open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шаҡша-Төньяҡ

**Шаҡша-Төньяҡ** — Өфө ҡалаһының Калинин районында, ҡаланың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан төпкөл йоҡо торлаҡ районы. 

## Шаҡша ҡасабаһы

Шакша-Төньяҡ торлаҡ районы элек БАССР-ҙың Өфө районындағы эшсе ҡасабаһы була, Шаҡша тимер юл станцияһында эшләү өсөн төҙөлә. 1980 йылда ҡасаба Өфө составына инә.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының «Өфө районының Шаҡша эшселәр ҡасабаһын халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советының административ буйһоноуына тапшырыу тураһында» 1980 йыл 20 март 6-2/85-се Указы:

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:

Өфө районының Шаҡша эшселәр ҡасабаһын халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советының административ буйһоноуына тапшырырға.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы

Рәйесе

Ф.СОЛТАНОВ

Өфө, 1980 йыл, 20 март

N 6-2/85

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Өфө 
* Калинин  районы (Өфө)
* Шакша-Көньяҡ
Верхнеозёрный (ауыл)

**Верхнеозерный** — Ырымбур өлкәһенең Беляевка районындағы ауыл, XVIII быуатта — **Верхнеозерный ҡәлғәһе**. Дон ауыл советына инә.

 трассаһында, Урал йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Маячный тау битләүендә ята. Район үҙәге Беляевкаға тиклем ара — 25 км.

Ауыл 1743 йылда нигеҙ һалынған Вехнеозерный ҡәлғә урынында барлыҡҡа килгән. Ҡәлғә булған саҡта Маячный тау башында күҙәтеү вышкаһы булған. Вышканан күп саҡрымға тирә-яҡты күҙәтеү мөмкинлеге булған— ҡарауылда торған казактарға тәүлек әйләнәһенә күҙәтеп тороу өсөн бик уңайлы урын.

1773 йылдың октябрендә бында Воздвиженский ҡәлғәһенән казактар күсеп килә, шуға күрә Пугачев ихтилалы ваҡытында ҡәлғә гарнизоны көсәйтелгән була һәм 1774 йылдың ноябренең уртаһынан алып әлеге ҡәлғә Емельян Пугачевттың һәм Афанасий Соколов-Хлопушаның отрядтарына ҡаршы торған терәк пункттарының береһе була.

1773 йылдың 20 ноябрендә Е. И. Пугачев Соколов-Хлопуша етәкселегендәге завод крәҫтиәндәренән торған полкын һәм атаман Бородин-Шара етәкселегендәге атлы полкын Верхнеозерный ҡәлғәһенә йүнәлтә. Йыйылма отряд (1000 кеше) 23 ноябрҙә Верхнеозерный ҡәлғәһенә һөжүм итә, әммә штурмды ҡәлғә гарнизоны кире ҡаға (коменданты полковник О. X. Демарин).

Пугачевтың Верхнеозерный ҡәлғәһе телгә алынған указы билдәле:

А. С. Пушкин Пугачев ихтилалына бағышланған әҫәрҙәрендә Верхнеозерный ҡәлғәһен 20 тапҡырҙан ашыу телгә ала

## Иҫкәрмәләр
Ишембай районы гимны

**Ишембай районы гимны**, **Башҡортостан Республикаһы муниципаль район Ишембай районының гимны** — Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһының символдарының береһе. 2011 йылда Башҡортостан Республикаһының муниципаль район Ишембай районы Советы ҡарары менән ҡабул ителә.

Шиғри нигеҙе — «Ғәзиз ерем — Ишембай» шиғыры (авторы — Мифтахов Риф Фәйзрахман улы). Музыка авторы — Лиана Р. Бикбаева һәм Кинйә Әхмәҙиев.

Гимн авторҙары конкурс нигеҙендә һайлап алына. 2011 йылдың 19 июленән 3 авгусына тиклем Башҡортостан Республикаһының муниципаль район Ишембай районы гимнын ижад итеү буйынса конкурс үтә. Уны ойоштороусы — муниципаль район Ишембай районы Советы ҡуйған маҡсаттарҙың береһе булып гражданлыҡ аңын күтәреү, патриотик тойғолар тәрбиәләү, ҡала һәм район халҡының берҙәмлеген һәм дуҫлығын нығытыу, тарихын, халыҡтың йолаларын хөрмәт итеү, шағир һәм композиторҙарҙың ижади потенциалын көсәйтеү тора.

Конкурста индивидуаль йәки коллективтың ижади эшен тәҡдим итеүсе профессиональ йәки үҙешмәкәр композиторҙар һәм шағирҙар ҡатнаша ала.

Гимндың төп йөкмәткеһе — тыуған ҡаланы, муниципаль район Ишембай районы халҡының хеҙмәт һәм ижади ҡаҙаныштарын данлау.

## Әҙәбиәт

* Ишембай районы гимны. Гимн Ишимбайского района 

## Иҫкәрмәләр
Халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһы

**Халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһы (ТӨРКСОЙ)** — төрки телле илдәрҙе берләштереүсе, *«[[төрки халыҡтар]]ҙың дөйөм матди һәм мәҙәни ҡомартҡыларын һаҡлау, үҫтереү һәм киләсәк быуынға тапшырыу өсөн төрки халыҡтар араһында хеҙмәттәшлек» итеүҙе төп маҡсаты итеп ҡуйған халыҡ-ара ойошма*.

Штаб-фатиры Анкарала (Төркиә) урынлашҡан; ойошманың генераль директоры — Дюсен Касеин (Ҡаҙағстандың элекке мәҙәниәт министры).

## Тарихы

Ойошма Баҡыла һәм Истанбулда 1992 йыл дауамында барған осрашыуҙарҙан баш ала, унда Әзербайжан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан, Төркиә, Төркмәнстандың мәҙәниәт министрҙары берлектәге мәҙәни проект сиктәрендә хеҙмәттәшлек итергә әҙер булыуҙары тураһында белдерәләр.

1993 йылдың 12 июлендә Алматыла килешеүгә ҡул ҡуйыу һөҙөмтәһендә, төрки мәҙәниәте һәм сәнғәтенең берлектәге үҫеше буйынса Ойошма булдырыла (Ve Kültür Sanatları Yönetimi Ortak Türk, аббревиатура).

1996 йылда ТӨРКСОЙ һәм ЮНЕСКО, үҙ-ара вәкиллек һәм уртаҡ консультацияларҙы ла индереп, рәсми хеҙмәттәшлек итә башлай.

2009 йылда ойошма хәҙерге исемен ала.

Шул уҡ йылда Төрксой, 2009 йылдың 3 ноябрендә нигеҙ һалынған, төрки илдәрҙең геосәйәси ойошмаһы булған Төрки советы составына инә.

## Ҡатнашыусылар
6 дәүләт ТӨРКСОЙ-ҙың ағзалары булып тора. Ағзалыҡтан тыш бер нисә төбәк (өсөнсө илдәрҙең федераль субъекттары йәки автономиялы төбәктәре) күҙәтеүсе статусына эйә.

2015 йылдың аҙағына Рәсәй мәҙәниәт министры Владимир Мединский Алтай, Башҡортостан, Саха (Яҡутия), Татарстан, Тыва, Хакасия республикалары башлыҡтарына Халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһы (Төрксой) менән бәйләнеште кисекмәҫтән туҡтатырға кәрәклеге тураһында телеграмма ебәрә Был Башкортостан, Тыва, Алтай, Хакасия һәм Яҡутстандың. ойошманан сығыуына килтерә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    Официальный сайт Тюрксой 
* Штаб-квартира Тюрксой на Google Street View (3D)
Ежи Кулей

**Ежи Здислав Кулей** (; 19 октябрь 1940 йыл, Ченстохова, Польша — 13 июль 2012 йыл, Варшава, Польша) — поляк боксеры, ике тапҡыр олимпия чемпионы (1964, 1968).

## Спорт карьераһы
1963—1964 йылдарҙа Европа кубогы финалисы, 1-се ярымурта ауырлыҡта 8 тапҡыр Польша чемпионы (63,5 кг тиклем). Бөтәһе 348 көрәш үткәрә, уларҙың 317-дә еңә, 23 алышта еңелә һәм 8 алыш бер яҡтың да отмауы менән бөтә. 

1963 йылда Мәскәүҙә үткән Европа чемпионатында спортсы тәүге ҙур уңышҡа ҡаҙана, финалда мәрәйҙәр буйынса беренсе ярымурта ауырлыҡта совет боксеры Алоиз Туминьшты еңә (63,5 кг). Токиола йәйге Олимпия уйындарында, СССР вәкиле Евгений Фроловты еңеп, (1964) алтын миҙал яулай. 1965 йылда Берлинда дат боксеры Пребен Расмуссенды еңеп, Европа чемпионы титулын яулай. 1967 йылда Римда, совет боксеры Валерий Фроловтан ҡалышып, көмөш миҙал яулай, Мехикола йәйге уйындарҙа (1968) үҙенең икенсе олимпия алтынын яулай, ныҡышмалы финалда кубалы Рекейферос Энрикены еңә. Был тарихта олимпия алтынын берәүҙән артыҡ яулаған өсөнсө боксер була. 

Рингта сығыштарын тамамлағандан һуң тренерлыҡ эшенә күсә. 2001—2005 йылдарҙа — демократик һул көстәр союзынан поляк Сеймы ағзаһы
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.) сайтында олимпия статистикаһы
* История на сайте boxrec.com
Бәрәғәт кисәһе

**Бәрәғәт кисәһе** (, )'' — мосолман йыл хисабы буйынса шәғбан айының 14-нән 15-се төнөнә тура килгән кисә. Бәрәғәт һүҙе ғәрәпсәнән «берәй ауырлыҡтан, бәләнән ҡотолоу» мәғәнәһендә тәржемә ителә.

Мосолмандар инаныуынса, был төндә Аллаһы тәғәлә бәндәләрҙең йыллыҡ яҙмышын, күрәсәген билдәләй. Шулай уҡ ике Бәрәғәт кисәһе араһында вафат булаһы кешеләрҙең исемдәре теркәлә. Бәрәғәт гонаһтарҙан арыныу, бәхет һәм именлек, уңыштар һәм изгелектәр иңә торган кисә дип һанала. Шуға күрә был төндә мосолмандар Аллаһы тәғәләнән үҙҙәренең һәм мәрхүмдәрҙең гонаһтарын ярлыҡауын һорап доға ҡылалар.

Бәрәғәт кисәһендә киләсәк бер йыл эсендә донъя йөҙөндәге бөтә мәхлүҡәттең яҙмышы, ризыҡтары, яңы тыуасаҡ, шулай уҡ йыл эсендә вафат буласаҡ кешеләр — барыһы ла ошо кистә билдәләнә тип һанала.

## Фазиләте
Был кисәнең бөйөклөгөнә Ҡөрьәндең «Әд-Духан» сүрәһенең беренсе алты аяты көслө дәлил булып торалыр:
     

Ышаныслы хәҙистәрҙә был төндә, көнсөлдәрҙән, сихырсыларҙан, эскеселәрҙән, туғандары менән аралашмаған, ата-әсәһен тыңламағандарҙан, уйнашсыларҙан, тәкәбберҙәрҙән һәм фетнәселәрҙән башҡа мосолмандарҙың барлыҡ гонаһтары ғәфү ителә, тип әйтелә.

## Әҙәбиәт
* 

## Сығанаҡтар

* Ҡөрьән Кәрим (башҡортса) https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D3%A9%D1%80%D1%8C%D3%99%D0%BD

## Һылтанмалар
* Бәрәғәт кисәһе намаҙыhttps://nazir1965.com/do%D2%93alar/b%D3%99ra%D3%99t-kis%D3%99%D2%BBe-nama%D2%99y.html
* Мосолман байрамдары https://www.wikiplanet.click/enciclopedia/tab/ba/%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B/820d7e7e33dd3aad0de5674f5c7be4f24ad668eb 

## Иҫкәрмәләр

Төркөм:Мосолман байрамдары
Хөтбә

**Хөтбә** () — доғалар, шулай уҡ имамдың (мулланың) йома намаҙы, Ҡорбан байрамы һәм Ураҙа байрамы ваҡытында һөйләгән вәғәзе. Хөтбә шулай уҡ айырым әһәмиәтле (йыһат, аслыҡ, ҡоролоҡ, мур төшкән саҡтарҙа һәм башҡалар) осраҡтарҙа ла уҡылыуы мөмкин.

## Үткәреү тәртибе
Хөтбә һөйләү Мөхәммәт с.ғ.с. тарафынан индерелгән.

Хөтбә ғәҙәттә Аллаһы тәғәләне, Уның Рәсүлен ҙурлау һәм маҡтауҙан башлана. Йома хөтбәһе ике өлөштән тора, улар араһында имам мөнбәрҙә ултырып ала. Тәүге өлөшө өгөт-нәсихәткә бағышлана, икенсе өлөшө барлыҡ мосолмандарға доға ҡылыуҙан ғибәрәт. Ике өлөшөндә лә шәһәҙәт әйтелә. Тәжрибәле имам хатиб вәғәзен рифмаға һалып һөйләй (*хатиб* һәм *хөтбә* һүҙҙәре — тамырҙаш).

Хөтбәне оҙаҡҡа һуҙмау хәйерле һанала. Вәғәз тыңлағанда яҡ-яҡҡа ҡаранмай, башҡа эштәр менән шөғөлләнмәй, тауышланмай ултырырға тейештәр. Хөтбә ваҡытында намаҙ уҡыу ҙа мәҡруһ ғәмәл һанала. Сөнниҙәрҙә йома намаҙында хөтбә һөйләү фарыз.

Урта быуаттарҙа урындағы хакимға һәм хәлифәгә сәләмәтлек теләп хөтбә уҡыу ҙа булған.

Сәғүд Ғәрәбстанында король Абдул-Әзиз университетыты хеҙмәткәрҙәренең 2014 йылда баҫылып сыҡҡан социологик тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, хөтбә тыңлаусыларҙың яртыһынан күбеһе нимә һөйләнгәнен иҫендә ҡалдырмай. Өстән бере хөтбәләр уларҙың тормошона ыңғай тәьҫир яһай тип белдергән.

## Башҡорт телендә
Башҡорт телендә **«хөтбә»** һүҙе һуңғы йылдарҙа ғына киң ҡулланышҡа инеп бара. Уҙған быуаттың 90-сы йылдарына тиклем күберәк **«вәғәз»** варианты ҡулланыла ине. Вәғәз — дин әһелдәренең халыҡты өйрәтеп, өгөтләп һөйләгән һүҙе. Ошо һүҙҙән «вәғәзсе» тигән төшөнсә лә яһалған. Башҡорт халҡында никах ваҡытында уҡыла торған доға ла «хөтбә» тип атала.

Башҡорттарҙың ***Вәғиз, Вәғизә*** тигән исемдәре лә вәғәзсе тигәндән алынған. Ул фамилияларҙа ла осрай.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993. — 860 бит
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. — Мәскәү, 1993—813 бит
* Т. Кусимова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2010.- 229 бит

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
; урыҫ телендә
* 
* 
* 
* 
; башҡорт телендә
* Хөтбә һөйләү — һынау тотоуhttp://bashgazet.ru/iman/25193-htb-yl-ynau-totou.html; татар телендә
* Җомга хөтбәсе һәм догаларыhttp://www.igelek.ru/%D2%97%D0%BE%D0%BC%D0%B3%D0%B0-%D1%85%D3%A9%D1%82%D0%B1%D3%99%D1%81%D0%B5-%D2%BB%D3%99%D0%BC-%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B/
Наталья Партыка

**Наталья Дорота Партыка** (, 27 июль 1989 йыл, Гданьск) — Польша спортсыһы, өҫтәл теннисы уйынсыһы, өс тапҡыр Европа чемпионаты призеры, өс тапҡыр Паралимпия уйындары чемпионы (2004, 2008, 2012), паралимпсылар араһында күп тапҡыр донъя һәм Европа чемпионы. 2008 йылда 5-се дәрәжәләге Польша Яңырыуы ордены менән бүләкләнә.

Тыуғанда иңбашы һәм уң ҡулы булмай, спортсылар өсөн яраҡлы ярыштарҙа ла, шулай уҡ мөмкинлектәре сикләнгән спортсылар өсөн ярыштарҙа ла ҡатнаша.

## Биографияһы
1999 йылда Партыка инвалидтар араһында донъя чемпионатында өҫтәл теннисы буйынса үҙенең тәүге халыҡ-ара миҙалын яулай. 11 йәшенән ул 2000 йылда Сиднейҙа йәйге Паралимпия уйындарында ҡатнаша, Паралимпия уйындарының иң йәш ҡатнашыусыһы була. 2004 йылда Афиналағы Паралимпия уйындарында яңғыҙ разрядта алтын миҙал, команда зачетында көмөш миҙал яулай. Шул уҡ йылда Халыҡ -ара федерацияһы ойошторған (ITTF)өҫтәл теннисы буйынса Европа кадеттар чемпионатында ике алтын миҙал яулай. Һуңғы ярыш хеҙмәткә яраҡлы конкуренттар өсөн тәғәйенләнә. 2006 йылда Партыка Европа Паралимпия чемпионатында өс алтын миҙал яулай, Халыҡ-ара паралимпия комитетының инвалидтар өсөн чемпионатында өҫтәл теннисы буйынса ике алтын һәм бер көмөш, һәм Европа чемпионатының команда зачетында ITTF юниорҙары араһында көмөш миҙал яулай. 2007 йылда ошо уҡ ярышта бер бронза һәм ике көмөш миҙал яулай. 2007 йылда Европа паралимпия чемпионатында өс алтын миҙал һәм донъя чемпионатының юниор командалары араһында бронза яулай.

Наталья 2008 йылда Олимпия һәм Паралимпия уйындарында ярышыусы ике спортсының береһе була, икенсеһе йөҙөүсе Натали де Туа. Был уның беренсе Олимпия һәм өсөнсө Паралимпия уйындары була. Пекин Паралимпияһында 10 класс буйынса көнәркәшлектә ҡытайлы Фан Лейҙы 3:0 иҫәбе менән еңеп, алтын миҙал яулай.

2008 йылда Пекиндағы Паралимпия уйындарында, 2004 йылғы Паралимпия уйындары һөҙөмтәләрен ҡабатлап, яңғыҙ разрядта алтын, командалы зачетта көмөш миҙал яулай. 2012 йылда Лондонда шәхси 10 класс буйынса Паралимпияла алтын, һәм шулай уҡ 6-10 класс буйынса командалы зачетта бронза яулай. 2016 йылда Рио-де-Жанейрола командалы 6-10-сы кластарҙа сираттағы алтынын ота, шулай уҡ шәхси разрядта еңеүсе була (10 класс).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Натальи Партыки  (пол.) (инг.)
* (инг.) сайтында олимпия статистикаһы
* «Natalia Partyka», official website of the International Table Tennis Federation
* «Natalia Partyka — Polish table tennis player», official profile of the Polish Table Tennis Magazine
* ITTF Database
Малгожата Шумовская

**Малгожата Шумовская** (, 26 февраль 1973 йыл) — поляк кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер.

## Биографияһы
Малгожата Шумовская 1973 йылдың 26 февралендә Краков ҡалаһында тыуған; атаһы Мацей Шумовский — журналист, әсәһе Барбара Тераковская — яҙыусы. 1998 йылда Лодзь ҡалаһында кино мәктәбенең режиссёрлыҡ факультетын тамамлай, ә быға тиклем Ягеллон университетында ике йыл сәнғәт тарихын өйрәнә.

Малгожата Шумовская студент булған саҡта уҡ ҡыҫҡа метражлы документаль фильм төшөрә, ул Лодзь кино мәктәбенең тарихына инә. 2001 йылда ул төшөргән «Бәхетле кеше» фильмы уға Европала билдәлелек алып килә һәм ул Еропа киноакадемияһының ағзаһы була. 2008 йылда «Тормоштан 33 күренеш» фильмы Локарн кинофестиваленең махсус призына лайыҡ була.

Ире — актёр Матеуш Косьцюкевич.

## Фильмографияһы

### Режиссер

### Сценарий авторы

### Продюсер

## Һылтанмалар

* (инг.) *[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]* сайтта
Әзербайжан Милли фәндәр академияһы

**Әзербайжан Милли фәндәр академияһы **() — Әзербайжан Республикаһының төп фәнни учреждениеһы. Һайланған академия ағзаларын (ғәмәли ағзалар, мөхбир ағзалар, сит ил ағзалары), почётлы докторҙарҙы, ғилми хеҙмәткәрҙәрҙе һәм белгестәрҙе берләштерә, улар ғилми, ғилми-хеҙмәт, белем биреү һәм социаль-хеҙмәт предприятиеларында эшләй.

## Тарихы
1932 йылда Әзербайжан дәүләт ғилми-тикшеренеү институты нигеҙендә СССР Фәндәр академияһы Кавказ аръяғы филиалының Әзербайжан бүлексәһе асыла. Рухулла Ахундов мөдирлек итә. 

1935 йылда Кавказ аръяғы филиалы СССР Фәндәр академияһының Әзербайжан филиалы тип үҙгәртелә. Етәксеһе итеп академик Ф. Ю. Левинсон-Лессинг тәғәйенләнә. Филиалдың Гәнжәлә һәм Нахчиванда бүлексәләре була. 

1945 йылдың 23 ғинуарында Әзербайжан Фәндәр академияһы ителә. 

1945 йылдың 31 мартында М. Мирҡасимов президент итеп һайлана. 

Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, 1991 йылда Әзербайжан Республикаһы Фәндәр академияһы тип үҙгәртелә.

2003 йылдан Әзербайжан Милли фәндәр академияһы тип атала.

2013 йылдың 20 февралендә Әзербайжан Геология институты директоры, академияның вице-президенты Акиф Ализадә академияның президенты вазифаһын башҡарыусы итеп, 25 апрелдә президенты итеп раҫлана.

## Эшмәкәрлеге

Илдә «2009—2015 йылдарҙа Әзербайжан Республикаһында фәнде үҫтереү буйынса милли стратегия» һәм ""2009—2015 йылдарҙа Әзербайжан Республикаһында фәнде үҫтереү буйынса милли стратегия"ны тормошҡа ашырыу буйынса дәүләт программаһы" эшләй, улар ил Президентының 2009 йыл 4 май бойороғо менән раҫланған.
Әзербайжан Милли фәндәр академияһы президенты академик А. Ализаде фекеренсә, «Әзербайжан фәне совет осоронда ла союздаш республикалар араһында тәүге бишәү иҫәбендә» булған. Илдең фәнни потенциалын үҫтереү маҡсатында 2014 йылдың июнендә «Әзербайжан Милли Фәндәр академияһын 2020 йылға тиклем үҫтереү концепцияһы» раҫлана. Яңы концепция сиктәрендә Академия өсөн физика-химия йүнәлеше, нефть һәм нефть химияһы, Ерҙең геодинамикаһын өйрәнеү, геномика, биотехнология, молекуляр генетика перспективалы һәм өҫтөнлөклө тип билдәләнә. 

Әзербайжан Президенты Хакимиәте инициативаһы буйынса, 2014 йылдан алып Әзербайжан Милли фәндәр академияһы «ирекле Википедия энциклопедияһы биттәрендә Әзербайжандың милли-әхлаҡи ҡиммәттәрен пропагандалау, һаҡлау һәм дөрөҫ мәғлүмәтте үҫтереү» менән шөғөлләнергә тейеш. Ошо маҡсатта даими эшләүсе махсус «wiki-төркөмдәр» ойошторола.

## Иҫкәрмәләр
Сивас (фильм)

**Сивас** () — 2014 йылғы төрөк фильмы.

## Сюжет
Төп герой — 11 йәшлек Аслан исемле малай. Бер көн ул Сивас кличкалы этте таба. Сивас эт көрәштәрендә ҡатнаша, әммә ауыр йәрәхәт алып еңелә. Сивастың хужалары, ул барыбер үлә тип, уны ташлайҙар. Эттең иҫән икәнен күреп Аслан этте ҡотҡара. Аслан Сивасты алып ҡайта, әммә яҙмыш уларға яңы һынау әҙерләй.

## Тәнҡит
Фильм Төркиәнән Оскар, өсөн ебәрелгән, әммә шорлистка инмәгән. Шулай уҡ «Алтын глобус» премияһына тәҡдим ителә.

«Сивас» данлыҡлы Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале, Абу-Даби кинофестивале, шулай уҡ төрөк кинофестивалендә ҡатнаша.

### Наградалар

* Венеция кинофестивалендә «Иң яҡшы ирҙәр роле» номинацияһында премия, шулай уҡ махсус жюри призы

## Иҫкәрмәләр
Каспийск

**Каспийск** (, ) — Дағстан Республикаһында урынлашҡан ҡала. Халыҡ һаны буйынса Махачҡалаҙан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.

### Иҡтисад
* АО «Дагдизель заводы»
* Каспийск дөрөҫ механика заводы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт муниципалитета Республики Дагестан «город Каспийск» 
* www.kaspiysk.org
Мансуров Павел Дмитриевич

**Мансуров Павел Дмитриевич** (1726—1801) — генерал-поручик, Пугачев ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан етәкселәрҙең береһе; сенатор, мөхбир йәшерен советник.

## Биографияһы
Атаҡлы Мансуровтар нәҫеленән сыҡҡан дворянлы. 1736 йылда хәрби хеҙмәтен башлай, 1741—1743 йылғы Урыҫ-швед һуғышында һәм Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнаша. 1770 йылдың 25 ноябрендә офицер чиннда 25-йыллыҡ хеҙмәте өсөн 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.

1773 йылдың ноябрендә Хәрби коллегияһы указы буйынса П. Д. Мансуров һәм генерал-майор П. М. Голицын генерал-аншеф А. И. Бибиков етәкселегендә Пугачев ихтилалын баҫтырыу өсөн ебәрелә. Мансуров етәкләгән бригада Пугачев атаманы И. Ф. Араповты Алексеевск тирәһендәге алыштарҙа һәм Быҙаулыҡ ҡәлғәһе янында ҡыйрата, артабан Сорочинскиҙа Ҡаҙандан килә ятҡан генерал Голицын корпусы менән ҡушыла.

Голицын менән Мансуров 1774 йылдың 22 мартында Пугачев отрядтарын — Татищев ҡәлғәһе янындағы алышта, һуңынан |Һаҡмар (Ырымбур өлкәһе)|Һаҡмар ҡаласығы эргәһендә еңәләр. Бынан һуң Изюм гусар полкы һәм Яйыҡ старшинаһы М. И. Бородиндың казак отряды менән көсәйтелгән Мансуровтың бригадаһы Яйыҡ ҡаласығына һөжүм башлай. Апрелдең беренсе көндәрендә Мансуров Нижнеозерный һәм Рассыпной ҡәлғәләрен, Илецк ҡаласығын яулап ала. 12 апрелдә Иртецк форпосында — баш күтәреүсе казактарҙы, өс көндән — Быковка йылғаһы янында атамандар А.Овчинников, А. П. Перфильев һәм К. И. Дехтяревтарҙы тар-мар итәләр.

Бригада Яйыҡ ҡаласығына 16 апрелдә бәреп инә, Михайло- Архангел соборының ҡала ҡәлғәһен ҡамауҙан азат итә, быға тиклем ҡәлғә 1773 йылыдң 30 декабренән пугачевсылар ҡулында була. Май-июлдә Мансуров Оло Үҙән, Кесе Үҙән һәм Ырғыҙ йылғалары янында Толкачев, Дербетев, Речкин, Фофанов атамандарҙы ҡыйрата, август-сентябрҙә Волга менән Яйыҡ араһында казактарҙың аҙаҡҡы отрядтарын тар-мар итә, бынан һуң Пугачев та тотола. Мансуров боланы баҫтырғаны өсөн 40 мең дисәтинә ер бүләккә ала һәм Изге Анна орденына лайыҡ була (1774).

Екатерина Икенсенең 1777 йылдың 28 июнендәге указына ярашлы генерал-поручик итеп үрләтелә. Батшалыҡҡа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Көньяҡ Уралда 20 мең дисәтинә ер менән бүләкләнә, һуңынан шунда Мансуров Калуга губернаһының Медынск һәм Масальск өйәҙҙәренән 300 крәҫтиәнен күсерә. Әлеге буш ерҙәрҙә бер нисә ауыл төҙөй, улар араһында Спасский (Мансуров) һәм Александровка (Бурунча). 1778—1781 йылдарҙа Псков наместниклығын етәкләй, 1781 йылдың 28 июнендә 2-се департамент сенаторы вазифаһына тәғәйенләнә, ә 1781 йылдан сенатор вазифаһында хеҙмәт итә. Император Павел I уны 1798 йылда отставкаға ебәрә.

Ҡыҙҙарынан башҡа улы була. Ырымбур тыуған яҡты өйнеүселәрҙең мәғлүмәттәренән — Мансуровтың улы Александр менән XIX быуат башында П. Д. Мансуровтың бөтә Ырымбур имениеларына, шул иҫәптән Бурунча ауылына хужа булған генерал-лейтенант Александр Павлович Мансуров — бер үк кеше.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Псковская энциклопедия // Главный редактор — А. И. Лобачёв. Псков: издательство «Псковская энциклопедия», 2007.
* *Степанов В. П.* Русское служ. дворянство 2-й пол. XVIII в. — СПб. ,2000

## Һылтанмалар
* Биографическая справка
* Биографическая справка
Ежи Боссак

**Ежи Боссак** (, ысын фамилияһы **Ежи Бургер-Наум** (; 31 июль 1910 йыл — 23 май 1989 йыл) — поляк режиссёр-документалисы, сценарист, актёр, педагог һәм тәнҡитсе.

## Биографияһы
Ежи Боссак 1910 йылдың 31 июлендә Рәсәй империяһының Дондағы Ростов ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған.

Варшава университетын тамамлай, 1930—1939 йылдарҙа журналистика менән әүҙем шөғөлләнә; нәшриәттә күп баҫыла. Ежи Теплиц етәкселегендәге «*Старт*» йәмғиәтендә тора һәм уның етәкселегендә Польшала сит ил фильмдарын популярлаштыра.

Фашист оккупацияһы йылдарында — СССР-ҙа була. 1942—1944 йылдарҙа — Польша Ғәскәрҙәренең 1-се армияһы кинотөркөмөндә режиссёр.

1956—1968 йылдарҙа Варшавала документаль фильм студияһын етәкләй. 1957-1968 йылдарҙа «*Kamera*» киностудияһының художество етәксеһе. Үҙенең картиналарының сценарийҙары авторы һәм авторҙашы була. Бер нисә таҫманы Вацлав Казьмерчак менән берлектә төшөрә. Режиссура факультеты деканы. 1956—1968 йылдарҙы Лодзь ҡалаһында Театр, кино һәм телевидение юғары мәктәбенең режиссура факультеты деканы, 1948 йылдан — профессор.

1989 йылдың 23 майында Варшавала вафат була.

## Һайланма фильмографияһы
### Режиссер
* 1944 — / *Majdanek cmentarzysko Europy (с Александром Фордом)*
* 1945 — Сражение за Колобжег / *Bitwa o Kołobrzeg*
* 1945 — Гибель Берлина /
* 1946 — Мост / *Most*
* 1947 — Паводок (Наводнение в Польше) / *[[:pl:Powódź|Powódź]]*
* 1951 — Мир завоюет свет / *Pokój zdobedzie swiat (с Йорисом Ивенсом, в советском прокате «Мир победит войну»)*
* 1952 — Присягаем /
* 1954 — Возвращение на Старе Място / *Powrót na Stare Miasto*
* 1955 — Варшавские встречи /
* 1956 — Варшава 1956 / *Warszawa 1956 (киноальманах; с Ярославом Бжозовским и другими)*
* 1961 — Сентябрь. Так было / *Wrzesień — tak było (в советском прокате «Так было»)*
* 1963 — Реквием для пятисот тысяч / *Requiem dla 500 tysiecy*
* 1967 — Свидетельство борьбы / *Dokument Walki*
* 1968 — 273 ниже нуля / *273 Dni Poniżej Zera*
* 1969 — Поляки на фронтах Второй Мировой войны / *Polacy na frontach II wojny światowej*
* 1970 — В Якутии /
* 1985 — Импресарио / *Impresario*
* 1985 — Шопен в Польше / *Chopin w Polsce*

### Сценарист
* 1951 — Донъя яҡтылыҡ яулай / *swiat zdobedzie Pokój (Йорис Ивенс, совет прокатында «Тыныслыҡ һуғышты еңер»)*
* 1955 — Варшава осрашыуҙары /

### Актёр
* 1974 — *fliegen frei über uns Lasst Garten den — Юри Мембер (ТВ)*

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1950 — ПХР дәүләт премияһы
* 1953 — ПХР дәүләт премияһы
* 1955 — ПХР дәүләт премияһы
* 1964 — ПХР дәүләт премияһы
* 1964 — Лейпцигта Халыҡ -ара документаль һым анимациялы фестиваль призы («Биш йөҙ меңдәр өсөн *реквием*»)
* 1973 — 2-се Канн кинофестиваленең гран-при («*Ташҡын*»)
* Ҡаҙаныштарҙың көмөш Тәреһе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич Москва, Советская энциклопедия, 1987. — с. 55

## Һылтанмалар
* (инг.) *[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]* сайтта
* Ежи Боссак на сайте КиноПоиск
Бельцова Александра Митрофановна

**Бельцова Александра Митрофановна** (; 17 март 1892 йыл — 1 февраль 1981 йыл) — СССР рәссамы, «Рига рәссамдар төркөмө» һәм «Йәшел ҡарға» берекмәләре ағзаһы, «Балтарс» фарфор изделиеларын биҙәү буйынса оҫтахана рәссамы.

## Биографияһы
Александра Митрофановна Бельцова 1892 йылдың 17 мартында ҙур булмаған Сураж ҡалаһында (хәҙер Брянск өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Бельцов Митрофан — ҡаҙаныштары өсөн дворян титулына лайыҡ булған.

Пенза художество мәктәбендә уҡый (1912—1917), рәссам Натан Альтмандың Петроград оҫтаханаһына өҫтәмә дәрестәргә йөрөй (1918—1919). Буласаҡ тормош иптәше Роман Сутаның саҡырыуы буйынса 1919 йылда Латвияға килә.

1920—1924 йылдарҙа «Рига рәссамдар төркөмө» ағзаһы була. 1920 йылдан алып һүрәттәре күргәҙмәләрҙә, шул иҫәптән «Йәшел ҡарға» берекмәһенең төркөм күргәҙмәләрендә ҡуйыла (1927—1931). Шәхси күргәҙмәләре: Рига (1928, Роман Сута менән берлектә, 1962, 1972), Тукумс (1963), Ленинград (1972, 1973), Лиепая (1974), Юрмала (1977). Иҫтәлекле күргәҙмә: Рига (1984), Мадона һәм Лиепая (1985), Валмиера (1986).

1945 йылдан алып СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Май, пастель, акварелдәр техникаһында эшләй. Башлыса натюрморт һәм портрет. Ире менән бергә «Балтарс» фарфор изделиеларын биҙәү буйынса оҫтахана эшендә ҡатнаша (1924—1929).

Иң билдәле эштәре: «Ҡара һәм Аҡ» (1925), «Аустра Озолини-Краузе портреты» (1927), «Теннисист ҡыҙ» (1928).

2008 йылда Ригала Александра Бельцова һәм Роман Сута ижадына арналған музей асыла.

## Ғаиләһе
Ире, Роман Сута — рәссам; ҡыҙы, Татьяна Сута — сәнғәт белгесе; ейәне, Сута Инга — музыкант.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Māksla tēlotāja Latviešu: 1860—1940. Rīga, 1986
* Siliņš māksla J. Latvijas: I 1915—1940 Stokholma, 1988
* Unerwartete Begegnung: Avantgarde lettische: 1910—1935. Köln,1990.
* 
* 

## Һылтанмалар
* Музей Романа Суты и Александры Бельцовой в Риге 
* Наталья Евсеева.  Краткий анализ творчества Романа Суты и Александры Бельцовой. 
* Русские Латвии. Александра Бельцова.
* Бельцова, Александра Митрофановна
Буҫтау рәттәре (Краков)

**Буҫтау рәттәре** () — Краков майҙаны үҙәгендәге бина, Польшаның элекке башҡалаһындағы баҙар сауҙа рәттәре кеүек төҙөлгән. Малопольск воеводалығы мәҙәниәте ҡомартҡыһы.

## Тарихы
1257 йылда король Стыдливый V Болеслав, ҡалаға Магдебург хоҡуғы биреп, баҙар майҙаны уртаһында таштан төҙөлгән ике рәт буҫтау сауҙа йорттары төҙөй.

XIV быуат уртаһында король Бөйөк III Казимир, оҙонлоғо 108 метр һәм киңлеге 10 метрлыҡ буҫтау рәте булған яңы бина төҙөтә. Ике яҡтан аркалы көмбәҙҙәр менән ҡапланған 7,5 метрлыҡ сауҙа кибеттәре төҙөй.

Был готика стилендә төҙөлгән бина 1555 йылда яна.

Панкратий ҙур буҫтау рәте залдарын аркалы көмбәҙ менән яба. Тышҡы стеналары маскарон менән декоратив аттик биҙәлеше ала. Шул уҡ ваҡытта колонналар менән лоджиялар барлыҡҡа килә (Джованни Мария Падовать проекты). 1601 йылда төҙөлөп бөткән ризалиттар үтә арҡыры аша сығыу юлы эшләнә.

1875—1879 йылдарҙа буҫтау рәттәре архитектор Томаш Прылинский проекты буйынса яңынан төҙөлә. Бина тирәләй ослайып торған неоготик аркалар өҫтәп төҙөлә. Аркада колонналары капителдәре (колоннаның ослайып тамамланған урыны) Ян Матейко проекттары буйынса эшләнә.

1931 йылдың 12 мартында Буҫтау рәттәре Малопольск воеводалығы ҡомартҡылары реестрына индерелә.

Түбәнге залда стеналар буйлап ағастан сауҙа кибеттәре төҙөлгән.

Өҫкө ҡатында «XIX быуат поляк сәнғәтенең галереяһы» — Краков Милли музейы филиалы урынлашҡан.

## Фотоһүрәттәр галереяһы

File:Krakow rynek 02.jpg|Буҫтау рәттәре – Мариацкий сиркәүе башняһенән  күренеш 
File:Kraków - Sukiennice 1.jpg|Буҫтау рәттәре – көнбайыштан күренеш
File:0011 Interior of Sukiennice.jpg|Буҫтау рәттәре – эстән күренеш
File:Sukiennice mascarone 2.jpg|Маскарондарҙың береһе
File:Rynek sukiennice.jpg|
File:052Krakow.JPG|
File:Sukiennice w Krakowie.jpg|
File:Kraków - Sukiennice - inside - almost noone.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Галерея
Апшерон милли паркы

**Апшерон милли паркы** () — Баҡы ҡалаһының Азизбек районында Апшерон дәүләт заказнигы базаһында 2005 йылда төҙөлә. Парктың дөйөм майҙаны 783 гектар тәшкил итә (7.83км²).

## Төҙөлөү маҡсаты
Ошо территорияла тереклек иткән йәйрәндәрҙе, каспий тюлендәрен һәм һыуҙа йөҙөүсе ҡоштарҙы һаҡлау өсөн төҙөлә.

## Флораһы һәм фаунаһы
Ҡоро ерҙә йәйрән, сүл бүреһе, төлкө, бурһыҡ, ҡуян, Каспий диңгеҙе һыуҙарында тюлень һәм балыҡ, көмөш аҡсарлаҡ, ышылдаҡ аҡҡош, ҡашҡабаш, һуна өйрәк, ҙур аҡ селәндәр, һаҙ көйгәнәге һәм башҡа күсмә ҡоштар тереклек итә. Әзербайжандың Ҡыҙыл китабына ингән һәм Ширван милли паркында йәшәүсе йәнлектәр һәм ҡоштар Апшерон милли паркында ла осрай.

## Һылтанмалар

* Официальный веб-сайт Апшеронский национальный парк — Министерство экологии и природных ресурсов Азербайджана 
* Апшеронский национальный парк — Министерство экологии и природных ресурсов Азербайджана (инг.)
* Национальные парки Азербайджана
Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү

**Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү**, шулай уҡ **Хиросима ҡорбандарын хәтерләп сеңләү** (), Кшиштоф Пендерецкийҙың 52 ҡыллы инструмент өсөн әҫәре (1960).

Формаль рәүештә әҫәр, әҫәрҙең исеме музыка ижад ителгәндән һуң барлыҡҡа килһә лә, Хиросиманы атом бомбаһына тотоу ҡорбандары иҫтәлегенә арналған.

## Музыка теле
«Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү» — К. Пендерецкийҙың авангард осоро ижадында үҙәк әҫәрҙәренең береһе. Әҫәр 52 ҡыллы инструменттан торған камера оркестры өсөн яҙылған, әммә айырым музыка ҡоралдарының тауышы өндәрҙең дөйөм массаһында айырылмай. «Сеңләү»ҙең ғәҙәттәге мәғәнәһендә көйө лә, гармонияһы ла,  ла юҡ. Тауыштар сонорика комплексында, кластерҙа ҡушыла. Композитор такт һыҙығын юҡҡа сығара, музыкаль әҫәр бүлектәре оҙайлығы секундтарҙа билдәләнә.

Пендерецкий ҡыллы инструменттарҙа уйнауҙың яңы алымын уйлап таба: музыканттар аҫлыҡ артында уйнайҙар, инструменттарҙың корпусы буйынса һыҙғыс ағасы менән туҡылдаталар.

Әҫәрҙең музыкаһын яҙыу өсөн композитор үҙенсәлекле график ысулы ҡуллана.

Пендерецкийҙың артабанғы әҫәрҙәрҙең береһе — 48 ҡыллы инструмент өсөн «Полиморфия» — «Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү»ҙе тыңлаған кешеләрҙең энцефалограммаларын музыкаль сағылдырыуҙан ғибәрәт.

## Яҙмалар һәм башҡарыу
СССР-ҙа әҫәр тәүге тапҡыр 1966 йылда башҡарыла.

Был әҫәрҙе яҙыуҙы тормошҡа ашырҙылар: Антоний Вит, Шимон Кавалла, Бруно Мадерна, Кшиштоф Пендерецкий.

«Хиросима ҡорбандары буйынса сеңләү» музыкаһы Стэнли Кубриктың «Сияние», Уильям Фридкиндың «Изгоняющий дьявола» һәм Альфонсо Куарондың «Дитя человеческое», шулай уҡ «Твин Пикс» сериалының 3 миҙгеле 8 һәм 11 серияларында ка инә.

## Иҫкәрмәләр
Ширваншаһ

**Ширваншаһ**, Шарваншаһ (, ) — Ширван тарихи өлкәһе (хәҙерге Әзербайжандың төньяҡ-көнсығышы) сиктәрендә барлыҡҡа килгән һәм тарихи сығанаҡтарҙа Ширваншаһтар дәүләте тип билдәләнгән дәүләттең хакимдары титулы. К. Э. Босуорт билдәләүенсә, ширваншаһтар этник ғәрәп булған, әммә үҙҙәрен уратҡан фарсы мәҙәни йоғонтоһо аҫтында фарсылашҡан. Улар иран халыҡтарының ҡаһарман үткәндәрендәге исемдәрҙе алған һәм үҙҙәрен сәсәни Баһрам Гурҙан сыҡҡан тип иҫәпләгән.

Мосолмандар тарафынан яуланғандан һуң ширваншаһтарҙың беренсе династияһы Мәзйәдиҙәр (йәзидиҙәр) Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге хеҙмәтендәге полководец, Әзербайжан, Әрмәнстан һәм Арран губернаторы (799—801) Йәзид ибн Мәзйәд әш-Шәйбаниҙан башланған. Уның вариҫтары һәм ырыуын дауам итеүселәр, үҙәк властың көсһөҙләнеүенән файҙаланып, Ширванды мираҫ биләмәһе тип иғлан иткән һәм 861 йылда ширваншаһтар титулын алған.

## Ширваншаһ династиялары

* Мәзйәдиҙәр — беренсе династия (799 — XI быуаттың беренсе яртыһы). Шәйбан тигән ғәрәп ырыуынан сыҡҡан, ырыу башлығы — Йәзид ибн Мәзйәд әш-Шәйбани.
* Кәсрәниҙәр — икенсе династия (1027—1382). Ғәрәп сығышлы, һуңынан фарсылашҡан. Ширваншаһ Йәзид ибн Әхмәттән башланған.
* Дәрбәндиҙәр — өсөнсө династия (1382—1538). Ширваншаһ Кей Ҡубат ибн Әхситәндән башланған.

## Мәҙәниәт
Ширваншаһтар мәҙәниәт һәм шиғриәт эшмәкәрҙәренә бик ыңғай ҡараған, уларға бағыусылыҡ иткән. Фарсы әҙәбиәте классигы Низами Гәнжәүи улар заманында йәшәгән һәм ижад иткән. Баҡыла Ширваншаһтар һарайы (XV быуат) һаҡланған. Күп күләмдә тәңкә һуҡҡандар.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Абхаз кенәздәре Чачбалар Ширваншаһтарҙан сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ширваншаһтар дәүләте 
* Ширван
Ғәзизов Чингиз Барый улы

**Ғәзизов Чингиз Барый улы** (23 октябрь 1944 йыл) — юрист, Башҡортостан Республикаһының беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиле (1996—2004). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре (1994).

## Биографияһы
Чингиз Барый улы Ғәзизов 1944 йылдың 23 октябрендә Башҡорт АССР-ының Белорет районы Уҫманғәле ауылында тыуған. Һуғыш ваҡытында донъяға килгән улына атаһы донъяла танылған шәхес исеменән алып, башҡортлаштырмай, Чингиз тип  ҡушҡан. Улы тыуған ауылында башланғыс мәктәпте, һуңынан Инйәр ҡасабаһындағы урта мәктәпте тамамлаған.

1962 йылда Чингиз Ғәзизов Белорет металлургия техникумын тамамлай.

Хеҙмәт юлын Ырымбурҙа мастер-механик булып башлай.

1963 йылда армияға алынып, Хәрби Диңгеҙ Флотында хеҙмәт итә. «Мурманский комсомолец» һыу аҫты кәмәһендә 1967 йылға тиклем хеҙмәттә була.

1963 йылдан 1967 йылға тиклем Өфө эксперименталь-ремонт заводында цех технологы, өлкән мастер булып эшләй.

1968 йылда Свердловск юридик институтының Өфө факультетына ситтән тороп уҡырға инә. 1972 йылда көндөҙгө бүлеккә күсеп, 1974 йылда тамамлай.
 
1974 йылда, юридик институтты тамамлағас, 1996 йылға тиклем Башҡортостандың прокуратура органдарында эшләй. Республика прокурорының беренсе урынбаҫары вазифаһында пенсияға сыға.

1996 йылдың 27 декабрендә Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай уны Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил итеп тәғәйенләй. 2000 йылдың 26 декабрендә икенсе мөҙҙәткә яңынан тәғәйенләнә

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы
* «Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре» билдәһе (1994)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Уполномоченные по правам человека РБ
* 70 йәше менән ҡотлау 
* Создан координационный Совет по правам человека при полномочном представителе Президента РФ в ПФО 
* Ухожу с чувством исполненного долга
* Знаменитые люди Белорецка и Белорецкого района
Бүре (ырыу)

**Бүре** (ҡорт, ҡашҡар) — ҡайһы бер башҡорт ырыуҙарының исеме, мәҫәлән, Үҫәргән, Йәлдәк ҡәбиләләренең атамалары бүре тотемына барып тоташа. Шулай уҡ антропоним булып та тора, мәҫәлән: Бүребай, Бүресе (бүрегә һунарсы) һ. б.

## Ырыу составы

### Бүре-Үҫәргән
(Ырыу аралары: арғын, буребай, ибәнәй, ҡаҙаҡ, майруҡ).

## Y-DNA анализы
Бүре - Телеү ырыуы вәкилдәренең Y- DNA анализы уларҙа  R1a, snp= L342.2+, Z2123+  галлогруппаһын асыҡлай.

## Башҡорттарҙың бүрегә табыныуҙары хаҡында
Башҡорттарҙа бүрегә яугир символы итеп табыныу киң таралған, хатта башҡорттарҙың халыҡ атамалары этимологияһы бүре менән бәйле.Бүре культы, кеше менән бүре араһында билдәле бер туғанлыҡ бар тип иҫәпләүгә, уның ҡөҙрәтле көсөнә инаныуға нигеҙләнгән дини табыныу. Бүре башҡорттарҙа айырыуса хөрмәт ителгән хайуандарҙың береһе һанала; был халыҡтың ауыҙ-тел ижадында, хөрәфәттәре һәм йолаларында сағылыш тапҡан. Легендаларҙа һәм риүәйәттәрҙә бүре — башҡорттарҙың ата-бабаһына күп бәлә-ҡазанан ҡотолорға һәм яңы тыуған ер табырға ярҙам иткән изге ҡурсалаусы һәм юл күрһәтеүсе. 

«Башҡорттарҙың килеп сығышы» риүәйәтендә (варианттары Күгәрсен районы Ишбирҙе ауылында һәм Һарытау өлкәһе Ишембай ауылында яҙып алынған) башҡорттарҙың ата-бабаһының, бүрегә эйәреп, Көньяҡ Уралға килеүе тасуирлана. «Бүреле йылға» легендаһында (Баймаҡ районы Өмөтбай ауылында яҙып алынған) бүре ырыу башлығының ҡәберенән килеп сыға, башҡорттарҙы исемһеҙ йылға буйына алып килә һәм юҡ була. Башҡорт риүәйәттәрендә, боронғо төрки этногенеалогик легендаларҙағы кеүек үк, бүренән тыуыу мотивы күҙәтелә. «Бүреләр тоҡомо» легендаһына (Ырымбур өлкәһе Башбүре ауылында яҙып алынған) ярашлы, үҫәргән ырыуының бер өлөшө инә бүрегә өйләнгән һунарсы нәҫеленән таралған. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Наҙарғол (боронғо исеме — Баш бүре) һәм Һаҡмар-Наҙарғол (Һаҡмар бүре) ауылдары халҡы үҙен ошо ырыу тоҡомо тип иҫәпләй. Ырыу башлығы — инә бүре образы шулай уҡ башҡорттарҙың әкиәт фольклорында осрай (мәҫәлән, «Бүре улы Сынтимер бәһлеүән»). Бүрегә табыныу уның кәүҙә өлөштәре тылсымлы көскә эйә тип ышаныуға бәйле. Хужаларҙы нахаҡ ғәйептән, күҙ тейеүҙән һәм бәхетһеҙлектән һаҡлау өсөн, бүре башын өй нигеҙенә күмгәндәр. Аҙау теше, тырнағы һәм йөнө ауырлы ҡатындарҙы һәм балаларҙы һаҡлаусы тылсым булараҡ файҙаланылған. Ҡатын-ҡыҙҙы киреп киптерелгән бүре ирене аша үткәреп, түлһеҙлектән дауалағандар йәки бала табыуҙы еңеләйткәндәр һ.б. Бүре үтен тын юлдары ауырыуҙарынан, ҡотороуҙан дауалау өсөн ҡулланғандар. Әйбер йәки мал юғалһа, бүренең тарамышын яндырғандар: был бурҙың аяҡ-ҡулын тартыштыра, тип иҫәпләнгән. Башҡорт патриархаль ғаиләһендә килен ҡайныһына «Бүре» тип өндәшкән, был бүрегә айырым мөнәсәбәт булғанлығын дәлилләй. Көньяҡ-көнсығыш Башҡортостанда улус старшиналары 18—19 быуаттарға тиклем түшенә, административ власть билдәһе итеп, бүре башы төшөрөлгән билдә тағып йөрөгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Нәҙершина Ф. А. Халыҡ хәтере. Өфө, 1986;
*  Сулейманова М. Н. Доисламские верования и обряды башкир. Уфа, 2005;
* Илимбетова А. Ф., Илимбетов Ф. Ф. Культ животных у башкир: история и современность. Уфа, 2009.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Боз Гурд — образ волка у тюркских народов
Бронислава Длуска

**Бронислава Длуска** (ҡыҙ фамилияһы — **Склодовская**) (; 28 март 1865 йыл, Варшава — 15 апрель 1939 йыл, шунда уҡ) — поляк медицина хеҙмәткәре, "Радий институты"ның (хәҙер Онкология үҙәге — Мария Склодовская-Кюри исемендәге институт, Варшава) беренсе директоры.

## Биографияһы
Бронислава Долэнг гербына ҡараған әллә ни бай булмаған поляк дворянины ғаиләһендә тыуа. Ата-әсәһе педагогтар була. Атаһы Владислав Склодовский — Варшавала егеттәр гимназияһы директоры. Бронислава — Мария Склодовская-Кюриның өлкән апаһы.

Апалы-һеңлеле Склодовскаялар — Мария менән Бронислава — артабан бер-бер артлы белем алыу өсөн тәүҙә алмашлап бер нисә йыл гувернантка булып эшләп алырға үҙ-ара килешә. Бронислава Польшала урта белем алғандан һуң, Парижда медицина институтында уҡый, ә был ваҡытта Мария бер нисә йыл тәрбиәсе-гувернант булып эшләй. Институтты тамамлағандан һуң Бронислава табип була.

1890 йыл тирәһендә Бронислава сәйәси эмигрант, революционер һәм табип Казимир Длускаға кейәүгә сыға һәм һеңлеһен үҙенә саҡырып ала. 1891 йылда Мария 24 йәшендә Парижға, Сорбоннаға барыу мөмкилегенә эйә була, унда ул химия һәм физика фәндәрен өйрәнә, ә был ваҡытта һеңлеһе уны уҡытыу өсөн аҡса эшләй.

1902 йылда Длускиҙар ғаиләһе, тыуған иленә ҡайтып, Закопанела тын юлдары ауырыуҙары, шул иҫәптән туберкулёз менән сирлеләр өсөн санаторий аса. В 1902—1918 йылдарҙа ире менән бергә табип-пульмонолог булып Казимир Длуска етәкләгән Косцелиско санаторийынды эшләй. Закопане һәм Косцелискола йәмәғәт эше менән әүҙем шөғөлләнә. Закопонела Туғандарса ярҙам санаторийын һәм Татр Музейы өсөн яңы бина булдырыу инициаторы була.

Аҙағыраҡ, 1920-се йылдарҙың икенсе яртыһында Длускиҙар Варшава янында туберкулёз сиренә ҡаршы диспансер аса.

1930 йылда Бронислава һеңлеһе Марии Склодовской-Кюри үтенесе буйынса "Радий институты"н төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша. Институт төҙөлгөн мәлдә шунда күсенеп тора, ә аҙаҡ уға етәкселек итә башлай, Варшавала әле эшләп килгән Онкология үҙәге — института им. Мария Склодовская-Кюри исемендәге институттың тәүге директоры була.

1939 йылда вафат була һәм Варшаваның Иҫке Повонзки зыяратына ҡуйыла.

## Һылтанмалар

* Dłuska Bronisława(пол.)
Azerspace-1

**Azerspace-1**, йәки **AzerSat** (), йәки AzerSpace **Africasat-1a** — беренсе Әзербайжан элемтә юлдашы, АҠШ-тың Orbital Sciences Corporation компанияһы тарафынан STAR-2 юлдаш платфомаһында төҙөлгән. Юлдаштың ауырлығы 3,2 тонна, 36 актив транспондер менән йыһазландырылған. 46 градус көнсығыш оҙонлоғонда геостационар орбитала урынлаштырылған һәм Европа, Африка, Үҙәк Азия төбәктәрен, Кавказ һәм Яҡын Көнсығыш илдәрен солғай. Юлдаш 2013 йылдың 7 февралендә Куру космодромынан осоролған.

Әзербайжан элемтә һәм юғары технологиялар министры Али Аббасов әйтеүенсә, 2013 йылдың ике айында (июнь, июль) юлдаш 5 млн $ килем биргән.
Юлдашты файҙаланыу барышында 600 млн $ самаһы килем алыу планлаштырыла.

Әзербайжандың милли элемтә юлдашын осороу хаҡы 163 млн манат (202,6 млн $) тәшкил иткән. Әзербайжан элемтә һәм юғары технологиялар министры Али Аббасов әйтеүенсә, был суммала:

* Юлдаштың хаҡы — 86—87 млн манат ($107—108 млн);
* Юлдашҡа төп һәм резерв идара итеү системалары — 16 млн манат ($19,8 млн);
* Юлдашты орбитаға сығарыуға әҙерләү һәм осороу сығымдары — 40 млн манат самаһы ($49,7 млн);
* 100 % страховка — 18 млн манат ($22,4 млн).

Министр һүҙҙәренсә, сығымдар 5—7 йыл эсендә ҡайтарыласаҡ. Артабанғы 8-10 йыл буйы юлдашты эксплуатациялау табыш килтерәсәк.

## Йышлыҡтар таблицаһы

### Телеканалдар

#### Асыҡ телеканалдар

### Радиоканалдар

#### Асыҡ радиоканалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Информация об Azerspace-1  на сайте Azercosmos.
* Азербайджан в 2012 году планирует запустить свой первый спутник, Кавказский узел
* Видео запуска спутника на орбиту Земли.
* Список теле- и радио- каналов спутника Azerspace-1 
* Инфографика : «Azerspace-1» — первый спутник Азербайджана.
* Азербайджан запустил свой первый спутник Azerspace-1 (ФОТОЛЕНТА, ВИДЕО) 
* Вывод спутника — важный шаг в сотрудничестве Франции и Азербайджана
Муйнаҡ Сөләймәнов

**Муйнаҡ Сөләймәнов** — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачев полковнигы.

Муйнаҡ Сөләймәнов Нуғай даруғаһының Үҫәргән улусы (хәҙер Башҡортостандың ) Өмбәт ауылы башҡорто. Үҫәргән улусының старшинаһы була. 1761 йылда йөҙ башы булып хеҙмәт иткәне билдәле.

1774 йылдың апрелендә Пугачёвты тотоу өсөн ебәрелгән подполковник И. Л. Тимашевтың Ырымбур казактарынан һәм Ҡарғалы татарҙарынан торған командаһын тар-мар итә, алыш Оло Ыҡ (Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы) йылғаһы буйында бара. Июнь айында Кинйәбулат Әликашев менән Йылайыр ҡәлғәһен ҡыйрата һәм талай.

Октябрҙә ғәйебен танып, Тимашевҡа килә. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү аҫтында була. 1775 йылдың ғинуарында Ҡаҙан губернаторы П. С. Мещерский бойороғо буйынса азат ителә.

Муйнаҡ ауылына нигеҙ һала. Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы Урта, Үрге һәм Түбәнге Муйнаҡ ауылдары уның исеме менән аталған.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2013. 254 бит.
Польшала туризм

**Польшала туризм** илдең дөйөм иҡтисадына үҙ өлөшөн индерә. Краков, Варшава, Вроцлав, Гданьск, Познань, Щецин, Люблин, Торунь, Закопане ҡалалары, Величколағы тоҙ шахтаһы һәм Освенцимдағы тарихи урын Освенцим — немец нацистарының концентрацион лагеры туристар өсөн иң популяр урындар булып ҡала. Польшаның Мазура Күлдәр крайы, Балтик диңгеҙенең яр буйҙары, Татра (Карпаттағы иң бейек тау һырты), Судета һәм Беловеж урманы иң яҡшы ял итеү урындары булып тора. Польшала туристарға төп тәҡдим ителгән урындар ҡалаларҙағы иҫтәлекле урынлар һәм ҡала ситтәрендәге тарихи һәйкәлдәрҙе ҡарауҙан башлана, эшлекле сәйәхәт, квалификациялы туризм, агротуризм, тауға сәйәхәт (трекинг) һәм альпинизм туристар ҡарамағына тәүдим ителә. Бөтә донъя туристик ойошманың (UNWTO) 2012 йыл рейтингына ярашлы Польша донъяла туристар ағымы буйынса 17-се урынды биләй.

## Илдәр буйынса туристар

## Иҫкәрмәләр
Миһранов Марс Шәрифулла улы

**Миһранов Марс Шәрифулла улы** (6 март 1964 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007).

## Биографияһы
Марс Шәрифулла улы Миһранов Башҡорт АССР-ының Белорет районы Йөйәк ауылында тыуған. Ошо уҡ ауылда һабаҡҡа төшөп, артабан уҡыуын хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге 1-се мәктәп-интернатта дауам итә. Шунан һуң Өфө авиация институтына уҡырға инә һәм уны 1987 йылда тамамлай.

Хеҙмәт юлын ошо уҡ уҡыу йортонда башлай. 2000 йылдан 2003-кә тиклем авиация технологиялары системаһы факультеты деканының фән буйынса урынбаҫары булып эшләй, бер аҙ бүленеп торғандан һуң, 2005 йылда шул вазифаһына кире ҡайта. 2015 йылдан — механизмдар һәм машиналар конструкциялау нигеҙҙәре кафедраһы мөдире, доцент. 

## Ғилми эшмәкәрлеге
Ғалим металды ҡырҡып эшкәрткәндә тигеҙһеҙ ауырлыҡтар процесындағы термодинамиканы өйрәнеү менән шөғәлләнә.

2007 йылда ул «техник фәндәр докторы» дәрәжәһе алған.

270-тән ашыу фәнни эш яҙған, 4 уйлап табыу авторыhttp://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/16442-migranov-mars-sharifullovich.html .

## Фәнни хеҙмәттәре
* Интенсификация процесса металлообработки на основе использования эффекта самоорганизации при трении. М., 2005 (соавт.)
* Покрытия и смазка в высокотемпературных подвижных сопряжениях и металлообработке. М., 2008 (соавт.)
* Повышение износостойкости инструментов на основе интенсификации процессов адаптации поверхностей трения при резании металлов

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Официальный сайте сельского поселения Зуяковский сельсовет муниципального района Белорецкий район  
* Встреча с профессором М. Ш. Миграновым
Әбү әл-Ғази

**Әбүлғази, Әбү әл-Ғази хан** (*Абдәл-ғази, Багадур-хан, Абульгази Багадырхан*, , 24 август 1603, Гүргәнж — 1664, Хиуа) — Хиуа ханы шейбанид, шулай уҡ тарихсы булараҡ билдәле. Гүргәнжтә тыуған, Араб Мөхәммәт-хан улы.

## Идаралыҡ
Әбүлғази 17 йәшендә атаһынан биләмә ала, һәм шунан һуң ул ағайҙары менән боҙолоша, ағайҙары уны Сәфәүи империяһына ҡыуалар. 1644 йылда Әбүлғази Гүргәнжкә әйләнеп ҡайта һәм хан тип иғлан ителә. Тәхеткә 1643 йылда, ағайҙары менән оҙайлы көрәштән һуң ултыра. Төрөкмәндәргә, ҡалмыҡтарға һәм Бохар ханлығына ҡаршы һуғыша. 1663 йылда улы Мөхәммәт Ануша файҙаһына тәхеттән баш тарта, 1664 йылда вафат була.

## Әҫәрҙәре
Әбүлғази ике тарихи әҫәрҙең авторы булараҡ билдәле: «Төрөкмәндәр шәжәрәһе» (1661 йылға тамамлаған), һәм «Төрөктәр шәжәрәһе» (1852 йылда Ҡаҙанда һәм 1871 йылда Петербургта баҫыла); ул Саблуков тарафынан бер нисә Европа телдәренә, һәм шул иҫәптән урыҫ теленә тәржемә ителгән, һәм *И. Н. Березин* тарафынан «Көнсығыш тарихсылары китапханаһы» нәшриәтенә урынлаштырылған (т. III, Ҡаҙан, 1854 йыл).

Ғүмеренең һуңғы йылдарында таҙа үзбәк телендә (ҡыпсаҡ) Сыңғыҙ хан нәҫеле һәм Шайбан ырыуы тарихын яҙа башлай. Әбүлғазиҙың үзбәк әҙәбиәте өсөн әһәмиәте шунан тора: ул фарсы телдәренең көслө йоғонтоһона дусар булған чагатай әҙәби теленә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сығыш яһай. Әбүлғази теле — Хиуа үзбәктәренең еңел, ябай теле һәм чагатай әҙәби теленән бик ныҡ айырыла. Әбүлғази стиле, уның әҫәрҙәренең фәнни характерҙа булыуына ҡарамаҫтан, асыҡлыҡ һәм һүҙ байлығы менән айырылып тора.

## Әҙәбиәт

### Әҫәрҙәре исемлеге

* Родословная туркмен. Пер. А. Г. Туманского. Асхабад, 1897.
* Родословная тюрок
** 1-е изд.: 
*** 
*** 
** 4-е изд.: Родословное древо тюрков. Пер. и предисл. Г. С. Саблукова, в кн. "Известия об-ва археологии, истории и этнографии при Казанском университете, т. 21, в. 5-6. Казань, 1906.

### Библиография

* *Самойлович А. Н.* профессор. Некоторые дополнения к классификации турецких языков. — II. 1922.
* *Саади-Газ Абульгази*. «Зеравшан» (на узбекском языке), 1924. № 145, 146, 148 и 150.
* *Кононов А. Н.* Родословная туркмен. Сочинение Абу-л-гази, хана хивинского. М.-Л. Изд. АН СССР, 1958.
* (рус.)
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Төркмән шәжәрәһендә. Әҫәр әбү-л-ғази хан хивинский. Изд. СССР ФӘНДӘР АКАДЕМИЯҺЫ. 1958    
* Тормошо һәм эшмәкәрлеге әбү-л-Ғази хан хивинский, тарихсы һәм яугир
Зубарев Андрей Сергеевич

**Зубарев Андрей Сергеевич** (3 март 1987 йыл, Өфө) — Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы. Өфөнөң  «Салауат Юлаев» хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта — Санкт-Петербургтың КХЛ-да сығыш яһаған СКА командаһы уйынсыһы. Донъя чемпионы һәм Почёт ордены кавалеры (2014).

## Карьераһы
2003 йылда «Салауат Юлаев» клубы менән контракт төҙөй, бында 2005 йылға тиклем сығыш яһай. 2005 йылда 6-сы раундта дөйөм 187 номер аҫтында «Атланта Трэшерз» клубына алына. 2005 йылда «Аҡ Барс» командаһына күсә, 2008 йылға тиклем унда сығыш яһай. 2008 йылдан «Атлант» командаһы менән сығыш яһай. 2010 йылдан «Чикаго Вулвз» клубы составында Америка хоккей лигаһында сығыш яһай. «Атлант» составында НХЛ-да 4 уйын үткәрә.

2012 йылдан тағы «Салауат Юлаев» өсөн сығыш яһай. 2015 йылдың 5 майында СКА менән өс йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуя.

### Йыйылма командала.
Рәсәй йыйылма командаһы өсөн 18 йәшкә тиклемге һәм 20 йәшкә тиклемге уйынсылар өсөн сығыш яһай. 2005 йылда 18 йәшкә тиклемге уйынсылар өсөн донъя чемпионатында ҡатнаша (6 матчта уйнай; йыйылма команда 5-се урынды биләй). Йәштәр донъя чемпионатының ике тапҡыр көмөш призеры (20 йәшкә тиклемге уйынсылар өсөн), был турнирҙарҙың һәр береһендә 6-шар матчта уйнай.

2014 йылда Рәсәй йыйылма командаһы составында донъя чемпионы. 2014 йылдың 27 майында 2014 йылғы хоккей буйынса донъя чемпионатында еңгән өсөн Почёт ордены менән бүләкләнә.

## Ҡаҙаныштары

; КХЛ чемпионаты

; Рәсәй Чемпионаты

* 2008 йылда Аҡ Барс составында Континенталь кубок эйәһе.

; Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы

* 2006, 2007 йылдарҙа йәштәр донъя чемпионатының көмөш призеры.

; Донъя чемпионаты

; Шәхси

* 2014 йылда КХЛ йондоҙҙары ярышында ҡатнашыусы.
* Өйләнгән, ҡатыны Юлия Зубарева. Бер ҡыҙ тәрбиәләйҙәр.

## Статистика

### Карьера

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Статистика на сайте www.eliteprospects.com
* Статистика на сайте www.eurohockey.net
* Воспитаннику уфимского хоккея Андрею Зубареву вручили «Орден Дружбы» // Башинформ, 28 февраля 2018
* (рус.)