open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы

**Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы** (14 ноябрь, 1950, БАССР‑ҙың Миәкә районы Ҡаран-Ҡуңҡаҫ ауылы) — яҙыусы, тәржемәсе.Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Журналистар союзы ағзаһы (1979), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1997).

## Биографияһы

Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы 1950 йылдың 14 ноябрендә БАССР‑ҙың Миәкә районы Ҡаран-Ҡуңҡаҫ ауылында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң БДУ‑ға уҡырға ингән, уны 1983 йылда тамамлаған.

1971 йылдан алып «Октябрь» гәзитендә эшләгән.

1975 йылдан «Совет Башҡортостаны» гәзитендә эшләй башлай. 1985 йылдан алып унда бүлек мөдире.

1986 йылдан «Башҡортостан ҡыҙы» журналының яуаплы секретары.

1996 йылда яңынан «Башҡортостан» гәзитенә эшкә бара.

2011 йылдан «Һәнәк» журналының баш мөхәррир урынбаҫары.

## Әҙәби эшмәкәрлеге

* «Ҡамғаҡ» (1996), «Аҙашҡан болан балаһы» (2000), «Яҙмыш фалы — йәшлектә» (2007), «Яратам, тигәйнең» (2010), «Ҡайын һуты» (2015) һ. б. китаптарына ингән повесть һәм хикәйәләр авторы.
* "Урыҫса‑башҡортса ауыл хужалығы терминдары һүҙлеге"нең («Русско‑башкирский словарь сель‑ скохозяйственных терминов») автор-төҙөүсеһе (1987); 2001 йылда — 2‑се тулыландырылған баҫмаһы.
* «Мостай Кәрим афоризмдары — Афоризмы Мустая Карима» китабының автор-төҙөүсеһе (2014).

Әҫәрҙәре урыҫ, татар телдәренә тәржемә ителгән. С. Т. Айытматов, М. М. Ахмадов, В. В. Быков, В. Н. Ганичев, Т. Й. Ғиниәтуллин, Ю. С. Рытхэу, В. М. Шукшин һ.б. әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993)
* Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (2005)
* Һ. Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (2009)

## Сығанаҡтар
* баш.башкирская-энциклопедия.рф http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/8790-myr-a-aev-fakil-s-likh-uly
Әзербайжан ҡурсаулыҡтары исемлеге

**Әзербайжан мәҙәниәт һәм туризм министрлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, [[Әзербайжан]]да 13 тәбиғәт [[Ҡурсаулыҡ|ҡурсаулығы]] иҫәпләнә**. Дәүләт ҡурсаулыҡтары һәм башҡа һаҡланған тәбиғәт ерҙәре Әзербайжан территорияһының 2,5%-ын биләй. Илдә флораны һәм фаунаны һаҡлау һәм ҡурсаулыҡтар буйынса эшмәкәрлек менән Әзербайжандың тәбиғәт ресурстары һәм экология Министрлығы шөғөлләнә.

Ҡурсаулыҡтар үҙенсәлекле һәм һирәк тәбиғи комплекстарҙы саф, ҡул теймәгән көйө һаҡлау, һәм шулай уҡ тәбиғи процесстарҙы һәм ваҡиғаларҙы өйрәнеү маҡсаты менән булдырыла. Ҡурсаулыҡ территорияһында ерҙәрҙе, шулай уҡ уларҙың эсендә урынлашҡан һыу, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын хужалыҡ маҡсатында ҡулланыу тыйыла.

## Ҡурсаулыҡтар исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Әзербайжан ҡурсаулыҡтары  (инг.)
«Эльдар ҡарағайы» ҡурсаулығы

**«Эльдар ҡарағайы» ҡурсаулығы** 2004 йылда Әзербайжандың Самух районының 1686 гектар административ майҙанында булдырылған. Элек ҡурсаулыҡ Гөйгөл ҡурсаулығының филиалы булып торған.

## Ҡурсаулыҡ булдырыу маҡсаты
Ҡурсаулыҡ булдырыу маҡсаты — эндемик (ерле, урындағы) һәм һирәк төр булып торған эльдар ҡарағайын һаҡлау.

«Эльдар ҡарағайы» ҡурсаулығы территорияһы (392 гектар) 1967 йылдан алып Гөйгөл тәбиғәт ҡурсаулығының филиалы булараҡ эшләй.

## Документалистика

* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Ҡурсаулыҡты асыу
* Әзербайжан ҡурсаулыҡтары
Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет

**Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет** (*Троицкиҙың өсөнсө йәмиғ мәсете *) — Силәбе өлкәһе Троицк ҡалаһындағы таш мәсет.

Сауҙагәр Ғайса Яушев аҡсаһына 1863—1864 йылдарҙа төҙөлә. Мәсет имамдары аталы-уллы Рахманҡуловтар була. Шулай уҡ йыш ҡына йома вәғәзен V мәсет имамы Зәйнулла Рәсүлев үткәрә. 1930—1944 йылдарҙа тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай, клуб һәм театр була. 1943 йылда манараһы һүтелә. 1944 йылда диндарҙарға кире ҡайтарылған бина 1980 йылдар башында авария хәлендә була. 1988 йылда башланған реставрация эштәре тамамланмай ҡала. 2002 йылда төҙәтеү яңынан башлана, әммә мәсет манараһы әлегәсә тергеҙелмәгән. 2008 йылдан иман йорто Зәйнулла Рәсүлев исемен йөрөтә.

Мәсет адресы: Октябрь урамы, 122-се йорт. Архитектура ҡомартҡыһы булараҡ муниципаль һаҡ аҫтында тора (1992).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Зәйнулла ишан исемендәге мәсет
* Троицк тарихи мәсеттәре

## Әҙәбиәт
* Ислам на Урале: энциклопедический словарь / Коллект. автор. Сост. и отв. редактор Д. З. Хайретдинов. — М.: Медина, 2009. — 404 с., ил. — (Ислам в Российской Федерации; Вып. 5).
Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты

**Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты** — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфөлә  урынлашҡан махсус юғары уҡыу йорто. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының белем биреү учреждениеһы.

## Тарихы
1905 йылдың 15 июнендә Өфөлә түбәнге полиция чиндарын башланғыс әҙерләү ойошторола.

1913 йылдың 12 ғинуарында Өфө губернаһы губернаторы П. П. Башилов тарафынан «Өфө ҡалаһының полиция һағы урядниктары мәктәбе тураһында ҡағиҙә» раҫлана.

СССР Эске эштәр министрлығының 1970 йылдың 22 сентябрендәге бойороғо менән Өфөнөң А. М. Матросов исемендәге тәрбиә-хеҙмәт колонияһы базаһында СССР Эске эштәр министрлығының Өфө урта махсус етәкселек составын әҙерлек мәктәбе ойошторола.

1984 йылда клуб һәм ашхана бинаһы файҙаланыуға тапшырыла, 1986 йылдың аҙағында 512 урынлыҡ курсанттар өсөн ятаҡ сафҡа индерелә, ә 1988 йылда 800 урынлыҡ яңы уҡыу корпусын төҙөү тамамлана, ул юғары мәктәп һәм институттың аудитория фондының нигеҙен тәшкил итә.

СССР Министрҙар Советының 1987 йылдың 1 октябрендәге 1107-се ҡарары нигеҙендә һәм СССР Эске эштәр министрлығының 1988 йылдың 12 ғинуарындағы 014-се бойороғо менән «Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юғары мәктәбе» тип үҙгәртелә.

Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1996 йылдың 17 майындағы 589-сы ҡарарына ярашлы, юғары мәктәп «юридик институт» итеп үҙгәртелә һәм туранан-тура Рәсәй Эске эштәр министрлығының Кадрҙар менән тәьмин итеү департаменты ҡарамағына бирелә.

1998 йылдан алып рус телендә «Вестник Уфимского юридического института МВД России» исемле фәнни-ғәмәли журнал сыға, унда юридик фән һәм практиканың көнүҙәк проблемалары буйынса материалдар баҫыла.

## Институттың структураһы
Юридик институтта 200-ҙән ашыу уҡытыусы эшләй, шул иҫәптән 24 доктор һәм 122 фән кандидаты (21 профессор һәм 52 доцент).

### Кафедралар
* Административ-хоҡуҡи дисциплиналар;
* Гражданлыҡ-хоҡуҡи дисциплиналар;
* Дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы һәм теорияһы;
* Сит ил һәм урыҫ теле;
* Конституция хоҡуғы;
* Криминалистика;
* Криминология һәм психология;
* Эске эштәр органдарының оператив-эҙләү эшмәкәрлеге;
* Ут һәм тактик-махсус әҙерлек;
* Алдан тикшереү;
* Социаль-гуманитар дисциплиналар;
* Эске эштәр органдарында идаралыҡ;
* Енәйәт хоҡуғы;
* Енәйәт процесы;
* Хәрби һәм физик әҙерлек;
* Иҡтисади дисциплиналар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт 
* Статья в ''башкортостан: краткая энциклопедия''
Яҡшыбаев Роберт Әсғәт улы

**Яҡшыбаев Роберт Әсғәт улы** (17 май, 1952, БАССР, Ейәнсура районы, Үтәғол ауылы) — физик, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993).

## Биографияһы
1969 йыл — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының Чеботарев урта мәктәбен тамамлай.

1974 йыл — Урал дәүләт университетын «Физика» специальносы буйынса тамамлай. Шул уҡ йылда аспирантураға инә.
1978 йылда — кандидатлыҡ, 1992 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
 
1994—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Фән, юғары һәм урта белем биреү дәүләт комитетын етәкләй.
 
2000—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының дөйөм физика кафедраһы мөдире була.

Р. Ә Яҡшыбаев етәкселегендә 10 кандидатлыҡ, 3 докторлыҡ диссертацияһы яҙыла һәм яҡлана. Уның етәкселегендә Рәсәйҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә абруй менән файҙаланылған үҙенсәлекле фәнни мәктәп булдырылған. Роберт Әсғәт улы хеҙмәттәре даими цитаталанған, Хирш индексы 7-не тәшкил иткән ғалим.

180 самаһы ғилми хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.

## Исемдәре һәм наградалары
* Башҡортостан Республикаһының атғаҙанған фән эшмәкәре.
* «Рәсәй Федерацияһы юғары һөнәри белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре» билдәһе.
* Башҡорт дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры.

## Хеҙмәттәре
* Изучение суперионного фазового перехода в системе CuCr1-xVxS2 рентгенографическим и магнитным методами // Физика твёрдого тела. 2000. Т.42. Вып.8 (соавт.);
* Электронный переход в интеркалированном диcульфиде CuCrS2 // Там же. 2004. Т.46. Вып.12 (соавт.).

## Иҫкәрмәләр
Богоявленск заводы

**Богоявленск заводы** — 1751 йылда И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников тарафынан Нуғай даруғаһы Кесе Табын һәм Юрматы улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Көгөш йылғаһы буйында баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һалына.

## Тарихы
1751 йылдан 1783 йылға тиклем завод хужалары — Твердышев һәм Мясников, 1783 йылдан алып — И. И. Бекетова (ҡыҙ фамилияһы Мясникова) һәм П. А. Бекетов, 1834 йылдан — Пашковтар хужа булалар; 1918 йылда завод национализациялана. Завод Богоявленск тау округына ингән.

Богоявленск заводы 1752 йылда эшләй башлай. Ул ваҡытта — 8 баҡыр иретеү мейесе, 1806 йылда — 6 баҡыр иретеү мейесе, шплейзофен, гармахер һәм штык горндары, XIX быуат башында 12 баҡыр иретеү мейесе, 3 шплейзофен, 1 гармахер һәм 1 штык горны була. XVIII быуаттың аҙағына ҡарата завод яҡынса 60 мең дисәтинә ер биләй; заводҡа 122 рудник (шул иҫәптән 16 рудник эшләй) ҡарай, XIX быуаттың 30-сы йылдар уртаһында — 145 рудник (шул иҫәптән 9 рудник эшләй).

1773 йылға ҡарата заводта 820 крепостной крәҫтиән иҫәпләнә; 1805 йылда мастеровой һәм эшсе кешеләр — 722, заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәр — 695; 1860 йылда эшселәр — 1080; 1887 йылда — 450.

Эшләү дәүерендә яҡынса 1,3 млн бот саф баҡыр иретелә, уртаса етештереүсәнлек — йылына 10 мең бот, максималь етештереүсәнлек — 19 мең бот (1858, 1860).

1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында 80-гә яҡын крәҫтиән ихтилалсыларға ҡушыла. 1773 йылдың октябренән завод ябыла һәм яҡынса ике йыл эшләмәй. 820 завод крәҫтиәненән ихтилал ваҡытында 158 кеше үлтерелә йәки хәбәрһеҙ юғала. Завод хужаларының күргән зыяны 12537 һум тәшкил, шулай уҡ завод эшселәренең мөлкәте үртәлә һәм талана. Ҡайһы бер эшселәр Бәрҙе биҫтәһенә Пугачевҡа китә, артабан, уның ғәскәренә инеп, ҡамалған Ырымбур тирәһендәге бәрелештәрендә ҡатнашалар. Эшселәрҙең күпселек өлөшө ноябрь аҙағында Зарубин-Чика отрядына алыналар. 1774 йылдың яҙында һәм йәйендә Богоявленск заводы хәрби ғәмәлдәр зонаһында ҡала, күп тапҡыр ихтилалсы башҡорттар тарафынан һөжүмдәргә дусар була, әммә ҙур емереклектәр заводта булмай. Завод оҙаҡ ҡына элекке етештереүсәнлегенә етә алмай. 1775 йылда заводта баҡыр иретеү буйынса эштәр тергеҙелә. 1776 йылда — 4357 бот баҡыр, 1780 йылда — 15942 бот тәшкил итә.

1893 йылда завод реконструкциялана, артабан быяла етештерә башлай; уртаса етештереүсәнлек — йылына 75 мең м² рус быялаһы һәм 40 мең м² бем быялаһы. 1887 йылда завод килемһеҙ. тип һанала һәм уның нигеҙендә Красноусол быяла заводы барлыҡҡа килә. Хәҙерге завод ҡасабаһы урынында Ғафури районының Красноусол ауылы — район үҙәге урынлашҡан.

Благоявленск заводының биналар комплексы (төп корпус, оҫтаханалар урынлашҡан ярҙамсы корпус, завод идаралығы; XIX быуаттың башы) — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы тип танылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* БОГОЯВЛЕНСКИЙ ЗАВОД 
* Богоявленский завод
* ПОЛУЧЕНО РАЗРЕШЕНИЕ БЕРГ-КОЛЛЕГИИ НА СТРОИТЕЛЬСТВО БОГОЯВЛЕНСКОГО МЕДЕПЛАВИЛЬНОГО ЗАВОДА 1751, 16 ДЕКАБРЯ
Әминова Таһира Кәлимулла ҡыҙы

**Әминова Таһира Кәлимулла ҡыҙы** (11 октябрь 1959 йыл) — шәфҡәт туташы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре, хеҙмәт ветераны.

## Биографияһы
Таһира Кәлимулла ҡыҙы Әминова 1959 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Байым ауылында тыуған. 1980 йылда Белорет медицина училищеһының фельдшерҙар әҙерләү бүлеген тамамлай. 1980 йылдан Өфө ҡалаһының 5-се клиник дауаханаһында шәфҡәт туташы, өлкән шәфҡәт туташы булып эшләй. Төп эшмәкәрлеге менән бер рәттән дауахананың йәмәғәт тормошонда актив ҡатнаша. 5-се клиник дауахананың профсоюз комитеты һәм шәфҡәт туташтары советы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре
* Рәсәй бойондороҡһоҙ профсоюздар федерацияһының Почёт грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы ҡала округы Советының Почёт грамотаһы
* Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Өфө ҡала ойошмаһы Почёт грамотаһы
* Өфө ҡалаһының Совет районы Почёт грамотаһы

## Сығанаҡтар
# Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының данлы ҡыҙҙары /— Өфө: Банкос-Медиа, 2012. — 162 б.

## Иҫкәрмәләр
Федотенко Руслан Викторович

**Руслан Викторович Федотенко ** (18 ғинуар 1979 йыл) — Украинаның профессиональ  хоккейсыһы, һул һөжүмсе. «Айова Уайлд» хоккей лигаһы клубы уйынсыһы.

2009 йылда Украинаның иң яҡшы хоккейсыһы булып таныла.

Ике тапҡыр Стэнли Кубогы еңеүсеһе була: «Тампа Бэй Лайтнинг» (2004) һәм «Питтсбург Пингвинз» (2009).

## Карьераһы

### Профессиональ карьераһының башы. Милли хоккей лигаһында
1995/96 миҙгелендә йәштәр хоккей лигаһында «Сокол» өсөн ике матч уйнай һәм көнсығыш-европа хоккей лигаһының беренсе чемпионатында киевлыларҙың юғары спорт оҫталығы мәктәбенең фарм-клубы өсөн 33 тапҡыр сығыш яһай. Алдағы миҙгелдә Фин юниорҙар командаһына стажировкаға китә.

1997 йылдан алып 2000 йылға тиклем миҙгелдәрҙә юниор командалары һәм түбән америка лигалары өсөн сығыш яһай.

2000 йылдың 24 октябрендә Милли хоккей лигаһында «Филадельфия» өсөн беренсе тапҡыр сығыш яһай. «Рейнджерсҡа» ҡаршы тәүге уйында уҡ һөҙөмтәле биреүе менән билдәләнә.

Милли хоккей лигаһында беренсе шайбаны Доминик Гашек ҡапҡаһына 2000 йыл 4 ноябрендә индерә.

2002 йылдың 21 июнендә «Тампа-Бэй» клубында беренсе раундта дүртенсе номер аҫтында сығыш яһау хоҡуғына ирешә (Йони Питканен).

«Тампай Бэй Лайтнинг» составында 2004 йылда Стэли Кубогына эйә була. Федотенко «Молниялар» составында 22 плей-офф алышта 12 шайба индерә, шул иҫәптән Стэнли кубогына финалының етенсе уйынында «Калгари Флеймғза» ҡаршы дубль юллай (2:1), был «Тампай» командаһы тарихында тәүге Стэнли Кубогын килтерә

2007 йыл йәйендә ирекле агент хоҡуғында «Нью-Йорк Айлендерс» менән бер йылға $2,9 млн аҡсаға контракт төҙөй. Чемпионатты беренсе звенола уйнап, бик уңышлы башлай, 12 матчта 11 мәрәй йыя, әммә артабанғы 18 алышта хоккейсы тик 4 мәрәй генә йыя, һөҙөмтәлә икенсе звеноға күсерелә.

07/08 миҙгел тамамланғандан һуң «Пингвинза Питтсбург» клубына күсә. Контракт 1 йылға $2,5 млн суммаға иҫәпләнә. 08/09 миҙгелендә команда менән Стэнли Кубогы яулай. Миҙгелде уңышлы тамамлағандан һуң, 2010 йылға тиклем яңы контрактҡа ҡул ҡуя.

2010 йылдың октябрь айында, ирекле агент булараҡ, 1 йылға «Нью-Йорк Рэйнджерс» менән контракт төҙөй. 10/11 миҙгел тамамланғандан һуң 1,4 миллион долларға бер йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуя.

2013 йылдың июлендә Континенталь хоккей лигаһында «Донбасс» (Донецк) хоккей клубы өсөн сығыш яһай.

2014—2015 йылдар миҙгелендә «Нью-Джерси Девилз» милли хоккей лигаһы клубы менән һынау контрактына ҡул ҡуя.

## Халыҡ-ара карьераһы
2002 йылда Солт-Лейк-Ситилағы Олимпия уйындарында Украина йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. 

## Ҡаҙаныштары

* Cтэнли Кубогы эйәһе (**2**): 2004, 2009
* 2009 йылда Украинаның иң танылған хоккейсыһы
* 2002 йылда Солт-Лейк-Ситилағы Олимпия уйындарында Украина йыйылма командаһы составында сығыш яһай.

### Клуб сығыштары статистикаһы

### Халыҡ-ара ярыштары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Рәүҙе заводы

**Рәүҙе заводы** — 1734 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1732 йылда) Рәүҙе йылғаһы (Чусовая йылғаһы ҡушылдығы) буйында Себер даруғаһының Ҡатай улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы булараҡ А. Н. Демидов тарафынан нигеҙ һалына.

## Тарихы
1734 йылдан 1745 йылға тиклем, 1829 йылда һәм артабан 1843 йылдан алып — Демидовтар, 1805 йылда — А. В. Зеленцов, 1817 йылда — А. һәм П. Зеленцовтар, 1873 йылдан — Г. М. Пермикин, 1897 йылдан — В. А. Ратьков‑Рожнов, 1913 йылдан — П. Г. Солодовников завод хужалары була. 1819 йылда, 1879 йылда — ҡаҙна, 1835 йылда — Дәүләт заём банкыһы ҡарамағында була. Рәүҙе тау округына ингән.

Октябрь революцияһынан һуң, 1918 йылда, завод национализациялана.

1734 йылда эшләй башлаған осорҙа завод 96 мең дисәтинәнән ашыу ер биләгән. Заводта 2 домна мейесе, 20 горны, 10 сүкеше, XVIII быуат аҙағында — 2 домна мейесе, 25 горны, 11 сүкеше, 2 йәмшәйтеү станы, XX быуат башында 2 домна, ҡыҙҙырыу, сағылдырыу, 6 пудлингылау, 3 йәбештереү мейесе, 3 сүкеше, 4 прокат станы, 18 тимерлек горны була.

XVIII быуаттың аҙағында заводта 1996 крепостной крәҫтиән, 2374 заводҡа беркетелгән крәҫтиән иҫәпләнә,XX быуат башында эшселәр — 2140, 1917 йылда — 11078 тәшкил итә. 1783—1796 йылдарҙа 3124,8 мең бот суйын иретелә, уртаса йыллыҡ етештереүсәнлек 240,9 мең бот тәшкил итә. 1760 йылға 97 мең бот суйын һәм 59,5 мең бот тимер, 1800 йылда — ошоға ярашлы 329,5 һәм 76,4, 1860 йылда — 649,5 һәм 211,2, 1900 йылда — 603,1 һәм 356,7; 1913 йылда — 678,2 мең бот суйын, 740,3 мең бот тимер, 850,3 мең бот ҡорос етештерелә. 1840 йылдар аҙағында пудлингылау индерелә (1907 йылға тиклем). 1950‑се йылдар аҙағында баҡыр иретеү үҙләштерелә (4,3 мең бот баҡыр алынған); 1907 йылда мартен производствоһы индерелә.

1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда баш күтәреүселәр тарафынан баҫып алынып, 200‑гә яҡын завод крәҫтиәне баш күтәреүселәргә ҡушылған.

1800 йылда, 1824—1826 йылдарҙа һәм 1841 йылда күмер яндырыусы эшселәр араһында, етештереү күләмен кәметеүҙе талап итеп, сыуалыштар була. 1867 йылда завод эшләмәй.

Беренсе донъя һуғышы башланғандан һуң, Рәүҙе заводында снаряд ҡоросо, хәрби ихтыяждар өсөн металл (никелле суйын һәм башҡалар), снаряд, тимерсыбыҡ етештерелгән.

1915 йылда заводҡа Пермь тимер юлы үткән. Рәүҙе заводы базаһында «Рәүҙе метиз‑металлургия заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ойошторолған.

Хәҙер завод ҡасабаһы урынында Рәүҙе ҡалаһы урынлашҡан.

## Һылтанмалар
*
Сурхандаръя

**Сурхандаръя** — Үзбәкстандағы йылға, Амударъя йылғаһының уң ҡушылдығы.

## Этимологияһы
Ғәҙәттә йылғаның атамаһын тажик йәки фарсы теленән алынған тип аңлаталар — ( — ҡыҙыл, *даръя* — йылға).

Шулай уҡ төркмәндәрҙең сурх, сурхи тигән ырыуынан булыу ихтималы бар

## Урынлашҡан ере
Сурхандаръя ике йылға — Тупалаңдарья (Тупалаң) һәм Ҡаратағ — ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән. Ул йылғалар Гиссәр һыртынан ағып төшә. Сурхандаръяның оҙонлоғо 175 км тәшкил итә (Ҡаратағ башынан иҫәпләһәң — 287 км), бассейнының майҙаны 13 500 км². Ташҡан ваҡыты июндән август айына тиклем, яуым-төшөмдән тулылана. Тамағында һыу 6 км аралыҡта (Мангузар ауыҙы) уртаса 65,8 м³/с күләме тулылығында. Был йылғала Көньяҡ Сурхан һыуһаҡлағысы төҙөлгән.

## Ҡулланылышы
Йылға үҙәнендә арыҡтар менән һуғарып юғары сортлы мамыҡ үҫтерәләр. Һыуҙы күпләп ҡулланыу һөҙөмтәһендә йылғаның түбән ағымына, тамағына табан ныҡ минералләшә һәм 1 г/л күрһәткесенә барып баҫа. Көньяҡ Сурхан һыуһаҡлағысы бассейнында дөйөм алғанда — 6 ГЭС, дөйөм ҡеүәте 2,3 млн кВт-ҡа етә. Йылға Денау, Джаркурган, Термез ҡалаларын һыу менән тәьмин итә.

## [[Зәки Вәлиди]] Урта Азияла
Был йылға үҙәне бөйөк башҡорт шәхесе Зәки Вәлиди эҙҙәрен дә һаҡлай.

1913 йылда Зәки Вәлиди Ҡазан университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана. Шул йылда профессор Н. Ф. Катанов тәҡдиме буйынса Зәки Төркөстандың Фирғәнә өлкәһенә ғилми командировкаға ебәрелә. Киләһе йылына ул Бохара ханлығына юллана һәм Санкт-Петербургта Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй императоры археология һәм тарих йәмғиәтендә Төркөстанға ғилми сәйәхәттәре тураһында доклад менән сығыш яһай. Уңышлы сығыш яһап, ул Урта Азияла ғилми эҙләнеүҙәрҙе дауам итергә рөхсәт һорай. Әммә бының өсөн финанс булмай сыға. Шуға ҡарамаҫтан, йәш ғалимға В. В. Бартольдтың тел ярҙамы менән Рәсәй Урта һәм Шәрҡи Азияны өйрәнеү комитеты һәм Император Фәндәр академияһы юлға сығырға рөхсәт бирә. 1914 йылдың 23 июнендә ул Бохаранан Шәхрисәбз ҡалаһы аша аша Сурхандаръя үҙәнендәге ҡалаларға йүнәлә, Гузар, Байсун һәм башҡа ҡалаларҙа боронғо ҡулъяҙмалар эҙләй. Артабан Ҡаршы ҡалаһына юл тота. Был сәфәренән Зәки Вәлиди ҡиммәтле табыш — Ҡаршы ҡалаһында боронғо Ҡөрьән тәфсире, барлығы 23 ҡулъяҙма табып, бер нисә китап һатып алып ҡайта.

## Ҡыҙыл китапҡа ингән үҫемлектәре
Сурхандаръя өлкәһендә Үзбәкстандың Ҡыҙыл китабына ингән үҫемлектәр арта бара*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ВОДНЫЕ АРТЕРИИ УЗБЕКИСТАНАhttp://www.orient-tracking.com/Rivers.htm
Тома Феодосьевич Чорба

**Тома Феодосьевич Чорба **(; 15 ғинуар 1864 йыл — 30 декабрь 1936 йыл) — Бессарабия табибы, һаулыҡ һаҡлау эштәрен ойоштороусы һәм йәмәғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Тома (Фома Феодосьевич) Чорба 1864 йылда Кишинёвта тыуа. Кишинев ирҙәр гимназияһында белем ала. 1893—1896 йылдарҙа Кишиневта санитар табибы булып эшләй, ә 1893—1903 йылдарҙа — губерна земство дауаханаһында психиатрия бүлексәһенең ординаторы. 1896 йылда йоғошло ауырыуҙар дауаханаһына нигеҙ һала, 1932 йылға тиклем унда баш табип булып эшләй. 1896-1935 йылдарҙа үҙе нигеҙ һалған дауахана бинаһында йәшәй. 1903 йылда Кишинев ҡыйралышынан һуң санитар табибы М. Б. Френкель менән бергә ҡала йәһүд зыяратында үлтерелгәндәрҙең мәйеттәрен һәм уларҙың документтарын, шулай уҡ ҡала Йәһүд дауаханаһында яралыларҙы тикшереү менән шөғөлләнә.

Рус-япон һуғышы башланғандан һуң урындағы Ҡыҙыл Тәре бүлексәһе ағзалары ҡарары буйынса Чорба Бессарабия хәрби госпитален етәкләй һәм Алыҫ Көнсығышҡа китә, унда йыл ярым дауамында эшләй. Тома Чорба Бессарабияла халыҡҡа сәсәктән мотлаҡ прививка яһауҙы һәм дифтерияға ҡаршы серотерапияны индерә. Чорба Кишиневтың санитар торошо, губерна земство психиатрия дауаханаһының йоғошло ауырыуҙар бүлегендә етәкселек эше тураһында ҡайһы бер эштәрҙең авторы була.

1936 йылда вафат була. Кишиневтың Үҙәк (Әрмән) зыяратында ерләнә.

## Баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәре

* *Фома Федосеевич Чорба, Моисей Борисович Френкель, санитарные врачи*. Отчёт о санитарном состоянии города Кишинёва в 1897 году. Кишинёв: Типография А. Гольденштейна, 1898. — 43 с.

## Мираҫы
1964 йылда Кишиневта элекке Госпиталь урамы Тома Чорба исеме менән атала. Кишинев Республика инфекция клиник дауаханаһы Чорба исемен йөрөтә, 1965 йылда бина алдына Тома Чорбаға арнап, барельефы менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла (архитектор И. Гриценко).

## Иҫкәрмәләр
Ғарифуллин

**Ғарифуллин** — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

**Ғарифуллина**  — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Ғарифуллин Артур Сирен улы (1986) — Рәсәй мосолман дин әһеле.
* Ғарифуллин Илдар Илфат улы (27.05.1963) — спортсы, СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1984). 
* Ғарифуллин Илүс Фәғит улы (1960—2016) — хужалыҡ эшмәкәре, инженер-механик, уйлап табыусы.
* Ғарифуллин Ҡәҙим Мөғәллим улы (22.03.1930) — иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 
* Ғарифуллин Рим Карам улы (24.09.1943) — хор артисы (тенор). 
* Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы (1978—2015) — саңғысы, Паралимпия уйындарында ҡатнашыусы. 
* Ғарифуллин Флорит Сәғит улы (1948—2010) — СССР һәм Рәсәй тау инженеры. Техник фәндәр докторы (2003).
----
* Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы  (1.01.1968) — уҡытыусы, журналист һәм шағир.
Плеханов Игорь Александрович

**Плеханов Игорь Александрович** (26 июль 1933 йыл — 2 август 2007 йыл)  — мотоспорт буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1993) һәм «Халыҡтар дуҫлығы» ордены кавалеры (2004).

## Биографияһы
Игорь Александрович Плеханов 1933 йылдың 26 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1969 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград дәүләт физик культура институтын тамамлай.

Башавтомотоклубта инструктор-уҡытыусы (1955), «Спартак» ирекле спорт йәмғиәте Башҡортостан өлкә советының мотоспорт буйынса тренеры (1960—1969), ДОСААФ-тың Башҡортостан өлкә комитетының мотоспорт буйынса уҡытыусыһы (1963—1973) булып эшләй. 1973—1980 йылдарҙа РСФСР-ҙың автомотоһәүәҫкәрҙәр йәмғиәтенең Башҡортостан республика советы рәйесе була. 1970 йылдан 1972 йылға тиклем СССР-ҙың спидвей буйынса йыйылма командаһының тренеры була.

Донъя чемпионатында таш һибелгән юлдан шәхси зачетта миҙал яулаған СССР-ҙың берҙән-бер уҙышсыһы. Донъя чемпионатында совет уҙышсыларынан беренсе булып финалға сыға (1961). Һигеҙ ил ҡатнашҡан донъя беренселегендә 19 тректа сығыш яһай, бөтә тректар һаны 130-ҙан артыҡ; тиҫтәләгән тректарҙа тиҙлек рекордтары ҡуя.

## Спорт ҡаҙаныштары
* Донъя чемпионатының көмөш призеры (1964—1965)
* Европа чемпионатының бронза призеры (1961, 1967) СССР халыҡтары Спартакиадаһы чемпионы (1965)
* СССР халыҡтары Спартакиадаһының көмөш призеры (1967)
* СССР чемпионы (1960—1961, 1963, 1965, 1968)
* СССР чемпионатының көмөш призеры (1959, 1962, 1964, 1967)
* РСФСР чемпионы (1960—1962), шәхси зачетта.
* Командалы донъя чемпионатының көмөш (1964, 1966) һәм бронза (1967) призеры.
* «Башҡортостан» Өфө клубы командаһы составында ярыштарҙа СССР чемпионы (1962, 1964, 1967—1969)
* РСФСР-ҙың йыйылма командаһы составында СССР халыҡтары спартакиадаһы чемпионы (1965, 1967)
* «Чехословакияның Алтын шлемы» эйәһе (Пардубице ҡалаһы, 1964, 1966)
* Граца ҡалаһы йәрминкәһенең Ҙур Кубогын яулаусы (Австрия, 1964)
* Штирия ере Кубогын яулаусы (Австрия, 1964)
* Шәхси донъя чемпионаты финалына 6 тапҡыр сыға.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың спорт мастеры (1959)
* СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1965), шлак һибелгән юлдарҙа мотоуҙыш буйынса
* Мотоспорт буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1965)
* Башҡортостан Республикаһының «Халыҡтар дуҫлығы» ордены (2004 йыл)
* БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1959, 1968)
* «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» Почётлы билдәһе (1993)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* СПОРТ 
* Игорь Плеханов ушел непревзойденным
Венгрия һынлы сәнғәт музейы (Будапешт)

**Һынлы сәнғәт музейы** (Будапешт, ) — Венгриялағы сит ил һынлы сәнғәте музейы. Венгр сәнғәте өлгөләрен Венгрия милли галереяһында күрергә була.
## Тарихы
Музей 1896 йылда ойошторолған, ун йылдан һуң асылған, яңы классика стилендәге Батырҙар майҙанында бинала урынлашҡан здании. Был бина архитектороҙар Альберт Шикеданц һәм Фюлёп Херцог проекты буйынса Мючарнок күгәҙәмә залына ҡаршы яҡта төҙөләгән.

Төп экспозиция алты бүлектән тора:
* Боронғо Мысыр бүлеге — уның төп өлөшө венгр египтологы Эдуард Малер (1857—1945) йыйған шәхси коллекцияһынан тора.
* Антика сәнғәте бүлеге — Мюнхен коллекционеры Пауль Арндт йыйған сәнғәт өлгөләре.
* Австрия менән Германия ағас скульптура өлгөләре. Бында XVI быуатта Леонардо да Винчи һүрәттәре буйынса эшләнгән бронза статуэтка тамашасыларҙы йәлеп итә.
* Графика һәм гравюры бүлегендә Рембрандттың 15 эше, Гойяның 200 эше һәм Леонардо да Винчиның «Ангиари янындағы алыш» картинаһына (фреска) әҙерлек барышында эшләнгән һүрәте ҡуйылған.
* Яңы оҫталар галереяһында романтиктар һәм импрессионистар — Делакруа, Роден, Моне, Мане һәм Сезанн.
* Элекке оҫталар галереяһы бигерәк тә портрет жанрындағы картиналарға бай. Экспозицияла кенәз Эстерхазиҙарҙың коллекцияһынан 700-гә яҡын элекке оҫталар картинаһы. Музей ойошторғанда уларға тағы Буда замогынан һәм граф Зичиҙар биләмәләренән килтерелгән картиналар ҡушылған. Сәнғәт һөйөүселәр билдәһеҙ M. S. исемле рәссамдың Банска Штьявництағы Изге Ғиффәтле Мария сиркәүенең алтарь өлөшө өсөн яҙылған полиптриптихы менән таныша ала. Голландия рәссамы Корнелис де Мандың «Шахматистар» көнкүреш картинаһы шахмат темаһын үҙенсәлекле итеп аса, ул 1871 йылда музей өсөн һатып алынған.


File:Master MS, Marten Schwartz - The Visitation, from Selmecbánya - Google Art Project.jpg|Мастер M. S.. Встреча Марии и Елизаветы, 1506
File:Gentile Bellini 002.jpg|Джентиле Беллини
File:Albrecht Dürer - Portrait of a Man - WGA6957.jpg|Альбрехт Дюрер
File:Raffaello Sanzio - Pietro Bembo HIRES.jpg|Рафаэль
File:Giorgione Budapest 01.jpg|Джорджоне
File:Titian - Portrait of Marcantonio Trevisani - WGA22974.jpg|Тициан
File:Pieter Bruegel d. Ä. 021.jpg|Брейгель
File:Giaele e Sisara (ca.1620) - Artemisia Gentileschi (Museum of Fine Arts, Budapest).jpg|Артемизия Джентилески
File:The Chess Players Cornelis de Man.jpg|Корнелис де Ман. Шахматисты, 1670 йыл тирәһе


Музей сит ил сәнғәте өлгөләрен күрһәтеү экспозицияһы итеп ойошторолһа ла, венгр скульпторы Виктор Вазарели уға үҙенең бик күп эштәрен бүләк итә. Улар Обудала (Будапешт) Зинчи биләмәһендә ҡуйылған.

Һынлы сәнғәт музейы ваҡытлы күргәҙмәләр ойоштора, уларҙа, мәҫәлән, Лувр кеүек бөтә донъяға билдәле музейҙар үҙ коллекцияларын күрһәтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Венгрия. Издательство «Вокруг света», 2009 ISBN 978-5-98652-226-5
* Михаэль Херл. Будапешт. Издательство Polyglott, 1996 ISBN 5-88395-021-3

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
*
Казаков Рауил Яғмур улы

**Казаков Рауил Яғмур улы** (25 ғинуар 1982 йыл) — спортсы. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2002). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2003). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2006)

## Биографияһы
Рауил Яғмур улы Казаков 1982 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуған.

«Геракл» спорт клубында спорт менән шөғөлләнә (тренеры С. В. Горшков). Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн (тренеры б. И. Шейко) 2001 йылдан сығыш яһай.

2002 йылдан алып Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

## Ҡаҙаныштары
*  VII Бөтә донъя уйындарының абсолют еңеүсеһе (2005)
* Ир-егеттәр араһында донъя чемпионы (2002, 2004, 2007)
* Ир-егеттәр араһында донъя чемпионатының көмөш призеры (2003, 2005)
* Ир-егеттәр араһында ятып штанга күтәреү  буйынса донъя чемпионы (2009),
* Ир-егеттәр араһында ятып штанга күтәреү буйынса донъя чемпионатының көмөш призеры (2005)
* Юниорҙар араһында донъя чемпионы (2002)
* Юниорҙар араһында Европа чемпионы (2003, 2004),
* Европа чемпионатының көмөш миҙалы (2002)
* Ятып штанга күтәреү буйынса ир-егеттәр араһында Европа чемпионы(2009)
* Рәсәй чемпионы (2002, 2005)
* Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (2003, 2004, 2006)
* Дүрт тапҡыр Рәсәй Кубогы еңеүсеһе (2001, 2003, 2004, 2007)
* Ятып штанга күтәреү буйынса Рәсәй чемпионы (2009, 2010)
* Ир-егеттәр һәм юниорҙар араһында Рәсәй, донъя һәм Европа чемпионы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Башҡортостандың күренекле спортсыһы» билдәһе (2002)
* Салауат Юлаев ордены (2006)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Эйфель күпере (Унгень)

**Эйфель күпере** () — Прут йылғаһы аша күпер һәм Молдавия менән Румыния араһындағы контроль-үткәреү пункты. Күпер Унгень (Молдавия) һәм Ясск жудецының Унгень коммунаһы (Румыния) араһында урынлашҡан.

## Тарихы

1872 йылдың 6 (18) майында батша дипломаты Иван Алексеевич Зиновьев һәм Румынияның сит ил эштәре министры Георгий Костафору тимер юл узелдәре тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя, ул 1873 йылдың 9 (21) ғинуарында раҫлана.

Яссы — Унгень юлы 1874 йылдың 1 авгусында асыла. Урыҫ-төрөк һуғышына (1877—1878) әҙерлек сиктәрендә, Рәсәй империяһы 1871 йылда Кишинёв — Корнешты — Унгень (1871 йылдан 1875 йылға тиклем) тимер юлын төҙөй башлай, ул 1875 йылдың 1 июнендә асыла. Унгень таможняһы ла 1875 йылда эшләй башлай. Ә Кишинев — Корнешты тимер юл участкаһы саҡ ҡына элегерәк, 1873 йылда сафҡа инә.

Прут йылғаһындағы 1876 йылғы яҙғы ташҡында Бессарабияны һәм Румынияны бәйләүсе тимер юл күпере тотошо менән тиерлек юҡҡа сыға. Тимер юл идаралығы Гюстав Эйфелде яңы күпер проектын һәм күперҙең үҙен төҙөргә саҡыра.

Күпер 1877 йылдың 9 (21 апрелендә), урыҫ-төрөк һуғышы башланыуға ни бары өс көн ҡалғас, сафҡа индерелә. 1877 йылдың 11 (22) апрелендә урыҫ батшаһы ғәскәрҙәре Унгень күпере аша Румынияға инә, иртәгеһенә Ғосман империяһына һуғыш иғлан итә.

## Иҫкәрмәләр
Амара күле

**Амара күле ** () — Румынияла Слободзея — Бузэу юлы буйында Яломица ауылы янында диңгеҙ лиманында урынлашҡан күл.

## Һүрәтләү
Күл өҫтө майҙаны 123 га (0.51 квадрат миль), һыу күләме 2600000 м³ (0.00062 куб миль), оҙонлоғо 4 км (2.5 миль) һәм киңлеге 200 метрҙан 800 метрға тиклем (660 фут), иң тәрән урыны 3 метр (9.8 фут). Күл Ямолица йылғаһы менән ҡушылмаған уйһыулыҡта урынлашҡан. Күл һыуында тоҙ концентрацияһы бик юғары, сөнки күл даими рәүештә сөсө йылға һыуы менән тулыландырылмай һәм күл һыуы ҡоро климат шарттарында парға әйләнәп тора. Сульфат тоҙҙарына, бикарботанҡа, хлоридтарға, ионид һәм бромидтарға бай һыу төрлө ауырыуҙарҙы дауалаусы мәл барлыҡҡа килтерә. Һыуҙың дөйөм минераллығы 9.8 г/л. Сапропель (һыу ятҡылыҡтары төбөнә ултырған үҫемлек ҡалдыҡтары һәм минераль матдәләр ҡатламы) мәл 40 % органик һәм 41 % минераль матдәләрҙән тора. Шифалы мәл терәк-хәрәкәт аппараты зарарланған, гинекологик сирле һәм дерматоз менән яфаланған кешеләргә тәҡдим ителә. Йөрәк-ҡан системаһы ауырыуҙары, Грейвс ауырыуы, баума һәм йоғошло ауырыуҙары булған кешеләргә мәл менән дауаланыу ҡәтғи тыйыла.

Өс ҡунаҡхананан торған 2000 урынлыҡ Амара шифаханаһы күл буйында урынлашҡан. 507 бүлмәле Lebăda Hotel ҡунаҡханаһы шифаханалаға иң ҙуры һәм илдәге иң ҙур ҡунаҡханаларҙың береһе.

## Иҫкәрмәләр
Дунай — Ҡара диңгеҙ (Румыния) каналы

**Дунай — Ҡара диңгеҙ каналы** — караптар йөрөй торған канал, ул Ҡара диңгеҙҙе Дунайҙың караптар йөрөй алған улағы менән тоташтыра. Канал Чернаводэ (Дунайҙың 299,3 км) иҫке порты зонаһында Дунай улағынан башлана һәм Добруджа яйлаһы буйынса, эске порттарға әйләнгән Меджидия һәм Басараби тораҡ пункттары аша Констанца-Юг диңгеҙ портына барып етә. Поарта-Албэнан каналдың төньяҡ ҡултығы айырыла, ул Мидия портына (Нэводариҙан көнсығыштараҡ) табан бара.

## Тарихы

Тәүге тапҡыр Ғосман империяһы заманында уҡ канал төҙөүҙең зарурилығы тураһында идея тыуа. 1948 йылда «Дунай — Ҡара диңгеҙ» каналын төҙөй башлау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Румын коммунистик партияһы политбюроһы ағзалары хәтирәләре буйынса был эш Сталиндың кәңәше буйынса башлана. Румын коммунистары каналды «румын буржуазияһының зыяраты» тип атай.

Канал төҙөү өсөн Волга-Дон каналынан бер ни тиклем тотонолған техника килтерелә, әммә ер эштәре күбеһенсә ҡул менән башҡарыла. 1953 йылға канал төҙөлөп бөтмәй. 1952 йылда проект етәкселәре эшкә зыян килтереүҙә, сионизмда һәм башҡа енәйәттәрҙә ғәйепләнә, уларҙың күбеһе аттырыла. Канал трассаһы артабанғы 23 йылда «онотола».

## «Зәңгәр магистраль»
1976 йылда Николае Чаушеску канал төҙөүҙе тамамларға ниәтләй. Ҡайһы бер тарихсыларҙың фекеренсә, ул ваҡытта Чаушеску СССР-ҙан айырым булған тышҡы сәйәсәт алып бара. Шуға ла Румыния Дунайҙы Ҡара диңгеҙ менән тоташтырыусы каналға бик мохтаж була, сөнки Дунай дельтаһы совет флоты контроле аҫтында тотола. Каналға «Зәңгәр магистраль» исеме бирелә. Был юлы каналды төҙөү өсөн Румынияла сығарылған ауыр төҙөлөш техникаһы файҙаланыла. Күп кенә тотҡарлыҡтарҙан һуң каналдың көньяҡ өлөшө 1984 йылда, ә төньяҡ өлөшө 1987 йылда сафҡа инә.

Каналды төҙөү яҡынса 2 млрд евроға төшә, әммә бик һай булыуы сәбәпле (5-7 м) хәҙерге көндә канал бик аҙ файҙаланыла, 2006 йылда каналды файҙаланыуҙан алынған табыш 3 млн евро тирәһе тәшкил итә. Канал диңгеҙгә табан юлды 400 километрға ҡыҫҡарта. Бынан тыш Дунай дельтаһы тәрәнәйтелә, һәм 2007 йылда Украина үҙенең Дунай каналын аса (Украина каналынан үтеү Румыния каналыныҡына ҡарағанда байтаҡҡа арзаныраҡ).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Расхождение канала на два рукава у Поарта-Албэ на карте Wikimapia
Тефта Ташко-Коко

**Тефта Ташко-Коко** (; 2 ноябрь 1910, Әл-Фәйүм, Мысыр — 22 декабрь 1947, Тирана, Албания) — Албания опера йырсыһы.

## Биографияһы
XIX быуатта йырсының ата-бабалары  (хәҙерге ның) Фрашери ауылын ташлап китеп Мысырға йәшәргә күсә. Тефтаға 11 йәш тулғанда атаһы вафат була, һәм ул ғаиләһе туған яғына Корча ҡалаһына әйләнеп ҡайта. 1927 йылда Тефта ғаиләһе менән бергә Францияның Монпелье ҡалаһына күсенә, бында ул музыка мәктәбен тамамлай. 1932—1935 йылдарҙа Парижда Милли консерваторияла белем ала (педагогтары Жана Сере һәм Лео Берманди).

1935 йылдың ноябрендә Албанияға ҡайта һәм шунда уҡ концерт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә башлай, илдең иң популяр йырсыларының береһе булып китә. Концерттары илдең барлыҡ эре ҡалаларында үткәрелә һәм улар ҙур ажиотаж менән оҙатып барыла. Концерттарҙа Тефта менән бергә пианистар Тонин Гуаразиу, ә һуңынан Лола Алекси сығыш яһайҙар.

1930-сы йылдар аҙағында йырсының тәүге фонограмма яҙмалары килеп сыға. Тефта репертуарында Албанияның төрлө төбәктәренең йырҙары була, улар араһында *«Kroi fshatit tone»*, *«Dola ne penxhere»* һәм *«Zare trendafile»* бигерәк тә ҙур популярлыҡ яулай. 1940 йылда йырсы Кристо Кочоға кейәүгә сыға. 1941 йылда парҙар Миланға бара һәм үҙенең йырҙарын профессиональ тауыш яҙҙырыу ҡоролмаһында яҙҙырып ала. Шулай уҡ Италияла Тефта бер нисә итальян операларында (шул иҫәптән «Травиата» һәм «Севилья цирюльнигы») сығыш яһай.

Италиялағы турне барышында йырсының һаулығы насарая, бигерәктә был улы Эно тыуғандан һуң ныҡ һиҙелә. 1944 йылда Албания фашистарҙан азат ителгәс, туған иленә ҡайта һәм албан радиоһында бер нисә радио-концерт уҙғара. Тираналағы Миша Иордан сәнғәт мәктәбендә вокал буйынса дәрестәр бирә.

1946 йылды һаулығы үтә ныҡ ҡаҡшағас, дауаланыуға СССР-ға ебәрелә, бында Тефтала яман шеш ауырыуын табалар. 1947 йылда Тирана ҡалаһында вафат була.

## Хәтер
Үлгәндән һуң Албанияның халыҡ артисы исеме бирелә. 1973 йылда уның тураһында *Këndon Tefta Tashko Koço (Тефта Ташко-Коко йырлай)* тигән документаль фильм төшөрөлә. Тирана урамдарының береһенә уның исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Robert Elsie: *A Biographical Dictionary of Albanian History*. I.B. Tauris: 2012, s. 435. ISBN 978-1-78076-431-3.
* Eno Koço, *E vërteta e vdekjes së babait*, rozm. Blerina Goce, Tirana Observer 25 III 2005.
* Alma Mile, *Teuta Koço, jo thjesht një pinjolle*, Shekulli 28 IX 2007.
* Flori Slatina, *Portrete artistesh*, Tirana 1999.

## Һылтанмалар
* Soprano Tefta Tashko Koço (1910—1947)
Алчевская Христина Даниловна

**Алчевская Христина Даниловна** (4 апрель 1841 йыл — 15 март 1920 йыл) — Рәсәй империяһы һәм Украина педагогы, мәғрифәтсе.

## Биографияһы

Христи́на Дани́ловна Алче́вская (ҡыҙ фамилияһы — *Журавлёва*) 1841 йылдың 4 апрелендә Рәсәй империяһының Чернигов губернаһы Борзна ҡалаһында тыуған.

Халыҡ мәғарифы файҙаһына үҙенең фиҙакәр эшмәкәрлеге менән билдәле, 1860-сы йылдарҙан Харьков йәкшәмбе мәктәбе менән етәкселек итә. Уның инициативаһы буйынса мәктәптә педагогия советы һәм уҡыусыларҙың педагогия көндәлектәре системаһы индерелә. Ололарҙы уҡыу-яҙа белергә өйрәтеү методикаһына нигеҙ һалыусы.

Алчевская башланғысы менән һәм уның эшлекле хеҙмәттәшлеге һөҙөмтәһендә «Халыҡҡа нимә уҡырға?» (; 1888—1906) халыҡ һәм балаларға уҡыу өсөн 3 томлы библиографик күрһәткесе нәшер ителә, бында шулай уҡ халыҡ китаптарына бер нисә рецензия һәм халыҡтың фекере лә була. Алчевскаяның мәҡәләләре: «Огородник» хикәйәһе («Детское Чтение», 1870), «История открытия школы в деревне Алексеевке» («Южный Край» гәзите, 1881) һәм «Драматические произведения, как они понимаются народом» («Северный Вестник» гәзите, 1887).

1887 йылда Екатеринослав губернаһы (хәҙерге Украинаның Луганск өлкәһе) Алексеевка ауылындағы Алчевскаяның халыҡ мәктәбенә эшләргә Борис Дмитриевич һәм Мария Николаевная Гринченколар килә.

1920 йылдың 15 мартында Харьков ҡалаһында вафат була.

## Ғаиләһе

Ире — Алчевский Алексей Кириллович, эшҡыуар һәм меценат.

Балалары:
* Дмитрий (1866—1920), эшҡыуар, Ҡырымда большевиктар тарафынан атыла.
* Григорий (1866—1920) — композитор.
* Анна (1868—1931) — А. Н. Бекетовтың ҡатыны.
* Николай (1872—1942) — театраль тәнҡитсе, ололар өсөн тәүге совет украин әлифбаһының авторы.
* Иван (1876—1917) — Мариин опера театры солисы.
* Христина (1882—1931) — украин шағирәһе, тәржемәсе һәм педагог.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Алчевская Христина Даниловна .
Яан Теэмант

**Яан Теэмант** (эст. *Jaan Teemant*; 24 сентябрь 1872 йыл — 24 июль (башҡа мәғлүмәттәргә ярашлы, 3 июль) 1941 йыл) — Эстонияның дәүләт эшмәкәре. Тарту университетының почётлы хоҡуҡ докторы (1932).

## Биографияһы
1872 йылдың 24 сентябрендә Вигала улусында тыуған. Хуго Треффнер шәхси гимназияһын, 1901 йылда Петербург университетының юридик факультетын тамамлай.

Ревелдә (хәҙерге — Таллин) присяжный ярҙамсыһы булып эшләй. 1904—1905 йылдарҙа — Рефель ҡала думаһы гласныйы. 1905 йылда революция ваҡиғаларында әүҙем ҡатнаша, 1905 йылдың декабрендә Тартула Бөтә эстон халыҡ вәкилдәре йыйылышының етәксеһе итеп һайлана. Швейцарияға эмиграцияға китергә мәжбүр була, хәрби положение шарттарында үлем язаһына хөкөм ителгән. Хәрби положение бөтөрөлөп үлем хөкөмө кире алынғас, 1908 йылда туған яғына әйләнеп ҡайта. 1,5 йылға төрмәгә ябыла. Иреккә сыҡҡас, 1911—1913 йылдарҙа Архангельск губернаһында һөргөндә була.

1913/1914 — 1940 йылдарҙа Таллинда адвокат булып эшләй, 1919—1925 йылдарҙа адвокаттар коллегияһы рәйесе була. 1917—1919 йылдарҙа Эстония ваҡытлы земство советы ағзаһы, 1917 йылда — ошо совет рәйесенең беренсе урынбаҫары була.

1918—1919 йылдарҙа Эстония Республикаһының генераль прокуроры вазифаһын үтәй. 1919—1920 йылдарҙа Ойоштороусылар йыйылышы ағзаһы була. Эстония парламенты — Рийгикогуның 2-5 саҡырылыш депутаты була.

1925 йылдың 15 декабренән 1927 йылдың 9 декабренә тиклем һәм 1932 йылдың 19 февраленән 1932 йылдың 19 июленә ҡәҙәр Эстонияның дәүләт аҡһаҡалы (дәүләт башлығы) вазифаһын башҡара.

1934 йылда сәйәси түңкәрелеш һөҙөмтәһендә урынлаштырылған Пятс диктатураһына тәнҡит менән ҡарай. 1939—1940 йылдарҙа Германия опека идаралығында (был осорҙа Германияға күскән немецтарҙың милке өҫтөндә попечителлек итеү өсөн ойошторолған орган) эстон вәкиле.

1940 йылдың 23 июлендә НКВД органдары тарафынан ҡулға алына. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 1941 йылда Таллин үҙәк төрмәһендә үлгән йәғни атылған.

## Әҙәбиәт
* Эстонский биографический словарь. Таллин. 2002.

## Һылтанмалар
* Биография
Юхан Кукк

**Юхан Кукк** (; 13 апрель 1885 йыл, Салла улусы, Вирумаа — 4 декабрь 1942 йыл, Архангельск өлкәһе) — Эстония дәүләт эшмәкәре, эшҡыуар.

## Биографияһы
1910 йылда Рига политехник институтының сауҙа факультетын тамамлай, Германияла стажировка үтә.

1910—1912 йылдарҙа Тартула Беренсе ссуда-һаҡлыҡ товариществоһында эшләй. 1911—1919/1920 йылдарҙа *Ühistegevusleht* кооператив баҫмаһында журналистика менән шөғөлләнә.

1914 йылда кооператив бюро менән етәкселек итә. 1915—1919 йылдарҙа Кооперацияға булышлыҡ итеү йәмғиәтенең рәйесе.

1917—1919 йылдарҙа Эстония ваҡытлы земство советы ағзаһы була. 1917—1918 йылдарҙа Эстляндия губерна идаралығының финанс департаменты етәксеһе вазифаһын үтәй. 1918 йылдың 19 февралендә ситтән тороп Эстонияны ҡотҡарыу комитеты составына индерелә, әммә 20 февралдә үҙе унан сыға, шулай уҡ бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын мөхәррирләү буйынса комиссияла ҡатнаша.

1918—1919 йылдарҙа Эстония ваҡытлы хөкүмәтенең финанс һәм дәүләт милке министры вазифаһын башҡара. 1919 йылда Ойоштороусылар йыйылышы ағзаһы була. 1919—1930 йылдарҙа Эстония кооператив союзы советы рәйесе була.

1919—1920 йылдарҙа Эстония финанс министры вазифаһын үтәй. 1920 йылдан Rahvapank (Халыҡ банкы) советы рәйесе.

1920—1921 йылдарҙа Эстонияның сауҙа һәм сәнәғәт министры вазифаһын башҡара. 1920—1926 йылдарҙа Рийгикогу (Эстония парламенты) ағзаһы, 1921—1922 йылдарҙа парламент рәйесе була.

1922 йылдың 21 ноябренән 1923 йылдың 2 авгусына ҡәҙәр Эстонияның дәүләт аҡһаҡалы (дәүләт башлығы) вазифаһын башҡара.

1923—1924 һәм 1926—1930 йылдарҙа Эстония ҡулланыусылар союзының үҙәк йәмғиәте директоры була. 1924—1925 йылдарҙа Эстония банкының директоры вазифаһы үтәй.

1925—1940 йылдарҙа *National Peat Industry* (1936 йылдан — *Estonian Peat Industry*) советы рәйесе була. 1931—1940 йылдарҙа Балтик ебәк-ҡағыҙ фабрикаһы менән етәкселек итә. 1933—1940 йылдарҙа *Kreenbalt Ltd* предприятиеһының диреторы була.

1933—1934 йылдарҙа Тарту университетында финанс һәм сәнәғәт сәйәсәте буйынса лекциялар уҡый.

1936—1940 йылдарҙа Текстиль преприятиеларының бөтә Эстония союзы рәйесе вазифаһын башҡара 1937—1940 йылдарҙа Эстония Сауҙа һәм сәнәғәт палатаһы ағзаһы була.

1934 йылда сәйәси түңкәрелеш һөҙөмтәһендә урынлаштырылған Пятс диктатураһына тәнҡит менән ҡарай.

1940 йылда НКВД органдары тарафынан ҡулға алына, 1942 йылдың 4 декабрендә Архангельск өлкәһендә төрмәлә үлә.

## Сығанаҡтар
* Эстонский биографический словарь. — Таллин, 2002.
* Биография
Гена Димитрова

**Гена Димитрова** (болг. Гена Мачева Димитрова, 6 май 1941 йыл — 11 июнь 2005 йыл) — болгар опера йырсыһы (сопрано). Болгарияның халыҡ артисы (1979).

## Биографияһы
Гена Димитрова 1941 йылдың 6 майында Болгарияның Плевен өлкәһендәге Беглеж ауылында тыуған.

Бала саҡтан уҡ йырлай, тәүге музыка уҡытыусыһы Ивану Генков ҡыҙҙың уңышлы киләсәген күҙҙаллай. Гимназияла опера әҫәрҙәрен башҡара башлай.

1964 йылда Софияла Болгария дәүләт консерваторияһын тамамлай. Үҙ-үҙен тәьмин итер өсөн консерватория ашханаһына эшкә урынлаша, шунлыҡтан байыраҡ коллегаларының төртөрөүҙәренә дусар була. Генаның уҡытыусыһы билдәле опера йырсыһы һәм педагог Христо Брымбаров була, уның уҡыусылары араһында шулай уҡ Николай Гяуров, Борис Христов, Никола Гюзелев, Кирилл Кристев, Никола Николов, Димитр Узунов, Райна Кабаиванска һ.б. бар.

1964—1966 йылдарҙа Болгария дәүләт консерваторияһында стажировка үтә. 1966 һәм 1970 йылдарҙа Ла Скала уҡыуханаһында профессорҙар Ренато Пасторино, Энцо Феррари һәм Маргарита Карозионан дәрестәр ала.

1967 йылдың 27 декабрендә София халыҡ операһында (Болгария милли опера һәм балет театры) Джузеппе Вердиның «Набукко» операһында Абигейл роле менән дебют сығышы була. Тиҙҙән уңышлы сығыш яһай башлай һәм ваҡыт үтеү менән донъяның иң яҡшы опера сәхнәләрендә күренә башлай. 1971 йылда «Яҙмыш көсө» операһы менән Франция буйлап турнеға бара.

Хосе Каррерас, Пьеро Капучили, Пласидо Доминго, Лучано Паваротти һ.б. менән бергә сығыш яһай.

Афина, Рим, Будапешт, София һәм башҡа ҡалаларҙың консерваторияларында мастер-кластар уҙғара. Йәш таланттар менән эшләй, уларҙың концерттарын ойоштора һәм шунда башҡарыусы булараҡ сығыш яһай. Уҡыусылары араһында Елена Баримова һәм Байса Дашням бар.

2005 йылдың 11 июнендә Миланда яман шеш ауырыуынан вафат була.

## Опера партиялары
* *Абигейл* — «Набукко» Дж. Верди (1967, София; 1986, Милан)
* *Амелия* — «Бал-маскарад» Дж. Верди (1972, Парма; 1973, Милан)
* *Тоска* — «Тоска» Дж. Пуччини (1978, Вена; 1987, Нью-Йорк; 1988, Милан)
* «Джоконда» Пончиели (1980, Верона)
* *Турандот* — «Турандот» Дж. Пуччини (1983, Верона, Милан; 1987, Нью-Йорк)
* *Леди Макбет* — «Макбет» Дж. Верди (1983, Милан; 1984, Зальцбург)
* *Амнерис* — «Аида» Дж. Верди (1983, Милан)

## Маҡтаулы исемдәре
* Болгарияның халыҡ артисы (1979).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Маркус Татьяна Иосифовна

**Маркус Татьяна Иосифовна** (21 сентябрь 1921 йыл — 29 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Киев подпольеһы ҡаһарманы.

## Биографияһы

Татья́на Ио́сифовна Ма́ркус 1921 йылдың 21 сентябрендә Украина ССР-ы Сумы өлкәһе Ромны ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған.

Бер нисә йыл үткәс Маркустар ғаиләһе Киевҡа күсә. Киевтың 44-се һанлы мәктәбенең 9 синыфын тамамлай. 1938 йылдан Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлының пассажирҙар хеҙмәтендә сәркәтип булып эшләй. 1940 йылдың йәйендә Кишинёвҡа командировкаға ебәрелә, бында трамвай-троллейбус паркында эшләй.

Кишинёвты румындар баҫып алғас Киевҡа ҡайта, бында ҡаланы оккупациялауҙың беренсе көндәренән подполье эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша башлай. Ул подполье ҡала комитетының элемтәсеһе һәм диверсия-истребитель төркөмө ағзаһы була. Бер нисә тапҡыр фашистарға ҡаршы диверсион һөжүмдәрҙә ҡатнаша, айырым атап үткәндә, окуппанттар парады барышында маршта барған һалдаттарға астра гөлләмәләренә йәшеренгән гранатаны ташлай. Ялған документтар буйынса уны Маркусидзе фамилияһы аҫтында шәхси йортҡа пропискаға ҡуялар: ул йәнәһе большевиктар тарафынан атылған грузин кенәзенең ҡыҙы тигән легенда уйлап сығарылған. Был фамилия менән офицерҙар ашханаһына эшкә урынлаша. Бында диверсия эшмәкәрлеген уңышлы дауам итә: аҙыҡҡа ағыу һала. Бер нисә офицерҙар һәләк була, әммә Таняны быға ғәйепле тип күрмәйҙәр. Бынан башҡа Маркус ҡиммәтле гестапо шымсыһын үҙ ҡулдары менән атып үлтерә, һәм шулай уҡ гестапоға эшләгән һатлыҡйәндәр тураһында мәғлүмәттәрҙе подпольеға хәбәр итә. Күп кенә немец офицерҙарын уның матурлығы йәлеп итә һәм улар уны оҙатып йөрөгәндәр, хатта Берлиндан партизандар һәм подпольщиктар менән көрәшергә йүнәлтелгән юғары чинлы офицерҙа Маркус тарафынан үҙ фатирнда атып үлтерелә. Үҙ эшмәкәрлеге барышында Татьяна Маркус бер нисә тиҫтә немец һалдаттарын һәм офицерҙарын юҡ итә.

Уның артынан һунар башлана. Бер ваҡыт ул немец офицерын атып үлтерә һәм ошолай яҙма ҡалдыра: *Һеҙҙең барығыҙҙы ла, фашист йүләрҙәрен ошолай яҙмыш көтә. Татьяна Маркусидзе.* Быны белгәс подполье етәкселеге Татьяна Маркусты ҡаланан партизандарға сығарырға ҡарар итә, әммә уны башҡара алмай. 1942 йылдың 22 авгусында Днепр аша үткәндә Вермахттың яр буйы һағы тарафынан ҡулға алына. Маркусты гестапола 5 ай дауамында ҡаты язаларға тарттыралар, әммә ул бер кемделә һатмай. 1943 йылдың 29 ғинуарында Татьяна маркус атып үлтерелә.

## Бүләктәре

* Украина геройы исеме (21.09.2006, үлгәндән һуң).
* 2 дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы партизанына миҙал (үлгәндән һуң).
* «Киевты обороналау өсөн» миҙалы (үлгәндән һуң).

## Хәтер
* 44-се һанлы Киев мәктәбендә мемориаль таҡтаташ (скульпторы — В. Л. Медведев) ҡуйыла; 2016 йылдың яҙында вандалдар тарафынан юҡ ителә. Ошо уҡ мәктәптә Татьяна Маркус хәтер музейы эшләй.
* 2009 йылдың 1 декабрендә Киевта (Бабий Яр территорияһында) Татьяна Маркусҡа һәйкәл асыла.
* 2011 йылдың сентябрендә Маркусҡа арналған Украина почта маркаһы сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ИЗВЕСТНОЕ И НОВОЕ СЛОВО О ТАНЕ МАРКУС
* Президент присвоїв звання Героя України двом учасникам Великої Вітчизняної