Тирмән (Салауат районы)

**Тирмән** () — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 774 кеше.
Почта индексы — 452487, ОКАТО коды — 80247860001.

Ауылдың ырыу аралары: Бараҡ • Сөмәй • Ҡалмаҡ суғы • Ҡырғыҙ • Йомай • Талаҡ • Йәнырыҫ • Туҫтаҡ • Туғыҙ • Сөсәй • Баҙраҡ • Ҡыртмыш • Эт .

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Малаяҙ): 60 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мөрсәлим): 10 км

Тирмән ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Олөйөр йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа 60 километр һәм Мөрсәлим тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.  

## Тарихы
Тирмән ауылына Себер даруғаһы Троицк өйәҙе Түбәләҫ улусына ҡараған Түбәләҫ—Ҡыуаҡан ырыуы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 

Тирмән ауылы рәсми документтарҙа 1786 йылда теркәлгән. 

1735 йылдың авгусында Барын-Табын ырыуы старшинаһы, Дыуан ырыуы батыры Йосоп Арыҡов менән Түбәләҫ ырыуы батыры Байрас Йәнырыҫов (Тирмән ауылында Йәнырыҫ нәҫеле бар, шул нәҫелдең ата-бабаһылыр, тип фаразларға кәрәк) Юғары Яйыҡ нығытмаһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта буласаҡ Орск нығытмаһына китеп барған йөктө туҡтаталар. Баш күтәреүселәр обозды ла, Яйыҡ нығытмаһын да ҡамауҙа тоталар. Тик Себерҙән драгун полкы һәм Кирилловтан махсус хәрби отрядтар килгәс кенә ҡамауҙы өҙәләр.

П.-С. Паллас 1770 йылда килгән саҡта Тирмән ауылы Йосоп ауылы тип йөрөтөлгән булған. Олөйөр тамағы янындағы мәмерйәләрҙе лә ул саҡтағы ата-бабалар бик һәйбәт белгән.

Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ. б. Ошо биләмәләрҙе «һатып» алған өсөн завод хужалары 100 һум аҡса биргән. Күреүебеҙсә, Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең яртыһынан күберәген урыҫтар «законлаштырып» тартып алған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙың көтөүлектәре кәмей, халыҡ бөлгөнлөккә төшә.

1770 йылдың 27 майында Паллас Саған Әйгә ҡойған ерендә (Тирмән ауылынан алыҫ түгел) урынлашҡан Биктуған тигән башҡорт ауылына яҡын ғына үткән. (Паллас хәҙерге Башҡорт Илсекәйе янында Һикеяҙ йылғаһына ҡушылған *Саған* йылғаһын *Шихан* тип атағандыр тип фаразлайбыҙ) «Әй янындағы Олөйөр (йылға) ҡултығында Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне».

«П.- С. Паллас әйтеп үткән селитра табыу һәм дары эшләү факты үҙе үк көкөрттөң дә сығарылыуы хаҡында раҫлай. Сөнки дарыны көкөртһөҙ эшләп булмай. Биктуған ауылы тирә-яғы саф көкөрт ятҡылыҡтарына мул булғандыр. Көкөрт бында эзбиз таштарҙа һәм гипстарҙа, айырыуса улар эргәләш ятҡан урындарҙа осрай. Ҙур ятҡылыҡтар унда юҡ, әммә XVIII быуатта башҡорттар бында үҙҙәренә дары яһау өсөн етерлек көкөрт сығарғандар, әлбиттә… Шулай итеп, Һикеяҙ тамағындағы мәмерйә селитраһын башҡорттарҙың фәҡәт дары өсөн ҡулланыуҙарына шик булырға мөмкин түгел. Бында дарыны 1736—1740 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында етештереүҙәре лә, бәлки, иртәрәк файҙалана башлауҙары ла ихтимал». 1740 йылдағы ихтилалдан һуң яндырылған ауылдар араһында Мишәр ауылы булһа, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышынан һуң Биктуған ауылы ла яндырылған.

1795 йылда Тирмән ауылы Түбәләҫ улусының иң ҙур ауылы булған: 26 йортта 165 кеше, 1834 йылда 47 йортта — 248 кеше йәшәгән.

1920 йылда 90 йортта — 514 кеше йәшәгән.

Тирмән ауылының арҙаҡлы шәхесе Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһылауреаты, Г. Х. Андерсен исемендәге
Халыҡ-ара Маҡтаулы дипломына лайыҡ күркәм шәхес шағир Сафуан Әлибайҙың Шәжәрәһен ҡарайыҡ:

Аҡбаш — 1740, уның улдары Ихсан — 1762, Төйҙөгән — 1768, Тоҡсура — 1781;

Төйҙөгәндең улдары Яңыбай — 1808, Кинйәбай — 1810;

Аҙнабай — 1840, Әлибай Аҙнабай улы — 1869,

Әфтәх Әлибай улы — 1903,

Сафуан Әфтәх улы — 1941

## Биләмә берәмектәренә инеүе

## Тирмәндәрҙең 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуын фаразлау

## Тирмән ауылының XIX быуаттың уртаһынан артабанғы үҫеше
1842 йылда Тирмән ауылында 230 кеше 35 сирек ужым һәм 231 сирек яҙғы икмәк сәскән. 47 йортҡа 226 ат, 74 һыйыр, 39 һарыҡ һәм 11 кәзә тура килгән. Ҡортсолоҡ менән шөғөлләнгәндәр (6 умарта, 30 солоҡтары бар). Бында почта ямаһы (станцияһы) урынлашҡан булған.

Тирмән ауылында 1859 йылда 50 йортта 310 кеше йәшәгән. 

1865 йылда 53 йортта 320 кеше донъя көткән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 

Тирмән ауылы билдәле этап юлында урынлашҡанлыҡтан, бында әсирҙәр өсөн казарма ла булған. 

1895 йылда Тирмән ауылындағы 98 йортта 420 кеше йәшәгән.

1896 йылда Тирмән ауылына бирелгән характеристика: " Тирмән ауылы Златоустан 77 саҡрымда, «Мөрсәлим» станцияһынан 9 саҡрымда, ауыл хужалығы тауарҙарын һата торған Һатҡы заводынан 33 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл эсендә балыҡлы һәм тирмәндәр төҙөүгә ҡулайлы Олойөр йылғаһы аға. Ауылда 92 йортта аҫаба башҡорт халҡы йәшәй, ваҡытлыса йәшәгән бер нисә урыҫ кешеһе бар. Ер дөйөм община милегендә, 1877 йылда йән башына планлы бүленгән (215). Сәсеү әйләнеше системаһы — өс баҫыулы, ғәмәлдә — бер баҫыу, ер бүлемдәрен сикләү юҡ. Башлыса арыш һәм һоло үҫтерелә. Һабан менән һөрәләр. Ауылда ике ат һуҡҡысы һәм елгәргесе бар. Мал утлауы ауыл эргәһендә, унда 650 баш мал утлай. Утлаулыҡтың бер өлөшөндә, 20 дисәтинә ерҙә, ырҙын табағы һәм йәшелсә баҡсалары. Мал баҫыуҙа ла йөрөтөлә — сәсеү алдынан һәм уңыш йыйып алғас. Ауылда 11 йорт хужаһы малһыҙ. Бер дисәтинә сабынлыҡтан иң яҡшы уңыш — 100 бот. Урман ауылдың көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында, бер биләмәлә. Төҙөлөш һәм утынлыҡ урманы 2700 дисәтинә тәшкил итә, шул тиклем үк күләмдә — йәш ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар. Урман һаҡлауға алынған (урман һаҡлау комитеты). Халыҡ сит ерҙәрҙе ҡортомға алыу менән шөғөлләнмәй. Киреһенсә, халыҡ үҙенең урман болондарын — «еүеш дала»һын («мокрая степь») 210 дисәтинәне 75 һум менән Балашев Белосельский ҡалаһына ҡыҫҡа ваҡытҡа ҡортомға бирә; һөрөнтө ерҙәренең һәм бесәнлектәренең бер өлөшөн 225 дисәтинәне 55 һум менән 1 йылға Һикеяҙ-Тамаҡ һәм 100 дисәтинәне 1 йылға 12 һум менән Шубино ауылы крәҫтиәндәренә ҡортомға бирәләр. Тирмән урынын ауылдың бер кешеһе түләүһеҙ ҡуллана. Ауылда 2 аҙыҡ-түлек (бакалея) кибете бар.

## Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Тирмән ауылында мәсет, тимерлек, 2 мануфактура һәм 2 бакалея кибете булған. 

Большевиктар партияһы 1925 йылдан башлап наҙанлыҡты бөтөрөүгә йүнәлтелгән саралар күрә башлай. Ҡалмаҡҡол ауылында 4 синыфлыҡ башланғыс мәктәп асыла. Унан бик һирәк кешегә 20-25 саҡрымда ятҡан Лағыр ШКМ (крәҫтиән йәштәре мәктәбе)н тамалау мөмкин булған. Һуңғараҡ Алты ауыл Түбәләҫ балалары 1935 йылда асылған Тирмән 7-йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәбенә йөрөп уҡыған.
60-сы йылдар һуңынан башлап бөгөнгө көнгә тиклем Тирмәндә урта мәктәп эшләй.

30-сы йылдарҙа Ҡалмаҡҡол, Сүрәкәй, Ҡарағол һәм Илсекәй ауылдары «Путь социализма» тигән колхозға ойошҡан. Уның беренсе рәйесе Әғзәм Хажиморатов, икенсеһе — Ғәлимйән Ишбирҙин булған. 1934 йылда Тирмән ауылында революционер Ишбирҙин исемендәге айырым колхоз барлыҡҡа килгән, уның тәүге рәйесе Кәрим Хәсәнов булған.

1958 йылдан Тирмән ауылы Киров исемендәге колхоздың үҙәге, ә күрше Свобода ауылы уның бәләкәй бригадаһы булды. Игенселек, малсылыҡтың төрлө тармаҡтары үҫешкәйне. Хеҙмәт алдынғылары менән ғорурланып йәшәне ауыл.

Тирмәндә бөгөнгө көндә урта мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, балалар баҡсаһы, 60-сы йылдар һуңында төҙөлгән Мәҙәниәт йорто бар, «Тирмән ауылы советы» муниципаль биләмәһе идаралғы, китапхана, элемтә бүлексәһе эшләй. 

Сафуан Әлибаевтың бер туғаны Әлибаев Әсүәттең улдары Айҙар һәм Альфред ауылда мәсет төҙөттөләр.

## Халыҡ һаны
Тирмән ауылында башҡорттар йәшәй (2002).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле кешеләре
* Сафуан Әлибай (21.02.1941—6.07.2014), шағир һәм журналист. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1986), Башҡортостан Республикаһының балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты, ЮНЕСКО-ның Г. Х. Андерсен исемендәге Халыҡ-ара Маҡтаулы диплом эйәһе (1996), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2011).
* Ғәбиҙулла Зарипов (6.11.1961—26.11.2001), башҡорт шағиры, журналист. 1999 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Тирмәндә тыуып үҫкәндәр

## Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡандар
* Әлибаев Шайкамал Әлибай улы
* Низаметдинов Мансар Низаметдин улы
* Хәсәнов Миңдехан Нәсибулла улы

## Урамдары

* Ғабиҙулла урамы ( Габидуллы (улица)
* Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
* Йылға урамы ( Речная (улица)
* Мәктәп урамы ( Школьная (улица)
* Гагарин урамы ( Гагарина (улица)
* Яр буйы урамы ( Набережная (улица)
* Салауат урамы ( Салавата (улица)
* Киров урам ( Кирова (улица)
* Еңеү урамы ( Победы (улица)
* Үҙәк урамы ( Центральная (улица).

## Тирә-яҡ мөхит
; Ер-һыу атамалары
### Тауҙар
* **Күкшик**
Ҡыуаҡандарҙың этник сығанаҡтарын өйрәнгәндә, күп кенә тикшеренеүселәр «аҡҡош» мәғәнәһендәге төрөк һүҙе «ку»ға айырым иғтибар биргән.
Ку (ҡыу) — Төньяҡ Алтайҙағы Аҡҡош йылғаһының боронғо төрөк атамаһы; *ку-кши, куу-кижи* -«Аҡҡош йылғаһы кешеләре»- Төньяҡ Алтайҙағы «аҡҡошлолар» йәиһә челканлыларҙың атамаһы. Куу һәм куулар ырыу төркөмдәре туваларҙа ла бар.

Ҡыуаҡан башҡорттары риүәйәттәре Йүрүҙән үренә тәүгеләрҙән булып ике һунарсы егеттең килеүе тураһында һөйләй. Улар, ырыуҙаштарын күсереп килтерер өсөн, күңелдәренә ятҡан ер һайларға сыҡҡан була. Был урын уларға бик оҡшаған, һәм иң ҙур ике тауға улар **Күкши-тау** һәм **Башыташ-тау** тип исем биргәндәр. Башташ тауының иң бейек нөктәһен Түбәләҫтәр «Аҡҡашҡа» тип йөрөтәләр.

* Һилейә тауы.

**Ятап тауы**. Йәйәүле арестанттар этабы барған Себер тракты ошо тау аша үткән. Төндәрен Командир шишмәһе янында туҡтағандар, ҡараңғыла фонарҙар яҡтыртып ҡуйылған. Ауыл халҡы аҙыҡ-түлек, егеү аттары менән тәьмин итергә тейеш булған. Әсирҙәрҙең ыңғырашыуы, бығау сыңлауы, ҡарауылдың тупаҫлығы ауыл халҡына бер тынғылыҡ та бирмәгән.

* **Межгур** (русса межгорье) — тау араһы тигәнде аңлаталыр.

*Йылға, шишмә исемдәре*:

Олөйөр йылғаһы, **Ҡушйылға, Ҡорйылға**

**Тирмән шишмәһе, Командир шишмәһе**

Ер атамалары:

**Эстип** (рус һүҙе степь)

### Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған яугирҙәр
Мәғлүмәт сығанаҡтары.
# Хәтер китабында Салауат районы яугирҙәре: Память Башкортостан. Книга 17. Салаватский район, 1-102 с..

*Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар*.

*Хәбәрһеҙ юғалғандар*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡыуаҡан
* Түбәләҫ

## Ҡушаматтар

## Ауыл һәм унда йәшәүселәр ваҡытлы матбуғатта
* *Алтын Сура.* Тормошта күгәрсендәй гөрләшеп…(йырсы Зөлфиә Әьүбәкерова тураһында) — Йәшлек 2006, 5-се һан, 11 июль

## Һылтанмалар
* 
* 
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. (урыҫ.)
* Тирмән ауылы хаҡында «Геналогия и архивы» сайтында
* С. Палластың сәйәхәте, XVIII быуат — Көҙәй, Ҡаратаулы, Мырҙалар, Тырнаҡлы, Түбәләҫ ерҙәре буйлап (Һикеяҙтамаҡ мәмерйәләре янынан) үткән. Тирмән ауыл ул саҡта Йосоп ауыл тип йөрөтөлгән тип яҙылған 
* Карта д. Терменево. Улицы.

## Әҙәбиәт
* *Асфандияров А. З.* История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7
* *Хисамитдинова Ф. Г.* Башкирская ойконимия XVI—XIX вв. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1991
* *Гвоздикова И. М.* Салават Юлаев. Следственные материалы. Уфа, 1992
* *Асфандияров А. З.* История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 140 с. (История деревни Терменево)
* *Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.* На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988.
* *Шәмсетдинов Я. М.* Ырыуым — Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172—178 бб.

## Иҫкәрмәләр