Первомайский (Салауат районы)

**Первомайский** (), **Күкшик**, **Боксит** — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, Первомайский ауыл Советы үҙәге, тимер юл станцияһы. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 395 кеше булған.
ОКАТО коды — 80247851001.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Малаяҙ): 68 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Күкшик): 1 км

Первомайский ауылы район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 38 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 68 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Первомайский ауылы Башҡортостандың Салауат районы менән Силәбе өлкәһе Һатҡы районы сигендә урынлашҡан. Бик һирәк осрай торған күренеш — был ауылдың өс атамаһы бар: **Күкшик**, **Боксит**, **Первомайский**.

## Топонимика
Был ерҙәрҙең аҫабалары — Түбәләҫтәр — ҡасандыр Алтай яғынан, Байкал күле аръяғынан, күсеп килгән һәм халыҡ телендә хатта XIX быуатҡа тиклем унда ерҙәре булған, тигән риүәйәттәр йәшәгән.
Ҡыуаҡан башҡорттары риүәйәттәре Йүрүҙән үренә тәүге килгән ике һунарсы егет тураһында һөйләй. Улар, ырыуҙаштарын күсереп килтерер өсөн, күңелдәренә ятҡан ер һайларға сыҡҡан була. Биләмә уларға бик оҡшаған, һәм иң ҙур ике тауға улар Күкши-тау (Күкшик) һәм Башыташ-тау (Башташ) тип исем биргәндәр.

Ҡыуаҡандарҙың этник сығанаҡтарын өйрәнгәндә, күп кенә тикшеренеүселәр «аҡҡош» мәғәнәһендәге «ку» төрки һүҙенә айырым иғтибар биргән. Ку (ҡыу) — Төньяҡ Алтайҙағы Аҡҡош йылғаһының боронғо төрки атамаһы; ку-кши, куу-кижи — «Аҡҡош йылғаһы кешеләре» — Төньяҡ Алтайҙағы «аҡҡошлолар» йәиһә шалғандар (челканцы) атамалары. *Куу* һәм *куулар* ырыу төркөмдәре тува халҡында әлеге ваҡытта ла бар.

## Тарихы
Первомайский ауылы - административ үҙәк. Был ауылда Күкшик тимер юл станцияһы урынлашҡан. (Мәҡәләнең урыҫ телендәге версияһында Күкшик — *күк сиге* тигәнде аңлата тип биреү дөрөҫлөккә тап килмәй. «Күк ишеге» тип тәфсирләүселәр ҙә осрай?). 

Боксит атамаһы — 1936 йылдан башлап бөгөнгө көнгә тиклем (хәҙер аҙыраҡ күләмдә) табылыусы боксит мәғдәне ятҡылыҡтары менән бәйле алынған.

Первомайский — ҡасандыр эшселәр йәшәгән ҡасабаның рәсми атамаһы булған.

Тораҡ пункт бик ныҡ һуҙылған, айырым өлөштәрҙән: Покровка ауылынан, Күкшик станцияһынан, үҙәктән тора.

## Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше
Первомайский ауылы, XX быуаттың 30‑сы йылдарында Көньяҡ Урал боксит мәғдәне ятҡылыҡары бассейнын табыу менән бәйле, Первомайское ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән. 

1942 йылдан ҡала тибындағы ҡасабаға Первомайский атамаһы ҡулланыла. 

1940‑сы йылдарҙан Первомайский ауылына Боксит рудниктары ҡасабаһы һәм Күкшик станцияһы, 50‑се йылдарҙа — Күкшик разъезы ҡасабаһы, 1977 йылда — Новопокровка ҡасабаһы ҡушыла. 

2005 йылдан Первомайский ауылы статусына эйә.

РСФСР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 2 октябре Указы менән *Күкшик* тораҡ пункты, *Первомайский* атамаһы бирелеп, эшселәр ҡасабаһы категорияһына ҡаратыла .

Первомайский 2005 йылдың 20 июленә тиклем — эшселәр ҡасабаһы.

2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙың ойошторолоуына, берләшеүенә, ҡанундарына һәм статусының үҙгәреүенә, административ үҙәктәрҙең күсерелеүенә бәйле үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы республика Законына ярашлы, Первомайский ауыл тораҡ пунктына әүерелде:

11. Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә:  в) Салауат районының Первомайский эшселәр ҡасабаһын ауыл биләмәһе категорияһына индерергә, ҡасаба тибын - ауыл тип билдәләргә.
Первомайский ауыл советын «Беренсе май» атамаһын һаҡлап ҡалып, ауыл советы категорияһына индерергә.
Первомайский ҡасаба советын, «Первомайский» атамаһын һаҡлап ҡалып, ауыл советы категорияһына индерергә 

* Салауат районында, элек барлыҡҡа килеп, хәҙерге көнгә юҡҡа сыҡҡан ауылдар тураһында сығанаҡтар һәм крайҙы өйрәнеү әҙәбиәте юҡ дәрәжәһендә. Шуның өсөн 1920 йылғы йәниҫәптән билдәле түбәндәге мәғлүмәтте билдәләр кәрәк: Иҙрис эргәһендәге Краснополье ауылында 19 йортта 109 кеше (1925 й. — 25 хужалыҡ), Лысово ауылында — 5 йортта 37 кеше (1925 й. — 9 хужалыҡ), Бунаково ауылында — 22 йортта 118 кеше (1925 й. — 28 хужалыҡ). Ҡайһы бер тораҡ пункттар 1920 йылда теркәлмәгән, әммә 5 йылдан һуң, ауыл хужалығы артелдәре булараҡ иҫәпкә алынған, мәҫәлән, 15 хужалыҡтан торған Головская, 21 йорттан торған Весна, 4 йортло Счастливый ауылдары. 

1920 һәм 1925 йылдарҙа әлегә билдәле булмаған һәм шуның өсөн йәниҫәпкә эләкмәгән Күкшик, Калиновка, Ельцевский һәм Первомайский ҡасабалары ла был рәткә инә. 

Әлеге ваҡытта Первомайский ауылында төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.

## Халыҡ һаны
Первомайский ауылында башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле кешеләре

## Ойошмалары
«Боксит» ЯСЙ-енең төп эшмәкәрлек төрө булып алюминийға бай сеймалды ер аҫты эшкәртеү ысулы менән, шулай уҡ алюминийға бай сеймалды (бокситтар һәм нефелин-апатит мәғдән) асыҡ ысул менән эшкәртеү тора.

## Урамдары

* Ҡыҙыл Армия урамы ( Красноармейская (улица)
* Икмәк бешереүсе урамы ( Пекарская (улица)
* Совет урамы ( Советская (улица)
* Үҙәк урамы ( Центральная (улица)
* Болон урамы ( Луговая (улица)
* Беренсе Май урамы ( Первомайская (улица)
* Станция урамы ( Станционная (улица)
* Мәктәп урамы ( Школьная (улица)
* Таулы урамы ( Нагорная (улица)
* Йылға урамы ( Речная (улица)
* Тракт урамы ( Трактовая (улица)

## Тирә-яҡ мөхит
; Ер-һыу атамалары

*Тауҙар:* **Күкшик**. Түбәләҫтәр ҡасандыр Алтай яғынан күсеп килгән һәм халыҡ телендә хатта XIX быуатҡа тиклем унда ерҙәре булған, тип бәйән иткән риүәйәттәр йәшәгән. Ҡыуаҡандарҙың этник сығанаҡтарын өйрәнгәндә, күп кенә тикшеренеүселәр «аҡҡош» мәғәнәһендәге төрөк һүҙе «ку»ға айырым иғтибар биргән.
Ку (ҡыу) — Төньяҡ Алтайҙағы Аҡҡош йылғаһының боронғо төрки атамаһы; *ку-кши, куу-кижи* — «Аҡҡош йылғаһы кешеләре» — Төньяҡ Алтайҙағы «аҡҡошлолар» йәиһә шалғанлылар (челканцы) атамаһы. *Куу* һәм *куулар* ырыу төркөмдәре туваларҙа ла бар.

*Йылғалар:* 
* Әй, Олөйөр

*Шишмәләр:*

*Ялан-бесәнлектәр:*

*Таусыҡтар, түбәләр:*

*Башҡа урын-ер атамалары:*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.     
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4  

## Һылтанмалар
* 
*  532 с.
* .

## Иҫкәрмәләр