Норлат районы

**Норлат районы** () — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы составындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек                 (муниципаль район)  

Административ үҙәге — Норлат.

## Географияһы
Республиканың көньяғында урынлашҡан. Татарстан Республикаһының Әлки, Алексеевск, Аксубай, Сәрмәсән райондары, Һамар өлкәһе (Кошкинский һәм Челно-Вершинский райондары),  Ульяновск өлкәһе (Новомалыклинский районы) менән сиктәш.

Иң ҙур йылғалары — Оло Сәрмәсән, Ҡондорса, Оло Сульча.

Район территорияһы буйынса Мәскәү — Ульяновск — Өфө тимер юл магистрале үтә.

## Тарихы
Район территорияһы 1920 йылға тиклем Ҡазан губернаһы Чистай өйәҙе һәм Һамар губернаһы Мәләкәс өйәҙенә ингән, 1920 йылдан алып 1928 йылға — Татар АССР-ының  Чистай кантонына һәм Һамар губернаһы  Мәләкәс өйәҙенә, 1928 йылдан 1930 йылға тиклем — Чистай кантонына ингән.

1930 йылдың 1 авгусында Октябрь районы тип үҙгәртелә.

1958 йылдың 16 июлендә район составына бөтөрөлгән Тельман районы территорияһының күпселек өлөшө ҡушыла. 

1963-1965 йылдарҙа район сиктәре: башта реформа сиктәрендә эреләтеү арҡаһында бөтөрөлгән райондар иҫәбенә, унан һуң реформа барышында бөтөрөлгән райондарҙы тергеҙеү һөҙөмтәһендә ҙур үҙгәрештәр кисерә.

1987 йылдың 19 авгусында район биләмәһе составына, Яңы Тумба ауылын да индереп, Әлки районының бер өлөшө тапшырыла.

10 декабря 1997 года Октябрьский район переименован в Нурлатский.

## Халҡы

; Урбанизация

; Милли составы

2010 йыл башына ҡарата районда 60444 кеше йәшәгән, шул иҫәптән ҡалала - 32,2 мең кеше. Улар араһында татарҙар — 52 %, сыуаштар — 25 %, урыҫтар — 21 %, башҡа милләт вәкилдәре — 1 %.

; Карталары

## Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Норлат муниципаль районында 1 ҡала һәм 26 ауыл биләмәһе һәм улар составында 83 тораҡ пункт иҫәпләнәе.

### Тораҡ пункттары

## Мәғарифы
Норлат муниципаль районы мәғариф системаһында эшләй уртаса 41урта, 1 гиназия, 3 төп, 15 башланғыс  дөйөм белем биреү мәктәбе 7959ҡурғаусы, 8-се төр коррекционөйөм белем биреү мәктәп-интернаты 156 төрҙәре менән уҡый, һөнәрселек-99, өҫтәмә белем биреү учреждениеһы 1-се балалар-үҫмерҙәр үҙәге, 31 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларында балалар менән ҡурғаусы 2525. 2007 йылдарҙа райондың белем биреү учреждениеларында яңы күренештәр асыла: был МОУ "Татар башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы «Алсу» с. 158 баланы ҡурғаусы. Уларҙың 115-е дошколенок, 43 1-4 класс уҡыусыһы. 1499 райондың белем биреү учреждениелары педагогтарының һәм уҡыусыларҙы уҡытыу, тәрбиәләү менән мәшғүл, улар 1156 (77 %) аттестовать, 48 (4 %) юғары квалификация категорияһына эйә кеше, 576(50 %)-1, 532(46 %)-2 квалификация категорияһы, 79 % юғары белемле була. Альметевский райондарҙа вәкиллектәр эшләй нефть институтын, Ҡазан дәүләт ауыл хужалығы академияһы филиалы, Мәскәү дәүләт иҡтисад, статистика һәм информатика, тисби вәкиллеге менән идара итеү академияһы,ҡазан университетының технология колледжы әҙерлек булды.

## Иҡтисады
Тәбиғәт байлығы булған нефть районының төп, райондың иҡтисады өсөн хәл иткес әһәмиәткә эйә булды, шуға күрә мөһим тармағы булып тора һәм эшкәртеү сәнәғәте ширҡәте. Эре сәнәғәт предприятиелары урынлашҡан райондар һыу НГДУ «Норлатнефть» АО «Татнефть», ОАО «Татнефтепром-Зюзеевнефть», ОАО «Кондурчанефть», ОАО «Бенток», быраулау эштәре идаралығы Нурлатский ООО «Татнефть-быраулау» ЯСЙ, «шәкәр Нурлатский» һ. б.

### Транспорты
Ж районында магистраль аша үтә.-да. Мәскәү яғынан – Ульяновск – Өфө. Һәм районы пункты станцияһы станцияһы (көнбайыштан көнсығышҡа):

* 1073 км (потоцкийҙарҙың), Норлат (ст), 1081 км (ст), 1084 км (о.п.), Клиновка (сәфәр).

Төп автомобиль: 16К-0098 "Норлат – Аксубаево – Чистополь" (н Ҡазан), 16К-0131 "Норлат – Кузайкино" (н Әлмәт) Норлат һәм уны дауам – Бесәй – Борм (н Һамар, Ульяновск), Норлат – Челно-Түбәһе, Мамыково – Билярск.

## Киң мәғлүмәт саралары
Район гәзитендә баҫылған «Дуҫлык» — «Дуҫлыҡ» — «Тусло» татар, сыуаш һәм рус теле.

Бди һәм райондар территорияһы сиктәрендә, уның өсөн "Телерадиокомпанияһы "Норлат" (филиал АО "Татмедиа"). Сығарылыш сыға рус, татар һәм сыуаш телдәрендә.

## Әҙәбиәт

* Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Нурлатский муниципаль районының рәсми сайты 
* Нурлатский район TatCenter на портал.Ba