Околиште (археологик ҡомартҡы)

Неолит осорона ҡараған **Околиште** урыны Босния һәм Герцеговинаның Високо муниципалитетында урынлашҡан. Ул Босния һәм Герцеговинаның милли ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Был Бутмир мәҙәниәтенең иң ҙур урыны. Ҡаҙыныуҙар торама тарихында кәмендә туғыҙ осорҙо асыҡлаған.

## Урынлашыуы
Високо уйһыулығы Сараевонан төньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Уйһыулыҡты Босна йылғаһы киҫеп үтә, һәм ул диңгеҙ кимәленән 400–410 м бейеклектә ята. Уйһыулыҡты бейеклеге 1000 метрға тиклем еткән Миоцен тауҙары уратып алған. Високо уйһыулығында тикшеренеүҙәр һәм алдағы ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә Урта һәм Һуңғы неолит осорҙарына ҡараған яҡынса 15 урын билдәле.

## Тикшеренеүҙәр
Високо уйһыулығының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан Околиште урынында ялан эштәре 2002 йылдан 2008 йылға тиклем бер нисә кампания дауамында алып барылған. Яҡынса 7 гектар майҙанды биләүе арҡаһында был торама Високо уйһыулығында үҙәк урын тип һанала, бында Донье Моштре һәм Арнаутовичи кеүек башҡа неолит урындары ла бар.

Околиште неолит торамаһы Радиновичи һәм Околиште ауылдары араһында, Високонан төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Босна һәм Неретва йылғалары үҙәндәрендә Бутмир мәҙәниәтенә ҡараған бөтәһе 36 урын бар. Сараево уйһыулығындағы иң ҙур торама Бутмирҙа урынлашҡан, ә Високо уйһыулығындағы иң ҙуры – Околиштела, уның майҙаны 7-5 гектар тәшкил итә.

Високо уйһыулығы, күрше Какань менән бергә, Үҙәк Боснияның неолит торамаларының төп төбәге булған. Был биләмәлә беҙҙең эраға тиклем яҡынса 5200 йылға йәки унан да алдараҡ осорға ҡараған торамаларҙың һаны һәм дөйөм майҙаны һиҙелерлек артҡан.

Тикшеренеүҙәр Франкфурттағы Германия археология институтының Рим-Герман комиссияһы, Бамберг университеты һәм Киль университеты, шулай уҡ Високо ҡала музейы менән хеҙмәттәшлектә алып барылған. Геомагнит разведкаһы күп һанлы һаҡлағыс соҡорҙарҙы асыҡ күрһәтә һәм 54 йорттоң аныҡ күренеп торған структураһын асыҡлай. Уларҙың оҙонлоғо 12-нән 13 метрға тиклем, ә киңлеге 6-нан 8 метрға тиклем үҙгәрә. Айырым йорттар эсендә ентекле үлсәүҙәр стеналарҙы, күп бүлмәле бүленештәрҙе һәм һәр йортта икешәр мейесте асыҡлаған, был күбеһенсә Обре II неолит торамаһында билдәле булған объекттар менән тап килә.

Ҡаҙыныуҙар барышында бөтәһе 7 йорт табылған. Бер нисә йорт эсендә мейес ҡалдыҡтары, яңғыҙ усаҡтар, күп һанлы оҫтаханалар, биҙәүестәр һәм таш ҡоралдар эшләү өсөн оҫтаханалар, шулай уҡ төрлө соҡорҙар булған. Табылған археологик материалдың күпселеген керамика тәшкил итә. Биҙәктәре һәм формалары буйынса керамик һауыттар Бутмир II фазаһына һәм Бутмир III-нөң түбәнге фазаһына (Хвар-Лисичичи) ҡарай, был беҙҙең эраға тиклем 4800 һәм 4700 йылдарға тура килә.

Ҡаҙыныуҙар һәм геомагнит тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре Околиштелағы йорттар һанын һәм халыҡ һанын баһаларға мөмкинлек бирә. Тораманың иртә фазаһында бер үк ваҡытта 200 йорт булған тип фаразлана. Һәр хужалыҡта яҡынса биш кеше йәшәгән тип иҫәпләгәндә, халыҡ һанын яҡынса 1000 кеше тип баһаларға мөмкин. Високо уйһыулығында яҡынса 3500 кеше йәшәгән булыуы ихтимал, был халыҡ тығыҙлығының бер кв. км-ға 32 кешегә тиң булыуын аңлата.

Һуңғы неолит осоронда Високо уйһыулығында һәм уның тирә-яғында аҙыҡ-түлек етештереү ауыл хужалығы һәм малсылыҡтың берләшмәһенә нигеҙләнгән, ә һунарсылыҡ әҙерәк әһәмиәткә эйә булған. Високо уйһыулығындағы неолит халҡы өсөн һыйыр малы ҙур әһәмиәткә эйә булған. Околиштелағы ауыл хужалығы эммер һәм бер орлоҡло бойҙай өҫтөнлөк иткән иген культураларын үҫтереүгә, шулай уҡ арпа, тары һәм яланғас бойҙай үҫтереүгә нигеҙләнгән.

1 км алыҫлыҡта икенсе археологик урын – Донье Моштре урынлашҡан, унда неолит мәҙәниәтенән тыш, Вучедол мәҙәниәте осорона ҡараған энеолит артефакттары ла бар.

## Иҫкәрмәләр