Туҙ

**Туҙ** йәки **ҡайын туҙы** (,) — ҡайындың ҡабығы, өҫкө ҡатламы (тышҡы өлөшө). Ғәҙәттә аҡ төҫтә, һары төҫмөр менән.

## Ҡулланыу

### Боронғо осорҙа

Рәсәйҙә борон ҡайын туҙы төҙөлөштә (дымлылыҡҡа сыҙамлы йәшник материал булараҡ), көнкүреш һауыт-һабаһын (тырыз, туҙҙан үрелгән тырыз, йәшник), художестволы әйберҙәр, яҙыу өсөн материал сифатында (туҙға яҙыу) ҡуллана.

#### Яҙыу материалы

Туҙҙан яҙылған грамоталар — ҡайын ҡабығындағы хәрефтәр һәм яҙыуҙар, XI—XV быуаттарҙағы Боронғо Рустең яҙма ҡомартҡылары. Улар йәмғиәт тарихы һәм урта быуат халҡының көндәлек тормошо, шулай уҡ көнсығыш славян телдәре тарихы буйынса сығанаҡтар булараҡ төп ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

Бындай яҙма шулай уҡ донъя халыҡтарының башҡа мәҙәниәттәрендә лә билдәле.

Һиндостан мәҙәниәтендә туҙ башлыса Гималай тауҙарында ҡулланылған, унда Гималай ҡайыны (Betula utilis) үҫә. Һаҡланып ҡалған һинд ҡулъяҙмаларының ҡайһы берҙәре ҡайын туҙында яҙылған, мәҫәлән, беҙҙең эраға тиклем I быуатҡа ҡараған будда ҡулъяҙмалары һәм беҙҙең эраның II быуатында Гандхарала.

Бакхшали манускрипты — туҙҙа яҙылған нуль һанын ҡулланыуҙың иң боронғо дәлилдәре булыуы ихтимал ҡулъяҙма. Әйтәйек, шағир Калидасаның төп геройы Урваши (Викраморвашия драмаһында) туҙ киҫәгенә яҙа. Шул уҡ автор үҙенең «Кумарасамбхава» эпосында Гималайҙағы видьядхарҙарҙың (ярымаллаларҙың) мөхәббәт хаттарын яҙыу өсөн ҡайын туҙын нисек итеп файҙаланыуҙарын һүрәтләй. Туҙға ла, пальма япраҡтарына яҙған кеүек, осло металл грифель йәки ҡәләм менән яҙғандар, ә һуңынан яҙыуға ҡором, күмер йәки үҫемлектәр япрағы менән һөрткәндәр, һуты окисланған һәм ҡарайған.

Беҙҙең заманда совет репрессиялары ҡорбандары яҙған хаттар ҙа бар. Себерҙә ГУЛАГ идаралығы ҡасабалары һәм лагерҙарындағы кешеләр, ҡағыҙ булмау сәбәпле, яҡындарына хат яҙыу өсөн ҡайын туҙын ҡулланған. Латвияның совет режимы ҡорбандарынан ебәрелгән был хаттарҙың өлгөләре әлеге ваҡытта ЮНЕСКО-ның «Донъя хәтере» мираҫы исемлегенә индерелгән тип иҫәпләнә. Икенсе донъя һуғышы осоронда партизандар сығарған пропаганда гәзиттәре һәм листовкалар ҡайһы берҙә, ҡағыҙ етмәү сәбәпле, ҡайын туҙында баҫтырылған.

#### Бүтән урында ҡулланыу

Төрлө халыҡтар ҡайын туҙын ҡыйыҡ ябыу һәм кәмәләр эшләү өсөн ҡуллана.

Ҡайын туҙы бик тиҙ тоҡана һәм оҙаҡ яна, шуға күрә Рәсәйҙең байтаҡ халыҡтары уны элек-электән мейес яғыу һәм усаҡ тоҡандырыу өсөн файҙалана. Төҙөлөштә ҡайын туҙын дымдан һаҡлағыс сифатында файҙаланғандар. Һыу үткәрмәүсәнлеге һәм антисептик үҙенсәлектәре арҡаһында туҙ уны сереүҙән һаҡлаған. Ағас бураның аҫҡы ҡатына, тәҙрә тупһаһы аҫтына, ҡайын туҙы һалынһа, оҙағыраҡ хеҙмәт иткән. Ҡайһы бер ауылдарҙа мунсалар һәм ярҙамсы биналар, ҡыйыҡ өсөн материалдың ҡиммәтләнеүе арҡаһында, һаман да туҙ менән ҡаплана. Туҙҙан балыҡ тотоу селтәрҙәре өсөн йөҙгөстәр һәм балалар уйынсығы эшләнгәндәр. Уны көтөүсе һыҙғыртҡыстары эшләү өсөн ҡулланалалар.

### Хәҙерге осорҙа ҡулланылыуы

Рәсәйҙә бысаҡ тотҡаларын ҡайын туҙынан эшләйҙәр. Бындай тотҡаларҙы, туҙҙың йылылыҡ үткәреүсәнлеге түбән булыу сәбәпле, һыуыҡта һәм эҫелә ҡулланырға мөмкин.

Ҡайын туҙын факел яндырыу өсөн ҡулланып була. Ҡайын туҙынан дегет алалар. Уның составына Вишневский һәм Вилькинсон майҙары инә.

#### Декоратив һәм биҙәү-ҡулланма сифатында ҡулланыу

Туҙ халыҡ кәсептәрендә тырыз, ҡумта, панно һәм башҡа әйберҙәр эшләү өсөн бик яҡшы декоратив материал булараҡ әүҙем ҡулланыла. Иркутск рәссамы Евгений Ушаков ҡайын туҙынан пластиналы мозаиканың уникаль техникаһын эшләй.

### Медицинала ҡулланыу
Ҡайын туҙында бетулин бар, ул ҡайһы бер шеш төрҙәренә ҡаршы үҙенсәлектәренә эйә..

## Башҡорттарҙың туҙҙы ҡулланыуы
Башҡорт халҡы борон-борондан туҙҙан эшләнгән әйберҙәрҙе ҡулланған икән, уның файҙалы, шифалы үҙенсәлектәргә эйә булыуын белгән. 

Бөгөнгө көндә лә был кәсеп менән шөғөлләнәләр.

## Ҡарағыҙ
* Туҙаяҡ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* Документальный фильм «Дороги старых мастеров. Береста-берёста» на телеканале «Культура»