open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йәләлетдинов Рәйес Минһаж улы

**Йәләлетдинов Рәйес Минһаж улы** (28 апрель 1934 йыл — март 2014 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының 10-сы саҡырылыш Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының Почетлы гражданы.

## Биографияһы
Рәйес Минһаж улы Йәләләлетдинов 1934 йылдың 28 апрелендә Белорет районында ишле татыу ғаиләлә тыуған. Бала саҡтан ул еңел булмаған крәҫтиән эшен һәм икмәк баһаһын белеп үҫә. Бала сағы ауыр һуғыш йылдарына тура килә. Башта — әсәһе, һуңынан — атаһы вафат булып, аслыҡты ла, ялағаслыҡты ла, ҡаты эште лә татый ул. Уҡырға ынтылышы көслө булған егет Верхнеурал ауыл хужалығын мехнизациялау һәм электрификациялау техникумына уҡырға инә һәм уны 1956 йылда тамамлай. Артабан ошо уҡ профилле Силәбе институтын тамамлағандан һуң (1961) Әбйәлил районы «Урал» сиҙәм совхозында хеҙмәт биографияһын башлай.

Артабан Рәйес Минһаж улы Баймаҡ районы «Баймаҡ» совхозына баш инженер итеп тәғәйенләнә. Ошо уҡ йылдарҙа ситтән тороп Волгоград ауыл хужалығы институтын иҡтисадсы-ойоштороусы һөнәре буйынса тамамлай. Тәжрибә туплаған белгескә Баймаҡ районы «Ирәндек» совхозына директор вазифаһын йөкмәтелә.

1972—1984 йылдарҙа Йәләлетдинов Р. М. республикала иң эреләрҙән һаналған Ленин орденлы Йылайыр совхозын етәкләй. Нәҡ ошонда Рәйес Минһаж улы үҙенең иң яҡшы эшлекле һәм кешелек сифаттарын, ойоштороусы һәләттәрен күрһәтеүгә өлгәшә. Йылайыр совхозының даны бөтә илгә тарала, ул бер нисә тапҡыр Бөтә Союз һәм республика Ҡыҙыл Байраҡтарына лайыҡ була. Йәләлетдинов Р. М. иген урыу осоронда транспорттар отрядтарын һәм звеноларын ойошороу инициаторы була. 1976 йылда совхоз яландарында 35 отряд эшләй, унда 114 комбайн, йөҙләгән автомобиль, тиҫтәлләгән трактор һәм башҡа техника инә.

Уның етәкселеге аҫтында совхоз территорияһында производство объекттары, торлаҡ һәм социаль-көнкүреш, мәҙәниәт тәғәйенлешле объекттар төҙөлә.

Йылайыр совхозының хеҙмәт уңыштары һәм кешеләре тураһында Йәләлетдинов Р. М. «Иген фабрикаһы. Йылдар һәм кешеләр» исемле китап яҙа.
Бер нисә тапҡыр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, Баймаҡ район Советы депутаты итеп һайлана.

Артабан, 1980-се йылдарҙа, Йәләлетдинов Р. М. Башҡорт АССР-ы урман төҙөлөшө министрлығының Баймаҡ етештереү-ауыл хужалығы берекмәһе һәм Башҡорт еҙ-көкөрт комбинатында эшләй һәм шулай уҡ ҙур уңыштарға өлгәшә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
— Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

— ике «Почёт Билдәһе» ордены

— Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Маҡтау грамотаһы

— «Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районы Почетлы гражданы»

— БАССР-ҙың унынсы саҡырылыш Юғары Советы Рәйесе урынбаҫары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
—  Исполнилось 75 лет известному аграрию Раису Ялалетдинову

— Он умел видеть перспективу и всегда добиваться блестящих результатов в работе (К 80-летию известного агрария Раиса Ялалетдинова)

— Детский сад в Октябрьском отделении Зилаирского совхоза
Шөғөр

**Шөғөр** (иҫкесә — *Үръяҙы*, *Үреүҙе*) — — Өфө ҡалаһы йылғаһы, Башҡортостан, Рәсәй. Оҙонлоғо — яҡынса 30 км. Ҡариҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.

Инеше — Иҫке Турбаҫлы ауылынан төньяҡтараҡ урман массивында. Шөғөргә 7 шишмә һәм Тирмән күленән сыҡҡан 2 ҡылымыҡ ҡоя. Орджоникидзе һәм Калинин райондары аша аға. Калинин районында Ҡариҙел йылғаһына ҡоя.

## Тарихы

Шөғөр йылғаһында бик борондан өс тирмән быуаһы булған, исеме лә шунан алып Тирмән күле тип аталған. Яр буйҙарында үҫә барған Өфө ҡалаһын икмәк менән тәьмин итеү өсөн иген үҫтерелгән. Был йәһәттән иң танылған ер биләүсе дворян Гладышевтар булған, уларҙан  биҫтә атамаһы һәм Шөғөр йылғаһы исеме ҡалған. "Пермь йылъяҙмаһы"нда аңлатылыуынса, атама Шөғөр исемле башҡорттоң Өфө үҫешенә индергән хеҙмәттәре өсөн бирелгән

1939 йылға тиклем, беренсе крекинг-завод асылғансы, йылғала бағыр балыҡтары булған. Шул ваҡыттан бирле йылғаны предприятиеларҙың тотонолған һыу ағымы даими бысратып тора: ҡаланың төньяҡ өлөшөндә нефть эшкәртеү предприятиелары һәм ААЙ «Уфахимпром» йыуынтылары, ғөмүмән, шул майҙандарҙан төшкән ҡар һыуҙары, ағынты һыуҙар ҙа төшә. Шөғөр бик бысранып Ҡариҙелгә — Өфө ҡалаһын эсәр һыу менән тәьмин итеүсе төп сығанаҡтарҙың береһенә барып ҡоя.

## Фенол менән бысраныу
Шөғөр йылғаһы 1990 йылдың феноллы яҙынан һуң Бөтә СССР-ҙа билдәлелек ала.

1989 йылдың 22 ноябрендә «Химпром» предприятиеһында 90 куб метр фенол ергә аға. Тейешле саралар күрелмәү арҡаһында 1990 йылдың мартында ҡар һыуҙары менән фенол быуаға ағып төшә.Артабан ул Шөғөр йылғаһына, уныһынан — Ҡариҙелгә, Өфө ҡалаһының көньяҡ эсәр һыу ҡоролмаһына барып етә. Көньяҡ һыу алыу эсә торған һыуҙағы фенолдың максималь күләме яҡынса 30 ПДК тәшкил итә. Фенол өҫтәлеп ағыуын дауам итә һәм көньяҡ һыу алыу ҡоролмаһында фенол рөхсәт ителгән максималь стандарттарҙан 100 тапҡырҙан күберәккә артып китә.

Шөғөр йылғаһындағы фенол күләме «Химпром» УПО-һынан түбәнерәк 98000 ПДК һәм 101000 ПДК тәшкил итә.

Өфө халҡына кран һыуын эсеү хәүфле булыуы тураһында мәғлүмәт бирелә. Ағыуланған эсәр һыуҙы ҡулланыусылар һаны 672,876 кешегә етә.

Шөғөр йылғаһы шул ваҡыттан даими иғтибар үҙәгендә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Минэкологии Башкирии озвучило результаты проверки рек Чернушка и Шугуровка
Ибраһимов Илдар Абдулла улы

**Ибраһимов Илдар Абдулла улы** (15 июль 1932 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, РФА академигы. Ленин премияһы лауреаты (1970)

## Биографияһы
Илдар Абдулла улы 1932 йылдың 15 июлендә Ленинград ҡалаһында тыуған. Атаһы — инженер, әсәһе табип була. 1937 йылғы репрессиялар арҡаһында уның баласағы ҙур ҡалаларҙан ситтә үтә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ғаилә бер аҙ ваҡыт оккупацияланған территорияла ҡала. Мәктәптә бик һәйбәт уҡый, әммә Ленинград дәүләт университетына ғаилә хәлдәре арҡаһында инеү сикләнә, Ленинград электр-техник институтына ла шул сәбәптәр менән алынмай. Урман-техник академияһына ингән саҡта, бер уҡытыусының кәңәшен тотоп, Илдар биографияһы проблемаларын йәшерә. Шулай итеп, ул беренсе курсҡа ҡабул ителә.

Талантлы студент математика профессоры Н. В. Липин иғтибарын йәлеп итә һәм Липин ЛДУ-ға күсереү үтенесе менән университет ректоры А. Д. Александровҡа мөрәжәғәт итә. Университетта һәм аспирантурала Илдарҙың ғилми етәксеһе Ю. В. Линник була.

1960 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ихтималлыҡ теорияһы һәм математика статистикаһы кафедраһы уҡытыусыһы була. 1966 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1969 йылда профессор дәрәжәһенә лайыҡ була, ә 1997—2005 йылдарҙа кафедра мөдире булып эшләй.

1990 йылдың 15 декабренән СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (математика бүлеге буйынса). 1997 йылдың 29 майынан РФА академигы.

В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының Санкт-Петербург бүлексәһе статистик ысулдар лабораторияһы мөдире.

2000—2006 йылдарҙа — РФА Математика институтының Санкт-Петербург бүлексәһе директоры.

В. И. Смирнов исемендәге СПбГУ математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институтының төп ғилми хеҙмәткәре.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин премияһы (1970)
* Санкт-Петербург математик йәмғиәтенең Почетлы ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль И. А. Ибрагимова на официальном сайте РАН
* Страничка И. А. Ибрагимова на официальном сайте ЛОМИ
Хәкимов Милләт Ташбулат улы

**Хәкимов Милләт Ташбулат улы ** (; 17 февраль 1949 йыл — 1993 йыл) — комсомол һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Милләт Ташбулат улы Хәкимов 1949 йылдың 17 февралендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Һәйетҡол ауылында тыуған.
Милләте башҡорт, юғары белемле — 1972 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1977-лә Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1966 йылда тыуған ауылында тракторсы булып башлай. Уҡытыусы бушлып эшләй, шунан Әбйәлил районының Йәнгел совхозында ВЛКСМ комитеты секретары була.

1970—1973 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Әбйәлил район комитетында бүлек мөдире була, икенсе, беренсе секретары итеп һайлана.

1973—1974 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1975 йылда уны Свердловск Юғары партия мәктәбенең ике йыллыҡ курсына уҡырға ебәрәләр. Уны тамамларға 4-5 ай ғына ҡалғас, саҡырып ҡайтарып, Әбйәлил районына эшкә ебәрәләр, һәм уны КПСС-тың район комитетына беренсе секретарь итеп һайлап ҡуялар. Артабан Баймаҡ районында шул уҡ дәрәжәлә эшен дауам итә.

1988 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында иделогия бүлеге мөдире.

1989 йылда уны яңынан КПСС-тың Әбйәлил район комитетына беренсе секретарь итеп һайлайҙар. 1991 йылда «Восток» коммерция банкының Әбйәлил районының үҙәге Асҡар ауылындағы филиалында директор булып эшләй
1990 йылда Әбйәлил районы, 149-сы Әбйәлил һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана

1993 йылда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены һәм миҙалдар.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 2. — Уфа, 2005.УДК 930 ISBN 5-8258-0204-5

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Гортышов Юрий Федорович

**Гортышов Юрий Федорович** (тыуған 17 октябрь 1946,СССР, РСФСР, Татар АССР-ы Зәй районы Поручиково ауылы) — техник фәндәре докторы, профессор, А.Н.Туполев исемендәге Ҡазан дәүләт технология университеты президенты (2013 йылдан). А.Н.Туполев исемендәге Казан дәүләт технология университеты ректоры (2007-2011). Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2007).

## Биографияһы
Юрий Гортышов 1946 йылдың 17 октябрендә Татарстан АССР-ының Зәй районы Поручиково ауылында тыуған. 1964 йылда  Зәй 2-се урта мәктәбен алтын миҙалға тамамлай. 1970 йылда Ҡазан авиация институтын (хәҙерге Туполев исемендәге Ҡазан дәүләт техник университетын) "Аэродинамика һәм термодинамика" һөнәре буйынса осоу аппараттары двигателдәре факультетын тамамлай. 1988 йылда уға профессор исеме бирелә.

1989 йылда юғары уҡыу йортоноң ғилми советы итеп «Йылылыҡ техникаһының теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы мөдире итеп һайлай. 1993 йылдан университетта ойоштололған уҡытыу-методик үҙәгенең етәксеһе вазифаларын башҡара. 1995 йылдың майында уҡыу эше буйынса беренсе проректор итеп билдәләнә. 1995 йылдың октябренән 2007 йылға тиклем — фәнни эш буйынса проректор булып эшләй.

2007 йылдың июнендә Ҡазан дәүләт технология университетының хеҙмәт коллективы конференцияһындә КДТУ-ның яңы ректоры итеп һайлана.. 2011 йылда ректор вазифаһынан 65 йәшкә етеү сәбәпле китә..

2013 йылда Туполев исемендәге КНИТ-КАИ институтына презитент итеп һайлана.

Юрий Гортышов Рәсәй Табиғи фәндәр академияһы, SAE Халыҡ-ара инженерлыҡ  авиация һәм һауала йөҙөү академияһы академигы.

## Наградалары

* «Рәсәй мәғарифын үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» миҙалы (2015)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (2016)
* «Фән ҡаҙаныштары өсөн» Татарстан Республикаһы фәндәр академияһының миҙалы (2016)
* Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1992)
* Рәсәй лауреаттары күренекле ғалимдар дәүләт ғилми стипендияһы (1994-1996 йылдарҙа)

## Китаптары һәм баҫмалары

** Проблема осадкообразования в энергетических установках многоразового использования на жидких углеводородных горючих и охладителях/ В.А. Алтунин, К.В. Алтунин, Ф.М. Галимов, Ю.Ф. Гортышов, Ф.Н. Дресвянников, Л.С. Яновский // Вестник Казанского тех-нол. ун-та, 2010. №5. — С. 96-102.
** Теплогидравлический расчет и проектирование оборудования с интенсифицированным теплообменом : монография / Ю.Ф. Гортышов, В.В. Олимпиев, Б.Г. Байгалиев ; Мин-во образ. и науки РФ; КГТУ.  — : Изд-во КГТУ им. А.Н. Туполева, 2004. — 432 с.
** Теплообменные аппараты с интенсифицированным теплообменом / Ю.Ф. Гортышов, В.В. Олимпиев. — Казань : Изд-во Казан. гос. техн. ун-та, 1999. — 176 с.
** Теория и техника теплофизического эксперимента : учебное пособие для вузов / Ю. Ф. Гортышов [и др.]. — Москва: Энергоатомиздат, 1985.

## Иҫкәрмә


## Һылтанмалар

** Юрий Гортышов на сайте Академии наук Республики Татарстан
** Юрий Гортышов на официальном сайте КАИ
Оло Таҙтүбә (тау)

**Оло Таҙтүбә тауы** () — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районында урынлашҡан геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ул БАССР Министрҙар Советының 212-се ҡарары менән 1985 йылдың 26 декабрендә айырата һаҡлана торған тәбиғәт территорияһы тип иғлан ителгән
. Рифтәрҙән тороп ҡалған тау-останец, тоҡомдары түбәнге пермь эзбизташтарынан тора, тирә-яғы тигеҙлек, тау уның өҫтөнән өҫтөнән 100 метр самаһы ҡалҡып тора

## Тасуирламаһы
*Геологик тибы: геоморфологик
*Дөйөм майҙаны : 305,5
* Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге 403,7 м.
* Көнбайыштан көнсығышҡа табан 2,5 км һуҙылған, көньяҡтан төньяҡҡа — 1,8 км.
* Түбәһе көмбәҙ рәүешле, өҫтөндә яйла.
* Эзбизле ҡая сығынтылары бар.

## Географик урыны
Тау Таҙтүбә һәм Вознесенка ауылдары араһында урынлашҡан

**Координаттары:**

**Киңлек:** 55.775 (градус)

**Оҙонлоҡ:** 57.911 (градус)

## Тәбиғәте
Тауҙа дала болонлоҡтары, ташлы дала, ҡайын ҡырҡындылары, ултыртылған ҡарағай майҙандары бар. Һирәк осрай торған үҫемлектәре уның геологик ҡомартҡы статусын алыуға сәбәпсе булған.

## Этимологияһы
Тауҙың атамаһының икенсе өлөшө — ҡушма һүҙ: «таҙ» һәм"түбә" тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Был тауҙың яланғас түбәле, таҡыр булыуы менән бәйле атама. Таҙ — таҡыр.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит

## Һылтанмалар
* Геологические памятники природы Республики Башкортостан. Гареев Э.З., Уфа «Тау» 2004 РЕЕСТР особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан Сайт Министерства природных ресурсов и экологии Республики Башкортостан  
* Информационно-аналитическая система «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»)
Айдак Аркадий Павлович

**Аркадий Павлович Айдак** (1937 йылдың 7 июне — 9 сентябрь 2012 йыл) - совет ауыл хужалығы етештереүен ойоштороусы.

РСФСРҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), Россия Федерациясының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). СССР халыҡ депутаты (1989-1991 йылдар), СССР Юғары Советының аграр мәсьәләләр һәм аҙыҡ-түлек комитеты ағзаһы. Сыуаш Республикаһының Маҡтаулы гражданы (2012) һәм Чувашияның Ядернә районы «Ленинская Искра» колхозы рәйесе.

## Биографияһы
1937 йылдың 7 июнендә Сыуаш Республикаһының Ядернә районы Чербай ауылында тыуған. Аркадийҙың әтиһе Павел Филиппович 1937 йылда «контрреволюцион эшмәкәрлек»тә ғәйепләнеп ҡулға алына һәм алты йылын төрмәлә үткәрә. 1956 йылда аҡлана.

1961 йыл — Сыуаш дәүләт педагогика институтын тамамлаған, урыҫ, сыуаш телдәре һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

1964 йылдың 20 март айынан Ядернә районының «Ленин сатҡыһы» колхозы рәйесе. Бында пестицидтарҙан баш тартҡандар һәм энтомологик тышлыҡтар төзи башлағандар. 1990 йылдар башында Россия экология министрлығы колхозды тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу буйынса үҙенең база тәжрибә-күрһәткес хужалығы статусы бирә.

1985 — Россия Федерациясының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

1989 - Сыуаш АССРның-сы 689 Ядернә милли-территориаль һайлау округынан СССР халыҡ депутаты. Август пусы ваҡытында Борис Ельцинды хуплай. Һуңыраҡ АйдакЕльцин сәйәсәтендә өмет өҙөлә.

1990 йылда Айдак сыуаш милли хәрәкәтенең күренекле итальян композиторы, сыуаш телен Сыуаш Республикаһының берҙән-бер дәүләт теле тип иғлан итеү тарафдары һәм сыуаш телен күтәреү Йыйынының тарафдары була.

1997 — Россия Федерациясының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

2007 - Сыуаш Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн ордены менән бүләкләнгән.

2007 - колхоз менән 44 йыл етәкселек иткәндән һуң, уның арҙаҡлы рәйесе була.

2012 йылғы президент һайлауҙарында Айҙа Владимир Путинды яҡлап сығыш яһай.

2012 йылдың 9 сентябрендә Чебоксарыда вафат була.

## Сығанаҡтар

* Айдак А. П.И семена взойдут. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1993. — 54 с.
* Тесные природы узы
* Аркадий Павлович Айдак. И семена взойдут. Предисловие. — www.forest.ru
* www.biografija.ru
* Алексей Леонтьев: Айдак астар..
*
Созинов Алексей Станиславович

**Созинов Алексей Станиславович** (31 декабрь 1963 йыл) — ғалим-табип. 2009 йылдан Ҡазан дәүләт медицина университеты ректоры.   Татарстан Республикаһының V һәм VI саҡырылыш Дәүләт Советы депутаты. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2005). 

## Биографияһы
Алексей Станиславович Созинов 1963 йылдың 31 декабрендә Татар АССР-ының Чистай ҡалаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған. 1981 йылда урта мәктәпте тамамлаған. 1987 йылда «Дауалау эше» һөнәре буйынса исемендәге Ҡазан дәүләт медицина институтын отличие билдәһе менән тамамлай. 1987 йылдан 1989 йылға тиклем ординатурала уҡый, 1989—1992 йылдарҙа КГМИ йоғошло ауырыуҙар кафедраһында аспирантурала уҡый.

1992 йылда Санкт-Петербург дәүләт санитар-гигиена институтында «Грипптың һәм башҡа киҫкен респиратор ауырыуҙарының бактериаль ҡатмарланыуын прогнозлау» темаһына медицина фәндәре кандидаты исемен алыуға диссертация яҡлай.

1993 йылда Яр Саллы ҡалаһында Ҡазан дәүләт медицина институты филиалы директоры итеп тәғәйенләнә.

2003 йылда КДМУ-ның биомедэтика һәм медицина хоҡуҡи кафедраһы мөдире итеп һайлана. 2005 йылда «профессор» ғилми дәрәжәһе бирелә.

2004 йылда И. И. Мечников исемендәге Санкт-петербург дәүләт академияһында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2007 йылдан Бәйһеҙ Дәүләттәр Берҙәмлеге илдәре этик комитеттары форумы рәйесе.

2008 йылдың 26 декабрендә коллективтың дөйөм йыйылышында Ҡазан дәүләт медицина университеты ректоры итеп һайланған..

2014 йылдың 14 сентябрендә V сағырылыш Татарстан Республикаһы Дәүләт Советына депутаттар һайлауҙарында «Берҙәм Рәсәй» партияһынан һайлана.

2019 йылдың 8 сентябрендә VI саҡылылыш ТР Дәүләт Советына депутат итеп һайлана. Социаль сәйәсәт комитетына, Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы Президиумы ағзаһы.

«Биоэтика», «Ҡазан медицина журналы», «Медицина хоҡуҡы», «Хәҙерге заман клиник медицинаһы хәбәрҙәре» журналдарының редакция советына керә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы (1986)
* Татарстан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығының почет грамотаһы
* Н. П. Кравков исемендәге ғилми йәмғиәте, Рәсәй фармакологияһы миҙалы.

## Китаптары һәм баҫмалары
** Роль Казанской окружной лечебницы в развитии психиатрической службы России во второй половине XIX века / Созинов А. С., Зиганшин Ф. Г., Митрофанов И. А. — Практическая медицина. 2019. Т. 17. № 3. С. 11-18.
** История Казанской психиатрии в лицах / Созинов А. С., Менделевич Д. М. — Казань, 2012. Том Книга I XIX век.
** Педиатры 64 / Созинов А. С. — Практическая медицина. 2012. № 7-1 (62). С. 174—177.
** Безопасность жизни человека — важная медико-биологическая проблема / Созинов А. С. — Вестник НЦБЖД. 2011. № 1 (7). С. 5.
** Семь рождений, семь матерей и семь ипостасей биоэтики / Созинов А. С. — Практическая медицина. 2008. № 8 (32). С. 24-30.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
** Алексей Созинов на сайте КГМУ 
** Алексей Созинов на сайте Академии наук Республики Татарстан
** Алексей Созинов на сайте Ассоциации «Совета ректоров медицинских и фармацевтических высших учебных заведений»
Яланкүл (иҫке үҙән)

**Яланкүл** () — Башҡортостан Республикаһы Бөрө районында Ағиҙел йылғаһының уң ярындағы иҫке үҙәне.

## Исеменең килеп сығышы
Лимноним *ялан* — «дала, ҡыр» һәм *күл* — «күл» тигән башҡорт һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.

## Тасуирламаһы
Һыу ятҡылығы Үгеҙ ауылынан көньяҡтараҡ, Калинник ауылынан төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

Күлдең майҙаны − 1,64 км², оҙонлоғо — 6,5 км, уртаса тәрәнлеге — 2,4 м.

Күл эвтроф сифатлы, дүртенсел осор, йәғни балсыҡлы, ҡомло тоҡомло; соҡоро оҙонса, атмосфера яуым-төшөмөнән туйына.

Яланкүл тирәләп *Старица, Ҡәҙер, Светлое, Емелино, Иҫән, Дикое* тигән һәм башҡа күлдәр урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайыш осонда Яланкүлдән Инеш шишмәһе ағып сыға һәм уны, күрше күлдәрен (Дикое, Ҡәҙер һәм Старица) Ағиҙел менән тоташтыра.

## Флораһы
Ландшафты: туғайҙар, урмандары бар. Тупрағы һаҙмырт ҡара-һоро аллювиаль урман типлы, ҡыуаҡтар менән ҡапланған.

## Фаунаһы
Күлдә тартай, кесе сарлаҡ, һуна өйрәк, аҡсарлаҡ, сүрәгәй һәм башҡа ҡоштар тереклек итә.

## Иҫкәрмәләр
Аникин Павел Алексеевич

**Аникин Павел Алексеевич ** (17 декабрь 1873 йыл — 21 апрель 1938 йыл) — уҡытыусы, Рәсәй империяһының II саҡырылыш Дәүләт думаһына Һарытау губернаһынан депутат. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Павел Алексеевич Аникин крәҫтиәндәрҙән. Атаһы — игенсе, бер ни тиклем ваҡыт буяу оҫтаханаһы тотҡан. Сердобскиҙа башланғыс белем ала. 1893—1896 йылдарҙа Һамар губернаһында халыҡ ауыл мәктәбе уҡытыусыһы булып хеҙмәт итә. Ҡазан уҡытыусылар институтын тамамлаған.

1899 йылдан Ҡаҙан һәм Саратов губерналарының төрлө ҡалаларында юғары башланғыс училищелар уҡытыусыһы булып эшләй. 1903—1905 йылдарҙа социал-демократтарҙың инициатив төркөмендә агитатор һәм пропагандист була, уҡыусылар араһында пропаганда алып бара. Ҡанлы йәкшәмбенән (1905 йылдың 9 ғинуары) һуң ҡулға алына, бер айға яҡын Вольск ҡалаһындағы төрмәлә үлтыра. 1905 йылдың октябрендә амнистия буйынса азат ителә. Сердобск шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡыта.

Сердобск өйәҙенән һайланыусы. 1907 йылдың 6 февралендә Саратов губернаһы һайлаусыларының дөйөм составынан II саҡырыу Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана, 88 өн йыйып, социаль-демократик фракция составына инә; фракцияның меньшевиктар ҡанаты комитеты ағзаһы була. Дума комиссияһы һәм халыҡ мәғәрифе комиссияһы ағзаһы. Аграр мәсьәлә буйынса фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша.

Дәүләт Думаһы пропуск алдында хөкүмәт уларҙы биреүҙе талап иткән 16 Социаль-демократик депутаттың береһе. 1907 йылда 2-се Думаның социаль-демократик фракцияһы эше буйынса 100 һәм енәйәт эше 102 язаһы буйынса 5 йыл катор эштәренә хөкөм ителгән. 1910 йылға тиклем Петербург төрмәһендә, 1910 йылдан 1912 йылға тиклем Александровка үҙәгендә төрмәлә ултыра. 1912 йылда Иркутск губернаһының Телин волосына китә. Унан Иркутск янындағы Усолье ауылынана күсеп килә.

1917 йылдың мартында Себерҙән Үҙәк Россияга ҡайта. 1917 йылдың көҙөнән 1918 йылдың октябренә тиклем Саратов губернаһының Сердоба өйәҙендә халыҡ белеме буйынса инструктор була. 1918 йылдың апрелендә РСДРП(м) партияһынан сыға. Мәскәүгә күсеп килә, унда күп йылдар дауамында Мәскәү педагогия институтында уҡыта. Политкаторжандың йәмғиәте ағзаһы.

1938 йылдың 7 ғинуарында НКВД ҡулға ала. 1938 йылдың 21 апрелендә контрреволюцион террорлыҡ ойошмаһында ҡатнашыуҙа ғәйепләнеү буйынса Юғары судының Хәрби коллегияһы атып үлтереүгә хөкөм итә. Шул уҡ көндө Мәскәү янындағы «Коммунарка» полигонында атып үлтерелә һәм ерләнә.

1957 йылдың 22 авгусында СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан реабилитациялана.

## Сығанаҡтар
* "Борисович М. М." Стены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М, 1907. С. 306
* Деятели революционного движения в России. Биобиблиографический словарь. Том 5. В. 1.
* "Канищев В. Ю." Аникин, Павел Алексеевич // Государственная дума Российской империи: 1906-1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. С. 22. 
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-се созыв). Дело 12; Дело 567. Лист 7.

Төркөм:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар
Ерекле ГЭС-ы

**Ерекле ГЭС-ы** — Ырымбур өлкәһе Яйыҡ йылғаһындағы гидроэлектростанция, Ерекле ауылы янында урынлашҡан. Уралдағы иң ҙур гидроэлектростанция. Ерекле ГЭС-ы — Ерекле ГРЭС-ы берҙәм етештереү комплексының бер өлөшө.

## Тарихы
1932 йылда уҡ Яйыҡ йылғаһын комплекслы файҙаланыу мөмкинлектәре буйынса эҙләнеүҙәр үткәрелә һәм ГЭС төҙөү билдәләнә. Станция төҙөлөшө СССР Совнаркомы эргәһендәге Иҡтисади совет тарафынан «Донбасс һәм Яйыҡ йылғаларында гидроэлектростанциялар төҙөү, шулай уҡ Донбасс һәм Яйыҡ сәнәғәт райондарын тәьмин итеү өсөн һыуһаҡлағыстар төҙөү тураһында» ҡарар менән раҫланған. Ерекле ГЭС-ының проектын 1941 йылда МосГИДЭП эшләгән, техник проект иһә — 1947 йылда (1952 йылда ғына раҫланған)

1941 йылда Ерекле ГЭС-ын төҙөү буйынса әҙерлек эштәре башлана, ләкин һуғыш башланыу менән туҡтатыла, һәм 1943 йылда яңынан тергеҙелә. 1957 йылда һыуһаҡлағыс төҙөлөп бөтә, һәм һыу тултырыу башлана. Ерекле һыуһаҡлағысы тәүге тапҡыр 1966 йылда НПУ () кимәленә еткереп тултырыла.

2020 йылда станция ҡеүәте 30 МВт-на 22,5 МВт-ға тиклем кәмей, сөнки 2-се һанлы гидроагрегат файҙаланыуҙан сығарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Хәлил ҡасаба советы

**Хәлил ҡасаба советы**— Ырымбур өлкәһе Гай районындағыауыл биләмәһе статусы булған административ-территориаль берәмек. Элгәре муниципаль берәмек булған.

Административ үҙәге — Хәлил ҡасабаһы

## Тарихы
2015 йылдың 1 июнендә Гай районына ингән муниципаль берәмек ауыл биләмәләре Гөбөрлө, Камейкино, Ҡалпаҡ, Яңы Николаевка, Яңы Петропавловск, Репино ауыл советтары, Ерекле, Хәлил ҡасаба советтары Ырымбур өлкәһе Гай ҡалаһы ҡала округы менән берләшә.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Ерекле (ҡасаба)

**Ерекле** — Ырымбур өлкәһе (Рәсәй) Гай районы ҡасабаһы. Ерекле ҡасаба советы ауыл биләмәһе үҙәге Ауыл Новоорск тимер юл вокзалынан 42 км алыҫлыҡта. Ҡасаба Яйыҡ буйында, йылға Ерекле һыуһаҡлағысынан ағып сыҡҡан урында урынлашҡан.

Ерекле 1946 йылда ҡала тибындағы ҡасаба статусын алған. 1999 йылдан Ерекле — ауыл тораҡ пункты.

Ҡасабала сәнәғәт төп предприятиеһы — Ерекле ГЭС-ы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Сәлихов Альберт Илдус улы

**Сәлихов Альберт Илдус улы** (татар. *Илдус Альберт улы Сәлихов*; 25 ғинуар 1962 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.  Рәсәй федерацияһының IV саҡырылышДәүләт думаһы депутаты, урындағы үҙидара мәсьәләләре буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы. Юридик фәндәр кандидаты.

## Биографияһы
Альберт Сәлихов 1962 йылдың 25 ғинуарында Татар АССР-ы Ҡазан ҡалаһында эшселәр ғаиләһендә тыуа. 1979 йылдан 1980 йылға тиклем Ҡазан авиация институтында техник булып эшләй. 1980—1982 йылдарҙа Совет Армияһынең зенит-ракета ғәскәрендә хеҙмәт итә, ә 1982 йылдан 1986 йылға тиклем Татар АССР-ы Эске эштәр министрлығында эшләй.

1989 йылда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай. Диплом алып, 1990 йылда Татарстан Республикаһы Питрәч район суды судьяһы итеп һайлана.

1994 йылдан генераль директор урынбаҫары, артабан, 1995 йылдан, «Халыҡ-ара коммерция берлеге» ЯАЙ генераль директоры булып эшләй.

Тышҡы бәйләнеш буйынса 1998-1999 йылдарҙа Ҡазан ҡалаһы хакимиәте башлығы ярҙамсыһы булып эшләй. 1999-2003 йылдарҙа Нижнекамск хакимиәте башлығы урынбаҫары була.

2003 йылда IV саҡырылыш «Берҙәм Рәсәй» исемлеге буйынса Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы дәүләт думаһына депутат итеп һайлана . Түбәнге Кама бер мандатлы һайлау округынан һайлана. Ҡала думаһында урындағы үҙидара мәсьәләләре буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары итеп һайлана.

2008 йылдың сентябрендә Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән эш ойоштороу буйынса кәңәшсе итеп тәғәйенләнә. 2009 йылдың 16 июлендә Ҡазан башкарма комитеты етәксеһе  карары нигеҙендәҠазан ҡала төҙөлөшө рөхсәттәре идараҙы башлығы итеп Альберт Сәлихов билдәленде. 2016 йылдың 9 апрелендә етәксеһе вазифаһынан үҙ теләге буйынса китә.

## Закондар сығарыу эшмәкәрлеге
2003 йылдан 2007 йылға тиклем, IV саҡырылыш дәүләт думаһы депутаты вәкәләтлеген үтәгән осорҙа 3 акондар сығарыу инициативаһы һәм федераль закон проектына төҙәтмәләр индереү авторы булып сығыш яһаны..

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Татарстан республикаһы хөкүмәтенең сайтында профиле
Зинковский Валерий Михайлович

**Зинковский Валерий Михайлович** (1 август 1937 йыл) — спортсы һәм тренер. Хәҙерге бишбәйге буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984), СССР-ҙың спорт мастеры (1965).

## Биографияһы
Валерий Михайлович Зинковский 1937 йылдың 1 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған. Салауат Юлаев исемендәге спорт клубында тәрбиәләнә. 1969 йылда РСФСР командаһы составында чемпион исемен яулай. 1963 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.

1969 йылдан алып «Уңыш» ДСО‑һы Башҡортостан өлкә советының өлкән тренеры, 1984—2006 йылдарҙа хәҙерге бишбәйге буйынса республика СДЮСШОР‑ының тренер‑уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1983-1987 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы тренеры. Тәрбиәләнеүселәре араһында 20‑гә яҡын СССР спорт мастеры, әммә улы Евгений атаһының төп уҡыусыһы, үҙенең бөтә булған тәжрибәһен һәм белемдәрен ул буласаҡ чемпион Евгенийға тапшырған.

Оло йәшенә ҡарамаҫтан Валерий Михайлович Зинковский спорттан, сәләмәт тормоштан айырылмай: һәр иртәһен ул йөҙөү бассейнынан башлай, 80 йәшендё лә көнөнә 2-3 километр йөҙөп үтә.
2017 йылда В. М. Зинковскийҙың 80-йәшлек юбилейы республикала киң билдәләнде, юбиляр бик ҡотлауҙар ҡабул итте 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%97%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Зинковский Валерий Михайлович 
## Видеояҙмалар
ЗАСЛУЖЕННЫЙ ТРЕНЕР РОССИИ ПО СОВРЕМЕННОМУ ПЯТИБОРЬЮ ВАЛЕРИЙ ЗИНКОВСКИЙ СЕГОДНЯ ПРАЗДНУЕТ СВОЁ 80-ЛЕТИЕ
Сафин Ленар Ринат улы

**Сафин Ленар Ринат улы** (11 февраль 1969 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре. Татарстан Республикаһы хөкүмәтенән Федерация Советында вәкил (2020 йыл). Татарстан Республикаһы транспорт һәм юл хужалығы министры (2010—2020). Юридик фәндәр кандидаты.

## Биографияһы
Ленар Ринат улы Сафин 1969 йылдың 11 февралендә Татар АССР-ының Арса ҡалаһында тыуған. 1993 йылда «Хокуҡ белеме» һөнәре буйынса В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетын (КДУ) тамамлап, юғары белем тураһында диплом ала. 

1993—1995 йылдарҙа Ҡазан дәүләт финанс-иҡтисад институтының тарих һәм хоҡуҡ кафедраһы ассистенты булып эшләй. 1995 йылдан — енәйәт хоҡуғы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, 1998 йылдан — КДУ-ның енәйәт хоҡуғы һәм криминология кафедраһы доценты. 2000 йылда Ҡазан финанс-иҡтисади институтын «менеджмент» һөнәре буйынса тамамлай.

2004 йылда «юридик фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә «Ответственность осужденных за злостное уклонение от наказаний, не связанных с изоляцией от общества в российском уголовном праве» тигән диссертация яҡлай.

2008 йылдан алып 2010 йылға тиклем осорҙа «Главтатдортранс» дәүләт учреждениеһында директорҙың иҡтисад һәм финанстар буйынса урынбаҫары һәм директор булып эшләй.

2010 йылдың 22 апрелендә Татарстан Республикаһы транспорт һәм юл хужалығы министры вазифаһына тәғәйенләнә. Татарстан Республикаһында террорға ҡаршы комиссия ағзаһы.

2020 йылдың 18 сентябрендә Татарстан Республикаһы Президенты указы нигеҙендә Рәсәй Федерацияһы Федераль Собраниеһы Федерация Советы вәкиле итеп билдәләнде.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Почет ордены (2019)
* РФ Транспорт министрлығы миҙалы (2019)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (2018)
* Ватан алдындағы хәҙмәттәре өсөн II дәрәжә миҙалы (2014)
* Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының «За содружество во имя спасения» миҙалы (2011)
* РФ Оборона министрлығының «За укрепление боевого содружества» миҙалы (2011)
* РФ Транспорт министрлығының «Транспорт объекттарын төҙөгән өсөн» миҙалы (2015)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2016)
* Рәсәй Федерацияһы Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының Почёт грамотаһы (2016)

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ике балаһы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Татарстан республикаһы дәүләт хеҙмәте сайтында профиле
* Федерация советының рәсми сайтында профиле
Хәсәнов Фәнир Миңлеғәлим улы

**Хәсәнов Фәнир Миңлеғәлим улы** (; (1 июнь 1943 йыл — 1994 йыл) — партия органдары хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе. 
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Фәнир Миңлеғәлим улы Хәсәнов 1943 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Солтанморат ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле — 1976 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1964 йылда зооветеринар техникумын тамамлағандан һуң Баймаҡ районының Фрунзе исемендәге колхозында ветеринар участкаһы мөдире булып башлай.

1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

Армиянан ҡайтҡас, Мәләүез районында эшләй: ветеринар участкаһында — мөдир, партия комиссияһы рәйесе, сусҡасылыҡ комплексы етәксеһе була.

1979—1984 йылдарҙа район-ара «Сельхозхимия» берекмәһендә етәксе булып эшләй.

1984—1991 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез район комитетының икенсе, шунан беренсе секретары булып эшләй.

1992 йылдан "Салауат" акционер компанияһының "Осҡон" фирмаһы директоры вазифаһын башҡара

1990 йылда — Мәләүез районы, 237-се Ергән һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

## Ғаиләһе
Ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Ушков Геннадий Александрович

**Ушков Геннадий Александрович** (14 ноябрь 1931 йыл — 7 апрель 1994 йыл) — спортсы, тренер. Еңел атлетика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1987) һәм республика категориялы судья (1963). БАССР-ҙың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987).

## Биографияһы
 
Геннадий Александрович Ушков 1931 йылдың 14 ноябрендә БАССР-ҙың Шишмә районы Языков ауылында (Башҡортостандың Благовар районы) тыуған.

1959 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай. Өфөлә спорт менән бәйле төрлө учреждениеларҙа эшләй. Башта Башҡортостан физик культура техникумында уҡыта, артабан, 1961 йылдан алып, Республика йәштәр спорт мәктәбенә күсә. 1964 йылдан — Башҡортостан өлкә советы «Хеҙмәт» ДСО-һында, 1971 йылда — Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы ДЮСШ-нда, 1983 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһының Юғары спорт оҫталығы мәктәбендә эшләй.
1965 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Еңел атлетика федерацияһының тренерҙар советы рәйесе.

## Спорт ҡаҙаныштары
1500 метрға йүгереүҙә, швед еңел атлетика эстафетаһы (1953—1954) буйынса Башҡортостан чемпионы һәм рекордсмены.
1958—1959 йылдарҙа Ленинград йәштәр йыйылма командаһына инә. Республикала 35 йыллыҡ тренерлыҡ эше дауамында (1959—1994) халыҡ-ара класлы спорт мастеры Л. Матвееваны, яҡынса 20 спорт мастерын, донъя, СССР, РСФСР чемпиондарын әҙерләй. 1961—1994 БАССР йыйылма командаһы тренеры. 1971—1994 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы тренеры. Шулай уҡ 1980-сы йылғы Олимпиадала СССР йыйылма командаһы тренерҙарының береһе була.

1994 йылдың 7 апрелендә Өфөлә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Еңел атлетика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1987);

Башҡортостан Республикаһы категориялы судья (1963);

БАССР-ҙың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1987)

## Һылтанмалар

УШКОВ ГЕННАДИЙ АЛЕКСАНДРОВИЧ
Юнысов Зәбир Кәбир улы

**Юнысов Зәбир Кәбир улы** (; 1 декабрь 1937 йыл — 28 август 2020 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәтҡәре, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Зәбир Кәбир улы Юнысов 1937 йылдың 1 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районының Тәтер-Арыҫлан ауылында тыуған. Юғары белемле - 1964 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

1955 йылда Свердловск техник училищеһына уҡырға инә, унан Совет Армияһы сафтарына саҡырыла, 1956—1959 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә була.

1959 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтына уҡырға инә, дүртенсе курсты тамамланғандан һуң, [Ырымбур ауыл хужалығы институтының инженерҙар әҙерләү факультетының ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсә.

Хеҙмәт эшмәкәрлееген 1963 йылда башлай. Институтты тамамлағандан һуң [Балаҡатай районы ауыл хужалығы идаралығында, артабан «Башптицепром» тресында баш инженер булып эшләй.

1968—1974 йылдарҙа Өфө ҡошсолоҡ фабрикаһы директоры.

1974—1976 йылдарҙа проект институтында бүлек етәксеһе..

27 йыл дауамында ике ҡош-ҡорт фабрикаһы директоры була: төҙөлөш барған осоронан уҡ Өфө ҡошсолоҡ фабрикаһын етәкләй, ә 1976 йылдан хәҙерге «Башҡортостан» ҡошсолоҡ фабрикаһына ла төҙөлөп ятҡан мәленән үк етәкселек итә башлай.

Благодаря его таланту руководителя, ратующего за своих земляков, был построен самый современный и большой населенный пункт в Уфимском районе – село Авдон с крупными объектами культуры, образования, торговли здравоохранения.



1990 йылда Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына Өфө районы 262-се Николаевка һайлау округынан депутат итеп һайлана

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены;
* БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре;
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре;
* Өфө районының почетлы гражданы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 95.
Илек (Яйыҡ ҡушылдығы)

**Илек** () — Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе һәм Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе аша аҡҡан йылға. Яйыҡ йылғаһының иң ҙур һул ҡушылдығы. Уртаса ҡулланылған һыу күләме — 21 м³/с...

## Гидрология
Инеше Ҡаҙағстандағы Муғалжар тауының төньяҡ-көнбайыш итәгендә (Бестобе (Биштүбә) һырты). Оҙонлоғо — 623 км, ҡушылдыҡтары менән бергә 699 км,, бассейн майҙаны 41,3 мең км².

Илек киң үҙәнле, һыубаҫар ерҙәрҙән өҫтәрәк ике террасаһы бар. Йырҙаһы текә ярлы, үрге ағымы киңлегендә 20-30 м, урта ағымында (Аҡтүбә янында) 150—170 м;үрге ағымында йылға үҙәне киңлеге 500 м, тамағында 3-4 км. Яр буйы туғайҙарында күп һанлы ҡылымыҡтар һәм иҫке үҙәндән күл хасил булып тороп ҡалған һыу ятҡылыҡтары.

Ҡар һәм ер аҫты һыуҙары иҫәбенә туҡлана. Йыллыҡ аҡманың күпселек өлөшө яҙғы осорға тура килә. 75 ҡушылдығы бар; уларҙың иң эреләре: Хобда, Күктүбә, Табантал, Ҡарғалы, Сазды (Һаҙлы). Байтаҡ башҡа ҡушылдыҡтары Рәсәй территорияһында : Ветлянка, Оло Песчанка, Карабутак. Туң осоро — ноябрҙән апрелгә тиклем.

## Географияһы
Илек буйында Ҡандыаағас, Алға, Актүбә, Соль-Илецк (Тоҙтүбә) ҡалалары урынлашҡан. Йылғаның түбәнге ағымы буйынса дәүләт сиге үтә. Яйыҡҡа ҡушылған ерендә — Илек ауылы (элекке Илецк ҡаласығы). Илек йылғаһының һул ярында Танаберген II бронза дәүерендәге һынташты мәҙәниәте ҡурған ҡәберлектәре.

Илектә йәйен, һаҙан, алабуға, суртан һәм башҡа балыҡтар тереклек итә. Сәнәғәт предприятиеларын һыу менән тәьмин итеү, ауыл хужалығы ерҙәрен һуғарыу өсөн ҡулланыла.

## Этимология
Атамаһы буйынса бер нисә фаразы бар. Иң ышаныслыһы — башҡорт телендәге *илек* (ҡыр кәзәһе) һүҙенән булыуы; татарса *илик*, ҡырғыҙса һәм сығатайса *елик* — «илек». Башҡортостанда был һүҙ менән яһалған гидронимдар ҙа (Йүрүҙән ҡушылдығы), ауылдар ҙа, оронимдар ҙа бар.

## Галерея

IlekRiver15.jpg|
IlekRiver16.jpg|
IlekRiver14.jpg|
IlekRiver13.jpg|
IlekRiver12.jpg|
IlekRiver10.jpg|
IlekRiver6.jpg|
IlekRiver4.jpg|
IlekRiver3.jpg|
IlekRiver.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[:ru:Чибилёв, Александр Александрович|Чибилёв А. А.]]* Природа Оренбургской области. (Часть I. Физико-географический и историко-географический очерк). Оренбургский филиал Русского географического общества. Оренбург, 1995.
* Стрельников С. М. Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь. — 2-е изд., дополненное и исправл. — Кувандык, Изд-во С. М. Стрельникова, 2002.
* 

## Һылтанмалар
* О загрязнении реки Илек
* 
* 
*
Цвариани Александр Тамазович

**Цвариани** **Александр Тамазович** (20 май 1975 йыл) — Рәсәй һәм грузин балет солисы һәм балет педагогы. Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2004). 1993—1994 йылдарҙа Башҡорт опера һәм балет театры солисы.

## Биографияһы
Александр Тамазович Цвариани1975 йылдың 20 майында Тбилиси ҡалаһында табип Цвриани Тамаз Геронтоевич һәм Палиашвили исемендәге Грузин  опера һәм балет театры балет солисткаһы Цвариани Тамара Федоровна ғаиләһендә тыуған. Уның һеңлеһе Натия ошо уҡ театрҙың балеринаһы була, хәҙерге ваҡытта шунда педагог-репетитор булып эшләй.

Балет сәнғәтен Тбилиси хореография училищеһында үҙләштерә (педагогтары Леван Давыдович Мхитарян, Борис Георгиевич Рахманин, Чабукиани Вахтанг Михайлович) шулай уҡ Нинель Даниловна Сильвановичтан да дәрестәр ала. Бала саҡтан сәхнәлә балеттарҙа сығыш яһай башлай. Иң тәүге ролдәренең береһе — «Дон Кихот» балетындғы «Һәпәләк» бейеүендә малай роле. 1993 йылда хореография училищеһын тамамлай.

1991—1993 йылдарҙа уҡыу менән бер рәттән Тбилиси опера һәм балет театрында эшләй. 1993—1994 йылдарҙа булған — Башҡорт опера һәм балет театры солисы. 1994—1996 йылдарҙа — Силәбе опера һәм балет театры, 1996—1997 йылдарҙа — Тбилиси опера һәм балет театры солисы. 1997 йылдан әлеге көнгә тиклем Силәбе опера һәм балет театры солисы булып тора.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2002 йыл — «Арабеск» Халыҡ-ара балет артистары конкурсы, иң яҡшы партнерға бүләк (Пермь ҡалаһы).
* 2004 йыл — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы

## Репертуары
Георгий Дмитриевич Алексидзе ҡуйған балеттары һәм хореографик миниатюралары.
* «Сильфида» — *Гюрн, Джеймс*
* «Горда» — *Сардар, Горда*
*  «Баядерка» — *Божок, Солор*
* «Жизель» — *Ганс, Альберт*
* «Лебединое озеро» — *Шут, Бенно, Ротбарт*
* «Чиполлино» — *Граф Вишенка, Чипполлино*
* «Вальпургиева ночь» — *Пан*
* «Серенада» — *Үҫмер*
* «Шопениана» — *Үҫмер*
* «Спящая красавица» — *Күк ҡош*
* «Коппелия» — *Франц*
* «Тысяча и одна ночь» — *ухх ҡошо, Раб, Шахрияр*
* «Корсар» — *Раб*
* «Тарас Бульба» — *Вариация Остапа (Гопак)*
* «Дон Кихот» — *Эспада, Базиль*
* «Конек-горбунок» — *Океан, Һыуҙар әһеле*
* «Ромео и Джульетта» — *Тибальд*
* «Щелкунчик» — *Дроссельмейер, Принц*
* «Белоснежка и семь гномов» — *Егерь, Принц*
* «Кот в сапогах» — *Жак*
* «El mundo de Гойя» — *Гойя*
* «Слуга двух господ» — *Труффальдино*
* «Золушка» — *Мачеха*
* «Привал кавалерии»  — *Пётр*
* «Анюта» — *Пётр Леонтиевич, Модест Алексеевич*
* «Половецкие пляски» — *Һыбайлы*
* «Бахчисарайский фонтан» — *Нурали*
* «Эсмеральда» — *Гренгуар*

## Һылтанмалар
* Цвариани Александр Тамазович, nht.cspu.ru
Щербаков Евгений Васильевич

**Щербаков Евгений Васильевич** (21 ғинуар 1941 йыл — 23 ноябрь 2014) — СССР һәм Рәсәй балет артисы, педагог һәм балетмейстер. 1982—1988 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында баш балетмейстер.

## Биографияһы
Евгений Васильевич Щербаков 1941 йылдың 21 ғинуарында Ленинград ҡалаһында Василий Федорович һәм Мария Макаровна (ҡыҙ фамилияһы Нитип) Щербаковтар ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы етеш йәшәгән старовер ғаиләһендә тыуған. Ул Мәскәү авиация институтын тамамлаған һәм пулков аэропортында эшләй. Әсәһе Лабинская станицаһында бай казак ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы, Нитипа Макар Минаевич, сиркәү хоры етәксеһе була, әсәһе хәтерләүенсә император Николай II алдында сығыш яһаған. Революциянан һуң ул апаһы менән репрессияларҙан ҡасып, йәшенергә мәжбүр була. Артабан ул ғаиләһе менән бәйләнештәрен өҙә, Ленинградта төпләнә һәм мәктәптә физика, математика һәм француз теле уҡытыусыһы булып эшләй.

1954-1959 йылдарҙа Евгений Щербаков Ваганова исемендәге Ленинград хореография училищеһында уҡый (Н. Румянцев класы)).
1959 йылда Киров театры труппаһына ҡабул ителә, унда ул йыш ҡына төп ролдәрҙе башҡара. Уның партнерҙары — Киров театрының прималары Колпакова Ирина, Ольга Моисеева, Зубковская, Федичева, Евтеева, Валентина Ганибалова, Кургапкина.
1976 йылда Щербаков Евгенийҙы Метерлинк пьесаһы буйынса ҡуйылған совет-американ фильмында ҡатнашырға саҡыралар (Ут роле). 1980 йылда Ленинград консерваторияһының «балет хореографияһы» бүлегендә уҡый.
1982 йылдан башлап Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында баш балетмейстер вазифаһын биләй. 1988 йылда Щербаков Петербургка әйләнеп ҡайта һәм Борис Ейфмандың заманса балет театрында педагог-репетитор булып эшләй. 1992 йылдан Ваганова училищеһында классик бейеүе уҡытыусыһы булып эшләй. 1995 йылда Евгений Щербаковҡа классик балет һәм дуэт-классик бейеүе кафедраһы «доценты» исеме бирелә.

2005 йылда ҡатыны Строгая Алиса Михайловна менән Норвегияға Берген ҡалаһына күсеп китә.

## Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрындағы репертуары

* Раймонда — Жан де Бриен
* Спартак — Спартак
* Мөхәббәт тураһында легенда — Фәрхәт
* Таш сәскә — Данила
* Шүрәле — Али-Батыр
* Йыһандың барлыҡҡа килеүе (Сотворение мира) — Аллаһ
* Аҡҡош күле — Ротбарт
* Спящая красавица — Кейәү
* Тарас Бульба — Остап
* Ленинград симфонияһы — Үҫмер
* Күк дөһөрләү юлы менән — Башлыҡ
* Хореографик миниатюралар — Хыял
* Ун ике — Вития
* Испан миниатюралар — Баск
* Страконицанан волынсы — Шванда
* Һулаҡай — Платов
* Гусар балладаһы — Давыд Васильев
* Пушкин — Николай II
* Вальпургиев төнө — Вакх

## Постановкалары
* Тиль Уленшпигель — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры

## Фильмографияһы
* 1976 — Зәңгәр ҡош — *Ут*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Евгений Васильевич Щербаков
Хохлов Константин Павлович

**Хохлов Константин Павлович** (;1 ноябрь 1885 йыл — 1 ғинуар 1956 йыл) — СССР һәм Украина актеры, театр режиссеры, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1944). Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Башҡорт академия драма һәм Урыҫ драма театрҙарында эшләй (1941—1942).

## Биографияһы
Константин Хохлов 1885 йылдың 1 ноябрендә Мәскәүҙә тыуған. 1895—1905 йылдарҙа Мәскәүҙә Александров коммерция училищеһында уҡый. 1908 йылда Мәскәү театр училищеһын (хәҙер М. С. Щепкин исемендәге Юғары театр училищеһы) (уҡытыусыһы А. П. Ленский тамамлай.

1917—1920 һәм 1908—1915 йылдарҙа — Мәскәү Художество театры актеры, уның сәхнәһендә « ере мәйет» спектаклендә — *Каренин* , "Гамлет"та — *Горацио ролдәрен уйнай*. 1916 йылда беренсе тапҡыр кинематографҡа саҡырыу ала: «Ураган» фильмында Козачевский ролен башҡара.

1921 йылда — Петроградта Ҙур театры актеры, 1922 йылда шул уҡ театрҙа режиссер булараҡ Шекспирҙың «Юлий Цезарь» пьесаһы буйынса спектакль ҡуя. Шул уҡ йылда Ҙур драма театрына баш режиссер итеп тәғәйенләнә, бер нисә спектакль ҡуйып өлгөрәref name="academic">. Андрей Лаврентьев театрға кире ҡайтҡандан һуң режиссер булараҡ эшләүен дауам итә .

1925—1930 йылдарҙа — А. С. Пушкин исемендәге Ленинград драма театры режиссеры, 1926—1930 йылдарҙа — «Студия» дәүләт күсмә театры етәксеһе, 1931—1938 йыл дарҙа— Кесе театр режиссеры.

1938 йылда Леся Украинка исемендәге Киев урыҫ драма театры баш режиссеры һәм художество етәксеһе итеп тәғәйенләнә, 1954 йылға тиклем театрҙы етәкләй, СССР-ҙа иң яҡшы театрҙар иҫәбенә ингән театр үҫеше уның исеме менән бәйле.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡорт драма театры (хәҙер — Мәжит Ғафури исемендә) спектаклдәр ҡуя. 1941—1942 йылдарҙа театрҙың художество етәксеһе була, һәм Урыҫ драма театрында ла ике спектакль ҡуя.

1954 йылда Ленинградҡа ҡайта һәм Ҙур драма театрын етәкләй, әммә был юлы ла оҙаҡҡа түгел, 1955 йылда көрсөккә эләккән театрҙан китергә мәжбүр була.

1922 йылдан алып педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: А, С. Пушкин исемендәге Ленинград драма театры эргәһендәге студияла. (1924—1930), Кесе театр эргәһендәге Мәскәү театр училищеһын (1931—1933, уҡытыусы һәм уҡытыу бүлеге мөдире актерлыҡ оҫталығы буйынса дәрестәр бирә, шулай уҡ Л. Украинка исемендәге Киев урыҫ драма театры. Л. Украинка (1938—1941, уҡытыусы һәм студияның художество етәксеһе), И. Карпенко-Карый исемендәге Киев театр институты (1939—1941), А. Н. островский исемендәге Ленинград театр институты. (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт театр сәнғәте академияһы) (1954—1955).

1956 йылдың 1 ғинуарында Ленинградта вафат була. Волков зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (23 сентябрь 1937)
* Украина ССР-ының халыҡ артисы (1939)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1944)
* Ленин ордены (1948)
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.12.1945, 1951)
* «Почет Билдәһе» ордены (1937)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1946)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Хохлов Константин Павлович 
* Хохлов Константин Павлович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. // БСЭ