open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кеҫә телефоны

thumb|200px|Сеул магазины витринаһында кеҫә телефондары, Көньяҡ Корея, 2006-йыл
[thumb|150px|Типик [SIM-карта|сим-карта]]

**Кеҫә телефоны** — мобиль телефон, GSM – форматы элемтә селтәрендә ҡулланылған телефон; GSM селтәре ҡаплаған зона территорияһында телефон элемтәһе өсөн ябай радио тулҡындарын һәм традицион телефон коммутацияһын ҡуллана.

Әлеге ваҡытта GSM-элемтәһе — бөтә мобиль элемтә төрҙәренән иң таралғаны, шунлыҡтан, спутник телефоны, радиотелефон һәм магистраль элемтә аппараты мобиль телефондарҙан һаналһа ла, кеҫә телефонын ғына мобиль телефон тип һанайҙар.

Кеҫә телефоны — ҡатмарлы юғары технологик электрон ҡоролма. Уға: 2—4 СВЧ-диапазонындағы ҡабул итеү ҡоролмаһы, махсуслаштырылған идара итеү контроллёры, төҫлө/монохром дисплейы, интерфейс ҡоролмаһы, аккумулятор инә. Күп телефондар уникаль номерҙан тора (атам. IMEI — мобиль ҡоролманың халыҡ-ара идентификаторы). IMEI кеҫә телефоны эшләнелгән мәлдә бирелә һәм 15 һандан тора, телефондың модификацияланмаған өлөшөнә яҙыла. Был номер телефондың аккмуляторы аҫтында, этикеткаһында, баҫтырылған, шулай уҡ телефон ҡумтаһында (төргәгендә) ҡуйылған (штрих-код аҫтында). Күп кенә телефондарҙа клавиатураһында *#06# кодын йыйып белергә мөмкин.

Күп кенә мобиль элемтә стандарттары абоненттарҙы идентификациялау өсөн SIM-карта ҡуллана. SIM-карта үҙенсә пластик карта формаһында, микросхемаһы һәм уникаль идентификацион номеры бар. SIM-картаның электр ҡулланыу көсө 3,3 Вольт.

Ябай халыҡ телендә телефондың төрлө атамаһы бар, мәҫәлән, урыҫ теленән «сотовый телефон», «мобильник», «трубка», шулай уҡ «сотовый», «кәрәҙле телефон».

## Тарихы
* 1946 йыл — АҠШ-та, Сент-Луис ҡалаһында AT&T Bell Laboratories компанияһы үҙенең автомобилендә телефон элемтәһе ҡуйыу буйынса эксперимент башлай.
* 1947 йыл — Bell компанияһында эшләүсе Дуглас Ринг һәм Рей Янг мобиль элемтә өсөн алты яҡлы күҙәнәк принцибын тәҡдим итәләр.
* 6 март, 1983 йыл — Motorola компанияһы беренсе булып һатыуға кеҫә телефонын сығара. DynaTAC 8000X аппаратын уйлап сығарыр өсөн $100 млн һәм 15 йыл ваҡыт кәрәк була. Телефондың ауырлығы 794 грамм, ҙурлығы 33x4,4x8,9 см тәшкил итә. Телефон $3995 тора.
* 1984 йылда мобил элемтәне ҡулланыусылар һаны 300 000 кешегә етә.
* 2003 йылда мобил элемтәне ҡулланыусылар һаны 1 200 000 000 кешегә етә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Телефон

## Һылтанмалар
* http://www.3dnews.ru/phone/history_phones История радио и мобильной связи
Ҡаялы гавань

**«Ҡаялы гавань»** () – беренсе мөхәббәт ҡыйынлыҡтары, ҙурайыу һәм шәхси тойғо һәм дини ҡараштарҙың ярашыуҙары тураһында фильм.

## Сюжеты
thumb|left|Фильм төшөрөлгән урындарҙың тормошҡа яҡын пейзаж өлгөһө
Брэди – 18 йәше тулған, йәш кеше, ул әсәһе менән, Сан-Франсисконан йыраҡ булмаған, төньяҡ Калифорнияның ауыл ерендә йәшәй. Ул ябай, бер аҙ балаларға хас һәм бигерәк динсел егет. Дин уның ғаиләһендә төп урынды биләй, йорт интерьерының ҙур өлөшө христиан тематикаһына бағышланған, предметтары менән йыһазландырылған. Буш ваҡытында ул урындағы сиркәүгә ярҙам итә һәм христиан колледжына инергә әҙерләнә. Ул, һәр ваҡыт бер кемдә булмаған, яҡындағы пляжға йөрөргә ярата, был урын бигерәк аулаҡ һәм ҡаялар менән уратылып алынған, бында ул библия уҡырға һәм ҡояштың батҡанын ҡарарға ярата.

Бер мәл пляжда күрше егетен осрата – Клиффорд, ул, был танышыуҙың сәбәбе булып йәшерен мауығыу булғанына төшөнмәйенсә, уның менән таныша. Клиффорд – асыҡ гей, ләкин Бреди, уның әсәһе кеүек үк, яңы иптәше менән таныштырғандан һуң, белмәй. Уның әсәһе – Марта, шулай уҡ динсел христиан, ул улын Пегги менән таныштырып ҡарай, йәш ҡыҙ, шулай уҡ христиан ғаиләһенән, ләкин Бреди уға бер ниндәй ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй. Һуңынан Пегги сәйер ҡыланышының сәбәбен аңлай һәм Брединың яңы мөнәсәбәттәрен хуплай. Шул ваҡытта, Брединың йәнендә, уның дини ҡараштары һәм Клиффордҡа мауығыуы арҡаһында, эске конфликт барлыҡҡа килә. Мөнәсәбәттәренең дауамын теләп, Бред Клиффордҡа, дин аша уртаҡ тел табыу хәленән, Библия баҫмаһын бүләк итә.

Шулайҙа хис-тойғоһо үҙен ала, Бреди ҡаршы тора алмай һәм Клиффорд менән үбешә. Ул Клиффордтың, улы тураһында бөтәһендә белгән һәм төрлө яҡлап уны хуплаған, әсәһе – Энжи менән таныша. Ул Бреди менән һөйләшә, әсәһенә бер нимә лә һөйләмәҫен белдереп тынысландыра һәм уның үҙенсәлекле булыуын ҡабул итеүен һорай, һәм дин быға мәшәҡәтләмәгәнен белдерә. Бреди сиркәүҙәге хеҙмәтенә бармай ҡала һәм  Клиффорд менән сексҡа баҙнат итә, унан һуң ул тулыһынса үҙенең кем икәнен аңлай. Бының турала ул әсәһенә һөйләй, һәм әсәһе уны «гомосексуализмды дауалау» христиан лагерына барырға ышандыра, ул Клиффорд менән бәйләнештәрен өҙөргә тырыша һәм юл сәфәренә йыйына. Клиффорд быға ҡаршы тора алмай һәм атаһының әргәһенә Барселонаға барырға план тота. Бының алдынан, сиркәүҙә осрашыу теләге менән, Пегги аша ҡулъяҙма бирә. Осрашыу ваҡытында улар хушлашалар, һәм Бреди Клиффордҡа үҙенең түшендәге тәреһен бүләк итә. Ул уның ҡалыуын һорай, ләкин Клиффорд, Бредиға асыуланмағанын әйтеп, һәм: «Мин, һинең ышанысың көслөҙөр тип, уйланым» – тиҙә, күҙ йәштәре менән сығып китә. Клиффордтың киткәненән һуң Бреди священник менән һөйләшә һәм диндең тойғоһона ҡаршы килмәгәнен аңлай. Ул әсәһенә бер ҡайҙала бармағанын һәм уны бер нимәлә дауаламаҫын әйтә. Һуңында улар бер-береһен аңлайҙар.

## Рольдәрҙә
* Шон Хогланд — *Бреди*
* Оуэн Алабадо — *Клиффорд*
* Лаура Джейн Коулз — *Марта*
* Кэтрин Хехт — *Энжи*
* Эрин Дейли — *Пэгги*
* Джонни Йоно — *Дуг*
* Дэвид Льюис — *Преподобный Браун*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гомосексуализм тематикаһы ҡуҙғатылған фильмдар:
* Үҙең булып ҡал (фильм)
* Көмрө тау
* Ябай егет (фильм)

## Һылтанмалар
* 
* Rock Haven  фильмдың официаль сайты
Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы

**Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы** () — композитор, Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013), эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Гәлсәр һандуғас» республика теелевизион фестиваль-конкурсы (2004), Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы (1993) һәм 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы (2002) лауреаты.

## Биографияһы
Руза Хәйҙәр ҡыҙы Сәхәүетдинова 1937 йылдың 25 июнендә Тажик ССР-ы Сталинабад (Дүшәмбе) ҡалаһында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ата-әсәһе менән Башҡортостандың Шишмә ҡасабаһына күсеп ҡайта. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Руза башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә килә — Фәйзи Ғәскәров етәкселек иткән халыҡ бейеүҙәре ансамблендә бейей, эстрада бригадаларында эшләй. Сибай ҡалаһы Мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе була.

1971 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай.

1970-се йылдарҙан башлап, Руза Хәйҙәр ҡыҙы йырҙар ижад итә. Был осорҙа Башҡортостан телевидениеһында тауыш режиссеры булып (1980—1984), уның йырҙары йырсылар тарафынан яратып башҡарыла,ә халыҡ уларҙы яратып ҡабул итә .

1971—1980 йылдарҙа Өфө ҡалаһында 100-сө мәктәптә музыка уҡытыусы булып эшләй. Хор етәксеһе була, мәктәп эргәһендәге хор студияһын да алып бара. 1980—1984 йылдарҙа Башҡортостан Дәүләт телерадио комитетында тауыш режиссёры була.

Руза Сәхәүетдинова йырҙары Фәрит Бикбулатов, Нәзифә Ҡадирова, Флүрә Килдейәрова, Тәнзилә Үҙәнбаева, Фәнүнә Сиражетдинова, Фәнәүи Сәлихов кеүек билдәле Башҡортостан йырсылары башҡарыуында яңғырай. Татарстанда ла Р. Сәхәүетдинова йырҙары Ренат Ибраһимов, Хәйҙәр Бегичев һәм башҡа йырсылар репертуарында була.

Р. Сәхәүетдинова музыка ҡоралдары һәм хор өсөн әҫәрҙәр яҙа, шулай уҡ Мостай Кәрим, Рауил Бикбаев, Сафуан Әлибаев, Рәми Ғарипов,Муса Сиражи, Тамара Ғәниева шиғырҙарына йырҙар һәм романстар ижад итә.

Руза Хәйҙәр ҡыҙы спектаклдәр, радиопостановкалар өсөн музыка яҙа, СССР-ҙа билдәле булған «Мелодия» Бөтә Cоюз фирмаһы уның грампластинкаларын сығара.

1991 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Союзға ингәндә рекомендацияны уға СССР композиторҙары Союзы рәйесе Тихон Хренников үҙе бирә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1990).
* Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1993).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
* 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаты (2002).
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003).
* Эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Гәлсәр һандуғас» республика телевизион конкурс‑фестивале лауреаты (Өфө, 2004).
* Салауат Юлаев ордены (2013).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

«Донъя тулы моң бит ул»
Хацапетовка һауынсыһы

**Хацапетовка һауынсыһы** () – 2007 йыл экрандарға сығарылған Украина-Рәсәй телесериалы. Композиторҙары Мирослав Скорик менән Олег Скрипка.

## Сюжеты
Катя Мәскәүгә Хацапетовканан килә. Уның хыялы – институтҡа инеү һәм күренекле ресторандың шеф-повары булыу. Ул имтихандар аша үтә алмай һәм ҙур ҡалала бер үҙе ҡала.

Бер саҡ Дима Булычёвты осрата. Ул – сәмле типтерергә яратыусы кеше, олатаһы уға үҙенең миллиондарын мираҫ итеп ҡалдырған. Берҙән-бер шарты шул булған: бер ай эсендә ейәне өйләнергә тейеш, юғиһә аҡсаһы Тәбиғәт Фондына күсәсәк. Йәш кешеләрҙең осрашыуы алдағы яҙмыштары өсөн яҡшы була. Дима Катяны ЗАГС-ҡа алып килә… Йәштәрҙән башҡа, никахтың фиктив икәнен, береһе лә белмәй.

Заманса Золушка үҙенең эгоист ирен яңынан тәрбиәләй, ә уның, ҡулына ниндәй хазина килеп эләккәнен белеп ҡалғас, Диманың үҙ ҡатынына һөйөүе асыла.

## Ролдәрҙә
*  — Катя Матвеева
*  — Дима Булычёв
* Владимир Стержаков — Александр Егорович Булычёв, Диманың атаһы
* Татьяна Назарова — Людмила Сергеевна Булычёва, Диманың әсәһе
* Наталья Гудкова — Анна Петровна
* Валентина Ананьина — Нина Никитична, йорт эшсеһе
*  — Вася
* Наталья Калатай — Даша Булычёва, Диманың һеңлеһе
* Алексей Кашников — Семён Притыкин
* Эвклид Кюрдзидис — Жерар Дюбуа, француз повары
* Дмитрий Лаленков — Павел, һаҡсылар отряды башлығы
* Леонид Неведомский — Егор Кузьмич
* Дмитрий Персин — нотариус
* Юрий Комиссаров — Фомич
* Галина Опанасенко — Вера апа
* Ольга Когут — эпизодта
* Олег Скрипка — эпизодта

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хацапетовканан һауынсы 2: Яҙмышҡа саҡырыу
* Хацапетовканан һауынсы 3

## Һылтанмалар
* Фильм тураhында информация Кино-театр.ру сайтында 
* Доярка из Хацапетовки бросила вызов судьбе «Экспресс-газета»нан статья
Туйкин Кәбир Кәрим улы

**Туйкин Кәбир Кәрим (Әхмәткәрим) улы** (10 июнь 1887 йыл — 15 февраль 1938 йыл) — яҙыусы, драматург һәм шағир. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Кәбир Кәрим улы (Әхмәткәрим) Туйкин 1887 йылдың 10 июнендә Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙе (хәҙерге Татарстан Республикаһы ) Зәй-Ҡаратай ауылында урта хәлле башҡорт мәзине ғаиләһендә тыуған. Фазыл Туйкиндың ағаһы, Тәлғәт Туйкиндың атаһы.

Башланғыс белемде ауылындағы мәҙрәсәлә ала. Унан һуң Ҡазанда «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡый. Мәҙрәсәне тамамлағас, армияла хеҙмәт итә. Хеҙмәтен тултырып ҡайтҡас, ауылдарында балалар уҡыта. 1909 йылда ғәйепләнеп Һамар төрмәһенә ултыртыла. Бер нисә ай төрмәлә булғандан һуң азат ителә Ҡайтҡас, Ырымбур ҡалаһына юллана, унда Кәримовтарҙың типографияһында хәреф йыйыусы булып эшләй.

Революциянан һуң Туйкин уҡытыусы булып китә. 1923 йылғаса ауыл мәктәптәрендә уҡыта. 1923 йылдан Бөгөлмә ҡалаһына күсә һәм мәктәп ойоштороуҙа ҡатнаша. 1929 йылғаса шул ойошторолған мәктәптең директоры була.

1930 йылда сәләмәтлеге ҡаҡшау сәбәпле, пенсияға сыға һәм 1935 йылғаса ауылда йәшәй. Артабанғы йылдарын Бөгөлмә ҡалаһында уҙғара. 1937 йылда Һазый Атласи эше буйынса ҡулға алына, 1938 йылдың февралендә атып үлтерелә.

1912 йылда «Яман юлдаш» тигән китабы донъя күрә.

1919 йылда Ырымбурҙа «Төрөк тарихы» тигән хеҙмәте баҫылған.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт әҙәбиәте 20-се быуат башы. БФАН. Башҡортостан китап нәшриәте, 1984. — 590 бит.

## Хәтер
* 2018 йылдың 1 мартында Өфөлә мәғрифәтсе, уҡытыусы һәм яҙыусы Кәбир Туйкинды иҫкә алдылар. Башҡортостандың Яҙыусылар союзында уҙған йылда сыҡҡан «Кабир Туйкин и его наследие» китабының исем туйы үтә. Уның авторы – яҙыусының ейәнсәре Раилә Туйкина.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Intelsat 15

**Intelsat 15** (IS-15) — АҠШ тарафынан Байконур космдромынан 2009 йылдың 30 ноябрендә осоролған ер юлдашы. Тотонолған Intelsat 709 алмаштырыу өсөн яһалған.

Ер юлдашының Яҡын көнсығышҡа һәм Һинд океанына йүнәлтелгән 22 ҡеүәтле Ku-диапазонлы транспондеры бар. Шулай уҡ Рәсәйгә (36 МГц һығатлы 4 транспондер йүнәлтелгән(алданыраҡ 6-ау планлаштырылған булған)). Заказчигы булып Intelsat компанияһы тора, ул үҙенең төркөмдәрен яңыртып тора., ә етештереүсе Orbital Sciences Corporation, үҙенең шәхси STAR-2 платформаһын файҙалана.

## Рәсәй баҙары
Ошо ер юлдашы аша, һынауҙары үтеүсе Intelsat компанияһы үҙенең һыйҙырышлылығы менән, 2009 йылдың мартында аварияла юҡҡа сыҡҡан Рәсәйҙең Экспресс АМ2 юлдашы һөҙөмтәһендә ҡатмарлашҡан рәсәй баҙарында, үҙенең позицияһын нығыта ала

2010 йылдың мартында Орион Экспресс компанияһы «Континент ТВ» бренды аҫтында ошо ер юлдашының яңы проектын ебәрҙе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Юлдаш телевидениеһы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Таңғатаров Әхнәф Йыһангир улы

**Таңғатаров Әхнәф Йыһангир улы** (1892 йыл — 25 ғинуар 1954 йыл) — яҙыусы.

## Биографияһы
1892 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) Теләкәй-Ҡобау ауылында тыуған. Милләте башҡорт.

Өфөләге «Ғосмания», Ырымбурҙағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәләрендә уҡый. Артабан үҙ аллы уҡып, уҡытыусы була. Үзбәкстанда ике йыл эшләгәндән һуң, кире Башҡортостанға ҡайтып, Ҡаңны-Төркәй ауылындағы земство мәктәбендә рус теле уҡытыусыһы булып эшләй.

1915 йылдан Февраль революцияһына тиклем армияла хеҙмәт итә.

1920 йылдан төрлө халыҡ хужалығы тармаҡтарында эшләй.

1938 йылда репрессияланған, 5 йылға хөкөм ителгән. 1957 йылда аҡланған.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт әҙәбиәте. ХХ быуат башы. 2-се кит. Проза. Драматургия. — Өфө, 1984.

## Һылтанмалар
*
Иосифов, Илья Александрович

**Илья Александрович Иосифов** (1986 йылда тыуған) — театр һәм кино рәсәй актёры.

## Биографияһы
Илья Иосифов 1986 йылдың 25 июнендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.

Ильяның әсәһе театрҙа эшләгән, атаһы – художник-график. Бала-сағында Илья сәнғәт мәктәбенә йөрөй. «Мәскәүҙең йәш таланттары» конкурсында икенсе урын алған. Унан һуң ике йыл тирәһе музыка мәктәбенә йөрөй. Мәктәптән һуң театр колледжында уҡый.

Мәғариф гуманитар институтының актёрҙар факултетын бөткән (сәнғ. етәк. Ю. В. Клепиков). «ПРАКТИКА» театры менән хеҙмәтләшә. «Юнкер» сериалының төп ролендә беренсе ролен башҡарған. Ильяға киң танылыш «Татьяна көнө» телесериалының Миша Никифоров роленән һуң килгән.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Илья Иосифов вегетариан.

## Ижади эше
### Театрҙағы рольдәре
* Л.Разумовскийҙың «**Күҙҙәреңде яп, әкиәт һөйләйем**». Режиссёры: *Юрий Клепиков — Игеҙәк*
* Евгений Шварцтың «**Ҡыҙыл башлыҡ**». Режиссёры: *Юрий Клепиков — Бүре балаһы*

### Фильмографияһы
* 2007 — Һайлауҙар көнө — *моряк*
* 2007 — Искушение — *Саша, рәссамдың кесе улы*
* 2007 — ...тиклем секунд — *Миша, ҡасаҡ һалдат*
* 2007 — Юнкерҙар — *юнкер Александров*
* 2007-2008 — Татьяна көнө — *Миша Никифоров*
* 2008 — Фиалкалар менән ҡатын-ҡыҙ — *Ян Горюнов, Нина Андреевна һәм Ростислав Васильевичтың улы*
* 2008 — Һәм барыбер мин яратам — *һалдат-моряк*
* 2008 — Яңы йыл тарифы — *сержантик*
* 2009 — Бысраҡ эш. 7-се фильм. Яҙыусы эше — *Иннокентий,яҙыусы*
* 2009 — Доброволец — *Юра-Шторм*
* 2009 — Катя — *Сева Барсуков*
* 2009 — Пуля-дура 2. Агент күренмәй тиерлек — *Радик*
* 2009 — Ранний рассвет — *Никита*
* 2009 — Волков сәғәте 3 3-сө Серия. Ҡарттар — *Костик*
* 2010 — "Алиби" на двоих Фильм 1. Виртуоз — *Лёша, театрҙағы һаҡсы*
* 2010 — Вы заказывали убийство (серии 9-16) — *Андрей Кречетов*
* 2010 — Новогодние сваты — *Егоров, участковый*
* 2010 — Стройбатя — *Иван Королёв, рядовой*
* 2011 — Катя. Дауамы — *Сева Барсуков*
* 2011 — Физика йәки химия — *Фёдор Романов, гей*
* 2011 — Земля забвения (эшләнеүҙә)

## Төшөрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Илья Иосифов Рускинола 
* Илья Иосифов КИНО-ТЕАТРҙа
* Илья Иосифов КиноПоиск базаһында
* Интервью
Ҡағылғыһыҙҙар (фильм, 2011)

**«Ҡағылғыһыҙҙар»** (; ) — уйҙырма ваҡиғаларға нигеҙләнгән 2011 йылғы француз трагикомедияһы.

## Сюжеты
Парапланда осоп һәләкәткә эләгеп инвалид булған аристократ-паралитик Филипп, үҙен ҡараусы эҙләй. Бер кандидатҡа, Дриссҡа, эш кәрәк булмай, ул бары пособияләр алыр өсөн генә, эш эҙләгән тигән ҡағыҙғә ҡул ҡуйҙырырға килә. Филипп уны, үҙен инвалид итеп ҡарамағаны өсөн, эшкә ала, һәм шулай итеп улар дуҫлашып китәләр.

## Рольдәрҙә

## Иҫкәрмәләр
Егәлге

** Егәлге, Егәлгә ** () — Башҡортостан Республикаһы, Көньяҡ Уралда Йүрүҙән йылғаһының һул ярында урынлашҡан тау һырты, Көньяҡ Уралдың Тағанай-Ямантау һыҙатында урынлашҡан иң бейек һәм оҙон тау һырты.

## Тарихы
Тау һыртының көньяҡ өлөшө Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан. 2014 йылда Силәбе өлкәһендә 84 мең га ерҙә «Егәлге милли паркы» булдырыу ҡаралған булған.

«Биологик төрлөлөктө һаҡлау һәм экологик туризмды үҫтереү» федераль проекты сиктәрендә Силәбе өлкәһендә «Экология» милли проекты нигеҙендә федераль әһәмиәттәге махсус һаҡланыусы тәбиғәт территорияһы - «Егәлге» милли паркы барлыҡҡа килә. 2019 йылдың 18 ноябрендә Рәсәй Хөкүмәте тарафынан был хаҡта ҡарар ҡабул ителә 

## Этимологияһы
Топонимистар атаманың килеп сығышы буйынса бер фекерҙә генә түгел. Бер төркөм тел белгестәре уны фарсы телендәге "зәңгәр" (ҙур ҡая)  тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип һанай 

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә тип яҙа:Зигальга, хребет, Катав-Ивановский район.В источниках ХVIII в. упоминается как Джигалга, Джигалгя, Джнгала, Джигальга, Егалга. В словаре топонимов Башкортостана хребет называется Зангарга. Название сравнивается с иранским словом зангар — «большая скала». Возможна трактовка от древнего тюркского мужского имени Джигал-оглу, Джигале-оглу.  .


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Справочная статья. Хребет Зигальга. Сайт Весь Южный Урал.
* http://maps.google.ru/maps/ms?msa=0&ie=UTF8&t=h&msid=201302412545255265234.0004a7dfb11f61a4a50fe&ll=54.596334,58.525543&spn=0.139229,0.377655&z=11&source=embed  карта с вершинами
Мулдаҡтау

**Мулдаҡтау** (, исемен Мулдаҡ күле исеменән алған`.) — 
Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Әбйәлил районында Мулдаҡкүле янында урынлашҡан.

Тауҙан 1 км ситтерәк Озерный ауылы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* карта n-40-094
Көркәк (тау)

**Көркәк** — Көньяҡ Уралдағы тау, Белорет ҡалаһынан 22 км алыҫлыҡта, Әбйәлил районы биләмәһендә, Абҙаҡ һәм Мораҡай ауылдары янында урынлашҡан.
 thumb|left
1997 йылдан Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә, урман дала ландшафты, һирәк осрай торған үҫемлектәр һәм хайуандар һаҡлау объекты булып тора. Тәбиғәт ҡомартҡыһы майҙаны— 515,1 га. Тау Девон осорондағы вулкан ҡатламдарынан барлыҡҡа килгән.

## Этимология
Атамаһы боронғо башҡорт һүҙе *көркә* — *ер еләге* һүҙенән барлыҡҡа килгән тигән фараз бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Червяковский Г. Ф., Коротеев В. А. Волнистые лавы хребта Ирендык-Куркак на Южном Урале // Вулканические образования Урала. Свердловск: УФАН СССР. 1968. С. 149—152.
* Мулдашев А. А., Абрамова Л. М., Мартыненко В. Б., Шигапов З. Х., Галеева А. Х., Маслова Н.В О современном состоянии и восстановлении природных популяций Rhodiola Iremelica Boriss на Южном Урале // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. 2010. Т. 12. № 1-5. С. 1412—1416. http://www.ssc.smr.ru/media/journals/izvestia/2010/2010_1_1412_1416.pdf
Джозеф Листер

**Джо́зеф Ли́стер** [лорд Листер] (; 5 апрель 1827 йыл — 10 февраль 1912 йыл) — күренекле инглиз хирургы һәм ғалимы, хирургик антисептик уйлап табыусы.
## Биографияһы
Джозеф 1852 йылда Лондон университетын бакалавр дәрәжәһе менән тамамлай. Универиситеттан һуң университет колледжына резидент-ассистент вазифаһына эшкә алына. Бар аҙҙан Эдинбургҡа Сайм клиникаһына эшкә алына. Ошо ваҡытта уның клиник хирургия буйынса эштәре донъя курә.

19 быуаттың икенсе яртыһына тиклем хирургик операцияларҙың 30-50 % уңышһыҙ булған. сепсис, гангрена һымаҡ ауырыуҙарҙы еңә алмағандар. Бының сәбәбе зарарлы (патоген) микробтар булыуын Джзеф Листер иҫбат итә. Ошо микробтар менән көрәшеү, урарҙы юҡ итеү, операция яраһын уларҙан һаклау зарур була. Хирургия инструменттарын, хирургтың ҡулдарын, операция бүлмәһен карбол кислотаһы менән эшкертерге тәҡдим итә. Зарарлы микробтар сигенә, гангрена һәс сепсис кеүек күренештә ҡырҡа кәмей. Был тежрибе бөтә донъя хирургтары араһында хуплау таба.

## Әҙәбиәт
* *Скороходов Л. Я.* ''Джозеф Листер. Столетие антисептики.'' — Л-д: Изд. АН СССР «Наука», 1971.
Мәсемтау

200px|left|thumb|Мәсемдән төньяҡҡа күренеш

**Мәсем** — Бөрйән районында урынлашҡан Көньяҡ Уралдың тау массивы. Бейеклеге 1040,3 м.
1000 м-ға еткән Көньяҡ Уралдың көньяҡ сигендәге тау һырты. Бөрйән районының иң бейек нөктәһе. Баҙал тауының көнбайышында, «Алтынсолоҡ» заказнигы биләмәһендә, Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Баҙал һыртынан көнбайышҡа ҡарай, Шүлгәнташ мәмерйәһенән 16 км алыҫлыҡта ята.

Атамаһы ете башҡорт ҡәбиләһенең ханы — Мәсем исеменән алынған. Ошо тау итәгендә уның йәйләү урыны булған. Мәсем хандың исеме Аҡбуҙат һәм Бабсаҡ менән Күсәк бей эпостарында ла нығынып ҡалған. Ул мифик персонаж түгел. Исеме башҡорт шәжәрәләрендә урын алған тарихи шәхес.)
) 
Мәсемтау — туристар тарафынан иң теләп һайланған маршруттарҙың береһе.

«2008—2011 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районында туризм индустрияһын үҫтереү» исемле республикан программала Мәсемтауға айырым иғтибар бүленә. Сөнки, башҡорт эпостарында күп тапҡырҙар телгә алыныуы, һунар туризмы, атлы туризм өсөн сығанаҡ була алыуы, туристар өсөн экстремаль сәйәхәт ойоштороу мөмкинлеге менән уғата иғтибарға лайыҡ урындарҙың береһе.

## Ҡылыҡһырлама
Мәсемтау һыртының оҙонлоғо — 28 км, киңлеге — 3—4 км, бейеклеге — 1040 м (Мәсемтауҙың иң бейек урыны).

Түбәһе тигеҙләнгән, һуҙылған. Көнсығыш битләүҙәре текә, көнбайышы — һөҙәк.
Түбәһен урман ҡаплаған.

Тау тоҡомдары — урта рифейҙың егәлгә свитаһы кварциттарынан, кварцлы ҡомташтарҙан, күмерле сланцтарҙан ғибәрәт.

Мәсемтауҙан Күжә йылғаһы ҡушылдыҡтары башланғыс ала.

## Топографические карты
* 

## Галерея


Файл:Stairs to the top of the mountain Masim (South Urals).jpg|Мәсемтау түбәһенә баҫҡыс 
Файл:Pink mountain Masim.jpg|Мәсемтауҙағы алһыу ҡаялар
Файл:Summer house (South Urals).jpg|Мәсемтау итәгендәге йәйләү


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мәсем хан
* Мәсем
*БӨРЙӘН - ТАУҘАР ИЛЕ 
*Масим
Йәнгүҙәй

**Йәнгүҙәй** — Башҡортостандың Баймаҡ районында урынлашҡан Ирәндек һыртындағы тау.
Ирәндектә Ҡыңғырташ, Йәнгүҙәй (Йән күҙәтеү), Ҡарауыл тауҙары бар. Риүәйәттәр буйынса, был тауҙарҙа ҡарауылдар торған, дошман килгәндә усаҡтар яғып хәүеф яҡынлашыуын белдергәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Баранова А. В свой круг приглашает «Янгузяй» : самой молодой участнице фольклор. коллектива чуть более полувека, самой старшей скоро исполн. 85 лет / Альбина Баранова // Республика Башкортостан. — 2010. — 19 мая.

## Һылтанмалар
* Mt. Yanguzyay/Гора Янгузяй 
* вид издалека на гору Янгузяй (Йэн кузетеу)
Ниагара шарлауығы

right|thumb|300px| Ниагарала өс шарлауыҡтың береһе «Даға» шарлауығы
thumb|300px|right|Ниагары шарлауығы алдында ял итеү теплоходы, Канада яғынан күренеш
thumb|300px|right|Америка шарлауығы һәм «Фата» (уңда) шарлауығы, Канада ярынан күренеш
**Ниага́ра шарлауығы** () — Ниагара йылғаһында Американың Нью-Йорк штатын Канаданың Онтарио провинцияһынан айырып торған шарлауыҡтар комплексы.
Ниагара шарлауыҡтары тип өс шарлауыҡты атайҙар—"Даға" шарлауығы (), Канада шарлауығы () тип тә әйтеләр, Америка шарлауығы () һәм «Фата́» шарлауығы (). Шарлауыҡтарҙың бейеклеге бик ҙур булмаһа ла, улар киң, һыу миҡдары буйынса Төньяҡ Америкала иң ҙуры.

Был тәбиғәт ҡомартҡыһының матурлығы бөтә донъянан туристарҙы йәлип итә, һәм яҡындағы Ниагара-Фолс (), Ниагара-Фолс кеүек ҡалалрҙың үҫешенә булышлыҡ итә.

## Һылтанмалар

* «Фотографии и история Ниагарских водопадов» 
* Discovery Channel Canada  See a video about the change in windflow over the Falls.
* CBC Television Watch a news clip regarding the dispute over Niagara Falls mist.
Башҡорт хан

**Башҡорт** — рус кенәзлектәренең сәйәси ваҡиғаларында әүҙем ҡатнашыусы ҡыпсаҡ ханы (XII быуат).

## Биография

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан археологияһы һәм этнографияһы. Өфө, 1971. IV т.248, 325-се биттәр;
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., 1974. 154, 456-сы биттәр;
* Хөсәйенов Ғ.Б. Быуаттар тауышы. Өфө, 1984. 194—196-сы биттәр;
* Баскаков Н. А. Тюркская лексика в «Слове о полку Игореве». М., 1985. 71—72-се биттәр;
* Бикбулатов Н. В. «Башҡорт» этнонимы. Өфө, 1987. 41-се бит;
* Плетнева С. А. Половцы. М., 1990. 104, 106, 115-се биттәр;
* Күсемов И., Күсемова Л. Башҡорттар һәм Боронғо Русь // Башҡортостан. 1992. 27 октябрь;
* Күсемов И.Ҡыпсаҡ ханы Башҡорт. Ағиҙел. 1993. № 4.
* 

## Һылтанмалар
* 
* Арҙаҡлы башҡорттар 

## Видеояҙмалар
*
Терпеләр

**Терпеләр** () — афроевразия имеҙеүселәре ғаиләһе. Бөжәк ашаусылар отрядына керә. Барлығы 24 төрө билдәле, улар 10 ырыуға бүленә. Ғәҙәттә, терпеләр составы 2 ярым ғаилә: терпеләр, йәки ысын терпеләргә (*Erinaceinae*), һәм гимнуралар, йәки ҡомаҡ терпеләргә (*Galericinae*) бүленә.

Күпселек илдәрҙә йәшәй, бөжәктәр менән туҡлана торған һәм шул яғы менән ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған имсәкле кейек; һырты энә менән ҡапланған бәләкәй йәнлек.

## Ҡылыҡһырлама
Башҡортостанда ике төрө бар: ябай терпе һәм ҡолаҡлы терпе.

Ябай терпенең оҙонлоғо 23,7 — 27,2 см тирәһендә була, ауырлығы 240—250 грамға етә. Ул урман ситтәрендә, аҡландарҙа, ҡырҡындыларҙа йәшәй. Һаҙлы урындарҙы, ҡуйы урмандарҙы яратмай.

## Йәшәү рәүеше
Терпеләр урман, дала, сүлдәрҙә йәшәй. Тауҙарға 2500—2800 метр бейеклеккә тиклем күтәреләләр. Терпе эңерҙә, төндә һунарға сыға, көндө ояһында үткәрә (ҡайһы бер төрҙәре тәүлектең яҡты осоронда ла әүҙемлек һаҡлай). Ауған ағас тамырҙары аҫтында, эре үлән төбөнә япраҡтарҙан, ҡыу үләндәрҙән, ваҡ ботаҡтарҙан оя яһай. Ер һарҡып, һалҡындар бөткәнсе шул ояһында йоҡлай.
thumb|Терпе йоҡлаған осорҙа
 
Ҡолаҡлы терпе йыш ҡына ирлән, йомран, һыуһар өңөн файҙалана.

## Үрсеүе
Май—июнь айҙарында 2—6 бала килтерә, 3—4 сәғәттән балаларының энәләре ҡалҡа башлай. 5—6 көндән энәләре күренерлек була. Егерме көндән күҙҙәре асыла, энәләре ҡоңғорт төҫкә инә һәм ҡата. Терпе балаларын имеҙеп үҫтерә.

## Туҡланыуы
Терпе аҙыҡҡа талымһыҙ, нимә тура килә, шуны ашай: умыртҡаһыҙҙар, амфибиялар, һөйрәлеүселәр (терпеләр йылан ағыуына ҡаршы тороусанлығы менән билдәле), емтек, ҡош йомортҡалары.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
*   — P. S205—S405. — .
* 
*  
* 

## Һылтанмалар
* 
* Болезни ежей
Кейәү

**Кейәү** — ҡыҙ йәки һеңле тейеш ҡатын-ҡыҙҙың ире; өйләнеп йөрөгән егет.

## Мәҡәл-әйтемдәр
*Үсексән кейәү теш һыҙлағандан яман булыр

## Ҡарағыҙ
* Туғанлыҡ терминдары

## Һылтанмалар
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред Ураҡсин|З. Г. Ураксина, 2005)
Бажа

**Бажа** — үҙ-ара туғанлыҡ мөнәсәбәтендә тороусы кәләштәргә (ҡатындарға) өйләнүсе кейәү (ир) кеше; апалы-һеңлеле ҡатындарҙың ирҙәре (бер-береһенә ҡарата). Улар бер туған, ике туған, өс туған һәм яҡын булмаған туғандар ҙа бажалар тип йөрөтөлә. Өндәшкән ваҡытта бажа ғына тип мөрәжәғәт итһәләр ҙә, таныштырған ваҡытта, туғанлыҡ дәрәжәһен әйтеп таныштыралар. 

Шулай уҡ, ситтәге ауылдарҙа, башҡа райондарҙа ауылдаш кәләштәргә (ҡатындарға) өйләнһәләр ҙә бер-береһенә бажа тип мөрәжәғәт итеүселәр бар.
## Ҡарағыҙ
* Туғанлыҡ терминдары

## Һылтанмалар
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.Г.Ураксина, 2005)
Айран

**Айра́н** (, , , , , , , , , , , ) — төрки, Төньяҡ һәм Көнньяҡ Кавказ, Балҡан ярымутрауы халыҡтарының  ҡатыҡ  йәки кефир нигеҙендә яһалған әсе һөт продукты .
Төрлө телдәрҙә һәм төрлө халыҡта  айрандың атамаһы һәм әҙерләү технологияһы айырыла, әммә уның әсе һөт бактерияһынан эшләнгән  һөт продукты булыуы дөйөм булып тора. Шул уҡ ваҡытта, ултыраҡ халыҡтарҙа ул шыйыҡ һәм һыуһын ҡандырыу өсөн тәғәйенләнгән, ә күсмә халыҡта –  һаҡлау һәм юлда алып йөрөүгә уңайлы булһын өсөн ҡуйы була. Әммә, һыуһын ҡандырыу өсөн ҡуйы айранды һыу, ҡымыҙ йәки һөт  менән ҡатыштырырға кәрәк. Айрандың бындай төрө суусаб]]/[чалап/шалап, тип атала һәм төрлө майлылыҡта була.

== Составы һәм микробиологияһы ==
Традицион айран һыйыр һөтөнә һыу, тоҙ ҡушып эшләнә. Ҡайһы бер ваҡыттарҙа һыйыр һөтө урынына һарыҡ йәки кәзә һөтө лә файҙаланыла. Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus|болғар таяҡсаһы һәм  Streptococcus thermophilus әсеткеһенән әҙерләнә. Ғәҙәттә айран 94% һыуҙан, 1,2—1,5% [майҙан, 1,7% аҡһымдан  һәм 0,75% һөт кислотаһынан тора. Болғар айраны юғары, 1,16%-ҡа тиклем  әселеккә эйә .
Тәү башлап әсетеү өсөн яңы тыуған быҙауҙың ҡарыны файҙаланыла. Бының өсөн ҡарынды тоҙлайҙар һәм киптерәләр. Айран әсегәс, килеп сыҡҡан  әҙер әсәмлекте лә әсетке итеп файҙалана башларға мөмкин.

## Ултыраҡ халыҡтарҙың айраны
Эсемлектең үҙенсәлеге булып, уны әҙерләгәндә ҡатыҡҡа ҡайнап һыуынған һыу, шишмә һыуы йәки минераль һыу ҡушып  болғау  һәм боҙ киҫәге һалыу тора.

## Күсмә халыҡтарҙың айраны
Айранды һөттө әсетеү юлы менән эшләйҙәр. Урта быуаттарҙа эйәргә тағылған күн турһыҡҡа  әсетке менән һөт ҡойғандар, хәҙер иһә әсетке өҫтәлгән һөттө йылы урынға ҡуялар. Асыҡҡанды баҫыу өсөн айранды нисек бар шулай, ә һыуһынды ҡандырыу өсөн  уға һыу, һөт йәки  ҡымыҙ ҡатыштырып эсәләр. Сәнәғәттә етештерелгән айран традицион ысул буйынса турһыҡта йәки өйҙә эшләнгән  айранға ҡарағанда шыйығыраҡ консистенцияла була. Айрандан һөҙмә тигән продукт та эшләйҙәр. Ә инде һөҙмәгә тоҙ ҡушып, ышыҡта киптереп ҡорот әҙерләйҙәр.

## Айран, ҡатыҡ һәм чалап/шалап
Әгәр ултыраҡ халыҡтарҙың ҡатығы  консистенцияһы буйынса күсмә халыҡтарҙың айранына оҡшаһа, күсмә халыҡтарҙың ҡатығы тағы ла ҡуйыраҡ була. Чалоп/шалап һүҙе менән  күсмә халыҡтарҙың эсеү өсөн шыйыҡландырылған айраны атала.

## Сәнәғәт етештереүе

Советтар Союзында айранды тәүге тапҡыр  сәнәғәттә етештереү технологияһы   XX быуаттың 70-се йылдарында, төбәк документтары буйынса Ставрополь крайында, Үзбәкстанда, Әзербайжан республикаһында барлыҡҡа килә. 90-сы йылдарҙа “тан” һәм айран етештереү башлана.  1999 йылда был продуктҡа Бөтә Рәсәй техник шарттар булдырыла. Төньяҡ Кавказдың көньяҡ төбәктәрендә, сама менән 10-15 завод айран етештерә, дөйөм Рәсәй буйынса бындай предприятиелар тиҫтәләрсә .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Агаран/ак-айран— төркмән кухняһының чал нигеҙендә әҙерләнгән айран варианты.
* Тан (эсемлек)
* Кефир
* Шубат/чал
* Курт (блюдо)
* Чалоп, шалап
* Ласси (эсемлек)
* Ирьян— казактарҙың һөҙмәнән эшләнгән айран варианты.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Национальные кухни наших народов», В. В. Похлебкин, 1978, Центрполиграф 

## Һылтанмалар

* Айран 
* Айран, Азербайджанская кухня кулинарные рецепты блюд 
* Рецепт Айрана
Азалия

**Аза́лия** () — арсалылар ғаиләһенә ҡарай () —  .

Бейеклеге 1,5 метрға етеүсе был үҫемлек япраҡ ҡойоусы тармаҡлы ҡыуаҡтар төрөнә инә. Ырыуы — Рододендронд ()

## Ҡылыҡһырлама
Япраҡтары ваҡ, ҡуйы йәшел төҫтә, йомшаҡ мамыҡ менән ҡапланған була. Япраҡ плпстинкаһының формаһы оҙонса осло, уртаһында тамырсыҡтары күренеп тора.

Сәскә атыу осоронда ҡыуышлы, ябай һәм ялбыр сәскәләре сыға, уларҙың төҫө аҡтан алып ҡара шәмәхә төҫөнә тиклем була. Сәскәләр 2-6 бөртөк булып бер төркөмгә йыйыла. Сәскәнең уртаһында бер нисә һеркәс япрағы бар.

## Галерея


Рәсем:Azalea Mev. Gerard.jpg
Рәсем:Azalea Indica.jpg
Рәсем:Azalea 1.jpg
Рәсем:Azalea.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Список видов рода ''Rhododendron'' (Рододендрон), ранее входивших в род ''Azalea'' (Азалия) на сайте GRIN
Айлостера

**Айлостера** — кактустар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек. Нәҫелдә 14-кә яҡын төр бар.

Бүлмә гөлдәре тотоусыларға был гөл бик таныш. Үҫтереү шарттарына талымһыҙ, бәләкәй генә бүлмә гөлө (кактус). Һабағының диаметры − 3-5 см, 1-3 урта сәскәһе була. Сәскәһе сағыу ҡыҙыл, ә оҙонлоғо 15 см-ға етә.

Һыу һибеү ҡыш көнө бик аҙ талап ителһә, йәй көнө уртаса кимәлдә һибелә. Һауа температураһына талабы йәйен 21-22° булһа, ҡышын 18° тирәһе була, тик түбән төшөрөү ярамай.

Йәй көнө баҡсаға сығарырға ла була, ҡояшлы урындарҙы ла үҙ итә.

Айына бер тапҡыр кактустарға тәғәйенләнгән комплекслы ашлама менән ашларға кәрәк.
Ул орлоҡ аша ла үрсей, әммә өлөштәрен алып та үрсетәләр. Ултыртыу өсөн уға ике өлөш кәҫле, бер өлөш серетмә, бер өлөш ҡомло тупраҡтан торған ер әҙерләйҙәр.

Һалҡын урында ул сәскә атып бармай.

## Рәсемдәр

File:Rebutia arenacea.jpg|*Rebutia arenacea*
Image:Rebutia heliosa 2.jpg|*Rebutia heliosa*
Image:Rebutia kariusiana 1.jpg|*Rebutia minuscula*
Image:Rebutia narvaecensis 1.jpg|*Rebutia narvaecensis*
Image:Weingartia neocumingii pulquinensis 1.jpg|* Rebutia neocumigii*
Image:Mediolobivia eucaliptana.jpg|*Rebutia pygmaea*
Image:Sulcorebutia steinbachii 2.jpg|* Rebutia steinbachii*
Image:Rebutia spinosissima510383857.jpg|*Rebutia spinosissima*
File:Rebutia cajasensis 1.JPG|*Rebutia heliosa var. cajasensis'
File:Rebutia Liberec 1.jpg|*Several Rebutia cacti*
File:Sulcorebutia Liberec 1.jpg|*Several Rebutia cacti*
File:Sulcorebutia Liberec 2.jpg|*Several Rebutia cacti''
Килен

**Килен** — улыңдың йәки энеңдең (үҙеңдән йәшерәк туғаныңдың, ҡустыңдың, мырҙаңдың) ҡатыны. Һүҙ төҙөлөшө буйынса тикшерһәң, тамыры "кил" (ғаиләгә, ырыуға "ситтән килеп  ингән" кешегә ҡарата мәғәнәлә). 
## Мәҡәлдәр
Бер килен алһаң, билеңде бер ерҙән, ике килен алһаң, ике ерҙән,өс килен алһаң, өс ерҙән быуырһың.
Бер килен — йот, бер килен — ҡот.
Оло килен ҡатаһы кесе киленгә ярамай.

## Ҡарағыҙ
* Туғанлыҡ терминдары

## Һылтанмалар
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
Рафиҡов Ғәли Лотфрахман улы

**Рафиҡов Ғәли Лотфрахман улы, Ғәли Рафиҡи** (29 июль 1890 йыл — 11 март 1945 йыл) — уҡытыусы, яҙыусы. 1928—1945 йылдарҙа Бәләбәй педагогия училищеһы уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Ғәли Лотфрахман улы Рафиҡов 1890 йылдың 29 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Баязит ауылында тыуған. Стәрлебаш мәҙрәсәһендә белем ала. 1905 йылдан «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә уҡырға керә. Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһе асылғас, шунда ҡайта.

1916—1926 йылдарҙа Айыт, Баязит, Кәркәле ауылдарында уҡыта. 1926 йылда коммунистар партияһы сафына алына.

1928 йылдан ғүмеренең аҙағынаса Бәләбәй педагогия техникумында эшләй. Ситтән тороп К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.

1944 йылда Бәләбәй ҡалаһында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт әҙәбиәте. ХХ быуат башы. 2‑се кит. Проза. Драматургия. Өфө, 1984. 

## Һылтанмалар
*
Һуд сүрәһе

**Һуд сүрәһе**(ғәр.سورة هود – *сүрәтү һуд*) – Ҡөрьәндәге ун беренсе сүрә. Мәккәлә инә. Аяттар һаны – 123.

Сүрә Ҡөрьәнде маҡтау менән башланып китә һәм бер Аллаһҡа ғына ғибҙәт ҡылырға саҡыра. Унан һуң Аллаһтың берҙән бер Раббы булыуы, Уның сикһеҙ ҡөҙрәте һәм хакимлегенә, кешеләрҙең, Аллаһның рахмәтенә йәки асыуына тарығас, шатлыҡтары йәки ҡайғылары күрһәтелә. Әлеге сүрәлә Ҡөрьәндең әһәмиәте тураһында һөйләнелә һәм Аллаһ кешеләрҙе, булдыра алһалар, Ҡөрьәнгә оҡшаш әҫәр яҙырға саҡыра. Кафырҙарҙың Ҡөрьәнгә ышанырға теләмәүҙәре, Ҡиәмәт көнөндә мөьминдәргә биреләсәк әжер (урыҫ. *награда*) тураһында әйтелә.

Был сүрәлә пәйғәмбәрҙәр, уларҙың халыҡтары менән бәхәскә инеүҙәре тасуирлана, кафырҙарҙың язаға тарыясаҡтары һәм мөьминдәрҙең ҡотоласаҡтары әйтелә. Шулай уҡ Аллаһы Тәғәлә Нух (СҒС) тураһында, Юныс сүрәһендәгегә ҡарағанда, тулыраҡ мәғлүмәт бирә. Кафырҙарҙың кирелеге һәм уларға төшкән язаның ҙурлығы тасуирлана.

Унан һуң Ғәд ҡәүеме һәм уның пәйғәмбәре Һуд ғәләйһиссәләм тураһында риүәйәт китерелә, кафырҙарҙың аҡылһыҙлыктары күрһәтелә. Әлеге халыҡ, көслө булыуҙарына ҡарамаҫтан, Аллаһ Тәғалә тарафыннан юҡҡа сығарыла. Шулай уҡ был сүрәлә Сәлих ғаләйһиссәләм һәм уның халҡы – Сәмуд, Ибраһим, Лут, Шөғәйеп пәйғәмбәрҙәр (СҒС) тураһында һөйләнелә. Сүрә аҙағында Аллаһ мөьминдәрҙе яҡшы эштәргә һәм был эштәр өсөн әжер көтөүгә саҡыра; сикһез белеменә һәм мөьминдәрҙең Уға таянырға тейешлелеген күрһәтә.

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән Кәрим (Сауд Ғәрәбстанында нәшер ителгән Ҡөрьәндең фотокүсермәһе, ғәрәп тексының хәҙерге башҡорт яҙмаһы менән бирелгән транскрипцияһы, башҡортсаға тәржемәһе). — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1992, 960 бит.
* Ҡөрьән Кәрим (транскрипциялар) //мөх. Нурмөхәмәт Сөйәрғолов // — Стәрлетамаҡ: ҡала типографияһы, 2007. — 609 бит.
## Иҫкәрмәләр
*  имам.ру сайты

## Һылтамалар

* Һуд сүрәсенең Ногмани тәфсире
Ябай егет (фильм)

**«Ябай егет»** (, , ) – Ун ете йәшлек егет тураһында 2002-се йылғы франсуз телефильмы. Уның гей икәне билдәле булғас, үҙенең лицейында көлкө һәм йәберләүҙәр объектына әйләнә.

## Сюжеты
Винсент – ун ете йәшлек проблемаһыҙ студент: яҡшы уҡый, йөҙөүселәр командаһының ағзаһы. Һәм, уның йөрөгән сибәр ҡыҙы булһала, Винсент электән егеттәргә күҙ һала. Бигерәктә яңы студент Бенджаминға, һуңынан уның менән осраша башлай. Йыйнаҡ һәм оялсан Винсент тәүҙә, Бенджамин үпмәҫ борон, үҙенең үҙенсәлеген күрһәтмәй. Икенсе көнөнә лицей стенаһына кемдер: «Винсент – педик» – тип яҙған. Хәҙер уны ҡурҡыта башлайҙар, һәм яратҡан шөғөлө йөҙөү уға шатлыҡ килтермәй башлай – команда ағзалары уға өҫтән ҡарайҙар. Артабан ғаилә һәм дуҫтары менән яңы бәйләнештәр, быны бөтәһендә нисектер ҡабул итергә һәм кисерергә.

## Рольдәрҙә
* Жюльен Бомгартнер — *Винсент*
* Жереми Элькайм — *Бенджамин*
* Франсуа Комар — *Стефан*
* Патрик Боннель — *атаһы*
* Кристиана Миллет — *Сильви*
* Антуан Мишель — *ағаһы*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гомосексуализм тематикаһы ҡуҙғатылған фильмдар:
* Ҡаялы гавань
* Көмрө тау
* Үҙең булып ҡал (фильм)

## Һылтанмалар
* «You'll Get Over It» (ингл.) Internet Movie Database сайтында
Тамға

**Тамға** — төрки халыҡтарҙың нәҫелдән-нәҫелгә күсеп килгән ырыу билдәһе.
Ҡарасай, балҡар, башҡорт, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, осетин, ноғай, татар халыҡтарында киң таралған.
Тамға малды, солоҡ ағастарын, ыҙандарҙы һ. б. билдәләгәндә, рәсми документтарға ҡул ҡуйғанда файҙаланылған.

Башҡорттарҙа тамға бер йәки бер нисә һыҙыҡҡа ҡарата симметриялы геометрик һүрәтте сағылдыра. Ырыу бүлексәләренең (аймаҡ, ара, түбә) тамғаһы ырыу тамғаһы уртаҡ элементын һаҡлаған:

үҫәргән ҡәбиләһе тамғаһы — Рәсем:Userganaj tribsignoj.JPG
    
үҫәргән ҡәбиләһенең бишәй ырыуы тамғаһы — Рәсем:Тамга-рода-бишей.JPG
 
бишәй ырыуының ибанай араһы тамғаһы — Рәсем:Ибанай-араһы-тамғаһы.JPG

ибанай араһының ғаилә тамғаһы — Рәсем:Ибанай_араһының_ғаилә_тамғаһы.JPG

Башҡортостандың көнсығыш-да ҡайһы бер ҡәбилә һәм ырыуҙарҙа бер тамға бөтөн ырыу бүлексәһе йәки ауыл өсөн уртаҡ булған. Көнбайыш Башҡортостанда ғаилә тамғаһы күп төрлөрәк. Уларҙың төп тамғаһын тик шартлы рәүештә генә билдәләргә мөмкин.

## Әҙәбиәт
* Соколов Д. Н. О башкирских тамгах (с приложением таблицы башкирских тамг) //Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Т.1З. Оренбург, 1904.
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. М., 1974.

## Һылтанмалар
* *Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.* «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
* *  Казахские тамги
Ялан кантоны

**Ялан кантоны** () — Башҡортостан автономияһы (1919 йылдан —Башҡортостан АССР-ы) кантоны.

Административ үҙәге — Тәңрекүл ауылы, 1922 йылдың 7 мартынан — Парамоново ауылы.

## Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай (аҙаҡ Ялан кантоны тип үҙгәртелә), Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.

1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Ялан кантоны ла була.

1922 йылда кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Урал өлкәһе Һарт-Ҡалмаҡ һәм Ҡатай (хәҙерге Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районы һәм Әлмән районы) административ райондары составына инә.
thumb|Башҡортостан кантондары, 1920

## Халҡы
1920 йылда — 40 921 кеше.

## География
Майҙаны — 4 621 км² (1922). Силәбе өйәҙе менән сиктәш була.

## Кантон башҡармаһы (ревкомы) рәйестәре
* Таған Ғәлимйән Ғирфан улы (1918)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан автономияһы
* Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты

**Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты** (нем. *Ludwig-Maximilians-Universität München (LMU)*) — Мюнхен ҡалаһының юғары уҡыу йорто, Германия. 1472-се йылда герцог Людвиг IX тарафынан нигеҙ һалынған һәм уның һәм курфюрст Максимилиан I Иосифтың иҫтәлегенә аталған.

## Цифрҙар һәм факттар
300px|thumb|left
2009-2010-сы йылдарҙа Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университетында 45 539 студент уҡыған. Университеттың составына 18 факультет инә, был факультеттарҙа ете йөҙләп профессор белем бирә. Университеттың йыллыҡ бюджеты бер миллиард тирәһе тәшкил итә, килемдең өстән бер өлөшө университет клиникаһына сарыф ителә.

Мюнхен университетында студенттар 160 һөнәрҙең береһендә белем ала алалар.

*Гешвистер-Шолль-Плац* (нем. *Geschwister-Scholl-Platz*) майҙанында Максфорштадт (нем. *Maxvorstad*t) районындағы төп бинаһынан башҡа университет Мюнхендың төрлө райондарында бүтән биналарға эйә.

## Факультеттар
thumb|250px|Швайнхенбау (педагогика һәм психология факультеты)
* 01 Католик диниәте
* 02 Евангелия диниәте
* 03 Юриспруденция
* 04 Экономика һәм производство ойошмаһы
* 05 Халыҡ хужалығының иҡтисады
* 07 Медицина (стоматология кафедраһы менән)
* 08 Ветеринария
* 09 Тарих һәм сәнғәт белеме
* 10 Фәлсәфә, фән теорияһы, динде өйрәнеү
* 11 Психология һәм педагогика
* 12 Культурология
* 13/14 Тел белеме һәм әҙәбиәтте өйрәнеү
* 15 Йәмғиәтте өйрәнеү
* 16 Математика, информатика, статистика
* 17 Физика
* 18 Химия һәм фармацевтика
* 19 Биология
* 20 Ер тураһында фән

## Университет биналары
thumb|240px|Людвиг-Максимилиан университеты бинаһы
* Гешвистер-Шолль-Плацта (нем. *Geschwister-Scholl-Platz*) төп бинаһы
* Гросхадерн (нем. *Großhadern*) районында юғары технологиялар кампусы(нем. *High-Tech-Campus*)
* Университет клиникалары
* Швайнхенбау (нем. *Schweinchenbau*) —педагогика һәм психология факультеты, бина үҙенең атамаһын («сусҡа бинаһы») үҙенең ҡыҙғылт төҫөнә алған
* Математика институты (нем. *Mathematik-Bau*) Пинакотека эргәһендә урынлашҡан. Бында математика, физика, информатика һәм геологиянан лекциялар уҙғарыла
* Инглиз баҡсаһындағы институттар. Бында политология институты (нем. *Geschwister-Scholl-Institut*), коммуникация кафедраһы, көн-сығышты өйрәнеү кафедралары, информатика кафедраһы, биомолекуляр оптикаһы институты и компьютер лингвистикаһы кафедраһы (нем. *Centrum für Informations- und Sprachverarbeitung*) урынлашҡан
* Физика факультетының ядро физикаһы и элементар күҙәнәктәр физикаһы бүлектәре Гархинг фәнни ҡаласығында урынлашҡан.

## LMU университеты клиникалары
* Гросхадерн клиникаһы (нем. *Klinikum Großhadern*)
* Инэнштадт клиникаһы(нем. *Klinikum Innenstadt*)

## Күренекле профессорҙар
    
* Теодор Людвиг Вильгельм Бишоф
* Рудольф Вебер
* Теодор Герцог
* Ганс Зедльмайр
* Иоганн Зепп
* Карл Фридрих Марциус
* Франц фон Груйтуйзен
* Альбрехт Унзольд
* Людвиг Клайзен
* Вольфхарт Панненберг

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рәсми сайты
Таҡмаҡ

**Таҡмаҡ** — халыҡ ижадының иң киң таралған жанрҙарының береһе. Уны яңғыҙ ҙа, күмәкләп тә башҡарып була. Таҡмаҡтар, ғәҙәттә, 6—8, 7—8, 8—7 үлсәменә ҡоролоп, бейеү ритмына тура килеп тора. Башҡорт фольклорында исемле һәм исемһеҙ таҡмаҡтар бар.

## Әҙәбиәт
## Сығанаҡтар
Сельва

**Се́льва** ( ,  — урман) — Бразилия, Перу Суринам, Венесуэла, Гайана, Парагвай, Колумбия һ.б. илдәрҙә дымлы тропик урманды (джунгли) билдәләү өсөн ҡулланылған географик термин. Сельва даими дымландырып торған ҡоро ерҙең уйһыулыҡтарында барлыҡҡа килә, сельва тропик ямғырҙар менән йыуылып тора, шул сәбәпле тупрағы минераль матдәләр менән бик ярлы. Сельва йыш ҡына һаҙлыҡлы урынға әйләнә. Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы төҫтәренең күплеге һәм үҫемлек, ҡош, хауандарҙың күп төрлөлөгө менән айырыла. Майҙаны буйынса иң эре сельва Бразилияла Амазонка бассейнында урынлашҡан (уның майҙаны Украина майҙанын ике тапҡыр ҙурыраҡ).

## Төп сельвалар
* Амазонка сельваһы, Көньяҡ Америкала
* Лакандон сельваһы, Мексикала
* Конго сельваһы
* Папуа-Яңы Гвинея сельваһы
* Борнео сельваһы
* Дарьена сельваһы
* Чоко сельваһы
* Үҙәк Америка сельваһы
* Мадагаскар сельваһы
* Аргентинаның Мисьонерҙар йәки Парандар сельваһы
* Санто Доминго сельваһы
* Аргентинаның паран, Парагвай һәм Бразилия сельваһы
* Тукумано-Оранен йәки Аргентина Юнгасы сельвһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ямғыр урманы

## Һылтанмалар
* Ямғырлы урмандар / тропик урмандар
* Comunidad Nativa de Queros Selva Perú Cusco 
* Portal Selva Lluviosa (англ.).
* Ямғарлы сельва илдәре коалицияһы  (англ.).
Лила Доунс

**Анна Лила Дoунс Санчеc** (; 9 сентябрь 1968 йыл) — Мексика актёры, йырсы, комик, йырҙар авторы, барабансы.

## Биографияһы
Лила Даунс 1968 йылдың 9 сентябрендә Мексиканың Oaxaкa штаты Эройка-Сьюдад-де-Тлахьяко ҡалаһында *Анита Санчес* һәм *Ален Дoунс* ғаиләһендә тыуа. Лиланың атаһы — латин-американлы, ә әсәһе итальян-инглиз сығышлы. Уға 8 йәш булғанда, атаһы менән әсәһе айырылыша.

Үҙенең төркөмө «La Misteriosa» менән берлектә ул «En París, Live a FIP» дебютлы альбомын төҙөй. Альбом 2010 йылдың сентябрь айында Мексикала сыға. 2011 йылда Даунса «Sony Music» студияһы менән килешеү төҙөй, шуның нигеҙендә ул «Pecados y Milagros» мультфильмына, сериалына үҙ йырҙарын индерә. 2012 йылда Лила «Maricahi Gringo» фильмында төп ролдәрҙе уйнай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Рәсми сайт
Абрамов Николай Викторович

**Абрамов Николай Викторович** (, , 1961 йылдың 24 ғинуарында Ленинград өлкәһендәге Подпорожье районының Ладва ауылында тыуған) — шағир, журналист, әҙәбиәт тәржемәсеһе, Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар Союзы ағзаһы. Милләте буйынса вепс.

## Биографияһы
Николай Абрамов Ленинград өлкәһендәге Подпорожье районының Ладва ауылында тыуып үҫкән. 1978 йылда Винницы ауылы урта мәктәбен тамамланып, Ленинград топография техникумында, артабан Петрозаводск дәүләт университетында һәм Карел Дәүләт педагогия университетында уҡый. Грузчик, совхоз эшсеһе, пилорама рамасыһы, ауылдағы Мәҙәниәт йорто директоры, геодезия экспедицияһы эшсеһе, , «Свира уттары» район гәзите мөхәррире, «Kodima» («Тыуған ер») вепс милли гәзите мөхәррире һәм баш мөхәррире, «Финн-уғыр газетаһы» хәбәрсеһе булып эшләгән. 2008 йылға тиклем «Kodima» гәзитенең бер бүлегенең мөхәррире булып эшләне.
Ажау

**Ажау, ҡушбаш, опло, опто** — (, , ) Һаҙандар төркөмөнә ингән, яҫы моронло, итләс эре балыҡ; карптар ғаиләһенә ҡараған сөсө һыу балығы. Ҙур башлы, маңлайлы киң балыҡ. Арҡаһы ҡара йәшел, ян-яҡтары көмөш төҫлө, эре тәңкәле. Арҡа һәм ҡойроҡ, ҡанат өлөшсәләре ҡуңыр, түш һәм ҡорһаҡ ҡанаттары ҡыҙғылт төҫтә. Оҙонлоғо 80 см, ауырлығы 8 кг тиклем етә.

## Таралыуы
Европала һәм Кесе Азияла киң таралған. Төньяҡ-көнсығыш Европала — Төньяҡ Двинала; Кесе Азияла — Евфрат һыуҙары янында. Кубанда, Теректа, Курала һәм Кавказдың башҡа йылғаларында уға яҡын төрҙәр — Кавказ ажауы бар. Башлыса йылғаларҙа, һирәгерәк күлдәрҙә йәшәй.

## Үрсеүе
Ажау һыуҙың температураһы12 — 17 °C булғанда, Европаның көньяҡ райондарында башлыса апрель айында, төньяҡ райондарҙа — май — июнь айҙарында, йәшәү урындарынан алыҫ түгел ерҙә 9,7 — 200 меңгә тиклем ыуылдырыҡ сәсә. Енси яҡтан 2 — 3 йылда, ауырлығы 300—400 г булған осраҡта өлгөрә.

## Йәшәү урындары

Ажау тиҙ һәм уртаса ағымлы участкаларға өҫтөнлөк бирә. Аҡмаған һыуҙа, шул иҫәптән һыуһаҡлағыстарҙа осрамай. Уларҙың яратҡан урындары — һалынҡы ҡыуаҡтар һәм текә ярлы менән участкалар, ҡумырыҡтар.

## Тотоу

Ул һәүәҫкәр һәм спорт балыҡсылығы объекты булып тора. Ҡалҡыуыстар, ҡармаҡтар, спиннинг менән тоталар. Алдатҡыс ем сифатында сиңерткә, май ҡуңыҙы һәм уның ҡарышлауығы кеүек бөжәктәр файҙаланыла. аулау өсөн иң яҡшыһы: ҡамыр, селәүсен, селбәрәләр. Ажау май уртаһында һәм көҙ башланыу менән айырыуса яҡшы ҡаба. Ҡышын уны эләктереүе ауыр, әммә боҙ миҙгеле башында һәм аҙағында әүҙемлеге бер аҙ арта. Ул ҡаты һуғыла, хатта ҡармаҡ сыбығы ҡулдан ысҡынырға мөмкин. Тәүҙә айырыуса көслө тартыла, әммә балыҡ тиҙ арала арый, үҙен ярға тыныс ҡына сығарырға мөмкинлек бирә. Насар эләкһә, ҡармаҡтан ысҡына.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: голавль 

Төркөм:Балыҡтар
Төркөм:Кәсеп балығы