open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баһауетдинова Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы

**Баһауетдинова Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы** (22 май 1965 йыл) — журналист, уҡытыусы һәм үҙешмәкәр йырсы. 1991 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы мөхәррире һәм алып барыусыһы, шул иҫәптән 2010 йылдан «Ашҡаҙар» радиоһының өлкән мөхәррире. 2013 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015). 

## Биографияһы
Фәнүзә Кинйәмырҙа ҡыҙы Баһауетдинова 1965 йылдың 22 майында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Ибраҡай ауылында тыуған.

1972 йылда урындағы башланғыс мәктәптең беренсе синыфына уҡырға бара, артабан белем алыуын Стәрлебаш урта мәктәбендә дауам итә һәм, уны 1982 йылда уңышлы тамамлап, Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетының химия факультетына уҡырға инә.

Юғары һөнәри белем алған йәш белгес үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1987 йылдың сентябрендә Өфө ҡалаһындағы 20-се башҡорт мәктәбендә (хәҙер Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы) химия уҡытыусыһы булып башлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Ашҡаҙар» радиоһы сайты. 
* Улыбка Фанузы. Сайт «Лента новостей Уфы», 21.05.2015
Македония гусар полкы

**Македония гусар полкы** — Рус император армияһының 1759—1783 йылдарҙа (тәнәфестәр менән) ғәмәлдә булған кавалерия формированиеһы (часть, гусар полкы).

## Тарихы
1759 йылдар уртаһында 1689 йылғы Карпош ихтилалыынан һуң Австриянан килгән ҡасаҡ болгарҙар, гректар, влахтар йәки сербтар булараҡ ҡабул ителә. Уларҙан 1759 йылдың 9 мартында Новосерб корпусының генерал-поручигы И. С. Хорват императрица Елизавета Петровнаның юғары указы буйынса *Македония гусар полкын* ойоштора. Полк роталары еңелсә ялан нығытмаларында (шанец) урынлаштырыла.

1761 йылдың 26 июлендә, полктарҙың личный составы һанының аҙ булыуы сәбәпле, *Македония гусар полкы* менән Болгар гусар полкы берләштерелә.

1763 йылдың 10 майында императрица Екатерина Алексеевнаның Юғары указы менән *Македония гусар полкы* таратыла, личный составы Молдова һәм Серб гусар полктарына бирелә.

1776 йылдың 24 декабрендә Аҙау һәм Новороссийск губерналары территорияларында көньяҡ сиктәрҙе һаҡлау өсөн ойошторолған Запорожье Сечаһының бөтөрөлөү сәбәпле таратылған туғыҙ полк тың кадрҙарынан алты эскадрон составында яңы *Македония гусар полкы* формалаштырыла.

1783 йылдың 28 июнендә Александия еңел атлы полкына үҙгәртелә.

## Полк гербы
*Македония гусар полкының гербы* 1776 йылда раҫлана: «Ҡыҙыл туҡымала, төрлө биҙәүестәр менән ҡалған урынлашҡан, уның аҫтында алтын башлы, бер-береһенә арҡыры һалынған ике ағас уҡ төшөрөлгән».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Руската императорка Екатерина во XVIII век формира македонски полк
* Македонский гусарский полк
Әбдүшев Хәбибулла Бәхтигәрәй улы

**Әбдүшев Хәбибулла Бәхтигәрәй улы** (1 март 1920 йыл — 23 декабрь 1988 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, трактор бригадаһы бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Хәбибулла Бәхтигәрәй улы Әбдүшев 1920 йылдың 1 мартында Денис ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Фёдоровка районы). 1934 йылда Фёдоровка районы «Сулпан» колхозында мал ҡараусы булып эш башлай. 1935 йылдан БАССР-ҙың Фёдоровка районы Октябрь МТС-ында тракторсылар курсында уҡый.

Эш урыны: 1936 йылдан — Октябрьский МТС-ы тракторсыһы. 1941 йылдың апрелендә Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә саҡырыла. 583-се айырым гвардия миномёт дивизияһы составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1944 йылда һаулыҡ торошо буйынса демобилизациялана.

Һуғыштан һуң Әбдүшев Хәбибулла Бәхтигәрәй улы тракторсы булып эшләй, 1951—1959 йылдарҙа — трактор бригадаһы бригадиры, 1959 йылдан — Фёдоровка районы Фрунзе исемендәге колхоздың комплекслы бригадаһы бригадиры.

1963 йылда Х. Б. Әбдүшев бригадаһы беркетелгән 750 гектар майҙандан гектарынан 18,7 центнер уңыш иген йыйып ала. 1964 йылда 775 гектар майҙандан иген уңышын гектарынан уртаса 20,5 центнер, 110 гектар майҙандан борсаҡтан — 26 центнер, 112 гектар майҙандан бойҙай уңышын — 22 центнер, шәкәр сөгөлдөрөн 120 гектар майҙандан — гектарынан 164 центнер йыйҙы. 1965 йылда 805 гектар майҙандан гектарынан алып 18,6 центнер иген уңышы алды.

Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай һәм башҡа иген һәм мал аҙығы культураларын етештереүҙә һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа һәм техниканы юғары етештереүсәнлекле ҡулланыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июне Указы менән Xәбибулла Әбдүшевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» маҡтаулы исеме бирелә.

1966 йылдың июненән 1980 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, Фёдоровка районы Фрунзе исемендәге колхозда агроном, машина-трактор оҫтаханаһы мөдире булып эшләй.

Тыуған ауылы Дениста йәшәй. 1998 йылдың 23 декабрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* миҙалдар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Башкортостана

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* 
* Март 2010 — Исторический календарь — Сайт Управления по делам архивов при Правительстве Республики Башкортостан
Фәрүәз Урманшин

**Фәрүәз Урманшин** (23 май 1970 йыл) — йырсы, радиотапшырыуҙар алып барыусы, театр актёры, ҡурайсы. 2006 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы «Юлдаш» радиоһының «Яңылыҡтар» бүлеге алып барыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021).

## Биографияһы
Фәрүәз Фәрғәт улы Урманшин 1970 йылдың 23 майында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Юлыҡ ауылында тыуған.

1985 йылда урта мәктәптең һигеҙ синыфын тамамлай һәм 1985-1989 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһының ҡурай класында уҡый. 

1993 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының халыҡ йырҙарын башҡарыусылар бүлеген (башҡорт музыка фольклоры кафедраһы) тамамлай. 

Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1993 йылда «Ватан» корпорацияһы ҡарамағындағы «Ватан» фольклор-эстрада төркөмөндә башлай. 
1994-1995 йылдарҙа Сибай дәүләт филармонияһында йырсы-солист була, 1995 йылдан Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында актёр.

1999-2001 йылдарҙа «Башҡортостан» теле- һәм радиотапшырыуҙар компанияһы дикторы, ошо уҡ компанияла «Гәлсәр һандуғас» продюсер үҙәгендә өлкән мөхәррир, 2001-2002 йылдарҙа Башҡортостан радиоһында диктор, 2002-2005 йылдарҙа Арыҫлан Мөбәрәков исемедәге Сибай башҡорт дәүләт театрында актёр, ә 2006 йылдан — «Юлдаш» радиоһының «Яңылыҡтар» бүлегендә алып барыусы булып эшләй.

## Ҡаҙаныштары

Студент йылдарынан уҡ төрлө йыр конкурстарында ҡатнаша башлай. 1992 йылда башҡорт эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Урал моңо-1992», 1996 йылда башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың «Ирәндек моңдары-96», 1997 йылда башҡорт эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Аманат-1997» республика йыр бәйгеләре лауреаты була.

2012 йылда Фәрүәз Урманшинға «Башҡортостандың атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

2019 йылда Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған «Йөрәк һүҙе» шиғри бәйгеһендә «Тамашасы һөйөүе» номинацияһына лайыҡ булды.

2019 йылдан — Хеҙмәт ветераны.

2021 йылдың 19 мартында Фәрүәз Урманшинға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (19.03.2021).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).
* Башҡорт эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Аманат-1997» республика конкурсы лауреаты (1997).
* Башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың «Ирәндек моңдары-96» бәйгеһе лауреаты (1996).
* Башҡорт эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Урал моңо—1992» конкурсы лауреаты (1992).
* «Йөрәк һүҙе-2019» шиғри бәйгеһендә тамашасы һөйөүе номинацияһы (2019).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Единый портал башкирской культуры и произведений искусства. Урманшин Фарваз Фаргатович    
* Йөрәк һүҙе - Мостай Кәрим. Фәрүәз Урманшин
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Фәрүәз Урманшинды күркәм юбилейы менән ҡотлайбыҙ! «Йәшлек» гәзите сайты, 23 май 2020 йыл
Йыйын (мәғәнәләр)

* Йыйын — күмәк ырыуҙың ил, донъя хәл торошо тураһында һөйләшеп, һүҙ, кәңәш беректереү өсөн саҡырған оло йыйылышы.
* **Йыйын** — Яҡын-тирә ауылдарҙан йыйып, һый, уйын төрлө ярыш менән үткәрелә торған йәйге байрам; һабантуй, бәйге
* **Йыйын** — Саҡырылған ҡунаҡ мәжлесе.
* **Йыйын** (диал.) — туй
* **Йыйын** (билд. а.) — күп һандағы кешегә «теләһә ниндәй», «кем етте» мәғәнәһендә һанға һуҡмай әйтелгән һүҙ.

## Сығанаҡ
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 444-се бит
Кебон Копи I яҙмаһы

**Кебон Копи I**, шулай уҡ **Тапак Гаджаһ яҙмаһы** (фил аяҡ табаны яҙмаһы), ул яҡынса 5 быуат Таруманагара Батшалығы эраһы менән даталанған бер ничә яҙмаһының береһе. Фил аяҡ табаны һурәте менән яҙма Таруманагара Батша Пурнаварман филгә ултыруыннан күсермәһе, был фил Айравата менән тәңгәл килтерелә (Индра Хоҙайы ваханаһы). 
Яҙма Богор регентлығында, Кебон Копи ауылында Кебон Копи II яҙмаһы янында табылған булған һәм Сунда Батшалығы эраһы менән даталана.
## Эстәлеге

Был яҙма Санскрит телендә Паллава яҙуында һәм Анустубһ үлсәме шлокаһы формаһында тезелгән, уның яҡларында кисеп эшләнгән фил табаны һурәте пары. 
**Транскрипцияһе:**
*~ ~ jayavisalasya Tarumendrasya hastinah ~ ~*
*Airwavatabhasya vibhatidam ~ padadvayam*
**Тәржемәһе:**
“Күрегеҙ, бында пар табанға оҡшаған ...
Айравата һымаҡ, бөйөк Тарума хөкөмдары ултырған филе... 
һәм (?) дан.”
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :en:Tarumanagara Kingdom
* :en:Tugu inscription
* :en:Ciaruteun inscription
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* H.P. Hoepermans “Hindoe-Oudheden va Java (1864)” ROD 1913:74
* J.F.G. Brumund “Bijdragen tot de kennis va het Hindoeisme op Java” VBG.XXXIII 1868:63-64
* A.B. Cohen Stuart “Heilige Voetsporen op Java” BKI 3(X) 1875:163-168. Juga di bahasa Inggris berjudul: “Sacred Footprints in Java” Indian AntiQuary IV. 1875:355-dst
* H. Kern “Eenige Oude Sanskrit-Opschrifte n van ‘t Maleische-schiereil and” VMKAWL 3(1).1884:9
* P.J. Veth, Java II. 1878:46; I.1896:27
* R.D.M. Verbeek “Oudheden van Java” VBG. XLVI. 1891:30-31.
* J. Ph. Vogel “the Earliest Sanskrit Inscription opsachriften of Java” POD. I. l925:27-28. Plate 32,33.
* Bambang Soemadio (et.al. editor) Sejarah Nasional Indonesia II, Jaman Kuno. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan l975:39-40; l984:40
Пура Таман Айюн

**Пура Таман Айюн** Индонезияла, Балила, Бадунг районында Менгви суб-районында Бали ғибаҙатханаһы һәм баксаһы. Хенк Шульте Нордхолт үҙенең *Негара Менгви* китабында яҙғанса Таман Айюн 1750 йылда яңартылған булған. Архитекторның исеме "Хобин Хо" булараҡ бирелгән. Ғибаҙатхана баксаһы "Дөнйа тирәләй 80 баҡсада" телевизион программаһында күрсәтелгән булған.
## Галерея

File:Barong, Pura Taman Ayun 1501.jpg|Баронг.
File:Main sanctum, Taman Ayun.JPG|Төп иҙге урын.
File:Garuda Shrine, Pura Taman Ayun 1509.jpg|Гарудаға табыныу урыны.
File:Taman Ayun temple.jpg|Меру манаралары, пагода-һымаҡ иҙге урындар.
File:Pura Taman Ayun.JPG|Bale bengong, баҡсаға ҡарау павильоны.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Тан Ху Чин Джин
## Иҫкәрмәләр
Киров ағымы

**Киров ағымы** — Советтар Союзында иң тәүге эре масштаблы репрессияларҙың береһе.  С. М. Кировты үлтереү репрессияларҙың рәсми сәбәбе булып һанала.

## Рәсми документтар
С. М. Киров Ленинградта 1934 йылдың 1 декабрендә үлтерелә, әлеге үлтереү, үҙ сиратында, сәйәси ҡулға алыуҙар тулҡынын тыуҙыра.

Киров һәләк булған көндә СССР хөкүмәте Кировтың үлтерелеүе тураһында рәсми хәбәр итә. беледереүҙә «эшсе синыфының бөтә дошмандарын тулыһынса юҡҡа сығарыу» кәрәклеге тураһында әйтелә.
Ул көндә Үҙәк Башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың халыҡ Комиссарҙары Советы «Ғәмәлдәге союздаш республикаларының енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» Ҡарар ҡабул ителә.
Ошо ҡарар дәүләт каратель органдарыөсөн төп документ була.

Ленинградта процесс менән етәкселек итеү Л. М. Заковскийға йөкмәтелә, баш ҡалаланан процесс менән Г. А. Молчанов етәкселек итә. Был тандем 1936 йылдың ноябренә тиклем әүҙем эшләй, артабан Молчановты «башҡа эшкә күсерәләр» (1937—1938 йылдарҙа ике етәксе лә хөкөм ителә һәм атып үлтерелә.

1935 йылдың 18 ғинуарында репрессияларға старт бирелә:

[…] Ленинград, үҙенә күрә, иң күп элекке батша чиновниктары һәм уларҙың хеҙмәтсәндәре, элекке жандармдар һәм полицейскийҙар тороп ҡалған ҡала булып тора, […] был әфәнделәр, бөтә яҡҡа таралып, беҙҙең аппараттарҙы тарҡаталар һәм боҙалар.

1935 йылдың 27 майындағы СССР НКВД бойороғона ярашлы республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә НКВД «тройкалары» ойошторола, уның составына НКВД Идаралығы начальнигы, Милиция идаралығы начальнигы һәм өлкә прокуроры инә. «Тройкалар» һөргөнгә ебәреү йәки 5 йылға тиклем лагерға ултыртыу тураһында ҡарарҙар сығаралар.

1935 йылда барыһы Ленинградтан һәм ленинград өлкәһенән 39 660 кеше һөрөлә, 24 374 кеше төрлө язаға хөкөм ителә.

Һөҙөмтәлә, әлеге террор башланғандан һуң, «троцкист-зиновьевсылар террористик төркөмө», ойошмаһы тигән формулировка барлыҡҡа килә.
Был формулировка бер нисә йыл дауамында киң таралған ғәйепләү алымдарҙың береһе булып китә һәм илдең каратель органдары практикаһы нигеҙен тәшкил итә.

## Репрессиялар барышы
О. В. Хлевнюк фекеренсә, Кировтың вафаты тураһындағы эште тикшереү нигеҙенә Сталин «зиновьевсылар эҙҙәрен» һалырға һәм Кировты үлтереүҙә Г. Е. Зиновьев, Л. Б. Каменев һәм уларҙың фекерҙәштәрен ғәйепле итергә ҡуша. О. В. Хлевнюк 

О. Г. Шатуновская А. Н. Яковлевҡа яҙған хатында, Сталиндың шәхси архивында «үҙ ҡулы менән ике, ул уйлап сығарған „Ленинград һәм Мәскәү троцкистар-зиновьевсылар террористтик үҙәктәре“ исемлектәре табылған», тип раҫлай.

1935 йылдың 26 ғинуарында Сталин, Ленинградтан Себер төньяғына һәм Якутияға Зиновьевтың 663 элекке яҡлыларын һөрөү тураһында, Политбюро ҡарарына ҡул ҡуя. Бер үк ваҡытта 325 элекке оппозиционер Ленинградтан партия эшенә башҡа райондарға ебәрелә. Ошондай уҡ ғәмәлдәр башҡа урындарҙа ла башҡарыла.

1935 йылдың ғинуар-февралендә 843 «зиновьевсы» ҡулға алына. 1935 йылдың артабанғы айҙарында бер нисә операция үткәрелә: партия таҙартыуҙары, паспорт таҙартыуҙары, элекке кешеләр операцияһы.

Киров ағымы тарихы А. И. Солженицындың «ГУЛАГ архипелагы» романында яҡтыртыла

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Саң манараһы (Шерешёво)

**Саң манараһы** () — Брест өлкәһенең Пружан районы  Шерешёво ҡасабаһында Совет урамында, үҙәк майҙан тирәһендә урынлашҡан манара. Таш архитектураһы йоғонтоһо менән халыҡ төҙөлөш сәнғәте ҡомартҡыһы.  Уның айырымлығы архитектура -художество һәм конструктив формаларҙың камиллығында, уларҙың бер нисәһе,  тикшеренеүсе В.А.Чантурия фекере буйынса, барокко архитектураһына ҡарай.

## Тарихы
Ағастан 1799 йылда төҙөлгән саң манараһы  айырым һәм шул уҡ ваҡытта 1760 йылғы Изге-Пречистенский сиркәү менән йәнәш һалынған, һуңғыһы  беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған.

1990 йылдан саң манараһы  консервацияла.

## Архитектураһы
Декоратив  формалар әҙ  ҡулланылғанлыҡтан саң манараһы ыҡсымлығы менән айырыла. Күләмле төҙөлөшө һәм матур силуэты саң манараһынына художестволы эффект бирә. Төҙөү ваҡытында рациональ һәм тормошта һыналған  конструкциялар Һайлап алына; урындағы оҫталар төҙөлөштөң көндәлек практикаһынан улар менән яҡшы таныш була.

Планында квадрат рәүешендә (5,3 × 5,6 м, бейеклеге 18 метр), саң манараһы ике ярустан тора: аҫҡы бура «лапалы»  һәм үргекаркаслы. Беренсе ярустың япмаһы булып пропрорциональ бейек дүрт яҡлы ҡыйыҡ хеҙмәт итә, икенсеһен  сатырлы дүрт яҡлы гонт түбәһе һәм иң өҫтөндә көмбәҙе менән алты ҡырлы барабан тамамлай. Өҫкө һәм түбәнге ярустарҙы бүлеп тороусы нәҡ шундай элемент саң манараһының пластикаһын байыта, уның композицияһында үҙаллы роль уйнай. Икенсе ярусты тәшкил иткән һигеҙ терәү таяу төрлө кәкре һыҙыҡлы терәүҙәр менән берләшә, улар ярҙамында ярустың уйымдарына аркатура эффекты бирелә,  һәм стилгә һалынған  балюстрадалы  (семәрле таҡта) кәртә менән уратып алына) оградой.  Ҡыйыҡты тотоп торған бүрәнәләр үреме шул уҡ терәк таяуҙарҙа ята.  Ҡыйыҡтың барабанға күсеше ҙур булмаған тулҡындар менән билдәләнә, улар төньяҡ һәм көньяҡ яҡтарҙың урта өлөштәре ярҙамында ойошторола..

А.И. Локотко классификацияһы буйынса буралы,  ҡағиҙә булараҡ, ике - һәм өс ҡатлы саң манараларына ҡарай.

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр
Еркеев Нур Төхвәтша улы

**Нур Төхвәтша улы Еркеев** (1925—2007) — педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. 23 йыл дауамында Баймырҙа урта мәктәбен етәкләгән.

## Биографияһы
Нур Төхвәтша улы Еркеев 1925 йылдың 25 майында тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

1969—1992 йылдарҙа Бәләбәй районының Баймырҙа урта мәктәбе директоры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* III дәрәжә Дан ордены
* Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Бәләбәй районының почётлы гражданы (2001).

## Хәтер
Ике тиҫтә йылдан ашыу Баймырҙа урта мәктәбенең директоры (1969—1992) булып эшләп, халыҡ мәғарифы өлкәһендә күп йылдар дауамында һөҙөмтәле хеҙмәте, райондың социаль, мәҙәни үҫешендәге ҡаҙаныштары һәм район тормошонда әүҙем ҡатнашҡаны өсөн, Еркеев Нур Төхвәтша улы Бәләбәй ҡала Советының 2001 йылдың 6 июнендә ҡабул ителгән 5-се һанлы Ҡарары менән Бәләбәй районының почётлы гражданы исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Решение городского Совета от 06.06.2001 г. № 5 Нур Төхвәтша улы Еркеев, Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы 
* Победители. Еркеев Нур Төхвәтша улы
* Еркеев Нур Төхвәтша улы
* Постановление Правительства РБ от 24 марта 2004 года № 43 
* Федерация развития образования. Школы
Абрамово (археология объекты)

**Абрамово** — ҡаласыҡ һәм ҡурғанлы ҡәберлектәр, Витебск өлкәһенең Үрге Двина районы Абрамово ауылы эргәһендә табылған . Ҡаласыҡ һәм ҡәберлектәр Беларусь Республикаһының  тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән.

## Ҡаласыҡ

Ҡаласыҡ ауылдан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  2,3 км алыҫлыҡта  (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, көньяҡ-көнсығышта) ҡалҡыулыҡта урманда,   Городец тәбиғи сигендә урынлашҡан. 1966 йылда  К.П. Шут  майҙандың 150 м²  көньяҡ өлөшөн тикшерә  (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 120м² ), ғалим  шулай уҡ валдарҙы  уйып ҡарай (һары ҡомдан уларҙың бер иш составы табыла). 1979 йыл ҡаласыҡты В.И. Шадыро өйрәнә.

Түңәрәк майҙансыҡтан ғибәрәт, овал формала, диаметры метр 37—38 һәм  бейеклеге  5-6 м.  Ҡатламдың тәрәнлеге 0,8—1,2 м тәшкил итә. Оборона системаһын 2,5 м бейеклектәге өс түңәрәк вал һәм 2,5 м (йәки 3 м тиклем) соҡорҙар тәшкил итә). Инеү урыны төньяҡта урынлашҡан, шуның өсөн  соҡорҙар һирәгәйтелгән. Оборона ҡоролмаларының ҡарайған бүрәнәләренән тыш,  археологтар бағана консрукцияларының  ер өҫтө ҡаралтылары ҡалдыҡтарын таба. Табылдыҡтар иҫәбенә шулай уҡ ауыл фрагменттары, таш игенҡырғыстыр, тимер уҡ башаҡтары, беҙҙәр, бер нисә һөйәк әйберҙәр инә. Һауыт-һаба башлыса әүәләп яһалған банка формаһында, шулай уҡ селтәр биҙәкле һәм нәҙек һыҙыҡтар менән һауыт-һаба фрагменттары ла табылған.  Йорт хайуандарының ҡырағай хайуандар  һөйәктәренә ҡарата нисбәте 66,6 % тәшкил итә.   6 заттың 46  һөйәге табылған, шуларҙың яртыһын  аттар, ә ҡалған өлөшөн эре мөгөҙлө мал тәшкил итә. Ҡырағай хайуандарҙан  һөйәктәрҙең  яртыһы   мышыларға, икенсе өлөшө ҡабанға ҡарай. Ҡаласыҡ Днепр-двина мәҙәниәтенә ҡарай, ошоға бәйле археологтар уны   I—IV быуаттар менән билдәләй (башҡа фараздар буйынса, беҙҙең эраға тиклем V быуат э. — Беҙҙең эраның IV быуаты).

## Убалы ҡәберлектәр

### Убалы ҡәберлек -1
Был убалы ҡәберлек ҡаласыҡтан төньяҡҡа табан 0,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡәберлек 5—7 м диаметрлы 1 м бейеклектәге  32 өйөмдән тора.  Объектты 1966 йылда  К.П. Шут таба. 1974—1975 йылдарҙа З.М. Сергеева  4 ҡурғанды өйрәнә. Ерләү йолаһы  сифатында горизонтта  мәйетте яндырыу ҡулланыла. Тикшереүҙәр ваҡытында  IX—X  көршәк һауыты фрагменттары табыла. Ҡәбер кривичтарға ҡарай.

### Убалы ҡәберлеҡ-2
Был ҡәберлек ауылдан  көнбайышҡа табан 0,6 км алыҫлыҡта,  Полоцк — Освея шоссеһы менән йәнәш урынлашҡан. Ҡәберлек  3-4 метр диаметрҙа 0,5—1 м бейеклегендәге  40-тан ашыу өйөмдән тора. Объектты  1966 йылда К.П. Шут таба. 1974—1975 йылдарҙа 9 ҡурғанды М.З. Сергеева өйрәнә. Ерләү йолаһы сифатында уба соҡорҙарына мәйетте башын  көнбайыш яҡҡа ҡаратып һалыу юлы ҡулланылған.  Яңғыҙ ерләүҙәр менән бер рәттән парлы ерләүҙәр ҙә осрай. Тикшеренеүҙәр ваҡытында  көршәк һауыт-һаба (һыҙыҡлы орнаменттар һәм орнаментһыҙ), браслет рәүешле сикә балдаҡтары, бормалы һәм киң урталы йөҙөктәр, көмөш һәм алтын ялатылған  мунсаҡтар табылған. Кривичтарға ҡараған был ҡәберлек XI—XII быуаттар менән даталана.

Ҡомартҡыларҙың ҡаҙыу эштәре материалдары  1985 йылда БССР Тарих институтында  һәм СССР Археология институтында һаҡланған.

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 

## Тәҡдим ителгән әҙәбиәт

### Урыҫ телендә

* 
* 
* 
* 

### Белорус телендә

*
Рудь (Молдавия)

**Рудь** (молд. Rudi) — Молдавияның  Сороки районындағы ауыл. Коммуна ойоштормаған ауылдарға ҡарай.

## Географияһы
Ауыл диңгеҙ кимәленән 239  метр бейеклектә урынлашҡан

## Халҡы
2004 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рудь ауылында  1118 кеше йәшәй (508 ир-егет, 610 ҡатын-ҡыҙ)

Ауылдың этник составы:

## Иҫтәлекле урындары

Рудь ауылында тарихҡаса тиклемге  үткәндәрҙең билдәләре менән мәмерйә, пейзажлы ҡурсаулыҡ, антик оборона нығытмалары  (б.э. тиклем IV—III быуат), ике түңәрәк ер ҡәлғәһе (IX—XII бб.) — «Төрөк тәрилкә» һәм «Германарий», ҡатын-ҡыҙҙар монастыры урынлашҡан. Рудь ауылы монастыры Молдавияла иң боронғоларҙан һанала. Ауылда шулай уҡ 1777 йылда төҙөлгән изге Троица сиркәүе урынлашҡан.  Ул иҫке молдаван архитектура стиленең сағыу өлгөһө булып тора.

Рудь ауылы аша Дуга Струве үтә, ул ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя мираҫы исемлегенә инә. Элек  Молдавияла  27 тороулыҡ нөктәһе була, улар аша халыҡ-ара карталарҙы төҙөү өсөн  үлсәүҙәр үткәрелә. Әлеге ваҡытта илдә  нөктә тик  Рудь ауылында  ғына ҡала. Ул алма баҡсаһында, Сороки—Отачь  автотрассаһынан 300 метр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Пура Улун Дану Братан

**Пура Улун Дану Братан**, йә Пура Дану Братан Индонезияла, Балила һыулыҡ эргәһендә урынлашҡан төп Индуизм Шиваизм Шива ғибәҙәтханаһы. Ғибәҙәтхана Братан күле ярҙарында Бедугул эргәһендә тауҙарҙа урынлашҡан. Күлдең һыуы бөтә төбәк халҡына хеҙмәт итә; йылға ағым буйынса аҫҡа төшһәң, башҡа бәләкәй ғибәҙәтханалар бар.
1633 йылда һалынып ғибаҙатхана Бали һыу, күл һәм йылға Алиһәһе Дэви Дануға тәҡдим итеү церемонияһе өсөн ҡулланылған. Комплекста 11 ҡатлы *пелиннгиһ меру* Шиваға һәм уның ҡатыны Парватиға бағышланған. Ғибаҙатханада Будда поты да бар. Ғибаҙатхана шулай уҡ Күлдә Бали ғибаҙатханаһы тейеп атала, сөнки Братан йылғаһы ташығанда ғибаҙатхана һыу өстөндә һымаҡ күренә. 
Пура Улун Дану Братан Индонезия Бали утравы буйлап урнашҡан туғыҙ *Каһйанган Жагат* ғибаҙатханаларының береһе. Ғибаҙатхана комплексы төрлө Илаһларға бағышланған биш ғибаҙатханадан тора.
Даирә мул уңышлы булып Братан күле *Иҙге тау күле* булараҡ мәғлүм. Диңгеҙ дәрәжәһеннән 1200 бейеклектә урнашып, уның климаты һалҡын тропик. Шулай уҡ, ул бөтә Бали пландарында күренекле урындарның береһе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :en:Hinduism in Indonesia

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Грек овчаркаһы

**Грек овчаркаһы** (греч. Ελληνικός Ποιμενικός) — Грецияның таулы төбәктәрендә сығарылған һәм йола буйынса урындағы көтөүселәргә малдарҙы һаҡларға ярҙам итеү маҡсатында файҙаланылған эт тоҡомо.

## Тасуирламаһы
Грек овчаркаһы уртаса һәм эре тоҡомдар төркөмөнә ҡарай, ҙур, көслө һәм үҫешкән мускуллы тәнле. Был эт яңғыҙ алышта бүрене еңерлек.

Оҙонса түңәрәк ҡуңыр күҙле, күҙҙәре симметриялы урынлашҡан. Ҡарашы ғәҙәттә тыныс һәм етди. Күкрәге киң һәм яҡшы бөгөлгән ҡабырғалы, тәрән, һәм был үпкә һәм йөрәк урынлашыуына етерлек урын бирә. Ҡойроғо төптән йыуан, оҙон.

Йөнө оҙон йәки уртаса оҙонлоҡта, ҡуйы аҫҡы йөнлө, еңелсә тулҡынланып тора. Төҫө ҡара, һоро йә аҡ, йыш ҡына таплы. Тоҡом, билдәле бер экстерьер өсөн түгел, ә юғары эш сифаты алыу маҡсаты менән сығарылған, шуға күрә тотороҡло төҫкә һәм һүрәткә эйә түгел.

## Темпераменты
Грек овчаркаһы беренсе сиратта хеҙмәт итеүсе эт. Был тоҡом ҙур сыҙамлылығы һәм әрһеҙлеге, талымһыҙлығы менән айырылып тора. Был «бер хужаның» тоғро, ҡыйыу һәм тәүәккәл эте. Грек овчаркаһы көс ҡулланыу йә ҡатылыҡҡа нигеҙләнгән тәрбиәләүгә насар бирелә. Ул эҙмә-эҙлекле күнекмәләргә һәм талапсанлыҡҡа мохтаж. Үҙенең шикселлеге, һаҡ һәм агрессив булыуы арҡаһында грек овчаркаһы башҡа эттәр һәм кешеләр менән контактҡа насар инә. Хатта эт ҡарап тороуға тыныс кеүек тойолһа ла, ул ҡурсыуына тапшырылған кешене йәки уның хужалығын бер нигә лә ҡарамай яҡларға әҙер. Грек овчаркаһы вольерҙа бөтә территория ла күренгән урынды биләй. Был тоҡом көсөктәре мөмкин тиклем иртә яраҡлаштырыуға мохтаж.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Греческая Овчарка
* Стандарт породы
Лексикография

**Лексикогра́фия** ( [lexikon] «һүҙлек» + γράφω [grapho] «яҙам») — тел ғилеменең һүҙлектәр төҙөү һәм уларҙы өйрәнеү мәсьәләләре менән шөғөлләнгән киҫәге; һүҙҙәрҙең семантик структураһын, үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе, уларҙы аңлатыусы фән.

**Ғәмәли лексикография,** телде уҡытыуҙы, телде тасуирлауҙы һәм нормалаштырыуҙы, тел-ара аралашыуҙы, телде фәнни өйрәнеүҙе тәьмин итеп, йәмғиәт өсөн әһәмиәтле функциялар башҡара. Лексикография тел тураһындағы бөтә белемдәр тупланмаһын һүҙлектәр аша тапшырыу өсөн иң ҡулай һәм яраҡлы ысулдар табырға тырыша.

**Теоретик лексикографияға** һүҙлектең макроструктураһын (лексика һайлау, һүҙҙәр исемлегенең күләме һәм характеры, материалды урынлаштырыу принциптары) һәм микроструктураһын (һүҙлек статьяһының төҙөлөшө, һүҙлектәге билдәләмәләрҙең типтары, һүҙ тураһындағы мәғлүмәттең төрлө төрҙәренең нисбәте, тел иллюстрацияларының типтары һ.б. һ.б.) эшләү, һүҙлектәрҙең типологияһын эшләү, лексикография тарихы менән бәйле проблемалар тупланмаһы ҡарай.

Лексикография һүҙҙе уның бөтә үҙсәнлектәре йыйылмаһы менән бирә, шунлыҡтан һүҙлек тел буйынса уникаль һәм алмаштырғыһыҙ әсбап ҡына түгел, ғилми тикшеренеүҙәр өсөн мөһим ҡорал да булып тора. XXI быуаттың тел ғилеме һүҙлектәр аша белемдәрҙең бөтә аспекттарын яҡтыртырға тырыша, шунлыҡтан заманса һүҙлектәрҙә һүҙҙәр генә түгел, һүҙ берәмектәре лә тасуирлау объекты булып тора.

Билдәле лексикографтар — Поллукс, Ш.Дюканж, И.К.Аделунг, И.Г.Вальтер, В. И. Даль.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Лексикографик тәртип

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*  Архивная копия от 27 декабря 2013 на Wayback Machine
Панч Саровар

Индуизм теологияһе буйынса бөтәһе бергә  **Панч Саровар** йә **Панч-Саровар** тейеп аталған биш иҙге күл бар: Маносаровар күле, Бинду Саровар, Нараян Саровар, Пампа Саровар һәм Пушкар Саровар күле. Был күлдәр тураһында шулай уҡ Шримад Бхагавата Пуранада әйтелә. Дүрт күл Һиндостанда, ә Маносаровар күле Тибетта, Кытайҙа.



## Иҫкәрмәләр
Абдулла Алиш

**Абдулла Алиш (Алишев Абдулла Барый улы;** ;  15 сентябрь 1908 йыл, Ҡазан губернаһы Пичкас улусы Спас өйәҙе Көйөк ауылы — 25 август 1944 йыл, ) — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда әсирлектәр һәләк булған татар совет шағиры, яҙыусы, балалар өсөн хикәйәләр йыйынтығы, шиғыр, драма әҫәрҙәре авторы.

## Биографияһы
1908 йылда тыуған. 1927 йылда Ҡазан ер төҙөлөшө техникумына уҡырға инә. Мелиоратор һәм төҙөүсе булып эшләй. 1933 йылда журналислыҡ эшенә күсә, «Пионер ҡәләме» (Перо пионера) журналының яуаплы секретары була. 1938—1941 йылдарҙа Ҡазан педагогия институтында уҡый.

1939 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татар АССР-ы Яыусылары союзының яуаплы сәркәтибе Муса Йәлилдең 1939 йылда Абдулла Алишҡа биргән ҡылыҡһырламаһы һаҡланған. Ул бына нимә тип яҙа: «Абдулла Алиштың әҫәрҙәре еңел теле, ҡыҙыҡтырғыс йөкмәткеле булыуы менән айырыла. Ул татар совет уҡыусылары араһында лайыҡлы абруй менән файҙалана». 1941 йылда, һуғыш алдынан, татар радиокомитеты мөхәррире була.

Һуғыш башланыу менән Абдулла Алиш фронтта дошман менән алыша. 1941 йылдың октябрендә Брянск эргәһендә әсирлеккә алына, шунда Муса Йәлил менән осраша; «Иҙел-Урал» легионына эләгә. Йәшерен ойошмала ҡатнашҡаны өсөн, 1944 йылдың 25 авгусында Берлиндағы Плётцензее хәрби төрмәһендә гильотина язаһына хөкөм ителә.

1965 йылда Ҡазан пионерҙар һарайына уның исеме бирелгән.

Хәҙер уның вариҫтары Ростов өлкәһе Аҙау ҡалаһында йәшәй.

## Ижады
1931 йылда «Пионер отряды байрағы» хикәйәләр йыйынтығы баҫыла. «Яҡты күл буйында» повесы (1933), «Тулҡындар» (1934) һәм «Ант» хикәйәләр йыйынтығы (1935), «Илгиз менән икәүләп» (1940) һәм «Минең ағайым» шиғырҙар йыйынтығы (1940), татар балалар әҙәбиәтендә мөһим урын биләй. «Әсәйем әкиәттәре» китабы (1940) бер нисә тапҡыр урыҫ телендә лә баҫылған.
«Кескенә тотҡон», «Сертотмаҫ өйрәк» (Ҡазан ҡурсаҡ театры) пьесаларын яҙа. Абдулла Әхмәт менән берлектә 1934—1935 йылдарҙа «Күршеләр» һәм «Йондоҙ» пьесаларын яҙа. Әсирлектә лә үҙ халҡына тоғролоғон сағылдырған («Ватан» «Үлем тураһында йыр», «Тыуған ауыл», «Үҙем тураһында йыр» һ. б.) шиғырҙарын яҙа.

## Хәтер
Ҡазанда, 1 Май майҙанында Ҡазан кремленең Спас башняһы эргәһендә Курмашев төркөмө буйынса ун көрәштәше барельефы стелаһын һәм Муса Йәлил һәйкәлен берләштергән монументаль комплекс-мемориал ҡуйылған.

2002 йылда Ҡаршылыҡ хәрәкәте музейында (Берлинда Плётцензее төрмәһе музейына күрше бина) ике татар яҙыусыһы — Абдулла Алиш һәм Муса Йәлилгә арналған стенд урынлаштырылды.

2018 йылда ҡала Болғар ҡалаһында (Болғар тарихи-археологик комплексы территорияһында) Абдулла Алиш музейы асылды.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Курмашев и десять других

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ибатуллин Т. Военный плен: причины, последствия. — СПб, 1997.
* Симонов К., Сосед по камере, «Литературная газета», 1956, 13 октября;
* 

## Һылтанмалар
* Татарский писатель Абдулла Алиш
* Стихи Абдуллы Алиша
* Популярная заметка об Алише в Казанской газете
* Биография Абдуллы Алиша 
* Музей Абдуллы Алиша в Болгаре
Словак Ожмахы

**Словак ожмахы, Словенски Рай** (), көнсығыш Словакиялағы тау массивы (төҙөлөшө яғынан бер төрлөрәк булған яҫы түбәле тауҙар теҙмәһе) һәм халыҡ паркы, Спишско-Карст Гемерский Карстының бер өлөшө. Иң юғары нөктәһе — Велек Кнола тауы, 1266 м

Словак ожмахының майҙаны 210 км² тәшкил итә һәм Спишска Нова Вес, Попрад һәм Рожнява райондары территорияһында урынлашҡан. Уның территорияһы буйынса Горнад һәм Гнилец йылғалары аға. 90 процент Территорияһының 90%-н башлыса бук-аҡ шыршы пихтовая урманы тәшкил итә.

## Иҫтәлекле урындары
* Спишске Подградье, Левоча, Рожнява, Попрад, Спишска Нова Вес, Гелница ҡалалары
* Күп һанлы мәмерйәләр, Добшинская мәерйәһен генә барып ҡарап була
* Ҡаялар
* Упҡындар
* Каньондар — тар тәрән үҙәнлектәр
* Шарлауыҡтар

## Һылтанмалар
* www.slovenskyraj.sk
* Ҡурсаулыҡ Страничка
Словен матицаһы

**Словен матицаһы** () — словен мәҙәниәте һәм йәмғиәтенең төрлө һорауҙар буйынса осрашыуҙар һәм консультациялар ойоштороусы ғилми һәм мәҙәни институт. Үҙенең әҫәрҙәрен һәм төрлө белем тармаҡтары буйынса хеҙмәттәр тәржемәләрен баҫтырып сығарыусы өлкәнлеге яғынан икенсе нәшриәт булып һанала.

Институтҡа 1864 йылдың 17 февралендә император Франц Иосиф ризалығы менән нигеҙ һалына. Үҙ эшмәкәрлегенең тәүге йылдарынан алып, институт словен төбәгенең календарҙарын, карталарын, атластарын, шулай уҡ  буйынса белешмәләр һәм китаптар сығарҙы.

## Рәйестәр исемлеге
* 1865 — Зойс Антон
* 1865—1869 — Томан Ловро
* 1869—1875 — Коста Этбин Генрих
* 1875—1881 — Блейвейс Янез
* 1881—1882 — Марн Йосип
* 1882—1885 — Грасселли Петер
* 1885—1886 — Поклукар Йосип
* 1886—1893 — Марн Йосип
* 1893—1907 — Левец Фран
* 1907—1914 — Илешич Фран
* 1917 — Грасселли Петер
* 1918—1920 — Тавчар Иван
* 1920—1947 — Лончар Драготин
* 1947—1949 — Жупанчич Отон
* 1950—1966 — Мелик Антон
* 1966—1975 — Коблар Франц
* 1975—1978 — Звиттер Фран
* 1978—1987 — Графенауэр Бого
* 1987—1994 — Симонити Примож
* 1994—2008 — Махнич Йожа
* 2008-н.в. — Комелй Милчек

## Иҫкәрмәләр
Валетт Жан Паризо де ла

**Жан Паризо́ де ла Вале́тт** (; 1495 йылдың 4 феврале, Паризо, Тарн һәм Гаронна департаментындағы Лангедокта тыуған) — 1568 йылдан Мальта орденының Бөйөк магистры. Орденға ингәндән һуң, рыцарь-госпитальер булараҡ, Грецияның Родос утрауы өсөн төрөктәргә ҡаршы айырыуса батырлыҡ менән көрәшә. Бөйөк Магистр булараҡ, Валетт орден геройы һәм 1565 йылда ғосмандар Мальтаны Бөйөк ҡамауҙа тотҡанда ҡаршылыҡ күрһәтеүгә етәкселек итеүсе иң данлыҡлы лидерға әйләнә, был ҡамау бөтә замандарҙың да иң бөйөк ҡамауҙанының береһе тип билдәләнә.

1566 йылда Бөйөк Магистр Ла Валетт Валлетта ҡалаһының тәүге нигеҙ ташын һалған.

## Биографияһы
Граф нәҫеле Тулуздарҙың дворян ғаиләһендә тыуған.

1534 йылда де ла Валетт галера менән командалыҡ итә, ә 1540 йылда уның үҙенең галиоты була. 1540 йылда төрөктәргә әсирлеккә эләгә һәм бер йыл буйы галерала ҡол була. Күпмелер ваҡыт дауамында Триполи губернаторы була.

1557 йылдың 21 авгусында де ла Валетт Мальта орденының бөйөк магистры була, һәм уны күп кенә европа һәм мосолман дәүләттәре Мальта хакимы тип таный. 1565 йылда Төркиә Мальтаға ҡаршы 35 меңлек ғәскәре булған эскадра әҙерләй. Де ла Валетт оборона башында тора һәм дошман һөжүмен кире ҡаға. Магистр хөрмәтенә Мальтаның баш ҡалаһы Валлетта тип атала.

## Документалистика
* 

## Иҫкәрмәләр
Бөгөлгән урман

**Бөгөлгән урман** (шулай уҡ Кәкре урман,  , ингл. Forest Crooked), Польшала, Померания ерендәге Nowe Czarnowoла урынлашҡан сәйер бөгөлгән ҡарағай төркөмөнән торған сауҡалыҡ.

Сауҡалыҡ составында 1930 йыл тирәһендә ултыртылған барлығы 100-гә яҡын ҡарағай, ул саҡта сауҡалыҡ немец провинцияһы Померания сиктәрендә урынлашҡае була. Һәр ҡарағай дөйөм уникаль формаға эйә — ерҙән сыҡҡан урынынан уҡ 90 градусҡа  төньяҡҡа ҡырҡа бөгөлә, ә һуңынан 1-3 метр кимәлендә сигмаға оҡшатып ҙур булмаған бөгөлгәндән һуң, вертикаль рәүештә күтәрелә. Моғайын, был ағастарҙың формаһы антропоген йоғонтоға дусар ителгән, тик маҡсаты ла, алымы ла билдәле түгел; бәлки, бонсай  техникаһындағы кеүек, форма тартылыу ярҙамында бирергә кәрәктер. Бындай деформация, артабан йыһаздар эшләү йәки кәмәләр төҙөлөшөндә тәбиғи бөгөлгән ағасҡа мохтажлыҡтан сығып, шулай эшләнгән тип фаразлай .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Изогнутый лес: мистическая и таинственная роща из 400 бонсайподобных сосен в Польше, 2015
Македония ҡатын-ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты

**Македония ҡатын-ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты** () — Югославия халыҡ-азатлыҡ һуғышы ваҡытында югослав Македонияһында барлыҡҡа килгән феминистик хәрәкәт. Төньяҡ Македонияла бер нисә заманса феминистик ойошмаларының башында тора. Фронт 1942 йылда оккупацияланған Югославияла башҡа фашизмға ҡаршы ҡатын-ҡыҙҙар фронттары менән берлектә булдырыла.

Был хәрәкәттә иң билдәле шәхес — Веселинка Малинская, ул Халыҡ-азатлыҡ һуғышында һәм Македонияны азат итеү буйынса фашизмға ҡаршы йыйылышта ҡатнаша, уның атаһы 1903 йылғы Илинден ихтилалында ҡатнаша.

Хәрәкәттең төп маҡсаты ҡатын-ҡыҙҙар өсөн мәктәп белемен яҡшыртыу һәм уларҙың грамоталылыҡ кимәлен күтәреү булып тора, сөнки ул ваҡытта наҙандарҙың күпселеген ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә. Икенсе донъя һуғышынан һуң, Грециялағы Граждандар һуғышы осоронда (1946—1949), Греция Македонияһында, Халыҡ-азатлыҡ фронты һәм Милли азатлыҡ йәштәр ассоциацияһы кеүек, был ойошма ла король грек хөкүмәте тарафынан «енәйәтсел» булараҡ тыйыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Югославия ҡатын-ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты

## Иҫкәрмәләр
Айҙаркүл

**Айҙаркүл** — Үзбәкстандың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә аҡмай торған ҙур күл, 4000 км2 майҙанлы Айҙар-Әрнәсәй күлдәр системаһында хасил булған яһалма һыуһаҡлағыс. Системаға өс тоҙло күл —  Айҙаркүл үҙе, Әрнәсәй һәм Тоҙҡан инә. Күлдәр Ҡыҙылҡомдоң көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.

## Тарихы

Үткән быуат уртаһына тиклем Әрнәсәй ҡыҫҡа ғына ваҡыт һыуы торған тоҙло күл булған. Эҫе ваҡытта ул ҡороп, тулыһынса юҡҡа сыға торған булған. 

1960 йылдары башында Һырдарьяны быуып ҡуялар. Бер үк ваҡытта Шардар ГЭС-ы төҙөлә башлай. 1969 йылда бик ҙур ташҡын була,  1969 йылдың февраленән 1970 йылдың февраленәсә Һырдаръянан  ағып төшкән һыуҙың бер йыллыҡ миҡдарына ҡарата 60 % (21 км3)  Әрнәсәй үҙәненә ағыҙылған. Һөҙөмтәлә күл барлыҡҡа килә. 1969 йылдан Айҙаркүлгә даими  рәүештә Һырдаръя һыуы ташҡан һайын, Шардар һыуһаҡлағысынан ағыҙып торола. Шул рәүешле Әрнәсәй  тулып еткән һәм төбәктә ҙурлығы буйынса Арал диңгеҙенән ҡала икенсе урында торған күл  хасил булған.

2005 йылда Айҙаркүлдә 44,3 км3 һыу булған. Хәҙер күлдең майҙаны яҡынса 3000 км2, оҙонлоғо 250 км, киңлеге 15 км-ға тиклем етә. Һыу минерализацияһы бары тик бер литрға 2 грамм (2 ‰).

Күлгә күп төрлө балыҡтар ебәреп үрсетәләр.  Хәҙер хатта балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә башлағандар. Йылына күлдәр системаһында 760-тан 2000  тоннаға тиклем  балыҡ тоталар (1994-2001 йылдар статистикаһы).

Ҡыҙылҡом фаунаһын  Арал диңгеҙе яғынан осоп килгән һыу ҡоштары]] байыта.

Айҙаркүл буйында 345 ғаилә (сама менән 1760 кеше) йәшәй.

Айҙаркүл төбәгенең балыҡсылыҡ, күсмә малсылыҡ, шулай уҡ туризм өсөн бик ҙур мөмкинлектәре бар. Бында АЭС төҙөлөүе лә ихтимал. Күл туңмай.

## Һылтанмалар
* Айҙаркүл. Мәғлүмәт һәм фотоһүрәттәр 
* Айҙаркүл. Туристар өсөн мәғлүмәт 
* Айҙаркүлдең һоҡланғыс күренештәре
Балҡарҙар

**Балҡарҙар** (, ); — төрки телле халыҡ, башлыса Төньяҡ Кавказдың үҙәк өлөшөндә, таулы һәм тау алды төбәктәрендә йәшәй (Балҡарстан).

Йылғалары Баксан, Чегем , Хазни-дон, Черек-Балҡар, Черек-Хулам. Европеоид расаның кавкасион раса антропологик тибы . Төрки телдәр ғаиләһенең ҡарасай-балҡар телендә һөйләшәләр.

## Этнонимы

«**Балҡар**» этнонимының килеп сығышы тураһында бер нисә версия бар:
* Малкар тарлауығында йәшәүселәрҙең урыҫ телендәге аталышы ().
* «Болгар» тигән атаманан  737 йылда  ғәрәп-хазар килешеү шарттары буйынса ҡаған теләүселәрҙең барыһына ла ислам ҡабул итергә рөхсәт бирә. Күп болғар-бурджандар (атап әйткәндә, хәҙерге заман  балҡар, карасай һәм ҡумыҡтарҙың ҡанбабалары) мосолманлыҡ ҡабул итә. Тап ошо ваҡыттан болғарҙар араһында ислам тарала башлай.
Үҙатамалары — малғар, малҡар, балҡар.

## Халыҡ һаны

Әлеге ваҡытта балҡарҙарҙың дөйөм һаны яҡынса 125 мең кеше тәшкил  (2010 йылға ҡарата). Рәсәйҙә 112,9 мең кеше йәшәй, улар араһында Ҡабарҙы-Балҡарстанда — 108,6, меңе, был республика халҡының 12,7 % тәшкил итә.

(Ҡабарҙы-Балҡарстанда) 2010 йылғы халыҡ иҫәбе райондар буйынса:

Күпмелер балҡарҙар Ҡаҙағстанда һәм Ҡырғыҙстанда йәшәй (4 — 5 мең кеше, 2008), улар унда  депортация арҡаһында 1944 барып юлыҡҡан.

Шулай уҡ Төркиәлә, Европа илдәрендә һәм  АҠШ-та йәшәүселәр бар, улары XIX быуатта мөһәжир булып киткән.

### Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре

## Телдәре

Ҡарасай-балҡар (ҡарасай, балҡар) теле — төрки телдәрҙең береһе , был телдә ҡарасайҙар һәм балҡарҙар һөйләшә. Диалекттарында айырма аҙ. Хәҙерге атамаһы 1950 йылдарҙа ҡабул ителә, элек таулы-татар, таулы-төрки, татар-сығатай теле тип атап йөрөтөлгән.Ҡабарҙы-Балҡарстанда һәм Ҡарасай-Черкес Республикаһында киң таралған, ике республикала ла дәүләт статусына эйә. Рәсәйҙә 303 мең самаһы кеше ошо телдә һөйләшә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*  
* 
*  
* 
*
Пһном Деи

**Пхном Дей** (Кхмер телендә:ភ្នំដី) ул Сием Реап, Камбоджала Сием Реап янында 272 м бейеклектәге ҡалҡыулыҡ.
## Урынлашуы
Пхном Дей төп Ангкор Ват ғибәҙәтханаларының береһе Бантеай Шрейҙан көньяҡ-көнсығышта, Пхном Кулендән көньяҡта урынлашкан. Ул Ангкор Ват  ғибәҙәтхана комплексы өлөшө, был Кхмер Империяһенең баш ҡалаһы булған төбәктә.

## Ангкор ғибәҙәтханаһы
Ҡалкыулыҡның өстөндә ғибәҙәтхана бар, ул Батша Ясоварман I хөкөмө дәүерендә (899-910 йылдарда) һалынған иде. 
Пхном Дей Батша Ясоварман I дәүерендә һалынған ҡалҡыулыҡ өстө ғибәҙәтханаларының береһе генә, башҡалары - Пхном Бакхенг, Пхном Бок һәм Пхном Кром.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Mercury diagram
*Nick Ray, *Cambodia*
Шор теле

**Шор теле** (, ) — шор халҡы теле, Рәсәйҙең  Кемерово өлкәһендә киң таралған — башлыса, Алтай тауҙарының төньяҡ итәгендә, Кузнецк Алатауында, Томь йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйында, Хакасия һәм Алтай Республикаһы сигендә йәшәйҙәр.

Шор телендә һөйләшеүселәр һаны — 6 меңдән ашыу кеше (2002,  халыҡ иҫәбе).

Төрки телдәрҙең төньяҡ-көнсығыш төркөмө хакас төркөмсәһенә ҡарай.

## Диалекттары

Ике диалектлы: мрас, йәки «з» менән һөйләшкәне әҙәби тел нигеҙендә ята ( 20-30-сы йй. ҡулланылған), икенсеһе - кондом, «й-диалект»; уныһы  үҙ сиратында бер нисә һөйләшкә бүленгән. Мрас диалекты - хакас, ә кондом — төньяҡ алтай һөйләшенә ҡарай.

## Шор яҙмаһы

Шор яҙмаһы 1927 йылдан урыҫ алфавитына нигеҙләнгән булған, һуңғараҡ, 1929—1938 йылдарҙа —  латин графикаһы нигеҙендә эшләнгән булған. 1938 йылда кириллица нигеҙендә яңы алфавит  төҙөлә.

1885 йылда миссионерҙар сығарған әлифба билдәле.

Хәҙерге шор алфавиты:

## Лингвистик мәғлүмәттәр

### Фонетика
Шор фонетикаһында 16 һуҙынҡы һәм 25 тартынҡы фонема. Һуҙынҡылар оҙон һәм ҡыҫҡа әйтелешле: ҡыҫҡа  (а, э/е, ы, и, ӧ, ӱ, о, у) һәм оҙон (аа, ээ/ее, ыы, ии, ӧӧ, ӱӱ, оо, уу).

Баҫым көс һалып әйтелә. Һуҙынҡылар гармонияһы күҙәтелә.

### Һуҙынҡылар

### Тартынҡылар

#### Ижек
Ижектәрҙең асығы ла  (V, CV), ябығы ла (VC, CVC, VCC, CVCC) осрай. Урыҫ теленән үҙләштерелгәндәрендә бөтә төрө лә булыуы мөмкин.

### Морфологияһы
Башҡа төрки телдәрҙәге кеүек, юҡ *род* (енес) категорияһы, синыф, йәнле-йәнһеҙгә бүлеү юҡ. Һан категорияһы бар. Күплек аффикстары  (*-лар*/*-лер*, *-нар*/*-нер*, *-тар*/*-тер*) исемдәргә, ҡылымдарға, 3-сө зат исемдәргә  ҡушыла.

Ете  килеш бар 

## Телде өйрәнеү
* Кемерово дәүләт университетының Новокузнецкиҙағы институтында  (филиал) уҡытыусылар әҙерләнә

### Шор телен өйрәнгән сит ил кешеләре
*Эрдаль, Марсель

## Әҙәби тел
Шор телендә *Чиспияков Фёдор Степанович* ижад иткән (1906—1978)

## Ҡарағыҙ
* Кондом шор һөйләше
* Төрки ҡатнаш телдәр
* Шор исемдәре
* Шор диалекты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Амзоров М. П. Грамматика шорского языка. Новокузнецк, 1992.
* Дыренкова Н. П. Грамматика шорского языка. М.:Л., 1941.
* Курпешко-Таннаташева Н. Н., Апонькин Ф. Я. Шорско-русский и русско-шорский словарь. Кемерово 1993.

## Һылтанмалар

* Шорский язык
* Шорско-русский словарь 
* Корпуса на Шорском языке
* Шорский язык на сайте НФИ КемГУ
* Чиспиякова Ф. Г. Учебное пособие по диалектологии шорского языка (23 М)
Һары уйғырҙар

**Һары уйғырҙар** (**уйғырҙар**, шира-йогур; ; сар.-юг. Sarïg Yogïr [sarɯɢ jʊɢʊr], Шира-уй4ур теле Šera Yogor [ʃira jʊɢʊr]) — Ҡытайҙа рәсми танылған 56 халыҡтың береһе. Ганьсу провинцияһында Сунань-Югур автономиялы өйәҙе тигән милли-территориаль автономиялары бар. Һары уйғырҙар ике территориаль төркөмгә бүленә. Беренсе төркөм һары уйғыр телендә, икенсеһе — монгол шира-уйғыр телендә һөйләшә.

Б. э. т. 840 йылда уйғырҙарҙаң бер өлөшө шад титуллы Удзар Текин етәкселегендә Ганьсу провинцияһына табан хәрәкәт итә һәм күренекле дәүләт эшмәкәре Пан Текин булышлығында Уйгур Кянсуй (Ганьчжоу) дәүләтен төҙөй. Дәүләт бер нисә быуат йәшәй һәм Тангуттар тарафынан юҡ ителә.

2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса Гансу провинцияһында 13 719 кеше йәшәй.

## Ҡәбилә составы
Е.Тенишев тикшереүе буйынса, һары уйғырҙарҙың ҡәбилә бүленеше ете отакка (территориаль берәмеккә) бүленә. Отак һәм уйғу ҡәбилә берәмеге буларыҡ бөгөнгө көндә бер ниндәй ҙә хужалыҡ йәки иҡтисади әһәмиәткә эйә түгел..

Көндәлек тормошта, төрлө телдә һөйләшеүгә ҡарамаҫтан, һары уйғырҙар һәм шира-уйғырҙар бер-береһе менән бәйле. Быны һары уйҡырҙарҙа ла, шира-уйғырҙарҙа ла осраған бер үк ҡәбилә исемдәре раҫлай.
* Анджан (анджән, анджәң, анджян).
* Арлат. Арулаттар тоҡомдары.
* Вай. Ике өлөшкә бүленә: эрки вай «иҫке вай» һәм йаны вай «яңы вай».
* Джуныл (чоңыл, чуңыл).
* Йаглахкыр (йаглакыр, йаглахкар, йаглыхкыр, яглак).
* Йагток.
* Йун (патан).
* Каджан.
* Калка.
* Камер.
* Каргос.
* Колен.
* Комджук.
* Коң. Шорҙарҙа ҡәбилә бар.
* Конрат (коңрат).
* Кулин.
* Кыргыс. Боронғо ҡырғыҙ нәҫеленән.
* Ланчак.
* Лахшо.
* Мнэг.
* Ойрот (ойрат).
* Ӧрге.
* Пагана.
* Паглыг.
* Пайат.
* Патан.
* Пашу.
* Пегеши.
* Пейат.
* Пәй.
* Сокалыг.
* Солтус.
* Сына.
* Төмөр. Монгол телендә *тимер* тигәнде аңлата
* Темурчин. Монгол телендә *тимерсе* тигәнде аңлата.
* Тогшы (тогша, тогши).
* Тунса.
* Тӳргӳш
* Уйрат.
* Хор.
* Хараңгат (ораңгат, хуруңут).
* Чанбан.
* Чунса.
* Чыгаллык.
* Шартың.
* Эркэр. Ирекле кеше тигәнде аңлата.
* Ыглан. Тибет телендә γǎlán, γlan (үгеҙ).

## Дин
Уйғырҙарҙың традицион дине — шаманизм менән ҡулланылған Тибет Буддизмы.

## Әҙәбиәт
* Народы Восточной Азии / под ред. Н. Н. Чебоксарова, С. И. Брука, Р. Ф. Итса, Г. Г. Стратановича. М. — Л.: Наука, 1965. С. 219.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Яҡут Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы

**Яҡут (Саха) Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы** (, , ) — РСФСР составында автономиялы республика (1922—1992). Баш ҡалаһы — Якутск ҡалаһы.

Лена, Анабар, Оленёк, Яна, Индигирка йылғаларының һәм Колыманың түбәнге ағымы бассейндарында урынлашҡан. Төньяғында — Лаптевтар һәм Көнсығыш Себер диңгеҙҙәре яр буйҙары һәм Яңы Себер утрауҙары.  Автономиялы республика территорияһының 40 % Төньяҡ поляр ҡотоптоң аръяғында урынлашҡан.

## Тарихы
Яҡут (Саха) АССР-ы 1922 йылдың 27 апрелендә РСФСР составында Яҡут өлкәһе территорияһында (Иркутск губернаһының Киренск өйәҙе составына кергән Түбәнге Тунгуска районынан тыш) ойошторолған. Республика составына шулай уҡ Енисей губернаһының Хатанга-Анабар районы, Иркутск губернаһы Киренск өйәҙенең Олёкминск-Сунтар улусы һәм көнсығыш оҙонлоҡтоң 84° һәм 140½° мериандары араһында урынлашҡан Төньяҡ Боҙло океандың барлыҡ утрауҙары инә. Автономиялы республика ойошторолоуында Максим Аммосов менән Платон Ойунский һәм Исидор Бараховтар ҙур роль уйнай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында республикала йәшәгән 50 меңдән ашыу кеше фронттарҙа һуғышҡан, шуларҙың 13-ө — Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған. Бынан тыш башлыса республикала йәшәүселәрҙән тупланған хәрби подразделениелар булған, мәҫәлән, хәҙер Старая Русса ҡалаһы урамдарының береһе шундай подразделение хөрмәтенә Яҡут уҡсылары исемен йөрөтә.

1990 йылдың 27 сентябрендә Яҡут АССР-ының Юғары Советы автономияны Яҡут-Саха Совет Социалистик Республикаһы тип үҙгәртеү тураһында иғлан итә.

1991 йылдың 27 декабрендә Яҡут-Саха ССР-ның Юғары Советы республиканың исемен Саха (Якутия) Республикаһы тип үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул итә.

## Халҡы
1979 йыл башына ҡарата милли составы (кеше):
* урыҫтар — 430 мең
* сахалар — 314 мең
* украиндар — 46 мең
* эвенкалар — 11,6 мең
* эвендар — 5,8 мең
* башҡалар.

Халыҡ һаны

## Иҡтисады

1920-се йылдарҙан республика биләмәләрендә Алдан алтын ятҡылыҡтары асыла, Алдан алтын сәнәғәте районы барлыҡҡа килә. 1930-сы йылдарҙа Төньяҡ диңгеҙ юлы файҙаланыла башлай, Лена йылғаһының тамағында Тикси диңгеҙ порты төҙөлә. 1950-се йылдарҙың урталарына ҡәҙәр республика территорияһында Дальстройҙың һәм ГУЛАГ-тың холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары эшләй. 1950-се йылдарҙан, республиканың көнбайышында алмас ятҡылыҡтары асылыу менән ҡеүәтле алмас табыусы сәнәғәт инфраструктураһы булдырыла. 1960-сы йылдарҙа республикала уран мәғдәндәре ятҡылыҡтарының Элькон төркөмө асыла. 1970-се йылдарҙа республикаға Байкал-Амур тимер юлы магистраленең тармағы Беркакитҡа тиклем (Көньяҡ Яҡут күмер бассейнының Нерюнгири һәм Эльгин күмер ятҡылыҡтары йүнәлеше буйынса) һалына. Геология эштәре барышында 1974-1987 йылдарҙа республика биләмәләрендә 12 ер аҫты ядро шартлатыуҙары була. СССР-ҙың иҡтисади районлаштырыуы буйынса республика Алыҫ Көнсығыш иҡтисади районынан ҡараған.

## Бүләктәре
* 1957 — Ленин ордены
* 1972 — Октябрь Революцияһы ордены
* 1972 — Халыҡтар Дуҫлығы ордены

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Хөрәсән төркиҙәре

**Хөрәсән төркиҙәре** (, Хөрәсән төрки теле. *خوراسان تؤرکلری*) — Хөрәсән төркиһендә һөйләшкән төрки халыҡтар, уларҙа икенсе тел булып фарсы теле ҡулланышта йөрөй.

## Урынлашыуҙары
Хөрәсән төркиҙәре традицион рәүештә Ирандың төньяҡ-көнсығышында Хөрәсән тарихи-географик регионында йәшәгән, хәҙер улар Ирандың   останындағы (провинцияһындағы) Хөрәсән-Резави, Төньяҡ Хөрәсән һәм Көньяҡ Хөрәсән төбәктәрен биләй.  Хөрәсән төркиҙәр башлыса  останындағы Төньяҡ Хөрәсән, Хөрәсән-Резави һәм Гөлөстан тип аталған урындарында йәшәй

## Килеп сығыштары
Хөрәсәндең сиктәре Әзербайжандан күсерелгән халыҡ иҫәбенә нығытылған . Күселеге сөнни мосолман төркиҙәрҙән айырмалы, улар шиғыйҙар.  Карл Генрих Менгес башта уларҙың телен төркмәнсә тип яҙған, аҙаҡ әзербайжанса   —  кучан диалекты тип һанай башлаған. Майкл Кнюппел быныһын дөрөҫ һанай, сөнки хөрәсән төркисәһе  әзербайжан теленә яҡыныраҡ. Джеймс Кларк  Хөрәсәндә әзербайжан һәм фарсы телендә  һөйләшәләр тигән фекерҙә

В. Иванов Хөрәсән төркиҙәре  әзербайжандар менән туғандаш тип белдерә.1926 йылда Иванова, хөрәсән төркиһен әзербайжан һәм төркмән телдәренән айырмалы рәүештә идиома тип ҡарарға кәрәк, тигән фекер белдерә, һуңғараҡ үҙаллы тел тип  билдәләнә башлай.

Хөрәсәндә XIX быуат аҙағында булып киткән А. М. Золотарёв төркиҙәрҙе телгә ала:«Повсюду же разбросаны и многочисленные племена турецко-татарского происхождения. Остатки народов, некогда воевавших Персию, а частью переселенцы Адербейджана, они также все оседлы и представляют наиболее мирное и трудолюбивое население края».

Улар төрлө яҡтарҙан килгән бер нисә ырыуға бүленгән. Шуларҙың иң эреһе - *баяттар*.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* The Khorasani Turks of Iran