open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғәҙәти аҡсарлаҡ

**Ғәҙәти мо́евка** йәки аҡсарлаҡ, йәки ҡара аяҡлы моевка йәки өс аяҡлы **аҡсарлаҡ** () — аҡсарлаҡтар ғаиләһенә ҡараған ҡош төрө (Laridae).

XX быуатта ла моевкаларҙың һаны арта, бөгөнгө көндә (гә тиклем дә) уларҙың үрсеүенә бер ниндәй ҙә хәүеф янамай.

## Тасуирламаһы
Уртаса ҙурлыҡтағы аҡсарлаҡ яҡынса күк аҡсарлаҡ ҙурлыҡта, унан ҡара суҡышы һәм осоу ҡауырһындарының ҡара төҫтәге осонда аҡ таптар булмауы менән айырыла. Моевкаларҙың анатомик үҙенсәлеге булып артҡы бармаҡтың булмауы тора. Көҙ көнө ҡауырһындарының төҫө бер төрлө, әммә арҡаһы һәм муйыны һоро төҫтә, ҡолаҡтары ҡара-һоро таплы була. Йәш ҡоштарҙың баштарында шундай уҡ ҡара биҙәк, шулай уҡ муйынының артҡы яғында ҡарағусҡыл ярым ҡулса, бөтә ҡанат буйлап мөйөш рәүешендә ҡара һыҙат була.Ҡойроғоноң осо ҡара һыҙатлы, уның уртаһы ситтәренә ҡарағанда киңерәк, шуға күрә ҡойроғо алыҫтан бормалы булып күренергә мөмкин, һәм йәш мо́евкаларҙы һәнәкҡойроҡло аҡсарлаҡ менән бутарға мөмкин. Унан айырмалы рәүештә, йәштәренең арҡаһы асыҡ һоро төҫтә.

## Туҡланыуы
Туҡланыу ризыҡтары башлыса балыҡтарҙан, шулай уҡ ҙур булмаған планктон ҡыҫалаларынан һәм моллюскыларҙан тора, уларҙы һауанан һыуға сумып сығаралар. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа балыҡсылар тарафынан тотолған балыҡтың бер өлөшөн ситкә ташлап китеү ҙә уларҙың туҡланыуында билдәле бер роль уйнай.

## Таралыуы
Бөтә аҡсарлаҡ төрҙәренең йәшәүе асыҡ диңгеҙ менән бәйле, оя ҡороу өсөн генә ергә төшәләр. Ҡоштар, ғәҙәттә, Голарктика диңгеҙҙәренең ҡаялы ярында, бейеклеге ҙур булмаған ҡаялы суҡаҡтарҙа — Төньяҡ Американың һәм Евразияның бөтә төньяҡ поляр төбәгендә (шул иҫәптән, Алыҫ Көнсығыштың бөтә яр буйы һыҙатын да индереп) оя ҡоралар. Моевкалар көҙ көнө Европа һәм Көнбайыш Себер төньяғынан, Исландия, Гренландия һәм Ньюфаундлендҡа осалар.

## Үрсеүе

Моевкалар тар таш кәрнизгә ләм йәки ылымыҡтар алып килә һәм уларҙы ҡаяға тығыҙ йәбешкән ҡаты майҙансыҡ барлыҡҡа килгәнсе тапайҙар. Бында йыртҡыстар менә алмай. Оялары тамсылар буяуҙар арҡаһында асыҡ күренә. Себештәре ояларын ташламай, ә унда ята, ә һуңыраҡ уның ситендә тора — яҡты төҫө һәм бөтөнләй тиерлек хәрәкәтһеҙ булыуы арҡаһында уларҙы осоусы йыртҡыс ҡоштар тиҙәктәре менән бутарға мөмкин. Туғанынының аҙығын тартып алып, моевка бәпкәләре, башҡа ҡош балалары кеүек, ҡасып китмәй, баштарын ғына бора. Сөнки муйынындағы арҡыры һыҙаты тынысландыра. Йәш ҡоштар уны оҙаҡ һаҡлай.

## Һаҡлау
Шотландияла заказник ойошторолған, унда ғәҙәти моевка һаҡланып ҡалған төрҙәр исемлегенә индерелгән:

* Носс утрауы.
* Самборо-Хед мороно.
* Фула утрауы.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
** *Акимушкин И. И.* Мир животных: Птицы. Рыбы, земноводные и пресмыкающиеся. — 3-е изд. — : Мысль, 1995. — ISBN 5-244-00803-X.
** *Рябицев В. К.* Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2008.

## Һылтанмалар
* Рәсәйҙең умыртҡалы хайуандары: Моевка .
Әминев Ағзам Яхъя улы

**Әминев Ағзам Яхъя улы** (1 февраль 1933 йыл — 15 февраль 2015 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы (19 октябрь 1994 йыл), ҡурайсы

## Биографияһы
Ағзам Яхъя улы Әминев 1933 йылдың 1 февралендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуа. Ғәлиәкбәр мәктәбенең 7 синыфын бөткәс, «Ҡыҙыл байраҡ» промартелендә эшләй. 1952 йылда армияға алына. Тымыҡ океанда матрос булып хеҙмәт итә. Армиянан һуң эшен промартелдә иҫәпсе булып дауам итә. Промартель бөтөрөлгәс, Фрунзе исемендәге колхозда радиоузелдә эшләй. 1961 йылда Краснокама районы Никола-Березовка ауылында бер йыллыҡ урман мастерҙары курсында уҡый.

Ағзам Яхъя улы 1962 йылдың октябрендә Бөрйән районы Ғәҙелгәрәй участкаһында урман технигы булып эшләй башлай. 1963 йылдың мартынан Ағиҙел урмансылығының лесничийы ярҙамсыһы итеп күсерелә. Нөгөш урмансылығының контораһы Иҫке Собханғолдан Ғәлиәкбәр ауылына күсерелгәс, 1963 йылдың 15 июненән лесничий ярҙамсыһы, 1967 йылдан Нөгөш урмансылығының лесничийы итеп ҡуйыла. 1995 йылдың февраленә тиклем ошо вазифаны башҡара.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ул бәләкәйҙән ҡурай уйнай. 1969 йылда Башҡортостан ҡурайсылары менән (Бөрйән районынан 10 ҡурайсы) Ленинград, Мәскәү сәхнәләрендә сығыш яһай. Оҫта ҡурайсы ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарына тиклем сәхнәлә сығыш яһай. Ҡурайға һөйөүен улдары һәм ейәндәренә рухи мираҫ итеп тапшыра алған.

## Ғаиләһе
Әминев Ағзам Яхъя улының оло улы Иҙел мәктәптә уҡыта, Ғәлиәкбәр ауыл советы башлығы була, хәҙер пенсияла. Шамил атаһы юлынан китә. Бөтә эшмәкәрлеге урмансылыҡҡа бәйле. Йәмил, Санкт-Петербургта урман академияһын бөтөп, Себерҙә эшләй. Әлфиә тормошон медицинаға бәйләй. Фәнил, Салауатта заводта эшләп, хәҙерге көндә хаҡлы ялда.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы (19 октябрь 1994 йыл)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
* «Таң» гәзите. «Моңло ғүмер». А.Ғарифуллина. № 100 (8678). 30 август 2007 йыл
*
Ситдиҡов Ринат Даян улы

**Ситдиҡов Ринат Даян улы** (8 октябрь 1968 йыл) — педагог, мәғариф, урындағы башҡарма һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014) һәм мәғариф отличнигы.  

## Биографияһы
Ринат Даян улы Ситдиҡов 1968 йылдың 8 октябрендә Башҡорт АССР-ының Салауат районының Лағыр ауылында тыуған.

Урындағы урта мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Студент йылдарында хәрби хеҙмәткә саҡырыла, уны СССР Дәүләт именлеге комитетының сик буйы ғәскәрҙәрендә үтә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң юғары белем алыуын дауам итә.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1990—1994 йылдарҙа райондың Шәрип тулы булмаған урта мәктәбендә рус теле уҡытыусыһы булып башлай.

1994—1997, 1999—2001, 2004—2005 йылдарҙа Лағыр урта мәктәбенең тарих уҡытыусыһы;

1997, 1999—2000 йыл — директорҙың тәрбиә эше буйынса урынбаҫары;

1997—1999 йылдар — Лағыр ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы;

2001—2004, 2008—2009 йылдарҙа — Лағыр урта мәктәбе директоры;

2005—2008 — Лағыр урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы;

2009- ? йылдар — Салауат районы хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр һәм кадрҙар буйынса урынбаҫары.
? йылдан — Лағыр урта мәктәбе директоры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2014).
* В. А. Сухомлинскийҙың «Йөрәгемде балаларға бирәм» миҙалы (2021).

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Крайҙы өйрәнеүсе, Лағыр ауылы тарихы, Лағыр ауыл советынан һуғышта ҡатнашыусылар тураһында китаптар әҙерләгән. Лағыр ауылындағы араларҙың шәжәрәһен төҙөй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Директор МОБУ СОШ с. Лагерево Ситдиков Ринат Даянович
* 8 апреля 2021 года в Институте развития образования прошел заключительный этап конкурса «Директор школы Башкортостана — 2021»
* Ринат Даянович Ситдиков, директор средней школы с. Лагерево — финалист республиканского конкурса «Директор года» 
* ЙӨРӘГЕН БАЛАЛАРҒА БИРӘ 
* Ауыл мәктәбендә — һигеҙ спорт объекты!
Әхмәтов Сафа Әхмәт улы

**Әхмәтов Сафа Әхмәт улы** (11 ғинуар 1935 йыл) — инженер-технолог, техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977).

## Биографияһы
Сафа Әхмәт улы Әхмәтов 1935 йылдың 11 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Алағуз ауылыда тыуған. И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлаған (1958).

1967 йылдан алып Өфө нефть институтының Салауат ҡалаһындағы киске факультетында эшләй. 1977 йылдан — химия‑технология процестары кафедраһы мөдире). 1979 йылдан башлап БДУ‑ның аналитик химия һәм дөйөм химик технология кафедраһы мөдире. 1981 йылдан алып ӨДНТУ‑ла эшләй (1991 йылға тиклем нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта, 1981—1991 йылдарҙа, СССР Нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте министрлығының тармаҡ лабораторияһы (Өфө) ғилми етәксеһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены.
* Техник фәндәр докторы (1976)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978)
* РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2011)
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1977)

## Һылтанмалар
* 
* ӨДНТУ-ның рәсми сайты

## Иҫкәрмәләр
Юлдашбаев Юлай Хәйрулла улы

**Юлдашбаев Юлай Хәйрулла улы** (18 апрель 1962 йыл) — Башҡортостан Республикаһының Милли архивы директоры урынбаҫары, тарих фәндәре кадидаты.

## Биографияһы
Юлай Хәйрулла улы Юлдашбаев 1962 йылдың 18 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Башҡорт Үргене ауылында тыуа. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. 1979 йылда Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлай.

1979—1984 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡый һәм комсомолда эшләй. 1980 йылдан — университеттың ВЛКСМ комитетының хеҙмәт эштәре штабы етәксеһе, 1982 йылда Германия Демократик Республикаһының Галле-Нойштадт ҡалаһында хеҙмәт семестры үткәргән БДУ-ның интернационал студент төҙөлөш отряды комиссары.

1984 йылдан — СССР Фәндәр академияһының (Мәскәү) Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге Этнография институтында Балтика буйы, Волга буйы һәм СССР-ҙың Европа төньяғы секторында стажер-тикшеренеүсе. 1997 йылда «тарих фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

1986 йылда һәм 1990 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1999 йылдан —Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының Эштәр идаралығының социаль-гуманитар бүлек етәксеһе урынбаҫары.

2000 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының гуманитар мәсьәләләр һәм милләттәр эштәре буйынса бүлегендә эшләй.

2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт берләшмәләренең үҙәк архивы директоры, 2015 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Милли архивы директоры урынбаҫары.

## Фәнни хеҙмәттәре
Фәнни эшмәкәрлеге этносоциологияға, Башҡортостан халыҡтарының рухи мәҙәниәте проблемаларына һәм башҡаларға арналған. 50-нән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы. Мөхәррирлек эше алып бара.
* Национально-русское двуязычие в Республике Башкортостан в современных условиях
* Первый секретарь обкома: М. З. Шакиров / ИИЯЛ УНЦ РАН. — Уфа: Китап, 2016. — 400 с.: ил. (Юлдашбаев Юлай Хайруллович, Башҡортостан Республикаһы Милли архивы директоры урынбаҫары, тарих фәндәре кандидаты, — дүртенсе бүлектең «Шәкировтың фекерҙәштәре» *(«Соратники Шакирова»)* өлөшөн төҙөүсе (авторҙаш)

## Ғаиләһе
* Ҡыҙы Лариса, Башҡорт дәүләт университетын тамамлап, экономист һөнәре буйынса эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ә. Харисов исемендәге премия лауреаты (1995)
* «Комсомолда әүҙем эшләгәне өсөн» билдәһе (1981)
* «Германияның социалистик хеҙмәт ударнигы» ордены миҙалы
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы (1982)
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Архив эштәре буйынса идаралыҡтың Почёт грамотаһы (2009)
* Башҡортостан Республиканың Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы (2012)
* Федераль архив агентлығының Почёт грамотаһы (2012)
* 2-се дәрәжә Бөйөк Петр ордены
* Намыҫлы хеҙмәте өсөн миҙалы. 18 апрель 1923 йыл.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия — Юлдашбаев Юлай Хайруллович
* Башкирская республиканская гимназия-интернат № 1 имени Рами Гарипова. Энциклопедия. Научно-издательский комплекс «Башкирская энциклопедия», 2014. 335-се бит. Юлдашбаев Юлай Хайруллович.
* «Һәр ғаиләнең үҙ архивы булып, ул ҡәҙерләп һаҡланырға, балалар-ейәндәргә мираҫҡа, иҫтәлеккә ҡалырға тейеш»
Ерән барҡылдаҡ

**Ерән барҡылдаҡ**, йәки **Науман барҡылдағы** (, ) — барҡылдаҡтар ғаиләһенә ҡараған бәләкәй генә йыр ҡош. Был төргә исем немец орнитологы Иоганн Андреас Науман хөрмәтенә бирелә (1744—1826)

## Тасуирлама
Оҙонлоғо 23 см булған ерән  барҡылдаҡ ике үҙенсәлекле төргә бүленә: *T.&nbsp;n.&nbsp;naumanni* и *T. n. eunomus*.

### ''T. n. naumanni''
Кәүҙәһенең өҫтө көрән. Күкрәге һәм ҡабырғалары тутыҡ ҡыҙыл таплы менән аҡ. Ҡойроғо тутыҡ ҡыҙыл. Был төр Үҙәк һәм Көнсығыш Себерҙең көньяғында үрсей. Ҡоштарҙы Үҙәк һәм Көнбайыш Европала һирәк осратырға мөмкин.

### ''T. н. eunomus''
Тәндең өҫкө өлөшө — ҡара-көрән, ҡанат япмаһы һәм ҡойроғо ҡыҙыл-көрән төҫтә. **Тәндең** аҫҡы өлөшө аҡ төҫтә, күкрәгендә ҡара таптарҙың киң һыҙаты, ҡабырғаларында **ҡара төҫтәге таптар** ҙа бар. Ҡойроғо ҡара **төҫтә**. Төрҙәр Үҙәк һәм Көнсығыш Себерҙең төньяғында үрсей. Ҡоштар Үҙәк һәм Көнбайыш Европала һирәк осрай.

## Вокализация
**"Квег"** тип  саҡырыу мышар барҡылдағының саҡырыуына **оҡшаған**, ә йыры аҡбауыр барҡылдағының йырына оҡшаған.

## Туҡланыуы
Бөжәк**тәр**, емеш-еләк, орлоҡ менән туҡлана.

## Үрсеү
Ояһын 1—4 метр бейеклектәге ағастарҙа йәки ҡыуаҡлыҡтарҙа төҙөй. 3-тән алып 7-гә тиклем йомортҡа һала.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* Svensson lars, Grant Peter J., Mullarney Killian, Dan Zetterström: Der Kosmos Vogelführer neue. Kosmos, Stuttgart; 1999. ISBN 3-440-07720-9

## Һылтанмалар

* Позвоночные животные России: Рыжий дрозд
Буранов Халиҡ Моталлап улы

**Буранов Халиҡ Моталлап улы** (15 май 1920 йыл — 15 ноябрь 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, хеҙмәт ветераны

## Биографияһы
Халиҡ Моталлап улы Буранов 1920 йылдың 15 майында БАССР-ҙың Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Ауылындағы башланғыс мәктәптә уҡый, 1936 йылда Байназарҙа ауыл йәштәре мәктәбен (ШКМ) тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Карл Маркс исемендәге колхозда хисапсы булып башлай.

Халиҡ Моталлап улы Буранов 1940 йылдың 28 сентябрендә Совет Армияһы сафына алына. Полк мәктәбен тамамлағас, кесе сержант дәрәжәһендә Алыҫ Көнсығыш хәрби округында 119-сы полкта 122 миллиметрлы орудие командиры итеп тәғәйенләнә. Өлкән сержант Буранов Х. М. артиллерия взводы командиры яҙамсыһы итеп үрләтелә. Ул ошо вазифала I Алыҫ Көнсығыш фронтының 643-сө дивизияһы составында япон милитаристарына ҡаршы һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнаша.

Х. М. Буранов 1946 йылдың майында Совет Армияһы демобилизациялана. 1946—1952 йылдарҙа ул Карл Маркс исемендәге, «Ҡыҙыл таң» колхоздарында ферма мөдире, колхоз рәйесе урынбаҫары, рәйесе һәм партия ойошмаһы секретары булып эшләй. 1952—1965 йылдарҙа Байназар ауыл Советы рәйесе, «Ҡыҙыл таң» колхозында ферма мөдире, бухгалтер, колхоз рәйесе урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1965—1973 йылдарҙа Иҫке Монасип ауыл Советында бухгалтер, секретарь һәм рәйес була. 1973 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы «Госстрах» инспекцияһында инспектор булып эшләй.

## Ғаиләһе
Халиҡ Буранов 8 бала атаһы. Әхәт,Әхтәм, Әсхәт (Башҡортостан ауыл хужалығы институты, инженер-механик), Мәрхәм (Башҡортостан ауыл хужалығы институты, урман факультеты), Әлхәм (Йылайыр ауыл хужалығы техникумы, механик), Рәйсә (Башҡорт дәүләт университеты, физик-математик), Рәйлә (Башҡорт дәүләт педагогия институты, физик-математик) һөнәри белем ала.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
* Буранов Халик Муталлапович
* БУРАНОВ Халик Муталлапович 
* Бессмертный полк 
* https://1418museum.ru/heroes/1038386/  Буранов Халик Муталапович
*
Асҡаров Ғоморҙаҡ Мөжәүир улы

**Асҡаров Ғоморҙаҡ Мөжәүир улы** (4 август 1925 йыл — ??) — педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

## Биографияһы
Ғоморҙаҡ Мөжәүир улы Асҡаров 1925 йылдың 4 авгусында Белорет районының Асы ауылында тыуған. 1942 йылдың 6 ноябрендә Ҡыҙыл Армия сафына алына, хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Тоцк ҡалаһында снайпер әҙерлеге үтә.

1943 йылдың майынан авгусына тиклем рядовой, уҡсы званиеһы менән хеҙмәт итә. Курск дуғаһында алышта ҡаты яралана һәм, һаулығы буйынса хәрби хеҙмәттән азат ителеп, 1943 йылдың 8 октябрендә фронттан ҡайтарыла. 

Һуғышта «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән бүләкләнә, 1985 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ була).

1943 йылда ауылдарына ҡайтҡас, мәктәптә хәрби етәксе, һуңынан Асы ауыл Советы рәйесе, артабанғы йылдарҙа уҡытыусы булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (1943)

## Ғаиләһе
Ғоморҙаҡ Мөжәүир улы ҡатыны Бибисара менән ете бала тәрбиәләп үҫтерә. Клара Белорет педагогия училищеһын, Вәкил Өфө автотранспорт техникумын, Вәли Өфө тимер юл училищеһын, Диләрә һәм Гөлнара Белорет медицина училищеһын тамамлап, һайлаған һөнәрҙәре буйынса эшләне һәм эшләп йөрөй. Вәлит Армавирҙа эксковаторсы һөнәрен үҙләштерә. Вәғиз (Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре ветераны, отставкалағы 2-се ранг капитаны) Киев юғары хәрби сәйәси мәктәбендә һәм Мәскәүҙә хәрби академияла уҡый. Ғүмерен хәрби хеҙмәткә арнай.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы

**Ғәҙелшина Мөнирә Зәкир ҡыҙы** (27 март 1954 йыл — 19 апрель 2015 йыл) — уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1999), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007).

## Биографияһы
Мөнирә Зәкир ҡыҙы Ғәҙелшина 1954 йылдың 27 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында ғаиләләрендә дүртенсе бала булып тыуа. Ике йәшенән үгәй әсәй тәрбиәһендә үҫә.

Тыуған ауылында Ғәлиәкбәр мәктәбен 8 йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Белорет ҡалаһының педагогия училищеһына уҡырға инә. 1974 йылда Ҡотан ауылына башланғыс мәктәп уҡытыусыһы һәм етәксеһе итеп эшкә тәғәйенләнә.

35 йыл бер урында эшләй. 2009 йылда хаҡлы ялға сыға, 2011—2015 йылдарҙа Ҡотан ауыл мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй.

2015 йылдың 19 апрелендә ауыр сирҙән вафат була.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше Рәфҡәт Ғәлийән улы менән өс бала тәрбиәләп үҫтерә. Өлкән ҡыҙҙары Земфира әсәһе юлынан китә, юғары категориялы биология һәм химия уҡытыусыһы. Улы Ришат — ҡортсо. Илфат улы Санкт-Петербургта Рәсәй дәүләт метеорология университетының гидрология факультетын тамамлай, ауылда төпләнә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Бер нисә саҡырылыш ауыл Советы депутаты, ауылдың ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе итеп һайлана, оҙаҡ йылдар Ҡотан ауылының бәлиғ булмағандар эше буйынса инспекторы булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1999).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007).

## Иҫкәрмәләр
Басыров Фәнил Миңлеғәле улы

**Басыров Фәнил Миңлеғәле улы** (12 февраль 1961 йыл) — еңел атлетика буйынса спорт мастеры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы, имам-хатиб, Ғафури районы имам-мөхтасибы (2021 йыл)

## Биографияһы
Фәнил Миңлеғәле улы Басыров 1961 йылдың 12 февралендә БАССР-ҙың Ғафури районының Һабай ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. 1975—1978 йылдарҙа Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназия-интернатында уҡый һәм Өфө авиация институтына уҡырға инә. 1983 йылда уҡыуын тамамлағандан һуң, Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә мастер ярҙамсыһы, инженер-көйләүсе, инженер, ағастан модель эшләүсе була.

1990 йылдан Басыров Ф. М. Ҡырғыҙ ССР-ының балалар спорт мәктәптәрендә еңел атлетика уҡытыусыһы булып эшләй. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр урта мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы була. 1995—2009 йылдарҙа — Ғафури районының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең өҫтәмә белем биреү уҡытыусыһы.

Хәҙерге ваҡытта тыуған Ғафури районында йәшәй һәм эшләй, ауыл хужалығы продукцияһын етештереү буйынса шәхси эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә. Ҡазандағы «Мөхәмәҙиә» юғары мәҙрәсәһен тамамлаған. Ҡауарҙы (2005 йылдан) һәм Һабай (2008 йылдан) ауылдары имам-хатибы

## Спорт карьераһы
Басыров Ф. М. мәктәп-интернатта уҡығанда физик культура уҡытыусыһы Кәримов Р. Г. етәкселегендә еңел атлетика менән шөғөлләнә. Өфө авиация институтында уҡыған йылдарында Арефьев В. С. етәкселегендә күнекмәләр үтә һәм бер нисә тапҡыр «Буревестник» йәмғиәтенең бөтә Союз ярыштарында еңеүсе була. Спорт карьераһын Н. Гастелло исемендәге спорт клубында тренерҙары Абдуллин М. Г. һәм Мөниров Р. А. менән дауам итә. 1987 йылда спорт мастеры нормативын үтәй. Фәнил Миниғәле улы Башҡортостан йыйылма командаһы составында экиденда ике тапҡыр СССР чемпионаты еңеүсеһе. 1989 йылда СССР чемпионатында марафон дистанцияһын 2 сәғәт 15 минут 10 секундта үтә (шәхси рекорд) һәм 6-сы урынды биләй.

## Спорттағы уңыштары
* Төрлө дистанцияларҙа БАССР-ҙың 12 тапҡыр чемпионы (1978—1990)
* 1986 йылда асыҡ Мәскәү халыҡ-ара марафонында еңеүсе
* 1987 йылда Горький ҡалаһында марафонда 2 сәғәт 16 минут 45 секунд һөҙөмтә менән Рәсәй чемпионатында 3-сө урын
* БАССР йыйылма командаһы составында СССР Кубогын яулаусы (1988, 1989)
* Йүгереү буйынса Донъя асыҡ марафоны еңеүсеһе (Фрунзе, 1989)
* Еңел атлетика буйынса донъя чемпионатында ҡатнашыусы (Греция, 1993)
* Венгрия, Никарагуа, Ҡытай һәм Төркиәлә халыҡ-ара марафондарҙа, Токиола, Грецияла экиден буйынса үткән донъя чемпионаттарында ҡатнаша

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Еңел атлетика буйынса спорт мастеры
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (2002)

## Ғаиләһе

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Фәнил Миңлеғәле улы Басыров тыуған ауылында бағымсылыҡ күрһәтеүселәр ярҙамында мәсет төҙөй. 3 тапҡыр урындағы муниципаль һайлауҙа депутат итеп һайлана. Төрлө ярыштар үткәреүҙә бағымсылыҡ күрһәтә, үҙе лә ҡатнаша

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
Энциклопедия. Башкирская республиканская гимназия-интернат № 1 имени Рами Гарипова. Уфа. Башкирская энциклопедия. 2014. стр. 218.
Миңлебаева Наилә Мәсғүт ҡыҙы

**Миңлебаева Наилә Мәсғүт ҡыҙы** (7 февраль 1947 йыл) — комсомол һәм партия органдары, дәүләт хеҙмәте ветераны. 1968 йылдан комсомол эшендә, шул иҫәптән 1971 йылдан — ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Совет район комитетының беренсе секретары, 1973 йылдан — ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитеты секретары; 1977 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, 1988 йылдан — яуаплы ойоштороусыһы; 1990 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының яуаплы хеҙмәткәре, 1996—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт, мәшғүллек һәм халыҡты социаль яҡлау министры урынбаҫары. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).

## Биографияһы
Наилә Мәсғүт ҡыҙы Миңлебаева 1947 йылдың 7 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1968-1977 йылдарҙа комсомол эшендә. 1972 йылда Мәскәү туҡыу һәм еңел сәнәғәт институтын ситтән тороп тамамлай. 1963 йылдан Өфө «Мир» тегеү фирмаһы тегенсеһе, мастер. 1968 йылдан ВЛКСМ комитеты секретары. 1971 йылдан Өфө ҡалаһы Совет районы комитетының беренсе секретары. 1973 йылдан — ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитеты секретары. 1977 йылдан еңел, аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм сауҙа бүлеге инструкторы. 1988 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында партия һәм кадрҙар эше бүлегенең яуаплы ойоштороусыһы. 1990 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының сауҙа, кооперация һәм хеҙмәтләндереү идаралығының баш белгесе. 1991 йылдан Өфө кизе-мамыҡ комбинатының баш иҡтисадсыһы, 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советының сәнәғәт министры урынбаҫары. 1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының еңел сәнәғәт, түләүле хеҙмәттәр һәм эшҡыуарлыҡ бүлеге мөдире, 1996—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы халҡын хеҙмәт, мәшғүллек һәм социаль яҡлау министры урынбаҫары булып эшләй. 2006—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ветерандар советы рәйесе.

2020 йылда «Памятные страницы о ветеранах войны» исемле китабы нәшер ителә. Был йыйынтыҡҡа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан һәм Башҡортостандың  социаль тәьминәт, хеҙмәт һәм мәшғүллек системаһында эшләгән тыл хеҙмәтсәндәре тураһында материалдар ингән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1970);
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (1976);
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981);
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1989);
* Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт һәм социаль үҫеш министрлығының Почет грамотаһы ().

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Министерство семьи, труда и социальной защиты населения Республики Башкортостана
Ғөбәйҙуллин Данис Тимерйән улы

**Ғөбәйҙуллин Данис Тимерйән улы** (1 декабрь 1981 йыл — 2015 йыл) — ике «Ҡаһарманлыҡ» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Данис Тимерйән улы Ғөбәйҙуллин 1981 йылдың 1 декабрендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. 1988 йылда Тимер урта мәктәбенең беренсе синыфына бара, уҡыуҙы уңышлы тамамлағас, Күмертау физкультура техникумында уҡып, Яңы Монасип мәктәбендә бер йыл эшләй.

2001 йылдың 26 майында Хәрби көстәр сафына саҡырылып, Данис Баш разведка идаралығының Махсус тәғәйенләнештәге отрядында хеҙмәт итә башлай. Ә 2002 йылдың апрелендә Төньяҡ Кавказ төбәгенә командировкаға ебәрелә. Ул Генераль штабтың төп разведка идаралығына эләгә. Террорға ҡаршы күп операцияларҙа ҡатнаша. Ҡаты яраланып, госпиталдә дауалана. Чечен республикаһындағы хәрби хәрәкәттәрҙә күрһәткән батырлыҡтары өсөн Данис Тимерйән улы ике тапҡыр «Ҡаһарманлыҡ» ордены менән бүләкләнә.

Был хаҡта  — тип яҙылған Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль идаралыҡ суд приставтары хеҙмәте сайтында.

Әрме хеҙмәтенән һуң Яңы Монасип мәктәбендә хәрби етәксе булып эш башлай, Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай. Ғөбәйҙуллин Данис Тимерйән улы 2011 йылдан Федераль суд приставтары хеҙмәтенең БР буйынса идаралығы Өфө район суд приставтары бүлеге суд эшмәкәрлегенең билдәләнгән тәртибен тәьмин итеү буйынса суд приставы булып эшләй.

Ике улы бар. 2015 йылда фажиғәле үлеп ҡала.

## Исемен мәңгеләштереү
* Данис Тимерйән улы Ғөбәйҙуллин уҡыған Тимер мәктәбендә уның иҫтәлегенә таҡтаташ ҡуйылған (2017)
* Данис Ғөбәйҙуллин исемендәге стипендия булдырыла.
* Футбол буйынса Данис Ғөбәйҙуллин исҽмҽндәгҽ күсмә кубок булдырыла.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Батырҙарын иҫкә алғанда онотмаһын мине лә Тыуған ил…
Мирхәйева Ғәйникамал Әкрәм ҡыҙы

**Мирхәйева-Абдуллина Ғәйникамал Әкрәм ҡыҙы** (10 февраль 1927 йыл— ? август 2017 йыл) — уҡытыусы, йәмәғәт эшмәкәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Башҡортостан уҡытыусыларның I съезы делегаты (1955), Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаты (2016).

## Биографияһы
Ғәйникамал Әкрәм ҡыҙы Мирхәйева-Мирхәйева 1927 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ы хәҙерге Ҡыйғы районы Алағуҙ ауылында тыуған.1942 йылда атаһы Мәскәү янындағы һуғышта һәләк була. 1943 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының әҙерлек курсын тамамлап, география факультетына уҡырға инә. 1947 йылда ошо институтта (хәҙер Башҡорт дәүләт университеты) юғары һөнәри белем ала һәм юллама менән Мәсетле районына эшкә ебәрелә. 1947-1980 йылдарҙа Ләмәҙ-Тамаҡ, Дыуан-Мәсетле мәктәптәрендә географиянан белем бирә, уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса мөдир вазифаһын башҡара. 1955 йылда Башҡортостан уҡытыусыларының I съезына делегат итеп һайлана.
«Ауылдың почетлы гражданы» исеме бирелгән

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ғәйникамал Мирхәйева мәктәптә тыуған яҡты өйрәнеү музейына нигеҙ һала. Тиҫтәләрсә йыл дауамында унда йөҙәрләгән экспонат туплана. Төнъяҡ-көнсығыш райондарының тарихын, унда йәшәгән халыҡтың тормош-көнкүрешен өйрәнә, бай материалдар туплап, китаптар баҫтыра, газета-журналдарға мәҡәләләр яҙа. 

## Китаптары
* «Тарих яҙыр инем ташына» (2011).

## Ғаиләһе
* Тормош иптәше Ишмөхәмәт Абдуллин ()?, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡытыусы;
* ҡыҙары: Земфира — Башҡортостандың ауыл хужалығы министрлығы хеҙмәткәре, Әлфиә менән Зөлхизә — уҡытыусы;
* улы Зөфәр — табип.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәшит Әхтәри исемендәге премия лауреаты (2016)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Беҙ — Әйлеләр/ Дыуан ырыуы башҡорттарының шәжәрәһе
* Мәсетле тормошо/ Билдәле мәсетлеләрҙең тыуған көндәре 
* «Күңелдәргә илһөйәрлек һалды»
Манапов Юлай Хәләф улы

**Манапов Юлай Хәләф улы** (1 ғинуар 1948 — 24 май 2013) — комсомол, партия һәм муниципаль органдар, матбуғат хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2007).

## Биографияһы
Юлай Хәләф улы Манапов 1948 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. 1966 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай һәм ошо уҡ мәктәптә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай.

1967 йылдың сентябрь айында Совет Армияһына саҡырыла. 1969 йылдың декабрендә хеҙмәтен тултырып ҡайта һәм Бөрйән районынының Аҫҡар һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрелә.

1970 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында вуздың комсомол комитеты ағзаһы була, секретарҙары Ямалов М. Б. һәм Ғәлимов Б. С. менән бергә эшләй. ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһының Киров район комитеты ағзаһы итеп һайлана. Бер үк ваҡытта үҙенең уҡыу төркөмөндә комсорг була.

1975 йылда, «тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү фәндәре уҡытыусыһы» һөнәре алып, университетты тамамлай һәм тыуған районына ҡайта.

1975—1976 йылдарҙа Иҫке Собханғол урта мәктәбендә уҡыта, мәктәптә ВЛКСМ комитеты секретары була.

1976 йылда ВЛКСМ-дың Бөрйән район комитетының беренсе секретаре итеп һайлана һәм был вазифала 1980 йылдың көҙөнә тиклем эшләй.

Комсомол документтарын алмаштырыуҙы тамамлау, ВЛКСМ-дың 60-йыллығын лайыҡлы ҡаршылау өсөн ярыштар ойоштороу, ВЛКСМ ағзаларын йәмәғәт-сәйәси аттестациялау һәм башҡалар — был осорҙоң әһәмиәтле ваҡиғалары була. Ошо йылдарҙа ВЛКСМ район комитеты малсылыҡта социалистик ярыш ойоштороу буйынса әүҙем эш алып бара. 1980 йыл һөҙөмтәләре буйынса ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының күсмә Ҡыҙыл Байрағы менән бүләкләнә.

1980—1985 йылдарҙа — «Таң» район гәзите мөхәррире.

1985—1989 йылдарҙа — КПСС район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире.

1989—1997 йылдар — Бөрйән районы хакимиәте башлығы урынбаҫары.

1997—2008 йылдарҙа — «Таң» район гәзите мөхәррире, Бөрйән район Советы рәйесе.

2008 йылда хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Башҡортостан Республикаһында Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкилдең йәмәғәт ярҙамсыһы була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2007).
* «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» билдәһе (2000),
* Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау грамотаһы (2004).
* «2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (Рәсәй Федерацияһы дәүләт статистика комитетының 2003 йылдың 30 июнендәге 134-се Бойороғо)
* «2006 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (Рәсәй Федерацияһы дәүләт статистика комитетының 2006 йылдың 29 декабрендәге 248-се Бойороғо)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Манапов Юлай Халяфович
* [Манапов Юлай](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D0%AE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_(4).pdf)
Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы

**Аҫылғужин Вәхит Ишмөхәмәт улы** (27 сентябрь 1960 йыл — 16 февраль 2020 йыл) — Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе

## Биографияһы
Вәхит Ишмөхәмәт улы Аҫылғужин 1960 йылдың 27 сентябрендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала, һуңынан Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡый. Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлағандан һуң 1977 йылда Өфө нефть институтына уҡырға инә, Совет Армияһында хеҙмәт итә.

Вәхит Ишмөхәмәт улы 1982 йылдан алып «Ишембайнефть» нефть-газ сығарыу идаралығында эшләй. Ябай быраулаусынан алып ҙур предприятие етәксеһенә тиклем һөнәри үҫештең бөтә баҫҡыстарын да эҙмә-эҙлекле үткән. Быраулаусы, мастер, производство бүлегенең өлкән инженеры, Профсоюздар үҙәге геологы, өлкән геолог, НГДУ-ның баш технологы, идаралыҡ начальнигының баш инженеры, беренсе урынбаҫары.

2000 йылдан «Башнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Ишембайнефть» филиалы етәксеһе. Аҫылғужин В. И. Республиканың күп кенә нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә әүҙем ҡатнашыусы, сәнәғәтсе, йәмәғәт эшмәкәре.

## Уйлап табыусы
* Ете уйлап табыу патенты һәм 30-ҙан ашыу рационализаторлыҡ тәҡдимдәре авторы
;Скважиналарҙы ҡом һәм шлам тығындарынан таҙартыу өсөн насос
* Нефть тураһында өс тиҫтәгә яҡын мәҡәлә авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты.
* Ишембай ҡалаһы ҡала биләмәһе Советы депутаты

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе.
* «Һөнәргә тоғролоҡ» корпоратив премия.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ғәббәсов Абдулла Ғәббәс улы

**Ғәббәсов Абдулла (Ғабдулла) Ғәббәс улы** (4 ғинуар 1900 йыл — ????) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, I дәрәжә Ватан һуғышы (1945) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Абдулла Ғәббәс улы Ғәббәсов Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы Борисовка ауылында 1900 йылдың 4 ғинуарында тыуған. 1918—1919 йылдарҙа граждандар һуғышында ҡатнаша. 1938 йылдан ВКП (б) ағзаһы. 1941 йылдың октябрендә Өфө ҡалаһы Молотов РВК-һы тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Дивизияның финанс бүлеге мөдире вазифаһын биләй, интендант хеҙмәте гвардия майоры.

## Хәрби юлы
Ғәббәсов Ғәббәс Абдулла улының хәрби юлы 1-се Белорус фронты составында үтә

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы(1943)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
* Шаймуратовцы. ГАББАСОВ Абдулла (Габдулла) Габбасович
* Память Народа. Габбасов Абдулла Габбасович
Сәлихов Рәшит Ғөбәйҙулла улы

**Сәлихов Рәшит Ғөбәйҙулла улы** (13 сентябрь 1932 йыл — 1 ғинуар 2003 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1992 йыл)

## Биографияһы
Сәлихов Ғөбәйҙулла улы 1932 йылдың 13 сентябрендә Башҡортостандың Мораҡ районы Үрге Һаҙ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) тыуған. 1952 йылда Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлай.

Мәскәү инженер-төҙөлөш университетын тамамлағандан һуң (1957 йыл), Өфө ҡалаһында эшләй: 26-сы Дәүләт союзы заводы мастеры, 1958 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының кесе ғилми хеҙмәткәре, 1963 йылдан өлкән инженер, 1965 йылдан баш архитектура идаралығының архитектура-планлаштырыу секторы начальнигы; 1973—1998 йылдарҙа дәүләт архитектура-төҙөлөш күҙәтеү инспекцияһы начальнигы, бер үк ваҡытта баш архитектор урынбаҫары,1993 йылдан архитектура һәм ҡала төҙөлөшө буйынса баш идаралыҡ начальнигының 1-се урынбаҫары; 1998 йылдан баш механика бүлеге инженеры, 1999 йылдан баш ҡала төҙөлөшө идаралығы начальнигы, 2000—2001 йылдарҙа «Баштрансстрой» предприятиеһының капиталь төҙөлөш буйынса баш белгесе.

2003 йылдың 1 ғинуарында Өфө ҡалаһында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1992 йыл)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
* http://brgi1.narod.ru/1952.html
* Энциклопедия. Башкирская республиканская гимназия-интернат № 1 имени Рами Гарипова. Уфа. Башкирская энциклопедия. 2014. стр. 299—300.
Ташбулат (мәғәнәләр)

**Ташбулат** - исем. Топоним булараҡ таралған.

## Мәҡәләләр
### Исемдәрҙә
* Дәүләтшин Ташбулат Мостафа улы — ҡурайсы, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Хәкимов Милләт Ташбулат улы - совет һәм партия эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

### Топонимикала
* Ташбулат — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл.
* Ташбулат ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек.
* Таш-Күстән (Ташбулат) —  башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улының тыуған ауылы.
Әзербайжан Паралимпия уйындарында

**[[Әзербайжан]] [[Паралимпия уйындары|Паралимпия уйындарында]]** тәүге тапҡыр айырым команда менән 1996 йылда Йәйге Паралимпия уйындарында Атлантала ҡатнашты һәм ошо ваҡыттан алып бөтә Йәйге Паралимпия ҡатнаша килә. Әзербайжан Ҡышҡы Паралимпия уйындарында ғына ҡатнаша алманы. Быға тиклем Әзербайжан, СССР йыйылма командаһында һәм Берләштерелгән командаларҙа ҡатнашты. Әзербайжан спортсылары Паралимпия уйындарында 57 олимпия медалдәрен алды.

## Медаль зачёты
### Йәйге Олимпия уйындары медалдәре

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Азербайджан на Олимпийских играх

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йылдар буйынса медаль зачеты сайтта Paralympic.org
Бәкеров Фёдор Ғәйфулла улы

**Бәкеров Фёдор Ғәйфулла улы** (10 февраль 1947 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-педагог, инженер-механик. 1969 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 1980 йылдан киске һәм ситтән тороп уҡыу буйынса проректор, 1988 йылдан — осоу аппараттары двигателдәре йылылығы физикаһы кафедраһы мөдире, 1990 йылдан — авиация йылылыҡ техникаһы һәм йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2007). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2008),Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).

## Биографияһы
Фёдор (Фидай) Ғәйфулла улы Бәкеров 1947 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ы Балтас районы Иҫке Балтас ауылында тыуған.

1969 йылда Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлай, инженер-механик һөнәрен ала.

Хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университетында 1969 йылдан: инженер, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор. 1980—1988 йылдарҙа киске һәм ситтән тороп уҡыу буйынса проректоры . 1986—1990 йылдарҙа Фәнни-техник ижад, инженер педагогикаһы һәм психология нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. 1990—2004 йылдарҙа авиация һәм ракета двигателдәре теорияһы кафедраһы мөдире. 2004 йылдан авиация йылылыҡ төҙөлөшө һәм йылылыҡ энергетикаһы кафедраһы мөдире.

## Фәнни зшмәкәрлеге
Ғилми эшмәкәрлеге газ турбиналы двигателдәрҙең һәм электр станцияларының яныу камераларында эшләү процестары теорияһын эшләү, энергияны экономиялау проблемаларын хәл итеү, йылылыҡ сығанаҡтары ярҙамында йылылыҡ двигателдәренең зарарлы сығарылмаларын кәметеү менән бәйле. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре авиадвигателдәр сәнәғәтендә түбән эмиссиялы яныу камераларын эшләүҙә ҡулланыла.
180-дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа исемдәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997);
* Рәсәй Федерацияһы Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998);
* СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982);
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985);
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары белем биреү хеҙмәткәре (2008).
* Салауат Юлаев ордены (2017).

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — йырсы, музыка белгесе, Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессоры Зөлфирә Фәрхетдинова.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Халкида (Сирия)

**Халкида** (боронғо кириллица: Χαλΰίς, лат. : Chalcis) — Сүриәнең боронғо ҡалаһы, Итуреяның баш ҡалаһы. Бер фараз буйынса , ул хәҙерге Алеппонан көньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған, хәҙерге Киннасрин ҡалаһы районында, икенсеһе — хәҙерге Анджара ҡалаһы урынында.

## Яҙма сығанаҡтары

Халкида Птолемей тарафынан Халкидиканың төп ҡалаһы булараҡ телгә алына (грек. ⒋αΰίΰήή) — Сүриәнең берәмеге.

Страбон Цецилий Басс фетнәһен хуплаған Меннейҙың улы Итуреа Птолемейға ҡараған ҡалалар араһында Халкиданы атай.

Өлкән Плинийҙың «Тәбиғи тарих»ында Халкида Сүриә ҡалаһы булараҡ телгә алына, төбәктең үҙәге Халкидена (лат. Calcidene) тип атала, Плиний уны «Сүриәнең иң уңдырышлы төбәге» тип ҡылыҡһырлай.

Халкида шулай уҡ Пейтингер картаһында Антиохиянан 53 рим миле һәм Бероянан 29 миль алыҫлыҡта урынлашҡан ҡала булараҡ билдәләнгән.

## Тарихы
Буласаҡ Халкида урынында тораҡ пункты бронза быуатында беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡтар сигендә барлыҡҡа килә, Халкидаға эллин дәүерендә селевкидтар нигеҙ һала. Шул ваҡыттан алып Чалчис Сүриәне парфиялыларҙың, ә һуңыраҡ фарсыларҙың баҫып инеүенән һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән оборона һыҙығы, терәк пункттарының береһе була. Шулай уҡ ҡала, Антиохиянан Евфратҡа тиклем юлда нығытылған нөктә булараҡ та эшләй.

Һуңғы рим осоронда Халкида, күрәһең, сик буйы ҡәлғәһе генә түгел, ә Рим Көнсығышының мәҙәни үҙәктәренең береһе булғандыр. Нәҡ Халкида Сүриә неоплатонизмының иң эре вәкилдәренең береһе булған Ямвлиханың тыуған ере була.

Беҙҙең эраның 540 йылында Халкида Византия биләмәләренә сираттағы баҫып инеүе ваҡытында Хосров Ануширван ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына.

554 йылдың июнендә Халкида янында хассанидтарҙың ғәрәп ғәскәрҙәре менән лахмидтар араһында алыш бара, улар Византияның союздаштары була, һәм һуңғыһы Зассанид Иранды яҡлай; был алышта билдәле ғәрәп хәрби эшмәкәре, Лахмид батшалығы хакимы әл-Мунзир III үлтерелә.

Яҡын Көнсығышты ғәрәптәрҙең баҫып алыуы барышында Халкида 637 йылда византиялылар һәм ғәрәптәр араһында килешеүгә ҡул ҡуйыу урыны була, уға ярашлы византия яғы Сүриәнән халыҡты һәм армияны ҡаршылыҡһыҙ эвакуациялау мөмкинлегенә эйә була.

## Иҫкәрмәләр
Әхмәҙуллина Сания Мөхәмәҙиә ҡыҙы

**Әхмәҙуллина Сания Мөхәмәҙиә ҡыҙы** (12 март 1932 йыл — 4 декабрь 2003) —малсылыҡ алдынғыһы. 1962 йылдан Бөрйән районы Фрунзе исемендәге колхоз һауынсыһы, 1981—1987 йылдарҙа — быҙау ҡараусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1973). Ленин (1966) һәм Октябрь Революцияһы (1971) ордендары кавалеры. Беренсе класлы «Малсылыҡ оҫтаһы» (1979). Хеҙмәт ветераны.

## Биографияһы
Сания Мөхәмәҙиә ҡыҙы Әхмәҙуллина 1932 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Аҫҡар ауылында тыуған. Аҫҡар мәктәбен тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген бик иртә башлай, 1947 йылдан колхоз быҙауҙарын, башмаҡ ҡарай, һарыҡ көтә, ике йыл ҡыуғында, бүрәнә ҡырҡыуҙа йөрөй.

1962 йылдан Фрунзе исемендәге колхоздың Ташлы фермаһында һауынсы булып эшләй башлай. Һәр йыл ҡабул иткән социалистик йөкләмәһен арттырып үтәй, бер һыйырҙан йылына уртаса өс мең литрҙан күберәк һөт һауып ала. 1973, 1974, 1975 һәм 1976 йылдар социалистик ярыш еңеүсеһе билдәһе, 9-сы һәм 10-сы биш йыллыҡтар еңеүсеһе билдәләре менән бүләкләнә. Колхоз идараһы, КПСС райкомы һәм район Советы башҡарма комитеты тарафынан бирелгән Маҡтау грамоталарының һаны ике тиҫтәнән артыҡ. Район гәзите «Таң»да уның тураһында мәҡәләләр даими баҫылып тора (мәҫәлән, «Таң» гәзитенең 1971 йылдың 10 декабрендәге 156-сы номерында «Ярышта тағы ла еңеүсе» мәҡәләһе).

Алдынғы һауынсыны партия сафына алына, 1963 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1966 йылдың июнендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы нигеҙендә Ленин ордены менән бүләкләнә. 1971 йылда икенсе оло бүләк — Октябрь Революцияһы ордены өҫтәлә. 1970 йылда «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы, Еңеүҙең 50 йыллығы айҡанлы юбилей миҙалы менән бүләкләнә. 1978—1984 йылдарҙа Бөрйән районы ауыл хужалығы идаралығының аттестация комиссияһы ҡарары менән беренсе класлы «Малсылыҡ оҫтаһы» исеме бирелә. 1973 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы» исеменә лайыҡ була, 1979 йылда Фрунзе исемендәге колхоз идараһы ҡарары менән «Атҡаҙанған колхозсы» исеме бирелә. 1983 йылда райондың Почет китабына индерелә (КПСС-тың Бөрйән район комитетының һәм район Советы башҡарма комитетының 1983 йылдың 10 ғинуарындағы Ҡарары). Мәскәүҙәге ВДНХ күргәҙмәһендә ҡатнаша.

1981—1987 йылдарҙа быҙау ҡараусы булып эшләй. Республика әһәмиәтендәге персональ пенсионер. 

2003 йылдың 4 декабрендә 72-се йәшендә вафат була. Аҫҡар ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1973),
* Ленин ордены (1966),
* Октябрь Революцияһы ордены (1971),
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы,
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы (1970),
* «Атҡаҙанған колхозсы» (1979)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Почет грамоталары, хеҙмәт кенәгәһе
*
Шәрипов Рөстәм Динислам улы

**Шәрипов Рөстәм Динислам улы** (29 июль 1982 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр. 2019 йылдың декабренән Хәйбулла районы хакимиәте башлығы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2020)

## Биографияһы
Рөстәм Динислам улы Шәрипов БАССР-ҙың Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылында 1982 йылдың 29 июлендә тыуған. 1988—1994 йылдарҙа тыуған ауылында 1—7-се синыфтарҙы, Иҫке Собханғол урта мәктәбендә 8-се синыфты уҡығандан һуң, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатына уҡый башлай һәм 1999 йылда тамамлай.

2000 йылда «Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 3-сө категориялы маляры.

2004 йылда Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтын тамамлай.

2004—2005 «Гарант» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең ярҙамсы бүлегенең даими клиенттар менән эшләү буйынса менеджеры.

2005—2006 «АИРКОМ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең һатыуҙар буйынса менеджеры.

2006—2008 йылдарҙа кредит буйынса белгес-стажер, консультант, «Кредит Европа банкы» ЯАЙ-ның кредит буйынса белгесе.

2009 — март 2010 йыл — Бөрйән районы муниципаль район хакимиәте иҡтисад департаментының әйҙәүсе иҡтисадсыһы.

2010 — ноябрь 2011 йыл — «Башинформ мәғлүмәт агентлығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең иҡтисад, сауҙа һәм иҡтисад департаменты иҡтисадсыһы.

2011 йыл, апрель —— 2012 йыл — Бөрйән муниципаль район хакимиәтенең башлығының иҡтисад, эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы, 2012 йылдың июненән — хакимиәт башлығының иҡтисад, эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса урынбаҫары урынбаҫары.

2012 йылда Бөрйән районы муниципаль район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары.

2014 йылдан Бөрйән районы муниципаль районы хакимиәте башлығы.

2019 йылдың 9 декабре — Хәйбулла районы муниципаль районы хакимиәте башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы.

2019 йылдың 24 декабренән Хәйбулла районы муниципаль районы хакимиәте башлығы.

Ике юғары белемгә эйә. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлаған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены (2020).
* Башҡортостан Республикаһы Президентының Почет грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шарипов Рустам Динисламович
* Энциклопедия. Башкирская республиканская гимназия-интернат № 1 имени Рами Гарипова. Уфа. Башкирская энциклопедия. 2014. стр. 332.
*
Бикбулатов Зиннәт Төхвәт улы

Бикбулатов Зиннәт Төхвәт улы (18 май 1939 йыл) — ғалим-анатом, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999), медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1990).

## Биографияһы
Зиннәт Төхвәт улы Бикбулатов 1939 йылдың 18 майында Ейәнсура районының Этҡол (Юлдаш) ауылында тыуған. Башланғыс класта үҙ ауылында уҡый һәм 7-се синыфҡа Абзан мәктәбенә бара. Ике йыл колхозда эшләгәс, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия интернатына 8-се класҡа ебәрәләр. 1959 йылда тамамлай.

Бала сағы тураһында:  — тип яҙылған Нургөл Шәрипованың «Һәр ваҡыт белем алырға ынтылдым» тигән интервьюһында («Йәшлек» гәзите, 11 февраль, 2022 йыл, № 6 (11365).

Новосибирск дәүләт медицина институтын тамамлай (1968), 1972 йылдан шунда эшләй. Новосибирск медицина институтында кеше анатомияһы кафедраһы ассистенты, өлкән уҡытыусыһы һәм доценты булып эшләй; 1980—1989 -йылдарҙа СССР Медицина фәндәре академияһы Себер бүлексәһенең Физиология ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, һуңынан эксперименталь һәм клиник лимфология ғилми лабораторияһы мөдире. 1982 йылдан СССР Медицина фәндәре академияһының Себер бүлексәһе физиология институты лабораторияһы мөдире (Новосибирск), 1989—2013 йылдарҙа Урал дәүләт физик культура институтының (Силәбе) анатомия һәм физиология кафедраһы мөдире.

Фәнни эшмәкәрлеге лимфа системаһының миокард инфаркты функцияларын өйрәнеүгә һәм веноз ҡан һәм лимфа лимфа йөрөшө боҙолғанда лимфа системаһы функцияларын өйрәнеүгә арналған. Бикбулатов З. Т. туҡымаларҙың зарарланыу сиктәрен (миокард инфаркты, аяҡ-ҡул гангренаһы, бүҫер ҡыҫылған ваҡытта, туңыу һәм бешеү кимәле һәм башҡалар) билдәләү өсөн прибор уйлап таба. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы. Биш фән кандидаты, өс фән докторы әҙерәлй

Эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше: спорт һәм физкультураның медицина-биологик һәм педагогик проблемалары; 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. .

Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы медицина өлкәһендә эшләй.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Силәбе өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы рәйесе (1995—1997).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999);
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999);
* СССР ВДНХ-ның алтын миҙалы (1984);
* 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы (2005);
* Академик В. Н. Воробьев исемендәге премия лауреаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Врач, ученый, общественный деятель 

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия. Башкирская республиканская гимназия-интернат № 1 имени Рами Гарипова. Уфа. Башкирская энциклопедия. 2014. стр. 220.
* Бикбулатов Зиннат Тухватович
* Бикбулатов Зиннат Тухватович
* Бикбулатов Бикбулатов, Зиннат Тухватович
* «Йәшлек» гәзите, 11 февраль, 2022 йыл, № 6 (11365