Сарапул

**Сарапул **(удм. Сарапул) — Рәсәйҙәге Удмурт Республикаһының ҡалаһы.
Халыҡ һаны буйынса Удмурт Республикаһының өсөнсө ҡалаһы Воткинскиҙән һуң. **Сарапул** ҡала округы үҙәге.

## Географияһы
Ҡала Кама йылғаһының бейек ярында, Удмуртияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Ижевскиҙән 62 км алыҫлыҡта һәм Мәскәүҙән 1143 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Республиканың баш ҡалаһы менән  трассаһы менән тоташҡан.

**Сәғәт бүлкәте**

Сарапул ҡалаһы, бөтә Удмурт Республикаһы кеүек, халыҡ-ара стандарттар буйынса Samara Time Zone (SAMT) — Һамар ваҡыты сәғәт бүлкәтенә ҡарай (UTC +4:00).

## Этимология
*Сарапул* исеме 1579 йылда беренсе тапҡыр телгә алына. Тәржемә менән сыуаш теленән *сарапул* — «стерлядь» («һары, матур балыҡ») тигәнде аңлата.

## Тарих

### Рәсәй империяһы

1596 йылда Сарапулка йылғаһы беренсе тапҡыр телгә алына.
Риүәйәттәргә ярашлы, Березовка ауылынан Святитель Николай 1657 йылда чума эпидемияһында ауылды изге тәре килтереп ҡотҡара. Бының һөҙөмтәһе булып Рәсәҙәй тәре йөрөтөү тора, ул йыл һайын 1918 йылға тиклем үткәрелеп тора.
1707 йылда ул исем аҫтында Сарапул ауылы булған.
1780 йылда ауыл ҡала статусы ала һәм Сарапул өйәҙенең үҙәгенә әйләнә. Ошо ваҡыттан алып Сарапул билдәле архитекторҙарҙың генераль планы буйынса төҙөлә. Ҡалала 21 ҡорам һәм ике монастырь бар. Старцево-Горский Иоанно-Предтеченскийирҙәр монастыры 1900 йылда Сарапул епискобы Никодим (Боковой) тарафынан ойошторолған. Был монастырҙа Сарапул епискобының резиденцияһы урынлашҡан. Ҡатын-ҡыҙҙар Благовнщен монастыры 1853 йылда барлыҡҡа килгән һәм 1881 йылға тиклем йәшәгән.. Уның эргәһендә сиркәү-мәхәллә мәктәбе эшләгән. Һаҡланған сиркәүҙәре: Покровская (1791), Воскресенская (1821) һәм Петербург Ксенияһы сиркәүҙәре (1912). Биналарҙы төҙөгәндә 1812 йылғы Ватан һуғышындағы француз әсирҙәре ҡатнашҡан. Сарапул — Кутузов армияһында хеҙмәт иткән кавалерист Надежда Дурованың тыуған ҡалаһы.

XIX быуат аҙағында Сарапул — Рәсәй сәнәғәтендә мөһим урын биләгән ҡала — унда итек теккәндәр, караптар төҙөгәндәр һәм йөрөткәндәр. Карап төҙөүселәр араһында иң билдәле ҡала башлығы — Павел Андреевич Башенин, уның тырышлығы менән ҡалаға тимер юлы һуҙылған. Ҡала сауҙагәрҙәре тырышлығы менән ҡалала Алексеев реаль училищеһы асыла.

### Совет осоронда
Сарапул 1923 йылдан алып 1934 йылға тиклем Урал өлкәһе составына ингән. 1937 — 1934 йылдарҙа Киров крайына, ә һуңынан — Киров өлкәһенә инә. 1937 йылда ҡала Удмурт АССР-ына ҡушыла, төбәктең иҡтисади һәм сәйәси тормош үҙәге Сарапул ҡалаһынан Ижевскиға күсә.

## Административ бүленеше
Ҡала биҫтәләргә бүленә: ПМК, Гудок, Гудок-2, Учхоз, Старцевый тауы, Үҙәк, УППВОС, Дачка, Песьянка, Баҙар, Боролош, Аяҡ кейеме фабрикаһы, Тимер юл вокзалы, Көньяҡ ҡасабаһы, Көнбайыш ҡасабаһы, Дубровка, Дубровка-2, Элеконд, Элеконд-2, Новосельский,Янтарный, КХП, Радужный, Ҡош фабрикаһы, Крупозавод, Котово.

## Белем
Сарапул ҡалаһында 11 урта белем биреү мәктәбе, 2 лицей, 2 башланғыс мәктәп, 2 махсус (коррекция) мәктәп, лингвистика гимназияһы, 32 балалар баҡсаһы һәм шулай уҡ бер нисә юғары уҡыу йорттары һәм ижад үҙәге эшләй. Етемдәр өсөн балалар йорто бар.

Ҡалала махсус урта белем биреүсе Сарапул аҙыҡ-түлек сәнәғәте техникумы, Сарапул машиналар төҙөү һәм мәғлүмәт технологиялары техникумы, педагогия һәм медицина колледждары бар. Шулай уҡ Ижевск дәүләт техник университетының филиалында юғары белем бирәләр.
## Экология торошо
Коммуналь хужалыҡ предприятиелары, ҡала сәнәғәт предприятиеларының күп булыуына ҡарамаҫтан, Сарапулда Ижевск һәм Глазов ҡалаларына ҡарағанда атмосфера һауаһыбайтаҡҡа таҙа. Электромагнит, радиация торошо норма сиктәрендә. Кама йылғаһы һәм Оло Сарапулка йылғаларының һыуы бик үк таҙа түгел, бигерәк тә Кама һыуы бысраныуы III дәрәжәлә тора (7 баллы шкала буйынса). Һыу бысраныуының төп сығанағы — ит комбинаты, ҡошсолоҡ фабрикалары, күн комбинаты һәм радиозавод, шулай уҡ ҡала сүплеге лә был күренешкә үҙ өлөшөн индерә.

## Иҫтәлекле урындар

### Граждандар һәм ғибәҙәт ҡоролмалары
* Янғын һүндереү манараһы (1887 йыл).Архитекторы — И. А. Чарушин.
* Воскресенский сиркәүе (1817 йыл), сауҙагәр Ижболдин аҡсаһына классицизм стилендә төҙөлгән. Федераль әһәмиәттәге тарихи һәм мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 1995 йылда индерелә.
* Сауҙагәр Смагин йорто (1910 йыл) — ҙур таш ҡоролма И. А. Чарушин проекты буйынса модерн стилендә төҙөлгән.
* Башенин дачаһы (1909 йыл) — манаралы бина Ярославль архитекторы П. А. Трубников проекты буйынса төҙөлгән. Әлеге ваҡытта Сарапул музей-ҡурсаулығының филиалы булып тора.

### Һәйкәлдәр
* Надежда Дурова һәйкәле (уның атаһы Сарапул городничийының өйө урынында тора) — 2013 йылдың июнендә асыла. Скульптура композицияһының авторы — РФ халыҡ рәссамы Владимир Суровцев. Н. Дуроваға арналған һәйкәлдең авторы — Ринат Вәлиуллин.
* «ОВ-3705» паровозы, ул 1919 йылд аслыҡтан ыҙаланған Петроград һәм Мәскәү эшселәренә 80 мең боттан ашыу ашлыҡ килтергән, паровоз ҡала вокзал алды майҙанында урынлаштырылған (1974 йылдан алып Сарапулда тора).
* Сарапул электрогенераторҙар заводына нигеҙ һалыусыларға һәм завод ветерандарына арналған МиГ-21 самолеты, урынлаштырылған ваҡыты — 2012 йыл.

## Ҡала башлығы
* 2001- 2015 йылдар — Наумов Анатолий Федорович
* 2015 йылдың 22 сентябренән — Александр Александрович Ессен

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Елабуга (27 сентябрь 2018)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сарапульский драматический театр
* Список улиц Сарапула
* Сарапульский уезд
* Сарапульский район
* Сарапульский округ
* Сарапуло-Воткинская операция
* Список памятников культурного наследия города Сарапул в Викигиде

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Регионы России. Основные характеристики субъектов Российской Федерации: статистический сборник. Госкомстат России. — М., 2003.
* Регионы России. Том 1. Статистический сборник. Госкомстат России. — М., 2001. C. 330.
* Регионы России. Основные социально-экономические показатели городов. Статистический сборник. Росстат. — М:, 2005. стр. 219
* *Поспелов Е. М.* Географические названия мира: Топонимический словарь: Около 5000 единиц. М.: Русские словари, ООО «Изд-во Астрель», ООО «Изд-во АСТ», 2001. С. 368.
* Гл. ред. *Горкин А. П.* География России: энциклопедический словарь. М.: Большая Российская энциклопедия, 1998. С. 511.
* Гл. ред. *Лаппо Г. М.* Города России: энциклопедия. М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. С. 409

## Һылтанмалар
* Сайт Администрации города Сарапул (официальный орган местного самоуправления)
* *Коробейников А. В.* Н. Н. Блинов о древности Сарапула. Издание рекомендовано Федеральным Агентством по образованию в качестве учебного пособия по курсам «отечественная история» и «музееведение».