open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ерекле (Беләү ҡушылдығы)

**Ерекле**  — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡала округы биләмәләрендә аға.

## Географияһы
Ерекле йылғаһы Беләү йылғаһының уң ярына тамағынан өҫтәрәк ҡушыла. Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы анклавы Медногорск ҡала округындағы Никитино ҡасабаһы эргәһенән аға

Беләү йылғаһы ҡушылдығы булараҡ, Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса, йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимакаһы белгесе С. М. Стрельников «Кувандыкский край в географических названиях» тигән китабында: *Джерекля, речка — правый приток Блявы около пос. Никитино города Медногорска. От местных башкир записана также форма Ерекле. А в книге 1989 г. речка отмечена как Джеракла. Топоним характеризует растительность: в башкирском языке ерек — «ольха», -ле — аффикс обладания. «Ольховая».*, тип яҙған.

*Ерек* — ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған мурт ағас, тигән аңлатма бирә Башҡҡорт теленең һүҙлеге
.

Ырымбур ҡалаһының «Южный Урал» гәзите 1990 йылда хәбәр итеүенсә, Медногорск ҡалаһында йәшәүселәр һуңғы йылдарҙа *Купороска* тип тә атай башлаған булған. Баҡһаң, йылғала кислота, баҡыр һәм сульфат миҡдары бик юғары икән, ә купорос көкөрт кислотаһы тоҙҙарының береһе Д. Чернавин.

Медногорск ҡалаһында Джерекля (Ерекле) урамы бар

## Экологик торошо
Ерекле йылғаһын Купороска тип атауҙары тураһында 1990 йылда — дәүләт тарафынан талаптар әле ярайһы ҡәтғи булған осорҙа яҙылған булған әле. Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты шахталарынан ағыулы сығанаҡтар Ерекле йылғаһына төшә һәм Беләү йылғаһына барып ҡоя, тип яҙған «Российская газета» 2003 йылда. Ерекле йылғаһына металл әйбер барып төшөүе була, «баҡыр»ға әйләнә, сөнки һыуҙа уның концентрацияһы шул тиклем ҙур

Ҡасандыр был ағыулы һыуҙарҙы комбинат насостар менән һурҙыртып торған, ләкин хәҙер насостар туҡтатылған: дәүләт мәжбүр итеү саралары булмағанда бындай сығымдарға мохтажлыҡ юҡ, тип хәбәр ителә гәзиттә

2017 йылда Екатерина Антоненкова тигән автор, был һыуҙар йылғаларҙан ер аҫты һыуҙарына ла эләгеүе бар, тип хәүефләнә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Джерекля
* Оренбургская Область, Медногорск Город, Джерекля Улица

## Әҙәбиәт
* 
* *Стрельников С. М.* Кувандыкский край в географических названиях. — Златоуст: Изд-во С. М. Стрельникова, 1994.
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 329-сы бит
Йәнбирҙе (шишмә)

**Йәнбирҙе** () — Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Рысай ауылы эргәһендә урынлашҡан шишмә.

## Атама тарихы
Йәнбирҙе — «Урал батыр» эпосында Урал менән Шүлгәндең атаһы. Эпостан мәғлүм булыуынса, Башҡортостандағы бик күп топонимика, бигерәк тә йылғалар, эпос геройҙары хөрмәтенә аталған.
Фәтих Фазылов үҙенең «Индоиранцы в составе древних башкир» китабында: «Бик күп Европа халыҡтарында Яна (Йәнбикә) — ҡатын-ҡыҙе, ә Ян (Йәнбирҙе) ир-ат исеме. Ерҙәге тәүге ҡоро урында ошо исемле тәүге кешеләр тураһында „Урал батыр“ халыҡ эпосында ла яҙылған. Йәнбирҙе — ир-ат йәне, изгелек, яҡтылыҡ, әүҙемлек, ыңғайлыҡ билдәһе. Йәнбикә — ҡатын-ҡыҙ башланғысы, яуызлыҡ, ҡараңғылыҡ, кирелек һәм пассивлыҡ билдәһе. „Ян“ һәм „Инь“ философик мәғәнәләренең Ҡытайҙан түгел, Уралдан сығыуы „Без истории нет будущего…“ китабында раҫлана», — тип яҙа.
Учалы халҡы «Урал батыр» эпосының район территорияһында барлыҡҡа килеүе тураһында үҙ версияһын тап бында Йәнбирҙе йылғаһы булыуы, Йәнбирҙенән алынған Йәнбирҙин фамилияһының киң таралыуы, һәм Ағиҙел, Яйыҡ, Уй, Әй, Мейәс йылғаларына ҡылысы менән сабып юл ярыу өсөн Урал батыр тап ошо ерҙә торорға тейеш булыуына бәйләй.

## Этимологияһы
Йәнбирҙе — фарсы теленән ингән «йән» һүҙенә башҡорт телендәге «бирҙе» һүҙе ҡушылып яһалған, яңы тормош бирҙе тигән мәғәнә аңлата. Шулай уҡ башҡорт телендә «йән» тигән һүҙҙәр менән яһалған кеше исемдәренә ғаиләләге бәхетте, уңышты бәйләү күренә: Йәнгилде, Йәнгил, Йәнбирҙе, Йәнсура, Йәнбикә, Йәнһылыу һ. б..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аль-Фатих Фазылов. Индоиранцы в составе древних башкир
* История Учалинского района
* Исемдәр донъяһында. Т. Күсимова
Ерекле мәмерйәһе

**Ерекле** () — Силәбе өлкәһе Әшә районындағы карст һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән мәмерйә. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1987).

## Тасуирламаһы
Коридорлы типтағы ҡыя карст ҡыуышлығы. Өҫкө девон - түбәнге карбон палеозой эзбизташтарында һалынған.
1 м бейеклектәге һәм киңлеге 0,6 метр тәшкил инеү тишеге төньяҡ-көнбайышҡа ориентирланған. Мәмерйәгә ингән ерҙән 3 метр үткәндән һуң 3x1x1 м ҙурлығындағы эзбизташ киҫәге коридорҙы ҡаплаған. Эзбизташ киҫәге артында мәмерйәнең иҙәне ҡапыл төшөп китә(15-35°). 12 м үткәс, коридор 3-4 метрға тиклем киңәйә һәм 6 м тиклем оҙон тауырт барлыҡҡа килтерә. Уның осонда 5 м самаһы оҙонлоҡтағы һәм тәрәнлеге 1,5 метрға еткән ер аҫты күле бар.

Тауырттың осонда түбә ҡапыл түбәнәйә, һыу аҫтында китә һәм тулыһынса ябыҡ сифон барлыҡҡа килтерә. Сифондан һуң 10 метр оҙонлоҡтағы һәм киңлеге 5 метрлыҡ тирәһе киләһе йомро тауырт асыла. Ул төньяҡтан көньяҡҡа тиклем төп коридорға ҡаршы һуҙылған. Төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрендә 2 ер аҫты күле-сифон бар. 1-се сифон өҫтөндә юғары булмаған сталагмиттар барлыҡҡа килгән.
Ҡар ирегәндә йәки ҡойма ямғырҙар яуғанда тәбиғи һыу баҫымы барлыҡҡа килә һәм һыу бөтә өҫтәрәк урынлашҡан карст бушлыҡтарын тултыра. Ер аҫты һыуҙары кимәле арта, был күл-сифон кимәленең ҡапыл күтәрелеүгә килтерә. Ул мәмерйәнең бөтә күләмен тултыра, 12 м бейеклеккә күтәрелә һәм  мәмерйә ауыҙы аша тышҡа аға башлай; мәмерйә карст сығанағы булараҡ эшләй башлай, ҡулауыҡтың биләүе буйлап көслө һыу ағымы күҙәтелә.

## Географик урыны
Ерекле мәмерйәһе Әшә йылғаһы буйында, Әшә ҡалаһынан 13 саҡрым төньяҡ-көнбайышҡа һәм Точильный ҡасабаһынан 1,5 саҡрым көнсығыштараҡ урынлашҡан. Мәмерйә Ерекле карст шишмәһе битләүенән 50-60 метр бейеклектә ята (мәмерйәгә инә торған урын менән шишмә бейеклеге араһында 10 м )

## Этимологияһы
Атамаһына килгәндә, уға Ерекле шишмәһенең исеме ҡушылған. "Ерекле"— ерек ағастары бай тигәнде аңлата.

## Мәмерйәне өйрәнеү тарихы
Ерекле мәмерйәһе күптән урындағы халыҡҡа билдәле; 20 быуат башында унан кварцлы ҡом сығарғандар. Тәүге тапҡыр мәмерйә 1977 йылда "Орион" коркинск спелеосекцияһының  ағзалары тарафынан өйрәнелә (етәксеһе Н. Барышников). 1980 йылда "Плутон" клубынан Силәбе спелеологтары ҡабаттан тикшереү үткәрә ( етәксеһе С. Савчук). 1993 йылдың мартында Мәскәүҙән һәм Силәбенән берләштерелгән экспедиция ағзалары аквалангтар менән 1-се сифонға төшәләр һәм сифондың артҡы өлөшөн тикшерәләр. Был ҡыуышлыҡ шишмәләр менән бергә динамик режимлы берҙәм гидрогеология системаһының өлгөһө булараҡ ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
1987 йылда М. А. Андреевтың, С. Баранов, А.П.Моисеев һәм Силәбе өлкәһенең 361-се башҡарма комитеты ҡарары буйынса 1987 йылда Ериклинский мәмерйәһенә тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.

## Иҫкәрмәләр
Дөйә ҡаяһы

**Дөйә** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Светлый районындағы ҡая. Региональ әһәмиәттәге геологик һәм геоморфологик тәбиғи ҡомартҡы.

## Географияһы
Дөйә һынын хәтерләткән ҡая Ырымбур өлкәһе Светлый районындағы Восточный ауылынан 8,5 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Әсеһыу (Ащесу) йылғаһының һул ярында, тамағынан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны — 3 гектар.

## Статусы

Дөйә ҡаяһы Ырымбур өлкәһе башлығының 1998 йылдың 21 майында ҡул ҡуйған «Ырымбур өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары» тураһындағы бойороғо нигеҙендә региональ әһәмиәттәге геологик һәм геоморфологик тәбиғи ҡомартҡы тип иғлан ителгән Дөйә ҡаяһы һыны Светлый районының флагында һәм гербында һүрәтләнгән.

## Тасуирламаһы
Кварциттан торған ҡая тәбиғи йоғонто һөҙөмтәһендә дөйә һынына инеп үҙгәргән. «Дөйә» ҡатмарлы бүлкәттәрҙән тора, уның уртаһында 14 метр бейеклектә ике кварцит ҡая урынлашҡан. Ҡая тирәләй ҡоралай, мышы, һыуыр (байбаҡ), төлкө осрай. Үҫемлектәрҙән селек, спирея, гөлйемеш, ҡара емешле мүшмел, дал сейәһе, айыу баланы үҫә. Петрофит үләндәр хас. Ҡаяла күк күгәрсен, һөдһөд, дала торомтайы оя ҡора.

## Риүәйәттәр
Дөйә ҡаяһына бәйле ике риүәйәт бар. Тәүгеһе буйынса, боронғо заманда тәкәббер дөйә Урал тауҙарының данына көнләшеп, уның менән ҡеүәтен үлсәп ҡарарға ҡарар иткән. Әммә ул алыш урынына килеп еткәс, тау менән тау ғына көрәшә ала тип, илаһтар дөйәне ташҡа әйләндергәндәр.

Икенсе риүәйәт уңдырышлы ерҙәр эҙләп далалар буйлап килгән каруан хаҡында һөйләй. Әммә ҡояш эҫеһенән һәм һыуһыҙлыҡтан кешеләр һәм хайуандар һәләк булған. Ахыр сиктә, ҙур карауандан бер генә дөйә тороп ҡалған. Алыҫта ул яр буйын һутлы йәшел менән ҡаплаған йылғаны күрә лә хәл туплар өсөн ергә ятҡан, әммә ҡояш нурҙары аҫтында ташҡа әйләнгән. Ул йылға Әсеһыу (Ащесу) булғандыр, сөнки дөйәнең башы нәҡ уның яғына ҡарап тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Скала Верблюд на сайте ООПТ России
* Скала Верблюд на сайте Краевед Оренбуржья
Упҡанкүл (күл, Асҡын районы)

**Упҡанкүл** (, *упҡын* `омут, бездна` һәм *күл* `күл мәғәнәһенә эйә`) — Башҡортостандың Асҡын районында Упҡанкүл ауылы эргәһендәге күл.

## Географияһы
Башҡортостандың Асҡын районында Яубүләк ауыл Советы территорияһында урынлашҡан. Күл исеме Упҡанкүл ауылы атамаһына ла күскән.
Координаталары: 55.9239/56.5042

## Топонимикаһы
15 гектар майҙанды биләгән Упҡанкүл күле атамаһын йәнәшендәге Упҡанкүл ауылы ла йөрөтә. 
Күлдең һәм ауыл атамаһының килеп сығыуы тураһында легенда бар. 
Һунарсылар, уңышлы ауҙан һуң өйҙәренә ҡайтып килешләй, осраҡлы ғына урман уртаһында ер аҫтынан урғылып ятыусы боҙ кеүек һалҡын һыулы шишмәләргә тап була. Бер ни тиклем ваҡыт үткәндән һуң, әлеге һунарсылар шул урынға килә, әммә ҡарурман һәм шишмәләр урынына киң майҙанда йәйрәп ятҡан күл күрә. Аптыраған һунарсылар: «Собхан Алла!» тип ҡысҡырып ебәрә, шунан бирле күлде Собханкүл тип атала башлай. Һуңыраҡ был урынға хәҙерге Ҡариҙел районы Тегермән ауылынан кешеләр күсеп ултыра. Һәм аҡһаҡалдар уларҙың тамыры хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районы башҡорттары менән бәйләнгән тип фаразлай. Улар мул һунар биләмәләре эҙләп төньяҡҡараҡ күсеп килгәндер. Яйлап күл атамаһы Упканкүл — «упҡын-күл» мәғәнәһен ала.

## Күлде һаҡлау
Тәбиғәт ҡомартҡыһы (БАССР-ҙың 26.12.1985 йылдың 26 декабрендә ҡабул ителгән 212-се ҡарары нигеҙендә, 1985 йылдан). Һаҡлау зонаһы майҙаны — 3,0 км². Упҡанкүл ауылы эргәһендәге һаҙлыҡ һәм күл дәүләт тарафынан һаҡлана. Әммә, мәктәп уҡыусылары экологик өмәләр үткәреп торһа ла, күлдең экологик хәле насар.

Һаҡлау объекттары: 1. Эталонлы һәм һирәк осраусы һаҙ үҫемлектәре берләшмәләре (күрәнле-һаҙ мүте торф ҡапламлы упҡынлы-күтерле (сплавинный) һаҙлыҡ). 2. Һирәк осрай торған үҫемлектәр популяцияһы (һомғол мамыҡбаш, һаҙ мүк еләге, түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне, инглиз ысыҡ үләне, һаҙ гаммарбияһы һ. б.).

Һаҡлаулы тәбиғәт территорияһының тәғәйенләнеше: бөтөн тәбиғәт комплексын һәм биологик төрлөлөгөн һаҡлау.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Упҡанкүл

## Сығанаҡтар
* Хисамитдинова Ф. Г., Сиразитдинов З. А. и др. Русско-башкирский словарь водных объектов Республики Башкортостан. Уфа, 2005.
* Хисамитдинова Ф. Г., Сиразитдинов З. А. Русско-башкирский словарь-справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан. Уфа, 2004
 
## Һылтанмалар
* 
* Упҡанкүл 
* Упҡанкүл ауылы картала
* Упҡанкүл ауылы 
* Упакнкүл тарихы 

## Иҫкәрмәләр
Бахмур (тау)

**Бахмур** — Силәбе өлкәһе Әшә районындағы тау түбәһе. Әшә районының иң бейек нөктәһе.

## Ҡылыҡһырлама
Тау ылыҫлы урман менән ҡапланған. Шулай уҡ бейеклеккә 1,5 тапҡырға еткән юғары үләндәр ҙә бар. Тау итәгендә таш йылға бар. Таштары мүк һәм лишайниктар менән ҡапланған. Улар аҫтында - Әтә йылғаһының ер аҫтындағы йырҙағы. Ошонда уҡ бер нисә тау шишмәһен бар, уларҙа тауға күтәрелеү алдынан эсәр һыу алырға мөмкин.

Түбәһендә асыҡ һауаға ҡатламташтар сығып тора, таштан һалынған ышыҡтар бар, унда һыу ҡояштан йәшенергә мөмкин.

Тау түбәһенә менеү ауыр түгел, шуға күрә походҡа балалар менән дә барырға мөмкин. Бахмур түбәһенән матур панорама асыла: һаҙлыҡтар, күлдәр , Баҫҡаҡ, Генерал һәм Йүкәле тауҙары күренә.

## Географик урыны
Әтә йылғаһының үрге аҡҡан урындарҙа Баскаҡ һыртынан көнбайышҡа табан урынлашҡан.
Әшә ҡалаһынан - 30 саҡрым, Силәбенән - 320 км, Өфөнән 90 км ара.

## Флора
Бахмур тауы битләүҙәрендә һирәк осрай торған үҫемлектәр үҫә: урал цицербитаһы (эндемик), айыу һуғаны; түбәһендә урал ҡамғағы осрай. Тау ылыҫлы-киң япраҡлы урмандар менән ҡапланған. Урман яһаусы ағас тоҡомдары: шыршы, пихта, ҡайын, ҡарама. Тәпәш урманда миләш, йүкә күп. Үҫемлектәр япмаһы ла бай: урман аҡландарында һәм болондарында клевер, мәтрүшкә, һары мәтрүшкә, сатырлы үҫемлектәр үҫә. Ҡайһы бер үләндәрҙең бейеклеге 1,5 метрға тиклем етә.

Бахмур тауы түбәһендә 2 гектар майҙанлы Әтә һаҙлығы урынлашҡан. Торф ҡатламының ҡеүәте 0,5 метр. Һаҙлыҡ ситтәре буйлап карлик ҡайын , арктик ива, сыбар бармаҡтымыр, мораҡ, ысыҡ үләне, инглиз ысыҡ үләне (Көньяҡ Уралда һирәк осраған төр), мүк еләге, күк көртмәле һәм башҡалар үҫә.

## Этимологияһы
Бахмур тауының атамаһы башҡортса *мәхмүр* һүҙенән килеп сыҡҡан тиҙәр. Мәхмүр һүҙе ғәрәп теленән килгән һәм иҫерек булыу тигәнде аңлата. Махмүр- (рус«упоённый») «хозурланған», мәҫәлән, үзбәк шағиры-сатирик Махмурҙың псевдонимы шул мәғәнәлә алынған. «Бағмыр»- ҡайһы бер диалекттарҙа ҡымыҙ ҡуры тигәнде аңлата (ҡур-закваска) .

## Иҫкәрмәләр
Чёртово Городище (тау)

**Чёртово Городище** — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге тау һәм шул исемле ҡая массивы. Тау ҡаялары менән 4,5 км Иҫәт ҡасабаһынан көньяҡҡа — Екатеринбург тирәһендә урынлашҡан. Тау түбәһендә елдән ашалған рәүешле гранит тау ҡалдыҡтары. Флораһы — ҡая үҫемлектәре. Геоморфологик тәбиғәт ҡомартҡыһ.ы, Популяр туризм һәм әүҙем ял итеү объекты. Ҡаяға үрмәләү спорты менән шөғөлләнеүселәр араһында ҙур популярлыҡ менән файҙаланыла
## Тасуирламаһы
Тау бөтә яҡтан тотош урман менән ҡапланған һөҙәк битләүҙәрҙән тора. Ҡаялар тау түбәһендәге һыртта, гранит плитәләрҙән өйөлгән постаментта, бейеклеге 25 метрлы айырым башня массивтары күтәрелгән. «Ҡаласыҡтың» төньяҡ стенаһы ҡаяға үрмәләүселәрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра..Бында төрлө ҡыйынлыҡтар буйынса юл: һулдан — яңы башлап үрмәләүселәр өсөн, уң һәм үҙәк өлөшөндә категориялы спортсмендар өсөн — текә ҡая трассаһы. Көньяҡ стенаһы һөҙәк. Баҫҡыс буйлап ҙур булмаған йылға Семипалатинка (Иҫәт йылғаһының ҡушылдығы) үҙәненә төшә.

1861 йылда тау ҡалдыҡтарына фәнни тасуирламаны беренсе булып УОЛЯ. ағзалары бирә. XIX быуаттың аҙағында, Урал тимер юлы асылғандан һуң, Шайтан ҡаласығына күпләп килә башлайҙар. 1980—1885 йылдарҙа ҡая районы туристар өсөн ябыла. Был йылдар эсендә сүп-сары түгепә, емеректәрҙән таҙартыла. СССР- ҙа беренсе скалодром. йыһазландырыла. Тәбиғи рәүештә үлән менән ҡаплана, ағастар үҫеп китә.

## Үҫемлектәре
Чёртово Городище флораһы бик күп ҡая үҫемлектәренән тора. Шул иҫәптән һаҡлауға индерелгән: Урал эндемигы Клера Астрагал (был уның иң Төньяҡ Уралдың көнсығыш битләүҙәрендәге урыны), ябай абаға , артыш һәм башҡа үҫемлектәр.

## Археологияһы
Ҡаласыҡ тарихи ҡомартҡы булып тора. Унда боронғо металлургия производствоһы, иртә тимер быуатына һәм урта быуаттарға ҡараған ҡорбан килтереү урыны бар. Этҡол мәҙәниәте керамика фрагменттары табылған. Шулай уҡ һуңғы ваҡытта: батыр, юдин һәм молчановский тибындағы (X—XIII бб. я. э.) 
Файл:Southern side of mountain Chertovo Gorodische.JPG| Ҡаяның көньяҡ стеналары 
Файл:Скалы "Чертово городище", Екатеринбург.JPG| Шайтан ҡаласығында ҡыш
Файл:Дорога на Чёртово городище - panoramio.jpg|alt=Гать Шайтан ҡаласығы яғына барған юл станцияһы |Шайтан ҡаласығы яғына барған юл станцияһы 
Файл:Чёртово Городище (Chertovo Gorodishche) - panoramio.jpg|Был юл Шайтан ҡаласығының көньяҡ яғына ауыша 
Файл:Чертово городище осенью.jpg|alt=Шайтан ҡаласығында көҙ |Шайтан ҡаласығында көҙ
Файл:Чертово городище на закате.jpg|Шайтан ҡаласығында киске шәфәҡ 
Файл:Chertovo gorodishe 20th century 1.jpg|thumb|Урал итәгендә "Шайтан ҡаласығы". В.Л.Метенков фотооткрыткаһы,XX быуат башында


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ете Ағай һәм Бер Һеңле

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Чертово Городище (гора)
* «Шайтан ҡаласығы: тәбиғәт мөғжизәләре тураһында ҡыҙыҡлы факттар» — ютубканал видеояҙма күҙәтеүе булған «Уралда».
* Урал. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия. Чёртово Городище
Уҫман торамалары

**Уҫман торамалары** () — Башҡортостандың Ауырғазы районы Төрөмбәт ауыл Советы Уҫман (Ҡаҙморон) ауылы биләмәләрендәге Бура мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары булып торған ике тораманан ғибәрәт

## I торама

### Тасуирламаһы
Уҫман торамаларының ***беренсеһе*** Ауырғазы районы биләмәләрендә Уҫман ауылынан төньяҡтараҡ, Өршәк йылғаһының уң ярында, үҙәненән ҡалҡыуыраҡ урында урынлашҡан. Беҙҙең эраға тиклем 14—13 быуаттарға ҡарай.

### Табылдыҡтар
Был тораманы 1970 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Пшеничнюк Анатолий Харитонович асҡан, археолог, тарих фәндәре кандидаты, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы Морозов Юрий Алексеевич өйрәнгән.

Тораманы тикшереүселәр тарафынан 1000 м2 ашыу ер ҡаҙылған. Был майҙанда 2 хужалыҡ ҡаралтыһы һәм 2 торлаҡ табылған. *Бер торлаҡтың* нигеҙе ергә ҡаҙып ултыртылған. Көнбайыш тарафында — 2 көлдөксә, үҙәк өлөштә — 5 сүп-сар соҡоро булған. Көньяҡ-көнбайыш ҡабырғаһында һикегә оҡшаған сығынтылар асыҡланған.

*Икенсе торлаҡ* уртаға ҡарай ауыш иҙәнле, ишеге йылғаға ҡараған, төньяҡ-көнбайыш ҡабырғала уйылған. Төньяғынан ҡаҙылған сүп-сар соҡоронда хайуан һөйәктәре, ярсыҡтар, көл һәм күмер ҡалдыҡтары табылған.

Ғилми тикшеренеү алып барыусылар 18 меңгә яҡын әйбер тапҡан. Банка кеүек балсыҡ һауыттарға төрлөсә биҙәктәр төшөрөлгән . Шлак киҫәктәре, һөйәк һәм бронза эш ҡоралдары килеп сыҡҡан.

## II торама

### Тасуирламаһы
Беҙҙең эраға тиклем 15—14 быуаттарға ҡараған ***икенсе тораманы*** 1994—1995 йылдарҙа Ю. А. Морозов тапҡан һәм өйрәнгән. Был ҡомартҡы элгәре Ҡаҙморон тип йөрөтөлгән шул уҡ Уҫман ауылынан көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта, Өршәк йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

### Табылдыҡтар
Бында эҙләнеүселәр 340 м2 самаһы майҙанды ҡаҙып тикшергән. Торлаҡ ҡалдығы һәм унда усаҡлыҡ эҙе табылған. Табылған балсыҡ һауыттар Бура, Алакүл, Фёдоровка, Межа мәҙәниәттәренә ҡарай тип билдәләнгән. Һөйәктән яһалған 3 тишкес, орсоҡбаш, хайуан тештәренән теҙелгән сулпылар килеп сыҡҡан

Уҫман торамалары материалдары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Поволжская археология. — 2018 № 3 (25). — e-ISSN 2500—2856

## Сығанаҡтар
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.
Арыҫлан (күл)

**Арыҫлан** () — Рәсәй, Ҡурған өлкәһе Щучье районындағы аҡмай торған күл. Иртыш һыу бассейны округына инә.

## Урынлашыуы
Күл Щучье ҡалаһынан 12 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Күл эргәһенән Мейәс ҡушылдығы Сүмләк йылғаһы ағып ята. Күл ярында өлкәнең Арыҫлан ауылы урамдары теҙелеп киткән.

## Тасуирламаһы
Аҡмай торған йәки тымыҡ күл тип ер өҫтө йәки ер аҫтынан ағымы булмаған күлдәрҙе атайҙар, күлдән һыу сығымы быуға әйләнеү, инфильтрация йәки яһалма һыу алыу ҡоролмаһы иҫәбенә тормошҡа ашырыла.

Ошондай күлдең һыу режимын һүрәтләү өсөн шулай уҡ «эндорейд күл» термины файҙаланыла. Ҡоро климатта бындай күлдә минераль тоҙҙар туплана. Тымыҡ күлдәр тирә-яҡ мөхит бысраныуға бик бирешеүсән була.

### Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу көҙгөһө майҙаны — 0,18 км2. Һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 1,2 км2. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 167 м.

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса күл Иртыш һыу бассейны округында, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһы Силәбе ҡалаһынан алып тамағына тиклем, бәләкәй йылға бассейны — Тубыл. Йылға бассейны — Иртыш.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501011111200009549.

## Тарихы
Күл дә, уның ярында урынлашҡан ауыл да бер үк Арыҫлан исемен йөрөтә. Атаманың килеп сығышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ, антропонимдан булыуы ихтимал. Был күл һыуын файҙаланған ауыл тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. 1834 йылғы рәүиз мәғлүмәттәре буйынса ауылда әйүкә-ҡалмаҡ ырыуы башҡорттары йәшәгән. 1926 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәрен алғанда иһә ауылда 238 кеше теркәлгән, уларҙың 220 — башҡорттар, 18 — урыҫтар булған. 2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда күпселек башҡорттар (95 %) йәшәй.

Революцияға тиклем Арыҫлан ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡалмаҡ улусы ҡарамағында була. Революциянан һуң Арыҫлан ауылы административ-территориаль йәһәттән бер нисә тапҡыр үҙгәреш кисерә: 1923 йылда Урал өлкәһе ойошторолғас, Силәбе округы Һарт-Ҡалмаҡ районының Әптекәй ауыл советы составына инә. 1924 йылда Һарт-Ҡалмаҡ районы үҙе исемен үҙгәртеп, Ялан районы булып китә. Ялан районы 1930 йылда бөтөрөлә, ауыл Щучье районында булып сыға. Район үҙе лә ике субъектҡа инеп ала: 1934 йылда Щучье районы Силәбе өлкәһенә, ә 1943 йылда — Ҡурған өлкәһе составына инә.

## Иҫкәрмәләр
Байрамғол (Һамар өлкәһе)

**Байрамғол** () — 1833 йылда Рәсәй империяһы Һамар губернаһында барлыҡҡа килгән, һуңынан бөткән башҡорт ауылы.

## Тарихы
Рәсәй империяһы Һамар губернаһында Байрамғол ауылы 1833 йылда Верхнеурал өйәҙенең 6-сы кантонынан, аныҡлап әйткәндә хәҙерге Баймаҡ районының Буранбай, Ишмөхәмәт, Фәйзулла, Ярат ауылдарынан 12 һәм Ырымбур өйәҙенең 9-сы кантонынан 7 ғаилә күсенеп килеп төпләнеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Ауылға бер туған Юлмөхәмәт, Илмөхәмәт, Хужамөхәмәт Байрамғоловтар исем бирә.
1834 йылда 23 хужалыҡта барлығы 79 кеше йәшәүе теркәлә. Улар араһында иң өлкән кеше — Бирҙеғәле Аҡбулдинға 68 йәш булһа, иң йәше — Ҡаҙгилде Бармаҡовтың Ноғман атлы улына ни бары алты ай ғына була.
1850 йылда Хәсән ауылындағы 2-се йәмиғ мәсетенә башҡа ауылдар менән бер рәттән 176 кеше йәшәгән Байрамғол ауылы ла ҡарауы мәғлүм. Был ваҡытта ауыл халыҡ һаны буйынса 363 кеше йәшәгән Диңгеҙбайҙан ҡала, икенсе урында тора.
Артабанғы йылдарҙа Байрамғол ауылы иҫәпкә алынмай, ауыл үҙе картанан юғала. Унда йәшәүселәр кире Башҡортостандың Баймаҡ районына үҙ ауылдарына ҡайта, бер өлөшө Ырғыҙ-Кәмәлек буйындағы башҡа башҡорт ауылдарына күсенә.
Күренеүенсә, тағы шундай бер нисә башҡорт ауылы кеүек, Байрамғол ауылының ғүмере ҡыҫҡа була. Әммә Волга буйы башҡорттарының Башҡортостанда йәшәүсе ҡәрҙәштәре менән элек-электән бәйләнеш тотоуы, аралашыуы ошонда ла асыҡ күренә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Тол ҡалҡыулығы

**Тол ҡалҡыулығы** (**Чернушинск-Юговск ҡырлаһы**) — Рәсәйҙең Пермь крайы Көнсығыш-Европа (Рус) тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә Урал тауҙары  ҡалҡыулығы. Кама, Сылва, Ирень һәм Вишерайылғалары араһында урынлашҡан.

Ҡалҡыулыҡтың көньяғында— Пермь крайының иң ҙур йылғаларының береһе Толдың инеше урынлашҡан. Көнсығыш өлөшөндә ҡалҡыулыҡтың иң бейек түбәләре — Аҡтау (450 м) һәм Уҫаҡбаш (Осиновая Голова) (430 м) урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә рельефтың карст формалары осрай.

Крайҙың башҡа бындай орографик ойоштормаларынан Тол ҡалҡыулығы рельефының бик ныҡ йырғыланғанлығы менән айырылып тора.

## Әҙәбиәт

* *Копп М. Л., Вержбицкий В. Е., Колесниченко А. А., Копылов И. С.* Новейшая динамика и вероятное происхождение Тулвинской возвышенности (Пермское Приуралье) // Геотектоника. — М., — 2008. — № 6. — С. 46-69.

## Һылтанмалар
http://tourclub-perm.ru/dnevniki_pokhodov/pvd_tulviskaya_vozvyshennost_2010/ Турклуб Зодиак

https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/251605 Академик. 

* Тулвинская возвышенность в Энциклопедии Пермского края
Кесе Боғаҙаҡ

**Кесе Боғаҙаҡ** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районы ҡасабаһы. Степное ауыл биләмәһе составына инә.

Ҡасаба 19 быуат аҙағында төҙөлгән утар урынында үҫеп сыҡҡан (башҡа фараздар ҙа бар)

## Топонимика
Ҡасаба Кесе Боғаҙаҡ күле буйында урынлашҡан, атамаһы ошо күл исеменән алынған.

## Географияһы
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара 20 км, ауыл биләмәһе үҙәге Степное ауылына тиклем ара 9 км. Рельефы Урал һырттары армыттарынан ярымтигеҙлеккә күсеү. Ландшафты ҡылғанлы-төрлө үләнле дала. Кесе Боғаҙаҡты күрше тораҡ пункттар менән шоссе юлдар бәйләй. 1900 йылда Верхнеурал станицаһы йортона ингән; унда 32 хужалыҡ иҫәпләнгән. Революцияға тиклем казактар ултырағы булған. Коллективлаштырыу йылдарында Буденный исемендәге колхоз ойошторола. Статистика мәғлүмәттәре буйынса, 1926 йылда ҡасаба Боғаҙаҡ (Берестин) ауыл Советы составында була; 70 хужалыҡтан тора; унда башлыса украиндар йәшәй. 1963 йылда Кесе Боғаҙаҡ күршеләге Боғаҙаҡ-Уйск ҡасабаһы менән берләштерелә (1926 йылда бында 99 хужалыҡ иҫәпләнә; 408 кеше йәшәй: 403 урыҫ, 5 сыуаш). 1960-сы йылдарҙа Кесе Боғаҙаҡта «Красный Октябрь» совхозының 6-сы бүлексәһе, үҙгәртеп ҡорғандан һуң «Уральский» совхозы бүлексәһе (1992 йылдан «Уралец» ауыл хужалығы предприятиеһы) урынлаша. Бүлексә һөтсөлөк малсылығына махсуслашҡан. Хәҙерге ваҡытта Кесе Боғаҙаҡты фермерҙар арендалайҙар. Өйҙәрҙе Магнитогорск кешеләре һатып ала. Урындағы халыҡ шәхси ярҙамсы хужалыҡ тота. Ауылда клуб, башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.

## Халҡы

(1900 йылда — 203, 1926 йылда — 282, 1966 йылда — 621, 1995 йылда — 290, 2002 йылда — 222 кеше).

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтар: урыҫтар (78 %), башҡорттар (15 %).

## Урамдары
— Дачная урамы

— Тыныслыҡ урамы

— Мәскәү урамы

— Күл урамы

— Хеҙмәт урамы

— Көньяҡ урамы

— Ҡояшлы урамы

— Ялан урамы

— Рәсәй урамы

## Һылтанмалар
* Поселок Малый Бугодак

## Иҫкәрмәләр
Макушин районы

**Макушино районы** — Рәсәй Федерацияһы,Ҡурған өлкәһендәге административ-территориаль берәмек (район). Урындағы үҙидараны ойоштороу сиктәрендә район эсендә муниципаль округ статусы булған муниципаль берәмек (2005 йылдан 2020 йылға тиклем — муниципаль район статусы менән) урынлашҡан.

## Географияһы
Район Ҡурған өлкәһенең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм Ҡаҙағстан, шулай уҡ Половинский, Лебяжьевск, Мокроусов, Частоозёрск, Петухов райондары менән сиктәш. Район биләмәһе аша Көньяҡ-Урал тимер юлы үтә.

## Тарихы
Район 1924 йылдың 29 февралендә Урал өлкәһе составында ойошторолған. 1934 йылдың 17 ғинуарында — яңы ойошторолған Силәбе өлкәһе, 1943 йылдың 6 февралендә Ҡурған өлкәһе составына инә. 1963 йылда район бөтөрөлә, ә 1964 йылда яңынан тергеҙелә.

Ҡурған өлкәһенең 2004 йылдың 6 июлендә ҡабул ителгән 419-сы һанлы Законына ярашлы районға муниципаль район статусы бирелә. Район территорияһында 19 муниципаль берәмек: 1 ҡала һәм 18 ауыл биләмәһе (ауыл советтары) барлыҡҡа килтерелә.

2020 йылдың 3 июлендә муниципаль район Макушин муниципаль округы итеп үҙгәртелә.

Ярашлы административ-территориаль район составында райондың бөтә ауыл советтары ла бөтөрөлә һәм райондың дөйөм биләмә менән берләштерелгән тораҡ пункттарын үҙ эсенә алған статус бирелә.

## Халҡы

; Урбанизация

Ҡала шарттарында (Макушино ҡалаһы) район халҡының 51,66 % йәшәй.

; Милли составы

Урыҫтар һан яғынан өҫтөнлөк итә. Шулай уҡ ҡаҙаҡтар бар, уларҙың ата-бабалары бында 1920—1930 йылдарҙа төпләнгән булған.

## Территориаль ҡоролошо
Административ-территориаль ҡоролош сиктәрендә район административ-территориаль йәһәттән бүленгән берәмектәр: 1 район буйһоноуындағы ҡала һәм 14 ауыл советы.

Муниципаль ҡоролош сиктәрендә муниципаль районға 15 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе һәм 14 ауыл биләмәһе ингән.

### Тораҡ пункттар
Макушин районда 47 тораҡ пункт.

## Иҡтисады
Район иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы производствоһы тәшкил итә. Етештерелгән продукция күләме буйынса иң ҙуры — «Родина» ауыл хужалығы производство кооперативы, «Коноваловский» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте, мөгөҙлө эре мал һәм иген культураларын үҫтереү буйынса махсуслашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте Курганской областной Думы 
* Официальный сайт района
Тәрәнкүл (Ҡурған өлкәһе)

**Тәрәнкүл** () — Рәсәй, Ҡурған өлкәһе Макушин районындағы күл.

## Географияһы
Ҡурған өлкәһе Макушин районындағы хәҙер инде бөтөрөлгән *Оло Курейный ауыл Советындағы* күл. Яҡындағы ауылдар — Оло Курейный, Клюквенный. Элгәре уның ярында ауыл Советы үҙәге дәрәжәһендәге Оло Курейный ауылы булған. Төньяғынан һәм көньяғынан Тәрәнкүлде йәнә ике һыу ятҡылығы — Курейный һәм Әсе Тәрәнкүл аймаған. Балыҡ тотоу — түләүле.

Күл сик янында урынлашҡан, шуға күрә унда үтергә сик хеҙмәтенән махсус рөхсәт талап ителә. Рөхсәтте Ҡурған-паркта урынлашҡан күҙәтеү пунктынан алырға мөмкин.

Координаттары 54°55’33.5"N 66°56’42.3"E
.

## Тасуирламаһы
Тәрәнкүл күленең майҙаны 2 квадратных километр тәшкил итә. Иң тәрән урыны 3,5 метр. Оҙонса түңәрәк һыҙатланышлы, көнсығыштан көнбайышҡа һуҙылған. Күл бейек ҡырластар менән уратып алынған.

### Флораһы һәм фаунаһы
Күлде ярайһы киң генә итеп ҡамышлыҡтар уратып алған.

Тәрәнкүлдә ҡорман, һаҙан, һыла, алабуға,аҡ сабаҡ тереклек итә. Балыҡсыларға 2,5 килограмға еткән ҡорман, 3 килограмлыҡ — һыла, 12 килограмға еткән карп эләккеләй.

## Балыҡсылар ярыштары
Тәрәнкүлдә балыҡсылар араһында ярыштар ҙа үткәрелә. Ҡурған өлкәһенең 2016 йылда балыҡсылар араһында үткәрелгән асыҡ спорт чемпионаты тап ошо күлдә булған.

Өс көн дауамында йәки 72 сәғәт эсендә ике спортсы составындағы ун команда үҙҙәренең балыҡ ҡармаҡлау оҫталығын күрһәтергә һәм тотолған балыҡтың дөйөм ауырлығы буйынса ярышташтарын уҙып китергә тырыша. Иҫәп башланһын өсөн тотолған бер дан абалыҡтың ауырлығы 1,5 килограмдан кәм булмаҫҡа тейеш тигән шарт ҡуйыла. Табыш үлсәнгәндән һуң, ярыш ҡағиҙәләренә ярашлы, кире күлгә ебәреләнан башлана һәм күлгә сығарыла. Мәгәр, тейешле ауырлыҡҡа етмәгән балыҡтар йышыраҡ ҡаба.

Шул уҡ регламент буйынса, ярыш процесында ике кешелек командаға балыҡ емен 200 килограмдан ашыу ҡулланырға рөхсәт ителмәй. Әүәләнгән ем ҙурлығына ла талап көслө — диаметры 70 миллиметрҙан артмаҫҡа тейеш.

Дөйөм алғанда, чемпионатта ҡатнашыусылар тейешле ауырлыҡтағы 76 зачет карп алған. Иң ауыры 6 килограмм 450 г тартҡан. Тотолған балыҡтың дөйөм ауырлығы 156 килограмм тәшкил иткән.

## Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡорт телендәге тәрән һәм күл тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Тәрәнкүл атамаһын йөрөткән күлдәр һәм улар янында урынлашҡан ауылдар байтаҡ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тәрәнкүл (Ҡоншаҡ районы)
* Тәрәнкүл (Силәбе өлкәһе)
* Оло Тәрәнкүл
* Тәрәнкүл (Ҡыҙыл Армия районы)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 861 бит.
Ишембай (Һарытау өлкәһе)

**Ишембай** (Юлдашбай) () — Рәсәй империяһы Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенә ингән Күҙәбай улусына ҡараған (хәҙер Һарытау өлкәһенең Перелюб районы биләмәһенә инә), хәҙер бөткән ауыл.

## Тарихы
Тарихсы Әнүәр Әсфәндийәров Ишембай (Юлдашбай) ауылының 1817 йылдан 1833 йылға тиклемге арауыҡта барлыҡҡа килеү ихтималлығын фаразлай. Уға 90 йәшлек Ишембай Йәнбәков (1744) нигеҙ һала. Ауыл 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ул күрһәтелмәһә, 1834 йылда иҫәпкә алына. Ул ваҡытта унда 19 хужалыҡта 74 ир-ат теркәлә.
Ауыл рәсми рәүештә Юлдыбай тип аталғанға тиклем Ишембай-Юлдашбай тип, ике исем менән аталып йөрөй.
1850 йылда ауылда 128 кеше иҫәпләнә. 1889 йылда халыҡ һаны 343 кеше була. 1897 йылда был һан 375-кә етә. 1910 йылда ауылда - 422, 1918 йылда 648 кеше йәшәй.
Ишембай-Юлдашбай ауылы мәсете Күҙабай ауылы мәхәлләһенә беркетелә. Бөгөн был ауыл юҡҡа сыҡҡан.

## Этник составы
16 кеше, шул иҫәптән Юлдашбаевтар, Табын улусынан күсенә (14-е — Күрпәстән, 2--һе -Йомрандан), 1 кеше (Әлмөхәмәт Айсыуаҡов) Бәләбәй өйәҙенең 12-се кантонына ҡараған Яйыҡ-Суби-Мең улусының Сурай ауылынан күсенеп килә. Күрпәс-табындар Верхнеурал өйәҙенең 6-сы һәм Ырымбур өйәҙенең 9-сы кантонынан сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Кругликов П. В. Список населенных мест Самарской губернии, по сведениям 1889 года. - Самара, 1890.
* Протопопов И. А. Список населенных мест Самарской губернии... - Самара, 1900.
Кәбирова Мәрйәм Шакир ҡыҙы

**Кәбирова Мәрйәм Шакир ҡыҙы** (7 апрель, 1955 йыл) — уҡытыусы, методист, йәмәғәт эшмәкәре, хеҙмәт ветераны.

## Биографияһы
Кәбирова Мәрйәм Шакир ҡыҙы 1955 йылдың 7 апрелендә Мәсетле районы Айып ауылында тыуған.
1963−1966 йылдарҙа Айып башланғыс мәктәбендә белем ала.
1967—1970 йылдарҙа Әбдрәхим һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡый.
1970—1974 йылдарҙа Мәсәғүт педагогия училищеһында белем ала.
1974—1982 йылдарҙа Нуриман районы Ишморат ауылына башланғыс кластар уҡытыусыһы итеп эшкә ебәрелә.
1983—1991 йылдарҙа Әбдрәхим, Теләш, Оло Ыҡтамаҡ мәктәптәрендә башланғыс кластар, башҡорт теле һәм әҙәбиәте укытыусыһы булып эшләй.
1991—2005 йылдарҙа Теләш мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы,
2005—2015 йылдарҙа Мәсетле районы мәғариф бүлегенә туған телдәр буйынса методист итеп күсерелә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2001 йылда «Минең ғаиләм — минең байлығым» район конкурсында еңеү яулайҙар.
Мәрйәм Шакир ҡыҙы «Йыл уҡытыусыһы — 2004» район конкурсы призеры була.
2005—2015 йылдарҙа район ҡатын — ҡыҙҙар советы ағзаһы,
2010 йылдан Мәсетле районы башҡоттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы.
«Зөбәржәт» район фольклор ансамбленың актив ағзаһы. 2020 йылда «Зөбәржәт» ансамбле Екатеринбург ҡалаһында үткән «Урал һандуғасы» регион — ара фольклор конкурсында 2 урын яуланылар.
2005—2015 йырдарҙа Мәсетле районы терминология комиссияһы ағзаһы була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы (2009, 2015 йылдар)
* Хеҙмәт ветераны (2012 йыл).
* Нуриман районы мәғариф бүлегенең Почет грамотаһы (1978 йыл)
* Мәсетле районы мәғариф бүлегенең Почет грамотаһы (1983, 1991, 1998 йылдар),
* Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы муниципаль районы хакимиәтенең Почет грамотаһы (2002, 2008 йылдар)

## Иҫкәрмәләр

 

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
Рафтау

**Рафтау** (, , ) — Башҡортостан Республикаһы Архангел районының Аҙау ауыл Советы составындағы 2005 йылда юҡҡа сыҡҡан ҡасаба. Рафтау тимер юл инфраструктураһы объекттарын хеҙмәтләндә.

Ғәмәлдә ҡасаба һәм Рафтау станцияһы (тимер юл разъезы) биләмәһе Аҙау ауылы составына инә.

## Тарихы
1972 йылдың 1 июленә ҡарата һәм алдараҡ та Рафтау ҡасабаһы теркәлмәгән.

1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата Рафтау Аҙау ауыл Советы составына инә. Күпселек милләт — башҡорттар.

Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:

4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:

2) Архангел районында

е) Аҙау ауыл Ссоветының Рафтау ҡасабаһын

## Географияһы
Урманлы ерҙә урынлашҡан.

## Географик урыны
1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата алыҫлығы:

* район үҙәгенә (Архангел) тиклем: 30 км
* ауыл Советы үҙәгенә (Валентиновка) тиклем: 2 км
* яҡындағы тимер юл станцияһына (Рафтау) тиклем: 0 км

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326—383. С.34

## Һылтанмалар
* Равтау н географик мәғлүмәттәр базаһы GeoNames
Богдановка (Әлшәй районы)

**Богдановка** — Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Әбдрәшит ауыл Советы составындағы 1986 йылда бөтөрөлгән ауыл.

## Тарихы
1952 йылда Әбдрәшит ауыл Советы составына ингән, урындағы ике юл сатында урынлашҡан ауыл була .

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһында»  Н 6-2/396 номерлы указы менән иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөлә.

## Халҡы
Халыҡ һаны: 1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 166 кеше; 1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата 28 кеше иҫәпләнә.

; Милли составы

1969, 1972 йылдарҙа украиндар күпселек тәшкил иткән. 1981 йылда  урыҫ милләте кешеләре күпселек була.

## Географияһы
Богдановка ҡасабаһы урман-дала зонаһында урынлашҡан. Климаты уртаса континенталь. Һауа торошо  тотороҡло. Бөтә йыл дауамында ҡояшлы көндәр күберәк. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +3,3С° тәшкил итә. Иң һыуыҡ ай ғинуар, уртаса айлыҡ температура -14,2С°. Иң эҫе ай - июль, уртаса айлыҡ температура +20,0С°. Абсолют минималь һауа температураһы -45 С°, абсолютная максималь һауа температураһы +40 С°.  Карбонатлы һәм һелтеһеҙләнгән ҡара тупраҡлы ер. Ландшафт даланыҡына тартым. 

## Географик урыны
Алыҫлығы:

* район үҙәгенә (Раевка) тиклем: 32 км (1952 й.), 28 км (1972, 1981 йылдарҙа)
* ауыл Советы үҙәгенә (Әбдрәшит) тиклем: 7 км (1952 й.), 5 км (1972, 1981 йылдарҙа)
* яҡындағы тимер юл станцияһына (Раевка) тиклем: 32 км(1952 й.), 28 км (1972, 1981 йылдарҙа)

Богдановкаға яҡын тораҡ пункттар: Әбдрәшит, Ҡырым, Линда, Әбделкәрим, Игенсе, Красная Звезда, Бәләкәй Әбдрәшит, Балҡан, Михайловка, Николаевка, Һартбаш ауылдары.

## Әҙәбиәт

* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.13
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. С.21
* Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года/Изд. 6-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — 388 с. C.19
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. С.27

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://etomesto.com/map-ufa_administrativnaya-1953/?x=55.200000&y=53.950000
* Geonames.org:Бабий
* https://studbooks.net/856401/estestvoznanie/fiziko_geograficheskaya_harakteristika_rayona_issledovaniya
Мырҙаҡай (Баймаҡ районы)

**Мырҙаҡай** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ярат ауыл Советы составында була. 1795 йылда теркәлгән, 1945 йылдан һуң исемлектән алынған.

## Географик урыны
Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында, Аҡкүл исемле бәләкәй бер күл эргәһендә урынлашҡан. Ауыл советы үҙәге Ярат ауылынан — 3 км, район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан — 33 км, Сибай тимер юлы станцияһынан 74 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
Мырҙаҡай ауылы эргә-тирәләге ауылдар менән сағыштырмаса ҙур ауыл була: XVIII быуат аҙағында 51 йортта 332 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 186 ир-егет, 146 ҡатын-ҡыҙ. Ауылда бөрйән ырыуы вәкилдәре йәшәй. Ауылға Ҡарағужа ауылы (Ырымбур өйәҙе) кешеләре нигеҙ һалған. Исеме бында тәүгеләрҙән булып төпләнгән йорт старшинаһы Әптекәй Мырҙаҡаевтың хөрмәтенә бирелгән. 1816 йылда ауылда Әптекәй үҙе һәм старшина Йәноҙаҡ Мырҙаҡаев теркәлгән. "Генеалогия һәм архивтар сайты"нда башҡа мәғлүмәттәр бирелгән: тәүге төпләнеүсенең исеме билдәһеҙ, уның улдары 45 йәшлек йорт старшинаһы Йәноҙаҡ һәм 46 йәшлек есаул Артышай, Артышайҙың улы — Әптекәй, Йәноҙаҡтың — Йәрмөхәмәт һәм Уйылдан. Мырҙаҡай менән Йомаш ауылдары араһында ниндәйҙер бәйләнештәр булыуы фаразлана, 1812 йылда Йомаштан 6 ғаилә күсе килә.

Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән, шул уҡ ваҡытта иген дә сәскән. 1843 йылда 32 бот ужым бойҙайы һәм 224 бот ярауай бойҙайы сәселгән. 1839 йылда 211 кеше 246 йылҡы малы, 311 һыйыр, 117 һарыҡ һәм 83 кәзә тотҡан. Йәйләү урындары — Аҡморон, Бешәҙе, Һаҡмар йылғалары буйында.
1859 йылда Мырҙаҡай ауылында 23 йортта 136 кеше йәшәгән. Сирек быуат үтеүгә әлеге һандар үҙгәрешһеҙ ҡала. Яҡынса шул уҡ һандар совет осоронда ла һаҡланып килә (1920). Һуғыш ваҡытында һәм һуғыштан һуңғы тәүге йылдарҙа ауыл халҡы башҡа ауылдарға күсенә башлай.

## Билдәле кешеләр
— Ишдәүләт Ишембәтов һәм Йәнебәк Мөрсәлимов — Парижды яулаған 15-се полк яугирҙары
— Дәүләткилде Ҡотлогилдин — 1812 йылғы Ватан һуғышында һәләк булған
— Әхмәров Ғәйфулла Ғәйнулла улы — тракторист, Ленин ордены кавалеры
— Мырҙаҡаев Яһаннур Мостафа улы — колхоз, ауыл Советы рәйесе, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры
— Уйылданов Ибраһим Ҡаһарман улы — колхоз рәйесе, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры
— Уйылданов Ибраһим Ҡаһарман улы — колхоз рәйесе
— Уйылданов Ибраһим Ҡаһарман улы — колхоз рәйесе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
— 

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Хоҙайбирҙе МТС-ы

**Хоҙайбирҙе МТС-ы** ҡасабаһы — Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы Йомағужа ауыл Советы составындағы бөтөрөлгән ҡасаба. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районының Йомағужа ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан була.

Хәҙер — Йомағужа ауылының Хоҙайбирҙе урамы.

## Географияһы
Иртөбәк йылғаһы ярында, ул Ағиҙелгә ҡойған ерҙә урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡасаба 1930-сы йылдарҙа асылған машина-трактор станцияһы эргәһендә барлыҡҡа килә.

1960 йылдың 29 сентябрендәге ҡарар менән Йомағужа ауылы һәм Йомағужа ауыл Советының Хоҙайбирҙе МТС-ы ҡасабаһы бер Йомағужа ауылына берләштерелә.

## Билдәле кешеләре
- Сайранов Садиҡ Уйылдан улы (1917—1976), Советтар Союзы Геройы (1945 йылдың 24 мартында бирелә). 1935 йылдың сентябренән 1938 йылдың сентябренә тиклем «Урал» колхозының Йомағужа ауылы Хоҙайбирҙе МТС-ында тракторсы булып эшләй.

- Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы (1899—1947), дәүләт эшмәкәре. 1933 йылдан 1937 йылда ҡулға алынғанға тиклем политбүлек начальнигы, һуңыраҡ БАССР-ҙың Йомағужа районы Хоҙайбирҙе МТС-ы директоры.
- Мәсәғүтов Ғүмәр Ибәт улы (1908—1993), 1938—1942 йылдарҙа 1-се Йомағужа урта мәктәбенең беренсе директоры, марксизм-ленинизм классиктары хеҙмәттәрен урыҫ теленән башҡорт теленә тәржемә итеү буйынса Ленин комиссияһында тәржемәселәрҙең береһе, Хоҙайбирҙе МТС-ы партия комитеты секретары була.

## Инфраструктураһы
Машина-трактор станцияһы. Уның янында 1935 йылда уҡ, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тракторсылар курсы үткәрелә,

## Һылтанмалар
* 2544. ф., 1 йөҙө, 22 ед. хр., һәр дата: 1938—1958. МТС худайбердинский, Йомағужа р-н
* Исякаев, А. 35 йыл трактор [Текст] / А. Исякаев // октябрь юлы. — 1971. — 10 апрель. — С. 3.

## Иҫкәрмәләр
Убалы (күл)

**Убалы** күле — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районы Шәрип ауыл Советының Убалы ҡасабаһы янында, элекке Убалы тимер юлы станция эргәһендәге һаҙлыҡлынған күл. Һыу ятҡылығының майҙаны — 2,64 км². Һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе киңлеге — 50 метр, яр һыҙаттары — 50 м.

## Исеме

Күлдең исемен башҡорттар Убалы тип атаған. Атама "Уба" һүҙенән -лы аффиксы ярҙамында яһалған. Күл янында урынлашҡан ауыл да күл исеме менән аталған, Ул ауылда Ҡурған башҡорттары — ялан ҡатай башҡорттары менән башҡорт-керҙәштәре йәшәгән.

Убалы күле атамаһы башҡа объекттарға ла бирелгән, мәҫәлән, Сталин исемендәге колхоз да уның исемен йөрөтә.

## Тасуирламаһы
Убалы күле Ҡушкүл, Күмәлтә, Күктәкә, Бурлыскүл күлдәре, шулай уҡ Офицерҙар һәм Яманай күле Әлмән районы Шәрип ауыл Советының иң ҙур күлдәре исемлегенә инә.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500311111200004384. Тубыл йылғаһы бассейнына ҡарай. Йылға бассейны - Иртыш. Гидрологик өйрәнеү коды: 211200438.

ГӨ буйынса том номеры: 11

ГӨ буйынса сығарылыш: 2

Күлдең һыу өҫлөгөнөң ҡоро ер (яр) менән киҫелешеү һыҙығы - 169 метр.
Һыу хужалығы участкаһы: Уй йылғаһы ҡойған урындан алып Ҡурған ҡалаһына тиклем Тубыл йылғаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Убалы (Ҡурған өлкәһе](https://ba.wikipedia.org/wiki/Убалы_(Ҡурған_өлкәһе))
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Убалы (озеро) (англ.). www.geonames.org. Дата обращения: 19 января 2021. на географической базе данных GeoNames
Төңгөлдө

**Төңгөлдө** — бөткән ауыл. Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Абдулла ауыл советы биләмәһенә тура килә.

## Географик урыны
Район үҙәгенән — 15 километр, Свердлов өлкәһе Красноуфим тимер-юл станцияһынан 87 километр алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

## Тарихы
Төңгөлдө ауылы 1939 йылда Абдулла ауыл советына ҡараған. 1920 йылда 8 өй иҫәпкә алынған. Халыҡ иҫәбе буйынса, 1939 йылда — 145 кеше; 1959 йылда — 108; 1969 йылда 73 кеше йәшәгән. XX быуаттың 70-се йылдарында иҫәптән алынған. Ауыл халҡы башлыса Степной ауылына күсенгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Ҡаръяуҙы улусы

**Ҡаръяуҙы улусы, олоҫо** () — Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе составындағы административ-территориаль берәмек. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа*Ҡараяуҙы улусы* тип аталған

## Тарихы
*Олоҫ*() — революцияға тиклем Рәсәй империяһында өйәҙ эсендәге иң бәләкәй административ-территориаль берәмек булған, был бүленеш 1929-30 йылдарға тиклем һаҡланып килгән.
 
Ҡаръяуҙы улусының үҙәге Түбәнге Ҡаръяуҙы ауылында урынлашҡан булған. Ул бөгөн дә бар — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 141 кеше булған.

Ҡаръяуҙы улусы ла 1923—1924 йылдарҙағы совет административ реформаһына тиклем ғәмәлдә булған. Улус биләмәһендә Гусев ширҡәттәре эшләп килгән.

1898 йылғы отчет мәғлүмәттәре буйынса улусҡа Крәҫтиән Банкыһы ярҙамында айырым хужаларҙан һатып алынған ерҙә урынлашҡан түбәндәге торлаҡ пункттар кергән (хужалыҡ/йән башы):

* Афанасьев ҡасабаһы — 13/73
* Папанов ҡасабаһы — 41/281
* Николаев 1-се ҡасабаһы — 48/302
* Николаев 2-се ҡасабаһы — 34/222
* Соколов ҡасабаһы — 14/117
* Васильев ҡасабаһы — 38/246
* Иҫке Гусев ҡасабаһы — 92/602

1920 йылда улус буйынса 46 тораҡ пункт иҫәпләнгән:

Гусев ҡасабаһыһында сиркәү һәм сиркәү-приход мәктәбе булған. Иҫке Гусев хәҙерге ваҡытта Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 1898 йылда унда 602 кеше йәшәгән булһа, 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 306 кеше булған.

## Халҡы
1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса улуста халыҡ һаны 27511 кеше тәшкил иткән.

### Милли составы

## Этимологияһы
Ғәҙәттә *Ҡаръяуҙы* ойконимын башҡорт телендәге *[[ҡар]]* һәм *яуҙы* тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип фараз итеүсәндәр. Мәгәр топоним Ҡаръяуҙы антропонимынан килеп сыҡҡан тип мәғлүмәт бирә «Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге». Ысынлап та, Тышҡы Йылан ырыуы Балаҡ ауылы шәжәрәһендә 1812 йылда 11-се башҡорт полкы составында яуҙа йөрөп ҡайтҡан зауряд-есаул Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин телгә алына Башҡортостанда Ҡаръяуҙы ойконимы менән яһалған бер нисә ауыл бар: Үрге Ҡаръяуҙы, Яңы Ҡаръяуҙы (Шаран районы), Яңы Ҡаръяуҙы (Саҡмағош районы).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — 256 с.- ISBN 5-295-03192-6.
Симбугино

**Симбугино** () — Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Языков ауыл Советындағы бөткән ауыл. 1989 йылда бөтөрөлә.

## Тарихы
Симбугино ауылы Симбушино, Михайловка булараҡ та билдәле.

1920 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Өфө өйәҙе Новоселовка улусына инә (ЦИА РБ. Ф Р-473. Оп. 1. 956-957. б.).

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 17 июнендәге Указына ярашлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырыу тураһында тураһында» Симбугино менән менән бергә:

Бүздәк районы Ғафури ауыл Советының тимер 1411 км юл будкаһы; Бурный Поток ауылы, Елановка ауылын, Кирзавод ҡасабаһы, Михайловка ауыл Советының Әнгәсәк ауылы, Дүртөйлө районы Мәскәү ауыл Советының Алға ауылы; ауыл Абдул ауыл Советының Туғай Кинйәһе ауылы, Күмертау районы Көйөргәҙе ауыл Советының Назар ауылы; Төмәнәк ауыл Советының Алексеевка ауылы, Туймазы районы Татар-Олҡан ауыл Советының Урдяк-Николаевка ауылы бөтөрөлә.

## Географик урыны
Батҡаҡ йылғаһы буйында, Топоринка ауылы янында урынлашҡан.

Алыҫлығы (БАССР, 1969):

* район үҙәгенә тиклем (Языков): 8 км
* ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Языков): 8 км
* яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем (Благовар): 22 км

## Халҡы
1920 йылдың халыҡ иҫәбен алыу буйынса М.И.Роднов мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда ике милләт йәшәй:

* урыҫтар — 37 хужалыҡта 234 кеше
* украиндар — 1 ихата, 4 кеше

1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, ауылда 98 кеше йәшәгән. Өҫтөнлөк милләт — урыҫтар (Башҡорт АССР-ы, 1969).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Топоринка
* [Языков ауыл Советы (Благовар районы)](https://ba.wikipedia.org/wiki/Языков_ауыл_Советы_(Благовар_районы))

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года: [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 348—430. С.108

## Әҙәбиәт
*Роднов М. И. Население Уфимского уезда по переписи 1920 года: справочник / ИИЯЛ УНЦ РАН. СПб.: ООО «Свое издательство», 2014. 144 с. С.97
*