open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зөбәйер

**Зөбәйер** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Түке ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Бәжәнә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 41 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Зөбәйер — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVIII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.

1813 йылдан ауылда мәсет булыуы билдәле. 1905 йылда 2 мәсет, мәктәп, ел тирмәне, 2 тимерлек, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1931 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 214 башҡорт; 1816 йылда — 241 башҡорт; 1834 йылда — 378 башҡорт; 1859 йылда — 651 башҡорт; 1903 йылда — 605 аҫаба башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Билдәле шәхестәре
* *Зөбәйеров Шәңгәрәй Аҡай улы* — 3-сө башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «1812 йыл» хәтер миҙалы кавалеры.
* *Зөбәйеров Хөсәйен Апас улы* — поход старшинаһы һәм зауряд-йөҙбаш, 1805—1807 йылдарҙа Пруссия кампанияһында һәм 3-сө башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «1812 йыл» хәтер миҙалы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр
Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы

**Мортазина Шәүрә Муса ҡыҙы** (22 июль 1925 йыл — 22 февраль 2002 йыл) — башҡорт театр режиссёры. РСФСР-ҙың (1970) һәм БАССР-ҙың (1955) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы

## Биографияһы
Шәүрә Муса ҡыҙы Мортазина 1925 йылдың 22 июлендә Мәскәүҙә тыуған. Атаһы — Муса Мортазин (1891—1937), комбриг, Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ҡатнашыусыһы була, хәрби эшмәкәр, 1920—1921 — Башҡортостан Үҙәк Башҡарма комитете рәйесе.

Шәүрә Муса ҡыҙы 1948 йылда ГИТИС (*А. М. Лобанов класы*, педагогтары А. И. Лобанов, И. Я Судакова) тамамлай. Уҡыу йылдарында профессор В. Г. Сахновский, А. Д. Дикийҙың ижади оҫтаханаларына йөрөй.
1948—1972 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт академия драма театры режиссёры була. Башҡорт академия драма театрынан киткәс, бер ни тиклем Ялта театры менән етәкселек итә.1962—1966 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта.
1968—1970 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында кафедра мөдире булып эшләй. Һуңынан Мәскәүгә йәшәргә китә.
Ш. Мортазинаның уҡыусылары араһында Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы Е. В. Смирнов, БАССР-ҙың атҡаҙанған артистары Р. А. Устинова, А. Х. Шәрипова бар.

## Ижады
Өфө театрҙарында 100-ҙән артыҡ спектакль ҡуя. Дебюты — *Г. Березконың «*Командарм*» әҫәре буйынса «Оло мөхәббәт» спектакле* (1948). Милли драматургтарҙың, шулай уҡ рус һәм сит ил классиктары әҫәрҙәрен сәхнәгә ҡуйыуҙа уның режиссёр оҫталығы бигерәк тә асыҡ күренә. СССР-ҙа беренсе булып, Д. Лоусон, Вольтер әҫәрҙәрен сәхнәгә сығара.

#### Өфө драма театрында
* «Оло мөхәббәт» *Г. Березов*
* «Салауат Юлаев» *[[Баязит Бикбай]]*
* «Утлы өйөрмә» *[[Мирзаһитов Әсғәт Мәсғүт улы|Мирзаһитов Әсғәт]]*
* «Бер мөхәббәт яҙмышы» *[[Абдуллин Ибраһим Әхмәт улы|Ибраһим Абдуллин]]*
* «Рәйсә» Нәжип Асанбаев
* «Онотма мине, ҡояш!» *[[Абдуллин Азат Хаммат улы|Азат Абдуллин]]*
* «Ай тотолған төндә» *[[Мостай Кәрим]]*
* «Хәйләкәр бисәләр» *[[Уильям Шекспир|В.Шекспир]]*
* «Ромео һәм Джульетта» *[[Уильям Шекспир|В.Шекспир]]*
* «Макбет» *[[Уильям Шекспир|В.Шекспир]]*
* «Урлау» *[[Джек Лондон]]*
* «Мөхәммәт» *[[Вольтер]]*
* «Бер ғаилә яҙмышы» *Д. Лоусон*

#### Өфө опера театрында
* «Д*ауыл*» операһы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың дәүләт премияһы (1967)
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1967)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1955)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1970)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955)

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Шеин һәйкәле

**Шеин һәйкәле** — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһында ҡуйылған урыҫ дәүләт һәм хәрби эшмәкәр, баяр (1695 йылдан алып), беренсе урыҫ генералиссимусы (1696) Шеин Алексей Семёновичтың скульптураһы. Алексей Шеин Ҡырым походында ҡатнаша һәм батша бойороғо буйынса стрелецтар болаһын баҫтыра. Аҙау өсөн һуғыштарҙа полководец иң юғара хәрби дәрәжә ала. Һәйкәл 2009 йылдың 12 июнендә асыла. Проекттың авторҙары Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы М. А. Лушников; Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы, Рәсәйҙең Художество академияһының ағза-корреспонденты В. П. Мокроусов.

Урынлашҡан ере: Аҙау ҡалаһының тарихи үҙәге, Московская урамындағы 23-сө йорт эргәһендә.

## Һәйкәл
2009 йылдың 12 июнендә Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһында беренсе урыҫ генералиссимусы, Бөйөк Петрҙың арҡазашы, баяр Алексей Семёнович Шеинға (1652—1700) һәйкәл асыла. Хәрби эшмәкәрҙең бронза һыны Аҙау ҡалаһының тарихи үҙәгендә музей ҡаршыһында постаментҡа ҡуйылған. А. Шеин бер ҡулына ҡылыс тотоп, бер аяғын нығытма ташына терәп баҫып торған итеп һүрәтләнгән. Һәйкәлдең постамент менән бергә бейеклеге яҡынса 5 метр.

Петрҙың Аҙауҙағы һәйкәле, Аҙау нығытмаһы һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы менән бергә ул, Рәсәй дәүләте һәм Аҙау йылъяҙмаһы биттәрен хәтерләтеп тороусы тарихи комплекс барлыҡҡа килтерә. Һәйкәлдәге яҙыу: Алексей Семенович Шеин беренсе Рәсәй генералиссимусы (1652—1700).
Бронза һын Аҙау ҡалаһының тарихи үҙәгендә, Ковалёв Йорто һәм Сауҙа Рәттәренең 2-се корпусы араһында урынлашҡан.

## Тарихы
1695 һәм 1696 йылдарҙа Петр I Аҙау походы — Рәсәйҙең Ғосман империяһына ҡаршы хәрби кампанияһын ойоштора. 1696 йылдағы Аҙау походында А. С. Шеин урыҫ ғәскәрҙәре менән етәкселек итә.
Һуғыш һөҙөмтәһендә Аҙау гарнизоны һәм Дондың төньяҡ тармағы тамағында урынлашҡан Лютих нығытмаһы урыҫ ғәскәрҙәренә бирелә.
Воевода Шеин икенсе Аҙау походындағы данлы эштәре өсөн беренсе урыҫ генералиссимусы булып китә.
Аҙауҙы алыу Рәсәйҙең XVII быуатта Ғосман империяһына ҡаршы һуғыштарҙа беренсе ҙур еңеүе була. Был урыҫтарҙың ҙур стратегик уңышы 1700 йылда Константинополь тыныслыҡ тураһындағы килешеү менән нығытыла. Аҙау Төркиә империяһы ынтылыштарының төньяҡ-көнсығыш терәге булыуҙан туҡтай, Рәсәйҙең көньяғында Аҙау диңгеҙенә юл асыла. Уңышлы походтар һөҙөмтәһендә Рәсәй Аҙауҙы уға яҡын ятҡан территориялар һәм яңы төҙөлгән нығытмалар (Таганрог, Павловск, Миус) менән бергә ала, Ҡырым ханына йыл һайын яһаҡ түләүҙән туҡтай.

## Әҙәбиәт
* Генералиссимус Шеин вернулся в Азов (памятник Шеину) //Азовская неделя. — 2009. — № 24 (18 июня). — С.1

## Һылтанмалар
* ПАМЯТНИКИ ИСТОРИИ И АРХИТЕКТУРЫ.
* Памятник А. С. Шеину
* Памятник первому русскому генералиссимусу, соратнику Петра Великого, боярину Алексею Семеновичу Шеину 
* Памятник Шеину
Октябрьский ҡалаһы ҡала округы

*Был мәҡәлә — ҡала округы тураһында. Шулай уҡ ҡарағыҙ [[Октябрьский (ҡала, Башҡортостан)|Октябрьский (ҡала)]].*
**Октябрьский ҡалаһы ҡала округы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Октябрьский ҡалаһы.
## Географияһы
Октябрьский ҡалаһы ҡала округы Башҡортостан Республикаһының көнбайышында урынлашҡан.

## Халҡы

## Округтың составы
Ҡала округына бер тораҡ пункты — Октябрьский ҡалаһы инә. Ул Ыҡ йылғаһының уң яҡ ярында, республиканың баш ҡалаһы Өфөнән 188 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Урындағы үҙидара
**Ҡала округы советы**

**Совет рәйестәре**
* Иманғолов Айҙар Әҙһәм улы

**Хакимиәт башлыҡтары**
* 2005—2013 — Молчанов Сергей Александрович
* 2013 йылдан — Шмелёв Алексей Николаевич

## Иҫкәрмәләр
Ериковский

**Ериковский** — Ростов өлкәһенең Дубовский районында, Дубовское ауыл биләмәһе составындағы утар.

## Тарихы
Утарға нигеҙ һалыу тураһында ҡарар 1896 йылда уҡ ҡабул ителгән була. Ростов өлкәһе Баклановская станицаһы йыйылышында, Барабанщиков утары менән йәнәш үҙәндә, яңы утарға күсенеп сығыу өсөн урын бүлеү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

Ләкин төрлө сәбәптәр арҡаһында утарға нигеҙ һалыу кисектерелә. Һөҙөмтәлә, ХХ быуат башында, ете казак ғаиләһе Ерик йылғаһы буйындағы иң яҡшы ерҙәргә бүленеп сыға.

Ваҡыт үтеү менән, уларға был биләгән ер участкаларында ҡалырға рөхсәт итәләр. Улар нигеҙләгән утар Щеглов исеме ала.

Ғәмәлдә, Ериковский утарына нигеҙ 1905 йылдың көҙөндә, Баклановская станицаһының казактарына ер участкалары бүлеп биреү һөҙөмтәһендә һалына.

## География
Утар Ерик йылғаһының һул яҡ ярында, Дубовское ауылы ҡаршыһында урынлашҡан.

## Иҫтәлекле урындары

* Ериковский утары эргәһендә фашизм ҡорбандарына Һәйкәл-мемориал урынлашҡан. Һәйкәл Карл Маркс исемендәге колхоздың һөт-тауар фермаһы урынында ҡуйылған.

Бында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, фашист оккупацияһы осоронда (1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың 1 ғинуарына тиклем), утар эргәһендә совет хәрби әсирҙәренең лагеры урынлашҡан була.

Тәүге хәрби әсирҙәрҙе немецтар, утарҙың һөт-тауар фермаһына, утарҙы баҫып алғандан һуң бер тәүлек үткәс тә килтерәләр.

Совет ғәскәрҙәре утарҙы ҡалдырып китер алдынан аҙыҡ-түлек складын алып сығырға өлгөрмәй, уны яндыралар.

Немецтар әсирҙәргә янған иген ашаталар. Әсирҙәр өсөн төҙөлгән барактарҙа кешеләр ике ҡатлы һикеләрҙә йоҡлайҙар. Кемдәргә урын етмәй, уларҙы бишәр ай буйына сәнскеле тимерсыбыҡ артында асыҡ һауала тоталар.

Концлагерь биләмәһендә язалау өсөн барак урынлашҡан була. Унда 300-гә тиклем әсирҙәрҙе ҡыуып индерәләр.

Сталинград һуғышы ваҡытында эшкә яраҡлы әсирҙәрҙе лагерҙан ҡыуып алып китәләр. Ауырыу һәм яралы әсирҙәрҙе атып үлтерәләр һәм соҡорға ырғыталар.

Бында күмәк ҡәберлек урынлашҡан. Үлгән хәрби әсирҙәрҙе немецтар 6 x 4 метр үлсәмендәге дөйөм ҡәбергә илтәләр, табутһыҙ күмәләр.

Тарихсылар һәм археологтар 18 ҡәбер һанай, уларҙың һәр береһендә яҡынса 1000 кеше була.

Хәҙерге ваҡытта был урында мемориал ҡуйылған. Унда ошондай яҙыу бар: *«1942. Концлагерь ҡорбандары иҫтәлегенә. Совет һуғышсыларына»*.

Лагерь булған осорҙа, унда яҡынса 18 мең кеше була. Көн һайын язалауҙан, йонсоуҙан, көс еткеһеҙ эштән һәм атыуҙарҙан 100-ҙән 200-гә тиклем кеше үлә.

Лагерҙа Ростов өлкәһе Дубовский районының 46 кешеһен дә индереп, 5 мең тирәһе хәрби әсир үлгән һәм атылған.

Мемориал 1987 йылдың 9 майында асыла. Һәйкәл — өс интеккән совет һалдатының скульптура композицияһынан ғибәрәт.

Мемориал, Ленинград скульпторҙары Марлен Шалвович Цхададзе һәм Юрий Александрович Степанюк проекты буйынса эшләнгән. Проектты тормошҡа ашырыусылар Константин Александрович Лелин һәм Владимир Михайлович Никитин.

Мемориал 1987 йылдың 9 майында асыла. Мемориал менән йәнәшә Хәтер паркы төҙөлгән.
* Хәтер паркы — фашизм ҡорбандарына Һәйкәл-мемориал менән йәнәшә (1987).

## Халҡы

## Урамдары

## Һылтанмалар
* 
* Сайт Дубовского района
* Почтовые индексы: Ериковский Хутор 

## Иҫкәрмәләр
Камаев Рәшит Борхан улы

**Камаев Рәшит Борхан улы** (22 февраль 1937 йыл — 6 май 2000 йыл) — СССР һәм Рәсәй философы һәм социологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1987), профессор (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).

## Биографияһы
Рәшит Борхан улы Камаев 1937 йылда 22 февралендә Яңауыл ауылында тыуа.

1961 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтын тамамлай. ВЛКСМ-дың Тәтешле район комитеты секретары була.

1962 йылдан — Әлшәй ауыл производство идаралығының комсомол ойошмаһы секретары.

1965 йылдан — Айбүләк урта мәктәбе директоры.

1967 йылдан — КПСС-тың Яңауыл район, 1969 йылдан — Нуриман район комитеттарының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире.

1974 йылда Н. Г. Чернышевский исемендәге Саратов дәүләт университетында «Колхоздың социаль үҫешен планлаштырыу: (Методология һәм методика)» темаһына диссертация яҡлай һәм «философия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһен ала.

1974 йылдан — уҡытыусы, 1987 йылдан — профессор, 1989 йылдың 30 июненән 1990 йылдың 12 мартына тиклем — Өфө дәүләт авиация институтының ғилми коммунизм кафедраһы етәксеһе.

1987 йылда Суслов Михаил Андреевич исемендәге Дондағы Ростов дәүләт университетында «философия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһен алыу өсөн «СССР-ҙа ауыл һәм ҡала араһындағы һиҙелерлек айырмалар юйылыу процессын етәкләүҙең теоретико-методология мәсьәләләре» темаһына диссертация яҡлай.

1990 йылдан — Өфө дәүләт нефть техник университетындағы философия кафедраһының профессоры һәм етәксеһе.

1995 йылдан — Өфө дәүләт нефть техник университетының гуманитар факультеты деканы.

«Белем» йәмғиәтенең социаль сәйәсәт һәм ауылдың социаль проблемалары темалары буйынса әүҙем лекторы.

100-ҙән ашыу фәнни-ғәмәли эштәр авторы. Ғилми эшмәкәрлеген ауыл һәм ҡаланың үҙ-ара мөнәсәбәте, ауыл производство коллективтарының социаль үҫеш методология проблемаларын, урбанизация процесстарын моделләштереү һәм көйләүгә бағышлай.

## Хеҙмәттәре

### Монографиялары
* *Камаев Р. Б.* Планирование социального развития колхоза: Методология обоснование и опыт разраб. плана в колхозе «Победа» Альшеев. р-на БАССР на 1976—1980 гг. / Под ред. проф. Н. А. Аитова. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1976. — 112 с.
* *Аитов Н. А., Камаев Р. Б.* Новый промышленный центр и село. — М.: Экономика, 1983. — 104 с.

### Мәҡәләләре
* *Аитов Н. А., Камаев Р. Б.* О методологии изучения социальных различий города и деревни // Социологические исследования. — 1983. — № 2. — С. 136—140.
* *[[Авдонин Александр Николаевич|Авдонин А. Н.]], Камаев Р. Б., Рыжевская Д. С.* Экологическое сознание: состояние и причины пассивности //|Социологические исследования. — 1997. — № 8. — С. 88—92.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Николай Чудотворец сиркәүе (Константиновск)

** Николай Чудотворец сиркәүе** —Ростов өлкәһе Константиновск ҡалаһындағы элекке православие сиркәүе.

Адресы: Ростов өлкәһе, Константиновский районы, Константиновский ауылы , 25 Октябрь урамы, 52-се йорт. Хәҙерге ҡала мәҙәниәт һарайы урынында торған.

## Тарих
Октябрь революцияһына тиклем Ростов өлкәһендә 427 сиркәү эш иткән, хәҙерге көнгә шуларҙың 78 һаҡланып ҡалған. Күп ғибәҙәтханалар емерелгән, шулар араһында Константиновская станицаһындағы Николай Чудотворец сиркәүе лә бар.

1714 йылда Ростов өлкәһе Ведерниковский станицаһында Михайло-Архангельский ағас сиркәүе эшләгән. Ул Воронеж епархияһы составына ҡараған. Ул станицаның үҙәгендә Дон йылғаһының юғары ярында торған. Грунт йыуылғанлыҡтан сиркәү дүрт тапҡыр урындан-урынға күсерелгән. Сиркәүҙә семәрләп ҡырҡып эшләнгән ағас иконостас торған. 1817 йылда Михайло-Архангельский сиркәүе туҙған. 1864 йылда Ведерниковский станицаһы Бабский станицаһы менән берләштерелгән. Барлыҡҡа килгән яңы станицаны Константиновский тип атағандар. Унда Ведерниковский ауылындағы сиркәү күсереп һалынған.

1876 йылдың авгусындағы йыйында Михаил Архистратиг хөрмәтенә яңы сиркәү төҙөү өсөн аҡса йыйырға ҡарар иткәндәр. Сиркәү клир документтарнда сиркәү казак Г. Н. Чикаловтың һәм сиркәү-мәхәллә попечителлеге тарафынан бирелгән аҡсаға төҙөлгән тип күрһәтелгән. Казак Чикаловтың яҡын-тирәлә иң яҡшы сифатлы өс кирбес яһау заводы булған

1877 йылдың сентябрь айында Дини консистория яңы таш сиркәү төҙөргә рөхсәт иткән һәм сиркәү шул уҡ йылда төҙөлә башлаған. Был йортто төҙөүҙә Петербург гражданлыҡ инженерҙары институты сығарылыш курс студенттары Антонио Кампиони һәм Карл Федорович Кюнцель, Петербург сәнғәт академияһын тамамлаусы Петр Семенович Студеникин актив ҡатнашҡандар. Сиркәү проектын архитектор А. Кампиони эшләгән, уның етәкселегендә сиркәү йорто дүрт йыл төҙөлгән. Был ваҡыт эсендә 14 метр тәрәнлеккә төшөп нигеҙ һалғандар, стеналарын төҙөй башлағандар.

Ауырып киткән Кампиони урынына 1881 йылда архитектор итеп К. Ф. Кюнцель тәғәйенләнгән. Ул сиркәү төҙөлөшөн 12 йыл буйына етәкләгән, йорттоң стеналарын кирбестән һалдырып, бинаның түбәһен төҙөтөп бөтөргән. 1890 йылда ҡыңғырау манараһы һалына башлаған. 1892 йылдан алып өлкәнең инженер-архитекторы булып Петр Семенович Студеникин эшләгән. Ул ғибәҙәтхананы төҙөтөп бөтөргән. 

1894 йылдың 1 октябрендә сиркәү янында сиркәү-мәхәллә мәктәбе төҙөлгән. Уның бинаһы әлеге көнгә тиклем һаҡланған.

## Әҙәбиәте
* ГАРО. Ф. 226, оп. 3, д. 7021, л. 24.
* Кулишов, В. В Низовьях Дона. — Ростов н/Д, 1987. — С. 104.

## Һылтанмалар
* Церковь Николая Чудотворца
* Николаевский храм ст. Константиновской
* Святыни Константиновска
* НИКОЛАЕВСКИЙ СОБОР СТАНИЦЫ КОНСТАНТИНОВСКОЙ
* Утраченная святыня станицы Константиновской
Губернатор йорто (Өфө)

**Губернатор йорто** — архитектура ҡомартҡыһы. Өфө ҡалаһының Туҡаев һәм Совет урамдары киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Ҡала кимәлендәге архитектура ҡомартҡыһы һанала.

## Тарихы
1832—1838 йылдарҙа архитектор А. Д. Захаров проекты буйынса губернатор өсөн өс ҡатлы йорт  һалына.  Йорт XIX быуаттың уртаһындағы урыҫ классик стилендә төҙөлә. Архитектор А. А. Гопиус йорттоң проектын урындағы Ағиҙел ярындағы ҡатмарлы рельеф менән уңышлы бәйләй. Һуңынан губернатор йортона төкөтөп канцелярия менән галерея төҙөлә.

Губернатор йорто Собор майҙанындағы ансамблде уңышлы дауам итеп, ҡаланың административ үҙәген барлыҡҡа килтерә. Ошонда уҡ Ҡабул итеү урындары һәм губернаның малайҙар гимназияһы урынлаша.

1917 йылда, Октябрь Революцияһынан һуң, элекке губернатор йортонда Өфө эшселәр советы, депутаттар советы һәм губернаның революцион комитеты урынлаша. 1918 йылдың 1 майынан губернатор йорто «Советтар йорто» тип йөрөтөлә башлай.

2001—2002 йылдарҙа йорт архитектор Ю. А. Пацков проекты менән реставрациялана. Реконструкцииянан һуң ҡомартҡы кире ҡайтмаҫлыҡ юғалтыуҙар кисерә: ҡыйыҡтан флюгерҙәр, терраса, инеү урынындағы суйын ҡыйыҡтар юғала.  Коллоналар ионлы ордерын, ә интерьер — ҡунаҡ күтәрмәһен юғалта.  Хәҙер бында Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министрлығы урынлашҡан.  Элекке губернатор йорто янында Софьюшка аллеяһы бар.

## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр
* 1904 йылда Өфөлә беренсе почта йәшниге Губернатор Йортонда урынлаштырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Павел-Очаков мороно

**Павел-Очаков мороно** — һыу ағыҙып килтергән ҡомло-ҡабырсаҡлы морон. Диңгеҙ эсенә бер нисә километрға инеп торған морондоң дауамы булып тора. Формаһы менән дуғаны хәтерләтә. Аҙау диңгеҙенең Рәсәй яр буйында, Таганрог ҡултығында, Аҙау ҡалаһынан яҡынса 35 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Административ бүленеш буйынса Павел-Очаков мороно Ростов өлкәһенең Аҙау районы составына инә.

Морондоң төрлө исемдәре ҡулланыла. Интернетта, әҙәбиәттә һәм аралашҡанда иң таралған атамаһы «Павел-Очаков мороно». Картала «Очаков мороно» атамаһы ҡулланыла. Юл күрһәткесендә «ПАВЛООЧАКОВСКАЯ КОСА» тигән яҙыу тора.

Морон менән диңгеҙ араһында бухта-ҡолаҡ бар. Ул кайтсёрфингты яратыусылар араһында бик популяр.

Морон буйындағы диңгеҙ тәрәнлеге (0,5-1,4 метр), уны һыу инеү өсөн, винд- һәм кайтсёрфинг өсөн уңайлы урын итә.

Морондоң һыу өҫтөндәге һәм һыу аҫтындағы өлөштәре буйлап ял итеүселәр диңгеҙгә һәм кире күңелле ял итеп йөрөп киләләр. Павел-Очаков морононоң көнсығыш ярында уңайлыҡтары булған пляж урынлашҡан.
 
Интернетта, Павел-Очаков мороно кайтсёрфингтың донъя үҙәктәренең береһе, тигән фекер әйтелә.

## Туризм
Ҙур пляждар, һөҙәк соҡорһоҙ ҡомло төбө, күп һандағы ял итеү базалары һәм балалар һауыҡтырыу лагерҙары һәр сезонда күп ял итеүселәрҙе йәлеп итә.

Һыу инеү сезоны бында майҙан сентябргә тиклем һуҙыла (диңгеҙ һыуының температураһы +18…+25 °C).

Морон эргәһенән Аҙау — Ейск трассаһы үтә. Пляждар эргәһендә түләүле автопарковка ҡоролған.

Ҙурыраҡ ял базалары («Навигатор», «Эдем», «Оазис») бер юлы тиҫтәләгән, ваҡытлыса фатирҙа тороусыны ҡабул итә.

Ә бер нисә корпус биләгән «Аҙау диңгеҙ буйы» ял итеү базаһы үҙендә 280-гә тиклем ял итеүсене урынлаштырырға мөмкин.

Моронда ҡомло-ҡабырсаҡлы типтағы ике пляж зонаһы урынлашҡан: төньяҡ һәм көнсығыш. Бында Рәсәйҙең көньяғы өсөн ғәҙәти булған күңел асыу саралары йыйылмаһы бар: батуттар, өрөп тултырмалы тау, ҡуртымға гидроциклдар һәм катамарандар һәм «банандарҙа» йөҙөү.

Пляждарҙың дөйөм оҙонлоғо яҡынса 1 км тәшкил итә. Төньяҡ пляж һайыраҡ һәм һәр ваҡыт ел булғанға яҡында һыу тоноҡ. Шуға күрә, был урын һыу инеүселәргә ҡарағанда виндсёрферҙар һәм крайтсёрферҙар араһында ҙурыраҡ популярлек менән файҙалана.

Морондоң үҙендә был паруслы спорт төрөнә өйрәтеүсе базалар бар. Павел-Очаков мороно эргәһендә даими рәүештә винд- һәм крайтсёрферҙарҙың ярыштары үтеп тора. 2015 йылдың йәйге осоронда Павел-Очаков морононда 18 мең кеше ял иткән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Аҙау диңгеҙе морондары
Спадавеккиа Антонио Эммануилович

**Антонио Эммануилович Спадавеккиа** (3 июнь 1907 йыл, Одесса — 7 февраль 1988 йыл, Мәскәү) — итальян сығышлы совет композиторы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1977).

Антонио Спадавеккиа — күп фильмдарға яҙылған музыка, опералар, балеттар, концерттар авторы.

## Биографияһы
Антонио Спадавеккиа Одессала 1907 йылдың 3 июнендә тыуған.  Мәскәү консерваторияһында В. Я. Шебалинда  композиция класында уҡый,  1937 йылда тамамлай. Унан һуң Сергей Прокофьевтан дәрестәр ала.  . 1944 йылдан КПСС ағзаһы.

## Ижады

### Опералары
* «Аҡбуҙат» Х. Заимов менән берлектә (тәүләп 1942 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында ҡуйыла)
* «Хозяйка гостиницы»  Карло Гольдони пьесаһы буйынса  (тәүләп 1947 йылда  Станиславский менән Немирович-Данченконың Музыкаль театрында ҡуйыла)
* «Хождение по мукам»  А. Н. Толстой романы буйынса (тәүләп 1953 йылда Пермь опера һәм балет театрында ҡуйыла)
* «Письмо незнакомки», С. Цвейг новеллаһы буйынса моноопера 
* «Овод», Э. Войнич романы буйынса (тәүләп 1958 йылда Пермь опера һәм балет театрында ҡуйыла)

### Оперетталары
* «Нежданная свадьба» А. Н. Толстойҙың  «Хождение по мукам» романы буйынса  (тәүләп 1944 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында ҡуйыла)

### Балеттары
* «Враги» (тәүләп 1938 йылда Мәскәүҙә ҡуйыла)
* «Берег счастья» (тәүләп 1948 йылда Мәскәүҙә ҡуйыла)

### Фильмдар өсөн музыкаһы

* 1947 — Золушка 
* 1947 — За тех, кто в море
* 1950 — Смелые люди
* 1953 — Застава в горах
* 1953 — Беззаконие  (ҡыҫҡа метражлы)
* 1955 — Фонтан (ҡыҫҡа метражлы)
* 1957 — Гуттаперчевый мальчик
* 1957 — Сапоги (ҡыҫҡа метражлы)
* 1959 — Неподдающиеся
* 1960 — Испытательный срок 
* 1960 — Шумный день
* 1962 — Чёрная чайка
* 1963 — Каин XVIII
* 1964 — Остров Колдун 
* 1973 — Представление начинается (телеспектакль)
* 1980 — Дом на Лесной

## Иҫкәрмәләр
Нефтекама ҡалаһы ҡала округы

*Был мәҡәлә — ҡала округы тураһында. Шулай уҡ ҡарағыҙ [[Нефтекама]] (ҡала).*

**Нефтекама ҡалаһы ҡала округы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Нефтекама ҡалаһы. 
## Тарихы
Нефтекама ҡалаһы ҡала округы 2006 йылдың 1 ғинуарында муниципаль реформаны тормошҡа ашырыу барышында ойошторолған.

## Халҡы

## Ҡала округының составы

## Урындағы үҙидара
**Ҡала округы советы**

**Совет рәйестәре**
* Крюков Дмитрий Александрович
**Хакимиәт башлыҡтары**
* Дәүләтов Рәшит Мостафа улы

## Иҫкәрмәләр
Салауат ҡалаһы ҡала округы

** Салауа́т ҡалаһы ҡала округы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмек .

## Географияһы
Ҡала округы Башҡортостандың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.

## Халҡы

## Округ составы
Ҡала округына бер генә тораҡ пункт — Салауат ҡалаһы инә.

## Урындағы үҙидара

Шулай уҡ ҡарағыҙ Градоначальники Салавата
; Ҡала округы советы рәйесе
* Давыдова Лариса Владимировна,ҡала округы башлығы;

; Хакимиәт башлыҡтары
* 2006—2008 — Паршиков Геннадий Петрович;
* 2008—2009 — Рәхимов Хәлил Хәләф улы;
* 2009—2011 — Бохармәтов Радик Мазһар улы (в конце 2010 года он стал фигурантом уголовного дела, ушёл в отставку весной 2011 года);
* с 2011 — Ғилманов Фәрит Фәррәх улы;

## Иҫкәрмәләр
Ағиҙел ҡалаһы ҡала округы

*Был мәҡәлә — ҡала округы тураһында. Шулай уҡ ҡарағыҙ [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]] (ҡала).*

**Ағиҙел ҡалаһы ҡала округы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — Ағиҙел ҡалаһы.

## Географияһы
Ағиҙел ҡалаһы ҡала округы Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.

## Халҡы

## Округтың составы
Ҡала округына бер тораҡ пункты — Ағиҙел ҡалаһы инә. Ул Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында, республиканың баш ҡалаһы Өфөнән 250 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Урындағы үҙидара
**Ҡала округы советы**

**Совет рәйестәре**
* Синева Рәсимә Әхсән ҡыҙы
* Гәрәев Радик Шафиҡ улы

**Хакимиәт башлыҡтары**
* Ғилванов Фәнис Яфас улы — 2016 йылдың сентябренән
* Крысин Олег Анатольевич

## Иҫкәрмәләр
Третьяков йорто

**Третьяков йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Петр урамындағы 43-сө йорт. 1861 йылда төҙөлгән. Урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов ғаиләһе менән бәйле.

## Тарих
Третьяков йорто Таганрог ҡалаһында төҙөлгән ике ҡатлы кирбес йорт. Ул Петр урамында сауҙагәр Василий Николаевич Третьяков аҡсаһына 1859 йылдың көҙөндә төҙөлгән. Беренсе ҡатында магазиндар, икенсе ҡатында казино урынлашҡан. 1870 йылда йортта «Төньяҡ» ҡунаҡханаһын урынлаштырырға ниәтләгәндәр.

Төрлө ваҡытта йорт хужалары:
* Сауҙагәр В. Третьяков(1873—1880);
* Сауҙагәр, тегенсе И Баксеваниди (1890—1906);
* Д. Дмитриади, К. һәм Г. Баксеваниди, Х. Николаиди, Ф. Хаджи-Антоноглу, К. Кочеткова һ. б. — 1915 йылда.
1865—1869 йылдарҙа бинаның икенсе ҡатында П. Е. Чехов — А. П. Чехов атаһының ғаиләһе фатирҙа торған. Павел Егорович Чехов Третьяков йортона үҙенең бакалея тауарҙары магазинын да күсереп алып килгән. Третьяков йорто менән Чеховтарҙың тормошо ныҡ бәйле: бында уларҙың улы — Михаил Чехов тыуған, бында йәшәгән ваҡытта, сауҙагәрҙәр йәмғиәте, аталарына ҙур ышаныс күрһәтеп, уны сауҙа депутация ағзаһы итеп һайлап ҡуйған. Бында торған саҡта улдары Николай һәм Антон грек мәктәбендә уҡыған.

Беренсе ҡатта И. А. Золотовтың бөҙрәханаһы, кәрәсин шәмдәре һатыу магазины эшләгән. Был лампалар кистәрен йортто ныҡ яҡтыртып торған.

Икенсе ҡатта казино, ә һуңыраҡ ҡунаҡхана һәм «Олимпия» рестораны эшләгән. 1880-се йылдарҙа икенсе ҡатта Музыкаль-драматик йәмғиәт, 1913—1914 йылдарҙа — «Паллас» кинотеатры урынлашҡан. Октябрь революцияһы алдынан йортта : Аяҡ кейеме; Яҙыу-һыҙыу тауарҙары ; Баш кейемдәр, Ит һатыу магазиндары; Аптека һ. б. урынлашҡан булған.

Хәҙерге ваҡытта был — беренсе ҡатын магазиндар алып торған торлаҡ йорт.

## Архитектура
Ике ҡатлы Третьяков йорто ҙур булмаған ҡала классицизмы стилендә төҙөлгән. Йорттоң кәрнизе иҫ китмәле теш кеүек семәрле биҙәк менән матурланып эшләнгән. Тәҙрәләрҙең майҙаны ғына бөҙрәхана һәм магазиндар урынлаштырыу маҡсатында классицизм стиленә хас булмағанса ҙур итеп эшләнгән.

Икенсе ҡаттағы заманында француз Триллгә бирелгән бүлмәләр иҙәне кеше фигуралары төшөрөлгән нәзәкәтле паркет менән түшәлгән.

## Әҙәбиәте
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0

## Һылтанмалар
Георгий Победоносец сиркәүе (Киреевка)

** Георгий Победоносец сиркәүе** — Ростов өлкәһе Октябрь районы Артемовск биләмәһенең Киреевка ауылы сиркәүе. Урыҫ Православие сиркәүе Шахты һәм Миллерово епархияһының Түбәнге Дон мәнфәғәтенә ҡарай.

Адресы:Ростов өлкәһе, Октябрь районы , Киреевка утары , Ленин ур., 9-сы йорт.

## Тарих
Киреевка утарындағы Георгий Победоносец сиркәүе 1850 йылда төҙөлгән һәм изгеләндерелгән. Яңы таш сиркәүгә нигеҙ һалыусы һәм төҙөүселәр Киреево-Кадамовский һәм Сидоров—Кадамовский утары казактары.

1899 йылда сиркәүҙә асылған сиркәү-мәхәллә мәктәбе асылған.

Октябрь революцияһы ваҡытында һәм унан һуңғы йылдарҙа сиркәүҙә дин әһеле Гавриил хеҙмәт иткән, 1918 йылда уны таш сығарыу карьерында Киреевка утары менән Даниловка ҡасабаһы араһында таш менән бәреп үлтергәндәр.

1937 йылда ауыл Советы ҡарары буйынса йортто складҡа әүерелдергәндәр, унда ашлыҡ һәм картуф һаҡлағандар. Бөтә сиркәү кәрәк-яраҡтарын ауыл кешеләре өйҙәренә таратып алғандар.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1942—1943 йылдарҙа сиркәү бинаһында немецтар хәрби әсирҙәр өсөн төрмә яһағандар. Ауыл азат ителгәс, сиркәүҙе мәхәллә ҡарамағына тапшырғандар.

1944 йылда район башҡарма комитеты, ауыл халҡы менән килешеү төҙөп, сиркәүҙе мәхәллә кешеләренә биргән. Ул ваҡытта сиркәүҙең руханийы-Петр Сергеевич Ячменников, старостаһы Иван Ильич Просандеев булған.

1950-се йылдарға сиркәүҙә ремонт үткәрелгән, түбәһе ремонтланған, уны тимерменән япҡандар һәм буяғандар. Сиркәүҙең үҙен дә тоташ буяғандар. 1960-се йылдарҙа сиркәүҙең эске стеналарына дини һүрәттәр төшөрөлгән туҡыма йәбештергәндәр. Шул уҡ йылдарҙа иконостас яңыртылған.

2013 йылдың 27 апрелендә Шахты епархия идарасыһы Преосвященный Игнатий сиркәүҙе Изге ыҙа сигеүсе Георгий Победоносец хөрмәтенә изгеләндергән. Яңы изгеләндерелгән Хоҙай йортонда Изге Иоанн Златоустҡа бағышлап литургия үткәргән.

## Дин әһелдәре
* Оксёнов Фёдор Лупович (1918—1919).
* Һуғыштан һуң — Фёдор Капитонович.
* Василий Кузин (1955—1957).
* Иоан Есин (1957—1960) .
* Спиридон Тарасов һуңыраҡ — Курск һәм Белгородск архиепискобы Ювеналий (1963—1967).
* Протоиерей Георгий Болоцков 1991 йылдан алып сиркәүҙә хеҙмәт итә.

## Һылтанмалар
* Киреевка. Церковь Георгия Победоносца
* Епископ Игнатий совершил в Лазареву субботу Великое освящение храма в честь святого великомученика Георгия Победоносца в хуторе Киреевка

## Иҫкәрмәләр
Георгий Победоносец сиркәүе (Карповский)

**Георгий Победоносец сиркәүе** — Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүе Волгодонск һәм Сальск епархияһы Волгодонск-Цимлянск мәнфәғәтенә ҡараған Карповка ауылы православие сиркәүе.

Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Цимлян районы, Карповка утары 

## Тарих
Карповка ауылында Георгий Победоносец сиркәүен төҙөү 1914 йылдың яҙында башланған.

XIX быуат аҙағында Кумшат станицаһынан биш йөҙ метр өҫтәрәк Кумшак йылғаһы күпере төҙөлгән. Күперҙе тимер-бетондан итальян фирмаһы төҙөгән. Урындағы казактар  итальяндар менән Карповка утарында яңы технологиялар буйынса сиркәү төҙөргә килешеү төҙөгәндәр. Сиркәүҙең проекты төҙөлгән, төҙөлөш өсөн материалдарҙы: цемент һәм металл- итальяндар биргәндәр, ә ташты Новочеркасскиҙан алып килеп, утарҙа ваҡлағандар.

Төҙөгәндә монолит ҡойоу технологияһын ҡулланғандар.

Йорт яҡынса ярты йыл төҙөлгән, 1914 йылдың 9 декабрендә ул изгеләндерелгән. Сиркәүҙең яңы стеналарына матурлап дини һүрәттәр төшөргәндәр.

Яңы төҙөлгән Георгий Победоносец сиркәүендә көн һайын ғибәҙәт ҡылыуҙар алып барылған. Сиркәүгә йөрөүселәр күп булған, уларҙың күбеһе яҡын-тирәләге күрше утарҙарҙан килгән һәм утарҙа аҙналар буйы йәшәп ятҡан. Утарҙа сәңгелдәктәр һәм каруселдәр ҡуйылған йәрминкәләр үткәрелгән. 

XX быуаттың 30-сы йылдарында сиркәүҙе япҡандар, ҡиммәтле әйберҙәрен тартып алғандар.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942—1943 йылдарҙа, утарҙы румын оккупанттары баҫып алған. Ул йылдарҙа сиркәү асылып, унда ғибәҙәт ҡылыуҙарҙы дауам иткәндәр, балаларҙы суҡындырғандар.

Утар азат ителгәс, сиркәүҙе емергәндәр, руханийын атып үлтергәндәр. Дин әһелен сиркәү янында ерләгәндәр. 50-80 -се йылдарҙа сиркәү ашлыҡ һаҡлағыс рәүешендә ҡулланылған, стеналары аҡ эзбизгә буялған.

1995 йылда Волгодонскиҙың Изге апостолдар Петр һәм Павел сиркәүе мәхәлләһе ҡатнашлығында (иерей Александр Колдоркин) сиркәүҙе тергеҙеү башланған, миһрап тергеҙелгән, сиркәүҙең тимер-бетон каркасының эсенә йылытыу маҡсатында ағас бура ултыртҡандар. 1992 йылда дауыл ваҡытында ел осороп төшөргән башы ябылған.

Эштәрҙе координациялап сиркәүҙе аяҡҡа баҫтырыу өсөн бағыусылар советы төҙөлгән, уның составына Волгодонск һәм Сальск епискобы Корнилий ингән.

## Һылтанмалар
* Карповский. Церковь Георгия Победоносца
* Храм великомученика Георгия Победоносца, x. Карпов
* Храм великомученика Георгия Победоносца, x. Карпов
П. М. Шедеви йорто

**П. М. Шедеви йорто** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы XIX быуаттың икенсе яртыһына ҡараған һәм урындағы әһәмиәткә эйә булған архитектура ҡомартҡыһы. Адресы: Чехов урамы, 76. Хәҙерге ваҡытта был кеше йәшәгән йорт.

## Тарихы
1880-се йылдарҙа йорт статский советнигы, доктор Павел Матвеевич Шедеви милке булып китә. Ул университетта уҡыған йылдарында «Ер һәм ирек» исемле журнал сығарыуҙа ҡатнашыуы менән билдәле, был журналдың закон тарафынан танылған тигән статусы булмай. 1875 йылда Павел Шедеви Таганрогтың дини заведениеләренең баш табибы булып китә. Шул уҡ ваҡытта уның төп табыш сығанағы — шәхси табиплыҡ шөғөлө үҫешә, был кәсебе бик табышлы була. XIX быуат аҙағында Павел Шедеви Таганрог ҡалаһының баш санитар табибы вазифаһын биләй. Бынан тыш, уның ҡаҙаныштары араһында почетлы мировой судья исеме, Дума гласныйы һәм Идаралыҡ ағзаһы булыу тора. Павел Шедеви Антон Павлович Чеховтың «Ионыч» хикәйәһендә доктор Старцевтың прототибы булған тип уйларға нигеҙ бар. Шулай уҡ Шедеви милкендә баҡса булыуы билдәле, ләкин уның урыны аныҡ ҡына билдәле түгел.

1927 йылда был йортта ҡаланың тыуған яҡты өйрәнеү музейының тәбиғәт-тарих бүлеге урынлашҡан була. Павел Шедевиҙың элекке йорто һаҡланған, хәҙер ул торлаҡ йорт.

## Иҫкәрмәләр
И. А. Супрунов тирмәне контораһы

**И. А. Супрунов тирмәне контораһы** — Дондағы Ростов ҡалаһының Будённый проспекты, 33 адресы буйынса, (икенсе сығанаҡтар буйынса — Будённый проспекты, 35) урынлашҡан реставрацияланған бинаһы.

Ул ҡаланың тарихи өлөшөндә урынлашҡан. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары иҫәбенә инә.

Тирмән контораһы XIX быуат аҙағында төҙөлә. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа, ҡоролманың тәүге хужалары фамилияһы буйынса, бер туғандар Елицерҙәр тирмәне бинаһы булараҡ телгә алыналар.

## Тарихы

Супрунов тирмәне төҙөлгән урында, 1863 йылда проспект Байков күпере менән көпләнә. 1884 йылда күпергә яҡын ятҡан территорияның күп участкалары ҡала кешеләренә һатыла.

Шуларҙың береһе М. И. Елицер була, ул проспекттың көнбайыш яғына терәлеп ятҡан участканы һатып ала. 1890-сы йылдарҙа ул пар тирмәне комплексы төҙөй. Уның составында ике ҡатлы контора һәм етештереү (производство) ҡаралтылары була.

Был ҡоролмаларҙың тағы ла бер хужаһы булып, М. И. Елицерҙың туғаны — И. И. Елицер һанала.

1904 йылда күсемһеҙ милек И. А. Супрунов ҡарамағына күсә. Беренсе ҡатта тирмән урынлашҡан була, ә икенсе ҡатта эшләп йөрөүселәр йәшәй.

1940-сы йылдарҙа тирмәндең ҡаралтылары емерелеп бөтә, ә контораның ҡыйығы ныҡ ҡына зыян күрә. Һуғыштан һуң үткәрелгән ремонт, бинаны торлаҡ һәм магазиндар итеп файҙаланырға мөмкинлек бирә.

XXI быуатта бинаның фасадын шәхси инициативаһы буйынса Карп Баблоянц яңырта. Был идеяһын тормошҡа ашырыу өсөн 3 миллион һумдан күберәк аҡса тотона.

Дондағы Ростов ҡалаһының тарихи тышҡы күренешен һаҡлағаны өсөн, ул «Байков Андрей Матвеевичкә 185 йыл» тигән иҫтәлекле миҙал менән бүләкләнә.
 
2012 йылда реставрация эштәре алып барған саҡта, йорттоң фасады буяуҙарҙан таҙартыла. Шуның һөҙөмтәһендә, ҡоролманың тәүге күренеше, элекке торошо асыҡлана.
Йортҡа реставрация үткәрәләр. Уны XX быуат башындағы күренешенә тулыһынса кире ҡайтаралар.

## Һүрәтләмә

Йорт урыҫ стилендә төҙөлгән архитектура ҡомартҡылыры иҫәбенә инә. Архитектура алымдарының баҙыҡлығы, бинаның төп үҙенсәлеге булып тора.

Бинаны төҙөгәндә раскреповка (бинаның алғы йөҙөн бүлгесләү һәм биҙәү өсөн тәғәйенләнгән фасадтың ҙур булмаған сығынтыһы) ысулы ҡулланылған.

Фасадтың урталағы һәм ике яҡ ситтәге сығынтылары мул итеп биҙәкләнгән.

Бина ике ҡаттан тора, уны төҙөү өсөн ҡыҙыл кирбес ҡулланылған.

## Иҫкәрмәләр
Алексеевка (Күмертау ҡалаһы ҡала округы)

**Алексе́евка**  — Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы,  "Күмертау ҡалаһы ҡала округы" муниципаль берәмегенә ҡараған ауыл. 
Рәсәй Федерацияһыныдағы урындағы үҙидара Реформаһына хәтле (2003—2009), Күмертау ҡала администрацияһының Подгорный ауыл советына ҡараған.
## Халҡы

2010 йылға халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса милли составы  түбәндәгесә:

* рустар — 53,6 %,
* башҡорттар — 19,8 %,
* татарҙар — 13,3 %,
* сыуаштар — 9,5 %,
* мордва — 1,5 %,
* ҡаҙаҡтар — 1,2 %,
* украиндар — 1,2 %.

## Урамдары
; Урамдар
* Октябрҙең 70 йыллығы исемендәге
* Йәштәр
* Яңы
* Совет
* Совхоз

; Тыҡырыҡтар
* Совет

## Географияһы
Ауыл Күмертау ҡалаһынан төньяҡтараҡ, көнсығыш тау теҙмәләре ҡалҡыулығында урынлашҡан. Алексеевканан төньяҡ-көнбайышҡа табан бейеклектәре 323.ю1, 310,2, 258,2 (Олотау) булған бер нисә ҡалҡыулыҡ бар.Ауылдан көнбайыштараҡ, Мәләүез йылғаһы ҡушылдығы булған бәләкәй генә Быҙаулыҡ йылғаһы аға. Ауылдан көньяҡ-көнбайышҡа табан да бер нисә бейеклек бар. Ауыл йылғаның төньяҡ ярында урынлашҡан.
Ауылдан бер аҙ өҫтәрәк йылғаның өҫкө ағымында быуа быуылған, һыу ҡыуҙырыу ҡоролмаһы бар. Йылғаның аҫ яғында Ольшанка йылғаһы ҡушыла. Йылға аҫтараҡ Балсы (Бальза) йылғаһына, ә Бальза  Ағиҙел йылғаһына ҡоя.

Ауылдан алыҫ түгел  «Өфө — Ырымбур» автомобиль трассаһы уҙа. Шулай уҡ ауыл янынан электр линиялары (ЛЭП) үтә, ер аҙты нефть үткәргесе һалынған.

## Тарихы
Ауыл   1812 йылда алпауыт Вразский тарафынан нигеҙләнә. Алпауыт крәҫтиәндәре күсереп ултыртыла. Улар Кесе Балсы (Бальза) урынлаштырыла.. 1833 йылдың 16 июлендә уҙғарылған VIII ревиз мәғлүмәттәре буйынса,, ауылда  17 хужалыҡта 104 кеше иҫәпләнә.

1838 йылдағы яҙмаларҙа  бер генә тура урамдан торған ауыл булуы, ярайһы ғына өйҙәр булыуы, уларҙың баштары һалам менән ябылыуы әйтелгән. Ауыл халҡы башҡорттарҙан 60 тиндән алып  бер һумғаса хаҡ менән ҡайын урманы һатып алған, йәки игенгә алштырылған. Ике йөн теткес ҡоролма булған.

1842 йылғы мәғлүмәттәргә ҡарағанда ауылда 104 крәҫтиәнгә 350 һарыҡ, 190 һыйыр малы, 175 йылҡы һәм 35 сусҡа аҫыралған..  1920 йылда ауылда  69 хужалыҡта 433 кеше йәшәгән.
Совет осоронда тәүге мәлдә үҙәге Ира ауылында булған "Радио" колхозына кергән.  1964 йылда колхоз ауылда  медпункт астырған. Административ яҡтан Подгорный ауыл советы составына керетелгән,  1935 йылдан  Көйөргәҙе районы ҡарамағында ( 1965 йыл Күмертау районына үҙгәртелә).

## Иҫкәрмәләр
Пантелеимон сиркәүе (Павловка)

**Пантелеймоновка сиркәүе** — Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районы Киселевка ауыл биләмәһенең Павловка ауылындағы сиркәү.

Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Киселевка ауыл биләмәһе, Павловка ауылы

## Тарих
1890 йылда Павловск — Черкасск округы Гуково- Гнилушанский ауылындағы Николаевский сиркәүе мәхәлләһенә ҡараған Павловка-Кундрюченский утарының ышаныслы кешеләре Дон һәм Новочеркасск архиепискобына үҙҙәренең утарында Изге ыҙа сигеүсе һәм дауалаусы Пантелеймон иҫтәлегенә һәм Падишаһ Император Александр III һәм уның бөтә бөйөк ғаиләһе ағзаларының 1888 йылдың 17октябрендә тимер юл касафатында үлемдән һаҡланып ҡалыуы хөрмәтенә сиркәү төҙөүгә рөхсәт һорап мөрәжәғәт иткәндәр.

Рөхсәт алынған, ләкин сиркәүҙе бары 15 йылдан һуң ғына төҙөй башлағандар. 1902 йылдан алып сиркәү төҙөлөшөн подрядсы Васильев алып барған. Сиркәү утар йәмғиәте аҡсаһына төҙөлгән.

1905 йылда сиркәү төҙөлгән, ә 26 октябрь көнө изгеләндерелгән. Бинаның тышҡы яғы яндырылған кирбес менән көпләнгән, сиркәү таш нигеҙҙә торған, башы-тимер менән ябылған. Сиркәү янында ҡыңғырауҙар манараһы төҙөлгән. Улар цементлы ташҡа баҫтырылған тимер ҡойма меән уратылған. Сиркәүҙә Изге ыҙа сигеүсе Пантелеймон хөрмәтенә бер тәхет торған.

Изге Синод тарафынан сиркәү штаты билдәләнгән: унда рухани, псаломсы, просфоралар таратыусы булған. Сиркәү янында 12 апостол хөрмәтенә 12 тирәк ағасы ултыртылған.

Сиркәүҙә метрика китабы алып барылған, унда 50 дини китабынан, «Кормчий» һәм «Духовные беседы» журналдарынан торған китапхана булған.

Бөйөк Ватан һуғышы алдынан сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыуҙар туҡтатылған. 1943 йылда сиркәү ҡабаттан асылған, ә 1961 йылда тағы ла ябылған, унан һуң сиркәүҙең көмбәҙен алып ташлағандар. Бинала колхоз ашлыҡ һаҡлаған, сиркәү йорто аҡрынлап туҙған һәм емерелгән.

2015 йылда Павловка ауылы халҡы үҙ аҡсаһына табыныу йортон асҡан. Ул элекке дин әһеле йортонда урынлашҡан. Хоҙайға табыныу йортона элекке Пантелеймон сиркәүенең һаҡланып ҡалған иконалары ҡуйылған. Яңы ҡорамда сиркәү байрамдары көнө ғибәҙәт ҡылыуҙар алып барыла.

## Дин әһелдәре
* Космачев Пётр Петрович (1906—1910).
* Морозов Яков Яковлевич (1910—1917).
Хәҙерге ваҡыттаҠыҙыл Сулин ҡалаһы Александр Невский мәхәлләһе руханийы иерей Виктор Литвинов Павловка ауылы мәхәллә кешеләрен дини яҡтан хеҙмәтләндерә.

## Әҙәбиәте
* Кудрявцев В. История хутора Павловка / В. В. Кудрявцев // Сулинская земля: страницы истории. — Ростов н/Д., 1999. — С.20-27.
* Мякинченко В. Павловка / В. А. Мякинченко // Сулин и сулинцы: слов. — справ. — Красный Сулин, 2002. — С.73, 110.

## Һылтанмалар
* Пантелеимоновский храм 
* Село Павловка Красносулинского района
* Пантелеимоновский храм
* В Красносулинском районе появился новый храм
Таганрог Павел сиркәүе (Матвей Ҡурғаны)

** Таганрог Павел сиркәүе** — Ростов өлкәһе Матвей Ҡурғаны районы Матвей Ҡурған ауылындағы сиркәү. Урыҫ Православие сиркәүенең Ростов һәм Новочеркасск епархияһы Матвей Ҡурғаны мәнфәғәтенә ҡараусы сиркәү.

Адресы: Рәсәй, 346970, Ростов өлкәһе, Матвей Ҡурғаны районы , Матвей Ҡурғаны ҡасабаһы, Баҡса урамы, 2-се йорт, В ҡоролмаһы.

## Тарих
1999 йылда Матвей Ҡурғаны ауылы кешеләре Ростов архиепискобы Пантелеимонға (Долганов) мәхәллә ойоштороу тураһында йыйылыш үткәреүҙе һорап мөрәжәғәт иткәндәр. Фатиха алынғас, шул уҡ йылда Матвей Ҡурғаны округы протоиерейы Николай Чернявский ауылда мәхәллә ойоштороу тураһында йыйылыш үткәргән.

Мәхәлләнең ҡурсалаусыһы итеп Урыҫ Православие Сиркәүенең Таганрог данлыҡлы дәрүише Павел тәғәйенләнгән. Ул ваҡытта ғибәҙәт ҡылыуҙар, башҡа буш йорт булмағанлыҡтан, элекке йәйге кинотеатр бинаһында үткәрелгән. Кинотеатрҙы табыныу йорто итеп йыһазлағандар.

2000 йылда архиепископ Пантелеимон Матвей Ҡурғаны ауылы Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары үтенесе буйынса сиркәүҙе Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Көньяҡ фронтта һәләк булған 800 мең яугир хөрмәтенә Миус-фронт тип атарға булған.

2003 йылда Матвей Ҡурғаны, Куйбышев, Неклинов райондар ветеран ойошмалары һәм Матвей Ҡурғаны аймағы казактары берләшеү йыйылышы үткәреп, иҫтәлекле сиркәү төҙөү мәсәьәләләре менән булышасаҡ инициатив төркөмдө ойошторғандар. Шул уҡ йылда сиркәүҙең проекты эшләнгән һәм сиркәү Дәүләт ведомствоһынан тыш экспертиза үткән. Йортто төҙөү 2003 йылда башланған.

Төҙөлөш эштәре ауыл халҡы, эшҡыуарҙар, күрше райондар, Дондағы Ростов өлкәһе ҡалалары һәм Таганрог ҡалаһы кешеләренең тырышлығы менән төҙөлгән. Сиркәү оҙаҡ төҙөлгән. Төҙөлөш барышында сиркәүгә газ индерелгән, ҡорамдың цоколь ҡаты төҙөлгән. 2011 йылда стеналары матурлап һүрәттәр менән биҙәлгән, һыу ағыҙыу системаһы эшләнгән. 2015 йылдың 1 майында йорт өҫтөнә көмбәҙ һәм тәреләр баҫтырғандар.

Ростовтың яңы митрополиты Меркурий (Иванов) сиркәү стенаһына һуғышта һәләк булғандарҙың исеме яҙылған таҡта таш ҡуйырға үҙ фатихаһын биргән. Сиркәү территорияһында һуғышта һәләк булған яугирҙәрҙең һөйәк ҡалдыҡтарын күмергә бәләкәй сиркәү-кәшәнә төҙөргә ҡушҡан, сөнки йыл һайын Ростов өлкәһендәге ялан һәм баҫыуҙарында эҙләүселәр отрядтары 300—500 яугирҙәрҙең һөйәктәрен ерҙән ҡаҙып сығаралар.

2016 йылдың 14 февралендә Ростов митрополиты Меркурий сиркәүҙе Таганрог дәрүише Павел хөрмәтенә изгеләндергән.

Хәҙерге ваҡытта сиркәүҙә йәкшәмбе мәктәбе ойошторолған, "Слово " мәхәллә гәзите сығарыла.

## Дин әһелдәре
Иерей Сергий Леонидович Митасов, иерей Николай Викторович Гуров.

## Изге әйберҙәр
 Таганрог Павелдың һөйәктәренең өлөшө һәм иконаһы.

## Һылтанмалар
* Церковь Павла Таганрогского
* Павла Таганрогского п.  Матвеев Курган Матвеево-Курганского района . Официальный сайт Ростовской-на-Дону епархии Дон православный.
* Храм Павла Таганрогского в п. Матвеев Курган
* Храм во имя праведного Павла Таганрогского

## Иҫкәрмәләр
Байков Андрей Матвеевич

**Андрей Матвеевич Байков** (1831—1889) — XIX быуаттың икенсе яртыһында Дондағы Ростов ҡалаһы башлығы.

Был осорҙа Ростовта тротуарҙар һалына, беренсе урам фонарҙары ҡуйыла, йәмәғәт транспорты эшләй башлай, ҡарт-ҡоролар (ғәриптәр) йорто, гәзит, үҙ-ара кредит ойошмаһы, биржа булдырыла. Янғын һүндереүсе команда, яр буйы урамдары һәм баҡсалар барлыҡҡа килә. Тап Байков ҡала һыу каналын төҙөүҙе башлап ебәрә Ҡалала тәүлегенә 100 мең биҙрәлек эҫе һыу менән тәьмин итеү булдыра.

## Биографияһы
1831 йылда Харьковта тыуа. Сығышы менән Петербург дворяндарынан, Харьковтағы математика профессоры улы, хоҡуҡ фәне училищеһын иң яҡшы уҡып тамамлаусы.
Дон баш ҡалаһы менән 14 йыл дауамында (1862 йылдан 1869 йылға тиклем һәм 1884 йылдан 1889 йылға тиклем) етәкселек итә.

1871 йылдың мартынан алып артабанғы ун йылды Байков Кавказда үткәрә. Минерал Һыуҙарҙы ҡуртымға ала. Байков Кавказда үткәргән йылдарында Ессентуки ҡалаһында европа кимәлендәге ҡунаҡхана (Байковтың милке) төҙөй һәм шешәләргә минераль һыу тултырып һатыуҙы ойоштора. Байков Владикавказ округы буйынса почетлы мировой судья булып китә. Уның хеҙмәттәрен дәүләт бүләктәре менән баһалайҙар.

1884 йылда Байков яңынан Ростов ҡалаһы башлығы була. 1889 йылда, инде ҡаты ауырыу хәлдә, ул Мерано ҡалаһына дауаланырға китә. Әммә сит ерҙә ул бер ай ҙа йәшәй алмай. 1889 йылдың 18 сентябрендә Андрей Матвеевич Байков вафат була. Дондағы Ростовта ерләнә. Хәҙерге ваҡытта ҡала башлығының ҡәбере урынында спорт Һарайы урынлашҡан. Андрей Матвеевич ысынлап та булған берҙән бер һаҡланып ҡалған бина, ҡала думаһы ултырыштары бинаһы — Үҙәк баҙарҙағы Максимов йорто.
Байков генерал ҡыҙы Колодкина Прасковья Яковлевнаға өйләнә, уларҙың Ольга исемле ҡыҙҙары була.

## Хәтер
* Ростовта Байков исеме алдылар — Байков урамы (хәҙерге Республиканская урамы), бульвар, пароход һәм утар (хәҙерге ит комбинаты районы).
* Генеральная йырыны аша һалынған күперҙе, был инженер ҡоролмаһы менән хайран ҡалған ҡала халҡы, Байков күпере тип атай.
* 2006 йылда ҡалала Андрей Матвеевич хөрмәтенә бюст ҡуйыла (ОАО «Водоканал» бинаһында).
* Ростовта Байковҡа һәйкәл ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *Чалхушьян Г.* Ростов эпохи Байковской (1861—1870) // Донской временник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 1993—2014.
* Байков Андрей Матвеевич
* Байков был и есть гордость Ростова 
* 180 лет со дня рождения Андрея Байкова
* Местное самоуправление города Ростова-на-Дону
* Ростовцы, купцы, император
Байков күпере (Дондағы Ростов)

**Байков күпере** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы 1864 йылда Генеральная балка аша сығыу өсөн төҙөлгән күпер. Күпергә был исемде ҡала башлығы Байков Андрей Матвеевич хөрмәтенә ҡушалар. Объект беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған.

## Тарихы
Байков күперен төҙөү тарихы 1840 йылда башлана. Ҡала башлығы Ященко Андрей Романович Генеральная балка аша сығыу өсөн күпер төҙөргә тәҡдим итә.
 
Был бик кәрәкле ҡарар була. Сөнки тәбиғәт шарттары насар булғанда, йәки күп кеше ҡатнашҡан сентябрь Раштыуа-Богородица йәрминкәһе үткәргәндә, ыҙандың икенсе яғына сығыу проблемалылыҡ тыуҙыра.

Шулай уҡ тауарҙарҙы һәм йөктәрҙе Генеральная балка аша икенсе яҡҡа сығарыу ҡатмарлы була.

Ҡала думаһы ла балка аша сығыу өсөн әле булған ағас күперҙәр урынына яңы таш күпер төҙөргә кәрәклеген таный, сөнки ағас күперҙәр һәр ваҡыт ремонтлап тороуҙы талап итә.

1857 йылда архитектор Лыков бөтә сығымдарҙы яҙа һәм смета төҙөй, күпер төҙөү өсөн 4955 һум 26 тин күләмендә аҡса кәрәк була. Ҡала башлығы булып Андрей Матвеевич Байков торғас, ул яңынан күпер төҙөүҙө ҡайғырта башлай, ләкин материалдар ҡыйбатланған була.

Хәҙер ҡала властары, нәҡ таш күпер төҙөү урынлымы икән, бәлки арка эшләү яҡшыраҡтыр тип уйлай башлайҙар. Ләкин күпер барыбер төҙөлә. Уны тантаналы рәүештә изгеләндереү 1864 йылдың 30 авгусында башҡарыла.

Күпер яндауырында «Байков күпере» һәм «1864 йылдың 30 авгусында асылған» тигән яҙыулы ике табличка була. Күперҙең асылыуы, тағын бер бик әһәмиәтле ваҡиға менән тап килә. 20 көн үткәс Петропавловск ҡарт-ҡоролар (ғәриптәр) йортона нигеҙ һалына. Был йылда күпер балканың берҙән — бер ҡапланған өлөшө була..

2013 йылдың мартына ҡарата күперҙәге мемориаль таҡталар һәм торбалар һаҡланмаған. Беҙҙең көндәргә тиклем Байков күпере үҙе лә һаҡланмаған.

## Һүрәтләү
Күперҙең киңлеге 20 сажин, тороғо — 2 сажин. Күпер көмбәҙе кирбес ҡулланып, стеналары — аршынлы таштарҙан эшләнә.

## Иҫкәрмәләр
Абдрахман (йыр)

**«Абдрахман», «Абдрахман кантон»** — киң билдәле башҡорт халыҡ йыры (оҙон көй). Башҡа йырҙар менән бер рәттән 2020 йылда «башҡорт халыҡ йыры» тигән патент ала.

## Тарихы
«Абдрахман» йырының тәүге варианттарын С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһының Орск өйәҙендә (Күсей ауылы янындағы Рәмиевтарҙың Солтан приискыһында, Күлтабан янындағы йәйләүҙә, Юлыҡ ауылында) яҙып алған. Йыр варианттары менән С. Г. Рыбаковтың «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» китабында баҫыла.

Йырҙың варианттарын шулай уҡ М. М. Вәлиев, С. Ә. Галин, Л. Н. Лебединский һәм башҡа ғалимдар яҙып алған.

«Абдрахман» йыры лирик-эпик йөкмәткеле, унда мәкерлек һәм хыянат темаһы сағыла. Йыр 6-сы башҡорт кантоны начальнигы Абдрахман Биктимеровҡа (1780—1826) арнала. Ул халыҡ араһында ихтирам ҡаҙана, әммә ялған ошаҡ һөҙөмтәһендә енәйәттә нахаҡҡа ғәйепләнә. Йырҙың көйө һәлмәк, зарлы.

## Һүҙҙәре
:: Унар ғына һумлыҡ, ай, ун аҡыҡ,
:: Егет, һалдыр эйәр ҡашыңа.
:: Атам дуҫы тиеп ышанма, егет,
:: Атаң дуҫы етер башыңа.

:: Унар ғына һумлыҡ ун аҡыҡлы
:: Эйәрең булыр, егет, ат булһа.
:: Яҡын күргән дуҫтан яманы юҡ,
:: Ауыр саҡта һиңә ят булһа.

:: Унар ғына һумлыҡ, ай, ун аҡыҡ
:: Кәрәге юҡ эйәр ҡашыңа.
:: Атам дуҫы тиеп ышандың, егет,
:: Шул дуҫ етте һинең башыңа.


## Йырҙы башҡарыусылар
«Абдрахман» башҡорт халыҡ йырын иң оҫта башҡарыусылар тип Г. З. Сөләймәнов, Р. Ф. Йәнбәков һанала. Йырҙы эшкәртеүсе композиторҙар — Р. А. Мортазин (скрипка менән оркестр өсөн , М. З. Баширов (хор a cappella өсөн),Н. Г. Сабитов (хор өсөн).

## Видеоматериалдар
#  Ҡурайсы Азат Айытҡолов башҡарыуында

## Көйҙө ҡулланыу
Йырҙың көйө Н. И. Пейконың «Айһылыу» операһында, «Гөлнәзирә» балетында ҡулланыла.

## Әҙәбиәт
* Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1965.

## Һылтанмалар
* 
* БАШ БИТ
* БАШҠОРТТОҢ 100 ЙЫРЫ 
*  «Башҡорт халыҡ йырҙары» 

## Иҫкәрмәләр