open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл

**Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл ** — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы һәйкәл. 1975 йылдың май айында йылға вокзалы янында ҡуйылған. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
Аҙау хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл Аҙау ҡалаһының тарихи Үҙәк районында диңгеҙ вокзалы янында ҡуйылған. Һәйкәл постаментҡа ҡуйылған торпедалы катерҙан ғибәрәт. Был монумент халыҡ депутаттары ҡала Советының башҡарма комитеты ҡарары буйынса ҡуйылған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Таганрог ҡалаһы 680 көн немец баҫҡынсылары ҡулында булды. 1941 йылдың октябренән алып 1942 йылдың июль айына тиклем Аҙау ҡалаһында Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды урынлашҡан була. Отряд Дон тамағын һәм Таганрог ҡултығының яр буйын һаҡлай. Дон отряды составында 10-сы һанлы «Тыуған ил өсөн» бронепоезды, йылға тупсы кәмәләре, ҡарауылсы катерҙар дивизионы, 661-се яр буйы батареяһы, 40-сы айырым артиллерия дивизионы була. Айырым Дон отряды моряктары араһында Советтар Союзы Геройы Цезарь Куников була.
Аҙау хәрби флотилияһы хәрбиҙәре 1943 йылдың 30 авгусында Таганрог районында хәрби диңгеҙ десанты төшөрәләр. Моряктар, Дон дельтаһы ҡылымыҡтары буйлап оккупацияланған территориялар эргәһендә еңел караптарҙа хәрәкәт итеп, үҙҙәренең һуғыш хәрәкәттәре менән ҡаланы азат итеүгә ярҙам итәләр. Аҙау һәм Аҙау районын немецтәр оккупациялағандан һуң, Аҙау хәрби флотилияһын Ҡара диңгеҙ яр буйына Новороссийск ҡалаһы янына күсерәләр. Бында Станички районында (Мысхако мороно) «Кесе ер» плацдармы өсөн һуғыштар барған була.

Һуғыш йылдарында Аҙау хәрби флотилияһының 1500-кә яҡын морягы ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Улар араһында Советтар Союзы Геройҙары була. Һуғыштан һуң 3-сө Аҙау мәктәбенең ихатаһында Советтар Союзы Геройы Куников Цезарь Львовичтың бюсы ҡуйыла.

Аҙау хәрби флотилияһының айырым Дон отряды маряктары батырлығы хөрмәтенә монумент 1975 йылдың 7 майында асыла.

## Һүрәтләмә
Һәйкәл бейек бетон постаментҡа ҡуйылған ысын торпедалы катерҙан ғибәрәт. Бындай катерҙарҙа Аҙау хәрби флотилияһының Дон отряды моряктары һуғыша. Һәйкәлдең авторҙары — архитекторҙар А. Иванов һәм Г. Стульцев.
Һәйкәлдең постаментында яҙыу яһалған: «Тымыҡ Дон яр буйына мәңгелек якорға һин Аҙау хәрби флотилияһының 1941—1942 йылдарҙағы дәһшәтле, ҡаты һуғыштары иҫтәлегенә ҡуйылғанһың».

## Әҙәбиәт
* Михайлушкин П. Морякам Азовской военной флотилии/П. Михайлушкин //Красное Приазовье. — 1984. — 1 августа
* Чумак, Т. Героическим морякам. Газ. Читай-Азов. 2008. — 5 августа.

## Һылтанмалар
*  Азов хәрби флотилияһы моряктарына һәйкәл
*  Азов хәрби флотилияһы моряктарына .
* Торпедалы катер
Ростов өлкә крайҙы өйрәнеү музейы

**Ростов өлкә крайҙы өйрәнеү музейы** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы музей (Большая Садовая урамы, 79). Көньяҡ Рәсәйҙәге иң ҙур музей. Ростов өлкәһен булдырыу айҡанлы 1937 йылда төҙөлгән. Музей Ростов өлкәһенең тәбиғәтен, мәҙәниәтен һәм тарихын кәүҙәләндерә. «Дон ҡурғандары хазиналары» залында иң ҡыҙыҡлы экспозиция күрһәтелгән — б. э. т. IV—VIII быуаттары 2000 алтын һәм көмөш предметы.

Ростов крайҙы өйрәнеү музейы — Ростов өлкәһенең тарих, этнография, матди мәҙәниәт проблемаларын ентекләп тикшереү буйынса әйҙәүсе фәнни үҙәк, дөйөм белем биреү процесына региональ компонент индереү проблемалары буйынса фәнни-методик үҙәк.

## Тарихы
Дондағы Ростовта музей асыу мәсьәләһен тәүләп ҡала башлығы А. М. Байков 1862 йылда уҡ күтәргән, әммә был идея тормошҡа ашырылыу өсөн тағы ла байтаҡ күп йыл кәрәк булған.

Ростов өлкә крайҙы өйрәнеү музейы үҙенең тарихын 1910 йылдың 1 майында асылған Ростов ҡала музейынан башлаған. Уны асыу ҡала меценаттары, крайҙы өйрәнеүселәре, Ҡала Думаһы һәм ябай энтузиастар тырышлығы арҡаһында ғына мөмкин булған. Был эшкә «Ростов тарих, боронғолоҡ һәм тәбиғәт йәмғиәте» ағзалары М. Б. Краснянский, А. М. Ильин һәм В. И. Асмолов үҙенә бер төрлө өлөш индергән. Ҡала музейы өсөн махсус төҙөлгән бина түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Думский проезд, 5 һәм бөгөнгө көнгә саҡлы һаҡланған. Музейға инеү барыһы өсөн дә түләүһеҙ булған.

Музей, асылған моментынан башлап, ҡаланың фәнни һәм мәҙәни үҙәктәренең береһенә әйләнгән: бында Дон тарихына бәйле лекциялар менән сығыш яһаған «Ростов Йәмғиәте» ағзалары үҙҙәренең мәғариф эшмәкәрлеген алып барған.

1920 йылдан «Дон өлкә сәнғәт һәм боронғолоҡ совет музейы» тигән атама менән билдәле булған. Музей фонды живопись предметтары, антиквариат һәм бигерәк тә Донда булып үткән Октябрь революцияһы ваҡиғаларына бәйле материалдар менән тулыландырылған.

1937 йылда Дондағы Ростовта, Пушкин урамы (Ростов-на-Дону), 204 адресы буйынса, Сәнғәт һәм боронғолоҡ музейы экспонаттары базаһында Өлкә крайҙы өйрәнеү музейы ойошторолған.

Ҡала нацистар ҡулында саҡта бина емерелгән, экспонаттар ― таланған була. Шуға ҡарамаҫтан, 1943 йылда эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армия ҡаланы азат иткәндән һуң, коллекция ҡалдыҡтарын эҙләү эштәре алып барылған һәм ҡайһы бер уңышҡа ла өлгәшкәндәр.

1951 йылда музей өсөн түбәндәге адрес буйынса: Большая Садовая урамы, 79, яңы бина бирелгән, хәҙерге көндә лә музей шул бинала урынлашҡан. Был бина XX быуат башында уҡ төҙөлгөн һәм архитектура һәйкәле булып тора.

2001 йылдан музей Рәсәй музейҙар Союзы ағзаһы булып тора.

2002 йылдан музейҙа реэкспозиция башланған. Хәҙер бында бик боронғо осорға ла, хәҙерге заманға ла ҡараған экспонаттар ҡуйылған.

Музей элеккесә ҡаланың эре фәнни үҙәге булып тора, бында өлкәнең һәм илдең әһәмиәтле даталарына бағышланған лекциялар һәм саралар ойошторола.

## Билдәле хеҙмәткәрҙәре
* Келлер Петр Степанович (1909—1997) — рәсәй рәссамы, живописец. Работал в 1930-е годы хранителем отдела изобразительного искусства.

## Һылтанмалар
* Официальная страница музея
* Официальная страница музея на Museum.ru

## Сығанаҡтар
Мутин

**Мутин** — фамилия.

## Мәҡәләләр
* Мутин Илдархан Ибраһим улы — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте лидерҙарының береһе, Башҡорт Хөкүмәтенең ағзаһы.
* Мутин Мөхтәр Исхаҡ улы — актёр, режиссёр, театр эшмәкәре. Беренсе татар һәм башҡорт трагик актёры.
* Мутиндар — башҡорт дворян нәҫеле.
Калитвенка 1

**Калитвенка 1** — Ростов өлкәһенең Каменск районында Калитвенец һәм Төньяҡ Донец йылғалары ҡойған ерҙәге территорияла урынлашҡан һуңғы палеолит торағы. **Калитвенка 1а**, **Калитвенка 1б** һәм **Калитвенка 1в** майҙансыҡтарын айыралар. Шулай уҡ *палеолитик оҫтахана тип тә йөрөтөлә*. 45-40 мең йылдар элек булған урта палеолиттың һуңғы осорона ҡарай. Бигерәк тә Калитвенец йылғаһына сыҡҡан, Төньяҡ Донецҡа ҡойғанға тиклем 500 метрҙа булған «Кесе ҡомло» балкаһындағы оҫтаханалар ҡыҙыҡлы.

## Тарихы
1973 йылда Л. Я. Крижевский тарафынан асыла. Балканың уң яҡ бортында, икенсе туғайҙағы террасала урынлашҡан. Тораҡ майҙаны 1500 квадрат метр тәшкил итә, балка төбөнән бейеклеге — 15 метр. Баҫыу эштәре миҙгелендә бында өс ҡаҙыныу эше алып барыла һәм бер нисә шурф яһала. Ҡатламдарҙың дөйөм ҡеүәте 2-6 ҡатламға етә, 13 литологик горизонт айырыла. 2-6-сы горизонттарҙа 10 нуклеус һәм нуклеустарҙан һындырып алынған ике йөҙләп өлөш табыла. Табыштарҙың күп өлөшө 8-9-сы горизонттарға тура килә.Туғыҙынсы горизонттың 4-кә 5 метрлыҡ участкаһында бик күп нуклевид әйберҙәр, шулай уҡ таҡта, ярсыҡтар һәм ҡабырсаҡтар табылыуы кварцитты беренсел эшкәртеү башҡарылған етештереү участкаһы тураһында һөйләй. Барлығы 93 дана нуклеус табыла — 18-е һигеҙенсе горизонтта һәм 75-е туғыҙынсыла. табылған ярсыҡтарҙың 202-һе — һигеҙенсе, һәм 629-ы туғыҙынсы горизонтҡа тура килә. Был ике горизонтта шулай уҡ  27 ҡорамал, шул иҫәптән 2 дана чоппинг, бер бифас һәм сабыу ҡоралдары табыла.

Төньяҡ Донец бассейнында оҫтаханалары булған башҡа тораҡтар билдәле түгел, калитвенкалар — Урыҫ тигеҙлегендә бындай берҙән-бер палеоли һәйкәлдәре.

## Библиография
* *А. Е. Матюхин.* О характере связи сырья, типологии и технологии домустьерских и мустьерских памятников Русской равнины.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ТАЙНА ДОНСКИХ ХОЛМОВ
* О ХАРАКТЕРЕ СВЯЗИ СЫРЬЯ, ТИПОЛОГИИ И ТЕХНОЛОГИИ ДОМУСТЬЕРСКИХ И МУСТЬЕРСКИХ ПАМЯТНИКОВ РУССКОЙ РАВНИНЫ
Приказчиктар клубы (Дондағы Ростов)

**Приказчиктар клубы** — Дондағы Ростовта, 1899 йылда «Дондағы Ростов приказчиктарының үҙ-ара кредит йәмғиәте» өсөн төҙөлгән йорт. 1918 йылдың апрелендә бында Дон республикаһы Советтарының I съезы үтә. Приказчиктар клубы федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ статусына эйә. Әлеге ваҡытта бина файҙаланылмай һәм насар торошта. Унда реставрация эштәре башҡарыу планлаштырыла.

## Тарихы
«Дондағы Ростов приказчиктарының үҙ-ара кредит йәмғиәте» 1871 йылда ойошторола. 1880 йылдар аҙағында Йәмғиәт үҙ бинаһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. 1890 йылдарҙа Тимерницкая һәм Ҡазан (хәҙерге Серафимович урамы) урамдары араһындағы кварталда өс ҡатлы таш бина төҙөлә башлай. Эш ҡала архитекторы Владимир Карпович Шкитко етәкселегендә бара. 1899 йылда төҙөлөш тамfvлана һәм унда Йәмғиәт идараһы урынлаша. Биҙәү эштәре 1902 йылға тиклем дауам итә.

XX быуат башында клубта йыш ҡына балдар, маскарадтар, Раштыуа һәм Пасха кисәләре үткәрелә. Клубта гастролдәр менән Федор Шаляпин һәм Сергей Рахманинов сығыш яһай. 1912 йылда бинаға ике төрлө яҡтылыҡ булған, фасады Темерницкая урамына сығып торған яңы тамаша залы корпусы өҫтәлә.

1918 йылдың 9-14 апрелендә клуб бинаһында Дон республикаһы Советтарының I съезы үтә, унда 800-ҙән ашыу кеше ҡатнаша. 1920 йылдарҙа элекке клуб бинаһында Ҡыҙыл Армия йорто урынлаша. 1927 йылдың 27 ноябрендә бында шағир Владимир Маяковский сығыш яһай. 1930 йылдар уртаһынан бинаны «Музыкаль комедия театры» биләй. 1934—1935 йылдарҙа йорт өлөшләтә реконструкциялана: тамаша залының үҙгәртелә һәм нигеҙ нығытыла.

1950 йылдар уртаһында бинаға капиталь ремонт үткәрелә. 1957 йылда төп бина стилистикаһына оҡшатып төҙөлгән кирбес бина өҫтәлә. 1990 йылдар башында йорт авария торошонда була. 2000 йылда «Музыкаль комедия театры» яңы бинаға күсенә һәм шунан бирле йорт элекке приказчиктар клубы эксплуатацияланмай. 2014 йылда бында ремонт-реставрация эштәрен үткәреү планлаштырыла. Һуңынан «В. М. Величкина исемендәге Ростов өлкә балалар китапханаһы» һәм «Һуҡырҙар өсөн Ростов өлкә махсус китапханаһы урынлаша».

## Архитектураһы
Приказчиктар клубтың таш йорто өс ҡатлы һәм подвалы бар. Ҡоролма ҡатмарлы конфигурацияға эйә, эсендә ҙур булмаған ихата-ҡоҙоҡ бар. 1899 йылда төҙөлгән фасад Серафимович урамына сыға, ә 1912 йылда төҙөлгән корпус — Темерницкая урамына. Инеү — Серафимович урамы яғынан.

Серафимович урамына ҡараған фасад эклектика йүнәлешенең неоклассика стилендә башҡарылған. Асимметрик фасад композицияһында ике сығынты айырылып тора. Беренсе ҡат юнылған таш менән эшләнгән. Ярус структураһында тәҙрә формаһына һәм биҙәлешенә иғтибар бирелә. Беренсе ҡатта улар тәҙрә йәҙләгә һәм декоратив йоҙаҡтар менән биҙәлә. Юғары ҡаттарҙың тәҙрәләре өсмөйөшлө кәрниз менән байытылған. Фасадты кәрниз тамамлай.

Темерницкая урамына саҡҡан фасад модерн стилендә эшләнгән. Беренсе ҡат юнылған, икенсе ҡаттың тәҙрәләре дүртмөйөш формаһында, ә өсөнсө ҡаттыҡылар йөҙлөк дуғаһы менән тирәсләнгән ярымтүңәрәк тишектәр формаһында башҡарылған. Фасадтың үҙәк өлөшөн дүрт колонна айыра. Уның өҫкө яғы  һәм геометрик фигуралар менән биҙәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Беглица мороно

**Беглица мороно** — Аҙау диңгеҙенең төньяҡ Рәсәй ярында, Таганрог ҡултығында, Таганрог ҡалаһынан яҡынса 25 км көнбайышта, һәм Кривая морононан 30 саҡрым көнсығышта, һыу ағыҙып килтергән ҡомло-ҡабырсаҡлы морон. Шулай уҡ морондан алыҫ түгел, төньяҡ-көнбайышта, Миус йылғаһы барлыҡҡа килтергән Миус лиманы (ҡултыҡ) урынлашҡан. Беглица мороно, административ-территориаль бүленеш буйынса, Ростов өлкәһенең Неклиновский районы биләмәһенә инә.

Моронда сөсө һыулы бер нисә бәләкәй күл бар, улар ғәҙәттә эҫе йәйге айҙарҙа ҡорой. Шулай уҡ моронда Орлов исемендәге балыҡсылыҡ колхозының ташландыҡ ҡаралтылары (бер нисә кирбес барак, яр буйы тулҡын бәрелеше менән емерелгән туҡтау урыны) һәм, морондоң ситке көнсығыш осонда, маяҡ бар. Морон менән яр араһындағы ҡултыҡ түңәрәк формаһында — һай һәм сөсө һыулы, күп өлөшөн ылымыҡ баҫҡан.

## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Беглица мороно территорияһының, тәбиғәт ҡомартҡыһы булараҡ, үҫемлектәр донъяһы бай — көпшәле үҫемлектәрҙең 142 биологик төрө теркәлгән. Шуның менән бергә, уларҙың күбеһе Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән.

Шулай уҡ, ҡултыҡтың юғары тиҙлектә һайығыуы менән бәйле, морон тирәһендә балыҡ тотоу күптән тыйылған. Был сара бында йәшәүсе ҡырағай өйрәктәр һәм аҡсарлаҡтар колонияһы өсөн бик яҡшы шарттар тыуҙыра.

## Туризм
Беглица морононоң эре торлаҡ пункттарҙан һәм юлдарҙан алыҫлығы, уның туристар араһында популярлығына булышлыҡ итмәй. Бында тик ауыл-ара арба юлы (түшәлмәгән юл) илтә, ул көслө ямғырҙарҙан һуң бөтөнләй үтә алмаҫлыҡҡа әйләнә. Моронда ниндәй ҙә булһа инфраструктураның булмауы арҡаһында палаткаларҙа ял итеү таралған. Әҙ һандағы туристарҙы ҡомло-ҡабырсаҡлы һыу инеү урыны (кварцлы ҡом һәм ҡабырсаҡ өлөшө 70 %-ҡа етә) һәм ләм менән дауаланыу процедуралары йәлеп итә. Шул уҡ исемдәге ҡултыҡтың төбөндә ҡом һәм балсыҡ ултырмаларынан торған ҡалын ләм ҡатлауы ята. Беглица мороно һыу күтәрелеү һәм ҡайтыу зонаһына (литораль) инә. Шуға ла, төбөндәге ләм ҡырсынташтан, ваҡ таштан , ҡомдан, органик ҡалдыҡтарҙан һәм ҡомло, балсыҡлы, ҡабырсаҡлы һаҙлыҡ тупрағынан тора. Дөйөм алғанда, ләменең һаулыҡ өсөн бөтә яҡлап файҙалы тәъҫире бар.. Тулы, яҡшы сифатлы һыу инеү өсөн морон тик һыу күтәрелгән ваҡытта ғына яраҡлы була. Ярҙан 100 метр алыҫлыҡта ғына һыу тәрәнлеге 1 м-ға етә. Диңгеҙҙең тәрән булмаған һыуы (урыны менән 50 см) бәләкәй балалары булған ғаиләләрҙе йәлеп итә. Һәр ваҡытта ла ел булыуы һәм бейек үҫемлектәрҙең булмауы сәбәпле, Беглица мороно дельтаплан һәм парапланда осоусылар араһында популярлыҡ яулай.

## Һылтанмалар
* Фотографии Беглицкой косы
* http://www.temernik.ru/index.php?option=com_fireboard&func=view&id=727&catid=45&Itemid=53 

## [[Фильм]]дар
* «Беглицкая коса: журавли и самосвалы» Эко-туристический фильм В. В. Залесского.

## Иҫкәрмәләр
Александр колоннаһы (Дондағы Ростов)

**Александр колоннаһы** (**Александрийская колонна**) — Дондағы Ростовта Витя Черевичкин исемендәге паркта урынлашҡан һәйкәл. Ул 1894 йылда Дондағы Нахчиван ҡалаһында (хәҙерге Дондағы Ростовтың Пролетар районы). Александр колоннаһы — ҡаланың совет осоронда һаҡланып ҡалған берҙән-бер революцияға тиклемге һәйкәл. Ул урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы

Александр колоннаһы 1894 йылдың 18 сентябрендә, Екатерина II һәйкәле менән бер көндә тантаналы асыла. Монумент Александр II батшалыҡ итә башлауға 25 йыл тулыуға бағышлана. Колонна ҡуйылған парк *Александр паркы атамаһын ала*.

Һәйкәл иң осона Рәсәй гербы ҡуйылған, тотош граниттан эшләнгән 11-метрлыҡ колоннанан ғибәрәт. Һәйкәл ултырған майҙан сылбырлы ҡойма менән уратылған. Проект авторы Нахчиван архитекторы Н. Н. Дурбах. Һәйкәл С. А. Тониттоның Ростов оҫтаханаһында эшләнә. Ҡуйылғанға тиклем һәйкәл «*Александр Икенсегә — Нахчиван әрмәндәренән*» тигән рәсми исем менән йөрөй.



## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Александр II һәйкәле (Дондағы Ростов)
* «Хәрби дан ҡалаһы» стелаһы (Дондағы Ростов)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
Сальск ипподромы

**Сальск ипподромы** ― Сальск ҡалаһында 1935 йылда төҙөлгән ипподром.

Адресы: Ростов өлкәһе, Сальск ҡалаһы, Чернышевский урамы, 32/к. Директоры — Гладкий Роман Сергеевич.

## Тарихы
1935 йылда Сальск дәүләт тоҡом малы үрсеткес тәүге дон һәм инглиз-дон аттарын үрсетеүсе булды. Шул уҡ йылда уның янында даими эшләүсе ипподром төҙөлә. Иң юғары күрһәткестәр 1970 йылдан 1991 йылға тиклем күҙәтелә. Сальск ипподромы хеҙмәте менән файҙаланыусы хужалыҡтар составында даими рәүештә 19 ферма һәм 2 ат заводы иҫәпләнә (Зимовниковский һәм С. М. Буденный исемендәге). Был йылдарҙа һынау үткән аттарҙың һаны 200-ҙән 350-гә тиклем тирбәлә. СССР тарҡалғандан һуң, был күрһәткестәр ныҡ кәмей. Мәҫәлән, 2012 йылда ипподромда бары бер генә сабыш көнө булған.

Ипподром 39,9 гектар майҙан биләй. Түңәрәк ябай, кәртәләнмәгән. Сабыш юлы оҙонлоғо — 1609 метр. Старт боксы юҡ. Старт, сабыш ҡатнашыусылары тигеҙләнеп баҫҡас, старт сигналын биреүсе флагты һелтәү буйынса башҡарыла. Сальск ипподромы территорияһында ат һарайы, спорт манежы, аттар өсөн ялан кәртә, ҙур булмаған ҡунаҡхана бар. Сальск ипподромы, Дәүләт завод атлыҡса (ГЗК — конюшня) функцияһын бергә алып барыуҙы дауам итә. Унда менге ат һәм екке ат тоҡомдарын үрсетеүсе нәҫел айғырҙары бар, уларҙы башҡа йылҡыларҙы ла ҡасырыу өсөн икенсе хужалыҡтарға ла биреп торалар.

2000-се йылдарҙа ат һарайының иң билдәле вәкиле булып 2011 йылда Ростов ипподромындағы сабыштарҙың береһендә 7-се урынды алыусы саф тоҡомло инглиз туры айғыры Пилигрим (2007 йылда тыуған) һанала.

1997 йылдан 2011 йылға тиклем «Сальская» дәүләт завод атлыҡсаһы Рәсәй Ауыл хужалығы министырлығы ҡарамағында була. 2012 йылда «Сальская» дәүләт завод атлыҡсаһы эшмәкәрлеген яңынан башлай.

2011 йылда ипподромда урындағы матбуғатта ҙур яңғыраш алыусы үлтереш була.

Ипподромда йыш ҡына байрам саралары үтә, мәҫәлән, 2012 йылда Сальсктың 200 йыллығын һәм 2013 йылда Сальск ҡалаһының ҡала көнөн байрам итәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сальский ипподром сайте ОАО «Росипподромы»
* Ипподром (Сальск) Викимапияла
Ирҙәр гимназияһы (Новочеркасск)

**Ирҙәр гимназияһы** — Новочеркасск ҡалаһындағы элекке уҡыу йорто. Хәҙерге ваҡытта бинала атаман М. И. Платов исемендәге 3-сө мәктәп эшләй. Бина Ростов өлкәһенең федераль кимәлдәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
Мәктәп бинаһы Ермак проспектының ҡыҙыл һыҙығы буйында урынлашҡан һәм кварталдың ҙур өлөшөн ҡаплай. 1875 йылда төҙөлгән, проект авторы — архитектор А. А. Кампиони.

Бина ике ҡатлы, кирбестән эшләнгән, башы тимер менән ябылған. Өс бер аҙ тумпайып торған вертикаль сығынты, тура дүртмөйөшлө йөҙлөктәрҙә бер тигеҙ ритмлы тәҙрә уйынтылары уның архитектура күренешен тыуҙыра. Бинаның беренсе ҡаты дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән, икенсе ҡат ҙур булмаған дүртмөйөшлө сығынтылар биҙәк рәүешендә урынлашҡан кәрниз һәм кескәй йәйәле ярым фронтонлы парапет менән ослана. Урта сығынтыла төп инеү урыны урынлашҡан. Гимназияның үҙенең өй сиркәүе булған.
Төҙөлөш ҡатмарлы конфигурациялы. Уның нигеҙендә коридор системаһы, класс бүлмәләре ике яҡлап урынлашҡан.

1970 йылда ҡуйылған мемориаль йәҙүәл буйынса, ирҙәр гимназияһының билдәле тамамлаусылары араһында тарихсы-декабрист В. Д. Сухорукое, народоволец Генералов Василий Денисович, «Ленинская Искра» агенты С. В. Андронов, геолог һәм географ Мушкетов Иван Васильевич, рәссам Крылов Иван Иванович, композитор Шишов Иван Петрович, Советтар Союзы Геройы Сухов Константин Васильевич. Әммә Сухорукое һәм Мушкетов шул уҡ урында 1875 йылға тиклем урынлашҡан гимназия бинаһында уҡығандар.

## Иҫкәрмәләр
Вальпараисо

**Вальпараисо** (Valparaíso) — Чилилағы ҡасаба. Халҡы — 296 655 кеше (2002).

## Һылтанмалар
* Коммунаның рәсми сайты
Хуст

**Хуст** () — Украинаның Карпат аръяғы өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.

2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 28 448 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Сайт города Хуст
Сәлиғәскәрова Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы

**Сәлиғәскәрова Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы** (20 ноябрь 1922 йыл — 7 октябрь 2015 йыл) — башҡорт опера йырсыһы (меццо-сопрано). Башҡорт АССР-ының (1949) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955), Башҡорт АССР-ының (1951) һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1957).

## Биографияһы
Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы Сәлиғәскәрова Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Иҫке Ихсан ауылында тыуған.

1938 йылдан хор артисы була.

1938—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй.

1941—1942 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһының Башҡорт опера студияһында шөғөлләнә, унда уҡыған сағында театрҙа эшләүен дауам итә. Өфө музыка училищеһы уҡытыусыһы Римма Лазаревна Фишерҙан вокал дәрестәре ала.

1947 йылда Бөтә Рәсәй театр йәштәре смотрында ҡатнаша һәм «Кармен» операһынан Хабанераны башҡарған өсөн беренсе премия менән бүләкләнә. Һуңынан Прагала үткән Бөтә донъя демократик йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты була.

1953 йылдан КПСС ағзаһы. 3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты.

## Ижады
Театрҙағы дебют сығышы 1941/42 йыл миҙгелендә П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» операһындағы Ольга партияһы була. Театрҙың төп солистарының береһенә әүерелә. Жорж Бизеның «Кармен» операһындағы Кармен партияһы Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙының иң яҡшы партияларының береһе була. Йырсының концерт репертуарында сит ил, рус һәм башҡорт композиторҙарының ариялары һәм романстары, шулай уҡ халыҡ йырҙары була.

20-нән ашыу партия башҡарған:
* Ольга, Няня («Евгений Онегин»), Любовь («Мазепа»), Полина («Пики дамаһы», бөтәһе лә — П. И. Чайковскийҙыҡы);
* Нәркәс («Аҡбуҙат», Х. Ш. Заимов, А. Э. Спадавеккиа);
* Любаша («Батша кәләше», Н. А. Римский-Корсаков);
* Яубикә («Шәүрә»), Көнбикә («Салауат Юлаев», икеһе лә З. Ғ. Исмәғилевтеке);
* Ҡоншаҡ ҡыҙы («Кенәз Игорь», А. П. Бородин);
* Амнерис («Аида»), Азучена («Трубадур», икеһе лә Дж. Вердиҙыҡы);
* Туғыҙаҡ («Алтынсәс», Н. Г. Йыһанов);
* Аксинья («Тымыҡ Дон», И. И. Дзержинский);
* Ульяна («Йәш гвардия», Ю. С. Мейтус);
* Айһылыу («Һаҡмар», М. М. Вәлиев);
* Яланбикә («Дауыл», Р. Ә. Мортазин).

## Әҙәбиәт
* Салигаскарова Магафура Галиулловна // Театральная энциклопедия. — М., 1965. Т. 4. С. 816.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Нерсесьянц Норальд Николаевич

**Нерсесьянц Норальд Николаевич** (23 октябрь 1931 йыл — 22 август 2014 йыл) — СССР архитекторы; Дондағы Ростов ҡалаһы архитекторы, ҡаланың 2001 йылға тиклемге генераль үҫеш планы авторы, Көнбайыш һәм Төньяҡ торлаҡ массивтарын төҙөү проекттары авторҙашы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы, Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Норальд Николаевич Нерсесьянц 1931 йылдың 23 октябрендә Дондағы Ростов ҡалаһында тыуған.

1955 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлай. Ростовҡа әйләнеп ҡайта, «Ростовгипрошахт» һәм «Ростовгражданпроект» проект институттарында эшләй.

1972—1975 һәм 1983—1985 йылдарҙа Норальд Нерсесьянц Дондағы Ростов ҡалаһының баш архитекторы була. 1976 йылдан 1978 йылдарға тиклем Мәскәүҙә Дәүләт граждандар Төҙөлөшөндә (Госгражданстрой) эшдәй. 1978—1982 йылдарҙа Кубала командировкала була, унда Гавананың генераль планын эшләүсе белгестәр коллективын етәкләй.

Н. Н. Нерсесьянц етәкселегендә Аҙау, Новочеркасск, Пролетарск, Усть-Донецк ҡалаларының, Старочеркасская станицаһының генераль пландары төҙөлә, шулай уҡ Ростов өлкәһе райондарының һәм күп ҡалалары микрорайондарының реконструкциялау, планлаштырыу һәм төҙөлөш проекттары эшләнә.
1986 йылдан алып ул производстволағы эшмәкәрлеген уҡытыу эше менән бергә алып бара — Ростов дәүләт архитектура институтының ҡала төҙөлөшө кафедраһы профессоры була.

1980-се йылдар аҙағынан «Архстрой» ижади архитектура оҫтаханаһы менән етәкселек итә.
2014 йылдың 22 авгусында Дондағы Ростовта вафат була.

«Хыялдар һәм атҡарылған эштәр (Дондағы Ростов Генераль планына 30 йыл)» хеҙмәте авторы.
Хөкүмәт һәм ведомство бүләктәре менән бүләкләнгән, шулар иҫәбендә «Почёт Билдәһе» ордены, «Маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы, А. В. Щусев исемендәге «Архитектурала юғары профессионализм өсөн» миҙалы (архитектура өлкәһендәге эшмәкәрлегендә күрһәткән айырыуса баһалы хеҙмәте өсөн).

## Библиография
* Донская Армения. Серия «Дон многонациональный». Ростов н/Д. 2006, ISBN 5-901377-18-4.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография на сайте Энциклопедии фонда «Хайазг»
* Центр Ростова спасут от пробок многоэтажные парковки
* Норальд Нерсесьянц: «Ростов пора объединять с Аксаем и Батайском»
Аведиков Николай Ваганович

**Аведиков Николай Ваганович** (23 июнь 1913 йыл — 1 апрель 1977 йыл) — совет скульпторы, музыкант, стоматолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Николай Ваганович Аведиков 1913 йылдың 23 июнендә Донға Кавказ аръяғынан күсеп килгән ярлы ғаиләлә тыуа.
Мәктәпте тамамлағандан һуң, махсус белеме булмаһа ла, Ростовтың «Промкооперация», «Швейники», «Эпоха» эшсе клубтарында һәм башҡа ойошмаларҙа рәссам-биҙәүсе булып эшләй. Артабан 1930—1933 йылдарҙа М. Б. Греков исемендәге Ростов сәнғәт техникумының рәсем сәнғәте бүлегендә уҡый. Музыка менән мауығып китеп, ике йыл дауамында (1933—1934 йылдарҙа) музыка училищеһының кларнет класында уҡыу курсы үтә.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Дондағы Ростовҡа әйләнеп ҡайтҡас, 1946—1949 йылдарҙа Аведиков Ростов теш табибы мәктәбендә уҡый. Уны тамамлағас, 1948—1953 йылдарҙа Ростов медицина институты клиникаһында эшләй һәм бер үк ваҡытта Ростов сәнғәт училищеһының скульптура бүлегендә уҡый. Табиплыҡ практикаһы менән шөғөлләнә, «Победа» ҡала кинотеатрында кино сеансы башланыр алдынан эстрада оркестрында саксофонда уйнай.

Бөтәһенән бигерәк скульптура эшмәкәрлеге Николай Вагановичтың күңеленә яҡын була. Ул бер нисә күргәҙмәлә ҡатнаша. 1954 йылда Мәскәүҙәге Республика сәнғәт күргәҙмәһендә үҙенең «„Варяг“ крейсеры морягының портреты» тигән эшен ҡуя. Был портретта Рус-япон һуғышының ысын ҡатнашыусыһы, Ростов ҡалаһы кешеһе Капленков Иван Ефимович һүрәтләнгән. 1955 йылда РСФСР рәссамдары әҫәрҙәре күргәҙмәһендә Аведиков «Шипка геройы К. В. Хрупкийҙың портретын» күргәҙмәгә ҡуйҙы. 1960-сы йылдарҙа Ростов скульпторы Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарының — Мадоян Гукас Карапетовичтың, Будённый Семён Михайловичтың, Плиев Исса Александровичтың портреттарын эшләй. Аведиковтың башҡа эштәре араһында — Змиевская үҙәнендәге монумент, Витя Черевичкин исемендәге балалар паркында герой-пионер Витя Черевичкинға һәйкәл, Ростов йылға училищеһы эргәһендә Седов Георгий Яковлевич бюсы.

Шуныһы ҡыҙыҡ, тап Николай Ваганович Аведиков Донда иң популяр булып киткән сувенирҙың — шараплы мискә өҫтөндә ултырған казактың авторы булып китә. Был сувенир Пётр I раҫлаған Дон Ғәскәрҙәре мисәте мотивы буйынса эшләнә.

Николай Ваганович Аведиков Дондағы Ростовта 1977 йылдың 1 апрелендә вафат була. Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән (3 квартал).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография на сайте Энциклопедии фонда «Хайазг»
* Аведиков Николай Ваганович 
* 100 лет со дня рождения Аведикова Николая Вагановича
Ташкинов (Башҡортостан)

**Ташкинов** — Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы ҡала округы ауылы, элекке Ташкинов ауыл советы үҙәге.

## Географияһы
Ауыл Березовка йылғаһында (Каманың һул ҡушымтаһы), Нефтекама тимер юл станцияһынан көньяҡҡа 6 км, Николо-Березовканан көньяҡ-көнсығышҡа 11 км, Ижевскиҙан 108 км, Өфөнән 182 км һәм Пермдән көньяҡҡа 246 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Беренсе тапҡыр Ҡазан өйәҙенең 1647—1656 йылдарҙағы Писцовая китабында Ҡаҙан өйәҙенең Ар юлы Сарапул волосы Ташкинов ауылы булараҡ телгә алына. Был китаптағы яҙыуға ярашлы:
*«Деревня, что был починок Ташкинов, за рекою Камою: пашни и перелогу пятнатцать длинников, тритцать два поперечника, итого четыреста восмьдесят десятин; в другом поле то ж, а третьево поля нет. И обоего пашни и перелогу девятьсот шестьдесят десятин в три поля. А в одно поле триста дватцать десятин, а в дву по тому ж».*
XVIII быуаттың яҙма сығанаҡтарында ауыл Илдиән исеме аҫтында телгә алына (Илдийән; Березовка йылғаһының башҡортса исеме буйынса). Дворцовый Сарапул ауылы Переписной китабында Ҡазан коменданты Никита Алферьевич Кудрявцев (1710) яҙыуына ярашлы Ташкин ауылында 4 йорт булған, халҡы 21 кеше (11 ир-егет, 10 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил иткән. Бында Старцев, Якимов, Кузнецов, Сомов, Ростов һәм Замараев фамилиялы крәҫтиәндәр йәшәгән.

1760 йылда Ҡазан юлы Өфө өйәҙенең Ырымбур губернаһына ингән. 1865 йылда Ырымбур губернаһы территорияһының бер өлөшөнән Өфө губернаһы төҙөлгән һәм Ташкин ауылы Бөрө өйәҙе составында Өфө губернаһының административ-территориаль буйһоноуына күсә. Был ваҡытта Ташкинов ауылында 132 йорт, халҡы 915 кеше иҫәпләнә. Ауылдың кешеләре игенс елек, солоҡсолоҡ, балта эше, көршәк әүәләү, септә һуғыу һәм тоҡ тегеү менән шөғөлләнгәндәр. 1805 йылда ауылда ғибәҙәтхана (часовня) төҙөлгән. 1906 йылда Ташкинда сиркәү-приход мәктәбе, 1 ел һәм 2 һыу тирмәне, һабын һәм 4 ҡап туғыу оҫтаханаһы, икмәк һаҡлау магазины һәм бакалея лавкаһы булған.

1922—1930 йылдарҙа ауыл Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Калегин волосына ҡарай. 1930 йылда Башҡорт АССР-ында кантонлыҡ бөтөрөлөү сәбәпле ауыл Краснокама районы составына инә. 1932 йылда Краснокама районы Ҡалтасы районына ҡушылдырыла һәм ауыл ошо райондың административ — территориаль бүленешенә күсә. 1935 йылда район ҡабаттан Краснокама һәм Ҡалтасы райондарына бүленә, Ташкинов ауылы тағы ла Краснокама районы составына эләгә. 1965 йылда райондарҙы эреләтеү сәбәпле ауыл икенсе мәртәбә Ҡалтасы районы составына инә. РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы 1972 йылдың 31 марттағы указына ярашлы Краснокама районы яңынан тергеҙелә һәм Ташкинов ауыл советы Ташкинов ауылы менән берлектә Краснокама районына инә. 2006 йылда ауыл яңы булдырылған ҡала округыНефтекама ҡалаһы составына инде.

2012 йылда ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет ғәмәлдә булдылар.

## Халҡы

## Топографик карталар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное деление Республики Башкортостан  
*   
* Краснокама районы
Советтар йорто (Дондағы Ростов)

**Советтар йорто** — Дондағы Ростов үҙәге булған Киров районындағы Ростов өлкәһе хакимиәте урынлашҡан административ бина. Йорт совет конструктивизмы стилендә башҡарылған, 1930 йылдар башынан проектлана һәм төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Советтар йортоноң барлыҡ эштәре эшләнеп бөтмәгән була. Ремонт-тергеҙеү эштәре бары тик 1950 йылдар, ә фасадтарҙы биҙәү 1968 йылда ғына тамамлана. Ростов Советтар йортоноң дөйөм күләме 370 мең кубометр тәшкил итеп, уны Төньяҡ Кавказда иң ҙур төҙөлөш һәм Рәсәйҙең көньяғында иң ҙур административ ҡоролма итә.

## Һүрәтләнеше
Советтар йорто Дондағы Ростовтың тарихи үҙәгендә, Советтар майҙанында урынлашҡан. Был үҙенсәлекле проектта 1000 бүлмә, конференциялар залы, ашханалар, почта, бөҙрәхана, буфеттар, типография һәм башҡа хеҙмәттәр ҡарала. Бина күсеү урыны, эске ихаталары булған 5-8 ҡатлы секциялар эшен күҙаллай. Уның үҙенсәлеге — конференц-залы булған цилиндр рәүешендәге корпусы булырға тейеш була. Әммә быны эшләп өлгөрмәйҙәр, тамамланған эштәр ҙә оккупация ваҡытында ныҡ зыян күрә. Һигеҙ ҡатлы йортһуғыштан һуңғы реконструкция барышында өлөшләтә иң башта планлаштырылған йөҙөн юғалта. Фасадтар быяланан булырға тейш булһа, улар кирбестән эшләнелә, һуңынан диуарҙары рельефлы ителә, бинаға ингән урында ҙур тура киҫелешле  ауыр  ҡуйыла. Яңы фасад булды авторҙары — архитекторҙар Владимир Григор менән В. И. Симонович.

## Тарихы
Ростов Советтар йортоноң проектын 1929—1934 йылдарҙа архитектор Илья Голосов эшләй. Дондағы Ростовта яңы төҙөлөш проекттары конкурсында И Голосов эскиздары икенсе урын ала. Административ корпус өсөн һайланған урында 1930 йылға тиклем Александр Невский ҡорамы ултыра. 1935 йылда яңы бинаға нигеҙ һалына. Төҙөлөш яй бара һәм нигеҙҙә 1941 йылда ғына тамамлана. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем биҙәү эштәре таммаланмай, шулай ҙа бина өлөшләтә файҙаланыла. Һуғыштан һуңғы осорҙа, ҡаланың средстволары булмауҙан файҙаланып, Оборона министрлығы Советтар йортон 80 процент файҙалы майҙанды алыу шартында немец әсирҙәре көсөн менән тергеҙергә тәҡдим итә. Ҡала килешергә мәжбүр була, шуға күрә лә хәҙер ҙә Дондағы Ростовтың абруйлы районында сәғәт заводы урынлашҡан. Бары Советтар йортоноң Оло Баҡса урамына фасады сыҡҡан ике ҡанатты һәм үҙәк  ғына өлкә хакимиәте биләй.

## Иҫкәрмәләр
Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы

**Шәмиғолов Ғәли Камалетдин улы** (15 октябрь 1890 йыл — 25 ноябрь 1959 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1919 йылдың июленән 1920 йылдың октябренәсә Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944).

## Биографияһы
Ғәли Камалетдин улы Шәмиғолов 1890 йылдың 15 октябрендә  ҡалаһында тыуған.

1910 йылдан алып РСДРП (б) ағзаһы. Ике йыл Иваново ҡалаһындағы текстиль институтында уҡыған.

1917 йылдың февраленә тиклем Стәрлетамаҡта, Ҡурғанда, Силәбелә революцион хәрәкәттә ҡатнаша. Революцион эшен Үрге Өфөләйҙә, Ҡыштымда алып бара.

1917 йылда Татар социал-демократик партияһы булдырыу инициаторҙары араһында була, Үҙәк башҡарма комитет (РСДРП-ның урындағы ойошмаларына ингән большевиктар төркөмөнөң) ағзаһы. Силәбелә татар-башҡорт төркөмө менән етәкселек итә. 1918 йылдан — Ырымбур губерна партия комитеты ағзаһы.

1919—1920 йылдарҙа Ырымбурҙағы Ҡыҙыл гвардия башҡорт-татар отряды командиры, Ырымбур губерна революцион комитеты рәйесе урынбаҫары, милли эштәр буйынса губерна комиссары, Ҡыҙыл Армияның Көньяҡ төркөмө сәйәси бүлеге хеҙмәткәре.

1919 йылдың июленән 1920 йылдың октябренә тиклем Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе. Йыл ярым эшләү дәүерендә Башҡортостанда аяуһыҙ диктатура урынлаштыра. 1920—1921 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы ғына төбәк менән идара итеү алымдарына үҙәк властарҙың иғтибарын йәлеп итә, һәм улар етәкселеккә төп милләт вәкилдәрен ҡуйыу кәрәклеген аңлайhttps://realnoevremya.ru/articles/115938-11-oktyabrya---den-respubliki-bashkortostan?fbclid=IwAR2BZboTfMBjhRFRw_llYIhEIgS9hmVU71OpbXXLb00X7CWfozk3oC3cz9g 

Ғәли Шәмиғолов 1930 йылда Мәскәүгә күсерелә. РКП (б) Үҙәк Комитеты янында Шәреҡ халыҡтары коммунистик ойошмалары бюроһында (1921—1923), Төркөстан Наркомпродында (1923 −1924), Башпотребсоюзда (1924-25), СССР-ҙың Наркомтекстиль предприятиеларында (1925—1951) эшләй.

1959 йылдың 25 ноябрендә  ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944)
* миҙалдар

## Әҙәбиәт
* Искра И. Революционер-ленинец // ЧР. 1965. 15 окт.;
* Кузырев Р. У. Имена, ставшие легендами. Уфа, 1977.

## Һылтанмалар
* ШАМИГУЛОВ Гали Камалетдинович
Крис Хемсворт

**Крис Хемсворт** (; 11 август 1983 йыл, Мельбурн, Виктория, Австралия) — Австралия актёры, *BAFTA *премияһы номинанты. Marvel кинематография ғаләмендәге «Тор», «Үс алыусылар», «Тор 2: Ҡараңғылыҡ батшалығы» һәм «Үс алыусылар: Альтрон дәүере» («Мстители: Эра Альтрон») фильмдарында Тор роле менән киң билдәле, шулай уҡ «Ярыш» һәм «Диңгеҙ йөрәгендә» фильмдарында ла уйнай.

## Биографияһы
Крис Хемсворт 1983 йылда Мельбурнда тыуған. Уның бер туған ағалары Люк һәм Лиам шулай уҡ актёрҙар.

Хемсвортҡа 15 йәш булғанда, уның ғаиләһе кескәй генә Филиппин утрауына күсенә. 2009 йылдың мартында Хемсворт карьераһын дауам итер өсөн Америка Ҡушма Штаттарына килә. Лиам ағаһы менән бергә үҙҙәренә Лос-Анджелеста әле йәшәгән фатирҙарын тапҡансы агент Крис Уильям Вордтың ҡунаҡтар өсөн йортонда йәшәйҙәр.

## Шәхси тормошо
2005—2006 йылдарҙа «Өйҙә һәм юлда» сериалы буйынса хеҙмәттәше Изабель Лукас менән осрашҡан. 2010 йылдың 26 декабрендә испан һәм америка актрисаһы Эльза Патаки менән өйләнешәләр. 2012 йылдың 11 майында уларҙың ҡыҙы Индия Роуз Хемсворт тыуа. 2013 йылдың ноябрендә Хемсворт Эльза менән тағы бер тапҡыр ата-әсә буласаҡтары тураһында хәбәр итә. 2014 йылдың 18 мартында уларҙың Тристан һәм Саша исемле игеҙәктәре тыуа.

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.) *[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]* сайтта
* Актёр Рәсми сайт
СССР ордендары

Совет Рәсәйендә һәм Совет Социалистик Республикалар Союзында ордендарға ҡағылышлы элекке традицияларҙан баш тартыла. Мәҫәлән, Совет Рәсәйенең беренсе ордены (РСФСР Ҡыҙыл Байраҡ ордены) ҡат-ҡат бирелә алған. Бер нисә дәрәжә орден менән наградлағанда бер юлы бөтә дәрәжә билдәләре лә йөрөтөлгән. Тәүҙә совет ордендарының таҫмалары ла, ҡалыптары ла булмаған, улар винт менән беркетелгән. Айырым осраҡтарҙа (мәҫәлән, Ватан һуғышы орденының тәүге сығарылыштары) ҡыҙыл туҡыма менән көпләнгән тура дүртмөйөшлө планкаға беркетелгән. Совет ордендарында ҡалып менән таҫма 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ғына барлыҡҡа килгән. Башҡа социалистик илдәрҙең орден системалары ла күп йәһәттән совет системаһыныҡына оҡшаш булған.

## [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] ордендары исемлеге

## СССР ордендары өсөн түләүҙәр һәм льготалар

СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы 1936 йылдың 7 майында сығарған ҡарар менән раҫланған «СССР ордендары тураһында дөйөм положение» ордендар менән бүләкләнгәндәргә түбәндәге льготаларҙы билдәләй:
* ай һайын ордендар буйынса тәғәйен аҡса суммаларын түләү
* торлаҡ майҙаны өсөн түләүҙә ташлама (10-дан 50 процентҡа тиклем)
* пенсияға сыҡҡанда хеҙмәт стажын иҫәпләүгә ҡағылған льгота 
* килем һалымынан азат ителеү
* йылына бер тапҡыр тимер юл йә һыу транспортында бушлай барыу һәм ҡайтыу 
* трамвайҙа бушлай йөрөү
Орден йөрөтөүселәргә ай һайын түләнә торған түләүҙәрҙең суммалары :
* Советтар Союзы Геройы — 50 һум.
* Ленин ордены — 25 һум.
* I дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Байраҡ ордендары — 20 һум.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, II дәрәжә Ватан һуғышы, I дәрәжә Дан ордендары — 15 һум.
Башҡа ордендар һәм миҙалдарға — 10 йәки 5 һум.

Ике йәки унан күберәк награда менән бүләкләнеүселәр һәр наградаһы өсөн түләү алған. Аҡсалата түләүҙәргә һалым һалынмаған, уларҙы бер ниндәй мәжбүри түләтеүҙәр иҫәбенә, шулай уҡ башҡарыу ҡағыҙҙары буйынса ла, тартып алып булмаған. Шулай уҡ был түләүҙәр алимент, фатир өсөн түләү, һалым һәм башҡа түләүҙәрҙе хисаплағанда ла иҫәпкә индерелмәгән.

### Түләүҙәрҙең һәм льготаларҙың бөтөрөлөүе
1948 йылдың 1 ғинуарынан ордендар өсөн бирелә торған түләүҙәр һәм орден йөрөтөүселәрҙең ҡала транспортында һәм йылына бер тапҡыр тимер юл йә һыу транспортында бушлай йөрөү льготаһы бөтөрөлә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* СССР миҙалдары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Портал Онаградах.ру
* ОРДЕНА И МЕДАЛИ СССР
* Ордена и медали СССР 
* Списки награждённых орденами, медалями и нагрудными знаками СССР 
* Описание разновидностей и тиражей орденов, медалей и нагрудных знаков СССР 
* Из истории учреждения орденов и медалей СССР 
* «Записка Г. К. Жукова в ЦК КПСС о восстановлении денежных выплат награждённым орденами и медалями за боевые подвиги»
Уҡытыусы йорто (Таганрог)

**Уҡытыусы йорто**— Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге боронғо .

## Тарихы
Петровская урамы, 89 адресы буйынса урынлашҡан боронғо бер ҡатлы, ярымподваллы йорт XIX быуат башында төҙөлгән. Тарих һәм архитектура һәйкәлдәре исемлегендә Коммерция суды бинаһы булып иҫәпләнә. Йорт 1807 йылдан — ҡала баҡсаһы баҡсасыһы Манойло Ласкараки; 1873 йылдан 1880 йылға тиклем — Таганрогтың почетлы гражданы Дмитрий Ласкараки; 1890 йылдан 1906 йылға тиклем — Е. Алексопуло вариҫтарында; 1915 йылдан Таганрогтың почетлы гражданы В. И. Воронкиндың милкендә була.

Ҡаланың 1863 йылғы картаһы буйынса йортта «Шәхси йорттағы коммерция суды» урынлаша. 1912 йылдан — Е . М. Грановскийҙың I разрядлы, йыллыҡ түләү 120 һум булған шәхси училищеһы (ир-аттар гимназиялары курсы — дүрт төп синыф) эшләй.

1943 йылдың 3 декабренән бында Пионерҙар йорто асыла һәм ул 1944 йылдың февраленә тиклем эшләй (П. И. Чайковский исемендәге Балалар музыка мәктәбенә күсерелә). Һуңынан бинала Уҡытыусы йорто (Мәғрифәт хеҙмәткәрҙәре йорто) урынлаша.

1947 йылда Таганрог Уҡытыусы йорто базаһында пианист һәм вокалист Иван Федорович Чангли-Чайкин үҙенең һәләтле уҡыусыларынан:: А. Агуреев, Т. Покатило, Н. Петрова, Ж. Хлебникова, И. Хлебников, А. Ларин, Е. Манюхин, Ф. Новиков, И. Филиппов, А. Воробьёв, А. Геворкова, А. Гладков һәм башҡаларҙан үҙешмәкәр коллектив ойоштора. Артистар  Антон Григорьевич Рубинштейндың «Демон», Джузеппе Вердиҙың «Аида», Пётр Ильич Чайковскийҙың «Мазепа»  һ.б. операларҙан ариялар әҙерләй һәм сәхнәләштерә.

1960 йылдарҙан 1980 йылдар һуңына тиклем Уҡытыусы йортонда Борис Осипович Потик, һуңынан Владимир Дмитриевич Рогульченко етәкселегендә билдәле Халыҡ драма театры  эшләй, Владислав Владимирович Ветров, С. Маховский, А. Кулешов,  В. Ходыкин һ.б. кеүек абруйлы артистар уйнай

Хәҙерге ваҡытта бинала «Йәштәр үҙәге» муниципаль мәҙәниәт учреждениеһы урынлашҡан . Унда «Дон актёрҙары туғанлығы» (САД) һәм Нонна Малыгина театрҙары, Михаил Басовтың «400 ударов» киноклубы эшләй.

## Уҡытыусы йортонда эшләйҙәр һәм сығыш яһайҙар
* Басов Михаил Михайлович (1977) — Рәсәй режиссёр-документалисы, медиарәссам.
* Ветров Владислав Владимирович (1964) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, режиссёр, сценарист. Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы.
* Летов Сергей Федорович (1956) — Рәсәй музыканты, саксофонист, импровизатор.
* Покровская, Анна Михайловна (1904—2001) — СССР педагогы, .
* Рогульченко Владимир Дмитриевич (1950) — Рәсәй театр режиссёры, актёр, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы.
* Столяр Роман Соломонович (1967) — Рәсәй композиторы һәм пианист-импровизаторы.
* Чангли-Чайкин Иван Федорович — Рәсәй педагогы, пианист, вокалист, Таганрог Халыҡ опера театрын ойоштороусы.
* Шабельников Юрий Леонидович (1959) — Рәсәй рәссамы.

## Һылтанмалар
* Виртуальный тур по Молодёжному центру

## Сығанаҡтар
Округ суды бинаһы (Таганрог)

**Округ суды бинаһы** — Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге боронғо өс ҡатлы йорт. Таганрогтың архитектура һәйкәлдәрена ҡарай. Хәҙерге ваҡытта бинала Таганрог металлургия колледжы урынлашҡан.

## Тарихы

Округ суды бинаһы (Джурич йорто) Добролюбов тыҡырығы (Добролюбов ., 9-11) һәм Петровск урамы мөйөшөндә ултыра. XIX быуаттың икенсе яртыһына ҡараған архитектура һәйкәле. 1860 йылдарҙа буласаҡ ҡала башлығы сауҙагәр. Н. Т. Джурич үҙ аҡсаһына Петровск урамы, 12 адресы буйынса өс ҡатлы бина төҙөй башлай. Бинаға ҡыҙыҡһыныуын юғалтҡас, ул уны, төҙөлөп бөтмәгән килеш, Округ судына һата. Заманында бина Таганрогта беренсе өс ҡатлы йорт була.

Округ суды 1869 йылдың 30 апрелендә асыла. Судьялар Дон ғәскәрҙәре өлкәләре өйәҙҙәрендә йәшәүселәрҙең граждан һәм енәйәт эштәре менән шөғөлләнә. Суд составына рәйес, тәфтишселәр һәм урындағы халыҡ араһында абруй ҡаҙанған кешеләр араһынан ҡала Думаһы ултырыштарында йәрәбә буйынса һайланған присяжныйҙар инә.

1882 йылда суд бинаны ҡалдырып, Петровск урамына күсенә.

1920 йылда бында, Хеҙмәт һарайы була, һуңынан унда хеҙмәт биржаһы урынлаша, 1936 −1938 йылдарҙа — әҙерлек училищеһы. 1939—1941 йылдарҙа бында уҡытыусылар институты эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы тамаланғандан һуң һәм бөгөнгә тиклем бинаны металлургия техникумы (хәҙер колледж) биләй.

## Архитектура үҙенсәлектәре

Проект авторы — архитекторы А. Загоскин. Йорттоң фасады бай итеп биҙәлгән. Таганрог халҡы бинаны ҡайһы бер ваҡыт «бәләкәйләтелгән Ҡышҡы һарай» тип атай. Тыҡырыҡҡа сығыусы төп фасадты колонналар һәм сығынтылар биҙәй. Бинаның өҫкө өлөшөнә сәғәт ҡуйылған була, хәҙер унда Металлургия колледжының эмблемаһы урын алған (ТМК).

Йорт хәҙерге көнгә тиклем суд эшмәкәрлеге элементтарын һаҡлай. Оҫтаханалар урынлашҡан өлөшөндә диуарҙар ҡалын һәм үтеү урындары тар ғына. Боронғо баҫҡыс суйындан ҡойоп яһалған биҙәктәр менән биҙәлгән. Ныҡ ғәйепле тотҡондар өсөн тәғәйенләнгән тар бүлмәләр һаҡлана. Хәҙерге кабинеттарҙың күбеһе XIX быуатта тотҡондарҙы күҙәтеү өсөн камералар менән йыһазландырылған була, шулай уҡ ошо маҡсатта эшләнгән тар тәҙрәләр оҫтаханаларҙың һәм бүлмәләрҙең ишектәрендә әле лә һаҡлана.

## Әҙәбиәт
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0
## Һылтанмалар
* «Зимний дворец» в Таганроге 
* Здание Окружного суда 
* Достопримечательности Таганрога
Баҡыр үҙәк

**Баҡыр үҙәк**— Башҡортостан территорияһында бронза быуат археология ҡомартҡыһы.

## Урынлашҡан ере
Бронза быуат дәүерендә Башҡортостан Республикаһы территорияһы интенсив баҡыр иретеү урыны булған. Археологик һәм геологик эҙләнеүҙәр был территорияла Рәсәйҙең тарихи мираҫы булып киткән баҡыр рудниктары ҡалдыҡтарын асыҡлағандар.

Бронза быуатта сульфидлы мәғдәндәрҙең окисланыу продукттары табыштың төп объекттары була, улар икенсел еҙ карбонаты, малахит һәм азурит менән күрһәтелә. Бындай рудалар менән горизонттар ҡеүәтлелеге грунт һыуҙар кимәленә тиклем 5-15 метр тәшкил итә һәм карьерҙарҙың тәрәнлеген билдәләй.

Баҡыр үҙәк Әбйәлил районы Әлмөхәммәт ауылынан көньяҡ-көнсығышта ята. Баҡыр үҙәк ятҡылығының беренсел рудалары — халькопирит-сфалерит-пирит, әммә мәғдән булған ҡалынлыҡта эзбизташ бар, шуға күрә окисланыу зонаһында бик күп еҙ карбонаттары була.

## Ҡаҙыныу эштәре тарихы
Баҡыр үҙәкте 1928 йылда геолог А. Х. Иванов тапты һәм тикшерҙе, 1940 йылда — Ф. И. Ковалев, 1948 йылда — А. И. Демчук, 1967 йылда — СССР Археология институты археологик экспедицияһы (етәксеһе Е. Н. Черных) тикшерҙеләр.

Ҡомартҡы баҡыр руднигынан ғибәрәт. Асыҡ котловандың үлсәмдәре 55×35 м, тәрәнлеге 3 м. Бында баҡыр ҡойолмалары һәм шлак табылған. Сама менән Баҡыр үҙәк энеолит дәүерендә эшкәртелә башлаған. Боронғо карьерҙың контурҙары, буш тоҡом һәм металлургия шлактары өйөмө урындары күренә.

## Әҙәбиәт
Черных Е. Н. Древнейшая металлургия Урала и Поволжья. М., 1970.

## Һылтанмалар
* 
* Портал Археология России  
*  Зайков В. В., Зданович Г. Б., Юминов A.M., Бушмакин А. Ф. МЕДНЫЕ РУДНИКИ БРОНЗОВОГО ВЕКА В ЗАУРАЛЬСКОЙ СТЕПИ
Театр майҙаны (Дондағы Ростов)

**Театр майҙаны** — Дондағы Ростов ҡалаһының төп майҙаны. Дондағы Ростовтың Пролетар районында урынлашҡан.
Майҙанда Төньяҡ Кавказ тимер юлы Баш идараһы, М. Горький исемендәге Ростов академия драма театры, Стелла-банк кеүек билдәле компанияларҙың офистары урынлашҡан.
Төньяҡ-Кавказ тимер юлы идараһы бинаһы (элекке Владикавказ тимер юлы Идаралығы) XX быуат башы йәмәғәт архитектураһы ҡомартҡыһы булып тора. Ул рационалистик йүнәлеш традицияһындағы модерн стилендә төҙөлгән.

Шулай уҡ майҙанда Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙең 40-йыллығына ҡуйылған «Ҡаланы немец-фашист баҫып алыусыларынан азат итеүсе һуғышсыларға» мемориалы урынлашҡан. Һәйкәл 72 метр бейеклектәге, плащ-палатка кейгән грек алиһәһе Никаның стилләштерелгән алтын ялатылған һүрәте төшөрөлгән стела.

Театр менән йәнәшәлә фонтандар ансамбле урынлашҡан, скульптура композицияһының авторы — Вучетич Евгений Викторович. Фонтан квадрат формаһындағы бассейндан ғибәрәт, уртаһындағы постаментта дүрт атланттан торған скульптура төркөмө өҫкә һыу аттырған алдырҙы тотоп торалар. Төркөмдө ауыҙҙарынан горизонталь һыу аттырған тәлмәрйен һәм ташбаҡа фигуралары ултырған тумбалар уратып алған. Ҡалала, йәш скульптор был ер-һыу хайуандарының йөҙөнә ҡайһы бер ҡала башлыҡтарының йөҙ һыҙатын биргән, тигән легенда йәшәй. Скульптура һындары бетондан эшләнгән.


Файл:Upravlenie SKZhD.jpg|Төньяҡ Кавказ тимер юлы баш Идараһы



## Һылтанмалар
* Театральная площадь в Ростов-на-Дону , Ростов-Гид
* Театральная площадь , Ростов-на-Дону, Туристский портал города
Я. П. Бакланов һәйкәле

**Я. П. Бакланов һәйкәле **— Новочеркасскта Кавказ һуғышы ветераны, генерал Яков Петрович Бакланов хөрмәтенә ҡуйылған монумент. Архитекторы һәм скульпторы — Н. В. Набоков. Һәйкәл тәүҙә Санкт-Петербургта, Воскрксенск ҡатын-ҡыҙҙар Смольный монастырендә, Яков Петрович ҡәберендә, иркеле хәйриә ҡуйыла, ләкин 1909 йылда, бөйөк полководецтың тыуыуына йөҙ йыл тулыу билдәләнгәндә, уның ҡалдыҡтарын Дондың баш ҡалаһында ерләү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1911 йылда Ғәскәри Вознесенск кафедраль собор усыпальницаһында ҡайтанан ерләү менән бер рәттән скульптура, нигеҙенә һәм пьедесталына бер аҙ үҙгәрештәр индерелеп, Новочерскасскка, Ермак майҙанында күсерелә. Монумент Вознесенск соборының һул яғында урынлаша. Һәйкәл 1911 йылдың 5 октябрендә тантаналы асыла.

## Тарихы

Я. П. Бакланова вафат булғандан һуң, 1873 йылда ғәскәр атаманы М. И.Черткова юллауы буйынса һәйкәл өсөн аҡса йыйыуға рөхсәт бирелә. 1875 йыл башына  314 һум 2 тип средство йыйыла. Ғәскәр атаманы Н. А. Краснокутский проектты эшләүҙе ойоштороу буйынса ике офицерҙы бирә. Бакланов һәйкәленең эскиз проектын эшләүҙә Н. В. Набоковтың эше еңеп сыға һәм Новочеркасск Дворяндар йыйылышы залында күрһәтеү өсөн ҡуйыла.
Дон етәкселеге тарафынан хуплау тапҡан проектты тормошҡа ашырыу баш ҡаланың әйҙәүсе оҫталарына йөкмәтелә. Гранит ҡаяны эшкәртеү һәм ҡәбер кәшәнәһен биҙәүгә  Петербург оҫтаһы Ефимов тотона. Бронза ҡойолмаға бәйле эштәрҙе сәнғәт ҡойоуы буйынса Европала танылған белгесе Феликс Шопен башҡара. Улар икеһе лә эскизды һыҙмалары буйынса ғына эшкә тотонорға йөрьәт итмәй, шуға күрә скульптура моделен тәбиғи дәүмәлдә гипстан эшләргә ҡарар ителә. Скульптор Дылеевтың варианты берәүҙе лә ҡәнәғәтләндермәй (ҡая фрагментынан башҡа), шуға  Гавриловтың моделендә туҡталалар. 1877 йылдың яҙына ул әҙер була.

Йыйылған сумма етмәү сәбәпле, ҡоймаға сылбыр менән тоташтырылған суйын пушкалар гранит шарҙар менән алмаштырыла. 1911 йылда һәйкәл Новочеркасска килтерелә. 1930 йылдарҙа бронзанан торған һәм алтын ялатылған өлөштәре ҡуптарылып алынып, төҫлө металға тапшырыла. 1995 йылдың 4 июнендә, Новочеркасска нигеҙ һалыныуҙың 190 йыллығын байрам иткәндә скульптор А. В. Тарасенко тарафынан реставрацияланған һәйкәл тәүге рәүешендә ҡабат асыла.

## Һүрәтләнеше
Монумент гранит ҡаянан ғибәрәт. Уның өҫтөндә хәрби байраҡ һәм казак буркаһы ята. Хәрби генералдың шашкаһы ла күренә. Ҡоролманы бронза папаха тамамлай, ә ҡабырғаларында Баклановтың һоҡланғыс еңеүҙәр яулаған ерҙәре соҡоп яҙылған. Һәйкәлдең алғы яғында уйымға: «Дон ғәскәрҙәре генерал-лейтенанты Яков Петрович Бакланов, тыуған йылы −1809, үлгән йылы — 1873, 18 октябрь» тип яҙылған бронза медальон  ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр