Бәхрәйн

**Бәхрәйн**, рәсми исеме **Бәхрәйн мәмләкәте** ( — *Мәмләкә әл-Баһрәйн*) — Фарсы ҡултығында шул уҡ исемдәге архипелагта урынлашҡан утрау-дәүләт. Был дәүләт аланының 83 ға яҡын өлөшө Бәхрәйн утрауы тирәләй урынлашҡан 51 тәбиғи һәм 33 яһалма утрауҙан торған кескенә архипелагта ята. Ил Ҡатар ярымутрауы һәм Сәғүд Ғәрәбстанының төньяҡ-көнсығыш яр буйҙары араһында урынлашҡан, Сәғүд Ғәрәбстаны менән 25 километрлы күпер аша тоташҡан (күпер Мәлик Фәһд исемен йөрөтә). 2010 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Бәхрәйндә 1,2 миллиондан ашыу кеше йәшәй, уларҙың яҡынса яртыһы ил ы түгел. 780 квадрат километр майҙанды биләгән ил (300 квадрат миль) Азияла Мальдив утрауҙары һәм Сингапурҙан ҡала өсөнсө иң бәләкәй ил Баш ҡалаһы һәм архипелагтағы иң ҙур ҡала — Мәнәмә.

Бәхрәйн — боронғо Дилмун иленең урынлашҡан ере. Боронғо замандарҙан ынйы табыу кәсебе менән билдәле була, ынйыһы XIX быуатҡа тиклем донъялағы иң сифатлыһы тип иҫәпләнә. Бәхрәйн — беҙҙең саҡтан элек 628 йылда, Мөхәммәт Пәйғәмбәр иҫән саҡта уҡ, ислам динен ҡабул иткән тәүге төбәктәрҙең береһе. Ғәрәп хакимлығы осоронан һуң Бәхрәйн 1521 йылдан 1602 йылға тиклем  империяһы, Сәфәүиҙәр нәҫеленән булған шаһ Аббас I тарафынан яулап алынғандан һуң Фарсы империяһы ҡулы аҫтында йәшәй. 1783 йылда Утуб кланы Бәхрәйнде Наср әл-Мәҙкүрҙән тартып алғандан һуң Әл Хәлифә мәлик ғаиләһе идара итә, ә Әхмәт әл Фәтих Бәхрәйндең беренсе хакимы була.

1800-сө йылдар аҙағында, Британия менән килешеүҙәр төҙөлгәндән һуң, Бәхрәйн Берләшкән мәмләкәт һенә буйһона. 1971 йылда ул бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Элекке Бәхрәйн әмирлеге 2002 йылда ислам конституцион монархияһы тип иғлан ителә.

2011 йылда төбәктәге Ғәрәп яҙы менән рухланған болалар башлана. Хакимлыҡ иткән король ғаиләһе төрлө төркөмдәргә, бигерәк тә сәйәси оппоненттарға һәм мосолман шығыйҙарға ҡарата кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙа тәнҡитләнә.

Бәхрәйн беренселәрҙән булып Фарсы ҡултығында пост-нефть иҡтисадын үҫтерә башлай, тиҫтә йылдар дауамында банк һәм туризм секторҙарына инвестициялар һала; шуға ла донъялағы иң эре финанс институттарының күбеһе илдең баш ҡалаһында урынлаша. Бәхрәйндә кешелек үҫеше индексы бик юғары, һәм Бөтә донъя банкы уны килем кимәле юғары булған ил тип таный. Ул — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Ҡушылмау хәрәкәте, Ғәрәп илдәре лигаһы, Ислам Хеҙмәттәшлек ойошмаһы һәм Фарсы ҡултығы илдәре хеҙмәттәшлеге советы ағзаһы.

Мәмләкәт Фарсы ҡултығындағы ерҙәрен АҠШ-ҡа авиабазалар урынлаштырыу өсөн бирә.

## Этимологияһы
Ғәрәп телендә بَحْر (бәхр) — диңгеҙ була, *بَحْرَيْن* (бәхрайн) иһә диңгеҙ һүҙенен икелек һанында төрләнгән хәле була, шулай иттереп Бәхрәйн «ике диңгеҙ» тигәнде аңлата. Урта быуат  белгесе әл-Йәүһәри, нигеҙендә дөрөҫ булған *Бәхри* енең дөрөҫ аңлашылмағанын һәм шуға күрә ҡулланылмаған булған, тигән аңлатма бирә.

*Бәхрәйн* атамаһының ҡайһы «ике диңгеҙгә» ҡағылғаны бәхәсле булып ҡала. Был тәғбир Ҡөрьәндә биш тапҡыр осрай. Әммә ул ғәрәптәргә *Әүәл* атамаһы аҫтында таныш булған хәҙерге утрауға түгел, ә тотош Көнсығыш Ғәрәбстанға (тәү сиратта Әл-Ҡатыйфҡа һәм Әл-Әхсәгә) ҡағыла.

Бөгөн Бәхрәйндең «ике диңгеҙе» тигән һүҙ аҫтында утрауҙың көнсығышында һәм көнбайышындағы ҡултыҡтар, утрауҙың төньяғында һәм көньяғындағы диңгеҙҙәр йәки ер өҫтөндә һәм аҫтындағы тоҙло һәм сөсө һыуҙар тип аңлайҙар. Ҡоҙоҡтарҙан тыш, Бәхрәйндән төньяҡтараҡ урынлашҡан диңгеҙҙә сөсө һыуҙың тоҙло һыу уртаһында ҡыуыҡланып сығыуы боронғо замандан алып күҙәтелә. Бәхрәйн атамаһының башҡа е буйынса иһә әл-Әхсә төбәгенән килгәне тәҡдим ителә: ул ике диңгеҙҙең Оло Йәшел Океан (Фарсы ҡултығы) һәм Ғәрәбстандың ҡитға өлөшөндәге күл булыуын күҙ уңында тота. 

Урта быуаттарға тиклем «Бәхрәйн» атамаһы Көнсығыш Ғәрәбстаны төбәгенә ҡарай, уға Көньяҡ Ғираҡ, Күвәйт, Әл-Әхсә, Ҡатыйф, Бәхрәйн инә. Был төбәк Ғираҡтағы Баҫранан Ғөмәндәге Һормоҙ боғаҙына тиклем һуҙыла. Ул — **Iqlīm al-Bahrain-а**ның «**Bahrain провинцияһы**». «Бәхрәйн» тәғбиренең Әүәл архипелагына ғына ҡағыла башлауының аныҡ тарихы беленмәй. Көнсығыш Ғәрәбстандың бөтә яр буйы һыҙаты меңәр йылдар дауамында «Бәхрәйн» булараҡ беленә.

## Тарихы

### Боронғо дәүере
Бәхрәйн ерендә ҡула дәүеренең мөһим сауҙа үҙәге Дилмүн урынлашҡан була, ул Месопотамияны һәм Һинд үҙәнен бәйләп тора. Аҙағыраҡ Бәхрәйндә ҙәр һәм бабилдар идара итә.

Беҙҙең эраға тиклем  VI быуаттан III быуатҡа тиклем Бәхрәйн Әһәмәниҙәр империяһының бер өлөшө була. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 250 йылдарға Парфия Фарсы ҡултығын үҙ контроленә ала һәм йоғонтоһон Оманға тиклем алып барып еткерә. Парфиялылар сауҙа юлдарын контролдә тотоу өсөн гарнизондарын Фарсы ҡултығының көньяҡ ярҙары буйлап урынлаштыра.

Антик дәүерҙә Бәхрәйнде боронғо гректар *Tylos* (Τύλος) тип атай һәм Искәндәр Зөлҡәрнәй һарайында хеҙмәт иткән адмирал Неарх Бәхрәйн ярҙарына аяҡ баҫҡанда ынйы менән сауҙа итеү үҙәге була. Александрҙың хәрби начальниктарынан Неарх беренсе булып утрауға аяҡ баҫҡан, тип иҫәпләнелә; ҙур сауҙа селтәренең бер өлөшө булған йәшеллек менән ҡапланған ер тураһында ул түбәндәгеләрҙе яҙа: "Фарсы ҡултығында урынлашҡан *Tylos* утрауында ҙур мамыҡ ағастары үҫә, уларҙан *sindones* тип аталған кейем тегәләр. Кейемдәрҙең бер төрө бик ҡиммәт, ә икенсе бер төрө арзаныраҡ тора. Был кейем Һиндостанда ғына түгел, ә Ғәрәп илендә лә киң ҡулланыла. Грек тарихсыһы Теофраст, Бәхрәйндең күп өлөшөн ошо мамыҡ ағастары биләй, бынан тыш Бәхрәйн экспортҡа һүрәт төшөрөлгән таяҡтар менән сауҙа итеүе менән дә танылған (уларҙы Вавилонда киң ҡулланалар), тип яҙа.

Александр Бәхрәйнгә грек колонистарын урынлаштырырға йыйына, ул фаразлаған күләмдә был идея тормошҡа ашыу-ашмауы билдәһеҙ, әммә Бәхрәйн эллинлашҡан донъяның бер өлөшөнә әйләнә: юғары синыфтар грек телендә аралаша (әммә көндәлек тормошта арамей теле киң ҡулланыла), ғәрәптәрҙең ҡояш аллаһы Шамс кейемендәге Зевсҡа табыналар. Бәхрәйн хатта грек спорт ярыштарын үткәреү урыны булып китә.

Грек тарихсыһы Страбон финикийлылар Бәхрәйндә барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләгән. Геродот та, финикийҙарҙың тыуған иле Байрейн, тип иҫәпләгән. Был теорияны XIX быуаттағы немец классигы Арнольд Херен да хуплай.

Беҙҙең эраға тиклемге III меңйыллыҡта Бәхрәйн урынында нығытмалар менән уратып алынған алға киткән цивилизация була. Дильмун тип аталған боронғо дәүләт мөһим диңгеҙ сауҙаһы үҙәге ролен үтәй, ул шумер халҡын һәм Ике йылға араһындағы башҡа халыҡтарҙы Һинд уйһыулығы халыктары менән бәйләүсе үҙәк булып тора.

* IV—VI быуаттарҙа Сәсәниҙәр дәүләтенә, һуңынан Ғәрәп хәлифәлегенә инә.
* IX—XI быуаттар — кәрмәтиҙәр дәүләте үҙәге.
* XIII быуат уртаһында — үҙаллылыҡ ала, тик күп тә үтмәй Ормуз әмирлеге составына инә.
* XVI-XVII быуаттар — Португалия хакимлығына бойһона.
* XVII-XVIII быуаттар — сәфәүи Ираны составында.
* 1780 йылдар — яңынан үҙаллылыҡ иғлан ителә.

* XIX быуат — Бәхрәйнгә инглиздәр үтеп инә.
* 1871 — Бәхрәйндә Бөйөк Британия протектораты урынлаштырыла, ысынбарлыҡта ул колонияға әүерелә.
* Беренсе Бөтә Донъя һуғышы — Бөйөк Британияның хәрби базаһы урынлаша. Иран хөкүмәте Бәхрәйнде үҙ биләмәһе, законһыҙ баҫып алынған ер тип иҫәпләй.
* Икенсе Бөтә Донъя һуғышы — Бөйөк Британия хөкүмәте Бәхрәйнгә ҙур ғәскәр контингентын ташлай. 1946 йылда Фарсы ҡултығында Британия хакимиәте башлығы резиденцияһы Манамала урынлаша.
* 1971 йылдың 14 авгусы — үҙаллылыҡ бирелә.
* 1975 — парламент тарҡатыла.
* 14 февраль 2011 — 2010—2011 йылдарҙағы ғәрәп илдәрендәге (Тунис һәм Мысырҙа) революцияларҙан һуң илдә сыуалыштар башлана.

Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәр (1990 йылдың 29 сентябрендә СССР менән килешеү төҙөлгән) урынлаштырылған.

### Ләҙҙәтләнеүселәр Некрополе (Некрополь блаженствующих)

Утрау элек-электән хозурлығы һәм сифаты менән урындағы ынйыларҙың матурлығы менән дан тота. Бәхрәйн ынйыларының үҫеү процесы тоҙ менән сөсө һыуҙы ҡушылыуҙың уникаль шарттарында бара. Һыуға сумыусылар ғәҙәти булмаған тәбиғәт күренешен — Фарсы ҡултығының диңгеҙ үҙәненән сөсө һыу сығанаҡтарының бүленеп сығыуын асыҡлай. Утрау атамаһында «ике диңгеҙҙең ҡушылыуы» булараҡ мифологияла сағылыш таба. Угарит аллаһы Илуның булыу урыны "ике йылғаның тамағы"нда. Аҡыл һәм ер өҫтө, ер аҫты һыуҙары илаһы Энки — төп шумер аллаларының береһе. Ул батша кешеһе ҡиәфәтендә һүрәтләнгән, уның яурынынан төшкән ике ағым һыуҙа балыҡтар йөҙөп йөрөй..

Археологтар тапҡан һәм аңлатҡан текстар боронғо Шумер халҡы Бәхрәйн утрауын изге урын итеп хөрмәт иткәнен иҫбатлай. «*Үлгән кешеләрҙең йәне йәннәттә була, ә унда ерләнеү хоҡуғы ғүмер буйы Аллаға тоғролоҡ өсөн иң ҙур бүләктәрҙең береһе тип һанала*».

М. Б. Пиотровский былай тип яҙа: «*Бәхрәйндең мистик мәғәнәһе уның ерләнгән урыны булараҡ айырым йәлеп итеүсәнлегендә сағыла*».

Бәхрәйндең дини-тарихи мираҫы ҡомартҡыһы булып, һаҡланып ҡалған боронғо некрополдәр тора, улар утрауҙың төньяҡ өлөшөндә киң араларҙы биләй. Уларҙың килеп сығышын тикшеренеүселәр б.э.т. дүртенсе һәм өсөнсө мең йыллыҡтарға бәйләй. Ерләү һаны йөҙәрләгән мең менән иҫәпләнгән. Тикшеренеүселәр фекеренсә, ҡайһы берҙә кәшәнәләргә алдан заказ бирелгән һәм уларҙың бер өлөшө буш ҡалған. Ҡурғандар күләме буйынса төрлөсә. Уларҙың иң боронғолары оҙонса түңәрәк формала булған, бейеклеге 1,5 метр самаһы. Таш камерала ерләү әйберҙәре өсөн уйымдар ҡоролған. «Элиталы» кәшәнәләрҙә таш менән теҙелгән ике ҡәберлек урынлаштырылған, береһе икенсеһе өҫтөндә булған. Бөтә ҡоролма таш диуар менән уратып алынған. Диуар менән камералар араһындағы һәм улар өҫтөндәге арауыҡ ваҡ таш менән тултырылған. Бындай ҡурғандарҙың бейеклеге 15 метрға еткән. Бәхрәйндә ерләү йолаһы эллин дәүеренә тиклем һаҡланған. Уларҙың һуңғыһы беҙҙең эраның тәүге быуаттарына ҡарай. Ерләүҙәрҙең бер өлөшө тәбиғи эрозия арҡаһында ғына түгел, ә 1950 йылдарҙа ҡала биләмәләрен үҫтереү өсөн буш территорияларҙы үҙләштерә башлауға бәйле юғала.

## Халҡы

2021 йылда илдә йәшәүселәр һаны 1 526 929 кеше тәшкил итә, уларҙың 45 процентҡа яҡыны Ирандан күсеп килгән эшсе-эммигранттар һәм уларҙың ғаилә ағзалары; Европа, Көньяҡ Азия вәкилдәре күп. Ғәрәп теле рәсми тел, шулай уҡ инглиз, фарсы, урду телдәре ҡулланыла.
85 проценты мосолмандар, шул иҫәптән 75 проценты шиғыйҙар, 2 проценты сөнниҙәр (шулай ук идара итеүсе ғаилә лә). Шулай уҡ христиандар, йәһүдтәр, бахаистар, индуистар, буддистар һәм парстар бар.
Халыҡтың тығыҙлығы — 1 142,9 кеше/км².

### Дине
2017 йылда Бәхрәйн халҡының төп өлөшөн мосолмандар тәшкил итә (73,7 %). Уларҙың күпселеге шиғыйҙар. Шулай уҡ христиандар (9,3 %), йәһүдтәр (0,1 %), ҡалғандары — 16,9 %..

## Дәүләт ҡоролошо

Бәхрәйн — дуалистик монархия. Дәүләт башында король (2002 йылға тиклем — әмир) тора. Хөкүмәткә Бәхрәйндең премьер-министры етәкселек итә. Кабинет 23 министрҙан тора.

Парламент ике палаталы. Түбәнге палата — Депутаттар палатаһы бөтә халыҡтың тауыш биреүе юлы менән һайлана, үрге — Консультатив совет (Мәжлес аш-Шура) король тарафынан тәғәйенләнә. Ике палатала ла 40-ар кеше. Сәйәси партиялар тыйылған.

## Иҡтисады

Бәхрәйн — үҫеш осорон кисергән дәүләт, нефть экспортёры. 1932 йылда нефть ятҡылығын асҡанға тиклем ынйы йыйыу Бәхрәйн иҡтисадының төп тармағы була (ул әле лә төп тармаҡтарҙың береһе булып ҡала). Бер ни тиклем ваҡыт нефть сығарыу һәм эшкәртеү эске тулайым продукттың 60 процентын, ә хәҙер 30 процентын тәшкил итә. Бәхрәйндә «ҡара алтыны» ятҡылығы аҙайыуға бара. Шуға ҡарамаҫтан, 2015 йылда илдә 18,462 млн баррель нефть сығарыла, был 2014 йыл кимәленән 3,7 процентҡа күберәк. Әммә 2018 йылдың апрель айы башында Бәхрәйн властары Хәлит-әл-Бәхрәйн бассейнында дөйөм күләме 80 млрд баррелгә еткән донъялағы иң ҙур сланец нефте ятҡылығын асыуҙары тураһында иғлан итә.

Илдә шулай уҡ тәбиғи газ сығарыла һәм эшкәртелә, уның запастары ла байтаҡ.

Офшор банк бизнесы ла үҫешкән.

Манамала күп кенә ғәрәп транснациональ корпорацияларының штаб-квартиралары урынлашҡан. Бәхрәйндә супертанкерҙар ремонтлана, шулай уҡ алюмин заводы эшләй (тау тоҡомо Австралиянан ташыла).

Оазистарҙа ерле халыҡ хөрмә пальмалары (эшкәртелгән ерҙең 2/3 өлөшөн биләй), цитрустар, емеш-еләк, помидор, мал аҙығы, йәшелсә, сәтләүек үҫтерә. Бынан тыш улар балыҡ һәм креветкалар тота. Илдә халыҡ-ара туризм үҫешкән. Кустар кәсептәр: алтын һәм балсыҡ изделиелар, ынйынан биҙәүестәр эшләү, сигеү, кәрзин үреү, «дхоу» судноларын эшләү юлға һалынған.

Экспорттың төп статьялары: нефть продукттары һәм нефть, алюмин һәм ынйы.

**Өҫтөнлөктәре**: нефть һәм газ ятҡылыҡтары. Үҫешкән офшор банк секторы. Эске инвестициялар. Туризм. Алюмин етештереү. Аҙыҡ-түлек менән тулыһынса тип әйтерлек тәьмин ителеү.

**Йомшаҡ яҡтары**: нефть резервтарының бөтә барыуы, башҡа өлкәләргә йүнәлеш алыуҙың йомшаҡ ойошторолоуы. Эшһеҙлектең (15 %) һәм дәүләт заемдарының юғары кимәлдә булыуы.

Аҡса берәмеге — бәхрәйн динары, 1000 филсҡа тигеҙ.

## Географияһы

Бәхрәйн 33 утрауҙа урынлашҡан.

Ил 33 йәйенке утрауҙан торған Бәхрәйн архипелагын биләй. Иң ҙур утрау — Бәхрәйн, төньяҡтан көньяҡҡа табан 50 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа табан 15 километрға һуҙыла. Был утрау эзбизташтарҙан хасил булған, ә ҡалғандары — коралдарҙан йыйылған. Утрау уртаһында 30-35 метр бейеклегендәге яйла урынлашҡан, Эд-Духан тауы (134 м) яйланың иң бейек нөктәһе.

### Климаты
Илдә климат ҡоро, тропик климат. Ҙур утрауҙарҙа һәм яр буйҙарында сөсө һыулы ер аҫты шишмәләре ағып ята. Бәхрәйн территорияһында сүллектәр күп. Диңгеҙ һыуында коралдар бихисап. Бәхрәйн тропик арид климат зонаһында урынлашҡан. Ҡыш йылы (ғинуарҙа уртаса температура — +17° С), йәй бик эҫе (июлдәге уртаса температура — +40°С). Йылына уртаса 90 мм яуым-төшөм яуа.

### Флора һәм фауна
Бәхрәйн архипелагында флора сағыштырмаса төрлө. Сүллектәрҙә саҡсауыл, дөйә дегәнәге, тамариск, астрагал һәм башҡа үҫемлектәр үҫә. Сөсө һыулы шишмәләр янында хөрмә пальмалары һәм башҡа культуралар үҫә. Фаунаһы ҡоштар, кимереүселәр һәи һөйрәлеүселәрҙән тора. Яр буйы һыуҙарында 400 төргә яҡын балыҡ үрсей, промысла балыҡтары ла бар. Диңгеҙ ташбаҡалары киң таралған. Коралл рифтарында краб, омар, креветка, моллюскылар бихисап, шул иҫәптән ынйы малюскылары ла бар. Утрауҙа коралдарҙың 2000-дән ашыу төрө бар.

## Административ бүленеше

2010 йылдан Бәхрәйн 4 мухафазаға бүленә.

## Мәҙәниәт

Бәхрәйндең мәҙәни мираҫы ислам традициялары менән тығыҙ бәйле. Хәҙерге заман әҙәбиәте Бәхрәйн йәмғиәтенең социаль һәм сәйәси ысынбарлығын сағылдыра. Һынлы сәнғәте живопистә һәм ваянияла «бойондороҡһоҙ бәхрәйн ысулы» булыуы менән айырылып тора. Бәхрәйндең күренекле урындарына ислам архитектураһы шедевры — Манамала урынлашҡан Әл-Фәтиха мәсете, Ҡөрьән Йорто, Милли музей.

### Байрамдар
Дини булмаған байрамдар:
* 1 ғинуар — Яңы йыл
* 1 май — Хеҙмәт көнө
* 16 декабрь — Милли көн
* 17 декабрь — Королдең тәхеткә ултырған көнө.

## Спорт
2004 йылдан утрауҙа илдең үҙәк өлөшөндә, шул уҡ исемле сүллек уртаһында төҙөлгән Сахир автодромында, Бәхрәйн Формула-1 ярышының Гран-приһы үтә.

2008 йылдың ноябрендә Бәхрәйндә миҙгелдең рейтинг турнирҙары иҫәбенә ингән снукер турниры уҙа.

### Бәхрәйн Олимпия уйындарында

Бәхрәйн 1984 йылдан алып 7 йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша, әммә ҡышҡы Олимпия уйындарында бер тапҡыр ҙа сығыш яһамай. Олимпия уйындарының беренсе призеры Мариям Йософ Джамал була — 2012 йылда Лондонда еңел атлетика буйынса бронза миҙал яулай. 2016 йылда Рио-де-Жанейролағы Олимпия уйындарында еңел атлет Рут Джебет *стипль-чез*да еңеү яулай, шуның менән Бәхрәйн тарихында беренсе олимпия чемпионы була.

## Ҡораллы көстәре

Бәхрәйн ҙур булмаған, әммә яҡшы йыһазландырылған оборона көстәренә эйә. Улар башлыса АҠШ-та етештерелгән ҡорал (F-16, F-5 самолеттары, UH-60 вертолеттары, М60 танкылары, RBNS Sabha RBNS Perry класлы фрегаты) менән йыһазландырылған. Бәхрәйн хөкүмәте АҠШ хәрбиҙәре менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй һәм 1990-сы йылдар башынан АҠШ-ты Джуффэйр хәрби-диңгеҙ базаһы менән тәьмин итә. Был базала АҠШ Хәрби-диңгеҙ флотының Үҙәк командованиеһы (Бишенсе флот командованиеһы), шулай уҡ Халыҡ-ара диңгеҙ хәүефһеҙлеге коалицияһының төп штабы урынлашҡан. База хәрбиҙәренең дөйөм һаны — АҠШ-тан һәм уларҙың союздаштарынан 1500 самаһы хәрби хеҙмәткәр.

## Мәғариф
ХХ быуат башында ислам мәктәптәре (куттабтар) Бәхрәйндә белем биреүҙең берҙән-бер формаһы була. Улар балаларҙы һәм йәштәрҙе Ҡөрьән уҡырға өйрәткән традицион мәктәп була. Беренсе донъя һуғышынан һуң Бәхрәйнгә Көнбайыш йоғонто яһай башлай, был заманса белем биреү учреждениеларына ихтыяж тыуҙыра. 1919 йылда Бәхрәйндә дәүләт мәктәптәренең хәҙерге системаһы барлыҡҡа килә башлай, ул саҡта Мөхәррәк ҡалаһында малайҙар өсөн Аль-Хидайя Аль-Халифа мәктәбе асыла. 1926 йылда Мәғариф комитеты Манамала малайҙар өсөн икенсе дәүләт мәктәбе, ә 1928 йылда Мөхәррәк ҡалаһында ҡыҙҙар өсөн беренсе дәүләт мәктәбе асыла.

2004 йылда король Хамад бин Иса Әл Хәлиф Бәхрәйндә 12 йыллыҡ белем алыуға булышлыҡ итеү өсөн мәғлүмәт технологияларын ҡулланыу проектын башлап ебәрә. Был проект буласаҡ король Хамад мәктәбе тип атала. Проекттың маҡсаты — короллектең барлыҡ мәктәптәрен интернетҡа тоташтырыу. Британия урта мәктәптәренән тыш, утрауҙа Шулай уҡ Америка Бәхрәйн мәктәбе эшләй (АҠШ Оборона департаменты мәктәбе, ул Халыҡ-ара бакалавриат программаһы буйынса 12 йыллыҡ уҡытыуҙы тәьмин итә). Ҡайһы бер шәхси мәктәптәр уҡытыуҙы ошо уҡ программа, шулай уҡ Британияның алдынғы кимәлдәге программаһы (A-Level) буйынса тәьмин итә.

Мәктәптә уҡыу дәүләт тарафынан финанслана. Урта белем биреү мотлаҡ булмаһа ла, башланғыс һәм урта мәктәптәргә йөрөү ярайһы уҡ юғары.

Бәхрәйн уҡытыусылар сифатында сит илдә уҡып ҡайтҡан экспатрианттарҙы ла, Бәхрәйн граждандарын да йәлеп итеп, юғары белем биреү учреждениеларын үҫтереүҙе хуплай. Бәхрәйн университеты стандарт юғары һәм дипломдан һуң белем бирә. Шәхси юғары уҡыу йорттары 2001 йылда тейешле закон ҡабул ителгәндән һуң барлыҡҡа килә башлай. Беренсе шәхси университеттар булып Манамалағы Ахлиа университеты һәм Саарҙағы Бәхрәйн университет колледжы тора. 2005 йылда Король ҡатын-ҡыҙҙар университетына нигеҙ һалына. Ул Бәхрәйндә тик ҡатын-ҡыҙҙарҙы тәрбиәләүгә йүнәлтелгән беренсе шәхси халыҡ-ара университет була.

## Киң мәғлүмәт саралары
;Пресса

Ундан ашыу ваҡытлы матбуғат ғәрәп һәм инглиз телдәрендә донъя күрә. Бөтә полиграфик ҡеүәттәр ҙә тиерлек Манамала тупланған. Көндәлек гәзиттәрҙең иң ҙуры — «Аль-Айям» (Көндәр, 37 000 экземпляр), «Ахбар аль-Халидж» («Ҡултыҡ яңылыҡтары», 25 000 экземпляр), Gulf Daily News (20 000 экземпляр). Манамала ғәрәп телендә аҙна һайын сыҡҡан «Сада аль-Усбуа» журналы («Аҙна шаңдауы», 35 000 экземпляр) донъя күрә һәм Фарсы ҡултығының бөтә илдәрендә лә уҡыусылары бар. Бынан тыш, Бәхрәйндә легаль булмаған партия ойошмаларының айлыҡ гәзиттәре таратыла.

;Мәғлүмәт агентлыҡтары

Манамала (Фарсы) ҡултығы илдәренең (Бәхрәйн, Ираҡ, Катар, Күвейт, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сәғүд Ғәрәбстаны) мәғлүмәт агентлыҡтарының штаб-фатиры урынлашҡан. Ул эшмәкәрлеген 1978 йылда башлай.

;Телерадиотапшырыуҙар

BRTC дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһы (Bahrain Radio and Television Corporation, تلفزيون البحرين), 1971 йылда ойошторола. Үҙ эсенә Bahrain TV һәм Sport TV телеканалдарын, Радио Бәхрәйн, Радио Бәхрәйн 96,5, Ҡөрьән 106,1, Йәштәр радиоһы 98,4, Лирик радио 93,9 радиоканалдарын ала.

Илдә Монте-Карло Дуалия радиоһы (Arabic Service of France Media Monde) тапшырыуҙар алып бара.

## Туризм
Бәхрәйнгә йылына 8 миллиондан ашыу турист килә. Уларҙың күбеһе — күрше ғәрәп илдәрендә йәшәүселәр. Әммә төбәктән ситтән килгән туристар һаны ла арта. Уларҙы илдең тарихи мираҫы, шулай уҡ хәҙерге һәм либераль дәүләттең абруйы йәлеп итә. Туристарҙы йәлеп итеүҙә илдә үткән Формула-1 класында автоуҙыш буйынса донъя чемпионаты этабы — Бәхрәйн Гран-приһы мөһим роль уйнай. Короллек ғәрәп мәҙәниәтен, ҡултыҡтың матурлығын һәм биш мең йыллыҡ цивилизацияның археологик мираҫын берләштерә. Утрауҙа бер нисә ҡәлғә бар, атап әйткәндә, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән Калат-әл-Бәхрәйн ҡәлғәһе урынлашҡан. Бәхрәйн милли музейында утрауҙа 9 мең йыл элек кеше тәүге тапҡыр йәшәй башлағандан алып һаҡланған матди мәҙәниәт объекттары бар.

Арад һәм Риф ҡәлғәһе лә туристарҙа ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Дерево статей|Бәхрәйн

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
 
* 
* Бәхрәйн на сайте «Всемирная география»
* Карта Бәхрәйна