open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2007 йыл

* Бөтә донъя дельфин йылы.

## Ваҡиғалар
* Красноярск крайы, Таймыр автономиялы округы, Эвенк автономиялы округы Красноярск крайыға берләшелар.
* Камчатка өлкәһе, Коряк автономиялы округы Камчатка крайыға берләшелар.

## Вафат булғандар
* Аскин Ғәйфетдин Ғәфиәт улы (1924—2007), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* Мурат Насыров, рәсәй йырсы.
* Михаил Ульянов, рәсәй актёр.
* Борис Ельцин, беренсе рәсәй Президенты.
* Лучано Паваротти, итальян йырсы.
* 10 июль — Лотфуллин Әхмәт Фәтҡулла улы, СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1989), РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1982), Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (1966), Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1982).
* 25 июль — Сәйфуллин Таһир Сергеевич, дирижёр, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
24 сентябрь

**24 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 267-се көнө (кәбисә йылында 268-се). Йыл аҙағына тиклем 98 көн ҡала.

 
## 
* 1852: Француз Анри Жиффар пар двигателле дирижаблдә беренсе осош яһай.
* 1893: Петербургта Рәсәй империяһында тәүге тапҡыр футбол уйыны үткәрелә.
* 1948: «Хонда Мотор» компанияһы эш башлай.
* 1960: АҠШ-тың беренсе атом авианосецы «Энтерпрайз» һыуға төшөрөлә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:24 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1896: Скотт Фицджеральд, АҠШ яҙыусыһы.
* 1902: Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи, Ирандың 1979—1989 йылдарҙағы етәксеһе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:24 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1812: Пётр Багратион, Рәсәй империяһының хәрби начальнигы.

##
25 сентябрь

**25 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 268-се көнө (кәбисә йылында 269-сы). Йыл һуңына тиклем 97 көн ҡала.

 
## 
* 1632: Яҡутск ҡалаһына нигеҙ һалына.
* 1993: Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы Өҫән-Ивановка ауылында Марина Цветаева музейы асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр

#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:25 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1765: Михаил Огинский, Польша композиторы, полонез «Прощание с Родиной» — «Огинский полонезы» исеме менән билдәле.
* 1771: Николай Раевский, Рәсәй империяһы генералы, 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:25 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1849: Иоганн Штраус, Австрия композиторы.
* 1970: Эрих Ремарк, Германия яҙыусыһы, Нобель премияһы лауреаты.

##
2006 йыл

* Бөтә донъя сүллек йылы.

## Ваҡиғалар
* Олимпия уйындары Туринда.
* Студент күмәк ҡаршылыҡ Францияла.
* Операцион система Windows Vista сыҡты.

## Вафат булғандар
* Анна Политковская, Рәсәй журналист.
* Слободан Милошевич, Югославия президенты.
* Саддам Хусейн, Ираҡ президенты.
* 8 октябрь — Бикәев Солтан Хәмит улы, совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарҙа ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
* 4 декабрь — Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
БАЛ Башҡортостан авиалиниялары

**БАЛ Башҡортостан авиалиниялары** — баш офисы Өфө аэропортында урынлашҡан авиакомпания. Ул региональ һәм чартер рейстарҙа Өфөнән Европаға, Азияға һәм Төньяҡ Африкаға йөк һәм пассажирҙар ташыуға махсуслаша. Компания 1991 йылда төҙөлә һәм 2007 йылда бөтөрөлә.

## Тарих
Авиалиния Аэрофлот дивизионы булараҡ ойошторола һәм формаль рәүештә Һамарҙағы Аэроволганың өлөшө була. Таралған ваҡытта 1,513 хеҙмәткәр эшләй. 2006 йылдың ноябрендә ТУ-154 самолётын Иранда тикшергәндән һуң был агенетлыҡ хәүефһеҙлек даирәһендә ҡағиҙәләр үтәлгән тип ҡарар итә һәм осош дауам ителә.

## Тәғәйенләнеш пункттары
2005 йылдың ғинуарына ҡарата БАЛ Башҡортостан авиалиниялары түбәндәге хеҙмәттәрҙе күрһәтә.
* Урындағы регуляр рейстар: Мәскәү, Надым, Нижневартовск, Яңы Уренгой, Санкт-Петербург, Сорғот.
* Халык-ара регуляр рейстар: Баҡы, Барселона, Дүшәмбе, Истанбул һәм Ереван.
Башҡортостан авиалиниялары, шулай уҡ Шарм-Эль-Шейх, Хургада, Ҡаһирә, Тунис һәм Барселонаға чартер рейстарын башҡара.

## Флот
2006 йылдың авгусына ҡарата, Башҡортостан авиалинияларында түбәндәге маркаларҙағы 21 самолет иҫәпләнә:
* 4 Антонов АН-24
* 8 Тупелев ТУ-134A
* 9 Тупелев ТУ-154M

## Авариялар һәм инцеденттар
Башҡортостан авиалинияларының 2937 рейсы (2002) Мәскәүҙән (Рәсәй) Барселонаға (Испания) чартер рейсын башҡара. ТУ-154 самолеты Көньяҡ Германия өҫтөнән осоп барғанда, Боинг-757 самолеты менән бәрелешә.
Һәләкәттә Боингтың 2 летчигы һәм Тупелевта урындағы ЮНЕСКО комитеты Испанияның Коста Доадо регионына ял итергә барған 69 бала һәләк була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан (авиакомпания)
* Арҡайым (авиакомпания)
* Боден күл һәләкәте

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар

* (RU) bal.ufanet.ru
* (EN) bal.ufanet.ru
* (RU) aircompanybal.ru
* (EN) Russian airline’s 'good safety record, BBC
26 сентябрь

**26 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 269-сы көнө (кәбисә йылында 270-се). Йыл аҙағына тиклем 96 көн ҡала.

 
## 
* 1789: АҠШ-та дәүләт секретары вазифаһы индерелә, беренсе булып уға Томас Джефферсон тәғәйенләнә.
* 1887: Эмиль Берлинер беренсе граммофон эшләй.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:26 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1849: Иван Павлов, Рәсәй империяһы физиологы, Нобель премияһы лауреаты (1904).
* 1885: Сергей Герасимов, рәссам, СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1958).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:26 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1800: Салауат Юлаев, башҡорт халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе.
* 1868: Август Мёбиус, Германия математигы, астроном.

##
27 сентябрь

**27 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 270-се көнө (кәбисә йылында 271-се). Йыл аҙағына тиклем 95 көн.

 
## 
* 1863: Санкт-Петербургта Рәсәй империяһындағы беренсе балалар баҡсаһы асыла.
* 1885: Харьковта Көньяҡ Рәсәй технологик институты (Южнороссийский технологический институт) — Рәсәй империяһындағы беренсе юғары техник уҡыу йорто асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:27 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1880: Беззубова Фёкла Игнатьевна, эрзә халыҡ әкиәтсеһе, йәмәғәтсе.
* 1976: Франческо Тотти, Италия футболсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:27 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1891: Иван Гончаров, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.
* 1937: Хафиз Ҡушаев, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССР Үҙәк Башҡарма Комитетының 3-cө рәйесе. 

##
2005 йыл

* Бөтә донъя физика йылы.
* Бөтә донъя спорт йылы.

## Ваҡиғалар
* Джордж Буш кесе икенсе тапкыр АҠШ президенты итеп һайланды.
* Төньяҡ Корея йәҙрәле дәүләт булды.
* Виктор Ющенко Украина президент итеп һайланды..
* Ҡырғыҙстанда түңкәрелеш булды.
* Ватиканда Рим папаһы Иоанн Павел II үлде.
* Лондон метроһындағы шартлауҙа 56 кеше һәләк булды..
* Америкала «Рита» һәм «Катрина» ҡойондары.  Яңы Орлеанда эвакуация.
* Лех Качиньский Польша президенты итеп һайланды.

## Вафат булғандар
* Арутюн Акопян, совет артисы, фокуссы.
* Аслан Масхадов, чечен сәйәсмәне.
* Иоанн Павел II, Рим папаһы.
* Фахд ибн Абдель Азиз Аль Сауд, Сәғүд Ғәрәбстаны короле.
* Михаил Евдокимов, Рәсәй актёры.
* 30 июнь — Флүр Яхин, башҡорт балалар яҙыусыһы-әкиәтсе, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1996).
* 9 июль — Ибраһим Абдуллин, драматург, яҙыусы, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1995).
* 21 сентябрь — Мостай Кәрим, Башҡортостандың халыҡ шағиры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Асыҡ контент

**Асыҡ контент** (), **асыҡ мәғлүмәт** () — теләһә функциональ әҫәре, сәнғәт әҫәре йә бүтән ижад йөкмәтке, ҡайһы Асыҡ әҫәре мәҙәниәт билдәләмәға яраша.

## Билдәләмә
Асыҡ сәнғәт әҫәре — әҫәре, ҡайһы юридик сикләүҙәрҙе юҡ. Был контентменән ярай: 
* тикшерергә;
* яҡшыртырға;
* таратырға; 
* үҙгәртергә. 

## Һылтанмалар
* Определение свободных произведений культуры.

## Иҫкәрмәләр
28 сентябрь

**28 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 271-се көнө (кәбисә йылында 272-се). Йыл аҙағынаса 94 көн ҡала.

 
## 
* 1773: Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) башлана.
* 1901: Өфөлә беренсе кино сеансы үткәрелә. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:28 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 551 б.э.т.: Конфуций, Ҡытай философы.
* 1803: Проспер Мериме, Франция яҙыусыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:28 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1829 — Николай Раевский, Батша Рәсәйе генералы.
* 1927 — Виллем Эйнтховен, Нидерланд физиологы.

##
Викимедиа фонды

**Викимедиа фонды** ( йә ҡыҫҡа **WMF**) — табышһыҙ партнерлыҡ, шәфҡәтлек ойошмаһы, Википедия, Викиһүҙлек, Викиөҙөмтә, Викимилек вики-проектарына ярҙам итә. Викимедиа фондының штаб-фатиры Сан-Францискола урынлашҡан (Калифорния штаты). Рәсәй Федерацияһы территорияһында ҡулланыу өсөн ирекле энциклопедик, белем биреү һәм башҡа кешелек тарафынан тупланған мәғлүмәтте төҙөү һәм таратыу менән бәйле төҙөлгән проекттар үҫеше өсөн барлыҡҡа килгән.

## Проектар
* Википедия — ирекле энциклопедия. 
* Викиһүҙлек — функциональ һүҙлек. 
* Викикитапхана — ‎асыҡ контентлы китапхана. 
* Мета-вики — вики-проекттар эшмәкәрлеген координациялаған проект. 
* Викитөрҙәр — ‎биология буйынса белешмә. 
* Викияңылыҡтар — ирекле текслы яңылыҡтар.
* Викиуниверситет — ирекле уҡытыу материалдары һәм курстары.
* Викимилек — медиафайлдар һаҡлау урыны.
* Викиөҙөмтә — өҙөмтәләр йыйылмаһы.

## Иҫкәртмә

## Һылтанмалар
2004 йыл

* Бөтә донъя дөгө йылы.
* Бөтә донъя иҙгенлек менән көрәш йылы.

## Ваҡиғалар
* Михаил Саакашвили Грузия президент итеп һайланыла.
* Facebook эшләй башлай.
* Трансвааль-парк емерелеп төшә, 28 кеше үлә.
* Рәсәй президентын һайлау. Владимир Путин еңеү яулай.
* Әхмәт Ҡадыров үлетерелә.
* Олимпия уйындары Грецияла.
* Бурдж-Халифа һалыу башланылар.
* Украинада Виктор Ющенко президент булып һайлана.

## Вафат булғандар
* Әхмәт Ҡадыров, Чечен Республикаһы Президенты.
* Рональд Рейган, Америка Президенты.
* Ясир Арафат, Палестина Президенты.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
29 сентябрь

**29 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 272-се көнө (кәбисә йылында 273-сө). Йыл аҙағынаса 93 көн ҡала.

 
## 
* 1829: Лондонда Скотланд-Ярд төҙөлә.
* 1907: Санкт-Петербургта беренсе трамвай йөрөй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1547: Мигель де Сервантес, Испания яҙыусыһы.
* 1795: Кондратий Рылеев, Рәсәй империяһы шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, декабрист.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1902: Эмиль Золя, Франция яҙыусыһы.
* 1902: Рудольф Дизель, немец уйлап табыусыһы.

##
Байрам

**Байрам** — тантаналы көн. Ял, эшләмәгән көн. Байрамдың төп маҡсаты — кешеләрҙе берләштереү. Байрамдарҙың *[[дин]]*, *[[дәүләт]]*, *[[Йәмғиәт|ижтимағи]]*, *[[ғаилә]]* төрлөләре була. Дәүләт байрамының төп бурысы — халыҡ берләштере ҡағылышлы юлбашсыһы.

## Рәсәй байрамдар
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексына ярашлы, түбәндәге байрамдар бар:

* 1 ғинуар — Яңы йыл.
* 7 ғинуар — Раштыуа.
* 23 февраль — Ватанды һаҡлаусылар көнө.
* 8 март — Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө.
* 1 май — Яҙ һәм хеҙмәт байрамы.
* 9 май — Еңеү көнө
* 12 июнь — Рәсәй көнө.
* 4 ноябрь — Халыҡ берҙәмлеге көнө.

## Иҫкәрмәләр
Ер

|вторая космическая = 11,186 км/с
|период вращения = 0,99726968 көндәр (23 ч 56 м 4,1 с)
|скорость вращения = 1674,4 км/ч (465,1 м/с)
|наклон оси = 23°26’21".4119
|прямое восхождение =
|склонение =
|полярная небесная широта =
|полярная небесная долгота =
|альбедо = 0,306 (Бонд)0,367 (геометрик)
|температура на поверхности =
|температуры = yes
  |имя температуры 1 = Цельсий
  |темп1мин = −89,2 °C
  |темп1сред = 14 °C
  |темп1макс = 56,7 °C  
  |имя температуры 2 = Кельвин
  |темп2мин = 184 K
  |темп2сред = 287,2 К
  |темп2макс = 329,9 К
|спектральный тип =
|видимая звёздная величина =
|абсолютная звёздная величина =
|угловой размер =
|атмосфера = yes
|атмосфера-ref =
|давление на поверхности =
|шкала высоты =
|состав атмосферы = 78,08 % Азот (N2) 20,95 % Кислород (O2) 0,93 % Аргон (Ar) 0,039 % Углекислый газ (СO2)Яҡын 1 % һыу быу (климат бойондороҡ)
}}

**Ер** (символы: ) — Ҡояшҡа яҡынлығы буйынса өсөнсө эске планета. Ҙурлығы буйынса бишенсе урында. Тығыҙлығы буйынса беренсе урында. Планеталар йондоҙ-ара матдәнән — туҙан һәм газ өлөшсәләренән барлыҡҡа килгән, тигән фараз бар. Был матдә һыуына барып, уҡмашып төрлө ойошҡаҡтар барлыҡҡа килтергән. Ай — Ерҙең берҙән-бер юлдашы.

Ерҙең азот, кислород һәм бер аҙ углекислый газдан торған атмосфераһы бар. Ер өҫтөнөң 70%-ы һыу — диңгеҙ-океандар менән ҡапланған. Башҡа планеталарҙа ундай күренеш юҡ.

Планета Ҡояштан 150 млн километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Уның диаметры 12742 км.

Ер Ҡояш тирәләй 1 йыл эсендә үҙ орбитаһы буйынса урап сыға. Үҙ күсәре тирәләй 24 сәғәт эсендә әйләнеш яһай.

Ерҙә тормоштоң, йәшәүҙең булыуы — бүтән планеталарҙан айырып торған иң мөһим үҙенсәлек.

Планетаның эске төҙөлөшө бик ҡатмарлы. Уның уртаһында үҙәге урынлашҡан. Үҙәк тирәләй мантия һәм ер ҡабығы килә. Ерҙең үҙәге ҡаты. Үҙәгенең тышы шыйыҡ һәм ҡайнар хәлдә. Үҙәк температураһы 6000 °С-ҡа етә. Үҙәк тимер һәм никелдән тора.

Үҙәк тирәләй мантия уратып алған. Мантияның температураһы 2000 °С-ҡа етә, ул бик юғары баҫым аҫтында ҡаты һәм шыйыҡ хәлдә.

Мантияны ерҙең ҡаты тышсаһы — Ер ҡабығы уратып алған. Уның ҡалынлығы 5 км-ҙан 75 км-ға тиклем. Ер ҡабығы гранит, эзбизташ, таш күмер, балсыҡ, ҡом кеүек тау тоҡомдарынан тора.

## Иҫкәрмәләр

## Иҫкәрмәләр
Тыуым

right|thumb|220px|Яңы тыуған бала
**Тыуым** — тормош нигеҙы хәрәкәт. Тере йән эйәһе килеп сығыу физиологик барыш.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
30 сентябрь

**30 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 273-сө көнө (кәбисә йылында 274-се). Йыл аҙағынаса 92 көн ҡала.

 
## 
* 1882: АҠШ-та беренсе гидроэлектростанция эшләй башлай.
* 1911: Хәҙерге Бөрйән районының Ырғыҙлы ауылында мәктәп асыла. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:30 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1882: Ганс Гейгер, Германия физигы.
* 1895: Александр Василевский, Советтар Союзының хәрби эшмәкәре.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:29 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1912: Патрик Уайт, Австралия яҙыусыһы.

##
2003 йыл

* Халыҡ-ара сөсө һыу йылы.

## Ваҡиғалар
* 20 март — Ираҡҡа американ ҡораллы һөжүм.
* 27 май — Санкт-Петербург ҡалаһына 300 йыл.
* 15 октябрь — Ҡытай беренсе йыһан үҙ аллы осош.
* 15 октябрь — Ильхам Алиев Әзербайжан президентменанң булды.
* Ноябрь — Грузияда «Розаһы революция».

## Вафат булғандар
* 24 февраль — Вәлиева Баныу Нурғәли ҡыҙы, РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1947) халыҡ артисткаһы.
* 30 май — Исмәғилев Заһир Ғариф улы (1917—2003), атаҡлы башҡорт композиторы, БАССР-ҙың (1963), РСФСР-ҙың (1968) һәм СССР-ҙың (1982) халыҡ артисы.
* 9 июнь — Таһирова Майя Авзал ҡыҙы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы.
* 20 июнь — Домашников Борис Фёдорович, СССР-ҙың халыҡ рәссамы, Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты (1977).
* 13 октябрь — Бертрам Брокхауз, Канада физик, Нобель премияһы лауреаты.
* 3 ноябрь — Расул Гамзатов, Рәсәй шағиры.
* 12 декабрь — Гейдар Алиев, беренсе Әзербайжан Президенты.
* 27 декабрь — Хәкимов Әхиәр Хәсән улы, Әхиәр Хәким, башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе, тәнҡитсе; филология фәндәре кандидаты (1967); Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы; Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1984).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1 октябрь

**1 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 274-се көнө (кәбисә йылында 275-се). Йыл аҙағына тиклем 91 көн ҡала.



## 
* 1830: Александр Пушкин «Евгений Онегин» романын тамамлай.
* 1988: Советтар Союзы футбол командаһы Олимпия чемпионы була.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:1 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1754: Павел I, Рәсәй императоры.
* 1881: Уильям Боинг, Франция авиаконструкторы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:1 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1971: Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, Советтар Союзы Геройы (1946).
* 1976: Сөләймәнов Фәтҡелҡадир Мостафа улы, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, яҙыусы, төркиәтсе.

##
2002 йыл

## Ваҡиғалар

## Вафат булғандар
* 28 май — Дамир Вәлиев, философия фәндәре докторы (1984), профессор.
* 1 июль — Михаил Круг, Рәсәй йырсы.
* 18 сентябрь — Нәбиуллин Рәфил Рауил улы, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2000) һәм БАССР-ҙың халыҡ (1989) артисы.
* 20 сентябрь — Сергей Бодров, Рәсәй актёры.
* 28 октябрь — Абдуллин Әнүәр Абдулла улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 13 декабрь — Насер Кульсариев, ҡаҙаҡ шағиры.
* 22 декабрь — Рафаэль Сафин, башҡорт шағиры һәм драматургы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
2 октябрь

**2 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 275-се көнө (кәбисә йылында 276-сы). Йыл тамамланыуға 90 көн ҡала.

 
## 
* 1187: Мысыр һәм Сүриә батшаһы Сәләх-әд-дин Иерусалимды ала, был Өсөнсө тәре яуына һылтау була.
* 1551: Иван Грозный ғәскәре Ҡазанды баҫып ала.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:2 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1869: Махатма Ганди, Һиндостандың милли-азатлыҡ хәрәкәте идеологы.
* 1914: Юрий Левитан, Советтар Союзы дикторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:2 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1897: Натаван Хуршидбану, Әзербайжан шағиры.
* 1974: Василий Шукшин, СССР яҙыусыһы, кинорежиссёр һәм актёр.

##
2001 йыл

## Ваҡиғалар
* 1 ғинуар — III мең йыллыҡ башланды.
* 15 ғинуар — Википедия сайты эшләй башланы.
* 25 октябрь — операцион систама Windows XP сығты.

## Вафат булған шәхестәр
* 1 март — Владимир Ворошилов, Рәсәй телебарыусы. «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» нигеҙ.
* 12 март — Фәрит Богданов, драматург, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992).
* 13 апрель — Абдрахманов Ғәйнетдин Шәйхи улы, «Башкирэнерго» ААЙ слесарҙар бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
* 19 октябрь — Суфиянова Сафура Рафиҡ ҡыҙы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* 29 ноябрь — Джордж Һаррисон, инглиз йырсы. «The Beatles» ҡатнашыусы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Адыгей Республикаһы

**Адыгей Республикаһы** (адығса **Адыгэ Республик**) — Рәсәй составындағы субъект.

Краснодар крайы анклавы.

1922 йылдың 27 июленән Адыг (Черкес) автономиялы өлкә булараҡ төҙөлә.
## Дәүләт ҡоролошо
Адыгей Республикаһы Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма влас

Адыгей Республикаһы Башлығы — Адыгей Республикаһының иң юғары вазифалы кешеһе. Адыгей Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе.

Адыгей Республикаһы Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Адыгей Республикаһы Конституцияһы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Адыгей Республикаһы  суд системаһы составында:
# Адыгей Республикаһы республика суды, Рәсәйҙең Юғары судының түбәнге инстанция суды
# Адыгей Республикаһы республика арбитраж суды, Рәсәйҙең Арбитраж судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы

Республика Парламенты — Адыгей Республикаһы Советы-Хасэ.

## Милли составы

## Ҡоролош

## Фән һәм мәғариф

* Адыгея дәүләт университеты
* Майкоп дәүләт технологик университеты.
* Адыгея ауыл хужалығы ғилми-тикшереү институты
* Т. М. Керашев ис. гуманитар тикшеренеүҙәр институты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Республики Адыгея 
* Официальный сайт Государственного Совета-Хасэ Республики Адыгея 
* Законодательные и нормативные акты Республики Адыгея
* Республика Адыгея в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* История национального состава Адыгеи
* Краткий очерк Республики Адыгея
* Карты республики Адыгея
* Закон РСФСР от 3 июля 1991 г. «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР в связи с преобразованием автономных областей в Советские Социалистические Республики в составе РСФСР»
* Закон РСФСР от 3 июля 1991 г. «О преобразовании Адыгейской автономной области в Советскую Социалистическую Республику Адыгея в составе РСФСР»
3 октябрь

**3 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 276-сы көнө (кәбисә йылында 277-се). Йыл аҙағына тиклем 89 көн ҡала.

 
## 
* 1828: Рәсәй Империяһы һәм Бразилия араһында дипломатик бәйләнеш булдырыла.
* 1924: СССР-ҙа «Учительская газета»ның беренсе һаны донъя күрә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:3 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1824: Иван Никитин, Рәсәй империяһы шағиры.
* 1837: Пётр Лесгафт, педагог, анатом, Рәсәй империяһында физик культураға фәнни нигеҙ һалыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:3 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1987: Жан Ануй, Франция драматургы.

##
2000 йыл

## Ваҡиғалар
* 26 март — Рәсәйҙә президент һайлау. Владимир Путин еңеп сыҡты.
* 14 сентябрь — «Windows Millennium» операцион системаһы эшкә тәҡдим ителде.
* 7 ноябрь — АҠШ-та президент һайлау.

## Вафат булдылар
* 19 февраль — Анатолий Собчак, Санкт-Петербург башлығы.
* 20 март — Баһауетдинов Йәһүҙә Ғилметдин улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* 21 март — Аляев Иван Павлович, совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1940).
* 2 апрель — Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе.
* 27 июль — Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 20 сентябрь — Титов Герман Степанович, СССР космонавы.
* 4 ноябрь — Муллаҡаева Нурия Камалетдин ҡыҙы, башҡорт эшсе синыфынан сыҡҡан Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
* 20 ноябрь — Котёночкин Вячеслав Михайлович, СССР аниматоры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Һылтанмалар
http://proekt.media/research/statistika-prestuplenyi-v-rossii/
Штрих-код

**Штрих-код** — ҡап өҫтөнә график мәғлүмәт, вәкиле эҙмә-эҙлелек ҡара һәм аҡ киҫәктәр йә башҡа геометрик фигуралар.

## Информация кодлау ысулы
* эҙмә-эҙлелек
* ике үлсәү
Сауҙа иң йышлы код **EAN/UPC** (*Universal Product Code*) ҡулланы.

## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
* Беренсе штрих-кодты һағыҙ төрөлгән ҡағыҙға баҫалар.
* Рәсәй Федерацияһы Президентының бөтә ҡарары 2 һанына башланған штрих-код менән тәьмин ителгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* QR-код
Мюнстер

**Мю́нстер** ( , ) — Германияла ҡала, Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерҙә. Бер иң боронғо ҡала төньяҡ Германияла булып тора. Мюнстер велосипедсы бик күп һанменаң һәм тарихи үҙәкменаң шөһрәтле булыу. 

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
1911 йыл

## Ваҡиғалар
* 14 февраль — Кольт пистолет (Colt-Browning) уйлап сығарыла.
* 27 август — ЦСКА футбол клубы нигеҙләнә.
* 29 сентябрь — Италия һәм Ғосман империяһы араһында һуғыш башлана.

## Ошо йылда тыуған шәхестәр
* 5 февраль — Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 6 февраль — Рональд Рейган, америка президенты.
* 19 март — Закиров Әхмәт Закир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 7 апрель — Ишбулатов Рәхим Усман улы, рәссам, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961).
* 17 июнь — Виктор Некрасов, совет яҙыусы.
* 24 октябрь — Аркадий Райкин, совет актёры.
* 28 ноябрь — Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы, башҡорт театр актрисаһы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1955).

## Вафат булғандар
* 18 сентябрь — Пётр Столыпин, Рәсәй сәйәсмәне.
* 5 декабрь — Валентин Серов, Рәсәй рәссамы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1912 йыл

## Ваҡиғалар
* 6 ғинуар — Нью-Мексико АҠШ-тың 47-се штаты тип иғлан ителә.
* 12 февраль — Ҡытайҙа Цин династияһы тәхеттән баш тарта.
* 14 февраль — Аризона АҠШ-тың 48-се штаты тип иғлан ителә.
* 15 апрель — «Титаник» карабы батта.
* 28 ноябрь — Албания бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.

## Ошо йылда тыуған шәхестәр
* 12 февраль — Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы (Хөсәйен Ҡунаҡбай), шағир һәм журналист.
* 12 март — Нәжип Иҙелбай, шағир, драматург, тәржемәсе.
* 23 июнь — Алан Тьюринг, инглиз математик.
* 28 июнь — Ғата Сөләймәнов, башҡорт актеры, йырсы, ҡурайсы. БАССР-ҙ халыҡ артисы (1963).
* 12 июль — Әләдинов Шамил Сәйет улы (Шәмил Әләдин), бөйөк ҡырымтатар шағиры һәм яҙыусыһы.
* 15 июль — Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы, Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1946).
* 14 сентябрь — Мәзитов Ғәли Әхмәт улы, осоусы, совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарҙа ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 14 октябрь — Лев Гумилёв, Рәсәй тарихсыһы.
* 19 декабрь — Ғәзим Аллаяров, Башҡортостандың партия эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуcы.
* 21 октябрь — Ғәскәров Фәйзи Әҙеһәм улы, беренсе башҡорт профессиональ бейеүсеһе, хореографы һәм балетмейстеры. БАССРһың (1944) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғет эшмәкәре (1975).
* 29 декабрь — Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы, башҡорт шағиры.

## Вафат булғандар
* 10 февраль — Джозеф Листер, инглиз хирургы.
* 12 апрель — Клара Бартон, американ Ҡыҙыл тәре һалыусы.
* 7 август — Сыртланов Ғәлиасҡар Шәхәйҙәр улы, Өфө губернаһынан 3-сө Дәүләт думаһы (1907—12) депутаты. Дворяндарҙан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Космонавт

[right|thumb|250px|[Гагарин Юрий Алексеевич|Юрий Гагарин — беренсе космонавт]]

**Космонавт** йә **астронавт** — йыһанға осорға әҙерләнгән йә унда булған кеше. «Йыһанға осоу» төшөнсәһе төрлө илдәрҙә айырыла.

## Ваҡиғалар
* 12 апрель 1961 —  Совет космонавы Юрий Гагарин донъяла беренсе булып йыһанға оса.
* 5 май 1961 —  Американың беренсе астронавы Алан Шепард суборбиталь (космосҡа етмәгән) осош яһай.
* 16 июнь 1963 —  Донъялағы беренсе ҡатын-ҡыҙ космонавт Валентина Терешкова космик осош яһай. 
* 18 март 1965 —  Совет космонавы Алексей Леонов донъяла беренсе булып асыҡ йыһанға сыға. 
* 20 июль 1969 —  Америка Нил Армстронг һәм Баз Алдрин донъяла беренсе булып Айға төшә.
Уэдделл диңгеҙе

**Уэдделл диңгеҙе** () — Антарктида янындағы диңгеҙ. Диңгеҙ суднолар йөрөү өсөн уңайһыҙ.
Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш

**Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш** () йә **Американ Революция** — бер яҡтан Бөйөк Британия, икенсе яҡтан АҠШ (13 колониялар) һуғыш 1775—1783 йылдар. АҠШ инеп сыҡты.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Континенталь ғәскәр

thumb|right|220px|Континенталь йәйәүле ғәскәр
**Континенталь ғәскәр** () — халыҡ ополчениеһы, американ сепаратистлар, Америка үҙаллылығы өсөн һуғышта актив ҡатнашаусылар. Джордж Вашингтон — алмашһыҙ башлығы.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
4 октябрь

**4 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 277-се көнө (кәбисә йылында 278-се). Йыл аҙағына тиклем 88 көн ҡала.

 
## 
* 1582: Рим папаһы Григорий XIII григориан календары индерә.
* 1909: Өфө уҡытыусылар институты (хәҙер Башҡорт дәүләт университеты) асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:4 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1895: Рихард Зорге, СССР разведчигы, Советтар Союзы Геройы (1964 йыл — үлгәндән һуң).
* 1916: Виталий Лазаревич Гинзбург, СССР һәм Рәсәй физигы, Нобель премияһы лауреаты (2003).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:4 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1669: Рембрандт, Голландия рәссамы.
* 1872: Владимир Даль, «Бөйөк рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеге» авторы.
* 1947: Макс Планк, Германия физигы.
* 1996: Шәйхулла Чанбарисов, Башҡорт дәүләт университетының беренсе ректоры

##
Бостон

**Бостон** — Массачусетс штатының баш ҡалаһы һәм Америка Ҡушма Штаттарындағы иң ҙур ҡалаларҙың береһе.

## Демография

## Административ бүленеш

## Климат

## Транспорт

## Ҡәрҙәш ҡалалар

## Иҫкәрмәләр
Йорктаун

**Йорктаун** — Виргиния штатта статик айырым ер. 2000 йыл баһалаудан халыҡ 220 кеше. 

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Париж килешеүе (1783)

**Париж килешеү** (*Версаль тыныслыҡ*) — килешеү Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш бер яҡтан Бөйөк Британия, икенсе яҡтан АҠШ, Франция, Испания, Нидерланд бөтөрде.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Филадельфия

**Филадельфия** () — Америкалағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, Пенсильванияла иң ҙур ҡала. Агломерацияла 5,7 миллион кеше йәшәй. Оло сәнәғәт, иҡтисади, мәҙәни үҙәк.

## Иҫкәрмәләр
Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы

**Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы, Лира-Әхмәт Яҡшыбаева** (15 февраль 1947 йыл) — уҡытыусы,  башҡорт яҙыусыһы. 1969—2002 йылдарҙа Баймаҡ районы һәм Сибай ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы. 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рамазан Өмөтбаев (2008), Жәлил Кейекбаев (2011) һәм Мөхәмәтша Буранғолов (2017) исемендәге, шулай уҡ гәзит-журналдар премиялары лауреаты. 

## Биографияһы
Лира Миңләхмәт ҡыҙы Яҡшыбаева 1947 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған..

1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 1992 йылдан Сибай ҡалаһының интернат-мәктәбендә, 1997-2002 йылдарҙа 13-сө башҡорт урта мәктәбендә эшләй. 

## Әҙәби ижады
Проза өлкәһендә эшләй.2009 йылда «Мөжәүир хәҙрәт» әҫәре өсөн Рамазан Өмөтбаев исемендәге премия лауреаты.

2011 йылда ғалим-лингвист Жәлил Кейекбаевтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған «Һынауҙарҙан туҡылған яҙмыш» китабы өсөн Ж. Кейекбаев исемендәге премия лауреаты.

«Башҡортостан», «Йәшлек» гәзиттәре, «Шоңҡар» журналы лауреаты.

## Китаптары
* «Ауыл ҡатыны» (2000)
* «Сәйер бүләк» (2000)
* «Бөтәбеҙгә бер Ер шары» (2013)
* «Мөжәүир хәҙрәт»
* «Табын иле изгеләре»
* «Ғабдулла Сәйеди»
* «Зәйнулла ишан»
* «Әүлиәләр аманаты»
* «Һынауҙарҙан туҡылған яҙмыш»
* «Вәрәҙекүл аҡсарлағы» (2013)
* «Ашҡаҙар вальсы»
* «Халҡыбыҙ изгеләре» (2014)
* «Ҡанатлы баһадир» (2015, 2020)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Жәлил Кейекбаев исемендәге премия (2011)
*
* гәзит-журналдар премиялары

File:Жәлил Кейекбаев исемендәге премия (2011) танытмаһы.jpg
File:Диплом номинация «Самая читеемая книга Республики Башкортостан».jpg
File:Лира Миңнәхмәт ҡыҙы Якшыбаеваға бирелгəн диплом.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 

## Һылтанмалар
*  
*Список членов Союза писателей Республики Башкортостан
5 октябрь

**5 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 278-се көнө (кәбисә йылында 279-сы). Йыл аҙағына тиклем 87 көн ҡала.

 
## 
* 1502: Христофор Колумб Коста-Риканы аса.
* 2002: Бахрейнда Владимир Крамник менән донъялағы иң көслө компьютер шахмат программаһы «Дип Фриц» араһында шахмат матчы башлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:5 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1609: Пауль Флеминг, Германия яҙыусыһы.
* 1829: Честер Алан Артур, АҠШ-тың 21-се Президенты.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:5 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 2004:Мәғәфүр Хисмәтуллин, йырсы, БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы, Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
* 1285:Филипп III, Франция короле.

## 

## Иҫкәрмәләр
14 декабрь

**14 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 348-се көнө (кәбисә йылында 349-сы). Йыл тамамланыуға 17 көн ҡала.



## 
* 1911: Руаль Амундсен экспедицияһы Көньяҡ полюсҡа барып етә.
* 1938: Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры асыла.
* 1943: Советтар Союзы гимны раҫлана.
* 2004: Көньяҡ Францияла «Виадук Мийо» исемле иң бейек транспорт күпере сафҡа инә.

## 

### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:14 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1503: Нострадамус, Франция астрологы.
* 1546: Тихо Браге, Дания астрономы, астролог һәм алхимик.
* 1915: Рәшит Бәйбүтов, Әзербайжан эстрада һәм опера йырсыһы, актёр.
* 1924: Радж Капур, Һиндостан режиссёры, продюсер, театр һәм кино актёры.
* 1947: Дилма Русеф, Бразилияның 36-сы президенты.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:14 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1799: Джордж Вашингтон, АҠШ-тың тәүге президенты (1789—1797).
* 1989: Андрей Сахаров, СССР физигы, Нобель премияһы лауреаты (1975).
* 2013: Питер О’Тул, Бөйөк Британия актёры.

##
Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы

**Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы** — мәғариф, юғары белем һәм фән буйынса башҡарма власының дәүләт органы.
## Буйһонған хеҙмәттәр
* Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт, Рособрнадзор
* Йәштәр сәйәсәте буйынса федераль хеҙмәт, Росмолодежь

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министрлығы рәсми сайты 
* Из истории министерства образования  
* Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығы акттар
* Проект Паспорт Школьника Министерства 
* Институциональные конфликты в сфере высшего образования, Евгений Балацкий, «Свободная мысль — XXI», № 11 (1561), 2005 
* Олимпиада школьников
6 октябрь

**6 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 279-сы көнө (кәбисә йылында 280-се). Йыл аҙағына тиклем 86 көн ҡала.

 
## 
* 1769: Джеймс Кук Яңы Зеландияны аса.
* 1889: Томас Эдисон беренсе фильмын күрһәтә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1732: Нэвиль Маскелин, Англия астрономы.
* 1773: Луи Филипп I, Франция батшаһы (1830—1848).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:6 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1553: Шаһзада Мостафа, атаһы Сөләймән солтан әмере буйынса үлем яҙаһына тарттырыла.
* 1951: Отто Мейергоф, Германия биохимигы, Нобель премияһы лауреаты (1922).

##
АҠШ Конституцияһы

**АҠШ Конституцияһы** () — АҠШ-та төп ҡанун, иң юғары юридик көс. 1787 йылдың 17 сентябрендә Филадельфия Конвенты ҡабул итә. Халыҡ-ара беренсе Конституция. Ете бүлектән тора, егерме ете тапҡыр үҙгәртелә.

АҠШ Конституцияһына ярашлы дәүләт власы, суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

## Төҙөү һәм ратификация тарихы
1783 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүе менән Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш тамамлана.
Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш ваҡытында 1777 йылда Икенсе Континенталь конгресс Конфедерация статьялары конституцион документ ҡабул итә.

Конфедерация статъялары бик насар документ була: бер штат, законға ҡаршы булып, законды юҡҡа сығарыра ала. Джордж Вашингтон документты «ҡом бауы» тип атаны (). Шулай булғас, ошо документты алмаштырыу кәрәк була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* АҠШ Конституцияһы инглизса тулы текст
* АҠШ Конституцияһы текст
Алтын Ҡапҡа (күпер)

**«Алтын Ҡапҡа» күпере** () — «Алтын Ҡапҡа» боғаҙы аша һалынған аҫылмалы күпер.           Сан-Франциско ярымутрауының төньяғындағы Сан-Франциско ҡалаһын Марин округының көньяғы менән тоташтыра. «Алтын Ҡапҡа» күпере 1937 йылда асылғандан алып 1964 йылға тиклем донъялағы иң ҙур аҫылмалы күпер булып иҫәпләнә. Уның оҙонлоғо — 1970 метр, массаһы — 894 500 тонна, бағаналар аралығы — 1280 метр, бағаналарҙың һыу өҫтөнән бейеклеге — 230 метр. Һыу ташҡан ваҡытта һыу өҫтөнә күперҙәге юлға тиклем — 67 метр.

«Алтын Ҡапҡа» — донъялағы иң билдәле күперҙәрҙең береһе.

## Ҡыҙыҡ мәғлүмәт
* «Алтын Ҡапҡа»ның рәсеме «Cisco Systems» компанияһының эмблемаһы итеп алынған.

## Һылтанмалар
* «Алтын Ҡапҡа» күперенең рәсми сайты
* Google maps
7 октябрь

**7 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 280-се көнө (кәбисә йылында 281-се). Йыл аҙағына тиклем 85 көн ҡала.

 
## 
* 1919: Голландияла иң ҙур авиакомпания — KLM ойошторола.
* 1949: Германия Демократик Республикаһы (ГДР) ойошторола.
* 1977: СССР-ҙа яңы Конституция ҡабул ителә.
* 2001: АҠШ Афғанстанға ғәскәр ебәрә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:7 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1885: Нильс Бор, Дания физигы, Нобель премияһы лауреаты.
* 1952: Владимир Путин, Рәсәй Федерацияһы Президенты.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:7 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1849: Эдгар По, АҠШ яҙыусыһы, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе.
* 2006: Анна Политковская, Рәсәй журналисы.

##
8 октябрь

**8 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 281-се көнө (кәбисә йылында 282-се). Йыл аҙағына тиклем 84 көн ҡала.

 
## 
* 1818: Инглиздәр тәүге тапҡыр боксёр бирсәткәһе ҡуллана.
* 1917: Хәҙерге «Белебеевские известия» гәзитенең беренсе һаны баҫылып сыға. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:8 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1892: Марина Ивановна Цветаева, СССР шағиры.
* 1911: Алексей Ляпунов, Рәсәй математигы, кибернетикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:8 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1826: Фридрих Крупп, Германия сәнәғәтсеһе.
* 1897: Алексей Саврасов, Рәсәй империяһы рәссамы.

##
1732 йыл

**1732 йыл** — Шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә. 

## Ваҡиғалар
* 1 февраль — Решт илешеү Рәсәйменаң һәм Иран. 
* Хамадан илешеү Иранменаң һәм Төркиә. 

## Тыуған шәхестәр
* 22 февраль — Джордж Вашингтон, беренсе АҠШ Президент. 
* 1 апрель — Франц Йозеф Гайдн, австрий композиторы. 

## Вафат булған шәхестәр
* Абдулхамид Моманд, афған шағир.
1799 йыл

**1799 йыл** — Шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел. 

## Ваҡиғалар
* 10 декабрь — Францияла метрик системаһы индереләр. 
* Анлияла беренсе тапҡыр килем һалымы индереләр. 

## Тыуған шәхестәр
* 20 май — Оноре де Бальзак, француз яҙыусыһы. 
* 20 июнь — Александр Пушкин рус шағиры. 
* 23 декабрь — Карл Брюллов, рус рәссамы.

## Вафат булған шәхестәр
* 14 декабрь — Джордж Вашингтон, беренсе АҠШ Президенты. 
* 18 декабрь — Жан Этьен Монтукля, франзуц математигы.
1775 йыл

**1775 йыл** — Йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел. 

## Ваҡиғалар
* Американ колонияр Англияменаң бойондороҡһоҙлоҡ һуғыш башланылар. 
* Екатерина II Запорожская Сечь ябылды. 
* 10 май — Икенсе Континенталь конгресс башланы. 

## Тыуған шәхестәр
* 23 апрель — Уильям Тёрнер, инглиз рәссам. 
* 16 декабрь — Джейн Ости, инглиз яҙыусы. 

## Вафат булған шәхестәр
* 15 ғинуар — Джованни Баттиста Саммартини, италиан композитор. 
* 21 ғинуар — Емельян Пугачёв, ҡораллы күтәрелеш юлбашсы.
1783 йыл

**1783 йыл** — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә.

## Ваҡиғалар
*

## Тыуғандар
*

## Вафат булғандар
*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
9 октябрь

**9 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 282-се көнө (кәбисә йылында 283-сө). Йыл аҙағынаса 83 көн ҡала.

 
## 
* 2006: Төньяҡ Кореяла беренсе ядро ҡоралын һынау үткәрелә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:9 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1874: Николай Рерих, Рәсәй империяһы рәссамы.
* 1935: Илдус Яҡупов, Татарстан композиторы. («Йәшлегемә кире ҡайтыр инем», «Яҙғы таң», «Зәңгәр күккә ҡарап атлайым», «Яратам» һәм башҡа йырҙар авторы)

## 
*<categorytree depth="0">Категория:9 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1857: Йозеф Рессель, Австрия уйлап табыусыһы.
* 1967: Че Гевара, революционер, Кубаның дәүләт эшмәкәре.

##
1789 йыл

**1789 йыл** — Кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел. 

## Ваҡиғалар
* 5-6 октябрь — Версальгә хәрәкәттәре. 
* АҠШ Конституцияһы эшле башланы. 

## Тыуған шәхестәр
* 23 июль — Фаддей Булгарин, Рәсәй яҙыусы. 
* 26 август — Аббас-Мирза, Иран сәйәсмән. 

## Вафат булған шәхестәр
* 7 апрель — Абдул-Гамид I, Ғосман Империяһы 27-се солтан.
1797 йыл

**1797 йыл** — Йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел. 

## Ваҡиғалар
* 16 апрель — Павел I таж кейҙереү йолаһы. 
* 14 июнь — Франция Генуя баҫып алды. 

## Тыуған шәхестәр
* 23 ғинуар — Фердинанд Врангель, Рәсәй диңгеҙҙә йөҙөүсе. 
* 21 июнь — Вильгельм Кюхельбекер, Рәсәй шағир. 
* 17 декабрь — Джозеф Генри, американ физик. 

## Вафат булған шәхестәр
* 19 сентябрь — Луи Лазар Гош, француз ғәскәр башлығы.
1781 йыл

**1781 йыл** — Дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел. 

## Ваҡиғалар
* Чехияда крепостнойлыҡ хоҡуғы ҡуймау. 
* 13 март — Уран планета асышы. 

## Тыуған шәхестәр
* 5 октябрь — Бернард Больцано, чех математик. 
* 6 июль — Стэмфорд Раффлз, инглиз сәйәсмән. 

## Вафат булған шәхестәр
* 15 ғинуар — Марианна Виктория, Португал королева.
1787 йыл

**1787 йыл** — Дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел. 

## Ваҡиғалар
* Рәсәй һәм Төркиә һуғыш башланы. 
* 17 сентябрь — икенсе АҠШ Конституцияһы ҡабул ите. 

## Тыуған шәхестәр
* 16 март — Георг Симон Ом, немец физик. 
* 17 ноябрь — Луи Дагер, фотография уйлап сығарыусы. 

## Вафат булған шәхестәр
* 4 февраль — Помпео Батони, италиан рәссам. 
* 4 февраль — Леопольд Моцарт, австрия скрипкала уйнаусы, Вольфганг Моцарт атаһы.
10 октябрь

**10 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 283-сө көнө (кәбисә йылында 284-се). Йыл аҙағына тиклем 82 көн ҡала.

 
## 
* 1931: Иглин район гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. 
* 1931: Өфө район гәзитенең тәүге һаны баҫыла. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:10 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1913: Клод Симон, Франция яҙыусыһы, Нобель премияһы лауреаты (1985).
* 1984: Павел Дуров, Рәсәй программисы, «Бәйләнештә» («ВКонтакте») социаль селтәренә программа һалыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:10 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1875: Алексей Толстой, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.
* 1963: Эдит Пиаф, Франция йырсыһы.

##
Беренсе Континенталь конгресс

**Беренсе Континенталь конгресс** (5 сентябрь — 26 октябрь 1774 йыл) — Бөйөк Британияның 12
(барлығы 13 колонияның) колонияһы депутаттары съезды. Йыйындң сәбәбе — Британия парламентының америкалағы колонияларында Британияға ҡаршы ҡаршылыҡты туҡтатыу законы. Конгресс ултырышы Филадельфияла Карпентанс Холда үтә. Уның эшмәкәрлегендә, Джорджия, Канада, Бермуд утрауҙары, Багам утрауҙары һәм Кариб диңгеҙе утрауҙарынан башҡа,Британияның бөтә колонияларынан 56 вәкил ҡатнаша. Съезд барышында колонияларға үҙидаралыҡ алыу өсөн документтар ҡабул ителә.

## Конгресс эшмәкәрлеге нәтижәләре
«Хоҡуҡ һәм ялыу декларацияһы» ҡабул ителә, унда америка колонияларының "Йәшәү, азатлыҡ һәм милек№кә хоҡуғы яҙыла һәм метропалияның маможня һәм һалым сәйәсәтенә протест бирелә.

Метрополияға ҡаршы бойкот иғлан ителә. 1774 йылдың 1 декабренән башлап инглиз тауарҙарын һатып алыу һәм америка тауарҙарын Англияға һатыу тыйыла. Был ҡарар Англия флотының Бостон блокадаһына яуап була.

Шулый уҡ 1775 йылдың 10 майында Икенсе Континенталь конгресс саҡырык тураһында ҡарар ҡабул ителә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* 1775 йылда 1774 йыл менән сағыштырғанда Бөйөк Британиянан килтерлгән тауарҙар 97 %-ҡа кәмей.
* Сауҙа бойкоты тәртибен боҙоусыларға дегет буяйҙар һәм тауыҡ йөнөндә бутау язаһы булдырыла.
11 октябрь

**11 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 284-се көнө (кәбисә йылында 285-се). Йыл аҙағына тиклем 81 көн ҡала.

 
## 
* 1783: Рәсәй Академияһы ойошторола (рус телен өйрәнеү буйынса)
* 1881: Дэвид Хьюстон фотоплёнкаға патент ала.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:11 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1909: Георгий Лисицын, СССР шахматсыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1931).
* 1923: Александр Сухарев, СССР һәм Рәсәй ғалимы, юрист, дәүләт эшмәкәре, 1988-1990 йылдарҙа СССР-ҙың Генераль прокуроры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:11 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1994: Яҡуп Ҡолмой, башҡорт шағиры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* 2006: Азат Аббасов, татар опера йырсыһы.

##