open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәйәрҙәк (һырт)

**Мәйәрҙәк** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.

Белорет районы буйлап Буғанаҡ һәм Яндыҡ йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. 

Оҙонлоғо яҡынса 14 км, киңлеге яҡынса 3—10 км, абсолют бейеклеге 929 м (Яндыҡ тауы). 700—900 м бейеклектәге 5 түбәһе айырылып тора (Шыршылы, Ыласынтау һ.б.). Битләүҙәре текә. Урта рифейҙың егәлгә свитаһы кварциттарынан ғибәрәт. 

Тау битләүҙәрендә Буғанаҡ, Ҡаҙыш, Яндыҡ йылғалары (Ағиҙел йылғаһы ҡушылдыҡтары) һәм уларҙың ҡушылдыҡтары башлана; төньяҡ‑көнбайыш итәгендә Һүренйәк йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) аға. Ландшафы һоро тау‑урман һәм кәҫле‑көлһыу тау тупраҡтарындағы ҡарағай, ҡарағас һәм ҡайын урмандарынан тора.

## Этимологияһы
Топонимист-ғалим А. К. Матвеев үҙенең «Вершины каменного пояса. Названия гор Урала» хеҙмәтендә былай тип яҙған: «Башҡортостандың Белорет районында Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан һырт. «Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге»ндә **ҙәк** - «тау» һәм мәғәнәһе билдәһеҙ  **мәйәр** нигеҙенән торған формант билдәләнә. Топонимик экспедиция яҙмаларында Мәйәрҙәк - башҡорт ир-ат исеме тиелгән. Был халыҡ этимологияһына оҡшаған. **Әрҙәк** (ардак) компонентын ошо типтағы башҡа атамалар (ҡара: Елмерҙәк) менән бәйләү ышаныслыраҡ»

## Һылтанмалар
* 
* http://www.bash-tur.ru/info/articles/articles_2108.html
* А.К. Матвеев А.К. Вершины каменного пояса. Названия гор Урала

## Иҫкәрмәләр
Нәрәле (һырт)

**Нәрәле** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.

Учалы районы буйлап Шырымбай йылғаһы (Мейәс йылғаһы бассейны) алып Шарҙатма йылғаһына (Уй йылғаһы ҡушылдығы) тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.

Оҙонлоғо яҡынса 8 км, киңлеге яҡынса 2 км, абсолют бейеклеге 752 м. Һырт уйһыулыҡтар менән йырғыланған; 3 түбәһе бар. Аҫҡы палеозойҙың перидотиттары, дуниттары, пироксениттарынан тора. Һыртта — Мейәс йылғаһы, көнбайыш итәгенән Шырымбай һәм Шарҙатма башлана. Көнсығыш итәгендә Алакүл, Нәрәле, Шерәмбай һ.б. күлдәр бар. Ландшафы ҡараһыу һоро урман тау тупрағындағы ҡарағай‑ҡайын урмандарынан һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы болонло далаларҙан ғибәрәт.

## Галерея

Файл:Хребет Нурали.jpeg|Нәрәле һырт май айҙа
Файл:Хребет Нурали закат.jpeg|Нәрәле һырт ҡояш байығанда


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мейәс (йылға)

## Һылтанмалар
* Нуралинский гипербазитовый комплекс
* Описание хребта Нурали 
* Хребет Нурали
Вильһельм I Яулап алыусы

**Вильге́льм I Яулап алыусы** (**Вильгельм Нормандиянан** йәки **Вильгельм Законға ярашлы тыумаған**); (, ; 1027/1028,Фалез — ) — Нормандия герцогы, (1035 йылдан) һәм 1066 йылдан Англия короле. 

Норманд Яулап алыуын ойоштороусы, Европаның XI быуаттағы иң эре сәйәси эшмәкәре.
Вильгельм II (Англия короле)

**Вильге́льм II Ерән** (йәки **Вильгельм II Руфус**; , 1056/1060 — ) — 1087—1100 йылдарҙа Англия короле.

Вильгельм I Яулап алыусының икенсе улы. Тарихта анло-сакстарҙы юҡҡа сығарыу эше менән билдәле.
Ыҫҡыр

*Ыҫҡыр*' (*Ыҫҡыр*) — Пермь крайының Барҙым районындағы татар ауылы, Елпачиха ауыл биләмәһенә керә.  Почта индексы — 618168, ОКАТО коды — 57204819002.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 209 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 101 ир һәм  108 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 289 кеше йәшәгән.

## Тарихы
1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 19 йортонда 114 башҡорт йәшәгән. 1834 йылда 31 йортта 177 кеше, 1850 йылда 28 йортта 240 кеше, ә 1859 йылда 30 йортта 320 кеше иҫәпләнгән. 

Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған. 1868 йылда мәктәптә 50 малай һәм 40 ҡыҙ белем алған.

Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Сығанаҡтар


## Һылтанмалар
Йүкәле тауҙары (һырт)

**Йүкәле тауҙары** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. 

Ишембай районы буйлап Әселе йылғаһы (Еҙем йылғаһы бассейны) алып Нөгөш йылғаһының киңлек ағымына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. 

Оҙонлоғо яҡынса 20 км, киңлеге 1,5—3 км, абс. бейеклеге 673 м. Һыртта 450—673 м бейеклектәге 20‑гә яҡын түбә (Ҡоҙаш, Ҡалынтау, Ҡылысҡыр тауҙары һ.б.) айырыла. Битләүҙәре һөҙәк. Вендтың әшә свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан, һәүерташтарынан тора. Һыртта Алағузлы, Әселе, Бәләкәй һәм Оло Ҡоҙаш йылғалары (Ағиҙел йылғаһы бассейны) һәм уларҙың ҡушылдыҡтары башлана. Өҫтө (ландшафт) һоро урман һәм кәҫле көлһыу тау тупраҡтарындағы ҡатнаш урмандар менән ҡапланған.

## Сығанаҡ

* http://chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=kalaktau&id=6570
Генрих I (Англия Короле)

**Ге́нрих I**, **Бокле́рк** (; сентябрь 1068, Селби, Йоркшир, Англия — , Лион-ла-Форе, Нормандия) — 1100-1135 йылдарҙа Англия Короле.

Вильгельм I Яулап алыусының кесе улы.
Матильда (Англия Королеваһы)

**Мати́льда**, йәки **Мод** (, саксон теле ндә — *Maud* йәки *Maude*, 1102 йыл — 10 сентябрь 1167 йыл), — 1141 йылда Англия королеваһы , Генрих I ҡыҙы һәм вариҫы. 1135 йылда, Генрих I үлгәндән һуң, Матильдана тәхеттән төшөрөү 1135-1154 йылдарҙа Англияла Матильда яҡлылар һәм Стефан Блуаский яҡлылар араһында Граждандар һуғышына килтерә. 1141 йылда Матильда власты үҙ ҡулына ала, әммә оҙаҡҡа түгел.
Граждандар һуғыша 1154 йылда Матильданың улы Генрих II Плантагенеттың коронацияһы менән тамамлана.
Матильданың беренсе ире Изге Рим империяһы императоры Генрих V булғанға, **императрица Матильда** () исеме менән тарихта билдәле.
Генрих II (Англия Короле)

**Ге́нрих II Плантагене́т** ,*Ҡыҫҡа Плащ* (;  — ) — 1154—1189 йылдарҙа Англия Короле. 

Ричард I атаһы.
Бөйөк Альфред

**Бөйөк Альфре́д ** (англо-сакс *Ælfrēd se Grēata*; ; ян. 849 — 26 октябрь 899 / 28 октябрь 901) — 871—899 йылдарҙа Уэссекс Короле. 

Англия монархияһының рәсми мәғлүмәте буйынса беренсе Англия Короле тип һанала. Cөнки ул 871—899 йылдарҙа сакстарҙың иң эре дәүләте Уэссекстың Короле була.

## Иҫкәрмәләр
Людовик VIII

**Людовик VIII**, **Арыҫлан** (,  — ) — 1223—1226 йылдарҙа Франция Короле.

Шулай уҡ 1216—1217 йылдарҙа Англия Короле.
Елизавета II

**Елизавета II** (), тулы исеме — **Елизавета Александра Мария** (; 21 апрель 1926 йыл, Лондон — 8 сентябрь 2022,  Балморал замогы, Абердиншир, Шотландия) — 1952 йылдан Бөйөк Британия һәм Төньяк Ирландия королеваһы.

1952 йылда, 25 йәшлек сағында, вазифаға тәғәйенләнә.

Британия Милләттәр Берләшмәһе башлығы, Бөйөк Британиянан башҡа 15 дәүләттең королеваһы булып тора: Австралия, Антигуа һәм Барбуда, Багам утрауҙары, Барбадос, Белиз, Гренада, Канада, Яңы Зеландия, Папуа — Яңы Гвинея, Сент-Винсент һәм Гренадиндар, Сент-Китс һәм Невис, Сент-Люсия, Соломон Утрауҙары, Тувалу, Ямайка. 

## Иҫкәрмәләр
Юл йүнәлештәре күрһәткестәре һәм белешмә-күрһәткес билдәләре

**Юл йүнәлештәре күрһәтекстәре һәм белешмә-күрһәткес билдәләре** — юл билдәләре һәм сигналдары тураһында Вена конвенцияһының «G» бүлегенә ярашлы.

Төрлө формала һәм төҫтәрҙә була.

## Өлгөләр

  image:France road sign D61.svg
  image:Zeichen 448 - Ankündigungstafel auf Autobahnen, StVO 1992.svg
 image:CZ-IS02a Směrová tabule pro příjezd k silnici pro motorová vozidla (s jedním cílem).jpg
  image:Compo-registre-9.svg
  image:Zeichen 458 - Planskizze, StVO 2013.svg


## Юл күрһәткестәрен, урам исемдәрен, алтаҡталарҙы яҙыу тураһында положение
Башҡортостан Республикаһында юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың алтаҡталарын яҙыуҙағы дөйөм стандарттар тураһында положение (Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты ҡарары менән раҫланды 27 август 2001 йыл № 209):

# Был Положение «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законын, Башҡортостан Республикаһы Президентының 2000 йылдың 10 апрелендәге 34-се «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» «Башҡортостан Республикаһы Законын тормошҡа ашырыу буйынса беренсе сираттағы саралар тураһында» Күрһәтмәһен үтәү һәм «2000-2005 йылдарға Башҡортостан халыҡтары телдәрен һаҡлау, өйрәнеү һәм үҫтереү буйынса Дәүләт программаһын» ғәмәлләштереү маҡсатында эшләнде.
# Положение Башҡортостан Республикаһында юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың атамаларын яҙыу тәртибен билдәләй.
# Башҡортостан Республикаһында юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың атамаларын яҙыу Башкортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы ведомствоһының норматив акттары, ошо Положение һәм халыҡ-ара ҡануниәт менән билдәләнгән стандарттарға ярашлы башҡарыла.
# Башҡортостан Республикаһында юл күрһәткестәрен, халыҡ йәшәгән урындар, урам исемдәрен, предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың алтакталарын (артабан — юл күрһәткестәр, атамалар, алтакталар) яҙыу Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәрендә башҡарыла.
# Юл күрһәткестәре, халыҡ йәшәгән урындар, урам атамалары текстары Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәрендә бер нигеҙҙә (таблицала) урынлаштырыла. Предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың алтаҡталары бер нигеҙҙә йәки айырым урынлаштырылырға мөмкин.
# Визуаль мәғлүмәт текстары түбәндәгесә урынлаштырыла: һулдан йәки өҫтән башҡорт телендәге текст, уңдан йәки аҫтан урыҫ телендәге текст һәм бер төрлө ҙурлыҡтағы хәрефтәр менән яҙыла.

## Һылтанмалар
* Текст конвенции
* Информационные знаки 
* Указатели направлений. Комментарии. 
* Юл күрһәткестәрен, урам исемдәрен, алтакталарҙы яҙыу тураһында
Йәйәүлеләр өсөн үткәүел

**Йәйәүлеләр өсөн үткәүел** — юлдарҙың күп хәрәкәтле урындарында, юлдың был сигенән икенсе сигенә  йәйәүлеләр уҙһын өсөн махсус  билдәләнгән ара йәки яһалма ҡоролма. ЮХҠ (юл хәрәкәте ҡағиҙәләре) буйынса махсус билдәләр менән билдәләнә.

Йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәр юл киҫелештәре алдынан,  йәмәғәт транспорты туҡталыштары яндарында,  шулай уҡ башҡа урындарҙа, кешеләр хәрәкәте күп булған урындарҙа ЮХҠ ҡағиҙәләрен үтәү  һәм хәрәкәтте тәртипкә һалыу өсөн тәғәйенләнә. Һәр үҙгәртеүҙәр ДАИ (автоинспекция) тарафынан конституция закондарына  буйһоноп бойомға ашырыла.

## Йәйәүлеләр өсөн үткәүелдәрҙе классификациялау
### Ер өҫтө үткәүеле
Ер өҫтө үткәүеле — йөрөй торған юл йәки тимер юлы аша юлдың был яғынан икенсе яғына  үтеү өлкәһе. Ул торошонә һәм төрөнә ҡарап   «зебра» менән йәки башҡа ысулдар ярҙамында билдәләнә.

#### Тәртипкә һалынмағандары

Тәртипкә һалынмаған үткәүелдәр    - иң арзаны һәм ябайы.  Был урындарҙа машина һәм башҡа техника йөрөтөүселәр  йәйәүлеләргә мотлаҡ юл бирергә тейеш. Ул үткәүелдәр ҙур булмаған урамдарҙа, машиналар ағымы аҙ булған юлдарҙа ҡулланыла.  Рәсәйҙә ул урындар  5.19 «Йәйәүлеләр өсөн үткәүел‎»  юл билдәһе менән билдәләнә. Светофор янында  ла ул билдәләр ҡуйылырға мөмкин. Был әгәр светофор эшләмәһә йәки һары төҫ емелдәп торғанда. 

2010 йылдан алып  тәртипкә һалынмаған үткәүелдәрҙә, бигерәк тә ҡур ҡалаларҙа, автомобиль хәрәкәте  көсөргәнешле урындарҙа өҫтәлмә  саралар ҡулланыла башланы.
* «Йәйәүлеләр өсөн үткәүел‎»   юл билдәһенең һары-йәшел төҫ менән уратылыуы
* Йөрөй торған юл ситендә ҡабатлап ҡуйыу
* Билдәнең төҫлө анимацияһы
* үткәүелдең  яҡтыртылыуы 
* Емелдәп тороусы һары уттар
* үткәүел алдынан  “ятҡан полиция” яһау
* Тауышлы һыҙаттар ( 4-5 “ятҡан полиция” ҡуйыла, уларҙың араһы үткәүел яҡынлаашҡан һайын йышая.
* Зебраны өҫтәмә һары-ҡыҙыл төҫтәр менән буяу( аҡ һәм  һары-ҡыҙыл  төҫтәр аралаша)

#### Көйләнгәндәре
Көйләнгән үткәүелдәр — төҙөк светафорҙар һәм уның теүәл  тәртиптә эшләгәндәре. 

### Урамһыҙ үткәүелдәр
Үткәүелдәр шулай уҡ ер аҫтынан һәм ер өҫтөнән дә эшләнергә мөмкин.

#### Ер аҫты үткәүелдәре

Был үткәүелдәр оло юл ағымында йәки тимер юлы аша ер аҫтынан төҙөлә.

#### Ер өҫтө үткәүелдәре

Был үткәүелдәр юл ағымы аша йәки тимер юлдарында  күпер формаһында төҙөлә.

## Ҡағиҙәләр

## «Йәйәүлеләр өсөн үткәүел» юл билдәләре


Файл:Australia road sign R3-1.svg|Австралия
Файл:NZ road sign W16-2-FYG.svg|Яңы Зеландия
Файл:5.19.1 Russian road sign.svg|Рәсәй, Украина, Ҡаҙағстан, Беларусь
Файл:Japan road sign 407-A.svg|Япония


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йәйәүлеләр зонаһы

## Һылтанмалар

* Оценка безопасности нерегулируемого пешеходного перехода 
* 
*
Мөфтөй

**Мөфтөй** — мосолмандарҙа фиҡһ һәм шәриғәтте ҡулланыу мәсьәләләре буйынса ҡарар сығарыу хоҡуғы бирелгән юғары дин әһеле.

## Мәғлүмәт
Ислам дәүләт дине булған илдәрҙә мөфтөй хөкүмәт тарафынан тәғәйенләнә. Рәсәйҙә мөфтөй институты Ырымбур мосолман диниә назараты барлыҡҡа килгәс ойошторола.

## Тарих
Мөфтөй императорҙар тарафынан тәғәйенләнә (1889 йылда алып ЭЭМ тәҡдиме буйынса; 1‑се мөфтөй — М.Хөсәйенов), Февраль революцияһынан һуң мосолман руханиҙары съездарында һайлана, ЫМДН рәйесе була. Тәүге тапҡыр мөфтөй 1‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезында һайлана (Ғ.Баруди). Мөфтөй кандидаттар дин тәғлимәтен яҡшы белергә, руханиҙар араһында абруйлы булырға тейеш. Хаҡимлыҡ иткән Сенаттың 1801 йылда 14 декабрҙә, 1802 йылда 15 июле, 1832 йылда 14 июне ҡарарҙары менән мөфтөй бурыстары билдәләнә. Улар хөкүмәттең ҡарарҙарын, атап әйткәндә көнсығыш колониаль сәйәсәтен, тормошҡа ашырған дәүләт хеҙм‑рҙәре  булып тора. Мөфтөй халыҡ‑ара бәйләнештәре ҡәтғи сикләнеп, нигеҙҙә хаж ҡылыуға ҡайтып ҡала. Совет власы йылдарында мөфтөй хөкүмәт контроле аҫтында була: улар киң мәғлүмәт сараларына үткәрелмәй, дини белем таратыу, мосолмандарҙың мәнфәғәттәрен яҡлау мөмкинлегенән мәхрүм ителә. Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының Диниә назараты, Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назаратының Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Төбәк Диниә назараты Уставтарына ярашлы, мөфтөй мосолмандар съезы тарафынан 5 йылға һайлана, дәүләт власы органдары, йәмәғәт берекмәләре мәнән үҙ‑ара мөнәсәбәттәргә арналған форумдарҙа дини ведомство вәкиле була. Рәсәйҙең юғары мөфтөйө шәйх‑әл‑ислам почётлы титулына эйә, Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты рәйесе була.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Мөфтөй
Үтәшев Марат Мөхәр улы

**Үтәшев Марат Мөхәр улы** (1 ноябрь 1938 йыл) — ғалим-юрист, политолог, партия органдары хеҙмәткәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (1983), сәйәсәт фәндәр докторы (1996), профессор (1998). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).

## Биографияһы
Марат Мөхәр улы Үтәшев 1938 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында тыуған.

1966 йылда Свердловск юридик институтын тамамлағандан һуң хеҙмәт эшмәкәрлеген БАССР Прокуратураһында дауам итә.

1968—1986 йылдарҙа партия эшендә: КПСС-тың Өфө ҡала комитеты инструкторы, Киров район комитеты һәм Өфө ҡала комитетында бүлек мөдире. Тырыш хеҙмәте өсөн 1976 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән наградлана.

Кеше хоҡуҡтары һәм сәйәси-хоҡуҡи фәндәр кафедраһы 2000 йылда асыла. Рәсәй йәмғиәтендә дәүләт хоҡуҡтарының тулыһынса реформалашыуы, рәсәйлеләрҙең хоҡуҡи һәм сәйәси аңдарының тамырҙан үҙгәреүе шарттарында квалификациялы хоҡуҡ һаҡлау белгестәре әҙерләү мохтажлығы тыуа.

Кафедраның ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге халыҡ-ара танылыу алған: 2003 йылдың авгусынан башлап Швейцария менән Германияның ғилми һәм йәмәғәтселек ойошмалары менән берлектә кафедра хеҙмәткәрҙәре даими рәүештә «йәйге мәктәптәр», коллоквиумдар, семинарҙар ойоштора. Кафедра уҡытыусылары даими рәүештә Германияла стажировка үтә.
 
Хоҡуҡ институты студенттарының тормошонда йыл һайын уҙғарыла торған декабрь конференциялары айырым урын алып тора. Был сара Кеше хоҡуҡтары дөйөм декларацияһының ҡабул ителеүенә арнала. Кафедра хеҙмәткәрҙәре студенттар менән аспиранттарҙың ғилми эштәре буйынса бөтә Рәсәй һәм республика конкурстарының юғары уҡыу йорттарындағы этаптарын үткәрә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)

## Һылтанмалар
Йософ бей

**Йософ**, *Йосоп* (?—1554), Нуғай Урҙаһы бейе (1549—54).

## Мәғлүмәт
Иҙеүкәй нәҫеленән. Кенәз Йосоповтар нәҫелен башлап ебәреүсе.
* 1530—40‑сы йылдарҙа нураддин (Урҙала уң ҡанат хакимы).
* 1546 йылда Сафагәрәйгә Ҡазан ханлығы тәхетен кире ҡайтарыуҙа ярҙам итә. Идара итеү осоронда көнсығыш дәүләттәр сәйәсәтен хуплаған әһелдәр башында тора.
* 1549 йылда, 1551 йылда Ҡазан ханлығына сапҡындар ойоштора. Рәсәй сәйәсәте яҡлы ҡустыһы Исмәғил мырҙа менән үҙ-ара тартҡылашта үлтерелә. Уның улдары Ибраһим менән Ил Исмәғилгә ҡаршы көрәште дауам итә, һуңыраҡ рус батшаһына хеҙмәткә күсәләр.

## Һылтанмалар
Йөклө күбәләк

**Йөклө күбәләк** йәки **сыбар йөклө күбәләк** йәки **алтын сәсле күбәләк** () — көндөҙгө күбәләктәр ғаиләһе селтәр ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәк. Урта диңгеҙ реликты.

## Таралышы
Кавказ, Көнбайыш Себер, Урта Азия, Ҡаҙағстан, Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяғында таралған. Башҡортостан Республикаһында урман‑дала һәм дала райондарында осрай.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 20 мм тиклем, ҡараңғы төҫтәге йөн менән ҡапланған. Ҡанаттары ярылы, алғылары — төбөндә һары төҫтә, өҫкө өлөшөндә үтә күренеүсән, йыуылған ҡараңғы төҫтәге таптар менән; артҡылары — һары төҫтә, төбөндә һәм осонда ҡараңғы биҙәк менән. Күҙҙәре бураҙна ярҙамында ике өлөшкә бүленгән. Мыйыҡтары оҙон, осонда суҡмар рәүешендәге бер аҙ киңәйгән. Енси диморфизм сағылмаған.

## Үрсеүе
Йомортҡаларын үлән һабаҡтарына һала. Ҡарышлауыҡтары таштар йәки ҡойолған япраҡтар аҫтында йәшәй, ҡомло тупраҡта йомро ебәк ҡуҙыларҙа ҡурсаҡлана. Ҡурсаҡтың үҫеше 3 аҙна тирәһе бара. Өлкән бөжәктең осоуы июнь аҙағынан июлгә тиклем.

## Туҡланыуы
Бөжәк һәм уның ҡарышлауыҡтары — йыртҡыс, ваҡ бөжәктәр һәм уларҙың ҡарышлауыҡтары менән туҡланалар.

## Иҫәбе
Рәсәйҙә бик һирәк осрай. Ҡаҙағстанда даими. Ҡырым ярымутрауында дала өлөшөндә йыш осрай.

## Һаҡлау
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Деизм

**Деи́зм** ( — Илаһ) — алланың ғаләмде барлыҡҡа килтереүен, ләкин тәбиғәткә һәм йәмғиәт тормошона йоғонто яһай алмауын раҫлаусы дини-фәлсәфәүи тәғлимәт; ғаләмде барлыҡҡа килтереүсе — алла, ләкин ул тәбиғәткә һәм йәмғиәткә йоғонто яһамай тип раҫлаған тәғлимәт.

Илаһты доньяның йәшәү ҡанундары нигеҙҙәрен тыуҙырған доньяүи аң, аҡыл тип таный, әмма доньялағы хәлдәрҙең үҙгәрешенә ҡатнашмай тигән фекерҙе алға һөрә. Деизмға нигеҙ һалыусы булып инглиз философы лорд Чербери (XVII быуат) һанала. Әлеге тәғлимәт Мәғрифәтселек осорондағы фекер эйәләре араһында киң тарала.

## Күренекле деистар

* Герберт Чербери
* Вольтер
* Жан-Жак Руссо
* Томас Пейн
* Томас Джефферсон
* Джон Толанд
* Энтони Эшли Купер Шефтсбери
* Исаак Ньютон
* Жан Батист Ламарк
* Бенджамин Франклин.
* Герман Самуил Реймарус
* Джон Энтони Коллинз
* Ломоносов Михаил Васильевич
* Фонвизин Денис Иванович
* Радищев Александр Николаевич

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы 
* Деизм // Православная Богословская Энциклопедия. Том 4. Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник» за 1903 г.
Ер аҫты үткәүелдәре

[thumb|150px| [Мәскәү ҡалаһының академик Сахаров проспектындағы ер аҫты үткәүеленә кергән урын]]

**Ер аҫты үткәүелдәре**, ғәҙәттә, тонелдәрҙән ғибәрәт. Ул автомобилдәр юл ағымы йәки тимер юлдар үткән урындарҙа төҙөлә. Ул төшә һәм менә торған баҫҡыстарҙан, шулай уҡ балалар, ғәриптәр арбалары һәм велосипедтар өсөн баҫҡысһыҙ менә торған өлөштәрҙән тора.

Советтар союзы осоронда ер аҫты үткәүелдәре саф файҙаланыу өсөн генә ғулланыла ине. Хәҙер уларҙа тәҡдимләү (реклама) таҡталары, төрлө мәгәзиндәр төҙөлә. Хатта ҡайһы ьңбер ҙур үткәүелдәр сауҙа үҙәктәренә әүерелгән. Был үткәүелдәр, ғәҙәттә, төнгө осорҙа ябыла. Метро булған ҙур ҡалаларҙа ер аҫты үткәүелдәре метро станцияһе менән тоташтырып эшләнгән.
Ташландыҡ һәм төҙөлөп бөтөлмәгән үткәүелдәр дигерҙар өсөн бик ҡулай.

Ҡала төҙөүселәре фекере буйынса, ҡаланың ҡайһы бер ерҙәренә, мотлаҡ үткәүелдәр аша ғына үтергә мөмкин. Шундай урындарҙың береһе Берлин ҡалаһының Тиргартен паркындағы Еңеү колоннаһында шулай үткәүел ҡуйылған. Был урын юлдар менән уратып алынған. Йәйәүлеләр унда 1941 йылда Иоханнес Хунтенмюллер планы буйынса төҙөлгән дүрт үткәүелдең береһе аша ғына үтә ала. Был урынды Берлин ҡалаһында иҫтәлектәр ҡалдырырырға теләүселәр бик ярата. Уның диуары төрлө илдәрҙән килгән туристарҙың яҙмалары менән сыймаҡланып бөткән.

Тағы ла бер ҡыҙыҡлы урын Симферополдә Әхмәт-хан солтан майҙанындағы үткәүел. Бар тонелдәр ҙә киоскалар торған майҙанға сыға. Шулай уҡ аналогик үткәүелдәр Киевтә, Севастополдә, Мәскәү ҡалаларында (Мәскәү майҙанының Фәндәр проспекты аҫтында) ла бар.

## Юл билдәләре
Ер аҫты үткәүеле юл билдәһе Рәсәй дәүләт стандарттары буйынса билдәләнә һәм № 6.6 тәртип номеры бирелгән.

## Һылтанмалар
* пешеходный переход
* Словари и энциклопедии на Академике
Париж милли операһы

**Париж милли о́пераһы**, ҡыҫҡаса **Париж операһы** () — Францияның баш ҡалаһы Парижда, классик опера һәм балет сәнғәтен үҫтереү менән шөғөлләнеүсе дәүләт учреждениеһы.

Хәҙерге ваҡытта Париж милли операһы ҡарамағында ике театр бинаһы бар — *Гарнье операһы* һәм *Бастилия операһы*:
* Гарнье операһы тип аталған театр 1975 йылдың 5 ғинуарында асыла, был бинала 1713 йылдан бирле балет мәктәбе эшләп килә.
* Бастилия опреаһы — Бастилияны алыуҙың ике йөҙ йыллығы алдынан — 1989 йылдың 13 июлендә асыла. Элек Париж крепосы урынлашҡан майҙанда төҙөлгән иң ҙур бина.

## Галерея

## Иҫкәрмәләр
Күндерәк (мәғәнәләр)

* Күндерәк — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.
* Күндерәк (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
* Күндерәк (Өфө районы) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл.
Беренсел ауыҙлылар

**Беренсел ауыҙлылар** (, ) — ике яҡлы симметриялы (*[[Bilateria|Bilateria)]]* күп күҙәнәкле хайуандар төркөмө. Организмдың ауыҙ тишеге уның яралғы үҫеше осорондағы беренсел ауыҙынан (бластопор) ярала. Ул яҫы селәүсендәрҙә ауыҙ ҙа, аналь тишеге лә булып хеҙмәт итергә мөмкин.

**[[Икенсел ауыҙлылар]]**ҙың бластопор урынында аналь тишек, ә ауыҙ һуңыраҡ икенсе урында барлыҡҡа килә. Хордалылар (лат. *Chordata*), ярым хордалылар (*Hemichordata*) һәм **[[Энәтирелеләр]]<nowiki/>ҙән** (лат. *Echinodermata*, рус. *Иглокожие*) башҡа бөтә типтар ҙа **Беренсел ауыҙлылар төркөмөнә** ҡарай.
## Беренсел ауыҙлыларҙың классификацияһы

### ''Ecdysozoa'' гипотезаһы буйынса
* өҫтип баҡта ҡойоусылар (линяющие) (*Ecdysozoa*)
** тип йомро селәүсендәр (*Nematoda*)
** тип онихофорҙар (*Onychophora*)
** тип тихоходкалар (*Tardigrada*)
** тип ҡылйыландар (рус. волосатики, *Nematomorpha*)
** тип быуынтығаяҡлылар (*Arthropoda*)
** клада *Scalidophora*
*** класс Приапулидтар (*Priapulida*)
*** класс Лорициферҙар (*Loricifera*)
*** класс Киноринхтар (*Kinorhyncha*)
* өҫтип ишелмәләр (рус.спиральные, *Lophotrochozoa*)
** тип Моллюскылар, йәки йомшаҡ тәнлеләр (*Mollusca*)
** тип немертиндар (*Nemertea*)
** тип балдаҡлы селәүсендәр (*Annelida*)
** тип мшанкалар (*Bryozoa*)
** тип яурынаяҡлылар (плеченогие) (*Brachiopoda*)
** тип эхиурҙар (*Echiura*)
** тип форонидтар (*Phoronida*)
** тип сипункулидтар (*Sipuncula*)
** тип циклиофорҙар (*Cycliophora*)
** тип внутрипорошицевые (*Entoprocta*)
* надтип *Platyzoa*
** тип яҫы селәүсендәр (*Plathelminthes*)
** тип керпексә ҡорһаҡлы селәүсендәр,йәки гастротрихтар (*Gastrotricha*)
** тип гнатостомулидтар (*Gnathostomulida*)
** тип микрочелюстные (*Micrognathozoa*)
** тип коловраткалар (*Rotatoria*)
** тип скребни (*Acanthocephala*)

### Целомат гипотезаһы буйынса

* тип яҫы селәүсендәр (*Plathelminthes*)
* тип керпексә ҡорһаҡлы селәүсендәр (*Gastrotricha*)
* тип гнатостомулидтар (*Gnathostomulida*)
* тип микрочелюстные (*Micrognathozoa*)
* тип коловраткалар (*Rotatoria*)
* тип скребни (акантоцефа́лы[1][2],йәки рус. колючеголо́вые, лат.*Acanthocephala*)
* тип йомро селәүсендәр (*Nematoda*)
* Cephalorhyncha
** тип ҡылйыландар (рус. волосатики, *Nematomorpha*)
** тип приапулидтар (*Priapulida*)
** тип киноринхтар (*Kinorhyncha*)
** тип лорициферҙар (*Loricifera*)
* Coelomata
** Trochozoa
*** тип циклиофорҙар (*Cycliophora*)
*** тип внутрипорошицевые (*Entoprocta*)
*** тип Моллюскылар, йәки йомшаҡ тәнлеләр(*Mollusca*)
*** тип сипункулидтар (*Sipuncula*)
** Articulata
*** тип эхиурҙар (*Echiura*)
*** тип балдаҡлы селәүсендәр (*Annelida*, включая *Pogonophora*)
** Panarthropoda
*** тип онихофорҙар (*Onychophora*)
*** тип тихоходкалар (*Tardigrada*)
*** тип Быуынтығаяҡлылар (*Arthropoda*)
** Tentaculata
*** тип мшанкалар (*Bryozoa*)
*** тип форонидтар (*Phoronida*)
*** тип яурынаяҡлылар (плеченогие)  (*Brachiopoda*)
Яҫы селәүсендәр

**Яҫы селәүсендәр** тибы(, ,  — киң, һәм ) — сөсө һәм диңгеҙ һыуында йәшәй, бик күптәре кешенең һәм хайуандарҙың эсәк буйҙарыда паразитлыҡ итеп бик күп зарар килтерә торған, ябай төҙөлөштәге ялпаҡ селәүсендәр.

Яҫы селәүсендәр тибына өс ҡатлы, ике яҡлы симметриялы хайуандар керәләр.
Уларҙың тән стенкаһы өс ҡатлау: экто-, энто- һәм мезодерма күҙәнәктәренән барлыкка килгән.

Хәҙерге ваҡытта яҫы селәүсендәрҙең 12,5 мең төрө билдәле. Улар бер нисә класка берләшкән: Керпексәле (төклө) селәүсендәр, Имгес селәүсендәр, йәки Трематодалар һәм Таҫма селәүсендәр. 

Һуңғы ике класс эволюция процессында паразит йәшәү рәүешенә күскән һәм, төзөлөшөндәге үҙенсәлектәр менән, ирекле йәшәүсе төклө селәүсендәрҙән шаҡтай айырылып тора. Улар, бигерәк тә таҫма селәүсендәр, хужа организмынан ситтә йәшәргә мөмкинлек биреүсе күп кенә ағзаларын һәм системаларын юғалтҡандар.

Яҫы селәүсендәрҙең тәне өс ҡатлы. Ул эпителий менән (ирекле йәшәүселәрҙең — төклө эпителий) ҡапланған тире-мускул ҡапсыҡтан тора, эпителий аҫтында мускул ҡатлау урынлаша; тән ҡыуышлығы юҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* В. Н. Беклемишев и Е. Н. Павловский (1937) «Тип Plathelminthes.» в кн. *Руководство по зоологии.* Т. 1. — М.—Л.: Гос. изд-во биол. и мед. лит. — С. 385—555.
Икенсел ауыҙлылар

**Икенсел ауыҙлылар** (, ) — *[[Bilateria]]* төркөмөнән күп күҙәнәкле хайуандар төркөмө. Улар иҫәбенә прогрессив үҫешкән умыртҡалылар ( хордалылар тибы), шулай уҡ, энәтирелеләр тибы вәкилдәре керә.

Икенсел ауыҙлыларҙа бластуланың  (яралғы)   ауыҙ (бластопор) булған урынында аналь тишек барлыҡҡа килә.. Ә ауыҙ тишеге ҡапма-ҡаршы яҡта — бластуланың тупаҡ өлөшөндә ярала.

Шулай уҡ, был төркөмгә ҡараусы хайуандарға  икенсел тән ҡыуышлығы (вторичная полость тела) хас.

## Классификация
Икенсел ауыҙлыларға хайуандарҙың 3 тибы керә:
* : шул иҫәптән умыртҡалылар (имеҙеүселәр, балыҡтар, ҡоштар и др.).
*  тибы: диңгеҙ йондоҙҙары, диңгеҙ терпеләре һ.б.
*  тибы.
Ҡайһы бер систематиктар төклө яңаҡлылар(Chaetognatha)  һәм  юҡҡа сыҡҡан ветуликолий (Vetulicolia) типтарын да икенсел ауыҙлылар төркөмөнә индерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Биологический энциклопедический словарь
Сағыусылар

**Сағыусылар** (, ) — күп күҙәнәкле хайуандар  тибы (*Eumetazoa*). Тик һыуҙа ғына йәшәйҙәр, ҡайһы берҙәре һыу ҡайтҡан ваҡытта һәрмәүестәре менән йәбешеп ҡоро ерҙә ятып ҡала. 

Сағыусы күҙәнәктәр булыуы, был тип хайуандарҙың үҙенсәлекле айырмаһы. Сағыусы күҙәнәктәрҙе һунарҙа һәм йыртҡыстарҙан һакланыуҙа ҡуллана. Сағыусыларҙың 11 меңгә яҡын төрө билдәле.
Ер өҫтө үткәүелдәре

**Ер өҫтө үткәүелдәре** — урам аша йәки тимер юлдары аша йәйәүлеләр өсөн күпер итеп төҙөлгән ҡоролма.

Ер өҫтө үткәүелдәренең өҫтөнлөктәре:
* Ер аҫты ңткәүелдәренә ҡарағанда хәүефһеҙерәк.
* Ер аҫты үткәүеленә ҡарағанда төҙөүе арзанға төшә. Унда комуникация ҡоролмалары булмай.
* Ер өҫтөн күҙәтеү яҡшы. Унда махсус яҡтыртҡыстар хәжәт түгел.

Ер өҫөтө үткәүелдәренең иң етешһеҙ урыны бейеклектән төшкәндәге текәлек
.

## Юл билдәләре
Рәсәй Федерацияһы дәүләт стантарттары буйынса эшләнгән «Ер өҫтө үткәүеле» юл билдәһе һәм билдәгә ярашлы № 6.7 һанлы тәртип номеры бар.

## Иҫкәрмәләр
Бойороу юл билдәләре

**Бойороу  юл билдәләре** —   Юл билдәләре һәм сигналдары тураһындағы Вена конвенцияһының  D бүлегенә ярашлы эшләнә.

Формаһы — түңәрәк, фоны — зәңгәр, һүрәттәре — аҡ.Бер билдәле хәрәкәт эшмәкәрлегенә бойора. Мәҫәлән, боролоштарҙың йүнәлешен. 

## Галерея


Рәсем:PL road sign C-1.svg|«Тик уңға хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-2.svg|
Рәсем:PL road sign C-3.svg|«Тик һулға хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-4.svg|
Рәсем:PL road sign C-5.svg|«Тик алға хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-6.svg|«Тик алға һәм уңға хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-7.svg|«Тик алға һәм һулға хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-8.svg|«Уңға һәм һулға хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-9.svg|«Уң яҡҡа боролоп хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-10.svg|«Һул яҡҡа боролоп хәрәкәтләнергә»
Рәсем:PL road sign C-11.svg|
Рәсем:PL road sign C-12.svg|«Әйләнмә хәрәкәт»
Рәсем:PL road sign C-13.svg|«Велесипед юлы»
Рәсем:PL road sign C-13a.svg|«Велесипед юлының бөтөүе»
Рәсем:PL road sign C-14-30.svg
Рәсем:PL road sign C-15-30.svg
Рәсем:PL road sign C-16.svg
Рәсем:PL road sign C-16a.svg
Рәсем:PL road sign C-17-2.svg
Рәсем:PL road sign C-18.svg
Рәсем:PL road sign C-19.svg
Рәсем:PL road sign C-13-16a.svg
Рәсем:PL road sign C-13-16b.svg
Рәсем:PL road sign C-13-16.svg


## Һылтанмалар
* Текст конвенции
Энәтирелеләр

**Энәтирелеләр** (, ) — диңгеҙ төбөндә йәшәүсе, ирекле хәрәкәт итеүсе, ҡайһы осраҡта йәбешеп, ултыраҡ тереклек итеүсе, донъя океанының бөтә тәрәнлектәрендә тереклек итеүсе хайуандар тибы. Хәҙерге көндә 7000-гә яҡын төрө билдәле.

Хордалылар менән бер рәттән энәтирелеләр икенсел ауыҙлылар тармағына ҡарай. Был типҡа, кембрий осоронда тереклек иткән, бөгөнгө көндә юҡҡа сыҡҡан 13 меңгә яҡын төр керә.

Энәтирелеләр — күбеһенcә һыу төбөндә тереклек итә торған диңгеҙ хайуандары. Улар бик аҡрын хәрәкәтләнә. Энәтирелеләргә диңгеҙ йондоҙо, диңгеҙ терпеһе, диңгеҙ ҡыяры (голотурия) керә. Уларның ҙурлығы бер нисә миллиметрҙан 1 метрға тиклем етә, артырға ла мөмкин.


Рәсем:Plectaster decanus.jpg|Диңгеҙ йондоҙо *Plectaster decanus*
Рәсем:Linckia.jpg|Диңгеҙ йондоҙо *Linckia sp.*
Рәсем:Strongylocentrotus franciscanus.jpg|Диңгеҙ терпеһе *Strongylocentrotus franciscanus*
Рәсем:Reef2589.jpg|Офиура *Ophionereis reticulata*


## Әҙәбиәт
* Биологический энциклопедический словарь под редакцией М. С. Гилярова и др., М., изд. Советская Энциклопедия, 1989.
* Зоология беспозвоночных. Догель В. А., 1981.
* Курс сравнительной эмбриологии беспозвоночных животных. Иванова-Казас О. М., Кричинская Е. Б., 1988.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Башап

**Яңы Башап** (*Яңауыл*; )— Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Яңы Башап ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Почта индексы — 618165, ОКАТО коды — 57204831001.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 29 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 330 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 157 ир һәм 173 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 432 кеше йәшәгән.

## Климаты
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Тарихы
Тарихи сығанаҡтарҙа ауыл 1811 йылдан алып Яңы Башап исеме аҫтында иҫкә алына башлай. Ауылдың исеме Башап (Ашап) йылғаһы исеменән. Тарихсы Ә.З.Әсфәндиәров фекеренсә Яңы Башап ауылы 1818 йылда Сәрәш һәм Юғары Башап (Башапбаш) ауылдарынан айырылып, күсеп ултырған яңы ауыл (выселок) һымаҡ барлыҡҡа килгән. Яңы ауылға шулай уҡ Конюково (Әрәмауыл) һәм Байауыл (Күзмә) ауылдарынан бер-нисә ғаилә күсеп килә. 
1834 йылда ауылдың 30 йортонда милләте буйынса башҡорт 93 ир һәм 83 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған.

1816 йылда ауылда 86 кеше, 1926 йылда 624 кеше йәшәгән.

Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ғәйнә ырыуы вәкилдәре.

Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:


1929 йылда ауылда «Труд» колхозы барлыҡҡа килә, һуңыраҡ колхоз Булганин исемен йөрөтә башлай, 1957 йылдан алып колхозға «Труд» исеме кире ҡайтарыла.

1953 йылдан алып Яңы Ашап ауылында Бөйөк Ватан Һуғышы ветераны, Дан орденының тулы кавалеры Әминов Зариф Хурамша улы (1916 – 1974 йй.) йәшәгән.

## Ауылдың күренекле кешеләре
* Әминов Зариф Хурамша улы — Бөйөк Ватан Һуғышы ветераны, Дан орденының тулы кавалеры;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Bilateria

**Ике яҡлы симмертиялы** йәки **билатера́ль** симметриялы хайуандар(,  йәки ) — тән өлөштәре алғы һәм артҡы өлөштәргә махсуслашҡан (дифференцацияланған) өс ҡатлаулы (тәндәре өс яралғы япрағынан ярала торған)  күп күҙәнәкле хайуандарҙы берләштергән таксон.  

**Ике яҡлы симмертиялылар**  әлеге ваҡытта билдәле булған барлыҡ  хайуандарҙың 99% -ын үҙ эсенә ала.  

Был төркөмгә дүрт тип хайуандар ғына инмәй: болоттар тибы (рус.губки, лат. Porifera, 8000 төр), эсәк ҡыуышлылар (*Coelenterata,* 11000 төр),  Ctenophora (рус. гребневики, 150 төр) һәм  Placozoa (рус. пластинчатые, 1 төр — трихоплакс). Ҡалған 1.6 млн тирәһе төрҙө үҙ эсенә алған   28 тип **ике яҡлы симмертиялыларға инә** [4]. 

Ике яҡлы симмертия — билатерияларҙың үҙенсәлекле айырмаһы булып тора. Уларҙың организмын көҙгөләге сағылыш кеүек, уң һәм һүл яҡҡа бүлеп була. Организм үҫкән ваҡытта симметрия боҙолорға мөмкин. Мәҫәлән, кешенең тышҡы ҡиәфәте симметриялы булһа ла, эске органдарында симметрия боҙола.

## Һылтанмалар
* Сегменты у насекомых развиваются по часам
* Текст  

## Иҫкәрмәләр
Panarthropoda

***Panarthropoda*** — умыртҡаһыҙ беренсел ауыҙлылар (*Protostomia*) таксоны. Быуынтыҡ аяҡлылар, онихофорҙар, аҡрын йөрөүселәрҙе һәм юҡҡа сыҡҡан *[[Xenusia]]* төркөмөн берләштерә.

## Иҫкәрмәләр
Сусҡа селәүсене

**Сусҡа селәүсене**, йәки **энәбаш селәүсендәр** (, )  — кешеләрҙең һәм умыртҡалы хайуандарҙың эсәк буйҙарынҙда паразит булып йәшәй торған селәүсендәр; сағыштырмаса ҙур селәүсен кеүек организмдарҙы берләштергән умыртҡаһыҙ хайуандарҙың беренсел ауыҙлылар төркөмө. Был таксондың барлыҡ вәкилдәре һыу һәм ер хайуандарының паразиты булып тора, ҡыҫала һымаҡтар һәм бөжәктәр күсереүсе хужа организм булып торалар. 1150 төрө билдәле.

## Әҙәбиәт
* Рупперт Э. Э., Фокс Р. С., Барнс Р. Д. Циклонейралии, щупальцевые и вторичноротые // Зоология беспозвоночных. Функциональные и эволюционные аспекты / Под ред. В. В. Малахова. — СПБ.: Академия, 2007. — Т. 4. — 352 с.

## Иҫкәрмәләр
Ҡантүк

**Ҡантүк** () — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 214 кеше.
Почта индексы — 453167, ОКАТО коды — 80249848004.
 
## Халыҡ һаны

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 22 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Наумовка): 13 км
* Яҡындағы тимер юл станциялары (Стәрлетамаҡ): 22 км
(Салауат): 9,68 км
* Яҡындағы автовокзалдар: (Салауат): 9,45 км,(Ишембай): 7 км

## Дин
* Суфия мәсете — Стәрлетамаҡ районы  Ҡантүк ауылындағы был мәсет республикалағы иң матур мәсеттәрҙән иҫәпләнә. Ул яһалма күл янында урынлашҡан һәм мәрмәр, мозаика менән биҙәлгән, алтын ҡулланылған. Уны ошо ауылдан сыҡҡан Ҡазан ҡалаһы трансгаз газпромы ООО-һы генераль директоры Рәфҡәт Кантүков бағымсылыҡ ярҙамы күрһәтеп төҙөткән. Мәсеткә ул әсәһенең исемен бирҙерткән.

## Билдәле кешеләре
Ҡантүков Рәфҡәт Әбделхәй улы]( 1953, 23 август) — Ҡазан ҡалаһы трансгаз газпромы ООО-һы генераль директоры, Татарстан Республикаһының Дәүләт советы депутаты, Рәсәй Федерацияһының Технологик фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы .

## Галерея


File:Суфия мәсете исем таҡтаһы.jpg|thumb|Суфия мәсете исем таҡтаһы
File:Суфия мәсете манараһы.jpg|thumb|Суфия мәсете манараһы
File:Суфия мәсете ҡатын-ҡыҙ яғы.jpg|thumb|Суфия мәсете ҡатын-ҡыҙ яғы
File:Суфия мәсете , мөнбәр.jpg|thumb|Суфия мәсете , мөнбәр
File:Суфия мәсете.jpg|thumb|Суфия мәсете
File:Суфия мәсете , ихата.jpg|thumb|Суфия мәсете ихатаһы


## Сығанаҡтар
Авианосец

thumb|350px|Дүрт авиаташыусы, аҫтан өҫкә: испан ''«Принсипе де Астуриас»'', америка десант «Уосп», америка «Форрестол» һәм инглиз еңел авиаташыусы «Инвинсибл», XX быуат авиаташыусыларның сағыштырмаса ҙурлығын күрһәтә.
thumb|350px|Ауыр авиайөрөтөүсе крейсер «Советтар Союзы флоты Адмиралы Кузнецов».
**Авианосец** — хәрби караптар класы. Уларҙың төп көсө палуба авиацияһы.

Авианосецтарҙың самолёттар ултыра һәм осоп китә торған майҙаны бар.
Симфоник поэма

**Симфоник поэ́ма** () — сәнғәттә романтик идеяны юлаусы симфоник музыка жанры. 

Симфоник поэма, симфония формаһынан айырмалы булараҡ, ғәҙәттә, бер циклдан ғына тора. Ул программалы музыканың төп жанры тип һанала. Был форма үҙендә ниндәйҙер идея һәм сюжет туплай. Ул йә махсус әҙәби текстта, йә иһә поэманың исемендә үк күрһәтелә. Уны, беренсе булып, Ф. Лист керетә (XIX быуат). Симфоник поэманың тематикаһы киң. 

Көнйатыш илдәр һәм урыҫ композиторларынан был форманы Сен-Санс («Фаэтон»), П. Чайковский («Фатум»), A. Скрябин («Экстаз поэмаһы») үҫтерә.

## Иҫкәрмәләр
Соната

**Сона́та** ( — яңғырау) — соната формаһы тип аталған инструменталь музыка жанры. Фортепиано һәм камера оркестры өсөн ижад ителә. Ҡағиҙә булараҡ, соло һәм дуэт. Шулай уҡ соната тип музыкаль пьессалар йыйынтығын атайҙар.

Соната формаһы ике теманың ҡаршылыҡлы үҫештә менән бирелүе менән характерлы. Уға ике тональлектең ҡапма-ҡаршылығы, сюжеттың, ҡағиҙә булараҡ, тиҙләтелгән темпта барыуы хас. Соната XVII быуатта уҡ барлыҡҡа килә. Бер цикл эсендә темп яғынан дүрт өлөш: тиҙле темп — аҡрын — тиҙле — аҡрын темп. Ләкин был форма аҡрынлап үҙгәрешкә дусар була. Соната үҙенең иң юғары дәрәжәһенә Гайдн, Моцарт, Бетховен ижадтарында ирешә. Бетховен сонаталары тирән эстәлеклелек, образдарның көслөлөгө, эске конфликтлылығы менән характерлана. Соната формаһы Ф. Шопен, P. Шуман, Ф. Лист, И. Брамс, Э. Григ һ. б. тарафыннан ҡулланыла һәм үҫтерелә. XX быуатда M. Равель, К. Дебюсси, A. Скрябин, C. Прокофьев, Д. Шостакович, П. Хиндемит, Б. Барток һ. б. композиторҙар соната жанры өҫтөндә актив эшләҙәр.

## Иҫкәрмәләр
Сюита

**Сюи́та** ( — «рәт», «эҙмә-эҙлеклек», «сиратлашыу») — музыкала бер нисә ҙур өлөштән торған циклик форма.

*Сюита* терминының икенсе мәғәнәһе — бер нисә бейеүҙән торған музыкаль-хореографик композиция, мәҫәлән, «балет сюитаһы». Миҫалдар: сюиты из балетов П. И. Чайковсковский («Щелкунчик», «Спящая красавица», «Лебединое озеро»)
Сюита өсөн йыр һәм бейеү менән бәйләнеш булыуы үҙенсәлекле. Соната һәм симфониянан ҡәтғи законлыҡ булмауы, мөстәҡиллеге айырып тора.
Сюита — бер нисә үҙ алла өлөштән торған, ләкин ниндәйҙер уртаҡ фекергә бойһонған форма. Ул соната формаһына ҡәҙәр үк һәм бейеү сәнғәтенә бәйле булып тыуа. Был формалағы әҫәрҙәрҙең юғары өлгөһөн И. C. Бах (1685—1750) һәм Г. Ф. Гендель (1685—1759) бирә. Бейеү сюиталарын П. И. Чайковский (вальс), А. Дворжак («Чех сюитаһы»), Г. M. Римский-Корсаков («Шахерезада»), балет сюиталарын C. C. Прокофьев һәм А. И. Хачатурян һ. б ижад итә.
 
А. Ключаревтың ҡыллы оркестр өсөн яҙған «Волга буйы халыҡтары темаларына сюита»һы (ул 5 өлөштән тора) урыҫ, сыуаш, мари, башҡорт һәм татар көйҙәре нигеҙендә халыҡтар дуҫлығы идеяһын кәүҙәләндерә.

## Иҫкәрмәләр
Концерт (әҫәр)

**Конце́рт** (  — гармония, килешеүсәнлек  — ярышыу) — оркестр оҙатыуында бер йәки бер нисә музыкаль инструменттың соло башҡарыуында музыкаль әҫәр. Шулай уҡ оркестрһыҙ бер инструмент өсөн, оркестр һәм соло инструментһыҙ, оркестр һәм тауыш, оркестр һәм хор  а cappella өсөн концерттар була.

Концерт Италияла XVI—XVII быуаттарҙа сиркәү музыкаһы булараҡ барлыҡҡа килә.
Банкьери Адриано әҫәрҙәре концерт (concerti), йәки мотет (motetti) тип атала; һуңараҡ И. С. Бах үҙенең барлыҡ контаталарын концерт тип атай.

Концерт — соната формаһында бер йә иһә бер нисә соло рәүешендә башҡара торған ҡоралдар һәм оркестр өсөн яҙылган музыкаль әҫәр. Концерт башҡарыусыларҙың виртуоз характерҙа уйнауҙарын күҙҙә тота (концерт — үҙенә күрә башҡарыусылар конкурсы). Соната формаһында беренсе өлөштө — аллегро (тиҙ темпта), икенсе өлөштө анданте — лирик, һуҙып уйнау, өсөнсө өлөштө тиҙ темптағы финал тәшкил итә. Көнйатыш илдәрҙә концерт формаһы Ф. Лист тарафынан үҫтерелгән. Рәсәйҙә был форма өҫтөндә П. Чайковский, C. Рах-манинов актив эшләгәндәр. Совет осоронда әлеге форма үҙенә C. Прокофьев менән A. Хачатурянды йәлеп иткән.

## Иҫкәрмәләр
Ватикан музейҙары исемлеге

## Ватикан музейҙары

## Папа һарайындағы мезейҙар

* Кардинала Бибьен лоджияһы
* Зал колесницы

## Николай III-сө һарайындағы музейҙар

## [[Иннокентий VII һарайы]]

* Борджиа башняһы
* Николай V һарайы
* Сан Дамазо лоджияһы
* Урбан VIII капелаһы
* Дамалар залы
* Богородица залы
* Папа апартаменттары
* Изге Мартазалы
* Собиеска залы
* Иммаколат залы

## Һылтанмалар
* 
* Ватикан һарайҙары 
* Ватикан музейҙары
* Музеи Ватикана. Статья в энциклопедии Кругосвет
Ракета

**Раке́та** ( — бәләкәй орсоҡ  йәки ) — тирә-яҡ мөхит матдәләрен файҙаланмайынса, арауыҡта, үҙ массаһын сарыф итеп, реактив тартыу көсө иҫәбенә хәрәкәт итеүсе осоу аппараты. Ракетаға осоу өсөн әйләнә тирәлә һауа йәки газ мөхите кәрәк түгел, шуға күрә осоу атмосферала ғына түгел, вакуумда ла осорға мөмкин.
Ракета тип байрам петардаларынан алым космос ракета-ташыусыларын атауҙар.

Хәрби технологияла ракета тип, ҡағиҙә булараҡ, алыҫтағы сәпте тар-мар итеү өсөн реактив хәрәкәт итеүсе пилотһыҙ осоусо аппараттарын атайҙар. Ҡораллы көстәрҙә ракета ҡоралын ҡулланыусы ракета ғәскәрҙәре барлыҡҡа килде.

Күпселек тарихсылар ракетаны уйлап табыуҙа Ҡытай династияһы Хан (Б.Э.Т 206 йыл — Б.Э 220 йыл) ваҡыта менән бәйләй. Дары уйлап табылғас, уны фейерверк һәм күңел асыуҙа ҡуллана башлайҙар. Дары шартлаған ваҡыттағы көс төрлө әйберҙәрҙе күсерергә һәләтле була. Һыңараҡ был принцип нигеҙендә пушка һәм мушкеттар эшләйҙәр. Снарядтарҙы, дары заряды иҫәбенә, алыҫҡа осорорға мөмкин булған. Әммә был снарядтар ракета түгел, сөнки уларҙың үҙ яғыулыҡ запасы булмай.  Улар артабан ракета уйлап табыуға этәргес бирә. Тарихи яҙмаларҙағы «утлы уҡтар» ысын ракета була.  Уҡҡа ҡағыҙҙан эшленгән торба беркетәләр. Эсенә дары тултаралар, артҡы өлөшөн генә яндырыу өсөн асыҡ ҡалдыралар. Зарядты янырып, уҡта атып ебәрәләр. Бындай уҡтар диңгеҙ суднолары һәм кавалерияға ҡаршы һуғышта ҡулланылған.

Циолковский К.Э. ракета хәрәкәте теорияһы өҫтөндә эшләй. Ул ракета өсөн кислород һәм водород яғыулығын ҡулланыу иң отошло ысул тип иҫәпләй. 1903 йылда планета ара осошто проектлай.

## Әҙәбиәт
* *Ракета* // *Космонавтика* : *Маленькая энциклопедия* ; Главный редактор В.П. Глушко. 2-е издание, дополнительное&nbsp;— Москва: «Советская энциклопедия», 1970&nbsp;— C.&nbsp;372
Скафандр

**Скафа́ндр** ( — кәмә +  —  — кеше, һүҙмә-һүҙ — «кәмә кеше») — кешене (йәки хайуанды) тирә-яҡ мөхиттән һаҡлау өсөн ҡулланылған махсус йыһаз. Скафандр тышҡы мөхиттәр (шыйыҡлыҡ, газ, нурланыш) һаҡлай торған тышсанан ғибәрәт. Скафандрҙар водолаздар, авиация, космос осошо өсөн тәғәйенләнә.

## Этимология

Боронғо Греция «скафандр» тип йөрөтә һәм йөҙөү иң яҡшы сумыусы.

Скафандр терминын 1775 йылда Ла Шапель тәҡдим итә. *Traité de la construction théorique et pratique du scaphandre ou du bateau de l’homme* тигән китабында бөкөнән эшләнгән махсус костюм һалдаттарға йылғаны кисеп сығырға ярҙам итә тип яҙа.

## Әҙәбиәт
* *Алексеев С. М., Уманский С. П.* Высотные и космические скафандры , Машиностроение, 1973, 282 с.

## Һылтанмалар
* Статья про скафандры  в журнале «Вокруг света»
* Описание скафандра «Орлан»  на сайте НПП «Звезда».
* BioSuit — Overview
Ява

**Я́ва** () —  Индонезия составындағы утрау (Индонезияның баш ҡалаһы Джакарта ошо утрауҙа урынлашҡан). Майҙаны — 132 мең км². Донъялағы халыҡ иң тығыҙ йәшәгән утрау булып тора. 

## География
Көнбайыштан көнсығышҡа 1000 км һуҙылған. Ява утрауының 30%-ын джунгли биләй. 

Утрауҙа 120 вулкан бар, шуларҙың 30-ы һүнмәгән (мәҫәлән, Мерапи вулканы).

## Тарихы

Яваның бай тарихы бар. Мәҫәлән, Явала  Матарам, Маджапахит, Демак дәүләттәре барлыҡҡа килгән.
Файл:Borobodur1.jpg| Боробудур храмы
Файл:Semeru Bromo Temple.JPG|Бромо (һулда, 2329 м) һәм Семеру (уңда, 3676 м).



## Административ бүленеш

## Халҡы
Донъяла кеше иң күп йәшәгән утрау  (140 млн кеше, (2010); халыҡ тығыҙлығы — 1061 кеше/км²). Иң таралған телдәр — ява һәм индонез.

## Иҡтисады
Бында  кофеның иң билдәле сорттарының береһе  Копи Лювак етештерелә.

## Иҫтәлекле урындары
Утрауҙа Индонезияның иң иҫтәлекле урыны — Боробудур ғибәҙәтханаһы урынлашҡан. Буддизм диненең изге ғибәҙәтханаһы Будда космологияһының моделе булып тора. Ғибәҙәтхана ЮНЕСКО-ның архитектура-тарихи ҡомартҡылар исемлегенә инә һәм бөтә донъя мираҫы һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Вулкан на острове Ява 
* Фоторепортаж с острова Ява (Боробудур, Прамбанан, вулканы)
Тимор

**Тимор** (, ) — Малай архипелагының көньяҡ өлөшөндәге утрау. Утрау ике дәүләткә бүленгән: Көнсығыш Тимор һәм Индонезия.

## География

Утрауҙың майҙаны 30,8 мең км². Атамаһы малай телендәге көнсығышты аңлатҡан «Тимур» һүҙенең варианты булып тора. Ул утрауҙар сылбырының көнсығышында урынлашҡан.

## Административ бүленеше
Тимор утрауын ике мөстәҡил дәүләт бүлеп алған: Көнсығыш Тимор һәм Индонезия (4 округ һәм 1 муниципалитет).
* Көнсығыш Тимор — 15 007 км², 1 066 409 кеше (2010)
* Индонезия — 14 660 км², 1 662 056 кеше (2010)
** Купанг (ҡала) — 160 км², 335 585 кеше
** Округ Купанг — 5 437 км², 303 998 кеше
** Округ Белу — 2 446 км², 352 400 кеше
** Көньяҡ Үҙәк Тимор округы — 3 947 км², 440 470 кеше
** Төньяҡ Үҙәк Тимор округы — 2 670 км², 229 603 кеше

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Урындағы риүәйәт буйынса Тимор ҙур крокодил булған.
* Тиморҙа атони халҡы йәшәй.
* «Timor» — поп-йырсы Шакираның йыры *[[Oral Fixation Vol. 2]]* (2005).

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Утрау

**Утрау**, **арал** — () — тирә-яғы океан, диңгеҙ йәки йылға менән уратып алынған ҡоро ер, утрау даими, хатта диңгеҙҙә һыу килеү мәлендә лә, рәүештә һыу кимәленән ҡалҡып тора. Утрау ҡитғаларҙан бәләкәй үлсәме менән айырылып тора. Иң ҙур утрау тип һаналған Гренландия иң бәләкәй ҡитға Австралиянан өс тапҡыр бәләкәй.

Яңғыҙ утрауҙар була һәм архипелагҡа берләшкән утрауҙар була.

## Ерҙең иң ҙур утрауҙары
30 000 км² ҙурыраҡ утрауҙар:

## Иҫкәрмәләр
Австралия (мәғәнәләр)

* Австралия — Көньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан дәүләт.
* Австралия (ҡитға) — Көнсығыш һәм көньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан ҡитға.
Атони

**Ато́ни** — Индонезияның Тимор утрауында йәшәгән халыҡтарҙың береһе.
Иҫәбе — 844 030 кеше.

Атони халҡы йәшәгән төп илдәр: Индонезия — 761 000 кеше.

Башҡа илдәр: Көнсығыш Тимор — 80 000 кеше.

Даван телендә һөйләшәләр. Дин буйынса күпселеге протестанттар, бер өлөшө мосолмандар һәм урындағы диндәр.
Ла-Манш

**Ла-Ма́нш** ( [МФА: ] — «ең»,  [МФА: ] — «инглиз каналы») — Британия утрауҙарының көньяҡ-көнсығыш яры һәм Франция ярҙары араһындағы диңгеҙ боғаҙы. 1994 йылда боғаҙ аҫтынан, оҙонлоғо буйынса донъяла өсөнсө урында торған, Евротоннель тимер юл тоннеле үтә.

## Географик урыны
Па-де-Кале менән Төньяҡ диңгеҙҙе Атлантик океан менән тоташтыра. Оҙонлоғо 578 км, көнбайышта киңлеге 250 км, көнсығышта 32 км, фарватерҙа иң бәләкәй тиәнлек 23,5 м. Боғаҙ аҫтынан Дувр һәм Кале ҡалаларын тоташтырған тоннель һалынған (дөйөм оҙонлоғо 52,5 км, шул иҫәптән 38 км боғаҙ аҫтына). Төп порттары: Портсмут, Саутгемптон, Гавр, Шербур. Боғаҙҙағы эре утрауҙар: Бөйөк Британия ярҙарында Уайт утрауы һәм Франция ярҙарында Норман утрауҙары.

## Аталышы
Ла-Манш һүҙе француз телендәге ( — ең) һүҙенән килеп сыҡҡан, был турала 17 быуатта телгә алына. Барлыҡ телдәрҙә лә, славян телдәрен иҫәпкә алып, боғаҙ шулай атала. Испан телендә — *El Canal de la Mancha*, португаль телендә — *Canal da Mancha*, немец телендә — *Ärmelkanal* (*Ärmel*).

Тик инглиз телендә *English Channel* "англия каналы " тип атала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Манш
* Евротоннель

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Нумизматика

**Нумизматика** (,  — монета, металл аҡса) — тимер аҡсаларҙы һуғыу һәм аҡса әйләнешен өйрәнә торған тарихи дисциплинаның ярҙамсы бүлеге. Нумизматиканы металл аҡсалар коллекциялау менән бутарға ярамай.

Нумизматиканың ижтимағы функциялары:
* Нумизматик әһәмиәтле мәҙәниәт ҡомартҡыларын билдәләү;
* Тарихты төптәнерәк өйрәнеүгә булышлыҡ иткән факттарҙы табыу һәм тарих фәненә индереү;

## Фән булараҡ нумизматика тарихы
Металл аҡсалар менән ҡыҙыҡһыныу Яңырыу осоронда уҡ барлыҡҡа килгән. Итальян шағиры  Франческо Петрарка антик аҡсалар менән ҡыҙыҡһынған. 

XVI быуат уртаһында,  В. Гольциус иҫәпләүенсә, Европала 950 мюнцкабинет (системаға һалынған аҡсалар йыйылмаһы) булған. 1738 йылда  Галле-Виттенберг университетында И.Г. Шульце металл аҡсалар тураһында беренсе лекция уҡый.

Фән булараҡ нумизматика тик XIX быуатта ғына формалаша. Антик быуаттар белгесе И.И. Эккель, Урта быуаттар белгестәре И.Я. Лейцман и Г. Гроте был фәнгә ҙур өлөш индерә. Г. Гроте нумизматика һәм аҡса тураһындағы фәндәрҙе берләштерә һәм нумизматиканы ижтимағи-тарихи фәнгә трансформациялауға башланғыс бирә.

## Ҡарағыҙ

* Аҡса
* Валюта
* Бонистика
* Банкнота
* Һум
*  — боронғо нумизматика белгесе.

## Иҫкәрмәләр