open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Коржов Даниил Трофимович

**Даниил Трофимович Коржов** (1902—1943) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы ҡыҙылармеецы, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Даниил Коржов 1902 йылдың ноябрендә Николаевка (хәҙер — түбәнге Волчанский Харьков өлкәһе Украина) ауылында тыуған. Башланғыс белем ала. 1924—1927 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә. 1941 йылда Коржов армия хеҙмәтенә ҡабат саҡырыла. 1942 йылдың октябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың сентябренә гвардия ҡыҙылармеецы Даниил Коржов Үҙәк фронты 61-се армия 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы  була.
Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 28 сентябрендә дошмандың берләштерелгән массированный көслө ут аҫтында Украина ССР-ы Чернигов өлкәһе Репкин районы Лопатня ауылы районында полктан беренсе булып Днепр йылғаһы аша сыға һәм уның көнбайыш ярындағы плацдарм өсөн һуғыштарҙа әүҙем ҡатнаша. Ул полктың кисеүенә ҡамасауларға маташҡан немец һалдаттарын пулемёт уты менән юҡ иткән. 1943 йылдың ноябрендә Коржов хәбәрһеҙ юғала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуары Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Даниил Коржов Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ булған. Шулай уҡ Ленин ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Ахмадиев Т. Х. Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984.
* Подвиги во имя Отчизны. — 2-е изд.,- Харьков: «Прапор», 1985.
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.
Усохи (Гомель өлкәһе)

**Усохи** () — Белоруссиялағы Гомель өлкәһе Добруш районы Круговец-Калинин ауыл Советы составындағы ауыл.

## Географияһы

### Урынлашыуы
Добруштан көнсығышҡа ҡарай — 50 километр, Лукьяновка тимер юлынан — 5 км (Тереховка — Круговец тармағында), Гомель ҡалаһынан — 65 километр, Украина сигенән 2 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Яҙма сығанаҡтары буйынса, XVIII быуаттан Бөйөк Литва кенәзлегенең Минск воеводлығы Речица поветындағы ауыл булараҡ билдәле. Речь Посполитаяның 1-се бүленешенән һуң (1772 йыл) — Рәсәй империяһы составында. 1776 йылда трактир эшләй, фельдмаршал граф Румянцев-Задунайский биләмәһе, 1834 йылдан алып — фельдмаршал кенәз И. Ф. Паскевич ҡарамағында була. 1897 йылдағы иҫәп алыу буйынса ауылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, икмәк һаҡлау магазины, кибет, трактир була. Гомель өйәҙенең Попов улусына ҡарай.

1926 йылдың 8 декабренән 1927 йылдың 30 декабренә тиклем Гомель округы Тереховск районы (артабан Краснобудск районы) Усохи ауыл Советы үҙәге. 1930 йылда [колхоз] ойошторола, торф етештереү артеле эшләй. [Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 1941 йылдың авгусында һәм 1943 йылдың сентябрендә немец фашистары 142 йортто үртәйҙәр. Ауыл өсөн ҡаты алыштар бара. 16-сы Чернигов кавалерия дивизияһы яугирҙары әлеге алыштарҙа ҡатнаша. 1969 йылда ауылға Круглый ҡасабаһынан халыҡ күсенеп килә. Ауыл М. В. Фрунзе исемендәге колхоз составына инә (үҙәге — Круговец-Калинин ауылы). Ауылда клуб, китапхана, магазиндар була.

## Халҡы

### Һаны
* 2004 йылда — 71 хужалыҡ, барыһы 93 кеше йәшәй.

## Әҙәбиәт
* Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз.  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 
* Белоруссия ҡалалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мухаммед-Мирзоев Һауаджи

**Һауаджи (Һауажи) Мухаммед-Мирзоев** (башҡ. Мөхәмәтмирзаев, урыҫ. Мухамет-Мирзоев, Магомед-Мирзоев) (1910 йыл — 4 октябрь 1943 йыл) -— Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы кавалерия полкы 3-сө эскадронының взвод командиры ярҙамсыһы. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Һауаджи Мухаммед-Мирзоев ярлы ғаиләлә тыуған. Грозный педагогия училищеһын тамамлай, артабан тыуған ауылында уҡытыусы һәм мәктәп директоры булып эшләй.

1930-сы йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта сик һаҡсыһы булып хеҙмәт итә. Сик буйын боҙоусыны тотҡан саҡта яралана һәм демобилизациялана. 1940 йылда уТашкенттап Янғын һүндереү баш идаралығының урта етәкселек составы мәктәбен тамамлай, артабан Ленинабаадта (Тажикстан) янғындан һаҡлау инспекторы булып эшләй.

Фронтҡа 1941 йылдың сентябрь айында китә. Кавалерия полкы командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының (Үҙәк фронты, 61-се армияһы, 7-се гвардия кавалерия корпусы) 3 эскадронында взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. Сталинград алышында ҡатнаша.

1943 йылдың 18 сентябрендә Чернигов өлкәһе Менск районы Березна ҡасабаһына һөжүм иткән саҡта пулемёт уты менән эскадрондың һөжүмен (атлы сафта) тәьмин итә. Ошо алыш өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.

1943 йылдың 28 сентябрендә Һауаджи Мухаммед-Мирзоев беренселәрҙән булып Днепрҙың уң ярына сыға. Пулеметынан ярҙы дошмандан таҙартып, ул үҙенең подразделениеларына йылғаны уңышлы үтергә мөмкинлек бирә. Өс тапҡыр яралана, әммә позицияларын ҡалдырмай, 144 фашисты дөмөктөрә. 4 октябрҙә алған ауыр яраларҙан вафат була. Ошо батырлығы өсөн 1944 йылдың 15 ғинуарында Һfefджи Мухаммtд-Мирзоев Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була (үлгәндән һуң).

Шулай уҡ уның дүрт ағаһы фронтҡа китә. Шуларҙың икеһе генә тере ҡайта.

## Хәтер
* Левковичи ауылы янында, уның һәләк булған урынында, һәйкәл ҡуйылған.
* Һ. Мухаммед-Мирзоевтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
* Грозный ҡалаһында уның һүрәте менән барельефыДан Мемориалында ҡуйылған.
* Урыҫ-Мартанда бер урамға Герой исеме бирелгән.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Хаваджи Магомед-Мирзоев.
Башҡорт кавалерия дивизияһының Дан ордены кавалерҙары

Дивизияның 3860 һалдат һәм офицеры орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. 78 яугирға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм биш һуғышсы Дан орденының тулы кавалеры була.

 Дан орденының тулы кавалерҙары.

* Павленко Михаил Павлович, гвардия старшинаһы,  58-се гвардия кавалерия полкы разведка взводы командиры.
* Паутов Валентин Васильевич, сержант, 32-се танк полкы разведчигы.
* Первин Степан Сергеевич, гвардия өлкән сержанты, 58-се гвардия кавалерия полкы ҡылыссылар отделениеһы командиры.
* Сергеев Андрей Фёдорович, гвардия ҡыҙылармеецы, 60-се гвардия кавалерия полкы разведчигы.
* Тютюньков Меркурий Иванович, гвардия кесе сержанты,  62-се гвардия кавалерия полкы сапёр-подрывниктар взводы сапёры.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы
* Башҡорт кавалерия дивизияһының Советтар Союзы Геройҙары
Тарихи Башҡортостан ҡалалары исемлеге

**Тарихи Башҡортостан ҡалалары исемлеге**нә Тарихи Башҡортостан территорияһында урынлашҡан Боронғо донъя һәм Урта быуат ҡалалары керә. Исемлек ике бүлектән тора: беренсе бүлеккә яҙма сығанаҡтар буйынса билдәле булған ҡалалар инә, ә икенсе бүлеккә археология мәғлүмәттәре буйынса билдәле булған торамалар һәм ҡаласыҡтар керә. «Боронғо ҡала» хәҙерге ҡала төшөнсәһенә тап килмәй. Исемлектә ҡалалар билдәләнгән йәше буйынса теҙелгән. Төрлө атамалы булыуына ҡарамаҫтан, ҡайһы бер ҡалалар исемлектә күрһәтелгән башҡа бер ҡала менән тап килеүе мөмкин.

## Яҙма сығанаҡтар буйынса билдәле булған ҡалалар

## Археологик торамалар һәм ҡаласыҡтар

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
*
Башҡорт кавалерия дивизияһының Советтар Союзы Геройҙары

**Башҡорт кавалерия дивизияһының Советтар Союзы Геройҙары** — Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары исемлеге. Дивизияның 3860 һалдаты һәм офицеры орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. 78 яугирға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм биш һуғышсы Дан орденының тулы кавалеры була.

  Советтар Союзы Геройҙары
 
### А, Ә
* Азалов Ҡлычнияз
* Азовкин Юрий Петрович
* Әминов Халлаҡ
* Антошин Яков Фёдорович
* Арсенюк Александр Николаевич
* Атаев Аннаклыч
* Әхмәров Ғәбит Абдулла улы
* Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы
### Б
* Байрамов Мүлке
* Безуглов Григорий Викторович
* Белов Григорий Андреевич
* Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы
* Бояркин Василий Илларионович
* Булатов Хоҙат Сәлимйән улы
* Буторин Виктор Васильевич
### В
* Васильев Михаил Павлович
* Велисов Григорий Никитович
* Вишневецкий Владимир Михайлович
* Воронин Андрей Фёдорович
### Ғ,Г
* Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы
* Галкин Владимир Александрович
* Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы
* Ғиззәтуллин Абдулла Ғөбәйҙулла улы
* Гречушкин Дмитрий Фёдорович
* Грицынин Константин Данилович
### Д
* Дәүләтов Әбдрәүеф Ғәни улы
* Дәүләтов Бәкер Рәхим улы
* Данильянц Еремей Иванович
* Дауытов Искәндәр Садиҡ улы
* Дачиев Хансолтан Сапай улы
* Двадненко Иван Карпович
* Давлетжанов Бердымурад

### К,Ҡ
* Калинич Николай Денисович
* Карпов Михаил Павлович
* Кенжебаев Түле Таскентбай улы
* Коржов Даниил Трофимович
* Корсун Николай Нестерович
* Красиков Александр Васильевич
* Ҡужаҡов Морат Ғәлләм улы
* Күсимов Таһир Тайып улы
### Л
* Лунин Яков Михайлович
### М
* Манахов Евгений Фёдорович
* Меньшиков Пётр Михайлович
* Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы
* Михайлюк Емельян Иосифович
* Мухаммед-Мирзоев Һауаджи
### Н
* Нәбиев Вәли Нәби улы
* Нагорный Михаил Петрович
* Никифоров Алексей Фёдорович
* Николаенко Иван Дементьевич
### П
* Панов Александр Семёнович
* Попов Пётр Дмитриевич

### Р
* Разволяев Иван Павлович
* Рәхмәтуллин Шамил Сәйет улы
* Рудой Анатолий Михайлович
### С
* Свеженцев Илья Фёдорович
* Симанов Александр Михайлович
* Соловьёв Гавриил Иванович
* Степанов Никита Андреевич

### Т
* Титов Андрей Алексеевич
* Тихонов Григорий Матвеевич
### У,Ү
* Узаков Аблакул Уразбай улы
### Ф
* Федотов Пётр Иванович

### Х
* Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы
* Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы
* Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы
* Хәсәнов Сафа Хөзәм улы

### Ч
* Чайковский Иосиф Ефимович
* Черненко Николай Власович
* Чернухин Иван Фомич
### Ш
* Шаһиев Абдулла Фәйзрахман улы
### Я
* Яҡупов Николай Яҡуп улы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы
* Башҡорт кавалерия дивизияһының Дан ордены кавалерҙары
Каграманян Эдгар Эдуардович

**Эдгар Эдуардович Каграманян** (; 13 июль 1984 йыл) — украин футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы.

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України
Аҡкүҙ (мәғәнәләр)

**Аҡкүҙ** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Аҡкүҙ — йылғаларға үрләүсе диңгеҙ балығы.
* Аҡкүҙ (Аҡтаныш районы) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Аҡкүҙ (Башҡортостан) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Аҡкүҙ ауыл Советы (Илеш районы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҡкүл (мәғәнәләр) — топоним.
Аҡкүл (мәғәнәләр)

**Аҡкүл** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Аҡкүл — Башҡортостандың Ғафури районындағы күл.
* Аҡкүл (Архангел районы) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл.
* Аҡкүл (Ғафури районы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
* Аҡкүл (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Аҡкүл ауыл Советы (Ғафури районы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҡ күл — топоним.
* Аҡкүҙ (мәғәнәләр) — топоним.
* Белое Озеро (Ҡурған өлкәһе) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы.
Аҡ күл

**Аҡ күл** () — күп мәғәнәле һүҙ.

* Аҡ күл (Вологда өлкәһе) — Рәсәйҙең Вологда өлкәһендәге күл.
* Аҡ күл (Гатчина) — Рәсәйҙең Гатчина ҡала территорияһындағы яһалма күл.
* Аҡ күл (Мәскәү) — Мәскәүҙең Көнсығыш административ округы Косино-Ухтомский районындағы күл.
* Аҡ күл (Ульяновск өлкәһе) — Рәсәйҙең Ульяновск өлкәһендәге күл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҡкүл (мәғәнәләр) — топоним.
* Белое Озеро (Ҡурған өлкәһе) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы.
Әбүзәров

**Әбүзәров** — фамилия.

* Әбүзәров Салауат Нәзир улы (1967 т.) — башҡорт шағиры, драматург һәм журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2017) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2018).
* Әбүзәров Хисмәт Ниғәмәтйән улы — Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — XXI быуат» төбәк йәмәғәт ойошмаһын булдырыусы һәм ойоштороусы.
Рудой Анатолий Михайлович

**Рудой Анатолий Михайлович** (17 ноябрь 1912 йыл — 14 ноябрь 1943 йыл) — Советтар Союзы Геройы, гвардия өлкән лейтенанты, 1941 йылдың декабрендә Өфө ҡалаһында Үҙәк фронттың 61-се армияһы, 7-се гвардия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы булараҡ ойошторолған 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының 4-се эскадрон командиры.

## Биографияһы
Анатолий Михайлович Рудой 1912 йылдың 17 ноябрендә Курск губернаһының Борисовка (хәҙер ҡала тибындағы ҡасаба, Белгород өлкәһендәге район үҙәге) эшсе ғаиләһендә тыуа. Украин. Профтехмәктәп тамамлап, совхозда слесарь булып эшләй.

1934 йылдан СССР НКВД ғәскәрҙәре сафында хәрби хеҙмәттә була. 1938 йылда тамамлағас, СССР НКВД-һының Харьков хәрби сик буйы училищеһын тамамлай. 1938—1942 йылдарҙа ошо уҡ училищела курсовой офицер булып хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдан. 58-се гвардия кавалерия полкының комсомолец, гвардия өлкән лейтенанты Анатолий Рудой командалыҡ иткән 4-се эскадроны 1943 йылдың 28 сентябрь кисендә Белоруссияның Гомель өлкәһе, Брагин районының Нивки ауылы эргәһендә ҡул аҫтындағы материалдар ярҙамында Днепрҙы аша сыға. Дошмандың ҡаршылығын һындырып, эскадрон яугирҙары йылғаның уң яҡ ярында позиция биләй һәм 58-се гвардия кавалерия полкының йылға аша сығыуын тәьмин итә. Полктың башҡа подразделениелары сығып бөткәнгә тиклем А. М. Рудойҙың 4-се эскадроны алғы һыҙыҡта дошмандың ике һөжүмен кире ҡаға, яңы көстәр килгәнсе рубежды тотоп тора.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне, күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Рудой Анатолий Михайловичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

1943 йылдың 14 ноябрендәге алышта һәләк була. Чернигов ҡалаһында паркта туғандар ҡәберендә ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* Ленин ордены
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены 
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены ордены.

## Хәтер
* Чернигов ҡалаһында бер урамы герой исемен йөрөтә.
* А. М. Рудой исеме Белгород өлкәһе Борисов районының Борисов ҡасабаһындағы урамға бирелгән.
* Шулай уҡ уның исемен 1-се Борисов урта дөйөм белем биреү мәктәбе йөрөтә.
* А. М. Рудой исеме 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 78 Советтар Союзы Геройы исеме менән бергә Башҡортостан Республикаһының Милли музейында һәм 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейындағы иҫтәлекле таҡтаташҡа алтын хәрефтәр менән яҙылған.

## Әҙәбиәт
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999.
* Герои Отечества. — М., 2004.
* Герои-белгородцы. — 2-е изд., доп. — Воронеж, 1972.
* *Сечкина Л. П.* Твои Герои, Таджикистан. — Душанбе, 1985.
* Слава башкирских конников. — Уфа: Китап, 2005.

## Һылтанмалар
*
Михайлюк Емельян Иосифович

**Емельян Иосифович Михайлюк** (11 август 1919 йыл — 25 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Емельян Михайлюк 1909 йылдың 11 авгусында Украинала Чернелевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса украин.

5 класты тамамлай. Хмельницкий ҡалаһында заводта токарь булып эшләй.

1944 йылдан — ВКП(б) ағзаһы.

Ҡыҙыл армияға 1939 йылда Украин ССР-ы Хмельницкий ҡала военкоматы тарафынан саҡырыла.

1942 йылда кавалерия училищеһын тамамлай. 1943 йылдың февраленән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

62-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры (1-се Белоруссия фронты, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия лейтенанты Емельян Михайлюк 1945 йылдың 18 ғинуарында алыштың хәл иткес мәлендә эскадронды атакаға күтәрә һәм поляҡ ҡалаһы Томашув-Мазовецкийға бәреп инә.

1945 йылдың 29 ғинуарында Сулехув ҡалаһынан (Польша) көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 7 километр алыҫлыҡта ятҡан Радовиште ауылына һөжүм иткәндә ҡыйыу командир-кавалерист күрше эскадрон менән берлектә атаканы уңышлы тамамлай, уның барышында немец пехота батальоны тар-мар ителә.

1945 йылдың 25 апрелендә гвардия лейтенанты Михайлюк Е. И. яу яланында батырҙарса һәләк була.

Польша ҡалаһы Гожув-Велькопольскиҙа ерләнә.

## Хәтер

* Е. И. Михайлюктың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Наградалары
* СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия лейтенантыЕмельян иосифович Михайлюк Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла. (№ 5675).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены

## Һылтанмалар
*
Титов Андрей Алексеевич

**Титов Андрей Алексеевич** (24 июнь 1905 йыл — 8 ноябрь 1981 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының танкыларға ҡаршы ҡоралы (ПТР) наводчигы. Гвардия ефрейторы. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Андрей Алексеевич Титов 1905 йылдың 24 июнендә Ҡырғыҙстандың Иссыҡ-Күл өлкәһе Ете-Уғыҙ районы Покровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1946 йылдан — ВКП (б) ағзаһы. Милләте урыҫ. Башланғыс мәктәпте тамамлай. Колхозда эшләй.

Ҡыҙыл Армияла — 1942 йылдан. 1942 йылдың октябренән — хәрәкәт итеүсе армияла.

60-сы гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының ПТР наводчигы гвардия ефрейторы Андрей Титов 1943 йылдың 28 сентябрендә Гомель өлкәһендәге Брагин районында (Белоруссия) Днепр аша беренселәрҙән булып сыға. Вялье ауылы өсөн барған алышта ҡыйыу бронебойщик өс дошман пулемёт нөктәһен юҡҡа сығара, ә 1943 йылдың 30 сентябрендә Галки ауылы тирәһендә штурм орудиеһын ҡыйрата.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Титов Андрей Алексеевич «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

1945 йылда Титов демобилизациялана. Ҡырғыҙстанға — тыуған ауылына ҡайта, унда колхоз рәйесе булып эшләй. 1981 йылдың 8 ноябрендә вафат була. Покровка ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944),
* Ленин ордены, 
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары,
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, 
* миҙалдар. 

## Хәтер
* Покровка ауылында Герой иҫтәлегенә мемориал таҡтаташ ҡуйылған.
* А. А. Титовтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Әҙәбиәт
* 
* Их подвиг будет жить в веках / под ред. А. Карыпкулова. — 1. — Фрунзе: Институт истории партии при ЦК Компартии Киргизии, 1985. — 322 с.
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984.
* *Санников В. В., Семенков В. Н.* Герои Советского Союза — киргизстанцы. Фрунзе, 1963.

## Һылтанмалар
*
Корсун Николай Нестерович

**Корсун Николай Нестерович** (23 февраль 1911 йыл — 16 март 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының эскадрон командиры, капитан (1946). Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Николай Нестерович Корсун 1911 йылдың 23 февралендә Ярмаки ауылында (хәҙер — Украинаның Полтава өлкәһе Миргород районы) тыуған. Электромеханик техникумын тамамлағандан һуң, Украина ССР-ы Сталин өлкәһе, Константиновка ҡалаһында Фрунзе исемендәге заводта электрик булып эшләй. 1932 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1934 йылда Ташкент кавалерия училищеһын, ҡалаһы, 1942 йылда — офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын тамамлай. 1941 йылдың авгусынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

1945 йылдың апреленә гвардия өлкән лейтенанты Николай Корсун 1-се белорус фронты, 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының эскадрон командиры була. Германияла барған һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 26 апрелендә Корсун эскадроны, Зило каналы аша сығып, Бранденбург ҡалаһына баҫып инә. Урындағы авиация заводын штурмлау һөҙөмтәһендә 146 самолет-бомбардировщик, 12 келәт, йөк тейәлгән 6 вагон баҫып алына. 1945 йылдың 23-27 апрелендә Корсун эскадроны, бер нисә йөҙ дошман һалдат һәм офицерын юҡ итеп, немецтарҙың контратакаларын уңышлы кире ҡаға.

СССР Юғары Советы Президиумының рәүештә 1945 йылдың 31 май Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия өлкән лейтенанты Корсун Николай, Ленин ордены һәм 6452-се «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» юғары исеменә лайыҡ була.

1946 йылда гвардия капитаны дәрәжәһендә Корсун запасҡа сыға. Константиновкаға әйләнеп ҡайта, унда тәүҙә нормировщик, шунан Фрунзе исемендәге заводта домна мейесе мастеры булып эшләй. 1998 йылдың 16 мартында вафат була. Константиновкала ерләнгән.

Шулай уҡ Ҡыҙыл Байраҡ,1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары, бер нисә миҙал менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* За мужество и отвагу. Харьков, 1984.
* Кавалеры Золотой Звезды. — Донецк: Донбас, 1976.
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.
Красиков Александр Васильевич

**Красиков Александр Васильевич** (1907 йыл—1943 йыл) —  Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы капитаны Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944 йыл).

## Биографияһы
Александр Красиков 21 августа 1907 йылдың  Красный Яр (хәҙер — Новосибирск өлкәһенең Ордын районы) ауылында тыуған. Ете класс тамамлағандан һуң, урман ултыртыу эшсе партияһында эшләй. 1929 йылда Красиков  Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1937 йылда ул Харьков СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты сик һаҡлаусылар мәктәбен. пошграншкола тамамлай.  1941 йылдың декабренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1942 йылда Красиков Фрунзе исемендәге Хәрби академияның. махсус курсын спецкурс тамамлай. 1943 йылдың  сентябренә гвардия капитаны Александр Красиков Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 62-се гвардия кавалерия полкының штаб начальнигы итеп тәғәйенләУкраина ССР-ын азат итеү алыштарында айырыуса батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 19 сентябрендә полктың Красиков етәкселегендәге баш отряды Снов йылғаһы аша кисеүгә уңышлы разведка үткәрә, һәм уны үҙенең яғынан юғалтыуһыҙ аша сығып, дошмандың тере көсөнә һәм хәрби техникаһына ҙур юғалтыуҙар килтереп, Украина ССР-ы, Чернигов өлкәһе Клочково ауылын азат итә. 1943 йылдың 27 сентябренән 28 сентябренә ҡаршы төндә Красиков полкы Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр аша уңышлы кисеп сыға һәм уның көнбайыш ярында плацдарм яулай. 1943 йылдың 8 декабрендә Красиков  һуғышта һәләк була. Белоруссияның  Гомель өлкәһе  ҡалаһында ерләнгән.

СССР Юғары Советы Президиумының алып 15 ғинуар 1944 йылдың Указы менән сөн «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия капитаны Александр Красиков Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ булған. Шулай уҡ Ленин ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән. .

Речица ҡалаһында  Красиков хөрмәтенә урам аталған һәм Ордынскиҙа бюсы ҡуйылған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Гәрәева Фая Сәхип ҡыҙы

**Гәрәева Фая Сәхип ҡыҙы** (31 август 1931 йыл — 10 сентябрь 2001 йыл) — . РСФСР-ҙың (1981) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы

Фая Сәхип ҡыҙы Гәрәева 1931 йылдың 31 авгусында Башҡортостан АССР-ы  Иҫке Яндыҙ ауылында тыуған.

1951—1971 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы була.

1971—1975 йылдарҙа — Өфө Пионерҙар һарайының бейеүселәр коллективы, 1975—1981 йылдарҙа «Шатлыҡ» халыҡ бейеүҙәре ансамбле етәксеһе була.

1981—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе булып эшләй.

«Гөлнәзирә», «Дуҫлыҡ», «Кейәү егет» («Жених»), «Йәш йөрәктәр», «Мөғлифә», «Һыу буйында осрашыу», «Шаян ҡыҙҙар», «Яҙғы ташҡын» һәм башҡа бейеүҙәрҙе яңғыҙ башҡара. «Ҡыр ҡаҙҙары», «Сәскә атҡан яҡ» бейеүҙәрен ҡуя. 1955 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында, 1968 йылда Ульяновскиҙа һәм 1969 йылда Ленинградта Башҡорт АССР-ы мәҙәниәт көндәрендә ҡатнаша.

2001 йылдың 10 сентябрендә  ҡалаһында вафат булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты (Вена, 1959)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981)

## Хәтер
* 2010 йылда Дүртөйлө районында Фая Гәрәева исемендәге бейеү фестивале булдырылған.
* 2012 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетының иң яҡшы студенттарына уның исемендәге премия бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Алла Докучаева|Докучаева А. А.]]* Созвездие талантов. — Уфа, 2009.

## Һылтанмалар
* 
* Гареева Фая Сахиповна  // Государственный академический ансамбль народного танца имени Файзи Гаскарова.
Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы

**Гәрәев Филүс Фазлиәхмәт улы** (24 октябрь 1941 йыл — 1 апрель 1990 йыл) —  (баритон). Башҡорт АССР-ының халыҡ (1987) һәм атҡаҙанған (1978) артисы.

## Биографияһы
Филүс Фазлиәхмәт улы Гәрәев 1937 йылдың 28 февралендә Башҡортостан АССР-ы  Иҫке Йәнйегет ауылында тыуған.

1964 йылдан Өфө ҡалаһының 25-се урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1965 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһының эстрада солисы булып тора.

1966 йылда Р. Р. Әхмәҙиева класы Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған.

1986—1990 йылдарҙа музыка-әҙәби лекторийҙың солист‑вокалисы булып эшләй. СССР, Венгрия, Польша буйлап гастролдәрҙә була.

1990 йылдың 1 апрелендә  ҡалаһында вафат булған.

## Репертуары
Композиторҙар Н. Ә. Дауытов, З. Ғ. Исмәғилев, Р. Р. Йыһанов, Ш. З. Ҡолбарисов, Р. М. Хәсәнов, Х. Ф. Әхмәтов, К. Я. Листов, Б. А. Мокроусов, О. Б. Фельцман йырҙарын; «Ғайса ахун», «Ирәндек», «Ҡара юрға», «Уйыл», «Һандуғас» башҡорт халыҡ йырҙарын һәм башҡаларҙы башҡара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Гараев Филюс Фазлиахметович  // Единый портал башкирской культуры.
Гәрәев Вил Мулла улы

**Гәрәев Вил Мулла улы** (28 февраль 1937 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-иҡтисадсы. 1964—2004 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969 йылдан уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1984 йылдан сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире; 1987 йылда һәм 1990—1993 йылдарҙа — фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта фәнни‑техник прогресс иҡтисады һәм идара итеү кафедраһы мөдире; 2005—2010 йылдарҙа «Пилот» Технологик системалар ғилми-тикшеренеү институтының Инновация үҙәге директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1969), профессор (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987). Октябрь Революцияһы (1982) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Вил Мулла улы Гәрәев 1937 йылдың 28 февралендә Башҡортостан АССР-ы  Иҫке Балтас ауылында тыуған.

1964 йылда Өфө авиация институтын тамамлай һәм өҙөклөктәр менән ошо юғары уҡыу йортонда эшләй:
* 1964 йылдан — уҡытыусы;
* 1969 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1984 йылдан сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире;
* 1987 йылда һәм 1990—1993 йылдарҙа — фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта фәнни‑техник прогресс иҡтисады һәм идара итеү кафедраһы мөдире;
* 2004 йылдан — уҡытыусы.

1988—1990 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР‑ҙың Халыҡ мәғарифы буйынса дәүләт комитеты идаралығы начальнигы вазифаһын үтәй.

1991 йылдан «Башҡортостан» Республика инновацион фәнни-техник паркының генераль директоры вазифаһын башҡара.

1993—2004 йылдарҙа Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. 1998—2001 йылдарҙа Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад академияһы Финанс технологиялары үҙәге директоры була.

2005—2010 йылдарҙа Өфөлә «Пилот» техник системалар ғилми-тикшеренеү институтының Инновация үҙәге директоры вазифаһын үтәй.

230-ға яҡын ашыу фәнни мәҡәләләр һәм китаптар авторы.

## Хеҙмәттәре
* Управление развитием науки и техники. — М., 1980. (авторҙаш)
* Механизация и автоматизация производства в машиностроении: планирование и эффективность. — Уфа, 1986. (авторҙаш)
* Организация и управление наукой и техникой. — М., 1987. (авторҙаш)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
* Октябрь Революцияһы ордены (1982)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987)
* сит ил ордендары кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гәрәев Рәүис Ғиниәт улы

**Гәрәев Рәүис Ғиниәт улы** (24 апрель 1949 йыл — 3 июнь 2005 йыл) — ғалим-агроном. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1998). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000).

## Биографияһы
Рәүис Ғиниәт улы Гәрәев 1934 йылдың 10 декабрендә Башҡортостан АССР-ы  Түбәнге Зәйет ауылында тыуған.

1972 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

1970—1972 йылдарҙа Шаран районының «Ыҡ» колхозының баш иҡтисадсыһы булып эшләй.

1973 йылда Татар АССР-ына күсә. 1979 йылдан КПСС‑тың Тәтеш район комитетының бүлек мөдире, секретары була.

1985 йылдан Татар АССР-ы ауыл хужалығы министрының 1-се урынбаҫары вазифаһын үтәй.

1986 йылдан Ҡазанда «Татрапс» производство-ғилми берекмәһенең генераль директоры вазифаһын башҡарған.

1996 йылдан Татарстан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының директоры була.

1998—2004 йылдарҙа «Татарстан баҫыуы» («Нива Татарстана») журналының баш мөхәррире вазифаһын үтәй.

2005 йылдың 3 июнендә Ҡазан ҡалаһында вафат була.

Фәнни тикшеренеүҙәре Рәсәй Федерацияһы шарттарында рапс үҫтереү технологияһының ғилми‑етештереү нигеҙҙәрен булдырыу мәсьәләләренә арналған. 100-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр һәм китаптар, шулай уҡ 4 уйлап табыу авторы.

### Хеҙмәттәре
* Рапс в системе мирового сельского хозяйства. — Казань, 1997.
* Методологические подходы и опыт организации деятельности научного учреждения в современных условиях. — Казань, 2000.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995)
* Татарстан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премия лауреаты (1997).
* Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000)

## Хәтер
Ҡазан ҡалаһы урамдарының береһе Рәүис Гәрәев исемен йөрөтә.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Гәрәев Рәүис Ғиниәт улы    
* Гареев Рауис Гиниятович // Академия наук Республики Татарстан
Гәрәев Дабир Батыр улы

**Гәрәев Дабир Батыр улы** (10 декабрь 1934 йыл — 13 февраль 2006 йыл) — ғалим-агроном. 1980—2000 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1999 йылға тиклем — бүлек мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1967). Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).

## Биографияһы
Дабир Батыр улы Гәрәев 1934 йылдың 10 декабрендә Башҡортостан АССР-ы Туймазы районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Алпай ауылында тыуған.

1959 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1959 йылдан Балтас районында Балтас дәүләт сорт һынау участкаһында агроном булып эшләй.

1960 йылдан Әбйәлил районында Әбйәлил дәүләт сорт һынау участкаһы мөдире вазифаһын башҡара.

1966 йылдан Башҡорт АССР‑ының Ауыл хужалығы культураларының сортын һынау буйынса дәүләт комиссияһы инспекцияһы начальнигы вазифаһын үтәй.

1980—2000 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, бер үк ваҡытта 1999 йылға тиклем бүлек мөдире була.

2006 йылдың 13 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була, туған яғында ерләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге сорттарҙы өйрәнеүгә, орлоҡсолоҡҡа һәм яҙғы бойҙайҙы, ужым арышын, һолоно һәм һыра ҡайнатыуҙа ҡулланыла торған арпаны Башҡортостан Республикаһы шарттарында үҫтереүҙең орлоҡсолоҡ технологияларын өйрәнеүгә арналған. Дабир Гәрәев иген культураларының сорттарын Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы зоналарында урынлаштырыуҙың оптималь структураһын эшләй. 100-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр һәм китаптар авторы.

### Хеҙмәттәре
* Опыт возделывания яровой пшеницы в Зауралье. — Уфа, 1964.
* Сорт, семена, урожай. — Уфа, 1981.
* Характеристика сортов сельскохозяйственных культур, включённых в Госреестр по Республике Башкортостан: пособие для агрономов. — Уфа, 1997.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976)
* СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1982)
* Башҡорт ССР‑ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы

**Гәрәев Әүфәр Миңлеғәзим улы** (28 октябрь 1946 йыл) — ғалим-географ-гидролог. География фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Башҡортостан Республикаһы һыу хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010). Географик экология фәнни йүнәлешенә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Әүфәр Миңлеғәзим улы Гәрәев 1946 йылдың 28 октябрендә Башҡортостан АССР-ы Ҡандра районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Сәйрән ауылында тыуған.

1970 йылда Ташкент университетының география факультетын тамамлаған.

1972 йылдан Өфөлә «Южуралгипроводхоз» институты Башҡортостан филиалында эшләй:
* 1972 йылдан — өлкән инженер-гидрологы,
* 1975 йылдан — баш инженеры,
* 1976 йылдан — сектор мөдире,
* 1978 йылдан — Урал һыу хужалығы ғилми тикшереү институты Башҡортостан бүлегенең лаборатория мөдире.

1982—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта, география кафедраһы мөдире була.

1990 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, гидрология һәм геоэкология кафедраһы мөдире була, бер үк ваҡытта 2000—2012 йылдарҙа Башҡортостан һыу хужалығы ғилми-тикшеренеү директоры вазифаһын башҡара.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге геоэкология, тәбиғәтте һаҡлау, экологик мониторинг өлкәһендә тикшеренеүҙәр, Башҡортостан Республикаһының һәм уның менән сиктәш төбәктәрҙең һыу ресурстарының үҙенсәлектәрен, антропоген факторҙарҙың һыу экосистемаларына йоғонтоһон өйрәнеүгә бәйле. Әүфәр Гәрәев мелиорацияланған ерҙәрҙең режимы, тәбиғәт комплекстарының деградация үҙенсәлектәрен өйрәнә, һыуҙы оптималь файҙаланыуҙың һәм Башҡортостан Республикаһы йылғалары бассейны буйынса һыу һаҡлау саралары системаһы варианттары, һаҡланыусы тәбиғәт территориялары системаһын, акваль комплекстарҙы географик‑экологик баһалау методикаһы эшләнелә. 300-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр һәм китаптар авторы.

### Хеҙмәттәре
* Болота Башкирии. — Уфа, 1986. (авторҙаш)
* Водные ресурсы Уральского экономического района, их использование и охрана. — Свердловск, 1986. (авторҙаш)
* Географо-экологические основы комплексного использования и охраны водных ресурсов бассейна реки. — Челябинск, 1989.
* Оптимизация водоохранных мероприятий в бассейне реки (географо-экологический аспект). — СПб., 1995.
* Реки и озёра Башкортостана. — Уфа, 2001.
* Реки и озёра Башкортостана. — Уфа, 2012.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Чалов Р. С.* Выдающиеся достижения профессора Гареева А. М. — М., 2003.

## Һылтанмалар
*
Чайковский Иосиф Ефимович

**Чайковский Иосиф Ефимович** (19 август 1923 йыл — 15 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы кавалерия полкының батареяһы командиры. Гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Иосиф Ефимович Чайковский Эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса йәһүд. 1943 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. 10 класты тамамлай. РККА-ла — 1941 йылдың июненән. 1941 йылда Киев артиллерия училищеһын тамамлай.

Ғәмәлдәге армияла — 1942 йылдың ноябренән. 1945 йылдың 15 февралендә Познань ҡалаһы районында (Польша) дошман контратакаһын кире ҡаҡҡан саҡта 3 дошман танкын һәм 4 дошман БТР-ын ҡыйрата. Ошо алышта һәләк була. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия капитаны Чайковский Иосиф Ефимович үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы менән бүләкләнә. Ҡыйыу офицер-артиллерист поляк ҡалаһы Валбжихала ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
* миҙалдар.

## Хәтер
* Герой исемен Чернигов өлкәһе Менск районы Березна урта мәктәбендә пионер отряды йөрөткән. 
* Киевта Герой уҡыған 19-сы һанлы мәктәптә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

* И. Е. Чайковскийҙың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

*
Boeing

**The Company Boeing** (Боинг) — америка корпорацияһы. Донъяла авиация, хәрби һәм космос техникаһын иң эре етештереүселәрҙең береһе. Штаб-фатирҙарыһы  Чикагола (Иллинойс штаты, АҠШ) урынлашҡан. Сиэтл (Вашингтон штаты) — тыуған урыны һәм төп етештереү ҡеүәтенең дислокация урыны. Boeing АҠШ-тың төньяҡ-көнбайыш райондарында һәм Сиэтл сәнәғәт районында тиҫтәләрсә йылдар авиакосмос техникаһын етештереүсе, экспортлаусы һәм эш биреүсе булып тора. . Илдә иң эре сәнәғәт корпарацияһы һәм «иң эре өс» ҡорал һәм хәрби техника етештереүселәр исемлегендә тора (Lockheed Martin һәм Raytheon компаниялары менән берлектә)
Хәрби продукцияға заказ һәм клиенттарҙы хеҙмәтләндереү килеме федераль хеҙмәте секторының яҡынса яртыһын тәшкил итә  (америка ҡорал һәм хәрби техникаһын һатыуҙа сит ил заказсыларын иҫәпкә алмайынса). Ҡорал һәм хәрби техника етештереү кеүек эшмәкәрлек  компанияның хәрби-промышленность комплексы булып тора, шул иҫәптән ядро ҡоралы һынауҙарын үткәреү.

Корпорацияға ике төп етештереү подразделениеһы инә: Boeing Commercial Airplanes (граждандар продукцияһы) һәм Boeing Integrated Defense Systems (хәрби һәм космос техникаһы. Бынан тыш, 
Boeing Capital Corporation (проекттарҙы финанслау мәсьәләләре), Shared Services Group (инфраструктураға булышлыҡ итеү) һәм Boeing Engineering, Operations & Technology (яңы инновацион технологияларҙы һәм процесстарҙы ғәмәлгә ашырыу) подразделениелары керә.
## Эшмәкәрлеге
Комапния Airbus корпарацияһы менән берлектә донъялағы киң спекрҙа граждандар һәм хәрби авиация техникаһын етештереүсе булып тора. Бынан тыш Boeing хәрби тәғәйенләнештәге авиация-космос техникаһын, шул иҫәптән вертолёт һәм CST-100 космос карабын етештерә.

Boeing структураһында ике подразделение бар:
* Boeing Commercial Airplanes, граждандар авиацияһы өсөнсамолёттар етештерә;
* Integrated Defense Systems, космос һәм хәрби программаларҙы башҡара.

Комапияның заводтары 67 илдә урынлашҡан. Компания продукцияһын 145 илгә оҙата. Boeing 100 илдәге 5200 етештереүсе менән хеҙмәттәшлек итә.
## Иҫкәрмәләр
Гәрәев Ибраһим Сәхипгәрәй улы

**Гәрәев Ибраһим Сәхипгәрәй улы** (25 декабрь 1918 йыл — 3 октябрь 1997 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1980 йылдарҙа Борай районы В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1973). Ленин (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Ибраһим Сәхипгәрәй улы Гәрәев 1918 йылдың 25 декабрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Бәләкәй Баҙраҡ ауылында тыуған.

1935 йылдан Борай районында ауыл хужалығы тармағында эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1947—1951 һәм 1982—1984 йылдарҙа Борай районы Баҙраҡ ауыл Советы рәйесе була.

1951—1957 йылдарҙа Борай районы А. А. Жданов исемендәге колхоз рәйесе вазифаһын башҡара.

1957—1980 йылдарҙа Борай районы В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе була. Ибраһим Гәрәев етәкселек иткән В. И. Ленин исемендәге колхоз үҫемлекселектә юғары күрһәткестәргә ирешә: 1976—1980 йылдарҙа иген культуралары уңдырышлылығы 30—35 ц/га ҡәҙәр арта, ә күп йыллыҡ үләндәр бесәне — 35—40 ц/га барып етә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1966) 
* Ленин ордены кавалеры (1971)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1973)
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гәрәев Зәки Фәтхетдин улы

**Гәрәев Зәки Фәтхетдин улы** (18 декабрь 1917 йыл — 19 февраль 1994 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1980 йылдарҙа Дәүләкән районының «Родина» колхозы рәйесе. Ленин (1966), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) һәм «Почёт Билдәһе» (1964) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Зәки Фәтхетдин улы Гәрәев 1917 йылдың 18 декабрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Имай-Ҡарамалы ауылында тыуған.

1946 йылдан Дәүләкән районының «Родина» колхозында эшләй. 1959—1980 йылдарҙа «Родина» колхозы рәйесе була. Уның етәкселегендә колхоз үҫемлекселектә юғары күрһәткестәргә өлгәшә: 1978 йылда иген культуралары уңдырышлылығы — 30 ц/га, 1977 йылда көнбағыштыҡы — 18,6 ц/га тәшкил иткән.

1994 йылдың 19 февралендә  Мөсәғит ауылында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1964)
* Ленин ордены (1966)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1977) 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Свеженцев Илья Фёдорович

**Илья Федорович Свеженцев** (29 июль 1910 йыл — 7 сентябрь 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар эскадроны командирының ярҙамсыһы. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Илья Федорович Свеженцев 1910 йылдың 29 июлендә Липовчик ауылында (хәҙер — Совет районы Курск өлкәһе) Совет районы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. 1947 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы. белеме — башланғыс. Донецк ҡалаһындағы (Украина) теүәл машиналар эшләү заводында станочниктар бригадиры булып эшләй.

Ҡыҙыл Армияға — 1942 йылдан. Шул уҡ йылдан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

60-сы кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты Илья Свеженец алғы отряд составында 1945 йылдың 18 ғинуарында Томашув ҡалаһы тирәһендә (Польша) Пилица йылғаһы аша сыға. Отряд йылғаның уң ярында плацдармды яулап ала, дошмандың күп һанлы контратакаларын кире ҡаға. Әлеге бәрелештә гвардия өлкән сержанты Свеженцвтың етәкселеге аҫтындағы яугирҙар бер пехота взводын, ике пулемёт һәм дүрт миномет расчетын тар-мар итә. Беренсе дошман траншеяһы ике йөҙ метр дауамында яулап алына. 1945 йылдың 30 ғинуарында Варта йылғаһының уң яр ярындағы плацдармды тотоп ҡалыу өсөн алышта Свеженцев шәхсән үҙе тиҫтәнән ашыу фашисты дөмөктөрә. Яралана, әммә яу яланын ташлап китмәй.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 6 апрелендәге Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Свеженцев Илья ФедоровичСоветтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы
тапшырыла.

Һуғыштан һуң гвардия старшинаһы И. Ф. Свеженцев демобилизациялана. Донецк ҡалаһында йәшәй һәм эшләй, шунда 1985 йылдың 7 сентябрендә вафат була.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройыының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (06.04.1945)
* Ленин ордены
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* 3-сө дәрәжә Дан ордены
* миҙалдар

## Хәтер
* И. Ф. Свеженцевтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Әҙәбиәт
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999.
* 
* Золотые Звёзды курян. — Воронеж: Центрально-Чернозёмное кн. изд-во, 1966.

## Һылтанмалар
*
Моабит

**Моаби́т** () — Берлин уртаһындағы район.  2001 йылғы административ реформаға тиклем Тиргартен (зоопарк) районына ингән, хәҙерге ваҡытта  Берлин-Митте округына инә. Өс яҡтан һыу менән сикләнгән — Шпрее, Берлин-Шпандау каналы һәм Вестхафен каналы, улар аша 25 йәйәүлеләр, автомобилдәр һәм тимер юл күперҙәре төҙөлгән.

Был районда тарихҡа ингән Моабит каторга төрмәһендә төрлө осорҙа билдәле тарихи шәхестәр ултырған: рус разведчигы, Россия генераль штабы капитаны Михаил Костевич (1911-1912), коммунистар Карл Радек (1919, Австрия), Георгий Димитров (1933,Болгария),Германия коммунистар партияһы етәксеһе Эрнст Тельман (1933-1944), Эрих Хонеккер (ГДР етәксеһе) (1992). Бөйөк татар шағиры Муса Йәлилдең бында 1944 йылда яза көткәндә яҙған шиғырҙары йыйынтығы "Моабит дәфтәрҙәре",тип атала. Был төрмәлә ултырған немец яҙыусыһы, шағир Вольфганг Борхерттың (1944,сентябрь- 1945,май) "Моабит" исемле шиғыры бар.

## Тарих
Был урында элек урман, һаҙлыҡ булған. 1716 йылда Пруссия короле   Фридрих I (протестант) Франциянан ҡасҡан гугеноттарға (протестанттар) Берлин  янындағы  буш урында йәшәргә рөхсәт бирә( Шпрее  менән Альт-Моабит араһында), уларға  ебәк ҡорто үрсетер өсөн  24 ер участкаһы бүлә. Күптәр фекеренсә,  Гугеноттар был ергә *terre de moab* атамаһы биргән. Моав- Мысырҙан ҡасҡан йәһүдтәр ваҡытлыса йәшәп торған ер.

XVIII  быуатта Моабит фарфор һәм дары эшләү фабрикалары, металлургия һәм ҡорал заводы, боеприпастар заводы төҙөлә.  1861  йылда  Моабит Берлинға ҡущыла, уның инфраструктураһы тиҙ үҫешә башлай: яңы күперҙәр һәм каналдар, яңы кварталдар, мәктәптәр, сиркәүҙәр, дауаханалар һәм электростанция  төҙөлә. Етеҙ үҫешкән сәнәғәт районында 1910  йылда 190 мең кеше йәшәгән ( 1801 йылда 120 кеше).

1918-1920 йылдарҙа Веддинг кварталында йәшәгән эшселәр революция хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша(Йыр. Der rote Wedding.
Г.Эйслер музыкаһы, Э.Вайнерт һүҙҙәре).

## Күренекле урындары

InvalidenstrBerlin 12-2017 img1.jpg|Гамбургский вокзал
Hospital Moabit 003.jpg|Больница Моабит
Berlin Moabit Spreebogen.jpg|Офисные здания Моабита на Шпрее
Moabit_Stadtteilgarten.jpg|Районный парк


## Һылтанмалар
* Moabit Online 
* История Моабита
Романчук Виталий Анатольевич

**Романчук Виталий Анатольевич** (; 14 ғинуар 1986 йыл) — Украина футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы.

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України