open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башкиров Вячеслав Филиппович

**Башкиров Вячеслав Филиппович** (22 апрель 1915 йыл — 15 февраль 2001 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Авиация генерал-майоры (1966). Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Вячеслав Филиппович Башкиров 1915 йылдың 22 апрелендә Лукашевка ауылында (хәҙер — Курск өлкәһенең Курчатов районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Рус. Мәскәү ҡалаһында йәшәй. 1935 йылда Тушинола Осоавиахимдың — Үҙәк йәйге мәктәбен, икенсе йылда лётчик-инструкторҙар мәктәбен тамамлай. Граждан Һауа Флоты Аэропроектында инженер-конструктор булып эшләй. 1940 йылда Бөтә Союз индустриаль институтын ситтән тороп тамамлай. 1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Ҡыҙыл Армияла — 1940 йылдан. 1941 йылда Чугуев хәрби осоусылар мәктәбен, ә һуңынан Ростов өлкәһендәге Батайск ҡалаһында хәрби комиссарҙар курстарын тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдан алып ҡатнаша. Противоздушный оборона частарында хеҙмәт итә. Як-1 истребителендә осорға өйрәнгәндән һуң 788-се истребитель авиацияһы полкы эскадрильяһының хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә. Башкиров Сталинград өсөн алышта айырыуса батырлыҡ күрһәтә. Һауалағы алыштарҙа ул үҙенең хәрби өлгөһө менән бөтә осоусылар хҙыәрби ҡаһарманлыҡҡа илһамландыра. 1942 йылдың авгусында ғына Башкиров алты дошман самолетын атып төшөрә, шул иҫәптән дүртJunkers Ju 88 һәм ике Messerschmitt Bf.109. Башкировтың эскадрилья осоусылар составы ошо уҡ ай эсендә дошмандың 18 самолетын бәреп төшөрә. Башкиров үҙе ҡаты яраланған була.

СССР Юғары Совет Президиумының 1943 йылдың 8 февралендәге Указына ярашлы һауа алыштарында күрһәткән батырлығы өсөн политрук Башкиров Вячеслав Филиппович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була (790-се «Алтын Йондоҙ» миҙалы).

Һауыҡҡандан һуң 907-се истребителдәр авиация полкы составында һуғыша (илдең ПВО ғәскәрҙәре). Курск дуғаһы һуғышында, Украина һәм Белоруссияны азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғыш осоронда барыһы 300-ҙән ашыу хәрби осош яһай, 18 дошмн самолетын юҡҡа сығара.

Һуғыштан һуң ПВО ғәскәрҙәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1950 йылда КПСС-тың Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен, 1955 йылда Хәрби-һауа академияһын ситтән тороп тамамлай,.

1966 йылдан авиация генерал-майоры Башкиров В. Ф. — запаста. Мәскәүҙә йәшәй. 1990 йылға тиклем Авиация һәм космонавтика Үҙәк Йорто начальнигы була. 2001 йылдың 15 февралендә вафат була.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы, Советтар Союзы Геройы (790-сы һанлы)
* Ленин ордены
* Ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Александр Невский ордены
* I дәрәжә ике Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Юбилей миҙалдары

## Хәтер

* Мәскәүҙә Ваганьково зыяратында ерләнгән.
* В. Ф .Башкировтың исеме Волгоградта Геройҙар Аллеяһындағы стелала уйып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
## Һылтанмалар
 (Тикшерелгән 10 декабрь 2011)
Милли олимпия комитеты

**Милли олимпия комитеты **(, **НОК**) — халыҡ-ара олимпия хәрәкәтендә ҡатнашҡан илдең вәкиллекле ойошмаһы. Илдәге олимпия хәрәкәтенең етәксе органы. Илдең Милли олимпия комитеты Халыҡ-ара олимпия комитеты (**МОК)** тарафынан рәсми танылһа ғына, был ил  Олимпия уйындарында ҡатнашырға хоҡуҡлы була.  Милли олимпия комитеты составына  олимпия спорт төрҙәренең 5 милли федерацияһы инһә генә, был милли олимпия комитеты рәсми таныла ала.  Һәр Милли олимпия комитеты үҙе урынлашҡан ҡитғаның Милли олимпия комитеттары ассоциацияһына (**АНОК**) инә:

Милли олимпия комитеттары кәм тигәндә ике йылға бер тапҡыр Милли олимпия комитеттары ассоциацияһы сиктәрендә халыҡ-ара олимпия хәрәкәтендәге эш-ғәмәлдәрҙе көйләү һәм туплау йәһәтенән тәжрибә уртаҡлашыу маҡсатында  бергә йыйыла.

## Африка

## Америка

## Азия

## Европа

## Океания
Башкиров Сергей Геннадьевич (футболсы)

**Башкиров Сергей Геннадьевич** (11 март 1959 йыл, СССР, Сыуаш АССР-ы, Шумерля) — СССР футболсыһы, ярым һаҡсы, һаҡсы. СССР-ҙың спорт мастеры (1984).

## Карьераһы

### Клуб эшмәкәрлеге
«Звезда» спорт клубы (Шумерля ҡалаһы) үҫмерҙәр командаһы тәрбиәленеүсеһе. Карьераһының башында, 1976—1978 йылдарҙа «Азамат» футбол клубында (Сталь, Чебоксар) уйнай. СССР чемпионатының юғары лигаһында 1979 йылда «Пахтакор» составында беренсе тапҡыр уйнай. «Пахтакор»ға «Спартак» Мәскәү командаһынан Ташкент командаһы авиакатастрофала һәләк булғандан һуң күсерелә. 1980—1983 йылдарҙа Беренсе һәм Икенсе лигаларҙа уйнай. 1984 йылда «Днепр» (Днепропетровск) клубына күсә, уның составында ул биш йыл эсендә СССР чемпионатының чемпионы, көмөш һәм ике тапҡыр бронза призеры һәм СССР кубогының эйәһе була. 1989—1991 йылдарҙа «Металлург» (Запорожье) клубы, 1991/92 — Польшаның 3 дивизион клубы (Василькув) өсөн уйнай. 1992 йылда Украина чемпионатында «Металлург» өсөн уйнай. 1993—1994 йылдарҙа Германияла Оберхаузен ҡалаһындағы «Рот-Вайсс» түбән дивизионы клубында уйнай һәм ошонда карьераһын тамамлай.

### Тренерлыҡ эшмәкәрлеге
1997 йылдан алып тренер булып эшләй. Олег Таран менән бергә (улар игеҙәк апалы-һеңлеләргә өйләнгәндәр) Украинала «Металлург» һәм «Кривбасс» клубтарында, артабан Словакияла — Опава футбол клубында эшләйҙәр. 2007—2009 һәм 2012—2013 йылдарҙа ҡабаттан — «Кривбасс»
клубында.

## Ҡаҙаныштары
* СССР чемпионаты:
: Чемпионы (1): 1988
: Көмөш призеры (1): 1987
: Бронза призеры (2): 1984, 1985
* СССР Кубогы эйәһе (1): 1989
* 33 иң яҡшы футболсылар исемлегендә (1): 1987 — 3-сө һанлы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статистика игр в еврокубках
* Сергей Башкиров
Бийск

**Бийск** () — Алтай крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Барнаулдан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Обь йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисады
* Бийск олеум заводы
* Эвалар

## Транспорты

## Билдәле шәхестәре
* Жданова Елена Александровна (23.10.1980), спортсы. 1995—2005 йылдарҙа күреү буйынса инвалид спортсыларҙың еңел атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (1998) һәм атҡаҙанған (2001) спорт мастеры. Инвалидтарҙың бөтә донъя уйындары чемпионы (2003) һәм төрлө кимәлдәге башҡа чемпионаттар еңеүсеһе, призёры һәм рекордсыһы. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2002). Өфөнөң 20-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм күреү буйынса инвалидтарҙың «Луч» республика спорт-тергеҙеү үҙәге тәрбиәләнеүсеһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации города Бийска
Башкиров Емельян Григорьевич

**Башкиров Емельян Григорьевич** (1807—1891 йәки 1887) — Түбәнге Новгород сауҙагәрҙәр Башкировтар нәҫеленә, «Емельян Башкировтың уландары менән Сауҙа йорто»на нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Сығышы буйынса Түбәнге Новгород өйәҙенең Копнино ауылы крепостнойҙарынан, Григорий Башкировтың кесе улы, ғаиләлә унан башҡа ике ағаһы була: Семен һәм Матвей.

Григорий Башкиров башта Карпов алпауыттарҙың, ә һуңынан генеральша В. Н. Лишеваның крепостнойы була. И. А. Макаров тикшеренеүҙәре буйынса, Емельян Башкиров ғаиләһе менән 1847 йылда иреклекте һатып алған һәм Түбәнге новгород мещанлығына яҙыла. Икенсе версияға ярашлы, уны 1850 йылда хужаһы Түбәнге Новгородта оброкка ебәрә. Тегенселек эшенә ҡарағанда Емельян Башкиров бесән менән сауҙа итеүгә өҫтөнлөк бирә. Крепостнойлыҡ хоҡуғы бөтөрөлөүгә 1861 йылда ул бер әҙерәк аҡса туплауға өлгәшә һәм Түбәнге Новгородта бәләкәй генә йорт һатып ала, шунда үҙенең ғаиләһен күсерә. Был ваҡытта уның өс улы була: Николай, Яков һәм Матвей. Атаһынан айырмалы рәүештә улар уҡый, яҙа, һанай беләләр. Түбәнге Новгород йәрминкәһендә иген менән сауҙа итеү өсөн лавка һатып ала, бер әҙерәк ваҡыт үткәс, игенде Волга буйлап ташый башлай, артабан игенде эшкәртеү менән шөғөлләнә: Мыс ауылы эргәҙендә Линда йылғаһында тәүге һыу тирмәнен, ә һуңынан — Канавинда «Слободская» пар тирмәнен төҙөй.

1870 йылда Емельян Башкиров беренсе сауҙагәр гильдияһына инә. Яңы асылған «Емельян Башкировтың уландары менән Новгород Сауҙа йорто» сауҙа-он етештереү предприятиеһы Түбәнге Новгород нотариусы Шубинский тарафынан 1871 йылдың 23 ноябрендә раҫланған. 1870 йылдарҙың икенсе яртыһында фирманың йыллыҡ килеме 300—400 мең һум тәшкил итә. 1877 йылда Башкировтар «миллионщик» булып китә: фирманың таҙа капиталы 1,2 млн һумға тиерлек етә.

1886 йылда Емельян Башкиров эшенән ситләшә.

## Иҫкәрмәләр

## Тәҡдим ителгән әҙәбиәт
* *Макаров И. А.* Башкировы // Карман России. — Н. Новгород : Книги, 2006. — С. 48—98.
* Макаров, И. А. Башкировы / И. А. Макаров // Купеческий Нижний. — Н. Новгород : Книги, 2006. — С. 6-32.
* Башкиров с сыновьями // Наш край. — Н. Новгород : Книги, 2006. — С. 184—186.
* *Шамшурин В. А.* Карман России // Возвращение в Нижний Новгород. — Н. Новгород : Литера, 2009. — С. 91-114.
Башкиров Фёдор Андреевич

**Башкиров Федор Андреевич** (15 март 1911 йыл — 17 февраль 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, штурм авиацияһы полкының эскадрилья командиры, капитан. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
1911 йылдың 15 мартында Рәсәй империяһы Лозовка ауылында (хәҙерге Курск өлкәһенең Касторенск районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте рус.

Урта белем алғандан һуң рабфактың өс курсын тамамлай. Артабан ташсы булып эшләй.

1936 йылда СССР Граждан Һауа Флотының Батай пилоттар мәктәбен тамамлай, ГҺФ-ның Аҙау-Ҡара диңгеҙ идаралығында осоусы булып хеҙмәт итә.

Ҡыҙыл армия сафында 1941 йылдан. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1941 йылдың октябренән. 1943 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

1944 йылдың февраль айы башына Көнбайыш фронттың 1-се һауа армияһы 233-штурмлаусы авиация дивизияһы 62-сы штурм авиация полкының штурмлаусы авиация полкы эскадрильяһының командиры капитан Федор Башкиров «Ил-2» штурмовик-самолетында 87 уңышлы хәрби осош яһай, аэродромда — 6 һәм һауа алыштарында — 2 дошман самолетын, 10 танк, 40 автомашина, 20-нән ашыу ялан һәм зенит артиллерия орудиеһын һәм ике йөҙгә яҡын гитлерсыны юҡ итә.

Капитан Башкиров Белоруссияла Оршанск-Витебск йүнәлешендә ҡаһарманлығын күрһәтә. 1944 йылдың йәйендә, Белоруссия стратегик һөжүм операцияһы барышында, Ф. А. Башкиров Могилев, Минск һәм Гродно белорус ҡалалары эргәһендә һуғышта ҡатнаша.

Һуғыштан һуң Башкиров Совет армияһында 1946 йылға тиклем хеҙмәтен дауам итә. Артабан майор дәрәжәһендә отставкаға китә һәм Дондағы Ростовта йәшәй.

1977 йылдың 17 февралендә вафат була. Дондағы Ростовта ерләнә.

## Маҡҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 1 июлдәге Указына ярашлы командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Башкиров Федор Андреевич «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3858-се) тапшырыла.
* Ленин ордены, ике Ҡыҙыл Байраҡ, Александр Невский, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары һәм миҙалдар менән наградланған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ВВС России — Кто есть кто 
* Батайск, календарь знаменательных дат на 2006 год
* ГЕРОИ СОВЕТСКОГО СОЮЗА, ПРОЖИВАВШИЕ НА ДОНУ ДО ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ
Башкиров Шамил Шаһивәли улы

**Башкиров Шамил Шаһивәли улы** (1 ғинуар 1927 йыл — 4 март 2010 йыл) — ғалим-физик, физика-математика фәндәре докторы (1970), профессор (1971), Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1994), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). КФУ профессоры (2004).

КФУ-ла яңы фәнни йүнәлеште (Мессбауэр спектроскопияһы) нигеҙләүсе.

## Биографияһы
Шамил Шаһивәли улы Башкиров 1927 йылдың 1 ғинуарында Ҡазанда Татар АССР-ның дәүләт эшмәкәре Шаһивәли Башкиров гаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе репрессияланған. Ҡаҙан дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлаған (*[[1951 йыл|1951]]*). «*К теории парамагнитной спин-решеточной релаксации*» темаһына физика-математика фәндәре кандидатлығына (*[[1958]], етәксеһе* С. А. Альтшулер) һәм «*Применение ядерного гамма-резонанса к исследованию парамагнитных кристаллов*» темаһына докторлык диссертацияһын (*[[1971]]*) яҡлаган.

## Хеҙмәт юлы
* 1951-1955 йылдарҙа — Мари дәүләт педагогия институтының физика кафедраһы ассистенты.
* 1957-1960 йылдарҙа — Ҡаҙан дәүләт педагогия институтының физика кафедраһында өлкән уҡытыусы.
* 1960-1969 йылдарҙа — Ҡаҙан дәүләт университетында теоретик һәм эксперименталь физика кафедраһы доценты.
* 1969-1994 йылдарҙа — КФУ каты есем физикаһы кафедраһын ойоштороусыһы һәм мөдире,
* 1971-2010 йылдарҙа — кафедра профессоры.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Магнит резонансы һәм парамагнит релаксацияһы буйынса белгес буларак, мессбауэр спектроскопияһын тикшереү төркөмө (*лаборатория [[1969 йыл]]да кафедра итеп үҙгәртелә*) ойоштора. Физика, теоретик физика, каты есем физикаһы буйынса 320-нән артык фәнни хезмәте нәшер ителгән. Магнитлы есемдәрҙең, ферритларҙың микротөҙөлөшөн гамма-резонанслы тикшереүе менән халыҡ-ара абруй ҡаҙана. 26 фән кандидаты (*шул иҫәптән*, Мысыр, Сүриә, АҠШ өсөн), 4 фән докторы әҙерләгән.

## Фәнни хеҙмәттәре
# О поляризации ядерных моментов и ширине линии ядерного резонанса в кристаллах солей иона Сu2+ // Журнал экспериментальной и теоретической физики. 1958. Т. 35, вып. 3;
# О влиянии оптического излучения на электрическое квадрупольное взаимодействие ядра парамагнитного иона // Письма в Журнал экспериментальной и теоретической физики. 1966. Т. 3, вып. 6;
# Влияние обменного взаимодействия магнитных ионов на интенсивность мессбауэровского спектра // Физика твердого тела. 1967. Т. 9, № 10;
# Магнитная микроструктура ферритов. Казань, 1978;
# Кинетика фазообразования в процессе синтеза алюминий-замещенного гексаферрита // Неорганические материалы. 1999. Т. 35, № 12;
# Мессбауэровские исследования некоторых систем перовскитподобных оксидов // Исследовано в России: электронный журнал. 2004;
# Магнитное упорядочение и электрические свойства ферриманганитов. Saarbrücken, Deutschland, 2010.

## Бүләктәре, мактаулы исемдәре
* 1980 — РСФСР атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* 2004 — КФУ профессоры.

## Сығанаҡтар
Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Һылтанмалар
* «Билдәле ғалимдәр» сайты
* Ш. Ш. Башкиров «Милләттәштәр» сайтында

## Иҫкәрмәләр
Башкиров Михаил Владимирович

**Башкиров Михаил Владимирович** (; 24 сентябрь 1949 йыл — 2 февраль 1999 йыл) — украин сәйәси эшмәкәре. Украинаның І саҡырылыш Юғары Радаһының халыҡ депутаты.

## Биографияһы
Михаил Владимирович Башкиров 1949 йылдың 24 сентябрендә Ростов өлкәһенең Батайск ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.

1966 йылда Ворошиловоград ауыл хужалығы институтына уҡырға инә. 1971 йылда уҡыуын тамамлағандан һуң, «Дуҫлыҡ» колхозында баш агроном булып эшләй. 1971—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, армиянан һуң Потриваев исемендәге колхозға баш агроном булып эшкә урынлаша. Артабан Николаев өлкәһендә Березнеговатский районының Фрунзе исемендәге колхоз идараһы рәйесе була. 1980 йылдан — Фрунзе исемендәге совхоз директоры (Николаевсадвинпром).

1982 йылдан райисполкомдың ауыл хужалығы идаралығы начальнигы, Березнеговатский район Советы башҡарма комитеты рәйесе була. 1987 йылдан — Украина компартияһының Березнеговатский район комитетының беренсе секретары. 1989 йылдан — агропромсовет өлкә комитеты рәйесе.

## Сәйәси эшмәкәрлеге

### Николаев башҡарма комитетында
1990 йылдың 4 мартында Николаев өлкә комитетының депутаты итеп һайлана. 1990 йылдың 8 апрелендә өлкә советының башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана. 1990 йылдың 7 декабрендә Украина ССР-ында «Урындағы үҙидара тураһында» законы ҡабул ителгәндән һуң законға ярашлы бер үк ваҡытта өлкә советы рәйесе өлкә башҡарма комитеты рәйесе була. Башкиров өлкә советы рәйесе Иван Грицайҙың башҡарма эштәре буйынса беренсе урынбаҫары була. Артабан өлкә советының башҡарма комитеты рәйесе һәм башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары вазифаларын биләй.

### І саҡырылыш Украина халыҡ депутаты (1990—1994 йылдарҙа)
Николаев өлкәһе Снигиревский һайлау округы буйынса һайланған (292-се һанлы). 
* * Депутат вәкәләттәрен ҡабул иткән ваҡыты:* 1990 йылдың 15 майы.
* *Депутат вәкәләттәрен ҡалдырған датаһы:* 1994 йылдың 10 майы.
* *Парламент төркөмө:*
: «Аграрниктар»
: «Социаль ғәҙеллек өсөн»
* *Эшмәкәрлеге:*
: Хеҙмәт һәм социаль сәйәсәт мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы

### 1994 йылда Николаев өлкә советы рәйесен һайлау
1994 йылдың 26 июнендәге өлкә советы рәйесен һайлауҙарҙа Башкиров Анатолий Кинахтың дәғүәсеһе була. Кинах «за» — 47 %, «ҡаршы» — 20 % , Башкиров, — «за» — 16,4 %, «ҡаршы» −17 % тауыш йыя.

### Кировоград өлкә дәүләт администрацияһында
1998 йылдың октябрендә Башкиров Кировоград өлкә дәүләт хакимиәте рәйесе итеп тәғәйенләнә. Был вазифала биш ай ғына эшләп өлгөрә. Кировоград өлкәһендә комбайндарҙы сериялы етештереүгә иғтибарын бүлә.

## Үлеме
Михаил Башкиров 1999 йылдың 2 февралендә Киев өлкәһенең Кагарлык ҡалаһы янында юл-транспорт фажиғәһендә һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкиров Михаил Владимирович
Тау саңғыһы спорты

**Тау саңғыһы спорты** — ҡар менән ҡапланған тау битләүе трассаһынан махсус саңғыларҙа һарҡыуға төшөү ул.

Тау саңғыһы ҡышҡы спорт төрҙәренең береһе булыу менән бер рәттән, бөтә ер йөҙөндә йәшәүсе миллионлаған кеше араһында ҙур популярлыҡ ҡаҙанған әүҙем ял итеү сараһы ла.

Ул традицион рәүештә, Австрия, Италия, Франция, Швейцария, АҠШ, Германия кеүек илдәрҙә ҙур үҫеш алған.

Тау саңғыһы спортының тыуған яғы булып Альп тауҙары иҫәпләнә. Күп кенә халыҡтарҙың телендә был спорт төрөнөң атамаһы «Альп тауы саңғыһы» (Alpine skiing, , , , ) тигән мәғәнәне аңлата ла инде.

## Тарихы
Тау саңғыһы спорты XVIII быуат урталарында Скандинавияла барлыҡҡа килә. Ул замандарҙа таулы райондарҙа йәшәгән крәҫтиәндәр өсөн саңғы берҙән-бер юл йөрөү сараһы булған.

Ул саңғылар хәҙергеләренән күпкә айырылып торған: улар ҡыҫҡаҡ булған, таяҡтары ла икәү түгел, тик берәү генә булған һәм ул түбәнге осона ҡарай яҫыртып эшләнгән. Иң боронғо саңғылар Осло ҡалаһы музейында һаҡлана (оҙонлоғо — 110 см, киңлеге — 20 см).

1896 йылда Австрия альпинисы һәм саңғысыһы Матиас Здарский боролоштар яһай-яһай, бер ниндәй туҡталышһыҙ тау һарҡыуына ҙур тиҙлектә төшә. «Упор» тип аталған техниканы ла ул уйлап сығара.

1905 йылда Альп тауҙарында саңғысылар ярышы үтә. Был ярышта улар бирелгән юл өлөшөндә иң күп боролоштар яһап төшөргә тейеш булалар.

1911 йылда тау битенән ҙур тиҙлектә һарҡыуға төшөү буйынса беренсе ярыштар үтә.

1936 йылда слалом һәм тау битенән ҙур тиҙлектә һарҡыуға төшөү тәүге тапҡыр Олимпия уйындары программаһына индерелә.

1988 йылдан Олимпия уйындары программаһында тау саңғыһы спортында 5 төрлө дисциплина ҡулланыла башлай.

## Дисциплиналары

### Олимпия дисциплиналары
* Һарҡыуға ҙур тиҙлектә төшөү (Downhill)
* Супергигант (Super-G)
* Гигант слалом (Slalom Giant)
* Слалом (Slalom)
* Тау саңғыһы комбинацияһы (Combined Alpine skiing)

### Башҡа төрҙәре һәм стилдәре
* Фрирайд
* Спид-скиинг
* Ньюскул — тау саңғыһы спорты, фристайл һәм акробатика элементтарын берләштергән дисциплина.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы
* Тау саңғыһы спорты буйынса донъя кубогы
* Тау саңғыһы спорты буйынса донъя чемпионаты
* Олимпия уйындарында тау саңғыһы спорты

## Һылтанмалар
* Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһының сайты(инг.)(нем.)(фр.)
* Рус телле SKI.RU тау саңғыһы порталы.
* «Спорт-Экспресс» сайтында тау саңғыһы спорты
* Рәсәй тау саңғыһы спорты һәм сноуборд федерацияһы сайты
* Тау саңғыһы спортының мәғлүмәт базаһы(инг.)
* Sport-wiki.org сайтында Тау саңғыһы спорты
Слалом (тау саңғыһы спорты)

**Слалом** (slalåm, һарҡыуҙағы саңғы эҙҙәре) — ҡар менән ҡапланған тау битләүенән махсус әләмдәр һәм ҡапҡалар (ҡапҡаларҙың киңлеге — 3,5-4 метр, улар араһындағы алыҫлыҡ 0,7 метрҙан алып 15 метрға тиклем) менән билдәләнгән һәм оҙонлоғо 450—500 метр булған трассанан саңғыларҙа һарҡыуға төшөү ул.

Старт менән финиш араһындағы бейеклектәрҙең айырмаһы — 60-150 метр. Саңғысылар трассала тиҙлектәрен сәғәтенә 40 саҡрымға тиклем үҫтерәләр.

Трассалағы ярыш ваҡытында спортсылар бөтә ҡапҡалар аша ла үтергә бурыслы. Әгәр ҙә спортсы ҡапҡаны үтмәһә, йә булмаһа уны һыңар саңғыһы менән генә киҫеп үтһә, был осраҡта саңғысы ярышта ҡатнашыу хоҡуғын юғалта.

Бер-береһенән айырылып торған ике төрлө трассалағы ике һарҡыуға төшөүҙең суммаһын күрһәткән ваҡыт һөҙөмтәһе буйынса еңеүсе билдәләнә.

Тау саңғылары башҡаларынан үҙенсәлекле нығытып ҡуйылыу ҡулайламаһы булыуы менән айырыла. Бындай саңғыларҙа спортсының үксәләре саңғыға етә тейеп тора һәм унан айырылмай.

Был саңғыларҙың аҫ яғында буйынан-буйына үткән бер нисә сығып торған урыны була. Улар, саңғысыға ҙур тиҙлектә һарҡыуға төшкәндә, саңғы менән идара итергә мөмкинлек бирә.

Элекке саңғылар аҫ яғына тимер яҫмалар ҡуйылған ағас саңғыларҙан ғибәрәт булһа, хәҙерге көндә слалом өсөн яһалған тау саңғылары юғары сифатлы синтетик материалдан эшләнә.

## Тарихы
1767 йылда урманлы битләүҙәр буйлап ҡыуаҡлыҡтар араһынан һарҡыуға төшкән мәлдә ҡоламайынса һәм саңғыларын һындырмайынса ғына үтергә тейеш булған саңғысылар араһында норвегтар 4 приз уйната.

Бынан тыш, текә тау битләүенән һарҡыуға төшкәндә саңғы таяғы ҡулланмағандар араһында тағы ла 6 приз уйнатыла. Ул ваҡыттарҙа тигеҙ ер саңғылары һәм тау саңғылары араһында бер ниндәй ҙә айырма булмай.

Тау саңғыһының үҙ техникаһын Норвегияның көньяғында урынлашҡан Телемарк тигән ерҙә йәшәүсе халыҡ уйлап таба.

Тарихсыларҙың мәғлүмәттәре буйынса, донъялағы иң тәүге тау саңғыһы клубы 1875 йылда, был спорт төрөнөң энтузиастары тарафынан, Христианияла (хәҙерге Осло) булдырыла.

Ә тағы ла ике йылдан әлеге клуб сиктәрендә тау саңғыһы мәктәбе эшләй башлай.

Тау саңғыһы буйынса айырым үткәрелгән ярыштар беренсе тапҡыр 1879 йылда Христианиянан алыҫ булмаған Гусби тигән тауҙа үткәрелә. Шул ваҡыттарҙың иҫтәлеге булып, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып килгән «телемарк», «Христиания» тигән боролош атамалары тора.

Әммә белгестәр раҫлауынса, саңғы спортына нигеҙ һалыусылар булып австрийҙар тора. Уларҙың фекеренсә, тау саңғыһы спорты буйынса ярыштар Альп тауҙарында 1905 йылда уҡ үткәрелә башлай.

Ә 1931 йылдан башлап Халыҡ-ара саңғы спорты федерацияһы *(FIS) * ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн слалом һәм тауҙан ҙур тиҙлектә һарҡыуға төшөү спортын саңғы буйынса донъя чемпионаты программаһына индерә.

Шуның өҫтәүенә, 1920—1930 йылдарҙа саңғысылар тау саңғыһы слаломы менән генә сикләнмәйҙәр, уларҙың күптәре тау саңғыһы спортында ла, тигеҙ ер саңғыһы спортында ла берҙәй уңышлы сығыш яһайҙар.

## Тау саңғыһы дисциплиналары

• Слалом

• Слалом-гигант

• Супер-гигант

• Һарҡыуға ҙур тиҙлектә төшөү

• Комбинация

• Могул

• Телемарк

• Фрирайд

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Слалом-гигант
* Alpine Masters
Тяжыливка

**Тяжыливка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Винница ҡалаһы аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 14 километр. Бассейн майҙаны - 49,7 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гавриков Ю. С. Реєстр річок Вінницької області. Довідковий посібник
Башкиров Матвей Викторович

**Башкиров Матвей Викторович** (1906—1959) — совет ғалимы, уйлап табыусы.

## Биографияһы
Икмәк етештереүсе-миллионер Матвей Емельянович Башкировтың ейәне. С. М. Киров исемендәге Ленинград туҡыу институтын (А. Н. Косыгиндың курсташы) тамамлаған. Шунда уҡ эшләгән.

Туҡыу станоктары конструкторы, уларҙы камиллаштырыу авторы.

Һуғыш осоронда Ленинград блокадаһын кисергән/

## Наградалары һәм премиялары
* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1947) — конструкция өсөн еп эшләйҙәр бөтөрөү өсөн үҙенсәлекле узловязатель оялай, туҡыу сәнәғәтенә киң индерелгән епте өҙөлөүен бөтөрә торған төйнәгестең оригиналь конструкцияһын уйлап тапҡаны өсөн.

## Сығанаҡтары
* Памяти Матвея Викторовича Башкирова [1906 — 1959]. — Изв. вузов. Технология текстильной пром-сти, 1960, No 2, с. 149, портр. — Некролог.
* Матвей Викторович Башкиров. — Текстильная пром-сть, 1960, No 3, с. 93, портр.
* Фото http://www.photoarchive.spb.ru/showChildObjects.do?object=2501174458&language=1
* Купеческий Нижний /Игорь Аркадьевич Макаров /НОВО, 2006 — Всего страниц: 236
Башкиров Алексей Иванович

**Башкиров Алексей Иванович** (24 июль 1915 йыл — 12 апрель 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы,  Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Алексей Иванович Башкиров 1915 йылдың 24 июлендә Ҡазан губернаһы (хәҙерге Татарстан республикаһының Спас районы) Иж-Борискино ауылында хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бик иртә әсәһеҙ ҡала, атаһын репрессиялайҙар. Башланғыс мәктәпте тамамлай. Колхозда трактор бригадаһында иҫәпсе булып эшләй, артабан трактор бригадаһын етәкләй.

1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла, башта Новокуйбышевск ҡалаһында химия заводында эшләй, 1942 йылдың июнь айынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

57-се гвардия уҡсылар дивизияһының 128-се гвардия артиллерия полкында орудие наводчигы булып хеҙмәт итә.

1943 йылдың 30-31 октябрендә һөжүм алыштарында Днепрҙың уң ярында Новопокровка тораҡ пунктынан (Днепропетровск өлкәһе Солонянск районы) төньяҡ-көнбайыштараҡ гваhдия кесе сержанты Башкиров үҙенең расчеты менән 3 пулемётты юҡҡа сығара, күҙәтеү пункттарында бер взводҡа яҡын дошман һалдатын тар-мар итә. Артабанғы алыштарҙа дошман орудиеһын сафтан сығара һәм 20-нән ашыу дошман һалдатын юҡ итә.

1945 йылдың 29 ғинуарында орудие расчеты менән командалыҡ итеп, өлкән сержан дошмандың терәк пунктының ут нөктәләрен баҫтыра. 1945 йылдың 30 ғинуарында ҡала яны Шверин ҡалаһы (хәҙер Сквежина, Польша) тирәһендә контратаканы кире ҡаҡан саҡта расчет менән берлектә бронемашинаны 10-ға тиклем дошман һалдаттарын юҡҡка сығара.

1945 йылдың 19 апрелендә Мюнхеберг өсөн алыштарҙа дошман контратакаһын кире ҡаҡан саҡта 2 пулемёт нөктәһен һәм 15 тиклем автоматсыларҙы юҡ итә. Штурмлаусы төркөм сафында Берлин урамдарында тура наводка менән танкка ҡаршы орудиены, 2 дзотты сафтан сығара һәм 10 дошман һалдатын тар-мар итә.

1945 йылда демобилизациялана. Тыуған ауылына ҡайтып, МТС-та бригадир булып эшләй.

1969 йылда Тольятти ҡалаһына йәшәү өсөн күсә, "Автоваз"да хәрбиләштергән охранала эшләй. 2012  йылдың 12 апрелендә вафат була.

8 балаһы, 25 ейәне, 12 бүләһе бар.

## Наградалары
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1487381-се һанлы) — 15.03.1985;
* 3-сө дәрәжә Дан ордены (5393-се һанлы) — 25.12.1943
* 2-се дәрәжә Дан ордены (25465-се һанлы) — 9.4.1945
* 1-се дәрәжә Дан ордены (1272-се һанлы) — 15.5.1946
* Миҙалдар

## Әҙәбиәт
* Кавалеры ордена Славы трёх степеней: Краткий биографический словарь&#x20;&#x2F;&#x20;Пред. ред. коллегии Д. С. Сухоруков. — М.: Воениздат, 2000. — 703 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01883-9.
Фистбол

**Фистбол** (, «ҡул тубы») — командалы спорттың популяр төрө. Үләнле майҙанды (50х20 метр үлсәмендәге) йылым йәки таҫма ярҙамында ҡап урталай бүлгән ерҙә уйнала торған уйын.

Унда командалар йылымдың ике яғынан урын алып, уның аша туп ырғытып уйнайҙар. Уйын ҡағиҙәһе буйынса, ҡаршы яҡтың биләмәһенә төшөрөр өсөн, тупты йылым аша ҡул менән бәреп ырғыталар. Ә үҙ яҡтарында тупҡа ҡулдары менән бер тапҡырҙан артыҡ тейергә тейеш түгелдәр.

Уйынсыларға тупҡа өс тапҡырға тиклем генә ҡул менән тейергә ярай, һәм уларға һәр бәреүҙән йәки пастан һуң туптың бер тапҡыр ғына ергә төшөрөлөүе рөхсәт ителә Уйын биш сетта еңеү яулағанға ҡәҙәр дауам итә, һәр сетта 11 мәрәй уйнатыла.

Фистболға оҡшаш спорт төрө тәүге тапҡыр беҙҙең эраның 240 йылдарында Рим императоры Гордиан III телмәрендә телгә алына. Уйындың тәүге рәсми ҡағиҙәләре 1555 йылда Италияла нәшер ителә, шуның арҡаһында был уйынды ҡайһы берҙә «итальян ҡаҡма туп уйыны» тип тә атайҙар.

## Ҡағиҙәләре

Ҡағиҙә булараҡ, фистбол буйынса ярыштар асыҡ һауала үткәрелә, һирәк кенә осраҡтарҙа бина эсендә үткәрелергә мөмкин.

Уйын майҙаны 20х50 метрлыҡ биләмәлә үткәрелә. Ул ҡап урталайға яҫылығы 6 сантиметр булған һыҙыҡ менән бүленә. Әлеге һыҙыҡтан 2 метр юғарылыҡта бау йәки йылым һуҙыла.

Уйын яланының ике яғынан да ике һыҙыҡ үткәрелә. Ул йылымдан өс метр алыҫлыҡта һыҙылған булырға тейеш.

Уйын өсөн туп күндән эшләнә. Әйләнәһенең максималь оҙонлоғо 68 сантиметр. Ауырлығы 380 грамм 0,75 барға ҡәҙәр һауа тултырыла.

Уйын биш сетта еңеү яулағанға ҡәҙәр дауам итә. Һәр сетта 11 мәрәй уйнатыла. (волейбол ҡағиҙәләренә оҡшаш).

## Ярыштар
Фистбол буйынса халыҡ-ара төп ярыштар булып 4 йылға бер тапҡыр үткәрелә торған Донъя чемпионаты тора.

Ир-егеттәр араһындағы беренсе донъя чемпионаты 1958 йылда Австрияла үтә. Көнбайыш Германия йыйылма командаһы спортсылары иң тәүгеләрҙән булып донъя чемпионы исемен яулай.

Ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы беренсе донъя чемпионаты 1994 йылда Аргентинала үткәрелә. Германия спортсылары беренсе тапҡыр донъя чемпионы тигән исемгә лайыҡ була.

Ир-аттар араһында ла, ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһында ла алдынғы урындарҙы Австрия, Бразилия һәм Германия тотоп килә.

2017 йылда Германия командаһы чемпион булды.

## Һылтанмалар
* Халыҡ-ара фистбол федерацияһы
Башкиров Алексей Филиппович

**Башкиров Алексей Филиппович** (төп фамилияһы *Башкиров*; 21 март 1909 йыл,  Буинск өйәҙе, Большое Батырево, — 9 сентябрь 1979 йыл, Сыуашстан, Чебоксар) — сыуаш яҙыусыһы. 1941 йылдан — КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
Алексей Филиппович Талвир 1909 йылда Сембер губернаһы Буинск өйәҙенең Большое Батырево ауылында (хәҙерге Сыуашстандың Батырев районы Батырево ауылы) тыуған. Икенсе дәрәжә Первомайский мәктәбен, артабан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. СССР халыҡтары Үҙәк нәшриәтенең сыуаш секцияһында, СССР-ҙың Яҙыусылар союзының комсомол ойошмаһының секретары, ВЛКСМ Үҙәк Комитетының пропаганда һәм агитация бүлегендә матбуғат буйынса инструктор булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында взвод командиры, рота политругы, «Комсомольская правда» гәзитенең корреспонденты була. Көнбайыш, Брянск, Сталинград һәм 2-се Балтика буйы фронттарындағы яуҙарҙа ҡатнаша. Һуғыш ваҡытында ҡаты яралана.

Демобилизациянан һуң бер нисә йыл дауамында «Коммунизм ялавӗ» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе була. 1954—1958 йылдарҙа — Сыуашстан яҙыусылар союзы идаралығы рәйесе.

1960 йылда Ҡазанға күсә. Бында уның инициативаһы буйынса «Хусан» (Ҡазан) альманахы ойошторола. п йылдарҙан һуң яҙыусы тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта. Пьесалар, хәтирәләр яҙа, 1812-1814 йылдарҙағы Ватан һуғышы темаһына ҙур тарихи роман башлай.

1979 йылда яҙыусы вафат була. Чебоксарҙа ерләнгән.

Алексей Талвир исемен Чебоксарҙың төньяҡ-көнбайыш районында бер урам йөрөтә.

## Китаптары
Иң билдәле китаптары:
* «Ҡышҡы һыуыҡта» — 1929 йылда сыға. Автор кулактың ауыр эшенән ҡалаға ҡасып киткән ике етем малайҙың еңел булмаған яҙмышы тураһында бәйән итә. Әҫәрҙә властарҙың балаларҙың ҡарауһыҙлығына ҡаршы көрәше тасуирлана.
* «Хата» — 1931 йылда сыға. Был әҫәрҙә егерменсе йылдарҙағы комсомолецтар тураһында яҙыла. Китаптың геройҙарының береһе ул үҙе була.
* «Буинск тракы» — 1953 йылдан сыға. Повест. сыуаш халҡының революция алдындағы тормошо тураһында һөйләй. Был китап бик күп телдәргә тәржемә ителгән.
* «Һуғышҡа тиклем, һуғышта, һуғыштан һуң» — дүрт повесттән тора: «Ҡанат ҡағыу», «Фронт юлдарында», «Аҡса өсөн түгел», «Волга аға».
* «Фундамент» (1965) — Сыуашстанда эшсе синыфтың һәм техник интеллигенцияһының формалашыу темаһын күтәргән роман.

## Яҙыусы тураһында әҙәбиәт
* Алексей Талвир (Башкиров Алексей Филиппович) / Юрьев М. Писатели Советской Чувашии / М. Юрьев, З. Романова. — Чебоксары,1988. — С. 294—296.
* Алексей Талвир — улып чувашской литературы // Юхма М. Имена улиц твоих, Чебоксары! / М. Юхма. — Чебоксары, 2000.- С. 121—125.
* Вспомним о Талвире // Чебоксарские новости. — 1999. — 20 марта.
* Решетина Л. В память о Талвире / Л. Решетина // Чебоксарские новости. — 1999. — 24 марта. — С.1.
* Юхма М. Талвир неизвестный — опальный / М. Юхма // Советская Чувашия.- 1999.- 13 марта и др

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены

## Иҫкәрмәләр
Стадион

**Стадио́н** (, «ярыш майҙаны») — спорт ҡоролмаһы. Ғәҙәттә әйләнәһе буйлап йүгереү юлдары үткәрелгән һәм ситтәренә баҫҡыс-баҫҡыс итеп тамашасы эскәмйәләре теҙелгән ҙур түңәрәк майҙандан тора. Йыш ҡына күнекмәләр өсөн өҫтәмә майҙансыҡтары һәм кейенеп-сисенеү урындары ла була. Стадиондар асыҡ һауала үткәрелә торған спорт төрҙәре (мәҫәлән, еңел атлетика, футбол) өсөн генә түгел, шулай уҡ концерттар һәм башҡа саралар үткәреү өсөн дә файҙаланыла.

## Тарихы
Беренсе стадиондар Боронғо Грецияла Олимпия уйындарын һәм башҡа спорт ярыштарын үткәреү өсөн барлыҡҡа килә. Иң боронғо билдәле стадион Олимпияла (Греция) була. Башта ул йүгереү буйынса ярыштар үткәреү өсөн файҙаланыла; майҙан үлсәмдәрен стандартлаштырыу шунан башлана — 180-200 метр (бер стадий, ҡоролма исеме лә ошо үлсәм исеменән алына). 

Хәҙерге заман стадиондарынан тәүгеләрҙең береһе — 1877 йылда Англияла асылған Стэмфорд Бридж.

## Футбол стадиондары
Универсаль (еңел атлетика өсөн, йүгереү юлдары менән йыһазландырылған) һәм футбол стадиондары бар (һуңғылары айырыуса Англияла күп).

Футбол буйынса тәүге Донъя чемпионатын (1930, Уругвай) Уругвайҙың баш ҡалаһы Монтевидеолағы «Поситос» стадионы (донъяла эллипс рәүешендәге беренсе стадиондар иҫәбендә) ҡабул итә. Турнир тарихындағы тәүге гол да шул стадионда индерелә.

## Рекордлы стадиондар
Донъялағы иң ҙур стадиондар:
* Беренсе май стадионы (Пхеньян, КХДР) — 150 мең тамашасы һыйышлы 
* Маракана (Рио-де-Жанейро, Бразилия) — 79-200 мең тамашасы һыйышлы.
Донъялағы иң ҡиммәтле стадиондар:
* Метлайф Стэдиум Нью-Йорк, АҠШ; 2010) — 1,6 млрд долл.
* Wembley Stadium (Лондон, Бөйөк Британия; 2006) — 1,5 млрд долл.
* Olympic Stadium (Монреаль, Канада; 1976) — 1,4 млрд долл.

## Фотогалерея

File:Delphi stadium DSC06305.jpg|Делфиҙағы стадион, унда Пифон уйындары үткәрелә 
File:Panoramic photograph of interior of Colosseum.jpg|Рим «Колизей»ының эске яғы, антик осорҙа унда гладиатор алыштары үтә
File:1906 Athens stadium.jpg|Афиналағы Олимпия стадионы   1906 йылда

File:Olympiastadion Montreal.jpg|Монреалдәге Олимпия стадионы, 2004 йыл
File:Luzhniki Inside View B Stand.jpg|«Лужники» — Рәсәйҙәге иң эре стадион
File:Yankee stadium.jpg|Нью-Йорктағы «Нью-Йорк Янкиз» бейсбол командаһы стадионы 
File:Maracana Stadium.jpg|Рио-де-Жанейролағы легендар «Маракана» һәм уның мини-комплексы «Мараканазиньо» менән башҡа объекттары

File:Estadiocentenario.JPG|Монтевидеолағы «Сентенарио» — Уругвайҙың мөһим спорт үҙәге
File:Estadio Azteca1706p2.jpg|Мехиколағы «Ацтека» — футбол буйынса донъя чемпионатының ике финалын ҡабул иткән берҙән-бер стадион, унда 1968 йылғы Йәйге Олимпия уйындары үткәрелә
File:Allianz Arena zu verschiedenen Zeiten.jpg|Мюнхендағы ультразаманса «Аллианц Арена» сығыш яһаған командаға бәйле төҫөн үҙгәртә ала 


## Һылтанмалар
* Российские футбольные стадионы  // Форум fifasoccer.ru
* Footballmatch Stadiumguide (инг.)
* Самые большие стадионы в США  (укр.)
Башкирова Галина Борисовна

**Башкирова Галина Борисовна** (16 апрель 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, журналист, фәнде популярлаштырыусы. 1973 йылдан СССР Журналистар союзы һәм СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Галина Борисовна Башкирова 1938 йылдың 16 апрелендә Украина ССР-ының Харьков ҡалаһында инженерҙар ғаиләһендә тыуған. 

1961 йылда Мәскәү дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай. 1961 йылдан 1968 йылға тиклем «Литературная газета»ла эшләй. 

1968—1973 йылдарҙа — «Знание — сила» журналында гуманитар фәндәр бүлеге мөдире.
Психология, конфликтология, тәрбиә проблемалары тураһында фәнни-популяр китаптар, шул иҫәптән «Үҙ-үҙе менән» (1972), «Дүрт көҙгөлә» (1975), «Һайлау ваҡыты», «Йөҙгә йөҙ» (икеһе лә — 1976), «Рус Америкаһына сәйәхәт», «Эмигранттар» (икеһе лә Геннадий Васильев менән авторҙашлыҡта, 1990) публицистик китаптар, «Ҡыуышта ожмах» (1979), «Кисә һәм иртәгә» (1982), «Йүгереүсе законы» (1991), «Призрак менән төн» (Софья Прокофьева менән авторҙашлыҡта, 1996) романдар, «Барыһы өсөн дә алиби» (Софья Прокофьева менән авторҙашлыҡта, 1993) пьесаһы авторы. Прозаик, әҙәби тәнҡитсе һәм драматург булараҡ «Пути в незнаемое» фәнни-әҙәби альманахында (13-15 сығарылышын төҙөүсе), «Йондоҙ», «Байраҡ», «Новый мир», «Театр» журналдарында баҫылып сыҡҡан Әҫәрҙәре болгар теленә тәржемә ителгән.

## Иҫкәрмәләр

## Библиографияһы

### Китаптар
#### Фәнни-популяр
* 
** 
* 
* 
* 

* 

##### Төҙөүсе
* 
* 
* 

#### Проза. Публицистика
* 
** 
* 
* 
* 
* 
* 

### Мәҡәләләр
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
* 
* 
* 
* 

### Пьеса. Хикәйәләр. Рецензиялар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Галина Башкирова тураһында
* .
* 
* .
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Рәсәй Олимпия уйындарында

Рәсәй 9 йәйге һәм 6 ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашҡан.

1896 йылғы беренсе Олимпия уйындарында Рәсәй вәкиле генерал Бутовский Халыҡ-ара Олимпия комитетына ингән булһа ла, рәсәй спортсылары уйындарҙа ҡатнашмаған булған әле. Рәсәй 1900 йылда Париж йәйге олимпиадаһында тәүге тапҡыр ҡатнашҡан. Рәсәй спортсыларынан 1908 йылда IV Лондон Олимпиадаһында иң беренсе олимпия алтын миҙалын фигурист Николай Александрович Панин-Коломенкин яулаған.

СССР йәйге уйындарҙа Хельсинкиҙа 1952 йылда үткән Олимпиаданан, ҡышҡы уйындарҙа — Кортина-д’Ампеццоҙа 1956 йылда үткән Олимпиаданан башлап ҡатнашҡан.

СССР тарҡалғандан һуң, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең СНГ башҡа илдәре кеүек, Рәсәй спортсылары ла, 1992 йылдағы Барселоналағы Йәйге Олимпиада һәм Альбервилдәге Ҡышҡы Олимпиадала дөйөм флаг аҫтында берләштергән командала, ә 1994 йылдан башлап Лиллехаммерҙағы Ҡышҡы Олимпиадала — үҙ флагы аҫтындағы айырым командала ҡатнаша.

Рәсәй Федерацияһы флагы аҫтында спортсылар йәйге олимпиадала 451 миҙал һәм ҡышҡы уйындарҙа 124 олимпия миҙалын ота. Шулай итеп, барлығы һуңғы ун бер Олимпиадала 575 миҙал, шуларҙан 200 алтын миҙал, яуланы.

СССР-ҙа, 1976 йылда йәйге Уйындарға уңышһыҙ ғариза биргәндән һуң, бер Олимпия уйындары —
XXII йәйге Олимпиада Мәскәү ҡалаһында 1980 йылда үткән. Олимпиада-1980-дең ҡайһы бер ярыштары. Ленинградта, Мытищиҙа, шулай уҡ РСФСР-ҙан ситтә, Киевта, Минскиҙа, Таллиннда үткәрелә.

Совет осоронан һуңғы Рәсәйҙә XXII Ҡышҡы олимпия уйындары 2014 йылдаСочиҙа үтте. Мәскәү 2012 йылғы йәйге Олимпиадаға, шулай уҡ Санкт-Петербург 2004 һәм 2016 йылдарҙағы йәйге олимпия уйындарын үткәреүгә дәғүәһе уңышһыҙ булғайны.

## Миҙалдар иҫәбе

### Йәйге спорт төрҙәре буйынса миҙалдар

### Ҡышҡы спорт төрҙәре буйынса миҙалдар

### Йәйге спорт төрҙәре буйынса миҙалдар

### Ҡышҡы спорт төрҙәре буйынса миҙалдар

## Байраҡсылар

### [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]

### Йәйге Олимпия уйындары

Александр Карелин — өс Олимпия уйынында өс төрлө флаг йөрөткән: СССР флагын, Берләшкән команданың олимпия һәм Рәсәй флагтарын йөрөткән донъялағы берҙән-бер спортсы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй Паралимпия уйындарында
* Рәсәй Универсиадаһында
* Олимпия уйындарының Рәсәй байраҡсылары исемлеге

## Иҫкәрмәләр
Башкирова Елена Дмитриевна

** Елена Дмитриевна Башкирова** (1958) — совет һәм израиль пианисы.

## Биографияһы
1958 йылда пианист һәм педагог Дмитрий Александрович Башкиров һәм скрипкасы Вера Михайловна Башкирова ғаиләһендә тыуған.

Мәскәү консерваторияһын тамамлаған. 1978 йылда ире менән бергә СССР-ҙан эмиграцияға сыға. 1988 йылда ул Даниэль Баренбоймға кейәүгә сыға һәм Израилдә йәшәй башлай.
Берлинда Мегаполис-ансамбленә һәм Халыҡ-ара иерусалим камера музыка фестиваленә нигеҙ һалыусы (һуңыраҡ — фестивалдең художество етәксеһе булып китә).

Иерусалим фестиваленең художество етәксеһе сифатында Елена Башкирова камера музыкаһы концерттарын ойоштора, улар йыл һайын сентябрь айында бөтә донъяға билдәле артистар ҡатнашлығында үткәрелә. Фестивалдең ансамбле менән ул Европа һәм АҠШ буйлап гастроләрҙә йөрөй; Берлин, Дюссельдорф, Париж, Лиссабон, Вена, Лондон, Будапешт, Нью-Йорк ҡалаларында сығыш яһай

### Шәхси тормошо
Беренсе ире — скрипкасы Гидон Кремер.

1988 йылда израиль пианисы Баренбойм Даниэлгә кейәүгә сыға.

Уларҙың ике улы тыуа:
* кесе улдары — Михаил, скрипкасы;
* өлкән улдары — Давид, немец хип-хоп төркөмөнең менеджеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «РУССКИЙ СЕЗОН» В ИЕРУСАЛИМЕ 
* Хелен Башкиров Баренбойм
* Елена Башкирова: «Играть в Alma Mater — большая ответственность»
Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы

**Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы** ( йәки ) — гимнастика спорт төрҙәре федерацияһы. Донъялағы иң өлкән спорт федерацияһы.

## Тарихы
1881 йылдың 23 июлендә Бельгия гимнастика ассоциацияһы президенты Николас Куперус инициативаһы менән Льеж (Бельгия) конгресында өс дәүләт — Бельгия, Нидерланд һәм Франция вәкилдәрен берләштергән Европа гимнастика ассоциацияһы ойошторолған. Шулай итеп, Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы ФИЖ — иң өлкән халыҡ-ара спорт федерацияһы. Яйлап ағза илдәр географияһы киңәйә барған һәм Европа гимнастика федерацияһы Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы (ФИЖ) тип үҙгәртеп ҡорола.

1896 йылғы тәүге Олимпия уйындарынан башлап гимнастика олимпия программаһына инә. ФИЖ Йәйге олимпия спорт төрҙәре халыҡ-ара федерациялары ассоциацияһына инә һәм Халыҡ-ара олимпия комитеты уны таный.

Федерация сығыштарҙы баһалау ҡағиҙәләрен билдәләүсе сығыш регламентын эшләй. Дисциплина Халыҡ-ара гимнастика федерацияһына алты гимнастика дисциплинаһы: спорт гимнастикаһы (ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ), художестволы гимнастика, спорт аэробикаһы, спорт акробатикаһы, батутта һикереү инә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Европа гимнастика союзы
* Рәсәйҙең спорт гимнастикаһы федерацияһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* AYOUB, Eliana. *Ginástica geral e Educação física escolar*. Ed. Unicamp, 2001.
* SOUZA, Elizabeth Paoliello Machado de. *Ginástica Geral: uma área do conhecimento da Educação Física*. Tese de Doutorado, UNICAMP, Faculdade de Educação Física, Campinas (São Paulo), 1997.
* SOUZA, Elizabeth Paoliello Machado de. *O Universo da ginástica: Evolução e abrangência*. Editora Unicamp. Cap. A estrutura da ginástica no mundo.
* ENCICLOPÈDIA Catalana. *Diccionari de Gimnàstica*. Generalitat de Catalunya, Barcelona (Espanha), 1991.
* HARDEN, Robert. *Gymnastics – Sport or Art?* International Gymnastic Magazine, Dez., 1982. p.&nbsp;35.

## Һылтанмалар
* Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы.
Ингемар Стенмарк

**Ян И́нгемар Сте́нмарк** (, 18 март 1956 йыл, Юэшё, Стуруман коммунаһы, Швеция) — швед тау саңғысыһы, слаломда һәм гигант слаломда махсуслаша. Күп белгестәр һәм спортсылар тарафынан тау саңғыһы спорты тарихында техник дисциплиналар буйынса иң көслө белгес тип һанала.

Слаломда һәм гигант слаломда 1980 йылғы ике тапҡыр олимпия чемпионы. Итальян Густав Тёниҙан ҡала тау саңғыһы спортында өс Донъя кубогын (1975/76, 1976/77 һәм 1977/78) яулаған икенсе спортсы. Стенмарк йәнә алты тапҡыр Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә икенсе урынды ала. Әгәр Стенмарк сығыш яһаған йылдарҙа мәрәй һанауҙың хәҙерге системаһы ҡулланылған булһа, швед Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә тағы бер нисә еңеүгә иҫәп тота алған булыр ине.

1979 йылда Норвегияның Хольменколлен миҙалы тапшырыла.

Стенмарк Лапландта тыуған. Уға 4 йәш булғанда ғаиләһе Тернабюға күсә. 5 йәшендә саңғыға баҫа һәм 8 йәшендә тәүге милли ярышта еңеү яулай.

## Рекордтары
Стенмарк тау саңғыһы ярыштарында бөтәһенә ҡарағанда ла күберәк еңеү яулай. Донъя кубогы этаптарында 86 тапҡыр еңә. Стенмарк шулай уҡ Донъя кубогы этаптарында иң яҡшы өсәү иҫәбенә инеү һаны буйынса ла (155 тапҡыр) алдынғы.

1976—1978 йылда өс тапҡыр Донъя кубогын яулай. 1977—1978 (7-нән 7) һәм 1978—1979 (10-дан 10) йылдарҙа гигант слалом буйынса Кубоктың бөтә этаптарында еңеүсе, ә 1979—1980 миҙгелендә Стенмарк 11 этаптың 10-ында еңә.

Донъя кубогы этабында икенсе урынды алыусының күрһәткесенән иң ҙур айырмаға өлгәшеү рекорды ла — Стенмарктыҡы. 1979 йылдың 4 февралендә гигант слаломда Яснала Стенмарк икенсе урынды алған Боян Крижайҙан 4,06 секундҡа етеҙерәк булып сыға.

## Иң эре ярыштарҙағы күрһәткестәре

### Ҡышҡы Олимпия уйындары

### Донъя кубогы

#### Яуланған Гәлсәр глобустары
* **Дөйөм иҫәп **— 3 тапҡыр: 1976, 1977, 1978
* Слалом — 8 тапҡыр (ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында рекорд): 1975—1981, 1983
* Гигант слалом — 8 тапҡыр (ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында рекорд): 1975—1981, 1984

#### Донъя кубогы этаптарындағы еңеүҙәре (86)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ингемар Стенмарк на сайте МОК (инг.)
* (англ.)
* Профиль Стенмарка на сайте ski-db.com (инг.)
* Журнал «Лыжный спорт». Стенмарк.
Калуш

**Калуш** () — Украинаның Ивано-Франковск өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Калуш районының административ үҙәге.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 67 079 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Калуш ҡалаһы сайты
Энгельс (ҡала)

**Энгельс** () — Һарытау өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Һарытауҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Исхаҡов Эдуард Роберт улы (19.06.1964), ғалим-психофизиолог. 1995 йылдан Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999—2006 йылдарҙа кафедра начальнигы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2006). Полиция полковнигы. (2006).
## Тарих
Энгельс ҡалаһы 1747 йылда Харьков һәм Полтава губерналарынан  сыҡҡан чумактар нигеҙ һала. Яңы ултыраҡҡа Покровская слобода исеме бирелә. 1914 йылда Покровская слободаға  ҡала статусы бирелә. 1914-1931 йылға тиклем Покровск исемен йөрәтә. 1931 йылда ҡалаға  Энгельс исеме бирелгән.   1921-1941 йылдарҙа Волга буйы немецтары АССР-ның баш ҡалаһы. 1941 йылдың авгусында ВНАССР юҡ ителгәс һәм Волга буйы немецтары Ҡаҙағстанға депортацияланғас, Энгельс ҡалаһы Һарытау өлкәһенең составына индерелә.

## Иҡтисад
* Энгельс торба заводы
* Энгельс мебель фабрикаһы
* Тролза

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информационный сайт города «Мой Энгельс»
Якутов Иван Степанович

**Якутов Иван Степанович** (20 июнь 1868 йыл — 7 ноябрь 1907 йыл) — Рәсәй империяһындағы социал-демократик хәрәкәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Иван Степанович Якутов 1868 йылдың 20 июнендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең Королево ауылында тыуған. Өфөлә ҡала сиркәү-приход училищеһында уҡый. 1881 йылда училищены тамамлай. Тимер юлдары оҫтаханаларында эшләй.

Социал-демократтарға 1899 йылда ҡушыла, һуңыраҡ тимер юлсылар марксистик түңәрәге етәксеһе була.

1900 йыл йылда Өфө социал-демократтарының В. И. Ленин менән осрашыуында ҡатнаша.

1903 йылда Себергә һөргөнгә ебәрелә (Иркутск губернаһы). Өфөгә 1905 йылда ҡайта. Тимер юл оҫтаханаларының стачка комитеты рәйесе, Өфө ҡала эшсе депутаттар советы рәйесе була.

1905 йылдың 9 декабрендә ҡала митингыһын аса, митингыла сығыш яһаусылар ҡораллы ихтилалға саҡыра. Ғәскәрҙәр митингыны тарҡатҡан саҡта дружинниктар һалдаттарға ҡулдан эшләнгән бомбалар ташлайҙар. Өфө РСДРП комитеты ҡарары буйынса Якутов Харьковҡа китә. 1906 йылдың сентябрь айында И. С. Якутов Харьковта ҡулға алына һәм Өфөгә ебәрелә.

Хәрби-ялан суды ҡарары буйынса 1907 йылда аҫып үлтерелә. Уны «1905 йылдың 9 декабрендә Өфө тимер юл оҫтаханаларыны янында ғәскәрҙәргә ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәткән халыҡтың күмәк йыйылған урында ҡатнашҡаны…», һәм шәхсән үҙе һалдаттарға һәм казактарға бер бомба ташлап, бер нисә кешене яралағаны өсөн хөкөмгә тарттыралар.

## Хәтер
Өфөлә уның исемен йөрөткән парк һәм урам бар, һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* История Башкирской АССР. Учебное пособие для средней школы. Башкирское книжное издателство. Уфа. 1978.
* Баллада о большевистском подполье. Автор: Драбкина Елизавета Яковлевна. Издатель: Детская литература. Город печати: Москва. Год печати: 1967.

## Һылтанмалар
* 
* http://encycl.bash-portal.ru/jakutov.htm
* http://www.people.su/130554
Ангарск

**Ангарск** () — Иркутск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Иркутскиҙан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.

## Географияһы
Ангара йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Ангарск полимер заводы
* Ангарск электролиз химия комбинаты

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации города
* Музей часов Ангарска
* Справочник Ангарска
Братск

**Братск** () — Иркутск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Иркутскиҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Ангара йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисады
* Братск ГЭС-ы
* Братск алюминий заводы

## Билдәле шәхестәре
* Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы (25.05.1927—10.07.2006), хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Братск алюмин заводы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). 

## Транспорты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации города Братск
Дзержинск (Түбәнге Новгород өлкәһе)

**Дзержинск** () — Түбәнге Новгород өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Түбәнге Новгородтан һуң өлкәлә икенсе урында.

## Географияһы
Ока йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* «Дзержинское оргстекло»
* Биохимпласт

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации города
Муром

**Муром** () — Владимир өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Владимирдан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.

## Географияһы
Ока йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Муром радиозаводы
* «Муромтепловоз»

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сервер администрации округа Муром
Миргород

**Миргород** () — Украинаның Полтава өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.

2012 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 41 267 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Миргород ҡалаһы сайты 

## Иҫкәрмәләр