open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Табын ҡәбиләһе

**Табын ҡәбиләһе** — Табын ырыу ҡәбиләһенә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе. Ырыу составы: барын, дыуан, йомран, кесе,  күбәләк, кәлсер, ҡара‑табын, тиләү, һарт. 

## Ырыу төҙөлөшө

Табын башҡорттары түбәндәге ырыуҙарҙан тора:

* БАРЫН (*борос, бәрәкән, бутис, дәрджемән, дәүләтбай, ҡазаҡ, ҡалмыҡ, ҡара елкә, ҡара үгеҙ, ҡолой, көҙән, һары ҡуй, күстәнәй, ҡыҙылбаш, ҡырғыҙ, кәрим, кәсәк, мышар, мостафа, өрөк, сөкөр, сүбәй, һүтек, сысҡан, табын, туҡтағол, толоптар, төркмән, туңғатар, тәкә, төпәй, ун, һайыҫҡан, һапаш, һарт, һөпәйес, һыҙғы, шуран, әйле, аҡунсыҡ, алаҡай, буранғол, илек аймағы, имел, иҫәнғол, ҡатай, сыуаш, таҙ, татар, тауыҡ, торна, исмәғил, юлыш* аймаҡтары)

* ДЫУАН (*әсән, бөтнәй, ҡаҙан татары, ҡалмыҡ, ҡасҡын, ҡутрас, ҡултай, муҡай, мораш, үҫән, сыңғыҙ, таҙ, төкөн, шәлте* аймаҡтары)

* КӘЛСЕР (*аҡкүҙ, бире, юныс, көскилде, ҡыйғас, сүкәй, төркмән, тырнаҡ, уранҡай, ябалаҡ, ҡауарҙы* аймаҡтары)

* ҠАРА-ТАБЫН (*абдразаҡ, айса, байҙан, байназар, әбйәлил, һаҡал дыуан, иҫәнбәт, йомран, ҡалмыҡ, ильяс, ҡалматай, ҡанлы, ҡарьяу, ҡатай, ҡолман, күрпәс, ҡыпсаҡ, ҡыуаҡан, мәҙән, мең, мөслим, муҡшы, ҡасҡын муҡшы, райман, рамаҙан, һалдый, сыуаш, сыуашай, һәҙе, сәйет, сәнкем, табын, татар, төркмән, туҡтар, тәнес, шәреп, әлеп, юлдаш, юлый, яйыҡ, якшембәт, яҡшығол, йәнәле, биҙҙергән, бөркөт, буранғол, бөтис, бәжәкәй, ил аймағы, илек аймағы, ҡалмык, ҡара табын, бәләкәй, оҙонлар, сүбәй, сүмәт, таҙ, таҫтар, туғыҙаҡ, туҡтабай, һигеҙәк, исмәғил, әйле, әбсәләм* аймаҡтары)

* КЕСЕ (*бесәй, бешкәк, бикташ, ҡазан татарҙары, ҡалмыҡ, ҡанһөйәр, ҡахас, ҡортлоҡай, ҡырғыҙ, ҡырҡ үҙәк, манғол, маңҡа, мишәр, муләш, мәмәк, сирмеш, сыуашберҙәй, таҙ, тайғын, төркмән, һөйөндөк, шылтым, шәреп, әлтәшле* аймаҡтары)

* КҮБӘЛӘК (*байым, йыуашбай, ҡарағай, муса, сүбәй, сыуаш, һандыр, тоҡос, үтәй, һарт* аймаҡтары)

* ҺАРТ (*тәкән, һарт-табын* аймаҡтары)

* ТЕЛӘҮ (*бесәй, бүре, ҡазаҡ, ҡәйеп, ҡыҙылбаш ҡатай, ҡыпсаҡ, мәҫкәү, туҡ, тубал, һары, һәнәк, уф-сураман* аймаҡтары)

* ЙОМРАН (*көнтыуған, мәшәй, тоҡом, һайыҫҡан, ямғырсы* аймаҡтары).

## Ҡарағыҙ
* Табын ырыу-ҡәбилә берләшмәһе

## Иҫкәрмәләр
Табын (мәғәнәләр)

**Табын** — этноним. Топоним булараҡ та таралған.

* Табын — башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә берләшмәһе.
* Табын — Табын ырыу-ҡәбилә берләшмәһенә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе.
* Табын (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Табын (гәзит) — Башҡортостандың Ғафури районының ижтимағи-сәйәси гәзите.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Табын кантоны — Башҡортостан кантоны (1917—1922).
* Табын ҡәлғәһе — Башҡортостандағы ҡәлғә.
* Түбәнге Табын — Татарстандың Мөслим районындағы ауыл.
* Юғары Табын — Татарстандың Мөслим районындағы ауыл.
Юрмаш

**Юрмаш** — күп мәғәнәле һүҙ.

;Торама пункттар:
* Юрмаш (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Юрмаш (Нуриман районы) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл.

;Йылғалар:
* Юрмаш (йылға)
* Юрмаш (Тоҙлойылға ҡушылдығы)
* Юрмаш (Туза ҡушылдығы)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Юрмый — этноним.
* Юрмияҙбаш — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл.
* Урыҫ-Юрмаш — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл.
Юрмый (мәғәнәләр)

**Юрмый** — этноним. Топоним булараҡ та таралған.

* Юрмый — башҡорт ҡәбиләһе.
* Юрмый (Баҡалы районы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Юрмаш — күп мәғәнәле һүҙ.
* Юрмияҙбаш — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл.
Дим (мәғәнәләр)

**Дим** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Дим (Күгиҙел) — Башҡортостандағы йылға.
* Дим (Ар ауыл советы, Шишмә районы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы Ар ауыл советы ҡарамағындағы ауыл.
* Дим (Бишбүләк районы) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
* Дим (Дурасов ауыл советы, Шишмә районы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы Дурасов ауыл советы ҡарамағындағы ауыл.
* Дим (ҡала) — Башҡорт АССР-ындағы ҡала.
* Дим — Өфө ҡалаһының Дим районындағы биҫтә. 
* Дим (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дим районы — Өфө ҡалаһының районы.
* Ҡариҙел (мәғәнәләр) — күп мәғәнәле һүҙ.
* Баязит Дим — башҡорт яҙыусыһы.
Ҡариҙел (мәғәнәләр)

**Ҡариҙел** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Ҡариҙел (Өфө) — йылға.
* Ҡариҙел (ауыл) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө (төшөнсә) — күп мәғәнәле һүҙ.
* Ҡариҙел районы — Башҡортостандың муниципаль районы.
Конъюнктивит

** Конъюнктивит** — кеше куҙенең лайлалы тиресә шешеүе. Йыш ваҡыт аллергик реакция һәм инфекция менән бәйле.

Аденовирус (фарингоконъюнктивит лихорадкаһы), энтеровирус, герпес, бактериаль, хламидия, аллергия, ҡаты һәм хроник конъюнктивитты айыралар.

## Варианттар
*Блефароконъюнктивит* — конъюнктивит блефарит (күҙҙең өҫкө ҡабаҡтары шешеүе) менән бәйле.

*Кератоконъюнктивит* — конъюнктивит кератит (күҙҙең мөгөҙсә шекәрәһе шешеүе) менән бәйле.

*Эписклерит* — шешеү процессы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* a b Fisher, Bruce; Harvey, Richard P.; Champe, Pamela C. (2007). Lippincott’s Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott’s Illustrated Reviews Series). Hagerstown, MD: Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 0-7817-8215-5.

## Һылтанмалар

* Medline Plus Medical Encyclopedia
* Голубые глаза более подвержены риску повреждения 
* Дифференциальная диагностика конъюнктивитов
* Конъюнктивит у новорожденных
Ел тирмәне

**Ел тирмәне** — ел энергияһы иҫәбенә механик эш башҡара торған аэродинамик ҡоролма. Ғәҙәттә, ҡоролма заводтарҙа, тирмәндәрҙә, башняларҙа ҡуйыла. Елдән алынған энергияны күп тармаҡта ҡулланырға мөмкин. Он йәки тәмләткестәр тартыу, һыу һурҙырыу һәм ағас бысыу кеүек эштәрҙе башҡара. Хәҙерге заман ел ҡоролмалары электр энергияһын етештерә. Улар ел электр станцияһы тип атала.

## Тарихы

Ел ярҙамында эшләй орган (музыка инструменты) тураһында Б. Э. 1 быуатында грек инженеры Герон яҙып ҡалдырған. Был ел энергияһын ҡуллана торған беренсе машина була.
Б. Э. 60 йылдарында көнсығыш Персияла вертикаль күсәрле ел тирмәндәре файҙаланыла. 1180 йылдарҙа төньяҡ-көнбайыш Европала горизонталь күсәрле ел тирмәндәрен эшләтәләр. Был төр бөгөн дә йыш ҡулланыла.

### Боронғо тарихы
Беренсе ел тирмәндәре оҙон вертикаль күсәрле, дурт мөйөшлө ҡалаҡлы (лопасть) булған. Бындай тирмәндәр 9-сы быуатта Персияла булғаны билдәле. Хәлиф Ғүмәрҙеңел тирмәне турыһында хәҡиҡәт бар (Б. Э. 634—644 йылдары). Был тарихтың ысынмы-бушмы икәне билдәһеҙ. Ел тотоу өсөн алтынан ун икегә тиклем елкән ҡуйғандар. Елкәндәр ҡамыштан йә етендән эшләнгән туҡыманан тегелгән.
Ошондай ел ҡоролмалары 13 быуатта Ҡытайҙа ла булған. Был ҡоролмалар һуғарыуөсөн файҙаланылғпн. Был төр Европа ҡоролмаларынан бик ныҡ айырылған.



## Был нисек эшләй

Ел ҡалаҡтары йәки елкәндәр ел ярҙамында хәрәкәткә килә. Кардан валы механизмдары әйләнеү көсөн бороп ебәрә. Он тарта торған ҡоролмала ел тирмән ташын әйлендерә. Әйләнгән таш араһына эләккән иген бөртөтәре ватыла, тартыла. Һыу һурҙыра торған ел ҡоролмаларында әйләнеп торған вал поршенды хәрәкәткә килтерә. Цилиндр эсендә йөрөгән поршень һыу һура һәм ҡыҫып сығара. Электр энергияһы етештерә торған ҡоролмаларҙа вал бик күп механизмдар менән бәйләнгән, был электр генераторының әйләнеү тиҙлеген арттырырға булышлыҡ итә.
 


## Ел тирмәне мәҙәниәттә һәм әҙәбиәттә

Мигель де Сервантес «Дон Кихот» әҫәрендә Дон Кихоттың ел тирмәндәре менән көрәшеүе хаҡында яҙа. Ул уларҙы шәфҡәтһеҙ гигант тип уйлай. Шуға күрә, Ла-Манч ел тирмәндәре бөтә донъяға билдәле. Ел тирмәне менән сығыштырыу елғыуар, файҙаһыҙ тигәнде аңлата. «Moulin Rouge» (Мулен Руж) тигәнде француз теленән тура тәржемә иткәндә Ҡыҙыл Ел Тирмәне тигәнде аңлата.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* A. G. Drachmann: "Heron’s Windmill, " *Centaurus*, 7 (1961), pp.&nbsp;145–151
* Hugh Pembroke Vowles: «An Enquiry into Origins of the Windmill», *Journal of the Newcomen Society*, Vol. 11 (1930-31)

## Өҫтәмә биттәр
* Тулыланыусы энергия
* Ел электр станцияһы

## Галерея

Image:Pitstone-windmill.600px.jpg|Британия утрауҙарындағи иң боронғо ел тирмәндәре
Image:Gorskii 03965u windmills.jpg|Прокудин Горьский 1910 йылда төшөргән Көнбайыш Серерҙә ел тирмәндәре 
Image:KinderdijkMolens klein.jpg|Киндердайк ел тирмәне, Нидерланд
Image:Twinwind.jpg|Ике яҡлы ел ҡоролмаһы, Техас
Image:Nesebar-windmill-lazarov.JPG|18 быуат урталарындағы ел тирмәне, Несебр, Болгария
Image:Windmill_Tés_Hungary.jpg|Тес янында ел тирмәне
Image:Windmill 02.JPG|Хәҙерге заман ел турбинаһы, Швеция
Image:VaderkvarnLund.jpg|Ел тирмәне, Швеция
Ағры (провинция)

**Ағры́** () — Төркиәнең көнсығышындағы өлкә.
Халҡы — 537 665 кеше (2009). Күпселеге — көрттар.

## Административ ҡоролош
8 илсе (район):

# Ағры (Ağrı)
# Диядин (Diyadin)
# Догубеязыт (Doğubeyazıt)
# Элешкирт (Eleşkirt)
# Хамур (Hamur)
# Патнос (Patnos)
# Ташлычай (Taşlıçay)
# Тутак (Tutak)

## Иҫкәрмәләр
Ҡорманай районы

**Ҡорманай райо́н** () — Ырымбур өлкәһендә район.

Административ үҙәге — Ҡорманай ауылы.

## География
Ҡорманай районы районы Ырымбур өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан һәм төньяҡта — Быҙаулыҡ, көнсығышта — Тоцк, көньяҡта — Первомайский райондары менән һәм көнбайышта — Һамар өлкәһе менән сиктәш.

Райондың территорияһы төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай 73 км-ға һәм көнбайыштан көнсығышҡа табан — 45 км-ға һуҙылған. Дөйөм майҙаны — 2,9 мең км².

## Тарих
Район 1934 йылда ойошторола.

## Халҡы



## Иҡтисад
Районда ауыл хужалығы продукцияһы — иген һәм һөт етештерелә. Районда аграр сәнәғәтендә 3 акционер йәмғиәттәре, 17 ауыл хужалығы етештереү компанияһы, 3 коллектив хужалыҡтар, 17 — крәҫтиән-фермер хужалыҡтары һәм 5 ЯСЙ тибындағы предприятиелар эшләй.

## Транспорт
Ҡорманай районы аша «Быҙаулыҡ—Һарытау» тимер юлы һәм «Бөгөлмә—Уральск» шоссе юлы магстральдәре үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области 
* .Сайт Курманаевского района.
Торф

**Торф** — тулыһынса тарҡалып бөтмәгән үҫемлектәр ятҡылығы; һаҙ үләндәренең баҫылып, тулыһынса серемәй тарҡалыуынан барлыҡҡа килгән яна торған файҙалы ҡаҙылдыҡ (яғыулыҡ, ашлама һ. б. итеп ҡулланыла); һаҙлыҡ үҫемлектәренең тулыһынса сереп тарҡалмаған ҡалдыҡтарынан торған минераль һәм органик матдәләргә бай ҡаҙылма. Торф батҡаҡлыҡтарҙа, торфяниктарҙа, һаҙлыҡтарҙа барлыҡҡа килә.

## Барлыҡҡа килеүе
Торф, ғәҙәттә һаҙлыҡлы урындарҙа үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатыусы анаэроб һәм әсе шарттар булғанда барлыҡҡа килә. Торф башлыса, ағас, үлән, бәшмәк кеүек һаҙлыҡ үҫемлектәренән һәм башҡа бөжәк, хайуан ҡалдыҡтары кеүек органиканан тора. Билдәле бер шарттарҙа (кислород етешмәгәндә) тарҡалыу процесса әкренәйтелә.

Торф ҡоро шарттарға ҡарағанда, дымлы шарттарҙа тиҙерәк барлыҡҡа килә һәм әҙерәк тарҡала. Был климатографтарға климат үҙгәреүен күҙәтергә мөмкинлек бирә. Шулай уҡ, торфтың төрө һәм органик ҡушылмалар составы буйынса боронғо экологияны өйрәнеп була.

Тейешле шарттарҙа торф ташкүмер барлыҡҡа килеүҙең иртә осоронда барлыҡҡа килгән. Пенсильвания осорондағы гигань тропик йылға бассейнындаға торф ҡыҫылып һәм йылынып «күмер» тип аталған метоморфик тоҡом барлыҡҡа килтергән.

Хәҙерге юғары киңлектәге торфяниктар 9000 йыл элек тамамланған боҙлоҡ осоронан һуң барлыкка килгәндәр.

Донъялағы торфяниктар 360 млн йыл буйы барлыкка килгән, уларҙа 550 гигатонна углерод бар.

## Файҙаланыу
Ҡайһы бер илдәрҙә торф төп яғыулыҡ сығанағы булыраҡ табыла . Барлыҡ күләме яҡынса 4 триллион м³ һәм ер өҫтөнөң 2%-ын (яҡынса 3 млн км²) ҡаплап алған, 8 млн тераджоул энергияны һыйҙырған

Торф йомшаҡ һәм еңелсә тығыҙланған. Торфтан һыуҙы ҡыҫып сығаралар. Кипкән торфты яғыулыҡ итеп файҙаланырға мөмкин. Торф сығарыу Исландия һәм Ирландия кеүек илдәрҙә, мөһим яғыулыҡ булараҡ , сәнәғәт масштабына ҡуйылған. Ирландия, Шотландия һәм башҡа ағас һирәк күп илдәрҙә, торф ашарға әҙерлеү һәм өйҙө йылытыу өсөн ғәҙәти яғыулыҡ булып тора. Һаҙлаҡтан сығарып өйөп ҡуйылған торф өйөмдәрен хәҙер ҙә ҡайһы бер райондарҙа күрергә мөмкин.

Торфтың изоляциялай торған үҙенсәлеген сәнәғәттә ҡулланалар.

Шотланд вискиһын дистилляциялауҙа торфта яғнан
арпа орлоҡтарын ҡулланалар. Был Шотланд вискиһына төтөн еҫен бирә.

Кешелек өсөн файҙаһы күп булыуға ҡарамаҫтан, торф проблемалар ҙа тыуҙыра. Ҡоро осорҙа торф төп янғын хәүефлегенә әйләнә, янған торф сикһеҙ ваҡыт янырға мөмкин (йәки яғыулыҡ бөткәнсе). Ҡыштан һуң, кислород эләккэс, ер аҫтындағы торф тағы ла тоҡанып китеуе мөмкин. Торф ҡатламы юлдар, тимер юлдар төҙөгәндә ҡыйынлыктар тыуҙыра, ул әҙ генә ауырлыҡ булғанда ла тығыҙлана. Көнбайыш Ирландияла Вест Хайленд Линияһын төҙөгәндә төҙөүсөләргә ағастан, ҡыуактан һәм мең тонна ер һәм көлдә йөҙөргә тура килә.

## Иҫкәрмәләр
Лаборатория

**Лаборатория** — махсус тикшереүҙәр һәм тәжрибәләр (физик, химик, механик, физиологик, механик һ.б.) үткәреү өсөн йыһазландырылған бина йәки булмә. Лабораториялар завод, аптека, уҡыу йорттары, фәнни-тикшереү учереждениеларында була.

Лаборатория һүҙен башҡа эш урындары өсөн дә ҡулланырға мөмкин:
* фильм һәм фотолаборатория
* компьютер лабораторияһы
* медицина лабораторияһы
* наркотиктар эшләй торған йәшерен лаборатория


Фәнни лабораториялар мәктәптәрҙә, университеттарҙа, госпитальдәрҙә, дәүләт һәм хәрби объекттарҙа, шулай уҡ диңгеҙ һәм космос караптарында булырға мөмкин.

## Әҙәбиәт

* Henning Schmidgen: ''Labor'', Europäische Geschichte Online, hrsg. vom Institut für Europäische Geschichte (Mainz), 2011, Zugriff am: 10. August 2011.
* Wächter, Michael: Chemielabor. Einführung in die Laborpraxis, Wiley-VCH, Weinheim 2011, 1. Aufl., ISBN 978-3-527-32996-0
*
Эшһеҙлек

**Эшһеҙлек** — илдәге эшкә һәләтле кешеләрҙең бер өлөшөнөң үҙенә яраҡлы эш таба алмауы; социаль-экономик бәлә. Йәше буйынса эшкә һәләтле кешеләрҙең (ғәҙәттә 15-18 йәштән 60-65 йәшкә тиклем) эшһеҙ булыуы. Улар эш хаҡы алмай. Ҡайһы бер илдәрҙә эшһеҙҙәрҙе яҡлаусы социаль селтәрҙәр бар. 

Эшһеҙлек кимәлен биләләү өсөн илдәге йәше буйынса эшһеҙҙәр һанын шул йәштәге дөйөм кешеләр һанына бүлергә кәрәк. Эшһеҙлек кимәле бик күп күренештәргә бәйле, шул иҫәптен хөкүмәттең урта йәштәге кешеләргә мөнәсәбәтенән. Эшһеҙлек йәмғиәттә насар күренеш.

Ниндәйҙер кимәлдәге эшһеҙлек тәбиғи күренеш. Тулы мәшғүллек бөтә кеше лә эшләй тигәнде аңлатмай. Хөкүмәт эш урындары булдырырға тырыша.

Элекке СССР-ҙа 1930 йылда уҡ беҙҙә эшһеҙлек бөтөрөлдө тип иғлан ителһә лә, миллионлаған кеше нахаҡҡа лагерҙарға ебәрәлеүенә, төрлө «бөйөк төҙөлөштәргә» алыныуына ҡарамаҫтан, был идеологик лозунг хәҡиҡәткә тура килмәй.

Эшһеҙлек ауыл ерҙәрендә, йәштәр араһында күп.

## Иҫкәрмәләр
Фермер

**Фермер** — үҙ ерендә йәки арендаға алынған ерҙә ауыл хужалыға менән шөғөлләнеүсе эшҡыуар крәҫтиән. Урман хужалыға менән шөғөлләнеүсе фермерҙар бар, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә.

## Тарихы
Ерле халыҡтың ерен баҫып алып колонизация уткән илдәрҙә (АҠШ, Канада, Австрия, Яңы Зеландия) фермер хужалығы тулы үҫеш ала.

Бөйөк Британияла фермерҙар башҡа көнбайыш илдәренән иртәрәк барлыҡҡа килә. Был хужалыҡтар ҡуртымға алынған ерҙәрҙә барлыҡҡа килә, сөнки 17 быуатта крәҫтиәндең ер милеге бөтөрөлә.

Капиталистик конкуренция нәтижәһендә фермер хужалыҡтарының эреләнеүе күҙәтелә (таблицаны ҡарағыҙ)

## Хәҙерге заманда
XXI быуатбашында фермер хужалыҡтарының эреләнеүе күҙәтелә. Был фермерҙарға тупраҡты минималь эшкәртергә мөмкинлек бирә (ауыл хужалығы машиналары баҫыуға яҙлы-көҙлө генә сыға). Ауыл хужалығы техникаһының ҡеүәте лә арта бара: 1980—1990 йылдарҙа 150 ат көсө булһа, 2000 йылда 450 ат көсө (800 еткәне бар), 12 рәт эшкәртеү урынына 24 рәт эшкәртә торған машиналар продукция берәмегенә эш сығымын ҡыҫҡарталар.
 
И. А. Бенедиктов ваҡ фермерҙарҙың бер берәмек майҙандан алынған килеме юғары тип баһалай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фермер хужалығы
* Шәхси хужалыҡ
* Кибуц
* Совхоз
* Колхоз
* Коллективизация

## Иҫкәрмәләр
Нығытма материалдар

**Нығытма материалдар** (*крепёж*) — конструкцияның төрлө өлөштәрҙе берләштерғән материалдар: болттар, гайкалар, винттар, шуруптар, саморездар, дюбельдар, заклёпкалар, шайбалар, штифттар, шпилькалар һәм башҡа.

Нығытма материалдар үҙ эсенә метиздарҙы (металл изделиялары) индерә.
Метиздар үҙ эсенә проволканы һәм унан эшләнғән материалдарҙы (сөй, канаттар, сеткалар, сварка электродтары, нығытма материалдар)индерә.

## Классификация
Нығытма материалдар бүленә:
* төҙөлөш:
*# Анкер крепежы:
*#* юғары нагрузкалар өсөн крепеж;
*#* химия крепежы;
*# Метриккрепежы:
*#* болт;
*#* винт;
*#* шпилька;
*#* гайка;
*#* шайба;
*# Такелаж:
*#* йөк крепеж;
*#* цепи;
*#* тростар;

## Болт
**Болт** — тышҡы һыр менән нығытма материалдар төрө. Болттарҙын өс дөрөҫлөк класстары бар: A, B, C.

## Гайка
**Гайка** — винт, болт кеүек һырлы нәмәләргә бороп индерелә торған төрлө формалағы деталь; шөрөптөң алынмалы башы; һыр тишек менән нығытма материалдар төрө.

## Иҫкәрмәләр
Рельеф формаһы

**Рельеф формалары** — ер өҫтө, океан һәм диңгеҙҙәр төбө тигеҙһеҙлектәре; Төрлө ҡалҡыу, түбән урындары булған ер өҫтө, диңгеҙ, океан төбө.

## Төп формалары
**[[Тау]]** — тигеҙ ерҙәр араһында айырылып торған бейеклек йәки ҡалҡыу урын, тау һыртындағы түбә.

**Тау һырты** — ике яҡлап битләүҙәре булған, оҙонға һуҙылған бейеклек.

**Уба** — һөҙәк битләүле һәм түбәһе йомро ҡалҡыулыҡ.

**Үҙән** — ер өҫтө үр яҡтан түбәнгә ауышайған буйға һуҙылған соҡор.

**Һөҙәк соҡор** (котловина) — рельефтың йомро һәм саҡ ҡына һуҙылған соҡоррло формаһы.

**Йырын** — оҙонға һуҙылған, йыш ҡына тармаҡланған кире рельеф формаһы. Йырындың битләүҙәре текә, арҡыры киҫелеше V формаһында була.

## Классификация
ыРельеф формаһын түбендеге классификацияға бүлергә мөмкин:
* ҙурлығы буйынса (рельефтың планетар формаһы, рельефтың мегаформаһы, рельефтың макроформаһы, рельефтың мезоформыһы, рельефтың микроформыһы, рельефтың наноформыһы);
* килеп сығышы буйынса (тектоник, вулкан, эрозия, боҙлоҡ, карст, һ. б.);
* йәше буйынса;
* формаһы буйынса (ыңғай формалы рельеф, кире формалы рельефа).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Летягин А. А. География. Начальный курс. Х. А. Биккужина тәржемәһе. ISBN 978-5-295-05672-7 (Башк)
Ниғмәтуллин

**Ниғмәтуллин** — төрки телле халыҡтарҙағы фамилия. Яһалған: **ниғмәт** — байлыҡ, мөлкәт, бәхет (ғәрәп теленән) + **улла (алла)** (фарсы теленән). 

*  Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы (1924—2002) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы (1941—2002) — актёр, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1989).
* Ниғмәтуллин Искәндәр Ниғмәтулла улы (1908—1980), ғалим-инженер. Техник фәндәр докторы (1955), профессор (1955). 
* Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улы (1946—2019) — мөфтөй, Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының назараты рәйесе.
* Ниғмәтуллин Рауил Хөрмәт улы (1941—2005) — шағир, БССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991).
* Ниғмәтуллин Рәшит Ниғмәтулла улы, Рәшит Ниғмәти (1909—1959) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (1959).
* Ниғмәтуллин Урал Миңлебай улы (8.03.1961), радиожурналист, йырсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008). 
* Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы (1974 т.) — Рәсәй спортсыһы, пауэрлифтинг һәм армрестлинг буйынса спорт мастеры.
* Ниғмәтуллин Әхәт Зәйнетдин улы, Әхәт Зәйни (1921 т.) — әҙәбиәт белгесе, шағир, филология фәндәре докторы (1993).
----
*  Ниғмәтуллина Фира Ғариф ҡыҙы (1933—2001) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Микология

**Миколо́гия** (бор. гр μύκης— бәшмәк) — бәшмәктәр батшалығы тураһында фән, биология бүлеге. Бәшмәктәрҙе ҡасандыр  үҫемлектәрҙең бер бүлегенә  индерәләр ине.Шуға күрә, бәшмәктәр ботаника фәне сиктәрендә  өйрәнелде. Хәҙерге систематика буйынса бәшмәктәр айырым батшалыҡ итеп ҡарала. Микология хәҙер үҙ - аллы   фәндәр рәтенә керә.



Фәнни әҙәбиәттә бәшмәктәрҙе иң беренсе булып Аристотель телгә ала. Уның «ботаниканың атаһы» булараҡ билдәле уҡыусыһы Теофраст боронғо аҡыл эйәләре араһында иң беренсе булып ул заманда билдәле булған бәшмәктәрҙе системалаштыра. Ул бүрекбаш, трюфель бәшмәкте, аҡ көләпә бәшмәктәрҙе телгә ала һәм μύκης тип атай. Ошо һүҙҙән һуңыраҡ латинса бәшмәктәрҙең исеме лат. mycetes һәм микология фәне барлыҡҡа килә. Бынан тыш уның хеҙмәттәрендә үҫемлектәрҙең ауырыуы онло ысыҡ һәм тут телгә алына. Боронғо ғалимдар был ауырыуҙыр бәшмәктер менән бәйле икәнен белмәгән, улыр быны артыҡ дымлылыҡ менән бәйләгән. Б. Т. 150 йылда врач Никандр Колофонский бәшмәктәрҙе ашарға яраҡлы һәм ашарға яраҡһыҙҙарға бүлә. Был бәшмәктәрҙе классификациялауҙың башы була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Ҡояш энергетикаһы

**Ҡояш энергетикаһы** — ҡояш нурында булған энергия. Был энергияны кешелек меңдәрсә йылдар элек төрлө ысулдар менән файҙаланған. Йылытыу, кулинария, киптереүҙән тыш, бөгөн ҡояш энергияһынан электр, алыҫ райондарҙа һәм космоста файҙаланыу өсөн электр энергияһы алына. Ҡояштан электр энергияһын алыу күп осраҡта осһоҙораҡ, күмер йәки нефть яндырыуға ҡарағанда конкуренцияға һәләтлерәк булып сыға.

## Энергияны файҙаланыу
Ҡояш энергияһын файҙаланыуҙың күп ысулдары бар:
* йылы һыу етештереү, торлаҡты йылытыу, ашарға әҙерләү.<nowiki/>
* Ҡояш батареяларында йәки яғыулыҡ элементтарында электр энергияһын етештереү<nowiki/>
* Диңгеҙ һыуын киптереп тоҙ алыу

## Ҡояштан энергия
Ер атмосферыһы аша үткәс, ҡояш энергияһының ҙур өлөшө күҙгә күренә торған нурҙар һәм инфраҡыҙыл нурҙар формаһында була. Үҫемлектәр фотосинтез ярҙамында ҡояш энергияһын химик энергияға әйләндерә (шәкәр һәм крахмал алына). Кешеләр утын йәки башҡа ҡаҙылма яғыулыҡтыяндырғанда ҡасандыр сарыф ителгән ҡояш энергияһын файҙалана, шулай уҡ үҫемлек, балыҡ, берәй хайуан итен ашағанда ла ҡояш энергияһын файҙалана.

Ҡояш нурланышы ергә 1 квадрат метрға 1366 Ватт энергия менән килеп инә. Ер түңәрәк булғанға, полюстары экваторға ҡарағанда энергияны әҙерәк ала.

Әлегә иң яҡшы ҡояш батареялары ҡояш энергияһының 15 процентын электр энергияһына әйләндерә.

## Технология төрҙәре

Ҡояш энергияһын файҙаланыу өсөн бик күп технологиялар үҙләштерелгән. Ҡайһы берҙәре ҡояш энергияһын турыға ҡуллана (яҡтыртыу, йылытыу һ. б.), башҡалары электр энергияһы етештерә.

### Ҡояш энергияһы ҡоролмалары
Ҡояш энергияһы ҡоролмалары ҡояш энергияһын электр энергияһына әйләндерә.Ҡайһы берҙәре фотоэлектрик эффектты файҙаланып ҡояш энергияһын тура электр энергияһына әйләндерә. Башҡалары ҡояш энергияһын туплау өсөн линзалар, батынҡы көҙгөләр, ҡояш артынан күҙәтеүсе ҡоролмалар ҡуллана.

### Ашарға әҙерләү

Кулинарияла ҡояш энергияһы ғәҙәттәге утын, күмер, газ яндырыу урынына ҡулланыла. Ҡояш плиталары ғәҙәттәге газ һәм элетр плиталарына ҡарағанда осһоҙ һәм экологияк яҡтан таҙа. Урман ҡырҡып утын әҙерләү, яғыулыҡ һатып алыу өсөн финанс ҡыйынлыҡтары булған, асыҡ ут ҡулланыу кешеләр һәм тирә-яҡ өсөн хәүефле булған үҫеп килеүсе илдәрҙә ҡулланыла.

### Ҡояш йылытҡыстары

Электр һәм газ йылытҡыстары урынына ҡояш йылыһын файҙаланырға мөмкин. Ҡояш коллектрҙарында һыу (антифриз) йылына, һәм йылылыҡ йортто йылытыу, йылы һыу етештереү өсөн файҙаланыла.

### Ҡояш батареялары

Ҡояш батареялары ҡояш яҡтыһын электр энергияһына әйләндерә.

Ҡояш батареяларының ҡулланышы күп төрлө. Электр селтәрендәге электр энергияһынан файҙаланып булмағанда, алыҫ райондарҙа, ертирәләй әйләнеп йөрөгән спутник һәм космос зондтарында, кеҫә калькуляторҙарында, ҡул сәғәттәрендә, алыҫтағы телефон станцияларында, һыу һурҙырыу станцияларында.

## Иҫкәрмәләр
Сүмесбаш

**Сүмесбаш** — ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандарыныңличинкаһы.

Ыуылдырыҡтан барлыҡҡа килә. Һыуҙа йәшәй.

Сүмесбаштың тәүҙә ике камералы йөрәк, тышҡы айғолаҡтар (1—3 парлы), оҙон ҡойороҡ, мөгөҙсәле морон, тышҡы һыҙыҡ органдары, йәбешеү органдары, бер ҡан әйләнеше түңәрәге була.

3-4 ай үткәс сүмесбаштарҙа метоморфоз башлана: йөрәктә тағы бер камера, тағы бер ҡан әйләнеше түңәрәге барлыҡҡа килә, айғолаҡтар редуциялана һәм үпкә менән һулыш алыу барлыҡҡа килә. Ослоҡтары үҫеп сыға, ҡойроғо юҡҡа сыға. Ҡойороғо автолиз сәбәпле юғала, бүленеп сыҡҡан матдәләр һәм энергияны башҡа күҙәнәктәр үҙләштерә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Парадоксаль тәлмәрйен (Pseudis paradoxa) сүмесбашының оҙонлоғо 25 сантиметрға етә, был ҙур хайуан вәкиленән дүрт тапҡыр оҙонораҡ.

2000 йылда Дэлхузи университетынан Ричард Вассерсуг «Коста-Рикела ҡоро миҙгелдә сүмесбаштарҙың аппетитлығын сағыштырыу» тигән мәҡәләһе өсөн Шнобель премияһын ала.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Мәрсин (провинция)

**Мәрсин** (), 2002 йылға тиклем **Ичель** () — Төркиәнең провинцияһы.
Халҡы— 2 271 400 кеше (2009)

## Административ ҡоролош

13 район:
 
# Акдениз (Akdeniz)
# Мезитли (Mezitli)
# Торослар (Toroslar)
# Енишехир (Yenişehir)
# Анамур (Anamur)
# Айдынджык (Aydıncık)
# Бозязы (Bozyazı)
# Чамлыяйла (Çamlıyayla)
# Эрдемли (Erdemli)
# Гюльнар (Gülnar)
# Мут (Mut)
# Силифке (Silifke)
# Тарсус (Tarsus)

## Иҡтисад
Çukurova (Чукурова) аэропорты төҙөлә.

2010 йылдан Төкиәлә хәҙерге ваҡытта ике АЭС төҙөлә. Береһе япон фирмалары менән, икесеһе — Рәсәйҙен Росатом менән (Аҡҡойоу (Akkuyu) АЭС-ы, Мерсин провинцияһында).

## Иҫкәрмәләр
Чанкыры (провинция)

**Чанкыры** () — Төркиәнең провинцияһы.

## Административ ҡоролош

12 район:

# Аткараджалар (Atkaracalar)
# Байрамёрен (Bayramören)
# Чанкыры (Çankırı)
# Черкеш (Çerkeş)
# Элдивар (Eldivan)
# Ылгаз (Ilgaz)
# Кызылырмак (Kızılırmak)
# Коргун (Korgun)
# Куршунлу (Kurşunlu)
# Орта (Orta)
# Шабанёзю (Şabanözü)
# Япракли (Yapraklı)

## Иҫкәрмәләр
Әдирнә (провинция)

**Әдирнә** () — Төркиәнең Европа өлөшөндәге провинцияһы.

Халҡы — 402 606 жителей (2009).

Эре ҡалалары — Әдирнә (119 мең кеше), Кешан, Узункёпрю, Энез.

## Административ ҡоролош

9 район:
 
# Әдирнә (Edirne)
# Энез (Enez)
# Хавса (Havsa)
# Ипсала (İpsala)
# Кешан (Keşan)
# Лалапаша (Lalapaşa)
# Мерич (Meriç)
# Сюльоглу (Süloğlu)
# Узункёпрю (Uzunköprü)

## Иҫтәлекле урындар
Провинцияден баш ҡалаһы Әдирнә — Ғосман империяһының эллеке баш ҡалаһы.
Ошо ваҡыттан Эски-джами (1403—13 йй), Уч Шерефели (1437—47 йй), Сәлимиә (1569-75 йылдар, архитектор Синан) мәсеттәре ҡалған.

## Иҫкәрмәләр
Кыркларәли (провинция)

**Кыркларәли** () — Төркиәнең Европа өлөшөндәге провнция.

Халҡы — 328 461 кеше (2009).

## Административ ҡоролош

8 район:
# Бабаэски (Babaeski)
# Демиркёй (Demirköy)
# Кыркларәли (Kırklareli)
# Кофчаз (Kofçaz)
# Люлебургаз (Lüleburgaz)
# Пехливанкёй (Pehlivanköy)
# Пынархисар (Pınarhisar)
# Визе (Vize)

## Иҫкәрмәләр
Личинка

**Личи́нка** — ҡайһы бер хайуандарҙың йәшәү циклының бер фазаһы. Хайуандарҙың — күпселек умыртҡаһыҙ һәм ер-һыу хайуандарының, ҡайһы бер балыҡтарҙың — үҙ аллы йәшәй алған эмбриональ стадиянан һуңғы беренсе үҫеш фазаһы.

Күпселек диңгеҙ һәм сөсө һыуҙа йәшәүсе умыртҡаһыҙҙар (мәҫәлән, балдаҡлы селәүсендәр, моллюскылар, энәтирелеләр), тулы әүерелешле бөжәктәр, ҡайһы бер умыртҡалылар (балыҡтар һәм амфибиялар) личинка фазаһы аша үҫәләр. Күпселек личинкаларҙың үҙалла исемдәре бар. Элегерәк үҫешкән организм личинкаһына оҡшамаған өсөн личинканы айарым организм тип һанағандар, шуға күпселек личинкаларҙың үҙ исеме бар.

Мәҫәлән:
* Сүмесбаш — ер-һыу хайуандары личинкаһы
* Ҡарышлауыҡ — күбәләк личинкаһы.
* **Зоеа** — ҡыҫала личинкаһы

## Иҫкәрмәләр
Полтава

**Полтава** () — Украиналағы ҡала. Полтава өлкәһенең үҙәге.

Илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Приднестровье уйһыулығында, Ворскла йылғаһы буйында урынлашҡан. Тарихи сығанаҡтарҙа беренсе мәртәбә XII быуатта телгә алынһа ла, археологик ҡаҙылмалар ҡала урынында VIII быуатта уҡ кеше торағы булыуын күрһәтә.

1802 йылдың 27 февраленән 1925 йылдың 3 июненә тиклем Полтава губернаһының административ үҙәге.

Полтава — мөһим мәҙәни һәм эре транспорт үҙәге. Ҡала майҙаны — 112,52 кв. километр, ҡала 3 административ районға бүленгән (Октябрь, Киев и Ленин райондары). 2024 йылдың 1 мартына ҡалала 287 135 кеше йәшәгән.
1974 йылда Полтава Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

## Географик характеристика

### Урынлашыуы
Полтава Европаның көнсығыш өлөшөндә, Киевтан 301 км көнсығышта урынлашҡан.

Географик координаталары: төньяҡ киңлектең 49º 35’, көнсығыш оҙонлоҡтоң 34º 33’, диңгеҙ кимәленән бейеклеге 140 м.

Ҡала Ворскла йылғаҙының ине ярында урынлашған. Ҡала биләмәһендә бер нисә күл яһалма быуалар бар. Кала рельефы башлыса тигеҙ, йылғанан 1,5 км арала түбәнлек башлана.

Ҡаланың географик урыны бик уңайлы һәм ҡала үҫешенә тарихи яҡтан ҙур йоғонто яһай.

Полтава Киев, Харьков һәм Днепропетровск ҡалалары транспорт бәйләнешендә урынлашҡан.

## Күренекле кешеләр
* Иван Фёдорович Паскевич, рус генерал-фельдмаршал. 1830 йылда Польша ихтилалы баҫтырыусы, 1806—1812, 1828—1829 йылдағы Рус-төрөк һуғышы ҡатнашыусы

## Һылтанмалар
* Сайт города Полтава 

## Иҫкәрмәләр
Кислород һәләкәте

**Кислород һәләкәте** (*кислород революцияһы*) — протерозойҙыңиң башында, 2,4 млрд йыл элек (сидерий дәүере),Ер атмосфераһысоставының глобаль үҙгәреүе. Атмосфера составында ирекле кислород барлыҡҡа килеү һәм атмосфераның дөйөм торошоноң тергеҙелеүсенән окисланыусыға әүерелеүе кислородһәләкәтенең һөҙөмтәһе булып тора. Кислород һәләкәте тураһында фараз яуым-төшөм тупланыу характерының ҡырҡа үҙгәреүен өйрәнеү нигеҙендә яһала.

## Атмосфераның башланғыс составы
Ер атмосфераһының башланғыс составы ниндәй булғандыр — был аныҡ билдәле түгел, ләкин ғалимдар фекеренсә, ул мантияның газһыҙланыуы һөҙөмтәһендә формалашҡандыр һәм тергеҙелеү характерына эйә булғандыр. Уның нигеҙен углекислый газ, көкөртлө водород, аммиак, метан тәшкил иткәндер. Бының дәлилдәре:
* өҫкө йөҙҙә хасил булған окисланмаған ултырмалар (мәҫәлән, кислородҡа сыҙамһыҙ пириттан торған йылға ҡырсынташы);
* кислородтың һәм башҡа окисландырыусыларҙың башҡа билдәле сығанаҡтары юҡлығы;
* башланғыс атмосфераның потенциаль сығанаҡтарын (вулкан газдары, башҡа күк есемдәренең составы) өйрәнеү.

## Кислород һәләкәте сәбәптәре
Молекуляр кислородтың берҙән-бер әһәмиәтле сығанағы булып биосфера, дөрөҫөрәге, фотосинтезлаусы организмдар тора. Фотосинтез, күрәһең, биосфера артынса уҡ барлыҡҡа килгәндер (3,7—3,8 млрд йыл элек), ләкин <nowiki/>архебактериялар һәм бактериялар төркөмдәренең күпселеге фотосинтез барышында кислород бүлеп сығармағандыр. Кислород фотосинтезы 2,7—2,8 млрд йыл элек цианобактерияларҙа барлыҡҡа килә. Бүленеп сыҡҡан кислород шунда уҡ тау тоҡомдарының, ирегән берләшмәләрҙең һәм атмосфера газдарының окисланыуына китеп тора. Юғары концентрация урыны-урыны менән генә хасил була («кислородлы кеҫәләр»). Өҫкө ҡатлам тоҡомдары һәм атмосфера газдары окисланып бөткәс, кислород атмосферала ирекле хәлдә туплана башлай.

Микроб берләшмәләренең алмашыныуы сәбәптәренең береһе, моғайын, вулкан әүҙемлеге һүнә барған океандың химик составы үҙгәреү булғандыр.

## Кислород һәләкәте эҙемтәләре

### Биосфера
Ул осор организмдарының күп өлөшө анаэроб булып, кислородлы мөхиттә йәшәй алмағанлыҡтан, глобаль алмашыныу ғәмәлләшә: анаэробберләшмәләр аэробтарға алмашына, ә улар әүәл «кислородлы кеҫәләрҙә» генә йәшәгән була; анаэроб берләшмәләр иһә, киреһенсә, «анаэроб кеҫәләргә» ҡыҫырыҡлана. Артабан атмосферала молекуляр кислородтың хасил булыуы озон экраны яһалыуға килтерә, һөҙөмтәлә биосфера сиктәре киңәйә, энергетик йәһәттән отошло (анаэроб менән сағыштырғанда) кислород менән һулыш алыу тарала.

### Литосфера
Кислород һәләкәте һөҙөмтәһендә бөтөн метаморфик һәм ултырма тоҡомдар окислана.

### Атмосфера
Кислород һәләкәтенән һуң атмосфераның химик составы үҙгәргәнлектән уның химик әүҙемлеге лә үҙгәрә, озон ҡатламы барлыҡҡа килә, парник эффекты ҡырҡа кәмей. Былар һөҙөмтәһендә планетаГурон боҙланыуы дәүеренә аяҡ баҫа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Oceanic nickel depletion and a methanogen famine before the Great Oxidation Event — *Nature 458, 750—753 (09.04.2009)*  (англ.)
* Концентрация кислорода в атмосфере Земли доходила до 70 % — *CNews, 03.08.2010*
*
Кузеев

**Кузеев** — башҡорт фамилияһы.

* Кузеев Искәндәр Рөстәм улы (1950 й.) — ғалим, инженер-механик.
* Кузеев Рәил Ғүмәр улы  (1929—2005) — күренекле этнолог һәм тарихсы. 
* Кузеев Рөстәм Ғүмәр улы (1923—1998) — тарихсы.
* Кузеев Энгил Мөрсәлим улы (1938 й.) — селекционер.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡуҙыев Рамаҙан Усман улы (1906—1981) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (1958).
ЭТП буйынса илдәр исемлеге (номинал)

**Илдәрҙең [[Эске тулайым продукт|эске тулайым продуктының]] номиналь ҡиммәте буйынса исемлеге** (Эске тулайым продукт баҙар йә властар билдәләгән алмаштырыу курсы буйынса долларҙарҙа һаналған). Был күрһәткес объектив тип ҡарала алмай, сөнки етди етешһеҙлеге бар — ул бер үк тауарҙарға һәм хеҙмәттәргә төрлө илдәрҙәге хаҡ айырмаһын иҫәпкә алмай. Мәҫәлән: АИ-95 (Premium) бензинының литры Норвегияла — 2,7$, АҠШ-та — 0,98$, Рәсәйҙә — 0,5$, Венесуэлала 0,02$ тора. Шулай итеп, номинал буйынса алдынғы илдәрҙең ЭТП-һы юғарылатылған, үҫешеүсе илдәрҙеке түбәнәйтелгән булып сыға. Был етешһеҙлектән ҡотолоу өсөн ЭТП-ны һатып алыу һәләте паритеты буйынса иҫәпләү методикаһы эшләнгән, ул илдәрҙәге йәшәү кимәле хаҡының айырмаһын иҫәпкә ала. Һатып алыу һәләте паритеты илдең иҡтисади рейтингын бик аныҡ билдәләй. 

Өс халыҡ-ара ойошманың баһалары алынған, млрд.$.

## Иҫкәрмәләр
Wocu

**Wocu** (), йәки **Вокю́** (ЭКЮ-ға оҡшашлыҡ нигеҙендә), иҫәпләшеү өсөн аҡса берәмеге, кәрзин валютаһы, Дәү егерме төркөмөнә ингән илдәр валюталары курсы буйынса көн дә иҫәпләнеп торола. Валюталарына ҡарата Вокю һанала торған илдәр иҫәбенә донъяның Эске тулайым продукт күрһәткесе буйынса иң эре илдәре инә.

Вокю кәрзиненә инеүсе валюталарҙың удель ауырлығы илдәрҙең донъя ЭТП-һындағы өлөшө нигеҙендә иҫәпләнә. Вокюҙы һанау методикаһы WDX institute коммерцияға ҡарамаған бойондороҡһоҙ ойошмаһы тарафынан эшләнә, был ойошма 2008 йылда донъя валюта системаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәреү маҡсатында төҙөлә. Кәрзиндәге валюталар ауырлығын йылына ике тапҡыр — 3 майҙа һәм 3 ноябрҙә — 16:00 UTC һанайҙар. Вокю Европа валюта берәмеге булған ЭКЮ-ға альтернатива итеп индерелә, ул халыҡ-ара иҫәп-хисаптарҙа валюта хәүефтәрен кәметеүгә хеҙмәт итә.

## Тарихы
Долларҙы алмаштырырлыҡ донъя валютаһын булдырыу идеяһы күптән йәшәй. 1944 йылғы Бреттон-Вуд конференцияһында Джон Кейнс тарафынан глобаль валюта идеяһы әйтелә, ул тәҡдим ителгән валютаны банкор тип атай.

Артабан был идея донъяның ике полюслылығы шарттарында SDR халыҡ-ара иҫәпләшеү берәмегендә кәүҙәләнеш ала.

Донъяның алдынғы егерме иле валюталары нигеҙендә глобаль валютаны хисапҡа индереү идеяһы 1996 йылда тыуа һәм 2009 йылда ғәмәлләшә, WDX institute коммерцияға ҡарамаған бойондороҡһоҙ ойошмаһы даими уны иҫәпләп сығарып тора.

## Вокю хаҡын иҫәпләү

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* WDX organization.  Брошюра независимой организации WDX, посвященная Вокю
YouTube

**YouTube** (МФА: ;  һүҙенән — «һин», «һеҙ» һәм жарг.  — «торба», «телевизор»; «Ютуб» йәки «Ютьюб» тип әйтелә) — ҡулланыусыларға видеояҙмаларҙы һаҡлау, ебәреү һәм күрһәтеү хеҙмәттәрен тәҡдим итеүсе видеохостинг. Ҡулланыусыларҙың теге йәки был видеояҙмаларҙы өҫтәү, ҡарау, дуҫтар менән бүлешеү һәм видеоларға комментарийҙар яҙыу мөмкинлектәре бар. Ябай һәм уңайлы файҙаланыу мөмкинлектәре арҡаһында YouTube донъялағы иң популяр видеохостингы булып тора һәм кереүселәрҙең һаны буйынса сайттар араһында өсөнсө урынды биләй. 2012 йылдың ғинуарында сайтта көндәге видеояҙмаларҙың ҡарауҙар һаны 4 млрд-ҡа барып етә. Сайтта профессионалдар һәм һәүәҫкәрҙәр төшөргән фильмдар һәм клиптар күрһәтелгән. «Российская газета» мәғлүмәттәре буйынса, сервис аудиторияһының 2%-ын, йәғни 51 миллион кешеһен, Рәсәй Федерацияһы граждандары тәшкил итә.

### Локализация

## YouTube-та килем алыу
2007 йылдың май айында YouTube AdSense нигеҙле партнерлыҡ программаһын (YPP) эшләтеп ебәрҙе, был система видео авторҙарына сайттағы реклама килемдәрен бүлешеү мөмкинлеген бирә. Ғәҙәттә, YouTube реклама партнерлыҡ программаһы сиктәрендә видеонан алынған килемдең 45 процентын үҙенә ала, ә 55 проценты авторҙарға бирелә.

YouTube партнерлыҡ программаһында ике миллиондан ашыу кеше ҡатнаша. TubeMogul мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йылда YouTube-та видеонан алда транслируемый реклама (ул видео башланғанға тиклем күрһәтелә) рекламодательдарға 1000 ҡарау өсөн уртаса 7,60 доллар тора ине. Ғәҙәттә, видеонан алдындағы реклама өсөн яраҡлы видеоларҙың яртыһынан күберәк булмай, был әүҙем рекламодательдарға булмауы сәбәпле.

YouTube сәйәсәте реклама ярҙамында аҡса эшләгән видеоларҙа айырым типтағы контентты индереүҙе тыйыуҙы талап итә, бында көс ҡулланыу, ярамаған һүҙҙәр, енси йөкмәткеле видео, "ҡаршылыҡлы йәки махсус күҙәтеү талап иткән темалар һәм ваҡиғалар, һуғыш, сәйәси ҡаршылыҡтар, тәбиғәт һәләкәттәре һәм трагедиялар, график һүрәтләүҙәр булмаған осраҡта ла" (мәҫәлән, контент "ғаҙәттә матбуғатта яҡтыртыуға лайыҡ йәки юмористик булһа, һәм авторҙың маҡсаты мәғлүмәт биреү йәки күңел асыу икәнлеге билдәле"), һәм файҙаланыусыларҙың "ярамаған" комментарийҙар биреүе сәбәпле видеоларҙы тыйыу кәрәк.

2021 йылдың июненә донъя буйлап YouTube платформадағы теләһә ниндәй видеоны монетизациялар хоҡуғын үҙендә ҡалдырҙы, авторы YouTube партнерлыҡ программаһында ҡатнашмаһа ла. Был каналдарҙа булған сағыштырмаса "рекламодательдарға дуҫ" контент өсөн тормошҡа аша, һәм бөтә килем туранан-тура Google-ға китә, авторға бер ниндәй ҙә аҡса бүлмәҫтән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* YouTube 
* 
* WhatStat — рейтинг и статистика русскоязычных каналов YouTube.
Ҡайынлыҡ

**Ҡайынлыҡ** — топоним. Ҡайын урманы йәки сауҡаулығы тип аңлатыла.

## Мәҡәләләр

* Ҡайынлыҡ (Борай районы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Ҡайынлыҡ (Илеш районы) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Ҡайынлыҡ — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Яңы Ҡайынлыҡ — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
Үҙәкләштереү

**Үҙәкләштереү** — иерархик система эсендәге процестарҙың бер өлөшө иерархияның юғарыраҡ (тамырға яҡын) кимәленә күсерелеүе; ә үҙәкләштереүҙән киткәндә түбәнерәк кимәлгә (тамырҙан алыҫҡараҡ) күсеү бара.

Мәҫәлән, менеджментта үҙәкләштереү ҡарар сығарыу вәкәләттәренең һәм бурыстарҙың бер өлөшө ҡул аҫтындағыларҙан етәксегә күсеүен аңлата.

Политологияла үҙәкләштереү тигәндә дәүләт власының ниндәйҙер үҙәктә тупланыуын аңлайҙар (мәҫәлән, федерализация — дәүләт власының бер өлөшө (вәкәләттәр һәм уларҙы файҙаланыу буйынса яуаплылыҡ) төбәктәрҙән үҙәк хөкүмәткә күсә).

Информатикала (анығыраҡ итеп әйткәндә, мәғлүмәт тапшырыу теорияһында) үҙәкләштереү тигәндә селтәрҙә сервер бүлеү күҙҙә тотола, ә үҙәкләштереүҙән китеү серверҙа ихтыяж бөтөүҙе һәм селтәрҙә ҡатнашыусыларҙың бер рангта булыуын аңлата. Миҫалға популяр интранет-чаттарҙы килтерергә була, уларҙың ҡайһы берҙәре үҙәкләштереүгә мохтаж (чаттағы ағымдағы процестар тураһындағы мәғлүмәтте һаҡлау һәм клиенттар менән мәғлүмәт алмашыуҙы тәьмин итеү өсөн айырым сервер кәрәк була), ә ҡайһы берҙәре үҙәкләштереүҙән китеүгә эйәрә (сервер юҡ, ағымдағы процестар тураһында мәғлүмәт өлөш-өлөш булып клиенттарҙың машиналарында һаҡлана һәм, ҡағиҙә булараҡ, киң тапшырыулы хәбәр рәүешендә таратыла).
Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия

**Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия** — Башҡортостан Республикаһының журналистика өлкәһендәге иң яҡшы ижади эштәргә йыл һайын бирелә торған премия. 1989 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Журналистар союзы тарафынан булдырылған. 1996 йылда республиканың дәүләт наградаһы статусына күтәрелә. 

## Тарихы
Киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәренең ижади эшмәкәрлеген дәртләндереү маҡсатында Башҡорт АССР-ының Журналистар союзы тарафынан 1989 йылдың 8 апрелендә булдырыла. Ул бер йыл арауығында иң яҡшы тип табылған әҫәрҙәре өсөн айырым журналистарға йә авторҙар коллективына бирелә. Был әҫәрҙәр гәзит һәм журналдарҙа баҫылырға, радио һәм телевидение аша тапшырылырға һәм китап булып донъя күрергә мөмкин. Республика ижади конкурсында еңеүселәргә «Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты» тигән исем бирелә, уларға исемде раҫлаған диплом һәм күкрәккә тағыла торған билдә тапшырыла.

1996 йылдан Башҡортостандың Министрҙар Кабинеты ҡарары менән премия республика статусын алды һәм уның тураһында положение раҫланды. Артабанғы йылдарҙа был документҡа ваҡыт талап иткән үҙгәрештәр индерелде.

## Премия лауреаттары
* Лауреат исеменә республика баҫмаларының барыһының да, шулай уҡ ҡайһы бер ҡала һәм район гәзитәләре вәкилдәре лә лайыҡ булған.
* Премия алыусылар араһында Башҡортостан журналистикаһы ветерандары — Виктор Орлов, Рәүф Насыров, Рәис Ҡасимов, Раиф Бадиҡов, Вячеслав Стрижевский, Алла Докучаева, Марсель Сәлимов, Альфред Стасюконис, Ирина Николенко, Тамара Нефёдова һәм башҡалар бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шәһит Хоҙайбирҙин. «Башҡортостандың аҫыл заттары» серияһы. Ижтимағи—сәйәси баҫма / Автор—төҙөүсе һәм мөхәррир Ғ. А. Хисамов. — Өфө, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариаты, 2006. — 308 бит. ISBN 5—85051—390—6.
* Лауреаты премии имени Шагита Худайбердина. / авт.-сост.: Ф.Ш. Кудакаев, Р.З. Хажиев. — Уфа: Китап, 20016. — 192 с. ISBN 978-5-295-06511-8 

## Һылтанмалар
*  
* Уфа литературная. Литературные премии. Республиканская премия по журналистике им. Ш. Худайбердина
* Сайт Кугарчинской централизованной библиотечной системы. Лауреаты премии им. Ш.Худайбердина
* МБУ Кугарчинская ЦБС Краеведческий проект: «Шагит Худайбердин. Республиканская премия. Лауреаты»
Google

**Google** (ХФА , MWCD /ˈgü-gəl/, ) — интернеттағы иң ҙур эҙләү системаһы. Google Inc. корпорацияһының милке.

Google популярлыҡ буйынса беренсе эҙләү системаһы (77,05 %) булып тора, айына 41 млрд 345 млн һорауҙар эшкәртә (баҙарҙа өлөшө 62,4 %), 25 миллиардтан ашыу веб-биттәрҙе индексациялай.

PDF, RTF, PostScript, Microsoft Word, Microsoft Excel, Microsoft PowerPoint һәм башҡа форматтағы документтарҙа эҙләүгә булышлыҡ итә.

## Тарих
Google эҙләү системаһы была создана в качестве учебного проекта студентов Стэнфорд университеты студенттары Ларри Пейдж һәм Сергей Брин менән уҡыу проекты булараҡ төҙөлә. Улар 1996 йылда BackRub эҙләү системаһы өҫтөндә эшләйҙәр һәм уның нигеҙендә 1998 йылда Google эҙләү системаһына нигеҙ һалалар.

Корпорацияға 1998 йылдың 2 сентябрендә нигеҙ һалынып, Google.com домены 1997 йылдың 15 сентябрендә теркәлеүенә ҡарамаҫтан, Google эҙләү системаһы үҙенең тыуған көнөн икенсе көндә — 7 сентябрҙа ла, шулай уҡ 27 сентябрҙа ла билдәләй.

Google һүҙе үҙгәртелгән йөҙөнсө дәрәжәләге ун (10100) һаны атамаһынан — *googol* (гугол) һүҙенән барлыҡҡа кигән.

## Сайттарҙы индексациялау
Google эҙләү роботы User Agentҡа эйә — Googlebot. Ул эҙләү индексы өсөн биттәрҙең эстәләген сканерлаусы төп робот булып тора. Унан башҡа тағы ла махсуслаштырылған бер нисә роботтар бар:
* Googlebot-Mobile — мобиль ҡоролмалар өсөн сайттарҙы индексациялаусы робот,
* Google Search Appliance (Google) gsa-crawler — Search Appliance яңы аппарат-программа комплексының эҙләү роботы,
* Googlebot-Image — рәсемдәрҙе индекслау өсөн биттәрҙе сканерлаусы робот,
* Mediapartners-Google — AdSense эстәлеген билдәләү өсөн биттәрҙең контентын сканерлаусы робот,
* Adsbot-Google — AdWords маҡсатлы биттәренең сифатын баһалау өсөн контентын сканерлаусы робот.

## Тәртип алгоритмы
Keywords метатегы сайттарҙы тәртипкә килтергәндә иҫәпкә алынмай.

### PageRank
Google эҙләү системаһы PageRank авторитетлыҡты иҫәпләү алгоритмын ҡуллана. PageRank эҙләү һөҙөмтәләрен тәртипкә килтереүсе өҫтәмә факторҙарының береһе булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Как менялся Google с 1998 по 2013 год видео V-MIRE.NET
* Google на Лентапедии
* Корпорации монстров. Google 
* Google: технология поиска для нового тысячелетия
* История Google на их собственном сайте
* Частная жизнь пользователей Google может быть раскрыта 
* Google (на русском)
Доллар

**До́ллар** (ингл. *<span lang="en">Dollar</span>*) — күп илдәр валютаһының атамаһы, ундай илдәр араһында — Австралия, Белиз, Канада, Яңы Зеландия, Намибия, Сингапур, Синт-Эстатиус, Саба, Көнсығыш Тимор, Пуэрто-Рико, Панама, Палау, Бруней, Бонэйр, Британ Виргин утрауҙары, Багам Утрауҙары, Бермуд Утрауҙары, Маршалл Утрауҙары, Сөләймән Утрауҙары, Америка Ҡушма Штаттары, Сальвадор, Эквадор, Тайвань, Гонконг, Зимбабве, Фиджи, Микронезия Федератив Штаттары, Теркс һәм Кайкос, Ямайка һ.б. Бер доллар, ҡағиҙә булараҡ, 100 центҡа тиң.

## Этимология
Атама «талер» (нем. *<span lang="de">Taler</span>*) тигән һүҙҙән сыҡҡан. Тәү башлап «доллар» (dollar) һүҙе шотланд тәңкәләренең бер төрө — 30 шиллингҡа тиң булған «ҡылыслы доллар»ҙың (ингл. *<span lang="en">Sword Dollar</span>*) атамаһы булараҡ ҡулланыла. Был аҡса 1567—1571 йылдарҙа һуғылған. «Доллар» һүҙе Вильям Шекспирҙың «Макбет» пьесаһында ла (XVII быуаттың башы) осрай.

## Доллар тамғаһының килеп сығышы

Доллар тамғаһының барлыҡҡа килеү тарихының әллә күпме теориялары һәм легендалары бар, ләкин ғилми иҫбатланған версияһы юҡ. Киң таралған версияарҙың береһе — доллар тамғаһының испан песоһынан сығыу ихтималлығы. Ҡулдан яҙылған «ps» аббревиатураһы 1770-се йылдарҙағы британ, американ, канад, мексикан һ.б. испан-американ эш хаттарында йыш осрай. Фараз ителеүенсә, «P» хәрефенән тик вертикаль һыҙыҡ ҡына ҡалған, ә «S» хәрефе ерлек булып хеҙмәт иткән, был яҙыу тиҙлеген арттырған.

Хәҙерге заман теорияларында «US» яҙмаһы үҙгәртелеп яһалыуы ла ҡарала.

## «Доллар» атамалы валюталар

## Иҫкәрмәләр




## Әҙәбиәт
* Доллар // *Экономический словарь*.
Хәләл

**Хәләл**() — шәриғәттә рөхсәт ителгән ғәмәлдәр. Тейешенсә (сөннәт), зыянһыҙ (мөбәх) һәм кәрәкмәҫ (мәҡрүһ тәнзиһ) кимәлдәре бар. Мосолман көнитмешендә хәләл тигәнде ғәҙәттә Ислам тыймаған ризыҡтарға ҡарата ҡулланалар. Мәгәр, дөйөм алғанда, көнкүрештең барлыҡ өлкәләренә ҡағыла: ризыҡ, кейем, биҙәүестәр, косметика һәм парфюмерия, шәхси гигиена, ял, күңел асыу, финанс, кеше менән мөнәсәбәттәр, тирә-яҡ мөхит, эш, мөлкәт мәсьәләләре һ.б. Хәләлгә ҡапма-ҡаршы һүҙ — харам.

## Хәләл ризыҡ

Хәләл ризыҡҡа мөнәсәбәтле, Ҡөрьәндә тыйылған ризыҡтар исемлеге бик аныҡ итеп яҙылған. Быларға үлгән мал ите, сусҡа ите, быуып үлтерелгән һәм башҡа януар иттәре инә (Әл-Мәидә сүрәһенең 3-сө аяты)

## Финанс өлкәһендә хәләл
Йәнә ҡарағыҙ: Ислам иҡтисады

Финанс өлкәһенә бәйле, хәләл һүҙе түбәндәге төп принциптарҙы һәм сикләүҙәрҙе үҙ эсенә ала:

* рибаны тыйыу (процент алыр өсөн бурысҡа биреү- ростовщиклыҡ) ;
* алыш-бирештә табыш алыуҙы ла, юғалтыуҙы ла тигеҙ бүлешеү ;
* шикле нәмәләргә аҡса һалыуҙы тыйыу;
* Шәриғәт тарафынан тыйылған нәмәләге (порнография, алкоголь, наркотик һ.б.) эшмәкәрлеккә, етештереүгә аҡса һалыу.

Хәләл финанс мөнәсәбәттәр нигеҙендә уртаҡ бизнес менән шөғөлләнеүселәрҙең табышты ла, юғалтыуҙарҙы ла ғәҙел бүлешеүе, харамлашмай эш алып барыу ята. 

## Иҫкәрмәләр

* 
* Yungman L. «Food» // ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'' (2 vols.). Vol I. // Edited by Coeli Fitzpatrick and Adam Hani Walker. Santa Barbara: ABC-CLIO, 2014. 784 p.
Доллар (мәғәнәләр)

* **[[Доллар]]** — күп илдәр валютаһының атамаһы.
* АҠШ доллары — Америка Ҡушма Штаттарының рәсми аҡсаһы (валютаһы)
Мезоамерика

**
**Мезоамерика**, **Месоамерика** ( — урта), **Урта Америка''' — Мексиканың уртаһынан Гондурас һәм Никарагуаға тиклем булған тарихи-мәҙәни регион. Терминды 1943 йылда немес философы һәм антропологы  Паул Кирхгофф кереткән.

## Төп мәғлүмәт
Колумбҡа тиклем осорҙағы Мезоамерика халҡының төп айырмаһы: 
* идара итеү структураһы ҡатмарлы булған, ҡайһы саҡта дәүләт кимәленә барып еткән, ер эшкәртеүгә ҡоролған йәмғиәт;
* төрлө йолалар үткәреү өсөн  үҙәктәр, хатта ҙур ҡоролмалы (пирамидалар, һарайҙар, ареналар) ҡалалар;
* кәсепселектең юғары кимәлдә булыуы: кемамика, таш, ағас, металл эшкәртеү, текстиль, рәсем төшөрөү;
* астронимияны белеү, теүәл календарь, яҙыу системаһын белеү.
Мезоамерика киң үҫеш алған  мәҙәниәттең тыуған иле:
* Ацтек
* Майя
* Миштек
* Ольмек
* Пурепеча
* Сапотек
* Тольтек
* Тотонак
* Уастек
* Чичимек
Мезоамерика индеецтәре теле 10 ғаиләгә ҡарай. Бөгөнгө көндә испан теле өҫтөнлөк алһа ла, урындағы телде белеүселәр һаны әкренләп арта бара.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Сайт о древней Мезоамерике.
* Чикомосток.
*
Таж

**Таж** ( — венок, түңәрәкләп үрелгән сәскә һәм япраҡтар бәйләме) — монарх власын белдергән баш кейеме.

## Эшләү
Таж төрлө ҡиммәтле металдарҙан яһала (күберәк алтын һәм көмөштән) һәм ҡиммәтле һәм ярым ҡиммәтле таштар менән биҙәлә.

## Формаһы
Төрлө формала булыуы мөмкин: башлыҡ, түңәрәкләп үрелгән сәскә бәйләме, япраҡ бәйләме, тешле ҡоршау.

## Тарихы
Таж боронғо донъя дәүләттәрендә барлыҡҡа килгән (Боронғо Мысыр, Боронғо Рим, Шумер). Европа дәүләттәрендә үҫеш алған феодализм осронда киң таралған булған (XI быуат). Мономах шапкаһы Рустә Бөйөк кенәз тажы, һуңыраҡ батша тажы урынына булған. Императорҙың Ҙур император тажы булған. Хәҙерге көндә монахтар тажды тантана ваҡытында ғына кейәләр.

## Төрҙәре
Эйәһенең дәрәжәһенә ҡарап түбәндәгесә бүленә:
* император тажы,
* король тажы,
* кенәз тажы,
* герцог тажы,
* граф тажы һ.б.
Папа тажы тиара тип атала

## Әҙәбиәт
* 
* О. В. Мареева. Генезис венца как регалии власти  // Священное тело короля: Ритуалы и мифология власти / Ин-т всеобщ. истории РАН; МГУ. — М.:Наука, 2006, с. 419—429