open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәйәхов Саррах Сәйәх улы

**Сәйәхов Саррах Сәйәх улы** () — (1904 йыл —?), 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Сәйәхов Саррах Сәйәх улының 1942 йылдың 5 авгусында һуғышта хәбәрһеҙ юғалыуы һәм һәләк булыуы тураһында мәғлүмәттәр ҡаршылыҡлы.

## Биографияһы

Сәйәхов Саррах Сәйәх улы 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Туймазы районы Балтай ауылында тыуа. 1941 йылдың 10 декабрендә Туймазы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә.

Ҡыҙыларемеец Сәйәхов Саррах Сәйәх улының 1942 йылдың 5 авгусында Курск өлкәһендә барған һуғышта хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында хәбәр ителә. 
Икенсе мәғлүмәт буйынса уның Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһе) Тербуны районы Тербуны ауылында һуғышта һәләк булып туғандар ҡәберлегендә ерләнеүе тураһында әйтелә. Юғалтыуҙар исемлегендә Сәйәхов Саррах Сәйәх улының Туймазы районы Балтай ауылында йәшәүсе ҡатыны Сәйәхова Ғәйникамал күрһәтелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Шаймуратовцы.САЯХОВ Саррах Саяхович
*Саяхов Саррах Саяхович Донесение о безвозвратных потерях
*Саяхов Фаррах Саяхович. Записи из проекта Дорога Памяти
## Сығанаҡтар
*Источник информации: Память. Башкортостан. Книга 17
Буранов Ғилметдин Мостахетдин улы

**Буранов Ғилметдин Мостахетдин улы** (1911 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 142-се кавалерия полкы эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Хәбәрһеҙ юғалған.

## Биографияһы
Ғилметдин Мостахетдин (документтарҙа атаһының исеме ҡыҫҡартылып алынған: Мостах, Мостафа) улы Буранов 1911 йылда Башҡортостандың хәҙерге Баймаҡ районы Ишмөхәмәт (ауылдың икенсе исеме Ҡарамалы) ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Мостахетдин Буранов итексе була. Балалар бәләкәй саҡтан эшкә әрһеҙ булып үҫәләр. Ғилметдин колхозда мал ҡараусы булып хеҙмәт итә. 1941 йылдың 20 авгусында БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. «Память народа» сайтындағы документтарҙан күренеүенсә, ул 142-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Әлеге полк 34-се кавалерия дивизияһында булыуы мөмкин, сөнки уның составында ғына 142-се кавалерия полкы бар. 34-се кавдивизияның хәрби ғәмәлдәр осоро — 1941 йылдың 3 авгусынан алып 1942 йылдың 30 июленә тиклем Черкассы өлкәһенән Кременчуг, Полтава, Харьков, Краматорск, Северодонецк йүнәлешендә үтә. Буранов Ғилметдин туғандарына һуңғы хатын 1941 йылдың 15 октябрендә яҙа. Хәрби исемлектәрҙән хәбәрһеҙ юғалыу сәбәпле 1942 йылдың 1 ғинуарында төшөрөлә.

## Хәтер
Буранов Ғилметдин Мостахетдин улының исеме Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән.

## Сығанаҡтар
— ЦАМО; Фонд ист. информации: 58; Опись ист. информации: 977520; Дело ист. информации: 3340

— ВК г. Баймак, Баймакского и Зилаирского районов Республики Башкортостан

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
— Донесения о потерях

— Дополнительные источники

— 34-я кавалерийская дивизия— соединение РККА в Великой Отечественной войне
Деликов Эрдни Теледжиевич

**Деликов Эрдни Теледжиевич** (; 22 ноябрь 1914 йыл — 21 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Советтар Союзы Геройы. Ошо юғары исемгә лайыҡ булған тәүге ҡалмыҡ.

## Биография
Эрдни Деликов 1914 йылдың 22 ноябрендә Әстерхан губернаһы Кесе Дербет улусы (хәҙер Ҡалмыҡ Республикаһының Сарпин районы) Ике Заркагин ҡасабаһында тыуған.

Тулы булмаған урта белемле. Мәктәптән һуң колхозда эшләй.

1941 йылдың декабрендә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Кесе командирҙар мәктәбен тамамлағандан һуң Деликов Эрдни 110-сы Айырым Ҡалмыҡ кавалерия дивизияһы 273-сө кавалерия полкының эскадронына тәғәйенләнә. ВКП(б) ағзаһы.

### Батырлығы
1942 йылдың июль уртаһында Эрдни Деликов танкыға ҡаршы ҡорал расчеты менән етәкселек итә (бүләкләү ҡағыҙында шулай яҙылған). Уның расчеты Ростов өлкәһе Пухляковка утары эргәһендә Дон аша сығырға тейеш була. 21 июлдә, алыш ваҡытында, Эрдни Деликов танкыға ҡаршы ҡорал уты менән өс немец броневигын юҡ итә, бынан һуң дошман үҙ һөжүмен көсәйтә. Атакаға яуап итеп, Эрдни Деликов 60 немец автоматсыһы ултырған өс йөк машинаһын шартлата. Ошо алышта үҙе үлемесле яралана.

Фаразланыуынса, Э. Т. Деликов Ростов өлкәһе Усть-Донецк (элек Константинов) районы Раздор станицаһынан алыҫ булмаған ерҙә ерләнә.

## Хәтер

* 1982 йылда Салын-Тугтун ауылында Эрдни Деликовҡа арналған музей нигеҙләнә.
* 1982 йылда 2113-се бәләкәй планетаға Эрдни исеме бирелә.
* Герой исемен Элистала һәм Сарпин районы Садовый ауылында урамдар йөрөтә.
* Ауыл хужалығы предприятиеларының береһе Герой исемен йөрөтә.
* Шулай уҡ уның исемен Раздор станицаһындағы мәктәп йөрөтә.
* Элек «Эрдни Деликов исемендәге Ҡалмыҡстан комсомолы премияһы лауреаты» исеме була.
* Элистала Геройҙар Аллеяһында Эрдни Деликовтың барельефы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы 
* Ленин ордены.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список Героев Советского Союза Ростовской области.

## Сығанаҡтар
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1.
* *Дейнега В.* Его звали Эрдни // Звезды над степью: Очерки о Героях Советского Союза / Сост. Н. У. Илишкин. — Элиста, 1975. — С. 96-108.
* *Трембач И. С.* И друг степей калмык // Дорогой подвигов: Очерки. — Элиста, 1963. — С. 5-21.
* *Шумский А.* Так надо выполнять свой долг перед Родиной!: Советский богатырь Эрдни Деликов // Наши земляки — Герои Советского Союза. — Элиста, 1960. — С. 33-36.
* Эрдни Тельджиевич Деликов: биографические данные // Наши земляки — Герои Советского Союза: комплект из 22 буклетов. — Элиста, 1985. — буклет 7.
* Наградной лист на сержанта Деликова Эрдни Теледжиевича на сайте «Подвиг народа» // http://podvignaroda.ru

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Деликов Эрдни Теледжиевич.
* Сержант Эрдни Тельджиевич Деликов.
* Герои Советского Союза, удостоенные звания за подвиги на Дону.
Чурилов Иван Ефимович

**Чурилов Иван Ефимович** (1920 йыл — 18 октябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия кесе сержант. 11-се гвардия уҡсылар дивизияһы 27-се гвардия уҡсылар полкы яугиры, отделение командиры. Яуҙа алған йәрәхәттәрҙән вафат булған, Смоленск өлкәһе Козельск районы Шемякино ауылында ерләнгән.

## Биографияһы
Иван Ефимович Чурилов 1920 йылда тыуған. Баймаҡ тыуған яҡты өйрәнеүсеһе, тарихсы М.М. Маннаповтың эҙләнеүҙәренән, Чуриловтар ғаиләһе Баймаҡҡа Ырымбур өлкәһе Кваркен районы (ул ваҡытта Йылайыр кантоны) Яңы Кура ауыл советынан күсеп килгән. Иван йәш саҡтан эшләй башлай. 1934 йылда Түбә руднигында итексе булып эшләй. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. ВЛКСМ ағзаһы. 11-се гвардия уҡсылар дивизияһының 27-се гвардия уҡсылар полкында отделение командиры булып хеҙмәт итә. Аҙаҡҡы хеҙмәт урыны 11-се гвардия уҡсылар дивизияһы штабы тип күрһәтелгән. Гв. кесе сержанты Иван Чурилов яу яланында ҡаты яралана, алған яраларҙан төҙәлә алмай һәм 1942 йылдың 18 октябрендә госпиталдә вафат була. Смоленск өлкәһе (хәҙер Калуга өлкәһе) Козельск районы Шемякино (хәҙер бөткән ауыл) ауылында ерләнә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса шул уҡ райондың Славышено ауылында). Документтарҙа уның Баймаҡ ҡалаһы Чапаев урамы, 36 йорт, 12 фатирҙа йәшәгән әсәһе Евросинья Дмитриевна Чурилова күрһәтелгән.

## Хәтер
Чурилов Иван Ефимовичтың исеме Башҡортостандың Баймаҡ районы Хәтер китабына, шулай уҡ Калуга өлкәһе Хәтер китабына индерелгән.

## Сығанаҡтар
1. ЦАМО; Фонд ист. информации: 58; Опись ист. информации: 818883; Дело ист. информации: 1117
2. Книга памяти. Калужская область. Том 11
3. Память. Башкортостан. Книга 5, стр. 146

## Иҫкәрмәләр
Муса Килкин

**Муса Килкин** (18-се быуаттың сиреге — 1780 йылдарҙан һуң) — башҡорт тарханы. Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Тиләү улусы старшинаһы. Хәрби отряд етәксеһе.

## Биографияһы
Муса Килкин Себер даруғаһы Иҫәт провинцияһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Учалы районында) тыуған. Тиләү улусы старшинаһы, үҙ улусының хәрби көстәре башында торған пугачёвсы-командир.

1773 йылдың 17 сентябрь көнө — Пугачёвщина башланған көн. Ошо ваҡиғанан һуң ике аҙна үтеп тә өлгөрмәй, өс башҡорт старшинаһы: Байым Ҡыҙраев-тархан (күбәләктән), Муса тархан Килкин (тиләүҙән), старшина улы Муйнаҡ Рәсүлев (ҡара табындан) ғәскәр туплап, көслө нығытылған ҡәлғә иҫәпләнгән Үрге Яйыҡ ҡәлғәһенә һөжүм итәләр. Отрядтары менән ҡәлғәғә етәрәк 3 саҡрым алыҫлыҡта туҡтайҙар. Бында батша ғәскәрҙәре менән тәүге бәрелешкә инәләр. Яҡшы ҡоралланған, һуғыш алымдарын алымдарын оҫта ҡулланған урыҫ ғәскәре башҡорттарҙы сигенергә мәжбүр итә 1773 йылдың ноябрь-декабрь баштарында Муса Килкин Мәскәү ауылын терәк пункты итеп тота. 1774 йылда яңынан Үрге Яйыҡ ҡәлғәһенә һөжүм итәләр, ләкин ала алмайҙар. Ул бынан тыш Байым Ҡыҙраев, Муйнаҡ Рәсүлев менән берлектә Магнит ҡәлғәһен штурмлауҙа ҡатнаша. Муса Килкиндың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Муса_Килкин 
* Әлим Зарипов «Эй Яйыҡ йорт,Яйыҡ йорт» Өфө «Китап» 1998 й. 70-73-сө б б.
Нуҡай ауылы янындағы һуғыш

1919 йылдағы хәҙерге Күгәрсен районы Нуҡай ауылы янындағы Ватандаштар һуғышы осорондағы 1-се башҡорт атлылар һәм 4-се башҡорт уҡсылар полктарының 20-се Пенза уҡсылар дивизияһы (РККА 1-се Армияһы) менән алышы.

## Яҙма
Был һуғыш А. Б. Ҡарамышев исемендәге Беренсе Башҡорт атлылар полкының һәм Дүртенсе Башҡорт уҡсылар полкының РККА-ның 1-се Армияһының Егерменсе Пенза уҡсылар дивизяһы ҡарамағындағы 1-се Көнсығыш атлылар полкы менән уңышлы алыштарының береһе. Был алыш 1919 йылдың 18 ғинуарында Мораҡ биләмәһенең Көньяҡ — Көнбайыш фронтында Ҡыпсаҡ кантоны Нуҡай ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы, Күгәрсен районы) янында була.

Алыш иртән менән башлана. Был ауылда биш йөҙләп ҡыҙыл ғәскәрҙәр һалдаттары була. Һөжүмде бер юлы Нуҡай ауылының өс яғынан башлайҙар. Һөҙөмтәлә ауыл башҡорт хәрбиҙәре тарафынан яулап алына.
Алыш ваҡытында ҡыҙыл ғәскәрҙәр яртылаш ҡыйратыла. Ҡалған өлөшө ҡурҡыуҙан һәм күп юғалтыуҙар арҡаһында сигенергә мәжбүр була. Тәртипһеҙ рәүештә тырым-тыраҡай Ҡыҙыл мәсет яғына ҡасып ҡотола. Бащҡорттар был алышта ике кешеһен юғалта, өс башҡорт яугиры йәрәхәтләнә. Уларға ҡыҙыл ғәскәрҙәрҙән күп кенә ҡорал, кәрәк-яраҡ, хәрби поход канцелярияһы һәм башҡа монаяттар ҡала.

Ҡасып киткән ҡыҙылдар артабанғы ҡышҡы алыштарҙа ҡатнашмай.

Был алышта ҡатнашыусыларға Башҡорт ғәскәрҙәре етәксеһе Ә. Вәлиди тарафынан рәхмәт белдерелә. Ун бер офицер дәрәжә буйынса үрләтелә. Шулар араһынан Мораҡ төркөмөнөң башҡорт частары командиры поручик Х. Ф. Алишев штаб-ротмистр, юнкер Мөхәммәтов прапорщик дәрәжәһенә күтәрелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Нуҡай

## Сығанаҡтар
* http://bashenc.online/ru/articles/51513/

## Һылтанмалар
Ейән Ҡуштанов

**Ейән Ҡуштанов** (*Иван, Ябан Ҡуштанов*; 1726 йыл — ?) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, һайланған полковник.

## Биографияһы
Ейән Ҡуштанов (Иван Ҡуштанов, Ябан Ҡуштанов тип тә йөрөткәндәр) 1726 йылда Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Ҡыҙылъяр ауылында (хәҙер Пермь өлкәһенең Барҙы районы 1-се Ҡыҙылъяр ауылы) тыуған. Уҫы даруғаһына һәм Ҡазан губернаһына яҡын ауылдарҙа йәшәүселәрҙән үҙенең отрядын ойоштороусы ябай башҡорт. Төрки телен белгән.

1773 йылдың декабрендә Ейән Ҡуштанов үҙенең отряды менән Әбдей Абдулловтың отрядына барып ҡушыла. Отряд Ҡыҙылъярҙан башта Шулған ауылына, һуңынан Барҙыға юл тота. Артабан Пермь заводтарына йүнәлә. Әбдей Абдуллов тәҡдиме буйынса, баш күтәреүселәр уны полковник итеп һайлайҙар.

31 ғинуарҙа Уй һәм Соҡсон заводтарын яулап ала, унда эшләгән тау сәнәғәте крәҫтиәндәрен үҙ отрядына ылыҡтыра. Заводтарҙа конфискацияланған аҡсаны баш күтәреүселәр үҙәгенә — Бердаға оҙата. Көңгөр ҡәлғәһенә походта ҡатнаша. 1774 йылдың яҙын-көҙөндә башҡорт полковниктары Мөҡсин Мәҙийәров һәм Әҙел Әшмәнов менән бергә Кама буйында хәрәкәт итә, Бөрө янында һәм Әңгәсәк заводы тирәһенә сыға. Ихтилалсылар отрядтарына кешеләр йыя, каратель отрядтары менән һуғыша, батша хөкүмәтенә тоғро ҡалған старшиналарға ҡаршы көрәшә.

1774 йылдың ноябрь башында старшина Рахманғол Иртуғанов отряды уны әсиргә ала һәм Көңгөр ҡәлғәһе подполковнигы А. В. Папавҡа килтерәләр. Папав әсиргә аалынған башҡорт ихтилалсылары етәкселәрен Ҡазанға ебәргән.

1775 йылдың февралендә Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшеренеү аҫтында була. 1775 йылдың 5 апрелендә язаһыҙ иреккә сығарыла. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге
* Әбдей Абдуллов

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Н.Кулбахтин, доктор исторических наук «Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов»
*
Хәлилов Ғилмислам Сәлихйән улы улы

**Хәлилов Ғилмислам Сәлихйән улы улы** (1912 йыл — декабрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.Рядовой.

## Биографияһы
1912 йылда хәҙерге Көйөргәҙе районы Беренсе Кинйәабыҙ ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Артабан Яҡуп тулы булмаған урта мәктәбендә дауам итә.

## Ғаиләһе
Ҡатыны Мәрйәм Рамаҙан ҡыҙы ошо уҡ ауылдан. Ауыл муллаһы Хөсәйенов Рамаҙан хәҙрәттең ҡыҙы. Һуғышҡа тиклем уларҙың ике балалары тыуа. Ололары Ғәзизйән, кесе улдары Марат.
Әмиров Ғабдулла Әмир улы

**Әмиров Ғабдулла Әмир улы** (1915—1945?) — рәссам, Бөйөк Ватан һуғышында 214-се Кременчуг-Александринский Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһы составында ҡатнаша. Сержант. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була.

## Биографияһы
Ғабдулла Әмир улы Әмиров 1915 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Аҙнағол ауылында тыуған.

1938 йылда Өфө сәнғәт техникумының художество бүлеген тамамлай һәм тыуған уҡыу йортонда живопись уҡытыусыһы булып эшләй. БАССР-ҙың баш ҡалаһы Өфөлә аяуһыҙ һуғыш алдынан хеҙмәт юлын башлай һәләтле рәссам.

1939 йылдан Башҡоpтостан Рәссамдар Союзы ағзаһы була. Республика һәм Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнашҡан.

1940 йылда, Башҡорт АССР-ының беренсе халыҡ яҙыусыһы Мәжит Ғафуриҙың 60 йәшен билдәләү айҡанлы, Башҡортостан Яҙыусылар Союзы рәссам Әмиров Ғабдулла Әмир улына яҙыусының портретын төшөрөргә заказ бирә. Ярҙамға студент рәссам Әхмәтовты ла йәлеп итә. Һөҙөмтәлә хәҙерге көндә Мәжит Ғафури мемориаль йорт-музейында һаҡланған портрет яҙыла.

## Хәрби хеҙмәте
1941 йылдың 30 декабрендә Әмиров Ғабдулла Өфө ҡалаһы Жданов (хәҙер — Киров) районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.

214-се Кременчуг-Александринский Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһында хеҙмәт иткән.

Художество музейы архивында һаҡланған шәхси папкала ҡатыны Фәттәхова Әминәгә килгән ҡара хатта ошондай һүҙҙәр яҙылған була: «…һеҙҙең ирегеҙ, һалдат Әмиров Ғ. Ә., Социалистик Тыуған ил өсөн барған һуғышта 1942 йылдың сентябрендә хәбәрһеҙ юғалды». Хәтер китабында ла уны 1942 йылдың сентябрендә хәбәрһеҙ юғалды тип яҙып ҡуйғандар.

Яугир был юлы мөғжизәле рәүештә тере ҡалған тип фаразларға була. Шул уҡ папкала 1943 йыл менән билдәләнгән бер нисә документ бар: сержант Ғ. Ә. Әмировҡа Белгород, Харьков, Полтава, Кременчуг ҡалаларын азат итеү алыштарында ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, Юғары Баш командующий, Советтар Союзы маршалы Сталин бойороғо буйынса Рәхмәт иғлан ителә.

Сержант һуғыштың һуңғы йылында, 1945 йылдың 20 февралендә ҡатынына телеграмма һуға: «Тбилиси госпиталендәмен. Чебадзе, б. Сәләм. Әмир».

Ошонда Ғабдулла Әмировтың тормош юлы өҙөлә. Һуғыштың ахырында һәләк булғанмы, әллә ҡаты яранан төҙәлә алмай үлгәнме — асыҡ түгел.

## Ижады
1940 йылда, Башҡорт АССР-ының беренсе халыҡ яҙыусыһы Мәжит Ғафуриҙың 60 йәшен билдәләү айҡанлы, рәссам Әмиров Ғабдулла Әмир улы үҙенең студенты Әхмәтов менән хәҙерге көндә Өфө мемориаль йорт-музейында һаҡланған Мәжит Ғафури портретын яҙа.

Әмиров — талант эйәһе, намыҫлы, тыйнаҡ ир-егет ине. Был турала М. В. Нестеров исемендәге Башҡортостан художество музейында һаҡланған ике эшенең береһе — "Автопортрет"ы һөйләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944, 10 февраль)
* Юғары Баш командующий, Советтар Союзы маршалы Сталиндың Рәхмәт хаты.

## Һылтанмалар
* Память народа. Амиров Габдулла Амирович
* Донесения о потерях. Печатная книга памяти
* Картотека награждений
* 65-летию Победы в Великой Отечественной Войне посвящается. О художниках участниках ВОВ
* Художник Амиров Габдулла Амирович
* Дорога памяти. Амиров Габдулла Амирович 

## Иҫкәрмәләр
Биктимер Ураҙаев

**Биктимер Ураҙаев** (18-се быуаттың сиреге — 17 май 1774 йыл) — башҡорт старшинаһы. Емельян Пугачёв полковнигы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, отряд командиры.

## Биографияһы
Биктимер Ураҙаев Иҫәт провинцияһы Барын-Табын улусы старшинаһы. Хәҙер Ураҙбай ауылында (хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында) йәшәгән. 1737—1739 йылдарҙағы ихтилалда әүҙем ҡатнашыусы Барын-Табын улусы старшинаһы Ураҙай Абҙановтың өлкән улы.

Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышына 1773 йылдың декабрендә ҡушыла. Биктимер Ураҙаевтың отрядында 1000-ән ашыу яугир була. Ул И. Н. Грязновтың Иҫәт провинцияһына килгәнсе үк Шөкөр Әбзәнов һәм Ғәбделкәрим Ҡорманаев менән берлектә Урал аръяғы Башҡортостанда әүҙем эш алып бара: юлдарҙы күҙәтеп тора, ерле халыҡты мобилизациялауҙа, фураж, аҙыҡ-түлек йыйыуҙа, хөкүмәт ғәскәре менән бәрелештәрҙә ҡатнаша.

1774 йылдың майында Пугачёвтың Төп ғәскәре Татищев ҡәлғәһе һәм Һаҡмар ҡаласығы янында еңелгәс, Биктимер Ураҙаев уға ярҙам итеүҙә ҡатнаша. Белорет заводына отрядын килтерә. Пугачёв указы менән меңдән артыҡ һуғышсынан торған отряд етәксеһе булып, И. И. Михельсон ғәскәренә юлды кәртәләү маҡсаты менән Уралға килә.

1774 йылдың 17 майында Нарели тауы эргәһендә, Яйыҡ һәм Әй йылғаларының үрге ағымы районында, Биктимер Ураҙаев отряды Михельсон корпусы менән ҡаты көрәшкә инә. Баш күтәреүселәр еңелә, Биктимер Ураҙаев һәләк була. Уға полковник дәрәжәһе бирелеү мәғлүмәте һаҡланмаған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биктимер Уразаев
* Башкирские старшины — Емельян Пугачёв
Айбулатов Шиһап Зәйнетдин улы

**Айбулатов Шиһап Зәйнетдин улы** (; 9 август 1930 йыл — 2 июль 2005 йыл) — журналист. 1966—1991 йылдарҙа Силәбе өлкәһе Арғаяш районының «Восход» гәзите мөхәррире. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ижади ойошманың 6-сы съезы делегаты. Райондың почётлы гражданы.

## Биографияһы
Шиһап Зәйнетдин улы Айбулатов 1930 йылдың 9 авгусында Башҡортостан АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙер Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) Новая ауылында тыуған.

Мәктәптә уҡыған сағынан уҡ райондың «Знамя труда» гәзитендә мәҡәләләре баҫыла башлай. Ә мәктәпте тамамлағандан һуң район гәзите редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп эшкә саҡырыла. 1950 йылдан алып ул журналистика мөхитендә ҡайнай. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Байтаҡ йылдар «Знамя труда» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, ауыл хужалығы мөдире, мөхәррир урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1965—1966 йылдарҙа район-ара «Колос» гәзите, 1966—1991 йылдарҙа Арғаяш районының «Восход» гәзите мөхәррире була.

КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенең журналистика бүлегенә ситтән тороп уҡырға инә һәм, уны 1967 йылда тамамлап, ҡулына журналист дипломы ала.

1990 йылда уға бер юлы өс гәзиттең мөхәррире булдырға тура килә. Башҡорт һәм татар телдәрен яҡшы белгәнгә күрә уны өлкәнең башҡорт телендәге «Тыуған яҡ» һәм татар телендәге «Дуслыҡ» гәзиттәре мөхәррире вазифаһына тәғәйенләйҙәр. Ул административ эш менән генә сикләнеп ҡалмайынса, ауыл эшсәндәре тураһында күләмле очерктар, социаль һәм сәйәси темаларға мәҡәләләр яҙа. Ижадында йәш быуынды ауыл хужалығы һөнәрҙәре менән таныштырыуға ҙур урын бүлә, уларҙың ауыл ерендә төпләндереү буйынса маҡсатҡа йүнәлешле эш алып бара. Өҫтәүенә өлкә һәм райондың ауыл хужалығы белгестәре ҡатнашлығында көнүҙәк темалар буйынса "Түңәрәк өҫтәл"дәр үткәреүгә лә етди иғтибар бүлә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Күп тапҡырҙар КПСС-тың район комитеты бюроһы ағзаһы, Арғаяш район Советы депутаты итеп һайлана. СССР Журналистар союзының 6-се съезы делегаты була.

1995 йылда хаҡлы ялға сыҡҡас, Арғаяш районының ветерандар советы рәйесе итеп һайлана һәм оло йәштәге граждандарҙың райондың өлкәнең ймәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашыуын хәстәрләй. Уның инициативаһы буйынса район мәктәптәрендә «Ҡаһарманлыҡ» дәрестәре үткәрелә башлай.

2000 йылда Шиһап Айбулатовҡа «Арғаяш районының почетлы гражданы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Арғаяш районының почетлы гражданы (2000).

## Иҫкәрмәләр
Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят улы

**Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят (Шәфихаят) улы**(1906 йыл-1987 йыл)-Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, шайморатовсы, рядовой,ҡыҙылармеец.

## Биографияһы
Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят улы 1906 йылда Башҡортостандың хәҙерге Миәкә районы Йәнәби ауылында тыуа.
1941 йылда Миәкә районының хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.
Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында хеҙмәт итә.
1943 йылда демобилизациялана.
Һуғыштан һуң,1946-1947 йылдарҙа Украинаның Донецк өлкәһенә шахтаға эшкә ебәрелә. Миәкә районының «Юлдаш» колхозында эшләй. 1987 йылда тыуған ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы 

## Хәтер
Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят улының исеме «Они вернулись с победой. Списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.» баҫмаһының 8-се томына  индерелгән һәм Миәкә районыны Йәнәби ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған таҡтаташтағы исемлеккә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Тим Мерлир

**Тим Мерлир** () — Бельгияның «Alpecin-Fenix» командаһы өсөн сығыш яһаусы профессиональ велосипедта уҙышыусы.

## Карьераһы
Тәүҙә велокросс менән шөғөлләнә һәм 2010 йылда юниорҙар араһында Бельгия чемпионы була. Һуңынан Ворселаарҙа юниорҙар араһында Superprestige еңеү яулай. Йәштәр һәм ололар араһында ла уңыш яулай.

## Иҫкәрмәләр
Йәғәфәров Баязит Ғибәт улы

**Йәғәфәров Баязит Ғибәт улы** (1 июнь 1956, БАССР Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылы) — комсомол органдары һәм мәғариф ветераны.

1978—1982 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының бүлек мөдире, икенсе һәм беренсе секретары; 1983 йылдан район мәктәптәре укытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007).

## Биографияһы
Баязит Ғибат улы Йәғәфәров 1956 йылдың 6 майында БАССР-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.

Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын (1978 йыл, Г-1-се диплом), марксизм-ленинизм университеты (1981 йыл, 143-сө диплом) тамамлай.

1976—1978 йылдарҙа «Уфгорхлебторг» тресында йөксө булып эшләй. 1978 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы һәм мәктәп янындағы интернат мөдире булып эшләй башлай. Шул уҡ йылда ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире итеп һайлана, 1980 йылда — икенсе, 1981 йылдың ғинуарынан комсомол район комитеты секретары итеп һайлана.

1982—1989, 1991—1993 йылдарҙа агитация һәм Иҫке Собханғол урта мәктәптәрендә тарих уҡытыусыһы һәм хәрби етәксе булып эшләй.

1990 йылда район Советы башҡарма комитетының эштәр идарасыһы булып эшләй.

1993 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем — Иҫке Собханғол ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 1980—1982 йылдарҙа — район халыҡ контроле комитеты рәйесе урынбаҫары.

* 1983—1989 йылдарҙа — ДОСААФ-тың район комитеты рәйесе урынбаҫары.

* 1981—1987 йылдарҙа — район Советы депутаты.

* 2011—2017 йылдарҙа — район тыуған яҡты өйрәнеүселәр йәмғиәте рәйесе урынбаҫары.

* 2015 йылдан — район башҡорттары ҡоролтайының тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү секцияһы етәксеһе.

* 2019 йылдан — район Ветерандар советы президиумы ағзаһы.

* Иҫке Собханғол ауылында һәйкәлдәр төҙөүҙә ҡатнашыусы һәм ҡатнаша:

# Бөрйән халҡына — 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙа сит ил походтарында ҡатнашыусыларға (2012 йыл).
# Граждандар һуғышы ҡорбаны (2018 йыл).
# Воинам-«афғансыларға» (2015 йыл).
# Хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусыларға (2018 йыл).
# Тыл эшсәндәренә һәм һуғыш балаларына (2018 йыл).
# Шулай уҡ мемориаль стенала ветерандарҙың «онотолған» исемдәрен (2014—2015 йылдар) тулыландырыу ҙа ҡаралған Ҡаһарманов Л. А. иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташты реставрацияла
# Билдәле яҡташтарына мемориаль таҡтаташтар әҙерләү һәм ҡуйыу: врачтар Вәлиуллин Р. Х. һәм Исхаҡов Н. С. артист Ғәзизов Ю. Х., металлург Әхтәм Әхтәмовҡа, уҡытыусылар Ғүмәрова М. А., Рысбаева М.Ә., Сәғитов Ә.Ҡ.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары
* Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007 йыл, 127485-се ҡала, РФ Мәғариф һәм фән министрлығының 1005 / 11-се бойороғо),
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2017 йыл, 58214-се Указ, Башҡортостан Республикаһы башлығының 11.02-се Указы). 2017 йыл),

* Башҡортостан Республикаһының Почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсе (2012 йыл),

* БАССР Мәғариф һәм фән министрлығының Грамотаһы (1987, 2000, 2010 йылдар), ведомство, юбилей һәм йәмәғәт миҙалдары.

## Китаптары
1."Тыуған төйәгем — Бурзян" тыуған яҡты өйрәнеү буйынса уҡытыу-методик әсбап

2."Иҫке Собханғол ауылының тарихы (2021 йыл).
Аллилуев Павел Сергеевич

**Павел Сергеевич Аллилуев** (1894 йыл — 1938 йыл) — совет хәрби эшмәкәре.

## Биографияһы

1894 йылда эшсе-революционер С. Аллилуев ғаиләһендә тыуған. Һеңлеһе — Аллилуева Надежда Сергеевна.

Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. РККА-ның Баш автобронь идаралығына нигеҙ һалыусыларының һәм етәкселәренең береһе, сәйәси эштәр буйынса идаралыҡ начальнигы урынбаҫары.

1920-се йылдар башында Николай Урванцевтың Алыҫ Көнсығышҡа экспедицияһында ҡатнашыусы, был экспедиция Норилка йылғаһында мәғдән ятҡылыҡтары таба, ошо урында һуңынан Норильск ҡалаһы барлыҡҡа килә.

1925 йылда сәйәхәттән ҡайтҡас, РККА-ның Хәрби академик юғары комсоставы курсын тамамлай.

1929—1932 йылдарҙа Берлинда эшләй, самолетар һәм двигателдәр сифатын тикшерә, улар СССР һәм Германия араһындағы килешеүгә ярашлы йәшерен контракттар буйынса һатып алына. 1932 йылда ғаилә Мәскәүгә әйләнеп ҡайта.

ОГПУ менән хеҙмәттәшлек итә, һуңынан сит илгә ҡасып киткән чекист А.nbsp;М.nbsp;Орлов менән таныш була.

1938 йылдың йәйендә башҡалар менән берлектә Сталинға РККА-лағы репрессияларҙы туҡтатыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә.

1938 йылдың 2 ноябрендә, санаторийҙан ҡайтҡандың икенсе көнөндә, үҙ эш кабинетында инфаркттан вафат була.

Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән (1 участка, 43 рәт, 30 ҡәберлек) , уның ҡәберлегенән йыраҡ түгел 1932 йылда вафат булған һеңлеһе Надежда Аллилуева ерләнгән. Уның ҡәберлегендә скульптор Сергей Меркуровтың танк барельеф менән һәйкәле тора. 1974 йылда эргәһендә ҡатыны Евгения Александровна ерләнә.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Земляницына Евгения Александровна (1898—1974), 1947 йылда ҡулға алына, 1954 йылда азат ителә.
* Балалары:
** Кира Политковская (2 июль 1919 — 20 август 2009), 1948 йылда ҡулға алына.
** Сергей Аллилуев (16 апрель 1928 — 10 ноябрь 2017) — физика-математика фәндәре докторы, профессор.
** Александр Аллилуев (1931 йылғы)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Павел Сергеевич Аллилуев
* Хронос сайтындағы биографияһы
* Аллилуев Павел Сергеевич (1894—1938)
Аллилуев Сергей Яковлевич

**Аллилуев Сергей Яковлевич** (7 октябрь 1866 йыл — 27 июль 1945 йыл) — урыҫ революционеры. Рәсәй эшселәре араһынан тәүге социал-демократтарҙың береһе. Н. С. Аллилуева һәм П. С. Аллилуевтың атаһы, Сталиндың ҡайныһы.

## Биографияһы
Сергей Яковлевич Аллилуев 1866 йылдың 7 октябрендә Воронеж губернаһының Рамонье ауылында тыуған. Атаһы Яков Трофимович (1841—1907), әсәһе Марфа Прокофиевна (1841—1928). Атаһы — күсер, ә әсәһе байҙарға хеҙмәт итә. Сергей Яковлевич Аллилуевтың ейәнсәре Светлана Аллилуева, ул яртылаш сиған булған, тип раҫлай. Атаһының вафатынан һуң әсәһе ҡулында биш бала ҡала. 12 йәшендә Сергей эшкә ялланырға мәжбүр була.

1890 йылдың авгусында Аллилуев бер иптәше менән Владикавказға юллана, унан Хәрби-Грузин юлы буйлап улар Тифлисҡа тиклем барып етәләр, унда Аллилуев тимер юлдары оҫтаханаһына эшкә төшә һәм шунда уҡ Алексей Пешков (Максим Горький) менән таныша.

1896 йылдың июлендә Аллилуев оҫтахананан китә һәм Михайлово станцияһы (хәҙер Хашури) депоһына машинист ярҙамсыһы булып урынлаша.

1899 йылдың яҙында малярия ауырыуы арҡаһында Михайловоны ҡалдырырға мәжбүр була һәм ғаиләһе менән бергә Екатеринослав ҡалаһына күсә, унда ул Г. И. Петровский менән таныша. 1899 йылдың декабрендә Аллилуевтар Тифлисҡа әйләнеп ҡайта. 1900 йылғы маевкала ҡатнаша.

Революцион эшмәкәрлеге өсөн 1903 йылда уға Кавказда йәшәү тыйылғанға күрә, ул — Ростовта, һуңынан (1907—1908) Санкт-Петербургта йәшәй. Ирина Гогуа раҫлауынса, Л. Б. Красин уны Петербургта подстанция начальнигы итеп урынлаштыра.

Уның 10-сы Рождественская урамындағы 17-а фатирын даими рәүештә большевиктар конспиратив осрашыуҙар өсөн ҡуллана.
1917 йылдың февраль ваҡиғаларынан һуң Сталин Турухан һөргөнән ҡайта һәм С. Я. Аллилуевтың фатирында йәшәй. Ошо уҡ фатирҙа 1917 йылдың июлендә күпмелер ваҡыт Ленин да йәшеренә.

1938 йылда фатирҙа музей ойошторола һәм ул «И. В. Сталиндың музей-фатиры» тип исемләнә башлай. Сталин культы фашланғандан һуң «В. И. Лениндың музей-фатиры» тип үҙгәртелә. Хәҙер бында «Аллилуевтар музей-фатиры».

Граждандар һуғышы йылдарында С. Я Аллилуев Украина һәм Ҡырымда йәшерен эш алып бара.

Революциянан һуң электрлаштырыу өлкәһендә эшләй, Шатура ГЭС-ын төҙөй, "Ленэнерго"ла эшләй.

С. Я. Аллилуев 1945 йылда Мәскәүҙә ашҡаҙан яман шешенән вафат була.

### Ғаиләһе
Ҡатыны — Федоренко Ольга Евгеньевна (1877—1951).

Балалары — Павел (1894—1938), Анна (1896—1964), Федор (1898—1955) һәм Надежда (1901—1932).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Рабочая семья Аллилуевых
* Сергей Яковлевич Аллилуев Пройденный путь
Латипов Ғәфүр Латип улы

**Латипов Ғәфүр Латип улы** () (1911 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары, «Батырлыҡ өсөн» (1944), «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943, 1945) миҙалдары кавалеры.

## Биографияһы
Ғәфүр Латип улы Латипов 1911 йылда Башҡортостандың Асҡын районы Упҡанкүл ауылында тыуған. 1941 йылдың 10 декабрендә БАССР-ҙың Асҡын районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия (1943 йылдан 16-сы гвардия Чергинов) дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. Һуғыш осоронда күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
— II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

— Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)

— «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
 
— Ике «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943, 1945)
## Хәтер
Ғәфүр Латип улы Латиповтың исеме Ленинградтың «Блокада» Хәтер китабына индерелгән

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
— ЛАТЫПОВ Гафур Латыпович. Шаймуратовцы
Ҡыуатов Таһир Буранғол улы

**Ҡыуатов Таһир Буранғол улы** (1788 йыл — 1849 йыл) — обер-офицер, 1839—1840 йылдарҙағы Хиуа походында ҡатнашыусы, кантон башлығы,4-се дәрәжә Изге Станислав ордены кавалеры.

## Биографияһы
Таһир Буранбай улы Ҡыуатов 1788 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙер Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы) Буранғол ауылында тыуған.

Сығышы менән Ҡыуатовтар дворяндар нәҫеленән. Бүтән туғандары рәтендә Таһир ҙа оҙаҡ йылдар Яйыҡ буйында һалдат хеҙмәтендә була. Казактан урядникка, урядниктан зауряд хорунжийға тиклем үрләй. 20 йылдан һуң есаул чины ала. Кордон хеҙмәте еңелдән булмай. Йыш ҡына башҡорт ерҙәренә ҡырғыҙҙар барымтаға үтеп инә, малдарын ҡыуып алып китә. Таһир барымтасылар менән бәрелештәргә инә.
1809, 1814, 1830 йылдарҙа ҡаҙаҡ урҙалары эсенә оҙайлы походтарҙа ҡатнаша.

1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында яуға аттар ебәрешеп йөрөй, бының өсөн Батшанан рәхмәт хаты ала. 8-се башҡорт атлы полкын ойоштороуҙа ҡатнаша.

Арал буйы нығытмаларын төҙөргә кәрәк-яраҡтар илтер өсөн ылау ҡыуа.

Губернатор бойороҡтарын, попечитель ҡушҡандарҙы үтәп, иген сәсеүҙе киңәйтә, ауылдарҙа аҙыҡ-түлек запасы һаҡлар өсөн мөгәзәйҙәр һалдыра. Был эштәрен оло түрәләр юғары баһалап, уны обер-офицерҙар ҡорона үрләтәләр, почётлы смотрҙарға саҡыралар. Түрәләргә баш биреп бармаған Ҡаһарман ағаһын кантонлыҡтан бушатып, Таһирҙы кантон итеп ҡуялар. Аталары Буранғол Ҡыуатов отставкаға сыҡҡас, кантон менән идара итеү улы Ҡаһарманға күскән була (1817—1832), 1832—1841 йылдарҙа икенсе улы Таһир кантон булып тора.

1836 йылда ҡырғыҙ-ҡайсаҡ далаһына Бүкәй хан биләмәләренә яу походында була.

1837 йылда Ырымбурға тәхет вариҫы Александр Николаевич килгән. Таһир Ырымбурҙа кенәзде ҡаршылау тантанаһында ҡатнаша. Башҡорт эскадронын әҙерләп осмотрға сығарған. Тәхет вариҫын шулай хөрмәт иткән өсөн уға обер-офицер чины бирелә, бүтән хеҙмәттәрен дә иҫәпкә алып уны 4-се дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләйҙәр.

## Наградалары
4-се дәрәжә Изге Станислав ордены (1837)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡыуатовтар
* Ҡыуатов Ҡаһарман Буранғол улы
* Буранғол Ҡыуатов

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ибраһим Мерәҫов

**Ибраһим Мерәҫов** (? — 1788 йыл) — Өршәк-Мең улусы старшинаһы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.

## Биографияһы
Ибраһим Мерәҫов сығышы менән Нуғай даруғаһы Өршәк-Мең улусы Мерәҫ ауылы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Иҫке Мерәҫ ауылы) башҡорттарынан. 1750-се йылдарҙың уртаһынан 1788 йылға тиклем Өршәк-Мең улусы старшинаһы булып тора, Ибраһимовтар нәҫелен башлап ебәреүсе. Атаһы шул уҡ улустың билдәле старшинаһы — Мерәҫ Юлымбәтов. 

Е. И. Пугачёв етәкселегендәге ихтилалға 1773 йылдың декабрендә ҡушыла. Өфө ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. 1773 йылдың 24 ноябрендә Өфөлә Чесноковка крәҫтиәндәренең баш күтәреүселәрҙе саналарына 4 йөк бешкән икмәк һалып ҡаршы алыуҙары билдәле була. Боласылар Өфөнө уратып, Чесноковкала, Юрмашта, Богородскийҙә урынлашалар. Отрядтарҙың командирҙары Пугачёвтың полковниктары:Ҡанбулат Юлдашев, Ибраһим Мерәҫов, Ибрай Уразбахтин, Ҡотлосура Сәйетмәмбәтов, Ҡаранай Моратовтар була.Баш күтәреүселәр еңеләләр, Ибраһим Мерәҫев, ихтилалдан ситләшә.

1774 йылдың апрель-июнь айҙарында властарға баш күтәреүселәрҙең ғәскәрҙәренең хәрәкәте тураһында хәбәр бирә. Ҡаранай Моратов өҫтөнән ошаҡ (донос) еткереп тора. Июнь аҙаҡтарында, ихтилалдың иң юғары күтәрелеш мәлендә, яңынан уға ҡушыла. Өфө провинцияһы Стәрлетамаҡ пристане һәм Өфө янында П. М. Голицын һәм А. Я. Якубович етәкселек иткән хөкүмәт ғәскәренә Ҡаранай Моратов менән берлектә ҡаршы алыша. Июль аҙаҡлай яңынан йәшерен рәүештә Өфө властары менән килешеп, уларға хеҙмәт итә башлай. Бының менән ул старшина вазифаһын һаҡлап алып ҡала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡаранай Моратов
* Ибраһимовтар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* С. У. Таймасов «Восстание 1773—1775 г.г в Башкортостане»
Нәзирова Флизә Изген ҡыҙы

**Флизә Изген ҡыҙы Нәзирова** (15 февраль 1964 йыл) — тупраҡты өйрәнеүсе ғалим, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты.

## Биографияһы
Флизә Нәзирова 1964 йылдың 15 февралендә Ҡырмыҫҡалы районының Һәүәләй ауылында тыуа. 1986 йылда Башҡорт дәүләт университетының биология факультетын тамамлай. 1996 йылда «Башҡортостан тупраҡтарының һеркә һәм һелтәгә ҡаршылыҡ көсө» темаһына диссертация яҡлай. Әлеге көндә Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө фәнни федераль үҙәгенең Биология институтында «Тупраҡты тикшереү һәм өйрәнеү» лабораторияһында эшләй. Башҡортостан тупраҡтарының физик-химик торошо, уңышлылығы, үҙгәреше, экологик проблемаларына бағышланған 60 мәҡәләһе бар.

### Ижады
Флизә Нәзирова — популяр һәүәҫкәр йырсы. Атаһы гармунсы булғас, Флизә бәләкәйҙән үк йырлай, 10 йәшенән сәхнәгә сыға, ауыл клубында «Шоңҡар» тип аталған вокаль-инструменталь ансамблдә ҡатнаша. БДУ-ла уҡығанда йәмәғәт һөнәрҙәре факультетында Т. Г. Кәримова класында вокал бүлегендә шөғөлләнә.

2012 йылдың 27 ғинуарында Өфө ҡалаһында үткән татар-башҡорт эстрадаһының «Моңдаръя» музыка фестивалендә яңы исемдәр номинцияһында уңышлы сығыш яһай. 2014 йылдың 5 февралендә Өфөләге «Йәштәр» Мәҙәниәт һарайында юбилей концерты үҙа.

## Аудиоальбомдары
* «Үҙем һөям, үҙем һөйөләм» (2010 йыл)
* Интернет селтәрендә  йырҙарының, шул иҫәптән үҙе яҙған көй һәм һүҙҙәргә 60-ҡа яҡын аудиояҙмаһы һәм 30 видеояҙмаһы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* 
* 
*
Саҙретдинов Миңлеғәле Ғизетдин улы

**Саҙретдинов Миңлеғәле Ғизетдин улы** (; 30 май 1924 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, 1-се дәрәжә һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, Дәүләкән районы мәғариф бүлеге мөдире (1954—1959), СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы, тарих фәндәре кандидаты.

## Биографияһы
Миңлеғәле Ғизетдин улы Саҙретдинов 1924 йылдың 30 майында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы) Ташлы-Шәрип ауылында тыуған.

1941 йылда урта мәктәпте тамамлағас, мәктәптә физика, математика уҡытыусыһы булып эшләй. 

1942 йылда фронтҡа китә. 1943 йылдың башында Төньяҡ фронтҡа Северодвинск районы Молотовск ҡалаһына ебәрелә. Сержант дәрәжәһендә бүлек командиры булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың аҙағында Калинин фронтына күсә. Калининград һәм Смоленск өлкәләрен азат итеүҙә ҡатнаша.

1943 йылда Смоленск өсөн барған ҡаты һуғышта ауыр яралана. Фашистарҙан яңы азат ителгән Калининград ҡалаһына эвакогоспиталгә ебәрелә, артабан Ҡытай сигендәге Сретенск ҡалаһындағы госпиталдә дауалана.

1944 йылдың ноябрь айында тыуған яғына ҡайта. Һаулығын бер аҙ нығытҡас, военкомат йүнәлтмәһе менән Дәүләкән ҡалаһының икенсе һанлы мәктәбендә военрук булып эшләй башлай.

1945 йылдың август айында шул уҡ ҡаланың өсөнсө һанлы мәктәбенә күсә. Тиҙҙән район комсомол комитетының беренсе секретары итеп һайлана. Ситтән тороп К. А. Тимирязов исемендәге педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.

1954—1959 йылдарҙа Дәүләкән районының мәғариф бүлеге мөдире булып эшләй. Мәскәү дәүләт университеты эргәһендәге аспирантураны тамамлай, Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, доцент.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1972)
* СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ташлы-Шәрип
* Дәүләкән

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Память Народа. Садретдинов Минигали Гизитдинович
Дәүләтов Фәрит Нәғим улы

**Дәүләтов Фәрит Нәғим улы** (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — Әбделнәғим улы; 26 май 1924 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы һәм педагогик хеҙмәт ветераны, капитан. Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се дәрәжә һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Фәрит Нәғим улы Дәүләтов 1924 йылдың 26 майында Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы) Бик-Ҡарамалы (ҡайһы бер документтарҙа Баҡса) ауылында тыуған.

1941 йылда Дәүләкән хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Ҡыҫҡа ваҡытлы хәрби училищеға уҡырға ебәрелә. Лейтенант дәрәжәһендә 99-сы Ҡыҙыл Байраҡ орденлы уҡсылар дивизияһының 1-се дивизионы 473-сө артиллерия составында хәрби фельдшер булып хеҙмәт итә. Сталинград янында һуғыш юлын башлап, Берлинға тиклем барып етә. Рейхстагтың стенаһына үҙенең ҡултамғаһын яҙып ҡалдыра — «Гвардия капитаны Ф. Н. Давлетов».

1947 йылда демобилизациялана, тыуған яғына әйләнеп ҡайта. Дәүләкән ҡалаһының 3-сө башҡорт мәктәбендә военрук һәм тарих фәне уҡытыусыһы булып эшләй. Оҙаҡ йылдар мәктәптең Ветерандар советын етәкләй.

## Батырлығы
Дәүләтов Фәрит Нәғим улы, гвардия медхеҙмәт лейтенанты,үҙ ғүмерен аямай, һуғыш яланында һалдат һәм офицерҙарға беренсе медицина ярҙамы күрһәткәне өсөн миҙал һәм ордендар менән бүләкләнә.1944 йылдың 23 мартында һуғыш яланында 12 һалдатҡа һәм офицерға беренсе ярҙам күрһәткәне һәм уларҙы ваҡытында эвакуациялағаны өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәмбашҡа бүләктәре
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1943)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1986)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы(1945)

## Шула уҡ ҡарағыҙ
* Дәүләкән
* Бик-Ҡарамалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Память Народа. Давлетов Фарит Абдулнагимович
*
Теләү (башҡорт ырыуы )

**Теләу** (башҡа исемдәр: *Теләу, Тәне, Теле, Тиләу, Телев*; ) — табын башҡорттары составындағы ырыу атамаһы. **Теләу атамалы** этнографик төркөмдәр ҡаҙаҡтар составында (Кесе жузо) һәм үзбәктәр (ҡорама составында), теле исеме менән, тилеукусши —ҡарағалпаҡтарҙа, телев — ҡырғыҙҙарҙа, теле— нуғайҙарҙың составында бар.

## Ырыу составы

### Телеу башҡорттары
(Ырыу араһы: бесэй, ҡазаҡ, *ҡәйеп,* ҡыҙыл ҡатай,улайтаһың, ҡыпсаҡ, мәскәү, туҡ, тубал, һары, һәнәк, б-ре, уф-сураман).

*бесәй, бүре, ҡазаҡ, ҡәйеп, ҡыҙылбаш ҡатай, ҡыпсаҡ, мәҫкәү, туҡ, тубал, һары, һәнәк, уф-сураман* аймаҡтары

### Y-DNA анализы
Генетик анализ (протестированные) үткән телеу ырыуы башҡорттары бер өлөшө башлыса башҡорттар ырыуы R1a гаплогруппаһы, R1a-Z2123 субклады вәкилдәре булып тора.

## Этник тарихы
Үҙ тикшеренеүҙәрендә Р. Ғ. Кузеев билдәләүенсә, башҡорт һәм ҡаҙаҡ этнонимдары Телеу телеуттарға барып тоташа. Был Телеут һәм телеу этнонимдарҙың берҙәй булыуын (тождественность) иҫбатлай.

Телеут һәм Телеу этнонимдарҙың берҙәй булыуы Һаҡмар бассейны топонимдарында составында теркәлгән Телеү этнонимының 'теле' (ҡыт.язы. — 'тел' 鐵勒 йәки ' динлин халыҡтары ' 丁零) этнонимына барып тоташа тип билдәләргә нигеҙ бирә. Л. П. Потапов фекеренсә, төрки телле телеут, теленгит һәм телес ырыу-ҡәбилә төркөмдәре үҙ атамаларында боронғо Теле этнонимын һаҡлай.

Р. Г. Кузеев фекеренсә, телеуҙәр ҡара-табындарға нығыраҡ яҡын төркөм булып тора. Бөтә был билдәләр буйынса көнсығыш табындар ырыуынан булыуына ҡарап, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер үҙенсәлектәре теле һәм мәҙәниәтенә эйә булған. Эргәһендә һылыулығын тураһында авторы күҙлегенән ҡарағанда, монгол сығышлы табындар.

Р. Г. Кузеев асыҡлауынса, Теляуҙәрҙең тәү тарихы төньяҡ һундар составындағы гаогюйецтар (теле) менән бәйле. Ә улар үҙ сиратында, улар башлыса монгол телле сяньби ҡәбиләләре менән ныҡ аралашып бөткән.

Электән гаогюйецтар төрки ҡәбиләләре менән тиңләштерелә. Шул уҡ ваҡытта Н. Я Бичурин һәм А. С. Шабалов кеүек авторҙар уларҙы монгол сығышлы тип һанай.

Шулай уҡ Теляуҙәрҙең этник яҡтан ойошоуында Көнбайыш Монголияның монгол ҡәбиләләренең билдәле бер роле бар .

## Библиографик

## Һылтанмалар
* Башҡорт ырыуҙары тарихы: Кубаляк, Ҡауаҡан Теляу
Сөләймәнов Әғзәм Сибәғәт улы

**Сөләймәнов Әғзәм Сибәғәт улы** () (1917 йыл — 18 февраль 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия рядовойы. 17-се гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, ҡылыссы. Яуҙа һәләк була. Полесье өлкәһе Передрейка ауылында (Белоруссия) ерләнгән.

## Биографияһы
Әғзәм Сибәғәт улы Сөләймәнов Башҡортостандың хәҙерге Баймаҡ районы Ибраһим (икенсе исеме Күктүбә, хәҙерге ваҡытта бөткән ауыл) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 2-се гвардия кавалерия корпусы (командиры Л. М. Доватор) составына ингән 17-се гвардия кавалерия дивизияһында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. «Память народа» сайтында ошо уҡ дивизияның штабы уның аҙаҡҡы хеҙмәт итеү урыны итеп күрһәтелгән. 1944 йылдың 18 февралендә Белоруссиялағы Полесье өлкәһе Мозырь районында барған ҡаты яуҙарҙың береһендә (1944 йылдың ғинуар — февралендә дивизия Калинковичи — Мозырь һөжүм операцияһында ҡатнаша) һәләк була. Передрейка ауылында ерләнгән. Һуғышҡа тиклем өйләнә, ҡатыны Ғөбәйҙә торф сығарыу эштәрендә вафат булып ҡала, балалары булмай.

## Хәтер
Сөләймәнов Әғзәм Сибәғәт улының исеме Башҡортстандың Баймаҡ районы хәтер китабына индерелгән.

## Сығанаҡтар
ЦАМО; Фонд ист. информации: 58; Опись ист. информации: 18002; Дело ист. информации: 113

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
— Передрейка

— Доватор Лев Михайлович

## Иҫкәрмәләр
Халиҡов Миңнеғәли Миһран улы

**Халиҡов Миңнеғәли Миһран улы** (1904 йыл — ???) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.

## Биографияһы
Халиҡов Миңнеғәли 1904 йылда Бәләкәй Илкәнәй ауылында тыуған (ауылдың хәҙерге исеме Бәләкәй Муса). Үҙенең хәрби хеҙмәт юлын ул 1920 йылдарҙа уҡ Мәләүез ғәҙәттән тыш хәлдәр отрядында башлаған. 1925 −1930 йылдарҙы баҫмасыларға ҡаршы көрәштә 82-се Ҡыҙыл байраҡлы атлылар полкы составында ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышын хәрби кадр булараҡ ҡаршылай. Башҡорт атлы дивизияһын төҙөүҙә ҡатнаша. Иң тәүҙә атлылар разведкаһы, аҙаҡтан кавалерия эскадроны командиры була. Өлкән лейтенант Халиҡов М. М. был данлы дивизия сафында һуғыша. Уның хәрби юлы — 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының хәрби юлы, ул Башҡортостанда ойошторола һәм Берлин ҡалаһында һуғышты тамамлай.
Баһауетдин Әдүтов

**Баһауетдин Әдүтов** (; 1788 йыл — ?) — зауряд-есаул, кантон начальнигы. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы

## Биографяһы
Баһауетдин Әдүтов Пермь наместниклығы Уҫы өйәҙе Ғәйнә улусының (хәҙерге Пермь крайы Барҙы районы) Үдик (Епалчиха) ауылында кантон начальниктары булған Әдүтовтар ғаиләһендә тыуа. Атаһы Мөхәмәҙиә Әдүтов 1‑се башҡорт кантоны начальнигы була. Уның улдары Баһауетдин, Камалетдин (1801-?) һәм Низаметдин. Камалетдин да зауряд-есаул, 1831—1841 йылдарҙа 1‑се башҡорт кантоны начальнигы була. Низаметдин хорунжий булып хеҙмәт итә, ул 1850 йылда 1‑се башҡорт кантоны начальнигы булып тора, уның 5 тирмәне була.

Баһауетдин Әдутов хәрби хеҙмәттә 1806 йылдан. 1811 йылдан алып юрта есаулы, 1812 йылдан поход старшинаһы булып хеҙмәт итә, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша.

1814—1816 йылдарҙа Себер даруғаһында дистанция начальнигы. 1820—1831 йылдарҙа 1‑се башҡорт кантоны начальнигы, 14‑се класс чиновнигы була (1821).

Иркутск губернаһында 2 йыл дауамында дистанция начальнигы сифатында этаплы хеҙмәттә була. 2 тирмәне була. 1831 йылда Санкт-Петербургта Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре депутацияһы составында император Николай I аудиенцияһында ҡатнаша. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Передрейка

**Передрейка** (, 19 быуаттағы элекке исемдәре — Жорвонка, Кирванка, Kirvanka, Жирванка) — Беларусь Гомель өлкәһе Мозырь районы Осовцы ауыл Советы составындағы ауыл.

## Географияһы

### Урынлашыуы
Мозырь ҡалаһынан көнбайышҡа табан 38 км, Птичь тимер юл станцияһынан (Гомель — Лунинец линияһында) 14 км, Гомель ҡалаһынан 172 км алыҫлыҡта ята.

## Транспорт селтәре
Транспорт бәйләнеше — ауыл-ара юл, һуңынан Гомель — Лунинец автомобиль юлы.

## Тарихы
Яҙма сығанаҡтары буйынса XIX быуаттың аҙағынан алып (дөрөҫөрәге, 1870 йылдан һуң) Минск губернаһы Мозырь өйәҙе Слобода-Скрагал улусы ауылы булараҡ билдәле. 1866—1887 йылғы картала Жирванка тип исемләнә.

1879 йылда Скрыгал сиркәү мәхәлләһе составында телгә алына.

1897 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда һыу тирмәне булған.

1917 йылда ауылда мәктәп эшләп килгән, ул ялланған крәҫтиән йортонда урынлашҡан була.

1920-се йылдарҙа Мозырь округы Слобода районы Осовец ауыл советы составында була.

1930 йылда «Ҡыҙыл Передрейка» колхозы ойошторола, һыу тирмәне һәм тимерлек була. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1943 йылдың июлендә оккупантар ауылды тулыһынса яндыралар һәм 42 кешене үлтерәләр. 1944 йылдың 15 ғинуарында партизандар ауылды азат итәләр һәм Ҡыҙыл Армия частары килеп еткәнгән тиклем уны тотоп киләләр. Фронтта 21 ауыл кешеһе һәләк була. 1959 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәренә ярашлы Передрейка ауылы «Осовец» совхозы составында була 959 йыл иҫәбе буйынса совхозы составында «Осовец» (үҙәге — Осовец ауылы).

## Халҡы

### Һаны
* 1909 йыл — 161 кеше
* 2004 йыл — 31 хужалыҡ, 47 кеше

### Динамикаһы
* 1897 йыл — 26 ихатала 163 кеше (халыҡ иҫәбен алыу буйынса)
* 1917 йылд — 243 кеше
* 1925 йыл — 53 ихата
* 1940 йыл — 60 ихата, 285 кеше
* 1959 йыл — 246 кеше (халыҡ иҫәбе алыу буйынса)
* 2004 йыл — 31 хужалыҡ, 47 кеше

## Билдәле шәхестәр
* М. И. Шляга — генерал-полковник.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Вескі Беларусі гарада і: Энцыклапедыя. 2 т., кн.2. Вобласць гомель/с в Марцэлеў; Рэдкалегий: Пашкоў Г. П. (рэдактар галоўны) інш і. — Мн.: БелЭн, 2005. 520с.: іл. Тыраж 4000 экз. ISBN 985-11-0330-6 ISBN 985-11-0302-0

## Һылтанмалар
Көсөков Хәмиҙулла Шаһингәрәй улы

**Көсөков Хәмиҙулла Шаһингәрәй улы** (; 1871 — ?) — уҡытыусы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән.

## Биографияһы
Хәмиҙулла Шаһингәрәй улы Көсөкөв Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Миҙиәк ауылында тыуа. Сығышы менән Көсөковтар дворян нәҫеленән. Һөнәре буйынса уҡытыусы-мөғәллим булараҡ ул йәштән үк ил-көн хәстәре менән яна, шуға ла дәүләт эшмәкәре, сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре булып таныла. Сәйәси йәһәттән ышанысһыҙ тип татынып, полиция күҙәтеүендә тотола. 1908 йылда бер йылға Ырымбур губернаһынан ҡыуыла.

Февраль революцияһынан һуң, 1917 йылдың яҙында, Йәмәғәт хәүефһеҙлеге комитетына һайлана, әммә тиҙҙән уның составынан сығырға мәжбүр була. 1917-1918 йылдарҙа Башҡортостандың Урал аръяғында йәйелгән сәйәси көрәштә Совет власы яҡлы булып сығыш яһай. 1918 йылда, башҡорт халҡының вәкиле булараҡ, Силәбе өйәҙенең ер комитеты составына индерелә. Шул төбәктә йәшәгән башҡорт һәм урыҫтар араһында ер мөнәсәбәттәрен яйға һалыуҙа мөһим роль уйнай. Әммә 1918 йылдың июнендә  Чехословак корпусы башлаған фетнә арҡаһында, власҡа аҡтар килә һәм Көсөков ҡулға алына. Уны төрмәнән ҡыҙыл партизандар отряды килеп ҡотҡара.

Арғаяш эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советы рәйесе С. А. Ходов етәкселегендә шул төбәктә йәшәгәндәрҙән ойошторолған 1-се тау полкы штабында тәржемәсе булып хеҙмәт итә. 1919 йылда, власть ҡыҙылдар ҡулына күскәс, Арғаяшҡа эшкә ебәрелә. Халыҡ судъяһы, Арғаяш кантоны башҡарма комитет ағзаһы булып эшләй. Ауырыу сәбәпле 1923 йылда эшенән китергә мәжбүр була.

## Иҫкәрмәләр