open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Басараб Ольга Михайловна

**Ольга Михайловна Басараб** (ҡыҙ фамилияһы — **Левицкая**) (, 1 сентябрь 1889 йыл, Украниның Ивано-Франков өлкәһе Рогатин районы Подгорье ауылы) — 12 февраль 1924 йыл, Львов) — украин милли хәрәкәте активисы.

## Биографияһы
Танылған йәмәғәт эшмәкәре, украин грек-католик руханийы Михайла Левицкий ғаиләһендә тыуа. Әсәһе — Савина, ҡыҙ фамилияһы Стрельбицкая. Апаһы — Иванна, ҡустыһы — Левицкий Северин Михайлович.

Вайсвассерила (Силезия) ҡыҙҙар өсөн асылған шәхси пансионда уҡый, шунан һуң 1902—1909 йылдарҙа — Перемышлдә Украин ҡатын-ҡыҙҙар институты лицейында белем ала. Вена сауҙа академияһының бер йыллыҡ курстарын тамамлай.

Лицейҙа уҡыған ваҡытында украин бойондороҡһоҙлоҡ хәрәкәтенә ҡушыла. «Пласт» беренсе ҡатын-ҡыҙҙар скаут отрядын ойоштора .

1910 йылдан Бориславта уҡыта, «Днестр» страховкалау йәмғиәтендә, Ер ипотека банкында эшләй..

Беренсе донъя һуғышы алдынан «Львов Политехник» институты студенты Дмитрий Басарабҡа кейәүгә сыға, ире который возглавлял студенческое общество «Нигеҙ» тип алаған студент йәмғиәтен ойоштора, һәм австро-венгрия армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1915 йылдың июнендә Дмитрий Италияла барған һуғышта һәләк була.

О. Басараб — Львовта Украин сечь уҡсылары (УСС) сафында 1-се ҡатын-ҡыҙ взводын ойошторусы. ЗУНР менәнУНР берләштерелгәндән һуң 1918—1923 йылдарҙа Венала украин илселегендә бухгалтер булып эшләй. Шулай уҡ УНР мәнфәғәтендә разведка заданиеларын да үтәй. Хәрби-стратегик һәм сәйәси мәғлүмәт йыйыу маҡсатында Дания, Германия, Норвегия һәм башҡа дәүләттәрҙә була.

УНР-ҙа дипломатик вәкиллек бөтөрөлгәндән һуң 1923 йылда Львовҡа күсенә, унда Украина ҡатын-ҡыҙҙары Союзы филиалының Баш управаһы ағзаһы була, Украинв ғәскәри ойойшмаһы (йәшерен хәрби ойошма, аҙағыраҡ ОУН-ға үҙгәртелә) әүҙем хеҙмәттәшлек итә, УВО етәксеһе полковник Евгений Коновалецтың элемтәсеһе була.

1924 йылдың февралендә Басараб йәшәгән йортта тентеү үткәргәндә ул йыйған разведка мәғлүмәттәре табыла. Польша полицияһы уны УВО ағзаһы булған өсөн ҡулға ала һәм Львов төрмәһендә уға ҡарата яза алымдарын ҡуллана. Тәфтишселәр уның аша тотош Польшалағы ойошманың эҙенә төшөргә теләй. Әммә бер нисә көндән уны камераһында аҫылынған килеш табалар. О. Басарабтың үлеме йәмғиәтте киң резонанс тыуҙыра, полицияға күп һанлы мөрәжәғәттәр килә, Украина һәм Европа гәзиттәрендә төрлө мәҡәләләр яҙыла. Вафат булыу сәбәпле һәм «енәйәт составы булмау сәбәпле» О. Басарабтың енәйәт эше туҡтатыла.

Львовтың Янов зыяратында ерләнгән.

## Хәтер
* О. Басараб исеме Львов, Ивано-Франковск, Стрый һәм Көнбайыш Украинаның башҡа ҡалаларындағы урамдарға бирелгән.
* Бурштын ҡалаһында О. Басарабҡа һәйкәл ҡуйылған.

## Һылтанмалар
* Ольга Басараб
Роднина Марина Владимировна

**Роднина Марина Владимировна** (, ; 19 ноябрь 1960 йыл, Киев, Украина ССР-ы, СССР) — биохимия профессоры, Леопольдина Немец Фәндәр академияһы ағзаһы, Геттингенда Макс Планк йәмғиәтенең Биофизик химия институтының физик биохимия бүлексәһе директоры. Трансляция ваҡытында рибосомаларҙың эшләү механизмына бағышланған күренекле эштәр авторы.

## Биографияһы
Марина Роднина тамамлаған Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетын тамамлаған. Һуңынан молекуляр биологияны өйрәнә һәм 1989 йылда Украина Милли фәндәр академияһында Молекулыр биология һәм генетика институтында фән кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

## Наградалары
* 2015 йылдың июлендә Барселонала (Испания) йыл һайын үткәрелгән  29-й симпозиумында Марина Роднина Ханс Нойрат премияһы менән бүләкләнә (**).
* 2016 йылдың 1 мартында Берлинда рибосомалар функцияһын тикшергәне өсөн Лейбниц исемендәге премия тапшырыла.
*  (2019)

## Баҫмалары
* Fischer, N., Konevega, A.L., Wintermeyer, W., Rodnina, M.V., Stark, H. (2010) Ribosome dynamics and tRNA movement as visualized by time-resolved electron cryomicroscopy. Nature 466, 329—333.
* Milon, P., Konevega, A. L., Gualerzi, C. O., Rodnina, M. C. (2008) Kinetic checkpoint at a late step in translation initiation. Mol. Cell 30, 712—720.
* Konevega, A. L., Fischer, N., Semenkov, Y. P., Stark, H., Wintermeyer, W., and Rodnina, M. V. (2007) Spontaneous reverse movement of tRNA-mRNA through the ribosome. Nat. Struct. Mol. Biol. 14, 318—324.
* Bieling, P., Beringer, M., Adio, S., and Rodnina, M. V. (2006) Peptide bond formation does not involve acid-base catalysis by ribosomal residues. Nat. Struct. Mol. Biol. 13, 423—428.
* Gromadski, K. B., Daviter, T. and Rodnina, M. V. (2006) A uniform response to mismatches in codon-anticodon complexes ensures ribosomal fidelity. Mol. Cell. 21, 369—377.
* Diaconu, M., Kothe, U., Schlünzen, F., Fischer, N., Harms, J., Tonevitski, A.G., Stark, H., Rodnina, M. V., and Wahl, M. C. (2005) Structural basis for the function of the ribosomal L7/L12 stalk in factor binding and activation of GTP hydrolysis. Cell 121, 991—1004
* Sievers, A., Beringer, M., Rodnina, M.V., and Wolfenden, R. (2004) The ribosome as an entropy trap. Proc. Natl. Acad. Sci USA 101, 7897-7901.
* Pape T., Wintermeyer, W., and Rodnina, M.V. (2000) Conformational switch in the decoding region of 16S rRNA during aminoacyl-tRNA selection on the ribosome. Nature Struct. Biol. 7, 104—107.
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Зәйнетдинова Светлана

**Светлана Зәйнетдинова** (; 19 октябрь 1962 йыл, Өфө) — СССР һәм Эстония шахматсыһы, шахмат буйынса Эстония чемпионы (1985), ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса ФИДЕ мастеры (2006), халыҡ-ара ИКЧФ мастеры (2009).

## Биографияһы
1979 йылда Өфөлә урта мәктәп тамамлай. Шахмат менән Өфө Пионерҙар һарайында шөғөлләнә башлай. 1984 йылда Ленин орденлы Үҙәк дәүләт физик культура институтын (ГЦОЛИФК) тамамлай. 

1984 йылдан Эстонияның Кохтла-Ярве ҡалаһы шахмат тренеры булып эшләй, ә 2002 йылдан — урындағы «Диагональ» шахмат клубы советы ағзаһы.

Шахмат буйынса Эстония чемпионатында алтын (1985) һәм көмөш (2000) миҙал яулай. Шахматты яҙышып (хат аша) уңышлы уйнай һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында ИКЧФ-ның халыҡ-ара мастеры (2006), ҡатын-ҡыҙҙар араһында ИКЧФ-ның халыҡ-ара гроссмейстеры (2009), ИКЧФ-ның халыҡ-ара мастеры (2009) исемдәренә лайыҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Зәйнуллин Хәмит Хисмәтулла улы

**Зәйнуллин Хәмит Хисмәтулла улы** (15 апрель 1931 йыл — 1 ноябрь 2000 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1958—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының М. В. Фрунзе исемендәге колхоз тракторсыһы, 1973—1977 йылдарҙа комплекслы бригада бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Хәмит Хисмәтулла улы Зәйнуллин 1931 йылдың 15 апрелендә БАССР-ҙың Саҡмағош районы Яңы Ихсан ауылында тыуа. Тулы булмаған урта белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1946 йылда Саҡмағош районының «Ерак тау» колхозында башлай. 1947 йылдың октябренән тракторсылар курсында уҡый. 1948 йылдың февралендә Саҡмағош машина-трактор станцияһына тракторсы итеп ҡабул ителә. 1952 йылдың майынан Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң, 1955 йылдың ноябренән Саҡмағош МТС-ында тракторсы булып эшләй, 1958 йылдың июленән — «Сәрмәсән» колхозы тракторсыһы (1960 йылда Фрунзе исемендәге колхозға ҡушыла).

Ауыл хужалығы алдынғыларының тәжрибәһен ҡулланып, техниканың юғары етештереүсәнлеген, агротехника ҡағиҙәләрен ҡәтғи үтәүҙе тәьмин итеп, X. X. Зайнуллин беренсе класлы белгес булып китә, йыл һайын иген һәм ҡуҙаҡлылар культураларынан тотороҡло юғары уңыш алыуға өлгәшә. 1966 йылда 1 241 гектар йомшаҡ ерҙе һөрөп, планды 138 процентҡа үтәй, ә 1970 йылда пландағы 1000 гектар урынына 1580 гектар һөрә, норманы 158 процентҡа үтәй.1966 йылда Х. Х. Зәйнуллин эшкәрткән 390 гектарҙа гектарынан 18,1 центнер уңыш алына, 1970 йылда 492 гектар майҙандан гектарынан 29,6 центнер иген алына. X. X. Зәйнуллин эшкәрткән айырым участкаларҙа һөҙөмтә юғарыраҡ була. 1970 йылда 123 гектарҙа «харьков — 46» сорт бойҙай уңышы гектарынан 37 центнер тәшкил итә, 187 гектарҙағы «һарытау-33» сортының төшөмө — 34,9 центнер.

Х. Х. Зәйнуллин 17 йәш колхозсыны тракторист һөнәренә өйрәтә. Техникаға, яғыулыҡ-майлау материалдарына һаҡсыл ҡарай. 1966—1970 йылдарҙа алмашсыһы менән 10 987 килограмм яғыулыҡ һәм 287 запас частар экономиялай. Был планға ҡарата 10,4 һәм 13,7 процент тәшкил итә.

1966—1970 йылдарҙа Фрунзе исемендәге колхоз иген етештереү планын — 122,5, дәүләткә һатыу планын 148,1 процентҡа үтәй. Колхоз ҡаҙанышында Х. Х. Зәйнуллиндың өлөшө лә ҙур.

Ауыл хужалығын продукттарын етештереүҙе үҫтереү һәм дәүләткә игенселек, малсылыҡ продукттарын һатыуҙағы ҡаҙаныштары өсөн 1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән X. X. Зайнуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1973 йылдан алып 1988 йылда пенсияға киткәнсе Саҡмағош районы Фрунзе исемендәге колхозда бригадирҙың техника буйынса ярҙамсыһы, комплекслы бригада бригадиры булып эшләй.

Хеҙмәт ветераны 2000 йылдың 1 ноябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Халиҡов Валерий Абдулхаҡ улы

**Халиҡов Валерий Абдулхаҡ улы** (14 июль 1950 йыл) — СССР һәм Рәсәй нейрохирургы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған табибы. 

## Биографияһы
1950 йылдың 14 июлендә Ишембай ҡалаһында тыуа. 1973 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.

1976 йылға тиклем һәм 1974 йылда «Ишембайнефть» НГДУ-һы медик‑санитар часының Ишембай берләштерелгән дауаханаһында эшләй.

1977 йылдан Днепропетровск медицина учреждениеһында хеҙмәт итә.

1980-81 йылдарҙа тыуған ҡалаһына ҡайтып, Ишембайҙың 1-се поликлиникаһында эшләй.

1983 йылдан Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында хеҙмәт юлын дауам итә, 1997 йылдан БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү институтында эшләй.

2003 йылдан РФ Федераль именлек хеҙмәтенең Төп клиник хәрби госпиталендә (Мәскәү) — әйҙәүсе, 2013 йылдан баш нейрохирург.

## Библиография
200-гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.

* Халиков, Валерий Абдулхакович. Обоснование микрохирургической пластики поврежденных периферических нервов с использованием аллостатических трансплантатов : (Экспериментально-клиническое исследование) : автореферат дис. … кандидата медицинских наук : 14.00.28 / АМН СССР. НИИ нейрохирургии им. Н. Н. Бурденко. — Москва, 1990. — 14 с.

## Әҙәбиәт
* 

* Указ Президиума ВС РБ от 11.08.1992 N 6-2/352г «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»
Шафиҡов Ғәббәс Фәтхрахман улы

**Шафиҡов Ғәббәс Фәтхрахман улы** (19 ғинуар 1916 йыл — 1997) — партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1945—1950 һәм 1956—1960 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары, 1966—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесенең беренсе урынбаҫары. 1940 йылдан КПСС (ВКП (б) ағзаһы.

## Биографияһы
РСФСР-ҙың VI, VII, VIII һәм IX саҡырылыш Юғары Советыа БАССР-ҙан депутат итеп һайлана. Башҡорт АССР-ының 4-се һәм 5-се саҡырылыш Юғары Советы (2) депутаты. КПСС-тың XXIV съезы делегаты (1971).

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда — Башҡортостан ВКП(б)-һы Өлкә комитеты секретары,.

1989 йылда СССР Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Башҡортостан фәнни үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре Ғәббәс Шафиҡов 30 — 40 йылдар осоронда һәм 50-се йылдар башында репрессияланыусыларҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса Башҡорт АССР-ы Юғары Советы ҡарамағындағы комиссия составына индерелә.

1996 йылда Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинеты ҡарамағындағы Архив эштәре буйынса идаралыҡ бойороғо менән Ғәббәс Фәтхрахман улының 80 йәшлек юбилейы билдәләнә. Ветеран Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.

## Библиография
Структурная перестройка промышленности автономной республики : (Препр. докл. на регион. науч.-практ. конф. «Основные направления социал. и экон. развития Башкирии в 13-й пятилетке и до 2005 г.») / Г. А. Толстиков, Г. Ф. Шафиков, 12 с., включ. обл. 20 см, Уфа, БНЦ УрО АН СССР, 1989

## Сығанаҡтар
* Г. Ф. Шафиков: [Б. первый зам. Пред. Совета Министров БАССР, 1916—1997: Некролог] // Сов. Башкирия. — 1997. — 18 янв. — (Веч. Уфа; 21 янв.). — (Башкортостан; 18 гин.). —

## Иҫкәрмәләр
Апокопа

**Апо́копа** ( «ҡыҫҡартыу»; apo (нимәнән мәғәнәһен биргән предлог) һәм  koptein (ҡырҡып алыу) тигән грек һүҙҙәренән яһалған) — һүҙ аҙағында бер йәки бер нисә өндөң, ҡағиҙә булараҡ, һуҙынҡының төшөп ҡалыуынан торған һәм һүҙҙең ҡыҫҡарыуына килтергән фонетик күренеш. Метаплазмаларға ҡарай.

Рус телендә «апокопа» иң оҙон дүрт палиндром һүҙҙең  (йәнә «киноник», «ротатор», «тартрат») береһе булып тора. Был һүҙ башҡорт телендә лә палиндромға инә. 

Итальян телендә  элизиянан (һуңғы һуҙынҡы төшөп ҡалыуҙан) тыш  *тотош ижектәрҙең төшөп ҡалыуы*  һәм апостроф менән  билдәләнмәүе (*элизия* осрағындағы кеүек) күҙәтелә. Был күренеш төрлөсә аталырға мөмкин:

* афереза (afèresi) — һүҙ башында ижек төшөп ҡалыу;
* синкопа (sincope) — һүҙ уртаһында ижек төшөп ҡалыу;
* апокопа (apocope, шулай уҡ troncamento) — һуңғы ижек төшөп ҡалыу  (артабанғы һүҙҙе ҡушмайынса ла).

## Метрика күренеше булараҡ апокопа
Грек шиғырында  метр күҙлегенән ҡулланыла; уҡығанда киләһе һүҙ һуҙынҡынан башланғанда һүҙ аҙағындағы һуҙынҡының төшөп ҡалыуынан ғибәрәт.  Текста   апостроф «’» тамғаһы менән билдәләнә. Мәҫәлән: «Πολλά δ᾽ ὅ γ᾽ ἐν πόντῳ πάθεν ἄλγεα ὅν κᾰτά θυμόν» (Hom. Od. I 4).  Латин шиғырында был күренеш — элизия. Рус шиғырында үлсәм һәм художество тасуирилығы маҡсатында ҡулланыла. Мәҫәлән,  түбәндәге  строфала  «хлопанье/хлопки», «молва» һәм «топот» һүҙҙәре апокопаға бирелгән:


Вот мельница вприсядку пляшет
И крыльями трещит и машет:
Лай, хохот, пенье, свист и хлоп,
Людская молвь и конский топ!


— А. С. Пушкин [Евгений Онегин, 5-се гл.](https://ru.wikisource.org/wiki/Евгений%20Онегин.%20Глава%205%20(Пушкин))

## Тел үҫешендәге апокопалар

* Төньяҡ рус һөйләшендә, шулай уҡ әҙәби рус телендә  — творительный падежда «-ю» ялғауының төшөп ҡалыуы: «женою» (фонетик [жынойу]) урынына «женой».
* Телмәрҙә ҡыҫҡартыуҙар: «чтобы» урынына «чтоб».
* Башҡорт телендә диалекттарҙа осрай торған күренеш: «Баймаҡҡа киттем» урынына «Баймаҡ киттем», «Өфөгә китте»  — «Өфө китте»,  «Был нимә?» — «Бы нимә?», «Август» — «Авгус».
* Шулай уҡ метро (метрополитен урынына), маг (магнитофон), спец (специалист) кеүек ҡыҫҡартыуҙар ошо күренешкә ҡарай. Йәнле һөйләш телендә  яңынан-яңы  апокопалар яһала: университет — универ, Склифософский (исемендәге дауахана) — Склиф, администратор — админ, компьютер - комп һ.б. 

## Акронимдар
Акронимдар, йәғни хәрефләп түгел, ә ҡәҙимге һүҙ кеүек итеп әйтелгән ТАСС (ә ТэАэСэС түгел), вуз (ә вэузэ түгел) ише ҡыҫҡартмалар *апокопа*  тип һанала, сөнки был аббревиатураларҙа хәреф атамаларындағы э өндәрен төшөрөп ҡалдырыу  апокопа принцибына (һүҙ аҙағында бер нисә өндө йә ижекте төшөрөп ҡалдырыу) яҡын тора. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Элизия (тел белеме)
* Синкопа (тел белеме)
* Афереза

## Әҙәбиәт

* *Розенталь Д. Э., Теленкова М. А. *Словарь-справочник лингвистических терминов. — М., 2001.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Панасюк Раиса Васильевна

**Панасюк Раиса Васильевна** (10 май 1973 йыл, Осычна ауылы, Хмельник районы, Винница өлкәһе — 17 сентябрь 2018 йыл) — Украинаның йәмәғәт эшмәкәре, Инвалидтар хоҡуҡтары буйынса Хөкүмәт вәкиле. Винница ҡалаһының почетлы гражданы. Украинаның атҡаҙанған социаль өлкә хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Винница өлкәһе Хмельник районында Осычна ауылында тыуа. Атаһы — механизатор, әсәһе колхозда эшләй.

Тульчин шифаханаһында һәм Цюрупинск интернатында уҡый. Юғары белемде Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетының журналистика факультетында ала (2008). Икенсе юғары белемде «Украина» кеше үҫеше халыҡ-ара асыҡ университетының Винница социаль-иҡтисади институтында психолог һөнәре буйынса эстәй (2012).

2016 йылдан — Коцюбинский исемендәге Винница исемендәге дәүләт педагогия университеты аспиранты.

Инвалидтарҙы адаптациялау һәм уларға ярҙам итеү буйынса бер нисә проектты тормошҡа ашыра. «Гармония» мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм йәштәрҙе социаль-психологик реабилитациялауҙың ҡала үҙәген етәкләй. Украина Министрҙар кабинетының 2017 йылдың 16 мартындағы 184-се ҡарары менән Раиса Панасюк инвалидлыҡтары булыусыларҙың хоҡуғы буйынса Хөкүмәт уполномоченныйы итеп тәғәйенләнә.

2017 йылдың 18 авгусында Винница ҡала советы ҡарары менән Раиса Васильевна Панасюкка Винница ҡалаһының почетлы гражданы исеме бирелә.

2017 йылда «Украинаның атҡаҙанған социаль өлкә хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була

## Сығанаҡтар
* Інтерв'ю з головою правління Вінницької громадської організації «Гармонія» Раїсою Панасюк // Моя Вінниця
* Профіль на сайті Кабінету Міністрів України
* Раїса ПАНАСЮК: «Хочу, щоб ми бачили особистість у кожній людині» // Урядовий кур'єр, 16 червня 2017&nbsp;р.

## Һылтанмалар
* Що кажуть про нову Почесну громадянку Вінниці Раїсу Панасюк? // 20 хвилин. Вінниця
* 

## Иҫкәрмәләр
Йосопов Рафас Миңлеғәли улы

**Йосопов Рафас Миңлеғәли улы** (18 октябрь 1939 йыл — 4 сентябрь 2012 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1999 йылдарҙа Мәсетле районы «Әй» совхозының, артабан республика Ауыл хужалығы министрлығының яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989).

## Биографияһы
Рафас Миңлеғәли улы Йосопов 1939 йылдың 18 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Оло Аҡа ауылында тыуған. 

1957 йылда Оло Аҡа урта мәктәбен тамамлаған. Мәктәптән һуң «Әй» совхозының 5-се бүлексәһендә ябай эшсе булып эшләй. 

1960 йылда Силәбе ауыл хужалығын механизациялау һәм электрофикациялау институтына уҡырға инә һәм 1965 йылда уңышлы тамамлай.

Шул уҡ йылды «Әй» совхозының үҙәк ремонт оҫтаханаһы мөдире итеп тәғәйенләйҙәр, артабан «Әй» совхозының баш инженеры итеп үрләтелә.

1976—1999 йылдарҙа республиканың Ауыл хужалығы министрлығының матди-техник тәьминат бүлегендә инженер булып эшләй.

2012 йылдың 4 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989)

## Сығанаҡтар
Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

## Иҫкәрмәләр
Грамматикализация

**Грамматикализа́ция** — тел эволюцияһы барышында һүҙҙәрҙең грамматик күрһәткестәргә әйләнеп китеүенән торған тел үҙгәреше.  «Грамматикализация» термины А. Мейе тарафынан 1912 йылда индерелә. Грамматикализация күренеше  1980-се йылдарҙан алып әүҙем өйрәнелә. Төп хеҙмәттәрҙе  Б. Хайне, К. Леман, Дж. Байби яҙған.

## Грамматикализацияның механизмдары
Грамматикализация — киң төшөнсә, шунлыҡтан  лингвистикала грамматикализацияның аныҡ механизмдары айырыла, улар араһында  семантик төҫһөҙләнеү (), фонетик эрозия (), морфологик редукция () һәм облигаторизация (), йәғни һүҙформа йә конструкция күрһәткесенең мотлаҡҡа әйләнеүе, кеүек механизмдар бар. 

## Һылтанмалар

* Дж. Байби и др. Эволюция грамматики: время, вид и модальность в языках мира (русский перевод главы 1)
* Т. А. Майсак. Типология грамматикализации конструкций с глаголами движения и глаголами позиции (аннотация, содержание, избранные главы из книги)
Исламғолов Илдар Ғәли улы

**Исламғолов Илдар Ғәли** (2 ғинуар 1969 йыл, Өфө) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм продюсер.

## Биографияһы
Исламғолов Илдар Ғәли улы 1969 йылдың 2 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуа.

14 йәшендә театр студияһына килә һәм яҡтыртыусынан башлап тауыш режиссёры ла була, спектаклдәргә музыка ла һайлай. Театр студияһында 10 йыл эшләп, ул тиҫтәнән ашыу роль тыуҙыра, Олег Кошевойҙы ла уйнай. Хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә.

1995 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының (режиссёрлыҡ факультеты, Р. В. Исрафилов курсы) драма режиссураһы бүлеген тамамлай.

1997 йылда уйын фильмы режиссёры һөнәре буйынса ВГИК (Б. Б. Мансуров һәм В. З. Довгань курсы) тамамлай.

1997—1998 йылдарҙа — «Слово» продюсер компанияһында, 2000—2013 йылдарҙа «Йәйғор» киностудияһында эшләй.

2007 йылда — «Первый канал (Россия)» компанияһында.

2014 йылдан — «Глория пикчерс» кинокомпанияһы»нда режиссёр.

## Театрҙа режиссёрлыҡ эше
* О. Уайльда пьесаһы буйынса Өфө йәш тамашасы театрында «Саломея» (диплом эше).
* А. Камю пьесаһы буйынса Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында «Недоразумения».

## Фильмографияһы

### Режиссер
* 1996 — «Две далёкие-близкие зимы»
* 2001 — «Условный рефлекс»
* 2003 — «18 лун»
* 2004 — «Шутка ангела»
* 2005 — «Коси и забивай»
* 2008 — Принцесса цирка (телесериал)
* 2011 — «Любовь из прошлого»

### Сценарист
* 2001 — «Условный рефлекс»
* 2003 — «18 лун»
* 2005 — «Коси и забивай»

### Продюсеры
* 2001 — «Условный рефлекс»
* 2003 — «18 лун»
* 2004 — «Шутка ангела»
* 2005 — «Коси и забивай»
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ИЛЬДАР ИСЛАМГУЛОВ
* Ильдар Исламгулов. Энциклопедия Кино и ТВ
Шәйхисламов Ҡадир Абрар улы

**Шәйхисламов Ҡадир Абрарович** (18 ноябрь 1928 йыл) — Ҡарабаш еҙ-мәғдән комбинатының «Үҙәк» шахтаһының ҡаҙып  бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961).

## Биографияһы
1928 йылда БАССР-ҙың Уразай ауылында тыуа.

1948 йылда Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡалаһында 24-се һөнәрселек училищеһын тамамлай һәм «Үҙәк» шахтаһына эшкә ебәрелә. 1949 йылда комсомол-йәштәр бригадаһы бригадиры итеп тәғәйенләнә. Улар шахтала беренсе булып бер нисә забойҙа эшләү ысулын ҡуллана һәм тиҙ эшләүсе телескоп перфораторҙарын үҙләштерә. 1951 йылдарҙа Свердловск институтында оҫталар курсында уҡығандан һуң, алмаш мастер итеп тәғәйенләнә. 1957 йылда забойға бригадир булып ҡайта. 1958 йылда шахтала беренсе тапҡыр скважиналарҙы тәрәндә шартлатып, мәғдәнде туплау системаһын ҡуллана. Был бригадаға хеҙмәт етештереүсәнлеген 47 процентҡа арттырыуға булышлыҡ итә (1959 йылда бригадаға «Коммунистик хеҙмәт бригадаһы») исеме бирелә.

1964—1984 йылдарҙа Шәйхисламов  булып эшләй. Шахта профсоюз комитеты ағзаһы, Ҡарабаш ҡала судына халыҡ заседателе, ҡала Советы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961).
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (1961);
* Ленин ордены (1961);
* «Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы (1954);
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы (1955);
* «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл» миҙалы (1970);
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарман хеҙмәте өсөн» миҙалы (1945);
* СССР Төҫлө металлургия министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (1958);
* Ҡарабаш ҡалаһының почетлы гражданы (1977);
* РСФСР-ҙың почетлы таусыһы (1965).

## Һылтанмалар
* Энциклопедия Челябинской области. Шайхлисламов Кадир Абрарович    
* *Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — 200 с.*
Калемегдан

**Калемегдáн** (, ) — Белград ҡәлғәһе янындағы парк, ул Сербия баш ҡалаһынының иҫке өлөшөндә урынлашҡан,  Европаның иң боронғо парктарынан һанала.

## Этимологияһы
Атамаһы төрөк телендәге  «Ҡәлғә майҙаны» () тигәндән килеп сыҡҡан. Икенсе фараз буйынса иһә төрөк телендәге «Kale» («ҡәлғә»)һәм «Megdan» («алыш») тигән ике һүҙҙән яһалған. Төрөктәр Калемегданды *Фекер-байыр* (*fikir bayır*), «фекер убаһы» тип атаған. Хәҙер йыш ҡына ҡәлғәнең үҙен дә Калемегдан тип атаайҙар.

## Урынлашыуы

Калемегдан ҡәлғәһе —  Белградтың иң мөһим тарихи ҡомартҡыһы. Ул Дунай һәм Сава йылғалары ҡкушылған урында һалынған. Яр буйлап тимер юл һалынған.

Ҡәлғә эсендә Хәрби музей урынлашҡан.

Файл:Belgrad4.jpg
Файл:KalemegdanPark.JPG
Файл:Kalemegdan trees.jpg
Павиљон Цвијете Зузорић3.JPG| «Цвета Зузорич» павильоны
Файл:Monument of Gratitude to France in Belgrade.JPG|Францияға рәхмәт билдәһе
Файл:KalemegdanSmrtFasizmuSlobodaNarodu.JPG|Милли ҡаһармандар ҡәберлеге
Файл:Kalemegdan 2.jpg|Еңеү һәйкәле. Авторы Иван Мештрович
Файл:Pobednik na Kalemegdanu 3.jpg|Еңеү һәйкәле 
Файл:Kalemegdan 3.jpg
Файл:Kalemegdan 4.jpg
Файл:Kalemegdan - put.jpg
Файл:Kalemegdan - Maketa.jpg 
Файл:Hunjadi brani Beograd.jpg| 1456 йылда Белградты һаҡлауға арналған мемориаль таҡта 
Файл:kalemegdan.01.top.jpg
Файл:Kalemegdanska tvrđava 2.jpg|Белград нығытмаһы
Файл:Kalemegdanska tvrđava IMG 1941.JPG|Белград нығытмаһы
Файл:Kalemegdanska tvrđava IMG 1943.JPG|Белград нығытмаһы
Файл:Kalemegdanska tvrđava.jpg|Белград нығытмаһы
Файл:Turci predaju Kalemegdan.jpg|1867 йылда Белград нығытмаһын төрөктәр тапшырыуына бағышланған иҫтәлекле таҡтаташ
Файл:KalemegdanPark.JPG|right|thumb|Калемегдан
Файл:Сербия, Белград, Крепость Калемегдан 01.jpg|Калемегдан ҡәлғәһе
Файл:Сербия, Белград, Крепость Калемегдан 02.jpg|Калемегдан төндә
File:Белград. Калемегдан. 13.10.2019. Участники Викимедиа-2019 из России.jpg|Викимедиа-2019 конференцияһында Рәсәйҙән ҡатнашыусылар Калемагдан майҙанында

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* :ru:Петроварадинская крепость
* :ru:Голубацкая крепость

## Һылтанмалар

* Калемегдан
* Калемегдан и белградская крепость 
* История белградской крепости
Китаказе (эсминец)

«Китаказе» (япон. 北風 *Төньяҡ елдәре*) —V7 проектындағы япон эсминецтары, «Акидзука» төрөндәге караптың  камиллаштырылған төрө. «Акидзука» төрө менән сағыштырһаҡ, ул көсәйтелгән торпедалы ҡорал менән һәм ҙур тиҙлеккә эйә.

Был караптарҙы төҙөү Сасеболда планлаштырыла, әммә Япония был йәһәттән еңелеүенең дауам итеүенә сабыр итә. Һөҙөмтәлә был караптар төҙөлмәй ҡала.

* V6 Проекттары (超島風型駆逐艦)

## Әҙәбиәт
* Rekishi Gunzo, History of War Pacific Vol.23 *class destroyers Akizuki*, Gakken (Япония), 1999, 
* The Special Maru, Japanese No Vessels Naval.19 *class Asashio Destroyer/class Akizuki*, Shobō Ushio (Япония), 1978, Код китап 8343-7
* By of writings Sizuo Fukui Collection Vol.5, *Destroyers Japanese of Stories*, Kōjinsha (Япония) 1993, 

## Һылтанмалар
* [Kitakaze — эсминец IX уровня 0.10.3]
Федерико Цурло

**Федерико Цурло ** (; ,  Италия Венеция өлкәһе, Падуя провинцияһы, Читтаделла ) — Италияның профессиональ шоссела велосипедта уҙышсыһы, 2018 йылдан MsTina-Focus Румыния командаһы өсөн сығыш яһай.

## Карьера

## Ҡаҙаныштары

;2010
*  - цикллы-кросс буйынса Италия чемпионы. Юниорҙар араһында 1-се урын
;2012
* Tour d'Istrie (юниорҙар) — 3-сө урын
;2013
*  Coppa Belricetto (U-23) — 1-се урын
* Milan-Busseto (U-23) — 1-се урын
*  La Popolarissima (U-23) — 2-се урын
*  La Bolghera (U-23) —  2-се урын
*  Coppa San Bernardino (U-23) — 3-сө урын
;2014
*  Grand Prix De Nardi (U-23) — 1-се урын
*  Gran Premio Calvatone (U-23) — 1-се урын
*  Grand Prix de Roncolevà (U-23) — 2-се урын
;2016
* Цинхай күле туры  7-се этапта 1-се урын

## [[:ru:Гранд_Тур|Гранд турҙарҙа]]  сығыштары статистикаһы

## Һылтанмалар
* Цурло, Федерико на *FirstCycling*
Белград ҡәлғәһе

**Белград ҡәлғәһе** (, ) — Сербияның баш ҡалаһы Белградтағы тарихи-мәҙәни ҡомартҡы. Сава һәм Дунай йылғалары тамағында, уларҙың ҡушылған ерендә ҡоролған. Уға Үрге ҡала менән Түбәнге ҡала, шулай уҡ  Калемегдан паркы (Оло һәм Кесе) инә. Белградтың Стари-Град тигән биҫтәһендә урынлашҡан.

## Тарихы

Хәҙерге заман Белградта табылған мустьер мәҙәниәтенә ҡараған иң боронғо таш ҡоралдар был урындар кешеләр йәшәгәнен күрһәтә. Ҡала урынында даими кеше йәшәгән урындар неолит осоронда барлыҡҡа килгән. Улар  игенселек һәм төрлө кәсепселек менән шөғөлләнгән.

## Галерея

Изображение :Dizd ops.jpg|Ворота Стефан Лазаревич|(Деспот) ҡапҡаһы.
Изображение:Pogled sa Despotove kule.jpg|  Деспот башняһынан күренеш.
Изображение :Kralj kap.jpg|Король ҡапҡаһы.
Изображение :Severni bedem2.jpg|Төньяҡ диуар.
Изображение :Jakšić Tower. April 2006.jpg|Якшич башняһв.
Изображение :Hunyadi kalemegdan.jpg|Яноше Хуньяди иҫтәлегенә ҡуйылған таш.
Изображение :Crkva svete Petke2.jpg|Параскева Сербская сиркәүе
Изображение :Nebojša Tower, Jun. 2005.jpg|Небойш башняһы.
Изображение :Ruzica church, Belgrade.jpg|Ружица сиркәүе
Изображение :Zindan kapija (2).JPG|Төрмә ҡапҡаһы.
File:Белградская крепость. 2019.jpg| Йылға яғынан күренеш‎ 
File:Белград, крепость. Музей на открытом воздухе.jpg |‎Асыҡ һауалағы музей экспонаты
File:Устье рек Дунай и Сава. Вид с Белградской крепости.jpg |‎Дунай менән Сава ҡушылған ерҙә
File:Белград. Калемегдан. 13.10.2019. Участники Викимедиа-2019 из России.jpg|Рәсәй википедия ирекмәндәре ҡәлғә диуары янында. 13.10.2019.
 


## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :ru:Памятники Белграда
* :ru:Список крепостей Сербии

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы

**Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы** (28 март 1953 йыл) — СССР хоккейсыһы, һөжүмсе. Ҡурған хоккейы тәрбиәләнеүсеһе .

## Биографияһы
Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы 1953 йылдың 14 мартында (документтары буйынса — 28 март) Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөла хәрби лётчик ғаиләһендә тыуа. Әсәһе уны өйҙә таба, Ринатты ике аҙнанан һуң ғына теркәйҙәр. Һуңынан атаһын Ҡурғанға күсерәләр, унда Ринат хоккей менән шөғөлләнә башлай.

Уйын карьераһын тамамлағандан һуң Германияның Гессен ерендәге Лимбург-ан-де-Лана ҡалаһының Limburger EG клубының икенсе дивизионында уйнай.

Хоккей карьераһын тамамланғандан һуң реабилитолог һәм массажист булып эшләй. Мәскәүҙә йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың спорт мастеры (1977).

## Ҡаҙаныштары
* Европа чемпиондары кубогының көмөш призеры — 1976/1977.
* СССР чемпионатының 2 тапҡыр бронза призеры— 1978/1979, 1979/1980.
* Шпенглер Кубогы эйәһе— 1980.

## Сығыштары статистикаһы

## Ғаиләһе
Улы банкта хәүеф-менеджмент департаменты етәксеһе булып эшләй; ҡыҙы — иҡтисадсы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Баймухаметов Ринат Бикбулатович
* Ринат Баймухаметов: Третьяк кричал через всю площадку : «Уберите Бая!»
Ҡолһарина Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы

**Ҡолһарина Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы** (19 октябрь 1977 йыл) — ғалим-филолог, йәмәғәт эшмәкәре. 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың  VI, VII саҡырылыш депутаты (2018? 2023). Филология фәндәре докторы (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022).

## Биографияһы
Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы Ҡолһарина 1977 йылдың 19 октябрендә Стәрлебаш районының Аллағыуат ауылында тыуа.

Башҡорт дәүләт университетын тамамлай (1999). 2000 йылдан Урындағы ҡораллы низағтар һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусыларҙы реабилитациялауҙың республика социаль-психология хеҙмәте, Йәштәрҙең хеҙмәт мәшғүллегенә ярҙам итеү үҙәге директоры, Башҡортостан Республикаһының Йәштәр сәйәсәте буйынса комитетының Ойоштороу-масса, хоҡуҡи һәм социаль эш бүлеге начальнигы.

2007 йылдан Башҡортостан Республикаһы Президенты хакимиәтенең Эске сәйәсәт идаралығының әйҙәүсе консультанты, гражданлыҡ институты менән бәйләнеш буйынса бүлектең баш консультанты, ижтимағи-сәйәси үҫеш бүлеге мөдире урынбаҫары.
2010 йылдан 2021 йылға тиклем — «Өфө кизе-мамыҡ комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры ярҙамсыһы, генераль директор урынбаҫары. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль ғилми тикшеренеүҙәр үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты Тел ғилеме бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре.

2021 йылдың февраленән алып «Коммерческий Инновационный Трест» яуаплылығы сикләнгән ширҡәтенең ижтимағи-сәйәси һәм стратегик мәсьәләләр буйынса директор урынбаҫары.

2023 йылдың майынан — «Ватанды һаҡлаусылар» фондының Башҡортостан төбәк бүлексәһе етәксеһе.

## Фәнни эшмәкәрлеге
200-ҙән ашыу фәнни мәҡәлә һәм 6 монография авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
«Халыҡ контроле» федераль партия проектының төбәк координаторы. 
Өфө ҡалаһы Совет районы хакимиәте ҡарамағындағы Йәмәғәт советы рәйесе. 
Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе. 
Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы рәйесе.
«Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» Республика конкурсы авторы һәм етәксеһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022)
* РФ Оборона министрлығының «Маргелов армияһы генералы» миҙалы
* Башҡортостан Республикаһы Йәштәр сәйәсәтенең маҡтаулы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы
* «Серебряный голубь» милли йәмәғәт премияһы лауреаты
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2019)
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да сәс нур халҡыңа» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Кульсарина Гульнур Галинуровна
* Кульсарина Гульнур Галинуровна 
* Кто есть кто Кульсарина Гульнур Галинуровна
Рәсәй Федерацияһы мосолмандары диниә назараты

**Рәсәй Федерацияһы мосолмандары диниә назараты** — үҙәкләштерелгән дини ойошма. Ул 1994 йылда Мәскәү ҡалаһында барлыҡҡа килгән. Ойошма (РФ МДН) барлыҡҡа килгәндән алып уның  рәйесе  булып мөфтөй шәйех Рауил Ғәйнетдин тора. 

## Тарихы
Рәсәй Федерацияһының Үҙәк һәм Европа  төбәктәре диниә назараты булараҡ барлыҡҡа килгән.

## Идаралыҡ
РФ диниә назаратының  резиденцияһы Мәскәү ҡалаһындағы йәмиғ мәсете комплексында урынлашҡан.  Ҡарарҙар ҡабул итеүсе Юғары органы булып ошо РФ диниә назараты составындағы  йәмғиәттәрҙең делегаттары һәм мәхәллә ағзалары съезы — Мәжлис тора. 
Эшмәкәрлекте  туранан тура РФ диниә назаратының Уставына ярашлы, уның Президиумы һәм рәйесе етәкләй. Улар биш йыл  һайын һайлана.

## Ҡоролошо
РФ мосолмандары диниә назараты ҡоролошонда: Аппарат (эске эштәр департаменты һәм мәғариф  һәм фән департаменты), РФ мосолмандары диниә назараты эштәр идаралығы, Төҙөлөш һәм архитектура бүлеге,протоколдар бүлеге, РФ мосолмандары назаратының матбуғат хеҙмәте.

## Рәйестең урынбаҫарҙары
Рәйестең урынбаҫарҙары: рәйестең беренсе урынбаҫарҙары — Дамир Ғиззәтуллин, Дамир Мөхөтдинов, рәйес урынбаҫары — Рафиҡ Фәттәхетдинов. Мәскәү өлкәһе йәмиғ мәсете имамы, Мәскәү ҡалаһы мөхтәсибе  Илдар Әләүтдинов.

## Урта һәм юғары уҡыу йорттары

РФ мосолмандары диниә назараты ҡарамағында  бер нисә урта һәм юғары уҡыу йорттары бар:Мәскәү ислам университеты (ректоры — Марат Мортазин), Х. Фәйезханов исемендәге Нижегород ислам институты (ректоры — Дамир Мөхөтдинов), Мәскәү йәмиғ мәсете янындағы башланғыс мәҙрәсә(директоры   — Йәғәфәр Файзрахманов), Мәскәү ислам колледжы (директор вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы — Ислам Зарипов), Мәскәү тарихи мәсет янындағы башланғыс мәҙрәсә ( директоры — тарихи мәсет имам-хатибы Хәсән Фәхретдинов), "Маһинур" исемендәге  Нижегород ислам мәҙрәсәһе (директоры — Абдулбарый Мөслимов), шәйех Абдулйәлил Биккинин исемендәге Нижегород  ислам мәҙрәсәһе (директоры — Ренат Исләмов)

## Матбуғат баҫмалары

РФ мосолмандары диниә назаратының рәсми матбуғат баҫмаһы булып, Бәтә Рәсәй мосолмандары гәзите "Ислам минбәре" тора. Уның мөхәррире тарих фәндәре кандидаты Дамир Хәйретдинов. Баҫма 1994 йылдан нәшер ителә.

## Наградалары

РФ  мосолмандары диниә назаратының наградаһы —  «За духовное единение» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Официальный сайт
Ғәйфуллин Булат Нәҡи улы

**Ғәйфуллин Булат Нәҡи улы** (25 июнь 1960 йыл) — ғалим-инженер, программист. РУССОФТ ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм тәүге президенты, «Силикон тайга» программалар менән тәьмин итеүҙе эҙерләүсе альянсты ойоштороусы. Техник фәндәр кандидаты (1985).

## Биографияһы
Булат Нәҡи улы Ғәйфуллин 1960 йылдың 25 июнендә Башҡорт АССР-ының Салауат ҡалаһында тыуған. 1977 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү дәүләт университетының ВМК факультетында уҡый (1977—1982). ВМК факультетының иҫәпләү комплекстары системаларын автоматлаштырыу кафедралаһы буйынса аспирантура тамамлай (1985). «Техник фәндәр кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

* СССР Фәндәр академияһының фәнни приборҙар эшләү эксперименталь заводы (1986—1988).
* РФА Микроэлектроника проблемалары институты (1988—1991).
* Interface Ltd Компанияһы (1991).
* Программалар менән тәьмин итеүҙе эшләүсе АРПО/NSDA, һуңынан «Руссофт»-ҡа үҙгәртелә, альянсы президенты  (2000—2004), Руссофт ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм тәүге президенты (2004).
* Программалар менән тәьмин итеүҙе эшләүсе «Silicon Taiga» альянсы президент (2000).

2000 йыл рейтингы һөҙөмтәләре буйынса, Рәсәйҙең компьютер компанияларының иң яҡшы 30 етәксеһенең береһе («Карьера» № 7-8 2000)."Рәсәйҙең 1000 иң профессиональ менеджеры" рейтинг һөҙөмтәләре буйынса мәғлүмәт технологиялары өлкәһендә IT-компанияларҙың профессиональ етәкселәре араһында 10-сы урынды биләй (менеджерҙар ссоциацияһы, ИД «Коммерсант»).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дмитрий Пензин. Интеграция или консолидация? (неопр.). itWeek (423)9`2004 (16 марта 2004). Дата обращения 6 июня 2018.
* Андрей Колесов. Консолидация разработчиков ПО входит в новую фазу (неопр.). itWeek (425)11`2004 (30 марта 2004). Дата обращения 6 июня 2018.
* 300 дней после изменения мира (неопр.). Reksoft (25 июня 2002). Дата обращения 6 июня 2018.
* Гайфуллин Булат Накиевич (неопр.). Клуб выпускников МГУ. Дата обращения 6 июня 2018.
* Гайфуллин Б. Н., Обухов И. А., Ушаков Ю. Г. «Силиконовая Тайга» («Silicon Taiga») (неопр.). Материалы 12-й Международной Крымской конференции «Microwave & Telecommunication Technology» (CriMiCo’2002). 9-13 сентября 2002, Севастополь. . (12 сентября 2002). Дата обращения 6 июня 2018.
* Булат Гайфуллин признан одним из 1000 самых профессиональных менеджеров России (неопр.). INTERFACE (26 декабря 2001). Дата обращения 6 июня 2018.
Баҫма хатаһы

**Баҫма хатаһы** — баҫылған текстағы хата, ғәҙәттә, осраҡлы рәүештә яһала.  Баҫма хатаһы һөҙөмтәһендә йышыраҡ һүҙҙә хәрефтәр тәртибе боҙола (*хәреф* урынына  хәерф), һүҙҙәге бер хәреф төшөп ҡала (*таҫтамал* урынына *таҫтмал*), артыҡ хәреф өҫтәлә   (*лампа* урынына *лампва*) йә бер хәреф урынына икенсе яҙыла  (*кран* урыны *коан*).

Орфографик хата үҙе баҫма хатаһы тип һаналмай, әммә баҫма хатаһы булыуы ихтимал.  Баҫма хатаһы арҡаһында бер һүҙ урынына икенсе һүҙ яҙылып, текстың мәғәнәһе үҙгәрергә мөмкин (*шәп* урынына *гәп*, *күҙ* урынына *күн*). Баҫма хатаһы ҡайһы берҙә  мәрәкә эффект бирә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Китап баҫыу
* Нәшриәт эше

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Иштван Рат-Вег, Комедия книги: пер. с венг.— М.: Книга, 1987.— 542 с., ил.
* Дмитрий Шерих. „`А` упало, `Б` пропало… Занимательная история опечаток“. — ISBN 5-9524-0732-3, ISBN 5-7589-0105-9
Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы

**Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы** (14 ғинуар 1878 йыл — 15 декабрь 1949 йыл) — земство табибы, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы. РСФСР‑ҙың (1944) һәм Башҡорт АССР‑ының (1940) атҡаҙанған табибы.Милләте - башҡорт 

## Биографияһы
Хәбибрахман Ғабдрахман улы Атласов 1878 йылдың 14 ғинуарында  Ырымбур губернаһының шул уҡ исемле өйәҙе Сәйет посады (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районыны) Татар Ҡарғалыһы ауылында тыуған. 

1904 йылда Ҡазан университетын тамамлағандан һуң Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Сермән ауылы участка дауаханаһы мөдире.

1908 йылдан алып шул уҡ губернаның Орск өйәҙе Темәс ауылында эшләй.

1914—21 йылдарҙа тыуған ауылында баш табип вазифаһында хеҙмәт итә.

1919—22 йылдарҙа ҡайтмалы һәм сабыртмалы тифтарҙы, вабаны бөтөрөүҙә, асығыусыларға туҡланыу пункттары ойоштороуҙа ҡатнаша.

1922 йылдан башлап Өфөлә суд‑медицина эксперты, Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты һаулыҡ һаҡлау бүлегенең 6‑сы амбулаторияһы мөдире, 1936—42 йылдарҙа Өфөнөң үҙәк поликлиникаһында табип‑консультант, 1943—49 йылдарҙа “Башнефть” берекмәһенең үҙе ойошторған поликлиникаһында баш табип булып эшләй.

Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы Башҡортостан тарихында сағыу эҙ ҡалдырған шәхес.

«Люди подвига и долга» тигән китапта врач һәм ғалим ***В.Н. Скачилов*** былай тип яҙған : «На самых отдаленных участках Башкирии на территории нынешних Баймакского и Бурзянского районов в годы Столыпинской реакции трудился сельский врач башкир Х.Г. Атласов. Местное население, состоящее в основном из башкир-кочевников, очень любило своего доктора, который поистине самоотверженным трудом, заботливым отношением к простым людям во многом способствовал культурному развитию своего угнетенного народа».

Татар Ҡарғалыһы ауылының бер осо - татарҙарҙан, икенсе осо  башҡорттарҙан торған. Күренекле тоҡомдарында хәҙерге көндә һаҡланған шәжәрәнән күренеүенсә, Хәбибрахман Ғабдрахман улы боронғо башҡорт нәҫеленән. Уның ҡатыны Гөлшат  Йомағол ҡыҙы Ҡорбанғолова  башҡорт ырыуҙарының Рәсәйгә ҡушылыуында ҡатнашҡан Ҡәнзәфәр бей затынан булған 

Республика тире-венерология диспансерында Башҡортостан Республикаһының кабинет-музейы бар. Унда һирәк осрай торған китаптар бүлегендә яңыраҡ табылған ике уникаль экспонаттың береһе - сифилис тураһында 1901  йылда уҡ сыҡҡан ﺳﻴﻔﻴﻠﻴﺲ ﻳﺎﻳﺴﻪ ﺁﻭﺮﻭ ﻳﻤﺎﻥ − «Мәкерле ауырыу йәки сифилис» тигән китаптың күсермәһе, уның авторы Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы булған 

1949 йылдың 15 декабрендә Өфө ҡалаһында вафат булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ике «Почёт Билдәһе» ордены (1943, 1949).

## Ғаиләһе
* Ҡатыны - Гөлшат  Йомағол ҡыҙы Ҡорбанғолова.
*Кейәүе - Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы (22 март 1911 йыл — 18 июнь 1989 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946—1950 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе, 1958—1972 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары.
*Ейәнсәре - Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы  (5 март 1944 йыл) — ғалим-театр белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре.

## Сығанаҡтар
* Атласов Хәбибрахман Ғабдрахман улы 
*Неизменные величины.Историю создают люди. К юбилею профессора Суфии Гильмановны Кусимовой

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Орфография

**Орфогра́фия**, **дөрөҫ яҙыу **(, ὀρθός — «дөрөҫ» һәм  γράφω  — «яҙам» тигәндән) —  яҙмала һүҙҙәрҙе һәм грамматик формаларҙы  бер төрлө ҡулланыу. Шулай уҡ был бер төрлөлөктө тәьмин итеүсе ҡағиҙәләр тупланмаһы һәм  ҡулланма  тел белеменең шуның менән шөғөлләнеүсе киҫәге.

**Орфография** —  лингвистиканың һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙыуҙы өйрәнеүсе киҫәге.

Бер төрлө яҙылыш өндәрҙе әйтеүҙәге шәхсән һәм диалектик үҙенсәлектәрҙе шымарта, ҡайтанан һорау мөмкин булмағанда был үҙ-ара аңлашыуға булышлыҡ итә.

## Орфографияның төҙөлөш принциптары
Орфография яҙма менән туранан-тура бәйле булғанлыҡтан, яҙма барлыҡҡа килеү тел орфографияһы төҙөлөшө принцибы формалашыуға төп йоғонтоно яһай. Боронғо яҙмалы һәм реформаға дусар булмаған (йә күптән дусар булмаған) телдәргә ҡарата яҙманың иҫке хәлен сағылдырыуы һәм тормоштан артта ҡалыуы тураһында әйтергә мөмкин (мәҫәлән, инглиз теле).

### Морфологик принцип
Атап әйткәндә, рус теленә хас. 

Морфема урын фонетик үҙгәрештәренә бәйһеҙ рәүештә гел бер төрлө яҙыла:  голова́, го́ловы, голо́вка — һәр осраҡта «голов» аша бер төрлө яҙылыш, әммә  әйтелеш  төрлө.  Шулай ҙа рус телендә   морфологик принциптан тайпылыуҙар ҙа осраштыра. Мәҫәлән,  «ё» хәрефе; төрлө сиратлашыуҙар.

### Фонетик принцип

Белорус,  серб,  грузин, шулай уҡ башҡорт  телдәренә хас.

Белорус теленә кирилл  орфографияһы яҡынса 1907 йылда  индерелә.

Яҙмала нәҡ әйтелеш, шул иҫәптән урын  үҙгәрештәре лә сағыла, өндәрҙең морфемаларға бәйлелеге юҡ: галава́, гало́вы, галоўка () — төрлөсә яҙыла, нисек яҙылһа, шулай әйтелә. Белорус  орфографияһы һәм пунктуацияһының (2008 йыл 23 апрель сыҡҡан) яңы ҡағиҙәләре, мәҫәлән, ошондай яҙылышҡа күсергә тәҡдим итә: маёр, маярат, маянэз, раён, Нью-Ёрк.

### Семантик принцип
Ҡытай теленә  хас.

Яҙылыш әйтелешкә бер нисек тә бәйләнмәгән, ә   семантиканы ғына сағылдыра.

Вьетнам телендә тәүҙә ошо принцип була, шунан  фонетик принципҡа  һәм латин яҙмаһына алмаштырыла.

## [[Башҡорт теленең орфографияһы]]
Башҡорт теленең орфографияһы фонетик принципҡа буйһона. 1939 йылда кириллицаға күскәндән һуң, БАССР Юғары Советы Президиумы Указы менән башҡорт теле фонетикаһына һәм грамматик төҙөлөшөнә яҡын булған башҡорт орфографияһы раҫлана. 1950 йылда башҡорт әҙәби теле орфографияһының яңы редакцияһы раҫлана http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/10153 . 1981 йылда БАССР Юғары Советы Президиумы Ҡарары менән башҡорт әҙәби теле орфографияһына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Баҫма хатаһы
* Пунктуация
* Имлә

## Әҙәбиәт

* *Кайдалова А. И., Калинина И. К.*, Современная русская орфография: Учеб. пособие для вузов по спец. «Журналистика». — 4-е изд., испр. и доп. — М.: Высш. шк., 1983. 240 с.
* Правила русской орфографии и пунктуации. Полный академический справочник. М.: Эксмо, 2007, 480 с. ISBN 978-5-699-18553-5
* Глазков А. В. Орфографическая ошибка как предмет лингвистического исследования. М.: Издательство Московского культурологического лицея, 1999 — 132с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ямалетдинов Илшат Әғләм улы

**Ямалетдинов Илшат Әғләм улы** (1965, Тепляк, Борай районы, Башҡорт АССР-ы, СССР) — СССР һәм Рәсәй биатлонсыһы, СССР чемпионаты призеры. СССР-ҙың спорт мастеры.

## Биографияһы
Тепляк ауылының спорт секцияһы тәрбиәләнеүсеһе, беренсе тренеры — Анатолий Васильевич Коробейников. Өлкәндәр кимәлендә Өфө һәм «Профсоюздар» спорт йәмғиәте исеменән сығыш яһай.

СССР чемпионаты призеры була, шул иҫәптән 1989 йылда профсоюздарҙың йыйылма командаһы составында ил чемпионаты тарихындағы беренсе команда ярышында көмөш миҙал яулай.

Спорт карьераһын тамамлағандан һуң Өфөлә йәшәй, бизнес менән шөғөлләнә.

## Шәхси тормошо
Улы Линар ҙа (2000 йылғы) биатлон менән шөғөлләнә.

## Иҫкәрмәләр
Обрезкова Ольга Константиновна

**Обрезкова Ольга Константиновна** (11 май 1980 йыл) — спортсы. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1997).

## Биографияһы
Ольга Константиновна Обрезкова 1980 йылдың 11 майында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа.

2003 йылда Урал физик культура академияһын тамамлай.

Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы «Каучук» спорт клубында тренеры П. И. Никитинда шөғөлләнә. 1997—2003 йылдарҙа ауыр атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы составына инә.

2006 йылдан Стәрлетамаҡ ҡалаһының спорт мәктәбендә тренер булып эшләй.

## Ҡаҙаныштары
* Рәсәй чемпионы (2001-02)
* Рәсәй Кубогы (2000)
* Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (2003)
* Европа (1999, 2000) һәм Рәсәй (1998—2000) чемпионы
* Донъя беренселегенең көмөш призеры (2000)
* Юниорҙар араһында донъя (1999) һәм Европа (1998) беренселегенең бронза призеры.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Обрезкова Ольга Константиновна   }
Таранька (йылға)

**Таранька** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Жмеринка районы аша көньяҡҡа табан аға. Мурафанын һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 12 километр. Бассейн майҙаны - 87,4 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гавриков Ю.С. Реєстр річок Вінницької області.(Довідковий посібник, 2-ге видання, доповнене) – Вінниця: Басейнове управління водних ресурсів річки Південний Буг, 2018  - 28 с.
* Словник гідронімів України&nbsp;— К.: Наукова думка, 1979.&nbsp;— С. 554
Розсохувата (Собок ҡушылдығы)

**Розсохувата** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Немырив һем Липовец райондары аша көньяҡҡа табан аға. Собоктың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 15 километр. Бассейн майҙаны — 66,5 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Олександр Роговий. Соб. Краєзнавчі нариси. — Вінниця: 2012. — с. 9.
Абдуллина Олеся Вәли ҡыҙы

**Абдуллина Олеся Вәли ҡыҙы** (, ) — латыш, бығаса Рәсәй спортсыһы (урыҫ һәм халыҡ-ара шашка). Блиц буйынса донъя чемпионатының бронза призеры (Берлин, декабрь, 2009), ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса блиц буйынса Европа чемпионатының бронза призеры (Стокгольм, Швеция, 28-29.08.2009). Йәштәр араһында донъя чемпионы (2008, Пекин), ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (2007, Франция), ҡыҙҙар араһында Беренсе Бөтә донъя интеллектуаль спорт уйындары еңеүсеһе, ҡыҙҙар араһында 4 тапҡыр Европа чемпионы.

## Биографияһы
Абдуллина Олеся 1989 йылдың 1 октябрендә Ишембай ҡалаһында тыуа. 
Рәсәй йыйылма командаһы составында 2009 йылда Башҡортостан чемпионы, Рәсәй һәм Латвия чемпионатының бронза призеры (2012).

Dobeles Prāta sporta kluba клубы өсөн сығыш яһай (Рига). 2004—2011 йылдарҙа «„Башнефть“ Профессиональ шашка клубы» АНО-һы өсөн сығыш яһай.

Ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса халыҡ-ара мастер.

Латвия йыйылма командаһына инә, элек Рәсәй йыйылма командаһында уйнай.

Рәсәйҙә тренеры — Александр Мельников, һуңыраҡ тренерҙар тандемы барлыҡҡа килә: өлкән тренеры — Юрий Черток, шәхси тренеры — Александр Мельников.

Башҡортостан физик культура институтын тамамлай (Өфө).

## Ғаиләһе
Ире Роберт Мисанс, ҡыҙы — Мальвина. Рига ҡалаһында йәшәйҙәр.

## Әҙәбиәт
* 
* Вот она, принцесса шашек ! [Текст] / Р. Аюпов // Ватандаш. — 2008. — N3. — С. 202—203. — ISSN 1683-3554
* Шашни с шашками [Текст] // Уфимское время. — 2009. — N 15/16. — С. 14—17 : ил.

## Һылтанмалар
* профиль на сайте ФМЖД
* профиль на сайте  KNDB

## Иҫкәрмәләр