Днестр буйы һумы

**Днестр буйы һумы** — 1994 йылдан Днестр буйы Молдавия Республикаһының рәсми валютаһы һәм ДМР территорияһында берҙән-бер рәсми түләү аҡсаһы. Элек республика халҡы уларҙы *сувориктар* тип йөрөттө, сөнки 1993—1994 йылдарҙағы барлыҡ һумдарҙа Александр Васильевич Суворовтың һүрәте менән марка йәбештерелгән ине. Бынан тыш, Днестр буйы Молдавия Республикаһы — танылмаған дәүләт булараҡ уның валютаһының ISO 4217 коды юҡ. Бындай кодты **PRB** һәм **RUP** аббревиатуралары менән алыштырғандар, уларҙы Днестр буйы һумы менән операциялар үткәргәндә Днестр буйы ойошмалары, ҡайһы бер украин, молдаван, урыҫ банктар һәм башҡа ҡайһы бер осраҡтарҙа ҡулланалар.
Днестр буйы һумының символы — ҡуш аяҡлы «Р» хәрефе — 2012 йылда конкурс йомғаҡтары буйынса раҫланды.

## Тарихы
Үҙ валютаға күсеү процесы күп төрлө ҡыйынлыҡтар менән бәйле була. Башта аҡса билдәләре сифатында 1961—1992 йылдарҙағы СССР-ҙың һәмРәсәй Федерацияһының банк билеттары файҙалана. Ваҡытлыса валюта Чехия һәм Словакияла бәрхәт революцияһынан һуң уларҙың финанс системалары айырылған осорҙа ғәмәлдә була. Днестр буйы Молдавия Республикаһы ошо халыҡ-ара тәжрибәһен ҡуллана.

1994 был 17 авгусында ДМР-ҙа яңы аҡса билдәләре — Днестр буйы һумдары әйләнешкә индерелә. Уларҙың курсы буйынса  1 яңы һумға 1000 элекке һум тәшкил иткән.

2001 йылдың 1-се ғинуарынан яңы Днестр буйы һумы ғәмәлгә индерелә, ул элекке һум менән сағыштырғанда миллион мәртәбә күберәк: 2001 йылдың 1 һумы 1994 йылдың 1 000 000 һумына тигеҙләнә.

2005 йылдың 18 ноябрендә Тирасполдә ДМР-ҙың аҡса һуғыу Йорто асыла асылды Быға тиклем аҡса билдәләре сит илдәрҙә сүкеп эшкәртелгән һәм баҫылған. 2007 йылда 2000 йылдың банкноттарына бер нисә яңы һаҡлаусы элемент өҫтәлә.

## Тәңкәләр
2000 йылда ДМР банкы әйләнешкә 1, 5, 10 һәм 50 тинлек, 2002 йылда — 25 тинлек тәңкәләр индерә. 2005 йылда тәңкәләрҙе Днестр буйында сүкеп эшкәртә башлайҙар, сөнки бында аҡса һуғыу Йорто асыла. Быға тиклем уларҙы сит илдәрҙә сүкегәндәр. Шулай уҡ ДМР банкы номиналы 25 һәм 50 булған аҡ төҫтәге биметаллдан юбилей, 100 һум 925-се көмөш пробалы, 15 һум 999-сы алтын пробалы тәңкәләре әйләнешкә индерә.

2009 йылдың 1 ғинуарында 1 тинлек тәңкә әйләнештән алына.

### 2014 йылдың тәңкәләре
2014 йылдың 22 авгусында әйләнешкә композит материалдарҙан тәңкәләр сығарыла.

Днестр буйы Молдавия Республикаһының яңы тимер аҡсалары Бишенсе Халыҡ-ара конференцияһында һәм COINS-2014 күргәҙмәһендә Мәскәүҙә күрһәтелделәр.

### Иҫтәлекле тәңкәләр

2012 йылдың 10 сентябрендә 20 һумлыҡ «ДМР-ҙың таможня органдары булдырыуына 20 йыл» («Днестр буйы Молдавия Республикаһы дәүләтселеге» серияһынан) иҫтәлекле көмөш тәңкәһе әйләнешкә инде. Уның тиражы 250 дана булды. ошо уҡ йылдың 20 декабрендә Днестр буйы Молдавия Республикаһы банкы әйләнешкә 20 һумлыҡ «ДМР-ҙың Тышҡы эштәр министрылығы булдырыуына 20 йыл» иҫтәлекле көмөш тәңкәһен индерҙе («Днестр буйы Молдавия Республикаһы дәүләтселеге» серияһынан). Тәңкә тиражы Тираж тәңкәләр 250 дана тәшкил иткән.

2011 йылдың 30 ноябрендә ДМР-ҙа иҫтәлекле көмөш «Күбәләк — үле баш» тәңкәләре әйләнешкә индерелде.

2013 йылдың 28 октябрендә «Тиротекс» текстиль компанияһының 40 йыллығына арналған 10 һумлыҡ көмөш тәңкә сығарылды.

2014 йылдың 15 июлендә Днестр буйы сәнәғәте серияһынан 10 һумлыҡ «Молдавия ГРЭС-на 50 йыл» тәңкәһен сығарҙы, тиражы 180 экземпляр тәшкил итте. Шул уҡ йылдың 1-се авгусында әйләнешкә «Яссы-Кишинев» операцияһына 70 йыл" иҫтәлекле көмөш тәңкәһе индерелде. Тиражы 250 дана тәшкил итте.

2014 йылдың 22 ноябрендә әйләнешкә лилиә сәскәһенең төҫлө һүрәте төшөрөлгән 10 һумлыҡ тәңкә индерелә. Шулай уҡ ноябрь айында Яңы Нямец монастыры һүрәте төшөрөлгән тәңкә әйләнешкә индерелә.

## Банкноттар

### Ваҡытлыса аҡса
1961 йылдың (10 һәм 25 һумлыҡ), 1991 йылдың (10, 50, 100, 200, 500 һәм 1000 һумлыҡ), 1992 йылдың (50, 100, 200, 500 һәм 1000 һумлыҡ) СССР-ҙың Билеттар Дәүләт банкыһы билеттарарына, 1992 йылдыңн (5 һәм 10 мең һумлыҡ) һәм 1993 йылдың (10 мең һумлыҡ) Россия Банкы билеттарына Мәскәү Госзнагында баҫылып сыҡҡан номиналға тура килгән һандар һәм А. Суворов һүрәте портреты төшөрөлгән ҡыйғаслы маркалар йәбештерелә. Бынан тыш 5000 һумлыҡ банкноттар етешмәү сәбәпле, 1961 һәм 1991 йылдарҙа сығарылған совет 5 һумлыҡ банкноттарына «5000» һан төшөрөлгән маркалар йәбештерелә һәм улар биш меңлек банкнот булып иғлан ителәләр.

### 1993—1997 йылдарҙағы банкноттар

### 2000—2004 йылдарҙағы банкноттар
1 һумдан 500 һумға тиклем номинал менән Днестр буйы Республикаһы Банкы сығарған банкноттар.

Днестр буйы Республикаһы Банкы 2004 йылда сығарған 200 һәм 500 һумлыҡ банкноттары 2012 йылда үҙгәртелә.

### 2007 йылдың банкноттары
2007 йылдың 22 декабрендә әйләнешкә яңы дизайнлы купюралар сығарыла. Улар 2000—2004 йыл өлгөһө купюралары менән бер рәттән йөрөй һәм яйлап әйләнештән сығарыла бара. Иҫке купюраларҙың ҡулланыу ваҡыты сикләнмәгән.

2013 йылдың 15 ғинуарынан 2007 йылдың үҙгәртелгән серияһы булдырылды

## Днестр буйы һумының билдәһе

Днестр буйы һумының курсив яҙыулы «П» һәм «Р» хәрефтәрен үҙ эсенә берләштергән символы 2012 йылда конкурс һөҙөмтәләренә ярашлы раҫлана. Билдәнең авторы — инженер-электронсы Юрий Колонный (Беларусь Республикаһы, Новополоцк ҡалаһы), ул  500 АҠШ доллары менән бүләкләнде. Днестр буйы Республика Банкы пресс-релизында хәбәр ителеүенсә, символдың яҙылышында аҡса берәмегенең төп литерҙары күренеп тора (Днестр буйы һумы). Шулай уҡ валюталарҙы тамғалаған үҙенсәлекле ике һыҙатлы штрих күҙәтелә.

## Һәйкәл

Днестр буйы һумыны 20 йыллығына арналған 2014 йылдың 15 авгусында ДРБ бинаһы урындағы валютаға һәйкәл ҡуйылды. Композиция авторы — Евгений Важев, ә скульпторы — Евгений Иовица. Һәйкәл Киров исемендәге «Литмаш» ҡала заводында һәм Тирасполь сувенирҙар фабрикаһында эшләнгән. Һәйкәлдең бейеклеге ике метр. Скульптура Днестр буйы һумының символын һынландыра, уның уртаһында бронзанан эшләнгән бер һумлыҡ тәңкә урынлаштырылған.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* 25 һумлыҡ купюраның арт яғында төшөрөлгән Бендерылағы Урыҫ даны һәйкәле ысынбарлыҡта нығытманың икенсе яғында урынлашҡан һәм уның яғынан манаралар күренмәй.
* 2007 йылда сығарылған 50 һумлыҡ купюраның арт яғында ысынбарлыҡта Юғары советы Йорто һәм ДМП Хөкүмәте алдында урынлаштырылған Ленин һәйкәле юҡ.
* Был өлөшөндә тираж 1994 йылдағы тираждың бер өлөшөндә ДМР исеме украин телендә хата менән «Прідністрівський» тип яҙылған.
* 2004 йылда сығарылған һәм 200 һәм 500 һумлыҡ купюраларҙа украин телле яҙыуҙарҙа хаталар ебәрелгән, мәҫәлән: Придн**е**стровський республ**и**канский банк («Придністровський республіканський банк» урынына).
* 1992 йылда номиналһыҙ купюралар осраған саҡтар булды.
2012—2016 йылдар дауамында Днестр буйы Молдавия Республикаһы һумы бөтә элекке совет территорияһында АҠШ валютаһына ҡарата иң тотороҡло аҡса берәмәге булып сыҡҡан.

АҠШ долларының ДМР һумына ҡарата Днестр буйы Республика Банкының рәсми алмаштырыу курсы:
* 15.03.2016 — АҠШ-тың 1 доллары ДМР-ҙың 11 һум 10 тиненә тиң;
* 20.01.2012 — АҠШ-тың 1 доллары ДМР-ҙың 11 һум 10 тиненә тиң).
16.03.2016 йылдың 16 мартынан Днестр буйы Респблика Банкы яңы билдәләнгән нығытылған алмаштырыу курсын булдыра: — $1 өсөн ДМР-ҙың 11 һум 30 тин.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Банкноты и монеты Приднестровья на оф. сайте
* Приднестровский Республиканский Банк
* 10 вопросов и ответов о деноминации приднестровского рубля. 
* ''П. Ф. Рябченко''. Ажиотаж вокруг денег «несуществующего» государства. 
* Монеты стран СНГ и Балтии
* История Приднестровья в денежных знаках