open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Урал батыр (мәғәнәләр)

**Урал батыр** һүҙбәйләнешенең бер нисә төшөнсәһе бар.

* Урал батыр — башҡорт халыҡ эпосы.
* Урал батыр (шәхес) — башҡорт халҡының мифологик батыры.
* Урал батыр (тамаша) — башҡорт халыҡ эпосын сәхнәләштергән тамаша.
* Урал батыр (милли-мәҙәни үҙәк) — башҡорт милли-мәҙәни үҙәге.
* Урал батыр (йондоҙ) — Пегас йондоҙлоғондағы йондоҙ.
* «Урал батыр» — Башҡортостандағы милли туроператор.

## Иҫкәрмәләр
Ю

{| align=right cell-padding=11px

**Юю [йу]** — Башҡорт алфавитының ҡырҡ беренсе хәрефе. Ике өндө белдерә.

## Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, **ю**, я.
Я

{| align=right cell-padding=11px

**Яя [йа]** — Башҡорт алфавитының ҡырҡ икенсе (аҙаҡҡы) хәрефе, [йа] өн ҡушылмаһын аңлата. Һүҙ башында, уртаһында һәм аҙағында ҡулланыла ала.

## Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, **я**.
Өфө эсперанто клубы

**Өфө эсперанто клубы** 1968 йылда Өфө педагогика институты һәм Башҡорт дәүләт университетының Эсперанто  түңәрәктәре нигеҙендә барлыҡҡа килә. Уның тәүге етәксеһе Б.Г. Колкер, артабан Өфө эсперанто клубының рәйесе - әлеге мәлдә Эсперанто хәрәкәтенең алдынғы эшмәкәре.

Клубтың иң әүҙем йылдары 70-се, 80-се йылдарға тура килә. Клуб бер нисә мәртәбә күсә килгән Заменгоф кубогына эйә була — был кубок йыл һайын илдең эштәре буйынса иң яҡшы һөҙөмтәләр күрһәткән клубына тапшырыла.thumb|Заменгоф кубогы Өфө эсперанто клубында

Әлбиттә, түңәрәктә ҡатнашҡандар  барыһы ла клубтың актив ҡатнашыусылары булып китмәй, һәм барыһы ла эсперанто хәрәкәтендә ҡатнашыуын дауам итмәй. Әммә бөтә Союз күләмендә үткәрелгән — Совет эсперанто йәштәре лагеры (эсперанто телендә — Sovetiaj Esperantistaj Junularaj Tendaroj, SEJT) слеттарында ҡатнашҡандар һис шикһеҙ был хәрәкәттәрҙә әүҙем ҡатнашыусыларға әйләнә, тиергә мөмкин. Был слеттар йыл һайын туристик шарттарҙа (*tendaro* — палата лагере исеме лә шунан килә) үткәрелә. Йыл һайын был слетты ойоштороу теләге һәм мөмкинлеге булған теге йәки был эсперанто клубына тапшырыла. Шулай итеп, эсперантистар яңы ижади, йылы мөнәсәбәтле, ғәҙәти булмаған атмосфераға эләгеп, тулыһынса эсперанто теле мөхитенә сумып ҡына ҡалмай, (был слеттарҙа аралашыу эперанто телендә генә бара), шулай уҡ күп сәйәхәт итеп, яңы урындар менән дә таныша.

thumb|Салауат ҡалаһында Өфө эсперанто клубы ойошторған Урал эсперантистары осрашыуыМәҫәлән, 1986 йылда Алтайҙың Телецк күле буйында йыйылған лагерь Өфө эсперантистарының хәтерендә оҙаҡҡа ҡала. Киләһе йылда лагерҙы украин эсперантистары Карпат тауҙарында Славско ауылы янында ойоштора. Бында Өфөнән килгән төркөм иң күләмлеһе була. Ә 1970 йылда Өфө клубы үҙе Кушнаренко ауылы янында Бөтә Союз слетын ойоштора. Өфө клубы шулай уҡ Урал эсперантистары, Башҡортостан ҡалалары эсперантистары осрашыуҙарын даими рәүештә ойоштора. 

Өфө эсперанто клубы ҡатнашыусылары йыл һайын уҙғарылған ижади ярыштарҙа әүҙем ҡатнашып, эсперанто теленә иң яҡшы тәржемә, иң яҡшы башҡарыу һымаҡ төрлө номинацияларҙа еңеүсе булып сыға. Эсперанто телендә яҙыусы  билдәле шағир Ғ. Ғәзизов (Ғәфүр Ғәзизи) эшмәкәрлеген Өфө эсперанто клубында башлай. Әлеге мәлдә Францияла йәшәүсе Өфө эсперантисты Н. Корженевская әлеге көндә Сан-Марино халыҡ-ара фәндәр академияһының ағзаһы булып тора. Шулай уҡ Өфө эсперанто клубының бүтән ҡатнашыусылары (мәҫәлән, Н. Шигаев, Н. Цвиленева) эсперанто телен ҡулланыусы фәнни эшмәкәрҙәр йәмғиәтендә тора.

Бөгөнгө көндә эсперантистар аралашыу өсөн Интернет селтәрен ҡуллана, эсперанто телендәге төрлө интернет-форумдарҙа ҡатнаша, ә ижади ярыштар слеттарҙа ғына түгел, Интернет аша ла үткәрелә.
Курув

**Курув** () — Польшалағы бер ауыл, Любель воеводалығындағы Курув гминаһы үҙәге. Курув ауылы Курувка йылғаһы буйында урынлашҡан. Халыҡ һаны — яҡынса 2 800 кеше (2007).

Курув территорияһындағы беренсе урынлашып йәшәүҙәр XII быуатта башланған тип иҫәпләйҙәр.

1442 йылдың 6 ғинуарынан алып 1870 йылға тиклем ауыл ҡала статусына эйә була.

Курувта 1923-се йылда Войцех Ярузельский тыуған.
Куритиба

70px|left

**Куритиба** (*Curitiba*) — Бразилияның көньяғындағы ҡала.
## Интернет

* Commons:Curitiba
* http://www.curitiba.pr.gov.br  
* http://www.curitiba-brazil.com
Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы

**Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы, Наил Ғәйетбай** (20 июнь 1948 йыл) — шағир, яҙыусы, драматург. 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2014—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).

## Биографияһы
Наил Әсхәт улы Ғәйетбаев 1948 йылдың 20 июнендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған. 1966 йылда Сибайҙа урта мәктәп тамамлағас, Магнитогорск тау-металлургия институтында уҡый. 1972 йылда инженер-механик һөнәре алғас, Себерҙә эш башлай. Кемеров өлкәһе Киселев машиналар төҙөү заводында мастер, участок етәксеһе, баш механик вазифаларын башҡара. Артабан Сибай баҡыр-көкөрт заводында өлкән механик (1976—1978), өлкән инженер (1978—1988) була.

1983 йылда СССР Яҙыусылар союзы ҡарамағындағы Юғары әҙәбиәт курстарын, 1987 йылда — ГИТИС ҡарамағындағы Юғары театр курстарын тамамлай.
 
1988—1990 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзында әҙәби кәңәшсе булып эшләй.

1992—1998 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министры урынбаҫары һәм беренсе урынбаҫары вазифаларында эшләй. Был осорҙа «Тамаша» һәм «Рампа» журналдарын ойоштороуға, Өфөлә республика уҡыу-методик үҙәген, Стәрлетамаҡта — филармония һәм бейеү театрын, Сибайҙа — махсус музыка лицейын, «Сулпан» балалар театрын, филармония һәм сәнғәт училищеһын асыуға, йыл һайын йәш драматургтар семинарын (Баймаҡ ял йортонда) һәм «Театр яҙы» фестивалдәрен үткәреүҙә ҙур өлөш индерә.

1994—2010 йылдарҙа — «Тамаша» журналының баш мөхәррире, 2000—2007 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Милли әҙәбиәт музейы генераль директоры булып эшләй.

2014 йылда Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе итеп һайлана һәм был вазифала 2016 йылдың 29 ноябренәсә эшләй.

17 китап һәм 25 пьеса, 2 роман, 10 балалар өсөн повесть авторы.

## Пьесалары

## Китаптары

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре

## Әҙип тураһында
* Ямалетдин М. Рухыбыҙ тарихын барлаусы китап (Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына тәҡдим ителде). «Башҡортостан» гәзите, 2016, 6 сентябрь.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
;Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә
* башҡорт телендәге әҫәрҙәре
* рус телендәге әҫәрҙәре
* башҡа телдәрҙәге әҫәрҙәре
; башҡа сығанаҡтар
* 
* http://www.bashedu.ru/konkurs/baimov/bpr/bpr143.html
* http://www.hrono.ru/text/2004/asan11_04.html
Альмазан

**Альмаза́н** йәки **Альмасан** (Almazán) — Испанияла, Сория провинцияһында, Кастилия һәм Леон автономиялы берлегендә урынлашҡан ҡала.
Һағыҙ

**Ҡара һағыҙ** — ҡайын туҙынан ҡайнатылған сәйнәгес.  Һағыҙҙы йоторға ярамай.
Башҡа төр һағыҙҙар ҙа бар, уларҙы  сәйнәй торған нигеҙгә төрлө тәмләткес ҡушылмалар өҫтәп яһайҙар. Һағыҙҙы  каучук, резина, төрлө ыҫмалаларҙан эшләргә мөмкин. Һағыҙҙы стоматологтар ауыҙ эсен таҙартыу һәм сәйнәү мускулатураһын көсәйтеү өсөн тәҡдим итәләр. Һағыҙ сәйнәгәндә ауыҙ һуты (шайыҡсаһы) бүленеп сыға, шуға күрә уны ашағандан һуң сәйнәргә кәрәк.

## Ҡайын туҙынан һағыҙ әҙерләү тәртибе
### 1-се ысул
Ҡәҙимге ҙур бер йомғаҡ һағыҙ ҡайнатыу өсөн ике-өс тоҡ ҡайын туҙы кәрәк. Уны урманға барып йәки берәй төҙөлөш барған урында бысылған ҡайын ағасынан йыйып алырға мөмкин. Ҡайын туҙын ҡағыҙҙай йоҡа ғына итеп һыҙырып алырға. Уны көнө буйы ла һыҙырырға тура килә. Туҙҙарҙы ҡаймаҡ һөртөп, суйынға тыңҡыслап һалырға. Ҡаймаҡ иҫке түгел, ә яңы ғына айыртылған булһын.

Ут сыҡмаһын өсөн һағыҙҙы йылға буйында ҡайнаталар. Суйынды таба менән ябып, өстағанға ултыртып, усаҡҡа ҡуяһың. Ул ҡыҙғас, эсендә сажлап эреүсе туҙҙы уҡлау кеүегерәк йоморо таяҡ менән һаҡ ҡына болғатырға. Эрегән туҙ усаҡҡа сәсрәмәһен. Суйын ныҡ ҡыҙһа, йыш болғатып торорға тура киләсәк. Таяҡты бысратмау мөһим, сөнки ҡом-фәлән йәбешһә, һағыҙҙың сифаты юғала. Таяҡты таҙа сепрәккә һалып тороу фарыз.

Суйын эсендәге иҙмәне мөмкин тиклем йышыраҡ болғатып, туҙҙары һағыҙға эйләнеп эреп бөткәс, уға таҙа һалҡын һыу ҡойоп, күләгәгә ултыртырға. Һыуынғас, ҡулды ҡаймаҡлап, суйын эсендәге һағыҙҙы һыпырып йыйып йомғаҡлап, еүеш сепрәккә төрөп һалаһың. Һағыҙ әҙер.
Усаҡты яҡшылап һүндергәс, эш тә тамам.
### 2-се ысул
Бысылған ҡайын өйөмөнән таҙа ғына итеп ос яғынаныраҡ туҙын һыҙырып алалар, ҡайтыу менән тетәләр. Нәҙек кенә иң өҫкө ҡатлам да бармай, аҫҡы һары ҡаты ҡатламы ла алынмай. Туҙҙы туҡмас һымаҡ булғансы тетәһең. Унан суйынға  тыңҡыслап тултырып өҫтөн таба менән ябаһың, туҙға ут тоҡанмаһын өсөн ауыҙы ныҡлы ябылырға тейеш. Мунса мейесендә йә урамда ҡайнатыуы йәтешлерәк. Тандыр ғына ҡуҙҙа ҡайнатыла. Көйөп китмәһен өсөн әҙләп һыу һалып торорға ла кәңәш ителә. Ярты сәғәттән уттан алып суйынды болғатырға кәрәк, бының өсөн алдан йыуып таҙа таяҡ әҙерләргә. Ут ҡыҙыулығына ҡарап туҙ иреп бөтә. Иреп бөткәс, эҫе сағында  ярты йомғаҡтай май өҫтәп бер суйынға, тағы әҙгә генә утҡа ҡуйып алына.Ныҡ майлы булһа, сәйнәп булмай, тешкә йәбешә. Һыйыр майы алына.   Уттан алғас, ҡатылығына ҡарап май өҫтәлә. Әҙер булғас,һыуыҡ һыуға һалып әүәләп алаһың, оҡшағанса рәүешкә килтереп ҡатыраһың.

## Ҡулланыу
Еүеш сепрәккә терөлгән хуш еҫле ҡайын туҙы һағыҙын өҙөп алып ҡына сәйнәргә. Бындай һағыҙ таҙа. Һаулыҡҡа зыяны юк. Ул урттағы насар еҫте бөтөрә, теште таҙарта, нығыта, аппетитты аса.
Теләһә ниндәй химик ҡатнашмаларҙан әҙерләнгән ашҡаҙанға зыянлы сит ил һағыҙҙарын файҙаланғансы, әсәй-оләсәйҙәребеҙҙең бай ижади фантазияһы нигеҙендә ҡайын туҙынан һағыҙ ҡайнатып сәйнәү, мең тапҡыр яҡшы буласаҡ.

## Һылтанмалар

* Һағыҙ ҡайнатыу сере тураһында  Торатау гәзите, 17 декабрь 2013 й.
*https://vk.com/club36676061?w=wall-36676061_111271%2Fall

## Сығанаҡ
* Флора Бикембәтова. Ырымбур өлкәһе. Киске Өфө.№16, 2007.
Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы

**Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы** (18 ғинуар 1911 йыл — 19 июль 1939 йыл) — башҡорт шағиры, журналист һәм ғилми хеҙмәткәр. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Сәләм Ғәлим улы Ғәлимов 1911 йылдың 18 ғинуарында Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙенең (хәҙерге Силәбе өлкәһе Сосновка районының) Оло Тәгеш ауылында тыуған.

Мәктәпте тамамлағас, 1928—1930 йылдарҙа ауылда уҡытыусы, комсомол ойошмаһы секретаре булып эшләй, колхоз ойоштороуҙа ҡатнаша, ауыл хәбәрсеһе була.

1930 йылда «Башҡортостан» гәзите редакцияһына эшкә саҡырыла. 1937 йылда Башҡорт дәүләт пединститутын (хәҙерге Башҡорт дәүләт университеты) тамамлай. Артабан Өфөләге Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт фәнни-тикшереү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

1938 йылда СССР фәндәр академияһының Ленинград филиалына аспирантураға уҡырға ебәрелә, ул унда ҡаты сирләп китә һәм 1939 йылдың 19 июлендә Ленинград ҡалаһында вафат була.

## Ижады
Ғәлимов Сәләм башҡорт шиғриәтендә беренсе булып лирик, эпик һәм новаторлыҡ алымдарын ҡуллана.

## Китаптары
* Тревога: Поэма һәм шиғырҙар. — Өфө: Башгосиздат, 1932. — 90 б.
* Тревоганан һуң: Шиғырҙар. — Өфө: Башгосиздат, 1934. — 64 б.
* Шоңкар: Поэма. — Өфө: Башгосиздат, 1936. — 35 б.
* Бала: Поэма. — Өфө: Башгосиздат, 1940. — 72 б.

## Хәтер
* Аралбаева Л. Силәбелә башҡорт шағиры Ғәлимов Сәләмдең юбилейы уңайынан күргәҙмә асылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 22 ғинуар.
* Башҡорт АССР-ында әҙәбиәт, музыка һәм һынлы сәнғәттәге иң яҡшы әҫәрҙәр һәм юғары башҡарыу оҫталығы өсөн йәштәргә 1967 йылдан 1990 йылғаса Башҡортостан комсомолының «Ғәлимов Сәләм исемендәге премия»һы бирелде.
* Шағирҙың тыуған төйәге Силәбе өлкәһе Сосновка районында 2011 йылда «Ғәлимов Сәләм исемендәге әҙәби премия» булдырылған. Уның лауреаттары өс номинацияла («Нәфис әҙәбиәт», «Тыуған яҡты өйрәнеү» һәм «Журналистика») билдәләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 б.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Живые родники (История, литература и культура Башкортостана). — Уфа: Китап, 2006. — 232 с. — ISBN 5-295-03683-9

## Һылтанмалар
* 
* Большая Советская Энциклопедия
* Краткая эциклопедия Башкортостана
* «БАШвестЪ» Интернет газета
Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы

**Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы**  (**Александр Матвеевич Матросов**; 5 февраль 1923 йыл — 27 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Шакирйән Юныс улы Мөхәмәтйәнов 1923 йылдың (башҡа сығанаҡтар буйынса 1924 йылдың) 5 февралендә Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны Ҡунаҡбай ауылында (хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Учалы районына ҡарай) тыуған. Рәсми сығанаҡтарҙа Екатеринослав (Днепропетровск) ҡалаһында тыуған тип иҫәпләнә. Милләте башҡорт.

Бәләкәйҙән үк әсәйһеҙ ҡала. Ульяновск өлкәһе Иваново балалар йортонда, 1940-42 йылдарҙа Өфөләге НКВД ҡарамағында булған хеҙмәт колонияһында тәрбиәләнә. Балалар йортонда Александр Матросов тигән яңы исем һәм фамилия ала. 1942 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм Ырымбур янындағы Краснохолмск хәрби-пехота училищеһына уҡырға алына. 1943 йылдың ғинуарында Калинин фронтына 91-се айырым уҡсылар бригадаһына хеҙмәткә ебәрелә.

1943 йылдың 27 февралендә Псков өлкәһе Чернушки ауылы өсөн ҡаты һуғышта кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплай һәм үҙенең батальонының уңышлы һөжүмен тәьмин итә. Был батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Матросовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

Батырҙы башта Чернушки ауылы янында ерләйҙәр, һуңынан Великие Луки ҡалаһына күсерәләр. 1943 йылдың 8 сентябрендә герой хеҙмәт иткән 254-се гвардия уҡсылар полкына Александр Матросов исеме бирелә.

## Хәтер

* Өфөлә Александр Матросовҡа һәйкәл ҡуйылған.
* Салауат ҡалаһында Матросов бульварында Матросовҡа бюст ҡуйылған.
* 2015 йылда Учалы районының Ҡунаҡбай ауылында Александр Матросовтың ҡаһарманлығына арналған тәүге хәрби-тарихи реконструкция үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 106-108 с. ISBN 5-295-02294-3.
*Здание, где воспитывался Матросов А. М. Каменская улица, 2*.

## Һылтанмалар

* 
* 
* Минобороны раскрыло неизвестные подробности подвига Александра Матросова. Сайт «News-press24»  
* Батырҙарыбыҙҙан оялабыҙмы? «Башҡортостан» гәзите, 23-02-2013 
* 
* Учалы районында Александр Матросовтың ҡаһарманлығы тергеҙеләсәк
Манара

thumb|200px|Мәрҙин ҡалаһындағы манара thumb|200px| Ҡалян мәсете манараһы
**Манара** (, *минарет*, «маяк») — ислам архитектураһында мәсеттә мосолмандарҙы намаҙға  саҡырыу өсөн аҙан ҡысҡыра торған бейек махсус ҡоролма.Аҙанды мөәзин ҡысҡыра.
Манара мәсеткә терәлеп тә, айырым да эшләнергә мөмкин. Ул мәсеттең архитектура төҙөлөшөн йәмләп тора.
		
Манараның балконы шәрәфә тип атала.
## Ҡарағыҙ
* Мөнбәр
* Михраб

## Һылтанмалар
* http://ru.wikipedia.org/wiki/Минарет Минарет (урыҫ телендә)
Арҡайым

right|250px|thumb|Арҡайым

*Был археологик ҡомартҡы тураһында мәҡәлә. Авиакомпания тураһында [[Арҡайым (авиакомпания)]] битен ҡарағыҙ*

**Арҡайым** — Көньяҡ Уралда табылған торлаҡ нығытмаһы, хужалыҡ итеү майҙаны һәм ҡәберлеге булған археологик комплекс.
 
1987 йылда Көньяҡ Урал далаларында иң боронғо цивилизацияларҙың береһенә ҡараған «ҡалалар иле» табылғайны. Арҡайым Англияның боронғо Стоунхендж обсерваторияһына оҡшаған. Был асыш XX быуаттың һуңғы ике тиҫтә йылындағы археологик сенсация булды. Янында урынлашҡан элекке башҡорт ауылы исемен алып, ғалимдар уны «Арҡайым» тип исемләне. Хәҙерге көндә әлеге урындар музей-ҡурсаулык дәрәжәһендә, унан донъяның төрлө тарафтарынан экскурсияға килгән кешеләр ағымы өҙөлмәй. Музей-ҡурсаулыҡтың даны — б. э. т. III—II мең йыллыҡҡа ҡараған Арҡайым нығытмаһы һәм некрополе.
Арҡайым Уралдың көнсығыш һырттары буйлап төньяҡтан көньяҡҡа — 400, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай 100—150 саҡрымға һуҙылған. Әлеге көндә Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында һәм Силәбе өлкәһе көньяғының ҙур ғына майҙанында Арҡайым цивилизацияһына ҡараған 21 ҡаласыҡ асылған. Уларҙың яҡынса йәше — 4000 йыл.

Арҡайымдар күпләп мал аҫраған, металл эшкәртеү, ювелир әйберҙәр эшләү, ҡорал яһау, тукыу һ.б. төр эштәр менән шөғөлләнгән.
Тикшеренеүселәр шуныһына хайран ҡала: Арҡайымды кешеләр ҡапыл ташлап киткән, бынан һуң унда ҙур янғын сығып, ҡала янып бөткән. Ҡалаларҙағы ҡоролмалар ағас менән үҙенән-үҙе цементҡа әйләнә торған ләмдән төҙөлгән. Ә күмергә әйләнгән ағас быуаттар буйына һаҡлана ала. Әллә нисә мең йыллыҡ үткәс ғәжәп ҡалаларҙы асыуға ошо булышлыҡ итә лә инде. Кешеләрҙең ҡаланы ҡапыл ғына ташлап китмәгәнен, уларҙың үҙҙәре менән барлыҡ кәрәк-яраҡтарын да алып китеүен асыҡлай ғалимдар. Улар фекеренсә, арҡайымдар ут ғәрәсәте хаҡында алдан иҫкәртелгән һәм хәүефһеҙ урынға күсеп киткән булырға тейеш. Был иһә унда йәшәгән халыҡтың һәләкәттәрҙе алдан күрергә һәләтле булыуҙары хаҡында һығымтаға килтерә. Тимәк, арҡайымдар үҙенсәлекле белемгә эйә булған, тигән һүҙ.
Ғалимдар фаразлауынса, кешелектең иң боронғо тарихы тап Урал менән бәйле.

## Һылтанмалар
* Сайт музея-заповедника Аркаим
* Об Аркаиме и Челябинской области 
* Энциклопедическая статья автора раскопок Г. Б. Здановича
* Д. Н. Верхотуров «Аркаим: несчастливое открытие»
Пуэрто-Риконың бойондороҡһоҙлоҡ фирҡәһе

thumb|160px|PIP

**Пуэрто-Риконың бойондороҡһоҙлоҡ фирҡәһе** (испан телендә: Partido Independentista Puertorriqueño, PIP; инглиз телендә: Puerto Rican Independence Party) — Пуэрто-Риконы Америка Ҡушма Штаттарына бойһонмаған дәүләт итеп төҙөү өсөн көрәшкән сәйәси фирҡә булараҡ билдәле.

Фирҡә — илдәге өс төп сәйәси фирҡәләрҙең береһе һәм теркәлгән бөтә фирҡәләр араһында йәше буйынса икенсе урында тора.

## Һылтанмалар

* [бойондороҡһоҙлоҡ фирҡәһенең рәсми сайты](http://www.independencia.net/index.php?lang=es Пуэрто-Риконың)
Учалы Стоунхенджы

**Учалы Стоунхенджы (Бағышай, Баҡшай)** — Башҡортостандың Учалы районында табылған Англияның бөтә доняға билдәле Стоунхенджына оҡшаған археологик ҡомартҡы.
Учалы районы Яңы Байрамғол ауылы янындағы Баҡшай тигән урын 1956 йылда осраҡлы рәүештә тиерлек (һауанан фотоға төшөргән ваҡытта) табылған. 1998 йылда яланда ниндәйҙер түңәрәк «йәшерелеүе» асыҡланған. 2004 йылда Көнсығыш итстисади-гуманитар университеты, Башҡортостан Республикаһының Милли музейы һәм Учалы районы хакимиәте тырышлығы менән был объектта археологик тикшеренеүҙәр үткәрелә башлаған.

Әлеге ваҡытта бында «халыҡ календары», йәғни түңәрәк рәүешендә эшләнгән астрономик обсерватория урынында ҡазыу эштәре алып барыла. Тауға менеп ҡараһаң, ул ап-асыҡ күренә, сөнки үләне икенсе төрлөрәк үҫә. Был серле урынды «Учалы Стоунхеджы» тип тә йөрөтәләр. Оҡшаш объекттар донъяның тағы бер нисә урынында — Австрия, Чехия, Рәсәйҙең Ҡурған һәм Рязань өлкәләрендә бар, тик улар Баҡшайзан бәләкәйерәк.

Археологтар һәм ғалимдар фекеренсә, учалыларҙың Баҡшайы — электән ҡалған табыныу урыны ла, ҡиммәтле археологик ҡомартҡы ла. Боронғолар был яланды юҡҡа һайламаган — бында Урал, Миндәк йылғалары һәм Баҡ-шай шишмәһе бергә ҡушыла. Икенсенән, ялан фәҡәт Европа менән Азия сигендә урынлашҡан. Өсөнсөнән, боронғо ауыл диаметры бер саҡрым самаһы булған «тәрилкә» рәүешендә йәйелгән, ситтән тау һырттары менән уратылған. Ҡаҙылган урындарҙа күпләп уҡ баштары, һауыт-һаба ярсыҡтары, баҡыр әйберҙәр һәм башҡа ҡомарткылар табыла.

Археологтар был урында ҡасандыр булған боронғо ҡорамды ла ҡазып сығармаҡсы. Ҡорам торған урындағы түбәнге ҡатламында боронғо таш быуат, хатта палеолит дәүеренә ҡараған әйберҙәр табылған. Белгестәр әйтеүенсә, бындай ҡорамдар Һиндостан, Мысыр, Италия һәм Чехияла бар. Боронғо ауыл 12 мең йыллыҡ тарихҡа эйә булһа, ҡорамға иһә биш мең йыл самаһы, тип күҙаллана.
thumb|Учалы Стоунхенджы бөгөнгө көндә thumb|Стоунхендж ҡасандыр ошондай булған

## Атамаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ахун мегалитик комплексы
* Стоунхендж

= Сығанаҡтар =
# Шамиль Валеев,Гипотеза о «Башкирском Стоунхендже» подтвердилась. «Российская газета», 26.08.2005 г.
# Г. Илъясова. Серле Баҡшай. Башҡортостан календары 2008 йылға.

= Һылтанмалар =
# http://www.kiziltan.ru/print/trub4-4813.html Башкортстан Стоунхенджы нинди серлєр саклый? («Кызыл таң» гәзитендә татар телендә)
# http://bash.bashvest.ru/showinf.php?id=1353 Учалы районында боронғо кешеләр йәшәгән урын табылған.. Башвест — Интернет газета.
Ғайсаның Хаҡ Сиркәүе

«**Ғайсаның Хаҡ Сиркәүе**» (ҡытайса - 真耶稣教会, урыҫса - Истинная церковь Иисуса) — Ҡытайҙа 1917 йылда асылған бойондороҡһоҙ сиркәү. Бөгөн сиркәүҙең алты континентта һәм ҡырыҡ биш илдә 1,5 миллионға яҡын ағзаһы бар. ХХ быуат башында барлыҡҡа килгән Сиркәү Христианлыҡтың Илленселәр бүлегенә ҡарай. 1995 йылда сиркәү Рәсәйҙә эшләй башлай. Ул Иисустың Икенсе мәртәбә Пәйҙә булыуы алдынын евангелиены бөтә халыҡтарға өйрәтергә тырыша.
Сиркәүҙең 10 иң изге ышаныуҙары:

# Изге Рух
# Суҡыныу
# Таҙарыныу
# Изге сифат
# Шәмбе көнө
# Ғайса/Иисус Христос
# Изге Библия
# Ҡотолоу
# Сиркәү
# Һуңғы ҡарар
Рәсәй Федерацияһы

**Рәсәй Федерацияһы, Рәсәй** () — көнсығыш Европала һәм төньяҡ Азияла урынлашҡан федератив республика системаһы буйынса ойошҡан күп милләтле дәүләт. Территорияһының майҙаны 17 125 407 км². Халыҡ һаны 146 267 288 кеше. Баш ҡалаһы — Мәскәү. Дәүләт теле — урыҫ теле.

2018 йылдың 18 мартында Президент булып Владимир Владимирович Путин һайлана.

Рәсәй егерме дәүләт менән сиктәш (донъяла иң ҙур күрһәткес), уларҙың араһында дүртәүһе өлөшләтә танылған, ҡоро ер буйынса Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Белоруссия, Украина, Абхазия, Грузия, Көньяҡ Осетия, Әзербайжан, Ҡаҙағстан, Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Монголия, Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы, ДХР, ЛХР менән, диңгеҙ буйынса Япония, АҠШ менән сиктәре бер.

Халыҡтың күп өлөшө (75 % тирәһе) үҙен православие диненә ҡағылышлы, тип күрһәтә.

Аҡса берәмеге — Рәсәй һумы.

Йәҙрә ҡоралы булған дәүләт, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советының даими ағзаһы.

## Дәүләт ҡоролошо
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына ярашлы, дәүләт власы закондар сығарыу, башҡарма, суд йүнәлештәренә бүленә.

### Закондар сығарыу власы

Рәсәй Парламенты — Федераль Йыйылыш — ике палатанан тора:
# Федерация Советы
# Дәүләт думаһы

### Башҡарма власы

Рәсәй Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 6-сы статьяһында һәм «Рәсәй Федерацияһының Хөкүмәте тураһында» федераль законы менән билдәләнгән.

Рәсәй Хөкүмәте рәйесе —.

### Суд власы

Рәсәйҙен суд системаһы составында:
# Юғары суд
# Конституция Суды
06.02.2014 Рәсәйҙең арбитраж суды бөтөрөлөп, Рәсәйҙең Юғары суды менән берләште.

### Административ ҡоролошо

Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 65-се статьяһына ярашлы, Рәсәй республикалар, крайҙар, өлкәләр, федераль әһәмиәттәге ҡалалар, автономиялы өлкә, автономиялы округтарҙан тора.

  Рәсәй Федерацияһының административ бүленеше
  

  


## Иктисад
**Рәсәйҙең иң эре компаниялары** (Forbes Global 2000 буйынса, 2014 йыл).

  Рәсәйҙең иң эре компаниялары
  

  


## Дәүләт гимны

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сайт Президента Российской Федерации.
* Сайт Государственной думы Российской Федерации.
* Сайты государственных органов Российской Федерации.
* Сайт Комиссии при Президенте Российской Федерации по модернизации и технологическому развитию экономики России .

{{#invoke:navbox|navbox 
|state = collapsed
|title = Рәсәй Федерацияһы
|list1 = 

|list2 = 
|navbar = plain
|state = collapsed
|liststyle = font-size:114%;
|listpadding = 0px;
|tracking = no
}}
Салауат Юлаев (төшөнсә)

**[[Салауат Юлаев]]** — башҡорт халҡының милли батыры.

* Салауат Юлаев — һәйкәл.
* Салауат Юлаев — хоккей клубы.
* Салауат Юлаев проспекты — Өфө ҡалаһындағы үҙәк урамдарҙың береһе (проспект).
* Салауат Юлаев (орден) — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.
* Салауат Юлаев — теплоход.
* Салауат Юлаев — йомшаҡ бойҙай сорты.
*  Салауат Юлаев — сирень сорты.
* «Салауат Юлаев» — урыҫ совет яҙыусыһы Степан Злобин романы.  
* «Салауат Юлаев» — Степан Злобин романы буйынса режиссёр Яков Протазанов төшөргән киң форматлы кинофильм, 1941 йылда экрандарға сыға.
* Салауат Юлаев (опера) — композитор Заһир Исмәғилев ижад иткән беренсе башҡорт милли операһы (1955).
* Салауат (станция) — Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексәһенең Башҡортостан Республикаһы Салауат ҡалаһындағы тимер юл станцияһы. 
* Салауат Юлаев музейы - Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Малаяҙ ауылында урынлашҡан (1991)
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1967, 1992)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Салауат (төшөнсә)
Музей

**Музе́й** — (грексә μουσεῖον —Музалар йорто) тарихи, матди һәм рухи мәҙәниәт ҡомартҡыларын йыйыу, өйрәнеү, һаҡлау һәм күрһәтеү эше менән шөғөлләнгән ойошма.

Башҡортостандың төп музейҙары:

* Археология һәм этнография музейы
* Республика Хәрби Дан музейы
* Республика хәрби комиссариатының Хәрби дан музейы
* Өфөләге С.Т. Аксаковтын йорт-музейы
* Василий Иванович Чапаев музейы
* 112-се (16-сы гвардия) башҡорт кавалерия дивизияһы музейы
* Башҡортостан Республикаһы Геология һәм файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар музейы
* М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы
* Мәғарифтың үҫеш тарихы музейы
* Ағиҙел бассейны судоходствоһы тарихы музейы
* Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы музейы
* Башҡортостан Республикаһы Хәҙерге заман сәнғәте музейы
* Башҡортостан Республикаһының Милли музейы
* Лениндың Йорт-музейы
* Республика наркоконтроль музейы

= Һылтанмалар =
* http://ru.wikipedia.org/wiki/Музей Википедияла урыҫ телендә мәҡәлә
* http://bash.bashkortostan450.ru/culture/museums/vmuseums.html  Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәй дәүләтенә ҡушылыу сайты
* ике тәгәрмәсле арбаһы боронғораҡ? Интернет-газета
Ғинуар

**Һыуығай**, **ғинуар** (, **' «[[Янус (мифология)|Янус]] айы») — [[Юлиан календары|юлиан]] һәм [[Григориан календары|григориан календарҙарында]] йылдың беренсе [[Ай (ваҡыт)|айы]]. [[31]] көндән тора.

== Этимологияһы ==
Һыуығай атамаһы **'+*[[Ай (ваҡыт)|ай]]* һүҙҙәренән төҙөлгән. Башҡорт халҡы был айҙы һыуыҡ тип атай, сөнки Башҡортостанда һыуығай иң һыуыҡ ай булып тора.

## Байрамдар, тантаналар
### Халыҡ-ара
* 1 ғинуар — Яңы йыл
* 27 ғинуар — Бөтә Донъя таможня көнө.

### Рәсәй
* 11 ғинуар — Ҡурсаулыҡтар көнө.
* 12 ғинуар — Рәсәй Федерацияһы Прокуратура хеҙмәткәрҙәре көнө.
* 13 ғинуар — Рәсәй Матбуғаты көнө.
* 21 ғинуар — Рәсәй Федерацияһы Инженер ғәскәрҙәре көнө.
* 25 ғинуар — Рәсәй студенттары көнө.
### Башҡортостан

### Мосолман
Ислам тәҡүимендәге календарь йылы григориан календарындағынан яҡынса 10 (йәки 11) тәүлеккә ҡыҫҡараҡ. Шуға айҙар тап килмәй. Ләкин мосолман тәҡүимендә айҙарҙың һаны шулай уҡ 12-гә тигеҙ. Һижри тәҡүименең беренсе айы — Мөхәррәм айы.

Ошо айҙың туғыҙынсы һәм унынсы көнөндә (йәки тик унынсы көндә генә) мосолмандар Ғәшүрә көнөндә ураҙа тоторға тейеш. Был көндө Аллаһ Муса пәйғәмбәрҙе һәм бәнү Исраилде Фирғәүен ғәскәренән ҡотҡарҙы.

## Башҡортостан

### Тыуғандар
* 1 — Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, 13 тапҡыр Параолимпия чемпионы Рима Баталова (1964).
* 2 — Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, яҙыусы Марсель Сәлимова (1949).
* 4 — ғалим, мәғрифәтсе Ризаитдин ибн Фәхретдин (1859—1936).
* 4 — дәүләт эшмәкәре Рим Баҡыев (1939).
* 5 — Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисткаһы Сәүиә Сираева (1934).
* 5 — иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы Гуманитар фәндәр академияһы академигы Хәлил Барлыбаев (1944).
* 6 — башҡорт композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы Хөсәйен Әхмәтов (1914—1993).
* 6 — Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Вәзих Сәйфуллин (1929—2002).
* 8 — ҡурайсы, фольклорсы, Башҡортостандың халыҡ артисы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Юлай Ғәйнетдинов (1954).
* 10 — шағир Сабит Суфиянов (ӘБҮС) (1904—1964).
* 10 — ғалим, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Раил Кузеев (1929—2005).
* 16 — яҙыусы Ғәли Ибраһимов (1919—1989).
* 19 — шағир, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Баязит Бикбай (1909—1968).
* 22 — техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй тау фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы Эрнст Юлбарисов (1939).
* 25 — Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Зәки Мәхмүтов (1934—2008)

### Вафат булғандар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Мөхәррәм
Февраль

**Февраль (Шаҡай)** — йылдың икенсе айы, ҡыштың һуңғы, өсөнсө айы. Тоҡос ай, 28 көндән тора, кәбисә йылда 29 көн.

## Байрамдар, тантаналар

### Халыҡ-ара
* 4 февраль — Бөтә донъя яман шешкә ҡаршы көрәш көнө
* 9 февраль — Халыҡ-ара теш табиптары көнө
* 14 февраль — Бөтә донъя ғашиҡтар көнө.
* 21 февраль — Халыҡ-ара туған тел көнө.

### Рәсәй
* 2 февраль — Рәсәйҙең Хәрби дан көнө. Совет ғәскәрҙәре Сталинград һуғышында немец-фашист ғәскәрҙәрен ҡыйраткан көн (1943 йыл).
* 8 февраль — Рәсәй фәне көнө
* 10 февраль — Дипломатия хеҙмәткәрҙәре көнө.
* 14 февраль — Компьютерсылар көнө
* 15 февраль — Яугир-интернационалистарҙы иҫкә алыу көнө.
* 23 февраль — Ватанды һаҡлаусылар көнө.

### Башҡортостан
* 25 февраль — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт флагы көнө.

### Мосолман
* 4 февраль — Хәҙерге Рәсәй мосолмандарының Ислам динен рәсми ҡабул итеү көнө (922 милади йыл — 310 һижри йыл).
Аҙна

**Аҙна** — ваҡыт берәмеге, ете тәүлектән торған ваҡыт араһы. Бер көндән күберәк, бер айҙан кәмерәк. Хәҙерге ваҡытта ҡулланылған тәртип буйынса, шул иҫәптән мосолман һәм григориан календарҙары буйынса, ете көндән тора.

Аҙнаның ете көн дауамлығы   ISO 8601 Халыҡ-ара стандартында раҫланған:
***аҙна*** — ете тәүлек ваҡыт арауығы (ISO 8601, пункт 2.2.9)
***календар аҙна*** —  дүшәмбенән башланған көндәр арауығы (ISO 8601, пункт 2.2.8.).

Бер йылда 48 аҙна була. Аҙнаның һәр көнөнә исем бирелгән.

## Башҡортса аҙна көндәре
Башҡорттар ISO 8601, пункт 2.2.8. буйынса календар аҙнаны дүшәмбенән башлап һанай. Мосолман календары буйынса иһә аҙна йома көн менән тамамлана  һәм шәмбенән башлана. Шуға күрә башҡорт телендә "йома" һүҙе "аҙна" тигәндең синонимы ла булып тора. 
*Минең ҡулда алты һум аҡса, бер йомаға етерлек аҙыҡ бар ине. *Т. Йәнәби*

*Хәсән Өфөлә бер йома буйы торҙо. *Т. Байышев*.   

## Көн атамаларының килеп сығышы

Башҡорттар, мосолман булһалар ҙа, кесе йома һәм йоманан башҡа аҙна көндәренең атамаларын ғәрәптән түгел, фарсы теленән алған. Фарсы телендәге пәнжешәмбе һүҙен генә башҡорт телендә элгәре «кесаҙна» тип йөрөтһәләр, һуңғы йылдарҙа «кесе йома» тип атауға күстеләр. Кесаҙна — кесе аҙна тигәндән алынған булған. Билдәле булыуынса «аҙна» һәм «йома» һүҙҙәре синоним булараҡ йәшәп килгән.

Иран календары буйынса аҙна шәмбе көн башлана һәм йома көн менән тамамлана.
* Шәмбе (фарсы شنبه‎);
* Йәкшәмбе (фарсы یکشنبه‎);
* Дүшәмбе (фарсы دوشنبه‎);
* Шишәмбе (фарсы سه شنبه‎);
* Шаршамбы (фарсы چهارشنبه‎);
* Кесаҙна (Кесе йома) (фарсы پنجشنبه‎);
* Йома (фарсы جمعه‎) йәки аҙна (фарсы آدینه‎)
Йәкшәмбенән алып кесе йомаға тиклем көн атамалары «шәмбе» һүҙенә фарсыса рәт һандарын ҡушыу юлы менән яһалған: йәкшәмбе — «бер-шәмбе», дүшәмбе — «ике-шәмбе» һәм башҡалар. Йома көнөнөң атамаһы ғәрәп телендәге «йыйылыу» — йәмәғәт менән уҡылған йома намаҙы менән бәйле килеп сыҡҡан

## Башҡорт халҡында аҙна көндәренә бәйле исемдәр

Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында иң күбеһе - "аҙна" һүҙенән.
***Аҙна** 
Аҙнабай, Аҙнабикә, Аҙнағол, Аҙнай, Аҙнаҡай, Аҙналы
***Йәкшәмбе** 
Йәкшәмбәт, Йәкшәмбикә
***Дүшәмбе** 
Дүсәмбәт, Дүсәмбикә
***Шишәмбе** 
Сисәмбай, Сисәмбикә
***Шаршамбы** 
Шаршамбикә
***Йома** 
Йомабай, Йомаш, Йомагилде, Йомабикә 

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993.
* Иранский календарь https://www.wikizero.com/ru/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C 
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2010. - 229 бит

## Иҫкәрмәләр
Дүшәмбе

**Дүшәмбе** — аҙнаның йәкшәмбе менән шишәмбе араһындағы беренсе көнө. Фарсы теленән мәғәнәһе — *шәмбенән һуң икенсе көн*.Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы,  дүшәмбе аҙнаның беренсе көнө, ялдан һуң эш аҙнаһы башланған көн һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның өсөнсө көнө.

## Башҡа телдәрҙәv

Урыҫ телендә аҙна  йәкшәмбе ("воскресенье") менән тамамлана, шуға күрә "понедельник" атамаһы аҙна тамамланғандан һуңғы көн мәғәнәһендә ҡулланыла. 

Төрөк телендә  *pazartesi*  «баҙар көнөнән һуңғы көн» тигән мәғәнәлә. Уларҙа йәкшәмбе - баҙар көнө. 

Боронғо йәһүдилек-христианлыҡта көндәр шәмбенән башланған, шуға күрә: Грек телендә *Δευτέρα* («икенсе көн (шәмбенән)»), Латин телендә *feira segunda*, Грузин телендә ორშაბათი (*оршабати),* тажик телендә *душанбе*, Башҡорт телендә һәм татар телендә *дүшәмбе*, әрмән телендә Երկուշաբթի (*йеркушабти́*),   ивритта — «Йом бет».

## Дүшәмбегә бәйле мәғлүмәттәр

1919 йылдың 3 сентябрендә Халыҡ комиссариаты Ҡарары менән «тамаша предприятиелары» хеҙмәткәрҙәренең ялы дүшәмбегә күсерелә .

Совет космонавтикаһында дүшәмбе башта ябай эш көнө һаналған, әммә  1960 - 1965 йылдар киҫемендә дүшәмбелә  11 осороу  авария менән тамамланыуға бәйле 1965 йылдан «юғарынан ҡушыу буйынса» был көн  космонавтар өсөн ял тип иғлан ителгән.

Исламда дүшәмбе ураҙа тотоу өсөн ҡулай һанала, сөнки был көндә  Мөхәммәт Пәйғәмбәр ураҙа тота торған булған

## Башҡорт исемдәрендә - "дүшәмбе"
Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында дүшәмбе лә бар - Дүсәмбай, Дүсәмбикә 

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993.
* Иранский календарь https://www.wikizero.com/ru/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C 
* Понедельник https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA
*Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2010. - 229 бит

## Иҫкәрмәләр
Шишәмбе

**Шишәмбе** — аҙнаның дүшәмбе менән шаршамбы араһындағы көнө. Фарсы теленән мәғәнәһе — *шәмбенән һуң өсөнсө көн*.Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы,  шишәмбе аҙнаның икенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның дүртенсе  көнө.

## Этимологияһы

Әрмән телендә (Երեքշաբթի — *ерекшабти́*), грузин телендә (სამშაბათი — *самшабати*), башҡорт телендә (*шишәмбе*), тажик телендә (*сешанбе*) һәм татар телендә (*сишәмбе*), барыһы ла   «шәмбенән өсөнсө көн» тигәнде аңлата.

Боронғо Римда был көн мифологик Марсҡа бағышланған булған (, итальянса - Martedì), төньяҡ герман ҡәбиләләрендә — шуға оҡшаш - Тиу (норвег. -Tysdag).

Латин телендә шишәмбе көн  имя вторника *dies Martis* («Марс көнө»), гречксао ἡμέρα Ἄρεως Арес көнө тигәндән алынған. Латин теленән сыҡҡан күп кенә телдәрҙә  (француз теле, испан теле, итальян теле) был көнгә атама рим һуғыш илаһы Марс хөрмәтенә бирелгән.

Инглиз телендә көн исеме боронғо инглиз*Tiwesdæg* һәм урта инглиз *Tewesday* тигәнде ҡушып яһалған (хәҙергесә *Tuesday*). *Tiw* —  протогерман илаһының боронғо инглиз рәүешендә **Tîwaz*, йәки *Týr* боронғо норвег телендә - һуғыш һәм ҡануниәт илаһы .

Һиндостандың классик телдәрендә -пали һәм санскритта, Таиландта был көн *Ангарака* тип атала («ҡыҙыл төҫкә эйә»)

## Шишәмбегә бәйле хөрәфәттәр
Башҡорттарҙың мәжүси инаныстары араһында шишәмбегә бәйле хөрәфәттәр ҙә булған, был көндә әһәмиәтле эштәрҙе башламаҫҡа йә эшләмәҫкә кәңәш ителгән, тырнаҡ ҡырҡыу өнәлмәгән. Исламда  бындай хөрәфәттәр тыйылыуға ҡарамаҫтан, улар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып килгән.

Шуныһы ҡыҙыҡ, был көн грек һәм испан мәҙәниәттәрендә лә уңышһыҙ көн һанала.  Гректар өсөн был — Константинополде (Истанбул) юғалтҡан, төрөктәр яулап алған көн,  испандарҙа иһә «Шишәмбе өйләнмә һәм сәфәргә сыҡма» тигән хөрәфәт йәшәй (исп. En martes, ni te cases ni te embarques). Бынан тыш, испандарҙа айҙың 13-сө көнө шишмбегә тап килеү насар һанала, ә йомаға тура килһә - яҡшы. 

## Башҡорт исемдәрендә - "шишәмбе"
Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында шишәмбе лә бар - Сисәмбай, Сисәмбикә 

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993.
* Иранский календарь https://www.wikizero.com/ru/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C 
* Понедельник https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D0%BA
* Вторник https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA

## Иҫкәрмәләр
Шаршамбы

**Шаршамбы** — аҙнаның шишәмбе менән кесаҙна араһындағы көнө. Фарсы теленән мәғәнәһе — *шәмбенән һуң дүртенсе көн*.Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы,  шаршамбы аҙнаның өсөнсө көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның бишенсе көнө көнө.

## Атама аңлатмалары

Урыҫ телендә был көн "среда" тип атала, йәғни "урталыҡ", был славяндарҙың 5 көнлөк эш аҙнаһынан сығып бирелгән. 

Ҡайһы бер ибраһими диндәрҙә был көн аҙнаның дүртенсе көнө һанала. Португал телендә *quarta-feira* («дүртенсе көн»),   грек телендә*Τετάρτη* «дүртенсе» генә. ТШул уҡ мәғәнә ғәрәп телендә (أربعاء), ивритта (רביעי - *ревии*). Әрмән телендә (Չորեքշաբթի — *чорекшабти́*), грузин телендә (ოთხშაბათი — *отхшабати*), , тажик телендә (*чоршанбе*) һәм татар телендә (*чәршәмбе*) шулай уҡ  «шәмбенән дүртенсе көн» тигәнде аңлата.

## Шаршамбыға бәйле мәҙәни традициялар
1890-сы йылдарҙан  1916 йылға тиклем Мәскәүҙә шаршамбы көндәре әҙәби "Әҙәби шаршамбы" "(Литературный кружок "Среда") тигән түңәрәк эшләп килгән. Унда Викентий Вересаев, Александр Куприн, Иван Бунин, Максим Горький һәм башҡалар килә торған булған. 1905—1907 йылдарҙағы революциянан һуң  Ю. А. Бунин етәкселегендә  «Йәш шаршамбы» тигән түңәрәк эшләй башлай. Яңы ҡатнашыусыларҙан - Иван Шмелёв, Борис Пильняк, рәссам Аполлинарий Васнецов була.

1905—1909 йылдарҙа  Санкт-Петербургта шаршамбы көндәре Вячеслава Ива́нов фатирында шул замандың күренекле шағирҙары һәм аҡыл эйәләре йыйыла торған булған 

## Башҡорт исемдәрендә - "шаршамбы"
Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында шаршамбы ла бар, ул ҡатын-ҡыҙ исемендә генә осрай -  Шаршамбикә 

## Сығанаҡтар

*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993.
* Иранский календарь https://www.wikizero.com/ru/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C 
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2010. - 229 бит

## Иҫкәрмәләр
Кесаҙна

**Кесаҙна (Кесе йома)** — аҙнаның шаршамбы менән йома араһындағы  көн. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, кесаҙна (кесе йома) аҙнаның дүртенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның алтынсы көнө.

## Көн исеме тарихынан

Урыҫ телендә кесаҙна "четверг" тип атала, ул "четыре" һүҙенән алынған. Башҡа славян телдәрендә лә көн атамаһы оҡшаш атала. Шулай уҡ урыҫ телендә "после дождичка в четверг" тигән әйтем бар, ул "бер ҡасан да булмаясаҡ" тигән мәғәнәлә ҡулланыла. Был мәжүсилек осорондағы инаныс менән бәйле тип һанала. Христианлыҡ ҡабул иткәс, инанысты тәләкәгә әйләндергәндәрҙер. 

СССР-ҙа  1932 йылда Наркомснаб Ҡарары менән дөйөм туҡланыу урындарында кесаҙнала "балыҡ көнө" индерелгән булған .

## Этимологияһы
Башҡорттар, мосолман булараҡ, көн атамаларының күбеһен фарсы теленән алған, бары йома һәм кесаҙна (кесе йома) атамалары  ғәрәп телендәге **«йома-джум'а»** - «йыйылыу», «мәжлес» тигән һүҙҙән килеп ингән. Билдәле булыуынса, мосолмандар йома көнө мәсеттәрҙә йәки күмәкләп намаҙ уҡырға мөмкин булған урындарҙа йәмәғәт намаҙына йыйыла.

Исламда яңы көн ҡояш байыу менән, йәғни,аҡшамдан  башлана - календар тәүлек бөтөп өлгөрмәгән була. Аҙнаның дүртенсе көнөндә ҡояш байыу менән йома башланып өлгөрә, шуға ла халыҡ уны кесаҙна йәки кесе йома тип атаған. "Йома" һәм "аҙна" һүҙҙәре синоним булараҡ та билдәле, шуға күрә  кесаҙна ла,  кесе йома ла бер үк мәғәнәле һүҙҙәр булып тора.

Был көндөң кисендә йома көнөнә ҡағылышлы ҡағиҙәләр үтәлә.

Фарсы телендә иһә был көн "пәнжешәмбе" тип атала, татар телендә лә ул "пәнҗешәмбе", йәғни, шәмбенән һуң бишенсе көн тигәнде аңлата. 

## Кесаҙна менән бәйле мәҙәни традициялар
Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар Берлегендә "Әҙәби кесаҙна" үткәреү традицияға ингән. Был көндә яҙыусылар, шағирҙар уҡыусылары менән осраша 

## Сығанаҡтар
*Иранский календарь https://www.wikizero.com/ru/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C 
*ЭСБЕ, статья «Четверг»

## Иҫкәрмәләр
Ноябрь

**Ноябрь (Ҡырпағай)**

## Байрамдар, тантаналар
### Халыҡ-ара
* 4 ноябрь — Халыҡтар берҙәмлеге көнө.
* 9 ноябрь — Бөтә донъя сифат көнө.
* 10 ноябрь — Бөтә донъя йәштәр көнө.
* 14 ноябрь — Халыҡ-ара тәмәкенән баш тартыу көнө.
* 15 ноябрь — Халыҡ-ара диабетҡа ҡарыш көрәш көнө.
* 17 ноябрь — Халыҡ-ара студенттар көнө
* 20 ноябрь — Халыҡ-ара бала хоҡуҡтары көнө.
* 21 ноябрь — Бөтә донъя сәләмләү көнө.
* 21 ноябрь — Бөтә донъя телевидение көнө.
* 25 ноябрь — Әсә көнө.

### Рәсәй
* 5 ноябрь — Хәрби разведчик көнө.
* 7 ноябрь — 1917 йылғы Октябрь инҡилабы көнө.
* 10 ноябрь — Милиция көнө.
* 12 ноябрь — Рәсәй Һаҡлыҡ банкыһы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* 13 ноябрь — Радиация, химик һәм биологик ғәскәрҙәр көнө.
* 14 ноябрь — Бөтә Рәсәй хеҙмәткә саҡырыусылар көнө.
* 19 ноябрь — Ракета ғәскәрҙәре һәм артиллерия көнө.
* 21 ноябрь — Рәсәй Федерацияһы һалым органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.

### Башҡортостан
* 29 ноябрь (ҡырпағай) — Рәсәй дәүләтенең федератив өлөшө булараҡ Башҡортостандың территориаль-милли автономияһын ойоштороу көнө

### Мосолман
Декабрь

**Декабрь (Аҡъюлай-аҡ юлдар айы, бөтә юлдар ҡар менән ҡапланған.)**

## Байрамдар, тантаналар
### Халыҡ-ара
* 1 декабрь - Бөтә Донъя СПИД-ҡа ҡаршы көрәш көнө.
* 3 декабрь - Халыҡ-ара инвалидтар көнө.
* 10 декабрь - Кеше хоҡуҡтары көнө.
* 19 декабрь - Халыҡ-ара тәьминәтселәр көнө.

### Рәсәй
* 12 декабрь - Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы көнө. 
* 16 декабрь - Энергетиктар көнө.
* 17 декабрь - Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре көнө.
* 20 декабрь - Рәсәй Федерацияһы именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* 27 декабрь - Рәсәй Федерацияһы ҡотҡарыусылар көнө.

### Башҡортостан
* 12 декабрь - Башҡортостан Республикаһының тәүге Президенты Мортаза Рәхимовты һайлаған көн (1993).
* 24 декабрь - Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы көнө.

### Мосолман
* 19 декабрь - Ғәрәфә көнө (2007).
* 20 декабрь - Ҡорбан байрамы (2007).
Йәкшәмбе

**Йәкшәмбе** — аҙна эсендә шәмбе менән дүшәмбе араһындағы көн исеме. Мәғәнәһе — фарсы теленән «*бер-шәмбе*» тип тәржемә ителә.

Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, йәкшәмбе аҙнаның етенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның икенсе көнө.

## Йәкшәмбе — ял көнө
Йәкшәмбе көн Рәсәйҙә — ял көнө. Илдәге һайлауҙар йәкшәмбе көнө үткәрелә.

1930 йылда СССР-ҙа дүрт көн эшләп, бишенсе көнө ял тип иғлан ителә. Һәр эшсегә үҙ ялы бирелә, Биш байрам көнөнән башҡа, дөйөм ялдар бөтөрөлә.

Етештереү күләме түбәнәйеү сәбәпле, 1931 йылдың 1 сентябрендә алты көнлөк эш аҙнаһы иғлан ителә.

1940 йылдың 26 июнендә СССР Юғары Советы указ «Һигеҙ сәғәтлек эш көнөнә, ете көнлөк эш аҙнаһына күсеү һәм эшселәрҙең һәм хеҙмәткәрҙәрҙең предприятиеларҙан һәм учреждениеларҙан үҙ белдегенә китеүен тыйыу тураһында» указ ҡабул ителә, йәкшәмбе йәнә ял көнөнә әүерелә.
 
1967 йылдың 7 мартынан илдә биш эш көнө һәм ике ял көнө иғлан ителә. Шул ваҡыттан шәмбе һәм йәкшәмбе көндәре даими ял тип рәсмиләштерелә.

## Йәкшәмбе — диндә

Күп кенә христиан илдәрендә йәкшәмбе байрам тип һанала, динлеләр был көндә сиркәүгә бара. Күп ерҙәрҙә был көндә эшләргә ярамай тип иҫәпләнелә. Урыҫ теленә был көн «воскресенье» тип ингән, улар инаныуынса, тап аҙнаның ошо көнөндә Ғайса Пәйғәмбәргә яңынан йән ингән Халыҡ телендә «йәкшәмбеләр» тип һөйләшеү бар, был христиан динен тотоусылар тигәнде аңлата .

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә
* 
* 
* 
* 
; башҡа телдәрҙә
* *Barnhart, Robert K.* The Barnhart Concise Dictionary of Etymology. Harper Collins, 1995. ISBN 0-06-270084-7

## Башҡорт исемдәрендә — «йәкшәмбе»
Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында йәкшәмбе лә бар, ул фамилияларҙа осрай — Йәкшәмбәт, Йәкшәмбәтов

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993.
* Иранский календарь https://www.wikizero.com/ru/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C 
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2010. — 229 бит

## Иҫкәрмәләр
Март

**Март (Буранай)**

## Байрамдар, тантаналар

### Халыҡ-ара
* 1 март — Бөтә Донъя граждандар оборонаһы көнө.
* 8 март — Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө.
* 15 март — Халыҡ-ара ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау көнө.
* 21 март — Халыҡ-ара ер көнө.
* 22 март — Бөтә донъя һыу ресурстары көнө.
* 23 март — Бөтә донъя метереология көнө.
* 24 март — Бөтә донъя туберкулезға ҡаршы көрәш көнө.
* 27 март — Халыҡ-ара театр көнө

### Рәсәй
* 10 март — Рәсәй Федерацияһы архивтары көнө.
* 11 март — Геодезия һәм картография хеҙмәткәрҙәре көнө.
* 18 март — Сауҙа, халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре көнө.
* 25 март — Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө
* 27 март — Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәре көнө.
* 29 март — РФ Ҡораллы Көстәренең юридик хеҙмәт белгестәре көнө.

### Башҡортостан
* 17 март — Башҡортостан Республикаһы именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* 27 март — Советтарҙың V Бөтә башҡорт съезы Башҡорт АССР-ының тәүге Конституцияһын раҫлаған көн.
* 31 март — Федератив договорға һәм Федератив договорға Башҡортостан Республикаһынан Ҡушымтаға ҡул ҡуйылған көн.

### Мосолман
Апрель

**Апрель (Алағарай)**

## Ваҡиғалар

## Тыуыуҙар

## Үлемдәр

## Байрамдар, тантаналар

### Халыҡ-ара
* 2 апрель — Халыҡ-ара балалар китабы көнө
* 2 апрель — Халыҡтарҙың берләшеү көнө
* 7 апрель — Бөтә донъя сәләмәтлек көнө
* 12 апрель — Бөтә донъя авиация һәм космонавтика көнө
* 18 апрель — Халыҡ-ара һәйкәлдәр һәм тарихи урындар көнө
* 23 апрель — Халыҡ-ара китап һәм авторлыҡ хоҡуғын яҡлау көнө
* 24 апрель — Бөтә донъя туғанлашҡан ҡалалар көнө
* 24 апрель — Йәштәрҙең халыҡ-ара теләктәшлек көнө
* 28 апрель — Бөтә донъя хеҙмәтте һаҡлау көнө
* 29 апрель — Халыҡ-ара бейеү көнө

### Рәсәй
* 7 апрель — Һыу аҫты кәмәләрендә һәләк булыусыларҙы иҫкә алыу көнө
* 8 апрель — Һауа һөжүменә ҡаршы оборона ғәскәрҙәре көнө
* 8 апрель — Хәрби комиссариаттар хеҙмәткәрҙәре көнө
* 11 апрель — Фашистик концлагерь тотҡондарын халыҡ-ара азат итеү көнө
* 12 апрель — Космонавтика көнө
* 15 апрель — Фән көнө
* 15 апрель — Радиоэлектрон көрәш буйынса белгес көнө
* 21 апрель — Урындағы үҙидара көнө
* 26 апрель — Радиация аварияларында һәм фажиғәләрендә һәләк булғандарҙы иҫкә алыу көнө
* 30 апрель — Янғындан һаҡлау көнө

### Башҡортостан

### Мосолман

## Юбилейҙар һәм иҫтәлекле даталар
Май

**Һабанай, май** ( — *«[[Майя (плеяда)|майя]] алиһәһенең айы»*) — юлиан һәм григориан календарҙарында йылдың бишенсе айы. 31 көндән тора.

## Этимологияһы
Һарысай атамаһы *[[һабан]]*+*[[Ай (ваҡыт)|ай]]* кәлимәләренән төҙөлгән. Был ай — һабан айы. Һабанай айында сәсеү ваҡыты башлана. Шулай уҡ «һабан» тигән кәлимәнән «һабантуй*»* һүҙе барлыҡҡа килгән.

## Байрамдар, тантаналар

### Халыҡ-ара
* 3 май — Халыҡ-ара матбуғат азатлығы көнө
* 8 май — Бөтә донъя Ҡыҙыл Тәре һәм Ярым Ай көнө
* 12 май — Бөтә донъя шәфҡәт туташтары көнө
* 15 май — Халыҡ-ара ғаилә көнө
* 17 май — Халыҡ-ара электр бәйләнеше көнө
* 18 май — Халыҡ-ара музейҙар көнө
* 21 май — Мәҙәни үҫеш өсөн халыҡ-ара ЮНЕСКО көнө
* 31 май — Бөтә донъя тәмәкенән баш тартыу көнө

### Рәсәй
* 7 май — Радио көнө, барлык элемтә тармаҡтары хеҙмәткәрҙәре байрамы
* 9 май — Еңеү көнө
* 19 май — Пионерҙар ойошмаһы төҙөлгән көн
* 24 май — Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көнө
* 27 май — Дөйөм Рәсәй китапханалар көнө
* 27 май — Химиктар көнө
* 28 май — Ил һаҡсылары көнө

### Башҡортостан
* 30 май — Башҡорт АССР-ының өсөнсө Конституцияһы ҡабул ителгән көн

### Мосолман
Июнь

**Июнь (Һөтай)**

## Байрамдар, тантаналар

### Халыҡ-ара
* 1 — Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө
* 5 — Бөтә донъя тирә-яҡ мөхитте һаҡлау көнө
* — Экологтар көнө
* 6 — Урыҫ теле көнө
* — Рәсәйҙә Пушкин көнө
* 8 — Социаль хеҙмәткәрҙәр көнө
* — Туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре көнө
* 9 — Халыҡ-ара архивтар көнө
* 12 — Рәсәй көнө
* — Миграция хеҙмәткәрҙәре көнө
* — Бөтә донъя ҡан донорҙары көнө
* 15 — Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө
* 22 — Хәтер һәм ҡайғы уртаҡлашыу көнө. Бөйөк Ватан
* һуғышы башланған көн (1941)
* 23 — Халыҡ-ара Олимпия көнө
* 26 — Халыҡ-ара наркотик матдәләр ҡулланыуға һәм уның
* законһыҙ әйләнешенә ҡаршы көрәш көнө
* 27 — Йәштәр көнө
* — Бөтә донъя балыҡсылыҡ көнө
* 28 — Уйлап табыусылар һәм рационализаторҙар көнө

### Рәсәй

### Башҡортостан
* 10—20 — Башҡортостанда Салауат Юлаев көндәре
* 12 — Башҡортостандың баш ҡалаһы — Өфө көнө
* 14 — Башҡортостандың матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙ-
* мәткәрҙәре көнө
* 16 — Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевтың тыуған көнө (1754—1800)

### Мосолман
Июль

**Июль (Майай)**

## Байрамдар, тантаналар
### Халыҡ-ара

### Рәсәй

### Башҡортостан

### Мосолман