open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
XVI-XVIII быуаттарҙағы Ҡазан янындағы һәм Ҡазан аръяғындағы сыуаштар

**Ҡазан янындағы һәм Ҡазан аръяғындағы сыуаштар XVI-XVIII быуаттарҙа** () — ул дәүерҙәге Рус дәүләте документтарында «чюваша» йәки «яһаҡлы чюваша» тип аталған һәм Ҡазан ҡалаһы тирәһендә,Сөйөн (Свияга) йылғаһының түбәнге ағымынан башлап көнсығышҡа табан, Вятка йылғаһына тиклем йәшәгән урта быуаттар аҙағы халҡы. Улар, тик яһаҡлы булмағандар, ҡаланың үҙендә лә булған. Күрһәтелгән халыҡтың ысынында нимә булыуын һәм быларҙың барыһын да төрлө мәктәп ғалимдары нисек аңлатыуына ҡарамаҫтан, был берләшмә — донъяла йәшәгән реаль кешеләр. «Ялан сыуаштары» — тип яҙа улар тураһында Р. Н. Степанов, күрәһең, ялан мариҙары менән оҡшашлыҡ буйынса.

## Әҙәбиәт һәм сығанаҡтар
* *[[Ахметьянов, Рифкат Газизянович|Ахметьянов Р.Г.]]* К значению слова чуваш (чюваш) в документах XVI—XVII вв. (Рукопись. Арх. журн. «Tatarica»).
* *[[Димитриев, Василий Димитриевич|Димитриев В.Д.]]* О ясачном обложении в Среднем Поволжье // Вопросы истории. 1956. № 12. С. 107–115;
* Димитриев В.Д. К вопросу о ясаке в Среднем Поволжье // Ученые записки. Вып. 16. Чебоксары: Чуваш. гос. изд-во, 1958. С. 278–293
* Егоров Н. И. ЕЩЕ РАЗ О ЗАКАЗАНСКИХ ЯСАЧНЫХ ЧУВАШЕЙ. / ЧУВАШСКИЙ ГУМАНИТАРНЫЙ ВЕСТНИК Издательство: Чувашский государственный институт гуманитарных наук (Чебоксары) ISSN: 2225-7314 — Номер: 11 Год: 2016 Страницы: 59-80.
* Исхаков Д.М. Об этнической ситуации в Среднем Поволжье в XVI–XVII вв. (Критический обзор гипотез о «ясачных чувашах» Казанского края) // СЭ. 1988. №5.
* *[[Кузнецов, Иван Данилович|Кузнецов И. Д]]*.  Очерки по истории чувашского крестьянства. Чебоксары, 1957,
* Охотникова С.В. «Ясачные чуваши» в отечественной литературе // Чувашский гуманитарный вестник. 2016. № 11. С. 31—58
* Охотникова С.В.  «Ясачные чуваши»: некоторые итоги и задачи изучения / С.В. Охотникова; науч. ред. Г.А. Николаев. – Чебоксары, 2014. – 38 с. – (Научные доклады / ЧГИГН; вып. 16).
* Охотникова С.В. Проблема «ясачных чувашей» в современной российской историографии // Из истории и культуры народов Среднего Поволжья. 2016. № 6. С. 94—109; 
* Охотникова С.В. РОЛЬ ПОЛИТИЧЕСКОГО И ГЕОГРАФИЧЕСКОГО ФАКТОРОВ В ФОРМИРОВАНИИ «ЭТНИЧЕСКОЙ ГРАНИЦЫ» ЧУВАШСКОГО И ТАТАРСКОГО НАРОДОВ ВО ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XVI - XVII ВЕКЕ // ТАТАРЫ И ЧУВАШИ - ВЕТВИ ОДНОГО ДРЕВА. Материалы Всероссийской научно-практической конференции. Сост. и отв. редактор Г.А. Николаев. Чебоксары, 2021. Издательство: Издательско-полиграфическая компания "Новое время" (Чебоксары)
* Охотникова С.В. Социокультурное развитие чувашей правобережья и левобережья реки Волги в XVI веке: общее и особенное. //Чувашский гуманитарный вестник. Чебоксары, 2024. № 19. с. 40-54. 
* Чернышев Е.И. Народы Среднего Поволжья в XVI – начале XX века: избранные труды / сост., авт. предисл., прим., указ. и сокр. И.З. Файзрахманов; под ред. И.К. Загидуллина. Казань: Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2020. 548 с. ISBN 978-5-94981-344-7
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Нисек барһың, тик шулай бул... (альбом)

**Нисек барһың, тик шулай бул...** — «Дәрүиш Хан» башҡорт рок-төркөмөнөң Муха Records лэйблы тарафынан нәшер ителгән студия альбомы. Кассетала баҫтырылған.

## Йырҙар исемлеге

*  баҫма хатаһы: көй һәм һүҙҙәр авторы тураһында мәғлүмәттә «төркөмө» урынына «тәркәме» тип яҙылған

## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар
* Рөстәм Әбдиев - эшкәртеү
* А. Карташов - тауыш режиссёры
* «Нур» театрының музыка студияһында яҙылды
Аҡъяр (альбом)

**Аҡъяр** — «Рух» башҡорт рок-төркөмөнөң 2003 йылда «Моң» студияһы тарафынан нәшер ителгән студия альбомы. Кассетала баҫтырылған.

## Йырҙар исемлеге
Хәсән Таһсини

**Хужа Хәсән Таһсини** (; 7 апрель 1811, Нинат, , Ғосман империяһы — 3 июль 1881 (70 йәш), Истанбул, Ғосман империяһы) — албан ғалимы, астрономы, математигы һәм фәлсәфәсеһе. Истанбул университетының беренсе ректоры һәм  нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Ғосман империяһының XIX быуаттағы иң күренекле ғалимдарының береһе тип һанала.

## Биографияһы
Хәсән Таһсини 1811 йылда ул ваҡытта Ғосман империяһы составына кергән Нинат ауылында тыуған. Уның атаһы Ғосман әфәнде Рушити ғөләмә ағзаһы булған. Йәш сағында Хәсән Ғосман империяһының мәғариф министры Хәйрулла әфәнденең улдарының остазы булып эшләгән. Һуңыраҡ Хәйрулла әфәнде Таһсинины Париждағы Ғосман мәктәбе штатына билдәләгән, унда Таһсини төрөк теле һәм дини фәндәр уҡытҡан, бер үк ваҡытта Ғосман илселегенең имамы һәм Париж университетында математика һәм тәбиғи фәндәр студенты булған. Ул Парижда ун ике йыл уҡыған. Уны шунда ғөләмәнең көнбайышлаштырылған элитаһын булдырырға тырышҡан Резид Паша ебәргән. 1869 йылда Таһсини Ниццала вафат булған  гәүҙәһен оҙата барыу өсөн Ғосман империяһына ҡайтҡан. 

1870 йылда яңы ғына ойошторолған Истанбул университетының беренсе ректоры булған, унда физика, астрономия һәм психология буйынса лекцияләр уҡыған. Хөкүмәт Таһсинины ректор итеп билдәләгән, сөнки ул Көнбайыш Европа һәм ислам методтары һәм идеологиялары араһында баланс урынаштыра аласаҡ тип һаналған. Әммә ул ваҡытта Таһсининың фәнни тикшеренеүҙәре һәм уның шартһыҙ либерализмы ул ғөләмәнең консерватив даирәләре тарафынан йыш һөжүмдәргә дусар булыуға китергән. Таһсиниға һөжүмдәр ул үҙ студенттарына вакуум төшөнсәһен күрһәтеү өсөн тәжрибәләр үткәргәндән һуң башланған. Таһсини күгәрсенде быяла ҡалпаҡ аҫтында һалған, һауытты бушатҡан, һәм ахыр сиктә күгәрсен, Таһсини теорияһын иҫбатлап, тонсоғоп үлгән. Консерватив даирәләр Таһсини тәжрибәһен сихырсылыҡ һәм тылсымды үтәү дәлиле тип һанаған. Тәжрибәнән һуң ул фәтүә ярҙамында еретик тип иғлан ителгән, университеттан ҡыуылған һәм лекцияләр уҡый хоҡуғынан мәхрүм ителгән. Университет шулай уҡ бер аҙ ваҡытҡа ябылған, сөнки , уға Таһсини йоғонто яһаған башҡа профессор, уның теорияларын хуплаған. 

Таһсини психология буйынса «Психология йәки йән тураһында фән» исемле беренсе төрөк телле трактат яҙған. Был эшкә модернизм йоғонто яһаған. Хәсән шулай уҡ хәҙерге астрономия буйынса беренсе төрөк телле китап яҙған, ул шулай уҡ төрөк телендә беренсе фәнни-популяр китап булған. Таһсининың төрөк телендәге башҡа хеҙмәттәренә  «Loi Naturelle» хеҙмәтен тәржемә итеү инә. 

Таһсини 1877 йылда Истанбулда ойошторолған Албандар хоҡуҡтарын яҡлау үҙәк комитетының күренекле ағзаһы булған. Албандар хоҡуҡтарын яҡлау комитеты Таһсинины ,  һәм  менән бергә албан әлифбаһын булдырыу өсөн билдәләгән. 1879 йылдың 19 мартында төркөм нигеҙҙә латин символдарынан торған 36 хәрефле Фрашери әлифбаһын хуплаған. Таһсини һүҙҙәренсә, әлифба һәр хәрефте яҙыу өсөн ҡул хәрәкәттәренең иң әҙ күләме талап ителерлек итеп эшләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Hoñ Möñ Hi

**Hoñ Möñ Hi** (kor. 홍명희; 3 iyül 1888, Doñburi, Çoson — 5 mart 1968 (79 yäş), Koreya Xalıq-Demokratik Respublikahı) —  häm Tönyaq Koreya yaźıwsıhı, däwlät häm yämäğät eşmäkäre.

## Biografiähı
Xäźerge  okrugı territoriähında Doñburi awılında bay ğailälä tıwğan, läkin äsähen irtä yuğaltqan häm ügäy äsähe tarafınan tärbiälängän.

Tıwğan yağında urta belem alğas, 1908—1910 yıldarźa Tokiola Tansey mäktäbendä uqığan;  huñ 1910 yılda Koreyağa qaytqan.

1919 yılda Yaponiäğa qarşı  qatnaşqan, unıñ yetäkseläreneñ berehe bulğan; xäräkät baśtırılğandan huñ Qıtayğa küsenergä mäjbür bulğan häm küpmeler waqıt Şañhayźa yarlılıqta yäşägän, läkin huñınan tıwğan yağına qaytqan. 1920-yıldarźa «Doña ilbo» gäzitendä baş möxärrir wazifahın başqarğan. Bıl osorźa Hoñ Möñ Hi ber nisä tapqır qulğa alınğan häm üźeneñ Yaponiäğa qarşı süzläre häm mäqäläläre ösön źur bulmağan törmä sroktarına xököm itelgän. Qayhı ber sığanaqtar buyınsa, şul uq 1920-yıldarźa ul marksizm menän mawıqqan häm xatta küpmeler waqıt yäşeren kommunistik küźänäktä torğan. 1927 yılda «Zamansa tänqit» äźäbi-tänqit berläşmähenä häm Yaponiäğa qarşı patriotik eşmäkärlek menän şöğöllänewse «Yañırtıw yämğiäte»nä nigeź halıwsılarźıñ berehe bulğan.

Koreya azat itelgän waqıtta Äźäbi assotsiatsiä başlığı wazifahın bilägän. Başta ildeñ könyaq ölöşöndä bulğan, unda  xäräkättä qatnaşqan: ayırım alğanda, Koreya yarımutrawında BMO opekahı urnaştırıwğa qarşı torow komitetı yetäkselege sostavına kergän, ä 1947 yıldıñ iyülendä,  ülterelgändän huñ, Xeźmät xalıq partiähın yetäklägän. 1948 yıldıñ fevralendä, farazlağansa, yäşeren räweştä KXDR-źa bulğan, ä şul uq yıldıñ aprelendä ikense säfärenän huñ şunda qalğan. Şul uq yıldıñ sentäberendä  räyese urınbaśarźarınıñ berehe bulğan häm bıl wazifanı 1962 yılğa tiklem başqarğan.

1961 yıldıñ 13 mayında  sostavında Könyaq Koreya xakimiättäreneñ eşmäkärlegen tänqitläw menän şöğöllänewse «Tınıslıq häm berläşew komitetı»n yetäklägän. 1953 yıldan 1956 yılğa tiklem KXDR Fändär akademiähı räyese bulğan, 1959 yılda Olimpiä komitetı räyese bulğan, ä 1962 yılda  Daimi komitetı räyeseneñ ösönsö urınbaśarı itep haylanğan. 1952 yılda Kim İl Soñ xörmätenä  yaźğan, şunıñ menän däwlät başlığınıñ xuplawına layıq bulğan; ber qasan da repressiälarğa dusar itelmägän. Läkin, sığanaqtarźıñ berehenä qarağanda, Hoñ Möñ Hi ğümereneñ aźağında Seulda uźźırğan yıldarın hağınğan.

1968 yıldıñ 5 martında wafat bulğan, Pyoñyañdağı Ğazaplanıwsı-patriottar zıyaratında yerlängän.

## İjadı
Hoñ Möñ Hineñ iñ tanılğan äśäre bulıp XVI bıwat axırındağı xalıq Koreya batırı turahında Pökço psevdonimı aśtında yaźılğan küptomlı «İm Kkokdjoñ» tarixi romanı tora. Äśärźeñ tögällänmägän berense variantı 1928 yıldıñ 21 noyäberenän 1939 yıldıñ 11 martına tiklem «» gäzitendä ölöşläp baśılıp sıqqan, ä 1940 yıldıñ oktäberendä «Djogwañ» näşriäte tarafınan ayırım kitap räweşendä sığarılğan. Ämmä Yaponiä senzurahı yanawźarı arqahında Hoñ Möñ Hi äśär öśtöndä eşte tuqtatırğa qarar itkän. Źur Sovet ensiklopediähı buyınsa, 1954—1956 yıldarźa KXDR-źa unıñ altı tomdan torğan ikense, tulılandırılğan baśmahı sığarılğan.

## İśkärmälär


## Hıltanmalar

* Grave of Hong Myong Hui
Аҡйондоҙ (альбом)

**Аҡйондоҙ** — «Аҡйондоҙ» башҡорт төркөмөнөң 1998 йылда «Аҡйондоҙ» лэйблында сығарылған студия альбомы. 1993-1998 йылдарҙа ижад ителгән йырҙар йыйынтығы булып тора. Кассетала баҫтырылған. Тиражы «Салауат плюс» студияһында етештерелгән һәм 1000 дана тәшкил иткән.

## Йырҙар исемлеге

*  баҫма хатаһы: «йән» урынына «йәң» тип яҙылған
*  был көйҙөң оригиналь исеме «Going Home» (ингл. — Өйгә барыу), си-бемоль мажор тоналлегендә башҡарыла, оригиналдан 3 ярымтонға юғарыраҡ

## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар
* У. Иҙелбаев - эшкәртеү
* А. Попёнов - дизайн

## Иҫкәрмәләр
Зәйтүнә Разан

**Разан Зәйтүнә**  (; ; 29 апрель 1977) — журналист, Сүриә хоҡуҡ һаҡлаусы һәм граждандар активисы.  Сүриә ихтилалында ҡатнашыусы. Сүриә хөкүмәте уны сит ил агенты тип иғлан иткәндән һуң подпольеға китергә мәжбүр була, ә уның ире ҡулға алына джихадистар тарафынан урланған һәм үлтерелгән тип фаразлана.

## Биографияһы
1999 йылда юридик белем алғас, 2001 йылда Разан Зәйтунә адвокат булып эшләй башлай. 2001 йылдан ул сәйәси тотҡондарҙың хоҡуҡтарын яҡлаған юристар командаһы ағзаһы булып тора. Шул уҡ ваҡытта Зәйтүнә Сүриәлә кеше хоҡуҡтары Ассоциацияһына (HRAS) нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. 2005 йылда Разан Зәйтунә Сүриә хоҡуҡ һаҡлау мәғлүмәт каналына (SHRIL) нигеҙ һала, уның ярҙамында ул Сүриәлә.кеше хоҡуҡтары боҙолоу тураһында хәбәр итә. Шул уҡ йылдан Разан Зәйтүнә Сүриәләге сәйәси тотҡондарҙың ғаиләләренә ярҙам итеү буйынса Комитеттың әүҙем ағзаһы булып тора. Үҙенең хәүефһеҙлегенә даими янауҙарға ҡарамаҫтан, Зәйтунә Асад Башар режимының ризаһыҙлыҡты аяуһыҙ ҡыҫырыҡлауына ҡаршы сығыш яһауын һәм Сүриәлә кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙарҙы документлаштырыуын дауам итә.

2013 йылдың декабрендә Сүриәләге оппозиция сайттары Зәйтүнәнең ире Вәил Хәмәд һәм ике коллегаһы (Самира Хәлил һәм Назем Хәмәди) менән бергә  Димәшҡтан (Дамасктан) төньяҡҡа ҡарай оппозиция контроле аҫтындағы Дума ҡалаһынан урлап алып китеүҙәре тураһында хәбәр итә.
2020 йылда Көнсығыш Гутаның Думанан көньяҡтараҡ урынлашҡан Әл-Аб тораҡ пунктында юғалған активист Разан Зәйтунаның кәүҙәһе табылған. Ул атып үлтерелгән: баш һөйәге атылған, ҡулдарын артына бәйләнгән. Журналистың урланыуы артында Идлибта йәшәгән иордан сығышлы фәләстин Абу Тураб әл-Урдуни тора, ул ХТШ (Хайят Тахрир аш-Шам; ғәр. هيئة تحرير الشام) — Сүриәләге граждандар һуғышында Сүриә оппозицияһы яғында ҡатнашҡан сөнни ислам ойошмаһының өлкән ялан командирҙарының береһе.
Зайтүнәнең Сүриәлә революцион лидер һәм активист булараҡ мираҫы башҡаларҙы ла дөрөҫлөктө яҡларға һәм Сүриә халҡының яҡшы киләсәге өсөн көрәшергә илһамландырыуын дауам итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

2011 йылдың 27 октябрендә Сахаров исемендәге премияны "фекер азатлығы өсөн", уны дүрт башҡа ғәрәп вәкиле менән бүлешә.

Шулай уҡ 2011 йылда Анна Политковская премияһына лайыҡ була.

2013 йылда Разан Зәйтүнә АҠШ-тың дәүләт секретары тарафынан тапшырылған Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар батырлығы өсөн премияға лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Тик һиңә (альбом)

**Тик һиңә** — «ХаZина» башҡорт төркөмөнөң Ялан Music лэйблында нәшер ителгән студия альбомы. Кассетала баҫтырылған.

## Йырҙар исемлеге

## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар
* Янбулат Мөхәмәтдинов - вокал, төркөм етәксеһе
* Рөстәм Шәрипов - ҡурай
* Альберт Ғиндулин - гитара
* Азат Атанғолов - синтезатор, гармун
* Илдар Таһиров - бас-гитара
* «Аманат» студияһы - яҙылыу
* И. Сакаев - тауыш режиссёры
* Р. Ниғмәтов - тауыш режиссёры
* Розалия Таһирова - төркөм режиссёры
* Эмма Ғүмәрова - дизайн
* «Проксима» - дизайн
* Риваль Хәсәнов - фото
* Фәнил Хәкимов - фото
* Илшат Фәттәхов - альбом продюсеры
Абдулбанеева Памира Мансур ҡыҙы

Абдулбанеева Памира Мансур ҡыҙы (;22 июнь 1939 йыл—31 март 2021 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1965—1999 йылдарҙа «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы телевидение студияһының тауыш режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ().

## Биографияһы
Памира Абдулбанеева (ҡыҙ фамилияһы Сөләймәнова) 1939 йылдың 22 июнендә тыуған. Һуғыш йылдарында ғаилә Урта Азияла йәшәй, биш йәшендә ҡыҙҙы Өфөгә алып ҡайталар.

Ленинград хореография училищеһынан килгән комиссия кәрәкле һәләте булыуға ҡарамаҫтан, Памира Мансур ҡыҙының йәш категорияһы абитуриент талаптарына тап килмәй тигән һығымтаға килә. Артабан ул Өфө Пионерҙар һарайының (хәҙер В. М. Комаров исемендәге Балалар ижады һарайы) бейеү түңәрәгенә йөрөй. Рудольф Нурыевтың бейеү буйынса тәүге партнёры була, һуңынан улар хат алыша. Памира Сөләймәнованың Рудольф Нурыев тураһындағы хәтирәләренән өҙөк:

1965-1999 йылдарҙа Памира Мансур ҡыҙы Башҡорт телерадиокомпанияһының баш тауыш режиссёры булып эшләй, тиҫтәләрсә теле- һәм кинофильмдар, тапшырыуҙар һәм программалар төшөрөүҙә ҡатнаша. «Башҡортостан» киностудияһы менән хеҙмәттәшлек итә, нәфис һәм документаль фильмдарҙың, шулай уҡ телеүҙәктең музыка студияһында яҙҙырылған концерт номерҙарының тауыш операторы була. Әмир Абдразаҡов, Булат Йосопов һәм башҡа бик күп режиссёрҙар менән эшләй. «Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

2021 йылдың 31 мартында вафат була. Хеҙмәттәштәре Памира Мансур ҡыҙын «тауыш яҙҙырыу техникаһын камил үҙләштергән юғары кимәлдәге белгес» тип иҫкә ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Куприянова Маргарита Николаевна

**Куприянова Маргарита Николаевна** (18 август 1918 йыл— 3 ғинуар 2003 йыл) — архитектор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, 1947—1956 йылдарҙа Черниковск ҡалаһының баш архитекторы. Өфөнөң төньяғындағы район архитектураһы менән башҡа ҡалаларҙан айырыла, үҙ стилен ала. 2023 йылдың 25 октябренән Черниковканың 1950-сы йылдарҙағы төҙөлөш биналары төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты сифатында Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекттарының берҙәм дәүләт реестрына индерелә.

## Биографияһы
Маргарита Николаевна Куприянова 1918 йылдың 18 авгусында Өфөлә инженер-тимер юлсы ғаиләһендә тыуған, 3-сө мәктәптә уҡый. 1936 йылда мәктәпте тамамлағас, Мәскәү транспорт инженерҙары институтының архитектура факультетына уҡырға инә. 1941 йылда уҡыу йортон тамамлағас, СССР-ҙың көнбайыш райондарының береһенә эшкә китергә тейеш була, ләкин Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, Өфөгә ҡайта. Өфөнөң архитектура ойошмаларында эшләй. 1948 йылда Маргарита Куприянованы Черниковск ҡалаһының баш архитекторы итеп тәғәйенләйҙәр. Куприянова етәкселегендә элекке буш ерҙә биналар һалына, киң урамдар, ихаталар, парктар һәм скверҙар проектлана.

1954—1957 йылдарҙа уның етәкселегендә Черниковкала беренсе бейек йорттар — Беренсе май (Первомайская) урамындағы һигеҙ ҡатлы данлыҡлы биналар төҙөлә, Еңеү паркы, «Победа» кинотеатры һәм башҡалар барлыҡҡа килә. Өфөнөң төньяғындағы район, башҡа ҡалаларҙан архитектураһы менән айырылып, үҙ стилен ала. Йорттар «сталин ампиры» («сталинский ампир») стилендә, ХХ быуат архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Биналар 1960-сы йылдар уртаһына тиклем ҡалала иң бейек бина булып ҡала. Бынан тыш улар Өфөлә лифт барлыҡҡа килгән тәүге биналарҙың береһе.

Черниковск ҡалаһы 1956 йылдың 24 июлендә Өфөгә ҡушыла, ә ҡаланың баш архитектор вазифаһы бөтөрөлә. Маргарита Николаевна 1975 йылға тиклем «Башпроектта» эшләй. Хаҡлы ялға сыҡҡас, ата-әсәһе менән Цюрупа һәм Коммунистик урамдары мөйөшөндә урынлашҡан күп ҡатлы йортта йәшәй.

Архитектор 2003 йылдың 3 ғинуарында Өфөлә вафат була, Көньяҡ зыяратта ерләнә.

## Хәтер
Өфө ҡала Советының 83-сө ултырышында баш ҡаланың Орджоникидзе районындағы аллеяға Маргарита Куприянова исемен биреү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ул Беренсе Май урамында Тыныслыҡ урамынан алып Ульяновтар урамына ҡәҙәр киҫелештә урынлашҡан.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе ()
* РСФСР-ҙың Почёт грамотаһы ()

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Айбикә (повесть)

**«Айбикә»** — башҡорт яҙыусыһы Һәҙиә Дәүләтшинаның 1931 йылда башҡорт телендә яҙылған повесы. Социалистик үҙгәртеп ҡороуҙар дәүерендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың азатлығына арналған милли әҙәбиәттең тәүге әҫәрҙәренең береһе. Повесть патриархаль ҡараштарға ҡаршы көрәш символына һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары өсөн социаль манифестҡа әүерелгән..

## Яҙылыу тарихы
Һәҙиә Дәүләтшина (1905–1954) — башҡорт әҙәбиәте классигы, уның ижады тигеҙлек һәм ғәҙеллек идеялары менән һуғарылған. Повесть нигеҙенә уның коллективлаштырыу осоронда башҡорт ауылдары тормошо тураһындағы шәхси күҙәтеүҙәре ятҡан. Әҫәрҙә 1920–1930-сы йылдарҙың ысынбарлығы сағылыш таба, шул иҫәптән «колхоз», «кулак», «нэпман» кеүек төшөнсәләр, был ышаныслы мәҙәни-тарихи фон булдыра**.** Һәҙиә Дәүләтшина, үҙе лә ярлы ғаиләнән сығышлы булараҡ, Совет власының элекке хоҡуҡһыҙ ҡатын-ҡыҙҙарҙың яҙмышын нисек үҙгәртеүен күрһәтергә ынтылған.

Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителгән, был уның СССР-ҙа популярлашыуына булышлыҡ иткән. 2009 йылда әҫәрҙең күп телле аудиоверсияһы сығарылған.

## Сюжет
Ваҡиғалар 1920–1930-сы йылдарҙа башҡорт ауылында бара. Төп героиня, Айбикә, ярлылыҡта үҫә, 14 йәшендә бай Ҡотлоярҙың туғаны Юлдыбайға кейәүгә бирелә. Ире Ҡыҙыл Армияға киткәс, ул уның ата-әсәһе йортонда ҡала, унда кәмһетелеүҙәргә һәм ауыр хеҙмәткә дусар була.

Ауылда Совет власы урынлаштырылғандан һуң, коллективлаштырыу башлана. Айбикә, Ҡотлояр ғаиләһенең тыйыуҙарына ҡарамаҫтан, йыйылыштарға йөрөй, грамотаға өйрәнә һәм колхозға инә. Уның ҡарары Ҡотлояр менән конфликт тыуҙыра, ул уны өйҙән ҡыуа. Активистар (уҡытыусы Алмаҡай, колхоз рәйесе Алтынбай) ярҙамы менән Айбикә тракторсы һәм колхоз рәйесе урынбаҫары булып китә..

Кульминация — Ҡотлоярҙы кулак итеп ситләтеү һәм яңы тәртиптәрҙең тантанаһы.

Повесть аҙағына Айбикә — колхоздың абруйлы ағзаһы, прогресс символы. Ул трактор менән генә идара итмәй, ә башҡа ҡатын-ҡыҙҙарҙы ла өйрәтә. Уның шәхси еңеүе дөйөм уңыштың бер өлөшө булып тора: колхоз бай уңыш йыя, ә ауыл яйлап яңы тәртиптәрҙе ҡабул итә.

Символик эпизод: Һуңғы бүлектә Айбикә ҡырҙа таңды ҡаршылай, башаҡлы бойҙайҙарға ҡарай. Был образ тигеҙлек һәм хеҙмәт йәмғиәттең нигеҙе буласаҡ киләсәккә өмөттө аңлата.

### Персонаждар

## Тәнҡит һәм танылыу
**Совет осоро:** Повесть «социализм идеалдарына тоғролоғо» һәм коллективлаштырыуҙы пропагандалауҙағы роле өсөн маҡталған.

**Хәҙерге заман:** Әҫәр башҡорт йәмғиәтенең үҙгәрешен сағылдырған мөһим тарихи документ тип иҫәпләнә. Психологик портреттарҙың тәрәнлеге һәм этнографик ҡиммәте билдәләнә.

**Наградалары:** 1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Салауат Юлаев исемендәге премияға үлгәндән һуң лайыҡ була.

«Айбикә» еңеү һәм өмөт тарихы булараҡ әле лә актуаль булып ҡала. Повесть XX быуаттың гендер һәм социаль үҙгәрештәре контексында өйрәнелеүен дауам итә. Повесть Башҡортостандың мәктәп программаһына ингән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*Давлетшина Х. Л. Айбика. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1984. — 88 с.
*Хусаинов Г. Б. История башкирской литературы. — Уфа: Китап, 1996. — Т. 2. — С. 145–160.
Twice

**Twice** (ҙур хәрефтәр, хангеул менән стилләштерелгән: , РР: *Тевайсеу*: Япон: , rōmaji: *Siwaisu* ) — ҡыҙ төркөмө Көньяҡ Корея [JYP Entertainment]s](https://ba.wikipedia.org/wiki/JYP_Entertainment%5Ds) программаһы аша ** в . Төркөмдә Найён, Чжон, Момо, Сана, Джихё, [Хё]Мина], [Ким Да-Хён,|Сю], Цзы-ю|Цзыю.  исеме һайланды, сөнки ағзалар үҙҙәренең көйәрмәндәрен беренсе тапҡыр ҡолаҡтары аша, икенсе тапҡыр күҙҙәре аша һоҡландыра аласаҡ.}}{{web link| JYP-та урын өсөн көрәшергә’s киләһе ҡыҙ 2015 йылдың 7 июлендә 2015 йылдың 7 июлендә ҡабул ителгән.
Itzy

**Itzy** (hangeul: 있지, RR: *Itji*) — ҡыҙ төркөмө Көньяҡ Корея JYP Entertainment компанияһы тарафынан 3=2. Төркөмдә Йеджи, Лиа, Рюцзин, Чэрёнг һәм Юна исемле биш ағза бар Төркөм  синглы *It*z' альбомы сығарыу менән дебют итте.
Wonder Girls

**Wonder Girls** (корейса: 원더걸스, ҡытайса: 奇迹女孩) - 2015 йылға тиклем: Юбин, 2015 й. Йеун, Сунье, Сохи һәм Херим. Барыһы ла тыңлауҙар аша һайлап алынған. 1-се һанлы өс синглды рәттән «Телл Миңә», «Со Хот» һәм «Бер кем дә») сығара. 2015 йылда төркөм Sunye һәм Sohee киткәндән һәм Sunmi ҡайтҡандан һуң квартет булып ҡайта. Улар 2017 йылдың 26 ​​ғинуарында айырылышҡан.
Day6

**Day6** (баш хәрефтәр менән әйтелә, хангул; RR: Deisigseu ) — Сеулдан Көньяҡ Корея рок-бой төркөмө, 2015 йылда JYP Entertainment компанияһы тарафынан ойошторола. Төркөм дүрт кешенән тора: Сунджин, Янг К, Вонпил һәм Доуун. Улар 2015 йылдың 7 сентябрендә «Көн» тигән киңәйтелгән драмала рәсми рәүештә дебют яһай.

Төркөм башта алты кешенән торған. 2016 йылдың февралендә Джунхёк, ә Джэ 2021 йылдың 31 декабрендә төркөмдө ташлап китә.
Һомай (аҡыллы колонка)

**Һомай** *(Homai)* — башҡорт телендә һөйләшкән аҡыллы колонка һәм виртуаль ассистент. Проект заманса технологиялар ҡулланып телде өйрәнеүҙең интерактив һәм ҡыҙыҡлы ысулын булдырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Колонка кеше һөйләмен аңлай һәм төрлө командаларҙы үтәй ала. Программист Айгиз Кунафин һәм уның командаһының проекты. «Урал батыр» эпосындағы Һомай хөрмәтенә аталған.

## Тарихы
Аҡыллы колонка булдырыу идеяһы программист Айгиз Ҡунафинға 2020 йылда килә, ул тәүҙә өйгә эштәрҙе тикшерер өсөн сайт эшләргә уйлай, әммә һуңыраҡ интерактивыраҡ хәл итеү ысулы – аҡыллы колонка булдырырға ҡарар итә. Артабан уны тормошҡа ашырыу энтузиастар тарафынан алып барыла.  Ҡулланыусыларға башҡортса ассистент хеҙмәте күрһәтеүсе яһалма интеллектлы беренсе 250 колонканы сығарыу өсөн 2023 йылда проект Башҡортостан Башлығы грантына лайыҡ була, беренсе партияһы 2024 йылдың 12 ғинуарында Өфөнөң башҡорт телле 6 балалар баҡсаһына тапшырыла.

## Технологияһы
Һомай колонкаһының нигеҙендә яһалма интеллект технологиялары ята . Ул башҡорт теленең үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып эшләнгән телмәрҙе таныу (speech recognition) һәм телмәр синтезы (speech synthesis) системаларын ҡуллана . Был технологиялар колонкаға башҡортса әйтелгән һүҙҙәрҙе аңларға һәм үҙенә яуапты башҡортса формалаштырып әйтергә мөмкинлек бирә. Колонканың белем базаһына телгә һәм мәҙәниәткә хас булған мәғлүмәттәр индерелә.

Һомай аҡыллы колонкаһы төрлө функцияларҙы үтәй ала, шул иҫәптән:

Тел менән эшләү:
*Башҡортса (башҡа телдәрҙә, әгәр өҫтәлһә) бирелгән командаларҙы аңлау
*Һорауҙарға яуап биреү.
Көндәлек эштәр:
*Һауа торошон, ваҡытты әйтеү
*Яңылыҡтар менән таныштырыу
*Уятҡыс һәм таймер ҡуйыу 
Белем һәм Мәҙәниәт:
*Телгә бәйле белем биреү функциялары (мәҫәлән, һүҙҙәрҙең тәржемәһе, грамматик ҡағиҙәләр)
*Башҡортса музыка, әкиәттәр, аудиокитаптар ҡуйыу
*Мәҙәниәткә бәйле мәғлүмәттәр менән таныштырыу [Homai тасуирламаһынан].

### Күп телле версия
Мари телендә һөйләшкән виртуаль ярҙамсыны булдырыу буйынса эш алып барыусы лингвист һәм тел активисы Андрей Чемышев белдереүенсә, өлгөләре 2024 йылдың февраль-мартында сығарыласаҡ iВика (ялан мари *Айвика*) яһалма интеллекты шулай уҡ Һомай эшләгән колонкала йәшәйәсәк:

## Башҡорт теле өсөн әһәмиәте
Һомай аҡыллы колонкаһы башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереүҙә мөһим роль уйнай:.

* Башҡорт теленең көнкүрештә һәм заманса технологияларҙа ҡулланылыуын киңәйтә.
* Телде өйрәнеүселәр өсөн интерактив ҡорал булып хеҙмәт итә.
* Башҡорт телле контентты таратыуға һәм уға инеүҙе еңелләштереүгә булышлыҡ итә.
* Йәштәр араһында туған телгә ҡыҙыҡһыныуҙы арттырыуға этәргес бирә ала.

## Иҫкәрмәләр
Төркиә илдәре

Анатулы ярымутрауы менән Фракия ерҙәрендә урынлашҡан Төркиәнең 81 иле, яғни өлкәһе бар, улар Төркиәнең иң ҙур  бүленештәре булып торалар. Ошо 81 өлкә 973 төбәккә бүленә. Был төбәктәр иһә тағы мәхәлләләр һәм ауылдар булараҡ иң бәләкәй идари берәмектәргә айырыла. 

Төркиә статистика  мәғлүмәттәре буйынса, 2019 йылында Төркиә халҡы 83 миллион кешегә еткән. Был һандың 77 миллионы өлкә һәм төбәк үҙәктәрендә йәшәгән кешеләр булған. Иң күп кеше һанлы өлкә Истанбул, иң әҙе иһә — Байборт. Алан ҡарашынаниң ҙуры Ҡуниә, иң бәләкәйе иһә Ялыуа. Үҙәге Иҙмет булған Ҡужаиле өлкәһенән, үҙәге Атабаҙары булған Саҡариә өлкәһенән һәм үҙәге Антакиә булған Хатай өлкәһенән башҡа, бөйөкшәһәр булмаған бөтә өлкәләрҙең үҙәк төбәктәренең атамаһы өлкә менән бер үк исемде ташый.

## Өлкәләр

Kırklareli
Edirne
Tekirdağ
Çanakkale
Balıkesir
Bursa
Yalova
İstanbul
Kocaeli
Sakarya
Düzce
Zonguldak
Bolu
Bilecik
Eskişehir
Kütahya
Manisa
İzmir
Aydın
Muğla
Denizli
Burdur
Uşak
Afyonkarahisar
Isparta
Antalya
Konya
Mersin
Karaman
Aksaray
Kırşehir
Kırıkkale
Çankırı
Karabük
Bartın
Kastamonu
Sinop
Çorum
Yozgat
Nevşehir
Niğde
Adana
Hatay
Osmaniye
Kahramanmaraş
Kayseri
Sivas
Tokat
Amasya
Samsun
Ordu
Giresun
Erzincan
Malatya
Gaziantep
Kilis
Şanlıurfa
Adıyaman
Gümüşhane
Trabzon
Rize
Bayburt
Erzurum
Artvin
Ardahan
Kars
Ağrı
Iğdır
Tunceli
Elazığ
Diyarbakır
Mardin
Batman
Siirt
Şırnak
Bitlis
Bingöl
Muş
Van
Hakkâri
Фәйзуллин Зәйнулла Сәйҙулла улы

файзуллин зайнулла сагидуллович  1909г рождения. Призван макаровским рвк. Воевал в составе 313 кавполка,62гвардейского кавполка. Участник обороны Сталинграда. Форсировал р. Днепр. Гвардии старший сержант. Замком взвода. Награжден двумя медалями за отвагу.
Милли кейем көнө

**Милли кейем көнө** () — 2020 йылдан алып апрелдең өсөнсө йомаһында һәм сентябрҙең икенсе йомаһында билдәләнгән, Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының милли кейеменә арналған көн.

## Тарихы
Милли кейем көнө Башҡортостан Республикаһы Башлығы Радий Хәбировтың Указына ярашлы, 2020 йылдан рәсми билдәләнә. Был датаның төп маҡсаты булып Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының милли мәҙәниәтен һаҡлау һәм үҫтереү тора.

2016 йылдың 28 майында «Евразия йөрәге» Халыҡ-ара сәнғәт фестивале сиктәрендә Милли кейем республика байрамы үтә. Башта ул башҡорт милли кейеме байрамы булараҡ планлаштырыла, ғәмәлдә Башҡортостанда йәшәгән халыҡтарҙың милли кейеме байрамына әүерелә. Шунан һуң Милли костюм көнө «Евразия йөрәге» Халыҡ-ара сәнғәт фестивале барышында даими билдәләнә.

2023 йылда «Ватан» паркы амфитетарында милли кейем флешмобы һәм әйлән-бәйлән үтә. Рәсәйҙең Рекордтар китабын нигеҙләүсе һәм баш мөхәррире Станислав Коненко «Донъя милли кейемдәрендә иң ҙур әйлән-бәйлән» рекордын теркәй — унда 2834 кеше ҡатнаша. Улар Башҡортостандың 54 районынан һәм 9 ҡалаһынан килә. Шулай уҡ әйләнәгә ошо көндәрҙә үткән Рәсәй-Беларусь төбәктәренең X форумында ҡатнашҡан Минск, Гомель, Брест, Витебск, Могилев өлкәләре вәкилдәре, Иркутск, Ульяновск өлкәләре һәм Саха Республикаһы ҡунаҡтары ҡушыла. Барлығы 20 түңәрәк барлыҡҡа килә.

Рәсми нигеҙләнгәс, байрам тағы ла киңерәк ҡолас ала, сөнки ул Башҡортостанда йәшәгән 160-тан ашыу халыҡ һәм милләтең йолаларына һәм ғөрөф-ғәҙәттәренә иғтибар һәм ихтирам билдәһе булып тора. Был көндә төрлө саралар, милли кейем һәм биҙәүестәр эшләү буйынса оҫталыҡ дәрестәре үтә. Тарихи кейем өлгөләре күрһәтелә.

Республика буйынса онлайн флешмобтар ойошторола. «Милли кейемдә уҡыйым» акцияһы барышында мәктәптәрҙә, мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларына балалар һәм уҡытыусылар милли кейемдәрҙә килә. Был көндә уҙғарылған саралар балаларҙа үҙ халҡының мәҙәниәтенә, йолаларына, кәсептәренә ҡыҙыҡһыныу, ғорурлыҡ тойғоһо уята.

Хәҙер милли кейемгә, заманса кейемдә милли элементтарға ҙур иғтибар бүленә. Башҡортостандың дәүләт хеҙмәткәрҙәренә эшлекле милли костюм кейергә тәҡдим ителә. Уның тасуирламаһын Республика Башлығы төбәктең хоҡуҡи мәғлүмәт порталында үҙенең ҡарары менән раҫлай.
Милли кейем көнө — Башҡорт бейеүе көнө, Башҡорт теле көнө, Ҡурай көнө кеүек төбәк байрамдары рәтенә инә, һәм халыҡтың мәҙәни үҙаңын формалаштырыуға булышлыҡ итә.

Holiday Bashkir national costume 08.jpg
Holiday Bashkir national costume 12.jpg
Holiday Bashkir national costume 11.jpg
Holiday Bashkir national costume 41.jpg
Holiday Bashkir national costume 49.jpg
Holiday Bashkir national costume 46.jpg
Holiday Bashkir national costume 75.jpg
Holiday Bashkir national costume 22.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Очень модно»: как в Уфе отметили День национального костюма
Златопиль

**Златопиль** (, ) — Украинаның Харьков өлкәһендәге ҡала.

Халҡы — 30 984 кеше (2014).

## Сәғәт поясы

Халыҡ-ара стандарт буйынса Златопиль Көнсығыш Европа ваҡыты (EET) сәғәт поясында урынлашҡан. Был һан, UTC системаһы буйынса иҫәпләнгәндә, +2:00-гә тиң.

## Тарих
1869 йылда нигеҙ һалына.

## Халыҡ


Туған тел буйынса , 2001: урыҫ — 53,2 %, украин — 42,6 %.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* ред. Сероштан Н. А., Кумака А. М., Слюсарский А. Г. и др. Первомайский район. Первомайский // Харьковская область / Тронько П. Т. (пред. Главной редколлегии). — 2-е. — Киев: Главная редакция УСЭ, 1976. — С. 563—570. — 724 с. — (История городов и сёл УССР в 26 томах). — 15 000 экз.

## Һылтанмалар
* 
* Новости Первомайский Харьковская область
* [ironpanov.io.ua/s28333 Статьи и личный архив автора Евгения Панова.]
* *В. Семихат.* Рідний край. Первомайщина// Первомайский — 2001.
Марат Фәрит улы Сиражетдинов

**Марат Сиражетдинов**, **Марат Фәрит улы Сиражетдинов** (; 1948, СССР, РСФСР, БАССР, Өфө — 26 март 2025 йыл, Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы, Ҡазан) — виртуоз пианис, музыкант, симфоник оркестр солисы, Татарстандың халыҡ артисы. Татар фортепиано музыкаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән һәм татар композиторҙарының ижадын пропагандалаған кеше.

## Биографияһы
1948 йылда Өфөлә тыуған. Атаһы Фәрит Сиражетдинов — музыкант, баянсы. Марат бала саҡтан талантлы була, көйҙәрҙе тиҙ генә йыйып ала, шунда уҡ яттан өйрәнә. Музыка мәктәбен 2 йылда тамамлай. Мәскәү консерваторияһының махсус фортепиано класын тамамлаған (уҡытыусыһы РСФСР-ҙың халыҡ артисы, профессор  (1942—2014). Мәскәүҙә уҡығанда СССР-ҙың халыҡ артисткаһы Наталья Гутмандың концертында аккомпаниаторы ла була. Һуңынан Нәзип Жиһанов уны Ҡазанға саҡыра. Өфөлә фатир тәҡдим итһәләр ҙә, Марат Ҡазанда ҡала, Ҡазан дәүләт консерваторияһында уҡытыусы булып эшләй, талантлы музыканттар әҙерләй. Симфоник оркестрҙа уйнай, алдынғы солист була. Ҡазан педагогия университетының музыка факультетында фортепиано уҡытыусыһы булып эшләй.

## Ижады
Етмешенсе йылдар башында уҡ Татарстанда иң билдәле виртуоз пианисттарҙың береһе булып таныла. Репертуарында Фредерик Шопен, Роберт Шуман, Сергей Рахманинов, Сергей Прокофьев һәм башҡа донъяға билдәле легендар композиторҙар әҫәрҙәре бар. Ул татар фортепиано музыкаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә: Рөстәм Яхин, Нәзип Жиһанов, Ренат Еникиев кеүек композиторҙар әҫәрҙәрен иң яҡшы башҡарыусы була. Рөстәм Яхин, үҙе пианист булыуына ҡарамаҫтан, әҫәрҙәрен Марат Сиражетдиновҡа ышанып тапшыра, сөнки ул фортепиано концерттарында айырым һәләтле аккомпаниатор була. Фасил Әхмәтов үҙенең фортепиано буйынса концертын Марат Сиражетдиновҡа арнаны. Ижади тормошонда ул үҙенсәлекле репертуар ижад итә, 200-ҙән ашыу концерт бирә.

2025 йылдың 26 мартында 76 йәшендә инсульт һөҙөмтәһендә вафат була. Ул Мамадыш трактындағы татар зыяратында ерләнгән.

## Шәхси тормошо
Тәүге никахынан уның Илгиз исемле улы һәм Әмир исемле ейәне бар.

Икенсе никахы, 1985 йылдан алып, йырсы Регина Сәйфи, уның менән улдары Алмаз һәм Алан, һәм бер ейәне бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сиражетдинов Марат Фәрит улы. ayaris.ru
* *Гөлнар Ғарифуллина* . «Ул ғына ҡалған кеүек тойолдо» — Үҙенсәлекле хәтерле пианист Марат Сиражетдинов арабыҙҙан китте. 28.03.2025 йыл .
Ли Исю

**Ли Исю** (李易修; 1988 йылдың 10 июнендә тыуған), **History Bro** (歷史哥) тип атала,Тайвань сәйәси эшмәкәре, радио шәхесе һәм интернет-билдәле кеше. Ли магистр дәрәжәһенә эйә. Ли Хань Гуоюы яҡлай. 1988 йылда тыуып, Гаосюн ҡалаһында үҫкән уның YouTube каналы бар.

## Һылтанмалар
Рәшит Ғәбделхаҡ улы Фәтхрахманов

**Рәшит Ғәбделхаҡ улы Фәтхрахманов** — филология фәндәре кандидаты, билдәле әҙәбиәт белгесе һәм публицист. «Татарстан йәштәре» гәзитендә уның псевдонимы — Булат Хаков.

## Биографияһы

1962 йылдың 31 октябрендә Татарстандың Арса районы Ташкисеү ауылында тыуған. Татар прозаиктарының ижад лабораторияһында белем ала, «Мәғәриф» нәшриәтендә 2009 йылда «Кәлебеңдә ниндәй сер бар, ҡәләм!» тип аталған китабы басыла. 2011 йылдан алып «Ватаным Татарстан» гәзите корреспонденты.

## Иҫкәрмәләр
Ҡашлыҡ

**Ҡашлыҡ**, **Искәр** йәки **Себер** () — урта быуат (XIV–XVI быуаттар) Себер татарҙары ҡәлғәһе, XVI быуатта Себер ханлығының баш ҡалаһы, Иртыш йылғаһының уң ярында, уға *Себеркә* йылғасығы ҡойған ерҙә, хәҙерге Тобольск ҡалаһынан яҡынса 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған. Ҡәлғә тәүге тапҡыр XIV быуат урыҫ сығанаҡтарында телгә алына.

Уның иң үҫешкән осоро XVI быуаттың беренсе яртыһына тура килә. 1582 йылда казак атаманы Ермак ғәскәрҙәре Ҡашлыҡты яулап ала һәм емерә. 1584 йылда Себер татарҙары емерелгән ҡаланы кире ҡайтаралар, тик 1586 йылда уны мәңгелеккә юғалталар. 1587 йылда яҡындағы Тобольск ҡалаһына нигеҙ һалына.

Сығанаҡтарҙа ҡәлғәнең теүәл урыны төрлөсә күрһәтелә. Күбеһе уның Тобольсктан йылға ағымы буйынса өҫтәрәк 17 йәки 18 км, йә саҡрым, йә ун-ун бер миль алыҫлыҡта урынлашыуын күрһәтә, ләкин башҡа сығанаҡтар 23 км тип бирә. XIX быуат башы сығанаҡтары яҙыуынса, ҡәлғә емереклектәрен ауырлыҡ менән булһа ла абайларға мөмкин булған.
Был урынға яҡын хәҙерге *Себерәк* () ауылы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
Яҡынса урындың фотоһүрәте (Ant-13 Panoramio-ла)
Зөйә (йылға)

**Зөйә** (; ; , *Sĕve*) — Ульяновск өлкәһендә һәм Татарстандағы йылға, Волганың уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 375 километр (233 миль), бассейны майҙаны — 16 700 км² (6 400 кв. миль).. Ҡазан ҡалаһынан көнбайыштараҡ Куйбышев һыуһаҡлағысының Зөйә ҡултығына ҡоя. Ноябрь—декабрҙә туңа, апрель—майға тиклем боҙ менән ҡапланып ята. Төп ҡушылдыҡтары — Арья, Бирлә, Була, Карла, Кубня, Сулица, Тоша.

Ульяновск ҡалаһы Зөйә буйында урынлашҡан. Ульяновскта Зөйә Волганан бер нисә километр алыҫлыҡта ғына аға, ләкин уларҙың ҡушылыуы күпкә түбәнерәк, Ульяновсктан төньяҡҡа табан яҡынса 200 километр (120 миль) алыҫлыҡта була.
1551 йылға ҡараған Свияжск ҡәлғәһе Куйбышев һыуһаҡлағысының Зөйә ҡултығындағы утрауҙа урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Мөрәле мәсете (Ҡайбыҫ районы)

**Мөрәле мәсете** — Татарстандың Ҡайбыҫ районы Мөрәле ауылында урынлашҡан мәсет.

1870 йылда Мөрәлелә ағастан ике ҡатлы беренсе мәсет төҙөлә. Бадамшин – беренсе мулла була. Был мәсет төҙөлгәнгә тиклем йома намаҙҙарын шәхси хужалыҡтарҙа уҡыйҙар ине. 1936 йылда мәсеттең бейек манараһын киҫеп ауҙаралар. Был эшкә ауыл кешеләре алынмағас, Бағай ауылынан ике урыҫты яллайҙар.

1933 йылда ете йыллыҡ мәктәп янғас, был мәсет бинаһы 1950 йылға тиклем мәктәп булып хеҙмәт итә. Әхмәтсафа мулланың йортон ауыл клубына әйләндерәләр.

1992 йылдың июнендә иҫке мәсет урынында яңы мәсет төҙөлә башлай.

1994 йылдың ноябрендә яңы Мөрәле мәсетендә тәүге намаҙ уҡыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

* Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте.
* Мөрәле авылы мәчете төзелүгә – 30 ел.
Биләр музей-ҡурсаулығы

**Биләр дәүләт тарихи-археологик һәм тәбиғи музей-ҡурсаулығы** — Татарстан Республикаһының Алексеевск районында урынлашҡан музей-ҡурсаулыҡ. Ҡурсаулыҡ составына Биләр тарихи-архитектура музейы, Биләр ҡаласығы, Балынгуз ҡаласығы, Горкино ҡаласығы, Никольск-Баран ҡаласыҡтары, Оло Тигәнәле ҡәберлеге, «Изге шишмә» изге урыны һ. б. объекттар инә.

Файл:Биляр.jpg|«Изге шишмә» комплексы
File:Bilyar_-_Mechet.jpg|Биләр ҡаласығындағы мәсет


## Һылтанмалар
* Рәсәй Музейҙары. Биләр дәүләт тарихи-археологик һәм тәбиғи музей-ҡурсаулығы
* Татарстан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы. Биләр дәүләт тарихи-археологик һәм тәбиғи музей-ҡурсаулығы
* Археологический музей Казанского государственного университета. Билярский государственный историко-археологический и природный музей-заповедник
* Официальный сайт музея-заповедника
Кочубей (Дағстан)

**Кочубей** — Дағстандың Тарумов районындағы ауыл. Кочубей ауылы ауыл биләмәһен барлыҡҡа килтерә.

Граждандар һуғышы осорондағы комбриг и.А. Кочубей хөрмәтенә аталған.

## Тарих
XVIII быуатта хәҙерге тораҡ урынында Төньяҡ — Көнсығыш Кавказдың иң ҙур ҡол баҙарҙарының береһе Булған «Ҡара баҙар» (Ҡара баҙар) урынлашҡан.

1962 ЙЫЛДА РСФСР Юғары Советы Президиумы указы Менән Ҡара Баҙар Ауылы Кочубей тип үҙгәртелә[6].

1962 йылдан 1992 йылға тиклем ауыл ҡала тибындағы ҡасаба статусына эйә була.

## Халыҡ һаны
2021 йылға бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса аварҙар 40,8%, даргинлылар 28,01%, урыҫтар 23, 17 һәм 20-нән ашыу башҡа милләт вәкилдәре тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр
Темников кенәзлеге

**Темников кенәзлеге** йәки **Төмән ханлығы** ( , итал. *Tartari di Mordua* — мордва татарҙары), шулай уҡ **Беханид Төмән кенәзлеге** тип тә билдәле — Көнсығыш Мишәр Йортондағы (Темников һәм Ҡаҙым өйәҙҙәре) Мишәр һәм Муҡшы кенәзлеге. Дәүләт Бөйөк Мәскәү кенәзлеге менән тығыҙ союздаш булған.

## Этимологияһы
 һәм  һүҙҙәре түмән башлығын аңлата һәм ҡалаға нигеҙ һалыусы кенәз Тениш Кугушевҡа йәки уның яҡын ата-бабаларына ҡарай.
Башҡа ғалимдар М. Сәфәрғәлиев, П. Черменский Темниковты Мухшанан һуң әһәмиәте буйынса икенсе олоҫ үҙәге тип иҫәпләй, сөнки топонимдың этимологияһы үҙе үк Алтын Урҙа түмән башлығының штаб-фатирына күрһәтә.

## Тарихы
Кенәзлеккә 1388 йылда кенәз Бехан нигеҙ һалған.
Кенәзлек һуңыраҡ киңәйгән һәм Төньяҡ, Көнбайыш һәм Көнсығыш Муҡшы илендәге Ока—Цна—Сура йылғалары араһындағы биләмәләрҙе үҙ эсенә алған. Темников, Ҡаҙым, Сакон һәм Андреев ҡаласыҡтары XV быуаттың тәүге ун йыллыҡтарында Мәскәү кенәзлегенең һәм Рязань кенәзлегенең яуҙары осоронда емертелгән булған һәм һуңыраҡ яңы урындарҙа яңынан төҙөлгән. Был 1960-сы йылдарҙағы археологик табылдыҡтар менән раҫланған.

## Генетика
Family TreeDNA проектында Темников кенәзлегенән кенәз Беханға үҙҙәренең [кенәз] нәҫелен күҙәтеүсе ағзалар Рәсәй дворяндарының ДНК проектында (07 Татар кенәздәре — Беханидтар) тип төркөмләнәләр. Бөтә ағзалар Y-гаплотөркөм J2b-L283 > Y12000-гә ҡарай.

## Төмән кенәздәре
* Кугушевтар — Мишәр династияһы
* Расттар — Муҡшы династияһы (ҡайһы ваҡыт яңылыш "Себер" тип аталалар, сөнки Темников (Төмән) менән Тюмень (Төмән) буталған). Йәғфәр Тарихында Расттарҙы "Себер кенәздәре" тип телгә алына, был "Муҡшыларҙан йәки Көнсығыш венгрҙарҙан йәки Венгр сығышлы" тигәнде аңлата.
Урыҫ сығанаҡтарында Мордва кенәздәре тип телгә алыналар.

## Административ ҡоролошо
Кенәзлек беляктарға бүленгән.

## Халҡы
Был ерҙә башлыса муҡшылар, мишәрҙәр һәм эрзәләр йәшәгән. Ҡайһы бер бортастар Төньяҡ Муҡшы иленә күсеп ултырған, һәм һуңғыраҡ урыҫ документтарында *посоп татарҙары* тип телгә алынғандар, сөнки улар кенәз ғәскәренә икмәк менән тәьмин итеп торған һәм *икмәк яһағы* түләгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы

**Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы** (; 15 ғинуар 2000 йыл) — йырсы, башҡорт музыкаль AY YOLA төркөмө солисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы (2025). Рәсәй Forbes (Форбс) журналы Адель Шәйхетдинованы «Музыка» номинацияһында «30-ға тиклем 30» рейтингына индерә.

2025 йылдың 14 мартында сыҡҡан клип «Homay» йырсы башҡарыуында донъя кимәлендәге хитҡа әүерелә.

## Биографияһы
Адель Руслан ҡыҙы Шәйхетдинов 2000 йылдың 15 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. Әсәһе урыҫ милләтенән, ә атаһы, Руслан Шәйхетдинов, башҡорт. Адель мәктәпкәсә йәштә урыҫ телендә генә һөйләшә, хәҙер йырсы инглиз телен дә белә. Адель Шәйхитдинова бала сағынан уҡ музыка менән шөғөлләнә башлай һәм мәктәп уҡыусыһы сағында уҡ бер нисә абруйлы «Вдохновение» («Илһам») һәм «Уфимская волна» («Өфө тулҡыны») конкурстарында еңеү яулай. 2018 йылда Ҡазан федераль университетының социаль-философия фәндәре һәм киң коммуникациялар институтының «телевидение» йүнәлеше буйынса уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, ҡыҙ бер йыл Мәскәүҙә тауыш яҙҙырыу лейблы менән эшләй, унда баш ҡала артистары өсөн текстар яҙа.

## Ижады
Адель үҙенең ижад юлын 2010 йылда атаһы Руслан Шәйхетдинов менән Musume проектында дуэтта башлай, псевдонимы Musume була: япон теленән тәржемә иткәндә «ҡыҙ» тигәнде аңлата. Төркөм ике альбом сығара һәм бер нисә телевизион шоуҙа ҡатнаша. Аделдең башҡарыу стиле үҙенсәлекле: традицион башҡорт мотивтары электрон музыка менән аралаша. 2024 йылда, Ринат Рамаҙанов менән берләшеп, Шәйхитдиновтар Ay Yola төркөмөнә нигеҙ һала. Төркөм башҡорт эпосы «Урал-батыр» менән рухландырылған этно-поп жанрында музыка башҡара.

Homay («һомай») йыры Адель Шәйхетдиноваға ҙур популярлыҡ килтерә. Интернетта ҡыҙҙы Галь Гадот һәм Белла Хадид менән сағыштыралар, шулай уҡ модель карьераһы булмаһа ла, мода-брендтар менән бик күп килешеүҙәр һәм ҡыҙыҡлы фотоһүрәттәр тураһында һөйләйҙәр. Адель йырлап ҡына ҡалмай, гитарала һәм думбырала уйнай. 2025 йылдың 14 мартында сығарылған Homay йыры «Ural-Batyr» исемле альбомдың бер өлөшө, ул шунда уҡ хит була, трек миллионлаған тыңлау йыя. Уның өҙөгө социаль селтәрҙәрҙә, айырыуса төрки телле халыҡтар араһында, тиҙ тарала тарала. Уны TikTok, YouTube Shorts һәм Reels-та ҡыҫҡа видеолар эшләүҙә һәм үзбәк, татар, төрөк, рус, ҡаҙаҡ һәм башҡа телдәргә тәржемә итеүҙә киң ҡуллана башлайҙар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы (2025)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Forbes йырсы Адель Шәйхетдинованы «30-ға тиклем 30» рейтингына индерҙе
Ғәлин Уйылдан Нурғәли улы

**Ғәлин Уйылдан Нурғәли улы** (; 26 февраль 1979 йыл—28 август 2024 йыл) — журналист, 2018 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй федерацияһы журналистар Союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2023).

Журналист үҙ карьераһында меңләгән репортаж, сюжет, интервью һәм тура эфир әҙерләй. «Телеүҙәк», «Йәнле ауыл», «Махсус репортаж», «Алтын көҙ», «Арыҫлан» ирҙәр клубы, «Власть менән һөйләшеү» телепроекттарын ойоштороусы, авторҙашы һәм алып барыусыһы була.

## Биографияһы
Уйылдан Нурғәли улы Ғәлин 1979 йылдың 26 февралендә Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Урман-бишҡаҙаҡ ауылында тыуған. 2001 йылда Уйылдан Ғәлин Башҡорт дәүләт университетын (хәҙер Өфө фән һәм технологиялар университеты) һәм тамамлай. Студент йылдарынан уҡ радиотапшырыуҙар өлкәһендә эшләй. «Юлдаш» радиоканалын ойоштороуҙа ҡатнаша, уны тулыландырыу, радиотапшырыуҙар ойоштороу һәм етештереү, яңылыҡтар сығарыуҙарҙы версткалау менән шөғөлләнә.
 
2003 йылда Уйылдан Нурғәли улы «Башҡортостан» ДТРК-һының Бөтә Рәсәй ТРК-һы филиалының телевидение студияһына эшкә күсә. Тәүҙә хәбәрсе, аҙаҡ мәғлүмәт программалары хеҙмәте мөхәррире булып эшләй. 2004—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте һәм Хөкүмәте журналистары пулында була. Ул төрлө темаларға — сәйәсәт, социаль мәсьәләләр, һаулыҡ һаҡлау, сәнәғәт, ауыл хужалығы, спорт һәм мәҙәниәт темаларына йөҙләгән яңылыҡтар видео сюжеттарын төшөрә һәм эфирға сығара.
 
2011 йылда Уйылдан Нурғәли улы телевидение студияһының социаль-иҡтисади программалар бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Ул билдәле телепроекттарҙы («Телеүҙәк», «Йәнле ауыл», «Махсус репортаж», «Алтын көҙ», «Арыҫлан» ирҙәр клубы, «Власть менән һөйләшеү») ойоштороусы, авторҙашы һәм алып барыусыһы була һәм айырыуса мөһим саралар үткәрелгән урындарҙан тура трансляциялар алып бара.
 
2014 йылда Уйылдан Нурғәли улы «Башҡортостан» ДТРК-һының милли тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Ул иртәнге тура эфирҙың башҡорт телендәге линейкаһын тулыһынса үҙгәртә.
 
2015 йылда Уйылдан Нурғәли улы етәкселегендә «Рәсәй 1−Башҡортостан» телеканалында яңы күләмле проект тормошҡа ашырыла. 12 майҙа башҡорт телендә «Хәбәрҙәр» төбәк яңылыҡтарының тәүге сығарылышы эфирға сыға. Төбәк яңылыҡтар сығарылыштары Башҡортостан Республикаһында юғары рейтингҡа күтәрелә. Ул тиҙ һәм сифатлы рәүештә редакцияны цифрлы комплекста эшләргә әҙерләүҙе ойоштора һәм үткәрә.
 
2018 йылда Уйылдан Нурғәли улы «Башҡортостан» ДТРК-һы филиалы директоры урынбаҫары вазифаһын башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2023)
 
* Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһының Рәхмәт хаты (2023)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* В Башкирии ушел из жизни известный журналист Вильдан Галин. ИА «Башинформ», 28 сентября 2024 года.
Латипова Земфира Үзбәк ҡыҙы

**Латипова Земфира Үзбәк ҡыҙы** (26 февраль 1955 йыл—24 ноябрь 2021 йыл) — хоҡуҡ белгесе, беренсе класлы судья. 1988 йылдан Башҡортостан Республикаһы Юғары суды судьяһы, 2019 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Юғары суды рәйесе. Судьяларҙың 9-сы Бөтә Рәсәй съезы делегаты (2016). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Земфира Үзбәк ҡыҙы Латипова 1951 йылдың 26 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Ярмунса ауылында тыуған. Тәфтишсе һөнәре уның бала саҡтан уҡ хыялы була. Мәктәптә уҡыған йылдарында детективтар менән мауыға, яратҡан әҫәре «Шерлок Холмс тураһында яҙмалар» була. Шулай уҡ мәктәптә ул Рәсәй тарихы менән мауыға. Мәктәпте тамамлағандан һуң Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетына (хәҙер Өфө фән һәм технологиялар университеты) уҡырға инә. Уҡыуын 1978 йылда «Хоҡуҡ белгесе» һөнәре буйынса тамамлай.

1982 йылдан Башҡортостан Республикаһының суд структураһында эшләй башлай. Алты йылдан һуң ул Башҡортостан Республикаһының Юғары судына күсә. 2019 йылдан 2021 йылға тиклем Юғары суд рәйесе вазифаһында эшләй.

2021 йылдың 24 ноябрендә Земфира Үзбәк ҡыҙы коронавирус инфекцияһынан вафат була.

## Карьераһы
Земфира Үзбәк ҡыҙы Латипова университеттың юридик факультетында уҡыған ваҡытта уҡ комсомол линияһы буйынса әүҙем эш алып бара. Уның беренсе вазифаһы — халыҡ судьяһы.

Юғары квалификациялы юрист Земфира Үзбәк ҡыҙы 39 йылдан ашыу суд системаһында:

1982—1987 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы район халыҡ суды судьяһы вазифаһында

1987—1988 йылдарҙа Өфө ҡалаһының Орджоникидзе район халыҡ суды судьяһы

1988 йылда Башҡортостан Республикаһы Юғары суды судьяһы була. 2009 йылда республиканың Юғары суды рәйесе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.

Рәсәй Президенты Владимир Путиндың указы менән Земфира Латипова 2019 йылдың апрелендә Башҡортостандың Юғары судына етәкселек итә башлай.

2016 йылда Земфира Үзбәк ҡыҙы Латипова IХ Бөтә Рәсәй судьялар съезында делегат функцияһын башҡара. 2010 йылда ул масштаблы проекттың кураторы итеп тәғәйенләнә, уның маҡсаты — Башҡортостан судтарында ювеналь юстиция структураһының айырым элементтарын суд производствоһына этаплап индереү. Даими докладтар менән сығыш яһай, тематик конференцияларҙа, кәңәшмәләрҙә ҡатнаша. Земфира Латипова Башҡортостан Республикаһында присяжныйҙар институтын булдырыуҙа туранан-тура ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы 
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы 
* II дәрәжә  «РФ суд системаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн»  миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар