open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йомағужа мәктәбе (Йылайыр районы)

**Йомағужа мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Ҡәнзәфәр ауыл Советына ҡараған Йомағужа ауылында урынлашҡан уҡыу йорто

## Тарихы
Йомағужа ауылында мосолман мәктәбе 1835 йылда асыла. Мәктәп-мәҙрәсә 1925 йылға тиклем эшләй. Мәсеттең иҫке бинаһында уҡығандар, бер үк ваҡытта дини белем дә биргәндәр. Был осорҙа *Хәсәнов Шәрәфетдин* уҡыта.

1924 йылда башланғыс мәктәп асыла, ете йыллыҡ итеп 1939 йылда үҙгәртеп ҡорола (ЦГИА РБ. Фонд Р-798, Оп. З, Д.2274, ЛЛ 1-5).

1959 йылда 7 йыллыҡ мәктәп нигеҙендә һигеҙ йыллыҡ мәктәп асыла. Уҡыусылар айырым урынлашҡан 4 бәләкәй бинала белем алды. Һәр бина 2 — 3 бәләкәй класс бүлмәһенән тора.

1974 йылда яңы бина төҙөлгәс, урта дөйөм белем биреү мәктәбенә үҙгәртелә. Яңы мәктәп 2009 йылда төҙөлә бөтә

## Етәкселәре

* Иҫәнтаев Әхәт Шәрифулла улы
* Хәйбуллин Сәмиғулла (Ейәнсура районынан),
* Йәнғәлин Муса (Ейәнсура районынан)
* Ғәйетҡолова Хәҙисә
* Солтангәрәев Сәйфулла(1943 — 1944г)
* Рәмов Абдулла Әбделвәли улы (1945 — 1949г)
* Мөхәмәтйәнов Тәлғәт Хөсәйен улы (1950—1954)
* Хәмитов Хәйбулла (1954—1957)
* Мәхийәнов Мәхмүтйән Хәлиулла улы (1957—1966)
* Аҡҡужин Дәүләтша Зәйнулла улы (1966—1978)
* Хәмитов Камил Ғәлимйән улы (1978—1980)
* Аллабирҙин Рауил Сәйфулла улы (1980—1982) — ҡара:Һабыр мәктәбе
* Ҡасҡынов Рауил Ҡыяметдин улы (1982, сентябрь)
* Юнысбаев Фәүҡәт Мөхәмәҙи улы (1982—1988)
* Ғәниев Айбулат Ғәйнулла улы (1988—1995)
* Ҡотоева Йәмилә Ибраһим ҡыҙы (1995—2002)
* Мортаева Роза Алла ҡыҙы (2002—2009)
* Әбделмәнова Венера Ғәли ҡыҙы (2009—2011)
* Йомағолова Гөлнур Рамаҙан ҡыҙы (2011—2016)
* Һөйөндөков Р. К. (2016, сентябрь — октябрь)
* Асаинов А. Ш. (2016, ноябрь — 2019)
* Ғәниев А. Г. (2019—2020)
* Буканов Илнур Илдар улы (2020 йылдан)
* Музафаров Салауат Йәнғәле улы

## Уҡытыусылары

* Ыласынов Нотфулла (Аралбай ауылынан)
* Хәйбуллин Мансур (Баймаҡ районынан)
* Исламғолов Хәсән (Яңы Яҡуп ауылынан)
* Аҡҡужина Сәкина Ильяс ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Аҡҡужина Фәрихә Ғәтиәт ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Аҡҡужина Фатиха Фәтих ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Атанбаева Минзилә Шамсетдин ҡыҙы — тәрбиәсе
* Булатова Зөлфия Әхмәтзыя ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Вәхитова Ғилмия Дәүләткирәй ҡыҙы — тәрбиәсе
* Ғәниева Зөһрә Мөким ҡыҙы — сит тел уҡытыусыһы
* Иҫәнбаева Мөнирә Марат ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Таһирова Зөлфирә Рауил ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Шәһиғәлина Айгул Вәхит ҡыҙы — физкультура уҡытыусыһы
* Йомағолова Гөлнур Рамаҙан ҡыҙы — химия һәм биология уҡытыусыһы
* Мозафаров Салауат Йәнғәли улы — педагог-ойоштороусы

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
*

## Мәктәпте тамамлап, башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары
* 
## Мәктәптең ҡаҙаныштары
* 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йомағужа

## Сығанаҡтар
* Мәктәп сайты Муниципальное общеобразовательное автономное учреждение"Средняя общеобразовательная школа д. Юмагужино" муниципального района Зилаирский район Республики Башкортостан 
* 

## Иҫкәрмәләр
Яманһаҙ мәктәбе (Йылайыр районы)

**Яманһаҙ мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Яманһаҙ ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Яманһаҙ ауылы, Үҙәк урам, 4 адресы буйынса урынлашҡан

## Тарихы
1930 йылда Яманһаҙ ауылында башланғыс мәктәп асыла. 30-сы йылдар аҙағында ул ете йыллыҡ итеп үҙгәртелә. Тәүге директорҙар Анохин П. С., Стасеев Ғ.К. була.

50-се йылдар уртаһында мәктәп һигеҙ йыллыҡ итеп үҙгәртелә. Уҡытыу ике сменала урыҫ һәм башҡорт телдәрендә алып барыла. Яманһаҙ мәктәбе районда иң ҙур мәктәптәрҙең була, унда400-гә тиклем бала уҡый.

1979 йылда Яманһаҙҙа ике ҡатлы заманса бина төҙөлә. 2013 йылда мәктәп ҡарамағында мәктәпкәсә төркөм ойошторола.

## Мәктәптең ҡаҙаныштары
* «Йәшел планета-2006» Дөйөм Рәсәй конкурсында Дөйөм Рәсәй балалар экологик хәрәкәте йәмғиәтенең Почет грамотаһы
* 2007 йылғы Республика хәйриә акцияһында БР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы грамотаһы

## Етәкселәре
* Анохин П. С.
* Стасеев Г. К.
* Мәктәп директоры — Сөләймәнова Фирүзә Йәдкәр ҡыҙы, Башҡортостан Республиканың мәғариф отличнигы.

## Уҡытыусылары
* Ҡасимов Миниғәле Ирғәле улы — директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары
* Иғдәүләтова Н. С. — РСФСР мәғарифы алдынғыһы
* Наҙарғолова Р. А. — Рәсәй Федерацияның дөйөм белем биреү Почётлы хеҙмәткәре
* Чекалов В. К. — Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Мущелёв С. И. — Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы
* Сөләймәнов Ф. Я. — Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы
* Таһирова М. Я.- Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы
* Чекалов В. К. — Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы.

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Камалов Азат Әхмәҙулла улы — филология фәндәре докторы, профессор.
* Солтангәрәев Миҙхәт Сәйфулла улы — цирк артисы. БАССР-ҙың халыҡ һәм атҡаҙанған артисы.

## Мәктәпте тамамлап, башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары
* 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яманһаҙ

## Сығанаҡтар
* Мәктәп сайты Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение «средняя общеобразовательная школа с. Ямансаз» муниципального района Зилаирский район Республики Башкортостан 

## Иҫкәрмәләр
Бетти Гарретт

**Бетти Генри** (;  — ) — америка актрисаһы, йырсыһы һәм бейеүсеһе. 1940 йыл башында Бродвей ҙә уңышлы карьера яһай. «MGM» студияһында, классик мюзиклдар серияһында, Джин Келли, Фрэнк Синатра һәм Эстер Уильямс ҡатнашлығында, «Йөрәктәге йыр»(1948), «Ҡалаға сәйәхәт»(1949), «Бейсболға мине үҙең менән ал» (1949) һәм «Нептун ҡыҙы» (1949) мюзиклында танылыу ала.

Уның кино карьераһы килеп сыҡмай, сөнки ире Ларри Паркс менән коммунистар партияһы менән бәйләнештә була. Заманында маккартизм был «һөнәрҙе тыйыу» тигәнде аңлата, шул иҫәптән кинола ла.

1950 йылдар аҙағында ул Бродвейға ҡайта, артабан дүрт тиҫтә йыл дауамында триумф менән балҡый, телевизион проекттарҙа ҡатнаша, улар араһында «Ул үлтереү яҙға» һәм «Алтын ҡыҙҙар» сериалдары.

Бетти Генри 2011 йылдың февралендә 91 йәшендә, аорта аневризмы ауырыуы арҡаһында Лос-Анджелеста мәрхүм була.

## Наградалары
* Алтын глобус 1974 — Телевидениела икенсе пландағы иң яҡшы актриса (Бөтәһе лә ғаиләлә)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Йомағужа мәктәбе (Күгәрсен районы)

**Йомағужа мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы Йомағужа ауылында Мәктәп урамы, 13 А адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто

## Тарихы
ХХ быуат башында Йомағужа ауылында башҡорт балаларын уҡытыу өсөн мәктәп төҙөлә.

1915 йылда урыҫ мәктәбе асылғас, башҡорт һәм урыҫ балалары төрлө биналарҙа уҡый башлай.

1929 йылда крәҫтиән йәштәренә башланғыс белем биреүҙе дауам итеү тураһында указ сығарыла. Крәҫтиән йәштәре мәктәбе барлыҡҡа килә.

1937 йылда Йомағужа урта мәктәбе тип атала башлай.

1938 йылда Йомағужа мәктәбе үҙаллы 1-се Йомағужа урта (башҡорт мәктәбе), 2-се Йомағужа урта (урыҫ) мәктәптәренә бүленә

## Етәкселәре

* Е. С. Хәйретдинов (1937)
* Мәсәғүтов Ғүмәр Ибәт улы (1938—1942)
* Әлмөхәмәтов Рәшит Вәлиәхмәт улы (1959—1961)
* Ғабдуллина Айгөл Һаҙый ҡыҙы

## Уҡытыусылары
* Усманова Ғәфифә Исмәғил ҡыҙы (Ленин ордены)
* Якиева Нурһаят Әхмәҙи ҡыҙы (БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы)
* Ишбирҙин Рим Фәйзи улы («Почёт Билдәһе» ордены)
* Дәминова Венера Исхаҡ ҡыҙы (РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы делегаты
* Мәсәғүтова Римма Ғүмәр ҡыҙы («Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы)
* Ҡәҙерғолова Манфуса Сабит ҡыҙы (БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы)

;Халыҡ мәғарифы алдынғылары:

* Мордовин М. Я.
* Лысенкова М. С.
* Яҡупов З. Х.
* Оснач А. Е.
* Красавин М. П.
* Кондрашкин П. К.
* Ҡәҙерғолов Х. С.
* Дәминова В. И.
* Айбасова Г. А.
* Айбасов А. А.
* Суфиянова Г. С. (БР атҡаҙанған уҡытыусыһы)
* Ибраһимова А. М. (Рәсәй Федерацияһының почетлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2006)
* Костина Л. В.
* Шәкирйәнова В. Б.
* Малышева Г. А.
* Якиева Х. А.
* Ҡаразбаева В. Н.
* Лоҡманова З. З.
* Мырҙабулатова З. М.

* Ғабдуллина Айгөл Һаҙый ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы
* Ғимранова Рәсимә Факил ҡыҙы — башҡорт теле, әҙәбиәте уҡытыусыһы, директор урынбаҫары
* Юлтаева Рәйлә Рәшит ҡыҙы — директоры урынбаҫары, башланғыс кластар уҡытыусыһы

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы
* Әхмәҙиев Әлим Әхәт улы
* Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы
* Вәлитов Заһир Суфиян улы
* Вәлитова (Әхмәлетдинова) Әлфинур Зарип ҡыҙы
* Ишбирҙин Айрат Рим улы
* Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы
* Филиппов Александр Павлович

## Мәктәпте тамамлап, башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары
* 
## Мәктәптең ҡаҙаныштары
* 
## Фотографиялар
Фотоларҙы һылтанма буйынса ҡарағыҙ Фотографии 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йомағужа

## Сығанаҡтар
* Мәктәп сайты Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение средняя общеобразовательная школа № 1 имени народного поэта Республики Башкортостан Филиппова Александра Павловича с. Юмагузино муниципального района Кугарчинский район Республики Башкортостан 
* 

## Иҫкәрмәләр
Козма Ласло

**Ласло Козма** (28 ноябрь 1902, Венгрия, Мишкольц − 9 ноябрь 1983, Венгрия, Будапешт) — венгр инженеры, 1957 йылда Венгрияла беренсе MESZ-1 компьютерын булдырыусы, Венгрия Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы.

## Биографияһы
1921 йылда Ласло Козма Будапешт Технология Университетына уҡырға инергә тырышҡан, әммә сикләүсе квота арҡаһында уны уҡырға алмайҙар Һәм ул электрик булып хеҙмәт юлын башлай. 1925 йылда Чехословакиялағы Брно Технология Университетына уҡырға инә һәм электротехник һөнәрен үҙләштерә, 
1930 йылда уҡыу йортон тамамлай.

Тиҙҙән Козма AT&T америка компанияһының Антверпен офисына эшкә урынлаша, бында ул автоматик телефон коммутаторҙары һәм электр-механик хисаплау техникаһын проектлай башлай. 1924 йылда Козма яңынан Венгрияға ҡайта, бында репрессияға дусар була һәм 1944 йылда Маутхаузен концентрацион лагерына күсерелә. 1945 йылдың авгусында ғына бик ауыр хәлдә тотҡонлоҡтан азат ителә.

Һуғыштан һуң күп тә үтмәй Standard Electrical Co венгр компанияһына в качестве инженер-проектлаусы сифатында эшкә урынлаша.

1949 йылда Венгрия Халыҡ Республикаһы тарафынан компанияға бәйле ялған хәбәр таратыуы арҡаһында шау-шаулы эш буйынса ғәйепләнеүсе була. Суд Козманы 15 йылға иркенән мәхрүм итә, әммә 1954 йылда ул аҡланған һәм төрмәнән сығарылған. Бынан һуң 1955—1972 йылдарҙа Будапешт Технология һәм Иҡтисад Университетының профессоры була.

Ласло Козма башлыса элемтә сараларын автоматлаштырыу технологияһы мәсьәләләре буйынса эшләй, әммә 1957 йылда Венгрияла MESZ-1 тип аталған беренсе компьютер уйлап тапҡаны өсөн ҙур танылыу ала.

1961 йылда Ласло Козма Венгрия Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты, ә 1976 йылдан — тулы хоҡуҡлы ағзаһы була.

Ласло Козма 1983 йылда Будапешта 80 йәшендә вафат булған.

## Һылтанмалар
* *Kozma László.* in: A Budapesti Műszaki Egyetem Évkönyve 1972—1973. 35.
* *[http://www.matud.iif.hu/2003-03.pdf 2002, a Kozma-centenárium éve] .* in: Magyar Tudomány XLVIII. 2003. 3. sz. 378—388.
Беким Сейранович

**Беким Сейранович** (; 30 апрель 1972 йыл, Брчко, Босния һәм Герцеговина социалистик республикаһы, Югославия Социалистик Федератив Республикаһы — 21 май 2020 йыл, Баня-Лука, Босния һәм Герцеговина) ― босний, хорват һәм норвег яҙыусыһы.

## Биографияһы
1972 йылдың 30 апрелендә Югославия Социалистик Федератив Республикаһында Босния һәм Герцеговина социалистик республикаһының Брчко ҡалаһында тыуған. 

1985 йылда Риека ҡалаһына күсә, унда диңгеҙ мәктәбендә уҡый һәм хорват телен өйрәнә. 1993 йылдан Осло (Норвегия) ҡалаһында йәшәй һәм эшләй, унда Осло университетының тарих-философия факультетында көньяҡ славян әҙәбиәте буйынса магистр дәрәжәһен ала.

2020 йылдың 21 майында 49 йәшендә Баня-Лукала вафат була. Был яңылыҡ килеп еткәндән һуң, Босния һәм Герцеговинаның Прагалағы (Чехия) илселегендә шул уҡ көндө ҡайғы билдәһе итеп Босния һәм Герцеговина флагы бер аҙ төшөрөлгән.

## Ижады
Сейранович норвег яҙыусылары Ингвар Амбернсен һәм Фроде Гриттен әҫәрҙәрен норвег теленән тәржемәләй, «Ҙур сүл пейзажы» («Большой пустынный пейзаж») норвег хикәйәләре антологияһын әҙерләй һәм тәржемә итә. 

«Янко Полич Камовтың „Слитый трюм“ романында модернизм» тикшеренеүҙәре авторы. «Фасунг» хикәйәләр китабын, шулай уҡ «Никуда, ниоткуда» һәм «Самый красивый конец» романдарын яҙа. Хорват яҙыусылар ассоциацияһы ағзаһы була.

2011 йылда япон режиссеры Моку Тераока менән бергә «Токионан Мораваға тиклем» документаль фильмын (сценарий) төшөрөүҙә ҡатнаша.

Үлер алдынан яҙылған һәм баҫылған һуңғы китабы «Мисс Мизер на острове Сусак» була. Әҫәр «EPK Риека 2020» проекты сиктәрендә яҙылған, уның барышында яҙыусы 2019 йылдың яҙында Сусак утрауында бер ай үткәрә.

## Наградалары

* 2009 йылда «Никуда, ниоткуда» романы өсөн — Босния һәм Герцеговина, Хорватия, Сербия һәм Черногорияла баҫылған иң яҡшы роман өсөн Меша Селимович премияһын ала.

## Библиографияһы

* «Модернизм в романе Янка Полича Камова «Сливная трюма», тикшереү эше
* «Фасунг», хикәйәләр йыйынтығы
* «Нигде, ниоткуда», роман
* «Лучшее окончание», роман, Букбук, Сараево 2010 ISBN 978-9958-30-069-1
* «Сандалии», роман*Sarajevske sveske*
* «Ваш сын Гекльберри Финн», роман, Сараевоға сәйәхәт тураһында китап. 2015.ISBN 978-9958-30-274-9
* «Дневник кочевника», роман, Booka Belgrade 2017.  ISBN 978-86-88335-84-3

## Фильмографияһы

* «Токионан Мораваға тиклем» (сәйәхәт, Беким Сейранович (сценарист) һәм Моку Тераока (режиссер), 2011)

## Иҫкәрмәләр
Төркән Сайлан

**Төркән Сайлан** (13 декабрь 1935 — 18 май 2009)  — Төркиә табип-дерматологы, академик, яҙыусы, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре. Ул «Хәҙерге тормошҡа ярҙам ассоциацияһы» (, ÇYDD) хәйриә фондына нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле.

## Биографияһы
Төркән 1935 йылдың 13 декабрендә  Истанбулда, йәш Төркиә Республикаһына нигеҙ һалыусыларының береһе Фасих Галип Бей ғаиләһендә тыуған. Ә уның әсәһе сығышы менән Швейцариянан Лили Мина Райман була, ул кейәүҙә ислам динен ҡабул итә һәм төрөксә Лейла исемен ала. Төркән Сайлан ғаиләлә биш бала араһында иң өлкәне була.

1944 йылдан 1946 йылға тиклем Кандиллиҙа башланғыс мәктәптә уҡый. 1946 йылдан 1953 йылға тиклем Кандиллиҙа ҡыҙҙар өсөн мәктәптә уҡыуын дауам итә.

1963 йылда Истанбул медицина училищеһын тамамлай.

1964 йылдан 1968 йылға тиклем Нишанташиҙа социаль тәьминәт дауаханаһында эшләй һәм тире ауырыуҙары буйынса махсуслаша.

1968 йылда Истанбул университетының медицина факультетында дерматология һөнәре буйынса өлкән ассистент булып эшләй башлай.

1971 йылда ул артабан Англияла уҡырға стипендия ала. 1974 йылда — Францияла, ә 1976 йылда Англияла эшләй.

1972 йылда ул уҡытыусы, ә 1977 йылда профессор була.

1976 йылда ул махау сире менән көрәшә башлай һәм махау сире менән көрәш буйынса ассоциация ойоштора.

1976 йылда ул лепрала махсуслаша башлай, Халыҡ-ара махау союзына (ILU) нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.

1981 йылдан 2002 йылға тиклем, университетта профессор булып эшләүҙән тыш, Төркиәнең Һаулыҡ һаҡлау министрлығына ҡараған Истанбулдағы махау сирен дауалау дауаханаһының баш табибы була.

1982 йылдан 1987 йылға тиклем Истанбул университетының дерматология буйынса медицина факультетының ғилми бүлеген етәкләй. 1981 йылдан 2001 йылға тиклем университеттың дерматология тикшеренеү үҙәге директоры була.

Төркән Сайлан 2006 йылға тиклем Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһында лепра буйынса консультант булып эшләй. Ул Бехчет ауырыуы, Дерма патологияһы лабораторияһын һәм венерик ауырыуҙар буйынса поликлиника булдырыуҙа ҡатнаша. Хәйриә нигеҙендә ул 1981 һәм 2002 йылдар араһында 21 йыл дауамында Истанбул дауаханаһында баш табип вазифаһын башҡара. Ул шулай уҡ Халыҡ ара махау сире йәмғиәтендә Европа дерматология һәм венерология академияһы ағзаһы була. Хеҙмәте өсөн күп премиялар һәм приздар менән бүләкләнә.

2009 йылдың 18 майында вафат була.

## Ғаиләһе
1957 йылда ул кейәүгә сыға. Никахта ике ул тыуа, уларҙың береһе рәссам-график, икенсеһе табип була. Сайландың шулай уҡ дүрт ейәне бар

## Иҫкәрмәләр
Әсмә, йәки ғәмәл вә яза

**Әсмә, йәки ғәмәл вә яза** — повесть, башҡорт мәғрифәтсеһе Ризаитдин Фәхретдиновтың 1903 йылда Ырымбур ҡалаһында айырым китап булып сыҡҡан әҫәре. 9-сы кластың Башҡорт әҙәбиәте дәресе программаһына индерелгән. 1915 йылда яҙылған..

## Әҫәрҙең жанры
Өс тиҫтәгә яҡын бүлектән тора. Уларҙың һәр бүлеге айырым хикәйә кеүек ҡабул ителә. Һәр ҡайһыһының темаһы, проблемаһы, геройҙары бар. Ваҡиғалар барышы ла бик ҡатмарлы. Мажаралар, фажиғәләрҙән торған сюжеттар өҫтөнлөк итә. Әммә автор уларҙы бик оҫта ҡуланған. Был әҫәрҙе уҡымлы итә. Һөҙөмтәлә, яҙыусы үҙе атаған хикәйә жанры рамкаһынан күпкә артып киткән, ҡатмарлы композициялы, эпик рәүештәге, образдар системаһы яғынан хатта роман жанрына яҡын. Әммә әҫәрҙә Әсмәнең яҙмышына бәйле йәки мөнәсәбәтле булып, төйөнләнеү сиселеү процессы буйынса повесть жанры сиктәренән ары китмәүсе әҫәр.

## Повестағы образдар системаһы
Алдынғы ҡарашлы Ғәббәс мулла, уның итәғәттле ҡатыны Ғәйшә абыстай, ҡыҙҙары Әсмә, Ғәли хәлфә — әҫәрҙәге иң төп образдар.
Сәлих бай — милләттең таянырҙай шәхесе
Йософ һәм Сәлим байҙар — халыҡтың аҡһаҡалдары итеп бирелә.
Кире образдарға — Хикмәт хажи, Бикбулат мулла, Муса мөрит, әшәке һәм әрмтамаҡ Хәмиҙә ҡарсыҡ, аҙғын, яуыз Зәйнүш абыстай.

## Повестың төп идеяһы
Төп идеяны яҙыусы әҫәрҙең исеменең икенсе яртыһында биргән. «Ғәмәл вә яза». Халыҡ мәҡәлендә әйтелгәнсә — ғәмәленә күрә әмәле, гонаһына — язаһы. Тормошта гел генә изге ғәмәлдәр булып тормай, яҡшылыҡ менән яманлыҡ йәнәш йөрөй. Әҫәрҙә Хикмәт хажи менән  Муса Ғәббәс муллаға яла яғып,  уның матур ғаиләһен  емерәләр. Берҙән бер ҡыҙҙарын, Әсмәне  йәтим итәләр. Бәхетһеҙ Әсмә  әшәке Хәмиҙә ҡарсыҡтар кеүек кешеләр арҡаһында   яфа сигә.   Әҫәрҙә яуыз кешеләрҙең насар ғәмәлдәре өсөн яза алыуы асыҡ һүрәтләнгән. Яуыз кешеләр яман ғәмәлдәре өсөн язаһын ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Камерунда ислам

**Ислам Камерун** диндарҙары һаны буйынса христианлыҡтан ҡала икенсе дин булып тора.

## Тарихы
XVI быуатта Камерундың төньяғына Фульбе мосолмандары үтеп инә башлай. XVII быуат башында, хәҙерге Камерундың төньяғында, иртә феодаль Мандара дәүләте барлыҡҡа килә. 1715 йылда Мандара хакимы үҙ иленә мосолман вәғәзселәрен индергән, һәм Мәндәрә солтанат булып киткән.
XIX быуатта фулани джихады арҡаһында бөтә төньяҡ Камерун тиерлек мосолман дәүләте Сокото составына, ә илдең төньяҡ-көнсығышында Адамава ислам әмирлегенә инә. Мосолмандарҙың көньяҡҡа хәрәкәт итеүенә тропик урмандар ҡамасаулай, шуға күрә ислам урындағы Африка динен тотоуҙы дауам иткән көньяҡ Камерун ҡәбиләләренә таралмай.

XIX быуат аҙағында Камерун Германия колонияһына әйләнә. Германия колониаль идаралығы осоронда мосолмандар илдән ҡыҫырыҡланмай һәм мосолман закондары һәм ғөрөф-ғәҙәттәре һаҡланып ҡала.

2013 йылдан «Боко Харам» төркөмө Ҡырымдың төньяҡ райондарында теракттар ойоштора башлай.

## Һаны һәм таралыуы
Мосолмандар Камерундағы 21 миллион кешенең яҡынса 24 % тәшкил итә. Камерун мосолмандарының 48 %-ы — суфыйсылыҡ, 27 % үҙҙәрен сөнниҙәр, 12 % әхмәҙиҙәр һәм 3 % — шиғыйҙар, ә башҡалар үҙҙәрен бер төркөм менән дә бәйләмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Громыко А. А.* Традиционные и синкретические религии Африки. — М.: Изд-во Наука, 1986. — С. 153.
* Hamadou Adama *L’islam au Cameroun : entre tradition et modernité*, L’Harmattan, Paris ; Budapest ; Torino, 2004. ISBN 2-7475-7361-3

## Һылтанмалар
* «Мусульмане мира: единство и разнообразие»
* 1615 L. Street, NW, Suite 800 Washington, DC 20036 202 419 4300 | Main 202 419 4349 | Fax 202 419 4372 | Media Inquiries. Chapter 1: Religious Affiliation. Pew Research Center’s Religion & Public Life Project (9 августа 2012)
Лесотола Ислам

**[[Лесото|Лесотола]]** **[[ислам]]** бик аҙ һанлы диндәрҙең береһе. Adherents.com сайты мәғлүмәттәре буйынса, 2000 йылда Лесотола мосолман халҡы яҡынса 1000 кеше, йәғни Лесото халҡының дөйөм һанынан 0,05%-н тәшкил итә. Әхмәҙиә йәмғиәте мәғлүмәттәре буйынса илдә уларҙың 350 ағзаһы йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Байморатов Фаяз Гәрәй улы

**Байморатов Фаяз Гәрәй улы** (16 декабрь 1967 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе

## Биографияһы
Фаяз Гәрәй улы Байморатов 1967 йылдың 16 декабрендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1984 йылда Ғәлиәкбәр урта мәктәбен тамамлағас, Мәләүез ҡалаһында 109-сы урта һөнәри техник училищеһында уҡый. Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1988 йылдан «Ишембай ер аҫты скважиналарын ремонтлау цехы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең Өфө ер аҫты һәм скважиналарҙы ремонтлау идаралығында быраулаусы ярҙамсыһы, 1990 йылдан — «Черногорнефтегаз» ЯСЙ-һында (Мәскәү), һуңыраҡ 2018 йылға тиклем — «Нарьянмарнефтегаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә (Ненец автономиялы округы) быраулаусы булып эшләй. Хаҡлы ялда, хеҙмәт ветераны.

Фаяз Гәрәй улы Байморатов ауыл тормошонда әүҙем ҡатнаша. Ауыл мәҙәниәт йортоноң үҙешмәкәр йырсыһы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Тогола ислам

**Тогола**, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, халыҡтың 15-24 % **ислам** динен тота.

## Тарихы
Исламдың урта быуаттар осоронда таралыуы иң элек төньяҡ Африка берберҙары һәм туарегтары менән сауҙа бәйләнештәренә бәйле. XV быуатта ислам илдең төньяҡ өлөшөндә хауса һәм фулбе күсмә халыҡтар булышлығында тарала башлай. Тогоның көньяҡ өлөшө Дагомея короллеге составына инә, унда Африка традицион диндәре һаҡланған була. XVI быуатта португалдар яр буйы райондарын баҫып алалар, улар Ҡоллоҡ яры булараҡ билдәле һәм был төбәккә христианлыҡ динен алып киләләр.
XIX быуат башында мосолмандар һаны төньяҡ Нигериянан мосолман ҡасаҡтарының күпләп килеүе арҡаһында байтаҡҡа арта.

## Халыҡ һаны һәм таралыуы
Мосолмандар башлыса илдең төньяғында йәшәй. Тогола мосолмандарҙың күпселеге мәлик мәҙһәбе сөнниҙәре.Ислам фулбе, хауса, эве этник, йоруба һәм башҡалар төркөмдәре араһында таралған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Hopen, C. Edward // Fulani. In Muslim Peoples: A World Ethnographic Survey / 2nd ed., rev. and expanded, edited by Richard V. Weekes, 257—261. Westport, Conn.: Greenwood Press.: 1984.

## Һылтанмалар
* Того. The World Factbook — Central Intelligence Agency (ан  Архивная копия от 31 августа 2020 на Wayback Machine
* Книга Льва Африканского «Об описании Африки и о примечательных вещах, которые там имеются»
* Miller, Tracy, ed.: «Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population»
Намибияла ислам

Намибияла **ислам** динен тотоусыларҙың һаны күп түгел, уны 9000 самаһы кеше тота.

## Тарихы
Ислам Намибия территорияһына XX быуат аҙағында — XXI быуат башында күпләп үтеп инә башлай. Әлеге ваҡытта ислам динен 9000-гә яҡын кеше тота, башлыса нама халыҡ вәкилдәре. Нама халҡы араһында мосолмандарҙың һиҙелерлек артыуы башлыса күренекле сәйәсмән Яҡуп Сәлиман Дхамерҙың тырышлығына бәйле. Этник нама, Яҡуп Сәлиман Дхамер 1980 йылда ислам динен ҡабул итә һәм был динде үҙ халҡы вәкилдәре араһында тарата башлай.

## Һаны
Намибия халҡының күбеһе христианлыҡ һәм традицион дини инаныуҙар динен тота, ә ислам аҙсылыҡ дине булып ҡала. Намибия халҡының 0,4 % ислам динен тота. Намибияла мосолмандарҙың күпселеге сөнниҙәр.

## Намибиялағы мәсеттәр һәм ислам ойошмалары
Намибияла Соуэто Ислам үҙәге тип аталған беренсе мәсеткә 1986 йылда нигеҙ һалына. Виндхуке ҡалаһының Катутура районында урынлашҡан. 2009 йылдың май айында Намибияла 12 мәсет иҫәпләнә, шуларҙың алтыһы Виндхукта урынлашҡан.

Әлеге ваҡытта Сәғүд Ғәрәбстанында дини практика һәм ислам нигеҙҙәре буйынса курстарҙа Намибиянан 24 студент уҡый, шулай уҡ был илдән студенттар Көньяҡ Африканың төрлө ислам ойошмаларында белем ала. Намибия Хәләл ислам ассоциацияһы — Намибиялағы иң боронғо һәм билдәле Хәләл сертификация органы. Хәләлдең сертификация органы тип Көньяҡ Африкала һәм башҡа күп кенә ислам дәүләттәрендә танылған. Был ойошма 2001 йылда ойошторола, уның менән Фарук Насьер етәкселек итә. Намибия Хәләл ислам ассоциацияһы мосолмандар өсөн аҙыҡ-түлекте сертификациялау менән шөғөлләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Количество мусульман по странам
* Религия в Намибии
Болгарияла ислам

**Хәҙерге [[Болгария|Болгария Республикаһы]]  территорияһында ислам —** һан һәм әһәмиәте буйынса илдә икенсе дин. XIV быуаттан XIX быуат уртаһына тиклем ислам илдең тормошонда һәм мәҙәниәтендә алдынғы урынды биләй, шуға ҡарамаҫтан, хатта Ғосман империяһының сәскә атыуы осоронда ла славян халҡының күпселеге православие динен тотоуын дауам итә. Шуға ҡарамаҫтан, урындағы болгарҙарҙың, гректарҙың һәм сиғандарҙың байтаҡ өлөшө төрлө сәбәптәр (һалым йөгөнән ҡотолоу, карьера үҫеше перспективалары һәм «хеҙмәтсәнлек») арҡаһында  исламға күсә һәм ваҡыт үтеү менән мәҙәни-тел планында килгән төрки күскенселәр менән яҡыная. Мосолмандар оҙаҡ ваҡыт Болгария ҡалаларының төп халҡын тәшкил итә, сөнки ҡала диуарҙары артында ғына улар гайдуктар һөжүмдәренән ысын мәғәнәһендә һаҡланған итеп тоя.

## Болгарлаштырыу
XVIII быуат аҙағында болгар ауыл халҡының үҫеш темптарының тиҙләтелеүе демографик балансты яйлап Болгарияла аҙсылыҡҡа әйләнгән христиан халҡы файҙаһына үҙгәртә. Суверенитет алғандан һуң мосолмандарҙың күпләп эмиграцияһы (мөхәжирлек) башлана. Шуға күрә мосолмандарҙың компакт тораҡ пункттары илдең төньяҡ-көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында (Төркиә сиге янында) ғына һаҡланып ҡалған. Шул уҡ ваҡытта этник болгарҙарҙың тыуым кимәле ҡырҡа кәмегән шарттарҙа, 1950-се йылдарҙан илдә мосолмандар һаны арта. Әммә уға болгарлаштырыу тип аталған кампания (1989 йылғы Яңырыу процесы) ҡамасаулай, уның барышында байтаҡ мосолмандар тағы ла илдән китә. Шуға ҡарамаҫтан, илдең көньяҡ-көнсығышында мосолман күпселеге һаҡлана. Илдең баш ҡалаһы Софияла мосолмандар хәҙер аҙ һанлы, әммә бер Баня Баши мәсете (1576 йылғы). Провинция ҡалаларында мәсеттәр байтаҡҡа күберәк.

## Һаны һәм этник составы
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса илдә 966 978 мосолман (йәки ил халҡының 12,3 проценты) йәшәгән. Болгария  автохтон мосолман халҡының өлөшө шул тиклем ҙур Европа берлегенең беренсе ағза иле була. Мосолмандарҙың абсолют һаны, Әлбиттә, Германияла һәм Францияла күберәк, әммә унда уларҙың өлөшө түбәнерәк (5-10 %). Бынан тыш, Болгария мосолмандары уның территорияһында алты быуаттан ашыу компактлы йәшәй һәм яңы иммигранттар йәки уларҙың 2-3 быуын тоҡомдары түгел.

Илдең мосолмандары тел һәм милләт буйынса төрлө:

* төрөктәр  713 000 (ҡарағыҙ Болгарияла төрөктәр);
* болгар-мосолмандар (йәки помактар) — 131 000;
* мосолман сиғандар — 103 000;
* башҡалар (боснийҙар, албандар, ғәрәптәр һәм этник сығышын күрһәтмәгәндәр) 20 000.

## Иҫкәрмәләр
Баня Баши мәсете

**Баня Баши мәсете** (, ) — Болгарияның баш ҡалаһы Софиялағы мәсет.

Шәфҡәтлелек күрһәтеүсе мулла Әфәнде Ҡади Сәйфуллаһ инициативаһы һәм финанс ярҙамы менән төҙөлгән. Шулай итеп төрлө сығанаҡтарҙа мәсеттең исеме «Мулла Әфәнде» йәки «Ҡади Сәйфуллаһ» булараҡ та күрһәтелгән. Ишек өҫтөндәнге аркала урынлашҡан ташта иҫке буяу менән текст яҙылған, уны уҡыуы мөмкин түгел. Текст аҫтында 974 датаһы күрһәтелгән, был һижрә (ислам календары) буйынса 974 йылда (йәки миләди буйынса 1566—1567 йылдарҙа) мәсет төҙөлөүе тураһында фаразларға нигеҙ бирә.

## Тарихы
Европала иң боронғо мәсеттәрҙең береһе, уның төҙөлөшө 1567 йылда тамамланған. Мәсеттең исеме *Баня Баши* һүҙбәйләнешенән алынған, ул һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә «мунса алдында» тигәнде аңлата. Мәсеттең иң күренекле үҙенсәлеге — ул тәбиғи йылылыҡ курорты өҫтөндә төҙөлгән. Хатта парҙың мәсет стеналары эргәһендәге нигеҙҙәге вентилдәр буйлап өҫкә барыуын күрергә мөмкин. Мәсет үҙенең ҙур көмбәҙе һәм манараһы менән билдәле.

Әлеге ваҡытта Баня Баши — Софияла эшләгән берҙән-бер мәсет.

## Архитектураһы
Мәсеттең төп бинаһы дүрт мөйөшлө. Дүрт мөйөшөндәге көмбәҙҙәре араһында үҙәк  көмбәҙе һәм манара ҡалҡып тора. Алғы өлөшөндә өс бәләкәй  көмбәҙҙәре менән төкәтмә бар. Ул Ҡади Сәйфуллаһ Әфәнденең мәрхүм ҡатыны иҫтәлегенә төҙөлгән.

Баня Баши мәсете 16 быуат ғосман архитектураһы үҙенсәлектәрен сағылдырған ҡыҙыҡлы архитектура әҫәре булып тора. Мәсет ғосман архитекторы Синан тарафынан төҙөлгән. Мәсет диуарҙары таш һәм кирбестән төҙөлгән, таш рәттәре араһында ҡыҙыл кирбес  рәттәре ҡуйылған. Дүрт мөйөшөндә, Разградтағы Макбул Ибраһим Паша мәсетендәге кеүек, бәләкәй башнялар урынлашҡан, улар аҫтында ҡулсалар аша терәк ҡоролмалары төшә. Ун алты нурлы ҡулсаларҙың мөйөштәрендә икәүле таяуҙар ҡуйылған. Намаҙ ҡылыу залы диуарҙары, шулай уҡ аркалар, юнылған таштарҙан төҙөлгән. Колонналар бөтөн таштан яһалған һәм тоноҡ төҫкә эйә. Ишек өҫтөндәге арка шулай уҡ таштан эшләнгән. Үҙәк көмбәҙ  аҡ ҡурғашлы пластиналар менән ҡапланған. Мәсет манараһы — ул нәфис архитектура әҫәре. Әүлиә Челеби фекере буйынса, манараға был матурлығы менән Софияла тиңдәштәр юҡ .

Мәсет интерьеры күп тапҡырҙар реконструкцияларҙан һуң хәҙерге ҡиәфәтен алған. Һуңғы ҙур реконструкция 1920-се йылдарҙа Софияла Төркиә  илсеһе Фәтхи Бейҙың финанс ярҙамы һөҙөмтәһендә була. Икенсе донъя һуғышынан һуң артабан да өлөшләтә ремонт, буяу, штукатуркалау үткәрелә. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа төрөк һәм ғәрәп  ваҡытары булышлығы менән ремонт эштәре башҡарыла. Улар ярҙамында иҙәнде йылытыу системаһы ҡуйылған.

Әлеге ваҡытта мәсет йома намаҙына 700-гә яҡын, ә Ҡорбан байрамына 1200-гә тиклем мосолмандарҙы ҡабул итә ала. Элек мәсет янында мулла Әфәнде Ҡади Сәйфуллаһ һәм Эмин Деденың ҡәберҙәре булған.

## Галереяһы

Banya bashi dhzamiya 19 vek.jpg|19 быуат аҙағында Баня Баши мәсете
Banya-bashi-imagesfrombulgaria.JPG|Баня Баши мәсете
Moschee Sofia Zentrum 20090405 004.JPG|Баня Баши мәсете манараһы
Banyabaşı Mosque, Sofia 7-2006.jpg|Баня Баши мәсете йәйен
Moschee Sofia Zentrum 20090404 002.JPG|Баня Баши мәсетенә Мария Луиза бульварынан күренеш
Banya-basi-camii.jpg|Баня Баши мәсете


## Һылтанмалар

* Мәсеттең тарихи фотолары
* Мәсет буйлап виртуаль тур
Или (йылға)

**Или́** (, , ) — Ҡытайҙа (Шеңжан-Уйғыр автономиялы районының Или-Ҡаҙаҡ автономиялы округы) һәм Ҡаҙаҡстандағы (Алматы өлкәһе) йылға.

Оҙонлоғо 1439 км, шуларҙың 815 км (56,6 %) Ҡаҙағстандың Алматы өлкәһенә тура килә, шуға күрә был өлкәлә иң ҙур йылға һәм илдең иң ҙур йылғаларының береһе һанала. Һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 140 000 км².

Йылға тамағындағы ағым йылына 12,3 км² тип баһалана (1970-се йылдарҙа  Ҙур совет энциклопедияһы мәғлүмәттәре буйынса йылына яҡынса 23 км² булған). Балхашдың көнбайыш өлөшөнә ҡойған Или йылғаһы күлгә килгән һыуҙың дөйөм ағымының 73-80 процентын бирә һәм уның көнбайыш өлөшөн ныҡ сөсөләндерә.

Ҡаҙағстандың дәүләт сигендә уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 395 м²/с, Ҡапшағай һыуһаҡлағысынан 37 км түбәндәрәк — 470 м²/с, Үсжарма ауылы янында — 468 м²/с, йылға тамағында — 329 м²/с.

## Географияһы

Йылға Ҡытайҙа Үҙәк Тянь-Шанда баш ала. Йылға башы булып Күнгес һәм Текес йылғалары ҡушылған ер һанала. Сығанағы диңгеҙ кимәленән 794 м бейеклектә урынлашҡан. Йылға йырҙаһының каналдары күп, ҡамыштар һәм ҡыуаҡтар менән ҡапланған ҙур булмаған утрауҙары бар. Йылға үҙәне Ҡапшағай районында ғына тарая, артабан ул киренән киңәйә. Балхаш күленең көнбайыш өлөшөнә ҡоя һәм уны ныҡ сөсөләндерә. Тамағының бейеклеге диңгеҙ кимәленән 341 м тәшкил итә.

Или үҙәненең иң бейек түбәһе — Ҡытай территорияһында урынлашҡан Агиаз тарлауығында бейеклеге 6350 м булған тау.

## Ҡушылдыҡтары
Йылғаның иң эре ҡушылдыҡтары: Курты, Каскелен, Оло Алматы, Талғар, Түрген, Ысыҡ, Селек, Шарын, Ҡорғас, Ҡаш, Кюнес, Күкһыу, Агиаз, Музарт, Баянкол. Жанғар Алатауы һыртының көньяҡ битләүенән аҡҡан йылғалар һәм шишмәләр Или йылғаһына барып етмәйҙәр, сөнки уларҙың һыуы һуғарыу өсөн ҡулланыла һәм/йәки ярым һаҙлыҡлы ләмле конустарында юғалалар.

## Фауна
Или һәм уның яр буйы фаунаһы менән билдәле: һыуҙа йәйен, һаҙан, ағасаҡ, һыла, Балхаш алабуғаһы, табан балыҡ, йыланбаш, амур, карп, толстолобик, ҡыҫалалар, ҡабырсаҡтар, креветкалар һәм башҡалар йәшәй, ә яр буйҙарында торналар, ондатра, ҡырғауыл, ҡамыш бесәйе, ҡуяндар, ҡоштар һәм башҡалар.

## Тарихы
XX быуат башында йылға Көнбайыш Ҡытайҙан килгән юл була. Бөгөнгө көндә мажаралы туризм һөйөүселәр араһында популяр, бигерәк тә Или буйлап Балхашҡа тиклем кәмәләрҙә ағып төшөү. Көньяҡтан Или йылғаһына үҙенең каньоны менән данлыҡлы Чарын йылғаһы ҡоя. Или ярында Чарын ҡушылған ерҙән алыҫ түгел урында данлыҡлы ҡомло тау — Йырлаусы бархан, ә Ҡапшағай плотинаһынан аҫтараҡ (түбән ағымда) альпинистар араһында киң билдәле Тамғалы-Таш төбәге урынлашҡан. Или йылғаһының, Ҡапшағай һыуһаҡлағысынан өҫтәрәк, уң ярында «Алтын-Емель» милли тәбиғәт паркы урынлашҡан, унда хәҙер ҡоландар һәм Пржевальский аттары үрсей.

XI быуатта Или яры буйында Аҡҡояш ҡалаһы торған. 1729 йылда йылға буйында ҡаҙаҡтар һәм жанғарҙар араһында алыш була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Колумбияла ислам

Колумбияла **[[ислам]]** бик аҙ һанлы диндәрҙең береһе. **[[Колумбия]]ла** мосолмандар яҡынса 14 000 кеше тәшкил итә. Был илдең эре ҡалаларында (Сан-Андрес, Богота, Гуахира һ. б.) мосолман йәмәғәт ойошмалары, шулай уҡ Боготала һәм Майкаола башланғыс мәктәптәр (мәҙрәсәләр) бар. Майкаола ҙурлығы буйынса континентта икенсе урында торған Ғүмәр ибн әл-Хаттаб мәсете урынлашҡан.

Ғәрәп иммигранттарының күпселеге Колумбияға XIX быуат аҙағында, XX быуат башында Сүриәнән, Ливандан һәм Фәләстиндән килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Индонезияла ислам

**[[Ислам]]** Индонезия архипелагының хәҙерге халҡы араһында сағыштырмаса яңы, өҫтөнлөк иткән дин булып тора. Ил халҡының 88 %-ҡа тиклеме (яҡынса 202 миллион кеше) был динде тота, хәҙерге формаһында голланд колонизация сәйәсәте һөҙөмтәһе булып тора. Шулай итеп, Индонезия — халҡының күпселеген мосолмандар тәшкил иткән ил.

## Тарихы
Тарихи яҡтан иртәрәк дәүерҙә утрау дәүләттәренең халҡы буддизм, эске райондарҙа — анимизм, шаманлыҡ һ. б. д. таралған. Индонезия халыҡтары араһында ислам XIII—XV быуаттарҙа ғәрәп һәм мосолман сауҙагәрҙәре һәм вәғәзселәре эшмәкәрлеге арҡаһында әүҙем тарала башлай. XVI—XIX быуаттарҙа исламдың архипелагтың көнбайышынан көнсығышына табан таралыуы португал һәм голланд колониалистарының миссионерлыҡ эшмәкәрлеге арҡаһында бер ни тиклем әкренәйә. Шул уҡ ваҡытта ҙур утрауҙарҙа нығынып өлгөргән ислам институттары (Ява, Суматра), ерле халыҡҡа голландтарҙың иҙеүенә ҡаршы көрәшергә ярҙам итә. XX быуатта демографик шартлау, шулай уҡ трансмиграция программаһы илдең бөтә төбәктәрендә лә мосолмандар һанының ҡырҡа артыуына килтерә. Илдә йәшәгән мосолман халҡының радикализм дәрәжәһе төрлөсә. Көнбайыш утрауҙарҙа, шулай уҡ боронғо христиан халҡы менән яңы килгән мосолмандар араһында конфликттар барған төбәктәрҙә ул юғарыраҡ.

2012 йылдың июлендә Яңы Гвинея утрауындағы Папуа округында мосолмандарҙың Ураҙа байрамы ҡаршы христиандарҙың протест митингыһы үтә. Һөжүм һөҙөмтәһендә бер мосолман үлтерелә, ә 12 кеше яралана. Һөжүмдән һуң бер аҙна үткәс, христиандар менән зыян күргән мосолмандар араһында татыулыҡ урынлаша.

## Иҫкәрмәләр
Теләүембәт мәктәбе

**Теләүембәт мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы Теләүембәт ауылында Йәштәр урамы, 23А адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто

## Тарихы
Теләүембәт башланғыс мәктәбе 1865 йылда, крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәндән һуң, земство урыҫ-башҡорт мәктәбе булараҡ асыла. Был мәктәптә балаларҙы төрлө һөнәргә өйрәтәләр.

;Статустары:
* 1937 йылдан 1961 йылға тиклем мәктәп 7 йыллыҡ
* 1961 йылдан алып мәктәп 8 йыллыҡ
* 1971 йылдан алып урта мәктәп.

Мәктәп тулыраҡ тарихын һылтанма буйынса уҡығыҙ.

;Филиалы:
* Бикес ауылы башланғыс мәктәбе

## Етәкселәре

* Сәғитов Ниғмәт — (1937—1941)
* Иҫәкәев
* Тойкин
* Ҡорбанғәлиев С. — Ленин ордены менән бүләкләнеүсе, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Яхин А. Г. — (1952)
* Ғәлиев З. Х.
* Ҡаранаев Ф. С.
* Әхмәтов Р. А. 1963—1965)
* Сабитов Р.
* Яхин А. Г. — (1978 йылға тиклем)
* Ишемғолов М. С. — (1978—1984)
* Аҡсурина Н. М.
* Йосопова Ғ. Ғ.
* Шәфәғәтов А. Ғ.
* Иҙрисов А. А.
* Иҙелбаев Хәлил Хәмит улы — (1996 йылдан).

## Уҡытыусылары

* Арыҫланова Алина Илшат ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы
* Байгилдина Лилиә Заҡуан ҡыҙы — биология һәм химия уҡытыусыһы
* Вәлишина Гөлсәсәк Тәлғәт ҡыҙы — директор урынбаҫары, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Ефимушкина Айгөл Фәрғәт ҡыҙы — математика һәм физика уҡытыусыһы
* Иҙелбаев Хәлил Хәмит улы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы
* Иҙелбаева Резеда Дамир ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Ҡаразбаева Гөлназ Сабир ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы
* Ҡыҙрасова Флүрә Мөхәмәт ҡыҙы — директор урынбаҫары, уҡытыусы, география уҡытыусыһы
* Уразаев Самат Салауат улы — информатика, һынлы сәнғәт, Информатика, ОБЖ,
* Фазлаева Гөлнара Ишбулат ҡыҙы — тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы
* Хайсарова Әлиә Фаил ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Хәмитова Рушания Әбүталип ҡыҙы — физик культура уҡытыусыһы
* Харрасов Замир Дамир улы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Хәсәнова Гөлдәр Харис ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Хәсәнова Зөһрә Миңлеәхмәт ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Йомағужина Гөлзирә Динар ҡыҙы — математика һәм физика уҡытыусыһы

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Ишемғолов Әмир Миңләхмәт улы
* Ишкилдин Әмир Фәтҡулла улы
* Йәнбәков Рәмил Әхмәт улы
* Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы

## Мәктәпте тамамлап, башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары
* 

## Мәктәптең ҡаҙаныштары
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Теләүембәт

## Сығанаҡтар
* Мәктәп сайты МБОУ СОШ д. Тляумбетово, Кугарчинский район, РБ
* 

## Иҫкәрмәләр
Фәтих Мәхмәт мәсете

**Фәтих Мәхмәт мәсете** йәки **Шалдерван мәсете** — Кюстендил ҡалаһындағы мосолман ғибәҙәтханаһы. Элекке йома мәсете. Әлеге ваҡытта эшләмәй һәм дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Бинала музей ойоштороу идеяһы бар. Ҡала тарихында һаҡланып ҡалған берҙән-бер мәсет. Ғосман империяһы документтарынан һәм ул ваҡыттағы 17 быуат ҡалаһының һаҡланып ҡалған һүрәтенән күренеүенсә, Кюстендилда 17 мәсет булған.

Фәтих Мәхмәт мәсете Кюстендил ҡалаһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, әммә емерелеү ҡурҡынысы аҫтында тора.

## Тарихы
Балҡан ярымутрауын тулыһынса үҙ контроле аҫтына алыу өсөн Босния короллеген баҫып алыу кампанияһын ойошторған солтан Мәхмәт II, 1463 йылда ғосман армияһы башында Константин ере аша үткән. Урындағы коллекционер хараж Мәхмәт Хан (Хараж Ҡара Мәхмәт бин Али) ҡаланың икенсе йома мәсетен уға бағышланған һәм уның хөрмәтенә аталған ғосман солтанына бүләк иткән.

Серб ерҙәрен яулап алыу кампанияһынан ҡайтҡас, һәм Босния Ғосман империяһына ҡушылғандан һуң, Мәхмәт II Осогов монастырына килә (Мәхмәт II шулай уҡ православие дине ҡурсалаусыһы булараҡ сығыш яһай), ә 6 йылдан һуң (1469 йылда) һәм болгар ерҙәре бер идаралыҡ (Ғосман империяһы) аҫтында берләшкәндән һуң изге Иоанн Рильскийҙың мәйете Бөйөк Тырновонан Рила монастырына күсерелгән (көнбайыш болгар ерҙәрен «яҡшылыҡҡа яҡынлатыу өсөн» Мара Бранкович быға булышлыҡ иткән).

1478 йылда Венеция адмиралы Томазо Малипьеро дождан солох төҙөүгә бойороҡ алған һәм яҙ аҙағында Шкодерҙан (1478—1479 йылдарҙа Шкодерҙы ҡамау барышында һәм 1479 йылда Константинополь килешеүе төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр алып барғанда) Кюстендилға килә, унда был ваҡытта ғосман солтаны Мәхмәт II менән өс вәзирҙән торған дивандың (хөкүмәт) лагеры урынлашҡан була.

1499 йылда Фәтих Мәхмәт вафат булғандан һуң, сәйәхәтсе рыцарь Кюстендил аша үтә һәм үҙенең яҙмаларында ғосман солтаны бында үҙенең һәрәмен тотоуын билдәләгән.

## Архитектураһы
Манараның конструкцияһы ҡыҙыл кирбестән яһалған алты мөйөшлө орнамент менән айырылып тора һәм Кюстендилда һаҡланып ҡалған берҙән-бер орнамент булып тора.

Кюстендил үҙәгендәге археологик ҡаҙыныуҙар күрһәтеүенсә, элек бөтә мәсеттәр ҙә сиркәү булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 
* Фазыл Әхмәт-паша мәсете
* Карпош Ихтилалы

## Иҫкәрмәләр
Мөсхәф

**Мөсхәф** (;) — китап рәүешендә бер урында йыйылған һәм яҙылған биттәр йыйынтығы. Йыш ҡына мөсхәф тип Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) үлгәндән һуң яҙып алынған һәм йыйылған Ҡөрьән биттәрен атайҙар.

## Билдәләмәһе
Мосолмандар «әл-Ҡүрьән» ( — *уҡыу*) тигән һүҙбәйләнеште аңлата, ә китаптың төплөгө тураһында барғанда «мөсхәф» һүҙе ҡулланыла. Ҡөрьәндең үҙендә «мөсхәф» урынына «китаб» () һүҙе яҙылған. Шулай итеп, Ҡөрьән яҙма рәүештә күренгәнгә тиклем үк үҙен «китап» тип атай.

## Мөсхәфтәр
* *Мөсхәф Али* — шиғыйҙар инанысында, имам Али ибн Әбү Талип төҙөгән Ҡөрьән һәм хәҙистәр төпләме. Шиғыйҙар инанысында «Али мөсхәфе» Ҡөрьәндең беренсе тәфсире тип һанала, ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң ярты йыл эсендә төҙөлгән булған. Шиғыйҙар фекеренсә, «Али мөсхәфе» Али һәм уның вариҫтарының власть хоҡуҡтарын нигеҙләүсе хәҙистәрҙе үҙ эсенә алған булған.
* Фатима мөсхәфе" — шиғыйҙар инанысында, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатима яҙған китап. Шиғыйҙарҙың «Усул әл-Кәфи» тигән хәҙистәр йыйынтығында «Мөсхәф Фатима» тип аталған бер бүлек бар. Китаптың килеп сығышы тураһында бер нисә версия бар, әммә бөтәһендә лә уртаҡлыҡ — Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң Ябраил фәрештә Фатимаға килә, уны йыуата һәм киләсәк ваҡиғалар тураһында һөйләй башлай (шул иҫәптән уның вариҫтарының — алисыларҙың яҙмышы тураһында ла. Яҙып алыусы уның ире — Али ибн Әбү Талип була. Фатиманың мөсхәфе беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған һәм шиғый инаныстарына ярашлы, Заман ахырында был китапты Мәһди күрһәтәсәк. Мосолман-сөнниҙәр "Мөсхәф Фатима"ның барлығын инҡар итәләр, сөнки сөнниҙәрҙең хәҙис йыйынтыҡтарында ул телгә алынмай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Күтүб әс-ситтә
* Күтүб әл-Арбаға
* Хәҙис йыйынтыҡтары исемлеге
* Әбү Дауыт Сүнәне
* Сәхих Мөслим
* Сәхих

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Али мөсхәфе

**Али мөсхәфе** () — был Ҡөрьән йыйынтығы (мөсхәф) Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы һәм кейәүе Али ибн Әби Талип тарафынан йыйылған. Али Ҡөрьәнде беренсе күсереп яҙыусыларҙың береһе була.Үҙенең мөсхәфендә ул, моғайын, Ҡөрьән аяттарын Мөхәммәт Пәйғәмбәргә иңдерелгән ваҡыты буйынса тәртипкә килтергән булғандыр. Шулай уҡ Али йыйынтығында Ҡөрьәндең юҡҡа сығарылған аяттары тураһында өҫтәмә мәғлүмәт булыуы тураһында хәбәр ителә. Шиғый сығанаҡтар раҫлауынса, Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң Али рәсми ҡулланыу өсөн үҙенең мөсхәфен тәҡдим итә, әммә кире ҡағыла. Был нөсхә һаҡланғанмы, билдәле түгел, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ул һәр шиғый имамынан уның вариҫына улар өсөн тейешле булған эзотерик тәғлимәт сиктәрендә тапшырылып килгән

## Тарихи бәхәс
Шиғый имамдар Ҡөрьән үҙгәртелгән тигән фекерҙе кире ҡағалар. Модарресси әйтеүенсә, шиғый имамдар тәүге өс хәлифәне тәнҡитләгәндә, Ҡөрьән тексын боҙоп күрһәтеүҙә ғәйепләмәй. Уның урынына улар хәлифәләр һәм уларҙың эйәрсендәре тексты һаҡлап ҡалған, әммә уның мәғәнәһен боҙған, тип раҫлай. Ғосман кодексында һаҡланған Ҡөрьән тексының ысын булыуына ышаныу шиғый имамдарға таянған күп һанлы риүәйәттәрҙә сағылыш таба. Уларҙың Ғосман кодексы менән риза булмаған берҙән-бер пункты булып 93, 94, 105 һәм 106-сы сүрәләр тора. *[[Сүрә|Уларса]]*105-се һәм 106-сы сүрәләр, *Ғөбәй* кодексында күрһәтелгәнсә, берҙәм сүрә булып тора. Шулай уҡ *93-сө һәм 94-се *сүрәләр бер сүрә тәшкил итә тип һанағандар. Һуңғы раҫлауҙар менән ҡайһы бер иртә мосолман ғөләмәләре, шул иҫәптән Ғүмәр ибн Ғәбдел-Ғәзиз* һәм *Тауис ибн Ҡайсан риза булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Күтүб әс-ситтә
* Күтүб әл-Арбаға
* Хәҙис йыйынтыҡтары исемлеге
* Әбү Дауыт Сүнәне
* Сәхих Мөслим
* Сәхих

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Обсуждение Мусхафа Али (видео)
Үәжд

**Үәжд** (; ) — суфыйлыҡта Аллаһты тойоуҙың экстатик кисереше. "Илаһи мөхәббәт менән иҫереүсе " экстаз хәлендә була һәм үҙ-үҙен белешмәй башлай.

## Өлгәшеү өсөн саралар
Суфыйлыҡта экстазға өлгәшеү өсөн төрлө саралар бар. Ул зекер һәм сәма ритуалдарын тырышып башҡарғанда, шулай уҡ көсләп был хәлгә ингәндә (*тәүәжүд*) барлыҡҡа килергә мөмкин. Рухи яҡтан юғары кешеләр өсөн үәжд — ул «ғашиҡ» менән Әл-Хаҡ араһындағы үҙ-ара мөхәббәттең тәбиғи һәм законлы һөҙөмтәһе. Кеше үҙендә күп Һанлы Илаһи күренештәрҙе (тәжәлли) оҙаҡ көс һалмайынса һәм үҙен үәжд хәленә көсләп индермәйенсә таба ала.

Суфыйҙар әйтеүенсә, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең күп сәхәбәләре, ғибәҙәт ҡылыуҙарҙа һәм Ҡөрьән уҡығанда тәрән хискә инеп китеп, үәжд хәлен кисерә. Сәхәбәләр һәм уларҙың артынан тәбиғиндәр илай, шатланып ҡысҡыра, ә ҡайһы берҙәре иҫен юғалта.

## Вүжүд
Вүжүд (*истигрәк*) үәжддең юғары дәрәжәһе, ул хәлдә Әл-Хаҡ менән тулы берҙәмлек тойғоһо һәм кеше булараҡ бөтә атрибуттарын юғалтыу башлана.

## Этимологияһы
Һүҙҙең этимологияһы ғәрәпсә йәшәйеш () билдәләмәһенә оҡшаш һәм *үе, ж, д* тамырынан килеп сыҡҡан, мәғәнәләре — *«эҙләү, эҙләнеү, тойоу, һиҙеү»* һ. б..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үәхдәт әл-вүжүд («йәшәйеш берлеге»)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Тайванда ислам дине

**[[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Тайванда]] [[Ислам]] дине**  аҙ һанлы төркөмдәрҙең береһе булып тора һәм халыҡтың яҡынса 0,3 процентын тәшкил итә. 2007 йыл иҫәбе буйынса Тайван халҡының яҡынса 45 меңе ислам динендә , ә 88,5 меңе Тайванда эшләгән индонезия мосолмандары. Тайванда алты мәсет бар, уларҙың иң билдәлеһе Тайбэй йәмиғ мәсете. Хәҙерге ваҡытта  мосолмандарға кейәүгә сығып, яңы  дингә күскән ҡатын-ҡыҙҙар,Тайван мосолмандарының күпселеген тәшкил итә.  

## Миграцияның беренсе тулҡыны
Ислам дине Тайванда тәүге тапҡыр XVII быуатта теркәлә.Тәү башлап илгә Фуцзян көньяҡ ҡытай провинцияһынан мосолман ғаиләләре килеп урынлаша.Улар 1661 йылда, утрауға, голландия колонистарына  ҡаршы көрәшкән Чжэн Чэнгун менән бергә күсеп килә.Күсенеүселәрҙең тоҡомдары урындағы халыҡ менән ассимиляциялана. Тайванда  дини үҙенсәлектәрен юғалтҡан,әммә ҡайһы бер йолаларын һаҡлап ҡалған хуэй нәҫелдәре лә бар. Ҡытай мосолмандар ассоциацияһы был кешеләрҙе лә мосолман тип иҫәпләй.

## Миграцияның икенсе тулҡыны
XX быуатта Ҡытайҙа граждандар һуғышы башланғас,Тайванда мосолман  миграцияһының икенсе тулҡыны була.1949 йылда 20 меңгә яҡын мосолман ғаиләһе коммунистарҙан ҡасып,  Тайванға күсенә.Уларҙың күбеһе һалдаттар һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре.1980-се йылдарҙа  Мьянманан Тайвандҡа күскән мосолмандар ағымы күҙәтелә .

## Ҡануниәт
Тайван ҡануниәте буйынса эш биреүселәргә,әгәр улар мосолман эшселәрен сусҡа ите ашарға мәжбүр итһә,штраф һалына..

## Тайвандың билдәле мосолмандары

* Бай Чунси - ҡытай генералы.
* Чан Дуншен (1908-1986) - Ҡытай хәрби сәнғәте оҫтаһы.
*  - яҙыусы.
*  - сәйәсмән.
*  (1901-1977) -ялан командиры.
*  (1914-1991)- милли революция армия генералы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* *Кальчева А.* Тайваньда Ислам  mytaiwan.ru
Маҡам (суфыйлыҡ)

**Маҡам** (; ) — суфыйлыҡта үҙ-үҙеңде камиллаштырыу юлында рухи торош, билдәле бер тотороҡлолоҡ ; тәриҡәттең «торамаһы». Маҡам суфый позицияларын нығытырға һәм ҡаһарманлыҡҡа өндәргә тейеш. Христиан Лествицаһы аналогы.

Маҡамдың антонимы — хәл (ﺣﺎﻝ), юл буйлап хәрәкәт итеү торошо. Маҡам термины хажға ҡарата ла ҡулланыла, унда ул «ял итеү өсөн туҡталыш» тигәнде аңлата (мәҫәлән, Ибраһим маҡамы)

## Маҡамдарҙың яҡынса эҙмә-эҙлелеге
# Тәүбә итеү ( — тәүбә)
# Һаҡлыҡ йәки тәҡүәлек ( үәрәғ)
# Заһитлыҡ (тыйылыу) ( зүхд)
# Фәҡирлек ( фәҡр)
# Сабырлыҡ ( сабр)
# Риза булыу (ҡәнәғәтлек) ( риҙа)
# Тәүәккүл (өмөтләнеү) ( тәүәккүл).

## Һылтанмалар
* Суфыйсылыҡ (тасаввуф)философияһы, тарихы һәм терминологияһы
Хоҙайбирҙин мәктәбе (Күгәрсен районы)

**Хоҙайбирҙин мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы Хоҙайбирҙин ауылында Хоҙайбирҙин урамы, 14 адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто

## Тарихы
Мәктәпкә 1903 йылда земство башланғыс мәктәбе булараҡ нигеҙ һалына.
 
1966 йылдан мәктәп урта мәктәп итеп үҙгәртеп ҡорола.

1973 йылда 200 уҡыусыға иҫәпләнгән заманса ике ҡатлы кирбес бина төҙөлә.

;Филиалы:
* Түбәнге Һапаш ауылы башланғыс мәктәбе

## Етәкселәре
* Әлимғолов Искәндәр Арыҫланбәк улы — (1 сентябрь, 1936 йыл — 7 декабрь 1941 йыл, 1943—1946 йылдар)
* Әмиров Зәки Рәсүл улы (1960—1973 йылдарҙа)
* Булғайыров Р. Н. (1977 йылдан 2006 йылға тиклем) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы
* Ситдиҡов Илмир Ғәтиәтулла улы
* Ишкинина Алһыу Хисмәтулла ҡыҙы

## Уҡытыусылары

* Әминев Ришат Шәрәфетдин улы — физкультура уҡытыусыһы (ҡара: Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары)
* Әмирханова Дилбәр Шәфҡәт ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Әҙелғужина Рәфиҙә Илфат ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы
* Хәсәнова Нурзилә Хисмәтулла ҡыҙы — башҡорт теле уҡытыусыһы
* Ижбаева Зөлфиә Йәүҙәт ҡыҙы — математика уҡытыусыһы
* Ишҡыуатова Гөлнәзирә Ғәлийән ҡыҙы — тарих уҡытыусыһы
* Сырлыбаева Гөлнур Әхмәт ҡыҙы — биология һәм химия уҡытыусыһы
* Йәмғурова Лилиә Хәлил ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Ишкинина Флүзә Тимерхан ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Шәмиғолова Гөлдәр Мансур ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы. Түбәнге Һапаш филиалы
* Кирәева Рәмзиә Ревил ҡыҙы — Түбәнге Һапаш филиалы етәксеһе
* Ижбаев Ринат Фәрит улы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү, география уҡытыусыһы
* Хоҙайғолова Гөлнәзирә Зиннур ҡыҙы — биология, химия, физика уҡытыусыһы.
* Кирәева Лиана Йәүҙәт ҡыҙы — директор урынбаҫары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы — (1906—1909 йылдарҙа)
* Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы — (1932—1936 йылдарҙа)
* Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы — (1955—1963 йылдарҙа)

## Мәктәпте тамамлап, башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары
* 

## Мәктәптең ҡаҙаныштары
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хоҙайбирҙин (ауыл)
* Ш. Ә. Хоҙайбирҙиндың Йорт - музейы
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия

## Сығанаҡтар
* Мәктәп сайты Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение средняя общеобразовательная школа д. Худайбердино муниципального района Кугарчинский район Республики Башкортостан

## Иҫкәрмәләр