open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Задар университеты

**Задар университеты** (, ) — Хорватияның Задар ҡалаһындағы университет. Тәүге университет 1396 йылда нигеҙләнгән, ә хәҙергеһе — 2003 йылда асылған.

## Тарихы
Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы 1396 йылда Задар ҡалаһында доминикандар тарафынан  тибындағы юғары дини-фәлсәфәүи мәктәп асыла. 1553 йылда был уҡыу йорто Universitas Jadertina (Задар университеты) тип атала башлай һәм фәнни дәрәжәләр биреүгә хоҡуҡ ала . 1806—1807 йылдарҙа, Наполеон осоронда юғары мәктәп лицей тип үҙгәртелә. 1955 йылда бында фәлсәфә факультеты асыла. 2002 йылдың 4 июлендә Хорватия парламенты Задар ҡалаһында университет ойоштороу ҡарарын ҡабул итә. 2003 йылдың 25 мартында университет советының тәүге ултырышы уҙа, бында юғары уҡыу йортоноң уставы раҫлана.

## Структураһы
Задар университеты 21 департаменттан (бүлектән) тора:
* Инглистика департаменты
* Археология департаменты
* Библиотековедение департаменты
* Антропология һәм социаль-мәҙәни антропология департаменты
* Франкороманистика департаменты
* География департаменты
* Германистика департаменты
* Тарихи департаменты
* Информация һәм коммуникацион фәндәре департаменты
* Итальянистика департаменты
* Классик филология департаменты
* Хорватистика һәм славистика департаменты
* Сәнғәт тарихы департаменты
* Лингвистика департаменты
* Диңгеҙ эштәре департаменты
* Урта диңгеҙ аквакультураһы департаменты
* Педагогика департаменты
* Фәлсәфә департаменты
* Психология департаменты
* Мәғариф һәм башланғыс белем биреү департаменты
* Социология департаменты
* Иҡтисад департаменты

## Әҙәбиәт
* Cepulo, Dalibor: «Legal Education in Croatia from Medieval Times to 1918: Institutions, Courses of Study, Transfers», in: Pokrovac, Zoran (Hrsg.): «Juristenausbildung in Osteuropa bis zum Ersten Weltkrieg», Rechtskulturen des modernen Osteuropa, Bd. 3, Vittorio Klostermann, 2007, ISBN 978-3-465-04037-8, S. 95, Fn. 32
* Ridder-Symoens, Hilde de (Hrsg.): A History of the University in Europe. Bd. 1: Universities in the Middle Ages, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-36105-2, S. 62-65, S. 80-89.

## Һылтанмалар
* Рәсми сайты
* Университеттың лингвистика факультеты
Иблис ҡалаһы

**«Иблис ҡалаһы»** (, ) — Сербияның Куршумлия ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 27 км алыҫлыҡтағы Радан тауында урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Бейеклеге 2 метрҙан алып 15 метрға тиклем булған, диаметры уртаса 1 метр тәшкил иткән 202 таш бағаналарҙан торған был тау ҡатламдарының остарында ауырлығы 100 килограмға еткән таш блоктар ята.

Бағаналар тәбиғи шарттарҙа елгә ашалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Районда минераллашыуы юғары (15г/л етә) булған ике һыу сығанағы бар: Иблис һыуы һәм Иблис ҡоҙоғо.Шул сәбәпле яҡын тирәләге ерҙәр үҫентеләргә бик ярлы, ә был үҙ сиратында тау ҡатламдарының елдән ашалыуына килтергән.

Ғәҙәти булмаған тау ҡатламдары урындағы халыҡ араһында төрлө ҡурҡыныс легендалар барлыҡҡа килтергән, һәм улар «Иблис ҡалаһы» тигән атама менән йөрөтөлә башлайҙар. Урындағы шарттар тирә-яҡтан туристарҙы йәлеп итеү өсөн бик уңай. Экскурсияларҙың күбеһе төндә уткәрелә.

1959 йылда «Иблис ҡалаһы» территорияһы һаҡлау статусын ала, 1995 йылда Сербия хөкүмәте уға тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын бирә. 2002 йылда ЮНЕСКО «Иблис ҡалаһын» Бөтә донъя мираҫы объекттарының баштағы исемлегенә индергән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Виртуальный тур по «Городу Дьявола»
Буэнос-Айрес университеты

**Буэнос-Айрес университеты** () — Аргентинаның иң ҙур университеты.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Университет илдең баш ҡалаһы Буэнос-Айреста 1821 йылдың 12 авгусында асыла. 13 факультеттан, 6 клиниканан һәм 10 музейҙан тора. «Буэнос-Айрес милли колледжы», «Карлос Пеллегрини юғары коммерция мәктәбе» һәм «Икенсе ирекле белем институты» юғары мәктәптәре менән бәйләнгән.

Латин Америкаһында университет иң яҡшы 10 юғары уҡыу йорттары рәтенә керә. Аргентинаның башҡа милли университеттары һымаҡ финанс яғынан дәүләткә буйһонған, шуға ҡарамаҫтан ул бойондороҡһоҙ, автономиялы, донъяуи һәм түләүһеҙ (шул иҫәптән сит ил граждандары өсөн) тип иҫәпләнә. Автономиялы университет булараҡ, уның уҡытыусылар, студенттар һәм тамамлаусылар вәкилдәренән торған 1918 йылдаҫүғы реормаларҙан һуң һаҡланып ҡалған айырым идаралыҡ системаһы бар.


File:Buenos Aires - Recoleta - Facultad de Derecho.jpg
File:Fachada Facultad de Ciencias Económicas UBA (2).jpg
File:Palace Hotel (Facultad de Filosofía y Letras, desde Alem).jpg
File:Ffyb - uba.jpg
File:Plaza Houssay Av Córdoba Facultad Medicina.jpg
File:Facultad de Ingenieria (UBA).jpg


## Һылтанмалар

* Официальный сайт
Кейптаун университеты

**Кейптаун университеты** ( — **UCT**, ) — Көньяҡ Африка Республикаһының иң алдынғы уҡыу йорттарының береһе. Кейптаун ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарихы
1829 йылдың 1 октябрендә Көньяҡ Африка колледжы булараҡ нигеҙләнгән. Хәҙерге күренештә университет 1874 йылда ойошторолған. XX быуат уртаһында университет апартеид системаһына либераль оппозиция үҙәктәренең береһе була. 1999 йылдан Нельсон Манделаның ҡатыны Граса Машел университеттың формаль башлығы — канцлеры булып тора.

## Структураһы
Хәҙерге ваҡытта университетта алты факультет бар:
* Гуманитар факультет;
* Тәбиғи фәндәр факультеты;
* Инженерия факультеты;
* Коммерция факультеты;
* Һаулыҡ тураһындағы фәндәр факультеты;
* Юридик факультет.

## Һылтанмалар
* Кейптаун университетынң рәсми сайты
* Statute of the University of Cape Town , Government Notice No. 1199, 20 September 2002.
* Southern African University 
* UCT OpenContent - Open Educational Resource website
Рио-де-Жанейро федераль университеты

**Рио-де-Жанейро федераль университеты** (, *UFRJ*, шулай уҡ **Бразилия университеты**) — Бразилияның иң ҙур федераль университеттарының береһе.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Рио-де-Жанейро федераль университеты 1920 йылда нигеҙләнгән һәм Латин Америкаһында иң яҡшы юғары уҡыу йорттарының береһе тип иҫәпләнә.

Университет башлыса Рио-де-Жанейрола урынлашҡан, уның 11 илдә филиалдары бар. Төп кампустары — Praia Vermelha (тарихи) һәм Университет ҡаласығы (, Рио технологик паркында урынлашҡан).

Рио-де-Жанейрола бер нисә айырым институттар эшләй: Музыка мәктәбе, Хоҡуҡ факультеты, Фәлсәфә һәм социаль фәндәр институты, Тарих институты.

Университет составында 7 музей, 8 дауахана, йөҙләгән лаборатория һәм ҡырҡтан ашыу китапхана бар.

## Һылтанмалар

* Рио-де-Жанейро федераль университетының рәсми сайты
Ҡаһарман кантон (йыр)

«**Ҡаһарман кантон**» — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй.

Тәүге тапҡыр И. В. Салтыков тарафынан яҙып алына, «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында Х. Ф.Әхмәтов яҙмаһында баҫтырыла. «Ҡаһарман кантон» йырының варианттарының артабанғы яҙмаларын А. С. Ключарёв,  Л. Н. Лебединский. Бейеү көйө характерындағы шаян йыр.

## Тарихы
«Ҡаһарман кантон» йыры тарихи шәхескә — 9-сы башҡорт кантоны башлығы Ҡаһарман Ҡыуатовҡа арналған. Ҡаһарман Ҡыуатов Үҫәргән ырыуы старшинаһы Буранғол Ҡыуатовтың ғаиләһендә донъяға килә. 1817 йылда Ҡаһарман атаһы урынына 9-сы башҡорт кантон начальнигы итеп билдәләнә. Тырыш хеҙмәте өсөн «Владимир лентаһындағы алтын миҙал» менән бүләкләнә. 1820 йылда уға полковник званиеһы бирелә. 1832 йылда Ҡаһарман Ҡыуатов кантонлыҡ эшен ҡустыһы Таһирға тапшырып, артабан башҡорттарға белем биреү хыялын тормошҡа ашырыу эшен дауам итә. Ырымбур генерал-губернаторы Перовский Василий Алексеевич менән яҡшы мөнәсәбәттә була, Ҡаһармандың һорауы буйынса 1834 йылда Ҡазанға, Петербургка 50 башҡорт балаһы уҡырға ебәрелә. Ул Каруанһарайҙы төҙөү эшендә лә әүҙем ҡатнаша.
Ҡаһарман Ҡыуатов бик ҡыйыу, ғәҙел кеше булған.

1815 йылда кантон Дәүләтшин 14 ҡыпсаҡ ырыуы ауылдары ер биләмәһен бөрйәндәр файҙаһына күсерә, шуның өсөн 16 мең һум ришүәт алған була. Был эште Ырымбурҙың юғары чиндары ике тапҡыр тикшерә, эш батшаға барып етә. Ҡаһарман ҡыпсаҡтарға үҙ ерҙәрен ҡайтарып биреүҙә ярҙамлаша. Был эште йомоп килеүсе чиновниктар Чернов, Богданов, Дәүләтшин эштән бушатыла. Ҡыпсаҡтар шау-шыу ҡуптарып, бирелгән ришүәт, мал-тыуарҙарын кире ҡайтарып ала. Был ваҡиға оло йыйын, байрам менән тамамлана. Ҡаһарман Ҡыуатов ул йыйынға ике улын, Мәхмүт һәм Мөхәмәтйәнде, ебәрә. Уларға ҡыпсаҡтар көмөш менән биҙәлгән эйәрле ат бүләк итә, иңдәренә ебәк елән яба.

Ҡаһарман кантон 60 йәшендә вафат була.

«Ҡаһарман кантон» йырында кантон башлығы Ҡаһарман Ҡыуатовтың, идара итеүҙең кантон системаһы бөтөрөлгәндән һуң, кәләше Шәһиҙә штатский кешегә кейәүгә сыҡмайым тигәс, хәрби формаһын штатский кейеменә алмаштырырға теләмәй йөрөүенән көләләр.

Көйө аҙ орнаментлы, ҙур булмаған диапазонлы, ике өлөштән тора (йырҙың башы оҙон көй стилендә, ҡушымтаһы етеҙ башҡарыла). Йырҙың Ҡаһарман кантон менән ҡатыны Шәһиҙә араһындағы диалог рәүешендәге варианты ла бар.

## Башҡарыусылар
«Ҡаһарман кантон» йырын Ф. Ғ. Мостафин, Т. Х. Үҙәнбаева башҡара.

Х. Әхмәтов тарафынан тауыш һәм фортепиано өсөн, М. З. Бәширов тарафынан хор (a capella) өсөн эшкәртелгән.

## Йырҙың тексы
**А. Ф. Хөсәйенов яҙмаһы**

: Буранғол улы Ҡаһарман

: Кантон ине бер заман.

: Ҡылысын тағып йөрөйҙөр,

: Кантонмын, тиеп һаман.

: Ҡаһарман кантон ҡытатский,

: Ник булдың штатский?

: Шәһиҙә һиңә барыр ине,

: Булмаһаң штатский!

: Ҡаһарман кантон ғәйәр ир,

: Штатский оҡшамай.

: Петербурға үҙе барған,

: Штатлыҡҡа ышанмай.

: Шаһиҙәһе барам тигән,

: Булмаһаң штатский.

: Ҡаһарман кантон ҡытатский,

: Булдың шул штатский!

## Әҙәбиәт
*Галин С.Ә. Тарих һәм халыҡ поэзияһы. Өфө, 1996; Хөсәйенов Ғ.Б. Әҫәрҙәр. 3 томда. 1-се том. Ил азаматтары. Өфө, 1998
«Ғәйепһеҙ үлтерелгәндәргә» һәйкәле (Дондағы Ростов)

**«Ғәйепһеҙ үлтерелгәндәргә»** һәйкәле — Дондағы Ростов ҡалаһы үҙәгендә, 1921 йылдан алып 1961 йылға тиклемге аралыҡта, Ростов өлкәһе территорияһынан репрессияланғандар иҫтәлегенә төҙөлгән мемориаль комплекс. Һәйкәл 1994 йылдың 30 октябрендә, сәйәси репрессиялар ҡорбандарын иҫкә алыу Көнөндә, Ростов өлкәһенең «Мемориал» законһыҙ сәйәси репрессия ҡорбандары ассоциацияһы һәм уның рәйесе, проект авторҙарының береһе, Э. И. Емельянов инициативаһы менән асылды. Йыл һайын 30 октябрҙә мемориал янында сәйәси золом ҡорбандары иҫтәлегенә митинг үтә һәм сәскәләр һалына. 1921—1961 йылдарҙа Ростов өлкәһендә 90 меңгә яҡын кеше сәйәси мотив буйынса репрессиялана, уларҙың 16130-ы атыла. Ҡәбер урыны билдәле түгел.

## Һүрәтләнеш
Мемориал өс мәрмәр стеланан һәм «Ҡайғы стенаһынан» тора. Үҙәк стеланың түбәнге өлөшө ҡара төҫтә, ә өҫкө өлөшө аҡ һәм ҡыҙыл төҫтә; уртала дүртмөйөшлө тәре, уның ике яғына бағышлама яҙылған: *«Ғәйепһеҙ үлтерелгәндәргә»*. Осонда алтымөйөшлө металл тәре һәм уның аҫтында символик рәшәткә. Һәйкәлдең аҫҡы өлөшөндә 192 лагерь исемлеге һәм мемориалды төҙөүгә булышлыҡ итеүселәр исемлеге яҙылған. Үҙәк стеланың икенсе яғында дини конфессиялар символдары, шулай уҡ коммунистик хәрәкәт символы — биш осло йондоҙ, ураҡ менән сүкеш һүрәтләнгән. "Ҡайғы стенаһы " үҙәк стела артында урынлашҡан. Унда төп лагерҙар билдәләнгән СССР картаһы урынлаштырылған. Дөйөм ил буйынса һәм айырым алғанда, Ростов өлкәһе буйынса, сәйәси золом ҡорбандары тураһында мәғлүмәттәр килтергән.

20 тапҡырҙан ашыу мемориал вандалдар һөжүменә дусар булған. 2006 йылда комплекс ҡала хакимиәте аҡсаһына яңынан тергеҙелә. Мәрмәр көпләү плиталары металл менән алмаштырыла. «Ҡайғы стенаһы» өсөн яңы мәғлүмәти стенд эшләнә.

## Иҫкәрмәләр
Новочеркасск станоктар эшләү заводы

**Новочеркасск станоктар эшләү заводы (НСЭЗ)** — төрлө станоктар етештереү предприятиеһы. Новочеркасскиҙә урынлашҡан. Хәҙер юҡ.

## Хеҙмәт колонияһы
Новочеркасск станоктар төҙөү заводы 1938 йылда НКВД системаһының Новочеркасск енәйәтселәрҙең бәлиғ булмағандар өсөн хеҙмәт колонияһы базаһында төҙөлгән һәм Станоктар төҙөү Халыҡ Комиссариатына буйһонған.

Хеҙмәт колонияһы 1922 йылда ойошторола, уның төп бурысы — кесе йәштәге енәйәтселәр тәрбиәләү. Был 1922 йыл колония ТН-15 токарь станоктары етештерә башлай. 1938 йылда СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты ҡарамағына буйһона. 1938 йылда хеҙмәт колонияһы станоктар эшләү заводы итеп үҙгәртелә. 1932—1942 йылдарҙа унда ТН-15 тибындағы станоктар сығарыла.

## Һуғыш йылдарында
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Новочеркасскиҙы немец-фашист илбаҫарҙары ваҡытлыса оккупациялағас, 1942 йылдың июленән 1943 йылдың февраленә тиклем станоктар эшләү заводы Троицк (Силәбе өлкәһе) ҡалаһына эвакуациялана. Ҡала Совет Армияһы тарафынан немец илбаҫарҙарынан азат ителгәс, завод коллективы үҙ предприятиеһын тергеҙергә тотона.

## Һуғыштан һуңғы йылдарҙа
1945 йылдан алып 1956 йыл буйынса заводта төрлө номенклатуралы продукция сығара, бер үк ваҡытта металл киҫеүсе яңы станок етештереүҙе үҙләштерә . РСФСР Госпланы Новочеркасск станоктар эшләү заводында 12, 18 һәм 25 мм диаметрлы тимер сыбыҡтарҙы эшкәртеүсе токарь-револьвер станоктары һәм вертикаль-ҡырыу станоктары сығарыуҙы 1956 йылдың декабрендә туҡтата.

Завод 1957 йылда бары тик револьверлы станоктар сығарыу менән шөғөлләнә, административ яҡтан СССР станоктар эшләү һәм инструменттар сәнәғәте министрлығына буйһона. Завод 1957 йылда Халыҡ хужалығы Советы ҡарамағына тапшырыла.

1963 йылдың февраль айында илдә Совнархоздарҙы эреләтеү сәбәбендә завод Төньяҡ-Кавказ халыҡ хужалығы Советының станоктар эшләү һәм инструменттар сәнәғәте идаралығы ҡарамағына тапшырыла. Был буйһондороу Төньяҡ-Кавказ халыҡ хужалығы Советы Ҡарары № 22 (1963 йыл, 29 ғинуар) буйынса башҡарыла.

1965 йылдың 12 октябрендә СССР Министрҙар Советының № 755 Ҡарарына ярашлы, Новочеркасск станоктар эшләү заводы СССР-ҙың станоктар эшләү һәм инструменттар сәнәғәте Министрлығы ҡарамағына тапшырыла.

1967 йылдың тарихи белешмәһе буйынса, 60-сы йылдарҙа станоктар етештереү заводы түбәндәге станоктарҙы етештергән:

Заводтың сәнәғәт майҙаны 4,35 гектар тәшкил итә, сәнәғәт майҙансығынан 6 км алыҫлыҡта торған Хотунок станцияһы янындағы тимер юл тармаҡтары 0,9 гектар ерҙе биләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Историческая справка Новочеркасского Станкостроительного завода от 18 июля 1967 г. Береднюков Н. В.
А. П. Чехов һәйкәле (Дондағы Ростов)

**А. П. Чехов һәйкәле** — яҙыусы Антон Павлович Чеховтың тыуыуына 150 йыл хөрмәтенә ҡуйылған бронза монумент. Һәйкәл Дондағы Ростовта Пушкин урамы менән Чехов проспекты киҫешкән урында урынлашҡан.

## Тарихы
Антон Павлович Чеховҡа һәйкәл төрлө ҡалалар территорияһында ҡуйылған: Мәскәү, Таганрог, Көньяҡ-Сахалинск, Красноярск, Томск һәм ҡайһы бер ҙур булмаған тораҡ пункттарҙа. Дондағы Ростовта һәйкәл төҙөү идеяһы 2010 йылдың яҙында барлыҡҡа килә. Был эште ойоштороу һәм тормошҡа ашырыу өсөн комиссия ойошторола һәм махсус конкурс үткәрелә. Конкурс һөҙөмтәһе буйынса Ростов скульпторы, Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы Анатолий Скнариндың һәйкәл проекты һайлап алына. Автор яҙыусының образын табылған архив фотоһүрәттәре буйынса төҙөгән.

Һәйкәлдең урынлаштырыласаҡ урынын тиҙ генә билдәләй алмайҙар. Бер нисә вариант ҡарала: Семашко һәм Станиславский урамдары сатында сауҙагәр Максимов йорто янындағы территория, Буденный проспектындағы китап Йорто янында һәм Пушкин урамында Асыҡ китапхана эргәһендә. Шулай уҡ яҙыусыға һәйкәлде Пушкин һәм Чехов урамдары киҫелешендә урынлаштырырға тигән тәҡдим дә була. Һайлау комиссияһы ошо тәҡдимдә туҡтала. Һәйкәл асыу тантанаһы 2010 йылдың 28 ғинуарында үтә. Һәйкәлдең бейеклеге 2,5 метр тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр
Айыуханов Мәсғүт Баян улы

**Айыуханов Мәсғүт Баян улы** (28 август 1924 йыл — 10 март 2000 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1980), профессор (1982), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).

## Биографияһы
Мәсғүт Баян улы Айыуханов 1924 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Дәүләкән волосы Яңы Айыухан ауылында тыуған.

1955 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1961 йылдан институтта эшләй, 1980 йылдан 1990 йылдарға тиклем — Башҡортостан ауыл хужалығы институтының кафедра мөдире.

Айыуханов Мәсғүт Баян улы ауыл хужалығы сәнәғәте производствоһын ойоштороу өлкәһендә эшләй. Шулай уҡ Рәсәйҙең көнсығыш төбәктәрендә май бирә торған үҫемлектәр продукцияһын етештереү һәм эшкәртеү буйынса предприятиеләрҙе рациональ урынлаштырыу, малсылыҡтың аҙыҡ базаһын нығытыу, кооперация һәм интеграцияны камиллаштырыу проблемаларын хәл итеүгә өлөш индерә.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының ауыл хужалығы Бүлегендә тора.

## Хеҙмәттәре
Йөҙҙән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы. Шул иҫәптән: 
* Көнбағыш — файҙалы культура. — Өфө, 1968. 
* Май бирә торған үҫемлектәр етештереү. — Өфө, 1975.
*  Хозрасчет в колхозах и совхозах. — Өфө, 1987.

## Бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия. — Уфа, 2007.

## Һылтанмалар
* Аюханов Масгут Баянович
Зинов Аркадий Владимирович

**Зинов Аркадий Владимирович** (27 февраль 1976 йыл) — балет артисы, мәҙәниәт һәм дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән Красноярск крайының мәҙәниәт министры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2011), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2002) артисы.

## Биографияһы
Аркадий Владимирович Зинов 1976 йылдың 27 февралендә Өфөлә тыуған.

1994 йылда Өфө хореография училищеһын педагог Шамил Тереғолов класы буйынса тамамлай һәм Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһына ҡабул ителә. 2003 йылдан башлап Красноярск опера һәм балет театрында эшләй. Англия, Ҡытай, АҠШ буйлап гастролдәрҙә йөрөй.

2007 йылда А. Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академияһын тамамлап, «Хореография режиссураһы» һөнәре буйынса юғары белем ала.

2009 йылдан Красноярск хореография колледжының художество етәксеһе, артабан — директоры. 2018 йылдың октябрендә Аркадий Зинов Красноярск крайының мәҙәниәт министры итеп тәғәйенләнде.

## Репертуарында
* 1991, дебют — *Пастушок*, «Щелкунчик» П. И. Чайковский
* *Щелкунчик-принц*, «Щелкунчик» П. И. Чайковский
* *Дезире принц*, «Һылыуҡай» П. И. Чайковский
* *Майнц принц*, «Аҡҡош күле» П. И. Чайковский
* *граф Альберт*, «Жизель», А. Адана
* *Хужа*, «Хужа Насретдин» Л. З. Исмәғилева
* *Йомағол*, «Сыңрау торна», З. Ғ. Исмәғилев, Л. Б. Степанов

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1997 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы
* 2000 — «Арабеск» балет артистарының халыҡ-ара конкурстар лауреаты (Пермь)
* 2002 — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы
* 2011 — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.ballet-krsk.ru/about/leaders/94/ 
* http://www.krasrab.com/archive/2014/01/21/01/view_article 
* http://wiki
* 02.ru/encyclopedia/Zinov_Arkadiy_Vladimirovich/t/5347
Чехов урамы (Таганрог)

**Чехов урамы** — Таганрогтағы урам. Ҡаланың иң оҙон урамдарының береһе. Таганрогта тыуған бөйөк рус яҙыусыһы А. П. Чехов хөрмәтенә аталған.

## Географияһы
Урам Шевченко һәм Грек урамдары ҡушылған урындан, Таганрогтың диңгеҙ порты эргәһенән башлана. Үҙенең башланған урынынан урам, ҡаланың тарихи үҙәге аша төньяҡ-көнбайышҡа, Роза Люксембург һәм Александр урамдары араһынан Ҡыҙыл майҙанға һәм Үҙәк баҙарға тиклем һуҙыла. Уларҙы ике тармағы менән урап үтеп, сиратлап Комсомол һәм Гоголь тыҡрыҡтары менән киҫешә. Транспорт урамы менән киҫешкән урында Чехов урамы көнбайышҡа табан боролоп, Калинин, Жданов, Ломоносов, Фадеев һәм башҡа урамдар менән киҫешә. Чехов урамы Таганрогтың яңы «Простоквашино» биҫтәһендә тамамлана.

Урамдың оҙонлоғо — 7850 м.

Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Шевченко урамынан башлана.

## Урам исемдәре
Хронологик тәртиптә был урамдың элекке исемдәре — 5-се Буй, Сауҙагәрҙәр, Полиция, Александр. 1862 йылдан 1904 йылға тиклем император Александр I хөрмәтенә урам Александр урамы тип аталған. Яҙыусы исеме менән урам 1904 йылда, Чехов Антон Павлович вафат булған йылда аталған.

## Урамында урынлашҡандар

#### Иҫтәлекле урындар
* Галерея «Piter» — Чехов урамы, 2.
* Көньяҡ федераль университеттың Таганрог технология институты (ТТИ ЮФУ) политехник музейы — Чехов урамы, 22 «Б.».
* Симонович йорто — Чехов урамы, 30.
* «А. П. Чехов йорто» музейы — Чехов урамы, 69.
* А. П. Чехов бюсы — Чехов урамы, 69.
* В. М. Петляков бюсы — Чехов урамы, 75.
* Сиротиндар йорто — Чехов урамы, 82.
* И. Д. Василенко музейы — Чехов урамы, 88.
* Антон Глушко бюсы — Чехов урамы, 105 (А.Глушко тыҡрығы менән киҫешкән урын).
* Греков йорто — Чехов урамы, 121.
* Александр сауҙа рәттәре — Чехов урамы, 98, Ҡыҙыл майҙан.
* А. П. Чехов һәйкәле — Ҡыҙыл майҙан.
* Элекке фашист лагерҙары тотҡондарына иҫтәлекле билдә — Ҡыҙыл майҙан.
* Архиерей йорто — Чехов урамы, 129.
* Изге троица храмы — Чехов урамы, 344/1.

#### Башҡа биналары һәм ҡоролмалары
* Көньяҡ федераль университетының Таганрог технология институты (ТТИ ЮФУ) «А» корпусы — Чехов урамы, 22.
* 2012 йылда емерелгән торлаҡ йорттоң төҙөлөш майҙаны — Чехов урамы, 57.
* Ҡала яны автовокзалы — Чехов урамы, 126 «А».
* Үҙәк баҙар — Гоголь тыҡрығы менән киҫешкән урын.
* «Русское поле» аҙыҡ-түлек баҙары — «Русское поле» биҫтәһе, Чехов урамы, 320.
* «Простоквашино» баҙары — «Простоквашино» микрорайоны, Чехов урамы, 351.

## Һылтанмалар
* Сайт города;
* Сайт администрации Таганрога; 
* Интерактивная карта города.

## Сығанаҡтар
Эстонияла ислам

**Эстонияла ислам** — ислам диненең Эстонияла таралышы.

2011 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы үҙҙәрен мосолман тип атағандарҙың һаны 1508 кеше тәшкил иткән.
Әммә башҡа тикшеренеүҙәр һәм сығанаҡтарға ярашлы Эстонияла мосолмандарҙың иҫәбе күпкә юғарыраҡ: 10 меңдән 20 меңгә тиклем.

## Тарихы
1721 йылда Төньяҡ һуғыштан һуң Эстония һәм Ливония Рәсәй империяһына ҡушылғандан һуң, Эстонияға тәүге мосолмандар, башлыса сөнни татарҙар һәм шиғый әзербайжандар, күсеп киләләр. Әммә хәҙерге мосолмандарҙың күрпселек өлөшөн совет осоронда (1940—1991) килгән кешеләр тәшкил итә. Бойондороҡһоҙ Эстонияла тәүге мосолман общинаһы — «Narva Muhamedi Kogudus» 1928 йылда теркәлә, ә икенсеһе — «Tallinna Muhamedi Usuühing» — 1939 йылда.
Община тарафынан төҙөлгән Нарва ҡалаһындағы йорт мәсет итеп үҙгәртелә. Икенсе донъя һуғышы осоронда, 1944 йылда ҡаланы бомбардировкалағанда мәсет бинаһы тулыһынса юҡ ителә

Хәҙерге ваҡытта Эстонияла бер мәсет эшләй

2008 йылдың көҙөндә Шарджа ғәрәп әмирлеге хакимы Солтан бин Мөхәммәт әл-Ҡасими Таллиндың ҡала властарына мәсет һәм мосолман мәҙәни үҙәк төҙөү өсөн ер участкаһын бүлеп биреүҙе һорап мөрәжәғәт яһай. Әммә Эстонияның баш ҡалаһында мәсет төҙөү тураһында ҡарар әле лә юҡ.

## Мосолман этник төркөмдәре

Түбәндәге таблицала 2000 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүммәтеренә ярашлы, Эстонияла мосолман этник төркөмдәренең һаны күрһәтелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Islam.ee
* Overview of Islam in Estonia (эстон телендә) 
* Mis on Islam
Албания милли китапханаһы

**Албания милли китапханаһы** () — Албанияның иң ҙур китапханаһы. Илдең баш ҡалаһы Тиранала урынлашҡан.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Китапхана 1920 йылда нигеҙләнә һәм 1922 йылдың 10 декабрендә рәсми рәүештә асыла.

Албания милли китапханаһы илдең мөһим милли-мәҙәни институты булып тора. Китапхана 2 бинаны биләй һәм Албанияның Туризм, мәҙәниәт, йәштәр һәм спорт министрлығының ҡарамағында эшләй. Албан халҡының тарихи һәм мәҙәни мираҫын бәйән итеүсе яҙма һәм башҡа материалдарҙы йыйыу, эшкәртеү, тергеҙеү, һаҡлау һәм уларҙы уҡыусыларға еткереү — милли китапхананың маҡсаттарына инә. Дәүләт кимәлендә бында китапханасыға уҡытыу һәм профессиональ белемде камиллаштырыу ойошторола.

Китапхана фонды составына китаптар, матбуғат баҫмалары, карталар, атластар, микрофильмдар һәм башҡа һаҡланыу берәмектәре керә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Албанияның административ бүленеше

Административ йәһәттән Албания  территорияһы  12 өлкәгә (алб. qark, күпл. *qarqe* [carce] / [кярк, кяркье]),  улар үҙ сиратында **36 округҡа **(алб. rreth, күпл. *rrethe*, [reθ] / [реθ]) бүленә.

Округтар **309 коммунанан**   (алб. komunë, күпл. *komuna*) һәм 65 ҡаланан тора (алб. bashki, билдәлелек форм. *bashkia*, *һүҙмә-һүҙ тәрж*. «муниципаль совет»).

Элек өлкәләр префектура тип йөрөтөлгән  (алб. prefekturë, күпл. *prefektura*).

## Албанияның өлкәләре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное деление Албании по ISO.  
Ref-ru
* Адм.-терр. деление Албании, географическое положение - Google map.  
Ref-ru
* Counties of Albania на *statoids.com* 
Ref-en
Албан аш-һыуы

**Албан аш-һыуы** (алб. Kuzhina shqiptare) — албандарҙың милли аштары. Урта диңгеҙ буйы аш-һыуы төркөмөнә ҡарай, төрлө халыҡтарҙың, шул иҫәптән итальян һәм төрөк аш-һыуы йоғонтоһонда формалаша. Албан аш-һыуына ит һәм балыҡ аштары бешергәндә ҡара борос һәм мәтрүшкә, бөтнөк, базилик, розмарин кеүек Урта диңгеҙ буйы үләндәрен ҡулланыу хас. Чили боросо менән һарымһаҡ та  тотонола. 

Йәшелсә табындан һис ҡасан  өҙөлмәй. Йәшелсәне башлыса илдең Урта диңгеҙ буйы төбәктәрендә үҫтерәләр һәм урындағы баҙарҙарҙа һаталар, ерле халыҡ яңы йыйып килтерелгән йәшелсәне иртән сығып ала, әммә баҙарҙар көнө буйы эшләй.  Албандарҙың төп ризығы —  ланч, ланчта төп ашамлыҡ булып gjellë (быҡтырылған ит) тора һәм ул төрлө йәшелсә менән әҙерләнә, табынға йәнә  яңы өҙөлгән томат, ҡыяр, йәшел боростан турама һәм зәйтүн бирелә. Турамаға тоҙ, зәйтүн майы, һеркә һәм/йәки лимон һуты һибелә.  

Бешеренгәндә ит киң ҡулланыла, һуғымдың эсәк-ҡарыны менән башы  деликатес һанала. Һөт ризыҡтары аш-һыуҙың мөһим өлөшө булып тора, уларҙы икмәккә ҡушып ашайҙар йә иҫерткес эсемлектәр, атап әйткәндә, раки менән ҡулланалар. Диңгеҙ ризыҡтары башлыса һыу буйы төбәктәрендә һәм ҡалаларында  (Дуррес, Влёра, Шкодер, Лежа һәм  Саранда) таралған.

## Ҡабымлыҡтар
* Аҡ икмәк (алб. Bukë gruri) йәки кукуруз икмәге  (алб. Bukë misri) албан өҫтәлендә һәр саҡ була.
Lang-al1Bukë misriLang-al1Bukë gruri
Албан мәҙәниәтендә икмәк мөһим урын алып тора, атап әйткәндә, албан теленән "ашай-ашай йөрөү" тигән фраза "икмәк ашай-ашай йөрөү" (për të ngrënë bukë) рәүешендә яңғырай.
* Тауыҡ эсәк-ҡарыны (mëlci pule).
* Баклажандан  әҙерләнгән ҡабымлыҡтар
Баязитов Мөхәммәтсафа Атаулла улы

**Баязитов Мөхәммәтсафа Атаулла улы** (21 апрель 1877 йыл — 26 декабрь 1937 йыл) — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Нур» гәзитен нәшер итеүсе, Ырымбур дини мосолман йыйылышының (Ырымбур мосолман диниә назараты) һуңғы мөфтөйө. Рәсәйҙә беренсе рәсми мосолман ойошмаһы рәйесе — мөфтөй күҙәтеү, мәсеттәр төҙөү, никах теркәү, мөлкәт бүлеү, мосолман ғөрөф-ғәҙәттәрен дөрөҫ үтәлешен тикшереү эше менән шөғөлләнә. Репрессияланған, үлгәндән һуң аҡлана.

## Биографияһы
Мөхәммәтсафа Атаулла улы 1887 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Ғатаулла Баязитов ғәиләһендә тыуған. Ҡазан ҡалаһындағы «Мөхәммәдиә» мәҙрәсәһендә белем ала һәм Петербург университетының көнсығыш телдәре факультетын тамамлай.

Атаһы вафат булғандан һуң Петербургҡа 2-се мәхәлләгә имам булып эшләргә килә, һуңынан С.-Петербургтың һәм Петербург хәрби округының ахуны булып киткән. Хәрби уҡыу йорттарының, Рәсәй сит ил эштәре министрлығының тәржемәсеһе була һәм «Нур» гәзитен баҫтырыуҙы дауам итә.

1914 йылда генерал Шәйех-Али менән бергә «Тура юл» бөтә Рәсәй мосолмандар союзына нигеҙ һалыусы була. Замандаштарының (Мөхәммәт Котлуғ, Әхтәмов Ибниәмин, Исхаҡ Ғаязи, Муса Биһи һ. б.) фекерҙәре буйынса был союз «ультраконсерватив» һәм хатта ҡара груһсылар позицияһы ҡарашлы була, ә шулай уҡ Һаҡлау бүлексәләре менән бәйле булған.

1915 йылда Солтанов Мөхәммәтйәр Мөхәмәтшәриф улы үлгәндән һуң Ырымбур мосолман дини йыйылышына мөфтөй итеп тәғәйенләнә, әммә мосолман элитаһы уны кире ҡаға. 1916 йылда Петроградта мосолман фракцияһы янында бюро ойошторола, ул ваҡыт үтеү менән Рәсәй мосолмандарының берҙән-бер законлы вәкәләте була. Февраль революцияһынан һуң Мөхәммәт-Сафа мөфтөй вазифаһынан Өфө мосолман лидерҙары тарафынан бушатыла һәм ошаҡ һөйләп йөрөүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына һәм өйҙәге тотҡонлоҡҡа урынлаштырыла.

1918 йылдан алып Петроград мәсете имамы. Совет власы йылдарында ул осраҡлы эш хаҡына йәшәй.  «Оло террор» йылдарында репрессиялана. 1937 йылдың 26 декабрендә атып үлтерелә. «Хрущев иреүе» йылдарында  үлгәндән һуң аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
*
Эстон милли хәрәкәте

**Эстон милли хәрәкәте** (тарихтан ғәҙәттә **уяныу осоро булараҡ билдәле** ) — эстондарҙың үҙҙәрен, үҙбилдәләнешкә хоҡуҡлы милләт булыуын аңлауҙың тарихи, сәйәси һәм мәҙәни процессы. Ул яҡынса 1850 йылдарҙа, эстондар ҙур хоҡуҡтар алғас, башлана һәм 1918 йылға, Эстонияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәнсе дауам итә. Ҡайһы берҙә 1987—1988 йылдарҙағы Совет Эстонияһындағы ваҡиғаларҙы ла шулай атайҙар.

Эстондарҙың милли үҙаңы XIX быуатта барлыҡҡа килә, этник үҙенсәлектәрен аңлауҙың айырым билдәләре алдан да күҙәтелә. XVIII быуат аҙағында Эстонияла *элекке* *maarahvas атамаһы менән бергә eestlane үҙатамаһы киң тарала *. Был ваҡытта Эстония Рәсәй империяһында була. Тәүраттың эстон телендәге тәржемәһе 1739 йылда эшләнә, ә эстон телендә брошюралар һаны 1750 йылда 18 булһа, 1790 йылдарҙа 24-кә етә. Быуат аҙағына оло йәштәге эстон крәҫтиәндәренең яртыһынан ашыуын уҡый белә. Беренсе университет белеме алған һәм үҙҙәрен эстондар тип атаусылар Фельман Роберт Фридрих (1798—1850), Кристьян Яак Петерсон (1801—1822) һәм Фридрих Рейнхольд Крейцвальд (1803—1882) була. Власть элитаһы немец телле һәм мәҙәниәтле булып ҡала. Балтиканың немец яҙыусыһы Меркель Гарлиб (1769—1850) эстондарға башҡа халыҡтар менән тиң итеп ҡараған естофилдарҙың береһе була. Ул эстон милли хәрәкәтенең әйҙәүсеһе лә, XIX быуат урталарында Балтика немецтарының тормошон үҙенә өлгө итеп ала. Әммә быуат уртаһында Карл Роберт Якобсон (1841—1882), Якоб Группа һәм Иоганн Вольдемар Яннсен (1819—1890) кеүек эсон лидерҙары амбицииоз булып китә һәм был ваҡытта милли хәрәктәрре уңышлы барған финдар йүнәлешенә, шулай уҡ күрше латыштарғы һәм уларҙың младолатыш хәрәкәтенә ынтыла.

1862 йылда «Калевипоэг» героик эпосын баҫтырыу һәм 1869 йылда тәүге йыр фестивален ойоштороу әһәмиәтле мәҙәни ҡаҙаныш була. 1860 йылдар аҙағында эстондар немец мәҙәни һәм сәйәси гегемонияһы менән ризалашырға телмәй. 1880 һәм 1890 йылдарҙа руслаштырыуға тырышыға тиклем уларҙың Рәсәй империяһына ыңғай мөнәсәбәтте күҙәтелә.

## Иҫкәрмәләр
Бабурин Михаил Фёдорович

**Бабурин Михаил Фёдорович** (19 сентябрь (2 октябрь) 1907 йыл — 9 сентябрь 1984 йыл) — скульптор. СССР Художество академияһы академигы (1973). СССР-ҙың (1978) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамы (1965). Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950).

## Биографияһы
Михаил Бабурин Федорович 1930 йылда Ленинградта Юғары художество-техник институтты тамамлай. 1932—1936 йылдарҙа аспирантурала уҡый. 1961—1984 йылдарҙа В. И. Суриков исемендәге Мәскәү сәнғәт институтында һәм Пенза сәнғәт училищеһында уҡый.

СССР сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы (1973). Монументаль, монументаль-декоратив һәм станокта башҡарылған скульптуралар өлкәһендә эшләй. Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 400 йыллығы хөрмәтенә һәйкәл авторы.

## Хеҙмәттәре
* Өфөлә Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 400-йыллығы хөрмәтенә монументаль һәйкәл «Дуҫлыҡ». Бронза, гранит. 1965
* «Хеҙмәт тантанаһы. Башҡортостан». СССР мәҙәниәт министрлығы бинаһында рельеф
* «Йыр» скульптураһы (бронза, 1957, Рус музейы, С.-Петербург)
* В. Г. Белинский бюсы Пенза өлкәһенең Белинский станцияһында
* В. И. Ленин һәйкәле (1967, архитектор Гаврилов менән берлектә) Ленин майҙаны, Өфө.
* «Дан» скульптураһы (бронза, 1972, Кострома ҡалаһы).
* Рәсәй ерендә (Тантана). Бронза. 1975. Третьяков галереяһы

## Белеме
* Ленинград художество-сәнәғәт техникумы, 1922—1925
* Юғары художество-техник институт (ВХУТЕИН), 1926—1930 — етәксеһе В. В. Лишев
* Сәнғәт академияһы аспирантураһы (ИЖСА), 1932—1936 — етәксеһе А. Т. Матвеев.

## Ғаиләһе
* Бабурина Надежда Михайловна — ҡыҙы, сәнғәт белгесе, «М. Врубель. Тормош биттәре», «Рәссам Саврасов», «Революцияға йәлеп ителгәндәр», «Владимир Цигаль», «Мәскәү Кремле» һәм башҡа фильмдәрҙең сценарий авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1978)
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1950) — «В. И. Ленин һәм И. В. Сталин — Совет дәүләтенә нигеҙ һалыусылар һәм етәкселәре» барельеф скульптураһы өсөн *(авторҙашы менән)*

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шмигельская Е. В. Скульптор М. Ф. Бабурин. Л., 1964.
* «Популярная художественная энциклопедия» Под ред. Полевого В. М.; М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986

## Һылтанмалар
*   
*  Биография М.Бабурина на сайте «Люди»
Азатлыҡ урамы (Таганрог)

**Азатлыҡ урам**ы — Таганрог ҡалаһы урамы. Инструменталь һәм Транспорт урамдары араһында урынлашҡан. Урамдың оҙонлоғо 2120 метр тәшкил итә. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Инструменталь урамынан башлана.

## Тарихы
Азатлыҡ урамы тип 1957 йылда үҙгәртелә. Уға тиклем Советтар Союзы Геройы, поляр лётчик В. С. Молоков хөрмәтенә Молоков урамы тип аталған булған.

Әлеге ваҡытта ҡала урамдарында бер-бер артлы бер яҡлы хәрәкәт индереүгә бәйле, Азатлыҡ урамы өлөшләтә шуға күсерелгән. Бер яҡлы хәрәкәт 2009 йылдың 1 авгусында Инструменталь урамдан алып Колхоз тыҡрығына тиклем индерелгән.

## Урамда урынлашҡандар
* Азатлыҡ урамы, 10-сы йорт адресы буйынса Димитров исемендәге Таганрог мәҙәниәт һәм техника һарайы урынлашҡан (хәҙерге « „Приморский“ социаль-мәҙәни үҙәге»).
* Азатлыҡ урамы, 29 адресы буйынса 1957 йылдан башлап китапхана эшләй.
* Азатлыҡ урамы, 14 адресы буйынса ЛДПР сәйәси партияның Таганрог бүлексәһе офисы урынлашҡан.
* Азатлыҡ урамы, 16 адресы буйынса, балаларға өҫтәмә белем биреү муниципаль белем бире учреждениеһы (МОУ ДОД) «Детская школа искусств» урынлашҡан.
* Азатлыҡ урамы, 18-1 адресы буйынса, 48-се балалар баҡсаһы урынлашҡан.

### Һылтанмалар

### Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт
* * Киричек М. С. По ладоням твоих площадей. — Таганрог: Лукоморье, 2007. — 166 с. — . *
* Энциклопедия Таганрога. — Таганрог: Антон, 1998. — 624 с. — .
Сауҙагәр көнө

**Сауҙагәрҙәр көнө** — туристик йүнәлешле фольклор байрамы Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында беренсе тапҡыр 2016 йылдың май аҙағында үткәрелгән.

## Тарих
Таганрог ҡалаһы үҙенең сауҙа һәм сауҙагәрҙәр менән бәйле бик күп тарихи традициялары менән билдәле. XIХ быуат башынан алып уның территорияһында сауҙагәрҙәр биржаһы булған, унда сит ил һәм урындағы сауҙагәрҙәр һатыу эше менән шөғөлләнгән.Йыл һайын яҙ Никольская йәрминкәһе үткәрелгән, был сара ҡала тормошонда иң әһәмиәтле ваҡиғаларҙың береһе тип иҫәпләнгән. XIХ быуаттың беренсе яртыһында Таганрог территорияһында «Ярмарочный двор» ойошторолған.

2016 йылда, ошо фактты иҫтә тотоп, Таганрог ҡалаһында — "Сауҙагәрҙәр көнө"тигән фольклор характерлы байрам ойошторола. Сараны үткәреү урыны итеп Приморье паркы һайланған, уның адресы-Инструментальная урамы, 25-2-се һанлы йорт. 2016 йылда байрам 28 май көнө үткәрелгән. Ҡала хакимиәте һәм эшҡыуарҙар был сараны хуплап сыҡҡан, ярҙам саралар үткәрешкән. Уларҙың төп маҡсаты — элекке быуаттарҙа Таганрогта йәшәгән сауҙагәрҙәр һәм меценаттар тураһында һөйләү. Иң яҡшы сауҙагәр костюмында байрамға килеүсе кешегә 3000 һум күләмендә бүләк ҡаралған. Дондағы Ростов һәм Таганрог ҡалаһынан 10 кеше үҙҙәренең сауҙагәр костюмдарын күрһәткән.

Байрам ваҡытында уҙғарылған йәрминкә сауҙаһына урындағы етештереүселәр үҙ продукцияһын: сувенирҙар, биҙәүестәр, аҙыҡ-түлек продукттары — сығарған.

## Иҫкәрмәләр
Социалистик урам (Таганрог)

**Социалистик урам** — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөн Бабушкин урамы районы менән тоташтырған урам.

## Географияһы
Социалистик урам Петр урамы һәм Желябов урамы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо 3 970 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Петр урамынан башлана.

90-сы һәм 92-се йорттар тирәһендә (1-се Күн тыҡрығы) Социалистик урамды Малая Черепаха йылғаһы киҫеп үтә.

## Тарихы
Социалистик урамдың элекке исемдәре — Камышанский урамы, һуңынан Броневский урамы, революционер В. А. Броневский (1858—1928) хөрмәтенә. 1952 йылда Социалистик урам тип үҙгәртелгән.

## Социалистик урамда урынлашҡандар
* Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү паркы — Петр урамы һәм Оло Баҡса тыҡрығы араһындағы участка.
* Көнкүреш йорто — Социалистик урам, 2.
* Малая Большая йылғаһы — № 90 һәм № 92 йорттар районында Социалистик урамын күпер аҫтында киҫеп үтә.
* Таганрог металлургия заводы — Парк тыҡрығы һәм Желябов урамы араһындағы участка.
* «Аҙау буйы» ҡунаҡханаһы — Социалистик урам, 168.
* Большая Черепаха йылғаһы — Социалистик урамын «Аҙау буйы» ҡунаҡханаһы районында ер аҫты коллекторҙары аша киҫеп үтә.

## Иҫкәрмәләр
Шмидт урамы (Таганрог)

**Шмидт урамы** — Таганрогтың үҙәк тарихи өлөшөндәге урам.

## Географияһы
Шмидт урамы Добролюбов тыҡрығы һәм Комсомольск төшөү юлы араһында урынлашҡан. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Комсомольск төшөү юлынан башлана. Урамдың оҙонлоғо — 430 м.

## Тарихы

Шмидт урамының элекке исемдәре — Кесе-Грек, Кесе-Биржа, Воронцов. «Очаков» крейсерындағы ихтилал етәксеһе П. П. Шмидт хөрмәтенә 1929 йылда Шмидт урамы тип үҙгәртелә.

Беренсе көндән үк был урамда етеш йәшәгән кешеләр, бай сауҙагәрҙәр һәм Таганрог үлсәме буйынса юғары рангтағы чиновниктар төпләнгәндәр. 1803 йыл картаһы буйынса урамдың таҡ яғы буйынса таможня һәм биржа залы күрһәтелгән, ә яр аҫтында май шәм һәм туң май заводы урынлашҡан.

Кесе-Грек урамы, 7 адресы буйынса оҙаҡ йылдар Варваци йорто торған. Уны халыҡ, Таганрог ҡамауҙа булған ваҡыттарҙан алып, ҡоролмаға ҡаҙалған күп һандағы пулялар һәм йәҙрәләр арҡаһында, «пулялы йорт» тип атай. 1903—1910 йылдарҙа был йортта коммерция училищеһы урынлашҡан. Йорт һаҡланмаған.

## Шмидт урамында урынлашҡан

### Йоп яғы буйынса
* № 10 — торлаҡ йорт (XIX быуаттың 1-се сиреге). Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 14 — диңгеҙ мәктәбе бинаһы
* № 12 — Керен йорто (XIX быуаттың 1-се сиреге). Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 16 — Волков-Реми йорто (1812—1814 йылдар). Федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы.
* № 16а — «Золотой берег» ҡунаҡханаһы.

### Таҡ яғы буйынса
* № 17 — Ҡала башлығы Папков йорто (1808 йыл). Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
* № 21 — Ворошилкин йорто (XIX быуаттың 1-се яртыһы). Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.

## Иҫкәрмәләр
Бүгәс (йыр)

«**Бүгәс**» («Бүгәс маршы», «Бүгәсәү», «Оло юл») — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй. Тәүге тапҡыр Н. Д. Шоңҡаров тарафынан 1961 йылда Һарытау өлкәһе Пугачев районы Ҡондоҙло ауылында яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында баҫтырыла. «Бүгәс» йыры варианттарын Салауат Галин, Кирәй Мәргән яҙып алған. Крәҫтиәндәр һуғышы тураһындағы йырҙарға ҡарай.

## Тарихы

«Бүгәс» йырының тексында тарихи шәхес — Емельян Пугачев һүрәтләнә. Халыҡ уны халыҡты яҡлаусы, ер һәм ирек биреүсе ғәҙел батша итеп күрһәтә.

Емельян Пугачев — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында Яйыҡ
казактарының күтәрелеүенән баш­лана. Ошо ваҡытта Яйыҡ буйына ҡасҡын Дон казагы Емельян
Пугачев килеп сыға. Ул үҙен
ябай халыҡты, бигерәк тә казактарҙы яҡлаған өсөн ҡатыны Екате­рина II зыянлыҡ күргән «император Петр III» тип таныта.
Пугачев казактарҙы үҙенә хеҙмәткә саҡыра. Казактар «императорға»
хеҙмәт итергә риза була.

Пугачев бөтә иҙелгән халыҡтарға яңы манифесттар тарата
башлай. Манифестарында ул һәр халыҡҡа иң мохтаж нәмәһән, шунан тыш бөтәһенә лә ер, мәңгелек ирек вәғәҙәләй.

1773 йылғы ихтилалға бер
йыл тигәндә, Пугачев ҡулға алына һәм 1775 йылдың ғинуарында
Мәскәүҙә язалап үлтерелә. Был ваҡытта Пугачевҡа 33
йәш тирәһе була.
Шул иғтибарға лайыҡ: Пугачев тураһында урыҫтар, ныҡ
тыйылған булғанғалыр, йыр ижад итмәгәндәр.
Башҡорт илендә лә исеме бик ҡаты тыйыу аҫтында булһа ла,
халҡыбыҙ Бүгәс батша тураһында йырҙар сығарған һәм ике быуат
буйына уларҙы һаҡлап килгән.
Шуларҙың береһен 1961 йыл яҡташыбыҙ, фольклорсы-ғалим Салауат Галин Һарытау
әлкәһенең Пугачев районы Ҡондоҙло ауылында йәшәүсе Мөхтәров
тигән ағайҙан яҙып алған.
«Бүгәс» (йәки «Бүгәс маршы») йырында Бүгәс батшаның ба­тырлығы, дошманына аяу белмәй һуғышыуы бәйән ителә,
көрәштең маҡсаты ыҡсым ғына итеп аңлатыла.

Декламацион көй аныҡ структура, ябай боролоштар менән айырыла.

## Башҡарыусылар
* «Бүгәс» йырын Ғ.З. Сөләймәнов башҡара.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974; Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Өфө, 1983
Дзержинский урамы (Таганрог)

**Дзержинский урамы** — Таганрогтың иң оҙон урамдарының береһе.

## Географияһы
Дзержинский урамы Фрунзе урамы һәм Москатов урамы араһында урынлашҡан. Ул ике вокзал майҙанын, Ихтилал майҙанын һәм Вокзал яны майҙанын тоташтыра. Оҙонлоғо 4565 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Фрунзе урамынан башлана.

## Тарихы
Элекке исеме — Иҫке Почта урамы.

1926 йылда Иҫке Почта урамына, ҡала шлагбаумынан алып металлургия заводының тимер юл аша сыға торған еренә тиклем, урам түшәү буйынса эште тамамлау өсөн, Ҡала советы 27131 һум суммаһында аҡса бүлә.

1926 йылда партия һәм дәүләт эшмәкәре Ф. Э. Дзержинский хөрмәтенә исеме Дзержинский урамы тип үҙгәртелә.

Феликс Дзержинский, уның атаһы Дзержинский Эдмунд Иосифович Таганрог классик ирҙәр гимназияһында бер нисә йыл математика уҡытыуына ҡарамаҫтан, Таганрогта булмай.

Шулай ҙа Таганрог һәм Ф. Э. Дзержинскийҙы билдәле бер мөнәсәбәттәр бәйләй: ул 1922 йылда Таганрог металлургия заводын ябылыуҙан ҡотҡарып ҡала. Таганрог металлургия заводы буйһонған «Югосталь» тресы, 1922 йылда заводты тергеҙеү мөмкин түгел һәм ул артабан эшләү өсөн яраҡһыҙ тип ҡарар итә. Ҡорамалдарҙы һүтә башлайҙар, һәм тик СССР Бөтә Союз Халыҡ хужалығы рәйесе Дзержинскийҙың ҡыҫылыуы ғына заводты юҡ итеүҙән ҡотҡарып ҡала. Был хәл урам исеменә билдәле бер мәғәнә бирә, сөнки бөгөнгө көндә Дзержинский урамы ҡаланың боронғо тарихи өлөшөн металлургия заводы районы менән бәйләгән төп магистраль.

## Дзержинский урамында урынлашҡандар
* 21-се мәктәп — Дзержинский урамы, 67-а.
* Изге Георгий сиркәүе (Дзержинский урамы һәм Машина тыҡрығы мөйөшө)
* 11-се мәктәп — Дзержинский урамы, 115.
* 24-се мәктәп — Дзержинский урамы, 149.
* Конгресс-Отель «Таганрог» — Дзержинский урамы, 161.
* «НЕО» күңел асыу үҙәге — Дзержинский урамы, 161.
* «Дубки» ҡулҡыһы
* Медицина консультатив-диагностика үҙәге — Дзержинский урамы, 156.

## Һәйкәлдәр
* «Шлагбаум» иҫтәлекле билдә — Дзержинский урамы һәм Петр урамы мөйөшө.
* Василий Маргелов бюсы — Дзержинский урамы һәм Петр урамы мөйөшө..
* Радиацион һәләкәт ҡорбандарына һәйкәл — Дзержинский урамы, 156-1.
* Ф. Э. Дзержинский һәйкәле — Дзержинский урамы, 191.

## Сығанаҡтар
Паровозға һәйкәл (Каменск-Шахтинский)

* 
**Паровозға һәйкәл** — Ростов өлкәһенең Каменский-Шахтинский ҡалаһында ҡуйылған паровоз һәйкәле. 1986 йылдың 2 авгусында урынлаштырыла. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (Ҡарар № 325 17.12.92 йыл).

## тарихы

1986 йылдың 2 авгусында Лиховский ҡасабаһында (Ростов өлкәһенең Каменск-шахтинский ҡалаҙы ҡасабаһы) Тимер юлсылар мәҙәниәт йорто эргәһенә ҡуйыла. Һәйкәл ремонтланған, буятылған һәм мәңгелек туҡталышҡа урынлаштырылған 2-се номерлы (Л-0002) Л серияһы паровозынан (генераль конструктор Лев Сергеевич Лебедянский хөрмәтенә атала) ғибәрәт. Паровоз тәпәш постаментта рельстарҙа тора һәм металл бағаналарға беркетелгән тимер сылбырҙар менән уратып алынған. Ул 1945 йылдың аҙағында Мәскәү өлкәһендәге В. В. Куйбышев исемендәге Коломенск тепловоз эшләү заводында етештерелә. Был сериялы паровоз ФД һәм ИС, Иосиф Сталин (Луганск паровоздар эшләү заводы) серияларына ҡарағанда күпкә экономиялыраҡ була. Уның ҡеүәте ауыр составтарҙы йөрөтөү мөмкинлеге бирә. Паровоз Морозов станцияһында теркәлә.

1947—1970 йылдарҙа ул Морозов-Лихая маршрутында эшләй. Һуңыраҡ уға алмашҡа экологик тепловоздар һәм электровоздар килә. Һәйкәлде 1986 йылдың 2 авгусында тимер юл транспорты ветерандары П. М. Берков, А. Т. Одининский һәм Н. В, Юров аса. Паровоз эргәһендәге иҫтәлекле таҡтаташта шулай тип яҙылған: «Көньяҡ-көнсығыш тимер юлдарының Лиховск бүлексәһе тимер юлсыларының Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәм тыныс тормошта күрһәткән фиҙакәр хеҙмәте хөрмәтенә лиховчандарҙан».

1992 йылдың 17 декабрендәге 325-се ҡарарға ярашлы, паровозға ҡуйылған һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Һылтанмалар
* Памятник паровозу
* Памятник паровозу . Централизованная библиотечная система города Каменск-Шахтинский.
## Иҫкәрмәләр
Гвардеецтар майҙаны

**Гвардеецтар майҙаны** — Дондағы-Ростовтың Ленин районы Ҡыҙылармеецтар урамының уртаһындағы майҙан. 

## Тарихы
1943 йылда Дондағы Ростов ҡалаһын азат итеүсе герой-гвардеецтар хөрмәтенә атала. 

Майҙан уртаһында атап үтелгән йылдың 14 февралендә Дондағы Ростовты немец-фашист илбаҫарҙарынан азат иткән 2-се һәм 5-се Зимовниковск гвардия механизацияланған корпустары, 3-сө гвардия танк корпусы, 6-сы гвардия танк бригадаһы, шулай уҡ 34-се гвардия уҡсылар дивизияһы яугирҙары хөрмәтенә танк ҡуйылған. Һәйкәл 1967 йылдың ноябрендә асыла. Уның авторҙары — архитекторҙар Г. А. Григорьев менән Н. Н. Нерсесьянц.

Постаментҡа гвардия частарының береһендә эшләй Польшала дислокацияланған (элекке 6-сы танк бригадаһы) Төньяҡ ғәскәр төркөмөнөң ғәмәлдәге гвардия часының ысын хәрби машинаһы ҡуйылған. Танк Миллеровола ремонт заводында ремонтлана, унан Дондағы Ростовҡа тиклем үҙе килә, пьедесталға ла үҙе менеп ултыра. 1980 йылдар аҙағында һәйкәл ремонтлана, ә хәрби техника ҡабат үҙе ревизия үтергә бара һәм кире килә.

Һәйкәлде ҙур, территорияһы үләндәр менән ҡапланған ағаслыҡ һәм сәскә түтәлдәре урап алған. Һәр йыл 9 Майҙа бында тантаналы митинг үтә, ҙәйкәлгә сәскәләр һалына.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яугир-танкистар һәйкәле

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* РОСТОВ-НА-ДОНУ. ГВАРДЕЙСКАЯ ПЛОЩАДЬ
* Ростов-на-Дону, Гвардейская площадь 
* Гвардейская площадь, как отражение военной тематики в культурно-историческом наследии Ростова-на-Дону
Фрунзе урамы (Таганрог)

**Фрунзе урамы** — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөндәге урам.

## Географияһы
Фрунзе урамы Украина тыҡрығынан башлана, 1-се Бульвар тыҡрығы менән тамамлана. Оҙонлоғо 3590 м. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Украина тыҡрығынан башлана. Урамда трамвай юлы Ихтилал майҙанынан Тургенев тыҡрығына тиклем һалынған.

## Тарихы
1866 йылға тиклем урам, 1810 йылда төҙөлгән Пресвятая Троица католик соборы хөрмәтенә (Фрунзе, 58), Католик урамы тип атала. 1866 −1923 йылдарҙа урам, 1863 йылдың авгусында, үлеренән йыл ярым элек, Таганрогҡа килгән тәхет вариҫы Романов Николай Александрович иҫтәлегенә, Николай урамы тип атала. 1923 йылда урам, революционер, Лениндың фекерҙәше, аҙаҡ Сталиндың идеологик дошманы һәм «халыҡ дошманы» булып киткән Л. Д. Троцкий хөрмәтенә, Троцкий урамы тип атала. 1927 йылдан башлап урам хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре М. В. Фрунзе исемен йөрөтә. Шуныһы ҡыҙыҡ: Михаил Фрунзе ла, Лев Троцкий ҙә Таганрог менән бер нисек тә бәйле түгел.

## Фрунзе урамында урынлашҡандар

* Артист Фаина Раневскаяның ата йорто — Фрунзе урамы, 10 (Николай урамы, 12);
* Таганрог иҡтисад һәм идара итеү институты (Юридик факультеты) — Фрунзе урамы, 16;
* Караспасов йорто (архитектура ҡомартҡыһы) — Фрунзе урамы, 18;
* Рафаилович йорто (архитектура ҡомартҡыһы) — Фрунзе урамы, 20;
* Дросси йорто (архитектура ҡомартҡыһы) — Фрунзе урамы, 22;
* Древицкий йорто (архитектура ҡомартҡыһы) — Фрунзе урамы, 23. ***2002 йылда юҡ булғандар***;
* Рабинович йорто (архитектура ҡомартҡыһы) — Фрунзе урамы, 24.
* Апостолопуло йорто (архитектура ҡомартҡыһы) — Фрунзе урамы, 26.
* Шимановский йорто — Фрунзе урамы, 31.
* Физиотерапия өлкә дауаханаһы (Гордон һыу менән дауалау йорто) — Фрунзе урамы, 37;
* Таганрог Почтамты — Фрунзе урамы, 38;
* 10-сы урта мәктәп — Фрунзе урамы, 40;
* Тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Алфераки һарайы) — Фрунзе урамы, 41;
* «Йәш белгес» йорто — Фрунзе урамы, 43;
* Актерҙар йорто — Фрунзе урамы, 55;
* Горький исемендәге ҡала үҙәк балалар китапханаһы. — Фрунзе урамы, 58;
* Ҡала төҙөү һәм көнкүреш музейы — Фрунзе урамы, 80.

## Һәйкәлдәр

* Ф. Г. Раневская һәйкәле. — Фрунзе урамы, 10 (элек — Николай урамы, 12);
* «Меркурий» скульптура композицияһы — «Йәйғор» баҙарына ингән үҙәк ҡапҡа.

## Сығанаҡтар