open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арский ташы

**Арский ташы** — Башҡортостандың комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965). Башҡортостан Республикаһының Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы ҡарамағында тора.

## Характеристикаһы

Арский ташы ҡомартҡыһы Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында, Белорет районы Арский ташы ауылынан 350 метрҙа ята. Урманлы тауҙа «Арский ташы» ял итеү базаһы урынлашҡан, төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 километрҙа — Белорет ҡалаһы. комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы 0,8 гектар ерҙе биләй.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы Ағиҙел йылғаһының иҫке улағында уң яҡтан ҡаялы ярҙан ғибәрәт. Органоген эзбизташтан барлыҡҡа килгән. Ҡая бейеклеге яҡынса 20-25 метр тирәһенә барып етә һәм дуға формаһында йылғаның боронғо улағы буйынса 100 метрға тиклем һуҙыла.

«Арский ташы» — Башҡортостан Республикаһының комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1956) һәм 1965 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Урманлы тау территорияһында Арский ташы тип аталған текә ҡая бик алыҫтан иғтибарҙы үҙенә йәлеп итә. Бейеклеге — 30 метр тирәһе. Ҡая Девон геологик осорондағы аҡһыл һоро эзбиздән тора. Ҡаяның өҫтөндә тектоник сатнауҙан барлыҡҡа килгән ярыҡтар күренә, бер урында ер ҡатламы емерелгән.

Тау башында һәм унан төньяҡтараҡ ҡарағай урманы үҫә. Ландшафтар: ҡарағай һәм ҡарағастарҙан торған асыҡ төҫтәге ылыҫлы урман; боронғо дәүерҙән ҡалған реликттар һәм дарыу үҫемлектәре: шиверекия подольская, солнцецвет монетный, володушка многожилковая, һары умырзая, василёк Маршалла һәм башҡалар. Реликттар себер сығышлы. Арский ташы ҡаяларында 30 төрҙән ашыу ксерофит һәм мезофиттар бар. Ә Арский ташы тирәһендәге ҡарағай урманында 40 төргә яҡын үлән үҫә. 

## Топонимикаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһының атамаһы Арский ташы ҡаяһынан алынған. 

Риүәйәттәр буйынса, был яҡтарҙағы 1773—1775 йылдарҙа Крәҫтиәндәр һуғышы барышында Белорет заводы управляющийы Арский баш күтәреүселәргә ҡорал биреүҙән баш тартҡаны өсөн үлтерелә. Арский ташы ауылында йәшәүселәр был урынға 1767 йылда Пенза губернаһынан күсерелә. 

## Әҙәбиәт
* Гареев Э. З. Геологические памятники природы Республики Башкортостан. Уфа. «Тау» 2004.
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Урочище Арский камень . Уникальные геологические объекты России.
* Арский камень стал одной из визитных карточек Башкирии . Общественная электрогазета РФ.
* Скала Арский камень . Русское географическое общество. Башкирское отделение.
* Арский камень . Белорецкий район РБ.

## Иҫкәрмәләр
Айыутапҡан

**Айыутапҡан** (Айыутапҡан) — Башҡортостандың Ишембай районындағы бәләкәй йылғаһы,Алағузлы йылғаһының  һул ҡушылдығы. Оҙонлоғо яҡынса 4 км (карта буйынса баһалана).

Бүлте исемле урындан Айыутапҡанға урындағы әһәмиәткә эйә булған юл илтә, Айыутапҡанға картала исеме аталмай тамғаланған  бер нисә йылға ҡушыла.

## Исеме
Атамаһы  - медведь һәм боронғо төрөк  тапҡан -  нашёл (Ишембай энциклопедияһы, 2015, С. 65) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.

## Әҙәбиәт

* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Лист карты
Еремеев Вячеслав Юрьевич

**Еремеев Вячеслав Юрьевич** (10 май 1981 йыл) — Рәсәй спортсыһы. Бокс буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003).

## Биографияһы
Вячеслав Юрьевич Еремеев 1981 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

Урал дәүләт физик культура академияһында уҡый. 2006 йылда Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтын тамамлай.

Спорт менән Өфө ҡалаһында «Динамо» физкультура-спорт беремәһендә шөғөлләнә, тренерҙары  М. М. Ғәлләмова һәм Р. Б. Ғилфанова.

2001 йылдан алып бокс буйынса Рәсәй йыйылма командаһына инә. Әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының физик тәрбиә һәм спорт кафедраһы ассистенты булып эшләй.

## Ҡаҙаныштары
* Рәсәй чемпионаттарының көмөш (2004) һәм бронза (2005, 2006) призеры.
* Рәсәй Ҡораллы көстәре чемпионы (2000).
* 2002 йылда Югославияның Белград ҡалаһында үткән халыҡ-ара турнир еңеүсеһе.
* Рәсәй чемпионы (2003), үҫмер спортсылар араһында үткәрелгән Рәсәй чемпионатының көмөш (2002) һәм бронза (2001) миҙалдары.

## Һылтанмалар
*   
* Сотрудники кафедры физвоспитания и спорта . БГУ.
Хлорофилл

**Хлорофи́лл** ( , «йәшел» һәм , «япраҡ») — үҫемлектәрҙе йәшел төҫкә буяй торған пигмент. Уның  ҡатнашлығында фотосинтез бара. Химик төҙөлөшө буйынса  хлорофилл — төрлө тетрапирролдарҙың магнийлы комплекстары . Хлорофилл  порфирин төҙөлөшлө һәм гемдарға яҡын.

## Тарихынан

1817 йылда француз химиктары һәм фармацевтары *Жозеф Бьенеме Каванту* һәм *Пьер Жозеф Пеллетье*  үҫемлек япрағынан йәшел пигмент айырып алғандар һәм хлорофилл тип атағандар .
 
Хлорофилл Е140 аҙыҡ өҫтәлмәһе булараҡ теркәлгән.

1960 йылда америкалы химик-органик *Роберт Вудворд* синтез юлы менән хлорофилл эшләй. 

Синтез 3 этаптан торған 15  реакцияны үҙ эсенә ала. Хлорофилл  синтезы өсөн сығанаҡ матдәләр булып  глицин һәм ацетат тора.

## Химик структураһы

Хлорофилды протопорфирин (порфирин) һәм ике карбоксил төркөм сығарылмаһы  итеп ҡарарға мөмкин. Улар башлыса сағыу буялған  һәм флуоресценция сифатына эйә була. 

Хлорофилл яҡтылыҡта тотороҡһоҙ. Ул кристалл рәүешендә була ала . H2O йәки Ca2+  органик иреткестәргә ҡушылыу кристаллашыуға булышлыҡ итә .


Изображение:chlorophyll structure.png|Хлорофилдың дөйөм структураһы *a*, *b* и *d*
Изображение:Chlorophyll ab spectra-ru.svg|Хлорофилл *а* һәм Хлорофилл *b* молекулаларының ҡояш нурын йотоу спектры (зәңгәр) и *b* (ҡыҙыл)
Изображение:Chromatography of chlorophyll results.jpg|Үҫемлектәрҙең йәшел пигменты  хроматограммаһы


## Ҡулланылышы
Хлорофилл  аҙыҡ буяуҙары ( европа реестрында теркәү номеры E140) булараҡ ҡулланыла, мәгәр этанол иретмәләрҙә һаҡлау, бигерәк тә әсе мөхиттә, уны  тотороҡһоҙ итә, бысраҡ һоро-йәшел төҫкә инә һәм тәбиғи буяу булараҡ ҡулланыу мөмкин түгел. Шулай уҡ һыуҙа  натив төрө иремәү ҙә уны аҙыҡ-түлек буяуы итеп ҡулланыуҙы сикләй. Әммә кондитер изделиелары бешергәндә синтетик буяуҙарҙы ярайһы уңышлы алмаштыра.

Яһалма хлорофилл — баҡыр хлофиллин комплексы (тринатрий тоҙҙары) аҙыҡ-түлек буяуы сифатында ( европа реестры теркәү номеры E141) ҡулланыла. Натив хлорофилдан айырмалы рәүештә,  баҡыр комплексы әсе мөхиттә тотороҡло, зөбәржәт йәшел төҫтә була һәм оҙаҡ һаҡлана,  һыуҙа һәм һыулы-спиртлы иретмәләрҙә ирей. Америка (USP) һәм Европа (EP) фармакопеялары баҡыр хлорофилды  аҙыҡ-түлек  буяуҙарына индерә, әммә  ауыр металл булараҡ, баҡыр концентрацияһына лимит ҡаралған.


Image:Leavessnipedale.jpg|Хлорофилл япраҡтарға йәшел төҫ бирә һәм фотосинтез ваҡытында яҡтылыҡты йота
Image:Clorofila 3.jpg|Эукариот күҙәнәктәрендә хлорофилл ғәҙәттә табаҡсаларҙа туплана 
Image:AYool SEAWIFS annual.png|  Хлорофилдың донъя  океаны өҫтөндә таралыуы 1998 - 2006  йылдар осоронда.   SeaWiFS спутник приборы мәғлүмәттәре буйынса төшөрөлгән карта 


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Speer, Brian R. (1997). «Photosynthetic Pigments» на сайте *[http://www.ucmp.berkeley.edu/glossary/ UCMP Glossary (online)]*. University of California, Berkeley Museum of Paleontology. Verified availability August 4, 2005.
* Chlorophyll d: the puzzle resolved 
* *Билич Г. Л., Крыжановский В. А.* Биология. Полный курс: В 4 т. — издание 5-е, дополненное и переработанное. — М.: Издательство Оникс, 2009. — Т. 1. — 864 с. — ISBN 978-5-488-02311-6
Ишмөхәмәт (Хәйбулла районы)

**Ишмөхәмәт**— юҡҡа сыҡҡан ауыл, Башҡортостандың Хәйбулла районы Татыр-Үҙәк ауыл Советы составына ингән булған.

1981 йылда, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 12 февралендәге 6-2/66 һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүиәттәренән алып ташлау тураһында» указына ярашлы, тораҡ пункттар исемлегенән алына. Унда былай тип әйтелә:
Халыҡтың күсеп китеүе һәм  ысынбарлыҡта йәшәүҙән туҡтауы менән бәйле, Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүиәттәренән түбәндәге тораҡ пункттарҙы алып ташларға:
…
Хәйбулла районы буйынса

Ивановка ауыл Советының Дәүләт урман питомнигы ҡасабаһы

Татыр-Үҙәк ауыл Советының  Ишмөхәмәт ауылы 

Ишмөхәмәт ауылында 1959 йылдың 1 ғинуарында Ғүмәрова Люциә Шаһибал ҡыҙы, Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды рәйесе тыуған

Ауыл халҡының күпселеген башҡорттар тәшкил иткән. «Яңы тормош», «Большевик» колхоздары эшләгән

## Иҫкәрмәләр
Ваҡыт машинаһы (һәйкәл)

**«Ваҡыт машинаһы» скульптура композицияһы ** — Су-25 самолеты өсөн Р-95Ш двигателенә һәйкәлдән ғибәрәт, Өфө ҡалаһының мотор эшләүселәр скверында, Өфө моторҙар эшләү заводының легендар директоры Михаил Фериндың 100 йыллығы хөрмәтенә ҡуйылған.

Скульптура композицияһының нигеҙен ҙур кубтан ғибәрәт булған металл каркастағы постаментҡа урынлаштырылған ысын Р-95Ш двигателе тәшкил итә. Двигателде, уны бөтә яҡтан яҡшылап ҡарарға мөмкин булһын өсөн, быяла менән ябып тормайҙар. Постаментта таблица урынлаштырылған, унда ике телдә — урыҫ һәм башҡорт телендә, двигателдең техник характеристикалары яҙылған.

Был һәйкәл Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең бөтә хеҙмәткәрҙәренә арнала.

«Ваҡыт машинаһы» скульптура композицияһын асыу тантанаһы 2007 йылдың 15 декабрендә уҙғарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Машина времени на сайте необычных памятников России
* 3D панорама памятника
Пичугин Юрий Александрович

**Пичугин Юрий Александрович** (8 ғинуар 1923 йыл — 3 февраль 2000 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-полковник-инженер (25.10.1979, 1984 йылдан — запаста). Ракета ҡоралдары баш идаралығы начальнигы — Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре Баш командующийының ҡоралланыу буйынса урынбаҫары (1975—1984), Ленин премияһы лауреаты (1976). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Юрий Александрович Пичугин 1923 йылдың 8 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған.

1941 йылдың июленән СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итә.

1942 йылда Смоленск артиллерия училищеһында тиҙләтелгән курс, 1953 йылда — Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академияһын тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында взвод, батарея, Брянск, Үҙәк, 1-се, 2-се, 3-сө Белоруссия фронттарында артиллерия дивизионы командиры була.

Һуғыштан һуң 1953 йылдың декабренән Үҙәк дәүләт полигонында («Капустин Яр») — өлкән офицер-һынаусы, бүлек начальнигы, һынау идаралығы начальнигы урынбаҫары, полигон начальнигы урынбаҫары булып хеҙмәт итә. 1973 йылдың апреленән 1975 йылдың декабренә тиклем — Капустин Яр полигоны начальнигы.

1975 йылда Пичугин Юрий Александрович ракета ҡоралдары баш идаралығы начальнигы — Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре Баш командующийының ҡоралланыу буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре Хәрби советы ағзаһы (29.12.1975 — 16.09.1984).

1984 йылдың сентябрь айынан — запаста. Мәскәүҙә йәшәй, СССР-ҙың Дөйөм машиналар эшләү министрлығында баш белгес булып эшләй.

2000 йылдың 3 февралендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1984),
* Октябрь Революцияһы ордены (1979),
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945),
* Александр Невский ордены (1945),
* 1-се дәрәжә (1985) Ватан һуғышы ордены,
* 2-се дәрәжә (1943) Ватан һуғышы ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1974),
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1956),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1968),
* миҙалдар.
* Ленин премияһы лауреаты (1976).

## Әҙәбиәт
* . — С.367.

## Һылтанмалар
*  
* http://www.rtc.ru/encyk/biogr-book/15P/2258.shtml 
* http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details.htm?id=14552@morfDictionary
Сабанов Юрий Викторович

**Сабанов Юрий Викторович** (4 июнь 1978 йыл) — Рәсәй спортсыһы. Билбау көрәше буйынса Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған спорт мастеры (2009).

## Биографияһы
Юрий Викторович Сабанов 1978 йылдың 4 июнендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

Юрий йәш сағында йөҙөү менән шөғөлләнә, ярыштарҙа ҡатнаша һәм йөҙөү буйынса ҡала чемпионы була. 12 йәшендә грек-рим көрәше һәм көрәш менән шөғөлләнә башлай.

Соликамск ҡалаһында (Пермь өлкәһе) грек-рим көрәше турниры ваҡытында, был көрәш төрө буйынса Рәсәй спорт мастеры булған Юрий, йәрәхәт ала һәм ул был спорт төрөн ҡалдыра. 2006 йылда Стәрлетамаҡ физик культура институтын тамамлай.

Спорт менән Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводының спорт клубында (тренеры А. А. Сәфәров) һәм «Уфимец» спорт клубында (тренеры Н. Ю. Мазов) шөғөлләнә.

2003-2008 йылдарҙа билбау көрәше буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы була. 100 килограмдан ашыу ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай (162 килограмм).

## Ҡаҙаныштары

* Билбау көрәше буйынса Донъя (2006-2007), Европа (2005, 2007-2008) һәм Рәсәй (2003, 2006-2007) чемпионы. 
* Рәсәй Кубогын яулаусы (2005), донъя чемпионаттарының көмөш призеры (2003, 2005)
* Билбау көрәше буйынса Ш. С. Сафин иҫтәлегенә халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (Мәскәү, 2005-2007) 
* Көрәш буйынса Рәсәй чемпионы (2004)
* Грецияла (Лариса ҡалаһы, 1997) һәм Чехияла (Хомутов ҡалаһы, 1998) үҫмер спортсылар араһында  грек-рим көрәше буйынса  халыҡ-ара турнир еңеүсеһе.

## Һылтанмалар
*   
* http://www.vatandash.ru/index.php?article=1486
Попов Семён Ефремович

**Попов Семён Ефремович** (10 март 1917 йыл — 8 ноябрь 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. Мотоуҡсылар бригадаһының разведка отделениеһы командиры ярҙамсыһы, сержант. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Семён Ефремович Попов 1917 йылдың 10 мартында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Кандаковка (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлай, Кемерово өлкәһендә ағас эшкәртеү хужалығында эшләй.

1942 йылдың майында Ҡыҙыл Армияға алына. 1942 йылдың авгусынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

8‑се мотоуҡсылар бригадаһының разведка отделениеһы командиры ярҙамсыһы (9-сы танк корпусы, 1-се Белоруссия фронты) кесе сержант Попов 1944 йылдың 27 июлендә баҫып алыу төркөмө менән Польшалағы Белосток ҡалаһынан көньяҡтараҡ Яново тораҡ пункты эргәһендәге дошман урынлашҡан ергә үтеп инә, дошмандың 15 һалдатын юҡ итә, 8 һалдатын әсирлеккә ала. Корпустың 1944 йылдың 10 сентябрендәге приказы менән 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1945 йылың 14 ғинуарында Радом ҡалаһы янындағы төнгө эҙләү барышында сержант Попов һәм разведчиктар дошмандың казармаһына гранаталар ташлай, күп дошман һалдаттары ҡырыла, ә һаҡсы әсиргә алына. Фронт буйынса 1945 йылдың 8 мартындағы приказы менән ул 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. 

Бронетранспортер экипажы командиры сержант Попов 1945 йылдың 25 апрелендә Берлинға килеп ингән ерҙәрҙәге һуғышта дошмаға байтаҡ зыян килтерә: дошман бронетранспортерын яндыра, 10-дан ашыу автоматсыһын юҡ итә, бер нисә һалдатын әсирлеккә ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майҙағы Указы менән ул 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. 

1945 йылдың август айында демобилизациялана. Прокопьевск ҡалаһында йәшәй, шахтала эшләй, һуңынан автобазала пилорамсы була.

1985 йылда Еңеүҙең 40-йыллығы менән бәйле 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. 

1987 йылдың 9 ноябрендә вафат була. Прокопьевск ҡалаһының Высокий ҡасабаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943, 1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* 1‑се (1946), 2‑се (1945), 3‑сө (1944) дәрәжә Дан ордендары

## Хәтер
С. Е. Попов исеме менән Прокопьевск ҡалаһында бер урам аталған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кавалеры ордена Славы трёх степеней. Биограф.словарь. М.: Воениздат, 2000
* Полные кавалеры ордена Славы. Биографический словарь. (в 2 томах) М.: Воениздат, 2010
* Фронтовики, наденьте ордена! Кемерово, 1970. С. 141—144
* Кузбассовцы — полные кавалеры ордена Славы: Фотоальбом. Кемерово, 1975

## Һылтанмалар
*   
* Документы на сайте «Подвиг народа»
* В биографическом словаре
Порсев Михаил Владимирович

**Порсев Михаил Владимирович** (2 ноябрь 1923 йыл — 6 октябрь 2005 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, 1940—1985 йылдарҙа «Златоуст машиналар эшләү заводы» производство берекмәһенең слесарь‑лекалолар яһаусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977).

## Биографияһы
Михаил Владимирович Порсев 1923 йылдың 2 ноябрендә Башҡорт АССР‑ының Бөрө кантоны Покровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бала сағында ата-әсәһе менән Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһына күсеп килгән. Бында мәктәпте тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1940 йылда «Златоуст машиналар эшләү заводы» производство берекмәһенең 10-сы һанлы цехында слесарь-лекальщик уҡыусыһы булып башлай. Алты ай өйрәнгәндән һуң үҙ аллы слесарь-лекальщик булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында заводтың комсомол-йәштәр бригадаһында алдынғы хеҙмәт итә.

Квалификацияһын күтәреп, М. В. Порсев ҡатмарлы калибрҙы, шул иҫәптән, универсаль-йыйылма калибрҙы үҙләштерә. Уның тарафынан хирургик операциялар өсөн эшләп етештерелгән медицина инструменттары йыйылмаһы юғары баһа ала.

М. В. Порсев ойошторған слесарь-лекальщиктар мәктәбе юғары аныҡлыҡлы контроль инструмент менән Златоуст машиналар эшләү заводын ғына түгел, шулай уҡ СССР-ҙың дөйөм машина эшләү министрлығының бер нисә предприятиеларын да тәьмин итә. Уның ҡатнашлығында әҙерләнгән юғары теүәллекле универсаль-йыйылма калибрҙар предприятие тармаҡтарына индерелә, был яңы төр продукцияны эксперименталь үҙләштереүҙә үлсәү инструменттарын ҡырҡа кәметергә мөмкинлек бирә.

1976 йылда планды һәм социалистик йөкләмәләрҙе үтәү буйынса етештереп сығарыуҙағы ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшкәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 9 июнендәге указы менән Порсев Михаил Владимировичҡа Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1985 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем Златоуст машиналар эшләү заводында слесарь-лекальщик булып эшләй.

Златоуст ҡалаһында йәшәй. 2005 йылдың 6 октябрендә вафат була.

Ленин ордены, Октябрь Революцияһы ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 

## Әҙәбиәт
* Герои труда. Уфа: Китап, 2011.
Башнефть (шашка клубы)

**«Башнефть» шашка клубы** — Башҡортостан Республикаһының профессиональ шашка клуб. Клубтар араһында үткәрелгән Чемпиондар Кубогы ярыштарында күп тапҡырҙар еңеүсе. 2000 йылдан клубтарҙың Европа рейтингында 1-се урынды биләй. «Башнефть», 2004 йылда ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында Европа Конфедерацияһы Кубогын яулап, ошондай уңышҡа өлгәшкән тәүге клуб булараҡ таныла. Клубҡа нигеҙ һалынған тәүге көндән алып — уның рәйесе һәм тренеры Ю. В. Черток .

Шашка клубының урынлашҡан урыны һәм адресы: 450077, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы,  Достоевский урамы, 49-сы йорт.

Клубтың ир-егеттәр командаһы Европа чемпиондары  Кубогы (2000-01), Европа Шашка конфедерацияһы Кубогы (2000-01, 2004-07, 2010) хужаһы, көмөш (2003, 2008), бронза (2002) призёр, Рәсәй чемпионы (2000-01, 2006), көмөш призер (1999, 2002, 2004-05, 2011). Ҡатын-ҡыҙҙар командаһы — Европа Шашка конфедерацияһы Кубогы (2002, 2004, 2010, 2011) хужаһы, көмөш (2001, 2003), бронза призёр (2006), Рәсәй чемпионы (2000-01, 2004-05), клубтар араһында көмөш призер (2002).

1999 йылда клуб «Ишембайнефть» НГДУ-һы эргәһендәге «Нефтсе» шашка клубы булараҡ барлыҡҡа килә (президенты — Владимир Давыдов), 2001 йылдан клуб хәҙерге атамаһын һәм статусын йөрөтә. 2002 йылда «Нефтсе» (Ишембай) профессиональ шашка клубы «Башнефть» атамаһын ала һәм Ишембайҙан Өфөгә күсерелә (президенты — Илгиз Фәйзулла улы Мәжитов). «Башнефть» 2004 йылда Таллинда өсөнсө тапҡыр Европа Шашка конфедерацияһы Кубогын яулай, артабан Кубок мәңгелеккә клуб музейында һаҡлауға ҡалдырыла.

2002 йылда бөтә турнирҙарҙа ла еңә: Рәсәй Кубогы, Европа Шашка конфедерацияһы Кубогы EDC һәм Европа чемпиондары Кубогы.

2004 йылда «Башнефть» — ир-егеттәр араһында ла, ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла Европа клубтары чемпионы. Европа Шашка конфедерацияһының күсмә Кубогы ир-егеттәр командаһында мәңгелеккә ҡалдырыла.

2006 йылда «Башнефттең» ир-егеттәр командаһы — клубтар араһында Европа чемпионы (Франция).

2007 йылда «Башнефттең» ир-егеттәр командаһы клуб командалары араһында дүртенсе тапҡыр рәттән Европа чемпионатында еңеү яулай.

## «Башнефть» спортсылары
Клуб намыҫын түбәндәге спортсылар яҡлай: Шварцман Александр (Халыҡ-ара шашкалар буйынса Рәсәйҙең V клуб чемпионатында һәм башҡа ярыштарҙа), Марк Подольский, Александр Балякин, Владимир Мильшин һәм башҡалар.

## «Башнефть» клубында тәрбиәләнеүселәр
Блиц-уйын буйынса Рәсәй чемпионы О. А. Беллер (2001), йәштәр араһында Рәсәй чемпионы В. В. Штумпф (1996), Европа беренселегенең бронза призёры: Ф. М. Ишморатов (1999, юниорҙар араһында), Европа беренселегендә еңеүселәр: А. Р. Шәйбәков (2004, миникадеттар араһында), О. В. Абдуллина (2002-04, ҡыҙҙар араһында), А.Иҙрисова (2004, кесе йәштәге ҡыҙҙар араһында), А. М. Әминева (2002, в группе «надежды»), Ю. Вәлиева, А. Сәғитова, А. Урманов, И. Рыжов, С. Федин, Р. Әйүпова, Д. Рысаев, Г. Әбүбәкирова һәм башҡалар. Уларҙың күптәре аҙаҡ клуб өсөн сығыш яһай башлай..

## Титулдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* официальный сайт 
* полный список титулов 
* Башнефть 
* http://news.sport-express.ru/2001-05-05/12698
Жилино (Башҡортостан)

**Жилин** — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл. Октябрь районы ҡарамағындағы Нуғай ауыл Советына инә. 

## Тарихы
1992 йылда Нуғай ауыл Советының дүрт тораҡ пункты Нуғай, Жилин, Зинин һәм Кордон Өфө ҡала Советы ҡарамағына инә. 2008 йылда Ағиҙел йылғаһы аша яңы күпер асылыу менән улар йылдам үҫешә башлай. Бөгөн биләмәлә әүҙем төҙөлөш бара.

## Халҡы

; Милли составы

2002 йылда ауылда 101 кеше йәшәгән (68 %-ы урыҫ). 2017 йылда - 1500-ҙән ашыу кеше йәшәй. 

## Билдәле шәхестәре
* Томаров Василий Александрович (12.02.1921—5.01.2004), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, подполковник (1955). Советтар Союзы Геройы (1945).

## Инфраструктураһы
Ауылға ингән ерҙә ҙур супермаркет, дарыухана, төҙөлөш һәм хужалыҡ тауарҙары магазиндары, мебель магазины һәм башҡалар урынлашҡан.

## Транспорт һәм юл
Ауыл менән Өфө ҡалаһы араһында автобус бәйләнеше булдырылған, 124, 124к, 130, 130к, 131к, 300 ҡала яны маршрут автобустары йөрөй. Ағиҙел йылғаһы аша күпер төҙөлгәндән һуң ауылдан ҡала үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ 11,7 км тәшкил итә. 

Урамдарға башлыса ҡырсынташ-ҡом түшәлгән.

## Урамдары

* Кесе Армия тыҡрығы;
* Ветерандар тыҡрығы;
* Генерал урамы;
* Алыҫ тыҡрығы;
* Кесе Баҡса урамы;
* Дала урамы;
* Романтиктәр урамы;
* Кесе төҙөлөш тыҡрығы;
* Фронтовиктәр урамы;
* Утар урамы;
* Киң тыҡрығы;
* Зөбәржәт урамы;
* Ғаилә урамы;
* Манежный урамы;

## Иҫкәрмәләр
Аллағыуат улусы

**Аллағыуат улусы** — Рәсәй империяһы Өфө губернаһының, аҙаҡ БАССР. РСФСР-ҙың административ-территориаль берәмеге.

Был улыҫ XIX быуат уртаһында Юрматы улусының тораҡ пункттарынан барлыҡҡа килтерелгән. 1879 йылда — 13 тораҡ пункты: Айгөл, Алаҡай, Аллағыуат (улус үҙәге), Айыусы, Ишембай, Ҡарлыҡуй, Ҡоҙаҡай, Мәҡсүт, Мулламуса, Мырҙаш, Түбәнге Бурансы, Хлебодаровка (Наумовка), Юлдаш. 1906 году — 48 ауыл.  1914 йылда улыҫҡа  49 тораҡ пункты инә.

Юрматы улусы Стәрлетамаҡ өйәҙенә һәм РСФСР-ға ҡарай. 1919 йылда — Юрматы кантоны составында, 1922 йылда, Стәрлетамаҡ кантоны ойошторолғас, Аҙнай улусы составына индерелә.

## Сәнәғәте
1906 йылдағы халыҡ иҫәбен алыуҙа улыҫта йәшәүселәрҙең игенселек, малсылыҡ, йөк ташыу һәм септә һуғыу менән шөғөлләнеүҙәре билдәләнә. 

## Халҡы
1906 йылда — 13 019 кеше: башҡорттар, татарҙар, сыуаштар, урыҫтар, мордва.

## Дин
1906 йылда — 8 мәсет, 3 сикрәү.

## Мәғариф
1906 йылда — 4 сиркәү-приходной мәктәбе, земский һәм башҡа телдәрҙә белем биреүсе мәктәптәр, урыҫ-башҡорт училищеһы, мәҙрәсә.

## Иҫкәрмәләр
Шаблон:Юрматынский кантон
Макурин Алексей Васильевич

**Макурин Алексей Васильевич** (28 апрель 1972 йыл) — спортсы. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994). «Бер туған Знаменскийҙар мемориалы» халыҡ‑ара ярыштар (Мәскәү, 1993) һәм Йәштәр олимпия уйындары (1991) еңеүсеһе; бейеклеккә һикереү буйынса үҫмер спортсылар араһында СССР (1990—91) һәм БДБ (1992) чемпионы. 1993—1999 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

## Биографияһы
Алексей Васильевич Макурин 1972 йылдың 28 апрелендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. 1979 йылда мәктәптә спорт класында уҡыуға һайлап алына. Ун ете йәшендә етем ҡала. 

Алексей, буйға тәпәш булһа ла (буйы - 168 см), бейеклеккә һикереү буйынса махсуслаша, 180 см бейеклеккә һикерә. Һикереүсе Рөстәм Әхмәтовтың (Бердичев ҡалаһы) методикаһын ҡулланып, буйын арттырырға тырышып, оҙаҡ ваҡыт арҡыры таяҡта эленеп тора. 1990 йылда, уны Рәсәй йыйылма командаһына алғанда, буйы 186 сантиметр һәм ауырлығы 83 килограмм була, шуның өсөн уны дуҫтары «осоусы шифоньер» тип йөрөтәләр.

1995 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын, 2004 йылда – Стәрлетамаҡ физик культура институтын тамамлай.

Спорт менән Стәрлетамаҡ ҡалаһының олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә, «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәтендә (тренерҙары А. А. Пономаренко һәм Р. А. Салеев) шөғөлләнә.  Һуңынан Рәсәй йыйылма командаһының Башҡортостан буйынса тренеры Әнүәр Агеевта күнекмәләр ала.

1990 йылда СССР йыйылма командаһы ағзаһы була, 1992 йылда – БДБ йыйылма командаһы (1992), 1993 – 1999 йылдарҙа – Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. 1996 йылда ул ҡуйған бейеклеккә һикереү буйынса Башҡортостан рекорды  — 2 метр 32 сантиметр, әлегә тиклем үтелмәгән.

Әлеге ваҡытта Стәрлетамаҡ янғын һүндереү часында спорт эшен ойоштороусы булып эшләй.

Ғаиләһе: өйләнгән, ике балаһы бар.

## Ҡаҙаныштары

* Мәскәүҙә «Мемориал братьев Знаменских» халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе (1993);
* Йәштәр олимпия уйындары еңеүсеһе (1991);
* Үҫмер спортсылар араһында бейеклеккә һикереү буйынса  СССР (1990-1991) һәм БДБ (1992) чемпионы

## Иҫкәрмәләр
Пегов Валентин Алексеевич

**Пегов Валентин Алексеевич ** (1 ғинуар 1950 йыл) — тренер. РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1987), Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2006), дзюдо буйынса бөтә союз категориялы судья (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000).

## Биографияһы
Валентин Алексеевич Пегов 1950 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө районы Урыҫ-Юрмаш ҡасабаһында тыуған.

1977 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай.

Спорт менән 6-сы «Геркулес» олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә (тренеры Н. Д. Попов) шөғөлләнә.

1972 йылдан башлап 6-сы «Геркулес» олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер-уҡытыусы, һуңынан директор урынбаҫары булып эшләй. 1979 йылдан — «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡортостан, Рәсәй һәм Үҙәк советтарының тренеры, 1990 йылдан — Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһы һәм Башҡортостан Республикаһының юғары спорт оҫталығы мәктәбе тренеры, 1997—2004 йылдарҙа— Рәсәй паралимпия йыйылма командаһы тренеры.

Спортсы-инвалидтар В. Н. Мичурин, М. Г. Яковлев, О. В. Крецул, С. А. Севостьянов, К. Капитонов, В.Волков, Р. Шәйхаттаров, Ю. Акшинцев, В. Бычков һәм башҡалар В. Пеговтың тәрбиәләнеүселәре булып торалар.

Бер үк ваҡытта Валентин Пегов Башҡорт физик культура институтында, фехтование теорияһы һәм методикаһы, көрәш һәм ауыр атлетика кафедраһы доценты булып эшләй.

## Ҡаҙаныштары
Рәсәй Чемпионы (2005-07)

Европа чемпионатының көмөш призеры (2005, 2007)

Донъя чемпионатында шәхси зачетта көмөш (2006) һәм бронза (2007) призёр.

Спорт мастерҙары араһында команда зачетында Европа чемпионаты еңеүсеһе (2005) һәм көмөш призеры (2006).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнә (2002).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1987)

## Әҙәбиәт
Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т. 5 . П — Советы / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : Башк. энцикл., 2009.

Ямгуров, У. Заслуженные мастера спорта СССР и России и их наставники [Текст] Уфа, 2004.-106 с.

Ямгуров, У. Олимпионики из Башкортостана. Уфа, 2005. — 120с.

## Һылтанмалар
* http://old.brsbs.ru/Sait_Paralimpici/treneri.html

* http://www.bifk.ru/about/pps/tab/294/ 

* Пегов, Валентин Алексеевич . *БАШКИРСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ*.  ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (2013). Проверено 4 апреля 2017.
Пугаев Степан Александрович

** Пугаев Степан Александрович ** (1 октябрь 1910 йыл — 28 декабрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Степан Александрович Пугаев 1910 йылдың 1 октябрендә   Иҫке Йүрүҙән ҡасабыһында (Йүрүҙән тимер юл станцияһында) эшсе ғаиләһендә тыуған.

Мәктәптең 7 класын тамамлаған.

Тирлән тимер юл станцияһында стрелочник, һуңынан станция буйынса дежур булып эшләй.

Белорет районы хәрби комиссариаты тарафынан армияға саҡырыла һәм 1932 йылдан алып 1936 йылға тиклем хеҙмәт итә. 1941 йылдың авгусынан хәрәкәт итеүсе армияла. 1942 йылдың йәйенә уның иҫәбендә яҡынса 350 юҡ ителгән гитлерсы була.

Степан Александрович 1944 йылда кесе лейтенанттар курсын тамамлай, офицер булып фронтҡа әйләнеп килә.

Һуғыштарҙың береһендә, 1944 йылдың 28 декабрендә, Степан Александрович Пуга́ев батырҙарса һәләк була. Фелединец (Словакия) тораҡ пунктында ерләнгән.

## Батырлығы
«Уҡсылар полкының отделение командиры өлкән сержант Степан Пугаев 1943 йылдың 27 сентябрендә, Украинаның Киев өлкәһе Вышгород районы Яңы Петровец ауылы янында, беренселәрҙән булып Днепр йылғаһы аша сыға. Һуғышта батыр яугир дошмандың ике пулемёт нөктәһен юҡ итә, ошоноң менән үҙенең ротаһының уңышлы алға барыуын тәьмин итә».

СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1943 йылдың 29 октябрендә Пугаев Степан Александровичкә «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены, «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1776) тапшырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы ;
* Ленин ордены (1943).

## Хәтер
* Белорет ҡалаһында батырҙар аллеяһында Герой бюсы ҡуйылған.
* Белорет ҡалаһында, Тирлән (Шанхай биҫтәһе) һәм Туҡан ауылдарында урамдар С. А. Пугаев исеме менән аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2009. — 576 с. — ISBN 978-5-88185-072-2.

## Һылтанмалар
* 
* Аллея Героев — белоречан .
Маршал Г. К. Жуков исемендәге сквер (Стәрлетамаҡ)

**Маршал Г. К. Жуков исемендәге сквер** Стәрлетамаҡ ҡалаһында 2005 йылда асылған.

## Географик урыны
Парк Имай Насыри, Курчатов урамдары, Октябрь проспекты менән сикләнгән. Объект эргәһендә үк Ҡала мәҙәниәт һарайы (элекке "СК" мәҙәниәт йорто) урынлашҡан.

## Скверҙағы архитектура ҡоролмалары
Скверҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған һәм йәшәгән, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашып һәләк булған яугирҙәр исемлеге яҙылған  монумент урынлашҡан. Шулай уҡ Стәрлетамаҡта тыуған, Бөйөк Ватан һуғышында Советтар Союзы Геройы исеме алған яугирҙәрҙең һәм маршал Г. К. Жуковтың бюстары ҡуйылған. 
Үрҙә телгә алынған объекттар менән бер рәттән, сквер биләмәһендә шулай уҡ Дан Аллеяһы —  Стәрлетамаҡ ҡалаһының Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме менән бүләкләнгән кешеләренең исемлеге яҙылған мемориаль таҡтаташ бар.
File:Парк имени Жукова город Стерлитамак8.jpg |
File:Парк имени Жукова город Стерлитамак6.jpg|
File:Парк имени Жукова город Стерлитамак5.jpg|
File:Парк имени Жукова город Стерлитамак4.jpg|



## Әһәмиәте
Cквер, Бөйөк Ватан һуғышы менән бәйле ҡала сараларын үткәреү урыны булып тора. Һәр Еңеү көнө сквеҙа сәскәләр һалыу уҙа. Скверҙа халыҡ күңел асыуҙары үткәрелә. Шулай уҡ скверҙа аттракциондар эшләй. Ҡала халҡының яратҡан ял итеү урындарының береһе.
Бошман-Һыуын-Ҡараҡыпсаҡ улусы

**Бошман-Һыуын-Ҡараҡыпсаҡ (Бошмаш-Һыуын-Ҡара-Ҡыпсаҡ) улусы** — Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең төньяғында урынлашҡан административ-территориаль берәмек.

Ырымбур өйәҙе составында 1865 йылдың 5 майынан 1917 йылдың 1 сентябренә тиклем була. *Хәрби Министрҙың *1868 йылғы приказы менән улыҫта 8 ауыл йәмғиәте барлыҡҡа килтерелә.

Бошман-Һыуын-Ҡараҡыпсаҡ улусы 1917 йылдан 1920 йылға тиклем Башҡортостан мөхтәриәтенең (191 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Ҡыпсаҡ кантоны составында, шунан Ҡыпсаҡ кантоны Ете ырыу кантоны менән берләштерелә һәм Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы составындағы Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны тип атала башлай. Хәҙер — яҡынса Ырымбур өлкәһенең Ташлы районына ҡарай

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Состав волости 
* Статистика (ЖМНП, 1908)
* Образование СССР
Пятков Виктор Евгеньевич

**Пятков Виктор Евгеньевич** (5 ноябрь 1929 йыл — 3 сентябрь 2008 йыл) — нефтсе, 1956 йылдан Башҡорт АССР-ының «Октябрьскнефть» промысла идаралығы, 1965—1989 йылдарҙа — Төмән өлкәһе «Юганскнефть» нефть һәм сығарыу идаралығы операторы. КПСС-тың XXVI съезы делегаты (1981), КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1981—1986). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981). СССР-ҙың нефть сығарыу сәнәғәте отличнигы (1970). 

## Биографияһы
Виктор Евгеньевич Пятков 1929 йылдың 5 ноябрендә БАССР-ҙың Бәләбәй кантоны (Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы) Сергеевка ауылында тыуған.

1961 йылда эшсе йәштәр мәктәбен тамамлай, 1963 йылдан Коммунистар партияһы ағзаһы.

Эш урындары: 1945 йылдан — Башҡортостан экстракттар дуплау заводында балта оҫтаһы, 1946—1950 йылдарҙа — Өфө моторҙар заводында металл киҫеүсе, 1955 йылдан — Туймазы ҡалаһында 15-се һанлы төҙөлөш-монтаж участкаһында балта оҫтаһы, 1956 йылдан — «Октябрьскнефть» промысла идаралығының нефть һәм газ сығарыу буйынса операторы, 1965—1989 йылдарҙа — «Юганскнефть» (Төмән өлкәһе) нефть һәм газ сығарыу идаралығында эшләй. 

Усть-Балыҡ нефть ятҡылығын эшкәртеүҙә ҡатнаша. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 2 мартындағы указы менән етештереп сығарыуҙа ҙур ҡаҙаныштары, унынсы биш йыллыҡтың заданиеларын һәм социалистик йөкләмәләрҙе ваҡытынан алда үтәгәне, хеҙмәт батырлығы күрһәткәне өсөн Пятков Виктор Евгеньевичҡа Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1981 йылдан алып 1986 йылға тиклем КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат. КПСС-тың Төмән өлкә комитеты ағзаһы була.

2008 йылдың 3 сентябрендә вафат була. Нефтеюганск ҡалаһының зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981)
* Ике Ленин ордены (1971, 1981)

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Һылтанмалар
*    
* 
* https://web.archive.org/web/20140114091307/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/7227-pyatkov-viktor-evgenevich
* http://www.liveinternet.ru/users/kakula/post298479836/
* http://az-libr.ru/index.htm?Persons&000/Src/0004/b8d00c70
Арҡа-Йорт

**Арҡа-Йорт** — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостандың Ишембай менән Белорет райондары сигендә  урынлашҡан. Оҙонлоғо 8 км, үҙәк өлөшөнөң — 3 км, абсолют бейеклеге 820,5 м.

## Ҡылыҡһырлама
Ишембай һәм Белорет райондары буйлап меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Түбәһе ҡаялы. Битләүҙәре текә.Битләүҙәре текә. Һыртта Алағузлының ҡушылдыҡтары башлана.Төньяғында Йоҡйылға ята.

Атамаһы  «арҡа» (спина) һәм «йорт» (дом) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
## Составы
Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитлы ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора.

## Ландшафт
Өҫтө киң япраҡлы урмандар (имән, йүкә, саған)  менән ҡапланған. 

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
 карта
Алмалыҡ (Өфөнөң тораҡ биҫтәһе)

**Алмалы́ҡ** () — Өфө ҡалаһыныңКиров районындағы тораҡ районы.

## Тарихы
Тораҡ районы элекке Золотухин слободаһынан, Өфөнөң иҫке Оло Усолка урамы (хәҙер Сочи урамы) янында урынлашҡан.

## Исеменең килеп сығышы
Башҡорт телендәге алмалыҡ, йәғни алма баҡсаһы (яблоневый) һүҙе атама итеп алынған.

## Урынлашыуы
Ҡаланың көньяҡ-көнсығышында, Ағиҙел йылғаһы бөгөлөндә, уға ҡойған Соҡолаҡ йылғасығы тамағынан алыҫ түгел урын, Йүрүҙән, Дуҫлыҡ-2 һәм әлеге мәлдә төҙөлөш эштәре барған Көньяҡ-2 биҫтәләренә күрше генә ята.

Соҡалаҡ тамағын үткәс, тораҡ биҫтәһенең төньяғында ике магистраль юл араһында ята: кәньяҡ-көнбайыштан — Пугачёв Слободаһы урамы (Алмалыҡ районы һәм Ағиҙел араһында), төньяҡ-көнсығыштан — Софья Перовская урамына күскән Сочи урамы. 

Золотухин слободаһын (тораҡ биҫтәһенең төньяғы) һәм Алмалыҡ-1 (көньяҡ-көнсығыш), Алмалыҡ-2 (үҙәк-төньяҡ), Алмалык-3 (үҙәк-көньяҡ), Алмалыҡ-4 (көньяҡ-көнбайыш), Алмалыҡ-5 (көнбайыш) биҫтәләрен үҙ эсенә ала.

## Объекттары
Тораҡ биҫтәһендә Сауҙа үҙәге, Ял итеү үҙәге (А-5), балалар поликлиникаһы (А-1), ресторан (А-2) һәм башҡа төкәтеп эшләнгән хеҙмәт күрһәтеү һәм мәшғүллек учреждениелары: аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙары магазиндары, көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү предприятиялары, офистар бар.

Тораҡ биҫтәһендә шәхси йорттар байтаҡ. Был йорттарҙың бер өлөшө иҫке йорттарҙы күсереү программаһына ҡарай («2007—2015 йылдарға Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының йорттар биләгән территорияларын үҫтереү» муниципаль адреслы программаһы). 400-гә яҡын шәхси йортто күсергәндән һуң 7-меңдән ашыу кешегә иҫәпләнгән күп ҡатлы (20 ҡатҡа тиклем бейеклектә) йорттар төҙөләсәк, шулай уҡ тораҡ биҫтәһенән Көньяҡ һәм Колгуевка биҫтәләре йүнәлешендә биҫтә әһәмиәтендәге магистраль юл һалынасаҡ.

Йәшел зоналар тораҡ биҫтәһенең төньяғында Пугачёв Слободаһы, Ашхабад, Пулемёт урамдары буйлап һәм биҫтәнән көньяҡҡа табан урынлашҡан (улар Алмалыҡты Көньяҡ биҫтәһенән айырып тора).

Тораҡ биҫтәһенең көньяҡ-көнбайышында Авторемонт заводы һәм 3-сө пристань, көньяҡ-көнсығышында — Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының РСУ-һы, төньяҡта — офис-келәт зонаһы.

### Иҫтәлекле урындары
* «Ихлас» мәсете, Исламға арнап 1997 йылда ҡуйылған ярымай формаһында монумент (Сочи урамы,43)
* Ике иҫке бина эргәһендә заманса архитектура ҡулланып төҙөлгән яңы йорт тора (Сочи урамы,10)

## Урамдар
Тораҡ биҫтәһендә түбәндәге урамдар бар:

* 1-я Нагорная (А-1, А-3)
* Абаканская (А-1, А-3)
* Авиаторская (А-2)
* Аргаяшская (ЗС)
* Ашхабадская (А-5)
* Грузинская (А-4, А-5)
* Зилаирская (ЗС)
* Кавказская (ЗС, А-2)
* Набережная (ЗС)
* Некрасова (А-1)
* Нечаева (А-3, А-4, А-5)
* Павловская (А-5)
* Пугачёвская Слобода (ЗС, А-4, А-5)
* Пулемётная (А-3)
* Софьи Перовской (А-1)
* Сочинская (ЗС, А-2)
* Тамьян-Китайская (ЗС, А-2)
* Усольская (ЗС, А-2)
* Читинская (ЗС)
* переулок 2-й Дуванский (А-1)
* переулок Абаканский (А-4)
* переулок Зилаирский (ЗС)
* переулок Некрасова (А-1)

## Галерея

File:Мечеть Ихлас.jpg|Мечеть «Ихлас»


## Әҙәбиәт
* Уфимская неделя № 29 12-18.07.2001 г.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алмалык на Викимапии

## Шулай уҡ ҡара
* микрорайоны Алмалык
* Кировский район Уфы
Палатников Александр Самойлович

**Палатников Александр Самойлович** (11 декабрь 1923 йыл — 29 ноябрь 2007 йыл) — инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1967—1987 йылдарҙа Күмертау авиация етештереү предприятиеһының генераль директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983) һәм почётлы авиатөҙөүсеһе (1983). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1978). Ленин (1982), Октябрь Революцияһы (1976), 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры. Күмертау ҡалаһының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Александр Самойлович Палатников 1923 йылдың 11 декабрендә Мәскәүҙә тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән үк фронтҡа китә.

1952 йылда Мәскәү авиация технология институтын тамамлай һәм Мәскәү, Клин, Арсеньев ҡалалары предприятиеларында эшләй.

1966 йылдан Күмертау авиация етештереү предприятиеһында баш инженер, 1967 йылдан 1987 йылғаса — генераль директор, был осорҙа халыҡ депутаттарының Күмертау ҡала Советы депутаты итеп һайлана.

1987 йылдан 2007 йылға тиклем Мәскәү өлкәһенең Люберцы ҡалаһында «Камов» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй.

Уның тарафынан «Ка-26», «Ка-27», «Ка-28», «Ка-29», «Ка-32» вертоллеттарын һәм («Рейс», М-17) самолёттарын, десант техникаһын етештереү үҙләштерелә.

БАССР-ҙың унынсы һәм ун беренсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1982)
* Октябрь Революцияһы ордены (1976)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944)
* СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1978)
* Күмертау ҡалаһының почетлы гражданы.

## Хәтер
Башҡортостан Республикаһының Күмертау ҡалаһында А. С. Палатниковҡа бюст ҡуйылған.

## Һылтанмалар
* 
* Уральская энциклопедия 
* Достоин памяти
Лукьянов Валериян Михайлович

**Лукьянов Валериян Михайлович** (7 июль 1960 йыл) - спортсы. Спорт ориентиры буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1988). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2002).

## Биографияһы
Лукьянов Валериян Михайлович 1960 йылдың 7 июлендә Татар АССР-ының Алексеевка ауылында тыуған.

1983 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Спорт менән институттың спорт клубында шөғөлләнә (тренеры А. П. Коротков).

Тренер булараҡ, Валериян Михайлович 3 Рәсәй спорт мастерын һәм  халыҡ-ара класлы спорт мастеры В. Г. Глухарёвты әҙерләгән . 1985-1986 йылдарҙа «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенең саңғы базаһы инструкторы булып эшләй, спорт ориентиры түңәрәге етәксеһе була, 1995 йылдан алып «Электронефтегаз» спорт клубы директоры  булып эшләй.

Хәҙерге ваҡытта ул Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһында «Спартак» спорт - һауыҡтырыу комплексы директоры булып эшләй.

## Ҡаҙаныштары
Хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында СССР чемионы һәм донъя чемпионы (1990)

«Социалистик илдәр дуҫлығы Кубогы» халыҡ-ара ярыштар еңеүсеһе (1988).

## Сығанаҡтар

* Гордимся прошлым, строим будущее. УГАТУ 85 лет / сост. М. А. Филимонов; Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т. - Уфа : РИК УГАТУ, 2017. - 379 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Лукьянов Михайлович Валериян .  *БАШҠОРТ ЭНЦИКЛОПЕДИЯҺЫ*.   БР ГАУН «башҡорт энциклопедияһы» (2013).  2017 йылдың 24 апрелендә тикшерелде.
Непал теле

**Непа́льский язык** (नेपाली, непа́ли) —   Непалдың дәүләт һәм иң киң таралған теле, бында уны тыуған телгә һанап халыҡтың 44,6 % һөйләшә (11,8 млн. кеше).

Непал теле хинди теле менән тығыҙ бәйләнгән.  Непали, индоевропа телдәренең индоарий тармағының, пахари (*pahārī* «горные») төркөмсәһенө инә.

Непалда (2011 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса 11 826 953 тел йөрөтөүсе яҙылды), шулай уҡ Бутанда һәм Һиндостанда Непалдан килгән иммигранттар араһында — Көнбайыш Бенгал, Биһар һәм Ассам штаттарында таралған. Һиндостандың Сикким штатында һәм Көнбайыш Бенгал штатының Дарджилинг округында официаль статусы бар.

Невар (непал-бхаса) теле менән бутарға кәрәкмәйНепаланың баш ҡалаһы Катмандуның баштағы теле, улар тибет-бирман телдәренә ҡарай. Непал теле үҙ исемен гурктар Катманду ҡалаһына күскәндән һуң ала.

Непали, Непалдың төрлө этник төркөмдәрен бәйләгән  дәүләт теле булһа ла, илдә  тағы күп төрлө һөйләшеү телдәрендә бар. Мәҫәлән, Катманду үҙәнендәге неварҙар невари телендә һөйләшәләр. Шулай уҡ тамангтар, шерптар, раидар, лимблар, магардар, гурунгтар һәм башҡа төркөмдәр үҙ телдәрендә һөйләшәләр. Һиндостан сигендә тераяларҙа хиндила һәм майтхилия телдәрендә һөйләшәләр —был регионда тағы бер һинди теле.

Непали деванагари яҙыуы менән файҙалана (һинди яҙыуы); боронғо заманда яҙыуҙың үҙ системаһы ҡулланылған — бхуджимол яҙыуы. Беренсе яҙыу һәйкәле — 1337 йыл. Әҙәби тел  XIX быуат башында үҙәк диалект нигеҙендә үҫешә. 

## Исеме
Төрлө райондарҙа был тел төрлө исемдәр менән билдәле, атап әйткәндә, *гуркхали* (गोर्खाली — *gurkhālī* / *gorkhālī*, «язык гурхков»), *кхас-кура* (खस कुरा — *khas kurā*, «язык кхасов» исемен йөрөтә; иң киң таралған көдәлек атамаһы), *парбатия* (पर्वतिया — *parbatiyā*, «тау теле»), *дзонг-кэ лхоцхаммикха* (*Dzongkha Lhotshammikha* / *Lhotshamkha*, «көньяҡ теле», лхоцампа Бутанала һөйләшәләр), көнсығыш пахарҙары (англ.&nbsp;Eastern Pahari, лингвик әҙәбиәтендә генә).

## Диалекттар
Непал теленең төп диалекттары: аччами, баджурали, баджханги, байтади, дарджула, дотели&nbsp;(*[[:en:Doteli language|англ.]]*) һәм соради.

## Лингвистик ҡылыҡһырлама

### Фонетика һәм фонология

#### Һуҙынкылар
Непал телендә 11 һуҙынҡы, уларҙың 5 назаль түгелдәр.

 Непаль телендә 10 дифтонгтар бар: /ui/, /iu/, /ei/, /eu/, /oi/, /ou/, /ʌi/, /ʌu/, /ai/ и /au/.

Дифтогондар миҫалдары:

#### Тартынҡылар
Непаль телендә 27 тартынҡы:

### Морфология
Грамматик үҙенсәлектәре: исем ырыуы — ир һәм ҡатын . Ҡылымда — 5 килеш (теләү, фараз итеү, ирреаль һәм башҡалар.).

### Синтаксис
Ҡыйын һөйләмдәрҙә эйәрсән киҫәк эйәртеүсе киҫәгенән алда килә.

### Лексика
 Лексика нигеҙе санскриттан килгән һүҙҙәрҙән тора. 

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан Республикаһының ижади союздары исемлеге

**2013 йылдың 1 ғинуарына ҡарата булған Башҡортостан Республикаһының ижади союздары исемлеге**.

* «Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы

Рәйесе — Зәки Әлибаев

* «Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар союзы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы

Рәйесе — Ғайсин Рәит Рәшит улы

* Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы «Рәсәй Рәссамдар союзы» Бөтә Рәсәй ижади йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан Республикаһы төбәк бүлексәһе.

Рәйесе — Фазылов Хәтип Сәрүәр улы

* Башҡортостан Республикаһының Театр эшмәкәрҙәре союзы төбәк бүлексәһе

Рәйесе — Абушахманов Әхтәм Әхәт улы

* «Башҡортостан Кинематографистар союзы» йәмәғәт ойошмаһы — «Рәсәй Федерацияһы Кинематографистар союзы» йәмәғәт ойошмаһының төбәк бүлеге

Рәйесе — Йомағолов Айсыуак Илшат улы

* ЮНЕСКО халыҡ-ара рәссамдар федерацияһы — Башҡортостан Республикаһы Рәссамдарының ижади союзы

Президенты Пегов Владислав Викторович

* «Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы

Рәйесе — И. Р. Солтангәрәев

* Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзы

Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзы рәйесе Ураҡсин Урал Ғәзиз улы

* «Башҡортостан Республикаһының музыка йәмғиәте» төбәк йәмәғәт ойошмаһы

Рәйесе — Дауытов Н. А.

* Бөтә Рәсәй хор йәмғиәтенең Башҡортостан Республикаһындағы филиалы.

Етәксеһе — Хәсбиуллина Алсу Афғановна

* «Башҡортостан Республикаһының көнбайышы рәссамдары ижади союзы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы

Идара рәйесе — Сафонов Владимир Юрьевич

## Һылтанмалар
http://minkult-rb.ru/creative-unions/ 

http://posredi.ru/knb_S_Souz_kompoz_RB.html

http://guides.rusarchives.ru/browse/guidebook.html?bid=408&sid=1249767 

http://www.delomir.ru/index.php?page=5&num=132&top=4413 

## Иҫкәрмәләр
Рогалёв Пётр Леонтьевич

**Рогалёв Пётр Леонтьевич** (13 август 1912 йыл — 5 март 1988 йыл) — совет хәрби хеҙмәткәре, полковник (1956). 1959—1963 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының хәрби комиссары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Пётр Леонтьевич Рогалёв 1912 йылдың 13 авгусында Екатеринослав губернаһы Белоцерковка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Ете синыфты тамамлай. Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда, Сватов район ҡулланыусылар союзының рәйесе булып эшләгән

## Хәрби хеҙмәттә

### Һуғышҡа тиклемге осор
1934 йылдың октябрь айында Ворошиловград өлкәһенең Сватов район хәрби комиссариаты тарафынан эшсе-крәҫтиән  Ҡыҙыл армияһына саҡырыла. 

1938 йылда команда составын камиллаштырыу курстарын тамамлай.

1939 йылдан ВКП(б.) ағзаһы

### Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

1943 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академия янындағы тиҙләтелгән курстарҙы тамамлай.

997-се уҡсылар полкы (263-сө уҡсылар дивизияһы, 51-се армия) подполковник Рогалев етәкселегендә 1944 йылдың 8 майында Севастполь янында дошман оборонаһын өҙә һәм «256,2» бейеклегенә СССР флагын ҡаҙай. Полктың уңышлы һөжүм итеүе дөйөм һөжүм итеү үҫешенә булышлыҡ итә, уның һөҙөмтәһендә Кайтаны һәм Инкерман (хәҙер Белокаменск) ауылдары азат ителә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта полк менән уңышлы етәкселек иткәне, күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн подполковник Рогалев Петр Леонтьевичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6275) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

### Һуғыштан һуңғы карьераһы
1956 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай

1959 йылдан 1963 йылға тиклем РогалевБашҡорт АССР-ының хәрби комиссары вазифаһында эшләй.

БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайланған (5, 6 саҡырылыш).

1964 йылдан полковник Рогалев Петр Леонтьевич отставкаға китә. Өфөлә йәшәй, 1988 йылдың март айында вафат була. Көньяҡ зыяратта ерләнгән.

## Бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы;
* ике Ленин ордены;
* дүрт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* 3-сө дәрәжә Суворов ордены
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены;
* миҙалдар;
* сит ил ордены.

## Һылтанмалар