open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Левират

**Левират** — тол ҡатындың мәрхүм иренең ҡустыһына ҡатынлыҡҡа барыуына нигеҙләнгән никах формаһы.

## Тарихы
20 быуат башына тиклем башҡорттарҙа йола хоҡуғынормаһы һанала. Башҡорттарҙың туғанлыҡ системаһына ярашлы, тол ҡатынға мәрхүмдең бер туғанының улы, ике туған ҡустыһы йәки башҡа ҡәрҙәше лә өйләнә алған. Тол ҡатынға өйләнгән кешегә мәрхүмдең балалары, мөлкәте, социаль статусы, хоҡуҡтары һәм бурыстары күскән. Левират йолаһы ғаиләлә эшсе ҡулдарҙы һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ иткән. Левират төрки-монгол халыҡтарында киң таралған булған, тарихи яҡтан төркөмләп ғаилә ҡороу (левират полиандрия) традицияларына барып тоташа.

## Этимология
Латин теленән килеп кергән һүҙ — levir — ҡәйнеш

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большая советская энциклопедия
* Косвен М. О., Очерки истории первобытной культуры, М., 1953, с. 111—112;
* Штернберг Л. Я., Семья и род у народов северо-восточной Азии, Л., 1933.

## Һылтанмалар
* ''Прот. Александр Глаголев († 1938 г.)''. 3акон ужичества или левиратный брак у древних евреев. (Библейско-археологический очерк.) (Киев, 1914)
* Левират
Home Insurance Building

**Home Insurance Building** (Хоум-иншуранс-билдинг, Йорт страховкалау бинаһы) — доньяла тәүге бейек йорт, 1885 йылда Чикагола, АҠШта төҙөлгән. 1931 йылда һүтелә.

Бейеклеге — 42 метр, 10 ҡатлы. 1891 йылда ике ҡат өҫтәлгән, бынан һуң бейеклеге 55 метрға еткән.

Проекттың авторы — Уильям Ле Барон Дженни новаторлыҡ төҙөлөш технологияһын — каркас ҡулланыуҙы тәҡдим итә.

## Иҫкәрмәләр
30 май

**30 май** — григориан стиле буйынса йылдың 150-се (кәбисә йылында 151-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 215 көн ҡала.

 
## 
* 1917: Өфөлә Мосолман хәрби шураһы ойошторола.
* 1978: Башҡорт АССР-ының Юғары Советы республиканың яңы (өсөнсө) Конституцияһын ҡабул итә.
* 1926: Өфө—Стәрлетамаҡ маршруты буйынса даими рәүештә автобустар йөрөй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:30 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1912: Лев Ошанин, СССР шағиры, популяр йыр текстары авторы.
* 1920: Франклин Шеффнер, АҠШ кинорежиссёры, «Оскар» премияһы лауреаты.
* 1961: Арина Шарапова, СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-социолоыг, телетапшырыуҙар алып барыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:30 майҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 1944: Әхтәмов Хәсән Баһҙый улы, Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 2003: Заһир Исмәғилев, башҡорт композиторы, БАССР-ҙың (1963), РСФСР-ҙың (1968) һәм СССР-ҙың (1982) халыҡ артисы.

##
Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы

**Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы** (1 март 1928 йыл — 12 февраль 2006 йыл) — башҡорт тел белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1956). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964).

## Биографияһы
Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Белорет районы) Асы ауылында тыуған.

К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай (1952), 1955 йылдан алып шунда уҡ эшләй. 1956—2003 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡыта. 1957 йылдан алып башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы деканы, 1967—1970 йылдарҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире.
 
Фәнни эшмәкәрлеге башҡорт теленең диалектологияһы, лексикологияһы, фразеологияһы һәм морфологияһы мәсьәләләренә арналған. Ғалимдар Фәнүзә Нәҙершина, Зиннур Ураҡсин менән авторҙашлыҡта "Башҡортса-русса фразеологик һүҙлек"те (1973) төҙөүселәрҙең береһе. 130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, шулай уҡ юғары уҡыу йорттары өсөн башҡорт теленән дәреслектәр һәм уҡыу-методик ҡулланмалар авторы.

## Хеҙмәттәре
# Башҡорт телендә оҡшатыу һүҙҙәре. Өфө, 1971;
# Башҡорт телендә эвфемизмдар;
# Башҡорт мәҡәлдәренең синтаксик төҙөлөшө. Стәрлетамаҡ, 1996;
# Ф. А. Нәҙершина, З. Ғ. Ураҡсин, Х. Ғ. Йосопов. Башҡортса-русса фразеологик һүҙлек. Өфө.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гидрофиттар

**Гидрофиттар, макрофиттар** (*гидро... һәм фито...*) — ҡатмарлы төҙөлөшлө һыу үҫемлектәре.

## Дөйөм мәғлүмәт
Гидрофиттар өсөн механик һәм һыу үткәргес туҡымаларҙың үҙгәреүе, махсуслашҡан һауа йөрөтөүсе туҡымаларҙың (аэренхималар) булыуы хас; тамыры беркетеү ағзаһы булып тора.

## Төрҙәре
Төрҙәре: һыу өҫтөндә йөҙөүселәр (бәләкәй тәлмәрйен тәңкәһе, күл сальвинияһы, ябай ҡырҡтамыр һ.б.); һыу эсендәгеләр (өс өлөшлө тәлмәрйен тәңкәһе, ябай бысҡы үлән һ.б.); һыу төбөнә нығынғандар [һыу өҫтөнә сығып торғандар (ике өйлө күрән, яҫы япраҡлы екән һ.б.), һыу өҫтөндә йөҙөүселәр (аҡ томбойоҡ, өйкөм терпебаш, һары томбойоҡ һ.б.), һыу эсендәгеләр (бүрекле һыу үләне, канада элодеяһы һ.б.)]. Г. һыу ятҡылыҡтарының таҙарыныу процесында ҡатнаша. Ашарға яраҡлы үҫемлектәр (сатырлы һыусәсәк, ябай уҡъяпраҡ), мал аҙығы үҫемлектәре (күрән), декоратив үҫемлектәр (аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ), дарыу үҫемлектәре (һары томбойоҡ).

## Составы
Составында алкалоидтар һәм флавоноидтар булған аҡ томбойоҡ һәм пак томбойоҡ халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына Г. үҫемлектәрҙең 5 һирәк төрө индерелгән (еп һымаҡ һыу үләне, ике өйлө күрән, кескәй һары томбойоҡ, күл сальвинияһы; реликт булған һыу сәтләүеге).

## Галерея

File:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b11 310-0.jpg
File:Ranunculus aquatilis habitus.jpeg
File:Selaginella-sp.jpg
File:CeratophyllumSubmersum.jpg


## Әҙәбиәт
* Экология водоёмов Башкирии. Уфа, 1998.

## Һылтанмалар

*  Проверено 17 января 2009 г.
* 
* Aquatic Plant Finder  Проверено 17 января 2009 г.
Абрадж аль-Бейт

**Әбрәж Әл-Бәйт** (, ) — бейек биналар комплексы, Мәккәлә, Сәғүд Ғәрәбстанында төҙөлгән. Массаһы менән доньяла иң ҙур ҡоролма һәм бейеклеге буйынса өсөнсө урында тора. Шулай уҡ Сәғүд Ғәрәбстанында иң бейек бина.

## Характеристикаһы
Король башняһына доньялағы 43 метр диаметрлы иң ҙур сәғәт ҡуйылған. Башня өҫтөндә 107 тонналыҡ ярым ай тора.

## Манаралары

## Иҫкәрмәләр
Сәйетбатталов Ғәлей Ғәлей улы

**Сәйетбатталов Ғәлей Ғәлей улы** (17 декабрь 1928 йыл — 31 июль 2010 йыл) — башҡорт теле белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1991), филология фәндәре докторы (1969), профессор (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988) һәм мәғариф отличнигы (1988), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Жәлил Кейекбаев исемендәге (1995) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2018, үлгәндән һуң) премиялар лауреаты.

## Биографияһы
Ғәлей Ғәлей улы Сәйетбатталов (шулай уҡ күп кенә осраған яҙылыш Ғәли Ғәли улы һәм һирәгерәк осраған тулы яҙылыш формаһы Ширғәли Миңлеғәли улы) Сәйетбатталов 1928 йылдың 17 декабрендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Сәйетҡол ауылында тыуған.

1950 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын (1957 йылдан — БДУ) тамамлай, уның бар ғилми-педагогик эшмәкәрлеге ғүмеренең һуңғы көнөнәсә ошо уҡыу йорто менән бәйле. Бында ул кандидатлыҡ, артабан докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 1957—1974 йылдарҙа уҡытыусы, башҡорт һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы доценты булып эшләй, 1974—1977 йылдарҙа — кафедра мөдире, 1977 йылдан һуңғы көндәренә тиклем — шул уҡ кафедра профессоры.

Ғәли Сәйетбатталов — 250-нән ашыу ғилми мәҡәлә, тиҫтәләгән монографиялар; мәктәп уҡыусылары, педагогия училищелары һәм юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн дәреслектәр, әсбаптар авторы. Ул хәҙерге башҡорт теленең синтаксисы, пунктуацияһы һәм стилистикаһы проблемаларын фәнни өйрәнеүгә ҙур өлөш индерҙе. Ғәли Сәйетбатталовтың ғилми эшмәкәрлеге һуңғы йылдарҙа айырыуса емешле булды. Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә ике томда «Башҡорт теле. Синтаксис» һәм өс томда «Башҡорт теле. Синтаксис» хеҙмәттәре нәшер ителде.

Тел ғилеменең теоретик проблемаларын өйрәнеү менән бер рәттән, ғалим башҡорт әҙәби теле үҫеше үҙенсәлектәре менән шөғөлләнде. Уның хеҙмәттәре билдәле башҡорт яҙыусылары әҫәрҙәренең тел һәм стиль үҙенсәлектәре проблемаһына арналды.

Ғәли Сәйетбатталов 2010 йылдың 31 июлендә тыуған ауылы Сәйетҡолда вафат була һәм шунда ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988) 
* Башҡортостан мәғарифы отличнигы (1988), 
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998)
*Жәлил Кейекбаев исемендәге (1995) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2018, үлгәндән һуң) премиялар лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Профиль на сайте АН РБ
* 
*
Гигрофиттар

**Гигрофиттар** (гр. *hygros* — дымлы һәм фит) — дымлы урында үҫкән үҫемлектәр.

## Ҡыҫҡаса мәғлүмә т
Гигрофиттар һыу үҫемлектәре (гидрофиттар) һәм дым кимәле етерлек, ләкин артыҡ булмаған шарттарҙа үҫеүсе үҫемлектәр (мезофиттар) араһында урталыҡты алып тора. Гигрофиттар өсөн юғары транспирация (һыуҙың парға әйләнеүе), һауа йөрөтөүсе туҡыманың булыуы (аэренхима), тамыр системаһының, һабаҡтың механик туҡымаларының, бағана хлоренхимаһы һәм япраҡ кутикулаһының насар үҫешеүе хас.

## Бүленеше
Урта бүлкәт Гигрофиттары, шул иҫәптән Башҡортостан Гигрофиттары, 2 төркөмгә бүленә. Эре япраҡтары м‑н айырылып торған күләгә, йәки йоҡа япраҡлы Г. күләгәле урманда үҫә, ергә яҡын һауа ҡатламының дымлылығын һаҡлауға булышлыҡ итә (адокса, ҡына һ. б.), һауаның түбән дымлылығында тиҙ һулый. Яҡтылыҡ Г. асыҡ урында, һәр ваҡыт артыҡ дымлы булған тупраҡта, һауаның юғары дымлылығында үҫә (йөрәгүлән, һаҙ бөрмәкәйе, һаҙ томбойоғо һ. б.), һыу режимының үҙгәреүенә насар яраҡлаша. Яҡтылыҡ гигрофиттары араһында яр буйы (көтөүсе ҡумыҙы, терпебаш, һыусәсәк, шәкәрле тамыр) һәм һаҙлыҡ (ҡылысъяпраҡ, өсьяпраҡ, һаҙғанат һ. б.) үҫемлектәре күп. Г. шулай уҡ ҡайһы бер мүктәр (һаҙ мүге) ҡарай. Декоратив үҫемлектәр (ваҡ сәскәле йөрәгүлән, мускуслы адокса, һаҙғанат, ябай ҡына), ашарға яраҡлы үҫемлектәр (күл йыуаһы), дарыу үҫемлектәре (өс бүлемле эт дегәнәге, һаҙ ҡылысъяпрағы һ. б.), мал аҙығы үҫемлектәре (ҡалҡҡан терпебаш, яҡынайған күрән һ. б.), ағыулы үҫемлектәр (ағыулы лютик, һаҙ томбойоғо һ. б.). Г. үҫемлектәрҙең 50 һирәк төрө (аҙ сәскәле күрән, бер бүлбеле тәбәнәк әшәлсә, оҙон япраҡлы бармаҡтамыр, өс теленмәле мәрйентамыр, һаҙ баҙыҡайы, һаҙ хаммарбияһы, һары күбәләк сәскәһе, һарымһаҡ туйрауты, шифалы ҡырлут һ. б.; реликттар — тупаҡ сверция, тутлы схенус һ.б.; эндемиктар — урал елбәгәйе) Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына, шуларҙың 5‑еһе (Лёзель липарисы, оҙон әшәлсә, һуғанбашлы калипсо, ябай ҡылысүлән, япраҡһыҙ һаҡалтай сәскә) РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мезофиттар
* Ксерофиттар
* Склерофиттар

## Һылтанмалар
Гнейс

**Гнейс** (от ) — кварц, шпат һәм слюданан торған тау тоҡомо; метаморфик тау тоҡомо; күләмле, ғәҙәттә, гранитоид составлы, буй-буй кристаллы сланец. Ҡатнашмалары булараҡ, гранаттар, дистен һ.б. осорай. Магматик (ортогнейстар тип атылыусы вулканик) һәм ултырма (парагнейстар) тоҡомдарынан ныҡ (тирән) метоморфизмы нәтижәһендә барлыҡҡа килә. Тығыҙлыгы 2650-2870 кг/м³, көпшәклелеге 0,5-3,0 %. Кембрийғаса боронғо комплекстларда йыш осорай. Ер тарихында гнейс хасил булыу процессы 2,5 млрд. йылдар элек булған. 2,7-3,1 млрд. йыл элек хасил булған, гранат ҡатнаш эндербит-гнейслар, пироксен-плагиоклаз, амфибол-пироксен-платоклас гнейслар, биотит-амфибол плато-гнейстар осорай. Гнейстарга, мәҫәлән, һелтеләләренә, һирәк осорай торған элементтарҙың (Ta, Nb, Be һ.б.) ҙур мәғдән сығанаҡтары тура килә. Гнейс тоҡомдар, башлыса, ваҡланған таш, бут ташы алыуҙа һәм тышлау ташы булараҡ ҡулланыла.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гнейс на Кристаллов. NET 
## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Гипс

**Гипс** (грек. gy\psos — аҡбур, эзбис) — аҡ йәки һарғылт төҫтәге эзбизлы минерал; аҡ минерал, кальций сульфаты; биҙәү материалы итеп ҡулланыла; нигеҙҙә травматология һәм стоматологияла ҡулланылыусы кальций сульфаты минералы; аҡ йәки һары төҫтәге минерал; яндырыу ысулы менән эшкәртелә, скульптура, һынлы сәнғәттә киң ҡулланыла; сульфаттар классындагы минерал CaSO4.2H2O,; составында CaO (32,5 %), балсыҡ һәм органик матдәләр ҡатнашмаһы, ваҡ ҡом бөртөктәре һ.б. бар. Кристалдар (ғәҙәттә, шаҡмаҡ рәүешендә), кристалл друзалары, йоҡа-кристаллик, бөртөк һамаҡ (алебастр) һәм сүсле (селенит) агрегаттар рәүешендә осорай. Төҫө аҡ, төҫһөҙ, һоро, көрән һ.б. Быяла һамаҡ ялтырай, , ебәк һамаҡ, мәрүәт төҫөндә булыуы мөмкин. Ҡатылығы 1,5-2. Төрлө йүнәлештә ҡатылығы үҙгәреүсән. Ыуалыусан. Тығыҙлыгы 2,3 г/см3. Иреү температураһы 1450 °C. Һыуҙа аҙ ирей, NaCl ҡатнаш һыуҙа иреүсәнлеге 3,5 тапҡыр арта. Төрҙәре: селенит (ай ташы, үтә күренмәле, параллель сүсле, ебәк һамаҡ шыма), гипс шпаты (эре кристаллы), алебастр (ҡар кеүек аҡ, ваҡ бөртөклө гипс), «Мария быялаһы» һ.б. Декоратив төрҙәренең сығанаҡтары Архангельск өлкәһендә, Уралда һ.б. территорияларҙа бар. Ваҡ-төяк әйберҙәр яһауҙа һәм оптикала (гипс шпаты) ҡулланыла. Ҡатламлы йә иһә массив рәүешендәге тау тоҡомо; бөртөк һамаҡ төҙөлөшлө, аҡ төҫтә, гипс минералдарынан тора. Ҡушылмаларына бәйле булараҡ, төҫө лә төрлөсә — аҡһыл-һоро, һарғылт, ҡыҙыл, ҡара һ.б. Икенсе төрө — балсыҡ-гипс. Тәбиғәттә йыш ҡына ангидрит менән бергә осорай; хасил булыуы, химик составы һәм таралыу шарттары буйынса уға оҡшаш. Гипсоангидрит тоҡом ятмалары барлыҡ геологик дәүерҙәр ултырмаларында да осорай. Донъяла гипс запастары (млрд. т) — 7, Рәсәйҙә — 3,3 тән артыҡ, АҠШта — 1 самаһы, Канадала — 0,5. Ер йөҙөндә йыл һайын — 100—115, Рәсәйҙә 3,3-9 млн тонна гипс сығарыла.
 
Тәбиғи хәлдә — тышлағыс таш булараҡ һәм эшкәртелгән хәлдә (йышыраҡ) — беркеткес материалдар эшләү, төҙөлөштә (алебастр), формалар, юғары сыҙамлыҡлы әйберҙәр яһау, гидравлик (эстрих-гипс), баҡыр, гипс цементы эшләүҙә ҡулланыла; ауыл хужалығында — тупраҡты гипслау, ашлама булараҡ; химия сәнәғәтендә — сульфат кислотаһы, аммоний сульфаты, инсектицидтар, буяуҙар, пластмассалар алыу өсөн; металлургияла (флюс); ҡағыҙ һәм резинаны тығыҙландыру, нәфис-декоратив әйберҙәр етештереүҙә һ.б. файҙаланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сементовский Ю. В., Шишкин А. В. Минеральное сырьё. Гипс и ангидрит: Справ. М., 1998; Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казань, 1999. Минерально-сырьевые ресурсы Татарстана. Казань, 2006.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Девон осоро

**Дево́н** (*девон периоды*, *девон системаһы*, *девон осоро*) — палеозой эраһында дүртенсе геологик период. 419,2 ± 3,2 млн йылдар элек башланған, 358,9 ± 0,4 млн йылдар элек тамамланған. Шулай итеп 60 млн йыл дауам иткән.

Был системаның ултырмалары беренсе булып табылған Девоншир графлыгы (Англия) исеме менән бәйле. Ерҙең геологик тарихында палеозой эраһының дүртенсе осорона тура килә торған аҫтан дүртенсе системаһы. Стратиграфик шкалала силур осоронан һуң һәм ташкүмер осоронан алда урынлашҡан. 410 млн йыл элек башлана һәм 60 млн йылға яҡын һуҙыла. 3 бүлеккә һәм 7 ярусҡа.
Был ваҡытта үҫемлектәр ҡитғаларҙы яулап ала башлай, беренсе абаға һымаҡтар, иң боронғо асыҡ орлоҡлолар, быуынтыҡ һабаҡлылар барлыҡҡа килә, Ер өҫтө хайуандары үрсей, континент бассейндарында балыҡтар киң үҫеш ала. Девон аҙағында суҡ ҡанатлы балыҡтарҙан беренсе амфибиялар — стегоцефалдар барлыҡҡа килә, диңгеҙ умыртҡаһыҙҙары: брахиоподтар, остракод, мәрйәндәр киң үҫеш ала, бөжәктәр араһында cелтәр ҡанатлылар арта. Ҡомташ, алеврит, эзбисташ, аргиллиттар, доломиттар, тимерле минералдарҙан (шамозит, сидерит) ултырмалары барлыҡҡа килә. Урта девон аҙағында Пашия (юғары девон) ваҡытында территорияның әҙерәк күтәрелүенән һуң диңгеҙҙең яңынан күтәрелеүе башлана, гипс, ангидрит, мергель, балсыҡлы битумлы сланецтар, ҡомташ, балсыҡ ҡатламдары ҡатнаш доломит ултырмалары һәм эзбисташтар айырылып сыға. Девон ултырмаларына Көнсығыш Европа платформаһының ҡырый өлөшөнөң (Волга-Урал бассейны) уңай структуралары менән бәйле төп нефть тупланмалары һәм яныусан битумлы сланецтар тура килә. Донъяның башҡа төбәктәрендә девон ултырмаларында ташкүмер, алмаз, тимер, марганец, никель, хром, алтын һ.б. ятмалары табылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казань, 1999; Геология Татарстана: Стратиграфия и тектоника. М., 2003.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

## Һылтанмалар
*
Дүртенсел осор

**Дүртенсел осор**, йәки **антропоген** — Ерҙең тарихындағы хәҙерге геологик период, кайнозой эраһы менән тамамлана. 2,588 миллион йыл элек башланған, хәҙерге көнгә тиклем дауам итә.

Дүртенсел осор кайнозой эратемаһының һуңғы системаһы, Ерҙең геология тарихында кайнозой эраһының хәҙер ҙә дауам итеүсе һуңғы осорона тура килә, бынан 1,8 млн йыл элек неогенсистемаһынан (осоронан) һуң башланған. 1760 йылда итальян ғалимы Д. Ардуино барлыҡ тау тоҡомдарын 4 төркөмгә бүлә һәм арала иң йәштәрен «тауҙарның дүртенсе бүлесәһе» тип атай. 1825 йылда француз ғалимы Ж. Денуайе өсөнсөнән һуңғы ултырмаларға яңы Дүртенсел система тигән исем бирә. 3 бүлеккә: эоплейстоцен, неоплейстоцен һәм голоценға бүленә. Дүртенсел осор дауамында Ер ҡабығының көслө тектоник хәрәкәттәре булып уҙа, вулкандар күренеше көслө була, климат күп тапҡырҙар үҙгәреш кисерә. 10 мең йыл тирәһе элек глобаль үҙгәрештәр була, океан тигеҙлеге хәҙергенән 100 метрға тиәрлек күтәрелә, ландшафт, үҫемлектәр ҡапламы үҙгәрә, урмандарҙың сиге йөҙҙәрсә километр төньяҡҡа күсә, хайуандарҙың күп төрҙәре (мамонттар, йөнлө носорогтар һ.б.) юҡҡа сыға. Дүртенсел осор менән неоген араһында Африкала хәҙерге кешенең боронғо бабалары барлыҡҡа килә.

Дүртенсел осор ҡатламдарында моллюсктар (сөсө һыу), һыу үҫемлектәре, Имеҙеүсе хайуандарҙың (мамонт, бизон, арыҫлан, дөя, төньяҡ боланы, антилопа һ.б.) ҡалдыҡтары, шыршы, ҡарағай, йүкә, тирәк, әрем, ҡыяҡлылар һ.б. дала, урман-дала, ярым cүл үҫемлектәренең споралары һәм һеркәләре осорай. Дүртенсел осор тоҡомдарында күп кенә файҙалы ҡаҙылмалар: мәғдән булмаған төҙөлөш материалдары (кирбес балсығы, ҡомһол балсыҡ, ҡом, минераль буяуҙар), мәрмәр оникс, сапропель, һоро күмер, торф, дауалау ләмдәре сығанаҡтары; алмаз, алтын, титан, цирконий, ильменит, гранат, топаз ятҡылыҡтары һ.б. барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Геология Татарстана: Стратиграфия и тектоника. М., 2003.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Грэмми

**«Грэмми»** () — Америка тауышты яҙыу академияһың музыкаль премияһы, 14 мартта 1958 йылда тауышты яҙыу компаниялар Ассоциация менән ойоштороуған.

«Грэмми» 108 категорияларда йыл һайын биреләр тауыш биреү нәтижәһендә «Recording Academy» («Тауышты яҙыу академияһы») ҡатнашыусылар менән.

6 апрельдә 2011 йылда категориялар һаны 108-дан 78-ға кәметелгән.

## Иҫкәрмәләр
Сәғәт (мәғәнәләр)

* Сәғәт — ваҡыт арауығын үлсәү берәмеге. 
* Сәғәт (прибор) — тәүлек ваҡытын билдәүсе прибор.
Суд приставтарының федераль хеҙмәте

** Суд приставтарының федераль хеҙмәте** — судъялар сығарған бойороҡтарҙы, дәүләт акттарын тормошҡа ашырыу буйынса федераль башҡарма властыӊ дәүләт органы.

Юстиция министрығына буйһона.

## Етәкселәр

* Винниченко Николай Александрович (2004 - 2008)
* Парфенчиков Артур Олегович (29.12.2008 көндән)
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Суд приставтарының федераль хеҙмәте рәсми сайты // fssprus.ru
Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы

** Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы** — Рәсәйҙен Һаулыҡ һаҡлау, медицина-биология, Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү, граждандарҙы мотлаҡ страховкалау буйынса федераль дәүләт орган. 2015 йылда Рәсәй Федераль бюджетнынан учреждениеһына 197 млрд һум аҡса бирелде (2015 йылдын бюджеттын 1,31 % өлөшө).

## Буйһонған ойошмалар
* Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт
* ** Федераль медицина-биология агентлығы ** (*ФМБА*) —Рәсәйҙен федераль башҡарма власының ҡурҡыныс эш шарттары менән, айырыуса торған сәнәғәт өлкәләрҙә санитар-эпидемиологик хәүефһеҙлеге, айырыуса торған территориялар буйынса дәүләт орган. ФМБА составында 1-се һанлы медицина-санитар часы (Байконыр, Ҡаҙағстан) .
* Мотлаҡ медицина страховҡалау федераль фонды
* Ғилми-тикшереү ойошмалар, мәғариф ойошмалар (шул иҫәптә Башҡорт дәүләт медицина университеты) һәм башҡа учреждениялар
* Рәсәй Социаль страховкалау фонды () — Рәсәй Федерацияһы эш һәм социаль яҡлау министрлығына буйһонған дәүләт социаль фонды. Әсә капиталын тапшыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы сайты
* 
* Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы, «Гарант»
* Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ,«Консультант Плюс» 
* Правительство РФ содействует развитию культуры интоксикации населения 
* Проект «Здоровая Россия»
Нәҙерғолов Урал Фәйзулла улы

**Нәҙерғолов Урал Фәйзулла улы** (1937 — ?) — башҡорт теле белгесе.

Ырымбур өлкәһе Переволоцк районы Ҡотломбәт ауылында тыуған. Аҡ-Булаҡ педагогия училищеһын тамамлағас, хеҙмәт юлын күрше Ғәбдрафиҡ ауылы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып башлай. Хәрби-Диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. Демобилизацияланғас, Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағас, Күмертау районының Мораптал урта мәктәбендә эшләй. Туған телгә булған мөхәббәт, туған телдең бөтөн нескәлектәрен белеүгә ынтылыш уны СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына алып килә, унда кесе ғилми хеҙмәткәр булып урынлаша һәм ғүмеренең аҙағына тиклем шунда эшләй.

У. Ф. Нәҙерғолов башҡорт диалектологияһының һәм тел тарихының актуаль проблемаларын өйрәнеү менән шөғөлләнде. Уның башҡорт диалектологияһындағы иң ҙур хеҙмәттәренең береһе булып сит өлкәләрҙә йәшәгән башҡорт халҡының тел үҙенсәлектәрен өйрәнеү һанала. «Куйбышев һәм Һарытау өлкәләрендә йәшәгән башҡорттарҙың теле» тигән темаға 1981 йылда филология фәндәре кандидаты тигән ғилми дәрәжәгә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Ғалим 1970—1985 йылдарҙа «Башҡорт теленең атласын» эшләүҙә ҡатнаша, «Башҡорт һөйләштәренең һүҙлеге (көнбайыш диалект)», «Башҡорт теленең йәнле һөйләү үрнәктәре» тигән хрестоматияның авторы.

Ғилми эшмәкәрлегенең һуңғы йылдарында У. Ф. Нәҙерғолов һүҙлек составының боронғо ҡатламы — башҡорт теленең малсылыҡ лексикаһын өйрәнеү менән шөғөлләнде.

## Хеҙмәттәре
* Иргизо-Камеликские башкиры. Уфа «Китап», 1996.
Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы

**Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы** (30 июль 1920 йыл — 11 август 1988 йыл) — ғалим-тел белгесе, төркиәтсе. Филология фәндәре докторы (1966), профессор (1967). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).

## Биографияһы
Әхнәф Әхмәт улы Юлдашев 1920 йылдың 30 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Кәлшәле ауылында тыуған. 1932 йылда башланғыс мәктәп тамамлай, артабан күрше ауылдарҙың береһендә урта мәктәптә уҡыуын дауам итә. 1935—1938 йылдарҙа Бәләбәй педагогия училищеһының сит ил телдәре бүлексәһендә уҡый. 1938—1942 йылдарҙа Баймаҡ районы Түбә урта мәктәбендә немец теле уҡытыусыһы булып эшләй.

1942—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була. Контузия алғандан һуң оҙаҡ дауалана. Һуғыштан һуң ике йыл эсендә ситтән тороп Куйбышев педагогия институтының сит ил телдәре факультетын тамамлай. Шул уҡ 1947 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының филология факультетына аспирантураға ҡабул ителә. Ул бында атаҡлы төркиәтсе профессор Н. К. Дмитриев етәкселегендә әҙерлек үтә һәм 1950 йылда «Типтәрҙәр теле» тигән темаға башҡорт диалектологтарынан тәүгеләр рәтендә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм СССР Фәндәр академияһы Тел белеме институтының төрки телдәр секторына (һуңынан төрки һәм монгол телдәре бүлеге) ғилми хеҙмәткәр итеп эшкә саҡырыла. Шул ваҡыттан алып бөтөн ғүмере ошо институтта үтә. 1966 йылда филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай, 1967 йылдан профессор. 1970 йылда уға «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.

1988 йылдың 11 авгусында Мәскәүҙә вафат була.

## Фәнни  эшмәкәрлеге
Ғилми эшмәкәрлеге күп яҡлы: уның хеҙмәттәрендә башҡорт һәм башҡа төрки телдәренең байтаҡ проблемалары һәм аспекттары урын алған һәм хәл ителгән.  Фәнни хеҙмәттәрендә башҡорт әҙәби теленең формалашыу тарихы, башҡорт теленең орфоэпияһы һәм орфографияһы, башҡорт теленең лексикаһы, грамматик төҙөлөшө, һүҙлектәр төҙөү принциптары яҡтыртылған. Байтаҡ хеҙмәттәре башҡорт диалектологияһы мәсьәләләренә арналған. 120-нән ашыу хеҙмәт авторы. 

* «Башҡорт телендә ҡылымдың һүҙьяһалыш һәм үҙгәреш системаһы» (М.,1958);
* «Төрки телдәрендә ҡылымдың аналитик формалары» (М., 1965);
*  «Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты» (1968);
* «Төрки телдәрендә затлы һәм затһыҙ ҡылым формаларының мөнәсәбәте» (М., 1977);
* «Төрки телдәре һүҙлектәре төҙөү принциптары» (М., 1972);
* «Хәҙерге башҡорт теленең әҙәби теленең грамматикаһы» (М.,1982).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (11.06.1945).
* Рәсәй Федерацияһының Юғары һәм урта белем биреү министрлығының премияһы лауреаты (1982)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* «Ядкяр» ж. 2000.№3 М.В.Зәйнуллин «Фәнгә арналған ғүмер» 142-143-сө б.б.
Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы

**Ҡаһарманов Ғәлиән Ғәйнетдин улы** — башҡорт теле белгесе, педагог.
1946 йылда Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районы Үрген ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. Уны, дипломлы һәм фән өлкәһендәге өмөтлө йәш белгесте, 1969 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына эшкә ебәрәләр. Ошо көнгә саҡлы ғалим шул уҡ йортонда хеҙмәт итә.

Ғ. Ғ. Ҡаһарманов башҡорт теленең лексикаһы буйынса студенттарға дәрестәр бирә, шул уҡ ваҡытта аспирантурала уҡыуын дауам итә. Ижтимағи-сәйәси терминологияны ентекле өйрәнеп, уның структур-семантик үҙенсәлектәрен асыҡлай. Башҡорт тел белгесе, ғалим З. Ғ. Ураҡсин етәкселегендә «Башҡорт әҙәби телендә ижтимағи-сәйәси терминологияның формалашыуы һәм үҫеше» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 170-тән ашыу фәнни һәм методик хеҙмәт авторы. Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы.

## Хеҙмәттәре
* Башҡорт теленең лексикаһы һәм терминологияһы.

## Һылтанмалар
* / Ҡустым уҡытыусы булыр әле / «Ашҡаҙар»
Кагарманов Галиян Гайнетдинович
Ыҫмала

**Ыҫмала** — аморф матдәләрҙең дөйөмләштерелгән исеме, ғәҙәти шарттарҙа сағыштырмаса тотороҡло һәм йылынытҡанда формаһын юғалта. Улар араһында химик составы ҡатмарлы булған үҫемлектәрҙең нормаль физиологик матдәләр алышыныуында барлыҡҡа килгән тәбиғи ыҫмалалар (ағас сайыры) һәм төҙөлөшө сағыштырмаса ябай булған химик ҡушылмалар (ПВХ ыҫмала) бар .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ағас ыҫмала
Ҡаҡ

**Ҡаҡ** — башҡорт халҡының татлы ризығы. Башҡорттарҙа ҡаҡ ҡойоу киң таралған һәм бөгөнгә тиклем һаҡланып килә.

## Этимологияһы
Ҡаҡ һүҙе башҡорт телендә бер нисә мәғәнәгә эйә.Башлыса ныҡ кипкән, йәғни ҡаҡланған берәй нәмәне аңлата. Мәҫәлән, ҡаҡ имән, ҡаҡ балыҡ. 
Иҙеп, йоҡа итеп йәйеп киптерелгән емеш-еләкте иһә **ҡаҡ** тип кенә атайҙар .

## Ҡаҡ төрҙәре
Башҡорттар ҡаҡты алма, ҡайын еләге, ҡарағат, ҡурай еләге, балан һ.б. емештәрҙән ҡоя (баҡса емештәре барлыҡҡа килгәнгә тиклем ҡырағай емеш-еләктән эшләгәндәр).

## Ҡаҡ ҡойоу ысулдары
Емеш-еләкте быҡтырып, һөҙөп, иләк аша үткәреп, майланған таҡтаға йоҡа ғына итеп йәйеп ҡуялар ҙа саф һауала киптерәләр (Башҡортостандың ҡайһы бер райондарында алдан һөттә ҡайнаталар), бер нисә көн яҡшы елләтелгән урында йәки йылы мейестә киптерәләр (йәки ҡаҡлайҙар).

Шулай уҡ еләкте быҡтырмай иҙеп, ҡаҡ ҡойоу ҙа ҡулланыла.

Әҙер ҡаҡты төрәләр һәм сәй табынына ҡуялар. Ҡаҡ шулай уҡ тәм биреү өсөн сәйгә һалалар, туй сәк-сәген биҙәйҙәр. Ураҙа ваҡытында ҡайһы ваҡыт ҡаҡ менән ауыҙ асалар.

## Һылтанмалар
* Башҡорт ашамлыҡтары
* ХӘЙБУЛЛАЛАР ҠАҠ ҠОЙОУ СЕРҘӘРЕН ЯҠШЫ БЕЛӘ http://tv-rb.ru/bash/novosti/m-ni-t/kh-ybullalar-a-oyou-ser-ren-ya-shy-bel/

## Иҫкәрмәләр
Галофиттар

**Галофиттар** (гр. hals — *тоҙ* һәм …*фит*) — татырлы тупраҡта үҫеүгә яраҡлашҡан үҫемлек.

## Бүленеше
Галофиттар 3 төркөмгә бүленә:
* эвгалофит
* киногалофит
* гликогалофиттар.

## Биологик яҙма
Эвгалофиттар, йәки ысын галофиттар, күпселектә итләс япраҡлы һәм һабаҡлы, күҙәнәктәренең цитоплазмаһы юғары тоҙлолоҡҡа бирешмәй, татырлыҡтарҙа үҫә (татырлан, шведка һ.б.).
Киногалофиттар махсус биҙҙәр ярҙамында артыҡ тоҙҙо япраҡ өҫтөнә бүлеп сығара, ҡоро далала үҫә (татыр үләне, франкения һ.б.). Гликогалофиттарҙың тамыр системаһы тоҙҙо насар үткәрә, тоҙлолоғо бик юғары кимәлдә булмаған тупраҡта (билсән, ланцет япраҡлы юл япрағы) йәки тоҙло тупраҡта үҫә (татыр әреме)..

## Таралышы
Галофиттар тупраҡ тоҙлолоғоноң биологик индикаторы булып тора. Мал аҙығы үҫемлектәре (мамығүлән, ҡайын еләге клеверы, Невский арпаһы һ.б.), һаҙ һарыгүҙе — дарыу үҫемлеге. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына Г. үҫемлектәрҙең 20-гә яҡын һирәк төрө (һаҙ һарыгүҙе, каспий татыр үләне, керпексәле тоҡортаж, ыҫпай һуған, кершәнләнгән франкения һ.б.; реликттар — ятыусан бабасыр уты, һаҡаллы йәнтиана, тамырсалы һуған; эндемиктар — Крашенинников юл япрағы, Коржинский татлы тамыры) индерелгән.

## Иҫкәрмәләр
Гайка

**Гайка** — винт, болт кеүек һырлы нәмәләргә бороп индерелә торған төрлө формалағы деталь; шөрөптөң алынмалы башы; һыр тишек менән нығытма материалдар төрө.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Болт

## Һылтанмалар
* Яндекс словари
* Гайка шестигранная с метрической и дюймовой резьбой
Гальваник элемент

**Гальваник элемент** — окисланыу һәм кире ҡайтарылыу электрохимик процестарын айырмалы үткәреп электр энергияһы булдырыусы ҡоролма. 

## Ҡыҫҡаса аңлатма

Бер (беренсел элемент) һәм күп тапҡыр (аккумуляторҙар) разрядлы, реагенттарҙың өҙлөкһөҙ килеүендә эшләгән (яғыулыҡ элементы) гальваник элементын айырып йөрөтәләр.

## Төҙөлөшө
Электролит (кислота йәки тоҙҙоң һыуҙағы эретмәһе, һелте, тоҙ иретмәһе һ.б.) менән контаклашыусы, өҙөлгән электр теҙмәһендә көсөргәнеш булдырыусы, химик тәбиғәте яғынан төрлөсә эшләүсе ике электродтан (анод — кире ҡайтарыусы, катод — окисландырыусы) тора. Анод сифатында — цинк, кадмий, тимер, ҡурғаш һ.б., катод сифатында ҡурғаш, терегөмөш, көмөш һ.б. оксидтары йәки тоҙҙары ҡулланыла. Г.э. төп характеристикалары электрод-актив материалдың химик үҙенсәлектәренә бәйле: марганец-цинклыларҙың өҙөлгән электр теҙмәһендәге көсөргәнеше — 1,5—1,8 В, сағыштырма энергияһы 10—80 Вт·сәғ/кг; литийлыларҙың ярашлы рәүештә 2,5—3,5 В һәм 250—600 Вт·сәғ/кг тәшкил итә. Электр тогының үҙ аллы сығанағы итеп күсермәле кино-, радио-, фотоаппаратурала, кардиостимуляторҙарға һәм башҡа бәләкәй ҡоролмаларға, микрокалькуляторҙарға ток биреү өсөн ҡулланыла.

## Башҡортостанда етештереү
Башҡортостанда литийлы гальваник элемент булдырыу, поливалентлы металдар (марганец, молибден, баҡыр, кобальт һ.б.) оксидтары нигеҙендә — катод материалдары, һыуһыҙ эретмәләр (сульфолан, көкөрт диоксиды, ҡайһы бер полимерҙар) нигеҙендә электролиттар уйлап табыу б-са тикшеренеүҙәр 20 б. 80-се йй. башынан Органик химия институтында (В.С.Колосницын һ.б.) алып барыла.

## Әҙәбиәт
* Лидоренко Н.С., Мучник Г.Ф. Электрохимические генераторы. М., 1982; Кромптон Т. Первичные источники тока. М., 1986.
* Ахметов Н.С. Общая и неорганическая химия
* Аксенович Л. А. Физика в средней школе: Теория. Задания.

## Һылтанмалар
* 
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_tech/268
* 
* http://www.xumuk.ru/encyklopedia/914.html
Галогендар

**Галогендар** — (гр. hals — тоҙ һәм …генез), Д. И. Менделеевтың периодик системаһындағы VII төркөмдөң төп төркөмсәһенең химик элементтары (фтор, хлор, бром, иод һәм астат).

## Физик үҙенсәлектәре
Тәбиғәттә ирекле хәлдә осрамайҙар; хлор, бром, иод, фтор төрлө минералдар (бромаргирит, иодаргирит, криолит, сильвин һ.б.), нефть ятҡылыҡтары һыуҙары, диңгеҙ һыуы һ.б. составына инә; фтор шулай уҡ тере организмдарҙың туҡымаларында (күбеһенсә һөйәк туҡымаһында) бар.

## Химик үҙенсәлектәре
Ғәҙәти шарттарҙа фтор һәм хлор — газ, бром — шыйыҡса, астат һәм иод — ҡаты матдәләр; астат — радиоактив элемент, тотороҡло изотоптары юҡ. Бөтә галогендар ҙа һыуҙа (фторҙан башҡалары, ул һыуҙы окислай), бром, иод ш. уҡ спиртта, хлороформда эрей. Көслө окисландырыусылар, химик элементтар (тоҙ кислотаһы) һәм органик берләшмәләрҙең (галоген‑углеводородтар, фторорганик берләшмәләр, хлорорганик берләшмәләр) күбеһе менән тәьҫир итешәләр. Күреү ағзаларының һәм тын юлдарының лайлалы тиресәһен ярһыталар; бромдың ПДК-һы 2 мг/м³, иодтың — 1 мг/м³, фторҙың — 0,15 мг/м³, хлорҙың — 0,003 мг/м³. Организмда иодтың етешмәүе йәки артыҡ булыуы ҡалҡан биҙе ауырыуҙарына килтерә (ҡара: Боғаҡ). Фтор һәм хлорҙы — электролизлап, иод һәм бромды — уларҙың тоҙҙарын окислап, астатты ядро реакциялары ярҙамында алалар.

## Файҙаланыу
Галогендарҙы һәм уларҙың берләшмәләрен органик синтезлауҙа, аналитик реагенттар, хладондар, дезинфекциялау саралары һ.б. сифатында файҙаланалар. Башҡортостанда хлор һәм фтор алыу өсөн байтаҡ сеймал запастары бар (Таш тоҙ, Флюорит). 20 быуаттың 40-сы йылдары уртаһында Өфөнөң «Уфахимпром» һәм 60‑сы йылдарҙа Стәрлетамаҡтың «Каустик» химия заводтарында хлор етештереү үҙләштерелә.

## Әҙәбиәт
* Сюндюков А. З., Макаров В. И. Результаты поисков неметаллических полезных ископаемых //Наука в Советской Башкирии за 50 лет. Уфа, 1969.
*
Галоген-углеводородтар

**Галоген-углеводородтар** — (галогендар һәм углеводородтар), галоген алмаштырған углеводородтар, молекулаларында бер йәки бер нисә водород атомы галогенға алмаштырылған углеводородтар. 

## Төрҙәре
Галоген атомдарының төрө (фторлы, бромлы, иодлы һәм хлорлы) һәм һаны (моно-, ди-, три- һ.б.), углеводород радикалы (алкил-, алкенил-, арил-, циклоалкилгалогенидтар), молекуланың төҙөлөшө (симметрик, симметрик булмаған галоген-углеводородтар; цис-, транс-изомерҙар) буйынса айырыла. Газ хәлендәге (фторметан, хлорметан), шыйыҡ (хлорбензол, хлороформ) һәм ҡаты (гексахлорэтан, тетрахлорбензол) матдәләр; tиреү −183,6°С алып (тетрафторметан) 87,3°С тиклем (n-дибромбензол), tҡайнау281°С тиклем (бромнафталин). Г.‑у. күбеһе — төҫһөҙ матдәләр, ҡайһы берҙәре яҡтылыҡ тәьҫиренән һары йәки көрән төҫкә инә (иодметан һ.б.). Химик яҡтан актив матдәләр, һыу м‑н тәьҫирләшкәндә — спирттар, аммиак менән — аминдар, карбон кислотаһы тоҙҙары менән — ҡатмарлы эфирҙар һ.б., һелтеләрҙең ҡуйыртылған спиртлы эретмәләре менән олефиндар барлыҡҡа килтерә. Лайлалы тиресәләрҙе ҡуҙғыта (аллилбромид), экземаға килтерә (хлорбензотрифторидтар), юғары концентрацияла наркотик тәьҫиренә эйә (трифторметан). Туйындырылған һәм туйындырылмаған углеводородтарҙы галогенлау, спирттарҙың галоген-водородтар, көкөрт һәм фосфор галогенидтары менән, фосфор галогенидтарының альдегидтар, кетондар һ.б. м‑н тәьҫир итеүе аша алына. Г.‑у. сәнәғәттә органик синтез процесында, инсектицидтар, синтетик полимерҙар, металорганик берләшмәләр һ.б. алыу өсөн, хладондар, ут һүндергес составтарҙың компоненттары, аэрозоль упаковкаларҙа пропеллент сифатында ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһы — илдәге иң ҙур галоген-углеводородтар етештереүселәрҙең береһе. Өфө химия з‑дында (ҡара: “Уфахимпром”) 20 б. 40‑сы йй. уртаһынан — хлорбензол, хлорпарафиндар, 50‑се йй. три- һәм тетрахлорэтилендар, дихлорбензол ( Хлорорганик берләшмәләр) етештереү үҙләштерелә. 60‑сы йй. уртаһынан “Каустик” ААЙ‑һнда юғары т‑рала (480—510°С) хлорлау ысулы м‑н — аллилхлорид, винилхлорид, дихлорэтан, пропилен хлорлауҙың эйәрсен продукттарынан — ди- һәм трихлорпропандар, 2‑хлорпропен, цис- һәм транс-1-хлорпропендар, улар нигеҙендә перхлорэтилен (тетрахлорэтилен), дүрт хлорлы углерод алына. Пр‑тиела илдә беренсе булып ди- һәм тетрахлорпропендар, тетра- һәм пентахлорпропандар сығарыу яйға һалына. Башҡортостан Республикаһы пр‑тиеларында сығарылған галоген-углеводородтар аллил спирты, гербицидтар, монохлоруксус к‑таһы, пластик массалар, эпихлоргидрин (глицерин сығарыуҙағы ярымпродукт) етештереүҙә, эреткестәр сифатында файҙаланыла.

## Галоген-углеводородтар реакциялары

Галоген-углеводородтарҙың төп реакциялары

1)Нуклеофиль күсереү
* R-X+NH3→R-NH2+R2NH+R3N+R4N+X−
* R-X+NO2−→R-NO2
* R-X+CN−→R-CN
* R-X+OH−→R-OH
* R-X+R1-O−→R-O-R1
* R-X+R1-COO−→R-OCOR1
* R-X+SCN−→R-SCN

2)Дегидрогалогенирование (элиминирование)

R-CH2-CHCl+OH−→R-CH=CH2

3)ГриньярҙыңсСинтез реактивы

R-X+Mg→RMgX

4)Восстановление

R-X+H2→R-H+HX
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Нейланд О. Я. Органическая химия: Учебник для хим. спец. вузов. — Москва: Высшая школа, 1990.—751 с.:ил.
Красноярск крайы

**Красноя́рск крайы** — Рәсәй субъекты. Себер федераль округы составында. 1934 йылда ойошторолған. Край Саха, Тыва, Хакас республикалары; Ханты-Манси, Ямал-Ненец округтары; Кемерово, Томск, Төмән өлкәләре менән сиктәш.

## Тарих

Край территорияһы 1822—1925 йылдарҙа Йәнәсәй губернаһы составында булды.

1.01.2007 көндән Красноярск крайы, Таймыр (Долгано-ненец), Эвенкия округтар бер регионға берләшкән.

## Билдәле шәхестәр
* Зинов Аркадий Владимирович (27.02.1976), балет артисы, мәҙәниәт һәм дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән Красноярск крайының мәҙәниәт министры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2011), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2002) артисы.

## Эре йылғалар

## Халыҡ һаны үҙгәреү
**Бөтә** һәм ҡала халҡы һаны (һәм уның өлөшө,%).

ImageSize = width:600 height:300
PlotArea = left:50 right:70 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:3200
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:2204 width:15  text:2&nbsp;204&nbsp;051 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1959 color:yellow width:1 
   from:0 till:1089 width:15  text:1089037(49%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:2516 width:15  text:2&nbsp;516&nbsp;167 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1970 color:yellow width:1 
   from:0 till:1565 width:15  text:1565088(62%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:2697 width:15  text:2&nbsp;697&nbsp;474 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1979 color:yellow width:1 
   from:0 till:1878 width:15  text:1877535(70%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:3028 width:15  text:3&nbsp;027&nbsp;655 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1989 color:yellow width:1 
   from:0 till:2207 width:15  text:2207241(73%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:2966 width:15  text:2&nbsp;966&nbsp;042 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2002 color:yellow width:1 
   from:0 till:2246 width:15  text:2245715(76%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:2828 width:15  text:2&nbsp;828&nbsp;187 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2010 color:yellow width:1 
   from:0 till:2158 width:15  text:2157706(76%) textcolor:green fontsize:8px


## Милли состав

Красноярск крайында 1989 йылда — 5022, 2002 йылда — 3874 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Ҡоролош
Крайҙа 17 ҡала округ һәм 44 мунициаль район

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Крайҙын рсми сайты 
* Законодательное Собрание Красноярского края 
* Законодательство Красноярского края
Томск өлкәһе

**Томск өлкәһе** — Себер федераль округы составындағы өлкә. Административ үҙәге — Томск ҡалаһы.

## Дәүләт ҡоролошо
Томск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма власть

Томск өлкәһе Губернаторы — Томск өлкәһе башлығы һәм Томск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Томск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.
Томск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Томск өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Томск өлкәһе суд системаһы составында:
# Томск өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
# Томск өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы

Өлкә Парламенты — Томск өлкәһе өлкә думаһы.

## Милли состав

## Тораҡ пункттар




## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Томск өлкәһе хакимиәте 
* Томск өлкәһе дәүләт думаһы
* Томская область в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Красная Книга Томской области
* Фотографии Томской области
* Видеопрезентация Томской области
Амфиболит

**Амфиболи́т** — массив йә иһә полосаһамаҡ метаморфик тау тоҡомо, башлыса, амфибол (ялған мөгөҙташ) һәм плагиоклаз минералдары ҡушылмаһы. Беренсел ултырма һәм магматик тоҡомдарынан үҙ ара ҡушылыуы, үҙгәрүе нәтижәһендә хасил була. Төҫө шыйыҡ һарынан алып ҡараға тиклем. Тығыҙлыгы 2,9-3,1 г/см3. Ғәҙәттә, амфиболит эре сығанаҡтар хасил итмәй, гнейстар, граниттар менән бергә табыла. Төҙөлөштә (ваҡланған таш әҙерләү), ваҡ-төяк әйберҙәр яһауҙа һәм стеналарҙы биҙәүҙә ҡулланыла.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

## Һылтанмалар

*Башҡорт энциклопедияһы. Өфө, 2013 йыл
* 
* Амфиболит в каталоге минералов
* Амфиболит на сайте «Всё о геологии»
Алевролит

**Алевролит** ( — он һәм *lithos* — таш) — ултырма тау тоҡомо.
Ҙурлығы 0,01 мметрҙан алып 0,1 мметрға тиклем булған ваҡ киҫәксектәрҙән тора.
Эре (0,1-0,05 мм), уртаса (0,05-0,025 мм) һәм ваҡ (0,025-0,01 мм) бөртөклө була. Алевролиттар составында елләнеү процессына бирешмәүсән минералдар (кварц, микроклин) күпселек урын алып тора; карбонаттар, сульфаттар, цементланған оксидтар йыйылмаһы була. Улар, ғәҙәттә, ҡом һәм ҡомташтарға тиңдәш. Йыш кына нефть, газ һәм һыу резервуарҙарын формалаштырыусы тоҡом ролен үтәй. Өҫкө ҡатламға яҡын ултырмаларҙағы һәм грунттағы специфик төрҙәре ҡомһол балсыҡ (балсыҡлы киҫәксектәр миҡдары 10-30%), балсыҡлы ҡом (3-10%) һәм лёссларҙан (3%тан кәмрәк) ғибәрәт. Цемент, керамзит һәм төҙөлөш керамикаһы етештереүҙә балсыҡ менән бергә сеймал итеп ҡулланыла.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

## Һылтанмалар
*
Битум

**Би́ту́м** ( — тау ыҫмалаһы, нефть) — ыҫмалаланып торған углеводородлы йәбешкәк, тәбиғи һәм яһалма матдәләрҙең дөйөм исеме.
«Битум» атамаһы өс мәғәнәлә йөрөй: 
* генетик атама — нефть һәм нафтоидтар рәтендәге каустоболиттар (нефть, асфальттар һ.б.). Сығыштары үҙҙәрен һыйҙырыусы тоҡомдарға ҡарата икенсел. Улар өсөн эреүсәнлек мәжбүри билдә түгел; 
* аналитик атама — битумоидтар — органик эреткестәр ярҙамында, тоҡомонан йә иһә хәҙерге ултырмаларҙан алына торған тәбиғи органик матдәләр тупланмаһы; 
* техник атама — тәбиғи асфальттар, нефть, торф, күмер эшкәртеү продуктлары, техник сеймал булараҡ ҡулланыла.

Тәбиғи һәм яһалма (техник) битумдарға бүленә.

Тәбиғи битумдар — беренсел углеводородтарҙан торған тәбиғи органик ҡушылмалар; ҡаты, балауыҙ һамаҡ йә иһә аҙ ағышлы үҙле хәлдә булалар. 6 төп классҡа бүленә: мальталар, асфальт, асфальтит, керит, антраксолит һәм озокериттар. Ғәмәлдә, физик-химик процесстар һөҙөмтәһендә, нефть ятҡылыҡтарының тарҡалыу һәм яңыса формалашыу продукттарын тәбиғи битумға керетәләр. Тығыҙлығы 965-тән 1500 кг/м³ -ға тиклем. Тәбиғи асфальт битумдарының ҡайһы бер төрҙәре көкөрткә (10-15 % тан да артыҡ), металдарға (V, Ni, U, Co, Mo, Rb һ.б.) бай. Ванадийлы, уранлы һ.б. сәнәғәт битум сығанаҡтары билдәле. СССР-ҙа асфальт битумдары 1930-70 йылдарҙа Волга буйында, Көнбайыш Ҡаҙағстанда, Грузия, Коми Республикаһында, Карпат буйында һәм Урта Азияла сығарыла. Тәбиғи битум тупланмаһының стратиграфик ҡоласы бик киң — кембрийғаса осорҙан алып хәҙерге ултырмаларға тиклем таралған. Тәбиғи битум боронғо замандарҙан башлап ҡулланыла. Б.Э.Т. 3 мең йылдар элек Вавилонда һәм Мысырҙа тәбиғи битум ҡулланып эшләнгән ҡоролмалар булғаны билдәле. Һуңыраҡ тәбиғи битумды күп илдәрҙә төҙөлөштә, медицинала, лактар сифатында һ.б. маҡсаттарҙа ҡулланыу осраҡтары була. 18 быуат аҙағында Канадала тәбиғи битум сығанаҡтарын сауҙа ихтияждарынан сығып эшкәртергә тырышып ҡарағандар. 19 быуат уртаһында  һәм АҠШ-та беренсе асфальт тротуарҙар һалына. Айырым ятҡылыҡтарҙағы запастар йөҙҙәрсә млн. тоннаға, битум тупланыу зоналарында — бер нисә млрд. тоннаға етә. Сәнәғәт үҫеше алға киткән һәм үҫеп килеүсе илдәрҙә битумдың иҫәпләнгән һәм перспектив запастары 580 млрд. тонна тәшкил итә (шуның 71%ы – Канадаға, 27%ы Венесуэлаға тура килә). Ер шарында йылына 100 млн. тоннанан артыҡ битум сығарыла. Рәсәйҙә уның төп ресурстары (90% самаһы) Көнсығыш Себерҙә. Аҙ күләмдә тәбиғи битумдар Һамар, Ульянов өлкәләрендә, Ҡаҙағстан, Урта Азия, Әзәрбайжанда осорай.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Балсыҡ

**Балсыҡ** — ваҡ бөртөклө ултырма тау тоҡомо, ҡоро хәлдә туҙан хәлендә, еүешләгәндә үҙлекле; һыуҙа иҙелеп, яҙылып торған йомшаҡ тау тоҡомо; тәбиғи төҙөлөш материалы; төрҙәре: керамик, кирбескә тотолған, утҡа сыҙамлы.

Үлсәмдәре 0,01 мм-ҙан да кесерәк булған киҫәксектәр өҫтөнлек иткән (>50 %) ултырма тоҡом; башлыса, балсыҡлы минералдардан (каолинит, монтмориллонит, гидрослюдалар һ.б.) тора, һыу менән яҡшы иҙмә хасил итә, кипкәндә бирелгән формаһын һаҡлап ҡала, яндырғас таш ҡатылығына керә. Составында 1-2 минерал артыҡ булған балсыҡтар — каолинит, монтмориллонит, палыгорскит, каолинит гидрослюдалы һ.б., 3 һәм 3 -тән артыҡ булған осраҡта полиминерал тип атала. Балсыҡлы минералдарҙан торған, ләкин үҙле булмаған һәм һыуҙа ебемәй торған тоҡомдар аргиллиттар тип атала. Балсыҡ боронғо һәм хәҙерге һыу ятҡылыҡтарында төрлө тау тоҡомдары һәм минералдар ашалыуҙан барлыҡҡа килгән дисперсияле продукттар тупланыу нәтижәһендә хасил була. Диңгеҙ, күл, аллювиаль, морена һ.б. балсыҡтар була. Улар бер-береһенән минераль составы һәм шулай уҡ таҙалығы (балсыҡ булмаған эре бөртөклө ҡушымталарһыҙ) менән айырылып торалар.

Ер шарында балсыҡтар киң таралған: дүртенсел ултырмаларҙан алып кембрий осоро ултырмаларына тиклем (ултырма тоҡомдарынан яртыһы тиерлек) осорай; бороңғораҡ ултырмалар, ҡағиҙә булараҡ, метаморфозланған (үҙгәргән). Балсыҡ сәнәғәттә һәм ауыл хужалығында киң ҡулланыла. Уның ҡулланылышын минераль составына бәйле булған махсус физик һәм технологик сифаттары билдәләй. Мәҫәлән, каолинлы балсыҡтарның иреү температураһы юғары (1580 °C) булыу сәбәпле, уларҙы утка сыҙам балсыҡтар тип әйтәләр һәм утка сыҙам әйберҙәр эшләүҙә, ә иреү температураһы 1580 нән алып 1350 °C ка тиклем булған балсыҡтарны ауыр иреүсән тип әйтәләр һәм керамика сәнәғәтендә (фаянс, плитә, торба, ҡаплау кирбестәре һ.б.) ҡулланалар. Полиминераль балсыҡтар, ғәҙәттә, 1350 °C тан түбәнерәк температурала ирей һәм еңел иреүсән балсыҡтарға керә, тупаҫ керамика һәм кирбес һуғыуҙа ҡулланыла. Монтмориллонит һәм палыгорскит балсыҡтар сорбция, иондар алмашыу, бәйләү, уҙ хәленә кире ҡайтыу (тиксотроп) сифаттарына эйә, быраулау иҙмәләре, адсорбенттар, металл ҡойоу эштәрендә форма яһауҙа, мал өсөн комбиаҙык эшләп сығарыуҙа һ.б. ҡулланыла.

25100-95 ДСТы буйынса балсыҡ **еңел** һәм **ҡаты** була (классификация Һалмаҡ һаны буйынса бирелә).

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Минеральное сырьё. Глины: Справочник. М., 1997; Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казан, 1999.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Аҡбур

**Акбу́р** — аҡ төҫтәге йомшаҡ таш; төҙөлөш һәм буяу материалы; ниндәйҙер әйберҙе, яҫылыҡ өҫтөн аҡлау, ағартыу йәки синыф таҡтаһында яҙыу, һыҙыу, һүрәт төшөрөү өсөн ҡулланыла; химия, резина, ҡағыҙ һ.б. сәнәғәт өлкәләрендә ҡулланылыусы йомшаҡ таш.

Еңелсә цементланган ултырма, тау тоҡомо, ваҡ кальцит бөртөктәренән, карбонат һыу үҫемлектәре - кокколитофоридлар һәм фораминифералар тышсаһыннан, һирәк кенә кремний, пирит һәм фосфорит конкрецияләренан ғибәрәт. Төҫө аҡ йәки һарғылт. Ҡатылығы 1-ҙән кәмерәк. Тығыҙлыгы 2690-2720 кг/м³, күҙәнәклелеге 44-50%. Характерлы билдәләре - йомшаҡлығы, һынған урындың ҡытыршы, балсыҡлы булыуы. Акбур йылы диңгеҙләрнең 30 -ҙан алып 500 метрға тиклем тирәнлектә ултырма тәшкил иткән ярым ҡаты ләмдәре рәүешендә була. Саф төрө акбур системаһының юғары ҡатламдарында йышыраҡ осорай. Акбур ултырмаларының иң ҙур полосасы Европала таралған, иң ҡалын урыны Харьков ҡалаһы районында 600 м тәшкил итә.

Файл:Dscn0646-needles 600x800.jpg|Уайт уртауы яры аҡбур утрауы
Файл:Hunstanton Cliffs.jpg|Ҡыҙыл аҡбур ҡая
Файл:White cliffs, blue sky.jpg|Аҡ аҡбур ҡая


## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы