Екатерина II ирҙәре исемлеге

**Екатерина II ирҙәре исемлеге** императрицаның интим тормошонда булған ир-егеттәрҙе үҙ эсенә ала Бөйөк Екатерина (1729—1796), шул иҫәптән уның ирҙәре (законлы һәм, бәлки, морганатик; таблицала **шәмәхә төҫ** менән билдәләнгән), рәсми фавориттары һәм һөйәрҙәре.

Екатеринаның, күп һанлы һөйәрҙәре менән бәйләнештәре тураһында даны сыҡҡан, әммә замандаштары хәтирәләренән билдәле булған исемлектә (Я. Л. Барсков өҫтәмәләре менән, П. И. Бартенёв исемлеге буйынса) 23-кә генә етә. Уларҙың 10-ы ғына, өҫтөнлөктәре һәм бурыстары менән, рәсми рәүештә фаворит вазифаһын биләй һәм шуға күрә башҡалар тураһында мәғлүмәттәр бик тоноҡ; атап әйткәндә, уларҙың императрица менән мөнәсәбәттәре ниндәй стадияға еткәнлеге һәм уларҙың күпме дауам итеүе, ә бер нисәһенең аныҡ фамилиялары (таблицала йәшел төҫ менән билдәләнгән) билдәһеҙ.

Уның иң билдәле фавориттары Григорий Орлов, Григорий Потёмкин һәм Платон Зубов. Ире Пётр III 1762 йылда вафат булғандан һуң, ул Орлов менән никахлашырға ниәтләй, әммә яҡындары кәңәше буйынса был идеянан баш тарта, ә 1775 йылда Потёмкин менән, моғайын, Екатерина йәшерен рәүештә (ҡара: Екатерина II һәм Потёмкиндың туйы) — был ике ир менән, шулай уҡ иртә вафат булған Александр Ланский менән уны иң көслө хистәр бәйләй. Екатерина өс бала таба, тағы дүрт баланы уныҡы тиҙәр (ҡара: айырым таблица).

## Ҡылыҡһырламаһы
1778 йылда француз Корберон хөкүмәткә хәбәр итә, Рәсәйҙә ҡайһы берҙә бер фавориттың урынын алмаштырыуы һәм яңыһының барлыҡҡа килеүе менән тап килгән эштәр күҙәтелә. Был ваҡиға башҡаларын томалай. Ул үҙендә бөтә мәнфәғәттәрҙе туплай һәм бер яҡҡа йүнәлтә; хатта был дөйөм кәйеф туранан-тура ҡағылған министрҙар ҙа, ваҡытлыса идара итеүсе (временщик) һайланғансы, хөкүмәт машинаһы ғәҙәти хәрәкәтенә ҡайтҡансы, эштәрен туҡтатып тора.

Ғәҙәттә үҙенең фавориттары менән Екатерина бер нисә йыл үткәргән, характерҙары тап килмәгәнлектән, уларҙың хыянатын йәки әҙәпһеҙ тәртибен күтәрә алмағанлыҡтан (фавориттары императрица менән йәш айырымлығы ҙур булғанлыҡтан, уның көн режимы ҡаты һәм үҙҙәренең теҙмәләре күҙәтеү аҫтында булғанлыҡтан һәм Потёмкинды хөрмәтләргә кәрәклектән), юлдары айырылған[L 1]. Екатеринаның һөйәрҙәре менән яҙышҡанынан «уның дыуамал хислелеге» һәм «һөймәйенсә бәйләнешкә инмәүе» күренә. Сит ил илселәре батшабикә тураһында мәғлүмәт табырға тырышҡандар.

Екатерина үҙенең фавориттары менән иң йылы мөнәсәбәттәр булдырған, ул һөйәрҙәренең һәр береһенә ялҡынлы ғишығын бүләк иткән, иғтибарлы һәм хәстәрлекле булған. Сираттағы роман ғәҙәттә уның «әсәләрсә һөйөүе, немец сентименталлегенән, йәш һөйәренең матурлығына һоҡланыуынан башланған». Ул үҙен уратып алған кешеләр алдында сираттағы фаворитын маҡтаған, күтәргән, ә уның менән араһын өҙгән осорҙарҙа депрессияға бирелгән, бер нисә аҙнаға эшкә ҡулы бармаған. Фаворлығын юғалтҡан йә уға хыянат иткән бер һөйәрен дә етди йәбергә дусар итмәгән, улар ғәҙәттә баш ҡаланан бүләк ителгән имениеларына оҙатылған. Замандаштары һәм тарихсылар батшабикә үҙенең һөйәрҙәренә бүләккә түккән сығымдарҙы иҫәпләгән — бик ҙур цифрлы сумма тәшкил иткән.

Потёмкиндан һуң эйәләштергән һәр бер фаворитынан уны хөрмәт итеүҙәрен һәм уның мәнфәғәтен яҡлауҙарын талап иткән. Күрәһең, Екатерина һәм Потёмкин үҙ-ара шундай килешеү төҙөгәндер. Фавориттары Потёмкинға бер һүҙһеҙ буйһонорға тейеш булған, кем был талапты үтәмәгән, шунда уҡ отставкаға ебәрелгән. Императрица ғашиҡ булған йәш егеттәрҙең байлығы ла, хәлле туған-тыумасаһы ла булмаған, һәм улар, бер ваҡытта ла үҙ аллы роль уйнамаған, фәҡәт Потёмкин һәм Екатерина арҡаһында күтәрелгән. Потёмкиндың биографы Себаг-Монтефиоре Саймон, тарихсылар «Екатерина — Потёмкин — йәш фаворит» өсмөйөшөнән (полиандрия) торған императрица «ғаиләһе» булғанын йыш ҡына күҙ уңынан ысҡындыра тигән. Потёмкиндың бүлмәләре элеккесә императрица апартаменттары менән тоташҡан булған, ул теләһә ҡайһы ваҡытта килеп инә алған, һәм сираттағы фаворит уның менән бергә ҡалыу һынауҙарын үтергә йәки сығып китергә тейеш булған. Шунан сығып, Екатерина һәм Потёмкин ғүмерҙәренең ахырына тиклем «ирле-ҡатынлы мөнәсәбәттә» тигән һығымта яһарға була. Ҡайһы бер мемуарсылар уны *«фаворит-аншеф»*, ә ҡалғандарын — *«унтер-фавориттар» тип атай.*

Тарих өсөн Екатерина көндәрен нимәгә бағышлауы иң мөһиме булһа ла, тарихсылар арттырып ебәреп Екатеринаның төнгө шөғөлдәре менән ҡыҙыҡһынған".

## Хронологик исемлек

### Ирҙәре, һөйәрҙәре һәм фавориттары

### Балалары
Екатеринаның әсәйлеге өс балаһына ҡарата ғына бәхәсһеҙ. Ҡалған балалрының уның менән туғанлыҡ бәйләнештәре(таблицала зәңгәр төҫтә бирелгән) раҫланмаған. Уның берҙән-бер законлы балаһы, бөйөк кенәз Павел, уның өсөнсө йөклөлөгө һөҙөмтәһе була, тәүге икәүһе бала төшөү менән тамамлана (1752 йылдың декабре һәм 1753 йылдың майы).

Бынан тыш, Екатеринаның бүлмәләрендә уның Павелдан тыуған законлы ейәндәре (Александр, Константин һәм башҡалар), шулай уҡ уның никахһыҙ тыуған өлкән улы — Бөйөк Семён тәрбиәләнә.

## Китаптарҙа, кинофильмда һәм пропагандала
Екатерина II үҙе иҫән саҡтан уҡ артыҡ ғишыҡ дәрте арҡаһында яманатҡа ҡалған, насар даныь сыҡҡан, шуға күрә әҙәбиәттә уның интим тормошона ҡағылышлы (200-300-ләп һөйәре) төрлө тайпылыштар, шул иҫәптән зоофилияны ла индереп, төрлө тайпылыштар һәм боҙоҡлоҡтар тасуирланыуын осратырға мөмкин.

* Лаво һүҙҙәренсә, Екатеринаның тыуған төйәге Штеттинда һөйәре, граф Б… булған, ул ысынлап уға өйләнгәнмен, тип уйлай, ләкин был никах фиктив булған, сөнки никахлашыу йолаһын атҡарғанда, миһрап алдында Екатеринаны вуаль аҫтына йәшеренгән әхирәттәренең береһе алмаштырған. Казимир Валишевский күрһәткәнсә, был ахмаҡ әкиәт. Шул уҡ Лаво, ғәйбәт һкатып, Салтыков венецианлы скоморох Далолиоға урынын биргән, һәм ул да Елагиндың өйөндә үҙенең күренекле һөйәркәһен бер нисә көн рәттән яңы танышыуҙар ойошторған, тип яҙа.
* Екатерина һарайындағы фаворитизмды күптәр тәнҡитләгән, — тәү сиратта сәйәси оппозицияла булған кешеләр (мәҫәлән, бөйөк кенәз Павел Петрович, Семён Воронцов, Пётр Панин). Михаил Шербатов үҙенең «Рәсәйҙә әхлаҡтың боҙолоуы тураһында» хеҙмәтендә уның аҙғынлығын тәнҡитләгән. Екатеринаның батшалыҡ иткән һуңғы йылдарында был тема бигерәк модалы булып киткән, Рәсәй тураһында яҙған бер сит ил кешеһе лә уны һәр ваҡыт телгә алмай ҡалмаған. Ғәйбәт яратыусы Оксфорд профессоры Джон Паркинсон, Потёмкин вафат булғандан һуң империяға килеп киткәндән һуң, Екатерина тураһында анекдоттар йыйған һәм популярлаштырған. Илсе Джон Макартни белдереүенсә, Екатеринаның рус ирҙәренә булған тәме «урыҫ байҙарының балаларын имеҙеүселәр даими рәүештә ир балаларҙың енси органдарын тарта торған үртештәре булған, был иһә мөғжизәле рәүештә ағзаны оҙонайта».
* Потёмкиндың сутенёрлығына бөтәһе лә тиерлек ышана. Ысынбарлыҡта императрица йыш ҡына ул күрһәткән фаворитты һайламай, ә уның яҡындарының киләсәктә Потёмкинға тоғролоғона ышанғанлығы менән бәйле һайлай.
* Леопольд фон Захер-Мазохтың «Новеллы русского двора. Страсти при дворе Екатерины Великой» (*Katherina II, Russische Holgeschichten*) китабында Бөйөк Екатерина интрига өсөн секс ҡулланыу — көнәркәше император Иоанн Антоновичҡа ҡаршы тороу всулы итеп Екатеринаның подпоручик Мировичты әүрәтеүе тасуирлана. Йыйынтыҡтың башҡа новеллалары ла көслө ҡатын Екатерина ҡулы аҫтында автор яратҡан мазохизм йүнәлешенә бағышланған.
* Салтыковҡа тиклем уның ниндәйҙер заманса яҙмаһын һәм уның сығарылмаларын шулай уҡ Андрей Чернышёвты һәм уның ике ҡустыһын, шул иҫәптән Захарҙы (аң билдәле улдары Авдотья Чернышёваны күҙ уңында тотҡандыр, моғайын, улар араһында Захар та булған, ләкин Андрей булмаған), Швеция илсеһе граф Поленберг, Кирилл Разумовский. Уның туғаны Сергей Салтыковтан тыш, унан һуң Понятовскийға — йөклө булған Лев Нарышкинға; Орлов менән бәйләнештәре башланғандан һуң ике йыл үткәс, үҙе паркта күргән бик сибәр поляк Высоцкийҙы (ысынында иһә был фамилиялы кеше Потёмкиндың туғанының улы булған һәм бер нисә тиҫтә һуңыраҡ индерелгән) иҫкә алалар. Шул уҡ текста, Васильчиков менән ул бер нисә аҙна булған тиелә, ысынында иһә — 2 йыл самаһы; шулай уҡ уға канцлер Паниндың, һарайҙа мейес яғыусы Тепловты, ниндәйҙер әрмән сауҙагәрен даими һөйәре итеп, шулай уҡ Потёмкин килтергән сиған ҡатыны менән лесбий бәйләнештәре тураһында яҙғандар. Атап әйткәндә, Суворовты, батшабикә теләгән тән йыуаныстары өсөн ҡыҙын биреүҙән баш тартылыуы менән бәйле, имениеһына ҡыуыуы. Зорич "осрағы"н бында Потёмкин интригаһы менән түгел, ә Екатеринаның ниндәйҙер акушерканың туғанының Зорич фамилиялы улын һөйөргә теләүе, уның бойороғо буйынса бөйөк кенәз Павелдың ҡатыны Наталья Алексеевнаны ағыулауы (гусар Зорич дворяндарҙан, һәм бындай туғандары юҡ) менән бәйләйҙәр; Ланской ҙа шулай уҡ Потёмкиндың бойороғо буйынса «ағыуланған» булып сыға. Артабан уның һөйәрҙәре тип офицер Хвостовты, канцлер Безбородконы, принц де Линде һәм граф де Сегюрҙы атайҙар. Мамоновтың ҡатыны фрейлина Щербатова Дарья тип тә, Елизавета тип тә аталмаған, ә Елизаветаны бирнәһе менән отставкаға сығарылған фаворитҡа биреп ҡалмайҙар, Екатеринаның бойороғо буйынса, Шешковский уны тереләй стенаға томалап ҡуя, һуңынан уны тартып сығаралар, өйләндерәләр, яңы никахлкашҡандарҙың йоҡо бүлмәһенә һалдаттар баҫып керә, Мамоновты бәйләп ҡуялар һәм ҡатынын тотош рота көсләй, ирҙе арҡаһын ҡанға туҙҙырып туҡмайҙар, ти. Замандаштарының хәтирәләре нигеҙендә юғарыла баҫылған исемлектәрҙе тәшкил иткән екатерина тарихын тикшереүселәр императрицаның һөйәрҙәре тип уның теләһә ниндәй ярандарын ҡыҫтырған порнографтарҙың уйҙырмаларына тура килмәй.
* Поляк-еврей дин әһеле, ялған мессия Яков Франк, ҡыҙы Ева Франкты Екатерина тыуҙырған, тигән хәбәр таратҡан.
* Ғәйбәткә ярашлы, Ланской, ҡуҙғытыу сараһы — «шпан мушкаһы» ҡулланғанлыҡтан, һаулығын ҡаҡшатып үлгән.
* Байрон, *«Дон Жуан»* (1818—1819) поэмаһында — Екатерина 1790 йылда Измаилды алғандан һуң төп геройҙың һөйәркәһенә әйләнгән.
* Бернард Шоу, *«Бөйөк Екатерина»* — билдәле драматург-сатириктың экранлаштырылған популяр пьесаһы көнбайышта таралған императрицаның аҙғынлығы хаҡындағы мифты нығыта.
* Енси аппетиты арҡаһында ул, бауҙа күтәрелгән айғыр менән ҡушылырға маташҡанда, баҫылып үлгән тигән имеш-мимеш бигерәк сирҡаныс. Бындай хәбәр тарихы революцион Франциянан килгәндер, унда монархиня популяр булмаған, аттар тураһындағы ғәйбәт Мария-Антуанетта исеменә бәйле таралған булған. Көнбайышта Екатеринаны «урыҫ Мессалинаһы» тип йөрөткәндәр.
* Clone High мультсериалдар серияһының береһендә Екатеринаеның клоны президент Джон Кеннедиҙың клоны менән енси бәйләнешкә инә.
* 2014 йылда власть өсөн көрәш тураһында «Екатерина» сериалының премьераһы уҙҙы, 2022 йылда «Екатерина. Фавориты» фильм төшөрөүҙең дүртенсе миҙгеле асылды.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Екатерина II һәм Потёмкиндың туйы
* Елизавета Петровна фавориттарының исемлеге
* Урыҫ императорҙаврының никахһыҙ тыуған балалары исемлеге

## Комментарии

## Примечания

## Библиография
*  ''Бобринский А. Г.'' Дневник графа Бобринского, веденный в кадетском корпусе и во время путешествия по России и за границею // Русский архив, 1877. — Кн. 3. — Вып. 10. — С. 116—165.
* 
*  ''Дмитриев-Мамонов А. М.'' Письма графа А. М. Дмитриева-Мамонова к Екатерине II. 1790—1795 // Русский архив, 1865. — Изд. 2-е. — М., 1866. — Стб. 633—641.
* 
* 
* 
*  ''Извлечение из переписки одного путешественника с Карон-де-Бомарше, касательно Польши, Литвы, Белоруссии, Петербурга, Москвы, Крыма и пр. и пр., изданный г. D… Nil admirari. В Гамбурге, 1807 г., в двух томах'' / Сообщ. Н. Н. Туркестанов // Русская старина, 1878. — Т. 23. — № 6. — С. 329—333.
* 
*  ''Ширяев Н. Л.'' Царскосельская легенда и действительность // Исторический вестник, 1892. — Т. 48. — № 5. — С. 582—583. 
*  ''Щербатов М. М.'' Записки князя М. М. Щербатова о повреждении нравов в России // Русская старина, 1870. — Т. 2. — Изд. 3-е. — Спб., 1875 — С. 1-62; 1871. — Т. 3. — № 6. — С. 673—688.
*