open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Венчурлы фонд

**Венчурлы фонд** ( — хәүефле, ышанысһыҙ) — хәүефле инвестиция фонды,  инновациялы предприятиелар һәм  проекттар  (стартаптар) менән эшләүгә йүнәлеш тота. Венчурлы фондтар үтә юғары һәм сағыштырмаса юғары хәүефле ҡиммәтле ҡағыҙҙарға йә предприятиеларҙың өлөштәренә ныҡ юғары килем көтөп инвестициялар һала.  Ҡағиҙә булараҡ, проекттарҙың 70-80 проценты табыш килтермәй, әммә ҡалған   20—30 процент бөтә зыянды ҡаплай. 

Был фондтарҙың төп үҙенсәлеге  ҡануниәттең уларға хәүефле эшмәкәрлек алып барырға рөхсәт итеүенән тора:  хәүефтәрҙе диверсификациялау кәрәге юҡ йә бик түбән,  корпоратив хоҡуҡтарҙы һатып алыу ғына түгел,   компанияларҙы кредитлау ҙа  (мәҫәлән, векселдәр һатып алыу юлы менән) рөхсәт ителә. Уларға тик банк, страховка, инвестициялау тармаҡтарына ғына аҡса һалыу тыйыла. 

Инвестициялар баҙарының   стартаптар баҫҡысындағы икенсе бер өлөшө булып  эшҡыуарлыҡ фәрештәләре тора. Әгәр венчурлы фондтар, ҡағиҙә булараҡ,   уртаса кимәлдәге хәүефле проекттарға аҡса һалһа  (проектҡа 1—5 млн доллар),  эшҡыуарлыҡ фәрештәләре үҙҙәренең эш әүҙемлеген инвестициялау  хәүефле булып торған йәп-йәш компанияларға йүнәлтә (проектҡа 50—300 мең доллар).

## Рәсәй венчурлы компанияһы менән берлектә  ойошторолған венчурлы фондтар
Дәүләт-шәхси партнёрлыҡ сиктәрендә бөтәһе 7 венчурлы фонд ойошторолған. Был фондтарҙың дөйөм күләме  — 18,983 млрд һум. Фондтар 10 йылға ойошторолған. Фондтарҙың форматы: Ябыҡ пайлы инвестиция фонды.

Һәр фондта  Рәсәй венчурлы компанияһының өлөшө  шәхси инвесторҙарҙың аҡсаһынан 49%. 51%  тәшкил итә.

Рәсәй венчурлы компанияһы менән берлектә ойошторолған фондтар исемлеге

## Төбәк венчурлы фондтары
Дәүләт-шәхси партнерлыҡ сиктәрендә   төбәк венчурлы  фондтары формалаштырылған. Фондтар 7 йылға ойошторолған. Фондтарҙың форматы: Ябыҡ пайлы инвестиция фонды.

Фондтарҙың активтары структураһы: 25% — федераль бюджет аҡсаһы, 25% төбәк бюджеты аҡсаһы һәм  50% — шәхси инвесторҙар аҡсаһы. Фондтарҙың идара итеүсе компаниялары  конкурс нигеҙендә һайланған.

**Фондтар исемлеге:**

Бынан тыш төбәктәрҙә эшләгән  венчурлы фонд:
Коммерцияға ҡарамаған дәүләт  ойошмаһы «Татарстан Республикаһы Инвестиция-венчурлы фонды».

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Венчурлы финанслау
* Венчурлы эшҡыуарлыҡ
* Венчурлы капитал

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* Венчурные фонды и другие перспективные технологии для национальной разведки. — М.: МФТИ, 2012. — 118 с.

## Һылтанмалар

* Российская Венчурная Компания 
* Роснано
* Сайт Российской ассоциации бизнес-ангелов
* Сайт Европейской ассоциации бизнес-ангелов
* Сайт ассоциации бизнес-ангелов Украины 
* Воронежский венчурный фонд
Цандрыпша ҡорамы

**Цандрыпша/Гантиади ҡорамы** — Абхазияның Гагра районы Цандрыпша/Гантиади ҡасабаһындағы  иртә урта быуат өс апсидалы базиликаһы.  543 йылда нигеҙ һалынған, VIII—X быуаттарҙа күп  тапҡыр  үҙгәртеп ҡоролған.  1576 йылда өлөшләтә төрөктәр тарафынан емерелгән.

Абхазияның һаҡланып ҡалған боронғо христиан сиркәүҙәренең береһе, диңгеҙ ярынан алыҫ түгел, Октябрь урамы (Цандрипшаның төп урамы),  ҡасабаның уң яҡ ярында урынлашҡан.

Башта бинаның ҡыйығы ағастан булған, һуңынан таш  көмбәҙ менән алмаштырылған.  

Базиликаның емереклектәре беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән (көмбәҙе генә юҡ). Принц Ольденбургский  XX быуат башында ғибәҙәтхананы  тергеҙеүҙе тормошҡа ашырырға тырыша. Совет осоронда  ҡаҙыу эштәре алып барыла, емереклектәрен  реставраторҙар консервациялай. . 

Бер нисә йыл  элек емереклектәрҙә бында Гагранан килгән рухани аҙна һайын ғибәҙәттәр хеҙмәтен башлай
## Хәҙерге торошо
Бөгөнгө көндә  ҡорам ныҡ үлән баҫһа ла ҡасаба уртаһында төп урамда тора. Ғибәҙәтхана тирәләй пальмалар үҫкән зыярат урынлашҡан. Ҡорам янында тулыһынса апсидаһы һәм алтарь нишаһы һаҡланған, көньяҡ стенаһының аркалары һәйбәт һаҡланған, ә төньяҡ яғы тулыһынса юҡҡа сыҡҡан.

Алтарь таҡта стена менән уратып алынған, Совет осоронан стенаһында мәғлүмәттәре менән металл табличка тора.
## Сығанаҡтар
© travelgeorgia.ru 2010-2019
Вани

**Вани** () — Грузияның көнбайыш өлөшөнөң  Имеретия төбәгендәге ҡала, 1981 йылдан  ҡала статусын ала. Самтредиа тимер юлы үҙәгенән  19 км алыҫлыҡта ята. . Халҡы — 3744 кеше (2014).

## Сәнәғәте
Ҡалала  аҙыҡ-түлектең сәнәғәте үҫешкән. Тегеү фабрикаһы бар.

## Тарихы
Беренсе тикшеренеүҙәр ҡаласыҡты антик дәүергә ҡайтарып ҡалдыра һәм уның мөһим әһәмиәтен билдәләй. Элек уның ҡала булып формалашыуына бөтә шарттар булған. Бер яҡтан ул ҡалҡыулыҡта урынлашҡан һәм   баҫып алыуҙарҙан тәбиғи һаҡланған. Икенсе яҡтан уның күҙәтеүе аҫтында мөһим транзит артерияһы - шул ваҡытта суднолар йөрөй торған Риони йылғаһы булған. Унан Фазисҡа (Поти)йөктәр ташығандар, был юл менән Һиндостандан сауҙагәрҙәре лә файҙаланған. Һөҙөмтәлә Ванила бөтә ҡала билдәләре беҙҙең эраның тәүге мең йыллығында уҡ, йәғни 3000 йыл элек күҙәтелгән. Фараздар буйынса б.э. VIII быуаттан I быуатына тиклем ҡала ныҡ үҫешкән була. Б.э. тиклем  I быуат уртаһында  Вани ер йөҙөнән баллисталар менән утҡа тотоу һөҙөмтәһендә юҡҡа сыға, уның снарядтары күп һанда уның биләмәһендә табылған.  
## Мәҙәниәте
Ҡалала тыуған археологик музейы  һәм театр бар. Археологик музейҙың күп өлөшөн б.э. тиклем VII‒III быуаттың артефакттары, шулай уҡ эллинистик дәүерҙең сәнғәт әҫәрҙәре ( бронза сатиралар, Нина һындары, амфоралар, емерелгән биналар ҡалдыҡтары) бар. 

Ауыл эргәһендә боронғо ҡала ҡалдыҡтары  (беҙҙең эраға тиклем V—I быуаттар) — оборона ҡоролмалары, мәҙәни комплекстар, бай ҡәберлектәр һ. б. Ҡаласыҡта күм керамик, алтын һәм бронза әйберҙәр, ҡорбан салыу урыны, ике башлы хайуандарҙың баштары табылған.

## Курорт
Вани ҡалаһында Грузияның иң билдәле курорттарының  береһе  урынлашҡан. Ул үҙенең тау һауаһы менән генә түгел, шулай уҡ  шифалы көкөрт   һыуҙары менән билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Дотком

**Дотком** (, шулай уҡ ) —  бизнес-моделе тулыһынса  Интернет селтәрендә эшләүгә ҡоролған компанияларға ҡарата ҡулланылған термин.  1990-сы йылдар аҙағында интернетта эшҡыуарлыҡ дәррәү үҫеп киткән мәлдә барлыҡҡа килә һәм таралыу таба;  («нөктә-ком») термины   юғары кимәлле *.com* домены атамаһынан яһалған, сөнки коммерция ойошмаларының сайттары күп осраҡта нәҡ шунда теркәлгән. 

Доткомдар юҡҡа сыҡҡас, *дотком* тип бизнестың етлекмәгән, уйланмаған, эше барып сыҡмаҫтай концепцияларын атап йөрөтә башлайҙар. 

Доткомдарҙың дәррәү үҫеше Интернет селтәре асҡан яңы мөмкинлектәргә йәмғиәттең көслө иғтибары менән бәйле була.  Доткомдар сәскә атҡан осорҙа интернет менән бәйле бөтә проекттарға заемдар һәм инвестициялар йәлеп итеү еңел була. Интернетҡа ҡағылышлы булыуын белдереү менән  венчурлы фондтарҙан ғына түгел, ҡәҙимге финанс  институттарынан да ҙур инвестициялар алған фирмалар күбәйә.

Доткомдар осоро 2000 йылдың мартында   NASDAQ индексының ишелеүе,  Кремний үҙәненең «мәғлүмәт иҡтисады»  шауҡымынан хасил булған йөҙҙәрсә компанияның банкротланыуы менән тамам була. Доткомдарҙың юҡҡа сығыуы иҡтисадтың интернет секторынан бик ҙур аҡса ағымдарын ситкә бора һәм эшҡыуарлыҡтың был төрөнә ышанысты бөтөрә.    

## Селтәр бизнесының терелеүе
2004 йылдан интернет-проекттар ҡабат терелә башлай, әммә улар хәҙер уйлап, үлсәп эшләнә. Тотош индустрия түбән тәгәрәүгә ҡарамаҫтан, һөҙөмтәле эшләүен дауам иткән   бизнес-майҙансыҡтар һәм технологиялар, шулай уҡ Google  компанияһының, үҙ акцияларын беренсе асыҡ һатыу итеүгә сығарып, уңыш ҡаҙаныуы ыңғай роль уйнай.  

Хәҙер иһә, тупланған бай тәжрибәгә һәм көйләнгән  системаларға таянып, селтәр бизнесы башҡа «матди» тармаҡтарҙан бер ҙә ҡалышмай. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Доткомдар ҡыуығы
Тушети (милли парк)

**Тушети милли паркы**  () — Грузияның  төньяҡ-көнсығышында, Кахети төбәгенең Ахмет муниципалитетында урынлашҡан, Тушети таризи өлкәһенең 969 квадрат километрҙан   830 км2 майҙанды биләй.

## Флораһы
Диңгеҙ кимәленән 1650 — 1900 метр бейеклектә ятҡан тау-урман бүлкәте   һәм ҡайындан ғибәрәт.  Ҡарағай (*Pinus sosnowskyi*)  геоботаник төрлөлөгө менән айырыла.  Төньяҡ битләүҙә ҡайын урмандары өҫтөнлөк итә. Улар ике төркөм ассоциациянан: кавказ рододендроны (*Rhododendron caucasicum*) һәм  үләнле ҡайынлыҡтан (Betuleta herbosa)  тора. Субальп һәм Альп бүлкәттәрендә болондар киң таралған. Ябай артыш (*Juniperus communis*), казак артышы (*Juniperus sabina*), кавказ рододендроны, аҡтамыр, манжетканың төрлө төрҙәре, ваҡ вероника (*Veronica minuta*),  ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге ясколка (*purpuraglens Cerastium*) киң таралған.  .

## Фаунаһы
Парктағы  һөтимәрҙәрҙән  һаҡлау аҫтына  алынған, леопард иғтибарға лайыҡ. Көнсығыш кавказ кәзәһе (*Capra cylindricornis*),  кавказ ҡыр кәзәһе  (*Rupicapra caucasica rupicapra*) бар, Кавказда  уларҙың һаны кәмей. Тояҡлы хайуандарҙан бында башҡа европа илеге (*Capreolus capreolus*) һәм ҡабандар  (*sus scrofa*) тереклек итә. Йыртҡыс хайуандарҙан  һеләүһен, ҡырағай бесәйкүрһәтеүҙән тыш, ҡырағай бесәй, һоро айыу  һәм бүреләр бар.  Юғалыу хәүефе аҫтында кавказ  ҡамаһы (*Lutra lutra meridionalis*). Орнитофауна үҙ эсенә ыласын, бөркөттө ала, һирәк осрай торған ҡоштарҙан  ҡарсыға-һаҡалбай, кавказ ҡоро (*Tetrao mlokosiewiczi*), бар. Һөйрәлеүселәрҙән кавказ ҡара йыланы (*Vipera kaznakovi*), юҡҡа сығыусы төр иғтибарға лайыҡ.

## Ҡыҙыҡлы факттар

* 2007 йылдың 24 октябрендә  Грузия мәҙәниәте, ҡомартҡылары һәм спортын һаҡлау министрлығы Тушети тарихи өлкәһен ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереү буйынса ғариза бирә.

## Трансфер
Тушети милли паркы таулы районда урынлашҡан. Уға тиклем берҙән-бер юл 72 км оҙонлоҡтағы «Тушети трассаһы» Пшавели  — Абано артылышы — Омало  хәрәкәте менән барырға мөмкин. Трасса 1975 йылда асыла.   Тушети трассаһы   буйлап хәрәкәт  июлдән сентябргә тиклем генә асыҡ, сөнки Абано артылышында (2 826 бейеклеге  м)  йә ҡар ята, йә ирегән һыу ағымы аға.  Трассаның һуңғы пункты  Омало   ауылы, шартлы рәүештә Квемо Омало һәм Земо Омалоға бүленә. Квемо Омалола  *«Тушети милли паркының»*  административ комплексы һәм килеүселәр өсөн үҙәк  урынлашҡан. Ул закусочный, ҡунаҡхана хеҙмәттәре күрһәтелә, автомобиль, ат йәки туристик кәрәк-яраҡ ҡуртымға бирелә. Үҙәктә ун бер туристик маршруттарҙың береһен үтергә тәҡдим итәләр,   уларҙың күпселеге  тарихи-мәҙәни урындарҙы,  ландшафтты ҡарау  ҡырағай хайуандарҙы күҙәтеүҙе үҙ эсенә ала. Парк администрацияһының төп функциялары булып парктың флора һәм фаунаһын һаҡлау, тарихи ҡомартҡыларҙың бөтөнлөгөн тәьмин итеү тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Wildlife viewing in Georgia's Tusheti National Park  (IUCN)
Грузияның дәүләт музейы

**Грузияның Симон Джанашиа ис. музейы** - (, ) - элгәре Грузияның  Дәүләт тарих  музейы булараҡ билдәле ине, унда бик мөһим археологик табылдыҡтар һаҡлана.

## Тарихы
Музей 1852 йылдың 10 майында Кавказдағы Рәсәй  географик йәмғиәтенең  департаменты тарафынан ойошторолған һәм  по немец ғилми хеҙмәткәре Густава Радде инициативаһы менән 1867 йылда **Кавказ музейы** тип үҙгәртелгән.  Грузия бойондороҡһоҙ республикаға әүерелгәс (1918),  1919 йылда музей Грузия  Музейы тип атала башлай.

Коллекцияһының төп өлөшө, 1921 йылда большевиктар власҡа килгәс,  Европаға оҙатылған була һәм Грузия Совет Социалистик Республикаһына (Совет Грузияһы) эмиграциялағы грузин ғалимы Эквтиме Такаишвили тырышлығы менән  1945 йылда ҡайтартып алына.

1947 йылда музей грузин тарихсыһы  Симон Джанашия исемен йөрөтә башлай.

1981 йылда Мәскәүҙә грузин колонияһы булған ваҡыттан ҡалған XVIII быуат башы  бинаһында Грузия  Музейы филиалы асыла (адресы - Большая Грузинская урамы, 5 се йорт

Музей советтан һуңғы 1990-сы йылдарҙа бик ныҡ бөлөнә.  1991—1992 йылдарҙағы хәрби түңкәрелеш осоронда зыян күрә, һуңғараҡ коллекцияһының бер өлөшөн янғын юҡҡа сығара.

2004 йыл ахырында Грузияның сәнғәттәр музейы берҙәм музейҙар системаһына инә (Грузин милли музейы).

Музей  Тбилиси ҡалаһы үҙәгендә бер нисә бинаны биләй, төп  экспозиция Руставели проспектында урынлашҡан. Музейҙың төп бинаһы  1910 йылда  Николая Северов  проекты  буйынса элекке туҙған бина урынында төҙөлгән. Ҡоролманың биҙәлешендә  урта быуат грузин декоры элементтары ҡулланылған.

## Галерея
File:Simon Janashia Museum of Georgia 47.jpg
File:Simon Janashia Museum of Georgia 39.jpg
File:Simon Janashia Museum of Georgia 33.jpg
File:Simon Janashia Museum of Georgia 25.jpg
File:Simon Janashia Museum of Georgia 17.jpg
File:Simon Janashia Museum of Georgia 125.jpg
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Музей Грузии им. Симона Джанашия
* Музей Грузии им. Симона Джанашия на сайте грузинского Министерства культуры, спорта и охраны памятников
Грузияның милли музейы

**Грузияның милли музейы** - (,, сак’арт’велос эровнули музеуми) — грузин музейҙар селтәре, илдең төрлө төбәктәренең ҙур музейҙарын берләштереп тора. 2004 йылдың 30 декабрендә ойошторолған, унда түбәндәге музейҙар ингән:

* Грузияның дәүләт музейы, Тбилиси
* Иванэ Джавахишвили исемендәге Самцхе-Джавахет тарихи музейы, Ахалцихе
* Гиоргий Читаиа исемендәге этнография музейы, Тбилиси 
* Грузия, Тбилиси һәм уның филиалдары дәүләт сәнғәттәр музейы.  
* Совет оккупацияһы музейы, Тбилиси 
* Дманисси тарих һәм археология музей-ҡурсаулығы , Дманиси 
* Ваниҙағы Археологик музей-ҡурсаулығы, Вани 
* Тбилиси тарихы музейы, Тбилиси 
* Сванетия тарих һәм этнография музейы, Местиа 
* Палеобиология институты, Тбилиси 
* Сигнахи музейы, Сигнахи 
*  Шағир Иване Мачабели Йорт-музейы (Тамарашени ауылында, хәҙер Көньяҡ Осетия территорияһында, 2000-се йылдар башында емерелеүгә дусар ителә) ).
* Грузияның милли картиналар галереяһы, Тбилиси 
* Археология институты (Тбилиси), Тбилиси 

Ойошторолған мәлдән Музейға Грузия Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы профессор Давид Лордкипанидзе етәкселек итә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Грузинские музеи. Министерство культуры, спорта и охраны памятников. Состояние на 16 декабря, 2007 года
Квирике мәсете

**Квирике мәсете**  - () - Грузияның Аджариялағы Кобулети муниципалитетының Квирике ауылындағы ағас мәсет. 

## Тарихы
Квирике мәсете 1865 -1866  йылдарҙа (ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә - 1860 -1862 ) төҙөлгән. Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән. 

Урындағы халыҡ һөйләүенсә, ауылдың икенсе осонда торған черепица ҡыйыҡлы сиркәүҙе османлылар һүтеп алып килтереп төҙөгән. Һөйләүҙәренсә, бынан һуң урындағы халыҡ уны йәнә һүтеп, сиркәү төҙөгән. Әммә османлылар йәнә уны һүтеп алған һәм мәсетте яңынан һалған 
   
## Тасуирлмаһы
Мәсет таш нигеҙгә ултыртылған ағас бинана тора. Дәүмәле: оҙонлоғо 11,7 метр, киңлеге 9,7 метр, бейеклеге 4,3 метр.

Бөтәүле ағастан эшләнгән ауыр ишек мосолман орнаменттарына ярашлы стилизацияланған сәскәләр һәм һыҙыҡтар менән биҙәлгән. Ишек бинаға инә торған берҙән-бер урын. Балаҫтар һалынған. Ишектәр тыштан тимер менән көпләнгән, 1865-1866 йылдарҙа яһалған. Барлыҡ бағаналары ҙәм ҡулсалары ағасты ырып, матур биҙәктәр төшөрөлгән.Беренсе ҡатта - асыҡ балкон. . Аджарияның Квирике мәсете (жәмиғ мәсете) архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

Совет осоронда келәт итеп файҙаланғандар.  

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* კვირიკეს ჯამე (ბუკლეტი ქართულ, რუსულ და ინგლისურ ენებზე). თანაავტორები: მ.ჭიჭილეიშვილი, რ.ბარამიძე და სხვ. ბათუმის ნიკო ბერძენიშვილის სამეცნიერო–კვლევითი ინსტიტუტი. ბათუმი. 2009
* რ. ბარამიძე, მუსლიმური საკულტო ძეგლები (აჭარა), ბათუმი, 2010, გვ.16-17 
* ნ. დემურიშვილი, მუსლიმური ხუროთმოძღვრული ძეგლები საქართველოში, თბ., 2010 
* ქართველი მუსლიმები თანამედროვეობის კონტექსტში. ბათუმი, 2010, გვ. 506
Грузин Бетанияһы

**Пресвятая Богородица Раштыуаһы хөрмәтенә Бетания монастыры,** күберәк **Грузин Бетанияһы** булараҡ билдәле  (груз.  ,  арамейҙан.  בית עניא *Бейт-Аниа* — «Вифаний») — Грузин православие сиркәүе   Мцхета-Тбилиси епархияһының  ирҙәр монастыры.  Грузияла,  Тбилисиҙан   алыҫлыҡта, Вере йылғаһы тарлауығында  Квевсети ауылына яҡын урынлашҡан.  

Тарихы

Богородица Раштыуаһы ҡорамы бында   1200 йылдар тирәһендә, ә Изге Георгийҙың бәләкәй сиркәүе 1196  йылдарҙа төҙөлгән. Ҡорамдағы фрескалар ғәҙәттә  1207 йыл менән даталана. Әммә монастырь X быуатта төҙөлгән, ә аҙаҡ тик яңынан ҡоролған тигән фараздар бар.  Шулай итеп, был батшабикә Тамара дәүерендәге күп һанлы монастырҙарҙың береһе, йәғни Кинцвиси монастыры менән бер үк ваҡытта  төҙөлгән. Уның атамаһы палестин ҡасабаһы Бейт-Ания, шул уҡ рус версияһында Вифания, монастырҙы Орбели  кенәздәре  төҙөгән тип иҫәпләнә.  Артабан монастырь Бараташвили нәҫеленең кәшәнәһе була. Ваҡыт үтеү менән ул ташландыҡ хәлгә килә.   1850 йылдарҙа бында наместник Воронцовта хеҙмәт иткән  осраҡлы рәүештә архитектор һәм рәссам Гагарин килә. Гагарин ярым емерек ҡорамды таба, уға үтеп инә һәм унда Тамараның һүрәте менән фреска таба. йәмәғәтселек монастырға иғтибар итә, уны таҙарталар, бер аҙ йүнәтәләр. һәм ул яраҡлы хәлгә килә. 

Архитектураһы 

Цилиндрик барабанда конус көмбәҙ менән тәре-көмбәҙле ҡорам, апостолдар һаны менән  12 тәҙрәле. Көньяҡ яҡтан аркалар менән портал төкәтеп эшләнгән, көнбайыш яғында башня булған тигән фараз бар. Ғибәҙәтхана ҡырсынташтан төҙөлгән, ул  800 йыл эсендә ярайһы уҡ юйылған һәм урыны менән яңыртып көпләнгән.  

Төп ҡорамдың көнбайыш яғында тағы бер,  1196 йылда төҙөлгән ҙур булмаған Изге Геогргий ҡорамы  урынлашҡан.

## Һылтанмалар

* Бетания дом бедности
* Грузинская Вифания
* Грузинская Бетания на Wikiloc.com

## Әҙәбиәт

* *Джанберидзе Н., Цицишвили И.* Архитектурные памятники Грузии. , 1996. С. 260—265;
* *Лазарь (Абашидзе), архим.* Бетания — Дом бедности. , 1998.
Батша Ростом мунсалары

**Батша Ростом мунсалары**  (груз. აბანო როსტომ მეფის) — Тбилисиҙа  тарихи Иҫке ҡала районында Кура йылғаһы яры эргәһендә тарихи-архитектура комплексы.   

Батша Ростомдың берҙән-бер һаҡланған һарай комплексы өлөшө, 1795 йылда ҡаланың фарсы  ҡыйралыштары ваҡытында емерелгән

## Тарихы

Кураның уң ярында   батша резиденцияһы Картли  (1633—1658) һәм Кахети менән (1648—1656) хакимлыҡ иткән  батша  Ростом тарафынан төҙөлгән.   Элек Метехи районында  грузин батшалары йәшәгән. 

1782 йылғы ҡала картаһында һарай мунсаһы дөйөм һарай комплексынан бүленә. 1802 йылда картала бөтә биләмәләр «Емерелгән батша һарайы» итеп күрһәтелә. Һарайҙың тергеҙелмәгән емереклектәре  төҙөлөш материалдары итеп  таратып алына, һарай урыны яйлап төҙөлә,  1804 йылда емерелгән батша мунсаһында   Пробирный палатаһын урынлаштыралар.  1832 йылда  иҫке түшәмдәре ҡойма ямғырҙар аҫтында емерелә һәм Палата икенсе урынға күсерелә.  

1948 йылға тиклем мунсаның ҡыйығыИраклий II майҙаны  буйлап 3-сө йорттоң ихатаһы булып хеҙмәт итә. 1958 йылдарҙа   башланған археологик эштәр был бинаны XVII быуатта төҙөлгән мунсалар булараҡ таныу мөмкинлеген бирә.

## Әҙәбиәт

* საქართველოს ძველი ქალაქები: თბილისი, 2006 წ. მეორე გამოცემა. 
* *Свириденко О. Н.* Тбилиси за неделю. Путеводитель. — С. Петербург: Своё издательство, 2015. 174 с. ISBN 977-5-4386-0854-7
* *Гвердцители Р.* Исследование и консервация древних бань в Тбилиси  — Теория и практика реставрационных работ / НИИ теории, истории и перспективных проблем советской архитектуры. — М. : Стройиздат, 1950—1972. — Сб. 3. — 1972. — 152 с. : ил. — С .75-83

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Панорама местности
Квелацминда (Вачнадзианиҙа монастырь)

**Квелацминда** (грузყველაწმინდა) — Грузияның Гурджаан районындағы православие монастыры, Вачнадзиани ауылынан  һигеҙ саҡрым алыҫлыҡта  урынлашҡан.  VI — VII быуатта монастырҙа өс нефлы базилика урынлаша, уның көнбайыш өлөшө ишелмәнән зыян күрә.  Ҡоролманың фрагменттарын әле лә күрергә мөмкин.   Һуңғараҡ,  VIII быуат аҙағында — IX  быуат башында көмбәҙле Квелацминда сиркәүе төҙөлә. Сиркәү таштан һәм кирбестән һалынған. 

Квалецминда  грузин төҙөлөшөнөң  күсеш осорона ҡарай (VIII —  X быуаттың беренсе яртыһы), был иң мөһим һәм юғары художестволы ҡомартҡыларҙың береһе.

## Архитектураһы
Был комплекстың айырым ҡоролмалары төрлө осорҙа төҙөлгән. Яҡынса  VI һәм  VII быуаттарҙа бында базилика ҡиәфәтендә беренсе ғибәҙәтхана төҙөлә. Ул тулыһынса емерелә, әммә унан көнсығыш диуары ҡала, уның буйынса ҡоролманың бейеклеген һәм планын белергә була.  

Һуңыраҡ, яҡынса   IX быуаттарҙа (әлегә уның датаһы буйынса бәхәстәр бара) тағы бер ҡорам төҙөлә. Тышҡы яҡтан был классик тәре-көмбәҙле ҡорам. Был хронологик беренсе грузин ғибәҙәтханаһы  «Пендатив» йәки «Парустар» исемле архитектура элементына эйә. Был элемент өсмөйөш ҡиәфәтендә, ул түңәрәк көмбәҙҙең йөкмәнтеһен квадратнигеҙгә бүлеп бирә.  Был элементтар Византияла   VI быуатта, ә Грузияла һуңыраҡ тарала башлай.  

Монастырҙың көнбайыш яғында ҡапҡалар менән бейек ҡоймалар бар.

## Әҙәбиәт

* Чубинашвили Г. Н., Архитектура Кахетии, Тб., 1959;
Убиси

**Убиси** (грузин: უბისა) Грузияла,  Имеретия төбәгендәге  ҙур булмаған ауыл һәм урта быуат монастырь комплексы, Грузияның Имеретия төбәгендәге Хараугли  ҡалаһынан 25 саҡрым  алыҫлыҡта урынлашҡан. 

Убиси ауылындагы изге Георгий монастыры комплексына  IX быуатта изге   Григорий Хандзтели нигеҙ һала, ул дүрт ҡатлы башнянан (1141), XII быуат оборона диуары һәм башҡа бина һәм ҡоролмаларҙың ҡалдыҡтарынан тора. 

Монастырь биләмәһендә XIV быуат аҙағы фрескаларының уникаль циклы бар, уларҙы  Византиялағы Палеолог яңырыу дәүере  (1261—1453)  йоғонтоһонда Дамиан эшләгән  

Монастырь  бынан тыш дин әһелдәре әҙерләгән  бал менән билдәле.

## Галерея

Файл:Damiane1.jpg|Ҡарт
Файл:Damiane. Jesus Christ and St. John the Apostle..jpg|Son Akşam Yemeği|Һуңғы кис ашы: Ғайса һәм апостол Иоанн (деталдәре)
Файл:Damiane. The Nativity.jpg|Ғайсаның тыуыуы


## Һылтанмалар

* Ubisa fotoğrafları
* Ubisa duvar resimleri
* Gürcistan Seyahatleri
Варжанаули күпере

**Варжанаули күпере** - Грузияның Кобулети муниципалитетындағы Варжанаули ауылындағы күпер.

## Географияһы
Күпер Грузияның Аджария Автономниялы Республикаһы төбәгендә, муниципалитет үҙәге Кобулетиҙан 20 километр ғына алыҫлыҡта урынлашҡан, Кинтриши йылғаһы аша һалынған.

## Тасуирламаһы
Күпер ярайһы ҙур, киң, бейек. Ул ҡаяташтарға ултыртып, тәбиғи ташҡа эзбизлы иҙелмә һылап, дуғаландырып төҙөлгән. Таштар тигеҙ итеп юнылып, бер-береһенә вертикаль рәүештә беркетеп һалынған , улар шундай ныҡ береккән, хатта монолит киҫәктән һалынған кеүек тойола. 

Шул уҡ ваҡытта күперҙең конструкцияһы бик еңел кеүек тойола, нәфис һыҙатланышлы.Бик төҙөк пропорциялы. Тирә-яҡтағы тәбиғәт мөхитендә матурлыҡ тыуҙыра, бер бөтөнлөк хасил итә һәм ҡарарға килгән кешеләрҙә яҡшы тәьҫир ҡалдыра.

Күперҙең үҙ горизонталь оҙонлоғо 14,6 м, тигеҙ ергә төшкәнсе дөйөм оҙонлоғо 28,1 м, уртаһындағы киңлеге - 2,6 м, ярҙан күпергә күтәрелгән убасығы - 3,5 м.

Күперҙең аркаһының бейеклеге һыу кимәленән - 7,9 м, күперҙең өҫтөнә сыҡҡансы -  8,6 м.

2008 йылда күперҙә консервация эштәре башланған.

## Ҡомартҡы

2006 йылда ил президенты указы менән Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән .

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Кахидзе А., Мамуладзе Ш., Археологические памятники Аджарии, Tb., 2016, с. 112
Табидзеларҙың йорт-музейы

**Галактион һәм Тициан Табидзеларҙың йорт музейы** - (, ) —  Грузияның Вани муниципалитындағы Чквиши  ауылында урынлашҡан музей.

## Тасуирлмаһы

Галактион һәм Тициан Табидзеларҙың йорт музейы 3 гектар ерҙе биләй. 
Даими экспозицияныҡы: 450 м², ваҡыт-ваҡыт ойошторола торған күргәҙмәләргә: 30 м², конференц-зал: 60 м²,репозиторий: 30 м²

Музей дүшәмбенән башҡа бар көндәрҙә лә асыҡ, сәғәт 10-дан  17 сәғәткә тиклем ҡабул итә.

## Тарихы
1966 йылда ойошторола башлаған. 1983 йылда асылған

## Экспозицияһы
Музейға ике күргәҙмә бинаһы һәм ошо ауылда тыуған грузин шағирҙары  - ике туған *Галактион* һәм *Тициан Табидзеларҙың* тыуған йорттары инә  (1895—1937). 

Музейҙа  Галактион һәм Тициан Табидзеларҙың  иҫтәлекле әйберҙәре, Галактион Табидзеның атаһының китапханаһынан боронғо баҫма китаптар, балсыҡ һауыт-һаба, сигеү өлгөләре, грузин рәссамдарының һәм скульпторҙарының әҫәрҙәре һаҡлана.

Музейҙа «Галактион һәм Тициани», «Батша - шағир», «Мин апрелдә тыуғанмын», «Галактиондың очерктары», «Тициан һәм Борис Пастернак» тигән темалар буйынса экспонаттар бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Музеи Имерети

*Photos of Museum of Poet Galaktion in Chkvishi / Фотографии музея поэта Галактиона в Чквиши

*Galaktion and Titsian Tabidze House Museum 

*ვანის მუნიციპალიტეტში სახალხო დღესასწაული «ვანელობა» მასშტაბურად აღინიშნა
Ҡоро күпер

**Ҡоро күпер** (груз.მშრალი ხიდი) — Тбилисиҙа Кураның элекке тармағы өҫтөндәге күпер, хәҙер күмелгән һәм Звадиа Гамсахурдиа урамының өлөшө булып тора. Сааррбрюкен күпере менән бергә Кура һәм Мтацминда районынан Чугурети районына йәнәш урынлашҡан урамдар аша күпер юл үткәргесенең өлөшө булып тора.

Күпер  менән йәнәш баҙар урынлашҡан. .  Тбилисиҙың иҫтәлекле урыны.

## Исеме
Башта  күпер   *Бәләкәй Михайлов күпере* тип атала (сөнки Ҙур Михайлов күперенең дауамы була) йәки *Воронцов* күпере (Кавказ  наместнигы  М С. Воронцов исеме менән). XX быуат башында *Николаев* исемен йөрөтә *.* Совет осоронда *Карл Маркстың*  *Бәләкәй күпере тип атала.*  1933 йылда күпер аҫтындағы йылға юлы киптерелә һәм элекке үҙән буйлап урам һалына, шунан һуң күперҙе Ҡоро күпер тип йөрөтә башлайҙар.

## Тарихы
1848—1851 йылдарҙа  итальян архитекторы  Дж. Скудьери проекты буйынса төҙөлә.  Бәләкәй күпер «Мадатов  утрауына» алып бара (утрау  — кенәз Орбелианиҙың шәхси милеге була, XIX быуатта был утрауҙы кенәз, рус армияһы генералы, 1812 йыл һуғышы һәм Кавказдағы һуғышы геройы Валериан Григорьевич Мадатов һатып ала,   шул ваҡыттан башлап Тбилиси халҡы уны  «Мадатов утрауы», ә Бәләкәй күперҙе — «Мадатов  күпере» тип йөрөтә). Ошо күперҙең дауамы булып Кура аша «Ҙур Михайлов күпере» тора. 1883 йылдың 25 февралендә күпер аша  ҡалала беренсе конка маршруты үтә. 

1933 йылда күпер аҫтындағы һыу юлы киптерелә һәм элекке йырҙа буйынса урам һалына. 1962 йылда инженер Г. Карцивадзе һәм архитекторҙар Ш.Д. Кавлашвили, В.К. Куртишвили һәм Г.В. Мелкадзе проекты буйынса күпергә капиталь ремонт яһала. 1980 йылдар аҙағында — 1990-йылдар башында күпер янында  баҙар барлыҡҡа килә.

## Конструкцияһы
Күпер бер тороҡло аркалы. Тороғо 32-метрлы ҡумталы көмбәҙ менән ҡапланған. Күпер яҫы грузин кирбесенән төҙөлгән, аркалары таш менән көпләнгән. Күпер автотранспорт һәм йәйәүлеләр өсөн тәғәйенләнгән. Яндауыр кәртәләр металдан, терәктәрендә таш парапет менән тамамлана.   .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Архитектура Тбилиси / Квирквелия Т. Р. — М.: Стройиздат, 1984. — 311 с. — 17 500 экз.
* 
* 
* 
*
Телави тарих-этнография музейы

**Телави тарих-этнография музейы** - () - 1927 йылда төбәкте өйрәнеү музейы булараҡ барлыҡҡа килгән. 

## Тарихы
Музей асылғас, 8 йыл йәмәғәт башланғысында эшләп килгән. 1935 йылда ул тарих-этнография музейы итеп үҙгәртелә. Музей король Ираклий II һарайында бер нисә залда урынлаштырылған. Бүлектә төрлө осорҙар сағылдырылған.

Музей комплексы   Королдәр һарайы (XVIII быуат), Батша соборы сиркәүе, XVIII быуаттың 50-се йылдарында Ираклий тарафынан ойошторолған Философия-теология мәктәбе харабалары,  Король мунсаһы һәм һарайҙың туннель биләмәһе, көнбайыш яғындағы уникаль ҡапҡа, шулай уҡ Изге Нино мәктәбе,сәнғәт галереяһы һәм административ биналарҙан тора.

Король Ираклий ҡомартҡыларынан тыш музейҙа  нумизматичк материал, иртә феодаль осор саркофаг, урта быуат һуғыш кейемдәре, XVII-XIX быуат баҡырҙан ҡойолған әйберҙәр, ҡорал, хевсурҙарҙың кейем өлгөләре һаҡлана.Сәнғәт галереяһында Кетеван Иашвили бүләк иткән 187 шәхси коллекция экспонаттары һәм башҡалар һаҡлана. 

Бынан тыш музеейҙа фәнни китапхана бар. Унда 5000-ләп китап һәм  7000-дән ашыу  фотография бар.

## Галерея

Файл:Telavi2009.jpg|ერეკლე მეფის კარის ეკლესია|Король Ираклий сиркәүе
Файл:Erekles samefo taxti.jpg|ერეკლეს სამეფო ტახტი|Ираклийҙың тәхете
Файл:Telavis saxelmwifo muzeumi.jpg|მუზეუმის შესასვლელი|Музейҙың ишек алды
Файл:Qetevan iashvilis saxelobis galerea.jpg|ქეთევან იაშვილის სახელობის სამხატვრო გალერეა|Кетеван Яшвили галереяһы 
Файл:Rafiel ertisTavis saflavi.jpg|რაფიელ ერისთავის საფლავი მუზეუმის ეზოში|Музей ихатаһында Рафаэль Эристави ҡәбере
Файл:Barbare jorjadze.jpg|ბარბარე ჯორჯაძის საფლავი მუზეუმის ეზოში|Музей ихатаһында Барбара Джорджадзе ҡәбере
Файл:Ioseb daviTashvili.jpg|იოსებ დავითაშვილის საფლავი მუზეუმის ეზოში|Музей ихатаһында Иосеб Давиташви ҡәбере


## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
*Бендианашвили А., Колено Т. 4, стр. 645, Tb., 1979
Бетлеми мәмерйәһе

**Бетлеми** (** — Вифлеем мәмерйәһе, Фәләстиндең Вифлеем  ҡалаһындағы исеменән — мәмерйә, Казбек тау түбәһендә  (), диңгеҙ кимәленән 4100 метр бейеклектә урынлашҡан. мәмерйәгә инеү урыны ҡыҙыл  андезит текә ҡаяла нигеҙенән   350-400 метрлыҡ бейеклектә  соҡолған.

## Тарихы
Мәмерйә тураһында беренсе тапҡыр  грузин  «Картлис Цховреба» йылъяҙмаһында телгә алына. уға ярашлы, йөҙ  йәш   яугир-хевсур Тимур-ленгтың ғәскәрҙәренән батшабикә Тамара хазиналары ҡаҙнаһының мәмерйәһендә йәшенә, һәм серҙең асылыуынан ҡурҡып, бер-береһен сәнсеп үлтерә.  Казбектың бейек ҡаяларында уйылған мәмерйә тураһында  XVIII быуатта грузин ғалимы-тарихсыһы Вахушти Баратиони «Грузия географияһында» телгә ала: Казбек ҡаяһында мәмерйә уйылған, һәм уны Бетлеми тип йөрөтәләр,менеүе уға ҡыйын, сөнки мәмерйәнән тимер сылбыр төшөрөлгән, һәм шуның буйлап ҡына менәләр. Унда Аллаһтың сәңгелдәге һәм бағаналарҙа тормаған һәм арҡанһыҙ Авраамдың сатыры бар тип һөйләйҙәр. Башҡа мөғжизәләре тураһында ла әйтәләр, әммә мин улар труаһында өндәшмәйем. Уның аҫтында ҡаяла соҡолған монастырь тора.

Инеү урынында сынйыр менән мәмерйә Илья Чавчавадзеның  «Дәрүиш» поэмаһында һүрәтләнгән .

## Мәмерйәне асыу
Альпинист Леван Суджашвили 1947 йылда үҙенең  көндәлегендә Казбек түбәһенән көньяҡ-көнсығышта тимер ҡапҡаһы  һәм түбән төшөп торған сынйыры менән мәмерйәне күргәнен билдәләй. 

1948 йылдың ғинуарында  альпинистар төркөмө  Александр Джапаридзе етәкселеге аҫтында 5,5 м аҫҡа төшөп торған сынйырлы мәмерйәне  өйрәнә. Мәмерйә көмбәҙ түшәмле, стеналары түңәрәк һәм иҙәндәре  дүрт мөйөшлө плиталар менән түшәлгән.  Унда сиркәү тәхете, урта быуат сиркәү кәрәк-ярағы, X—XI  быуат сиркәү байрағы,  XV—XVIII быуат тәңкәләре һәм башҡа әйберҙәр табылғаны. Бер төркөм тикшеренеүселәр фекере буйынса, һуңғы килеүселәр мәмерйәне 100 йыл элек ҡалдырып сыҡҡан. Александр Казбеги исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейында Бетлеми мәмерйәһенең ҡапҡалары һаҡлана.  

Мәмерйәнән алыҫ түгел ҡаяла монахтарҙың хөжрәләре, ҡәбер ташы, таш тәре һәм бағана табылған. Был табылдыҡтар мәмерйәнең иң боронғо һәм иң бейек таулы христиандар ҡорамы булғанлығы,  ә монахтар комплексының   VI—VII  быуаттар менән даталаныуы тураһында  һығымта яһауға килтерә,

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бетлеми — улица в Тбилиси.

Земо Бетлеми — Верхняя Вифлеемская церковь в Тбилиси

Квемо Бетлеми — Нижняя Вифлеемская церковь в Тбилиси

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
*
Йәнгүзәл (йыр)

**Йәнгүзәл** - башҡорт халыҡ йыры.

Көйө менән бергә 1964 йылда Әлшәй районы Аҡҡолай ауылында 79 йәшлек Мөхәмәҙиә Садиҡовтан фольклорсы-ғалим С. Галин  яҙып алған. Һүҙҙәре 
Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының (РФА Өфө фәнни үҙәге)  Ғилми архивында ф. 3, оп.47/1 бүлемендә (109-сы бит); көйө - МФ, инв.№198/1 һаны аҫтында һаҡлана. 

Салауат Галин йырҙы  18 томлыҡ "Башҡорт халыҡ ижады" баҫмаһындағы "Йырҙар" тигән тупланмаһының (Өфө, 1974) "Мөхәббәт йырҙары" тигән төркөмөнә индергән  .

## Йырҙың һүҙҙәре

## Йәнгүзәл исеме - бөгөн
Йәнгүзәл исеме бөгөн дә йәшәүен дауам итә, ҡыҙ балаларға йыш ҡына ҡушалар, шулай уҡ төрлө үҙешмәкәр төркөмдәргә, этно-фольк төркөмдәргә бирелә . 

## Видео
* Сулпан Кейекбердина - Йәнгүзәл
* Этно-фольк группа "Янгузель"

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*БАШҠОРТ ХАЛЫҠ ЙЫРҘАРЫ
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1-се китап. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә яҙыусы, аңлатмалар биреүсе С.Ә. Галин. Яуаплы редакторы К.Ә. Әхмәтйәнов. Өфө, 1974. 388 б.
Атени Сионы

**Атен Сионы** — Атени  ауылында  грузин монастыры Сиони  (Горинан  көньяҡҡа табан 10 км алыҫлыҡта).

## Тарихы
VII быуаттың беренсе яртыһында әрмән төҙөүсеһе Тодасок тарафынан    Джвари өлгөһө  (тетраконх) буйынса төҙөлгән. Ғибәҙәтханала төҙөүсенең яҙыуы һаҡланған: «Мин, Тодосак, был изге сиркәүҙе төҙөүсе». Башҡа һаҡланып ҡалған яҙмаларға ярашлы сиркәү өҫтөндә тағы бер нисә таш юныусы әрмән эшләгән. Ғибәҙәтхананың төньяҡ яғында был ҡорамды әрмәндәр эшләгән тигән ҙур яҙыу бар. Ҡорам бер нисә тапҡыр төбәккә баҫып инеүсе баҫҡынсылар тарафынан емерелеүгә дусар була. Ҡорамдың стеналары дини һәм тарихи йөкмәткеле картиналар һәм фрескалар менән биҙәлгән. Уларҙың күп өлөшө   10-12 быуаттан алып һаҡланған. Фрескаларҙа боронғо грузин яҙыуы өлгөләре бар.  1080 йылғы биҙәктәр  һаҡланған.  Эс яҡтан ҡорам Джаврины ҡабатлай, тик фрескалары менән генә айырыла. Фрескалары ныҡ күп, улар күп урында зыян күргән, башлыса Ғәббәс усағынан, шуға күрә тик фрагменттары ғына күренә.  XVII быуатта шаһ Ғәббәстең ғәскәре  ғибәҙәтханала усаҡ яға. Стеналарындағы ҡаралыҡ  бөгөнгө көндәргә тиклем һаҡланған.  

Джаврилағы кеүек үк бында ла аркалар бар, улар һигеҙ ҡырлы көмбәҙгә дүрт ҡырлы нигеҙҙә торорға ярҙам итә. 

## Иҫкәрмәләр
Сиони

**Сиони** () —  Тбилисиҙа төп тарихи һәм Грузин сиркәүенең ике мөһим ғибәҙәтханаларының береһе. Сиони тауы хөрмәтенә аталған һәм Успение Пресвятая Богородица хөрмәтенә изгеләндерелгән. Кура йылғаһы ярында урынлашҡан. Изге Троица соборы (Цминда Самеба) (2004) төҙөлгәнгә  тиклем бында грузин католикосының кафедраһы булған.

## Тарихы
Храмға Вахтанг I Горгасали нигеҙ һалған тип фаразлана. Дөрөҫөрәге,  төҙөлөш  инициаторы  булып VI быуат аҙағында  куропалат  Гурам I сығыш яһай (һәм бында, күрәһең, ерләнгән). Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, VII быуатта  батша Арданас заманында төҙөлөш тамамлана.

Был беренсе сиркәү, ғәрәп әмирлектәре ойошторолғас, һүтеп алына.
1112 йылда Давид IV Төҙөүсе, Тбилисиҙы ғәрәптәрҙән азат итеп, ҡалала яңы собор төҙөй, ул бер нисә тапҡыр емерелә һәм тергеҙелеүгә дусар була. Бигерәк тә Йәлил әд-дин Манкбурн баҫып алыуынан һәм ер тетрәүҙән һуң байтаҡ эштәр эшләргә тура килә.   

1726 йылда үҙ йоғонтоһон файҙаланып, кенәз Гиви Амилахвари  Картли батшалығын баҫып алған төрөктәр-ғосмандар тарафынан Тибилисиҙағы төп православ соборын  мосолман мәсетенә әйләндереүҙән һаҡлап алып ҡала. 

1795 йылдың сентябрендә собор Аға-Мөхәммәт хан баҫып алыуынан  ныҡ зыян күрә.   Ағас хор һәм иконостас яндырыла, фрескалары ҡором менән ҡаплана.   Тиҙҙән  собор тергеҙелә һәм  1817 йылда Минай Медичи уны «киң һәм матур, эсендә Библия  картиналары менән биҙәлә» тип яҙа

Соборҙа ҡайһы бер батшалар — Грузия сиркәүенең иерархтары Гурам һәм Арданас,  атап әйткәндә Католикос-патриархтар  Кирион I, V Давид (Девдариани) һәм урыҫ  һәм грузин тарихы шәхестәре — П. Цицианов, генерал Лазаревич,   Орбелиани йорто вәкилдәре ерләнгән

## Ҡиәфәте һәм изге әйберҙәре
1980—1983 йылдарҙа реставрациянан һуң Сиони ғибәҙәтханаһы, ҡатмарлы төҙөлөш тарихына   ҡарамаҫтан, үҙенең  урта быуаттар йөҙөн һаҡлап ҡала. Соборҙан ситтә  ике манара  тора — береһе боронғо, өс ҡатлы,   XV быуатта төҙөлгән, фарсылар тарафынан  емерелгән һәм XX быуатта  тергеҙелгән, икенсеһе — типик русклассицизмында (1812 йылда төҙөлгән) төҙөлгән.

Ғибәҙәтхана интерьерында рус рәссамы Г. Г. Гагариндың фрескалары һаҡланған. 

Ҡомартҡылар араһында беренсе урында Изге Апостол Фоманың башы һәм изге Нинаның боронғо тәреһе тора. 
Файл:Sioni Kathedrale 1890.jpg|XIX быуат фотоһүрәтендә Сиони
Файл:Sioni Cathedral, Tbilisi.JPG|Сионинан Нарикалааға күренеш
Файл:Wall painting, Zion Cathedral, Tiflis.jpg|Гагариндың стена биҙәү планы
Файл:Sionibelltower.jpg|Яңы манара
Файл:2014 Tbilisi, Katedra Sioni (08).jpg|XV быуаттан иҫке манара
Файл:2014 Tbilisi, Katedra Sioni (03).jpg|Фрескалар
Файл:2014 Tbilisi, Katedra Sioni (05).jpg|Фрескалар


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Варшавская Хана Леопольдовна

**Варшавская Хана Леопольдовна** (11 июнь 1921 йыл — 5 сентябрь 2006 йыл) — театр актёры, 1965—1985 йылдарҙа Республика рус драма театры актрисаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1981). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1975) ордендары кавалеры. СССР-ҙа ГДР драма сәнғәте фестивале дипломанты (Мәскәү, 1975).

## Биография
Хана Леопольдовна (Юдит-Липовна) Варшавская 1921 йылдың 11 июнендә Екатеринослав (Днепропетровск , Украина) ҡалаһында икмәк бешереүсе ғаиләһендә тыуған. Хана Варшавская Днепропетровск театр училищеһында уҡый, ләкин Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, эвакуацияға китә. 1942 йылдың апрелендә хәрби хеҙмәткә алына, фронтта телефонист булып хеҙмәт итә. Һуғыш ваҡытында буласаҡ тормош иптәше Леонид Владимирович Левитин менән фронтта осраҡлы ғына фронтҡа китеп барған ике эшелон туҡтап торғанда таныша. 1947 йылда Леонид Левитинды армиянан демобилизациялайҙар. Йәштәр Башҡорт театр-художество училищеһына уҡырға инә. 1948 йылда Х.Варшавская А. П. Новоскольцев курсын тамамлай. Варшавская менән Левитин Златоуст, Сызрань, Архангельск ҡалалары театрҙарында, 1965—1985 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Республика рус драма театрында эшләй. Леонид Левитин Республика рус драма теарының баш режиссеры була.
 
Артистка сәхнәлә бирелеп уйнай, тамашасылар уны һәр саҡ көтөп ала. Хана Варшавская йөҙҙән артыҡ роль башҡара: Дульская («Мораль пани Дульской», авторы Г.Запольская), Надежда Коломийцева («Последние», М.Горький), Бернарда Альба («Дом Бернарды Альбы», Ф.Гарсия Лорка) һәм башҡалар. уның башҡарыуында төрлө пландағы, төрлө характерҙағы ролдәр тыуа. Ул тәрән кисерештәргә һәләтле, яҡындары, яратҡан кешеләре өсөн йәнен фиҙа ҡылырға әҙер геройҙарҙы уйнай: Амалия («Разбойники», Ф.Шиллер), Аннушка («На бойком месте», А. Н. Островский), Зөмрәт («Изгнанная», Илшат Йомағоловтың «Нәркәс» драмаһы буйынса). Уға бигерәк тә көслө характерлы, ҡайһы ваҡытта ауыр һайлау алдында торған геройҙар ролен ышанып тапшыралар: Василиса Волохова («Царь Фёдор Иоаннович», А. К. Толстой), Анна Фирлинг («Мамаша Кураж и её дети», Б.Брехт) һәм башҡа.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985).
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1981).
* Почёт Билдәһе ордены (1975).
* СССР-ҙа үткән ГДР драма сәнғәте фестивале дипломанты (Мәскәү, 1975).
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1971).

## Һылтанмалар
*
Агара монастыры

**Агара монастыры** () — Ахалцихе муниципалитетында Грузин православие сиркәүенең монастырь комплексы

Комплекс төп  сиркәүҙән (X—XI быуат) тора, ул Грузияла бер нефлы  иң ҙур сиркәү була. Шулай уҡ аш-һыу бүлмәһе  (XI—XII быуат), ҡыңғырау  (XIII—XIV быуат) һәм башҡа биналарҙың  харабаларынан тора

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* კომპლექსი აგარის სამონასტრო 

## Әҙәбиәт

# *აგარის მონასტერი //საქართველო:ენციკლოპედია*.-თბ.,1997.-გვ.41-42. - ცნობები ძეგლის შესახებ.
# * აგარის მონასტერი //ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია*.ტ.1-თბ.,1975.-გვ.52. - მოკლე ცნობები მონასტრის ხუროთმოძღვრების შესახებ.
# *ბერიძე ვ. სამცხის ხუროთმოძღვრული ძეგლები*.-თბ.,1970.-გვ.37-40. - აღწერილია აგარის სამონასტრო კომპლექსში შემავალი ნაგებობები: მთავარი ერთნავიანი ტაძარი (X-XI სს.), სამრეკლო, სატრაპეზო (XI ს.).
# * აგარის მონასტრის "ტრაპეზი" //ბერიძე ვ. ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება*.-თბ.-1974.-გვ.166. - თურქეთის საზღვართან მდებარე სამონასტრო კომპლექსის ტრაპეზისა და მისის წარწერის შესახებ ტექსტს ახლავს ტრაპეზის ნახატი, სიგრXძივი განაკვთი (ანაზომი ა.კალაშნიკოვისა).
# *ბოჭორიძე გ. მოგზაურობა სამცხე-ჯავახეთში.*-თბ.-1992.-გვ.106-113. - აღწერილია კომპლექსის სხვადასხვა ნაგებობები, მათზე შემორჩენილი ჩუქურთმებიანი ქვები და წარწერები.
# *მარსაგიშვილი გ. აგარის მონასტრის უძველესი ეკლესია *//ძეგლის მეგობარი.-1982.-N60.-გვ.13-20. -  პატარა ეკლესიის ხუროთმოძღვრული დახასიათება.
# *ციციშვილი ი. ქართული ხელოვნების ისტორია.*-თბ.,1955.-გვ.73-74. - XI-XII საუკუნეთა მიჯნაზე აგებული აგარის მონასტრის სატრაპეზოს ხუროთმოძღვრული დახასიათება.
Грузияның дәүләт ебәк музейы

**Грузияның дәүләт ебәк музейы** () — Грузия мәҙәниәт учреждениеһы. Тбилисиҙа урынлашҡан, Георгий Цабадзе урамы, 6.

## Экспозицияһы
Экспозицияһында ҡурсаҡ көбөнөң,   ебәк күбәләгенең һәм күбәләктәрҙең  5000-дән ашыу төр һәм сорты, шулай уҡ тут үҫемлектәре  өлгөһө, тәбиғи һәм синтетик буяуҙар, ебәк  продукцияһының киң  ассортименты һәм башҡалар бар. 

## Тарихы
Тбилисиҙа 1887 йылда   Кавказда ебәк сәнәғәте менән таныштырыу маҡсатында ебәк белгесе һәм билдәле тикшеренеүсеһе  Николай Шавров тарафынан төҙөлгән. 

Музей бинаһын (архитектура ҡомартҡыһы) 1892 йылда  архитектор Александр Шимкевич төҙөй. 

Музей янында халыҡ уҡытыусылары өсөн ебәкселек буйынса практик һәм теоретик курстар уҙғарылған, китапхана, лаборатория һ.б.  булған.

## Әҙәбиәт

* *Свириденко О. Н. *Тбилиси за неделю. Путеводитель. — С. Петербург: Своё издательство, 2015. 174 с. ISBN 977-5-4386-0854-7
* *Арджеванидзе И. А.* Военно-Грузинская дорога : Краевед. очерк / И. Арджеванидзе. — Тбилиси : Техника да шрома, 1950 (тип. «Заря Востока»). — 161 с. : ил.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Грузия / Тбилиси / Музей шелка
* State Silk Museum
Тархнишвили һарайы

**Тархнишвили һарайы** - () -   Грузиялағы Каспи муниципалитеты Гарикула ауылындағы  архитектура ҡомартҡыһы.

## Географияһы
Тархнишвили һарайы Грузияның  Шида Картли төбәге Гарикула ауылында,  Ахалкалаки ҡасабаһы биләмәләренә инә. 

## Тарихы
Тархан-Моурави нәҫеле төҙөткән һарай. Был нәҫел Грузияла Георгий Саакадзе тигән бик ҙур абруйға өлгәшкән кенәздән киткән. Ул саҡта батшалыҡ Персияға бойондороҡло булған, һәм  шаһ Аббас I (1587—1629) уға тархан дәрәжәһен, барлыҡ өҫтөнлөктәре менән, фамилия итеп биргән. Шунан киткән дә инде Тархнишвили заты. Тархан титулы Тархнишвилиҙар затына ҡарата 1815 йылға, Рәсәй императоры Грузия батшалығын бөтөрөп, был титулды юҡҡа сығарғанға тиклем быуындан-быуынға тапшырылып барған 

## Тасуирламаһы
Һарай XIX быуаттың 30-сы йылдарында төҙөлгән. Комплекс һарайҙан һәм ике яҡлы мунса бүлмәһенән тора. 

Һарай ике ҡатлы итеп төҙөлгән. Төп ишеге - төньяҡтан. Был яғы беренсе ҡатта, көнсығыш яғында икенсе ҡатта баҫҡыстар яһалған. Икенсе ҡатта балкондар менән уратып алынған. 

1965 йылда һарай  Художестволар Академияһына тапшырылған, хәҙер бина ижади база итеп файҙаланыла. Эш белмәгән кешеләр бинаны һәм мунсаны үҙгәртеп, улар тәүге күренештәрен юғалтҡан тиерлек. Баштағы хәленән бинаның тантаналар үткәрелгән яғында түшәм, биҙәкле диуар, гипс сталактиттар ғына ҡалған.

Һарай ихатаһында кирбестән һалынған мунса тора. Бер яғында гардероб, икенсе яғында - ванналар.  

## Ҡомартҡы
Тархнишвили һарайы 2006 йылда ил президенты указы менән  Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән .

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Описание памятников истории и культуры Грузии , Т. 5, стр. 144-145, тб. 1990
Важа Пшавела йорт-музейы

**Важа Пшавеланың йорт-музейы** - билдәле грузин шағиры Важа Пшавеланың тыуған ауылы Чаргалиҙағы ҡомартҡы (Грузия).

## Географияһы
Важа Пшавеланың йорт-музейы Грузияның Душети муниципалитетындағы Чаргали ауылында, Жинвали-Шатили трассаһынан 3 километр алыҫлыҡта урынлашҡан

## Тасуирламаһы
Шағирҙың ысын исеме Лука Разикашвили булған,  Важа Пшавела псевдонимы менән яҙған. Музей уның тыуған һәм йәшәгән ауылында 1961 йылда, йөҙ йәшлек юбилейы айҡанлы ойошторолған. Ул элекке торлаҡ йорттан һәм күргәҙмәләр корпусынан тора. Йылғаның һул ярында бик ҙур күргәҙмәләр комплексы, ә уң ярында шағир йәшәгән бәләкәй йорт музей тип иғлан ителгән. 

Важа Пшавела 1861 йылда тыуған һәм Телавиҙа  священниклыҡҡа, артабан Гориҙа уҡытыусылыҡҡа,  Петербурге  юрист һөнәренә уҡыған,ә 1884 йылда Грузияға, Чаргалиға  ҡайтып, крәҫтиән тормошо менән йәшәй башлаған. Боронғолоҡто данлап шиғырҙар яҙа, цивилизация яһалмалығына уны ҡаршы ҡуя. Примитивизм идеологияһы ярала башлаған саҡ була был . 

Музейҙа шағирҙың тормош юлы һәм эштәре сағыла:шәхестең иҫтәлекле әйберҙәре,  XIX һәм XX быуаттарҙағы этнографик материалдар тупланған. Шулай уҡ һынлы сәнғәт, скульптура һәм графика әҫәрҙәре, фотоматериалдар һәм башҡалар һаҡлана.  Музей фондында 2000-дән ашыу экспонат бар. 

Йорт-музей Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*ვაჟა-ფშაველას სახლ-მუზეუმი ჩარგალში; Vazha-Pshavela – Chargali
Кәмәлек (йыр)

**“Кәмәлек"** -   - башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй .

## Тарихы

Йыр Ырғыҙ-Кәмәлек буйында йәшәгән башҡорттар араһында сыҡҡан. Риүәйәт буйынса, Үҫәргән ырыуынан булған егет Кәмәлек йылғаһы аръяғында йәшәгән ҡыҙға ғашиҡ була. Бер ни тиклем ваҡыт егет йылға аша сығып ҡыҙ менән осрашып тора. Әммә иртә яҙҙа һөйгән ҡыҙын һоратырға барғанда кейәү булаһы егет, Кәмәлек йылғаһында  батып, һәләк булған. Ҡыҙ һөйгәне хаҡында йыр сығарған. 

Йыр 1934 йылда  А. С. Ключарев тарафынан ҡурайсы Ҡансуриндан яҙып алынған.Ул тәүге тапҡыр композитор Х.Ф. Әхмәтовтың “Башҡорт халыҡ йырҙары" тигән йыйынтығында баҫылып сыҡҡан. Артабан йырҙы һәм уның варианттарын Л.Н.Лебединский, Н.Д.Шоңҡаров баҫтырып сығарған.

## Тасуирламаһы

Йыр лирик-драматик характерҙа. 

Йырҙың үҙенсәлеге - көйҙөң юғары өлөшөндә әүҙем рәүештә  амбитус файҙаланылыуы.

### Башҡарыусылары

Йырҙы башҡарыусылар араһында  Я. Ф. Аҡмырҙин, Ю.И.Ғәйнетдинов, К.М.Дияров, М.А.Ҡаҙаҡбаев  һәм башҡалар. 

### Эшкәртеүселәр

“Кәмәлек" көйөн эшкәртеүселәр араһында К.Ю.Рәхимов, ул әҫәрҙе симфоник оркестр, шулай уҡ скрипка һәм фортепиано өсөн әҙерләгән. Б.И.Шестаков тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.
Композитор Р.Ә. Мортаҙин 2-се симфонияһында ҡулланған (1957) 

## Йырҙың һүҙҙәре


```
Эй... Кәмәлеккәй буйы ла, ә-һә-й, шау ҡамыш,
Шул ҡамыштан сыға ла бер тауыш.
Тауышлары шоңҡар ҙа, ә-һә-й, тауышы,
Буйҡайлары бохар ҙа ҡамышы.
 
Эй... Кәмәлеккәй буйы ла, ә-һә-й, дөм урман,
Йүгереп кенә булмай — ҡарама.
Арыҫлан ғына кеүек ир, ә-һә-й, булһаң да,
Кәңәш итмәй ҙә эшләү ярамай.
```


## Шулай уҡ ҡара
*Башҡорт халыҡ йырҙары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Кәмәлек (башҡорт халыҡ йыры)
*“КӘМӘЛЕК”
Оло Ырғыҙ

**Оло Ырғыҙ** - (**Иргиз**) — Рәсәйҙең  Һамар һәм Һарытау өлкәләрендәге йылға, Волга йылғаһының һул  ҡушылдығы.

## Ҡушылдыҡтары

*(тамағынан алыҫлыҡ)*

* 19 км: Маянга (балка Мокрая Маянга)
* 88 км: Малый Кушум
* 128 км: Большой Кушум (Кушум)
* 239 км: Саҡма
* 273 км: Толстовка
* 293 км: Клопиха
* 360 км: Рубежка
* 406 км: Кәмәлек
* 425 км: Сестра
* 468 км: Тепловка
* 472 км: Сухая Овсянка
* 476 км: Овсянка
* 493 км: Мокрая Овсянка
* 528 км: Вязовка
* 567 км: Ҡаралыҡ
* 585 км: Журавлиха
* 590 км: Ҡоро Ырғыҙ
* 600 км: Гусиха
* 614 км: Большая Глушица
* 632 км: Таллы
* 638 км: Росташи

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Матани башнялары

**Матани башнялары** - Грузияның Ахмет муниципалитетындағы Матани ауылында йәнәш урынлашҡан башнялар.

## Тасуирламаһы
Ахмет муниципалитеты Кахетия составындағы район. Был төбәктә бик күп архитектура ҡомартҡылары бар. Шуларҙың бер нисәһе муниципалитетҡа ҡараған Матани ауылы янында. Ауыл янында йәнәш торған ике башня Гурзияның  милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән  .

Улар икеһе лә урта быуат ҡомартҡыһы һанала. 

## Беренсе башня
Беренсе башня Матани ауылынан 4 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Был квадрат тиерлек нигеҙле (6,9 х 6 м), төрлө дәүмәлле суйырташтарҙан һәм эзбизташ ҡулланып төҙөлгән ҡаралты.   Һәйкәл ныҡ ҡына емерелгән. Ике ҡаты ғына ҡалаған. Ишеге беренсе ҡатта - көньяҡ диуарының көнбайыш өлөшөндә. Ишек тышланған. Көнсығыш ҡабырғаһында ҙур булмаған тәҙрә. Икенсе ҡаттағы көньяҡ диуарында шуға оҡшаш тәҙрә. Ҡаралтыла ағас таяуҙар ҡулланылған булған.

## Икенсе башня
Икенсе башня  ауылдан ике саҡрым көнбайыштараҡ тау итәгендә урынлашҡан. Нигеҙенең дәүмәле 4,9 х 4,17 м. Уны ҡаты тоҡомло таштарҙан һалғандар. Тышҡы мөйөштәрендә ҙур дәүмәле таштар ҡулланылған. Ҡомартҡы ныҡ зыян күргән. Ике ҡатлы бейеклектә генә һаҡланған. Ишеге беренсе ҡатта, көнбайыш яҡтан.  Башняға ағас иҙән һалынған булған. 

## Әҙәбиәт
*დვალი თ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, გვ. 109, თბ., 2008 წელი.
*რამიშვილი რ. ჯორბენაძე ბ., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, გვ. 109-110, თბ., 2008 წელი.

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Йәмилә йылғаһы

**Йәмилә йылғаһы** — Ишембай районының Скворчиха ауыл советы (Ишембай районы) биләмәһендәге йылға. Юлдаш ауылынан 1 км көнсығыштараҡ аға. Йылғаның оҙонлоғо — км, Ағиҙел йылғаһы башланған урындан 796 км тирәһе алыҫлыҡта Ергәнтауҙан төньяҡтараҡ Ҡурғашлы йылғаһына барып ҡушыла.

Урындағы халыҡ һөйләүенсә, Юлдаш ауылы элек Йәмилә йылғаһы буйында булған. Йылғаның һыуы тәмле, Юлдаш ауылы халҡы хәҙер ҙә эсәр һыуҙы унан ала.

1906 йылда Ҡурғашлы йылғаһы буйында А. Дербенев, А. Комендантов, М. Ершовтарҙың һыу тирмәне булған. Тирмәндә ялланып эшләгән эшселәр Ҡурғашлы йылғаһы буйындағы өйҙәрҙә йәшәгән.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса Кама һыу бассейны округына инә, Кама йылғаһы бассейны, Ағиҙел йылғаһы ярымбассейны, башынан алып Арский ташы һыу кимәлен үлсәү посына тиклем Ағиҙел һыу хужалығы биләмәһенә ҡарай.

## Иҫкәрмәләр