Көйәҙе (ҡасаба)

**Көйәҙе** — Пермь крайының көньяғында урынлашҡан ҡасаба, Көйәҙе районы административ үҙәге.

## Топонимикаһы
Ҡасаба үҙенең исемен Көйәҙе ауылы атамаһынан алған. Бер фараз буйынса, был ауылға 1812 йылғы һуғыштан ҡасҡан дезертирҙар нигеҙ һалған. 

Икенсе фараз буйынса, был урынға 1816 йылда Вятка крәҫтиәндәре, барлығы 60 кеше, килеп ултырған. Ҡаҙна палатаһы рөхсәте менән рәсми ҡарарға таянып, ауыл барлыҡҡа килгән. 

«Көйәҙе» тигән географик атама башҡорттарҙың боронғо Уҡъяҙы ырыуынан килә тигән фараз да бар. 

«Ҡойо» башҡортса "ҡойо" (колодец). Уйһыу һәм һаҙлама урын, моғайын, шундай атамаға алып килгәндер. Көнбайыш башҡорттары диалектында *ҡойоло* тигән һүҙ *ҡойоҙо* тип әйтелә, тип фекер йөрөтөлә. Шулай уҡ, ҡуй йәки һарыҡ-кәзә утлай торған үләнле урын атамаһы тип тә фаразлап була.

## Тарихы
Ҡасабаның килеп сығыу тарихы Ҡазан – Екатеринбург тимер юл тармағын төҙөү менән бәйле. 1914 йылда картала Көйәҙе станцияһы барлыҡҡа килә.
Атамаһы күрше Көйәҙе ауылы исеменән үҙләштерелгән.

1926 йылда РСФСР-ҙың Урал өлкәһе Сарапул округы Көйәҙе ауыл советына ҡараған станция ҡасабаһы Көйәҙела 50 хужалыҡта 167 жителей (82 ир-ат, 85 ҡатын-ҡыҙ)  (барыһы ла тиерлек — урыҫтар), почта-телеграф-телефон станцияһы, кооператив булған.
1926–1927 йылдарҙа яңы тимер юл вокзалы бинаһы төҙөлә.

1930-сы йылдарҙа ҡасаба шәп үҫкән, 1931 йылдан Көйәҙе районы үҙәгенә әйләнә. Ун йыллыҡ башында «Ҡыҙыл байраҡ» исемле инвалидтарҙың хеҙмәт артеле, май заводы, промкомбинат, пожарный часть, фотография, бөҙрәхана барлыҡҡа килә, 1932 йылда яңы китапхана бинаһы асыла. 1935–1937 йылдарҙа Красный (хәҙер Комсомол) урамында дауахана, шулай уҡ 1937 йылда башланғыс мәктәптең ике ҡатлы бинаһы төҙөлә. 1931 йылдан район гәзите (хәҙер — «Көйәҙе хәбәрсеһе») баҫыла.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Көйәҙе ҡасабаһында госпиталь һәм осоусылар (пилот) мәктәбе урынлашҡан.

1957 йылдан Көйәҙе — ҡала тибындағы ҡасаба. 1960 йылға тиклем кирбес заводы булған. 1962 йылда һыра-консерва заводы төҙөлә башлай, 1963 йылда май заводы асыла. 1970—1980-се йылдарға ҡасаба Пермь өлкәһенең көньяғында ҙур хакимиәт үҙәгенә әүерелә. Ул осорҙа ҙур торлаҡ һәм инфраструктура төҙөлөшө алып барыла, ҙур предприятиелар: район-ара «Сельхозтехника» берекмәһе, леспромхоз, ит комбинаты, колхоз-ара лесхоз, аҙыҡ-түлек комбинаты, нефтебаза, май заводы, ПМК, «Пермсельхозмонтаж», СУ–4, ХРПУ, Сельхозхимия, район-ара база, һыра-консерва заводы, ДРСУ һ. б. эшләй.

1994 йылдан Көйәҙе — ауыл тораҡ пункты (ҡасаба).
2001 йылда крайҙы өйрәнеү музейы асыла.

2006 йылдан — шулай уҡ Көйәҙе ауыл биләмәһе үҙәге.

## Халҡы

## Мәғариф
* 6 балалар баҡсаһы
* «П. П. Балахнин исемендәге 1-се Көйәҙе урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы (интернаты бар)
* 2-се һанлы Көйәҙе урта мәктәбе
* Көйәҙе «Чернушинский механика-технология техникумы» урта һөнәри белем биреү дәүләт белем биреү учреждениеһы
* балалвр һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе
* балалар музыка мәктәбе 
* Балалар ижады йорто
* киске (сменалап эшләүсе) мәктәп

## Дин
Успения Пресвятой Богородицы православие сиркәүе (2009 йылда асыла), мәсет (2004 йылда асыла).

## Топографик карталар
* 

## Һылтанмалар
* Точка на карте. Куеда
* Куеда 
* Галина Баловина. Проект «История Куеды»

## Иҫкәрмәләр