open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Смыслов Василий Васильевич

**Василий Васильевич Смыслов** (24 март 1921 йыл — 27 март 2010 йыл) — СССР, һуңынан Рәсәй шахматсыһы. Шахмат буйынса 7-се донъя чемпионы (1957—1958). СССР чемпионы (1949). Өс тапҡыр донъя чемпионы (1938, 1942, 1944/45). СССР командаһы составында туғыҙ тапҡыр Бөтә донъя шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (1952, 1954, 1956, 1958, 1960, 1964, 1968, 1970, 1972). СССР командаһы составында Беренсе команда донъя чемпионаты еңеүсеһе (1985). СССР командаһы составында биш тапҡыр Европа чемпионаты еңеүсеһе (1957, 1961, 1965, 1970, 1973). Халыҡ-ара гроссмейстер (1950). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1948), шахмат композицияһы буйынса халыҡ-ара арбитр (1957), шахмат теоретигы.

## Биографияһы
6 йәшендә шахмат уйнарға өйрәнә — атаһы, Василий Осипович Смыслов (1881—1943), 1-се категориялы шахматсы була. Москворецкий Пионерҙар йортоноң шахмат секцияһында шөғөлләнә. 1938 йылда 1-се категория шахматсыларҙың Бөтә Союз турнирында 1-3-сө урындарҙы бүлешә, Мәскәү чемпионатында — 1-2-се урындарҙы. Мәскәү чемпионы (1942 һәм 1943/1944 йылдар — конкурстан тыш уйнаған М. Ботвинниктан һуң икенсе була). Оҫталар турниры: Куйбышев (1942) — 2-се урын, Свердловск (1943) — 3-4-се урындар. СССР-ҙың 18 чемпионаты ҡатнашыусыһы (1940 йылдан); яҡшы һөҙөмтәләре: 1940 йыл — 3-сө урын, 1941 йыл (илдең абсолют чемпионы исеме өсөн матч-турнир) — 3-сө, 1944 йыл — 2-се, 1947 йыл — 3-4-се урындар, 1949 йыл — 1-2-се урындар (Д. Бронштейн менән), 1955 йыл — 1-2-се урындар (өҫтәмә матчта Е. Геллерға еңелә), 1969 йыл — 3-5-се урын, 1971 йыл — 2-3-сө урын.

Гронинген турнирында (1946 йыл) 3-сө урын алып, Смыслов 1948 йылғы донъя беренселеге матч-турниры ҡатнашыусылдары иҫәбенә индерелә (2-се урын); шул ваҡыттан донъяның көслө шахматсылары төркөмөнә инә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Каспаров, Гарри Кимович|Каспаров Г. К.]]* Мои великие предшественники. Т. 2. От Эйве до Таля. — М.: РИПОЛ классик, 2005. ISBN 5-7905-2239-4.
* 

## Һылтанмалар
* Краткая биография Василия Смыслова  на сайте 64chess.com
* Краткая биография Василия Смыслова на сайте chesspro.ru
* 45 матовых позиций из партий Смыслова
Сипайловтар

**Сипайловтар** - 17-се быуатта Смоленск шляхтаһынан күсеп килгән дворян нәҫеле вәкилдәре. 

## Тарихы
Смоленск шляхтаһы - Смоленск халҡын Бөйөк Литва кенәзлеге яулап алғас,  уның составында саҡта барлыҡҡа килгән өҫтөнлөклө категория. Смоленск шляхтаһы составына шулай уҡ Польша офицерҙары ла кергән, уларға король Смоленскиҙа ер биргән.. . 1654 йылда урыҫ ғәскәрҙәре тарафынан Смоленск яулап алынғандан һуң 600 шляхтич батша Алексей Михайловичҡа хеҙмәткә күсә  .400-ҙән артыҡ шляхтич Башҡортстанға оҙатылған, ҡалғандары Смоленскиҙа ҡалған. XVIII быуат аҙағына улар тулыһынса урыҫлашып, ябай провинциаль дворяндарға әүерелә.
### Өфө тармағы вариҫтары
Смоленск шляхтаһынан күсеп килгән Сипайловтар Өфөлә ерегеп тороп ҡалған.

1654 йылда Кама аръяғы сик һыҙығында Зәй ҡәлғәһенә урынлашалар. 

Билдәлеләре: 
*Михаил Петрович Сипайлов* (1766—?) һәм *Яков Петрович Сипайлов* (1769—?) - прапорщиктар, Ырымбур сик буйы батальондарында хеҙмәт итәләр; 

*Василий Андреевич Сипайлов* (1776—?) - губерна секретары (1804), 1795—98 йылдарҙа Ырымбур губерна идараһында, һуңғараҡ Ырымбур енәйәт суды палатаһында хеҙмәт итә; 

*Егор Иванович Сипайлов* (1792—?) - губерна секретары (1817), 1809 йылдан алып Бөгөлмә городничий идараһында, 1812 йылда — Бөгөлмә өйәҙ судында хеҙмәт итә; 1820 йылда Бөгөлмә земство судына дворяндар заседателе, бер үк ваҡытта 1821 йылда Бөгөлмә өйәҙ судына өйәҙ судьяһы итеп һайлана; 

*Михаил Дмитриевич Сипайлов* (1802—?), коллегия асессоры (1846); 1816 йылдан башлап Минзәлә земство судында хеҙмәт итә, 1824 йылдан — Бөрө земство судында дворяндар заседателе, 1829 йылдан — Өфө ҡала полицияһында хосуси пристав, 1835 йылдан — Ырымбур ҡаҙна палатаһының махсус эштәр чиновнигы, 1842 йылда — Өфө земство судында өлкән заседатель, 1844 йыл — Өфө округы нач. ярҙамсыһы.

Сипайловтар нәҫеле Ырымбур губернаһының дворян нәҫел тарихы китабының 2‑се киҫәгенә яҙылған.

## Ер биләмәләре

Генераль ыҙанлау буйынса Сипайлов нәҫеле Минзәлә өйәҙендә  1143 дисәтинә ергә, Бөгөлмә өйәҙендә Васильевка ауылына һәм алпауыт Залесовтар менән берлектә 806 дисәтинә ергә, Өфө өйәҙендә Загорное ауылына (хәҙерге Һупайлы) һәм 760 дисәтинә ергә эйә булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Латыпова В.В. Поляки в Башкортостане (XVII—XVIII века): кратк. ист. очерк //Башкирский край. Уфа, 1994. Вып.5.
* История Уфы: краткий очерк / Ганеев Р. Г., Болтушкин В. В., Кузеев Р. Г.. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. — 604 с.

## Һылтанмалар
* Город Уфа: достопримечательности и история
*Б.Ә.Аҙнабаев. Сипайловтар//Башҡорт энциклопедияһы
* История микрорайона Сипайлово в Уфе
Алексеев

**Алексеев** — фамилияһы.
* Алексеев Павел Фёдорович (7 июль 1912 йыл — 28 апрель 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы. Советтар Союзы Геройы (1945).
* Алексеев Леонид Александрович (25 август 1935, Новая Деревня, Стәрлетамаҡ районы, БАССР — 23 декабрь 2008, Өфө) — СССР һәм Рәсәй тау инженеры, уҡытыусы. Техник фәндәре докторы (1987), профессор (1989). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978).
* Алексеев Николай Васильевич (26 август 1934, Уҫаҡ (Бөрө районы), БАССР — 7 апрель 2000, Өфө) — СССР һәм Рәсәй инженер-төҙөүсөһө, уҡытыусы. Техник фәндәре докторы (1997), профессор (2000).
* Алексеев Анатолий Алексеевич (18.2.1938- 17.09. 2008) — геолог, Геология-минералогия фәндәре докторы (1994).
* Алексеев Леонид Андреевич (25 октябрь 1915 йыл — 16 сентябрь 1980 йыл) — театр рәссамы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958).
* Алексеев Владимир Михайлович (17 июнь 1932 — 1 декабрь 1980) — совет математигы.
* Алексеев Игорь Павлович (27 декабрь 1972 йыл) — Рәсәй ауыр атлеты, донъя чемпионы (1995), Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (1996). Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1996).
* Алексеев Андрей Николаевич (11 декабрь 1930 йыл — 9 сентябрь 2015 йыл) — совет зоологы, акарологы, медицина энтомологияһы, теоретик һәм ғәмәли паразитология өлкәһендә белгес, медицина фәндәре докторы (1969), профессор. РФА ҡарамағындағы Паразитология йәмғиәтенең беренсе президенты.
Хосе Рауль Капабланка

**Хосе Рауль Капабланка-и-Грауперпа** (, 19 ноябрь 1888 йыл — 8 март 1942 йыл) — Куба шахматсыһы, шахмат әҙәбиәтсеһе, дипломат, шахмат буйынса 3-сө донъя чемпионы (1921 йылда Ласкер менән уйнағанда яулай, 1927 йылда Алехиндан еңелә), 1910—1930 йылдарҙа донъяның иң көслө шахматсыһы, бик күп халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. Билдәлелек йылдарында Капабланка партияны миттельшпилдә лә, эндшпилдә лә бер тигеҙ виртуоз алып барыуы, һәм бик һирәк кенә хата ебәреүе арҡаһында «шахмат автоматы» данын ала. Юғары кимәлдәге рәсми осрашыуҙарҙа (1909 йылдан алып) Капабланка бөтәһе 34 партияла еңелә, ә 1916—1924 йылдарҙа еңелеү белмәй.

## Биографияһы

### Бала сағы һәм үҫмер йылдары

Капабланка 1888 йылдың 19 ноябрендә Гаванала, ул ваҡытта Испания колонияһының (Куба Испания менән 10 йыл һуғыш алып барғандан һуң ғына бойондороҡһоҙлоҡ ала) административ үҙәгендә, офицер Хосе Мария Капабланка һәм Мария Граупер офицер ғаиләһендә тыуа. Һуңыраҡ автобиографияһында Капабланка, шахмат уйнарға дүрт йәшемдә, атайымдың хеҙмәттәштәре менән уйынын күҙәтеп өйрәндем, тип яҙа. Өсөнсө көндө ул фигураларҙың нисек йөрөгәнен ятлап ала һәм партияларҙың береһендә атаһының иғтибарын ҡағиҙә буйынса йөрөмәгәнлегенә йәлеп итә. Шул уҡ көндө ул атаһы менән уйнай һәм уны еңә. Был тарихты Капабланка бер ни тиклем айырмалыҡ менән бер ваҡыт журнал мәҡәләһендә баҫтыра. Шул уҡ ваҡытта Капабланканың биографтары Макс Эйве менән Лодевейк Принс кубинецтың үҙенең һүҙҙәренә һылтанып, бөтә был тарих уйҙырма, тип атай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *[[Сизоненко, Александр Иванович|Сизоненко, А. И.]]* Капабланка: Встречи с Россией. — М., 1988. — 141, [2] с.
* 

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Алехин Александр Александрович

**Алехин Александр Александрович** (киң таралған «Алёхин» тип әйтелеше һәм яҙылышы — *хата*; 19 (31) октябрь 1892 йыл — 24 март 1946 йыл) — урыҫ шахматсыһы, Рәсәй империяһы, Совет Рәсәйе һәм Франция өсөн сығыш яһай, шахмат буйынса донъяның дүртенсе чемпионы. Алехин 1914 йылда Петербург турнирында өсөнсө урын яулап, Беренсе донъя һуғышы алдынан донъяның көслө шахматсылары иҫәбенә инә, 1920 йылда РСФСР-ҙың тәүге чемпионы була, ә 1921 йылда Рәсәйҙе ҡалдырып даими йәшәргә Францияға күсеп китә, 1925 йылда гражданлыҡ ала. 1927 йылда Алехин еңелмәҫ булып һаналған Рауль Хосе Капабланканы еңеп, донъя чемпионы исемен яулай һәм бер нисә йыл дауамында артабанғы ярыштарҙа, турнирҙарҙа өҫтөнлөк итә, ҙур турнирҙарҙы дәғүәселәрен ҙур иҫәп менән еңә. Ике тапҡыр, 1934 1929 йылдарҙа, Алехин Ефим Боголюбовҡа ҡаршы уйында титулын яҡлап ҡала, 1935 йылда Макс Эйвенан еңелә, әммә ике йылдан һуң матч-реваншта еңә һәм чемпион титулын үҙе вафат булғанға тиклем һаҡлай. Алехин — ғәмәлдәге донъя чемпионы титулында вафат булған берҙән-бер шахматсы.

Киң ҡырлы шахматсы була. Күберәген ул уйында һөжүм стиле һәм һөҙөмтәле, тәрән уйланылған комбинациялары менән билдәле. Шуның менән бергә ул теоретик дебюттар авторы һәм юғары эндшпильный техникаһына эйә була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

*  
* 
* 
* 
*
Яубаҫаров

**Яубаҫаров** — фамилияһы.
* Яубаҫаров Хөсәйен Хәсән улы (19 ғинуар 1925 йыл — 4 ноябрь 1997 йыл) — мәғариф эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Яубаҫаров Хәсән Хәйретдин улы (1900 йыл — 29 апрель 1998 йыл) — граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарынданда ҡатнашыусы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Герасимова Валерия Анатольевна

**Герасимова Валерия Анатольевна** (1903—1970) — рус совет яҙыусыһы.

## Биографияһы
Герасимова Валерия Анатоьевна дворян нәҫеленән. 1903 йылдың 14 (27) апрелендә  әҙип һәм журналист ғаиләһендә тыуған бала сағын Уралда үткәргән, Екатеринбург гимназияһында уҡыған, 1920 йылдан һуң күпмелер ваҡыт   Ҡырымда йәшәгән.

Мәскәү дәүләт университетының педагогия бүлеген тамамлаған (1925). 1926 йылдан  ВКП(б) ағзаһы.  Ярославлдә  уҡытыусы булып эшләй.  1923 йылдан менән баҫыла башлай.  «Артылыш» төркөмөнә ингән.  Уның «Хитрые глаза»  повесын РАПП ҡырҡа тәнҡитләй.

СССР Яҙыусылар союзының  етәксе «бишенә»  инә

«Смена» журналы мөхәррире (1936—1938).

Әҙәбиәт  институтында уҡытҡан  (1956—1969).

1958 йылда Пастернакты ҡыуыуҙы хуплаған Мәскәү яҙыусыларының дөйөм йыйылышында сығыш яһай. Ни эшләп ул быны эшләгәненә, ул былай тип яуап бирә:

— Мин партком ағзаһы инем, миңә ҡушалар, һәм мин баш тарта алмайым..

## Ғаиләһе

* Атаһы — Герасимов Анатолий Алексеевич (1867—1928), революция хәрәкәте эшмәкәре, социалист.
* Олатаһы — диңгеҙсе Владимир Александрович Русанов.
* Апаһы Марианна  (1901—1944) — яҙыусы  Юрий Либединскийҙың  беренсе ҡатыны (уларҙың ата-әсәһе дуҫ булған), 1923—1930 йылдарҙа  ОГПУ хеҙмәткәре (1928—1930 йылдарҙа ОГПУ  начальнигы һәм начальник ярҙамсыһы); репрессияға эләгә, үҙ-үҙенә ҡул һала.
* Беренсе ире — яҙыусы Александр Фадеев.
* Икенсе ире — яҙыусы Борис Левин, фин һуғышында һәләк була.
** Ҡыҙы — Анна Герасимова Борисовна (1940).
*** Ейәне — яҙыусы Сергей Шаргунов.
* Ике туған ағаһы — кинорежиссёр Сергей Герасимов.

## Ижады
«Герасимова прозаһы рациональ, яҙыусы  фекеренә ҡәтғи тап килә, уға ярашлы бер-береһенә ҡаршы торған персонаждар конфликт һәм көрәш ситуацияларында тора; был конфликт сиселешенә хикәйәләүҙең бөтә өлөштәре  буйһона» (Вольфганг Казак).

Герасимова прозаһы эмиграцияла йәшәгән шағир һәм әҙәби тәнҡитсе Георгий Адамовичтың маҡтау һүҙҙәренә йыш лайыҡ була.

## Китаптары

* Панцирь и забрало, М., 1931, 1932, 1934
* В поисках принудительного труда, 1931 (в соавторстве с Б. Левиным)
* Дальняя родственница, 1933
* Жалость, Л., 1934
* Избранное, 1935
* Хитрые глаза, М., 1939
* Родная земля, 1944
* Сверстники, 1948
* Простая фамилия, М., 1956
* Крушение карьеры Власовского, 1956 (в соавторстве с Л. Савельевым)
* Избранные произведения, 1958
* Знакомое лицо, 1960
* Глазами правды, М., 1965
* Быть собой, 1970

## Бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (31.01.1939)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Казак В. Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917 / [пер. с нем.]. — М. : РИК «Культура», 1996. — XVIII, 491, [1] с. — 5000 экз. — .

## Һылтанмалар

* 
* Фонд Герасимовой в РГАЛИ
* Революционно-писательская любовь
Макаров Артём Валентинович

**Макаров Артем Валентинович** (1977 йыл) — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры (2011).

## Биографияһы
Артем Валентинович Макаров 1977 йылда Өфөлә тыуған.

Артем Макаров Өфө дәүләт сәнғәт институты эргәһендәге Урта махсус музыка колледжын (кларнет класы) тамалағандан һуң Өфө дәүләт сәнғәт институтына «фортепьяно» һөнәре (класс проф. Л. И. Алексеева) буйынса уҡырға инә һәм уны 2000 йылда тамамлай.

Өфө дәүләт сәнғәт институтының ассисентураһына «опера-симфоник дирижерлыҡ» темаһы буйынса уҡырға инә (Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостандың халыҡ артисы һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре В. И. Платонов һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре проф. Р. Р. Людмилин класы) һәм уны 2003 йылда тамамлай.

1997 йылдан алып Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында концертмейстер булып хеҙмәт итә.

2002 йылдан алып — БДОБТ-ның дирижеры.

Башҡортостан халыҡ артистары А. Абдразаков, Х. Ижболдин һәм башҡалар менән берлектә концерт программаларында сығыш яһай.

2003 йылдан алып бер үк ваҡытта Төркиәлә Анкара дәүләт операһында (Ankara Opera House) — опера труппаһы коррепетиторы булып, Истанбул дәүләт операһында — «Травиата» (Дж. Верди), «Дон Паскуале» (Г. Доницетти) операларында дирижер булып, Эскишехир ҡалаһындағы консерваторияла (Төркиә) уҡытыусы булып эшләй. Төркиәлә Артем Макаров ике йыл тирәһе шәхси вокал дәрестәрен ала.

2011 йылдың июненән Макаров Артем Валентинович — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры.

## Ижады
Опера һәм симфоник музыкаһы әҫәрҙәре менән дирижерлыҡ итә, шул иҫәптән,Дж. Верди опералары «Макбет», «Травиата», «Трубадур», «Аида»; Ж. Бизе операһы «Кармен»;, «Барыһы ла шулай эшләй» («Все так поступают»), В. А. Моцарт опералары «Сералдән урлау» («Похищение из Сераля»), «Идоменей»; Г. Доницетти операһы «Дон Паскуале»; П. Масканьи операһы «Сельская честь» ; Р. Леонкавалло операһы «Паяцы»; с. Низаметдинов операһы «Memento»; И. Штраус опереттаһы «Ярғанат» («Летучая мышь»); А. Адан балеты «Жизель»; П Гертель опереттаһы «Файҙаһыҙ һаҡлыҡ» («Тщетная предосторожность»).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Алтын битлек» премияһы — «Геракл» операһы өсөн («Музыкаль театры жюрийының махсус премияһы» номинацияһында)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Сайт БГТОБ, Персоналии

Рампа. Артём Макаров: «У меня образование уфимское, и тем горжусь»

За пультом. Фотография.
Макс Эйве

**Махгилис** (**Макс**) **Эйве** (, МФА: ; 20 май 1901 йыл — 26 ноябрь 1981 йыл) — Нидерланд шахматсыһы һәм математигы, шахмат буйынса бишенсе донъя чемпионы (1935—1937), халыҡ-ара гроссмейстер (1950). Эйва матчта Александр Алехинды еңеп донъя чемпионы була, әммә ике йылдан һуң матч-реваншта еңелә. Эйве 1940 йылдар һуңына тиклем донъяның иң көслө шахматсыларының береһе булып ҡала, ә карьераһы тамамланғас, информатика өлкәһендә юғары кимәлдә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә башлай.

1970 йылда Эйве ФИДЕ президенты итеп һайлана һәм был вазифала ике мөҙҙәт ултыра (1970—1978). Уның президентлыҡ осорона Борис Спасский менән Роберт Фишерҙың донъя беренселегенә низағлы матчы һәм Фишер — Карпов уйналмаған матчы тура килә.

Эйве логикаһы һәм варианттарҙы аныҡ иҫәпләүе менән айрылып тора. Шулай уҡ ул көслө тактик, дебют теорияһы белгесе булараҡ та билдәле. Ул бик күп китаптар, шул иҫәптән шахмат дәреслектәре һәм дебют белешмәләре яҙа.

## Биографияһы

### Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Эйве Махгилис 1901 йылдың 20 майында сиркәү мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы Корнелиус һәм Элизабет Эйва ғаиләһендә тыуа. Эйвеның өлкән ағаһы Виллен, ҡустылары Кесс һәм Боб, һеңлеләре Анни менән Тини була. Корнелиус һуңыраҡ ҙур эш хаҡына ябай мәктәпкә күсергә мәжбүр була, шулай уҡ скрипка һәм фортепиано дәрестәре бирә. Үҙ балаларын да музыкаға өйрәтә. Эйвелар шахмат уйнарға ярата һәм таныштары өсөн турнирҙар ойоштора. Макс дүрт йәшендә уйнарға өйрәнә һәм тиҙҙән ата-әсәһен еңә башлай.

Эйве атаһы эшләгән мәктәпкә йөрөй. Ул бигерәк тә математикаға һәләтле була. Эйве бәләкәй сағынан 16-23 йәшлек үҫмерҙәр йөрөгән үҫмерҙәр клубында уйнай. Уның өсөн ташлама яһала. 12 йәшендә ул Амстердам шахмат клубына ҡабул ителә. Киләһе йылда Эйве билдәле оҫта Кольстены бер ваҡытлы сеанста еңә. Ун дүрт йәшендә ул Нидерланд шахмат федерацияһы үткәргән турнирҙарҙа ҡатнаша башлай.

1917 йылда Эйве ил чемпионатының «Б» төркөмөнә инә. Ул ваҡытта Нидерландта бик күп билдәле шахматсылар йәшәй һәм уларҙың ҡайһы берҙәре менән Эйве клубта таныша. Ул Тарраш, Рети, Тартаковер, Мароци кеүек оҫталар менән шәхси таныш була, мароци уның тиҫтә йылдар яҡын дуҫына әйләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*  — сокращённый и переработанный перевод книги А. Мюннингхоффа
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Wildhagen E.* Weltgeschichte des Schachs, Lfg 18 — D-r Machgielis Euwe, Hamb., 1959

## Һылтанмалар

* Личная карточка Макса Эйве на сайте 365chess.com
* Личная карточка Макса Эйве на сайте OlimpBase.org
* Краткая биография Макса Эйве на сайте ChessPro.ru
Якуб

**Якуб** — фамилияһы.
* Якуб Клепиш (чех Jakub Klepiš; 5 июнь 1984 йыл) — Чехия хоккейсыһы. Үҙәк һәм сит яҡ һөжүмсе. Донъя чемпионы (2010) һәм ике тапҡыр Гагарин Кубогын яулаусы (Салауат Юлаев 2011, Динамо Мәскәү 2012). 2015 йылдан «Млада Болеслав» командаһы уйынсыһы.
* Якуб Колас (Константи́н Миха́йлович Мицке́вич, бел. Канстанцін Міхайлавіч Міцкевіч, Łacinka яҙыуында Kanstancin Michajłavič Mickievič) (3 ноябрь 1882 йыл — 13 август 1956 йыл) — белорус совет яҙыусыһы. Белорус әҙәбиәтенең нигеҙ һалыусыһы һәм классиктарының береһе. Беларус ССР-ының халыҡ шағиры (1926). Беларусь фәндәр академияһының академигы (1928). СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1934). Белорус ССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). 1945 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Эмануил Ласкер

**Ласк Эмануил** (, урыҫ сығанаҡтарында ҡайһы берҙә исеме *Эмануэль* һәм *Эммануил тип яҙыла*; 24 декабрь 1868 йыл — 11 ғинуар 1941 йыл) — немец шахматсыһы һәм математигы, позицион мәктәп вәкиле, шахмат буйынса икенсе донъя чемпионы (1894 йылда Стейництан яулап ала һәм 1921йылда Капабланканан еңелә). Ласкер донъя чемпионы исемен 27 йыл һаҡлай, был шахмат өсөн рекордлы ҡаҙаныш булып тора. Чемпион исемен юғалтҡандан һуң да ул 68 йәшенә тиклем юғары кимәлдә сығыш яһауын дауам итә.

Ласк универсаль уйын стиленә эйә була, әммә уның иң көслө яғы позицияны тойоу һәм эндшпиль була. Бик күп биографтар һәм тикшеренеүселәр Ласкерҙы шахматҡа психологик ҡарашты асыусы тип атай: Ласкер йыш ҡына аныҡ дәғүәсе өсөн уйынды уңайһыҙ яҡҡа бороу маҡсатында үҙ позицияһын хөртәйтергә әҙер булған. Был ҡараш хәҙер ҙә киң таралған, шулай ҙа эксперттарҙың бер өлөшө уны хаталы тип һанай һәм Ласкерҙың ошо алым менән уңыш ҡаҙаныуын уның шахматты тәрән аңлауы, партияны дауам итеүҙең ыңғай һәм кире яҡтарын баһалай белеъе менән аңлата.

Шахмат карьераһы дауамында Ласкер күп тапҡырҙар математика һәм фәлсәфә менән шөғөлләнер өсөн сығыштарын туҡтатып торған. 1901 йылда ул математика буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, ә математикала төп ҡаҙанышы булып үҙенең һәм Эмми Нетер исеме менән аталған теорема була. Бынан тыш, Ласкер бер нисә фәлсәфәүи эш һәм әҙәби әҫәр баҫтыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Emanuel Lasker Games 1889—1903, Chess Stars, 1998, ISBN 954-8782-07-3.
* Emanuel Lasker II Games 1904—1940, Chess Stars, 1998, ISBN 954-8782-10-3.
* 

## Һылтанмалар

* Биография Эмануила Ласкера на сайте ФШР
* Личная карточка Эмануила Ласкера на сайте 365chess.com
* 
* 50 шахматных задач, основанных на партиях Ласкера (англ.)
* Lasker’s Chess Magazine (январь 1905)
* 
*
Вильгельм Стейниц

**Вильгельм Стейниц** (, , 14 май 1836 йыл — 12 август 1900 йыл) — Австрия һәм Америка шахматсыһы, шахмат буйынса беренсе рәсми донъя чемпионы (1886—1894). 1860—1870 йылдар сигендә Адольф Андерсенға ҡаршы уйында уны еңгәс үҙ заманының көслө уйынсыһы тип таныла, Стейниц позициялы уйындары тураһында тәғлимәт эшләй, ул «романтик» комбинацион мәктәпкә алмашҡа килгән шахматты күпкә байыта.

1883 йылда Стейниц АҠШ-ҡа күсә һәм бер нисә йылдан Америка гражданлығы ала. 1886 йылда ул шарттары донъя чемпионы еңеүсеһен иғлан итеүҙе үҙ эсенә алған матчта Иоганн Цукертортты еңә. Стейниц бер нисә тапҡыр титулын яҡлай, шул иҫәптән ике тапҡыр — комбинация мәктәбенең һуңғы вәкиле Михаил Чигоринға ҡаршы. 1894 йылда Стейниц донъя беренселеге матчында Эмануил Ласкерҙан еңелә, ул Стейництың мираҫын юғары баһалай һәм позиция мәктәбенең эҙмә-эҙлекле пропоненты була.

Стейниц емешле әҙиптәрҙең береһе, карьераһы түбәһендә ул туғыҙ йылға турнир сығыштарын туҡтатып, журналист эшенә иғтибар йүнәлтә, ә 1885 йылда "Халыҡ-ара шахмат журналы"н аса (). Стейниц партияларға күҙәтеүҙәр һәм программалағы теория мәҡәләләре баҫтыра, уның башҡа публицистар менән бәхәсе шахмат донъяһында үҙе бер мөһим ваҡиға була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
* 30 шахматных задач, основанных на партиях Стейница
Янченко

**Яубаҫаров** — фамилияһы.
* Янченко Вячеслав Михайлович (19 март 1938 йыл) — Граждандар авиацияһы Төньяҡ-көнбайыш идаралығының «Ту-104» һауа судноһы экипажы командиры, Советтар Союзы Геройы (1973).
* Янченко Николай Александрович (укр. Микола Олександрович Янченко; 1959, Винница өлкәһе Канава а.) — украин эстрада йырсыһы һәм композиторы, Украинаның халыҡ (2016) һәм атҡаҙанған артисы (2007).
Бари Нина Карловна

**Нина Карловна Бари** (1901—1961) — тригонометрик рәт өлкәһендәге хеҙмәттәре менән танылған совет математигы . Физика һәм математика фәндәре докторы (1935), Мәскәү дәүләт университеты профессоры.

Ире — танылған математик В. В. Немыцкий …

## Биографияһы
1901 йылда Мәскәүҙә билдәле Мәскәү балалар табибы, медицина докторы  ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәптә уҡығанда уҡ математика менән мауыға.

1918 йылда ул Мәскәү дәүләт университетының физика һәм математика факультетына уҡырға инә — Мәскәү университетының ошо факультетына кергән беренсе ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе . Унда ул беҙҙең илдең иң ҙур ғалимдары — Д. Ф. Егоров, Н. Е. Жуковский, Н. Н. Лузин, С. А. Чаплыгин менән аралашыу мөмкинлеген ала. Н. К. Бариҙың математик талантын профессор Н. Н. Лузин күреп ҡала, һәм тиҙҙән ул Н. Лузиндың күренекле студенттарының береһе һәм семинарында әүҙем ҡатнашыусы — «Лузитания» ағзаһы булып китә.

Бари күмәклектәр теорияһы буйынса беренсе нәтижәләрен университеттың өсөнсө курсында уҡығанда уҡ ала. 1925 йылда ул Мәскәү университетының аспирантураһын тамамлай, һәм киләһе йылдың ғинуарында *«О единственности тригонометрических разложений»* темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1927 йылдан ул Франция һәм Поляк математика йәмғиәттәре ағзаһы. 1927 йылда Парижда ул Адамар семинарында әүҙем ҡатнаша.

Бари 20 йәшендә (1921) Мәскәү университетының механика һәм математика факультетында уҡыта башлай. 1932 йылда ул Мәскәү дәүләт университеты профессоры була. 1935 йылда физика һәм математика фәндәре докторы дәрәжәһенә лайыҡ була, ул саҡта инде Бари, тригонометрик рәттәр һәм күмәклектәр теорияһында фундаменталь нәтижәләргә эйә булған, танылған ғалим була.

Бари Болондағы (1928) һәм Эдинбургтағы (1958) халыҡ-ара математик конгрестарҙа совет математик мәктәбен кәүҙәләндерә.

Академик Н. Н. Лузин бәләгә юлыҡҡас, уға хатта уның уҡыусылары ла ҡаршы сығыш яһағанда — Бари, уҡытыусыһына тоғро ҡалып, Лузинға ҡаршы компанияны хупламай. Уның вафатынан һуң, хеҙмәттәре баҫылыуға әҙерләнгәндә, Бари был эштә әүҙем ҡатнаша һәм бик ҙур редакцион эш башҡара .

1961 йылдың 15 июлендә Бари фажиғәле рәүештә һәләк була (йәйен дачала ул электричка аҫтына эләгә) . Введенское зыяратында (уч. 8) Мәскәүҙә атаһы менән бергә ерләнгән.

## Баҫмалары
* *Бари Н. К.* «Проблема единственности разложения функции в тригонометрический ряд». // УМН, 4:3(31) (1949), 3-68
* *Бари Н. К.* Тригонометрические ряды. — М.: изд-во ФМЛ, 1961
** *Bari N.K.* `Trigonometric Series, vol. II` Holt, Rinehart and Winston/ — New York, 1967.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Садовничий В. А. Нина Карловна Бари (1901—1961) // О людях Московского университета. — 3-е изд., дополненное. — М.: Издательство Московского университета, 2019. — С. 159—166. — 356 с. — 3000 экз. — .

## Һылтанмалар
* Nina Karlovna Bari
* Nina Karlovna Bari
* Нина Карловна Бари (к 25-летию работы в МГУ)
* Нина Карловна Бари (некролог)
* могила на Введенском кладбище
Филинов Борис Владимирович

**Филинов Борис Владимирович** (23 март 1954 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, график, Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы, «Евразия Художество Союзы» ағзаһы.

## Биографияһы
Борис Владимирович Филинов 1954 йылдың 23 мартында Өфө ҡалаһында тыуа. Бала сағынан һынлы сәнғәт менән мауыға. 1975 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай, һөнәре буйынса рәссам-биҙәүсе. Хәрби хеҙмәттән һуң автовокзалдар берекмәһендә рәссам-биҙәүсе булып эшләй. 1982 йылда Башпотребсоюздың реклама комбинатында бригадир булып эшләй, унда магазин, универмаг, кафе һәм ресторандар биҙәү эштәрен башҡара. 1986—1987 йылдарҙа һаңғырау балалар өсөн интернат-мәктәптә рәсем уҡытыусыһы булып эшләй. 1987 йылдан 1989 йылға тиклем «Мир» производство берекмәһендә сәнәғәт эстетикаһы бюроһының өлкән рәссамы булып эшләй.

1989 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. 1990 йылда «Сағылыш» художество төркөмөн ойоштора.

Республика, төбәк, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара, шулай уҡ сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

## Рәссамдың эштәре
Рәссамдың эштәре Өфө, Мәскәү, Санкт-Петербург, Германия, Финляндия, Польша, Израиль, Латвия, Украинаның шәхси коллекцияларында һаҡлана. «Иҫке Өфө» график серияһы Санкт-Петербургта Башҡортостан Республикаһы вәкиллегендә һаҡлана. «Аленький цветочек» картинаһы рәссам тарафынан Өфөләге С. Т. Аксаков йорт-музейына тапшырыла.

## Ижади биографияһы

### Күргәҙмәләре

### Мәҙәни әһәмиәтле проекттарҙа ҡатнашыуы
2012—2013 йй. — «Урал Батыр» (реж. Булат Йосопов) циклынан башҡорт ҡобайырҙары тураһында документаль фильмының рәссамы-иллюстраторы

2013 й. — «Визит» тарихи нәфис фильмдың рәссамы (реж. Булат Йосопов), 2017 йыл — «Беренсе Республика» (реж. Булат Йосопов) «Бабич» тарихи нәфис фильмдың рәссамы-иллюстраторы (реж. Булат Йосопов)

### Каталогтары һәм баҫмалары
1. 2011г. VI Международный фестиваль монотипии — Санкт-Петербург, галерея Центр книги и графики.
2."Новые лица в Искусстве"(участники конкурса живописи, Том 3)Москва 2011-2014г.
3."Новые лица в Искусстве"(участники конкурса графики, Том 2) Москва 2011-2014г.
4. 2014 г. «Золотой век русской литературы» в РЦНК в Берлине с 26 ноября по 10 декабря 2014г.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* с. 179, «Художественные группы и объединения», Башкирская энциклопедия, том.7, ф-я, Научное издательство «Башкирская энциклопедия», Уфа — 2011 г.
* Каталог выставки 2011г. VI Международный фестиваль монотипии — Санкт-Петербург, галерея Центр книги и графики.
* Каталог выставки «Новые лица в Искусстве»(участники конкурса живописи, Том 3)Москва 2011-2014г.
* Каталог выставки «Новые лица в Искусстве»(участники конкурса графики, Том 2) Москва 2011-2014г.
* Каталог выставки «Золотой век русской литературы» в РЦНК в Берлине с 26 ноября по 10 декабря 2014г.
Ягодкин Василий Максимович

**Ягодкин Василий Максимович** (1 июль 1939, Княгинино, Брянск өлкәһе — 24 ғинуар 2015, Өфө) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер‑конструкторы һәм уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (2002).

## Биографияһы

Ягодкин Василий Максимович 1939 йылдың 1 июлендә Брянск өлкәһенең Княгинино ауылында тыуа.

1967 йылда Куйбышев авиация институтын тамамлай. Артабан ул 2010 йылға тиклем Өфөлә Башҡорт дәүләт университетының физик электроникаһы һәм нанофизика кафедраһында уҡыта.

2002 йылда физика‑математика фәндәре докторы исемен яҡлай.

Василий Максимовичтың ғилми эшмәкәрлеге микроэлектроникаға бағышланға. Ягодкин тарафынан полиэфирсульфондарҙың, полидифениленфталидтарҙың, шулар нигеҙендәге композицион материалдарҙың үҙсәнлектәренә комплекс тикшеренеүҙәр яһалған; ҙур үлсәмле гибрид интеграль схемаларҙы, күп ҡатламлы коммутация платаларын ҡалын плёнкалы технология буйынса әҙерләү өсөн материалдар класы яһалған. Асыштары «Кабель» КБ‑нда, «Молния» предприятиеһында ҡулланыла башлай.

Ягодкин — 60‑тан артыҡ ғилми эш авторы.

2015 йылдың 24 ғинуарында Өфөлә вафат була.
## Ғилми хеҙмәттәре

* Влияние комплексов переходных металлов на электронную структуру ароматических полиядерных соединений //Журнал прикладной химии. 2000. Т.73. Вып.2 (авторҙ.)
* Effect of Structural Transformation in Aromatic Polysulfones on Their Properties //Russian Polymer News. 1999. Vol.4. №4 (авторҙ.)
## Һылтанмалар

*
Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич

**Катра Мишши** (, *паспортта: Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич, (1911 йылдың 6 ноябре, [[Үрге Панклеи]], [[Яҙернә өйәҙе]], [[Ҡазан губернаһы]] — 1944 йылдың 6 марты, [[Тернополь]] ҡалаһы, [[Украина]]*) - сыуаш прозаигы. СССР яҙыусылар союзы ағзаһы (1962 йылдан, үлгәндән һуң).

## Тормош юлы
Катра Мишши 1911 йылдың 6 ноябрендә хәҙерге Чуваш Республикаһының Моргауш районы Үрге Панкле ауылында тыуа.

1929 йылда Туши ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Унан Чебоксары педагогика техникумында (1932) һәм Чебоксары педагогия институтында (1938) тамамлай.

1938-1940 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.

Балалар уҡытҡан, Чуваш китап нәшриәте редакторы булып эшләгән.

1941 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1944 йылдың 6 мартында Тернополь шәһәрен азат иткәндә һуғышта һәләк була.

## Ижады
Беренсе хикәйәһе 1932 йылда «Унта» журналында донъя күрә.

1932-1941 йылдарҙа газета һәм журналдарҙа уның дән юғары сәнғәт хикәйәләре баҫылып сыға. Иң танылғандары:
* «Парне» (Бүләк).
* «Элек» (Артҡа).
* «Виç алă» (Өс ҡуллы).
* «Уйăх ансат» (Ай ярылһа).
* «Татăлнă ĕмĕт» (Өҙөлгән өмөт).
* «Сисĕм» (Һиҙеү).
* «Туслăх» (Дуҫлыҡ).

## Әҙәбиәт

* Юман, А. Кăтра Мишши / А. Юман // Канаш (Ульяновски обл.). — 1996. — 16 нояб.
* Юрьев, М. Вăл пурнăçпа тан утнă / М. Юрьев // Ялау. — 1966. — № 6. — С. 29-31.
* Юрьев, М. Гражданин-патриот / М. Юрьев // Тăван Атăл. — 1971. — № 11. — С. 24.
* Якир, П. Ҡоро 65 çул каяла пулнă / П. Ядкәр // Çамрăксен хаçачĕ. — 1999. — 4 çĕртме (№ 21). — С. 9.
* Абрамов, В. А. Ҡта Миша (Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич) / В. А. Абрамов // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2008. — Т. 2 : Ж-Л. — С. 377.
* Афанасьев, П. Ҡта Миша (Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич) // Афанасьев, П. Писатели Чуваши / П. Афанасьев. — Чебоксары, 2006. — С. 218.
* Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич // Моргауши край. Краткая энциклопедия. — Чебоксары, 2002. — С. 78.
* Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич // Энциклопедия чувашской и журналистики печати. — Чебоксары, 2014. — С. 230.
* Ялдр, П. Ҡ
Катра Мишши (Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич) // Ялдр, П. Литературный мир Чуваши / П. Ялдр. — Чебоксары, 2005. — С. 52-53.

## Сығанаҡтар
* 

Төркөм:Сыуаш прозаиктары
Төркөм:Сыуаш яҙыусылары
Төркөм:Чебоксары педагогика институтын тамамлаусылар
Төркөм:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар
Айыт торамаһы

**Айыт торамаһы** — () — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Айыт ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. XVI—XIII мең йыллыҡтарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы

### Урынлашыуы
Айыт торамаһы Бишбүләк районы Айыт ауылынан көньяҡҡа йүнәлештә 1,5 — 2 км алыҫлыҡтағы Ташлыкүл ярында урынлашҡан.

## Табылдыҡтар
Торама майҙаны — 6 мең м², шуның 2,1 мең м² ҡаҙып тикшерелгән. Табылдыҡтар:

Ер өҫтөнә бүрәнәнән һалынған бағана конструкциялы 6 ҡоролмаһы ҡаҙылған.
2 яҡлы ҡыйыҡ аҫтындағы солан‑тамбурлы (1x1,5 м) һәм усаҡлы, майҙаны 100—150 м² тәшкил иткән 3 торлаҡ; 
4 яҡлы ҡыйыҡ аҫтындағы майҙаны 200—230 м² тәшкил иткән торлаҡҒ
2 хужалыҡ ҡаралтыһы (60—87 м²).

Торлаҡтарҙың береһе эсендә тәрәнлеге 3 м ҡоҙоҡ табылған.

Ҡаҙып сығарылған керамика һауыттар Бура мәҙәниәтенә ҡарай. Улар банка рәүешендә, киртектәр, төртөктәр, тешле штамп биҙәктәре төшөрөлгән.

Аҫҡы ҡатламдарҙа бик аҙ һанда Абаш мәҙәниәте һауыттары осрай.

Торамала яҡынса 30 мең әйбер: бронза ҡармаҡ, беләҙектәр, баҡыр киҫәктәре, шлак, таш уҡ башаҡтары, бысаҡтар, төйгөстәр, керамика, һөйәк энәләр, псалийҙар, йышҡылар, беҙҙәр һ.б табылған.

Табылдыҡтар торама халҡы металлургия, һөйәктән әйберҙәр яһау, малсылыҡ менән шөғөлләнеүен күрһәтә.Йылҡы, һыйыр малы һәм ваҡ мал үрсетелгән.

Айыт торамаһы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан..

## Асыш авторҙары
1965 йылда археолог А. М. Кинйәбаев тарафынан асыла, 1985—91 йылдарҙа Ю. А. Морозов тикшерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ташлы археологик комплексы/Башҡорт энциклопедияһы 
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Күсәков Сабир Мөхәмәтғәле улы

**Күсәков Сабир Мөхәмәтғәле улы** (20 февраль 1929 йыл — 9 август 1994 йыл) — БАССР-ҙың Ейәнсура һарыҡ үрсетеү  совхозының өлкән чабан, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Күсәков Сабир  Мөхәмәтғәле улы  1929 йылдың 20 февралендә БАССР-ҙың Ейәнсура районы Яңыбай ауылында тыуа. 1994 йылдың 9 авгусында вафат була Белеме — тулы булмаған урта.

Хеҙмәт юлын 1940 йылда Ейәнсура районының һарыҡсылыҡ совхозында чабан ярҙамсыһы булып  башлай. 1943 йылдан алып өлкән чабан булып эшләй,  1951 йылда һарыҡ үрсетеүгә күсерелә. 1953 йылда 800 баш бәрәс ала һәм ошонан һуң йыл һайын яҡшы һөҙөмтәләргә һәм юғары үрсемгә өлгәшә.  Һәр 100 һарыҡтан йылына уртаса  110-120 бәрәс ала һәм уларҙы үлтермәй һаҡлап ҡалып, тулыһынса үҫтерә, һәр һарыҡтан 5 - 5,5 килограмм йөн ҡырҡыу алыуға өлгәшә.  Һарыҡсылыҡта алдынғы ысулдарҙы ҡулланып 1964 йылдан 100 һарыҡҡа 124 бәрәс алыуға һәм уларҙы тулыһынса үҫтереүгә өлгәшә, һәр һарыҡтан ҡырҡылған йөн  5,2 килограмға етә.  1965 йылда был күрһәткестәр 135 бәрәс һәм бер һарыҡтан 5,5 килограм йөн кимәлендә була. 

Малсылыҡта өлгәшкән уңыштары, етештереүсәнлекте, ит, һөт, йөн алыуҙы арттырғаны өсөн СССР Юғары Советы Президиумының   1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән  Сабир  Мөхәмәтғәле улы  Күсәковҡа Социалистик Хеҙмәт геройы исеме бирелә.

Сабир Мөхәмәтғәле улы Ейәнсура совхозында чабан булып 1986 йылдың мартына - хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй. 

Күсәков Сабир  Мөхәмәтғәле улы  1994 йылдың 9 авгусында вафат була.

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены 

## Әҙәбиәт
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
* Сегодня исполняется 90 лет со дня рождения Героя Социалистического Труда Талгата Рахманова
Альтерман Исай Моисеевич

**Альтерман Исай Моисеевич** (21 сентябрь 1910 йыл, — 1 ноябрь 1985 йыл) — совет дирижеры. Молдавия ССР-ының, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1963) Литва ССР-ының атҡаҙанған артисы (1957).

## Биографияһы
Исай Моисеевич Альтерман 1910 йылдың 21 сентябрендә Орёл ҡалаһында тыуған. 1930 йылдан алып 1939 йылға тиклем Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград консерваторияһында скрипка һәм композиция класы буйынса уҡый. 1934 йылдан алып консерватория эргәһендәге опера студияһында дирижер булып хеҙмәт итә. 1937—1939 йылдарҙа Ленинград радио тапшырыу оркестры дирижеры, Ленинград блокадаһы осорондa оркестр ҡалала ҡала. 1942—1945 — старший инструктор политотдела армии Ленинград фронты армияһы сәйәси бүлегенең өлкән инструкторы, капитан званиеһында. 1946—1953 йылдарҙа — Ленинград консерваторияһында уҡыта (уның уҡыусылары араһында — Римас Юозович Генюшас).

1953—1958 йылдарҙа — Вильнюстағы Литва дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры, 1958—1961 йылдарҙа Исай Альтерман Кишинев опера һәм балет театрының баш дирижеры Д. Г. Гершефельдты алмаштыра. 1961—1966 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт опера һәм балет театрының баш дирижеры һәм художество етәксеһе итеп тәғәйенләнә . 1966—1969 йылдарҙа — Һарытау опера һәм балет театры дирижеры.. 1969 йылдан алып ғүмеренең аҙағынаса Молдавия дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры булып эшләй. Музическу исемендәге Кишинев сәнғәт институтында уҡыта (уҡыусылары араһында — Юрий Насушкин, Валентин Дони)

Ҡатыны — Надежда Михайловна (Хаимовна) Геселевич (1904—1963), Ленинград консерваторияһын тамамлаған (1928).

## Маҡтаулы исемдәр һәм башҡа бүләктәр
«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы (02.06.1943)

Ҡыҙыл Йондоҙ ордены

«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

## Һылтанмалар
Саратовская консерватория

Память народа

## Иҫкәрмәләр
Күк Түбә (археологик ҡомартҡы)

**Күктүбә тораһы** (), Башҡортостан Республикаһының неолит мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы
Күктүбә тораһы — б.э.т. VI мең йыллыҡ ахырынан V мең йыллыҡ башына ҡараған неолит осоро археологик ҡомартҡыһы.Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Байыш ауылынан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Был урында Ибраһим (Күктүбә) тигән ауыл урынлашҡан булған, табылған тораға шул исемде биргәндәр.

Был урында боронғо кешеләрҙең таш эшкәртеү оҫтаханаһы булған. Ҡомартҡы майҙаны 6 мең м² самаһы.

Табылдыҡтар араһында кремнийҙан һәм ғоро-йәшел йәшмәнән яһалған призма рәүешле нуклеустар, бысаҡ рәүешле пластиналар, телгестәр, ватҡыстар һәм ҡырғыстарҙан, пластиналарҙан яһалған ҡоралдарҙан һәм башҡаларҙан тора.
 
Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәге фондында һаҡлана.

## Асыш тарихы
1996 йылда Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы Ғилми-производство үҙәгенең археологик экспедицияһы тарафынан өйрәнелә. Был табыш тураһында археолог А. Ф. Яминов Башҡорт энциклопедияһына мәҡәлә әҙерләй.

1995 йылдан археологик экспедициялар Көйөргәҙе, Мәләүез, Баймаҡ, Хәйбулла һәм башҡа райондар территорияһында тарихи һәйкәлдәрҙе ҡотҡарыуға йүнәлтелгән ҡаҙыныу эштәре үткәрелә. Эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә палеолиттан урта быуаттарға ҡәҙәре ҙур материал алынды. Археологтар В. А. Иванов, И. В. Денисов, С. В. Сиротин, Н. А. Фокеев һәм А. Ф. Яминов тырышлығы менән палеолиттан алып урта быуаттарға тиклем коллекциялар фонды тупланған. Тап ошо эҙләнеүҙәр ваҡытында боронғо таш эшкәртеү оҫтаханаһы табыла ла инде

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Күк Түбә //Башҡорт энциклопедияһы
* Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана

## Әҙәбиәт
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Ковалёва Ольга Васильевна

**Ковалёва Ольга Васильевна** (, Любовка ауылы, Һарытау губернаһы — 2 ғинуар 1962 йыл, Мәскәү) — Рәсәй империяһы һәм СССР йырсыһы (контральто), РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1947).

## Биографияһы
Ольга Васильевна Ковалева 1906 йылда Рус музыка йәмғиәтенең һарытау бүлексәһендә музыка класын тамамлай. 1907—1909 йылдарҙа Петербургта И. П. Прянишников опера курстарында шөғөлләнә. Опера труппаһы составында Рәсәйҙең төрлө ҡалаларына гастролдәргә йөрөй. Провинцияның опера театрҙарында йырлай (Ратмир — Глинканың «Руслан һәм Людмила», Зибель — «Фауст» Гуно).

Әммә уның ысын һәләте урыҫ халыҡ йырҙарын башҡарыу була. Билдәле фольклорсы Е.Линева етәкселегендә уларҙың нигеҙендә концерт программаһын әҙерләй, уның менән 1912 йылдан Мәскәүҙә сығыш яһай. Һөҙөмтәлә, 1913 йылдан Ковалева башлыса халыҡ йырҙарын башҡарыусы булараҡ сығыш яһай. Был сифатта Европа (Швеция, Норвегия, Финляндия, Франция, Германия) буйлап гастролдәргә сыға.

1924 йылдан Бөтә Союз радиоһында солист булып эшләй һәм һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы исеменә лайыҡ була. Ковалева — күп кенә популяр йыр текстары һәм музыкаһы авторы («Ой, цвети кудрявая рябина», «Волга-реченька глубока» и др.).

Үҙ ваҡытында Ольга Васильевна беренсе булып радиомикрофонда рус йырҙары менән сығыш яһай һәм радиола күп эшләй, башта солист булып, ә ғүмере аҙағында Бөтә Союз радиоһында урыҫ йыры хорының әҙәби консультанты була.

*1921 йылда Швецияла һәм Норвегияла Совет власы исеменән сығыш яһаған концерт төркөмө составында ул урыҫ йырын күрһәтә, 1925 йылда Парижға Бөтә донъя художество күргәҙмәһенә совет артистары делегацияһы составында һәм 1927 йылда — Франкфурт-на-Майне ҡалаһына сыға.*

Ольганың ата-әсәһе матур тауышҡа эйә булған ҡыҙҙарының һәләтен күрә. Һуңыраҡ алыҫ туғандарында ул грамотаға өйрәнә, һуңынан 20 йәшендә фельдшер-акушерҙар курсына китә.

Ҡыҙы — актриса Марина Францевна Ковалева (1923—2007), режиссёр Леонид Аграновичта кейәүҙә була.

Введенское зыяратында ерләнә (9-сы уч.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Волга-реченька глубока»: текст песни.
* Текст песни — Ой, цвети, кудрявая рябина
* Ковалева Ольга Васильевна
Истамғолов Әмир Мираҫ улы

**Истамғолов Әмир Мираҫ улы** (5 июнь 1931 йыл — 3 август 2009 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1949—1992 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозы  Һамар бүлексәһе механизаторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

## Биографияһы
Әмир Мираҫ улы Истамғолов 1931 йылдың 5 июнендә БАССР-ҙың Әбйәлил районы Ярлыҡап ауылында тыуа.

Белеме — тулы булмаған урта. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1946 йылда «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозының Һамар бүлексәһендә башлай. 1948—1949 йылдарҙа совхозда ойошторолған тракторсылар курсында уҡый. 1949 йылдан — тракторсы-машинист, «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхоздың Һамар бүлексәһе механизаторы.

Фиҙакәр хеҙмәте менән совхоз буйынса иген культураларының уңышын арттырыуға булышлыҡ итә. Шарттар насар булған 1980 йылда ла хужалыҡ буйынса гектарынан 24,8 центнер иген алына. Унынсы биш йыллыҡта һәр гектарҙан уртаса 20,8 центнер уңыш йыйыла, туғыҙынсы ун йыллыҡта был күрһәткес 17,2 центнер була.

1980 йылда һәм унынсы биш йыллыҡта ауыл хужалығын үҫтереүҙәге, дәүләткә иген һәм ер эшкәртеүҙең башҡа продукттарын етештереү һәм һатыу буйынса социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәүҙәге әһәмиәтле уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 23 февралендәге Указы менән Әмир Истамғоловҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1991 йылда хаҡлы ялға сыға, 2009 йылдың 3 авгусында вафат була.

## Маҡтаулы исмедәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981)
* Ленин ордены (1981)
* Октябрь Революцияһы ордены (1975)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)
* миҙалдар.

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*   
*
Шаһаев Фәтхи Ислам улы

**Шаһаев Фәтхи Ислам улы** (3 июнь 1923 йыл — 30 декабрь 1996 йыл) — сәнәғәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР Ҡара металлургия министрлығыныъң Һатҡы «Магнезит» заводы яндырыусыһы, Силәбе өлкәһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Фәтхи Ислам улы Шаһаев 1923 йылда Әхмәр (хәҙерге Башҡортостандың Ишембай районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса — башҡорт.

1940 йылда Силәбе өлкәһе Һатҡы ҡалаһының «Магнезит» комбинатына эшкә урынлаша.

1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 3-сө Белоруссия фронтының 1-се гвардия уҡсылар дивизияһында һуғыша, 1944 йылдың апрелендә ҡаты яралана. Һуңынан демобилизациялана.

Кире ҡайтҡас, комбинатта эшләй. 1971—1979 йыоларҙа ЦМП-1 сменаһы начальнигы. Рационализаторлыҡ эшендә ҡатнаша. Йәштәрҙең әүҙем остазы.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указына ярашлы, ҡара металлургиялағы юғары күрһәткестәре һәм алдынғы ҡаҙаныштары өсөн Фатхи Ислам улы Шаһаевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла.

КПСС ағзаһы. Һатҡы ҡалаһы халыҡ депутаттары советы депутаты була. Заводтың партия һәм профсоюз комитеты ағзаһы.

Һатҡы ҡалаһында йәшәй. 1996 йылдың 30 декабрендә вафат була. Ҡала зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ленин ордены 
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы; 22.3.1966)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.3.1985)
* миҙалдар
* Төҫлө металлургия министрлығының почетлы металлургы.

## Әҙәбиәт
* Челябинская область: Энциклопедия в 7 томах. — Челябинск, 2003—2007.

## Һылтанмалар
*
Юлашев Игорь Сәхи улы

**Юлашев Игорь Сәхи улы** (13 август 1938 йыл — 8 февраль 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, ғалим һәм депутат. Башҡортостандың атҡаҙанған урман белгесе (1993). РСФСР‑ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).

## Биографияһы
Игорь Сәхи улы Юлашев 1938 йылдың 13 авгусында Силәбе ҡалаһында тыуа.

1960 йылда, Өфөлә Башҡортостан ауыл хужалығы институтының урман хужалығы факультетын тамамлағас, 2006 йылға тиклем Туймазы тәжрибә урман хужалығында эшләй: Бишенде урмансылығының урмансы ярҙамсыһы, 1963 йылдан — алып инженер, 1967 йылдан директор вазифаһын биләй.

1981 йылда «Почёт Билдәһе» орденының кавалера була. 1991 йылда РСФСР‑ҙың фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы менән бүләкләнә. 1993 йылда Б«ашҡортостандың атҡаҙанған урман белгесе» исеменә лайыҡ була.

2001—2006 йылдарҙа Башҡортостан урмандарының көнбайыш зонаһында район‑ара инженер‑ағастар буйынса белгес булып эшләй. Республиканың урман хужалығының үҫешенә, урманды тергеҙеүгә, урман‑мелиорация ағастарын булдырыуға ҙур өлөшөн индерә.

Юлашев ҡарамағы аҫтында ағас орлоҡтарын етештереү плантацияһы (майҙаны 100 гектарға тигеҙ), һуғарыулы төп питомник (майҙаны — 40 гектар) ойошторола, урман‑мелиорация һәм хужалыҡ маҡсатында йырын‑һыҙа ерҙәрен һәм бәләкәй йылғаларҙың текә ярҙарын үҙләштереү өсөн технологиялар һәм машиналар комплексы эшләнгән һәм ҡулланыуға индерелгән, ылыҫлы урмандарҙың тоҡом составы яҡшыртылған. Юлашев 1 уйлап табыуҙың авторы була.

Оҙаҡ йылдар буйы Игорь Юлашев Туймазы районы кәңәшмәһенең депутаты була. 2010 йылда «Туймазы районының почётлы гражданины» исеме менән бүләкләнә.

2012 йылдың 8 февралендә Туймазыла вафат була. Шул уҡ йылдың октябрендә Үрге Троицк ауылында йәмәғәт үҙәгенең бинаһында Игорь Юлашевҡа арналған мемориаль таҡта асыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1981)
* СССР ВДНХ миҙалы
* РСФСР‑ҙың фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1991)
* Башҡортостандың атҡаҙанған урман белгесе (1993)
* Туймазы районының почётлы гражданы (2012)
* Башҡортостан Республикаһы Президентының почёт грамотаһы

## Һылтанмалар
*   
* tuimazimcb.ru сайтында Юлашев Игорь Сәхи улы тураһында