open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ижтимағи-иҡтисади формация

**Ижтимағи-иҡтисади формация** — марксизмда — ижтимағи эволюция стадияһы, йәмғиәттең етештереү көстәре үҫешендәге билдәле бер баҫҡыс һәм иҡтисади етештереү мөнәсәбәттәренең шул баҫҡысҡа хас булған, уға бойондороҡло булған тарихи тибы менән һүрәтләнә. Етештереү көстәренең үҫеш баҫҡыстары етештереү мөнәсәбәттәренең нәҡ уларға тап килгән тибы шарттарында ғына була. Һәр формацияның нигеҙендә билдәле бер етештереү ысулы ята. Етештереү мөнәсәбәттәре тупланмаһы бирелгән формацияның асылын билдәләй. Формацияның иҡтисади базисын хасил иткән етештереү мөнәсәбәттәре системаһына сәйәси-юридик һәм идеологик өҫҡорма тап килә. Формация ҡоролошона иҡтисади мөнәсәбәттәр генә түгел, ә ошо йәмғиәттә йәшәгән кешеләр берлектәре (мәҫәлән, социаль төркөмдәр, милләттәр, халыҡтар һ.б.) араһындағы бөтә социаль мөнәсәбәттәр, шулай уҡ көнкүреш, ғаилә, йәшәү рәүеше формалары ла органик рәүештә берегә. Йәмғиәт эволюцияһының бер стадиянан икенсеһенә күсеүенең төп сәбәбе булып етештереү көстәре менән етештереү мөнәсәбәттәре тибы араһында һыйышмаусанлыҡ барлыҡҡа килеүе тора.

## Формациялар тураһындағы бәхәстәр
«Сәйәси экономияны тәнҡитләүгә ҡарата» (1859) тигән хеҙмәтендә Карл Маркс «иҡтисади ижтимағи формацияның прогрессив осорҙарын» айыра, ул осорҙар етештереүҙең ижтимағи ысулдары буйынса билдәләнә, ә улар араһында азиат, антик (ҡол биләүселек), феодаль һәм капиталистик ысулдары бар. Маркс ижтимағи-иҡтисади формацияларҙың тамамланған теорияһын эшләмәһә лә, уның фекерҙәрен дөйөмләштереп, совет тарихсылары (В. В. Струве һ.б.) Маркстың, хакимлыҡ иткән етештереү мөнәсәбәттәренә ҡарап, биш формацияны айырыуы тураһында һығымтаға килә:
* тәүтормош-община;
* ҡол биләүселек;
* феодаль;
* капиталистик;
* коммунистик.
Совет тарихсыһы В. П. Илюшечкин билдәләүенсә, Маркс, Гегель менән Сен-Симонға эйәреп, етештереү ысулдарын һәм формацияларҙы милек формаһына ҡарап билдәләгән, ләкин, икенсе яҡтан, капиталистик етештереү ысулын йәмғиәттәге етештереү көстәренең үҫеш баҫҡысы һәм был баҫҡысҡа тап килгән иҡтисади етештереү мөнәсәбәттәренең тибы буйынса — етештереү көстәренең машиналы үҫеш баҫҡысы һәм иҡтисади етештереү мөнәсәбәттәренең уға бәйләнгән өҫтәмә хаҡлы тибының даилектик берҙәмлеге итеп ҡараған. «Бындай аңлайышһыҙлыҡҡа юл ҡуйып, — тигән Илюшечкин, — ул Маркс нимә уйлағандыр». Илюшечкин иһә, Маркс логикаһына таянып, биш түгел, ә дүрт формацияны (феодаль һәм ҡол биләүселек формацияларын ул сословиелы-синыфлы берәүгә индерә, унда етештереү мөнәсәбәттәренең ҡулланыу-хаҡ тибы ҡул хеҙмәтенә тап килә) айырырға тәҡдим итә.

Совет тарихсылары оҙайлы бәхәстәр барышында Илюшечкин менән килешергә мәжбүр була .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бугера В. Е. Сущность человека.  — М.: Наука, 2005. — Гл. 2, 3. - ISBN 5-02-033820-6
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Мөштәри Хәмид Мозафар улы

**Мөштәри Хәмид Мозафар улы** (22 июль 1900 йыл — 23 ғинуар 1981 йыл) — ғалим-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. Физика‑математика фәндәре докторы (1937), профессор (1938). Татар АССР‑ының (1940) һәм РСФСР‑ҙың (1965) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. Ленин (1970), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1960), «Почёт Билдәһе» (1945) ордендары

## Биографияһы
Хәмид Мозафар улы Мөштәри 1900 йылдың 22 июлендә Ырымбур ҡалаһында тыуған.

Урта Азия университетын тамамлағандан һуң (Ташкент, 1923) ТАССР Мәғариф халыҡ комисариатының Академик үҙәге ғилми секретары (Ҡазан),

1924 йылдан алып РСФСР‑ҙың Мәғариф халыҡ комисариатының Милли аҙсылыҡтар советында (Мәскәү),

1925 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге йоҡа көплөктәрҙең һыҙыҡлы булмаған теорияһына арналған. Мөштәри тарафынан көплөктәр механикаһы өлкәһендә ғәмәли мәсьәләләрҙе сисеү буйынса теоретик тикшеренеүҙәр үткәрелгән. Ҡазан көплөктәр теорияһы мәктәбенә нигеҙ һалыусы.

120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Ленин (1970), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1960), «Почёт Билдәһе» (1945) ордендары менән бүләкләнгән.

2006 йылдан Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһының ғалим исемендәге премия булдыра.

## Хеҙмәттәре
* Нелинейная теория упругих оболочек. Казань, 1957 (авторҙаш); 
* Нелинейная теория оболочек. М., 1990.

## Әҙәбиәт
* Ильгамов М. А. Профессор Х. М. Муштари. М., 2001.
*
Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы

**Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы** (10 февраль 1959 йыл) — башҡорт ғалимы, математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (2000), профессор.

## Биографияһы
Йәүҙәт Шәүкәт улы Ильясов 1959 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Миндәк ауылынды тыуған.

1981 йылда Мәскәү дәүләт университетының тамамлағандан һуң шунда уҡ аспирантурала (1981—1984). Артабан 2007 йылға тиклем (өҙөклөктәр менән) Башҡорт дәүләт университетында, 1996—1998 йылдарҙа В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында эшләй, ошо вуздың докторантураһында уҡый.

2002—2003 йылдарҙа Францияның Ла-Рошель ҡалаһында уҡыта.

2007 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Математика институтында бүлек мөдире.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре һыҙыҡһыҙ дифференциаль тигеҙләмәләргә, вариациялы иҫәпләмәгә, стохастик процестарҙы тикшереүгә, һанса ысулдарға арналған.

Йәүҙәт Ильясов бифуркацияларҙы табыуҙың дауамлы функционалының, ҡатлауҙарға бүленеү буйынса һыҙыҡһыҙ спектраль анализдың, стационар булмаған мәсьәләләрҙең критик нөктәләрен ике яҡлы вариациялы иҫәпләү ысулдарын уйлап таба; һыҙыҡһыҙ дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһының асыҡ ҡалған бер нисә проблемаһын хәл итә.

60‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Ильясов Я. Ш., «Исчисление бифуркаций методом продолженного функционала», Функц. анализ и его прил., 41:1 (2007), 23-38 mathnet mathscinet zmath
* Il’yasov Y., «A duality principle corresponding to the parabolic equations», Physica D, 237:5 (2008), 692—698 crossref mathscinet adsnasa
* Il’yasov Y., «On nonlocal existence results for elliptic equations with convex-concave nonlinearities», Nonlinear Analysis, 61:1-2 (2005), 211—236 crossref mathscinet zmath
* Il’yasov Y., Runst T., «On nonlocal calculation for inhomogeneous indefinite Neumann boundary value problems», Calculus Var. & Part. Diff. Eq., 22:1 (2005), 101—127 crossref mathscinet zmath
* Il’yasov Y., «On positive solutions of indefinite elliptic equations», C. R. Acad. Sci. Paris Sér. I Math., 333:6 (2001), 533—538 crossref mathscinet zmath adsnasa

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сумы өлкәһе

**Сумы өлкәһе** () — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Сумы ҡалаһы.

## Административ ҡоролошо

**18 район:**
# Белополье районы
# Бурынь районы
# Бөйөк Писаревка (Великая Писаревка) районы
# Глухов районы
# Конотоп районы
# Краснополье районы
# Лебедин районы
# Липовая Долина районы
# Недригайлов районы
# Ахтырка районы
# Путивль районы
# Ромны районы
# Середина-Буда районы
# Сумы районы
# Тростянец районы
# Шостка районы
# Ямполь районы

**7 ҡала округы:**
# Ахтырка
# Глухов
# Конотоп
# Лебедин
# Ромны
# Сумы
# Шостка

## Билдәле шәхестәре
* Чаплиц Владимир Николаевич (18.05.1874—1949), архитектор, 1935 йылдан СССР-ҙың Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан  Архитекторҙар союзын ойоштороусыларҙың береһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (яҡынса 1948). Ромны ҡалаһынан.
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт
Хәбибуллин Булат Нурмый улы

**Хәбибуллин Булат Нурмый улы** (24 май 1958 йыл) — математик-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1993), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ  белем биреү хеҙмәткәре (2011).

## Биографияһы
Булат Нурмый улы Хәбибуллин 1958 йылдың 24 майында Татар АССР-ының Баулы районы (хәҙер Татарстан Республикаһының Ютазы районы) Бәйрәкә ауылында тыуған.  

1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының математика факультетын тамамлаған, 1983 йылдан ошо юғары уҡыу йортонда эшләй.

Фәнни эшмәкәрлеге векторлы решёткалар проблемаларына арналған. 

## Ғилми хеҙмәттәре
* Последовательности неединственности для весовых пространств голоморфных функций Б. Н. Хабибуллин. Изв. вузов. Матем., 2015, № 4,  75–84
* Подпоследовательности нулей для пространств Бернштейна и полнота систем экспонент в пространствах функций на интервале. Б. Н. Хабибуллин, Г. Р. Талипова, Ф. Б. Хабибуллин. Алгебра и анализ, 26:2 (2014), 185–215
* Теорема Хелли и сдвиги множеств. II. Опорная функция, системы экспонент, целые функции. Б. Н. Хабибуллин. Уфимск. матем. журн., 6:4 (2014), 125–138
* Теорема Хелли и сдвиги множеств. I Б. Н. Хабибуллин Уфимск. матем. журн., 6:3 (2014),  98–111

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Шәбиев Салауат Ғәли улы

** Шәбиев Салауат Ғәли улы ** (11 май 1948 йыл) — ғалим-архитектор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Архитектура докторы (1994), профессор (1994).

## Биографияһы
Салауат Ғәли улы Шәбиев 1948 йылдың 11 майында Башҡорт АССР-ының Асҡын районы Яңы Күскилде ауылында тыуған.

1974 йылда Свердловск архитектура институтын тамамлай.

1974—1978 йылдарҙа «Башкиргражданпроект» архитекторы.

1985—1986 йылдарҙа БАССР-ҙын Төҙөлөш буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары.

1987 йылдан Көньяҡ Урал дәүләт университетында «Архитектура» кафедраһы мөдире вазифаһында эшләй.

2002 йылдан архитектура факультеты деканы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге архитектураһының экологик проблемалаһына арналған.

## Эштәр
* Учалы ҡалаһының (1975) авторы;
* Рәсәй текстиль һәм еңел сәнәғәте университетының Өфө филиалы бинаһы, хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының инженер факультеты (1977) архитекторы;
* Цюрупы урамында Башҡортостан буйынса статистика федераль хеҙмәте идаралығы йорто архитекторы.
* Китап: Архитектурно-экологическое проектирование промышленных предприятий Урала. Ч.,1995.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһында мәкәлә
Фазуллин Йыһанур Йосоп улы

**Фазуллин Йыһанур Йосоп улы** (1 май 1955 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. Физика‑математика фәндәре докторы (2006), профессор (2007). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2014). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).

## Биографияһы
Йыһанур Йосоп улы Фазуллин 1955 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ы  Ҡолсора ауылында тыуған.

1978 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1984 йылдан ошо юғары уҡыу йортонда эшләй. 2010 йылдан математика һәм мәғлүмәт технологиялары факультеты деканы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми тикшеренеүҙәре һыҙыҡлы операторҙарҙың спектраль теорияһына һәм уның математик физикалағы ҡушымталарына арналған.

Ғалим тарафынан Гильберт арауығындағы үҙэйәртеүле абстракт операторҙарҙың болартыуҙары өсөн регулярланған эҙҙәрҙең формулаларын тикшереү һәм иҫбатлау ысулы табылған, уның нигеҙендә теләһә ниндәй (һайлап алынған) болартыуҙар өсөн яҡшыртылмай торған һөҙөмтә алынған; математика физиканың ике үлсәмле булған моделле болартыуҙары өсөн эҙҙәр формулаһы һәм башҡа сығарылған.

30‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).

## Ғилми хеҙмәттәре
* Асимптотика собственных чисел и формула следа возмущения оператора Лапласа на сфере S2S2. В. А. Садовничий, З. Ю. Фазуллин. Матем. заметки, 77:3 (2005),  434–448
* Неядерные возмущения дискретных операторов и формулы следов Х. Х. Муртазин, З. Ю. Фазуллин Матем. сб., 196:12 (2005),  123–156
* Регуляризованный след двумерного гармонического осциллятора З. Ю. Фазуллин, Х. Х. Муртазин Матем. сб., 192:5 (2001),  87–124

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Фазуллин Йыһанур Йосоп улы
Хәкимиә

**Хәкимиә мәсете** йәки **4-се йәмиғ мәсете ** — Өфөнөң тарихи мәсете, архитектура ҡомартҡыһы.

## Тарих
1907 йылда төҙөлгән. Мостай Кәрим урамы (элекке Социалистик, Бекетов), 11 (9) адресы буйынса урынлашҡан.

Абдулатип Әбделхәким улы Хәкимов аҡсаһына кирбестән төҙөлгән. Мәсеттән көнбайыштараҡ «Хәкимиә» мәҙрәсәһе асыла.

Ырымбур мосолман диниә назаратына буйһонған.

1930 йылда ябылған.

1950-се йылдар башында манараларын емерәләр.

1970—2002 йылдарҙа бинала Башкирэнерго диспетчер пункты урынлашҡан.

Хәҙерге ваҡытта Рәсәй Үҙәк диниә назараты һәм Рәсәй ислам университеты булышлығы менән мәсет бинаһын тергеҙелә башланы.

## Галерея


File:Карима 11 2.jpg

File:Карима 11 1.jpg 
File:Карима 11 3.jpg
File:Хакимовская мечеть.JPG



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башҡорт энциклопедияһында мәкәлә 
*  
*
Ырымбур (станция)

**Ырымбур станцияһы** — Көньяҡ-Урал тимер юлының Ырымбур бүлексәһе станцияһы.

## Тарих
Ырымбурға тиклем тимер юлы 1877 йылда һалына.

## Таралыш


Файл:Trainstation orenburg.jpg|Ырымбур. 19 быуат. Ырымбур вокзалы. Йорт хәҙерге көндә лә тора.
File:Главные железнодорожные мастерские на станции Оренбург (1901).jpg |Ырымбур станцияһы оҫтаханалары, 1901 йыл


## Факттар
* Лев Николаевич Толстой Ырымбур стпанцияһының тәүге пасажирҙарының береһе тип һанала.

## Адрес
460006, Ырымбур, Вокзал буйы майҙаны, 1.

## Иҫкәрмәләр
Юлмөхәмәтов Ринад Салауат улы

** Юлмөхәмәтов Ринад Салауат улы** (17 ғинуар 1957 йыл) — ғалим-математик. 1982 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Математика институтының ғилми хеҙмәткәре. Физика‑математика фәндәре докторы (1987), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006).

## Биографияһы
Ринад Салауат улы Юлмөхәмәтов 1957 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Үрге Этҡол ауылынды тыуған.

1979 йылда Башҡорт дәүләт университетыын тамамлаған.

1982 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Математика институтында һәм Башҡорт дәүләт университетында эшләй. «Программалау һәм иҡтисад информатикаһы» кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Физика‑математика фәндәре докторы, профессор Ринад Юлмөхәмәтовтың ғилми тикшеренеүҙәре *плюрисубгармоник функциялар теорияһы* мәсьәләләренә арналған.

## Ғалим тураһында матбуғат
* Цыганова Л. Образование> Стиль жизни. Король математики. Самый молодой доктор наук свою диссертацию писал… в бане. «Республика Башкортостан» гәзите, 2008, 12 ғинуар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Mat-hNet.Ru» сайты. Персоналии: Юлмухаметов Ринад Салаватович
Ғайсин Әхтәр Мәғәз улы

**Ғайсин Әхтәр Мәғәз улы** (5 март 1954 йыл) — башҡорт ғалимы—математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1996), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).

## Биографияһы
Әхтәр Мәғәз улы Ғайсин 1954 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Буранғол ауылында тыуған.

1978 йылда Башҡорт дәүләт университетының тамамлай һәм 1983 йылдан ошо юғары уҡыу йортонда эшләй.

1997 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Математика институтында һәм бер үк ваҡытта Өфө дәүләт авиация техник университетында хеҙмәт һала.
 
## Ғилми эшмәкәрлеге
Профессор Әхтәр Ғайсиндың фәнни эшмәкәрлеге *Пойа проблемаһы*на арналған.

## Фәнни хеҙмәттәре
* ДВУСТОРОННЯЯ ОЦЕНКА K-ПОРЯДКА РЯДА ДИРИХЛЕ В ПОЛУПОЛОСЕ. Аиткужина Н. Н., Гайсин А. М. Уфимский математический журнал. 2014. Т. 6. № 4. С. 19-31. 
* РЯДЫ ДИРИХЛЕ С ВЕЩЕСТВЕННЫМИ КОЭФФИЦИЕНТАМИ, ИМЕЮЩИЕ ПРАВИЛЬНУЮ ДИСКРЕТНУЮ МАЖОРАНТУ РОСТА Аиткужина Н. Н., Гайсин А. М. Уфимский математический журнал. 2013. Т. 5. № 3. С. 3-11. 
* МИНИМУМ МОДУЛЯ РЯДА ДИРИХЛЕ, СХОДЯЩЕГОСЯ В ПОЛУПЛОСКОСТИ Гайсин А. М. Уфимский математический журнал. 2013. Т. 5. № 4. С. 51-59. 
* ИТЕРАЦИИ ЦЕЛЫХ ТРАНСЦЕНДЕНТНЫХ ФУНКЦИЙ С ПРАВИЛЬНЫМ ПОВЕДЕНИЕМ МИНИМУМА МОДУЛЯ Гайсин А. М., Рахматуллина Ж. Г.
Уфимский математический журнал. 2012. Т. 4. № 1. С. 38-46. 
* ОЦЕНКА СУММЫ РЯДА ДИРИХЛЕ ЧЕРЕЗ МИНИМУМ МОДУЛЯ НА ВЕРТИКАЛЬНОМ ОТРЕЗКЕ. Гайсин А. М., Рахматуллина Ж. Г. Математический сборник. 2011. Т. 202. № 12. С. 23-56.
* AN ESTIMATE FOR THE SUM OF A DIRICHLET SERIES IN TERMS OF THE MINIMUM OF ITS MODULUS ON A VERTICAL LINE SEGMENT Gaǐsin A.M., Rakhmatullina Zh.G. Sbornik: Mathematics. 2011. Т. 202. № 12. С. 1741—1773.
* КЛАССЫ РЯДОВ ДИРИХЛЕ С ВЕЩЕСТВЕННЫМИ КОЭФФИЦИЕНТАМИ, ОПРЕДЕЛЯЕМЫЕ ВЫПУКЛОЙ МАЖОРАНТОЙ РОСТА Гайсин А. М. Уфимский математический журнал. 2010. Т. 1. № 4. С. 24-32. 
* ASYMPTOTIC ESTIMATE OF THE SUM OF A DIRICHLET SERIES ON CURVES Gaǐsin A.M. Математические заметки. 1997. Т. 61. № 6. С. 810.
* *Гайсин А. М.* Посол Российской империи: Тангаурский след в восточной дипломатии Петра I. 2-е изд., перераб. и доп. — Уфа: Башк. энцикл., 2019. — 248 с. ISBN 978-5-88185-433-1
* *Гайсин А. М.* Посол белого падишаха: Наследие Юнуса-ахуна и документы АВПРИ о дипломатических поездках Максюта-муллы. 2-е изд., перераб. и дополн. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2019. — 344 с.
* *Гайсин А. М.* Максют Юнусов и его потомки: генеалогические схемы тангауров деревни Кирдас. — Уфа: Гилем, 2012.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһында мәкәлә 
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4959-ajsin-kht-r-ma-az-uly
Уж (Припять ҡушылдығы)

**Уж** () — Украиналағы йылға. Житомир һәм Киев өлкәләре аша көньяҡ йүнәлештә аға. Припять йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 256 километр. Киев һыуһаҡлағысына ҡоя. Чернобыль атом электр станцияһындағы авария һөҙөмтәһендә Уж йылғаһы тулыһынса радиация менән ағыуланыу кимәленең рөхсәт ителгәндән юғары булған зонаға инә.
 
Боронғо урыҫ телендә йылғаны «Уша» тип атағандар. Был топоним хәҙер «Уж» тип йөрөтөлгән йылға буйында урынлашҡан Ушомир ауылы атамаһында һаҡланып ҡалған.

Йылға Житомир өлкәһе Емильчин районының Сорочень ауылы янында башлана һәм артабан Полесье уйһыулығы (Украина Полесьеһы) буйлап аға. Үҙәне борма-борма, күп һанлы тармаҡтарға бүленә. Йылғаның ауышлығы 0,47 м/км. Башлыса ямғыр һәм ер аҫты һыуҙары менән тулылана.

Йылға һыуының минераллығы уртаса: яҙғы ташҡын ваҡытында — 126 мг/дм³; йәй-көҙ осоронда — 198 мг/дм³; ҡыштарын — 214 мг/дм³ тәшкил итә.

Уж йылғаһы буйында Житомир өлкәһенең ошо исемдәге район үҙәктәре булған Коростеньҡалаһы һәм ҡала тибындағы Народичи ҡасабаһы (Чернобыль атом электр станцияһынан 74 километр алыҫлыҡта, Уждың Жерев йылғаһы менән ҡушылған ерендә), шулай уҡ Киев өлкәһенә ҡараған Чернобыль ҡалаһы һәм ҡала тибындағы Полесское ҡасабаһы (1993 йылға тиклем ошо исемдәге район үҙәге була, Чернобыль аварияһы айҡанлы халҡы күсерелә, 1999 йылда тораҡ пункты булараҡ иҫәптән алына, хәҙер унда үҙ теләктәре менән барған тиҫтәгә яҡын кеше йәшәй) урынлашҡан.


Файл:Річка Уж у Коростені.jpg|
Файл:Купальня Княгині Ольги.jpg|
Файл:We2 017.jpg|
Файл:Nemyrivka5.jpg|
Файл:Mezhyrichka3.jpg|
Файл:River Uzh.JPG|
Файл:Uzh River (Northern Ukraine).jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Хәмиҙуллин Айрат Ғабдулла улы

**Хәмиҙуллин Айрат Ғабдулла улы** (20 ғинуар 1956 йыл) — рәссам-импрессионист, Рәсәй рәссамдары берлеге ағзаһы (2002).

## Биографияһы
Айрат Ғабдулла улы Хәмиҙуллин 1956 йылдың 20 ғинуарында Ҡазанда тыуған. 7 йәше тулғас, мәктәпкә уҡырға бара. Рәсем мәктәбендә һүрәт төшөрөү дәрестәрен ала.

В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академияһының һынлы сәнғәт институтында уҡый.

Пост-импрессионизм стилендә, акварелдә рәсем төшөрә башлай. Рәсемдәре Рәсәй, AҠШ, Германия, Франция музейҙарында һәм коллекция йыйыусыларҙа һаҡлана. 1986 йылдан Н. И. Фешин исемендәге Ҡазан һынлы сәнғәт училищеһында уҡыта.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шәхси бите
* hamidullin-ayrat.narod.ru
Әхмәтйәнова Наилә Әхмәҙулла ҡыҙы

**Әхмәтйәнова Наилә Әхмәҙулла ҡыҙы** (8 июнь 1969 йыл) — ғалим-журналист, 2006 йылдан Башҡорт дәүләт университетының журналистика кафедраһы доценты. 2010 йылдан Рәсәй Журналистар союзы, 2019 йылдан Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (2007).

## Биографияһы
Наилә Әхмәҙулла ҡыҙы Әхмәтйәнова (ҡыҙ фамилияһы — Иҫәнбаева) 1969 йылда Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылында тыуған. 1986 йылда, урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә.

Киң мәғлүмәт саралары өсөн кадрҙар әҙерләү республика программаһы буйынса 3-сө курстан һуң уҡыуын дауам итер өсөн М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетына ебәрелә. Бында ул ваҡытлы матбуғат кафедраһында махсуслашыу үтә.

1992 йылда университетты тамамлағандан һуң үҙ һөнәре буйынса Өфөләге «Толпар» телерадиокампанияһында диктор һәм хәбәрсе булып эшләй.

Артабан 1996—1997 йылдарҙа Сибай ҡала гәзите «Атайсал»да хәбәрсе вазифаһында хеҙмәт һала.

1998 йылда Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтына эшкә саҡырыла һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген «Уҡытыу методикаһы һәм рус филологияһы» кафедраһында уҡытыусы булып дауам итә. 2006 йылдан Башҡорт дәүләт университеты журналистика кафедраһында доцент вазифаһын башҡара.

## Уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлеге

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

## Фәнни хеҙмәттәре
* Жанровые особенности башкирского романа о современности. Уфа,2011.-102 с.
* Роман и современность. Уфа, 2012.-100 с.
* Особенности жанра интервью в башкирской журналистике.Уфа, 2017.-112 с.
* Современные печатные издания Республики Башкортостан. Уфа, 2018.-114 с.
* Печать Великой Отечественной войны: газета «Ҡыҙыл атлылар» 112-й Башкирской кавалерийской дивизии.-Уфа, 2019. -98 с 

## Бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Маҡтау ҡағыҙы (2015)
* Башҡорт дәүләт университетының Маҡтау ҡағыҙы (2019)

## Һылтанмалар

https://bash.rbsmi.ru/articles/b-y-k-e-e-g-75/u-yshty-y-nle-yylya-ma-y/
Хәмиҙуллин

**Хәмиҙуллин** — ир-ат фамилияһы. Хәмиҙулла исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Хәмиҙуллина** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы (1 июнь 1968 йыл) — тарихсы-журналист, телепроекттар авторы, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Журналистар союздары ағзаһы (2000), тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2012) һәм журналистика өлкәһендәге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2000) премиялар лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре (2009)
* Хәмиҙуллин Әҡсән Абдрахман улы (17 декабрь 1928 йыл — 27 декабрь 2000 йыл) — нефтсе. 1952—1987 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында быраулаусы, мастер. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Ишембай ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (1998).
* Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы (3 август 1903 йыл — 14 август 1977 йыл) — ғалим-агроном, иҡтисадсы, партия һәм дәүләт хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1961). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1948) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1944, 1957) ордендары кавалеры. 
* Хәмиҙуллин Марат Өмөтбай улы (2 ғинуар 1936, Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы, Маҡар районы, БАССР, Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Ишембай районы — 12 ғинуар 2011, Ишембай) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985 йылдың 22 июлендә бирелгән).

----
* Хәмиҙуллина Миңлегөл Фәрхит ҡыҙы (1932 — 21.06.2022) — һауынсы, малсы, социалистик ярыштарҙа күп тапҡыр еңеүсе була, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1979, 1981)
* Хәмиҙуллин Айрат Ғабдулла улы (20 ғинуар 1956 йыл) — рәссам-импрессионист, Рәсәй рәссамдары берлеге ағзаһы (2002)
Оскар Нимейер

**О́скар Рибе́йру ди Алме́йда ди Ниме́йер Суа́рис Фи́лью** (; 15 декабрь 1907 йыл, Рио-де-Жанейро — 5 декабрь 2012 йыл, Рио-де-Жанейро) — XX быуаттың күренекле архитекторы, бразил архитектураһын нигеҙләүсе, тимербетон архитектураһы вәкиле, коммунист, Бразилия коммунистик партияһы ағзаһы.

## Биография
Оскар Нимейер 1907 йылдың 15 декабрендә Рио-де-Жанейро ҡалаһында бай португал-немец ғаиләһендә тыуа.

1934 йылда Рио-де-Жанейро Милли архитектура мәктәбен тамамланы. Беренсе проект — Рио-де-Жанейро бала йорто (1937).

1930 йылдарҙа Бразилияла милли архитектура тергеҙелә.

Уның беренсе йорто Рио-де-Жанейро ҡалаһында Мәғариф һәм һаулыҡ һаҡлау министрлығы йорто (1937—1943).

1940-сы йылдарҙа Оскар Нимейер актив эшләй. Уның проекты буйынса Ору-Претула ҡунаҡханаһы (1940), ресторан, яхт-клуб, казино, отель; Пампульяла Франциск Ассизский сиркәүе (1942—1943); «Боа-Виста» банкы (1946), Сан-Жозе-дус-Кампус (1947—1953) төҙөлә.

1947 йылда Ле Корбюзье менән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы штаб-фатирының проектын төҙөй.
1957 йылдан Лусио Косты генераль проекты буйынса Жуселин Кубичек һорауы менән Бразилиала йорттар проектлай. Уның проекттары: «Алворад Президент Һарайы» (1958), «Палас-отель» (1958), «Планальто Хөкүмәт йорто» (1960), Юғары Суды йорто (1960), Милли Конгресс йорто (1960), министрлыҡтар йорттары (1960), Изге Мария Соборы (1960—1970), Милли театр (1962), «Насионал» отеле (1962), дауахана (1962), Ғәҙеллек йорто (1970), Ҡурғау министрлығы (1974), вице-президент йорто (1974).

Бразилияла диктатор режимы ваҡытында, 1964—1985 йылдарҙа, эмиграцияла Францияла йәшәй

100 йыллыҡ юбилей алдынан Путин Владимир Владимирович архитекторҙы Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләне.
1983 йылдан РФ сәнғәт академияһы ағзаһы булды..

2012 йылда 104 йәшендә вафат булды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Fundação Oscar Niemeyer
* [Статья «Оскар Нимейер» на сайте «Архитектура. Строительство. Дизайн»](http://www.archjournal.ru/rus/1%20(29)%202003/oscar.htm)
* Интервью с Оскаром Нимейером «Он строил ООН» в журнале «Архитектор» 
*  Сайт -галерея построек Оскара Нимейера 
* описание построек Оскара Нимейера и фотографии города в журналe archinews.ru
Янбаев Юлай Әғләм улы

**Янбаев Юлай Әғләм улы** (21 ғинуар 1962 йыл) — ғалим-биолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡорт дәүләт университеты ректорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Фәндәр Академияһында ғилми хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Юлай Әғләм улы Янбаев 1962 йылдың 21 ғинурында Учалы районының Наурыҙ ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Урта белемде Илсе, Иманғол мәктәптәрендә ала.

1979—1984 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының урман хужалығы факультетын «ҡыҙыл дипломға» тамамлай, СССР Фәндәр Академияһының биология филиалында аспирантурала уҡый, 1986—1987 йылдарҙа Биология үҙәгендә стажировка үтә.

1989 йылда Минск ҡалаһында генетика фәне буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1987—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Фәндәр Академияһында ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаботория мөдире.

2001—2007 йылдарҙа Янбаев Ю.Ә. Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтында ғилми тикшеренеү секторы етәксеһе, фән эштәре буйынса институт директоры урынбаҫары булып эшләй.

Юлай Әғләм улы — биология фәндәре докторы, 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, 3 монографяһы сит илдәрҙә баҫылған.

Әлеге мәлдә Янбаев Юлай Әғләм улы Башҡорт дәүләт университеты ректорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары.

## Сығанаҡтар
* Алтын бишегем — Учалы: Ҡала һәм райондың ҡыҫҡаса энциклопедияһы. — ӨфӨ: Китап, 2003. — 264 бит, илл
Ильясов

**Ильясов** — фамилия.
* Ильясов Ғәзим Ғәлим улы (1967) — йырсы, Башҡортостандың халыҡ артисы (2012) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997).
* Ильясов Йәүҙәт Хәсән улы (1929—1982) — яҙыусы.
* Ильясов Йәүҙәт Шәүкәт улы (1959) — математик, физика‑математика фәндәре докторы (2000), профессор.
* Ильясов Рәхим Фәтих улы (1946) — башҡорт фольклорсы ғалимы.
----
* Ильясова Зөһрә Хәмит ҡыҙы (1950) — балет артисы, педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1980) артисы.
* Ильясова Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы (1957) — дәүләт һәм матбуғат эшмәкәре, журналист һәм шағир.
* Ильясова Роза Хәмит ҡыҙы (1947) — башҡорт ғалиме, сәнғәт фәндәре кандидаты (1982), профессор (2013).
Ғәләүетдинова Светлана Ишбулды ҡыҙы

**Ғәләүетдинова Светлана Ишбулды ҡыҙы** (30 август 1949 йыл) — ғалим-психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1983), профессор.Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Светлана Ишбулды ҡыҙы Ғәләүетдинова 1949 йылдың 30 авгусында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Кәрим ауылында тыуған.

Урта мәктәпте Әзербайжан ССР-ы Ленкоран ҡалаһында алтын миҙалға тамамлай.

1968—1973 йылдарҙа А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт педагогия университетының психология факультетында уҡый. Башҡорт дәүләт педагогия институтында педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы факультетында декан, психология кафедраһы мөдире булып эшләй.

Светлана Ишбулды ҡыҙы — психология фәндәре кандидаты, профессор. 2000—2009 йылдарҙа Башҡортостан мәғәрифты үҫтереү институты ректоры.

Әлеге мәлдә Башҡорт дәүләт университетының психология факультеты деканы.

Ҙур халыҡ-ара фәнни проект етәксеһе. Ғәләүетдинова — Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Психологическая газета. Галяутдинова Светлана Ишбулдиновна, Уфа 
* Психология факультеты тураһында
Алтын киҫелеш

**Алтын киҫелеш** — һәр бер эшләнгән әйберҙе илаһи матурлыҡ, гармония менән тулыландырыусы, төҙөлөштә, рәсем төшөрөүҙә, һәйкәлдәр ҡойоуҙа ҡулланлылған, дөрөҫләнгән һандарҙың мөнәсәбәте.

Хеопс пирамдаһы, Сөләймән батша ҡорамы, Пантеон һәм башҡа роман сиркәүҙәре алтын урталыҡты ҡулланып төҙөлгәндәр.

Яңырыу эпохаһының күп кенә картиналарында Леонардо да Винчи, Рафаэль, Рембрандт, Микеланджело һ. б.) алтын урталыҡ пропорцияһы бар.

Алтын киҫелеште тотмайынса (иҫәпкә алмайынса) төҙөлгән ни ҙә булһа, тиҙ емерелә.

Алтын киҫелештең формулаһы ошолай b/a = (a+b)/b.

Был меңәр йыллыҡ сер. Был сер кеше аҡылының емеше түгел. Сөнки алтын урталыҡ тәбиғәттә киң осрай. Мәҫәлән, ағас япраҡтары араһындағы арауыҡ та алтын киҫелештә ҡоролған, шуға ла япраҡтар бер-береһенән ҡояшты ҡапламай икән. Кеше тәнендә лә алтын киҫелеш параметрҙары бик күп. Улар тураһында Яңырыу эпохаһының күренекле рәссамы Леонардо да Винчи мәғлүмәт ҡалдырған.

## Һылтанмалар

* *В. С. Белнин*, «Владел ли Платон кодом золотой пропорции? Анализ мифа» 
* *А. В. Радзюкевич*, К вопросу о научном изучении пропорций в архитектуре и искусстве.
* *А. В. Радзюкевич*, Критический анализ Адольфа Цейзинга — основоположника гипотезы «золотого сечнения».
* *Статья о золотом сечении в изобразительном искусстве*, Золотое сечение в изобразительном искусстве
* 
* Функция Фибоначчи в Wolfram alpha
Р316 (автомобиль юлы)

**Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск ** — Силәбе өлкәһендә һәм Башҡортостанда төбәк-ара автомобиль юлы (идентификацион коды- 80 ОП РЗ 80К-026, 74 ОП РЗ 75К-068). 
## Тарихи Белорет тракты
Тарихи Белорект тракты - трассаның бер өлөшө.
Тарихи Белорект тракты Стәрлетамаҡты Үрге Әүжән, Ҡағы, Үҙән, Белорет, Магнитогорск металлург заводтары менән берләштерғән.

Оҙонлоғо 301 км:
* Стәрлетамаҡ — Петровское — 30 км
* Петровское — Маҡар — 18 км
* Маҡар— Ҡолғона — 29 км
* Ҡолғона— Берәтәк (Бөрйән районы) — 22 км
* Берәтәк —  — 23 км
* Үрге Әүжән — Ҡағы — 12 км
* Ҡағы — Үҙән — 26 км
* Үҙән — Сермән — 31 км
* Сермән — Белорет — 24 км
* Белорет — Абҙаҡ (Белорет районы) — 22 км
* Абҙаҡ— Магнитогорск — 64 км.

## Маршрут

## Иҫтәлекле урындар
Ҡуҡрауыҡ шарлауығы, Калим -осҡан Салауат мәмерйәһе менән.

## Фотогалерея

File:032 P316.jpg|Маҡар ауылы, эллекке Маҡар районы үҙәге
File:039 P316.jpg|Маҡар. Асфальт юлы бөттө.
File:Salavat Cave.jpg|Салауат мәмерйәһе
File:072 P316.jpg|юл.
File:099 P316.jpg|юл.
File:104 P316.jpg|юл.
Файл:Kalimoskan rock.jpg|Калим -осҡан Салауат мәмерйәһе менән


## Пландар
Пландар буйынса Стәрләтамаҡ-Белорет-Магниторгск юлы статусын федараль әһәмиәтле юлға күтәреү.
Маҡар-Казарма юлында эштәре 2015 йылда тамамланды .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* По России на авто
* Состояние дорог Урала, Сибири и Дальнего Востока
* Описание и фото
Кинйәбулат шоссеһы

**Кинйәбулат шоссеһы** —Ишембайҙы Ишембай районы менән берләштерғән автомобиль юлы. Исем Кинйәбулат ауылы исеме буйынса бирелде.
## Сәнәғәт объекттар
* **Кинйәбулат шоссеһы**, 7 —  «„Технические ресурсы“» ЯСЙ 
* **Кинйәбулат шоссеһы**, 17 — «Баштехконтроль», единственный официальный пункт технического осмотра с 2012 года

## Иҫкәрмәләр
Белорет (станция)

**Белоре́т** — Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексеһенең Белореттағы тимер юл станцияһы. Ҡарлыман - Кәртәле участкаһына инә.

Йөк һәм пассажирҙар станцияһы.

## Рейстар

## Ҡала-ара электр поездары
* Белорет — Инйәр

## Вокзал
Белоретҡа тиклем тимер юлы 1956 йылда төҙөлә башлай.

1960 йылда Магнитогроск – Белорет участкаһы составында йөк станцияһы булараҡ асыла.

1967 йылда вокзал бинаһы сафҡа инә, ул тимербетон һәм кирбестән төҙөлгән.

1979 йылда Ҡарлыманға тиклем тимер юлы төҙөлап бөтә, һәм ошо йылдан Өфө-Сибай поезды йөрөй башлай.

## Иҫкәрмәләр
Межозёрный

**Межозёрный** — Верхнеурал районындағы ҡасаба. Учалынан 25 км., Магнитогорсктан 94 км., Верхнеуралдан 43 км. алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ҡасабала Межозёрный йөк ташыу тимер юл станцияһы бар.

Халыҡ – 7130 кеше. 
## Иҡтисад
Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының Үҙ йылға руднигы.
## Инфраструктура
Ҡасабала ике мәктәп бар. 

File:Памятник первооткрывателям и первостроителям.jpg|Тәү төҙөүселәрғә һәйкәл
File:Церковь в Межике.jpg|Сиркәү
Файл:Мечеть в Межозёрном.jpg|Мәсет
Файл:Западная часть посёлка.jpg| 
Файл:Восточная часть посёлка и гора Утанкташ.jpg| Утанкташ тауы
Файл:Узельгинский рудник.jpg| Үҙ йылға руднигы.


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.ugok.ru/ru/
*
Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы

**Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы** (14 ноябрь 1890 йыл — 31 май 1927 йыл) — Башҡортостандың партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1925—1927 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары, эске эштәр халыҡ комиссары. 1920 йылдан РКП(б) ағзаһы, 

## Биографияһы
Исмәғил Хөсәйен улы Солтанов 1890 йылдың 14 ноябрендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының  Учалы районы) Ҡотой ауылында тыуған.

Башланғыс белемде Яңы Байрамғол ауылы мәҙрәсәһендә ала.

1920 йылдан РКП (б) ағзаһы. 1920—1923 йылдарҙа Тамъян-Ҡатай кантонында (хәҙерге Белорет, Әбйәлил, Учалы райондары биләмәләрендә) Коммунистар партияһының кантон комитетында бүлек мөдире, секретарь булып эшләй.

1924—1925 йылдарҙа Йылайыр кантоны башҡарма комитеты рәйесе, 1925—1927 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары, Эске эштәр халыҡ комиссары. VI, VIII һәм IX партия конференцияларында Башҡортостандан делегат булып ҡатнаша.

Яуаплы вазифаларҙа ҙур көсөргәнешлек менән хеҙмәт һалыу Исмәғил Солтановтың һаулығын ныҡ ҡаҡшата. Табиптар тәҡдиме менән 1927 йылдың яҙында ул Кисловодск ҡалаһына дауаланырға ебәрелә. Сәләмәтлеге ваҡытлыса ғына яҡшыра. 31 майҙа ул йөрәк фалижынан (параличынан) вафат була.

ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының 1927 йылдың 6 июлендә үткән пленумында сығыш яһап, өлкә комитет секретары Э. И. Юрьевич шулай ти: 

## Хәтер
* Учалы районы Ҡотой ауылының тулы булмаған урта мәктәбе Исмәғил Солтановтың исемен йөрөтә, мәктәп алдында уның бюсы ҡуйылған.
* Өфө ҡалаһының бер урамына Исмәғил Солтанов исеме бирелгән.

## Уның тураһында
* Романов В. Исмагил Султанов — один из первых наркомов автономной Башкирии (К 125-летию со дня рождения). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 ноябрь.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 14 ноябрь
* Алтын бишегем — Учалы: Ҡала һәм райондың ҡыҫҡаса энциклопедияһы. — Өфө: Китап, 2003. — 264 бит, илл.
Р-240 (автомобиль юлы)

**Р-240 «Өфө — Ырымбур»** —  Ырымбур өлкәһендә һәм Башҡортостанда федераль автомобиль юлы . 

2010 йылға тиклем юлдын номеры Р-314, төбәк-ара статусы булды. Оҙонлоҡ-374 км. Ырымбурҙы һәм Өфө араһында иң ҡыҫҡа, тиҙ маршрут.

## Маршрут
Юл Өфөлә Салауат Юлаев проспектынан башлана.

Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы, Ауырғаҙы, Стәрлетамаҡ, Мәләүез, Көйөргәҙе районы, Ырымбур өлкәһенең Октябрьский райондары аша үтә.

«Волга», «Урал», Булгаково — Белорет,  Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск,  Ира — Магнитогорск,  Ҡазан — Ырымбур,   Ырымбур — Орск,  Ырымбур — Илек, Р-224 Ырымбур — Һамар юлдары менән бәйләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дорога Р-314 Уфа — Оренбург, 337 км 
* Р-240: все камеры трассы
Антони Гауди

**Анто́ни Пла́сид Гильéм Гауди́-и-Корне́т** (шулай уҡ Анто́нио;  , ; 25 июнь 1852 йыл, Реус, Каталония — 10 июнь 1926 йыл, Барселона) — испан (каталон) архитекторы.
Күпселек проекттары Барселонала төҙөлгән.

## Биография
Антони Гауди-и-Курнет 1852 йылдың 25 июнендә Реуста (Таррагона янында, Каталония) эшсе ғаиләһендә тыуған. Гауди өйләнмәгән.

XIX быуаттың 70-се йылдарында Гауди Барселонаға күсә. 1878 йылда Архитектура мәктәбен тамамлай.

1870—1882 йылдарҙа архитекторҙар Эмилио Сала һәм Франциско Вильяр ярҙамсыһы булып эшләй.

Европала ошо ваҡытта неоготика бик популяр була.

Беренсе проекттары — Висенс Йорто (Барселона) һәм Эль Каприччо (Комильяс, Кантабрия); Кальвет йорто (Барселона).

Гауди тормошонда бай Эусеби Гуэлем менән танышыу бик әһәмиәтле була.
Каталонияның иң бай кешеһе, сметаға ҡарамай, Антони Гаудиға күп заказдар бирә.

 

1926 йылда 73 йәшендә, трамвай бәрелеп, вафат була.

## Йорттар төҙөү хронологияһы

 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Гауди. Архитектор и художник. Авт.: Роу Д. Изд.: Белый Город, Москва — 2009;
* Гауди — тореадор искусства. Биография. Авт.: Гиз Ван Хенсберген (пер. с англ. Гольдберга Ю.);
* Шедевры Гауди. Авт.: Хворостухина С. А.;
* Антонио Гауди. Авт.: Л. А. Дьяков;
* Антонио Гауди. Сальвадор Дали. Авт.: Л. Боне, К. Монтес;
* Антонио Гауди: Жизнь в архитектуре. Авт.: Райнер Цербст;
* Гауди: Личность и творчество. Авт.: Бергос Ж., Бассегода-и-Ноннель Ж., Криппа Ж. (фотограф Льимаргас; пер. с англ. Котельникова Т. М.);
* Лучшее из Барселоны (альбом). Изд.: A. Campana; Barcelona (издание на русском языке)- 2003;
* Вся Барселона. Коллекция «Вся Испания». Русское издание. Editorial Escudo de Oro S.A., Barcelona.
* Гауди. Русское издание. Editorial Escudo de Oro S.A., Barcelona.
* Антонио Гауди. Авт.: Бассегода Нонель X.,Пер. с исп. М. Гарсиа Ордоньес Под ред.: В. Л. Глазычева. — М.: Стройиздат, 1986;
* Н. Я. Надеждин. Антонио Гауди: «Воздушные замки Каталонии»: Биографические рассказы. — 2-е изд. — М.: Майор, Осипенко, 2011. 192 с., Серия «Неформальные биографии», 2000 экз., ISBN 978-5-98551-159-8

## Һылтанмалар
Ғәлиев Вил Барый улы

** Ғәлиев Вил Барый улы ** (1 сентябрь 1932, Ахун, Учалы районы) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), СССР Газ сәнәғәте министрлығы (1968), СССР Нефть сәнәғәте министрлығы (1978), СССР‑ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте ойошмаларын төҙөү министрлығы (1982) отличнигы.

## Биография
1955 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң Башҡортостан нефть үткәргестәре идаралығы предприятиеларында эшләй.

1962—1984 йылдарҙа һәм 1992 йылдан алып Өфө дәүләт нефть техник университетында (1968 йылдан алып етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең һәм белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы).

1985—1992 йылдарҙа Төмән индустрия институтында (1987 йылдан алып торба үткәргестәр һәм һаҡлағыстар төҙөү кафедра мөдире) уҡыта.

1995—2001 йылдарҙа Республика тармаҡ хеҙмәтте һаҡлау һәм экология уҡыу-аттестация үҙәгендә эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефть продукттары өсөн резервуарҙар проектлау менән бәйле. Ғәлиев эшләгән күтәреү һәләте түбән һәм баҫылған тупраҡтарҙа резервуарҙар төҙөү өсөн нигеҙ проекттары Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре нефть сәнәғәте предприятиеларында индерелгән.

210-дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 29 уйлап табыу авторы. И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1982).

## Ғилми хеҙмәттәре
* Эксплуатация стальных вертикальных резервуаров в сложных условиях. М., 1981;
* Магистральные нефтепродуктопроводы. 2-е изд., перераб. и доп. М., 1988 (авторҙаш);
* Аварии резервуаров и способы их предупреждения. Уфа, 2004 (авторҙ.).

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә
Ғәлиев Ғәлиб Барый улы

**Ғәлиев Ғәлиб Барый улы** (20 ғинуар 1947 йыл) — ғалим-инженер, физика-математика фәндәре докторы, профессор. Фән ойошмалары федераль агентлығының Электроника институты лабораторияһы мөдире.

## Биографияһы
Ғәлиб Барый улы Ғәлиев 1947 йылдың 20 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ахун ауылында тыуған.
1966 йылда урындағы урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү электрон техника институтына уҡырға инә, 1973 йылда уны тамамлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Молекуляр эпитаксия, квант физикаһы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* «Полупроводниковая наногетероструктура inalas/ingaas с метаморфным буфером» (патент)

## Һылтанмалар
* Институт сверхвысокочастотной полупроводниковой электроники имени В.Г. Мокерова Российской академии наук. НАУЧНЫЕ СОТРУДНИКИ. ГАЛИЕВ ГАЛИБ БАРИЕВИЧ
Имашев Урал Булат улы

**Имашев Урал Булат улы** (17 ғинуар 1945 йыл — 3 февраль 2018 йыл) — ғалим-химик, йәмәғәтсе. 1981—1992 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының органик химия кафедраһы мөдире, 1992—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Нефтехимик эшкәртеү проблемалары институты директоры. 1992—1995 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһының Д. И. Менделеев исемендәге Химиктар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1995), химия фәндәре докторы (1980), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1995). Д. Ф. Варфоломеев исемендәге премия лауреаты (2006). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Театр эшмәкәрҙәре Ғәлиә менән Булат Имашевтарҙың улы. 

## Биографияһы
Урал Булат улы Имашев 1945 йылдың 17 майында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Учалы ауылында тыуған.
1968 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң ошо юғары уҡыу йортонда эшләй (өҙөклөк менән), 1981 йылдан алып органик химия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1991—1992 йылдарҙа — проректор, 1992—1997 йылдарҙа Нефтехимия эшкәртеү проблемалары институты директоры һәм «Нефтехимпереработка институты»ның генераль директоры. 

Ғалим 2018 йылдың 3 февралендә Өфөлә вафат булды. 

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре һыҙыҡлы һәм циклик ацеталдәр, углеродтың көкөртлө окисы нигеҙендәге тиоэфирҙар химияһы һәм технологияһы проблемаларына арналған. Имашев тарафынан ацеталдәрҙең гетеро- һәм гомолитик реакцияларының законлыҡтары билдәләнә, полифункциональ гетероорганик берләшмәләр алыуҙың яңы ысулдары табыла, юғары һөҙөмтәле эреткестәр, пластификаторҙар, коррозия ингибиторҙары производствоға индерелә. Ул, мазутты яңы катализаторҙар һәм тулҡынлы резонанс тәьҫирен файҙаланып, эшкәртеүҙең технологик процессын һәм фәнни нигеҙҙәрен эшләй. 

## Хеҙмәттәре
* Деметаллизация нефтей и нефтепродуктов. М., 1992; Окисление и стабилизация дизельных топлив. М., 1995 (авторҙаш); Основы органической химии М., 2011.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Окница (йылға)

**Окница** (, ) — Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Молдавия (Днестр буйы Молдова Республикаһы) биләмәләре аша аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.

Украинаның Винница өлкәһендәге Крыжополь районының Одаи ауылы янында башлана. Артабан көньяҡҡа йүнәлеш ала һәм Файгород ҡасабаһын үткәндән һуң Пищанка районына сыға. Уның Трибусовка һәм Грабаровка ауылдарынан һуң Днестр буйы Молдова Республикаһы Каменка районы буйлап көньяҡҡа табан аға. Бында йылға үҙенә исемдәш Окница ауылын үтеп китә. Каменский районының Кузмин ауылы янында Днестрға ҡоя.

## Фотоһүрәттәр

Файл:Trybusivka 17.JPG|
Файл:Hrabarivka (Pishchanskyi Raion) 01.JPG|
Файл:Hrabarivka (Pishchanskyi Raion) 02.JPG|
Файл:Hrabarivka (Pishchanskyi Raion) 03.JPG|
Файл:Hrabarivka (Pishchanskyi Raion) 04.JPG|
Файл:Hrabarivka (Pishchanskyi Raion) 07.JPG|
Файл:Hrabarivka (Pishchanskyi Raion) 08.JPG|
Файл:Hrabarivka (Pishchanskyi Raion) 23.JPG|
Файл:Hrabarivka (Pishchanskyi Raion) 24.JPG|
Файл:Hrabarivka (Pishchanskyi Raion) 31.JPG|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кривенко А. В., Бурла М. П., Фоменко В. Г. и др. География Каменского района ПМР. — Тирасполь, 2009. − 191 с.
Учалы йәмиғ мәсете

** Учалы йәмиғ мәсете** — Учалы ҡалаһында урынлашҡан ислам мәҙәни-белем биреү үҙәге. 1994 йылда асылған. Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты ҡарамағында була.

Мәсет 2 ҡатлы, ҡатмарлы планлы. Манараһы (көмбәҙе менән бергә бейеклеге — 27 м) бер яруслы, мәсет бинаһына терәтеп төҙөлгән, уратма балконы бар.

Мәсеттә 2 намаҙ залы; стеналары Ҡөрьән сүрәләре һәм орнаменттар менән биҙәлгән.

Учалы йәмиғ мәсете эргәһендә ғәрәп телен һәм ислам нигеҙҙәрен өйрәнеү буйынса балалар һәм өлкәндәр өсөн курстар эшләй.
Мәсет ҡаланың дини үҙәге булып тора, унда мөхтәсибәт ултырыштары, мосолман байрамдары үткәрелә.

## Имам‑хатиптары
# И. И.Мөхәмәтйәнов (1994 й. алып),
# В. Ф. Тажетдинов (1997 й. алып),
# Д. Г. Әхмәҙиев (2006 й. алып),
# И. А. Мәзитов (2010 й. алып).

Учалыла шулай уҡ Зәйнулла Рәсүлев мәсете бар.
Эмпатия

**Эмпатия** — (грек теленән «pathos»-«ыҙалау», инглиз теле<nowiki/>нән «empathy» — ҡуша ҡайғырыу, үҙеңде икенсе кеше урынына ҡуя белеү) — ул үҙеңдән башҡа икенсе кешенең, ғөмүмән, ниндәй ҙә булһа тере йән эйәһенең тойоуын, үҙеңдекеләй итеп тоя, аңлай, һиҙә белеү.

Шулай уҡ эмпатия — сит-ят кешенең ҡайғыһын йә шатлығын уртаҡлаша белеү һәләте.

Психологик һүҙлектә эмпатияға ошондай аңлатма бирелә: эмпатия — ул индивидтың икенсе кешеләрҙең тойғоларына эмоциональ рәүештә яуап биреүе. Эмпатия икенсе кешенең күңел донъяһын, уның хис-тойғолорын, уйҙарын субъектив рәүештә ҡабул итеү, үҙләштереү.

Икенсе кешенең тойғоларын тоя, һиҙә белеү тик кешеләргә генә хас күренеш түгел. Ҡайһы бер ғалимдар күҙаллауынса, хайуандар, хатта үҫемлектәр ҙә икенсе берәүҙең тойғоларын һиҙә ала икән.

Мәҫәлән, электр тогының ҡаршылығын үлсәүсе ҡулланма — гальвонометрҙы — берәй ағас олонона тоташтырып, шул ағасҡа терәлеп тороусы кеше берәй ерен нимә менәндер яралаһа, гальвонометрҙың телдәре хәрәкәткә килә икән. Тимәк, ағас кешенең ауыртыныуын, йә булмаһа ҡырҡылған ваҡыттағы күҙәнәктәрҙең үлеүен тоя.

Американлы Филипп Диктың «Бегущий по лезвию бритвы» (1968) романы буйынса фантастик нәфис фильм төшөрөлгән «Мечтают ли андроиды об электроовцах?» («Do Androids Dream of Electric Sheep?») (1982).

Авторҙар фекеренсә, әгәр ҙә робот кешенең ауыртыуын, ҡайғыһын, борсолоуын тоя ала икән, ул «кеше» тип аталырға лайыҡлы була ала. Һәм, киреһенсә, әгәр ҙә берәй кеше икенсе кешенең ҡайғыһын, ауыртыныуын, өҙгөләнеүен тоя, аңлай алмай икән, был кешенең «кеше» булып һаналырға хоҡуғы юҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Писхологический словарь/Под.ред. В. В. Давыдова, А. В. Запорожца, Б. Ф. Ломова и др.; Науч.-исслед. ин-т общей и педагогической психологии Акад.пед.наук СССР. — М.:Педагогика, 1983. — 448 с., илл.
* Энциклопедия относительного и абсолютного знания / Бернард Вербер; [пер. с фр. К. В. Левиной]. — М.:ГЕЛЕОС:РИПОЛклассик, 2008. — 272 с. ил. — (Х.О premium).
Рәхимов Урал Мортаза улы

**Рәхимов Урал Мортаза улы** (13 декабрь 1961 йыл) — «Башнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең элекке генераль директоры, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының экс-депутаты.

Башҡортостандын беренсе Президенты Мортаза Рәхимовтың улы.

«Forbes» журналы мәғлүмәттәре буйынса, 2005—2012 йылдарҙа Рәсәйҙең иң бай 200 бизнесмены исемлегенә инә.

## Биографияһы
Урал Мортаза улы Рәхимов 1961 йылдың 13 декабрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1984 йылда Өфө нефть институтының технология факультетын тамамлай.

Артабан Францияның *French Institute of Petroleum* институтында уҡый.

Пенсильвания университетында магистратураны тамамлай.

1995—1999 йылдарҙа «Башнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директоры.

1999—2002 йылдарҙа «Башкирская топливная компания» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директоры.

2002—2006 — «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе.

2006—2009 — «Башнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе.

2009 йылда Система АФК-һы Башҡортостан яғыулыҡ-энергетика комплексының контроль акцияларын Урал Рәхимовтан һатып ала.

2009—2010 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей клубы президенты булды.

2014 йылда Рәсәй Прокуратураһы Урал Рәхимовҡа ҡарата енәйәт эше ҡуҙғата, Австрияға экстрадиция буйынса мөрәжәғәт ебәрә.

## Иҫкәрмәләр