Фин-уғыр халыҡтары

**Фин-уғыр халыҡтары** (**фин-уғырҙар**) — фин-уғыр телдәрендә һөйләшкән, Көнбайыш Себерҙә, Үҙәк, Төньяҡ һәм Көнсығыш Европала йәшәгән халыҡтарҙың тел берлеге.

## Һаны һәм классификацияһы
Фин-уғыр халыҡтары ике төркөмгә бүленә: фин һәм уғыр төркөмдәре.

Фин-уғыр халыҡтарының дөйөм һаны — 25 миллион кеше. Уларҙың яҡынса 14 миллионы — венгрҙар, 5 миллионы — финдар, эстондар яҡынса 1 миллион самаһы, 843 меңе — мордвалар, удмурттар — 637 мең, мариҙар — 614 мең.

### Фин-пермь төркөмө

#### Балтик буйы-фин төркөмсәһе
* Финдар (суомиҙар) — 6 000 000: Финляндияла — 4 800 000, Швецияла — 300 000, АҠШ-та — 300 000, Ҡаҙағстанда — 50 000.
** Ингерманландтар — 32 231: Рәсәйҙә — 20 300, Эстонияла — 10 639.
** Квендар Норвегияла: 10 000 — 60 000.
* Эстондар — 1 000 050: Эстонияла — 920 000 (2009), 39 763 — Финляндияла (2012), 28 113 — Рәсәйҙә (2002), 25 509 — Швецияла (2007), 25 000 — АҠШ-та (2000).
** Выруҙар — 74 000 Эстонияла.
** Сетуҙар — 10 000: Эстонияла — 10 000, Рәсәйҙә — 214. (2010).
* Карелдар — 120 000: Рәсәйҙә — 93 344 (2002), 20 000 — Финляндияла.
* Вепстар — 8 240 Рәсәйҙә (2002).
* Ижоралар — 700: Рәсәйҙә — 327 (2002).
* Ливтар — 250—400 (Латвияла).
* Водтар —100: Рәсәйҙә — 73 (2002).

#### Саам төркөмө
* Саамдар — 30 000—70 000: Норвегияла — 40 000, Швецияла — 20 000, Финляндияла — 6 500, Рәсәйҙә — 1,8 мең (2010).

#### Волга-фин төркөмсәһе
* Мордвалар Рәсәйҙә — 744 237 (2010)
** Муҡшылар Рәсәйҙә — 49 624 (2002)
** Эрзәләр Рәсәйҙә — 84 407 (2002)
* Мариҙар Рәсәйҙә — 547 605 (2010)

#### Пермь төркөмсәһе
* Удмурттар Рәсәйҙә — 636 906 (2002).
** Бесермәндәр Рәсәйҙә — 3 122 (2002).
* Коми-зыряндар Рәсәйҙә — 293 406 (2002)
* Коми-ижмалар Рәсәйҙә — 15 607 (2002).
* Коми-пермяктар Рәсәйҙә — 125 235 (2002).
** Комияздар Рәсәйҙә — 5 000.

### Уғыр төркөмө

#### Дунай төркөмсәһе
* Венгрҙар — 14 500 000: Венгрияла — 9 416 015 (2001), АҠШ-та — 1 563 081 (2006), Румынияла — 1 433 073 (2001), Словакияла — 520 528 (2001), Канадала — 315 510 (2006), Сербияла — 293 299 — (2002), Украинала — 156 600 (2001).
** Секейҙар
** Чангоштар
** Мадъяраптар
** Ястар (Урта быуаттарҙа венгрҙар тарафынан ассимиляцияланған алан халҡы)

#### Обь төркөмсәһе
* Ханттар Рәсәйҙә — 28 678 (2002).
* Мансиҙар Рәсәйҙә — 11 432 (2002).

## Дәүләт-территориаль биләмәләрҙең классификацияһы

### Хәҙерге бойондороҡһоҙ фин-уғыр дәүләттәре
*  **[[Венгрия]]**
*  **[[Финляндия]]**
*  **[[Эстония]]**

### Хәҙерге фин-уғыр милли автономиялары
;  Румыния
*  **Секей крайы (танылмаған)** — яҡынса * 61 %* (венгрҙар)
;  Рәсәй
*  **[[Марий Эл|Марий Эл Республикаһы]]** — *43,9 %*
*  **[[Мордва Республикаһы]]** — *40 %* (муҡшылар һәм эрзәләр)
*  **[[Удмурт Республикаһы]]** — *28 %*
*  **[[Коми Республикаһы]]** — *23,7 %*
*  **[[Карелия|Карелия Республикаһы]]** — *9,3 %* (карелдар, финдар һәм вепстар)
*  **[[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра|Югра]]** — *1,9 %* (ханттар һәм мансиҙар)
*  **[[Ямал-Ненец автономиялы округы]]** — *1,93 %* (ханттар һәм мансиҙар)

## Археология
* Черкәскүл мәҙәниәте — Уралдың көньяғындағы һәм Көнбайыш Себерҙәге бронза быуаты мәҙәниәте
* Межовка мәҙәниәте — Урал аръяғындағы һәм Көнбайыш Себерҙәге бронза быуаты мәҙәниәте
* Ананьино мәҙәниәте — Урта Волга буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Пьяный Бор мәҙәниәте — Волга буйындағы һәм Урал буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Бахмут мәҙәниәте — Көньяҡ Уралдағы һәм Кама буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Дьяково мәҙәниәте — Үҙәк Рәсәйҙәге тимер быуаты мәҙәниәте
* Городец мәҙәниәте — Көньяҡ Рәсәйҙәге һәм Волга буйындағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Ҡараяҡуп мәҙәниәте — Көньяҡ Уралдағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Кушнаренко мәҙәниәте — Көньяҡ Уралдағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Мазунин мәҙәниәте — Кама буйындағы һәм Ағиҙелдең түбән ағымындағы тимер быуаты мәҙәниәте
* Сарғат мәҙәниәте — Көнбайыш Себерҙәге тимер быуаты мәҙәниәте

## Тарихы
Тел ғилеме анализы һинд-иран төркөмө менән фин-уғыр тел төркөмө бәйләнеше булғанлығын күрһәтә. В. Н. Чернецов Көнбайыш Себерҙәге һуң осор уғыр халҡының (ханттар һәм мансиҙар) телендә, фольклорында һәм йолаларында иран һыҙаттары булыуын билдәләй.

## Генетика
Өр-яңы генетик мәғлүмәттәргә ҡарағанда, N гаплотөркөмөн таратҡан ҡәбиләләр Көньяҡ Себерҙән миграциялаған. Был гаплотөркөмдөң юғары проценты, атап әйткәндә, Ляохэ йылғаһы үҙәнендә неолитта йәшәгәндәргә хас, был Владимир Напольскихтың фин-уғыр халыҡтары ата-бабаларының төньяҡ-көнсығыш Азиянан сыҡҡаны тураһындағы күҙаллауҙарына тап килә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Бонгард-Левин Г. М., Грантовский Э. А.* От Скифии до Индии. М., 2000.
* *Бернштам Т. А.* Христианизация в этнокультурных процессах финно-угорских народов Европейского Севера и Поволжья (сравнительное обобщение) // Современное финно-угроведение. Опыт и проблемы. Сборник научных трудов Гос. музея этнографии народов СССР. — Л., 1990. — С. 133—140.
* Мировоззрение финно-угорских народов. М., 1990.
* *Напольских В. В.* Введение в историческую уралистику. Ижевск: УдмИИЯЛ, 1997.
* Народы Поволжья и Приуралья. Коми-зыряне. Коми-пермяки. Марийцы. Мордва. Удмурты. М., 2000.
* *Рябинин Е. А.* Финно-угорские племена в составе Древней Руси. СПб.: Изд-во СПбГУ, 1997.
* *Хелимский Е. А.* Компаративистика, уралистика: Лекции и статьи. М.: Языки русской культуры, 2000.
* *Федянович Т. Л.* Семейные обычаи и обряды финно-угорских народов Поволжья. М., 1997.

## Һылтанмалар
* Народы России.  Глубинка. Финно-угры 
* Финно-угорская социальная сеть «Уралистика» 
* Финно-угорский культурный центр Российской Федерации
* Независимый финно-угорский портал
* Международный консультативный комитет финно-угорских народов 
* «Учреждение Фенно-Угриа»
* Информационный центр финно-угорских народов 
* Финно-угорский мир
* Страна Биармия. Карта расселения финно-угорских народов в настоящее время