Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары

**«Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары»** (, урыҫса йышыраҡ «Алиса в Стране чудес» тип атайҙар) — 1865 йылда Льюис Кэрролл псевдонимы менән яҙған атаҡлы инглиз яҙыусыһы һәм Оксфорд университеты Крайст Чёрч колледжының математика профессоры Чарлз Латвидж Додсон тарафынан яҙылған әкиәт. Кэрролл Әлисә исемле ҡыҙыҡайҙың йорт ҡуяны өңөнә осоп төшөүе һәм уның сәйер илдә шаҡ ҡатырғыс мажараларға тарыуы тарихын һөйләй. Элис был әкиәтте Кэрроллдың үҙенә яҙып биреүен үтенә, бер аҙҙан ҡулъяҙма әҙер ҙә була. Һуңғараҡ уға төҙәтмәләр индерелә һәм тулыландырыла, һәм 1865 йылда китап баҫылып сыға. Шунан бирле «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» әкиәтенең төрлө версиялары донъя йөҙөндәге башҡа телдәрҙә сығып тора.

## Тәржемәләр
Льюис Кэрроллдың Элис тураһындағы донъяның төрлө телдәренә тәржемә ителгән әкиәттәр араһында башҡорт телендә лә бар. Беренсе тәржемә урыҫ телендә ғәҙәти ҡулланылған «Алиса в Стране чудес» тигән атамаға тулыһынса ярашлы «Алиса мөғжизәләр илендә» тип аталып сыҡҡан

2017 йылда әкиәт инглиз теленә ярашлы «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» (инглизсә *Alice’s Adventures in Wonderland*) тигән исем менән Ирландияла баҫылып сыға. Уны яҙыусы Гүзәл Ситдиҡова консультант-мөхәррир Виктор Фет етәкселегендә башҡорт теленә тәржемә иткән

Тәржемәсе былай тип аңлата: " Китапта мөғжизәләр юҡ, унда төштәргә хас булғанса сәйер һәм ғәжәп хәлдәр килеп сығып тора. Кэрроллда ил исеме бер һүҙ менән генә бирелгән—Wonderland, ә wonder тигән инглиз һүҙе мөғжизә —miracle тигәндән айырмалы, " ғәжәпләнеү « тигән ҡылым булараҡ та ҡулланыла. Инглизсә тулы атамала Adventures—мажаралар тигән һүҙ ҙә бар. Ҡыҙ баланың исеме инглизсә „Элис“ тип йомшағыраҡ яңғырай — шуға күрә уны башҡорт теленә яҡын итеп—Әлисә тип алырға булдым. Шул рәүешле „Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары“ тигән атама килеп тыуҙы, ул форма яғынан да, эстәлеге буйынса ла инглизсәгә ярашлы булып сыҡты».

## Сюжеты

Әлисә апаһы менән яр буйында ойоп ултырғанда тәпәйендә кеҫә сәғәте тотоп китеп барған Аҡ Йорт Ҡуянын күреп ҡала. Ҡалпаҡсы менән Бесәйҙең һөйләшеүенән был ваҡиға 4 майға барғанын аңлайбыҙ. Ҡыҙыҡай Йорт Ҡуяны артынан эйәреп китә лә, күп-күп ишекле залда булып сыға. Бәләкәй генә асҡыс табып, баҡсаға инергә итһә, ишеккә һыймай булып сыға.

Әлисә артабан кәүҙәһен берсә ҙурайта, берсә кесерәйтә торған нәмәләр табып, үҙгәреп, төрлө мажараларға эләгә тора — үҙе оло кәүҙәле сағында илап сығарған күләүеккә кесерәйгәс эләгеп, һыуланып килеп сыға. Һыуҙа ҡыҙыҡай сысҡанды, төрлө ҡоштарҙы осрата, кибенер өсөн әкиәт тыңлай, түңәрәкләп йүгерешәләр. Елпеүесе менән бирсәткәләрен юғалтҡан Йорт Ҡуяны Әлисәне шуларҙы алып килергә үҙенең йортона ебәрә. Бында ниндәйҙер шыйыҡса табып эсә лә, өйгә һыймаҫлыҡ булып ҙурая. Йорт Ҡуяны уны ҡарарға Кеҫәрткене ебәрә, ә ҡыҙыҡай торбанан уны тибеп сығара.

Тәҙрәнән ҡыҙыҡайға ташлаған таштар ҡапыл бөйөрөккә әйләнә, ҡыҙыҡай шуларҙы ашап, кесерәйә лә өйҙән сығып ҡаса. Шунда кәүҙәһен үҫтерер өсөн бәшмәк ашарға тәҡдим иткән Күк Ҡарышлауыҡ менән осраша. Йәнә кәүҙәһе менән төрлө үҙгәрештәр кисерә. Шунан инде Байбисә йортона барып эләгә, Чешир бесәйе, Ашнаҡсы менән осраша. Шунда бер сабыйҙы нисек ыҙалатҡандарын күрә лә, алып китергә була. Тик юлда ул сусҡа балаһы булып сығыуы асыҡлана һәм ҡыҙыҡай уны ебәрә. Байбисә иһә крокет уйнарға йыйынып ҡала.

Юлда Чешир бесәйен осратып, һорашып, ҡыҙыҡай Аҡылға һыймаған сәй эсеүгә эләгә, хужаларҙың тупаҫлығына түҙмәй, бынан да китә.

Ҡапыл бер ағаста ишек күреп ҡала, шунлда инеп, тәү эләккән баҡсала булып сыға. Ошонда кәрт хеҙмәтселәр менән осраша, Ҡомас Хан һәм Ханбикәнең крокет уйынына эләгә. Ханбикә туҡтауһыҙ уйынсыларҙың башын ҡырҡырға, язаларға бойороҡ биреп ҡысҡырынып йөрөй. Хатта башы ғына күренеп торған Чешир бесәйенең башын ҡырҡтырырға маташа.

Байбисә менән әхлаҡ тураһында һөйләшә торғас, Ханбикә унан ғәйеп табып, күҙенән юғалырға бойора һәм үҙе Әлисә менән Быҙаубаш Ташбаҡа янына йүнәлә.Юлда Арыҫланҡошто осратып (Грифон), ҡыҙҙы ташбаҡа янына алып барырға ҡуша.

Ташбаҡаны тыңлап, был ике йән эйәһенең кадриль бейегәнен ҡарап ултырған арала хөкөм эшенә саҡырып оран һалалар, һәм Быҙаубашты ҡалдырып, Арыҫланҡош менән ҡыҙыҡай хөкөм барған яҡҡа йүгерә.

Унда Ханбикә өҫтәленән һый урлаған Валетты хөкөм итәләр булып сыға. Әлисә был эштә шаһит булып сыға. Тик был арала үҫә башлай һәм Ханбикәнең уны язалаттырырға маташыуынан ҡурҡмай, һеҙ кәрттәр генә бит тип белдерә.

Ошо мәлдә ул уянып китә һәм апаһының тубығында йоҡлап ятҡанын аңлай. Ул өйгә йүгереп ҡайтып китә, ә апаһы һеңлеһенең үҫеп етеп ошо әкиәтте үҙенең балаларына һөйләрен күҙ алдына килтерә.

## Башҡортсаға тәржемә өҫтөндә эш

2015 йылда Ирландияның «Evertype» нәшриәте консультант- мөхәррире В.Фет етәкселегендә тәржемә эше башлана. Консультанттың тәҡдиме менән тәржемә өсөн нигеҙ итеп Нина Демурованың варианты алына. Китап сыҡҡас, Бөйөк Британия китапханаһы каталогына индерелә.

Виктор Фет үҙенең тәржемәгә булған талаптарын ебәрә, ҡайһы урындарҙа текстарҙан саҡ ҡына ла тайпылмай, ҡайһы ерҙәрендә «башҡортлаштырыу» мөмкинлеге лә бирелә.
Китапта мөғжизәләр юҡ, унда, төштәргә хас булғанса, сәйер һәм ғәжәп хәлдәр килеп сығып тора. Һөҙөмтәлә «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» тигән атама килеп тыуа, ул форма яғынан да, эстәлеге буйынса ла инглизсәгә ярашлы иткилеп сыға.

Икенсе нәүбәттә персонаждарҙың исемдәре буйынса эш була. Демурованың тәржемәһендәге *Элси, Лэси һәм Тилли* — Әлисә һәм уның апаларының шифрланған исемдәре: Elcie — L.C. инициалдарынан килеп сыҡҡан, Лорина Шарлотта; Lacie — Әлисәнең (Alice) үҙ исеменең анаграм­маһы, ә Tillie — Матильда, өсөнсө ҡыҙҙың ҡушаматы, Эдит. Тәржемәсе уларҙы **Әҙилә, Сәлиә, Дилә** тип ала. Иғтибар итегеҙ: Сәлиә — Әлисә исеменең теп-теүәл анаграммаһы. Демурованың урыҫса вариантындағы «кисельные барышни» башҡортса вариантта «ҡымыҙсы ҡыҙҙар»ға әйләнә, ҡыҙ /ҡымыҙ тигәнгә һүҙ уйнатыу ҙа килеп сыға. Әкиәттә телгә алынған шарап һүҙе лә «ҡымыҙ» тип алмаштырыла.

Ҡомарлы уйындар, шул иҫәптән кәрт уйыны ла, тыйылғандар һанында булғанлыҡтан, башҡорт телендә уның һындарына ла, тамғаларына ла исем бирелмәгән. Король һәм Королева **Хан** һәм **Ханбикә** тип алына. Черви кәрт тамғаһына «червонный» һүҙе кеүек үк һирәк ҡулланылған **ҡомас** һүҙе ҡулланыла. Ике хеҙмәтсегә — Мэри-Энн менән Патҡа **Ялсыбикә** һәм **Ялсығол**тип исем бирелә.

Әкиәттә оҡшаш исемле ике персонаж осрай — **Март Ҡуяны** һәм **Аҡ Йорт Ҡуяны**. Кроликтарҙың ҡырағай төрө беҙҙә осрамай, ә Англияла улар бар. Әҫәрҙәгесә Кролик тип кенә ҡалдырырға ла булыр ине, әммә халҡыбыҙҙа йорт хайуаны булараҡ аҫралған кроликтарҙы яҡшы беләләр һәм уға йорт ҡуяны тигән исем дә биргәндәр. Шулай уҡ Йоҡосо тигән йәнлек урынына ҡышын йоҡоға талыусан Һыуыр образы индерелә.

Mock Turtle (Демуровала — Черепаха Квази) башҡортса **Быҙаубаш Ташбаҡаға** әйләнә. Ә Бөркөт балаһына **Балапан** тигән исем бирелә. Башҡорттар борон ваҡ йәнлектәргә йыртҡыс ҡоштар менән һунар иткән һәм уларҙың тәүге булып сыҡҡан иң көслөләрен, балапандарҙы, һунарға өйрәткән.

«Мәктәп каламбурҙары» (IX бүлек)—айырым тема. Бында һүҙ уйнатыуҙар талап ителә. *Уҡырға* һәм *яҙырға* тигәнгә яңғырашлы итеп *туҡырға* һәм *яғырға* һүҙҙәре ҡулланыла. Арифметиканың дүрт ғәмәле — : ҡушыу, алыу, ҡабатлау, бүлеү, уларҙы *шышыу, ағыу, ҡанатлау, бүгеү* тигән ҡылымдар менән һүҙ уйнатыла. *Мифтар /рифтар, химик/ мимик* (тәжрибәләр) тигән табышы Демуроваса ҡалған — был урыҫ теленән ингән һүҙҙәр. Мәктәптә өйрәнелгән башҡа предметтарға табылған төшөнсәләр: *Заялогия (зоология), Бүтәника (ботаника), Гүйәграфия (география), Тиҙкультура (физкультура), Һүрәт төкөрөү (һүрәт төшөрөү)*. Ә ҡарт Краб бабай һүҙ оҡшашлығынан сығып **Ҡыҫыҡ Күҙ Ҡыҫала** булып китә. Һуған тел (Туған тел) уҡытыуы арҡаһында күҙенән йәш ағып торған да, ҡабаҡтары шешенеп, ҡыҫыҡ күҙлегә әйләнгән.

Демуровала «занятия» «занимают» менән оҡшаштырып һүҙ уйнатыла (төп нөсхәлә дәрестәр, lessons, даими ҡыҫҡара, lessen). Башҡортса иһә үтес (бурысҡа аҡса алыу) һәм үтеү (дәрес үтеү) тигән менән бәйләп каламбур яһалған. Уға аҡылды үтескә алаһы түгел тигән фразеологизмға ла таман була.

**Тәрәс** тигәнгә уйнатыр һүҙ табыр өсөн тәрән һүҙенә лаҡап уйлап сығарыла: ул бик тә тәрәнгә сумырға хыяллана, тик был хәленән килмәй. Урыҫ телендәгенән айырмалы,
**Ҡалпаҡсы** ярлы кеше итеп һүрәтләнә, Хан әйтмешләй, уның үҙе генә түгел, теле лә ярлы булып сыға (был төп нөсхәләге poor man / poor speaker тигән һүҙ уйнатыуға ла тулыһынса тап килә).

Телебеҙҙәге «күлдәй күҙ йәше» тигән фразеологизм хатта II бүлеккә исем дә бирҙе («Күлдәй күҙ йәше»). Күлдәй — халҡыбыҙҙа «иңе-буйы мул» йәки «бик мул, күп» мәғәнәһендә лә ҡулланыла бит. Күҙ һәм күл һүҙҙәре үҙ-ара яңғырашлы ла.

**Чешир Бесәйе** һәм Әлисәнең һөйләшеүендәге табыш. Бесәй ҡыҙҙан **Байбисә**нән алған бала нимәгә әйләнгәнен һорай: «Сусҡа балаһынамы, сысҡан балаһынамы?» — ти ул. Сысҡан тип һүҙ уйнатыр өсөн генә алынған булһа ла, был тәржемә Бесәйҙең тәбиғи ихтыяжына бик яуап бирә булып сыға! Кэрроллдың төп нөсхәһендә — pig / fig (‘сусҡа / инжир’).

Әлисә тураһындағы әкиәтте тәржемә иткәндә Сысҡандың Вильгельм Яулаусы (III бүлек) тураһындағы «бик ҡоро лекция»һын урындағы ерлектеке менән алмаштырыу ғәҙәткә ингән икән. Башҡорт телендәге тәржемәгә башҡорт халҡының ХVI быуаттағы тарихы индерелә (тәүге тапҡыр XVIII быуатта Пётр Рычков тарафынан һүрәтләнгән): бында башҡорттарҙың урыҫ дәүләтенә ҡушылыу мәле күрһәтелә.

Күп тәржемәселәрҙең өлгөһөндәгесә, башҡорт теленә лә Кэрроллдың ҡайһы бер шиғырҙары башҡортлаштырып тәржемә ителгән. «How doth the little crocodile» тигән пародиялы шиғырҙағы «Кескәй крокодил» Миңлегөл Хисмәтуллинаның «Бесәй китте еләккә» шиғырының геройына әүерелә.


```
“Крокодилдар еләктә,

Тырыздары беләктә!
Крокодилдың йөнө юҡ,
Йыйыуының йүне юҡ.

Килеп еткәс еләккә
Менгәндәр, ти, тирәккә,
Һай иҫәүән крокодил,
Еләк булмай унда, бел!”
```


VII бүлектә «Ҡара тауыҡ» тигән халыҡ йырына йырға пародия яҙып тәржемә ителгән.

Валетҡа ғәйеп тағырға маташылған шиғырҙа халҡыбыҙға киң билдәле туй йыры үлсәме ҡулланылған. Шулай уҡ һөйләш үҙенсәлектәре лә һаҡланған: Икәү бергә ултырғанғыҙ, /Минең менән булғанғыҙ (икенсе юл тура мәғәнәнән тыш бүтән төрлө мәғәнә бирә: минең турала ғәйбәт һөйләгәнһегеҙ).

«Тәмле аш» — «Beautiful Soup» тигән йыр төп нөсхәнән ныҡ ҡына тайпылып яҙылған (Демуровала «Вечерняя еда», Ольга Седакова тәржемәһе), данлыҡлы бишбармаҡ менән алмаштырылған.
 
"Диңгеҙ кадриле"ндә мөхәррирҙең рөхсәте менән тәлмәрйен-балыҡ образын индерелгән һәм уны сүмесбаш балыҡ тип аталған. Куткутья тигән был балыҡ (Тetraodon cutcutia)ҡиәфәте менән торғаны — сүмесбаш. Был строфала «баш» һәм «таш» һүҙҙәре менән каламбур эшләргә мөмкинлек бирә.

Эш тамамланды тигәндә консультанттан Байбисәнең (герцогиняны шулай тип алынған) «Мәғәнәһен уйла, ә һүҙҙәр үҙҙәре табыла!»- тигәнен аңлатырға һораған хат килеп төшә. Был тәржемә инглиз телендәге мәғәнәгә бик тап килмәй тип яҙа В. Фет. . «Дело в том, что в оригинале: „Take care of the sense and the sounds will take care of themselves“, йәғни „заботься о смыслe, a звуки сами о себе позаботятся“. Здесь переиначена английская пословица „Take care of the pence and the pounds will take care of themselves“, „заботься о пенсах, а фунты сами о себе позаботятся“ — то есть „копейка рубль бережет“. Нестеренко попробовал передать это: „Заботься о песне, а ноты придут сами“ — имеется в виду „о пенсе“ и „банкноты“, не слишком удачно, хотя „песне“ и „пенсе“ — отличная находка. Нужна фраза вроде пословицы с фонетической игрой слов, включающей игру слов на деньги (монеты). Буквальный перевод этой фразы (как у Демуровой) не очень желателен, так как он звучит, как некий выспренний закон поэзии, и непонятен без отсылки к английскому варианту. Это, наверно, самая труднопереводимая фраза в книге.»

«Тамсы тамып күл яһай, тин йыйылып һум яһай» тигән мәҡәлде үҙгәртеп, «Тамсы тамып күл яһай, уй йыйылып һүҙ яһай» тип инеп китә был тәржемә — инглиз телендәгенә шул тиклем яҡын килеп сыға.

Тәржемә 2017 йылда Ирландияның «Evertype» нәшриәтендә донъя күрә

## Бүлектәре
"Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары"нда бүлектәрҙең башҡортсаға тәржемәләре

* **Йорт Ҡуяны артынан — аҫҡа**
* ** Күлдәй күҙ йәше**
* **Түңәрәкләп йүгереү һәм оҙон хикәйәт**
* **Кескәнтәй торбанан осоп сыға**
* **Сусҡа балаһы менән борос**
* **Аҡылға һыймаған сәй эсеү**
* **Ханбикә Крокеты**
* **Быҙаубаш Ташбаҡаның хикәйәттәре**
* **Диңгеҙ кадриле**
* **Бауырһаҡты кем урлаған?****

 


<gallery widths="160px" heights="160px" gallery="" caption=" Джон Тенниел һүрәттәре" class="center">
Файл:Alice par John Tenniel 03.png|Әлисә тәҙрә ҡорғанын аса бирә
Файл:Alice par John Tenniel 09.png|Әлисә менән Додо йәнлектәр араһында 
Файл:Alice par John Tenniel 21.png|Бала тотҡан Байбисә
Файл:Alice par John Tenniel 31.png|Хан, Ханбикә һәм Йәлләт баш осонда Чешир Бесәйе
Файл:Alice par John Tenniel 34.png|Арыҫланҡош  менән Әлисә Быҙаубаш Ташбаҡаны тыңлай
Файл:De Alice's Abenteuer im Wunderland Carroll pic 01.jpg|Хан менән Ханбикә Валетты хөкөм итә
</gallery>

== Персонаждарҙың исемдәрен урыҫ теленә тәржемә итеү варианттары ==
;Исемдәрҙең башҡортса варианттары

Тәржемәсе [[Гүзәл Ситдиҡова]] ошондай варианттар алған
* **Әлисә — Алиса**
* **Аҡ Йорт Ҡуяны -Белый Кролик**
* **Алатуба — Горлица**
* **Алһыу- Ада**
* **Арыҫланҡош — Грифон**
* **Ашнаҡсы — Кухарка**
* **Балапан — Орлёнок Эд**
* **Балыҡ Хеҙмәтсе — Лакей-рыба**
* **Башбаҡа — Спрутик**
* **Билле Кеҫәртке — Ящерка Билл**
* **Бишле — Пятёрка**
* **Быҙаубаш Ташбаҡа — Черепаха Квази**
* **Вильям атай — папа Вильям**
* **Дилә — Тилли**
* **Динә (Бесәй) — Дина**
* **Ҡалпаҡсы -Болванщик**
* **Додо — Додо**
* **Иван Грозный**
* **Көсөк — Пёс**
* **Краб Ҡарсыҡ — старая Крабиха**
* **Күк Ҡарышлауыҡ — Синяя гусеница**
* **Кәнәри — Канарейка**
* **Ҡарт Һайыҫҡан — Старая Сорока**
* **Ҡомас Валет — Червонный Валет**
* **Ҡомас Хан -Червонный Король**
* **Ҡомас Ханбикә — Червонная Королева**
* **Март Ҡуяны — Мартовский Заяц**
* **Өйрәк — Утка**
* **Өкө — Сова**
* **Сәлиә — Лейси**
* **Сысҡан — Мышь**
* **Таңһыу — Мейбл**
* **Тутыйғош — Попугай Лори**
* **Тәлмәрйен — Лягушка**
* **Чешир Бесәйе — Чеширский кот**
* **Шакал — Шакал**
* **Ялсыбикә — Мэри-Энн**
* **Ялсығол — Пат**
* **Әҙилә — Элси*'




== Шулай уҡ ҡара ==

== Иҫкәрмәләр ==


== Сығанаҡтар ==

== Һылтанмалар ==

== Һылтанмалар ==

* [https://www.bl.uk/collection-items/alices-adventures-under-ground-the-original-manuscript-version-of-alices-adventures-in-wonderland Alice’s Adventures Under Ground] . Рукопись «Приключения Алисы под землёй» (1862—1864) на сайте Британской библиотеки
* [http://www.gasl.org/refbib/Carroll__Alice_1st.pdf Alice’s Adventures in Wonderland]  Первое издание в США, New York 1866.
* [http://www.hoboes.com/html/FireBlade/Carroll/Alice/Under/ Приключения Алисы под землей]
* [http://www.gasl.org/refbib/Carroll__Alice_under_Ground.pdf Alice’s Adventures under Ground]  Воспроизведение единственного издания с иллюстрациями Льюиса Кэрролла
* [http://www.gasl.org/refbib/Carroll__Works.pdf The Complete Works of Lewis Carroll with the illustrations by John Tenniel ПСС Льюиса Кэрролла, 1939] 
* 
* [http://www.croquet-club.com/alice-croquet/ Подборка иллюстраций «Алисы в Стране чудес», Крокет у Королевы]
* *Демурова H. M.* [http://www.lib.ru/CARROLL/carrol0_9.txt Алиса в Стране чудес и в Зазеркалье]
* [http://dali.virtbox.ru/picturesalisa.html Иллюстрации Сальвадора Дали к сказке «Алиса в Стране Чудес»]
* *Галинская И. Л.* [http://ilgalinsk.narod.ru/carroll/c_chapt1.htm «Льюис Кэрролл и загадки его текстов»]
* *Карпушина Н.'' «Перечитывая „Алису“», Наука и жизнь, № 7, 2010.
* Параллельные переводы «Алисы» с иллюстрациями и комментариями (проект «ЗАЗЕРКАЛЬЕ им. Л. Кэрролла») 
* «Приключения Алисы в стране чудес». Параллельные тексты с лингвистическими комментариями (сравнение переводов) Учебный проект 
* Alice in Wonderland By Lewis Carroll (Open Library) Более 385 отсканированных старинных изданий Alice in Wonderland в библиотеке openlibrary.org
* «Alice’s Adventures In Wonderland» с иллюстрациями Олега Липченко.
* Параллельный русско-английский перевод книги «Алиса в стране чудес» 
* Ушакова Т. А. «Mock Nonsense»: между Кэрроллом и русской сказкой (о первом переводе «Приключений Алисы в стране чудес» на русский язык)