open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Паневежис (футбол клубы)

**«Паневежис»** () — Литваның футбол клубы. Паневежис ҡалаһында урынлашҡан. 2015 йылда барлыҡҡа килгән.

## Тарихы

## Ҡаҙаныштары
* **Литва Чемпионы (1)**: 2023
* Литва вице-чемпионы (0): 
* Литва чемпионатының бронза призеры (1): 2022
* **Литва кубогы эйәһе (2)**: 2020, 2025
* Литва кубогы финалсыһы (0):

## Сығыштар статистикаһы (2015—2026)

## Ағымдағы составы
2019 йылдың 14 сентябренә ҡарата


## Билдәле уйынсылар
*  Мантас Савенас
*  Александр Еркин
* 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Клубтың рәсми сайты
Кауно Жальгирис (футбол клубы)

**«Кауно Жальгирис»** () — Литва футбол клубы, Кауно Жальгирис исемле ҡалала урынлашҡан. 2004 йылда барлыҡҡа килгән.

## Тарих


## Клуб төҫтәре, формаһы һәм эмблемаһы

## Ҡаҙаныштары
* **Литва Чемпионы (1)**:
* Литва вице-чемпионы (1): 2025
* Литва вице-чемпионы (1): 2022
* Литва чемпионатының бронза призеры (1): 2020, 2021, 2024. 
* **Литва кубогы эйәһе (0)**:
* Литва кубогы финалсыһы (0):

## Сығыштар статистикаһы (2013—2026)
;2004—2016 — «Спирис»

;ФК Каунo Жальгирис

## Ағымдағы составы
2019 йылдың 14 сентябренә ҡарата


## Билдәле уйынсылар
*  
* 
* 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Клубтың рәсми сайты
Ритеряй (футбол клубы)

**«Ритеряй»** () — Литваның футбол клубы. Ритеряй ҡалаһында урынлашҡан. 2005 йылда барлыҡҡа килгән.

## Тарихы

## Ҡаҙаныштары
* **Литва Чемпионы (0)**:
* Литва вице-чемпионы (2): 2015, 2016
* Литва чемпионатының бронза призеры (3): 2017, 2018, 2019
* **Литва кубогы эйәһе (0)**:
* Литва кубогы финалсыһы (1): 2016

## Сығыштар статистикаһы (2010—2026)
;2005—2018 — «Тракай»

;ФК Ритеряй

## Ағымдағы составы
2019 йылдың 14 сентябренә ҡарата


## Билдәле уйынсылар
*  Линас Климавичюс
*  Тадас Лабукас
*  Витаутас Лукша
*  Николай Мисюк
*  Дмитрий Ковб
*  Давид Аршакян
*  Динияр Билялетдинов

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Клубтың рәсми сайты
Стумбрас (футбол клубы)

**«Стумбрас»** () — Литва футбол клубы, Стумбрас исемле ҡалала урынлашҡан. 2013 йылда барлыҡҡа килгән.

## Тарих
2013 йылда барлыҡҡа килгән.  Ғәмәлдән 2019 йылда.

## Ҡаҙаныштары
* **Литва кубогы эйәһе (1)**: 2017
* Литва кубогы финалсыһы (1): 2018

## Сығыштар статистикаһы (2013—2019)

## Билдәле уйынсылар
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* RSSSF.com
Йәйләүлек (йыр)

**«Йәйләүлек»** — () — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы
«Йәйләүлек» йыры Тыуған илгә оло һөйөү көсө менән һуғарылған.

Һүҙҙәре «Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар» (1974) йыйынтығында баҫтырылған. Телевидение һәм радио фондында йырҙың яҙмаһы бар.

## Башҡарыусылар
«Йәйләүлек» көйөн башҡарыусылар.

## Әҙәбиәт
* Башкирское народное творчество. Т.8. Песни (дооктябрьский период). Уфа, 1995.
* Башҡорт халыҡ ижады: Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974.
* Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988.
* Рыбаков С. Г. Музыка и песни уральских мусульман. СПб., 1897.
* Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1962.

## Һылтанмалар
* Йәйләүлек
* Исполнители башкирской протяжной песни посоревнуются в мастерстве
Экранас (футбол клубы)

**«Экранас»** () — Литва футбол клубы, Экранас исемле ҡалала урынлашҡан. 1964 йылда барлыҡҡа килгән.

## Тарих
1964 йылда барлыҡҡа килгән.  Ғәмәлдән 2015 йылда.

## Ҡаҙаныштары
* **Литва Чемпионы (7)**: 1992/93, 2005, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012
* Литва вице-чемпионы (4): 1990, 2003, 2004, 2006
* Литва чемпионатының бронза призеры (4): 1994, 1998, 2002, 2007
* **Литва кубогы эйәһе (5)**: 1985, 1998, 2000, 2010, 2011
* Литва кубогы финалсыһы (6): 1972, 1994, 2003 (r), 2006, 2012

## Сығыштар статистикаһы (1991—2020)

## Билдәле уйынсылар
*  Андрюс Величка
*  Эдгарас Чеснаускис

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* RSSSF.com
Атлантас (футбол клубы)

**«Атлантас»** () — Литваның футбол клубы. Атлантас ҡалаһында урынлашҡан. 1996 йылда барлыҡҡа килгән.

## Тарихы
1962 йылда барлыҡҡа килгән. 1996 йылда тергеҙелгән.

## Ҡаҙаныштары
* **Литва Чемпионы (0)**: 
* Литва вице-чемпионы (3): 2001, 2002, 2013
* Литва чемпионатының бронза призеры (5): 1999, 2000, 2004, 2014, 2015
* **Литва кубогы эйәһе (2)**: 2000/01, 2002/03
* Литва кубогы финалсыһы (2): 2004, 2014/15

## Сығыштар статистикаһы (1996—2020)

## Билдәле уйынсылар
*  Робертас Пошкус
*  Андрей Панюков

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* RSSSF.com
Мажейкяй (футбол клубы)

**«Мажейкяй»** () — Литваның футбол клубы. Мажейкяй ҡалаһында урынлашҡан. 1995 йылда барлыҡҡа килгән.

## Тарих
1995 йылда барлыҡҡа килгән.  Ғәмәлдән 2011 йылда.

## Сығыштар статистикаһы

## Билдәле уйынсылар
*  Раймондас Жутаутас

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* RSSSF.com
Ғафаров Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы

**Ғафаров Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы** - 1907 - 1970, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, пулемётсы, һуғыш инвалиды; колхозсы.

## Биографияһы
Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы Ғафаров 1907 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Нәсибаш улусына (хәҙерге Салауат районы Мөрсәлим ауыл биләмәһе) ҡараған Илсекәй ауылында Ғафаров Ғәбделнафиҡтың күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Илсекәй ауылы башланғыс мәктәбен тамамлаған.

Күрше Ҡалмаҡол ауылы ҡыҙы Мәғрифәгә өйләнә. Һуғыш алдынан тәүге улы Нәбит (1939) тыуа. 

Хәрби хеҙмәткә алыныр алдынан «Башташ» колхозы рәйесе була. 

Һуғыш инвалиды булыуына ҡарамаҫтан, Илсекәйгә әйләнеп ҡайтҡас, Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы, Төхвәтуллин Сәмиғулланан ҡабул итеп, 1943 йылдың 5 авгусынан 1945 йылдың 22 апреленә тиклем, «Башташ» колхозының рәйесе була.

## Хәрби хеҙмәте
1942 йылдың 6 февралендә Эшсе-Крәҫтәин Ҡыҙыл Армияһы сафтарына саҡырыла.

Башта пулемётсы була. 1942 йылдың 1 сентябренән  командаһында. 

1942 йылдың 9 декабрендә дивизион комиссияһы тарафынан сәләмәтлек торошо  һәм  хеҙмәткә генә яраҡлы тип табыла.

1943 йылдың 2 февралендә, беләге үтәнән-үтә яраланыуы арҡаһында,  һәм  һөйәктәре һына, шул сәбәпле, уң ҡул ның һәм бармаҡтарының хәрәкәтләнеүе бик сикле була.

Тәрән тылға, Украина һаулыҡ һаҡлау министрлығына ҡараған Төмән ҡалаһының 3352-се эвакогоспиталенә оҙатыла. Был госпиталдә Ғәбдрәшит 1943 йылдың 25 майынан 15 июленә саҡлы дауалана. Раҫлаусы документ - дауалау учреждениеһы начальнигы ҡултамға ҡуйған 1-1207-се һанлы справка.

## Ғаиләһе
Ғафаров Ғәбдрәшит Ғәбделнафиҡ улы Табын тармағы булған Түбәләҫ ырыуы Илсекәй ауылының Тәүеш тигән нәҫеленә ҡарай. Бер туған ағаһы Әбдрафиҡтың улы Ғафаров Халиҡ та, 19 йәшендә һыңар аяғын ҡалдырып, инвалид булып ҡайта. Туғаны Ғафаров Абдулла Әмерғәзе улы Тыуған ил өсөн башын һала.   

Ҡатыны Мәғрифә Асия (1947) һәм Камил (1953) исемле балалар бүләк итә. Икенсе ҡатыны Сафура Хәйрилсамованан Нәсибулла (1949-1989) менән Камила (1952-2004) исемле балалары тыуа.

## Һуғыш инвалиды
СССР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының 336-сы Сирҙәр теҙмәһенә ярашлы, табип комиссияһы тарафынан 43-сө статья нигеҙендә Ғәбдрәшитте строевой хеҙмәткә яраҡһыҙ 1-се төркөм инвалиды тип таный.

Шундай таныҡлыҡ справка менән Ғафаров Ғәбдрәшит Салауат районы хәрби комиссариатына ҡайтарыла.

## Әҙәбиәт
* А.Ф. Фассахов, М.Ф. Абдуллина. Воины-односельчане. 2015 г.  "Дизайн", 12 с.

## Сығанаҡтар
* Информатор - Ғафаров Ғәбдрәшиттең ҡыҙы  Закирйәнова Асия Ғәбдрәшит ҡыҙы (1947 йылғы), Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында йәшәй. Яҙып алды: Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы (2008 й.)

## Һылтанмалар
* 
* Приказ Народного комиссара обороны № 336 от24.10. 1942 г. 
* Как найти Расписание болезней НКО СССР № 336 от 1942 г.
## Иҫкәрмәләр
Серге

Серге - (, ) - үңлек өҫтөнән эйәр аҫтына һалына торған тышлы кейеҙ , . Уны ***сергетыш*** тип аталған биҙәкле күн йәки буҫтау тышлыҡ менән ҡаплайҙар. 

## Тәғәйенләнеше

Серге бер нисә функцияны үтәй:  
* аттың тирен һеңдерә, арҡаһын ҡоро һаҡлай;
* эйәрҙе тирҙән һаҡлай;
* эйәр аттың арҡаһында шыуып йөрөмәй;
* аттың арҡаһы ныҡ тирләп китмәй.

Шулай итеп, серге аттың арҡаһын һаҡлау сараһы ла һәм уңайлылыҡ та тыуҙыра. Башҡорттарҙа серге һәм сергетыш  эстетик элемент, күркәмлек монаяты булып та тора.Сергетыш атҡа күҙ тейеүҙән һаҡлаусы булып та тора тип һанаған башҡорттар.

## Тарихы
Рәсәйҙә серге  XIV быуаттарҙан алып XVIII быуатҡа тиклем **плат**, чепрак, **чандарь** тип аталған. Пётр I заманында ғәскәрҙе немец өлгөһөндә кейендерә башлағас, чепрак һаҡлана, әммә билдәле бер формаһы булмай. Артабан беселеше лә, материалы ла күрһәтелә башлай. 1763 йылда  «чепрак» һәм «вальтрап» бер үк мәғәнәгә эйә була. Һуңынан бөтә ҡупшы сергеләр -  вальтрап,   ә япмалары чепрак тип атала башлай.

Гусар полктарында вальтрап һалдаттың кейемдәре төҫөндә була.


Файл:24 737 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|Лейб-гвардия гусар полкы офицеры  вальтрапы (сергеһе) , 1826-1855
Файл:25 957 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|Эйәргә ҡапланған тире вальтрап. 1843 йылдан һуң).
Файл:Түшәк өсөн ҡулланылған сергетышлы кейеҙ.jpg|мини|Түшәк_өсөн_ҡулланылған_сергетышлы_кейеҙ
Файл:Ат биҙәү өсөн ҡулланылған сергетышлы кейеҙ.jpg|мини|Ат_биҙәү_өсөн_ҡулланылған_сергетышлы_кейеҙ


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*  
*
Эйәр

**Эйәр** —  - һыбай һәм йөк ташыу өсөн менге малдың һыртына һалына торған ҡулайлама, амуниция өлөшө.

Иң таралған төрө - ат эйәре,  дөйә һәм фил өсөн эшләнгән махсус эйәрҙәр ҙә   була. 

Бик боронғо осорҙа ҡайыштар ярҙамында беркетелгән ат япмаһы ҡулланылған, ә хәҙерге эйәрҙәр бик ҡатмарлы итеп эшләнә һәм йыш ҡына үтә ҡыйбат тора. Ат һыртына насар яйлаштырылған биллекле эйәр аттың арҡаһын һуғыуы (яралауы) ихтимал . Был хатта башҡорт халыҡ йыры "Тәфтиләү"ҙә лә сағылыш тапҡан: 

Аҫтындағы эйәр атҡа тейәр, 
Эйәре лә белмәҫ, ат белә. 

Тәфтиләүҙең ҡылған, ай, ҡәһәрен
 
Үҙе белмәһә лә, хал(ы)ҡ белә. 

Эйәр — хайуандарҙы ҡурсыу һәм  һыбайлы  өсөн уңайлылыҡ булдырыу маҡсатына хеҙмәт итә. Дөрөҫ эшләнгән эйәрҙә һыбайлының ауырлығы мал һыртына тигеҙ баҫа.

**Эйәрсе** — - эйәр эшләү оҫтаһы. 

## Башҡорт эйәрҙәре
Башҡорттарҙа атланып йөрөргә менге аттар һәм айырым яу аттары  булған. Ә был аттар өсөн эйәрҙәрҙең төрлө эшләнешлеләре ҡулланылған, эш эйәре, яу эйәре, ҡунаҡҡа тотонола торған һәм башҡа төр эйәрҙәр булған. Эш эйәренән башҡалары биҙәп, ҡаш ҡуйып та эшләнгән. Мәҫәлән, Абдрахман йырынан:

Унар ғына һумлыҡ, ай, ун аҡыҡ,

Егет, һалдыр эйәр ҡашыңа.

Атам дуҫы тиеп ышанма, егет,

Атаң дуҫы етер башыңа.


## Ҡарағыҙ
* 

* Седло вестерн
* Кавалерия
* Стремя
* Узда
* Серге
## Иҫкәрмәләр

*Эйәр
## Әҙәбиәт
* Сёдла // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1960. — Т. VIII. — Стб. 35—41
Мишәр диалекты

**Мишәр диалекты** йәки **Көнбайыш диалект** — татар теленең диалекттарының береһе. Мишәрҙәр, Молькеев һәм Чистополь керәшендәре өсөн аралашыу телмәре булып тора.

## Мишәр диалектының төп һөйләштәре
* Сергач һөйләше (Түбәнге Новгород өлкәһендә);
* Чистай һөйләше (Татарстанда һәм Һамар өлкәһендә);
* Сүпрәле һөйләше (Татарстанда һәм Сыуашстанда);
* Сыркыды;
* Күршә;
* Мәләкәс  һөйләше (Ульяновск өлкәһендә);
* Хвалын һөйләше (Ульяновск өлкәһендә);
* Темников (төмән) һөйләше (Мордовияның көньяҡ-көнбайышында);
* Ләмбрә һөйләше (Мордовияның көньяҡ-көнсығышында);
* Күҙнәй һөйләше (Пенза, Һарытау, Волгоград өлкәләрендә);
* Байҡыбаш һөйләше (Свердловск өлкәһе, Башҡортостан);
* Шарлыҡ һөйләше (Ырымбур өлкәһендә);
* Стәрлетамаҡ һөйләше (Башҡортостанда).
* Керенск 
* Карсон 
* Мордва-каратай 
* Инсар
* Чистай керәшендәре 
* Тау яғы керәшендәре
* Кострома 
* Волгоград

## Мишәр диалектына хас булған фонетик үҙенсәлектәр
а) ҡ, ғ ауаздары к, г булып әйтелә йә иһә төшөп ҡала: ғәҙәт — адәт, ғәфү — афу, ғәли — али;

ә) а ауазы иренләшмәй, саф ҡала;

б) өй, ай, әй дифтонгтары монофтонглаша — бер ауаз булып әйтелә: өй — ү, ҡайнар — кан'яр, һөйлә — сүлә;

в) ц, ч, дж' аффрикаттары бар: цәй, чиләк, дж'иләк;

г) һүҙ башында ж' ауазын й-ләштерү хас: ел — йил, ер — йир.

Тел ғалимы, академик Мирфатих Зәкиев былай тип яҙа: «Татар әҙәби теленең фонетикаһы нигеҙендә урта (Ҡазан) диалекты ятһа, морфологик системаһын мишәр диалекты тәшкил итә».

## Һылтанмалар
* ФЛЕРА БАЯЗИТОВАНЫҢ "МИШӘР ДИАЛЕКТЫ" КИТАБЫ
Өҙәңге

**Өҙәңге**  — эйәр монаяты, һыбайлыға атҡа менгәндә һәм һыбай китеп барғанда тотороҡлоғон һаҡлап ҡалырға ярҙам итә. IV быуатта уйлап сығарылған һәм бөтә донъя буйынса тиҙ генә таралып киткән. Уның барлыҡҡа килеүе һыбайлыларға ҡылыс һәм һөңгө менән иркен файҙаланыу мөмкинлеген тыуҙырған, ә был үҙ сиратында күсәбәләргә хәрби хәрәкәттәр тактикаһын һәм стратегияһын, ҡоралланыуҙы үҙгәртергә булышлыҡ иткән.

Өҙәңге бар донъяға тарала — тимер эшләй белгән халыҡтар унан өҙәңге эшләгән. VI быуатта уҡ византия империяһының кавалерия өҙәңге ҡуллана башлай, был уларға готтарҙы еңелргә мөмкинлек бирә. Уларҙан да алда өҙәңге Иранда һәм Ғәрәп ярымутрауында ҡулланыла башлай. Бөйөк Дала күскенселәре лә үҙ эйәрҙәрен камиллаштыра.

## Башҡорт мәҙәниәтендә өҙәңге
Өҙәңге тимерҙән эшләнгән, ҡайһы ваҡыт уға ырып, көмөш ялатылған; ҡайын ороһонан эшләнгән өҙәгеләр ҙә булған — улар йөрәк йәки ситтәре түңәрәкләтеп юнылған өсмөйөш рәүешендә юнылған

Республикала үткәрелгән «Салауат йыйыны» саралары араһында халыҡ кәсептәре менән шөғөлләнеүселәр өсөн «Көмөш өҙәңге» тип аталған күргәҙмә-йәрминкә үткәрелеп килә,.

## Йомаҡтар
*Ултырған ерем уй соңҡа,
Баҫҡан ерем бай соңҡа.

* Ултырғаны — уба,
Баҡҡаны — баҡыр һаба

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Кызласов Игорь Леонидович* О происхождении стремян // Советская археология. — 1973. — № 3. — С. 24-36.
* *Никоноров В. П.* К вопросу о роли стремян в развитии военного дела // Степи Евразии в древности и Средневековье. — Кн. II. — СПб., 2003. — С. 263—267.

## Һылтанмалар
Эйәр таҡтаһы

**Эйәр таҡтаһы, ҡаптал** -  йәки **Арчак** (Arçon) — эйәрҙең ҡаты каркасы,  алғы һәм артҡы ҡашағаларҙан һәм улар араһында  ат арҡаһына ята торған ике ҡанат - таҡтасыҡтарҙан тора. 

Элгәре ҡапталды ҡайын ағасынан яһағандар. В. И. Даль яҙып ҡалдырыуынса,  ҡалмыҡтар һәм башҡорттар эйәр ҡашағаларын һәм ҡанаттарын елемһеҙ генә, ябай ҡайыштар ярҙамында бик оҫта беркетә белгән.  Казактар  ҡапталды ҡайһы саҡ бөтәүле ҡайын тамырынан йәки ороһонан юнып эшләгән. 

Хәҙерге заман ҡапталдарын йәбештрелгән таҡтанан, быяла сүстән һәм  пластмассанан эшләйҙәр. Уны металл беркеткестәр ярҙамында йыялар . 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Дебальцево (станция)

**Дебальцево** () — Көньяҡ тимер юлы составына ваҡытлыса тапшырылған Донецк тимер юлының йөк һәм пассажирҙар ташыу узел станцияһы. Станция Дебальцево ҡалаһында урынлашҡан. Элек бында Рәсәй һәм Украина сиген киҫеп үткән йөк һәм пассажир поездары өсөн Луганск таможняһы бүлексәһе урынлашҡан була.

«Дебальцево ҡаҙаны» ҡыйратыу буйынса хәрби ғәмәлдәр ваҡытында станция бик ҙур зыян күрә, емереклектәрҙе урындағы ремонтсылар яйлап төҙәтәләр.

## Станция тарихы
Тимер юлы вокзалы бинаһы станцияла тәүеләрҙән булып төҙөлә. Ул XIX быуат аҙағында төҙөлә һәм бөгөнгө көндә ҡала символына әүерелгән. Бина индивидуаль проектбуйынса төҙөлгән һәм конструкцияһының үҙенсәлеге менән айырылып тора.

Иң баштан хәҙерге локомотив пассажир депоһы урынында ағас вокзал бинаһы төҙөлә. Заманса вокзалдың төп өлөшөнөң (касса залынан башҡа) төҙөлөшө 4 йыл дауамында бара — 1979 йылдан алып 1983 йылға тиклем. Тимер юлсылар мәҙәниәт һарайының бер залында вокзал бинаһы төҙөлөшөн сағылдырған макет урынлаштырыла, әммә ул хәҙерге көндәргә тиклем һаҡланмаған.

1887 йылда Дебальцево станцияһы вокзалында урыҫ драматургы Чехов Антон Павлович булып китә. Туғандарына яҙған хатында А.П. Чехов вокзалдың һәм унан киткән төрлө йүнәлештәге пункттарҙы сағылдырған схема эшләгән.

«Урталағы түңәрәк — Дебальцево станцияһы. Ҡалған түңәрәктәр —  Бахмуты, Лисичанск, Луганск һәм башҡалар».

1936 йылда вокзал бинаһына төкәтмә эшләнә — касса залы.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бина бик ныҡ емерелә. 1946—1953 йылдарҙа тергеҙелә һәм өлөшләтә сафҡа индерелә.

Дебальцево станцияһы вокзалы — 1 класс тибындағы вокзал. Ике ҡатлы бинаның дөйөм майҙаны - 2355,36 квадрат метр, бында барыһы 30 бүлмә бар.

## Станция расписаниеһы (2014 йылға тиклем)

## Мемориаль таҡтаташтар
Бина фасадындағы таҡтаташтар:

* 1878 йылдың декабренә Дебальцево тимер юлы узелы сафҡа инә.
* 1905 йылдың 16 декабрендә тимер юлсылар хәрби дружиналары Горловка ҡораллы ихтилалға ярҙамға китә
* 1917 йылдың декабрендә ҡыҙыл гвардия отряды командиры атып үлтерелә.

## Иҫкәрмәләр
Чечельнык районы

**Чечельнык районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Чечельнык ҡала тибындағы ҡасабаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 20 840 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Чечельницька РДА 
* Чечельницька районна рада 

## Иҫкәрмәләр
Лансере Евгений Александрович

**Евге́ний Алекса́ндрович Лансере́** (, Моршанск — , Нескучное ауылы, Харьков губернаһы — рәсәй скульптор-анималисы, Һынлы сәнғәт академияһының почётлы ирекле общнигы (1876).

## Биографияһы
Статский советник Людвиг Пауль (Александр Павлович) Лансереның улы (1815-1869).

Моршанскиҙа тыуған, урындағы гимназияла уҡыған. Бала саҡтан үҙенең яратҡан темаларын таба — аттарҙы һынландыра. Һуңғараҡ йәш скульптор Үҙәк Азия, Кавказ һәм Төньяҡ Африкаға алыҫ сәфәрҙәр ҡылып,  ижадына күп кенә этник образдар өҫтәй(Афганец, "Ғәрәп", "Ике әсә"), был уның сәнғәти эштәрен байытып ебәрә.

1861 йыл  ғаиләһе менән бергә Петербургҡа күсеп килә. Икенсе Санкт-Петербург гимназияһын тамамлағас, Санкт-Петербург дәүләт университетының юридик факультетында белем ала. Махсус художество белеме алмай, һындар эшләгәндә скульптор Либерих Николай Ивановичтың https://www.russianbronze.com/sculptors/lieberich-nikolai.html кәңәштәренә таяна .1872 йылда әҫәрҙәре өсөн Һынлы сәнғәт академияһынан  синыфлы рәссам исеме ала  . 1874 йылда  Һынлы сәнғәт академияһының почётлы ирекле общнигы тип таныла.  1879 йылдан Мәскәү һынлы сәнғәт һөйөүселәр йәмғиәте ағзаһы була. 
 
Күренекле анималист булып таныла,  аттарҙы  оҫта һынландыра, шулай уҡ тарихи сюжеттарҙа ла ошо образдарға мөрәжәғәт итә. Барлығы 400 тирәһе әҫәр ижад итә. Уның хеҙмәттәре  Һарытауҙағы Радищев музейындағы,  Беларусь Республикаһының Милли һынлы сәнғәт, Рәсәй Дәүләт музейҙарындағы, Дәүләт Третьяков галереяһындағы һ.б. экспозицияларҙа ҡуйылған.

Уның улы  — Лансере Евгений Евгеньевич менән ҡыҙы Серебрякова Зинаида Евгеньевна ла рәссам булып китәләр, кинйә улы Лансере Николай Евгеньевич — архитектор һөнәрен һайлай.

## Галерея

## Иҫкәрмәләр
Инцитат

**Инцитат** ( - Йүгерек, Тиҙйөрөшлө, Шәп) Калигула императорының иң яратҡан аты, легенда буйынса, ул Рим сенаторы итеп билдәләнгән.

## Тарих
Светоний һәм Дион Каспий тарихи әҫәрҙәрҙең буйынса, Инта гражданлығын һәм сенатор вазифаһын алған. Калигула атын консул итеп яһарға ла ниәтләй, тик өлгөрмәй.

## Мәҙәниәттә

«Инта» исеме сәйәсәттә иге-сиге булмаған хакимиәттең һәләкәтлелек аҡылһыҙлыҡ һәм синонимы булған.

Инта Грейвз Роберт, Гавриил Державин, Кроули Алистар, Виктор Гюго авторҙарҙың һәм башҡа әҫәрҙәре персонажы булып тора.

## Заманса фикерләр
Ҡайһы бер хәҙерге заман тарихсылары был атты ҡыҙыҡ өсөн уйлап сығарылған тип фаразлай. Бер өлөшө был Калигуланың аҡылһыҙлыҡ күренеше түгел, ә сәйәси көндәштәренән көйләргә тырышыу тип фаразлай. .

## Иҫкәрмәләр

Төркөм:Боронғо Рим
Төркөм:Аттар
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда хәбәрһеҙ юғалған юғары совет офицерҙары исемлеге

Исемлектә Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы хәрби ғәмәлдәр барышында хәбәрһеҙ юғалған РККА-ның һәм РККФ-ның юғары совет офицерҙары күрһәтелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡыҙыл Армия һәм Хәрби-диңгеҙ флотының юғары командирҙар составы юғалтыуҙары исемлеге
* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында әсирлеккә эләккән юғары совет офицерҙары исемлеге
Штеровка

**Штеровка** () — Украинаның Луганск өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Красный Луч ҡала советына ҡарай.

Штеровка ауылы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының хәрби юлы менән бәйле: 1943 йылдың 23 февралендә Ворошиловоград (хәҙер Луганск өлкәһе) Петровское ҡасабаһы һәм Штеровка (Юлино) ауылы араһынан полк тәрән рейдтан сыҡҡан саҡта дивизия командиры генерал-майор М. М. Шайморатов һәләк була.

## Географияһы
Тораҡ пунктан төньяҡ-көнсығышта Елизаветинск һыуһаҡлағысы урынлашҡан.


## Тарихы
Ултыраҡ XVIII быуаттың башынан билдәле. Ауылға серб полковнигы П. И. Штерич ранг дачаһы хоҡуҡтарында 1723 йылда нигеҙ һала.

Совет власы 1917 йылдың ноябрендә урынлаштырыла. 1919 йылда крәҫтиән депутаттары советы рәйесе Я. Р. Дробот һәм комбед Е. О. Носко деникинсылар тарафынан атып үлтерелә.

Бөйөк Ватан һуғышында фронттарында 287 кеше ҡатнаша, уларҙың 100-ҙән ашыуы һәләк була, 248 кеше ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Нацистик оккупацияһы ваҡытында Владимир Бурлак йортонда Иванов партизан отрядының йәшерен осрашыу фатиры була; 1942 йылда уларҙы немецтар атып үлтерә.

Штеровкала йәшәгән В. П. Бондаренко Германияға эшкә ебәрелә, унда ул «Хәрби әсирҙәрҙең туғандаш хеҙмәттәшлеге» подпольеһында ҡатнашҡанға күрә «Освенцим» лагерына ултыртыла, тотҡонлоҡтан уны Ҡыҙыл Армия яугирҙары азат итә.

1989 йылдың ғинуарына халыҡ һаны 1919 кеше тәшкил итә.

2013 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1273 кеше тәшкил итә.

Парктағы туғандар ҡәберлегендә обелиск урынлаштырылған. Ҡасаба үҙәгендә В. И. Ленинға һәйкәл ҡуйылған.

## Иҡтисад һәм социаль өлкәһе
Күпселек халыҡ Петровское ҡалаһында һәм Малониколаевка ҡасабаһында эшләй.

9 йыллыҡ мәктәп, клуб, 2 китапхана (17000 том), фельдшер-акушерлыҡ пункты, 17 магазин, 3 аптека, элемтә бүлеге, сберкасса бар.

## Транспорт
Ҡасаба Петровеньки тимер юлы станцияһынан 7 километр алыҫлыҡта ята (Чернухино — Должанская линияһында).

## Иҫкәрмәләр
Билли Айлиш

**Би́лли А́йлиш Па́йрат Бэрд О’Ко́ннелл** (; 18 декабрь 2001 йыл) — АҠШ йырсыһы һәм йырҙар авторы. 2016 йылда SoundCloud-та баҫтырылған **«**Ocean Eyes**»** дебют синглы арҡаһында билдәлелек яулай.

2019 йылда уның *[[:ru:When We All Fall Asleep, Where Do We Go?|When We All Fall Asleep, Where Do We Go?]]* дебют альбомы Американың (Billboard 200) һәм Британияның (UK Albums Chart) хит-парадын етәкләй, ә «Bad Guy» синглы Billboard Hot 100 исемлегендә (АҠШ) беренсе урынға сыға. Ул йырсының беренсе чарттопперы була, ә Айлиш үҙе, был ҡаҙаныштары арҡаһында, Hot 100 исемлеге башында торған XXI быуатта тыуған беренсе кеше .

2020 йылда Айлиш *Грэмми музыкаль* премияһының бөтә дүрт төп номинацияһында (Йыл йыры, Альбом йылы, Яҙыу йыры һәм Яңы яҡшы башҡарыусы) еңеп, конкурстың триумфаторы була. Һөҙөмтәлә ул 1981 йылдан һуң (һәм тарихта Кристофер Кросстан һуң икенсе) бөтә дүрт төп йыл наградаһын алған тәүге йырсы.

## Бала сағы
Айлиш Мэгги Бэрд һәм Патрик О’Коннелл ғаиләһендә, Хайленд-Парке, Лос-Анджелес-та тыуған. Уның ата-әсәһе күңел асыу индустрияһында эшләй. Айлиштың ата-әсәһенең тамырҙары Ирландия һәм Шотландияға барып тоташа. Ул өйҙә генә уҡый һәм 8 йәшендә Лос-Анджелес балалар хорында йырлай башлай. 11 йәштән Айлиш , өлкән ағаһы Финнеасҡа (1997 тыуған) эйәреп, йырҙар яҙа башлай, уҡ ваҡытта ағаһының үҙ төркөмө булған.

Билли Айлиш Туретта синдромы менән ауырый. Диагноз бәләкәй саҡта ҡуйыла, тик һуңғы ваҡытҡа тиклем йырсы быны белдермәҫкә тырыша.

## Дискографияһы
* *When We Asleep All Fall, Where Do We Go? * (2019)
* *Happier Than Ever* (2021)
* *Hit Me Hard and Soft* (2024)SmallText(with Staples Vince)

## Турҙары

### Хэдлайнинг
* Don ' t At Tour Me Smile (2018)
* By 1 1 Tour (2018—2019)
* When We World All Tour Asleep Fall (2019)
* We Go Where Do? World Tour (2020)

## Иҫкәрмәләр
Һанау ҡалаһында күп кешене үлтереү (2020)

**Һанау ҡалаһында күп кешене үлтереү** — 2020 йылдың 19 февралендә Һанау ҡалаһында ике ҡалъян кафеһында 9 кешене үлтереү. Фараз буйынса, милли һәм дини күрә алмаусанлыҡ мотивтары нигеҙендә ҡылынған енәйәт.

## Үлтереү
19 февраль кисендә Һанау ҡалаһының үҙәк өлөшөндәге ҡалъян кафеһына бер ир атылып килеп инә лә, килеүселәргә тоҫҡап ата башлай, һәм өс кешене үлтерә. Һуңынан ул күҙҙән юғала, һәм бер ни тиклем ваҡыт үтеүгә беренсе енәйәт урынынан биш минут алыҫлыҡтағы башҡа ҡалъян кафеһында пәйҙә була. Унда ул тағы биш кешене үлтерә. Тағы бер зыян күргән кеше бер нисә сәғәттән алынған яраларынан үлә. Үлтерелгән өс кеше — Германия граждандары (икеһе — курд, береһе — сиған), икеһе — Төркиә, береһе — Болгария һәм тағы береһе — Румыния. граждандары. Һигеҙенсе ҡорбан — Босния һәм Герцеговинанан. Туғыҙынсы ҡорбандың ике гражданлығы: Афғанстан һәм Германия булған

Бер нисә сәғәт үтеүгә, полиция фаразланған үлтереүсенең үле кәүҙәһе үҙ фатирында табыла һәм уның йәнәшендә 72 йәшлек ҡатындың, әсәһенең, кәүҙәһе лә була. Тәфтишселәр, енәйәт ҡылғандан һуң, ул әсәһен атҡан, һуңынан үҙен дә үлтергән тигән һығымтаға килә.

Үлтереүҙә ғәйепләнеүсе 43 йәшлек Тобиас Ратьендың һунар ҡоралына рөхсәте була, һәм уның үтә уң, неонацистик ҡарашта торғаны фаразлана. Үлтерер алдынан ул YouTube-та инглиз телендә «бөтә американдарға шәхси персональ хат» тип аталған видео һала. Әммә хатта ниндәй ҙә көс ҡулланырға йыйыныуы күрһәтелмәгән.

21 февралдә Германия эске эштәр министры Хорст Зеехофер: «Һанауҙағы енәйәт — һис шикһеҙ расистик йүнәлешле аныҡ мотивированный террористик акт», тип белдерҙе.

## Реакция
Күпләп кеше үлтерелеү менән бәйле, Германия Федератив Республикаһы канцлеры Ангела Меркель Леопольдинаға барыу планынан баш тарта. Уның урынына министр Һендрик Һоппенштедт барҙы.

2020 йылдың 20 февралендә ГФР президенты Франк-Вальтер Штайнмайер Һанауға килде һәм 9 кеше һәләк булған ике ҡальян кафеһы алдына ла веноктар һалды

## Иҫкәрмәләр
Һаҙаҡ

**Һаҙаҡ, ҡалъян, ҡорман** () — уҡ, йәйә, уҡ башағы кеүек ҡоралдар һалып йөрөтә торған һауыт. Уҡсылар телендә шулай уҡ уның  башҡа мәғәнәләре лә бар:
*ҡауырый беркетеп осона үткер башаҡ ҡуйылған һыҙма уҡ 
*тимерҙән, мөгөҙҙән, һөйәктән һ.б. яһалған уҡ башағының башына ҡуйыла торған ырғаҡлы осло нәмә 

### Тул
Тул  түңәрәк әйләнәле төп менән яһалған. Урыҫ телендәге "тул" тигән вариантынан "втулка" һүҙе яһалған.

Тул  атлы уҡсылар өсөн яйһыҙ булған, шуға күрә төркиҙәрҙән һаҙаҡ (ҡалъян) эшләү ысулы үҙләштерелгән.  һүҙе "ҡалъян" тигәндән алынған да инде .

### Тохтуй
Борон ҡалъян һыбайлы уҡсы монаяттарының мөһим өлөшө булған, уны урыҫса ''сайдак'' тип атағандар. Төрки һүҙҙән икәнлеге күренеп тора. Шулай уҡ оҙайлы сәфәрҙә йәки яуым-төшөмлө ваҡытта уны йыйып ҡуйыу өсөн һаҙаҡ тоғо () ҡулланылған . Был монаяттар йыш ҡына кешенең матди хәлен дә күрһәткән, байҙар уларҙы аҫылташтар, сигеүҙәр менән биҙәгән.



Файл:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b30 772-1.jpg|Тул (ЭСБЕ)
Файл:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b30 772-2.jpg|Ҡалъян (ЭСБЕ)
Файл:Башкирский колчан в музее Эрфурта.JPG|Эрфурт музейында һаҡланған башҡорт уҡ-һаҙағы, Германия


## Ҡарағыҙ
* джид
* Башҡорт уғы
* Һаҙаҡ
* Төрөк яны

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Митько О. А.* К вопросу о таштыкских кожаных колчанах // Военное дело номадов Центральной Азии в сяньбийскую эпоху. Новосибирск: НГУ, 2005. 232 с. С. 70—79. — ISBN 5-94356-254-0
Буранғолова Мәрйәм Нәбиулла ҡыҙы

**Буранғолова Мәрйәм Нәбиулла ҡыҙы** (28 февраль 1910 йыл — 16 февраль 1979 йыл) — ғалим-тупраҡ белгесе. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1967), профессор (1968). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975).

## Биографияһы
Мәрйәм Нәбиулла ҡыҙы Буранғолова 1910 йылдың 28 февралендә  Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы)  ҡалаһында тыуған. 

Татар-башҡорт башланғыс һәм рус урта мәктәптәрендә уҡый, 1932 йылда Ленинград ауыл хужалығы институтын тамамлай.

1932—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Игенселек халыҡ комиссариатында агроном булып хеҙмәт итә.

1938—1940 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы Башкомвузда тупраҡты өйрәнеү кафедраһы ассистенты була. 1940—1943 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Министрҙар Советы ҡарамағында ауыл хужалығы буйынса консультант, иген совхоздары тресында агроном булып эшләй.

1943—1946 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында тупраҡты өйрәнеү кафедраһы ассистенты була. 1947—1949 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағында кадрҙарҙы әҙерләү буйынса өлкән методист булып эшләй.

1949—1953 йылдарҙа — Башҡортостан ауыл хужалығы институтында тупраҡты өйрәнеү кафедраһында аспирант. 1953 йылда «Көнбайыш (Башҡорт) Урал алды шарттарында үлән ҡатламын эшкәртеү системаһы» («Система обработки травяного пласта в условиях Западного (Башкирского) Предуралья») темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1953 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Биология институтында кесе һәм өлкән хеҙмәткәр, ә 1959—1977 йылдарҙа тупраҡты өйрәнеү лабораторияһы мөдире булып эшләй.

1979 йылдың 12 февралендә лә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Мәрйәм Нәбиула ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре тупраҡтың биохимияһы, микробиологияһы һәм фосфор режимы проблемаларына арналған. Ул — 140‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

### Хеҙмәттәре
* Система обработки травяного пласта в условиях Западного (Башкирского) Предуралья : Автореферат дис. на соискание учен. степени кандидата с.-х. наук / М-во высш. образования СССР. Воронежский с.-х. ин-т. — Воронеж : [б. и.], 1953. — 15 с.
* Применение бактериальных удобрений в Башкирии / М. Бурангулова, Е. Соловьева, Ю. Усманов. — Уфа : Башкнигоиздат, 1958. — 36 с.
* Обработка пласта многолетних трав. — Уфа: Башкнигоиздат, 1959. — 32 с.
* Серые лесные почвы Башкирии: сб. ст. — Уфа, 1963 (авторҙаш)
* Фосфорный режим почв Башкирии : Автореферат дис. на соискание учен. степ. д-ра. с.-х. наук / Воронеж. с.-х. ин-т. — Воронеж : [б. и.], 1967. — 62 с.
* Почвы Башкирии. — Уфа, 1973 (авторҙаш)
* Черноземы горных районов Башкирской АССР / М. Н. Бурангулова, А. Х. Мукатанов ; АН СССР, Башк. филиал, Ин-т биологии. — Москва : Наука, 1975. — 91 с. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* У истоков биологической науки в УНЦ РАН. К 60-летию образования: 1951—2011 гг . — Уфа: АН РБ, Гилем, 2011. — 72 с. — С. 13-15.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Буранғолова Мәрйәм Нәбиулла ҡыҙы  }
Мухина Зинаида Григорьевна

**Мухина Зинаида Григорьевна** (28 сентябрь 1925 йыл — 16 апрель 2013 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы. 1941 йылдан Машиналар эшләү министрлығының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Пермь машиналар эшләү заводы токарь-көйләүсеһе. КПСС-тың XXII съезы делегаты (1961). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Пермь ҡалаһының почетлы гражданы.

## Биографияһы
Зинаида Григорьевна Мухина 1925 йылдың 28 сентябрендә Свердловск өлкәһендә урыҫ ғаиләһендә тыуған.

1941 йылда үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Молотов ҡалаһында 10-сы СССР-ҙың һуғыш припастары халыҡ комиссариаты заводында эшләй. Һуғыш йылдарында завод снарядтар, миналар һәм авиабомбалар өсөн шартлатҡыстар етештереү менән шөғөлләнә. Фронт бригадаһында преслау участкаһында эшләй. Грамоталар һәм рәхмәт хаттары менән билдәләнә.

Һуғыштан һуң заводтың исеме «СССР Машиналар эшләү министрлығының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Пермь машиналар эшләү заводы» итеп үҙгәртелә. Токарь-көйләүсе булып эшләй. Һигеҙенсе биш йыллыҡта ете йыллыҡ норманы үтәй. Заводтың буласаҡ оҫталары өсөн остаз була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге Указы менән машиналар төҙөүҙә айырым ҡаҙаныштары һәм юғары етештереүгә өлгәшкәне өсөн Зинаида Григорьевна Мухинаға Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып «Социалистик Хеҙмәт Геройы» юғары исеме бирелә.

Партияның XXII съезы делегаты була (1961). Пермь депутаттар ҡала советы депутаты, КПСС-тың Пермь ҡалаһы Дзержинский район комитеты бюроһы ағзаһы була.

Артабанғы йылда хаҡлы ялға сыға.

Пермдә йәшәй. 2013 йылдың 16 апрелендә вафат була, ҡаланың төньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (26.04.1971)
* Ленин ордены (26.04.1971)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар.
* Пермь ҡалаһының почетлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Прикамья. Пермь, «Пушка» 2006 год.

## Һылтанмалар
*
Соммаруга Симонетта

**Симонетта Соммаруг** (; 1960 йылдың 14 майында тыуған, Цуг, Швейцария) — Швейцария социал-демократик сәйәсмәне, Швейцария Федераль советы ағзаһы, 2010 йылдың 1 ноябренән Юстиция һәм полиция департаменты башлығы. 2014 йылда Швейцарияның вице-президенты итеп һайлана. Киләһе йылда 2015 йылға Швейцария президенты булып һайлана һәм президент вазифаһын башҡара. Симонетта Соммаруг президент саҡта Швейцария ВЭФ хөкүмәттәре һөҙөмтәлелеге рейтингында тәүге ун эсендә була. 2018 йылдың декабрь башында икенсе тапҡыр илдең вице-президенты була. 2019 йылдың беренсе көнөндә вазифаһына инә. 2020 йылдың тәүге көнөндә икенсе тапҡыр ил президенты вазифаһын башҡара башлай, үҙенең президентлыҡ вәкәләттәрен Швейцарияның тирә-яҡ мөхит, транспорт, элемтә һәм энергетика министры вазифаһы менән бергә башҡара.

## Йәш сағы
Симонетта Синста, Аргау кантонында ике ағаһы һәм апаһы менән бергә үҫә. Иммензеяла урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Люцернда, Калифорния һәм Римда пианист сифатында әҙерлек үтә. 1988—1991 йылдарҙа Фрибур университетында инглиз телен һәм романистиканы өйрәнә, әммә уҡыуҙы тамамламай.

## Карьераһы
1993 — 1999 йылдарҙа Швейцария ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау фонды (Stiftung für Konsumentenschutz) директоры булып эшләү уның сәйәси карьераһы өсөн башланғыс нөктә булып тора. Әлеге ваҡытта ул ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау хәйриә фонды (Swissaid) президенты булып тора.

Соммаруга сәйәси эшмәкәрлеген 1981—1990 йылдарҙа Берндың Ҙур советында социал-демократтар вәкиле булып башлай. 1998—2005 йылдарҙа Кеница муниципаль советында граждандар оборонаһы һәм янғындан һаҡлау департаментын етәкләй. 1999—2003 йылдарҙа ул Милли совет ағзаһы була, ә 2003 йылдан 2010 йылға тиклем кантондар Советы ағзаһы.

2010 йылдың 22 сентябренән Федераль советҡа (Швейцария хөкүмәте) Мориц Лойенбергер урынына һайлана, унда Юстиция һәм полиция департаментын етәкләй. 2013 йылдың аҙағында 2014 йылға Швейцария вице-президенты итеп һайлана. Был вазифаһына ул 1 ғинуарҙа аяҡ баҫа. 2014 йылдың аҙағында 2015 йылға Швейцария президенты булып һайлана.

2018 йылдың декабрь башында икенсе тапҡыр илдең вице-президенты итеп һайлана. 2019 йылдың 1 ғинуарында был вазифаһына инә. Ошо уҡ көндән ул башҡа транспорт, коммуникация һәм тирә-яҡ мөхит министрлығын етәкләй. 2019 йылдың декабрь уртаһында уны икенсе тапҡыр илдең президенты итеп һайлайҙар.

9 ғинуарҙа ул ил президенты булараҡ III ҡышҡы үҫмерҙәр Олимпия уйындарын аса.

## Ғаиләһе
Симонетта Соммаруганың ире яҙыусы . Ул элекке МККК президенты алыҫ туғаны. Карьераны һайлаған, балалары юҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте Федерального собрания
* Биография на сайте Федерального совета
Филипсон Лена

**Филипсон Мария Магдалена** (19 ғинуар 1966 йыл) — швед поп-йырсыһы. «Jupiters kratrar» төркөмөнөң элекке ағзаһы.

## Биографияһы
1966 йылдың 19 ғинуарында Швецияның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан ҙур булмаған Ветланд ҡаласығында тыуа.

1982 йылда «New Faces» конкурсының швед версияһында ҡатнаша. Үҙенең йыры менән конкурста еңеү яулай. 1984 йылда «Boy/You Open My Eyes» синглын сығарып, шулай уҡ Швецияның «Melodifestivalen» музыкаль конкурсында ҡатнашып, музыкаль карьераһы башлана. Конкурс еңеүселәре һуңынан Евровидениела ҡатнаша.

Башта йәмәғәт эштәре департаментында эшләй, әммә 1996 йылда «Melodifestivalen» конкурсында үҙенең «Kärleken är evig» йыры менән 2-се урын ала һәм шунан һуң эш урынын үҙгәртә.

1987 йылда йырсы Рәсәй композиторы Игорь Николаев менән берлектә «Aquarius» йырын ижад итә. «Standing In My Rain», «Why», «Leave A Light» хиттары ингән «My Name» альбомы ике йыл үткәс популяр булып китә.

1991 йылдан Лена Филипсон альбомяҙҙыра. 90-сы йылдар башынан алып йырсының популярлығы арта ғына, ул 1997 йылға тиклем альбомдар сығарыуын дауам итә.

90-сы йылдар башында поп-йондоҙ портреты почта маркаһын биҙәгән өс йырсының береһе була.

## "Евровидение"ла ҡатнашыуы
2004 йылда, ете йыллыҡ тәнәфестән һуң, Лена Филипсон хит-парадҡа әйләнеп ҡайта.

«Melodifestivalen» конкурсында Лена дүртенсе тапҡыр ҡатнаша, был юлы хатта финалға тиклем барып етеү генә түгел, ә еңеп сыға. Был мөмкинлек 37 йәшлек йырсыға Швецияны "Евровидение"ла күрһәтеү мөмкинлеге бирә. Лена Филипсон "Евровидение"ла инглиз теленә тәржемә ителгән "It Hurts"йыры менән сығыш яһай. Йырҙың композиторы һәм авторы — Томас Эриксон (Thomas Eriksson). Был диско мотивы буйынса еңел бейеү композицияһы була. Сәхнәгә асыҡ-һары күлдәктә һәм бейек итектә сыға, микрофон менән Тайлер Стивендың (Tyler Steven) «Aerosmith» менән бейеүе манераһын ҡабатлай. Филипсон Лиза Андреас (Lisa Andreas) менән бишенсе урынды бүлешә.

«Det gör ont en stund på natten men inget på dan» альбомы "Евровидение"нан һуң туғыҙ көн үткәс алтын статусын ала, ә «Det gör ont» йыры беренселектә бара. «Delirium», «Lena Anthem» һәм «På gatan där jag bor» синглдары ҙур популярлыҡ менән файҙалана.

2005 йылда Швецияның «Tracks» радио-шоуында тауыш биреү һөҙөмтәһендә Лена иң яҡшы йыл йырсыһы һәм артисы тип, ә «Det gör ont» йыры иң яҡшы йыл йыры тип таныла. Шул уҡ йылда Филипсон яңы «Jag ångrar ingenting» альбомын сығара. Уны алты көн эсендә һатып алып бөтәләр. Альбомдың 30 000 ашыу күсермәһе һатыла. Ноябрҙә Лена Филипсондың иҫке һәм яңы йырҙарын, уның менән әңгәмәләрҙе үҙ эсенә алған махсус программа сыға. 2006 йылдың ғинуарында, поп-йондоҙ «Melodifestivalen» конкурсын алып барыусы була.

2007 йылда Филипсон бөйөк хиттарҙан торған «Lena 20 år» йыйынтығын сығара. Альбом менән бер үк ваҡытта Лена һәм Томас Эрикссон, Стокгольмда, Ҡытай театрында «Lena+Orup» яңы шоу башлай. Ул тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаламаһын ала, уны 113 000 самаһы кеше ҡарай.

2008 йыл башында Гетеборг ҡалаһында шоуҙың премьераһы була, һуңынан ул Швеция ҡалалары буйлап гастролгә юллана. 2008 йыл аҙағында Филипсон һәм Эриксон «Dubbel» альбомын сығара.

## Иҫкәрмәләр
Ниса Каппадокийская

**Ниса** йәки **Нисса** (грекса Νύσ(σ)α; яҡынса б. э. т. 150—126 йылдар) — Понт батшаһы Фарнак I-нең һәм уның ҡатыны Нисаның ҡыҙы. Ул б. э. т. 130—126 йылдарҙа үҙенең кинйә улы исеменән Каппадокияның хакимәһе була.

## Биографияһы
Ниса грек-македон һәм фарсы сығышлы була. Ул Понт батшаһы Фарнак I-нең һәм уның ҡатыны Нисаның ҡыҙы. Һуңғараҡ Митридат V исеме аҫтында Понт батшаһы уның ир туғаны. Ул шулай уҡ **Лаодика булараҡ** билдәле. Фаразланылғанса, Ниса әллә үҙен, әллә энеһе Митридатты тыуҙырғанда вафат булған әсәһенең аҙашы. Ниса Понтий батшалығында тыуып үҫкән.

Бер аҙҙан б. э. т. 160 йылда Ниса Каппадокия батшаһы Ариарат V-гә кейәүгә сыға. Ырыу башын Сәләфиҙәр династияһынан һәм Понт батшаларынан алғанлыҡтан, улар йыраҡ туған булып сыға. Был никах арҡаһында Ниса Каппадокия батшабикәһе була.

Ариарат V һәм Нисаны Афина мәҙәниәте йәлеп итә. Афиналыларға Ниса йә бүләк биргән, йә уға ниндәйҙер бер хеҙмәт күрһәткән. Уны Афинала Дионис Технитай ҡурсалаусыһы булараҡ хөрмәт итәләр. Рәссамдар Коллегияһы улар хөрмәтенә декрет сығара. Улар Ариарат V-нең һынын үҙенең ғибәҙәтханаһына урынлаштыра һәм рәссамдар, үҙҙәре батшаларҙан алған бүләктәрҙе таныу билгеһе итеп, Ниса менән Ариарат V-нең тыуған көнөн билдәләй.

Ариарат беҙҙең эраға тиклем v 130 йыл вафат булғас, ул һәм уның ҡустылары, VI Ариарат. Әле уларҙан биш ул тыуа никах ваҡытында v ариарата нисауа. Ниндәйҙер мәлгә үҙенең биш бала ағыулы Нисауа, власть алыу өсөн батшалығы була. VI Ариарат әле бик йәш булған өсөн, үҙгәртергә, шуға күрә уның регенты ҡала сифатында сығыш Ниса йыл 130—126 э.

Хакимлыҡ иткән династияға тоғро Каппадокия халҡы артыҡ ҡанһыҙ булғаны өсөн Нисаны язалай һәм Ариарат VI-ға хакимлыҡты дауам итеү мөмкинлеген бирә. Нисаның регентлыҡ осоро батша ғаиләһендәге тетрәнеүҙәр осорон сағылдыра, һәм батшабикәнең үлеме менән тамамлана. Нисаның хакимлығы Каппадокияла был династияның идаралығы аҙағы була. Уның ейәндәре Ариарат VII һәм Ариарат VIII был династияның һуңғы батшалары була.

Нисаның регентлығы осоронда һуғылған аҡсалар һаҡланған. Уларҙың береһендә Ниса һәм Ариарат VI-ның бюстары, икенсе яғында Ниса батшабикәһен һәм батша Ариарат Епифан иҫкә алған түбәндәге яҙма *ΒΑΣΙΛΙΣΣΗΣ ΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΑΡΙΑΡΑΘΟΥ ΕΠΙΦΑΝΟΥΣ ΤΟΥ ΓΙΟΥ* бар. Шулай уҡ алиһә Никаны ҡулына тотҡан Афина алиһә һыны бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Cartledge, P. Garnsey, P., Gruen s. e., s. e., constructs Hellenistic: essays in culture, history and historiography (Society and culture Hellenistic), University of California Press, 1997; 
* Day, j., Domination Athens history of An economic under Roman, Literary Licensing, LLC, 2011; 
* McGing, B. C., VI Eupator foreign policy Mithridates of The, Pontus of King, BRILL, 1986; ASIN: B01FGJZISI
* Smith, and Dictionary of Greek and Biography Roman Mythology, v. 2, page 1216-97
Плюшар Александр Иванович

**Александр Иванович Плюшар** (; , :ru:Валансьен, Франция — , :ru:Онфлёр, Франция) — типограф, литограф, рәссам, Александр I осоронда Санкт-Петербургта нәшриәтсе.  

## Биографияһы

1805 йылда :ru:Брауншвейгтан Сит Ил эштәре Министрлығы типографияһына етәксе итеп саҡырыла. 

1805 йылдың 23 декабрендә Сит ил Коллегияһы типографияһы директоры булып эш башлап, Плюшар 1808 йылдың 29 декабрендә Сенат типографияһы директоры булып китә, 1814 йылдың аҙағында ул шунда хеҙмәт итә әле,  XIV класлс чинына һәм губерна секретары дәрәжәһенә эйә була.

Типография эшен  яҡшы белгән, литограф һәм рәссам  булараҡ Плюшар үҙе Петербургта типография аса.  Унда европа һәм рус телдәрендә төрлө китаптар баҫыла, улар уңышлы һатыла һәм Плюшар китап кибете булдыра.

Вафатынан һуң ҡатыны һәм улы Адольф уның эшен дауам итәләр. 

## Ғаиләһе

Плюшарҙың ғаилә ағзалары - ҡатыны  Генриетта һәм ике улы Адольф һәм Евгений.  Евгений фотограф һәм рәссам,  һынлы сәнғәт академигы булып китә, Исаак соборын биҙәүҙә ҡатнаша. Адольф типограф һөнәрен Францияла ала һәм типографя эшен атаһынан мираҫ итеп ала,  үҙенең  тамамланмаған 17 томлыҡ «Энциклопедический лексикон» баҫмалары менән билдәле. Тап бына ул "Башҡорттарҙың бөркөт менән һунар итеүе" тигән рәсемде эшләгән дә инде.

## Әҙәбиәт
* Половцов
** «Северная Пчела» 1827 г., № 113; 1828 г., № 19; 
** ''Ровинский Д. А.''. Подробный словарь русских граверов, СПб. 1895; 
** В. Сопиков. Опыт русской библиографии. т. I, СПб. 1813, с. CXXII.

## Һылтанмалар
* Андерсон В. Л. Семейство Плюшар — типографы , «Русский библиофил», 1911, № 1.
Плюшар Адольф Александрович

**Адо́льф Алекса́ндрович Плюша́р** (; ,  — ) — Рәсәйҙең XIX быуаттағы билдәле нәшриәтсеһе.

1836 йылда Н.В. Гоголдең  «Ревизорын», «Фауст трагедияһының» тәржемәһен(1838) нәшер итә). Шулай уҡ Рәсәйҙә беренсе энциклопедия - тамамланмай ҡалған  «:ru:Энциклопедический лексикон»ды сығара башлай (1835—1841)

Ағаһы Евгений Плюшар (1809 — яҡ. 1880).

## Биографияһы
Адольф Александрович  типограф, литограф, рәссам А. И. Плюшар (1777—1827) ғаиләһендә донъяға килгән.  Адольф Петербургта Муральт пансионында уҡыған, Парижда типография сәнғәтенә өйрәнгән.  Атаһы 1827 йылда вафат булғас, башта уның эшен әсәһе Генриэтта Плюшар дауам итә, мәгәр тиҙҙән  типографияға етәкселек итеү Адольф Плюшар ҡулына күсә.

Замандаштары иҫтәлектәренән күренеүенсә, ул аҡыллы, эшлекле һәм тәүәккәл кеше булған. Плюшар иғтибар яулай,  ҡала үҙәгендә китап магазины аса.  Магазин  «Француз әҙәби салоны» тип аталған. Бында  Петербург интеллигенцияһы — нәшриәтселәр, рәссамдар, ғалимдар, артистар, яҙыусылар йыш йыйыла. 

Ул типографияны   матур баҫмалар сығарыу өсөн ҡулайламалар менән йыһазландырған, һәм йыш ҡына күп томлы китаптар сығарған 

А. А. Плюшар Рәсәй әҙәбиәтенә нәшриәтсе булараҡ ҙур өлөш индерә. Яҙыусы булараҡ ҡатнашмай тиерлек: төрлө библиографик  фекерҙәргә генә полемик яуаптары булыуы билдәле
( мәҫәлән, «Ответ издателя „Энциклопедического Лексикона“ на статью „Северной Пчелы“» (Греча), № 298—300 (1836 г.) —  «Литературные Прибавления к Русскому Инвалиду» 1837 йыл, № 2 һәм 4; шул юҫыҡтағы мәҡәлә  1848 йылда ла сыҡҡан булған).

Санкт-Петербургта  Выборг  католик зыяратында ерләнгән.

## Башҡорттарҙың бөркөт менән һунар итеүе
Рәсәй рәссамдары башҡорттарҙың ошо шөғөлө тураһында бер нисә һүрәт төшөргән, улар араһында А. А. Плюшарҙың "Башкирская беркутовая охота" (Башҡорттарҙың бөркөт менән һунар итеүе) тип аталғаны ла бар. 

## Ҡарағыҙ
*Ҡош сөйөп һунар итеү
* Рубо Франц Алексеевич
*Ыласын тотҡан башҡорттар
*Ҡошсо

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Некролог в «Иллюстрированной газете», 1865, № 13.
** Воспоминания И. И. Панаева, ч. I, стр. 48—53;
** «Иллюстрированная Газета» 1865 г., № 13, стр. 207—208;
** Месяцеслов на 1866 г. М., 1866 г., стр. 101—102;
** «Рус. Архив» 1870 г., № 7, столб. 1247—1272 (H. И. Грота); № 10, столб. 1940—1942 (М. Н. Лонгинов); 1882. № II, стр. 275 и сл.;
** Краткий обзор книжной торговли Глазуновых. СПб., 1882 г., стр. 64—65;
** «Русская Старина» 1889 г., № 9, стр. 539; 543, 545; № 10, стр. 103—104 (А. В. Никитенко;
** то же в его «Записках»);
** «Заря» 1871, № 4 (В. П. Бурнашев);
** «Историч. Вестник» 1888, № 5, стр. 439 и сл. (Старый библиограф);
** «Собрание мнений митроп. Москов. Филарета», том дополнительный, стр. 450—451;
** «Москвитянин» 1853 г., № 5, отд. V, стр. 12—18;
** «Сборник Московской Иллюстрированной Газеты», М. 1891 г. стр. 89 и сл.
* 
* Андерсон В. Л. Семейство Плюшар — типографы  // «Русский библиофил», 1911, № 1.
*
Бикбулатова Гөлнара Фәрит ҡыҙы

**Бикбулатова Гөлнара Фәрит ҡыҙы** (14 май 1964 йыл) — хоҡуҡ белгесе. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.

## Биографияһы
Гөлнара Фәрит ҡыҙы Бикбулатова 1964 йылдың 14 майында Хәйбулла районының Юлдыбай ауылында билдәле йырсы Фәрит Бикбулатов ғаиләһендә тыуа. 

Һуңынан улар Өфө ҡалаһына күсенә. Юғары белемде Гөлнара Фәрит ҡыҙы Башҡорт дәүләт университетында ала.
Дипломлы белгес хеҙмәт юлын 1981 йылда баш ҡалаһының Киров районы судында суд ултырышы секретары булып башлай. 1982—1984 йылдарҙа Совет районы судында шул уҡ вазифала эшләй.
1984—1990 йылдар — Башҡорт дәүләт университетының юридик факультеты кафедраһы лаборанты.
1991 йыл — Киров районы прокуратураһының канцелярия мөдире.
1991—1995 йылдар — Башҡорт дәүләт университеты кафедраһы ассистенты.
1995—1997 йылдар — Башҡортостандың янғынға ҡаршы СРСУ-һы ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең кадрҙар-юридик бүлеге начальнигы.
Һуңынан 2005 йылға тиклем прокурорҙарҙың арбитраж процесында ҡатнашыуын тәьмин итеү буйынса бүлек прокуроры ярҙамсыһы. 2007 йылғаса — Башҡортостан Республикаһы прокуратураһының федераль ҡануниәтте башҡарыуын күҙәтеү буйынса идаралыҡтың бүлек мөдире.
2007—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы прокуроры урынбаҫары.
2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* РФ генераль прокуроры бойороғона ярашлы сәғәт менән бүләкләнә (2005)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы
* Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының маҡтаулы хеҙмәткәре
* «Лайыҡлы хеҙмәте өсөн» Рәсәй Федерацияһы генераль прокурорының күкрәккә таға торған билдәһе (2008)
* Рәсәй суд приставтары федераль хеҙмәте директоры бойороғо менән "Ҡаҙаныштары өсөн" миҙалы менән бүләкләнә (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Бикбулатова Гульнара Фаритовна
* БИКБУЛАТОВА ГУЛЬНАРА ФАРИТОВНА 
* Прокуратура России отмечает 295 лет со дня своего основания