open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Васҡын

**Васҡын** (Васиҡ, ) — Әй йылғаһы буйында урынлашҡан, Тырнаҡлы волосының (хәҙерге Салауат районы Лағыр ауыл советының) Лағыр ауылынан ике саҡырым ситтәрәк ятҡан, XVIII быуатта яндырылған ауыл.

## Тарихы
Ауылдың атамаһы антропонимдан барлыҡҡа килгән. Уға Васҡын исемле кеше нигеҙ һалған. 1735-1740 йылдарҙа ауыл тирәләй тарихи әһәмиәткә эйә ваҡиғалар бара. Васҡын ауылының баш күтәреүселәре «Васҡындың йортонда 100 самаһы кеше йыйыла», улар араһында Әйле һәм Көҙәй волостарының старшиналары ла булы. Әйле волосы старшинаһы Сураш Килдешев йыйылыусылар алдында сығыш яһап, «башҡорт халҡына Рәсәйҙән яҡшылыҡ көтөргә ярамай», тип белдерә һәм властарҙың баш күтәреүселәрҙән штраф рәүешендә аттар талап итергә, йәниҫәп алырға йыйыныуҙарын белдерә.
Ауыл XVIII быуаттың 70-се, XIX быуаттың 30-сы йылдарындағы ҡораллы ихтилалдарынан ситтә ҡалмай. Тарихсы Әнүәр Әсфәндиәров мәғлүмәттәренә ярашлы, батша карателдәре Әй буйындағы 54 ауылды яндыра, Васҡын да шулар иҫәбенә инә. 

### Хан иғлан итеү
Тирә-яҡта ихтилалдар тоҡана, ерен, телен, динен, илен һаҡлау маҡсатынан, батша властарының башҡорт ерҙәрен тартып алыу, уларҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуғын таныуҙан рәсми баш тартыу, йән башынан сығып һалым түләү күләмен билдәләү сәйәсәтенә ҡаршы баш күтәргән башҡорт ауылдары ер менән тигеҙләнә. Башҡортостан хәйерселек сигенә еткерелеп талана, халыҡ йонсой. Шундай шарттарҙа яңы күтәрелеш өсөн яңы этәргес көс талап ителә. Яңы күтәрелеш башында торған Әйле, Дыуан, Ҡаратаулы, Тырнаҡлы волосы вәкилдәре был маҡсаттан хан табырға ҡарар итә. 1740 йылда Нуғай даруғаһы Юрматы улусынан аҡыллы, ҡаты характерлы, ойоштороуға һәләтле, хәрби эште, ғәрәп грамотаһын, Ҡөрьәнде яҡшы белгән, Мәккәгә барып ҡайтҡан шәхес, халыҡ араһында Ҡараһаҡал атамаһын алған Миңлеғол Юлаев хәҙерге Ҡыйғы районының Иҫке Мөхәмәт ауылы территорияһында жунгар тәхетенең вариҫы Солтангәрәй хан тип аҡ кейеҙҙә күтәрелә. Васҡын ауылында уны баш күтәреүгә ҡаршы булған башҡорт старшиналары көтөп тора. Әммә Ҡараһаҡал уларҙың күпселеген үҙ яғына ауҙарыуға өлгәшә. Ихтилал яңы көс менән тоҡанып китә. Васҡын ауылы ихтилал уртаһында ҡайнай. Был тарих Булат Рафиҡовтың «Ҡараһаҡал» романында ла сағылыш таба.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Рафиков Б. Ҡараһаҡал. Роман.- Өфө, 1989.
* З. ӘЙЛЕ. Тамыры ныҡ ағас аумай. "Йәшлек", 10 июнь, 2008 йыл.
Сынтимер (Яйыҡ ҡолағы)

**Сынтимер** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Яйыҡ йылғаһының Ҡыуандыҡ районы өлөшөндәге ҡолағы

## Географияһы
Сынтимер ҡолағы Яйыҡ йылғаһының һул ярында, *Ильинка* ҡасабаһынан үрҙәрәк, Ҡаратал ҡасабаһына яҡын урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Сынтимер ҡолағы өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә. Ырымбур өлкәһенең *Яшкин* ауылында тыуып үҫкән рәсәй географы, ландшафт экологияһы һәм ҡурсаулыҡтар белгесе, географик фәндәр докторы, профессор А. А. Чибилев 1993 йылда *«здесь одно из важнейших нерестилищ леща в районе»* тип яҙған.

Ҡолаҡтың оҙонлоғо 400 м, тамағы янында киңлеге 60 м, тәрәнлеге 1-3 м.

## Климаты
Телгә алынған Ильинка һәм Ҡаратал ҡасабалары климаты йылға ҡолағы урынлашҡан урын өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимум + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән *С. М. Стрельников* «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында ҡолаҡ атамаһы, ихтимал, Сынтимер тигән башҡорт исеменән килеп сыҡҡандыр тип һанай. Шулай уҡ был атама урыҫ телендә Сентимирский, Симтимиркин, Синтимиркин, Сентимиркин, Сантемировский тип аталып йөрөгәнен яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит.
Нәре (һырт)

**Нәре** — ( Башҡортостан Республикаһы һәм Силәбе өлкәһе (Көньяҡ Урал) территорияһындағы һырт.
## Атамаһы
Этимологияһы аныҡ түгел. "Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә «...мансиҙан *нер -гора* һүҙенән сығыуы ихтимал» тигән фараз бар. Икенсе фараз буйынса атама фин-уғыр теленең "нер" һүҙенән килеп сыҡҡан, уға ярашлы был — *тау армыты, морон* тигәнде аңлата

## Тасуирламаһы
Көнбайыш өлөшө уның Ҡытау-Ивановск районында, Көньяҡ Урал тәбиғәт ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡан, Белорет районы буйлап Ҡытау йылғаһынан (Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы) алып Кесе Ямантау киңлегенә тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Һырттың оҙонлоғо яҡынса 43 км, киңлеге 1,5—4 км, абсолют бейеклеге 1340 м. Рельефы ҡатмарлы. Һырт биләндәр менән төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ өлөштәргә бүленгән. Төньяҡ өлөшөндәге битләүҙәр һөҙәк, көньяҡ һәм үҙәк өлөшөндә — текә, ҡалдыҡ тауҙар, курумдар хас. Урта рифейҙың егәлгә свитаһы кварциттарынан, егәлгә‑комаров свитаһы һәүерташтарынан тора. Һырт битләүҙәрендә Кесе Ҡытау (Йүрүҙән й. басс.), Төлмәй, Кесе Инйәр һ.б. йылғаларҙың ҡушылдыҡтары башлана. 

Тау түбәһендә таш ишелмәләре ята, түбәнерәк, диңгеҙ кимәленән 600-800 м бейеклектә еңел таҙа балсыҡлы тупраҡтар һәм эндемик, ҡомло тупраҡтар, улар тағы ла түбәндәрәк балсыҡ менән түшәлгән ваҡ ташлы һәм эре ҡомло еңел балсыҡлы тупраҡҡа күсә. Яланғас ерҙәрендә һәм тау тундраһы участкаларында үҫемлектәрҙең юғары тау реликт һәм эндемик төрҙәре осрай. Уларҙың күбеһе Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән. Ландшафтында бейеклек бүлкәтлеге күренә: ҡара ылыҫлы шыршы‑аҡ шыршы урмандары һирәк урмандар һәм бейек үләнле тау болондары менән алмашына, уларҙан өҫтәрәк тау тундралары урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 650 м алып 1000 м тиклем бейеклектә аҡ шыршы-шыршы урмандары барлыҡҡа килтергән тау-тайга бүлкәте урынлаша, артабан 1000—1200 м бейеклектә — тәпәш ылыҫлы урман, кәкре ҡайын урманы һәм тау болондары тәшкил иткән яланғас тау аҫты бүлкәте урынлаша. Иң юғары бейеклектәрҙә бик күп яланғаслыҡтар араһында таулы тундра участкалары менән таулы-тундра бүлкәтлеге күренә. Нәре битләүҙәре үҫемлектәр менән ҡапланған, башлыса урман үҫемлектәре үҫә. Күберәк аҡ шыршы-шыршы һәм ҡарағай урмандары өҫтөнлөк итә. Бында тейен, һыуһар, мышы, айыу тереклек итә, ҡоштарҙан һуйыр, ала һәм тау тумыртҡалары, һоро торна, сел һ.б. йәшәй. Йылғала һәм шишмәләрҙә шаршы күкене, шамбы, ҡыҙыл балыҡ, бағры, алабуға бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Нәре (йылға)](https://ba.wikipedia.org/wiki/Нәре_(йылға))

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Осиновка (Салауат районы)

**Осиновка** ауылына (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — Осиповка) 1876 йылда Өфө губернияһы Златоуст өйәҙенең төрлө волостары һәм Вятка губернияһы крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалынған. Иҙелбай ауылы башҡорттары менән килешеү нигеҙендә Айыр йылғаһының уң ярында, Мырҙалар волосы үҙәге Арҡауылдан 10 саҡрымда 23 хужалыҡ урынлаша.

«… үҙ хужалыҡтары өсөн йәшелсә баҡсалары бар. Йорттарына башҡорт урманы утынын яғалар. Йорт малдарын үҙҡулланыуға тоталар, малдары — урындағы тоҡомдан. Ҡайһы берәүҙәр Иҙелбайға көтөүгә тапшыра. Көтөүлек Айыр йылғаһы буйындағы уйһыулыҡта, һыу эсерергә уңайлы. Ауылда 3 тимерлек бар. Көнкүрештә — ҡортсолоҡ, һунарсылыҡ; һәйбәт йылдарҙа бал һатыуҙан 500—600 һум табыш алалар».

Административ-территориаль бүленештә ауыл советтары тип аталған берәмектәр ҡуллана башлағас, Йүрүҙән йылғаһының һул яҡ яры буйлап Арҡауыл ҡаршыһында урынлашҡан 11 ауыл-хуторҙар Кузнецовский ауыл советына берләштерелгән. 1939 йылғы Бөтә халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында теркәлгән ауылдар: Кузнецовская, Алексеевка, Ҡалтай-Алға, Малая Биянка, Ново-Алексеевка, Ново-Рождественский, Осиновка, Разориха, Соколовский, Хисмәт (Хисмятова), Яубүләк. Әлеге көндә Яубүләк ауылы ғына бар. Осиновка — ҡалған ауылдарҙың иң һуңғыһы булып юғалған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Башкирская АССР. Административно-территориальное деление. На 1 янаря 1961 года. Издание четвертое. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1961. — 428 с.
* Башкирская АССР. Административно-территориальное деление. На 1 июля 1972 года. Издание шестое. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — 387 с.
* Башкирская АССР. Административно-территориальное деление. На 1 сентября 1981 года. Издание шестое. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. — 383 с.
Берёзовский алтын ятҡылығы

**Берёзовский алтын ятҡылығы** —Уралда, Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге Берёзовский ҡалаһында урынлашҡан алтын ятҡылығы.

## Тарихы
XVIII быуатта асыла, 1745 йылдан башлап эшкәртелә. Уны үҙләштерелә башланыуы Рәсәйҙә алтын мәғдәне сәнәғәте барлыҡҡа килеүенә этәргес булған.

Берёзовский 1748 йылда рудник ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Үҙенең атамаһын Пышма йылғаһының уң ҡушылдығы — Берёзовка йылғаһынан алған.

Был урында 1745 йылда Шәрәташ ауылы крәҫтиәне Ерофей Марков алтын ятҡылығын аса. Марков күрһәткән урында алтын эҙләү тәүҙә һөҙөмтә бирмәй. Ысын ятҡылыҡты йәшертә тип шикләнәләр һәм уны ғәйепләйҙәр. Алтын асыусы байтаҡ ваҡыт төрмәлә тотола.

Шулай ҙа ике йыл үтеүгә алтын табыла. 1748 йылда бында тәүҙә Шәрәташ руднигы (һуңғараҡ уны Пышма, артабан Первоначальный тип үҙгәртәләр) барлыҡҡа килә. 1752 йылда Берёзово руднигы асыла. Ә 1757 йылда алтын йыуыу заводы эш башлай.

## Характеристикаһы
Мәғдән яланы боронғо габбро һәм гипербазит, герцин гранитоидтарының субмеридиональ ярыҡтары һәм ҙур есемдәре менән сикләнгән Урал-Тубыл антиклинорийының төшөрөлгән блогы сиктәрендә урынлашҡан. Дайкаларҙың оҙонлоғо— 20 километрға тиклем, ҡеүәте 2-40 метр. Алтын (пробаһы — 800—900) йоҡа дисперслы вкрапленность һәм ҙурыраҡ тупланмалар, өҫкө горизонттарҙа ҡайһы берҙә ваҡ самородок рәүешендә һибелгән.

## Эшкәртеү технологияһы
Ятҡылыҡтар ер аҫты ысулы ярҙамында эшкәртелә. Мәғдән байытыу — флотация менән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Березовский 
* Березовский рудник: Шахта «Северная»
* Березовский рудник: Шахта «Южная»
* Березовский рудник: Крокоитовый шурф
* Берёзовское золоторудное месторождение
* . Берёзовский — «золотая столица» России
* Промышленность Берёзовский рудник

## Иҫкәрмәләр
«Һаҡмар» ял йорто

**«Һаҡмар» ял йорто ** — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы юҡҡа сыҡҡан торама.

## Географияһы
Ял йорто Һаҡмар йылғаһының һул ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ, 6 километр алыҫлыҡта  урынлашҡан.

## Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Ял йорто 1950 йылдан алдараҡ Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты тарафынан төҙөлгән. Билдәле булыуынса, был комбинат Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһендәге,  Урал тау-металлургия компанияһы составына ингән төҫлө метеллургия предприятиеһы. Ул беҙҙең илдә уникаль технология менән металлургия газынан элементар көкөрт (йәки көкөрт кислотаһын) етештерә башлаусы беренсе предприятие була, шуғаса донъяла барлығы бындай ике генә предприятие булған.

Предприятие эшселәрҙең һаулығы тураһында хәстәрлек күргән, ял йорттары төҙөгән, социаль программаларҙы финанслаған. Ял йорто - комбинат эшсәндәре өсөн туризм һәм ял итеү учреждениеһы булып торған, уңайлы шарттарҙа йәшәү һәм туҡланыу тәьмин иткән.

2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Ибраһим ауыл советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны - 2 кеше (урыҫ 100%) , 2010 йылда - йәшәгән кеше юҡ.

## Иҫкәрмәләр
Һары (Яңы Һары ауыл советы)

**Һары** ()— Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тимер юл станцияһы.

## Географияһы
Станция округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көнсығыштараҡ туранан яҡынса 35 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Климаты
Һары станцияһының климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь.. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Станция 1916 йылдамы, бәлки 1917 йылдалыр, Ырымбур — Орск тимер юл линияһы төҙөлөшө барған саҡта ойошторолған. Революция, граждандар һуғышы Хәлил һәм Орск яғына линияны дауам итергә ҡамасаулай, һәм Һары станцияһы оҙайлы ваҡыт тупикта ҡала. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Яңы Һары ауыл Советына ингән, уның үҙәге булған; муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.

## Этимологияһы
Станция атамаһы (дромонимы) Һары йылғаһынан килеп сыҡҡан. Ә гидроним буйынса төрлө фараздар төрлө булһа ла хәҡиҡәткә иң яҡыны — уның ярҙарындағы һәм эргә-тирәһендәге һары балсыҡ күп булыуы һәм ташҡын ваҡыттарында һыуға ла төҫ биреүе булған тигән фараз.

## Халҡы
2002 йылдан даими йәшәгән халыҡ һаны 942 кеше (урыҫ 76 %), 2010 йылда 944.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡаратал (Ырымбур өлкәһе)

**Ҡаратал** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы ҡасаба.

## Тарихы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән *С. М. Стрельников* «Кувандыкский край в географ ических названиях» тигән китабында биргән мәғлүмәт буйынса, ҡасаба 1929 йылда уҡ Яйыҡ йылғаһының һул ярында, Урал ҡасабаһынан 4 км өҫтәрәк барлыҡҡа килгән булған. Әммә ултырған урынын һыу баҫыусан булыу сәбәпле, 300 метрға өҫкәрәк күтәрелеп, ҡалҡыулыҡҡа күсеп ултырғандар

1944 йылда «Ҡыуандыҡ» совхозында һәм Ҡыуандыҡ районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә итселек-һарыҡсылыҡ менән шөғөлләнеүсе совхоз ойоштороу маҡсатында Дәүләт фонды ерҙәренең бер өлөшө бүлеп бирелә. Совхоз составына ойошҡан малсылыҡ фермалары инә, уларҙың ҡышлаған урындарында малсылар өсөн ҙур булмаған тораҡ пункттар барлыҡҡа килә. Был фермаларҙың исемдәре булмай, рәт һандары буйынса 2-се Ферма, 3-сө Ферма, 4-се Ферма, 5-се Ферма тип аталып йөрөтөлә.

1949 йылда уҡ малсыларҙың һәр ҡасабаһында башланғыс мәктәп булған. 1-се Ферма ҡасабаһына совхоздың үҙәк усадьбаһы булып тора. Хәҙер ҡасаба «Ҡыуандыҡ» совхозының Үҙәк усадьбаһы тип атала.

1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән «Ҡыуандыҡ» совхозының 4-се фермаһы Ҡаратал ҡасабаһы тип үҙгәртелә

## Климаты
Ҡаратал ҡасабаһы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

## Этимологияһы
Тарихи Башҡортостан ерҙәренә ҡаҙаҡтар күпләп күсенеп ултырып, күп атамаларҙы ҡаҙаҡсаға үҙгәрткән, йә булмаһа ул төбәк башҡорттары менән һөйләш оҡшашлыҡтары ла килеп сыҡҡан. С. М. Стрельников ауыл исемен ҡаҙаҡ телендәге ҡаратал ағасы атамаһы менән бәйләй

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы

**Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы** (4 август 1986 йыл) — Рәсәй саңғысыһы. Полиатлон (2011) һәм саңғыла уҙышыу (2012) буйынса спорт мастеры

## Биографияһы
1986 йылдың 4 авгусында тыуған.

«Стәрлетамаҡ ДЮСШ № 2» тәрбиәләнеүсеһе, тренеры: Ишмырҙин А. И..

Әхмәтшин Ильяс Рәмил улы юғары белемде Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһында алған

## Иҫкәрмәләр
Урыҫ Ҡансураһы

**Урыҫ Ҡансураһы ** () —Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы ауыл.

## Географияһы
 
Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көнбайыш-төньяҡ-көнбайыштараҡ, Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

## Климаты
Ауылдың климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Ауылға яҡынса ХХ быуат башында, Тамбов губернаһы урыҫтары тарафынан был ерҙәр урындағы башҡорттарҙан һатып алынған ваҡытта нигеҙ һалынған, тип фаразлана. Атамаһы — Һаҡмар буйында 4 километрға үрҙәрәк урынлашҡан Ҡансыра тигән башҡорт ауылынан (хәҙер — Башҡорт Ҡансыраһы). 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Ейәнсура ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән *С. М. Стрельников* «Кувандыкский край в географ ических названиях» тигән китабында биргән мәғлүмәт буйынса, ойконимдың икенсе өлөшө — *Ҡансура* исеме ер һатҡан башҡорт ауылынан күсеп килгән һәм яңы ауыл Урыҫ Ҡансураһы тип атала башлаған. Ҡансура — башҡорт исеме, *хан+сура* һүҙҙәренән хасил булған; *батыр, ҡыйыу; хаким* тигән мәғәнәләр бирә.

## Халҡы
2002 йылда халҡын даими йәшәгән 135 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 83 %), 2010 йылда — 102.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 70-се бит
Хамматова Зөһрә Радик ҡыҙы

**Хамматова Зөһрә Радик ҡыҙы** (20 сентябрь, 1956 йыл) — медицина хеҙмәткәре, фельдшер, «Ҡарағай» шифаханаһының өлкән шәфҡәт туташы, ойоштороу эштәре буйынса директор урынбаҫары. Йәмәғәт эшмәкәре, профсоюз ойшмаһы рәйесе, шифахананың ветерандар советы рәйесе, хеҙмәт ветераны.

## Биографияһы
Хамматова Зөһрә Радик ҡыҙы 1956 йылдың 20 сентябрендә Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында тыуа.
1964—1972 йылдарҙа Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә;
* 1972—1976 йылдарҙа 1-се һанлы Өфө медицина училищеһында белем ала.
* 1976—1988 йылдарҙа Оло Ыҡтамаҡ үҙәк район дауаханаһында «Ашығыс ярҙам» фельдшеры;
* 1988—1996 йылдарҙа үҙәк район дауаханаһында өлкән шәфҡәт туташы;
* 1996—2006 йылдарҙа «Ҡарағай» шифаханаһында өлкән шәфҡәт туташы;
* 2006—2008 йылдарҙа Өфө дәүләт экономика — сервис академияһында уҡый;
* 2007—2013 йылдарҙа «Ҡарағай» шифаханаһында ойоштороу эштәре буйынса директор урынбаҫары булып уңышлы эшләй.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1996—2013 йылдарҙа «Ҡарағай» шифаханаһының профсоюз ойшмаһы рәйесе булып эшләй.
2004 йылда «Ҡарағай» шифаханаһында икмәк изделиеларын бешереүҙе, кәзә ҡымыҙын эшләү һәм сығарыу, ҡымыҙ менән даүалау эшен ойоштора.
2013 йылдан «Ҡарағай» шифаханаһының ветерандар советы рәйесевазифаһын башҡара.

## Наградалары
Оҙаҡ йылдар эшләгәне, намыҫлы хеҙмәте юғары баһаланды.
* Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ үҙәк район дауаханаһының Почет грамотаһы (1990, 1996 йыл).
* Башҡортостан Республикаһы социаль страховкалау фондының Почет грамотаһы (2009 йыл).
* Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы муниципаль районы хакимиәтенең Почет грамотаһы (2010 йыл).
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2011 йыл).
* Хеҙмәт ветераны (2011 йыл).

## Ғаиләһе
Тормош иптәше Хамматов Рафаил Ғабдрахим улы менән ике ул тәрбиәләп үҫтерҙеләр, өс ейән — ейәнсәре үҫеп килә.

## Иҫкәрмәләр

 

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
Ҡансура Карьеры

** Ҡансура Карьеры ** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы
Ҡасаба округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көнбайыш-төньяҡ-көнбайыштараҡ, яҡынса 17 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Климаты
Ҡасабаның климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Ҡасабаға совет осоронда ҡырсынташ сығарыу урыны янында нигеҙ һалынған. Торама эргәһендә урынлашҡан Башҡорт Ҡансураһы ауылы исеменән алып бирелгән. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Ейәнсура ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.

## Этимологияһы
Карьерға исем Башҡорт Ҡансураһы ауылы исеменән бирелгән, сөнки ҡырсынташ ошо ауылдан йыраҡ түгел сығарылған. *С. М. Стрельников* - Ырымбур өлкәһенең топонимикаһы белгесе, уның «Кувандыкский край в географ ических названиях» тигән китабында биргән мәғлүмәт буйынса, Ҡансура - башҡорт исеме, был исем менән Башҡорт Ҡансураһы һәм Урыҫ Ҡансураһы тигән ойконимдар барлыҡҡа килгән. Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән "Башҡорт исемдәре" һүҙлегендә Ҡансура исеме, *хан+сура* һүҙҙәренән хасил булған; *батыр, ҡыйыу; хаким* тигән мәғәнәләр бирә, тигән аңлатма бирелгән.

Икенсе исеме "Ҡансыра ҡырсынташ карьеры ҡасабаһы".

## Халҡы
2002 йылдың халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса 38 кеше (урыҫтар 87%) даими йәшәгән, 2010 йылда 34 кеше ҡалған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 70-се бит
Башҡорт тарихы йылы

**Башҡорт тарихы йылы** — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты иғлан иткән тематик йыл.

## Тарихы
2021 йылда Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты иғлан иткән тематик йыл. Ул тарихи Башҡортостан территорияһында йәшәгә башҡорттар тарихына арнала.

## Темалары
* Башҡорт ырыуҙары тарихы
* Шайморатов вариҫтары
* Мин төньяҡ амурҙары вариҫы
* Ҡарауанһарай тарихи-архитектура комплексы
* Муса Мортазин — билдәле хәрби һәм дәүләт эшмәкәре
* Билдәле шәхестәрҙең исемен мәңгеләштереү

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан
* Башҡортостан тарихы

## Иҫкәрмәләр

 

## Сығанаҡтар
* Ҡоролтай

## Һылтанмалар
Һикеяҙтамаҡ (Һатҡы районы)

**Һикеяҙтамаҡ** — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Һатҡы районындағы ауыл. Әйле ауыл биләмәһе составына инә. Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан сигендә урынлашҡан. Һикеяҙтамак мәмерйәһе комплексы эргәһендә урынлашҡан.
## Атамаһы
Ауылдың атамаһы шул уҡ исемле ҙур булмаған йылға исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки теленән «һикеяҙ» — «ағымды киҫеүсе» тигәнде аңлата, икенсе һүҙе — «тамаҡ». Шулай итеп, Һикеяҙтамаҡ ҡаяларҙы киҫеп үтеүсе ағымдың тамағы.

## Географияһы
Райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Башҡортостан Республикаһы сигендә, Әй йылғаһы яры буйында урынлашҡан. (уға Һикеяҙ йылғаһының ҡойған урынынан алыҫ түгел).

Рельефы таулы; көньяҡҡа ҡарай бер нисә километр алыҫлыҡта Ямантау һырты, төньяҡҡа ҡарай Туйтүбә һырты күтәрелә. Төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 1,1 км алыҫлыҡта Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре комплексы урынлашҡан. Ландшафты — шыршы һәм аҡ шыршы ҡатыш ылыҫлы-япраҡлы урмандарҙың зона өлөшө.

Ауылды күрше тораҡ пункттар менән ауыл-ара һәм грунт юлдары бәйләй. Район үҙәгенә (Һатҡы) тиклем алыҫлыҡ 45 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Әй) тиклем — 11 км.

## Тарихы

Һикеяҙтамаҡ ауылына 1870 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең Йыланлы улусы тарафынан нигеҙ һалына (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1874 йылда). Башта Шубина тип аталған. Статистика мәғлүмәттәре буйынса 1917 йылда унда 52 ихата иҫәпләнгән; хужалыҡтарҙа 262 ат булған, иген культуралары 588 дисәтинә майҙанда сәселгән. 1926 йылда 87 ихата теркәлгән, мәктәп эшләгән.

1920-се йылдар аҙағында «Правда» гәзите исемендәге колхоз ойошторола. Ер биләмәһе 871 га тәшкил итә. 1948 йылда хужалыҡта 131 баш эре мал, аттар — 64, сусҡа — 63, һарыҡтар — 232, ҡош-ҡорт — 113 иҫәпләнгән. Һыу тирмәне, тимерлек, ағас эше оҫтаханаһы булған. 1950-се йылдар аҙағында «Әйле» колхозы составының 4-се бүлексәһе була, Һикеяҙтамаҡ территорияһында совхоз бригадаһы урынлаша. Хәҙер ауылда йорттарҙың күп өлөшөн дачаға йөрөүселәр биләй. Шулай ҙа ауыл яйлап тергеҙелә.

## Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 2010 йылда ауылда 26 кеше тәшкил иткән (15 ир-ат һәм 11 ҡатын-ҡыҙ). (1917 йылда — 329, 1926 йылда — 484, 1956 йылда — 226, 1959 йылда — 271, 1970 йылда — 121, 1983 йылда — 8, 1995 йылда — 1).

## Урам селтәрҙәре
Ауылдың урам селтәре 3 урамдан тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сикияз-Тамак
* Саткинский район

## Иҫкәрмәләр
Михайловка

**Михайловка** — 1874 йылда Өфө губернаһының Златоуст өйәҙендә нигеҙләнгән ауыл (хәҙер Силәбе өлкәһенә ҡарай).

## Тарихы
Михайловка ауылына (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Салауат районы үҙәге Малаяҙҙан алыҫ булмаған, Силәбе өлкәһе территорияһына ҡараған ауыл) Өфө губернаһының Малаяҙ ауылы крәҫтиәндәре 1874 йылда нигеҙ һала. Ауыл булып ултырыу өсөн улар Ҡаратаулы ауылы башҡорттарынан ер һатып ала. Башта ауылда йорттар һаны 40 ҡына була, быуат һуңында иһә 50-гә етә. Шуға ҡарамаҫтан ерҙә 40 йорт араһында ғына бүлешәләр. Ҡайһы бер пайҙар тағы бер нисә ваҡ өлөштәргә бүленә.
Тарихсы Әнүәр Әсфәндийәровтың «» китабында бәйән ителеүенсә, ауылда 8 ашлыҡ һуғыу һәм 20 иген киптереү ҡорамалы була. Завод хужаларына эшләгән 6 йорт хужаһы 50 дисәтинә һөрөнтө ергә эйә була. Ерҙең 105 дисәтинәһе көтөүлеккә бүленә, унда мал, шул иҫәптән 233 баш йылҡы көтәләр.

1920 йылда Михайловка ауылында 113 йорттар 647 кеше йәшәүе теркәлә. Уның ҡасан Иҫке һәм Яңы Михайловкаға бүленеүе билдәле түгел. Бөгөн Салауат районында Яңы Михайловка ауылы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Быҙаусы

**Быҙаусы** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы йылға.

## Географияһы
Быҙаусы йылғаһы Ҡыуандыҡ районындағы Ғүмәр ауылынан йыраҡ түгел Яйыҡ ҡушылдығы Һаҡмар йылғаһының уң ярынан барып ҡоя.

## Климаты
Ауылдың климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында гидронимдың башҡорт телендәге *быҙау* һүҙенә *-сы* аффиксы ҡушып яһалған тигән аңлатма бирә. Йәғни, быҙау көтөүсеһе, быҙау ҡараусы тигәнде аңлата.

Гидронимдың риүәйәтен дә яҙып алған С. М. Стрельников. Борон был ерҙә быҙау көтөп йөрөгән малай үлеп ҡалған. Уны икенсе көндө ерләргә булғандар. Мәгәр, икенсе көнөнә малай ерләнгән булып сыҡҡан, ҡайҙандыр ҡалҡып сыҡҡан уба аҫтына ҡалған. Убаға ҡағылмаҫҡа булғандар — Аллаһы тәғәләнең бер хикмәте тип ҡабул иткәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Солтан-Керәмәт изге сауҡалығы

**Солтан-Керәмәт изге сауҡалығы** — Башҡортостан Республикаһы Мишкә районының Тымбай һәм Оло Сухояз ауылдары араһында урынлашҡан сауҡалыҡ. Мари халҡының изге сауҡалыҡтары исемлегенә ингән.

## Тасуирламаһы
Мәжүсилек динен тотоусы мариҙарҙың төп дини йолаларын үткәреү, доға ҡылыу, табыныу урыны. Был Мишкә районы мариҙарының ғына изге табыныу урыны түгел, ә бөтә илдең мари халҡы араһында билдәлелек яулаған дөйөм сауҡалыҡ. Шулай уҡ бында туристар өсөн "Солтан-Керәмәт" (Сурт тумер) тарихи-мәҙәни үҙәге булдырылған. Ул үҙенең эсенә изге сауҡалыҡты, музейҙы һәм XVI - XIX б. мари халҡының тормош-көнкүрешен һәм мәжүси инаныуҙарын сағылдырған культ макеттары һәм ҡоролмаларҙы алған.

## Тарихы
Оҙаҡ йылдар изге сауҡалыҡ тик ике ауыл халҡы өсөн генә хеҙмәт иткән. Бында тик ғаилә-ырыуҙың табыныу саралары уҙғарылған. Солтан-Керәмәт изге сауҡалығы иң боронғо, тарихи урын, ул мари халҡына биш быуаттан ашыу хеҙмәт итә. 2013 йылдың 10 авгусында Башҡортостан Республикаһының мариҙары, шулай уҡ мари халҡының  күпләп йәшәгән Свердловск өлкәһе, Пермь крайы, Татарстан, Удмурт, Мари Иле республикаларынан ҡунаҡтар ҡатнашлығынды ҙур сара уҙғарылған. Был сара төрлө яҡҡа таралған мари халҡын берләштереү, милли йолаларҙы тергеҙеү һәм һаҡлау маҡсатында үткәрелгән..
Мари халҡы донъяны барлыҡҡа килтергән Юмо аллаһына табына (Ҙур Аҡ Алла), икенсе аллаларға ла инана, тәбиғәт эйәһенә баш эйә, ағастарҙың илаһи көсөнә ышана. Мариҙарҙың ышаныуына ярашлы, ер аҫты донъяһына Ҡиәмәт-Тора (Керәмәт) хужа. Мәжүси мариҙар ҙур байрамдар уңайынан изге сауҡалыҡтарға  йыйыла.  Изге урында ағастарҙы киҫергә һәм ботаҡтарын һындырырға, бәшмәк һәм еләк-емеш йыйырға ярамай, сөнки урман эйәләренең кешеләргә асыуланып бәләләр ебәреүе бар.

## Этимологияһы
Сауҡалыҡтың исеме көнсығыш мариҙарының Солтан исемле башлыҡтары менән бәйле. Легенда буйынса ул үҙенең халҡын яҡлап дошмандарға ҡаршы сыҡҡан һәм ошо урында үлгән. Мари халҡы уның үлгәндән һуң да уларҙы яҡлап-һаҡлап торғанына ышана. Керәмәт - ер аҫты Аллаһы.

## Һылтанмалар
https://bash.news/bst/ornament/11035-ornament-svyatilishe-rosha-sultan-keremet-mishkinskij-rajon-8060

## Иҫкәрмәләр
Шимәк

**Шимәк** — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Һаҡҡол ауылы биләмәһе составына инә.

ОКАТО коды: 75252840008

ОКТМО коды: 75652440126

## Географияһы
Шимәк ауылы райондың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Рельефы — тигеҙлек (Көнбайыш Себер тигеҙлеге). Иң яҡын бейеклектәр — 219 һәм 215 м. Ландшафты — урман -дала. Ауыл ҙур булмаған сауҡалыҡтар, һаҙлыҡтар һәм күлдәр менән уратып алынған (иң ҙурҙары — Ағаскүл һәм Урефты). Шимәк ауылын күрше тораҡ пункттар менән ауыл-ара һәм грунт юлдары бәйләй. Район үҙәгенә (Долгодеревенское ауылы) тиклем алыҫлыҡ  22 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Һаҡҡол ҡасабаһы) тиклем — 4 км.

## Тарихы
Шимәк ауылы рәсми рәүештә 1963 йылда «Мөслим» совхозының 1-се бүлексәһе эргәһендә барлыҡҡа килә, башта ул Солтай ауыл Советына ҡарай.

Шимәк ауылы территорияһында «Приозерное» ауыл хужалығы предприятиеһы урынлаша. Башланғыс мәктәп эшләй.

## Халыҡ
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы халыҡ һаны ауылда 2010 йылда 165 кеше тәшкил иткән (86 ир-ат һәм 79 ҡатын-ҡыҙ). Халҡы 220 кеше. (1970 йылда — 265, 1983 йылда — 192, 1995 йылда — 209).

## Урамдары
Ауылдың урам селтәре 9 урамдан тора.

Урман урамы

Болон урамы

Тыныслыҡ урамы

Үҙәк урам

Дача урамы

Салют урамы

Йондоҙ урамы

Сейә урамы

Сәскә урамы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)](https://ba.wikipedia.org/wiki/Сосновка_районы_(Силәбе_өлкәһе))
## Иҫкәрмәләр
Көйөктау (Ырымбур өлкәһе)

«»
**Көйөктау** (Көйөк Мырҙа) () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы тау.

## Географияһы
Көйөктау Ҡыуандыҡ районындағы Ғүмәр ауылынан йыраҡ түгел Яйыҡ ҡушылдығы Һаҡмар йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

## Климаты
Көйөктау урынлашҡан ерҙәге климат, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, халыҡ телендә ороним Хандар ханы Көйөк (Гөйөк) исеменән килеп сыҡҡан тигән фекер йәшәй. Риүәйәт ителеүенсә, был тауҙа XIII быуат Монгол хәрби-феодал империяһының иң бөйөк ханы Көйөк (Гөйөк) төйәкләнгән булған. Ул 1246 йылдан алып 1248 йылға тиклем хакимлыҡ иткән С. М. Стрельников шулай уҡ икенсе бер риүәйәт барлығын да яҙа — уның буйынса был тауҙа Көйөк исемле кешенең ҡәбере бар.

Шул уҡ ваҡытта тарихи Башҡортостан ерҙәрендә *Көйөк* һүҙе менән хасил ителгән топонимдар байтаҡ. Был топонимдарҙағы *Көйөк* һүҙе «Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлегендә» *урмандарҙан яндырып таҙартылған урын* тип аңлатыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Словарь топонимов Башкирской АССР. Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге — Уфа, 1980, — 75-се бит
Егетәк ауылы мәсете

**Егетәк ауылы мәсете** — ағас мәсет, Башҡортостандың архитектура ҡомартҡыһы. Туймазы районы Собханғол ауыл Советының Егетәк ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
1912—1914 йылдарҙа мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән. Үҙенең йөҙ йыл йәшәү дәүерендә мәсеттең манараһы һәм эске йыһаздары һәйбәт һаҡланып ҡалған. Ғибәҙәттәр бында 1936 йылға тиклем башҡарылған. Ун йыл ярым ғына бында рухи тормош гөрләгән. Ҡалған ваҡытта уның төп маҡсаты кешеләрҙе ислам мәҙәниәте һәм ғөрөф-ғәҙәттәренә йәлеп итеү була. 
Һуңынан бында ебәк иләү цехы, иген һаҡлағыс, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында лазарет, ә һуғыштан һуңғы йылдарҙа пионер лагеры урынлаша. 

Замандаштарҙың иҫтәлектәре буйынса, изге урын үҙ аураһын "аллаһыҙ" йылдарҙа ла һаҡлап ҡалған - яралы һалдаттар аяҡҡа тиҙ баҫҡан, ә балалар өйҙәренә сәламәт һәм киң күңелле булып ҡайтҡандар.

Динде эҙәрлекләү осоронда манараны бер нисә тапҡыр емерергә маташалар, ләкин ауыл халҡы изге урынды һаҡлап ҡала алған. Беҙҙең көнләргә тиклем мәсеттең эске йыһаздары һаҡланып ҡалған. 
Үткән быуаттың  50-се йылдарынан алып бында ҡабаттан намаҙҙар үтә башлай. 2012 йылда мәсеттә капиталь ремонт үткәрелә.

Хәҙерге ваҡытта Егетәк мәсете Башҡортостан Республикаһының архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.

## Иҫкәрмәләр
Яңытаң (Ырымбур өлкәһе)

**Яңытаң ** (, ) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Яңытаң округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡтараҡ, туранан 28 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Климаты
Ауылдың климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
Ауылға 1930-1931 йылдар арауығында ойошторолған ҡаҙаҡ колхоз үҙәге булараҡ нигеҙ һалынған. 1957 йылда Яңытаң ауылындағы колхоз «Ҡыуандыҡ» совхозының бер бүлексәһенә әйләндерелә. 2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Урал ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Этимологияһы
Колхозды тәүҙә «яңы ҡанун, яңы тормош» тигән мәғәнәлә «Жанатан» (ҡаҙаҡ телендәге *яңы* һәм таң һүҙҙәренән) тип атайҙар. Артабан 1937 йылда «Кзыл-Юлдуз» йәки «Кзыл- Жулдуз» колхозы тип үҙгәртелә (башҡорт теленә "Ҡыҙыл йондоҙ" тип тәржемә ителә)..

## Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны-198 кеше (ҡаҙаҡтар 84 %) , 2010 йылда 104.

## Иҫкәрмәләр
Казарма 206 км

**Казарма 206 км** — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Беренсе Май ауыл Советындағы утар.

## Географияһы
Утар округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнсығыштараҡ 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Беренсе Май ауыл Советына ингән Беренсе Май, Калиновка, Һарыбай ауылдары менән күршеләш булып тора.

## Тарихы
Казарманың барлыҡҡа килеү датаһы теүәл генә күрһәтелгән сығанаҡ юҡ. «История Кувандыкского района — О КУВАНДЫК.РФ» тигән мәғлүмәт порталында, Казарма 206 км 1949 йылдан алдараҡ барлыҡҡа килгән, тигән яҙма бирелгән Казарма 206 км утары ингән Беренсе Май ауыл Советы үҙәге халыҡ телендә Первомайка тип йөрөтөлә.

Әйткәндәй, рәт һаны тәртибендә килгән Казарма 207 км торамаһы *Комсомольск-на-Амуре — Дежнёвка* тимер юлы тармағы һалынғанда барлыҡҡа килгән, 1940 йылда асылған һәм инде ауыл тибындағы ҡасабаға әүерелгән

## Климаты
Климаты Беренсе Май ауыл Советындағы барлыҡ ауылдар өсөн дә бер иш — уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләшә. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тан +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Иң һалҡын ай — ғинуар, уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Йыллыҡ атмосфера яуым-төшөмө 300-ҙән 450—550 миллиметрға тиклем етә, шул уҡ ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға тура килә (яҡынса 70 %). Ярайһы уҡ тотороҡло ҡар ҡатламы, ул уртаса алғанда 150 көн дауамында ята.

## Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 22 кеше (башҡорттар — 45 %, урыҫтар — 45 %), 2010 йылда 29 ҡалған.

## Иҫкәрмәләр
Дубиновка (Ырымбур өлкәһе)

** Дубиновка — **Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тимер юл станцияһы.

## Географияһы
Станция округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан 32 километр көнбайыштараҡ, Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

## Климаты
Дубиновка торамаһының климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләнә. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, ул яҡынса 150 көн ята.

## Тарихы
Әле станция төҙөлә башлағанға тиклем үк Дубиновский утары барлыҡҡа килгән булған, ул 1901 йылдан билдәле. 1910-сы йылдарҙың беренсе яртыһында тимер юл төҙөү барышында ошо станция булдырыла, һәм ул да эргәләге ауылдың исеме буйынса атала башлай. Совет осоронда Һарыҡташ районы Ҡандәүер ауылынан бында йәшәргә нуғайҙар күсеп килә.

2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2016 йылға тиклем Дубиновка Ҡыуандыҡ районының Ейәнсура ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында, станцияға исем биргән утар эргәләге имән урманынан атама алғандыр, тигән фекер белдерә. 1960 йылғы сығанаҡта районда ике торама — Ейәнсуранан 6 км алыҫлыҡта станция, һәм шул уҡ Ейәнсуранан 3 км алыҫлыҡта Дубиновка тип аталып йөрөтөлөүен билдәләгән.

## Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 549 кеше (урыҫ 73 %) , 2010 йылда 449.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡаракүл (ҡасаба, Ырымбур өлкәһе)

**Ҡаракүл** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы юҡҡа сыҡҡан ҡасаба.

## Географияһы
Ҡаракүл ҡасабаһы Яйыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Киндерле йылғаһы буйында, Ҡыуандыҡ районындағы Һары ауылынан 15 км алыҫлыҡта ята.

## Тарихы
Ҡасабаға ХХ быуаттың тәүге тиҫтә йылдарында Һары ауылынан күсеп сыҡҡан крәҫтиәндәр нигеҙ һалған. Яңы торама үҙ белдегенә һалына башланған, шуға күрә уны Самодуровка тип тә йөрөткәндәр.

1970-се йылдарҙа ҡасаба йәшәүҙән туҡтаған.

## Климаты
Был төбәктең климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер иш. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимум + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән иткәненсә, ҡасабаны йыш ҡына Ҡаракүл-Михайловка тип йөрөткәндәр, сөнки унда тәүге булып Михаил Тарасович Вдовин тигән кеше күсеп ултырған. Тәүге өлөшө иһә Ҡаракүл йылғаһынан алынған. Уныһы аңлашылып тора — башҡорт телендәге ҡара һәм күл һүҙҙәренән алынған.

Бынан тыш «халыҡ этимологияһы» ла бар икән. С. М. Стрельниковҡа райондың Подгорный ауылындаатамаға ошондай аңлатма биргәндәр: имеш, Һары ауылының был кешеләре халыҡ менән йәшәргә телмәгән, шуға уларҙы *каркули (куркули)* тип атағандар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Русско-башкирский словарь. — Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2005
Калиновка (Ҡыуандыҡ районы)

**Калиновка** — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығыш яғында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнсығыш (SSE) тарафта яҡынса 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 288 метр .

; Климаты

Калиновка ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә Калиновка 2015 йылдың 1 майына тиклем хәҙер инде бөтөрөлгән Беренсе Май ауыл Советы составына ингән була.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында, ауыл атамаһы янындағы баланлыҡтар менән бәйле, тип бәйән итә. Ауылдың иҫке атамаһы Пудовкин тигән кеше фамилияһы менән йөрөтөлөүен дә телгә ала .

## Халҡы

; Гендер составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса,  ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 50 % , ҡатын-ҡыҙҙар 50 % процент тәшкил иткән.

; Милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, 8 кешенән торған халыҡтың милли структураһын 87 процент урыҫтар тәшкил иткән 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Балтас үҙәне

**Балтас үҙәне күле** (русса Балтачевская старица) — Башҡортостан Республикаһы  Дүртөйлө районында.  Иҫке Балтас ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан бер саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Дүртөйлөнән Дүртөйлө - Андреевка трассаһы буйынса 9 саҡрым юл.

## Һүрәтләмә
**Һыуҙың асыҡлығы, таҙалыҡ**: Таҙа һәм үтә күренмәле

**Һыу менән тәьмин итеү сығанаҡтары**: Кеүәш, Ағиҙел һәм Исмаил  ыҙаны (күле)

**Майҙаны**: 2,76км2

**Һыу ятҡылығының килеп сығышы**: Ағиҙел йылғаһының элекке үҙәне

**Төбө**: Ҡомло, ләмле
 
**Географик координаталары**: төньяҡ  киңлегенең  55°36'06" , көнсығыш оҙонлоғо 54°43'24"; төньяҡ  киңлегенең 55°35'17",  көнсығыш оҙонлоғо 54°43'13"; төньяҡ  киңлегенең 55°32'42", көнсығыш оҙонлоғо 54°43'13"
 
**Яр буйында торама пункттар**: Иҫке Балтас ауылы
## Үҙенсәлектәре
Балтас үҙәне   Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан оҙонсай формалағы һыу ятҡылығы . Күл Ағиҙел йылғаһының төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары ҡырындағы ҡушылдыҡтары, шулай уҡ көнбайыш яғында ятҡан  үҙәне менән бәйле.
 
Күлдең  туҡланыуы, тулыланыуы  атмосфера яуым-төшөм, грунт һәм ер өҫтө һыуҙары иҫәбенә тормошҡа ашырыла.

Күл ярының һөҙәк ярҙары ағастарҙан  ҡулса (ерек>лек, таллыҡ, имән һәм уҫаҡ) менән уратып алынған. Улар артында һыубаҫар туғайҙар китә.Унда күпселеген кесетркән, әрем , меңьяпраҡ һәм башҡа туғай үҫемлектәре урын алған.Көньяҡ яр тирәһендә Иҫке Балтас ауылы урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыштан  Яушылды күле (Явшильды) һәм бер нисә кескәй күл, ә бер саҡрым алыҫлыҡта уның Исмаил күле (Старица) ята.

Йәйге осорҙа һыубаҫар ярҙарын  күрән, ҡырҡбыуын һәм ҡамыш баҫып ала.
## Фаунаһы
**Балыҡтар**:алабуға, сабаҡ, ҡарабалыҡ, суртан, шыртбалыҡ, һыла,  ҡорман, густера ҡорман, аҡ сабаҡ, тюлька, ротан, ҡыҙылғанат
## Һылтанмалар
*БАЛТАЧЕВСКАЯ СТАРИЦА
*Старица р. Белой
Краснощёково (Ырымбур өлкәһе)

**Краснощёково** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы ҡасаба.

## Географияһы
Ҡасаба Ильинка ауылынан 10 саҡрым көнбайыштараҡ, Грязнушка йылғаһының Һаҡмар ҡушылдығы Ҡарайылғаға ҡойған еренә яҡын урынлашҡан.

;Климаты
Краснощёков ҡасабаһы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Ҡасаба 1932-се йәки 1933 йылда «Ильинский» совхоз ойошторолған мәлдә барлыҡҡа килгән. 1940-сы йылдарҙа ҡасаба — Медногорск «Уралэлектромотор» заводының ярҙамсы хужалығы була, 1950-се йылдарҙа үҙаллы «Свиновод» хужалығы булараҡ эш итә.

1966 йылдың 17 октябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы «Ырымбур өлкәһенең ҡайһы бер тораҡ пункттарының исемен үҙгәртеү тураһында» Указ ҡабул итә. Указ шул йылда «Ведомости Верховного Совета РСФСР» журналының 42-се һанында баҫылып сыға (20 октябрь). Шул Указға ярашлы, «Ильинский» совхозының һөтсөлөк фермаһы ҡасабаһы *Краснощёково* тип атала башлай.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында, 1960-сы йылдарҙа элгәре совхоз исеме менән Ильинский тип аталып йөрөгән ҡасабаның атамаһы Краснощёков Краснощёков () тип үҙгәртелеүе тураһында яҙа. Краснощёков Михаил Минович (1888—1966) — Орск ҡыҙыл гвардия отряды командиры, Октябрь революцияһында һәм граждандар һуғышында ҡатнашҡан, 1918 йылда ошо урындарҙа барған яуҙарҙа һуғышҡан — ҡасабаға яңы исем уның хөрмәтенә бирелгән

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Адаев (Ырымбур өлкәһе)

**Адаев** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Адаев Краснознаменка ауылынан 10 км алыҫлыҡта, Ҡорүҙәк йылға тамағынан 700 м алыҫлыҡта урынлашҡан.

; Климаты

Адаев ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
ХХ быуат башында башҡорттарҙан һатып алынған ерҙә нигеҙ һалынған. Риүәйәт буйынса, күсенеүселәр Адаев фамилиялы булған. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников шулай уҡ Адаев төрки сығышлы Аҙай тигән исемдән тигән фекер яҙа.

## Этимологияһы
«Географические названия Кувандыкского района» тигән китапта (авторы Сергей Михайлович Стрельников) халыҡ телендә ҡайһы саҡ Адаев утары тип йөрөтөүҙәре бәйән ителә. 1901 йылғы «Списки населенных мест» тигән һүҙлектә — *хутор Адаевский, при р. Кара-Илге*. Ауылды Адаев фамилиялы кешеләр һатып алғанға күрә исеме лә шулай аталып киткән.

Ҡаҙаҡтар уйлап сығарған риүәйәт тә бар: имеш, был ерҙәрҙә уларҙың *аҙай* ырыуынан бер ҡарт йәшәгән — уны урыҫ күскенселәре йәшәгән еренән ҡыуып сығарған булған. Әйткәндәй, ҡаҙаҡтарҙың аҙай ырыуы вәкилдәре Урал ҡасабаһында йәшәй, тип билдәләй С. М. Стрельников.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*