Әл-Жәзәри

**Әл-Жәзәри**, Әбу Әл-Ғиз ибн Исмәғил Әл-Жәзәри (, *1136 йылдар, [[Бөйөк Сәлжүк империяһы|Бөйөк Сәлжүк Дәүләте]], [[Месопотамия]], Жизрә — 1206 йыл, шунда уҡ*) — Исламдың алтын быуатында ижад иткән күренекле уйлап табыусы-механик, математик, астроном. «Китаб фи мәғрифәи әл-хыял әл-һандаи» («*Тапҡыр механик яйланмалар тураһында белемдәр китабы*») исемле трактат яҙып, унда 50-гә яҡын механизмдың эшләнешен тасуирлай һәм уларҙы төҙөү буйынса кәңәштәрен яҙып ҡалдыра. Әл-Жәзәриҙе «*[[Ислам]] донъяһының [[Леонардо да Винчи|да Винчи]]*йы» тип атағандар.

## Биографияһы
Тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәрҙе үҙе яҙған әлеге трактатта теркәп ҡалдырған. Әл-Жәзәриҙең исеме Месопотамиялағы төбәк исеменән алынған. Төркиә Курдистаны үҙәге Диярбаҡыр Артыҡ бей вариҫтары һарайында баш инженер булып хемәт иткән.

*"Тапҡыр механик яйланмалар тураһында белемдәр китабы"* ул ваҡытта бик популяр булған, унан күпләп күсермәләр яҙып алғандар һәм Әл-Жәзәри үҙ ҡулдары менән эшләгән механизмдарҙы тасуирлаған. Уларҙың бер өлөшөн Әл-Жәзәри ағалы-энеле Бәну Мусаның — фонтан эшләү, Әл -Сағаниҙың — шәм сәғәттәре, Һибәталла ибн әл-Хөсәйендең музыкаль автомат булдырыуҙа эштәренә нигеҙләнеп камиллаштырған. Башҡа күп кенә механизмдары уникаль, шуғаса булған сығанаҡтарҙа телгә алынмаған булған.

### Уйлап табыуҙары

Әл-Жәзәри беренсе астрономик иң ҙур ҡәлғә сәғәтен уйлап табыусы булараҡ билдәле. Хәҙерге заман ғалимдары күҙаллауынса, уның ул сәғәте беренсе «*программалаштырылған [[компьютер]]*» булараҡ баһалана. *Дональд* *Раутледж Һилл* һүҙҙәре буйынса, «Әл-Жәзәри иң ҡатмарлы сәғәтте тасуирлаған». Әл-Жәзәри (*[[:ru: коленчатый вал|быуынлы вал]]*) уйлап табыусы ла. Уның быуынлы валы беренсе мәртәбә әйләнеү хәрәкәтен алға ебәреү хәрәкәтенә үҙгәртә алған. Әл-Жәзәри фонтан, клапанлы насос (*[[:ru:Насос|һыу тартыусы машина]]*)  һәм (*[[:ru:Водяные часы| һыу сәғәте]]*) лә уйлап тапҡан. Әл-Жәзәриҙе шулай уҡ роботтарҙың прообразын булдырыусы тип тә атайҙар:
Прообразами роботов были также механические фигуры, созданные арабским учёным и изобретателем Аль Джазари (1136—1206). Так, он создал лодку с четырьмя механическими музыкантами, которые играли на бубнах, арфе и флейте.Робот  .

## Күргәҙмә

2010 йылдың ғинуарында Британияның «1001 уйлап табыу: донъябыҙҙа мосолман мираҫын асабыҙ» күргәҙмәһендә Әл-Жәзәриҙең алты метрлы һыу сәғәте күсермәһе күрһәтелә, ул ваҡиғаның төп иҫтәлекле урынына әүерелә .

## Рәсемдәре
Әл-Жәзәри китабына кәрәк рәсемдәрҙе үҙе төшөргән. Рәсемдәрендә уйлап тапҡан әсбаптарының күренешен һүрәтләгән йәки уларҙың эш итеү аңлатмаһын яҙып ҡалдырған.
Файл:Al-jazari water device.jpg|Һыу күтәреү айланма
Файл:Al-jazari elephant clock.png|Фил сәғәте
Файл:Clock of al Jazari before 1206.jpg|Ҡәлғә сәғәте
Файл:Al-Jazari - A Candle Clock.jpg|Шәм сәғәте
Файл:Al-Jazari - A Musical Toy.jpg|Механик музыканттар
Файл:Al-Jazari - A Table Device.jpg|Өҫтәл автоматы
Файл:Al-Jazari - The Basin.jpg|Ҡул йыуыу өсөн автомат
Файл:Al-Jazari Automata 1205.jpg|Сылбырлы насос
Файл:Al-jazari robots.jpg|thumb|Әл-Жәзәри "роботтары"


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Хусам Диб*. Путеводитель по Исламу. Презентация книги «''Путеводитель по Исламу''» (ингл. гл. *<span lang="en">Muhammad Pocket Guide</span>*). М.: Издательство ДУМ г. Москвы, 2016. ISBN 978-5-9908782-0-4

## Һылтанмалар

* Книга Аль-Джазари 
* Аль-Джазари, гений механики   на сайте MuslimHeritage.com
* Машины Аль-Джазари и Таки Аль-Дина  на сайте MuslimHeritage.com
* ''Advances in computer and information sciences: from Abacus to holonic agents'' Tuncer Ören, Professor Emeritus School of Information Technologies