open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сибер Сибель

**Сибель Сибер** (тыуғандағы фамилияһы *Ададемир*; 1960 йылдың 13 декабрендә тыуған) Төркиә тарафынан ғына танылған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы сәйәсмәне. 2013 йылдың июненән сентябренә тиклем ТКТР-ның премьер-министры вазифаһын биләй, ул был вазифаны 11 йыл буйы биләгән беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Шулай уҡ 2013 йылда 2018 йылдарҙа ТКТР ассамблеяһы рәйесе була . Сибер был вазифаны биләгән Фатьма Экеноглунан ҡала икенсе ҡатын-ҡыҙ була.

## Биографияһы
1960 йылдың 13 декабрендә Никосияла тыуа. Атаһы, Алтай Ададемир, Мелусейа тораҡ пунктында башланғыс кластар уҡытыусыһы, ә әсәһе Айсель Клавдий ауылынан йорт хужабикәһе була. Атаһын төрлө мәктәптәргә уҡытыусы итеп ебәреүҙәре сәбәпле, ғаиләгә даими рәүештә бер урындан икенсеһенә күсенеп йөрөргә тура килә.

16 йәшендә Сибель Истанбул университетының медицина факультетына уҡырға инә, был осорҙа студенттар ҡатнашлығындағы сәйәси инциденттарҙың иң юғары нөктәһе була. 1983 йылда университетты тамамлай, табип квалификацияһын ала. 1987 йылда ул эске ауырыуҙар буйынса махсуслашҡан табип дипломын ала, практикаһын Шишли Этфаль госпиталендә үтә. Уҡыуын тамамлағандан һуң Кипрҙа һәм шәхси практикала эшләй. 1989 йылда Виргиния университетында диабет һәм эндокринологияны өйрәнә.

1983 йылда гәзиттә Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһының һаулыҡ һаҡлау системаһын тәнҡитләгән мәҡәлә баҫтырып сығара.

2015 йылда Төньяҡ Кипрҙа президент һайлауҙарында ҡатнаша, әммә йыйылған тауыштар һаны буйынса Дервиш Эроғлу һәм Мостафа Аҡынджиҙан ҡала 3-сө урынды биләй.

### Шәхси тормошо
1984 йылда уролог Рыфат Сиберға кейәүгә сыға. 1985 йылда ҡыҙҙары Сюмер тыуа.

## Иҫкәрмәләр
Уразаева Фирҙәүес Әсҡәт ҡыҙы

**Уразаева Фирҙәүес Әсҡәт ҡыҙы** (25 август 1975 йыл) — табиб, медицина фәндәре кандидаты

## Биографияһы
Фирҙәүес Әсҡәт ҡыҙы Уразаева 1975 йылдың 25 авгусында Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған.

1998 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетының дауалау факультетын тамамлай.
;Хеҙмәт юлы:
* 2001 йылдан — 4-се бала табыу дауаханаһының 1-се акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы ассистенты
* 2012 йылдан — Республика балалар клиник дауаханаһы акушер-гинекологы
* 2016 йылдан — «Мега» клиникаһының гинекологы (бөтәһе лә Өфө ҡалаһында)
* 2021 йылдан — Бөрйән үҙәк район дауаханаһында акушер-гинеколог, ультратауыш диагностикаһы табибы.

## Фәнни хеҙмәттәре
Фирҙәүес Әсҡәт ҡыҙы — акушерлыҡ һәм гинекология өлкәһендә 77 фәнни хеҙмәт, 2 уйлап табыу, 5 рационализаторлыҡ тәҡдиме авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Медицина фәндәре кандидаты (2001)

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Сүриә флагы

**[[Сүриә|Сүриәнең]]** хәҙерге **флагы** 1980 йылда ҡабаттан индерелгән. Элек был флаг Берләшкән Ғәрәп Республикаһы тарафынан 1958—1971 йылдарҙа ҡулланылған.

## Тасуирламаһы
Ике йондоҙ баштан уҡ Берләшкән Ғәрәп Республикаһына ингән ике ил — Мысыр һәм Сүриәне символлаштыра. Әле улар Сүриәнең ғәрәп берҙәмлегенә бирелгәнлеген күрһәтеү өсөн һаҡланған. Йәшел төҫө — фатимиҙар, аҡ — өмәүиҙәр, ҡара — ғәббәсиҙәр һәм ҡыҙыл — һашимиҙар династияһы төҫө (шәриф Хөсәйен 1916 йылда Ғәрәп ихтилалына ҡушылған саҡта өҫтәлә).

## Тарихы
Ғәрәп ихтилалы флагы 1918 йылдың 30 сентябрендә Ғосман империяһынан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң хәҙерге Сүриә территорияһында ҡулланылған беренсе флаг була.

Ошо флаг нигеҙендә 1920 йылда Сүриә Короллегенең флагы әҙерләнә һәм ҡабул ителә. Ҡыҙыл өсмөйөш эсендә төшөрөлгән йондоҙ Сүриәнең ғәрәп төҫтәрен ҡулланыусы тәүге ил булыуын символлаштыра.

Флагтың тарихы бай, ул күп үҙгәрештәр кисерә. 1980 йылда хәҙерге флаг ҡабул ителә, ул 1958 йылғы флагҡа оҡшаш.
Файл:Ottoman Flag.svg|Флагы Ғосман империяһына тиклем 
Файл:Flag of Hejaz (1917).svg|Ғәрәп ихтилалы флагы - ғәрәп дәүләте (Сүриә) флагы булараҡ  — 
Файл:Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg|Сүриә Короллектәре флагы — 
Файл:Flag of the French Mandate of Syria (1920).svg|Сүриәлә һәм Ливанда француз мандаты флагы — 
Файл:Flag of Syria French mandate.svg|Сүриә дәүләттәре Союзы флагы (1925 йылдан-Сүриә Дәүләте)  — 
Файл:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|Сүриә Республикаһы флагы  — 
Файл:Flag of the United Arab Republic.svg|Берләшкән Ғәрәп Республикаһы флагы — 
Файл:Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg|Сүриә Ғәрәп Республикаһы флагы  — 
Файл:Flag of Syria (1963–1972).svg|Сүриә Ғәрәп Республикаһы флагы  — 
Файл:Flag of Egypt 1972.svg|Сүриә Ғәрәп Республикаһы флагы  —  Флагы Ғәрәп Республикалары Федерациялары 1972—1977
Файл:Flag of Syria.svg|Сүриә Ғәрәп Республикаһы флагы с 
Файл:Flag of Syria (2025-).svg|Ҡулланылған флаг оппозиция2011—
Файл:Flag of Syrian Turkmens.svg|Сүриә төркмәндәренең флагы
Файл:Flag of Syrian Kurdistan.svg|Сүриә курдтары флагы
Файл:Royal Standard of the King of Syria (1920).svg|Сүриә Короле штандарты 1920
Файл:Standard of the President of Syria (1972–1980).svg|Сүриә Президенты штандарты 1972—1980
Файл:Unofficial standard of the President of Syria (1980–2024).svg|Сүриә Президенты штандарты 1980


## Француз Сүриә дәүләттәре флагтары
Француз Сүриәһендәге һәр дәүләттең (Францияның мандатлы территорияһы) үҙ флагы була. 
Файл:Flag of the State of Aleppo.svg|Хәлеб дәүләте флагы — 
Файл:Flag of the Alawite State (1920–1936).svg|Нүсәйриҙәрҙең автономиялы территорияһы флагы (1925 йылдан — Нүсәйриҙәр дәүләте, 1930 йылдан - Латакия санжағы)  — 
Файл:Flag of the State of Damascus.svg|Дамаск дәүләте флагы — 
Файл:Flag of the State of Souaida (state).svg|Жәбәл әл-Друз дәүләте флагы  — 
Файл:Flag of Jabal ad-Druze (state).svg|Жәбәл Друз дәүләте флагы   — 
Файл:Civil Ensign of Jabal ad-Druze (1921-1936).svg|Жәбәл Друз дәүләте флагы   — 
Файл:Lebanese French flag.svg|Бөйөк Ливан флагы (1926 йылдан алып) — Ливан Республикаһы)  — 
Файл:Hatay flag.svg| Хатай дәүләт флагы — 


## Һылтанмалар
* Сүриә флагы тарихы
Нүсәйриҙәр

**Нүсәйриҙәр** (ойоштороусы исеменән;  — *Нүсәйриүн*, ), шулай уҡ **ғәлиүиҙәр** ( — *әл-Ғәләүин*; ) булараҡ билдәле.

## Тасуирламаһы
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең кейәүе һәм ике туған ҡустыһы Али (Ғәли) ибн Әбү Талипты (*«Али-Аллаһ»)* илаһлаштырыусылар — синкретик дин эйәрсендәре, уны *[[ислам]]дың фарсы йүнәлешенең* (суфыйлыҡ) һәм хатта шиғыйлыҡтың *Али* культы эзотерик йүнәлеше итеп тә ҡарарға мөмкин.

**Нүсәйрилек** — шиғый-исмәғилиҙәр тәғлимәтенә һәм гностик христианлыҡҡа яҡын ҡайһы бер ислам дини йүнәлештәре, тармаҡтары йәки секталары өсөн ҡулланылған атама.

Ҡайһы бер мосолман теологтар, мәҫәлән, Ибн Тәймиә һәм уның фәтүәһе эйәрсендәре нүсәйриҙәрҙе шиғыйлыҡтан да сығып, ислам йүнәлештәренән шул тиклем алыҫлашып, исламдың бер өлөшө тип һаналыу хоҡуғын юғалтҡан, айырым дингә — ислам , христианлыҡ һәм исламға тиклемге көнсығыш инаныуҙары («яһилиәт») ҡатнашмаһына әүерелгән, тип һанай.

## Килеп сығыуы
Нүсәйрилек IX быуатта барлыҡҡа килә. Традицион рәүештә ағым дин белгесе Мөхәммәт Ибн Нүсәйр (Бәсрала яҡынса 883-тә үлгән) тарафынан нигеҙләнгән тип иҫәпләнә, ул ун беренсе шиғый имамы Хәсән әл-Асҡариҙы илаһи тип, үҙен иһә уның илсеһе (Бәб) тип атаған.

Әлеге ваҡытта нүсәйриҙәрҙең шиғый-ун икеселәр менән яйлап яҡынайыуы күҙәтелә. Был процесс Хафеҙ әл-Әсәд тарафынан башланған һәм улы Бәшәр хакимлығы осоронда ла Иран шиғый режимы менән Сүриә нүсәйриҙәренең хәрби-сәйәси шарттарҙа яҡынайыуы дауам итә. Нүсәйри ауылдарында мәсет төҙөлә, рамаҙан һәм башҡа мосолман йолаларын үтәлә.

## Билдәле нүсәйриҙәр
File:Hafez al-Assad official portrait.jpg|thumb|Хафеҙ әл-Әсәд 
File:Al Assad family.jpg|thumb|Әсәдтәр ғаиләһе
* Хафиҙ Әсәд — Сүриә хәрби, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Сүриәнең элекке оборона министры, Сүриәнең элекке премьер-министры, Сүриәнең элекке президенты, генерал.
* Бәшәр Әсәд — Сүриә дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Сүриәнең ғәмәлдәге президенты, Сүриә ҡораллы көстәренең юғары баш командующийы һәм Бәғәс партияһының Сүриә төбәк бүлексәһе секретары. Маршал. Хафиҙ Әсәдтең улы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Брандейс Эльза

Эржебет «Эльза» Брандейс ( — Венгрия бейеүсеһе һәм хореографы. Венгрияла экспрессия бейеүенә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә..

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Балатональмадиҙағы йәйге йортонда бер нисә йәһүд, шул иҫәптән 14 йәшлек Джордж Соросты йәшерә. 1995 йылда Эльза Брандейсты Донъя халыҡтарының тәҡүәле кешеһе исеменә лайыҡ була.

## Бала сағы һәм йәшлеге
Эржебет Брандейс Австрияның Русте ҡалаһында 1907 йылдың 18 сентябрендә тыуа. Будапешта немец лютеран ғаиләһендә үҫә. Бала сағында Будапешта император Карл Беренсенең тәхеткә ултырыуының шаһиты була.
1923 йылдан 1928 йылға тиклем Брандейс Лили Каллай мәктәбендә бейеүгә өйрәнә. 1930-сы йылдарҙа Венала һәм Дрезденда хореограф Мэри Вигманда уҡый.

## Карьераһы
Брандейс тәүҙә бейеүсе, ә һуңыраҡ милләте буйынса йәһүд Белана Лайтай етәкләгән хәҙерге заман бейеүенең шәхси мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, мәктәпте нацистар баҫып алыуынан ҡасыу өсөн, Брандейс Лайтай мәктәбенә үҙенең исемен бирә. Лайтайҙы көсләп Һары йондоҙ йортона күсергәс, Брандейс уға аҙыҡ алып бара, шулай уҡ уға Португалия илселегенән ҡурсалау хаты алырға ярҙам итә. Ә 1944 йылда Брандейс Балатон күле буйында Балатональмадиҙағы йортонда Элизабет Сорос һәм уның 14 йәшлек улы Дьёрдоға йәшеренергә ярҙам итә. Дьёрдо АҠШ-ҡа күсенгәндән һуң Джордж исемен ала, артабан ул бөтә донъяға Джордж Сорос булараҡ таныла.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа яңы коммунистик хөкүмәт экспрессионистик бейеүҙәргә кире ҡарашта була, уларҙы декадент бейеүҙәре тип иҫәпләй, һәм 1948 йылдан Брандейсҡа сәхнәлә сығыш яһау тыйыла, ул Балатональмадиҙа гимнастиканан уҡыта башлай.

## Артабанғы йылдар
1963 йылда пенсияға сыҡҡандан һуң Брандейс Шопрондағы Сторно йортонда музей гиды булып китә, унда 1978 йылға тиклем эшләй.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул Шопронда яңғыҙлыҡта йәшәй, унда уға Джордж Сорос ярҙамында опекундар ярҙам итә. 110 йәшлек Эльза Брандейс ҡаланың иң өлкән кешеһе була. 2018 йылдың 6 ғинуарында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанма
* Профиль на сайте мемориального комплекса «Яд ва-Шем»
Бәшәр Әсәд

**Бәшәр Хафиҙ әл-Әсәд** (; 11 сентябрь 1965, Дамаск) — Сүриә дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, 2000 йылдың 17 июленән ғәмәлдәге Сүриә президенты, Сүриә Ҡораллы көстәре юғары баш командующийы һәм 2000 йылдың 24 июненән Бәғәҫ партияһының Сүриә төбәк бүлексәһе секретары.

## Биографияһы
Сүриәнең элекке президенты, 1971 йылдан 2000 йылға тиклем ил менән идара иткән Хафиҙ Әсәдтең улы. Маршал.

Бәшәр Әсәд Хафиҙ Әсәд һәм уның ҡатыны Әнисә ғаиләһендә өсөнсө бала була. Бынан тыш, ғаиләлә тағы ла дүрт малай була: өлкән ағаһы Басил, кеселәре Мәһир, Мәжит һәм Йәмил, шулай уҡ  апаһы Бүшрә.

2000 һәм 2007 йылдарҙа альтернативаһыҙ һайлауҙарҙа президент вазифаһына һайлана, 2014 йылдың 3 июнендә беренсе альтернатив һайлауҙарҙа рәсми һөҙөмтә буйынса 88,7 % тауыш менән президент итеп ҡабат һайлана.

2014 йылғы һайлауҙар граждандар һуғышы һәм оппозиция тарафынан бойкот шарттарында уҙа.. Һөҙөмтәләр айырым дәүләттәр тарафынан ғына таныла. 2021 йылда президент Бәшәр Әсәд президент һайлауҙарында 95,1 процент тауыш йыя (ҡатнашыусылар 78 процент тәшкил итә).

Бәшәр Әсәд ғәрәп теленән тыш, шулай уҡ инглиз һәм француз телдәрендә һөйләшә.

## Галерея

Файл:Dmitry_Medvedev_in_Syria_10_May_2010-5.jpeg|мини|250x250пкс|
Файл:Bashar_al-Assad_in_Russia_(2015-10-21)_06.jpg|мини|250x250пкс|
Файл:Al_Assad_family.jpg|мини|300x300пкс|Хафиҙ Әсәд ҡатыны һәм ғаиләһе менән
Файл:Bashar_and_Asma_al-Assad.jpg|мини|250x250пкс|

### Ғаиләһе
2001 йылдың 1 ғинуарында Бәшәр Әсәд ике— Британия һәм Сүриә гражданлығы булған Әсмә Әл-Әхрасҡа өйләнә, ул Хомс ҡалаһындағы абруйлы сөнни ғаиләнән. Уның атаһы Фәүүәз Ахрас — танылған Сүриә кардиологы. 

Әммә Бәшәр әле Англияла сағында уҡ уға ғашиҡ була.

Был никахта 2001 йылда улы Хафиҙ, 2003 йылда ҡыҙы Зәйн, ә 2004 йылда тағы бер улдары Кәрим тыуа.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сүриәнең дәүләт ҡоролошо
* Нүсәйриҙәр
* Сүриә тарихы
* Хафиҙ Әсәд
* Мәһир Әсәд
* Әсәд Әсмә
* Нүсәйриҙәр
* Сүриә тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башар Асад в программе «Формула власти» (Россия-24) — https://www.youtube.com/watch?v=dogRj1VzwLY (ИТАР ТАСС, 2005); https://www.youtube.com/watch?v=FR6c63h9lw8 (ИТАР ТАСС, 2008)
* *Густерин&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;В.* Сирия без Асада — Сирия без суверенитета  // arabinform.com
* Сирийский лев. Президент Сирии Башар Асад отметит 20-летие во главе страны. // Лента. Ру, 17 июля 2020
* д/ф «Башар аль-Асад: властвовать или погибнуть» / Bachar El-Assad, le pouvoir ou la mortt (2017, Франция, реж. Кристоф Видманн / Christophe Widemann)
Кахит Нериман

**Нериман Кахит** (төр. Neriman Cahit; 1937 йылда тыуған, Крини ауылында, Кипр) төрөк-кипр шағирәһе һәм яҙыусыһы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Төрөк-кипр шиғриәтенең төп фигураһы һәм төрөк милләтле Кипр ҡатын-ҡыҙҙарының хоҡуҡтарын әүҙем яҡлаусы булараҡ билдәле.

## Биографияһы
1937 йылда Крини ауылында тыуа. Ғаиләләге өс ҡыҙ бала араһында ул иң өлкәне була, өс йыл үҙ ауылының башланғыс мәктәбенә йөрөй. Ата-әсәһе, яҡшыраҡ белем бирергә теләп, уны Никосияла Мостафа Кәмал Ататөрк исемендәге башланғыс мәктәпкә күсерә.

Һуңынан ҡыҙҙар өсөн асылған Виктория урта мәктәбендә уҡый. Мәктәпте тамамлағас, Педагогия колледжына уҡырға инә, әммә шул ваҡытта Кипрҙа грек һәм төрөк общиналары араһында низағтар башланыу сәбәпле, төрөк-киприоттар өсөн махсус рәүештә яңыраҡ ойошторолған педагогия колледжын күсергә мәжбүр була.

Уның тәүге шиғырҙары лирикаға ҡорола, әммә ваҡыт үтеү менән уның ижадында киҫкен социаль проблемаларға ла иғтибар бүленә башлай.

Үҙенең тәүге шиғырҙарын 1960 йылдарҙа ирҙәр псевдонимы аҫтында баҫтырып сығара, сөнки уның ғаиләһе Неримандың шиғриәт менән шөғөлләнеү ынтылышын хупламай. Үҙенең шиғырҙарында ул уҡытыусы булып эшләгән ауылдарҙа төрөк ҡатын-ҡыҙ-киприоттарының ауыр хәлен сағылдыра.

Үҙенең бөтә педагогик эшмәкәрлеге дауамында уның мәҡәләләре, шиғырҙары, тикшеренеүҙәре һәм интервьюлары төрөк-кипр гәзиттәрендә баҫыла. Ул Кипрҙа төрөк милләтле ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлаусыларҙың береһе булып һанала.

Уның беренсе китабы («К.Ö.S. Mücadele Tarihi» (KTÖS көрәше тарихы) 1987 йылда баҫылып сыға, унан һуң 1988 йылда тәүге шиғырҙар йыйынтығы баҫыла. Уның төрөк-кипр ҡатын-ҡыҙҙары проблемаларына арналған китабы 1989 йылда донъя күрә.

Шул ваҡыттан алып ул шиғырҙары, интервьюлары, тикшеренеүҙәре һәм мәҡәләләренән торған бер нисә китап сығара. Әҫәрҙәрендә ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың Кипрҙағы һәм Никосия ҡалаларындағы хәле тураһында һөйләй.

Әҙәбиәт өлкәһендә кәмендә 15 наградаға, шул иҫәптән «Nokta» тип аталған төрөк журналы, Humanist International журналы һәм *Халыҡ-ара* төрки мәҙәниәте ойошмаһы наградаларына лайыҡ була. Ҡатын-ҡыҙҙар тикшеренеү үҙәгенә нигеҙ һалыусы булып тора һәм әлеге ваҡытта Ҡытай-төрөк көндәлек гәзитендә ваҡытлыса мәҡәләләр яҙа.

Карьераһы дауамында киприот-төрөктәр уҡытыусылары союзында әүҙем фигура булып тора һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын, ирекле матбуғатты һәм профсоюздарҙы яҡлай.

## Иҫкәрмәләр
Мәһир Әсәд

**Мәһир Әсәд** ( — 8 декабрь 1967) — Сүриә президенты Бәшәр Әсәдтең ҡустыһы, бригада генералы. *Бәғәҫ партияһының* Сүриә төбәк бүлексәһе ағзаһы.

## Тормошо
Мәһир Әсәд 1967 йылдың 8 декабрендә Сүриәнең баш ҡалаһы Дамаскыла Хафиҙ Әсәд ғаиләһендә тыуған.

Ике йәшендә атаһы Сүриә президенты була. Башҡа ағай-энеләре һәм апай-һеңлеләре менән бергә ул йәмғиәттән ситтә тәрбиәләнә. Мәһир Сүриә азатлыҡ мәктәбендә һәм Дамаск машина эшләү университетында уҡыған

Кикбоксинг һәм башҡа хәрби спорт төрҙәре менән мауыға.

Республика Гвардияһы һәм уның дүртенсе бронетанк дивизияһы тип аталған ғәскәрҙең командующийы булып тора., Сүриә йәшерен полицияһы һәм разведка идаралығы башлығы. Ул Сүриәлә Бәшәр Әсәдтән ҡала иң абруйлы кеше.

## Ғаиләһе
Сөнни инаныслы *Мәнәл әл-Жәдәғәнгә* өйләнгән (Дейр әз-Зор провинцияһынан), ике бала атаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Хафиҙ Әсәд
* Бәшәр Әсәд
* Әсәд Әсмә
* Нүсәйриҙәр
* Сүриә тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*

## Һылтанмалар
* Middle East Intelligence Bulletin, Maher Assad 
* Biography for Maher Hafez al-Assad
* Биография Махера аль-Асада
Бәғәҫ

**Ғәрәп социалистик яңырыу фирҡәһе (партияһы)** (, *Хизб әл-Бәғәҫ әл-Ғәрәби әл-Иштирәки*;  ) — 1947 йылда Сүриәлә *Мишель Әфләҡ, Сәләх әд-дин Битәр* һәм *Зәки Әрсузи* нигеҙ һалған сәйәси фирҡә. Фирҡә идеологияһы — Ғәрәп социализмы һәм панғәрәбилек ҡатнашлығынан торған бәғәҫилек.

## Тарихы
Фирҡәнең күп кенә ғәрәп илдәрендә йоғонтоһо булған. 1963 йылда бәғәҫиҙәр Ираҡта хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власты баҫып ала алған, әммә бер нисә айҙан уларҙың режимы ҡыйратылған. Шул уҡ йылда бәғәҫиҙәр 8 марттағы революция барышында Сүриәлә партияның оҙайлы идара итеүенә башланғыс һалған власты үҙ ҡулына ала.

1966 йылда, Сүриәләге түңкәрелеш барышында Бәғәҫтең Милли етәкселеге властан ситләтелә, фирҡә ғәмәлдә Сүриә тарафлы һәм Ираҡ тарафлы фракцияларҙан торған ике үҙаллы ойошмаға тарҡала. Уларҙың һәр береһе үҙен төп партияның законлы вариҫы итеп күрһәтә һәм төрлө илдәрҙә бүлексәләре бар. Беренсе фирҡә Сүриә менән әлеге ваҡытта ла идара итә, ә Ираҡ тармағы 2003 йылда властан ситләтелә, әммә Ираҡ оппозицияһы сифатында йоғонтоһон һаҡлап ҡала.

Бәғәҫтең Сүриә төбәге генераль секретары булып (الأمين العام لحزب) үҙенең үлеменә тиклем Хафиҙ Әсәд була ((10 июнь, 2000) . 2000 йылдан фирҡәнең Сүриә төбәк етәкселеге секретары (الممين المتريננري) булып президент Бәшәр Әсәд эшләй.

Фирҡәнең дөйөм ғәрәп етәкселегенең генераль секретары булып (Ираҡ тармағы буйынса) 1989 йылдың 23 июнендә вафат булғанға тиклем партияға нигеҙ һалыусы Мишель Әфләҡ тора.

1979 йылдан фирҡәнең Ираҡ төбәк етәкселегенең генераль секретары (נمينנر) булып Сәддам Хөсәйен тора. 2007 йылдың 17 ғинуарында Ираҡ ҡаршылыҡ хәрәкәте albasrah.net сайтында төбәк етәкселегенең генераль секретары итеп *Иззат Ибраһим* һайланыуы тураһында ҡарар баҫылып сыға . 

## Төбәктәрҙә эшмәкәрлеге
Фирҡә Йеменда , Ливанда , Фәләстиндә һәм башҡа ғәрәп илдәрендә эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Национального руководства партии Баас (С.Хусейна)
* Заявления иракской Баас
* Сайт партии Баас (Б.Асада)
* Гимн партии Баас (в живом исполнении)
* Сайт иракского отделения просирийской Баас
* Сайт йеменского отделения просирийской Баас
* Сайт палестинского отделения просирийской Баас
* Сайт суданской Баас (проиракской)
* Неофициальный сайт активиста проиракской Баас в Иордании
* Статья замгенсекретаря ПАСВ Абдаллы Ахмара о политике Баас в отношении религии на сайте Института востоковедения РАН
София Йованович (һалдат)

**София Йованович** (; 1895, Белград — 1979, Белград) — Беренсе һәм Икенсе Балҡан һуғыштарында, Беренсе донъя һуғышында Сербия короллегенең Ҡораллы көстәре ирекмәне. Наредник (сержант) завниеһына эйә булған, 13 орден һәм миҙал менән бүләкләнгән.

## Биографияһы
Белградта Душан урамында йәшәгән ит һатыусы Йовановичтың ҡыҙы. Йованович бер нисә ҡыҙҙың атаһы булған, ләкин ғаиләһендә бер ул да булмауына үкенгән. София бала саҡта атаһыҙ тороп ҡалған. Мәктәпте Беренсе Балҡан һуғышы башланған 1912 йылда тамамлаған. Ул халыҡ оборонаһы вәкилдәренә үҙ теләге менән килгән. Комиссия вәкилдәре Софияға хәрби хеҙмәттән баш тартырға йәки яралыларға ярҙам итер өсөн кәмендә шәфҡәт туташы булырға тәҡдим иткән, ләкин ул быға ҡырҡа ҡаршы булған. Һөҙөмтәлә дарыуханасы Карич, капитан Воислав Танкосич һәм майор Милан Васич («Тау батшаһы» ҡушаматы менән билдәле) ингән комиссия рөхсәт биргән.

София – Сербия армияһында тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе. Ул Прокупле һәм Вранск-Мунса ҡалаларында уҡыу күнекмәләрен үтә, ә уның тәүге алыштары Црне-Чук һәм Вел-Главала була. София фронт һыҙығы аръяғына сығыу, диверсиялар һәм киҫкен һөжүмдәр ойоштороу менән шөғөлләнә. Уға бик күп наградаларға эйә була, ә француз репортёрҙары уны «Сербияның Жанна д'Аркы» тип атай. 1912 йылда Париждың Le Petit Journal журналының беренсе битендә уның фотоһы донъя күрә. Икенсе Балҡан һуғышы тамамланғас, София тимер юлдар дирекцияһына чиновник булып эшкә юллана.
 
Тиҙҙән Беренсе донъя һуғышы башланған. София армияға кире ҡайта. 1914 йылдың 28 июленән 29-ына ҡарай төндә ул, Австро-Венгрияның һөжүмен кире ҡаҡҡан Белград өсөн беренсе алышта ҡатнаша. Срем ирекле отряды составында ул дошмандың позицияһын белеү һәм Земунға телефон линияһын өҙөү өсөн Сава йылғаһы аша Срем ҡалаһына күскән Сербия яугирҙарының беренсе төркөмө менән командалыҡ итә. София менән бергә Мирослав Голубович, Предраг Караклаич, Павле Арсенич һәм Миливое Лазаревич һөжүмгә бара. Улар үҙҙәре менән ике Сербия флагын ала һәм уларҙы вышкаларға ҡуйған, һуңынан боеприпастар менән ҡоралдарҙы алып, кире Белградҡа ҡайтҡан.

София Йованович Дрина йылғаһы буйындағы һәм Колубарҙағы алыштарҙа ҡатнаша. 1915 йылдың октябрендә Германия империяһының Сербияға һөжүме башланғас, ул Ада-Циганлиянан алып Дорчолға тиклем майор Драгутин Гаврилович етәкселегендәге киңлекте обороналап, Белград өсөн алыштарҙа ҡатнаша, һуңынан Сербия армияһы менән Албанияға сигенә һәм Салоники фронтын өҙөүҙә, шулай уҡ Белградты азат итеүҙә ҡатнаша. Алыштарҙың береһендә ул яраланған, уның табанын киҫкәндәр, һәм София инвалид булып ҡалған. Һуғыш ваҡытында ул йәмғеһе 13 наградаға лайыҡ булған.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа София үҙенең хеҙмәттәше Тихомира Крсмановичҡа кейәүгә сыға һәм кешеләр араһына сыҡмаған тиерлек. Ул 1979 йылда вафат була һәм Белградтың Яңы зыяратында ерләнә. Софияның бүләһе, актриса һәм режиссёр Саня Крсманович-Тасич үҙенең ҡартөләсәһе тураһында «Икмәк һәм ҡан шаһиттары» () пьесаһын яҙған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Софија Јовановић: Крв на улицама престонице (Жене Солунци говоре)
Ислам әҙәбе

**Әҙәп** ( — *әдәб*) — шәриғәт нормалары менән билдәләнгән тәртиптәр ; үҙ эсенә яҡшы манераларҙы, әҙәп нормаларын, иплелекте, кешелеклелекте ала.

## Этимологияһы
Әҙәб һүҙе тарихы ғәрәп мәҙәниәтенең исламға тиклемге осорҙан алып беҙҙең көндәргә тиклемге эволюцияһын сағылдыра. Башта ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сөннәте синонимы тип ҡарала, «ғәҙәт», «тәртиптең мираҫ булып килгән нормаһы», ата-бабаларҙан һәм башҡа кешеләрҙән алынған «йола» мәғәнәһендә була. Дини мәғәнәлә әҙәп — үҙ өммәте өсөн Пәйғәмбәрҙең сөннәте.

## Этикет ҡағиҙәләре
Исламдың үҙ этикет ҡағиҙәләре бар, улар мосолман тормошоноң бөтә аспекттарын үҙ эсенә ала. Мосолмандар этикетҡа әҙәплелек, ихтирам кеүек сифаттарҙы индерә һәм үҙ эсенә хәжәт үтәү әҙәбе, таҙарыныу (тәһәрәт) һ. б. ала. Имам әл-Бохариҙың Сәхих әл-жәмиғ китабындағы хәҙис буйынса, иң яҡшы кешеләр — «иң яҡшы ҡыланышлы һәм иң яҡшы холоҡло» кешеләр.

Ислам хоҡуғында *әҙәб* термины «яҙылған һәм тыйылған» (әл-әмр үә ән-нәһий) төшөнсәһенә яҡын йәки унан туранан-тура сығарылған мәғәнәгә эйә. Был мәғәнәлә ул хаж әҙәбе (хаж ҡылыу ҡағиҙәләре) йәки Ҡөрьән уҡыу әҙәбе (ҡасан ҡулға Ҡөрьән алырға, ҡайҙа уҡырға, ҡайҙа ҡуйырға һ. б.) тигән һүҙбәйләнештә ҡулланыла.

## Әҙәп әҙәбиәте

IX быуатта ғәрәп-ислам мәҙәниәтендә әҙәбиәт аша ата-бабаларҙан мираҫ итеп алынған «маҡтаулы тәртип образы» тәрбиәләү маҡсаты ҡуйған йүнәлеш формалаша. "Әҙәп әҙәбиәте"нең иң сағыу вәкилдәре *әл-Жәхиз, Ибн Ҡотайба, Әбү Хәйән әт-Тәухиди*.

Әҙәп дәреслектәре уҡыусыға математика, грамматика, тарих, ғәрәп шиғриәте, ғәрәп ҡәбиләләре генеалогияһы, риторика, этика һ. б. өлкәһендә башланғыс белем бирә

Хәҙерге ғәрәп илдәрендә әҙәп *нәфис әҙәбиәт* тигәнде аңлата.

## Әҙәп миҫалдары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 

; башҡа телдәрҙә

* 
* 
*
Лори ҡәлғәһе

**Лори ҡәлғәһе** (, *Лори-Берд*) — урта быуат әрмән ҡәлғәһе. Ташир-Дзорагет батшалығының хакимы Ерһеҙ ДавидI тарафынан Дзорагет йылғаһының һул ярында нигеҙләнгән. 1065 йылдан 1113 йылға тиклем Ташир-Дзорагет батшалығының үҙәге була. Хәҙерге ваҡытта Әрмәнстандың Лори өлкәһендә, Степанаван ҡалаһынан көнсығышҡа табан  алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы

Ҡәлғә Xбыуатта нигеҙләнгән, ул Урут (Мисхана) һәм Дзорагет йылғаларының тәрән тарлауыҡтары менән уратып алынған территорияла урынлашҡан. Ҡәлғәнең цитаделе  биләмәне алып торған һәм яҡынса  оҙонлоҡтағы ҡеүәтле оборона стенаһы менән һаҡланған. Стена буйлап һыу тултырылған соҡор урынлашҡан. Цитадель ҡапҡалары ҡәлғәнең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлаштырылған. Уларҙың ҡайһы берҙәренең генә ҡәлғәнең емереклектәре һаҡланып ҡалған.

Цитадель тирәләй урынлашҡан ҡала яҡынса  территорияны биләгән. Ҡала шулай уҡ стеналар менән уратып алынған, уларҙан тик фундамент ҡалдыҡтары ғына һаҡланған.

Был ҡаланы тышҡы донъя менән тарлауыҡ аша һалынған ике күпер тоташтырған. Уларҙың берәүһенән нигеҙҙең тик бер өлөшө генә ҡалған, ә икенсеһе, тулыһынса һаҡланып ҡалған, реставрацияланған. Был бер яҡлы еңел таш ҡоролма, уның бағанаһында еңелсә атыу аркаһы бар, ул ике төп ҡыйыш ике дуғаны ла бер-береһенә яйлап тоташтыра.

Лори-Берданың яҙмышы, Әрмәнстандың урта быуаттағы башҡа ҡалаларының яҙмышы кеүек үк, аяныслы. Татар-монгол урҙалары Лори-Бердты 1238 йылда ҡамай һәм баҫып ала, бер ниндәй ҙә аяуһыҙ туҙҙыра. Һуңынан бер нисә быуат дауамында ҡәлғә сит яҡ кешеләре тарафынан бер нисә тапҡыр таланған. Әкренләп ҡалала йәшәүселәр күсеп киткән һәм XVIII быуат аҙағында уҡ боронғо ҡәлғәнән  бәләкәй генә ауыл ҡалған, XX быуатта ул ҡаланан көнбайышҡа күсерелгән.

1602 йылда мәликтар Назар һәм Дай Лорийскийҙар үҙҙәренең Лори өлкәһенә боронғо хоҡуҡтарын раҫлаған Сәфәүиҙәр шаһы Бөйөк Ғәббәс I-нән фарман алған. Уларҙан Лорис-Меликовтарҙың затлы нәҫеле сыға. 

## Археология
Ҡалала ҡаҙыу эштәре барышында табылған көнкүреш предметтары һәм ҡоралдары Лори-Бердтың урта быуаттар тарихы һәм мәҙәниәте буйынса мәғлүмәт бирә.


Lori Berd, Armenia, 2016-09-30, DD 70.jpg
Lori berd fortress 005.JPG
Պարիսպ,11-14 դդ.jpg
Մուտք, 11-16 դդ.jpg
Lori Berd, Armenia, 2016-09-30, DD 63-65 HDR.jpg
Lori Fortress 2021-07-24v1.jpg


## Иҫкәрмәләр
Мария Сволу

**Мария Сволу** (ҡыҙ фамилияһы: Десипри, Δεσύπρη, 1892, Афина — 3 июнь, 1976) — грек ҡатын-ҡыҙ сәйәсмәне һәм феминисткаһы. Берҙәм демократик һул партия (ΕΔΑ) ағзаһы. 1958—1963 йылдарҙа Афинанан Греция парламенты депутаты. Сәйәсмән Александрос Сволостың ҡатыны.

## Биографияһы
Яҡынса 1892 йылда Афинала (йәки Пирейҙа) тыуа. Ғаиләләге биш ҡыҙҙың береһе була (Ница,  1903 йылда Лариса ҡалаһында тыуған). Атаһы Георгиос Десиприс (, 1851—1913), Тинос утрауыннан, әсәһе София Эммануил ( Εμμαήλ) Пирейҙан. Ғаилә Пирейҙа йәшәй, Георгиос Десиприс Грецияның Милли банкы бүлегендә бухгалтер булып эшләй, һуңынан Грецияның Лаариса ҡалаһына күсенә, унда атаһы 1898 йылда Греция Милли банкының Лариса бүлексәһе директоры була.

1907 йылда Лариса ҡалаһында Арсакион шәхси ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбен тамамлай..

Мария, Милли иҡтисад министрлығының хеҙмәт буйынса инспекторы булараҡ, хеҙмәткәрҙәрҙең ҡот осҡос хеҙмәт шарттарын яҡтыртыуға ҙур ҙур иғтибар бүлә. Һуғыш-ара осорҙа ул ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте етәкселәренең береһе булып китә. 1920 йылда Авра Теодоропулу инициативаһы менән ойошторолған Грек ҡатын-ҡыҙҙары хоҡуҡтары өсөн Лигаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм шул ойошманың секретары була. 1925 йылда Мария Сволу инисциативаһы буйынса киске эшсе ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе асыла, был уҡыу йорто 1965 йылға тиклем эшләй. Ул контролләүсе министрлыҡтарҙан был мәктәптең эшләүенә рөхсәт ала, уҡыу биналары таба, бигерәк тә тәүге йылдарҙа финанстар эҙләп табыу, уҡытыусыларҙы ялллау менән дә шөғөлләнә. 1932 йылда Никос Бизакис проекты буйынса Экзархия районының Колетти урамында мәктәп өсөн бина төҙөлә. 1940—1945 йылдарҙа, Греция оккупацияла булғанда, бинаны немецтар тартып ала. Һуғыштан һуң бина мәктәпкә ҡайтарып бирелә һәм 1961 йылға тиклем эшләй. Хәҙерге ваҡытта унда Афинаның 35-се муниципаль башланғыс мәктәбе урынлашҡан. 1928 йылда Мария Сволу уйынсыҡтар һәм декоратив сәнғәт мәктәбен аса, был уҡыу йорто «Папастратос мәктәбе» булараҡ танылыу яулай. Мария Сволу 1932 йылда Грек ҡатын-ҡыҙҙары хоҡуҡтары өсөн лиганан китә.

Оккупация ваҡытында Грецияның Милли-азатлыҡ фронты (ΕΑΜ) ағзаһы һәм Берҙәм бөтә грек йәштәр ойошмаһының (ΕΠΟΝ) үҙәк баҫмаһы органы булған  йәшерен гәзит редакцияһы ағзаһы була. 1944 йылдың апрелендә һайлауҙарҙа юғары закондар сығарыу органы — Милли совет депутаты итеп һайлана. 1958 йылдың 11 майында һәм 1961 йылдың 29 октябрендә Берҙәм демократик һул партиянан Афған округыбуйынса парламент депутаты итеп һайлана.

1964 йылда Бөтә грек ҡатын-ҡыҙҙар союзын (Πανελλαδικήpanda Γυναικών, ΠΕΓ) ойоштороуҙа ҡатнаша.

1922 йылда социалистик сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре Александр Сволосҡа (1892—1956) кейәүгә сыға.

1922 йылда Афинала уның «Ҡатын-ҡыҙ һәм социаль тәьминәт» китабы баҫылып сыға.

1976 йылдың 3 июнендә вафат була. Беренсе Афина зыяратында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр
Елизавета Начич

**Елизавета Начич** (; , Белград — , Дубровник) — билдәле Сербия архитекторы. Уны пионер булараҡ иҫтә ҡалдыралар, ул күп ҡатындарҙы элек тик ирҙәр генә һаналған һөнәрҙәргә уҡырға илһамландыра. Ул Белградта архитектура өлкәһендә тәүге уҡыусы ғына түгел, Сербияла беренсе ҡатын-ҡыҙ архитектор ҙа була.

## Биографияһы

Елизавета Начич Белград ҡалаһында тыуған. 

1896 йылда яҡшы һөҙөмтәләр менән мәктәпте тамамлай. Мәктәпте тамамлағандан һуң, ҡатын-ҡыҙҙар бындай һөнәргә эйә булырға тейеш түгел тип һаналған ваҡытта ул Белград университетының архитектура мәктәбендә архитектураны өйрәнергә юлланған. 22 йәшендә инженерлыҡ эше факультетын тамамлаған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Ул Төҙөлөш министрлығында эш эҙләй, ләкин рәсми кеше була алмай, сөнки был ваҡытта хәрби хеҙмәтте үтеү талабы ғәмәлдә булған. 

Елизавета Начич Белградта архитектор вазифаһына эйә булған, унда ҡаланың беренсе баш архитекторы булып тәғәйенләнә. 1903 йылда ул Белградтың Калемегдан паркында Бәләкәй Баҫҡыс проектын төҙөгән. 

Елизавета Начичтың иң билдәле эше — яҡшы проектланған мәктәп бинаһы, ул уны 1906 йылда тамамлаған. Хәҙер был бина король Петр Беренсенең башланғыс мәктәбе булараҡ билдәле.

Ул шулай уҡ сиркәүҙәр, шул иҫәптән Белградта моравия стилендәге Александр Невский сиркәүе (1929) һәм Косовола ҙур булмаған сиркәү (1929) проекттарын төҙөй. Уның проекты буйынса төҙөлгән дауахана Икенсе донъя һуғышы ваҡытында емерелгән, әммә ҡайһы бер торлаҡ йорттар, модерн йәки неоренессанс элементтары булһа ла, һаман да беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.

### Беренсе донъя һуғышы осоронда
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ул Венгриялағы лагерға ебәрелә. Был уның һынлы сәнғәт карьераһын тамамлауға килтергән. Һуғыштан һуң Елизавета Начич тормош иптәше Лука Лукай менән Дубровник ҡалаһына күсә. Ул уның менән лагерҙа танышҡан. 

Елизавета Начич үҙенең тормош ҡаҙаныштары өсөн дәүләт пенсияһын алған. 1955 йылда Дубровникта вафат була.

## Иҫкәрмәләр
Шәмиғолов Фәнил Булат улы

**Шәмиғолов Фәнил Булат улы** (24 март 1965 йыл) — ғалим-хирург. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2003).

## Биографияһы
Фәнил Булат улы Шәмиғолов 1965 йылдың 24 мартында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Әбделмәмбәт ауылында тыуған. 1992 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.

;Хеҙмәт юлы:
* 1997 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы
* 2003—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры
* 2009 йылдан Өфөләге 3-сө дауахананың баш табибы
* 2008 йылдан — Дипломдан һуң белем биреү институтының һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу һәм йәмәғәт һаулығы кафедраһы мөдире

## Фәнни эшмәкәрлеге
Шәмиғолов Фәнил Булат улының фәнни хеҙмәттәре абдоминаль патология булғанда аҙ травмалы хирургик технологияларҙы камиллаштырыуға, халыҡҡа медицина ярҙамы күрһәтеүҙе ойоштороуға арналған.

Ул — 110 фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2003)
* Пирогов ордены

## Һылтанмалар
* 
* Единый республиканский инновационный бизнес-портал Шамигулов Фанил Булатович. Биографическая справка

## Иҫкәрмәләр
Шәғәлин Йәмил Мөҙәрис улы

**Шәғәлин Йәмил Мөҙәрис улы** (1972 йыл) — спортсы, гер спорты мастеры

## Биографияһы
Йәмил Мөҙәрис улы Шәғәлин 1972 йылда Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Ҡолғана ауылында тыуған. 1989 йылда Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалын тамамлай.

## Спорттағы ҡаҙаныштары
Шәғәлин Й. М., ветерандар араһында гер спорты буйынса ярыштарҙа сығыш яһап, спортта иң ҙур уңыштарға өлгәшә (2013). 2013 йылда Башҡортостан Республикаһы чемпионы була. Халыҡ-ара турнирҙа (Архангельск, 2013) һәм «33 баһадир» Бөтә Рәсәй турнирында (Мәскәү, 2013) көмөш миҙал яулай. Уға 2013 йылда "Гиннесстың рекордтар китабы"на индерелгән яңы донъя рекорды ҡуйыу өсөн сертификат бирелә.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Ильдико

**Ильдико** () — һундар батшаһы Аттиланың һуңғы ҡатыны.

Ильдико «Нибелунгтар тураһында йыр» поэмаһында һәм "Өлкән Эдда"лағы Атли короле тураһындағы боронғо хикәйәттәр нигеҙедә ул бургундтар короленең ҡыҙы булғандыр тигән фараз бар. Шулай уҡ уның гот, гепид йәки франк сығышы тураһында ла версиялар бар.

Матурлығы менән дан тотҡан Илдико 453 йылда Аттиланың ҡатыны булып киткән. Тарихсы Иордан, төп нөсхәһендә беҙгә килеп етмәгән Приск Панийскийҙың дәлиленә һылтанып, «Геттарҙың килеп сығышы һәм ғәмәлдәре тураһында» (« О происхождении и деяниях гетов») хеҙмәтендә, никах төнөнән һуң Аттила иртәнсәк үҙенең аҡҡан ҡаны күләүегендә үле килеш табылған, уның янында Ильдико илап ултырған, тип яҙған. Иордан, һундар батшаһы Аттила никах табынында ҡуйылған тәғәмдең мул булыуынан йәки артыҡ ашамһаҡлығынан һәм эскелегенән үлгән, тип һанаған, әммә герман хикәйәттәрендә ("Өлкән Эдда"ла «Атли тураһында йыр») Аттиланы, һундар тарафынан үлтерелгән ағай-энеле Гудрундарҙың үсен алыу ниәте менән, ҡатыны (бургунд ҡыҙы Гудрун) үлтергән тигән сюжет әҙерләнә. Марцеллин Комит та Аттиланы ҡатыны үлтереүе тураһында хәбәр итә.

Ильдико (*Hildiko*) тигән исемдең боронғо герман ҡатын-ҡыҙҙары исемендә йыш осраған иркәләү-кесерәйтеү «*hild*» формаһынан булыуы ихтимал. Шуға оҡшаған герман исеме *Hildchen* (шулай уҡ *Helche* менән сағыштыр) бына ошондай. «Нибелунгтар тураһында йыр»ҙа Аттиланың икенсе ҡатыны Кримһильда исемле. *Ильдико* (*Ildikó*) исеме, *Аттила* исеме кеүек үк, әле лә Венгрияла популяр булып ҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
1-се Төрөкмән мәктәбе

**1-се Төрөкмән мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы, 1-се Төрөкмән ауылында урынлашҡан уҡыу йорто

## Тарихы
Әлеге ваҡытта мәктәптә 107 уҡыусы белем ала, 15 педагог эшләй. Мәктәптең 3 филиалы: Әхмәр ауылы төп дөйөм белем биреү мәктәбе (46 уҡыусы, 5 педагог), Оло Басай ауылы башланғыс белем биреү мәктәбе (7 уҡыусы һәм 1 педагог), Иҫәнбәт ауылы башланғыс белем биреү мәктәбе (3 уҡыусы), шулай уҡ 4 мәктәпкәсә белем биреү төркөмө бар.

2019 йылдың 23 сентябрендә мәктәптә Үҫеш нөктәһе асыла.

2017 йылдан мәктәпте алтын миҙалға 7 ете сығарылыш уҡыусыһы тамамлай:
* 2017 йылда Сәйетова Л., Мәсәлимов М., Ғибәҙәтова Р., Ҡужина Р.
* 2018—2021 йылдарҙа Мусина Ғ., Әминева Н., Әхмәтшина М.

## Етәкселәре
* Дияров Кәрим Мөхәмәҙи улы — 1932—1937 йылдарҙа

## Уҡытыусылары
* Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы — 1968—1991 йылдарҙа

## Һылтанмалар
* Мәктәп сайты История школы
Үрге Таулыҡай мәктәбе

**Үрге Таулыҡай мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Үрге Таулыҡай ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе

## Тарихы
1893—1894 йылдарҙа Түбәнге Таулыҡайҙа Хәлил хәҙрәт Рәхимов мәктәп-мәҙрәсә аса. Үрге Таулыҡайҙа мәктәп-мәҙрәсә 1908 йылда Вәлиулла Шоңҡаров етәкселегендә эшләй башлай. 1922 йылда мәҙрәсә башланғыс мәктәп итеп үҙгәртелә. 1965 йыл һигеҙ йыллыҡ, ә 1980 яңы стандарт буйынса мәктәп бинаһы төҙөлә.

;Артабанғы статустары:
1943—1944 — ете йыллыҡ мәктәп
1961 йыл — һигеҙ йыллыҡ мәктәп
1972 — урта мәктәп асыла.
2012 йыл — төп урта мәктәп итеп үҙгәртелә.
2015 йыл — мәктәпкә филиал сифатында Сыңғыҙ ауылы һәм Буранбай ауылы мәктәптәре, шулай уҡ Үрге Таулыҡай, Сыңғыҙ һәм Буранбай мәктәпкә мәктәпкәсә йәштәге төркөмдәр ҙә индерелә.

## Етәкселәре
* Абзаҡов Исмәғил Зекриә улы (1922 йылдан)
* Байегетов Усман Ғүмәр улы (1943 йылдан)
* Фәхретдинов Әхмәҙи Фәйзрахман улы (1966—1969)
* Байегетов Хөрмәт Хәлис улы (1969—1973)
* Баймөхәмәтов Рамаҙан Дауыт улы (1973—1981)
* Алтынбаев Мансур Рамазан улы (1981—1985)
* Яманғолов Йәғәфәр Яхъя улы (1985—1990)
* Сәлихов Әхәт Ғәбделварис улы (1990—2000)
* Сәлихов Рауил Әхмәҙи улы (2000—2021)
* Имамбаев Рифат Рәшит улы (2021 йылдан)

## Уҡытыусылары

## Мәктәпте миҙалға тамамлаусылар
* Сәғитова Рәйсә Фәтхислам ҡыҙы (көмөш, 1993)
* Сәлихова Ғәлиә Әхәт ҡыҙы (көмөш, 1997)
* Байегетова Ләйсән Урал ҡыҙы (алтын, 1999)
* Оморҙаҡова Яҙгөл Әҡсән ҡыҙы (көмөш, 2001)
* Сәлихова Зәмзәмиә Рауил ҡыҙы (көмөш, 2002)
* Сәлихов Илгиз Әхтәм улы (көмөш, 2003)
* Имамбаев Рифат Рәшит улы (көмөш, 2005)
* Байегетов Замир Урал улы (көмөш, 2006)

## Һылтанмалар
* Мәктәп сайты История школы.pdf
Илһан Чилер

**Чилер Илхан** (тур. *Çiler İlhan,* 1972, Денизли, Төркиә) — төрөк яҙыусыһы, тәржемәсе, журналист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы. Европа Союзының әҙәбиәт буйынса премияһы лауреаты (2011). Өс китап авторы. Уның китаптары донъяның 20-нән ашыу илендә нәшер ителә.

## Биографияһы
Чилер Илхан 1972 йылда Денизли ҡалаһында тыуған, Измир ҡалаһында үҫә..

1979—1983 йылдарҙа Денизли Меркезефенди башланғыс мәктәбендә уҡый. Һуңынан 1983 йылдан 1990 йылға тиклем Измир шәхси колледжы студенты була.

Босфор университетында халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм политология фәндәрен өйрәнә. Швейцарияла Glion Hotel school ҡунаҡхана менеджменты мәктәбен тамамлаған.

Төрлө йылдарҙа Истанбул отелендә йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса менеджер, яҙыусы, мөхәррир, тәржемәсе һәм әҙәби тәнҡитсе булып эшләй.

2017 йылдан ул Нидерландта йәшәй. *Condé Nast Traveller Türkiye* журналының баш мөхәррире.

Төрөк һәм голланд ПЕН-клубтары ағзаһы. Ул хоҡуҡ һаҡлаусы булараҡ ҙур йәмәғәт эше менән шөғөлләнә. Һүҙ азатлығы, кеше хоҡуҡтары, Төркиә ҡатын-ҡыҙҙарының хоҡуҡтарын яҡлап сығыш яһай. Төркиәлә ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата өйҙә көс ҡулланыуға һәм хоҡуҡ сикләүҙәргә (дискриминация) ҡаршы көрәшә.

## Ижады
Илхан үҙенең тәүге шиғырҙарын 10 йәшендә яҙа башлай. Колледжда уҡыған осорҙа үҙенең тәүге көндәлектәрен һәм театраль пьесаларын яҙа.

Уның әҙәби таланты Босфор университетында уҡыған ваҡытында бигерәк яҡшы сағыла, унда, үҙе әйткәнсә, ул «үҙ һүҙҙәре менән аңлы» хикәйәләр ижад итә башлай.

1993 йылда ул Йәшәр Нәби йәштәр премияһының «Мәшһүр хикәйә өсөн» наградаһына лайыҡ була.

Уның хикәйәләре, эссе, китаптарға рецензиялары, сәйәхәттәр тураһында мәҡәләләре һәм төрөк теленә тәржемәләре төрлө журналдарҙа һәм гәзит ҡушымталарында баҫылды.

2011 йылда ул «Һөргөн» («Изгнание») хикәйәләр йыйынтығы өсөн Европа Союзының әҙәбиәт өлкәһендәге Премияһы лауреаты булды. Китап, Бөйөк Британияны, Италияны, Францияны, Нидерландты һәм Мексиканы индереп, егерменән артыҡ илдә баҫыла. Шулай уҡ «Изгнание» йыйынтығы *Prix Du Livre Lorientales 2017* әҙәби премияһының шорт-битенә индерелдә**.**

15-тән ашыу милли һәм халыҡ-ара әҙәби антологияларға үҙенең өлөшөн индерҙе.

2005 йылда «1002 төнгө әкиәт» («1002 ночные сказки») йыйынтығында «Вульгата» («Vulgata») хикәйәһе баҫылды.

### Китаптары
* 2006 йыл ─ «Комната торговцев мечтами»/ *Rüya Tacirleri Odası (сборник рассказов)*
* 2010 йыл ─ «Изгнание» / *Exile* (*Sürgün) (хикәйәләр йыйынтығы)*
* 2021 йыл ─ «Дом помолвки» /*Nişan Evi* (роман)

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Сибай мәктәбе

**Иҫке Сибай мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылының урта дөйөм белем биреү мәктәбе (рус.МОБУ СОШ с. Старый Сибай МР Баймакский район РБ)

## Тарихы
1859 йылда Сибай ауылында (Атайсал) земство мәктәбе асыла.

1921 йылда мәктәп булараҡ шәхси йортта урынлаша. Тәүге уҡытыусылары Г. Ф. Ҡыуандыҡов һәм Уралбаев А. В. Ләкин мәктәпте асыу көнө тип 1922 йыл иҫәпләнә һәм педагогик эшмәкәрлеккә, йәғни башланғыс мәктәпкә нигеҙ һалыусы булып Күсәбаев Яҡуп Ғүмәр улы тора.

1936 йылда мәктәп ете йыллыҡ мәктәп булып китә. 1962 йылдан урта мәктәпкә әҙерелә. 1977 йылда мәктәп бинаһы төҙөлә.

2009 йылда мәктәп үҙенең 150 йыллығын билдәләй.

ХХ быуаттың 70-се йылдарында стандарт проект буйынса төп бина төҙөлә. Мәктәптең йыйылыштар залы, спорт залы, мәктәп яны балалар майҙансығы, 80 урынлыҡ мәктәп ашханаһы, башланғыс кластар, химия, биология, физика, математика, рус теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле һәм әҙәбиәте, инглиз теле, тарихы, географияһы, информатика (20 компьютер бар), музыка, техник-сервис эштәре оҫтаханалары, директор, директор урынбаҫарҙары кабинеты, психолог, тыуған яҡты өйрәнеү һәм геология музейы, оҫтаханалар, лабораториялар, уҡытыусылар бүлмәһе, атыу урыны, мәктәп китапханаһы бар.

2007 йылда мәктәп заманса белем биреү технологияларын һөҙөмтәле ҡулланыу, белем биреү һәм тәрбиә һөҙөмтәләренең юғары сифаты өсөн бер миллион һумлыҡ Грант ала.

## Уҡытыусылары
* Сөләймәнов Әһлей Фазлый улы (12 апрель 1925 йыл — 17 ноябрь 2002 йыл) — уҡытыусы-музыкант, һәүәҫкәр скрипкасы, ҡурайсы. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).
* Иҙрисов Ирек Фәйзрахман улы (1962), педагог. 1987 йылдан Баймаҡ районы Иҫке Сибай урта мәктәбе уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000).

## Һылтанмалар
* Мәктәп сайты https://schoolstsibai.02edu.ru/about/history/
Имамилыҡ

Шиғый исламда **имамилыҡ** (ғәр. إمامة — *имамат*) — Мөхәммәт Пәйғәмбәр нәҫеленән булған (Әһеле Бәйт) бәғзе бер кешеләрҙең генә Пәйғәмбәр үлеменән һуң өммәт башлыҡтары һәм етәкселәре итеп ҡабул ителергә тейешлеген раҫлай торған тәғлимәт.

## Этимологияһы
Сөнни ислам өсөн *«имам»* һүҙе һүҙ ғәҙәттә «алда» баҫып торған йәки йөрөгән кешене аңлата. Сөнниҙәрҙә ғәҙәттә мәсеттә бергәләп намаҙ уҡыуға етәкселек итеүсе, намаҙҙы алып барыусыны билдәләү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ был мәҙһәб башлығын аңлата . Әммә шиғыйҙар күҙлегенән ҡарағанда, был бары тик ғәрәп телендәге һүҙҙең ябай төшөнсәһе, һәм дини йәһәттән ҡулланыу өсөн имам һүҙе Әһеле Бәйттең гонаһһыҙ тип аталған ағзаларына ғына ҡағыла.

## Шиғый инаныстар
Шиғыйҙар шулай уҡ Әһеле Бәйт тоҡомдарының ғына хәлифә булырға хоҡуғы бар тип ышана, был иһә, консенсус менән һайланһа ла, башҡа хәлифәләрҙең барыһы ла был вазифаға хоҡуҡһыҙ тигәнде аңлата (*[[Ижмә]]*), йәғни, улар хәлифәлектең узурпаторҙары булып тора, сөнки илаһи түгел, ә сәйәси юл менән вазифа алғандар.

Шул имамдар илаһи белемгә һәм хакимиәткә эйә (Ғисмәт), уларға Ҡөрьәнде шәрехләү һәм аңлатыу роле йөкмәтелә[2]

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ун ике имам
* Ғәдир хәҙисе
*Али ибн Әбү Талип
* Алисылар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Бибикова О. П. Имамат // Кругосвет
Ғисмәт

***Ғисмәт*** йәки ***Ғисмә***, **Исмәт** ( ; тура мәғәнәлә, «ҡурсылғанлыҡ») — Шиғый исламда айырата иғтибар ителгән саф күңеллелек, гөнаһтан йәки әхлаҡһыҙлыҡтан ҡурсылғанлыҡ. Шиғый теологияһында ғисмәт пәйғәмбәрҙәргә, имамдарға һәм фәрештәләргә хас. 

## Тасуирламаһы
Кешеләргә ғисмәт баһаһы биргәндә, « эшләргә мөмкинлеге булыуға ҡарамаҫтан, гонаһҡа бирелмәү» тигән сифатты күҙҙә тоталар. Тән һәм йән сәләмәтлеге менән бер рәттән, дошмандарға бирешмәүсәнлеге һәм тыныслығы (әс-Сәкинә) менән бер рәттән, ғисмәт Аллаһ тарафынан бирелгән илаһи мәрхәмәт булып тора..

Мәғсүм (хаталарҙан саф) кеше () — пәйғәмбәрҙәр илаһи динде һаҡлау һәм үҫтереү, Ҡөрьәнде аңлатыу һәм сәләмәт социаль система булдырыу буйынса үҙ миссияһын үтәү өсөн бөтә хаталарҙан һәм гонаһтарҙан һаҡланырға тейеш.

Шиғый-ун икеселәр, ун дүрт мәғсүм () инаныстары буйынса «Аллаһ тарафынан хата-кәмселектәрҙән азат итеп яралтылғандар» иҫәбенә Мөхәммәт Пәйғәмбәр, шулай уҡ ҡыҙы Фатима, исмәғилиҙәр, ун ике имам, зәйдиҙәр инә.

## Этимологияһы
Эдвард Лейнға ярашлы, «ғисмәт» һүҙенең тамыры — *«ғәсәмә*» () һүҙенән килеп сыҡҡан, йәғни, ҡурсыулы, һаҡлаулы**.* А. Дж. Венсинк фекеренсә, «камиллыҡ» тигәнде аңлата, Уильям М. Миллер тарафынан *«тел тейҙермәҫлек»*, ә В. Иванов буйынса *«гонаһҡа бирешмәүсәнлек»'' тип тәржемә ителә

Дүртенсе шиғый имам Зәйн әл-Ғәбидин ғисмәтте «Ҡөрьәнгә ныҡлы тотонорға мөмкинлек биргән сифат» тип ҡарай. Әл-Ғәбидин Ҡөрьән менән Ун дүрт мәғсүм Ҡиәмәт көнөнә тиклем бер-береһенән айырылмай, һәм уларҙың һәр береһе икенсеһен тормошҡа ашыра, тип әйтә. Үҙ һүҙҙәрен раҫлау өсөн Ҡөрьән 17: 9 аятын килтерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Имамилыҡ
* Камиллыҡ
* Пәйғәмбәрлек (шиғи ислам)
* 

## Иҫкәрмәләр
Аҡйол Төркән

**Төркән Аҡйол** (төр. Türkân Akyol; 12 октябрь 1928 — 7 сентябрь 2017) — төрөк сәйәсмәне, табибы һәм ғалимы. Ул беренсе төрөк ҡатын-ҡыҙ хөкүмәт министры һәм Төркиәлә беренсе ҡатын-ҡыҙ университет ректоры.
## Иртә йылдары
Төркән Аҡйол 1928 йылдың 12 октябрендә Истанбулда тыуған. Башланғыс белемде Төркиәнең төрлө ҡалаларында ала, сөнки атаһы штаб офицеры була. 1947 йылда Истанбулда ҡыҙҙар өсөн Эренкей мәктәбен тамамлай.

## Ғалим һәм сәйәсмән карьераһы
Аҡйол медицина белемен Анкара университетында ала, уны 1953 йылда тамамлай. Ул табип-пульмонолог булып китә һәм академик карьераһын үҙенең альма-матерҙа дауам итә. 1965 йылда доцент, ә 1970 йылда профессор була. 1959 һәм 1965 йылдар араһында Акйол АҠШ-та, Францияла һәм Нидерландта ғилми тикшеренеүҙәр үткәрә.

1971 йылдың 25 мартында ул Нихат Эрим кабинетында һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьминәт министры итеп тәғәйенләнә, шулай итеп Төркиә Хөкүмәтенең беренсе ҡатын-ҡыҙ министры була. Шул уҡ йылдың 13 декабрендә ул вазифаһынан отставкаға китә һәм университетка ҡайта.

1980 йылда Акйол Анкара университеты ректоры итеп һайлана, Төркиәнең беренсе ҡатын-ҡыҙ ректоры була. Был вазифала ул 1982 йылға тиклем эшләй, шунан һуң Юғары белем биреү советы менән аңлашылмаусанлыҡтар арҡаһында эштән китә. Аҡйол университетта 1983 йылға тиклем, Эрдал Иненю уға Социал-демократик партияның (SODEP, һуңыраҡ Социал-демократик халыҡ партияһы) ойоштороусыһы булырға тәҡдим иткәнгә тиклем уҡыта. Аҡйол партия рәйесе урынбаҫары була.

Төркән Аҡйол парламентҡа 1987 йылғы дөйөм һайлауҙарҙан һуң Измир провинцияһынан депутат сифатында инә. 1991 йылда парламентта эшләү ваҡыты тамамланғандан һуң ул уҡытыусылыҡ эшмәкәрлегенә ҡайта. 1992 йылда Сөләймән Демирелдың коалиция хөкүмәтендә ҡатын ҡыҙҙар һәм ғаилә эштәре буйынса министр итеп тәғәйенләнә. 1993 йылда ул ҡабаттан Төркиәнең беренсе ҡатын-ҡыҙ премьер-министры Тансу Чилләр кабинетында министр итеп тәғәйенләнә.

## Хәтер
Бурса ҡалаһында дауахана уның исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр
Билал мәктәбе

**Билал мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Билал ауыл советының Билал ауылында урынлашҡан уҡыу йорто

## Тарихы
Билдәле тарихсы Р. И. Үтәғолов хәбәр итеүенсә, 1897 йылда ике класлы урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла. Берҙән-бер документ — 1913 йылда Әхмәҙин Кирамдың был уҡыу йортон яҡшы билдә менән тамамлау тураһында бүләкләү ҡағыҙы һаҡланып ҡалған.

Граждандар һуғышынан һуң тулыһынса совет мәктәбе итеп үҙгәртелә. Тәүҙә (1919—1920 йылдарҙа) мәктәптә тик малайҙар ғына уҡый. Башҡа ауылдарҙан балалар йөрөп уҡымай. 1918—1919 йылдарҙа уҡыу бушлай була. Мәктәптә ике ир-ат уҡытыусы эшләй: Канюков Ғәйфулла Ғарифулла улы һәм Сәлмәнов Ишмөхәмәт. 1920 йылдың 31 декабрендә 16 малай уҡый. Совет власының тәүге йылдарында Рәмеева Хөсниямал етәкселеге аҫтында 50 балаға балалар йорто асыла. Был приютта яҡындағы тораҡ пункттарҙан 250—300 бала тәрбиәләнә.

1930 йылда мәктәп Крәҫтиән йәштәре мәктәбе (ШКМ) тип үҙгәртелә. Әбйәлил районының бөтә ауылдарынан тиерлек — Хәлил, Ишҡол, Әлмөхәмәт, Амангилде, Ҡырҙас, Ҡолоҡас, Мәхмүт, Ярлыҡап һ. б. ауылынан уҡырға киләләр. ШКМ ете йыллыҡ була. 1935 йылдан мәктәп тулы булмаған урта мәктәп итеп үҙгәртелә.

1939—1940 уҡыу йылында яңы ике ҡатлы мәктәптә уҡыу башлана.

1950 йылдан мәктәптә тейешле белемле уҡытыусылар туплана башлай. 1960 йылдың сентябрендә Билал тулы булмаған урта мәктәбендә 8 класс була. Ул 1969 йылда тулы урта мәктәпкә әүерелә.

1981 йылда 320 урынлыҡ заманса урта мәктәп бинаһы төҙөлә. Комсомол, Таһир, Өмөтбай ауылдарында урта мәктәптәр асылғанға тиклем төп мәктәп була. Мәктәп яны интернатында 80 — 110 тәрбиәләнеүсе йәшәй.
 
## Етәкселәре

## Уҡытыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Ҡаһарманова Н. А. — Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы
* Биргәнова Э. Ш. — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Күсәбаева-Мостафина Р. Р. — Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы баш белгесе

## Мәктәпте миҙалға тамамлаусылар
* Заманова Лилиә Ишбулат ҡыҙы — көмөш миҙал (1986). 1969 йылдың 20 ғинуарында Билал ауылында тыуған. 1986 йылда Билал мәктәбен тамамлай һәм Башҡорт дәүләт педагогия институтының физика һәм математика факультетына уҡырға инә. 1991 йылда Йылайыр районында хеҙмәт юлын башлай. 1994 йылда Матрай ауылы мәктәбендә математика дәрестәре алып бара. 1995−2002 йылдарҙа — мәктәп директорының уҡытыу-тәрбиә эштәре урынбаҫары. 2002 йылдан — мәктәп директоры. 2010 йылда Башҡортостан мәғариф алдынғыһы исеменә лайыҡ була.
* Кәримова Нәркәс Вил ҡыҙы — көмөш миҙал (1986).
* Ғәбдрәшитова Айгөл Әбүзәр ҡыҙы — көмөш миҙал (2003). 1986 йылдың 10 майында Билал ауылында тыуған. 1992—2003 йылдарҙа Билал мәктәбендә уҡый. 2008 йылда Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтын тамамлай.
* Сирусина Альбина Рәжәп ҡыҙы — көмөш миҙал (2004).

## Матбуғатта
* Йәншишмә гәзите 18 ғинуар 2019
* Йәшлек гәзите 28.12.2015

## Һылтанмалар
* Мәктәп сайты История школы

## Иҫкәрмәләр