open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бахметев Николай Николаевич

**Бахметев Николай Николаевич** (1772—1831), *Бахметев 1-се* (1812) — рус император армияһының генерал-лейтенанты (1798), Ырымбур, Смоленск һәм Волынск губерналарының хәрби губернаторы, 1812 йылғы Ватан һуғышы ҡатнашсыһы. Алексей Николаевич Бахметевтың ағаһы.

## Биографияһы
1772 йылда Курск губернаһының боронғо дворян нәҫеле Бахметев ғаиләһендә тыуған. Был ғаиләлә өлкән ул була. Ата-әсәһе: Николай Иванович Бахметев һәм Наталья Ивановна, ҡыҙ ваҡытындағы фамилияһы Маслова. Хәрби хеҙмәтен 1789 йылда, лейб-гвардия Преображенск полкында сержант дәрәжәһендә башлай. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә лейб-гвардия Измайлов полкында обер-офицер чиндарын үтә. Шведтар менән алышта ҡатнаша, шул айҡанлы 1790 йылда прапорщик дәрәжәһе ала. 1797 йылда полковник дәрәжәһе ала. Император Павел I хакимлығы ваҡытында, 1798 йылдың 30 майында, генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә һәм Рыльск мушкетерҙар полкы шефы итеп тәғәйенләнә, Изге Иоанн Иерусалим ордены менән бүләкләнә.

Николай Николаевич үҙе, император Павел I, ә аҙаҡ Александр I исеменә, үҙе менән таныштырып, үҙенең тулы титулын түбәндәгесә күрһәтеп яҙа:
Генерал-майор, Ырымбур губернаһының хәрби губернаторы, был губернаның граждандар эше менән идара итеүсе, Ырымбур сик буйы крайы башлығы, инфантерия буйынса Ырымбур инспекцияһы инспекторы,Рыльск мушкетёрҙар полкы шефы, Рәсәйҙең I дәрәжә Изге Анна һәм Мальтийск Изге Иоанн Иерусалим ордендары кавалеры командор Бахметев
Николай Николаевич 1798 йылдың 30 сентябрендә Ырымбур губернаһының хәрби губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1801 йылда Ырымбур дворяндар хәрби училищеһы аса. 1803 йылдың декабрендә отставкаға сығарыла, ә 1811 йылдың 20 майында яңынан хеҙмәткә алына һәм ошо уҡ йылдың 28 авгусында Смоленскиҙың хәрби губернаторы итеп тәғәйенләнә.

1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында 1-се Көнбайыш армияһының йыйылма гренадерҙар дивизияһы командиры итеп тәғәйенләнә, һуңынан 1812 йылдың 22 апрелендә Көнбайыш армияһының 4-се пехота корпусы 11-се пехота дивизияһы командиры итеп тәғәйенләнә. Островень, Смоленск янында, Бородино эргәһендә һуғыша. Яуҙа аяғы ҡаты яралана һәм ул һуғыштан сыға. Һауығып сыҡҡандан һуң граждандар хеҙмәтенә күсә. 1813 йылдың 24 апрелендә отставкаға сыға.

1815 йылда Волынь губернаторы итеп тәғәйенләнә.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — **Нарышкина Екатерина Александровна** (1791—1821), бригадир Александр Александрович Нарышкиндың кенәз ҡыҙы Варвара Ивановна Белосельская менән никахтан тыуған ҡыҙы (1768—1825); И. А. Нарышкиндың ҡыҙ туғаны. Никахынан балалары булмаған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Словарь русских генералов, участников боевых действий против армии Наполеона Бонапарта в 1812—1815 гг. // Российский архив : Сб. — М.: студия «ТРИТЭ» Н. Михалкова, 1996. — Т. VII. — 311 бит.
* Бахметев, Николай Николаевич // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 604.

## Һылтанмалар
* История Оренбуржья
Обсерватория

**Обсерватория** һүҙе латин телендәге (*observatio*) «күҙәтәм» тигән һүҙҙән алынған.

## Астрономик обсерваториялар

Хәҙерге обсерваторияларҙа, әйләнеп йөрөүсе йәки асылыусы көмбәҙ эсендә, бер йәки бер нисә стационар телескоп ҡуйылған була.
Телескоп кеүек ҡорамдар ҡуйылған башҡа биналарҙы ла обсерватория тип атайҙар.

### Радиоастрономия обсерваториялары
* Аресибо обсерваторияһы — иң билдәле радио обсерватория
* Рәсәй фәндәр академияһының махсус радиотелескоплы астрофизик обсерваторияһы

## Вулканология обсерваториялары
Иң билдәле вулканология обсерваториялары Гавай утрауҙарында 1911 йылда төҙөлгән.
Был утрау биш вулкандан (Мауна-Кеа, Мауна-Лоа, Килауэа, Хуалалаи, Кохала исемле вулкандар урынында) барлыҡҡа килгән.

Везувий вулканы битендә 1842 йылда иң боронғо вулканология обсерваторияларының береһе булдырыла.

Вулканология обсерваториялары Индонезия һәм, айырыуса, Японияла күп төҙөлгән.

## Физик обсерваториялар
* Баксан нейтрин обсерваторияһы (БНО) ИЯИ РАН
* Тифлисс физик обсерваторияһы
* Гравитацияһы ҡырының лазер-интерферометрик обсерваторияһы (LIGO)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Обсерватириялар кодтары исемлеге

## Һылтанмалар
* Баксанская нейтринная обсерватория 
* Космическая обсерватория «ТЕСИС»  
* Обсерватория «Ка-Дар» (Частная публичная обсерватория, Подмосковье) 
* сайт Специальной Астрофизической обсерватории РАН, с крупнейшим российским оптическим телескопом  (БТА) 
 (файл меток KMZ для Google Earth)
* Крымская астрофизическая обсерватория  
* Тартуская обсерватория
Игенселәр

**Игенселәр** — игенселек менән шөғөлләнеүселәр.

## Мәҡәләләр
* Игенселәр (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Игенселәр (Ҡыйғы районы) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.
* Игенселәр (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ҡасаба.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Игенсе
Игенсе

**Игенсе** — игенселек менән шөғөлләнеүсе.

## Мәҡәләләр
* Игенсе (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Игенсе (Мөслим районы) — Татарстандың Мөслим районындағы ҡасаба.
* Игенсе (Саҡмағош районы) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
* Игенсе (Туҡай районы) — Татарстандың Туҡай районындағы ауыл.
* Игенсе (Удмуртия) — Удмуртияның Алнаш районындағы ауыл.
* Игенсе (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Игенселәр
Түбәнге Новгород

**Түбәнге Новгород** () (1932—1990 йылдарҙа — **Горький**) — Түбәнге Новгород өлкәһенең үҙәге. Халыҡ һаны буйынса Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург ҡалаларынан һуң илдә 5-се урынды биләй. Волга буйы федераль округы үҙәге.

## География
Волга һәм Ока йылғалары ярында урынлашҡан.

## Тарих
1714—1929 йылдарҙа Түбәнге Новгород губернаһының үҙәге.

## Билдәле шәхестәре
* Голдобин Сергей Анатольевич (22.09.1954—21.01.2011), архитектор. 1990—2011 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. 1985 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының  почётлы (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1992) архитекторы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2000). 
* Чернов–Шер Александр Александрович (4.11.1863—2.05.1948), йырсы, педагог. 1892—1917 йылдарҙа Рәсәй империяһының төрлө ҡалаларында опера театр артисы, 1922 йылдан Башҡорт музыка техникумы (хәҙер Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940).

## Мәғариф
# Н. И. Лобачевский исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт университеты
# Волга дәүләт һыу-транспорт университеты
# Козьма Минин исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт педагогия университеты
# Р. Е. Алексеев исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт техник университеты

## Климат


## Транспорт
Түбәнге Новгород — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

Ҡала үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан 18 саҡрым алыҫлыҡта *Стригино* халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Нижнего Новгорода 
* Ҡала Түбәнге Новгород
Омск

**Омск** (, ) — Омск өлкәһенең үҙәге. Халыҡ һаны буйынса илдә 8-се урынды биләй (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Түбәнге Новгород, Ҡазан, Силәбе ҡалаларынан һуң).

## География
Иртыш йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарих

## Билдәле шәхестәре
* Гладких Ирина Фаат ҡыҙы (13.06.1954), ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2005)    
* Фәйзуллин Әғзәм Шакир улы (23.1921—19.03.1984), комсомол органдары эшмәкәре, мәғариф хеҙмәткәре. 1946 йылдан ВЛКСМ‑дың Өфө ҡала комитеты, 1947 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары; 1953 йылдан Өфөләге 2‑се урта мәктәптең директор урынбаҫары, 1955 йылдан 39‑сы урта мәктәп директоры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1948) ордендары кавалеры.
* Шәһиев Эдуард Мөстәҡим улы (17.03.1944), рәссам. СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1983) .

## Мәғариф
# Ф. М. Достоевский исемендәге Омск дәүләт университеты
# Омск дәүләт аграр университеты
# Омск дәүләт медицина университеты
# Себер дәүләт автомобиль-юлдар университеты
# Себер дәүләт физик культура һәм спорт университеты
# Омск дәүләт техник университеты
# Омск дәүләт педагогия университеты
# Себер кадет корпусы

## Климат


## Транспорт
Омск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Омска
* Ҡала Омск
* Справочник компаний города
ОПОРА России

**«ОПОРА России» Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡтың Дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы **— 450 мең самаһы эшҡыуарҙы һәм башҡа гражданды, 100-ҙән ашыу тармаҡ союздарын, ассоциацияларҙы һәм гильдияларҙы үҙ эсенә алған Рәсәй йәмәғәт берекмәһе. Рәсәй Федерацияһының 85 төбәгендә ойошманың төбәк бүлексәһе эшләй.

«ОПОРА России» 2002 йылдың 18 сентябрендә ойошторола. Ойоштороусы булып Рәсәйҙең Эшҡыуарлыҡ ойошмалары берекмәһе тора (НП ).

## Маҡсаттары
* Эшҡыуарҙарға һәм башҡа граждандарға Рәсәй Федерацияһында иҡтисадтың һөҙөмтәле үҫешен тәьмин иткән эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеген үҫтереү өсөн ыңғай сәйәси, иҡтисади, хоҡуҡи һәм башҡа шарттар формалаштырыуҙа ҡатнашыу өсөн берләшеүгә ярҙам итеү.
* Бөтә кимәлдәге власть алдында бәләкәй һәм урта бизнес мәнфәғәттәрен һәм хоҡуҡтарын яҡлау.

## Төп бурыстары
«ОПОРА России» артыҡ административ барьерҙарҙы кәметеү, дәүләт контроль органдары тикшереүҙәрен тәртипкә килтереү, эшҡыуарҙар берләшмәһенең һәм төрлө кимәлдәге власть органдары вәкилдәренең һәм тармаҡтарҙың «күләгәнән» сығыуы, һалым ауырлығын кәметеү, отчет биреү процедураларын ябайлаштырыу өсөн сығыш яһай.

Төп бурыстарҙы «ОПОРА России» аныҡ проекттарҙы тормошҡа ашырыу аша хәл итә. Мәҫәлән, Рәсәйҙә эшҡыуарлыҡ климатын өйрәнеү, бәләкәй бизнесҡа ябайлаштырылған һалым режимын эшләү.

## Ҡаҙаныштары
Шәхси эшҡыуарҙар өсөн социаль түләүҙәр, атап әйткәндә, 2013 йылда дөйөм страховка иғәнәләренең артыуы «ОПОРА России» ҡултамғалар йыйып, һуңынан уларҙы Рәсәй Президенты Владимир Путинға ебәргәндән һуң, һиҙелерлек үҙгәртелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы
* Рәсәй сауҙа-сәнәғәт палатаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Жиркова Татьяна Юрьевна

**Жиркова Татьяна Юрьевна** (28 август 1970 йыл) — Рәсәй еңел атлеты.

## Карьераһы
Жиркова Татьяна Юрьевна 1970 йылдың 28 авгусында Яҡут АССР-ының Тюнгюлю ауылында тыуа һәм мәктәп йәшенә тиклем Тумул (Мегин-Кангаласс олоҫо) ауылында өләсәһе һәм олатаһы тәрбиәһендә була. Павловка урта мәктәбендә уҡый.

5-се синыфта мәктәптең саңғы секцияһына яҙыла, бында уның беренсе уҡытыусыһы, һуңынан тренеры Осипов Анатолий Никитич була. Татьяна нәҡ уны үҙенә спорт донъяһын асыусы кеше тип һанай.

100 километр дистанцияла 2002 йылда Торхаут ҡалаһында (Бельгия) 7:37.06, 2004 йылда Винсхотен ҡалаһында(Голландия) 7:10.31 (Европа рекорды), 2008 йылда Этруск ҡалаһында (Италия) 7:23.33 һөҙөмтәһе менән донъя чемпионкаһы була, 2003 йылда Черноголовка ҡалаһында (Рәсәй) 7-:19.51 (Европа рекорды), 2008 йылда Этруск ҡалаһында (Италия) 7:23.33 ваҡыты менән Европа чемпионы исемен яулай.

ЮАР-ҙа үткән планетаның билдәле «The Comrades» ярышында 2005 йылда бәйгенең 95 йыллыҡ тарихында икенсе һөҙөмтә (5:58.50 ваҡытта 89 км) һәм 2006 йылда 56 километрға «Ике океан» ярышында еңеүсе була.

2009 йылдағы «The Comrades» ярышының бронза призеры.

Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Саха (Яҡут) Республикаһының атҡаҙанған физик культура һәм спорт хеҙмәткәре, Саха (Яҡут) Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Мегин-Кангаласс олоҫо Доллу наслегының почетлы гражданы.

Исеме «Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре» китабына индерелгән.

«Яҡутстан 370 йыл Рәсәй менән» юбилей һәм «Саха Республикаһы көнө» хөрмәтенә отличие билдәһе, Саха (Яҡут) Республикаһы Президентының грамотаһы менән наградлана. Саха (Яҡут) Республикаһының 2000, 2004, 2006, 2008 йылдарҙағы иң яҡшы спортсыһы.

1986 йылдағы ЯАССР халыҡтарының спартакиадаһы, 1996, 2000, 2003, 2006 йылдарҙа Манчаары спартакиадаһы, урта һәм стайер дистанцияларында Ауыл спорт уйындары чемпионкаһы.

Шулай уҡ ул халыҡ-ара сверхмарафон ассоциацияһының «Сверхмарафон тарихында берҙән-бер өс тапҡыр донъя чемпионы» тип яҙылған махсус сертификат эйәһе.

2012 йылдың сентябрендә спорт карьераһын тамамлай.

Төньяҡ-Көнсығыш федераль университетында белем ала.

## Һылтанмалар
* 
* Жиркова выиграла ультрамарафон «Два Океана»
Худяков

**Худяков** — урыҫ фамилияһы.

* Худяков Александр Алексеевич (1906—1944) — Советтар Союзы Геройы.
* Худяков Всеволод Игоревич (8.02.1989) — марафонсы һәм ультрамарафонсы.
Юмашева Инга Альбертовна

**Юмашева Инга Альбертовна** (11 март 1985 йыл) — Рәсәй телевидение һәм радио алып барыусыһы, журналист. Рәсәй Федерацияһының VII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.

## Биографияһы
Инга Альбертовна Юмашева 1985 йылдың 11 мартында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.

Инглиз теле тәрән өйрәнелгән гимназияны алтын миҙалға тамамлап, 2002 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетына уҡырға инә.

Икенсе курста «Башҡортостан юлдаш каналы» («Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы) үткәргән алып барыусылар конкурсында ҡатнаша һәм еңеүсе була.

2004 — 2006 йылдарҙа — «Вести-Башкортостан» («Россия-1» телеканалы) программаһын алып бара.

2006 — 2010 йылдарҙа — «Яңылыҡтар-Мәскәү» («Россия-1» телеканалы) программаһын алып барыусы.

2007 йылда университетты «Йәмәғәтселек менән бәйләнеш» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай. Квалификация хеҙмәте темаһы: «Рәсәй телевизион иновещание саралары тышҡы имидж Булдыра. Миҫал телеканалы „Russia Today“ һәм „Русия аль-Яум“ телеканалдары миҫалында сит ил телевизион саралары яҡтыртыуы аша Рәсәйҙең тышҡы сәйәси имиджын формалаштырыу».

2008 йылда  Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағындағы Дипломатик академияның Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетына уҡырға инә.

2010 йыл — «Зарница. Спорт. Экстрим» Мәскәү дөйөм ҡала спорт-патриотик уйыны" телевизион проектының алып барыусыһы.

2010 йыл — «Маяҡ» радиостанцияһында яңылыҡтар хеҙмәте алып барыусыһы.

2010 йылдың сентябренән алып 2014 йылдың октябренә тиклем — «Маяҡ» һәм «Яңылыҡтар ФМ» радиоларынан Кремль һәм Хөкүмәт журналистары пулы хәбәрсеһе.

2011 йылда Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағындағы Дипломатик академияны тамамлай. Квалификация хеҙмәте темаһы: «Рәсәй-Америка мөнәсәбәттәренең евро-атлантик хәүефһеҙлеген тәьмин итеү проблемалары (2008—2011 йылдар)».

2014 йылдан алып — «Россия-24» телеканалында «Үҫеш проекттары» программаһының алып барыусыһы.

2014 йылдың сентябренән алып декабренә тиклем — «Россия-1» телеканалында илдең көнсығыш төбәктәре өсөн «Рәсәй иртәһе» иртәнге каналы сиктәрендә, БДБ һәм Балтика илдәре өсөн «Рәсәй РТР» телеканалында «Яңылыҡтар-Иртә» программаһын алып бара.

2014 йылдың декабрендә — Рәсәйҙең Европа өлөшө, Көнбайыш һәм Үҙәк Европа һәм АҠШ өсөн «Рәсәй иртәһе» иртәнге каналы сиктәрендә "Яңылыҡтар-Иртә"программаһының, шулай уҡ «Россия-1» телеканалында Рәсәйҙең көнсығыш төбәктәрендә, АҠШ өсөн «RTR Planeta» телеканалында күрһәтелгән «Яңылыҡтар» сығарылыштарының алып барыусыһы.

2016 йылдың 7 апрелендә «Башҡортостан Башлығы менән әңгәмә» программаһының алып барыусыһы булараҡ саҡырыла

2016 йылдың 18 сентябрендә «Берҙәм Рәсәй»һән партия исемлеге буйынса VII саҡырылыш Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана. Исемлектә 11-се төбәк төркөмөндә (Башҡортостан Республикаһы) 3-сө булып тора.

## Наградалары
2005 йылда Бөтә Рәсәй йәмәғәт бәйләнештәрен үҫтереү өлкәһендәге «PRоба — IPRA Golden Awards» премияһы лауреаты.

## Иҫкәрмәләр
Гамета

**Гаме́талар** ( — инә,  — ата) йәки **[[Енес (биология)|енес]] [[күҙәнәк]]тәре** — төп функциялары енси юл менән үрсеүҙе (репродукция) тәьмин итеү булған генератив күҙәнәктәр.

Был күҙәнәктәрҙә хромосомалар йыйылмаһы берәр генә төрҙән тора (n — одинарный набор). Йәғни, был йыйылмала хромосомаларҙың һәр төрөнән берәре генә була. Бындай йыйылманы икенсе төрлө **гаплоид йыйылма** тип  атайҙар. Шулай итеп, гаметалар гаплоид күҙәнәктәр булып торалар.

Гаплоид йыйылмалағы барлыҡ гендар тупланмаһы **геном** атамаһы менән йөрөй. Яңы организм барлыҡҡа килһен өсөн, ике гамета бергә ҡушылырға тейеш. Был процесс аталаныу тип атала. Һөҙөмтәһендә зигота барлыҡҡа килә.

Зиготала хромосомалар йыйылмаһы икешәр булып китә (2n — двойной набор). Йәғни, был йыйылмала хромосомаларҙың һәр төрө икешәр була. Ундай күҙәнәктәр диплоид тип атала.

**Зигота** — диплоид күҙәнәк. Яңы организмдың үҫеше зиготанан башлана.

**Был процестың биологик әһәмиәте шунда**:
* Гаметалар ҡушылыуы менән төргә хас булған хромосомалар һаны тергеҙелә.

* Хромосомаларҙың икеләтә йыйылмаһында инә һәм ата организмдарҙың нәҫел билдәләре берләшә. Гендарҙың яңы комбинацияһы хасил була. Был комбинация **генотип** атамаһы менән йөрөй.

* Яңы организм ата-инәһенән нәҫел билдәләре менән айырыла. Сөнки, үҫеше гендарҙың яңы комбинацияһы аша атҡарыла. Яңы организмдағы яңы билдәләр
комбинатив үҙгәреүсәнлек тип атала.

**инә гамета (n — геном) + ата гамета (n — геном) = зигота (2n — генотип)**

**Гаметалар, ғәҙәттә, ике төрлө була**:
* **Йомортҡа күҙәнәк** — инә гамета.
* **Спермий, спермотозоид** — ата гамета.
Бик һирәк осраҡта ғына гаметалар бер-береһенән айырылмайҙар (**изогаметалар**).

Күпселектә, улар бер-береһенән ныҡ айырыла (**гетерогаметалар**).

Сперматозоидтар бик ваҡ, хәрәкәтсән, ҡамсылы була. Уларҙа бик күп энергия запасы (АТФ) һәм бик күп һанда митохондриялар була. Ә йомортҡа күҙәнәк спермотозоидтарҙан 1000 — млн. тапҡыр тирәһе ҙур, бик күп запас матдәле, хәрәкәткә һәләтһеҙ була.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа яңы организмдың яңғыҙ гаметанан башланғыс алып үҫешеү осраҡтары бар. Был күренеш **партеногенез** тип атала. Бындай осраҡта, ғәҙәттә, яңы организм аталанмаған йомортҡа күҙәнәктән башланғыс ала. Партаногенездың ундай төрөн **гиногенез** тип атайҙар. Әгәр үҫеш ата енес күҙәнәгенән башланһа, **андрогенез** була.

## Һылтанмалар
*Гаметы
*Большая советская энциклопедия
Прокофьев Сергей Сергеевич

**Прокофьев Сергей Сергеевич** (23 апрель 1891 йыл — 5 март 1953 йыл) — рус совет композиторы, пианист, дирижёр һәм музыкаль яҙыусы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1947). Ленин (1957) һәм алты Сталин премияһы (1943, 1946 — *өс тапҡыр*, 1947, 1952) лауреаты.

Прокофьев үҙ заманына хас барлыҡ музыка жанрҙарында ла ижад иткән. Ул — ун бер опера, ете балет, ете симфония, һигеҙ яңғыҙ инструмент менән оркестр өсөн концерт, ораториялар һәм кантаталар, вокаль һәм инструменталь камера әҫәрҙәре, шулай уҡ кино һәм театр өсөн яҙылған музыка авторы.

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Власова Е. С.* 1948 год в советской музыке. — М.: Классика XXI, 2010. — 456 c. — ISBN 978-5-89817-323-4.
* 
* 
* 
* *Мен­дель­сон-Про­кофь­е­ва М. А.* О С. С. Про­кофь­е­ве: Вос­по­ми­на­ния. Днев­ни­ки (1938—1967). М., 2012.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Сергей Про­кофь­ев: Пись­ма, вос­по­ми­на­ния, ста­тьи: К 110-ле­тию со дня ро­ж­де­ния. М., 2001.
* Сергей Про­кофь­ев: Вос­по­ми­на­ния, пись­ма, ста­тьи: К 50-ле­тию со дня смер­ти. М., 2004.
* 
* *Савкина Н. П.* Back in the USSR // Three Oranges Journal, 2001, № 1. = «Возвращение» // Музыкальная жизнь, 2003, № 3.
* *Савкина Н. П.* The significance of Christian Science in Prokofiev`s life and work // Three Oranges Journal, 2005, № 10.
* *Савкина Н. П.* Христианская наука в жизни С. С. Прокофьева. // Научные чтения памяти А. И. Кандинского: материалы научной конференции. Научные труды Московской государственной консерватории им. П. И. Чайковского. МГК, 2007.
* *Савкина Н. П.* Из истории неосуществленного замысла. Мальро, Мейерхольд, Эйзенштейн, Прокофьев. // Музыковедение, 2011, № 2, 3.
* *Савкина Н. П.* За горизонтами Дневника С. С. Прокофьева: о Горчакове // Научный вестник Московской консерватории, 2011, № 1.
* *Савкина Н. П.* «Огненный Ангел» С. С. Прокофьева: К истории создания. М. 1915.
* *Савкина Н. П.* Every happy family // Three Oranges Journal. London 21. May 2013. = «Каждая счастливая семья…» // Научный вестник Московской консерватории, 2013, № 2.
* Савкина Н. П. Танатос у С. С. Прокофьева // Вестник истории, литературы, искусства. Том IX / Отделение ист-фил. Наук РАН. — М.: Собрание; Наука, 2005.
* 
* 
* *Biesold M.* Sergej Prokofjew: Komponist im Schatten Stalins: Eine Biographie. Berlin, 1996.
* *Dorigné M.* Serge Prokofiev. Paris, 1994.
* *Jaffé D.* Sergey Prokofiev. 2nd ed. London, 2008.
* *Mor­ri­son S.* The people’s artist: Prokofiev’s Soviet years. Oxford; New York, 2009.
* *Morrison S.* The love and wars of Lina Prokofiev: The story of Lina and Serge Prokofiev. London: Harvill Secker, 2013. ISBN 978-1-4481-5626-9; рус. перевод: 
* 
* *Robinson H.* Sergey Prokofiev: a biography. New York, 1988. 
* *Schipperges T.* Sergej Prokofjew. Reinbeck, 1995.

## Һылтанмалар
* Сайт Фонда Сергея Прокофьева (Великобритания) , частично
* 
* Голос Прокофьева (советская кинохроника)

* «Композитор Сергей Прокофьев» «Время культуры» на Радио «Благо»
* ''Dalya Alberge'', Letters and secret files reveal the tormented life of Lina Prokofiev (The Guardian, 10.3.2013)
Муйындағы Анна (хикәйә)

**«Муйындағы Анна»** () ― рус яҙыусыһы Антон Чехов хикәйәһе, 1895 йылда яҙылған.

## Баҫылыуы
1895 йылдың 15 октябрендә Чехов хикәйәһен «Русские Ведомости» баҫмаһының мөхәррире Василий Соболевскийға ебәрә. Әҫәр был баҫманың 292-се һанында 1895 йылдың 22 октябрендә донъя күрә.
Хикәйәнең А. П. Чехов тарафынан үҙгәртелгән версияһы нәшерсе Адольф Маркс яҙыусының 1899―1901 йылдарҙа сығарған әҫәрҙәр йыйылмаһының туғыҙынсы томында баҫыла. Хикәйәнең аҙаҡҡы өлөшөндә тормоштан йәм-ләззәт табып, шатланып йәшәгән төп герой Анна үҙ исеменән бәйән итә. Сатирик үҙенсәлектәр уның ире Модест Алексеевичты тасуирлауҙа ҡулланылған.

## Сюжеты
Чехов «Муйындағы Анна» хикәйәһен яҙырҙан алда уҡ үҙенең көндәлек дәфтәренә:"Биш ағай-энеле ярлы гимназист ҡыҙ бай чиновникҡа кейәүгә сыға. Ире ҡатынын һәр бер киҫәк икмәк өсөн дә йәберләй, уның туғандарын: «Һәр кемдең үҙ бурысы булырға тейеш»,- тип кәмһетә. Элекке ярлы тормошҡа кире ҡайтыуҙан ҡурҡып, ҡатын барыһына ла түҙә. Уларҙы Аннаның иренең начальнигы балға саҡыра. Балда ҡатын менән һоҡланмаған кеше ҡалмай. Бай түрә ҡатынды үҙенең һөйәркәһенә әйләндерә, һәм ҡатын хәҙер бар нимә менән дә тәьмин ителә. Хәҙер Анна бөтә түрәләрҙең дә уға кеселеклек менән ҡарауын, үҙенең иренә ,ниһайәт, кәрәк икәнен күргәс, ул ирен: «Кит бынан, аңғыра!»- тип кенә ҡыуып ебәрә. Ә түрә кеше Аннаның иренә Изге Анна орденын бирә, һәм меҫкен, мөгөҙлө ир был орденды муйынына тағып йөрөргә мәжбүр. Хикәйәнең аҙаҡҡы версияһы буйынса Анна байтаҡҡа оло ҡатын итеп һәм ике ағалы итеп һүрәтләнәгән.
Хикәйәнең атамаһы икенсе мәғәнәлә ҡулланылған тип тә әйтергә мөмкин, сөнки Аннаның ире ҡатыны ҡуйған мөгөҙлө орденды түшендә түгел, ә муйынында йөрөтә. Ул саҡта Изге Анна орденын муйынға тағып йөрөткәндәр".

## Тәнҡитселәр баһаламаһы
Яҙыусы һәм тәнҡитсе Юрий Говоруха-Отрок 1895 йылдың октябрендә яҙған мәҡәләһендә Чеховтың хикәйәһен А. Н. Островскийҙың сюжеттарына оҡшата. Ул: "Әгәр Островский сюжеты драма, хатта трагедияны һүрәтләһә, Чехов сюжеты комик үҙенсәлекле ",- тип билдәләй.

## Иҫкәрмәләр
Косенко Николай Васильевич (яҙыусы)

** Николай Васильевич Косенко ** (23 май, 1943 йыл (Воронеж өлкәһе, Россошанский районы Криничное ауылы) — 22 июль 1993 йыл, Дондағы Ростов) — рус совет яҙыусыһы , Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1991).

## Биографияһы
Николай Васильевич Косенко 1943 йылдың 23 майында Воронеж өлкәһе, Россошанский районы Криничное ауылында тыуа. Буласаҡ яҙыусының бала сағы шул ауылда үтә, унда Косенко мәктәпте тамамлай. 1961 йылда ул Дондағы Ростовҡа китә. Мәктәптән һуң армияла хеҙмәт итә, артабан крансы, йөк ташыусы, электрик булып эшләй. 1977 йылда Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Н. В. Косенко «Дон» журналында, 1992 йылдан алып «Крестьянин» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.

## Ижады
Н. Косенконың «Редкие звезды» тигән тәүге китабы 1982 йылда баҫыла. Артабанғы «Среди добрых людей» китабында яҙыусы үҙенә бала сағынан уҡ таныш булған ауыл кешеләренең тормошон һүрәтләй.

Ул шулай уҡ ауылда йәйге каникулдарын үткәреүсе ҡала балалары тураһындағы «Каникулы в Апимондии» тигән повесын яҙа.

1991 йылда прозаик Н. В. Косенконы Рәсәй Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул итәләр.

Николай Васильевич Косенко 1993 йылдың 22 июлендә вафат була. Ул Дондағы Ростов ҡалаһының Төньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Хеҙмәттәре
Яҙыусының баҫылған әҫәрҙәре:
* Редкие звезды. Повесть, рассказы. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1982.
* Среди добрых людей. Повести и рассказы. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1987.
* Косенко, Н. Каникулы в Апимондии: три урока природы / Н. В. Косенко; худож. Н. Я. Бойко.- Ростов н/Д: Ростовское книжное изд-во, 1988. — 176 с.: ил. (Рассказы о профессии)
* Холодное пламя заката. Повести и рассказы. М.: Современник, 1989.

## Әҙәбиәт
* Мирошниченко, М. На виду у села / М.Мирошниченко // Шолоховское притяжение. — Ростов н/Д, 1991. — С.205-207.
* Егоров, Н. Другая жизнь / Н.Егоров // Приазовский край. — 1993. — 28 окт.

## Һылтанмалар
* Николай Васильевич Косенко. Библиотека Красносулинского района.
* Николай Васильевич Косенко. Союз российских писателей.
* Николай Васильевич Косенко
Рәсәй Федерацияһы субъекттарының кодтары

Федерация субъекттары исемлектә  Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 65-се статьяһында бирелгән тәртиптә тора: республикалар, крайҙар, өлкәләр, федераль әһәмиәттәге ҡалалар, автономиялы өлкәләр, автономиялы округтар, өҫтәмәләр. Был ярҙамсы киҫәктәрҙең эсендә федерация субъекттары алфавит буйынса теҙелгән. Шуны билдәләргә кәрәк: федерация субъекттары кодтарының нумерацияһы РСФСР-ҙың 1978 йылғы Конституцияһының 1992 йыл 10 ноябрь редакцияһындағы 71-се статьяһы тексында бирелгән исемлеккә тап килә  (был 1992 йылда «Таулы Алтай» тип йөрөтөлгән һәм икенсе түгел, ә дүртенсе урында торған  Алтай Республикаһы кодынан беленә).

## Төбәктәрҙе берләштереү
2003 йылдың 7 декабрендә Пермь өлкәһе менән Коми-Пермяк автономиялы округын Пермь крайы итеп берләштереү буйынса референдум үткәрелә. Берләштереү тураһындағы тәҡдим күпселек тауыш менән хуплана. Берләштереү  2005 йылдың 1 декабрендә көсөнә инә. 

2005 йылдың 17 апрелендә Таймыр һәм Эвенк автономиялы округтарын Красноярск крайына ҡушыу буйынса референдум үткәрелә. Ҡушыу тураһындағы тәҡдим күпселек тауыш менән хуплана. Берләшеү 2007 йылдың 1 ғинуарында көсөнә инә. 

23 октября 2005 йылдың 23 октябрендә Камчатка өлкәһе менән Коряк автономиялы округын  Камчатка крайы итеп берләштереү буйынса референдум үткәрелә. Берләштереү тураһындағы тәҡдим күпселек тауыш менән хуплана. Берләшеү 2007 йылдың 1 июлендә көсөнә инә. 

16 апреля 2006 йылдың 16 апрелендә Усть-Ордынск Бүрәт автономиялы округын  Иркутск өлкәһенә ҡушыу буйынса референдум үткәрелә.  Ҡушыу тураһындағы тәҡдим күпселек тауыш менән хуплана. Берләшеү 2008 йылдың 1 ғинуарында көсөнә инә. 

1 марта 2008 йылдың 1 мартында Чита өлкәһе менән Агинск Бүрәт автономиялы округы берләшеп яңы федерация субъектын — Байкал аръяғы крайын — хасил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара
* ГОСТ 7.67 «Илдәр атамаларының кодтары» (Рәсәй Федерацияһы субъекттарының кодтары ла ингән)
ГОСТ 7.67

**ГОСТ 7.67 «Илдәр атамаларының кодтары»** — Рәсәй Федерацияһының  һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙең дәүләт  стандарты (ГОСТ), илдәрҙең атамаларын хәрефтәрҙән һәм һандарҙан торған кодтар рәүешендә тамғалай һәм кодтар яһалыуҙың дөйөм ҡағиҙәләрен раҫлай; был кодтар мәғлүмәт эшкәртеүҙең, һаҡлауҙың һәм алмашыуҙың төрлө системалары өсөн уртаҡ булып тора. 

Әлеге ваҡытта 2005 йылдың 1 ғинуарында ғәмәлгә ингән ГОСТ 7.67-2003 эш итә; уға тиклемгеһе ГОСТ 7.67-94 ине.  ISO 3166-1:1997 халыҡ-ара стандарты уға тап килә.

Стандарт Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау буйынса халыҡ-ара совет тарафынан ҡабул ителгән (2003 йылдың 5 декабрендәге 24-се протокол).

Стандарт биш төп киҫәктән, ике ҡушымтанан һәм түбәндәгеләрҙән тора: 
* Илдәр атамалары кодтарын формалаштырыуҙың төп принциптары 
* Илдәр атамаларының һәм кодтарының исемлеге 
** Илдәрҙең рус телендәге атамаларының алфавит буйынса исемлеге һәм кодтары
** Илдәрҙең инглиз телендәге атамаларының алфавит буйынса исемлеге һәм кодтары
* Хәрефле һәм һанлы кодтарҙың исемлеге 
* Илдәр буйынса өҫтәмә мәғлүмәттәр 

## ГОСТ 7.67-2003 буйынса илдәр атамалары исемлеге һәм кодтары

## ГОСТ 7.67-2003 буйынса Рәсәй Федерацияһы субъекттары атамаларының исемлеге һәм кодтары

## Һылтанмалар
* ГОСТ 7.67-2003. Мәғлүмәт, китапхана һәм нәшриәт эше буйынса стандарттар системаһы. Илдәр атамалары кодтары.
Арт-Партнёр XXI

"**Арт-партнер XXI**" — Рәсәй театр агентлығы, Рәсәй театр һәм кино йондоҙҙары ҡатнашлығында  спектаклдәр, гастролдәр , фестивалдәр ойоштороу , шулай уҡ мәҙәниәт өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлек менән шөғөлләнә.

 1996 йылда  ГИТИС-тың  режиссерҙар әҙерләү факультетын тамамлаған  Леонид Роберман  ойошторған,  агентлыҡтың беренсе спектакле Андре Руссендың "  Ҡайһылай мәғәнәһеҙ тормош" /"Какая идиотская жизнь" ,  унда  Наталья Гундарева, Армен Джигарханян һәм Валерий Гаркалин  ҡатнашҡан. 2010 уртаһына  дөйөм алғанда  40-лап спектакль ҡуйылған,  Мәскәүҙә агентлыҡ ай һайын 15-20 тирәһе спектакль ҡуя, Рәсәй, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, Европа һәм АҠШ ҡалалары буйлап гастролдәр ойоштора.

## Һылтанмалар
* «Арт-партнер XXI» агентлығының рәсми сайты<br /> 
* Артист иҫерек килә алмай // Ведомости, 04.06.2007. (недоступная ссылка) 
* Партнер байрамы // Независимая газета, 26.09.2006.
Себряков Михаил Васильевич

** Себряков Михаил Васильевич ** (1798, Дон Ғәскәре Ере Скуришенская станицаһы — 1882 йылдың 20 декабрендә Усть-Медведицкий округындағы Себрово слободаһы) — рус шағиры, ғалим, рәссам.

## Биографияһы
Михаил Васильевич В. Себряков Дон Ғәскәре Ере Скуришенская слободаһында В. М. Себряков ғаиләһендә тыуа. Харьков университетының математика факультетында уҡый.

Лейб-гвардия казак полкында хеҙмәт итә. Полкта Себряковҡа түбәндәге дәрәжәләр: 1817 йылдың 20 ғинуарында — урядник; 1819 йылдың 10 майында — лейб-гвардия казак полкы юнкеры; 1820 йылдың 25 февралендә — портупей-юнкер; 1820 йылдың 24 мартында — корнет; 1825 йылдың 18 июнендә — поручик исемдәре бирелә; 31 август 1825 йылдың 31 авгусынан1826 йылдың 3 апреленә саҡлы полкта император Александр I һәм императрица Елизавета Алексеевна килгән ваҡытта Таганрог янындағы нарядта хеҙмәт итә; 1827 йылдың 5 ноябрендә — хәрби хеҙмәттән отставкаға сыҡҡан штабс-ротмистр. 1827 йылда штаб-ротмистр чинында отставкаға сыға.

Артабан ғәскәри коллегияның хәрби казначейы, асессоры, Дон өлкә дворяндары етәксеһе булып эшләй. Унда М.В. Себряковтың Усть-Медведицкий округындағы Себрово слободаһында ҙур усадьбаһы була. Себрово слободаһындағы йортонда уның ҙур китапханаһы, физик һәм тәбиғәт-тарихи кабинеттары, кескәй обсерваторияһы һәм метеорология станцияһы була.

1882 йылдың 20 декабрендә вафат була, шунда (Себрово слободаһында) 1882 йылдың 23 декабрендә   Митрофан сиркәүендә ерләнә.

## Ижады
1869 йылда Себряков Михаил Васильевич, Сатурн планетаһы һүрәттәрен өҫтәп, «Өс юлдаш» брошюраһын; «Бациляриялар тураһында» (бер күҙәнәкле ылымыҡтар) китабын, «Орхидеялар» шиғыр йыйынтығын баҫтырып сығара. , графика, архитектура — уның ҡыҙыҡһыныу сфераһы була. Уны ойоштороусылар. Себровола ул Скуришенская станицаһындағы Святитель Митрофан хөрмәтенә төҙөлгән ҡорам күсермәһе рәүешендә эшләнгән йорт сиркәүе ҡора.

## Әҙәбиәт
* Астапенко М. П., Астапенко Г. Д., Астапенко Е. М. Казачья доля — Дон, степь да воля. Ростов н/Д, 2014. с. 303, 320 с.: ил. ISBN 978-5-87259-806-0

## Һылтанмалар
* Себряковы в истории нашего города Михайловка в ХIХ веке…

## Иҫкәрмәләр
Нагаев Матвей Назарович

**Нагаев Матвей Назарович** (22 сентябрь 1892 йыл — 28 февраль 1984 йыл) — Башҡортостанда йәшәп ижад иткән рус яҙыусыһы. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Матвей Назарович Нагаев 1892 йылдың 22 сентябрендә Пермь губернаһының Осинцево ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бәләкәйҙән байҙарға ялланып эшләй. Беренсе бөтә донъя һуғышында,Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1919 йылда Коммунистар партияһы сафына инә, 1921 йылда шул партияның Көңгөр өйәҙ комитеты ағзаһы итеп һайлана.
Матвей Нагаев байтаҡ йылдар Көңгөр өйәҙ ер идаралығы начальнигы булып эшләй. Үткән быуаттың 30-сы йылдарында ауыл хужалығын коллективлаштырыу эштәрендә әүҙем ҡатнаша.
1932 йылда Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөгә йәшәргә күсеп килә.Тәүҙә Башжилдорстрой идаралығында инспектор, аҙаҡ Башсоюзпушнинаның кадрҙар бүлеге мөдире булып эшләй.
1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Мәләүез районының «Арыҫлан» совхозында, Көйөргәҙе районы үҙәге Ермолаево ауылындағы йылҡысылыҡ заводында хужалыҡ, партия вазифалары эштәрен башҡара.
М. Нагаев пенсияға сыҡҡас ҡалған ғүмерен әҙәби ижад эшенә арнай.
1984 йылдың февралендә Өфөлә вафат була.

## Ижады
Матвей Нагаев үткән быуаттың 20-се йылдары аҙағында проза өлкәҙендә ижад итә башлай. Уның төп әҫәре — «Урал армыттарында» («На отрогах Урала») романы ауылда барған социаль-иҡтисади үҙгәрештәр хаҡында. Уның «Ике ғүмер» («Две жизни»), «Көслө тулҡындар аша» («Через бурные волны») повестары граждандар һуғышы, колхоздар ойоштороу ваҡиғаларын образлы сағылдыра.

## Китаптары
* Через бурные волны. Две жизни: Повести. Уфа: Башкнигоиздат, 1968. 322 с.
* На отрогах Урала: Роман. Уфа: Башкнигоиздат, 1978. 384 с.

### Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Нагаев Матвей Назарович — Башҡорт энциклопедияһы
Камалов Азат Әхмәҙулла улы

**Камалов Азат Әхмәҙулла улы** (1 декабрь 1937 йыл — 23 апрель 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй филологы, башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы, башҡорт топонимикаһы өлкәһендәге белгес.

## Биографияһы
Азат Әхмәҙулла улы Камалов 1937 йылдың 1 декабрендә Башҡорт АССР-ының элекке Матрай районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Яманһаҙ ауылында тыуған.
1964 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1967-1990 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй (1972 йылдан — өлкән хеҙмәткәр).
1990-1992 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта. 
1992-1996 йылдарҙа Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтында эшләй.
1996 йылда Рәсәй Федерацияһының Милли мәғариф мәсьәләләре институтының Башҡортостан филиалында ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара.
1997-2005 йылдарҙа М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта, 1999-2004 йылдарҙа филология кафедраһы мөдире булып эшләй.
2007 йылдың 23 апрелендә Өфөлә вафат була.    

## Ғилми эшмәкәрлеге
Башҡорт топонимикаһы буйынса 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Топонимика фәне менән дүрт тиҫтә йылға яҡын шөғөлләнеү һөҙөмтәһендә атамалар тарихы һәм этимологияһы хаҡында күп мәҡәләләр, китаптар яҙа. Ул ғилми-тикшеренеү эштәрендә Башҡортостан Республикаһының ойконимияһын, гидронимияһын һәм оронимияһын тикшереүгә төп урын бүлә. Башҡорт топонимдарын башҡа төрки телдәр, фин-уғыр телдәре һәм иран телдәре менән сағыштырып өйрәнә. 

Ғилми хеҙмәттәрендә башҡорттарҙың этногенезы, ҡәбилә-ырыу составы, хәрби-сәйәси ойошмалары, тамғалары тураһында бай мәғлүмәттәр бирелә. «Атайсал» (2001) китабы миҫалында был айырыуса асыҡ күренә. 

Юғары уҡыу йорттары студенттары, мәктәп уҡыусылары өсөн уҡыу ҡулланмалары авторы булараҡ та яҡшы билдәле ғалим.

## Китаптары
* Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге (Словарь топонимов Башкирской АССР). — Уфа: Башкнигоиздат, 1980. — 200 с. Авторҙаш. 
* Башкирская топонимия. — Уфа: Китап, 1994. — 302 с.  
* Башкирские географические термины и топонимия. — Уфа: Китап, 1997. 383 с.  
* Атайсал. — Өфө: Китап, 2001. — 544 бит. Авторҙаш. 
* Башҡорт теленең тарихи-этимологик топонимик һүҙлеге. — Өфө: Китап, 2007. — 332 бит. Авторҙаш.
* Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге (Словарь топонимов Республики Башкортостан). — Уфа: Китап, 2002. — 254 с. Авторҙаш. 
 
## Һылтанмалар
*
Мәскәү (мәғәнәләр)

**Мәскәү** — топоним.

## Тораҡ пункттар
* Мәскәү (урыҫ. Москва) — Рәсәйҙең баш ҡалаһы, федераль әһәмиәттәге ҡала, Мәскәү өлкәһенең (составына инмәй), Үҙәк федераль округтың үҙәге.
* Мәскәү (Дүртөйлө районы) (урыҫ. Москово) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.
* Мәскәү (Туймазы районы) (урыҫ. Московка) — 1946 йылда Башҡортостандың Октябрьский ҡалаһы составына ингән ауыл.
* Мәҫкәү (Учалы районы) (урыҫ. Москово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.

## Йылғалар
* Мәскәү – йылға, Ока ҡушылдығы.

## Башҡалар
* Мәскәү (метро станцияһы, Түбәнге Новгород) — Түбәнге Новгород метрополитенының Сормово һәм Автозавод юлдарының дөйөм метро станцияһы.
* Мәскәү (ҡунаҡхана, Дондағы Ростов) — Дондағы Ростовта ҡунаҡхана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мәнәүез-Мәскәү (урыҫ. Менеуз-Москва) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
Ҡотоев Альберт Әсхәт улы

**Ҡотоев Альберт Әсхәт улы** (10 декабрь 1940 йыл — 25 май 1998 йыл) — журналист, шағир һәм яҙыусы. 1973 йылдан «Кызыл таң» республика гәзите хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Матбуғатта дәүләт серҙәрен һаҡлау идаралығы мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы.  

## Биографияһы
Альберт Әсхәт улы Ҡотоев 1940 йылдың 10 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Иҫке Бүздәк ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, колхозда эшләй, аттар көтә. Бер аҙҙан Бүздәк районының «Алға» район гәзитенә әҙәби хеҙмәткәр итеп эшкә алалар.

1973 йылда Ҡазан дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай һәм тыуған Башҡортостанына, «Кызыл таң» гәзитенә эшкә ҡайта.

Һуңынан егерме йылға яҡын Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Матбуғатта дәүләт серҙәрен һаҡлау идаралығында мөхәррир вазифаһын үтәй.

1998 йылдың 25 майында Өфөлә вафат була.

## Ижады
Альберт Ҡотоев колхозда эшләгән сағында район гәзитенә хәбәрҙәр яҙа башлай, үҙен һәләтле хәбәрсе итеп таныта. «Алға» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләгән сағында тәүге хикәйәләре донъя күрә. Һуңынан таланты шағир булараҡ ныҡлы асыла. Балалар өсөн 1980 йылда баҫылған тәүге шиғри китабы «Төймәле йондоҙ» тип атала. 1985 йылда — «Ҡояш күтәрелгәндә», 1990 йылда — «Офоҡтарҙа — аҡ томан» исемле шиғри, ә 1996 йылда, үҙе вафат булғас, «Еләк тәме» тигән хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә.

Альберт Ҡотоев шиғырҙарына ҡыҫҡалыҡ, афористиклыҡ хас, фәлсәфәүи йүнәлештән мәхрүм түгел. Лирик геройы тормош әүҙемлеге, маҡсатына ынтылыусанлығы менән үҙенсәлекле. Тыуған яҡ, әхлаҡ темалары, тормош һәм ғүмер фәлсәфәһе, тәбиғәт лирикаһы Альберт Ҡотоев шиғриәтендә төп урынды биләп тора.
«Еләк тәме» китабына тупланған хикәйәләре матур тел һәм тәрән психологик алым менән ижад ителгән. Уның геройҙары үҙҙәренең күркәм кешелек сифаттары менән иғтибарҙы йәлеп итә.

## Китаптары
* Төймәле йондоҙ. Шиғырҙар. Өфө. 1980.
* Ҡояш күтәрелгәндә. Шиғырҙар. Өфө. 1985.
* Офоҡтарҙа — аҡ томан. Шиғырҙар. Өфө. 1990.
* Еләк тәме. Хикәйәләр. Өфө. 1996.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской [Текст]: справочник/сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — С. 264.
* Сабитов Р. М. Күңелдәрҙә ҡалды яҡтыһы. — «Ағиҙел» ж., 2000 й., № 12, 167—170-се биттәр.
Попов Иван Петрович (яҙыусы)

** Попов Иван Петрович ** (1836 йылда Новочеркасскиҙа — 1906) — рус шағиры, журналисы, нәшриәтсеһе.

## Биографияһы
Иван Петрович Попов Дон Ғәскәре өлкәһендәге Новочеркасск ҡалаһында ғәскәри старшина ғаиләһендә тыуа. Новочеркасск гимназияһын, аҙаҡ — Харьков университетының юридик факультетын тамамлай. Хоҡуҡ кандидаты дәрәжәһен ала.

Гимназист осоронда әле «Аҙау ултырыуы сидение» повесын яҙа. Университетты тамамлағандан һуң, Өлкә статистика комитеты секретары булып эшләй. Эше буйынса материалдар йыйыу һәм уларҙы «Дон Ғәскәре өлкә статистика комитеты йыйынтығында» баҫтырыу менән шөғөлләнә.

1887 йылда Иван Попов үҙенең «Дон телмәре» тип аталған гәзитенә нигеҙ һала һәм баҫып сығара. Уның гәзите Рәсәйҙең көньяғында иң ҙур гәзиттәрҙең береһе булған, унда А. И. Куприн, К. А. Тренев, А. С. Попов (Серафимович) һ. б. әҫәрҙәре баҫылған.

Уның икенсе башланғысы — «Дон» журналына нигеҙ һалыуы һәм 1887 йылда уны сығара башлауы. Журнал йыл тирәһе баҫыла һәм сығарыу өсөн аҡса юҡлыҡтан ябыла.

## Ижады
Попов Иван Петрович шиғырҙар, тарихи һүрәтләмәләр, публицистик мәҡәләләр яҙған. Уның әҫәрҙәре «Казак хәбәрсеһе», «Таганрог хәбәрсеһе», мәскәү һәм петербургта сыҡҡан «Будильник», «Гусли», «Спутник», «Развлечение» «Күңел асыу» журналдарында баҫыла. Уның әҫәрҙәренең төп темаһы булып уға таныш булған Дон казактары, уның тарихы тора.

## Әҙәбиәт
* Астапенко М. П., Астапенко Г. Д., Астапенко Е. М. Казачья доля — Дон, степь да воля. Ростов н/Д, 2014., 320 с.: ил. ISBN 978-5-87259-806-0
* Попов Иван Петрович. Материалы к истории Дона / собран. Ив. П. Поповым. — Новочеркасск : Тип. наслед. Н. И. Редичкина, 1900. — 168 с.

## Һылтанмалар
* Попов И. П. Материалы к истории Дона. — Новочеркасск, 1900.
Волгоград

**Волгоград** ( — Рәсәй Федерацияһының Европа өлөшөнөң көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан ҡала. Волгоград өлкәһенең административ үҙәге. Ҡалала 1 миллион 13 меңдән артығыраҡ кеше йәшәй (2018). Был күрһәткес буйынса илдә 15-се урынды биләй. (Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Түбәнге Новгород, Ҡазан, Силәбе, Омск, Һамар, Дондағы Ростов, Өфө, Красноярск, Пермь, Воронеж ҡалаларынан һуң).

1925 йылға тиклем атамаһы *Цари́цын*, 1925 йылдан 1961 йылғаса — *Сталингра́д* була. Герой-ҡала. Граждандар һуғышы йылдарында Царицынды обороналауҙың һәм Бөйөк Ватан һуғышындағы Сталинград алышының мөһим пункты.

## Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Мәғариф
# Волгоград дәүләт университеты
# Волгоград дәүләт аграр университеты
# Волгоград дәүләт медицина университеты
# Волгоград дәүләт техник университеты
# Волгоград дәүләт социаль-педагогия университеты

## Климаты


## Транспорты
Волгоград — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Билдәле шәхестәре
* Новокщенов Василий Сергеевич (1899—21.12.1975), инженер. 1943—1951 һәм 1955—1964 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводының баш инженер урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Сталин премияһы лауреаты (1949). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944). 
* Барыкин Николай Петрович (11.08.1938), инженер-металлург-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1973—1988 йылдарҙа Өфө авиация институтының кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (1996). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988).
* Шитова Светлана Николаевна (1936), хеҙмәт ветераны, ғалим-этнограф. 1958—2006 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1970 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Тарих фәндәре кандидаты (1968). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Волгограда
* Волгоградский областной краеведческий музей
* Ҡала Волгоград
* Справочник Волгограда
* Точное время в Волгограде
Елисеев Игорь Александрович

** Игорь Александрович Елисеев ** (1952 йылдың 29 декабрендә), Дондағы Ростовта тыуған)&nbsp;— шағир, тәржемәсе, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1992 йыл).

## Биографияһы

Игорь Александрович Дондағы Ростов ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа.  Айырым фәндәр немец телендә уҡытылған  53-сө мәктәптә  уҡый. Пятигорск ҡалаһындағы  педагогия институтының сит телдәр факультетын тамамлай. Институтты тамамлағас, Тамбов һәм Ростов өлкәһенең  ауылдарында уҡытыусы булып эшләй. Фәнни-тикшеренеүҙәр институтында тәржемәсе, артабан почта таратыусы, инженер, топограф, турклубта методист, "Приазовский край" нәшриәтендә баш мөхәррир урынбаҫары булып эшләй.

## Ижады

Тәүге шиғыры "Ростсельмашевец" гәзитендә 1971 йылда баҫыла. Артабан уның әҫәрҙәре Дондағы Ростовта, Магаданда, Алтайҙа, Пятигорскиҙа, Дербентта, Сухумиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа "Дон", "Подъём" (Воронеж), "Пионер йук" (Чебоксары), "Идель" (Казань), "Москва", "Литературное обозрение" (Мәскәү) журналдарында, күп һанлы  коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыға.

1987 йылда Ростиздатта "Троектория полёта" тигән тәүге китабы баҫыла, шунда уҡ 1990 йылда "Хитрый Петр" (югослав яҙыусыһы Джордже Катич китабының тәржемәһе) һәм Мәскәүҙә "Преданность" исемле шиғырҙар китабы, 1996 һәм 1997 йылдарҙа йәнә Дондағы Ростовта "Идущий путём заката и книга верлибров "Славянские руны" исемле поэмалар китабы, 2000 йылда Дондағы Ростовта "Поднялся ветер" шиғырҙар китабы, 2001 йылда "Перевалы Западного Кавказа" китабы, 2005 йылда "Мыс Рока" шиғырҙар китабы донъя күрә. 2004 йылда Ингушетияның халыҡ  шағире Магомед Вышегуровтың шиғырҙарын тәржемәләп сығара.

1-3 Бөтә Рәсәй йәш тәржемәселәренең Мәскәү янында, Юрмалала һәм Пицундала Рәсәй Яҙыусылар союзы үткәргән семинарында ҡатнаша.

Игорь Александрович Елисеев - "Рукопись" альманахының баш мөхәррире. Был альманах Америкала, Европала, Африкала һәм Рәсәйҙеңкүп төбәктәрендә таратыла.

**В. А. Закруткин исемендәге премия лауреаты ([[1998]]). 

[[2000 йыл]]дың майында [[Мәскәү|Мәскәүҙәге]] "Неизвестные поэты России" Бөтә [[Рәсәй]] конкурсы сиктәрендә [[ЮНЕСКО]] эгидаһы аҫтында үткән  ПЕН Клубтың 67-се Бөтә донъя конгресында **лауреат**  була.

== И.А. Елисеев әҫәрҙәре ==

**Отдельные издания''' 

* Траектория полёта. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936) 

* Преданность. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936) 

* Идущий путём заката. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936) 

* Славянские руны. Книга верлибров. {0}[13]{/0}} (1936) 

* Поднялся ветер. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936) 

* Перевалы Западного Кавказа. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936) 

* Мыс Рока. Стихи. {0}[13]{/0}} (1936) 

* Хитрый Петр. Пер. югослав. писателя Джорджа Катича. - 1990.

* Книга стихов в переводе народ. поэта И.М. Вышегурова. {0}[13]{/0}} (1936)

## Әҙәбиәт
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Һылтанмалар
* ЕЛИСЕЕВ
* Елисеев, Игорь Александрович
* Елисеев, Игорь Александрович
* Елисеев Игорь Александрович
* Игорь Елисеев
Халыҡ-ара стандарт серия номеры

**Халыҡ-ара стандарт серия номеры** ( — ) — теләһә ҡайһы ваҡытлы матбуғат баҫмаһының ҡайҙа, ниндәй телдә, ниндәй йөрөтөүселә баҫылыуына ҡарамаҫтан, уны идентификациялау мөмкинлеген биргән уникаль номер. Һигеҙ һандан тора. Һигеҙенсе һаны — алдағы ете һандан һәм 11 модуле буйынса иҫәпләп сығарыла торған контроль һан. Кириллица хәрефтәрен латинсаға транслитерациялау өсөн 1995 йылғы халыҡ-ара ISO 9 стандарты ҡулланыла.

## Барлыҡҡа килеү тарихы
ISSN биреү ҡағиҙәләрен билдәләгән ISO 3297 стандарты 1975 йылда индерелә. ISSN биреү барышына  75 милли үҙәктән идара ителә. Уларҙың эшмәкәрлеген ЮНЕСКО менән Франция хөкүмәте булышлығында Парижда урынлашҡан  Халыҡ-ара үҙәк көйләй.

## Стандарттың тәғәйенләнеше
Был стандарт серия номерҙары бөтә донъяла киң ҡулланыла: улар китапханаларға, матбуғатҡа яҙҙырыусы агентлыҡтарға, мәғлүмәт өлкәһендә эшләгән тикшеренеүселәргә һәм ғалимдарға, яңылыҡ агентлыҡтарына һәм башҡаларға кәрәк. ISSN ойошмалары селтәре халыҡ-ара хеҙмәттәшлектең киң күләмле программаһын тормошҡа ашыра. 

ISSN нәшерселәргә, китап менән сауҙа итеүселәргә, китапханасыларға, ғилми хеҙмәткәрҙәргә бөтә донъяла танылған ысул менән ихтыяжға ҡарап ваҡытлы матбуғатты тотҡарлыҡһыҙ таратырға, баҫмаларҙы эҙләүҙе һәм уларға заказ биреүҙе, ваҡытлы матбуғат баҫмаһын эшләүҙе һәм ҡулланыусыға еткереүҙе камиллаштырырға мөмкинлек бирә.   

ISSN һәр бер ваҡытлы матбуғат баҫмаһының уникаль идентификаторы һәм сығарылыш мәғлүмәттәре йыйылмаһының мотлаҡ элементы булып тора.  Һанлы ISSN нигеҙендә сериялы баҫмаларҙың штрих-коды төҙөлә.

ISSN системаһы 130-ҙан ашыу илдә ҡулланыла. Баҫмаға төшөрөлгән һанлы код түбәндәге мөмкинлектәрҙе бирә: 
* локаль кодтарҙан баш тартыу;
* оҙатыу документацияһының һанын кәметеү;
* нәшриәттәрҙең полиграфия предприятиелары, матбуғат таратыусылар һәм китапханалар менән мөнәсәбәттәрен ябайлаштырыу;
* баҫмалар тураһындағы мәғлүмәтте автоматлаштырылған системаларҙа ISSN ярҙамында милли һәм халыҡ-ара кимәлдәрҙә эҙләү, средстволарҙы, көстө экономиялау һәм башҡалар. 

## ISSN Милли агентлығы Рәсәй китап палатаһында
1989 йылда СССР-ҙа  ГОСТ 7.56-89 индерелә, ул 2003 йылдың 1 ғинуарынан  ГОСТ 7.56-2002  менән алмаштырыла.

2016 йылдың 1 ғинуарынан  РКП составында Рәсәйҙәге ISSN Милли агентлығы эшләй башлай. ISSN Милли агентлығы 2015 йылдың 3 декабрендә ойошторола, шул саҡта Халыҡ-ара ISSN үҙәге менән ИТАР-ТАСС араһында Рәсәй Федерацияһының ISSN Милли үҙәген ойоштороу тураһында эш килешеүенә ҡул ҡуйыла.  Милли агентлыҡ үҙенең эшмәкәрлеген Халыҡ-ара ISO 3297-2007 стандарты, ГОСТ 7.56-2002 һәм Документтарҙың мотлаҡ данаһы тураһындағы Федераль закон (77-ФЗ) буйынса алып бара.

## Шулай уҡ ҡара
* Международный стандартный книжный номер (ISBN)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ISSN International Centre(инг.)
* JournalSeek(инг.) — журналдар тураһында категориялаштырылған иң эре түләүһеҙ  мәғлүмәт базаһы.
* WorldCat — библиографик эҙләгес.
* ГОСТ 7.56-89 Мәғлүмәт, китапхана һәм нәшриәт эше буйынса стандарттар системаһы. Баҫмалар. Сериялы баҫмаларҙың халыҡ-ара стандарт нумерацияһы.