open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Палтога

**Палтога** — Вологда өлкәһенең Вытегра районындағы ауыл. 2006 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 296 кеше. Почта индексы — 162911, ОКАТО коды — 19222824001.
thumb|	Храмовый комплекс в Палтоге (слева Знаменская церковь, 1810, ОКН 3510147002, справа Богоявленская, 1733, ОКН 3510147001).
Селән

**Селән** *(урыҫ.Серая цапля, лат. Ardea cinerea)* - селәндәр ғаиләһендәге эре һаҙ ҡошо. Африкала һәм Евроазияла таралған.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Түбәһе һәм һырты ҡара, ҡанаттары һоро. Яҙғыһын башында ҙур өлпөһө була. Суҡышы ҡара, аяҡтары ҡыҙғылт һары, күҙҙәре ҡыҙыл.Башҡа селәндәрҙән төҫө менән айырыла.Тауышы көслө:"ҡау-ҡау".Бик һирәк осрай.
## Йәшәү урыны
Ағаслы һаҙлыҡтарҙа, һай күлдәрҙә йәшәй.Ағас ботаҡтарында оялай.Ояһы башҡа селәндәрҙекенә оҡшаған. Күсмә ҡош.

## Туҡланыуы
Башлыса тәлмәрйендәр менән туҡлана, һирәкләп эре бөжәктәрҙе лә аулай.
## Үрсеүе
3-5 аҡһыл йомортҡаһы була. 26 көндә себештәре моронлай. Ике ҡош та (аталы- инәле) алмашлап баҫа.
## Галерея

File:Серая цапля реки Зимёнки.jpg|Ardea cinerea, Зимёнка елгасы
Изображение:Ardea cinerea 2 (Marek Szczepanek).jpg|Бала селән
Изображение:Ardea cinerea in flight Jojo A.jpg|Осоусы селән
Изображение:Ardea_cinerea.jpg
Ardea cinerea MHNT Crâne.jpg|Чэрап
Ardea cinerea MHNT.ZOO.2010.11.54.1.jpg |Museum specimen 


## Әҙәбиәт

Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡртостан ҡоштары.Өфө-1986. 55-се бит.

## Һылтанмалар
* Цапля серая на сайте www.oiseaux.net (англ)
* Цапля серая на сайте www.ecosystema.ru
Утҡойроҡ

**Утҡойроҡ** (*урыҫ.Горихво́стка*) () себен турғайҙары ғаиләһендәге, турғайҙар отрядындағы бәләкәй генә һайраусы ҡош. Иң матур, теремек ҡоштарҙың береһе.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. Оҙон ғына аяҡлы, ҡойроғон өҙлөкһөҙ бәүелтеп йөрөүсе ҡош. Ата ҡоштоң түбәһе, елкәһе һәм арҡаһы һорғолт күк, ҡанаттары көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡойроғо ерәнһыу ҡыҙыл Тамағы һәм түшенеңөҫкө өлөшө ҡара. Маңлайында арҡыры аҡ һыҙат бар. Инә ҡоштоң дөйөм төҫө һорғолт көрән. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Тауышы яңғырауыҡлы: «фьюйт-тик-тик, фьюйт-тик тик». Сутылдап һайрай. Күсмә ҡош. Киң таралған.

## Йәшәү урыны
Һирәк ағаслы урмандарҙа, ауыл ҡалалағы ағастарҙа йәшәй. Ояһы ағас ҡыуыштарында.

## Туҡланыуы
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана.

## Үрсеүе
6-8 бөртөк аҡ , асыҡ зәңгәрйомортҡа һала. Себештәре 15 көндән моронлап сыға. 13-15 көн дауамында ояларында тәрбиәләйҙәр. Бер аҙна тирәһе тағы ла тәрбиәләгәс, яңы балалар сығарыуға керешәләр. Ә йәш ҡоштар үҙаллы йәшәй башлай.
Ҡаҙ өмәһе

**Ҡаҙ өмәһе**- башҡорттарҙың йола байрамы. Көҙгөһөн ҡаҙҙарҙы салып йолҡоу өсөн үткәрелгән өмә. Ҡаҙ өмәһе – ул матур итеп аралашыу, күңел асыу, үзеңде күрһәтеү ҙә булып тора. Ҡаҙ мамығынан мендәр, түшәк, яҫтыҡтар яһайҙар, итенән аш-һыу өсөн бик һәйбәтләп файҙаланалар.

Башҡорт йәштәре ҡаҙ өмәһен айырыуса көтөп ала торған булғандар. Ҡаҙ өмәһен бигерәк тә ҡыҙҙар көтөп алған. Шунан ситтә ҡалмаҫ өсөн, улар бәпкәләре күп булған апайҙарға йәйҙән үк һүҙ һалып ҡуйғандар. Был ғаиләгә оҡшарға, ярарға тырышкандар. Йолҡонған ҡаҙҙарҙы көйәнтәгә аҫып ҡыҙҙар шишмәгә, һыу буйына мәкегә алып төшкәндәр. Шул һыуҙа ҡаҙҙарҙы йыуғандар. Ғәҙәттә, ҡурайҙар тағып, ҡыҙҙар менән бергә егеттәр ҙә шишмәгә төшкән. Ҡаҙҙарҙы йыуып ҡайтыуға, хужабикә ҡаҙ майында ҡоймаҡ, тәбикмәк бешереп, сәй әҙерләп көтөп торған. 

Киске мәжлес тамамланғас, йортта йәштәр уйыны ойошторолған.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Балсыҡ һылау өмәһе
Талпаҡ (күл)

**Талпаҡ** - Башҡортостан республикаһының, Ҡырмыҫҡалы районы, Бишауыл-Уңғар ауылы эргәһендәге күл.

thumb|right|250px|Тайпаҡ күле
Таҙ тау

**Таҙ тау** — Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Маяҡлы ауылы менән Яҡуп ауылы араһында ятҡан бурлы (известь) тау.
Бөгөнгө көндә уны төбөнә хәтле соҡоп бөтөрҙөләр.
thumb|right|250px|Таҙ тау
Туғанлыҡ төшөнсәләре

**Туғанлыҡ төшөнсәләре**

Туғанлыҡ терминдары ҡан ҡәрҙәшлекте белдереп торған һүҙ. Улар бик күп һәм үҙенсәлекле. Башҡорт халҡы туғанлыҡ терминдарын ҡулланыуҙы бик кәрәк тип һанаған. Һәр бер төбәк өсөн, уҙенең яғында булған туғанлыҡ терминдарын ҡулланыу
ҡәҙерлерәк, сөнки уны ошо яҡтың ырыуҙаштары, ата-бабалары үҙенең ҡаны яғынан (генетик яҡтан) туғанлыҡты белдереү өсөн
атаған. Туғанлыҡ терминдарын йыйыу һәм өйрәнеү, ғаиләлә булған нәҫел-нәсәптең береһенең дә атамаһыҙ тороп ҡалмағанлығын күрһәтә. Һәр диалекттың (һөйләштең) үҙ туғанлыҡ атамалары бар, улар бер-береһенән айырыла, үҙ-ара синонимик рәт барлыҡҡа килтерә.

## Ҡан туғанлыҡ
 Атай — балаларға тормош башланғысы биреүсе, ғаилә башлығы һәм социаль, иҡтисади яҡтан яҡлаусыһы. Ир кеше.
 Әсәй
 Олатай
 Өләсәй
 Ҡусты
 Һеңле
 Апай
 Ағай
 Ейән, ейәнсәр
 Бүлә, бүләсәр
 Тыуа, тыуасар
 Тыуаят
 Һаратан
 Етеят
 Туңаяҡ

## Никах аша туғанлыҡ
 Кейәү
 Килен
 Ҡайны
 Ҡәйнә
 Ҡоҙа
 Ҡоҙағый
 Ҡоҙаса
 Ҡәйнеш
 Балдыҙ
 Бикәс
 Бажа
 Килендәш, апһын
 Көндәш
 Бейем
 Ҡайнаға
 Бикә(ҡәйенбикә)
 Ҡәйен еңгә
 Ҡәйен еҙнә
 Кәләш
Мөхәмәтйәров Мөхәмәтғариф Закир улы

**Мөхәмәтғариф (Ғариф) Закир улы Мөхәмәтйәров** (1891-?) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Поручик (1918).

## Биография
Мөхәмәтйәров Мөхәмәтғариф Закир улы 1891 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Ҡунаҡбай ауылында тыуған. Силәбе ҡалаһында дүрт класлы училищены тамамлай.

Беренсе донъя һуғышы осоронда хәрби хеҙмәткә алына, хәрби мәктәптә белем ала. Туған яғына прапорщик званиеһында ҡайта.

1917 йылда Нуриәғзәм Таһиров менән бергә Силәбе өйәҙендә Башҡортостан автономияһы ҡарарҙарын тормошҡа ашырыу менән шөғөлләнә. 1918 йылдың ғинуарында Арғаяш кантоны башҡарма комитеты таратылып, унда Совет власы урынлаштырыла. 27-30 ғинуарҙа Арғаяшта уҙған съезда Арғаяш кантон башҡарма комитетына Нуриәғзәм Таһиров һәм Ғәбделхәй Иркәбаев менән бергә Мөхәмәтғариф Мөхәмәтәйров та һайлана.

25 апрелдә үткән 2-се кантон съезында большевиктар менән ер мәсьәләһе буйынса бәхәс тыуа. Мөхәмәтғариф Мөхәмәтйәров Нуриәғзәм Таһиров менән бергә Силәбе һәм Ҡыштым ҡалалары күскенселәренә башҡорт ерҙәрен бүлеп биреүгә ҡырҡа ҡаршы сыға. Һөҙөмтәлә уларҙы контрреволюцияла ғәйепләйҙәр һәм төрмәгә ябалар, ә оҙаҡламай Силәбе ҡалаһы Чехословак корпусы ҡулына күскәс улар азат ителә.

1918 йылдың 12 июндә Башҡорт хәрби шураһы ойошторола һәм уның ағзалары итеп Ғәлимйән Таған, Т. Ғисмәтуллин, Ғәбделхәй Иркәбаев менән бергә Ғариф Мөхәмәтйәров та һайлана. 1918 йылдың июнь-июль айҙарында Башҡорт хөкүмәтенең Хәрби бүлеге мөдире Әхмәтзәки Вәлидиҙең сәркәтибе, һуңынан өлкән адъютанты булып хеҙмәт итә.

1918 йылдың авгусында Себер хөкүмәтенә буйһонған Урал айырым корпусы командиры бойороғо буйынса ҡулға алына, һуңынан азат ителә. 1918 йылдың сентябрендә Башҡорт хәрби шураһы фарманы буйынса Арғаяш кантоны ирекле отряды начальнигы итеп тәғәйенләнә.

1918 йылдың ноябренән 2-се Башҡорт уҡсылар полкының ылау начальнигы булып хеҙмәт итә, подпоручик дәрәжәһен ала. 1919 йылдың ғинуарынан 2-се Башҡорт кавалерия полкында эскадрон менән етәкселек итә. Шул уҡ йылдың 18 ғинуарында Нуҡай ауылында Ҡыҙыл армеецтарға ҡаршы алышта күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн поручик дәрәжәһенә күтәрелә.

1919 йылдың февралендә Башревкомға ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. 1919 йылдың мартынан Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының хәрби эштәр буйынса комиссары Әхмәтзәки Вәлидиҙең сәркәтибе булып эшләй. 1920 йылдың мартынан Арғаяш кантоны хәрби комиссары ярҙамсыһы, һуңынан кантондың аҙыҡ-түлек комиссары вазифаһын башҡара. 1920 йылдың июнендә отставкаға китә. Әхмәтзәки Вәлиди үҙенең иҫтәлектәрендә яҙыуынса, ул илдең архивын Стәрлетамаҡтағы хөкүмәткә, Үҙәк музейға һәм китапханаға тапшырыу өсөн Мөхәмәтйәровҡа биргән.

Аҙаҡ йәнә республиканың Арғаяш кантонында эшләй. 1927—1928 йылдарҙа Арғаяш кантоны башҡарма комитеты рәйесе вазифаһын башҡара. 1929 йылда ВКП (б) сафынан сығарыла.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925). Т. 1. — Уфа, 2002. — С. 251, 373, 579.
* *Хакимов Р. Ш.* Земля Аргаяшская: история и современность. — Челябинск, 2005. — С. 75-76, 84, 87, 112, 122.
Эт ҡарағаты ырыуы

**Эт ҡарағаты** (, ) — эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, шундай уҡ ырыуҙан булған үҫемлектәр , 900-гә яҡын төрө бар, йылы һәм уртаса климатлы төбәктәрҙә үҫә.

Был төрҙә ауыл хужалығы культуралары (картуф, баклажан, томат), һәм дә дарыу үләндәре (әсе эт ҡарағаты һәм ҡара эт ҡарағаты) бар.
[thumb|right| [Штурм, Якоб|Якоба Штурма *Deutschlands Flora in Abbildungen*, 1796 китабынан ботаник иллюстрация]]
right|thumb|170px|Эт ҡарағаты емеше
thumb|right|250px|Баклажан (''Solanum melongena'')
thumb|right|250px|Картуф (''Solanum sisymbriifolium'')

## Таралыуы
Үҫемлек Евразияла таралған, Төньяҡ Америка һәм Автралияға күсереп таратылған. Эт ҡарағаты баҡсаларҙа, йырғанаҡтарҙа, йылға-күл ярҙарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған.

## Ҡайһы бер төрҙәре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *S. hyporhodium* — синоним *[[Solanum sessiliflorum|S. sessiliflorum]]*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (syn. *Lycopersicon lycopersicum*)

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
* убанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1136. Solanum nigrum L. — Паслён чёрный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 169. — ISBN 5-87317-163-7.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Африка дәүләттәре

right|220px|Африка донъя картаһында
right|200px|thumb|Африканың сәйәси картаһы
thumb|200px|Африка илдәренең халыҡ тығыҙлығы картаһы
thumb|200px|Африка физик картаһы
thumb|200px|Йыһандан фотография

**Африка дәүләттәре** — Африка ҡитғаһында һәм уның янында урsнлашҡан утрауҙарҙағы дәүләттәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көньяҡ Африка
* Төньяҡ Африка
* Көнсығыш Африка
* Көнбайыш Африка
* Ҡара Африка
* Мәғриб

## Иҫкәрмәләр
Төйөт

**Төйөт** *(урыҫ. пеночка-весничка)* () — һылыуҡастар ғаиләһенән булған бәләкәй генә һайраусы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. батаҡтан ботаҡҡа һикергеләп йөрөүсе етеҙ генә теремек ҡош. Һырт яғы йәшел, өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө сағыу йәшел. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғыл аҡ һәм түше һап- һары. Ҡанаттарының осо ҡара, ҡалған ҡауырһындары йәшкелт һәм аҡ ситле һорғолт көрән. Төйөттәр башлыса үҙ — ара тауыштары менән генә айырылалар.

## Тауышы
Ҡыҫҡа ғына итеп һыҙғыра: «төйөт». Һайрауы ла шул ҡысҡырыуҙы ҡабатлап тора: «төйөт-төйөт-төйөт- төйөт»
left|130px|thumb|Һайрауы
left|130px|thumb|Һыҙғырыуы «фюить»

## Йәшәгән урыны
Урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған.
Ерҙә, ҡайһы ваҡыт ботаҡта йәки ҡыуаҡтарҙа оялай.

## Үрсеүе
Ерән йәки күкһел ерән бөрсөклө 5-7 бөртөк йомортҡа һала.

## Туҡланыуы
Ваҡ бөжәктәр менән туҡлана.

## Диалекттарҙа

## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986/ — 91-се бит.
Теңкелдәк төйөт

**Теңкелдәк төйөт** *( * ,) — һылыуҡастар ғаиләһенән булған ваҡ урман ҡошо.

## Ҡылыҡһырлама
Төҫө сағыу булмаған, ҡыҫҡа ҡойроҡло, түңәрәкләнгән ҡанатлы ҙур булмаған тәбәнәк ҡош. Кәүҙәһе 10—12 см, ата ҡош ауырлығы 7—8 г, инә ҡош 6—7 г.

## Йәшәгән урыны

## Үрсеүе
## Туҡланыуы

## Диалекттарҙа

## Иҫкәрмәләр
Сипылдаҡ төйөт

**Сипылдаҡ төйөт** *(урыҫ пеночка-трещотка)* (лат. Phylloscopus sibilatrix) — Һылыуҡастар (Sylviidae) ғаиләһенән булған һайраусы ҡош .

## Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтан ботаҡҡа һикереп йөрөүсе етеҙ ҡош. Һырты яғы көрәнһуы йәшел.Ҡашы, башыныү ике яғы, тамағы һәм түше тоноҡ һары, ҡорһағы аҡ.Ҡанаттарының ҡауырһындары һары ситле ҡара- көрән. Башҡа төйөтәрҙән төҫө менән әллә ни айырылмай, ләкин һайрауы үҙенсәлекле. Ҡыҫҡа ғына: «төйөт» йәки «төйт», ә һайрауы яңғырауыҡлы «зи-зи-зи зирррр».

## Йәшәгән урыны
Урман һәм ҡыуаҡлыҡтар араһында йәшәй. Күсмә ҡош, киң таралған. Ерҙә, һирәкләп ағас баштарында оялай.

## Үрсеүе
Ерәнһыу таптар менән сыбарланған 5-8 бөртөк йомортҡа һала.

## Туҡланыуы
Төрлө ваҡ бөжәктәр менән туҡлана.

## Диалекттарҙа

## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. —— 91-се бит.
thumb|Ҡош балалары
Йәшел төйөт

**Йәшел төйөт**(урыҫ. Зелёная пеночка) (лат. Phylloscopus trochiloides) — певчая птица из семейства славковых (Sylviidae).

## Ҡылыҡһырлама
## Йәшәгән урыны

## Үрсеүе
## Туҡланыуы

## Диалекттарҙа
## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Urs N. Glutz von Blotzheim und Kurt M. Bauer: Handbuch der Vögel Mitteleuropas. Band 12/2 (Passeriformes, 3. Teil: Sylviidae); Aula-Verlag, Wiesbaden; 1991
Аҡсабан

**Аҡсабан**
() () — Өйрәктәр ғаиләһенән булған һыуҙа йөҙөүсе ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, йопланып (парланып), йәки күмәкләшеп йөрөйҙәр, яҡшы сума. Һырты, ҡанаттарының сите, күҙ эргәләре, елкәһе ҡара, ҡойроғо һорғолт ерән. Башында ҙур ғына аҡ бүрке бар. Инә өйрәктең башы һәм бүрке ерән, арҡаһы, ҡабырғалары һоро. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел. Тауышы- киҫкен: «кйәк» йәки «кррр». Ите, мамығы өсөн аулайҙар.

## Йәшәгән урыны
Балыҡлы йылғала, күлдәрҙә йәшәй. Һирәк осраған күсмә ҡош. Ағас ҡыуыштарында оялай.

## Үрсеүе
6-12 йомортҡа һала.

## Туҡланыуы
Балыҡ, һыу бөжәктәре һәм үҫемлектәре менән туҡлана.

## Диалекттарҙа
Аҡ өйрәк, аҡсабыр, аҡсумғыс

## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. — 65-се бит.
thumb|left|Осоп китеүсе ата ҡош
thumb|250px|right|
Яр көйөлдөһө

**Яр көйөлдөһө** (урыҫ.тонкоклювый (малый) кроншнеп), лат. Numenius tenuirostris) — оҙон аяҡлы, оҙон төҙ нәҙек суҡышлы, һоро сыбар төҫлө ҡош. Йылға-күл буйында йәшәй. Диалекттарҙа көйөлдөр тигән варианты ла бар.

## Ҡылыҡһырлама
Өйрәктән байтаҡ бәләкәй. Оҙон аяҡлы һәм оҙон ғына аҫҡа ҡарай кәкрәйгән суҡышлы урта ҙурлыҡтағы сәпсәү. Һырты түңәрәк ҡара таптар менән сыбарланған ерәнһыу һоро. Муйынындағы һәм ҡойроҡ өҫтөндәге һыҙыҡтар нәҙек кенә. Ҡанаттарының сите ҡара, аяҡтары һорғолт күк. Һаҙ көйөлдөһөнән бәләкәй булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «көйөөл-көйөөл… өл-өл-өл».

## Йәшәү рәүеше
Йылға һәм күл ярҙарында йәшәй. Төрлө бөжәктәр, еләктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. Көрән таптар менән сыбарланған 4 бөртөк һоро йәки күкһел йәшел йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. /под общей редакцией акад. В. Е. Соколова — М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — С. 85. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0.
* Рисунок из книги: Мензбир М. А. Охотничьи и промысловыя птицы Европейской России и Кавказа. 2 тома и атлас. М., типо-литография Т-ва И. Н. Кушнерев и Ко., 1900—1902.
Яр ҡарлуғасы

**Яр ҡарлуғасы** (Берегову́шка, или берегова́я ла́сточка) (лат. Riparia riparia) — ҡарлуғастар ғаиләһенән булған бәләкәй генә күсмә ҡош.

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Береговая ласточка 
* Береговая ласточка на сайте ecosystema.ru
* Птицы Казахстана 
* Биология береговой ласточки  
* Береговая ласточка на сайте natureserve.org
Аҡ ала тумыртҡа

**Аҡ ала тумыртҡа, аҡ сыбар тумыртҡа**(, ) — тумыртҡалар ғаиләһенән булған оҙон үткер суҡышы менән ағасты соҡоп тапҡан ем менән туҡлана торған урман ҡошо. 

## Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡ, һырты ҡара таплы аҡ. Ҡанаттары, ҡойроғо аҡ һыҙыҡлы ҡара төҫтә. Түбәһе һәм ҡойроҡ аҫты сағыу ҡыҙыл. Башҡа тумыртҡаларҙан аҡ төҫтәге һырты менән айырыла. Көслө һәм әсе тауышлы: «кик-кик-кик» йәки яңғырауыҡлы: «ҡыжжжҡ-ҡыжжжҡ». 

Ағас бөжәктәре, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында
оялай. 5—6 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.

Ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Ағас ҡыуышында оя ҡоралар. Үҙағасты суҡышы менән соҡоп, шунда  булған ҡарышлауҡтар менән туҡлана. Инә һәм ата тумыртҡа тотороҡло пар төҙөйҙәр. Йомортҡаны икеһе лә алмашлап баҫалар.

## Әҙәбиәт
* А. И. Иванов, Е. В. Козлова, Л. А. Портенко, А. Я. Тугаринов. 2. // Птицы СССР — М.: Издательство Академии наук СССР, 1953. — 344 с. 
## Һылтанмалар
* База данных «Позвоночные животные России»: белоспинный дятел
Аҡбауыр турғай

**Аҡбауыр турғай** () () - Европала һәм Азияла йәшәгән, ата турғайҙарының төҫө йылтыр ҡара, аҡ һәм ҡыҙыл-көрән аралаш ала булған турғай.

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Яҙлы-йәйле йоплашып (парлашып), көҙлө-ҡышлы тупланып йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара. Өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө, ҡорһағы, ҡанаттарының сите аҡ. Түшендә, яурындарында, ҡанаттарында нәҙек ҡыҙғылт һыҙыҡтар бар. Инә ҡош тоноғораҡ төҫтә. Алағанат турғайҙан ҡара башы, аҡ ҡорһағы менән айырыла. Тауышы киҫкен; «шжәәә», осҡанда «тк-тк-тк» тигән тауыштар сығара, һайрауы дауамлы: «кжжж». Ҡайынлы урмандарҙа йәшәй. Бөжәктәр, ағас һәм үлән орлоҡтары менән туҡлана, йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Бик һирәк осрай. Ҡыш күбәйә төшә. Ағаста оялай. Көрән таплы 4—6 йәшкелт зәңгәр йомортҡаһы була.

## Һылтанмалар
* Вьюрок на сайте «ecosystema»
Аҡбаш өйрәк

**Аҡбаш өйрәк** * күктомшоҡ, сыбар өйрәк, һуна өйрәктән бәләкәй (, *) — өйрәктәр ғаиләһендәге ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Төбө йыуан күк төҫтәге суҡышлы өйрәк. Ерҙә бик ауыр йөрөй. Башы аҡ, түбәһендә генә ҡара тап бар. Арҡаһы һәм ҡабырғалары ваҡ ҡына ҡара һипкелле һорғолт ерән. Ҡанаттары күкһел йымылдаҡлы һоро. Муйынының аҫ яғы, түше ҡара һипкелле ерәнһыу көрән. Ҡорһағы арҡыры һыҙыҡлы һорғолт һары. Ҡойроғо ҡара. Ҡанаттарында көҙгөләре булмай. Күҙе сағыу һары. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел.

## Тауышы
Тауышы сыйылдаҡ: «сиррҡ-сиррҡ» йәки яңғырауыҡлы: «ҡа-ға-ға».

## Йәшәү рәүеше
Үҫемлектәргә бай күлдәрҙә, яй ағымлы йылғаларҙа йәшәй, һыу үҫемлектәре
һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ҡамыштар араһында һыу өҫтөндә оялай. 2—6 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары.1986 Өфө. 66- сы бит
* Красная книга России М.: АСТ 2001
* Жизнь животных т.6 Птицы М.: Просвещение
* Green A.J. & Hughes B. White-headed Duck Oxyura leucocephala. // BWP Update: he journal of birds of the Western Palearctic, Vol. 3, No. 2. Oxford: Oxford University Press, 2001 — P. 79 — 90
* SCOTT D.A. AND ROSE P.M. (1996) Atlas of Anatidae Populations in Africa and Western Eurasia. Wetlands International Publication No.41, Wetlands International, Wageningen.
* Hughes B., Robinson J.A., Green A.J., Li Z.W.D. & Mundkur T. (Compilers). International Single Species Action Plan for the Conservation of the White-headed Duck Oxyura leucocephala. CMS Technical Series No. 13 & AEWA Technical Series No.8. Bonn, 2006. — 66 p.
* Гордиенко Н. С., Дробовцев В. И., Кошелев А. И. Биология савки в северном Казахстане и на юге Западной Сибири // Редкие, исчезающие и малоизученные птицы СССР. М.: Наука, 1986. — С. 8 — 15.
* Рябицев В. К. Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель. Екатеринбург: Изд-во Урал. ун-та, 2008. — 634 с.
* Долгушин И. А. Птицы Казахстана. Т. 1. Алма-Ата: Изд-во АН Казахской ССР, 1960.- 469 с.
* Птицы средней Азии. Т. 1. Алматы: Издательство НАН РК, 2007. — 574 с.
Шихандар

**Шихандар, Шихан** — асыҡ рельефлы яңғыҙ ҡалҡыулыҡ.
Шихандар — пермь осоронан ҡалған һәм хәҙерге ваҡытта ер өҫтөнә яланғасланып ҡалҡҡан рифтар. Улар 250 млн йыл самаһы элек пермь осоронда һай һыулы диңгеҙ төбөндә (элекке Урал океаны урынында) барлыҡҡа килгән. Шихандар Урал тауҙарынан көнбайышҡа табан сылбыр булып һуҙылған.

## Составы
Шихандарҙа, боронғо диңгеҙ хайуандарының ташҡа әйләнгән һөлдәләре.
thumb|
thumb|
thumb|
## Башҡортостан шихандары

* Йөрәктау- бейеклеге Ағиҙел йылғаһы кимәленән 220 метр. Ул иң төньяҡтағы шихан.
* Торатау- бейеклеге 275 метр.
* Шәкетау
* Ҡуштау.

Шулай уҡ шихандар Әлшәй,Дыуан райондарында ла бар.

## Шихандар- тәбиғи һәйкәлдәр

## Һылтанмалар

*
Алатуба

thumb|''Columba palumbus''

**Алатуба** (, ) — күгәрсендәр ырыуындағы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Йорт күгәрсененән байтаҡ ҙур. Дөйөм төҫө ҡуйы күкһел һоро. Ҡойроғоноң осо, яурындары, ҡанаттарындағы һыҙаттар ҡара. Күҙҙәре ҡара көрән, аяҡтары ҡара ғыҙыл, суҡышының осо һары, төбө ҡыҙыл. Күк күгәрсендән яурындарының ҡара таптары менән айырыла. Тауышы тоноҡ:"ху-хууу".

## Йәшәгән урыны
Европа һәм Көнбайыш Себерҙең урта һыҙаттарында, Африканың төньяҡ көнсығышында йәшәйҙәр. Йәшәү регионына ҡарап ултыраҡ, күсмә һәм ярым күсмә ҡоштар. Башҡортостанда күсмә ҡош иҫәпләнә.Киң таралған. Ите өсөн аулайҙар.
Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Ағас ҡыуыштарында, ҡайһы саҡ ағас баштарында оялай.

## Туҡланыуы
Төрлө үлән һәм ағас орлоҡтары менән туҡлана.

## Үрсеүе
2 бөртөк аҡ йомортҡа һала.

## Диалекттарҙа әйтелеше
Ҙур күгәрсен, алатүбә, аладыуа, дәү күгәрсен, урман күгәрсене.
Ялпылдаҡ

thumb|'' Calandrella brachydactyla ''

**Ялпылдаҡ**(*Малый жаворонок*) () — һабан турғайҙары ғаиләһенән бәләкәй генә һайраусы ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлығында. Парлашып йәки күмәкләшеп ерҙә йөрөйҙәр. Ғәҙәттә, талпынып-талпынып, юғарыға үрләй-үрләй һайрай. Ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған ерәнһыу көрән һыртлы. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт аҡ. Түшенең ике яғында киң генә арҡыры һыҙыҡ бар. Ҡойроҡ ситтәренән аҡ һыҙыҡ үтә. һабан турғайынан бәләкә¬йерәк булыуы һәм түшендәге ике һыҙығы менән айырыла. 
## Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «тир-ли-тир-ли». һайрауы яңғырауыҡлы: «бит-бит-ти-бит-ти-бит-тит-ири-тит-ти-тии». 
## Йәшәү рәүеше
Яландарҙа, баҫыуҙарҙа йәшәй. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары ме¬нән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. Ҡара һипкелле 4—5 бөртөк аҡһыл һоро йомортҡаһы була.
Бетеү

thumb|right|бетеү
**Бетеү**— ышаныуҙар буйынса,һаҡлау көсөнә эйә булған өсмөйөшлө предмет.

Ул һаҡлау доғаһынан тора. Шул доғаны күк йәки ҡара сепрәк менән өскөлләп, көпләп эшләйҙәр һәм муйынға йәки кейемгә тағып йөрөйҙәр. Ышаныуҙар буйынса , бетеү ауырыуҙарҙан, яман заттарҙан,күҙҙән һаҡлайҙар. Шуға күрә уны ғәҙәттә, балаларҙың ҡултыҡ аҫтына, баш кейеменә, яғаларына тағалар.
Бетеү һүҙе башҡорт диалектарында, **ҡорама** мәғәнәһендә лә йөрөй. Мәҫәлән, стенаға элә торған ҡорама ҡорғанды Дим буйҙарында бетеү, тиҙәр. 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фетишизм
* Боҙом (магия)

## Һылтанмалар
* Һаҡланғанды һаклар. "Йәшлек" гәзите. 

## Әҙәбиәт
* Фирҙәүес Хисамитдинова.Башҡорт мифологияһы китабы.
* Hans Bonnet: *Amulett*. In: *Lexikon der ägyptischen Religionsgeschichte*. Hamburg 2000; ISBN 3-937872-08-6. с. 26-31
* Manfred Brauneck: *Religiöse Volkskunst*. DuMont, Köln 1979, ISBN 3-7701-0967-8. с. 301
* Eugen von Philippovich: *Kuriositäten/Antiquitäten*. Klinkhardt & Biermann, Braunschweig 1966
Аҡъял батыр

Аҡъял батыр- башҡорт әкиәттәрендә генә һаҡланған образ. Ул ап — аҡ сәсле, бик көслө, ғәҙел батыр.

## Әҙәбиәт
* Фирҙәүес Хисамитдинова. Башҡорт мифологияһы китабы.
Барҡылдаҡ

**Барҡылдаҡ** ( урыҫ.деря́ба, лат. Turdus viscivorus)* — турғай һымаҡтар отрядынан булған сыбар буҙ төҫтәге урманда йәшәүсе һайраусы ҡош.
== Ҡылыҡһырлама ==
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Яңғыҙ һәм күмәкләшеп йөрөйҙәр. Кешене күреп ҡалһа, тырҡылдап баш осонан оса башлай. Һырты көрәнһыу һоро. кәүҙәһенең аҫ яғы эре генә тамсы һымаҡ ҡара таптарп менән сыбарланған аҡ төҫтә. Йырсы барҡылдаҡтан ҙурыраҡ булыуы менән айырыла. Тауышы көслө
"барррҡ- барррҡ! Төрлө тауыш менән һыҙғырып һайрай..
== Йәшәү урыны ==
Барҡылдаҡ Үҙәк Европаның урмандарында, парк, скверҙарында осрай. Ҡоштарҙың күпселеге ҡышҡа көньяҡ-көнбатын Европаға күсенә.
Парлашып аялайҙар. Оя эсен сөрөкләнгән ағас менән һылап сығалар. Ҡайһы саҡта ҡыҙыл балсыҡ менән һылайҙар.
Урмандарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас ботаҡтарына оялай.
== Туҡланыуы ==
Еләк, ағас һәм үлән орлоҡтары меән туҡлана. Яҙғыһын һәм йәйгеһен төрлө бөжәктәр аулай.
== Үрсеүе ==
Инә ҡош ҡара таплы 4-6 бөртөк алһыу йомортҡа һала һәм ике аҙнаға яҡын баҫа. 12-15 көндән ҡауырһындары сыға, шулай ҙа ата- әсәләре тағы ла бер нисә көн ем менән туйындыра.

== Иҫкәрмәләр ==

== Диалекттарҙа әйтелеше ==
Сыбар барҡылдаҡ, муйыл барҡылдағы, дәүғош, дәүсыпсыҡ
== Төрҙәштәре ==
* Сыбар барҡылдаҡ(*диал.* ҡоролдаҡ)
* Мышар барҡылдағы (*диал.* мышар турғайы, миләш сыпсығы,шоморт сыпсығы)
* Йырсы барҡылдаҡ (*диал.* һайраусы барҡылдаҡ)
* Ҡыҙылбауыр барҡылдаҡ (*диал.* юҡ)
* Ҡара барҡылдаҡ (*диал.'' ҡара турғай)
## Һылтанмалар
* http://www.ecosystema.ru/08nature/birds/139.php Рәсәй ҡоштары

## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. 1986 йыл Өфө. 98- се бит
Ҡортбаш

**Ҡортбаш** *(урыҫ.ципреи йәки каури, лат. Cypraea — кипреи, ингл. cowry, cowrie)* —  Cypraeidae ғаиләһенән булған ҡорһаҡ аяҡлы диңгеҙ молюскалары ырыуынан.

## Ҡортбаш башҡорт тарихында һәм көнкүрешендә
Ҡортбаш - башҡорт халҡында күҙ тейеүҙән һаҡлаусы бетеү һәм биҙәнеү әйбере булараҡ ҡулланылған бәләкәй генә диңгеҙ ҡабырсағы.

Ҡортбаш  ҡатын - ҡыҙҙы, бала - сағаны күҙ тейеүҙән, төрлө ҡара көстәрҙән ҡурсалай тип һаналған.Ҡабырсыҡтар, ғәҙәттә, ҡашмау таҫмаһының ситтәренә, еләнгә, шулай уҡмалайҙарҙың түбәтәйҙәренә тегеп ҡуйылыр булған. Ҡортбаш фәнни әҙәбиәттә каури(һинд телендә) тип атала. Ул башлыса Малодив утрауҙарында осрай һәм ошо  утрауҙарҙан Һиндостан ярымутрауы менән Африкаға үтеп ингән. Каури- ҡортбаш беҙҙең эраның 400-сө йылынан алып ХХ быуат башына тиклем Һиндостанда бәләкәй аҡса берәмеге сифатында ҡулланылған. Мәҫәлән: 3000-1200 бөртөк 1 рупийға торошло булған. Башҡорт халҡы ҡортбаш ҡабырсығы менән бик борондан таныш. Шуға күрә атамаһы бар, һәм беҙҙең милли кейемдә лә урын алған. Күрәһең, был диңгеҙ ҡабырсыҡтары башҡорттарҙың Һиндостан менән тығыҙ сауҙа бәйләнеше һөҙөмьәһендә килеп ингән. Башҡорттарҙың бик борон Һиндостанға барып йөрөгәне тураһында тарихсылар күп дәлилдәр килтерәж. Шулай итеп, "ҡортбаш" тип үҙенсәлекле исем менән аталған кескәй диңгеҙ ҡабырсаҡтары боронғо башҡорт тарихының әле асылмаған серҙәрен һаҡлай.

left|250px

## Әҙәбиәт
* Батыршина Гульназ Рафаиловна.Терминология родинного обряда башкир(этнолингвистический анализ).Диссертации на соискание ученой степеникандидата филологических наук.
* Мәктәп календары. 2004 йыл, 124-се бит.
Ҡарағанат

**Ҡарағанат** *(урыҫ.обыкнове́нный жула́н, или сорокопут-жулан, лат. Lanius collurio Linnaeus, 1758)* — турғайҙар отрядының ҡарағанаттар ғаиләһенән булған, Көнсығыш ярымшарҙа һәм Төньяҡ Америкала урманда йәшәүсе, бөжәктәр, шулай уҡ ҡайһы саҡтарҙа  йыландар, сысҡандар һәм ваҡ ҡош балалары менән туҡлана торған, ҡойроғо һәм ҡанаты ҡара, ҡалған ере күк төҫтә булған ултыраҡ һәм күсмә йыртҡыс ҡош.

## Ҡылыҡһырлама

Сыйырсыҡтан бәләкәйерәк. Ғәҙәттә, ҡоро ботаҡтарҙа йәки сымдарҙа ултыра. Түбәһе һоро, арҡаһы көрән. Күҙҙәре аша үткән киң һыҙыҡ, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡойроҡ төбө алһыу аҡ. Ваҡ һайҫҡандан һәм алағанаттан бәләкәй кәүҙәһе, тигеҙ ҡара ҡанаттары менән айырыла. Тауышы көслө генә: «тек-тек» һәм ҡарлыҡҡан «шжаа-шжаа». Башҡа ҡоштарҙың тауыштарын сығарып һайрай.

## Йәшәүе
Урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтарҙа, баҡсаларҙа була. Ҡыуаҡтарҙа оялай.
Күсмә ҡош. Киң генә таралған.

## Туҡланыуы
Башлыса төрлө бөжәктәр менән туйына.

## Үрсеүе
Ҡара көрән таплы 4-6 бөртөк йәшел йомортҡаһы була.

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Обыкновенный жулан 
* Обыкновенный жулан  в красном списке видов IUCN.
Өфө механика-технология колледжы

**Өфө механика — технология колледжы** — уҡыу йорто 1936 йылда асылған. Бөгөнгө көндә Рәсәй әһәмиәтендәге колледж иҫәпләнә. Әлеге вакытта дүрт бүлек уңышлы эшләп килә. Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу формаһынды ғәмәлгә ашырыла.
thumb|
Колледжда түбәндәге бүлектәр буйынса белем алырға мөмкин:
* Иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе
* Ҡулланыусылар өсөн тауарҙың сифатын тикшереү
* Икмәк, кондитер һәм макарон продукцияһын етештереү технологиялары
* Консерва һәм аҙыҡ концентраттары әҙерләү технологиялары
* Һөт һәм һөт аҙыҡтары әҙерләү технологияһы
* Дәүләт һәм муниципаль идара итеү
* Сәнәғәт йыһаздарын монтажлау һәм эксплуатациялау
* Һыуытыу — компрессор машиналарын һәм установкаларын монтажлау һәм эксплуатациялау
* Әсетке етештереү һәм шарап эшләү технологияһы
* Иген һаҡлау һәм эшкәртеү технологияһы.

Дөйөм ятағы бар.

Ул Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 67 адресы буйынса урынлашҡан.
Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы

**Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы** Баймаҡ районы Яковлевка ауылында урынлашҡан.
thumb| Техникум бинаһы

Техникумдағы бүлектәр:
* Иҡтисад, бухгалтер иҫәбе һәм контроль
* Ауыл хужалығын механизациялау
* Ветеринария
* Агрономия, зоотехния

Уларҙа уҡыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу формаһында алып барыла.

## Билдәле хеҙмәткәрҙәре
* Нәҙершина Мәрйәм Усман ҡыҙы (8.04.1949), педагогик хеҙмәт ветераны. 1968—1978 йылдарҙа Баймаҡ һәм Әбйәлил районы мәктәптәре, 1978—2011 йылдарҙа Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Иҫкәрмәләр
Менахем Бегин

’
**Мена́хем Бе́гин** () – Израилдең сәйәси эшмәкәре,1977 йылдың июненән башлап 1983 йылғаса Израилдең Премьер-министры. 1978 йылғы Тыныслыҡ өсөн Нобель Премияһы лауреаты. 1940 йылдарҙа Иргун йәһүд йәшерен ойошмаһы етәксеһе.

## Биографияһы
Менахем Бегин 1913 йылдың 16 авгусында Брест-Литовск (хәҙерге Брест, Беларусь) ҡалаһында тыуған. Атаһы – Брест-Литовск йәһүд общинаһы секретаре. Менахем тыуған ҡалаһындағы йәһүд дини мәктәбен, артабан дәүләт гимназияһын (1931) тамамлай. 1935 йылда Варшава университетын тамамлағас, хоҡуҡ магистры ғилми дәрәжәһен ала.

1992 йылдың 9 мартында Тель-Авив ҡалаһында вафат була.
Һары турғай

**Һары турғай** (урыҫ. *чиж*, лат. *Carduelis spinus*) — ҡуйы ылыҫлы урмандарҙа йәшәй, аҙыҡ эҙләп яҡын араға күсә, орлоҡтар һәм бөжәктәр менән туҡлана, бүлмәләрҙә аҫрала торған турғай.

Төҫө һары алаҡас. Турғайҙан бәләкәйерәк. Күберәк күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң арҡаһы һарғылт йәшел, түбәһе, тамағы, ҡанаттары, ҡойроғо һары таплы ҡара, ҡалған ҡауырһындары һорғолт һары. Ҡорһағы аҡ. Инә ҡоштоң һырты һорғолт йәшел, кәүҙәһенең аҫ яғы һорғолт аҡ. Йәшел турғайҙан ҡара түбәһе, һары төҫө менән айырыла. 

Тауышы яңғырауыҡлы: «тилли-ти». һайрауы нескә генә: «сиби-тиби-сиби-тиби-сии». 

Урмандарҙа йәшәй. Ағас орлоҡтары, бөжәктәр менән туҡлана. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй. Киң генә таралған. Ояһы ылыҫлы ағастарҙа була. Ҡыҙыл һипкелле 5—6 бөртөк зәңгәр йомортҡа һала.
Керелдәк сарлаҡ

**Керелдәк сарлаҡ** (Чайконосая крачка) (*Gelochelidon nilotica*)
Керелдәк сарлаҡ

## Ҡылыҡһырлама
Күгәрсен ҙурлығында. Һырты күкһел һоро, ҡорһаҡ яғы һорғолт аҡ, башында елкәһенә төшөп торған бүрке бар. Ҡыҫҡа суҡышлы, аяҡтары ҡара. Беҙҙең яҡтағы башҡа сарлаҡтарҙан ҡара аяҡтары һәм тауышы менән айырыла. Тауышы яғымлы ғына: «ке-иек», ҡурҡҡанда йәки тынысһыҙланғанда: крррек-кррррек".

## Тереклек итеүе
Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Башлыса ҡомло утрауҙарҙа, аулаҡ урындарҙа оялай.

## Туҡланыуы
Һыуҙан алыҫта, яландарҙа, далаларҙа туҡлана, күпләп бөжәктәрҙе, бигерәк тә сиңерткәләрҙе ҡыра, һирәкләп балыҡ та ашай. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.

## Үрсеүе
Көрән таплы һарғылт ҡабыҡлы 3 бөртөк йомортҡаһы була.

## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. — 50-се бит.

## Һылтанмалар
* http://birds.krasu.ru/index.php?f=species&ids=188 Птицы Средней Сибири
Клонлаштырыу

**Клонлаштырыу** — организмды енесһеҙ үрсетеү юлы менән (шулай уҡ вегетатив юл менән) генетик яҡтан шул организмға оҡшаш бер йәки бер нисә күсермәһен ҡайтанан сығарыу.
[thumb|300px|Һарыҡ [Долли— башҡа тере йән эйәһенең күҙәнәгенән уңышлы клонлаштырылған беренсе һөтимәр хайуан.]]
Клон инглиз һүҙе. *Клон* һүҙен баштараҡ (  үҫенте тигәнде аңлата) бер үҫемлектән вегетатив юл менән үҫеп сыҡҡан үҫемлектәр өсөн ҡулланалар. Был үҫентеләр тәү ағастың теүәл күсермәһе булалар. Был юл менән үҫентеләр алыуҙы клонлаштырыу тип атайҙар.

Терминды ҡулланыу даирәһе киңәйә һәм бактерия культураларын үрсетеү өсөн ҡуллана башлайҙар.

Һуңыраҡ *клонлаштырыу* тип оҡшаш организмдар сығарыу технологияһын атайҙар.
Күҙәнәккә яңы төшсә урынлаштырыла һәм яңы организм үҫтерелә. Яңы организм генетик яҡтан сыганаҡ организмдан бер яғы менән дә айырылмай. Был технология буйынса беренсе сүмесбаштар һәм киң билдәле һарыҡ Долли алына.

## Әҙәбиәт
* Мы (роман) (1920) — Е. И. Замятин
* Геном (роман) (1999) — Сергей Лукьяненко
* Люди и слепки — З. Ю. Юрьев
* О дивный новый мир (1932) — О. Хаксли
Ҡарасабан

**Ҡарасабан, ҡара өйрәк, торпан**() () —

## Ҡылыҡһырлама
Һуна өйрәктәй. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Яҡшы сума. Муйынын, башын йыйыңҡырап йөрөй. Ата ҡоштоң ҡауырһындары ҡара, тик ҡанаттарындағы көҙгөләре генә аҡ. Ҡыҙғылт һары суҡышының төбө ҡалҡып тора. Инә һәм йәш өйрәктәрҙең дөйөм төҫө һорғолт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғына ҡарай ағара бара. Башҡа өйрәктәр менән бутарлыҡ түгел.

## Тауышы
Тауышы тоноҡ һәм тупаҫ: «ҡррааҡ-ҡррааҡ».

## Йәшәү рәүеше
Урмандарҙағы һәм тауҙарҙағы күлдәрҙә йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Ризыҡ артынан һыуға сумған саҡта, һыу аҫтына  10 метрғаса сума һәм  бер минут тотҡарлана ала. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө үтеп барышлай ғына туҡтап китәләр. Башҡортотанда Талҡаҫ күлендә күпләп оялайҙар. Ите өсөн аулайҙар.

## Таралышы
Был төр Евразияның төньяғында һәм Төньяҡ Америкала таралған. Ҡоштар бореаль (төньяҡ) ылыҫлы урмандарҙа, шулай уҡ тауҙағы күлдәрҙә оя ҡора. Урта бүлкәттәрҙә ҡышлайҙар. Рәсәй биләмәһендә  - Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәрендә.

## Иҫкәрмәләр
Туризм

**Тури́зм** — кешеләрҙең даими йәшәгән урынынан бер йыл эсендә 24 сәғәттән 6 айға тиклем башҡа илдәргә һәм төбәктәргә сәйәхәт итеүе йәки күңел асыу, һауыҡтырыу, спорт менән шөғөлләнеү, ҡыҙыҡһыныу, дини маҡсатта, урындағы сығанаҡтан түләнмәйенсә, кәм тигәндә бер төн ҡунып ҡайтыу эшмәкәрлеге.

Туризм — ял итеү һәм илде өйрәнеү маҡсатында спорт элементтары менән берлектә ойошторолған сәйәхәт.
Туризм менән шөғөлләнеүсе кешене турист тиҙәр.

Һуңғы йылдарҙа туризм иҡтисади-социаль өлкәлә иң табышлы тармаҡ булып иҫәпләнә.
Туризм индустрияһы — сәйәхәт һәм ял өсөн етештерелгән шарттарҙы туҡтауһыҙ яңыртып тороусы күп тармаҡлы комплекс. Донъя иҡтисадының мөһим тармағы ҡайһы бер үҫеп килеүсе илдәр өсөн (Кипр, Малайзия, Таиланд һ.б.) төп иҡтисади тармаҡ булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Финанс

**Фина́нс** ( — бар булған аҡса, килем) — экономик мөнәсәбәттәр сәбәпле барлыҡҡа килгән аҡса әйленешен формалаштырыу, бүлеү һәм ҡулланыу йыйылмаһы>.

Ғәҙәттә һүҙ маҡсатлы дәүләт йәки хужалыҡ итеүсе субъект тураһында бара.
Финанс өлкәһендә '''бюдже́т''' төшөнсәһе мөһим урын алып тора.

Финанслау һүҙе акса менән тәьмин итеү тигәнде аңлата.
Йыш ҡына финанс һүҙе көнкурештә аҡса тигәнде аңлата.

## Иҫкәрмәләр
Бекар

thumb|50px|Бекар билдәһе
:::: *Белешмә сольфеджио дәресенән алынған*
**Бекар**- музыкала: *[[диез]]ды* һәм бемолде ғәмәлдән сығара торған билдә (өндө уның таҙа формаһына ҡайтара, такт аҙағына тиклем эшләй). "4"кә оҡшаған билдә менән (\natural) белдерелә (*рәсемдә*).
Диез

:::: *Белешмә сольфеджио дәресенән алынған*
**Диез** — музыкала: тонды ярым тонға күтәреүҙе белдерә торған термин. Ноталар яҙмаһында # кеүек билдәдәләнә, латин литералары менән *is* яҙыла. Бекар менән ғәмәлдән сығарыла. Диез, бекар һәм бемоль *альтерация билдәләре* тип аталалар.
Йоп тонлыҡтарында асҡыс янында баҫыла (рәсемде ҡара).
Бемоль

:::: *Белешмә сольфеджио дәресенән алынған*
**Бемоль** — музыкала: тонды ярым тонға төшөрә торған билдә. Ноталар яҙмаһында \flat кеүек күренә, латин литерҙары менән *es* кеүек белдерелә. Әммә ҡайһы бер литераларҙың махсус бемольдары бар (си — b, ми — es, ля — as, ре — des, соль — ges). Таҡ тонлыҡтарҙа асҡыс янында баҫыла. Бекар менән ғәмәлдән сығарыла. Бекар һәм диез менән *альтерация билдәләренә инә*.
Ырыу (биология)

**Ырыу** () — биологияла: ғаиләнән һәм трибанан түбәнерәк, төрҙән бейегерәк таксон. Бинар нуменклатурала хайуандың исемендә беренсе урында тора, ҙур хәрефтән яҙыла: ***Cervus*** *eldii* — болан-лира. Ырыуҙар исемдәрендә омонимия рөхсәт ителмәй.

Ырыу Линней классификацияһында бар.

Күплеге буйынса ырыуҙар 3 төркөмгә бүленә:
* *политип ырыу* — күп төрҙәр инһә;
* *олиготип ырыу* — аҙ төрҙәр инһә;
* *монохет ырыу* — бер төр инһә.

Гибрид ырыу — ике һәм күберәк ырыуҙан яһалған гибридтарҙың ырыуҙары. × тамғаһы менән билдәләнә. Ҡыҫҡартылған һәм бер-береһенә ҡушылған ырыуҙар исемдәренән (×Amarine [= Amaryllis × Nerine]) йәки фамилияларҙан, фамилияға *-ara* ҡушымсаһын ҡушып (×Vuylstekeara [= Cochlioda × Miltonia × Odontoglossum], Charles Vuylstekе менән теркәләнгән) яһала.

## Сығанаҡтар
* Урыҫ Википедияһы
Триба (биология)

right|200px|
**Триба** () — биологияла ғаиләнән түбәнерәк, ырыуҙан бейегерәк торған таксон. Латин телендә триба исемдәре ғаилә исеменә *-ini* (зоологияла) йәки *-eae* (ботаникала) киҫәксәләре ҡушылып яһала. Шулай уҡ **аҫ триба** (*-ina (з.), -inae (б.)*) һәм **өҫ триба** (зоологияла ғына) таксондары бар.

Трибалар өлгөләре:
* Hominini (*[[Homininae]]* аҫғаиләһендәге триба; уға кеше *(Homo)*, шимпанзе *(Pan)* һ. б. ҡарай).

## Сығанаҡтар
Урыҫ Википедияһы
Тип (биология)

**Тип** () — биологияла батшалыҡтан түбәнерәк, кластан юғарыраҡ таксон. Шулай уҡ **аҫтип** һәм **өҫтип** рангтары бар. Үҫемлектәр, Бәшмәктәр, Бактериялар систематикаһында типҡа тиң таксон булып **бүлек** тора.

Хайуандар батшалығының 20 мең типтары бар, мәҫәлән, хордалылар (), йомро селәүсендәр ().

## Сығанаҡтар
* Урыс Википедиясе
* Большая энциклопедия животных. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. — 640 ил.
Тоника

:::: *Белешмә сольфеджио дәреҫенән алынған*
**Тоника** — музыкала: тонлоҡты билгеләй торған өн. Тоника моң аҙағында тора. Доминанта һәм субдоминанта менән *[[рәттең төп баҫкыстары (музыка)|рәттең төп баҫкыстарын]]* яһай.
Тоника — гамманың беренсе нотаһы. Мәҫәлән, «до-мажор» өсөн — До, «фа-диез-мажор» өсөн — фа-диез.
Тоника һәрваҡыт *[[көсле өлөш (музыка)|көсле өлөш]]* булып сыға, уңа *аҫта торған октаваның етенсе өлөшө* һәм *тониканан һуң торған өлөш* рөхсәт итенә.
Тониканан *тоникалы өс өнлөлөк* яһала.
Ғаилә (биология)

**Ғаилә** () — биологияла: тәртиптән түбәнерәк һәм триба менән ырыуҙан бейегерәк таксон. Зоологияла ғаиләләр исемдәре латин телендә *-idae* киҫәксәһе менән яһала: *Cervus* — болан, *Cervidae* — болан һымаҡтар. Ботаникала ғаиләләр исемдәре *-aceae* киҫәксәһе менән яһала: *Rosa* — гөлйемеш, роза, *Rosaceae* — роза сәскәлеләр. Шулай уҡ ***аҫ ғаилә*** һәм ***өҫ ғаилә*** төркөмдәре ҡулланыла.

Ғаилә Пьер Маньоль тарафынан индерелгән.

## Сығанаҡтар
* Урыҫ Википедияһы
Отряд (биология)

**Отряд** (), шулай уҡ () — хайуандар систематикаһында иерархия буйынса төп таксондарҙың береһе. Кластан түбәнерәк  һәм ғаиләнән юғарыраҡ таксономик төркөм.

Үҫемлектәр, Бәшмәктәр һәм Бактериялар систематикаһында отрядҡа тиң таксон —**«тәртип»**.

Шулай уҡ, *аҫтәртип (, , өҫтәртип (, ), инфратәртип (, ) (аҫтәртиптән кәмерәк таксон)*) таксондары бар.

**Миҫалдар:**

* Кәбәҫтә күбәләге (лат. Pieris brassicae) Тәңкә ҡанатлылар (лат. Lepidoptera) **отрядына** ҡарай.

* Сәсеү борсағы (лат. Pisum sativum) ҡуҙаҡ сәскәлеләр **тәртибенең** (лат. Fabáles) ҡуҙаҡлылар ғәиләһенә ҡарай (лат. Fabáceae)

## Тәртиптәр һәм аҫтәртиптәре үрнәктәре
* Ҡуш тояҡлылар
:* Көйшәүселәр
* Приматтар
* Турыҡанатлылар
* Ҡойроҡһоҙҙар

## Сығанаҡтар
* Большая энциклопедия животных. — М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. — 640 ил.
* Руҫ Википедияһы
Ҡушы

**Ҡушы ** (Сре́дний (длинноно́сый) кроха́ль) () — өйрәктәр ғаиләһендәге күп ваҡытын һыуҙа үткәреүсе ҡош ҡош; Төньяҡ ярымшарҙың һалҡын бүлкәтендә йәшәй торған һыу ҡоштары.

## Ҡылыҡһырлама
### Тышҡы күренеше
Һуна өйрәктәй. Бик яҡшы сума. Бүрке булғанлыҡтан башы ҙур күренә. Ата өйрәктең башы ҡара, һырты ҡара көрән. Муйыны, түшенең аҫ яғы, яуырындары аҡ. Түшенән ваҡ ҡына ҡара төртөктәр менән сыбарланған ерәнһыу көрән арҡыры һыҙыҡ үтә. Ҡабырғалары һоро. Инә өйрәктең башы ерән. Беленән бәләкәйерәк һәм муйынының аҡ төҫтә булыуы менән айырыла.

### Тауышы
Ҡарлыҡҡан тауыш сығара:"ҡаррр-ҡаррр"

## Тереклек итеүе

Балыҡҡа бай йылғаларҙа, күлдәрҙә йәшәй. Ояһы ҡая таш араларында, йылғалы ағас аҫтарында була Күсмә ҡош.Бик һирәк осрай. Ите өсөн аулайҙар.

### Туҡланыуы
Балыҡ, һыу бөжәктәре һәм үҫемлектәре менән туҡлана.

### Үрсеүе

8-12 бөртөк аҡһыл һары йомортҡа һала.
## Әҙәбиәт
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986 йыл. ИБ 3478 28.693.35 И 90

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://birds.krasu.ru/index.php?f=species&ids=58
* http://www.ecosystema.ru/08nature/birds/021.php
* http://www.sakhalin.ru/boomerang/sea/b26.htm 
* Английская и немецкая статьи в Википедии
Радченко Людмила Владимировна

**Радченко Людмила Владимировна** (11 ноябрь 1978 йыл) — Рәсәй моделе, Италия телевидениеһы тапшырыуҙарын алып барыусы, актёр һәм рәссам.

## Биографияһы
Людмила Владимировна Радченко 1978 йылдың 11 ноябрендә Омск ҡалаһында тыуған. 1996 йылда Омск гүзәллек һәм мода бәйгеһендә «Современный образ» вице-мисы титулын яулай. Шулай уҡ ул тамашасылар симпатияһы призына лайыҡлы табыла.

Һуңғараҡ ул «Мисс Россия» конкурсында Омск вәкиле булараҡ ҡатнаша. Конкурстан һуң Людмила Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта телетапшырыуҙарҙа ҡатнаша.

2000 йылда ул Италияға китә һәм тапшырыуҙар алып барыусы буларак Паппериссима телеканалында эш башлай. 2003 йылда ул Антенна 3 телеканалында «Spicy Tg» тапшырыуында ҡатнаша.

2005 йылда la Talpa реалити-шоуында ҡатнаша, ярымфиналға тиклем барып етә.

2006 йылдың йәйендә Людмила Майамиҙа уҙған һәм Италия 1 телеканалында күрһәтелгән кинотөшөрөүҙәрҙә баш ролде башҡара. Киләһе йылда ул *Мелодиялар һәм баш эйәүселәр* тапшырыуында ҡатнаша. Һуңыраҡ ул Sky Vivo реалити-шоуындағы конкурста ҡатнаша.

La Talpa’дан һуң Людмила рәсем сәнғәте менән шөгөлләнә, ҡайһы бер эштәрен Миланда күрһәтә. Үҙен сәнғәткә бағышларға ҡарар итә.

2008 йылда Людмила A Light Of Passion фильмында төшә.

Нью-Йоркта рәсем сәнғәте өлкәһендә белем алғандан һуң ул үҙенең хеҙмәттәрен төрлө күргәҙмәләрҙә һәм галереяларҙа күрһәтә. 2010 йылда ул «Һыйырҙар Парады 2010» халыҡ-ара күргәҙмәһе өсөн бик ҙур һыйыр рәсеме яһай.

Шулай уҡ ул үҙ эштәрен Миландагы арт-триеналеда күрһәтә. Луччала заманса сәнғәт Музейында үҙ күргәҙмәһен ойоштора.

2011 йылдың февралендә Милан провинцияһы Донъя мәҙәниәте йортонда Людмилаға күргәҙмәһен ойошоторорға тәҡдим итә. 2011 йылдың майында Нью-Йорк галереяһы Ludmilla’ты ризыҡ сәнғәте фестивалендә күрһәтә, шулай уҡ уның хеҙмәттәре Сохода, Crown Fine Art галереяһында күрһәтелә.

## Телекарьера
* *La sai l’ultima?* (2001)
* *Passaparola (programma televisivo)* (2001—2002)
* *Spicy Tg* (2003)
* *La talpa (reality show)* (2005)
* *On the Road (programma televisivo)* (2006)
* *Tuning and Fanatics* (2007)
* *Reality Game* (2007)
* *Modeland* (2008)

## Фильмография
* *Il viaggio* (2005)
* *R.I.S. Delitti imperfetti* (2006)
* *A Light of Passion* (2006)
* *Scaccomatto* (2008)
* *L’ispettore Coliandro: Sesso e segreti* (2009)
* *Un posto al sole d’estate* (2009)
* *Ganja Fiction* (2010)

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт  
* Людмила Радченко модель агентлыҡтары каталогында
Үтә бейек йорттар

**Үтә бейек йорттар** () — кешеләргә йәшәү һәм хеҙмәт урындары булдырыу өсөн төҙөлгән донъялағы иң бейек йорт-биналар, манаралар. 

Уларҙың минималь бейеклеге күпме булырға тейешлеге бөгөн дә бәхәс тыуҙыра. АҠШ һәм Европала минималь бейеклеге 150 м йәки 500 фут булған йорттарҙы үтә бейектәр рәтенә индерәләр.

300 метрҙан бейек биналар үтә бейек йорттар тип атала.

Иң бейек йорттарҙың бейеклеген иҫәпләгәндә теле— һәм радиоманаралар оҙонлоғо бында кермәй.

Бина бейеклеген үлсәүҙәге өс критерий:
* *бинаның конструктив бейеклеге*.
* *өҫтәге ҡатҡа хәтле *.
* *антенна(һ.б.) осонаса*.

Төп критерий булып — 1-се тора.

19-сы быуатҡа ҡәҙәре бейек биналар һирәк төҙөлгән.

2011 йылдың октябренә донъяла 150 метрҙан бейек 2490 бейек ҡоролма иҫәпләнә.

## Беренсе иң бейек ҡоролма

Иң беренсе бейек ҡоролма булып 1985 йылда төҙөлгән Чикаголағы The Home Insurance Building иң бейек бина һанала. Ул 1931 йылға хәтле була. Башта ул 42 метрлы һәм 10 ҡатлы булып төҙөлә, ә 1891 йылда тағын ике ҡат өҫтәлә (бейеклеге 55 метрға етә). Проект авторы — Уильям Ле Барон Дженни. Ул бина төҙөүҙә беренсе булып каркастар ҡуллана.

## Иң бейек 10 ҡоролма

### Ерҙәге иң бейек 10 ҡоролма

### Ҡитғалар буйынса иң бейек ҡоролма

### Тарихи иң бейек ҡоролмалар

## Галерея


Image:31-January-2004-Taipei101-Complete.jpg|Тайбэй 101
Image:Rotterdam WTC.JPG|ВТЦ, Роттердам
|Ля Дефанс, Париже
Image:Frankfurt Obermainbrücke.jpg| Франкфурт
Image:30-St-Mary-Axe.jpg|«Swiss Re» («Ҡыяр») Лондон

Image:UN building.jpg|БМО бинаһы, Нью-Йорк
Image:NewYorkSkyline.jpg|Түбән Манхэттэн, Нью-Йорк
Image:Toronto Downtown Core at Night.jpg|Төнгө Торонто
Image:Wien - Millennium Tower (1).JPG|Миллениум манараһы, Вена
Image:Jin Mao Tower.jpg|Цзинь Мао, Шанхай



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Kingdom Tower — Иң бейек ҡоролма 
* Бейек мода  «Новые известия» 15.02.2007
* Skyscraperpage — Донъяның иң бейек ҡоролмалары  
* Күктерәүҙәр төҙөлөшө
* Бейек биналар базаһы 
* Күктерәүҙәр виртуал музее
* Бейек биналар һәм ҡалалар советы
* Мәскәү биналары фотолары
Ала ҡарға

**Ала ҡарға** (урыҫ. Се́рая воро́на () — төр ҡош. Ҡоҙғондар ырыуындағы ҡош.

Ала ҡарға - бик билдәле ҡош.

## Ҡылыҡһырлама

Парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Суҡышы, башы, түше ҡойроғо һәм ҡанаттары ҡара, кәүҙәһенең башҡа өлөшө ҡуйы һоро төҫтә. Ҡара ҡарғанан ҡауырһындарындағы һоро төҫө менән айырыла. 
## Тауышы
Ҡарлыҡҡан тауышлы: «Ҡарр-ҡарр».
left|150px|thumb|Ҡарҡылдауы

## Йәшәү рәүеше

Бик киң таралған. Ағас баштарында оялай. Йыш ҡына бер ағаста унлап оя була. Бер өлөшө көньяҡҡараҡ күсенә, икенсе өлөшө ҡышты ҡалалар тирәһендә үткәрә.Торлаҡ тирәләрен төрлө ташландыҡтарҙан таҙартып, бер аҙ файҙа килтерһә лә, ҡырҙа ҡош ояларын туҙҙырып, зыян да яһай.
thumb|right|275px|Ауыл янындағы оялар

## Туҡланыуы, үрсеүе
Кешенән ҡалған торлаҡ ташландыҡ аҙыҡтар, үләкһә, ҡош себештәре, балыҡ менән туҡлана.

thumb|right|275px|Ун көнлөк ҡош балалары
Көрән һәм һоро таптар менән сыбарланған күкһел йәшел 5 бөртөк йомортҡаһы була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Әҙәбиәт

Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.67-се бит.

## Һылтанмалар
* Статья в энциклопедии Брокгауза и Ефрона 
* Статья в БСЭ 
* http://www.ecosystema.ru/08nature/birds/128.php
* Серая ворона и охота на неё
* Форум о содержании врановых
Ҡара ҡарға

[thumb|273px|right|[Саврасов, Алексей Кондратьевич|Саврасов Алексей, Ҡара ҡарғалар ҡайтты (1871)]]

**Ҡара ҡарға**

## Ҡылыҡһырлама
Ала ҡарғалай. Ғәҙәттә күмәкләшеп йәшәйҙәр. Дөйөм төҫө күкһел ҡара. Оло ҡоштоң суҡышы тирәһе яланғас, бысраҡ аҡ төҫтә. Суҡышы йыуан һәм ҙур. Ала ҡарғанан бөтә кәүҙәһенең ҡара төҫтә булыуы менән айырыла.Ҡарлыҡҡан тауышлы: «ҡрра — ҡрра»

## Тереклек итеүе

Һирәк ағаслы урман, ҡәлә һәм ауыл эргәһендәге ағаслыҡтарҙа йәшәйҙәр. Ояһы ағас баштарында була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә, яҙғыһын яңы шытып сыҡҡан иген һәм йәшелсәләрҙе йолҡоп, бер аҙ зыян килтерә.

## Туҡланыуы һәм үрсеүе

Төрлә бөжәктәр, сиңерткә,ямғыр селәүсене, үлән үҫентеләре менән туҡлана. Бик киң таралған ҡош. Ояһын ваҡ сыбыҡсаларҙан үреп яһай. Көрән таплы йәшкелт зәңгәр 5-6 йомортҡаһы була.
[280px|mid|thumb|[ареалдар *C. f. frugilegus:*асыҡ һары ҡыҙыл — күсмә ҡоштарҙың оялауҙары. Уҡтар менән ҡышлау урындары күрһәтелгән;йәшел — ултыраҡ һәм күсмә ҡоштар; ҡара зәңгәр — күсмә һәм ултыраҡ ҡоштарҙың ҡышлау урындары;күк — ҡышлау урындары.*C. f. pastinator:*тоноҡ-һары ҡыҙыл — оялау;зәңгәр — ҡышлау урындары.]]

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. — 67-се бит
* *Фадеева Е. О.* Экология грача (Corvus frugilegus L.) в антропогенных ландшафтах Окско-Донского междуречья. — М.: Товарищество науч. изд. КМК, 2007. — 199 с.

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Грач 
* Грачи понимают физику на уровне шестимесячного младенца