open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәхмәт-бег Капетанович-Любушак

**Мәхмәт-бег Капетанович Любушак** (; (, Ғосман империяһы Босния әйәләте Витина ауылы (хәҙерге ның Любушки ҡалаһы) — , Австро-Венгрия, Босния һәм Герцеговина кондоминиумы, ) — босний яҙыусыһы, фольклорсы, зыялый. Дәүләт эшмәкәре. Сараево ҡалаһы башлығы (1893—1899).

Босний халыҡының милли идентификация процесына ҙур өлөш индерә.

## Биографияһы
Боснияның затлы ғаиләһендә тыуған. Любушки ҡалаһы мәҙрәсәһен тамамлаған. Көнсығыш телдәрен өйрәнә. Боснияның бер нисә ҡалаһында чиновник булып хеҙмәт итә.

1878 йылдан Сараевола йәшәй. 1893 йылда Сараевоның ҡала башлығы була. Ҡала инфраструктураһын үҫтереү менән шөғөлләнә. Ул ҡала башлығы вазифаһын үтәгән осорҙа Сараевоны әүҙем электрлаштырыу башлана. 1895 йылдың 1 майында Сараевола май фонарҙары урынына тәүге тапҡыр электр урам яҡтыртыуҙары эшләй башлай. Шул уҡ көндө Сараево Европала электр трамвайҙары файҙаланыла башлаған тәүге ҡалаларҙың береһе була.

1898 йылдың июлендә инсульт кисерә, һаулыҡ менән бәйле проблемалар арҡаһында, 1899 йылдың апрелендә ул мэр вазифаһын ҡалдыра.

## Ижады
XIX быуат аҙағында Капетанович Босния һәм Герцеговинала һәм күрше төбәктәрҙә фольклор йыйыу менән әүҙем шөғөлләнә.

Бер нисә китап баҫтырып сығара. 1891 йылда «Босняк» (*«Bošnjak»*) әһәмиәтле сәйәси журналына нигеҙ һала, уның тирәләй үҙ заманының бер нисә босний зыялыларын йыя.

Бер нисә тарихи һәм публицистик хеҙмәт авторы.

1888 йылда «Халыҡ байлығы» (*«Narodno blago»*) исеме аҫтында халыҡ мәҡәлдәре, әйтемдәре һәм йырҙары йыйынтығын  баҫтырып сығарғандан һуң билдәлелек ала. Икенсе китабында «Көнсығыш хазинаһы» (1896) яңы төрөк, ғәрәп һәм фарсы мәҡәлдәрен һәм әйтемдәрен йыя һәм тәржемә итә.

## Һайланма әҫәрҙәре

* Risale-i ahlak (1883)
* Sto misle muhamedanci u Bosni? (1886)
* Narodno Blago (1887)
* Boj pod Banjomlukom 1737 (1888)
* Budućnost ili napredak muhamedanaca u Bosni i Hercegovini (1893)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Narodno-blago Mehmed beg Kapetanović Ljubušak

## Һылтанмалар

* Mehmed beg Kapetanovic Ljubusak
* Что же такое Герцеговина?
Ғисмәт (мәғәнәләр)

**Ғисмәт** — башҡорт ир-ат исеме. Шулай уҡ татар халҡында ла осрай

## Этимологияһы
Ғисмәт исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, гонаһһыҙ, саф тигән мәғәнәгә эйә.

Ғисмәт — Шиғый исламда айырата иғтибар ителгән саф күңеллелек, гөнаһтан йәки әхлаҡһыҙлыҡтан ҡурсылғанлыҡ. Шиғый теологияһында ғисмәт пәйғәмбәрҙәргә, имамдарға һәм фәрештәләргә хас сифат.

## Исемдә
Ғисмәтулла Кинйәкәев — хәрби эшмәкәр, йорт старшинаһы. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.Ырымбур губернаһы Ҡаңлы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Бүздәк ауылында йәшәгән һәм зауряд-хорунжий булып хеҙмәт иткән.

## Фамилияла һәм атаһының исемендә
Ғисмәтуллин Абдулла Төхфәтулла улы (14 март 1883 йыл — 10 июнь 1938 йыл) — ғалим, совет дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан халыҡ мәғәрифы комиссары, Башҡорт АССР-ының Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Сәйәси репрессия ҡорбаны.

Ғисмәтуллина Хәнифә (XIX быуаттың икенсе яртыһы, Томск — XX быуаттың беренсе яртыһы) — уҡытыусы, педагогика теоретигы, мәғрифәтсе, яҙыусы, публицист һәм шағирә. Хәнифә Ғисмәтуллина — татар ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып үҙ китабын сығарған кеше (1895 йыл). Беренсе татар шағирәләренең береһе.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Дин (ислам)

**Дин** ( — «ышаныу», «инаныс») — күп мәғәнәле ислам термины, ул хөкөм, сауап, «иман», «тәҡүәлек», «тәүхид», «табыныу» һәм башҡа төшөнсәләрҙе үҙ эсенә ала.

## Исламда дин төшөнсәһе
Рус теленә религия (дин) тип тәржемә ителә, исламға ҡағылышлы ул йыш ҡына дөрөҫ булыуы мөмкин булған () һәм ялған () мәғәнәһендә алына. Ислам догматикаһына ярашлы, хаҡ дин (*дин әл-хаҡҡ*) — ислам ғына, ә башҡа бөтә инаныуҙар ялған (*дин әл-батил*) .

## Төшөнсәнең үҫеше
Ҡөрьәндә дин терминының төп мәғәнәһе тәү сиратта Ҡөрьән өсөн мөһим булған Аллаһҡа буйһоноу һәм уның сикһеҙ хакимлығы идеяһы менән бәйле. Урта быуат мосолман теологияһында Ҡөрьәндәге дин төшөнсәһе күп төрлө аңлатмаларға эйә була. Был аңлатмалар дини аңдың башҡа кимәлен, йәмғиәт алдында торған яңы проблемаларҙы сағылдыра һәм ғәҙәттә өс ҡиммәт йыйылмаһы булараҡ ҡабул ителә. Мәҙһәбтең позицияһына йәки йүнәлешенә ҡарап, был компоненттарҙың йыйылмаһы һәм аңлатмаһы үҙгәрә. Дин төшөнсәһенең киң таралған билдәләмәһе (иман), дини күрһәтмәләрҙе үтәү (ислам) һәм имандың ихласлығын камиллаштырыу (ихсан) йыйылмаһын үҙ эсенә ала.

## Ҡулланылышы
Ҡөрьәндә был термин төрлө мәғәнәләрҙә 100 тапҡырҙан ашыу ҡулланыла. Әл-Бәҡара сүрәһендә *йәүм әд-дин* һүҙбәйләнеше «Ҡиәмәт көнө» тигәнде аңлата, Әз-Зумар сүрәһендә дин айырым кешенең иманы һәм ритуаль практика системаһы булараҡ ҡулланылған . Дин термины исламға ла, шулай уҡ мәжүсилеккә, йәһүдилеккә йәки христианлыҡҡа ҡарата ла ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Резван Е. А. Дин // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 70. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Маҡсат (ислам)

**Маҡасид** (; ; ) — ғәрәп һүҙе, маҡсат йәки ниәт тигәнде аңлата. Ислам хоҡуғында был термин *«бурыстар, ниәттәр, төп маҡсаттар, [[Ислам]] күрһәтмәләренең айырым мәғәнәләре» шәкелендә ҡулланыла.*

## Төп маҡсаттар
Шәриғәткә килгәндә, хәҙерге мосолман ғалимдары биш төп маҡсатты (маҡасид әш-шәриғә) билдәләй:

# Динде яҡлау (дин)
# Тормошто һаҡлау (нәфес)
# Тоҡомдо һаҡлау (наҫел)
# Аҡылды һаҡлау (аҡыл)
# Мөлкәтте һаҡлау (мал-мөлкәт)

## Хәҙерге заманда
2014 йылдың 10 июлендә Малайзия премьер-министры Нәжиб Разаҡ шиғыйҙар һәм сөнниҙәр араһындағы конфликтҡа нөктә ҡуйырға саҡырып, телмәр менән сығыш яһай. Ул былай ти: «Малайзия башҡа мосолман илдәренә шәриғәттең биш маҡсатына нигеҙләнгән прогрессив һәм үҫешкән милләт булыуҙың нимә аңлатҡанына миҫал булып, иманды, тормошто, интеллектты, тоҡомдо һәм милекте һаҡлау үрнәге булып тора ала». «Хөкүмәтебеҙҙең сәйәсәте һәр ваҡыт шәриғәт маҡсаттарының биш принцибына нигеҙләнгән (*макасид әш-шәриғә*)… әйҙәгеҙ, шәриғәт маҡсаттары нигеҙендә үҫешкән һәм алға киткән мосолман иленең өлгөһө булайыҡ»

## Иҫкәрмәләр
Мәүлә

**Мәүлә** (,күпл. мәүәли; ) — исламға тиклемге Ғәрәбстанда башлыса азатлыҡ алған һәм, ҡағиҙә булараҡ, үҙенең элекке хужаһының (патронының) ҡурсалауынан файҙаланған ҡол йәки хәрби әсир, шулай уҡ ниндәй ҙә булһа ғәрәп ҡәбиләһенең (клиентының) ҡурсалауынан файҙаланған ирекле хәлле кеше.

## Ҡулланылышы
Термин шулай уҡ әйләнештә *[[Сәйет (титул)|сәйет]]* синонимы булараҡ, монархтар (мәҫәлән, Мароккола — мәүлә, мулай), дини дәрәжәле абруйлы кешеләр (шунан — мулла) титулатураһында ҡулланыла.

*Әл-Мәүлә* исеме Аллаһтың бер исемен дә аңлатыуы мөмкин: «Хужа», «Ярҙамсы һәм һаҡсы хаким» тип тәржемә ителә.

Хәлифәлектең башланғыс осоронда мәүлә — ҡол йәки элекке хужаһының ҡурсалауынан файҙаланып, иреккә сығарылған ғәрәп булмаған хәрби әсир. Был термин шулай уҡ ғәрәптәр яулап алған халыҡтарҙың ислам динен ҡабул иткән һәм ниндәй ҙә булһа ғәрәп ҡәбиләһе ҡурсалауы аҫтына ингән ирекле кешеһенә ҡарата ҡулланыла.

## Әҙәбиәттә

Мосолмандарҙың тарихи әҙәбиәтендә термин *ҡурсалаусы, патрон,* шулай уҡ *ҡурсыуға алынған клиент* тигәнде аңлата. Юридик әҙәбиәттә беренсеһе «мәүлә әл-ғәлә» (юғары дәрәжәле мәүлә), икенсеһе «мәүлә әл-әсфәл» (түбән дәрәжәле мәүлә) тип билдәләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мавля // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Мавля // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1965. — Т. 8 : Кошала — Мальта. — 990 стб.
*
Сидрәт үл-мүнтәһа

**Сидрәт үл-мүнтәһа** (; ; «иң сикке лотос») — ислам инанысында: Аллаһ Тәхете (Ғәреш) янында, етенсе күк йөҙөндәге (Йәннәт) лотос ағасы.

## Этимологияһы
Сидрәт үл-мүнтәһаны «сикке» тип атайҙар, сөнки ерҙән күтәрелгән һәм Аллаһтан төшкән бөтә нәмә уға барып етә. Икенсе версия буйынса, атама ерҙән һәм ете күктән юғарыраҡ урынлашыуынан килеп сыҡҡан, һәм шунда яралтылмыштарҙы танып белеү тамамлана.

## Ҡөрьәндә телгә алыу
Сидрәт үл-мүнтәһа Ҡөрьәндә Ән-Нәджм сүрәһендә Миғраж төнө тураһындағы аяттарҙа телгә алына.

## Япраҡтары
Риүәйәттәрҙең береһенә ярашлы, Сидрәт үл-мүнтәһаның япраҡтары һаны ерҙәге кешеләр һаны менән бер тигеҙ. Һәр япраҡ тейешле кешенең исеме менән билдәләнгән, ә Бәрәғәт кисәһендә (Шәғбан айының 15-се һанлы төнө) был ағас һелкенә, һәм киләһе йылда үлергә тейешле кешеләрҙең исемдәре яҙылған япраҡтар ҡойола.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Хәмзә бей мәсете (Сански-Мост)

**Хәмзә бей мәсете** () — Сански-Мост ҡалаһының иң ҙур мәсете. Босния һәм Герцеговинаның дүрт манаралы берҙән-бер мәсете. Сығышы менән Сански-Мост тирәһендәге Каменградтан булған санжак бей (санжак губернаторы) Хәмзә бей Бихарович тарафынан төҙөлгән.

## Тарихы
1557 йылға тиклем төҙөлгән, сөнки уны нигеҙләгән Хәмзә бей 1557 йылда вафат булған. Фараз буйынса 1555 йылда төҙөлгән. Уның таш манаралар рәүешендә төҙөлгән бер ағас манараһы булған. Түбә уртаһында бәләкәй генә көмбәҙ ҡоролған. 1705 йылда мәсет үҙгәртеп төҙөлә һәм тап шул ваҡытта минбар аҫтында нәстәлик менән ошолай текст яҙылған: «Белем эҙләү һәр мосолман ир-атының һәм ҡатын-ҡыҙының бурысы. (Хәҙис). 1117 йылда имам ярлы Хәсән тарафынан яҙылған».

Һуңғы тапҡыр иҫке мәсет 1984 йылда реконструкцияланған. 1992 йылдың 27 июнендә Серб Республикаһы армияһының хәрбиҙәре мәсетте емергән, уның бөтә материалдары һәм тарихи әйберҙәре сүплеккә ташланған. Яңы мәсет 1997 йылдың июлендә төҙөлә башлай һәм 2000 йылдың 6 авгусында асыла. Мәсет Босния һәм Герцеговина милли ҡомартҡыларын һаҡлау комиссияһы ҡарарына ярашлы, Босния һәм Герцеговинаның милли ҡомартҡыларының ваҡытлы исемлегенә индерелгән.

## Имамдары
1891 йылда — Хафиз Мөхәммәд бей, ә 1899 йылда Сәлих әфәнде Арнаутович дини уҡытыусы (хәлфә) булараҡ телгә алына.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ниғәмәт мәктәбе

**Ниғәмәт мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы, Ниғәмәт ауылында урынлашҡан уҡыу йорто

## Тарихы
1927 йылда Ниғәмәт ауылында наҙалыҡты бөтөрөү мәктәбе ойошторола. Мәктәптең тәүге уҡытыусыһы һәм ойоштороусыһы — *Урманшин Сәйет*. Архив мәғлүмәттәре буйынса, башланғыс белем биреү мәктәбе 1931 йылда эшләй башлай.

1949/1950 уҡыу йылында 5-се класс асыла. 1950—1951 йылдарҙа 7 йыллыҡ мәктәпкә әүерелә, һәм уҡыусылар яңы бинала уҡый башлай.

1960 йылда уҡытыусы-фронтовик *Абзаков Әхмәтситдыҡ Ибраһим улы* һәм директор *Йосоп Әхмәт улы Ноғоманов* инициативаһы менән мәктәптең яңы бинаһын төҙөлә башлай, 1961 йылдың ғинуарынан уҡыусылар яңы мәктәптә уҡыуын дауам итә. 1961/1962 уҡыу йылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпкә әйләнә. 1966—1967 уҡыу йылынан мәктәп урта мәктәп итеп үҙгәртелә.

1960 — 1970-се йылдарҙа бында 2-се Этҡол, Байым, Иҫән, Һаҡмар, Түбәнге Яйыҡбай, Үрге Яйыҡбай ауылдары балалары уҡый.

1978 йылда Салауат исемендәге колхоз үҙ аҡсаһына 469 уҡыусыға иҫәпләнгән өс ҡатлы мәктәп төҙөтә.

## Етәкселәре

* Урманшин Сәйет
* Сәлимов Тажетдин Хәйретдин улы (1934)
* Рафиҡов Камил Фәттәх улы
* Лоҡманов Мансур Ибәтулла улы (1960—1986)
* Ҡайыҡбирҙин Кирәймәргән Әҙеһәм улы (1986—1995)
* Мөхәмәтйәнов Фәрит Әбдрәхим улы (1995—2008)
* Рәхмәтуллин Юлай Йосоп улы (2010—2016)
* Иҫәнбаев Наил Әхмәҙулла улы (2016 йылдан)

## Уҡытыусылары

* Бикмәтова Шәмсиямал (1928)
* Әминева Зөхрә
* Мәмбәтҡолов Әбүзәр
* Азаматов Ғәлимйән
* Ҡорбанова Рауза
* Камалова Маһи
* Ғатауллин Абдулла Ғөбәйт улы
* Мотаева Рәйсә
* Иҙрисов Ғәйзулла
* Имелбаев Дауыт
* Бураншин Ғөбәйт
* Мәғәфүров Әхтәм
* Дияров Кәрим Мөхәмәҙи улы
* Сөләймәнова Фәрзәнә
* Баймырҙина Фәриҙә Ҡотлоғужа ҡыҙы
* Асаинова Сәғирә Суфиян ҡыҙы
* Сиргалин Ишбулды Нурғәле улы
* Усманова Рәүилә Сибәғәт ҡыҙы
* Сөләймәнова Аминә Нәжметдин ҡыҙы
* Йәнбәкова Лира Исхаҡ ҡыҙы
* Зекрина Мөнирә Ғәббәс ҡыҙы
* Алтынғужина Тәнзилә Хажи ҡыҙы
* Алтынғужин Мостафа Хажи улы
* Мырҙағәлин Әмир Ғилметдин улы
* Ниғмәтуллина Миңзифа Насип ҡыҙы
* Мөхәмәтйәнов Фәрит Әбдрәхим улы
* Ғәлимйәнов Рәил Әхәт улы
* Әхмәҙуллина Фирҙәүес Борисовна
* Хәсәнова Менәүәрә Ғәлимйән ҡыҙы
* Кәримов Фәтҡулла Зәйнетдин улы
* Юлмөхәмәтова Рәйлә Хәлфетдин ҡыҙы
* Иҫәнбаева Рәйсә Миҙхәт ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Игебаева Римма Хөснихаҡ ҡыҙы (1985 йылдан)
* Ҡорманаева Фәрзәнә Йәүҙәт ҡыҙы
* Хәмитова Земфира Нуриәхмәт ҡыҙы
* Мөхәмәтйәнов Өлфәт Хәмит улы — физика уҡытыусыһы
* Ишмырҙина Гөлйемеш Хөрмәт ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы

## Матбуғатта
* «Йәшлек» гәзите. 9 сентябрь 2021 Ниғәмәт мәктәбе «Үҫеш нөктәһе» ярҙамында үҫәсәк 
* «Аманат» журналы. 10 сентябрь 2021, Баймаҡ районының Ниғәмәт мәктәбе уҡыусылары "Аманат"лы балалар

## Һылтанмалар
* Мәктәп сайты О школе
Буджурова Лилиә Рөстәм ҡыҙы

**Лилиә Рөстәм ҡыҙы Буджурова** (, ; ) — Ҡырым татарҙары шағирәһе һәм журналисы. Украинаның атҡаҙанған журналисы (2005).

## Биографияһы
1958 йылдың 1 ноябрендә Үзбәкстандың Ангрен ҡалаһында тыуған. 1979 йылда Ташкент өлкә дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай. 1979—1991 йылдарҙа шунда уҡ рус һәм сит ил әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 

### Ижади эшмәкәрлеге
1989 йылда беренсе үҙбаҫма «Некупленный билет» йыйынтығын, һуңынан «Когда мы вернемся» йыйынтығын баҫтырып сығара. Ҡырымға 1991 йылда күсеп килә. 1991 йылдан 1997 йылға тиклем «Авдет» ҡырым-татар гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй, уның һүҙҙәренсә, Мостафа Йәмилевты тәнҡитләгән өсөн эштән бушатыла.  .

1991 йылдан 2011 йылға тиклем тәүҙә ҡырым-татар редакцияһында мөхәррир, һуңынан «Ҡырым» Дәүләт телерадиокомпанияһының баш мөхәррире булып эшләй. Төрлө йылдарҙа бында «Әсә-Йорт», «Хәүефле зона», «Баш мөхәррир» авторлыҡ программаларын алып бара. 2004 йылдан 2014 йылға тиклем «Первая Крымская» гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй, 1992 йылдан 2009 йылға тиклем «СТБ» телеканалы хәбәрсеһе, 1992 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем «France Press» агентлығы хәбәрсеһе. «Украинская правда» интернет-гәзитендә баҫыла. 1997 йылдан Ҡырым ирекле журналистар ассоциацияһы рәйесе.

2012 йылдан АTR телеканалының мәғлүмәт сәйәсәте буйынса генераль директоры урынбаҫары, «Гравитация» сәйәси-социаль теле-шоу авторы. 2015 йылдың 1 апрелендә телеканал ябылыу менән бәйле был вазифанан китә. 2015 йылдың авгусынан «QaraDeniz production» продюсер — студияһы директоры урынбаҫары. Йыл һайын үткәрелеүсе «Сanlı ses» балалар таланттары конкурсын ойоштороусыларҙың береһе. 2016 йылда Ҡырым мосолман тотҡондарының балаларына ярҙам итеү өсөн «Бизим балалар» («Беҙҙең балалар») йәмәғәт хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе була.

### Сәйәсәте
1991 йылда Ҡырым татарҙарының II Ҡоролтайы делегаты итеп һайлана. Ике тапҡыр Ҡырым татарҙары Мәжлесенә һайлана (1991 йылдан 1997 йылға тиклем ағза), 1994 йылдан 1998 йылға тиклем — Ҡырым Автономиялы Республикаһының Юғары Советы депутаты. 2015 йылдың 2 ноябрендә Ленур Исламовҡа ҡарата енәйәт эше ҡуҙғатыу менән бәйле уның өйөндә тентеү үткәрелеүе тураһында хәбәр итә.

## Наградалары
* Ике үҙбаҫма шиғырҙар йыйынтығы һәм публицистик мәҡәләләр серияһы өсөн Исмаил Гаспринский премияһы лауреаты (1992)
* Ҡырым Автономиялы Республикаһы Министрҙар Советының почет грамотаһы (2000; авторҙар коллективы составында)
* Василий Стус премияһы лауреаты (2001)
* Украинаның атҡаҙанған журналисы (2005)

* III дәрәжә «Ҡаҙаныштар өсөн» ордены кавалеры (2015)
* «Журналистиканың юғары стандарттары» премияһы (Украина, 2018) — «Сифатлы төбәк медиа-проекты өсөн» категорияһында, медиа — Crimean Tatars.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Лиля Буджурова (Слезы народа)
* Кримологія
Ҡояшты сәләмләү

**Ҡояшты сәләмләү** () — архитектор Никола Башичтың Хорватияның Задар ҡалаһы яры буйына урынлаштырылған светодиодлы яҡтылыҡ инсталляцияһы. «Ҡояшты сәләмләү» яҡтылыҡ эффекттары ярҙамында авторҙың бынан алда эшләгән инсталляцияһы — 
Диңгеҙ органы янына урынлаштырылған.

## Урынлашыуы
Һәйкәл Хорватияның Задар ҡалаһына ингән ерҙә, Задар ярымутрауының көнбайыш осонда урынлашҡан, унан Задар каналына, утрауға һәм киске ҡояш байыуына күренеш асыла.

## Дизайны

Һәйкәл өс йөҙ күп ҡатлы быяла пластиналарҙан тора, улар таш түшәлгән яр буйы менән бер кимәлдә урынлашҡан һәм диаметры 22 метрлыҡ түңәрәктән ғибәрәт, уның аҫтына фотоэлектрик ҡояш элементтары ҡуйылған. Төп (Ҡояш) инсталляция менән йәнәш Ҡояш системаһы планеталарын кәүҙәләндергән шундай уҡ, ҙурлығы буйынса бәләкәйерәк инсталляциялар урынлашҡан. Ҡояштың һәм планеталарҙың үлсәмдәре, шулай уҡ һәр пластинаның үҙәгенән алыҫлығы ла пропорциональ. Быяла аҫтында урынлашҡан ҡояш элементтары, көн дауамында энергия туплап, төндә ҡабыҙыла һәм яҡтылыҡ шоуын тыуҙыра.

Фотоэлектрик элементтарҙы уратып алған хромланған ҡулсала Задар ярымутрауындағы сиркәүҙәрҙең хөрмәтенә аталған бөтә изгеләрҙең исемдәре яҙылған. Уларҙың исемдәре һәм байрам даталары менән йәнәш Ҡояштың экваторҙан төньяҡҡа йәки көньяҡҡа табан ауышыуы һәм бейеклеге, тап ошо яр буйындағы көндөң оҙонлоғо күрһәтелә. Һәйкәл Задар Диңгеҙ мәктәбенең ғалимы-маринисы профессор Максим Кларин[hr] менән хеҙмәттәшлектә эшләнгән.

## Хаҡы
Инсталляция ҡоролмаһының хаҡы 8 миллион кун (яҡынса 1,3 миллион евро),, ә яҡын-тирәләге территорияны төҙөкләндереүҙе иҫәпкә алып, 50 миллион кун (Яҡынса 7 миллион евро) тәшкил итә. Ҡояш яҡтылығы, дым һәм диңгеҙ тоҙо йоғонтоһо эҙемтәләрен бөтөрөүгә йүнәлтелгән техник хеҙмәтләндереү 2008 йылдан 2013 йылға тиклемге осорҙа 700 мең кун тәшкил итә. 2019 йылдың мартында үткәрелгән масштаблы реконструкция һәм модернизациялау проектының хаҡы 4 миллион кунға барып етә.

## Вандализм

Инсталляция бер нисә тапҡыр вандализм объектына әйләнә. Мәҫәлән, 2009 йылдың июнендә танылмаған кеше дүрт ҡояш панелен, ә 8 авгусҡа ҡарай төндә тағы ла ике панелде вата. 2019 йылдың майында йәш кеше, бер нисә модулде сүкеш менән ватып, 90 мең евронан ашыу зыян килтерә. В мае 2019 года молодой человек разбил несколько .

## Галерея

Файл:Pozdrav_Suncu_MERKUR.JPG|Меркурий
Файл:Pozdrav_Suncu_VENERA.JPG|Зөһрә
Файл:Pozdrav_Suncu_ZEMLJA.JPG|Ер
Файл:Pozdrav_Suncu_MARS.JPG|Марс
Файл:Pozdrav_Suncu_JUPITER.JPG|Юпитер
Файл:Pozdrav_Suncu_SATURN.JPG|Сатурн
Файл:Pozdrav_Suncu_URAN.JPG|Уран
Файл:Pozdrav_Suncu_NEPTUN.JPG|Нептун


## Иҫкәрмәләр
Нойхаузер Адель

**Адель Нойхаузер** (*нем.* Adele Neuhauser) род. 1959 йылдың 17 ғинуарында тыуған) — австрия театр һәм кино актрисаһы, Австрия киноһы академияһы (Akademie des Österreichischen Films) ағзаһы.

## Биографияһы
1959 йылдың 17 ғинуарында Афинала тыуған. Дүрт йәшендә ғаиләһе менән Грециянан Австрияға, күсеп киләләр, Венала йәшәйҙәр. Ата-әсәһе айырылышҡандан һуң, грек атаһы Георг менән йәшәй. Ун йәшендә ул үҙенең беләҙек, тамырҙарын киҫә, һуңынан ғаиләһенән ҡасып китә, тағы бер нисә тапҡыр үҙ-үҙенә ҡул һалырға тырышып ҡарай.

Адель үҫмер сағынан уҡ актриса булырға теләй. 1976 йылдан 1978 йылға тиклем ул Краусс Театраль училищеһында (Schauspielschule Krauss) уҡый. Егерме йәшендә Германияға күсеп килә һәм Мюнстерҙа, Эссендә, Майнцта һәм ҡайһы берҙә Венала театр сәхнәһендә сығыш яһай башлай. Бер үк ваҡытта кинола һәм телевидениела төшә. 2008 йылда Рейнке шеше (Reinke-Ödem) сире һәм уның артабанғы өҙлөгөүе арҡаһында, Нойхаузерҙың тауыш ярыларына (йыйырсыҡтарына) операция яһала.
    

2011 йылдан алып хәҙерге көнгә тиклем актриса Österreichischer Rundfunk (ORF) австрий каналында күрһәтелгән «Tatort» телесериалында роль башҡара..

2014 года йылдан үҙенең улы гитарасы Джулиан Пайзс (Julian Pajzs) менән *«Die letzten ihrer Art»* әҙәби-музыкаль постановкала ҡатнаша.
  
Адель Нойхаузер шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: балаларға ярҙам итеүсе Plan International Deutschland хәйриә ойошмаһын булдырыуҙа ҡатнаша һәм уның бағыусылыҡ советы ағзаһы була. 2016 йылда "Tatort"тың башҡа ҡатнашыусылары менән бергә Weißer Ring ассоциацияһының хәйриә юбилей кампанияһында ҡатнаша..

Сериалдың иң популяр башҡарыусыһы булараҡ, 2012, 2013 һәм 2014 йылдарҙа бер нисә премияға, 2016 һәм 2017 йылдарҙа иһә иң популяр актриса булараҡ, бер нисә тапҡыр Romy (Auszeichnung) наградаһына лайыҡ була.

### Шәхси тормошо
Ире — актёр һәм режиссёр Пол Золтан (Zoltan Paul) менән айырылышҡандан һуң, Адель Нойхаузер Грац Музыка һәм театр университетын тамамлаған улы Джулиан Пайзс менән Венала йәшәй. Джулиан Пайзс — джаз музыканты, гитарала уйнай.

Аделдың өләсәһе менән олатаһы рәссам булған: олатаһы Венала Рәссамдар йортонда сграффито төшөргән, өләсәһе Вена Рәссамдар йорто оҫтаханаларында эшләгән. Уның ҡустыһы *Peter Marquant* та рәссам һөнәренә эйә.

## Фильмографияһы
* 2016: «Tatort: Die Kunst des Krieges»
* 2009: «Цветок пустыни»
* 2009: «Телефон полиции — 110»
* 2006: «Где Фред?»
* 2003: «Школьницы»
* 2003: «Розенхаймские копы»
* 2008—2011: «Дневник доктора»

## Адель Нойхаузерҙың билдәле яҡташтары
* Брентано Антония — 1780—1869) Австрия сәнғәте коллекционеры, меценат һәм Людвиг Ван Бетховендың яҡын дуҫы.
* Флёге Эмилия — австрия тегенсеһе һәм модельеры, рәссам Густав Климттың моделе, музаһы. 1904 йылда ҡыҙ туғандары Паулина һәм Һелена менән бергә Венаның Мариахильфер-штрассе урамында «Апалы-һеңлеле Флёге» тип аталған эксклюзив һәм экстравагант мода салонын аса.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Adele Neuhauser
* Adele Neuhauser: «Jetzt hänge ich mehr am Leben»
Дерфлингер Сабина

**Сабина Дерфлингер** (Sabine Derflinger, 1963) — австрия режиссеры, сценарисы һәм продюсеры, Европа киноакадемияһыағзаһы.

## Биографияһы
1963 йылда Австрияның Вельс ҡалаһында тыуған.

1991 йылда, бер нисә йыл кинола режиссер һәм продюсер булып эшләгәндән һуң, Вена киноакадемияһының (Filmakademie Wien) әҙәбиәт һәм драматургия һөнәрҙәре бүлегендә уҡый башлай. 1996 йылда уҡыуын *«Filmerzählungen zwischen Epik & Dramatik»* диплом эше менән уңышлы тамамлай.

Сабина Дерфлингер уйын һәм документаль кинолағы күп һанлы ролдәре менән билдәле, уның эштәренең күбеһе наградаларға лайыҡ булды. Ул Австрияның Österreichischer Rundfunk (ORF) каналында тәүге ҡатын-ҡыҙ режиссёр булды, «Tatort» криминаль телесериалын төшөрҙө. Артабан ошо уҡ каналда башҡа сериалдарҙа ҡатнашты. Һуңғы йылдарҙа ул бер нисә телевизион спектакле менән үҙенә иғтибар йәлеп итте.

2010 йылда Дерфлингер, бер нисә фильм төшөргәндән һуң, үҙенең *Derflinger Film* продюсер компанияһын булдыра. 2013 йылда ул Globo бразиль телекомпанияһы продюсеры ярҙамсыһы сифатында, Венала үҙенең Em Família теленовеллаһына бер нисә эпизод төшөрҙө

2003 йылда Kulturpreis des Landes Oberösterreich и Österreichischer Förderungspreis für Filmkunst наградаһына лайыҡ була.

## Фильмографияһы
Немец тпелендә:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Sabine Derflinger
* Sabine Derflinger gewinnt den Wiener Frauenpreis 2012
Микаил

**Микаил** ( йәки *Михаил* , *Микал* ) — Исламда юғары категориялы дүрт фәрештәнең береһе (Мүҡәрәбүн). Ул Аллаһы Тәғәләнең яралтылмыштарына ризыҡ өләшеүсе фәрештә булараҡ телгә алына. Шулай уҡ шәфҡәт-мәрхәмәт фәрештәһе булараҡ билдәле. Ул мүҡәрәбүн булараҡ башҡарған пәйғәмбәрлек миссияларынан тыш, ел һәм болоттар менән идара итә. Библиялағы Архангел Михаил менән тиңләштерелә

## Ҡөрьәндә
Микаил фәрештә Ҡөрьәндә бер тапҡыр телгә алына:

Риүәйәт буйынса, ул Ябраил фәрештә менән бергә тәүгеләрҙән булып Әҙәмгә сәждә ҡыла. Мөхәммәт Пәйғәмбәр бәләкәй сағында Микаил менән Ябраил уның күкрәген аса һәм йөрәген таҙарта.

624 йылда Бәҙер һуғышы ваҡытында Микаил башҡа фәрештәләр менән бергә мосолмандарға мәккәләргә ҡаршы тороуҙа ярҙамға килә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ябраил
* Фәрештәләр

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Микал / Пиотровский, М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — 719 с.
Елена Черногорская

**Елена Черногорская** ((черног.  *Јелена Петровић Његош*;  8 ғинуар 1873 йыл —28 ноябрь 1952 йыл) — Черногория принцессаһы, Виктор Эммануил III менән никахта, Италия һәм Албания королеваһы, Эфиопия императрицаһы.

## Биографияһы
Король Никола I Черногорскийҙың һәм уның ҡатыны Милена Вукотичтың ҡыҙы.

1896 йылда ул буласаҡ Италия короле Виктор Эммануил Өсөнсөгә кейәүгә сыға. Никахҡа инеү өсөн Елена православие диненән католицизмға күсә. Еленаның әсәһе, княгиня Милена, протест йөҙөнән, Римдә никахлашыуҙа ҡатнашыуҙан баш тарта.

Ирле-ҡатынлыларҙың биш балаһы була:

* Иоланда Маргарита (1901—1986), Берголо графы Джорджо Карло Кальвиҙа кейәүҙә;
* Мафальда (1902—1944), Филипп Гессенскийҙа кейәүҙә, Бухенвальд концлагерында вафат була;
* Умберто II (1904—1983), Мари-Жозе Бельгийскаяға өйләнгән;
* Джованна (1907 2000), Болгария батшаһы Борис Өсөнсөлә кейәүҙә;
* Мария Франческа (1914), Луиджи Бурбон-Пармскийҙа кейәүҙә.

1908 йылдың 28 декабрендә Сицилияла ер тетрәү була, ул Мессина ҡалаһын тулыһынса тиерлек емерә. һәм Черногорияла ҡатын-ҡыҙҙар зыян күреүселәргә ярҙам күрһәтеүҙә ҡатнаша. Шулар араһында принцесса Елена Черногорская ла була.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында королева госпиталдә санитарка булып эшләй. Елена зыян күреүселәргә ярҙам күрһәтеү өсөн хәйриә аукциондарында үҙенең автографы менән фотоһүрәтен һатырға уйлай. Һуғыш аҙағында ул Италияның хәрби бурыстарын ҡаплау өсөн итальян тажы хазинаһын һатырға тәҡдим итә.

Уның тәртибе күп быуындарға королдәр һәм хаким ҡатын-ҡыҙҙары өсөн ыңғай өлгө була. Рим папаһы Пий XI 1937 йылда уға Христианлыҡтың Алтын Розаһын, католик сиркәүенең ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәғәйенләнгән иң юғары наградаһын тапшыра. Уның вариҫы Пий XII Еленаның вафатынан һуң уны хәйриә мәрхәмәтенә әйләндерә. [сығанаҡ 4562 көн күрһәтелмәгән]. 2001 йылда королева Еленаны беатификациялау процесы башлана; Рим папһы уны Хоҙай хеҙмәтсеһе тип иғлан итә (ғәмәлдә был беатификация алдынан канонлаштырыуҙың беренсе баҫҡысын аңлата)[1][2].

Славян һылыуҡайы Елена ярайһы уҡ оҙон буйлы (180 см) һәм күркәм кәүҙәле ҡатын-ҡыҙ була. Уның ире, Виктор Эммануил III (атаһы кеүек үк), киреһенсә, бик бәләкәй буйлы була (яҡынса 153 см), шуға күрә ҡатыны янында комик һымағыраҡ күренә. Король ҡалын табанлы аяҡ кейемен кейергә тырышһа ла ул ҡатынан тәпәшерәк булыуын әллә ни йәшерә алмай.

## Хәтер
Принцесса исеме менән Ҡара диңгеҙ буйлап йөрөгән круиз теплоходы аталған.
Джакомо Пуччини Мадам Баттерфляй операһын Елена Черногорияға арнай.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Черногорияла ҡатын-ҡыҙҙар

## Һылтанмалар
* Елена Савойская
Сәйғәфәр мәктәбе

**Сәйғәфәр мәктәбе** (рус. Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа д. Сайгафар Муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы, Сәйғәфәр ауылында урынлашҡан уҡыу йорто

## Тарихы
Сәйғәфәр мәктәбе 1937 йылда башланғыс мәктәп булараҡ барлыҡҡа килә. Тәүҙә балаларҙы уҡытыу шәхси йорттарҙа йәки яраҡлаштырылған биналарҙа ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, уҡытыу туҡтатыла. Тик 1945 йылда ғына ҡулайлаштырылған бүлмәлә яңынан күнекмәләр башлана.

1949 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. Уҡытыусылары элекке фронтовик Килдеғошов Дәүләтша Мостафа улы һәм Дәүләтбаева Минниямал була. Кисен мәктәп клуб булып хеҙмәт итә.

1962 йылда Комсомол ауылы һәм Һаҡмар ауылы башланғыс мәктәптәре берләштерелә.

1967—1968 уҡыу йылында Һаҡмар һигеҙ йыллыҡ мәктәбе асыла. Балалар һаны — 130. Киләһе йылдарҙа балалар һаны 205-кә етә. 1973 йылда киске мәктәп ойошторола, унда 16—30 йәшлектәр уҡый.

1985 йылда 1-се Комсомол урта мәктәбе итеп үҙгәртелә. 2015 йылда мәктәп Йомаш урта мәктәбенә ҡушыла, ә 2021 йылдан мәктәп үҙаллы мәктәп булараҡ эшләй.

Әлеге ваҡытта Сәйғәфәр мәктәбендә 10 уҡытыусы, 1 тәрбиәсе һәм 9 техник хеҙмәткәр эшләй. Мәктәптә 80 бала уҡый.

## Етәкселәре
* Мырҙабулатов Әбделхәй Ханнан улы
* Мырҙабулатов Рәжәп Рәсүл улы

## Уҡытыусылары
* Килдеғошов Дәүләтша Мостафа улы
* Дәүләтбаева Минниямал
* Истәков Фирғәт Һиҙиәт улы

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Сәйғәфәр

## Һылтанмалар
* Мәктәп сайты История школы

## Иҫкәрмәләр
Македон милли кейеме

**Македон милли кейеме** () — македон халҡының быуаттар дауамында барлыҡҡа килгән традицион өҫ һәм аяҡ кейеме һәм аксессуарҙар комплексы. Македондарҙа, бигерәк тә Төньяҡ Македонияның көнбайыш өлөшөндә башҡа көньяҡ славян халыҡтарына ҡарағанда халыҡ кейемдәренең боронғо формалары яҡшыраҡ һаҡланған.

### Ҡатын-ҡыҙҙар костюмы

Ҡатын-ҡыҙ кейеменең нигеҙе туника формаһында киҫелгән оҙон күлдәктән () тора. Полог районында был күлдәк тар ғына, ә бына Скопье һәм Куманов райондарында бик киң була һәм клиндарға бүлеп тә тегелә. Күлдәккә ултырма яға тегеп ҡуйыла. Күлдәктең өҫкө яғы сигелә, сигеү төҫө, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҙыл төҫтә, ә Скопье һәм Куманов райондарында ҡара һәм ҡара-күк төҫтәрҙе өҫтөн күрәләр.

Күлдәк өҫтөнән македонлылар ярым оҙон йәки ҡыҫҡа буҫтау кейем кейә, был кейем *сая*, ҡыҫҡа еңлеһе *гунъа*, ә еңһеҙе *клашник* тип атала.

Жилетты () урыны-урыны менән генә кейәләр. Сағыу төҫтөр ҡушып сигелгән алъяпҡыс мотлаҡ кейелә, һәм уға Македония сигеүҙәре һалына. Костюм йөн туҡыманан тегелгән билбау менән бәйләнә. Баш кейеме итеп, ҡағиҙә булараҡ, башҡа ирекле итеп бәйләнгән яулыҡ ҡулланыла. Яулыҡ аҫтынан йыш ҡына түңәрәк башлыҡ (фес) кейәләр. Ҡатын-ҡыҙҙың аяҡтарына иләнмәгән тиренән опинкалар (. опинци) һәм төҫлө йөн ойоҡ кейәләр.

### Ир-егеттәр костюмы
Македон ир-егеттәренең кейеме, ҡағиҙә булараҡ, аҡ төҫтә була, әммә һуңғы ваҡыт әкренләп ҡара кейем популяр булып китә. Ир-егеттәр ғәҙәттә аҡ күлдәк () кейә, уның яғаһы һәм еңдәре сигелә, уның өҫтөнән аҡ буҫтау кафтан (), һуңыраҡ уның урынына ҡыҫҡараҡ джемадан кейә башлайҙар.

Һәр бер районда төрлө төҫтәге салбарҙар төрлөсә беселгән була, ә һуңыраҡ төҫө буйынса ла айырыла башлай: Битольск, Дебрск һәм Скопско-Куманов райондарында ҡара йәки аҡ төҫтәге оҙон һәм тар балаҡлы салбар кейһәләр, мияктарҙа аҡ, әммә иркен итеп тегелгән салбарға өҫтөнлөк бирелә, Гевгелиҙа ҡара, киң салбар модала.

XX быуат уртаһында ябайлаштырылған формалағы традицион костюм ауыл ерендә киң таралыу ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Македон сигеүҙәре.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Косовола туризм

Өлөшләтә танылған **[[Косово Республикаһы]]** Көньяҡ-Көнсығыш Европала, Балҡан ярымутрауында, Косово географик төбәгендә урынлашҡан. Сербия конституцияһына ярашлы, Косово Республикаһы территорияһы Сербия Республикаһының бер өлөшө булып тора һәм уның составына Косово һәм Метохия автономиялы крайы булараҡ инә, әммә ғәмәлдә Косово Сербия властары тарафынан контролдә тотолмай.

Косовоның туристик объекттарына иллирия, дардан, рим, византия, серб һәм ғосман осоро археологик мираҫы, традицион албан аш-һыуы, архитектураһы, дини мираҫ, йолалар һәм тәбиғәт ландшафттары ҡарай. Төбәктең күп кенә ҡомартҡылары Косово һуғышы (1998—1999) ваҡытында емерелә.

«New York Teimes» 2011 йылда йөрөргә кәрәк булған урындар рейтингында Косовоны 36-сы урынға ҡуя. Шул уҡ йылда Косово донъя туризмының үҫешен баһалаған Skyscanner эҙләү системаһында яҡынса 40 урынға күтәрелә.

## Статистика
Косово Республикаһының статистика агентлығы ҡунаҡханалар тураһында 2008 йылдан башлап квартал һайын үтәлгән статистик мәғлүмәттәрҙе баҫтырып сығара. Ҡунаҡханаға килеүселәрҙең квартал һайын уҙғарылған төндәре һаны: 2008 йылда 10 000-дән 13 000-гә тиклем, 2009 йылда 14 000-дән 24 000-гә тиклем, 2010 йылда 16 000-дән 22 000-гә һәм 2011 йылда 11 000-дән алып 22 000-кә тиклем етә. Статистика агентлығы мәғлүмәттәре буйынса, ҡунаҡханаларға килеүселәрҙең дөйөм һаны 2016 йылдың өсөнсө кварталында 36 872 кешегә етә, шуларҙың 29,23 проценты — урындағы халыҡ, ә 70,77 проценты сит граждандары.

Түбәндәге таблицала 2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса иленә ҡарап, резидент булмаған килеүселәр һаны күрһәтелгән:

## Проблемалар
Сербия Косовоны үҙ территорияһының бер өлөшө тип ҡарай. Шуға күрә паспорттарында Косово Республикаһы штамптары булған туристарға Сербияға инеү тыйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Урғаҙа мәктәбе

**Урғаҙа мәктәбе** (рус. Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа с. Ургаза муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы, Урғаҙа ауылында урынлашҡан уҡыу йорто

## Тарихы
1929 йылда башланғыс мәктәп асыла. Тәүге уҡытыусыһы — Күҫәпҡолов Камил Шамил улы. 1934 йылда уҡыу йорто ете йыллыҡ мәктәпкә әүерелә. 1956 йылда урта мәктәп итеп үҙгәртелә.

1989 һәм 2009 йылдаҙа мәктәп бинаһы яңыртыла.
Тулыраҡ һылтанма буйынса уҡығыҙ:.

;Филиалдары:
* Күлтабан филиалы — Иҫәнгилдина Фәриҙә Зәкәриә ҡыҙы (башланғыс кластар уҡытыусыһы, етәксе)
* Покровка филиалы — Ҡыҙрасова Эльвира Зөфәр ҡыҙы (башланғыс кластар уҡытыусыһы, етәксе)
* Октябрь филиалы — Кинйәбулатова Рәзилә Әхмиән ҡыҙы (башланғыс кластар уҡытыусыһы, етәксе)
* Сосновка филиалы — Ульябаева Асия Сәйфулла ҡыҙы ҡыҙы (башланғыс кластар уҡытыусыһы, етәксе)
* Комсомол филиалы — Хачина Ольга Анатольевна ҡыҙы (башланғыс кластар уҡытыусыһы, етәксе)

## Етәкселәре
* Н. Г.Сөләймәнов (1933)
* Вера Александровна Гартман (Ленинградтан)
* Ғәйзулла Ғәлиәскар улы Ҡадыров (1944)
* 
* Хасьянова Гөлнара Марат ҡыҙы

## Уҡытыусылары

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Урғаҙа

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Урғаҙа ауылы урта мәктәбе тарихынан Из истории МОБУ СОШ с. Ургаза Баймакского района РБ
* Мәктәп сайты Мәктәп сайты 

## Иҫкәрмәләр
Хажи Лойо

**Сәлих Вилайетович** (), шулай уҡ билдәле **Хажи Лойо** (, ; 1834—1887) — 1870-се йылдарҙа Сараевола боснийҙар лидеры.

## Билграфияһы
Карьерҙа эшсе булып эшләгәндән һуң, ялланған йөк ташыусы, мәҙрәсәлә мөҙәрис һәм башбоҙоҡ (Ғосман империяһында ялланған хәрби отрядтар) була. Лойо СараеволаТанзимат ғосман реформаларына ҡаршылыҡ хәрәкәтенә ҡушылғандан һуң билдәлелек ала.  Ул 1872 йылда яңы православие сиркәүе төҙөлөшөнә оппозицияны етәкләгәндә тағы ла билдәлелек яулай. Артабанғы йылдарҙа Хаджи Лойо ғосман хөкүмәте менән асыҡ конфронтацияға инә, үҙенең бандаһы менән төрлө һөжүмдәр һәм талауҙар яһай, һөҙөмтәлә уны һәм уның бандаһын ғосман властары эҙәрлекләй.

Австро-Венгрия Босния һәм Герцеговинаны оккупациялағанға тиклем бер аҙ алдараҡ, Лойо австриялыларға ҡаршы тороу өсөн мосолмандарҙы, православие динендәгеләрҙе, йәһүдтәрҙе һәм хатта ҡайһы бер католиктарҙы үҙ тирәһенә туплай. Лойо 1878 йылда Мәхмәт Шемсикадич, Хафиз Каукчия һәм Хажи Ямакович кеүек шәхестәр менән бергә Сараевоны оккупациялауға мосолман ҡаршылыҡ хәрәкәтенең төп лидерҙарының береһе була. 28 июлдә оккупацияға ҡаршы тороусылар ҡалала үҙ хөкүмәтен ойоштора һәм хәрби хеҙмәткә һәләтле бөтә мосолмандарҙы һәм башҡа граждандарҙы мобилизациялау тураһында декрет сығара. Лойо ҡалалағы ихтилалда әүҙем ҡатнашмаһа ла, Австро-Венгрия хөкүмәте уны ихтилалдың төп ойоштороусыһы тип баһалай, шул уҡ ваҡытта баш күтәреүселәрҙең башҡа лидерҙары уны ялыҡтырғыс һәм файҙаһыҙ тип иҫәпләй. Улар хатта 1879 йылдың 14 авгусында Лойоны үлтерергә маташа. 16 августан 17 авгусҡа ҡараған төндә, яраланып, ул Сараевонан сығып, Рогатица һәм Горажде тирәһендә йәшеренә һәм шунда 2 сентябрҙә ҡулға алына.

Башта Лойо үлем язаһына хөкөм ителә, һуңынан ул биш йылға  Богемияла Терезиндың төрмәһенә ултыртыла. Боснияға ҡайтырға рөхсәт ителмәгәнлектән, Лойо иреккә сыҡҡандан һуң Ғосман империяһына күсә, һәм Мәккә ҡалаһында вафат була.

Серб яҙыусыһы Бранислав Нушич 1908 йылда уның биографияһы мотивтары буйынса роман яҙа, ә 1982 йылда ошондай уҡ әҫәрҙе босний яҙыусыһы Решад Кадич та ижад итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Schindler, John. «Defeating Balkan Insurgency: The Austro-Hungarian Army in Bosnia-Hercegovina, 1878-82.» Journal of Strategic Studies 27.3 (2004): 528—552.
* Bojic, Mehmedalija. «Armed Resistance in Bosnia and Herzegovina against the Austro-Hungarian Invasion in 1878.» Survey Sarajevo 6 (1979): 49.
* “Jedan znameniti Sarajlija: Hadži Hafiz Lojo: Vodja Sarajevskog ustanka protiv okupacije Bosne 1878. Život i djelovanje Hadži Hafiza Saliha Vilaetovića-Loje”. Muslimanska Svijest (1): 4–. 1936.
Есемселәр

**Есемселәр, Мөжәсимиҙәр** (араб. مجسمة — ; һын, тән, есем итеп күреүселәр) — исламда Аллаһты тәнле есем рәүешендә күҙаллаған төрлө тәғлимәттәр эйәрсендәренең дөйөм исеме. Мөжәсимиҙәр терминын йыш ҡына *мөшәбәһиҙәр* синонимы булараҡ ҡулланғандар.

## Ҡараштар
Мөжәсимиҙәрҙең Аллаһтың тәнлелеге тураһында ҡараштары төрлөсә була. Мәҫәлән, шиғыйҙар догматикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе Хишәм ибн Әл-Хәкәм (ваф. 814 йылда), Аллаһты тән үҙенсәлегенә эйә (төҫ, хәрәкәт, еҫ һ. б.) һәм өс үлсәмдә сикләнгән (оҙонлоғо, киңлеге, бейеклеге булған) *есем* тип билдәләй. Башҡа есемселәргә Аллаһтың тәнлелеген шунда әйберҙәр булған сикһеҙ арауыҡ (әл-фәдәғ) булараҡ аңлау хас була. Өсөнсө мөжәсимиҙәр Аллаһтың сикһеҙлеген һәм алты йүнәлештә хәрәкәт итеү һәләтен таный. Есемселәр Аллаһтың тәнлелегенең теге йәки был формаһын таный һәм Уның тән үҙенсәлектәренең рәүештәре тураһында ла фекерҙәрҙә төрлөсә була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Авдиандар
*Тәшбиһ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* *Ибрагим Т.* Антропоморфные описания // Коранические чтения IV. «Нет ничего подобного Ему!»
* Прозоров С. М. ал-Муджассима // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 168. — 315 с. — 50 000 экз. —
Кәрешкә мәктәбе

**Кәрешкә мәктәбе** (рус. МОБУ ООШ д. Карышкино) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Кәрешкә (Баймаҡ районы) ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе

## Тарихы
Баймаҡ районы Кәрешкә ауылы мәктәбенең тарихы 1927 йылдан башлана. Мәсет бинаһы башланғыс мәктәп итеп үҙгәртелә. Беренсе уҡытыусы — *Моратшина Мәрхәбә* (Юлыҡ ауылынан).

Ике кабинетлы яңы мәктәп бинаһы 1973 йылда төҙөлә.

1984 йылдың 1 сентябрендә яңы асылған мәктәпкә Кәрешкә һәм Абдрахман ауылдарынан 100 уҡыусы килә.

## Етәкселәре
* Хәсәнов Әхмәҙулла Х. (1984)
* Әбүбәкиров Илгиз Әхмәт улы
* Бәхтегәрәев Йәноҙаҡ Әбделғәҙе улы (1990—1994)
* Һунаршин Борхан Сәлимйән улы (1994 йылдан)

## Уҡытыусылары

* Ниғмәтуллин Мәғәфүр (1930—1940)
* Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы (1930—1950 йылдар)
* Сабарбаева Менәүәрә (1947—1948)
* Яхина Сәлиха (1947—1948)
* Мөхәмәтйәнов Ғөбәйт (1950 йылдар)
* Әбүбәкеров Илгиз Әхмәт улы
* Әбүбәкирова Фәүзиә Заһит ҡыҙы (1958)
* Сирғәлина Клара 1962
* Урманова Ғәлиә Ғәлимйән ҡыҙы 1963
* Дәүләтова Рәйсә (1964—1966)
* Йәнтилина Ғәбиҙә (1966—1967)
* Ишбаева Әзилә Ҡорбан ҡыҙы (1968—1969)
* Сафина Әлифә Фазлетдин ҡыҙы (1971—1996)
* Ишбаева С. Ф.
* Хәсәнов Разия Кирам ҡыҙы
* Ғүмәрова Г. З.
* Дәүләтбаева М. Х.
* Ишбаева С. Ш.
* Йәнтилин Р. Ф.
* Йәнтилина М. Ф.
* Ғәлләмова Р.Ф
* Дәүләтбаев Рамаҙан Ғиниәт улы — филолог (1986 йылдан)
* Дәүләтбаева Гөлнур Мирза ҡыҙы — биолог (1986 йылдан)

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы (25 ноябрь 1917 йыл — 12 февраль 1985 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1974—1979 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының аҙыҡ-түлек министры. Башҡорт АССР-ының алтынсы (1963—1967), етенсе (1967—1971) һәм һигеҙенсе (1971—1975) саҡырылыш Юғары Советы депутаты.. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1963, 1966), «Почёт Билдәһе» ордендары (1971) кавалеры.

## Ҡаҙаныштары
* 1985 йылда мәктәп яңы уҡыу йылына әҙерлек буйынса район буйынса 1-се урынға лайыҡ була һәм Күсмә Ҡыҙыл Байраҡ менән бүләкләнә
* 1987 йылда мәктәп яны участкаһы Башҡортостан мәктәптәре араһында 2-се урынды ала, ә уҡыусылары Дәүләтбаева М. һәм Таштимеров А. СССР ВДНХ-һында ҡатнаша һәм «ВДНХ-ла ҡатнашҡан өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
* Математика уҡытыусыһы Дәүләтбаева Матур Хизбулла ҡыҙы һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Вәлишина Яңылбикә Рауил ҡыҙы «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсында еңеү яулай.

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Кәрешкә (Баймаҡ районы)

## Һылтанмалар
* Мәктәп сайты Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав
* Кәрешкә мәктәбе тарихы История школы д. Карышкино

## Иҫкәрмәләр
Йәздәнилек

**Йәздәнилек** (; ) — курдтар араһында йыш осрай торған һәм уларҙың исламға тиклем ышаныуҙарына барып тоташҡан дини ағымдарҙың шартлы һүҙе.

## Тарихы
Йәздәнилек курдтарҙың XVI быуаттарҙа Ислам күскәнгә тиклем төп дине булған тип фараз ителә. Был процеста ул исламдың ҙур йоғонтоһон кисерә, һәм хәҙер уның күпселек тарафдарҙары формаль рәүештә мосолман тип иҫәпләнә, ә ағымдар үҙҙәре шиғыйлыҡҡа индерелә.

Үҙ эсенә *әләвилек (), әһле әл-хаҡҡ (әли-илаһи)* һәм *[[Йәзидиҙәр|йәзидилекте]]* ала.

Йәздәнилектә конкрет дини әҙәбиәт юҡ. Бының төп сәбәбе — кешеләр, дин тотоусылар, ритуалдарҙы һәм легендаларҙы быуындан-быуынға телдән тапшыра.

Йәзиди хаж ҡылыусылар өсөн төп изге урын, шулай уҡ хаж ҡылыу үҙәге булып Лалиш ғибәҙәтханаһы тора . Был ғибәҙәтханала Йәздәни диндең төп аҡыл эйәләренең береһе тип һаналған Шәйех Ғади бин Мусафир ҡәбере урынлашҡан.

## Таралыуы
Бөгөнгө көндә бөтә донъяла 800 000-гә яҡын йәзид йәшәй тип иҫәпләнә. 650 000 йәзид Ираҡта, 50.000 кеше Сүриәлә үҙ биләмәһендә йәшәй. 35 000 — Әрмәнстан территорияһында, ә Грузияла 20 000-гә яҡын курд-езидтар йәшәүе билдәле. Кавказда йәшәгән курдтарҙың күпселеге йәздәнилеккә ышана. Ә Рәсәйҙә 40 000-дән ашыу йәзид йәшәгәнлеге билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Izady, Mehrdad R. (1992), The Kurds: A Concise Handbook, Taylor & Francis, ISBN 0-8448-1727-9
* Kjeilen, Tore (2007), «Yazdanism», Encyclopaedia of the Orient, lexicorient.com
Шәҙилилек

**Шәҙилилек** ( — шәҙилиәт; ) йәки **Шәҙили тәриҡәте** — суфый тәриҡәте.

## Тарихы
Тәриҡәткә шәйех Әбүл-Хәсән әш-Шәҙили XIII быуатта нигеҙ һалған. Төп иғтибар нәфескә ҡаршы көрәшкә һәм үҙ-үҙеңде эске камиллаштырыуға йүнәлтелә. Һәр адепт остазының рөхсәте менән кварталға бер көндән дә кәм булмаған ваҡытын яңғыҙлыҡта үткәреүгә бүлергә тейеш. Яңғыҙланыу таң атҡандан алып ҡояш байығанға тиклем ураҙа тотоп үткәрелә. Шулай уҡ зекерҙең төрлө төрҙәре бар, уларҙа Аллаһ исеме ҡабатлана, йәки төрлө мотив менән шәһәҙәт уҡыла.

Шәҙилиҙәрҙең үҙенсәлеге булып тәриҡәт уларға мәңгелектән алдан билдәләнгән, рухи иерархия башлығы ҡотоб һәр ваҡыт уларҙың тәриҡәте ағзаһы буласаҡ тип инаныу тора. Тәриҡәт адепттарының береһе — Рене Генон. Шәҙилиҙәр, башҡа суфыйҙар кеүек үк, берләшеп зәүиәләрҙә йәшәгән. Мәҫәлән, Ғабдул-Ҡадир әл-Фәси үҙе уҡытҡан зәүиәлә ерләнгән.

## Таралыуы
Тарихи яҡтан шулай килеп сыҡҡан — ул Төньяҡ Африкала һәм Мысырҙа ҙур йоғонтоға эйә булған һәм ислам әҙәбиәтенә күп өлөш индергән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Суфыйлыҡ
* Ислам
* Ҡотоб
* Дәрүиш
*Тәриҡәттәр исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанма
* 
* Шазилийский тарикат — Sufizm.Ru
Әш-Шәҙили

**Әбүл-Хәсән Ғәли ибн Ғабдуллаһ әш-Шәҙили** (; , Ғәмәрәт, хәҙ. Марокко — , Хумайсра, хәҙ. Мысыр) — Мәғриб ислам дине белгесе, суфый шәҙили тәриҡәткә нигеҙ һалыусы һәм эпоним.

## Биографияһы
Уның тулы исеме: Әбүл Хәсән Ғәли ибн Ғабдулла ибн Ғабдул-Жәббәр әл-Хәсәни үәл-Хөсәйени әш-Шәҙили әл-Мәғриб. 1196 йылда Марокконың төньяғындағы Гамарат ауылында тыуған. Уның нәҫеле сәйеттәрҙән булған һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәргә барып тоташа.

Ул бик яҡшы белем ала һәм 21 йәшендә белем эҙләп тыуған яғын ташлап китә. Ул Фәстә уҡый, ә 1244 йылдан Александрияла йәшәй. Мәккәгә хаж ҡылып, ул ҙур фаҡиһтар, Ҡөрьән һәм хәҙистәрҙе белеүселәр, шулай уҡ күренекле суфый уҡытыусылары йәшәгән Бағдадҡа юллана. Бағдадта Ул шәйех Әбү-Фәтех әл-Уаситиҙа уҡыу курсын үтә, уның кәңәше буйынса тыуған иленә ҡайтып, Ибн Мәшиштә уҡыуын тамамлағандан һуң, Әбү Хәсән әш-Шәҙили шул исемле ауылға (хәҙ. Тунис) барып, 1227 йылда үҙенең беренсе зәүиәһенә нигеҙ һала. Тунис ҡалаһы ситендәге Зәләлж тауы мәмерйәһендә төпләнә, ул «әш-Шәҙили мәмерйәһе» булараҡ билдәле. Ул шунда йәшәй һәм уҡыусыларын ҡабул итә.

1258 йылда хаж ҡылғанда Мысырҙың Хумайсра ауылында вафат була. Ҡыҙыл диңгеҙ буйындағы ҡәберен мосолмандар, хөрмәт итеп, зыярат ҡыла. Мәмлүктәр солтаны шул дәүерҙә уның ҡәбере өҫтөндә төрбә төҙөй.

Әбү Хәсән әш-Шәзили үҙенең шәкерттәрен (мөриттәрен) Аллаһты шым зекер менән һәр минут һайын иҫкә алырға, Аллаһтан ҡурҡыу, шәриғәт күрһәтмәләрен ҡәтғи үтәү һәм Пәйғәмбәр сөннәтенә буйһоноуға өндәй. Ул бикләнеү практикаһын һәм суфыйҙарҙың коллектив йыйылыштары — сәманы хупламай. Әш-Шәҙили һүҙҙәренсә, тәриҡәт идеяларын һәм рухын көндәлек тормошта донъяуилыҡтан ситләшмәйсә тормошҡа ашырырға кәрәк.

## Шәҙилилек

Шәҙилиҙәр цивилизацияның шәриғәт рөхсәт иткән бөтә байлыҡтарынан файҙалана һәм ҡаты аскетизмды хупламай. Уларҙың зекере һәм рухи практика менән шөғөлләнеүҙәре эштән һәм башҡа шөғөлдәрҙән буш ваҡытта үткәрелә һәм кешенең һәм уның ғаиләһенең көндәлек бурыстарына зыян килтермәй. Улар махсус кейемдәр кеймәй һәм, Жүнәйдә әл-Бағдадиға эйәреп, «айыҡ» хеҙмәт итеүҙе өҫтөн күрә (*сәһү*) һәм «иҫереклек» (*сүкрә*) халәтенән тыйыла.

Шәҙилиҙәр тәриҡәте төрлө тармаҡтарға бүленгән, Африканың ҡайһы бер төбәктәрендә тәғлимәт традицион урындағы инаныуҙар менән ҡушыла, шуның арҡаһында традиционалист тәриҡәт ағзалары тарафынан тәнҡиткә дусар ителә. Тәриҡәт Африка халыҡтарын исламлаштырыуҙа ҙур роль уйнай, Европа илдәренең колонизатор сәйәсәтенә әүҙем ҡаршы тора. Уның идеялары Төньяҡ һәм Үҙәк Африка илдәрендә генә түгел, Европала Һәм Кавказда ла таралған. Был тәриҡәттең эйәрсендәрен Комор утрауҙарында, Һиндостанда һәм хатта Индонезияла ла күрергә мөмкин. Рәсәйҙә шәҙили тәриҡәте Дағстанда һәм күрше республикаларҙа эш итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Суфыйлыҡ
* Мөршид
* Ислам
* Ҡотоб
*Тәриҡәттәр исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Төньяҡ Африка

**Төньяҡ Африка** () — Африка төбәге, майҙаны яҡынса 10 млн км2. Төбәктең күпселек өлөшө Сахара сүллегендә урынлашҡан.

## Географияһы

Төньяҡ Африка Урта диңгеҙҙән алып һуҙыла һәм Сахара сүленең ҙур өлөшөн алып тора. Тәбиғи шарттары яғынан бында субтропик төньяҡты һәм Сахара сүлен айырып күрһәтергә мөмкин.

## Тарихы
Ҡара Африканан айырмалы рәүештә, Төньяҡ Африка халҡының күпселек өлөшө европеоид расаһына ҡарай. Күпселек осраҡта улар ғәрәп һәм бербер тамырлы.

### Африканы колонизациялау һәм бойондороҡһоҙлоҡ яулау
XX быуат башына бөтә Төньяҡ Африка тиерлек европалылар хакимлығы аҫтында була. Франция Алжир, Мавритания, Тунис һәм Марокконың күпселек өлөшөн биләп тора. Бөйөк Британия Судан һәм Мысырға хужа була. Испания Марокконың төньяғына һәм Көнбайыш Сахараға хакимлыҡ итә. Италия 1911—1912 йылдарҙа Төрөк-итальян һуғышы һуңынан Ливияға баш була. Әммә 1950—1960 йылдарҙа Төньяҡ Африка илдәренең күбеһе бойондороҡһоҙлоҡ ала.

### Хәҙерге заман
Төньяҡ Африкала 7 ил бар: Мысыр, Судан, Ливия, Тунис, Алжир, Марокко һәм формаль рәүештә Көнбайыш Сахара. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: европеоид ғәрәп теллеләрҙең башҡа ҡара тәнле африкалылар менән этник һәм дини айырмалыҡтары төбәктә һәм континенттың сик буйы территорияларында күп һуғыштар һәм конфликттар тыуҙыра.

## Климаты
Сахарала бер нисә йыл яуым-төшөм булмай, әммә һирәк-һаяҡ көслө ямғырҙар була, улар ташҡынға килтереүе ихтимал.

Әгәр ер өҫтөнә яҡын ер аҫты һыуҙары урынлашҡан булһа, йәшел оазистар осрай. Оазистар тирәләй ғәҙәттә сүллектең төп халҡы тупланған.

Сахара сүллеге күләгәһендә ерҙәге иң юғары температура +58 °C теркәлгән. Әммә төндәр бында һалҡын.

## Мәҙәниәте
Мәғриб илдәре мәҙәниәте ҡара Африка, Урта диңгеҙ, Яҡын Көнсығыш һәм Европа мәҙәниәтенең ҡатмарлы синтезы булып тора.

Төньяҡ Африка территорияһында бик күп мәҙәни һәм тәбиғәт ҡомартҡылары бар. Бөтә донъя мираҫы исемлегенә планетаның иң боронғо ҡалаларының береһе — Мемфис һәм районда пирамидалар Ғизә (Мысыр) емереклектәре индерелгән; Фәс (Марокко) ҡалаһының иң яҡшы һаҡланған урта быуат кварталдары һәм таш быуат осорондағы матур ҡая һүрәттәре менәнТассилин-Аджер (Алжир) яйлаһы индерелгән . Ливияла боронғо Лептис-Магна ҡалаһы ҡалдыҡтары һаҡланған.

Сахаранан төньяҡҡа ҡарай Африка халҡының күпселеге һөйләшә ғәрәпсә һөйләшә һәм ислам дине тота. Шуға күрә был илдәрҙең архитектураһы, әҙәбиәте һәм башҡа сәнғәт төрҙәре ғәрәп стиленең уртаҡлығы менән характерлана.

Ҡайһы бер илдәрҙә француз теле һәм һирәгерәк испан теле таралған.

## Төньяҡ Африка дәүләттәре

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көньяҡ Африка
* Көнсығыш Африка
* Көнбайыш Африка
* Ҡара Африка
* Мәғриб
* Африка дәүләттәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*