open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Е. Я. Костиндың табыш йорто

**Сауҙагәр Костиндың табыш йорто** — Дондағы Ростовтың Суворов урамы, 29/37 адресы буйынса урынлашҡан йорт. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында был йорт сауҙагәрҙәр Костин Ефим Яковлевич милегендә була. Йорт монументаль сәнғәт, төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм архитектура ҡомартҡылары исемлегенә инә.

## Тарихы
Йорт XIX быуат аҙағында төҙөлгән. 1917 йылға тиклем Кесе Баҡса, 37/35 адресы буйынса урынлашҡан була. Табыш йортонан башҡа сауҙагәр милегендә май һығыу заводы була. Ул йортҡа үҙе хужа булған, ә производство урынлашҡан биналар ҡатыны Домна Ивановна Костина менән уртаҡ милектә була. Ғаиләнең өс улы булған: Василий Костин магазин хужаһы була, унда перәник менән сауҙа ителә, Степан май һығыу заводы менән идара итә, ә Филипп ҡаланың беренсе полиция участкаһында канцелярия хеҙмәткәре була. Сауҙагәр Костин Ефим Яковлевичтың табыш йорто, Ростов өлкәһе хакимиәтенең 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се ҡарарына 1-се Өҫтәмәгә ярашлы, төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип билдәләнә һәм закон менән һаҡлана.
File:ДД Е Я Костина 19 в Суворова,29 IMG 9515.JPG|
File:Доходный дом Е.Я. Костина на Суворова.JPG|


## Һүрәтләнеш
Йорт дүрт ҡатлы. Беҙҙең көндәргә тиклем яҡшы һаҡланған. XXI быуатта реставрация эштәре ойошторола, йорттоң фасады күренеше үҙгәртелә һәм яҡшыртыла, бының өсөн кирбес һәм башҡа материалдар ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр
Таганрог циркы

**Таганрог циркы** бинаһы 1880 йылдың башында Таганрогта цирк сәнғәте төрҙәрен күрһәтеү өсөн төҙөлгән. Уны цирк артистары — ағалы-ҡустылы Труцциҙар төҙөгән.

## Тарих
Труцци ғаиләһе цирк сәнғәте менән Мәскәүҙә шөғөлләнә, әммә император Александр II үлгәнлектән илдә матәм иғлан ителгәс, уларҙың эшмәкәрлеге перспективалы һәм рентабелле булыуҙан туҡтай. Ғаилә башлығы Максимилиан Труцци хәҙер ғаиләһе менән гастролдәрҙе көньяҡ провинцияларында үткәрергә була , һәм ул ысынлап та дөрөҫ уйлай: — Дондағы Ростовта уның труппаһы ҙур уңышҡа ирешә. Уның ике улы булған — Жижетто һәм Рудольф, улар Таганрог ҡалаһында цирк ойоштороу өсөн эшкә күсеп килә. 1881 йылда улар ҡала ағас стационар циркын төҙөй һәм унда сығыш яһай башлай. Максимилиан Труцци үлгәндән һуң уның балаларының һәр береһе айырым цирк ойоштора. Уларҙың әсәһе — Луиза, Максимилиан ҡатыны, шулай уҡ Таганрогта йәшәй.

1898 йылдың сентябрендә Таганрог ҡалаһында артист А. Л. Дуров сығыш яһай, ә 1909 йылда Ж. А. Труцциҙың гастролдәре Мәскәүҙә үтә.

1917 йылда Таганрог циркында артист А. И. Маслюков эшләй. Ул артистарҙың был осорҙа аҡсаһыҙ йәшәүе тураһында иҫләй. Цирк артистарын хлебопекарня хужаһы Юргенсон бурысҡа туйындыра, сөнки ул цирк сәнғәтен бик ныҡ яратҡан була. Һуңынан ул имкмәк бешереү эшен ташлап цирк артистары менән бергә Керчь ҡалаһына китә.

1920 йылда Таганрог ҡалаһына француз цирк артисы Буль килә: уның сығыштары ҙур популярлыҡ менән файҙалана. 1926 йылда ҡалала цирк артисы Анатолий Анатольевич Дуров сығыш яһай. 1929 йылда, уның һәләк булыуынан бер йыл үткәс , ҡала властары Труцци циркына РСФСР атҡаҙанған артисы Анатолий Анатолиевич Дуровтың исемен бирергә ҡарар итә. Цирк бинаһын ремонтлауға уның вариҫтары 2 мең һумдан ашыу аҡса иғәнә итә. Һуңынан Таганрог циркы һәр ваҡыт артист Дуровтар сәнғәте менән бәйле була. 1936 һәм 1938 йылдарҙа уның туғаны Владимир Григорьевич Дуров бында сығыш яһай. 1943 йылдың тап ул оккупациянан һуңғы Таганрогты тергеҙергә 16 мең һум аҡса иғәнә итеп бирә. 1950 йылда ағас цирк бинаһы файҙаланыуға яраҡһыҙға әйләнә. Был ваҡытта ҡалала М. А. Беликов етәкселегендә 9-сы цирк-шапито эшләй башлай. Ҡала хакимиәте йәйге полустационар цирк төҙөргә ҡарар итә. Тамаша залын ойоштороу өсөн йыйылма конструкциялар ҡулланалар, улар цирк башҡа ҡалаларҙа сығыш яһағанда һүтелеп күсерелеп йөрөтөлгән. 1967 йылдың май айында цирк етәкселеге алышына һәм М. С. Левин директор була. 1967—1988 йылдарҙа цирк тамашаһы апрель, май, октябрь һәм ноябрь айҙарында үткәрелә. 1987 йыл Таганрог ҡалаһына немец циркы гастролгә килә, ә 1988 йылда— Чехословакиянан. 1996 йылдың июнендә бында Тереза Васильевна Дурова сығыш яһай. 1990 йылда Союзгосцирк Таганрогтағы циркты реконструкциялау планын ҡора һәм ул план тормошҡа ашырыла — йәйге күсмә цирк йәйге стационар циркка әйләнә. 1993 йылда реконструкциялау тамамлана, май айынан алып август бөткәнсе цирк эшләп тора.

## Иҫкәрмәләр
13-сө лицей (Дондағы Ростов)

**13-сө лицей** — Дондағы ростовтың муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы. Мәктәп бинаһы 1892 йылда архитектор Н. Н. Дурбах проекты буйынса төҙөлә. Тәүҙә унда Дондағы Нахичевань ҡалаһының Екатерина ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы урынлаша. Мәктәп бинаһы урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы

XIX быуат аҙағында Дондағы Нахичевандә ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһына нигеҙ һалына. Уның ҡаланы нигеҙләүсе батшабикә Екатерина II хөрмәтенә Екатерина гимназияһы тип атала. Гимназия 1892 йылда архитектор Н. Н. Дурбах проекты буйынса төҙөлә. Башта ул ике ҡатлы була.

Екатерина исемендәге ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы элиталы уҡыу йорто тип һанала. Унда Аллаһы Тәғәлә ҡанундары, француз, урыҫ телдәре, география, тарих, ҡул эштәре, рәсем уҡытыла. Тәүҙә гимназияла уҡыу ваҡыты 8 йыл тәшкил итә, 1910 йылдан 9 йыл була.

1921 йылда гимназияла С. Д. Марков исемендәге Беренсе совет хеҙмәт мәктәбе асыла. 1930 йылда бында Карл Маркс исемендәге мәктәп була. 1943—1944 йылдарҙа мәктәп бинаһында госпиталь, ә 1947 йылға тиклем хәрби учреждениелар урынлаша. Һуңынан бина ремонтлана һәм 1952 йылда 13-сө мәктәп асыла.

## Архитектураһы һәм биҙәлеше
Өс ҡатлы кирбес бинаның ҡыйығы күп яҡлы. Фасадтары штукатурланған. Төп симметриялы фасадта өс ҙур ризалит сығып тора. Үҙәктә төп ишек урынлашҡан. Көнсығыш һәм көнбайыш фасадтар сығынты менән декорланған. Фасадтарҙың пилястралар, әүәләнгән һындар, геральдика, веноктар, картуш һәм медальондар менән биҙәлгән.

Бина ҡатмарлы конфигурацияға эйә. Уның үҙәк өлөшөндә төп баҫҡыс бар. Үҙәк оҙонса коридорҙың ике яғынан кластар һәм ярҙамсы биналар урынлашҡан. Тамаша залы — икенсе ҡатта.

## Билдәле уҡыусылары
1902—1903 йылдарҙа гимназияла яҙыусы М. С. Шагинян уҡый. 1986 йылда был хаҡта мәктәптең фасадына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла: «*1902-1903 йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында Мариэтта Сергеевна Шагинян — яҙыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Ленин, Дәүләт премиялары лауреаты (1888—1982 гг.) уҡый*».

1904 йылда гимназияны Сабина Николаевна Шпильрейн (Шефтель) — Рәсәй һәм совет психоаналитигы, педагогы отличие менән тамамлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡарагеоргиевичтар

**Ҡарагеоргиевичтар, Ҡараджорджевичтар** () — Сербияла һәм Югославияла хакимлыҡ иткән кенәздәр (1842—1859) һәм королдәр (1903—1941) династияһы.

Ғосман империяһына ҡаршы Беренсе серб ихтилалы (1804—1813) етәксеһе Ҡарагеоргий тарафынан нигеҙләнгән. XIX быуат буйына Сербияла Обреновичтар династияһы менән власть өсөн дәғүәләшә. 1903 йылда Обреновичтарҙы ҡолатҡандан һуң — Сербияла, 1918 йылдан — Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллегендә, ә 1929 йылдан Югославия короллегендә королдәр династияһы була. 1945 йылда, Икенсе донъя һуғышы тамамланып, Югославияла власҡа Иосип Броз Тито етәкселегендәге коммунистар килгәс, ҡолатыла.

## Хәҙерге Ҡарагеоргиевичтар
2004 йылда принц-регент Павел Ҡарагеоргиевичтың ҡыҙы Елизавета Ҡарагеоргиевич Сербияла һәм Черногорияла президентлыҡҡа кандидат була һәм 15  дәғүәсе араһында 6-сы урынды ала. 2008 йылда Ғали йәнәптәре принцесса Катарина,  Сербия һәм Югославияның тәхет вариҫы  Александр II Ҡарагеоргиевичтың ҡатыны, Православие халыҡтарының берҙәмлек фонды премияһы менән бүләкләнә .

## Идара иткән төп вәкилдәре һәм идара итеү йылдары
* Ҡарагеоргий (1808—1813)
* Александр Ҡарагеоргиевич (1842—1858)
* Пётр I Ҡарагеоргиевич (1903—1921)
* Александр I Ҡарагеоргиевич (1921—1934)
* Пётр II Ҡарагеоргиевич (1934—1941, формаль яҡтан 1945 йылға тиклем)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Ипполитова Г.* Аврора Демидова — графиня Ногера. — СПб., 2009.
СПб.

## Һылтанмалар
* 
ВТ-ЭСБЕ1Карагеоргиевичи
* Династия длиною в 100 лет.  Карагеоргиевичи // ИТАР-ТАСС
Печ университеты

**Печ университеты** () — Венгрияла беренсе университет һәм юғары белем биреүҙә мөһим роль уйнаған илдең иң төп юғары уҡыу йорттарының береһе. Печ ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарихы
Венгрияла иң беренсе һәм Үҙәк Европала иң боронғо университеттарҙың береһе 1367 йылда Печ ҡалаһында Рим папаһы *Урбан V* биргән патентҡа ярашлы (Вена университеты кеүек) *Бөйөк Людовик I* тарафынан нигеҙләнә.

Университет берҙәм мәғариф үҙәге булараҡ бер нисә тиҫтә йыл эшләй һәм XV быуат уртаһында ике юғары мәктәпкә — хоҡуҡ (юриспруденция) һәм теологияға бүленә. Ғосман империяһы осоронда университет ябыла. 1785 йылда император Иосиф II Король Академияһын Дьёрҙан Печкә күсерә. 1802 йылда император Франц II указына ярашлы Король Академияһы Дьёр ҡалаһына кире ҡайтарыла. 1833 йылда Печ ҡала сенаты эгидаһы аҫтында ҡала епискобы Печтә хоҡуҡ һәм фәлсәфә факультеттары менән Академия аса.

1912 йылда университет асыла һәм башта Пожонь (хәҙерге Братислава) ҡалаһында урынлаша. Беренсе донъя һуғышынан һуң 1921 йылда университет Печ ҡалаһына күсә һәм хәҙерге заманға тиклем эшләй.

1951 йылда университеттың медицина факультеты айырыла һәм 2000 йылға ҡәҙәр айырым уҡыу йорто була. 1982 йылда университетҡа Янус Паннониус исеме бирелә.

2000 йылдың 1 ғинуарында Янус Паннониус исемендәге университет, Медицина университеты һәм педагогия колледжы берҙәм Печ университетына берләшә.

## Структураһы
Белгестәрҙе 10 факультеттарҙа әҙерләйҙәр:
* мәғариф һәм кеше ресурстарын үҫтереү факультеты
* бизнес һәм иҡтисад факультеты
* Дьюла исемендәге педагогика факультеты
* һаулыҡ һаҡлыу факультеты
* гуманитар факультет
* юридик факультет
* медицина институты
* музыка һәм визуаль сәнғәт факультеты
* тәбиғи фәндәр факультеты
* машиналар төҙөү технологияһы һәм информацион фәндәр факультеты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* University of Pécs
Петров йорто (Дондағы Ростов)

**Петров йорто** (** Домбровский йорто**) — Дондағы Ростов ҡалаһы, Пушкин урамы, 115-се һанлы йорт. ХIХ быуат аҙағында Ростов архитекторы Николай Александрович Дорошенко проекты буйынса төҙөлгән. Йортта 1959 йылда Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы урынлаша. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарих
Йорт XIХ быуат аҙағында төҙөлгән. Йорттоң беренсе хужаһы А. А. Домбровский була, ул йортон тиҙ арала һатып ебәрә. Билдәле булыуынса, йорт 1898 йылда Владикавказ тимер юл идаралығына ҡарай.

ХIХ быуат аҙағында Владикавказ тимер юл идаралығы тимер юл өсөн ер алыу тураһында бик оҙайлы суд процессы алып бара. участкаһы һатып алыу менән бәйле. Шул саҡта юл етәксеһе был эштә еңеп сыҡҡан адвокатҡа Домбровский йорто бүләккә биреләсәк тип иғлан итә. Тимер юл мәнфәғәтен яҡларға Ростов адвокаты Аполлон Петрович Петров тотона һәм ул был процеста бик отошло еңеп сыға. Шуның һөҙөмтәһендә ул Владикавказ тимер юл идаралығының юрисконсульты итеп тәғәйенләнә һәм бүләккә Домбровский йортон ала.

Пушкин урамындағы йортта Петров ҡатыны һәм балалары менән бергә йәшәй. Йорт рәсми рәүештә уның ҡатыны Софья белмәгән 1913 йылдан алып йорттоң рәсми хужаһы Петровтың ҡатыны Софья була. Октябрь революцияһынан һуң Петровтар Франция дәүләтенә күсеп китәләр. 1920 йылда йортто милли милеккә әйләндерәләр һәм 1920 йылда унда Балалар коммунаһы урынлаша, аҙаҡ ул Мәғариф хеҙмәткәрҙәре йортона, һуңынан Таусылар Союзы йортона әйләнә. 1930 йылда йортта Ростовоблсов-промкооперация, «Спартак» физкультура йәмғиәте һәм Облместпром урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң йорт өлкә төҙөлөш һәм архитектура бүлегенә тапшырыла. Был осорҙа йорт өҫтөнә мансарда төҙөлә, бинала бетон баҫҡыстар ҡуйыла, ағас терраса һәм баҡсалағы мәрмәр фонтан һүтеп алына. Шул уҡ ваҡытта йорттоң семәрле ишектәре һәм камины юҡҡа сыға. 1959 йылда бина Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейына тапшырыла.

## Архитектура
Петров йорто эклектика рухында төҙөлгән, уны биҙәүҙә барокко, классицизм һәм ренессанс мотивтары бергә ҡушылған. Төп (көньяҡ) фасад Пушкин урамына сыға, ул асимметрик композициялы. Төп ҡаттағы тәҙрәләр арһындағы стеналар композит ордерлы колонналар менән биҙәлгән. Тәҙрә уйымдары ярым циркуль формаһында һәм йоҙаҡ таштар менән тамалана. Архивольттар кариатидаларға таянған. Ҡунаҡ күтәрмәһе өҫтөндә геральдик тамға тора. Тәҙрә өҫтөндәге фриздар һылап эшләнгән элементтар : ҡатын-ҡыҙ башы, грифондар, үҫемлек биҙәктәре һәм картушалар менән биҙәлгән. Балюстрадала балясиналар һәм тумбалар рәт-рәт итеп теҙелгән.

Пушкин урамынан йорт таш нигеҙгә баҫтырылған биҙәкле тимепҙән сүкеп эшләнгән ҡойма менән бүленеп айырылған. Төньяҡ фасад яғында хужалыҡ ҡаралтыһы тора. Элек участкала ат һәм мал һарайы торған.

Мәрмәр баҫҡыслы ҡунаҡ вестибюле янында ике ҡат бейеклегендәге төп залдар урынлашҡан. Стеналар коринф пилястрҙары менән биҙәлгән, ишектәр архивольттар менән билдәләнгән, йор түшәме гипс менән һылап биҙәлгән. Тәүҙә цоколь ҡатында аш-һыу бүлмәһе, ҡаҙанлыҡ, хеҙмәтселәр бүлмәләре урынлашҡан булған. Ашамлыҡтар юғары ҡатҡа махсус эскалатор ярҙамында бирелгән.



## Иҫкәрмәләр
Обреновичтар

**Обре́новичтар** (серб.Обреновићи) — Сербиның кенәздәр, ә 1882 йылдан — королдәр династияһы. Тәхет өсөн көрәштә Ҡарагеоргиевичтарҙың ҡан дошмандары. Австро-Венгрияға йүнәлеш тоталар. Халыҡ уларҙы яратмаған; һуңғы вәкилдәре Александр Обренович  ҡатыны менән бергә 1903 йылғы Май түңкәрелеше һөҙөмтәһендә Ҡарагеоргиевичтар яҡлылар тарафынан йыртҡыстарса үлтерелә. 

## Хакимдар һәм хакимлыҡ итеү йылдары
Обреновичтарҙың кенәз династияһында ғәҙәти булмаған иҫәп теҙмәһе алып барыла: башҡа династияларҙағы кеүек кенәздәрҙең исемдәренә ҡарап түгел, ә  һәр кенәз Обреновичҡа үҙ тәртип һаны бирелә: 
* Милош Обренович I 1815—1839
* Милан Обренович II  1839—1839
* Михаил Обренович III 1839—1842
1842 йылда Обреновичтар илдән һөрөлә. Кенәз итеп был Александр Ҡарагеоргиевич иғлан ителә.  1858 йылда ҡабат серб тәхетенә ҡайтарылалар.  
* Милош Обренович I 1858—1860 (икенсе тапҡырға)
* Михаил Обренович III 1860—1868 (икенсе тапҡырға)
* Милан Обренович IV 1868—1882, ул Сербия короле лә була
* Милан I Обренович 1882—1889
* Александр Обренович 1889—1903

## Һылтанмалар
* (урыҫ.)
ВТ-ЭСБЕ
* Обреновичи в Большой советской энциклопедии
Коменский университеты

**[[Братислава]]лағы Коменский исемендәге университет** ( ) — Словакияның иң ҙур университеты. Донъяла билдәлелек алған чех педагогы Ян Амос Коменский исемен йөрәтә.

Европа университеттарының *Утрехт селтәре ассоциацияһы*на керә.

## Тарихы
Университет 1919 йылда Чехословакия бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Прагалағы Карл университеты ярҙамында асыла, һөҙөмтәлә байтаҡ ваҡыт профессор һәм уҡытыусылар составының күп өлөшө чехтарҙан тора.

1939—1954 йылдарҙа *Словак университеты* тип атала.

Башта университетта тик бер генә медицина факультеты була, ә 1921 йылда фәлсәфә һәм юридик, артабанғы йылдарҙа түбәндәге яңы факультеттар асыла:
* 1940 йыл — тәбиғәт фәндәре факультеты;
* 1941 йыл — католик теологияһы факультеты;
* 1947 йыл — педагогия факультеты;
* 1952 йыл — фармацевтика факультеты;
* 1960 йыл — физик культура һәм спорт факультеты;
* 1969 йыл — Мартин ҡалаһында медицина факультеты;
* 1980 йыл — физика-математика факультеты;
* 1990 йыл — евангелие теологияһы факультеты;
* 1991 йыл — менеджмент факультеты;
* 2002 йыл — социаль һәм иҡтисади фәндәр факультеты.

Хәҙерге ваҡытта университеттың 13 факультетында 30 меңгә яҡын студент белем ала. Уҡыу йорто ҡарамағында ботаника баҡсаһы бар.

## Билдәле тамамлаусылар
Университеттың юридик факультетында берҙәм Чехословакияның ике билдәле эшмәкәрҙәре (Александр Дубчек һәм Густав Гусак), бойондороҡһоҙ Словакияның бер президенты (Иван Гашпарович) һәм өс премьер-министры (Владимир Мечьяр, Йозеф Моравчик, Роберт Фицо) уҡыған. Шулай уҡ университетты билдәле хоҡуҡ белгесе Петер Благо һәм шағир Штефан Жары тамамлаған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Университеттың рәсми сайты
* Словакияла юғары белем
Сербия короллеге

**Сербия короллеге** (серб.Краљевина Србија) — 1882 йылда кенәз Милан IV Обреновичты мәсехләгәндән һуң Сербия кенәзлегенән барлыҡҡа килтерелгән балҡан дәүләте. 

## Тарихы
1885 йылда серб-болгар һуғышы була, ул  Сербия короллегенең еңелеүе менән тамамлана. 1903 йылда Александр Обренович  ҡатыны Драга менән бергә Ҡарагеоргиевичтар яҡлы  «Берләшеү йәки үлем!» (серб.Уједињење или смрт), башҡа төрлө  «Ҡара ҡул» тип тә йөрөтөлгән, Дунай дивизияһы полковнигы  Драгутин Дмитриевич (Апис) етәкселек иткән ойошма тарафынан атып үлтерелгәс,  Пётр I Ҡарагеоргиевич король ителә.

1912—1913 йылдарҙа Сербия короллеге Беренсе Балҡан һуғышында ҡатнаша, һуғыш Лондон солох договорына ҡул ҡуйыу менән тамамлана, бының һөҙөмтәһендә короллектең биләмәләре ике тапҡырға тиерлек киңәйә. 

1913 йылда Сербия короллеге Икенсе Балҡан һуғышында ҡатнаша, был һуғыш Бухарест солох договоры төҙөү менән тамамланып, короллектең сиктәре тағы ла киңәйә төшә. 

1914 йылдан алып ахырына тиклем Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, бынан һуң 1918 йылда серб короле  Пётр I Ҡарагеоргиевич хакимлығы аҫтындағы Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллеге барлыҡҡа килә.
File:Serbia1878.png|
File:Serbia montenegro albania1913 01.png|
File:Serbia1913.png|


## Халҡы
Балҡан һуғыштарына тиклем Сербия короллегендә 10 000-дән ашыу кеше йәшәгән 17 ҡала була.  1910—1912 йылдарҙа Сербия короллегенең иң ҙур ҡалалары:
* Белград — 100 000 
* Призрен — 60 000
* Битола — 54 000
* Скопье — 50 000
* Ниш — 25 000
* Велес — 24 000
* Приштина — 20 000
* Прилеп — 20 000
* Крагуевац — 18 500
* Охрид — 18 000
* Лесковац — 14 300
* Тетово — 14 000

## Идараһы
Закондар сығарыу органы — Милли Йыйылыш, дәүләт башлығы — Король, башҡарма органы — Министрҙар  Советы, округтарҙың вәкәләтле органдары — округ йыйылыштары (*окружне скупштине*), башҡарма органдары  — округ комитеттары (окружни одбори), общиналарҙың вәкәләтле органдары — община йыйылыштары (*општински збор*), башҡарма органдары — община комитеттары (*општински одбор*),  кметтар (кмет) уларҙың рәйестәре була.

### Королдәре
* Милан I Обренович 1882—1889
* Александр Обренович 1889—1903
* Пётр I Карагеоргиевич 1903—1921

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (урыҫ.)
ВТ-ЭСБЕ1Обреновичи
* Обреновичи&nbsp;// Большая советская энциклопедия&nbsp;: [в 30 т.]&nbsp;/ гл. ред.  А. М. Прохоров.&nbsp;— 3-е изд.&nbsp;— М.&nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Королевство Сербия в 1912
* Королевство Сербия в 1914
* Королевство Сербия в 1918
* Карта
Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы

**Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы** (26 март 1962 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1995).

## Биографияһы
Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы 1962 йылдың 26 мартында Башҡорт АССР-ының Архангел районы Ҡыҙғы ауылында тыуған. Атаһы урман ҡырҡыусы булып эшләгән. Ғаиләлә йәмғеһе алты бала булған.

Мәғәфүр Мәхмүт улы 1987 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Рифҡәт Исрафилов курсы) тамамлай һәм Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында эш башлай. 1989 йылдан Башҡортостан Республикаһы Милли йәштәр театры актёры.

## Башҡарған ролдәре
Заһир («Ғәлиә», Т. Таһировтың шул уҡ исемле повесы буйынса), Хызыр («Дала ҡиссаһы», Ф. Бүләков), Ҡарт ир («Ҡорон» — «Лавина», Т. Джюдженоглу), Тальян («Иҙеүкәй һәм Мораҙым», Мөхәмәтша Буранғолов), Король («Роза йәки мин?», А. Дилмөхәмәтов), Юламан ҡарт («Мөхәббәт һәм нәфрәт», Зәйнәб Биишева), Тимербай — «Алтын балта», С. Сурин),
Жантык («Мөхәббәт тураһында легенда», Г. Мусрепов), Хан, Ҡыуандыҡ («Ҡурай ауазы», Наил Ғәйетбаев), Сәлим («Аҡ ҡалпаҡ», М.Фәйзи), Ҡарт Адмирал («Мөхәббәт реестры», Ф.Бүләков), Магдан («Мөхәббәт тураһында йыр», Әнғәм Атнабаев), Генерал («Ҡарасҡы», П. Барбазюк), Юлай Аҙналин («Салауат», Мостай Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» трагедияһы буйынса), Синьор Монтекки («Ромео һәм Джульетта», Вильям Шекспир),
Ҡарт Ажмағол («Башҡорт тотҡоно», Мостай Кәрим), Ҡыш бабай («Кем аждаһаны уята?», Л. Исҡужин), Сарафанов («Өлкән ул», А.Вампилов), Байназар («Ҡарт кейәүҙәр, йәки Шомбай ҡоҙа», Ф.Бүләков), Чиполлоне, Чиполлиноның атаһы («Чиполлино», Дж. Родари) һәм башҡалар. Комик ролдәре: Журден ханым («Яртаҡыл Журден» — «Полоумный Журден», М. А. Булгаков), Әмир («Ауылға ҡыҙҙар килде», Наил Ғәйетбаев), Рәхмәтулла («Алты ҡыҙға бер кейәү», Т.Ғ. Миңнуллин) һәм башҡалар. Балалар өсөн спектаклдәрҙәге ролдәре: Һарыбай («Аҡбай ниңә күңелһеҙ?» Т. Миңнуллин), Вәзир («Кәлиф ҡауҙы» — «Калиф-аист»; В. Гауфтың шул уҡ исемле әҫәре буйынса), Ҡырмыҫҡа (К. И. Чуковскийҙың «Сыңҡылдаҡ себен» — «Муха-цокотуха» әкиәте буйынса) һәм башҡалар.

Усманов Мәғәфүр Мәхмүт улы — үҙенсәлекле актёр. Уға сағыу ҡиәфәт, һығылмалылыҡ, импровизацияға оҫталыҡ хас. 50-гә яҡын төрлө пландағы (комик ролдәр, балалар өсөн спектаклдәрҙәге ролдәре, етди ролдәр) ролдәр башҡара. Ролдәренә аныҡ кәүҙәләндереү һәм эскерһеҙ тойғолар хас. Тәрән фәлсәфәүи мәғәнә һәм трагизм менән һуғарылған Адмирал образы («Мөхәббәт исемлеге», Бүләков) иң уңышлы эштәренең береһе була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1994).
* «Жест» халыҡ-ара пластика фестивале лауреаты, (Өфө, 1994).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Үзбәк хан мәсете

**Үзбәк хан мәсете** () — Ҡырымдағы Иҫке Ҡырым ҡалаһындағы архитектура ҡомартҡыһы. Ярымутрауҙа һаҡланып ҡалған мәсеттәрҙән иң боронғоһо.

## Тарихы

XIII−XIV быуаттарҙа *Ҡырым*, йәғни **Солхат** ҡалаһы Алтын Урҙа административ бермәгенең үҙәге булып тора. Уның буйынса бөтә ярымутрауҙы атай башлайҙар. Был бай сауҙа ҡалаһы була.

1314 йылда Алтын Урҙа хакимы Үзбәк хан осоронда, Солхатта мәсеткә нигеҙ һалына. Бай ҡатын Инжебәк-ханым инициативаһы буйынса 1332 йылда мәсет ҡарамағында мәҙрәсәгә нигеҙ һалына. Хәҙерге көндә мәҙрәсә хараба хәленә килгән, ә мәсет бинаһы тулыһынса һаҡланған.

Мәсеттең формаһы ябай, тура мөйөшлө, ҡыйығы ике яҡлы. Бер манараһы бар. Портал һәм миһраб семәр һәм яҙыуҙар менән биҙәкләнгән, уларҙа төҙөлөү датаһы күрһәтелгән. Хәҙерге ваҡытта ла мәсет эшләй, бында даими рәүештә туристтар килә.

## Галерея

Image:Next to the main entrance of Özbek Han Mosque (1314), Eski Kirim, Crimea, Ukraine.jpg|Мәсеткә инеү алдында һылынған ҡәбер таштары һәм таш декор фрагменттары.
Image:Main Entrance of Özbek Han Mosque (1314), Eski Kirim, Crimea, Ukraine.jpg|Мәсеткә инеү урыны өҫтөндәге биҙәк.
Image:Minaret of Özbek Han Mosque (1314), Eski Kirim, Crimea, Ukraine.jpg|Манара.
Image:Interior of Minaret of Özbek Han Mosque (1314), Eski Kirim, Crimea, Ukraine.jpg|Эске күренеше.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Когбетлиевтың табыш йорто

**Когбетлиевтың табыш йорто** — Дондағы Ростовтың Азатлыҡ майҙанында урынлашҡан боронғо йорт. Йорт төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

Адресы: Дондағы Ростов ҡалаһы, Азатлыҡ майҙаны, 8.

## Тарихы
ХІХ быуат аҙағында — XX быуат башында архитектор Николай Никитич Дурбах (Дурбахян Никогос Мкртичевич) Дондағы Ростовта, Аҙауҙа, Мариуполдә торлаҡ йорттар төҙөй.
Ошо уҡ йылдарҙа ҡалала Когбетлиевтар ғаиләһе йәшәй. Когбетлиевтар ғаиләһе Нахичевандә билдәле һәм хөрмәт ҡаҙанған ғаилә була. Андриас Когбетлиевтың күп һанлы туғандары Екатеринина майҙанында, 1-се Георгий урамында, 18-се һыҙыҡта йорттар биләйҙәр. Бөтә ғаилә ағзалары театр сәнғәте менән мауыға һәм улар Нахичевандә билдәле меценаттар булалар.

Л. Ф. Волошинов үҙенең «Бульвар майҙаны» китабында яҙғанса, 1908 йылға тиклем Бульвар майҙанындағы йорт биләмәһе участкаһы әрмән Изге Григорий Мәғрифәтсе хаҡына сиркәүгә ҡарай. 1909 йылда йорт биләмәһе участкаһын Андриас Когбетлиев һатып ала һәм бейек цоколь ҡаты булған кирбес йорт төҙөй башлай.

Яңы йорттоң проектын Николай Никитич Дурбах төҙөй. Заказсы теләге һәм һорауы буйынса архитектор Н. Н. Дурбах йорттоң фасадын, барокко һәм классицизм декоратив элементтарының бөтә төрҙәрен һәм байлығын ҡулланып, күркәм стилдә эшләй һәм биҙәй. 1912 йылда Андриас Когбетлиев ҡалала Бульвар майҙанының (хәҙер Азатлыҡ майҙаны) биҙәге булған матур кирбес айырым йорт төҙөтә. Архитектор тарафынан табыш йортона индерелгән архитектура деталдәренең үҙенә бер төрлө үҙенсәлеге һәм йылылығы, был ғаилә йортона индивидуаль ҡиәфәт бирә. Өҫкө ҡаттың бейек тәҙрәләре ярым түңәрәк йөҙлөк менән ҡаймаланған, декоратив кронштейндар тотоп торған кәрниздәр менән биҙәлгән. Колонналар, уның өҫтөндә урынлашҡан өҫкө горизонталь өлөшө (антаблемент) һәм пьедесталы стенаға ҡарата сығып тора. Цоколь ҡаты тәҙрәләренең көпләү ташы декоратив биҙәкле, тәҙрәләргә сөгөн рәшәткәләр ҡуйылған.

Юғары цоколь ҡатында сауҙа залдары урынлашҡан, төп торлаҡ ҡаты йорт хужаһы һәм уның ғаилә ағзалары өсөн тәғәйенләнгән.

1916 йылда ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа Петр Абрамян йорттоң хужаһы була. 1920 йылда, совет власы урынлашҡас, йорт дәүләт милегенә күсә. 1920-се йылдарҙа йортҡа халыҡ урынлаша башлай.

Табыш йорто хәҙерге ваҡытта ла Азатлыҡ майҙанының биҙәге булып тора, ул төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.

Бөйөк Ватан һуғышы алдынан йорт фасады үҙенең тәүге күренешен һаҡлаған, әммә һуңғараҡ һылап яһалған биҙәктәр ҡойола башлай, аттик һәм фриздың ҡайһы бер деталдәре юҡҡа сыға. Һуғыш йылдарында йорт һаҡланып ҡала. Хәҙер йорт тергеҙелгән һәм тәүге күренешен алған. Йортта Квадро-Лоджистик страховкалау компанияһы урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* Доходный дом Когбетлиева 
* Николай Никитич Дурбах — городской архитектор Нахичевани-на-Дону

## Иҫкәрмәләр
Костанаевтың табыш йорто

**Костанаевтың табыш йорто** бинаһы. Дондағы Ростовтың Оло Баҡса урамында урынлашҡан йорт (66/37). Табыш йорто XIX быуат аҙағында төҙөлгән. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә .

## Тарихы
Костанаевтың табыш йорто Оло Баҡса урамы менән Семашко тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа был бина А. А. Леонидовтың табыш йорто тип билдәләнгән). Бинаның нисәнсе йылда төҙөлөүе аныҡ ҡына билдәле түгел, әммә архитектура стилен анализлап ҡарағанда, ул XIX быуаттың һуңғы сирегендә төҙөлгән. Бындай типтағы биналар шул осорҙағы Ростов өсөн хас — ике ҡатлы йорт, йорттоң беренсе ҡатында сауҙа кибеттәре урынлашҡан һәм икенсе ҡатында торлаҡ бүлмәләре. Костанаев йортоноң көнбайыш стенаһына Яблоковтарҙың сауҙа йорто терәлеп тора.

Совет власына тиклем табыш йорто Костанаевтарҙың ғаилә вәкилдәре: Сергей, Матвей, Кирилл, Григорий һәм Эммануил ҡарамағында була. Бинаның беренсе ҡатын төрлө сауҙа учреждениелары ҡуртымға ала: «Гаврилов А. С. с С-ми» Сауҙа йортоноң галантерея магазины, «Бр. В. и Н. Бландовых» гастроном магазины, Дм. Смирновтың көмөш һәм алтын әйберҙәр магазины. 1914 йылдан йортта «Бережнова Г. В. и К» сауҙа йорто урынлаша.

1920-се йылдарҙа бинаның беренсе ҡатын «Алазан» ширҡәте магазины биләй. Унан аҙаҡ 8-се ҡала сауҙа кооперативы магазины, шулай уҡ пластинкалар һәм граммофондар магазины була. 1959 йыл мәғлүмәттәре буйынса беренсе ҡатында ҡала сауҙа кооперативының 8-се магазины һәм шул уҡ кооперативтың 69-сы «Уйынсыҡ» магазины, сәғәт ремонтлау буйынса оҫтахана, ювелир-гравер оҫтаханаһы урынлаша. 1990 йылда унда «Буратино» магазины һәм валюта алмаштырыу пункты урынлашҡан була.

Ростов өлкәһе Хакимиәте Башлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се һанлы ҡарары менән Костанаевтың табыш йорто, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булараҡ, дәүләт һаҡлауы аҫтына алына.

## Иҫкәрмәләр
Пивоварованың табыш йорто

**Пивоварованың табыш йорто** — Дондағы Ростовтың Шаумян урамы, 45/28 адресы буйынса урынлашҡан мәҙәни мираҫ объекты. Өлкә тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса инспекцияһының 2004 йылдың 29 декабрендәге 191-се Бойороғона ярашлы мәҙәни мираҫы объекты исемлегенә индерелгән. Кем хөрмәтенә йорт шундай исемде йөрөтә — билдәле түгел.

## Тарихы
Пивоварованың табыш йорто XIX быуат аҙағы — XX быуат башында табип Петр Павлович Чубухчиев тарафынан төҙөлә 1915 йылға тиклем йорт уның милегендә була. Йортта тире һәм венерик ауырыуҙарҙы дауалау буйынса табиптың үҙ кабинетынан башҡа, теш табиптары Ревич һәм Розовская-Суликованың кабинеттары урынлаша, шулай уҡ присяжный поверенный Абрамовтың ярҙамсыһы — Трапезонцев контораһы эшләй. Йорт XXI быуатҡа тиклем һаҡланған.

2013 йылдың февралендә был бинаның, уның статусы менән бәйле рәсми рәүештә ризалыҡ алынмаған көйөнсә, өлөшләтә реконструкцияланыуы билдәле була. Йорттоң беренсе ҡаты кафе итеп ҡуртымға бирелә. 2013 йылдың апрель айында, канализацияға тишеп инеү өсөн, йорт нигеҙен ремонтлау эштәре алып барылыуы тураһында мәғлүмәттәр барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта бөтә сығарылған закон нормалары үтәлмәүе билдәле була. Башҡарылған эштәр һөҙөмтәһендә, фатирҙа йәшәүселәр һүҙҙәре буйынса, стеналарҙа ярыҡтар барлыҡҡа килә. Өлкә мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре тарафынан, дәүләт һаҡлауы аҫтына алынған объекттың бөтөнлөгөн боҙоу теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Сариевтарҙың табыш йорто

Сариевтарҙың табыш йорто— Дондағы Ростов ҡалаһындағы XX быуат башы архитектура ҡомартҡыһы. Йорт модерн стилендә, архитектор А. Ф. Нидермейер проекты буйынса төҙөлгән. Апалы-һеңлеле Ольга менән Елена Сариевтар милегенә ҡарай. Икенсе исеме — **Емельяновтың табыш йорто**.

## Тарихы
XX быуат башы архитектура ҡомартҡыһы. Йорт, ҡалаға хас булғанса айырылып торған һыҙаттары менән, һуңғы модерн стилендә башҡарылған. Был уның таш штукатурка деталдәрендә сағыла: рустовка (стеналарын ал йөҙө эшкәртелмәгән тура дүртмөйөшлө таштар менән көпләү), аҫҡы өлөшөнөң яҫы цоколь билбауы, беренсе ҡаттағы һәм өҫтәге тәҙрәләрҙең биҙәкле көпләү таштары. Был бинала XX быуат башында таралыу алған конструктив схемаларҙың прогрессив ҡушылыуы варианты тормошҡа ашырылған, был — бинаның башҡаларҙан айырмалы үҙенсәлеге булып тора. Был бинала оҙаҡ йылдар Максим Горький исемендәге китапхана урынлашҡан, әммә юғары ҡаттары фатир итеп бирелгән. Ваҡыт үтеү менән йорттоң беренсе ҡатында бик күп заведениеләр алмашына, әммә, уларҙың иң иҫтә ҡалғаны «Шоколадница» кафеһы булғандыр. Ошо «Шоколадница» исеме аҫтында бина Ростовта оҙаҡ йылдар киң билдәле була.

### Хәҙерге заман
Әлеге ваҡытта бина авария хәлендә: фасад буйлап бик күп ярыҡтар барлыҡҡа килгән, тарихи сүкелеше юҡҡа сыҡҡан, йорттоң бай йыһаздарынан сифатлы мәрмәр баҫҡыстар ватылған.

## Иҫкәрмәләр
Петров йорто (Таганрог)

**Петров йорто** — Петр урамы, 36-сы йорт. Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарих
Петров йорто 1850-се йылдарҙа төҙөлә һәм 1859 йылда унда титуляр советник Михаил Петров һәм уның ҡатыны Еленайәшәй. Петров Михаил төрмәләр буйынса бағыусылыҡ советы ағзаһы һәм күпер ҡоролмалар төҙөү комитетында тора, уларҙа титуляр советник вазифаһын башҡара. 1861 йылда Фирсов һәм Трусов менән бергә ҡала архитекторы булып таныла. 1864 йылда төҙөлөп ятҡан Митрофаний сиркәүенең төп төҙөүсеһе булып тәғәйенләнә. Ул коммерция йыйылышы бинаһын төҙөү менән шөғөлләнә, һуңыраҡ был Петр урамы, 42-се һанлы йортта педагогия институтының филиалы эшләй . 1873 йылда йорт хужаһы булып коллежский ассессор чинындағы Михаил Петров иҫәпләнә.

1880 йылда йорт уның ҡатыны коллежский регистратор Софья Талалаева милкенә әйләнә. Уның ире дворян Николай Александрович губерна секретары булған. Николай Александрович милкендә Петр урамындағы бер нисә йорт булған, улар почта ведомствоһынан алып Дворцовый тыҡрығына тиклем торған йорттар. Талалаевтар ғаиләһендә бер нисә бала булған: Александр, Дмитрий, Вера һәм федор. 1910 йылда бинала фатирҙа надворный советник Алексей Андреевич Иогансон торған. Софья йорт 1915 йылдан һуң Софья Талалаева йорт хужаһы булыуҙан туҡтай. Йорттоң яңы хужаһы 1917—1925 йылдарҙа контор хеҙмәткәре Е. Л. Сергиенко була.

## Тасуирлама
Петр урамындағы 36-сы йорт мезонинлы бер ҡатлы ҡоролма була. Тәүге вариант менән сағыштырғанда йорт яңынан төҙөлгән. Документтарҙа был йорт кирбес менән көпләнгән ағас йорт булған һәм уның янында таш һарай торған тип күрһәтелә. Йорттоң уң яғында өйгә инә торған күтәрмә тора.

## Иҫкәрмәләр
Лицин йорто (Таганрог)

**Лицин йорто**— Лермонтов тыҡрығындағы 10-сы һанлы йорт, Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарих
Алфераки Николай Дмитриевич ғаиләһе 1870-се йылдарҙа Таганрог ҡалаһы Лермонтов тыҡрығында 10-сы һанлы яңы йорт төҙөгән. 1873 йылда йорт теш табибы Григорий Вальтер милкенә күскән. 1880—1906 йылдарҙа йорт статский советник ҡатыны Александра Дмитриевна Лицина милкендә тора. Уның ире Николай Анастасьевич Лицин табип була, һуңынан финанс менән шөғөлләнә. Улар Хәйриә йәмғиәтен ойоштороусыларҙың береһе була, статский советниғы һәм Ҡала Думаһы гласныйы вазифаларын башҡара. 1897—1901 йылдарҙа һәм 1901—1905 йылдарҙа Николай Лицин ҡала башлығы була.

1915 йылда Александра һәм Николай Лициндарҙың йорто уларҙың балалары Алексей, Михаил, Борис һәм Григорий милкенә күсә. Күсемһеҙ милек 15200 һум суммаға тиң тип баһалана. Лициндың балалары тураһында аҙ билдәле. Уларҙың береһе — Алексей Николаевич — Таганрог коммерция училищеһында уҡытыусы була. 1925 йылға тиклем Лициндар йорттоң хужалары була.

## Тасуирлама
Йорт бер ҡатлы, уның ярым подвалы бар. Йорттоң фасадын һыланған биҙәктәр һәм Алферакиҙарҙың гербы (герб фамильный) матурлап тора.

## Иҫкәрмәләр
Степан Акимовтың табыш йорто

Степан Акимовтың табыш йорто — Дондағы Ростовтың төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты, Ульяновск урамы, 14 адресы буйынса урынлашҡан. Бина фасадында йорт хужаһы — Степан Акимов — тураһында мәғлүмәт менән таҡта ҡуйылған. Ҡала халҡы араһында был йорт Парамоновтар ғаиләһе менән бәйле тигән имеш-мимеш таралған, әммә был мәғлүмәтте раҫларлыҡ бер ниндәй рәсми документтар табылмай.

## Тарихы
Степан Акимов сығышы менән мещан ғаиләһенән, 1854 йылда донъяға килә ул. Канкринская урамы менән Соборный тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан имение уның туғандарына ҡарай. Имение ике өлөшкә бүленгән булған: законға ярашлы, уның бер өлөшө Любовь, Екатерина һәм Иван Акимовтарҙыҡы була, ә икенсе өлөшө ҡатыны Мария һәм Анна исемле ҡыҙы булған Степан Акимовтыҡы була. Йорт 80 һум йыллыҡ килем килтергән. 1899 йылда Степан Акимов подвалы булған ике ҡатлы йорт төҙөү өсөн рөхсәт ала. Ул ваҡытта йорт биләмәһе Канкринская урамы, 26 адресы буйынса урынлашҡан була. Йорт 390 һум күләмендә йыллыҡ килем килтергән. 1911 йылда йорт Акимовтың ҡыҙы — Анна Степановна Акимова милегендә була. 1920 йылда йорт, снаряд эләгеү арҡаһында, өлөшләтә емерелә: шартлау тулҡыны тәҙрә быялаларын онтай, ҡыйыҡ емерелә, стеналарында ярыҡ барлыҡҡа килә. Шунлыҡтан бина артабан да емерелеүен дауам итә. 1922 йылдың март айында Воронеж губернаһы кешеһе Николай Корольков 300 миллион һумға баһаланған күсемһеҙ милекте һатып алырға риза була. Ул йортто тулыһынса тергеҙә алмай. Муниципаль милеккә күсергәндән һуң, элекке милек хужаһы йортто кире үҙенә ҡайтарырға тырышып йөрөй, ләкин ул быға иреште тип раҫларлыҡ факттар юҡ. Йорт реставрация эштәре үткәреүгә мохтаж.

## Һүрәтләнеш
Йорт хужаһының инициалдары «С. А.» яҙылған вензель йорт стенаһын биҙәп тора. Уның аҫтында ҙур булмаған Афродита һүрәттәре урынлашҡан. Фасадтағы һәр баш һүрәте артында диңгеҙ ҡабырсағы һүрәтләнгән була. Тап ул бина фасадындағы мифологик персонаждарҙы танырға мөмкинлек бирә лә инде. Бина революцияға тиклем төҙөлгән архитектура ҡомартҡылары иҫәбенә инә.

## Иҫкәрмәләр
Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы

**Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы / РОМИЯ** — Дондағы Ростов сәнғәт музейы. 1938 йылда нигеҙ һалына. Коллекцияһы 6 меңдән ашыу берәмекте тәшкил итә.

## Музей тураһында
Ростов өлкәһе һынлы сәнғәт музейы 1938 йылдан үҙ аллы учреждение булып эшләй башлай. Музейҙың тупланмаһына 6000 ашыу рәсем сәнғәте, графика, скульптура һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре йыйылған. Даими экспозицияға Рәсәйҙең XVIII — ХХ быуат башындағы боронғо рус сәнғәте, Көнбайыш Европа һәм көнсығыш илдәренең сәнғәте инә. XХ быуат сәнғәте коллекцияһын Борис Лавренко, Александр Лактионов, Мартирос Сарьян, Николай Тимков һәм Рәсәйҙең башҡа алдынғы оҫталарының эштәре тәшкил итә. Шулай уҡ Дон рәссамдарының эштәре ҡуйылған.

Экспозицион-күргәҙмә майҙаны 3938 m² ерҙе биләй. Ваҡытлы күргәҙмә 859 m² ерҙе алып тора. Фонд һаҡланмаһы майҙаны — 2245 m².

Музей хеҙмәткәрҙәренең һаны — 57. Шул иҫәптән 19 фәнни хеҙмәткәр булып тора. Музейҙың китапханаһы, реставрация оҫтаханаһы бар.

## Тарихы
Музей 1938 йылда асыла, әммә уның нигеҙләнеү тарихы элегерәк башлана. Ә йыйынтыҡты туплау тарихы тағы ла боронғораҡ.

XХ быуат башында уҡ, Дондағы Ростов ҡалаһында Ростов-Нахичеван нәфис сәнғәт йәмғиәте ойошторола. Ул Рәсәйҙең төрлө ҡалаларынан рәссамдарҙың әҫәрҙәрен йыйып күргәҙмәләр ойоштора.

Аҙаҡ әҫәрҙәр урындағы меценаттарҙың шәхси коллекцияларына инә. Ә революциянан һуң улар музейға килеп эләгә.

1920 йылдың 1 майынан Дон өлкә сәнғәт һәм боронғо ҡомартҡылар музейы булып эш башлай. 1927 йылдан Төньяҡ Кавказ халыҡтарының тыуған яҡты өйрәнеү музейы составында була.

1934—1936 йылдарҙа эшләмәй тора. 1937 йылдан Ростов өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы хоҡуғын ала.

Музейға нигеҙ һалыуҙы башлап ебәреүселәр: рәссамдар М. С. Сарьян һәм А. Д. Силин, яҙыусы М. А. Шагинян. Музейҙы баштан уҡ экспонаттар менән тәьмин итеүселәр, тулыландырыусылар — илдең үҙәк музейҙары: Третьяков галереяһы, Эрмитаж, Рус музейы.

1942 йылдың ғинуарында коллекция Пятигорск ҡалаһына эвакуациялана. Унда немец ғәскәрҙәре тарафынан музей экспонаттары таланған. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа музей яйлап ҡайһы бер юғалған картиналарҙы ҡайтарып ала. Ләкин тулыһынса тергеҙелә алмай.

1946 йылдың июнендә М. Б Греков исемендәге Ростов сәнғәт училищеһында музей яңынан ишектәрен аса.

1958 йылдан алып музей Дондағы Ростовтағы билдәле адвокат А. П. Петров йортон биләп тора. Йорт 1898 йылда архитектор Н. А. Дорошенко проекты буйынса төҙөлгән булған. Уны 1920 йылда конфискациялағандар .

## Төп экскурсия
* Боронғо рус сәнғәте
* Рус сәнғәте XVII—XX быуат башында
* Көнбайыш Европа сәнғәте XVII—XIX быуаттарҙа
* Көнсығыш сәнғәте

## Күсмә һәм алмашыу күргәҙмәләре

## Музей директорҙары
* 2007 йылдан хәҙергәсә — С. В. Крузе
* 1950-1979 йылдарҙа — Ю. Л. Рудницкая

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Музейҙың рәсми сайты
* Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейы булған биттәр '''www.museum.ru'''
* Ростов өлкә һынлы сәнғәт музейында уникаль менән Рубенстың уникаль яҙмышлы картинаһы күрһәтелә <br />  
* Музей эс яҡтан, музей ҡарарға килеүсе кешенең фотоотчеты
Лешукова йорто (Таганрог)

**Лешукова йорто** — Комсомол бульвары , 37-се һанлы йорт, ул Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарих
1860 йылда барон Карл Рейкинг йорт хужаһы булған. Киләһе йорт хужаһы Рим подданный Петр де Росси була. Ул ҡатыны Тереза Николаевна менән 1873 йылда тыуған ҡыҙҙары Марияны тәрбиәләй. Улар сауҙагәр Баклажогло ғаиләһе менән дуҫ була һәм Бакложоглоның балалары Николай һәм Марияның крестный ата-әсәһе булып торалар. Петр Яковлевич Россиҙың атаһы — Яков Петрович Росси 1872 йылда итальян вице-консулы була, уның ҡустыһы Виктор Яковлевич азов мещаны Ульяна Андреевна Андропова менән никахлаша.

1880−1873 йылдар осоронда йорт мещан Константин Кузьминдыҡы була.кузьминов, мещан йорто. 1880-се йылдар уртаһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1890 йылда) йорт штабс-капитан ҡатыны Вера Солтанованыҡы була. 1898—1906 йылдарҙа йорт дворян Александр Иванович Коробьиндың милке булған. 1915 йылда йорт хужаһы тол ҡатын Елизавета Лешукова була.

## Тасуирлама
Бер ҡатлы мөйөштәге йорт урыҫ классицизм стилендә төҙөлгән, стеналары штукатурланған. Йорт осондағы кәрниз сухариктар менән тамамланған. Цоколь ҡатының ҡабырға яғында дүрт тәҙрә тора. Йорт фасадының үҙәк майҙанында көмбәҙле тәҙрәләр, улар кронштейнда торған сандриктар менән биҙәлгән. Тәҙрә тупһалары аҫтындағы биҙәлгән кәрниздәрҙә дорик капителле парлы тура дүрт мөйөш формалы пилястрҙар тора. Улар йорт фасадын төрлө күләмдәге өс өлөшкә бүлгән.Ҡунаҡ күтәрмәһе өҫтөндә сүкеп эшләнгән сатыр йорттоң уң яғында пилястрҙар араһында тора. Уның аҫтында биҙәкле кескәй уйылмалар тора.

## Иҫкәрмәләр
Штальберг йорто (Таганрог)

**Штальберг йорто** — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты . Ул Петр урамы ,105 -се һанлы йорт, Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында тора.

## Тарих
Хәҙерге адрес буйынса ХIХ быуаттың икенсе сирегендә Таганрог ҡалаһында — Петр урамы, 105 — классицизм стилендә яңы йорт төҙөлә. 1840-сы йылдарҙа уның хужаһы немец Эбергард Карлович Лоренц, ул надворный советник булған. Ул ирҙәр гимназияһында 1860-сы йылдарға тиклем латин һәм немец теленән уҡытҡан . Уның ҡатыны Аделаида Людвиговна. Ул үҙ ире йортонда 1848 йылда «Девичий пансионат» асыуҙың инициаторы булып тора. 1863 йылда унда 32 ҡыҙ бала уҡый. Улар бында Дондағы Нахичевандан, Дондағы Ростов һәм Новочеркасскиҙән килеп уҡыған. Ябыҡ типтағы мәктәп 1828 йылдың 8 декабрендә раҫланған Уҡыу йорттары уставына ярашлы рәүештә эшләй, гимназия янындағы пансион иғәнә иҫәбенә тотола . ХIХ быуаттың өсөнсө сирегендә шәкәр һатыу менән шөғөлләнгән өсөнсө гильдия сауҙагәр ҡатын Матрена Никитична Баташева йорт тирәһенә яңы ҡаралтылар өҫтәп һалдыра.

1882 йылдың 2 мартында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1886 йылдың 2 мартында) йортта яңы уҡыу йорто асыла. Бер нисә йылдан ул ике комплектлыға әйләнә. Бында уҡытыусылар: М. Н. Греков, Е.Грекова Е, И. А. И. Блонская- эшләй. Училищеның бағыусыһы Ахиллес Николаевич Алфераки булған.
Был уҡыу йорто эшләй башлағанда Эбергард Карлович Лоренц вафат була. Уның ҡатыны Аделаида Людвиговна 1899 йылға тиклем йәшәй. Уларҙың бер нисә балалары була: ҡыҙҙары Луиза һәм София, улдары Карл. Луиза никахта тормай, ул 1918 йылда вафат була. Карл Эбергардович гимназияла яҙыусы Антон Павлович Чехов менән бергә уҡыған.

XХ быуат башында йорт Тирасполь сауҙагәре Александар Моисеевич Штальберг милкенә күсә. Йорт ҡоролмаһы уның фамилияһы аҫтында тарихи сығанаҡтарҙа телгә алына. Йорт бинаһының бер өлөшөн А. Е. Кузенкова-Анино ҡуртымға ала, бында ул 1902 йылда ата-әсәләр приюты аса. 1910-сы йылдар башында Александр Иванович Перов йортта ҡала халҡы араһында ҙур популярлыҡ яулаған фотоателье аса. Перов ҡатынының исеме —Анастасия Дмитриевна, уларҙың ғаиләһендә бер нисә бала була — Антонина, Вера, Надежда һәм Елена. 1920-се йылдарҙа ҡаҙанлыҡ заводының металлургтар клубы был йортта эшләгән. 1992 йылда Петр урамы буйынса 105-се һанлы йорт мәҙәни мираҫы объекты һәм архитектура ҡомартҡыһы тип таныла. Закон буйынса һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр
Демина-Качони йорто (Таганрог)

**Демина-Качони** йорто — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы Грек урамы, 47-се һанлы йорт. Йорт ике ҡатлы исемен үҙенең билдәле хужалары Качони Маргарита (башҡа мәғлүмәттәр буйынса фамилияһы *Качиони тип уҡыла*) һәм Демина Александра фамилияларынан алған.

## Тарих
Грек урамы, 47-се йорт Таганрогта 1860-сы йылдарҙа кирбес стилендә төҙөлгән. Маргарита Качони — йорттоң беренсе хужаһы. Ул Төрөк һуғышында һәләк булған Ҡара диңгеҙ флоты геройы Александр Ликургович Качониҙың тол ҡалған ҡатыны. Александр Ликургович — Ламброс Качониҙың ейәне.
1906 йылда был йортто дворян ҡатын Александр Васильевна Демина һатып алған, бер мәғлүмәт буйынса 1915 йылға тиклем, икенсеһе буйынса — 1925 йылға тиклем йорт хужаһы була. 1926 йылда был йортта Таганрогта йәшәгән поляктарға дөйөм белем биреү мәктәбе эшләй. 27 сентябрҙә биналағы мәктәптә дәрестәр башлана. 1992 йылда йорт архитектура ҡомартҡыһы тип таныла һәм мәҙәни мираҫ объекты булараҡ һаҡлана.

## Тасуирлама
Грек урамынан ҡарағанда ошо урамдағы 2 йорттоң күренеше асыла асыла. Уларҙың тәүгеһе — ике ҡатлы — тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип танылған. Уның фасады үҫемлек орнаменты, сандриктар, филенкалар һәм йоҙаҡ таш менән биҙәүле. Икенсеһе — бер ҡатлы — ХIХ быуат уртаһындағы типик йорт булып тора. Уның фронтоны фигуралы, йорт сандриктар, рустовкалы көрәктәр һәм модильондар менән биҙәлгән.
File:Таганрог греческая 47 фото 009.jpg|
File:Таганрог Греческая 47 фото 012.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Йорданов йорто (Таганрог)

**Йорданов йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы 46-сы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты(18.11.92 йыл) 301 ҡарары буйынса.

## Тарих
Успенский тыҡрығы һәм Грек урамы киҫешкән урындағы ике ҡатлы бина ХIХ быуат башында төҙөлгән. ХIХ быуаттың икенсе яртыһында бинаға ҡаланың билдәле кешеләре хужа булған. 1870 -се йылдарҙа 3 -сө гильдия сауҙагәре Федор Петрович Йорданов йортто һатып ала. Был сауҙагәр Таганрогта 1820-се йылдарҙа төпләнгән. Ул бакалея тауарҙары менән сауҙа иткән һәм уның ике макарон фабрикаһы була. 1843 йылда 36 йәшендә сауҙагәр Грек сиркәүендә бай сауҙагәр Анастасий Лициндың 17 йәшлек ҡыҙы София менән никахлаша. 1850 йылда София вафат була. Таганрог православие зыяратында уның ҡәберендә ҡыҙы граниттан эшләнгән эпитафия яҙылған һәйкәл тора. Һәйкәл ҡара таш постаментҡа баҫтырылған. Сауҙагәрҙең икенсе ҡатыны Ольга Павловна биш бала таба: София (1853), Петр (1855), Мария (1856), Павел (1858) һәм Пантелеймон (1862).

Федор Петрович үҙ заманында Таганрог портын төҙөү комиссияһы составында була. Уның улы Павел, тайный советник һәм министр, Дәүләт думаһында Таганрог портын төҙөү мәсьәләһен хәл итә. 1872 йылда федор Петрович 64 йәшендә вафат була. Уның йорто мираҫ буйынса икенсе ҡатыны Ольга Павловнаға күсә. Артабан, 1925 йылда, уларҙың балалары йортта хужа булып тора. 1890—1891 йылдарҙа бинала Н. К. Чубенко макарон фабрикаһы эшләй.

Совет власы йылдарында йорт милли милеккә әйләнә. 1918 йылда бында диңгеҙселәр клубы була,әлеге ваҡытта был торлаҡ йорт.

## Тасуирлама
Грек урамы һәм Добролюбов тыҡрығында урынлашҡан был ике ҡатлы йорт кирбестән һалынған. Уның фасадында ете тәҙрә. Йорттоң һул яғында ҡунаҡ күтәрмәһе. Беренсе ҡат тәҙрәләре һәм ҡунаҡ ишеге күркәм йоҙаҡ таштар менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттың тәҙрәләре тура мөйөшлө сандриклы һәм матурлап һылап эшләнгән. Йорттоң ике ҡаты араһында кәрниз ҡуйылған. Фасадының өҫтөндә шулай уҡ кәрниз тора. Бина мөйөштәрендә аҫҡа табан түбәнәйеп тора, икенсе ҡатында балкон бар.

Бина һары төҫкә буялған, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫтә. Йорт ишек алдына һул яҡтан металл ҡапҡа аша инәһең. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объектына ҡарай (Ҡарар № 301 18.11.92 йылдан алып).

## Әҙәбиәт
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0.
* Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.

## Һылтанмалар
* Дом Йорданова
Вуковар өсөн алыш

**Ву́ковар** өсөн алыш — Хорватияла барған һуғышта Вуковар ҡалаһы тирәһендә барған хәрби хәрәкәттәр. 

## Хәрби хәрәкәттәр
 Вуковарҙағы тәүге бәрелештәр  1991 йылдың яҙында була. Атап әйткәндә, Гойко Шушак етәкселегендәге бер төркөм хорваттар ҡала эргәһендәге Борово-Село ауылын утҡа тота, уға өс ракета менән ата.  Быға яуап итеп, урындағы сербтар үҙоборона отряды ойоштора. Май башында Борово-Селола инцидент була:  урындағы хакимиәт бинаһы өҫтөнә хорват флагы ҡуйырға йыйынған хорват полицейскийҙары төркөмө сербтар тарафынан әсир алына. Киләһе көндө хорват полицияһы менән серб ополчениеһы араһында ауыл өсөн ҙур бәрелеш була, уны югослав армияһы туҡтата. Тикшеренеүселәрҙең ҡайһы берҙәре фекеренсә, ошо осорҙа ҡаланың серб милләтле халҡын юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул ителгән булған. 1991 йылда Хорватия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү менән башланған һуғышта  Хорват милли гвардияһы һәм ХОС частары серб милләтле граждандарҙы үлтереп Дунайға ташлай.Нисә кеше һәләк ителгәне аныҡ ҡына билдәле түгел. Йылғаның Сербия территорияһындағы өлөшөндә бер нисә тиҫтә мәйет тотоп сығарыла һәм  идентификациялана. Шулай уҡ сербтарға ҡаланан үҙҙәре сығып китһен тип тә баҫым яһала. Бының һөҙөмтәһендә 1991 йылда ҡаланы 13 734 серб һәм югослав ташлап китә. Артабан 20 августа хорват көстәре ҡалала  Югославия Халыҡ Армияһының урындағы гарнизонын ҡамауға ала. 3 сентябрҙә Югославия халыҡ армияһы бикләнеп ҡалған гарнизондарҙы азат итеү операцияһын башлай, был бәрелеш һөҙөмтәһендә ҡаланы ҡамауға тотоу һәм оҙайлы  һуғыштар башлана. Операция Югославия халыҡ армияһы частары тарафынан серб ярымхәрби ирекле  формированиелары (мәҫәлән, Желько «Арҡан» Ражнатович командованиеһы аҫтындағы Серб ирекле гвардияһы) ярҙамында үтә һәм 1991 йылдың 3 сентябренән 18 ноябренә тиклем дауам итә, шулай уҡ бер ай тирәһе,  октябрь уртаһынан  ноябрь уртаһына тиклем, ҡала тулы ҡамауҙа тора. Ҡаланы Хорват милли гвардияһы һәм хорват ирекле яугирҙәре обороналай.

Вуковарға киң күләмле һөжүм 3 сентябрҙә башлана. Атакалаусыларҙың һаны һәм техникаһы күпкә артыҡ булыуына ҡарамаҫтан, Вуковарҙы яҡлаусылар өс ай буйы тиерлек уңышлы ҡаршы тора. Ҡала 1991 йылдың 18 ноябрендә бирелә, урам һуғыштары, бомбаға тотоуҙар һәм ракеталар шартлатыуҙарҙан ҡала тулыһынса тиерлек емертелгән була. 

## Яҡтарҙың юғалтыуҙары
Ҡала өсөн алыш барышында, рәсми хорват мәғлүмәттәре буйынса,  879 кеше һәләк булған һәм 770 кеше яраланған (Хорватия оборона министрлығының мәғлүмәттәре  2006 йылда баҫылып сыға). Югославия халыҡ армияһы яғынан һәләк булғандар һаны теүәл асыҡланмаған, әммә Белградтың хәрби күҙәтеүсеһе Мирослав Лазанскиҙың рәсми булмаған мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булғандар һаны — 1103 һәм яраланғандар һаны — 2500.

Ҡала өсөн һуғыштар тамамланғас, солох килешеүенә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы, Вуковар менән Көнсығыш Славонияның бер өлөшө сербтарға ҡала. Серб частары биләгән территориялар, шулай уҡ Вуковар 1998 йылда тыныс ҡына  Хорватия составына ҡабат ҡушыла, ҡаланы дәррәү аяҡҡа баҫтырыу башлана. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Битва за Вуковар (хорв.) Страница на официальном сайте города 
* Сайт «Вуковар-хорватский Сталинград» (англ.)
* Олег Валецкий.  Югославская война. Итоги операций в Вуковаре и вокруг него