open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәтләүек тәбиғи ыҙаны

**Сәтләүек тәбиғи ыҙаны** — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы.  Ростов өлкәһенең  Кашарский районында урынлашҡан. Һаҡланыусы  тәбиғәт, ғилми һәм ағартыу әһәмиәтенә эйә.

## Тасуирламаһы

Комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы булған Сәтләүек тәбиғи ыҙаны  төрлө текәлектәге битләүҙәр менән  йырын-үҙәнле системанан ғибәрәт. «Сәтләүек» тәбиғи ыҙаны сиктәре Ростов өлкәһенең Кашарский районы Кашары ауылынан көнбайыштараҡ ята. Ыҙан Кашары урман хужалығының Киев урмансылығындағы 17, 18, 19-сы  кварталдарҙы биләй. 

Тәбиғи ыҙан 267.0  гектар  майҙанды биләй. 
Биләмәһендә ҙур булмаған  һөтимәрҙәр йәшәй, төрлө орнитофауна бар. Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә туғай һәм дала үҫемлектәре менән имәнлектәр, XIX быуат уртаһының  тәбиғи  урманы урынлашҡан. Бында  ике шишмә сығанағы бар. Урманда башлыса имән, ҡорос ағас,  йүкә, уҫаҡ, ҡайын, алмағас, груша, энәлек, гөлйемеш, тёрн үҫә. 

Сәтләүек тәбиғи ыҙаны  һаҡланыусы тәбиғәт, рекреацион һәм эстетик әһәмиәткә эйә. Торошо ҡәнәғәтләнерлек.

Комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһын  һаҡлауҙы тәьмин итеү өсөн Ростов өлкәһе экология һәм Тәбиғәт ресурстары министрлығы яуаплы.

## Әҙәбиәт

* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002 г.

## Һылтанмалар

* Урочище Ореховое 
* Урочище Ореховое. Особо охраняемые территории Российской Федерации.
* Природа Донского края
* Урочище Ореховое

## Иҫкәрмәләр
Ишемйәрова Лилиә Рауил ҡыҙы

**Ишемйәрова Лилиә Рауил ҡыҙы** (19 июль 1976 йыл) — йырсы. Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2022).

## Биографияһы
Лилиә Рауил ҡыҙы Ишемйәрова 1976 йылдың 19 июлендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Иҙелбәк ауылында тыуған.

1990 йылда 9-сы синыфты тамамлағас, уҡыуын Өфө сәнғәт училищеһында дауам итә, 1993 уның яңғыҙ йырлау бүлеген тамамлай. 

1993 йылда Сибай дәүләт филармонияһына артист-вокал башҡарыусыһы итеп эшкә саҡыралар.

1998 йылдан Өфө сәнғәт институты студенты. Был уҡыу йортон 2002 йылда тамамлаған.

2000 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» исеме бирелә.

2002 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә саҡыралар һәм ошо коллектив менән төрлө гастролдәрҙә, конкурстарҙа ҡатнаша, әүҙем эшмәкәрлек алып бара . 

2022 йылдың 25 мартында йырсыға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2022) 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2000)
* «2002 Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыуҙа ҡатнашҡан өсөн» тағылмалы билдә (2003)
* «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» күкрәк билдәһе (2006) 
 
### Конкурстарҙа яңғыҙ еңеүҙәре
* «Яҙғы моңдар» республика конкурсы дипломанты (1992)  
* «Ирәндек моңдары» республика конкурсының 3-сө премияһы лауреаты (1996)
* Халыҡ-ара «Урал моңо» төрки йәштәр конкурсының 1-се премия лауреаты (1998)
* Халыҡ-ара «Европа-Азия» Оркестрҙар һәм халыҡ инструменттары ансамблдәре конкурсы дипломанты (2007).

## Видеояҙмалар
* Өс егет
* Һинд йырҙары
* Enta El Hayat ( Muriam cover)
*Селестин и Лилия Ишемьярова - Helele (2012)
*hағын мине
*  Ейәнсурам
*Лилия Ишемьярова и Захир Исансурин - Куз нурым
*Сольный концерт "Ҡышҡы мөғжизә"
*Лилия Ишемьярова и Тимур Рамазанов Башкорт йыры 2015 
* Кит

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ишемьярова Лилия Равиловна 
* ИШЕМЬЯРОВА Лилия Равиловна
* С.Кияшко.Тандем песни и танца» - «Уфа», 2011,декабрь  
* Л. Аралбаева - Ишморатова.Һандуғас та буйға , ай, ҙур түгел" - "Башҡортостан ҡыҙы", 1999 
* Г. Ҡотоева. Гәүһәрҙәй сағыу, усаҡтай йылы. - "Башҡортостан ҡыҙы", 2018, №5
* Л. Нәфиҡова. Ҡыҙы бар - наҙлы, улы бар - терәкле - "Киске Өфө", 2012, №7
* Н. Фазлыева. Сәхнә һандуғасы  - "Аманат" , 2003, № 3
* З. Миңлебаева.Үҙ моңомдо эҙләйем - "Йәншишмә", 1999,12 ноябрь 
* Г. Иҡбаева. Йөрәгем дә һинең өсөн - Ҡыҙыл таң, 2015, 30 октябрь

## Һылтанмалар
* Башҡорт филармонияһы. Рәсми сайт .
* Сибай филармонияһы. Рәсми сайт
Широкий һәм Жуково тәбиғи ыҙаны

**Широкий һәм Жуково тәбиғи ыҙаны** — комплекслы  тәбиғәт ҡомартҡыһы.  Ростов өлкәһе Кашарский районында урынлашҡан. Һаҡланыусы тәбиғәт, ғилми һәм ағартыу әһәмиәткә эйә.

## Тасуирламаһы

Широкий  һәм Жуково тәбиғи ыҙаны комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы   йырын битләүҙәрендә урынлашҡан урман массивтарынан ғибәрәт. Урындағы әһәмиәткә эйә булған тәбиғәттең комплекслы ҡомартҡыһы заказник режимы менән Кашарский районы башҡарма комитетының 14.09.79 йылдағы 233-сө ҡарарына, Өлкә башҡарма комитетының 23.08.85 йылдың 313-сө ҡарарына, Ростов урман хужалығы идаралығының 17.09.95 йылдағы 111-се бойороғона ярашлы төҙөлә.. 

Широкий  һәм Жуково  тәбиғи ыҙаны Ростов өлкәһе Кашарский районының  Новопавловка ауылынан төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.   Тәбиғәт ҡомартҡыһы Кашарский территориаль урмансылығының  10 һәм 13-сө кварталдарын биләй.  

Тәбиғәт ҡомартҡыһы «Широкий һәм Жуково» тәбиғи ыҙаны   хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһына бай булыуы менән характерлана. Күп төрлө  умыртҡалылар һәм умыртҡаһыҙҙар   урман ситтәрендә һәм  ҡыуаҡлыҡ үҫентеләрендә урынлаша. Тәбиғи ыҙанда осраған бөжәктәрҙән  махаон, поликсен, ҡуңыҙ-болан һ. б. Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Тәбиғи ыҙан шулай уҡ Ҡыҙыл китапҡа ингән һирәк ярғанаттарҙың - ҙур һәм бәләкәй эңер ярғанатының  йәшәү урыны булып тора. 

Тәбиғәт ҡомартҡыһының дөйөм майҙаны  254,0 гектар тәшкил итә. Тәбиғи ыҙан   рекреацион әһәмиәткә һәм   мәҙәни, һыу һәм тупраҡ һаҡлау   ҡиммәттәренә эйә.  Тәбиғи ыҙандың торошо ҡәнәғәтләнерлек.

Комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлауҙы тәьмин итеү өсөн Ростов өлкәһе экология һәм Тәбиғәт ресурстары министрлығы яуаплы.

## Әҙәбиәт

* Миноранский В. А., Демина О. Н. Особо охраняемые природные территории Ростовской области. Ростов-на-Дону, 2002 г.

## Һылтанмалар

* Ҡотоҡ һәм киң Жуково 
* Ҡотоҡ һәм киң Жуково. Рәсәй федерацияһы территорияһынан айырыуса һаҡланған.
* Ҡотоҡ һәм киң Жуково

## Иҫкәрмәләр
Венгрия энергетикаһында яңы сығанаҡтар

**[[Венгрия]],** Европа Берлеге иле-ағзаһы булараҡ, энергетикала яңы сығанаҡтар эҙләүҙә үҙ өлөшөн арттырыу буйынса стратегияла ҡатнаша. 2009 йылда Европа Берлеге энергетикала яңы сығанаҡтар эҙләү тураһында Директива ҡабул итә, уның буйынса 2020 йылға Евроберлектә энергетикала яңы сығанаҡтар өлөшө 20 процентҡа етергә тейеш. 2030 йылға ел көсөн файҙаланып эшләүсе электр станциялары Евроберлектә етештерелгән бөтә электр энергияһының 26 проценттан 35 процентҡа тиклемге өлөшөн етештерергә һәм 56 млрд евро аҡса экономияларға тейеш. 2020 йылда Венгрияла был күрһәткес 14,7 процентҡа етәсәк, тип көтөлә. Әлеге ваҡытта Венгрияла энергетикала яңы сығанаҡтар буйынса күрһәткес Евроберлектә иң түбәне (11 процент). 2015 йылда был күрһәткес 10,5 % тәшкил иткән, шуның 52 проценты биомассанан, 22 проценты — елдән, 7 % — һыу ярҙамында, 3 % — ҡояштан энергия ҡулланып алынған.

## Ел электр станциялары
Күҙаллауҙар буйынса, 2010 йылдан алып 2020 йылға тиклем Венгрияла ел электр станцияларының ҡеүәте 400 МВт-ға тиклем артырға тейеш була. 2010 йылда ни бары 295 МВт ҡеүәтенә генә өлгәшәләр, һәм артабан бер ниндәй ҙә тендерҙар тәҡдим ителмәй. 2016 йылда Венгрия хөкүмәте яңы ел энергогенераторҙарын ҡороуҙы тыя. Ел электр станцияларының ағымдағы ҡеүәте ил буйынса йәмғеһе 329 МВт тәшкил итә.

## Ҡояш электр станциялары
Венгрияла ҡояш энергетикаһы үҫеше йылдам бара. 2015 йылға 110 МВт ҡеүәтле ҡояш батареялары ҡорола, 2016 йылда был йәһәттән ҡеүәттәрҙе икеләтә арттырыу планлаштырыла.

## Гидроэлектростанциялар

Венгрия Карпат тауҙары итәгендә урынлашҡан, шуға күрә һыу сығанаҡтары энергияһы бик сикле. Габчиково — Надьмарош дамбаһы проекты уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң илдә ГЭС төҙөү актуаллеген юғалта һәм йәмғиәттә лә хуплау тапмай. Венгрия хөкүмәте Хорватияға Драва участкаһында дамба төҙөлөшө тураһында һүҙ алып барыуҙы тыя. Илдә ике ғәйәт ҙур ГЭС — Тисалёк һәм Кишкёр дамбалары бар, уларҙың ҡеүәттәре ярашлы рәүештә 12,5 һәм 28 МВт-ға тигеҙ. Гидроэлектростанцияларға үҙгәртелгән элекке һыу тирмәндәре лә электр энергияһы эшләп сығара.

## Геотермаль сығанаҡтар
Венгрия республикаһында геотермаль сығанаҡтар йорттарҙы һәм сәнәғәт райондарын йылытыу өсөн файҙаланыла. Турала ҡеүәте 2,6 МВт-ға тигеҙ булған беренсе геотермаль электр станцияһы төҙөлә, һәм ул 2017 йылда сафҡа индерелә.

## Шулай уҡ ҡара
* Венгрияның ҡояш энергетикаһы
* Венгрияның ел энергетикаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* European Commission National Renewable Energy Action Plans
* European Commission renewable energy Progress Reports
* European Commission National Energy Efficiency Energy Action Plans
Роговский тәбиғи ыҙаны

**Роговский тәбиғи ыҙаны**  — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ростов өлкәһе  Кашарский районында урынлашҡан. Һаҡланыусы тәбиғәт, ғилми һәм ағартыу әһәмиәткә эйә.

## Тасуирламаһы

Роговский ҡотоғо яһалма туғай  имәнлектәре менән тәбиғи урман массивынан ғибәрәт.   Урмандарҙа  ағастарҙың бер  өлөшө XIX быуаттың  50-се йылдарында ултыртылған.  Тәбиғи ыҙандың дөйөм майҙаны  386.0  гектар самаһы тәшкил итә.

«Роговский» тәбиғи ыҙаны Сариновка ауылы һәм Михайловка утары араһында урынлашҡан. Киев участка урмансылығының  19-сы,  22-се, 25-се һәм 26-сы кварталы сиктәрендә ята. 

Роговский тәбиғи ыҙаны Кашарский районындағы Киев урмансылығының    Кругленькое, Долгенькое һәм Союзный урман массивтары ҡарай. Урындағы әһәмиәткә эйә булған тәбиғәттең комплекслы ҡомартҡыһы заказник режимы менән Кашарский районы башҡарма комитетының 14.09.79 йылдағы 233-сө ҡарарына, Өлкә башҡарма комитетының 23.08.85 йылдың 313-сө ҡарарына, Ростов  урман хужалығы  идаралығының 17.09.95 йылдағы 111-се бойороғона  ярашлы төҙөлә. Тәбиғәт ҡомартҡыһының торошо ҡәнәғәтләнерлек.

Роговский тәбиғи ыҙанында имән, ҡарама, ҡорос ағас,   уҫаҡ, саған, акация, тёрн, бересклет үҫә.

Тәбиғи ыҙанда  ваҡ һөтимәрҙәр күп йәшәй, ә был, үҙ сиратында, бында йыртҡыстарҙы  йәлеп итә. Хайуандар өсөн уңайлы шарттар булып туғай имәнлегенең дымлылығы, территорияның ҙурлығы, туғайҙарҙың һәм һыуҙың булыуы тора.

## Һылтанмалар

* Ҡотоҡ Роговский 
* Һәйкәл һәм иҫтәлекле урындар 
* Ҡотоҡ Роговский
Төркиәнең конституция тарихы

**Төркиәнең конституция тарихы** — төрөк хоҡуҡиәте тарихының Ғосман империяһында 1876 йылда ҡабул ителгән беренсе төп закондан башланғыс алған осоро. Төркиә Республикаһының хәҙерге конституцияһы 1921 йылда ратификациялана, шунан 1924, 1961, 1982 йылдарҙа һәм һуңғы мәртәбә 2010 йылда ҡайтанан ҡарала. В 2000-се йылдарҙа Төркиәнең Европа берлегенә инеүе өсөн кәрәкле сәйәси критерийҙарҙы үтәргә булышлыҡ иткән тағы бер конституция реформаһы тураһында мәсьәлә күтәрелә. Һөҙөмтәлә, 2010 йылда конституция референдумы үткәрелә, ул төҙәтеүҙәрҙе раҫлай.

2005 йылдан Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы Төркиәне идараның парламент формаһынан президент республикаһы формаһына күсереү кампанияһын алып бара. 2017 йылдың 16 апрелендә конституция референдумы үтә, унда төрөк һайлаусылары президент республикаһын урынлаштырыу, премьер-министр вазифаһын бөтөрөү, парламент депутаттары һанын арттырыу һәм Судьяларҙың һәм прокурорҙарҙың юғары советын реформалау өсөн тауыш бирә.

## Төп баҫҡыстары

Быуаттар дауамында Төркиәнең бер нисә конституцияһы була.

* 1876—1878 — беренсе .
* 1909—1920 — икенсе Ғосман конституцияһы, 1876 йылда үҙгәртелгән конституция: конституцион парламент монархияһы тергеҙелә, ике палаталы парламент ойошторола,  күп партиялылыҡ индерелә.
* 1921—1924 — Төркиә Республикаһының беренсе Конституцияһы; милли суверенитет принцибы, бер палаталы парламент (Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе) индерелә, монархия формаль рәүештә йәшәй, әммә ғәмәлдә Төркиә  республикаға әйләнә.
* 1924—1961 —  камиллаштырылған 1921 йылғы конституция; монархия бөтөрөлә, Төркиә республика тип иғлан ителә.
* 1961—1982 — үҙгәртелгән 1924 йылғы конституция;  властарҙы бүлешеү принцибы, ҡайһы бер граждан хоҡуҡтары иғлан ителә,  парламенттың юғары палатаһы, Сенат,  Конституция суды булдырыла, башҡарма властың вәкәләттәре киңәйтелә.
* 1982—2010 — конституцияның яңы версияһы; хәрби режимдан  демократик республикаға күсеү регламентлана, Сенат бөтөрөлә, ил бер палаталы парламентҡа кире ҡайта.
* 2010 — төрөк ҡануниәтен Европа берлеге стандарттарына тап килтереү маҡсатында  1982 йылғы Конституцияға үҙгәрештәр ҡабул ителә.
* 2017 — илдә  Конституция референдумы үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
*
Изге Августин монастыры (Амберг)

**Изге Августин монастыры** (*нем.*Kloster Sankt Augustinus Amberg — Левенвиртсгесхен переулок түбәнге бавария ҡалаһы Амбергтың (Үрге Пфальц) Лёвенвиртсгесхен тыҡрығы районында урынлашҡан һәм Регенсбург архиепископлығына ҡараған элекке ҡатын-ҡыҙҙар монастыры; Визитанткалар монастырына Һенриетта Аделаида Савойская инициативаһы буйынса 1667 йылда нигеҙ һалынған һәм Баварияла барған секуляризация барышында — 1804 йылда таратылған.

## Тасуирлау һәм тарихы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бирклинген монастыры
* Бернрид монастыры
* Астһайм монастыры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Backmund, Norbert: Die kleineren Orden in Bayern und ihre Klöster bis zur Säkularisation, Windberg 1974, S. 89—90;
* Blössner, Georg: Geschichte des Salesianerinnenklosters in Amberg, in: Verhandlungen des Historischen Vereins für Oberpfalz und Regensburg 64 (1913), S. 61—225;
* Popp, Marianne: Kirchengeschichte Ambergs zwischen Rekatholisierung und Säkularisation, in: Amberg 1034—1984. Aus tausend Jahren Stadtgeschichte (Ausstellungskataloge der Staatlichen Archive Bayerns, Nr. 18), Amberg 1984, S. 137—152, bes. S. 146;
* Prechtl, Franz: Schulkirche Amberg. Kirchenführer, Amberg 1993;
* Vilímková, Milada; Brucker, Johannes: Dientzenhofer. Eine bayerische Baumeisterfamilie in der Barockzeit, Rosenheim 1989, S. 19;
* Hausberger, Karl: Die Klosterlandschaft Ambergs im 17. und 18. Jahrhundert, in: Appl, Tobias/Knedlik, Manfred: Oberpfälzer Klosterlandschaft. Die Stifte, Klöster und Kollegien der Oberen Pfalz, Regensburg 2016 (Beiträge zur Geschichte und Kultur der Oberpfalz 2), S. 215—226.

## Һылтанмалар
*
Копаида

**Копаида**, йәки **Копаис** (; грек. Κωπαΐδα) — элекке күл, хәҙер Беотиялағы тигеҙлек, үҙәк Греция. 19-сы быуат аҙағында киптерелә. Элекке күлдең уртаһындағы утрауҙа мегалитик цитадель бар, хәҙер ул Гла атамаһы аҫтында билдәле, уның боронғо исеме лә билдәһеҙ. Атап әйткәндә, уның Гомер тасуирлаған *Арне* ҡалаһы булыуы ихтимал .

## Киптереү

Күл булған саҡта уның ярҙарында Галиартос, Орхоменос һәм Херония ҡалалары урынлаша. Күлгә Кифисос, *Термессус* һәм *Тритон* йылғалары ҡоя. Күл тирәләй уңдырышлы баҫыуҙар урынлашҡан була, әммә улар йыш ҡына һыу аҫтында ҡала. Шуға ла күл тирәләй ҙур ғына һаҙлыҡ хасил була, һәм ул биҙгәк сиренең таралыуына булышлыҡ итә. Ошо кире эҙемтәләрҙе булдырмау өсөн, шулай уҡ һөрөнтө ерҙәр майҙанын арттырыу маҡсатында, Британияның *Lake* *Copais Company* компанияһы инженерҙары 1867—1887 йылдарҙа, күл һыуын Кифисос йылғаһына һәм артабан Илики күленә бороп ағыҙыу өсөн, каналдар төҙөй башлай. 200 кв. километрға яҡын майҙан киптерелә. Территория оҙаҡ ҡына ваҡыт *Lake Copais Company компанияһы милкендә була,* грек 1952 йылда грек хөкүмәтенә тапшырыла.

1957 йылда күлдең дренажын контролдә тотоу һәм яңы юл төҙөү өсөн *The Kopais Lake Agency* махсус агентлығы булдырыла. Шул уҡ йылда төп эштәр башҡарыла, әммә 30 хеҙмәткәре булған агентлыҡ, шул иҫәптән агентлыҡ президентының шәхси водителе 2010 йылға тиклем үҙ эштәрен башҡарыуҙы дауам итә.

Күлде киптергәнгә тиклем уның һыуы күп һанлы ер аҫты каналдары буйлап диңгеҙгә ағып ағып төшөр була. Был каналдарҙың ҡайһы берҙәрен кешеләр төҙөгән булырға тейеш, тип яҙа 1-се быуаттың географы Страбон.. Хәҙерге заман археологик тикшеренеүҙәре барышында беҙҙең эраға тиклем 14-се быуатта ҡаҙылған ғәйәт ҙур каналдар табыла, улар күл һыуын диңгеҙгә, төньяҡ- көнсығышҡа табан ағыҙыу өсөн ҡаҙылған була. Страбон был каналдарҙың Александр Македонский заманында  (бор.грек. Κράτης) исемле инженер тарафынан үтәлеүен билдәләй.

## Антик мифология һәм әҙәбиәттә Копаида

Гомер һәм башҡа антик авторҙар Копаиданы Кифисос (Кефис) йылғаһы атамаһы буйынса «Кефис күле» тип атай. Әммә Страбон, был шиғри аңлатма Фива һәм Анфедон араһында ятҡан бәләкәйерәк күл Иликаға ҡарата әйтелгән, тип иҫәпләй.

Шундай бер риүәйәт бар: Геракл Кифисос йылғаһын плотина менән быуа, һөҙөмтәлә ҙур майҙанда һыу ятҡылығы — күл хасил була. Полиэн быны түбәндәгесә аңлата: Орхоменостың минийҙары менән һуғышҡанында Геракл дошмандың юлын киҫеү өсөн шул плотинаны быуа, сөнки һыбай оҫта һуғышҡан минийҙар ҙур хәүеф менән янай. Минийҙар һуғышҡанда аттарын файҙалана алмаһын өсөн Геракл күл булдырырға ҡарар итә.

Тағы ла бер легенда буйынса күл мифик зат Огиг заманында булдырылған, һөҙөмтәлә *Огиг ташҡыны* барлыҡҡа килгән.

Сәйәхәтсе Павсаний һәм комедиограф Аристофан, боронғо заманда Копаида йылан балыҡ менән дан тотҡан, тип билдәләй.

## Иҫкәрмәләр
Батайск (станция)

**Батайск** — Ростов төбәге Төньяҡ-Кавказ тимер юлының үҙәк тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһында урынлашҡан. 
Сорттарға айырыу станцияһы  статусына эйә.

## Тарихы

Батайск тимер юлы станцияһы аша Ростов-Владикавказ линияһында поездар хәрәкәте рәсми рәүештә 1875 йылдың 14 июлендә асыла. Шул уҡ ваҡытта паровоз депоһы асыла. 25 йыл уҙғас, 1900 йылда ул 2 класлы станция була. Һуңынан яңы тимер юл линиялары Батайск — Аҙау — 1911 йылда, Батайск — Сауҙа (хәҙер Сальск) — 1915 йылда төҙөлә.

Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышынан һуң 1923 йыл башына, станция тергеҙелә,  ә 1930 йылда уның реконструкцияһы тамамлана.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙакәр хеҙмәте өсөн СССР Оборонаһы Дәүләт Комитетының күсмә Ҡыҙыл Байрағы мәңгегә һаҡлауға тапшырыла, станция начальнигы Константин Мазуровҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, 300 ашыу кеше «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә

1963 йылда станция үҙгәреүсән ток менән электрлаштырыла.

**Фотогалереяһы**

## Станция буйынса хәрәкәте
Станция буйлап түбәндәге ҡала яны поездары йөрөй:

### Алыҫ юл
Станция буйлап алыҫ юлға йөрөүсе поездар:

*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Расписание поездов по станции Батайск в Яндексе
* Расписание и наличие мест на сайте ОАО «РЖД»
Куберле (станция)

**Куберле** — Ростов төбәге   Төньяҡ-Кавказ тимер юлының үҙәк тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһе Орловский районының Красноармейский ҡасабаһында урынлашҡан. Участка станцияһы статусына эйә. 

## Тарихы
Куберле станцияһының тарихы   Царицын — Новороссийск тимер юлы линияһының төҙөлөүе менән бәйле, ул 1899 йылда  сафҡа индерелә.

Куберле станцияһынан Добровольская (хәҙер Волгодонск) станцияһына тиклем тимер юлы участкаһының төҙөлөшө  1950 йылдың яҙында тамамлана. Куберле станцияһы Морозовская станцияһы менән тимер юлы менән тоташа. Был тимер юлы Цимлянск һыуһаҡлағысын төҙөү менән бәйле була.  1950 йылда  станция үҙәк станция  була.

1997 йылға тиклем Куберле станцияһы Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Сальск  бүлексәһе составына инә.

Станция территорияһында Куберле  юлы дистанцияһы (ПЧ-27), шулай уҡ Куберле станцияһында тергеҙеүсе поезд эшләй. 

## Станция буйынса хәрәкәт
2018 йылға ярашлы Куберле станцияһы буйлап түбәндәге ҡала яны поездары йөрөй:

### Дальнее
2018 йылдың декабренә  ярашлы станция буйлап алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе поездар:

## Һылтанмалар

* Расписание поездов по станции Куберле в Яндексе
* Расписание и наличие мест на сайте ОАО «РЖД»

## Иҫкәрмәләр
Әзербайжандағы телдәр

**Әзербайжандағы телдәр** дүрт тел ғаиләһенә  — һинд-европа, алтай, картвел, нах-дағстан ғаиләләренә ҡарай. Әзербайжанда иң таралған тел - әзербайжан теле (2009 йылда халыҡтың 98,6 % телде белгән). Уҡыу һәм аралашыу теле сифатында урыҫ һәм инглиз телдәре мөһим роль уйнай һәм (2009 йылдағы йәниҫәп буйынса илдәге халыҡтың ярашлы рәүештә 7,6 %-ы һәм 0,8 % -ы был телдәрҙе туған тел кимәлендә белгән). Бынан тыш, төп халыҡтар  лезгин, талыш, авар, грузин, цахур, курд, тат, удин телдәрендә һөйләшә. Тау йәһүдтәре шулай уҡ джуһури һөйләшен ҡуллана , әммә иммиграция һәм модернизацияға бәйле уны ҡулланыу кәмей.

## Әзербайжандағы телдәр
Ғәмәлдәге Әзербайжан Конституцияһына ярашлы әзербайжан теле республиканың рәсми теле булып тора. Конституцияла әйтелгәнсә, тип әйтә ҡуллана һәм ирекле үҫеш тәьмин Әзербайжан Республикаһы башҡа халыҡтар һөйләшкән  телдәрҙе ҡулланыуҙы һәм үҫтереүҙе лә тәьмин итә.

### Рәсми тел

Әзербайжан теле төрки телдәрҙең алтай ғаиләһе  төркөмөнә ингән уғыҙ төркөмсәһенә ҡараған тел.  «Әзербайжан Республикаһының дәүләт теле тураһында» Законы буйынса әзербайжан телен белеү мотлаҡ булып тора. Ул илдең  сәйәси, ижтимағи, иҡтисади, мәҙәни һәм фәнни тормоштоң бөтә өлкәләрендә лә ҡулланыла. Законда дәүләт телен файҙаланыу, яҡлау һәм  үҫтереүҙе дәүләт тәьмин итеүе билдәләнгән .

### Урыҫ теле

150 меңдән ашыу Әзербайжан граждандары  өсөн урыҫ теле туған тел булып тора, уларҙың күпселеге — этник урыҫ, шулай уҡ урыҫлашҡан әзербайжандар, лезгиндар, аварҙар, украиндар, йәһүдтәр һәм башҡалар ошо телде туған теле һанай. 1994 йылда икенсе тел сифатында урыҫ телендә Әзербайжан халҡының  38 %-ы ирекле һөйләшә алған

### Әрмән теле

Әзербайжандың рәсми сиктәрендә әрмән телендә бөгөн, нигеҙҙә,  ғәмәлдә танылмаған дәүләт Таулы Ҡарабах республикаһы ҡарамағындағы төбәктәрҙә этник әрмәндәр генә һөйләшә. Шулай уҡ уны Әрмәнстандан ҡасып килгән күп кенә әзербайжандар белә.

### Дағстан телдәре
Әзербайжанда түбәндәге нах-дағстан телдәрендә һөйләшеүселәр бар:

**Будух теле**.

**Хиналуг теле** .

**Рутул теле** .

**Цахур теле** – .

* Авар теле
* Ахвах теле
* Крыз теле
* Лезгин теле
* Удин теле

### Иран (фарсы) телдәре
* Джухури— шулай уҡ йәһүд-иран теле.
* Курд теле
* Тат теле
* Талыш теле

### Картвел телдәре

#### Грузин теле
Грузин телендә Әзербайжандың төньяғындағы  Балакән, Закатала һәм Гах  райондарында һөйләшәләр. Был яҡтарҙа грузиндар ойошоп йәшәй . 2007 йылдағы йәниҫәп буйынса уларҙың һаны 15 мең кеше тәшкил иткән. Шул райондарҙа йәшәгән грузиндар грузин теленең ингилой диалектында һөйләшә, кахетин диалектына  оҡшай. Грузин телле мәктәп эшләп килә, театр һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары бар. Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла түләүһеҙ грузин теле мәктәбе эшләй, ул һәр йыл уҡыусылар ҡабул итә. Әзербайжанда грузин теле менән ҡыҙыҡһыныусылар арта, был ике ил араһындағы иҡтисади-сауҙа мөнәсәбәттәре менән бәйле.

## Шулай уҡ ҡара

*Әрмәнстан телдәре
* Грузия телдәре
* Иран телдәре
* Рәсәй телдәре
*Закатала
*Ингилойҙар

## Иҫкәрмәләр
Лөкбатҡан (балсыҡ вулканы)

**Лөкбатҡан** - (, ) — донъяның иң ҙур балсыҡ вулкандарының береһе. Баҡының Гарадаг () районындағы шул исемдәге үк Лөкбатҡан ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан .  1998 йылдан ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы исмлегенә индерелгән.

## Этимологияһы
Лөк - төрөк һәм әзербайжан телдәрендә *ата дөйә* тигәнде аңлата . "Батан" һүҙе башҡортсаға "батҡан" тип тәржемә ителә. Ихтимал, был балсыҡ ағымында дөйә батып үлгән булғандыр. 

## Тарихы
1933 йылда, батҡаҡ вулканы янында скважина быраулағанда геологтар  янында ҡеүәтле нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары таба. Нәҡ ошо факт артабан батҡаҡ вулкандары менән углеводород ятҡылыҡтарының туранан-тура бәйләнеше барлығы тураһында теория барлыҡҡа килә.

Лөкбатҡан донъяла иң әүҙем батҡаҡ вулканы: 1810 йылдан бирле 25 атылыу теркәлгән булһа, шуларҙың иң һуңғыһы 2017 йылдың 2 майында теркәлгән
. Вулкандың ҡылығы үҙгәреүсән: ҡағиҙә булараҡ, уға  пелей тибында атылыу хас, был төр атылыуҙа батҡаҡ сығып, уның конусына яғыла бара, әммә ҡайһы  саҡ үҙлегенән ҡайнап янып газ бүленеп сыға.  

Донъяла 800-ләп шундай вулкан бар, шуларҙың  300 тирәһе Әзербайжан ерҙәрендә .

## Видеояҙмалар
* Вулкан в Локбатане
* Баку! Грязевой вулкан!
*Азербайджан. Баку2016. Грязевые вулканы. 1часть
*Bakıda yenə VULKAN püskürdü (2017)

## Шулай уҡ ҡара

* Грязевые вулканы Азербайджана

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Lök https://ru.wiktionary.org/wiki/l%C3%B6k
*Грязевой вулкан Локбатанhttp://discoveric.ru/mesta/azerbaydzhan/baku/mud_volcano_lokbatan
* Грязевой вулкан Локбатан https://www.rutraveller.ru/place/39283 
*Грязевой вулкан Локбатан, Азербайджан, Баку: фото, описание адресhttps://visacomtour.ru/%D0%B3%D1%80%D1%8F%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD-%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0/
Усть-Донецкий

**Усть-Донецкий** — Ростов өлкәһендә эшселәр ҡасабаһы.

Усть-Донецкий районы һәм Усть-Донецкий ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Халҡы — 11256 кеше (2016).

## Тарихы

Эшселәр ҡасабаһы тарихы Кочетовская станицаһының Хрестцы утарынан башлана (шул ул уҡ Христовский, Крестовский), ул 1837 йылда уҡ булған.

1958 йылда Усть-Донецкий йылға порты төҙөлөшө биләмәһендәге тораҡ пунктҡа Усть-Донецкий ҡасабаһы исеме бирелә. 1961 йылдың 13 ғинуарынан Ростов өлкә башҡарма комитеты ҡарары менән Усть-Донецкий ҡасабаһы эшселәр ҡасабаһы категорияһына ҡарай.

1963 йылдың февраленән алып 1965 йылдың ноябренә тиклем Усть-Донецкий эшселәр ҡасабаһы Ростов өлкәһенең Волгодонск ҡалаһы ҡарамағында була.

1965 йылдың ноябренән Усть-Донецкий эшселәр ҡасабаһы яңы барлыҡҡа килгән Усть-Донецкий районының үҙәге була.

## Географияһы һәм климаты
Усть-Донецкий ҡасабаһы Северный Донец йылғаһының уң яҡ ярында, Дон йылғаһына ҡушылған урындан 4 км алыҫлыҡта ята.

**Климаты**

Климат тибы — эҫе йәй менән дымлы континенталь менән (Dfa — Кеплендың климаттар классификацияһы буйынса). Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — 9,3 °C, яуым — төшөм күләме— 493 мм



## Халҡы

## Социаль сфераһы

**Мәғарифы**

Дөйөм урта:

Усть-Донецкий ҡасабаһында Усть-Донецк районының МБУЗ «Үҙәк район дауаханаһының» төп медицина дауалау учреждениеһы урынлашҡан, унда 110 койкалыҡ стационар һәм 200 кешегә поликлиника бар.

1. 1-се Усть-Донецкий дөйөм урта белем биреү мәктәбе

2. 2-се Усть-Донецкий дөйөм урта белем биреү мәктәбе

Өҫтәлмә:

1. Балалар ижады йорто

2. Усть-Донецкий балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе

Мәктәпкәсә

1. «Золотой ключик» балалар баҡсаһы

2. «Родничок» балалар баҡсаһы

3. «Солнышко» балалар баҡсаһы

4. «Жар-птица» балалар баҡсаһы

**Мәҙәниәте**

* Усть-Донецкий районының «Район мәҙәниәт йорто»

* Усть-Донецкий районының балалар сәнғәт мәктәбе

* Анатолий Калинин исемендәге Усть-Донецкий үҙәк китапханаһы

**Медицина**

Усть-Донецкий ҡасабаһында МБУЗ«Үҙәк район дауаханаһының» төп медицина учреждениеһы урынлашҡан. Унда   110 койкалы стационар, 200 кешегә поликлиника бар.

## Иҫтәлекле урындары

* Ҡасабала В. И. Ленин һәйкәле

* «Ҡайғырыусы яугир» һәйкәле. 1943 йылда һәләк булыусылар иҫтәлегенә 1975 йылдың 9 майында ҡуйылған. Һәйкәлдең авторҙары: архитекторы Болдырев Виталий Иванович һәм скульпторы Евдокия Александровна Бражникова. Был скульптура Усть-Донецк бетон заводында ҡойолған. Һәйкәл янында кирбес стенала Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яҡташтарҙың исемдәре яҙылған һәм мәңгелек ут урынлашҡан.

* Илия Пророк сиркәүе

## Иҡтисады

**Сәнәғәт предприятиелары**

* «Усть-Донецк порт» акционерҙар йәмғиәте

* ООО «Усть-Донецк суднолар төҙөү-суднолар ремонтлау заводы»

* Усть-Донецкий ҡасабаһында «Глория джинс» фабрикаһы (уның урынында элек район ҡулланыусылар йәмғиәтенең универмагы булған).

## Транспорты

Ҡасабала Усть-Донецкий тимер юл станцияһы бар (бер юллы электрлаштырылған һыҙыҡта һуңғы пункты Лесостепь — Усть-Донецкий), ул Рәсәй тимер юлдарының Ростов төбәгенәң Төньяҡ-Кавказ тимер юлы составына инә. Дондағы Ростовҡа көн һайын 1 электропоезд йөрөй.

## Иҫкәрмәләр
Цикуновка (станция)

**Цикуновка** — Ростов төбәге Новочеркасск ҡалаһы эсендә  Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы

Электропоездар туҡталышы.

## Тарихы
1960 йылдан алып 2016 йылға тиклем станция Студенттар станцияһы  тип аталған (унан Новочеркасск политехник институтына электричкаларҙа килгән студенттарҙың институтҡа йәйәү барыу өсөн ҡыҫҡа юлы  булған).   1960 йылға  тиклем Цикуновка исемен йөрөткән. 2016 йылда станцияға  тәүге исеме ҡайтарыла. 
Новочеркасск ҡалаһының бай казагы Цикунов фамилияһы менән аталған: ҡалала Цикунов биржаһы һәм Цикунов туҡталышы булған. Цикунов биржаһы ағас биржа булған, унда ағас материалдары склады урынлашҡан, һәм шунда уҡ тимер юлы туҡталышы булған, унда биржа өсөн ағас материалдарын бушатҡандар. Октябрь революцияһынан һәм Граждандар һуғышынан һуң туҡталышта инде ағас материалдарын түгел, ә яҡындағы билдәле Новочесркасск төрмәһенә арестанттарҙы бушатҡандар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список железнодорожных станций и платформ Ростовской области

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Железнодорожная станция Цикуновка 
* В Новочеркасске переименовали остановки железной дороги
Маркивка (йылға)

**Маркивка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Томашпиль, Крыжопиль һәм Ямпиль райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 62 километр. Бассейн майҙаны — 899 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Шаблиевка (станция)

**Шаблиевка** —  Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юля станцияһы,   Ростов өлкәһе  Сальский районы Шаблиевка ауылында урынлашҡан.

## Станция  эшмәкәрлеге
Шаблиевка станцияһы Волгоград-1 — Сальск тимер юлының ике юллы үҙгәреүсән ток менән электрлаштырылған   һыҙығында ята. 

Станцияның  Ростов өлкәһе  Сальский районының Шаблиевка ауылында урынлашҡан   ҡыҙыл кирбестән ике ҡатлы вокзалы бар. 

Шаблиевка станцияһы аша Сальск — Котельниково, Сальск — Куберле — Волгодонск — Морозовская йүнәлештәре буйынса һәм кирегә йөк поездары йөрөй.  

Шаблиевка станцияһы  Ростов-Главный, Сальск, Волгодонск һәм Куберле, шулай уҡ был йүнәлеш  аралығындағы станциялар менән ҡала яны хәрәкәткә эйә. Ҡала яны поездар менән Екатериновка ауылы һәм Ростов өлкәһе Сальский районының Конезавод ҡасабаһы халҡы ҡуллана.   

Алыҫ юлға йөрөүсе пассажир поездары Шаблиевка станцияһында туҡтамай.

## Иҫкәрмәләр
Шәриф Мардин

**Шәриф Мардин** (1927, Истанбул — 6 сентябрь 2017 йыл) — төрөк социологы.

## Биографияһы
Шәриф Мардин  1927 йылда Истанбулда тыуа. Атаһы — төрөк дипломаты Шәмсеттин Мардин.

Мардин АҠШ-та  1944 йылда мәктәп тамамлай. 1948 йылда Стэнфорд университетында политология өлкәһендә сәнғәт бакалавры дәрәжәһен ала.  1950 йылда Шәриф Мардин Джон Хопкинс университетында халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә сәнғәт магистры була. 1958 йылда Стэнфорд университетында политология өлкәһендә фәлсәфә докторы дәрәжәһен ала.  1962 йылда Мардиндың диссертацияһы Принстон университеты нәшриәте тарафынан баҫып сығарыла.

Мардиндың ғилми карьераһы  1954 йылда Анкара университетының политология факультетында башлана, унда  1956 йылға тиклем эшләй. Артабан 1958-61 йылдарҙа Шәриф Мардин  Принстон университетының көнсығыш ғилеме кафедраһында эшләй. Мардин бер йыл (1960-61) Гарвард университетының  Яҡын Көнсығыш университетында эшләй. 1961 йылда Шәриф Мардин Төркиәгә ҡайта һәм  Анкара университетының политология факультетына эшкә инә.  1964 йылда ул —  ассоциацияланған профессор,  1969 йылда профессор ителә. Мардин Анкара университетында 1973 йылға тиклем эшләй.  1973—1991 йылдарҙа Босфор университетының политология кафедраһында эшләй. 1999 йылда Сабанжи университетының сәнғәт һәм социаль фәндәр  факультетында уҡыта.

Быларҙан тыш, Мардинды төрлө институттар, шул иҫәптән Лос-Анджелестағы Калифорния университеты, Берклиҙағы Калифорния университеты, Колумбия университеты  һәм Сиракуз университет, лекциялар уҡырға саҡыра.

Баҫылып сыҡҡан китаптары:

* *Religion and Social Change in Modern Turkey: The Case of Bediuzzaman Said Nursi*, Albany, NY: State University of New York Press, 1989
* *The Genesis of Young Ottoman Thought: A Study in the Modernization of Turkish Political Ideas*, Syracuse, NY: Syracuse University Press, July 2000
* *Laicism in Turkey*, İstanbul: Konrad Adenauer Foundation Press, March 2003
* *Center and periphery in the Ottoman Empire*, New York: Syracuse University Press 2005
* *The nature of nation in the late Ottoman Empire*, Leiden: ISIM 2005
* *Religion, society, and modernity in Turkey*, Syracuse, NY: Syracuse University Press, July 2006

## Иҫкәрмәләр
Конармейский (станция)

**Конармейский** — Ростов өлкәһе Кагальницкий районының Кировская станицаһындағы тмиер юлы станцияһы, бер юллы электрлаштырылмаған Батайск — Сальск тимер юлы һыҙығында урынлашҡан. 1986 йылға тиклем  станция Уҫал исемен йөрөтә.

## Станцияның эшмәкәрлеге
Станцияның хужалығында дүрт ҡабул итеү-ебәреү пункты һәм ике инеү  юлы  бар.  Бында урынлашҡан маневр локомотивы йөктәрҙе тик Конармейский станцияһына ғына түгел, шулай уҡ күрше   Еүеш  Батай, Кагальницкая, Мечетинский станцияларына ла башҡара. 

Станцияның ябыҡ складтарында һаҡланыусы оҙатыла торған вагон йөктәрен ҡабул итеү-биреү 

Станцияның ябыҡ складтарында һаҡланыусы оҙатыла торған вагон йөктәрен ҡабул итеү-биреү

Тик инә торған юлдарҙа һәм дөйөм булмаған ҡулланышлы урындарҙа вагондарға тейәлә торған ваҡ һәм вагон йөктәрен ҡабул итеү-биреү.

## Ҡала яны пассажирҙар хәрәкәте
Конармейский станцияһы буйлап ҡала яны поездарының расписаниеһы:

## Иҫкәрмәләр
Багратион йорто

**«Багратион йорто»** () — XIX быуаттың усадьба архитектура ҡомартҡыһы, Белоруссияның Гродно өлкәһе Волковыск ҡалаһында урынлашҡан. Был йорт ҡала ситендә Багратион урамында тора, 10-сы йорт. Багратион йорто Беларусь Республикаһы дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә ингән.

## Тарих
Йорт 1805 йылда төҙөлгән. Риүәйәттәр буйынса бында 1812 йылда Рәсәй армияһының П. И. Багратион етәкснелек иткән 2-се армияһы штабы торған.

XIX быуаттың икенсе яртыһында — ҡала дауаханаһы, ҡарттар өсөн приют, аҙаҡ; XX быуат башында йорт шәхси хужалар ҡулында булған.

Икенсе донъя һуғышы осоронда бина өлөшләтә емерелә. 1949 йылда йорт тергеҙелә, эске планы үҙгәртелә. Бинала Петр Иванович Багратион исемендәге Волковыск хәрби-тарихи музейы (тыуған яҡты өйрәнеүсе булараҡ нигеҙ һалына-1935 йылда), Икенсе донъя һуғышында талана, 1948 йылда тергеҙелә).

1950 йылда йортҡа инер алдынан П. И Багратиондың бронза бюсты тора (авторы- З. Азгур, ә 1957 йылда бинаға — мемориаль таҡтаташ беркетелгән.

Беларусь Республикаһы Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы 2007 йылдың 14 майында Багратион йорто Беларусь Республикаһы дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә республика әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫтарихи объекты булараҡ индерелгән.

## Архитектура
Бер ҡатлы ағас йорт тура мөйөш формаһында төҙөлгән, бейек вальмалы ҡыйыҡ менән ябылған. Үҙәк өлөшө мезонинлы, ул дүрт колонналы таш портик менән һыҙатланған, фронтоны дуғалай бөгөлгән. Ул йорт үҙенең үҙенсәлекле портигы менән тирә-йүндәге башҡа йорттарҙан айырылып тора. Портик өҫтөндә уның киңлеге оҙонлоғонда балкон — балконға мезониндан сығыла. Фасады штукатурланған. Планлаштырыуы анфилада фораһында, йорт үҙәгендә — баҫҡыслы вестибюль.

## Музей
Усадьбала П. И. Багратион исемендәге хәрби-тарихи музей эшләй. Элекке бина Волковыск район башҡарма комитеты ҡарары менән 1949 йылдың 15 февралендә музейға тапшырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Архітэктура Беларусі: даведнік Энцыклапедычный. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 620: іл. — .

## Һылтанмалар
* Багратион сайтында. Волковыск йортонда ''Беларусь Глобус''
* Багратион Волковыск йорт сайтында. ''Radzima.org''
* Волковыск йорт сайтында. Багратион ''Тураһында Беларусь''
Пиленай

**Пиленай** — урта быуат Литва һарайы, Литва тарихында героик оборонаһы менән бәйле яҡшы билдәле.

## Пиленай ҡалаһы оборонаһы
Кенәз Маргирис етәкселегендәге тарихи оборона, 1336 йылдың 25 февралендә үтә, был көндө һарайҙы Тевтон ордены армияһы ҡамауға ала. Тәре походында ҡатнашыусылар менән бөйөк магистр Дитрих фон Альтенбург етәкселек итә. Ул Пруссия менән сиктәш булған  Жемайтия терәк пунктын юҡҡа сығарыуҙы маҡсат итеп ҡуя. 

Пиленай һәм уның эргә-тирәһендә йәшәүсе халыҡ үҙҙәренән көслөрәк дошмандан һаҡланып булмауын аңлап, күмәк ҡул һалыу башҡарырға ниәт ҡыла, дошманға бер нәмә лә эләкмәһен өсөн бөтә мөлкәтте юҡҡа сығарып, һарайҙы үртәргә ҡарар ителә. Улар ҡоллоҡҡа ҡалыуға ҡарағанда үлеүҙе артығыраҡ күрә. Башта халыҡ үҙ мөлкәтен яндыра, һарайға ут төртә, һуңынан ирҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм уларҙың балалары үҙ-үҙенә ҡул һала. Ливон хроникаларында яҙылыуынса, башта ҡанбаба-ҡарсыҡ балта менән йөҙҙән ашыу ҡәлғә һаҡлаусыны сабып үлтерә. Аҙаҡ, һарайҙың дошманға ҡаршы тора алмауы билдәләнгәс, Маргирис кенәз ҡылыс менән үҙенең ҡатынын урталайға сапҡылай, ә һуңынан башҡаларҙы ла үлтерә.

Орден хроникасыһы Виганд Мамбургскийҙың мәғлүмәттәре буйынса, һарайҙа барыһы 4000 кеше булған.

## Урынлашҡан ере
Пиленайҙың урынлашҡан ере бик оҙаҡ ваҡыт билдәһеҙ була. Төрлө тарихсылар һәм археологтар легендар һарайҙың урынлашҡан еренә ҡағылышлы күп төрлө гипотезалар тәҡдим итә. 2016 йылда археологтар төркөмө һарайҙың Жемайтиялағы Шигаль районы Билёнай ҡурғанында урынлашыу ихтималлығын аныҡлай.

## Мәҙәни әһәмиәте
Ҡәлғә героик оборонаһы үҙенә күрә ҡаршы тороу символы булып тора. Композитор Витаутас Клова был ваҡиға тураһында Пиленай операһын ижад итә, уның премьераһы 1956 йылда үтә.

## Сығанаҡтар
* *[[Виганд Марбургский|Виганд из Марбурга.]]* Новая Прусская хроника / Пер. с лат. Н. Н. Малишевского. — М.: Русская панорама, 2014. — 256 с. — Серия «Mediaevalia. Средневековые литературные памятники и источники».

## Иҫкәрмәләр
Кенәз Мещерскийҙарҙың йорто (Климовичи)

**Кенәз Мещерскийҙарҙың йорто** () — Белоруссияның Могилев өлкәһе Климовичи ҡалаһы йорто, адресы: Совет урамы, 69а. XIX быуаттың ағас төҙөлөшө һәйкәле. Әлеге ваҡытта йортта Климовичи ҡалаһының район тыуған яҡты өйрәнеү музейыурынлашҡан.

## Тарих
Мстислав өйәзе кенәзе Николай Мещерский инициативаһы буйынса үҙенең ҡыҙы Марияға 1867 йылда был йорт һалынған. Мещерский йорто 1917 йылға тиклем Климовичи ҡалаһының донъяуи тормош үҙәге булып тора: урындағы рәссамдар, музыканттар һәм артистар бында күпләп килә.

Совет власы урынлаштырылғандан һуң, йорт тартып алына, унда революцион комитет урынлаша, ә һуңынан Климовичи районының партия һәм комсомол органдары ҡушыла.

Бөйөк ватан һуғышы йылдарында бында немец офицерҙары өсөн казино урынлашҡан.

Мещерскийҙар йорто һуғыштан һуң мәктәп, «Заготзерно» келәте, аҡыл үҫештәре артта ҡалған балалар өсөн интернат, Климовичи машина менән иҫәпләүҙәр станцияһы сифатында файҙаланған. 1978 йылда бина Климовичи район крайҙы өйрәнеү музейына тапшырыла.

2007 йылдың 14 майында Беларусь Республикаһы Министрҙар Советы ҡарары № 578 ярашлы кенәз Мещерскийҙар йорто Беларусь Республикаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә төбәк әһәмиәтендәге тарихи-мәҙәни ҡиммәте булараҡ индерелә.

## Архитектура
Йорт ялған рус стилендә төҙөлгәнс. Бер ҡатлы ағас йорт көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә квадрат формалы, уның төкәтмәһе бар. Төп фасадының композицияһы өс өлөштән тора. Үҙәк өлөшөн киль формаһындағы фронтонлы мансарда биҙәп тора, фронтон сатрашлап профилдәр менән тарттырылған, өҫтөнә семәрләп эшләнгән биҙәктәр беркетелгән. Йорттоң ҡабырғаларында өсмөйөшлө фронтон ҡуйылған. Киң һыҙатлы фриз семәрле селтәр рәүешендә биҙәлгән. Тәҙрәләр йәйә формаһында, көньяғындағылары һәм төп фасадындағылары семәрле ҡапҡастар менән биҙәлгән. Йорт эсендәге бүлмәләр киң коридорға сығып тора. Төньяғында мансардаға менә торған баҫҡыслы вестибюль.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Алісейчык, В. У.* йорт Жыла // культура і помнікаў Збор Беларусі гісторыі. Магілеўская вобласць / бсср фәндәр, Ін-мастацтвазнаўства та, фальклор этнаграфіі і; Рэд. кала.: Марцэлеў с. в. (гал. рэд.) інш і. — Мн.: БелСЭ, 1986. — 235 с. — 408. с..,.. іл.
* *Алісейчык, В. У.* йорт жыла Клімавіцкі // Архітэктура Беларусі: даведнік Энцыклапедычный. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 243—244. — С. 620: іл. — .
* 

## Һылтанмалар
* Кенәз Климовичи Мещера йорт сайтында. ''Radzima.org''
* Климовичи ҡалған йорт сайтында мещера кенәз ''Глобус Беларусь''
* Мещера сайтында. Климовичи кенәз йортонда ''Беларусь Планета''
Погорелово (станция)

**Погорелово** — Төньяҡ-Кавказ тимер юлының йөк һәм пассажирҙар станцияһы (1987 йылдың авгусына тиклем  Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлына ҡараған),  Ростов өлкәһе Каменский районында урынлашҡан

## Тарихы һәм эшмәкәрлеге
Һуғыш йылдарында бында хәрби хәрәкәттәр була. 1943 йылдың ғинуарындағы Бөйөк Ватан һуғыш йылъяҙмаларынан  (һуғыштың 575-се көнө),   Совинформбюро хәбәр итә:

17 ғинуарҙа беҙҙең ғәскәрҙәр көсөргәнешле алыштарҙан һуң ҡала һәм ҙур тимер юлы үҙәге Миллеровоны яулап ала. Воронеждан көньяҡтараҡ һөжүм итеүсе беҙҙең ғәскәрҙәр Алексеевка станцияһын, ҡаланы, Кюротояк ҡалаһын, район үҙәген һәм Подгорный станцияһын биләй. Төньяҡ Донец районында беҙҙең ғәскәрҙәр бер нисә тораҡ пунктты , шул иҫәптән   Красновка, Исаевка, Үрге-Митякинский, Астахов, Калитвенская тораҡ пункттарын,  Погорелово, Красновка тимер юл станцияларын азат итә. Орловский районы тирәһендә   Будённовский, Бекетный, Донской, Ногаевско-Ребричанский, Гундоров, Романов тораҡ пункттарын,  Эльмут һәм Көнсығыш тимер юл станцияларын яулап ала. Төньяҡ  Кавказда беҙҙең ғәскәрҙәр  Курсавка тимер юлы станцияһын,  Гофицкий районы үҙәген,  Сергиевна, Султанский, Крым-Гиреевский, Воровсколесский ҙур тораҡ пункттарын,  Крым-Гиреево тимер юлы станцияһын биләй. 



Әлеге ваҡытта станцияның вокзалы  бар, унда  пассажирҙарға  билет һатыла. 

Бында ваҡ һәм вагон йөктәрен ҡабул итеү -биреү башҡарыла, инеү юлдары бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список железнодорожных станций и платформ Ростовской области

## Иҫкәрмәләр
Ельмут

**Ельмут** —   Ростов төбәге  Төньяҡ-Кавказ тимер юлындағы тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһе Орловский районының Гундоровский утарында урынлашҡан.

## Станция тарихы һәм эшмәкәрлеге
Ельмут станцияһы ике юллы үҙгәреүсән  ток (27,5 кВ.)  менән электрлаштырылған Волгоргад-1—Сальск тимер юлы һыҙығында урынлашҡан. Станция асыҡ акционерҙар йәмғиәте Рәсәй  тимер юлдарының Ростов тәбәгендәге Төньяҡ Кавказ тимер юлы структраһына инә.

Ельмут станцияһы аша Сальск — Котельниково йүнәлешендә  һәм кирегә йөк поездары үтә.

## Пассажирҙар хәрәкәте
Ельмут станцияһы   Ростов-Главный, Сальск, Волгодонск һәм Куберле станциялары менән,   шулай уҡ был йүнәлештә аралағы станциялар менән ҡала яны хәрәкәткә эйә.

Алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе пассажир поездары Ельмут станцияһында туҡтамай.

## Иҫкәрмәләр
Цимлян (станция)

**Цимлян** — Ростов төбәгенең  Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Куберле — Морозовск тимер юлы станцияһы. Ростов өлкәһе  Цимлянский районындағы Цимлянск ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарихы
Цимлян станцияһы үҙенең барлыҡҡа иклеүе менән яҡындағы Цимлян  ГЭС-ына  бурыслы. Тимер юлы транспорты  «бөйөк коммунизм төҙөлөшөнә» материалдарҙы, техника һәм эшселәрҙе   ташыу өсөн уңайлы була. Лихая —Сталинград һыҙығындағы Морозовск станцияһын Куберле станцияһы менән тоташтырыу ҡарар ителә. Морозовск һәм Цимлян станциялары араһындағы яңы тимер юлының төньяҡ участкаһы  1949 йылдың октябрендә тапшырыла. 1949 йылдың сентябрь аҙағында Цимлян станцияһына беренсе пробалы поезд килә. 

Цимлян  станцияһы һәм уның эргәһендәге инеү юлдары гидроузел төҙөү осоронда  ҡорамалдар  һәм материалдарҙы бушатыу буйынса төп эштәрҙе башҡара. Цимлян гидроузелы төҙөлөшө идаралығы һәм судоходство каналы балансында ҡом, ваҡ таш һәм таш ташыу өсөн йөҙләгән вагон һәм платформа була. Был вагондарҙан карьерҙарҙан Цимлян һәм Добровольский (хәҙер Волгодонск) станцияларына тиклем түңәрәк маршруттар буйлап йөрөүсе махсус поездар барлыҡҡа килә.   1950 йылда вокзалдың бер ҡатлы бинаһы төҙөлә, уның үҙәк өлөшөндә билет кассалары менән көтөү залы, ә ҡабырға өлөшөндә станция буйынса дежурныйҙың  һәм элемтә үҙәге урынлашҡан.  1952 йылдың йәйендә  быуа буйлап  хәрәкәт поездары асыла.

## Эшмәкәрлеге

** Станцияның асыҡ майҙандарында һаҡланыуға мөмкин булған вагон йөктәрен ҡабул итеү-биреү.
** Тик инеү урындарында һәм дөйөм ҡулланышта булмаған майҙансыҡтарҙа вагондарға тейәлә торған йөктәрҙе ҡабул итеү-биреү.
** Станцияла 20 т күләмендәге универсаль контейнерҙарҙа йөктәрҙе ҡабул итеү-биреү

### Төп хеҙмәтләндереү предприятиелары

* Цимлян судомеханика заводы
* Цимлян нефть базаһы
* Цимлян юл ремонтлау-төҙөү идаралығы

## Иҫкәрмәләр
Святскийҙар усадьбаһы (Крупки)

**Святскийҙар усадьбаһы** () — Белоруссияның Минск өлкәһе Крупки ҡалаһының Совет урамындағы усадьбаһы..

## Усадьба тарихы
Был усадьбаны алпауыт Карл Святский төҙөй, 1900 йылда ул усадьбаның һуңғы хужаһы була. Риүәйәт буйынса, бай булмаған Карл француздар сигенгән ваҡытта Лесное күленә батырған Наполеондың хазиналары тейәлгән каретаны тапҡан һәм бик бай, күркәм йортто шул аҡсаға төҙөткән.

1980-се йылдар аҙағында йорт административ бина сифатында ҡулланылған.

## Планировкаһы һәм урынлашыуы
Усадьба Бобр йылғаһы ярынан алыҫ түгел урынлашҡан.

### Усадьба йорто
Ике ҡатлы йорт модерн стилендә кирбестән эшләнгән.

Йорт күләмле асимметриялы формалағы композициялы, уға күләмлелекте бер нисә манара төҙөү биреп тора, улар архитектура доминантаһын тәшкил итеп тора. Йорт ҡыйығы вальма формаһында.

Һул ҡабырғалағы фасадтың үҙәк өлөшө бейек башня рәүешендә, ул һигеҙ мөйөшлө яҡтылыҡ барабаны көмбәҙе менән ослайып тамамланған. Стеналар руст менән бүлкәтләп бүлгеләнгән. Тәҙрә уйымдары төрлө формаларҙа (тура мөйөшлө, түңәрәк, квадрат, овал, йәйә формаһында), ҡапҡастар менән биҙәлгән. Ҙур булмаған юҡ итеү Төп фасад яғынан үҙәк инеү урыны һай ризалит менән билдәләнгән, ул аттик менән тамамланған. Уң яҡ ҡабырға фасадына ҙур булмаған 2 манара эшләнгән. Йорттоң планлаштырылыуы ҡатнаш формалы.

Йорттоң өс ҡатының баҫҡыстары төрлө һикәлтәле үҙәктәр менән тоташтырылған. Үҙәк баҫҡыстың балясиндары суйындан ҡойолған һәм геометрик орнамент менән биҙәлгән.

### Парк
Усадьба тирәләй элекке парк ҡалдыҡтары һаҡланған.

## Галереяһы

Файл:Krupki, Śviacki. Крупкі, Сьвяцкі (1910) (2).jpg|1910 йылда Святскийҙар усадьбаһы
Файл:Krupki, Śviacki. Крупкі, Сьвяцкі (1910) (3).jpg|Усадьбанан ҡарағанда Бобр йылғаһының күренеше
Файл:Крупкі. Сядзіба (03).jpg|2006 йылда усадьба тирәһендә һаҡланған ағастар.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Федорук, А. Т.* Старинные усадьбы Минского края. — Минск: Полифакт, 2000. — 416 с. — .

## Һылтанмалар
* Усадьба Святских в Крупках на сайте ''Radzima.org''
* Усадьба Святских в Крупках на сайте ''Глобус Беларуси''
* Усадьба Святских в Крупках на сайте ''Планета Беларусь''
Лабанорас

**Лабанорас** () — Литваның Вильнюс өйәҙе Швенченский районы тораҡ пункты, Лабанорс старосталығының административ үҙәге. Был тораҡ пункты Лабанорас күле янында һәм Литваның иң ҙур Лабанорас төбәк паркы янында урынлашҡан. Лабанорас парк үҙәге булараҡ, туристарҙы үҙенә йәлеп итеп тора. 2003 йылда элекке мәктәп бинаһында ресторан һәм отель асыла. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса был тораҡ пунктында 59 кеше йәшәгән.

## Тарих
Альтернатив исемдәре: Лабонары, Лабаноро,  һәм идиш Labanore.

1373 йылдарҙан алып ауыл билдәле. 1386 йылда бөйөк кенәз Ягайло Лабанорасты һәм тирә ү-йүндәге ауылдарҙы яңы барлыҡҡа килгән Вильнюс епархияһына бүләк иткән. 1965 йылда ҡала янындағы зыяратта 470 тәңкә табылған. Хазиналар араһында Карл IV (1316—1378) һәм Вацлав IV (1361—1419) заманында һуғылған Прага грошы, шулай уҡ Витовт (1350—1430) һәм IV Казимир (1427—1492) ваҡытындағы Бөйөк Литва кенәзлегенең боронғо тәңкәләре табыла. Хазина, фараз ителеүенсә, 1470-сы йылдарға ҡарай. 1522 йылда беренсе сиркәү телгә алынған, фольварк — 1539 йылда, 1568 йылда — йорт, 1781 йылда мәхәллә мәктәбе иҫкә алына.

Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында, 1941 йылдың йәйендә, айнзатц төркөмдәре һәм литва коллаборационистары урындағы йәһүд халҡын үлтерә.

Лабанорас гербы Литва Республикаһы Президенты Д. Грибаускайтның 2011 йылдың 12 ғинуарындағы № 1К-585 Декреты менән раҫланған.

## Халыҡ

## Иҫтәлекле урындар

Мөғжиҙәле Божья Матерь иконаһы 1655 йылда беренсе тапҡыр телгә алына. 1820 йылда ағастан католик сиркәү төҙөлә, 2009 йылдың декабрендә ул яна. Янғындан зыянланған миһраб аҫтында 1017 немец, литва һәм рәсәй тәңкәләре табыла. Шәхси иғәнәләр һәм дәүләттең бюджеты финанслау иҫәбенә әлеге ваҡытта сиркәү тергеҙелгән. Ғибәҙәтхана эргәһендә XIX быуатта төҙөлгән ҡыңғырауҙар манараһы бар, унда сиркәүҙең ҙур булмаған музейы урынлашҡан.

Төбәк паркы үҙәгендә Лабанорас урманының тәбиғи һәм мәҙәни ҡиммәттәре тураһында экспозиция ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр