open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ростов симфоник оркестры

**Ростов академия симфоник оркестры** (*[[Аббревиатура|аббр.]]* **РАСО,**1994 йылдың башына тиклем— **Ростов симфоник оркестры**) — Дондағы Ростовта базаланыусы Рәсәй симфоник оркестры. Оркестр Ростов өлкә филармонияһының иң ҙур коллективтарының береһе.

## Оркестр тарихы
Ростов симфоник оркестры 1935 йылда дирижер Бруно Берман инициативаһы менән ойошторолған. 1984 йылда симфоник оркестрҙарҙың Бөтә Рәсәй конкурсында был коллектив конкурстың лауреаты була. 1990 йылда Ростов оркестры П. И. Чайковский исемендәге халыҡ-ара конкурсының өсөнсө турында аккампаниаторлыҡ итеп ҡатнаша. 1994 йылда Рауил Мартынов етәкселеге аҫтында Мәскәүҙәге уңышлы гастролдәренән һуң оркестр академия сиимфоник оркестры тигән абруйлы исемгә лайыҡ була.

Оркестрҙың киң репертуарында боронғо көйҙәр ҙә, заманса музыка ла күҙәтелә. Бынан тыш, XX быуаттың танылған композиторҙары Д. Шостакович, Хачатурян, Хренников, Щедрин, Эшпай, Шнитке, Канчели һәм Фаликтарҙың һәм хәҙерге Ростов композиторҙарының музыкаһын да оркестр оҫта башҡара. Ростов симфоник оркестры башҡарыуында уларҙың йөҙгә яҡын әҫәрҙәренең премьераһы үтә.

Коллектив оркестры 109 музыканттан тора, шулар араһында ике кеше Рәсәйҙең халыҡ артисы (скрипкасы Александр Милейковский һәм виолончелист Михаил Щербаков) һәм өсөһө Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (скрипкасы Михаил Вильевок, кларнетист Андрей Удовенко һәм арфист Наталья Добрецова) маҡтаулы исемдәренә лайыҡ.

Ростов академия симфоник оркестры менән бергә бөтә донъяла танылған музыканттар Л. Оборин, Э. Гилельс, М. Ростропович, Д. Ойстрах, Л. Коган, Я. Зак, Я. Флиэр, С. Нейгауз, М. Вайман, Б. Гутников, В. Ашкенази, Д. Шафран, В. Мержанов, Д. Башкиров,. Н. Петров, Л. Торадзе, Ю. Ситковецкий, Р. Керер, Н. Гутман, О Ҡаған, Л. Исакадзе, Е. Нестеренко, Е. Образцова, Ю. Башмет, В. Крайнев, Э. Грач, В. Третьяков, Е. Нестеренко, Е. Образцова, Н. Трулль, С. Тарасов, Д. Мацуев, Г. Муржа, В. Овчинников, Д. Крамер, М. Култышев, А. Бузлов, Н. Борисоглебский, А. Писарев һәм башҡалар сығыш яһаған.

2011 йылдың август айында Ростов академия симфоник оркестрының әҙәби етәксеһе һәм баш дирижеры итеп быға тиклем В. Н. Еждик исемендәге Дәүләт концерт тынлы ҡоралдары оркестрын етәкләгән Вадим Вильевок тәғәйенләнә.

## Баш дирижерҙары

* Валентин Урюпин (2015)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт оркестра 
* Ростовский академический симфонический оркестр на сайте Ростовской областной филармонии
* Ростовский академический симфонический оркестр  на сайте фестиваля симфонических оркестров мира
«Казак даны ҡурғаны» мемориаль комплексы

**«Казак даны ҡурғаны» мемориаль комплексы** ― Рәсәйҙең Ростов өлкәһе, Волгодонск ҡалаһында урынлашҡан скульптура композицияһы.

## Тарихы һәм һүрәтләнеше
Мемориаль комплекс 2008 йылдың 4 ноябрендә асыла. Волгодонскка ингән ерҙә, Сухо-Соленовск ҡултығының иҫке һәм яңы ҡаланы бүлеп торған текә уң ярында урынлашҡан. Комплекс авторҙары — яҙыусы Владимир Карпенко менән скульптор, Рәсәй Яҙыусылар берлеге ағзаһы Егор Дердиященко.

Мемориаль комплекста төп урын Яков Бакланов һәйкәленә бирелә. 8 йәшендә Яков атаһының полкы менән Бессарабияға юллана. Был буласаҡ Рәсәй империяһы геройының поход тормошоноң башы була. Бакланов походтарҙа 30 йылдан ашыу ҡатнаша.

Легендар казак генералы Яков Бакланов ― милли герой, һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн алтын ҡорал менән бүләкләнә , Изге Анна хәрби орденының тулы кавалеры исеменә лайыҡ була.

Архитектура-скульптура композицияһы, йәнәһе, казак шашакаһы менән урталай бүленгән 10 метр бейеклегендәге ҡурғандан ғибәрәт. Тап шундай сабыу Кавказ һуғышының билдәле геройы, бер һелтәүҙә дошманын эйәргәсә урталай сапҡан атаман Яков Бакланов хөрмәтенә «бакланов сабыуы», тип атала. Төрөктәр уны — Батман-Клас (ярты ботлоҡ ҡылыҡлы батыр), ә кавказдар Баклю, тип йөрөткән.

Шулай уҡ урталай сабылған ҡурған казактарҙың «ҡыҙылдар»ға һәм «аҡтар»ға бүленеүен символлаштыра.

Скульптура композицияһы артында бетондан эшләнгән биш метрлы ҡурған тора, уның киҫелешендә Дон казактарының бөтөн йәшәйеш тарихын күрергә мөмкин. Тарихтың һәр этабы рельефлы итеп һүрәтләнгән.

Бетон плитала данлыҡлы биш Дон атаманының (Сары-Азман, Ермак, Платов, Булавин һәм Денисов) барельефы ҡуйылған. Шулай уҡ унда Донда төрлө ваҡытта йәшәгән ҡәбиләләрҙең (скифтар, сарматтар, һундар, аландар, казылар һ.б.)атамалары соҡоп яҙылған. Шулай уҡ тарихи даталар, батшаларҙың һәм тарихсыларҙың, ҡорамдарҙы емереү картиналары күрһәтелгән.

Ҡурған менән Бакланов һәйкәле араһында, юл ығайы ғына шапка һәм казак эйәре «ташланған». Уға билдәле Дон яҙыусыһы М. Шолохов тарафынан яҙылған легендар «Тымыҡ Дон» романынан цитата мәңгеләштерелгән.

Бынан тыш, скульптура композицияһына өс кимәлле, айырым ултырыусы бина инә. Унда картиналар галереяһы, Дон казактары музейы һәм үҙенең Кремдәге аҙашын өс тапҡырға артып киткән Царь-колокол урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Кумженск мемориалы

**Кумженск мемориалы** (**«Кумженск урманы» мемориал комплексы**) — Дондағы Ростовтың Тимер юлы районындағы мемориаль комплекс. Ҡаланың көнбайышында, Кумженск урманында, Дон һәм Үле Донец стрелкаһында урынлашҡан.Ҡоролған 1983 йылда иҫтәлегенә һәләк бойца Ҡыҙыл армияның 1941 һәм 1943 йылдарҙа Дондағы Ростовты азат иткәндә һәләк булған яугирҙары хөрмәтенә ҡуйыла. Комплекс составына бер нисә мемориал һәм туғандар ҡәберлеге инә. Кумженск мемориалы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Һүрәтләнеше
Һәйкәлдәр аллея буйлап урынлашҡан. Кумженск мемориалы составына биш пилон, дүрт Дан стелаһы, «Штурм» монументы һәм Ростов өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнашҡан хәрби частарҙың имесдәре соҡоп яҙылған иҫтәлекле плиталар инә. Пилондар һоро төҫтәге мәрмәр менән йөҙләнгән. Кумженск мемориалының төп объекты булып «Штурм» монументы тора. Гранит постаментта һөжүмгә барыусы һалдаттар төркөмө һынлана. Улар өҫтөнән 18-метрлы метал уҡ күккә оса. Ул совет ғәскәрҙәренең төп һөжүме йүнәлешен күрһәтә. Монумент эргәһендә һәләк булған яугирҙарҙың туғандар ҡәберлеге урынлашҡан. Грант плитала уларҙың исемдәре яҙылған.

Скульптура төркөмендә ҡаланы азат итеүселәрҙең аныҡ йөҙө һүрәтләнә: ҡулына пистолет тотҡан ҡатын-ҡыҙ — Александра Нозадзе, сығышы менән Абхазиянан, 56-сы апрмияның 343-сө уҡсылар дивизияһы 1151-се уҡсылар полкының рота ролитругы; уның эргәһендә рота командиры, милләте буйынса карел, лейтенант Владимир Миловидов. Ул һәләк булғас, уны Александра алмаштыра. Һәм пулемёт ротаһы командиры, кесе лейтенант Алексей Филиппов.

## Тарихы




## Иҫкәрмәләр
Палас-отель (Дондағы Ростов)

**Палас-Отель** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы боронғо биш ҡатлы йорт. XVIII быуат архитектура ҡомартҡаһы.

Йорттоң адресы: Дондағы Ростов, Буденный проспекты, 43/53.

## Тарихы
Дондағы Ростов ҡалаһындағы Буденный проспекты һәм Пушкин урамы мөйөшөндә урынлашҡан өс ҡатлы йорт 1880-се йылдарҙа Кушнарёвтың тәмәке фабрикаһы өсөн төҙөлә. 1914 йылда «Я. С. Кушнарёв ширҡәте» Асланиди тәмәке фабрикаһы менән бергә Ҡазан (Газетный) тыҡрығында урынлашҡан Асмоловтың тәмәке фабрикаһына ҡушыла, ә Буденный проспектындағы бина 1914—1915 йылдарҙа әрмән архитекторы Зәкиев Арутюн Христофорович проекты буйынса «ампир» архитектура стилендә үҙгәртеп төҙөлә.
 
Үҙгәртеп төҙөгәндән һуң бинала 1-се класлы ҡунаҡхана асыла. Ҡунаҡханала 2-3-әр урынлы 70-ләп номер, ҙур ашхана залы була. Залдың уртаһында фонтан атылып тора. Залдағы арҡыры стена буйында оркестр ҡыуышлығы урынлашҡан. Ашхана залына ингән ерҙә стеналағы ҙур уйымда балыҡ аквариумы тора, ундағы балыҡтар ресторан менюһына инә. Аквариум майҙаны 8 квадрат метр тәшкил итә.

Ашхананың стенаһы яҡты һарғылт аҡ төҫкә буялған. Буй һәм бер арҡыры стена буйлап айырым ашхана кабинеттары урынлашҡан. Кабинеттарҙан ашхана залына сығынтылары булған аркалы ишектәр асыла. Ашхана залы 800 кешегә иҫәпләнгән була.

1914 йылдың авгусында был зиннәтле «Палас-отель» ҡунаҡханаһында император Николай II ғаиләһе һәм тәхет вариҫы менән туҡтала. Император ғали йәнәптәре ғаиләһе менән Кавказдан Мәскәүгә атлы экипажда китеп барған була.

1918 йылдың 23 мартынан 4 майға тиклем «Палас-отелдә» Дондағы революцион казак башлыҡтары Подтёлков Фёдор Григорьевич һәм Кривошлыков Михаил Васильевич етәкселегендә Дон совет республикаһы хөкүмәте урынлаша.

Ростовты аҡтар ғәскәре баҫып алғандан һуң 1918 йылдың май айында бында яңынан ҡунаҡхана эшләй башлай.

1919 йылдың 13 июнендә ҡунаҡхананың вестибюлендә Кубань радаһы рәйесе хорунжий Николай Рябовол үлтерелә. Ул Кубандең үҙаллылығы һәм артабан Граждандар һуғышында ҡатнашыуҙан баш тартып Рәсәйҙән бүленеп сығыуы өсөн сығыш яһай. Офицер погонындағы үлтереүсе уның арҡаһына ике тапҡыр ата һәм автомобилдә ҡаса.

1920 йылда ҡунаҡханала 1-се атлы армияның штабы, ә һуңғараҡ Төньяҡ Кавказ хәрби округ штабы урынлаша.

Хәҙерге ваҡытта бина үҙгәртелгән, ике ҡат өҫтәп төҙөлгән. Әлеге ваҡытта унда Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының «Көньяҡ регионы хоҡуҡи тәьминәт идараһы» федераль дәүләт ҡаҙна учреждениеһы, «Төньяҡ Кавказ хәрби округы штабы» федераль дәүләт учреждениеһының Элемтә идаралығы һәм башҡа ойошмалар урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* Столица Белого движения.
* Палас-отель

## Иҫкәрмәләр
Яңауыл (станция)

**Яңауыл** — Горький тимер юлдарының Ижев регионы Яңауыл ҡалаһындағы тимер юлы станцияһы.
Йөк тейәү-бушатыу станцияһы һәм пассажирҙар станцияһы.

## Тарихы
1909—1914 йылдарҙа Ҡаҙан — Екатеринбург тимер юлы төҙөлгән. «Суйын» бер-береһенән берәр км алыҫлыҡта урынлашҡан Иванаево (Иманаево, Юбанаево) һәм Яңауыл ауылдары араһынан уҙған. Бында станция асылған. Ул станцияны «Яңауыл» тип атағандар.
Станцияла вокзпл бинаһы, һыу ҡыуҙырыу ҡоролмаһы, тимер юлдары хеҙмәткәрҙәре өсөн махсус бер нисә ҡаҙарма йорттар төҙөгәндәр. Олатайҙар һөйләүе буйынса беренсе поезд ауыл аша 1916 йылда үтеп киткән. Был бик ҙур ваҡиға булған. Станция төҙөлөүе ауылға яңы йәшәү йүнәлеше биргән.

## Станция аша уҙған поездар теҙмәһе
2016 йылдың декабрь айы торошона станция аша түбәндәге алыҫ-ара поездар уҙа.

### Йыл дауамында йөрөүсе поездар хәрәкәте

### Ваҡытлыса йөрөүсе поездар хәрәкәте

## Станция аша йөрөүсе ҡала-тирә поездары
Станциянан ҡала-ирә поездарын «Содружество» ППК-һы хеҙмәтләндерә. 2016 йыл мәғлүмәттәре буйынса станция аша Яңауылдан Ижевский ҡалаһына, Красоуфискийға, һәм Нефтекамаға хәтле электр поездары йөрөгән.

## Иҫкәрмәләр
Яңауыл (мәғәнәләр)

**Яңауыл** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Яңауыл — Башҡортостандағы ҡала.
* Яңауыл (Асҡын районы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
* Яңауыл (Ишембай районы) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.
* Яңауыл (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
* Яңауыл (Шушнур ауыл Советы, Краснокама районы) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Яңауыл (Яңы Йәнйегет ауыл Советы, Краснокама районы) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Яңауыл (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
* Яңауыл (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Яңауыл (станция) — Башҡортостандағы тимер юл станцияһы.
* Яңауыл (Шаран районы) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.
* Яңауыл (Шишмә районы) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.
* Яңауыл (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яңауыл районы
Нефтекама (мәғәнәләр)

**Нефтекама** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Нефтекама — Башҡортостандағы ҡала.
* Нефтекама (аэропорт) — Башҡортостандағы аэропорт.
* Нефтекама (станция) — Башҡортостандағы тимер юл станцияһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нефтекама ҡалаһы ҡала округы
* Нефтекама автозаводы
Дон дәүләт аграр университеты

**[[Дон]] дәүләт аграр университеты"**  Төньяҡ Кавказдың юғары дәүләт белем биреү учреждениеһы . Ул Ростов өлкәһе Персиановка ҡасабаһында урынлашҡан. Элекке атамаһы -  *Дон  ауыл хужалығы институты*.

Дон  дәүләт аграр университеты — Рәсәйҙең иң боронғо вуздарының береһе. Ул 1962 йылда Новочеркасск ветеринария-зоотехния институты (ойошторолған 1840 йылда), Азов-Черноморск ауыл хужалығы институты (ойошторолған 1907 йылда) бергә ҡушылыуҙан барлыҡҡа килә.

## Тарих
1907 йылдың  1(14) октябрендә Персияновкала   Дон урта ауыл хужалығы училищеһы (ДАХУ) — Рәсәйҙең көньяғында   бындай типтағы беренсе уҡыу йорто  асылған.

1920 йылда училище М. В. Кривошлыков  исемендәге  ауыл хужалығы техникумы тип аталып йөрөтөлә башлай.

1918 —1922 йылдарҙа техникумы базаһында Дон ауыл хужалығы һәм мелиорация институы барлыҡҡа килә.

Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәрендә үк институттың бик күп хеҙмәткәрҙәре, уҡытыусылары , студенттары  үҙҙәре теләп фронтҡа китәләр. 1942 йылдың йәйендә Персияновка  немец оккупацияһы аҫтында ҡала. Шуға ҡарамаҫтан  институт  иҫке корпусында эшләүен дауам итә.

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һүң ул  Азов-Черноморск  ауыл хужалығы институты тип атала.

1962 йылда РСФСР Министрҙар Советының 1960 йылдың 27 сентябрь ҡарары һәм РСФСР  ауыл хужалығы Министрлығының  1962 йылдың 25 ғинуар ҡарары буйынса институт Новочеркасск ветеринария-зоотехния институты менән берләштерелә һәм уларҙың базаһында **Дон ауыл хужалығы институты **барлыҡҡа килә.

1993 йылдың 5 июлендә институт  **Дон дәүләт аграр университеты**тигән яңы статус ала.

2012 йылдың ноябрендә төбәк  хакимиәте  Азов-Черноморск агроинженер академияһын һәм Дон дәүләт аграр университетын ,  нәтижәһеҙ юғары уҡыу йорттары исемлегенә кергәнлектән, берләштерергә  тәҡдим итәләр.

## Ректорҙары
1962 йылда  ректор итеп профессор Пантелеймон Ефимович Ладан (1908—1983 йылдар) тәғәйенләнгән.

Унан һуң 1980 йылда инситут ректоры -  профессор Владимир Иванович Степанов (1938—2002 йылдар).

2002 йылда Анатолий Иванович Баранов ректор булған.

 2013 йылдың сентябренән ДонДАУ  ректоры -  Александр Иванович  Клименко.

## Эшсәнлеге

СССР Юғары Советы Президиумы Указы нигеҙендә институт коллективы 1966 йылдың 27октябрендәге  Дон дәүләт аграр университеты  юғары квалификациялы ауыл хужалығы кадрҙары әҙерләгәне һәм аграр фәнен үҫтергәне  өсөн  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт университета
* Страница Донского ГАУ на Едином портале аграрных вузов России 
* Сотрудники ДонГАУ — участники Великой Отечественной войны
Дон дәүләт техник университеты

**Дон дәүләт техник университеты** (ДДТУ, элекке *Ростов  ауыл хужалығы машиналары  төҙөү институты *(РАХМТИ) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы  юғары уҡыу йорттарының береһе.

25 га майҙанда урынлашҡан, шуларҙың 13-ө студенттар паркы майҙаны. Университет  18 факультетында 240 йүнәлештәге белгестәр әҙерләй. Юғары уҡыу йорто шулай уҡ үҙ төбәгендәге  "Тагавтопром", "Роствертол", "Көньяҡ  регион" медиагруппалары һәм тағы ла башҡа ете ҙур ойошма  өсөн хеҙмәткәрҙәр әҙерләй.

Алынған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 2013 йылдың 1 октябрендә  юғары уҡыу йортонда һәм уның филиалдарында 34160 кеше  уҡый.

## Тарих
Техник юғары уҡыу йорто 1930 йылда, илдә шулай уҡ  бик күп ауыл хужалығы машиналары етештереү заводтары  һәм шул иҫәптән Ростсельмаш заводы төҙөлгәс, барлыҡҡа килә.

Яңы предприятиелар өсөн  технологтар һәм инженерҙар етешмәй, ә ул ваҡытта  Дон политехник институты ( Новочеркасск) етерлек  кадрҙар меән илде тәьмин итә алмай.

## Төрлө формалағы конденсаторҙар
Бабиков Антон Игоревич

**Бабиков Антон Игоревич** (2 август 1991 йыл) — Рәсәй спортсыһы, биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Эстафетала 2017 йылғы Донъя чемпионы. Өс тапҡыр Европа чемпионы һәм Европа чемпионаттарының өс тапҡыр бронза призёры. Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.

## Биографияһы
Антон Игоревич Бабиков 1991 йылдың 2 авгусында Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

## Биатлонда карьераһы
* 2002 йылдан биатлонда
* Тренеры — В. А. Никитин
* Беренсе тренеры —  В. И.Мишингин

### Рәсәй ярыштары
2013 йылда спринт-кросста йәйге биатлон буйынса Рәсәй чемпионы.

2013 йылда Башҡортостан йыйылма командаһы составында йәйге биатлон буйынса Рәсәй чемпионатының көмөш миҙалын алыусы.

2014 йылда шәхси уҙышта һәм спринт-кросста йәйге биатлон буйынса Рәсәй чемпионы.

2014 йылда «Ижау винтовкаһы»нда шәхси уҙышта еңеүсе була.

### Халыҡ-ара ярыштар
2010 йылда Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы составында Осрбльела (Словакия) үткән йәйге биатлон буйынса Европа чемпионатында ҡатнаша. Бында эҙәрлекләү бәйгеһендә бронза миҙал, ә ҡатнаш эстафетала Рәсәй йыйылма командаһы составында алтын миҙал яулай.

2014 йылдың ғинуарында IBU кубогының алтынсы этабында 12,5 км-ға эҙәрлекләү бәйгеһендә 10-сы урын ала.

2014 йылда Нове-Местола (Чехия) үткән биатлон буйынса асыҡ Европа чемпионатында эҙәрлекләү бәйгеһендә бронза миҙалын яулай.

2015 йылда Отепяла (Эстония) үткән биатлон буйынса асыҡ Европа чемпионатында 12,5 км-ға эҙәрлекләү бәйгеһендә бронза миҙалын алыуға ирешә. Шунда уҡ, Рәсәй йыйлма командаһы составында (Алексей Волков, Александр Печёнкин, Алексей Слепов менән бергә) 4х7,5 км эстаета бәйгеһендә Европа чемпионы була.

2016 йылдаТөмәндә үткән биатлон буйынса асыҡ Европа чемпионатында берәүле ҡатнаш эстафетала Виктория Сливко менән бергә алтын миҙал яулай. Шунда уҡ спринт бәйгеһендә бронза призын ала һәм эҙәрлекләү бәйгеһендә чемпион була.

2017 йылда Хохфильценда (Австрия) үткән Донъя чемпионатында Рәсәй йыйлма командаһы составында (Алексей Волков, Максим Цветков һәм Антон Шипулин менән бергә) 4х7,5 км эстафета ярышында донъя чемпионы титулын яулай.

### Донъя кубогы
2015 йылдың  17 ғинуарында Рупольдингта  (Германия) үткән спринт ярышында тәүге тапҡыр Донъя кубогында ҡатнаша.

2015/2016 миҙгелдә Эстерсундта  (Швеция)  шәхси бәйгелә ҡатнашып, 18-се урын ала. 2016 йылдың 23 ғинуарында Антерсельвала  (Италия) эҙәрлекләү бәйгеһендә стартта 31-се булып 7-се урында яуларға ирешә.

2016 йылдың 4 декабрендә Эстерсундта эҙәрлекләү бәйгеһендә стартта 7-се булып Донъя кубогында тәүге тапҡыр еңеү яулай.

## Донъя кубогында сағыштырма статистикаһы

### Донъя кубогында сығыш яһау статистикаһы

### IBU кубогы

## Экипировкаһы
* Винтовкаһы — Ижмаш
* Саңғыһы — Fischer
* Саңғы таяҡтары — Start
* Бирсәткәһе — Adidas
* Ботинкаһы — Fischer

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй биатлонсылар союзының рәсми сайтында спортсының профиле
* IBU (Халыҡ-ара биатлонсылар союзының) рәсми сайтында спортсының профиле
* http://allbiathlon.com/tag/anton-babikov/
* https://web.archive.org/web/20140201175951/http://allbiathlon.com/tag/anton-babikov/
Седов исемендәге Ростов диңгеҙ училищеһы

** Г. Я. Седов** исемендәге һыу транспорты институты — Дондағы Ростов ҡалаһы уҡыу йорто, адмирал ф. Ф. Ушаков исемендәге ДДУ филиалы (2012 йылға тиклем — Г. Я. Седов исемендәге Дондағы Ростов диңгеҙ колледжы).

## Уҡыу йортоноң исемдәре

* 1876—1902 йылдарҙа — Диңгеҙ кластары;
* 1902—1908 йылдарҙа — алыҫ диңгеҙ училищеһы;
* 1908—1920 йылдарҙа — Дондағы Ростов Сауҙа флоты суднолар механиктары һәм алыҫ диңгеҙ училищелары берләшмәһе ;
* 1920—1923 йылдарҙа — Дондағы Ростовтың һыу транспорты техникумы;
* 1923—1944 йылдарҙа — Ростов һыу юлдары бәйләнеш политехникумы;
* 1940 йылда Г. Я. Седов исеме бирелгән
* 1944—1976 йылдарҙа — Г. Я. Седов исемендәге Ростов диңгеҙ училищеһы;
* 1976—1992 йылдарҙа — «Почёт Билдәһе» орденлы Г. Я. Седов исемендәге Ростов диңгеҙ училищеһы ;
* 1992—2006 йылдарҙа — Г. Я. Седов исемендәге Ростов диңгеҙ колледжы;
* 2006—2012 йылдарҙа — Г. Я. Седов исемендәге Ростов диңгеҙ колледжы — адмирал Ф . Ф. Ушаков исемендәге Дәүләт диңгеҙ университеты филиалы;
* 2012 йылдан алып хәҙерге көнгә тиклем Г. Я. Седов исемендәге һыу транспорты институты — адмирал Ф . Ф. Ушаков исемендәге Дәүләт диңгеҙ университеты филиалы;
* 2006 йылдан башлап, 130 йыл эшләү осоронда, Г. Я. Седов исемендәге Ростов диңгеҙ колледжы уҙаллы юридик зат булыуҙан туҡтаны. Хәҙер ул адмирал ф. Ф. Ушаков (Новороссийск ҡалаһы) исемендәге ДДУ уҡыу йорто.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Института водного транспорта им. Г. Я. Седова
* Ивановский А. В. Ростовский-на-Дону политехникум водного транспорта // Донской временник. Год 2016-й / Дон. гос. публ. б-ка. Ростов-на-Дону, 2015. Вып. 24. С. 64-67.
Таганрог радиотехник университеты

**Таганрог радиотехник институты / ТРТИ** — дәүләт юғары уҡыу йорто, Таганрог ҡалаһында 1951—1993 йылдарҙа эшләгән. 1993 йылда институт Таганрог дәүләт радиотехник университетына әйләнгән.

## Институттың исемдәре
* 1951—1974 — Таганрог радиотехник институты
* 1974—1993 йылдарҙа— В. Д. Калмыков исемендәге Таганрог радиотехник институты.
* 1993—2006 йылдарҙа —В. Д. Калмыков исемендәге Таганрог дәүләт радиотехник университеты
* 2007—2012 йылдарҙа —Көньяҡ федераль университетының Таганрог технология институты
* 2012—2013 йылдарҙа — Көньяҡ федераль университетының Таганрог кампусы
* 2013 йылдан алып хәҙерге көндә—Көньяҡ федераль университетының Инженер-технологик академияһы

## ТРТИ булдырыуҙың тәүшарттары
«1951 йылда Таганрог „Прибой“ оборона радиозаводы директоры Геннадий Чернов, заводтың иң ҙур мәсәьәләһе булып, кадрҙар дефициты торғанлығын аңлап, Мәскәүгә үтенес хаты ебәрә. Черновтың хаты илдә сәнәғәт тармағын етәкләүсе Л&#x20;. П.&#x20; Берия ҡулына эләгә. Бер ай ҙа үтмәй, Таганрогҡа комиссия килде КПСС үҙәк комитеты комиссияһы предприятиеға килеп төшә һәм мәсьәләне өйрәнә башлай. ҮК Комиссияһы „Прибой“ заводына уның ағымдағы мәсьәләләрен хәл итеүҙә һиҙелерлек ярҙам итә, ә йыл аҙағына ТРТИ төҙөү тураһында хөкүмәт ҡарар әҙерләй.

Таганрог радиотехник институтын барлыҡҡа килтереү тураһында 1951 йылда Министрҙар Советы менән ССР Союзы  1951 йылдың 21 декабрендә Иосиф Сталин имзаһы ҡуйылған 5389-2346 Ҡарары буйынса *Таганрогта радиотехник институт асып, унда радиотехник, радиолокация һәм электровакуум белеме буйынса инженер белгестәре әҙерләү башлау нигеҙләнә. 1952/53 уҡыу йылында институтҡа 400 студент ҡабул итергә һәм 5 йыл эсендә уҡытып сығарырға бойорола. Таганрог радиотехник институты студенттары контингентын 2000 кешегә еткерергә ҡушыла*. Шул уҡ ваҡытта СССР Министрҙар Советы Ҡарары Рязань радиотехник институты, ә һуңыраҡ,1964 йылда — Минск радиотехник институты барлыҡҡа килә.

## ТРТИ тарихы

1952 йылдың 31 авгусында ТРТИ рәсми асыу тантанаһы булып уҙа. 1952 йылдың 1 сентябрендә уҡыуҙар башлана. Унда 1 һәм 2 курстың 544 студенттарын 43 уҡытыусы уҡыта башлай. 1952 йылда радиотехника теоретик нигеҙҙәре, электр машиналары, электр иҫәпләүҙәр, механик иҫәпләүсе машиналарҙың һәм дөрөҫ деталдәр механикаһы, автоматика һәм телемеханикаһы лабораториялары эшләй башлай.

## Уҡыу һәм лаборатория корпусы ТРТИ
* **Корпус «А» ТРТИ** — Чехов ур., 22. *Төҙөлгән 1916 йылда (Алексеевск ҡатын-кыҙҙар гимназияһы), арх. А&#x20;. М.&#x20;Гинзбург*.
* Корпус «Б» ТРТИ — Чехов ур., 22 «Б».
* «В» корпусы, " ТРТИ — Петров урамы, 81.
* **Корпус «Г» ТРТИ** — Энгельс урамы, 1. *Төҙөлгән 1952—1958 йылдарҙа, арх. П. В. Бондаренко(ГИПО*).
* **Корпус «Д» ТРТИ** — Некрасов тыҡрығы, 44.
* Корпус «Е» ТРТИ — Шевченко урамы, 2
* Корпус «Д» ТРТИ — Чехов ур., 2
File:Taganrog_TRTI_corp_A_2011.jpg|Корпус "А", 2011 й.
File:Taganrog_TRTI_corp_G_2012.jpg|Корпус "Г", 2012 й.
File:2012 TRTI korp D.jpg|Корпус "Д", 2012 й.


## Сығанаҡтар
Әлмәтов Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәр улы

**Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәр улы Әлмәтов** (1847—1907) — башҡорт дин әһеле.

## Биографияһы
Әлмәтов Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйәр улы 1847 йылда Ырымбур губернаһы Бәләбәй өйәҙе Әлшәй улусы Суйынсы ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.

1876 йылдың 25 ғинуарында Ырымбурҙың 1-се йәмиғ мәсетенең икенсе муллаһы вазифаһына һайлана, ә шул уҡ йылдың 9 мартындағы Ырымбур губерна идаралағы указы менән мәсет имам-хатибы һәм мөҙәрисе итеп раҫлана. Х. Әбделкәримов вафат булғандан һуң, 27 июлдән мәсет мәхәлләһен етәкләй.

1876 йылдан Ырымбур ҡала гимназияһында ислам нигеҙҙәренә өйрәтә. 1878 йылдың 20 майындағы указға ярашлы Мөхәммәтшакир Әлмәтовҡа ахун дәрәжәһе бирелә.

Төрмәләр буйынса Ырымбур губерна попечителлек йәмғиәте ағзаһы була. Император Николай II 1897 йылдың 1 ғинуарындағы үҙенең указы менән уны Станислав таҫмаһындағы «За усердие» алтын миҙалы менән бүләкләй.

Ырымбур губерна идаралығының 1902 йылдың 24 июнендәге указына ярашлы, сәләмәтлек торошо буйынса йөкмәтелгән вазифаларын азат ителә. Әммә Мөхәммәтшакир Әлмәтов Сенаттың 1905 йылдың 29 апрелендәге указы аша был ҡарарҙы ғәмәлдән сығарырға ирешә һәм вазифаһын ҡайтара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Денисов Д. Н.* Исторические мечети Оренбурга // Мечети в духовной культуре татарского народа (XVIII в. — 1917 г.). — Казань, 2006. — С. 53-72.
Боғҙанов Ғәбдрәүеф Ғабдулла улы

**Ғәбдрәүеф Ғабдулла улы Боғҙанов** (1886—1931) — башҡорт дин әһеле.

## Биографияһы
Боғҙанов Ғәбдрәүеф Ғабдулла улы 1886 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Ырымбур ҡалаһында Ырымбур казак ғәскәре офицеры ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса башҡорт.

Ырымбур Неплюев кадет корпусын, 1907 йылда Ырымбур казак юнкер училищеһын тамамлай. 1910 йылда хорунжий званиеһында отставкаға китә, Уралдың бер нисә төбәгендә ер үлсәүсе булып эшләй.

1914 йылда йәнә хәрби хеҙмәткә саҡырыла, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Есаул званиеһын ала, бер нисә орден менән бүләкләнә.

1917 йылдан эсерҙар партияһы, Ырымбур ғәскәри хөкүмәте ағзаһы. I Ырымбур мосолман казактары съезының рәйесе, 2-се һанлы Ырымбур округы Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутат итеп һайлана.

1918 йылдан — Комуч (Бөтә Рәсәй Ойоштороу комитеты) ағзаһы, Комуч мосолман хәрби частарын ойоштороусыларының береһе була.

1919 йылдан генерал А. И. Дутовтың Ырымбур казак армияһында хеҙмәт итә, шул уҡ йылдың көҙөндә Ырымбур казак бригадаһы менән Ҡыҙыл армия яғына сыға. Эскадрон командиры, полк командиры ярҙамсыһы булараҡ совет-поляк һуғышында, Врангель армияһына һәм баҫмаҡтарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.

1920 йылдарҙа РККА кавалерия полкының һәм бригаданың командиры була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Ҡыҙыл армияһының командир составын элекке аҡтарҙың офицерҙарынан «таҙартыу» барышында «Весна» эше буйынса репрессиялана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Волков Е.* Колчаковские офицеры: опыт исторического исследования. — Челябинск, 2001.
* Всероссийское Учредительное собрание. — М.-Л., 1930. — С.116-138.
* Гражданская война в Оренбуржье. 1917—1919 гг. Документы и материалы. — Оренбург, 1958.
* *Протасов Л. Г.* Люди Учредительного собрания: портрет в интерьере эпохи. — М., 2008.
* Урал и Прикамье. Ноябрь 1917 — январь 1919. Документы и материалы. — Париж, 1982.
Каменнов йорто

**Каменнов йорто** — Таганрог ҡалаһының уртаһында Итальянский тыҡрығы, 27 адресы буйынса урынлашҡан XIX быуат уртаһында төҙөлгән ике ҡатлы йорт. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. 1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се һанлы ҡарар.

## Тарихы
Каменновтың Таганрогтағы йорто башта табыш йорто итеп төҙөлә. Ул 1850 йылда сауҙагәр A. A. Монети аҡсаһына эшләнә, 1880 йылдарҙа дворян һәм алпауыт Михаил Петрович Каменнов милкенә күсә. Таганрог ҡалаһы тарихында Монети исеме грек эмигранттарының йәтим балаларын Петербургҡа оҙатып барыу һәм Ҡырым һуғышы барышында десант корпусы төшөрөүҙе кире ҡағыу, ҡалала янғын таралыуға юл ҡуймау менән бәйле осрай. Совет власы йылдарында йорт национализациялана.

Был йортта шағирә һәм тәржемәсе Парнок София Яковлевна, шағир, музыкант, совет джазы пионеры, тәржемәсе, бейеүсе, хореограф Парнах Валентин Яковлевич, шағирә Тараховская Елизавета Яковлевна йәшәйҙәр.

Тыуған яҡты өйрәнеүселәр араһында был йортто уның һуңғы хужаһы буйынса — Каменнов йорто тип атайҙар. Йорт көньяҡ классицизм стилендә төҙөлә. Бер яғы менән Александр урамына ҡарай.

Подвалы булған ике ҡатлы йорттоң тәҙрәләре йөҙлөк һәм тәҙрә уйымын биҙәп тороусы көпләүсе таш менән ҡаймалап алынған. Икенсе ҡатта тәҙрәләр өҫтөндә кәрниздәр эшләнгән. Икенсе ҡаттағы кәрниз буйлап урынлаштырылған сығынтылар һәм филёнканан яһалған этаж ара һыҙат иғтибарҙы йәлеп итеп тора. Инеү ишеге Александр урамы яғынан да, ихата яғынан да бар.

Бинаның фасады штукатуркаланған һәм ике төҫлө буяуға буялған. Дөйөм ерлек һары төҫтә, архитектура деталдәре аҡ төҫкә буялған, был уларҙың айырылып тороуын тәьмин итә. Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт, асыҡ йәшел төҫкә буялған. Торошо ҡәнәғәтләнерлек. Регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән (1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се һанлы ҡарар).

## Әҙәбиәт
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0
* *Волошин В.* Вдоль и поперёк Итальянского. — Таганрог: ИП Кравцов В. А., 2012. — С. 9. — ISBN 978-5-904585-27-3.
* *[[Гаврюшкин, Олег Павлович|Гаврюшкин О. П.]]* Мари Вальяно и другие. Таганрог. Изд. МИКМ. 2001.
* 

## Һылтанмалар
* Итальянский переулок. 27 на сайте «Исторический Таганрог» 

## Иҫкәрмәләр
Һалҡын һыу шишмәһе

** Һалҡын һыу шишмәһе** — Ростов өлкәһе Мясниковский районының Чалтырь ауылындағы шишмә.

## Тарихы

Билдәле Һалҡын һыу шишмәһе Ростов өлкәһе Мясниковский районының Чалтырь ауылы эргәһендәге шишмә. Шишмә тау битләүенән ағып сығып йылға барлыҡҡа килтерә.
Был шишмә тарихы әрмәндәрҙең Донға күсенеүе менән бәйле. Риүәйәт буйынса Ҡырымдан күсенеүсе әрмәндәр каруаны егелгән үгеҙҙәрҙә барған. Ылауҙарҙан алда һыу эҙләп атлы һыбайлылар барғандар. Һыу сығанағы тапҡан осраҡта улар был турала артта килеүсе кешеләргә әйткәндәр. Бер саҡ улар йырында кескәй йылға күргәндәр, уны тәмләп ҡарағандар һәм уның тураһында кешеләргә хәбәр иткәндәр. Күсенеүселәр күп булғанлыҡтан, уларҙың бер өлөшө шишмә янында ҡалған, ҡалғандары артабан киткән.

Хәҙерге Чалтырь ауылы урынында йорттар төҙөп урынлашып алғас, халыҡ шишмәне таштар менән уратып һалып сыға. Һуңғараҡ ҡоҙоҡ ҡаҙалар, торба һәм улаҡ буйлап һыу ебәрәләр. Ер өҫтөндә тишек эшләнә, һыу унан ағып сығып йылға барлыҡҡа килтерә.

Шишмә янында бәләкәй ҡыңғыраулы сиркәү була. Риүәйәт буйынса, бер ваҡыт дингә ышаныусы кеше ғибәҙәт ҡылып торған һәм өйөнөң тәҙрәһе аша шишмә эргәһендә яҡтырып торған бағана күргән. Иртәнсәк ул был турала священниккә һөйләй. Поп ишеткәндәрен Эчмиадзин ҡалаһы властәренә еткерә. Әрмәнстандан ошо уңай менән белгестәр килә, улар был ваҡиғаны билдә тип ҡабул итә. Бынан һуң сиркәүҙең проектын эшләйҙәр һәм тиҙ арала уны төҙөп тә ҡуялар. Әлеге ваҡытта был сиркәүҙең макеты Чалтырь ауылының тыуған яҡты өйрәнеү музейына ҡуйылған. Шишмәнең ҡоҙоғо сиркәү эсендә була.

Шишмә һыуы бик һалҡын һәм дауалау үҙсәнлегенә эйә була. Шишмә янына кешеләр төрлө ауырыуҙарҙан дауаланырға киләләр, изге урын итеп ғибәҙәт ҡылалар. Урындағы халыҡ шишмә янында байрамдар ойоштора, төрлө уйындар уйнай.

Хәҙерге ваҡытта шишмә эргәһендәге сиркәү емерелгән, шишмә үҙе ҡороған. Иҫтәлек булып шишмә урынында ҡоҙоҡ түбәһе һәм таштан һалынған ҡоҙоҡ ҡына ҡалған.

## Һылтанмалар
* Родник Салых-Су в Чалтыре
* Родник Салых-Су
* Родник Салых-Су
Дон хәрби-тарихи музейы

** Дон хәрби тарихи музейы ** — хәрби тарих музейы. Дондағы Ростов ҡалаһында һәм Мясниковский районының Недвиговка утарында урынлашҡан.

## Тарихы

Ростов хәрби тарих музейы 2006 йылда ҡарай килеүселәрҙе Рәсәй армияһы тарихы, уның дәүләт тормошонда роле менән таныштырыу маҡсатында булдырылған. Музейҙа күп һанда атыу ҡоралы, автомобиль техникаһы, танктар һәм Дон крайының хәрби тарихы менән бәйле башҡа экспонаттар ҡуйылған. Музей Беренсе донъя һуғышы, Бөйөк Ватан һуғышы, татар-монгол ябырылыуы осоро һәм башҡа ваҡиғаларҙы тергеҙеү менән шөғөлләнә.

Дондағы Ростов ҡалаһында музейҙың түбәһе ябыҡ өлөшөндәге экспозицияла хәрби башлыҡтарҙың фотографиялары, хәрби форма, көнкүреш предметтары, төрлө осорҙарҙағы урыҫ һалдатының ғәскәри кәрәк-ярағы һәм ҡорамалдары ҡуйылған. Экспонаттар иҫәбендә: мушкеттар, пистолеттар, автоматтар, винтовкалар, пулеметтар, минометтар, шпагалар, ҡылыстар, шашкалар һәм күп һанда төрлө төрҙәге хәрби техника.
Ростовтан егерме километр алыҫлыҡтағы Недвиговка утарында асыҡ майҙансыҡта урынлашҡан музей экспозицияһында эре хәрби техника урынлашҡан. Бында шулай уҡ хәрби ангарҙар төҙөлгән, боронғо хәрби нығытма макеты эшләнгән.

Асыҡ һауа аҫтында һәм ангарҙарҙа эре габаритлы техниканың һирәк экспонаттарын, шулар иҫәбендә танктар, бронялы машиналар, Ҡыҙыл тәре машиналары, мина яландарын минанан таҙартыусы машиналар, транспорттың төрлө төрҙәре (ГАЗ-М1 фаэтон, ГАЗ-67б, ЗИС-5, Stoewer R200 Kfz 4, L2H143 йөк машинаһы), Советтәр Союзының (гвардия минометы Катюша БМ-13Н), Германияның (75-мм еңел йәйәүлеләр орудиеһы 7,5-cm le.I.G.18) һәм Икенсе донъя һуғышы осорондағы АҠШ-тың артиллерия ҡоралдарын күрергә мөмкин. Эшләүсе хәрби техника хәрби парадтарҙа ҡатнаша.

Музей хеҙмәткәрҙәре тарихи-публицистик фильмдәр төшөрәләр. Улар иҫәбендә: «Февраль 43. Ростовты азат итеү», «Миус-фронтты өҙөү», «Ватандың ҡалҡан һәм ҡылысы» һәм башҡалар.

## Һылтанмалар
* 
* Ростовский музей военной истории 
* Донской Военно-исторический музей 
* Донской Военно-исторический музей

## Иҫкәрмәләр
Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы

**Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы** (24 март 1955 йыл) — рәссам, 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004).

## Биографияһы
Фәйзрахман Абдрахман улы Исмәғилев 1955 йылдың 24 мартында БАССР-ҙың Белорет районы Йөйәк ауылында тыуған.

1978 йылда Өфө сәнғәт институтын (уҡытыусыһы Р. М. Нурмөхәмәтов) тамамлай. Репин исемендәге Санкт-Петербург дәүләт академия институтында стажировка үтә.

1980 йылдан Өфөнөң 2-се педагогия колледжында эшләй, 1983—1986 йылдарҙа — Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам, 1993 йылдан — Өфө дәүләт сәнғәт академияһында уҡытыусы, 2003 йылдан М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры. 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмә ағзаһы.

Рәссамдың эштәре Третьяков галереяһында, М. В. Нестеров ис. БДХМ (Өфө), «Academia» (Өфө, УГАЭС), Белорет, Нефтекама картиналар галереяһында, А. Мөбәрәков музей-йортонда, шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

## Эштәре
«Ауыл хыялыйы» (1980), «Таң» (1983), «Өйөрөлмәк» (1989), «Толпар» (1991), «Алпамыша», «Ҡыҙылташ» (1992), «1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорттар» (1998—2004), «Салауат тураһында иртәк» (2003—2004; соавторы И. И.Ғаянов), «Ҡанатлы ат», «Ҡолап барыусы Толпар», «Сен-Жермен майҙанында таң», «Александр I батшаның башҡорттарға мөрәжәғәте», «Йылға янында».

## Күргәҙмә
Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы — 1974 йылдан художество, 2006 йылдан халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

Шәхси күргәҙмәләре Өфөлә (1987, 1993, 2005, 2006), Белоретта (1990, 1997), Стәрлетамаҡта (2006).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997).
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004) — «1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорттар», «Салауат Юлаев» хеҙмәттәре өсөн.

## Уның тураһында ваҡытлы матбуғат
* Шәйбәков Р. Беҙҙең ғорурлыҡ. «Урал» гәзите, 2016, 30 октябрь.
* Алим Фаизов. Файзрахман Исмагилов — яркий приверженец правды в искусстве (К 60-летию живописца). Информационное агентство «Башинформ», 24 марта 2015 года.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы    
* http://www.shrb.ru/painting/ismagilov_fa.htm
* http://artageless.com/about-fayzrahman-ismagilov-northern-cupids-161 
* http://halloart.ru/showthread.php?t=1746
Донда элемтә үҫеше тарихы музейы

**Донда элемтә үҫеше тарихы музейы ** — Ростов өлкәһендә элемтә барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә арналған махсуслашҡан музей..

## Тарихы

Донда элемтә үҫеше тарихы музейы 2009 йылдың 6 майында ААО «Көньяҡ телекоммуникацион компанияның» («КТК») Ростов филиалында асыла. Музей заманса телекоммуникацион тармаҡҡа нигеҙ һалыусы Попов Александр Степановичтың 150-йыллыҡ юбилейына тап килтереп асыла,. Музей «КТК» ААО-ның Ростов филиалы етәксеһе Юрий Метла инициативаһы буйынса булдырыла.

Музейҙа элемтәселәр 120 йыл дауамында ҡулланған төрлө телефон техникаһы ҡуйылған. Номер йыймай торған тәүге телефондар, Беренсе һәм Икенсе донъя һуғышы элемтә саралары, радиостанциялар һ.б. ҡуйылған. Экспонаттар араһында Еңеүҙең 60-йыллығына музейға бүләк ителгән 1942 йылғы америка ялан телефоны бар.

Музейҙа Ростов өлкәһендә элемтәнең үҫеш тарихы менән танышырға мөмкин, ул 1885 йылдың апрелендә башланғыс ала. Был ваҡытта ҡала Думаһы ҡаланы телефон бәйләнеше менән тәьмин итергә була. Элемтә станцияһын 1886 йылдың 20 авгусында эшләтә башлайҙар. Беренсе станцияның һыйҙырышлылығы 60 номер тәшкил итә, 1913 йылға абоненттар һаны 3304 булып китә. Абоненттарҙы тоташтырыуҙы телефонистар башҡаралар. Телефон селтәрен эшләтеү менән К. Зигель фирмаһы шөғөлләнә.

2006 йылда, ҡалала телефон бәйләнешен асыу хөрмәтенә, ҡала администрация бинаһында бронза таҡтаташ ҡуйыла.

Ваҡыт үтеү менән районда элемтә үҫешә, уның һыйҙырышлылығы арта, белгестәр әҙерләү өсөн уҡыу йорттары асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 1 400-ҙән артыҡ элемтәсе белгес фронтҡа китә. Дондағы Ростовты азат итеү менән 1943 йылдың февралендә ҡалала элемтә эшләй башлай. Ваҡыт үтеү менән ҡалала бәйләнештең бөтә төрҙәре үҫешә: телефон, телеграф, радиобәйләнеш, Ерҙең яһалма юлдаштары аша космос бәйләнеше.
Музейҙа барлығы 500 тирәһе экспонат бар: 1905 йылғы Siemens телефонынан алып хәҙерге кәрәҙле телефондарға тиклем. Музей стендына ҡуйылған фотографияларҙа ҡала телефонсыларын күрергә мөмкин. Элемтә үҫешенең беренсе йылдарында телефонсы итеп тик оҙон буйлы ҡыҙҙарҙы ғына алалар. Оҙон буйлы ҡыҙҙар оҙон ҡулдары менән телефон сымдары ярҙамында ҡулдан телефон айырғысҡа үрелә алалар.

## Һылтанмалар
* Музей истории развития связи на Дону
* Музей связи Ростовского филиала «ЮТК» 

## Иҫкәрмәләр
Зыярат

**Зыярат** (ғәр.) — үлгән кешеләрҙе күмә торған урын; ҡәберлек (мосолман зыяраты).

Зыярат, ғәҙәттә, башҡорт ауылының эргәһендә, асыҡ ерҙә йәки ҡайынлыҡ янында, күп осраҡта ҡалҡыу ерҙә урынлашҡан була.

Борон зыяратты ҡәҙерләп тәрбиәләп кенә торғандар. Зыяратты бөтә ауыл бер булып ҡойма менән уратҡан. Имән бағаналарға һәр кем үҙенең тамғаһын кирткән. Зыяраттағы ағастарҙы ҡырҡыуҙан һаҡлап, тәрбиәләгәндәр. Зыярат ере башҡорт халҡында изге ер булып һанала. Унда ҡәбер тупрағына баҫырға, төкөрөргә ярамай. Ҡысҡырып һөйләшеү, көлөшөү ҙә ҡәтғи тыйыла.

Башҡорт халҡында зыярат менән бәйле тағы ла күп кенә тыйыуҙар йәшәп килә. Мәҫәлән, «Зыяратҡа бармаҡ төртөп күрһәтмә, бармаҡ серей», «Зыярат эргәһенән үткәндә теш күрһәтергә, ауыҙ асырға ярамай». Ауырлы ҡатындарға зыяратҡа барырға ярамай, сөнки аяғына ҡәбер тупрағы йәбешһә, баланың ғүмере ҡыҫҡа була йә үле тыуа.
Ҡатындарға зыяратҡа инергә ярамай. Бала-сағаға, ҡыҙҙарға зыяратҡа инергә рөхсәт.

Зыяратта ҡәберҙе мәрхүмдең буйына ҡарап ҡаҙалар. Ир кешегә кендек тиңенән дә ярай, ҡатындарға түш тиңенән ҡаҙыла. Соҡорҙоң ҡибла яғынан кеше һыймалы, ултырғанда, башы теймәҫлек уйым яһала (уны ләхет алыу тиҙәр).

Ҡәберҙе күмеп бөткәс, мәрхүмдең баш осо тапҡырына уның үҙенең, атаһының исеме, фамилияһы һәм тыуған, үлгән йылдары яҙылған таш ҡуйыла.

Кешеләр зыяраттан киткәндән һуң, мәрхүмгә йәне кире әйләнеп килә, үлем — кешенең бер тороштан икенсеһенә күсеү генә, тигән ышаныу йәшәй халыҡта.

Әүлиә кеше ерләнгән зыярат изге зыярат булып һанала.

Яҡты донъянан киткән яҡындарын, туғандарын иҫкә алыу өсөн халыҡ зыярат ҡыла. Зыярат итеү (йәки ҡылыу) — 1) күрергә, ҡарарға, хәл белергә барыу. *Был урынды бер нисә тапҡыр зыярат итеп, бөтә ҡанундарын… үҙләштереп бөткән извозчиктар аттарын урынлаштырып, арбаларындағы нәмәләрен бушата башланы* (Имай Насыри); 2) изге урынды йәки нәмәне барып күреп, дини йола атҡарыу. *Бер нисә көндән Сәмәрҡәндҡә оҙаталар икән. Ана шунда зыярат ҡылырға, ҡарай барырға мөмкин тинеләр* (Сәғит Агиш). Зыярат ҡылыу ҙур сауап һанала.

## Һылтанмалар
http://www.pandia.ru/text/77/113/135.php
## Иҫкәрмәләр
Нафиҡова Фирҙәүес Мөхәмәтвәли ҡыҙы

**Нафиҡова Фирҙәүес Мөхәмәтвәли ҡыҙы** (20 март 1938 йыл — 26 ғинуар 2008 йыл) — балет артисы, бейеүсе, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). «Почёт Билдәһе» ордены (1981) кавалеры. БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977). 

## Биографияһы
Фирҙәүес Мөхәмәтвәли ҡыҙы Нафиҡова 1938 йылдың 20 мартында Өфөлә тыуған. Атаһы НКВД хеҙмәткәре, әсәһе — башланғыс кластар уҡытыусыһы. Күп балалы ғәиләлә Фирҙәүес иң кесеһе. 1942 йылда атаһы репрессияға эләгә һәм һөргәндә мәрхүм була. Бер аҙҙан әсәһе лә вафат булып ҡала. Фирҙәүес балалар йортонда тәрбиәләнә.

1956 йылда Ленинград хореография училищеһын тамамлай һәм ижади эшмәкәрлеген Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында солист булып башлай.

30 йылдан ашыу ғүмерен сәхнәгә бағышлай, башҡорт, рус һәм сит ил классик спектаклдәрендә ҡабатланмаҫ образдар тыуҙыра.

1959 йылда Венала Йәштәр һәм студенттарҙың етенсе бөтә донъя фестивалендә лауреат исеменә лайыҡ була.

1975 йылда СССР-ҙың Ҙур театры саҡырыуы буйынса «Дон-Кихот» спектаклендә Китри, «Кармен-сюита» спектаклендә Кармен партияларын башҡара.

Театр сәнғәтен үҫтереүгә тос өлөш индергәне өсөн Фирҙәүес Нафиҡоваға «РСФСР-ҙың халыҡ артисы», «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исемдәр бирелә, 1977 йылда Бизе-Щедриндың "Кармен-сюитаһы"ндағы Кармен роле һәм "Испан миниатюралары"ндағы Ампара-кәләш роле өсөн Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
 
1986 йылдан Өфө хореография училищеһында уҡытыусы булып эшләй.

Дүрт балаһы бар.

## Төп партиялары
Фирҙәүес Нафикованың репертуарына ингән классик, шулай уҡ заманса һәм милли балет партиялары:
* *Зарема* (Борис Асафьев, «Баҡсаһарай фонтаны»)
* *Одетта* һәм *Одиллия* (Чайковский, «Аҡҡош күле»)
* *Франциска* (Иоганн Штраус, «Зәңгәр Дунай»)
* *Медора* (Адольф Адан, «Пират»)
* *Мирта* (Адольф Адан, «Жизель»)
* *Китри* (Людвиг Минкус, «Дон Кихот»)
* *Кармен* (Жорж Россиниҙың — Родион Щедрин, «Кармен-сюита»)
* *Көлһылыу* (Сергей Прокофьев, «Золушка»)
* *Фани* (Ҡара Караев, «Тропою грома»)
* *Зәйтүнғол* (Лев Степанов, «Сыңрау торна»)
* *Ғәлимә* (Халик Заимов һәм А. Чугаев, «Ҡара йөҙҙәр»)
* *Тәңкәбикә* (Морат Әхмәтов, «Ай тотолған төндә»)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Йәштәр һәм студенттарҙың етенсе бөтә донъя фестивале лауреаты (Вена, 1959)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1971)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1974)
* Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1977) 
* «Почёт Билдәһе» ордены (1981).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Её называли богиней танца  (К 75-летию со дня рождения выдающейся балерины Фирдаус Нафиковой).
Нефтехимик мәҙәниәт йорто (Салауат)

**"Нефтехимик" мәҙәниәт йорто** — Салауат нефтехим газпромы ААЙ мәҙәниәт һарайы. Ул 1962-1964 йылдарҙа авторҙар тарафынан  эклектика стилендә төҙөлгән. Баш инженеры И. Ю. Венцель (1919—1999 г.) 1964 йылда тулыһынса төҙөлөп бөткән.
Ул Салауат ҡалаһының Ленин майҙанында урынлашҡан. Директоры Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре  Владимир Ильич Стаханов.

## Архитектура

 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Журавлёв Петр Алексеевич "Город Салават" 2011г, изд. ООО "СН-Медиа".
* Газета Выбор. 19.05.1998. Н. Фахреев Статья "Наш дворец культуры"
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* http://img-fotki.yandex.ru/get/5504/jane6666.1f/0_5623e_b7febacf_orig 
* Кубок по спортивным танцам
## Һылтанмалар
* Суд сохранил салаватскому ДК «Нефтехимик» статус объекта культурного наследия. Газета "Выбор" от 02.12.2014г.
* Башкирская энциклопедия 
* http://gpns.ru/social/kultura/dvorets-kultury-neftekhimik
Г. М. Бериев исемендәге Таганрог авиация фәнни-техник комплексы

**ЕАЙ « Г. М. Бериев исемендәге авиация фәнни-техник комплексы»** (*ТАНК им. Г. М. Бердиева*) — Таганрогта урынлашҡан авиация төҙөү кәсепханаһы.

1934 йылдың 1 октябрендә ДУАП № 244/260 Бойороғо буйынса Таганрогта 31-се авиация заводында **Үҙәк диңгеҙ самолеттар төҙөү конструкторлыҡ бюроһы ** төҙөргә ҡарар ителә. Баш конструкторы булып инженер Г. М. Бериев тәғәйенләнә.

Предприятиеның төп һынауҙар базаһы -Таганрог-Көньяҡ аэродромы.

## Тарих

ҮКМ МС эшмәкәрлеге МБР-2 гидросамолеттарын М-17 моторы менән сериялы етештереү һәм КОР-1 корабль разведчигын иҫәпләп эшләүҙән башланып киткән. МБР-2 гидросамолеттарын күпләп етештереү № 31 заводында башланып китә, шунда уҡ ҮКМ МС төҙөлә. КОР-1 разведчигын эшләү менән бер рәттән МР-2 самолетын яңыртып төҙөү ҙә алып барыла. Уларға яңы М-34, М-107 двигателдәре, экипаж өсөн ябыҡ кабина һәм самолеттың тышҡы формаларын яҡшыртыла, пассажирҙар һәм йөк ташыу самолеттары варианттары башҡарыла. Ғөмүмән алғанда, 1940 йылға тиклем 1365 бындай пассажирҙар һәм йөк МП-1 һәм МП-Т машиналары төҙөлә. Был машиналар илдең төп диңгеҙ авиацияһы самолеттарын тәшкил итә. 1938 йылда был самолетта летчиктар М. Раскова, П. Осипенко һәм В. Ломако Севастополь — Киев — Түбәнге Новгород — Архангельск маршруттары буйынса иң алыҫҡа осоу буйынса 6 халыҡ-ара рекорд ҡуялар.

1935 йылда ҮКБ алыҫ диңгеҙ разведчиғы МР-5 эшләүҙе бик уңышлы итеп алып бара, тик был машинаны сериялап сығармайҙар, сөнки был ваҡытта И. В. Четвериковтың МДР-6 конструкцияһы әҙер булған. 1938 йылда яңы МБР-7 гидросамолеты сығарыла башлай, ләкин машинаны һынау ваҡытында ике самолет ватылыу сәбәпле был эш туҡталып ҡала.

## Милекселәр һәм етәкселек
Төп кәсепхана акционерҙары: фәнни-етештереү концерны «Иркут» , ААЙ "«Сухой» Авиация холдинг компанияһы «Сухой» .

Бөгөн Г. М. Бериев исемендәге ТАНТК башында Ю. В. Грудинин тора.

## Эшмәкәрлеге
Хәҙерге ваҡытта Бе-200 (Корпорацияһы Иркут), Бе-103 (Амурҙағы Комсомольск авиация етештереү берләшмәһе) сығарыла.

## Кәсепхана директорҙары
* 1973—1985 йылдар — И. Е. Есауленко

## Шулай уҡ ҡара
* Роберт Людвигович Бартини
* Рәсәй авиация заводтары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — Семикаракорск ҡалаһындағы музей.

## Музей тарихы
Музей 1997 йылда булдырыла. 2000 йылдан башлап ул мәҙәни һәм фәнни-ағартыу учреждениеһы булараҡ рәсми рәүештә асыла.

Музейҙың 16 меңдән артыҡ берәмек төп һәм ғилми-ярҙамсы фонды иҫәпләнә. Ул Ростов өлкәһе муниципаль музейҙары араһында иң ҙуры булып тора. Дүрт залында «Яҡташ-яҙыусы Борис Николаевич Куликовтың тормошо һәм ижады» әҙәби-монографик экспозиция йәйелдерелгән. Килеүселәр музей экспозицияһында һынлы сәнғәт, XIX быуат аҙағы — XX быуаттың беренсе яртыһында Семикаракорск станицаһының көнкүреше һәм этнографияһы, Семикаракорск районының хәрби һәм хеҙмәт даны тарихы менән танышырға мөмкин.

Музей янында өс әҙәби-тарихи берекмә эшләй — «Татьянин день» Кочетовская станицаһында, «Ватан тарихын һөйөүселәр клубы» һәм «Матурлыҡ һөйөүселәр клубы» Семикаракорск ҡалаһында (1962 йылдан алып). 2004 йылда Кочетовская станицаһында 1986 йылда асылған В. А. Закруткин мемориаль йорт-музейы музей составына структура бүлексәһе сифатында ҡушыла. Йорт-музейҙың фондында алты меңдән артыҡ экспонат иҫәпләнә.

2013 йылда Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Ростов өлкәһенең 26 муниципаль музейы араһында беренсе булып, мәҙәниәт Министрлығы булышлығында төҙөлгән Рәсәй Федерацияһы Музей фондының дәүләт каталогына индерелгән.

Музей йыл һайын Бөйөк Ватан һуғышының иҫтәлекле даталарына арналған саралар үткәреп тора.

## Адресы
Музей түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Ростов өлкәһе, Семикаракорск ҡалаһы, В. А. Закруткин проспекты, 25.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* МБУ «СИКМ»
Дон дельтаһы

** Дон дельтаһы** (антикала — **Меотий һаҙлығы**) — ҙурлығы буйынса Азов диңгеҙе яр буйындағы икенсе урындағы дельта. Дон йылғаһының тамағында, Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе сиктәре эсендә урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 538  км² тәшкил итә. Дон йылғаһының һыу күләме, Кубань йылғаһыныҡына ҡарағанда 1,5—2 тапҡырға артыҡ булыуға ҡарамаҫтан, Кубань йылғаһы дельтаһының 12,5 % күләмен биләй. **Дон дельтаһы** Азов диңгеҙенең Таганрог ҡултығы менән сиктәш.

## Характеристика
Хәҙер Дон дельтаһы майҙаны майҙаны 538 кв. км. Ул Дондағы Ростов ҡалаһынан түбәндәрәк Түбәнге Гнилов станицаһы янында башлана. Бында йылға судно йөрөмәй торған Үлек Донец уң тармағына айырыла. Унан түбәндәрәк Ҙур Каланча, Иҫке Дон, Оло Кутерьма, Переволока, Еүеш Каланча тармаҡтарына һәм төрлө гирлалар, йырындарға, каналдарға, шул иҫәптән Азов магистраль каналына тармаҡлана. Шул итеп хәҙерге Дон дельтаһы әҙ һандағы күлдәре, валдар менән уратылған балыҡ ыуылдырыҡ сәсә торған һыулы урындар, яландар, ҡамыш менән ҡапланған һай һыу ятҡылыҡтары менән бергә яҫы аллювиаль тигеҙлектән ғибәрәт.

## Боронғо тарихы
Антика текстарында был төбәк «меотий һаҙлығы» (Palus Maeotis) исеме аҫтында билдәле. Унан алыҫ түгел боронғо Танаис ҡалаһы урынлашҡан.

## Флора һәм фауна
Дельта туғай үҫемлектәре , һынған ҡамыш ватыҡтары менән ҡапланған . Климатя- йылы диңгеҙ яны климаты. Ҡар ҡатламы даими ятмай, февраль баштарында иреп бөтә. Дельтала фазандар йәшәй. XXI быуат башында бында сүл бүреләре(шакалдар) эйәләшкән. Ростов өлкәһендә уларға ҡаршы һунар асылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Берега Азовского моря и дельты рек