Лозанна тыныслыҡ килешеүе

**1923 йылғы Лозанна тыныслыҡ килешеүе** —1922—1923 йылдарҙа үткән Лозанна конференцияһының төп йомғаҡлау документтарының береһе, 1923 йылдың 24 июля июлендә Бөйөк Британия, Франция, Италия, Япония, Греция, Румыния, Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге, бер яҡтан, һәм Төреиә — икенсе яҡтан ҡул ҡуйған. 1920 йылғы Севр тыныслыҡ килешеүен алмаштырҙы.

Төркиә делегацияһын Исмәт Инөнү етәкләне. Килешеү, Ғосман империяһының тарҡалыуын юридик яҡтан рәсмиләштерҙе һәм, 1939 йылдың 29 июнендә генә Төркиәгә кире ҡайтарылған Александретта санджагынан тыш, хәҙерге сиктәрендәге Төркиә биләмәһенең яңы сиктәрен билдәләне. Килешеү Төркиә менән Антанта державалары араһында тыныслыҡ иғлан итте. Төркиә Көнсығыш Фракияны, Измирҙы (Смирна) һәм 1920 йылда Севр тыныслыҡ килешеүе буйынса унан ситләшкән башҡа территорияларҙы һаҡлап алып ҡалды. Шул уҡ ваҡытта Төркиә, Ғәрәбстан, Мысыр Короллеге, Инглиз-Мысыр Суданы, Ғосман Триполитанияһы, Киренаика, Месопотамия, Фәләстин, Трансиордания, Ливан һәм Сүриә территорияларына дәғүәләрҙән баш тартып, Эгей диңгеҙендәге утрауҙар (Лемнос, Самотраки, Лесбос, Хиос, Самос, Икариянгы индереп) өҫтөнән контролен юғалта. Фракиялағы сик Марица йылғаһы буйлап үткәрелгән.

Ирак менән сик тураһындағы мәсьәләне хәл итеү, шул рәүешле, нефтле район Мосулды контролдә тотоу маҡсатында, Төркиә һәм Бөйөк Британия менән билдәләүгә тиклем кисектерелә, ә ризалыҡ етмәгән осраҡта 9 ай эсендә Милләттәр Лигаһына (ҡара: Мосул конфликты) тапшырыла.

Килешеү Төркиәләге капитуляция режимын (сит ил кешеләренең иҡтисади һәм сәйәси өҫтөнлөктәрен) һәм Төркиәгә халыҡ-ара финанс контролен юҡҡа сығара. Төркиә Оттоман бурысының бер өлөшөн (Осман империяһының тышҡы бурысын) түләүгә риза була. Оттоман бурысы Төркиә менән 1912—1923 йылдарҙағы һуғыштар һөҙөмтәһендә Ғосман империяһынан айырылған державалар араһында бүлегән. Оттоман бурысы 20 йыл дауамында тигеҙ өлөштә ябылырға тейеш була.

Инглиз дипломатияһы Ҡара диңгеҙ боғаҙҙары мәсьәләһендә Төркиә яғынан байтаҡ ташламаларға өлгәшә: килешеү сауҙа һәм хәрби (диңгеҙ һәм һауа) судноларының тыныс һәм һуғыш ваҡытындағы боғаҙҙар аша үтеү иреклеген, Босфор менән Дарданелл демилитаризацияланыуын, йәғни яр буйы нығытмаларын юҡ итеүҙе күҙ уңында тота. Теләһә ниндәй ил дә боғаҙҙар аша Ҡара диңгеҙгә сығарыу мөкинлегенә эйә суднолар һаны иң ҙур Ҡара диңгеҙ флоты хәрби-диңгеҙ көстәре һанынан артмаҫҡа тейеш тип килешелә. Шуның менән бергә державалар төрлө шарттарҙа Ҡара диңгеҙгә, береһенең дә ауырлығы 10 мең тоннанан ашмаҫҡа тейешле өс судно ебәрергә хоҡуҡлы.

Истанбулда халыҡ-ара комиссия — Франция, Бөйөк Британия, Италия, Япония, Болгария, Греция, Румыния, СССР, Югославия һәм Төркиә вәкилдәренән Боғаҙҙар комиссияһы ойошторолған. Лозан килешеүенә ҡушылған осраҡта, Америка Ҡушма Штаттары комиссияға үҙ вәкилен индереү хоҡуғына эйә була.

Греция «Анатолияла һуғыш ҡанундарына ҡаршы ғәмәлдәре менән эллин армияһына йәки эллин хакимиәтенә килтргән зыянын» кире ҡайтарырға йөкләмә ала. Икенсе яҡтан, Төркиә, Грецияның хәлен иҫәпкә алып, репарацияға дәғүәләрҙән баш тартты.

Төркиә Антантаның әрмән һәм курдтар өсөн автономия төҙөүҙән баш тартыуына өлгәшә. Төрөктәр һәм Кесе Азияла йәшәгән гректар араһында этник низағтарға юл ҡуймау өсөн, Төркиә һәм Греция хөкүмәттәре халыҡ менән алмашыу тураһында һөйләшеп килеште. (Ҡара: Грек-төрөк алмашыуҙары).

1923 йылдың 23 авгусында Төркиә; 1924 йылдың 6 авгусына — Оттоман бурысының бер өлөшөн уның иҫәбенә индереү менән риза булмауҙары тураһында белдергән Серб, хорват һәм словен Короллегенән тыш, ҡатнашыусыларҙың барыһы ла Килешеүҙе ратификациялай

Төркиә Антантанан әрмәндәр "милли усағы"н булдырыуҙан баш тартыуына ирешкән. Лозанна килешеүе Севр килешеүе тарафынан ҡаралған әрмән автономияһын ойоштороуҙы юҡҡа сығарған. Әрмәндәр бер ниндәй ҙә өҫтөнлөк алмай һәм ябай төрөк граждандарына тиңләштерелә. Константинополдә йәшәүсе грек милләтлеләргә үҙенә башҡа ташлама яһалып, илдән бөтә этник гректар ҡыуыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Текст договора