open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хафиз (мәғәнәләр)

**Хафиз** — башҡорт телендә бер нисә мәғәнәгә эйә. Ул ғәрәп теленән ингән һүҙ, төшөнсә (ғәр. حافظ‎).

## Ислам динендә
Хафиз — Ҡөрьәнде ятҡа бикләп алып, уны һаҡлаусы (ғәр. حافظ‎ «ятҡа бикләүсе», «һаҡлаусы»).

## Шөғөл
**Хафиз** — һаҡта тороусы, һаҡсы (*иҫкесә*).

## Исем
**Хафиз** — башҡорт халҡында, мосолман милләттәрҙә элгәре ярайһы йыш осраған исем. Ҡайһы бер һөйләштәрҙә, мәҫәлән, инйәр-ҡатайҙа «Һәбиз» тигән вариант осрай.
Был һүҙҙән яһалған ҡатын-ҡыҙ исемдәре лә осрай — Хафиза, Хафаза, Хафаса, Хәфизә. Барыһы ла *һаҡлаусы, яҡлаусы, хәтерле, иҫтәлек* тигән мәғәнәләргә эйә.

### Хафиз исемле йәки фамилиялы билдәле кешеләр
* Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы — (15 октябрь 1888 — 27 сентябрь 1937) — башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 3-cө рәйесе.
* Хафиз Ширази (, ҡайһы саҡта сығанаҡтарҙа Шамсиддин Мөхәммәт Хафиз Ширази тип иҫкә алына) (яҡынса 1325—1389/1390) — бөйөк фарсы шағиры һәм суфый.
* Хафизов Динмөхәмәт Сәмәхужа улы (1883—1966) — РСФСР-ҙың мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
*  Хафизов Миҙхәт Ғәбдрәүф улы (1933 т.) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977).
* Хафизов Мирсаяф Миәссәр улы (1947) — совет хәрби хеҙмәткәре, полковник. Сығышы менән Ермәкәй районы Иҫке Турай ауылынан.
* Хафизов Фәйез Зәки улы — инженер-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1987), профессор (1994), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы (1993), Халыҡ-ара информатизация академияһы (1994), Халыҡ-ара көнсығыш нефть академияһы (1993), Халыҡ-ара минераль ресурстар академияһы (1995) академигы.

## Сығанаҡтар
* Күсимова Таңһылыу.  Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.  — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1991. — 192 бит.
* Сулейманова Р. А. Башкирско-русский словарь-справочник личных имен и фамилий. — Уфа, 2013. — 364 с. ISBN 978-5-91608-111-4.
* Тупеев С. Х. Башкирский именник. Справочник личных имен с написанием вариантов на русском и башкирском языках. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Султанова Р. И. Русско-башкирский словарь — справочник личных имен, отчеств, фамилий. — Уфа, 2004.
* Хисамитдинова Ф.Ғ., Төпәйев С. Х. Төрки сығанаҡлы һәм төрки элементлы башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006.
* Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2005.-223 бит
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. — Мәскәү, 1993. −814 бит

## Иҫкәрмәләр
Күфиә

**Күфиә** (, *kūfīyä*, күплектә: , *kūfīyāt*, шулай уҡ: *арафатка* (һөйләштә), шемаг, шемах, keffiyeh, shemagh, shmagh, kaffiyah, keffiya, kaffiya, ghutra, hatta) — ғәрәп илдәрендә ирҙәр яулығы.

## Тәғәйенләнеше
Ғәрәп ирҙәрҙең милли кейеменең мотлаҡ өлөшө. Йөҙҙө ҡояштан һәм ҡомдан, һыуыҡтан һаҡлау өсөн ҡулланыла.
 
Йыш ҡына өҫтөнән *әғәл* (аgal, () — әғәл тип аталған ҡара түңәрәк һалып ҡуялар.

Иң йыш осраған төҫтәр — аҡ, аҡлы-ҡыҙҙылы йәки аҡлы-ҡаралы. Төрлө ерҙә төрлө төҫкә өҫтөнлөк бирәләр, төрлөсә бәйләйҙәр.
 
Фәләстин юлбашсыһы лидером Йәсир Әрәфәт һәр саҡ күфиә ябына ине, шуға донъяға яулыҡ «арафатка» атамаһы менән таныла.

Күфиә боронғо Әл-Күфә ҡалаһы исеменән алынған, башта шул ҡалала ябына торған булғандар.

## Һылтанмалар

* Как повязывать куфию. Иллюстрированный материал на Портале о странах

## Иҫкәрмәләр
Әл-Күфә

**Әл-Күфә**, йәки **Күфә** () — Ираҡтың уртаһындағы ҡала, Евфрат йылғаһы буйында, Бағдадтан 170 км самаһы көньяҡтараҡ.

## Әһәмиәте

Месопотамияла ғәрәптәрҙең тәүге ҡалаларының береһе булараҡ, Күфә Ислам тарихында айырата әһәмиәтле урын тота. Ул Ираҡ шиғыйҙарының дүрт изге ҡалаһының береһе. Ҡалған өсәүһе — Сәмәррә, Кәрбәлә һәм ән-Нәжәф.

## Тарихы

Күфә Ассириялағы **Акола** тигән урында хәрби лагерь булараҡ 637 йылда барлыҡҡа килгән. Уға нигеҙҙе Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәһе Сәғәд ибн Әбү Уаҡҡас һалған. Ул Күфә әмире булып 642 йылға тиклем идара иткән.

Хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб Күфә кешеләре талабы менән уның урынына Пәйғәмбәрҙең икенсе сәхәбәһе Мүгир ибн Шүғбәне тәғәйенләгән.

645 йылда хәлифә Усман ибн Әффан Күфә әмире итеп әл-Вәлид ибн Үҡбәне ҡуя, ә 650 йылда — Сәит ибн әл-Әғс шул вазифаға тәғәйенләнә.

654 йылда Сәитте ҡала кешеләре әмирлектән алып ташлай, яңы хаким итеп Әбү Муса әл-Әшәриҙе ултырталар. Ул да сәхәбә була.

Хәлифә Усман менән Әбү Муса араһындағы низағ Күфә халҡы менән өмәүиҙәр араһында ыҙғыш сығара. Усманды (р.ғ.) үлтерәләр, һәм күфәләр яңы хәлифә Али ибн Әбү Талипты яҡшы ҡаршылайҙар. Ул 656 йылда назначил Әбү Муса урынына әмир итеп Ҡараз ибн Ҡәғебте ҡуя. Мүәвиә ибн Әбү Суфиянға ҡаршы һуғыш башланыр алдынан хәҙрәте Али баш ҡаланы Күфәгә күсерә. Күфә хәҙрәте Алиға вафатына саҡлы (661 йыл) тоғро ҡала.

Хакимлыҡҡа килеү менән Мүәвиә яңынан Күфә әмире итеп Мөғирәне ҡуя. 670 йылда Күфәлә тағун (чума) ҡотора башлай, Мүғирә ҡаланан ҡаса.

Мүәвиә әмир итеп Зияд ибн Әбү Суфиянды тәғәйенләй. Зиядтың эшмәкәрлеге Күфәлә Али яҡлыларҙың баш күтәреүенә килтерә.

701—702 йылдарҙа ҡаланы Ғәбд әр-Рахман Мөхәммәт ғәскәре яулап ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғәбд әр-Рахман Мөхәммәтhttps://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D1%80%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4

## Әҙәбиәт
* Большаков О. Г. История Халифата. 2. Эпоха великих завоеваний (633—656). М.: Восточная литература, 1993.
* Большаков О. Г. История Халифата. Т. 3. Между двух гражданских войн (656—696). М.: Восточная литература, 1998.
Ғәбд әр-Рахман Мөхәммәт

**Ғәбд әр-Рахман Мөхәммәт әл-Кинди** (; ) һәләк була — атаҡлы ғәрәп хәрби башлығы, өмәүиҙәр осоронда йәшәгән.

## Биографияһы

701—702 йылдарҙа Ғәбд әр-Рахман Мөхәммәт ғәскәре әл-Күфә ҡалаһын яулап ала. Күп айҙар дауамында туҡтауһыҙ бәрелештәрҙән һуң 704
йылда Герат ҡалаһы янында үлтерелә.

## Әҙәбиәт
* *Мюллер А.* История ислама
* *Самибей-Фрашери*. Всеобщий словарь истории и географии 1894 г.
Хафиз

**Хафиз** ( «ятҡа бикләүсе», «һаҡлаусы») — Ҡөрьәнде ятҡа бикләп, уны һаҡлаусы.

## Хафизлыҡ
Ҡөрьәнде тулыһынса ятлап алып, Изге Китаптың йөкмәткеһен һаҡлап тороусы был кешеләрҙе мосолмандар **Ҡөрьән хафиз** («*хафиз әл-Ҡүрьән*») тип атай, улар мосолмандарҙың айырым дини ҡатламы һанала.

Күплектә — «хафаза» тип атала.

Хафиз тип шулай уҡ тиҫтәләрсә мең хәҙисте, уны тапшырыусыларҙы, шулай уҡ хәҙисте тапшырған кешеләрҙең шәхси сифаттарын, уларҙың ышаныслылығын, тоғро һүҙлелеген, хата-кәмселектәрен яттан белгән мөхәҙистәрҙе лә (хәҙис белгестәрен) атайҙар.

## Тарихынан
Ҡөрьәнде ятҡа бикләүҙең, йәғни ятлап алыуҙың Ислам ҡомартҡыларын һәм тәүсығанаҡтарын һаҡлап ҡалыуҙа әһәмиәте бик ҙур. Ҡөрьән сүрәләре һәм аяттары, хәҙистәр Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе тере сағында уҡ махсус ятлап алыныла башлаған һәм артабан быуындан-быуынға тапшырыла барған.

Ҡөрьәндең үҙгәрешһеҙ һаҡланып килеүендә хафиздарҙың хеҙмәте ҙур. Ҡөрьәнде һәм хәҙистәрҙе ятлап алыу традицияһы бөгөнгәсә һаҡланып килә.

## Билдәле хафиздар
Билдәле Ҡөрьән хафиздар иҫәбенә ошо шәхестәр инә
* Әбд әр-Рахман ибн Мәхди (һижри 198 йылда вафат),
* Ибн Әбу Шәйбә (һижри 235 йылда вафат),
* Ибн Әсәкир (һижри 571 йылда вафат),
* Ғабдулла ибн Әбд әр-Рахман әд-Дәрими (һижри 255 йылда вафат),
* Ибн Әбу Хәтим әр-Рази (һижри 327 йылда вафат),
* Ибн Әбд әл-Бәрр (һижри 463 йылда вафат).

## Һылтанмалар
* 
* Курсы по подготовке хафизов Корана (в архиве интернета) 

## Хафиздар тураһында видеолар

* Таджик Хафиз Самые лучшие чтение корана в мире
* Слепой Хафиз читает Коран!
* 12-летний хафиз ведет таравих в Казани
* Один из лучших хафизов Корана в мире!
* 13-летняя чеченка стала хафизом в Британии.
* Хафизы мира
* Хафиз Шариф Знает 10 видов кираат
* Девушка-хафиз из Саратова пробилась в финал Конкурса в Дубае
* Таджикистан Хафиз 1 место в мире.
* Таджик хафиз коран в Тегран
Сәмәррә

**Сәмәррә** () — Ираҡтағы ҡала, Тигр йылғаһының көнсығыш ярында, Бағдадтан 125 саҡрымда.

## Тарихынан
Сәмәррә ерҙәрендә борондан кеше йәшәгән: харабалар араһында б.э.т V мең йылғы эҙҙәр табыла.

Сәмәррә шиғыйҙарҙың дүрт изге ҡалаһының береһе, сөнки алтын көмбәҙле Әскәриә мәсетендә ике имам ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Самарра в Большой советской энциклопедии 
* В. В. Бартольд. Культура мусульманства. Багдад и дальнейшая культурная жизнь арабов
* Соборная мечеть Самарры
Сафин Вадим Фәтхи улы

**Сафин Вадим Фәтхи улы** (11 апрель 1933 йыл — 7 сентябрь 2021 йыл) — ғалим-психолог, педагог. 1969—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977—1982 йылдарҙа психология кафедраһы мөдире. Психология фәндәре кандидаты (1969), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990).

## Биографияһы
Вадим Фәтхи улы Сафин 1933 йылдың 11 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районының 2-се Назар (хәҙер Яңы Себенле) ауылында тыуған.

Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһында уҡый. 1958 йылда Ырымбур педагогия институтын тамамлай. 1962 йылдан алып Стәрлетамаҡ, 1969 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия институттарында уҡыта. Фәнни хеҙмәттәренең төп йүнәлеше — шәхестең үҙен-үҙе билдәләүе.

Уның тырышлығы менән Башҡортостанда беренсе булып психология кафедраһы (БДПИ, 1976) асыла. 1995 йылда ғалим ЮНЕСКО-ның Мәскәү бюроһы тарафынан хупланған башҡорт мәктәптәре һәм гимназиялары өсөн уҡытыу һәм тәрбиә концепцияларын һәм программаларын яҙа. 

В. Ф. Сафин — Американың гуманистик йүнәлешле психологтар ассоциацияһының мөхбир ағзаһы (1994) һәм шулай уҡ Халыҡ-ара психология фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1996). Уның тарафынан 160-тан артыҡ фәнни хеҙмәт яҙылған.

Ғалим 2021 йылдың 7 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Хеҙмәттәре
* Психология самоопределения личности. Свердловск, 1986.
* Введение в психодиагностику личности школьника. Уфа, 1990.
* Психологические отклонения в развитии детей и методы их психокоррекции. Уфа, 1994.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2008).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993).
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1990).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кәрбәлә

**Кәрбәлә** (, *Кәрбәлә*) — Ираҡтағы ҡала, Кәрбәлә мүхәфәзәһенең (провинцияһыны) баш ҡалаһы.

## Изге ҡала
Шиғыйҙар Кәрбәләне Мәккә, Мәҙинә, Иерусалим һәм Ән-Нәжәфтән ҡала иң мөһим изге ҡалаларының береһе тип һанайҙар, сөнки бында 680 йылда Кәрбәлә яуы ваҡытында Йәзид I, Али ибн Әбү Талиптың улы, Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) ейәне имам Хөсәйен ибн Ғәли (Али)ҙың башын ҡырҡалар.

## Иҫкәрмәләр
Урта Европа тигеҙлеге

**Урта Европа тигеҙлеге** — Европала тигеҙлек, Польша, Германия, Дания, һәм шулай уҡ Бельгия һәм Нидерланд биләмәләрендә урынлашҡан. Төньяҡта Балтик һәм Төньяҡ диңгеҙҙәре яр буйҙары, көньяҡта Герцин Европаһының тауҙары һәм ҡалҡыулыҡтары менән сикләнгән.

## Тасуирламаһы
Тигеҙлек көнбайыштан көнсығышҡа табан яҡынса 600 километрға һуҙылған, киңлеге — 200 километрҙан 500 километрға тиклем. 50 метрҙан 100 метрға тиклем (айырым мореналы теҙмәләрҙә — 300 метрҙан ашыу) бейеклектәр өҫтөнлөк итә. Тигеҙлек башлыса эзбизташтан һәм ҡомташтан формалашҡан.

Климаты уртаса, диңгеҙ климатынан континенталь климатҡа күсә. Йыллыҡ яуым-төшөмдөң миҡдары көнбайыштан көнсығышҡа табан 800 миллиметрҙан 500 миллиметрға тиклем кәмей. Ҡар ҡапламы көнбайышта тотороҡло түгел, көнсығышта 1,5—2 ай дауамында һаҡлана. Тигеҙлек йылғаларҙың ҡуйы селтәре (Одер, Эльба, Везер, Рейн бассейндары) менән ҡапланған, бында боҙланыу осоронан һуң барлыҡҡа килгән бихисап күлдәр урынлашҡан.

Һоро урман һәм көлһыу тупраҡтар өҫтөнлөк итә. Тәбиғи флора — имән-бук (көнбайышта) һәм ҡатнаш (көнсығышта) урмандар — ҙур дәрәжәлә бөтөрөлгән йәки ылыҫлы ағастар менән алыштырылған; төньяҡта — верещатниктар, торфлы һаҙлыҡтар. Йылға үҙәндәре буйлап — туғайҙар. Ҙур майҙандарҙы иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө сәсеүлектәре биләй, шулай уҡ көтөүлектәр һымаҡ файҙаланыла.

Урта Европа тигеҙлегендә халыҡ тығыҙ ултырған. Уның территорияһында Познань, Берлин, Гамбург, Бремен, Ганновер, Амстердам, Роттердам һ.б. ҡалалар урынлашҡан.

## Әҙәбиәт

* .
Бенгюташ Сабиһа

**Сабиһа Зия Бенгюташ** (; 1904, Истанбул — 2 октябрь 1992, Анкара) — беренсе төрөк ҡатын-ҡыҙ скульпторы.

## Биографияһы
Сабиһа Зия 1904 йылда Истанбулда тыуа. Уның апаһы һәм ағаһы була. Сабиһа Әйүпсолтан Нумуне мәктәбендә уҡый, хәҙер был уҡыу йорто Әйүптәге Анатолиия урта мәктәбе исемен йөрөтә. Артабан ул дүрт йыл атаһы хәрби хеҙмәттә булған Дамаскта йәшәй (Сүриә, ул заманда Ғосман империяһының бер өлөшө була). Унда Сабиһа Зия уҡыуын дауам итә, бер йыл буйы француз католик мәктәбенә йөрөй. Төркиәгә ҡайтҡас, уларҙың ғаиләһе Бююкада утрауында йәшәй башлай, ошонда ул Көпрөлө Фуат-паша мәктәбендә урта белем ала. 1920 йылда Сабиһа Истанбул Нәфис сәнғәттәр академияһының (, хәҙерге Мимар Синан университеты) һынлы сәнғәт һәм скульптура департаментында сәнғәтте өйрәнә башлай. Ул — үҙе уҡыған класта тәүге ҡатын-ҡыҙ студент. Уның уҡытыусылары араһында рәссам Фейхаман Дуран була. 1924 йылда Сабиһа Римдә (Италия Нәфис сәнғәттәр скульптор Эрменеджильдо Луппи (1877—1937) оҫтаханаһында тәжрибә туплай.

Һуңғараҡ Сабиһа Зия дипломат һәм шағир Абдулхаҡ Хәмит Тархандың ейәне Шакир Әмин Бенгюташҡа кейәүгә сыға. Ул ире менән бергә йыш ҡына сит илдәрҙә була. Ире пенсияға сыҡҡандан һуң уларҙың ғаиләһе Анкараның Малтепе биҫтәһендә йәшәй. Сабиһа аҙаҡ үҙенең яңғыҙлығын биҙәүсе Нурол исемле ҡыҙ таба.

## Сәнғәт
1925 йылда Истанбулдың Галатаһарай биҫтәһендәге күргәҙмәгә Сабиһа Зия эшләгән өс бюст ҡуйыла. Киләһе йылына уның тағы өс бюсы шул уҡ күргәҙмәлә күрһәтелә. Сабиһа эштәренең бер өлөшө танылған кешеләр: шағир Әхмәт Һашим (1884?-1933), драматург һәм шағир Абдулхаҡ Хәмит Тархан (1852—1937), беренсе мосолман актрисаһы Бедиа Муваһһит (1897—1994), генерал һәм дәүләт эшмәкәре Ғәли Фуат Джебесой (1882—1968), Төркиәнең беренсе туташы Мевһибе Инён (1897—1992) һәм сәйәсмән Хәсән Ғәли Юджелгә (1897—1961) арнала.

1938 йылда Сабиһа хәҙерге Төркиәгә нигеҙ һалыусы Мостафа Кәмал Ататөрккә (1881—1938) һәм генерал һәм дәүләт эшмәкәре Исмәт Инёнгә (1884—1973) арналған скульптураларҙың ике ярышында төп призды ота. Ататөрк статуяһы элекке президенттың Чанкая һарайы баҡсаһына, ә Инён статуяһы Муданье солохо (1922) тураһындағы иҫтәлек итеп Муданьела урынлаштырыла. Сабиһа итальян скульпторы Пьетро Каноникиға 1928 йылда Истанбулдың Таксим майҙанына ҡуйылған Республика Монументын эшләүҙә ярҙам итә.

## Иҫкәрмәләр
Аслаев

**Аслаев** — фамилия.

## Мәҡәләләр
* Аслаев Нуриман Сәйетгәрәй улы (1939 т.) — нефтсе. СССР дәүләт премияһы лауреаты (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1994), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1986).
* Аслаев Сәғит Төхвәт улы (1954 т.) — СССР һәм Рәсәй тренеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (2007). Профессор (2004). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003).
* Аслаев Төхвәт Хәлим улы (1922—1995) — педагог-методист, башҡорт теле белгесе, профессор, педагогия фәндәре кандидаты (1969), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт билдәһе» ордендары кавалеры, РСФСР (1957) һәм БАССР (1955) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
Атакама

**Атака́ма сүле** () — Көньяҡ Американың көнбайыш яр буйында Чили территорияһында (көньяҡ киңлектең 22° һәм 27° араһында) урынлашҡан сүл. Майҙаны — 105 000 км2. Тымыҡ океан һуғышына (1879—1883) тиклем Боливия составында булған.

## Тасуирлама
Перу ағымы атмосфераның түбәнге ҡатламдарын һыуыта һәм яуым-төшөм (йылына 50 миллиметрҙан кәм) яуырға ҡамасаулаған температура инверсияһын барлыҡҡа килтерә. Ерҙең иң ҡоролоҡло урындарҙың береһе (һуңғы дүрт быуат дауамында бында ҙур күләмле яуым-төшөмдәр күҙәтелмәгән). Селитра, бура, иод, аш тоҙо, баҡыр ятҡылыҡтары бар.

Яр буйында ғинуарҙың уртаса температураһы 19—20 °C, июлдә — 13—14 °C. Ҡышын сүлдең ҡайһы бер төбәктәрендә йыш ҡына томандар, юғары дымлылыҡ күҙәтелә.

Үҫемлектәр бик һирәк осрай йәки бөтөнләй юҡ: урыны менән катустар һәм ҡыуаҡлыҡтар осрай. Фауна аҙ һанлы, ләкин яр буйы ҡаяларында балыҡ менән туҡланыусы ҡоштар колонияһы бар.

Сүл сигендә Тымыҡ океан яр буйында — Арика һәм Икике ҡалалары урынлашҡан.

Ерҙең иң ҡоро сүле. Атакама Көньяҡ Американың көнбайыш яр буйында Чилиның төньяғында урынлашҡан һәм көнбайышта Тымыҡ океан, төньяҡта — Перу, көнсығышта — Боливия һәм Аргентина менән сиктәш.

Сүлдең ҡайһы бер урындарында бер нисә тиҫтә йыл эсендә ямғыр бер тапҡыр яуа. Чилиның Антофагаста өлкәһендә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 1 мм тәшкил итә. Атакаманың ҡайһы бер метеостанциялары бер ҡасанда ямғыр яуыуын теркәмәгән. Атакамала 1570 йылдан 1971 йылға ҡәҙәр ҙур яуым-төшөмдәр булмауы хаҡында дәлилдәр бар. Был сүлдә иң түбән һауа дымлылығы теркәлгән: 0%.

## Галерея

ValleLuna-002.jpg|Валле дэ ла Луна
Atacama1.jpg|Атакама сүле
Laguna-Miscanti.jpg|Сан-Педро-де-Атакама районы, Мисканти лагунаһы, диңгеҙ кимәленән 4200 м
Салар де атакама.jpg|Сан-Педро-де-Атакама районы, Салар де Атакамала ҡыҙыл фламинго, диңгеҙ кимәленән 3200 м
In Atacama Desert.jpg|Атакама сүлендә ламалар
Machuca capilla.jpg|Сан-Педро-де-Атакама районы, Атакама сүлендә сиркәү
Salar Maricunga Atacama.jpg|Сухое озеро Салар-де-Марикунга, Невадо-Трес-Крусес милли паркы
ManodelDesierto(Palma).JPG|«Сүл ҡулы»
Atacama_Giant_01.svg|«Атакама алпамышаһы»


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Пустыня Атакама // nature.worldstreasure.com
*
Атакама (мәғәнәләр)

**Атакама** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Атакама — Көньяҡ Америкала сүл.
* Атакама (өлкә) — Чили провинцияһы.
Ҙур Һыу айырғыс һырт

**Ҙур Һыу айырғыс һырт** () — Австралияның көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш яр буйҙары буйлап яҡынса 4000 километрға һуҙылған тау системаһы.

## Тасуирлама
Тауҙар башлыса эзбизташтарҙан, граниттарҙан, гнейстарҙан, вулканик тоҡомдарҙан тора. Бында нефть, газ, таш һәм һоро күмер, аҡ ҡурғаш, полиметаллик рудалар, алтын, баҡыр, титан-магнетит һәм монацит ҡомдары ятҡылыҡтары бар. Көнсығыш битләүҙәре текә, ныҡ һәм тәрән йырғыланған, көнбайыш битләүҙәре һөҙәк убалы тау алдына (даунстарға) күсә. Көньяҡ киңлектең 28° төньяҡтараҡ тауҙар сағыштырмаса бейек түгел, уларҙың киңлеге 650 километрға барып етә. Яҡынса 1000 метр бейеклектәге яр буйы һырттары һәм вулканик платолар һөҙәк түбәле көнбайыш тауҙар теҙмәһенән буйға һуҙылған киң соҡорҙар менән айырылған. Көньяҡтараҡ бейегерәк һәм монолит тауҙар урынлашҡан. Тау системаһы составында артабанғ һырттарҙы айыралар: Мак-Ферсон, Нью-Ингленд, Гейстингс, Ливерпул, Зәңгәр тауҙар һәм Австралия Альптары. Иң юғары нөктәһе — Косцюшко тауы (2228 м).

Битләүҙәрҙә бихисап йылғалар башлана, шул иҫәптән ҡитғала иң ҙурҙары булған Муррей һәм Дарлинг йылғаларының инеше урынлашҡан. Йылға үҙәндәрендә электроэнергия сығарыу һәм ҡалаларҙы һыу менән тәьмин итеү маҡсатында күп дамбалар төҙөлгән.

Флораһы — япраҡ ҡойоусы мәңге йәшел һәм эквалипт урмандары, саванналар, һирәк урмандар, ҡыуаҡлыҡтар (көнбайыш битләүҙәр).

Зәңгәр тауҙарҙың () ҙур өлөшө бер нисә милли паркттарҙан торған Бөтә донъя мираҫының объекты (Greater Blue Mountains Area) тип иғлан ителгән. Милли парктарҙың береһенең үҙәгендә уңайлы һәм нәфис урында урынлашҡанға күрә Катумба ҡалаһы төбәктә туризмдың үҙәге булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Крылова Надежда Николаевна

**Крылова Надежда Николаевна** (3 апрель 1960 йыл, Стәрлетамаҡ ҡалаһы) — юрист. 1999—2008 йылдарҙа даими нигеҙҙә Икенсе һәм Өсөнсө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1-се дәрәжә «Граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм иректәрен яҡлауҙағы хеҙмәттәре өсөн», «Рәсәй Адвокатураһына 150 йыл», 3-сө дәрәжә «Адвокатураға тоғролоҡ өсөн» миҙалдары кавалеры. Милләте — мордва (эрзә).

## Биографияһы
Крылова Надежда Николаевна Стәрлетамаҡ ҡалаһында 1960 йылдың 3 апрелендә тыуған, шул уҡ ҡалала 13-сө мәктәптең 8 класын тамамлаған.

1975 йылда Салауат педагогия училищеһына уҡырға инеп, тамамлап сыҡҡан.

1987 йылда БДУ-ның юридик факультетын тамамлаған (Өфө).
 
Хеҙмәт юлын башланғыс кластар уҡытыусыһы булып башлаған.
 
1990—1999 йылдарҙа махсуслаштырылған юридик консультация мөдире.

1993—1994 йылдарҙа Башҡортостан республика Стәрлетамаҡ махсуслаштырылған Адвокаттар коллегияһын ойоштороуҙа ҡатнаша.ул мәлдән 1999 йылға тиклем махсуслаштырылған юридик консультация мөдире булыуҙан тыш адвокат булып та эшләй (Стәрлетамаҡ).

1999—2008 йылдарҙа даими нигеҙҙә Икенсе һәм Өсөнсө саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты булып эшләй.

2009 йылда үҙ Адвокат кабинеты булдыра һәм шунда адвокатлыҡ һөнәре буйынса эшен дауам итә.

2014 йылдан Башҡортостан Республика Адвокаттар коллегияһының Октябрьский махсуслаштырылған Коммерциялы булмаған филиалында эшләй.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

2007 йылда Бөтә Рәсәй Юристар ассоциацияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһен төҙөү конференцияһында ҡатнаша.

2009 йылдан коррупционлыҡҡа экспертиза үткәреү вәкиле.

2012 йылда РФ Президентлығына кандидат В. В. Путиндың ышаныслы кешеһе.

2015 йылдың 18 мартынан Башҡортостан Республикаһы Бөтә Рәсәй халыҡ фронтының төбәк штабы рәйестәше.

2015 йылдың 17 декабренән — «Башҡортостан Республикаһы Ҡатын-ҡыҙҙар союзы» рәйесе урынбаҫары.

Даими рәүештә «Экономика и управление», «Ватандаш», «Вестник БГУ», «Вестник Уфимского юридического института МВД России» журналдарында мәҡәләләре баҫыла.

## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
* 1-се дәрәжә « Граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм иректәрен яҡлауҙағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Рәсәй Адвокатураһына 150 йыл» миҙалы (2015)
* 3-сө дәрәжә «Адвокатураға тоғролоҡ өсөн» миҙалы
* Рәсәй Президентының Рәхмәте (2012)
* Башҡортостан Президентының Рәхмәте (2006)
* Башҡортостан Президентының Рәхмәт Хаты (2003)
* Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы (2008)
* Башҡортостан Республика Адвокаттар коллегияһының Почёт грамотаһы (1997)
* Башҡортостан Республикаһы Тыныслыҡты һаҡлау комитетының Почёт грамотаһы (1990)
* «Рәсәй Парламенты» отличие билдәһе (2006)

## Иҫкәрмәләр
Механика

**Меха́ника** ( — машиналар төҙөү сәнғәте) — физика бүлеге, материаль есемдәр хәрәкәттен һәм уларҙың бер-береһе менән тәьҫир итешеүен өйрәнеүсе фән; механикала хәрәкәт тип ниндәйҙер ваҡыт эсендә есемдәрҙең бер-береһенә ҡарата арауыҡтағы хәле үҙгәреүҙе атайҙар.

## Механика фәне һәм уның бүлектәре
Механика фәне тураһында күренекле ғалим-механик Тарг Семён Михайлович теоретик механика дәреслегенең 4-се баҫмаһына инеш һүҙҙә былай ти: «Киң мәғәнәлә механика тип теге йәки был материаль есемдәрҙең хәрәкәтен һәм тигеҙләнешен һәм есемдәр араһында барған тәьҫир итешеү менән бәйле бөтә мәсьәләләрҙе өйрәнеүсе фән атала. Теоретик механика — механиканың хәрәкәттең һәм материаль есемдәрҙең үҙ— ара тәьҫир итешеүенең *дөйөм закондары*н өйрәнеүсе бүлеге, йәки, мәҫәлән, бер үк закондар Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеүе, ракета, йәки артиллерия снаряды осоуы өсөн бер үк төрлө дөрөҫмө (справедливы). Механиканың икенсе өлөшө — төрлө дөйөм һәм айырым техник фәндәр (дисциплиналар), улар төрлө конкрет ҡоролмалар, двигателдәр, механизмдар һәм машиналар йәки уларҙың өлөштәрен (деталь) проектлау һәм хисаплауға бағышланған».

Тағы өҫтәргә кәрәк, хәрәкәттең һәм материаль есемдәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүе дөйөм закондарын тотош мөхит механикаһы (*механика сплошных сред*, йәки сплошной среды) — газ, шыйыҡса хәлендәге һәм ҡаты хәлдәге деформацияға бирешеүсе есемдәрҙең хәрәкәтенә арналған механиканың ҙур бер өлөшө өйрәнә. Академик Седов, Леонид Иванович билдәләгәнсә:

*«В теоретической механике изучаются движения материальной точки, дискретных систем материальных точек и абсолютно твёрдого тела. В механике сплошной среды … рассматриваются движения таких материальных тел, которые заполняют пространство непрерывно, сплошным образом, и расстояния между точками которых во время движения меняются»*.

Шулай итеп, механика түбәндәге фәндәргә бүленә:
* теоретик механика;
* тотош мөхит механикаһы;
* айырым механика фәндәре : теория механизмов и машин, сопротивление материалов, гидравлика, механика грунтов и др.

Механиканы бер нисә бүлеккә бүлеп йөрөтөүҙә тағы ҡулланылған мөһим бер билдә теге, йәки был конкрет механик теория арауыҡ, ваҡыт һәм материя үҙенсәлектәре тураһында ҡараштарға таяна. Был билдә буйынса механика эсендә ошондай бүлектәр айырып йөрөтәләр:
* классик механика;
* релятивистик механика;
* квант механикаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (в пер., суперобл.)
* 
*
Бикташев Марис Лотфый улы

**Бикташев Марис Лотфый улы** (17 июнь 1958 йыл) — табип-хирург. 1988 йылдан  Нефтекама ҡала дауаханаһының икенсе хирургия бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2016). Ҡаланың почётлы гражданы (2018).

## Биографияһы
Марис Лотфый улы Бикташев 1958 йылдың 17 июнендә Башҡорт АССР-ының Борай районы Яңы Киҙгән ауылында тыуған. 

1988 йылдан Нефтекама ҡалаһы үҙәк дауаханаһының икенсе хирургия бүлеге мөдире.

2016 йылда Марис Бикташев «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Нефтекама ҡалаһы ҡала округының 2-се саҡырылыш ҡала Советы депутаты (2008).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2016).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Список Почетных граждан Нефтекамска пополнился новыми именами. Сайт «BezFormata.Com.», 7 сентября 2018 года
* ТАЛАНТЛИВЫЕ ВРАЧИ. Газета «Деловой Мир Башкортостана», № 01 (258) январь 2023 года
Сатоси Накамото

**Сатоси Накамото** () — биткойн криптовалютаһы протоколын һәм был протокол өсөн тәүге программа тәьминәтен эшләгән кеше йәки кешеләр төркөмө псевдонимы. Был исем артында кем торғанлығын асыҡларға тырышыу осраҡтарының бөтәһе лә уңышһыҙ тамамлана.

2008 йылдың 31 октябрендә Накамото «Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System» тигән мәҡәләһен (*The Cryptography Mailing list*) metzdowd.com криптография тураһында хаттар таратҡыс аша ебәрә. Ул биткойнды үҙәкләштереүҙән тулыһынса азат булған, өсөнсө яҡтарҙы ҡыҫылдырмаған электрон аҡса итеп һүрәтләй. 2009 йыл башында ул биткойн-янсыҡтың беренсе версияһын сығара һәм «Биткойн» селтәрен эшләтеп ебәрә.

«P2P Foundation» сайтындағы үҙ профилендә Сатоси уға 37 йәш булыуы һәм Японияла йәшәүе тураһында яҙа. Был мәғлүмәттәр дөрөҫлөккә тап килмәй тигән фекер бар: Сатоси инглиз телендә туған телендәге кеүек яҙа, ә «Bitcoin» программа тәьминәте япон теле өсөн локалләштерелмәгән һәм япон телендә документлаштырылмаған. 2010 йылдың уртаһынан Сатоси Накамото «Биткойн» проектында эшләмәй.

## Анонимдың серен сисергә тырышыу
Сатоси Накамотоны эҙләп табырға тырышыусылар байтаҡ кешене шик аҫтына ала. 

### Ник Сабо
2013 йылдың декабрендә блогер *Skye Grey,* үҙе үткәргән стилометрик анализға һәм ситләтелгән дәлилдәргә нигеҙләнеп, Сатоси Накамото псевдонимы артында, моғайын, криптография һәм хоҡуҡиәт белгесе Ник Сабо торалыр, тип фараз итә. Ник Сабо — *Bit Gold* (цифрлы алтын) цифрлы валютаһы тураһындағы хеҙмәттең авторы, ә был валюта биткойндың туранан-тура элгәре булып тора, тип һанала. Финанс өлкәһендәге яҙыусы Доминик Фрисби ҙа үҙе үткәргән () тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә ситләтелгән дәлилдәр тәҡдим итә, әммә Сабоны Сатоси тип иҫбат итерлек тура дәлилдәрҙе ул да тапмай.

### Дориан Накамото
2014 йылдың 6 мартында *Newsweek* журналында баҫылған мәҡәләлә, япон сығышлы америкалы Дориан Сатоси Накамото биткойндың авторы булып тора, тип раҫлана. Әммә Дориан был мәғлүмәтте кире ҡаға.

### Крейг Стивен Райт
Журналистар Сиднейҙағы эшҡыуар Крейг Стивен Райтты Сатоси Накамото тип атай. 2016 йылдың 2 майында ул үҙен ысынлап биткойндың авторымын тип иғлан итә. Әммә ул күрһәткән дәлилдәр был авторлыҡты иҫбатларлыҡ булмай сыға. Райт ышансылыраҡ дәлилдәр биреүҙән баш тарта һәм блогынан биткойнға ҡағылышлы бөтә яҙмаларын юйҙыра.

Сатоси Накамото псевдонимы артында тороусы йәки тороусылар тип тағы күп кешеләр атала, ләкин бер фараз да әлегә тиклем иҫбатлама тапҡаны юҡ.

### Винсент ван Волкър
От 2018 г. интернет твърди, че американският художник Винсент ван Волкър е Сатоши Накамото. За z. Например, той говори за факта, че е математик и криптолог, има добри контакти и с експерти, които имат познанията, довели до технологията blockhain. Самият той противоречи на това твърдение.

## Иҫкәрмәләр
Енси сәләмәтлек

**Енси сәләмәтлек** — кеше сәләмәтлеге торошоноң медицина тарафынан танылған бер өлөшө. Енси сәләмәтлектең хәҙерге заманда ҡулланылған ваҡытлыса билдәләмәһе 2002 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һағы ойошмаһы ҡанаты аҫтында енси сәләмәтлек буйынса үткәрелгән техник консультациялар сиктәрендә формалашҡан.

Енси сәләмәтлек сирҙең булмауын ғына түгел, ә сексуаллеккә ҡарата соматик (тән), хис-тойғо, интеллектуаль һәм социаль именлек торошон да аңлата. Енси сәләмәтлек сексуаллеккә һәм енси мөнәсәбәттәргә ыңғай һәм ихтирамлы ҡараш, ҡәнәғәтлек килтереүсе хәүефһеҙ енси тормош алып барыу мөмкинлеген, мәжбүр итеү, дискриминации һәм көсләүҙең булмауын күҙҙә тота. Енси сәләмәтлеккә өлгәшеү һәм уны һаҡлау кешеләргә хас булған **енси хоҡуҡтарҙы **ғәмәлгә ашырыуға бәйле.

## Енси хоҡуҡтар
Юғарыла атап үтелгән техник консультацияларҙа шулай уҡ кешенең енси хоҡуҡтары теҙмәһе лә эшкәртелә, ул дәүләттәр тарафынан танылған дөйөм кеше хоҡуҡтарына таяна. Уға түбәндәгеләр инә:

* Енси сәләмәтлеккә хоҡуҡ, ул медицина сексологик ярҙамының һәр кемгә күрһәтелеү мөмкинлеге менән тәьмин ителә.
* Сексуаллек менән бәйле мәғлүмәткә хоҡуҡ.
* Енси белем алыуға хоҡуҡ.
* Физик именлеккә хоҡуҡ.
* Партнёр һайлауға хоҡуҡ.
* Енси тормошто башлау тураһында ҡарарҙы үҙаллы ҡабул итеүгә хоҡуҡ.
* Енси һәм никах-ғаилә мөнәсәбәттәренең ирекле булыуына хоҡуҡ.
* Ауырға ҡалыу һәм бала табыу тураһында үҙаллы ҡарар ҡабул итеүгә хоҡуҡ
* Енси потенциалды ғәмәлгә ашырыуға, хәүефһеҙ һәм ҡәнәғәтлеккә өлгәшерлек енси тормош алып барыуға хоҡуҡ.

## Иҫкәрмәләр
Банк транзакцияһы

**Транзакция**, йәки **трансакция** (,  — килешеү, договор) — дөйөм алғанда, банк иҫәбен ҡулланып башҡарылған теләһә ҡайһы килешмә. Ҡыҙыҡһыныусы яҡтар араһында реаль ваҡытта үткәрелеүсе онлайн-транзакциялар һәм офлайн-транзакциялар була.

Банк операцияһының йомғаҡлау өлөшө булараҡ, транзакция банкҡа яҙма бойороҡ биреү, интернет-банкинг системаһы йә башҡа коммуникация системалары аша электрон бойороҡ биреү йәки башҡа төрлө түләү ҡоралы ярҙамында тормошҡа ашырыла.

## Транзакцияны үткәреү
Сауҙа-сервис предприятиеһында банк түләү картаһы менән түләү буйынса банк операцияһы транзакцияның иң таралған осрағы булып тора. Транзакция карта эйәһенең тауар һәм хеҙмәт хаҡын өсөн түләү маҡсатында картаны касса хеҙмәткәренә тапшырыуынан (йә булмаһа үҙе түләүҙән) башлана.

Карта эйәһен таныу маҡсатында карта тураһындағы мәғлүмәт терминалдан был терминалды хеҙмәтләндергән һәм сауҙа нөктәһенең хужаһы менән килешеү төҙөгән эквайрер банкҡа ебәрелә.

Артабан эквайрер банк был картаны хеҙмәтләндереүсе түләү системаһына тапшыра. Мәғлүмәттәр операцион үҙәккә эләгә, уға түләү системаһында ҡатнашҡан банктар тоташтырылған. Был үҙәктә карта тикшереү үтә һәм, һөҙөмтәһгә ҡарап, транзакция кире ҡағыла йә хуплана. Хупланһа, ыңғай яуап был картаны сығарған һәм клиенттың ошо картаға бәйләнгән банк иҫәбен хеҙмәтләндереүсе эмитент банкҡа ебәрелә. 

Бында ул процессинг һәм авторлашҡан үҙәккә эләгә, эшкәртелеүсе транзакцияның легаллеге үҙәктә киңәйтелгән тикшереү үтә. Мутлашыуҙа шик тыуһа йәки хеҙмәтләндереү шарттары боҙолғаны күренһә, кире яуап бирелә. Карта төрөнә (дебет йә кредит картаһы) ҡарап, иҫәптә ҡалған аҡса йә түләү лимиты, шулай уҡ карта эйәһенең авторлашҡан PIN-коды тикшерелә. Бөтә тикшереүҙәр буйынса ҡәнәғәтләнерлек һөҙөмтә алынһа, эмитент операцияны хуплай һәм транзакция сиктәрендә һәм түләү системаһы аша яуап сауҙа нөктәһенә тапшырыла. 

Түләү системаһы менән үҙ-ара хисаплашыу юлы менән эмитент эквайрерға транзакция буйынса һоралған сумманы һәм транзакцияны хеҙмәтләндергән өсөн түләү системаһының комиссияһын күсерә.

Клиент иҫәбенән банк клиент раҫлаған түләү суммаһын ала (дебет картаһы өсөн) йәки түләү лимитын кәметә һәм ҡалған аҡсаның бер өлөшөн артабан тотоноу өсөн резервлай (кредит картаһы өсөн). Сауҙа нөктәһенә хуплаулы йә кире ҡағыулы яуап әйләнеп килгән мәлдә транзакция тамамлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар һәм сығанаҡтар

* «Как происходит транзакция»  Описание на сайте MasterCard.com (Тикшерелгән 20 апрель 2013)
Күк мандаты

**Күк мандаты** () — ҡытай сәйәси мәҙәниәтенең хаким иткән династияны легитимлаштырыу сығанағы булараҡ файҙаланылған традицион үҙәк төшөнсәләренең береһе. Чжоу дәүеренән, беҙҙең эраға тиклем XI быуаттан, киң билдәле. Яҡынса йөҙ йыл элек (Му-ван хакимлығы, беҙҙең эраға тиклем 976—922 йй.) Чжоуҙа мандат хужаһына ҡарата файҙаланылған «Күк Улы» (天子) термины киң таралыу ала.

Хакимлыҡ иткән йорт, хаҡлы рәүештә Дэ изгелеген туплаған "күк ышанысы"н ҡулында тотоп, Күк менән монополь элемтә урынлаштыра. Традицион конфуциан тарихты әйрәнеү фәне саф күңеллелекте юғалтыуҙы власты юғалтыуҙың төп сәбәбе тип аңлата. Шуға күрә Ҡытайҙың классик әҙәбиәтендә яңы династияға нигеҙ һалыусылар һис шикһеҙ саф күңелле булып баҫа, династияның ҡолауын мандатты юғалтыуға килтергән хакимдың әхләҡи яҡтан тарҡалыуы менән бәйләйҙәр.

Күк мандатын юғалтыу бөтә ғәләм әһәмиәтендәге ваҡиға булып күҙ алдына килтерелә: уны катаклизмалары һәм мөғжизәләре булып торған килеш һүрәтләйҙәр.

«Мэнцзы»ға ярашлы, хакимдың әхләҡһеҙлеге уны ҡолатыуҙың сәбәбе була ала, йәғни Күк уға мәңге ихтыяр ҡуйып тормай. Был концепция хакимдарҙың ҡайһы берҙәренә оҡшамай, ә Мин династияһын булдырыусы император Хунъу хатта трактаттан шул туралағы тексты алып уҡ ташлай. Уның вафатынан һуң текстың йөкмәткеһе яңынан тергеҙелә.

## Ҡыҙыҡлы факттар

* Шао премияһын тапшырыла торған миҙалда Күк мандатының исеме атала (ул премия 2004 йылдан алып астрономия, биология, медицина һәм математикалағы фәнни ҡаҙаныштар өсөн тапшырыла).
Ямпиль (ҡала)

**Ямпиль** () — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Ямпиль районының административ үҙәге.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 11 221 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* ЯМПІЛЬ
Бикташев

**Бикташев** (**Бикташева**) — фамилия.

* Бикташев Марис Лотфый улы (17.06.1958), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2016).
--------------------
* Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы (1911—1995), театр актёры, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1955).
Шарль Азнавурҙың йорт-музейы

**Шарль Азнавурҙың йорт-музейы** — әрмән сығышлы француз  Шарль Азнавурҙың Еревандағы йорт-музейы. 2011 йылда асыла. Биш ҡатлы бинала, «Каскад»тың юғары ҡатында урынлашҡан. Музейҙан тыш, комплексҡа асыҡ һауалағы концерт залын һәм Шарль Азнавурҙың резиденцияһын үҙ эсенә ала.

## Тарихы
Шарль Азнавурҙың йорт-музейы 2007 йылда архитектор Нарек Саркисян проекты буйынса төҙөлә. Урыны һәм проект эштәре Азнавурҙың теләктәрен иҫәпкә алып һайлана. Төҙөлөш өсөн дәүләт бюджетынан 1,3 миллион евро самаһы аҡса бүленә. 2009 йылда төҙөлөш нигеҙҙә тамамлана, әммә уны йыһазландырыу, Шарль Азнавурҙың шәхси әйберҙәрен ташыу бер ни тиклем ваҡытты ала.

Йорт-музей 2011 йылдың 7 октябрендә тантаналы асыла. Унда Шарль Азнавур үҙе, Әрмәнстан президенты Серж Саргсян һәм Франция президенты Николя Саркози ҡатнаша. 2017 йылдың 1 июнендә йорт-музей Шарль Азнавур фондына тапшырыла.

## Экспозицияһы
Йорт-музейҙың яҡынса майҙаны 1 мең квадрат метр тәшкил итә. Ундағы экспозиция: документтар, яҙмалар, дисктар, шәхси китаптар, альбомдар, наградалары, фото һәм афишалары Шарль Азновурҙың тормошоноң төп этаптарын сағылдыра. Интерактив экспозиция ла бар. Музей эргәһендә асыҡ һауала150 кеше һыйҙырышлы концерт залы бар. Шарль Азнавур резиденцияһына ҡабул итеү бүлмәһе һәм ике йоҡо бүлмәһе инә.

## Иҫкәрмәләр
Әҙәбиәт ғилеме

**Әҙәбиәт ғилеме** — фән, нәфис әҙәбиәтте кешелек мәҙәниәте күренеше булараҡ өйрәнеүсе фән. Төп тармаҡтары: әҙәбиәт теорияһы, әҙәбиәт тарихы. Ҡайһы бер ғалимдар шулай уҡ әҙәбиәт ғилеменең төп тармағына фольклористиканы ла индерә. Әҙәбиәт ғилемендә бик күп йүнәлештәр бар, шул иҫәптән — психоаналитика һәм психиатрия йүнәлештәре. Ярҙамсы дисциплина булып библиография, текстология, палеография тора.
Шулай уҡ ваҡытта әҙәбиәт ғилемен һәм әҙәби тәнҡитте айырып ҡарарға кәрәк.

"Әҙәбиәт ғилеме"нең рус телендәге термины «литературоведение»  һүҙенең калькаһы. Немец терминын герман телдәре белгесе Эрнст Эльстер *der Prinzipien Literaturwissenschaft* (1897) тигән китабында индергән. Рус телендәге «әҙәбиәтте өйрәнеү» һүҙе 1920-се йылдар башында күренә башлай, 1924—1925 йылдарҙа ул киң ҡулланылыш таба.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Библиофильство
* Библиография
* Достоевистика
* Пушкинистика
* Толстоведение
* Проект: Словники/Западное литературоведение XX века
* Филология
* Русский формализм

## Күренекле ғалимдар-әҙәбиәт белгестәре
* Аристотель
* Эрих Ауэрбах
* Mихаил Бахтин
* Roland Barthes
* Maurice Blanchot
* Nicolas Boileau
* Harold Bloom
* Kenneth Burke
* Jacques Derrida
* Wilhelm Dilthey
* Борис Михайлович Эйхенбаум
* Wilhelm Emrich
* Michel Foucault
* Gérard Genette
* Käte Hamburger
* Paul Hankamer
* Roman Jakobson
* Hans Robert Jauß
* Wolfgang Kayser
* Werner Krauss (Romanist)
* Юлия Кристева
* Eberhard Lämmert
* Erwin Leibfried
* Juri Lotman
* Georg Lukács
* Paul de Man
* Jan Mukařovský
* Jean Paulhan
* Виктор Ворисович Шкловский
* Edward Said
* Leo Spitzer
* Emil Staiger
* Peter Szondi
* Юрий Николаевич Тынянов

### Башҡорт әҙәбиәт ғилеме һәм теорияһы белгестәре
* Тимерғәли Килмөхәмәтов
* Марат Минһажетдинов
* Ким Әхмәтйәнов — әҙәбиәт теорияһы
* Ғайса Хөсәйенов
* Әхнәф Харисов
* Нур Зарипов
* Миҙхәт Ғәйнуллин
* Салауат Ғәлин
* Миңлеғәли Нәҙерғолов

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Раздел Литературоведение на страницах научно-просветительского журнала «Скепсис»
* Словарь по литературоведению П. А. Николаева 
*
Одаджян Шаво

**Шаво Одаджян** (; 22 апрель 1974 йыл, Ереван, Әрмән ССР-ы; тулы исеме **Одаджян Шаварш**) — әрмән сығышлы Америка музыканты, System of a Down Америка рок, шулай уҡ Achozen хип-хоп төркөмөнөң бас-гитарала уйнаусыһы.

## Йәшлек йылдары
Шаво үҫмер сағында скейтбординг менән шөғөлләнә, панк-рок һәм хэви-метал йүнәлешендәге музыка тыңлай; Pink Angel, Dead Kennedys, Kiss һәм Black Sabbath уның яратҡан башҡарыусылары була.

Йәш кенә ваҡытында Лос-Анджелесҡа, Калифорнияға күсеп килә, унда уны тәрбиәләүҙә өләсәһе төп ролде уйнай. Уның үлеменән һуң (Шаво үҙе әйтеүенсә), егет ышанысын юғалта һәм йоҡлар алдынан доға уҡыуын ташлай. Лос-Анджелеста Алекс Пилибос исемендәге башланғыс мәктәпкә йөрөй, киләсәктә буласаҡ коллегалары Дарон Малакян һәм Серж Танкян менән әрмән мәхәллә мәктәбендә уҡый, әммә йәш айырмалығы арҡаһында улар белем алған ваҡытта таныш булмай. 

## Карьераһы
Банкта эшләгәндә Шаво, 1994 йылда тауыш яззырыу студияһында осрашҡандан һуң, Малакян һәм Танкян менән бергә SOAD төркөмөн етәкләй башлай. 1995 йылда ул төркөмдөң даими басисына әйләнә. Һуңыраҡ улар төркөмдөң исемен, Дарон Малакян «Victims of Тhe Down» шуғырын яҙғандан һуң, «System of a Down» тип үҙгәртә.

Одаджян — Лос-Анджелеста популяр диджей. Ул 2001 йылдың 2 мартында Голливудта «Rock/DJ Explosion» ваҡиғаларында ҡатнаша, Танкян менән йырсының әрмән музыканты Арто Тунджбояджян менән берлектә яҙҙырған SerArt сит проекты өҫтөндә эшләй. Шаво «DJ Tactic» исеме менән билдәле. Шулай уҡ ул Onesidezero төркөмөнөң башҡарма продюсеры ла булып тора.

## Кино
Үҙен «бик яҡшы күреүсән шәхес» тип билдәләп, ул System of a Down һәм Taproot төркөмдөң бик күп клиптарының («Aerials», «Toxicity», «Question!», «Hypnotize») режиссеры була, уларҙы төшөргәндә кино төшөрөүҙең инновацион алымдарын ҡулланып, сюрреалистик атмосфера булдыра. 1993 йылда AC/DC төркөмөнөң «Big Gun» клибында төшә, унда халыҡ араһында Арнольд Шварценеггер менән йәнәш тура килә.

«Образцовый самец» фильмында уйнай.

## Одаджян — музыкант
Шаво тәүҙә гитарист була, һәм бас-гиатараға ҡарағанда гитарала яҡшыраҡ уйнайым, тип раҫлай. Ғәмәлдә, бер ни тиклем ваҡыт ул Soil төркөмөндә ритм-гитарист була. Баста уйнағандан тыш, «Bounce» йыры өсөн бер нисә вокал партияһын яҙҙыра. «Lost in Hollywood» йырын һуңындараҡ бэк-вокалды ла Шаво башҡара.

## Ҡорамалдары

### Бас-гитара

* Gibson IV Thunderbird (Төп бас)
* Gibson Blackbird
* Ibanez BTB1000 or BTB500
* Music Man StingRay
* Meatball Iron 8088 Pro Super Bass

### Гитара эффекты

* SansAmp bass pedal

### Көсәйткестәр

* Ashdown ABM900 Evo II
* Ashdown 8x10" Cabinet

## Һылтанмалар

* Официальная страничка на Myspace
* Биография Шаво на SoaDpage
* Официальный сайт

## Иҫкәрмәләр
Республика майҙаны (Ереван)

**Республика майҙаны** (, *hraparak Hanrapetutyan*) — Еревандың үҙәк майҙаны. Совет власы осоронда Ленин исемен йөрөтә. Баш ҡала Европа баш ҡалалары араһында иң ҙур майҙан.

Ул Вазген Саркисян, Амирян, Абовян, Налбандян урамдары һәм Тигран Мецо проспекты киҫелешендә урынлашҡан.

## Тарихы
Республика майҙаны элекке сауҙа майҙаны урынында төҙөлә

Төҙөлөш ҡаланың баш архитекторы Александр Таманян тарафынан 1924 йылда башлана, уның тулыһынса йөҙө 1958 йылда формалаша, башта уҡ планлаштырылған конструктивизм стиле урынына милли үҙенсәлектәр ҡулланылған Сталин ампирыстилендәге биналар төҙөлә. Башта майҙанды овал рәүешендә күҙаллайҙар, һуңынан, тирә-яҡтағы территорияның үҙенсәлеге арҡаһында, майҙан формаһын овал менән трапецияны ҡушып эшләйҙәр. Майҙан ҡанаың ғына түгел, тотош Әрмәнстандың административ үҙәге булырға тейеш була. Ә яңы мәҙәни ңҙәк, Тетатр майҙаны менән уны Төньяҡ проспекттың тоташтырыуы күҙаллана. Әммә проспект бары тик 2001 йылда ғына һалына, Милли галерея алдараҡ төҙөлгәнлектән, проспект майҙанға барып етмәй, Абовян урамында туҡтап ҡала.

Майҙан структураһы идеяһы Венециялағы Пьяцца-дель-Пополо майҙанына тартым. Оҡшашлыҡты биналарҙың күп һанлы, майҙанды урап алған аркалары көсәйтә.

Майҙан формаһын 5 бина барлыҡҡа килтерә:

* Әрмәнстандың милли картиналар галереяһы һәм Әрмәнстандың тарих музейы,
* Әрмәнстан Хөкүмәте (бина башняһында илдең ҡыңғыраулы төп сәғәте урынлашҡан),
* Республиканың үҙәк почта бинаһы,
* «Marriott Armenia» ҡунаҡханаһы (башта «Әрмәнстан» ҡунаҡханаһы),
* Сит ил эштәре һәм энергетика министрлығы.

Республика майҙанда урынлашҡан барлыҡ биналар туфтан, ә уларҙың аҫҡы өлөшө базальттан эшләнгән. Бина фасадтары алһыу һәм аҡ төҫтәге фельзит туф менән йөҙләнгән.
Әрмәнстан тарихы музейы урынлашҡан бина алдында «йырлаусы» фонтандар урынлашҡан, улар кистәрен төҫөн үҙгәртә. Майҙан эргәһендә бульвар (хәҙерге вернисаж) бар, унда 1990 йылға тиклем Еревандыда тулған 2750 йәшен символлаштырыусы 2750 пулпулак булған.

Майҙан үҙәге таш менән биҙәлгән, уны халыҡ тип «таш келәм» тип атай.

1939 йылдан майҙандың көньяғында Ленин һәйкәле урынлашҡан (скульпторы С. Д. Меркур, архитекторы Н. Ф. Паремузов, Л. С. Вардан) була, 1991 йылда ул һүтелә.

2018 йылдың яҙына майҙан экс-президент Серж Саргсянды премьер-министр итеп тәғәйенләүгә ҡаршы дөйөм халыҡтың баш күтәреү урынына әйләнә.
Armenia Museum of Art and History.jpg|Әрмәнстандың милли картиналар галереяһы һәм тарих музейы
Yerevan, Government House, Government of Armenia, Republic Square, Armenia.jpg|ӘрмәнстанХөкүмәте
Erevan - Armenia (2906604561).jpg|Үҙәк почта бинаһы 
2014 Erywań, Hotel Armenia Marriot (02).jpg| «Marriott Armenia» ҡунаҡханаһы
2014 Erywań, Budynek Ministerstwa Spraw Zagranicznych Armenii (07).jpg|Сит ил эштәре һәм энергетика министрлығы.


## Транспорты

* Метро станцияһы «Республика майҙаны». 1981 йылда асылған. Станция майҙандың архитектураһын боҙмаҫ өсөн ер өҫтө вестибюлеһеҙ төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр
Генеалогия

**Генеало́гия** йәки **нәҫел-нәсәп тарихы** ( — нәҫел-нәсәп тарихы, грексанан γενεά (genea) — «ғаилә» һәм λόγος (logos) — «һүҙ, белем») — ғаиләләрҙең һәм ырыуҙарҙың килеп сығышы, күсәгилешлеге һәм үҙ-ара туғанлығы тураһындағы мәғлүмәттәрҙең системаға һалынған йыйылмаһы; киңерәк мәғәнәлә — туғанлыҡ бәйләнештәре тураһындағы фән.

## Өйрәнеү фәне
Генеалогия ярҙамсы тарихи дисциплина (ғәмәли тарихи дисциплина) булып тора һәм кешеләрҙең туғанлыҡ бәйләнештәрен, ырыуҙар тарихын, айырым кешеләрҙең килеп сығышын өйрәнеү, туғанлыҡ бәйләнештәрен урынлаштырыу, һәр быуынды һүрәтләү һәм нәҫел-нәсәп ағастарын төҙөү менән шөғөлләнә. Генеалогия геральдика, дипломатика һәм башҡа тарихи дисциплиналар менән бәйле.

XXI быуат башынан, фәнни прогресҡа ярашлы, кеше ДНК-һы анализын файҙаланған генетик генеалогия киң популярлыҡ ала бара. Был яңы ысул нәҫел-нәсәп ебенең дөрөҫлөгөн тикшереү менән шөғөлләнә һәм ошондай уҡ тикшеренеү үткән һәм үҙ һөҙөмтәләрен йәмәғәтселек иғтибарына тәҡдим иткән быға тиклем билдәле булмаған туғандарҙы табырға ярҙам итеү мөмкинлегенә эйә.

## Тикшеренеү объекты булараҡ ғаилә
Генеалогия тикшеренеүенең төп объекты булып ғаилә тора, ул төрлөсә булыуы ихтимал:

* **бәләкәй ғаилә** (моногам, **бер генә быуындан тора**), уртаҡ балаларын йәки икенсе яртыһының балаларын тәрбиләгән ата һәм әсә;
* **бер нисә быуындан торған **ғаилә, ғаиләлә башҡа туғандандар ҙа (йәғни өләсәйҙәр һәм олатайҙар, ейән-ейәнсәрҙәр) йәшәй;
* **ҙур** ғаилә, ул яҡын туғанлыҡ йәки алыҫ туғанлыҡ ептәре менән бәйләнгән ғаилә ағзаларынан тора.

## Программа менән тәьмин итеү
Программа менән тәьмин итеү мәғлүмәттәрҙе туплау, анализлау һәм баҫтырып сығарыу өсөн файҙаланыла.

## Күсмә мәғәнәһе
Күсмә мәғәнәлә был терминды ҡулланыу ниндәйҙер күренеште этаплап динамик үҫешендә күҙәтеүҙе күҙҙә тота. Ул сағында дөйөм хронология фонында теге йәки был уға хас сифаттарҙың үҙ-ара бәйләнеше күҙәтелә, мәҫәлән: «асыш генеалогияһы», «енәйәт генеалогияһы», «фән генеалогияһы», «хәрби генеалогия» һәм артабан да дауам итергә мөмкин.

## Шулай уҡ ҡара

* Список Российских и советских генеалогов
* Генеалогическое древо
* Адрес-календарь
* Памятная книжка
* Ревизские сказки

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*  (в пер.)
* Paweł Laskowicz, *Księga genealogiczna twojej rodziny. Poradnik praktyczny*, Świat Książki, Warszawa 2005, ISBN 83-247-0045-5.

## Һылтанмалар

* Петербургский генеалогический портал
* FamilyTree
Археогенетика

**Археогенетика** (архео- + генетика һүҙҙәренән) — молекуляр генетиканың кешелек тарихын өйрәнеүҙә популяцион генетика ысулдары ҡулланылған тикшеренеүҙәр өлкәһе. «Археогенетика» терминының авторы британ археологы Колин Ренфрю.

1963 йылда Эмиль Цукеркандль һәм химик Лайнус Полинг «палеогенетика» терминын тәҡдим итә, ә биолог Сванте Паабо яңы дисциплинаның «ҡыяматлыҡ атаһы» була. 

Атап әйткәндә, археогенетика ысулдарына түбәндәгеләр ҡарай:

* археологик ҡаҙылмаларҙа табылған кеше һөлдәһенән алынған ДНК анализы (боронғо ДНК, aDNA);
* кешенең үткәнен һәм генетик мираҫын, кешенең биосфера менән ҡатнашыуын өйрәнеү маҡсатында хәҙерге заман популяцияларының (кеше, йорт хайуардары һәм малдар) ДНК-һына анализ яһау ;
* молекуляр генетиканың статистик ысулдарын археологик мәғлүмәттәргә ҡарата ҡулланыу.

Археогенетиканан алда ҡан төркөмдәрен тикшереү һәм классик һәм генетик маркерҙар, тел һәм этник төркөмдәр араһындағы бәйләнештәр тураһындағы элекке эштәр була. Был йүнәлештәге тәүге тикшеренеүселәр араһында Людвик Хиршфельд һәм Ханка Хиршфельд,  һәм Артур Муран була. 1960-сы йылданҙан Луиджи Лука Кавалли-Сфорца Европаның тарихҡаса дәүерҙә йәшәгән халҡын тикшереү өсөн классик генетик маркерҙарҙы файҙалана, 1994 йылда уның тикшеренеүе һөҙөмтәһендә «Тарих һәм кеше гендары географияһы» тип аталған хеҙмәте баҫыла.

Аҙағыраҡ генетиктар төп культуралы үҫемлектәрҙең (бойҙай, дөгө, кукуруз) һәм йорт хайуандарының (һыйыр, кәзә, сусҡа, йылҡы малы) бөтәһенең дә генетик тарихына анализ яһай. Нигеҙҙә, митохондриаль ДНК мәғлүмәттәре буйынса уларҙы йорт шарттарында үҫтереү һәм хайуандарҙы ҡулға эйәләштереү хронологияһы һәм биогеографияһы һәм артабан үрсетеү моделдәре тәҡдим ителә.

Антонио Аморим тик антропогенездың генетик мәғлүмәттәренә ҡарата «археогенетика» терминын ҡуллана. Лайнус Полинг һәм Эмиль Цукеркандль, генетика ысулдарын ҡулланып, юҡҡа сыҡҡан төрҙәрҙе тергеҙеү буйынса амбициоз концепция тәҡдим итә.

## Шулай уҡ ҡара

* Генетическая генеалогия
* Мумии, прошедшие ДНК-тестирование
* Палеоантропология

## Әҙәбиәт

* Cann, R.L., Stoneking, M., and Wilson, A.C., 1987, Mitochondrial DNA and human evolution, *Nature* 325; pp 31-36
* Cavalli-Sforza, L. L., Menozzi, P., and Piazza, A., 1994, *The History and Geography of Human Genes*. Princeton: Princeton University Press.
* Renfrew, A.C., and Boyle, K.V., (Eds), 2000, *Archaeogenetics: DNA and the population prehistory of Europe*. Cambridge: McDonald Institute for Archaeological Research.
*  http://www.ias.ac.in/jgenet/Vol87No1/temp/jgen08-00038.pdf
* Amorim A (1999) Archaeogenetics. Journal of Iberian Archaeology 1: 15-25
* Pauling L, Zuckerkandl E (1963) Chemical paleogenetics: molecular restoration studies of extinct forms of life. Acta Chem. Scand 17: 89

## Һылтанмалар

* Molecular Genetics Laboratory, McDonald Institute for Archaeological Research
* С. Боринская. Достижения и особенности в работе с древней ДНК и ДНК из сложных криминалистических образцов