open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фуэрте-де-Самайпата

**Фуэрте-де-Самайпата** комплексы ( Самайпата  ҡәлғәһе), шулай уҡ *Эль-Фуэрте* булараҡ билдәле— археология ҡомартҡыһы  һәм ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы, Боливияла Флорида провинцияһының Санта-Крус департаментында урынлашҡан.   Ул Боливия Андтарының көнсығыш битләүҙәрендә ята һәм боливиялылар һәм туристар өсөн популяр туристик урын булып тора. 

Комплекс хәрби нығытма булмай, һәм тарихсылар фекере буйынса Колумбҡа тиклем дин урын булған, уны аравактар составындағы инкаларға тиклемге ҙур этник төркөм — чане кешеләре төҙөгән. Ошонда уҡ  инкаларҙың көньяҡ-көнсығышҡа табан экспансияһы ваҡыттарында комплекс менән йәнәш төҙөлгән  инкаларҙың  ҡала емереклектәре ята.  Инкалар һәм чане  гуарани яугирҙәренең һөжүменә дусар булған, улар әленән-әле төбәккә баҫып ингән.  Һөҙөмтәлә  гуарани Санта-Крус үҙәндәрен һәм тигеҙлектәрен баҫып алған һәм Самайпатаны емергән.  Гуарани шулай уҡ испан колонизацияһы ваҡытында ла төбәктә өҫтөнлөк итә.

Ҡорам комплексы менән йәнәш испандар ҙур булмаған ауыл төҙөй, унда хәҙер ғәрәп андалуз архитектураһының бина ҡалдыҡтарын табалар. Ваҡыт үтеү менән испандар ауылды ҡалдырып китә һәм күрше үҙәнгә күсеп ултыра, унда әлеге көндә Самайпата ҡалаһы урынлашҡан. 

Фуэрте-де-Самайпата археологик объекты  өс төрлө мәҙәниәттең: чане, инкаларҙың һәм испандарҙың ҡоролмаһын үҙ эсенә ала һәм  үҙенә күрә уникаль һанала.

## Эль Каскабель
Фуэрте-де-Самайпатаның иң ҡыҙыҡлы үҙенсәлеге булып Эль Каскабель  тора. Күктең көнсығыш өлөшөндә ошондай  торош менән ике параллель һыҙыҡ билдәле нөктәләргә күрһәтә: азимут 71°,  бейеклеге яҡынса 6,75°. Ҡайһы бер археологтар, ғәҙәти булмаған таштағы һырҙы инкаларға тиклем цивилизация ҡалдырған һәм 1066 йылдың март айындағы Галлей кометаһының осошона арналған тип раҫлай. Сағыштырмаса күптән түгел палеоконтакт теорияһы яҡлы Эрих фон Дэникен бының боронғо осоусы объекттың старт майҙансығы булған тигән фекер белдерә. .

## Һаҡлау
Килеүселәр тарафынан ҡаяла хәрефтәр һәм символдар ҡырҡып яҙыуҙарҙы, шулай уҡ һыу ағымынан булған эрозияны булдырмау маҡсатында  комплекстың эске өлөшө  кәртәләп алынған.  Шуға ҡарамаҫтан, уның байтаҡ өлөшө килеүселәр өсөн асыҡ. Объект  коммерция булмаған Stonewatch һаҡлауы аҫтында тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* StoneWatch — society and academy for conservation and documentation of rock art
* Official UNESCO World Heritage Site webpage
* Site with some pictures and information
«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы

**«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы** — СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге Указына ярашлы булдырылған миҙал. Миҙал проекты авторы — рәссам А. И. Кузнецов.

## Миҙал тураһындағы положение
**«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы** менән Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре 1944 йылдың 29 сентябренән 22 октябрҙәге осорҙа Белградты азат итеү героик штурмында туранан-тура ҡатнашыусылар, ә шулай уҡ ошо ҡаланы азат иткән саҡтағы хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә.

«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Берлинды алған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.

«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы менән яҡынса **70 000** кеше бүләкләнгән.

## Миҙалдың тасуирламаһы
«Белградты азат иткән өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә һәм 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формала була.

Миҙалдың алғы яғында түңәрәк буйлап «ЗА ОСВОБОЖДЕНИЕ» тигән яҙыу, уртала — «БЕЛГРАД» һүҙе, яҙыу өҫтөндә — биш осло бәләкәй йондоҙ, түңәрәк буйлап — лавр тажы.

Миҙалдың алғы яғы күтәрмә менән ҡаймаланған.

Миҙалдың кире яғында — Белградты азат итеү датаһы — «20 октября 1944», яҙыу өҫтөндә биш осло бәләкәй йондоҙ.

Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.

Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында ҡалыпҡа тотагтырыла. Биш мөйөшлө ҡалып киңлеге 24 мм булған йәшел төҫтәге ебәк муар таҫма меннә уратылған. Таҫма уртаһынан 8 мм-лыҡ ҡара буй үтә.

## Иллюстрациялар

Файл:Liberation of Belgrade REVERSE.jpg|Миҙалдың реверсы
Файл:RUSMARKA-1936.jpg|Рәсәй Почта маркаһы, 2015 йыл


## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Медаль «За освобождение Белграда». Медали и ордена СССР
Фәрикә (ярма)

**Фәрикә** - (,  *фәрикә*) — бойҙайҙы өлгөрөр-өлгөрмәҫ йыйып, ҡурып етештерелгән ярма.

Был Яҡын Көнсығыш өсөн ғәҙәти ашамлыҡ . Фәрикәне бигерәк тә шәреҡ аш-һыуында, ғәрәп, фәләстин һәм мысыр ашамлыҡтарында яратып ҡулланалар, шул уҡ ваҡытта Төньяҡ Африкала һәм күрше илдәрҙә лә был ярманан ризыҡ әҙерләйҙәр . 

## Етештереү ысулы

Фәрикәне етештереү ысулы үҙенсәлекле: бойҙайҙың башағы һарғайып, орлоҡтары әле йомшаҡ сағында уралар; көлтәләп, ҡояшта киптереп алалар. Һабаҡтар кибеп еткәс, орлоғона зыян теймәҫлек итеп һаҡ ҡына яндыралар - бөртөксәләр сей булыуы арҡаһында янып бармай. Шунан һуң бойҙай орлоҡтарын һуғып алалар ҙа ҡояшта киптерергә һалалар - был уның төҫө, тәме, текстураһы бер рәүешкә килеүенә булышлыҡ итә. Уны етештереү ысулы атамаһын биргән дә инде -  (*фәрикә*) - ҡабығынан таҙартылған тигән мәғәнә бирә. Бөртөксәләрҙе артабан ваҡлайҙар һәм ул йәшел 
булгурға оҡшап китә .

## Тарихы
Арпанан әҙерләнгән ошоға оҡшаш ашамлыҡ Библияла телгә алынған . Фәрикә 13-сө быуат башында бағдад аш-һыу китабында  *фәрикийә* атамаһы менән телгә алына. Был рецепт буйынса әҙерләгәндә ит майҙа ҡурыла һәм  һыуға һалып, тоҙ һәм дәрсен ҡушып быҡтырыла.  Шунан киптерелгән кориандр, фәрикә өҫтәп бешереү дауам итә. Әҙер ризыҡ менән бирелә кумин, дәрсен һәм яңы һуйылған ҡуйҙың ҡойроҡ майын иретеп ҡушып бирелә..

Мысырҙа *хәмәм бил-фәрик* (эсенә йәш бойҙай тултырылған күгәрсен) типгән ашамлыҡ әҙерләйҙәр. Шулай уҡ Мысырҙа фәрикә һуған һәм помидор менән әҙерләнә, ә ҡайһы берҙә себеш ите менән бирәләр. Туниста *Шурпат фәрик бил-мүк* тигән аш бар — был  елек майы һурпаһына фәрикә ҡушып бешерелгән өйрә. *Фәрик ләхмә*  - Сүриәлә бешерелә торған былау, уны  ҡыҙҙырылған һарыҡ ите, ҡуҙаҡлы фасоль һәм пиния сәтләүеге, фәрикә ҡушып ҙерләйҙәр. *Шурпа әл-фәрик*  иһә  "әл шурпа-фарик"  — фәләстин ашамлығы, уны себеш һурпаһына фәрикә ҡушып бешерәләр..  

Сүриәлә фәрикә ғәҙәттә һарыҡ ите, һуған, май, миндаль, ҡара борос, дәрсен, тоҙ һәм кумин ҡушып әҙерлән.

Израилдә друз йәмәғәттәре ҡәҙимдән килгән ысулдар менән  фәрикә бешерә.

## Ашамлыҡ булараҡ ҡиммәте
100 грамм ҡоро ярма ҡиммәте яҡынса шулай:
* Энергетик ҡиммәте: 1471 кДж / 352 ккал
* Күҙәнәкле туҡыма:  16,5 г тиклем
* Аҡһымдар: 12,6 г тиклем
* Углевод: 72 г, шул иҫәптән 0,8 г шәкәрҙәр
* Майҙар: 2,7 г, шул иҫәптән 0,2 г туйындырылған майҙар
* Кальций: 53 мг
* Тимер: 4.5 мг
* Натрий: 6 мг
* Калий: 440 мг

Фәрикәнең аҙыҡ ҡиммәте  башҡа ярмаларҙыҡы кеүек үк . Фәрикәне ҡайһы берәүҙәр «Суперпаҙыҡ» тип тә ебәрә, мәгәр тикшеренеүселәр был терминды «фәнни тәжрибәләр юлы менән бик үк раҫланмаған маркетинг алымы» тип һанай. Фәрикә киноа һәм фарро кеүек диеталы ярмаларға оҡшаш, башҡаларға ҡарағанда аҙыҡ епсәләре кәм тигәндә дүрт тапҡырға артыҡ, улар еңел үҙләштерелә. Шулай уҡ гликемик индексы ла түбән, шуға күрә шәкәр диабеты менән ауырыусыларға ла ҡулланырға ярай.

## Иҫкәрмәләр
«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы

**«Варшава ҡалаһын азат итеү өсөн» миҙалы** СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге Указына ярашлы булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам Курицына.

1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән яҡынса **700 701** кеше бүләкләнгән.

## Миҙал тураһындағы Положение
«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың 14-17 ғинуары осорында туранан-тура Варшаваның героик штурмында һәм азат итеүендә ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ Флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы азат иткәндә хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә.

Миҙал СССР Юғары Советы Президиумы исеменән частар командирҙары һәм хәрби-дауалау учреждениеларының начальниктары Варшаваны азат итеүҙә ҡатнашыуын раҫлаған документтар нигеҙендә башҡарыла.

Миҙалдар бирелә:

* Ҡыҙыл Армия һәм Хәрби-Диңгеҙ Флоты частарындағы яугирҙарға ғәскәри частар командирҙары тарафынан;
* Армия һәм флот составы исемлегенән төшөрөлгән кешеләргә бүләкләнеүселәрҙең йәшәү урыны буйынса өлкә, ҡала һәм район хәрби комиссарҙары тарафынан.

«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡааСССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Белградты азат иткән өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.

## Миҙалдың тасуирламаһы
«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә һәм 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формала була.

Миҙалдың алғы яғында өҫтә түңәрәк буйлап — «ЗА ОСВОБОЖДЕНИЕ» тигән яҙыу, уртала, таҫмала — «ВАРШАВЫ» һүҙе, аҫта биш осло бәләкәй йондоҙ, уның остарынан нурҙар сәселә. Миҙалдың алғы яғы ситтәренән күтәрмә менән ҡаймаланған.

Миҙалдың кире яғында Варшаваны азат итеү датаһы — «17 января 1945», дата өҫтөндә биш осло йондоҙ.

Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.

Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалыпҡа тоташтырыла. Ҡалып киңлеге 24 мм булған зәңгәр ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫманың уртаһынан 8 мм-лыҡ ҡыҙыл буй үтә. Таҫманың ситтәре тар ғына һары төҫтәге буйҙар менән ҡаймалана.

## Иллюстрациялар

Файл:Liberation de Varsovie REVERS.jpg|Миҙалдың реверсы
Файл:RUSMARKA-1934.jpg|Рәсәй Почта маркаһы, 2015 йыл

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Медаль «За освобождение Варшавы»

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар
Барчукова Нина Сергеевна

**Барчукова Нина Сергеевна** ( 29 октябрь  1930 йыл  — 13 ноябрь 1999  йыл) — юрист, халыҡ- ара хоҡуҡ һәм халыҡ-ара фәнни хеҙмәттәшлек буйынса белгес; Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаусы (1955); юридик фәндәр кандидаты, профессор, Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы  (1997); СССР ФА өлкән ғилми хеҙмәткәре

## Биографияһы
Нина Сергеевна Барчукова  1930 йылдың 29 октябрендә  Мәскәү өлкәһендә тыуған;  1955 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын   тамамлай Шул уҡ йылдарҙа ул фән өлкәһендә  эшләй башлай —  СССР Фәндәр академияһының  өлкән ғилми хеҙмәткәр була.  1967 йылда Барчукова уҡытыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: ул Патрис Лумумба исемендәге халыҡтар дуҫлығы университетында (РУДН)  уҡыта башлай. Ике йылдан һуң, 1969  йылда, Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетында  «Международно-правовые (Международноправовые) аспекты научного сотрудничества стран социалистического содружества»  темаһы  буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, оппоненттары булып профессор Лидия Моджорян һәм фәндәр кандидаты Геннадий Константинович Ефимов тора  —Нина Сергеевна  Барчукова юридик фәндәр кандидаты була.

Рәсәйҙә, 1997 йылда Нина Барчукова Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының юридик факультетына ҡараған халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры итеп һайлана.  1999 йылдың 13 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була һәм ерләнә.

## Эштәре
Нина Сергеевна Барчукова  йөҙҙән ашыу фәнни эштәрҙең авторы һәм авторҙашы булып тора, шул иҫәптән алты монографияһы бар; ул туризм өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлектең юридик мәсьәләләре,  шулай уҡ — халыҡ-ара фәнни хеҙмәттәшлек  менән шөғөлләнә:

* Международное сотрудничество государств в области туризма / Н. С. Барчукова. — М. : Междунар. отношения, 1986. — 172 с.
* Правовое регулирование международного туризма на многосторонней основе : Учеб. пособие / Н. С. Барчукова; Гос. ком. СССР по нар. образованию. — М. : Изд-во Ун-та дружбы народов, 1990. — 81 с.; ISBN 5-209-00368-8.
* К вопросу о международном научном сотрудничестве социалистических стран / Н. С. Барчукова, К. Г. Борисов // Советский ежегодник международного права. 1969 = Soviet year-book of international law. 1969 / Советская Ассоциация международного права. — М.: Наука, 1970. — С. 299—300.
* Меры по усилению защиты консульскими учреждениями законных прав и интересов советских организаций и граждан за границей // Информационный бюллетень МИД СССР. М., 1989.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Барчукова Нина Сергеевна, 1930—1999 // Московский журнал международного права. — 2000. — № 1. — С. 387.
* Российская ассоциация международного права, 1957—2007 : биографический словарь / [А. Х. Абашидзе и др.]. — [Санкт-Петербург] : [Изд. дом СПбГУ] : [Изд-во юридического фак. СПбГУ], 2007. — 322 с.; 24 см; ISBN 978-5-9645-0087-2.

## Һылтанмалар

* 
*
«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы

**«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы** 1945 йылдың 9 июнендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы булдырыла. Миҙал һүрәте авторҙары — рәссамдар А. И. Кузнецов һәм Скоржинская.

## Миҙалдың тасуирламаһы
«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә, диаметры- 32 мм, теүәл түңәрәк формала. Миҙалдың алғы яғында өҫтә түңәрәк буйлап — «ЗА ОСВОБОЖДЕНИЕ» яҙыуы, уның аҫтында — «ПРАГИ» һүҙе, аҫта ҡалҡып барған ҡояш һәм ике лавр ботаҡтары һүрәте, ботаҡтарҙың остары биш осло йондоҙ аҫтында тоташтырылған. Миҙалдың алғы яғы ситтәренән күтәрмә менән ҡаймаланған. Миҙалдың кире яғында — Праганы азат итеү датаһы — «9 мая 1945», датаның аҫтында — биш осло йондоҙ. Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән. Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалыпҡа тоташтырыла. Ҡалып киңлеге 24 мм булған сирень төҫөндәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫма уртаһынан 8 мм киңлегендә күк төҫтәге буй үтә.

## Тағыу ҡағиҙәләре
«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.

2010 йылдың 7 сентябренән алып СССР ордендары һәм миҙалдары Рәсәй Федерацияһы ордендарынан һәм миҙалдарынан һуң урынлаштырыла.

## Бүләкләнеүселәр
«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың 3-9 майы осоронда туранан-тура Прага операцияһында ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ Флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы азат иткәндә хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә.

1962 йылға ҡарата «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы менән **395 000-нән ашыу** кеше бүләкләнгән. Бүләкләнеүселәр араһында — 40 мең Чехословакия гражданы.

## Иллюстрациялар

Файл:Liberation of Prague REVERSE.jpg|Миҙалдың реверсы
Файл:RUSMARKA-1935.jpg|Рәсәй Почта маркаһы, 2015 йыл


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Медаль «За освобождение Праги». Медали и ордена СССР
Бабаев Юрий Николаевич

**Бабаев Юрий Николаевич** (21 май 1928 йыл — 6 октябрь 1986 йыл) — ғалим-физик. СССР Фәндәр акадамияһының ағза-корреспонденты, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Ядро физикаһы өлкәһендә белгес. Сталин, Ленин һәм СССР Дәүләт премиялары лауреаты.

## Биографияһы
Юрий Николаевич Бабаев 1928 йылдың 21 майында Мәскәү ҡалаһында тыуған.

1950 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын отличие менән тамамлай.
1951 йылда Юрий Николаевич бүлеү буйынса 11-се конструкторлыҡ бюроһына (КБ-11) Сахаров А. Д. бүлегенә эшкә килә, унда беренсе водород бомбаһын эшләүҙә ҡатнаша.
1955 йылда Бабаев Ю. А. Трутнев менән берлектә водород зарядының ике фазалы конструкцияһының физик схемаһының яңы принциптарын тәҡдим итә.
1968 йылдың 26 ноябрендә СССР Фәндәр академияһы ядро физикаһы бүлексәһенең эксперименталь ядро физикаһы һөнәре буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Ю. Н. Бабаев 1986 йылдың 6 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Социалистик Хеҙмәт Геройы (1962).
Ике Ленин ордены — 1956 һәм 1962,
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены — 1975 йыл,
«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы.
1953 йылда Юрий Николаевич Сталин премияһы лауреаты була,
1959 йылда — Ленин премияһы лауреаты.
2000 йылда Юрий Николаевичҡа үлгәндән һуң Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* Храмов Ю. А. Бабаев Юрий Николаевич // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 23. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
* Ю. Н. Бабаев на сайте Российского федерального ядерного центра
* 
* Биография на сайте Биография. Ру
Шавров Владимир Фёдорович

**Шавров Владимир Федорович** (тыуған 1947) — юрист, халыҡ-ара хоҡуҡ һәм АҠШ-тың тышҡы сәйәсәте буйынса белгес; СССР Сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (МГИМО)  халыу-ара мөнәсәбәттәр факультетын тамамлаған (1970), юридик фәндәр кандидаты,  диссертацияһы АҠШ-тың тышҡы сәйәсәтенең "реализм" теорияһы буйынса яҡланған (1980); МГИМО доценты;  РФ юстиция министрлығының Рәсәй хоҡуҡи академияһы пофессоры (2000). 1995-1998 йылдарҙа Румыниялағы  Рәсәй  илселегенең 2-се һәм 1-се сәркәтибе.

## Биографияһы
1947 йылда Шавров Владимир совет хәрби хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған; 1970 йылда СССР сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын (МГИМО) отличие менән тамамлай. Уҡыуын тамалағас,1973 йылға тиклем  Румынияла  Совет илселегендә тәүҙә тәржемәсе булып, ә һуңынан протокол бүлегенең мөдире булып эшләй.

СССР-ға ҡайтҡандан һуң, СССР сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (МГИМО) халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһының аспирантураһында уҡый. 1982 йылда ошо туған юғары уҡыу йортонда кандидатлыҡ диссертацияһын  АҠШ-тың халыҡ-ара хоҡуҡ теорияһы һәм практикаһында "политик реализм" концепцияһы буйынса яҡлай, уның ғилми етәксеһе - профессор Игорь Блищенко була. Артабан Владимир Шавров СССР сит ил эштәре министрлығының Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтында (МГИМО)  МГИМО эшләй башлай: 1983 йыл уҡытыусы булып, һуңынан — өлкән уҡытыусы һәм доцент. СССР тарҡалғас, 1995 йылдан алып 1998 йылға тиклем осорҙа Шавров  Рәсәй Федерацияһының Румыниялағы илселегендә тәүҙә икенсе, ә аҙаҡ — илселектең беренсе секретары була. 2000 йылда Рәсәй Федерацияһының Юстиция министрлығы ҡарамағындағы Рәсәй хоҡуҡ академияһында  профессор позицияһын биләй.

## Эштәре
Владимир Шавров «Халыҡ-ара хоҡуҡ» рәсәй дәреслегенең авторҙашы, был дәреслек 1998 йылда сыҡҡан профессор Юрий Колосов һәм Эмилия Кривчикова мөхәррирлеге аҫтында сыҡҡан. Владимир Шавров инглиз, немец, француз, поляк һәм румын телдәрен бик яҡшы белгән.

* Теория и практика международного права США : Учеб. пособие / И.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Блищенко, В. И. Шавров. — М. : Изд-во Ун-та дружбы народов, 1985. — 85 с.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар

*  
*
Красовский Гурий Николаевич

**Красовский Гурий Николаевич** (16 август 1929 йыл — 31 март 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй токсикологы, РМФА мөхбир ағзаһы (1994), Рәсәй ФА мөхбир ағзаһы (2014).

## Биографияһы
1929 йылдың 16 авгусында тыуған.

1954 йылда 1-се Мәскәү медицина институтын «медик-санитар эше» һөнәре буйынса тамамлай. Аспирантураны тамамлағандан һуң,  шунда уҡ өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында, ә аҙаҡ — токсикология бүлегенең мөдире булып эшләй. Артабан Фәнни-тикшеренеү үҙәгенең коммуналь гигиена кафедраһы лабораторияһы ҡарамағындағы токсикология бүлеге мөдире була.

А. Н. Сысин исемендәге кеше экологияһы һәм тирә-яҡ  мөхит гигиенаһы ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
* һыу-санитарияһы токсикология лабораторияһының етәксеһе (1972-1989);
* фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары (1989-1996);
* һыу бысраныу токсикологияһы лаборатория етәксеһе (1996-2003);
* төп ғилми хеҙмәткәр(2003-2019).

1959 йылда — «Роль кальция в развитии эндемического флюороза (экспериментальные данные)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1973 йылда — «Моделирование интоксикаций и обоснование условий экстраполяции экспериментальных данных с животных на человека при решении задач гигиенического нормирования» темаһына докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай..

1979 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.

1994 йылда — РМФА-ның мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.

2014 йылда — Рәсәй ФА-ның мөхбир-ағзаһы.

2019 йылдың 31 мартында  Мәскәү өлкәһенеңНиколо-Архангельск зыяратында ерләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Санитар токсикология өлкәһе белгесе, ул шулай уҡ һыуҙы химик быратыу ҡурҡынысын баһалау һәм гигиена нормалау методологияһы өлкәһе белгесе.

Ул һыуҙағы ағыулы матдәләрһе баһалау методын һәм принциптарын эшләү буйынса тикшеренеүҙәр алып бара, интоксикация һәм ағыу күрһәткестәренең кеше һәм хайуандар организмына йоғонтоһон экстраполяциялауҙы моделләштереү, киҫкен һәм хроник ағыуланыуҙың критерийҙарын билдәләү методтарын унификациялай, органолептик үҙенсәлектәрҙең  кумулятилығын (йыйылыуын) тикшерә һәм халыҡты һыу менән тәьмин итеүҙә ҡулланылған материалдар һәм технологияларҙың хәүефен асыҡлауҙы системалаштыра.

500-ҙән ашыу фәнни эш авторы, шул иҫәптән 16 китап һәм монография яҙған.

Уның етәкселегендә 23 медицина фәндәре докторы һәм 35 кандидаты әҙерләнгән .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулы айҡанлы» юбилей миҙалы
*  «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
* Миҙал «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* СССР ВДНХ-ның ике көмөш һәм бер алтын миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Балашов Всеволод Вячеславович

**Всеволод Вячеславович Балашов** (30 июль 1931 йыл — 28 октябрь 2011 йыл) — СССР һәм Рәсәй физигы. Физика-математика фәндәре докторы, профессор. Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында атом ядроһы физикаһы һәм бәрелешеүҙәрҙең квант теорияһы кафедраһы мөдире. МДУ-ның Д. В. Скобельцын исемендәге ядро физикаһы ғилми-тикшеренеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (1995).

Ғалим Всеволод Тарасевичтың билдәле «Поединок» фотоһүрәтендә төшөрөлгән. 1963 йылда «Мәскәү университеты» серияһында эшләнгән фотоһүрәт World Press Photo конкурсы призеры була.

## Биографияһы
Всеволод Вячеславович Балашов 1931 йылдың 30 июлендә Архангельск ҡалаһында тыуған.

1949 йылда Архангельсктың 6-сы һанлы мәктәбен тамамлай. 1955 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай. 4 курста Фәндәр академияһының физик проблемалар институтына академик Лев Ландауға һөнәри махсуслашыу өсөн ебәрелә.

Университетты тамамлағандан һуң аспирантураға уҡырға инә, унда Юрий Широков етәкселегендә 1959 йылда «К теории взаимодействия оболочечных нуклонов в легких ядрах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1964 йылда Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институттың теоретик физика лабораторияһында «Оболочечная теория ядерных реакций» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 30 фән кандидаты әҙерләгән, шуларҙың 10-һы артабан физика-математика фәндәре докторы булып китә.

М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты, СССР Дәүләт асыштар реестрына индерелгән 173-се номерлы «атом ядроларының тиҫкәре мюондарҙы резонанслы йотоу күренеше» асышы авторы, юғары мәктәп фәндәре Халыҡ-ара академия ағзаһы.

Теоретик ядро һәм атом физикаһы, юғары һәм аралаш энергияларҙа ядро реакциялары теорияһы өлкәһендә белгес.

Фәнни журналдарҙа бик күп баҫмалар авторы.

## Иҫкәрмәләр
Бордж Таментфуст

**Бордж Tamentfoust** () — Алжирҙың  Таментфуст ҡалаһы янында  Ғосман империяһы осоронан ҡалған ҡәлғә. Ғосман империяһы осоронда Алжирҙа оборона өсөн бер нисә Форт төҙөлгән, Бордж Таментфуст шуларҙың береһе. Алжирҙа Бордж Таментфуст фортынан башҡа тағы  бер нисә форт һаҡланып ҡалған, ҡаһы берҙәре емерелгән. Форт Таментфуст ҡалғыулығынан иң бейек урынында, Алжир ҡултығының көнбайышында төҙөлгән.

## Тарихы
Форт 1661 йылда Исмәғил паша хакимлек иткән осорҙа төҙөлә. Һуңынан, 1685 йылда Италиян сығышлы төрөк наместнигы Хөсәйен Мозоротто фортта реконструкция эштәре үткәрә. Төҙөлөү теүәл датаһы бәхәсле булып ҡала. Француз тарихсыһы Эмиль Бутин билдәләүе буйынса, форт 1668 йылда  Авраам Дюкейн етәкселегендә француз армияһы Алжирҙы утҡа тотҡан ваҡытта оборона өсөн төҙөлгән. Икенсе француз тарихсыһы Жорж Марсэ әйтеүенсә, форт 1722 йылда  Мөхәммәт Дэй-Паша хакимлеге осоронда төҙөлгән.

Людовик XIV  приказы буйынса адмирал Жан Д’Эстре 1688 йылда фортҡа һөжүм итә. 1830 йылдың 23 июлендә фортта француздарға ҡаршы рәсми рәүештә йыһат иғлан ителә, йыйылышта төбәктең бер нисә ырыу башлыға ҡатнаша, шул иҫәптән Бани Хәлил, Бани әл-Хашана һәм Бани әс-Сабт.

## Архитектураһы
Форт һигеҙҡырлылыҡ формаһында төҙөлгәгән, эсендә ун бер бүлмә бар. Бүлмәләр өс төркөмгә бүленеп һигеҙҡырлылыҡтың ете яғында урынлашҡан. Бүлмәләрҙең береһендә намаҙ уғыу өсөн  михраб ҡуйылған, бүлмә артыҡ бер нисек тә биҙәлмәгән. Бүлмәләр өҫтөндә амбразуралы таш стена баррикадалары ҡуйылған. Диуар эре таштарҙан төҙөлгән, бейеклеге соҡор төбөнән иҫәпләгәндә туғыҙ метрға етә. Форттың төкәтмәһе булып икенсе  "Бордж Әл-Ingliz" () форты төҙөлгән, был ҡәлғә лә соҡор менән уратып алынған

## Галерея

File:Terrassebordj.JPG|Зубчатая стена форта
.

## Иҫкәрмәләр
Боголюбов Александр Николаевич (физик)

**Боголюбов Александр Николаевич** (28 март 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәй физигы һәм математигы, математик физика өлкәһендә белгес, физика-математика фәндәре докторы.

## Биографияһы
Александр Николаевич Боголюбов 1945 йылдың 28 мартында Усть-Каменогорск ҡалаһында (хәҙерге Ҡаҙағстан) тыуған.

Атаһы Боголюбов Николай Семенович (1905—1975) — РСФСР-ҙың Дәүләт арбитражы баш арбитры. Әсәһе Боголюбова Зоя Алексеевна (Збичукова) (1910—1994) — медицина хеҙмәткәре.

1963 йылда Мәскәү ҡалаһының 50-се урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай. 1969 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тамамлай һәм әлеге ваҡытҡа тиклем Мәскәү дәүләт университетының физика факультетында эшләй.

Физика-математика фәндәре кандидаты (1975). Кандидатлыҡ диссертацияһының темаһы: «Применение метода конечных разностей к решению граничных задач электродинамики». Физика-математика фәндәре докторы (1997). Докторлыҡ диссертацияһының темаһы: «Математическое моделирование волноведущих систем». Мәскәү дәүләт университетының физика факультеты профессоры (1999 йылдан алып).

Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (2012).

«:ru:Вычислительная математика и математическая физика» журналының редакция коллегияһы ағзаһы.

## Уҡыусылары
1 фән докторы һәм 6 фән кандидаты әҙерләгән.

## Баҫмалары

### Китаптары
*Свешников А. Г., Боголюбов А. Н., Кравцов В. В.* Лекции по математической физике. — М.: Изд-во МГУ, 1993. — ISBN 5-211-04899-7, ISBN 5-02-033541-X
*Боголюбов А. Н., Кравцов В. В.* Задачи по математической физике. — М.: Изд-во МГУ, 1998. — ISBN 5-211-03373-6

### Һайланма мәҡәләләре
Автор и соавтор около 100 статей. Наиболее существенные:
# *Боголюбов А. Н.*, *Делицын А. Л.*, *Свешников А. Г.* О полноте корневых векторов радиоволновода // Доклады РАН. — 1999. — Т. 369. — № 4. — С. 456—460.
# *Боголюбов А. Н.*, *Минаев Д. В.*, *Свешников А. Г.* К расчёту открытого согласующегося волноводного перехода с использованием эффективных нелокальных граничных условий // Журнал вычисл. матем. и матем. физики. — 2002. — Т. 42. — № 4. — С. 514—521.
# *Боголюбов А. Н.*, *Малых М. Д.*, *Свешников А. Г.* О неустойчивости вложенных в непрерывный спектр собственных значений волновода по отношению к возмущениям его заполнения // Докл. РАН. — 2002. — Т. 385. — № 6. — С. 744—746.

## Бүләктәре
* 1997 йылда педагогик эшмәкәрлеге өсөн Ломоносов премияһына лайыҡ була.

## Һылтанмалар
* Биография  на сайте кафедры математики физического факультета МГУ.
Исаков Борис Иванович

**Исаков Борис Иванович (Искаков)** (14 ноябрь 1934 йыл — 26 сентябрь 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы һәм йәмәғәт эшмәкәре, иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Халыҡ-ара славян мәғариф, сәнғәт һәм мәҙәниәт фәндәре академияһының беренсе президенты.

Иҡтисад, статистика, физика буйынса 300-ҙән ашыу фәнни эштәр, шул иҫәптән 30 монография авторы.

## Биографияһы
1934 йылдың 14 ноябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.

1957 йылда Мәскәү физика-техник институтын тамамлай. СССР Фәндәр академияһының Үҙәк медицина сәнәғәте автоматлаштырылған системалар идарылығының проект-технология бюроһында директор булып, Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтының статистика кафедраһы мөдире  (МИНХ, хәҙер Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисади университеты). 1999 йылдан 2008 йылға тиклем Мәскәү банк институтының (МБИ)   статистика кафедраһы мөдире була (МБИ).

Юғары уҡыу йорттарында дөйөм статистика теорияһы, социаль-иҡтисади статистика, финанс статистикаһы һәм банк статистикаһы, иҡтисади-математик ысулдар буйынса лекциялар уҡый. Шулай уҡ ҡаты яғыулыҡта эшләйәсәк ракета теорияһын булдыра, әүҙем статистика концепциялары, демография системаһы һәм демо-иҡтисади макромоделдәре; халыҡ иҫәбен алыуҙа демографик тулҡындарҙың (демоволна) ҡабатланыу законын аса.  (демоволна). Ғалим дың көслө һәм көсһөҙ энергоинформацион сигнал алмашы ныуыy тикшереүе билдәле. Уның тарафынан, яңы ғилми тармаҡтар булдырыла — квант физикаһы  һәм уның ҡушылмалары идеяларын ҡулланып квант энергоинформатикаһы асыла. Уның ғилми етәкселеге аҫтында 80-гә яҡын фән докторы һәм кандидаты диссертацияһы яҡлана. Ул статистика, демография һәм иҡтисади-математика методтары өлкәһендә фәнни мәктәп булдырған.

1992 йылда Исакова инициативаһы буйынса  Халыҡ-ара славян академияһы барлыҡҡа килә. Был академияның алыштырғыһыҙ президенты  ғүмеренең аҙағына тиклем Б. И. Исаков булып тора.

Б. И. Исакова, шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. СССР Экология йәмғиәте советының рәйесе була. 1984-1987 йылдарҙа «Хәтер» патриотик берекмәләренә инә. 1989 йылда Бөтә союз халыҡ-патриотик фронты һәм Рәсәйҙе яңыртыу партияһын төҙөүҙә ҡатнаша. 1993 йылдың майында Граждандар ризалығы конгресының ойошщтороу комитетына инә. 2003 йылда Халыҡ-ара айыҡлыҡ академияһы булдырыуҙа һәм уның эшендә ҡатнаша.

2016 йылдың 26 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була.

Академи Ф. Г. Угловтың Халыҡ-ара Алтын миҙалы менән бүләкләгән. (2010), « Рәсәйҙәге ҡоро законға 100 йыл» Халыҡ-ара миҙалы (2014) һәм Апостол Челышов Д. М. Халыҡ-ара айыҡлыҡ  ордены менән бүләкләнгән. (2016).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ИСКАКОВ БОРИС ИВАНОВИЧ, УЧЕНЫЙ И ОБЩЕСТВЕННЫЙ ДЕЯТЕЛЬ
* Деятели четвёртого трезвеннического движения 
* Интервью академика Бориса Искакова Евгению Степанову
* З майбутнього через сучасне у минуле
«Венаны алған өсөн» миҙалы

**«Венаны алған өсөн» миҙалы** СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге Указына ярашлы Бөйөк Ватан һуғышы барышында Вена ҡалаһын алыу хөрмәтенә булдырыла.

## Миҙал тураһындағы Положение
«Венаны алған өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың 16 марты — 13 апреле осоронда туранан-тура Венаны штурмлауҙа һәм алыуҙа ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ Флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы азат иткәндә хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә.

«Венаны алған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Кенигсбергты алған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.

1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Венаны алған өсөн» миҙалы яҡынса **277 380** кеше бүләкләнгән.

## Миҙалдың тасуирламаһы
«Венаны алған өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә, диаметры- 32 мм, теүәл түңәрәк формала. Миҙал проекты авторы — рәссам Зворыкина.

Миҙалдың алғы яғында уртала — «ЗА ВЗЯТИЕ ВЕНЫ» яҙыуы, өҫкө өлөштә — биш осло йондоҙ, аҫта — лавр ботағы. Миҙалдың алғы яғы түңәрәк буйлап ҡаймаланған.

Миҙалдың кире яғында Вена ҡалаһын алған датаһы — «13 апреля 1945», уның өҫтөндә — биш осло йондоҙ.

Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.

Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалып менән тоташтырыла. Ҡалып киңлеге 24 мм зәңгәр төҫтәге ебәк муар таҫма менән урыталған. Диаметры — 24 мм. Таҫманың уртаһынан күк төҫтәге буй үтә. Киңлеге — 8 мм.

## Иллюстрациялар

Файл:Capture of Vienna REVERSE.jpg|Миҙалдың реверсы
Файл:RUSMARKA-1946.jpg|Рәсәй Почта маркаһы, 2015 йыл

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Медаль «За взятие Вены»

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Награждённые медалью «За взятие Вены»
Самотейкин Михаил Алексеевич

**Самотейкин Михаил Алексеевич** (4 апрель 1926 йыл — 19 сентябрь 1987 йыл) — патологоанатом, медицина фәндәре докторы, профессор (1967).

## Биографияһы
Михаил Алексеевич Самотейкин 1926 йылдың 4 апрелендә тыуған. 1951 йылда  Һарытау медицина институтын (хәҙер Һарытау дәүләт медицина университеты)  уңышлы тамамлай. Институттың  патологик анатомия кафедраһында   аспирантурала уҡый.

1954 йылда тему «О влиянии повышенного кровяного давления на кровеносные сосуды легких»  темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай  (1954). 1966 йылда Благовещен медицина институтында «Бронхоспастический ателектаз легких  и его роль в развитии пневмоний у детей раннего возраста»  темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай  (ғилми етәксеһе СССР Медицина фәндәре академияһының  академигы Анатолий Иванович Струков).

1954–1956 йылдарҙа ассистент,   

1956–-1968 йылдарҙа Благовещен  медицина институтының  патологик анатомия кафедраһы  (хәҙер Амур дәүләт медицина академияһы) мөдире;  

1968–-1983  йылдарҙа Новосибирск медицина институтының (хәҙер Новосибирск дәүләт медицина университеты)  патологик анатомия кафедраһы  мөдире; 

1968-–1971  йылдарҙа дауалау факультеты деканы,

1971–-1978  йылда  Новосибирск медицина институтында уҡыу эштәре буйынса проректор. 

Шулай уҡ патологоанатомдарҙың Бөтә Союз ғилми йәмғиәтенең патологоанатом йәмғиәтенең идара ағзаһы,  «Архив патологии» журналының мөхәрририәт советы ағзаһы,  патологоанатомдарҙың Новосибирск ғилми  йәмғиәте рәйесе.

Самотейкин етәкселегендә  20  кандидатлыҡ һәм 6  докторлыҡ диссертацияһы әҙерләнә һәм яҡлана.  

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: йөрәктә, бөйөрҙәрҙә һәм баш мейеһендә  микроциркуляция патологияһын өйрәнеү, бронхо-үпкә патологияһы һәм башҡалар.

М.А. Самотейкин патологик анатомия һәм микроциркулятор йүнәлешендәге патология мәсьәләләре буйынса 160-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы

Михаил Алексеевич Самотейкин  1987 йылдың 19 сентябрендә Новосибирскиҙа  ҡаты ауырыуҙан һуң  вафат булып ҡала,  Новосибирскиҙа Заельцов зыяратында ерләнгән.

## Әҙәбиәт

* 
* Кто есть кто в патологической анатомии в России. Биографический справочник / Редактор-составитель А. Н. Зубрицкий. – М.: Астрея-центр, 2015.

## Һылтанмалар

* Михаил Алексеевич Самотейкин. Памятные даты патологоанатомов России
* Михаил Алексеевич Самотейкин . Кафедра общей патологии. Казанский государственный медицинский университет
* К 80-летию кафедры патологической анатомии Новосибирского государственного медицинского университета
* Самотейкин, Михаил Алексеевич. Кафедра патологической анатомии с курсом судебной медицины Амурской медицинской академии.

## Иҫкәрмә
«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы

**«Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы** СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге Указына ярашлы Бөйөк Ватан һуғышы барышында **[[Кёнигсберг]]** ҡалаһын алыу хөрмәтенә булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам А. И. Кузнецов.

## Миҙал тураһындағы Положение
«Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың 23 ғинуары — 10 апреле осоронда туранан-тура Кенисберг ҡала-ҡәлғәне штурмлауҙа һәм алыуҙа ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы азат иткәндә хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә.
«Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы — СССР-ҙың берҙән-бер ҡала-ҡәлғәне алған өсөн булдырылған награда.

«Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Будапештты алған өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.

1987 йылға ҡарата «Кенисбергты алған өсөн» миҙалы яҡынса  кеше лайыҡ була.

## Миҙалдың тасуирламаһы
«Кёнисбергты алған өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә, диаметры- 32 мм, теүәл түңәрәк формала.

Миҙалдың алғы яғында, уртала — «ЗА ВЗЯТИЕ КЕНИГСБЕРГА» яҙыуы, яҙыу өҫтөндә — нурҙары таралған биш осло йондоҙ, аҫта — лавр ботағы. Миҙалдың алғы яғы түңәрәк буйлап ҡаймаланған.

Миҙалдың кире яғында Кёнисбергты алған датаһы — «10 апреля 1945», дата өҫтөндә — биш осло йондоҙ.

Миҙалдағы бөтә яҙыуҙыр һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнелгән.

Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып 24 мм киңлегендәге ебәк таҫма менән уратылған. таҫма үҙ-ара сиратлашҡан 5 буйҙан тора: өс ҡара һәм ике йәшел. Таҫманың ситтәре тар ғына йәшел буйҙар менән ҡаймаланған.

## Иллюстрациялар

Файл:Capture of Koenigsberg REVERSE.jpg|Миҙалдың реверсы
Файл:RUSMARKA-1945.jpg|Рәсәй Почта маркаһы, 2015 йыл


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Медаль «За взятие Кёнигсберга». Медали и ордена СССР
* Участники штурма Кенигсберга, удостоенные медалью «За взятие Кенигсберга»
Карпунин Василий Александрович

**Василий Александрович Карпунин** (9 декабрь 1919 йыл — 1 сентябрь 1975 йыл) — совет ғалимы-механигы, йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр докторы, профессор.  Бөйөк Ватан һуғышында  ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Василий Карпунин  1919 йылдың  9 декабрендә  рСФСР-ҙың Архангел губернаһында   крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 

1941 йылдың сентябрь айында Василий Александрович  Ҡыҙыл армия  сафтарына алына. 25-се запас уҡсылар полкының саңғы әҙерлеге инструкторы итеп тәғәйенләнә. 1942 йылдың ноябрендә ул Үҙәк фронттың  1-се  айырым саңғы батальонының взводын етәкләй. Разведка операция ваҡытында яралана һәм госпиталгә эләгә. Һауығып сыҡҡас 1-се Белорус фронты 25-се уҡсылар дивизияһының айырым рота командиры була; шул уҡ ваҡытта тағы ике тапҡыр яралана.

Карпунин   Мәскәүҙән эвакуацияланған Томск ҡалаһына Медицина фәндәре академияһына тубығындағы снаряд ярсығын алдырыу буйынса операцияға ебәрелә.  Василий Александрович  операциянан  баш тарта, һәм ҡалған ғүмеренең бөтә өлөшөн ошо ярсыҡ менән йәшәй. Госпиталдән сыҡҡас, Томск район комиссариатына  4-се частың начальнигы итеп ебәрелә.  1945 йылда «Атыу» курсын һәм Халы комиссариаты оборонаһының ВВО Төп идаралығы ҡарамағында офицерҙарҙың белемен арттырыу курстарын тамамлай.

Демобилизацияланғандан һуң 1946 йылда Томск политехник институтының механика факультетына уҡырға инә, уны 1948 йылда «Эске яныулы двигателдәр»  һөнәре буйынса тамамлай, бүлеү буйынса  Красноярск ҡалаһына  урындағы заводтарҙың береһенә эшкә ебәрелә.  Предприятие етәкселәре  белгескә иғтибар итә һәм уны Оборона министрлығы  академияһына уҡырға ебәрә, уны  ул уңышлы тамамлай. Бынан һуң академияла  аспирантурала ҡала һәм 1955 йылда күренекле совет конструкторы Василий Гаврилович Грабин етәкселеге аҫтында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Василий Александрович аспирантураны тамамлағас,  Ижевск ҡалаһына механика институтына эшкә ебәрелә, унда уҡытыу һәм идара  итеү эшмәкәрлегенең бөтә баҫҡыстарын үтә: өлкән уҡытыусынан алып профессорға тиклем.  1970 йылда  «Усталостная прочность цилиндрических пружин»  темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1972 йылда Василий Александрович Ижевск механика институтында  ректор итеп тәғәйенләнә. Юғары уҡыу йортонда эшләү осоронда ул 47 хеҙмәт яҙа һәм уйлап табыуҙың  4 автор таныҡлығын ала.

Василий Александрович шулай уҡ ғилми һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: Машпром» ғилми-техник йәмғиәтенең өлкә идаралығы рәйесе, «Белем» йәмғиәтенең Октябрь районы бүлеге ағзаһы, СССР ФА Урал ғилми үҙәге Президиумы ҡарамағында  тәбиғи һәм ижтимағи фәндәр буйынса фәнни тикшеренеүҙәрҙе координациялау буйынса ведомство-ара совет бюроһының азаһы булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Карпунин Василий Александрович // Удмуртская республика: Энциклопедия / гл. ред. В. В. Туганаев. — 2-е изд., испр. и доп. — Ижевск : Удмуртия, 2008. — 767 с. — 2200 экз. — .
*
Баранов Сергей Петрович

**Баранов Сергей Петрович** (26 март  1929 йыл — 10 февраль 2013 йыл) — педагог, педагогия фәндәре кандидаты (1960), профессор (1980), Педагогия һәм социаль фәндәрҙең  тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Сергей Петрович Баранов 1929 йылдың 26 мартында Калуга өлкәһенең Мосальский районы Сушково ауылында тыуған.15 йәшендә үҙ ирке менән фронтҡа китә,  66-сы  гвардия пехота дивизияһы составында була, бер нисә тапҡыр яралана,  I дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «Будапештты алған өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңгән өсөн»  миҙалдары менән бүләкләнә. 1946 йылда Мәскәү дәүләт университеты философия  факультетының психология бүлегенә уҡырға инә, 1951 йылда тамамлай. Баранов Сергей Петровичтың педагогик эшмәкәрлегенең башы  Тула, Калуга, Мәскәү  юғары уҡыу йорттарында башлана,  унда  уҡытыусы, доцент, башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедра мөдире булып эшләй. Күп йылдар  дауамында Мәскәү дәүләт педагогия университетында уҡыта  — башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире, декан вазифаһын башҡарыусы була.

1960 йылда «Соотношение чувственного образа и понятия в процессе обучения младших школьников»  темаһына  кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ошо  материалдар буйынса «Чувственный опыт ребёнка в начальном обучении» монографияһы нәшер ителә.  2010 йылда «Педагогика» дәреслегендә уның «Гносеологический подход к процессу обучения» тигән мәҡәләһе баҫылып сыға, ул  болгар теленә тәржемә ителә. Баранов 40 йыл самаһы «Начальная школа» журналының  мөхәрририәт коллегияһының ағзаһы булып тора.  2006 йылда «Начальная школа» (№ 12) журналында Н.Чиркова менән авторҙашлыҡта «Развитие мышления младших школьников на основе математической логики» мәҡәләһе баҫылып сыға.  Сергей Петрович «Начальная школа» журналы ойошторусы булған Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында фәнни-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнаша.

Профессор ике фән докторы һәм бер нисә  кандидат әҙерләй.  Барановтың ғилми эштәре  Куба, Ҡытай, Ҡырғыҙстан, Вьетнамда баҫылып сыға. Сергей Петрович 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы, шулар араһында: «Чувственный опыт ребёнка в начальном обучении», «Принципы обучения», «Сущность процесса обучения», «Педагогика» ( С. П. Баранов һәм В. А. Сластенин редакцияһы), «Теория обучения детей младшего школьного возраста» һәм башҡалар.

2013 йылдың 10 февралендә Мәскәүҙә вафат була.

## Наградалары

* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* «Будапештты алған өсөн»  миҙалы,
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн»  миҙалы,
* «1941-1945 йй.  Бөйөк Ватан һуғышында еңгән өсөн»  миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* РНБ. Баранов Сергей Петрович
* РГБ. Баранов Сергей Петрович
Константинов Николай Николаевич

**Константинов Николай Николаевич** () — СССР һәм Рәсәй математигы һәм педагогы. Мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (2008).

## Биографияһы
Николай Николаевич Константинов 1932 йылдың 2 ғинуарында Мәскәү ҡалаһында тыуған (атаһы — Рәсәйҙең тыумыштан почетлы гражданы, әсәһе — грузин дворяны).

1941—1943 йылдарҙы Николай Николаевич эвакуацияла үткәрә, Татарстан Республикаһының Алабуға ҡалаһында йәшәй һәм уҡый. 1943 йылда Константинов Мәскәүгә тыуған мәктәбенә ҡайта һәм 1949 йылда уны алтын миҙалға тамамлай. 1954 йылда 
М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын отличие менән тамамлай.

Физика-математика фәндәре кандидаты.

А. Н. Колмогоров, Е. Б. Дынкин, С. И. Шварцбурд һәм башҡалар менән бер рәттән, СССР-ҙа математик мәғрифәтселек хәрәкәтенең күренекле эшмәкәрҙәренең береһе.

1950-сы йылдарҙан Мәскәү дәүләт университетында математика түңәрәге алып бара.

1960-сы йылдарҙан Мәскәүҙең төрлө мәктәптәрендә эшләй башлай, (7-се, 91-се, 57-се, 179-сы мәктәптәр), унда математика кластары булдыра һәм өлкән класс уҡыусылары өсөн юғары математика нигеҙҙәрен уҡытыу методикаһын эшләй («система листков», йәки «всё — в задачах» тип атала). Хәҙерге ваҡытта Константиновтың методикаһы Мәскәүҙең күп кенә математика мәктәптәрендә ҡулланыла. Хуплаусылар ҙа, ҡаршы килеүселәр ҙә бар.

Н. Н. Константиновтың уҡыусылары Мәскәү, Бөтә Союз (Бөтә Рәсәй), Халыҡ-ара математика олимпиадаларында даими еңеп сығалар.

1978 йылда Ломоносов турниры — күп предметлы олимпиада ойоштора, шунан бирле был турнир Мәскәүҙә йыл һайын үткәрелә.

Уҡыусыларҙың математика буйынса Бөтә Союз олимпиадаһы жюриһынан китергә мәжбүр булғандан һуң 1980 йылда Ҡалалар турниры — математика олимпиадаһын ойоштора, унда әлеге ваҡытта йыл һайын донъяның 25-тән күберәк иленән мәктәп уҡыусылары ҡатнаша. 1989 йылдан шулай уҡ йыл һайын Ҡалалар турнирының йәйге Конференцияһы үтә.

1991 йылда Бойондороҡһоҙ Мәскәү университетын ойоштороуҙа ҡатнаша.

Әлеге ваҡытта (2019) Константинов Николай Николаевич 179-сы мәктәптә эшләй, «Квант» журналының редакция советы ағзаһы булып тора.

## Һылтанмалар
* «Кошечка» — фильм и статья из журнала «Проблемы кибернетики» / Математические этюды.
* Николай Константинов: «Знает ли кошка, что она не настоящая?»  — статья в журнале «Компьютерра».
* Прибытие «Кошечки»  — статья в журнале «Компьютерра».
* Как появилось математическое образование  — интервью Любови Борусяк
* Загадка Константинова. К 80-летию учёного  — статья в polit.ru
* Инкубатор для Перельманов  — статья в журнале «Эксперт»
* «Математическое образование» ''N'' 40 (2007) — Специальный выпуск, посвящённый Н. Н. Константинову
Кетлинский Сергей Александрович

**Кетлинский Сергей Александрович** (21 июль 1940 йыл — 12 июнь 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй иммунологы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2005), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2014).

## Биографияһы
Сергей Александрович Кетлинский 1940 йылдың 21 июлендә Ленинградта тыуған.

Эшсе йәштәрҙең киске мәктәбен тамамлай, Ленинград металл эшләү заводында фрезеровщик булып эшләй.

1968 йылда  1-се Ленинград  медицина институтын тамамлай.

1982 йылдан алып 1968 йылға тиклем — фәнни хеҙмәткәр, Эксперименталь медицина институтында гистология лабораторияһы мөдире.

1982 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем — айырыуса таҙа биопрепараттарҙың Дәүләт Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, тәүҙә ғилми хеҙмәткәр, ә 1990 йылдан — институттың ғилми эштәре буйынса директор урынбаҫары.

1990 йылда — профессор дәрәжәһе бирелә.

2001 йылда Япония хөкүмәте саҡырыуы буйынса Канадзава ҡалаһы университетында 10 ай дауамында шештәр патогенезында хемокиндарҙың ролен өйрәнә.

2005 йылда — Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана

2014 йылда  — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.

2019 йылдың 12 июнендә  Санкт-Петербургта  вафат була

### Ғаиләһе

* Әсәһе яғынан олатаһы - К.Ф.Кетлинский  Рәсәй хәрби эшмәкәре, контр-адмирал,  рус-япон һуғышында ҡатнашыусы (1875—1918).
* Атаһы — Е.А. Кибрик,  совет графигы, рәссам һәм иллюстратор (1906—1978).
* Үгәй атаһы — Зонин, рус совет яҙыусыһы-маринисы  (1901—1962).
* Әсәһе —Кетлинская,  рус совет яҙыусыһы һәм сценарисы  (1906—1976).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Иммунитет медиаторҙарын— цитокиндар өйрәнеү өлкәһендә белгес.

Цитокин етештереүҙең яңы технологияларын төҙөү буйынса эшләгән фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы.

Иммунологияның молекуляр аспекттарына арналған тикшеренеүҙәр алып бара, рекомбинант цитокиндар — ИЛ-1α, ИЛ-6, ИЛ-8 үҫешенә ҙур өлөш индерә, ВИЧ-инфекциялар иммунопатогенезы тураһында күҙаллауҙар формалаштырыуҙа һәм был ҡуҙғытҡысҡа ҡаршы ватан вакцинаһын булдырыу юлдарында  ҙур өлөш индерә

Уның етәкселеге  аҫтында  илдә тәүге тапҡыр кешенең төрлө сирҙәре ваҡытында цитокиндарҙың һанын билдәләү өсөн диагностик тестар булдырыла.

200-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә һәм күҙәтеүҙәр, 6 монография,  21  уйлап табыу авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән 11 патенты бар, улар араһында 1 — сит илдә.

Уның етәкселегендә 5 докторлыҡ  һәм 10 кандидатлыҡ  диссертациялары башҡарыла.

Халыҡ-ара, Рәсәй һәм Европа цитокин йәмғиәттәренең, иммунологтарҙың Рәсәй ғилми йәмғиәте идараһы президиумының,  «Цитокины и воспаление», «Медицинский академический журнал» һәм  «Иммунодефициты и СПИД» журналдарының мөхәрририәт ағзаһы.

## Наградалары

* Рәсәй Федерацияһы  Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә  премиялары (төркөм составында, 2006 йыл өсөн)
* Академик Н.Ф. Гамалея исемендәге премия һәм диплом — «Эндогенные иммуномодулятор» монографияһы өсөн  (1992)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*