open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәжитов Ринат Марсель улы

**Мәжитов Ринат Марсель улы** (18 сентябрь 1967 йыл) — бейеүсе, 1995—2012 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2002) һәм халыҡ артисы (2009).

## Биографияһы
Ринат Марсель улы Мәжитов 1967 йылдың 18 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Атаһы, Мәжитов Марсель Исмәғил улы, бейеүсе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.

1988—1990, 1995—2012 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле, 1992—1995 йылдарҙа «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбле солисы.

Бейеүсегә актёр оҫталығы, ихласлыҡ, сағыу темперамент хас. Башҡарыу оҫталығы юғары техника һәм тәьҫирлелек менән айырылып тора.  Мәскәү һәм Санкт-Петербург концерт залдарында сығыш яһай. 1997 йылда Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә, 2001 йылда Санкт-Петербургта Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте көндәрендә, 2006 йылда БР көндәрендә Истанбул ҡалаһында, 2005 йылда Лондонда «Урыҫ ҡышы» фестивалендә ҡатнаша. Донъяның 15 иле буйлап гастролдәрҙә була.

## Репертуары
«Бүләк», «Ҡороҡсолар», «Һунарсы» («Перовский»), «Бангладеш ритмдары һәм көйҙәре» («Ритмы и мелодии Бангладеш»), «Төньяҡ амурҙары», «Ут егет», «Коряк бейеүе» («Корякский танец»), «Француз яулығы» бейеүҙәрен яңғыҙ башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002);
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* «Мираҫ» фольклор ансамбле
* Ноғманова Илүзә Ҡаһарман ҡыҙы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Васильев Григорий Семёнович

**Васильев Григорий Семёнович** (22 сентябрь 1897 йыл — 28 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкы командиры, подполковник (1942). Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Григорий Семёнович Васильев 1897 йылдың 22 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ефремкин ауылында тыуған. Милләт — сыуаш. Башланғыс училище тамамлаған.

1918 йылдан Ҡыҙыл Армияла. *Йыйылма Урал отряды походында*, 1918—1920 йылдадарҙа Көнсығыш фронттағы һуғыштарҙа, 1922 йылда Волочаевка операцияһында ҡатнаша. 1919 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1919 Ҡыҙыл Армия командованиеһы штабының Вятка совет пехота курстарын тамамлай. 1924 йылда Юғары берләштерелгән хәрби училищены тамамлай. 1929 йылда Көнсығыш тимер юлындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1934 йылда М. В.  Фрунзе исемендәге  хәрби академия тамамлай. 1938 йылда Хәсән күле янында һәм 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһы буйында япон милитаристары менән ҡораллы конфликттарҙа ҡатнаша.1941 йылдың октябренән Көньяҡ-Көнбайыш, Брянск һәм Воронеж фронттарында хеҙмәт итә. 60-сы армия 232-се уҡсылар дивизияһы 605-се уҡсылар полкы командиры. 1943 йылдың 24-28 ғинуарында Воронеж өлкәһе Верхненикольское, Яблочое, Кочетовка, Түбәнге Турово ауылдарын азат итеүҙә ҡатнаша.1943 йылдың 28 ғинуарында Воронеж өлкәһе Түбәнге Турово ауылы өсөн барған алыштарҙың береһендә һәләк була. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.

1943 йылдың 28 ғинуарында Воронеж өлкәһенең Хохол ауылы янындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР) (1943)
* Советтар Союзы Геройы (28.04.1943)
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (07.11.1942)
* «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы

## Хәтер
Бийск ҡалаһында, Кочетовка һәм Түбәнге Туровола урта мәктәптәргә Васильев исеме бирелгән; Бийск, Ефремкин һәм Түбәнге Туровола уға һәйкәл ҡуйылған

## Әҙәбиәт
* 
* Звёзды доблести ратной: О Героях Советского Союза — новосибирцах / сост. Е. Д. Головин, Л. М. Живоглядова. — 2. — Новосибирск: Новосибирское книжное издательство, 1986. — 432 с.
* Кузнецов И. И., Джога И. М. Золотые звёзды Алтая. — 1. — Барнаул: Алтайское книжное издательство, 1982. — 279 с.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. — Кн. 4. — Уфа, 1979.
* *Ашик М. В.* Этергомский десант. — , 2000.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
* 
* Сайт газеты «Бийский рабочий»
* Сайт села Карамаскалы
Астафьев

**Астафьев** — урыҫ ир-ат фамилияһы.

**Астафьева** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Астафьев Александр Иванович —  (1816 йыл — 1863 йыл) — хәрби публицист, Рәсәй Император Армияһының генерал-майоры.

------------------
* Астафьева Тамара Аркадьевна — (17 март 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең табип-педиатры. СССР-ҙың халыҡ табибы.
Атауллин

**Атауллин** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Атаулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

**Атауллина**  — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Атауллин Ринат Юмор улы — (23 ғинуар 1959 йыл — 17 ғинуар 2022 йыл) — рәссам, 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы.
* Атауллин Талха Атаулла улы
-----------
Аҡбашев

**Аҡбашев** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Топоним булып та ҡулланыла.

**Аҡбашева** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Аҡбашев Кәбир Мөхәмәтшәрип улы (10 март 1932 йыл — 6 февраль 2019 йыл) — яҙыусы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Аҡбашев Рәшит Шаһабетдин улы (29 май 1933 йыл — 21 февраль 2015 йыл) — ғалим-табип, СССР һәм Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау эшмәкәре.
--------

## Топоним
* Аҡбаш (Барҙы районы) — ауыл.
* Аҡбаш (Ютазы районы) — ауыл.
* Аҡбаш (Арғаяш районы) — ауыл
Аҡманов

**Аҡманов** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Аҡман исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла. Топоним булып та йөрөй, башҡа мәғәнәрәе лә бар.

**Аҡманова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Аҡманов Ирек Ғайса улы (19.08.1933), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1981), профессор (1984). 
* Аҡманов Айтуған Ирек улы (16.05.1966), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2003), профессор (2005).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҡман (күл)
Аҡҡулов

**Аҡҡулов** — башҡорт ир-ат фамилияһы.

**Аҡҡулова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүсләр
* Аҡҡулов Абдулхаҡ Ғәббәс улы ( 15 июль 1910—26 июнь 1975) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Аҡҡулов Миңлеғәли Ҡотләхмәт улы ( 1906 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Исачкин Николай Фёдорович

**Исачкин Николай Фёдорович** (6 сентябрь 1947 йыл) — дәүләт, партия һәм комсомол органдары хеҙмәткәре. 1997—2011 йылдарҙа Федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының етәксе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһының дәүләт граждан хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе. Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре (2005).

## Биографияһы
Николай Фёдорович Исачкин 1947 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы Өлкәр ауылында (хәҙер бөткән) тыуған.

1971 йылда Өфө нефть институтын, 1984 йылда — Свердловск Юғары партия мәктәбен, 2001 йылда — Мәскәү иҡтисад, статистика һәм информатика институтын тамамлаған.

Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1971 йылда Стәрлетамаҡ химия заводында смена начальнигы булып башлай.

1973 йыл башында ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының икенсе секретары, апрелдән — беренсе секретары итеп һайлана. 1974 йылда ВЛКСМ-дың 17-се съезына делегат була.

1976 йылдан КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитеты секретары, 1988 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары — Политик мәғариф йорто мөдире.

1991 йылдан Башҡорт АССР-ы Юғары Советының, 1995 йылдың апреленән — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың ижтимағи-сәйәси үҙәге директоры, шул уҡ йылд авгусынан — кадрҙар бүлеге начальнигы.

1997—2011 йылдарҙа Федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының етәксе урынбаҫары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (1976)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1981),
* СССР Эске эштәр министрлығының Почёт грамотаһы (1974)
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы (1974)
* Рәсәй Федерацияһының Һалымдар һәм йыйыуҙар буйынса министрлығының Почёт грамотаһы (2007)
* Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының Почёт грамотаһы (2011)
* Рәсәй Федерацияһының Һалымдар һәм йыйыуҙар буйынса министрлығы отличнигы (2004)
* Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре (2005).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия — Исачкин Николай Фёдорович
* Единый республиканский бизнес-портал — Исачкин Николай Фёдорович

‏
Бәхтиев

**Бәхтиев** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Бәхти исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

**Бәхтиева** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы (8 август 1937 йыл) — зоотехник. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993).
-------------
* Бәхтиева Алһыу Исмәғил ҡыҙы — (26 июль 1970 йыл) — театр  актёры, йырсы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бәхти — башҡорт ир-ат исеме.
Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы

**Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы** (8 август 1937 йыл) — зоотехник. 1974—2002 йылдарҙа Краснокама районы «1 Май» колхозы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1987) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986), райондың почётлы гражданы (2005).

## Биографияһы
Индус Мәғәфүр улы Бәхтиев 1937 йылдың 8 авгусында Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Яңы Аҡтанышбаш ауылында тыуған. Атаһы Башҡорт кавалерия дивизияһы сафында хеҙмәт итә, 1943 йылдың көҙөндә Ворошиловград өлкәһен фашистарҙан азат итеү өсөн барған ҡаты алыштарҙың береһендә һәләк була. Урта белем алғас, өс йыл ауыл мәктәбендә лаборант вазифаһын башҡара. 1958 йылда хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университетына зоотехник һөнәре буйынса уҡырға инә. 1963 йылда, институтты уңыш­лы тамамлағас, колхозда зоотехник булып эш башлай. 1964 йылда баш зоотехник итеп тәғә­йен­ләнә. 1972 йылда район хакими­әтенең ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы, 1973 йылда «1 Май» колхозына партком секретары итеп һайлана, 1974—2002 йылдарҙа шул колхоздың рәйесе булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993);
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1987);
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (1997);
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986);
* Краснокама районының почётлы гражданы (2005).

## Ғаиләһе
Ҡатыны Флүзә Йыһанур ҡыҙы Бәхтиева менән һигеҙ бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аҫаба ергә ырыҫ өҫтәп «Башҡортостан» гәзите 20 май, 2016 йыл
Купянск

**Купянск** () — Украиналағы ҡала, Харьков өлкәһе Купянский районы һәм Купянск ҡала общинаһының административ үҙәге. Илдең көнсығышында ҙур тимер юл үҙәге һәм ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡалаһы булып тора.

## Географик урыны
Купянск ҡалаһы Харьковтан 116 саҡрым алыҫлыҡта Оскол йылғаһының ике ярында, уға Харьков өлкәһенең көнсығышында Купянка й. (уң ҡушылдығы) ҡойған ерҙә урынлашҡан.

## Тарихы
1655 йылда Купянка слободаһы, йәғни, Купенка нигеҙләнгән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Краснознамённый Киевский. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). Издание второе, исправленное и дополненное. Киев, издательство политической литературы Украины, 1979.
* Военный энциклопедический словарь. М., Военное издательство, 1984.
* Исаев А. В. От Дубно до Ростова. — М.: АСТ; Транзиткнига, 2004.
* 


## Һылтанмалар
* Официальный сайт Купянск ҡала, Купянский советы башҡарма комитеты һәм
Букаев Геннадий Иванович

**Букаев Геннадий Иванович** (15 сентябрь 1947 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, партия, һалым һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1980 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, 1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың Бәләбәй ҡала комитетының беренсе секретары. 2000—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Һалымдар һәм йыйымдар буйынса министры. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Бөтә ил буйынса ИНН индереү идеяһы авторы. Башҡортостан  Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2007) һәм Почёт ордендары кавалеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған иҡтисадсыһы. 

## Биографияһы
Геннадий Иванович Букаев 1947 йылдың 15 сентябрендә Ырымбур өлкәһе Абдулла районының Степное ауылында тыуған. Һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң 1962—1965 йылдарҙа Боғорослан нефть промыслаһы техникумында уҡый. Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген «Оренбург-нефтегазразведка» тресының Абдулла экспедицияһында быраулаусы ярҙамсыһы булып башлай. 

1966 йылда Өфө нефть институтына инә һәм был юғары уҡыу йортон «инженер-электрик» һөнәре буйынса 1971 йылда тамамлай. Артабан бер йыл дауамында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы Студент төҙөлөш отрядтарының республика штабы начальнигы була.

1972 йылдан «Связьстрой-5» тресының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы 510-сы механикалаштырылған күсмә колоннаһының өлкән инженеры, 1973 йылдан — 
ошо трестың Төмән ҡалаһындағы 507-се механикалаштырылған күсмә колоннаһының, 1974 йылдан — Стәрлетамаҡтағы 510-сы колоннаның баш инженеры.

1975—1977 йылдарҙа Өфө нефть институтының капитал төҙөлөш бүлеге начальнигы була, шунан — Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.  

1978—1980 йылдарҙа Свердловск Юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Портал «Neftegaz.RU» Букаев Геннадий Иванович
* 
* http://lenta.ru/lib/14162069/
* http://www.rg.ru/oficial/spravka/pravit/bukaev.shtm
* http://www.garweb.ru/conf/mns/20021112/bukaev.htm
* http://www.persons.ru/cgi/show.exe?Num=315&Get=All&Item=
Изюм

**Изюм** () — Украинаның Харьков өлкәһендәге ҡала, Изюм районының административ үҙәге (район составына инмәй).

## Географияһы
Ҡала Северский Донец йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
1637 йылда батша Михаил Фёдорович үҙенең грамотаһында Изюм ҡурғаны янында ҡала төҙөргә кәрәклеген яҙа. Торама тураһындағы тәүге һүҙҙәр 1639 йылға ҡарай. Әммә элегерәк телгә алынған «Изюм» исемле ауылдар ҡаланың йәшен арттырыу өсөн тура килмәй, сөнки әлеге ҡала биләмәһе 1681 йылда төҙөлгән ҡәлғәнән барлыҡҡа килгән һәм киңәйеп киткән.

## Этимологияһы
Ҡаланың исеме төрки сығышлы, ҡаҙаҡса «өзен», ҡарасайса äzän «йылға», татарса üzän «үзән» һүҙҙәренән алынған тигән фараздар бар. Шулай уҡ «йөҙөм» һүҙенән килеп сыҡҡан тигән версия ла бар, сөнки ҡала ситендә 17-се быуатта виноград үрсеткәндәр.

## Туғандаш ҡалалар
* Красногорск, Россия
* Жуков, Россия
* Тукумс, Латвия


Файл:Хар губ Изюм 1781 из Винклера.jpg|Ҡала гербы . 1781
Файл:Coat of Arms of Izium.svg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сайт города Изюма 
* ТРК «СИАТ» — телеканал города Изюма 
* Изюмский краеведческий Музей
* Сайт «Обрии Изюмщины» — новости Изюма
Енакиево

**Енакиево** (, ) — Донецк өлкәһендә урынлашҡан өлкә буйһоноуындағы ҡала.

«Донецк Халыҡ Республикаһы>» хакимлығы аҫтында.

## Этимологияһы
1895 йылда инженерҙар Ф.Е. Енакиев менән Б. А. Яловицкий һәм бер нисә Бельгия эшҡыуары тарафынан Рус-Бельгия металлургия йәмғиәте ойошторола, ул 1897 йылға Фёдоровка ауылы тирәләй яңы Петровский суйын етештереү заводын төҙөй. Быуат аҙағында унда 2665 кеше эшләгән. Завод эргәһендә таш күмер рудниктары асыла. Предприятиелар тирәләй ҡасабалар барлыҡҡа килә, улар 1898 й. «Енакиево» урыҫ-бельгия йәмғиәтенә нигеҙ һалыусы инженер-юл хеҙмәткәре Ф. Е. Енакиев исеме менән аталған бер ҡасабаға берләшә.. Урындағы тимер юл станцияһына ла шундай уҡ исем бирелә. 
.

## Халҡы

Милли составы (2001): урыҫтар — 51,4%, украиндар — 45,3%, белорустар 
— 1,1%.

## Әҙәбиәттә
1896 йылда заводта хеҙмәт иткән яҙыусы А.И. Куприн «Молох» повесында эшселәр ҡасабаһының тормошон һүрәтләй.

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар

* Донецк өлкә дәүләт хакимлығы сайты .
Куваев Сергей Иванович

**Куваев Сергей Иванович** (18 сентябрь 1912 йыл—26 февраль 1991 йыл) — инженер, хәрби хеҙмәткәр, Бөйөк Ватан һәм Совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы, контр-адмирал (1957). Ҡыҙыл Байраҡ (1952), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Сергей Иванович Куваев 1912 йылдың 18 сентябрендә (ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә 8 сентябрь) Бәләбәй өйәҙенең Рождественка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Коллективлаштырыу йылдарында Куваевтар ғаиләһе Мәскәү өлкәһенең Люблино ҡалаһына күсеп килә. Унда ғаилә башлығы тимер юл оҫтаханаһында ағас эше оҫтаһы булып эшләй, ә Сергей киске мәктәптә уҡый, һуңынан — рабфакта.

1932—1936 йылдарҙа Севастополдә Украина Ленин коммунистик йәштәр союзы исемендәге Хәрби-диңгеҙ училищеһында уҡый.

1936—1937 йылдарҙа Ҡара диңгеҙ флоты «Красный Кавказ» крейсеры курсанты. Унан һуң Алыҫ Көнсығышҡа хеҙмәт итергә тәғәйенләнә. Хәрби биографияһы Тымыҡ океан флоты менән бәйле. Бөйөк Ватан һуғышын капитан-лейтенант званиеһында ҡаршылай. АҠШ һәм Канаданан ҡуртымға алынған аҙыҡ-түлеккә, ҡоралға, матди ҡиммәттәргә эйә булған тауарҙар колонналарын оҙатыу буйынса яуаплы заданиелар үтәй. Һуғыштан һуң флотты яңынан ҡоралландырыу мәсьәләләре менән шөғөлләнә, күп йылдар Совет Гаванендә хәрби комендант һәм хәрби-диңгеҙ базаһы начальнигы булып хеҙмәт итә. 1963 йылдың июлендә ауырыу сәбәпле запасҡа сыға. Оборона министрлығы бүлектәренең береһендә хеҙмәтен дауам итә. 1991 йылдың 26 февралендә Мәскәүҙә вафат була. Тыл адмиралы С. И. Куваевтың хәрби биографияһы хәрби тарихсы В. М. Луриҙың «СССР Хәрби-диңгеҙ флоты адмиралдары һәм генералдары: 1946—1960» китабында яҡтыртыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1952);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1947);
* «Почёт Билдәһе» ордены(1944)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 

* Лури В. М. «Адмиралы и генералы Военно-Морского флота СССР. 1946-1960» стр.278
Үтәбаев

**Үтәбаев ** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Үтәбай исеменән барлыҡҡв килгән.

**Үтәбаева ** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы. 

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Үтәбаев Инсур Рәмил улы (1979) — уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2019 йыл). 
* Үтәбаев Мөхлис Суфиян улы (1888—1970) — ислам дине әһеле. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Үтәбай-Кәрими (Үтәбаев) Рауил Алексей улы (1933—2005) — уҡытыусы, ислам белгесе, шәрҡиәтсе, тәржемәсе.
* Үтәбаев Әхмәр Ғүмәр улы (1960) — башҡорт яҙыусыһы, шағир һәм журналист.
* Яйыҡбай Үтәбаев (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
---------------
* Үтәбаева Фәйрүзә Юныс ҡыҙы () — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
* Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы (1930—2013) — педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үтәбай исеме
Ғәтиәтуллин Рәшит Фидаиль улы

**Ғәтиәтуллин Рәшит Фидаиль улы** (26 ғинуар 1982 йыл) — дизайнер, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының VI саҡырылыш (2018—2021) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Ғәтиәтуллин Рәшит Фидаиль улы Мәсетле районының Әжекәй ауылында 1982 йылдың 26 ғинуарында тыуған.

2008 йылда Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһын дизайнер һөнәре буйынса тамамлаған. 2015 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу менеджменты программаһы буйынса, 2017 йылда 3. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетын Башҡортостан Республикаһында муниципаль идара итеү системаһы программаһы буйынса ҡабаттан әҙерләү курстарын тамамлаған.

* 09.2005 — 09.2006 — Рәссам, «Господин Оформитель» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте;
* 02.2007 — 04.2007 — етештереү бүлеге начальнигы, «Звезда» РА яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте;
* 06.2007 — 09.2008 — Дизайнер — технолог, «Спортреклама» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте;
* 10.2008 — 04.2009 — Һанлы оператив полиграфия бүлеге начальнигы, «Нота» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте;
* 04.2009 — 09.2011 — «Ҡарағай» шифаханаһы маркетинг бүлеге начальнигы;
* 09.2011 — 01.2020 — «Ҡарағай» шифаханаһы директорының дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары;
* 02.2020 — 06.2020 — «Янғантау» шифаханаһының туристик һәм һауыҡтырыу комплекстары идарасыһы;
* 09.2020 башлап — Өфө художество-гуманитар колледжы уҡытыусыһы

## Ғәиләһе
Өйләнгән, ҡыҙ һәм ике ул тәрбиәләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамотаһы
* «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре Советы» Ассоциацияһының Почет грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Рәйесенең Рәхмәт хаты
* Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау министрының Рәхмәт хаты

## Һылтанмалар
* «Депутаттар» интернет-порталында сәхифәһе 
* «Берҙәм Рәсәй» интернет-порталында сәхифәһе
* Депутат Рашид Гатиятуллин покинет Госсобрание Башкирии
* «Бәйләнештә» социаль селтәрендә шәхси сәхифәһе
Төньяҡ тропик

**Төньяҡ тропик**, йәки **Ҡыҫала тропигы** — иң төньяҡ киңлек, унда Ҡояш  көн уртаһында зенитҡа күтәрелә ала. Был йәйге ҡояш торошо ваҡытында, ҡояш нурҙары Төньяҡ ярымшар өҫтөнә төшкән саҡта була.

Ер күсәренең Ҡояшҡа ҡарата ауыш булыуы  арҡаһында ҡояш нурҙарының Төньяҡ ярымшар өҫтөнә  төшөү  мөйөшө 

йыл дауамында үҙгәрә барып, иң юғары күрһәткескә барып етә. Йәғни, был Ҡояш Ер экваторынан төньяҡҡа табан максималь ауышҡан сағы була.

Төньяҡ тропигы — Ер карталарында билдәләнгән биш төп параллелдәрҙең береһе. Хәҙерге ваҡытта экваторҙан төньяҡҡа ҡарай 23°26′16″ урынлашҡан.  

Ҡыҫала тропигының көньяҡ эквиваленты — Ылаҡ тропигы. Ҡыҫала тропигынан төньяҡта ятҡан өлкә субтропик һәм уртаса климатҡа эйә. Ә уның менән Ылаҡ тропигы араһындағы биләмә тропиктар тип атала. 

Әлеге ваҡытта ер күсәренең ауышлығы әкренләп кәмей, һәм Ҡыҫала тропигы яйлап экваторға ҡарай күсә. Уның атамаһы  шул исемдәге йондоҙлоҡ исеменән килеп сыҡҡан. Сөнки, тап  2 мең йыл элек йәйге ҡояш торошо мәлендә Ҡояш ошо йондоҙлоҡҡа «ингән».

Әммә  көн-төн тигеҙлеге нөктәһенең Ҡояш эклиптикаһына ҡарата тайпылышы  арҡаһында әлеге ваҡытта  Ҡояштыү урынлашыуы  Игеҙәктәр йондоҙлоғона тура килә. 

Тропик һүҙе (грекса τροπή һүҙенән барлыҡҡа килгән — боролош) ҡояш торошо ваҡытында Ҡояш хәрәкәтенең «боролош» процесын һүрәтләй.

Ҡыҫала тропигының торошо тотороҡло түгел. Сөнки был  планетаның Ҡояшҡа ҡарата әйләнеү күсәре ауышлығына бәйле. Нутация, шулай уҡ төрлө  периодлы  башҡа циклдар һөҙөмтәһендә тропиктарҙың торошо әкренләп үҙгәрә бара.

## География

Гринвич меридианынан көнсығышҡа табан хәрәкәт иткәндә Ҡыҫала тропигы түбәндәгеләр аша үтә:

Төньяҡ тропик киңлегендә урынлашҡан ҡалалар:

# Асуан, Мысыр
# Асансол, Һиндостан
# Дакка, Бангладеш
# Карачи, Пакистан
# Гуанчжоу, Ҡытай
# Маскат, Оман
# Бхопал, Һиндостан
# Лючжоу, Ҡытай
# Һѳҙѳмтәлә, Һиндостан
# Мәҙинә, Сәғүд Ғәрәбстаны
# Шаньтоу (Сватоу), Ҡытай.

Мәккә, Нагпур, Гонконг ҡалалары Ҡыҫала тропигынан көньяҡтараҡ, Абу-Даби, Варанаси һәм Дубай ҡалалары төньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Донъя буйлап сәйәхәттәр
Халыҡ-ара авиация федерацияһы ҡағиҙәләренә ярашлы, Ер шары тирәләй осошта тиҙлек рекорды ҡуйыу өсөн самолет Ҡыҫала тропигы оҙонлоғонан да кәм булмаған араны мөмкин тиклем тиҙ арала  осоп үтергә, барлыҡ  меридиандарҙы киҫеп, осоп киткән аэродромына төшөп ултырырға тейеш. Был арауыҡ  юғары теүәллек менән билдәләнгән  һәм 36787,559 км тәшкил итә.

Ер тирәләй  осош яһарға теләгән ғәҙәти сәйәхәтселәр  өсөн  ҡағиҙәлә  күрһәтелгән дистанция 37 мең километр итеп  түңәрәкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көньяҡ тропик (Ылаҡ тропигынан тыш)
* Поляр круг
* Экватор

## Һылтанмалар
* 
*  Географические координаты
Королева Елизавета утрауҙары

**Королева Елизавета утрауҙары** (bнгл. Queen Elizabeth Islands, фр. Îles de la Reine-Élisabeth; элек Парри утрауҙары йәки Парри архипелагы булараҡ билдәле) — Канада Арктика архипелагының иң төньяҡ өлөшө: Нунавут һәм Төньяҡ-Көнбайыш биләмәләренә ҡараған төрлө ҙурлыҡтағы утрауҙар төркөмө булып тора.

## Географияһы

**[[Утрау]]ҙар [[Төньяҡ Боҙло океан]] бассейнында ята**:

Мак-Клур, Вайкаунт́-Мелвилл, Барроу, Ланкастер (инглиз телле сығанаҡтарҙа был дүрт боғаҙ Parry Channel (Парри боғаҙы) тип атала) боғаҙҙары системаһынан төньяҡтараҡ..

Утрауҙар формаһы буйынса өсмөйөшкә тартым: түбәһендә — Элсмир утрауы , ә нигеҙендә Принс-Патрик, Мелвилл, Батерст, Корнуоллис, Девон утрауҙары ята.

Исеме алмаштырылғандан һуң, Парри архипелагы термины архипелагтың көньяҡ-көнбайыш өлөшө өсөн (Принс-Патрик, Мелвилл, Батерст, Борден, Маккензи-Кинг, Корнуоллис утрауҙары һәм уларҙы уратып алған ваҡ утрауҙар) ҡулланылыуын дауам итә.

Башҡа утрауҙарҙың бер өлөшөн (Амунд-Рингнес, Аксель-Хейберг, Эллеф-Рингнес, Корнуолл) Свердрупа утрауҙары төркөмөнә индерәләр.

Ҡайһы бер утрауҙар уйһыу рельефлы, икенселәре 300—600 метр бейеклектәге яҫы яйланан ғибарәт. Девон утрауында тау һырттары 1921 метрға тиклем күтәрелә.

Иң таулыһы — архипелагтың иң ҙур утрауы — Элсмир, унда Барбо түбәһе урынлашҡан (2616 метр) — Элсмир утрауының, архипелагтың һәм Нунавут биләмәһенең иң бейек түбәһе.

Утрауҙарҙың климаты бик ҡаты, арктик. Утрауҙар поляр сүллектәр менән ҡапланған.

Утрауҙарҙың дөйөм майҙаны 419 061 км² тәшкил итә. Утрауҙарҙың күбеһе Ер шарындағы иң ҙурҙар иҫәбенә инә, шуларҙың иң ҙуры — Элсмир, икенсеһе — Девон.

## Тарихы
Утрауҙар европалылар тарафынан тәүге тапҡыр 1616 йылда асыла. Британ адмиралтействоһы атаманы инглиз арктик сәйәхәтсеһе У. Э. Парри хөрмәтенә бирә. Ул архипелагты 1819—1820 йылдарҙа аса. Һуңынан, 1953 йылда Елизавета II Канада королеваһы булараҡ тәхеткә ултырғандан һуң, утрауҙар уның хөрмәтенә атала.

## Халҡы
Халыҡ һаны — 375 кеше (2006). Иң ҙур торама пункттар — Корнуоллис утрауындағы Резольют (229 кеше) һәм Элсмирҙағы Грис-Фьорд (141 кеше) ҡасабалары. Элсмирҙа шулай уҡ донъялағы иң төньяҡ торама пункт — Алерт урынлашҡан (5 кеше). Башҡа утрауҙарҙа даими йәшәүселәр юҡ. Төп хужалыҡ эшмәкәрлеге — нефть быраулау.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Риман йөҙө

**Ри́ман йөҙө** — математик объект, комплекслы анализда бер үлсәмле комплекслы дифференциалланыусы төрлөлөктөң традицион исеме. Комплекслы яҫылыҡ һәм Риман сфераһы Риман йөҙҙәренең миҫалдары булып торалар. Риман йөҙө комплекслы үҙгәреүсәнле күп ҡиммәтле функцияларҙы, уның һәр нөктәһенә күп ҡиммәтле функцияның бер ҡиммәте ярашлы булырлыҡ итеп, геометрик күрһәтергә мөмкинлек бирә, шуның менән бергә, йөҙ буйлап өҙлөкһөҙ күскәндә функция ла өҙлөкһөҙ үҙгәрә . Риман йөҙөнөң каноник күренеше бер нисә тишекле ялпаҡ көлсә рәүешендә күҙаллана .

Төр Риман йөҙөнөң топологик характеристикаһы булып тора; төрө g=0 булған йөҙ — ул сфера, төрө g=1 булған йөҙ — тор.

## Тарихы
Бернхард Риман (1826—1866) бындай төрҙәге йөҙҙәрҙе даими өйрәнә башлай. Феликс Клейндың фекере буйынса, Риман йөҙө идеяһы Галуаныҡы: вафат булыр алдынан яҙған хатында ул үҙенең ҡаҙаныштары араһында «функцияларҙың ике мәғәнәлелеге» буйынса ниндәйҙер тикшеренеүҙәрен телгә ала ().

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Модули римановой поверхности
* Конформное отображение
* Теорема об униформизации

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

*
Урыҫ батшалары исемлеге

## Исемлек
: *Фон төҫө* ***формаль рәүештә''' идара иткән хаким''
: <span style="background-color: CadetBlue;width:50px;border:1px solid #aaaaaa">''Фон төҫө''</span> ***регент*' булыусы хаким*
: 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Батша һайлау

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Саврань (йылға)

**Саврань, Савранка** () — Украиналағы йылға. Винница һәм Одесса өлкәһенең аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 96 километр. Бассейн майҙаны — 1767 км².

## Галерея

Rudnytske (Pishchanskyi Raion) 04.JPG|Рудныцьке ауылы янында
Horodysche (Pishchanskyi Raion) 02.JPG|Городыще ауылы янында
Savranka in Horodysche 1.JPG|Городыще ауылы янында


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : [у 3 т.] / редкол.: О. М. Маринич (відповід. ред.) та ін. — К., 1989—1993. — 33 000 екз. — ISBN 5-88500-015-8. 
* Водні ресурси та якість річкових вод басейну Південного Бугу / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-центр, 2009. — 184 с. 
* Sawranka // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. — Warszawa : Druk «Wieku», 1889. — Т. X. — S. 350. 
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. — Т. 6. Украина и Молдавия. Вып. 1. Западная Украина и Молдавия (без бассейна р. Днестра). — Л., Гидрометеоиздат, 1978. — с. 148–150.
Боты (Бутый)

**Бутый** (, ,  — итек) — СССР -ҙа уртаса һыуыҡ климат өсөн өҫтө кейеҙ йәки фетрҙан эшләнгән йылы ҡышҡы ботинка атамаһы.

Уның табаны резинанан йәки синтетик материалдарҙан эшләнгән.

Бутыйға йылы олтораҡ һалынған.

Бутый арзан торған.

Советтар Союзында халыҡ был аяҡ кейеменә «**Прощай, молодость!**» тигән ҡушамат биргән.

## Махсус кейем
Резиналы диэлектрик бутыйҙар ябыҡ һәм яуым-төшөм булмағанда, асыҡ электр ҡоролмаларында эшләгәндә электр тогынан өҫтәмә һаҡланыу өсөн тәғәйенләнгән.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* . Словари и энциклопедии на Академике.
Супинатор (олтораҡ)

**Супинатор** (лат. *supino* — ауҙарам) — аяҡ кейемендәге табандың "бил"ен күтәреүсе эске деталь.Табанға көс әҙерәк төшһөн өсөн олтораҡҡа йәки олтораҡ менән ярымолтораҡ араһына беркетелә.

Яҫы табанлылыҡ, табан һәм аяҡ йәрәхәтләнгәндән һуң һ.б.ортопедик супинаторҙар ҡулланыла. Тире, металл, пластмасса ҡулланып эшләнә, шулай уҡ формалап, ҡойоу ысулы менән эшләнгән булыуы мөмкин; ябай йәки ортопедик аяҡ кейеменә һалына. Супинаторҙар ҡатын-ҡыҙҙарҙың үксәле һәм бейек үксәле аяҡ кейемендә булырға тейеш.

## Халыҡ ижадында
*Әйтемдәр*
* Күктән кейеҙ яуһа ла, ҡолға олтораҡ теймәҫ.
*Йырҙарҙа*
* Аяғына кейгән итегенең, тимен, ике ҡатлы икән олтаны (Башҡорт халыҡ йырынан).
*Фразеологик берәмектәрҙә*
* Олтораҡ булыу — хеҙмәтсе, ҡол булыу.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Супинаторы // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1960. — Т. VIII. — Стб. 523—525.
Асыҡ күмәклек

**Асыҡ күмәклек** — ул һәр элементы унда ниндәйҙер тирә-яғы менән бергә ингән күмәклек (метрик арауыҡтарҙа, айырым алғанда, һанлы тура һыҙыҡта). Мәҫәлән, шарҙың эсе (сигенән башҡа) асыҡ күмәклек булып тора, ә шар сиге менән бергә — асыҡ түгел.

«Асыҡ күмәклек» термины топологик арауыҡтарҙың аҫкүмәклектәренә ҡулланыла һәм был осраҡта бер нисек тә күмәклектең «үҙен» характерламай (күмәклектәр теорияһы мәғәнәһендә лә, хатта унда индуцирланған топологик структура мәғәнәһендә лә).
Асыҡ күмәклек дөйөм топологияның төп төшөнсәһе булып тора.

## Евклид арауығы
U \subset \mathbb{R}^n Евклид арауығының ниндәйҙер аҫкүмәклеге булһын, ти. Ул саҡта U, әгәр \forall x_0 \in U \; \exists \varepsilon > 0, V_{\varepsilon}(x_0) \subset U, бында V_{\varepsilon}(x_0) \equiv \left\{x \in \mathbb{R}^n:\|x - x_0 \|  — x_0 нөктәһенең ε-тирә-яғы булһа, асыҡ тип атала.

Икенсе төрлө әйткәндә, әгәр теләһә ниндәй нөктәһе эске нөктә булһа, күмәклек асыҡ була.

Мәҫәлән, (a,b) интервалы ысын тура һыҙыҡтың аҫкүмәклеге булараҡ асыҡ күмәклек булып тора. Шул уҡ ваҡытта [a,b] киҫеге йәки [a,b) ярыминтервалы асыҡ түгелдәр, сөнки a нөктәһе күмәклеккә инә, ләкин уның бер тирә-яғы ла был күмәклеккә инмәй.

## Метрик арауыҡ
 (X,\rho)  — ниндәйҙер метрик арауыҡ булһын, ти, һәм U \subset X. Ул саҡта U, әгәр \forall x_0 \in U \; \exists \varepsilon > 0, V_{\varepsilon}(x_0) \subset U, бында V_{\varepsilon}(x_0) \equiv \{x \in X \mid \rho(x,x_0)  —\rho метрикаһына ҡарата x_0 нөктәһенең ε-тирә-яғы булһа, асыҡ тип атала. Икенсе төрлө әйткәндә, әгәр U күмәклегенең һәр x_{0} нөктәһе был күмәклеккә үҙәге x_{0} нөктәһендә булған ниндәйҙер асыҡ шар менән бергә инһә, U күмәклеге  (X,\rho)  метрик арауығында асыҡ күмәклек тип атала.

## Топологик арауыҡ
Дөйөм топологияның асыҡ күмәклеге төшөнсәһе юғарыла килтерелгән билдәләмәләрҙең дөйөмләштерелеүе булып тора.

(X,\mathcal{T}) топологик арауығына билдәләмә буйынса уның \mathcal{T} асыҡ аҫкүмәклектәре — X күмәклегендә бирелгән «топологияһы» теҙмәһе инә. Топологияның элементы булып торған (йәғни U \in \mathcal{T}) U \subset X аҫкүмәклеге *<math>\mathcal{T}</math> топологияһына ҡарата* асыҡ күмәклек тип атала.

Асыҡ күмәклектәрҙең мөһим аҫкласы **каноник асыҡ күмәклектәр** төҙөй, уларҙың һәр ҡайһыһы ниндәй ҙә булһа йомоҡ күмәклектең эсе (*асыҡ ядроһы*) булып тора (һәм, шунлыҡтан, үҙенең көбөнөң эсе менән тап килә). Һәр G асыҡ күмәклеге иң бәләкәй каноник асыҡ күмәклеккә инә — ул G күмәклегенең көбөнөң эсе булып тора.

## Тарихы

Асыҡ күмәклектәр Рене-Луи Бэр тарафынан 1899 йылда индерелә.

## Иҫкәрмәләр
Григорьев Александр Владимирович

**Григорьев Александр Владимирович** (9 сентябрь 1952 йыл)  — инженер-механик, хужалыҡ, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2002—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты Аппараты Етәксеһе урынбаҫары һәм  Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппараты Етәксеһе урынбаҫары. Өсөнсө класлы ғәмәлдәге дәүләт кәңәшсеһе. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Александр Владимирович Григорьев 1952 йылдың 9 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Өфө нефть институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1974 йылда Өфөләге 2-се ТЭЦ-та электромонтёр булып башлай. 

1977 йылдан Өфө яҙыу машинкалары заводында инженер.  

1981 йылдан КПСС-тың Өфө ҡалаһы Октябрь район комитеты инструкторы. 1982 йылдан Өфө ҡалаһы Октябрь район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. 

1986 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының ойоштороу бүлеге мөдире урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының Эштәр идарасыһы урынбаҫары, 2000 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының Эштәр идарасыһы урынбаҫары — ойоштороу–техник идаралыҡ начальнигы.

2001 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты Аппараты Етәксеһе урынбаҫары — ойоштороу–техник идаралыҡ начальнигы. 

2002—2012 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты Аппараты Етәксеһе урынбаҫары һәм  Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте  Аппараты Етәксеһе урынбаҫары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://www.erbp.ru/people/14645
* http://viperson.ru/people/grigoriev-aleksandr-vladimirovich
Джунгли

**Джунгли** — бейек ҡаты һабаҡлы ҡыяҡлылар менән бергә үҫкән ағас-ҡыуаҡтар һәм ҡыуаҡлыҡтар  Был һүҙ менән шулай уҡ ағас лианалар менән үрелгән ҡуйы тропик йәки субтропик урмандар һәм ҡыуаҡлыҡтар ҙа аңлатыла, әммә фәнни даирәләрҙә бындай аңлау дөрөҫ түгел тип һанала. Термин үҫемлектәрҙең ниндәй ҙә булһа билдәле бер төрөнә лә, ниндәй ҙә булһа йәшәү урынына ла ҡағылмай. Джунгли биләмәһе бөтә ерҙә лә хужалыҡ ихтыяждары өсөн үҙләштерелә, шуға күрә ул даими кәмей бара. Флора һәм фаунаның байлығы уҙған төрлөлөк менән сағыштырғанда һиҙелерлек кәмегән. 

## Этимология
Джунгли һүҙе рус телеә инглиз телендәге jungle һүҙенән килеп ингән, уның тамырҙары санскритҡа барып тоташа. Был һүҙ эшкәртелмәгән  ерҙәр тигәнде аңлата. Һиндостанда йәшәгән инглиздәр был һүҙҙе һинд һәм урду һүҙенән үҙләштерә, был ваҡытта ул был һүҙҙе "урман" тигәнде аңлата, һәм уны "үтә алмаҫлыҡ үҫентеләр" тигән мәғәнәлә ҡуллана башлайҙар.

## Таралышы
Джунгли Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның муссонлы тропик өлкәләренә хас, күп өлөшө Һиндостанда,  Зонд утрауҙарында урынлашҡан. Иң типик джунгли, тераи, дымлы тропик йәки субтропик климатлы һаҙлыҡлы урындарҙа, Ганг буйлап Гималай итәгендә урынлашҡан.

## Сығышы
Джунгли ташландыҡ һөрөнтө ерҙәрҙә, ҡырҡылған урындарҙа һәм янған урманлы ерҙәрҙә барлыҡҡа килә, йәғни кеше эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе булып тора. Тәүҙә күп һанлы лианалар менән бәйләнгән бейек ҡыяҡлылар һәм ҡыуаҡлыҡтар барлыҡҡа килә, һуңыраҡ тиҙ үҫеүсе йомшаҡ  тоҡомло ағастар үҫә.

## Флора

Сал (*Shorea robusta*), сиссу (*Dalbergia sissoo*), акация, стеркулия,  лианамиендар, каламус затына ҡараған ротанга пальмаһы һәм тағы ла бер нисә төр пальма джунглиға хас үҫемлектәр. Үләнле үҫемлектәрҙән бейек ҡыяҡлылар өҫтөнлөк итә: ҡырағай шәкәр ҡамышы (*Saccharum spontaneum*), фил ҡамышы, эриантус, бамбук һ. б.

## Төрлөсә файҙаланыу

### Дымлы урман кеүек
Европа сәйәхәтселәре башта ямғырлы урмандар буйлап башлыса йылға буйлап йөрөгәнлектән, йылға ярҙарын биләгән тығыҙ төйөнлө үҫемлектәр бындай джунгли шарттары бөтә урманда булған тигән алдаҡсы тәьҫоратта булалар. Һөҙөмтәлә бөтә урман үтә алмаҫлыҡ джунгли тип хаталы ҡабул ителә. Был, үҙ сиратында, джунгли һүҙен дымлы ямғырлы урман булараҡ икенсе мәғәнәлә ҡулланыуға килтерә. Джунглиҙар был контекста айырыуса тропик ямғырлы урман менән бәйле, әммә томанлы урманға, уртаса климатлы тропик урманға һәм мангро урмандарына ла был һүҙҙе ҡулланыу мөмкин.

### Метафора булараҡ
Публицистикала йыш ҡына «джунгли» һүҙе насар шарттар, әхлаҡһыҙ аяуһыҙ мөнәсәбәттәр һ.б. менән ҡылыҡһырланған йәшәү мөхитен кәүҙәләндерә. 

* Таш джунглиҙар — емерек, ярлы таш йорттар (городские трущобы)
* Джунгли енәйәт донъяһы 
* Джунгли законы —  тулы законһыҙлыҡ, асыҡтан-асыҡ  көс ҡулланыу..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Иблис баҡсалары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

* BBC — Science and Nature: Jungle
Милли тәржемәселәр лигаһы (Рәсәй)

**Милли тәржемәселәр лигаһы** (, ) — 2004 йылдан эшләүсе рәсәй фриланс һөнәри тәржемәселәрҙең табышһыз ойошмаһы. Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Сочи бүлексәләре бар. Тәржемәселек тармағы өсөн мөһим мәсьәләләр буйынса Рәсәй союзы тәржемәселәр берлеге менән хеҙмәттәшлектә эшләй.

## Ойошма төҙөлөшө
* Партнерлыҡ ағзалары йыйылышы
* Партнерлыҡ идарасы
** Президенты һәм вице-президенты
** Комитет-советтар етәкселәре

### Етәксеһе
* 2004 — 2014 — Юрий М. Алексеев
* 2014 — әлегә тиклем — Николай Т. Дупленский

## Һөнәри эшмәкәрлеге
* Һөнәри семинарҙар, түңәрәк өҫтәлдәр һәм симпозиумдар үткәреү
* Стандарттар һәм методик баҫмаларҙы әҙерләү

### Айырым материалдар
* Һөнәри стандарт 
* «Синхрон һәм эҙлекле тәржемә — эшләүсе тәржемәселәргә рекомендациялар (2-се редакция)»
* «Яҙма тәржемәһе. Тәржемәсегә, заказ биреүсегә һәм мөхәрриргә рекомендациялар (3 сө редакция)»
* «Тәржемәселәр һәм заказ биреүселәр араһында килешеүҙәр ойоштороу буйынса методик рекомендациялар»

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Халыҡ-ара тәржемәсе көнө
* :Төркөм:Тәржемәселәр
Ассоциативлыҡ (математика)

**Ассоциативлыҡ** (* төркөмләнеүсәнлек*) — \circ бинар операцияһын x,\;y,\;z элементтарына эҙмә-эҙлекле ҡулланыуҙы ирекле тәртиптә башҡарыу мөмкинлегенән торған үҙсәнлек: (x\circ y)\circ z=x\circ(y\circ z).

Терминды Уильям Гамильтон 1853 йылда индерә.

Ассоциатив операциялар өсөн x_1\circ x_2\circ\ldots\circ x_n аңлатмаһының ҡиммәте операцияны ҡулланыу тәртибенә бәйле булмағанлыҡтан, яҙғанда йәйәләрҙе төшөрөп ҡалдыралар.
*Ассоциатив булмаған* операциялар өсөн x_1\circ x_2\circ\ldots\circ x_n аңлатмаһы, n>2 булғанда, ҡулланыу тәртибе тураһында өҫтәлмә килешеүҙәр булмаһа мәғәнәһеҙ.

Ассоциатив операциялар миҫалдары:
* Ысын һандарҙы ҡушыу:  ( a + b ) + c = a + ( b + c ) 
* Ысын һандарҙы ҡабатлау:  ( a \cdot b ) \cdot c = a \cdot ( b \cdot c ) 
* функциялар композицияһы: ( H \circ G ) \circ F = H \circ ( G \circ F ) 

Ассоциатив булмаған операция миҫалы булып дәрәжәгә күтәреү ғәмәле тора — a^{b^{c}} аңлатмаһының ҡиммәте йәйәләрҙең урынлашыуына туранан-тура бәйле, ғөмүмән a^{(b^c)} \neq (a^b)^c.

Һәр коммутатив операция ассоциатив түгел — ассоциатив булмаған операциялы  бар.

Ассоциативлыҡ дөйөм алгебрала мөһим роль уйнай: ҡаралған структураларҙың күпселегендә (төркөмдәрҙә, ҡулсаларҙа, яландарҙа, ярым рәшәткәләрҙә һәм рәшәткәләрҙә) бинар операциялар ассоциатив. Ярым төркөмдәр теорияһы ысынында дөйөм алгебраик ысулдар менән ассоциативлыҡ күренешен өйрәнә. Шул уҡ ваҡытта айырыуса ассоциатив булмаған системалар ҙа ҡарала, атап әйткәндә: квазитөркөмдәр, лупалар, ассоциатив булмаған ҡулсалар, . Уларҙы өйрәнеү ассоциатив системаларҙың күп кенә үҙсәлектәренең улар өсөн булмауы менән ҡатмарлаша. Ҡайһы берҙә үҙсәлектәрҙе ассоциатив булмаған структураларға күсереү проблемалары әһәмиәтһеҙ булып сыға (мәҫәлән, сикле күмәклектәр өсөн Лагранж теоремаһының үтәлеү мәсьәләһе асыҡ).

Информатикала ассоциативлыҡ файҙалы үҙсәнлек тип һанала, атап әйткәндә, операцияны эҙмә-эҙлекле ҡулланыу өсөн параллелизмды ҡулланыу мөмкинлеген бирә. Шул уҡ ваҡытта күп кенә ғәмәли операциялар (йөҙөүсән нөктәле һандар менән эшләгәндә ҡушыу һәм ҡабатлау) ассоциатив түгелдәр.

Үҙсәнлек тәбиғи рәүештә n-ар осрағына дөйөмләштерелә: \varphi \colon X^n \to X операцияһы, әгәр бөтә i = 1, \dots, n өсөн түбәндәге тождество үтәлһә:
: \varphi(\varphi(x_1, \dots, x_n), x_{n+1}, \dots, x_{2n-1}) = \varphi (x_1, \dots, x_i, \varphi(x_{i+1}, x_{i+2}, \dots, x_{i+n}), x_{i+n+1}, \dots, x_{2n-1}), ассоциатив тип атала.

Ассоциативлыҡ үҙенсәлектәренең көсһөҙләнгән варианттарын — дәрәжәле ассоциативлыҡ, альтернативалыҡ, һығылмалылыҡ — уларҙа эҙмә-эҙлекле ҡулланыу тәртибен тик сикләнгән осраҡтар йыйылмаһы өсөн генә үҙгәртергә мөмкин.

## Әҙәбиәт
* 
*
Сабирйәнов Зөфәр Сабирйән улы

Зөфәр Сабирйәнов (1.10.1935—24.12.2014) — журналист, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

Зөфәр Сабирйән улы Сабирйәнов 1935 йылдың 1 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Балтас районы, Иҫке Балтас ауылында тыуған. Ата- әсәһе белемле кеше булғандар. Әсәһе Тәлиға Вәлиулла ҡыҙы Октябрь революцияһына хәтле үк уҡытыусы булған. Революциянан һуң «активистка» булған, ауылдарҙы коллективлаштырыуҙа ҡатнашҡан. Атаһы Сабирйән Йосоп улы өс һуғышта ҡатнашҡан. Беренсе донъя һуғышында ҡаһарманлығы өсөн Георгий тәреһе менән бүләкләнгән. Ватандаштар һуғышы ваҡытында Колчак ғәскәренә ҡаршы көрәшкән. Бөйөк Ватан һуғышында Мәскәүҙән Берлинғаса барып еткән. Өлкән ағаһы Мөбәрәк Кенигсбергты штурмлаған ваҡытта 1945 йылдың мартында батырҙарса вафат була.

## Тормош юлы
1953 йылда Иҫке Балтас урта мәктәбен тамамлай. Бала саҡтан уҡ осоусы булырға хыяллана. Һәм ул хыялын тормошҡа ашырыу өсөн хәрби авивциф уилиеһына уырға керә һәм 1955 йылда тамамлай. 1958 йылдың майынаса Хәрби һауа көстәре ғәскәрәрендә офицер булыр хеҙмәт итә. Армиянан һуң Башҡортостанға әйләнеп ҡайта. Республиканың район гәзиттәрендә эшләй. Балтас, Бөрө, Яңауыл һәм Ғафури район гәзиттәрендә төрлө вазифалара эшләп тәжрибә туплай. Ябай хәбәрсенән мөхәриргәсә хеҙмәт юлы баҫҡыстарын уҙа. Бер үк ваҡытта ситтән тороп Башҡорт дәүләт университының филолоия факультетын тамамлай. Юғары белем алғас, яҙмыш уны баш ҡалаға «Ҡыҙыл таң» гәзитенә алып килә.

Бында ул 1973 йылдан алып 1998 йылғаса эшләй. Ошо осорҙа ул үҙенең пофессиональ һәм кешелек сифаттарын аса. Ябай хәбәрсенән мөхәррир урынбаҫарынаса вазифалар биләй. Гәзиттең баш мөхәррире булып ун алты йыл эшләй, ошо ваҡыт эсендә үҙенең эшенең нескәлектәренә тиклем өйрәнә. Уға билдәле журналистар Рәмәл Дашкин, Муса Мөлөеов , Рәсих Ханнановтар менән хемәт юлы үтә, уларҙан кү нәмәгә өйрәнә.
Уның тураһында хеҙмәттәштәре: — Төпло энциклопедист, күп уҡыны, бар республиканы һәм уның бик күп кешеләрен белә ине, — тип иҫкә ала.

Хаҡлы ялға сыҡҡас Өфөлә йәшәй, редакцияға йыш килеп йөрөй, һәм шиғырҙар ижад итә. Шиғырҙары Республиканың «Башҡортостан», «Ҡыҙыл таң» гәзиттәрендә баҫыла һәм ыңғай баһа ала.
2014 йылдың 24 декабрендә вафат була һәм Өфөлә ерләнә.

## Бүләктәре
* РСФСР Юғары Советы Президиумы почет грамотаһы
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ИА «Башинформ», 1 октября 2015 года (рус.) (Тикшерелеү көнө: 26 сентябрь 2018)
Малагаси теле

**Малагаси теле** (, ) — башлыса Мадагаскар утрауыда йәшәүсе малагаси халҡының теле. Шулай уҡ Мадагаскар Республикаһының дәүләт теле булып тора. Африкала берҙән-бер австронезия теле.

Бынан тыш, малагаси телендә һөйләшеүселәр Реюньон, Комор, Сейшел һәм башҡа яҡын тирәләге утрауҙарҙа, тағы ла элекке колониаль метрополия — Францияла йәшәй.

## Тарихы
Малагаси теле яҡындағы Африка телдәре менән бәйле түгел. Ул австронезия ғаиләһенә ҡараған малай-полинезия телдәренең иң көнбайышта таралған тел булып тора. Был фактXVIII быуатта уҡ асыҡланған. Малагаси теле Индонезия, Малайзия һәм Филиппин телдәренә туған. Уға иң яҡындары — Калимантан утрауында таралған телдәр. Малагаси теленең база лексикаһы 90 процетҡа мааньян теленә (Калимантан утрауының көньяғында Барито йылғаһы тирәһендә таралған) тап килә. Был тап ошо төбәктән сыҡҡан кешеләр Мадагаскарға күсеп ултырған тигәнде аңлата. Күсеп килеүҙең сәбәбе теүәл генә билдәле түгел. Һуңғараҡ Индонезия күскенселәре Көнсығыш Африканан килгән халыҡтар һәм ғәрәптәр менән ҡушылған.

Малагаси телендә банту, суахили һәм ғәрәп телдәренән, шулай уҡ француз (Мадагаскар колониаль хөкүмәтенең элекке теле) һәм инглиз (XVIII быуатта утрауҙа базалары булған пираттарҙың теле) телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар.

Телдә XV быуаттан алып яҙма әҙәбиәт, ауыҙ-тел ижадының шиғри риүәйәттәре һәм легендаларының бай традицияһы бар.

## Орфографияһы
1823 йылдан телдең латин алфавиты нигеҙендә яҙыуы бар. Быға тиклем «магик» һәм астрологик текстарҙа сурабе ғәрәп алфавиты файҙаланылған. Орфография башлыса фонетик принциптарға нигеҙләнә, шулай ҙа ҡайһы бер айырмалыҡтар күҙәтелә. Һүҙҙәр аҙағында *i* хәрефе *y* хәрефенә алышына, ә *o* хәрефе  һымаҡ уҡыла.

Алфавит 21 хәрефтән тора: a, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, y, z.

Шулай уҡ диакритик билдәләр ҡулланыла, әммә уларҙың ҡулланылыуы стандарттарға ҡаршы килә. Мәҫәлән, баҫымды билдәләү өсөн акут, гравис, умлаут билдәләренең ирекле ҡулланылыуы мөмкин. Һуңғы билдә, тильда менән бер рәттән, *n* хәрефе өҫтөндә ҡуйғанда уны  веляр сонорға әйләндерә. Циркумфлекс француз теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр орфографияһында һаҡлана.

## Фонологияһы
Тауыш төҙөлөшөнә тартынҡыларҙы һәм һуҙынҡыларҙы ҡәтғи сиратлаштырыу хас. Тамыр һүҙҙәренең күпселеге (90 % самаһы) тартынҡынан башлана. Бер тамыр һүҙ ҙә тартынҡы һүҙ менән тамамланмай.

### Һуҙынҡылар

### Тартынҡылар
Малагаси теле консонантизмы үҙенсәлектәренең береһе — преназализланған тартынҡыларҙың булыуы. Улар айырылғыһыҙ тауыш комплекстары биргән шартлаулы һәм аффрикаттар менән бер үк ваҡытта танау артикуляцияһы ваҡытында барлыҡҡа килә.  

### Баҫым
Малагаси теле өсөн һанлы баҫым элементтары менән динамик баҫым хас. Ҡатмарлы һүҙҙәрҙә баҫым ҡағиҙә булараҡ һуңғынан алдағы ижеккә төшә (*mòra*, *karàma*, *farafàra*), ә *-ka*, *-tra*, *-na* ялғауҙары менән бөткән һүҙҙәрҙә — һүҙ аҙағынан өсөнсө ижеккә. Яһалма һүҙҙәрҙә һәм үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә баҫым башҡа ижектәргә төшөүе мөмкин: *ôperà*.

Баҫым ҡайһы берҙә мәғәнә айырыу ролен уйнай:
* *vòvo* («мурҙа») — *vovò* («эт өрөүе»);
* *gàga* («аптыраған») — *gagà* («аптырағыҙ»).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Төньяҡ Америка тарихы

**Төньяҡ Америка тарихы** унда йәшәгән халыҡ менән бәйле ваҡиғалар тураһында һөйләй.  Африка, Европа һәм Азиянан айырмалы рәүештә, Төньяҡ Америка континентында ярайһы уҡ һуң — яҡынса 15 000 йыл элек йәшәй башлайҙар. Бәлки, тәүге юл ярыусылар  Беринг боғаҙы аша сығып, көньяҡтан (ацтектар, майя) төньяҡҡа табан ҙур территорияла төпләнгәндәр.Тәбиғи изоляция арҡаһында төрлө общиналар үҙ мәҙәниәттәрен булдыра.

Бөйөк географик асыштар дәүерендә европалылар  Америка тураһында белеп ҡалалар һәм уның төньяҡ, шулай уҡ көньяҡ өлөшөнә баҫып ала башланылар. Юл ярыусы  Христофор Колумб  булып  тора, ул Яңы донъяны яулау инициаторы була. Континент Бөйөк Британия, Франция һәм Испания мәнфәғәттәре киҫелешенә нигеҙ була. Ресурстар тирәһендәге  конфликт бер нисә һуғышҡа һәм һөҙөмтәлә АҠШ менән Мексиканың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш барышында революцияларға килтерә. 1867 йылда Канада конфедерацияһы булдырыла һәм дөйөм алғанда континенттың хәҙерге сәйәси образы барлыҡҡа килә.

XIX быуаттан XX быуатҡа тиклем дәүләттәр берләшә: ирекле сауҙа, хәрби союздар, мексикандарҙың күсенеүе барлыҡҡа килә.

## Континент булдырыу

## Тәүге кешеләр

Америкаға күсенеү процесы бәхәстәр һәм тикшеренеүҙәр предметы булып тора. Бер версия буйынса, Америкаға беренсе кешеләр Берингия аша Себер менән Аляска араһында килә. АҠШ-та палео-һинд һәйкәлдәренең иң ҙур тупланмаһы Алабаманың төньяғында осрай. Был һәйкәлдәрҙән стратиграфик йәһәттән иң ҡыҙыҡлыһы — Стэнфилд-Уорли ҡая торлаҡтары, унда һуңғы Литиктан алып Миссисипи осорона тиклем ҡатламдар эҙмә-эҙлелеге күҙәтелә..

## Төньяҡ Америка Колумб осорона тиклем

Европалыларға тиклем Төньяҡ Америка ҡәбиләләренең күпселеге ҡәбилә-ырыу системаһының төрлө баҫҡыстарында торған.

Аляска штатындағы Севард ярымутрауында  1 мең йыллыҡ бронза һәм тимер артефакттар табыла, был көнсығыш азиаттарҙың Америка (Аляска) менән бәйләнешен күрһәтә.

## Европалылар континентта

### Иртә бәйләнештәр
Европа менән Американы Атлантик океан айырғанға күрә, елкәнле караптар үҙләштереүгә тиклем үҙ-ара эш итеүе ауыр була. Легендаларҙың береһе буйынса, скандинав штурманы Лейф Эрикссон Америкалағы Баффин Ере районында  булған.

### Колонизациялау
XVI быуат башында Төньяҡ Америка территорияһында европалылар разведка һәм сауҙа менән шөғөлләнә. Мәҫәлән, Горн морононан Алып Нью-Мексикоға тиклем территорияға хужа булған Испания ҙур дивидендтар ала.

## Иҫкәрмәләр