Карри (ризыҡ)

**Ка́рри** — Һинд субконтинентында таралған төрлө ризыҡтарҙың атамаһы, уларҙы әҙерләгәндә тәмләткестәр: куркума, зира, кориандр, имбир һәм яңы йәки киптерелгән ҡыҙыл борос ҡулланыла.  Һиндостандың көньяғында мотлаҡ карриға «карри ағасы» япраҡтары һалына. 

Карриҙа төп тәмләткес булып куркума тора, ул ризыҡҡа күңелгә ятышлы әсе тәм һәм йылы төҫ бирә. Ғәҙәттә карриҙы соус йәки һурпа кеүек әҙерләйҙәр.

Көнбайышта бик күп төрлө составлы аш-һыу исемдәре «карри» тип атала, әммә урындағы аш-һыуҙа улар ингредиенттарға, тәмләткестәренә һәм әҙерләү ысулдарына ҡарап төрлөсә йөрөтөлә. 

Бер нисә тәмләткестәрҙе берләштергән һәм Көнбайышта таралған «карри» ҡатнашмаһы беренсе тапҡыр Бөйөк Британияға XVIII быуатта, һинд субконтинентынан британ граждандары *гарам масалаһына* оҡшаған ҡатнашма алып килгәс эләгә.

Һинд субконтинентынан тыш Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Һинд-Ҡытай һәм Океания утрауҙарындағы төрлө урындағы ризыҡтарҙы ла «карри» тип атайҙар, уларға кокос һөтө йәки тәмләткестәрҙән торған паста өҫтәлә һәм дөгө (рис) менән ашайҙар (мәҫәлән, *филиппин гинатаны* һәм *тай ризығы-кэнг*). Бындай ризыҡтарға балыҡ, ит, моллюскылар һәм ҡыҫала һымаҡтар, йәшелсә менән бергә йә үҙҙәре, йәшелсәләр генә ҡушылырға мөмкин. 

Киптерелгән карриҙы ҙур булмаған күләмдә шыйыҡсала әҙерләйҙәр, ул әҙерләү процесында парға әйләнә, продукттарҙа соус ҡатламы ҡалдыра, ә карри-соус составында байтаҡ шыйыҡса бар: һурпа, кокос йәки хайуан һөтө, крем, йогурт, йәшелсә иҙмәһе, мәҫәлән, томат.

## Этимологияһы
"Карри" һүҙе -нән килеп сыҡҡан. IAST: kaṟi, йәғни «соус» йәки «дөгө өсөн тәмләткес» тигәнде аңлата, уға «карри ағасы» (Murraa koenigiii) япраҡтары өҫтәлә. Малаялам, каннада һәм кодагу, башҡа дравид телдәрендә, *kaṟi* һүҙе шундай уҡ мәғәнәлә ҡулланыла. 

XVII быуат уртаһында Британияның Ост-Һинд кампанияһында ҡатнашыусылар төҙөгән португал кулинария китабында шулай уҡ *kari* ҡатнашмаһы тасуирлана.

## Тарихы

Беҙҙең эраға тиклем 2600 йылға ҡараған Мохенджо-Даро археологик табылдыҡтары был урындарҙа йәшәүселәрҙең гәрсис (горчица), фенхеля, зира һәм куркума орлоҡтарын төйгөстәр  менән иҙеүен, һуңынан аш-һыу әҙерләүҙә ҡулланылыуы тураһында һөйләй. Карри унда европалыларға тиклем яҡынса 4000 йыл элек барлыҡҡа килгән. 

Карриҙың төп ингредиенттары булып имбирь, һарымһаҡ һәм куркума; крахмал бөртөктәрен анализлағандан һуң, Ванкуверҙағы Вашингтон университеты археологтары был тәмләткестәрҙе кеше һөйәктәрендә һәм һауыт-һабала ҡулланыу билдәләрен таба. Шулай уҡ куркума һәм имбир ҡалдыҡтары тештәрҙә һәм аҙыҡ өсөн көршәктәрҙә була.

1510 йылда Гоаға португал сауҙа миссияһына нигеҙ һалыу һөҙөмтәһендә Һиндостанға Американан килтерелгән ҡыҙыл борос, помидор һәм картуф эләгә.

Һинд субконтинентында бер ризыҡ та  «карри», тип аталмай, әммә британдар соуслы бөтә ризыҡтарҙы ла ошо исем аҫтында йыя. Инглиз аш-һыуына карри XVII быуатта  аш-һыуынан эләгә; әсе соустарҙы бешерелгән һәм ҡыҙҙырылған иткә бирә башлайҙар. 

Ханна Гласстың «The Art of Cookery» ашнаҡсы китабының 1758 йылда баҫылған баҫмаһында «Һинд карриһы» рецебы бар. Карриҙы 1809 йылда Британия кафеларында бирә башлайҙар, һуңынан уларҙың популярлығы яйлап күтәрелә барып, 1940-сы һәм 1970-се йылдарға  ҡарай ул ҡырҡа ныҡ арта. 

XIX быуатта карри Кариб ҡултығы утрауҙарында шәкәр плантацияларына килтерелгән һинд эшселәре менән бергә карри барлыҡҡа килә; шулай уҡ британдар уны 

Японияға алып килә. Унда карриҙың мауыҡтырғыс төрө барлыҡҡа килә, ул шул тиклем популяр, хатта Япония донъяла Һиндостандан ҡала куркума  ҡулланыусыһы  

булып   икенсе урында тора. XX быуат уртаһынан карри барлыҡҡа килгән урындарҙан алыҫҡа тарала һәм халыҡ-ара *фьюжн-кухняһына* инеп китә.

## Иҫкәрмәләр