Эскәре шәһәр

**Эскәре шәһәр** (), халыҡ телендә — **ҡала** (), йәки **«иҫке» ҡала** — боронғо мәхәллә — Баҡылағы тарихи-архитектура ҡурсаулығы  Әзербайжан) . Яҡшы һаҡланған ҡәлғә диуарҙары менән аймап алынған иң боронғо өлөшө  һәм ҡаланың күренекле урыны. 221 мең м² майҙанлы, унда 1300-ләп ғаилә йәшәй..

Ҡурсаулыҡҡа ингән биләмәлә  бронза быуатында уҡ йәшәй башлағандар. Археологик эҙләнеүҙәр Эскәре шәһәр ерендә   VIII—XIбб. уҡ тығыҙ урынлашып йәшәй башлаған булғандар, сауҙа, төрлө кәсептәр үҫешкән булған.. XV быуатта Ширваншаһ үҙенең резиденцияһын Шемаханан  Баҡыға күсергән, был  Эскәре шәһәрҙең үҫешенә килтергән..  1747дан 1806 йылға тиклем  Баҡы нигеҙҙә Эскәре шәһәр сиктәрендә генә  төйәкләнгән, Баҡы ханлығы баш ҡалаһы булған. 1806 йылда Баҡыны урыҫтар алғас, бигерәк тә  нефть сығарыу артып киткәс ( XIX б.уртаһы —  XX б.башы), Баҡы ҡәлғә тышына барып сыҡҡан.

Эскәре шәһәрҙең иң күренекле  архитектура ҡомартҡыларынан -  Ҡыҙ ҡәлғәһе (Ҡыҙ башняһы) һәм Ширваншаһтар һарайы. Уларҙан тыш биләмәлә тиҫтәләрсә тарихи ҡомартҡылар һаҡлана - мәсеттәр, каруанһарайҙар, мунсалар, торлаҡ йорттар, музейҙар, вәкиллектәр, ҡунаҡханалар, сауҙа йорттары,  кафе һәм ресторандар.

1977 йылда Эскәре шәһәр тарихи-архитектура ҡурсаулығы тип иғлан ителгән.,  2000 йылда Ширваншаһтар һарайы менән Ҡыҙ ҡәлғәһен индереп, Эскәре шәһәр   ЮНЕСКО исемлегенә индерелгән.

## Урынлашыуы

«Эскәре шәһәр» тарихи-архитектура ҡурсаулығы  Баҡы ҡалаһының Сабаил районынында, Каспий диңгеҙе ярында, бейек булмаған убала урынлашҡан.Эскәре шәһәр  диуар бейеклеге  8-10 метрға, ҡалынлығы— 3,5 метрға еткән ҡәлғә менән уратып алынған.

## Тарихы

### Баштағы тарихы
Баҡы ҡәлғә һәм ур (әйләнә соҡор) менән уратылған боронғо ҡалаларға оҡшаш булып барлыҡҡа килгән.  Археологик йәһәттән ныҡлы өйрәнелмәгәнгә кңрә, ҡаланың килеп сығыу ваҡытын теүәл әйтеп булмай. Нефть, диңгеҙ буйында яйлы урын, тәбиғи   гавань үҙенә ылыҡтырғандыр.  Б.э.т. III—I быуатҡа ҡараған кувшин, керамика һауыт ярсыҡтары, тимер уҡ башағы, тимер осоро балсыҡ статуэтка, антик осорға ҡараған колонна нигеҙҙәре Баҡының Эскәре шәһәре антик осорға ҡарай тип һығымта яһарға мөмкинлек бирә.  I быуатта  Баҡы уҡ был ҙур балмаған портлы ҡала булған инде .

### Урта быуаттар башында
Сәсәниҙәр осронда Баҡыла үҙәге булған  Апшерон   Ширван тигән айырым провинция булып торған. Ғәрәптәр яулап алғандан һуң Ширван шаһлығы барлыҡҡа килгән, уның башлығы Ширваншаһ тип аталған. Баҡының  VII—X бб. осоро тураһында  мәғлүмәттәр өҙөк-өҙөк кенә. Ҡалаға төньяҡтан  төркиҙәр һәм урыҫтар һөжүм итеп торған. Мәҫәлән, 914 йылда Баҡы ярҙарынан урыҫтар һөжүм иткән.  Масуди һүҙҙәренсә, урыҫтар Ширваншаһ батшалығының  нефтле яры   Баҡыға килеп еткән. Ширваншаһ Али ибн Хайсамдың  Каспийҙа флоты булмаған, ғәскәрен баркаларҙа, сауҙа кәмәләрендә ебәргән. Был яуҙа мдәрсә мосолман һәләк булған.  Баҡы менән  Апшеронға артабан да һөжүмдәр булып торған .

Әл-Мүҡәддәси X быуаттағы Баҡы тураһында төбәктең берҙән-бер диңгеҙ гаване тип телгә ала.   VIII —  IX быуаттарҙа ла   Баҡы ҡеүәтле сауҙа үҙәге булып һаналмаған.   X быуат ахырына ғәрәптәр ҡаланы инде әһәмиәтле порт тип телгә ала. Ҡала убала ҡәлғә менән уратып алынған булған. арабские авторы отмечали город, как уже значительный порт. Сам расположенный на холме город был окружён крепостной стеной. Слой средневекового города, выявленный у юго-восточного фасада дворца Ширваншаһтар һарайы янында табылған урта быуат ҡатламы VIII быуатҡа ҡарай. Эскәре шәһәрҙең төрлө урындарындағы табылдыҡтар VIII быуаттан алда ла йәшәүҙәрен күрһәтә. Ер өҫтөндә иһә  ул осорға ҡараған архитектура ҡомартҡылары һаҡланмаған .

### Ширваншаһтар осоро
X—XI бб. Ғәрәп хәлифәте тарҡалғас, ҡайһы бер шаһтар үҙаллы идара итә башлаған. Баҡы менән  Шамахи был осорҙа бай ҡалалар  булып әүерелгән, сит илдәр баҫышыуы йыш булған. 1030 йылда Баҡыла  урыҫтар менән   ширваншаһ Минучихр I ибн Йәзид ғәскәре һуғышҡан. Урыҫтар еңгәс,  Аракс буйлап Байлаҡанға йүнәлгән. Бер йылдан урыҫтар Баҡы аша  Ширванға һөжүм иткән,  әммә Арран шаһы Муса ибн Фадл ғәскәре улар менән көрәшеп, илдән ҡыуып сығарған.

1040-сы йылдарҙа  ширваншаһтар  уғыҙҙар һөжүменән һаҡланыр өсөн ҡалалар тирәләй ҡәлғәләр төҙөй башлаған. Уларҙың ябырыла башлауҙары шул ваҡытҡа тура килә.  XI быуатта сәлжүктәр, уғыҙҙарҙың бер тармағы, көслө империя булдыра һәм Алғы Азия илдәренә янай башлай. 1066 йылда уғыҙҙар   Ҡара-Тәкин  ҡулы аҫтында  Ширван менән  Баҡыға һөжүм итә. Ширванға башҡа сәлжүктәр ҙә яу тота. Әммә ширваншаһтар әлегә үҙаллы идара итә.   Ираҡ—Ғәрәп һәм Фарсы илдәренә Сау-Тегин идара итә башлағас, Фарибуз ширваншаһ сәлжүктәргә вассал булып китә. XII быуатта Илдегиз тотош Ширванды,Баҡыны ла ҡушып, яулап ала. XII быуатта  Ширваншаһтар бойондороҡһоҙ һаналһа ла ғәмәлдә  Илдегизиҙар ҡулы аҫтында ҡала.

1191 йылда Шамахиҙа ер тетрәп, ныҡ емерелгәндән һуң  ширваншаһ Ахситан I   резиденцияһын  Баҡыға күсергән тип һанайҙар.  Ширваншаһтар ҡаланы ҡоролмалар төҙөп матурлайҙар, нығыталар. XII урталарында ҡалаға ҡәлғә төҙөйҙәр,   фортификация эштәре үткәрәләр. Һаҡланыу системаһына Ҡыҙ ҡәлғәһе (башняһы) ла инә. Ширваншаһтар сәлжүктәргә ҡаршы грузин хакимдары менән берләшәләр. Грузин йылъяҙмаһынан күренеүенсә, 1222 йылда  Баҡыла туйҙа ҡатнашырға   грузин батшаһы Георгий IV Лаша килә. Ҡаланың әһәмиәте арта бара. Фарсы шағиры  Хағани Ширвани ширваншаһ Ахситан ибн Минучихрҙы маҡтап ҡасида яҙа, Баҡыны яулап булмаҫ ҡәлғә тип атай һәм  Хорасандың иң нығытылған ҡалаһы Бестам менән сағыштыра.

1220 йылда  Ширванға  монголдар бәреп инә. Сераб менән  Байлаҡанды баҫып алып, улар Шемахины баҫып алаһәм   Дербент тарлауығы аша үтеп китә. Икенсе тапҡыр улар 1231 йылда килә. Гәнжә, Барда, Байлаҡан, Шабран кеүек эре ҡалалар уларҙың яуынан һуң оҙаҡ төҙәлеп китә алмай. Ғәрәп  географы  Әбд әр-Рәшид әл-Баҡыуи яҙыуынса, монголдар Баҡыны оҙаҡ буйһондора алмай, тик тотош ил еңелгәс кенә Баҡы баш һала.

1258 йылда Сыңғыҙхан ейәне Хулагухан  Бағдадты яулап ала, шул рәүешле  Аббасидтар хәлифәте тарҡала,   Хулагиҙар династияһы башлана. Ильхандар Кавказ аръяғын баҫып ала, сөнки улар Алтын Урҙаны танырға теләмәй, ике арала быуат самаһы бәрәлештәр булып тора. Был осорҙа дәүләттәр араһындағы сик берсә Дербент,берсә  Баҡы эргәһенән үтә. Ширваншаһтар был ваҡытта үҙ биләмәләрендә монгол вассалдары булараҡ идара итә, илхан батшалары өсөн яуға бара.  Илхандар осоронда  Баҡы  монгол хандарының ҡыш үткәреү урыны була. 1297 йылда Баҡыға ҡышлауға Һазан-хан килә. Одорико Порденоне *«Бында (Солтаниәлә) хан йәй үткәрә, ҡышҡыһын Бакук (Bacuc) тигән ҡалаға китә", - тип яҙған»*.

Урҙа тарҡалғас,  XIV быуатта Ширваншаһтар бында тамырланып өлгөргән  Илхан Чобаниҙар,ә шунан  Йылайырҙар менән көрәшә.  Ширванға шулай уҡ  Туҡтамыш хан да и Аҡһаҡ Тимер ҙә һөжүм итә, уның бында  булыуы тураһында  XIV быуатта һуғылған тәңкә һөйләй. Аҡһаҡ Тимер үлгәс,  Ширван бойондороҡһоҙлоҡ ала.

XV быуат башынан XVI быуатҡа тиклем ил мит ил илбаҫарҙарынан арына һәм йөҙ йыл эсендә   Ширван бойондороҡһоҙ дәүләткә әйләнә. 1465 йылға тиклем идара иткән  Хәлилуллаһ Уллаһ I  бойондороҡһоҙлоҡ тота, Аҡһаҡ Тимерҙең бүләсәре менән никахлана, уларҙы яҡлаша. Хәлилуллаһ Уллаһ  Ширван ҡалаларында, бигерәк тә баш ҡалаға әйләнгән  Баҡыла бик күп төҙөттөрә.  Уның заманында  Ширваншаһтар һарайы, каруанһарайҙар һәм күперҙәр төҙөлә.

## Архитектура ҡомартҡылары

### Ҡәлғә ҡоролмалары
# **Ҡыҙ ҡәлғәһе** (). Ҡыҙ ҡәлғәһе   Баҡы ҡәлғәһенең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡәлғә XII быуатта Исламға тиклем төҙөлгән боронғо ҡоролма урынына һалынған  Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны утҡа табыныусылар төҙөгәндер тип һанай һәм б.э.т. VIII-VII быуатҡа ҡайтарып ҡалдыра. Ҡәлғә Ширваншаһтарҙың   һаҡланыу комплексына ингән тип иҫбатлайҙар. 1907 йылға тиклем Ҡыҙ ҡәлғәһе  маяк булып хеҙмәт иткән. Ҡәлғә 1960 йылда реставрациялана һәм  1964 йылдан музей булып хеҙмәт итә. Ҡәлғә  8 ҡатлы.
# **Шамахи ҡапҡалары** (). Шамахи ҡапҡалары шулай уҡ  «парлы ҡәлғә ҡапҡалары» тип тә атала(), Эскәре шәһәргә инә торған төп ҡапҡалар. XIX быуатҡа тиклем  Шамахи ҡапҡаһы ҡәлғәнең берҙән-бер ҡапҡаһы була.   1868 йылда Баҡының хәрби  губернаторы  Кавказ Хәрби Округына ҡаланы төҙөкләндереү өсөн ҡәлғә диуарҙарын һүттерергә рөхсәт һорай. Ике йылдан тышҡы ярусты һүтергә рөхсәт алына.  1886 йылда был мәсьәлә Рәсәй Думаһында йәнә күтәрелә  һәм икенсе ярус та һүтеп алына. Уның ҡапҡаһын Шамахи ҡапҡаһы янына күсерәләр һәм шул рәүешле "парлы ҡапҡа" барлыҡҡа килә.
# **Дүрт мөйөшлө ҡәлғә (башня)**. Ул XIV быуатта   ҡәлғәне һаҡлау һәм оборона системаһын нығытыу өсөн төҙөлгән. Урта быуат мәғлүмәттәренә ҡарағанда  Баҡыла 70 ярымҡәлғә һәм бер дүрт мөйөшлө ҡәлғә булған. Улар шулай уҡ ҡорал һаҡлар өсөн дә файҙаланылған. Төп донжон тирәләй зооморф уникаль архитектура ысулы ҡулланылған, был мосолмандарҙағы  металл әйберҙәргә хас..

### Һарай комплекстары
# **Баҡы хандары  өйө** (). Баҡы хандары   Шамахи ҡапҡаларынан һулда йәшәгән. 1806 йылда Рәсәй буйһондорғандан һуң һарайҙа рәсәй хәрби гарнизоны урынлашҡан булған. Әле күптән түгелгәсә бында хәрби комендатура торған. Ҡасандыр ихатала бассейнлы, сәскәгә күмелгән баҡса булған. Беҙҙең көндәргәсә һарай ҡоролмаларынан  портал һәм реставрацияланған бәләкәй мәсет һаҡланған.   1985—1986 йй. һарайҙың бер өлөшөндә һыу үткәргес, ер аҫты ҡоролмалары, күп һанда матди мәҙәниәт ҡомартҡылары табылған. Төрлө ваҡытта бында йәшәгән хандар:
## 1747—1765 — Мырҙа  Мөхәммәт хан I;
## 1765—1784 — Мәлик Мөхәммәт хан;
## 1784—1791 — Мырҙа Мөхәммәт хан II;
## 1791—1792 — Мөхәммәт Ҡули хан;
## 1792—1806 — Һөсәйен Ҡули хан.
# **Ширваншаһтар һарайы** (). Урта быуат комплексы. XII быуатта һалына башлаған,XV быуатта тамамланған.  Һарай һәм  Фаррух Йасар Ширваншаһ төрбәһе ( Ширваншаһтар Диванханаһы тип тә атала) -  үрге ихатала. Түбәнге ихатала мәсет    Ширваншаһтар төрбәһе. Ул Ширваншаһ Хәлилуллаһ I тарафынан улына һәм әсәһенә бағышлап һалынған. Тағы ла түбәнерәк урында  - һамам (мунса) һәм  биналы ҡоҙоҡ  (овдан). Өс һарай ҙа бер ҡәлғә эсенә төҙөлгән һәм бөтәүле комплекс булып тора. Бында  XVI быуаттың берҙән-бер ҡомартҡыһы «Морат ҡапҡаһы», ундағы яҙма ҡапҡаның һижри 994 йылда(1585-86 йй.) Солтан Морад III иҫтәлегенә төҙөлгәнен иҫбатлай.

### [[һамам]]дар (Мунсалар)

# **Һажи Ғәиб [[һамам]]ы** (). XV быуат аҙағында һалынған 1964 йылда ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған.
# **Ширваншаһтар Һарайының шаһ [[һамам]]ы** ().  XV быуат ҡоролмаһы,  Ширваншаһтар һарайы комплексына ингән. 
# **Аға Микаил [[һамам]]ы** (). XVIII быуатта һалынған Кесе ҡала урамында.
# **Ҡасим бәк [[һамам]]ы** (). XVII быуатта төҙөлгән Халыҡта  «Татлы һамам» тип йөрөтәлгән, сөнки сәйгә татлы бирә торған булғандар.
# **Аға Зәйнәл [[һамам]]ы** () XIX быуатта төҙөлгән.

### Каруанһарайҙар
# **Ханский каруанһарайы** ().  XII быуатта һалынған..
# ** Мултани каруанһарайы** (). Һинд каруанһарайы, XV быуатта һалынған.
# **Бохара каруанһарайы** ().  XV быуатта һалынған.
# ** Ҡасым бәк каруанһарайы]]** ().  XVII  быуатта һалынған..

### Мәсеттәр
# **Һарай мәсете** ().  XV быуат мәсете.
# **Мөхәммәт мәсете**  () -шулай уҡ  мәсеттең манараһы атамаһы менән Һыныҡҡала (Сыныгкала) тип йөрөтәләр(. Атама   1723 йылда  рәсәй хәрби  эскадраһы Баҡы баш һалмаған өсөн ҡалаға туптар аттыра башлай һәм бер туп мәсет манараһына тейеп уны  һындыра.  Шунан алып XIX быуат уртаһына тиклем манара төҙәтелмәгән.
# **Сәйед Яхъя мәсете** (). [XVII быуатта төҙөлгән..
# **Баба Кухи Баҡыуи мәсете** (). IX быуатта төҙөлгән, емереклектәре  1990—1993 йй.  археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған..
# **Шәйех Ибраһим мәсете]** (). 1415 йылда төҙөлгән.
# **Бәктәр мәсете** (). XIX быуатта төҙөлгән .
# **Һажи Бани мәсете** (). XVI быуатта төҙөлгән. Ҡатындар яғы булған..
# **Йома мәсете** (). [XII быуаттан эшләп килә, назарат мәсете тип тә атала..
# **Ләзгин мәсете** (). XIX быуатта нефть бумы башланғас эшкә килгән ләзгиндәргә ғибәҙәттәр үткәрергә бирелә..
# **Мәктәп мәсет** ().  Бер үк ваҡытта мәсет тә, мәктәп тә булып хеҙмәт иткән.1646 йылда төҙөлгән..
# **Гиләнле мәсете** (). 1309 йылда  Ширваншаһтар осоронда һалынған. С.
# **Чин мәсете** (). Ҡабырғаһындағы яҙма мәсет һижрәнең 777 йылында, йәғни миләди 1375 йылда төҙөлгәнен күрһәтә. Теләктәр ысынға (чин) сыға тип һаналған мәсет.
# **Һәйбәт Һажи мәсете** (). 1791 йылда төҙөлгән Намаҙ залының бер мөйөшөндә архитекторы Һәйбәт Һажи һәм ҡатынының ҡәбере..
# **Мулла Әхмәд мәсете** (). XIVбыуатта төҙөлгән. 
# **Мирза Әхмәд мәсете** (). 1345 йылда төҙөлгән.
# **Хыҙыр мәсете** (). 1301 йылда төҙөлгән

### Төрбәләр
# **Сәйед Яхъя Баҡыуи төрбәһе** ().  1457—1463 йылдарҙа төҙөлгән. Ширваншаһатар һарайының урта комплексы үҙәгендә һалынған. Халыҡта «дәрүиш төрбәһе» булараҡ билдәле һәм һарай  күрәҙәһе исеме менән аталған.

### Нәсрани ғибәҙәтханалар
# **Әрмән апостол сиркәүе**() —  XVIII—XIX бб. һалынған. Ҡыңғыраулығының аҫҡы өлөшө һаҡланған.
# **Изге Николай Сиркәүе** — 1858 йылда төҙөлгән. Аҫҡы өлөшө генә һаҡланған.
# **Апостола Варфоломей часовняһы** —1892 йылда төҙөлгән.



Файл:Baku Maiden Tower 2010.jpg|Баҡы. Ҡыҙ ҡәлғәһе XII быуат.
Файл:Ichari Shahar1.jpg|Шамахи ҡапҡаһы. XVII быуат
Файл:BakuGate.jpg|Көнсығыш ҡапҡаһы. Эскәре шәһәр.  XII - XV быуат.
Файл:Icheri sheher.jpg|Сальян ҡапҡаһы. XII—XV быуат
Файл:Azerbaigian-baku3.jpg| Ширваншаһтар һарайы. XII—XV быуат.
Файл:Shirvanshah Palace 001.JPG|Баҡы һарай мәсете. XV быуат
Файл:Baku(azerbaijan) old city2 Key Gubad Mosque2.jpg| Сәид Яхья Баҡыуи төрбәһе. XV быуат.
Файл:Divan-khane.jpg|Диван-ханә. XV быуат
Файл:Icherisheher bath.jpg| Ширваншаһтар һамамы
Файл:Ichari Shahar3.jpg|Мултани каруанһарайы. XV быуат.
Файл:Sheikh ibrahim mosque -Old City Baku Azerbaijan built in 1415.jpg| Шәйх Ибраһим мәсете. 1415 йыл.
Файл:Small mosque -Old City Baku Azerbaijan 18th century.jpg|Мечеть Сеид Яхья. XVII быуат.





Файл:St Nicolas church in Baku.png| 1858 йылғы Әрмән сиркәүе
Файл:Church in Ichery Sheher (1987).jpg|Баҡы. Әрмән Мәрйәм Инә сиркәүе. 1797 йыл
Saint Bartholomew church in Baku.jpg|Урыҫ Апостол Варфоломей часовняһы. 1892 йыл



### Майҙандар

Баҙар майҙаны 1964 йылда Ҡыҙ ҡәлғәһенән (башняһынан) төньяҡтараҡ табылған. Ҡомартҡы бар яҡтан да балкондар һәм колонналы аркалар менән уратып алынған,  Мәккәне хәтерләтә. Археологик тикшеренеүҙәр барышында бында   52 ҡәбер табылған, ҡайһы берҙәрендә икешәр тапҡыр ерләнгәндәр. Ҡәбер таштары һарыҡ, стела, шулай уҡ һырлы таштар рәүешендә. Хәҙер бында асыҡ һауала музей ойошторолған.

## Эскәре шәһәр урамдары
Ҡәлғәләге мәхәлләләрҙең халыҡ телендәге ҡушаматтары булған -  агшалварлылар ( аҡ салбар кейеп йөрөгән диңгеҙселәр тоҡомонан), гямичиляр («кәмәселәр»), арабачылар («күсерҙәр»), хамамчылар («мунсасылар»), сеидляр (Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) тоҡомдары), джухуд-зейналлылар (йәһүд зейналлыар) һәм башҡалар.

Урамдар тарау-торау урынлашҡанлыҡтан ел үтә бәреп тормай.

Бөгөн дә, урта быуаттарҙағы кеүек үк, Эскәре шәһәрҙең төп өс урамы бар — Бөйөк Ҡәлғә, Кесе Ҡәлғә (халыҡта - Һарай юлы) һәм  Асаф- Зейналлы- (халыҡта Манаралы йәки Каруан юлы ).

Бынан тыш Эскәре шәһәрҙә бик күп бәләкәй урамдар, тыҡрыҡтар һәм тупиктар һаҡланған.

1840-сы йылдарҙа Баҡыла булып киткән  И. Березин: «урамдар шул тиклем тар һәм буталсыҡ, Баҡыла бер ай йәшәгәндән һуң да берәй урамға барып инһәм унан кире сыға алырыма ышанмай инем», - тип яҙған.

1850-се йылдарҙа Баҡыла булып киткән А. Ф. Писемский, урамдар шул тиклем бысраҡ, ике яҡтан тәҙрәһеҙ диуарҙар, баш осонда күк йөҙөнөң тар ғына таҫмаһы, аяҡ аҫты - тиҙәк, тип иҫкә алған.

### Төп урамдар




## Йәмәғәт урындары

### Музейҙар

### Илселектәр

### Ҡунаҡханалар

## Эскәре шәһәр мәҙәниәттә

### Музыкала
2014 йылда Сати Казанованың һәм Арсениумдың «До рассвета» йырына  клип төшөрөлгән

### Кинола
Эскәре шәһәрҙә танылған  әзербайжан һәм совет фильмдары өлөшләтә  төшөрөлгән. Улар араһында «Бриллиантовая рука», «Человек-амфибия (фильм, 1961)|Человек-Амфибия», «Айболит-66», «Тегеран-43», «Не бойся, я с тобой (фильм)|Не бойся, я с тобой», «День прошёл» һәм башҡалар.

### Һынлы сәнғәттә
Эскәре шәһәр атаҡлы  күп рәссәмдәр әҫәрҙәрендә сағылдырылған.  Улар араһында  Кемпфер Энгельберт, Алексей Боголюбова, Григорий Гагарина, Василий Верещагин, Александр Куприн Әзим Әзимзадә,  Таир Сәләхов һәм башҡалар бар.

Баҡы Рәсәйгә буйһондоролғас, XIX быуатта ҡалаға ҡыҙыҡһыныу рәссамдар араһында ла арта. Эскәре шәһәр планы 10 манатлыҡтың артҡы яғына ла төшөрөлгән.



Файл:Sergeev. Baku view.jpg|Баку. Г. Сергеев. 1796 год
Файл:Jean Pierre Moynet. Baku.jpg|Жан Пьер Моне. Баку. 1830-е
Файл:П. Верещагин. Вид Баку. 1872 год.jpg|Верещагин, Пётр Петрович|Пётр Верещагин. «Вид Баку с моря». 1872 год
Файл:Port de Bakou et Cap Bail Bourni.jpg|Т.Тейлор. Порт Баку и мыс Баилов. Рисунок. 1880-1881 гг.
Файл:Grigory Gagarin. Abcheron. Palais du khan de Bakou.jpg|Гагарин, Григорий Григорьевич|Григорий Гагарин. Дворец хана в Баку. 1847 год.
Файл:Баку. Улица в полдень. 1861.jpg|Боголюбов, Алексей Петрович|Алексей Боголюбов. Баку. Улица в полдень. 1861 год



### Әҙәбиәттә
Ҡорбан Сәидтең   тәүге тапҡыр 1937 йылда  Венала   немец телендә сыҡҡан «Али һәм Нино» тигән романында «иҫке шәһәр» ентекле һүрәтләп бирелә, романдың төп геройы  Али хан Ширваншир шунда йәшәгән була

## Филателияла
Иҫке шәһәр ҡомартҡылары һүрәте бик күп  почта маркаларына төшөрөлгән.



Файл:Azerbaijan Democratic Republic Postage Stamp, 1920-2rub.jpg|
Файл:Azerbaijan Democratic Republic Postage Stamp, 1920-5rub.jpg|
Файл:Stamps of Azerbaijan, 1919 n8.jpg|





Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6231 stamp (Palace of the Shirvanshahs. Baku, Azerbaijan).jpg|
Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6172 stamp (Maiden Tower and Divankhana (Shirvanshah's Palace), Baku, Azerbaijan).jpg.jpg|





Файл:Stamps of Azerbaijan, 2010-is2.jpg|
Файл:Stamps of Azerbaijan, 2010-is1.jpg|
Файл:Stamps of Azerbaijan, 2010-is3.jpg|



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Л. С. Бретаницкий. «Баку. Архитектурно художественные памятники», 1956 г.

## Һылтанмалар

* 
*