open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ямғыр тәңреһе

**Ямғыр** — башҡорт мифологияһында ямғырҙың рухы, эйәһе, тәңреһе. 
## Ямғыр саҡырыу йолаһын башҡарыу
Башҡорттарҙа ямғыр сәбәбен Ямғыр тәңреһе менән бәйләгәндәр. Уны Ямғыр, Ямғыр эйәһе, Ямғыр хужаһы тигәндәр. Элек-электән башҡорттарҙа ямғыр саҡырыу һәм ямғыр туҡтатыу йолалары таралған  булған. Был йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәр халыҡ ижады әҫәрҙәрендә сағылыш тапҡан һәм әлеге көнгәсә йәшәп килә. Мәҫәлән, әгәр бик оҙаҡ ямғыр булмаһа, Теләккә сығыу йолаһын атҡарғандар. Теләктән һуң Ямғыр тәңреһенә ҡорбан салалар. Бында мотлаҡ ҡара төҫтәге мал һуйғандар. Был йола балалар фольклорында ла бар.
Мәҫәлән:Ямғыр, яу, яу, яу!|

Ҡара һарыҡ һуярмын,  

Ботон һиңә ҡуярмын,

Тәтәй ҡашыҡ бирермен,
 
Тәтәй ҡашыҡ баҙарҙа, 

Майлы бутҡа ҡаҙанда!

Ямғыр, яу, яу, яу,  

Ямғыр, яу, яу, яу.

Ҡояш апай, кит, кит,
 
һалҡын еҙнәй, кил, кил, 
Ашлыҡ тулыр келәткә 
Ҡуралары ярылып.

Егет китер кәләшкә 

Күрәм тиеп, һағынып. 

Ямғыр, яу, яу, яу!

Ямғырым, яу, яу,

Иген үҫһен тау, тау

Ямғыр, яу, ’яу, яу,

Иген үҫһен тау-тау. 

Ямғыр, яу, яу, яу,

Иген үҫһен тау, тау!
Ямғыр саҡырыу йолаһы Ҡөрьәндән сүрә уҡыу, ямғыр тәңреһе хөрмәтенә алғыштар әйтеү менән оҙатылған. Алғыштарҙан һуң бер-береһенә һыу һибешкәндәр, кемделер шаяртып һыуға ташлағандар. Йола һыуға ҡара ҡаҙан (Ырымбур өлкәһендә һары самауыр) һалыу менән тамамланған. Был эш-хәрәкәттәрҙең барыһы ла боронғо Ямғыр тәңреһенә ҡорбан килтереү йолаһының өлөштәре булып тора. Ямғыр саҡырыу өсөн Ямғыр теләге, теләккә сыгыу йолаһынан тыш, башҡорттар Ямгыр бутҡаһы, зыяратҡа ҡырҡ бер күнәк йә ҡырҡ бер сүмес һыу ҡойоу, йылғаға ат башы һөйәген, йәйташ тигән ваҡ таш йә ҡош бөрләтәүенән алынған таш төшөрөү, ҡайын ағасына таҫтамал элеү кеүек ғөрөфтәрҙе атҡарған. Был сараларҙың барыһы ла асыуланмаһын һәм шифалы ямғыр ебәрһен өсөн Ямғыр тәңреһенә бағышланған.
Оҙайлы ямғырҙарҙы туҡтатыу өсөн Аҡ теләк йолаһы ойошторолған. Йола өсөн аҡ төҫтәге мал һуйылған. Белорет районы башҡорттары ямғырҙы туҡтатыу өсөн йәйташ тигән йола ташын ауылдан йыйылған май менән майлаған. Бынан тыш, Инйәр йылғаһы төбөнән ямғыр саҡырғанда һалған ташты алғандар. Шулай итеп, ямғырҙы саҡырыу һәм туҡтатыу йолалары күп төрлө һәм Ямғыр эйәһе, Ямғыр тәңре башҡорт мифологияһында айырым урын биләүен күрһәтә. Ямғыр һүҙе тураһында һөйләгәндә, ул бөтә төрки телдәрендә осрай башҡорт теленең боронғо лексик ҡатламына ҡарай. Ул дөйөм төрки jaamur-jamaur (ямғыр) һүҙенә барып тоташа.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йәй ташы
* Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы
* Балалар фольклоры
* Башҡорт халыҡ йолалары
* Башҡорттарҙың йола фольклоры

## Һылтанмалар
* Уфимский научный центр МИФОЛОГИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ БАШКИРСКОГО ЯЗЫКА Москва Наука 2010

## Әҙәбиәт
* 

*
Тәғзиә

**Тәғзиә**  (; ) — исламда: вафат булған кешенең ғаиләһенең һәм яҡындарының ҡайғыһын уртаҡлашыу. Шиғый исламында тәғзиә тип Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәне Хөсәйен ибн Алиҙың «ғазаплы» үлеме иҫтәлегенә театрлаштырылған тамаша — дини мистерия атала

## Ҡайғы уртаҡлашыу
Мәрхүм үлгәндән һуң тәүге өс көн һәм өс төн эсендә ҡайғыһын уртаҡлашырға кәрәк. Ошо ваҡытта ҡайғы уртаҡлашыусы кешеләр юлда булған йәки төрлө сәбәптәр арҡаһында ошо кешенең үлеме тураһында һуңыраҡ белгән осраҡта ҡайғы уртаҡлашыу белдереү рөхсәт ителә. Мәликиҙәрҙән башҡа бөтә сөнни мәҙһәбтәрҙә лә бер тапҡырҙан күберәк ҡайғы уртаҡлашыу тейешһеҙ (мәкруһ) тип һанала.

Төрлө категориялағы кешеләр өсөн ҡайғы уртаҡлашыу төрлөсә әйтелә, бының сәбәбе — шәриғәттең мосолман булмаған мәрхүмгә доға ҡылыуҙы тыйыуына ҡайтып ҡала

## Шиғыйҙар мистериялары
Шиғый исламында тәғзиә тип Хөсәйен ибн Алиҙың «ғазаплы» үлеме (680 йылдың 10 октябре) иҫтәлегенә театрлаштырылған дини мистерия атала .

Тәүге ваҡытта «йыйылыштар» Әһеле Бәйт ағзаларының йорттарында, һуңыраҡ шиғыйҙарҙың изге урындарында үтә. IX быуатта профессиональ «илаусылар» һәм «алып барыусылар» барлыҡҡа килә. X быуат башында Бағдадта, Алеппола һәм Ҡаһирәлә тәғзиәләр өсөн махсус йорттар (хөсәйниә) асыла.

Тәғзиәнең йөкмәткеһе һәм биҙәлеше шиғыйлыҡ идеяларын пропагандалауға һөҙөмтәле хеҙмәт итә, уның төп доктринаһы — юғары власты(имамат) Алисылар араһында мираҫ итеп алыу . Әлеге ваҡытта Иранда тәғзиә шулай уҡ сәйәси маҡсаттарҙа ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Иғтикәф

**Иғтикәф** (; ) — мәсеттә күпмелер көн дауамында ғибәҙәттәргә бағышланып, донъяуи эштәрҙән ситтә тороу ислам практикаһы.

## Башҡарыу тәртибе

Мосолмандарҙың мәсеттә Аллаһҡа табыныу өсөн билдәле бер көндәр үткәрергә нәҙер итеүе. Исламда фарыз һәм өҫтөнлөклө иғтикәф ғибәҙәте була. Мосолман был йәһәттән нәҙер бирһә, иғтикәф фарыз була, ә Рамаҙандың һуңғы декадаһында иғтикәф — хәйерлерәк һанала . Ҡайһы бер диндарҙар үҙ теләге менән мәсеттә Рамаҙан айының байрам намаҙына тиклем тороп ҡала.

Иғтикәф осоронда дин тотоусылар Тәһәрәт алыу һәм хәжәттәрен үтәүҙән тыш мәсетте ташлап китергә тейеш түгел . Бынан һуң шунда уҡ мәсеткә кире ҡайтырға кәрәк. Әгәр кеше кисерерлек сәбәптәрһеҙ мәсетте ташлап китә, аңын юғалта йәки ярһып китә икән, иғтикәф ғәмәлдә булмай.

Иғтикәф мәлендә иман килтергән кешеләр намаҙ ҡылалар, Ҡөрьән|, доға уҡыйҙар, зекер башҡаралар  ураҙа тоталар.

## Иғтикәфкә талаптар

Иғтикәф ғәмәлдә булһын өсөн түбәндәгеләр талап ителә:

* мосолман булыу;
* иҫ-аҡылы теүәл булыу;
* тәһәрәтле булыу.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Садриҙар

**Садриҙар, Борһаниҙар** (*Садр-и-йыһан — йыһан бағанаһы*; )) — 12 быуат — 13 быуат башындағы Бохараның үҙ ҡулында рухи һәм донъяуи власты берләштергән Борһан ырыуы феодаль хакимдары титулы.

## Тарихы
Был титулға беренсе булып ислам тәриҡәтенең ҡанун белгесе — фаҡиһ хәнифи *Әбделғәзиз ибн Ғүмәр* эйә була, ул сәлжүк солтаны Санъяр тарафынан Бохараның рәйесе (хакимы) итеп тәғәйенләнгән була. Һуңыраҡ садриҙар ҡараханиҙарға буйһоноуға эләгә, әммә, ҡала халҡының байҙары ярҙамына таянып, улар яйлап бынан ҡотолалар. Бохара садриҙарынан мираҫ булып рәйестәр династияһы, үҙ ер биләмәләрен һәм хатта монгол ябырылыуынан һуң да ҙур власын һаҡлап ҡала. Садриҙар ҙур ваҡыф ерҙәрен үҙ контроле аҫтында тотҡан, үҙ ерҙәре, сауҙа кәсептәре булған, каруан сауҙаһы алып барған. Садриҙарға ҡаршы халыҡ ихтилалын 13 быуат башында  етәкләй.

## Дәүләт эшмәкәрлеге
XVI быуат аҙағында Садри — юғары дин юлбашсыһы, юғары дин вәкиллеге етәксеһе.

XVII быуаттан XIX быуатҡа тиклем Урта Азия ханлыҡтарында **Садр** йәки **«Садр-үл-судур»** — **"Диван-әл-Садорат"та** юғары дин вәкиллеген (присутствиены) етәкләй һәм Диванбәк етәкләгән граждандар суды ултырыштарында ҡатнаша. (**Диван** (farsı دیوان‎) — ҡайһы бер ислам дәүләтендә юғары башҡарма, закондар сығарыу һәм баш хакимиәт органы, шулай уҡ был орган етәксеһе титулы). Садриҙар сығарған ҡарарҙар Диванбәктәр тарафынан раҫланырға тейеш була, һәм шаһ указы менән раҫланғандан һуң ҡулланыуға тәҡдим ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* http://dic.academi.ru/dic.nsf/sie/15282/САДРЫ (недоступная+ссылка)
* http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XV/1440-1460/Pers_dok_matenadaran_III/glossar.htm Словарь
Уңгарсынова Фәриҙә Уңгарсын ҡыҙы

** Уңгарсынова Фәриҙә Уңгарсын ҡыҙы** (**Фәризә Унгарсын ҡыҙы Унгарсынова**, ; 25 декабрь 1939, Манаш ауылы, Яңы Богатин районы, Гурьев өлкәһе — 23 ғинуар 2014, Астана)- шағирә, Ҡаҙағстан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (1996), Абай исемендәге Ҡаҙаҡ ССР -ы Дәүләт премияһы лауреаты (1979), йәмәғәт эшмәкәре, бер нисә шиғри китаптар һәм публикациялар авторы.

## Биографияһы
Гурьев өлкәһенең Яңы Богатин районы Манаш ауылында (хәҙерге Атырау өлкәһе) тыуған. Байыулы. ҡәбиләһенең аҙай ырыуынан сыҡҡан. Фәриҙәнең атаһы Уңғарсын Иманғәлиев Ҡаҙағстанда хөрмәтле кеше була. Атырау өлкәһендә беренсе булып балыҡсылыҡ хужалығын ойоштора. Ә әсәйе Кәлимә Иманғәлиева ғәрәп телен белә һәм ҡаҙаҡ теле әҙәбиәтен яҡшы белә. Фәриҙәгә исем Манаш ауылында Нәсимулла исемле татар муллаһы аҙаны менән бирелә. Фәризә «уникаль» тигәнде аңлата. Фәриҙә ғаиләлә иң кесеһе була, ағайҙары һәм апайҙары иртә вафат булалар. Атаһы ла иртә вафат була, ә әсәһе 70-се йылдарҙа үлә. Бала саҡтан шағирә үҙенең шиғри сифаттарын күрһәтә, уға йоғонто яһаған сәбәптәр арҡаһында шиғырҙар яҙа. Улдары Айвар һәм Алмас, килендәре Анара һәм Аида, ейәндәре Анита, Алан, Анель, Әхмәтйән, Аслан һәм Алһыу. Шулай уҡ яҙыусы иртә йәшендә вафат булған бер туған ҡустыһының улдарын һәм ҡыҙҙарын тәрбиәләй.

1961 йылда Гурьев педагогия университетының филология факультетын тамамлай.

1961 йылдан алып 1969 йылға тиклем сиратлап ҡаҙаҡ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, ауыл мәктәптәрендә уҡытыу эше буйынса директор урынбаҫары һәм директор вазифаларын биләй.

1966 йылда журналист эшмәкәрлеген «Коммунистік ембек» («Коммунистик хеҙмәт») Гурьев өлкә гәзите редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр вазифаһынан башлай.

1969-1970 йылдарҙа Гурьев, Аҡтүбә, Урал өлкәләре буйынса «Лениншіл жас» («Ленин йәштәре») гәзитенең үҙ хәбәрсеһе була.

1970-1977 йылдарҙа «Қазақстан пионері» («Ҡаҙағстан пионеры») республика гәзите мөхәррире вазифаһын биләй.

1978-1996 йылдарҙа — «Пионер» республика журналының баш мөхәррире.

1996-2004 йылдарҙа — I һәм II саҡырылыш Ҡаҙағстан Парламенты Мәжлесе депутаты.

2014 йылдың 23 ғинуарында 74 йәшендә вафат була. Үлеменең сәбәбе аталмай. 2014 Йылдың 27 ғинуарында Астанала Милли пантеонда Ҡабанбай батыр мавзолейы эргәһендә ерләнә.

## Наградалары һәм премиялары
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
* Ҡаҙаҡ ССР-ының Абай исемендәге Дәүләт премияһы (1979)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы (1985)
* Ҡаҙағстан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (1996)
* Парасат ордены (1996)
* I дәрәжә Достык ордены (2009)
* Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы

## Һылтанмалар
* 
* Нурсултан Назарбаев выразил соболезнования родным поэтессы Фаризы Онгарсыновой
* Прощание с Фаризой Онгарсыновой пройдет 27 января в Астане
* С Фаризой Онгарсыновой прощаются в Астане
* Тулеген Мухамеджанов: Поэзия Фаризы Онгарсыновой будет вечно жить в сердцах
* 

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан Республикаһының татар тарихи-мәҙәни үҙәге

**Башҡортостан Республикаһының татар тарихи-мәҙәни үҙәге** — йәмәғәт ойошмаһы, Халыҡтар дуҫлығы йорто филиалы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Килем ауылында мәҙәни мираҫты, телде, йолаларҙы һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙе һаҡлау һәм үҫтереү, татар кәсептәрен тергеҙеү маҡсатында  2003 йылда ойошторола.
Был урын осраҡлы ғына һайланмаған: ауыл халҡы үҙ халҡының рухи һәм матди мәҙәниәтен һаҡлап ҡалған. Килем ауылы бай һәм боронғо тарихҡа эйә. Ауылда быуат башында төҙөлгән үҙенсәлекле архитектура ансамбле - Тәвкилевтәр, эре алпауыттар,  Петр I эргәһендәге төрөк (1711) һәм фарсы (1722) походтары ваҡытында тәржемәсе Кутлумөхәмәт Тәвкилевтың усадьбалары һаҡланған.
Диниә назаратының иң билдәле вәкилдәренең береһе - Тәвкилев Сәлимгәрәй Шәңгәрәй улы, 1865-1885 йылдарҙа - Ырымбур Мосолмандар диниә назараты мөфтөйө, рәйесе.

2005 йылдың 2 мартында Бүздәк районының Килем ауылында «Килем» татар тарихи-мәҙәни үҙәге асылды. БР Хөкүмәтенең 2006 йылдың 13 апрелендәге 85-се ҡарары менән 2006 йылдың 1 июненән ул Башҡортостан Республикаһы Халыҡтар дуҫлығы йорто Дәүләт бюджет учреждениеһының филиалы булып тора.

2015 йылдың мартынан алып Бүздәк ауылында район Мәҙәниәт йортона күсерелә.

## Саралар
Татар тарихи-мәҙәни үҙәге  халыҡ байрамдары үткәрә: «Һабантуй», «Орсоҡ өмәһе», « Ҡаҙ өмәһе», «Әбейҙәр сыуағы», «Беренче буҙаҙна», «Беренсе көлтә», «Урам байрамы», «Уңыш байрамы», «Сәскәләр байрамы», «Дуҫ күршеләр», «Эх, тэмле сәйҙәләре...» кеүек йола байрамдары, «Ураҙа байрамы», «Науруз», «Шәжәрә байрамы», «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» һәм «Бәлешфест» фестивале.

Татар тарихи-мәҙәни үҙәге ҡарамағында «Хәтирә» фольклор коллективы ойошторолған, ул бөтә район һәм республика сараларында әүҙем ҡатнаша.
Йыл һайын татар телен, мәҙәниәтен, ғөрөф-ғәҙәттәрен, халыҡ йолаларын өйрәнеү буйынса «Сатҡылар» йәйге балалар лингвистик лагеры ойошторола.

## Сығанаҡтар
* 
* Дом дружбы народов Республики Башкортостан. ТАТАРСКИЙ ИСТОРИКО-КУЛЬТУРНЫЙ ЦЕНТР В БУЗДЯКСКОМ РАЙОНЕ
* Буздякский психоневрологический интернат. Экскурсия в Татарский историко-культурный центр.
Сара Тастанбәк ҡыҙы

**Сара Тастанбәк ҡыҙы** (1878, Капал — 1916)- ҡаҙаҡ аҡын-ҡатын-ҡыҙы: шағирә һәм думбырасы. Айырыуса Биржан-сал Кожағул улы менән әйтеш (ҡара-ҡаршы шиғри ярыш) аша билдәле.

## Биографияһы
Сығышы менән Найман (Урта йөҙ) ҡәбиләһенең Матай нәҫеленән

Ер Тоҡпанбәт батырҙың нәҫеле, билдәле ҡаҙаҡ композиторы — Молыҡбай Байсаҡ улының туғаны.
Сара үҙенең тормошо тураһында «Тоҙаҡ» («Западня») поэмаһында һөйләй. «Йөрәк», «Йөрәк серҙәре» шиғырҙарында мәжбүр итеүҙән азат мөхәббәткә дан йырлай. «Горевала», «У бессовестного брата», «Уныние» уйланыу-шиғырҙарында әсе тормош дөрөҫлөгө, ҡатын-ҡыҙҙың хоҡуҡһыҙ хәле һүрәтләнә. Шулай уҡ уның «Йәйләүгә», «Әбеш иҫтәлегенә», «Хуш, минең ауылым» (1906) һәм башҡа шиғырҙары билдәле.

Сара Тастанбәк ҡыҙы шулай уҡ әйтеш оҫтаһы булған: уның 37 йәшлек Биржан-сал Кожағул улы менән шиғри ярышы жанр классикаһына әйләнә, данлыҡлы аҡын шиғри ярыш өсөн 1871 йылда Аҡмулла өлкәһенән Семиречьеға (Жетісу) махсус рәүештә килеп етә. Был әйтештә 18 йәшлек Сара ирекле, мәжбүри булмаған һөйөү тураһында хыялланыуҙан туҡтамаған ҡаҙаҡ ҡатын-ҡыҙының сараһыҙлығын, көсһөҙлөгөн, әсе яҙмышын күрһәтә. Биржан һәм Сара әйтеше Сара хажи Йосоп Шәйех-Ислам улы һүҙҙәренән яҙып алынған, тәүге тапҡыр 1898 йылда Ҡаҙанда баҫылып сыға Был әйтеш нигеҙендә 1946 йылда композитор М. Түлебаев «Биржа һәм Сара» (К. Джумалиев либреттоһы) операһын яҙа.

Шулай уҡ уның Асет Найманбаев (1889 йыл), Торебай Ескожа улы (1900 йыл) менән әйтештәре билдәле .

## Кәшәнәһе

Ҡаҙағстан Республикаһының Мәҙәниәт һәм спорт министрлығы заказы буйынса Сараның тыуған яғында, Карашокы төбәгендә (элекке Капал районы), уның тыуыуына 115 йыл тулыу айҡанлы ҡәбер ташы төҙөлә, уның авторы М. Маманбаев. Кәшәнә архитектураһында боронғо ҡаҙаҡ эпосы элементтары сағыла. Кәшәнә янында ике ҙур мәрмәр киҫәге һалынған, береһендә «Сара Тастанбекқызы 1878—1916» яҙыуы соҡоп яҙылған, ә икенсеһендә шағирәнең әйткән һүҙе:

Был донъяға килгәс, ҡунаҡ кеүек, китә барыһы ла,

Улар араһында, ғүмере барыһынан да ҡыҫҡараҡ мин дә бар.

## Хәтер
* 1993 йылда яҙыусы-тыуған яҡты өйрәнеүсе Танирберген Калилахановтың «Аҡын Сара» китабы сыға.
* 1993 йылда Талдыҡорғанда йәмле скверҙа аҡын Сараға һәйкәл ҡуйыла, унда ул думбыра менән ултыра, уға тейен, ҡош һәм ҡоралай һыйынған. Скульпторы Т. С. Досмагамбетов.
* Район үҙәге Жансуғуровта аҡын Сара исемендәге йәштәр мәҙәни үҙәге асылған, эргәһендә шағирәнең һәйкәле ҡуйылған.
* Алматы өлкәһенең Ескельдин районында ауыл уның хөрмәтенә Аҡын Сара тип аталған, Алма-Атала, Астанала, Талдыҡорғанда һәм Ҡаҙағстандың башҡа тораҡ пункттарында урамдар уның хөрмәтенә аталған.
* 1993 йылда аҡын-шағирәнең тыуыуына 155 йыл тулыу уңайынан Аҡын Сараның мемориаль музейы асыла. Музей майҙаны 115,5 квадрат метр тәшкил иткән тарихи бинала урынлашҡан. Музей фондында 811 экспонат бар, улар «Сараның бала сағы», «Сара үҫкән мөхит», «Сараның ижады», «Сараның мираҫын өйрәнеүселәр һәм эйәреүселәр» тематик экспозициялары менән дүрт залдан тора. *Музейҙың урынлашҡан ере* — Алматы өлкәһе, Аксу районы, Капал ауылы, Оло Момышулы урамы 14.

## Иҫкәрмәләр
Ҡарҡиғән

**Ҡарҡиғән** (; ) — башлыса Фарсы ҡултығындағы ғәрәп дәүләттәрендә йылына ике тапҡыр үткәрелгән саралар.

## Тарихы
Йыл һайын Мосолман календары буйынса шәғбан һәм рамаҙан айҙарының 15-се төнөндә, балалар йоласа кейемдәрен кейеп, традицион ғәрәп йырҙарын йырлай-йырлай, сәтләүек, кәнфит, тәм-том алыу өсөн күршенән-күршегә байрамсылап йөрөйҙәр. Ҡарҡиғән йолаһы Фарсы ҡултығы халыҡтары мәҙәниәтендә тәрән тамырланған һәм инде йөҙҙәрсә йыл йәшәй.

Был йоланың килеп сығышы Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ейәне Хәсән ибн Алиҙың тыуыуына барып тоташа, ул рамаҙан айының 15-се көнөндә донъяға килгән. Хәсән тыуғандан һуң, уның әсәһе Фатима Зәһрә төҫлө шәкәр шаҡмаҡтары таратҡан. Мәҙинә балалары Хәсәндең тыуыуы тураһында ишеткәс, Пәйғәмбәрҙең йорто тирәләй йыйылып, ейәненең тыуыуы менән ҡотлай башлаған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр уларҙы тәмлекәстәр, финик һәм йөҙөм емештәре менән һыйлаған.

## Дини әһәмиәте
Ике көн дә шиғый мосолмандар өсөн мөһим булып тора. Шәғбан айының 15-се көнөндә 12-се шиғый имамы Мөхәммәт әл-Мәхдиҙең тыуған көнө билдәләнә, ә рамаҙан айының 15-се көнөндә икенсе шиғый имамы һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәне Хәсән ибн Али донъяға килгән. Был көндәрҙә мәсеттәрҙә хәҙис мосолман шиғыйҙар өҫтөнлөк иткән ҡалаларҙа вәғәздәр (хөтбә) уҡыла

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Байрамсылау

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Clive Holes: *Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary*. Brill, Leiden, 2001. Bd. I, S. 422.
Байрамсылау

**Байрамсылау, әйселәү** - Ураҙа һәм Ҡорбан ғәйеттәрендә бала-сағаның өйҙән-өйгә йөрөп күстәнәс йыйыуы, байрам ашы ашауы. 

## Тасуирламаһы

Ураҙа, Ҡорбан ғәйетендә байрам менән ҡотлап, байрамсылау-әйселәүгә йәмәғәт менән әҙерләнәләр. Балалар ғөсөлләнә, таҙа, яңы кейемдәр кейә. Ололар иртәнән бешеренә - "таба еҫе" сығара, өйөн байрамса йыйыштыра, алдан тәм-томдар алып ҡуя. Балалар өйҙән-өйгә йөрөгәндә: "Ураҙағыҙ ҡабул булһын", Ҡорбан ғәйетендә "Ҡорбанығыҙ ҡабул булһын, сауаптарын насип ҡылһын", тип теләктәр әйтәләр. Көтөп торған хужа-хужабикәләр "Әмин" тип, алғыштар әйтеп, тәм-том, күстәнәс биреп сығара. Йыйылған тәм-томдан бала-саға өсөн табын ҡорорға була,  өйҙәгеләр менән ашап-эсһә лә була.

## "Оҙон-оҙаҡ бала саҡ" китабынан өҙөк

Мостай Кәримдең "Оҙон-оҙаҡ бала саҡ" тигән китабында уҙған быуаттың беренсе яртыһында ауылда Ҡорбан байрамын тасуирлаған: 
Ҡорбан ғәйетенә барыусылар, туҡталып тәкбир әйтә-әйтә, Түбән осҡа мәсет яғына үтеп китте. Минең атайым да сығып уларға ҡушылды. 

Иртәнге, сәй ғәйеттән һуң эселә. Беҙҙә бөгөн тары тәбикмәге бешкән. Оло инәйемдең ҡулы тейһә, унан майҙар тамып торасаҡ. Ниндәй һәйбәт нәмә — байрам! 

Яны ыштандың бер кеҫәһенә көнбағыш, бер кеҫәһенә кипкән муйыл тултырып, мин ҡапҡа төбөнә сығып баҫтым. Ауыл өҫтөндә һеләгәйҙе ағыҙырлыҡ тәм аңҡый, һәр кем хәлдән килгәнсә, таба ҡыҙҙыра. Йыл буйы «һыйыр ағы» инмәгән — ҡатыҡ-һөт затын беҙ шулай тибеҙ — өйҙәрҙә лә бөгөн үҙенә күрә шыж-быж сыға. Берәүҙәр тәбикмәк, икенселәр ҡоймаҡ, өсөнсөләр ҡыҫтыбый, дүртенселәр май күмәсе бешерә. Бер аҙҙан, был еңел-елпе аштарҙың еҫе таралып бөтөр-бөтмәҫ үк, һауаға бешкән ит еҫе күтәреләсәк. Бына шул саҡта инде һин күкрәк тултырып һулыш алыуҙың ысын тәмен татыйһың. 

## Ғәрәптәрҙә байрамсылау

Башлыса Фарсы ҡултығындағы ғәрәп дәүләттәрендә йылына ике тапҡыр үткәрелә. Мосолман календары буйынса шәғбан һәм рамаҙан айҙарының 15-се төнөндә, балалар йоласа кейемдәрен кейеп, милли ғәрәп йырҙарын йырлай-йырлай, сәтләүек, кәнфит, тәм-том алыу өсөн күршенән-күршегә байрамсылап йөрөүе Ҡарҡиғән йолаһы тип атала.

Уларҙа был йоланың килеп сығышы Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең рамаҙан айының 15-се көнөндә донъяға килгән ейәне Хәсән ибн Алиҙың тыуыуы менән бәйле. Сабыйҙың әсәһе Фатима Зәһрә төҫлө шәкәр шаҡмаҡтары таратҡан. Мөхәммәт Пәйғәмбәр балаларҙы тәмлекәстәр, финик һәм йөҙөм емештәре менән һыйлаған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мигранова Э.В. БАШКИРЫ. Традиционная система питания, 2011. Стр. 319. 
* Ф.Г. Словарь башкирской мифологии.2011 – 420 с._Огл. Стр. 28.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, "Русский язык", 1993. - 1-се том,108-се бит— ISBN 5-200-01108-6
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, "Русский язык", 1993. - 2-се том, 742-се бит — ISBN 5-200-01108-6
Мәймүниҙәр

**Мәймүниҙәр** ( — мәймүниәт; ) — Хәрижиҙәрҙең «иң сик» тараф сектаһы. Нигеҙ һалыусыһы — Мәймүн ибн Хәлид.

## Үҙенсәлектәре
Ислам ғалимдары был сектаны исламдан сыҡҡан тип иҫәпләй. Әл-Хөсәйен әл-Кәрәбиси хәрижиҙәр тураһындағы китабында мәймүниҙәрҙең ҡыҙҙарының ҡыҙҙары һәм ағай-апайҙарының балаларының ҡыҙҙары менән никахҡа инергә рөхсәт ителгән тип иҫәпләүҙәре хаҡында бәйән ителә. Әл-Ҡәғәби һәм әл-Әшғәри хәбәр итеүенсә, мәймүниҙәр Йософ сүрәһен бары тик мөхәббәт тарихы ғына тип ҡараған. Мәймүниҙәр шулай күп илаһтарға табыныусыларҙың балалары ожмахта булыр тип иҫәпләгән.

## Мәймүн ибн Хәлид ҡараштары
Нигеҙ һалыусыһы Мәймүн ибн Хәлид ғажрәди булған, әммә уларҙан түбәндәге ҡараштар менән айырылып торған:

* кеше ихтыяр иркенә эйә
* ғәмәл кеше ижады һәм кеше уны барлыҡҡа килтереүсе
* ғәмәлде башҡарыу мөмкинлеге ғәмәлдән алда һ. б. тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡөрьәнселек

**Ҡөрьәнселек** йәки **ҡөрьәнселәр** ( йәки ; ) — исламда Ҡөрьәнде берҙән-бер ҡануни текст тип һанаған ислам ағымы.

## Тасуирламаһы
Ҡөрьәнселәр хәҙистәрҙең — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һүҙҙәре йәки ғәмәлдәре тураһындағы риүәйәттәрҙең — дини абруйын кире ҡаға, уларҙың кодификацияһы һәм яҙмалары шиғыйҙар, ибәдиҙәр һәм сөнниҙәр араһында сөннәттең бер-береһенән айырылып торған версияларын барлыҡҡа килтерә. Дин белгесе *Реза Аслан* раҫлауынса, ҡөрьәнселек исламда иң тиҙ үҫешеүсе хәрәкәттәрҙең береһе булып тора

Оппоненттары уларҙы «ҡөрьәнселәр» тип атаһалар ҙа (**'), ҡөрьәнселәр үҙҙәрен "мосолман " тип атауға өҫтөнлөк бирә. Төп атамаһынан тыш, ҡайһы бер мосолмандар уларҙы «хәҙистәрҙе инҡар итеүселәр» (**') тип атайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
### Тәнҡит
*
Ран (мифология)

**Ран** (, «*урлашыу*», «*талау*») — герман-скандинав мифологияһы персонажы, алпамыша, дауыллы диңгеҙ аллаһы, Эгирҙың һеңлеһе һәм ҡатыны. Рандың тылсымлы йылымы була, уны караптарға ырғыта, уларҙы һыу төбөнә һөйрәп төшөрә һәм табышын ала.

Ран алтын ярата, уны төньяҡ халыҡтары «диңгеҙ уты» тип йөрөткән.

Ран кеүек Етундар нәҫеленән булған алла Локи осраҡлы рәүештә сихырсы Хрейдмарҙың улын үлтерә, һәм вираны алтын менән түләргә тейеш була (түләмәһә сихырсының аманатында булған дуҫтары астар (төп аллалар төркөмө) зыян күрер ине). Ран уға селтәрен биреп тора, һәм Лока уның ярҙамында Андвари — цвергты, иҫәпһеҙ хазиналар һаҡлаусыны — тота һәм уның байлығын ала. Ләкин шундай юл менән табылған алтын аҙаҡ бик күп бәләләр килтерә.

Эгирҙың һәм уның ҡатыны Рандың туғыҙ ҡыҙы була, уларҙы тулҡын ҡыҙҙары тип йөрөтәләр:

- Бара (бор. сканд. Bára йәки Dröfn)- «тулҡын»

- Блудухадда ()- "ҡанлы сәсле " (һуғыштан һуң тулҡын төҫө),

- Бюлгья ()- «диңгеҙ валы»

- Дуфа ()- «ғазаплы тулҡын»

- Хефринг ()- «пульсациялаусы (ҡағыусы) тулҡын»

- Химинглэва ()- «күк йөҙөн сағылдырған тулҡын»

- Хрэнн ()- «эләктермә тулҡын»

- Кулга ()- «ҡот осҡос тулҡын»

- Унн (бор. сканд.*Unnr или Uðr*)- «тулҡын»

Теорияларҙың береһе буйынса Эгир һәм Рандың туғыҙ ҡыҙы Хеймдалдың туғыҙ әсәһе менән ассоциациялана.

Эпсилон Эридана йондоҙо (2015 йылда билдәле булған, уның тирәләй әйләнеүсе берҙән-бер экзопланета, Эпсилон Эридана b, Эгир хөрмәтенә аталған) һәм Венерала ҡалҡыулыҡтар Ран исеме менән аталған.

## Иҫкәрмәләр
Карасартова Койсун

**Койсун Карасартова** (1926 — 10 май 2009) — ҡырғыҙ һәм совет театр һәм кино артисы, йырсы. Ҡырғыҙ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1979). Ҡырғыҙстан Республикаһының халыҡ артисы (1997).

## Биографияһы
Койсун Карасартова 1926 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ының Нарын өлкәһе Ат-Башы районы Ҡара-Һыу-Башы ауылында тыуған. 14 йәшенән Нарын колхоз-совхоз театры сәхнәһендә сығыш яһай башлай. 1941—1951 Һәм 1951—1960 йылдарҙа Ысыҡкүл драма театры (хәҙер Ҡасималы Йәнтешев исемендәге өлкә музыкаль-драма театры) артисы, 1961—1995 йылдарҙа — Нарынск өлкә музыкаль-драма театры артисы.

Классик сит ил, совет һәм ҡырғыҙ авторҙарының төрлө жанрҙағы спектаклдәрендә сығыш яһап, сәхнәлә йөҙләгән художестволы образдар тыуҙыра.

Йырсы — профессиональ ҡырғыҙ йырсыһы. Үзбәк, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ һәм уйғыр композиторҙарының әҫәрҙәрен, халыҡ йырҙарын башҡара.

Кинола төшә.
2009 йылдың 10 майында Ҡырғыҙстандың Бишкәк ҡалаһында вафат була.

## Һайланма фильмографияһы
-  — «Ай сихырсыһы» (драма) — *сихырсы*.

- 1983 — «Лунная радуга» (фантастика, драма, детектив)  — *сихырсы*.

## Ғаиләһе
1948 йылда Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы Андабеков Сәйитҡазы менән ғаилә ҡоралар. Ғаиләлә 4 ул һәм 3 ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерәләр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ҡырғыҙ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1979)

- Ҡырғыҙ Республикаһының халыҡ артисы (1997)

- миҙалдар.

## Һылтанмалар
* Биография
* Некролог
## Иҫкәрмәләр
Садыкова Саламат

**Саламат Садиҡова** (; тыу. 28 сентябрь 1956 йыл Ҡыҙыл Юл ауылы, Баткен өлкәһе, Ҡырғыҙстан) — ҡырғыҙ йырсыһы. Ҡырғыҙстан Республикаһының халыҡ артисы (1995). Ҡаҙағстандың атҡаҙанған артисы (1995). Ҡырғыҙ Республикаһының әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә *Токтокул* исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004). Ҡырғыҙстанда «Эл Энеси» (Милләт әсәһе) координация советы етәксеһе. Бик күп халыҡ ара һәм милли конкурстар лауреаты.

## Биографияһы
Саламат Садыкова 1956 йылдың 28 сентябрендә Баткен өлкәһенең Ҡыҙыл-Юл ауылында тыуған. Уға ике йәш булғанда атаһы вафат була, ә әсәһе ҡыҙға туғыҙ йәш тулғанда вафат була. Ул башта Ҡара-Һыуҙағы мәктәп-интернатта, ә һуңынан Ош музыка мәктәбендә уҡый.
1973 йылда Баткен район мәҙәниәт йортонда эшләй башлай, бик күп ижади конкурстарҙа ҡатнаша.

1988 йылда Садыкова «Тогуз кайрык» республика фестивалендә ҡатнаша һәм жюриҙың юғары баһаһына лайыҡ була. Һуңынан уны Токтогул Сатылғанов исемендәге Милли филармония ҡарамағындағы «Камбаркан» ансамбленә солист сифатында саҡыралар һәм ул әле лә шунда эшләй.

Үҙенең ижади уңыштары һәм таланты, ҡырғыҙ милли музыка сәнғәтен үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн 1995 йылда Ҡырғыҙ Республикаһының халыҡ артисы исеме ала.
Шул уҡ йылда Ул Ҡаҙағстандың атҡаҙанған артисы була.

Репертуарында өс йөҙгә яҡын йыры булған артистың ижадын Сыңғыҙ Айытматов юғары баһалай. 1980-се йылдарҙа Фрунзелағы мәҙәни сараларҙың береһендә яҙыусы бер нисә тапҡыр «бис» ҡа бер йырҙы башҡарыуын һорай. Бынан һуң да улар бик яҡшы мөнәсәбәттә булалар.

Саламат Садыкова концерттары менән Рәсәйҙә, Испанияла, Оманда, Украинала, Нидерландта, Бельгияла, Люксембургта була, унда музыкаль конкурстарҙа ҡатнашты. ТӨРКСОЙ халыҡ-ара премияһы менән бүләкләнгән.

Шәхси тормошо
Йырсы үҙе ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә. Оло ҡыҙы журналист, икенсеһе бөгөн сит илдә эшләй. Саламат Садыкова-дүрт ейәненең өләсәһе. Хәҙер ул филармонияла «Камбаркан» фольклор-этнографик ансамбль менән етәкселек итә һәм йырлауын дауам итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- III дәрәжә "Манас " ордены (30 август 2016) — *Ҡырғыҙстан халҡының тарихи һәм мәҙәни мираҫын, республиканың социаль-иҡтисади, интеллектуаль һәм рухи потенциалын үҫтереүгә индергән өлөшө, күп йыллыҡ емешле хеҙмәте, батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, Ҡырғыҙстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғоноң 25 йыллығы хөрмәтенә*.

- Ҡырғыҙстан Республикаһының халыҡ артисы (21 август 1995) — *ҡырғыҙ милли музыка сәнғәтен үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн*.

- Ҡырғыҙстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1992 йылдың 6 марты) — *ҡырғыҙ фольклор сәнғәтен үҫтереүгә һәм байытыуға ҙур өлөш индергәне өсөн*.

- Ҡаҙағстандың атҡаҙанған артисы (1995).

- Ҡырғыҙ Республикаһының әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге Токтогул исемендәге дәүләт премияһы (21 ноябрь, 2004) — *концерт-башҡарыу программаһы өсөн*..

- «Манас-1000» иҫтәлекле алтын миҙалы (15 август 1995)

## Иҫкәрмәләр
Ибраһим маҡамы

**Ибраһим маҡамы** (; ) — Ҡәғбә төҙөлөшө ваҡытында ислам пәйғәмбәре Ибраһим баҫып торған урын, Әл-Харам мәсете комплексы сиктәрендә был урында ҙур булмаған көмбәҙле ҡоролма урынлашҡан.

## Ҡөрьәндә
*Ибраһим маҡамы* атамаһы Ҡөрьәндең 3-сө сүрәһенең 97-се аятында телгә алына:

## Тарихы
Ислам риүәйәттәренә ярашлы, Аллаһ Ибраһим пәйғәмбәргә Ҡәғбә төҙөргә бойорғандан һуң, ул улы Исмәғил менән ғибәҙәтхана төҙөүгә тотонған. Исмәғилгә таш килтереү бурысы йөкмәтелгән, ә Ибраһим диуар күтәреп, һалып барған. Бина диуарҙары Ибраһимдан өҫкә күтәрелгәс, Исмәғил уның аяҡ аҫтына таш килтереп ҡуйған. Ташҡа менеп, Ибраһим эшен дауам иткән. Был ташта Ибраһим пәйғәмбәрҙең аяҡ эҙҙәре ҡалған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Омурканова Мыскал

**Өмүрканова Мыскал** йәки **Мыскал Өмүрканова** (; 1915, Баш-Ҡыуанды ҡыштағы (хәҙер Ҡырғыҙстандың Нарын өлкәһе Жумгал районы) — 25 декабрь 1976, Бишкәк)- ҡырғыҙ совет халыҡ йырсыһы, фольклор һәм автор йырҙарын башҡарыусы, Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1954).

## Биографияһы
Мыскал Өмүрканова йәш сағынан тыуған ауылының Чаек колхоз-совхоз театрында сығыш яһай, үҙенә комузда ҡушылып уйнай. 1936 йылда Бөтә Ҡырғыҙ халыҡ ижады олимпиадаһында беренсе премия ала. 1940 йылдан Нарын өлкә музыкаль-драма театры артисы.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Мыскал Өмүрканова аҡын О. Болебалаев етәкселеге аҫтында тылда һәм фронтта концерт бригадаһы составында сығыш яһай.

1941 йылда Ҡырғыҙ дәүләт филармонияһына солист булып саҡырыла, унда 1961 йылға тиклем эшләй.

Йырсы Мәскәүҙә ҡырғыҙ сәнғәтенең икенсе Декадаһында ҙур уңыш менән сығыш яһай (1958), уның Токтоғул шиғырына Б. Эгинчиевтың «Алымҡан» йырын башҡарыуы матбуғатта һоҡланғыс баһалар ала.

Үҙенең бер нисә йыр авторы — «Аҡбермәт» (ҡатын-ҡыҙ исеме), «Бөтә йөрәктән» («Журегумден»), «Колхозсы ҡатын» («Колхоздогу курбума»), «Куйген колхозника» («Колхозчунун куйгену») һәм башҡалар.

Тембры, диапазоны һәм көсө буйынса ҡуйы, бәрхәт, уникаль тауышҡа эйә була. Комузда шундай яҡшы уйнай, үҙенә иркен һәм тасуири итеп аккомпаниаторлыҡ итә.

1955—1959 йылдарҙа Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Ленин ордены (01.11.1958)

— Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (ике тапҡыр)

— СССР миҙалдары.

— Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1954)

## Әҙәбиәт
* *Дюшалиев К. Ш., Лузанова Е. С.* Кыргызское народное музыкальное творчество. — Б., 1999.

## Һылтанмалар
* Мыскал Омурканова
* Мыскалдын мукам добушу, керемет эле созушу Архивная копия от 12 февраля 2017 на Wayback Machine

## Иҫкәрмәләр
Чупакабра

**Чупакабра** (исп. *chup*ҙан *chupacabras* «һурыу» + *кабра* «кәзә»: һүҙмә-һүҙ «һурыусы кәзә, вампир») — фәнгә билдәһеҙ йән эйәһе, ҡала легендаһы персонажы. Легенда буйынса, чупакабра хайуандарҙы (башлыса кәзәләрҙе) үлтерә һәм уларҙың ҡанын һура. Чупакабра йыш ҡына нәфис фильмдар, сериалдар, китаптар һәм йәнһүрәттәр геройы булып тора. Чупакабраның барлығы тураһында ышаныслы мәғлүмәт юҡ. Шуға ҡарамаҫтан, киң мәғлүмәт саралары төрлө төбәктәрҙән килгән шаһиттарҙың хәбәрҙәрен ваҡыты-ваҡыты менән таратып тора. Йыш ҡына ауырыуҙар йәки мутациялар һөҙөмтәһендә үҙгәргән хайуандарҙы (эт, койот, төлкө, шакалдар) чупакабра тип ҡабул ителә.

## Тарихы
Чупакабра тураһындағы ҡала риүәйәте башланыуы 1950-се йылдарға ҡарай. Пуэрто-Рикола ҡаны һурып алынған бер нисә үле кәзә табыла. 1990 йылдар уртаһында легенда башлыса телевидение һәм интернет арҡаһында киң таралыу ала. 1995 йылда, күрәһең, «Особь» фильмы тәьҫораттары аҫтында чупакабра бейеклеге бер метр самаһы булған ике аяҡлы, аҡһыл йөнлө, ҡабырғаларында тырпайып торған сәнскеләре булған йән эйәһе булараҡ һүрәтләнә башлай. 2000-се йылдар башында уны сусҡа моронло эткә йәки койотҡа дүрт аяҡлы йән эйәһе булараҡ һүрәтләйҙәр.

## Табылыуы тураһында хәбәрҙәр
Чупакабра тураһында тәүге хәбәрҙәр Пуэрто-Риконан, һуңынан 1990-сы йылдар уртаһында була. Уның тураһында легенданың таралыуына һәм популярлығы артыуына ҡарап, Доминикан Республикаһында, Аргентинала, Боливияла, Чилиҙа, Колумбияла, Бразилияла, Гондураста, Мексикала һәм Латин Америкаһының башҡа илдәрендә, шулай уҡ АҠШ-та чупакабралар табылыуы тураһында хәбәрҙәр тарала.

2005 йылда фермер Реджи Лагов малына һөжүм иткән йөнһөҙ, эткә оҡшаш йән эйәһен ҡапҡанға эләктерә. ДНК тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә йән эйәһенең бик ҡарт койот булыуы асыҡлана.

Чупакабраның барлығын раҫлаған ышаныслы фәнни мәғлүмәттәр юҡ. Ҡайһы бер илдәрҙең ғилми учреждениелары был йән эйәһе ҡалдырған эҙҙәр нигеҙендә тикшеренеүҙәр алып бара.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Увечье скота
* Чупакабра Башҡортостанда.
* Таң гәзите. 11 март 2023 Ғәлиәкбәр ауылына урмандан ғәҙәти булмаған ҡунаҡ килгән 

## Иҫкәрмәләр
Эос

**Эос** ( эпик. Ἠώς микен. **a-wo-i-jo**  «иртәнге шәфәҡ»; ПИЕ *h₂éwsōs) — боронғо грек мифологияһында таң алиһәһе.

Эос иртә таңдан океандан сыға һәм матур аттар егелгән арбала күккә күтәрелә.

Гомер атағанса, алһыу бармаҡтар менән алиһә иртәнсәк үҙенең ложаһынан күтәрелә, диңгеҙ төпкөлөнән илаһи Лампос һәм Фаэтон аттарында йөҙөп сыға һәм йыһанды яҡтылыҡ менән балҡыта. Гомерҙа уҡ Аврора көн алиһәһе тип атала һәм (бигерәк тә трагиктарҙа) Гемера (көн) менән тиңләштерелә. 

Эос исеме һинд-европа *h2aus-os- тамырынан сыҡҡан.

Рим мифологияһында Эос Аврораға, славян телендә — Денницаға, балт мифологияһында — Аушраға Һиндостанда Ушасҡа тап килә.

Уны Паллантиада тип атайҙар.

Эос хөрмәтенә аталған Эос астероиды (221) 1882 йылда асылған.

## Сығышы
Гиперион һәм титанида Тейяның ҡыҙы, Гелиос һәм Селенаның һеңлеһе.

Башҡа варианттар буйынса, ул Гелиостың ҡыҙы була; Ҡайһы берҙә  әсәһе Төн тип тә иҫәпләнә.

«Теогония» нөсхәһендә Эос «***Эригенея***» эпитеты менән атала, Ἠριγένεια — "иң тыуҙырыусы» йәки  «бөтәһенән элек тыуҙырыусы», шуға ҡайһы берҙә икенсе аллаһы тәғәлә тип хата ҡабул итәләр.

## Һөйгәндәре һәм тоҡомо

Күп һанлы мифтар буйынса, Эос ҡайнар йөрәкле була һәм үлемле матур егет менән мауыға. Быны Эостың Арес менән бер нисә тапҡыр ложаһын бүлешеүе һәм Афродита, Арестың һөйәркәһе булғанлыҡтан, Эоста йәш үлем кешеһенә мәңгелек дәрт уята, тип аңлаталар. Тап ошоноң менән аңлатыла ла инде, үткәргән төндән оялыусы таңдың ҡан ҡыҙыл төҫө.

Уның мәхәббәте менән файҙаланған үлемлеләрҙән, шағирҙар Клит һәм Тифонды, шулай уҡ Прокриданың ире Кефалды атай. Әгәр һөйөү предметы Эосҡа үҙ теләге менән бирелмәһә, ул уны урлай. Шулай итеп ул Клитты, Кефалды бәлки, Ганимедты урлай. Орион уның һөйгән йәре, ә Тифон ире булып китә.

Уның иҫ киткес матурлығы менән мауығып, Эос Зевстан үлемһеҙлек һорай, ә мәңге йәшлеген һаҡлау үтенесен өҫтәргә онота. Оҙон бәхетле тормоштан һуң Тифон — көндөҙгө яҡтылыҡтың кәүҙәләнеше — ҡартайғас, Эос уны яңғыҙ бүлмәгә бикләй, унан ҡайһы берҙә Тифондың ҡарт тауышы ғына яңғырай. Риүәйәткә ярашлы, Эос уны ҡыҙғаныуынан өй сиңерткәһенә әйләндерә.

Был никахтан Эостың улдары Эмафион һәм Эфиопияның буласаҡ батшаһы Мемнон тыуа, уға Троя янында Ахилл менән алышырға тура килә һәм уның ҡулынан үлә. Эос яратҡан улының кәүҙәһен Эфиопияға күсерә, унда, боронғо грек шағирҙары күҙаллауы буйынса, Гелиостың һарайы урынлаша, һәм күп күҙ йәштәрен —иртәнге ысыҡты түгеп, мәңге илай. Мемнондың вафатынан һуң Эос Зевстан уның һеңлеләрен Мемнонид ҡоштарына әйләндереүҙе һорай.

Икенсе версия буйынса: ире Астрей,  балалары: Анемалар (елдәр) һәи Астралар (йондоҙҙар).

## Сәнғәттә
Эсхилдың  «Взвешивание душ» трагедияһының төп геройы .

Гомерҙан башлап шағирҙар Эостың матурлығын һәм уның бөйөклөгөн һүрәтләй. Уның эпитеты шулай аңлатыла: «Ҡояш сығыр алдынан күктә үҙәктән таралған алһыу һыҙаттар күренә, улар ҡулдарының тарбаҡлы бармаҡтарын хәтерләтә».
Файл:Eos.jpg|Эос (*[[Эвелин де Морган]]*, 1895)
Файл:Aurora Taking Leave of Tithonus.jpg|Тифон һәм Эос


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Аврора (богиня)
* Заря (мифология)
* Усиньш
* Ганимед

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Энциклопедия античной мифологии: Эос
Кийизбаева Сайра

**Сайра Кийизбаева** (; 1917—1988)- совет, ҡырғыҙ опера йырсыһы (лирик-драматик сопрано), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1958).

## Биографияһы
Кийизбаева Сайра 1917 йылдың 24 октябрендә (7 ноябрь) Текелдеш ауылында (хәҙер Бишкәк эсендә, Ҡырғыҙстан) тыуған.

1931 йылда Фрунзе ҡатын-ҡыҙҙар педагогия техникумына уҡырға инә. 1933 йылдан Ленинсы коммунистик йәштәр союзы (ЛКСМ) райкомында инструктор булып эшләй.

1936 йылдан Ҡырғыҙ музыкаль-драма театры студияһында уҡый (1942 йылдан — Ҡырғыҙ опера һәм балет театры), ошо уҡ йылдан — театр солисы.

1940 йылда Мәскәү консерваторияһы янындағы милли студияла уҡый. 1947—1949 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында камиллаша (M. M. Мирзоева класы). 1952 йылда Ҙур театрҙа стажировка үтә.

1947 йылда «Совет Ҡырғыҙстаны» фильмын төшөрөүҙә ҡатнаша.

1963—1965 йылдарҙа — Ҡырғыҙ опера һәм балет театры директоры.

Сәхнәлә 1972 йылға тиклем эшләй. Милли операларҙа төп партияларҙы башҡара. Классик репертуар партияларында сығыш яһаусы беренсе ҡырғыҙ йырсыһы. Уларҙы ҡырғыҙ һәм рус телдәрендә башҡара.

Камера йырсыһы булараҡ концерттарҙа сығыш яһай. Репертуарында операларҙан ариялар, бер нисә йөҙ романс һәм йыр бар.

1959 йылда Дж. Пуччиниҙың «Мадам Баттерфляй» операһында режиссер сифатында тәү башлап сығыш яһай.

1971 йылда Үзбәк консерваторияһын (Ташкент) экстерн тамамлай.

СССР ҡалалары һәм сит илдәр буйлап гастролдәрҙә була (Ҡытай, Монголия, Англия, Болгария).

1957 йылдан М. Куренкеев исемендәге Фрунзе музыка-хореография училищеһында (хәҙерге Ч. Базарбаев исемендәге Бишкәк хореография училищеһы) һәм опера һәм балет театры янындағы студияла йыр уҡыта. 1967 йылдан — Б. Бейшеналиева исемендәге Ҡырғыҙ сәнғәт институтында яңғыҙ йырлау кафедраһы мөдире (1973 йылдан — доцент, 1978 йылдан — профессор), 1983 йылдан — опера әҙерлеге кафедраһы мөдире.

2-6-сы саҡырылыш Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы депутаты.

1988 йылдың 11 октябрендә (икенсе сығанаҡтар буйынса 10 октябрҙә) Бишкәк ҡалаһында вафат була. Ала-Арча зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ҡырғыҙ ССР-ының атҡаҙанған артисы (1939)

- Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ артисы (1942)

- СССР-ҙың халыҡ артисы (1958)

- Ленин ордены (1946)

- Октябрь Революцияһы ордены (1977)

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1939)

- Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1988)

- Ике «Почет Билдәһе» ордены (1951, 1963)

- «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1979)

- «Ҡырғыҙ ССР-ы халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһе (1977)

- СССР Юғары Советының һәм Ҡырғыҙ ССР-ының Почет грамоталары

- Бөтә Союз драма һәм музыка театрҙары, ансамблдәр һәм хорҙар фестивале лауреаты (1957).

## Хәтер
- Бишкәк торлаҡ массивындағы урамдарҙың береһенә С. Кийизбаева исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр
Мурабаха

**Мурабаха** — сауҙа килешеүе, һатыусы үҙе һатҡан тауарҙарға тотонолған сығымдарҙы туранан-тура күрһәтеп, беренсе хаҡын алдан белгән һатып алыусыға уларҙы өҫтәмә менән һатыуы.

## Рибаһыҙ килешеү

Был — ислам илдәрендә банктарҙың процентһыҙ килешеүҙәр үткәреү өсөн ҡулланған иң киң таралған ысулдарының береһе (ислам законы риба эшләүҙе тыя, ссуда проценттарына аҡса алыу-биреүҙе тыя).

## Мурабаха һәм ҡулланыусылар ссудаһын сағыштырыу
Ҡулланыусылар ссудаһы саф килеш риба булып һанала.
Ссудала көнбайыш банкыларының маҡсаты — тауар түгел, ә аҡса артыуы, шуға күрә ссуданы ҡулланыуҙың теләһә ниндәй төрөнә, ҡулланыу тауарҙарына бирәләр.

Ислам банкының маҡсаты — тауар, аҡса бары тик инструмент ҡына. Тауар әхлаҡи талаптарға яуап бирергә тейеш. Шуға күрә ислам банкылары финанслаған тауарҙар даирәһе көнбайыш ссуда банкылары тарафынан финансланған тауарҙар даирәһенән байтаҡҡа тарыраҡ.

Тағы бер мөһим айырма — ислам банкыһы тауарҙы үҙ аҡсаһына, резервында булған аҡсаға ғына һатып ала.

Көнбайыш банк яңы аҡса булдырыуға дәүләт банк лицензияһы хоҡуғынан файҙалана һәм ссуда биргәндә (ваҡытлыса, ссуданы ҡаплағанға тиклем) әйләнешкә өлөшләтә резервлау ҡағиҙәһенә ярашлы яңы ҡулаҡсаһыҙ аҡса сығара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Исламское финансирование: контракт мурабаха в экономике Кыргызстана. Болджурова А. С.
Нурманбетова Эсенбу

**Эсенбу** (**Эсенбюбю**) **Нурманбетова** (13 июнь 1957, Арал ауылы, Талас районы, Фрунзе өлкәһе, Ҡырғыҙ ССР-ы, СССР — 2 ғинуар 2019, Бишкәк, Ҡырғыҙстан) — совет һәм ҡырғыҙ опера йырсыһы (сопрано) һәм педагогы, Ҡырғыҙстан Республикаһының халыҡ артисы (1995). Ҡырғыҙстан комсомолы премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Эсенбу Нурманбетова 1957 йылдың 13 июнендә Ҡырғыҙстандың Арал ауылында тыуған.

1978 йылда И. Арабаев исемендәге Ҡырғыҙ дәүләт университетын тамамлай. 1984 йылда Б. Бейшаналиева исемендәге Ҡырғыҙ дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1984 йылда Ҡырғыҙ милли опера һәм балет театрында төп артист булып башлай. Театрҙа 32 йыл эшләй (1984 йылдан 2016 йылға тиклем).

1987 йылдан 1989 йылға тиклем СССР-ҙың Дәүләт академия Ҙур театрында стажировка үтә (профессор П. Г. Лисициан класы).

2016 йылдан Ҡырғыҙ милли консерваторияһында уҡыта.

2019 йылдың 2 ғинуарында оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була. Йырсы менән хушлашыу 4 ғинуарҙа Ҡырғыҙ милли опера һәм балет театрында уҙа.

Эсенбу Нурманбетова йырҙар һәм романстар, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ, рус һәм сит ил композиторҙары операларынан ариялар, шулай уҡ халыҡ йырҙарын башҡара. Төрлө йылдарҙа Румыния, Алжир, Төркиә, Ҡытай, Һиндостан, Монголия, Рәсәй ҡалалары буйлап гастролдәрҙә була.

## Һайланма әҫәрҙәре
* «Травиата» Джузеппе Верди — *Виолетта*
* «Риголетто» Джузеппе Верди — *Джильда*
* «Севильский цирюльник» Джоаккино Россини — *Розина*
* «Волшебная флейта» Вольфганг-Амадей Моцарт — *Памина*
* «Кармен» Жорж Бизе — *Фраскита*
* «Цыганский барон» Иоганн Штраус — *Арсена*
* «Айчурок» — *Ҡалыйман*
* «Манас» — *Канайым*
* «Ажал Ордуна» — *Зөләйха*
* «Токтогул» — *Валентина*
* «Курманбек» Н. Давлесов — *Гулайым*
* «Аста секин: колукту!» Н. Давлесов —
* *Зияда*«Ак-Меёр» Ж. Каниметов — *Ак-Меёр*
* «Аршын мал алан» У. Гаджибеков — *Асия*

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ҡырғыҙ Республикаһының атҡаҙанған артисы (1992) — ҡырғыҙ театр сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн.

- Ҡырғыҙ Республикаһының халыҡ артисы (1995) — республиканың сәнғәт өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн.

- «Манас-1000» иҫтәлекле юбилей миҙалы (1995).

- Е. Рахмадиев исемендәге I Халыҡ-ара конкурс лауреаты. Астана (Ҡаҙағстан) (2016) — педагогик оҫталығы өсөн.

- «ТӨРКСОЙ» Халыҡ-ара ойошмаһы (2002) ойошторған «Төрки донъяһы операһы көндәре» Халыҡ-ара опера йырсылары фестивале дипломанты.

## Иҫкәрмәләр
Күбрауыйлыҡ

**Күбраүилек** (****) — Урта Азияла таралған суфый тәриҡәте. Нигеҙ һалыусы хиуалы Нәжметдин Күбра исеме менән аталған (1145—1221).

## Тарихы
Күбраүилек суфый тәриҡәтенә нигеҙ һалыусы Нәжметдин Күбра (1145—1221) Исмәғил Кәсри, Әбү Йәсир Ғәммәр Бидлиси һәм Рузбехан Вәззән Мисриҙә уҡый. Хорезмға ҡайтҡас, үҙенең суфый тәғлимәте мәктәбен аса. Күбрауи шәйехтәренең Бохарала, Сәмәрҡәндтә, Ирандың бер нисә ҡалаһында, Кашмирҙа һәм Ҡытайҙа үҙ үҙәктәре булған.

## Доктринаһы
Башҡа суфый шәйехтәре кеүек, Нәжметдин Күбра кеше рухи юлдан барып, Аллаһты тоя һәм, остаҙының (мөршидтең) кәңәштәрен тотоп, Уға яҡыная ала, тип һанаған. Нәжметдин буйһоноусанлыҡ, донъяуилыҡтан ситләшеү һәм яңғыҙ ғибәҙәттәргә бирелеү тарафдары була.

Күбраүиҙәр төҫтәрҙең төрлө төҫмөрҙәренә һәм уларҙың суфыйлыҡ алымдарына һәм практик гармонияһына ҙур әһәмиәт бирә һәм үҙҙәрен Али ибн Әбү Талиптың рухи вариҫтары тип иҫәпләй. Ғәләүиҙәрҙең ике сектаһы — *нурбахшы һәм зәһәбиҙәр* — күбраүиҙәрҙән айырылып сыҡҡан.

Күбраүи әс-Симнәни XIV быуатта шәһәҙәттең берҙән-берлеге (үәхдәт әш-шүһүд; ) концепцияһын эшләгән һәм мистик «юл» формулаһын үҙгәртеп, хәҡиҡәт — тәриҡәт — шәриғәт өслөгөнә таянып ҡына ысын ғилемгә һәм илаһи ҡанунға өлгәшеп була тип һанаған http://ec-dejavu.ru/s/Sufism.html 

## 10 принцип
# **[[Тәүбә]];**
# **Зүһд** (заһитлыҡ-аскетлыҡ);
# **[[Тәүәккүл]];**
# **[[Ҡәнәғәтлек]];**
# **Үҙгәлек**
# **[[Зекер]]**
# **[[Тәүәжүһ]]**
# **[[Сабырлыҡ]]**
# **[[Мураҡҡаба]]**
# **[[Риза]]лыҡ**.

## Әҙәбиәт
* Из истории суфизма: источники и социальная практика. Т., 1991
* Маликов А. М. Последователи ордена Кубравия и культурное влияние Хорезма в Центральной Азии и Китае (XIII—XVIII вв.) // Казахи и Хивинское ханство. Каскелен: Университет имени Сулеймана Демиреля, 2020. C.81-117
* Снесарев Г. П. Реликты домусульманских верований и обрядов у узбеков Хорезма. М.: Наука, 1969
* DeWeese D. The Eclipse of the Kubraviyah in Central Asia // Iranian Studies, Volume XXI, Number 1-2, 1988

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 10 принципов Кубравии
* Ал-Кубра, Наджм ад-дин, Шайх Абу-л-Джаннаб Ахмад б. 'Умар
* Суфийские ордены и братства
Алғышаева Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы

**Алғышаева Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы** (1 октябрь 1965 йыл) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы

## Биографияһы
Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы Алғышаева (Ғәбитова) Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡый. 1988 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының рус-башҡорт бүлеген тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының 112-се һанлы мәктәбендә башлай, аҙаҡ Йылайыр районында уҡыта. Әлеге көндә Йылайыр районы Йылайыр ауылының Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһының башҡорт теле һәм әҙәбиәте, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Республика кимәлендә үткәрелгән конкурс, башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса регион-ара олимпиадаларында уҡыусылары уңыштарға өлгәшә.

## Методик эшкәртмәләре
* Н.Мусин «Һайлап алған яҙмыш» романы буйынса

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы
* Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2022)

## Һылтанмалар
* Башҡортостан, 12 август 2022 «Хеҙмәтемде юғары баһаланылар» 

## Иҫкәрмәләр
Заһитлыҡ

**Заһитлыҡ** ( — «аскетлыҡ», «тыйылыу», «баш тартыу») — исламдың донъяуи рәхәтлектәрҙән баш тартыуҙы аңлатҡан төп этик төшөнсәләренең береһе. Йыш ҡына аскетлыҡ тип тәржемә ителә. Суфыйлыҡта был термин мистик юлдың тейешле этабын аңлата. Был сифатҡа эйә кешене ***заһит*** тип атайҙар.

## Ҡулланылышы
Урта быуаттарҙағы ислам дине фаҡиһтарының күпселеге үҙ исеменә *заһит* эпитеты өҫтәй торған булған. Суфыйҙар һәм күп кенә ислам дине белгестәре заһитлыҡта күңелдәрҙе һәм йөрәктәрҙе донъя «нәжесенән» таҙартыу ысулын күрә. Исламда «уртаса» заһитлыҡ концепцияһы хакимлыҡ итә, был осраҡта «донъя әүрәткестәре мосолманды Аллаһҡа „ихлас“ хеҙмәт итеүҙән ситләтмәй». Хәҙерге мосолман донъяһында *заһитлыҡ* һәм *заһит* төшөнсәләре йышыраҡ тәҡүә кешенең тәҡүә йәшәйеше мәғәнәһендә ҡулланыла.

## Тарихы
Һижрәнең тәүге быуаттарында заһитлыҡ кәйефтәре исламдың бөтә йүнәлештәренә лә тиерлек ҡағыла, VIII быуатта заһитлыҡ термины алға сыға.

VIII—IX быуаттарҙа ғәрәп шиғриәтендә ҡыҫҡа лирик-фәлсәфәүи әҫәрҙәрҙән торған жанр тарала башлай. Был жанрға ***зуһдиәт*** тигән исем бирелгән.

## Сиктән тыш заһитлыҡ
Ислам сиктән тыш заһитлыҡты тыя һәм уртасалыҡҡа саҡыра. Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтендә «сиктән тыш аскетлыҡҡа» өндәү юҡ. Улай ғына ла түгел, хәҙистәрҙең береһендә «исламда монахлыҡ юҡ» тиелә.

## Суфыйлыҡ
Заһиттар суфыйҙарҙың элгәре булған, улар өсөн был Аллаһҡа яҡынайтҡан баҫҡыстарҙың береһе булған.. «Заһитлыҡты аҡлап, суфыйҙар Ҡөрьәндә телгә алынған „Аллаһҡа таяныу“ принцибына һылтана (тәүәккүл)».

Заһиттар ҙур гонаһтарҙан һәм Аллаһҡа ихлас ғибәҙәт ҡылыуға ҡамасаулаған бөтә нәмәнән баш тартыуҙы мотлаҡ тип иҫәпләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

; на русском языке
* 
* 
* 
* 
; на других языках
* 
*
Гармония (мифология)

**Гармония** ( ) Ҡырым һуғышы (1853-1856) — боронғо грек мифологияһында  татыулыҡ, берҙәмлек алиһәһе, бәхетле никах кәүҙәләнеше. Ир менән ҡатын гармонияһы һәм ыҙғыш-талаштарҙы тынысландырыу менән етәкселек итә. «Ҡапма-ҡаршы» аллалар Арес һәм Афродитаның ҡыҙы, икенсе бер фараз буйынса, Зевс һәм Электраның ҡыҙы. Кадмдың ҡатыны,  Автоноя, Агава, Ино, Семела һәм Полидораның әсәһе, Иасионаның һеңлеһе.

Электра плеядаһы тарафынан тәрбиәләнә. Афина һәм Гефест уға "енәйәтсел составтар менән буялған күлдәк" бүләк итә (), уның буйынса киләсәк быуындары енәйәт менән бысранған, гонаһлы тип танылырға тейеш була.

Кадм менән уның туйын (тәүге тапҡыр) бөтә олимпиясылар үҙҙәренең ҡатнашлығы менән ихтирам итә. Аполлон үҙе — кифарала, музалар  авлоста уйнай, башҡа илаһтар бәхетлеләрҙе телмәрҙәр менән данлай. Гермес Гармонияға лира бүләк итә, Афродита (йәки Гефест, йәки Афина) — муйынсаҡ, пеплос һәм авлостар; Деметра — бойҙай уңышы, ә Электра —  аллаларҙың Бөйөк Әсәһенең изге йолалаларын, был йолалар менән бирелергә тейеш булған кимвалдар, тимпандар һәм күңелле ярандарын бүләк итә. Кадм кәләшенә Гефестан йәки Европанан, алған күлдәк һәм муйынсаҡты бүләк итә. Был муйынсаҡ, ғәҙәттә, Гармония муйынсағы булараҡ билдәле була, сөнки был биҙәүес уға (һәм унан һуңғы эйә булыусыларға) бәхетһеҙлек килтерә. Башҡа версиялар раҫлауынса, Гармония был муйынсаҡты ҡайһы бер аллаларҙан, йә Афродитанан, йә Афинанан ала.

Ноннға ярашлы, туй Самофракияла йәки  күле янынла үтә. Фивала Гармонияның никах һарайы емереклектәрен һәм туйҙа музалар йырлаған майҙанды, шулай уҡ Афродитаның өс статуяһын күрһәтәләр, улар Гармонияға бағышланған һәм Кадм карабының осонда ағас биҙәүестәрҙән эшләнгән бүләк була.

Һуңыраҡ, инде Иллирияла, Кадм (үҙенең үтенесе буйынса) аллалар тарафынан йыланға әйләндерелгәс, Гармония өмөтһөҙлөккә бирелеп кейемдәрен сисеп ташлай һәм ирен үҙенә саҡыра. Кадм, уның яланғас тәнен ҡыҫып ҡосаҡлай һәм иркәләй. Ҡара ҡайғылы Гармония үҙен дә йыланға әйләндерһендәр өсөн, аллаларға мөрәжәғәт итә, аллалар уның да теләген ҡабул итә.

Боронғо рим мифологияһында Гармония Конкордияға тап килә, грек мифологияһында ҡапма-ҡаршы персонаж — Эрис, уға рим мифлологияһында Дискордия тап килә.

Гармония хөрмәтенә 1856 йылда асылған  Гармония астероиды һәм  Юпитерҙың Европа юлдашында Гармония һыҙаты асыла. Исемен 1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышы тамамланыу хөрмәтенә һайлайҙар

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Афродита
* Гермес
* Гефест
* Деметра

## Әҙәбиәт

* 
* Мифы народов мира. Москва, 1991-92, том 1, с.266.