open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кристгартен монастыры

**Кристгартен монастыры** () — ирҙәр элекке картезиан монастыры, Баварияның Эдерхайм (Швабия) коммунаһы территорияһында урынлашҡан һәм Аусбург архиепархияһына ҡарай; монастырь апостол Петрға бағышланған, уға 1383 йылда нигеҙҙе граф Фридрих һәм Людвиг фон Эттингендар һалған; XVII быуат уртаһында таратылған, аҙаҡ уның ҡаралтылары емеререлгән — монастырь сиркәүенең өлөшө генә һаҡланған.

## Тасуирлау һәм тарихы
«Картезиан үҙәне», Болльштатт янындағы урынға ҡарай (Нордлинген районы), граф Людвиг һәм Фридрих фон Эттинген 1383 йылда нигеҙ һалған картезиан монастырына барып тоташа. Иң беренсе монахтар бында Нюрнберг монастырынан килә, картезиан ордены улар килгәнгә тиклем өс йыл элек бында төпләнгән була. 1388 йылда монастыры башлығы тарафынан яңы орден раҫланған, ә ике йылдан һуң монастырь Изге Петр сиркәүенең рәсми сиркәү изгеләндереү йолаһы үткәрелә.

Күпселек картезиан монастырҙарындағы кеүек Кристгартен монастыры өс өлөштән тора: бергәләп файҙаланыу урындары (рухани йорто, китапхана һәм башҡалар), торлаҡ зона һәм оҫтаханалар. Монахтар көндәрен тулы тынлыҡта үткәрә: көнөнә өс тапҡыр ғына уларға үҙ хөжрәһен ташлап китергә рөхсәт ителә. Картезиандар тышҡы донъя менән бәйләнеш тотоуҙан тыйылырға тырышһа ла, яйлап урындағы 9 мәхәллә сиркәүҙәрен берләштерә. Общинаһының байлығы дәрүиштәр арҡаһында байтаҡҡа артҡан — улар аҡсаһына сиркәүҙә үткәрелә торған литургия өсөн дини ҡорамалдар һатып алынған. Байлыҡ булыуына ҡарамаҫтан, тикшеренеүселәр билдәләүенсә, монастырҙа дисциплина оҙайлы ваҡыт өлгөлө булған.

Реформация дәүерендә, 1547 йылда, һуғыш һөҙөмтәһендә монастырь емерелә һәм яна: реконструкциялауға финанс ярҙамды граф Эттингендар күрһәтә. Әммә 1557 йылда монастырҙа бары тик бер монах һәм 3 дин әһеле йәшәй — һуңғы рухани протестантлыҡҡа күсә. Һөҙөмтәлә урындағы граф ғаиләһе монастырҙы таратыу тураһында ҡарар ҡабул итә; был ҡарар ордендың ризаһыҙлығын тыуҙыра. 1599 йылда протест был ҡарарҙы формаль бөтөрөүгә килтерә. Тиҫтә йылдар буйына барған бәхәстәрҙән һуң, шулай уҡ — 1632 йылда яңы урындар емерелеү арҡаһында,1649 йылда монастырь таратыла.

Монастырь төҙөлөшө оҙаҡ ваҡыт дауамында ҡулланылмағанлыҡтан туҙа: сиркәү манараһы 1656 йылда һүтелә, ә икенселәре XVIII—XIX быуаттарҙа емерелә, 1878 йылда сиркәү һүтелә. XХI быуат башына монастырь сиркәүҙәренең бары тик хоры ғына һаҡланып ҡала, хәҙер улар урындағы протестант мәхәллә сиркәүе сифатында ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Монастырь Бирклинген
* Монастырь Буксхайм

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Backmund, Norbert, Die in Orden ihre Klöster und kleineren zur Säkularisation Bayern bis, 1974 Windberg, 63f S..
* Bosl, Karl (Hg.): Handbuch Deutschlands der Stätten Historischen, Bd. 7, 1974 Stuttgart, 72f S..
* Georg Dehio. Handbuch Kunstdenkmäler der Deutschen, III Bayern: Schwaben, bearb. v. Georg Bruno Bushart und Paula, 1989 München, 228f S..

## Һылтанмалар
*
Вексельбург монастыры

**Вексельбург монастыры** (, элек — **Чиллен монастыры** (*Zschillen Kloster*)) — бенедикт орденының Бавария конгрегацияһы католик монастыры, Саксония федераль ерендәге Вексельбург общинаһында урынлашҡан.

Коллегиаль сиркәү XII быуатта нигеҙләнгән аббатлыҡтың коллегиаль сиркәүе Заале йылғаһы буйындағы роман ҡаралтылары араһында иң яҡшы һаҡланғаны тип һанала, ә уның лекторийы () һәм триуфлы сиркәү тәреһе XIII быуат пластикаһының иң яҡшы өлгөләренең береһе булып тора.

## Тарихи очерк
Чиллен ауылы монастырына нигеҙҙе Деди Толстой, граф Веттин һәм Гройч XII быуат уртаһында һала, башта ул «йорт» монастыры һәм ғаилә төрбәһе итеп уйланылған була. 1168 йылда Мейсен епискобы Герунг шул ваҡытта төҙөлгән базиликаның өлөшөн (яҡынса 1200 йылда тамамлаған) изгеләндерә, һәм 1174 йылда изге Августин Уставына ярашлы Галле янындағы Петерсбергтан килгән монах-августиндар даими монастырь тормошон башлап ебәрә.

1278 йылда маркграф Генрих Яҡты теләге буйынса монастырь Немец орденына буйһондорола һәм 1543 йылға тиклем уның идаралығы аҫтында була, Саксония герцогы Мориц тарафынан секулярлаштырыла һәм артабан — Хонштайн, Велен һәм Ломенға алмаштырылып — Шенбург дворяндар нәҫеленә тапшырыла. Нәҡ ошо алмаштырылыу һөҙөмтәһендә монастырь һәм уның күрше общинаһы үҙенә *Вексельбург* исемен ала (тура тәржемәһе: алмашыу урыны).

Утыҙ йыллыҡ һуғыш осоронан һуң Шёнбургтар быға тиклем бөлгөнлөккә төшкән конвент барокко һарайын үҙгәртеп төҙөйҙәр, һарай 1945 йылдарҙағы ер реформаһына тиклем уларҙың биләмәләрендә тора. Шул уҡ ваҡытта элекке монастырь сиркәүе башта лютеран сиркәүе булараҡ ҡулланыла, һәм 1869 йылда — Вексельбург хужаларының католиклыҡҡа күсенеүе менән бәйле — католиктар йолаһы буйынса ҡабаттан тергеҙелә.

Икенсе донъя һуғышының һуңғы көндәрендә зыянланған сиркәү 1953—1965 йылдарҙа яңынан тергеҙелә һәм артабан мәхәллә сиркәүе сифатында ҡулланыла.

Германия берләшкәндән һуң, 1993 йылдың 28 авгусында, Вексельбургтың Изге Августин монастырына ҡайтанан нигеҙ һалына һәм унда йәшәргә Баварияның Этталь аббатлығынан монахтар күсеп килә .

2012 йылдың 14 сентябрендә монастырь Этталь аббатлығының бойондороҡло приораты статусын ала. Монастырҙың беренсе приоры итеп Мавр Крас тәғәйенләнә (), быға тиклем ул монастырь мәктәбен етәкләгән була.

## Галереяһы

Файл:Wechselburg Torgebäude des Schlosses 2.jpg|Монастырь ҡапҡаһы
Файл:Wechselburg-Lettner.jpg|XIII быуаттағы тәре һәм лекторий
Файл:Wechselburg-Hauptaltar.jpg|Төп миһраб
Файл:Wechselburg Basilika Stiftergrab.jpg|Монастырҙы нигеҙләүсе Деди III һәм уның ҡатыны ҡәберендәге таш
Файл:Wechselburg-Turm-det2.jpg|Скульптура биҙәүе 


## Әҙәбиәт
* Heinrich Magirius: *Wechselburg Stiftskirche. Denkmal christliche Das. * Regensburg, Schnell&Steiner Verlag 2003. .
* GERMANIA BENEDICTINA. Mecklenburg Mönchsklöster Die in-Vorpommern, Sachsen-Anhalt, Sachsen Thüringen und. Band X-2 St. 2012 Ottilien [u.a.] Gabriel Heuser, OSB: S. 1455—1460 Wechselburg. .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Замок Рохлиц
* Замок Крибштайн
* Шёнбурги
Даниэлян Айкануш Багдасаровна

**Даниэлян Айкануш Багдасаровна** (; 15 декабрь 1893 йыл — 19 апрель 1958 йыл) — опера йырсыһы, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1939).

## Биографияһы
Айкану́ш Багдаса́ровна (Анна Борисовна) Даниэля́н 1893 йылдың 3 декабрендә (яңы стиль буйынса 15 декабрҙә) Рәсәй империяһы Тифлис (хәҙерге Тбилиси) ҡалаһында тыуған.

1920 йылда Наталия Александровна Ирецкая классы буйынса Петроград консерваторияһын тамамлай.

1920—1922 йылдарҙа Петроградта сығыш яһай. 1922—1932 йылдарҙа — З. П. Палиашвили исемендәге Грузин опера һәм балет театры солисы. 1924 йылда Александр Шамильевич Мелик-Пашаев һәм Шара Мкртычевич Тальян етәкселегендәге опера труппаһында ҡатнаша (Ленинаканда һәм Ереванда спектаклдәр ҡуялар).

1933 йылдан 1948 йылға тиклем — А. А. Спендиаров исемендәге Әрмән опера һәм балет театры солисы.

Концерт йырсыһы булараҡ сығыш яһай (Комитастың, әрмән, урыҫ һәм Көнбайыш Европа композиторҙарының әҙәрҙәрен башҡара).

1943—1951 йылдарҙа Комитас исемендәге Ереван консерваторияһында уҡыта (1943—1948 йылдарҙа — вокаль кафедраһы мөдире, 1949 йылдан — профессор).

1941 йылдан ВКП(б) ағзаһы. СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1946—1950). Әрмән ССР-ының 1-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

1958 йылдың 19 апрелендә Ереванда вафат була. Тохмах зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1939)
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — М. И. Глинканың «Иван Сусанин» һәм Дж. Мейерберҙең «Гугеноттар» опера спектаклдәрендә *Антонида* һәм *Маргарита Валуа* партияларын башҡарған өсөн
* Ленин ордены (4.11.1939)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (24.11.1945)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
* Миҙалдар.

## Һайланған партиялар
* «Ануш» (авторы: А. Т. Тигранян) — *Ануш*
* «Аршак II» (Т. Г. Чухаджян) — *Олимпия*
* «Батша кәләше» (Н. А. Римский-Корсаков) — *Марфа*
* «Иван Сусанин» (М. И. Глинка) — *Антонида*
* «Гугеноттар» (Дж. Мейербер) — *Маргарита Валуа*
* «Травиата» (Дж. Верди) — *Виолетта*
* «Отелло» (Дж. Верди) — *Дездемона*
* «Риголетто» (Дж. Верди) — *Джильда*
* «Севилья цирюльнигы» (Дж. Россини) — *Розина*
* «Чио-Чио-Сан» (Дж. Пуччини) — *Чио-Чио-Сан*.

### Фильмографияһы
* 1941 — «Армянский киноконцерт».

## Хәтер
* 2000 йылда Даниэлянға арналған Әрмәнстандың почта маркаһы сығарылған.

## Һылтанмалар
* Статья в БСЭ
* 
* Биография в Энциклопедии Хайазг
Жигмонд Кунфи

**Жигмонд Кунфи** (), тыуғанда исеме: **Жигмонд Кон** (; 28 апрель 1879, Надьканижа — 18 ноябрь 1929, Вена) — Венгрия сәйәсмәне; Австро-Венгрияла — Хорватия, Славония һәм Далмация эштәре буйынса министр, бйондороҡһоҙ Венгрияла — хеҙмәт һәм социаль сәйәсәт министры, шулай уҡ мәғариф министры.

## Биографияһы
Жигмонд Кунфи 1879 йылдың 28 апрелендә Надьканижала мәктәп уҡытыусыһы Бенедек Кунштеттер һәм Янка Кон ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлай. 1903 йылда немец теле уҡытыусыһы һөнәре буйынса Клуж педагогия училищеһын тамамлай.

Темешвар (Тимишора) реаль училищеһында уҡыта. Карл Каутскийҙың идеологик ҡараштары менән ҡыҙыҡһынған, Тимишорала урындағы масон ложаһына ҡушылған. Венгрияның социаль демократик партияһына ингән, шунлыҡтан эштән бушатылған.

Бынан һуң Будапештҡа күскән һәм 1907 йылдан «Népszava» () гәзитенең мөхәррире булып китә. Будапештта Оскар Яси уның көрәштәштәренең береһе булып китә, ул да сәйәси иң радикаль масон ложаһы ағзаһы булған.

1908 йылдан 1914 йылға тиклем Кунфи «Szocializmus» журналының мөхәррире булған. Шағир Эндре Ади менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрҙә булған, уның инҡилабы ҡараштарын һәм «Егерменсе быуат» ойошмаһын яҡлаған. Кунфиның булышлығы арҡаһында Адиның шиғырҙары күп кенә журналдарҙа баҫтырылған.

1918 йылда Австро-Венгрияла инҡилаби хәрәкәттәр башланғас Кунфи Венгрияның Милли советына һайланған. Михай Каройи хөкүмәтендә ул хеҙмәт һәм социаль тәмьинәт министры, шулай уҡ Хорватия, Славония һәм Далмация эштәре буйынса министр вазифаларын башҡарған. Денеш Беринкеи хөкүмәтендә мәғариф министры вазифаһын биләгән.

1919 йылда Венгрия Совет Республикаһы йәшәгән осорҙа мәғариф халыҡ комиссары була. 1919 йылдың июнендә республикала диктатураға ҡаршы сығыш яһап отставкаға киткән, ә Венгрия Совет Республикаһы ҡолағас аҡ террорҙан Австрияға ҡасҡан.

Венала немец телендәге «Arbeiter Zeitung» һәм мадьяр телендәге «Világosság» гәзиттәренең мөхәррире булған.

1929 йылдың 18 ноябрендә барбитал (веронал) менән ағыуланып үҙ үҙенә ҡул һалған.

## Ғаиләһе
Беренсе ҡатыны Мелани Вамбери (Шандор Вамбергер һәм Фани Штайнхаус ҡыҙы) була, никах 1904 йылдың 14 авгусында төҙөлгән. Никахта ҡыҙҙары Нора тыуған, әммә тиҙҙән Мелани һәм Жигмонд айырылышҡан.

1914 йылдың 29 ғинуарында икенсе тапҡыр Эржебет Ронаиға (Бернарт Ронаи һәм Илона Кишфалви ҡыҙы) өйләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Új magyar irodalmi lexikon II. (H-Ö). Főszerk. Péter László. Budapest: Akadémiai. 1994. 1166. o. ISBN 963-05-6806-3
* Új magyar életrajzi lexikon III. (H-K). Főszerk. Markó László. Budapest: Magyar Könyvklub. 2002. 1253—1254. o. ISBN 9635474148
* Köves Rózsa-Erényi Tibor: Kunfi Zsigmond életútja. Budapest, 1974, Kossuth Könyvkiadó, 387 old.
* Erényi Tibor: Kunfi Zsigmond. Életek és korok. Budapest, 1974, Akadémiai Kiadó-Zrínyi Kiadó, 289 old.
* Kunfi Zsigmond. Magyar Életrajzi Index. Petőfi Irodalmi Múzeum. Hozzáférés ideje: 2016. február 12.

## Һылтанмалар
* Мадьяр биографик һүҙлегендәге мәҡәлә
Боғҙанов

**Боғҙанов—Боғҙанова** — фамилия.

* Боғҙанов Ғәбдрәүеф Ғабдулла улы (1886—1931), дин әһеле. Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы депутаты.
* Боғҙанов Фәрит Вәлинур улы (1932—2001), драматург. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).
----
* Боғҙанова Гөлниса Хәмәтнур ҡыҙы (1936 т.), СССР-ҙың 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
* Боғҙанова Ғәлиә Нәғим ҡыҙы ((21.10.1944), педиатр. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Богданов
Ғиләжев

**Ғиләжев** — фамилия.

* Ғиләжев Азамат Лоҡман‑Хәким улы (1956 т.) — сценограф. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995). 
* Ғиләжев Ғабдулла Ғабдрахман улы (1930—1997) — актёр, режиссёр, педагог. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973). 
* Ғиләжев Илшат Фәрит улы (1960 т.) — скульптор, ҡулдан сүкеү оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012).
* Ғиләжев Лоҡман-Хәким Ғабдрахман улы, Хәким Ғиләжев (1923—1997) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Ғиләжев Мансаф Тажетдин улы (1933 т.) — журналист һәм яҙыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990).
* Ғиләжев Мөфтәдин Мәғәүи улы (1938 т.) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр композитор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).
* Ғиләжев Рәил Мәсәлим улы (1953 т.) — тау инженеры‑нефтсе. Техник фәндәр докторы (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2002).
* Ғиләжев Фуат Ғарифулла улы (1924—2000) — хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр кандидаты (1970). РСФСР-ҙың атҡаҙанған юрисы (1974).
В. В. Виноградов исемендәге Рус теле институты (Рәсәй Фәндәр академияһы)

**Рәсәй Фәндәр академияһының Рус теле институты** — Рәсәй фәнни ойошмаһы, Рәсәй Фәндәр академияһының Тарих-филология фәндәре бүлексәһенә инә. 1944 йылда элекке ИФЛИ-ҙы (Мәскәү философия, әҙәбиәт һәм тарих институты, 1931—1941) яңыртып ойоштороу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.  1995 йылда учреждениеға мәшһүр совет  лингвисы академик В. В. Виноградов исеме бирелә.

«Рус телен өйрәнеүҙә өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙе билдәләү һәм русистика өлкәһендә фундаменталь, эҙләнеү һәм ҡулланма ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү», шул иҫәптән хәҙерге рус әҙәби теле нормаларын ҡулланған грамматикаларҙы, һүҙлектәрҙе һәм белешмәләрҙе экспертизалау институт эшмәкәрлегенең маҡсаты булып тора.

## Төп проекттары

* Электрон «Милли рус теле корпусы» —  электрон формалағы текстар йыйылмаһына нигеҙләнгән мәғлүмәти-белешмә системаһы. Милли корпус тәү сиратта тел лексикаһын һәм грамматикаһын ғилми өйрәнеү өсөн тәғәйенләнгән.
* «Русский язык в научном освещении» халыҡ-ара фәнни журналы; хәҙерге русистика өлкәһендәге тикшеренеүҙәрҙе координациялау өсөн булдырылған.
* Рус теле буйы белешмә биреү хеҙмәте; рус телмәрен дөрөҫ ҡулланыу буйынса айырым кешеләргә һәм ойошмаларға консультация биреүгә тәғәйенләнгән. 

Институтта шулай уҡ  «Русская речь» фәнни-популяр журналы, фәнни-популяр китаптар, һүҙлектәр һәм энциклопедиялар нәшер ителә.

## Етәкселәре

* акад. С. П. Обнорский (1944—1950)

1950—1958 йылдарҙа институт СССР Фәндәр академияһының берләштерелгән Тел белеме институты  составында була; директорҙары акад. В. В. Виноградов (1950—1954) һәм акад. В. И. Борковский (1954—1958).

* акад. В. В. Виноградов (1958—1968) П. Филин (1968—1982)
* Рәсәй Фәндәр академияһы мөхбир ағзаһы Ю. Н. Караулов (1982—1996)
* акад. А. М. Молдован (1997—2017)
* филология фәндәре докторы М. Л. Каленчук (с 2017)

*

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт
Приморский (мемориаль комплекс)

**Приморский мемориаль комплексы** (**Приморский мемориалы**) — Петергофта Петродворцовый сәғәт заводы һәм Инглиз паркы эргәһендә — Ломоносов һәм Гостилицаға барған юлдар киҫелешендә (Иҫке Петергоф аша) урынлашҡан Йәшел Дан билбауы мемориал ҡоролмалар комплексы.

## Төҙөлөшө
Комплекс Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында емерелгән ҡала өлөшөндә төҙөлгән. «1941 йылға тиклем бында Петергофтың бер нисә быуын төҙөүселәр төҙөгән тиҫтәләрсә урамы була» — тип яҙылған юҡҡа сыҡҡан Оло Слобода урынына ҡуйылған иҫтәлекле ташта.

Комплекс яйлап асыла. 1961 йылда диңгеҙ буйының Ораниенбаум плацдармы сиктәренә һаҡсыларҙың барельефы урынлаштырылған гранит обелиск ҡуйыла (архитекторҙары Т. Н. Воронихина, М. К. Меликова, В. Н. Щербина һ. б.). 1964—1971 йылдарҙа Петродворецты (Петергофты) азат иткәндән уны минанан таҙартҡанда һәләк булған совет яугирҙары һәм саперҙарына арналған Туғандаш мемориаль ҡәберлеге ансамбле формалаша (архитекторы О. И. Соколов). 1967 йылда Ораниенбаум шоссеһының икенсе яғына 350 туя ағасы ултыртыла Улар сылбыр кеүек теҙелеп штыклы атакаға барған Балтика диңгеҙе моряктарын кәүҙәләндерә.

## Хәҙерге торошо
Мемориаль комплекс халыҡтың һәм Петродворцовый районы власының даими иғтибар үҙәгендә тора. Унда традицион рәүештә Еңеү көнөнә һәм блокаданан тулыһынса азат ителеү хөрмәтенә барам саралары үтә, ветерандар маршы һәм велоуҙыштар старт ала, йола буйынса никахлашыусы парҙар сәскәләр һалырға килә. 2014 йылда бер нисә тапҡыр рөхсәтһеҙ «реставрация»ға дусар ителә.
Maritime-ack-ack_guns.jpg|Зенит орудиеһы.
Maritime-miner.jpg|Минерҙар һәйкәле.
Maritime-museum_inside.jpg|Мемориаль музей комплексы интерьеры.
Maritime-museum_mosaic.jpg|Музейҙағы мозаика.
Maritime-obelisk.jpg|Сик һаҡсылары барельефы менән обелиск.
Maritime-stele.jpg|Ломоносов юлының төньяғында ҡуйылған стела.
Maritime-thujas.jpg|Туялар атакаға бара.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гусаров А. Ю. Памятники воинской славы Петербурга. — СПб.: Паритет, 2010. — 400 с. — .

## Һылтанмалар
* Приморский мемориальный комплекс в Энциклопедии Санкт-Петербург 
* *Орешкова Е.* По местам воинской славы // Газета Вести. Ленинградская область
* Гранитный обелиск на сайте Зелёного пояса Славы
Хайлигенграбе

**Хайлигенграбе** () —  Германияның Бранденбург ерендә урынлашҡан коммуна. Унда Хайлигенграбе аббатлығының цистерциан монастыры булған.

Көнсығыш Пригниц-Руппин районы составына инә. Коммунаның халҡы 4756 кеше тәшкил итә (2009 йылдың 31 декабрендәге мәғлүмәт буйынса). 232,30 км2 майҙанды биләй. Коммуна 14 ауыл округынан тора.

## Географияһы
Хайлигенграбе коммунаһы Пригниц тарихи өлкәһенең көнсығышында, Мекленбург-Алғы Померания ере сигендә урынлашҡан. Коммунаның майҙаны 206,31 км2 тәшкил итә — майҙаны буйынса был Германияның иң эре коммуналарының береһе.

## Тарих
Хайлигенграбе аббатлығы цистерциан монастыры булараҡ 1289 йылда Хафельберг епискобы Генрих II һәм Бранденбург маркграфы IV Оттон тарафынан нигеҙләнгән. Башта монастырҙа 12 ҡатын-ҡыҙ монах була. Аббатлыҡта ҡан тамып сыҡҡан икона (гостия) ҡомартҡыһы һаҡланып ҡалған.

## Спорт
2008 йылдың майында коммуна үҙ халҡының һәр бер бишенсе кешеһе спорт менән әүҙем шөғөлләнгәне һөҙөмтәһендә Бранденбург ере призына лайыҡ була

## Иҫтәлекле урын
Хайлигенграбела немец ауылында төҙөлгән Блюменталь күҙәтеү башняһы (45 м бейеклектә) бар.

## Галереяһы

Heiligengrabe Kraeutergarten.jpg|Хайлигенграбе аббатлығы
Blumenthal Aussichtsturm.jpg|Блюменталь күҙәтеү башняһы



## Туғанлашҡан ҡалалар
* Фаренбах, Баден-Вюртенбург ере

## Билдәле кешеләр
*  (1490—1550) — епископ.
*  (1815—1897) — орган төҙөүсе.
*  (1867—1938) — протестант дини белгесе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Энгельберг

**Энгельберг** () — Швейцарияның Обвальден кантонында урынлашҡан курорт һәм коммуна. .

Коммунаның халҡы 3767 кеше тәшкил итә (31 декабрь, 2007 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Рәсми коды — *1402*.

## Исеменең тарихы
Риүәйәт буйынса, Энгельберг исеме бенедикт монастырынан алынған: монастырға нигеҙ һалыусы Конрад фон Шелленбуренға (Konrad von Sellenburen) фәрештә пәйҙа булған, ул Ochsen туғайында изге урын төҙөргә бойорған. Монастырь төҙөлгәс— 1120 йылда — ике аббат пәйҙа күрә: улар монастырҙан алыҫ түгел тауҙа фәрештәләр хоры күрә. Фәрештәләр Хоҙайға маҡтау йырын йырлай. Атамаһы шул «Энгельберг» — йәғни Фәрештә Тауы һүҙенән алынған — ошо һүҙ ҡала исеме булып киткән.

Риүәйәт ҡала гербында сағылыш тапҡан. Стилләштерелгән фәрештәләр һындарын Энгельбергтың төрлө урындарында күрергә мөмкин.

Бенедикт аббатлығы бында әле лә эшләй.

Энгельберг курорты төрлө яҡтан Альп тауҙары түбәләре менән уратып алынған, улар менән күтәргес кабиналарҙан ҡарап һоҡланырға мөмкин.

## Спорт
Энгельбергта 1938 йылдың 5-6 мартында саңғы спорты буйынса 8-се донъя чемпионаты үтә.

## Фотогалерея

Файл:Hubert Sattler Blick auf Engelberg.jpg|Энгельберг
Файл:Ангел Энгельберга.jpg|Энгельберг фәрештәһе
Файл:Бенетиктское аббатство в Энгельберге (Швейцария).JPG|Бенедикт аббатлығы


## Һылтанмалар
* Официальная страница
* Ангелы Энгельберга 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Успение соборы (Витебск)

**Витебск ҡалаһында Успение  соборы**  —  Витебскта ғибәҙәтхана, Успение тауындағы вилен бароккоһының  архитектура ҡомартҡыһы. Төҙөлгән сағында өлгө  өсөн Римдәге Сан-Карло-аль-Корсо ғибәҙәтханаһы алына. Архитекторы — И. Фонтана.

1743—1777 йылдарҙа униат ҡорамы кеүек төҙөлгән. 1799 йылдан православие соборы. 

1936 йылда Совет власы тарафынан нигеҙенә тиклем шартлатыла

XXI быуат башында Православие сиркәүе тарафынан  тергеҙелә.  2011 йылдың  30 сентябрендә уны  бөтә Беларусь Патриарх   Экзархы Минск һәм Слуцк митрополиты Филарет (Вахромеев) изгеләндерә.  Уға хеҙмәт итеүселәр иҫәбендә Новгород һәм Старая Русь архиепискобы Лев (Церпицкий), Витебск руханийының улы була.

## Фотогалерея

Файл:Church of the Assumption Vitsebsk.jpg| 2012 йыл
Файл:Church of the Assumption (Viciebsk, Bielarus) bXX.jpg| XX быуат башындағы асылма
Файл:Church of the Assumption (Viciebsk, Bielarus) XIX.jpg| Төп фасад, XIX быуат
Файл:Church of the Assumption (Viciebsk, Bielarus) XVIII.jpg|Юзеф Пешка һүрәте, XVIII быуат


## Һылтанмалар

* http://evitebsk.com/wiki/Успенский_собор
* http://www.ctv.by/новости/самый-большой-в-беларуси-колокол-украсил-свято-успенский-собор-в-витебске 
* http://vitprav.by/2417.html
И. В. Бельков исемендәге Геология һәм минералогия музейы

**И. В. Бельков исемендәге Геология һәм минералогия музейы**— Апатиты ҡалаһы музейҙарының береһе. Унда Мурманск өлкәһенең минералдары, мәғдән һәм тау тоҡомдары күрһәтелгән. Музей РФА Кольск ғилми үҙәгенең Геология институты бүлексәһе булып тора.

## Тарихы
Музейға 1930 йылда Хибинылағы СССР Фәндәр академияһының «Тиэтта» Кольск фәнни станцияһы ҡарамағында нигеҙ һалына. Һуңынан ул һуңынан РФА-ның Кольск ғилми үҙәгенә әйләнә.

Бөйөк Ватан һуғышы һуңында станцияла янғын булып, коллекцияның күп өлөшө юҡҡа сыға. Һуғыштан һуң музей Геология институтында ҡабат асыла.

Уның атамаһы совет геологы һәм институт директоры Игорь Владимирович Бельков исеме менән бәйле.

## Фондтары
Музейы фонды Мурманск өлкәһенең 9000-дән ашыу минерал, мәғдән һәм тау тоҡомдары өлгөһөнә эйә, уларҙың күпселеге һирәк һәм уникаль булып тора. Музей экспозициялары:

* системалы минералдар коллекцияһынан;
* Кольск ярымутрауында асылған яңы минералдар коллекцияһынан;
* мәғдән һәм башҡа файҙалы ҡаҙылмалар коллекцияһынан;
* тау тоҡомдары коллекцияһынан тәҙәлгән.

Музей фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә — минералдар коллекцияһы менән эшләй, Кольск ярымутрауы минералдарының һәм исемлеген, компьютер мәғлүмәттәр базаһын төҙөй, музей эшмәкәрлеге буйынса кәңәшмәләләрҙә ҡатнаша һәм мәҡәләләр яҙы, шулай уҡмузейға килеүселәр араһында Кольск төбәгенең минералогияһы һәм файҙалы ҡаҙылмалары буйынса белемде популярлаштырыу һәм дөйөм белем биреү эшмәкәрлеге — МГТУ-ның Апатит филиалының геология специальносы буйынса уҡыған студенттарына лекциялар һәм ғәмәли дәрестәр үткәрә.

## Әҙәбиәт
* *Волошин А. В., Борисова В. В.* Коллекция минералов Хибино-Ловозерского комплекса в музее минералогии и геологии // Альманах-2000. Музеи Российской Академии наук. 2001. М.: Научный мир. С. 27-34.
* *Борисова В. В., Волошин А. В.* Перечень минеральных видов Кольского полуострова. Апатиты: КНЦ РАН. 2002. 34 с.
* *Борисова В. В., Волошин А. В.* Образовательный аспект деятельности музея геологии и минералогии // Труды Государственного Дарвиновского музея. Вып. 7. М. 2003. С. 35-41.
* *Борисова В. В., Волошин А. В.* Перечень минеральных видов Кольского полуострова. Апатиты: КНЦ РАН. 2006. 38 с.
* *Борисова В. В., Волошин А. В.* И. В. Бельков и его вклад в коллекцию музея Геологического института Кольского научного центра РАН: (К 90-летию со дня рождения) //Альманах-2007. Музеи Российской Академии наук. 2007. М.: Научный мир. С. 37-43.
* *Борисова В. В., Волошин А. В.* Перечень минеральных видов Кольского полуострова. Апатиты: КНЦ РАН. 2010. 64с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт музея . 2018.
* О музее в Архиве РАН.
* О музее на museum.ru.
Витебск боҙ спорт һарайы

**«Витебск боҙ спорт һарайы»** (бел.«Спорт Віцебскі лядова палац») — Витебск (Белоруссия)  ҡалаһында спорт комплексы 

1999 йылдың  13 ноябрендә файҙаланыуға тапшырыла. Төп тәғәйенләнеше —  шайбалы хоккей уйындары,  фигуралы шыуыу, шорт-трек  һәм башҡа боҙ спорт төрҙәре үткәреү. Спорт сараларынан буш ваҡытта  боҙ майҙансығы күпләп конькиҙа шыуыу  өсөн ҡулланыла. Хоккей ҡумтаһын    спорт уйыны төрҙәре,  спорт көрәштәре, теннис, ауыр атлетика, гимнастика, бокс, шулай уҡ концерт үткәреү өсөн сәхнәгә һәм  башҡа сағыу саралар өсөн майҙансыҡҡа  үҙгәртеп була. Һарайҙың һыйҙырышлығы 1900 тамашасы тәшкил итә.

Һарай аренаһы белорус экстралигаһында сығыш яһаусы  «Витебск» хоккей клубының үҙ майҙаны булып тора.   Шулай уҡ боҙ аренаһында  «Витебск» хоккей клубының балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡыусылары   (хоккей, фигуралы шыуыу), өлкә юғары спорт оҫталығы мәктәбенең һәм шорт-трек буйынса «Профсоюздар спорт клубының балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡыусылары, һәүәҫкәр хоккей командалары күнекмәләр үтә.  2010 йылға Боҙ һарайы менән йәнәш ябыҡ күнекмәләр майҙансығы төҙөү планлаштырыла

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* «Витебский ледовый дворец спорта» на официальном сайте ХК «Витебск»
* «Витебский ледовый дворец спорта» на сайте «НаКатке - все катки Беларуси» 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Витебск (хоккейный клуб)
* Список хоккейных стадионов Белоруссии
Херренкимзе (һарай)

**Херренкимзя** (; *Херренкимзее тип яҙылған варианттары ла осрай*) — Бавария короле II Людвигтың ҡала ситендәге резиденцияһы. Ул Баварияның иң ҙур Кимзе күлендә һуҙылған утрауҙа урынлашҡан. Херренкимзе Мюнхендан көнсығышҡа табан 60 км алыҫлыҡта тора. Херренкимзе — II Людвигтың иң ҡиммәтле һарайы(уны төҙөүгә киткән сығымдар 16,6 миллион марканан артҡан — сағыштырыу өсөн: Линдерхоф һәм Нойшванштайн һарайҙары икеһе бергә 14,7 миллион марканан үтмәй): һарайҙың эсен биҙәү өсөн тик алтын ғына ла 4,5 килограмм тотонолған була.

Людвиг II Херренкимзене үҙенең кумиры булған француз короле Людовик XIV хөрмәтенә Версалға оҡшатып төҙөткән.

## Урынлашыуы
Өсөнсө һарайына король Людвиг II артыҡ оҙон юл буйлап, Альп тауы армыттары аша, Мюнхен һәм Зальцбург араһында ятҡан Кимзе күленә барған.

## Тарих

Әле Линдерхофтың төҙөлөшө тамамланмаған көйөнсә 1878 йылдың 21 майында Хероренкимзе һарайының беренсе ташы һалынған Замокты король башта Грасвангталь үҙәнендә төҙөргә булған, уны «Ettal Meicost» анаграммаһы менән атаған. Король планлаштырылған ҡоролманың масштабтары ғәйәт ҙур булғанлығынан бик ныҡ яфа сигә. Линдерхоф һарайының саманан тыш байлығы һоҡландырһа, таң ҡалдырһа, бында башҡарылған эштәр Линдерхофтыҡына ҡарағанда күп тапҡырға өҫтөн тора һәм күп эшсе көсөн, финанс сығымдарын талап итә.

1803 йылда утрау сиркәүҙән конфискацияланғас, уның хужлары бер нисә була, ахырҙа 1873 йылдың сентябрендәә уны Людвиг һатып ала. Бер йыл үткәс, король үҙенең Францияға сәфәре ваҡытында Версалде бик ентекле итеп ҡарай. Һарай проектын эшләү һәм төҙөлөш йылдам темптарҙа бара. Беренсе булып Яңы замокка королдең тәүге сәфәре 1881 йылда була. Король үлгән мәлдә һарайҙың 70 бүлмәһенең 50 бүлмәһе бер нимәһеҙ буш тора.

Король Людвиг төҙөлөш барышында архитекторҙарға: «күсереп түгел, ә Людовик XIV рухында төҙөгөҙ», -тип яҙған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Монастырь Херренкимзе
* Дворец Шлайсхайм
* Дворец Нимфенбург

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* www.herrenchiemsee.net
Шлайсхайм һарайы

**Шлайсхайм һарайы** () — барокко осороноң һарай-парк ансамбле. Баварияның Мюнхен ситендәге Обершлайсхайм коммунаһында урынлашҡан Виттельсбах ырыуы резиденцияларының береһе.

## Тарих
Шлайсхайм усадьбаһы герцог Вильгельм V (1548—1626) тарафынан 1597 йылда нигеҙләнгән. Башта был ҙур булмаған сиркәүҙән һәм хужалыҡ бүлмәләренән торған ябай усадьба комплексы булған. 1616 йылда биләмә уның улы курфюрст Максимилиан I милкенә күсә. 1617 йыл герцог Максимилиан усадьбаны һарай итеп үҙгәртеп ҡора. Һарайҙың проектын 1616—1623 йылдарҙа архитектор өлкән Генрих Шен әҙерләй.

Эмануэль II Максимилиан идаралыҡ иткән саҡта һарайҙың үҫеше башланып китә. Был осорҙа Люстхайм һарайы төҙөлә, ул немецтарҙың йорт-«казино» өлгөһөндә венеция рухында төҙөлә. Был бина Альп тауҙарынан төньяҡҡа табан торған, түбәләре фрескалар менән биҙәлгән беренсе донъяуи бина була.

1700 йылдан һуң төҙөлгән мөһабәт яңы һарай — XVIII быуатта немец хакимдары тарафынан төҙөлгән «кесе версалдең» өлгөһө булып тора. Түбәләге биҙәктәр, гипстан һырлап эшләнгән биҙәктәр һәм мебель шул ваҡыттың байлығының күрһәткесе булып тора. Иҫке һарайҙың ҙур өлөшө Икенсе донъя һуғышы барышында емерелә, әммә аҙаҡ ул яңынан тергеҙелә.

### Картиналар галереяһы
Һарайҙа барокко дәүеренең Бавария дәүләт картиналар йыйылмалары ҡуйылған. Галерея фламанд рәссамдары Питер Пауль Рубенс һәм Антонис ван Дейк, итальяндар Гвидо Рени, Лука Джордано, Гверчино, Карло Сарачено, Алессандро Турча, Карло Дольча һәм Пьетро да Кортон, немец Иоахим Зандрарт, Иоганн Генрих Шенфельд, Иоганн Карл Лот, испан рәссамдары Алонсо Кано һәм Хосе де Рибера әҫәрҙәренән тора.

## Парк
Оло парк — Германияла бик һирәк һаҡланып ҡалған барокко баҡсаларының береһе. Энрико Дзуккалли парк һәм ундағы каналды планлаштырған, ә сәскәләр клумбаларын һәм шарлауыҡтарҙы — Андре Ленотрҙың уҡысыһы Доминик Джирард эшләгән

Һарай һәм парк кинематограф тарихындағы билдәле «В прошлом году в Мариенбаде» һәм «Тропы славы» фильмдары өсөн фон булып хеҙмәт иткән.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Вальдзассен

**Вальдзассен** () — ҡала һәм ҡала общинаһы. Германияның Бавария ерендә, Чехия Республикаһы сигендә урынлашҡан.

Үрге Пфальц административ округына буйһондоролған. Тиршенройт районы составына инә. Халыҡ һаны 6980 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). 66,54 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — *158 3 09 77*.

Вальдзассен ҡалаһы XII быуаттағы барокко цистерциан монастыры (Вальдзассен аббатлығы) менән билдәле, унда туристар күп йөрөй торған китапхана бар. Китапхана XVIII быуаттың данлыҡлы семәрле биҙәктәре менән билдәле. Ҡаланан 4 км алыҫлыҡта хаж ҡылырға килеүселәр араһында ҙур популярлыҡ яулаған XVII быуаттың Изге Троица сиркәүе (Kappl Dreifaltigkeitskirche) бар.

Немец бундес-лигаһында уйнаған, ә һуңынан Англияның Премьер-лигаһы һәм Германия йыйылма командаһының футболсыһы Хаманн Дитмар Хаманн (нем. Dietmar Hamann) был ҡалала тыуған.

## Халыҡ

	   

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми бит
Кесе Бәлешкүл

**Кесе Бәлешкүл** -  - () - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл.

## Этимологияһы
Өлкәлә бер-береһенә яҡын урынлашҡан һәм ҡылымыҡ аша тоташҡан ике күл атамаһында Бәлешкүл һүҙе бар. Элек Оло Бәлешкүл тип аталғанын хәҙер бик йыш Бәлешкүл тип кенә атап йөрөтә башлағандар, сөнки Кесе Бәлешкүлде ярындағы шифахана исеме менән Доронькино тип атауға күсеп баралар

Был гидроним башҡорт телендәге *бәлеш* һәм *күл* һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, тип яҙалар Силәбе өлкәһе сығанаҡтарында.

"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "*бәлеш*" һүҙенә ошондай аңлатмалар бирелә:
***Бәлеш** - Таба йә ҡалайға йәйелгән ҡамыр эсенә ни ҙә булһа һалып, ҡамыр менән өҫтө ҡаплап бешерелгән ашамлыҡ.
***Бәлеш** - күсм. - Бешмәгән, булдыҡһыҙ
***Бәлеш** - Ҡапыл аптырағанда әйтелә торған һүҙ 

Урыҫ телле сығанаҡтарҙың бәғзеләрендә "белиш - мясо" тигән аңлатма бирелә, күл балыҡлы (итле) булғанға шулай атағандар тип фараз итәләр

Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Белишкуль, озеро - от древнего башкирского мужского имени Бялеш, кул — «озеро»" Йәғни, күл атамаһы "Бәлеш +күл" һүҙҙәренән яһалған тип фаразлай. Бәлки борон башҡорттарҙа ундай исем дә булғандыр һәм ул урыҫ теле аша һаҡланып ҡалғандыр.Ихтимал, Биләш тигән исем булғандыр.

## Географияһы
Кесе Бәлешкүл Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынында, Өйәлге күленән, "Өйәлге" шифаханаһынан З км төньяҡ-көнбайыштараҡ, Сайма ҡасабаһынан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Эргәһендә Аҡсакүл (), Оло Бәлешкүл, Тәрәнкүл (), Өйәлге () күлдәре ята. Оло Бәлешкүл менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.

Географик координаттары: оҙонлоғо - 60°32′39.86″E (60.544405), киңлеге - 55°34′5.39″N (55.568165).

Күл Өйәлге тәбиғәт-территориаль комплексы ҡарамағына инә.

Кесе Бәлешкүлдән Екатеринбургҡа тиклем - 200 км, Силәбегә — 95 км, Арғаяшҡа — 25 км .

Ярындағы тораҡ пункттар: Сайма, Өйәлге, Тайгинка ҡасабалары, Ҡыштым ҡалаһы.

## Тасуирламаһы

*Уртаса тәрәнлеге: 2-2,5 м 
*Максималь тәрәнлеге: 5м 
*Максималь киңлеге һәм оҙонлоғо (км): күлдең диаметры 1 км
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 280м 
*Майҙаны: 0,8км2

Һыуы таҙа, эсергә яраҡлы.

Төбөндә ләм һәм шифалы батҡаҡ .

## Флораһы һәм фаунаһы

Кесе Бәлешкүл буйында ҡамыш, екән, күрән үҫә. Тирә-яғында еләк, бәшмәк бик күп.

Балыҡтары: табан балыҡ, карп, алабуға, себер сабағы, алабалыҡ, ротан,суртан.Ҡыҫала бар.

## Шулай уҡ ҡара

* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 200-сө бит/ Бәлеш
* Озеро Белишкуль
*Озеро Белишкүл 
*ДОРОНЬКИНО (МАЛЫЙ БЕЛЯШКУЛЬ)
* Озеро Доронькино (Малый Биляшкуль)

## Һылтанмалар
*База отдыха "Доронькино"
Залениеки (усадьба)

**Залениеки** () йәки **Грюнхоф** (, йәшел урам) — Курляндия герцогтарының һунар һарайы. Һарай киң пейзаж паркында (парк 27 гектар майҙанды биләй), Латвия Залениеки улусының Залениеки ауылында урынлашҡан. Илдә классицизм архитектураһының беренсе ҡомартҡыһы.

Курляндияның тәүге герцогынан башлап был дәүләттең барлыҡ хакимдары Залениекиға һунарға сығыуҙы хуп күрә. 1766 йылда Эрнст Иоганн Бирон монарх һәм уның яҡындары һунар мәрәкәһендә йөрөгәндән һуң ял итерлек һарай төҙөргә бойора. Һарай төҙөлөшөн хаким йорто төҙөүсеһе Северин Йенсен 1768—1775 йылдарҙа башҡара.

Ошо йылдара Курляндияла данлыҡлы Растрелли булғанлыҡтан, сәнғәт белгесе Борис Виппер, Растереллиҙың Бирон өсөн Грюнфоф һәм Свэтхоф һарайҙарын төҙөү проектында ҡатнашыуы ихтимал, тип фараз ҡыла. Уның һүҙҙәре буйынса, «Грюнхоф, үҙенең ҡеүәтле массаһы һәм икеләтә көслө итеп һалынған колонналары менән Растрелли проектлаған Строганов һарайына оҡшаш…». Сәнғәт белгесе, ҡыйыҡ мансардаһын Йенсен алмаштырған, тип иҫәпләй.

Польшаны өсөнсө тапҡыр бүлгәндән һуң, император Павел Митава тирәһендәге һунар биләмәһен һәм һунар һарайын үҙенең ҡәйнеше Александрға бүләк итә. 1850 йылдан һуң Грюнхофтың хужалары булып остзей дворяндары — Шепинг, Ливен, Медема ғаиләләре — тора. Һарайҙың интерьеры 1866—1868 йылдарҙа тулыһынса реконструкциялана. Һуңғы реставрация ваҡытында тикшеренеүселәр XVIII быуат һүрәттәренең ҡалдыҡтары эҙҙәрен асыҡлай.

## Иҫкәрмәләр
Задагүл

**Задагүл** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл.

## Этимологияһы
Башҡорт теленә "зада" һүҙе фарсы теленән килеп ингән һәм бик күп ҡушма яңғыҙлыҡ исемдәрҙең ҡушымтаһы булып торған. Зада тип кенә ҡушылған исемдәр ҙә булған. "Башҡорт исемдәре" китабында Зада исеменә ошондай аңлатма бирелә: **Зада** (*фарсы*) - ир бала;батша улы; аҡһөйәк;иң шәп, иң һәйбәт. Әйткәндәй, *- зада* ҡушымтаһы ҡатын-ҡыҙ исемдәрендә лә ҡулланылған - *Гөлзада, Миңзада* һ.б. 

Силәбе өлкәһенең төбәкте өйрәнеүсеһе  Владимир Васильевич Поздеев был гидроним буйынса ошондай фараздар яҙған:
Варианты названия Зибикулъ, Зиди-Кулъ. Речь идёт о билингве: Зибикуль – Задакулъ Заде — «сын» в иранских (арийских) языках, составная часть многих имён в мусульманском мире; трактуется «прекрасный, лучший; царевич, потомок». Название произошло от персидского слова зиба — «красивый, прекрасный»; «приятный, милый, славный»; «украшенный, нарядный» + индоевропейский термин куль — «мокрый луг, сырое пастбище, водоём, пруд, озеро» = «Красивое Озеро» 

Күп йылдар өлкәнең топонимикаһы буйынса мәғлүмәттәр йыйған Силәбе тарихсыһы, төбәк белгесе *Владимир Васильевич Пятков*   Ул үҙенең «Топонимика Южного Урала» тигән китабында топонимик теҙмә килтерә: Задакулъ, Зада-Кулъ, Зибикуль, Зиби-Куль, Зидикулъ,Зиди-Кулъ 

Ҡәҙимге сығанаҡтарҙа ( XVIII быуаттан башлап) күлдең атамаһы Задакуль, Зидикуль тип телгә алынған 

## Географияһы

Задагүл Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы Кузнецк ауылынан 6 км, төньяҡ-көнсығышында "Өйәлге" шифаханаһынан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Географик координаттары: киңлеге - 55°33′37″N (55.560184),  оҙонлоғо - 60°37′6″E (60.618244)

## Тасуирламаһы

*Уртаса тәрәнлеге: 1м 
*Һыуының үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: үтәҙеклеге уртаса.
*Төбө ләмле, шифалы батҡаҡлы.
* Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1*0,7 км
* Ағып сыға: сығанаҡтар юҡ, яуым-төшөмдән туйына 

Һыу ятҡылығы тектоник ҡуҙғалыуҙар һөҙөмтәһендә хасил булған соҡорҙа барлыҡҡа килгән.Яр һыҙатланышы түңәрәк.

Төньяҡ яры ташлы, текә; көньяғы тәбәшәк һәм һаҙмырт  

Төбөндәге шифалы батҡаҡты "Өйәлге" шифаханаһы дауалау процесында ҡуллана

## Флораһы һәм фаунаһы

Һаҙлыҡлы урындарындағы түңгәктәрендә ҡыҙыл көртмәле үҫә. Бар яғынан да ҡатнаш урмандар менән уратып алынған. Ҡарағай һәм ҡайын урмандары ҡатнашып үҫә Унда бәшмәк күп була . 

Яр буйҙарын ҡамыш менән екән уратып алған, һыу өҫтөн тәлмәрйен тәңкәһе ҡаплай. 

Күлдә табан балыҡ тереклек итә.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 45-се бит
* Озеро Зибикуль
*
Үренге (һырт)

**Үренге** ( - Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендәге тау һырты.

## Тасуирламаһы
Үренге һырты - Силәбе өлкәһенең иң оҙон һырты, 70 километр оҙонлоҡта. Златоуст эргәһенән башлана һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә Еләкле (Ягодный) һыртына тиклем дауам итә.

Үренге һыртының иң бейек нөктәһе - Икенсе түбәсек (), уның бейеклеге 1198 м-ға етә. Иң бейек сусаҡтар: 
* Беренсе түбәсек (1165. м.) 
* Икенсе түбәсек (Яланғас түбәсек) (1198. м.) 
* Өсөнсө түбәсек (Ағалы-ҡустылы - ) (1027. м.) 

Кварцит, кристаллик һәүерташ һәм филлиттан тора — был һәүерташтар йоҡа ғына табаҡсаларға еңел ярыла.

Битләүҙәре текә, ҡатнаш урмандар ҡаплаған.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай фаразды килтерә:
Уреньга, хребет - в источниках ХVIII в. — Урянге, Уранге, Урянгетау, Урангетау. Объяснение названию дает известный русский путешественник И. И. Лепехин. Он приводит его перевод с татарского слова урянге — «клен», т. е. «кленовая гора». Но клен в районе хребта отсутствует. Топоним Уреньга, имеющий основу ур, сближается также с башкирскими словами: ур — «верх», «высокий», «верхний», «подъем», «приподнятый», урлеу — «гористый», «холмистый», урге — «ввысь», уре — «в небо», «дыбом», «на дыбы», урлее — «возвышение» и др. По-видимому, именование относится к более раннему слою тюркской (а возможно, и дотюркской) топонимии Южного УралаОт Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/a.htm.

Башҡорт телендә "үрге" сифаты ерле һөйләштә "үренге" (үргенге) рәүешенә инеүе лә тәбиғи.

## Шулай уҡ ҡара
* Урал тауҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хребет Уреньга 
* Хребет Уреньга
* Самый длинный хребет Челябинской области

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 496-сы бит
* Шувалов Н. И. Уреньга // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
* Таганай, национальный парк/Общая информация
Шелфорд монастыры

**Шелфорд монастыры** (ингл.  Shelford Priory) — элекке августин монастыры (приорат). Монастырь Англия графлығындағы Шелфорд ауыл ы биләмәһе территорияһында урынлашҡан. Был монастырға яҡынса 1260—1180 йылдар самаһында Ральф Хонселин нигеҙ һалған. 1560 йылда монастырҙағы община таратылған. Шелфорд монастырының ҡаралтылары хәҙерге XXI быуатта һаҡланмаған.

## Тарих
Ньюстед монастыры Изге Мария хөрмәтенә һалынған. Яҡынса 1163 йылда Англия короле Генрих II тарафынан Томас Бекетты үлтергәндән һуң түләнгән епитимия сифатында төҙөлә. Ньюстед млонастыры бер ваҡытта ла аббатлыҡ булып тормаған. Монастырь 13-сө быуатта артабан үҫешә, 15-се быуатта киңәйтелә, уға Дортуар, Ҙур зал һәм приор йорто өҫтәлә. Был монастырь 13 монах йәшәрлек итеп төҙөлөүгә ҡарамаҫтан, монастырь таратылғансы унда гелән 12 монах йәшәгән. Яҡытирә ауыл кешеләре монастырға хәйер биргән, улар араһында абруйлы кешеләр ҙә булған.
Монастырь янында күл булған, ул 18-се быуат аҙағында ер менән күмелгән. Монастырь таратылған саҡтағы кафедра шул күлгә ташланған була, һуңынан уны балыҡсылар күл һыуынан ау менән һөйрәп сығарған. 1805 йылда монастырь архидиакон Кэй тарафынан Саутэлл сиркәүенә тапшырыла. Архидиакон бында үҙенең вафатына тиклем йәшәгән.

Ньюстед монастыры руханиҙары
Юстас, 1 216 йыл
Ричард, 1 216
Роберт, 1 234
Уильям (келарь), 1 241
Уильям, 1 267
Джон де Лексентон, 1288
Ришар де Аллам, 1 288
Ришар де Гранж, 1 293
Уильям де Тюргартон, 1 324
Хью де Коленгхам, 1 349
Уильям де Коленгхам, 1356
Джон де Вилесторп, 1366
Уильям де Аллертон, 1 366
Джон де Юккналл, 1 406
Уильям Бэкьюелл, 1 417
Томас Карлетон, 1424
Роберт Кутуолф, 1424
Уильям Мистертон, 1 455
Джон Дархэм, 1 461
Томас Ганторп, 1 467
Уильям Сэндэйл, 1 504
Джон Блэйк, 1 526

Монахтар общинаһы таратылғандан һуң, монастырь территорияһы Майкл Стэнхоупҡа (үлгән 1552 йылда) тапшырыла һәм яҡынса 1600 йылда **Шелфорд поместьеһы** (ингл.  Shelford Manor) тип йөрөтөлә башлай. Англиялағы граждандар һуғышы барышында Шелфорд усадьбаһы яндырыла. Хәҙерге ваҡытта был Граждандар һуғышының тарихи реконструкцияһы йәй көндәрендә Шелфордҡа килеүселәргә һәм ауыл халҡына күрһәтелә. Элекке монастырь урынында сиркәү һәм кемпинг, ресторан, паб урынлашҡан. Ауыл диңгеҙ кимәленән бик аҙ ғына юғары ятыуға ҡарамаҫтан, уға яҙғы ташҡын ваҡытында һыу баҫыу янамай. Шелфорд халҡы ауыл хужалығы менән шөғөлләнә.

.


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ньюстедское аббатство

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Bailey, Thomas (1853), Nottinghamshire of Annals: History of the County of Nottingham, including the Borough, 2, Simpkin, pp. 738—476.
* Brown, Cornelius (1891), History of A Nottinghamshire, E. Имеющейся, pp. 77-79.
** Brown, Cornelius (1907), History of Newark-on-Trent; story of the town being an ancient life: IV, VII of the Edward Edward танатова to of that From, 2, Newark: Whiles, p. 95.
* Page, William, ed. (1910), «canons Houses of Austin: of The Shelford priory», History of the County of A Nottingham, 2, pp. 117—120.

## Һылтанмалар
*
Ратуша майҙаны (Тарту)

**Майҙан** (эст. Raekoja plats) Тарту ҡалаһының тарихи өлөшөндә урынлашҡан,   Тарту ратушаһынан алып   Эмайыги йылғаһының яры буйына тиклем һуҙыла.

## Тарихы
1990 йылдан хәҙерге исеме менән. Совет власы заманында — Совет майҙаны.

XIII быуатта Эмайыги йылғаһындағы порт янында сауҙа  майҙаны булараҡ барлыҡҡа килә (Оло баҙар). Тәүҙә йылғанан ҡәлғә диуары менән айырылып тора. Майҙанда йәмәғәт ҡоҙоғо урынлаша.

1775 йылда тарихи ағас ҡоролма ҙур  ҡала янғынында һәләк була. Майҙан исемен билдәләгән ратушаның  яңы бинаһы  1789 йылда  архитектор Иоганн Генрих Вальтер  проекты буйынса төҙөлгән. Майҙандағы 12 һәм 18-се йорттарҙы  билдәле архитектор Ланге проектлаған. 

Көньяҡ яҡтағы биналар   1944 йылда Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ҡаланы утҡа тотоу һөҙөмтәһендә емерелә һәм һуңғы ваҡыттағы архитектура стилендә яңынан  үҙгәртеп ҡорола. 1951 йылда майҙанда фонтан  ойошторола, 1998 йылда фонтанды  «Үбешеүсе студенттар» һыны биҙәй.

## Иҫтәлекле урындары

«Үбешеүсе студенттар» фонтаны (1998)

18 -се йорт — «Йығылып барыусы йорт», хәҙер — Тарту сәнғәт музейы

Конрад Мяга ательеһы

## Билдәле кешеләре
18-се йортта  М. Барклай-де-Толли йәшәгән 

## Майҙан кинематографияла.
«Йәй» фильмының  ҡайһы бер эпизодтары  майҙанда төшөрөлгән (Таллинфильм, 1976)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ратушная площадь

Ратушная площадь в Тарту 

Ратушная площадь Тарту и городская ратуша
Русерсберг замогы

**Русерсберг замогы** () — Швеция короленең һарайы. Замок Стокгольм ситендәге Меларен күле ярында урынлашҡан. Ул 1630-сы йылдарҙа Оксеншерн ғаиләһе ьарафынан төҙөлә. 1762 йылда Русерсберг замогы король һарайына әйләндерелә. Был саҡта дәүләт замокты герцог Карлға (буласаҡ король Карл XIII) Швеция короле III Густавтың кесе энеһенә тапшыра.

## Тарих
Габриель Бенгтсон Оксенштерн замокты абруйлы Тре Росор («өс роза») ғаиләһенән тсыҡҡан үҙенең әсәһе хөрмәтенә атаған. Шул ваҡыттағы типик ренссанс стилендәге бина төҙөлөшө 1634 йылда башлана һәм 1638 йылда тамамлана.

XVII быуатта ренессанс стиле моданан сыға һәм Габриель Бенгтссон Оксенштерндың улы Бенгт Оксеншерн һарайҙыул ваҡытта таралған рококо яңы стилендәдә үҙгәртә. Проекттың архитекторы кинйә Тессин Никодемус була. Төп бинаның ҡыйығы һүтеп алына, замок яңы ҡыйыҡ менән ябыла. Шулай уҡ замокка яңы ҡанаттар һәм колоннадалы галерея өҫтәлә.

1747 йылда Русербергты барон Эрланд Карлссон Броман һатып ала һәм ҡайтанан үҙгәртә. Уға архитектор Жан Эрик Рен булышлыҡ итә. 1757 йылда Броман вафат була һәм һарай дәүләт милкенә күсә, артабан дәүләт замокты герцог Карлға тапшыра.

Замокта йшәй башлаған Карл Рендың яңыртыу планын тормошҡа ашырыуҙы дауам итә. Һарай һуңғы густавиан стилендә яңынан тергеҙелә, әммә ҡайһы бер был стилгә хас булмаған романтик төрөндә төҙөлгән элементтарын Карл XIII империяһы стиле тип йөрөтәләр. Модернизациялау сиктәрендә бер нисә яңы интерьер барлыҡҡа килә, улар араһында һары һәм ҡыҙыл ҡунаҡ бүлмәләре, шулай уҡ Гогландия бүлмәһе иғтибарҙы йәлеп итә.

Русерсберг һарайы Карл XIV Юхандың һәм король ҡатыны Дезидерийҙың яратҡан һарайы була, Бернадоттар династияһынан беренсе булып, улар был һарайҙа йәйге ялдарын үткәрә. Улар һарайҙы резиденция сифатында файҙаланған король ғаиләһе ағзаларының һуңғылары була..

1860 йылда, Дезидерий вафат булғандан һуң , һарай швед пехотаһына тапшырыла. Швед пехота һәм артиллерия мәктәбе 1874 йылда замоктың беренсе ҡатына һәм флигелгә күсә. 1961 йылдың яҙында мәктәп Линчепинг гарнизоныны күсерелә. 1961 йылдың 1 июлендә замок Швеция граждандар оборона советына тапшырыла. Был совет 1986 йылда Ҡотҡарыу хеҙмәте агентлығы итеп үҙгәртелә. Уның 2006 йылға тиклем замок бинаһында һәм ҡанаттарында үҙ бүлмәләре була.

## Парк
Парк француз барокко стилендә Бенгт Оксеншерн заказы буйынса архитектор кесеТессин Никодемус тарафынан XVII быуат аҙағында барлыҡҡа килтерелә. Шул ваҡытта ул Швецияның иң матур баҡсаларының береһе булып һанала, әммә һуңғараҡ баҡсаны сүп баҫа һәм парк юҡҡа сыға. Парктың аллеяһы һәм быуаһы һаман да бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Rosersberg н slottsguiden.info
Альтенхохенау монастыры

**Альтенхохенау монастыры**() — ҡатын-ҡыҙҙар элекке доминикан монастырыБаварияның Грисштетт коммунаһы (Үрге Бавария) территрияһында урынлашҡан. Монастырь Инна йылғаһы буйында, Вассербург-ам-Инн ҡалаһынан яҡынса 7 км өҫтәрәк тора. Ул Мюнхен һәм Фрайзинг архиепархияһы ҡарамағында булған. Монастырь апостолдар Петр һәм Павелға бағышланған. 1235 йылда граф Конрад фон Вассербург һәм уның ҡатыны Кунигунда монастырға нигеҙ һала. Бавариялағы секулярлаштырыу барышында — 1803—1804 йылдарҙа —монастырь таратыла.

## Тасуирлау һәм тарихы
Апостолдар Петр һәм Павел хөрмәтенә бағышланған монастырға 1235 йылда граф Конрад фон Вассербург һәм уның ҡатыны Кунигунда нигеҙ һала. Тикшеренеүселәр мәғлүмәте буйынса «Hohenawe veteri» («Альтенхохенау») урынлашҡан ерҙә быға тиклем Изге Петр сиркәүе (Петрускирха) торған була. Был мәғлүмәттең дөрөҫ булыуын Зальцбургтан һәм Райхенхаллдан Мюнхен һәм Регенсбургҡа «тоҙло юлдарҙың» Инн йылғаһы кисеүе аша үтеүе лә иҫбатлап тора. 1235 йылдың 8 июнендә император Фридрих II монастырҙы үҙ яҡлауы аҫтына ала, ә дүрт йылдан һуң ғына, 1239 йылда, монастырь Оснабрюктағы Изге Петр сиркәүенең епискобы ярҙамсыһы, Доминикан ордены ағзаһы, тарафынан изгеләндерелә.

XVII быуат башында монастырҙа монах ҡатын-ҡыҙҙар һаны 10-дан 25-кә тиклем арта. Бавариялағы секулярлаштырыу барышында, 1803 йылда, монастырь таратыла — әммә күрше доминикан монастырҙарының ҡатын-ҡыҙ монахтары өсөн йәшеренеү урныны булып тора. 1822 йылға тиклем уның бинаһында монахтар ҡала: артабан сиркәүҙең һәм монастырь ҡаралтылары шәхси кешеләргә һатыла, ҡайһы берҙәре һүтелә. 1881 йылда Грисштеттан ағалы-энеле Юбер һәм Йозеф Зойер монастырҙы һатып алған: улар был урындың тарихи әһәмиәтен таныған. 1922 йылда Катарина Зойер, Йозефтың тол ҡатыны, сиркәүҙе доминиканддарға һата. Улар монастырҙы 1926 йылда яңынан төҙөй. 2014 йылда орден монастырҙан баш тарта һәм уны ике шәхси кешегә һатып ебәрә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Монастырь Бирклинген
* Монастырь Буксхайм
* Монастырь Кристгартен

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Besler, Karl: von Weigl Altenhohenau Columba, [Ortsangabe ohne] 2. Aufl. 1991;
* Dehio, Georg / Gall, Ernst: der Kunstdenkmäler deutschen Handbuch. Bd. Oberbayern, 2 und München Berlin. Aufl. 1956, 386 йвт S. f.;
* Kaiser, Alfred: Sub Praesidium Tuum. Dominikanerinnen Ikonologie der Ein Beitrag zur-Klosterkirche St. Peter in Altenhohenau Paul und, in: am Inn 14/15 Heimat (1996), 149—194 S.;
** Am Inn Altenhohenau (= 1 in Kunst Heft Christliche Bayern), 1996 Salzburg;
* Mitterwieser, Alois: Klosterkirche Die in Altenhohenau (= Rosenheim Die in der Gegend Heft Kirchen um 11), 1914 Rosenheim;
** Am Inn Dominikanerinnenkloster Altenhohenau Das (bis heute 1235), Augsburg 1926;
** Ден Pfleggerichten alten Kling Wasserburg Aus und, 1927 Wasserburg am Inn, insb. 44-64 S.;
* Reclams Kunstführer Deutschland, Band 1.1: Bayern Süd, 9 Stuttgart. Aufl. 1983, 221 S.. f..:.
* Stauffert, Thomas: Kloster zwischen Wiederbesiedlung Säkularisation Altenhohenau und Das, in: am Inn 18/19 Heimat (2000), 175—244 S.

## Һылтанмалар
*