Троица ҡәлғәһе

**Троица ҡәлғәһе** — рус дәүләтенең фортификация ҡоролмаһы. Таганрогтың   тарихы  Троица ҡәлғәһенән башлана. 1698 йылда төҙөлә башлай, 1709 йылдың яҙына төҙөү нигеҙҙә тамамлана.

## Тарихы
Троица ҡәлғәһе 1698—1711 йылдар осоронда төҙөлә  һәм Троицк ҡалаһы өсөн нигеҙ булып тора. Инженер фон Боргсдорф проекты буйынса, Пётр I  шәхси күрһәтмәһенә ярашлы төҙөлә, Төҙөлөш  1709 йылда тамамлана.

Троица ҡәлғәһе  бейеклеге яҡынса 8 метр булған  ер валы  һәм тәрәнлеге 5 метр булған 3 км оҙонлоҡтағы йырын менән уратып алынған. Үҙәктә вал хәҙерге Некрасов тыҡрығына тиклем еткән. Ҡабырға яҡтары һыныҡ һыҙыҡтар менән кәртәһе булмаған текә ярға төшә. Бында текә яр тәбиғи кәртә булып тора

Крепостной валда ҡеүәтле  оборона ҡоролмаларыː өс  бастион, ике ярымбастион,  пушкалар һәм гаубицалар менән йыһазландырылған фортификацион ҡоролма төҙөлгән.  Вал буйында  казематтар, дары мөгәрәптәре, казарма урынлашҡан. Ике ҡәлғә ҡапҡаһы — төньяҡ (Мәскәү, Архангельск) һәм көньяҡ (Диңгеҙ, Никольский) — ентекле  һаҡланған. Ҡамау осрағына  өҫтәмә кәртә булып   бөтә вал буйлап киңлеге 40 метр һәм тәрәнлеге 5 метрлыҡ йырын   хеҙмәт иткән.

Ҡәлғә территорияһы эсендә батша һарайы, палаталар, башлыҡтар өсөн йорттар, Троица сиркәүе төҙөлгән. Келәттәр, кибеттәр һәм ҡабаҡтар менән баҙар, ҡоҙоҡтар, эзбиз яндырыу өсөн мейестәр булған.   

1711 йыл уртаһына Троица ҡәлғәһендә  гарнизонды һәм ҡамау осрағында халыҡты урынлаштырыу өсөн 206 таш  һәм 162 ағас ҡоролма булған. Халыҡтың төп өлөшө ҡәлғәнән ситтә, слободаларҙа йәшәгән.  Троица ҡәлғәһе  1711 йылда гавандә һәм Ташбаҡа утрауындағы артиллериянан тыш, 293 пушка, 40  гаубица менән йыһазландырылған.

Рәсәй менән Төркиә араһындағы Прут тыныслыҡ килешеүенә ярашлы ҡәлғә  1711-1712 йылда емерелә.

Уны тергеҙеү  1769—1770 йылдарҙа ғына мөмкин була. Әммә Ҡырымдың   Рәсәйгә   1783 йылда ҡушылыуынан һуң Троица ҡәлғәһе тәғәйенләнешен юғалта һәм  1784 йылда Бөйөк Екатерина указы менән бөтөрөлә, ә Аҙау флотилияһының караптары  Севастополгә күсерелә.

1803 йылдың 7 декабрендә Таганрогҡа изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһенән гарнизон батальоны күсерелә.  Бында Таганрогтың ике батальонлы полкы өсөн казармалар төҙөлә башлай. Элекке Троица ҡәлғәһендә  һалдат казармаларының ун өлгөлө ячейкаһы  була. Һәр ячейканың казармаһы, ашханаһы һәм залы булған. 

Артабан Таганрог граждандар сауҙа порты булараҡ үҫешә. Ҡәлғәнең ҡоролмалары төрлө маҡсаттарҙа  ҡулланыла, ә һуңынан яйлап һүтеп алына.

Юҡҡа сыҡҡан ҡәлғәнең беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән ҡоролмаһы  — һалдат казармаларының бер   ғәскәри  ячейкаһы Ҡәлғә тыҡрығы, 46 адресы буйынса урынлашҡан.

## Троица ҡәлғәһе  һәм Таганрог карталары

Файл:Taganrog Fortress1698.jpg|Ҡәлғә һәм гавань планы. Э.-Ф.&nbsp;Боргсдорф, 1698&nbsp;й.
Файл:CityplanTaganrog.jpg|Таганрог ҡәлғәһенең планы. &nbsp;XVIII&nbsp;быуат аҙағы
Файл:Таганрогская гавань.jpg|Таганрог  гаване һәм Ташбаҡа форты планы, 1704&nbsp;й.
Файл:CASTELNAU(1827) p3.130 PLAN DE TAGANROG.jpg| Таганрог ҡәлғәһе планы, 1820&nbsp;й.
Файл:Plan of Taganrdg. Robert Lyall. Travels in Russia, The Krimea, The Caucasus, and Georgia. 1825. Chap. XX. P.251.jpg|Robert Lyall, 1825


## Хәтер

* 2014 йылда коммерцияға  ҡарамаған  «Тарихи Таганрог» фондының  тырышлығы менән  И.Е. Павленко редакцияһы аҫтында «Петровские укрепления Миусского полуострова» китабы нәшер ителә.

* 2015 йылдың  15 майында  коммерцияға ҡарамаған   «Тарихи Таганрог» фондының тырышлығы менән Петровская урамы,  15-се йорт адресы буйынса «Троица ҡәлғәһенең 3-сө бастионы» һәйкәлен асыу тантанаһы булды  «Тарихи Таганрог» фонд вәкилдәре  Таганрогта  Троица ҡәлғәһе сиктәрен аңлатҡан  бындай тағы 13 һәйкәл урынлаштырыу мөмкинлеге бар тип хәбәр итә.

## Әҙәбиәт

* Петровские укрепления Миусского полуострова / *Под. ред. И. Е. Павленко*. — Таганрог: Изд-во Таганрогского института им. А. П. Чехова, 2014. — 184 с. — .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Петровский ретраншемент
* Павловская крепость
* Таганрогский казачий полк

## Сығанаҡтар