open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Порядин Геннадий Васильевич

**Порядин Геннадий Васильевич** (тыуған 19 июнь 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй патофизиологы, аллерголог, Рәсәф Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы (2004), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2014).

## Биографияһы
Порядин Геннадий Васильевич 1966 йыл — Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү дәүләт медицина институтының дауалау факультетын тамамлай

1966 йылда — Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү дәүләт медицина институтында эшләй башлай. Бында спирантуранан алып (ғилми етәксеһе А. Д. Адо) патологик физиология кафедраһы мөдиренә (1986—2012), уҡыу эштәре буйынса проректорына (2012—2015) тиклем юл үтә. Хәҙерге ваҡытта Порядин Геннадий Васильевич — ошо уҡ уҡыу йортонда кафедра профессоры, ректорҙың кәңәшсеһе.

Порядин Геннадий Васильевич 1969 йылда кандидатлыҡ, ә 1983 йылда — докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, һуңғыһының темаһы: «Механизмы формирования немедленной аллергии человека и пути их коррекции».

2004 йылда Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.

2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы булып китә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Порядин Геннадий Васильевичтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: иммунопатологик аллергия ауырыуҙарының күҙәнәк һәм молекуляр механизмы; йөрәк елһенеү, шешеүҙә (инфекцион-аллергия миокардит)иммун системаһы үҫешенең роле; иммунопатология үҫеүендә апоптоздың роле; үҙенсәлекле иммунотерапия механизмы; аллергияға ҡаршы яңы препараттар эҙләү һәм өйрәнеү.

Порядин Геннадий Васильевич етәкселегендә 24 фән кандидаты һәм 12 фән докторы әҙерләнгән.

Ғалим Порядин Геннадий Васильевич 400-ләп фәнни эштәрҙең, 7 монография, 3 ғилми хеҙмәткәрҙәр һәм табиптар өсөн етәкселек, 12 уйлап табыу авторы.

Патофизиологтарҙың Рәсәй ғилми йәмғиәте президиумы ағзаһы, Рәсәй ғилми йәмғиәтенең патофизиологияны уҡытыу-методик комиссияһының рәйесе, «Патологическая физиология и экспериментальная терапия», «Общая реаниматология», «Клиническая патофизиология», «Вестник РГМУ» журналдары мөхәрририәтенең ағзаһы.

## Наградалары
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендың миҙалы (1996)
* Почет ордены (2018)

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
*
Терентьев Александр Александрович

**Терентьев Александр Александрович** (2 май 1942 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-биохимигы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2005), Рәсәй  Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы (2014).

## Биографияһы
Терентьев Александр Александрович 1942 йылдың 2 майында Әстерхан ҡалаһында тыуған. 

1966 йылда Әстерхан дәүләт медицина институтын тамамлай.

Терентьев Александр Александрович 1969 йылда — медицина фәндәре кандидаты исеменә дәғүә итеп кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Диссертацияһының темаһы: «Сравнительные биохимические исследования эмбрио-специфических альфа-глобулинов сыворотки крови человека и некоторых животных».

Терентьев Александр Александрович 1974 йылдан алып — Н. И. Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү дәүләт өлкә тикшеренеү медицина лабораторияһында (МОЛГМИ) (хәҙер — Рәсәй милли медицина тикшеренеү университеты) хеҙмәт итә. Был медицина учреждениеһында  доценттан алып кафедра мөдиренә (2000 йыл) тиклем юл үтә.

1990 йылда Терентьев Александр Александрович докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, диссертацияһының темаһы: «Стероидсвязывающие онкофетальные белки человека (идентификация, выделение, характеристика, клинические аспекты)»

1993 йыл Терентьев Александр Александровичҡа — профессор дәрәжәһе бирелә.

2005 йылда Терентьев Александр Александрович  Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы  итеп һайлана.

2014 йылда — Рәсәй  Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы .

## Фәнни эшмәкәрлеге
Терентьев Александр Александровичтың ғилми эштәренең төп йүнәлештәре — онкофеталь аҡһымдарҙың биохимияһын өйрәнеү.

Тере күҙәнәк аҡһымдарын динамик протеомика һәм аҡһым селтәрҙәре анализлауҙа математика моделләү ысулдарын эшләү менән шөғөлләнә.

Терентьев Александр Александрович — 300-гә яҡын ғилми эш, 3 монография һәм 3 китап авторы, 34 уйлап табыу һәм патент танытмалары бар, биохимияның төрлө бүлектәре буйынса 14 уҡытыу-методик әсбаптар яҙған, улар барыһы ла студенттарҙы уҡытыуҙа киң ҡулланыла.

Терентьев Александр Александровичтың етәкселегендә һигеҙ кандидатлыҡ һәм дүрт докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Дмитриевский Вячеслав Иосифович

**Дмитриев Вячеслав Иосифович** (1902—1988) — совет ғалимы һәм ҡалаҡлы машиналар конструкторы.

## Биографияһы
Дмитриев Вячеслав Иосифович 1902 йылдың 30 июнендә Мәскәүҙә семье фортепьяно көйләүсе-мастер ғаиләһендә тыуған.
1925 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһын тамамлай.

1930 йылға тиклем Үҙәк Аэрогидродинамика институтында (ЦАГИ), аҙаҡ (1988 йылға тиклем) Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институтында (ЦИАМ) эшләй.

1930—1954 йылдарҙа бер үк ваҡытта С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институтында, профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһында уҡыта.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институты (ЦИАМ) менән бергә Өфөгә эвакуациялана. 1942—1943 йылдарҙа Өфө авиация институтының авиация двигателдәре конструкцияһы кафедраһы мөдире.
1938 йылда В. И. Дмитриевский Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институты ғилми советының беренсе составына инә. 1940 йылда барлыҡ конструкторлыҡ һәм тикшеренеү эштәре буйынса В. И. Дмитриевскийгә диссертация яҡламайынса техник фәндәр докторы дәрәжәһе бирелә. 1941 йылда турбокомпрессорҙар эшләгәне өсөн Дәүләт премияһы бирелә. 1945 йылда ул профессор ғилми исеме ала.
1962 йылдан хаҡлы ялда, ләкин 1988 йылда вафат булғанға тиклем Үҙәк авиация моторҙары төҙөү институтында профессор-консультант сифатында эшләүен дауам итә.
Вячеслав Иосифович Дмитриевский тыуған ил фәне һәм техникаһы тарихына ватан авиация двигателдәре төҙөү пионерҙарының береһе булараҡ инеп ҡала, ул поршенле һәм турбореактив авиация двигателдәре өсөн ҡалаҡлы машиналар төҙөүсе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ленин ордены (16.9.1945)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1941)
* «Почёт Билдәһе» ордены
* миҙалдар
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1941) — турбокомпрессорҙар конструкцияларын һәм авиамоторҙар өсөн нагнетателдәр эшләгәне өсөн
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1950) — моторҙар эшләү өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн

## Сығанаҡтар
* Авиация: Энциклопедия. — М.: Большая Российская Энциклопедия Главный редактор Г. П. Свищев 1994
* Дмитриевский Вячеслав Иосифович 
* Кто есть кто 
* Роль и место научных школ ЦИАМ в производстве авиадвигателей в нашей стране
Ҡыуатов (йыр)

**«Ҡыуатов»**, **«Ҡыуатов кантон»**, **«Ҡыуатов сәсән»** — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй.
 
«Ҡыуатов» көйөнөң варианттары тәүге тапҡыр С. Г. Рыбаков тарафынан 1893 йылда Верхнеурал өйәҙе Ҡаҙаҡҡол ауылы (хәҙер — Учалы районы) ҡурайсы Ислам Моратовтан яҙып алына һәм «Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламалары менән музыкаһы һәм йырҙары» («Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта») китабында баҫтырыла.

Лирик-эпик характерҙағы йыр. 1850—1863 йылдарҙа кантон башлығы булған Әлмөхәмәт Ҡыуатовҡа арналған.

Йырҙың варианттарын шулай уҡ Х. Ф. Әхмәтов, Ю. И. Ғәйнетдинов, З. Ғ. Исмәғилев, Ғ. З. Сөләймәнов яҙып алған һәм өйрәнгән.

«Ҡыуатов» көйөнә һалмаҡ темп хас. Башҡарыусылар араһында К. М. Дияров, Сөләймән Абдуллин булған.

Шул уҡ исемле бейеү характерындағы инструменталь көй бар.

## Тарихы
Әлмөхәмәт Ҡыуатов 1827 йылда Буранғол ауылында тыуған. Яҫауыл-ротмистр, 1849 йылда тел һәм әҙәбиәт ғилеме кандидаты исемен лайыҡ булған.
Ҡазан университетының философия факультетын тамамлағандан һуң, Ырымбур генерал-губернаторы канцелярияһында тәржемәсе, 1850—1863 йылдарҙа 7-се, 10-сы, 3-сө, 11-се һәм 4-се башҡорт кантондары башлығы ярҙамсыһы булып хеҙмәт иткән. Башҡорт балалары уҡырлыҡ милли мәктәптәр асыуҙы юллаған, донъяуи мәктәптәр өсөн методик ҡулланмалар, дәреслектәр яҙған.
Ырымбур губернаторы Крыжановский исеменә «Башҡорт халҡының ярлыланыу сәбәптәре» тигән хат яҙған. «1853-1856 йылдарҙағы Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән.

Абруйлы ир азаматы Әлмәхәмәт Ҡыуатовҡа «Ҡыуатов» йыры бағышланған.

## Башҡарыусылар
«Ҡыуатов» йырын К. М. Дияров башҡара.

Х. Әхмәтов тарафынан тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәртелгән.

## Әҙәбиәт
* Хөсәйенов Ғ. Әҫәрҙәр. 3 томда. 1-се том. Ил азаматтары. Өфө, 1998.
* Галин С.Ә. Тарих һәм халыҡ поэзияһы. Өфө, 1996.
* Камаев Ф. Х., Шоңҡаров Н. Д. 400 башҡорт халыҡ йыры.
* Камаев, Шункаров Н. Д. 400 башкирских народных песен. Уфа, 2011.
* Башҡорт энциклопедияһы: 7 томда — 3-сө том, Й-Л, 553 б. — Өфө, Башҡ. энцикл., 2015. ISBN 978-5-88185-259-7

## Һылтанмалар
* «КУВАТОВ», песня
* КУВАТОВ, песня

## Иҫкәрмәләр
Һеңлекәш (фильм)

**«Һеңлекәш»** — Рәсәйҙә режиссёр Александр Галибин төшөргән драма. Киң прокатҡа сығарылған башҡорт телендәге тәүге рәсәй фильмы .

Фильм Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең «Беҙҙең өйҙөң йәме» тигән повесына нигеҙләнеп төшөрөлгән. Прокатҡа Рәсәйҙә 2019 йылдың 19 сентябрендә, Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йәш тулыу алдынан сығарылған. Прокатҡа сығарған компания Walt Disney.

Фильмды «Мотор Фильм Студия» кинокомпанияһы Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы  һәм Мостай Кәрим исемендәге фонд ярҙамы менән төшөргәндәр.

2020 йылдың 18 апрелендә "Һеңлекәш" фильмы  «Россия – Культура» телеканалында күрһәтелә  .

## Йөкмәткеһе
Картиналағы хәл-ваҡиғалар Бөйөк Ватан һуғышы осоронда бара. Һуғыш үткән украин ауылында Оксана исемле ҡыҙҙың ғаиләһендәге барыһын да фашистар үлтерә. Ҡыҙҙы башҡорт һалдаты табып ала һәм үҙ яғына оҙата. Бала бында Йәмил исемле малайҙың ғаиләһендә йәшәй башлай.  Башта Оксана башҡортса һөйләшкән ят мөхиткә өйрәнеп китә алмай,  Йәмил ағаһы һәм ауылдың башҡа малайҙары менән мөнәсәбәттә ҡатмарлыҡтар ҙа килеп тыуа. Һуғыш мәленең ауырлыҡтарын бергә кисерә-кисерә Оксана ла ысын мәғәнәһендә ошо ғаилә ағзаһына әүерелә.

## Ролдәрҙә
Арыҫлан Ҡырымсурин - Йәмил,  Марта Тимофеева - Оксана, Йосоп Рәхмәтов - Марат, Илгизә Ғилманова - Йәмилдең әсәһе, Сулпан Әбдрәхимова - Йәмилең өләсәһе, Рәүис Заһитов - Мансур бабай Виталий Салий - Петро, Нәжибә Искәндәрова - Фархениса, Руслан Хайсаров - Йәмилдең атаһы, Гөлназ Хайсарова - Мараттың әсәһе.

## Премьера алдынан күрһәтеүҙәр (2019)

* Санкт-Петербургта XXVII «Виват кино России!» фестивалендә (20-24 мая).
*Плёста үткәрелгән  Андрей Тарковский исемендәге XIII Халыҡ-ара кинофестивалдә  (14-21 июнь).
*Магаданда үткәрелгән «Территория» фестивале (10-16 июнь).
*Ялталағы  XXVII Халыҡ-ара «Алые паруса Артека» балалар кинофестивалендә  (1-9 июль). Фильмға «Самый добрый фильм»  номинацияһында приз, актриса Марта Тимофееваға — «Лучшая девочка-актриса» номинацияһында приз бирелә .
* Светлогорскиҙа үткәрелгән «Балтийские дебюты» XVI кинофестивале (6-12 июль).
* Туапсе янында Бөтә Рәсәй Балалар үҙәге «Орлёнок»та   үткәрелгән XXIII Бөтә Рәсәй  Визуаль сәнғәттәр фестивалендә  (5-13 июль) күрһәтелә. Фильмға тамашасылар һөйөүе призы  һәм III дәрәжә диплом бирелә.
* Выборгта үткәрелгән «Окно в Европу» XXVII Рәсәй киноһы фестивале  (2-8 август).
* Волоколамскиҙа үткәрелгән XVI Халыҡ-ара «Волоколамский рубеж» хәрби-патриотик фильмдар фестивалендә (22-27 август). Фильмға тамашасылар һөйөүе призы бирелә.
* Смоленскиҙа үткәрелгән XII Бөтә Рәсәй «Золотой Феникс» кинофестивалендә (7-11 сентябрь).
* Ялтала үткәрелгән IV Халыҡ ара "Евразийский мост" кинофестивалендә күрһәтелә. Уйналған фильм  конкурсында еңә һәм "Выбор крымчан" тигән призға лайыҡ була  (20-24 сентябрь)

## Бүләктәр

*IV Халыҡ ара "Евразийский мост" кинофестивалендә Гран-при 
* Бөтә Рәсәй Балалар үҙәге «Орлёнок»та   үткәрелгән XXIII Бөтә Рәсәй  Визуаль сәнғәттәр фестивалендә тамашасылар һөйөүе призы  һәм III дәрәжә диплом
* XVI Халыҡ-ара «Волоколамский рубеж» хәрби-патриотик фильмдар фестивалендә тамашасылар һөйөүе призы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Трейлер фильма
Фәтихов Миңлехан Әбүҙәр улы

**Фәтихов Миңлехан Әбүҙәр улы** (9 июнь 1953 йыл) — физик. Физика-математика фәндәр докторы (1997), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).

## Биографияһы
Миңлехан Әбүҙәр улы Фәтихов 1953 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Ҡушҡаран ҡасабаһында тыуған. 1976 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика-математика бүлеген тамамлай һәм шунда уҡ өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшкә ҡала. 2002 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡытыуға күсә, 2010 йылдан башлап шунда уҡ — дөйөм һәм теоретик физика кафедраһы мөдире.
 
## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге күп фазалы системаларҙың йылылыҡ физикаһына һәм гидродинамикаға арналған. М. Ә. Фәтихов тарафынан электромагнит, гидродинамик тәьҫирҙәрҙең һәм башҡа ҡатламға һәм ҡатлам эсендәге яныуға йоғонтоһон берләштереү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелгән; юғары йышлыҡлы электромагнит ҡырҙарының күҙәнәкле мөхиткә тәьҫире, газогидрат һәм парафин пробкалары булған скважиналарҙа һәм үткәргес торбаларҙа температураның таралыуы тикшерелгән; электромагнит ҡырҙарының нефть һәм газды сығарыу, әҙерләү, күсереү процестарына тәьҫир итеү ысулдары табылған һәм ғәмәлгә индерелгән.

380-дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 10 уйлап табыу авторы.

**Төп ғилми хеҙмәттәре**:
* Особенности нагрева и плавления парафина в коаксиальной системе под воздействием высокочастотного электромагнитного излучения // Теплофизика высоких температур. 2002. Т.40. № 5;
* Математическое моделирование процесса воздействия соляной кислоты на нагрев карбонатосодержащего нефтяного пласт в высокочастотном электромагнитном поле // Шул уҡ. 2010. Т.48. № 5 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы

**Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы** (24 октябрь 1954 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1999—2006 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты һәм Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы проректоры. Филология фәндәре докторы (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005).

## Биографияһы
Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы Дударева (ҡыҙ фамилияһы Тимербулатова) 1954 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған. З. М. Тимербулатовтың һеңлеһе. Бала саҡта журналист булырға хыяллана, «Стерлитамакский рабочий» гәзите эргәһендә ойошторолған «Юнкор» исемле йәш корреспонденттар түңәрәгендә шөғөлләнә, гәзиттәргә ҡыҫҡа мәҡәләләр яҙа. Йәйге каникулдарҙы ағаһы менән ауылда үткәрәләр, атаһы балаларын ауыр эштән ҡурҡмаҫҡа, ҡасмаҫҡа өйрәтә. Зәйтүнәгә хатта комбайнсы ярҙамсыһы булып йөрөргә тура килә. Эшкә һәләтлелек һәм түҙемлек сифаттары уға университетта уҡыған саҡта төҙөлөш отряды комиссары булғанда ла һәм артабан тормошта ла ярҙам итә.

1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. Ошо уҡ йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында эшләй башлай. Башта урыҫ теле кафедраһында — ассистент, артабан — өлкән уҡытыусы, доцент. 1999 йылдан алып — ситтән тороп уҡыу һәм иҡтисади мәсьәләләре буйынса, 2006 йылдан ситтән тороп уҡыу һәм социаль мәсьәләләр буйынса проректор вазифаһын биләй. 2006 йылдың декабренән Өфө дәүләт авиация техник университетының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы филиалында эшләй: башта — директор урынбаҫары, ә 2010 йылдан башлап гуманитар һәм социаль иҡтисади фәндәр кафедраһы мөдире.
Аспирантурала Мәскәү дәүләт педагогия университетында уҡый, докторлыҡ диссертацияһын Екатеринбургта яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалим булараҡ Дударева З. М. оҙайлы йылдар дауамында фәнни тикшеренеүҙәрен башҡорт теле һәм урыҫ теле материалында когнитив лингвистика проблемаларына арнай, башҡорт һәм урыҫ телдәренең ваҡыт мәғәнәһе лексикаһын өйрәнә. Бындай сағыштырыу эше бик мауыҡтырғыс, сөнки ваҡыт төшөнсәһе халыҡтың менталитетын һәм философияһын сағылдыра.

70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

**Төп ғилми хеҙмәте:**

Контрастивное исследование концептуальной сферы «Время» в русской и башкирской языковых картинах мира. Екатеринбург; Стерлитамак, 2004.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Лакин Капитон Михайлович

**Лакин Капитон Михайлович** (20 март 1930 йыл — 5 сентябрь 1987 йыл) — ғалим-фармаколог. 1974—1982 йылдарҙа Н. А. Семашко исемендәге  Мәскәү дәүләт медицина стоматология институты ректоры. СССР Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (1980), медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1969). СССР Дәүләт премияһы һәм СССР  Министрҙар Советы премияһы  лауреаты.

## Биографияһы
Владимир өлкәһенең Вишенки ауылында тыуған.

2-се Мәскәү медицина институтын  тамамлай (1953). Фармакология кафедраһында эшләй.

1970 йылдан  Н.А. Семашко исемендәге Мәскәү медицина стоматология институтында эшләй: 1971 йылдан  алып уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, артабан — ғилми эштәр буйынса эшләй, ә 1974  йылдан ректор һәм бер үк ваҡытта үҙе ойошторған фармакология кафедраһы  мөдире.

1981 йылдан СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының  уҡыу йорттары идаралығы  менән етәкселек итә.

Клиник фармакология буйынса проблемалы комиссия  рәйесе  һәм РСФСР Һаулыҡ һаҡлау фармацияһы һәм фармакологияһы буйынса Ғилми совет рәйесе, фармакологтарҙың Бөтә Союз ғилми йәмғиәте рәйесе урынбаҫары, «Фармакология и токсикология»  журналының баш мөхәррир урынбаҫары һәм  «Фармакология» Ҙур медицина энциклопедияһының  мөхәрририәт бүлегенең мөхәррире булып тора. КПСС  ағзаһы.

Фармакология проблемалары буйынса фәнни мәктәпкә нигеҙ һалған. ВАК номенклатураһы буйынса клиник фармакологияны айырым ғилми дисциплинаға айыра. Уның етәкселегендә 5 докторлыҡ һәм  30-ға яҡын кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

Плазмалы һәм күҙәнәкле  гемостазды өйрәнеү буйынса СССР Дәүләт һәм СССР  Министрҙар Советы  премияларына лайыҡ була.  

250-нән ашыу мәҡәлә авторы. Монографиялары: «Антикоагулянтные и фибринолитические средства» ( Е. И. Чазов  менән авторҙашта), «Биотрансформация лекарственных средств» (Ю. Ф. Крылов менән авторҙашта)  һ. б..

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://бмэ.орг/index.php/ЛАКИН_Капитон_Михайлович 
* https://web.archive.org/web/20180320170335/http://esus.ru/php/content.php?id=5716&pr=print
Лахтин Владимир Николаевич

**Лахтин Владимир Николаевич** (1 ғинуар 1924 йыл — 17 июль 1989 йыл, Воронеж) — СССР-ҙың архитектор-төҙөүсеһе, педагог. Архитектура докторы (1973), профессор (1975). СССР-ҙың Архитекторҙар союзы ағзаһы (1953). Бөйөк Ватан һуғышында  ҡатнашыусы. Хәрби һәм хеҙмәт миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Биографияһы
Калуга губернаһы Угодский завод ауылында (хәҙерге Калуга өлкәһе Жуков ҡалаһы) тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Әстерхан пехота училищеһын (1942-1943) тамамлағандан һуң, Сталинградты обороналауҙа, Донбассты азат итеүҙә ҡатнаша, ҡаты яралана һәм дауаланғандан һуң, инвалидлыҡ арҡаһында демобилизациялана.

1950 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлай. Силәбегә күсеп килгәндән һуң, «Челябоблпроект» учреждениеһында проекттарҙың баш архитекторы булып эшләй (1950-1953).

1953-1973 йылдарҙа Силәбе политехник институтында (СПИ, хәҙер Көньяҡ Урал дәүләт университеты), студенттарҙы уҡыта, атап әйткәндә, рәсем һәм композициянан.

1960 йылдарҙа Силәбе өлкәһе  ҡалаларында торлаҡ йорттар төҙөлөшө мәсьәләһе буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1962-1968 йылдарҙа ҡалаһының баш архитекторы булып эшләй, бер үк ваҡытта Силәбе һәм уның яҡын тирәһе генераль планын проектлау һәм тормошҡа ашырыусы авторҙар коллективының етәксеһе лә була (1967).

1968 йылда кире ғилми һәм уҡытыусылыҡ эшмәкәрлегенә ҡайта. 1971-1973 йылдарҙа ҡала төҙөлөшө кафедраһының мөдире була.

Урал ҡалаларының архитектура-планлаштырыу структураһы һәм уларҙы таратып формалаштырыу  мәсьәләләре буйынса 1973 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Шулай уҡ хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала советының өс саҡырылыш депутаты итеп һайлана (1963-1969), КПСС-тың ҡала комитеты ағзаһы,  СССР Архитекторҙар союзының үҙәк идараһы ағзаһы.

Силәбелә 1973 авгусҡа тиклем эшләй, һуңынан  Воронежға күсә, унда Воронеж инженер-төҙөлөш институтында уҡыта, архитектура проектлау кафедраһы мөдире була (1973-1989).

## Баҫмалары
«Архитектура СССР», «Жилищное строительство», «На стройках России» матбуғат һәм фәнни журналдарындағы күп һанлы баҫмалар, шулай уҡ китаптар, уҡыу әсбаптары авторы.

* Челябинск: Десять путешествий по городу. — Ч., 1967. (соавт.: В.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Вохминцев, Л. Д. Константиновский, Р. Ф. Шнейвайс);
* Планировка и благоустройство города или поселка: Руководство к курсовому проекту. — Челябинск, 1973;
* Система расселения и архитектурно-планировочная структура городов Урала / В. Н. Лахтин. — М.: Стройиздат, 1977. — 128 с.

## Әҙәбиәт

* *Лукин И.* Зодчий // Челябинский рабочий. 1973. — 4 мая.
* Учёные Южно-Уральского государственного университета / Сост. С. В. Тулинский. — Челябинск, 1998.
* По новому генплану // Бюллетень архитектуры. — 1999. — № 5.
* *Лазарева И. В.* Образцы профессионального мастерства — основа образования градостроителей // Вестник Южно-Уральского государственного университета. Серия: Строительство и архитектура. — 2005. — № 13. — С. 91-94.

## Һылтанмалар
* Лахтин Владимир Николаевич // «Силәбе» энциклопедияһы.
Куприн Михаил Ионович

**Михаил Ионович (Иванович) Куприн** (1919—2007) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр кандидаты, профессор.

Һалҡын баҫылған табаҡтар һәм таҫмалар етештереү технологияһы буйынса белгес. 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар һәм дәреслектәре, шулай уҡ бер нисә уйлап сығарыу танытмалары бар.

## Биографияһы
1919 йылдың 31 октябрендә Орел өлкәһе Севский өйәҙенең Витичь ауылында тыуған.

Ижевск металлургия техникумын «Прокат етештереү» һөнәре буйынса тамамлағандан һуң, -се заводта (хәҙерге «Ижсталь») тимерлек цехы технологы була. 1942 йылда армияға саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышында 1944 йылда ауыр яраланып демобилизацияланғансы ҡатнаша. 1943 йылда КПСС-ҡа ағза итеп алына.

1945йылда Мәскәү ҡорос институтына уҡырға инә һәм 1950 йылда уны (хәҙерге «МИСиС» Милли технологиялар тикшеренеү институты) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. Уны тамамлап, Куприн ошо уҡ институттың аспирантураһына уҡырға инә, ғилми етәксеһе — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Игорь Михайлович Павлов. 1953 йылда ошо уҡ институтта кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1973 йылда уға профессор ғалим исеме бирелә. 1953—1989 йылдарҙа Магнитогорск тау-металлургия институтында (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) эшләй, прокат кафедраһына 1968 йылда нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. МТМИ-нда эштәрен тамамлап, хаҡлы ялға сыға.

Фәнни-практик эшмәкәрлеге һалҡын ысул менән прокатлауҙың сифатын күтәреүгә йүнәлтеү була. Кварто стандарында баҫма күсәрҙәр араһы формаһын кәйләү ысулдарын уйлап табa, шул уҡ стандарҙа һыҙат профилен көйәләү ысулы, күсәрҙәрҙе йылытыу ысулдарын уйлап таба. Ул Силәбе өлкәһе заводтарында ғилми-тикшеренеү эштәрен алып бара, күп тапҡырҙар СССР-ҙын Ҡара металлургия министрлығы тарафынан прокат мәсьәләләрен башҡарыуға йәлеп ителә. М. И Куприн етәкселегендә бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

Магнитогорскиҙа 2007 йылдың 6 авгусында вафат була. Ҡаланың Һул яҡ яр буйы зыяраты нда ҡатыны Маргарита Сергеевна менән йәнәш ерләнгән (1926—1997).

Ҡыҙыл йондоҙ ордены менән бүләкләнгән, шулай уҡ «Батырлыҡ өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн», «Фиҙәкәр хеҙмәт өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
* Куприн Михаил Ионович, профессор кафедры прокатно­волочильного производства МГМИ
Белый Владимир Яковлевич

**Белый Владимир Яковлевич** (; 27 ноябрь 1944 йыл) — СССР һәм Украинаның ғалим-хәрби табибы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1988), профессор (1991). Медицина хеҙмәте генерал-лейтенанты (1997). Украинаның атҡаҙанған табибы.

Абдоминаль, эндоскопик һәм аҙ инвазивлы хирургия өлкәһе белгесе. 200-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография авторы.

## Биографияһы
Владимир Яковлевич Белый Украина ССР-ының Сталин өлкәһе Катык ҡасабаһында (хәҙер Украинаның Донецк өлкәһе Шахтерск ҡалаһы) 1944 йылдың 27 ноябрендә тыуа.

1967 йылда Ленинград Хәрби-медицина академияһын (хәҙер С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы). Йүнәлтмә буйынса Байконур ҡалаһына стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренә ебәрелә, бында полк медпункты начальнигынан алып берләшмәнең медицина хеҙмәте начальнигына тиклем хеҙмәт юлы үтә.

1972—1988 йылдарҙа Хәрби-медицина академияһы клиникаһында хирургия клиникаһы ординаторы, уҡытыусы һәм хирургия кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 1988 йылдан Киев хәрби округының баш хирургы була.

1974 йылда «Патогенез и лечение ожогового шока при обширных глубоких ожогах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы, 1987 йылда «Патофизиологические аспекты и пути патогенетической терапии острого разлитого перитонита : (Клинико-экспериментальные исследования)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Үҙенең төп уҡытыусыһы тип хирург, профессор Михаил Иванович Лыткинды һанай.

СССР тарҡалғас, 1991 йылдан — Украина Ҡораллы Көстәренең баш хирургы. 1994 йылдан — Баш-хәрби-медицина идаралығы начальнигы − Украина Ҡораллы Көстәренең медицина хеҙмәте начальнигы. Бер үк ваҡытта 1996 йылдан Киев медицина академияһында дипломдан һуң белем биреү һәм хирургия һәм янып бешеү ауырыуҙары кафедраһы һәм Украина хәрби-медицина академияһының (УХМА) хирургия кафедраһы профессоры булып эшләй (2002 йылдан). Ғалим етәкселегендә 10 кандидатлыҡ һәм 2 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.

2003 йылдан — запаста. Ошо уҡ йылда Украинаның һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары була. 2004 йылдың октябренән 2005 йылдың февраленә тиклем Владимир Яковлевич Белый Украина Оборона министрының гуманитар сәйәсәт һәм Украина Верховный Радаһы менән бәйләнеш буйынса беренсе урынбаҫары. 2005 йыл — УХМА-ның хәрби хирургия кафедраһы профессоры.

Шулай уҡ 1996 йылдан алып Украинаның аҙ инвазиялы һәм эндоскопик хирургияһы журналының баш мөхәррире, «Украина хәрби медицинаһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы һәм Украина Һаулыҡ һаҡлау министрлығының коллегия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1983),
* Украинаның «Хеҙмәттәре өсөн» 3 дәрәжә ордены (1998) 
* СССР-ҙың күп миҙалдары 
* Рәсәйҙең Н. И. Пирогов исемендәге Милли медик-хирургия үҙәгенең почетлы табибы.

## Әҙәбиәт
* *Лопата Анатолий Васильевич*. Записки начальника Генерального Штаба Вооруженных Сил Украины. — Киев: издательство «Военная разведка», 2014.
* Володимир Якович Білий 70 років від дня народження. // Клінічна хірургія. — 2014. — № 11. — С. 79-80.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Володимир БІЛИЙ Якович
* Фән һәм практика берлеге
Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы

**Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы** (5 сентябрь 1921 йыл, Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Яңы Нуғай ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы) — 28 сентябрь 1991 йыл, Өфө) — физик‑теоретик, физика‑математика фәндәре докторы (1973), профессор (1973), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). 
 
## Биграфияһы
Миркашир Миңлеғәли улы Фарзетдинов 1921 йылдың 5 сентябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Яңы Нуғай ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы) крәҫтиән ғаиләһендә  донъяға килгән.
1939 — 1948 йылдарҙа Краснокама районының Яңы Нуғай һәм Яңы Ҡабан ауылы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.

1951 йылда Пермь дәүләт университетының физики-математика факультетын уңышлы тамамлай. Университетта аспирантурала ҡалып физика-математика фәндәре кандидаты ғилми исеменә диссертация яҡлай.

1954 йылдан Стәрлетамаҡ педагогия институтында (хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы) физика кафедраһы мөдире булып эшләй башлай.

1966 йылдан Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 1968 йылдан — эксперименталь һәм теоретик физика кафедра, 1973 йылдан — теоретик физика кафедраһы мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта 1990 йылға тиклем СССР Фәндәр Академияһының Урал бүлексәһе Башҡортостан фәнни үҙегенең (хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге)  физика бүлеге лабораторияһы мөдире вазифаһында эшләй. 

Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем эшләй, 1991 йылдың 28 сентәбрендә 71 йәшендә вафат була, Өфө ҡалаһында ерләнгән.
.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улының фәнни эшмәкәрлеге магнетизм теорияһын үҫтереүгә арналған. Уның ҡатнашлығында,  Е.А.Туров менәнн берлектә, антиферромагнетиктарҙағы периодик домен структураһының микроскопик теорияһы, ферромагнетиктарҙағы спин тулҡындарының квант теорияһы төҙөлгән. 130‑ға яҡын фәнни хеҙмәте Өфөлә, Мәскәүҙә һәм сит илдәрҙә нәшер ителгән.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Докичев Владимир Анатольевич

**Докичев Владимир Анатольевич** (4 ноябрь 1953 йыл, Вологда өлкәһе) — ғалим-химик, А. М. Бутлеров исемендәге премия лауреаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2016).

## Биографиһы
Владимир Докичев 1953 йылдың 4 ноябрендә Вологда өлкәһендә тыуған.

1976 йылда А. А. Жданова исемендәге Ленинград дәүләт университетын тамамлай.

1996—2014 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһының органик химия институты Өфө фәнни үҙәгендә металлоорганик химия һәм катализ лабораторияһы мөдире.
1996—2000 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең органик химия институты директоры урынбаҫары.
2000—2006 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Президиумы рәйесенең фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.
2014 йылдан. — Өфө дәүләт авиация техник университетының нефть промыслаһы химия лабораторияһы мөдире.
2015 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө химия институтының биоорганик химия һәм катализ лабораторияһы мөдире.

Олефиндарҙы стереоселектив каталитик циклопропанлау, норборнадиенды, СМАД‑1М, БУР‑1 реагенттарын, СЭТ‑1 эмульгатор‑стабилизаторын, газ скважиналары эшен туҡтатыу өсөн НТЗМ‑1 шыйыҡлығын синтезлау процестары технологияларының фәнни нигеҙҙәрен эшләгән, улар Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы предприятиеләрендә производствоға индерелгән.

430-ҙан ашыу фәнни баҫмалар, 60 уйлап табыу авторы.

## Бүләктәре
* А. М. Бутлеров исемендәге премия (2003 йыл, О. М. Нефедов, Ю В. Томилов менән берлектә) — «Алифатические диазосоединения в органическом синтезе» эштәр циклы өсөн.
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премияһы (2012 йыл, Ю. В. Томилов, С. С. Злотский менән берлектә) — «Реакции [1+2]- и [3+4]- циклоприсоединения в синтезе биологически активных и малотоннажных продуктов» эштәр циклы өсөн

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Козлов Виктор Васильевич

**Козлов Виктор Васильевич** (3 июль 1919 йыл — 17 декабрь 2016 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1968—1987 йылдарҙа Новосибирск электровакуум заводы директоры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986), РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты (1971-1975).

## Биографияһы
1919 йылдың 3 июлендә Гамбург (Германия) янындағы Ниодсен ҡалаһында тыуған, рус хәрби әсирҙәр Василий Козлов һәм немка Эльза Придцелдең улы. 1920 йылда ата-әсәһе менән Рәсәйгә күскән.

Мәскәү хәрби-авиация училищеһын тамамлаған (1937-1939, тиҙ сығарылыш), 51-се алыҫ бомбардировка авиация полкында хеҙмәт иткән. Көнбайыш Украинаны, Көнбайыш Белоруссия, Молдавияны азат итеүҙә ҡатнаша.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың октябренә тиклем фронтта була. Һуңынан (әсәһе немка булыу сәбәпле) төҙөлөш батальонында танкыға ҡаршы соҡор яһауҙа хеҙмәт итә. 1943 йылда 16-сы һауа армияһында 16- сы разведка полкында штурман урынбаҫары  вазифаһына билдәләнә.

1946 йылда РККА-нан китә һәм Новосибирск геодезия, аэрофотосъемка һәм картография институтында директор урынбаҫары вазифаһына ҡабул ителә. Һуңынан  РСФСР-ҙың йылға флоты министрлығының «Восток» баш идаралығында  бәйләнеш урынлаштырыу начальнигы итеп билдәләнә.

1950-1963 йылдарҙа 617-се Новосибирск электровакуум  заводында ОКБ машина төҙөү начальнигы, завком рәйесе, цех начальнигы булып эшләй. Ситтән тороп бөтә союз финанс-иҡтисади институтын (1961) юғары билдәләр менән тамамлай.

1963 -1968 йылдарҙа Новосибирск радиодеталь заводының беренсе директоры.

1968-1987 йылдарҙа Новосибирск электроваккум заводы директоры була. Уның етәкселеге осоронда йыллыҡ етештереү күләме 12-16 %-ҡа арта.

РСФСР Юғары Советы депутаты (1971-1975).

Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986). Өс Ленин ордены, Октябрь революцияһы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, ике II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, күп миҙалдар менән (шул иҫәптән «өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы, ВДНХ-ның алтын һәм көмөш миҙалы) бүләкләнә.

2016 йылдың 17 декабрендә Новосибирскиҙә вафат була.

## Һылтанмалар
* 
* http://novosibnow.ru/p/?id=11525 
* http://www.kprfnsk.ru/inform/news/30059/
* http://wwii-soldat.narod.ru/200/ARTICLES/BIO/kozlov_vikv.htm
* http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11526
Куваев Владимир Борисович

**Куваев** **Владимир  Борисович** (1918—2009) — СССР һәм Рәсәй ботанигы. Биология фәндәре докторы, профессор, геоботаника, систематика, флористика  өлкәһендә белгес.

## Биографияһы
1934 йылда Битцев ауыл хужалығы техникумына уҡырға инә (1943 йылда умартасылыҡ ғилми-тикшеренеү институтына тапшырыла).

1947 йылда М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты биология факультетының  геоботаника кафедраһын тамамлай.

1951 йылдан СССР ФА Яҡут филиалында  эшләй. 1952 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1955 йылдан алып дарыу һәм хуш еҫле үҫемлектәрҙең  Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институында эшләй. 1968 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1970 йылдан алып Томск дәүләт университетының биология һәм биофизика ғилми-тикшеренеү институты ҡарамағында флора һәм үҫемлектәр  лабораторияһы мөдире.

1972 йылдан Мәскәү ветеринария академияһының ботаника кафедраһы мөдире. 1973 йылда профессор дәрәжәһен ала.

1976 йылда СССР Ауыл хужалығы министрлығының тәбиғәтте һаҡлау буйынса Үҙәк лабораторияһына эшкә күсә (1979 йылдан Тәбиғәтте һаҡлау буйынса ғилми-тикшеренеү институты тип үҙгәртелә)

1985 йылдан яңынан  дарыу һәм хуш еҫле үҫемлектәрҙең Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институында эшләй

1987 йылдан эволюция һәм экология проблемалары институтында ғилми хеҙмәткәр (1994 йылдан алып РФА  А.Н. Северцов исемендәге  экология һәм эволюция проблемалары институты).

## Һайланма хеҙмәттәре
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы.

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## В.Б. Куваев исеме менән аталған үҫемлектәр

* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Куваев Владимир Борисович // Кольская энциклопедия. В 5 т. Т. 2. Е — К / Гл. ред. А. Н. Виноградов. — СПб. : ИС ; Апатиты : КНЦ РАН, 2009. — 496 с. : ил., портр.
Гущин Лев Никитович

**Лев Никитович Гущин** (5 июль 1944 йыл) — СССР һәм Рәсәй журналисы, «Московский комсомолец» (1977-1983)  гәзитенең,  «Огонек» журналының (1991-1997) һәм «Литературная газета» ла (1999-2001)  баш мөхәррир.

## Биография
1944 йылда тыуған.

* Типография эшсеһе.
* Совет армияһында хеҙмәт итә.
* 1967 йылдан бөтә союз ғилми-тикшеренеү электротехник институтында эшләй.
* 1968 йылда ситтән тороп бөтә союз финанс-иҡтисади институтында «иҡтисадсы» һөнәрен үҙләштерә. 
* 1977 йылдан 1983 йылға тиклем  «Московский комсомолец» гәзитен етәкләй.
* 1983 йылдан алып 1984 йылға тиклем «Совет Рәсәйе» гәзитенең бүлек мөхәррире.
* 1984 йылдан 1987 йылға тиклем «Комсомольская правда» гәзитендә баш мөхәррир урынбаҫары.
* 1987 йылдан — «Огонек» журналында баш мөхәррирҙең беренсе урынбаҫары.
* 1991-1997 — «Огонек» журналының баш мөхәррире. 
* 1999-2001 —  «Литературная газета»ла баш мөхәррир.
* 1998 йылдың мартында ЗАО « „Метрополис“ реклама һәм нәшриәт төркөмөндә» президент вазифаһын биләй.

## Наградалар

* Почет ордены (16 декабрь 1999 йыл) —   Журналдың беренсе һаны сығыуға 100 йыл тулыу уңайынан матбуғат һәм элемтә өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн.
* «Почет билдәһе» ике орден менән бүләкләнә.
* Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәт хаты (25 июль 1996 йыл) — *1996 йылда* Р*әсәй Федерацияһы Президенты һайлауҙары кампанияһын ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнашҡан өсөн.*

* Беҙ (телесериал)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Лев Гущин элекке баш мөхәррире, «Огонек» журналы яҙмышы тураһында
Талаҡ (айырылышыу)

**Талаҡ** — (, ) — исламда айырылышыу. Айырылышыу тураһында ир иғлан итә, йәки ҡатынының үтенесе буйынса шәриғәт хөкөмдарҙары ҡарар хоҡуҡлы. Ҡатын менән айырылышырға теләгән ир-ат, иҫе-аҡылы теүәл, аҡылы камил, бәлиғлыҡ йәшендә булырға тейеш, һәм үҙ ихтыяры айырылышыуы шарт . Бөтә мәҙһәбтәрҙә лә, ҡатындың хәйеҙе (күреме) йәки бала тапҡандан һуң ҡан килеп торғанданда (нифас) айырылышыу тыйыла. Сөнниҙәрҙең дүрт мәҙһәбендә лә шундай саҡта ҡатыны менән айырылышыу тыйыла (харам), әммә, шуға ҡарамаҫтан, ғәмәлдә ҡала. Жәфәриҙәрҙең фиҡһы буйынса башҡа ҡайһы бер осраҡтарҙан тыш  талаҡ көсөндә ҡала алмай. Шиғыйҙарҙа айырылышыу өсөн ике шаһит алдында талаҡ әйтеү талап ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Соколов Владимир Вячеславович

**Соколов Владимир Вячеславович** (9 август 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, һыҙыҡлы булмаған дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы өлкәһендәге белгес. Физика‑математика фәндәре докторы (1990), профессор (1997), БАССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1983). С. В. Ковалевская исемендәге премия лауреаты (2007)

## Биография
Владимир Вячеславович Соколов 1952 йылдың 9 авгусында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Яңауыл ҡасабаһында (хәҙер Яңауыл ҡалаһы) тыуған.

Өфө ҡалаһындағы 76-сы мәктәптә уҡый.

1969 йылда Мәскәү дәүләт университеты янындағы физика-математика мәктәбен тамамлай.

1975 йылда Башҡорт дәүләт университетын, 1979 йылда — аспирантураны (етәксеһе А. Б Шабат) тамамлай.

1983 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Физика математика бүлегендә баш ғилми хеҙмәткәр, 1989 йылдан алып бүлек мөдире.

1990 йылда докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.

1995 йылдан — Математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре, бер үк ваҡытта 1995—1997 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта.

1997 йылда профессор ғилми дәрәжәһе бирелә.

2001 йылдан — Л. Д. Ландау исемендәге Рәсәй Фәндәр академияһының Теоретик физика институтының төп ғилми хеҙмәткәре (Черноголовка ҡалаһы). Фәнни эшмәкәрлеге һыҙыҡлы булмаған дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының алгебраик аспекттарына арналған.

100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988)
* С. В. Ковалевская исемендәге премия (С. В. Манаков менән берлектә) (2007) — «Новые интегрируемые случаи в гамильтоновой механике с конечным числом степеней свободы» эштәр циклы өсөн.

## Һылтанмалар
* 
* Соколов Владимир Вячеславович (неопр.). башкирская-энциклопедия.рф. Дата обращения 14 марта 2016.
* Персоналии: Соколов Владимир Вячеславович (неопр.). mathnet.ru. Дата обращения 14 марта 2016.
* Соколов Владимир Вячеславович (неопр.). vipschool.ru. Дата обращения 14 марта 2016.
* Институт теоретической физики им. Л. Д. Ландау — Соколов Владимир Вячеславович (неопр.). itp.ac.ru. Дата обращения 14 марта 2016.
Сергеев Юрий Дмитриевич (ғалим)

**Юрий Дмитриевич** **Сергеев** (13 май 1944 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, медицина  хоҡуғы өлкәһендә  белгес, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспондентты (2004), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты  (2014).

## Биографияһы
1944 йылдың 13 майында тыуған.

1968 йыл — Донецк медицина институтының дауалау факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай

1973 йылда — юғары юридик университет белемен ала (Ростов дәүләт университеты).

1999 йылда кандидатлыҡ, ә 2000 йылда — яраҡһыҙ медицина ярҙамы күрһәтеү  проблемаһы һәм уны профилактикалау  саралары, актуаль экспертиза проблемалары  һәм медицина хеҙмәткәрҙәренең профессиональ законды боҙоуҙағы  яуаплылығы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2004 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының  ағза-корреспонденты итеп һайлана

2014 йыл — РФА  ағза-корреспонденты (Рәсәй Фәндәр академияһына Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһын һәм Рәсәй медицина фәндәре академияһын берләщтереү сиктәрендә)

И.М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университетында медицина хоҡуҡтары кафедраһына нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе (1995 йылдан хәҙерге көнгә тиклем),   МДУ  фундаменталь медицина факультетының медицина хоҡуғы профессоры (1996 йылдан алып әлеге көнгә тиклем).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Медицина хоҡуғының  Рәсәй фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы.

370-тән ашыу фәнни эш авторы, улар араһында монографиялар, 21  дәреслек, ҡулланмалар, шулар иҫәбендә  студенттар өсөн беренсе уҡыу дәреслеге  (1984 йыл) һәм беренсе уҡыу әсбабы «Табип эшмәкәрлегенең юридик нигеҙҙәре» бар (1988).

Уның етәкселегендә медицина һәм хоҡуҡ буйынса 20-нән ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлана.

### Фәнни-ойоштороу эшмәкәрлеге

* 2000 йылда ойошторолған медицина хоҡуғы Милли  ассоциацияһының президенты;
* Медицина хоҡуғы Бөтә донъя ассоциацияһы директорҙар советында беренсе  (2000)  һәм алыштырғыһыҙ  вәкиле;
* ЮНЕСКО эштәре буйынса РФ комиссияһы ҡарамағындағы биоэтика буйынса Рәсәй комитетының вице-рәйесе (2006);
* Көнсығыш Европа илдәренең Медицина хоҡуғы ассоциацияһының президенты (2008));
* Медицина хоҡуғы милли институтының директорҙар советы президент-рәйесе (2009);
* Федераль  фәнни-ғәмәли «Медицинское право»  журналын ойошторусы һәм уның баш мөхәррире (2003).

## Наградалары

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы (2001)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* Сергеев Юрий Дмитриевич (неопр.).  cyberleninka.ru. Дата обращения 23 ноября 2019.
Латипов Валерий Мәркәз улы

**Латипов Валерий Мәркәз улы** (16 февраль 1956 йыл) — ғалим-инженер-төҙөүсе, уйлап табыусы. 1978 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, 2002 йылдан төҙөлөш конструкциялары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта хужалыҡ иҫәбендәге «„Стройтехэкспертиза“ Өфө ҡала үҙәге» ғилми тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2008). Нефть сәнәғәте эшмәкәре Мәркәз Латиповтың улы.

## Биографияһы
Валерий Мәркәз улы Латипов 1956 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.

1978 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлағандан һуң шунда эшләй: ассистент, уҡытыусы, доцент, профессор, төҙөлөш конструкциялары кафедраһы мөдире.

Ғилми эштәренең төп йүнәлештәре — төҙөлөш конструкцияларының ныҡлығы өлкәһендә тикшеренеүҙәр. 150-нән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 1 монография авторы («Ағастан һәм пластмассанан эшләнгән конструкциялар», Өфө, 2005). Уйлап табыуға 8 автор таныҡлығы бар. М. К. Латиповтың улы.

Өфө дәүләт нефть техник университетының Ғилми советы, Өфө дәүләт нефть техник университетының архитектура-төҙөлөш факультеты фәнни-техник һәм ғилми-методик советы ағзаһы, ӨДНТУ ҡарамағындағы Д 212.289.02 диссертация советы рәйесе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы төҙөүселәренең фәнни-техник йәмғиәте Президиумы ағзаһы, «Башниистрой» институтының ғилми советы ағзаһы, 1997 йылдан — йыл һайын уҙғарылған «Уралстрой» һәм «Ҡала. Архитектура, төҙөлөш һәм коммуналь хужалыҡ» махсуслаштырылған күргәҙмәләрҙең ойоштороу һәм жюри комитетының даими ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш һәм проект ойошмалары етәкселәре өсөн квартал һайын үткәрелгән кәңәшмәләр ҡатнашсыһы һәм лекторы

Академик П. Г. Комохов етәкселегендәге авторҙар коллективы составында «Долговечность бетона и железобетона» монографияһы өсөн Рәсәй архитектура һәм төҙөлөш фәндәре академияһының (РААСН, № 22, 2002) Ҙур алтын миҙалы менән бүләкләнгән.

М. В. Латипов етәкселегендәге «Төҙөлөш ҡоролмалары» кафедраһы 2003, 2004, 2005 йылдар йомғаҡтары буйынса сығараусы кафедралар араһында призлы урынға сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Ишембай энциклопедияһы. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015, 338 бит.
Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы

**Ғәлиев Альберт Әбүбәкер улы** (19 октябрь 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-физигы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1992). РФА-һы космос тикшеренеүҙәре институтының Почётлы директоры.

Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — плазма физикаһы һәм йыһан физикаһы. 1975 йылдан һуң баҫылған 5000-дән ашыу эшенә һылтанмалар бар. Хирша Индексы — 36.

## Биографияһы
Альберт Әбүбәкер улы Ғәлиев 1940 йылдың 19 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1957 йылда Мәскәү энергетика институтының радиотехника факультетына уҡырға инә. МЭИ-ла уҡыған саҡта самбо көрәше менән мауыға, хатта Мәскәү чемпионы була. Әммә 1961 йылда Новосибирск дәүләт университетына күсә. Университетта уҡыу менән бер рәттән СССР ФА-ның Йәҙрә физикаһы институтында эшләп йөрөй. 1963 йылда уҡыуын тамамлай (НДУ-ның беренсе сығарылышы).

1971 йылдан алып Мәскәү физика-техник институтының йыһан физикаһы кафедраһында уҡыта.

1973 йылда СССР РФА-һы Йыһан тикшеренеүҙәр институтының йыһан плазмаһы физикаһы кафедраһын етәкләй.

1988 йылдан — РФА-һы Йыһан тикшеренеүҙәр институты директоры.

Әлеге ваҡытта — РФА-һы Йыһан тикшеренеүҙәр институтының Почетлы директоры.

1987 йылда — СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, 1992 йылда академигы итеп һайлана. Ҡояш системаһы физика буйынса Ғилми советы рәйесе.

Макс Планк Йәмғиәтенең, Европа академияһы һәм Халыҡ-ара астронавтика академияһының сит ил ағзаһы, К. Э. Циолковский исемендәге Космонавтика академияһы ағзаһы.

## Фәнни ҡаҙаныштары
А. Ә. Ғәлиев плазмала тулҡындарҙың көсһөҙ тәьҫир итешеүе теорияһы өҫтөндә эшләй. Әлеге теория көсһөҙ плазма турбулентлығы теорияһының нигеҙҙәренең береһе була. Р. З. Сәғҙиев менән берлектә токамактарҙа неоклассик күсереү теорияһын эшләй.

Йыһан плазмаһын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Альфвен феномены теорияһын үҫтерә. Альфвен тулҡындары ярҙамында корональ тишектәрҙән ҡояш еленең тиҙләтеүен аңлатҡан теория тәҡдим итә.

1979 йылда магнит тоҡанып китеүе аккрецион дискыларында ашырыла тигән һығымтаға килә. Р. Рознер һәм Дж. Вайан менән берлектә ҡара упҡын тирәләй аккрецион дискы тажы магнит-плазма элмәктәрҙән тора, тип дәлилләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин премияһы (1984)
* Ленин комсомолы премияһы
* Рәсәй Федерацияһы Президентының мәғариф өлкәһендәге премияһы (2003)
* Фон Кармандың Халыҡ-ара астронавтика академияһы премияһы
* Александр фон Гумбольдт премияһы
* Ханнес Альфвен исемендәге Ер тураһындағы фәндәр Европа союзы миҙалы (2008).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986)
* Почёт ордены (2002)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Зиновьев А. Л. Жизнь замечательных людей РТФ МЭИ. Изд. МЭИ. Москва, 2005. ISBN 5-7046-1263-6.

## Һылтанмалар
* 
* Академику Галееву Альберту Абубакировичу — 70 лет! // Сайт РАН, 19 октября 2010 года
Бикҡолова Нурия Нәғимйән ҡыҙы

**Бикҡолова Нурия Нәғимйән ҡыҙы** (12 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-физик. 1993 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (2006), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2000).

## Биографияһы
Нурия Нәғимйән ҡыҙы Бикҡолова Башҡорт АССР-ының Дәүләкән ҡалаһында 1956 йылдың 12 ғинуарында тыуа. 1978 йылда Дәүләкән ҡалаһының 3-сө урта мәктәбен тамамлағандан һуң уҡыуын Башҡорт дәүләт университетының физика факультетында дауам итә. 1978 йылда уҡыуын тамамлап, тыуған ҡалаһына ҡайта һәм 6-сы урта мәктәптә физика һәм математика фәндәренән уҡыта. Һөнәре буйынса дөйөм эш стажы — 40 йыл.

Нурия Нәғимйән ҡыҙы Бикҡолова студенттарға түбәндәге темалар буйынса белем бирә:
* Мәғарифта инновацион процестар;
* Фән һәм мәғарифтың хәҙерге заман проблемалары;
* Юғары ҡатмарлылыҡтағы мәсьәләләрҙе сисеү буйынса практикум;
* Механика;
* Физика фәнен уҡытҡанда фәндәр араһындағы бәйләнеште ғәмәлгә ашырыуҙың ғилми нигеҙҙәре һәм методикаһы;
* Махсус физика практикумы;
* Физика тарихы һәм методологияһы;
* Электр тогы һәм магнетизм;
* Дөйөм физика.

## Белеме һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
* 1988 йыл — Екатеринбургта Урал дәүләт университеты аспирантураһын тамамлай
* 1989 йыл — физика-математика фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
* 2006 йыл — Башҡорт дәүләт университеты эргәһендәге докторантураны тамамлай һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай;
* 2008 йыл — профессор исеменә лайыҡ була;
* 1993 йылдан хәҙергәсә Башҡорт дәүләт университетының дөйөм һәм теоретик физика кафедраһында эшләй.

Фәнни эшмәкәрлеге конденсатланған хәл физикаһына арналған. Бикҡолова Н. Н. стехиометрик булмаған составлы баҡыр селенидтары рәшәткәһенең структур үҙенсәлектәрен һәм динамикаһын, баҡыр селениды нигеҙендә ҡаты эретмәләрҙең юғары температуралы фазаларын, күсереү күренештәрен һ.б. тикшерә. Ул — 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.

Ғилми йәһәттән түбәндәге темалар менән ҡыҙыҡһына:
* суперион үткәргестәр физикаһы;
* рәшәткә динамикаһы;
* зоналар структураһын хисаплау;
* яңы инновацион материалдар синтезы; 
* квалификация күтәреү курстары;
* БДИ-ға әҙерлек; 
* олимпиада мәсьәләләрен сисеү һәм башҡалар.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Фазовые превращения монокристалла Cu1.8Se //Известия Российской Академии наук. Серия физическая. 2004. Т.68. № 10 (авторҙаш);
* Структура интеркалатного соединения Ag0.25ZrSe2 //Там же. 2009. Т.73. № 3 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2000 йыл — Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Нурия Нагимьяновна
* https://vk.com/id215073300