open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Немеш Надь Агнеш

**Немеш Надь Агнеш** (; 3 ғинуар 1922 йыл,  — 23 август 1991 йыл, ) — Венгрия шағиры.

## Биографияһы
А́гнеш Не́меш Надь кальвинистар ғаиләһендә тыуған. 1944 йылда Будапешт университетын тамамлай, венгр һәм латин телдәрен, сәнғәт тарихын өйрәнә. Һуғыштан һуң «Яңы тыуған ай» «Новолунье» (Магда Сабо, Геза Отлик һ. б.) әҙәби журнал төркөмөнә ҡарай, Янош Пилинский менән дуҫлаша. 1948 йылда властар журналды япҡандан һуң (бары тик 1986 йылда ғына яңыртыла), ун йыл дауамында Немеш Надь фәҡәт тәржемәләрен генә баҫтырыра алған, педагогик журналда эшләй, мәктәптә әҙәбиәт уҡыта. 1944—1958 йылдарҙа Донъя халыҡтары илсеһе әҙәби тәнҡитсе Балаж Ленделдә кейәүҙә булған.

## Ижады
Немеш Надь «объектив шиғриәт»тең *элиот* һыҙатын үҫтерә һәм, динилекте туранан-тура белдермәгән кеүек, тойғоларҙың туранан-тура сайпылып түгелеүенән ситләшә. Ул Гораций, Шелли, Уитмен, Малларме, Рильке, Пессоа, Элиот, Сен-Жон Перс шиғырҙарын, Корнель, Расин, Мольер, Кокто, Брехт, Дюрренматт драмаларын тәржемә итә.

## Танылыуы
Әҙиптең мираҫы ҙур булмаһа ла, тос йөкмәткеле, әһәмиәтле. Ул бик ҙур милли премияларға — Ференц Баумгартен (1946), Аттила Йожеф (1969), Лайош Кошут (1983) премияларына лайыҡ булды. Уның эсселары һәм шиғырҙары инглиз, немец, француз, испан, итальян һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.

## Әҫәрҙәре
* Kettős világban/ В раздвоенном мире (1946)
* Szárazvillám/ Зарница (1957)
* Vándorévek/ Годы странствий (1964, переводы)
* Napforduló/ Солнцестояние (1967)
* A lovak és az angyalok/ Кони и ангелы (1969)
* Éjszakai tölgyfa/ Ночной дуб (1979, эссе о поэзии)
* Egy pályaudvar átalakítása/ Перестройка железнодорожной станции (1980, стихотворения в прозе)
* Között/ В промежутке (1981)
* A Föld emlékei/ Земля не забывает (1986)

## Йыйылма баҫмалар
* Összegyűjtött versei. Budapest: Osiris-Századvég, 1995 (шиғыр йыйынтығы, переизда. 1997, 2003)
* Ágnes Nemes poetry Nagy on: a perspective Hungarian. Lewiston: Press Mellen Edwin, 1998
* Szótlanság Szó és. Budapest: Magvető, 1989 (һайланды эссе)

## Рус теленә тәржемә ителгән баҫмалар
* Стихи// Венгерская поэзия. XX век. М.: Художественная литература, 1982, с.422-429

## Әҙәбиәт
* Erkölcs és rémület között: in memoriam Nemes Nagy Ágnes. Budapest: Nap, 1996.

## Һылтанмалар
* (англ.) 
* Библиография публикаций и переводов (англ.)
* (венг., англ.)
* (англ.)
* Немеш Надь, Агнеш (англ.), Яд ва-Шем

## Иҫкәрмәләр
Акимова Александра Фёдоровна

**Александра  Федоровна Акимова**  (5 май 1922 йыл, Петрушино ауылы, Рязань губернаһы — 29 декабрь 2012 йыл, Мәскәү) — совет хәрби осоусыһы,  46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы осоусыһы, отставкалағы  капитан , Рәсәй Федерацияһы Геройы (1994).

## Биографияһы
; Һуғыш алдынан

Александар Федоровна Акимова 1922 йылдың 5 майында  Рязань губернаһының Сколин өйәҙе Петрушино ауылында  (хәҙер Рязань өлкәһе Сколин районы) тыуған.

1940 йылда Мәскәү педагогия институтының тарих факультетына уҡырға инә. Шул уҡ ваҡытта шәфҡәт туташтары курсына ла йөрөй.

; Бөйөк Ватан һуғышы

Һуғыш башланыу менән  Ҡыҙыл Армияға эләгергә теләй,  әммә Можайск янындағы оборона нығытмаларын төҙөүгә ебәрелә. Уҡыуҙар башланғас,  Акимова институтҡа әйләнеп ҡайта, әммә  Ҡыҙыл Армияға эләгеү идеяһы уны ҡалдырмай. 

1941 йылдың 8 октябрендә Сталин НКО СССР-ҙың 0099-сы ҡатын-ҡыҙҙар авиация полкын ойоштороу тураһында указын сығар. Акимова фронтҡа мобилизациялана. 588-се ҡатын-ҡыҙҙар бомбардировка авиация полкы урынлашҡан  Энгельс ҡалаһында авиация техникаһы һөнәренә уҡый.

1943 йылдың февралендә -ҙенең ҡаҙаныштары өсөн 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы исеменә лайыҡ була. 

1943 йылдың мартынан  Акимованы  штурман итеп тәғәйенләйҙәр. 1943 йылдың апреленән  1945 йылдың майына тиклем  Акимова 715 хәрби осош яһай.

1945 йылдың  апреленән  «Советтар Союзы Геройы» исеменә тәҡдим ителә,  тәҡдим итеү ҡағыҙын генерал-полковник Вершинин һәм Советтар Союзы маршалы Рокоссовский хуплай, әммә ул  Мәскәүҙә юғалып ҡала.

; Һуғыштан һуңғы осор

Демобилизациянан һуң Акимова Мәскәү педагогия институтын, һуңынан аспирантураны тамамлай,  тарих фәндәре кандидаты була.  1952 йылдан  Мәскәү авиация институтында уҡыта. 1992 йылда пенсияға сыға.

1994 йылдың  31 декабрендә Акимова Александра Федоровнаға 1941—1945 йылдарҙағы  Бөйөк Ватан һуғышында немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә  күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Рәсәй Федерацияһы Геройы тигән исем бирелә.

Акимова Александра Фёдоровна ветерандар хәрәкәтенең әүҙем ҡатнашыусыһы була.

2012 йылдың 29 декабрендә вафат була. Мәскәүҙә  Троекуров зыяратында ерләнә.

## Хәтер

2015 йылдың декабреендә  Волоколамск шоссеһы буйлап урамда Александар Акимова йәшәгән  8-се йортоноң  фасадына бронза бюсы менән мемориаль таҡтаташ ҡуйыла (скульпторы Иван Балашов һәм  һәм Пётр Козлов).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Акимова Александра Фёдоровна 
* Крылатая гвардия. Галерея изображений
* Большая авиационная энциклопедия «Уголок неба»
* Звезда Героя нашла Александру Акимову через сорок девять лет 
* Александра Фёдоровна Акимова и Тимофей Сергеевич Манаенков вместе уже 52 года — Телеканал ТВЦ 8 июля 2010
Чирпан Хати

**Хаты Чирпан** (төр. Hatı Çırpan; 1890 — 21 март 1956), шулай уҡ **Сати Ҡадын**) — төрөк сәйәсмәне, 1935 йылғы дөйөм парламент һайлауҙарында Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышына һайланған төрөк ҡатын-ҡыҙ — ағзаларының береһе.

## Биографияһы
1934 йылдың 18 авгусынан 23 авгуына тиклем Тел буйынса Икенсе конгресы (тур. Ikinci Dil Kurultayı Türk) 16 июль алдынан, 16 июлдә президент Мостафа Кәмал Ататөрк Анкаранан Ҡаҙан (ул ваҡытта Анкара провинцияһының Ҡызылжахамам районы составына инә) ауылына, Анкаранан 50 километр алыҫлыҡта ятҡан ауылға, экскурсияға сығып китә. Был экскурсия ваҡытында кадын Ататөрктө Ҡаҙандың ауыл старостаһы Сати Ҡадын менән таныштыралар. Ул Үҙәк Анатолия кәрҫтиән ҡатын-ҡыҙы, дүрт йыл дауамында Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта ҡатнаша. Ататөрк уның менән һөйләшеп ултыра, шунан һуң унда, хәбәр итеүҙәренә ҡарағанда, Сати Ҡадындың ҡаҙаныштарынан һәм интеллектынан тәьҫирләнә.

Афет Инан әйткәнсә, Ататөрк уның менән осрашҡандан һуң былай тигән: «был парламент ағзаһы булараҡ уңыш ҡаҙанырлыҡ ҡатын-ҡыҙ». Сати Ҡадын үҙенең уңышлы һайлау алды кампанияһын Ататөрк ярҙамына таянып алып барған. Һуңынан ул, ул саҡта хаттар (Анатолия) цивилизацияһы менән ҡыҙыҡһынған Ататөрк кәңәш иткәнсә, үҙенең беренсе исемен Хатиға алмаштыра, сөнки уның беренсе исеме Сати төрөк телендә «һатыу» йәки «һатып алыу» тигәнде аңлата. 1934 йылда бөтә төрөк граждандары фамилияға эйә булырға тейеш тигән Фамилиялар тураһында закон ҡабул иткәндән һуң, Чирпан фамилияһын ала.
Файл:First female MPs of the Turkish Parliament (1935).jpg|1935 йылда Төркиәнең Бөйөк милли йыйылышына һайланған 18 депутат - ҡатын-ҡыҙ.
Файл:Sati Kadin at the rostrum of TBMM.jpg|Хати Чирпан Төркиә Бөйөк Милли йыйылышы трибунаһында.


## Иҫкәрмәләр
Никулина Евдокия Андреевна

**Никулина Евдокия Андреевна**  (8 ноябрь 1917 йыл — 23 март 1993 йыл) —  Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, хәрби осоусы, эскадрилья командиры, гвардия майоры. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Евгения Андреевнга Никулина 1917 йылдың  8 ноябрендә Парфенов ауылында  (хәҙер — Калуга өлкәһенең Спас-Деменский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

Балашов ҡалаһында авиация мәктәбен һәм авиация техникумын  тамамлай. Смоленск ҡалаһында Граждандар һауа флотының авиация отрядында осоусы булып  эшләй.

Ҡыҙыл Армия сафында 1941 йылдан.  Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1941 йылдың июненән. 1942 йылдан  ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиаполкында (325-се  төнгө бомбардировка авиадивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) эскадрилья командиры.  1944 йылдың сентябренә гвардия майоры Е.А. Никулина сентябренә дошмандың нығытмаларына, кисеүҙәренә ҙур зыян килтереп, 600 хәрби осош яһай.

Һуғыштан һуң гвардия майоры Е. А. Никулина — запаста, ә аҙаҡ отставкаға китә.

1948 йылда Ростовта партия мәктәбен тамамлай,  ә 1954 йылда — педагогия институтын. Ҡаланың партия комитетында эшләй. Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй, шунда 1993 йылдың  23 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* СССР Юғары Советы Президиумының  1944 йылдың  26 октябрҙәге  указы менән,  командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы  өсөн гвардия майоры Никулина Евдокия Андреевнаға Ленин ордены менән   «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4741) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә
* Өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены, Александр Невский ордены, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, шулай уҡ  миҙалдар менән бүләкләнә
* Дондағы Ростов ҡалаһының почётлы гражданы

## Хәтер

* Геройҙың  тыуған илендә, Калуга өлкәһе  Спас-Деменск ҡалаһының  Дан аллеяһында обелиск ҡуйылған. 
* Дондағы Ростовта ул йәшәгән йортта (Журавлёв проспекты, 104) мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Дондағы Ростов ҡалаһында урамдарҙың береһе Геройҙың исемен йөрөтә.

Файл:Могила Героя Советского Союза Евдокии Никулиной.jpg|Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында Никулина ҡәбере
Файл:RND-Nikulina EA-Memo.jpg|Дондағы Ростовта иҫтәлекле таҡтаташ


## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Никулина Евдокия Андреевна.
* Ночные ведьмы — Дина Никулина.
* Крылатая гвардия — галерея изображений.
* Командир авиационной эскадрильи гвардии майор Никулина Евдокия (Дина) Андреевна.
* Никулина Евдокия Андреевна // Герои Дона : биобиблиографический справочник / Дон. гос. публ. б-ка ; сост. Н. Н. Зайцева. Ростов-на-Дону, 2017–..
Америка-Австрия тыныслыҡ килешеүе (1921)

**Америка Ҡушма Штаттары менән Австрия араһындағы тыныслыҡ килешеүе** () — Беренсе донъя һуғышы йомғаҡтары буйынса 1921 йылдың 24 авгусында Вена ҡалаһында ҡул ҡуйылған документ. Был килешеү Америка сенаты Антанта илдәре һәм яңы барлыҡҡа килгән Австрия («Дүртәү союзы» составында еңелгән Австро-Венгрияның вариҫы булараҡ ойошторола) республикаһы араһында төҙөлгән Сен-Жермен тыныслыҡ килешеүен ратификациялауҙан баш тартыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.

## Ҡул ҡуйыу тарихы
1917 йылдың 6 апрелендә Америка Ҡушма Штаттары Беренсе донъя һуғышы сиктәрендә «ассоциацияланған көстәр» сифатында Германия империяһына ҡаршы союздаш көстәргә ҡушыла.

4 декабрҙә, Конгресс алдында сығыш яһап, АҠШ президенты Вудро Вильсон үҙ иленең «Германия хөкүмәте вассалы» булған Австро-Венгрияға һөжүм башлау мөмкинлеге биргән резолюция ҡабул итеүҙе талап итә. 7 декабрҙә Конгресс тарафынан Уртаҡ 169 -сы резолюция бер тауыштан тиерлек ҡабул ителә; һуңыраҡ, уға шул уҡ көндө ҡул ҡуйып, президент Габсбургтар империяһына һуғыш иғлан итә.

1918 йылдың 17 октябрендә Венгрия Австрия менән берләшмәне тарҡатып, Сен-Жермен һәм Трианон килешеүҙәрендә юридик нығытлған империяны тарҡатыуҙы башлай. Был ике килешеүгә Париж тыныслыҡ конференцияһында Америка вөкилдәре ҡултамғаларын ҡуйыуға ҡарамаҫтан, АҠШ үҙен Милләттәр Лигаһында ҡатнашыу менән бәйләргә теләмәгәнлектән, Сенат уларҙы ратификациялауҙан баш тарта.

Һөҙөмтәлә Ҡушма Штаттарында һәм Австрия хөкүмәттәре яңы халыҡ-ара ойошма менән бәйле булмаған сепаратный тыныслыҡ килешеүе төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр башлай. 1921 йылдың 24 авгусында килешеүгә Венала ҡул ҡуйыла, шунан һуң 8 октябрҙә уны — Австрия, 18 октябрҙә — АҠШ сенаты, 21 октябрҙә — Америка президенты раификациялай. 1921 йылдың 8 ноябрендә Венала солох килешеүенең көсөнә инеүен раҫлаған ратификация грамоталары алмашыу ойошторола.

## Килешеү шарттары
Килешеүҙең 1-се статьяһы Австрия хөкүмәтенең АҠШ хөкүмәтенә Сен-Жермен килешеүенә ҡул ҡуйған создаш илдәргә бирелгән барлыҡ хоҡуҡтарҙы һәм өҫтөнлөктәрҙе биреүҙе нығыта. 2-се статьяла Ҡушма Штаттарға мәҡәлә Сен-Жермен килешеүенең ниндәй пункттары ҡулланылыуы аныҡлана. 3-сө статья ратификацияланған грамоталарҙы алмашыуҙы ҡарай.

## Эҙемтәләре
Тыныслыҡ килешеүе Милләттәр Лигаһы яғынан ҡәтғи контролде урап үтеп, Америка-Австрия мөнәсәбәттәренә нигеҙ һала. Һөҙөмтә булараҡ, АҠШ, Сен-Жермен килешеүенә ярашлы, Беренсе Австрия Республикаһы хөкүмәтенә хәрби репарация йөгөн еңелйтергә ярҙам итә.

1924 йылдың 26 ноябрендә Вашингтонда өҫтәмә рәүештә Америка-Австрия-Венгрия американдарға Австрия һәм Венгрия хөкүмәттәре түләргә тейешле репарация дәүмәлен билдәләү комиссияһы ойошторола.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Беренсе донъя һуғышы
** Сен-Жермен килешеүе (1919)
* Австрия-Америка мөнәсәбәттәре

## Иҫкәрмәләр
Алленова Ольга Владимировна

**Алленова Ольга Владимировна** (1976 йыл) — Рәсәй журналисы, «Чечня рядом. Война глазами женщины» китабы авторы.

## Биографияһы
Ольга Алленова 1976 йылда Төньяҡ Осетияның Моздок ҡалаһында тыуа.

Төньяҡ Осетия дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай.

1993 йылдан «Севрная Осетия» һәм «Слово» төбәк гәзиттәрендә штаттан тыш эшләй.

2000 йылдан «Коммерсант» нәшриәт йортоноң махсус хәбәрсеһе.

2011—2016 йылдарҙа «Сноб» проектында ҡатнаша.

## Эшмәкәрлеге
Икенсе чечен хәрби низағы ваҡытында Ольга Алленова журналист булараҡ һуғыш зонаһында була.

"Норд-Ост"тағы терактты, Беслан ҡалаһындағы фажиғәне, Ингушетия, Көньяҡ Осетия, Ҡабарҙы-Балҡар, Грузия, Абхазия, Әзербайжан һәм Таулы Ҡарабах ваҡиғалары тураһында яҙа.

Әлеге ваҡытта — "Коммерсантъ"нәшриәт йортоноң махсус хәбәрсеһе, «Православие и мир» порталы колумнисы.

2007 йылдың ғинуарында Ольга Алленова матбуғат өлкәһендә Ливандан эшләгән репортажы өсөн «Искра» милли премия лауреаты була.

2008 йылдың декабрендә Көньяҡ Осетиялағы хәрби хәрәкәттәр зонаһынан репортаждар серияһы өсөн «Россия православная» йәмәғәт хәрәкәте «Үҙ-үҙен ҡыҙғанмай хеҙмәт иткән өсөн» көмөш ордены менән бүләкләнә.

## Наградалары һәм премиялары
* 2007 журналистика өлкәһендәге «Искра» юғары премияһы лауреаты
* 2008 «*Үҙ-үҙен ҡыҙғанмай хеҙмәт иткән өсөн*» кмөш ордены
* 2013 журналистика өлкәһендәге «Камертон» премияһы
* 2015 киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Школа Злословия — Ольга Алленова
* Ольга Алленова на Фейсбуке
* Ольга Алленова на сайте ''pravmir.ru''
Белик Вера Лукьяновна

**Белик Вера Лукьяновна** (12 июнь 1921 йыл — 25 август 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби осоусы, звено штурманы, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Вера Лукьяновна Белик 1921 йылдың 12 июнендә Украинаның Запорожье өлкәһе Акимовск районы Охримовка ауылында эшсе ғаиләһендә тыуа. Украинка.

Бала сағы Керчь эргәһендә, атаһы эшләгән Войков имесендәге заводтың эшселәр ҡасабаһында үтә. Әсәһе хужабикә була, алты бала тәрбиәләй.

Вера Керчь ҡалаһының 17-се мәктәбендә 9-сы класты тамамлай. Мәскәү дәүләт педагогия институтының ике курсын тамамлап өлгөрә.

Ҡыҙыл Армияла 1941 йылдан. Штурман һөнәрен үҙләштерә. Хәрәкәт итеүсе армияла 1942 йылдың майынан. Шул уҡ йылдан ВКП(б) ағзаһы.

46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының звено штурманы (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белоруссия фронты).

Кавказды, Кубанде, Ҡырым һәм Белоруссияны азат итеүҙә ҡатнаша, Көнсығыш Пруссияла дошмандың хәрби объекттарын бомбаға тота. 1944 йылдың авгусына 813 төнгө осош яһай.

1944 йылдың 25 авгусҡа ҡараған төнөндә В. Белик экипаж командиры гвардия лейтенанты Т. П. Макарова менән хәрби заданиенан ҡайтҡанда, Замбрув (Польша) ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ дошман истребителе һөжүменә дусар була һәм бәреп төшөрөлә. Самолёт яна һәм ергә ҡолай, экипаж һәләк була.

СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1945 йылдың 23 февралендә гвардия лейтенанты Белик Вера Лукьяновна *«немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне, күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн»* үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә, Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалына лайыҡ була.

Польша ҡалаһының Остроленка ҡалаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы.
* Ленин ордены.
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.

## Хәтер

* Герой-ҡала Керчта В, Л. Беликка һәйкәл ҡуйылған.
* Вестибюль һәйкәл , Мәскәү дәүләт педагогия институтының (МГПИ) вестибюлендә һәйкәле тора.
* Охримовкала бюст ҡуйылған.
* Охримовкала бер урам герой исемен йөрөтә, герой-ҡала Керчта уның исеме урамға һәм 17-се мәктәпкә, шулай уҡ сейнерға бирелгән.
* Вера Белик хөрмәтенә СССР почта конверты сығарыла.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
 

* Ночные ведьмы — Белик Вера
* КРЫЛАТАЯ ГВАРДИЯ — галерея изображений
Доброхотова Александра Ивановна

**Александра Ивановна Доброхотова** (, Вичуга — ) — урыҫ табибы, алдынғы педиатр-инфекционист, СССР Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (1952), профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947).

Яҡынса 100 фәнни хеҙмәт авторы. Улар йоғошло ауырыуҙарҙың үтеүенең йәш үҙенсәлектәрен, ҡыҙылса, дизентерия, быума йүтәлдең һәм уларҙың өҙлөгөүенең патогенезын, клиникаһын һәм антибиотиктәр менән дауалауҙы өйрәнеүгә арналған

## Биографияһы
Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсын тамамлай. 1912 йылда Мәскәүҙә күптән түгел төҙөлгән Морозов ҡала балалар дауаханаһында табип- ассистент булып эшләй. Унда шулай уҡ табип-ассистент булып эшләүсе Фридрих Краузе менән таныша. 1914 йылдың йәйендә улар ял итергә Финляндияға китәләр, был Беренсе донъя һуғышы башланған осорға тап килә. 1916 йылдың яҙында Мәскәүҙә никахлашалар, 1917 йылдың 29 ғинуарында ҡыҙҙары Ирина тыуа. 1828 йылда улар айырылышалар.

1921 йылда Александра Ивановна Өфөлә балалар ҡала клиник дауаханаһы етәксеһе булып эшләй башлай. Был дауахананы ойоштороуҙа уның ире лә ҡатнаша. 1922—1958 йылдарҙа әсәлекте һәм балалыҡты һаҡлау институтының балалар инфекцияһы бүлеге мөдире булып эшләй (хәҙерге Рәсәй Медицина фәндәре академияһының балалар һаулығы ғилми үҙәге педиатрия Ғилми-тикшеренеү институты).

1935—1950 йылдарҙа 3-сө Мәскәү медицина институтының педиатрия кафедраһы мөдире булып эшләй. 1945—1952 йылдарҙа СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш педиатры була.

## Ғилми эшмәкәрлеге йүнәлештәре
Киҫкен балалар инфекцияһын, атап әйткәндә, ҡыҙылса, скарлатина, быума йүтәлде рациональ диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеүҙе ойоштороуға ҙур өлөш индерә. Быума йүтәл ваҡытында быуылып йүткереү механизмын аңлатыусы теория тәҡдим итә, йоғошло ауырыуҙар ваҡытында балаларҙа үҙәк һәм вегетатив нервы системаһындағы үҙгәрештәрҙе тикшерә. Антибиотиктар менән дауалау проблемаларын, инфекцион процеста йәш үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, ҡыҙылсаны көкөрт менән профилактикалауҙы ғәмәлгә индереүгә һәм камиллаштырыуға, скарлатина менән ауырыусыларҙы госпиталгә һалыу системаһын камиллаштырыуға, шулай уҡ балаларға медицина ярҙамы күрһәтеүҙе камиллаштырыуға ҙур өлөш индерә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 

- Ленин ордены,

-  РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1947).

-  миҙалдар 

## Хеҙмәттәре
* 
* 
* 
*  (в пер.)
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Александра Ивановна Хәтер Доброхотова
* Краузе Фридрих. Беренсе донъя менән хат
Эдуард Тельч

**Эдуард Тельч** (**Эде Тельча**, нем. Eduard Teltsch, венгр. Telcs Ede; 12 май 1872 йыл, Байя, Венгрия — 18 июль 1948 йыл, Будапешт) — Венгрия скульпторы һәм миҙал эшләүсеһе.

## Биографияһы
Эдуард Тельч Суботицала гимназияла уҡый, һуңынан 1887 йылдан Будапештта һөнәрселек мәктәбендә уҡый.   1888 йылда Вена сәнғәт академияһына уҡырға инә, унда 1892 йылға тиклем Эдмунд фон Хельмерҙа скульптура өйрәнә һәм   1892 йылда Фюгер премияһы менән бүләкләнә. Артабан 1895 йылға тиклем Тельч скульптураға махсуслашҡан мәктәптә Каспар фон Цумбушта уҡый. 1893 йылда уның беренсе эштәре Мючарнокела күрһәтелә 1895 йылда Тельч Дьердя Залыла эшләй, ә 1896 йылда Будапештта үҙ оҫтаханаһын аса. 1896 йылда Тельчтың скульптуралары Будапешттың күргәҙмәһендә ҡатнаша,  1906 йылда Тельч   портерттары Миланда Бөтә донъя күргәҙмәһендә күрһәтелә.  Эдуард Тельч  Будапештта Гремеш һарайының фасадын биҙәү өсөн Томас Гремештың скульптура портретын, Кечкеметта Лайош Кушуту һәйкәлен, сәйәсмән Дежё Силадьяның  бюсын, Вёрёшмарти майҙанында Михай Вёрёшмарти һәйкәлен (Эдуард Каллош менән берлектә), Будапештта Батырҙар майҙанындағы ансамбль өсөн Ласло һынын һәм Миклош Барабаш һәм Михай Мункачи ҡәберҙәрендәге һәйкәлдәрҙе төҙөй.  

Эде Тельч  Италия, Франция, Англия һәм Германия буйлап күп сәйәхәт итә, 1920—1922 йылдарҙа Утрехтта йәшәй. Тыуған иленә ҡайтыу менән  «Геллерт»  ҡунаҡханаһында һыу инеү урыны өсөн балалар скульптура төркөмөн һәм Варошлигетеҙа Вайдахуньяд һарайы янында Игнац Альпар һәйкәлен төҙөй

Ференц Сарновский һәм Фелюп  Бек менән бергә Эде Тельч венгр медальер сәнғәтенә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Тельч сәйәсмәндәр Ференц Деак һәм Дьюла Андраша , рәссам Ференц Сольдатич шһәм музыкант Давид Попперҙың  портреттары менән миҙалдар һәм плакаттар,  «Материнство» һәм «Сидящий фавн» миҙалдары төҙөй. Тельчтың эштәре Антверпенда, Дрезденда, Брюсселдә, Монцта, Барселонала, Парижда һәм Венецияла, шулай уҡ Сент-Луиста Бөтә донъя күргәҙмәһендә ҡатнаша. Эдуард Тельч оҫтаханаһында  скульпторҙар Дьюла, мураньи, Лайош Беран, Йожеф Ременьи һәм Пауль Винче эшләй. Эдуарл Тельч ҡулланма сәнғәттең венгр йәмғиәтендә тора. Фаркашрети зжыяратында ерләнә. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Биографияһы
Бланка Телеки

Графиня **Бланка фон де Сек Телеки** (нем.Von Szék Blanka de Teleki, венгр. Teleki Blanka; 5 июль, 1806, Лангендорф — 23 октябрь 1862, Париж) — венгр рәссамы, скульптор, Телеки нәҫеленән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын  яҡлаусы һәм уҡытыусы.

## Биографияһы
Бланка Телеки  1806 йылдың 5 июлендә Лангендорф ҡалаһында (хәҙер Сатулунг,  Марамуреш административ- территориаль берәмеге, Румыния) тыуған. 1828 йылда Венгрияла балалар баҡсаһына нигеҙ һалған Тереза Брунсвиктың ҡыҙ туғаны. Ғаиләнең нәҫел поместьеһы хәҙерге Сату-Маре административ-территориаль берәмегендә  урынлашҡан.

Бланка сәнғәт эшмәкәре карьераһын һайлай. Ул һынлы сәнғәтте Мюнхен һәм Париж ҡалаларында  Леон Конье оҫтаханаһында, ә скульптураны Будапештта Иштван Ференциҙа өйрәнә.1846 йылда Телеки   ҡатын-ҡыҙҙар белеме тураһында үҙенең  идеяларын баҫтырып сығара, ҡыҙҙар өсөн Будапештта беренсе мәктәп аса, шуның менән Венгрияла мәктәпкәсә белемде үҫтереү буйынса инәһенә ҙур хеҙмәт күрһәтә. Ике йылдан һуң Бланка үҙенең уҡыусылары менән  ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-аттарҙың хоҡуҡтарын тигеҙләү буйынса тарихта беренсе булған петицияға ҡул ҡуйырға саҡыра, ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғы һәм юғары белем алыу хоҡуғын биреүҙе талап итә.  1848 йылда революцияла ҡатнаша һәм ҡулға алына, суд ҡарары буйынса хөкөм ителә һәм төрмәгә Клара Леэвейға оҙатыла (һуңғыһы 1856 йылда азат ителә).

Төрмәлә Бланка ҙур булмаған скульптуралар төҙөй (шул иҫәптән автопортреттар ҙа), уларҙың береһен йәнәһе Францияға Жюль Мишлеға ебәрә. 1857 йылда азат ителә һәм Парижда йәшәргә китә. Шунда 1862 йылдың  23 октябрендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Francisca de Haan, Krasimira Daskalova & Anna Loutfi: Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Easterna and South Eastern Europe, 19th and 20th centuries, Budapest 2006, ISBN 9789637326394.

## Һылтанмалар

* Blanka Teleki
Ермолаева Любовь Иосифовна

**Ермолаева Любовь Иосифовна** (13 ғинуар 1934 йыл — 17 октябрь 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр педагогы, режиссёр. Омск «Студия» драма театрына нигеҙ һалыусы һәм художество етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһы театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Любовь Иосифовна Ермолаева Төмән өлкәһенең Омутинское ауылында тыуған. Бала саҡтан артист булырға хыяллана. Өлкән апайы артынан 1951 йылда Омскиға күсеп бара һәм Омск ауыл хужалығы институтына, һөт сәнәғәте факультетына уҡырға инә. Беренсе курстан уҡ студенттар театрында уйнай башлай һәм был театрҙың алдынғы артисы булып китә. Институтты тамамлағандан һуң, 1956 йылда бер аҙ һөнәре буйынса эшләй, әммә театрҙа уйнауын дауам итә.

1968 йылда ул Н. К. Крупская исемендәге Ленинград мәҙәниәт институтын театр коллективы режиссеры һөнәре буйынса ситтән тороп тамамлай. 1966 йылдан Нефтселәр мәҙәниәт һарайында үҙешмәкәр шиғриәт театры менән етәкселек итә. Уның коллективына юғары уҡыу йорттары студенттары һәм нефть комбинаты хеҙмәткәрҙәре инә. М. А. Светлов, А Т. Твардовский, П. Н. Васильев әҫәрҙәре буйынса шиғри спектаклдәр ҡуялар. Шул уҡ ваҡытта Омск ауыл хужалығы институтының йәмәғәт һөнәрҙәре факультетында сәхнә телмәре һәм актерлыҡ оҫталығы буйынса уҡыта. Театр әүҙем гастролдәрҙә йөрөй һәм төрлө театр фестивалдәрендә ҡатнаша.

1989 йылда Ермолаева театры театр-студия статусын ала, ә 1991 йылдан муниципаль театр була. 1997 йылда элекке «Строитель» Мәҙәниәт йорто бинаһында даими теркәлә. Любовь Иосифовна музыкаль композициялар башҡарыусы булараҡ билдәле була. Уның башҡарыуында «Омские улицы» йыры Омскиҙың рәсми булмаған гимнына әүерелә.

2013 йылдың 17 октябрендә Омскиҙа вафат була. Иҫке-Төньяҡ зыяратында ерләнгән.

### Хәтер
Һәр йылдың 13 ғинуарында театр труппаһы, төп байрамдарының береһе булараҡ, уның тыуған көнөн билдәләй.

## Ғаиләһе
Улы Юрий — Малунцев исемендәге Мәҙәниәт һарайында «Группа характеров» пластик театр режиссеры, ҡыҙы Ирина — Омск ҡала Хакимиәтенең мәҙәниәт идаралығы сәнғәт бүлегенең баш белгесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998)
* «Золотой конёк» театр фестиваленең «За честь и достоинство» премияһы лауреаты (2002)
* «Иң яҡшы театр эше — 2007 й.» өлкә фестиваль-конкурсында «Омск сәхнәһе легендаһы»

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Городской драматический театр «Студия» Л. Ермолаевой

## Һылтанмалар
* Сайт Городского драматического театра «Студия» Л. Ермолаевой
Волкова Надежда Терентьевна

**Волкова Надежда Терентьевна** (24 июнь 1920 йыл — 26 ноябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Харьков төбәгендә  фашистарға ҡаршы көрәшкән йәшерен ойошмала һәм партизандар хәрәкәтендә ҡатнашҡан. Украина комсомолының Харьков йәшерен өлкә комитеты секретарының элемтә тотоусыһы, Советтар Союзы Геройы (1965, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Надежда Терентьевна Волкова 1920 йылдың 24 июнендә Харьков ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Документтарҙа  милләтен урыҫ (әсәһе — йәһүд) тип күрһәткән.

Бишенсе класҡа тиклем Харьковтың 6-сы мәктәбендә, уҡый, ҡалған уҡыуын Сумы өлкәһенең Конотоп ҡалаһы урта мәктәбендә тамамлаған.

Бөйөк Ватан һуғышы башында йылдарында  Мордовия АССР-ының Инсар ауылына эвакуацияланған, унда медицина шәфҡәт туташтары курстарын тамамлай. Госпиталдә эшләй. 1942 йылда Мәскәү махсус партизандар мәктәбен тамамлай.

1942 йылдың октябрь башында комсомолка Надежда Волкова Украинаның Харьков комсомолы өлкә комитеты секретары Александр Щербактың элемтә тотоусыһы булып китә. Харьков өлкәһенә ҡараған Волчан районы партизан отрядына (отряд командиры М. В. Синельник) ебәрелә.

Дошман тылында ул йәшерен отряд һәм йәшерен ойошма командованиеһы ҡушҡан йөкләмәләрҙе үтәй, Шебекино, Волчанск һәм башҡа ауылдарға разведкаға йөрөй,  листовкалар тарата һәм ауыл халҡы менән әңгәмә үткәрә.

1942 йылдың 26 ноябрендә немецтар, Старица, Терновая һәм Рубежное ауылдары янында көстәрен туплап, отрядты ҡамау һәм юҡ итеү буйынса операция башлайҙар. 1942 йылдың 27 ноябрендә иртән иртүк  отряды уратып алына, Н. Т. Волкова һәм Александр Щербак карателдәр эҙәрлекләп килгән партизан отрядының төп көстәрен ҡапларға тырыша. Был һуғышта Волкова һәм Щербак һәләк була.

Харьков өлкәһенең Волчанск  ҡалаһында ерләнгән.

## Наградалары
СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 8 май Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн  Волкова Надежда Терентьевнаға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнә.

## Хәтер
Волчанскиҙағы ҡәберенә һәм Харьковтағы Еңеү скверында (герой-комсомолецтар аллеяһындағы һәйкәл  2013 йылда Зеркальная Струя артындағы Еңеү скверында Мироносицкая сиркәүен төҙөгәндә юҡҡа сығарыла) Н. Т. Волкова һәйкәлдәре урынлаштырылған. 

Волчанск ҡалаһында уның исемен йөрөткән урам һәм  Конотоп ҡалаһындағы урта мәктәпкә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Подвиги во имя Отчизны. — 2-е изд., пер. и доп. — Харьков: Прапор, 1985. — С. 135—137.

## Һылтанмалар

* 
* Книга Памяти Харьковской области
Константинова Тамара Фёдоровна

**Тамара Фёдоровна Константинова**  (7 ноябрь 1919, Нигерёво ауылы, Тверь губернаһы — 28 июль 1999, Воронеж) — Советтар Союзы Геройы, лейтенант.  Советтар Союзы Геройы В. Ф. Константиновтың бер туған апаһы.

## Биографияһы
Тамара Федоровна Константинова  1919 йылдың  7 ноябрендә  хәҙерге Тверь өлкәһенең  Нигерево ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Федор Константинов, ауыл тимерсеһе, әсәһе  — Зинаида Михайловна, уҡытыусы.

Урта мәктәпте, 1940 йылда Калинин аэроклубы янында осоусылар-конструкторҙар  курсын тамамлай.

Ҡыҙыл армияла  1943 йылдың март айынан (ғәмәлдәге армияла 1944 йылдың мартынан). 999-сы штурмлаусы авиаполктың  (277-штурмлаусы  авиадивизияһы, 1-се һауа армияһы, 3-сө Белорус фронты)  эскадрилья штурманы була. ВЛКСМ ағзаһы.

Дошман объекттарын штурмлауҙа 66 хәрби осош яһай.

1945 йылдың 29 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ  һәм батырлыҡ күрһәткәне  һәм командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне өсөн  лейтенант Константиноваға лейтенант  Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. 

Һуғыштан һуң Тамара Федоровна партия мәктәбен һәм иҡтисад институтын тамамлай.  1949 йылда коммунистар партияһына инә.  Воронежда йәшәй, Воронеж өлкә башҡарма комитетының   социаль тәьминәт бүлегендә эшләй. 1999 йылдың 28 июлендә вафат була. Коминтерн зыяратында ерләнә.

## Наградалары
Ленин ордены, ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,  Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.

## Хәтер

* 1946 йылда Калининград өлкәһенең  Конрадсвальде ҡасабаһы уның хөрмәтенә  Константиновка тип үҙгәртелә
* Лихославлдә,  Первомайский урамында һәләк булған яугирҙәргә обелиск янында ике иҫтәлекле плита ҡуйыла, унда Тамара һәм Владимир Константиновтарҙың исемдәре  мәңгеләштерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Константинова Тамара Фёдоровна  // Долгов И. А. Золотые Звёзды калининцев / лит. запись А. Ф. Ростапова. — 3-е изд., перераб. — М.: Московский рабочий (Калининское отделение), 1983. — Т. 1. — 399 с. — 20 000 экз.
* 

## Һылтанмалар

*
Жүрәева Нардиә Ғариф ҡыҙы

**Жүрәева Нардиә Ғариф ҡыҙы**  (;  2 июнь 1937 йыл) — хор дирижеры, педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре, ТАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986), РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003), Татарстан Республикасының халык артисы (1995). 

## Биографияһы
Нардиә Ғариф ҡыҙы Жүрәева 1937 йылның 2 июнендә Ҡазанда тыуған.

1964 йылда Ҡазан дәүләт консерваторияһын уңышлы тамамлаған, буласаҡ хормейстр профессор С.А.Казачков классында шөғөлләнгән. Музыкаль училищела педагогик эш белән шөғөлләнә.

1972 йылдан Ҡазан дәүләт консерваторияһында педагог булып эшләй.

1981 йылда хор дирижерлыҡ кафедраһы доценты вазифаһын башҡара һәм Казан консерваторияһынең башҡарыу факультеты деканы итеп тәғәйенләнә.

1981-1982 һәм 1985-2005 йылдарҙа М. Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрының төп хормейстеры булып эшләй. 

1982-85 йылдарҙа Татарстан АССР мәҙәниәт министры урынбаҫары вазифаһында була.

Нардиә Ғариф ҡыҙы республиканың ижтимағи тормошона ҙур өлөш кереткән кеше. 1987 йылдан ул Татарстандың Музыкаль йәмғиәте идараһы рәйесе булып тора. 1992-98 йылдарҙа Татарстан Республикаһы Мәҙәниәт фонды идараһын етәкләй.

2006 йылдан яңынан М. Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрының хор коллективын етәкләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003), 
* ТАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәр (1986),
* Татарстан Республикаһының халык артисы (1995), 
* «Фиҙаҡар хеҙмәт өсөн» миҙалы (2007 йылдың 14 июне N ПУ-310, Татарстан)

## Театр постановкалары
«Отелло» (Верди), «Дон Паскуале» (Доницетти),  «Кәкүк тауышы» (Калимуллиндың милли рок-операһы), «Цыган-премьер» һәм «Сильва» оперетталары (Кальман),  «Яҙ» кантаттаһы  (Рахманинов), «Мессия» Генделя, «Реквием» (Верди), «Свадьба Фигаро» һәм «Волшебная флейта» (Моцарт), «Фальстаф» һәм «Набукко» (Верди), һәм шулай уҡ татар телендә  «Сөйөмбикә» (Мөлөков) (концерт башҡарыуында), «Шағир мөхәббәте» (Әхиәрова), «Йәлил» (Жиганов).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Татарский энциклопедический словарь. -Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. - 703с. илл.ISBN 0-9530650-3-0
Дараба Хаджа Саран

**Дараба Хаджа Саран** (, Гвинея) — Мано йылғаһы дәүләттәре союзының ҡатын-ҡыҙҙарының тыныслыҡ өсөн берләшмәһенә нигеҙ һалыусы (REFMAP).

## Биографияһы
Дараба Хаджа Саран 1945 йылда Гвинеяла тыуа. Атаһы Гаджи Әхмәт Секо Туре командованиеһы һалдаты була.

Дараба Хаджа Саран Германияла Лейпциг һәм Галле ҡалаларында фармакологияны өйрәнә. 1970 йылда Хаджа Гвинеяға ҡайта һәм Тышҡы сауҙа министрлығының экспорт буйынса директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнгәнгә тиклем Гаджи Мафори Бангуры колледжында уҡыта. 1996 йылда ҡатын-ҡыҙҙарға һәм балаларға ярҙам социаль мәсьәләләр министры вазифаһын биләй.

2010 йылда Хаджа Саран Дараба Гвинея президенты вазифаһына дәғүә иткән 24 кандидат араһында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була. 2010—2017 йылдарҙа ул REFMAP генераль секретары вазифаһын биләй.

## Иҫкәрмәләр
Захарова Надежда Николаевна

**Надежда Николаевна Захарова** (1935 — 2004) — Рәсәй, совет педагогы. СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1984).

## Биографияһы
Надежда Захарова 1935 йылдың 10 октябрендә Мәскәү өлкәһендә тыуған.

1940 йылда ғаилә  Раменское районының Михеево ауылына күсеп килә. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Коломна педагогия институтына (хәҙер Дәүләт социаль-гуманитар университеты) уҡырға инә.

1957 йылдан башлап Никоново урта мәктәбендә башта физика уҡытыусыһы, завуч (1960 йылдан), ә 1967 йылдан — директоры булып эшләй һәм 1999 йылға тиклем был мәктәпте етәкләй. Етәксе вазифаһынан киткәс, уҡытыусы эшенә кире ҡайта.

Оҫта етәксе, талантлы ойоштороусы, ижади шәхес була. Уның энергияһы, абруйы, тырышлығы һәм өҙлөкһөҙ хәстәрлеге арҡаһында 1986 йылда Никоновское урта мәктәбенең яңы бинаһы төҙөлә, 32 йыл дауамында Надежда Николаевна ошо мәктәпте етәкләй.

Ике тапҡыр РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты итеп һайлана, өс тапҡыр — Раменское ҡала советы депутаты, район, өлкә һәм республика педагогик конференцияларҙың даими ҡатнашыусыһы була.

2004 йылдың 18 ноябрендә вафат була. Мәскәү өлкәһе Раменское районы Никоново ауылы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1988),

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,

- «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы,
 
- РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы,

- Раменское районының почетлы гражданы (2000).

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Захарова Надежда Дмитриевна

**Захарова Надежда Дмитриевна** (9 февраль 1945 йыл) — спорт ветераны. СССР баскетболсыһы, СССР һәм Рәсәй трненеры. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1995).  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм Почёт (2006) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Надежда Дмитриевна Захарова 1945 йылдың 9 февралендә Псков өлкәһе Кудеверь районы Голованов ауылында тыуған.

1958-1976 йылдарҙа «Спартак» (Ленинград) өсөн сығыш яһай.

Хәҙерге П. Ф. Лесгафт исемендәге Физик культура, спорт һәм сәләмәтлек милли дәүләт университетын тамамлай, тренер-уҡытыусы. 1975 йылдан КПСС ағзаһы.

1977-78 йй. — СССР йәштәр йыйылма командаһы тренеры — «Алтын Диана» призына турнир еңеүсеһе (1978).

Хәҙерге ваҡытта Санкт-Петербургтың олимпиада резервындағы 1-се училищеһының баскетбол буйынса өлкән тренер-уҡытыусыһы.

Ире — СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры Станислав Гельчинский.

## Ҡаҙаныштары
* 1976 йылғы Олимпия уйындары чемпионы,
* Донъя чемпионы 1971, 1975,
* Европа чемпионы 1968, 1970, 1972, 1974, 1976;
* 1974 йылда СССР чемпионы,
* 1970-73, 1975 - СССР чемпионатының көмөш призеры;
* 1976 - СССР чемпионатының бронза призеры;
* СССР халыҡтары VI Cпартакиадаһының бронза призеры (1975);
* Универсиада-73 чемпионы;
* Кубок эйәләре Кубогы эйәһе, 1972-74;
* Лилиан Ронкетти Кубогы эйәһе, 1975;
 
## Әҙәбиәт
* *Генкин З. А.* Баскетбол: Справочник / Авт.-сост. З. А. Генкин, Е. Р. Яхонтов. — М.: Физкультура и спорт, 1983. — 224 с.
* Захарова Надежда Дмитриевна // Олимпийская энциклопедия / Павлов С. П.. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 415 с.

## Һылтанмалар
* Олимпийская чемпионка Надежда Захарова отмечает юбилей
Пушкарская Нина Ивановна

**Нина Ивановна Пушкарская** (6 май 1926 йыл — 17 ғинуар 1975 йыл) — СССР-ҙың тимер юл транспорты алдынғыһы. 1946—1975 йылдарҙа Силәбе өлкәһендәге Магнитогорск металлургия комбинатының паровоз һәм электровоз машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).

## Биографияһы
Нина Ивановна Пушкарская 1926 йылдың 6 майында Тверь өлкәһенең Зубцово районы Ивашково ауылында рус крәҫтиәне ғаиләһендә тыуа.

1940 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Еңел сәнәғәт техникумына уҡырға инә. 1941 йылда фронтта атаһы һәлак була. 1941 йылдан 1942 йылға тиклем оккупацияла була.

1942 йылдың көҙөндә Магнитогорскиға оҙатыла. 1943 йылда ФЗУ-ла уҡыуын тамамлай.

1943 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген Магнитогорскиҙағы металлургия комбинатында паровоз машинисы ярҙамсыһы булып башлай. Өс йылдан һуң паровоз машинисы булып үҙаллы эшләй. 1948 йылда комбинатҡа беренсе электровоздар алына, Нина Ивановна уларға күсә. 1957 йылдан алып ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем өлкән электровоз машинисы булып эшләй.

Үҙенең һөнәри кимәлен даими камиллаштыра. Бер нисә йәш белгес тәрбиәләй, уларға үҙенең бай тәжрибәһен еткерә. Завод эсендә тауар ташыуҙа өҙөклөктәргә юл ҡуймай.

1960 йылдың 7 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән тимер юл бәйләнешен тәьмин итеүҙәге ҡаҙаныштары  өсөн һәм Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө хөрмәтенә Нина Ивановна Пушкарская Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән бүләкләнә һәм уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1949 йылдан КПСС ағзаһы.

1975 йылдың 17 ғинуарында вафат була. Магнитогорскиҙа ерләнгән.

## Хәтер
* Магнитогорскиҙа Герой йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2000);
* Ҡала урамдарының береһе Н. И. Пушкарская исемен йөрөтә (2017).
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (07.03.1960)
* Ленин ордены (07.03.1960)
* «За трудовое отличие» миҙалы (31.03.1954)
* башҡа миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Магнитогорск: краткая энциклопедия. — Магнитогорск, 2002.
* Созвездие славы: — Магнитогорск, 2002.
* Челябинская область. Энциклопедия в 7 томах. Челябинск, 2003—2007.

## Һылтанмалар
*
Константинова Ксения Семёновна

**Константинова Ксения Семёновна** (18 апрель 1925 йыл — 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шәфҡәт туташы, медицина хеҙмәте старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Ксения Семёновна Константи́нова 1925 йылдың 18 апрелендә Тамбов губернаһы Сухая Лубна (хәҙер — Липецк өлкәһе, Липецк районы) ауылында тыуған.

Тулы булмаған урта мәктәпте һәм Елец ҡалаһында фельдшер-акушерлыҡ мәктәбен тамамлай.

1943 йылдан Ҡыҙыл Армияла, ә шул уҡ йылдың октябренән — фронтта.

1943 йылдаың 1 октябрендә 730-сы уҡсылар полкы батальонының санитар инструкторы (Калинин фронты, 43-сө армия, 204-се уҡсылар дивизияһы) медицина хеҙмәте старшинаһы К. С. Константинова Смоленск өлкәһе, Руднянский районы Шатилово ауылы янында, дошман ҡамауында ҡала һәм, яралы һалдаттарҙы яҡлап, һуңғы патронына тиклем беҙҙең позицияларға үтеп ингән фашистарға ҡаршы һуғыша. Ауыр яраланған ҡыйыу ҡыҙ гитлерсылар ҡулына эләгә. Ул йыртҡыстарса ғазаплап үлтерелә.

Смоленск өлкәһе Руднянский районы Распопы ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының менән 1944 йылдың 4 июнь указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән ҡаһарманлыҡтары һәм батырлыҡтары өсөн медицина хеҙмәте старшинаһы Константинова Ксения Семёновнаға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
* Ленин ордены һәм «Хәрби хеҙмәттәр өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

## Хәтер
* Липецк ҡалаһының элекке фельдшер-акушерлыҡ мәктәбе (хәҙер медицина колледжы) бинаһына Героиня иҫтәлегенә мемориаль плита ҡуйылды.
* Шулай уҡ Липецк ҡалаһының 28-се урта мәктәбе бинаһына мемориаль плита (Константинова майҙанында урынлашҡан) ҡуйылды.
* 1965 йылдың 5 майында Липецк ҡалаһының Клуб майҙаны Константинова майҙаны тип үҙгәртелә.
* Геройҙар майҙанындағы мемориаль комплекста К. С. Константинованың бронзанан ҡойолған портреты ҡуйылған.
* Липецк өлкә советы депутаттарының 2015 йылдың 4 июнендә сыҡҡан № 1175-пс ҡарары менән Елецк медицина колледжына Советтар Союзы Геройы Ксения Семёновна Константинованың исеме бирелә.
* 2015 йылда Смоленск төп медицина колледжына К. С. Константинова исеме бирелә.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Лебединский Г. Н., Марков Н. В.* Липецк. Путеводитель. — Воронеж: Центр.-Чернозем. кн. изд-во, 1984.
* *Колесников Г. М., Лебединский Г. Н., Марков Н. В. и др.* Липецк. Справочник-путеводитель. — Воронеж: Центр.-Чернозем. кн. изд-во, 1967.

## Һылтанмалар
Гашева Руфина Сергеевна

**Гашева Руфина Сергеевна** (1921—2012) —  46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья штурманы(325-се  төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы 2-се Белорус фронты) , гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Руфина Гашева  1921 йылдың 14 октябрендә Пермь губернаһының Пермь өйәҙенда  Верхнечусовские Городки ауылында  (хәҙер Пермь крайының Чусовский районында ҡала тибындағы ҡасаба) уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1922 йылда ғаилә әсәһенең Горький өлкәһе Чкалов районындағы  тыуған Катунки ауылына күсеп килә. 1923 йылда, атаһы вафат булғандан һуң, Руфина әсәһе менән Уралға китә. 

1930 йылда  Гашева Руфина Мәскәүгә килә,  унда биш йыллыҡты тамамлай. Шунда Гашева снайперҙар мәктәбенә уҡырға инә һәм  комсомол сафына алына.

1941 йылда  Руфина Гашева Мәскәү дәүләт университетында   механика-математика факультетының ике курсын тамамлай. Өсөнсө курста,  1941 йылдың октябрь айында  Гашева  46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкына тәғәйенләнеүгә өлгәшә. 1942 йылда Гашева  Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбе янында штурмандар курсын тамамлай. 

1944 йылдың декабренә Гашева дошмандың тере көсөнә һәм хәрби техникаһына ҙур зыян килтереп,  823 хәрби осош яһай. Ике тапҡыр дошман  зенитчигы тарафынан бәреп төшөрөлә. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың  23 февралендәге  указы менән гвардия өлкән лейтенанты Руфина Сергеевна Гашеваға  *«немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын  өлгөлө үтәгәне  һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлыҡтары өсөн»* Ленин ордены менән  «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4853) тапшырылып  Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. 

### Һуғыштан һуң
1952 йылда Сит ил телдәре хәрби институтын тамамлай. Бронетанк ғәскәрҙәренең хәрби академияһында  1957 йылға тиклем инглиз теле буйынса өлкән уҡытыусы булып эшләй.  1956 йылдан — майор дәрәжәһендә запаста.

Руфина Гашева запасҡа сыҡҡандан һуң һуң СССР  оборона министрлығы нәшриәтендә өлкән өлкән контроль мөхәррире булып эшләй.  Мәскәүҙә йәшәй һәм йәштәрҙе патриотик тәрбиәләүҙә ҡатнаша.

2012 йылдың 1 майында  вафат була. Мәскәүҙә  Востряков зыяратында ерләнә.

## Наградалары

* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4853).
* Ленин ордены.
* Ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены.
* Ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.
* «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы

## Хәтер
2018 йылда Мәскәүҙә Флот урамының 28-се йортона осоусы Руфина Гашеваға мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ночные ведьмы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Аронова Р. Е. — «Ночные ведьмы». Саратов, 1983. — 116 с.
* Ракобольская И. В., Кравцова Н. Ф. — «Нас называли ночными ведьмами». М.: Изд-во МГУ, 2005. — 336 с.
* 

## Һылтанмалар

* 
* Крылатая гвардия — галерея изображений.
* «Она отважно громила врага» — Официальный сайт Головинского района.
* «В Москве чествовали ветеранов ВВС» — Первый канал 03 марта 2005, Четверг, 18:43.
* «Гашева Руфина Сергеевна» — Официальный сайт МУ «Центральная библиотека» Чкаловского района Нижегородской области.
Костырина Татьяна Игнатовна

**Татьяна Игнатьевна Костырина** (1924, Кропоткин, Краснодар крайы — 22 ноябрь 1943 йыл) — Советтар Союзы Геройы, снайпер, кесе сержант.

## Биографияһы
Татьяна Игнатьевна Костырина 1924 йылда Кропоткин ҡалаһында (Краснодар крайы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

8 класс тамамлаған. 1942 йылдан алып Ҡыҙыл армияла снайперҙар курсын тамамлай. 120 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә.

### Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың авгусынан — армияла. 691-се уҡсылар полкы снайперы (Айырым Приморье армияһы, 383-сө уҡсылар дивизияһы), кесе сержант. Кубанды һәм Ҡырымды азат итеү өсөн барған һуғышта 120 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Ауылы өсөн барған һуғышта 1943 йылдың 22 ноябрендә Аджимушкай ҡасабаһы (хәҙер Керчь ҡалаһы биҫтәһе) өсөн алышта сафтан сыҡҡан батальон командирын алмаштыра һәм һалдаттарҙы атакаға күтәрә. Был алышта һәләк була. 1944 йылдың 16 майында дошман менән алыштарҙа күрһәткән хәрби батырлығы һәм ҡыйыулығы өсөн, үлгәндән һуң уға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

Аджимушкайҙа ерләнгән. Керчь ҡала хәрби зыяратына күсереп ерләнгән.

## Хәтер
Ҡырым өлкәһе Ленин районында бер ауыл уның исемен йөрөтә, унда Герой ҡыҙҙың бюсы ҡуйылған, шулай уҡ Керчь һәм Кропоткин ҡалаларында Татьяна Игнатьевна Костырина урамдары бар.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройы.
* Ленин ордены.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Девушка с Кубани.
* Снайперы Великой Отечественной войны.
Иннфиртель

**Иннфиртель** (, букв. «Иннская четверть») — Австрияның Инн йылғаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан тарихи өлкәһе. Үрге Австрия — Австрия еренең көнбайыш өлөшө, һәм ул немецтәрҙең Баварияһы менән сиктәш. Үрге Австрия тарихи субрегионының дүрттән бер өлөшө, ҡалған өс өлөшө — Хаусрукфиртель, Мюльфиртель һәм Траунфиртель.

## Географияһы һәм демографияһы

Төбәк үҙ эсенә Шердинг, Рид-им-Иннкрайс, Браунау-ам-Иннокругтарын ала. Төбәктең майҙаны яҡынса 2250 км² тәшкил итә, ә халыҡ һаны 215 мең кешегә етә.

## Тарихы
Урта быуат башында ҡараған төбәк немец герцогы Баварияның милке булған һәм *Innbaiern* тип аталған. 1779 йылдағы бавария мираҫы өсөн барған һуғыш барышында был ерҙәр Австрия ҡарамағында ҡала. Наполеон һуғыштары ваҡытында ул 1809 йылда Шенбрунн килешеүе нигеҙендә уға сиктәш ятҡан Хаусрукфиртель менән бергә Баварияға тапшырыла, әммә 1816 йылда Вена конгресы ҡарарына ярашлы Австрия империяһына ҡушыла.

## Билдәле шәхестәре
* Адольф Гитлер — Өсөнсө Рейх осоронда немец дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, диктатор.
* Антон Цайлингер — фотондар ҡулланып квант телепортацияһын ҡулланыуҙы беренсе тапҡыр тормошҡа ашырған Австрия физигы.
* Груб Франц — мәктәп уҡытыусыһы, композитор, популяр раштыуа гимны көйөнөң авторы.
* Эрнст Кальтенбруннер — Өсөнсө Рейх осоронда юғары вазифалы немец сәйәси эшмәкәре.

## Һылтанмалар
* Обзорная Карта (PDF-документ; 341 kB)
* Классификация регионов в Верхней Австрии
* Культура, нравы и обычаи жителей Иннфиртеля, 1832
Кисляк Мария Тимофеевна

**Мария Тимофеевна Кисляк** (1925 йылдың 6 марты, Украина, хәҙер Харьков ҡалаһы һыҙатындағы Ледное ауылында тыуған — 1943 йылдың 18 июнендә һәләк булған, шунда уҡ) — совет антифашисткаһы-. Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин ҡыҙы. Харьков фельдшер-акушерлыҡ мәктәбен тамамлай. Госпиталдә шәфҡәт туташы булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда йәшерен ойошма ағзаһы подпольщица комсомолка 1943 йылдың февралендә Мария Кисляк Харьков ҡалаһында йәшерен комсомол ойошмаһы булдыра һәм етәкләй, һәм улар оккупация ҡөндәрендә дошманға ҡаршы әүҙем көрәш алып бара. Кисляк Ледное ауылы халҡы араһында үҙе яҙған листовкаларҙы тарата, СС офицерҙарын юҡ итә, ҡамауға эләккән совет яугирҙәрен фронт линияһы аша күсерә. Ул 43 яралы Ҡыҙыл Армия яугиренең ғүмерен ҡотҡарып алып ҡала.

1943 йылдың май аҙағында Кисляк Марияны тыуған ауылында гестапо ҡулға ала. 1943 йылдың 18 июнендә фашист палачтары тарафынан язалап үлтерелә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 8 майы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән бтырлыҡтары өсөн Кисляк Мария Тимофеевнаға, Ленин ордены һәм "алтын йондоҙ"миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар