Байым (Әбйәлил районы)

**Байым** — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Байым ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1083 кеше.
Почта индексы — 453611, ОКАТО коды — 80201813001.
 

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 67 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ташбулат): 10 км

Байым ауылы Кесе Ҡыҙыл йылғаһы буйында, район үҙәге Асҡар ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа 67 километр һәм тимер юл станцияһы Ташбулат ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Байым ауылына Нуғай даруғаһы Күбәләк улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл 1740 йылдан билдәле. Ауыл Күбәләк улусы старшинаһы, тархан Байым Ҡыҙраев исемен йөрөтә. Уның олатаһы Төрмәмбәт Ялтиков кенәз булған. Байымдың улдары — Абҙан (уның улы Сәлих), Әбдүкәй, 1761 йылғы (уның балалары Мөхәмәтйәр, Мөхәмәткәрим, Йәһүҙә) һәм 1762 йылғы Ҡаҙымбәт билдәле. Улар 5 ауыл ингән 21-се йортта «тәртип һәм тынлыҡ өсөн» яуаплы йорт йөҙ баштары (сотник) булып хеҙмәт иткән. 1773 йылдан, атаһы отставкаға киткәндән һуң, Абҙан улус старшинаһы булып китә. 1795 йылда 19 хужалыҡта 158 кеше йәшәгән. Х ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 86 хужалығында 253 ир һәм 249 ҡатын йәшәгән. Йәйләүгә байымдар Туйыш ауылы халҡы менән бергәләп сыҡҡан. Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйында тирмән эшләгән.

1755 йылдың 15 майында Бөрйән улусыһында ихтилал башлана, ул бөтә Башҡортостанға тарала. Неплюев уны баҫтырыу өсөн бер нисә полк ебәрә. Бер полк командиры Исаковҡа «баш күтәреүселәр торлаҡтарында тамыр табырға һәм юҡ итергә» бойороҡ бирелә. 1755 йылдың 15 майында Бөрйән улусыһында ихтилал башлана, ул бөтә Башҡортостанға тарала. Неплюев уны баҫтырыу өсөн бер нисә полк ебәрә. Бер полк командиры Исаковҡа «баш күтәреүселәр торлаҡтарында тамыр табырға һәм юҡ итергә» бойороҡ бирелә. Ҡыҙыл ҡәлғәһендә наряд менән хеҙмәт иткән Байым тархан Ҡыҙраевты Исаков тарафынан ҡулға алына. Исаков башҡорт старшинаһын «йәшерен бүре» тип һанай һәм уны ике тапҡыр язалай. Байым тархан «вәхшиҙәрсә һындырылған». «Тоғролоҡ» өсөн ҡылыс менән бүләкләнгән, батша хөкүмәтенә тоғро старшина менән шулай мөғәләмә иткәндәр.

«Абруйлы һәм затлы» Байым тарханға академик Иван Лепехин 1770 йылдың 18—19 июнендә килә. Ул саҡта старшина Белорет заводынан 15 саҡрым алыҫлыҡта йәйләүҙә була. Уның байлығы, йылҡы өйөрҙәре тураһында И. Лепёхин яҙмаларында ла мәғлүмәттәр табырға мөмкин.

Байым Ҡыҙраев оҫта «мәғдән белгесе» лә була. 1740 йылда Ул штейгер Марковҡа һәм тәржемәсе Роман Уразлинға Яйыҡ йылғаһының һул ярында урынлашҡан Әтәс тауында тимер мәғдәне урынлашҡанын күрһәтә. 100 бот «магнит ташын» — мәғдәнде һынау яҡшы һөҙөмтә бирә: 75 бот тимер алына. Артабан был тау Магнит тип атала, совет власы йылдарында айырыуса билдәлелек ала. Шул уҡ тархандан завод хужалары Иван Мясников менән Иван Твердышев Ейәнбай ауылы янындағы тимер мәғдәне ятыуы тураһында белә.

Байымдар 14-се полкты ойоштороуҙа һәм уны Наполеонға ҡаршы һуғышҡан армияла хеҙмәт иткән. Шуларҙың береһе Шәғәрәзе Тунынбаев Парижды алған өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнә.

Пугачёв етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында старшина Байым Ҡыҙраев, үҙенең данлыҡлы сығышына ҡарамаҫтан, үпкәләүҙәрен иҫенә төшөрөп, баш күтәреүселәр яғына баҫа. 1774 йылдың апрель баштарында Пугачёв уға атлы отрядтарҙы баш күтәреүселәр ғәскәренә оҙатыуҙы ойоштороу үтенесе менән хат ебәрә. Ҡыҙраев Пугачёвҡа, «уны ҡунаҡҡа саҡырырға» йөҙ кешелек команда менән бара. Пугачёвтың хәрби коллегияһы баш күтәреүсе полковник Байым тарханды Башҡортостан судьяһы итеп тәғәйенләй.

Язалау ғәскәрҙәре корпусының баш командующийы генерал-лейтенант Ф. Ф. Щербатов 1774 йылдың 11 майында императрица Екатерина II-гә докладында Байым тарханды башҡаларға айырыуса ҙур йоғонто яһағаны өсөн башҡорт старшиналарының «рухи начальнигы» тип атай.

1795 йылда ауылдағы 19 йортта 158 кеше, 1866 йылда 86 хужалыҡта — 473 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.

Байымдар Рәхмәттәргә ҡарағанда етешерәк йәшәгәндәр. 393 кеше йәшәгән 65 йортҡа 500 ат, 220 һыйыр, 246 һарыҡ, 35 кәзә тура килгән. Күсмә тормошта байымдар Туйыш ауылы халҡы менән бергә булған. Игенселек өсөн эшкәртелгән һөрөнтө ер 290 дисәтинәгә тиң булған. 1843 йылда улар 360 бот ужым һәм 2968 бот яҙғы иген сәскән. Сәсеүҙең байтаҡ өлөшө өс кешегә тура килгән — Тажетдин Мөхәмәткилдин 180 бот, Хөснөтдин Мөхәмәтшәрипов 187 бот һәм Абдулвахит Абдрахманов 206 бот сәскән.

1900 йылда шулай уҡ һыу тирмәне теркәлгән.

## Халыҡ һаны

; Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (99 %).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Байым ауылында урта мәктәп, Асҡар сәнғәт мәктәбенең филиалы, балалар баҡсаһы, участка дауаханаһы, Мәҙәниәт йорто (башҡорт халыҡ театры), китапхана, мәсет бар.

## Билдәле шәхестәре
* Байым Ҡыҙраев — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан Күбәләк улусы башҡорто. Пугачёв полковнигы. Тархан.
* Байым ишан Динебәков''' (1733—1816) — дин әһеле, мәғрифәтсе.
* Исламов Илдар Лоҡман улы — педагог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы (1995).
* Фазлетдинов Мөъмин Ғәләүетдин улы (20.12.1938—9.01.2005), ауыл хужалығы эшмәкәре. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы «Ленин юлы» һәм М. Шайморатов исемендәге колхоздарының элекке рәйесе. СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989). РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының (1980) атҡаҙанған агрономы, ике «Почёт Билдәһе» ордены (1976, 1980) кавалеры.
* Миңлеғәле Ишмөхәмәт улы Ғүмәров — Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған врачы, юғары категориялы ойоштороусы, медицина фәндәре кандидаты.
* Зыя Ишбулды улы Хәлилов (??? — 11 апрель 2009 йыл) — Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, ҡурайсы, ҡумыҙ эшләү оҫтаһы
* 

## Урамдары

* Дуҫлыҡ урамы ( Дружбы (улица)
* Зөлфәр Махиянов урамы ( Зульфара Махиянова (улица)
* Миңлеғәли Шайморатов урамы ( Минигали Шаймуратова (улица)
* Тыныслыҡ урамы ( Мира (улица)
* 1-се Йәштәр урамы ( Молодежная 1-я (улица)
* 2-се Йәштәр урамы ( Молодежная 2-я (улица)
* 3-сө Йәштәр урамы ( Молодежная 3-я (улица)
* 4-се Йәштәр урамы ( Молодежная 4-я (улица)
* 5-се Йәштәр урамы ( Молодежная 5-я (улица)
* Партизан урамы ( Партизанская (улица)
* Ялан урамы ( Полевая (улица)
* Салауат Юлаев урамы ( Салавата Юлаева (улица)
* Үҙәк урам ( Центральная (улица)
* Мәктәп урамы ( Школьная (улица)

## Матбуғатта
* Бер һәйкәл тарихы
* Ир-егеттең аҫылы ил эшендә танылыр. (Миңлеғәле Ишмөхәмәт улы Ғүмәров)
* Байым инәйҙәре — ауыл биҙәге
* Булдыҡлы ғаилә — ауылдың киләсәге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  41-42 бб.
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7