Иҫке Ладога каналы

**Ладога**, һуңыраҡ **Петр** йәки  **Иҫке Ладога каналы** — XVIII  быуат башында төҙөлгән Ладога күле яры буйлап Волхов һәм Нева йылғаларын тоташтырыусы 117-километрлы һыу транспорты юлы. Аҙаҡҡы шлюздары Шлиссельбург һәм Яңы Ладогала урынлашҡан. XVIII быуат башында канал Европала иң ҙур гидротехник ҡоролмабулып иҫәпләнгән.  Яңы Ладога каналын һалғандан һуң, күп участкалары ҡорой йәки кибә.

## Төҙөлөшө
Ладога каналын төҙөү 1719 йылда Пётр I осоронда башлана. Шул ваҡытта батша Петрҙың Европа менән Балтика буйлап сауҙа итеү теләге юлдарҙы, бигерәк тә һыу юлдарын киңәйтеүҙе талап итә. Волганы Балтик диңгеҙе менән тоташтырыусы Вышневолоцкий һыу системаһы участкаларының береһе Ладога күле аша үтә. Был  участка иң ауыр һәм ҡурҡыныс була: күлдәге йыш шторм елдәре йөк менән йөҙләгән караптарҙың һәләкәте сәбәбе булып тора. 

Ошоноң менән бәйле Пётр  башланғысы менән Волхов һәм Неваны тоташтырыусы ураю юлдың төҙөлөшө башлана. Проект буйынса каналдың оҙонлоғо  111 километр була, Яңы Ладога ҡалаһынан башлана һәм   Шлиссельбургта тамамлана,  унда Нева Ладога күленән башланғыс ала. Канал шлюзһыҙ төҙөлә, һыуҙың киңлеге 21,3 м һәм тәрәнлеге  2,1 м була.

Башланғыс этапта подрядсылар компанияһының һәм етәксеһе Скорняков-Писаревтың эшкә иғтибарһыҙ ҡарауы арҡаһында  төҙөлөш эштәре ныҡ һуҙыла.  1723 йылдың көҙөндә Пётр  шәхсән төҙөлөштө тикшерә, бынан һуң каналды төҙөүҙе  дәүләт үҙ өҫтөнә ала. Шул уҡ 1725 йылдың йәйендә төҙөлөшкә ялланып эшләгән эшселәр (7 мең кеше), регуляр армия һалдаттары  (18 мең кеше) йәлеп ителә.

1726 йылда Волхов һәм Черное ауылы араһында яҡынса 29 км участка тамамлана, был  участкала караптар  йөрөй башлай. Был эште күпкә тиҙләт, сөнки төҙөлөш материалдары һыу буйлап урынға еткерелә.

1730 йылдың 22 октябрендә генерал  Миних етәкселегендә  канал төҙөлөшө тамамлана, һәм 1731 йылдың 19 (30) мартында  каналды асыу тураһында иғлан ителә. . Ләкин төҙөлөш ваҡытында күп кенә урындағы гидрология үҙенсәлектәре иҫәпкә алынмаған була. Шуға күрә киләһе 1732 йылдың сентябрендә каналдың ситтәренә — Шлиссельбург һәм Яңы Ладогала шлюздар төҙөргә ҡарар ҡабул ителә.   1765 йылда ҡаршылағы төҙөлөп ятҡан  Сясь каналынан караптарҙың инеүен ябайлаштырыу маҡсатында  Яңы Ладогала каналдың Яңы тамағы төҙөлә. 1800—1806 йылдарҙа шулай уҡ Шлиссельбургта бер  шлюз менән Яңы тамаҡ төҙөлә.

1826 йылда Шлиссельбургта  яңы гранит  шлюздар төҙөлә. Улар менән бергә беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған тупланма бассейны һәм гранит бағаналарҙа ике тороҡло күтәрелеүсе күпер төҙөлә.  Яңы Ладогала  13 мең м³/сәғ  етештереүсәнлек менән кәрәк саҡта Волховтан каналға һыу һурҙырып ағыу өсөн  өс пар насосы ҡуйыла. 1836—1842 йылдарҙа Шлиссельбургта  күтәрелә торған  бер тороҡло күпер менән  ике шлюз ҡуйылып, Яңы тамаҡ реконструкциялана.

Әлеге ваҡытта Иҫке Ладога каналы караптар йөрөү өсөн яраҡлы түгел, ул бөтөнләй тиерлек үлән баҫҡан.  Бәләкәй караптар өсөн Яңы Ладога каналы ҡулланыла.

## Галерея

Файл:Gorskii 04417u.jpg|Петр каналы буйынса ағас ағыҙыу.  1909 йылғы фото
Файл:Old Ladoga Canal Lock.JPG|Көнбайыш тамаҡта шлюз  (Шлиссельбург)
Файл:Old ladoga chanel lock gate.jpg|Көнсығыш тамаҡта шлюз (Яңы Ладога)
Файл:Petrovsky kanal 1.jpg|Үлән баҫҡан Петр  каналы, 2007


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Миних Б. К., фон. Известие фельдмаршала Миниха о Ладожском канале // Сын отечества, 1818 г. — Ч. 43. — № 4. — С. 129—155. (рус.). memoirs.ru. Дата обращения: 11 января 2019.
* Житков С. М. Исторический обзор устройства и содержания водных путей и портов в России за столетний период 1798—1898. СПб. 1900 г.
* 
* Петрашень И. В. Мариинская система. 1810—1910. СПб. 1910 г.
* По водным путям Северо-Запада. Путеводитель. Г. Е. Евгеньев (Пащенко). Л.: «Речной транспорт». 1958 г.
* Волго-Балт. От Волги до Балтики. Альбом. Авт.-сост.: В. В. Лапин, А. Н. Чистиков. СПб.: «Лики России». 2004 г.
* Мариинская водная система. Выдающиеся гидротехнические сооружения мира. Автор-сост. Чистиков А. Н. СПб.: «Лики России». 2011 г.

## Һылтанмалар

*  
*