open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәфәров Альберт Тәлғәт улы

**Сәфәров Альберт Тәлғәт улы** (5 май 1958 йыл, Өфө) — СССР биатлонсыһы, биатлон буйынса совет һәм Рәсәй тренеры, биатлонда Рәсәй тренеры һәм эшмәкәре, функционеры. Ишембай биатлон мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Башҡортостан Республикаһы Биатлон федерацияһының экс-рәйесе.
Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000), СССР-ҙың спорт мастеры (1979) һәм биатлон буйынса халыҡ-ара категориялы судья (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1999).

## Белеме
Силәбе физик культура институтын тамамлаған (1987).

## Спортсы карьераһын
Сәфәров Альберт Н. Ф. Гастелло исемендәге спорт клубы (Өфө) тәрбиәләнеүсеһе, Ямалиев Памир Камалетдин улының (1942—1999) уҡыусыһы.

СССР ДОСААФ-ы чемпионы (1981—1984), СССР беренселегенең көмөш һәм бронза призеры (1979), РСФСР халыҡтары Спартакиадаһының бронза призеры (1981), Чехословакияла (2 тапҡыр, 1983) һәм Польшала (1984) халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе.

СССР-ҙың спорт мастеры (1979).

## Тренер карьераһы
1984 йылдан Биатлон буйынса республика балалар‑үҫмерҙәр Олимпия резервы махсус мәктәбе тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1999—2002 йылдарҙа Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһының физик культура, спорт һәм туризм буйынса комитеты рәйесе.

Альберт Тәлғәт улы Сәфәровтың тәрбиәләнеүселәре араһында 20-нән ашыу СССР-ҙың һәм Рәсәй-ҙең Халыҡ-ара класлы спорт мастеры бар.

Рәсәйҙең биатлон буйынса атҡаҙанған тренеры (2000).

## Әҙәбиәт
Альберт Тәлғәт улы Сәфәров. Башҡортостан энциклопедияһында мәҡәлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Пушкинский ауыл советы (Ырымбур өлкәһе)

**Пушкинский ауыл советы** — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге — Пушкинский ҡасабаһы.

## Тарихы
2005 йылдың 9 мартында Ырымбур өлкәһе ҡанундарына ярашлы, № 1901/343-III-КҮЛ Пушкин ауыл советы ауыл биләмәһе барлыҡҡа килә, муниципаль берәмектәрҙең сиге билдәләнә. 2005 йылға тиклем борон-борондан башҡорттар йәшәгән Егәннек тигән башҡорт ауылы була ул. Хәҙерге көндә төрлө халыҡ вәкилдәре йәшәй, ләкин башҡорттар күпселектә.

## Халҡы
2010 2012 2013 2014 2015 2016 2017

1248 ↘1212 ↘1186 ↘1147 ↘1103 ↘1063 ↘1044

## Ауыл биләмәһе составы

## Археология
* 2009 йылдың июнь уртаһында элек-электән башҡорттар йәшәгән Юлтый ауылы (яҙыусы Дауыт Юлтыйҙың тыуған ауылы) янында, Туҡ йылғаһы ярында кеше һөйәктәре табыла. Һөйәктәр янында трапеция формалы таш әйбер ҙә була. Мосолман ата-әсәләрҙең талабы буйынса үҫмерҙәр баш һөйәктең киҫәктәрен, башҡа һөйәктәрҙе, саҡматаштан яһалған әйберҙәрҙең һыныҡтарын үтек ҡумтаһына һалып, элекке Исмәғил ауылының боронғо башҡорт зыяратына алып барып күмәләр. Исмәғил ауылының урыны Юлтый ауылынан 3,8 км көнсығышта ята. Һөйәктәр табылған Красноярка ҡәберлеге Юлтый ауылынан төньяҡ-көнсығышта, Туҡ йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Археологтар табылған һөйәктәрҙе энеолит (4035-3992 йй. до н. э.) дәүеренә ҡарай тип иҫәпләйҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район ауылы сайты
Вәлиәхмәтов Фән Ғәфис улы

**Вәлиәхмәтов Фән Ғәфис улы** (18 ғинуар  1951 йыл) — йырсы. 1979 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, 1995—2005 йылдарҙа Татарстан Республикаһының Яр Саллы ҡалаһы «Энергетик» мəҙəниəт һарайының «Болғар» ансамбле солисы. Башҡортостан (2011) һəм Татарстан (2007) Республикаларының халыҡ артисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021). Шаран районының почётлы гражданы (2013). 

## Биографияһы
Фән Ғәфис улы Вәлиәхмәтов 1951 йылдың 18 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Шаран районының Хафиз ауылында тыуған. 1979 йылда Өфө сəнғəт училищеһын тамамлаған (Д. Ə. Мусин класы). 

1970 йылдан Туймазы ҡалаһының мəҙəниəт һарайы, 1973—1974 йылдарҙа Бүздəк район мəҙəниəт йорто, 1979 йылдан Башҡорт филармонияһы, 1995—2005 йылдарҙа «Энергетик» мəҙəниəт һарайының (Яр Саллы ҡалаһы) «Болғар» ансамбле солисы. Көслө үҙенсəлекле тауышҡа эйə. Башҡарыу сəнғəтендə халыҡсан йырлау традицияларын һаҡлай.

## Ижади эшмәкәрлеге
Репертуарында Б. М. Ғайсин, М. М. Ғилəжев, Ф. Х. Ғəлимов, Н. Ə. Дауытов, Р. Х. Сəхəүетдинова, Р. М. Хəсəнов һәм башҡаларҙың йырҙары; башҡорт («Ғайса ахун», «Порт Артур», «Ялсығол»), татар («Герман көйө», «Зөлəйха», «Шахта») халыҡ йырҙары һәм башҡалар. Татар һәм башҡорт халыҡтарының популяр йырҙары менән бер рәттән, онотолоп бөткән иҫке йырҙарын да табып, уларға йән өрөп, киләсәккә илтеүсе ул Фән Вәлиәхмәтов.

Татар АССР‑ында үткəрелгəн Башҡорт АССР-ы əҙəбиəте һəм сəнғəте көндəрендə (Ҡазан, 1989), «Һабантуй» халыҡ байрамында (Аделаида ҡалаһы, Австралия, 2006) ҡатнаша. Рəсəй буйлап гастролдəрҙə була.

2021 йылдың 19 мартында йырсы Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2007)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1989)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1994)
* Салауат Юлаев ордены (2021).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* http://beznen.ru/basma/2014-15/fen-veliehmetov-fenomeni/
Ғарифуллин Рим Карам улы

**Ғарифуллин Рим Карам улы** (24 сентябрь 1943 йыл) — хор артисы (тенор). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992), Республика вокалистар конкурсы (1962) һәм Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға республика йəш йырсылар конкурсы лауреаты (1973).

## Биографияһы
Рим Карам улы Ғарифуллин 1943 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Ҡотлоғужа ауылында тыуған.

1970 йылда Өфө сəнғəт училищеһын (А. А. Матвеев класы), 1978 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Л. Г. Менабени класы) тамамлаған. 1969 йылдан хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы артисы.

## Ижади эшмәкәрлеге
Репертуарында башҡорт, урыҫ һəм сит ил композиторҙарының хор өсөн əҫəрҙəренəн яңғыҙ партиялар: И. Х. Йомағолов һүҙҙəренə Т. Ш. Кəримовтың «Торналар», Я. Ҡолмой һүҙҙəренə Ш. Ш. Ибраһимовтың «Уралым», Д. Д. Хəсəншиндең «Халыҡ тормошо күренештəре» ораторияһы һəм халыҡ һүҙҙəренə «Салауат тураһында йырҙар» оратория‑симфонияһы, Р. Ə. Мортазин эшкəртеүендəге башҡорт халыҡ йыры «Ағын һыу», К. Д. Бальмонт тəржемəһендə Э. По һүҙҙəренə С. В. Рахманиновтың «Ҡыңғырауҙар» («Колокола») вокаль‑симфоник поэмаһы, В. А. Моцарт Реквиемы, И. С. Бахтың «Магнификат» ораторияһы, Ф. Шуберттың Месса соль миноры һәм башҡалар. Республика вокалистар конкурсы (1962), Ғәзиз Əлмөхəмəтов исемендәге призға республика йəш йырсылар конкурсы (1973) лауреаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1981)
* Республика вокалистар конкурсы лауреаты (1962)
* Ғ. Əлмөхəмəтов исемендәге призға республика йəш йырсылар конкурсы лауреаты (1973)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/5264 
* http://forum.bashkort.org/bashvest/3274.html
Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы

**Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы** (19 июль 1948 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1997). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2001), атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).

## Биографияһы
Йәүҙәт Тәлғәт улы Солтанаев 1948 йылдың 19 июлендә Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһында тыуған.

1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 1974 йылда «физика-математика фәндәре кандидаты», 1989 йылда  «физика-математика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлаған. 1990 йылдан — профессор.

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1997). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почетлы хеҙмәткәре (2001). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).

Башҡорт дәүләт университетында уҡыу эштәре буйынса проректор була (2001).

Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Дифференциаль операторҙарҙың спектраль теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләрҙең асимптотик теорияһы.

Ярым сикләнмәгән сингуляр дифференциаль операторҙар спектрҙарының үҙенсәлектәрен өйрәнелә. Стильтьес үҙгәртеүҙәре өсөн теореманың ике яҡлы тауберҙары ҡуйыла.

Сингуляр дифференциаль операторҙарҙың спектраль шәлкеменә характеристика биреү өйрәнелә.

## Баҫмалары исемлеге
* А. М. Ахтямов, В. А. Садовничий, Я. Т. Султанаев. Обратные задачи Штурма-Лиувилля с нераспадающимися краевыми условиями. — М.: Изд-во Московского университета, 2009, тир. 1000 экз, ISBN 978-5-211-05557-5.
* Асимптотика спектра обыкновенных дифференциальных операторов в вырожденном случае. Дифференциальные уравнения. −1982. -Т. 18. — № 10.
* Об индексах дефекта и спектре неполуограниченного оператора Штурма-Лиувилля. ДАН СССР. −1984. -Т.276. -№ 5. Об индексах дефекта и спектре одномерных сингулярных дифференциальных операторов в вырожденном случае // ДАН СССР. −1985. -Т.284. -№ 3.
* Асимптотика решений обыкновенных дифференциальных уравнений в вырожденном случае // Труды семинара им. И. Г. Петровского. 1988. Вып. 13. С. 36-55.
* Об оценке отрицательного спектра оператора, полуограниченного снизу // Математические заметки. −1991. -Т. 50. -Вып. 6.
* Асимптотическое поведение решений сингулярного уравнения Штурма-Лиувилля // Доклады РАН. −1994. -.Т. 335. -№ 6.
* Обратная задача Штурма-Лиувилля. Теорема единственности и контрпримеры // Докл. Академии наук. 2006. Т. 411, № 6. С. 747—750 (в соавт.).
* Разрешимость обратной задачи Штурма-Лиувилля с нераспадающимися краевыми условиями // Там же. 2007. Т. 412, № 1. С. 26-28 (в соавт.).

## Иҫкәрмәләр
Филатов Григорий Иванович

**Филатов Григорий Иванович** (17 ноябрь 1918 йыл — 23 март 2000 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, хәрби осоусы, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Григорий Иванович Филатов 1918 йылдың 17 ноябрендә Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Яңы Ҡаҫмарт утарында  тыуған.

Милләте рус. Белеме — 7 класс, Свердловск өлкәһенең Түбәнге Тагил ҡалаһында Фабрика-завод училищеһын тамамлаған. Вагондар төҙөү заводында эшләгән. 1942 йылдан КПСС ағзаһы.

1937 йылдан Ҡыҙыл Армияла, 1939 йылда Пермь хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай. 1941 йылдың июненән хәрәкәт итеүсе армияла. Ленинград, Волхов һәм Көнбайыш фронттарында һуғыша. 1941 йылдың авгусынан 1943 йылдың майына тиклем 283-сө истребитель авиация полкында хеҙмәт итә, И-16 һәм Як-7 самолеттарында оса; 1943 йылдың май айынан алып июлгә тиклем — 146-сы ИАП-та (һуңыраҡ — 115-се гвардия истребитель-авиация полкы (ИАП), Як-7 самолетында оса; 1944 йылдың июненән 1945 йылдың майына тиклем — 7-се ГвИАД идаралығында, Як-9 һәм Як-3 самолеттарында осош башҡара.

1943 йылдың 23 июлгә ҡарата 46-сы гвардия истребитель авиация полкының (Көнбайыш фронтының 1-се һауа армияһы, 2 истребителдәр авиация корпусы,7-се гвардия истребителдәр авиация дивизияһы) командиры ярҙамсыһы, өлкән лейтенант Г. И. Филатов 128 хәрби осош яһай, һауа һуғыштарында шәхсән үҙе 11 һәм төркөмдә 3 дошман самолетын бәреп төшөрә.

1943 йылдың 31 июлендә һауа һуғышында ҡаты яралана һәм 1943 йылдың сентябренә тиклем Смоленск районындағы партизан отрядында була.

1943 йылдың 2 сентябрендә дошман менән алышта күрһәткән ҡыйыулығы һәм хәрби батырлығы өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.

1944 йылда Юғары офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын тамамлай һәм фронтҡа кире китә. Барлығы 136 хәрби осош яһай, 21дошман самолетын бәреп төшөрә.

1946 йылда гвардия капитаны Г. И . Филатов ауырыуы арҡаһында запасҡа сыға. Мәскәүҙә йәшәй, Ғилми-тикшеренеү институттарының береһендә эшләй.

2000 йылдың 23 мартында вафат була. Мәскәүҙә Митино зыяратында ерләнгән.

## Батырлығы
Г. И. Филатовтың бүләкләү ҡағыҙынан: «..Калинин һәм Волхов фронттарындағы операцияларҙа 1942 йылдың 9 сентябренә тиклем 116 хәрби осош башҡара, һауа һуғыштарында шәхсән үҙе 9 дошман самолетын (5 бомбардировщик һәм 4 истребитель) һәм төркөмдә 2 бомбардировщикты бәреп төшөрә……

1943 йылдың 12 июлендә…, ер өҫтө ғәскәрҙәренең ышыҡлау буйынса хәрби заданиены үтәгән саҡта дүрт ЯК-7б составында алты 6 МЕ-110 һәм дүрт ME-109 дошман самолеттары менән һауа һуғышында ҡатнаша. Әлеге һуғышта Филатов шәхсән үҙе бер МЕ-110 самолетын бәреп төшөрөүе ер өҫтө частары тарафынан раҫлана».

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (02.09.1943);
* Ленин ордены (02.09.1943);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (20.04.1942);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985);
* 2--се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (08.12.1942);
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985. / стр. 174—204.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4. / стр. 31—34.

## Һылтанмалар
*  
* 
* Республиканский музей Боевой Славы: Филатов Григорий Иванович .
* «Красные соколы». Филатов Григорий Иванович.
Ҡороюл

**Ҡороюл** () — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләренән аға. Йылғаның тамағы Һаҡмар йылғаһының уң яры буйлап 348 километр алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 56 километр тәшкил итә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойған ергә тиклем, йылға подбассейны — бассейн аҫты юҡ. Йылға бассейны — Урал (Рәсәй һыу бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән Рәсәй Федерацияһы территорияһының һыу хужалығы районлаштырыу геомәғлүмәт системаһының мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005492
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200549
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2
**Ҡороюл йылғаһының бөгөнгө хәле**

Ҡороюл йылғаһы Ейәнсура районының төньяғынан көньяғына табан аға, Үрге Мәмбәтша ауылы янында үҙенең йүнәлешен үҙгәртеп, артабан көньяҡ-көнбайышҡа аға, аҫҡы ағымында Ырымбур өлкәһендә үтә. Ҡороюл йылғаһының һыуы һалҡын, сөнки бик күп шишмәләр йылғаға үҙҙәренең һыуын ҡоя. Ял итеүселәр йылғаның ярҙарын ҡый-сүплеккә әйләндереүгә ҡарамаҫтан, әле лә йылғаның һыуы таҙа. Таҙа һыуҙа көн итеүсе бәрҙе һәм ташбаш балығын тотоп була.
Башҡортостостандың хозур тәбиғәтен, йылғаларын, күлдәрен һаҡлау кәрәклеге тураһында киң матбуғат саралары йыш ҡына иҫкәртеп тора, әммә кешеләрҙең тәбиғәтҡә һаҡлыҡһыҙ ҡарашы үҙ эшен эшләй. Йылға буйында үҫкән емеш ағастары, бигерәк тә муйыл ағасы, бөтөрөлөүе күңелде ҡыра. Емеште әҙерләү контораһы хеҙмәткәрҙәренең емеште ҡиммәт хаҡҡа алыуы, ҡайһы берҙәрҙең ҡырағай емеш ағасын ҡырҡып, хатта өйгә алып ҡайтып тиреүе ошо хәлгә алып килә. Юл төҙөүселәр ҙә тәбиғәттең матурлығы менән иҫәпләшеп бармай.
Йылдан-йыл йылға ярҙары йыуыла. Ауылдарға яҡын урындарҙа ярҙы нығытыу эше башҡарыла. Әйтәйек, Яңыбай ауыл хакимиәте биләмәһендә — Яңыбай һәм Үрге Мәмбәтша ауылдары тәңгәлендә Ҡороюл йылғаһы ярҙарын йүнәтеү йәһәтенән 165 мең һумлыҡ эш башҡарылды: яр таш менән нығытылды, йылға батҡан ағастарҙан, сүп-сарҙан таҙартылды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Һынауға әҙербеҙме?  
* Һаҙый ағай күрһә, һыҙланыр ине…  
* Экологическое состояние реки Куруил
Амантаев Рафаэль Альберт улы

**Амантаев Рафаэль Альберт улы** (19 октябрь 1962 йыл) — бейеүсе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997). Шағир һәм яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре Ғабдулла Амантайҙың ейəне.

## Биографияһы
Рафаэль Альберт улы Амантаев 1962 йылдың 19 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

Кесе йәштән үк бейеү сәнғәтенә ғашиҡ була. Башҡорт дәүләт филармонияһының Хореография студияһын тамамлай. 1980—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында балет артисы; 1990—1991 йылдарҙа «Восток» концерны концерт коллективында балет артисы; 1991—1992 йылдарҙа «Мунсаҡ» концерт коллективында балет артисы; 1992 йылдан — Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. Үҙенсəлекле бейеүсе. Донъяның бик күп ҡитғаларында башҡорт бейеүҙәрен бейегән артист ул.

## Ижади эшмәкәрлеге
Рафаэль Альберт улында башҡарыу виртуозлығы («Арагон хотаһы» — «Арагонская хота», «Бесəнселəр», «Гопак») сағыу образлылыҡ («Андалузия кистəре» — «Андалузские вечера», «Бөркөткə һунар уйыны», «Кейəү» — «Жених») менән уңышлы берлəшə. Бөтə Рəсəй яңғыҙ халыҡ бейеүҙəрен башҡарыусылар конкурсы лауреаты (Һамар ҡалаһы, 1993).

45 йәше лә тулмаған Амантаев хаҡлы ялға сыҡҡас, яңы һөнәр үҙләштерә, төрлө биҙәүестәр, сулпылар, ҡәмәр-ҡайыштар яһай башлай. Рафаэль бер нисә йыл рәттән тотош ансамблдәге бейеүселәргә милли биҙәүестәр, ҡәмәр-ҡайыштар етештерә. Ул етештергән әйберҙәргә һорауҙар арта. Амантаев, шәхси иҫәп асып, үҙенең оҫтаханаһын булдыра. Бөгөн уның «Амантай» ижад үҙәге уңышлы эшләй. Билбау ҡаптырмаһы, алҡа-сулпылар, иҫке салғы киҫәгенән эшләнгән нәҡ боронғоса ағас һаплы башҡорт бысаҡ-хәнйәре, баҡыр беләҙек, барыһы ла Рафаэль Амантаевтың ҡулында зауыҡлы, камил төҫ ала. Амантаев бөгөн башҡорттоң милли яу-һунар ҡоралы булған йәйәһен тергеҙеү өҫтөндә әүҙем шөғөлләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995)
* Бөтə Рəсəй халыҡ бейеүҙəрен яңғыҙ  башҡарыусылар конкурсы лауреаты (Һамар ҡалаһы, 1993)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Йәшлек. 5 март 2013 Нурия Сәләхова. Онотолмаҫ хәтер кисәһе 
* Энциклопедии и словари. Амантаев, Рафаэль Альбертович
Артемьев Михаил Алексеевич

**Артемьев Михаил Алексеевич** (12 апрель 1932 йыл — 12 май 2001 йыл) — йырсы (лирик тенор). 1965—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1976).

## Биографияһы
Михаил Алексеевич Артемьев 1932 йылдың 12 апрелендә Урта Волга крайының (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең) Тоцк ауылында тыуған.

1951 йылда Ырымбур музыка училищеһын тамамлаған (В. Л. Яблоновская класы). 1952 йылдан алып Волга буйы хəрби округының Йыр һəм бейеү ансамбле солисы, 1965—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.

2001 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.

## Ижади эшмәкәрлеге
Киң диапазонлы, матур тембрлы көслө тауышҡа һəм сағыу актёрлыҡ һəлəтенə эйə булған.
Төп партиялары:
* Владимир Игоревич («Кенəз Игорь» — «Князь Игорь», А. П. Бородин; 1965, дебют)
* Альфред («Травиата», Дж. Верди)
* Герцог («Риголетто», Дж. Верди)
* Неморино («Мөхəббəт эсемлеге» — «Любовный напиток», Г. Доницетти)
* Надир («Ынйы эҙлəүселəр» — «Искатели жемчуга», Ж.Бизе).
Заман композиторҙары операларында бихисап образдар тыуҙырған:
* Вайнонен («Оптимистик трагедия», А. Н. Холминов)
* Мияги («Рихард Зорге», Ю. С. Мейтус)
* Александр («Бер туған Ульяновтар» — «Братья Ульяновы», Ю. С. Мейтус) һәм башҡалар.
Концерт репертуарында — рус һəм сит ил композиторҙарының операларынан ариялар һəм камералы вокаль əҫəрҙəр, рус халыҡ йырҙары һəм боронғо романстар. А. Ф. Ведерников, Т. А. Милашкина, Е. С. Мирошниченко, А. П. Огнивцев, Б. Т. Штоколов һәм башҡалар менән бергə сығыш яһаған. СССР, Ҡытай, Польша буйлап гастролдəрҙə булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1976)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Рутчин Алексей Иванович

**Рутчин Алексей Иванович** (6 декабрь 1911 йыл — 7 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, гвардия уҡсылар дивизияһы шоферы, гвардия старшинаһы, Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Алексей Иванович Рутчин 1911 йылдың 6 декабрендә хәҙерге Башҡортостандың Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

рус. Мәктәптең 6 класын тамамлаған.

Ейәнсура районы Куйбышев исемендәге колхоздағы малсылыҡ фермаһында, 1936—1941 йылдарҙа — Үзбәк ССР-ының Сәмәрҡәнд өлкәһендәге Ҡаттаҡурған һыуһаҡлағысының төҙөлөшөндә эшләй.

Ҡыҙыл армияға 1941 йылдың октябрендә Куйбышев өлкәһенең Бор район военкоматы тарафынан саҡырыла. 1942 йылдың декабрендә фронтҡа эләгә, 1943-се йылда ВКП(б)-ға инә.

Гвардия старшинаһы Рутчин 1943 йылдың 7 октябрендә Куцеволовка ауылы янында Днепр ярындағы алышта батырлыҡ күрһәтә (Кировоград өлкәһенең Онуфриев районы).

Әлеге алышта ул ауыр яралана һәм шул уҡ көндө вафат була. Башҡортостан Геройы Куцеволовка ауылында ерләнгән.

Рутчин Алексей Иванович командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм ошо ваҡытта күрһәткән батырлыҡтары өсөн үлгәндән һуң 1944 йылдың 22 февралендә Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.

## Батырлығы
«109-сы гвардия айырым танкыға ҡаршы истребитель дивизионының (Дала фронт, 37-се армия,110-сы гвардия уҡсылар дивизияһы) өлкән шоферы, гвардия старшинаһы Рутчин 1943 йылдың 7 октябрендә Днепр йылғаһының уң яҡ ярындағы алышта Куцеволовка ауылы районында (Кировоград өлкәһенең Онуфриев районы) батырлыҡ күрһәтә: дивизион тылдарына дошман пехотаһы бәреп инә, Рутчин түңәрәк оборона ойоштора һәм подразделение яугирҙары менән гитлерсыларҙың һөжүмдәрен кире ҡаға. Яңғыҙы ҡалғас, өҫтәмә көс килеп еткәнсе, һуғышты дауам итә. Әлеге алышта үлемесле яралана».

«Советтар Союзы Геройы» исеме үлгәндән һуң 1944 йылдың 22 февралендә бирелә.

## Хәтер
Герой исемен Башҡортостандың Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында ауыл урамы йөрөтә. Ул уҡыған мәктәп бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (22.02.1944)
* Ленин ордены (22.02.1944);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (26.07.1943);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (15.12.1942).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Лицом на запад. — Уфа, 1972. / стр. 263—269.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1968, кн. 3. / стр. 214—219.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2009. — 576 с. — ISBN 978-5-88185-072-2.
* Рутчин Алексей Иванович // 
Книга: Герои Советского Союза12

## Һылтанмалар
*
Әдирнә

**Әдирнә** (, , , ) — халыҡ һаны буйынса Төркиәнең өсөнсө ҡалаһы.

## Галерея

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* www.edirne.bel.tr
* www.edirne.gov.tr
*
Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы

**Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы** (17 декабрь 1946 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. Рәсәйҙең мәғариф отличнигы һәм Рәсәй Федерацияһының  почётлы мәғариф хеҙмәткәре, уҡытыусы — методист, юғары категориялы уҡытыусы.

## Биографияһы
Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы Баязитова 1946 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында Һәҙиә һәм Тимерҡаҙыҡ Кулбаевтар ғаиләһендә 6-сы бала булып донъяға килгән. Тыуған ауылында һигеҙенсе класты тамамлағас, 1962 йылда Салауат педучилищеһына уҡырға инә. 1966 йылда училещены уңышлы тамамлап, тыуған мәктәбенә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшкә ҡайта.

1967 йылда Баязитов Роберт Ишдәүләт улы (буласаҡ РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы) менән тормош юлын бәйләп, 1968 йылдан Иҫке Собханғолда "Пионерҙар йорто"ның директоры булып эшләй башлай.

1971 йылда Иҫке Собханғол балалар баҡсаһына эшкә күсә.

1974 йылда Роберт Ишдәүләт улын Байназар мәктәбенә директор итеп тәғәйенләйҙәр. Күсеп килгәндән алып Байназар мәктәбендә башланғыс синыф уҡытыусыһы булып Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙы 34 йыл буйы уңышлы хеҙмәт итә.

1981 йылда ситтән тороп Магнитогорск дәүләт педагогик институтының «Башланғыс мәктәптә уҡытыу педагогикаһы һәм методикаһы» бүлеген тамамлай.

Уҡытыу-тәрбиә эшендә гел юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Шуға ла, Байназар урта мәктәбенә ҡараған башланғыс мәктәп уҡытыусылары методик берекмәһенә етәксе итеп тәғәйенләйҙәр. 30 йыл дауамында төп эше менән бергә ошо вазифаны ла оло яуаплылыҡ менән алып бара.

Дөйөм педагогик стажы — 42 йыл.

Баязитова Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙының фиҙакәр хеҙмәте юғары баһа ала. Уҡытыусы — методист, РСФСР-ҙың мәғариф алдынғыһы, РСФСР халыҡ мәғарифенең маҡтаулы эшмәкәре тигән исемдәргә лайыҡ була.

Шулай уҡ биш бала тәрбиәләп үҫтергән өсөн «Әсәлек даны» миҙалы менән наградлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең мәғариф отличнигы;
* Юғары категориялы уҡытыусы;
* Уҡытыусы — методист
* Рәсәйҙең почетлы мәғариф хеҙмәткәре;
* 1987 йылда 5 бала әсәһе Әминә Тимерҡаҙыҡ ҡыҙына «Әсәлек даны» миҙалы бирелә.

## Һылтанмалар
Дурасов Владимир Александрович

**Дурасов Владимир Александрович** (14 июль 1935 йыл, РСФСР, Башҡорт АССР-ы, Ейәнсура районы, Күгәрсен ауылы) — совет дәүләт эшмәкәре. 1986—1989 йылдарҙа СССР-ҙың төҫлө металлургия министры, 1989—1991 йылдарҙы СССР-ҙың Дәүләт план комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — СССР Министры. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Биографияһы
1958 йылда С. М. Киров исемендәге Урал политехник институтын — инженер-металлург һөнәре буйынса, ә 1980 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһын «иҡтисад, планлаштырыу һәм халыҡ хужалығына идара итеүҙе ойоштороу» һөнәре буйынса тамамлай.
* 1958—1959 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Урал металлургия институты филиалының кесе ғилми хеҙмәткәре.
* 1959—1968 йылдарҙа — шахта мейесе мастеры, начальник урынбаҫары, шахта участкаһында өлкән мастер, шахта начальнигы, Ырымбур өлкәһенең Орск ҡала «Южуралникель» комбинатындағы иретеү цехының шахта участкаһы начальнигы.
* 1968—1975 йылдарҙа — директорҙың иҡтисади мәсьәләләр буйынса урынбаҫары,
* 1975—1978 йылдарҙа — «Южуралникель» комбинаты директоры (Ырымбур өлкәһе, Орск ҡалаһы)
* 1978—1980 йылдарҙа — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһы тыңлаусыһы.
* 1980 йылда — СССР-ҙың Төҫлө металлургия министрлығының план-иҡтисад идаралығы начальнигы урынбаҫары.
* 1980—1983 йылдарҙа — СССР-ҙың Төҫлө металлургия министрлығының икенсел төҫлө металлургия Бөтә Союз сәнәғәт берекмәһе (Союзвторцветмет) начальнигы урынбаҫары.
* 1983—1986 йылдарҙа— КПСС Үҙәк Комитетының энергетика һәм сәнәғәт бүлеге мөдире урынбаҫары.
* 1986—1989 йылдарҙа — СССР-ҙың төҫлө металлургия министры.
* 1989-1991 йылдарҙа — СССР Госпланы рәйесенең беренсе урынбаҫары — СССР Министры.
* 1991 йылдан — СССР-ҙың иҡтисад һәм күҙаллау министрының беренсе урынбаҫары,
1992 йылдан алып — Халыҡ-ара хосусилаштырыу һәм инвестиция фонды рәйесе.

*1964—1991 йылдарҙа — КПСС ағзаһы. СССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены 

## Сығанаҡтар
* Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг./ Сост. В. И. Ивкин. — М.: «Российская политическая энциклопедия», 1999 г.
Ҡапҡаташ (арка)

**Ҡапҡаташ ** — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Лаҡлы ауылынан көнсығышҡа табан 1,3 км алыҫлыҡта, Əй йылғаһы үҙəненең ҡаялы һул ярында, Ыласынташ төбəгендə урынлашҡан таш арка. 

Был урында Әй йылғаһы Ҡапҡаташ ҡаяһы янында каньон барлыҡҡа килтерә. Таш арка вертикаль төшкән эзбизташ ҡатламдарынан ғибәрәт. Таш арка боронғо карст мәмерйәһе емерелеүҙән хасил булған. 

Тау тоҡомдары иртә ташкүмер осоронда барлыҡҡа килгән һыуҙа иреүсән карбонат эзбизташтарынан тора. 2 метр ҡалынлыҡтағы эзбизтан ҡаяла 4 метр киңлектәге һәм 4.2 метр бейеклектәге емерелгән мәмерйә ауыҙы һаҡланып ҡалған. 

Ҡыйғы районы менән сиктәш был урын Салауат районының уникаль тәбиғәт ҡомартҡаһы булып тора.

Тирә-яғындағы ландшафт башлыса ҡарағай һәм ҡайын ағастары үҫкән ҡатнаш урмандарҙан тора. 

Үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡыҙыл баҙыҡай, энә япраҡлы ҡәнәфер, аҡтамыр, төньяҡ шиверикияһы; Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән Гельма минуарцияһы, һеркә-баш үләндәрен осратырға мөмкин.

БАССР Министрҙар Советының 1965 йылдың 18 июлендәге ҡарарына ярашлы объектҡа урындағы әһәмиәтле тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә. Һирәк осрай торған карст ҡатламдарынан торған таш арка категорияһына ҡарай.

## Һылтанмалар
* 
* Река Ай
* Геологические памятники природы Республики Башкортостан. Гареев Э. З., Уфа"Тау" 2004.-297 с.
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан. — Изд.2-е, перераб. — Уфа: Издательский центр «МедиаПринт», 2010. — 414 с. Сайт Министерства природных ресурсов и экологии Республики Башкортостан

## Иҫкәрмәләр
Әйүкә

**Әйүкә** (1642—1724) — дүртенсе төп ҡалмыҡ тайшаһы (юлбашсы) (1672—1690), Торгут ырыуы вәкиле, беренсе ҡалмыҡ ханы (1690—1724), Мончактың өлкән улы һәм вариҫы, Дайчин менән Эрдэни-Батурҙың ейәне.

## Биография
Ҡалмыҡ ханының бала сағы Жунгарияла үтә. Ысын исеме Әйүши (Амитаюс будданың исеменән ҡыҫҡартып алынған), әммә рус тарихына Әйүкә тип ингән. 1654 йылда Дайчин олатаһы менән Иҙел буйына килә. 1672 йылда атаһы Мончак үлгәндән һуң, ағалары һәм башҡа туғандары ярҙамында Ҡалмыҡ урҙаһының төп башлығы (тайша) тип иғлан ителә.

Әйүкә Волга буйы ҡалмыҡтарын берләштереп, үҙ биләмәләрен күпкә киңәйтә. Ул хаҡимлыҡ иткән осорҙа Жунгариянан Волга буйына уның бер туған инәһе Дорчжи Рабтан бер мең торгоут менән күсенә. Торгоуттар Әйүкәнең хакимлығын танып, Ҡалмыҡ улусы һанын арттыра. Һуңғараҡ Әйүкә Кубань нуғайҙарына хәрби походын уңышлы тамамлай. Ике ай буйына ҡаршы торған нуғайҙар ҡалмыҡтарға баш һала.

Әйүкә Рәсәй батшалығына ҡарата үҙ аллы сәйәсәт алып бара: кемеһе менәндер яҡшы мөнәсәбәттә булһа (мәҫәлән, Һарытау коменданты Д. Е. Бахметьев), шул уҡ ваҡытта ул башҡалары менән дошманлаша.

Рәсәй властары түбәнге Иҙел буйында үҙ йоғонтоһон нығытыу маҡсатында Әйүкәне һәм уның ғәскәрҙәрен Әстерхан (1705—1706) һәм Булавин (1707—1709) ихтилалдарын, шулай уҡ Төньяҡ һуғышын (1700—1721) баҫыуҙа файҙалана.

Рус батшалығы миенән тыныс мөнәсәбәттәрен тергеҙгән Әйүкә ҡаҙаҡтар, төркмәндәргә хәрби яу башлай, мангышлак төркмәндәренең бер өлөшөн Иҙел буйына күсерә. Шул уҡ мәлдәрҙә уның һуғыштары дағстандарға, ҡумыҡ, ҡабарҙы һәм кубандарға ҡаршы уңышлы үтә.

1690 йылда Далай-лама ҡалмыҡ башлығы Әйүкәгә хан титулы бирә.

Ҡалмыҡ ханы жунғар хандары менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлай. Үҙенең ҡыҙын Цэван Рабдан ханға кейәүгә бирә. 1697 йылда Әйүкә хан кенәз Борис Голицын менән осраша һәм Мәскәү менән яңы килешеү төҙөй. Был килешеү шарты буйынса ул бохара, ҡараҡалпаҡ һәм ҡырғыҙҙарға ҡаршы һуғышыуҙы үҙ өҫтәнә ала, ә рустар ҡалмыҡтарға пушка һәм дары вәғәҙә итә.

1707 йылда Әйүкә рус хөкүмәтенә чечен, ҡумыҡ һәм нуғайҙарға ҡаршы үҙ ғәскәрен биреүҙән баш тарта. Яңы башҡорт ихтилалы (1704—1711) мәлендә Әйүкәнең дербет тайшаһы Мунке Темур Пенза һәм Тамбов губернаһында йөҙҙән ашыу рус ауылын яндыра, халҡын әсирлеккә ала. Рус хөкүмәте Әйүкәгә аңлатыу өсөн Петр Апраксинды ебәрә. Аҙаҡ, 1720 йылда Пётр I бойороғо буйынса ул Башҡортостанға һәм Дон буйына ихтилалдарҙы баҫтырыу өсөн үҙ ғәскәрҙәрен ебәрә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанағы
* Аюка // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 366—368.
* К. Д. Э. Аюки // Энциклопедический лексикон: В 17 тт. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 524—527.
* Лари Илишкин, Знаменитые калмыки прошлого, Элиста, 2010, стр. 8 — 14
* Цюрюмов А. В. Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
* Шовунов К. П. «Очерки военной истории калмыков (17-19 вв.)».

## Һылтанмалар
* Аюка-хан, современник Петра I 
* Аюка, Аюкай
* Аюка-хан 
* Аюка-хан: человек и политик
Байбурина Зөһрә Фәнил ҡыҙы

**Байбурина Зөһрә Фәнил ҡыҙы** (17 апрель 1962 йыл) — йырсы (меццо‑сопрано). Сит ил юғары мәктәптәре уҡытыусыһы. Профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1996).

## Биографияһы
Зөһрә Фәнил ҡыҙы Байбурина 1962 йылдың 17 апрелендә Башҡорт АССР-ының  Краснохолмский ҡасабаһында тыуған.

1990 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай (Миләүшә Мортазина класында уҡый) һәм Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында солист булып эшләй башлай. 1993 йылдан Көнбайыш Европа илдәре (Швеция, Испания, Германия һәм башҡа дәүләттәр) буйлап гастролдә йөрөй. 1995 йылда Заһир Исмәғилев операларында төп ролдәрҙе башҡарғаны өсөн Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы бирелә.

1998 йылда Италияның Милан ҡалаһында Юғары музыка мəктəбен (Л. Беренго класы; 2000 йылдан алып шунда уҡ уҡыта) һəм Альбиссола‑Марина ҡалаһында Р. Скотто опера академияһын (Р. Скотто класы) тамамлаған. 2010 йылдан башлап Манхэттен музыка мəктəбендə (Нью‑Йорк ҡалаһы, АҠШ) уҡыта.

## Ижади эшмәкәрлеге
Бай тембрлы матур тауышҡа, сағыу сəхнə оҫталығына эйə.
Төп партиялары:
* Любаша («Батша кəлəше» — «Царская невеста», Н. А. Римский‑Корсаков; дебют, 1990)
* Кармен (Ж. Бизеның ш. уҡ исемле операһы)
* Маддалена («Риголетто», Дж. Верди)
* Яубикə («Шəүрə»)
* Көнбикə («Салауат Юлаев») һәм башҡалар.
Концерт репертуарында операларҙан ариялар, ватан һəм сит ил композиторҙарының вокаль музыкаһы. Бельгия, Германия, Испания, Франция, Швейцария һәм башҡа илдəрҙə гастролдəрҙə була.
Италияның Мантуя ҡалаһында (1997), Алькамо һəм Кортемилья ҡалаларында (1998), Сан‑Ремо ҡалаһында (1999), Францияның Марманде ҡалаһында (1999) үткән халыҡ‑ара конкурстар лауреаты.
Испанияның Барселона ҡалаһында (1994), Италияның Варалло ҡалаһында (1995, 1996) һәм Адрия ҡалаһында (1998) үткән халыҡ‑ара конкурстар дипломанты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1996)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://cult-kalt.ucoz.ru/publ/nashi_veterany/bajburina_zukhra_fanilevna/4-1-0-10
* http://www.omskcity.ru/documents/programm/160-konkurs-rubashkina.html?start=7 
* http://www.bashinform.ru/news/106552-pevitsa-zukhra-bayburina-svoy-chelovek-v-milane/
* http://www.forumdaily.com/event/koncert-zuxry-bajburinoj/
Заяц Антонина Николаевна

**Заяц Антонина Николаевна** (27 август 1953 йыл) — ҡурсаҡтар уйнатыусы актёр. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һəм атҡаҙанған (1992) артисы.

## Биографияһы
Антонина Николаевна Заяц 1953 йылдың 27 авгусында Иваново ҡалаһында тыуған.
1978 йылда Горький театр училищеһын тамамлағандан һуң (Ю. М. Копылов курсы) Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры актёры.

## Ижади эшмәкәрлеге
Актёрға төрлө ҡурсаҡтар менән оҫта уйнау, сағыу үҙенсəлек, музыкаль һəлəт хас.

Төп ролдəре:
* Дөйəғош балаһы («Мин — себеш, һин — себеш» — «Я — цыплёнок, ты — цыплёнок», Г. Д. Усач һəм Е. П. Чеповецкий; дебют, 1978);
* Сита («Һинд легендаһы» — «Индийская легенда», «Рамаяна» поэмаһы буйынса Н. Р. Гусева һəм С. И. Потабенко спектакле);
* Беренсе ҡатын («Илаһи комедия» — «Божественная комедия», И. В. Шток);
* Ғәлимә — «Ҡара йөҙҙәр», М. Ғафури;
* Афродита — «Ташлама утты, Прометей!», М. Кәрим;
* Төлкө — «Сүллек өҫтөндә йондоҙҙар», А. Экзюпери;
* Кәзә — «Бесәй йорто», С. Маршак;
* Хемуля — «Про Муми-дом и всех, кто в нем», А. Баранов;
* Тауыҡ — «Төлкө балаһы хәйләкәр булырға теләмәй»;

А. С. Волков, Ю. В. Заяц менән берлектə «Самауыр» күсмə ҡурсаҡ театры ойоштора (1996, 2008 йылдан алып «Ал сəскə» тип атала), унда «Мөғжизəле балдаҡ» — «Волшебное кольцо» спектаклендə (Б. В. Шергиндың шул уҡ исемле əкиəте буйынса) Мамка, Бесəй, Эт ролдəрен башҡара — Бөтə Рəсəй ҡурсаҡ театрҙарының «Муравейник» фестивале лауреаты, Иваново, 1997; халыҡ‑ара университет театрҙары (Кукута ҡалаһы) һəм йəштəр театрҙары (Меситас ҡалаһы) фестивалдəре дипломанты; икеһе лə — Колумбия, 1999].

Ҡурсаҡ театры сəхнəһендə И. Р. Əлмөхəмəтовтың «Бəлəкəй гном» (2001), Н. В. Гернеттың «Фил балаһы» («Слонёнок»; 2004) спектаклдəрен ҡуя.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1992)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/5449 
* http://vechufa.ru/culture/2143-put-aktrisy.html
* http://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/w/sov/411288/bio/
Өләсәй вышка

**Өләсәй вышка** — Ишембай ҡалаһының мемориаль комплексы, Башҡорт Нефтен Тәүге асыусылар урамы йәнәшәһендә, Нефтселәр скверында урынлашҡан.

1967 йылда асылған.

## Тасуирлама

Иҫтәлекле ҡоролмалар комплексынан ғибәрәт. Ер өҫтөнән күтәрелгән бетон нигеҙҙә киҫелгән пирамида рәүешендәге өс көпшәле металл конструкциялар ҡуйылған. Был комплекстың төп элементы — нығытылған, яғымлы итеп «Өләсәй вышка» тип аталған *нефть вышкаһы* — башҡорт нефтен «беренсе асыусы» 702-се скважина. Ул «Икенсе Баҡыға» башланғыс һалған, 1932 йылдың 16 майында 11 сәғәт 30 минутта 680,15 метр тәрәнлектән беренсе 36 метр бейеклектәге сәнәғәт нефте фонтаны атыла. 702-се скважина 1931 йылдың 3 июнендә быраулана. Аҙаҡ тәрәнлеге 800 метрға тиклем артып, башта тәүлегенә 11,4 тонна дебитлы 7 выброс эшләй, артабан тәүлегенә 20 тонна нефть ҡыуа. 1964 йылдың ғинуарынан файҙаланылмай. 1981 йылдың 16 апрелендә 702-се скважинана ябыла. 10330 көн файҙаланыу осоронда «өләсәй вышка» 37885 тонна нефть сығара. Вышканың башында эш майҙансығы бар, унда вышканың тышҡы контуры буйлап барған дүрт маршлы металл баҫҡыс ярҙамында күтәрелеп була. Бетон майҙандың үҙәгендә насос-һурҙырғыс.

Вышка янында *иҫтәлекле стела* ҡуйылған. Унда — алыҫҡа атлаусы аҡһыл төҫтәге нефть вышкалары төркөмө. Сүкеп эшләнгән ҡыҙ фигураһы төшөрөлгән, ул ҡулын «өләсәй вышка» яғына һуҙған. Был һүрәттән һул яҡта квадрат майҙансыҡта яҙыу:«16.05.1932 йылда 702-се скважина «Икенсе Баҡыға» нигеҙ һала». Мемориал стена эргәһендәгегранит стелаға нефтселәрҙең исемдәре яҙылған.

Аллеялар буйлап асылған ятҡылыҡтар яҙылған табличкалар ҡуйылған.

## Сәнғәт әҫәрҙәрендә сағылышы
Шағир Мадрил Ғәфүров "Өләсәй вышка"ға арнап шиғыр яҙған.

Всё, что знал я о ней понаслышке,
Уместится в одну лишь строку,
А с неё, с этой маленькой вышки
Начиналось «Второе Баку»!
В ней была богатырская удаль,
Вышло время — ушла на покой,
И теперь её «бабушкой» люди
В обиходе зовут меж собой.
А чтоб помнили все в нашем крае
Тот далёкий великий момент,
Возвели её, словно героя,
На белокаменный постамент.
И стоять ей на славу округе,
Где кипит созидательный труд,
А качалки, как верной подруге,
День и ночь ей поклоны кладут.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Түлебаев Мөхәмәт Усман улы

**Түлебаев Мөхәмәт Усман улы** (25 ғинуар 1945 йыл) — ветеран-педагог, ҡурайсы. 1963—1965 йылдарҙа һәм 1970 йылдан Белорет районы Шығай урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1970—2007 йылдарҙа мәктәптәге ҡурай түңәрәге етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт ижады смотры (1985), халыҡ ижады фестивале (1987; икеһе лә — Мәскәү), Ишмулла Дилмөхәмәтов исемендәге призға Республика ҡурайсылар конкурсы (Йылайыр районы Иҫке Яҡуп ауылы, 1990; Гран-при), Төбәк ара ҡурай байрамы (Октябрьский ҡалаһы, 2005; Гран-при) лауреаты. 

## Биографияһы
Мөхәмәт Усман улы Түлебаев 1945 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет районы Түбәнге Сермән (хәҙер Сермән) ауылында тыуған. Ошо ауылда урта мәктәп тамамлай, артабан Башҡорт дәүләт университетында уҡый. Юғары һөнәри белем алғас, тыуған ауылына биология уҡытыусыһы булып эшкә ҡайта. 1972 йылдан Шығай урта мәктәбендә мәктәп лесничествоһын етәкләй, 40 йылдан ашыу биология фәненән уҡыта. Уның уҡыусылары республика конкурстарында ҙур һөҙөмтәләргә ирешә. 2003 йылда уның ике уҡыусыһы Мәскәүҙә үткәрелгән йәш урмансылар съезында ҡатнаша.

## Ижад юлы
Республикала танылған ҡурайсы. 1974 йылда Төркиә, Сүриә, Мысыр, Франция, Бельгия илдәре сәхнәләрендә башҡорт моңон яңғырата, 1997 йылда Италия, Голландия, Мальта утрауҙары, 1991 йылда Германия, Швейцария, Франция сәхнәләрендә сығыш яһай. Данлыҡлы ҡурайсы 2000 йылда Сермән ауылының «Хәтирә» халыҡ фольклор ансамбле менән Парижда булып, уларҙың сығыштарын ҡурай моңо менән биҙәй.

Шығай «Өлкәр» башҡорт мәҙәни үҙәгендә эшләп килгән «Гөлнәзирә» халыҡ фольклор ансамбле ағзаһы. Өс тапҡыр Гран-При яулай. Мөхәмәт Туләбаев 1990 йылда Ишмулла Дилмөхәмәтов призына ҡурайсыларҙың республика ярышында, 2005 йылда Октябрьский «Ҡурай» байрамында төп приздарға лайыҡ була. 1991 йылда ЮНЕСКО ҡарары менән Германия, Франция, Швейцария, Голландия, Бельгия илдәрендә үткәрелгән «Бөйөк ебәк юлы» халыҡ-ара фольклор фестивалендә, 2000 йылда Японияла үткәрелгән «ВАШШОИ-2000» Бөтә донъя фольклор фестивалендә ҡатнаша. Мөхәмәт Түләбаев- боронғо ҡурайсыларҙың быуаттар төпкөлөнән килгән башҡарыу алымдарын, күкрәк моңон, тарихы менән көйҙәрен, традицияларын һаҡлаған һәм тап үҙенсә күкрәккә һалып уйнаған уникаль ҡурайсыларҙың береһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986)
* Халыҡ мағарифы отличнигы
* Бөтә Союз үҙешмәкәр ижад смотры лауреаты (1985; Мәскәү)
* Халыҡ ижады фестивале лауреаты (1987; Мәскәү)
* Ишмулла Дилмөхәмәтов исемендәге призға республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Иҫке Яҡуп (Йылайыр районы), 1990; Гран-при)
* Йомабай Иҫәнбаев исемендәге призға республика ҡурайсылар конкурсы лауреаты (Аҡъяр, 2016; Гран-при)
* (Октябрьский, 2005; Гран-при)

## Сығанаҡтар
* 
* Күп илдәрҙе күргән ҡурайсы — «Йәншишмә», 2017, 3 ноябрь
* Аҡбулатова Ф.Күктәр яуап бирҙе башҡорт моңона. — «Ағиҙел» 
* Обладателем Гран-при Республиканского конкурса кураистов имени Юмабая Исянбаева стал Мухамет Тулебаев

## Видеояҙмалары
*  Аҡһаҡ ҡола
*  Известному кураисту Мухамету Тулебаеву — 70 лет
*  Ҡалды
*  Мухамет Тулебаев — лучший кураист
* Оло Урал
*  Хазина
*  Һандуғас

## Иҫкәрмәләр
Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы

**Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы** (19 июнь 1934 йыл, Темников ҡалаһы, Мордва АССР-ы) — инженер-механик, нефть һәм газ технологиялары өлкәһендә ғалим, техник фәндәре докторы (1977 йыл), профессор (1979 йыл), РСФСР‑ҙың (1985), Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

## Биографияһы
Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы 1934 йылдың 19 июнендә Мордва АССР-ының Темников ҡалаһында тыуған.

1957 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлағандан һуң Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1959 йылдан алып Нефтте һаҡлау һәм йөрөтөү ғилми-тикшеренеү институтында, 1965—2009 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетында, 1979—1994 йылдарҙа йылылыҡ техникаһы кафедраһы мөдире). 1965 йылда Өфө нефть институтында эшләй, йылылыҡ техникаһы кафедраһы мөдире (1979—1994 йыл).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Нефтте магистраль транспортлау һәм һаҡлауҙа йылылыҡ алмашыу процестары, табиғәтте һаҡлау һәм яғыулыҡ һаҡлау технологияләрын әҙерләү буйынса хеҙмәттәре; нефттең тәбиғи кәмеү нормаларын фәнни нигеҙләү буйынса хеҙмәттәре.

Фәнни тикшеренеүҙәре *нефть продукттары* етештереүҙең яғыулыҡты, энергияны һәм тәбиғәтте һаҡлаусы технологияларын уйлап табыу менән бәйле. Абузова *нефтте* һәм нефть продукттарын күсереү һәм һаҡлау ваҡытында уларҙың тәбиғи кәмеү күләмен иҫәпләп сығарыу һәм уны кәметеү алымдарын эшләй. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.

## Хеҙмәттәре
Потери нефтепродуктов и нефтей от испарения из подземных резервуаров. М., 1966 (соавтор).

Транспорт и хранение нефти и газа. М., 1975 (соавтор).

Борьба с потерями нефти и нефтепродуктов при их транспортировке и хранении. М., 1981 (соавтор).

## Иҫкәрмәләр
Зигзаг мәмерйәһе

**Зигзаг** — Башҡортостандың Мәләүез районында билдәле Ҡотоҡ төбәгендә урынлашҡан мәмерйә. Девон даламитының
франс ярусында һәм эзбишташтан барлыҡҡа килә. Зигзаг мәмерйәһенә грунтлы юл, Һирәт платоһына кутәрелеүҙән башлана, был юлдан тик квадроциклда йәки приводлы автомобилдәрҙә ғына үтергә мөмкин.

## Тасуирлама
Был мәмерйә исеме үҙе өсөн үҙе әйтә. Провальной варонканың бортында, диаметры 1 метр һәм 3 метр булған ике инеу урыны урынлашҡан. Мәмерйә инеү урынынан ҡәтғи рәүештә аҫҡа китә. Коридорҙары бейек, бөгөлмәйенсә йөрөргә лә мөмкин, әммә коридорҙар бик бормалы, боролоштар һәр бер-нисә метрҙан тиерлек аша урынлашҡан. Стеналары һәм тубәһе аҡ юлаҡлы ҡара мәрмәрҙан тора. Мәмерйәлә тармаҡтар бар. Тар үтеүҙәрҙә сталактиттарҙы һәм сталагмиттарҙы күрергә мөмкин. Бигерәк тә төрлө төҫлө сталактитарҙан торған шарлауыҡ хайран ҡалдыра.

Коридор аҫҡа ҡарай тәрән төшә бара, перпендикуляр коридорҙа көслө ер аҫты йылғаһына барып етә. Был Ҡотоҡ йылғаһының һыу аҫты өлөшө. Ҡотоҡ йылғаһының ер өҫтөндәге өлөшө ер аҫтына төшә һәм ер аҫты галереяһында ағыуын дауам итә.

Йәйен температураһы 9°С, ҡышын 6°С, февраль-март айҙарында мәмерйәнең ауыҙы туңа. Мәмерйәлә ярғанаттар йәшәй, йылғала балыҡ бар.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Ғайсина Рәйдә Мирғәле ҡыҙы

**Ғайсина Рәйдә Мирғәле ҡыҙы** (2 март 1938 йыл) — ғалим-урыҫ теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. Филология фәндәре докторы (1984), профессор (1984).

## Биографияһы
Рәйдә Мирғәле ҡыҙы Ғайсина 1938 йылдың 2 мартында Шишмә районы Шишмә эшселәр ҡасабаһында тыуған.
1996—2011 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының хәҙерге урыҫ тел ғилеме кафедраһы мөдире.
1987—1996 йылдарҙа Башҡортостандың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе. Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Телдә лингвистик — философик мөнәсәбәт категорияһын һәм релятивлыҡтың семантик категорияһын, телмәр контакты төшөнсәһен һәм уны белдереү системаһы сараларын өйрәнеүгә, когнитив лингвистикаға, сағыштырма семантика (урыҫ теле, башҡорт теле һәм татар теле материалында) проблемаларына; вузда лингвистика дисциплиналарҙы уҡытыуҙың методологик һәм методик мәсьәләләрен эшләүгә арналған
350-гә яҡын фәнни һәм фәнни-методик хеҙмәте бар, вуз дәреслектәре авторы.

## Хеҙмәттәре
* Межкатегориальный переход понятий и обогащение лексики. Уфа, 1985
* Язык: философия, семантика, синтаксис: сб. избранных трудов. Уфа, 2008
* Синтаксис простого предложения в современном русском языке. Теория, схемы и образцы анализа. М., 2010.
* Современные проблемы общего языкознания и русистики, 2011, Белгород, НИУ «БелГУ»;
* Курс «Русский язык» в рамках обучающего семинара для экспертов ЕГЭ, 2012, Уфа;
* Дистанционные образовательные технологии: теория и практика, 2013, Уфа, БашГУ.

## Иҫкәрмәләр
Ағиҙел аша күпер ( Өфө)

**Ағиҙел аша күпер**(Өфө), **Ырымбур яғына күпер** — Өфө янында Ағиҙел аша йәйәүлеләр һәм автомобилдәр өсөн күпер. Е. С. Уланов проекты буйынса 1956 йылда төҙөлгән. Конструкцияһы ике күперҙән тора — улар Ағиҙел ярында, бер- береһенән 10 метр ара ҡалдырып, Воровский урамы һәм Салауата Юлаев урамдары менән киҫешкән урындағы юлдан (створ) башлана.

Күперҙәр аша хәрәкәт: ҡала үҙәгенә — 1993 йылғы биш һыҙатлы күперҙең дүрт һыҙатынан, дүртәүҙең бер һыҙаты — реверсив хәрәкәт өсөн; үҙәктән ҡала ситенә — 1956 йылғы күперҙән ике һыҙат һәм 1993 йылғы күперҙән бер һыҙат.

## Тарихы
18 быуаттан башлап, Ырымбур юлы Өфө өсөн төп юл булып ҡала. 1865 йылда Өфө губернаһы булдырылғандан һуң да, был юл әһәмиәтен юғалтмай. Шуға күрә был йүнәлештә Ағиҙел аша күпер төҙөү, уны тейешле тәртиптә тотоу һәр саҡ күҙ уңында тотола.

Ағиҙел аша тәүге ағас күпер 1795 йылда төҙөлә, тик уны беренсе яҙғы ташҡын ағыҙып алып китә. 1808 йылдан башлап, бында быуат ярым буйы кәмәләрҙән эшләнгән плашкоут күпер тора, уны, Ағиҙелдән түбән ағып төшкән краптарҙы ары үткәреп ебәрер өсөн, өс-дүрт сәғәткә айырып торғандар.

1924 йылда яңы, бер тонна ярымлы автомобилдәрҙе күтәрерлек, плашкоут күпер төҙөлә. Ауыр йөк машиналары сыға башлағас, был күперҙе 1938 йылда ҙур плашкоут кәмәләргә алмаштыралар, күперҙең бер өлөшө йылғаның төбөнә ҡағылған эстакадаларға терәлеп тора.

1956 йылда Ағиҙел аша Ырымбурға плашкоут күпер ябыла, Е. С. Уланов проекты буйынса ҡорос сымдарҙан эшләнгән конструкциялы яңы күпер аша хәрәкәт асыла (Воровский урамы менән киҫешкән урындан күпергә алып барыусы юл башлана). Был күпер конструкцияһы аркалар һәм бер нисә тороҡло урҙаларҙан тора.

1993 йылда тәүге күпергә параллель итеп, Салауат Юлаев проспекты менән киҫешкән урындан ике тапҡыр киңерәк күпер төҙөлә. Оҙонлоғо — 690 м.

2018 йылдың 16 ғинуарында Ағиҙел аша 1956 йылда һалынған иҫке күперҙә ярыҡ барлыҡҡа килеү сәбәпле хәрәкәт туҡтатыла, ҡала хакимиәте күперҙә ремонт эштәре башланыуы тураһында хәбәр итә.

## Перспективала ҡаралған
Мәскәүҙәге Гипростроймост институты Воровский урамынан башланған 1956 йылғы күперҙе реконструкциялау проектын эшләгән. Реконструкция проекты буйынса 1956 һәм 1993 йылда төҙөлгән күперҙәр араһында тағы бер өс һыҙатлы күпер төҙөлөргә тейеш.

Файл:Понтонный мост через Белую конец 1920.jpg|Понтонный мост через Белую
Файл:Уфа мост сад Салавата.jpg|Понтонный мост через Белую
Файл:Bridge - panoramio (116).jpg|Пилоны моста 1956 года (справа), моста 1993 года (слева)


## Иҫкәрмәләр