open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нәджд

**Нәджд** (һүҙмә-һүҙ «таусы», ) — Ғәрәбстан ярымутрауының үҙәгендәге территория, Сәғүд Ғәрәбстанының бер өлөшө. Бында Сәғүд Ғәрәбстанының баш ҡалаһы Әр-Рияд урынлашҡан. Нәдждтә классик ғәрәп шиғриәте, ә һуңыраҡ Сәғүд Ғәрәбстанын булдырыуға килтергән дини һәм сәйәси хәрәкәттәр барлыҡҡа килә. Король ғаиләһе Әс-Сәғүд Нәдждән сыҡҡан.

## Географияһы

### Нәдждең сиктәре
Ғәрәп һүҙе *нәджд* һүҙмә-һүҙ тәржемәлә «ҡалҡыулыҡты» аңлата, элек был һүҙ Ғәрәбстан ярымутрауы эсендә күп кенә төбәктәргә ҡарата ҡулланылған. Шуға ҡарамаҫтан, ярымутрауҙың көнбайышта — Хижәз тауҙары һәм Йәмән, ә көнсығышта тарихи Бәхрәйн провинцияһы менән сикләнгән үҙәк төбәге киңерәк билдәлелек алған була.

Урта быуаттағы ислам географтары Хижәз менән Нәджд араһындағы сиктәрҙе аныҡ ҡына билдәләү өсөн байтаҡ ваҡыттарын сарыф итә, уларҙың дөйөм фекере шундай: Нәдждең көнбайыш сиге көнбайыштағы тау һырттары һәм ултырма ҡатламдары көнсығышҡа табан һөҙәкләнә барған урындан, ә көнсығыш сиге хәҙерге Әр-Рияд ҡалаһынан яҡынса 100 км көнсығышҡа табан Дәхнә сүллеге тип танылған тар ҡыҙыл ҡом дюналары һыҙаты буйлап үтә. Руб-әл-Хәлиҙең бихисап эре ҡом дюналары диңгеҙе һәр ваҡыт Нәдждең көньяҡ сиге тип иҫәпләнә, көньяҡ сигендә ҡороған Ранье, Татлит һәм Биша йылғаларының улаҡтары урынлашҡан.

Нәдждең төньяҡ сиге һәр ваҡыт үҙгәртеп торған, шуға ла урта быуат географтары уға иғтибарҙы бик аҙ бүлә. Иртә Ислам быуатында Нәджд, Ғәрәбстан һәм Месопотамия араһындағы сиктә, Евфратҡа тиклем йәйрәп ята, тип иҫәпләнелә. Шуға ҡарамаҫтан, Сүриә һәм Ираҡ сүллектәренә яҡын ятҡан төбәктәр Нәдждең ҡалған өлөшөнән Нефуд оло сүллеге менән айырылып ята һәм эске Ғәрәбстанға ҡарағанда тулыһынса тиерлек Ираҡ һәм Сүриә менән тығыҙыраҡ бәйләнештә булған бәҙәүи ҡәбиләләре тарафынан биләп алына. Шуның өсөн аҙағыраҡ «Нәджд» термины Нефуд сүллеге тәбиғи сиге булған Нәджд яйлаһына ҡарата ғына ҡулланыла башлай.

## Топографияһы

Нәджд — 762 метрҙан 1525 метрға тиклем бейеклектәре булған яйла, ул көнбайыштан көнсығышҡа тәпәшәйә бара. Көнсығыш өлөшөндәге оазистарында тораҡ пункттары урынлашҡан, ә ҡалған өлөшөндә күсмә бәҙәүиҙәр үҙ йолалары буйынса йәшәй. Хаилдән әллә ни алыҫ булмаған игеҙәк тауҙар Аджа менән Сальма һәм үҙәктә төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙылып ятҡан Тувайк һырты топографик йәһәттән иҫтәлекле урын булып тора. Күп һанлы ҡороған йылға улаҡтары (вади) ята: Әр-Рияд янында Хәнифә, көньяҡта Наам, төньяҡта Әл-Ҡасим провинцияһында Әр-Румма, Нәдждең көньяғында Әд-Давасир һәм башҡалар. Күпселек ауылдар һәм тораҡ пункттары ҡоро сүллек климаты шарттарында үтә ҡиммәтле ямғыр һыуҙарын йыйырға һәләтле ҡороған йылға улаҡтары тирәләй ултырған. Башҡа ауылдар оазистарҙа урынлашҡан. Нәджд бер нисә районға бүленә, уларҙың һәр береһендә йәшәгән халыҡтың телдәре лә, йолалары ла бер ни тиклем айырыла — һәр береһенең үҙ диалекты һәм йолалары бар. Әр-Рияд урынлашҡан Әл-Арид иң ҙур райондарҙың береһе. Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстанында Нәджд өс административ районға бүленгән: Хаил, Әл-Ҡасим һәм Әр-Рияд, уларҙың дөйөм майҙаны 554 000 км².

## Шулай уҡ ҡара
* История Саудовской Аравии
* Нәджд (әмирлек)
Фирфрауский командир (йыр)

**Фирфрауский командир** — башҡорт халыҡ йыры.

## Тарихы
Һирәк яҙмаларҙың береһе. Уны 1993 йылда Өфө ҡалаһында ғалим Казбек Сәғит улы Баймөхәмәтов йырлауынан Ф. А. Нәҙершина магнитофон таҫмаһына теркәгән. Башҡарыусы үҙе әлеге көйҙө Башҡортостандың Ҡыйғы районында элекке Ҡыйғы театрының артисы, төрлө музыкаль ҡоралдарҙа оҫта уйнаусы *Басир Бикмөхәмәтовтан* ишеткән.

## Риүәйәте
Башҡорт дәүләт университеты доценты, тарихсы Дияс Йәндурин был йырҙың Ете йыллыҡ һуғыш (1756—1763) заманында Ырымбурҙа хеҙмәт иткән бригадир фон-Фрауэндорф исеменә бәйле булыуын белдерә. Ғилми сығанаҡтарҙан күренеүенсә, Фрауэндорф яуға йыйынған башҡорт һәм мишәр полктарын Өфөгә смотрға оҙатып йөрөгән.
Йырҙың һүҙҙәренән күренеүенсә, командирҙың һалдаттар араһында абруйы булмаған: геройҙы ата ҡуян менән сағыштырыу шул хаҡта һөйләй. Фамилияһының үҙгәртелеүе лә мыҫҡыллау тойғоһона бәйле булыуы ихтимал.

Белгестәр «Фирфрауский командир» йыры «Перовский» йырының бер вариантына оҡшашлығы булыуын билдәләйҙәр, был фольклор традицияларының тотороҡлоғонан килә һәм фольклорҙа була торған хәл.

## Йырҙың тексы

: Эй, бейек тауҙың башында,
: Эй, ата ҡуян юрғалай (шул).
: Ата ҡуян юрғалай.
: Эй, Фирфрауский командир,
: Эй, командаһын ҡурһалай,
: Командаһын ҡурһалай (шул).

: Ай, айда, ребята, пирут,
: Ай, айда, ребята, пирутй
: Ыхто пирут, того чирут,
: Ыхто убьет — пенсион.
*Урыҫса яңғырашы:*
: Ай, айда, ребята, вперед,
: ай, айда, ребята, вперед!
: Кто вперед, того черед.
: Кто убьет — пенсион.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ көйҙәре, йырлы-бейеүле уйындар /төҙ. Ф.Нәҙершина. Өфө, 1996
Корея милли китапханаһы

**Корея милли китапханаһы** () — Көньяҡ Кореяның төп китапханаһы. Ул ил баш ҡалаһы Сеулда урынлашҡан.

## Тарихы
1945 йылда нигеҙләнә. 7 млн тирәһе берәмек һаҡлана, шул иҫәптән сит ил телдәрендә баҫылған 1 млн том. Китапханалағы ҡайһы бер китаптар «Көньяҡ Кореяның милли хазиналары» теҙмәһенә керетелгән.
1974 йылда китапхана Согондон районынан[Намсандонға күсерелә. Ә 1988 йылда әлеге ваҡыттағы урынына, Сеулдың Сочхогу округының Панпходон районына күсерәләр.

1991 йылда китапхана Мәғариф министрлығы ҡарамағынан Мәҙәниәт министрлыҡы ҡарамағына күсерелә.

2007 йыдда Корея Милли китапханаһы системаһы ҡанаты аҫтында электрон сервис асыла. Ул Кореяның дөйөм милли цифралы китапханаһы булараҡ таныла. ().

## Төньяҡ Корея тураһында мәғлүмәт үҙәге
Төп копустың бишенсе ҡатында Төньяҡ Корея тураһында мәғлүмәт үҙәге урынлашҡан. Унда Көньяҡ Кореяла тыйылған «Rodong Sinmun» газетаһы һәм шулай уҡ тыйылған башҡа төр гәзит-журналдар, китаптар тупланған. Яҡынса уларҙың данаһы 100 000 документ. Уларҙы тик тикшеренүҙәр өсөн генә ҡулланыла. Улар интернет селтәренә ҡуйылмай. Үҙәккә тик Пхеньяндағы йәки Рәсәй, Ҡытай вәкәләтлектәре аша ғына эләгергә була

## Ҡиммәтле китаптар

* Китапханала иң ҡиммәтле китаптар булып 14-се быуаттан алып 19-сы быуатҡаса Чосон кароллегендә баҫтырылған китаптар һанала. Улар барлығы 48 китап.
* Шулай уҡ 1884 йылда баҫтырылған «Часон һәм Немец империяһының сауҙа килешеүе» тип аталған өс томлы баҫмаһы иҫәпләнә.

## Цифралы китапхана
Ул 2009 йылдың майында асыла. Корея милли китапханаһының цифралы китапханаһы барлығы 116 миллион цифралы материал һәм 250 000 видео материалдар туплаған. Шулай уҡ ул UCC етештереү студияһы тота. Семинарҙар үткәреү өсөн күп экранлы кинотеатрҙар һәм алдынғы технологиялы залдары бар. Ҡунаҡтар өсөн һәр кемгә айырым рәүештә ультра хәҙерге ҡорамалдар менән тәьмин ителгән. Контенттар кимәле ЮНЕСКО(WDL) йәки EU europiana цифралы китапханаларына ҡарағанда күберәк. Цифрлы китапхана бинаһы Корея милли китапханаһы янында ғына айырым бинала урынлашҡан.

Уҡыу залы 257 урынлыҡ. Кинотеатр комплексында 250 000 аудиовизуаль материал файҙаланыу мөмкинлеге бар. Улар ҙур жк-монитор һәм бер нисә кеше ҡарап та тыңлап та ултырырлыҡ итеп, сыбыҡһыҙ (проводһыҙ) ҡолаҡсындар (наушники) менән тәьмин ителгән. Шулай уҡ ҡунаҡтар өсөн семинарҙар үткәрерлек ун алты кеше кереп ултырырлыҡ һигеҙ залы бар. Осрашыуҙар ваҡытында ҡатнашыусыларға электрон хаттар ебәрелә.
2011 йылдың ноябрендә был китапханала беренсе Корея википедистары семинары мәктәбе ойошторолған.

## Шулай уҡ ҡарарға мөмкин
* Кореяның милли цифралы китапханаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Национальные библиографии: прошлое, настоящее, будущее — корейский опыт
Һиндостан технология институты

**Һиндостан технология институты**

**Һиндостан технологиялар институты** (IITs) — Һиндостандағы ун биш үҙ аллы инженерлыҡҡа йүнәлеш алған юғары уҡыу йорттары төркөмө.
Уларҙың күбеһе 1950-се һәм 1960-сы йылдар башында Һиндостан Парламентының махсус акты буйынса милли институттар булараҡ барлыҡҡа килгәндәр.
Улар бер нисә ҡалала, атап әйткәндә:Харагпур, Мумбаи, Мадрас, Канпур, Дели, Гувахати һәм Рурки, шулай уҡ тағы бер нисә ҡалала урынлашҡан.

Һиндостан технологиялар интстутының тәүгеһе 1951 йылда барлыҡҡа килә, ул Көнбайыш Бенгал штатында Калькутта ҡалаһына яҡын булған Харагпур ҡалаһында урынлашҡан. Ул 29 академик департаменттарҙан, үҙәктәрҙән һәм мәктәптәрҙән тора. Барлығы 8,5 км кампус майҙанда урынлашҡан үҙ аллы ҡаласыҡ һымаҡ төҙөлгән. Барлығы 450 уҡытыусы, 2 200 хеҙмәткәр, 3 000 студент һәм 2 500 аспирант. Барлыҡ халыҡ һаны ҡаласыҡта 15 000. Студенттар ятаҡханаларҙа йәшәйҙәр. Уларҙың һаны 17.

Һиндостан технологиялар институтында йыл һайын барлығы 300 000 самаһы студент уҡый башлай. 2018 йылғы торошо буйынса бакалавриат программаларына ғына ла бөтә Һиндостан технологиялар институты буйынса 11 279 урын.

## Институттар исемлеге

## Тарихы
 
Һиндостан технологиялар институты тарихы 1946 йылға барып тоташа. Ошо йылда Һиндостандың генерал-губернаторы Джогендра Сингх комитет төҙөй. Был комитет Һиндостандың һуғыштан һуңғы иҡтисадын үҫтереү «юғары уҡыу йорттары» төҙөй. Комитетта барлығы Nalini Ranjan Sarkar етәкләгән 22 ағзаһы була. Улар барыһы ла Һиндостандың бар төбәктәрендә лә Массачусет технология институты принцибы буйынса урта уҡыу йорттары асыуҙы тәҡдим итә.

Беренсе Һиндостан технологиялар инстититуты 1950 йылдың май айында Көнбайыш Бенгал биләмәһендә Хингапурҙа тотҡондар лагеры базаһында асыла. Һиндостан технологиялар инстититуты исеме 1951 йылдың 18 авгусында [Маулана Абул Калам Азад] иниститутын рәсми асҡан ваҡытта ҡабул ителә. Һиндостан Парламенты был институтты бик баһалай. Уны «Милләтебеҙҙең мөһим инстититуты» тип атайҙар. «Харгапурҙағы Һиндостан технология инстититуты тураһындағы Закон» ҡабул ителә. Һиндостандың беренсе премьер-министры Джавахарлал Неру 1956 йылда Харагпурҙа ИИТ-тың беренсе саҡырылышына мөрәжәғәтнамәһендә былай ти:Саркар комитите тәҡдиме буйынса, 1958 йылда Бомбейҙа, 1959 йылда Мадраста һәм Канпурҙа, 1961 йылда Дели ҡалаларында дүрт капиус барлыҡҡа килә. Был кампустарҙың урындары Һиндостандың төрлө төбәктәрендә махсус рәүештә һайлана. Улар дисбалланс булһын өсөн, бар ил буйынса һибелергә тейеш була. Шуға күрә , «Харгапурҙағы Һиндостан технология инстититуты тураһындағы Закон» үҙгәртелә. Сөнки, яңы институттарҙы өҫтәргә кәрәк була. 1960 йылда Ассам штатындағы студенттар тулҡыны ул саҡтағы премьер-министра Раджив Гандиҙы, Гувахати ҡалаһында Һиндостан технологиялар инстититуттарының яңы алтынсы иниститутын асырға мәжбүр итә. Шулай уҡ 2001 йылда Руркиҙағы университет та ошо институттар төркөмөнә ҡушыла һәм яңынан ҡорола.

## Иҫкәрмәләр
Һиндостан менеджмент институттары

**Һиндостан менеджмент институттары** (; *IIM*) — Һиндостандың эшҡыуарлыҡ менән идара итеү мәғарифына ҡараған 20 юғары уҡыу йорто.  Һиндостандың планлаштырыу Комисиияһы тәҡдиме һәм Хөкүмәттең беренсе премьер-министры Джавахарлал Неру башланғысында эшҡыуарлыҡ менән идара итеүсе белгестәр әҙерләү маҡсатында 1961 йылда илдә махсус юғыры уҡыу йорттары асыла башлай.

## Исемлек

## Иҫкәрмәләр
Ҡаҫмарт буйы (йыр)

**Ҡаҫмарт буйы** — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

Йыр ошо уҡ исемле Ҡаҫмарт йылғаһы исемен йөрөтә. Оҙонлоғо йөҙ саҡрым самаһы булған йылға Ағурҙа, Элмәле, Ҡалмаҡ, Байыш, Сәғит, Юнай, Үтәғол, Ҡыуат, Аҡбулат, Назар, Тушке, Әрсүн, Тирәкле, Этбай, Һултанбай, Һунарсы, Сәнкем ауылдары халҡына хеҙмәт итә.

## Тарихы
Данлыҡлы башҡорт йырсыһы Сөләймән Абдуллин был йырҙы үҙенең атаһы Әйүп Абдуллиндан бала саҡтан ишетеп үҫә. Атаһы — Ейәнсура районындағы «Комбайн» колхозының беренсе рәйесе. Бик тәүәккәл, ҡыйыу кеше ине. Кулактар һөжүм иткән саҡта яраланып, ҡулдары зәғиферәк ине, тип иҫләй йырсы. Ҡайҙа йөрөһә лә йырҙан айырылмай йәшәй. Ҡаҫмарт буйҙарында даны таралған йырсы була ул. Етәксе булараҡ, ул таңдан тороп ауылдың бер осонан икенсе осона йырлап үтер ине. Һуғыш башланғас, Әйүп ҡат-ҡат фронтҡа китергә теләген белдерә, ныҡыша торғас, теләгенә ирешә. Китер алдынан Бирҙеғол тауына менеп, «Ҡаҫмарт буйы» йырын йырлай. Шул китеүенән ҡайта алмай.

Сөләймән Абдуллиндың хәтирәләренән:

1948 йылда атайымдың теләге тормошҡа ашты. Радио аша уның «Ҡаҫмарт буйы» тигән йырын башҡарҙым. Халҡымдың моңо, үткән аһ-зары йөрәгемә һеңгән. Йырлаған саҡта йырҙа барған ваҡиғаны, ундағы кешеләрҙе күҙ алдыма килтерәм. Беҙҙең йырҙар тотош тарих бит ул. Йырлап торам, йырҙа һөйләнгән ваҡиғалар берәм-берәм күҙ алдымдан үтә.


### Йырҙың тексы

Иртәнсәккәй тороп, һай, ҡараһам, 
Ҡаҫмарт буйы ята күгәреп.
Шул яҡтарға ҡарап бер йырланым,
Уйҙарымды алыҫ ебәреп.

Ҡаҫмарт ҡына буйы күк тирәк,
Туғайында бешә ер еләк.
Дан кәрәкмәй миңә, мал кәрәкмәй,
Дуҫтар кәрәк миңә, ил кәрәк.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бер сумка аҡса менән Ҡаҫмарт буйы ята күгәреп 
* Сөләймән Абдуллин
* Юлай Ғәйнетдинов, А. Ҡобағошов. Ҡаҫмарт буйы. Совет Башҡортостаны, 21 июнь 1981.144-се һан
Сабираҡай (йыр)

**Сабираҡай** (*«Еҙ үксә»*) — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.

## Тарихы
Йырҙың көйөн һәм риүәйәтен Башҡортостандың Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылында уҡытыусы һәм данлыҡлы ҡурайсы Кәрим Дияровтан фольклорсы Р. Сөләймәнов яҙып алған.

## Риүәйәте
Борон заманда Ирәндек тауҙары итәгендә урынлашҡан ауылдарҙың береһендә һылыуҙарҙан да һылыу Сабира исемле ҡыҙ йәшәгән. Оҙон керпекле, дөм-ҡара күҙле ҡыҙ бөтәһенең дә иғтибарын үҙенә йәлеп иткән. Ул һәр ваҡыт еҙ үксәле семәрле итек, алһыу төҫтәге күлдәктәр менән аҡ уҡалы елән кейгән. Уның сәс толомдары хатта үксәһенә етеп торған. Ҡыҙ бөтә яҡтан уңған була: бейей ҙә, йырлай ҙа, өҫтәүенә, егәрле лә була.

Яҙғы көндәрҙең береһендә батырлығы менән дан алған күрше ауыл егете Сабиралар ауылына килеп сыҡҡан. Ул, атын уйнатып, урам буйлап үтеп барғанда кемдер уға ҡойма аша ҡар йомарлап ташлай. Ни күҙҙәре менән күрһен, ҡар йомарлап торған ҡыҙ Сабира булып сыға. Йәштәр үҙ-ара шаярышып китәләр. Шулай ҡар ташлаша торғас, егет йырлап ебәргән, ә Сабира уға яуап биргән.

Егет иртәгәһенә үк ҡыҙҙы һораттырып яусы ебәргән. Тик Сабираның атаһы ҡыҙҙы егеткә бирергә риза булмай. Яусы өс тапҡыр һөҙөмтәһеҙ ҡайтҡас, егет ҡыҙҙы урлап алам, тип янаған. Ҡыҙ әсәһенә йөрәген аса. Әсәһе атаһын күндерә, туйға әҙерлек башлана. Туй мәжлесенә кейәү егеттең аты алдан килгән. Көрәш ярышында ла егет һынатмаған. Халыҡ Сабираның бейеүен һорай башлағас, кейәү Сабираға арнап сығарған көйҙө ҡурайҙа уйнай башлауы була, Сабира ойота баҫып бейергә төшөп китә.

Ошо ваҡыттан алып был көй «Сабираҡай», ә ҡайһы бер ауылдарҙа «Еҙ үксә» исеме аҫтында таралып китә.

## Йырҙың тексы

*Егет:*

: Мин урамдан үткән саҡта,
: Ҡар йомарлап ниңә аттың?
: Бер атманың, ике аттың — 
: Йәш йөрәккә ут яҡтың.

*Ҡыҙ:*

: Ат уйнатып үткәнеңдә,
: Йәш күңел һине тапты,
: Әллә ниңә, әллә ниңә
: Йөрәгемдә ут ҡапты.
 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Риф Сөләймәнов. Сабираҡай. Совет Башҡортостаны. 16 март 1988. 62-се һан.
Сәңгелдәк (йыр)

**Сәңгелдәк йыры** — башҡорт халыҡ йыры, лирик-драматик характерҙағы оҙон көй.

## Тарихы
«Сәңгелдәк йыры»ның легендаһын һәм вариантын тәүге тапҡыр 1972 йылда Кәрим Мөхәмәҙи улы Дияров Күгәрсен районында йәшәүсе М. Сөләймәнованан яҙып ала.

Йыр 1988 йылда «Сал Уралдың моңдары» тип аталған китапта баҫылып сыға.

Был йыр иң нескә хистәр һәм хәсрәт тойғоһо менән һуғарылған.

Йырҙың риүәйәте батша армияһына хәрби хеҙмәткә алынған ирен һағынып, уның хәлен ҡайғыртыусы, сабый балаһын сәңгелдәктә бәүетеүсе йәш әсәнең кисерештәрен күҙ алдына баҫтыра.

Йырҙа ҡатындың тормош иптәшенән оҙаҡҡа айырылыу һағышы һәм тәҡдиренә төшкән һынауҙарға түҙеү кәрәклеген аңлауы ярылып ята.

Мажор пентатоникаһында төҙөлгән йырҙың көйө бай биҙәлгән, фраза аҙағында түбәнәйә барған талғын хәрәкәте тынысландырыу мөмкинлеген бирә.

Был йырҙы, композитор Урал Иҙелбаев аранжировкалауында, йырсы Дияна Ишниязова оҫта башҡара.

## Йырҙың һүҙҙәре

Йоҡла, йән киҫәгем, бәүетәмен, 
Талғанғаса ике беләгем. 
Әллүки, бәәллүки, 
Талғанғаса ике беләгем. 

Иҫән генә йөрөп, һауҙар ҡайтһын, 
Ғәзиз атаң — ошо теләгем. 
Әллүки, бәллүки, 
Ғәзиз атаң — ошо теләгем. 
 
Китте атаң, балам, биш йыл түгел, 
Утыҙ биш йыл хеҙмәт итергә. 
Әллүки, бәллүки, 
Утыҙ биш йыл хеҙмәт итергә. 

Иламайса нисек түҙһен күңел, 
Иҫ китерлек оҙаҡ көтөргә, 
Әллүки, бәллүки, 
Иҫ китерлек оҙаҡ көтөргә. 

Киткән саҡтарында һине атаң
Ҡулдарына алып һикертте. 
Әллүки. Бәллүки, Ҡулдарына алып һикертте. 

Ҡалаһың һин бит, балам, йән киҫәгем, 
Тине, күҙ йәштәрен һил итте. 
Әллүки, бәллүки, 
Тине, күҙ йәштәрен һил итте. 

## Әҙәбиәт
«Сал Уралдың моңдары» (1988)
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бишек йыры

## Һылтанмалар
КОЛЫБЕЛЬНАЯ ПЕСНЯ

«Сәңгелдәк йыры» Дияна Ишниязова

«Сәңгелдәк йыры» Дияна Ишниязова башҡара

## Иҫкәрмәләр
Ғәббәс II (Иран шаһы)

**Ғәббәс II** (перс. عباس دوم; азерб. II abbas səfəvi; 31 декабрь 1632 йыл — 1667 йыл) — 1642 йылдың майынан Сәфәүиҙәр династияһынан Иран шаһы.

## Биографияһы

1642 йылда атаһы Сәфи I вафатынан һуң тәхеткә ултыра. Ғәббәс II йыш ҡына һәм күп кенә шарап эсә ихтыярһыҙ хаким булып дан ала. Дәүләт менән идара итеүҙә үтә артыҡ һарай аҡ һөйәктәренә ышана; әммә шул уҡ ваҡытта уның хакимлығы осоронда алдараҡ юғалтылған Ҡандағарҙы 1649 йылда ҡайтарып алыу менән билдәләнә, дәүләт һәм уның иҡтисады күтәренкелек осорон кисерә, быны Персияла булып киткән Европа сәйәхәтселәре билдәләп үтә.

Зоһаб трактаты Ғосман империяһы менән Сәфәүи империяһының көнбайыш сиктәрендә оҙайлы тыныслыҡ булдыра, әммә уның төньяҡ һәм көнсығыш сиктәрен тынысландырмай. Шаһ Ғәббәс II тыңһығыҙ Кавказда ҡапма-ҡаршылыҡҡа йәлеп ителә, сәфәүи йоғонтоһо өлкәһе урыҫтарҙың һәм ғосмандарҙың йоғонтоһо өлкәләре менән бәрелешкә инә.Төп мәсьәлә Ҡуйһыу йылғаһындағы урыҫ гарнизоны киңәйтелеүе һәм яңы нығытмалар төҙөлөүе менән бәйле. Был хаҡта белеп ҡалғас, Шаһ Ғәббәс II, хатта Ҡандағар арҡаһында Моголдар империяһы менән низағ сығыуы хәүефенә ҡарамаҫтан, ниндәйҙер аҙым эшләргә ҡарар итә. Әрдәбил, Чухурсаад, Ҡарабах һәм Астар һәм Әзербайжан округтары губернаторҙарына Ширван губернаторы Хосров ханға ярҙамға ғәскәрҙәр еббәреү буйынса бойороҡтар ебәрелә. Төрлө ҡәбиләләр берекмәләре менән көсәйтелгән ғәскәрҙәр, шул иҫәптән, Дағстан хакимы (шамхал), Дербент хакимы һәм Ҡараҡайтаҡ хакимы ебәргән контингенттары менән бергә, 1953 йылда нығытманы һөжүмләйҙәр һәм уны, үртәү алдынан, урыҫтарҙы һәм нуғайҙарҙы ҡыуып сығаралар. Ғәббәс II ҡыҙылбаш яугирҙарын йәшәү урыны менән тәьмин итеү өсөн өсөн нығытмалар төҙөргә ҡуша. Әлеге бойороҡ Дағстан халыҡтары араһында сыуалыштарға килтерә. Сәфәүиҙәрҙең төрлө урындағы эмирҙарҙы Ширван губернаторы, Хажи Манучехр хандың контроле аҫтына ҡуйырға маташыуҙарыуңышһыҙлыҡҡа тарый. Сәфәүиҙәр яуап итеп 30 000 кешенән торған армияны ебәрә һәм уңышҡа өлгәшә. Шуға ҡарамаҫтан, һөҙөмтәлә һуғышҡа тиклемге статус-кво тергеҙелә: традицияға ярашлы, Сурхай Шамхал хан Гөлмихр бәк улын аманат сифатында Исфаһанға ебәрә, һәм уға ҡабаттан үҙенең тәхетенә ултырырға рөхсәт ителә.

Ғәббәс II Рус батшалығы менән тығыҙ бәйләнештәр булдыра. Ғәббәс II ғәскәрҙәренең походы ваҡытында Төньяҡ Кавказда рус форпосты — Сунжен төрмәһе — яндырыла. 1664 йылда урыҫ сауҙагәрҙәренә фарсы биләмәләрендә ирекле сауҙаға ташламалар бирә.

Ғәббәс II дәүерендә Мәүәрәннәһерҙәге низағтар арҡаһында яҡынса ете мең үзбәк үҙҙәренең эмирҙары һәм бер батша улы менән Иранда йәшәү урынын һорайҙар һәм шаһ хеҙмәтенә ҡабул ителәлер. Кавказ аръяғында мәжбүри рәүештә ете мең ҡыҙ тартып алына, һәм улар үзбәктәргә ҡатынлыҡҡа таратыла.

Сәфәүи дәүләте менән Ғосман империяһы үҙ-ара мөнәсәбәттәре 20-се йылдар XVIII быуаттың 20-се йылдарына тиклем тыныс булып ҡала, сөнки көстәр тигеҙләнеше урынлаштырыла һәм хәрби ғәмәлдәрҙең яңырыуы ике хөкүмәткә лә өмөтһөҙ булып тойола.

Ғәббәс II дәүерендә Иранда Европа саугәрҙәренең роле көсәйә, француз сауҙагәрҙәренә ташламалар бирелә. Быға тиклем пошлинаһыҙ ебәк сауҙаһында оҡшаш өҫтөнлөтәрҙе Сәфи I инглиз һәм голланд сауҙагәрҙәренә бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кесе Буғаҙаҡ

**Кесе Буғаҙаҡ** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы күл. Оло Буғаҙаҡтан көньяҡтараҡта урынлашҡан.

## Географияһы
Верхнеуральскиға тиклем – 18 км, Силәбегә – 230 км, Екатеринбургҡа – 300 км.

Координаты: 53°49'37"N 58°57'42"E 

## Тасуирламаһы

*Уртаса тәрәнлеге: 3,8 м
*Максималь тәрәнлеге: 7,8 м
* Майҙаны: 3,6 км²
* Тектоник рәүештә барлыҡҡа килгән
* Төбө: ҡомло-ләмле
*Һыуы аҡмай

## Этимологияһы
Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: *Бугодак (Богодак, Багадак), Большой и Малый, озеро, поселок, Большой и Малый, Верхнеуральский район. От старотюркского мужского имени Бугадак, с основой буга — «бык», в значении «глава», как отражение скотоводческого культа, и имяобразующего аффикса -дак -дык* .

Буға (үгеҙ) һүҙе башҡорт телендә ысынлап та булған (мәҫәлән, киң билдәле эпос Ҡуңыр буға һәм башҡорт халыҡ йыры "Ҡуңыр буға" ), хәҙер ул һүҙлектәргә йондоҙлоҡ (зодиак) атамаһы булараҡ ҡына индерелгән   Был һүҙ яңғыҙлыҡ ҡушма исемдәрҙә лә осрай (Әле лә Тайбуғин фамилиялы кешеләр бар).

## Флораһы һәм фаунаһы

Ярҙарында һирәк осрай торған үҫемлектәр һәм йән эйәләре бар, был йәһәттән өлкәлә уға тиңдәр юҡ. Мәҫәлән, орхидея һымаҡтар.

Күл буйында һирәк осрай торған ике төрлө ҡырмыҫҡа, формика прессилабрис, махаон йәшәй.

Балыҡлы йылға.
Күлдә суртан, сабаҡ, алабуға, шырт балыҡ, шамбы, карп, ҡарабалыҡ, алабалыҡ, ҡыҙылғанат, суртан тереклек итә, рипус-гибрид ебәрелгән.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*МАЛЫЙ БУГОДАК
*МАЛЫЙ БУГОДАК
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области .

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. -  1-се том,  169-сы бит Буға.
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Олевск районы

**Олевск районы** () — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Олевск ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 41 423 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Олевська районна рада і РДА  

## Иҫкәрмәләр
Банных Александр Михайлович

**Банных Александр Михайлович** (1899—1964) — совет сәнәғәт  эшмәкәре, ғалим, техник фәндәр докторы, профессор.

## Биографияһы
1899  йылдың 8 ноябрендә  (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 24 ноябрҙә) Тамбов губернаһы  Липецк өйәҙе Никольское ауылында  тыуған.

1926 йылда Ленинград политехник институтын тамамлаған (хәҙерге Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты) . Һөнәре буйынса домна производствоһының «инженер-металлург» ы.

Хеҙмәт йылдарын 1926-1939 йыдарҙа Енакиев металлургия заводында  башлай, инженерҙан алып домна цехы начальнигына тиклем күтәрелә.

1939-1944 йылдарҙа  Магнитогорск металлургия комбинатында эшләй: кокс һәм домна  производствоһында  баш инженер урынбаҫары, техник бүлек начальнигы вазифаларын башҡара. Эшләү дәүерендә А. М. Банных домна мейесенең етештереү ҡеүәтен арттырыу өсөн күп һанлы рационализатор тәҡдимдәре индерә. Уның тәҡдиме буйынса комбинатта марганец мәғдәнен агломерациялау махсус ысулы тәҡдим ителә.Александр Банных 1944-1962 йылдарҙа Магнитогорск тау-металлургия институтында (хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университетында) — суйын һәм металлургия кафедраһы мөдире, уҡыу-фәнни эштәр буйынса ректор урынбаҫары булып эшләй.

Шул үк ваҡытта белемен камиллаштыра һәм  фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 1945 йылда уға профессор исеме бирелә. Уның уҡыусылары араһында — техник фәндәр докторы, профессор М. А. Стефанович һәм Н. Н. Бабарыкин; техник фәндәр кандидаты, доцент В. К. Кропот, А Г. Неясов. А. М. Банных күп һанлы фәнни хеҙмәттәр авторы. Йәмәғәт эшенен дә ситтә ҡалмай.

Банных Александр Михайлович Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары, шулай уҡ  «1941-1945 йылдарҙа фиҙаҡәр хеҙмәт» миҙалдары менә наградланған.

Ғалим 1964 йылда вафат була. Магнитогорск зыяратында ерләнә, 1981 йылда уның янында ҡатыны  Ангелина Васильевна ерләнә.

Уның улы — Олег Александрович Банных та  билдәле ғалим.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
Исхаҡова Альбина Хажим ҡыҙы

**Исхаҡова Альбина Хажим ҡыҙы** (; 25 ғинуар 1938 йыл) — спортсы, бейеүсе, йәмәғәтсе. Спорт гимнастикаһы (1958) һәм саңғыла уҙышыу (1959) буйынса Башҡорт АССР-ы чемпионы. Спорт гимнастикаһы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1959). Башҡорт халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика конкурсы лауреаты (2011). 
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Альбина Хажим ҡыҙы Исхаҡова  1938 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районының Асҡар ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Балалар йортонда тәрбиәләнгән, Өфө ҡалаһындағы 1-се мәктәпте тамамлаған. Спорт менән әүҙем шөғөлләнә, спорт гимнастикаһы буйынса Рәсәй һәм Башҡортостан чемпионы була.

Хаҡлы ялда булғанда йәмәғәт эшенә әүҙем ҡушылып китә. Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте ойошмаһы эшендә ҡатнаша, Өфөләге «Аҡ тирмә» милли-мәҙәни үҙәгендә «Өләсәйҙәр мәктәбе» етәксеһе була.

Тормош юлдашы Исхаҡов Фәнис Ғәйнетдин улы менән Камилә һәм Арыҫлан исемле балаларҙы тәрбиәгә алып үҫтерәләр, бының өсөн улар 2008 йылда «Иң яҡшы аҫрау ғаилә» тигән исемгә лайыҡ була һәм махсус премия менән бүләкләнә.

72 йәшендә бейеү башҡарып республика «Байыҡ» телевизион конкурсы лауреаты, 2010—2011 йылдарҙа Бөтә Рәсәй үҙешмәкәр сәнғәт фестивале призеры була .

«Тамыр» телестудияһының «Тамыр» өләсәйе" тигән абруйлы махсус исеменә лайыҡ булған.
79 йәшендә хәләле Фәнис Ғәйнетдин улы менән ГТО нормаларын үтәп, алтын значоктар яулай.

2017 йылда «Урал» галереяһында үҙе етештергән ҡул эштәренән шәхси күргәҙмә үткәрә.
  
Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы, башҡорт халҡының мәҙәниәтен һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлап ҡалыуға ҙур өлөш индереүен билдәләп, Альбина Хажим ҡыҙын Почёт грамотаһы менән бүләкләгән.

## Видеояҙмалар
 Исхакова Альбина

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Исхаҡов Фәнис Ғәйнетдин улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Презентация выставки декоративно-прикладного искусства Альбины Исхаковой «Я люблю… Яратам» 
* Юная "бабушка «Тамыра»
Гарбуз Александр Викторович

**Гарбуз Александр Викторович** (20 май 1947 йыл) — ғалим, университет уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, доцент. СССР һәм Рәсәй сәнғәт, әҙәбиәт, мәҙәниәтселек белгесе. Рус авангардын һәм Хлебников ижадын төплө өйрәнеүсе.

## Биография
Александр Викторович Гарбуз 1947 йылдың 20 майында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

Өфө сәнғәт училищеһы|ның оркестр класын һәм Башҡорт дәүләт университеты|ның «Рус теле һәм әҙәбиәте» факультетын тамамлаған.

1971 йылдың 19 мартында РСФСР Енәйәт кодексының 190-сы статьяһы буйынса (СССР-ҙың дәүләт һәм ижтимағи ҡоролошона яла яғыу, яманлау) ғәйепләнә һәм бер йылға ҡулға алына, 1992 йылдың 7 сентябрендә аҡлана.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: урыҫ авангарды һәм халыҡ мәҙәниәте, сәнғәттең үҙ-ара эш төрҙәре, ижади психология.

Көнсығыш университетының социаль-мәҙәни эшмәкәрлек кафедраһы доценты, Башҡорт дәүләт аграр университеты|ның культурология һәм тарих кафедраһы доценты.

Культурология, донъя мәҙәниәте тарихы, икенсел модель семиотик системаһы, шәхес-ара аралашыу һәм коммуникациялар, риторика, дөйөм психология курстары буйынса лекциялар алып барыусы.

2009 йылдан алып ай һайын «Рампа. Башҡортостан Мәҙәниәте» журналының «Донъя мәҙәниәте телдәре» рубрикаһын даими алып барыусы.

«Авангард сәнғәте: донъяуи аралашыу теле» тип исемләнгән беренсе халыҡ- ара конференцияны (1993, Өфө) ойоштороусылар (Альмира Янбухтина менән берлектә)

Немец телен белә.

Өфөлә йәшәй.

## Ижади һәм йәмәғәт ойошмаларында ҡатнашыу
* ЮНЕСКО-ның халыҡ-ара рәссамдар федерацияһы ағзаһы (1995)
* Сәнғәт белгестәре ассоциацияһы (АИС) ағзаһы

## Библиографик белешмә
* В. В. Хлебников. А. Н. Афанасьева (мәҡәлә). — РСФСР халыҡтары фольклоры. Межвуз. фәнни. йыйынтыҡ — Өфө: БДУ,1984. — 124—132 биттәр;
* В. Хлебниковтың мифик ижадында ҡояш символикаһы(мәҡәлә). — РСФСР халыҡтары фольклоры. Межвуз. фәнни.йыйынтыҡ — Өфө: БДУ,1986. — 121—130 биттәр;
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Cәнғәт ассоциацияһы сайтында Александр Гарбуз
Белан Анатолий Кириллович

**Белан Анатолий Кириллович** (28 сентябрь 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр кандидаты, профессор.

90-дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, улар араһында дүрт монография, 50-нән ашыу методик хеҙмәттәр, шулай уҡ ашыу 20-нән ашыу патент бар

## Биографияһы
Анатолий Кириллович Белан 1946 йылдың 28 сентябрендә Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында тыуған.

1969 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «баҫым менән металдарҙы эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1981 йылда юғары уҡыу йортоноң аспирантураһында уҡыуын дауам итә һәм «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Исследование и разработка технологии изготовления низкоуглеродистой арматурной проволоки прокаткой в многовалковых калибрах» темаһына диссертация яҡлай.

1971 йылдан хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университетында эшләй, унда ғәмәли механика принциптары нигеҙендә металлургия һәм машиналар етештереү бурыстарын хәл итеүгә йүнәлтелгән фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Төрлө тәғәйенлештәге сымдарҙы эшләү өсөн прокат станының яңы конструкцияһын эшләүҙә һәм үҙләштереүҙә ҡатнаша. Белан тәҡдим иткән заманса беркеткес әйберҙәр етештереү өсөн арҡыры һығыуҙың үҙенсәлекле алымы етештерелә торған әйберҙәрҙең сортаментын байтаҡҡа арттырырға һәм уларҙың сифатын күтәрергә мөмкинлек бирә.

А. К. Беландың ғалим булараҡ үҫешенә техник фәндәре докторҙары, профессорҙар Б. А. Никифоров һәм Г. С. Гун йоғонто яһай. Уның ғилми етәкселеге аҫтында кандидатлыҡ диссертацияһын М. С. Малышева., Е. Л. Кандаур, М. Е. Моторыгин яҡлай. Магнитогрск дәүләт техник университетының металлургия машиналары һәм ҡорамалдарын проектлау һәм эксплуатациялау кафедраһында эшләй. Анатолий Кирилловичҡа 2013 йылда профессор дәрәжәһе бирелә. Әлеге ваҡытта ул механика кафедраһы профессоры, дисциплиналар уҡыта: машиналар һәм механизмдар теорияһы, машина деталдәре һәм төҙөү нигеҙҙәре, ғәмәли механика. Өҫтәмә профессиональ белем биреү институтында һәм МГТУ-ның «Горизонт» кадровый инжинирингында «Применение модульной объектно-ориентированной динамической учебной среды MOODLE для создания и сопровождения учебных курсов» программаһы буйынса квалификацияһын күтәрә.

2007 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Белан Анатолий Кириллович 
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
* Белан Анатолий Кириллович
Ковалёв Александр Анатольевич

**Ковалёв Александр Анатольевич** ( , Ырымбур) — Рәсәй баскетбол тренеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры. 2019 йылдан Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһында  баскетбол буйынса  баш тренер вазифаһын биләй

## Биографияһы
Хоккейсы карьераһы аҙ, Ырымбур командаһы өсөн сығыш яһай. Ырымбур дәүләт педагогия университетының  баскетбол буйынса «тренер-уҡытыусы» һөнәрен тамамлай. 1988 йылдан алып үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер булып эшләй. 1994 йылда Ырымбур «Өмөт» ҡатын-ҡыҙҙар баскетбол клубының баш тренеры ярҙамсыһы вазифаһын биләй.  Бер йылдан һуң баш тренер итеп тәғәйенләнә. Был сифатта  2005 йылдың аҙағына тиклем эшләй, һуңғы ваҡыттаШувагин Дмитрий тандемында эшләй.

2006 йылдың мартында Курск баскетбол клубы  «Динамола»  тренер-консультат була, тиҙҙән өс йылға контракт төҙөп, баш тренер вазифаһын биләй.  Әммә 2007 йыл башында команданың бер-бер артлы еңелеүҙәренән  һуң отставкаға китергә ғариза бирә. Шул уҡ йылдың йәйендә суденттар араһында баскетбол буйынса Рәсәй  йыйылма командаһын етәкләй, команда  Бангкокта Универсиадала  көмөш миҙал яулай. Йыйылма команда менән уңыштары өсөн  «Алтын кәрзин» призына номинациялана.  2007 йылдың көҙөндә  ЦСКА ҡатын-ҡыҙҙар баскетбол командаһының тренерлыҡ штабына инә,  Гундарс Ветрының ярҙамсыһы була.  2008 йылдың йәйендә Рәсәйҙең йәштәр йыйылмаһы менән Европа чемпионатында еңеү яулай. Шул уҡ йылда Мәскәү яны Видное ҡалаһының  «Спартакгына»  (һуңыраҡ «Спарта&К») эшкә күсә, унда өс йыл баш тренер ярҙамсыһы вазифаһын биләй.

2011 йылдың йәйендә  «Өмөткә» баш тренер булып ҡайта, һуңыраҡ клубта  тренер ярҙамсыһы вазифаһында эшләй. Контракт срогы тамамланғас,  2018 йылда команданы ҡалдырып  китә.  2011  йылда Европа чемпионатында еңгән Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһының тренерҙар штабына инә.  2017 йылда  19 йәшкә тиклем ҡыҙҙар командаһы менән донъя чемпионатында  еңә, 2019 йылдан  16 йәшкә тиклемге  команда менән Европа чемпионатында еңеү яулай. 2019 йылдың октябрендә Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһының баш тренеры итеп тәғәйенләнә.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Наталья Ковалёва, профессиональ баскетболсы,  «Өмөт» ҡатын-ҡыҙҙар баскетбол командаһы өсөн сығыш  яһай. Ҡыҙы бар.

## Иҫкәрмәләр
Байрамғолов Юлай Ғайнулла улы

**Байрамғолов Юлай Ғайнулла улы** (25 ноябрь 1934 йыл — 18 сентябрь 2010 йыл) — ғалим-инженер, сиҙәм күтәреүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1970). Башҡорт дәүләт аграр университеты доценты.

## Биографияһы
Юлай Ғайнулла улы Байрамғолов Башҡорт АССР-ы Мәсетле районы Тайыш ауылында 1934 йылдың 11 ноябрендә тыуған.

1953 йылда Мәсетле районының Дыуан-Мәсетле урта мәктәбен, 1958 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын Мәсетле машина-трактор станцияһында механик-контролер булып башлай.

1961 йылда комсомол юлламаһы менән Ҡаҙаҡ ССР-ына сиҙәм ерҙәрҙе күтәрергә китә, Ҡостанай өлкәһенең Весело-Подольск совхозында баш инженер булып эшләй.

1966 йылда Өфө ҡалаһына ҡайта һәм Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эш башлай. Бер үк ваҡытта Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡыта.

1990 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында һәм Башҡорт дәүләт аграр университетында өлкән уҡытыусыһы, доцент вазифаларында уҡыта.

2010 йылдың 18 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Уҡытыу менән берлектә ғилми эшмәкәрлеге Башҡорт дәүләт аграр университетының Механика факультеты төҙөлөш-юл, коммуналь һәм ауыл хужалығы машиналары кафедраһында техник фәндәр докторы, профессор Иофинов А. П. ғилми етәкселегендә алып барыла. 

1970 йылда «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

Үҫемселек тармағын комплекслы механизациялау өсөн урындағы төбөк шарттарына тура килгән машиналар системаһын төҙөү һәм ҡулланыуға индереүҙә ҡатнаша. Мал аҙығын үҫтереү, йыйып алыу һәм һаҡлауҙың яңы технологияларын, бөртөклө иген культураларын сәсеү һәм урып-йыйыу ваҡытында яғыулыҡ-майлау сығымдарын кәметеү маҡсатында рациональ агрегаттар йыйылмаһы составын һәм эшкәртеү технологияһын төҙөй һәм ауыл хужалығында ҡулланыуға өлгәшә. Машина-трактор паркын һөҙөмтәле файҙаланыу тураһында тәҡдимдәр индерә.

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.: илл.

## Иҫкәрмәләр
Абдуллин Марат Ибраһим улы

**Абдуллин Марат Ибраһим улы** — (16 октябрь 1948 йыл, СССР, РСФСР, БАССР, Шаран районы, Шаран) — химик, БДУ профессоры (1989), РФ Технология фәндәре Академияһы ағза-корреспонденты, химия фәндәре докторы (1988), Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2004), РФ Юғары һөнәри мәғарифының почетлы хеҙмәткәре (2001), СССР уйлап табыусыһы (1981).

## Биографияһы
Башҡорт АССР-ның Шаран районы үҙәге Шаран ауылында тыуған. 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлай. 1974 йылдар алып ошо юғары уҡыу йортонда эшләй. 1986 1989 йылдарҙа химия факультеты деканы вазифаһын атҡара. 1996 йылдан башлап техник химия фәндәре кафедраһы мөдире була. 2000—2011 йылдарҙа химия-технология факультеты деканы.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург Ибраһим Абдуллиндың улы.

## Ғилми хеҙмәттәре
300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 50 уйлап табыу авторы. Фәнни хеҙмәттәре юғары молекуляр берләшмәләр химияһы һәм технологияһы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, сәнәғәттең электротехника, автомобиль, төҙөлөш һәм башҡа тармаҡтары өсөн полимер материалдар эшләүгә арналған.

30‑ҙан ашыу полимер композициялы материал, шулай уҡ уларға химикат‑өҫтәмәләр эшләй, уларҙың 20‑һе «Авангард», «Каустик», «Уфимкабель» предприятиеларында етештереүгә индерелгән.

## Һылтанмалар
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/239 
* http://www.bashedu.ru/ba/khimika-tekhnologiya-fakultety-turakhynda 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Ҡаткүл

**Ҡаткүл**  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл .

## Географияһы
Ҡаткүл Урал регионының урманлы далаһы өсөн ғәҙәти һыу ятҡылығы,  Силәбе ҡалаһынан  100 – 110 , Екатеринбургтан – 220 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.  

Ярҙарында – Ҡаткүл, Терекүл ауылдары, Алабуға, Тәрәнкүл ҡасабалары.

Географик координаты: оҙонлоғо - 62°17′20.45″E (62.289014), киңлеге - 55°34′6.89″N (55.56858). 

## Тасуирламаһы
*Уртаса тәрәнлеге: 2,5 м.
* Максималь тәрәнлеге : 3,7 м 
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 3,6*2,3 км.
*Төбө - ләмле, ҡомло, балсыҡлы

Ҡоролоҡло йылдарҙа күл береһе ҙурыраҡ ике өлөшкә бүленә, ташҡынлы йылдарҙа яңынан ҡушыла ла ҡылымыҡтар аша Терекүл менән дә тоташа.Тап шуның өсөн дә уларҙа бер үк төрлө балыҡтар үрсей.

## Флораһы һәм фаунаһы
Үҫемлектәре урманлы далаға хас. Ярҙарын ҡамыш баҫҡан. 

Күлдә  алабуға,  табан балыҡ, ротан менән верховка үрсей.Күлгә карп, алабалыҡ һәм рипус ебәрелеп тора. 

## Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡортса "ҡат" һәм "күл" тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал.

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: *Кадкуль (Каткуль), озеро, деревня, Красноармейский район; Катбаш, озеро, территория города Миасса. От ... кад — «повторно», «вторично»* .

Әйткәндәй Шувалов Н.И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй. Был осраҡта ла ул Ҡатҡол тигән исем булыуы ихтимал тип фаразлай. Әммә башҡорт халҡы ғәҙәттә күлдәргә тәүге өлөшөнә ниндәйҙер сифат, хәл-ваҡиғаға бәйле һүҙгә "күл" һүҙен ҡушып атама биреүсән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской областиhttp://old.toposural.ru/html/kar.htm
Кауричев Иван Сергеевич

**Кауричев Иван Сергеевич** (3 декабрь 1913 йыл — 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тупраҡты өйрәнеүсе белгес. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия капитаны. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1965), профессор (1976). СССР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977). Ҡыҙыл Йондоҙ, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Иван Сергеевич Кауричев 1913 йылдың 3 декабрендә хәҙерге Калуга өлкәһенең Ферзиков районындағы Дугна ҡасабаһында тыуған.

1938 йылда хәҙерге  К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын агрохимия факультетын тамамлаған.

1939 йылдан алып 1946 йылға тиклем Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 7-се айырым запас инженер полкында, артабан 64-се инженер-сапер бригажаһының 19-сы гвардия минерҙарҙың айырым батальонында һуғыша, гвардия капитаны.

1946 йылдан Тимирязев академияһында эшен дауам итә: ассистент, тупраҡ ғилеме кафедраһы доценты, 1976 йылдан — профессор. 1976—1978 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында тупраҡ ғилеме кафедраһы мөдире булып була. 1965 йылда «Особенности генезиса почв временного избыточного увлажнения» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 40-тан ашыу кандидат һәм һигеҙ фән докторы әҙерләй. 400-ҙән ашыу ғилми эш, ун дәреслек һәм «Тупраҡ тураһында фән» темаһы буйынса монографиялар, шулай уҡ бер уйлап табыу авторы.

И. С. Кауричевтың фәнни тикшеренеүҙәре СССР-ҙың Ҡара тупраҡлы булмаған һәм дала зонаһында тупраҡтың уңдырышлығына һәм генезисы проблемаларына арналған. Ул академияның тупраҡ-геоботаник экспедицияһы менән етәкселек итә, элювиаль-глейланыу процесының теорияһын эшләй, тупраҡ типтарының окисланған-тергеҙелгән торошоноң тулы характеристикаһын һәм окисланған-тергеҙелгән режим буйынса уларҙың төркөмдәрен бирә Шулай уҡ Кауричев лизиметрик тикшеренеүҙәр практикаһында киң билдәле булған сорбцион лизиметрҙарҙың алымын эшләй. Халыҡ-ара симпозиумдарҙа һәм Болгариянан, Венгриянан, Польшанан, ГДР-ҙан һәм башҡа илдәрҙән сит ил коллегалары менән осрашыуҙарҙа ҡатнаша.

Ҡыҙыл Йондоҙ, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы  ордендары кавалеры, миҙалдар, шул иҫәптән «Берлинды алған өсөн» һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән. 1977 йылда СССР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.

## Сығанаҡтар
* ПРОФЕССОР ИВАН СЕРГЕЕВИЧ КАУРИЧЕВ (К 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ И 65-ЛЕТИЮ НАУЧНОЙ, ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ И ОБЩЕСТВЕННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ). Журнал «Почвоведение», № 11, 2003 год, ISSN 0032-180X.
* Иван Сергеевич Кауричев : выдающиеся ученые (выпускники, профессора) Петровской (Тимирязевской) академии, Российского государственного аграрного университета — МСХА имени К. А. Тимирязева. / Федеральное гос. бюджетное образовательное учреждение высш. образования «Российский гос. аграрный ун-т — МСХА им. К. А. Тимирязева». — Москва : Изд-во РГАУ-МСХА, 2015. — 89 с.; ISBN 978-5-9675-1330-5.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кто создавал и развивал науку в Тимирязевке 
* Классификация почв. Почвенно-географическое районирование.
* ДОКЛАД НА НАУЧНОЙ КОНФЕРЕНЦИИ, посвященной 100-летию со дня рождения И. С. КАУРИЧЕВА
Азарх Моисей Рафаилович

**Муса Азарх Рафаилович** (1895—?) — совет иҡтисадсы ғалимы, профессор.

## Биографияһы
1895 йылдың 8 мартында тыуған.

Петроград электротехник институтында уҡый, һуңынан Беренсе донъя һуғышы башланғас, Рус император армияһына мобилизациялана. Октябрь революцияһынан һуң 1922—1923 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы составында Көньяҡ фронтта Граждандар һуғышында ҡатнаша.

1928 йылда Азарх фиаинс эштәре менән Төньяҡ Кавказда, һуңынан Ленинград һәм Мәскәүҙә эшләй. 1935—1947 йылдарҙа РСФСР-ҙың фининстар буйынса халыҡ комитетының  идара начальнигы урынбаҫары, һуңынан СССР дәүләт бюджетын үтәү бүлеге начальнигы булып эшләй. 1940-1944 йылдарҙа РСФСР финанстар буйынса халыҡ комитетының Үҙәк касса етәксеһе вазифаһын башҡара.

Бөйөк ватан һуғышынан һуң, 1945 йылда  ситтән тороп Бөтә Союз финанс-иҡтисад институтын (хәҙерге Рәсәй федерацияһы хөкүмәте ҡарамағындағы финанс университеты) тамамлай.

Төньяҡ-Кавказ дәүләт университетында (хәҙерге Ростов дәүләт университеты),  Ленинград иҡтисад һәм финанс институтында, Мәскәү кредит һәм иҡтисад институтында (хәҙерге Мәскәү Финанс институты, хәҙерге Рәсәй федерацияһы хөкүмәте ҡарамағындағы финанс университеты) уҡытыусы булып эшләй. 1953-1958 йылдарҙа ул  профсоюз комитеты рәйесе була. 1980 йылда хаҡлы ялға сыға. Пенсияға сыҡҡас улиҫтәлектәренә арналған китап яҙа.

Моисей Рафаилович Азарх иҡтисад тураһындаға журналдарҙа 60 ашыу фәнни хеҙмәтен баҫтыра. Шәхси катапханаһының бер өлөшөн уның ҡыҙы Элеонора Моисеевна Гурина Рәсәй федерацияһы хөкүмәте финанс университетының «Финанстар» кафедраһына тапшыра.  Вуз ректоры 1991  Алла Георгиевна Грязнова 1991 йылда былай тип яҙа:

«Хөрмәтле Элеонора Моисеевна!

Дәүләт финанс академияһы Һеҙҙең атайығыҙ профессор Азарх Моисей Рафаиловичтың китапханаһын «Финанстр» кафедраһына тапшырған өсөн бөтә йөрәктән рәхмәт белдерә. Моисей Рафаилович 35 йылдан ашыу Мәскәү финанс институтында эшләү дәүерендә меңдән ашыу финанс системаһында белгес, фәнни эшмәкәрҙәр һәм уҡытыусылар әҙерләүҙә ҡатнаша.

Һеҙ  бүләк иткән китаптар, Азарх Моисей Рафаилович оҙаҡ йылдар эшләгән «Финанстар» кафедраһы китапханаһында һаҡланасаҡ.

Ҙур иғтирам менән, ысын күңелдән иң яҡшы теләктәр менән
Дәүләт финанс академияһы ректоры проф. Грязнова А. Г.»

Рәсәй иҡтисады дәүләт архивында М. Р. Азархҡа арналған документтар һаҡлана.

## Сығанағы

* Рәсәй федерацияһы хөкүмәте ҡарамағындағы финанс академияһының тарих йөҙө. / Сост. Этническое л. с. һ. б.; под общ. ред. г. а. Грязнова. — М. : Финанс статистика һәм, 2003. — 511. с., [32]. л. иле., цв. иле., портр.; ISBN 5-279-02806-1.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* 110 К-летию со дня рождения М ПРОФЕССОР Р. АЗАРХ
* Финанс Музейында » Муса Азарх Рафаилович
Урал дәүләт педагогия университеты

**Урал дәүләт педагогия университеты**  — федераль дәүләт  юғары белем биреү бюджет учреждениеһы, 1930 йылда нигеҙ һалынған  булған, Уралдағы донъялағы иң элекке юғары уҡыу йорттарының береһе. 

2007 йылда «Тәрбиәлә инновациялар» проекты экспертизаһы һөҙөмтәһе буйынса инновация предприятиеһв  статусын ала, 2010 һәм 2012 йылдарҙа был исемгә лайыҡ икәнен иҫбатлай.  

Урал дәүләт педагогия университеты белем биреү хеҙмәте күрһәтеүгә мөҙҙәте сикләнмәгән лицензиға эйә (серия 90Л01 № 0009289) , шулай уҡ төп һөнәри программалар эшмәкәрлегенә дәүләт  аккредитацияһы алған (серия 90А01 № 0003145).

## Иҫәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт УрГПУ 
*Группа УрГПУ ВКонтакте
*Группа УрГПУ в Facebook
*Официальный канал УрГПУ на YouTube
*Канал УрГПУ в Instagram
Калашников Юрий Васильевич (ғалим)

**Калашников Юрий Васильевич** (19 август 1939 йыл — 16 октябрь 2018 йыл) — ғалим-тарихсы, лектор, Башҡорт дәүләт университетының тарих кафедраһы доценты.

## Биографияһы
Юрий Васильевич Калашников
 БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Ләүйылға ауылында 1939 йылдың 19 авгусында тыуған.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе ярҙамсыһы вазифаһын башҡара, уға тиклем ул 20 йыл лектор булып эшләй. Республиканың юғары закондар сығарыу органы Секретариатында 1993 йылдан алып 2002 йылға тиклем тырыш хеҙмәте өсөн уға Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почет грамотаһы тапшырыла.

Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль яза башҡарыу хеҙмәте Баш идаралығы начальнигы ярҙамсыһы, шул уҡ Федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Баш идаралығы ойоштороу-аналитика идаралығының советнигы.

Халыҡ депутаттарының Өфө ҡала советы депутаты булып һайланған.

Ҡазан дәүләт универстетында кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған.

КПСС-тың Башҡортостан Өлкә Комитеты аппаратында лектор эше алып бара, лекторҙар төркөмө етәксеһе була. 1975 йылдың 25 мартынан алып Башҡортостан «Белем» йәмғиәтенең идара президиумы ағзаһы булып тора.

2018 йылдың 16 октябрендә, 79 йәшендә, Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ике «Почёт билдәһе» ордены, БАССР Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы, Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы, Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы Почет грамоталары, В. И. Лениндың 100 йыллығы айҡанлы маҡтаулы хеҙмәте өсөн","Хеҙмәт ветераны" миҙалдары менән бүләкләнгән.

Республиканың иң яҡшы лекторы исеменә лайыҡ булған. Мәғрифәтлек өлкәһендәге ҙур хеҙмәттәре өсөн ул Бөтә Союз «Белем» йәмғиәтенең «Әүҙем эшмәкәрлек өсөн» күкрәк билдәһе, Рәсәй «Белем» йәмғиәтенең академик И. И. Артоболевский миҙалы менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Калашников Юрий Васильевич. Послания с фронта