open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Һунарсы башҡорт

**Һунарсы башҡорт** () — башҡорт совет рәссамы, 1937 йылдан СССР Художниктар союзы ағзаһы, башҡорт рәссам сәнғәтенә нигеҙ һалған Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы әҫәре.

## Рәссәмдың биографияһынан

Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы 1887 йылдың 11 апрелендә Өфө губернаһында Күгел ауылында (хәҙерге Благовар районы) тыуған. Ата-әсәһе Ҡасим бәләкәй саҡта вафат булып, ул Өфө ҡалаһындағы туғандарында тәрбиәләнә. Уның рәссам булғыһы килә, әммә ул заманда мосолмандарға тере кеше һүрәтен төшөрөү тыйылған була. Уға шундай кире ҡараштарҙы еңеп, бик ҙур ауырлыҡтар кисереп, ныҡышмал егет Петербургта Юғары художество-сәнәғәт училищеһына уҡырға инә, уны тамамлап, Художество академияһында уҡый башлай, әммә уны тамамлай алмай.

1917 йылда ул Өфөгә ҡайтырға мәжбүр була һәм ғүмеренең ахырынаса (1947 йылғаса) Өфөлә йәшәй. Өфө художество түңәрәгендә әүзем эшләй, күргәҙмәләрҙә ҡатнаша,
Өфөлә революцион Рәсәй рәссамдары берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе була. М. В. Нестеров Өфө художество музейы ойошторолғас, Ҡ. Дәүләткилдеев унда бер нисә йыл эшләп ала, унан киткәс тә музей менән бәйләнешен өҙмәй.

1926 йылда Өфөлә сәнғәт училищеһы асылғас, Ҡасим Сәлиғәскәр улы Дәүләткилдеев унда эшләй башлай, башҡорттарҙан беренсе рәсем сәнғәте уҡытыусыһы була.

Егерменсе-утыҙынсы йылдарҙа ул халыҡ сәнғәте әҫәрҙәрен ныҡлы өйрәнә, шул маҡсатта республика буйлап экспедицияларҙа йөрөй. 1928 йылда, ул хәҙерге Белорет һәм Учалы районы ауылдарында булып китә.

## Рәсемдең тарихы

Ҡасим Дәүләткилдеев 1928 йылдың йәйендә республика буйлап ижади сәфәргә юллана. Уның менән юлға рәссамдар Юлий Блюменталь һәм Александр Тюлькин була. Улар Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Белорет районының) Инйәр ҡасабаһына киләләр. Уларҙы ҡасабаға терәлеп торған Уҫманғәле ауылында уҡытыусы Зәйнулла Хажиәхмәтов өйөндә урынлаштыралар.

Ҡасим Дәүләткилдеев Инйәрҙәге завод күренешен, көнкүрешкә бәйле сюжеттар, бер нисә портрет әҫәре лә яҙа. Шулар араһында — «Һунарсы башҡорт» һүрәте.

Һүрәттең геройы Инйәр буйында йылға түбәнендә урынлашҡан Манышты ауылынан була. Манышты ла Инйәрҙән бер нисә саҡрымдағы ауыл.

Портреттың артында рәссам былай тип яҙып ҡуйған: «Бигарҫлан Солтанов, һунарсы, 30 йәш, 20 айыу алған, 16 бүре тотҡан. Партиялы, инвалид. Инвалидлығын һунарҙа алған. Эте Бурзик (Бурҙай булғандыр)».

1929 йылда АҠШ-та Сан-Диегола «Милли төбәктәр рәссамдары» тип аталған Бөтә донъя күргәҙмәһенә Юлий Блюменталь, Василий Сыромятников, Александр Тюлькин, Ҡасим Дәүләткилдеевтың әҫәрҙәре ҡатнаша. Улар араһында «Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы» һәм «Һунарсы башҡорт» әҫәрҙәре була.

### Рәсем тураһында

## Сығанаҡтар
* Каталог «Живопись и графика. Касим Девлеткильдеев» 2003 год
* Илдар Шәрипов. Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы. — «Тамаша», 2014, № 4

## Иҫкәрмәләр
Роберт Барани

**Ро́берт Ба́рани** (**Барань**, ; 22 апрель 1876 йыл, Рехниц, Австро-Венгрия империяһы — 8 апрель 1936 йыл, Уппсала, Швеция) — оториноларинголог, милләте буйынса — венгр. Физиология һәм медицина буйынса 1914 йылғы Нобель премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Сығышы менән Венгриялағы Варпалота ҡалаһынан банк хеҙмәткәре Игнац Барани (*Ignácz Bárány*) менән Марии Хок (*Marie Hock*, р. 1853) ғаиләһендә алтынсы бала булып донъяға килә. Мария Хок— Прага тарихсыһы һәм журналисы , Гаскала (йәһүд мәғрифәтселәр хәрәкәте) ағзаһы Шимон Хок (1815—1892) ҡыҙы Бала саҡта һөйәк туберкулезы менән сирләп, сатан булып ҡала, был хәл уның медицина менән ҡыҙыҡһыныуын көсәйтә.

Вена университетының медицина мәктәбендә уҡый, 1900 йылда медицина докторы дәрәжәһен ала (диссертацияһы ритмик нистагмға бағышлана). Тикшеренеүҙәр барышында ул уйлап тапҡан механизм хәҙер Барани кәнәфийе(ултырғысы) тип атала.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Роберт Барани Австрия армияһында хирург булып хеҙмәт итә, рус армияһына әсирлеккә төшә. 1914 йылда, вестибуляр аппарат менән бәйле тикшеренеүҙәре өсөн уға Нобель премияһы бирелгәндә, Роберт Барани хәрби әсирҙәр лагерында була. 1916 йылда Ҡыҙыл Тәре халыҡ-ара ойошмаһы һорауы буйынса уны азат итәләр. 1917 йылдан 1936 йылда вафат булғансы ул отоларингология Уппсала университетының отоларингология факультетының профессоры була.

Роберт Барани менән Ида Бергерҙың улдары билдәле ғалимдар: Швеция офтальмологы һәм физиологы Эрнст Барани (, 1910—1991) һәм Швеция гастроэнтерологы Франц Р. Барани (1914); ҡыҙҙары — психиатр һәм психоаналитик Ингрид Барани Гиффорд (, 1918—2003), АҠШ-та йәшәгән.

1974 йылғы Швеция почта маркаларында, 1976 йылғы Австрия һәм 1988 йылғы Венгрия маркаларында фотоһүрәте төшөрөлгән .
## Иҫкәрмәләр
Фракия

**Фра́кия** (, , , ) — Балҡан ярымутрауының көнсығышындағы тарихи һәм географик өлкә. 1923 йылда төҙөлгән Лозанна тыныслыҡ килешеүенә ярашлы хәҙерге ваҡытта ул өс дәүләт араһында бүленгән: Болгария составына Төньяҡ Фракия (шулай уҡ Үрге Фракия уйһыулығы булараҡ та билдәле) инһә, тарихи йәһәттән Көнбайыш Фракия тип йөрөтөлгән ерҙәр Грецияның хәҙерге Фракия правинцияһы, ә өсөнсө ил — Төркиәгә төбәктәге иң ҙур мегалополис булған Истанбул ҡалаһы менән Көнсығыш Фракия бирелә.

Фракияның географик уртаһында мөһим транспорт үҙәге — төрөк ҡалаһы Әдирнә (тарихи исеме *Адрианополь*) урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта төбәктә 13 миллионға яҡын кеше, шул иҫәптән 10 миллион тирәһе төрөк, 1 миллионға яҡын болгар һәм 0,2 миллион грек йәшәй.

Ҡояш системаһындағы иң ҙур планета булған Юпитерҙың юлдашы Европалағы макулаға Фракия хөрмәтенә уның исеме бирелгән.

Ҡайһы бер фараздар буйынса, Рим ҡолдары восстаниеһы етәксеһе Спартак Фракия батшаларының береһенең улы була.

## Географияһы
Төбәктең төп һыу артерияһы Марица йылғаһы йәки Эврос, Греция менән Төркиә араһында дәүләт сиге нәҡ уның буйынса үтә. Өлкәнең көнсығышында Странджа тауҙары һуҙылып ята. Яр буйында урынлашҡан Фракияның климаты субтропик, эске райондарҙа уртаса.

## Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем I быуатта уҡ боронғо Фракия биләмәләре Боронғо Рим контроленә күсә. Һуңыраҡ, беҙҙең эраның 330 йылында, Рим империяһының баш ҡалаһы Босфор боғаҙы буйындағы Византий ҡалаһына күсерелә, һәм уға император Константин хөрмәтенә «Константинополь» исеме бирелә. Шулай итеп, Фракия яңы барлыҡҡа килгән Византия империяһының (Көнсығыш Рим империяһының) мөһим стратегик төбәгенә әүерелә.

XIX быуат аҙағында-XX быуат башында, көсһөҙләнгән һәм һүнә барған Ғосман империяһының революцион көстәре Константинополде Греция һәм Болгария ғәскәрҙәре һөжүмдәренән яҡлап-һаҡлап ҡалырға тырышҡанда, Фракия ҡаты һәм көсөргәнешле бәрелештәр майҙанына әйләнә. Бының асыҡ миҫалы — Фракия өсөн ҡан ҡойошло һуғыш. Уның менән бергә Македония өсөн көрәш тә ҡыҙыу бара. Нисек кенә булмаһын, 1913 йылға тиклем төбәктә йәшәүселәрҙең сағыштырмаса күпселеген тәшкил иткән урындағы болгар халҡы ауыр һынауҙар кисерә. Болгар халыҡ ижады һәм тарихы буйынса танылған белгес *Любомир Милетич* (1863—1937) был йылдарҙа булған ваҡиғаларҙы үҙенең «1913 йылда Фракия болгарҙарын тар-мар итеү» тип исемләнгән китабында һүрәтләй. XX быуат башында Фракия биләмәләренең күп өлөшө Болгарияға бирелә. Беренсе донъя һуғышынан һуң һәм 1923 йылғы Лозанна тыныслыҡ килешеүенә ярашлы Төркиәгә ҡалған ерҙәр ҡушыла, ә Греция Ксанти, Комотини һәм Эврос райондарын ала. *Эврос йылғаһы* көнсығышта тәбиғи сик булып хеҙмәт итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Каталог сайтов греческой Фракии
* Komotini On-Line — портал города Комотини
Елена Джионат

**Елена Джионат** (*рум. Elena Djionat*) &#x20;— тәрбиәсе, журналист, хоҡуҡ яҡлаусы, «Бессарабия ҡатын-ҡыҙҙары ойошмаһы»ның ойоштороусыларының береһе һәм лидеры

## Биографияһы
1888 йылда Рәсәй империяһының (хәҙерге  Хынчешты районының) Бозиены ауылында тыуған.

Ике йыл дауамында Одесса университетының медицина факультетында белем ала.

1917 йылдың сентябрендә Кишинёв ҡалаһында тәүге румын мәктәбенә нигеҙ һала. 1919 йылдан 1935 йылдарҙа башланғыс мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй, бер осор уның директоры вазифаһын башҡара.

Педагогик эшмәкәрлектән тыш, феминизм хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. 1928 йылдың ноябрендә Кишинёвта ҡатын-ҡыҙҙар йыйылышын ойоштора, Бессарабия ҡатын-ҡыҙҙары ойошмаһына нигеҙ һала һәм уны етәкләй.

1933 йылдың 18-19 июнендә Бессарабия ҡатын-ҡыҙҙарының 1-се съезы булы, бында Румыния короллегенең барлыҡ төбәгенән делегаттар саҡырыла. Конгрессты Елена Джионат етәкләй.

Халыҡ крәҫтиән партияһы ағзаһы булып китә. Үҙ аҡсаһына «Феминистик хәрәкәт» журналын нигеҙләй.

Бессарабия ҡатын-ҡыҙҙары ойошмаһы Румыния короле Кароль II мөрәжәғәтнамә яҙа, унда енескә, ҡатламға, килемгә йәки титулға ҡарамай барлыҡ граждандарға тулы сәйәси һәм гражданлыҡ тигеҙ хоҡулығын, һәм шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар белеменә төрлө сикләүҙәрҙе бөтөрө-ҙе талап итә.

1936 йылдан һуң Елена Джионаттың артабанғы эшмәкәрлеге билдәһеҙ ҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* A Biographical Dictionary of Women’s Movements and Feminismus in Central, Eastern and South Eastern Europe, 19th and 20th Centuries / [Eds.]: De Haan, F. — Daskalova, K.- Loutfi, A. Budapest — New York, Central European University Press 2006. 678 s. ISBN 963-7326-39-1
* Familia Română"
Айтбай мәсете

**Айтбай мәсете** () — Ҡыҙылурҙа ҡалаһында боронғо мәсет. Ҡаҙағстан Республикаһының республика әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.

## Архитектураһы
Мәсеттең бейеклеге 14 метр. Алғы өлөшө портал булып тора, уртаһында — ишек. Фасадтары фигуралы кирбес менән биҙәлеп һалына. 

## Тарихы
Мәсет Бохара ҡалаһынан сауҙагәр Айтбай Балтабаевтың инициативаһы менән Перовск ҡалаһы халҡы йыйған аҡсаға төҙөлә, Балтабаев үҙе күп сумма аҡса индерә. Төҙөлөш менән Әүлиә-Атынан оҫталар Искан һәм Камал етәкселек итә. Мәсет 1878 йылда асыла һәм мәҙрәсә кеүек тә файҙаланыла. Манараһы менән бергә мәсетте төҙөү өсөн 40000 һум аҡса китә.

Совет йылдарында мәсет ябыла. 1970 йылдарҙа бинала өлкә край өйрәнеү музейы филиалы урынлаша. 1982 йылда мәсет бинаһы республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы исеменә индерелә һәм дәүләт һаҡлауы аҫтында алына. 1980 йылдар аҙағында төҙөкләндерелә. Диндарҙар йыйған аҡсаға мәсеткә манара төкәтеп төҙөлә.

2000 йылдағы мәсет бинаһын ҡайтанан планлаштырыу реставраторҙарҙың тәнҡитенә дусар була:

Әлегә Ҡыҙырурҙа үҙәгендә урынлашҡан Айтбай мәсете дәүләт тарафынан һаҡҡа алынған. Әммә мин белгес булараҡ, уның тарихи әһәмиәте юғалған тип әйтә алам. Әлеге быуат башында унда мәҙәниәт һәм тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса дәүләт учреждениелары менән бер ниндәй ярашыуһыҙ капиталь ремонт уҙғарыла һәм Айтбай мәсетенең тик фасад өлөшө генә тейелмәгән килеш ҡала, ә ҡалған өлөштәре мәсет хеҙмәткәрҙәренә нисек уңайлы, шул килеш үҙгәртелә. Хәҙер Айтбай мәсетен дәүләттең һаҡ аҫтына алынған исемлегенән төшөп ҡалыуы тураһында һүҙ барыуы мөмкин.
 
«Казреставрация» РГП реставрация оҫтаханаһының ҡыҙылурҙа филиалы начальнигы Бижанов Биртай[3]

## Фотоһүрәттәр галереяһы

File:Мечеть_Айтбая,_Кызылорда,_2009,_табличка.jpg|Ҡаҙаҡ ССР-ы ваҡытындағы һаҡ аҫтына алыныуы тураһында алтаҡта
File:Мечеть_Айтбая,_Кызылорда,_2009,_вид_с_запада.jpg|Бинаның фасад өлөшө 
File:Мечеть_Айтбая,_Кызылорда,_2009,_вход.jpg|Мәсеткә инеү урыны


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтамалар

* «Казахстан. Национальная энциклопедия» (1998—2007)
Өмәтәй Ураҙымбәтов

**Өмәтәй Ураҙымбәтов** — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

## Биографияһы
Сығышы менән Себер даруғаһы Һарт улусы Һарт ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  Әбдрәшит ауылы) башҡорттарынан. Һарт улусы старшинаһы итеп һайлана.

1771—1773 йылдарҙа Бар конфедераттарына ҡаршы Польша походында ҡатнаша. Был походҡа 3 мең башҡорт ебәрелә, уларҙан 300-әр кешенән торған 10 партия ойошторола. Өмәтәй Ураҙымбәтов 2-се партия менән командалыҡ итә, был партия составында Һарт, Мырҙалар, Ҡошсо, Дыуан, Әйле, Түбәләҫ улусы башҡорттары була.

1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, шул уҡ йылдың декабрендә ихтилалға ҡушыла. Һарт улусы башҡорттарын үҙ отрядына мобилизациялай һәм артабан Салауат Юлаев ғәскәре составында һуғыша. 1774 йылдың уның ғәскәре составында 23—24 ғинуарында Көңгөр ҡалаһын ҡамауға алыуҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша.

1774 йылдың 6 һәм 8 майында — Үрге Эҫем заводы, 31 майҙа — Әйле улусының Әйле пристане янындағы алыштарҙа; 3 һәм 5 июндә Емельян Пугачёвтың Төп ғәскәре составында Себер даруғаһының Тырнаҡлы улусы Үрге Ҡыйғы һәм Ураҙмәт ауылдары эргәһендә янында Иван Михельсон командалағындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.

1774 йылдың сентябрь-октябрендә Юлай Аҙналин отряды менән бергә Ҡытау-Ивановск заводын ҡамауға алыуҙа, шул уҡ йылдың 20 ноябрендә Ҡытау-Ивановск заводы янында подполковник И. К. Рылеев командалығындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта һуғыша.

1780 йылда Һарт улусы старшинаһы вазифаһын башҡарыуы билдәле. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов. Ч.1. — Уфа, 2005.
* 

## Һылтанмалар
*
Хәҙрәт Солтан (мәсет)

**Хәҙрәт Солтан** () — Астаналағы йәмиғ мәсете, Үҙәк Азияла иң ҙур мәсет.

## Атамаһы
Ил башлығы Нурсолтан Назарбаев тәҡдиме буйынса мәсет «Хәҙрәт Солтан» тип атала, был «Изге Солтан» тигәнде аңлата. Билдәле булыуынса, «Хәҙрәт Солтан» — «Диуан һәм Хикмет» авторы булған суфый шәйех Әхмәт Хужа Йәсәүи эпитеттарының береһе, уның мавзолейы Төркөстанда урынлашҡан.

## Төҙөү
«Хәҙрәт Солтан» йәмиғ мәсетен төҙөү Астанала 2009 йылдың июнь айында башлана. Мәсетте төҙөүҙә төрлө осорҙа 1000-дән алып 1500 кешегә тиклем кеше ҡатнаша. 2012 йылдың 6 июлендә 12:30 сәғәттә баш ҡаланың уникаль объекттар исемлеген тулыландырған «Хәҙрәт Солтан» йәмиғ мәсетен асыу тантанаһы үтә.

## Характеристикаһы
Бина классик ислам стилендә традицион ҡаҙаҡ орнаменттарын ҡулланып төҙөлә. Есил йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан мәсет Тыныслыҡ һарайы һәм «Қазақ Елі» монументы менән йәнәш. Ул биш мең кешене, ә байрам көндәрендә — 10 меңгә тиклем кешене һыйҙыра ала. Хәҙрәт Солтан мәсетенең дөйөм майҙаны 11 гектарҙан ашыу тәшкил итә, ә ҡоролош майҙаны 17 700 квадрат метр тәшкил итә. «Хәҙрәт Солтан» Ҡаҙағстанда иң ҙур көмбәҙгә эйә, уның бейеклеге 51 м, диаметры көмбәҙ нигеҙендә 28,1 м. Мәсеттә шулай уҡ һигеҙ бәләкәй — 7,6 һәм 10,45 метр диаметрлы, түбәһендә — 33,46 һәм 25, 25 метр булған көмбәҙҙәр бар. Мәсет мөйөштәрендә 77 метр бейеклектәге 4 манара урынлашҡан. Архитектура идеяһы буйынса, ғибәҙәтхана 80 метрлыҡ шпиль менән осланып тамамланырға һәм ярымурағы Мәккә яғына боролоп торорға тейеш була. Был объекттың функционаллегенә килгәндә, бинала тәһәрәт алыу, никахлашыу йолаларын үткәреү өсөн бүлмәләр, Ҡөрьән уҡыу, уҡыу-ағартыу төркөмдәре дәрестәрен үткәреү өсөн залдар иҫәпкә алынған. Бер һүҙ менән әйткәндә, бөтә был ғәйәт ҙур ҡоролма заман талаптарына яуап бирә.

## Ваҡиғалар
* 2012 йылдың 15 ғинуарында мәсеттә янғын була.
* 2012 йылдың 6 июлендә мәсет асыу тантанаһы үтә.

## Имамдары
* 2011 йылдан «Хәҙрәт Солтан» мәсетенең төп имамы булып Ҡаҙағстан мосолмандарының дини идаралығы мөфтөйөнөң беренсе урынбаҫары Ҡайрат Жолдыбайулы тора.
* 2014 йылдан «Хәҙрәт Солтан» мәсетенең баш имамы Серекбай Ораз була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хазрет Султан — жемчужина столицы. Фотографии мечети на сайте VoxPopuli.Kz.
* Аккаунт мечети в «Фейсбуке»
ICANN

**«Домен исемдәре һәм IP-адрестар менән идара итеү корпорацияһы»** (*Internet Corporation for Assigned Names and Numbers*), ҡыҫҡартмаһы **ICANN** (уҡылышы *айкэн*) — 1998 йылдың 18 сентябрендә домен исемдәре, IP-адрестар һәм Интернет эшенең башҡа өлкәләре менән бәйле мәсьәләләрҙе көйләү өсөн АҠШ хөкүмәте ҡатнашлығында ойошторолған коммерцияға ҡарамаған халыҡ-ара ойошма.

## Тарихы
1998 йылға тиклем дөйөм ҡулланыуҙағы домендарҙа исемдәрҙе теркәү менән Network Solution Inc (NSI)  компанияһы ғына шөғөлләнә. Шунлыҡтан теркәлеү хаҡы ла юғары була — .com, .net һәм .org зоналарындағы һәр домен уның эйәһенә $50 долларға төшә. Ошо сәбәпле теркәлгән домен исемдәре һаны йылдам үҫә алмай: 1998 йылда донъяла уларҙың һаны ни бары өс миллион була.

ICANN корпорацияһы домендарҙы теркәүҙең бүлгеләнгән системаһын ҡулланыуҙы индерә, был сара аккредитацияанған теркәүселәрҙең домен исемдәре реестрына ирекле инеү принцибына нигеҙләнә. Шулай итеп, конкуренциялы домен баҙары хасил була. Бөгөн дөйөм файҙаланыуҙағы домен зоналарында 900-ҙән ашыу аккредитацияланған теркәүсе эшләй. Ә теркәлгән домендар һаны 270 миллиондан ашып киткән.

Адресациялау системаһын үҫтереп, ICANN корпорацияһы дөйөм ҡулланыуҙағы домендар исемлеген дә арттыра. 1998 йылда улар ни бары өсәү (.com, .net, .org) була. 2001 йылдан корпорация .info, .biz, .name, .coop, .museum, .aero, .pro, .travel, .jobs, .cat, .asia, .eu, .mobi, .tel домен зоналарын индерә. 

ICANN ҡарарҙар ҡабул итер алдынан улар буйынса Интернет берләшмәһе, бизнес һәм төрлө илдәрҙең дәүләт власы органдары вәкилдәре менән фекер алышыу үткәрә. ICANN документтары буйынса фекер алышыу төрлө форматта үтә. Бынан тыш, корпорация халыҡ-ара конференциялар үткәреп тора.

ICANN офистары Лос-Анджелеста, Истанбулда һәм Сингапурҙа урынлашҡан, корпорацияның етәксе органдарында планетаның төрлө мөйөштәре вәкилдәре эшләй. 

2011 йылда компания донъяла булған бөтә мәғлүмәттең һанын хисаплап сығарыу буйынса киң күләмле тикшеренеүҙәр үткәрә. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә донъяла 2,56 зеттабайт мәғлүмәт барылғы асыҡлана. Шул уҡ тикшеренеүҙән яһалған фараздарға ярашлы, XXI быуат аҙағына мәғлүмәт һаны 4,22 йоттабайтҡа етәсәк.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* ICANN web-site
** ICANN Litigation
** ICANN charter — устав ICANN
* ICANN Wiki 
* ICANNWatch 
* Site advocating the return of public representation in ICANN
* Domain Roundtable Conference  — Annual Domain Industry Conference
* CircleID: Community discussions involving ICANN and Internet Governance
* Coalition For ICANN Transparency 
* DailyChanges.com — a Free ICANN Registrar Statistics site
.рф

**.рф** (punycode: `.xn--p1ai`; **Р**әсәй **Ф**едерацияһы) — Рәсәй өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Интернетта кириллицала беренсе домен. Элгәре индерелгән «.ru» доменынан айырмалы, «.рф» доменында икенсе кимәлдең бөтә исемдәре тик кириллицала яҙыла.

## Тарихы

### Фекер алышыу һәм рәсми саралар
Рәсәй Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы делегацияһы башлығы Владимир Васильев әйтеүе буйынса, Париждағы 32-се ICANN конференцияһында яңы доменды индереү ниәте тыуа. 

ICANN-дың Ҡаһирәлә 2008 йылдың 2—7 ноябрендә үткән 33-сө конференцияһында Рәсәйгә кириллицала юғары кимәлдәге «.рф» доменын биреү тураһында ҡарар сығарыла.

Домен менән таныштырыу сараһы 2009 йылдың 30 октябрендә Сеулда була. 

2009 йылдың 16 ноябрендә RU доменының координациялау үҙәге ICANN-ға «.рф» доменын делегатлауға тапшыра.

2018 йылда «Ростелеком» .ru һәм .рф домендары реестры операторы булып китә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Рәсәйҙәге географик домендар 
* Рунет
* .ru
* .su
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сведения whois для домена .рф на сайте IANA(инг.)
* (рус.).&#x20;15 ноябрь 2010 тикшерелгән.
* (рус.).&#x20;18 май 2010 тикшерелгән.
* (рус.).&#x20;18 май 2010 тикшерелгән.
* (рус.).&#x20;18 май 2010 тикшерелгән.
* (рус.)&#x20;(Москва, 01 декабря 2009).&#x20;18 май 2010 тикшерелгән.
* (рус.).&#x20;18 май 2010 тикшерелгән.
* (рус.).&#x20;30 сентябрь 2010 тикшерелгән.
Рәсәйҙәге географик домендар

## Рәсәйҙең төбәктәре һәм уларҙың баш ҡалалары өсөн домендар
Был исемлеккә  тик **рәсми** домендар индерелгән.

## .РФ доменында икенсе кимәл географик домен исемдәре
.РФ доменында икенсе кимәл домен исемдәрен теркәү концепцияһына ярашлы, дәүләт ихтыяждары өсөн  обл.рф, область.рф, край.рф, округ.рф, республика.рф тигән, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы субъекттары  атамаларына тап килгән домен исемдәре теркәлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* (рус.). 3 ноябрь 2017 тикшерелгән.
Надя Ножарова

**Надя Ножарова** (; 21 ноябрь 1916 йыл — 18 апрель 2014 йыл) — Болгарияның опера йырсыһы һәм актрисаһы; АҠШ эшҡыуары һәм филантропы; Испания графиняһы **Надя де Наваро Фарбер**.

## Биографияһы
1916 йылдың 21 ноябрендә Болгария Батшалығының Плевен ҡалаһында, электрика менән сауҙа итеүсе ғаиләһендә тыуған.

1934 йылда Ловеч ҡалаһында Америка ҡыҙҙар мәктәбен тамамлай, Плевен ҡалаһына килә һәм *«Ангел Сладкаров»* опера театрына эшкә керә, был ваҡытта театр ил буйлап гастролдәрҙә йөрөгән була. Сладкаров театр труппаһы тарҡалғандан һуң, *«Одеон»*, *«България»* һәм «Корпоративен театър» театрҙары сәхнәһендә уйнай. Һуңынан Германияға китә, унда йырға уҡый. Болгарияға әйләнеп ҡайтҡандан һуң режиссёр Цанков Хрисандың «» фильмында уйнай (1942 йыл).

Монте-Карлола йәшәй, 1949 йылда АҠШ-ҡа күсеп китә һәм үҙенең вафатына тиклем шунда ҡала. Хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, күп кенә донъя гуманитар ойошмаларына ярҙам итә. АҠШ-ҡа иммиграция мәсьәләләре буйынса Идаралыҡ менән хеҙмәттәшлек итә, йәһүд-иммигранттарға ярҙам итеү буйынса кампанияларҙа ҡатнаша. Монакола Ҡыҙыл Тәрегә, Парижда америка госпиталенә һәм Монакола «Принцесса Грейс» госпиталенә, Афина һәм Венецияла балалар йорттарына ярҙам итә. Үҙенең шәфҡәтлелек эшмәкәрлеге өсөн күп һанлы наградаларға һәм почетлы исемдәргә лайыҡ була.

Надя Ножарова 2014 йылдың 18 апрелендә Америка Ҡушма Штаттарының Нью-Йорк штатында, Лонг-Айлендта вафат була.

### Шәхси тормошо
Надя Ножарова дүрт тапҡыр кейәүҙә була:
* 1936—1940 йылдарҙа — Ангел Сладкаров, уның менән Троян монастырында никахлана һәм 1940 йылда айырылыша;
* 1940—1949 йылдар — граф Наварро (1949 йылда вафат була), Испания дворяны, Ватиканда дипломат булып эшләгән, унан графиня титулын ала, Монте-Карлола йәшәй;
* 1953—1985 йылдар — Фарбер Сид (, 1913—1985), америка бизнесмены, , унан ҙур байлыҡ мираҫ итеп ала;
* 1985—2014 йыл — Юрий Фарбер (, 1949 йылда тыуған), американ, алдағы иренең туғаны була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Животът на контеса Надя Фарбер от Плевен (болг.)
* Надя Ножарова — графинята със 100 млн долара (болг.)
* Надя Ножарова — актриса или жертва (болг.)
Рубо Франц Алексеевич

**Рубо Франц Алексеевич** (17 июнь 1856 йыл, Одесса, Рәсәй империяһы — 13 март 1928 йыл, Мюнхен, Веймар республикаһы) — Рәсәй империяһы панорамасы рәссамы, академик һәм Император Художество академияһының баталиялар оҫтаханаһы етәксеһе.

## Биографияһы
Франц Алексе́евич Рубо́ 1856 йылдың 17 июнендә Одесса ҡалаһында Рәсәйҙә төпләнгән француз коммерсанты ғаиләһендә тыуған.

1865—1877 йылдарҙа — Одесса һүрәт төшөрөү мәктәбендә, ә 1878—1883 йылдарҙа Мюнхен Рәсем сәнғәте Академияһында уҡыған. Баталиялар төшөрөү буйынса белгеслеккә әҙерләнгән.

1903 йылдан Рубо Император художество Академияһының баталиялар оҫтаханаһы профессор — етәксеһе.

1912 йылда Рубо тулыһынса Германияға күсә. Һуңғы йылдарҙа заказсылары булмай, уны онотоп бөтәләр тиерлек.

Франц Рубо 1928 йылдың 13 мартында Мюнхенда вафат була.

### Ғаиләһе
Рәссамдың ейәнсәре — Сильвия Рубо, Мюнхенда 1941 йылда тыуған. Ул — абстракционист рәссам.

2010 йылда, Севастополь панорамаһы юбилейына Сильвия Рубо «Фрагменты живописного полотна Панорамы Ф. А. Рубо „Штурм 6 июня 1855 года“» каталогына баш һүҙ яҙа һәм музейға ғаилә архивынан ике фотография бүләк итә.

## Панорамалары
Франц Рубо өс баталия панорамаһы авторы: «Оборона Севастополя», «Бородинская битва», «Штурм аула Ахульго». Рәсәйҙең панорама рәсем сәнғәтенә нигеҙ һалыусы, ике йөҙләп монументаль полотно яҙған.

## Император Александр II янында башҡорттарҙың ыласын менән һунар итеүе

Рәсәйҙә ҡоштар менән һунар итеү киң таралған була. Йышыраҡ был маҡсатта ыласын ҡош файҙаланылған. Әммә Х1Х быуат урталарына был шөғөл популярлығын юғалта бара, бигерәк тә батша Алексей Михайловия вафатынан һуң ыласын өйрәтеүселәр ҙә кәмей, етмәһә, ваҡ малға тейә тип, йыртҡыс ҡоштарҙы күпләп ҡырыу башлана.

Бик һирәк төбәктәрҙә генә, шул иҫәптән, Ырымбур губернаһында ҡош менән һунарға йөрөү һаҡлана.

Һуңғы тапҡыр рәсми рәүештә батшаның ыласын менән һунарға сығыуы 1856 йылда теркәлгән. Был Мәскәүҙә император Александр II коронацияһына — таж кейҙереүгә бәйле тантаналар ваҡытында булған.

1856 йылдың сентябрендә Ырымбур генерал-губернаторы граф Перовский Василий Алексеевич император коронацияһына аусы ҡоштары менән башҡорттарҙы ебәрәhttp://www.raruss.ru/skany/662.html?itemid=3.

Башҡорттарҙан был тантанаға Фәхретдин Өмөтбаев делегация алып бара. Таж кейҙереү тантаналарына бәйле саралар ваҡытында ыласын менән һунар итеүҙе ойоштора. Шуның өсөн император Александр II Фәхретдин Өмөтбаевҡа бриллиант ҡашлы йөҙөк бүләк итә.

Рәссам Ф. Рубо ошо ваҡиға айҡанлы «Башҡорттарҙың император Александр II ҡатнаш­лығында ыласындар менән һунар итеүе» исемле картинаһын яҙа. Ул 1911 йылда Н. И. Кутеповтың «Великокняжеская, царская и императорская охота на Руси» тигән 4 томлыҡ очерктарында баҫылып сыға

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* О. В. Федорова. Франц Рубо.
* Панорама «Бородинская битва».
* Галерея Ф. А. Рубо в музее-панораме «Бородинская битва».
* Творчество Ф. А. Рубо на портале «Воскресный день».
Ғардизи

**Ғардизи** (), тулы исеме **Әбү Са’ид Абд әл-Хай ибн аз-Заххак ибн Мәхмүт Ғардизи** — фарсы тарихсыһы.

## Биографияһы
Уның тормошо тураһында бер нәмә лә билдәле түгел. Уның нисбәһе күрһәтеүенсә, сығышы менән Ғардиздан, Ғәзниҙән Һиндостанға бер көнлөк юл алыҫлығында. Уның *Зайн әл-ахбар* («Украшение известий») хеҙмәте Ғәзниүи Абд әр-Рәшит (1049—1053) осоронда яҙылған. Унда фарсы батшалары, Мөхәммәт һәм 1032 йылға тиклем хәлифтәр тарихы һәм Хорасандың ғәрәптәр баҫып алғандан алып 1041 йылға тиклем ентекле тарихы бар; шулай уҡ бында грек фәне (Дар ма’ариф-и румийан), йыл иҫәбе һәм төрлө халыҡтарҙың дини байрамдары тураһында трактаттар индерелгән. Йомғаҡлау бүлеге генеалогияға (*Ансаб*) һәм фәнгә (Ма’ариф) арналған; улар араһында ентекле, шулай уҡ Урта Азия географияһы өсөн бик ҙур әһәмиәткә эйә булған, төркиҙәр һәм Һиндостан тураһында бүлектәр бар. Ғардизи тарихи сығанаҡтарҙан өҙөмтә килтермәй; төркиҙәр тураһында бүлектә ул Ибн Хордадбехҡа, Джейхани һәм Ибн әл-Мукаффа'ға һылтана. Һиндостан байрамдары тураһында хәбәрҙәрҙе, Ғардизиҙың раҫлауы буйынса, ул Әл-Бируниҙан ишеткән, шуның һөҙөмтәһендә ул Бируниҙың уҡыусыһы тип һанала. Көнсығыштың тарихи традицияларына Ғардизи әҙ йоғонто яһай һәм цитаталар һирәк килтерелә.

## Башҡорттар тураһында
Ибн әл-Мукафф (яҡынса 780 йылғы) мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп «Зәйн әл-әхбәр» («Хәбәрҙәр биҙәге») хеҙмәтендә, башҡорттар ҡыймаҡтар менән хазарҙар араһында йәшәгән, ә уларҙың башлығы Башҡорт (Башгирд, Башджурт) исемле шәхес булыуы телгә ала. Башҡорт (Башгирд, Башджурт) *«[[хазарҙар]]ҙың иң юғары дәрәжәлеләренән була. Ул 2000 һыбайлыһы менән хазарҙар һәм ҡыймаҡтар араһында урынлаша. Хазар ҡағаны Башҡортҡа саҡлабты ҡыҫырыҡлап сығарыу тәҡдиме менән кеше ебәрә…»* тиелә унда.

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы

**Фәтихова Флизә Фоат ҡыҙы** (22 июль 1957 йыл — 2010 йыл) — этнограф-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1994), доцент.

## Биографияһы
Флизә Фоат ҡыҙы Фәтихова (ҡыҙ фамилияһы — Исламова) 1957 йылдың 22 июлендә Башҡорт АССР-ы Яңауыл районы Ҡарман ауылында тыуған.

1979 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай, «Башҡорттарҙа терминдар һәм туғандашлыҡ системаһы» тигән темаға диплом эшен яҙа (етәксеһе Т. М. Ғарипов). 1979 йылдан СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты аспирантураһында белем ала (етәксеһе — Н. В. Бикбулатов).

1980—2003 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының (1991 йылдан — Өфө фәнни үҙәгенең) Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Этнография секторында (һуңыраҡ — Этнография һәм антропология бүлегендә) ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1994 йылда Санкт-Петербургта «Традиционные обряды и обычаи башкир, связанные с рождением и смертью» темаһына диссертацияны уңышлы яҡлай һәм тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала.

2003—2010 йылдарҙа Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһының бөтә донъя тарихы һәм мәҙәниәте кафедраһы доценты булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни тикшеренеүҙәре башҡорттарҙың этнографияһына һәм тарихына арналған. Башҡортостан, Пермь крайы, Свердловск өлкәһе һ.б. 30-ан ашыу этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша, шулай уҡ фәнни һәм фәнни-ғәмәли конференцияларҙа доклад менән сығыш яһай. Өфөләге Археология һәм этнография музейына экспонаттар йыйыу менән шөғөлләнә.

## Хеҙмәттәре
* *[[Бикбулатов Наил Вәли улы|Бикбулатов Н. В.]], Фатыхова Ф. Ф.* Cемейный быт башкир. ХIХ-ХХ вв. — М.: Наука, 1991. — 189 с. — ISBN 5-02-010106-0.
* *Фатыхова Ф. Ф.* Традиционные обряды и обычаи башкир, связанные с рождением и смертью : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.07. — Уфа, 1994. — 185 с.
* 
* *Фатыхова Ф. Ф.* Традиционные представления башкир о рождении и смерти // Башкирский фольклор. Исследования и материалы. Вып. III. Уфа: Гилем, 1999. С. 107—118.
* *Фатыхова Ф. Ф.* Полисемантичность образа смерти в эпосе «Урал-батыр» // Башкирский фольклор. Исследования и материалы. Вып. IV. Уфа: Гилем, 2000. С. 284—292.
* *Фатыхова Ф. Ф.* Этнология народов Урало-Поволжья : учебно-методическое пособие для студентов неисторических факультетов вузов. — Уфа : Восточный ун-т, 2006. — 138 с. ISBN 5-87865-383-4.
* *Фатыхова Ф. Ф., [[Ғәлиева Фәриҙә Ғабдулхай ҡыҙы|Галиева Ф. Г.]]* Обряды, связанные с рождением ребенка // Башкиры / отв. ред. Р. Г. Кузеев, Е. С. Данилко ; Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН ; Ин-т этнологических исследований им. Р. Г. Кузеева Уфимского научного центра РАН ; Ин-т истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. — М. : Наука, 2015. — 662 с. — ISBN 978-5-02-039182-6.

## Ғаиләһе
Ире — Әхнәф Әмир улы Фәтихов, химик. Улы — Дауыт Әхнәф улы Фәтихов, медик.

## Иҫкәрмәләр
Алһыу мәсет (Ҡазан)

**Алһыу мәсет** (; *Унынсы йәмиғ*, *татар зыяраты эргәһендә*, тәпәш *бохар*, *Йәшел*) — Ҡазандың Яңы-Татар слободаһындағы мәсет. 1906 йылда сауҙагәр Ғәликәйев Мөхәмәтсадыҡ аҡсаһына төҙөлгән. 1931 йылда. ябыла. Архитекторы билдәһеҙ. Исемен стеналарының төҫө буйынса ала. Мәжит Ғафури урамы, 67-сы һанлы йортта урынлашҡан.

1998 йылда элекке мәсет бинаһы Ислам динен ҡабул итеүгә 1000 йыл исемендәге Мәҙрәсәгә тапшырыла.

## Мәсет тарихы
1905—1906 йылдарҙа 1-се гильдиялы сауҙагәр Ғәликәйев Мөхәммәтсадыҡ Мөхәммәтсафа улы мәсеттең әлеге бинаһын төҙөй. Татарстан Республикаһы Үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менән 1931 йылдың 22 июлендә мәсет ябыла, бинаһы тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай (профилакторий). Ике ҡат тәҙрәле зал, арка тәҙрәләрен ҙур турамөйөшлөгә үҙгәртеп, түшәм таяуҙары менән ике ҡатҡа бүленә. Үрге цилиндры һәм манараның сатыры һүтелә. Татар ССР-ы министрҙар кабинетының № 337 ҡарары менән 31.07.1991 архитектура ҡомартҡыһы булып таныла. 2000 йылда тергеҙелә.

## Мәхәллә тарихы
Шиһабетдин Мәржәни хәбәр итеүенсә, Алһыу мәсет урынында Тәпәш мәсет булған, ул 1808 йылда сауҙагәр М. А. Апанаев аҡсаһына төҙөлгән.

## Архитектураһы
Мәсет төньяҡ фасадҡа төкәтеп эшләнгән манараһы менән заллы мәсет тибына ҡарай. Ике ҡатлы тәҙрәле кирбестән һалынған тура мөйөшлө мәсеттең бинаһы дүрт яҡлы ҡыйыҡлы. Инеү урыны манараның нигеҙендә төньяҡ яғында урынлашҡан. Аҫлы-өҫлө тәҙрәле өҫкө тәпәш ҡатлы залы көмбәҙле ике рәт тәҙрәләр менән яҡтыртыла. Манара нигеҙенең дүрт ҡырлы өлөшөндә вестибюль бар. Көнбайыш һәм көнсығыш яҡтан уға ике кимәл тоташа, уларҙың уң яғында өҫкө тәпәш ҡатҡа баҫҡыстар һәм манараның бормалы баҫҡысы урынлашҡан, ә һул яҡта — эш бүлмәһе. Өҫкө өлөштәге өсмөйөшлө ауыштар һәм нигеҙҙәге түңәрәк уйымдар менән киҫелгән пирамидаль форма дүрт ҡырлы өлөштән һигеҙ ҡырлы ярусҡа күсеү юлы булып хеҙмәт итә, яруста тар балкон урынлашҡан. Һуңғы ярус матур сталактит кәрниз һәм бейек ҡытыршы сатыр менән балконлы бейек булмаған һигеҙ ҡырлы ҡоролма менән осланған, балкондың ҡоймаһы семәрле ҡалай менән көпләнгән. Фасадтың биҙәлеше милли-романтик юнәлештә «көнсығыш» мотивтары өҫтөнлөк иткән эклектика стилендә үтәлгән.

## Һылтанмалар

* Мечеть «Розовая»
Шитова Светлана Николаевна

**Шитова Светлана Николаевна** (12 февраль 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны, ғалим-этнограф. 1958—2006 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Тарих фәндәре кандидаты (1968). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003).

## Биографияһы
Светлана Николаевна Шитова 1936 йылдың 12 февралендә РСФСР-ҙың Сталинград крайы Сталинград (хәҙерге Волгоград) ҡалаһында тыуа.

1958 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

1958 йылдан алып СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.

1968 йылда Мәскәү дәүләт университетында башҡорт халыҡ костюмдары тарихы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1969 йылдан алып Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.

2006 йылда Өфөлә С. Н. Шитованың 70 йәшлек юбилейына арнап «Башҡорт халҡының этногенезы һәм этник тарихы проблемалары» тигән темаға Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференцияһы үткәрелә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
1959 йылдан алып башҡорт халҡының көнкүрешен һәм мәҙәниәтен өйрәнеү буйынса 30 этнографик экспедицияларға етәкселек итә һәм ҡатнаша. Бер үк ваҡытта Башҡортостандың башҡа халыҡтарының да тарихын өйрәнә. СССР Фәндәр академияһының Этнография институты экспедициялары составында Үзбәкстан, Татарстан һәм Тажикстанға бара, Ямал-Ненец милли округының ненец һәм селькуп халыҡтары этнографияһын өйрәнә. 50-нән артыҡ ғилми хеҙмәт һәм алты монография авторы.

Светлана Шитованың фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — башҡорт халҡының боронғонан алып хәҙерге заманға тиклемге матди мәҙәниәтен һәм декоратив сәнғәтен тикшереү. Этнограф милли кейемдәрҙе өйрәнеү, традициялы тораҡтар һәм торлаҡтар, башҡорт халҡының декоратив сәнғәте һәм биҙәү-яраҡтарын тикшереү менән шөғөлләнә.

Ғалим эшләгән башҡорт халҡының матди мәҙәниәтен классификациялау һәм типологик характеристикалау методы башҡа халыҡтарҙың этнографияһын өйрәнеүҙә лә ҡулланыла.

### Ғилми хеҙмәттәре
Ҡара, тулы исемлеге бында 

* Башкиры. Историко-этнографический очерк. Уфа, 1963 (соавт.)
* Башкиры // Народы Европейской части СССР. Ч. 2. (Сер. «Народы мира»). М., 1964. С. 682—741 (в соавт. с Р. Г. Кузеевым)
* Декоративное творчество башкирского народа, Уфа, 1979 (соавт.)
* Традиционные поселения и жилища башкир. М.: Наука, 1984;
* Башкирская народная одежда. Уфа, 1995.
* История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX в. Уфа, 1996 (соавт.)
* Резьба и роспись по дереву у башкир. Уфа: Китап, 2001.
* Башкиры: Этническая история, традиционная культура. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2002 (соавт.)
* Курганские башкиры. Уфа: Гилем, 2002. (соавт.)
* История архитектурного декора в башкирских аулах. Уфа: Гилем, 2004.
* Народное искусство: войлоки, ковры, ткани у южных башкир (этнографические очерки). — Уфа: Китап, 2006.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Сайт ИИЯЛ УНЦ РАН
Мырҙаҡаев Фәрүәз Ғиниәт улы

**Мырҙаҡаев Фәрүәз Ғиниәт улы **(15 июнь 1935) — ) — гигиенист-токсиколог. Медицина фәндәре докторы (1974), профессор (1984). Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986).

## Биографияһы
Мырҙаҡаев Фәрүәз Маҡар урта мәктәбендә уҡый.

1960 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлай

1963—1982 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр, хеҙмәт гигиенаһы лабораторияһы мөдире, Өфө хеҙмәт гигиенаһы һәм профессиональ ауырыуҙар буйынса ғилми-тикшеренеү институтының тирә-яҡ мөхит бүлеген етәкләй (1975—1983 йылдар), бер үк ваҡытта был институттың фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары. 

1980—1990 йылдарҙа коммуналь гигиена кафедраһы мөдире була, ә 1990—1991 йылдарҙа — токсикология, профпатология, хеҙмәт һәм тирә-яҡ мөхит гигиенаһы кафедраһы мөдире. 

1991—1995 йылдарҙа — Башҡорт медицина институтында табиптарҙың белемен камиллаштырыу факультетының ашығыс ярҙам һәм һәләкәттәр медицинаһы кафедраһы профессоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Мырҙаҡаев Фәрүәз тирә-яҡ мөхитте һауыҡтырыуҙың гигиена аспекттарын һәм нефть химияһының, нефть һәм химия сәнәғәтенең үҫешкән райондарында халыҡтың һаулығын һаҡлау менән шөғөлләнә. Ул 30-ҙан ашыу зарарлы химик матдәнең сикке рөхсәт ителгән концентрацияһын дәлилләй һәм тирә- яҡ мөхиттә файҙаланыуға тәҡдим итә.

200-ҙән ашыу фәнни эш авторы.

1978 йылда Мырҙаҡаев Фәрүәз Ғиниәт улы инициативаһы менән Өфө гигиена һәм профессиональ ауырыуҙар буйынса фәнни-тикшереү институты базаһында «Етештереү һәм тирә-яҡ мөхит гигиенаһы, аҡһым-витамин концентраттары производствоһын үҫтереү менән бәйле һөнәр патологияһы» темаһына конференция үтә.

## Библиография
* Химизация нефтегазодобывающей промышленности и охрана окружающей среды / Ф. Г. Мурзакаев, Г. Г. Максимов, 174,[1] с. 22 см, Уфа Башк. кн. изд-во 1989
* Химизация и охрана окружающей среды Ф. Г. Мурзакаев. Уфа: Башк. кн. изд-во, 1983, 128 с. 16 см

## Һылтанмалар
*
Викос

**Викос тарлауығы** (**каньон**) **Викос** () — Грециялағы тарлауыҡ. Эпир перифирияһының төньяҡ-көнсығышындағы Янина периферия берәмегендә Пинд тауҙарындағы милли паркта Тимфи тауының көньяҡ битләүендә урынлашҡан. Оҙонлоғо 20 километрға, тәрәнлеге 450 метрҙан 1600 метрға тиклем етә, киңлеге 400-ҙән алып иң тар урындарҙа ике метрға тиклем тарая.

Викос донъяла иң тәрән тарлауыҡ булараҡ Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән. Шул уҡ ваҡытта тарлауыҡтар каньондарҙан бер нисә параметры менән айырылғанға иғтибарға алына, мәҫәлән, киңлеге/тәрәнлеге нисбәте буйынса.

## Урынлашыуы
Загори төбәгенең Викос-Аоос милли парк үҙәгендә урынлашҡан. *Монодендрион* һәм *Кукулион* ауылдары араһынан башланып, Викос (Янина) ауылы эргәһендә тамамлана. Тарлауыҡты барлыҡҡа килтергән Войдоматис йылғаһына ҡойоусы ҙур булмаған йылғалар ҙа тарлауыҡҡа ҡарай. Войдоматис йылғаһы миҙгелле таша, ә даими тик тарлауыҡтың иң аҫҡы өлөшөндә генә аға. Викос үҙенең тейелмәгән тиерлек экосистемаһы һәм уның һирәк төрҙәре менән ғалимдарҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.

## Геоморфологияһы
Тарлауыҡ 20 километрға һуҙылып киткән, шуларҙың 12-һенә, ҡурсаулыҡ зонаһына ҡарағанына, төрлө рельеф һәм бейеклектәр хас. Урта кимәлдә текә ҡаялы битләүҙәр, текә ҡаялар өҫтөнлөк итә. Күп һанлы йырындар тарлауыҡтың ике яғын айыра, ә һыу аҡмалары ташлы грунт ишелмәләрен булдыра. Төп йүнәлеше төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа, тарлауыҡ миллион йыл Войдоматис йылғаһы (Аоос ҡушылдығы) менән йыуыла. Йылғаларҙа һыу кимәле йыл миҙгелдәренә бәйле, һыуҙың иң күп өлөшө тарлауыҡтың аҫҡы өлөшөндә генә була. Викостың төҙөлөшө, төрлө ҡатламдарының йәше яҡшы күренә. Өҫкө ҡатламдары эзбиз ҡатламдарҙан, түбәнге өлөшө көл төҫлө доломиттан тора. Һыу менән йыуылғанда эзбизташтарҙа һелте барлыҡҡа килеүе хас. Эзбизташ ирегәнлектән, һыу өҫтән һарҡып төшә һәм мәмерйә һәм каналдар менән дренаж системаһы барлыҡҡа килә, ул ваҡыт үтеү менән арта. Һуңыраҡ улар емерелә һәм һөҙәклектәргә перпендикуляр булған ҡаялы яланғаслыҡтар барлыҡҡа килә. Шуға күрә һыу өҫтән һирәк аға һәм грунтты йыуа алмаған осраҡта ғына өҫкә ташып сыға.

## Туризм һәм ял
Оксияла (Οξυά) тарлауыҡтың иң тәрән өлөшө өҫтөндә тәбиғи күҙәтеү майҙансығы бар. Ул Монодендрион ауылынан яңы юл буйлап өс километр алыҫлыҡта ята. Тарлауыҡ күренеше менән тағы бер күҙәтеү майҙансығы Белоила (Μπελόη), тарлауыҡтың көнсығыш яғында урынлашҡан, уға Врадетон ауылынан күтәрелергә мөмкин(грек)баш..

Төп туристик маршрут — Монодендриондан һуҡмаҡ буйлап төшөү. Һуңынан һуҡмаҡ тарлауыҡ аша төньяҡҡа, шишмәләр эргәһенән Войдоматис йылғаһына илтә. Артабан һуҡмаҡ тарлауыҡтан төньяҡ яҡтағы Папингон, йәки көньяҡ яҡтағы Викос ауылы эргәһендәге сығыу юлына алып бара(грек)баш.. Шулай уҡ Монодендриондан Кипи эргәһендәге XVII быуат таш күпере буйлап көньяҡҡа үтергә була (грек)баш..
Zagori Vikos gorge Oxia towards Vikos.jpg|Викос тарлауығы
Gorges du Vikos.jpg|Викос тарлауығы 
Pont ottoman - Vikos.jpg|Войдоматис күпере аша
Village de Monodendri.jpg|Монодендрион ауылы(грек)баш.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* (инг.).&#x20; greecetravel.com. — Обзор ущелья.&#x20;16 апрель 2018 тикшерелгән.
Кулес

**Кулес ҡәлғәһе** (, иҫке — ) — Грецияла Крит утрауының  Ираклион ҡалаһындағы урта быуат диңгеҙ нығытмаһы.  

## Тарихы
Кулес ҡәлғәһе тәүге тапҡыр XIV быуат башында телгә алына. Ҡәлғәнең беренсе һүрәтен 1429 йылда Флорентия монахы Кристофоро Буондельмонти  эшләй.

Һуңғы формаһына ҡәлғә 1523 — 1540 йылдарҙа, ер тетрәү мәлендә емерелгән иҫке ҡәлгәне яңы төҙөлгән цитадель алмаштырғас, эйә була. 

Венециянлылар ҡәлғә исеме сифатында  — Rocca al Mare атамаһын ҡуллана.  Төп ҡәлғә диуарына ҡуша һалып беркетелгән өс барельеф Венецияны ла, ҡәлғәне һәм Ираклионды ла ҡурсалаусы изге апостол Марк символы кеүек арыҫланды кәүҙәләндерә. 

Йыл һайын венециянлылар Диа һәм Фраския утрауҙарынан, Рогдия түбәнендәге пляждан тәбиғи таштарҙы ташыу өсөн иҫке туҙған караптарҙы ҡуллана. Ҡәлғәне диңгеҙ яғынан емерелеүен һаҡлауға һәләтле мол төҙөү өсөн Ираклион янында таш менән караптар батырыла. 

Төрөк хакимлығы  осоронда (1669 —1898 й. й.) ҡәлғә *Кулес* исемен ала (*kulesi su* — диңгеҙ ҡәлғәһе). Ошо уҡ осорҙа цитаделдең өҫкө кимәле төҙөлөп бөтә, амбразуралар, пушкалар өсөн урындар, ҙур булмаған мәсет өҫтәлә. Иҫке маяҡты алмаштырған манараның өлөшө ҡыйыҡтың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә әлегә тиклем һаҡланып ҡалған.

Ҡәлғәнең аҫҡы ҡаты ҙур ярыҡлы көмбәҙле түбә  менән ябылған, ә уның 26 бинаһы торлаҡ, һыу, аҙыҡ-түлек, ҡорал һаҡлау урындары булып хеҙмәт икән. Ошонда уҡ венеция һәм төрөк ваҡыттарында ҡулланылған төрмә урынлашҡан. 

Төрөк хакимлығы осоронда порт тирәләй нығытмалар тағы бер ҙур булмаған ҡәлғәне төҙөү менән көсәйтелә. Ул венеция ҡәлғәһенең ҡаршыһында урынлаша һәм бәләкәй Кулес тип атала (1936 йылда емерелә).

## Был ҡәлғә хәҙерге ваҡытта
Һуңғы бер нисә тиҫтә йылда  византия ҡомартҡыларының грек  Мәҙәниәт министрлығының 13-се Эфораты тарафынан ҡәлғә тәртипкә килтерелә һәм тергеҙелә.  Ошо урында Доменико Теотокопулосҡа (Эль Греко) арналған халыҡ-ара конференция үтә, уның барышында рәссамдың һүрәттәре ҡуйыла.
Ҡаҙағстан Парламенты Мәжлесе

**Мәжлес** () — Ҡаҙағстан Республикаһы Парламентының түбәнге палатаһы. 

## Ҡоролошо

### Составы һәм һайлау
Мәжлес 107 депутаттан тора, улар түбәндәге тәртиптә һайлана: 

* Мәжлескә 98 депутатты һайлау дөйөм, тиң һәм тура һайлау хоҡуғы нигеҙендә йәшерен тауыш биреү юлы менән партия исемлектәре буйынса тормошҡа ашырыла (йәғни һайлау һөҙөмтәһендә). Партияларҙың һайлау исемлектәрендә кандидаттар алфавит тәртибендә урынлаша. Кандидаттарҙың ҡайһыһы парламентҡа үтәсәге, тауыш биреүгә йомғаҡ яһалғас һәм партия исемлегенә тейгән мандаттарҙың һаны асыҡланғас, партияның етәксе органы тарафынан хәл ителә. Процент барьеры — 7 %
* Мәжлестең 9 депутаты Ҡаҙағстан Халыҡ ассамблеяһы тарафынан һайлана. 

### Мәжлес депутаттары
Мәжлес депутаттарының вәкәләттәре мөҙҙәте — биш йыл. Мәжлескә сираттағы һайлау Парламенттың ғәмәлдәге саҡырылышы вәкәләттәре тамамланыуға кәм тигәндә ике ай ҡалғас үткәрелә.
Мәжлес Парламенты депутаттарын сираттан тыш һайлау Парламент Мәжлесе вәкәләттәренең ваҡытынан алда тамамланыу көнөнә кәм тигәндә ике ай ҡалғас үткәрелә. 

Егерме биш йәше тулған, Ҡаҙағстан Республикаһы гражданы булған һәм һуңғы ун йыл буйына уның территорияһында йәшәгән кеше Мәжлес депутаты була ала. 

Парламент Мәжлесе депутаты мандатынан мәхрүм итеү түбәндәге осраҡтарҙа мөмкин: 

# депутат үҙе ағзаһы булған һәм уны, конституцион законға ярашлы, Мәжлескә тәҡдим иткән сәйәси партиянан сығарылһа йә сыҡһа;
# депутат ағзаһы булған һәм уны, конституцион законға ярашлы, Мәжлескә тәҡдим иткән сәйәси партия эшмәкәрлеген туҡтатһа. 

### Мәжлестең вәкәләттәре
Конституцияға ярашлы, бары тик Мәжлестең вәкәләттәр даирәһенә түбәндәгеләр ҡарай: 

# Парламентҡа индерелгән конституцион закондар проекттарын ҡарауға ҡабул итеү һәм уларҙы ҡарау;
# палата депутаттарының дөйөм һанынан күпселек тауыштар менән Республика Президентына Республика Премьер-Министрын тәғәйенләүгә ризалыҡ биреү;
# Республика Президентын сираттағы һайлауҙы иғлан итеү;
# Конституция тарафынан Парламент Мәжлесенә һалынған башҡа вәкәләттәрҙе башҡарыу.

Мәжлес депутаттарҙың дөйөм һанынан күпселек тауыш менән Мәжлес депутаттарының дөйөм һанының кәм тигәндә биштән бер өлөшө инициативаһы менән Хөкүмәткә ышанмау вотумы күрһәтә ала.

### Мәжлестең комитеттары
Парламент Мәжлесе составында түбәндәге комитеттар эшләй:

* Аграр мәсьәләләр буйынса комитет
* Ҡануниәт һәм суд-хоҡуҡи реформа буйынса комитет 
* Халыҡ-ара эштәр, оборона һәм хәүефһеҙлек буйынса комитет 
* Социаль-мәҙәни үҫеш буйынса комитет 
* Экология мәсьәләләре һәм тәбиғәтте файҙаланыу буйынса комитет 
* Финанс һәм бюджет буйынса комитет 
* Иҡтисад реформа һәм төбәктәр үҫеше буйынса комитет.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сайт Парламента Республики Казахстан
* Канал на YouTube
* Мажилис.  Обзор научных статей
Сибай (станция)

**Сибай** — тимер юл станцияһы (Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы). Көньяҡ-Урал тимер юлында урынлашҡан, Силәбе төбәгенә ҡарай. Тамамланған туҡталыш. Электрлаштырылмаған биләмәлә урынлашҡан. Йөк-пассажирҙар тимер юлы тибына ҡарай. Вокзал бинаһына терәлеп торған түбән ултырыу урыны менән бер яҡ ситтә платформаһы бар. 1979 йылда Белорет — Ҡарламан тимер юл линияларын төҙөү тамамлана. Ошо уҡ йылда Өфө — Сибай поезы йөрөй башлай, ул бөгөнгө көнгә тиклем йөрөй.

## Операциялары

* Пассажирҙарға билет һатыу. Багаж ҡабул итеү, биреү.
* Ваҡ ебәреүҙәрҙе, йөктәрҙе ҡабул итеү/биреү, (ябыҡ складтар).
* Вагонлап һәм ваҡ ебәреүҙәрҙе ҡабул итеү/биреү (инә торған юлдар).
* Йөктәрҙе универсаль контейнерҙарҙа ҡабул итеү/биреү (3-5 тонна).
* Ваҡ йөк ебәреүҙәрҙе ҡабул итеү/биреү (асыҡ майҙансыҡтарҙа).

## Пассажирҙар юлы
ОАО «Федераль пассажирҙар компанияһының» Куйбышев филиалы ойошторған 675/676 һанлы Өфө — Сибай пассажир поезы йөрөй. 6531/6532 һанлы Магнитогорск — Сибай ҡала яны поезы 2013 йылдың 1 ғинуарынан ғәмәлдән сыға.

Башҡорт Урал артының уртаса ашығыслыҡтағы планына ярашлы Сибай станцияһынан көньяҡҡа Көньяҡ-Урал тимер юлының Сара станцияһына тиклем тимер юл тармағын төҙөү планлаштырыла. 

## Ҡала транспорты
Ҡаланың төп транспорт үҙәге. Вокзалға йәмәғәт транспортының бөтә төрҙәре лә йөрөй: автобустар һәм маршрут таксиҙары. Шулай уҡ бәйләнеш ҡала-ара автобустары менән дә файҙаланырға мөмкин, сөнки автовокзал эргәлә, үҙәк сығыу урынынан һулда урынлашҡан. 

## Иҫкәрмәләр
Мәғәсүмова Бәғиә Мәғәсүм ҡыҙы

**Мәғәсүмова Бәғиә Мәғәсүм ҡыҙы** (17 ғинуар 1913 йыл — 1 ғинуар 1995 йыл) — ғалим-педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1948). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971) кавалеры. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Бәғиә (Бәһиә) Мәғәсүм ҡыҙы Мәғәсүмова 1913 йылдың 17 ғинуарында Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе Мәскәү ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы) тыуған. Милләте — башҡорт.

1935 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.

1935 йылдан алып К. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында эшләй.

1936 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында инструктор була.

1938 йылдың 8 октябрендә репрессиялана. 1939 йылдың 28 ғинуарында аҡлана.

1939 йылдан Өфө мәктәпкәсә педагогия училищеһында уҡытыусы булып эшләй.

1941—1944 йылдарҙа Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтында уҡыта.

1948—1978 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡытыусы булып эшләй (1957 йылдан башлап — Башҡорт дәүләт университеты).

Бәһиә Мәғәсүмова 4-7 кластар өсөн башҡорт әҙәбиәте буйынса дәреслектәр һәм уҡытыу-методик әсбаптар авторҙашы.

## Ғилми хеҙмәттәре
*  Изучение биографии и произведений Мажита Гафури в V—VII классах башкирской школы: Автореферат дис. на соискание учен. степени кандидата пед. наук / Акад. пед. наук РСФСР. Науч.-исслед. ин-т методов обучения. — Москва, 1954.
* Кластан тыш уҡыу китабы: VI класс өсөн / Б. М. Мәғәсүмова, С. Х. Зайлалова. — 3-сө баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. —  174 б.
* 4 кластар өсөн «Туған әҙәбиәт» дәреслегенә методик ҡулланма / Б. М. Мәғәсүмова, С. Х. Зайлалова. — 3-сө баҫма, төҙәтелгән.— Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 112 б.
* Туған әҙәбиәт: 4 класс өсөн / Б. М. Мәғәсүмова һ. б. — 11-се баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 260 б.
* Туған әҙәбиәт: 5-се класс өсөн дәреслек-хрестоматия / Б. М. Мәғәсүмова, С. Х. Зайлалова, К. Әхмәтйәнов, Ә. М. Сөләймәнов. — 8-се баҫма, төҙәтелгән. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте. — 271 б.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1987)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан комсомолы: энциклопедия / баш мөхәррир У. Г. Сәйетов. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2016. — 608 б.

## Һылтанмалар
*