open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Торба металлургия компанияһы

**«Торба металлургия компанияһы»** (**ТМК**) — рәсәй металлургия компанияһы, донъялағы торбалар сығарыу компаниялар араһында өсөнсө 

Рәсәйҙең иң ҙур компаниялар исемлегендә 28-се урын алып тора (2012 йыл).
## Ҡоролош
Компания 2001 йылда асыла.
* «Орск машиналар төҙөү заводы», Орск, Ырымбур өлкәһе,2006 йылдан
* «Российский научно-исследовательский институт трубной промышленности», (РосНИТИ), Силәбе, 2007 йылдан
* ЯСЙ «Центральная трубная база» (ЦТБ, Быҙаулыҡ), 2007 йылдан
* ЯАЙ«Управление по ремонту труб» («УпоРТ», Нижневартовск), 2007 йылдан
* АҠШ-та бер нисә компаниялар, (ТМК IPSCO), 2008 йылдан
* Синар торба заводы (РОСНАНО менән) . 2010 йылдан
* 2012 йылда Оман торба заводы алынды 

## ТМК ойошмалар
* Синар торба заводы (Россия, Каменск-Уральский) — 2002 йылдан.
* Северский торба заводы (Россия, Полевской) — 2002 йылдан.
* Таганрогский металлургический завод (Россия, Таганрог) — 2002 йылдан.
* Волжский трубный завод (Россия, Волжский) — 2001 йылдан.
* TMK-Artrom (Румыния, Слатина).
* TMK-Resita (Румыния, Решица).
* ТМК-Казтрубпром (Казахстан, Уральск).
* Орский машиностроительный завод (Россия, Орск) — 2006 йылдан.
* Российский научно-исследовательский институт трубной промышленности — РосНИТИ (Россия, Силәбе) — 2007 йылдан.
* ТМК IPSCO (АҠШ) — 2008 йылдан.

## Иҫкәрмәләр

## Иҫкәрмәләр
* Официальный сайт компании
Илек районы

**Иле́к районы** — Ырымбур өлкәһе муниципаль районы. Район Ташлы, Ырымбур, Соль-Илецк, Новосергиевка, Переволоцк райондары һәм көньяҡта Ҡаҙағстан менән сиктәш.

## Билдәле шәхестәре
* Громов Владимир Борисович (22.04.1961), инженер-төҙөүсе, хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр һәм йәмәғәтсе. 1990 йылдан «Нефтекамскстройзаказчик» муниципаль предприятиеһының баш инженеры, 1998 йылдан (өҙөклөк менән) — директоры; 2010—2011 йылдарҙа Нефтекама ҡала хакимиәте башлығы. 2005—2010 йылдарҙа Нефтекама ҡала Советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2005). Илек ауылынан.

### Ҡоролош
# Димитровский ауыл Советы
# Затонновский ауыл Советы
# Илек ауыл Советы
# Кардаил ауыл Советы
# Красноярский ауыл Советы
# Мухрановский ауыл Советы
# Нижнеозернинский ауыл Советы
# Озёрский ауыл Советы
# Подстёпкинский ауыл Советы
# Привольный ауыл Советы
# Рассыпнянский ауыл Советы
# Сладковский ауыл Советы
# Студёновский ауыл Советы
# Сухореченский ауыл Советы
# Яманский ауыл Советы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
# Илекский район Оренбургской области: Краеведческий атлас / А. А. Чибилёв, А. А. Соколов. — Оренбург: Печатный дом «Димур», 2007. — 36 с. ISBN 978-5-7689-0181-3
# Моя добрая малая родина (Из истории Илекского района). ГУП «РИД „Урал“», 2006. — 314 с.
# Природное наследие Оренбургской области / А. А. Чибилёв — Оренбург: Оренбургское книжное издательство, 1996. — 384 с. ISBN 5-88788-015-5

## Һылтанмалар
* Илек районы Рәсми сайты 
* Район на сайте Оренбургской области 
* Илекский район находится под угрозой ликвидации
MSCI Russia

**MSCI Russia**, **MSCI Russia Standard Index** () — рәсәй баҙарының фонд индексы, MSCI Emerging Markets инә.
Индекс Morgan Stanley Capital International Inc менән хисаплана, провайдер MSCI Barra.
Иҫәпләү принциптары. Компанияның ауырлығы капитализация, Free-float , сит ил инвесторҙар асыҡлығы менән бәйле. 

## Баҫтырыу
Индекс һәр 15 секнуд баҫтырыла (биржаның эш ваҡытта)

## Әһәмиәтлек
MSCI Russia индексы күп сит ил инвесторға әһәмиәтле.

## Һәҙерге состав

Һәҙерге состав
MSCI Russia[4]

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальная страница MSCI Russia Standard Index на сайте MSCI раздела MSCI Licensed Indices.
* [ http://www.msci.com/products/indices/licensing/msci_russia/ MSCI Russia Standard Index] ]
Татнефть

**«Татне́фть»** — Рәсәй нефть компанияһы. Нефть етештереү буйынса илдә 6-сы урында тора. Тулы исеме — * Шашин Валентин Дмитриевич исемендәге «Татнефть» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте *. Штаб-фатир Әлмәттә.

Рәсәйҙең иң эре компаниялар списогында 11-се урында булды (2012 йыл).
## Хужалар
«Связьинвестнефтехим», - 32,51 %

The Bank of New York International Nominees - 22,82 %

группа ТАИФ — 6,02 %

UBS AG — 7,96 %.

File:П-Д Татнефть Стекловолокно.JPG|Алабуғала Татнефтттен стекловолокно заводы
File:Tatneft-108 in North River Port 27-jun-2012 03.JPG|"Татнефть-108" йылға танкеры Химки һыу һаҡлағыста, Мәскәү өлкәһе
File:Tatneft Arena.jpg|Татнефть-арена
File:TatNeft office in Almetievsk.JPG|Штаб-фатир Әлмәттә
Файл:Tatneft-azs.jpg|Татнефттен АЗСы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* рәсми сайт   
*  «ТАНЕКО» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте (ААЙ) рәсми сайты
Баҙар капитализацияһы

**Баҙар капитализацияһы** () — бер акция, акционер йәмғиәт, фонд баҙар хаҡы, мәҫәлән иҡтисад объекттын хаҡы. Айрыла:
* Ҡиммәтле ҡағыҙҙын баҙар капитализацияһы— акция хаҡы
* Асыҡ акционерҙар йәмғиәте баҙар капитализацияһы— акционер йәмғиәтенең акция хаҡы
* Фонд баҙарының баҙар капитализацияһы
## Капитализация кимәлдәре
Һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса хиспланған капитализация кимәле:
* Европа Берләшмәһе: 6.0 триллион евро (ЭТПһынан 59 %)
* Япония: 2.4 триллион евро (ЭТПһынан 75 %)
* Америка Ҡушма Штаттары: 10.7 триллион евро (ЭТПһынан 108 %)
Баҙар капитализация хаҡы буйынса донъяла беренсе урынды Exxon Mobil Corporation ала(19.04.2013 көнғә уның капитализация $392 млрд, Apple гигантынан күбәрәк).

## Әҙәбиәт
* 
## Иҫкәрмәләр
Рәсәй һумы

**Һум** — Рәсәй Федерацияһының милли аҡсаһы.

Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 75-се статьяһындә билдәләгәнсә: аҡсаны Рәсәй Федерацияһының Үҙәк Банкы сығара, һәм уның төп функцияһы — милли валюта булған һумдын тотороҡлоғон һаҡлау. Рәсәй Федерацияһы Үҙәк Банкыһы тураһында махус закон бар.

### 1997 йылда сығарылған банкноттар


Файл:Old sign of Russian ruble.svg|Рәсәй һумы символы. XVII—XIX быуаттар.
Файл:Rursign1826.jpg|Декабрист Владимир Федосеевич Раевскийҙан тартып алынған аҡса исемлеге (1826)
Файл:Rursign1703.jpg|Авторы Леонтий Филиппович Магницкий булған Арифметика китабында Рәсәй империяһының аҡса билдәһе (1703)
Файл:Ruble.svg|Рәсәй һумының символ варианттары.
Файл:Rouble_official_sign.svg|Рәсәй һумының Тарбеев Александр Владимирович тәҡдим иткән символы


### 2017 йылда сығарылған банкноттар

## Рәсәй һумы — Доллар курсы
Доллар курсы 2016 йыл башындағы максимумда 83,5913 һумға барып етһә, 2017 йылдың апрелендәге минимумда 55,8940 һумға тиклем төшә. Билдәле булыуынса, 2014 йыл аҙағында Үҙәк банк милли валютаның ирекле курсын иғлан иткәйне. Әммә ирекле курс шарттарында һумдың көсәйеүе сит ил валютаһындағы килемдәрҙе (нефть һәм газ экспортынан килгән долларҙарҙы) өлөшләтә юғалтыуға килтерҙе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информация о банкнотах и монетах на сайте Банка России   
* РОССИЙСКИЙ РУБЛЬ И ПРИЗНАКИ ПОДЛИННОСТИ РОССИЙСКОГО РУБЛЯ  
* Российский рубль, Энциклопедия «Вокруг света». 
* Рәсәй һумы (банкноталар) һәм Совет һумы (банкноталар)
Кваркен районы

**Кваркен райо́ны** — Ырымбур өлкәһе районы. Өлкәнең көнсығышында урынлашҡан. Башҡортостандың Баймаҡ районы һәм Ҡаҙағстан менән сиктәш.
## Тарих
Ырымбур өлкәһе Кваркен районы үҙәге Кваркен ауылы Финляндияны һәм Швецияны бүлгән Балтик диңгеҙендәге Норра-Кваркен боғаҙы (, ) буйынса бирелде. 1808—1809 йылдағы Рус-швед һуғышы буйынса Рәсәй империяһына Финляндия индерелде.

## Милли состав
# урыҫтар — 71,7 %
# ҡаҙаҡтар — 14,4 %
# башҡорттар — 3,3 %
## Ҡоролош
# Айҙарәле ауыл Советы
# Аланд ауыл Советы
# Бриент ауыл Советы
# Зеленодоль ауыл Советы
# Кваркен ауыл Советы
# Киров ауыл Советы
# Коминтерн ауыл Советы
# Красноярск ауыл Советы
# Яңы Ырымбур ауыл Советы
# Приморский ауыл Советы
# Просторский ауыл Советы
# Таналыҡ ауыл Советы
# Урал ауыл Советы
# Уртаҙым ауыл Советы

## Билдәле шәхестәр
* Любушкин Виктор Васильевич (23.10.1913—1.02.1983), совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1939—40 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1961 йылдарҙа КПСС-тың Сибай ҡала комитетының 1‑се секретары; 1966—1974 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты директоры. Башҡорт АССР-ының III—VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1956), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949, 1971), Ҡыҙыл Йондоҙ (1970), ике Почёт Билдәһе (1961, 1966) ордендары кавалеры. Айҙарәле ҡасабаһынан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Донъяның иң эре авикомпаниялары

** Донъяның иң эре авикомпаниялар **

## Пассажирҙар ташыу
### Регуляр маршруттар (дөйөм күләме)

### Халыҡ-ара маршруттарҙа авиа ташыу

### Эске маршруттарҙа авиаташыу

## Йөк ташыу

## Флот ҙурлығы буйынса

### Пассажир авиакомпаниялары

### Йөк ташыу авиакомпаниялары

## Йүнәлештәр пункты буйынса

## Региондар буйынса алдынғылар

### Регуляр пассажир рейстар

## Иҫкәрмәләр
Рәхмәтуллин Сафиулла Рәхмәтулла улы

**Сафиулла Рәхмәтулла улы Рәхмәтуллин** (1845—1921) —  ХХ быуат башы башҡорт шағиры.

## Биографияһы
1845 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡоръятмаҫ ауылында тыуған. Ырымбур Ҡарғалыһы мәҙрәсәһен тамамлай.Үҙ заманынының уҡымышлы кешеләренән һаналған. Балта оҫтаһы була.Ҡоръятмаҫ ауылында Сафиулла Рәхматуллиндың ҡулдары менән һалынған йорт бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған.
1905 йылдың май айында Бәләбәй өйәҙендәге помещик Н. В. Деевтың араҡы заводында эшселәр һәм тирә-яҡ ауыл кешеләре фетнә күтәрә.Сығышты ойоштороусылар, революцион идеяларҙы таратыусылар араһында Сафиулла Рәхмәтуллин да була.

1907 йылда халыҡты поэтик һүҙ менән көрәшкә өндәп, революцион хәрәкәттә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн хөкөм ителеп,  оҙаҡ йылдарға төрмәгә ултыртыла.

## Ижады
1907 йылда Ырымбур ҡалаһында сыҡҡан «Урал» гәзитендә шағирҙың «Төрмәнән» һәм «Яҙ килә» тигән шиғырҙары баҫыла.
Ошо уҡ йылда «Ер кәрәк» һәм «Күҙ йәштәре» шиғырҙары Ҡарсыға (журнал) ында донъя күрә.
1905—1907 йылдарҙа яҙылған ете шиғыры билдәле:
* «Ер кәрәк»
* «Башҡорттарым,ҡуҙғалайыҡ!»
* «Төрмәлә яҙылған шиғырҙары» (Өфө төрмәһе,1907 йыл,18 июль)
* «Ғәзиз башым күрҙе инде…»
* «Бәхет алда, гөлдәрем, тыныс йәшәгеҙ.»
* «Күҙ йәштәре»
* «Йәмле Өйҙөрәк буйҙары»

## Әҙәбиәт
* Башҡорт шиғриәте антологияһы. — Өфө: «Китап», 2001.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Төмән өлкәһе

**Төмән өлкәһе** () — Рәсәйҙәге өлкә. 1944 йылдың 14 авгусында ойошторола.

Төмән өлкәһенең уставына ярашлы Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец округтар өлкә составына инә, ләкин Рәсәйҙен тулы хоҡуҡлы региондар булып ҡалалар.

## Дәүләт ҡоролошо
Төмән өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма власть
Төмән өлкәһе Губернаторы — Төмән өлкәһе башлығы һәм Төмән өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Төмән өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.
Төмән өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Төмән өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Төмән өлкәһе суд системаһы составында:
# Төмән өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды
# Төмән өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы

Өлкә Парламенты — Төмән өлкәһе өлкә думаһы.

## Файҙалы ҡаҙымалар
Нефть ятҡылыҡтары— Самотлорское, Приобское, Фёдоровское ,Мамонтовское, Красноленинское; газ — Уренгойское, Медвежье, Ямбургское. Нефть 700 метрҙан 4 км тәрәнлеҡтә ята. Шулай уҡ торф, сапропель, кварц, известняк ятҡылыҡтары бар.
Поляр Уралдын көнсығышта алтын, көмөш, баҡыр, көкөрт, никель, хром, свинец табылды.
Өлкәлә — Обь, Иртыш, Тобол ағалар.

## Эре ҡалалар (округтарһыҙ)
# Төмән
# Тобольск

## Cәнәғәт
Өлкәлә Башнефть-Полюс ЯСЙ, Транснефть, Рәсәй селттәре, Сургутнефтегаз, Газпром етештереү Надым, Газпром етештереү Ноябрьск, Газпром етештереү Уренгой, Газпром етештереү Ямбург эшләй.

## Халыҡ
Милли состав:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Тюменской области 
* Законодательство Тюменской области
* Тюмень Он-Лайн — сайт Тюменской области 
* Инвестиционный паспорт Тюменской области
* Туристический портал Тюменской области 
* Тюменская областная Дума 
* Прокуратура Тюменской области 
* Состав Тюменской области по ОКАТО
Баҡса айыу баланы

**Айыу баланы** (, ) — тура баҫып, үрмәләп йә ергә йәйелеп  үҫә торған ҡыуаҡтарҙан;  айыу баланы ғаиләһенең типлы ырыуынан. Латинса атамаһы немец  математигы, физигы һәм ботанигы Адам Лоницер (1528—1586) исеменән алынған, ә башта уны  Карл Линней каприфоль тип атарға йыйынған булған (, сөнки  Европала тап бына   ошо төр -айыу баланы каприфоль үҫтерелә торған булған.

## Үҫкән урындары

Төньяҡ ярымшарҙа һәр ерҙә тиерлек осрай. 190 төрө билдәле, күберәк Гималайҙа һәм Шәрҡи Азияла үҫә.  Рәсәйҙә  ҡырағай  14 төрө бар.

## Ботаник үҙенсәлектәре
Сәскәләре  эре генә, аҡ, алһыу, һарғылт йә зәңгәрһыу. Япраҡ төптәрендә йә  суҡтарҙың осонда икешәр булып урынлаша. 

Емештәре лә парлы, ҡайһы саҡ ҡушар булып үҫә.

## Ашарға яраҡлы төрө
Ҡырағай төрө республикабыҙҙа ла үҫә, ул ҡыҙыл еләкле һәм ағыулы. Айыу баланының ашарға яраҡлы төрҙәре лә  күп, хәҙер уны беҙҙә баҡсаларҙа үҫтерә башланылар. Оҙонса еләктәренә, әйтерһең, көртмәле менән мышар тәме ҡушылған, тиресәһе лә көртмәле төҫөндә.  Ҡыуаҡтан ғына алып ҡапҡанда әллә ни тәмле лә түгел кеүек, әсерәк. Әммә шәкәр йәки бал менән – хәтәр шәп! Етмәһә, ул июнь башында уҡ, башҡа еләктәрҙән алда,  бешеп тә етә. Ҡайнатма ла, компот та әҙерләргә була унан, ә ойотҡан-ҡатыҡ, кефир менән шунда уҡ ҡына бына тигән файҙалы, тәмле ризыҡты табынға ҡуйып була. 

## Төрҙәре

Ырыуҙа  200 төр бар Ҡайһы бер төрҙәре:

## Ҡайһы бер сорттары
* **' Бакчар ғорурлығы**'. Сорт  Турчанинов айыу баланы нигеҙендә барлыҡҡа килтерелгән.  Төньяҡ баҡсасылыҡтың Бакчар терәк пунктында селекция яһалған. Дәүләт  селекцион ҡаҙаныштар реестрына  2006 йылдан индерелгән. Ҡыуаҡ бейеклеге 1,6 метрға етә , уртаса ҡуйылыҡта, ярымтүңәрәк. Төп ботаҡтары арка һымаҡ урынлашҡан. Уртаса бер ҡыуаҡтан  - 1,8 кг емеш бирә, 8—10 йылдан  2,6 кг-ға етә, еләктәренең уртаса ҙурлығы  - 1,2 г, оҙонлоғо 4 см-ға етә. Тәме әскелт-татлы, ҡырҡыулығы юҡ, татлы табынға яраҡлы, дегустацияла ҡуйылған баһа -  4,8.

## Аш-һыуҙа ҡулланылышы
**Ойотҡан-ҡатыҡ менән баллы эсемлек**

2 кешелек:
2 балғалаҡ бал йәки 4 балғалаҡ шәкәр
100 г айыу баланы
2 стакан ҡатыҡ ( ойотҡан) йә кефир

Еләктәрҙе иҙеп ҡатыҡҡа ҡушабыҙ, бал йә шәкәр өҫтәйбеҙ ҙә ныҡ итеп болғатабыҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*  Ситдиҡова Гүзәл. Айыу баланы - "Башҡортостан", 2013, 21 июнь http://bashgazet.ru/sovet/8908-ayyu-balany.html 

## Һылтанмалар

* 
*
Матвеевка районы

**Матве́евка райо́ны** — РәсәйҙенЫрымбур өлкәһендә район.

Административный центр — село Матвеевка. Район өлкәнең көнбайышта урынлашҡан. Район Абдулла, Пономарёвка, Красногвардейск, Грачёвка и Асекей райондары менән сиктәш. Майҙаны — 1,8&nbsp;тыс.&nbsp;км².

Эре йылғалар:  Большой Кинель, Умирка, Садак.

## Халыҡ
2010 йылда үткән иҫәп алыу буйынса районда  12265 кеше йәшәне.
Күбеһе 3 пунктта йәшәй: Матвеевка ауылы– 3,529 мең кеше, Һарай-ғире ауылы – 1,797 мең кеше һәм Кинель – 1,047 мең кеше.

## Ҡоролош
Районда 16 берекмә бар:
# Азамат ауыл советы
# Борискинский ауыл советы
# Емельяновский ауыл советы,  Емельяновка һәм Верхненовокутлумбетьево ауылдары
# Кинельский ауыл советы (Кинельский,  Высотный, Африка, Нижненовокутлумбетьево)
# Кузькинский ауыл советы
# Кульчумский ауыл советы
# Матвеевский ауыл советы
# Новоашировский ауыл советы (Новоаширово, Заря)
# Новожедринский ауыл советы (Новожедрино, Натальино, Петровка,Интернациональный)
# Новоспасский ауыл советы (Новоспасское, Садак)
# Новоузелинский ауыл советы (Новоузели, Измайлово)
# Һарай-ғире ауыл советы
# Староашировский ауыл советы
# Старокутлумбетьевский ауыл советы
# Иҫке Яҡуп ауыл советы
# Тимошкинский ауыл советы
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт района 
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Новоорск районы

**Новоо́рск районы** — Ырымбур өлкәһе  районы.

## География
Көнбайышта — Гай, төньяҡта — Кваркен, төньяҡ-көнсығышта — Адамовка, көньяҡта — Ясный һәм Домбаровка райондары һәм көньяҡ-көнсығышта Орск ҡалаһы менән сиктәш.

Майҙаны — 3,4 тыс. км².

## Тарих
Территорияһы ХХ быуаттың башына тиклем Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе составында була. Новорск районы 1935 йылда ойошторола.

## Ҡоролош
# Горьковск ауыл советы
# Добровольск ауыл советы
# Караган ауыл советы
# Кумак ауыл советы
# Новоорск ҡасаба советы
# Приреченск ауыл советы
# Чапаевск ауыл советы
# Будамшинск ауыл советы
# Энергетик ҡасаба советы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт района 
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Буҙйегет ҡиссаһы

Үткән быуаттарҙа төрки халыҡтарында Буҙйегет-Ҡарасәс сюжетына ҡараған фольклор һәм яҙма әҙәбиәт әҫәрҙәре ярайһы ғына таралып киткән. Шулай уҡ башҡорт халҡында ла шундай әҫәрҙәр яҙылған. Уны 1842 йылда Өфөлә Баһауи исемле шағир ижад иткән. Ул «Буҙйегет ҡиссаһы» тип атала. Хәҙерге ваҡытта төп нөсхәһе Рәсәй Фәндәр академияһының Санкт-Петербург филиалы фондында һаҡлана. Ул Н. Т. Зарипов тырышлығы менән Ағиҙел журналының 1979 йылдың декабрь һанында баҫтырыла. Аҙаҡ Башҡорт халыҡ ижады серияһының «Эпос. Өсөнсө китап» баҫмаһында донъя күрҙе.

## Әҫәрҙең йөкмәткеһе

Буҙйегет менән Ҡарасәс бер-береһен төштәрендә күреп ғашиҡ була. Аҙаҡ бер-береһен табыу өсөн төрлө ҡаршылыҡтарға юлығып, ауырлыҡ менән осрашалар. Тик бергә йәшәп китә алмайҙар.Ҡара көстәр арҡаһында фажиғәле рәүештә һәләк булалар.

## Сығанаҡтар
* * 
## Әҙәбиәт
* «Ағиҙел» журналы 1979 йыл 12-се һан
* Башҡорт халыҡ ижады.
* Башҡорт шиғриәте антологияһы. — Өфө «Китап» 2001 йыл.
Ҡыуандыҡ

**Ҡыуандыҡ** — Ырымбур өлкәһенең көнсығышындағы ҡала, Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәге. Ҡала Һаҡмар йылғаһының һул яҡ яр буйында урынлашҡан.

Ҡала башлығы — Виктор Дмитриевич Пауков. Депутаттар советы рәйесе — Ринат Биктимер улы Аликбаев.

## Билдәле кешеләре
* Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы — йырсы, Башҡортостандың халыҡ артисы (1992).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ишморат (Ҡыуандыҡ)
* Мәмбәт (Ҡыуандыҡ)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации города Кувандыка 
* Кувандык в энциклопедии «Мой город»
* Описание герба Кувандыка
* Официальный сайт администрации МО Кувандыкский район 
* Кувандык — жемчужина Южного Урала
* Сайт детской школы искусств
Биде

**Биде́** () — енес ағзалары һәм күт йыуыу өсөн бәләкәй ванна, сантехника йығаҙы. Туалет ҡағыҙ ҡулланыуға альтернатива. Европа, Япония, Корея, мосолман илдәрҙә ҡулланыу тапты.
XVII быуатта Францияла тыуҙы. Санфаянстан эшләнә. 
 

## Иҫкәрмәләр
Октябрьский районы (Ырымбур өлкәһе)

**Октя́брьский райо́ны** — Ырымбур өлкәһенең үҙәгендә урынлашҡан район.

## География
Октябрьский районы Ырымбур өлкәһенең Ырымбур, Александровка, Шарлыҡ, Төйлөгән, Һаҡмар, Башҡортостандың Көйөргәҙе һәм Күгәрсен райондары менән сиктәш.

## Халҡы
Халыҡ һаны — 20035 кеше. Милли состав: , , , , украиндар.

## Ҡоролош
# Белозерский ауыл советы
# Булановский ауыл советы
# Васильевский ауыл советы
# Ильинский ауыл советы
# Иманғол ауыл советы
# Комиссаровский ауыл советы
# Краснооктябрьский ауыл советы
# Марьевский ауыл советы
# Нижнегумбетовский ауыл советы
# Новоникитинский ауыл советы
# Новотроицкий ауыл советы
# Октябрьский ауыл советы
# Российский ауыл советы
# Уранбашский ауыл советы
# Успенский ауыл советы

## Транспорт
Район территорияһы буйлап Өфө—Ырымбур тимер юлы, Р-240 «Өфө — Ырымбур» федераль автомобиль юлы үтә.
## Билдәле шәхестәре
* Бикбов Мөхәррәм Мөхтәрәм улы — офтальмолог.
* Шәфиев Бәхтиғәрәй Ағзәм улы — революционер.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт 
* Дәүләт власы органдары сайтында Октябрьский районы  
* Ырымбур өлкәһе сайтында Октябрьский районы
Первомайский районы (Ырымбур өлкәһе)

**Первома́йский райо́ны** — Ырымбур өлкәһенең көньяҡ-көнбайышындағы район.

Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалы – “Тал далаһы” урынлашҡан.

Районда Ҡаҙағстан менән сигендә «Маштаков» халыҡ-ара контроль-тикшереү (үтеү) пункты бар.

## Ҡоролош
# Володарский ауыл советы
# Красновский ауыл советы
# Ленинский ауыл советы
# Малозайкинский ауыл советы
# Мирошкинский ауыл советы
# Первомайский ауыл советы
# Пылаевский ауыл советы
# Революционный ауыл советы
# Рубежинский ауыл советы
# Сергиевский ауыл советы
# Соболевский ауыл советы
# Советский ауыл советы
# Тюльпанский ауыл советы
# Урал ауыл советы
# Фурмановский ауыл советы
# Шапошниковский ауыл советы
# Новостройский ауыл советы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области 
* Официальный сайт Муниципального образования Первомайский район Оренбургской области
Переволоцк районы

**Переволоцк райо́ны** (шулай уҡ Переволот районы) — Ырымбур өлкәһе районы. Административ үҙәге — Переволоцк ҡасабаһы.

## География
Майҙаны — 2756,44 км². Төньяҡта — Александровка районы, төньяҡ‑көнсығышта – Октябрьский районы һәм Һаҡмар районы, көньяҡ‑көнсығышта — Ырымбур районы, көньяҡта — Илек районы, көнбайышта Новосергиевка районы менән сиктәш була.

## Тарих

1924 йылда район территорияһы Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Бәләбәй кантоны (элекке Туҡ-Соран кантоны) составынан сығарыла.

Район 1935 йылда Ырымбур өлкәһе составында ойошторола.

## Халҡы

Башҡорт ауылдары: Ғәбдрәфиҡ, Үрге Ҡунаҡбай һәм Ҡотләмбәт. Күп башҡорттар Кичкасс, Претория, Степановка һәм Алисово ауылдарында йәшәй.

## Ҡоролош
# Абрамовский ауыл советы
# Адамовский ауыл советы
# Донецкого ауыл советы
# Зубочистенский ауыл советы
# Зубочистенский Второй ауыл советы
# Кариновский ауыл советы
# Кичкасский ауыл советы
# Кубанский ауыл советы
# Мамалаевский ауыл советы
# Переволоцкого ауыл советы
# Преторийский ауыл советы
# Родничнодольский ауыл советы
# Садового ауыл советы
# Сеннинский ауыл советы
# Степановский ауыл советы
# Татищевский ауыл советы
# Чесноковский ауыл советы
# Южноуральский ауыл советы
# Япрынцевский ауыл советы

## Билдәле шәхестәре
* Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы — башҡорт балалар яҙыусыһы, әҙәбиәт, фольклор өйрәнеүсе, йәмғиәт эшмәкәре.
* Амантаев Ғәббәс Ямалетдин улы — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Бикбаев Рауил Төхфәт улы — Башҡортостандың халыҡ шағиры, әҙәбиәт белгесе, йәмғиәт эшмәкәре.
* Нартайлаҡов Мәжит Әхмәт улы — табип, Башҡорт дәүләт медицина университеты проректоры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт 
* Район на сайте органов государственной власти 
* Переволоцкий район на сайте Оренбургской области 
* Газета «Светлый путь» Переволоцкого района Оренбургской области
Новосергиевка районы

**Новосергиевка райо́ны** — Ырымбур өлкәһендә муниципаль районы. Башҡорт АССР-ы Туҡ-Соран кантоны составынан 1924 йылда сығарылды.

## География
Майҙаны — 4531,61 км². Өлкәнең үҙәгендә Ҡондоҙло, Һамар һәм Ҡыуай (Ҡыуайыр), Кесе Соран, Туҡ буйҙарында урынлашҡан. Төньяҡта-көнбайышта — Красногвардейск районы, төньяҡ‑көнсығышта – Александровка районы, көнсығышта — Переволоцк районы, көньяҡ‑көнсығышта — Илек районы, көньяҡ‑көнбайышта — Ташлы районы, көнбайышта Тоцк районы менән сиктәш була.

## Тарих

1924 йылда район территорияһы Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Бәләбәй кантоны (элекке Туҡ-Соран кантоны) составынан сығарыла.

Район 1935 йылда Ырымбур өлкәһе составында ойошторола.

## Халыҡ

Башҡорт ауылдары: Мерәҫ, Ҡотош, Ҡараяр, Иҫке Ғүмәр, Әхмәр, Яңы Әхмәр һәм Түбәнге Ҡунаҡбай. Күп башҡорттар Ясногорский, Судьбодаровка һәм Новосергиевка ауылдарында йәшәй.

## Ҡоролош
# Барабановский ауыл советы
# Берестовский ауыл советы
# Герасимовский ауыл советы
# Краснополянский ауыл советы
# Кувайский ауыл советы
# Кулагинский ауыл советы
# Кутушевский ауыл советы
# Лапазский ауыл советы
# Мустай ауыл советы
# Нестеровский ауыл советы
# Новосергиевский касаба советы
# Платовский ауыл советы
# Покровский ауыл советы
# Рыбкинский ауыл советы
# Среднеуранский ауыл советы
# Старобелогорский ауыл советы
# Судьбодаровский ауыл советы
# Хуторский ауыл советы
# Ясногорский ауыл советы
## Район менән бәйле шәхестәр
* Андрей Леонидович Красов(1967, Землянка ауылы) — РФ Геройы.
* Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы (1880—1932) — Башҡорт Хөкүмәтенең ағзаһы, 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ойоштороусы.
* Чернышев А. А., Ырымбур өлкәһе Губернаторы (2001-2010), артабан РФ сенаторы.

## Күрше райондар
# Переволоцк районы
# Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)
# Илек районы
# Ташлы районы
# Сорочинск районы
# Красногвардейск районы (Ырымбур өлкәһе)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт администрации Новосергиевского района Оренбургской области 
* Официальный сайт администрации муниципального образования Новосергиевский поссовет Новосергиевского района Оренбургской области 
* Район на сайте органов государственной власти
Новотроицк

**Новотро́ицк** - Ырымбур өлкәһенең  өлкә әһәмиәтендәғе көнсығыш ҡалаһы. 
Ҡаҙағстан сиге янында урынлашҡан. 
 
Новотроицк күрше Орск ҡалаһынан  14 км. алыҫлыҡта, Яйыҡтын уң ярында урынлашҡан. Калала Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институты филиалы, Новотроицк төҙөлөш техникумы бар.

## Иктисад
Эре ойошмалар: Металлинвестын Орск-Хәлил металург комбинаты, хром һәм цемент заводтары.

**«Ура́льская Сталь»**( ) (ПАЙ,— 1992 йылға тиклем **Орск-Хәлил металлургия комбинаты**) — Новотроицкта урынлашҡан металлургия комбинаты. Ырымбур өлкәһенең һалымдар түләүсе буйынса икенсе ойошма (Газпром етештереү Ырымбурҙан һуң).«Металлоинвест» төркөмдә.

### Сәнәғәт күрғәткестәр
***Продукция етештереү, мең тонна ***

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации города Новотроицка
* Новотроицк Оренбургской области — История 
*  Новотроицк в энциклопедии «Мой город»
* Описание герба Новотроицка
## Иҫкәрмәләр
Гай (ҡала)

**Гай** — Ырымбур өлкәһенең көнсығышында урынлашҡан өлкә әһәмиәтендәғе ҡала. Гай районы үҙәге (район составына инмәй).

## Сәнәғәт
Ҡала сәнәғәте бер йүнәлешле, Урал тау-металлургия компанияһының Гай тау-байыҡтырыу комбинаты эшмәкәрлеге менән билдәләнә. Ҡала янында баҡыр, көкөрт, никель ятҡылыҡтары бар.

## Транспорт
Ҡала аша Орск — Аҡъяр — Сибай — Магнитогорск автомобиль юлы үтә.

## Билдәле шәхестәр
* Нуғаев Ринат Йәүҙәт улы — табип, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты  .

## Сығанаҡтар
* В ГАЕ .RU | Гайский сайт
* Сайт администрации города Гая 
* Фотогалерея города 
* Гай в энциклопедии «Мой город»
* Сайт поликлиники № 2 МУЗ Гайская ЦРБ

## Иҫкәрмәләр
Төҙөлөш физикаһы

**Төҙөлөш физикаһы** (йәки мөхит физикаһы) – йорттарҙы яҡтыртыу, йылытыу, төҙәтеү барышта булған физик күренештәре өйрәнғән фән йүнәлештәрҙен берлеге.

## Нигеҙ билдәләмәләре
# яҡтыртылыш () 
# Светотехника
# яҡтылыҡ () - яҡтының көсө тығыҙлығы
# йылы тапшырыу ()
# Йорттон микроклиматы, йылыны һәм дымлылҡты тотоу
# Вентиляция-файҙаланылған һауаны йорттан алыу һәм уны тышҡы һауа менән алмаштырыу. 
# Тауыш изоляцияһы
# Сағыштырма дымлылыҡ, Һауаның абсолют дымлылыҡ
# Ысыҡ нөктәһе
# Һауа фильтрацияһы Һауа үткәреүсәнлекғе параметр аша күрһәтелә. Һауа үткәреүсәнлекғе - 1 секунд ваҡытта, 1 м² аша үткән һауа массаһы. Иң күп Һауа фильтрацияһы тәҙрә һәм иҙән аша бара.
# Абсорбция –ҡоро материалға һыу индереү (ҡаршы десорбция)
# Акустика
Интерьерҙа яҡтылык мөхите проектлау маҡсаттары: торлаҡ йортта яҡтыртылыштын норматив билдәһен тотоу (айырыла: уҡыу һәм һыҙма йорттары, йоҡлау биналары һәм башҡа), ҡояш нурҙарҙы йотрҡа индереү.

Йортта тауыш изоляцияһын тотоу өсөн бер ҡатламалы, 350 кг/м² тығыҙлығы менән материалдар ҡулланыла (йәки күп ҡатламалы; ДВП, ДСП, ҡоро штукатурка, линолеум, иҙән һәм башҡа).

Төҙөлөш еүеш эксплуатация ваҡытында, 1-2 йылда китә. Йортта еуеш йыйылмау өсөн:
# конденсацияға ҡаршы пароизоляция эшләрғә
# һыуҙы тура юл буйынса индермәҫкә (дренаж, вентиляция, гидроизоляция)
# стенаның эске йөҙө темпераураһы «точка росы» күбәрерәк булырға тейеш
# күп ҡатлама конструкцияларҙа бер пар үткәреү коэфицентлы материалдарҙы алалар
# иҙән температураһы 23 градустан йылы булырға кәңәш ителә
## Ысыҡ нөктәһе

**Ысыҡ нөктәһе** — газда булған һыу быуһы һыуға әйләнеп иткән температураһы (һауаның изобара процесста температура кәмей).
Диаграммала һыу быуһының температуранан үзгәреп максималь күләме күрһәтелғән. Температура күбәрерәк булһа, парциаль баҫымы арта.
**Ысыҡ нөктәһе** һауаның дымлылығы аша билдәләнә. Дымлылыҡ юғарыраҡ — ысыҡ нөктәһе һауаның факт температураһа яҡыныраҡ була.

**Ысыҡ нөктәһе** табыу формулаһы (Цельсий градус өсөн, юғары температуралар өсөн) :
: 
T_p = \frac {b\ \gamma(T,RH)} {a - \gamma(T,RH)},

ҡайҙа
: *T<sub>p</sub>* = ысыҡ нөктәһе,
: *a* = 17.27,
: *b* = 237,7&nbsp;°C,
: 
\gamma(T,RH) = \frac {a\ T} {b+T} + \ln RH
,
: *T* = температура, градус Цельсия,
: *RH* = объём өлөштәрҙә сағыштырма дымлылыҡ (0 р* < 50&nbsp;°C

=== *'Ысыҡ нөктәһе** һәм коррозия ===
**Ысыҡ нөктәһе** — коррозия ҡаршы эштәрҙә мөһим күрһәткес.
Металдын өҫтөһөнөң температураһы **ысыҡ нөктәһенән** 3 градуска күберерәк булһа ошо шартта ғына уны буярға мөмкин.

==== Температуралар таблицаһы ====
**Ысыҡ нөктәһе''' билдәләре (°С) төрлө шарттар өсөн:

### Кеше өсөн комфорт шарттары

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Төҙөлөш механикаһы
Алан Тьюринг

**Алан Мэтисон Тьюринг** (; 1912 йылдың 23 июне — 1954 йылдың 7 июне — инглиз математигы, логигы, криптографы, компьютер фәндәре ғалимы. Тьюринг компьютер фәндәре һәм яһалма интеллект тәғлимәтенең атаһы булараҡ танылыу яулаған. Ул тәҡдим иткән, хәҙерге компьютерҙың моделе булараҡ билдәле Тьюринг машинаһы «алгоритм» төшөнсәһен формалләштерергә мөмкинлек бирә.

Ғалимдың хөрмәтенә булдырылған Тьюринг премияһы — информатика өлкәһендә донъялағы иң юғары дәрәжәле бүләк.
## Хәтер
* Информатикала иң юғры баһаланған премия Алан Тьюринг исемен йөрөтә.
* Алан Тьюринг исеме  астероидҡа бирелгән (10204) Тьюринг.
* 2001 йылда Манчестерҙа уға һәйкәл ҡуйылған .
* 2002 йылда Алан Тьюринг  « Тарихта 100 иң бөйөк Бриантия кешеһе» исемлегенә инә.
* Видеокарталар архитектураһы (GeForce 20) Алан Тьюринг хөрмәтенә «Turing» тип атала.
* Англия банкы  2021 йылда артҡы яғына Тьюринг портреты төшкән  50 фунтлыҡ ҡағыҙ аҡса сығарасаҡ.

### Кинола һәм әҙәбиәттә
1.Тарихи драма «Игра в имитацию» (2014),  Алан Тьюринг ролендә Бенедикт Камбербэтч —  математик Тьюринг,  криптографтар етәксеһе,шифрлаусы машинаның кодын сисә..

2.Стивенсон Нил, «Криптономикон» (1999, рус телендә — 2004),

3.Апостолос Доксиадис,  «Дядя Петрос и проблема Гольдбаха» романы,(1992, рус телендә — 2002).

## Хеҙмәттәре
* An extensive list of Turing’s papers, reports and lectures, plus translated versions and collections BibNetWiki
* Список публикаций  на Microsoft Academic Search.
* **Turing, Alan** (October 1950), «Computing Machinery and Intelligence », Mind LIX (236): 433—460, doi: 10.1093/mind/LIX.236.433, ISSN 0026-4423, retrieved 2008-08-18
* Oral history interview with Nicholas C. Metropolis — Институт Чарльза Бэббиджа, Миннесотский Университет, г. Миннеаполис. Metropolis was the first director of computing services at Los Alamos National Laboratory; topics include the relationship between Alan Turing and John von Neumann

## Ҡарағыҙ
* Вычислительные машины и разум
* Машина Тьюринга
* Тест Тьюринга
* Премия Тьюринга
* Тезис Чёрча — Тьюринга
* Полнота по Тьюрингу

## Иҫкәрмәләр
;Комментарии

;Использованная литература и источники

## Әҙәбиәт
*  
* 
* 
*  
*  
*  
*  
*  
* 
* 
*  
*  
*  
* 

## Һылтанмалар

* Фотографии
* Г. Далидович *«Заметки об искусственном интеллекте: [http://old.russ.ru/netcult/20001130_dalido.html маргаритки Тьюринга] , [http://old.russ.ru/netcult/20001210_dalido.html Энигма Тьюринга] , [http://old.russ.ru/netcult/20001220.html Яблоко Тьюринга] »*
* ''Роберт Харрис''. '''Enigma'''
* Список статей, отчетов и лекций Тьюринга
* Иван Первачев «Алан Тьюринг»
*
Апас районы

**Апас районы** (, ) — Татарстандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Апас ауылы.

Апас районы аграр район, ауыл хужалығындағы төп тармаҡтар: һөт, ит һәм бал йетештереү, игенселек, урмансылыҡ.

## Райондан сыҡҡан билдәле шәхестәр
* Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы (14.12.1914—24.02.2003), йырсы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1938—1966 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1938—1966 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының яңғыҙ йырлау кафедраһы профессоры. Башҡорт АССР-ының II—IV саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1947) халыҡ артисы (Шәмбалыҡсы ауылынан). 
* Ифрат Хисамов — композитор (Сарлы ауылы).
* Фәрит Галимов (08.01.1962) — ғалим-радиофизик (Масаҡлыбаш ауылы).

## Географияһы

## Тарихы

## Халҡы



; Урбанизация
В городских условиях (пгт Апас) проживают  % населения района.

2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса райондың милли составы: татарҙар — 90,9 %, урыҫтар — 4,7 %,сыуаштар — 3,7 %.

## Иҫкәрмәләр
Балтас районы (Татарстан)

**Балтас районы** (, ) — Татарстандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Балтас.

Районда 2010 йылда 33 872 кеше йәшәгән.

2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса райондың милли составы: татарҙар — 84,96 %, удмурттар — 11,9 %.

Балтас — ауыл хужалығы (аграр) район. Ауыл хужалығында төп тармаҡтар: һөт, ит, бал етештереү, игенселек, урмансылыҡ.
Аҡсубай районы

**Аҡсубай районы** () — Татарстан Республикаһындағы муниципаль район. 1930 йылдың 10 июлендә ойошторолған. Административ үҙәге — Аҡсубай ауылы.
2010 йылғы хәлыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда 31 050 кеше йәшәй, милли составы: сыуаштар — 44 %, татарҙар — 39 %.

Аҡсубай — аграр район. Ауыл хужалығында төп тармаҡтар: һөт, ит, бал етештереү, игенселек һәм урмансылыҡ.

## Билдәле шәхестәр
* Сәләм Алишев (1929—2015) — ғалим, тарих фәндәре докторы, Татарстандың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* Ғәли Динмөхәмәтов — дәүләт эшмәкәре.
* Ильин Сергей Семёнович (17.03.1905—1978), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1957—1962 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының ботаника кафедраһы мөдире, 1966—1970 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Биология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1952), профессор (1952). Сөнчәләй ауылынан.
* Хәсән Туфан (1900—1981) — шағир. Иҫке Кармәт ауылынан.
* Әнүәр Хәйри — ғалим, ислам белгесе, языусы һәм тәржемәсе, текстолог. Шәрбән ауылынан.

## Географияһы

## Тарихы

## Халҡы



; Урбанизация
В городских условиях (пгт Аҡсубай) проживают  % населения района.

; Милли составы
2013 йылдың башында 44,3 % — сыуаштар, 38,5 % — татарҙар, 16,6 % — урыҫтар һәм 0,6 % — башҡа милләттәр.

## Иҫкәрмәләр
Якуб Колас майҙаны

**[[Якуб Колас]] майҙаны** ( — Минскиҙа урынлашҡан майҙан. Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты һәм Якуб Колас урамы араһында урынлашҡан. Майҙанда Гикало һәм Вера Хоружая урамдары, Мулявин бульвары башлана, ә Ҡыҙыл урам тамамлана. Майҙан аҫтында «Якуб Колас майҙаны» метро станцияһы урынлаша. Я. Колас майҙаны тирәләрендә Беларус дәүләт филармонияһы, Беларусь Республикаһы Милли Олимпия Комитеты (элекке Тәнтәрбиә институты бинаһы) һәм Үҙәк универсаль магазины урынлашҡан. Ошо биналарҙың (адрестары буйынса) һис бере Якуб Колас майҙанында урынлашылмай.
Тыва Республикаһы гимны (1993–2011)

1993 йылдан 2011 йылғаса ғәмәлдә булған **[[Тыва Республикаһы]] Гимнынын** исеме — «Тооруктуг „Долгай“ таңдым» (). Халыҡ йыры. Эшкәртеү авторы — Аяна Самияй ҡыҙы Монгуш.

2011 йылдың 11 Август (Урағай) көнөндә Тыва Республикаһы Дәүләт гимны тураһында закон үҙгәртелде. Яңы гимны исеме — *[[Тыва Республикаһы гимны|Мен тыва мен]]* ().
Драглайн

**Драгла́йн** () — һығылмалы канат элемтә һәм ковш менән бер сүмесле экскаватор. Ер ҡаҙыу эштәрҙә ҡулланыла.

Кран көйәнтәһе оҙонлоғо 10 метрға, сүмес һыйҙырлығы 168 м³ тиклем етә. Йыш ваҡыт аҙым йөрөтлө (күптән тәгәрмәс сылбыры менән йығаҙланған). Карьерҙарҙа, гидротехник һәм мелиорация төҙөлөштә ҡулланыла.

## Конструктив яҡтары
Сүместен һығылмалы элеүе һәм драглайндын рәшәткә көйәнтәһе ер ҡаҙыуҙа иң ҙур тәрәнлекте һәм йөктө бушатыу бейеклеғен тьәминь итә.Драглайндарҙын юғары етештереүсәнлеғе бар. Ләкин һығылмалы элеүе үткер тәрәнлеғен һәм йөк бушатыу бейеклеғен бирмәй. Драйглайн менән тупраҡты транспортҡа бушатыу ҡыйын. Драглайн тупраҡты беренсенән отвалдарға бушата. Арабан отвалдан мехлопата һәм погрузчик менән тупраҡ транспортҡа күсереп бушатыла.
Драглайндын сүмесе күтәреү һәм тартыу канаттарға бығауҙар менән эленә.
Свая

**Свая** — фундаментҡа ныҡлыҡ биреү өсөн ергә һалынған  ағас, металл йәки тимербетон кендеге.

## Төрҙәр

«Сваялар»24.13330.2011 һанлы Ҡағиҙәләр йыйынтығы буйынса:
* быралау-тултырыу
* быралау-кисеү
* быралау-инъекциялау
* торбабетон
* винт
* эсе ҡыуыш
* ҡағылған
* оболочкалар
* тупраҡ
* шпунт

### Быралау-тултырыу сваялар
 
Быралау-тултырыу сваялар ойоштороу ысулдары:
* тирәләй инвентар торбала быралау
* әйләнгән шнек менән яһау
* туҡмау-канат быралау

### [[Тимербетон]] сваялар
30x30 см киҫелештәғә сваялар 12 метрлы булалар. 35x35 һәм 40x40 см 16 метрға.

### Шпунт сваялар

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Свайные фундаменты
* ГОСТ 19804.2-79: Сваи забивные железобетонные цельные сплошного квадратного сечения с поперечным армированием ствола с напрягаемой арматурой. Конструкция и размеры
* ГОСТ 19804.5-83: Сваи полые круглого сечения и сваи-оболочки железобетонные цельные с ненапрягаемой арматурой. Конструкция и размеры
* ГОСТ 19804-91: Сваи железобетонные. Технические условия
Eurocode

**Eurocodes, Еврокод** () — Европа Берләшмәһе илдәрҙә йорттарҙын көс алған конструкцияларҙы проектлау стандарттар йыйынтығы. Рәсәйҙәге аналог — Ҡағиҙәләр йыйынтығы.

Еврокод Европа Берләшмәһе илдәрҙә — нигеҙ техник, төҙөлөш һәм проектлау кодексы. Шулай уҡ һәр илендә урындағы Еврокодекстар бар. Еврокодекс — милли төҙөлөш йыйынтығы. (*BS EN* — Бөйөк Британия, *DIN EN* Германия, *AFNOR EN* Франция).

Еврокод 10 стандарт үҙендә ала. Һәр стандарт бүлектәрғә бүленә. Дөйөм 58 бүлек бар.

## Тарих
1975 Европа комиссияғы илдәр араһында бәйләнештәр нығытыу өсөн *Eurocode* төҙөү тураһында ҡарар сығарҙы.

1980-ы йылдарҙа беренсе Еврокодтар тыуа.

1989 йылда Еврокодты сығарыу хоҡуғы Стандартизация буйынса Европа комиссияһына бирелде. Еврокодекстар төҙөү өсөн шулай уҡ CEN/TC 250 комитеты төҙөлдө.

1997 й. Еврокодтар *дөйөм европа стандарттар* (hEN) статусты алды.

## [[Европа Берләшмәһе]] ситендә
*Europa* порталы мәғлүмәте буйынса Еврокодтарҙы индереү теләге Европа илдәр менән сауҙа бәйләнештәр үҫтереү телегә булған илдәрҙә бар.

Ошо илдәрҙә рәсми рәүештә Еврокод ҡулланыу рөхсәтелгән:
* Беларусь
* Сингапур
* Ҡаҙағстан
* Украина
Рәсәйҙә Еврокод менән Ҡағиҙәләр йыйынтығы адаптация итеү тураһында һүҙ бара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Eurocode Info  
* Eurocodes: Building the Future The European Commission website on the Eurocodes
Грейфер

**Грейфер** (, greifen — тотоп алырға) — йөк күтәреү крандар һәм экскаваторҙар йөк тартып алыу йығаҙы Балсыҡ материалдар, ағас, ҙур материалдар алыу өсөн ҡулланыла.
Ер ҡаҙыу эштәрҙә ҡулланыла.

### Параметрҙар
Йөк күтәреүсәнлеғенә (**Q** тамғаһы) йөк һәм грейфер массаһына индерелғән. Йөк һәм грейфер массаһының нисбәтенән сүместен һоҫоп алыу көсө бәйле:

## Классификация
Грейферҙар булалар:
* Канатлы:
# Бер канатлы.
# Ике канатлы и разновидности: четырёхканатный и подгребающий.
* Ҡаты йөк менән
# Приводлы (моторлы).
# Ике һәм күп челюстлы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бер сүмесле экскаваторҙарҙын эш йығаҙы
* Драглайн

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Грейфер в БСЭ 
* Общие сведения о стреловых кранах — Грузозахватные органы // Techstory.ru, А. Буздин
* ГОСТ 24599-87: Грейферы канатные для навалочных грузов. Общие технические условия
Әлискәндәриә

**Әлискәндәриә** (*шулай уҡ* **Искәндәриә**; , , , , Rakotə, Rakoda) — Нил тамағында урынлашҡан ҡала, Мысырҙың икенсе иң ҙур ҡалаһы һәм төп диңгеҙ порты.

Ҡала Урта диңгеҙ яры буйлап 32 километрға һуҙылған.
## Халыҡ һаны

## Фоторәсемдәр

Файл:Qaitbay Citadel, Alexandria, Egypt.jpg|Әлискәндәриә маяғы емеректәрендә төҙөлгән Ҡарт-бей нығытмаһы.
Рәсем:Abu el-Abbas el-Mursi Mosque in Alexandria.jpg|Әл-Мөрси Әбел-Ғәббәс мәсете.
Рәсем:Alexandria - Montaza Palace - front view.JPG|Әлискәндәриәлә мысыр хәҙеүәләре һарайы.
Egypt, Alexandria, The Corniche of Alexandria.jpg
Alexandria (2007-05-059).jpg


## Иҫкәрмәләр
Светлый районы

**Све́тлый районы** — Ырымбур өлкәһенең көнсығышта ятҡан район. Районда Жетыкүл, Шалкар-Ега-Кара, Каракүл, Обалыкүл, Ташлыкүл, Биктас, Давленкүл тектоник күлдәре бар.
Районда урыҫтар, ҡаҙағтар, башҡорттар, украиндар йәшәй.

Район территорияһында Ырымбур ҡурсаулығыныӊ филиалдары – “Бурт далаһы”, “Урал эргәһендә далаһы” урынлашҡан.
## Ҡоролош
# Актюбинский ауыл советы
# Восточный ауыл советы
# Гостеприимный ауыл советы
# Коскульский ауыл советы
# Озерный ауыл советы
# Светлинский поссовет
# Спутниковский ауыл советы
# Степной ауыл советы
# Тобольский ауыл советы
# Целинный ауыл советы

## Иҡтисад
Районда Бурукталь никель заводы – иң эре сәнәғәт ойошмаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары

**Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары исемлеге** — Башҡортостан Республикаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорттары исемлеге.

Исемлек алфавит тәртибендә бирелгән. Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттарының юғары уҡыу йорттары филиалдары айырым күрһәтелгән.

## Юғары уҡыу йорттары

## Юғары уҡыу йорттарының филиалдары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Башҡортостандың уҡыу йорттары
Сафин Венер Рәсих улы

**Сафин Венер Рәсих улы** (6 октябрь 1964 йыл) — хоккейсы, тренер. Спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры. «Салауат Юлаев» хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Һаҡсы. 

## Биографияһы
Венер Рәсих улы Сафин 1964 йылдың 6 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Башҡорт. Команда составында 1995—1997 йылдарҙа Рәсәй беренселегенең өс тапҡыр бронза миҙал призеры, «Салауат Юлаев» командаһының капитаны була (1995—1999). Шулай уҡ бер миҙгел Тольяттиҙың «Лада»һы һәм Финляндияның «Хермес» клубтары өсөн сығыш яһап өлгөрә. Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлаған. 

Тренерлыҡ карьераһын 2001 йылда «Салауат Юлаев» командаһынан башлай. Рәсәй чемпионы 2007/2008, өлкән тренер булғанда Гагарин Кубогы (2011) яулаусыһы. 2012 йылдың декабренә тиклем «Салауат Юлаев» хоккей командаһының баш тренеры. 2013 йылдың апреленән йәш хоккейсыларҙың  Толпар командаһы баш тренеры.

2017 йылда Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаған Учалынан «Горняк» хоккей клубының баш тренеры итеп ҡуйыла, был вазифала 2018 йылдың 18 ноябренә тиклем була.

## Карьераһы
Хоккейсы 
* 1982—1989  Авангард Өфө
* 1989—1990  Салауат Юлаев
* 1989—1990 / Лада
* 1991—1994 Салауат Юлаев
* 1994—1995  Хермес
* 1995—2000  Салауат Юлаев
* 1995—2000  Нефтехимик
Баш тренер 
* 2011—2012  Салауат Юлаев
* 2013—2015  Толпар
* 2017—11.2018  Горняк.

## Спорт ҡаҙаныштары
*  Рәсәй чемпионатының өс тапҡыр бронза призеры (1994/1995, 1995/1996, 1996/1997).
*  өлкән тренер булғанда Рәсәй чемпионатының ике тапҡыр еңеүсеһе (2007/2008), (2010/2011) һәм Гагарин кубогы эйәһе (2010/2011).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Салауат Юлаев рәсми сайт
Ленинград өлкәһе

**Ленингра́д өлкәһе** — Рәсәйҙең Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына ҡараған регионы.

## Тарих
1927 йылдың 1 авгусында ойошторолған. Ул 1708 йылда төҙөлгән Ингерманланд губернаһы (артабан Санкт-Петербург, Петроград, Ленинград губерналары) ерлегендә төҙөлгән.

## Дәүләт ҡоролошо
Ленинград өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма власть
Ленинград өлкәһе Губернаторы — Ленинград өлкәһе башлығы һәм Ленинград өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Ленинград өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.
Ленинград өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ленинград өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Ленинград өлкәһе суд системаһы составы:
# Ленинград өлкәһе өлкә суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды
# Ленинград өлкәһе арбитраж суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы
Ленинград өлкәһе өлкә думаһы

## География
*Күрше региондар:*
* төньяҡта — Карелия
* көнсығышта — Вологда өлкәһе
* көньяк-көнсығышта — Новгород өлкәһе
* көньяҡта — Псков өлкәһе
* Санкт-Петербург (ярым анклавы)

Европа Берләшмәһе илдәре менән:
* көнбайышта — Эстония
* төньяк-көнбайышта — Финляндия

### Рельеф
Өлкә Урыҫ тигеҙлегендә ята. Иң бейек түбәһе — Кивисюрья (205 м.), Карел һыртында.

#### Йылғалары

### Күлдәр

### Тупраҡ
Иң йыш артыҡ кислоталылыҡ менән көлһыу тупраҡ осраша. Балсыҡлы тупраҡтар йылғалар янында бар, улар урта кислоталылыҡ көлһыу тупраҡ менән йәйелғән.

### Үҫемлектәр донъяһы

## Халыҡ һаны





## Иҡтисад
Өлкәнең Эске тулайым продукты 2011 йылда 563,6 млрд Һум булды.

Эске тулайым продукты структураһы (2007):
* эшкәртеү сәнәғәте — 27,3 %
* транспорт һәм элемтә — 15,1 %
* сауҙа; автомобилдәр һәм көнкүреш тауарҙар йүнәтеү — 11,8 %
* төҙөлөш — 12,7 %
* ауыл һәм урман хужалығы— 8,3 %

### Сәнәғәт
Өлкәлә Рәсәйҙен 29,1 % тәмәке, 12,1 % транспорт йығаҙы, 11,3 % кокс етештерелә.Сосновый Бор ҡалала Ленинградская АЭС урынлашҡан.

Всеволожскта «Ford», «Gestamp Automocion», «Nokian Tyres» (шиналар); Тоснола — «Caterpillar» сит илдәр машиналар заводтары бар.

### Тимер юлдары

Эре магистралдәр:
* Санкт-Петербург — Мәскәү
* Санкт-Петербург — Псков
* Санкт-Петербург — Хельсинки
* Санкт-Петербург — Петрозаводск
* Санкт-Петербург — Вологда
* Мга — Таллин
* Санкт-Петербург — Дно
* Санкт-Петербург — Сортавала

## Автомобиль транспорты

## Административ-территориаль бүленеш

## Иҫкәрмәләр




## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Ленинградская область — официальное представительство
* Памятники архитектуры Ленинградской области. Краткий список по районам
* Даринский А. В. Ленинградская область. — 2-е изд., испр. и доп. — Л.: Лениздат, 1975. — 384 с. ил.
* Электронная энциклопедия «Культура Ленинградской области»
Солтанәхмәт

**Солтанәхмәт, Солтан Әхмәт** () — Истанбул ҡалаһының иҫке ҡала яғындағы районы, ул ҡаланың (Истанбул) Алтын мөгөҙ һәм Босфор ҡултыҡтары бухталары һәм Мәрмәр диңгеҙе арауығында, Европа өлөшөндә урынлашҡан. Исеме солтан Әхмәт мәсетенән алынған. Был мәсет райондың уртаһында урынлашҡан һәм туристар өсөн бик таныш.

Район ҡаланың тарихи мәркәзе, Икенсе Римдең беренсе ҡалҡыулыҡтары һәм боронғо акрополь булып тора. 1985 йылда райондың тарихи өлөшө ЮНЕСКО-ның бөтә донъя тарихи ҡомартҡылар теҙмәһенә индерелгән.

Шулай уҡ районда Зәңгәр мәсет, Топкаптар һарайы, Изге София ғибәҙәтханаһы, Базилик цистерны һәм башҡа тарихи ҡомартҡылар урынлашҡан.

## Һылтанмалар

* Султанахмет на WikiMAPIA
* Как добраться в/из Султанахмета до… (аэропорты, автовокзалы, ж.д. вокзалы, важнейшие районы Стамбула)
Северный районы (Ырымбур өлкәһе)

**Се́верный райо́ны** — Ырымбур өлкәһе төньяҡ-көнбайышта районы.
## Ҡоролош

# Аксенкинский ауыл Советы
# Бакаевский ауыл Советы
# Каменногорский ауыл Советы
# Красноярский ауыл Советы
# Кряжлинский ауыл Советы
# Курско-Васильевский ауыл Советы
# Михеевский ауыл Советы
# Мордово-Добринский ауыл Советы
# Нижнечеляевский ауыл Советы
# Новодомосейкинский ауыл Советы
# Русскокандызский ауыл Советы
# Рычковский ауыл Советы
# Северного ауыл Советы
# Секретарский ауыл Советы
# Староборискинский ауыл Советы
# Стародомосейкинский ауыл Советы
# Яковлевский ауыл Советы
## Иҫтәлекле урындар
*Районда Петр Иванович Рычков усадьбаһы урынлашҡан. 2012 йылда уның йорто төҙөкләндерелде .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области 
* Официальный сайт администрации 
*
Истанбул (провинция)

**Истанбул** () — Төркиә Йөмһүриәтенең төньяҡ-көнбайыш провинцияһы.

## Географияһы
Истанбул провинцияһы бер юлы ике ҡитғала урынлашҡан. Уны Босфор боғаҙы Европаға һәм Азияға бүлә. Аланы — 5 170 км².
Көньяҡтан Мәрмәр диңгеҙе, төньяҡтан Ҡара диңгеҙ ярҙарына урынлашҡан.

Провинция көнбайыштан Текирдаг провинцияһы менән сикләшә. Ә көнсығышта Хужаиле провинцияһы менән күршеләш.

## Административ бүленеше

Административ-биләмә бәйле Истанбул 39 илсәнән тора (, шуларҙың 32-һе элекке һәм 7 ил күптән түгел барлыҡҡа килгән).

 

## Халҡы
Провинцияла 13 624 240 (2011 йыл) кеше йәшәй. Шуларҙың 6,5 млн артығы илдең үҙәгендә Истанбулда.

## Иҫкәрмәләр
 

## Һылтанмалар
* Правительство провинции Стамбул
* Погода в Стамбуле