәксеһе. Сит илдәр менән Эшлекле хеҙмәттәшлек үҙәге компанияһы вице-президенты; РФ Федераль Йыйылышы Федерация Советы ағзаһының ярҙамсылар төркөмө етәксеһе; «Машиноимпорт» генераль директоры урынбаҫары; «Берҙәм Рәсәй» партияһының Генераль советы секретары советнигы булып эшләй.

2004 йылдан 2013 йылға тиклем Рудик Исҡужин Рәсәй Федераль Йыйылышы Федерация Советы ағзаһы була.

Федерация Советына тәғәйенләнгәнсе Берҙәм Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының Генераль Советы сәркәтибенең кәңәшсеһе, Берҙәм Рәсәй үҙәк тикшереү-ревизия комиссияһы рәйесе урынбаҫары була.

Урыҫ һәм башҡорт телдәренән тыш инглиз, ғәрәп, фарсы, португал телдәрен белә.

## Ғаиләһе
Уның сығышы 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы етәксеһе Емельян Пугачевтың (Бүгәсәү)көрәштәше һәм уның полковнигы, башҡорт дворяны, абыҙ, философ, дин белгесе, старшина Кинйә Арыҫлановҡа барып тоташа.

Өйләнгән, ике ҡыҙ атаһы. Ҡатыны Светлана Ҡәйүмова, уның менән Өфө ҡалаһында ЭЭМ(МВД) мәктәбендә уҡыған ваҡытта таныша. Карате буйынса тренер, ҡара билбау эйәһе, спорт оҫтаһы. Бабаһы — Ғәфиәтулла Арыҫланов — 1939 — 1940-сы йылдарҙағы Совет-фин һуғышында ҡатнашыусы, башҡорттар араһында тәүгеләрҙән булып Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған,

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* ике «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* Афғанстан ордендары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информация на сайте Совета Федерации
* Информация на сайте партии «Единая Россия»
Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы

**Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы**- ғалим-эколог. Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, биология фәндәре докторы

## Биографияһы
Рәшит Мөхәмәт улы Хәзиәхмәтов 1949 йылдың 31 октябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡариҙел районының 1986 йылда рәсми бөтөрөлгән Берёзовый Лог ҡасабаһында тыуған. 

Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, 1984 йылдан Биология институтында хеҙмәт юлын башлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
1993 йылдан Биология институтының өлкән фәнни хеҙмәткәре. 
1994 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 
Фәнни эшмәкәрлеге агроэкология, глобализация һәм глобаль экология проблемаларына бағышланған. 

Хәзиәхмәтовтың ҡатнашлығында Башҡортостан Республикаһында агроэкосистема структураһын оптималләштереүҙең экологик нормативтары һ. б. ентекләп эшләнгән.

Тотороҡло үҫеш концепцияһы, аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеге формалашыуына өлөш индергән. 

160-тан артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
2002 йылдан - биология фәндәре докторы

2011 йылдан - профессор

## Сығанаҡтар
* www.nauteh-journal.ru/files/0dd374e3-e486-478d-a390-06bf25fccda1 
## Әҙәбиәт
* Экологическая оценка состояния почвы урбанизированных систем на примере города Ишимбай. Общая биология журналынан.
* Экологический императив сельского хозяйства Республики Башкортостан. Уфа, 1999 (авторҙаш).

## Һылтанмалар
* [башкирская-энциклопедия.рф/2-statya/764-khaziakhmetov-rashit-mukhametovich.html Хәзиәхмәтов Рәшит Мөхәмәт улы]
* К вопросу о состоянии природных ресурсов и окружающей среды Ишимбайского муниципального района Республики Башкортостан на 2011–2016 г. журнал «Молодой ученый»
* Экологически-ориентированное управление структурой и функцией агроэкосистем : автореферат диссертации доктора биологических наук : 03.00.16 / Ин-т экологии Волжского бассейна Рос. акад. наук. - Тольятти, 2002. - 36 с.

## Иҫкәрмәләр
Саңлы үҙәк (йыр)

**«Саңлы үҙәк»**, *«Саңдүҙәк»* — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы
ХХ быуаттың 30-сы йылдарында М. А. Буранғолов легендаһы менән шиғри тексын яҙып ала. С.Ә.Галин «Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар» йыйынтығындағы (1 се китап, 1974) яҙмаһында баҫтырыла. Артабан яҙмаларҙы музыка белгестәре М. М. Сәғитов, Л. Ҡ. Сәлмәнова, Н. Д. Шоңҡаров яҙҙырып алалар.

«Саңлы үҙәк» («Саңды үҙәк») — лирик-психологик характерҙағы йыр.

Йыр (Башҡортостандың Әбйәлил районы Иҫке Балапан менән Яңы Балапан ауылдары араһында ятҡан Ҡобағош батыр һәм уның ҡатыны йәйләүендә, Саңды үҙәк төбәгендә булған ваҡиғаға бәйле. Ҡобағош йәйләүҙә булмаған көндәрҙең береһендә ҡаҙаҡ батыры уның ҡатынын урлап алып китә. Ҡобағош батыр уларҙың эҙҙәренән барып, ҡатынының ҡаҙаҡ менән бер түшәктә йоҡлап ятҡанын күрә. Ҡобағыш ярһыу ҡатыш, асырғаланып, һөжүм итә һәм ҡаҙаҡты үлтерә.

Ишмөхәмәт сәсән Ҡобағош батыр үтенесе буйынса ошо драматик ваҡиғалар тураһында йыр сығара.

Йырҙың эстәлегендә Ҡобағоштоң кисерештәре үҙәк тәбиғәтен һүрәтләү менән оҫта үрелеп бара. 

Фраза башында юғары нигеҙ тондың ике тапҡыр ҡабатланыуы, уртаса орнаментикаға эйә, полиметрик булыуы йырҙың көйөн үҙенсәлекле итә.

## Йырҙың тексы
: Саңлы үҙәгендә бесән дә саба,
: Саң-саң итә салғыһы сапҡанда. (ике тапҡыр)

: Салғы тауышына ҡушылып йырлай,
: Йөрәгендә хистәр ташҡанда. (ике тапҡыр)

: Саңды үҙәккәйгә йүгереп төштөм,
: Ҡыҙарып та бешкән еләккә. (ике тапҡыр)

: Бер бөртөгөн өҙөп мин ҡабайым,
: Ял булмаҫмы янған йөрәккә? (ике тапҡыр).

Башҡарыусылар араһында — С.Ә.Абдуллин, К. К. Ҡорманаев һәм башҡалар. «Саңлы үҙәк» йырын Рәүеф Мортазин тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Башкирские народные протяжные песни /сост. Л. К. Сальманова. Уфа, 2007.

## Һылтанмалар
«САНЛЫ УЗЯК», песня

Единый портал культуры народов РБ. Саңды үҙәк
Ноғоманова Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы

**Ноғоманова Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы** (18 февраль 1936 йыл — 18 февраль 2021 йыл) — йырсы (меццо-сопрано), юғары мәктәп уҡытыусыһы. БССР-ҙың халыҡ (1991), БАССР-ҙың атҡаҙанған (1980) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1976).

## Биографияһы
Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы Ноғоманова 1936 йылдың 18 февралендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Күлләр ауылында тыуған. Райондың төпкөл ауылында көн күргән Ноғомановтар ғаиләһе йыр-моңға маһир ғаилә була. Күмәк балалы ғаиләлә «Тәфтиләү», «Ҡаһым түрә», «Еҙ бүртә», «Һаҡмар», «Ғилмияза» йырҙарын тыңлап-ишетеп үҫә Флүрә. Һуғыштан һуңғы осорға тура килгән йәш үҫмер бала Флүрә лә йырларға ярата. Бейеүгә лә ул оҫта була, Стәрлетамаҡтағы мәҙәни-мәғрифәт училищеһы сәхнәһендә һабаҡташы Фәнзил Сөләймәнов менән «Дуҫлыҡ» бейеүен башҡара, хатта Фәйзи Ғәсҡәров уны ныҡышмал рәүештә ансамбленә саҡыра. Әммә йырға һөйөү өҫтөнлөк ала.

Флүрә Ноғоманова Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә. Ғүмер буйы оло ихтирам менән ифрат талапсан уҡытыусыһы Миләүшә Ғәли ҡыҙы Мортазинаны иҫкә ала, балаларҙа тәбиғәттән бирелгән тауышты, моңдо боҙмайынса тышҡа сығарыу өсөн уның намыҫлы һәм фиҙакәр хеҙмәтен оло баһалай. Үҙе лә уҡытыусыһынан үрнәк алып, йәш йырсыларҙы әҙерләгәндә ошо алымдарҙан тайпылмаҫҡа тырыша, уҡыусыларын үҙ балалары һымаҡ яҡын күреп, һәр ваҡыт ярҙам ҡулын һуҙа.

Артабан Ҡазан консерваторияһында белем ала (1967 йылда тамамлай; Н. Н. Лучинина класы), 1972 йылға тиклем һәм 1983—2011 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта, 1972—1983 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.

Киң диапазонлы көслө тауышҡа эйә, башҡарыу манераһы хис-тойғоло булыуы менән айырылып тора.

## Төп партиялары
Марта («Фауст», Ш.Гуно), Ана («Биржан һәм Сара», М. Т.Түлебаев), Лаура («Иоланта»), Полина («Пики дамаһы»; икеһе лә — П. И. Чайковский) һәм башҡалар.

Милли спектаклдәрҙә үҙенсәлекле, төрлө характерлы образдар ижад итә: Гөлмәриә («Ағиҙел тулҡындары»; дебют, тәүге башҡарыусы, 1972), Яланбикә («Дауыл»), Шәмсиә («Ҡоҙаса», З.Ғ.Исмәғилев), Ҡуйһылыу, Ҡарасәс («Урал илселәре»), Көнбикә («Салауат Юлаев»).
Концерт репертуарында башҡ. халыҡ йырҙары («Ағын һыу», «Ашҡаҙар», «Ғайса ахун», «Ғилмияза», «Ильяс», «Хисам», «Элмәлек»), башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре. СССР-ҙың халыҡ артисы Т. А. Милашкина менән сығыш яһай. Ленинградта БАССР мәҙәниәте көндәрендә ҡатнаша (1969). СССР буйлап гастролдәрҙә була.

Уның уҡыусылары араһында билдәле йырсылар — Башҡортостандың халыҡ артисы — Ф.Ә. Килдейәрова, Й. Ә. Әбделмәнов, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Р. Р. Әминева, Л. Ғ. Әхмәтйәнова һәм башҡалар.

Флүрә Ноғоманова үҙенең тыуған көнөндә — 2021 йылдың 18 февралендә Өфөлә вафат булды.

## Өҫтәмә мәғлүмәт
* Йырсының ире — Ғәбитов Фәрит Фатих улы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Ҡыҙы Шәүрә, Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжының пианист-концертмейстеры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Троицкая Л. Н., Ахмадеева Р. Р. Уфимское училище искусств. Уфа, 1992.
* Йырлы ғүмер бөрккән йылылыҡ 

## Һылтанмалар
*   
* Легенды башкирской сцены. Флюра Нугуманова отмечает 85-летие. ИА «Башинформ», 18 февраля 2021 года