open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баруди Ғәлимйән

**Баруди Ғәлимйән** (ысын исеме Ғәлиев Ғәлимйән Мөхәмәтйән улы; 17 февраль 1857 йыл — 6 декабрь 1921 йыл) — Рәсәй дин белгесе, йәмәғәт эшмәкәре, педагог.

## Биографияһы
Баруди Ғәлимйән 1857 йылдың 17 февралендә Ҡазан губернаһы Кесе Коваль ауылында сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Уға өс йәш тулғанда, ғаилә Ҡазанға күсенә. 1862 йылда Ҡазан мәҙрәсәһендә уҡырға һәм яҙырға өйрәнә. 1875 йылда үҙенең дини белемен дауам итеү өсөн Бохараға китә. 1882 йылда Ҡазанға ҡайта, унда Аҡ мәсеттә икенсе имам була. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә хеҙмәте буйынса уңыш ҡаҙана, уҡыусылары һаны һиҙелерлек арта. Ошонан сығып Диниә 1883 йылда уға үҙенең мәҙрәсәһен асырға мөмкинлек бирә. Баруди быны шунда уҡ эшләй, яңы мәҙрәсәгә үҙенең атаһының исемен бирә — «Мөхәммәҙиә». Тиҙҙән уның мәҙрәсәһе Ҡазандың ҙур һәм абруйлы дини училищеһы булып китә. 1887 йылда Ғосман империяһына һәм Мысырға оҙайлы сәфәргә сыға.

1905 йылдан башлап Баруди үҙен тулыһынса педагогик эшмәкәрлеккә бағышлай, дәреслектәр яҙа, матбуғатта әүҙем баҫтырып сығара, үҙенең мәҙрәсәһендә уҡыу программаларын киңәйтә һәм камиллаштыра, ундағы уҡыусылар һаны һәм ул булдырған мосолман мәктәбенең абруйы тағы ла арта. 1906 йылда Баруди Ҡазанда баҫылған «ад-дин вә-ль-әҙәп» (русса «Дин һәм әхлаҡ») журналына нигеҙ һала һәм уны етәкләй. 1908 йылда властар уны баҫтырыуҙы тыя. Шул уҡ йылда Баруди панисламизм ҡараштарын таратыуҙа ғәйепләнә һәм Вологда губернаһына ебәрелә. 1913 йылда һөргөндән әйләнеп ҡайта һәм яңынан үҙ журналын 1917 йылға тиклем баҫтырып сығарыуҙы тергеҙә.

Дөйөм алғанда, Баруди Рәсәй империяһында мосолмандар хәрәкәтенең әүҙем эшмәкәре була. Мәҫәлән, 1906 йылдың ғинуар, август айҙарында 2-се һәм 3-сө Рәсәй мосолмандары съезы эшендә ҡатнаша, мосолмандарҙың «Иттифаҡ әл-муслимин» ойошмаһы идараһы комитеты ағзаһы була. 1917 йылдың 1-2 майында Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында Диниәнең күпселек тауышы менән мөфтөй итеп һайлана. Баруди 1921 йылда Мәскәүҙә вафат була, ғүмеренең һуңғы айҙарында Волга-Урал районының асығыусыларына ярҙам буйынса комитет эшендә әүҙем ҡатнаша.

## Хәтер
Ҡазан ҡалаһының Мәскәү районында урам Ғәлимйән Баруди исемен йөрөтә.

## Һылтанмалар
* Галимджан Баруди (1857—1921). Просветитель сквозь призму суфизма // И. Набиуллин. — Ислам. — 2011. — № 25 (01).
* Ҡазанда Ғәлимйән Баруди һәм уның ижади мираҫына арналған сара уҙғарыла  (тат.)
Балабанов Павел Прокофьевич

** Балабанов Павел Прокофьевич** (20 декабрь 1907 йыл — 1988 йыл) — СССР нефтсеһе. Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1949) лауреаты. Ленин (1948) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1951) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
1907 йылдың 7 (20) декабрендә Ряхин биләмәһендә (заимка) (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Троицк районы) тыуған.

Эш урыны: 1930 йылдан алып «Грознефть» берекмәһенең Малгобек быраулау контораһында эшләй, 1936 йылдан алып — «Ишембайнефть» тресы быраулаусыһы, мастеры; 1941 йылдан башлап — «Туймазынефть» тресында мастер; 1950 йылдан башлап — «Баулынефть» тресының быраулау контораһы директоры, 1953—1963 йылдарҙа — «Әлмәтбурнефть» тресы директоы.

Павел Прокофьевич турбиналы кеүек яңы быраулау ысулдары индергән.

1988 йылда Әлмәттә вафат була (хәҙерге Татарстан).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1949) — нефть скважиналарын тиҙ быраулау ысулдарын эшләгәне һәм уларҙы тормошҡа ашырғаны өсөн
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1951)
* Миҙалдар

## Һылтанмалар
*
Мюфиде Кадри

**Мюфиде Кадри Ханым** (1889/1890, Истанбул — 1912, Истанбул) — төрөк рәссамы һәм композитор. Төркиәлә тәүге ҡатын-рәссамдарҙың береһе һәм Ғосман империяһында һүрәт төшөрөү буйынса тәүге профессиональ уҡытыусы ҡатын. Башлыса портреттар һәм кешеләр менән күренештәрҙе төшөрә.

## Биографияһы
Бала сағында әсәһен юғалтҡас, ҡатыны менән үҙ балалары булмаған алыҫ туғаны Кадри бей Мюфидены ҡыҙлыҡҡа ала. Ул өйҙә репетиторҙар менән уҡый, улар уның художестволы оҫталығын күрә.

Мюфиде ун йәшендә етди рәүештә һүрәт төшөрөү менән шөғөлләнә башлай һәм Ғосман Хәмди бейҙән дәрестәр ала. Аҙаҡ Сәнғәт һәм нәфислек мәктәбе профессоры Сальваторе Валери (1856—1946) уны рәсемгә һәм акварелгә өйрәтә. Мюфиде шулай уҡ фортепианола, скрипкала һәм традицион музыкаль ҡоралдарҙа (уд, кеманча) уйнарға өйрәнә.

Хәмди бей ныҡышмалығы менән, ул Мюнхенға күргәҙмәгә үҙенең бер нисә картиналарын ебәрә, бында улар алтын миҙал яулай. Тиҙҙән Мөфиде ҡыҙҙар өсөн Истанбул мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып киткәс, уны сәнғәт һәм сигеү уҡытыусыһы итеп тәғәйенләйҙәр. Шулай уҡ ул ғосман солтаны Ғәбделхәмит II ҡыҙына Әҙилә Солтан һарайында рәсем сәнғәте дәрестәрен бирә. Был осорҙа Мюфиде төрли шағирҙар һүҙҙәренә музыка яҙа, улар мәҙәни журналдарҙа баҫылып сыға.

1911 йылда Истанбул опера йәмғиәтендә барған ҙур күргәҙмәлә уның өс эше күрһәтелгәндән һуң, Мюфиденең туберкулёз менән ауырыуы билдәле була. 1912 йылда Мюфиде Кадри вафат була. Ул вафат булғандан һуң уның ҡырҡ картинаһы Ғосман рәссамдәр йәмғиәтенә һатыла.

Каракаахмет зыяратында ерләнә. Ҡәбер ташындағы яҙыуҙы билдәле каллиграф Исмәғил Хаккы Алтынбезер яһай. Мюфиде Кадриның тормошо яҙыусы Хәлиҙә Эдиб Адыварҙың *Son Eseri* (*Һуңғы әҫәр*) романы өсөн илһам бирә.

## Һайланған картиналары

File:Müfide kadri Kitap Okuyan kadın.jpg|Китап уҡыусы ҡатын-ҡыҙ 
File:Kadri-Lute.jpg|Удала уйнаусы ҡатын
File:Kadri-Praying.jpg|Ғибәҙәт ҡылыусы ҡыҙ
File:Kadri-Beach.jpg|Ғашиҡтар пляжда


## Иҫкәрмәләр
Түнел

**Түнел** (төрөк. Tünel) — ике генә станциялы иҫке бәләкәй метро линияһы, Истанбулдың Европа өлөшөндә урынлашҡан. 1875 йылда асылған.

Түнел донъяла иң бәләкәй һәм иң ҡыҫҡа метро линияларының береһе булып тора. 

## Тарихы
Түнелде француз инженеры Эжен Анри Гаван проектлай һәм ул инглиздәр ҡатнашлығында 1871—1875 йылдарҙа төҙөлә. Түнелде рәсми асыу тантанаһы 1875 йылдың 17 ғинуарында була. Башта халыҡ ер аҫтынан һалынған юлдан йөрөргә хәүефләнә. Был мәсьәләне хәл итеү өсөн мал-тыуар тейәлгән өҫтәмә вагон тағыла. Һөҙөмтәлә был сара транспорттың хәүефһеҙ икәнлеген күрһәтә.

1910 йылда Түнел электрлаштырыла, уға тиклем вагондарҙы аттар һөйрәп йөрөтә.

1939 йылда Түнел национализациялана һәм ҡаланың IETT тиҙлекле транспорт системаһының (*İstanbul Elektrik Tramvay ve Tünel*) бер өлөшө ителә.

1971 йылда Түнел ремонтлана һәм модернизациялана, иҫке ағас вагондары яңыларға алмаштырыла.

Әлеге ваҡытта Түнель 2000 йылда асылған төп метрополитендан (ҡара: Истанбул метрополитены) һәм 1989 йылда барлыҡҡа килгән еңел метронан бойондороҡһоҙ үҙенә башҡа эшләп тора.

## Тасуирламаһы
Линияның оҙонлоғо — 573 метр, линияла ике вагон йөрөй. Ҡоролошо буйынса был транспорт ер аҫты фуникулёры булып тора. Вагондарҙың йөрөү интервалы — 3−5 минут. Түнел көн һайын 15 000 кешене ташый, йыл эсендә вагондар 37 066 километр юл үтә.

Йөрөү хаҡы — 4 төрөк лираһы, ә Истанбулдың транспорт картаһы буйынса — 2,15 төрөк лираһы.

Трамвайҙан Түнелгә күсеп ултырғас, тағы түләргә тура килгәнлектән Түнел ерле халыҡ араһында ҙур һорау менән файҙаланмай. 

## Ҡазалы ваҡиғалар
* 1943 йылдың 6 июлендә электр кабеле сафтан сыҡҡанлыҡтан 1 кеше һәләк була һәм 6 кеше яралана. 

## Галерея

Файл:Istanbul asv2020-02 img03 Tünel Beyoğlu station.jpg|Бейоғлу станцияһы
Файл:Istanbul asv2020-02 img04 Tünel Beyoğlu station.jpg|Бейоғлу станцияһы
Файл:Tünel.jpg|Бейоғлу менән Ҡаракөй араһында
Файл:İstanbul Beyoğlu-Karaköy Tünel Şubat 2013 video süre 2 dk.ogv|Түнелдә йөрөүҙән видео
Файл:Istanbul asv2020-02 img01 Tünel Karaköy station.jpg|Ҡаракөй станцияһы
Файл:Istanbul asv2020-02 img02 Tünel Karaköy station.jpg|Ҡаракөй станцияһы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальная страничка Тюнеля на сайте IETT 
* Метрополитен Стамбула на сайте urbanrail.net(инг.)
Төрөк лираһы

**Төрөк лираһы** (төрөк.Türk Lirası) — Төркиәнең аҡса берәмеге. 1923 йылдың 29 октябрендә Ататөрк үткәргән реформалар барышында ғосман лираһына алмашҡа индерелә. 2005 йылға тиклем лира = 100 ҡуруш = 4000 пара.

XX быуат аҙағы — XX быуат башында инфляция юғары булғанлыҡтан хаҡы бик ныҡ төшә. 2005 йылдың 1 ғинуарынан, Төркиә Республикаһы Милли банкы тарафынан инфляцияға ҡаршы уңышлы саралар күрелгәндән һуң, деноминация үткәрелә һәм «яңы төрөк лираһы» () индерелә, ул 1 000 000 иҫкегә тиң була; 2009 йылдың 1 ғинуарынан валютаның рәсми атамаһында «яңы» һүҙе ҡулланылмай.

1 төрөк лираһы = 100 ҡуруш.

## Төрөк лираһы (2009 йылдың 1 ғинуарынан)

2009 йылдың 1 ғинуарынан Төркиә валютаһы ҡабат «төрөк лираһы» тип йөрөтөлә. Тимер аҡсаларҙың һәм банкноталарҙың номиналдарында «яңы» (yeni) тигән һүҙ булмаған яңы сериялары сығарыла.

### Тимер аҡсалар
Яңы тимер аҡсалар 1, 5, 10, 25, 50 ҡуруш һәм 1 лира номиналлы итеп сығарыла. Тимер аҡсаларҙың бөтәһендә лә Мостафа Кәмал Ататөрктөң бер үк портреты төшөрөлгән. 

### Банкноталар

## Төрөк лираһының символы

2012 йылдың 1 мартында төрөк лираһының уникаль билдәһе барлыҡҡа килеүе хаҡында иғлан ителә.
Авторы — Түлай Лале (Tülay Lale), уның тәҡдиме финалға сыҡҡан дүрт дәғүәсенең эше араһынан һайлап алына.

Символ ике тапҡыр һыҙылған ***L*** хәрефенән (төрөк. , ингл. ) ғибәрәт, ул шулай уҡ ***t*** хәрефенә лә (төрөк., ингл. ) ишара яһай.

2012 йылда Юникод стандартына индерелә, коды — U+20BA (₺).

## Валюта курсы режимы
Әле Төркиәлә тирбәлеүсән валюта курсы файҙаланыла. Курс сәйәсәтенең һөҙөмтәлелек критерийы (курс якоры) булып  инфляция күрһәткестәре хеҙмәт итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Турецкие лиры старого образца 1999—2005 гг.  Галерея банкнот 
* Новые турецкие банкноты на сайте Центрального банка Турции 
* Буклет с подробным описанием банкнот и монет 2009 года 
* Банкноты стран мира. Банкноты Турции. 50 Турецких лир, 1930 года. (изображения и описания)
Истанбул метрополитены

**Истанбул метрополитены** (төрөк.*İstanbul Metrosu*) —  Төркиәнең иң ҙур ҡалаһы булған Истанбулдағы  башлыса ер аҫтынан үткән тиҙлекле ҡала пассажир транспорты. 70 станциялы биш линиянан тора, тәүге дүрт линияһы —  ҡаланың Европа өлөшөндә, бишенсеһе —  Азия өлөшөндә. 2000 йылдың 16 сентябрендә асыла.

## Тарихы
1875 йылдан Истанбулдың Европа өлөшөндә ике станциялы  Түнел  ер аҫты фуникулёр линияһы эшләй.  Европа өлөшөндә метрополитен төҙөү планы бер нисә тапҡыр төҙөлә, беренсе мәртәбә —  1912 йылда, унан һуң — 1936 һәм 1951 йылдарҙа. Әлеге метро линияһын проектлау 1987 йылда башлана. Төҙөлөш 1992 йылдың 11 сентябрендә башланып, бик әкрен бара, сөнки ыңғайында бик күп археологик ҡомартҡылар асыла. Истанбул сейсмик әүҙем районда торғанлыҡтан, төҙөлөш асыҡ ысул менән алып барыла. Хисаплауҙар буйынса, метрополитен Рихтер шкалаһы буйынса 9 балға тиклем ҡеүәтле ер тетрәүгә сыҙарға тейеш. 

## Линиялары

### Метроның ғәмәлдәге линиялары
* **[[Түнел]]** — иң ҡыҫҡа һәм иң иҫке, вагондары һоҫа кеүек тегеләй-былай йөрөп торған ике станциялы ер аҫты линияһы. Был ике станция Ғалата ҡалҡыулығының ике яғында урынлашҡан. 1875 йылда асылған. Хәҙерге метрополитендың бер өлөшө тип һанала һәм һыҙмаларҙа ла шулай тип билдәләнә, ғәмәлдә ер аҫты фуникулёры булып тора. 
* **1-се линия. **Еңел метро. Ҡала үҙәген Ататөрк исемендәге халыҡ-ара аэропорт менән тоташтыра. 
* **2-се линия. **Ҡала үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан үтә, 16 станцияһы бар. Алтын Мөгөҙ ҡултығын метрокүпер аша киҫеп сыға.

* **3-сө линия. ** Истанбулдың көнбайыш биҫтәләренән үтә, 11 станцияһы бар.

* **4-се линия. **Оҙонлоғо  — 26,5 км, 19 станцияһы бар (шуның 3-һө — төҙөлөү өҫтөндә), Истанбулдың Азия өлөшөндә. Был линия асылғас, Истанбул метроһы донъяла ике ҡитғала урынлашҡан беренсе метро була. 

* **6-сы линия.**  Босфорҙың Европа яры буйлап үтә һәм 4 станциянан тора.

### Төҙөлөүсе һәм проектланыусы линиялар
* **5-се линия. **20 километр  оҙонлоғондағы һәм 16 станциялы был линия Истанбулдың Азия өлөшөндә төҙөлә.

* **7-се линия. ** 18 километр оҙонлоғондағы 15 станциялы линия ҡаланың төньяғында 2-се һәм 3-сө линияларҙы тоташтырасаҡ. 

### Метроэлектричка линиялары
* «Мәрмәрәй» (Marmaray) — Босфорҙы киҫеп үткән һәм 4-се линия менән Истанбулдың Европа өлөшөн тоташтырған метро-электричка линияһы. Әле 5 станциянан тора, әммә киләсәктә ҡала яны поездары линияһы менән тоташтырылып, көнбайышҡа табан тағы  10 станцияға һәм көнсығышҡа 25 станцияға оҙонаясаҡ. Линияла бөтәһе  40 станция буласаҡ.

## Өҫтәмә мәғлүмәттәр
Истанбул метроһы көн һайын 6:00 сәғәттән 0:00 сәғәткә тиклем эшләй. М2 линияһы  06:15 сәғәттән 00:00 сәғәткә тиклем эшләй. Поездар 7-10 минут һайын үтеп тора; пик сәғәттәрендә интервал 5 минутҡа ҡала.

Метроға Истанбулда тимер юл транспорты менән ташылған пассажирҙар ағымының 8,2 проценты тура килә.  Көн һайын  613 000 пассажир йөрөтөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* İstanbul Transportation Co. 
* Карта метро
Жаһит Арф

**Жаһит Арф** (; 11 октябрь 1910 йыл, Салоники — 26 декабрь 1997 йыл, Истанбул) — төрөк математигы, немец математигы Һелмут Һассеның шәкерте. Топологияла төйөндәр теорияһында ҡулланыла торған квадрик формалы Арф инварианты, шулай уҡ Һассе — Арф теоремаһы, Арф төркөмдәре һәм ҡулсалары уның исеме менән бәйләнгән.

## Биографияһы
1912 йылғы Балҡан һуғышынан һуң Арфтар ғаиләһе Измиргә күсә, унда Жәһит башланғыс белем ала. Мәктәпте тамамлағандан һуң Арф Парижға китә, унда Юғары нормаль мәктәпкә инә.

Төркиәгә ҡайтҡас, Арф Ғалатаһарай лицейында математика уҡыта. 1933 йылда Арф Истанбул университетының математика кафедраһында уҡыта башлай. 1937 йылдан Арф Гёттинген университетына эшкә китә, унда философия докторы дәрәжәһен ала, артабан ул Һелмут Һессе менән бергә эшләй. Шунан Арф Истанбул университетына кире ҡайта, 1962 йылда Фәнни-техник тикшеренеүҙәр буйынса советҡа (TÜBİTAK) тәғәйенләнеш ала. 1963 йылға тиклем Советтың рәйесе вазифаһын башҡарғандан һуң, Арф Истанбул Роберт-Колледжының математика кафедраһына күсә. 1964—1966 йылдарҙа Арф АҠШ-та Принстон университетында, унан һуң бер йыл Берклиҙа Калифорния университетында эшләй.

Төркиәгә һуңғы ҡайтыуында Арф Урта Көнсығыш техник университетының математика кафедраһына саҡырыла һәм 1980 йылда отставкаға сыҡҡанға тиклем шунда эшләй.

Арф математика өлкәһендә төрлө премиялар лауреаты була.

Арфтың төрөк математикаһына йоғонтоһо баһалап бөткөһөҙ.
Формаль йәһәттән уҡыусылары әҙ булһа ла, бик күп төрөк математиктары карьера башында Арф менән хеҙмәттәшлек иткән.

Арфтың портреты 2009 йылда сығарылған 10 лиралыҡ төрөк банкнотаһына төшөрөлгән.

## Иҫкәрмәләр
Куремаа (күл)

**Куремаа** (эсте. һәм выруск. *Kuremaa järv*) —  Эстонияның Паламус волосындағы Паламус ҡасабаһынан 2 саҡрым төньяҡтағы күл. Күлдең майҙаны — 397 гектар. Был ҙурлығы буйынса Эстонияла 11-се һәм  Йыгевамаа өйәҙендә Саадъярванан ҡала икенсе урында торған күл. 

Күлдән  Амме йылғаһы — Эмайыги йылғаһының ҡушылдығы ағып сыға.

## Һылтанмалар
* Сайтындағы мәғлүмәт keskkonnainfo.ee 
* Йыгевамаа — король бөйөклөгө һәм  Калевипоэга ҡеүәте
Вейсярв

**Вейсярв**, **Вейсъярв** () — Эстониялағы күл, Вильяндимаа өйәҙенең Каркси һәм Тарваст волостарында урынлашҡан.

## Урыны
Вейсярв күле Көнсығыш Эстония һыу йыйыу округындағы Виртсъярв йылға бассейнында урынлашҡан.

Күл Каркси-Нуйа ҡалаһынан 10 саҡрым көнсығышта, диңгеҙ кимәленән 96 м бейеклектә урынлашҡан. Күл эргәһендә Вейсъярве һәм Мяэкюла ауылдары бар.

Һыу ятҡылығының акваторияһы Рубин (*Rubina looduskaitseala*) тәбиғәт ҡурсаулығы составына инә. Күл ҡәҙимге вьюндарҙың йәшәү урыны булып тора.

## Тасуирламаһы
Вейсярва — уртаса ҡаты стратифицирланған һыулы (ЕС-тың һыу рамкаһы директиваһына ярашлы, 2-се типтағы һыу) күл. Эстонияла ҡабул ителгән лимнологик типологияһы буйынса, күл миксотроф ҡаты һыулы. 1950 йылда үткәрелгән икшеренеүҙәрҙән күренеүенсә, күлдәге һыу дөйөм минераллашыуы 238,4-тән 94,4 мг/л ҡәҙәр булған гидрокарбонатлы класҡа (Са төркөмөнә) ҡарай. Мезогумусов күлдәренә инә.

Күлдең өйөм майҙаны 481,1 га (Эстониялағы эре күлдәр араһында 8-се урын). Һыу ятҡылығының оҙонлоғо — 3450 м, киңлеге — 1760 м. Күлдең әллә ни ҙур булмаған тәрәнлеге — 4 м, уртаса тәрәнлеге — 1,3 метр. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо 9048 метр. Һыу йыйыу майҙаны — 26,1 мең км². Һыу йылына 1 тапҡыр алмашына.

Көнсығыш яры бейегерәк, унда ҡоро яландар урынлашҡан. Көнбайыш яры һаҙлыҡлы. Төньяҡтан Вейсярвҡа Йикси каналы йоғонто яһай. (*kraav Jõksi*). Күлдең көньяҡ осонан Ыхне (*jõgi Õhne*) йылғаһы ағып сыға, һуңынан ул Виртсъярв күленә ҡоя.

Күлдә сабаҡ, суртан, һыла, ҡыҙылғанат, ҡорман, алабуға һәм йыланбалыҡ бар. Тикшеренеүҙәр Вейсярв күлендә ҡорман балыҡ яҡшы темпта үҫешеүен билдәләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Teenus Keskkonnaregistri avalik. Veisjärv. Keskkonnainfo. register.keskkonnainfo.ee.
* J Eeestiänimestik rvede.  Tehisj Looduslikud jaärved . — Tallinn, 2006. ISBN 978-9985-881-40-8
Таҡсим (майҙан)

**Таҡсим майҙаны** (төрөксә ) — Истанбулдың үҙәк өлөшөндәге (Бейоғлу районындағы Таҡсим биҫтәһе) майҙан. Был майҙанда зиннәтле ҡунаҡханалар урынлашҡан, магазиндар күп. Майҙан ерле халыҡ та, туристар ҙа күпләп йөрөгән урын булып тора. Атамаһы  «бүленеү» тигән һүҙҙән алынған.

## Тарихы
Таҡсим майҙаны ҡасандыр ошонда урынлашҡан «Сурб Акоп» (Изге Акоп) тигән әрмән зыяраты урынында төҙөлгән, зыярат XVI быуатта солтан Сөләймән I осоронда нигеҙләнгән булған. Таҡсим майҙанында төҙөлөштәр барғанда 16 әрмән ҡәбере һәм XIX быуат биналарының диуарҙары табылған.

1977 йылдың 1 майында йөҙҙәрсә мең кеше ҡатнашлығындағы 1 Май демонстрацияһы ваҡытында алдан ҡоролған план буйынса полиция халыҡҡа ата һәм уны ҡыуып тарата башлай. 

2013 йылдың май аҙағында майҙанда төрөк полицияһы менән Таҡсим-Гези паркында сауҙа үҙәге төҙөүгә ерҙе бушатыу өсөн ағастарҙы ҡырҡыуға ҡаршы сыҡҡан демонстранттар бәрелешә.

## Иҫтәлекле ҡоролмалары

Майҙан уртаһында 12 метрлы «Республика» (*Cumhuriyet Anıtı*) монументы тора, ул 1928 йылда итальян архитекторы Пьетро Каноник проекты буйынса эшләнгән. Монумент армияның азатлыҡ килтереүен һәм республика урынлаштырыуҙы кәүҙәләндерә. Таҡсим майҙанындағы һәйкәлдә маршалдар Мостафа Кәмал Ататөрк, Мостафа Исмәт Инөнү һәм Фәүзи Чаҡмаҡ, шулай уҡ ябай кешеләр һындары бар.

Монументтың көньяғындағы төркөмдә үҙәктәге Ататөрк һынынан уңда Климент Ворошилов менән Семён Аралов скульптуралары тора. Скульптура композицияһына был шәхестәрҙе индереү Ататөрк ҡушыуы буйынса Төркиәнең 1923 йылда бойондороҡһоҙлоҡ яулау эшендә Совет Рәсәйе күрһәткән сәйәси, хәрби һәм финанс ярҙамы өсөн рәхмәт йөҙөнән башҡарыла. Ворошилов һыны артында торған Аралов скульптураһын яңылыш Фрунзе һыны тип уйлаусылар ҙа осрай.

1950—1969 йылдарҙа төҙөлгән ҙур, киң бина — Ататөрк исемендәге мәҙәниәт үҙәге (*Atatürk Kültür Merkezi*). Мәҙәниәт үҙәге эргәһенән Гүмүшсүйү урамы үтә, ул Долмабахче һарайына илтә. Уңда Германия һәм Япония консуллыҡтары урынлашҡан. Һулда — хәрби дауахана һәм техник университет. Был биналар бөтәһе лә XIX быуатҡа ҡарай.

Майҙанда «Де Мәрмәрә» биш йондоҙло ҡунаҡханаһы бара. Майҙандың арғы осонда «Таҡсим-Гизи» (Таҡсимды гиҙеү) тигән парк урынлашҡан. Элек был парк урынында ҙур ҡаҙарма булған.

## Иҫкәрмәләр
Каруярв

**Каруярв** ( — «*Айыу күле*») — Эстониялағы күл, Ляэне-Саар волосы Сааремаа утрауының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Күл Кярла ҡасабаһынан яҡынса 4,5 км төньяҡта урынлашҡан. Төньяҡ яры тәңгәлендә Деево (хәҙер Каруярве, элекке совет хәрби ҡаласығы) урынлашҡан, көнсығыш ярында кемпингтар бар. Төньяҡ-көнсығыш яры буйлап автомобиль юлдары үтә, унда 2304 2310 һәм 2314 маршруты автобустары йөрөй.

Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 32 метр тәшкил итә. Күлдә 5 бәләкәй генә утрау бар. Күлдең майҙаны 345,6 гектар (349,9 гектар утрауҙары менән бергә) майҙанды тәшкил итә. Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 12,276 км. Күлдең оҙонлоғо — 2,8 км, киңлеге — 2,2 км. Максималь тәрәнлеге — 6 м. Күл ярының күп өлөшө ҡуйы урман менән ҡапланған. Төбө ҡомло, кемпинг райондарында ҡырсынлы ҡомлоҡтар бар.

Күлде ҡыҫалалар үҙ итә. Балыҡтарҙан алабуға, суртан, язь, ҡыҙылғанат, ҡарабалыҡ, сиг, алабалыҡ-таш аҫты балығы тереклек итә.

## Тарихы
8 мең йыл самаһы элек барлыҡҡа Каруярва күл, диңгеҙ бүленеп сыҡмай, һәм утрауҙарҙағы иң боронғо һанала Ридала. Совет заманында колхоз «Кярл» кемпинг күл буйында ойошторолған. Ваҡытында СССР күл янында урынлашҡан полигонда хәрби һауа көстәре. -Был күл әле-әле табылып. неразорвавшийся авиабомбалар. 2009 йылда ҡабул ителгән 2017 буйынса яҡынса 50 шулай бомба менән күл.

## Легендалары
«*Каруярв*» һүҙе тәржемә иткәндә «*Айыу күле*» игәнде аңлата. Легенда буйынса, күл ете айыуҙың үҙ-ара ыҙғышыуы арҡаһында килеп сыҡҡан. Уларҙы айырыу өсөн, тәбиғәт көстәре айыуҙарҙы ямғыр ямғыр менән ҡойондорған, һәм шул арҡала күл барлыҡҡа килгән. Ә айыуҙар төрлө яҡҡа киткәнлектән, ете бухта барлыҡҡа килгән.

## Мәҙәниәттә
Каруярв күленә эстон яҙыусыһы Якоб Мяндметстың «Күл» хикәйәһе арналған.

## Иҫкәрмәләр
Долмабахче һарайы

**Тулмабаҡса (Долмабахче) һарайы** (төрөк. — «күтәртеп (тултырып) һалынған баҡса») — Истанбулда Босфорҙың Европа яғындағы Бешикташ һәм Ҡабаташ райондары сигендә урынлашҡан ғосман солтандары һарайы.

1842—1853 йылдарҙа солтан Абдулмәжит I өсөн төҙөлә, сөнки ул урта быуаттарҙан ҡалған Топҡапы һарайын оҡшатмай һәм Европаның затлы XVIII быуат резиденциялары менән ярышырлыҡ барокко стилендәге һарай һалдырырға теләй. Бальян ырыуынан әрмән оҫталары һарайҙың архитекторы була. Гәлсәр баҫҡысты һәм башҡа интерьерҙы биҙәүгә 14 тонна алтын китә, ә төҙөлөштөң бөтә хаҡы биш миллион алтын фунттан аша. Айырым иғтибар тартырлыҡ яҡтары — королева Виктория бүләк иткән богемия быялаһынан эшләнгән люстра (ауырлығы биш тонна самаһы), солтан заказы буйынса төшөрөлгән Иван Айвазовский картиналары тупланмаһа. Башта әллә ни ҙур булмаһа ла, бер нисә тиҫтә йылдан һарай комплексы майҙаны 45 000 квадрат метрға етә. 

1889 йылда солтан Абдулхәмит II резиденцияһын яңы төҙөлгән Йылдыз һарайына күсертә, әммә уның вариҫтары кире Долбахчеға ҡайта. Монархия ҡолағас, һарайға Ататөрк урынлаша; ул ошонда 1938 йылдың 10 ноябрендә вафат була. 

Хәҙер һарай музей булып тора. Һарай интерьерҙарын экскурсия барышында ғына ҡарап була.

## Галерея

Image:Dolmabahçe Palace 2007.jpg|Боғаҙ яғынан һарай күренеше
Image:Dolmabahçe Palace Clock Tower.jpg|Сәғәтле башня
Image:Dolmabahce Baccarat bannister.JPG|Гәлсәр баҫҡыс
Image:Ataturk deathbed Dolmabahce March 2008.JPG|Ататөрк мәрхүм булған карауат
Image:Ambassador Hall Dolmabahce March 2008panoc.jpg|Илселәр залы
Image:Ceremonial hall Dolmabahce March 2008 pano2b.jpg|Ҙур салон
Image:DolmabahceMainGate.JPG|Төп ҡапҡа
Image:Dolmabahce Sarayi.jpg|Баҡса эсендәге фонтан 
Image:Dolmabahçe Palace Nothern Gates 01.jpg|Һарайҙың төньяҡ ҡапҡаһы
Image:Вид на Босфор.jpg|Һарайҙың көнсығыш ҡапҡаһы (артҡы планда Босфор)


## Һылтанмалар
* Официальный сайт дворца
Надьердеи (стадион)

**Надьердеи** (, ) — Дебрецендағы футбол стадионы, Венгрия «Дебрецен» футбол клубының үҙ стадионы һанала. 2014 йылдың 1 майында асыла. Стадиондың һыйҙырышлығы 20 340 урынға иҫәпләнгән, был уны Венгрияла һыйҙырышлығы буйынса өсөнсө урынға сығара.

## Тарихы
Элекке стадион ошо уҡ урында 1934 йылда төҙөлгән була. 2013 йылға тиклем унда Дебрецендың ике командаһы: «Боскай» ФК-ы һәм «Дебрецен» СК-һысығыш яһай .

Элекке стадион урынында яңыһын төҙөү тураһындағы ҡарар 2010 йылда ҡабул ителә. 2013 йылдың 29 ғинуарында төҙөлөшбашлана. Стадионында 2014 йылдың 1 майында асыла. 10 майҙа яңы аренала беренсе рәсми матч уйнала. Уйын араһында «Дебрецен» СК-һы менән «Уйпешт» ФК-ы араһындағы уйын хужалар файҙаһына 3:1 иҫәбе менән тамамланды.

2014 йылдың 22 майында стадионда Венгрия һәм Дания йыйылма командалары араһында иптәштәрсә матч үтте, ул тигеҙ иҫәп менән 2:2 тамамланды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Стадионындың рәсми сайты
* Стадион фотоһүрәттәре һәм характеристикалары
Ғалата башняһы

**Ғалата башняһы** (төрөк.Galata Kulesi, ,  *Christea Turris* (* [[Ғайса (пәйғәмбәр)|Христос]] башняһы —* латинса)}) — Истанбулдың Европа өлөшөндә Ғалата районындағы бейек ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Ҡала үҙәгендәге бөтә ерҙән тиерлек күренеп тора.  Башняның бейеклеге — 61 метр, диаметры — 9 метр, диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 140 метр. Башня ҡала символдарының береһе булып һанала.

## Тарихы

Беҙҙең эраға тиклем V быуатта уҡ  был тирәлә башня булғанлығы билдәле. Генуялылар был төбәкте  византийҙарҙан талап ала ла ошонда колония нигеҙләй, 1341 йылда уның тирәләй оборона диуарҙары күтәрә башлай. 1348—1349 йылдарҙа ҡалҡыулыҡ башына беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән башняны ултыртып ҡуя. Ул саҡта ҡоролма «Иисус башняһы» тип атала һәм диңгеҙселәр, сауҙагәрҙәр өсөн ориентир була. Оборона диуарҙарының һәм йырындарының ҡайһы бер өлөштәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Үҙенең ысын исемен башня Ғосман империяһы осоронда ала. Солтан Мәхмәт, көмбәҙҙе алып ташлатып, башняны  6,8 метрға тәпәшәйтә. Солтан Морат III  идара иткәндә (1574—1595) башня обсерватория сифатында файҙаланыла. 1632 йылда башня тарихта беренсе осоштарҙың таяныу нөктәһе булып хеҙмәт итә. Раҫланыуынса, Һезарфен Әхмәт Челеби тигән ғалим ҡулдан эшләнгән ҡанаттарҙы тағып башнянан һикерә һәм,  Босфор аша осоп үтеп, ҡаланың Азия өлөшөнә уңышлы ғына барып төшә. Бының өсөн ул солтан тарафынан бүләкләнә, ә һуңынан Алжирға һөрөлә.

1791 йылда башня реконструкциялана, бейеклеге 45 метр тәшкил итә.  1832 йылғы реконструкция өҫкө яғына ҡағыла: күҙәтеү майҙансығы барлыҡҡа килә. Унда тәүлек әйләнәһенә көн-төн күҙәтеү алып барған ҡарауыл ҡаланың Алтын Мөгөҙҙөң төньяғындағы өлөшөндә янғын-фәлән сыҡмағанмы, тәртипһеҙлектәр башланмаймы икәнен ҡарап тора.

1875 йылда башняның тышҡы йөҙө әлеге күренешенә яҡынлаша. 1964—1967 йылдарҙа башня реставрациялана, конус рәүешендәге көмбәҙ эшләнә. Һуңыраҡ башняға лифт ҡуялар. 

Әлеге ваҡытта башняның өҫкө яғында ресторан, төнгө клуб һәм күҙәтеү майҙансығы урынлашҡан. Музей объекты булып тора.

## Галерея


Файл:Galata Kulesi - 01.jpg
Файл:Istanbul asv2020-02 img47 Galata Tower.jpg
Файл:Galata Tower.jpg
Файл:Вывеска на Галатской башне.jpg
Файл:Башня Галата.jpg
Файл:Галата ночью.jpg



## Иҫкәрмәләр
Тклапи

**Тклапи** () — ткемали сливаһының киптерелгән иҙмәһе. Ҡайһы саҡта «әсе лаваш» тип тә атала һәм ткемалинан ғына түгел, төрлө сливанан, терндан, мушмелдан да әҙерләнә.

## Әҙерләү
Ткемали сливаһын талғын утта, емеш һөйәгенән һәм ҡабығынан ныҡлап айырылғансы бешерәләр. Һуңынан килеп сыҡҡан массаны тишекле сүмес аша үткәрәләр. Иҙмәне бер туҡтауһыҙ болғап тороп, яндырмай ғына ҡайнау хәленә еткерәләр .
Һыуынған иҙмәне 2-3 миллиметр ҡалынлығында таҡтаға йәки ниндәйҙер туҡымаға йәйәләр һәм күләгәлә, яҡшы елләгән урында, 25 °C-тан да түбән булмаған температурала киптерәләр. Кипкән корж йәйелгән таҡтанан яҡшы айырыла башлағас, уны әйләндереп һалалар һәм тағы ла берәй аҙна дауамында тоталар. Әҙер тлап корждарын торбаларға төрөп йәки тигеҙләп өйөп һаҡлайҙар. Был осраҡта уға бойҙай йәки боронғо ғәҙәт буйынса пшати оно һибәләр .
Тклап бешергәндән ҡалған һыуҙан квацарахи эсемлеге әҙерләйҙәр. Квацарахи — ҡыҙыл сливаның ҡуйыртылған һуты .

## Ҡулланыу
Оҙаҡ ваҡыт һаҡланырға мөмкин. Һуңынан, кәрәк булған ваҡытта, был корждарҙы үҙеңә кәрәккәнсә һындырып алырға һәм күп булмаған йылы һурпала йәки башҡа төрлө шыйыҡсала ебетеп, килеп сыҡҡан ҡатышманан блюдо әҙерләргә мөмкин.
Грузин аш-һыуында харчо әҙерләүҙә мөһим компонент булараҡ файҙаланыла. Бынан тыш, салаттар һәм итле блюдоларға тәмләткес итеп тә ҡулланырға мөмкин.
Тклапиға тышҡы күренеше һәм үҙенсәлеге буйынса ҡайын еләгенән әҙерләнгән продукт — *левишник* оҡшаған. Ул Урта Волга буйында, Татарстан, Мордовия, Марий Эл республикаларында әҙерләнә һәм файҙаланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Аджапсандали

**Аджапсанда́ли** () йәки **аджапсандал** (, ), **аджапсанда** () — кавказ (Грузин, Абхаз, Әзербайжан, Әрмән) аш-һыуы блюдоһы.

## Атаманың килеп сығышы
* төрки теленән тәржемә иткәндә «һин ниндәй һоҡланғыс» мәғәнәһен аңлата тигән фаразлау бар. Әммә был гипотеза раҫланмаған.

## Рецебы
Әҙерләү өсөн мотлаҡ кәрәк ингредиенттар: баклажан, помидор, татлы борос, башлы һуған, һарымһаҡ, бер шәлкем кинза, базилик, үҫемлек майы, тоҙ, тәменсә борос алына. Ҡайһы бер осраҡтарҙа картуф менән әсе борос та өҫтәлә.
Был блюдо төрлө атамалар аҫтында кавказ һәм бик күп төрки халыҡтарҙың аш-һыуында файҙаланыла. Болгария һәм Төркиәлә аджапсандалиға оҡшаш «имамбаялды» (туранан -тура тәржемә иткәндә: «имам иҫтән яҙып ҡоланы» мәғәнәһендә) блюдоһы бар. Уның Европалағы аналогы — Рататуй. Нисек кенә булһа ла был блюдоны әҙерләү өсөн эре булмаған баклажан һәм уға ҡушылған иҫкермәгән продукттар файҙаланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аджапсандали, грузинское овощное блюдо 
* Аджапсандали
* Аджапсандали — вегетарианское блюдо грузинской кухни, рецепт 
* Аджапсандали 
* Аджапсандали — рецепт
* Аджапсандали 
* Грузинская кухня
Чанахи

**Чана́хи** (; ; ) — ашамлыҡ, грузин аш-һыуының бер төрө. Һарыҡ итен йәшелсә менән бергә балсыҡ көршәккә һалып, өҫтөн ныҡлап ябып, томалап (быҡтырып) бешерәләр. Чанахи өсөн кәрәкле йәшелсә төрҙөре— картуф, томат, баклажан һәм башлы һуған. Уларҙың дөйөм ауырлығы бешерергә әҙерләнгән ит ауырлығына тигеҙ булырға тейеш. Йәшелсә һәм ит көршәккә сиратлап, ҡатлы-ҡатлы итеп һалына. Ашамлыҡта грузин аш-һыуы өсөн традицион булғантәмләткестәр ҡулланыла.
Чанахиҙы XVI быуаттан һуңыраҡ, Американан Европаға картуф индерелгәс әҙерләй башлағандар.
Был ашамлыҡты бары тик грузин аш-һыуы өсөн генә хас тип һанау дөрөҫ түгел. Чанахиға оҡшаш ризыҡ Көнсығыш илдәрендә лә киң таралған. Мәҫәлән, Әзербайжан аш-һыуындағы төп милли аштарҙың береһе булып һаналған пити (шулай уҡ һарыҡ итенән һәм көршәк һауытта әҙерләнә). Әрмән аш-һыуында ул путук исеме менән билдәле. Унан тыш Әрмәнстанда билдәле булған кчуч күп яҡтан чанахиға яҡын.
Был ашамлыҡтың төрлө милләт халыҡтарында осраған бар төрҙәре өсөн уртаҡ
Был ашамлыҡтың төрлө милләт халыҡтарында осраған бар төрҙәре өсөн уртаҡ үҙенсәлекте «ултырттың һәм оноттоң» (урыҫса «поставил и забыл») тип әйтергә була, сөнки уларҙы әҙерләп бешерергә ҡуйғандан һуң ниндәйҙер өҫтәмә эш талап ителмәй.
Әйткәндәй, чанихиҙы йәки уға ныҡ оҡшаған ашамлыҡты үҙ ваҡытында Иосиф Сталин һәм КПСС Үҙәк Комитетының
Политбюро ағзалары өсөн ил етәксеһенең Мәскәүҙәге Кунцево дачаһында йыш ҡына әҙерләр булғандар.

…Он любил выдумывать и заказывать блюда, неизвестные нам. Например, он стал заказывать поварам и постепенно совершенствовать одно блюдо: не то суп, не то второе. В большом котле смешивались баклажаны, помидоры, картошка, чёрный перец, лавровый лист, кусочки нежирного бараньего мяса — и все доводилось до готовности. На стол это блюдо подавалось в горячем виде. Когда открывали котел, то шел приятный аромат. Туда добавляли кинзу и другие травы. Блюдо было очень вкусным. Сталин дал ему название «Арагви».

## Һылтанмалар
* Рецепт «Чанахи» с фотографиями
* Борис Бурда о чанахи 

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән балыҡтар исемлеге

Исемлектә 2014 йылда Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән бөтә балыҡ төрҙәре күрһәтелгән. Таблицалағы РБҠк, МСОПҠи, РФҠк колонкалары төрҙөң Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китаптарындағы, МСОП-тың Ҡыҙыл исемлегендәге статусын күрһәтә.

Статус күрһәтелмәгән осраҡтарҙа тейешле урын буш ҡалдырылған. Бөтә төрҙәр ҙә Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Ҡыҙыл китаптарында 6 категорияға бүленгән. МСОП-тың Ҡыҙыл исемлегендә категориялар 9.

 **Категориялар түбәндәгесә билдәләнә**:

Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән балыҡтар барлығы 7 төр, шуларҙың 2-һе мәрсен һымаҡтарҙан, һөмбәш һымаҡтар отряды вәкилдәре — 3 һәм сазан һымаҡтар менән үгеҙ балыҡ һымаҡтарҙан берәр вәкил.

Юҡҡа сығыусы төрҙәр (I) категорияһына ябай ҡыҙылбалыҡ индерелгән.

Аҫтағы исемлектә таксондар теҙмәһе Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабындағы тәртипкә тура килә.

Һуңғы колонканың аҙағында Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (МСОП) сайтында шәхси биттәр һылтанмаһы бирелгән.

## Төп исемлеге

## Хайуандар доньяһы обьекттарының тәбиғи мөхит торошона бәйле айырым иғтибарға мохтаж таксондары исемлеге

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан фаунаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Мжаванадзе Василий Павлович

**Васи́лий Па́влович Мжавана́дзе** () (7 (20) сентябрь 1902 йыл — 31 август 1988 йыл) — СССР партия (КПСС) эшмәкәре. 1953—1972 йылдарҙа Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары, КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы-Президиумы ағзалығына кандидат (1957—1972 йылдар). СССР-ҙың 4-8 саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1962 йыл).

## Биографияһы
Кутаиси ҡалаһында, ябай эшсе ғаиләһендә тыуған. 1915 йылда Хони ҡалаһы предприятиеларында эшләй. Һуңғы эш урыны — урындағы күн заводында ябай эшсе (1918 йылда).

1924 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында. Шунда уҡ 1927 йылда ВКП(б) ағзаһы була. 1937 йылда В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияһын (Ленинград хәрби-политехник академияһы) тамамлай.

1937 йылдан хәрби-сәйәси эштә була. 1939—1940 йылдарҙа армияның сәйәси бүлек начальнигы һәм армия штабы комиссары дәрәжәһендә Совет-фин һуғышында ҡатнаша. Петразаводск йүнәлешендәге һуғышта ҡатнашҡаны өсөн Ҡыҙыл Байраҡ Ордены менән наградланған. 1940 йылдан Балтика буйы хәрби округының сәйәси идаралыҡ начальнигы, бригада комиссары.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, айырым ғәскәр берләшмәләре командиры сифатында армия сафы хәрби советтарының ағзаһы була. 1945—1953 йылдарҙа Харьков, Киев, Карпат буйы хәрби округтарының хәрби советтары ағзаһы булып иҫәпләнә.

Генерал-лейтенант (1944 йыл). 1953—1972 йылдарҙа Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары. Хрущевҡа ҡаршы йәшерен һүҙ ҡуйышыу яҡлы була. Партияның XX, XXII—XXIV съездарында КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана (1956—1976 йылдарҙа). КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы Политбюроһы ағзаһына кандидат була (29.06.57—18.12.72).

1972 йылдың сентябрь айынан хаҡлы ялда. Ғүмеренең һуңғы йылдарын Мәскәү янындағы Жуковка ҡасабаһында, Вячеслав Михайлович Молотовтың дачаһынан йыраҡ булмаған ерҙә йәшәй.

## Ғәйепләүҙәр
Василий Мжаванадзе, корупция һәм цеховиктарҙың эшмәкәрлеген йәшереүҙә ғәйепләнеп, вазифаһынан бушатыла, һәм уның урынын Эдуард Амвросиевич Шеварднадзе ала. Ғәйепләүҙәрҙең бер өлөшө дөрөҫ түгел тигән фаразлау ҙа бар.
И.В. Сталиндың йорт-музейын булдырыу яғында була .

## Һылтанмалар

* Георгий Нижарадзе. Грузия: конец номенклатурной эпохи. «Дружба Народов» 2004, № 3
* Василий Павлович Мжаванадзе на enc.lib. 

## Иҫкәрмәләр
Солтанова Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы

** Солтанова Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы** (? — март 1928) — йәмәғәт эшмәкәре, меценат.

## Биографияһы

Ҡазан ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай. Мәрйәм 1886 йылда Арыҫланғәли Мөхәммәтйәр улы Солтановҡа кейәүгә сыға (1862-1908). Арыҫланғәли Ырымбур мосолман дин башлыҡтары йыйылышы мөфтиәтенең улы була. 

Ире вафат булғандан һуң, 1908 йылда, Мәрйәм Солтанова үҙенең атаһы туй бүләге итеп биргән Спасская урамындағы 1-се һанлы йортта (хәҙер — Новомостовая урамы) етем ҡыҙҙар өсөн приют аса. XIX быуат аҙағында Мәрйәм Солтанова Өфөләге үҙенә яҙылған йортта мосолман Ҡатын – ҡыҙҙар йәмғиәте, өлкән йәштәге ирҙәр һәм мосолман диненән булған малайҙар өсөн Воскресенская урамындағы 54-се һанлы йортта етемдәр йорто (приют) аса. 1908 йылдың ғинуарында һайланғандан һуң 1914 йылға тиклем Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы Өфө мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтенең рәйесе була

1913 йылда Өфөлә Спасская урамындағы үҙ өйҙәрендә (Өфөнең хәҙерге Аксаков баҡсаһына ҡаршы) мосолман ғаиләһенән булған ҡыҙҙар өсөн татар мәктәбе асалар, уҡыу бушлай була, бында татар һәм башҡорт ғаиләләренән ҡыҙҙар уҡыған. Унда тәрбиәләнеүселәрҙе донъяуи һәм дини дисциплиналарға өйрәткәндәр. Мәктәп 1917 йылға тиклем эшләй.

1913 йылда Мәрйәм Солтанова атаһынан мираҫҡа ҡалған йортто етем ҡыҙҙар өсөн приютҡа тапшыра.

Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы шулай уҡ Өфө һәм Өфө губернаһының уҡыу йорттарына ҡулдан килгәнсе ярҙам күрһәтә. 1926 йылға тиклем Өфөләге етемдәр өсөн приютты тотошлай финанслай.

1926 йылда  ир туғандары менән хаж сәфәре ҡыла, уны һөйөклө атаһы Тимербулат Аҡсурин рухына бағышлай.

1928 йылдың мартында ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.

## Хәтер
* Өфөләге Мәрйәм Тимербулат ҡыҙы йәшәгән йорт (Туҡай урамы, 33) — архитектура ҡомартҡыһы исемлегенә ингән. Йортта Мәрйәм Солтанованың инициалдары менән «МС» вензеле һаҡланған.
* Хәҙерге көндә Мәрйәм Солтанованың исеме Башҡортостан мосолмандарының диниә назараты мәҙрәсәһенә бирелгән. Адресы: Өфө ҡалаһы, Мостай Кәрим урамы, 3 йорт.

## Ғаиләһе

: Атаһы *Тимербулат Ҡорамша улы Аҡсурин*, Сембер губернаһы эшҡыуары, фабрикант,кенәз Аҡсуриндар нәҫеленән ти иҫәпләнә, әсәһе - Зөһрә Аҡсурина.
: Ире — *Солтанов Арыҫланғәли* (1886 йылдан никахта). Сығышы менән башҡорт дворяндары Солтановтар нәҫеленән. Ҡала думаһы гласныйы, Ырымбур мосолман дини йыйылышы М. М. Солтановтың улы.
: Балалары булмай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ''Анатолий Чечуха.'' Председатель дамского комитета.// «Бельские просторы».

## Әҙәбиәт
* Махмутова А.Х. Женщины рода Акчуриных // Симбирский научный вестник. – 2016. - №1 (23) – С. 152 – 156.
Палатинуш (күл)

**Палатинуш** () — Венгриялағы яһалма күл, Эстергом ҡалаһы эргәһендә медье Комаром-Эстергом районында урынлашҡан. Ул халыҡ араһында **Пала** исеме аҫтында билдәле, шулай уҡ уның **Шаторкепустая** тигән тулы исеме лә осрай. (). Өҫкө майҙаны — 0,32 кm².

## Тасуирлама

Күл Эстергом һәм Дорог ҡалалары эргәһендә Пилиш үҙәненән алыҫ түгел тауҙа урынлашҡан. Ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана һәм Венгрияла иң таҙа һыулы күл һанала, шулай уҡ медье Комаром-Эстергомда иң ҙур күл булып тора. Күл 1950 йылда Дорог тигән ерҙә Дрост ауылы янында һоро күмер сығарылған шахта урынында барлыҡҡа килә. «Палатинуш» тигән исемде Будапешт йөҙөүселәре Палатинуш баш ҡала ҡомлоғо янындағы һыу менән сағыштырып (ҡом тәбиғи фильтр ролен үтәй), күл һыуының үтә күренмәле һәм таҙа булыуына хайран ҡалғанлыҡтан бирәләр. Күл эргәһендә магазин, ҡунаҡхана һәм телеүҙәк урын алған.

1953 йылда күлдә балыҡ үрсетеүҙе башлау тураһында һүҙ алып барыусы балыҡсылар йәмғиәте төҙөлә. Күлдәң төньяғы пляж хеҙмәтен үтәй, ул һыу инергә яратыусылар һәм дайвинг менән мауығыусылар араһында бик популяр. Көньяҡ ярында 1953 йылдан алып балыҡ үрсетәләр һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнәләр. 2006 йылдан дайверҙар музейы эшләй. Һыуҙың уртаса температураһы йәйен — +19 °C.

## Әҙәбиәт
* Judit Solymár, Kovács lajos: Dorogi lexikon. 2008 Dorog. 195 S.. ISBN 963-00-4973-2.

## Һылтанмалар
* BÚVÁRMÚZEUM (венг.)
Квирикашвили Георгий Джемалович

**Квирикашвили Георгий Джемалович** ( 20 июль 1967 йыл) — грузин сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, 2015 йылдың 30 декабренән 2018 йылдың 20 июненәсә — Грузияның Премьер-министры.

## Биографияһы
Георгий Джемалович Квирикашвили1967 йылдың 20 июлендә Грузия ССР-ының баш ҡалаһы Тбилисиҙа тыуған.

1984 йылда Владимир Комаров исемендәге физика-математика йүнәлешендәге интернат-мәктәпте тамамлаған. 1984—1991 йылдарҙа Тбилиси дәүләт медицина университетында табип-терапевт һөнәрен үҙләштерә. 1986—1988 йылдарҙа саҡырыу буйынса Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була. 1990—1995 йылдарҙа Иванэ Джавахишвили исемендәге Тбилиси дәүләт университетының иҡтисад факультетында уҡый (һөнәре «сәнәғәтте планлаштырыу»). 1997—1998 йылдарҙа АҠШ-тың Иллинойс штатындағы Урбана һәм Шампей ҡалаларында урынлашҡан Иллинойс университетында белемен камиллаштырып, финанс өлкәһендә фән магистры дәрәжәһе ала.

## Карьераһы
1993—1996 йылдар — "Берләшкән Грузия Банкыһы"нда финанс өлкәһендә карьераһын башлай һәм кредит департаменты начальнигы урынбаҫары вазифаһына тиклем хеҙмәт баҫҡыстары үтә;
1996—1997 йылдар. —"Экспорт-Импорт Банкыһы"ның вице-президенты;
1997—1998 йылдар — «Берләшкән Грузия Банкыһы» идара дипартаментының филиал директоры;
1999 йылдан дәүләт канцелярияһында: финанс, аҡса-кредит һәм тышҡы иҡтисад хеҙмәтендә начальник урынбаҫары булып эшләй; Грузия Хөкүмәте һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара үҫеш агентствоһының берлектәге программаһындағы кесе һәм урта бизнесты үҫтереү төркөмөнең етәксеһе була; 
1999—2004 йылдар —Грузия парламенты ағзаһы, Иҡтисади сәйәсәт буйынса комитет рәйес урынбаҫары;
"Розалар революцияһы"нан һәм власҡа Михаил Саакашвили килгәндән һуң дәүләтт хеҙмәтенән китә һәм бизнес эшмәкәрлегенә кире ҡайта;
2004—2006 йылдар — Беренсе Коммерция Банкыһының башҡарма дирекцияһы консультанты;
2006—2011 йылдар —"Карту Банкыһы"ның генераль директоры;
2012 йылдың 25 октябрендә Грузияның Борисом Иванишвили етәкләгән яңы хөкүмәтендә ҡтисад һәм тотороҡло үҫеш министры итеп тәғәйенләнә;
2015 йылдың 1 сентябрендә Грузияның сит ил эштәре министры вазифаһына тәғәйенләнә;

2015 йылдың 30 декабрендә Грузия парламенты үҙенең пленар ултырышында кандидатураһын раҫлағас һәм хөкүмәттең ул тәҡдим иткән составын яҡлағас, Георгий Квирикашвили Грузияның премьер-министры булып китә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография Георгия Квирикашвили
* Георгий Квирикашвили представлен кандидатом на пост премьера Грузии
* Главой МИД Грузии назначен Георгий Квирикашвили 
* Георгий Квирикашвили утвержден премьер-министром Грузии
* Новым главой МИД Грузии стал министр экономики Георгий Квирикашвили
Батталов Абдул-Басир Вагидович

**Батталов Абдул-Басир Вагидович** (21 май 1958 йыл, Түбәнге Дженгутай, Буйнаҡ районы, Дағстан АССР-ы, РСФСР, СССР) — Рәсәй һәм совет классик (грек-рим) стиле көрәшсеһе. Рәсәй спорт көрәше федерацияһының вице-президенты (2011 йылдың 29 декабренән алып).

## Бала сағы
Буйнаҡ ҡалаһында 9-сы һанлы мәктәпте тамамлай. Буйнаҡ һәм Өфө спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе.

## Спортсы карьераһы
Европа чемпионы (1985), СССР чемпионы, донъя чемпионатының көмөш призеры (1985), Донъя кубогын яулаусы (1981, 1984), ике тапҡыр СССР чемпионы (1983, 1985).

СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1988).

## Спорт эшмәкәрлеге тамамланғандан һуңғы карьераһы
1994 йылда Өфө технология сервис институтын тамамлай.

2011 йылдың 29 декабрендә Рәсәй спорт көрәше федерацияһы бюроһының ултырышында федерация вице-президенты итеп һайлана. Был тәғәйенләү төбәктәр менән үҙ-ара эш итеүҙе көсәйтеү өсөн эшләнә (Батталов Волга буйы федераль округы өсөн яуаплы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*Башҡорт энциклопедияһында уның тураһында мәҡәлә
*Батталов Абдулбасир Вагидович 
* БАТТАЛОВ Абдул-Басир Вагидович, спортсмен
Зенгё

**Зенге** (**Зенгевар**; ; ) — Көньяҡҡа Венгриялағы (медье Эс) Мечка теҙмәһендәге иң бейек тау. Тауҙың бейеклеге 682 метр тәшкил итә. Иң бейек нөктәһе теҙмәнең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Тау түбәһендә ҡарауылсы башняһы менән бер рәттән, урта быуаттарҙағы ҙур булмаған һарайҙың харабалары ла бар, фараз буйынса, ул Рим империяһының ҡарауыл башнялары урынында төҙөлгән.

Тауҙар урта триас эзбизташынан яһалған. Зенге битләүенән Вельдьшег-Патак йылғаһы баш ала. Тау, башлыса, япраҡлы, атап әйткәндә бук ағаслы урмандар менән ҡапланған. Тик ҡайһы бер күләгәле урындарҙа ғына ылыҫлы ағастар үҫә.

Иң бейек нөктәһенә Печварад йәки Хоссухетень ауылдарынан барырға була. Улар эргәһенән яҡындағы ҡалҡыу урындарға, шулай уҡ Драва һәм Дунай үҙәндәренә иҫ китмәле күренеш асыла.

## Атамаһы
Тауҙың исемен һүҙмә-һүҙ *яңғырау тип тәржемә ителә*. Урындағы риүәйәт буйынса, тауҙарҙан ваҡыты-ваҡыты менән ишетелеп торған ауаздарҙы хазина эҙләүселәр сығара. Имеш, улар, йәнәһе лә 100 йылдар элек тауҙарға сығып киткәндәр ҙә, шунан бөтөнләй ҡайтмағандар.

## Радар төҙөлөшө планы
Венгрия хөкүмәте 2005 йылда урындағы халыҡтың һәм йәшел активистарҙың НАТО-ның РЛС-ын төҙөү планына ҡаршылыҡ күрһәтеүенән һуң, был пландан баш тарта. Улар радар һәм яҡындағы юл инфроструктураһы тауҙа үҫкән һәм һаҡлауға үтә лә мохтаж булған үҫемлектәргә зыян килтерә тип раҫлай. Улар араһында дарыу пионы, маймыл ятрышнигы, алтынланған бутень һәм башҡалар. Дарыу пионына килгәндә, һирәк сәскәнең дөйөм таралышының 90 % Зенгала үҫә. Радар төҙөлөшө планына ҡаршы сығыу Венгрияның экология активистарының һуңғы йылдарҙағы иң уңышлы акцияларының береһе булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Мәрсин (мәғәнәләр)

* Мәрсин (төр. Mersin), 2002 йылға тиклем Ичель (төр. İçel) — Төркиәнең провинцияһы.
* Мәрсен, йәки бикре (лат. Acipenser gueldenstaedtii, урыҫ. осётр русский[1]) — мәрсен һымаҡтар отряды, мәрсендәр ғәиләһенә ҡараған балыҡ.
Берберҙар

**Берберҙар** (, ; исем *әмәзәғ*, *амахаг* — «ирекле ир»; ) — төньяҡ Африканың VII быуатта ислам динен ҡабул иткән ерле халҡы. Улар йәшәгән биләмәләр көнсығышта Египеттың көнбайыш сиктәренән (Сива оазисынан) башланып, көнбайышта Атлантик океанға тиклем һуҙылһа, көньяҡта — Нигер йылғаһына саҡлы, төньяҡта иһәе Урта диңгеҙгә тиклем территорияны алып тора. Афрозия макроғаиләһенең бербер-ливан телдәрендә һөйләшәләр. Дин буйынса — күпселеге сөннәтле мосолмандар.

Төньяҡ Африканы мосолмандар баҫып алғандан һуң, Мәғриб халҡына ғәрәп мәҙәниәте ныҡ йоғонто яһай. Халыҡтың күпселеге мигриб — ғәрәп телен белә. Халыҡтың бер өлөшө XIX—XX быуаттарҙағы колониаль осорҙа таралған француз һәм испан телдәрен белә.

Шулай уҡ берберҙарҙың ҙур ғына диаспораһы Францияла бар. Был диаспоранан күренекле шәхестәр сыҡҡан. Берберҙар этник һәм лингвистик яҡтан бер төрлө түгел, улар ғәрәптәр менән аралашып йәшәйҙәр.

Телдәрен аңламаған өсөн «бербер» тигән исемде европалылар, варвар һүҙенә оҡшатып биргән. Был атама экзоним булып тора, йәғни бербер халҡы үҙе был атаманы ҡулланмай.

## Халыҡтар
Күп һанлы бербер халҡы араһында төп халыҡтар:
# *Амацирга* — материктың төньяҡ-көнсығыш ярынан алып Атлас тауҙарына тиклем Телла провинцияһында йәшәгән Марокко халҡы. Диңгеҙ юлбаҫарҙары булараҡ Риф пираттары исеме менән билдәле халыҡ.
# *Шилла* — Ум-эр-Ребиа һәм Тензифт тигеҙлегендә, Атлас тауҙарынан көньяҡҡа табан Атлантик океанға тиклем ерҙәрҙә йәшәгән Марокко халҡы.
# *Кабил* — Алжирҙа йәшәгән халыҡ.
# *Шауйя* — Алжирҙа йәшәгән халыҡ.
# Сахара берберҙары — сүллектә йәшәгән, бик ҙур территориялар биләгән халыҡ. Иң билдәлеләре: туарегов, бени-мезаб, сокну, аудшилу, сива. Канар утрауҙарының испандар тарафынан өлөшләтә ассимиляцияланған Гуанчи халҡының берберҙарға инеүе асыҡланмаған.

## Тарихы
Египеттан көнбайышҡараҡ йәшәгән берберҙарҙың ливан ата-бабалары боронғо мысыр яҙмаларында телгә алына.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бербер телдәре

## Иҫкәрмәләр
Мәғриб

**Мәғриб** (المغرب‎, әл-Мәғриб: «ҡояш байыған яҡ») — урта быуаттарҙа ғәрәп диңгеҙселәре, тарихсылары һәм географтары тарафынан Төньяҡ Африкалағы Мысырҙан көнбайышта урынлашҡан илдәргә бирелгән атама.

## Тарих
Ғәрәп телендә был атама хәҙер ҙә һаҡланған, бының асыҡ миҫалы — Марокконың был телдә әлегә тиклем нәҡ шулай аталыуы. Ғәҙәт буйынса, «Мәғриб» тип көньяктан Сахара Атласы һәм төньяктан Атлантик океан йәки Урта диңгеҙ ярҙары менән сикләнгән Марокко, Алжир, Тунистың төньяҡ өлөшөндәге ерҙәрҙе атайҙар.

Әлеге ваҡытта Мәғриб төшөнсәһе сәйәсәттә киң мәғәнәгә эйә (йәғни Ҙур Мәғриб) һәм уға (көнбайыштан көнсығышҡа) Көнбайыш Шәкәр, Мавритания, Марокко, Алжир, Тунис, Ливия илдәре инә. Урта быуаттарҙа «Мәғриб» төшөнсәһенә мосолман Испанияһы (Андалусия) һәм Урта диңгеҙҙең көнбайышындағы элекке Ғәрәп Хәлифәтенең башҡа биләмәләре (Балеар утрауҙары, Сардиния, Сицилия) инә.

Дөйөм атаманы «эль-Мәғриб» тип был дәүләттәр ғәрәптәрҙең баҫып алыу походтары осоронда алалар. Ғәрәп теленән тәржемә иткәндә эль-Мәғриб — «ҡояш байыған ил» йәки «Көнбайыш». Эль-Машрик (йәғни «Көнсығыш») атамаһына ҡаршы мәғәнәлә.

1956 йылда Марокко һәм Тунис бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Марокко короле Мөхәммәт V менән Тунистың премьер-министры Хәбиб Бургиб «Бөйөк Ғәрәп Мәғрибе» төбәк берекмәһен булдырыу идеяһын тәҡдим итәләр.

Танжерҙа (1958) һәм Рабатта (1963) ҡайһы бер Мәғриб илдәренең берләшмәләр проблемаларына арналған конференциялары үткәрелә. 1964 йылда Мәғриб илдәренең даими консультатив комитеты булдырылып, уға Марокко, Алжир, Тунис, Ливияның иҡтисад министрҙары инә. 1964—1968 йылдарҙа комитет ҡарамағында тармаҡ комитеттары булдырыла. Мәғриб илдәренең иҡтисадтың төрлө өлкәһендә хеҙмәттәшлеге тураһында бер нисә килешеү төҙөлә. Ливия бөтә Мәғриб төбәк ойошмаларынан 1970 йылда сыға. Ошо уҡ йылда комитетта күҙәтеүсе сифатында Мавритания ҡатнаша.

Күп быуаттар дауамында Мәғриб илдәре халыҡтары баҫып алыусылар менән алып барған көрәштә үҙенең иҡтисади һәм сәйәси мәнфәғәттәрен яҡлай. Ғәрәпләштерелгән бәрбәр, рим оккупацияһы, романизация, вандалдар, Византия, ғәрәп, төрөк, француз колониаль хакимлығы — былар бөтәһе ошо төбәктең оҙайлы һәм ҡатмарлы тарих биттәре. Мәғриб илдәренең бойондороҡһоҙлоҡ алыуы менән был дәүләттәр үҫешендә яңы этап асыла.

1989 йылдың февралендә Алжир, Марокко, Тунис, Ливия, Мавританияның етәкселәре Ғәрәп Мәғрибе Союзы (Союз Арабского Магриба — САМ) — төбәк яңы сәйәси-административ ойошма төҙөү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көньяҡ Африка
* Төньяҡ Африка
* Көнсығыш Африка
* Көнбайыш Африка
* Ҡара Африка
* Африка дәүләттәре

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* (инг.)
Норынь

**Норынь** () — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Овруч һәм Народичи райондары аша көньяҡҡа табан аға. Уж йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. 

Оҙонлоғо — 84 километр. Бассейн майҙаны 832 км2. 
## Этимология
Йылға исеме балтик телдәренә ҡарай, әммә аңлатмаһы билдәһеҙ.

## Галерея

Річка-Норинь-біля-Довгиничів.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Ресурсы поверхностных вод СССР». — Ленинград, 1967.