Аварҙар

{{Халыҡ|название=Аварҙар|самоназвание=|численность=≈1 300 000 чел. 
(*шул иҫәптән [[андий-цез халыҡтары|андий-цеззар]] үә [[арчиндар]]*)|расселение=: 1 012 074 (2021); 912 090 (2010) 
** : 956 831 (2021), 850 011 (2010)
Дағстан шәһәрҙәре һәм райондары
:* Махачҡала: 190 089
:* Хәсәүйорт: 73 489
:* Кизилюрт районы: 63 300
:* Ботлих районы: 57 740
:* Хәсәүйорт районы: 53 750
:* Казбек районы: 43 373
:* Кизләр районы: 38 771
** : 10 288 (2021)
** : 4 320 (2021)
** : 4 285 (2021)
** : 4 079 (2021)
** : 3 527 (2021)
** : 2 550 (2021)
** : 2 500 (2021)
** : 1 904 (2021)
** : 1 643 (2021)
** : 1 117 (2021)
** : 1 113 (2021)
* : 114 000
* : 50 000
* : 1 496 (2001)|архкультура=авар архитектураһы|язык=авар, урыҫ|религия=Сөнни Ислам|входит=Дағстан халыҡтары|родственные=андийҙар, ахвахтар, каратиндар, тиндиндар, багвалиндар, чамалиндар, годобериндар, ботлихтар, цездар, бежтиндар, гунзибтар, гинухтар, хваршинтар, арчиндар|включает=андий-цез халыҡтары|происхождение=Кавказ ҡәбиләләре|изображение=Shamil by Denier.jpg|подпись=Имам Шамил, Рәсәйгә Кавказ ҡаршылығының авар сәйәси, хәрби һәм рухи лидеры, Кавказ имаматтың өсөнсө имамы (1834–1859).|ширина=188}}
**Аварҙар** () — Нах-Дағстан халҡы, Кавказ төп халыҡтарының береһе, Таулы Дағстанда, шулай уҡ Көнсығыш Грузия һәм Төньяҡ Әзербайжанда йәшәй. 

Дағстан Республикаһының иң күп һанлы халҡы һәм 2020—2021 йылдарҙа халыҡ иҫәбен алыу буйынса Рәсәй халыҡтары һаны буйынса алтынсы урын тота.

## Этнонимы
Бер фекер буйынса, элек, XIX быуатта Рәсәйгә тарафынан яуланғанға тиклем, аварҙар үҙҙәрен бер халыҡ тип иҫәпләмәгән һәм дөйөм атамаһы булмаған, ә атамаһы уларға бөтөнләй таныш булмаған.

Тарихнамәлә билдәле булған — «Ҡаф тауҙары буйынса» йыйынтығында — аварҙар үҙҙәренең атамаһын урыҫтарҙан алған һәм аварҙарға (экзоним) хас булған, улар үҙҙәрен төрлөсә атаған, төрлө ҡәбиләләрҙең (әсемлектәр) йәшәгән территориаль урынынан сығып, үҙҙәрен төрлө тип атаған бер этнонимға эйә булмаған мәғлүмәттәр килтерелә.

Әсәлектең килеп сығышы аҙағына ҡәҙәр асыҡ түгел. Ҡайһы бер ғалимдар — атап әйткәндә, М. Г. Магомедов — атаманы боронғо аварҙарҙан сығара, икенселәре авар халҡының этногенезына ҙур йоғонто яһай, тип раҫлай. Шуға ҡарамаҫтан, В. М. Бейлис, төрлө урта быуат сығанаҡтарын анализлау нигеҙендә, кавказ аварҙары этнонимының Урта Азия күсмә халыҡтары менән бәйләнешен инҡар итә. Идара итеү башында (531—579) Хөсрәү Ануширван I иран сығышлы (*Auhar-z-an-shah*) тип аталған дәүләт берәмеге территорияһында булыуы хаҡында мәғлүмәттәр нигеҙендә, ул авар-бадиәҙәр тау өлкәһенә буйһоноу, унда төпләнеү һәм Сәсәниҙәр иттифаҡсыһы булыу мөмкинлегенең мөмкин түгел тип һанай.

Тарихсы Шахбан Хафизов фекеренсә, *awar* (*авар*) этнонимы кавказ-авар этимологияһына эйә.

Реконструкцияларға ярашлы, «авар» этнонимы **ʡωar* боронғо авар нигеҙенән килеп сыҡҡан; ғәскәри, ул төньяҡ кавказ сығанағына барып тоташа (» этнонимы, аварҙарҙан тыш, элек яңылыш рәүештә  Дағстандың бөтә таулы халҡы тип аталған. Бындай хаталы атаманың сәбәбе боронғо Фарсыстан була, ғәскәрҙәр Дағстанға экспансия ваҡытында һәр ваҡыт беренсе сиратта лезгиндар менән осрашырға тура килде.

Даргиндар аварҙарҙы **'кIарахъанти**' (берлек формаһында *кIарахъан*), лаҡтар — *ярусса*, ҡумыҡтар — *таулу* («таулылар») тип атайҙар.
## Халыҡ һаны һәм таралыуы

Донъяла аварҙарҙың һаны: 1,2 миллион, шул иҫәптән Русияла — 1 миллион, Әзербайжанда — 50 мең, Төркиәлә — 50 мең һәм башҡа илдәрҙә.

2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса райондар буйынса аварҙарҙың процентта өлөшө: 

Дағстандың таулы территорияларының күп өлөшөндә, ә өлөшләтә тигеҙлектәрҙә лә йәшәйҙәр (*Буйнаҡ, Хәсәүйорт, Ҡыҙылйорт, Кизляр, Тарумов райондары һ. б.*). Дағстандан тыш, Чеченстан, Ҡалмыҡстан һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә йәшәйҙәр. Дағстанда аварҙарҙың төп төпләнеү өлкәһе — Авар Ҡуйһыуы (), Ғанди Ҡуйһыуы () и Ҡара Ҡуйһыу () йылғаларҙың бассейндары.

Аварҙар шулай уҡ Әзербайжандар йәшәй (*башлыса Белокан, Закаталь, Ках райондарында һәм [[Баҡы|Баҡыла]]*), унда 1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса уларҙың дөйөм һаны 49,8 мең кеше тәшкил итә. Аварҙарҙың ҙур булмаған төркөмдәре Грузияның Кварел муниципалитеты, шулай уҡ Логодех муниципалитетында һәм Тбилисиҙа компактлы йәшәй. Бынан тыш авар диаспоралары Төркиә, Ҡаҙағстан, Украинала һәм башҡа илдәрҙә лә бар.

## Дине
Диндарҙарҙың күпселеге — шәфиғи мәҙһәбендә сөнни мосолмандар. Суфый туғанлыҡтары — нәҡшбәндиә, шәҙилиә һәм ҡадириә таралған. Урада, Тидиб, Хунздар, Галла, Тинди, Кванад, Ругуджа һ. б. ауылдары янында. Археологтар VIII—X быуаттарҙағы типик мосолман ҡәберлектәрен таба. VII быуат уртаһынан башлап (*[[Дәрбәнт]] төбәгенән*), Ислам дине яйлап, әммә системалы рәүештә үҙенең йоғонтоһо ареалын бөтә Дағстанға киңәйтә, XV быуатта Дағстандың иң алыҫ райондарына үтеп инмәҫ хәтлем, бер-бер артлы ауылды үҙ эсенә ала.

## Авар аш-һыуы
Аварҙарҙың туҡланыу нигеҙен хинкал, ботишалы, һурпа һәм курзе тәшкил итә, уларҙы ғәҙәттә ит менән бергә бирәләр.

Ғәҙәттәгесә аварҙарҙың туҡланыу рационында ит күп, башлыса һарыҡ һәм һыйыр ите. Уларҙан ҡуйырсыҡлы аш-һыу бешерәләр, он ризыҡтары өсөн эслек эшләйҙәр, шешлек ҡыҙҙыралар. Иң билдәлеләре — яҫмыҡ чурпаһы, ҡуҙғалаҡ чурпаһы, панк-чурпа, ғәҙәти чурпа.

Авар аш-һыуының визит карточкаһы булып киптерелгән ит тора. Һыуытҡыстар булмаған осорҙа киптерелгән ит дауамлы ваҡытҡа уның туҡлыҡлы үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалырға мөмкинлек биргән. Киптерелгән иткә ғәйәт күп ризыҡтар әҙерләнә, атап әйткәндә, ноҡот борсағы менән кукуруз йәки киптерелгән ит менән фасоль ашы.

Аварҙарҙа шулай уҡ хинкал популяр ризыҡ булып тора (). Ит һурпаһында бешерелгән ҡамыр киҫәктәре (үҙенән-үҙе) һурпа, бешерелгән ит һәм соус менән бирелә. Авар хинкалын грузин хинкали менән бутарға ярамай, сөнки грузин хинкали бөтөнләй башҡа төр ризыҡ булып тора.

Авар аш-һыуының традицион ризыҡтарына шулай уҡ чуду йәки ботишалдар инә, улар төрлө эслек менән ҡамырҙан эшләнгән йомро таждарынан ғибәрәт. Таждары йәшелсә менән эремсек йәки йәшелсәле тулған картуф менән тултырыла һәм яҫы ҡоймала ҡыҙҙырыла. Майлы йәки ҡаймаҡ менән майланған һәм диаметры буйынса 6-8 өлөшкә бүленгән. Ҡул менән ашайҙар.

Йәнә авар аш-һыуының тағы бер үҙенсәлеге булып курзе тора. Пельмен йәки мантаға оҡшаған нәмә. Әммә курзелар бер аҙ ҙурыраҡ, тамсы формаһында, уларҙың тултырылышы киҫкенерәк, ә ҡыҫылғанда мотлаҡ ҡыяҡ менән ҡыҫылдырыла. Нәтижәлә курзеға хатта шыйыҡ тултырырға, мәҫәлән, йәшел менән һуғылған сей йомортҡа һалырға мөмкин. Иң популяр милли тәм-томдар: бахух (хәлүә), һауа кукурузы, баллы грек сәтләүеге.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* *Агларов М. А.* Сельская община в Нагорном Дагестане в XVII — начале XIX в. — : Наука, 1988.
* *Агларов М. А.* Андийцы. — Махачкала: ЮПИТЕР, 2002.
* *Алексеев М. Е., Атаев В. М.* Аварский язык. — : Academia, 1998. — С. 23.
* *Алексеев В. П.* Происхождение народов Кавказа — : Наука, 1974.
* 
* *Атаев Б. М.* Аварцы: язык, история, письменность. — Махачкала: ДНЦ РАН, 2005.
* *Гаджиев А. Г.* Происхождение народов Дагестана (по данным антропологии). — Махачкала, 1965. — С. 46.
* *Иоанн Галонифонтибус*. Сведения о народах Кавказа (1404 г.). — Баку, 1980.
* 
* *Магомедов Абдулла.* Дагестан и дагестанцы в мире. — Махачкала: Юпитер, 1994.
* *Магомеддадаев Амирхан.* Эмиграция дагестанцев в Османскую империю (История и современность). — Махачкала: ДНЦ РАН, 2001. — Книга II.
* *Магомедов Мурад.* Походы монголо-татар в горный Дагестан // История аварцев. — Махачкала: ДГУ, 2005. — С. 124.
* *Тахнаева П. И.* Христианская культура средневековой Аварии. — Махачкала: ЭПОХА, 2004.
* *Халилов А. М.* Национально-освободительное движение горцев Северного Кавказа под предводительством Шамиля. — Махачкала: Дагучпедгиз, 1991.