open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арыҫланов

**Арыҫланов** — фамилия.

* Арыҫланов Айнур Нурғәле улы (1985), дини хеҙмәткәр.
* Арыҫланов Айрат Гәрәй улы (1928—2010), артист, нәфис һүҙ оҫтаһы. РСФСР-ҙың (1981) һәм Татар АССР-ының (1974) халыҡ артисы.
*  Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы (1915—1945), танкист, гвардия майоры (1944). Советтар Союзы Геройы (1940).
* Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы (1914—2001) — башҡорт актёры, эстрада артисы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1956). 
* Арыҫланов Ибраһим Ғариф улы — педагог, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
* Арыҫланов Ибәтулла Йәғәфәр улы (1891—1938), совет партия-дәүләт эшмәкәре, юрист. 
* Арыҫланов Илдар Ринас улы (6.04.1994), спортсы, шоссела велосипедта ярышыусыһы, спорт мастеры.
* Арыҫланов Ишҡара, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. 
* Арыҫланов Кинйә, башҡорт старшинаһы, абыҙ, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы.
* Арыҫланов Ҡунаҡҡужа Әмирбай улы (1778—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы.
* Арыҫланов Мөхәмәт Нуриәхмәт улы (1910—2001), РСФСР-ҙың (1980) һәм Башҡорт АССР-ының (1968) халыҡ рәссамы.
* Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы (1928—2012), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 
* Арыҫланов Риф Хәмит улы (14.06.1968), композитор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013).
* Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәт улы (8.08.1946), Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы.
* Арыҫланов Роберт Мөтиғулла улы (8.04.1934), комсомол, партия, дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре. 
* Арыҫланов Тимер Гәрәй улы (1915—1980), шағир, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Арыҫланов Һаҙый Мөхәмәҙи улы (1925—1998), журналист, РСФСР-ҙың (1979), БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975).
* Арыҫланов Әмир Солтан улы (1926—1987), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1986).
----
* Арыҫланова Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы (1919—2012), театр актёры, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974)
* Арыҫланова Фирая Хәбибулла ҡыҙы (1934—1995) — СССР һәм Рәсәй археологы. 
*  Арыҫланова Индүсә Әмир ҡыҙы  (25 февраль 1941 йыл) — ашнаҡсы, башҡорт аш-һыуы пропагандисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1996), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (), Рәсәй мастер-ашнаҡсыһы (2016), «Алтын торна» милли премияһы лауреаты ().

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Арыҫлановтар — башҡорт нәҫеле.
Колорадо ҡуңыҙы

**Колорадо картуф ҡуңыҙы** () — япраҡ ашаусы ҡуңыҙҙар(япраҡҡуңыҙҙары) ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Ҡуңыҙҙар һәм уның ҡурсаҡтары эт ҡарағаты һымаҡтарҙың япраҡтары менән туҡлана. Картуф, томат, физалис, баклажан, тилебәрән, һирәгерәк — тәмәке плантацияларын үҙ итеп, ауыл хужалығына зыян килтерә.

## Таралышы
Төньяҡ һәм Үҙәк Америкала, Европала (Британия утрауҙары һәм Скандинавия ярымутрауынан башҡа) һәм Азияның көнбайыш өлөшөндә таралған. Башҡортостандың бар биләмәһендә таралған.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһе ҡабарынҡы, ата бөжәктең оҙонлоғо 7—10 мм, инә — 9—12. Төҫө ҡыҙғылт һары, һирәгерәк һары‑көрән. Башы һәм арҡаһының алғы өлөшө ҡара таплы. Ҡанаты йоҡа, алһыу, өҫкө ҡанаты асыҡ төҫтә, 10 буй һыҙатлы. Мыйығы 12 быуынтыҡлы. Йомортҡалары асыҡ йәки ҡыҙғылт һары, оҙонса овал формаһында, оҙонлоғо 0,8—1,4 мм, картуф япрағының аҫҡы яғына һала. Йәш балағорто һоро, өлкәне — ҡыҙғылт һары. Кәүҙәһе йәбешкәк, тығыҙ, өҫ яҡтан ҡабарынҡы, һирәк төклө, өлкән балағорттоң оҙонлоғо 16 мм тиклем. Уңай шарттарҙа 3—4 көн эсендә үҫә. Тупраҡта ҡурсаҡлана, ҡурсаҡ фазаһы 8—14 көн дауам итә. Йылына 1—2 быуын үҫә. Өлкән бөжәк тупраҡҡа тәрән күмелеп ҡышлай. Көндөҙ әүҙем.

Картуфтың һәм башҡа эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙең япрағы һәм һабағы менән туҡлана, культуралы үҫемлектәр ҡоротҡосо.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Амирханов Д. В., Беньковская Г. В., Мигранов М. Г. Пиретроиды и ингибиторы синтеза хитина в борьбе с колорадским жуком. Уфа, 1991.
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* 
* «Вокруг света» № 9 (2816) | Сентябрь 2008 — Неистребимый
Радикулит

250px|thumb|Радикулит

**Радикулит** — ( — тамырса), арҡа мейеһе нервылары тамырсаларының зарарланыуы сәбәпле ваҡыты менән көсәйә торған хроник ауырыу. 

## Төрҙәре
Ауыртҡан урынына бәйле бил‑һигеҙгүҙ, муйын‑күкрәк һәм муйын радикулитына айырыла. 

## Үҫеш сәбәптәре
Остеохондроз, тыумыштан килгән үҫеш кәмселектәре, умыртҡалыҡтың травмалары, эске ағза ауырыуҙары, периферик нервы системаһында, һөйәк‑бәйләүес аппаратында шештәр һ.б. 

## Төп билдәләре
Зарарланған тамырсалар тупланған урында ауыртыу, умыртҡалыҡтың хәрәкәтләнә алыуының сикләнеүе, һиҙеү‑тойоуҙың һәм хәрәкәттең ҡаҡшауы (йышыраҡ аяҡ‑ҡулдарҙың дисталь бүлектәрендә). Диагностика өсөн нейроортопедик методикалар, нейровизуализация тикшеренеүҙәре (рентгенография, компьютер һәм магнит‑резонанс томографияһы), электронейромиография һ.б. ҡулланыла. 

## Дауалау
Медикаментоз (ауыртыуҙы баҫа торған, спазмолитик, нестероид шешеүгә ҡаршы препараттар, анестетиктар файҙаланып блокаданың паравертебраль һәм башҡа төрҙәре), физиотерапия, энә‑рефлекс, бальнео- һәм мануаль терапия, дауалау физкультураһы, ортездар кейеп йөрөү. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: табан парезы, янбаш ағзалары функцияларының боҙолоуы һ.б.

## Иҫкәртеү
Кәүҙәне дөрөҫ тотоу, умыртҡалыҡҡа кәрәк тиклем физик нагрузка биреү, хеҙмәт һәм ялды рациональ алмаштырып тороу. Башҡортостанда радикулит ауырыуы проблемалары буйынса фәнни тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 40‑сы йылдарынан башлап Өфө медицина университетында алып барыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Люмбаго

## Һылтанмалар
Ригель (йондоҙ)

**Ригель** — Орион β-һы, аҡһыл зәңгәр гигант йондоҙ.

Визуаль йондоҙ дәүмәле 0m,1. Диаметры Ҡояштан 30 тапҡырға ҙурыраҡ. Ерҙән 910 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Экваториаль йондоҙлоҡҡа ҡарай. Күк йөҙөнөң иң баҙыҡ йондоҙҙарының береһе һәм йондоҙлоҡтоң иң баҙыҡ йондоҙо. Башҡортостан биләмәһендә ҡалҡыусы һәм байыусы яҡтыртҡыс. Декабрь аҙағында – ғинуар башында, төн уртаһында йондоҙ көньяҡҡа офоҡ өҫтөнән иң ҙур бейеклеккә (28°) күтәрелгән сағы — күҙәтеү өсөн иң уңайлы осор.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Каталог ярких звёзд
* Ригель
Нидерланд теле

**Нидерланд теле** (*de Nederlandse taal, het Nederlands* ) — нидерландтың һәм фламандтың теле (Нидерландтың рәсми теле). Нидерланд теле Һинд-Европа ғаиләһенә ҡарай. Нидерландта, Бельгияла (Фландрия һәм Брюссель), Суринамда нидерланд теле рәсми тел булып һанала. Яҙмалары латин алфавитының нигеҙендә. 26 миллион тирәһе кеше нидерланд телен туған теле рәүешендә белә.

## Яҙма
Яҙмаһы — латин әлифбаһы. Грамматик төрө буйынса нидерланд флектив-аналитик тел була.

## Тарих

Боронғо инглиз, фриз, түбәнге-немец телендәрә яҡын.

## Нидерланд алфавиты
Хәҙерге нидерланд алфавиты 26 хәрефтән тора.

Иң йыш хәреф — E, иң һирәк хәреф — Q X.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*

## Сығанаҡтар
* Dutch 101 Learn Dutch online
Байымов Берйән Сафа улы

**Байымов Берйән Сафа улы** (7 февраль 1948 йыл — 26 ноябрь 2004 йыл) — ғалим-фольклорсы, әҙәби тәнҡитсе, яҙыусы һәм журналист. Филология фәндәре кандидаты (1993). Сәғит Мифтахов исемендәге премия лауреаты (1987).

## Биографияһы
* Берйән Сафа улы Байымов 1948 йылдың 7 февралендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында тыуған.
* Урта мәктәпте тамамлағас, Өфө музыка-педагогия училищеһында уҡый.
* Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә.
* Сибай интернат-мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып эшләй.
* 1980 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын ситтән тороп тамамлай.
* 1980—1982 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты аспирантураһында уҡый. 1993 йылда «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
* 1983—1998 һәм 2000—2002 йылдарҙа шул уҡ институттың фольклор һәм сәнғәт бүлегендә ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
* 1998—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институтында эшләй.
* 2004 йылда Өфөлә вафат була, тыуған яғында ерләнә.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм ижады
Байымов Берйән Сафа улының фәнни эшмәкәрлеге башҡорт фольклорының йыр, таҡмаҡ һәм бәйет жанрҙарына арналған. Ул шулай уҡ башҡорт халыҡ ижады буйынса башҡорт һәм рус телдәрендә сыға килгән күп томлы баҫманы төҙөүселәрҙең береһе. М. Буранғоловтың «Сәсән аманаты», Мөхтәр Сәғитовтың «Ғүмерлеккә ҡалған яра» китаптарын һәм «Башҡорт фольклоры. II сығарылыш» йыйынтығын төҙөүсе, башҡа коллектив хеҙмәттәрҙә авторҙаш. Урта мәктәптәр өсөн Башҡортостан тарихы буйынса дәреслектәрҙе башҡорт теленә тәржемә итә.

Берйән Байымов, әҙәби тәнҡитсе булараҡ, 1998 йылда башҡорт яҙыусыһы һәм ғалимы Ғабдулла Амантайҙың тормошо һәм ижадына арналған «Атылған йондоҙ Амантай» китабын нәшер итә. Әҙип шулай уҡ балалар өсөн «Урман бүләге» исемле шиғыр (1987) һәм «Мажаралы төн» исемле хикәйә (1993) йыйынтыҡтары, «Ҡон» повесы (2004) авторы. Ул 1989 йылдан СССР Журналистар союзы, 1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Сәғит Мифтахов исемендәге премия лауреаты (1987).

## Әҫәрҙәре
* Урман бүләге. — Өфө, 1987.
* Мажаралы төн. — Өфө, 1993.
* Ал гармуның, әйт таҡмағың… — Өфө, 1993.
* Атылған йондоҙ Амантай. — Өфө, 1998.
* Өҙөлгән сәфәр: повесть, хикәйәләр. — Өфө, 1999.
* Ижадсылар (ижади портреттар). — Өфө, 2008.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
*    
* Галин С. Ә. Тел асҡысы халыҡта. — Өфө, 1999, 15—16-сы биттәр.
Билдәш энәғараҡ

**Билдәш энәғараҡ** *(Sympetrum pedemontanum)* — энәғараҡтар отрядының ысын энәғараҡтар ғаиләһенә ҡараған бөжәк.,

## Ҡылыҡһырлама
Евразияның уртаса бүлкәтендә таралған. Тән оҙонлоғо 2,8—3,5 см. Инә бөжәктең күкрәге һәм ҡорһағы һарғылт көрән, ата энәғараҡтың күкрәге асығыраҡ төҫтә, ҡорһағы ҡыҙғылт. Башы һәм күҙе ҙур. Ҡанаты үтә күренмәле, осонда киң һоро һыҙат бар.

## Үрсеүе
Йомортҡаларын осоп барғанда дымлы тупраҡҡа йәки һыуға һала. Тулы булмаған әүерелеш хас. Балағорттары йөнтәҫ йәки яланғас. Башҡортостан шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Балағорт ҡышлай. Имагоның осоп сығыу ваҡыты июль уртаһынан сентябргә тиклем. Көндөҙ әүҙем.

## Туҡланыуы
Оло заттар һәм балағорттар бөжәк һ.б. умыртҡаһыҙҙар менән туҡлана.

## Таралышы
Имаго йылға, шишмә янында, урман ситендә йәшәй, балағорт — һыу буйында. Бүздәк, Өфө, Саҡмағош һәм Шишмә р‑ндарында осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән..
## Һылтанмалар
*Билдәш  энәғараҡ
*Стрекоза перевязанная 

## Иҫкәрмәләр
Билсән

**Билсән** () — астра һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 200 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ Америкала һәм Африкала таралған. Башҡортостанда 9 төрө үҫә. Башҡортостан Республикаһында киң таралған (татырлы тупраҡлы болонда үҫкән ҡанатлы билсән башҡа). Ябай билсән, һаҙ билсәне, башлы билсән — баллы һәм мал аҙығы үҫемлектәре.

## Биологик яҙма
Ике һәм күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, тармаҡлы, йыш ҡына сәнскәкле, 50—200 см бейеклектә. Япрағы бөтөн йәки ҡауырһын һымаҡ бүлемле, оҙонса ҡыяҡлы, ултырма йәки һаплы, сите сәнскәкле. Сәскәһе ҡыҙыл (төрлө төҫмөрлө), һирәгерәк алһыу, һары йәки аҡ, кәрзинкә сәскәлегенә йыйылған, күпселек өлөшөндә сәнскеле төргәк һәм оҙон һарғылт яры бар, төклө. Июнь—октябрҙә сәскә ата. Емеше — ялпаҡ күп рәтле өлпөлө орлоҡ, сентябрь—октябрҙә өлгөрә.

## Тасуирлама
Ҡайһы бер төрҙәре составында алкалоидтар, кумариндар, флавоноидтар, эфир майҙары бар. Шырт билсән, йәки алһыу күрән — юҡҡа сығарыуы ауыр булған үренте тамырлы ҡый үләне. Тамыр системаһы тупраҡҡа 2—3 (ҡайһы ваҡыт 5—9) м тәрәнлеккә киткән вертикаль һәм уларҙан сыҡҡан 1,5—2 (ҡайһы ваҡыт 4—7) м горизонталь тамырҙарҙан тора. Һабағының бейеклеге 30—150 см. Япрағы оҙонса ланцет формаһында, бөтөн, ҡайһы осраҡта ҡауырһын һымаҡ айырмалы, осо сәнскәкле, ултырма. Сәскәһе шәмәхә‑алһыу төҫтә. Башлыса вегетатив ысул (тамыр үҫентеһе һәм киҫәге), һирәгерәк орлоҡ (бер үҫемлектә 4‑тән 36 меңгә тиклем орлоҡ барлыҡҡа килә) менән үрсей. Бөтә ауыл хужалығы зоналарында таралған. Көрәш саралары: алдан йомшартыу менән тәрән туңға һөрөү һәм пар баҫыуҙарын ваҡытында эшкәртеү, гербицидтар ҡулланыу һ.б.

## Әһәмиәте һәм ҡулланылыуы
Бал биреүсе үҫемлек. Көнбайыш Себер шарттарында бер гектарҙан 240 килограмға тиклем бал алырға мөмкин.

Йәйен һәм көҙөн төньяҡ боландары (Rangifer tarandus Linnaeus) яратып ашай. Алтай маралы ла (Cervus elaphus sibiricus Severtzow)[7][8] был үҫемлек менән туҡлана.

## Әҙәбиәт
* Бахтизин Н. Р., Рахимов Э. М. Сорные растения Башкирской АССР и меры борьбы с ними. Уфа, 1958; Никитин В. В. Сорные растения СССР. Л., 1983.

* 

## Ҡыҙыҡлы факттар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* 

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Бүтәгә

**Бүтәгә**, **һолобаш** *(, )* — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек төрө.

Болондарҙа, урмандарҙа осрай. Ер шарының һалҡын, уртаса һәм субтропик климатлы бөтә өлкәләрендә, шулай уҡ тропиктарҙың таулы райондарында үҫә.

## Синонимдары
Синонимдар:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Таралыуы
300‑ҙән ашыу төрө билдәле, ике ярымшарҙың тропик булмаған бүлкәттәрендә һәм тропик бүлкәт тауҙарында таралған. Башҡортостанда 9 төрө үҫә.
Болон бүтәгәһе, валиссия бүтәгәһе (типсәк), ҡая бүтәгәһе, ҡыҙыл бүтәгә, ялған һарыҡ үтәгәһе республиканың бөтә биләмәһендә тиерлек таралған, эндемик Игошина бүтәгәһе, реликттар гигант бүтәгәһе һәм һонтор бүтәгә — тау болондарында һәм тау тундраһында, ҡамышүлән бүтәгә — һирәкләп Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында.

## Ботаник яҙма
Оҙон йәки ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, 20—160 см бейеклектә. Япрағы ҡыяҡ, яҫы, буй бөкләнгән йәки төрөлгән, ҡытыршы, һирәгерәк шыма, төклө йәки төкһөҙ; япраҡ еңсәһе йомоҡ йәки бүленгән, йыш ҡына ҡолаҡлы, телсәһе ярылы. Башағы ян-яҡтан ҡыҫылған, 2—10 сәскәле. Башаҡ тәңкәһе тигеҙһеҙ, һиҙелер-һиҙелмәҫ киль менән. Аҫҡы сәскә тәңкәһе осло башлы йәки ҡылсыҡлы. Сәскәлеге — һепертке. Май—август сәскә ата. Емеше — бөртөксә. Болонда, ташлы битләүҙәрҙә, ҡаяла, далала, киң япраҡлы урманда һ.б. үҫә.

## Төп элгәрҙәре
Декоратив, мал аҙығы үҫемлектәре. Культурала болон Б. таралған. 1000 орлоғоноң ауырлығы 1,8—3,2 г. Ҡышҡа һәм ҡоролоҡҡа сыҙамлы үҫемлек. Иртә өлгөрөүе менән айырыла, 2 тапҡыр сабырға мөмкин. Сабылғандан һәм тапалғандан һуң да яҡшы үҫә. Йәшел мал аҙығы өсөн бер йыллыҡ үләндәр, аралыҡ һәм ужым иген культуралары. Иртә яҙ сәселә. Сәсеү нормаһы (кг/ га): рәт ысулы менән сәскәндә 14—16, киң рәтләп — 8—10, күмеү тәрәнлеге 1,5—1,8 см. Уңдырышлылығы (ц/ га): йәшел масса 150—180, бесән 40—50, орлоҡ 3,5—4,0; 100 кг йәшел массала 26,3 аҙыҡ берәмеге, 2,2 кг үҙләштерелеүсе протеин бар (Өфө тәжрибә-производство хужалығы, 1981—84).

Культуралы сабынлыҡ һәм көтөүлек булдырғанда үлән ҡатнашмаһында ҡулланыла. Бүтәгә агротехникаһын эшләү һәм сорттарын сығарыу буйынса фәнни тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 50‑се йылдарынан башлап Башҡортостан ауыл хужалығы институтында(хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университеты) (Ғ. Ҡ. Зарипова, Р. С. Йәнекәев һ.б.) тарафынан алып барыла. Урал аръяғы дала зонаһында, Урал алды дала зонаһында һәм көньяҡ урман-дала зонаһында үҫтереүгә тәҡдим ителгән. Башҡортостан буйынса ҡулланылышҡа Моршанская 1304, Пензенская 1 сорттары индерелгән.

### Таксономия
**Бүтәгәләр** ырыуы  ғаиләһенә ҡарай аҫ рәт .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

* Бүтәгә, һолобаш — Башҡорт энциклопедияһы  
* Овсяница на сайте Плантариум
Бәғәнәш

**Бәғәнәш** *() * — лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

Элекке СССР биләмәһендә 3 төрө үҫә, ә Клопогон (Цимицифуга, Cimicifuga) ырыуын иҫәпкә алып — 8 төр.

## Ботаник яҙма
Күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, тигеҙ япраҡланған, 60—70 см бейеклектә. Япрағы ике, өс бүлемле өсәрле, япраҡсаһы киң оҙонса, тупаҫ йәки ҡыҫҡа осло, төбөндә япраҡ һабағы барлыҡҡа килтерә. Сәскәһе аҡ, ваҡ, сәскәлеге — ҡыҫҡа, оҙонса тәлгәш. Май—июндә сәскә ата. Емеше — ҡыҙыл йәки ҡара еләк, июлдә өлгөрә.

## Таралышы
Яҡынса 10 төрө билдәле. Уның төрҙәре Төньяҡ Европала, Кавказда һәм Көнбайыш Себерҙә, Монголияла, Ҡытайҙа, Японияла, шулай уҡ Төньяҡ Америкала осрай. Башҡортостанда 2 төрө үҫә: башаҡлы бәғәнәш (русс. **Вороне́ц колоси́стый**, йәки **Воронец колосови́дный чёрный**, лат. *Actaéa spicáta*) һәм ҡыҙыл емешле бәғәнәш (русс.**Воронец красноплодный,** лат. *Actaea erythrocarpa*).

Күләгәле урманда үҫә. Ҡыҙыл емешле бәғәнәш Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында таралған, башаҡлы бәғәнәш — республиканың бөтә территорияһында. Декоратив, ағыулы үҫемлек.

## Составы
Составында алкалоидтар, сапониндар һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.

## Ҡулланылышы
Башаҡлы бәғәнәш тә, ҡыҙыл емешле бәғәнәш тә ысын мәғәнәһендә Башҡортостандың «женьшены». Халыҡ медицинаһында уның тамырын, үләнен, орлоҡтарын барыһын бергә йонсоған, миктәгән саҡта ҡулланалар. Шуға ла ул ауыр физик һәм аҡыл эшмәкәрлеге ваҡытында, сирҙәрҙән хәлһеҙләнгәндә көс биреүсе, иммун системаһын нығытыусы дарыу үләне булып тора.

Шулай уҡ, халыҡ медицинаһында элек-электән тамырҙарын (төнәтмә рәүешендә йәки яңыалынғанын) ревматизмды, базеда ауырыуын, астманы, малярияны дауалау өсөн ҡулланалар. Ярһығанда тынысландырыу, эсте йомшартыу, ҡоҫтороу һәләтлегенә эйә. Ер өҫтө өлөшө (үлән) — мигренды, танауҙан ҡан ағыуын, эпилепсияны һәм венерик ауырыуҙарҙы дауалай. Емештәре — артриттан, анемиянан, баш ауыртыуынан дауа.

Себерҙә ер өҫтө өлөшөн һәм емештәрен ашҡаҙан яман шешен дауалауҙа ҡулланалар.

Тамырҙары һәм тамырһабаҡтары гомеопатияла ҡулланыла

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*  Проверено 8 октября 2009 г.
*  Проверено 11 февраля 2009 г.
*  Проверено 11 февраля 2009 г.
*  Проверено 11 февраля 2009 г.
Бысҡы үлән

**Бысҡы үлән** *(, )* — һыу һылыуҡасы һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Европаның уртаса өлкәләрендә, Төньяҡ Кавказда һәм Көнбайыш Себерҙә үҫә.

## Ботаник яҙма

Күп йыллыҡ ике өйлө, 15—45 см бейеклектәге үлән. Үҫентеһе ҡыҫҡа, йәйелеүсе, һыу аҫтында. Япрағы ныҡ, ҡуйы тамыр алды розеткаларында урынлашҡан, ултырма теҙелешле, ҡылыс формаһында (сәскә атҡандан һуң һыуға бата), төбөндә — улаҡлы, ситтәре — ҡаты сәнскәкле тешле. Сәскә һабы ялпаҡ, япраҡһыҙ, япрағынан ҡыҫҡараҡ; сәскәһе эре (диам. яҡынса 2,5 см), аҡ, өс таж япраҡлы; 12 һеркәлекле ата сәскәләр оҙон сәскә һабында урынлашҡан, инә — емешлекле, ултырма теҙелешле, яңғыҙ. Июлдә сәскә ата. Емеше йомортҡа формаһында, алты ҡырлы, июлдә өлгөрә. Башлыса вегетатив юл менән үрсей.

## Таралышы
Ябай, йәки алоэ һымаҡ бысҡы үләне билдәле, Европаның уртаса өлкәләрендә, Төньяҡ Кавказда һәм Көнбайыш Себерҙә таралған.

Күлдә, быуала, ҡылыла, һаҙлыҡта үҫә; һыуҙың һайығыуына сәбәпсе өйкөмдәр барлыҡҡа килтерә. Башҡортостандың Урал алды зоналарының урман һәм урман‑дала зоналарында һәм Башҡортостандың Урал аръяғы дала зонаһында осрай. Мал аҙығы үҫемлеге.

## Синонимдары
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
*
Көҙ

**Көҙ** — йыл миҙгеле, айырым бер билдәләр (астрономик, календарь, климатик, фенологик һ.б.) буйынса билдәләнә. Астрономияла төньяҡ ярымшарҙа көҙгә көҙгө көн тигеҙләгәндән (22—23 сентябрь) ҡышҡы ҡояш торошона (21—22 декабрь) хәтле булған ваҡыт арауығы иҫәпләнә.

## Мәғлүмәт
1 сентябрҙән 30 ноябргә тиклемге осор календарь көҙ тип һанала. Климатик  сезон булараҡ, йәйҙән ҡышҡа күсеү ваҡытын тәшкил итә һәм температураның түбән төшүе буйынса характерлана. Көҙ башы тип һалҡын булмаған осорҙоң тамамланыуы йәки һауаның уртаса тәүлеклек температраһы 10 °C аша уҙыу (15—20 сентябргә туры килә) датаһы алына. Климатик Көҙҙөң тамамлануы һауаның уртаса тәүлеклек температураһы 0 °C аша (24 октябрь–2 ноябрь) уҙыу датаһы йәки ҡар ҡапламы барлыҡҡа килү (20—31 октябрь) менән билдәләнә. Шул рәүешсә, Урал биләмәһендә көҙгө осор уртаса 1,5 ай дауам итә.

## Башҡорт халыҡ ижадында
### Мәҡәлдәр, әйтемдәр, һынамыштар
* Көҙ оҙон килһә, яҙ һуӊ килер.
* Көҙ килеше йәйенән билдәле.
* Турғай түбәндән осһа, көҙ ҡыҫҡа булыр.
* 1 сентябрҙә йылы булһа, бөтә көҙ йылы булыр.
* Симән көнө ямғыр яуһа, көҙ бысраҡ килер.
* 1 октябрь көндө торналар китмәһә, ноябргә тиклем һыуыҡтар булмаясаҡ.
* 8 октябрь тәүге ҡар еүеш ергә төшһә,  иремәй ҡаласаҡ,  ҡоро ергә төшһә- тиҙ иреп бөтәсәк.

### Йомаҡтар
*: Ашай ҙа ашай,
::Илай ҙа илай.
::Бала – сағаны
::Өйгә ҡыуалай.
*  Үҙе илай, үҙе һыйлый (көҙ).

## Һынлы сәнғәттә

|Козелл М.  Парголовола көҙ. 1969
|Канеев М. Баҡса урамы. 1981
|Позднеев Н. Көҙгө көн. 1961
|Осипов С. Көҙгө ботаҡ. 1974.
|Борисов В. Дача. 1981.
|Козелл М. Көҙгө юл. 1967*'
</gallery>

== Әҙәбиәттә ==
«Көҙ» Константин Бальмонт. 

1913 йылда [[Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы|Дауыт Юлтый]] тәржемә иткән:
::::::Нарат еләктәре беште инде, 
::::::Көндәр һалҡыная төштө инде; 
::::::Көтөү-көтөү ҡоштар күк диңгеҙҙең 
::::::Арттарына ҡарай осто инде. 

::::::Төрлө кейем менән биҙәнгән 
::::::Урман, ағас ҡалды ялтырап, 
::::::Тәмле еҫтәр сәскән гөл-сәсәктәр 
::::::Ҡаулан булды барыһы шылтырап. 

::::::Ҡояшҡай ҙа хәҙер һирәк көлә, 
::::::Ҡаплай уны томан, болоттар, 
::::::Оҙаҡламай һалҡын йәштәр менән, 
::::::Көҙкәй илай башлар — боҫоҡтар.

== Иҫкәрмәләр ==


== Әҙәбиәт ==
* *Иван Забелин''. «Домашний быт русских царей в XVI и XVII столетиях». Издательство «Транзиткнига». М.: 2005. С. 162. ISBN 5-9578-2773-8

## Һылтанмалар

* Описание осени в природе
Майлы япраҡ

**Майлы япраҡ** — (), һыу бөрсөгө һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 35 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың тропик булмаған бүлкәттәрендә һәм Үҙәк һәм Көньяҡ Америка тауҙарында (шул иҫәптән, Утлы Ерҙә) таралған. Башҡортостанда ябай майлы япраҡ үҫә.

Гигрофит, торфлы күрәнле-гипналы, һирәгерәк күрәнле-сфагнумлы карбонатлы һаҙлыҡтарҙа үҫә. Башҡортостан Республикаһында 5 һаҙлыҡта — Салауат районында Арҡауыл, Ҡарағол, Суҡтал, Ҡыйғы районында Озёрский, Дыуан районында Светлый күле һаҙлыҡтарында осрай.

## Ботаник яҙма
Күп йыллыҡ йыртҡыс үлән. Һабағы уҡ рәүешендә, бейеклеге 8—12 см. Япрағы (оҙонлоғо 2—4 см, киңлеге 0,6—2 см) ябай, тығыҙ тамыр яны розеткаһында, горизонталь рәүештә йәйелгән, оҙонса-эллипс формаһында, тупаҡ, төбөнә табан тарайған, өҫкө пластинкаһы асыҡ йәшел төҫтә, биҙле-йәбешкәк. Сәскә уғы яңғыҙ (һирәкләп 2—3), йәшенең бик ваҡ биҙле төктәре бар (сәскә атҡандан һуң юҡҡа сығалар). Сәскәһе яңғыҙ, өҫкө, һалынҡы, ике иренле. Касаһы өсмөйөш айырсалы, емешендә ҡала, тажы күкһел шәмәхә төҫөндә, нескә беҙ рәүешле оҙонайған ҡыуыш үҫентеле. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — шарға оҡшаған ҡумта, 2 ҡапҡас менән асыла, август—сентябрҙә өлгөрә. Бөжәк ашаусы үҫемлек.

## Составы
Составында органик кислоталар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.

## Былар ҡыҙыҡлы
* Һыйыр уны ашаһа, һөтө тәмһеҙләнә һәм ҡуйыра.

## Башҡортостанда
Реликт, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Һылтанмалар
*  Проверено 8 октября 2009 г.
*  Проверено 15 февраля 2009 г.
*
Майсыбыҡ

**Майсыбыҡ** — ирен сәскәһымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 100 төрө билдәле, Евразияла таралған. Башҡортостанда сәнскеле майсыбыҡ үҫә. Далала, болондарҙа, ҡоро һәм ташлы битләүҙәрҙә үҫә. Ейәнсура, Көйөргәҙе райондарында осрай.

## Ботаник яҙма
Күп йыллыҡ үлән. Һабағы ҡарағусҡыл шәмәхә төҫөндә, төклө, ябай йәки төбөндә тармаҡлы, төҙ, бейеклеге 50—80 см. Тамыр яны япраҡтары оҙонса ланцет йәки ланцет формаһында, оҙон һаплы; һабаҡ япраҡтары оҙонса тар ланцет формаһында, ҡыҫҡа һаплы; ос япраҡтары ланцет, ултырма. Сәскәләре зәңгәрһыу ал төҫтә, ултырма, дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, ялған суҡтарҙа. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — өс ҡырлы сәтләүек, июль—августа өлгөрә. Баллы, декоратив, мал аҙығы үҫемлеге.

## Составы
Составында С, В2, Е, К витаминдары, каротиндар, алкалоидтар, дуплау матдәләре, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

### Таксономия

## Иҫкәмәләр

## Һылтанмалар

*  
*  
*
Мамығүлән

**Мамығүлән** (, )— ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Ботаник яҙма
Һабағы төҙ, нескә, бейеклеге 30—60 см. Япрағы төрөлгән нескә йәки яҫы тупаҡланған. Аҫҡы сәскә тәңкәләре ярылы, тупаҡ йәки киртләсле. Ваҡ 2—8 сәскәле башаҡтар һепертке сәскәлектәренә йыйылған. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — бөртөксә, июнь—августа өлгөрә.

## Таралышы
Яҡынса 120 төрө билдәле, ике ярымшарҙың да тропик булмаған бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә: Гаупт мамығүләне, гигант мамығүлән, оҙон тәңкә мамығүлән, аралы мамығүлән һәм нескә мамығүлән. Күп йыллыҡ үлән, ярайһы уҡ тығыҙ булған кәҫлектәр барлыҡҡа килтерә.Галофиттар. Татырлы болондарҙа, тоҙло тупраҡта үҫә; Гаупт мамығүләне — юл буйҙарында, торама пункттарҙа үҫкән һирәк осраусы ситтән килтерелгән үҫемлек. Мамығүлән Башҡортостандың Урал аръяғында, Башҡортостандың Урал алдының(Бүздәк, Дәүләкән, Миәкә райондары) дала зонаһында үҫә. Мал аҙығы үҫемлектәре, рудераль үҫемлектәр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Микроскоп

**Микроско́п** ( — бәләкәй генә  — күҙәтәм) — күҙгә күренмәй торған бик ваҡ нәмәләрҙе ҙурайтып күрһәтә торған ҡатмарлы оптик прибор; ҙурайтып күрһәтә торған махсус ҡорамал.

**Микроскопия** — ябай күҙ менән күренмәй торған бик ваҡ нәмәләрҙе күҙәтеү ысулдарының дөйөм атамаһы; микроскоптың төҙөлөшө, ҡулланылышы һәм микроскопик препараттарҙың әҙерләнеше тураһындағы практик фән; микроскоп менән эш итеү һәм микроскопик препараттарҙы әҙерләү юлдарын өйрәнеүсе фән.

«Микроскоп» — кеше күҙе күрмәгән әйберҙәрҙе лә ҙурайтып күрһәтә торған нәмә. Боронғо заманда микроскоп булып ҙурайта торған быяла (линза) хеҙмәт иткән. Хәҙерге көндә был прибор бик ҡатмарлы төҙөлгән. Ҡатмарлы микроскопта ҙурайтылыу ике этапта бара. «Объектив» тип аталған линзалар иң тәүләп ҙурайтылған һүрәтте күрһәтә. «Окуляр» тигән икенсе линза аша объект тағы ла ҙурыраҡ үлсәмгә күсә. Объективта ла, окулярҙа ла бер нисәшәр линза ҡуйыла.

Ҡатмарлы микроскоп 1590—1610 йылдарҙа төҙөлә. Уйлап табыусыһы — Галилей тип иҫәпләнә.
XVII быуаттың 50-се йылдарында Роберт Хук үҙе төҙөгән микроскопл ярҙамында үҫемлектәрҙе өйрәнгән. Хуктың микроскобы өс линзанан торған, уларҙың һәр береһе ҡатырға торбаларға ныҡ итеп беркетеп ҡуйылған булған.

1931 йылда беренсе электрон микроскоп уйлап табылған. Оптик микроскоп предметтәрҙе яҡынса 2000 тапкырға, ә электрон микроскоп миллион тапкырға ҙурайтып ҡарарға мөмкинлек бирә.
## Тарихы

Кешелек иң беренсе ҡулланған микроскоп оптик булған, һәм беренсе уйлап табыусыны билдәләү мөмкин түгел. 1538 йылда итальян врачы Дж. Фракасторо ике линзаны берләштереп ҙурайтып ҡарау мөмкинлеген тәҡдим итә. Микроскоп тураһындағы иң беренсе мәғлүмәттәрҙе Голландияның Мидделбург ҡалаһында  1590 йылда Иоанна Липперсгея исеме менән  (ул шулай уҡ беренсе телескопты эшләгән) һәм күҙлектәр эшләүсе Захарий Янсен исеме менән бәйләүҙәр.. 
Әҙ генә һуңыраҡ, 1624 йылда Галилей үҙе эшләгән микроскопты күрһәтә. Тәүҙә ул  пробоҙы «оккиолино» (occhiolino *итал.* — бәләкәй күҙ) тип атай. Бер йылдан һуң   Академияһы яңы уйлап табылған әйбергә **микроскоп** терминын тәҡдим итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Сығанаҡтар
* БСЭ. «Микроскоп» (оптик прибор)
Мамыҡбаш күрән

**Мамыҡбаш күрән** (, ) — күрән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 20 төрө билдәле; п *[[The Plant List]]* мәғлүмәттәре буйынса (2013) — 27 төр. Элекке СССР биләмәһендә 12 төрө үҫә.

## Таралышы
Башлыса Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субарктик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 4 төрө үҫә. Кәҫлектәр һәм түңгәктәр барлыҡҡа килтереүсе күп йыллыҡ тамырһабаҡлы үлән. Ҡырҡбашаҡ мамыҡбаш күрән һаҙлыҡтарҙа, үлән баҫа башлаған күлдәрҙә һәм һаҙлы болондарҙа Башҡортостандың бөтә территорияһында, киң япраҡлы мамыҡбаш еүрән — Башҡортостандың Урал алдында һаҙлыҡтарҙа һәм һаҙлы болондарҙа, еңсәле мамыҡбаш күрән республиканың төньяҡ һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының иң юғары өлөштәрендә сфагнум һаҙлыҡтарында үҫә. Сүсле үҫемлектәр, декоратив үҫемлектәр. Һомғол мамыҡбаш күрән. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Ботаник яҙма

Һабаҡтары цилиндр формаһында йәки өс ҡырлы, бейеклеге 15—80 см. Япраҡтары сиратлы, ҡыяҡ, яҫы йәки өс ҡырлы, тамыр яны япраҡтары оҙон, һабаҡ япраҡтары ҡыҫҡартылған йәки еңсәләргә тиклем редукцияға бирелгән. Сәскәләре ваҡ, ике енесле, тәңкәләр менән ҡапланған, суҡ йәки ҡалҡан рәүешле сәскәлектәр барлыҡҡа килтереүсе спираль һымаҡ башаҡтарға йыйылған. Сәскә эргәлеге аҡ йәки ерәнһыу төктәрҙән тора, улар, сәскә атҡандан һуң оҙонайып, мамыҡлыҡ барлыҡҡа килтерә. Апрель—майҙа сәскә ата. Емеше — сәтләүек, июнь—июлдә өлгөрә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
*
Маячный (Башҡортостан)

**Маяҡ, Маяҡлы, Маячный** — Күмертау ҡалаһы ҡала огругы составындағы ауыл.

1953 йылдан алып Күмертау ҡалаһы составында. Ҡаланан Көньяҡ‑Көнбайышта 18 км һәм Ермолаевка тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы: 1959 йылда — 5058 кеше; 1989 — 3420; 2002 — 3499; 2010 — 3075 кеше. Урыҫтар, башҡорттар йәшәй (2002).

«Нефтехиммаш» ААЙ урынлашҡан; профессиональ техник училищеһы, бер урта мәктәп, мәктәп‑интернат, балалар баҡсаһы,Республика балалар йорто, психоневрология интернаты, поликлиника, балалар‑үҫмерҙәр клубы, китапхана, Богородица‑Державный ҡорамы, мәсет бар.

Ауылға 20 быуаттың 40‑сы йылдар аҙағында — 50‑се йылдар башында Көйөргәҙе районында һоро күмер ятҡылығын үҙләштереүгә бәйле эшселәр ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1954 йылдан алып ҡала тибындағы ҡасаба, 2005 йыл ауыл статусын ала. 2004 йылда Маяҡлыға 20 быуат башында нигеҙләнгән Николаевка ауылы ҡушыла. 1953 йылда Көйөргәҙе районы Күмертау ҡасаба советына ҡараған булған.

## Халҡы

; Милли состав
Күпселеген башҡорттар һәм урыҫтар тәшкил итә. Шулай уҡ татарҙар, сыуаштар һәм башҡа милләт вәкилдаре йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Удмурт теле

**Удмурт теле** (*Удмурт кыл*) — удмурттың теле (Удмуртияның рәсми теле). Удмурт теле Урал ғаиләһенә ҡарай. Удмуртияла удмурт теле рәсми тел булып һанала. Яҙмалары кирилл алфавитының нигеҙендә. 324 338 кеше удмурт телен туған теле рәүешендә белә.

## Яҙма

Яҙмаһы — кирилл алфавиты. Грамматик төрө буйынса удмурт агглютинатив тел була.

## Тарих
Фин-уғыр телдәре яҡын.

## Удмурт алфавиты
Удмурт алфавиты урыҫ алфавитына нигеҙләнеп төҙөлгән. Хәҙерге удмурт алфавиты 38 хәрефтән тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Марий Эл флагы

**Марий Эл флагы** — Марий Эл Республикаһының дәүләт символы. 2011 йылдың 5 мартында раҫланған.

## Тарих
Марий Эл флагы 2011 йылдың 5 мартында раҫланған. Дәүләт флагының авторҙары — рәссамдәр Г.Булыгин һәм А.Данилов.

## Һүрәтләү
Марий Эл флагы — аҡ төҫтә, үҙәгендә Марий Эл гербы төшөрөлгән. Байраҡтың һул яғында мари милли орнаменты урынлашҡан.

## Символика
* Аҡ төҫ — марыйҙарҙың милли символы, халҡының ғәҙеллекте һәм уй-ниәттәренең сафлығын аңлата.

## Галерея

Flag of Mari ASSR (1937-1954).svg|Мари АССР флагы (1937-1954)
Flag of Mari ASSR (1954-1978).svg|Мари АССР флагы (1954-1978)
Flag of the Mari ASSR.svg|Мари АССР флагы (1978-1992)


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Марий Эл гербы
* Марий Эл гимны

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Мораҡ

**Мораҡ** *(һаҙ еләге)* (, ) — рубус затына ҡараған үҫемлек. Төньяҡта «батша еләге» исеме алған.

## Таралышы
Төньяҡ ярымшарҙың субарктик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Оҙон йәйелеүсән тамырһабаҡлы күп йыллыҡ ике өйлө үлән. Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында (Көньяҡ Урал ҡурсаулығы, Ирәмәл тауы массивы, Журавлиный һаҙлығы һ.б.) осрай. Башҡортостандың Урал алдында Салауат районында Лағыр һаҙлығында үҫә.

## Ботаник яҙма

Һабағы ябай, төҙ, бейеклеге 5—30 см. Япрағы бөтөн, бөрө рәүешендә, тәрән булмаған биш айырсалы. Япраҡ ҡолаҡсыны кире йомортҡа формаһында. Сәскәһе эре, яңғыҙ, ос сәскәләре аҡ төҫтәге йәйенке тажлы. Май—июндә сәскә ата. Емеше — ҡыҙғылт һары йәки һары төҫтәге һутлы төшлө емеш, июль аҙағында өлгөрә. Күсмә һәм күтәренке торф һаҙлыҡтарында һәм һаҙланған урмандарҙа үҫә.

## Составы
Витаминдарға, дуплау матдәләренә, органик кислоталарға, микроэлементтарға бай булған емештәрен аҙыҡ итеп һәм халыҡ медицинаһында ҡулланалар. Баллы үҫемлек.

### Химик составы
Өлгөргән еләктәрҙә: шәкәр (6 %), аҡһымдар (0,8 %), күҙәнәктәр (3,8 %), органик кислоталар: алма, лимон — (0,8 %); витаминдар: С (30-200 мг%), В (0,02 мг), РР (0,15 %), А; минераль матдәләр: калий күп, фосфор, тимер, кобальт, антоцианы, дублаусы һәм пектин матдәләре.

## Файҙаланыу
Мораҡ — файҙалы һәм шифалы матдәләр сығанағыы С витамины мораҡта әфлисунға ҡарағанда 4 тапҡырға күберәк..

Тәмле емештәренән төрлө аш-һыу әҙерләргә була. Яңы өҙөлгән килеш тә, шулай уҡ ҡайнатып та. Һут, ҡайнатмалар, повидло, джемдар, компоттар. Оҙаҡ һаҡлана..

Сәскәләренән бал ҡорттары нектар һәм һеркә йыя.

## Галерея

Рәсем:Rubus chamaemorus close-up.JPG|
Рәсем:Морошка.jpg|
Рәсем:Морошка кр. план.jpg|
Рәсем:Moroshka.JPG|Мораҡ ҡайнатмаһы


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
* морошка на сайте Сообщества любителей этнической культуры коренных народов Севера
Монар көпшәһе

**Монар көпшәһе** (, ) — сатыр һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
4 төрө билдәле, Евразияла һәм Төньяҡ Африкала таралған. Башҡортостанда бөрсөклө монар көпшәһе үҫә. Ике йыллыҡ үлән. Урман ситтәрендә, ташландыҡ ерҙәрҙә, баҫыуҙарҙа, торлаҡ янында үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә осрай. Ҡый үләне, ҡырҡыу сысҡан еҫе аңҡытҡан ағыулы үҫемлек. Составында алкалоидтар бар.

## Ботаник яҙма

Һабағы нескә бураҙналы, төҙ, тармаҡлы, буҙ төҫтәге ҡуныҡ һәм ҡыҙғылт‑көрән төҫтәге таптар менән ҡаплпнған, бейеклеге 60—200 см. Аҫҡы япраҡтары ҡыуыш һаплы өс ҡауырһынлы; урта һәм өҫкөләре — вағыраҡ, ултырма тиерлек, тар еңсәле. Сәскәләре аҡ төҫтә, сәскәлеге — урамалары һәм ваҡ урамалары булған овал‑ланцет формалағы ҡатмарлы сатыр. Июнь—августа сәскә ата. Емеше — боролмалы ҡырлы һалынҡы емеш, июль — сентябрҙә өлгөрә.

## Токсикология
Ағыуланғанда дөйөм хәлһеҙлек күҙәтелә, кәүҙә торошо тотороҡһоҙлана, аяҡ-ҡулдар тартыша, ауыр тын алыу ауырлаша. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, Сократ тап ошо үҫемлек менән ағыуланған.

## Төрҙәре
Ырыуҙың 4 төрө иҫәпкә алынған , шуларҙың ҡайһы берҙәре:
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* * 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Телескоп

**Телеско́п** ([tele] — йырыҡ, алыҫ +  [skopein] — күҙәтәм) — электромагнит нурланышын (мәҫәлән, күҙгә күренгән яҡтылыҡты) йыйып, күҙәтеүсегә алыҫтағы объекттарҙы күҙәтеп өйрәнергә ярҙам итә торған ҡорамал; күк йөҙөндәге есемдәрҙе күҙәтә торған оптик прибор; йондоҙҙарҙы һәм планеталарҙы ҡарай, тикшерә торған махсус ҡоролма.

1608 йылда беренсе телескоп уйлап табылған тип иҫәпләнә. Бер йылдан һуң 1909 йылда Италияның Падуи ҡалаһы профессоры Галилео Галилей үҙенең беренсе телескобын эшләй һәм йондоҙҙарҙы өйрәнеү өсөн ҡуллана. Телескоптан ул Ай өҫтө кратерҙар менән ҡапланған икәнен күргән.

Барлыҡ электоромагнит спектры өсөн дә телескоптар бар:
* оптичек телескоптар,
* радиотелескоптар,
* рентген телескоптары,
* гамма-телескоптар.

Бынан тыш, Нейтрино детокторҙарын йыш ҡына нейтрино телескобы тип, атайҙар. Шулай уҡ гравитацион тулҡын детекторҙарын да телескоп тип атайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «АиТ» — Астрономия һәм телескоптар төҙөү
Мөгөҙьяпраҡ

**Мөгөҙяпраҡ** (, ) — мөгөҙьяпраҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 10 төрө билдәле, ике ярымшарҙың да уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда сумған мөгөҙяпраҡ һәм яртылаш сумған мөгөҙяпраҡ үҫә.

Үлән баҫа башлаған һыу ятҡылыҡтарында, йылғаларҙа һәм һыу ағымы яй булған ҡылымыҡтарҙа осрай. Сумған мөгөҙьяпраҡ Башҡортостандың бөтә биләмәһендә тиерлек, яртылаш сумған мөгөҙьяпраҡ Башҡортостандың Урал алдында (Дәүләкән районы) таралған. Балыҡтар һәм һыуҙа йөҙөүсе ҡоштар өсөн аҙыҡ булып тора.

## Ботаник яҙма
Тамырһабағы булмаған күп йыллыҡ үлән, һыу ятҡылыҡтарының төбөнә аҫҡы япраҡтары ярҙамында берегә. Һабағы 60—100 см оҙонлоҡта, нескә, шыма, мурт, өҫкө өлөшөндә ҡуйы тармаҡлы, уларҙың осонда көҙ көнө ҡышлау бөрөләре барлыҡҡа килә. Япрағы сәнске һымаҡ бер, ике йәки өс еп рәүешле өлөшкә теленгән, ҡарағусҡыл йәки асыҡ йәшел төҫтә, ҡаты йәки йомшаҡ, быуын тирәләп урынлашҡан. Сәскәһе ваҡ, яңғыҙар, күрекһеҙ, һеркәлек сәскәләренең сәскә эргәлеге аҡһыл төҫтә, емешлек сәскәләренеке — йәшкелт; һыу аҫтында япраҡ ҡуйынында урынлашҡан. Июнь—август айҙарында сәскә ата. Емеше — бер йәки өс сәнскеле ваҡ сәтләүек.

}}

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1980. — С. 188—190.
* Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с англ. (ред. Григорьев Д. и др.) — Könemann, 2006 (русское издание). — С. 210. — ISBN 3-8331-1621-8.
* Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области / Под ред. А. Л. Буданцева и Г. П. Яковлева. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006. — С. 34, 84—85. — ISBN 5-87317-260-9.

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Дюйм

**Дюйм** (*Рәсәйҙә* **дюйм**; *халыҡ-ара*: **inch**, **in** *йәки* **″** — *ике штрих* ;  — баш бармаҡ) — ҡайһы бер Европа илдәрендә метрик булмаған ара үлсәү берәмеге. Тарихи яҡтан — оло йәштәге ир кешенең баш бармағы киңлеге.

«Дюйм» һүҙен урыҫ теленә XVIII быуат башында Пётр I кереткән. Бөгөнгө көндә яҡынса бер дюйм 2,5 см һәм ул үлсәүҙәрҙең Англия системаһы таралған илдәрҙә генә түгел, башҡа илдәрҙә лә киң ҡулланыла.
 
## Әҙәбиәт
* 
* 
* Дюйм  — А. Крюковских. Словарь исторических терминов, 1998 г.
* *Карпушина Н. Рукотворные мерки*, Математика в школе, № 7, 2008.

## Иҫкәрмәләр
Аршын

**Аршын** — төрөк теленән алынған. Яҡынса 71,12 см-ға тиң. Аршын Төркиәлә, Афғанстанда, Иранда, ә үлсәүҙең метрик системаһы индерелгәнгә тиклем Рәсәйҙә, Болгарияла, Югославияла оҙонлоҡ үлсәү берәмеге итеп ҡулланылған. 

Башҡорт телендә "аршын" тип "Ы" хәрефе менән яҙыла.  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дюйм
* Миль

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Таблицы для перевода метрических (десятичных) мер в русские и русских — в метрические.
Миль

**Миль** ( — *Рим һалдаттарының тулы кейемдә икеләтә аҙым менән мең аҙымы*, ) — Боронғо Римдә ҡабул ителгән юл үлсәү берәмеге.

Төрлө илдәрҙә милдең дәүмәле төрлөсә: Египетта 1 миль 0,58 км-ға, Римда — 1,598 км-ға, боронғо чехтарҙа — 11,2 км-ға, Рәсәйҙә —яҡынса 1,7 км-ға тигеҙ.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Үлсәү берәмектәрен күсереү таблицаһы 
* Миля  // ЭНЭ
Комодо вараны

**Комодо вараны**, **гигант варан** (, ) — варандар ғаиләһенән кәҫерткеләр төрө.

Утрауҙарҙа йәшәүсе аборигендар уларҙы **ора** йәки **буайя дарат** («ерҙә йәшәүсе крокодил») тип атай. Комод варандары Индонезияның Кесе Зонд утрауҙары төркөмөнөң бер нисә утрауына таралған — Комодо (1700 зат), Ринча (1300 зпт), Джили Мотанг (100 зат) һәм Флорес (2000 самаһы зат).

Варандар хәҙерге заманда йәшәүсе иң ҙур һәм иң уҫал кеҫәрткеләре. Варандарҙың ҡиәфәте имәнес һәм шөкәтһеҙ. Уларҙың баштары питондыҡына оҡшаш. Был гигант кеҫәрткеләрҙең оҙонлоғо 3-4 метрға, ә ауырлыҡтары 130—150 килограмға етә. Варандар һунарға төндә сығалар. Уларҙың төп аҙығы — ҡыр сусҡалары һәм боландар, буйволдарға һәм аттарға ла һөжүм итәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Даревский И. С.*, *Орлов Н. Л.* Редкие и исчезающие животные. Земноводные и пресмыкающиеся: Справ. пособие. — М.: Высш. шк., 1988. — С. 293—295.
* Жизнь животных в 7-ми т. / Гл. редактор В. Е. Соколов. Т. 5. Земноводные и пресмыкающиеся. / А. Г. Банников, И. С. Даревский, М. Н. Денисова и др.; под ред. А. Г. Банникова — 2-е изд., перераб. — М.: Просвещение, 1985. — С. 249—252.
Призма (оптика)

**Призма** — оптикала: үтә күренмәле материалдан яһалған, яҫы шымартылған ҡырлы геометрик призма формаһындағы оптик элемент. Яҡтылыҡ нуры призмала һына.

## Призма төрҙәре
### Дисперсион призмалар

Дисперсион призмаларҙы спектраль йыһазларҙа төрлө оҙонлоҡтағы тулҡындар нурланыштарын киңлектә айырыу өсөн ҡулланалар.
* Ябай өс ҡырлы призма
* Броунинг-Рузерфорд призмаһы
* Аббе дисперсион призмаһы
* Амичи призмаһы

### Сағылдырыусы призмалар
Сағылдырыусы призмаларҙы нурҙар, оптик күсәр һәм визирлаштырыу һыҙығы йүнәлештәрен үҙгәртеү өсөн ҡулланалар.
Ҡайтаруысы призмалар бер нисә сифат буйынса бүленәләр:
* призмалағы сағылыштар һаны
* «түбә» булыуы йәки булмауы
* призма конструкцияһы характеры
* оптик күсәр һыну мөйөшө
Шулай уҡ һауа аралығы менән айырылған бер нисә өлөштән тороусы призмалар ҙа сағылдырыусы призмалар араһында билдәле урында торалар.
Ҡайһы бер киң таралған призмалар үҙ исемдәрен алалар:
* Пентапризма
* Порро призмаһы
* Аббе-Порро призмаһы
* Аббе призмаһы
* Пехан-Шмидт призмаһы
* Дове призмаһы
* «Түбәле» призмалар
* Дихроид призма

Призма исеме һыҙыҡ аша яҙылған ике йәки өс хәреф һәм һан менән билдәләнә. Беренсе хәреф сағылдырыусы эргәләр (сағылыуҙар) һанын күрһәтә(«А» — бер, «Б» — ике, «В» — өс һ.б.). «Түбә», шартлы рәүештә, бер ҡыры булып һанала, һәм аны билдәләр өсөн беренсе хәрефтән һуң «к» индексын ҡуялар (мәҫәлән, Ак, Бк)
Икенсе хәреф конструкция характерына күрсәтә («Р» — тигеҙ яҡлы, «П» — пентапризма, «У» — ярымпентапризма, «С» — ромб рәүешле, «М» — йыраҡлыҡ үлсәү тибындағы, «Л» — Леман призмаһы). Һыҙыҡ аша яҙылған һандар оптик күсәр һыныу мөйөшөн күрһәтәләр(0°,90°,180°). Мәҫәлән, «ВкР-45°» — өс сағылдырыусы ҡырлы һәм түбәле тигеҙ яҡлы призма, күсәр һыныу ҙурлығы - 45°.

Йыйылма призмалар үҙ исемдәре һәм күсәр һыныу ҙурлыҡтары буйынса билдәләнәләр. Мәҫәлән, «А-0°» — Аббе призмаһы, «Бк-90°» — түбәле башмаҡ һымаҡ призма, «К-0°» — призма-куб.

### Поляризацион призмалар
* Николь призмаһы
* Волластон призмаһы
* Аренс призмаһы
* Глан-Фуко призмаһы
* Глазебрук призмаһы
* Рошон призмаһы

## Һылтамалар
* 

## Шулай ук ҡарағыҙ
* Гризма

## Тышҡы һылтамалар
* Geometry of Two Prism Spectroscopes 
* Java applet of refraction through a prism

Төркөм:Оптик системалар
Призмалар
Дубай (әмирлек)

**Дуба́й** () — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең әмирлеге (административ бүленеше). Ғәрәп ярым утрауында Фарсы ҡултығының көньяғында урынлашҡан. Ете әмирлек араһында халыҡ һаны буйынса беренсе урында тора (2 137 377 кеше, (2013 йылдың 17 апреленә ҡарата) һәм майҙаны буйынса  Әбү-Дабиҙан ҡала икенсе урын биләй  (4114 км²). Әмирлектең баш ҡалаһы ошо уҡ исем йөрөткән Дубай ҡалаһы.

Дубайҙың иҡтисады донъядағы иң тиҙ үҫеүсе иҡтисадтарҙың береһе булып тора, һәм уның төп тармаҡтары – күсемһеҙ милек, сауҙа һәм туризм, улар илдең эске тулайым продуктына ҙур өлөш индерә. Бөгөн нефть һәм тәбиғи газ эске тулайым продукттың 5 процентынан да кәмерәк өлөшөн тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Правительство Дубая
* Департамент туризма Дубая
* Центр статистики Дубая
Рядовой

**Рядово́й** () — рәт, сафта тороусы хәрби хеҙмәткәр тигән һүҙ; командирҙар сафына инмәгән; ябай.

СССР Ҡораллы Көстәрендә был дәрәжә 1946 йылда индерелә (1946 йылға тиклем — яугир (боец), ҡыҙылармеец (красноармеец) дәрәжәләре була). Советтар Союзы тарҡалып, Рәсәй Армияһы булдырылғас та был дәрәжә үҙгәрешһеҙ ҡалдырылды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рядовой в словарях.
Һалдат

**Һалдат** ( йәки ) — армияла хеҙмәт итеүсе иң түбән хәрби дәрәжәләге хеҙмәткәр.

# Рядовой бик күп дәүләттәр армияһында беренсе, иң түбән хәрби хәрби дәрәжә.
# Хәрби бурыслылар категорияһы (Рәсәйҙә).
# Тарихи яҡтан — һаҡсы, ҡарауылсы, хәрби хеҙмәтсе булып ялланған кеше тигән һүҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* В. И. Даль. Толковый словарь живого великорусского языка. Тт. 1—4. — 1863—1866.
* 
* Военный энциклопедический словарь. — М.: Воениздат, 1984. — 863 с.
* Федеральный закон «О воинской обязанности и военной службе».

## Һылтанмалар
* Федеральный закон «О статусе военнослужащих».
* А. И. Деникин. Русский ''солдат''.
* Воспоминания ''солдата''.
Ефрейтор

**Ефре́йтор** ( — «азат ителгән (ҡайһы бер нарядтарҙан)») — рядовыйҙарға бирелә торған хәрби звание. Совет Армияһында, хәҙерге Рәсәй Армияһында (шулай уҡ хәрби хеҙмәт индерелгән башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙа) ефрейторға хәрби подразделениеның отделение командиры вазифаһы йөкмәтелеүе мөмкин. Ул ябай һалдат башҡара торған көндәлек хеҙмәт эштәренән, тәү сиратта нарядтарҙан азат ителә, отделение етәксеһе булараҡ, һалдаттан бер баҫҡыс юғары тора.

«Ефрейтор» дәрәжәһе Германияла, һуңыраҡ Австрияла һәм Швейцарияла XVI быуатта булдырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, СССР и РФ и знаки их различия
Кесе сержант

**Кесе сержа́нт** ( хеҙмәт итеүсе) — армия һәм хәрби хеҙмәт ҡаралған ведомство һәм министрлыҡтарҙағы кесе командирҙар составына бирелгән дәрәжә һәм шул дәрәжәләге хеҙмәткәр.

Ефрейторҙан юғарыраҡ һәм сержанттан түбәнерәк хәрби дәрәжә. Кесе сержант отделение, танк, хәрби машина командиры вазифаһын башҡара ала.



## Иҫкәрмәләр
Матрос

**Матро́с** () — Хәрби-диңгеҙ флотында кесе чин, Ҡораллы Көстәрҙең Ҡоро ер ғәскәрҙәрендәге һәм хәрби хеҙмәт ҡаралған башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙағы рядовойға тура килә.

1917 йылға тиклем Рәсәй диңгеҙ флотында 1-се статья матросы, 2-се статья матросы дәрәжәләре була. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң краснофлотец исеме менән алыштырыла. 1946 йылда матрос, хәрби дәрәжә булараҡ, яңынан тергеҙелә.

## Һылтанмалар

* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, СССР и РФ и знаки их различия
Офицер

**Офицер** (, officiarius — хеҙмәт башҡарыусы кеше,  — вазифа) — Армия һәм флоттың, шулай уҡ хәрби хеҙмәт ҡаралған башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙа командирҙар составына ингән хәрби хеҙмәткәр; Хәрби йүнәлештә белем биргән урта йәки юғары уҡыу йортон тамамлаған, ҡайһы бер осраҡта махсус әҙерлек курстары үткән һәм Ҡораллы Көстәрҙә, хәрби хеҙмәт ҡаралған башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙа хеҙмәт итеүсе командир дәрәжәһендәге йәки башҡа вазифалағы хәрби кеше.

Рәсәйҙә офицер званиеһы Петр I батшалыҡ иткән осорҙа булдырыла. Латинса «офицариус» — хеҙмәт башҡарыусы, хеҙмәт менән йәшәүсе һүҙенән алынған. Бөгөн киң ҡулланылған «офис» һүҙе лә сығышы менән шунан килә.

## Иҫкәрмәләр
Лейтенант

**Лейтена́нт** (  «урынбаҫар, вариҫ», һуңынан хәрби дәрәжә) — Армия һәм флотта, шулай уҡ хәрби хеҙмәт ҡаралған башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙа кесе лейтенанттан һуң килгән офицер дәрәжәһе һәм тейешле тәртиптә шул дәрәжә бирелгән хәрби хеҙмәткәр.



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, СССР и России и их знаки различия
Бешмә (ауырыу)

**Бешмә** — кеше һәм хайуандарҙың киҫкен инфекцион ауырыуы, уға интоксикация, биҙгәк тотоу, ауыҙ һәм танау ҡыуышлыҡтарының лайлалы тиресәһендә, тирелә афтылар һәм эрозиялар барлыҡҡа килеү хас.

## Этиология һәм эпидемиология
Бешмәне тыуҙырыусы — Aphthovirus затының Picornaviridae ғаиләһенә ҡараған вирус, 7 серотибы, яҡынса 70 варианты бар; тышҡы мөхиттә сыҙамлы. Зыянһыҙ һәм яман формаларға бүленә. Һыйыр малы һәм ваҡ мал, дөйә, ҡырағай ҡуш тояҡлылар, сусҡа һ. б. бирешеүсән; йылҡы ауырымай, ләкин вирусты йөрөтөүсе була ала. Кешегә һирәк осраҡта йоға. Инфекция сығанаҡтары — ауырыу хайуандар һәм вирус йөрөтөүселәр.

## Патогенез

Вирус тышҡы мөхиткә афтылар шыйыҡлығы, һөт, бәүел, тиҙәк менән эләгә, шулай уҡ һуйылған ауырыу мал итендә һәм ҡанында була. Алиментар, аэроген һәм аралашыу юлы менән ауыҙ һәм танау ҡыуышлығының лайлалы тиресәһе, тире аша йоғоуы мөмкин. Вирус эпителий күҙәнәктәренә үтеп инә, үрсей, күҙәнәк элементтарын тарҡата, был ҡыуыҡсалар ҡыуышлығында экссудат йыйылыуға (афтылар), эрозияға, икенсел бактериаль инфекция үҫешенә килтерә.

## Клиническая картина
Инкубация осоро 1—7 тәүлек (һирәгерәк 3 аҙна) дауам итә. Хайуандарҙа төп билдәләре: тән т‑раһы күтәрелеү, күп шайыҡ ағыу, афтылар барлыҡҡа килеү, һөт продуктлылығы кәмеү, аҡһаҡлыҡ, ашҡаҙан-эсәк юлдары эшмәкәрлеге боҙолоу һ.б. Ауырыу яман формала үткән осраҡта хайуандарҙың күпләп үлеүе күҙәтелә. Диагностика өсөн эпизоотологик, клиник һәм лаборатор (вирусологик, серологик) тикшереү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау (кәрәк булғанда) симптоматик (гипериммун сыворотка һ. б.).

## Иҫкәртеү
Вакцинация, ветеринария-санитария ҡағиҙәләрен үтәү, карантин саралары, дезинфекция һ.б. Башҡортостанда һыйыр малының бешмә ауырыуы һуңғы тапҡыр 1980 йылда теркәлгән. 20 быуаттың 70‑се йылдарында Ветеринария лабораторияһында бешмә эпизоотологияһы өйрәнелә, уны диагностикалау һәм булдырмау ысулдары эшләнә (Р. Х. Йәнекәев һ. б.). Башҡортостан Республикаһы Ветеринария идаралығында ауырыуҙы бөтөрөү саралары эшләнгән (В. М. Болдырев һ. б.).

## Әҙәбиәт
* Болдырев В. М., Еникеев Р. Х. Об эффективности противоящурных вакцин //Труды Башкирского сельскохозяйственного института. Уфа, 1973. Т.15.
* 
*