open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Икенсе Континенталь конгресс

**Икенсе Континенталь конгресс** (10 май 1775 — 1 март 1781) — Пенсильвания штатында Бөйөк Британияның 13 колонияһы депутаттары съезды. Икенсе Континенталь конгресс үткәреү тураһында ҡара 1774 йылда Беренсе Континенталь конгресста ҡабул ителә. Икенсе Континенталь конгресс эшендә бөтә америка колонияларынан 65 делегат ҡатнаша, Джорджия вәкилдәре конгресҡа 20 юильдә генә ҡушыла. АҠШ бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә икенсе Континенталь конгресс милли хөкүмәт ролен үтәй.

## Конгресстың эш нәтижәләре
* 14 июль 1775 йыл . Конгресс Континенталь армия ойоштороу һәм америка опелчениеһының баш командующийы итеп Джордж Вашингтонда тәғәйенләргә тигән ҡарар ҡабул итә.
* 10 май 1776 йыл. Конгресс уҙ хөкүмәте булмаған колонияларға хөкүмәт булдырырға тигән резолюция ҡабул итә.
* 15 май 1776 йыл. Конгресс Англия тажына тоғролоҡтан баш тартырға тигән хоҡук акт сығара.
* 4 июль 1776 йыл. Конгресс эшмәкәрлегенең мөһим документы −АҠШ бойондороҡһоҙлоғо декларацияһына ҡул ҡуйыла. Декларация колониялар «Америка Ҡушма Штаттары» тип аталған беренсе документ була.
* 15 ноябрь 1777 йыл. Ҡушма Штаттарҙың беренсе конституцион документы булған «Конфедерация статьялары» ҡабул ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Херман Брамер «Континентальные деньги» США  «Уникум» № 1/2000
Континенталь конгресс

**Континенталь конгресс** () — 13 америка колонияһы депутаттары съезды, революция осоронда Америка Ҡушма Штаттарының етәксе органы. 

## Йыйындар
* Беренсе Континенталь конгресс
* Икенсе Континенталь конгресс

## Һылтанмалар
* Journals of the Continental Congress

## Иҫкәрмәләр
Фламинго

**Фламинго** () — Азияла һәм Көньяҡ Америкала, шулай уҡ Рәсәйҙә Каспий һәм Арал диңгеҙҙәрендә күпләп йәшәй, һыуҙағы ваҡ хайуандар һәм үҫемлектәр менән туҡлана торған, бик оҙон аяҡлы, оҙон муйынлы, ҡыҙыл йүгергән аҡ төҫлө эре ҡош; Фламинго һымаҡтар отряды (*Phoenicopteriformes*)Фламинголар ғаиләһендәге (*Phoenicopteridae*) берҙән-бер ҡоштар ырыуы.

## Күренеш
Фламинго оҙон аяҡтар, һығылып муйын, төҫө аҡтан ҡыҙылға үҙгәрелеүе менән айырылып тора. Әһәмиәтле билгеһе — аҫҡа эйелгән ауыр суҡыш.

## Йәшәү мөхите

Фламинго Африкала, Кавказта, Көньяҡ-Көнсығыш һәм Үҙәк Азияла Көньяҡ һәм Үҙәк Америкала тереклек итә. Һай һыу ятҡылығы ярҙарында ҙур кононияларҙа йәшәйҙәр. Бер кононияла йөҙ меңләр ҡош иҫәпләнә.

## Аҙығы
Ҡыҫала, бөжәктәр ҡарышлауыҡтар, селәүсен, моллюсклар һәм ылымыҡлак менән туҡлана.

Фламингонын тәбиғи дошмандары буре, төлкө, сүл бүреһе, ҡайһы саҡта — ыласын һәм бөркөт.

## Төрҙәре
* Анд фламинго (*Phoenicopterus andinus*)
* Ҡыҙыл фламинго (*Phoenicopterus ruber*)
* Бәләкәй фламинго (*Phoeniconaias minor*)
* Ғәҙәти фламинго (*Phoenicopterus roseus*)
* Джемс фламинго (*Phoenicoparrus jamesi*)
* Чили фламинго (*Phoenicopterus chilensis*)
*Юҡҡа сыҡҡан төрҙәргә инә пегас:*

* Phoenicopterus aethiopicus
* Phoenicopterus copei (үҙәге көнсығышта төньяҡ америка һәм мексиканың һуңғы плейстоценда)
* Phoenicopterus croizeti (урта олигоцен — үҙәк европала урта миоцен)
* Phoenicopterus chilensis (австралияның көньяғында һуңғы олигоцен)
* Phoenicopterus Miller 1963 gracilis (иртә плейстоценда күл. Канунка, Австралия)
* Phoenicopterus 1953 floridanus Brodkorb (Флорида иртә плиоценда)
* Phoenicopterus minutus (һуңғы плейстоценда Калифорния, АҠШ)
* Phoenicopterus novaehollandiae (австралияның көньяғында һуңғы олигоцен)
* Phoenicopterus et siamensis Cheneval al. Бер мең туғыҙ йөҙ туҡһан
* Phoenicopterus 1944 Miller stocki (плиоцен ринкона ул-де-Ромос, Мексика)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
1909 йыл

## Ваҡиғалар
* Тель-Авив ҡалаһына нигеҙ һалына. 
* Нижневартовск ҡалаһына нигеҙ һалына. 
* 1 ғинуар — Бөйөк Британияла тәү тапҡыр пенсия түләй башлана.
* 31 март — «Титаник» карабын эшләй башлайҙар. 
* 16 июль — Audi компанияһы ойошторола.

## Тыуған шәхестәр
* 9 ғинуар — Баязит Бикбай, шағир, прозаик һәм драматург, «Салауат Юлаев» — беренсе милли операның либретто авторы.
* 14 февраль — Күсимов Таһир Тайып улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 7 июль — Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 17 декабрь — Ғәниев Хәбиб Абдрахман улы, совет хәрби начальнигы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Вафат булғандар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1920 йыл

## Ваҡиғалар
* 2 февраль — Рәсәй һәм Эстония араһында Тартус килешеүенә ҡул ҡуйыла.
* 24 март — Башревком Башҡорт АССР-ы территорияһында башҡорт теленең дәүләт статусы тураһындағы положениены ҡабул итә.

## Тыуған шәхестәр
* 2 ғинуар — Айзек Азимов, АҠШ фантаст яҙыусыһы.
* 20 ғинуар — Федерико Феллини, Италия кинорежиссёры.
* 18 май — Иоанн Павел II, Рим Папаһы (1978—2005).
* 30 июль — Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы, башҡорт теле белгесе, төркиәтсе.
* 15 сентябрь — Кәтибә Кинйәбулатова, башҡорт балалар шағиры һәм яҙыусыһы.
* 20 сентябрь — Ибраһим Абдуллин, драматург, яҙыусы.
* 13 октябрь — Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы, Советтар Союзы Геройы.
* 30 ноябрь — Алтон Стюарт Доннелли, АҠШ тарихсыһы.
* 15 декабрь — Ҡудашева Фәриҙә Йәһүҙә ҡыҙы,

## Вафат булған шәхестәр
* Шамун Фидаи, башҡорт революционер-шағиры.
* 7 февраль — Колчак Александр Васильевич, Рәсәй империяһы адмиралы.
* 18 апрель — Ниязбаев Ғәбделрәүеф Хәким улы, башҡорт драматургы.
* 28 апрель — Климент Тимирязев, Рәсәй тәбиғәт фәндәре белгесе.
* 14 июнь — Макс Вебер, немец экономисы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1905 йыл

## Ваҡиғалар
* Мельбурнда теннис буйынса беренсе чемпионат үтә.
* 2 ғинуар — Порт-Артур ҡалаһын обороналау тамамлана, комендант А. М. Стессель ҡарары менән крепость дошманға бирелә.
* 10 март — «Челси» футбол клубы ойошторола.
* 14-15 май — рус һәм япон эскадрияһының Цусима һуғышы, 2-се рус Тымыҡ океан эскадрияһы тар-мар ителеүе менән тамамлана.
* 27 июнь — «Потёмкин» броненосецында матростар күтәрелеше.
* 5 сентябрь — Портсмут килешеүе төҙөлә һәм рус-япон һуғышы тамамлана.

## Тыуғандар
* 6 ғинуар — Казис Борута, литва яҙыусыһы.
* 5 март — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы, башҡорт яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1967).
* 18 март — Михаил Шолохов, совет яҙыусыһы.
* 22 март — Николай Баскаков, төрки телдәр белгесе, филология фәндәре докторы (1951), профессор (1969).

## Вафат булғандар
* 24 март — Жюль Верн, француз фантаст-яҙыусыһы.
* 31 октябрь — Николай Бауман, совет революционеры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1923 йыл

## Ваҡиғалар
* 3 март — «Time» журналының тәүге һатыуға сыға.
* 6 июль — Яңы СССР гербы ҡабул ителә.
* 13 сентябрь — Испанияла хәрби түңкәрелеш.
* 16 октябрь — Walt Disney Productions нигеҙләнә.
* 29 октябрь — Төркиә Республикаһы иғлан ителә.

## Тыуған шәхестәр
* Сыртланов Муллайәр Исламгәрәй улы — Советтар Союзы Геройы (1944).
* 30 ғинуар — Леонид Гайдай, совет режиссёры.
* 1 март — Хәким Ғиләжев, фронтовик яҙыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* 9 июнь — Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). 
* 15 июнь — Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 16 июнь — Рамазанов Ғилемдар Йыһандар улы, башҡорт совет шағиры һәм әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы.
* 14 июль — Латыпов Ҡотдос Ҡәниф улы, Советтар Союзы Геройы (1946).
* 25 июль — Сафин Нурулла Дәүләтгәрәй улы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 14 август — Насретдинова Зәйтүнә Әғзәм ҡыҙы, балерина, педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы.
* 15 август — Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 15 сентябрь — Таһир Таһиров (Таһир Исмәғил улы Ахунйәнов), дәүләт, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы, журналист.
* 30 сентябрь — Байрамов Әхнәф Арыҫлан улы (Әхнәф Байрамов), башҡорт яҙыусыһы.
* 15 октябрь — Муса Ғәли, башҡорт яҙыусыһы. Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнашыусы.
* 22 октябрь — Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 28 октябрь — Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 20 декабрь — Шакиров Үлмәҫ Шакир улы, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Вафат булғандар
* 3 ғинуар — Ярослав Гашек, чех яҙыусы.
* 26 март — Сара Бернар, йәһүд сығышлы француз актрисаһы.
* 2 август — Уоррен Гардинг, американ сәйәсмән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1929 йыл

## Ваҡиғалар
* 1 ғинуар — Әзербайжан латин яҙмаһына күсә.

## Тыуғандар
* 11 ғинуар — Роберт Бикмөхәмәтов, күп йылдар Мәскәү дәүләт университетында эшләгән  билдәле әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы (1983), профессор (1987), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
* 12 ғинуар — Диваев Рәшит Мансур улы, агроном, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), БАССР‑ҙың атҡаҙанған агрономы (1981).
* 6 март — Фазыл Искәндәр, билдәле совет һәм Рәсәй шағиры һәм яҙыусыһы, СССР-ҙың (1989) һәм Рәсәй Федерацияһының (1994) Дәүләт премиялары лауреаты. 
* 25 июль — Василий Шукшин, рус совет яҙыусыһы, кинорежиссёр һәм актёр, РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1967) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969), СССР-ҙың Дәүләт (1971) һәм Ленин (1976) премиялары лаууреаты.
* 23 август — Әхиәр Хәким, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы; Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* 18 октябрь — Хәкимйән Зарипов, башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы, юрист, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1999).
* 22 октябрь — Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы, химия фәндәре докторы (1991), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).
* 18 декабрь — Моталов Ғәйнетдин Хәйретдин улы, беренсе башҡорт дирижёры, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1969).

## Вафат булғандар
* 24 ноябрь — Жорж Клемансо, француз сәйәсмәне.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
12 октябрь

**12 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 285-се көнө (кәбисә йылында 286-сы). Йыл аҙағына тиклем 80 көн ҡала.

 
## 
* 1492: Христофор Колумб Американы аса.
* 1901: Теодор Рузвельт АҠШ Президенты резиденцияһына рәсми рәүештә «Аҡ йорт» исемен бирә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:12 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1350: Дмитрий Донской, Мәскәү кенәзе.
* 1929: Рола́н Бы́ков, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:12 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1944: Дәйләғи Ноғоманов, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 1991: Аркадий Стругацкий, СССР яҙыусыһы.

##
Пермь губернаһы

**Пермь губернаһы** — 1781—1923 йылдарҙа Рәсәй империяһының административ-терриориаль берәмеге. 

Административ үҙәге — Пермь ҡалаһы.

## Тарих
1796 йылда Пермь наместниклығы 12 өйәҙенән ойошторола. Губерна Верхотур, Екатеринбург өйәҙҙәренән, Эрбет, Ҡамышлы, Красноуфимск өйәҙҙәренән, Көңгөр, Уҫы өйәҙҙәренән, Оханск, Пермь өйәҙҙәренән, Соликамск, Чердынь, Шадринск өйәҙҙәренән торған. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, Екатеринбург, Красноуфимск, Уҫы, Пермь, Шадринск өйәҙҙәренең бер өлөшө 1—3‑сө башҡорт кантондары составынва инә. 1919 йылдың мартында Екатеринбург, Красноуфимск, Шадринск өйәҙҙәре Арғаяш кантонына һәм Ҡошсо кантонына (Бәләкәй Башҡортостан) бирелә, июлдә Верхотур, Екатеринбург, Эрбет, Ҡамышлы, Красноуфимск, Шадринск өйәҙҙәренән Екатеринбург губернаһы ойошторола. 1921 йылдың мартында Пермь губернаһы составына Вятка губернаһы Сарапул өйәҙе күсерелә. Пермь губернаһы 1923 йылда нояб. бөтөрөлә, территорияһы Урал өлкәһенең Үрге Кама, Көңгөр, Пермь, Сарапул округтары составына инә, 1938 йылдан Пермь өлкәһе ойошторола.

## География
Майҙаны — 332 052 км² (1897). XVIII быуат аҙағында төньяҡта — Вологда губернаһы, көнсығышта — Тубыл губернаһы, көньяҡта — Ырымбур губернаһы, көнбайышта Вятка губернаһы менән сиктәш була. Ҡалалары: Пермь, Алапаевск, Верхотурье, Далматов, Дедюхин, Екатеринбург, Эрбет, Ҡамышлы, Красноуфимск, Көңгөр, Уҫы, Оханск, Соликамск, Чердынь, Шадринск (1869).

## Иҡтисад
Тау сәнәғәте (мәғдән сығарыу, металлургия һәм химия тармаҡтары) һәм ауыл хужалығы киң үҫеш алған. Эре пр‑тиеларҙың төп өлөшө Верхотур, Екатеринбург, Красноуфимск, Пермь, Соликамск өйәҙҙәрендә урынлашҡан. Йәрминкәләр (иң билдәлеләре — Эрбет һәм Крестовский-Иваново) үткәрелгән, сауҙа һәм баҙар ойошторолған. XIX быуат уртаһында Сулман йылға буйлап пароход йөрөй башлай. Пермь тимер юлы участкалары төҙөлә: Пермь—Екатеринбург (1878), Екатеринбург—Силәбе (1896), Пермь—Котлас (1899), Пермь—Көңгөр—Екатеринбург (1909) һәм башҡалар 783 сиркәү, 181 мәсет иҫәпләнгән (1870).

## Халҡы
Халҡы: 1795 йылда — 900589 кеше, 1897 йылда — 2 994 302 (башҡорттар — 85 395, коми-пермяктар — 92 641, мариҙар — 15 687, мишәрҙәр — 21 163, татарҙар — 46 711, типтәрҙәр — 5 295, удмурттар — 6 505, урыҫтар — 2 705 327 һәм башҡалар). XIX быуат аҙағында губернала 2 849 166 крәҫтиән, 97 241 мещан, 17 482 дворян, 5 118 сауҙагәр һәм башҡалар иҫәпләнә; мосолмандар — 151495, православие динендәгеләр — 2815573 (шул иҫәптән 218 396 старообрядсы), католиктар — 2441, йәһүдтәр — 2119, протестанттар — 1184 һәм башҡалар.

## Административ-территориаль бүленеше

Пермь губернаһы составында 12 улус иҫәпләнә

Көнбайышта Пермь губернаһы 7 өйәҙҙәре:

Көнсығышта Пермь губернаһы 5 өйәҙҙәре:

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Пермская губерния: список населённых мест по сведениям 1869 года. — СПб., 1875;
* Первая всеобщая перепись населения Российской империи, 1897 год. Т.31. Пермская губерния. — СПб., 1904.

## Һылтанмалар
* История пермского края 
* Алфавитный каталог населенных мест Пермской губернии 
* Пермь губернаһы
Тимирязев Климент Аркадьевич

**Тимирязев Климент Аркадьевич** (3 июнь 1843 йыл — 28 апрель 1920 йыл) — рус тәбиғәт фәндәре белгесе, физиолог, физик, яҙыусы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры, Кембридж университетының почётлы докторы.

## Һылтанмалар
* РАН официаль сайты
* Тимирязев, Климент Аркадьевич Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Иҫкәрмәләр
1957 йыл

## Ваҡиғалар
* 6 март — Гана бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
* 31 август — Малайзия бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
* 29 сентябрь — Силәбе өлкәһендә урынлашҡан «Маяҡ» предприятиеһында радиация аварияһы булды (Ҡыштым аварияһы).
* 1 октябрь — Бразилия Президенты илдең баш ҡалаһын 1960 йылдың 21 апреленән Рио-де-Жанейронан Бразилиа ҡалаһына күсереү хаҡындағы Законға ҡул ҡуя.
* 4 октябрь — СССР-ҙа беренсе яһалма Ер юлдашы осорола.

## Тыуғандар
* 21 февраль — Николай Расторгуев, Рәсәй йырсы.
* 1 март — Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улы, Татарстан Республикаһының икенсе Президенты (2010 йылдан).
* 3 март — Салауат Низаметдинов, тыумыштан һуҡыр башҡорт композиторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1988) лауреаты.
* 4 март — Фәниә Ғәбиҙуллина, журналист, шағир һәм яҙыусы, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).
* 10 март — Усама бен Ладен, Аль-Каида юлбашсыһы.
* 16 май — Юрий Шевчук, Рәсәй йырсыһы.
* 13 июнь — Ринат Дасаев, совет футболсыһы.
* 29 июнь — Гурбангулы Бердымухамедов, Төрөкмәнстан президенты.
* 10 июль — Юрий Стоянов, Рәсәй актёры.
* 13 сентябрь — Сәлиә Мырҙабаева, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары квалификация категорияһындағы табип-генетик, Рәсәй Федерацияһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, 
* 8 декабрь — Михаил Касьянов, Рәсәй сәйәсмән.

## Вафат булғандар
* 1 февраль — Фридрих Паулюс, Гитлер армияһының генерал-фельдмаршалы.
* 8 февраль — Джон фон Нейман, венгер-немец математик һәм физик.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1992 йыл

## Ваҡиғалар
* 25 февраль — Башҡортостан дәүләт флагы ҡабул ителә.
* 1 март — Югославияла һуғыш башлана.
* 16 март — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы нигеҙләнә.
* 21 март — Татарстанда үҙаллылыҡ референдумы.
* 31 март — Башҡортостан Республикаһы үҙенең ҡушымтаһын индереп Федератив договорға ҡул ҡуя.
* 16 июнь — Башҡортостан Арбитраж суды ойошторола.
* 23 июнь — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты Әхмәтзәки Вәлидинең иҫтәлеген уның тыуған илендә мәңгеләштереү тураһында ҡарар ҡабул итә.
* 21 август — Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты яңынан ойошторола, уның мөфтөйө итеп Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин һайлана.
* 27 октябрь — Башҡортостан Конституция суды ойошторола.
* 3 ноябрь — АҠШ-та Билл Клинтон президент итеп һайлана.
* 25 ноябрь — Чехия һәм Словакия айырыла.

## Тыуған шәхестәр
* 22 июль — Селена Гомес, америка йырсыһы.

## Вафат булғандар
* 23 февраль — Бикбулатова Зәйтүнә Ислам ҡыҙы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1973).
* 6 апрель — Айзек Азимов, америка яҙыусыһы.
* 23 апрель — Сатьяджит Рай, данлыҡлы һинд кинорежиссёры, сценарисы, балалар яҙыусыһы.
* 2 май — Марлен Дитрих, немец һәм америка актрисаһы һәм йырсыһы.
* 13 май — Ибраһим Ғиззәтуллин, башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры.
* 15 июнь — Лев Гумилёв, совет яҙыусыһы.
* 22 сентябрь — Әхтәм Ихсан, башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы.
* 19 ноябрь — Латфуллин Наил Сәйет улы, рәссам.
* 24 ноябрь — Солтанов Фәйзулла Вәли улы, Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе (1967—1990).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Һылтанмалар
http://www.yeltsinmedia.com/period/year-1992/
http://www.proekt.media/research/statistika-prestuplenyi-v-rossii/

## Иҫкәрмәләр
Кокойты Эдуард Джабеевич

**Кокойты Эдуард Джабеевич**, (, 31 октябрь 1964 йыл) — Көньяҡ Осетияның икенсе  Президенты. 

## Биографияһы
Эдуард Джабеевич Кокойты  1964 йылдың 31 октябрендә Цхинвалда тыуған. 

## Һылтанмалар
* Официаль сайты.
Йондоҙлоҡ

**Йондоҙлоҡ** — бер исем аҫтында берләштерелгән йондоҙҙар төркөмө; хәҙерге заман астрономияһында йондоҙло күктә уңайлы ориентирлашыу өсөн күк сфераһының бүленгән өлөштәре. Боронғо заманда йондоҙлоҡ тип күк сфераһындағы яҡты йондоҙҙарҙан төҙөлгән фигураларҙы атағандар.

Күк йөҙөндә беҙ күргән йондоҙҙар өс үлсәмле арауыҡта бер береһенән бик йыраҡта урынлашҡан булыуы мөмкин. Шулай итеп, бер йондоҙлоҡта Ергә бик яҡын һәм бик йыраҡ йондоҙҙар булыуы мөмкин, улар бер береһе меән бер нисектә бәйләнмәгән. Боронғо кешеләр был турала белмәгән һәм йондоҙлоҡ төркөмөнә берләштергән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Майҙаны буйынса йондоҙлоҡтар исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Astronet > Йондоҙлоҡтар
* Йондоҙло күк картаһы
* Йондоҙлоҡтар исемлеге
Репруа

**Репруа́** — донъялағы иң ҡыҫҡа йылға. Абхазияның Гагр районында урынлашҡан. Уның оҙонлоғо 18 метр.

## Тасуирлама
Ер аҫтындағы карст йылғаһы өҫкә сығып йылға барлыҡҡа килтерә һәм 18 метрҙан Ҡара диңгеҙгә ҡоя. Йылғаны 2500 м бейеклектә урынлашҡан Арабика платоһындағы һәм Ҡара диңгеҙ ярынан 12-15 км ситтәге мәмейәләрҙәге һыу туйына. Кавказ Ҡара диңгеҙ яры буйындағы иң һалҡын йылға. 

Абхаз риүәйәте буйынса Рептуа — ер аҫты рухы ҡыҙының күҙ йәштәре.

## Иҫкәрмәләр
14 октябрь

**14 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 287-се көнө (кәбисә йылында 288-се). Йыл аҙағына тиклем 78 көн ҡала.

 
## 
* 1851: Англияның «Рейтер» мәғлүмәт хеҙмәте ойошторола.
* 1860: Санкт-Петербургта Мариин опера театры эш башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:14 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1890: Дуайт Эйзенхауэр, АҠШ президенты.
* 1912: Лев Гумилёв, СССР тарихсыһы, этнолог, археолог, шәрҡиәтсе, яҙыусы һәм тәржемәсе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:14 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1817: Фёдор Ушаков, Рәсәй Империяһы хәрби эшмәкәре, адмирал.
* 1940: Генрих Кайзер, Германия физигы.

##
Шварц Александр Николаевич

**Александр Николаевич Шварц** (4 ғинуар 1848 йыл — 5 ғинуар 1915 йыл) — филолог, 1908—1910 йылдарҙа Рәсәй империяһының халыҡ мәғарифы министры. Сығышы менән дворяндар ғаиләһенән.

## Әҙәбиәт
* Соболевский С. И. А. Н. Шварц. Пг., 1916.
* Шилов Д. Н. Государственные деятели Российской империи. Главы высших и центральных учреждений. 1802—1917. Биоблиографический справочник. СПб, 2001. С. 734—737.

## Һылтанмалар
* Шварц, Александр Николаевич
2 июль

**2 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 183-сө көнө (кәбисә йылында 184-се). Йыл аҙағына тиклем 182 көн ҡала.

 
## 
* 1853: Ҡырым һуғышы башлана.
* 1860: Владивосток ҡалаһына нигеҙ һалына.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:2 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1489: Томас Кранмер, Британияның реформация дәүере эшмәкәре.
* 1775: Надежда Пушкина (тыумыштан Ганнибал), шағир Александр Сергеевич Пушкиндың әсәһе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:2 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1566: Нострадамус, Франция күрәҙәсеһе.
* 1778: Жан Жак Руссо, Франция яҙыусыһы.

##
Кинотеатр

**Кинотеатр** — кинофильмдар күрһәтә торған махсус бина. Кинотеатрҙың төп бинаһы — кино күрһәтә торған экраны һәм тауыш системаһы булған ҙур зал.

## Тарих

## Кинотеатр 3D
Специально оборудованные кинотеатры приспособлены өсөн тип демонстрации трёхмерного кино. Күпселек современных цифровых кинотеатров проектируются һәм строятся в расчёте башына демонстрацию стереофильмов. Дәүерендә трехмерном кинопоказе, в зависимости от конкретной технологии, используется бер әллә ике кинопроектора (пленочных әллә цифровых). Дәүерендә этом һәр бер күҙ зрителя күрә үҙемдең киҫәк стереопары, проецируемой башына кино сәнғәте. В результате кәүҙәләнеш воспринимается объемным. Йөҙөнән существующих башына бөгөнгө көн технологий трёхмерного показа наибольшее распространение рәсәйҙә получила Dolbү 3d, артынан дешевизны пассивных очков һәм пригодности обычного матового экрана, значительно бик дешёвого, ҡарағанда посеребрённые, требующиеся өсөн тип некоторых других систем менән поляризацией.

## Кинотеатр IMAX
Айырым категория кинотеатров, специально проектирующихся өсөн тип демонстрации кинофильмов в формате imax. От обычных отличается размерами экрана, многократно превосходящими традиционные. Зрительный зал рассчитывается таким образом, нимә зрители располагаются әргәлә к экрану, нисəнсе в результате перекрывает бөтәһелә күреү майҙаны. Был увеличивает көслө тәьҫир присутствия һәм обеспечивает тулы погружение в сцену.

## Кинотеатр Drive-in
Система аҫтында асыҡ һауала кинотеатр, тамашасылары өсөн иҫәпләнгән төшкәс, машина ҡушыла. АҠШ технологияһында беренсе тапҡыр барлыҡҡа килә. Ҡағиҙә булараҡ, үҙенең күләме һәм урынлаштырылған ҙур экрандан майҙансыҡ ойоштороу һәм парковочный менән инеп сыға. Маломощный оҙатып тауышлы FM радиостанцияһы тапшырҙы стандарт-н акустик системаһы ярҙамында тамашасылар өсөн автомагнитола диапазоны йәки тыңлап, тирә-яҡ парковочный урынға ҡуйылған. Бер-береңдең үҙенсәлектәрен төшкәнсе асыҡ һауала, ҡояш байыуынан һуң, башлана һәм бөтә миҙгел эштәрен шулай кинотеатрҙа сеанс характерлап йөрөй.

## Кинотеатры менән детскими залами
Сеть кинотеатров cinépolis реализовала фекерҙе размещения детских игровых площадок непосредственно в кинозале. Араһында игровых развлечений — горки, гимнастические джунгли, батуты, кресла-мешки һәм ковровое покрытие, имитирующее яһалма газон. Такое ҡарар, нацеленное башына привлечение семей в кинотеатры, принесло компании уңыш в мексике, коста-рике, гватемале һәм испании.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр

# *Martin Loiperdinger.* Film & Schokolade: Stollwercks Geschäfte mit lebenden Bildern : [нем.]. — Basel : Stroemfeld/Roter Stern, 1999. — S. 97. — 344 S. — . — .
# *Борис Сорокоумов.* Современный российский кинотеатр // «Техника и технологии кино» : журнал. — 2010. — № 6. — С. 22—29
# *Andrew Stewart.* Coming Soon to Theaters: Movies via Satellite (англ.). Variety (7 March 2013).
13 октябрь

**13 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 286-сы көнө (кәбисә йылында 287-се). Йыл аҙағына тиклем 79 көн ҡала.

 
## 
* 1923: Төркиә баш ҡалаһын Истанбулдан Анҡараға күсерә.
* 1976: Силәбе миллионер ҡалалар иҫәбенә инә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:13 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1880: Саша Черный (ысын исеме Александр Михайлович Гликберг), Рәсәй империяһы шағиры, яҙыусы.
* 1899: Алексей Сурков, СССР шағиры, йәмәғәт эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:13 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 54: Клавдий, Рим императоры.
* 1815: Иоахим Мюрат, Франция маршалы, Наполеон Бонапарттың күпселек походтарында ҡатнашыусы.

##
1 июль

**1 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 182-се көнө (кәбисә йылында 183-сө). Йыл аҙағына тиклем 183 көн ҡала.



## 
* 1661: Рус-швед һуғышы (1656—1658) тамамлана.
* 1735: Башҡорт ихтилалдары башлана, рәсми мәғлүмәттәр буйынса ихтилалды баҫтырыу барышында 725 ауыл юҡ ителә, 40 меңдән ашыу кеше һәләк була һәм ҡоллоҡҡа оҙатыла.

## 

### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:1 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1646: Готфрид Лейбниц, Австрия математигы.
* 1750: Иван Миллер, Рәсәй империяһы тарихсыһы, географ.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:1 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 2002: Михаил Круг, СССР һәм Рәсәй йырсыһы.
* 2004: Марлон Брандо, Американың театр һәм кино актёры, Оскар премияһы лауреаты.

##
15 октябрь

**15 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 288-се көнө (кәбисә йылында 289-сы). Йыл аҙағына тиклем 77 көн ҡала.

 
## 
* 1552: Иван Грозный Ҡазан ханлығын яулап ала.
* 1570: Пхеньян ҡалаһына нигеҙ һалына.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:15 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1814: Михаил Лермонтов, Рәсәй империяһы шағиры.
* 1844: Фридрих Ницше, Германия философы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:15 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1943: Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы, Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1943).
* 2013: Абрар Ғабдрахманов, композитор, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).

## Иҫкәрмәләр

##
Викимилек

**Викиһаҡлағыс**, **викимилек** () — рәсем, тауыш яҙмаларын, видеояҙмаларҙы һәм башҡа медиафайлдарҙы уртаҡ үҙәктә виртуаль һаҡлау урыны. Викимедиа фондын ирекле таратырға, үҙгәртергә һәм ҡулланырға (шул иҫәптән, коммерция маҡсатында) була. 2013 йылдың февраленә торошло, 16 миллион медафайл иҫәпләнә һәм уның иҫәбе арта бара.

Медиафайлдарҙы Википедияның башҡа бүлектәрендә һәм проекттарында ҡулланыу мөмкинлеге булһын өсөн, Википедия фондында һәм Википедия ҡатнашыусыларына бөтә ирекле файлдарҙы Викимилеккә тейәргә тәҡдим ителә.

## Иҫкәртмә
* Викиһаҡлағыс
* Викисклад
* Commons

## Һылтанмалар
Викиөҙөмтә

**Викиөҙөмтә** () — билдәле шәхестер, нәфис хеҙмәтләр өҙөмтәләр һәм әйткән уйлар ирекле йыйынтыҡ.

## Иҫкәртмә
* Викиөҙөмтә 
* Викицитатник
* Wikiquote

## Һылтанмалар
18 октябрь

**18 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 291-се көнө (кәбисә йылында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала.

 
## 
* 1667: Бруклин ҡалаһына нигеҙ һалына.
* 1723: Крондштадт ҡәлғәһенә нигеҙ һалына.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


## Иҫкәрмәләр

#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1405: Пий II, 1458—1464 йылдарҙа Рим Папаһы.
* 1738: Андрей Боло́тов, Рәсәй Империяһы яҙыусыһы, ғалим-ботаник, илдә агрономия фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:18 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 31: Луций Элий Сеян, преториан гвардияһы командиры (Рим сенаты хөкөмө буйынса язалап үлтерелә).
* 1871: Чарльз Бэббидж, Англия математигы.

##
Т-50

**Т-50** (**перспектив авиация комплексы фронт авиацияһы**, **ПАК ФА**) — рәсәй күп-маҡсатлы бишенсе быуын истребитель, Сухой ОКБменаң эшкәрте. 

Беренсе осоу 29 ғинуар 2010 йылда эшлене. Су-27 алмаштырға cығара. Экспорт тапшырыуға FGFA модификация төҙөле. 

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
19 октябрь

**19 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 292-се көнө (кәбисә йылында 293-сө). Йыл аҙағына тиклем 73 көн ҡала.

 
## 
* 1453: Йөҙ йыллыҡ һуғыш тамамлана.
* 1812: Наполеон ғәскәре Мәскәүҙән сигенә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:19 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1862: Огюст Луи Мари Николя Люмьер, кинематографҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* 1952: Вероника Кастро, Мексика артисы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:19 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1806: Генри Кирк Уайт, Англия шағиры.
* 1871: Джонатан Свифт, Англия яҙыусыһы.

##
Монблан

**Монблан** (, , «аҡ тау») — кристалл массивы, иң юғары түбәһе 4810 м.  Альптар тау системаһында Көнбайыш Альптарҙа урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Summitpost.org
Моногамия

**Моногамия** ( — берҙәм, γάμος — никах) — бер никахлыҡ, никах һәм ғаилә тарихи формаһы, ҡайһыныһы никах берләшмәлә ҡаршы заты ике уҙаҡташ тора. Полигамияга ҡаршы ҡуйылар. 

## Иҫкәртмә

## Һылтанмалар
Полигамия

**Полига́мия** ( — «күп һанлы» и γάμος — «никах») — күп ҡатын менән тороу, никах һәм ғаилә тарихи формаһы, ҡайһыныһы никах уҙаҡташ ҙурраҡ бер ҡаршы заты уҙаҡташ бар. Моногамияга ҡаршы ҡуйылар.

## Иҫкәртмә
* Одно счастье на всех

## Һылтанмалар
16 октябрь

**16 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 289-сы көнө (кәбисә йылында 290-сы). Йыл аҙағына тиклем 76 көн ҡала.

 
## 
* 1919: Башҡортостандың хәҙерге Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте ойошторола. 
* 1929: Тажик ССР-ы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:16 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1854: Оскар Уайльд, Ирландия шағиры.
* 1863: Джозеф Остин Чемберлен, Англия сәйәсмәне.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:16 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1774: Роберт Фергюссон, Шотландия шағиры.
* 1879: Сергей Соловьев, Рәсәй империяһы тарихсыһы.

##
17 октябрь

**17 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 290-сы көнө (кәбисә йылында 291-се). Йыл аҙағына тиклем 75 көн ҡала.

 
## 
* 1740: Петропавловск-Камчатский ҡалаһына нигеҙ һалына.
* 1831: Майкл Фарадей электромагнит индукцияһын аса.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:17 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1493: Баччо Бандинелли, Италия рәссамы.
* 1759: Якоб II Бернулли, Швеция механигы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:17 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1849: Фредерик Шопен, Польша композиторы.
* 1943: Фәрит Яруллин, Татарстан композиторы.

##
20 октябрь

**20 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 293-сө көнө (кәбисә йылында 294-се). Йыл аҙағына тиклем 72 көн ҡала.

 
## 
* 1852: Оттава ҡалаһына нигеҙ һалына.
* 1911: Руаль Амундсен экспедицияһы Көньяҡ полюсҡа юллана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:20 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1616: Томас Бартолин, Дания анатомы, лимфа системаһын асыусы.
* 1632: Кристофер Рен, Англия математигы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:20 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1894: Александр III, Рәсәй императоры.
* 1895: Мифтахетдин Аҡмулла, башҡорт шағиры, мәғрифәтсе.

##
21 октябрь

**21 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 294-се көнө (кәбисә йылында 295-се). Йыл аҙағына тиклем 71 көн ҡала.

 
## 
* 1520: Фернан Магеллан Атлантик һәм Тымыҡ океан араһындағы боғаҙҙы аса (Магеллан боғаҙы).
* 1721: Батша Рәсәйе рәсми нигеҙҙә империя итеп иғлан ителә.
* 1879: Томас Эдисон үҙенең беренсе электр лампаһына һынау үткәрә.
* 1899: Владивостокта Көнсығыш институты асыла (хәҙер Алыҫ Көнсығыш дәүләт университеты).
* 1915: АҠШ һәм Париж араһында беренсе трансатлантик радиотелефон бәйләнеше урынлаштырыла.
* 1917: Петроград гарнизоны хәрби-революцион комитет яғына сыға.
* 1923: Мюнхенда донъялағы беренсе планетарий асыла.
* 1936: Ленинградта троллейбус йөрөй башлай.
* 1948: Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы атом ҡоралын юҡ итеү буйынса СССР-ҙың тәҡдимен кире ҡаға.
* 1966: Ҡыҫҡа авиалиниялар өсөн тәғәйенләнгән «ЯК-40» реактив самолеты тәүге осош яһай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:21 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1833: Альфред Бернхард Нобель, Швеция химигы, Нобель премияһын булдырыусы.
* 1896: Евгений Шварц, СССР драматургы, прозаик һәм сценарист.
* 1899: Григорий Роша́ль, СССР-ҙың театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1967). 
* 1903: Михаил Куприя́нов, СССР рәссамы, «Кукрыниксылар» ижади төркөмө ағзаһы, СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1958), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
* 1923: Михаил Бушно́в, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* 1928: Раднэ́р Моратов, СССР-ҙың кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986). (Василий Алибабаевич — «Джентльмены удачи»).
* 1930: Иван Сила́ев, СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1990—1991 йылдарҙа РСФСР Министрҙар Советы рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). 
* 1942: Елена Сана́ева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1990).
* 1945: Никита Михалков, СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, актёр, сценарист һәм продюсер. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984).
* 1949: Биньямин Нетаньяху, Израиль премьер-министры.
* 1950: Геннадий Онищенко, сәйәсмән, академик, медицина фәндәре докторы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:21 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1805: Горацио Нельсон, Англия адмиралы.
* 1976: Садиҡ Сайранов, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 1978: Анаста́с Микоя́н, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1943).
* 1979: Жозеф Котин, СССР-ҙың танк һәм тракторҙар конструкторы, генерал-полковник, техник фәндәр докторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1941). 
* 2007: Нәзиф Бәхтизин, Башҡортостандың ауыл хужалығы ғалимы, профессор, юғары мәктәп эшмәкәре. 1964—1973 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты ректоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).

##
Кёльн соборы

**Кёльн соборы** () — немец Кёльнда рим-католик готик соборы. Донъяның иң бейек сиркәүҙәре араһында өсөнсө урында. Халыҡ-ара мираҫ исемлеге объекттары исемлегенә индерелгән.
Кёльн архиепискобының төп храмы ике алымда төҙөлә — 1437 йй. һәм 1842—1880 йй. Төҙөлөш тамамланғас 157 метрлыҡ храм дүрт йыл буйы донъяның иң бейек бинаһы булып иҫәпләнә. 

## Тышҡы һылтанмалар

* Кёльнский собор в словаре «Величайшие храмы мира»

## Иҫкәрмәләр
Сәс

**Сәс** — кешенең башында үҫә торған мөгөҙ матдәнән ғибәрәт нәҙек кенә еп һымаҡ төктәр шәлкеме; һаҡлау ҡатламы составында булған өлөшө, һөтимәрҙәрың тире ҡатламы эпидермис сығарылма. Хайуаның ҡуйы сәс ҡатламы йөнө йә тиреһе атала.

## Мифологияла
Сәс кеше тәненең үлемһеҙ өлөшө булып тора; ул кеше үлгәс тә үҫеүен бауам итә, шуға күрә кеше тәненең иң мифологик өлөшө булып тора. Сәс менән төрлө йола, ырым, тыйыуҙар бәйләнгән. Сәс — юлға сығыу, уңыш юрау, теге донъяға оҙатыу символы булып тора.

*Сәсте теләһә ҡайҙа ташларға ярамай, баш ауырый. 
* Төшөңдә сәс күрһәң, бәхеткә. 

* Сәс йолҡоу — нимәгәлер үкенеп, үҙеңде үҙең өҙгөләү. 
* Сәскә сәс бәйләнеү — кейәүгә сығыу, өйләнешеү, бергә булыу. 
* Сәс менән иҙән һепереү — ярарарға тырышып бөтә нәмәне эшләргә әҙер булыу. 
* Сәс үрә тороу — ҡапыл бик ныҡ ҡурҡыу, аптырап ҡалыу. 

## Тышҡы һылтанмалар
* Причёски, типы волос, уход за волосами.

## Әҙәбиәт
* Волос. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона

## Иҫкәрмәләр
23 октябрь

**23 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 296-сы көнө (кәбисә йылында 297-се). Йыл аҙағына тиклем 69 көн ҡала.

 
## 
* 1689: Англия парламенты Хоҡуҡтар хаҡында билль ҡабул итә.
* 1914: Мәскәүҙә Щукин театр училищеһы асыла (хәҙер Борис Щукин исемендәге Театр институты).

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:23 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1715: Пётр II, Рәсәй императоры.
* 1734: Никола-Эдм Ретиф де ла Бретон, Франция яҙыусыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:23 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1872: Теофиль Готье, Франция яҙыусыһы.
* 1946: Эрнест Сетон-Томпсон, Канада яҙыусыһы.

##
22 октябрь

**22 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 295-се көнө (кәбисә йылында 296-сы). Йыл аҙағына тиклем 70 көн ҡала.

 
## 
* 1702: Пётр I етәкселегендәге рус ғәскәрҙәре Нотебург ҡәлғәһен ала.
* 1721: Рәсәй Империя итеп иғлан ителә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:22 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1844: Сара Бернар, Франция актёры.
* 1870: Иван Бунин, Рәсәй империяһы яҙыусыһы һәм шағиры, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:22 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1725: Алессандро Скарлатти, Италия композиторы.
* 1818: Иоахим Генрих Кампе, Германия философы.

##
Акаси-Кайкё

**Ака́си-Кайкё** () — Японияла аҫылма күпер, Авадзи утрауындағы Авадзи ҡалаһын һәм Хонсю утрауындағы Кобе ҡалаһын Акасы боғаҙы аша таташтыра. Донъяла иң оҙон аҫылма күпер: пилон бейеклеге 298 метр була, тулы оҙонлоҡ — 3911 метр. 

## Күпер менән бәйле рекордтар
* Гиннесстың рекордтар китабына күпер ике тапҡып керә: иң бейек аҫылма күпер һәм иң бейек күпер булараҡ, уның пилон бейеклеге 298 м, йәғни 90 ҡатлы йорттан бейегерәк. Һуңынан виадук Мийо күпере уны бейеклеге буйынса уҙып китә.
* Әгәр Акаси-Кайкё күперен тартып торған ҡорос сымдарҙы (диаметры 5,23 мм) һуҙһаң, Ер шарын ете тапҡыр уратып алырға була.

## Тышҡы һылтанмалар
* Акаси-Кайкё күпер .
25 октябрь

**25 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 298-се көнө (кәбисә йылында 299-сы). Йыл аҙағына тиклем 67 көн ҡала.

 
## 
* 1839: Манчестерҙа беренсе тимер юл поездары расписаниеһы ҡуллланыла.
* 1889: Эйфель башняһын төҙөү тамамлана.
* 1955: Беренсе микротулҡынлы мейес эшләнә.
* 1977: Советтар Союзында «СССР-ҙың халыҡ табибы» тигән маҡтаулы исем булдырыла.
* 1990: Таулы-Алтай автономиялы өлкәһе үҙен республика итеп иғлан итә.
* 1990:  телеуйынының беренсе сығарылышы.
* 2001: «Windows XP» системаһы ҡулланыуға тәҡдим ителә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:25 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1838: Жорж Бизе, Франция композиторы.
* 1843: Глеб Успенский, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.
* 1864: Тоҡтағол Һатылғанов, Ҡырғыҙстандың халыҡ аҡыны.
* 1881: Пабло Пикассо, Испания рәссамы.
* 1909: Минғәли Нәҙреков, театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1976), Татар АССР-ының халыҡ артисы (1967).
* 1920: Әмәт-Хан Солтан, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1943, 1945).
* 1926: Галина Вишне́вская, опера йырсыһы, театр режиссёры, педагог, актёр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).
* 1936: Виктор Ту́ров, кинорежиссёр, сценарист һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* 1938: Тамара Сёмина, театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).
* 1979: Михаил Галустян, Рәсәй юморисы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:25 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1971: Михаил Я́нгель, СССР-ҙың ракета-космос комплекстары конструкторы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959, 1961).
* 1973: Бирҙин Ғәли Иркәбай улы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 1999: Бату Мөлөков, композитор, Татар АССР-ының (1977) һәм РСФСР-ҙың (1981) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
* 2010: Валентина Гаганова, СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы, туҡыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).

##
24 октябрь

**24 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 297-се көнө (кәбисә йылында 298-се). Йыл һуңына тиклем 68 көн ҡала.

 

## 
* 1648: Вестфаль солохона ҡул ҡуйыу, 30 йыллыҡ һуғыштың тамамланыуы.
* 1857: Кембриджды тамамлаусылар Шеффилдта донъялағы беренсе футбол командаһын булдыра.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:24 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1804: Вильгельм Вебер, Германия физигы.
* 1882: Имре Кальман, Венгрия композиторы («Цирк принцессаһы»).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:24 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1601: Тихо Браге, Дания астрономы.
* 1948: Франц Легар, Венгрия композиторы.

##
Allure of the Seas

.

**Allure of the Seas** — Oasis классының икенсе круиз судноһы, Allure of the Seas Inc. компанияһың милеге. Финляндияла эшләнгән. Иң ҙур пассажир судноһы. Оҙонлоғо — 362 метр. 

## Тышҡы һылтанмалар

* Характеристики судна на странице Royal Caribbean (англ.)
* Морской бюллетень. Подробное описание корабля класса Оазис
Тверь өлкәһе

** Тверь өлкәһе** —Рәсәй субъекты, Үҙәк федераль округына инә.

Административ үҙәк —Тверь. Боронғо исемдәре- Тверская земля, Тверской край. Рәсәй Империяһы һәм РСФСР составында 1929 йылға тиклем ** Тверская губерния** исемен йөрөткән.

Мәскәү, Ярославль, Вологда, Новгород, Смоленск, Псков өлкәләре менән сиктәш.

1935 йылдың 29 ғинуарында ойошторолоп, 1990 йылға тиклем *Калинин өлкәһе* исемен йөрөткән.

Ленин ордены (1966) менән бүләкләнгән.

## Дәүләт ҡоролошо
Тверь өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма власть
Тверь өлкәһе  Хөкүмәте

Тверь өлкәһе Губернаторы — Тверь өлкәһе башлығы һәм Тверь өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Тверь өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.
Тверь өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Тверь өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Тверь өлкәһе суд системаһы составында:
# Тверь өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
# Тверь өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы
Тверь өлкәһе өлкә думаһы
Өлкә Парламенты — Тверь өлкәһе өлкә думаһы.

## География
Көнсығыш-Европа тигеҙлегендә урынлашҡан.

 

## Ҡоролош
Өлкәлә 7 ҡала округ һәм 36 район.

### Тораҡ пункттар

### Әлемтә

* Евразия Телеком
* Раском
* Ростелеком
* Синтерра
* TeliaSonera
* Старт Телеком
* Транстелеком
* Скай Линк
* МегаФон
* Билайн
* МТС
* Tele2

## Тверь крайы живопистә

|Тимков Н. Русская зима. Иней. 1969
|Тимков Н. Торжок. 1968
|Овчинников В. В Старице. 1974
|Осипов С. Дом с аркой. 1972
|Тимков Н. Утро. 1963
|Маевский Д. Апрель. 1968
|Маевский Д. Мартовское солнце. 1977
|Тимков Н. Летний день. 1965
|Тимков Н. Август. Академичка. 1960
|Тимков Н. Поле. Первый снег. 1967


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Правительства области 
* Сайт Законодательного собрания области 
* Тверская область в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Официальный список объектов историко-культурного наследия Тверской области 
* Достопримечательности Тверской области
* Электронная карта Администрации Тверской области
26 октябрь

**26 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 299-сы көнө (кәбисә йылында 300-сө). Йыл һуңына тиклем 66 көн ҡала.

 
## 
* 1861: Филипп Рейс телефон уйлап таба.
* 1900: Нью-Йоркта метро асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1645: Арент де Гелдер, Голландия рәссамы.
* 1685: Доменико Скарлатти, Италия композиторы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:26 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1909: Ито Хиробуми, Японияның беренсе премьер-министры.
* 1973: Семён Будённый, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре.

##
Бридж

**Бридж** () — интеллектуаль команда менән йәки парлап уйналған кәрт уйыны. Спорт Бридж — бер генә кәрт уйын, ҡайһы спорт төр менән булып тора. Бридж ҡатмарлылыҡдән шахмат һәм го менән сағыштыра. Төп төрлар — роббер һәм спорт. Роббер бридж өйҙә ҡуллана. 

## Тышҡы һылтанмалар
* Рәсәй спорт бридж федерация

## Иҫкәрмәләр
27 октябрь

**27 октябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 300-сө көнө (кәбисә йылында 301-се). Йыл аҙағына тиклем 65 көн ҡала.



## 
* 1918: хәҙерге Иркутск дәүләт университеты эшләй башлай.
* 1982: Ҡытайҙа халыҡ һаны бер миллиардтан аша.

## 

### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:27 октябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1728: Джеймс Кук, Англияның диңгеҙ сәйәхәтсеһе.
* 1782: Никколо Паганини, Италия композиторы һәм скрипкасыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:27 октябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1449: Олуғбәк, Төркиәнең дәүләт эшмәкәре, ғалим.
* 1505: Иван III, рус батшаһы.

##