Меркурий

**Меркурий** (символы: ) — Ҡояш системаһында Ҡояшҡа иң яҡын планета, һәм ул ер төркөмө планеталарының иң бәләкәйе. Күк буйлап башҡа платеналарға ҡарағанда йәһәтерәк хәрәкәт иткәнгә күрә, ул боронғо Римдең сауҙа аллаһы — етеҙ *[[Меркурий (мифология)|Меркурий]]* хөрмәтенә шулай атала. Уның Ҡояш тирәләй әйләнеү ваҡыты ни бары 87,97 ер тәүлеген тәшкил итә, был Ҡояш системаһындағы бөтә планеталарҙың әйләнеше менән сағыштырғанда бик бәләкәй.

Меркурий астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда Плутонды планеталар статусынан мәхрүм иткәс Меркурий иң бәләкәй планета булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары Ер йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429С етә. Был Ҡояш систкмаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С төшә.

Был планета Ҡояш тирәләй яҡынса 88 көн (Ер тәүлеге) әйләнә.

Тышҡы күренеше менән Меркурий Айҙы хәтерләтә, уның өҫтө лә кратерҙар менән телгәләнгән. Меркурийҙың юлдашы (Айы) юҡ, шуға төнөн ҡараңғы. Атмосфераһы бик һирәк. Планетаның тимер төшө булғанға, Ерҙекенән 0,1 тәшкил иткән магнит ҡыры бар.Меркурийға ике йыһан аппараты килә: 1974 һәм 1975 йылдарҙа уның менән йәнәш «Маринер 10» оса, ә 2008 йылдан 2015 йылға тиклем MESSENGER тарафынан тикшерелә. Һуңғыһы 2011 йылда планета тирәләй орбитаға сыға һәм дүрт йыл эсендә уның тирәләй 4000-дән ашыу боролош яһап, 2015 йылдың 30 апрелендә яғыулыҡ ҡуллана һәм ер өҫтөнә бәрелә. 2025 йылда Меркурийға BepiColombo космос карабы килер тип планлаштырыла.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Меркурийҙың Ҡояштан уртаса алыҫлығы — 58 млн км (57,91 млн км). Планета Ҡояш тирәләй 88 тәүлек әйләнә. Меркурийҙың күренеп торған ҙурлығы −1,9-ҙан 5,5-кә тиклем түбәнге һәм өҫкө конъюнкциондарҙан тора, әммә Ҡояшҡа яҡын булыуы арҡаһында уны күреүе еңел түгел.

Меркурий ер планеталары төркөмөнә ҡарай. Үҙенең физик характеристикаһы буйынса Меркурий Айҙы хәтерләтә. Тәбиғи юлдаштары юҡ, ләкин бик һирәк атмосфераға эйә. Планета ҙур тимер йәҙрәгә, ул магнит ҡырының сығанағы булып тора, уның көсөргәнешлеге ерҙең магнит ҡырынан 0,01 тәшкил итә. Меркурийҙың йәҙрәһе — планетаның дөйөм күләменең 83 проценты .
Меркурий өҫтөндәге температура 80 -дән алып 700 К тиклем (−190 —+430 °C). Ҡояш яғы поляр өлкәләргә һәм планетаның икенсе яғына ҡарағанда күпкә нығыраҡ йылыта.

Меркурий радиусы ни бары 2439,7 ± 1,0 км тәшкил итә, был Юпитер юлдашы Ганимед һәм Сатурн юлдашы Титан радиусынан кәмерәк (Ҡояш системаһындағы планеталарҙың ике ҙур юлдашы). Әммә радиусы бәләкәйерәк булыуына ҡарамаҫтан, Меркурий күмәкләп йыйылған Ганимед менән Титанды уҙып китә. Планетаның массаһы — 3,3 ⋅1023 кг. Меркурийҙың уртаса тығыҙлығы ярайһы уҡ ҙур — 5,43 г/см3, был Ер тығыҙлығынан саҡ ҡына кәмерәк. Ер күләме буйынса күпкә ҙурыраҡ булыуын иҫәпкә алғанда, Меркурий тығыҙлығы уның интерьерында металдарҙың миҡдары артыуын күрһәтә. Меркурийҙа ирекле төшөү тиҙлеге — 3,70 м/с2 . Икенсе йыһан тиҙлеге — 4,25 км/с. Планета тураһында әлегә сағыштырмаса аҙ билдәле. Тик 2009 йылда ғына ғалимдар"Маринер-10" һәм «Мессенджер» ҡоролмаларының һүрәттәрен ҡулланып, Меркурийҙың тәүге тулы картаһын төҙөгән.

2006 йылда Плутондан планета статусы алынғандан һуң Меркурий Ҡояш системаһындағы иң бәләкәй планета исемен ала.

## Астрономия

### Астрономик ҡылыҡһырлама

Меркурийҙың күҙгә күренеп торған ҙурлығы −1,9 м-ҙан алып 5,5 м-ға 1,9 тиклем тәшкил итә, әммә Ҡояштан ҙур булмаған мөйөшлө алыҫлығы (максималь 28,3°) арҡаһында уны күреү еңел түгел. Меркурийҙы күҙәтеү өсөн иң уңайлы шарттар — түбән киңлектәрҙә һәм экватор янында: был ҡараңғылыҡтың оҙайлығы иң бәләкәйе булыуы менән бәйле. Урта киңлектәрҙә Меркурийҙы табыу күпкә ҡатмарлыраҡ һәм иң яҡшы элонгация осоронда ғына мөмкин.
Бейек киңлектәрҙә планетаны ҡараңғы төнгө күктә күреп булмай  тиерлек: ҡараңғы төшкәс, Меркурий бик ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа күренә .

### Меркурийҙың күк механикаһы
Меркурий Ҡояш тирәләй яҡынса 88 Ер тәүлеге осоро менән үҙ орбитаһын үтә. Меркурийҙа бер йондоҙ тәүлеге оҙайлығы — 58,65 Ер , ә ҡояш — 176 Ер тәүлегенән тора. Меркурий Ҡояш тирәләй шаҡтай ныҡ оҙонса эллиптик орбита буйынса (эксцентриклығы 0,205) уртаса 57,91 млн км (0,387 АУ) арауығында хәрәкәт итә. Перигелийҙа Меркурий Ҡояштан 45,9 млн км (0,3 АУ), афелийҙа — 69,7 млн км (0,46 АУ), шулай итеп, перигелийҙа Меркурий Ҡояшҡа афелий торошона ҡарағанда йыл ярымға яҡыныраҡ. Орбитаның эклиптика яҫылығына ынтылышы — 7°. Меркурий орбита буйлап бер әйләнгәндә 87,97 Ер көнө үткәрә. Планетаның орбиталағы уртаса хәрәкәт тиҙлеге — 48 км/с (афелийҙа — 38,7 км/с, ә перигелийҙа — 56,6 км/с). Меркурийҙан Ергә тиклем алыҫлыҡ 82 —217 млн км-ға тиклем үҙгәрә. Шуға күрә, Ерҙән күҙәткәндә, Меркурий Ҡояшҡа ҡарата торошон көнбайыштан (иртәнсәк күренә) бер нисә көндән көнсығышҡа (кис көнө күренә) табан үҙгәртә.

Меркурий йондоҙ тәүлеге Ерҙең 58,65 көнөнә тиң, йәғни Меркурий 2/3 йылына тиң. Күсәр тирәләй әйләнеү осороноң һәм Ҡояш тирәләй Меркурий революцияһының был нисбәте Ҡояш системаһы өсөн уникаль күренеш булып тора. Ҡояштың һыу баҫыу йоғонтоһо хәрәкәт миҡдарын тартып алыуы һәм боролошҡа ҡамасаулауы менән аңлатыла.

Һөҙөмтәлә, бер Меркурий йылында Меркурий үҙ күсәре тирәләй бер ярым әйләнеш хәрәкәтләнә. Йәғни, әгәр Меркурий перигелийыны үткән мәлдә уның өҫкө йөҙөнөң билдәле бер нөктәһе Ҡояшҡа ҡарап торһа, перигелийыны сираттағы үткәүелендә өҫкө йөҙҙөң ҡапма-ҡаршы нөктәһе Ҡояшҡа бороласаҡ, ә сираттағы Меркурий йылынан һуң Ҡояш яңынан беренсе нөктәнән юғарыраҡ зенитҡа әйләнеп ҡайтасаҡ. Һөҙөмтәлә Ҡояш тәүлеге Меркурийҙа 176 Ер тәүлеге оҙонлоғонда була. Меркурий тәүлегенең оҙонлоғо Меркурий йылы оҙонлоғона тиң.

Планетаның был хәрәкәте һөҙөмтәһендә унда «эҫе оҙонлоҡтарҙы» — мердиандың ике ҡапма-ҡаршыһын айырырға була. Улар Меркурий перигелийын үткәндә сиратлап Ҡояшҡа боролош яһай. Бының арҡаһында хатта меркурий стандарттары буйынса ла уларҙа айырыуса эҫе була.

Меркурийҙа миҙгелдәр үҙгәрмәгәнлектән, полюстар янында ҡояш нурҙары яҡтыртмаған участкалар бар. Ареси́бола радиотелескоп ярҙамында үткәрелгән тикшеренеүҙәр был һалҡын һәм ҡараңғы зонала боҙлоҡтар барлығын күрһәтә. Һыуҙағы боҙ ҡатламы 2 метрға етергә мөмкин; саң ҡатламы менән ҡапланғандыр.

һуҙылған орбита арҡаһында Меркурийҙың күсәр  һәм орбиталь хәрәкәтенең ҡушылыуы тағы бер ҡыҙыҡлы күренеш тыуҙыра. Планетаның күсәр тирәләй әйләнеү тиҙлеге даими тиерлек, шул уҡ ваҡытта орбиталь хәрәкәт тиҙлеге даими үҙгәреп тора. Перигелий  эргәһендәге орбиталь өлкәлә яҡынса 8 көн дауамында орбиталь хәрәкәттең мөйөш тиҙлеге әйләнеү хәрәкәтенең мөйөш тиҙлегенән артып китә.

Һөҙөмтәлә Меркурий күгендәге Ҡояш элмәкте Ер күгендәге Меркурийҙың үҙе тип һүрәтләй. 90 һәм 270 градусҡа яҡын оҙонлоҡтарҙа Ҡояш ҡалҡҡандан  һуң туҡтай, кире борола һәм шул уҡ нөктәлә тиерлек байый. Әммә бер нисә ер көнөнән һуң Ҡояш шул уҡ нөктәлә һәм оҙаҡ ваҡытҡа  яңынан ҡалҡа. Был эффектты ҡайһы берҙә Исус Навин эффекты тип тә атайҙар, ул, Библия буйынса, ҡасандыр Ҡояш хәрәкәтен туҡтатҡан. Ҡояш байығанда картина кире тәртиптә ҡабатлана. 

Шуныһы ҡыҙыҡ: Марс менән Сулпан орбиталарының Ергә яҡын урынлашыуы буйынса Меркурий Ергә уртаса иң яҡын планета булып тора, сөнки башҡа планеталар Ҡояшҡа шул тиклем «бәйләнмәгәнлектән»,унан күп дәрәжәлә алыҫлаша . 

#### Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе

Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе бик һирәк күренеш, әммә ул, мәҫәлән, Сулпан транзитына ҡарағанда күпкә йышыраҡ була, сөнки Меркурий Ҡояшҡа яҡыныраҡ һәм Меркурий йылы ҡыҫҡараҡ. Меркурий транзиты май йәки ноябрь айҙарында булырға мөмкин. XXI быуатта  Меркурийҙың Ҡояш буйлап үтеүе  14  тапҡыр  буласаҡ, иң яҡыны — 2032 йылдың 13 ноябрендә көтөлә.

Шулай уҡ бер үк ваҡытта Ҡояш  дискыһы буйлап Сулпандың да, Меркурийҙың да үтеүе ихтимал, әммә бындай ваҡиға бик һирәк була. Сулпан менән Меркурийҙың яҡын арала буласаҡ уртаҡ транзиты — 69 163 йылдың 26 июленә тура килә.
Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе Ҡояш тотолоу мәленә тура килеүе ихтимал. Бындай хәлде 6757 йылдың 30 майында күҙәтеп буласаҡ .

#### Орбитаның аномаль прецессияһы

Меркурий Ҡояшҡа яҡын тора, шуға күрә уның хәрәкәтендә дөйөм нисбәтлек теорияһы эҙемтәләре, Ҡояш системаһының башҡа планеталарына ҡарағанда, бик ҙур сағылыш таба. 1859 йылда уҡ француз математигы һәм астрономы Урбен Леверье Меркурий перигелийҙарының әкрен прецессияһы булыуы тураһында хәбәр итә һәм, Ньютон механикаһына нигеҙләнеп, билдәле планеталарҙың йоғонтоһон тулыһынса аңлатып булмай, тип белдерә.

Меркурийҙың перигелий прецессияһы — гелиоцентрик координаттар системаһында быуатына 574,10 ± 0,65" (дуға секунды), йәки геоцентрик координаттар системаһында быуатына 5600 арсекунд (≈1,7°) тәшкил итә. Башҡа күк есемдәренең Меркурийға йоғонтоһон Ньютон механикаһы буйынса иҫәпләү 531,63 ± 0,69 һәм 5557 дуға секундын билдәләргә мөмкинлек бирә Күҙәтелгән тәьҫирҙе (эффектты) аңлатырға тырышып, Леверье орбитаһы Ҡояшҡа Меркурийға ҡарағанда яҡыныраҡ булған һәм борсоулы йоғонто яһаусы башҡа планета (йәки, бәлки, бәләкәй астероидтар билбауы) булыуын фараз итә. (башҡа аңлатмаларҙа Ҡояштың иҫәпһеҙ-һанһыҙ поляр ҡыҫылыуы ҡарала). Нептунды эҙләүҙә уңыштарға өлгәшкәнгә күрә, уның Уран орбитаһына йоғонтоһон иҫәпкә алып, был гипотеза популярлыҡ яулай, хатта эҙләнгән гипотетик планета  Вулкан исемен дә ала. Әммә был планета бер ҡасан да асылмаған.

Был аңлатмаларҙың береһе лә күҙәтеүҙәр һынауына бирелмәгәнлектән, ҡайһы бер физиктар гравитация законын үҙгәртергә, мәҫәлән, ундағы дәрәжәнең экспоненцияһын үҙгәртергә йәки есемдәрҙең тиҙлегенә бәйле потенциаль терминдарға ҡушылырға кәрәк тигән радикаль гипотезалар тәҡдим итә башлай. Ләкин был ынтылыштарҙың күбеһе ҡапма-ҡаршылыҡлы була. ХХ быуат башында дөйөм сағыштырмалыҡ күҙәтелгән тәүшартҡа аңлатма бирә. Эффект бик аҙ: релятивистик «өҫтәмә» быуатына ни бары 42,98 дуға секунд тәшкил итә, был дөйөм прецессия тиҙлегенең 7,5 % (1/13) тәшкил итә, шуға күрә классик теория күҙаллаған позицияға кире ҡайтыу өсөн Ҡояш тирәләй Меркурийҙың 12 миллиондан да кәм булмаған әйләнеше кәрәк була. Шуға оҡшаш, әммә бәләкәйерәк тайпылыш башҡа планеталар өсөн дә хас — Венера өсөн быуатына 8,62 секунд, Ер өсөн — 3,84, Марс өсөн — 1,35, астероидтар — 10,05 Икар өсөн.

## Яҡын киләсәктә
2018 йылдың 20 октябрендә Европа космос агентлығы (ESA) BepiColombo миссияһын башлап ебәрҙе. Миссия аппараттары Француз Гвианаһындағы Куру космодромынан «Ариан 5» ракетаһында ебәрелә һәм 2025 йылға Меркурийға барып етергә тейеш була. Төркөм 3 модулдән тора: транспорт — 4 ионлы двигателдәр менән йыһазландырылған Mercury Transfer Module ™, ике тикшеренеү орбиталь модуле: планета — Меркурий планета орбитаһы (МПО) һәм магнитосфера — Меркурий магнитосфера орбитаһы (ММО). Европа LRO модуле планетаның өҫкө йөҙөн һәм уның тәрәнәйеүен өйрәнәсәк, ә япон модуле уның магнитосфераһының ММО-һын өйрәнәсәк. Бөтә миссия агентлыҡҡа 1,3 миллиард евроға төшә (яҡынса 1,5 миллиард доллар). Приборҙар планета атмосфераһының составын, уның үҙенсәлектәрен һәм башҡа күп нәмәләрҙе өйрәнер тип көтөлә. Миссия ете йыл дауам итә.
«Роскосмос» 2019 йылда ебәрергә планлаштырған Рәсәй «Меркурий-П» космос карабы 2030-сы йылдарҙан да иртәрәк осорола алмай. Был зонд, планлаштырылғанса, тарихта планета өҫтөнә төшкән тәүге йыһан аппараты буласаҡ. Әлеге ваҡытта Рәсәй белгестәре был проектты алдан өйрәнә, төшөрөүсе (посадочный) аппарат концепцияһы һәм фәнни ҡорамалдар составы булдырылған. «Меркурий-П» десант станцияһын Меркурийға ебәреү проекты «Рәсәйҙең 2030 йылға тиклем һәм киләсәккә космос эшмәкәрлеген үҫтереү стратегияһына» инмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гребеников Е. А., Рябов Ю. А. Поиски и открытия планет. — М.: Наука, 1975. — 216 с. — 65 000 экз.
* Ксанфомалити Л. В. Неизвестный Меркурий // В мире науки. — 2008. — № 2.
* Маров М. Я. Планеты Солнечной системы. — 2-е изд. — М.: Наука, 1986. — 320 с.
* Солнечная система / Ред.-сост. В. Г. Сурдин. — М.: Физматлит, 2008. — 400 с. — ISBN 978-5-9221-0989-5