open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
К. Э. Циолковскийҙың йорт-музейы

**Константи́н Эдуа́рдович Циолко́вскийҙың мемориаль йорт-музейы** — Калуга ҡалаһында федераль әһәмиәтендәге тарихи ҡомартҡы, күренекле урыҫ ғалимы, теоретик космонавтикаға нигеҙ һалыусы К. Э. Циолковскийҙың музейы.

## Тарихы
Ғалимдың 29 йыл ғүмере ошо йорт менән бәйле. Бында уның тарафынан һауала осоу, авиация, реактив хәрәкәт, космонавтика һәм теоретик фәндең башҡа йүнәлештәре буйынса тиҫтәләрсә мөһим эштәр яҙылған.

Циолковский К. Э. был йортто 1904 йылдың яҙында һатып ала. Ул саҡта йорт бер ҡатлы һәм кеше йәшәгән бер бүлмәһе була. 1908 йылдың яҙында көслө һыу баҫыу һөҙөмтәһендә йорт ҙур зыян күрә. Ремонт эшләргә тура килә. Бер үк ваҡытта йортҡа икенсе ҡат һәм веранда төкәтеп һалына, икенсе ҡатта ғалимдың эш кабинеты, ә верандала уның оҫтаханаһы урынлаша.

Үҙенең ғүмеренең һуңғы ике йылында Константин Эдуа́рдович Циолковский Циолковский урамындағы 1 һанлы йортта йәшәй, был йортто ғалимға Калуга ҡала советы, уға 75 йәш тулыу уңайынан бүләк итә.

1935 йылдың 19 сентябрендә Циолковский вафат була. Бер йыл үткәс, 1936 йылдың 19 сентябрендә йортта музей асыла. Беренсе экспозиция фәнни-мемориаль характерҙа була. Ул ғалим ижадының иң мөһим йүнәлештәре тураһында һөйләй.

Музейҙың эше 1941 йылдың көҙөндә, Калуга фашистар тарафынан оккупацияланғас, туҡтап тора. Йортта немец һалдаттары йәшәй. Ғалимдың туғандары һәм музей хеҙмәткәрҙәре иң ҡиммәтле экспонаттарҙың бер өлөшөн ҡотҡарып алып ҡалыуға ҡарамаҫтан, мемориаль әйберҙәрҙең, китаптарҙың, фотоларҙың юҡ ителеүе бик ҙур юғалтыу була. Калуга азат ителеү менән музейҙа ремонт-тергеҙеү эштәре башлана һәм тиҙҙән музей килеүселәрҙе ҡабул итә башлай.

1957 йыл Константи́н Эдуа́рдович Циолко́вский йорт-музейы эшенең мөһим этабы булып тора. Ил ғалимдың тыуыуының 100-йыллығын билдәләй. Был ваҡытҡа музейҙың фәнни-техник бүлеге СССР фәндәр академияһынан С. П. Королев инициативаһы менән әҙерләнгән яңы экспозиция ала. Циолковскийҙың идеяларын тормошҡа ашырыу тураһында һөйләүсе уникаль экспонаттар барлыҡҡа килә.

1967 йылда Калугала К. Э. Циолковский исемендәге Дәүләт космонавтика тарихы музейы асыла. Йорт-музей уның мемориаль бүлеге була. Йорт интерьеры, хофрат ҡаралтылары, баҡса һәм ихата, был йортта Циолковскийҙың ғаиләһе йәшәгәндә нисек булған, шулай итеп тергеҙелә. Проект архитекторы Г. П. Морозова.

1968 йылдың яҙында музей реставрациялау-ремонт эштәренә ябыла, ә шул уҡ йылдың октябренән яңы экспозиция менән биографик-мемориаль музей булып асыла. Тематик-экспозицион планы авторы А. В. Костин һәм В. В. Казакевич, рәссам-архитектор Г. Н. Билибина, реставрация проекты авторы — Т. Д. Дмитрикова. Музейҙың бөтә бүлмәләре элекке күренештә тергеҙелә. Мемориаль экспонаттарҙың күпселеге төп нөсхәлә, ғалимдың үҙенеке йәки уның ғаилә ағзаларыныҡы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мемориальный дом-музей академика С. П. Королева
* Государственный музей истории космонавтики имени К. Э. Циолковского

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Государственного музея истории космонавтики имени К. Э. Циолковского в Калуге.
* Дом-музей Константина Эдуардовича Циолковского в Калуге. Фоторепортаж .
Арктикум

**Арктикум** — был Рованиемиҙа Оунасйоки йылғаһы ярында урынлашҡан музей һәм ғилми үҙәк. Бинала Лапландия Өлкә музейы һәм Арктика үҙәге бар. Арктикум шулай уҡ эшлекле осрашыуҙар һәм конференциялар уҙғарыу урыны сифатында файҙаланыла. Архитектураның күҙгә ташланған үҙенсәлектәре булып 172 метр оҙонлоғондағы Арктика еренең күренгән өлөшөн һынландырған быяла атриум тора. Арктикум 1992 йылдың 2 декабрендә асыла. Финляндияның Бойондороҡһоҙлоғо көнөндә тамашасылар күрһәтелә.

## Комплекс составы
Лапландияның Провинциаль музейы экспозицияларында Перяпохьоланың төньяҡ тәбиғәте шарттары һәм сиге менән тәьмин ителгән мәҙәниәтен һәм тарихын сағылдыра. «Төньяҡ Сараһы» күргәҙмәһе Лапландияла шарттарында иҫән ҡалыу тураһында һөйләй һәм лапландия хайуандары, саамдар мәҙәниәте һәм Рованиеми тарихы менән таныштыра. 2015 йылда Лапландия Өлкә музейы дөйөм алғанда 91 143 килеүсене теркәне.

Арктика үҙәге тикшеренеүҙәренә нигеҙләнгән Арктика күргәҙмәһе тамашасылар өсөн ҡыҙыҡлы һәм интерактив хәлен, тәбиғәтен, мәҙәниәтен һәм төньяҡ төбәктәрҙең экстремаль шарттарын, шулай уҡ Арктиканы тикшереүҙе күрһәтә.

Лапландия Университеты тарафынан 1989 йылда нигеҙ һалынған Арктика үҙәге Арктика үҫешен өйрәнеүсе халыҡ-ара һәм дисциплина-ара ғилми-тикшеренеү институты һәм ғилми үҙәге булып тора.. Атап әйткәндә, ул тирә-яҡ мөхит, йәмғиәт һәм Арктикала климат үҙгәреүе тураһында тикшеренеү мәғлүмәттәрен йыя.

## Иҫкәрмәләр
Ҡаҙағстандың үҙәк ғилми китапханаһы

**Ҡаҙағстан үҙәк ғилми китапханаһы** (*ҡаҙ.* *Орталық* ғылыми *кітапхана*) — Ҡаҙағстандың *Ғылым ордасы* (Алма-Ата) комплексында урынлашҡан фәнни һаҡлағыс.

## Тарихы
Ғилми китапхана 1932 йылда СССР Фәндәр академияһының ҡаҙаҡ бүлеге составында ойошторола. Тәүге китап фонды СССР Фәндәр академияһынан ике мең дана күләмендә тапшырылған. 1946 йылда нигеҙ һалынған Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының беренсе ултырышында исеме Үҙәк ғилми китапхана тип үҙгәртелә. Шул уҡ йылда китап фондында 74 258 ватан баҫмалары һәм 15 000 дана тирәһе сит ил әҙәбиәте йыйыла. Шулай уҡ СССР китапхананалары һәм ғилми учреждениелары араһында китаптар менән алмашыу ойошторолған.

1959 йылда һирәк китаптар секцияһы булдырылған. Ҡаҙаҡ ғилми әҙәбиәт фонды Үҙәк Азия тарихы һәм мәҙәниәте буйынса материалдар һәм әҙәбиәт сығанаҡтары йыя. 1950-1960-сы йылдарҙа китапхана мәскәү, петербург, рига, львов һәм ташкент китапханаларынан килгән китаптар менән тулыландырылды. 1979 йылда 1,5 миллион дана самаһы китап иҫәпләнә ине.

1980-сп һәм 1990-сы йылдарҙа Үҙәк ғилми китапхана йыл һайын ҡаҙағстан ғалимдарының 60-90 меңләгән дана китабын баҫтырып сығара. Ул берҙәм китапхана системаһына әүерелә. Үҙенең эшмәкәрлеге дәүерендә 800 меңдән ашыу сит ил фәнни әҙәбиәтен йыйҙы һәм 62 илдең 884 китапханаһы һәм тикшеренеү учреждениелары менән хеҙмәттәшлек итә. Үҙәк ғилми китапхана йылына 352 мең кешене хеҙмәтләндерҙе.

1999 йылда, мәғариф системаһына үҙгәртеп ҡороуға ярашлы, Үҙәк ғилми китапхана берләштерелгән министрлыҡ ҡарамағынан сығарылған һәм, Ҡаҙағстан фәндәр академияһы.менән тура бәйләнешен юғалтып, Фән буйынса комитетҡа буйһондоролған.

Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 11 февралендә сыҡҡан 84-се Ҡарарына ярашлы, Ҡаҙағстандың мәғариф һәм фән министрлығыныңФән буйынса комитеты ҡарамағындағы "Ғалимдар йорт"он һәм Үҙәк ғилми китапханаһын ҡушыу юлы менән, «Ғылым ордасы» дәүләт предприятиеһы ойошторолдо.

Һирәк китаптар музейы экспозицияһын ойоштороу сиктәрендә, ғилми китапхана фондының бер өлөшө унда тапшырылды.

## Китапхана фонды
Фонд составына: XIX—XX быуат ҡаҙаҡ телендәге ғилми әҙәбиәт; рус китабының һирәк осрай торған баҫмалары — авторҙар үҙҙәре йәшәгән дәүерҙә сыҡҡан баҫмалар, боронғо славян баҫмаларының һирәк осраған китаптары; XVII—XVIII быуаттағы гражданлыҡ баҫмалары; художестволы биҙәү һәм полиграфия башҡарылышы буйынса иҫ киткес сифаттарға эйә булған китаптар; XVI—XIX быуат баҫмалары; XII—XIX быуат көнсығыш баҫмалары; автографтар, фотодокумент материалдары ингән «Казахстаника» фонды; ҡулъяҙмалар фонды — фольклор материалдарының, Ҡаҙағстан тарихына, иҡтисадына һәм мәҙәниәтенә ҡараған ҡулъяҙма документтарҙың ҙур йыйынтығы; Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының учреждениелары Ғилми советында яҡланған диссертациялар фонды;    буйынса алынған микрофильмдар һәм микроиғландар, әҙәбиәт фондыинә.

## Иҫкәрмәләр
Каммерцель йорто

**Каммерцель йорто** (франц. Maison Kammerzell) — Страсбургта иң билдәле донъяуи бина.  1427 йылда төҙөлгән, фахверк бина 1467 йылда үҙгәртеп ҡоролған, ә 1589 йылда  ул бай семәрле  фасадҡа эйә була.

Бина һуңғы немец готикаһының иң матур  фахверк    йортона ҡарай, үҙенең матурлығы менән уны Франкфурт-на Майне ҡалаһында тоҙ йорто йәки Хильдесхаймдағы итсе йорто менән сағыштырырға була, әммә уларҙан айырмалы рәүештә ул үҙенсәлекле торошон һаҡлап ҡалған. Бинаның фасады  семәрле ҡыҫандарҙа  етмеш биш   тәҙрә менән биҙәлгән, уларҙа библия  һәм мифик персонаждар, шулай уҡ зодиак тамғалары, биш хис һәм билдәле музыканттар һүрәтләнгән.  

Мөйөш терәүҙә изгелекте сағылдырыусы өс ҡатын-ҡыҙ  фигураһы һырлап яһалған. Икенсе ҡатта ике бала һәм берғаҙан менән Мөхәбәт, өсөнсө,  дүртенсе ҡаттарҙа феникс ҡошо менән Өмөт  һәм грифон менән Ышаныс һүрәтләнгән. XVI быуатта сыр менән һатыу итеүсе Мартин Браун йортто һатып ала һәм  1589 йылда уны йүнәтеп бөтә. Урта быуат төҙөлөшөнөң иҫке бинаһынан ул декоратив аркалары менән тик беренсе ҡатты ғына ҡалдыра.  Ҡалған ҡаттары ренессанс стилендә яңынан ҡорола, ул бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған. 

XIX быуат уртаһына тиклем йорт «Альтес хаус» булараҡ билдәле була, һуңынан Вюрцбургтан бакалея магазины хужаһы Филипп-Франсуа Каммерцель һатып алғас, уның исеме менән атала. Бинаның эсендәге Үрге Кенигсбургты биҙәгән рәссам Лео Шнугтың (1878—1933)  фрескаларында XVI быуат рейн рәссамдары манераһында иҫәрҙәр карабы һәм интектергес ғазаптар һүрәтләнгән. Архитектура ҡомартҡыһы статусы алған һәм 1879 йылда ҡала милегенә күскән был йортта бөгөнгө ваҡытта «Maison Kammerzell» рестораны урынлашҡан.

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар

* Официальный сайт
Ҡаҙағстан тәбиғәте музейы

**«Ғылым Ордасы» тәбиғәт музейы** — Ҡаҙағстан Милли Фәндәр академияһының *Ғылым ордасы* (Ҡаҙағстан, Алма-Ата) комплексына ҡушылған палеонтология музейы.

## Тарихы
Ҡаҙағстан территорияһында беренсе палеонтологик ҡомартҡы булып 1912 йылда табылған гигант мөгөҙморон һөлдәһе һанала. Шунан һуң тиҫтәләрсә фәнни асыштар яһалды, һәм улар Ҡаҙағстанға донъя күләмендә палеонтологик тикшеренеүҙәр буйынса уникаль ил булараҡ танылыу килтергән. Үҙенең географик урыны, территорияһының күләме һәм ландшафт төрлөлөгө арҡаһында, Ҡаҙағстан боронғо дәүерҙән башлап хәҙерге заманға тиклем хайуандар донъяһының төрлөлөгө менән ҡылыҡһырлана. 1932 йылдан алып 1957 йылға саҡлы коллекцияның байтаҡ өлөшөн Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының Зоология институты ғалимдары йыйған.

Тәбиғәт һәм палеонтология музейы ысынбарлыҡта 1959 йылда Ленин проспекты (хәҙерге Алма-Ата ҡалаһындағы Достыҡ проспекты), 85 адресы буйынса эшләй башланы.

Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы Президиумының 1961 йылдың 29 апрелендә сыҡҡан 44-се һанлы Ҡарарына ярашлы, Ҡаҙаҡ ССР-ының 40 йыллыҡ юбилейы айҡанлы музейҙы рәсми асыу тантанаһы ойошторола.

Ҡаҙағстан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы фән буйынса комитетының 2010 йылдың 1 июнендә сыҡҡан 35-ПР бойороғона ярашлы, музейҙарҙы һәм коллекцияларҙы өйрәнеү һәм популярлаштырыу, фәнни, тарихи һәм мәҙәни мираҫты киң таратыу һәм ғилми-тикшеренеү һәм мәҙәни-ағартыу эшен атҡарыу маҡсатында, Ҡаҙағстандың Тәбиғәт һәм палеонтология музейы «Ғылым ордасы» үҙәге ҡарамағына күсә.

2012 йылда, реставрациянан һуң, музей «Ғылым ордасы» комплексы сиктәрендә — Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы  бинаһында, яңы адресы буйынса, ҡабаттан асыла.

## Экспозицияһы
Экспонаттар араһында хайуандар һәм үҫемлектәрҙең, динозаврҙар, тарбозаврҙар һөлдәләре, шулай уҡ башҡа боронғо фауна вәкилдәренең ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары бар. Ҡаҙағстан биләмәләрендә ҡаҙыныу һөҙөмтәһендә табылған әйберҙәрҙән тороуы коллекция предметтарының үҙенсәлеге булып тора.

Музейҙың зоология секцияһы ҡунаҡтарға республиканың бай һәм төрлө флораһын һәм фаунаһын күрһәтә. Республика территорияһында йәшәгән ҡоштар һәм бөжәктәр, имеҙеүселәр һәм һөйрәлеүселәр төрҙәре, моғайын, зоологияға битараф булмаған кешене хисләндерер.

## Иҫкәрмәләр
Селби халыҡ китапханаһы

**Селби халыҡ китапханаһы** (*ингл.* Selby *Public* Library) ― Флорида штатындағы Сарасота ҡалаһында урынлашҡан китапхана. 1907 йылда нигеҙ һалынған һәм ҡала тарихындағы беренсе халыҡ китапханаһы булған . 

## Тарихы
Селби халыҡ китапханаһы Ҡаланы төҙөкләндереү  йәмғиәте башланғысы ярҙамы менән барлыҡҡа килгән. Уның ағзалары, 65 доллар (йәки 2016 йыл үлсәме буйынса 1000 доллар) иғәнә индереп, Файв-поинтс китапхана бүлмәһен йыһазлаған. Китап фонды иғәнәләр булышлығы менән тулыландырылған, ул асылғанда  51 яҙылыусы иҫәпләнгән. 1913 йылда китапхана Ҡатын-ҡыҙҙар клубына, ә 1915 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар клубы бинаһының көнсығыш ҡанатына  күсерелә. 

Тиҙҙән  Сарасота ҡала советы Мэйн-стрит урамындағы иҫке мәктәп бинаһын биш йыл дауамында бушлай ҡуртымға алыу өсөн йылына 150 доллар аҡса бүлгән. 1940 йылда Ҡатын-ҡыҙҙар клубы ҡаланан китапхананы тотоуҙы үҙ өҫтөнә алыуҙы талап иткән, шуға күрә  муниципалитет китапхана  фондын яңы ойошторолған  Чидси китапханаһына күсергән.

1970 йылдар уртаһында округҡа тағы ла күберәк кеше күсеп килгән, һәм шуға күрә өҫтәмә китаптар һәм материалдарға ихтыяж артҡан. 1976 йылдың 24 июнендә китапхана Сәнғәт бульварына күсерелгән, һәм китапхана идаралығы Сарасота округының Тарих йәмғиәте ҡарамағына күсерелгән. 

Уильям. Дж. һәм Мари Селби Фондынан 500 000 доллар кеүек ҙур күләмле иғәнәһенең һуң, учреждение улар хөрмәтенә атала башлаған . Уильям һәм Мари Селби билдәле меценат, нефть һәм газ компаниялары хужалары булған. Улар Сарасотаға байтаҡ аҡса инвестициялаған, шулай уҡ,   шул иҫәптән китапханаға иғәнә бүлеп,  ҙур ярҙам иткән.

## Иҫкәрмәләр
Семён Дежнёв һәйкәле

**Семен Дежнев һәйкәле** — рус казак-ергиҙәре Дежнев Семен Ивановичҡа арналған һәйкәл. Чукоткала, Рәсәй көнсығышының ситке нөктәһендә — Дежнев морононда тора. Эскимостарҙың ташланған элекке Наукан утрағы территорияһындағы Уэлен ауылынан 22 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

## Революцияға тиклемге һәйкәл
1898 йылда Дежневтың диңгеҙ аша сығыуына 200 йыл тулыу айҡанлы Азияның көнсығышынындағы иң сигендә торған Оло Таш мороно Дежнев мороно тип үҙгәртелә. 1908 йылда, Приамурье өлкәһенең 50 йыллыҡ юбилейына Дежнев һәйкәлен эшләүгә конкурс иғлан ителә. Һәйкәлде Хабаровскиҙә ҡуйырға ниәтләйҙәр. Һәйкәл проектын эшләүселәр араһында тыуған яҡты өйрәнеүсе, рәссам генерал-майор М. С. Латернер була. Һәйкәлдең барельефтарында тарихи ваҡиғаларҙы дөрөҫ һүрәтләү маҡсатында ул Владивосток порты булышлығында Дежнев исеме менән бәйле урындарға юллана. Латернер юлдан ҡайтҡас, һәйкәлде моряктар өсөн файҙалы булырлыҡ эшләүсе маяҡ итеп яһап, Хабаровскиҙа түгел, ә Дежнев морононда ҡуйырға тәҡдим итә. Әммә ул ваҡытта уның концепцияһының дауамы булмай ҡала.

1910 йылда Приамурье генерал-губернаторы П. Ф. Унтербергер, Чукоткаға «Шилка» карабында барған саҡта, Император Гаванында 20 ҡарағас бүрәнә һатып ала, һәм уның төҡдиме буйынса карапта йөҙөп барған саҡта уҡ һәйкәл буласаҡ тәрене эшләй башлайҙар. Август айында «Шилка» Науканға килә. Тәрене морондоң текә ҡаяһына ҡуйыу мөмкин булмағанлыҡ, уны Наукан ултырағының төньяҡ сигендәге Ингегрук сопкаһына ҡуйырға булалар. Тәрене унда күтәреп алып барыу бик ауырға төшә, был операцияға 40 кеше йәлеп ителә. Ике көндән һуң ун биш метр оҙонлоғондағы тәрене тау башына мендерәләр, әммә һауа шарттары насарая башлауҙан уны урынлаштырыу мөмкинлеге юҡҡа сыға. Шул уҡ ваҡытта эскимостар америка шхунаһының ҡыйралышы тураһында хәбәр килтерә. «Шилка» ватылған шхунаның командаһын эҙләргә сығып китә. Ҡотҡарылған америка экипажы Аляскаға килтерелә, аҙаҡтан 1 сентябрҙә рус экспедицияһы кире Науканға килә һәм һәйкәлде урынлаштыра. Һәйкәл ике ҡарағас ҡамыт менән таттырылған дүрткелләп йышылған ҡарағас бүрәнән эшләнгән һәм ҡаҙылған соҡорға баҫтырылған. Тәренең аҫҡы өлөшөн эре таштар менән баҫтырып, көпләп ҡуйғандар. Түбәнге таш көпләнгән өлөшө ҙур. Диңгеҙ яғынан һәйкәлгә баҡыр табличка беркетелгән һәм унда рус һәм инглиз телдәрендә :
 *Памяти Дежнева. Крест сей воздвигнут в присутствии Приамурского генерал-губернатора генерала Унтербергера, командою военного транспорта «Шилка», под руководством командира, капитана 2 ранга Пелля и офицеров судна 1 сентября 1910 года. Мореплаватели приглашаются поддерживать этот памятник.* тип яҙылған.
Һәйкәлде ҡуйыуҙа ярҙам иткән эскимостарға рәхмәт йөҙөнән төҙөлөш материалдары һәм аҙыҡ ҡалдырылған һәм уларға һәйкәлде һәр саҡ ҡарап торорға ҡушҡандар.

1928 йылда тәре-һәйкәл һүтелгән, сөнки урындағы власть тәрене дин һәм самодержавие символы тип аңлаған.

## Таш монумент

## Ағас тәре

## Иҫкәрмәләр
Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы

**Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы**  (грек.  Στάδιο Φιλίας Ειρήνης και) — күп функциялы ябыҡ стадион, грек ҡалаһы Пирейҙың яр буйы зонаһында урынлашҡан.

## Тарихы
Пирейҙағы Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы «Тимиос Папагианнис һәм партнёрҙар» (англ.&nbsp;*<span lang="en" style="font-style:italic;">Θύμιος Παπαγιάννης και Σία</span>*)  компанияһы тарафынан проектлана. Уны төҙөүгә   (хаҡы буйынса 1983 йылда) аҡса тотонола.    Арена «Караискакис» стадионы эргәһендә яр буйы зонаһында төҙөлгән. Стадионды тантаналы асыу 1985 йылдың 16 февралендә, бинала еңел атлетика буйынса беренсе грек чепионаты ваҡытында  үтә, ә инде март айында ул бина еңел атлетика буйынса Европа чемпионатын ҡабул итә. 1989 йылда арена Грецияның тарихта беренсе шайба менән хоккей чемпионатын ҡабул итә.

1991 йылда арена Халыҡ-ара спорт ҡоролмалары йәмғиәтенән алтын бүләк ала..

1991/1992 миҙгеленән Тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ стадионы «Олимпиакос»  профессиональ баскетбол клубының үҙ аренаһы була.  2011 йылдан бында команданың  штаб-фатиры урынлаша.
5-10-27}}.

2002 йылдың апрель айында  2004 йылғы Олимпия уйындарына әҙерләнеү өсөн  арена реконструкциялауға ябыла, уға  аҡса тотонола. Олимпия уйындары барышында аренала  ир-егетәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың волейбол турнирҙары үтә.
Тыныслыҡ һәм  дуҫлыҡ стадионы спорт сараларынан тыш  мәҙәни сараларҙы ҡабул итә: саммиттар, мотокросс ярыштары, концерттар үтә. Төрлө ваҡытта бында  Scorpions, Deep Purple, Dire Straits, Фил Коллинз, Эстефан Глория һәм башҡа бөтә донъяға билдәле артистар сығыш яһай.

## Иҫкәрмәләр
Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле (Мәскәү)

**Беренсе донъя һуғышы геройҙары һәйкәле** — Мәскәүҙәге Покпонный тауында, 2014 йылдың 1 авгусында Беренсе донъя һуғышының 100 йыллығы хөрмәтенә асылған һәйкәл. Монументтың авторы — скульпторҙар А . Ковальчук, П. Любимов, В. Йосопов, архитекторҙары М. Корси, С Шленкина.

## Тарих

Беренсе донъя һуғышы геройҙарына һәйкәл ҡуйыу тураһындағы ҡарар 2013 йылдың апрелендә ҡабул ителә.

Һәйкәл ҡуйыу һәм конкурс ойоштороуҙың инициаторы — Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте. Был Монументты Поклонный тауында Триумфаль арка һәм Бөйөк ватан һуғышы музейы араһына ҡуйырға ҡарар ителә.

Конкурс 15 апрелдә башлана һәм бер нисә этапта үтә. Тәүге этапта 32 кеше ҡатнаша. 12 июлдә конкурстың икенсе этабы башлана, унда 15 эш ҡатнаша. 16 августҡа тиклем конкурс сайтында интернет-тауыш биреү үткәрелә, унда 200 меңгә яҡын кеше ҡатнаша. Проекттың финалсылар күргәҙмәһе Бөйөк Ватан һуғышы Үҙәк музейында үтә. Конкурс жюриһы еңеүселәрҙе 18 сентябрҙә иғлан итә. Уның еңеүсеһе скульптор Андрей Ковальчук була. Интернет һөҙөмтәләре буйынса ул иң яҡшы биш был проект араһына инә, яҡынса 6 % тауыш йыя.

Рәсәй хәрби-тарихи йәмғиәте һәйкәл ҡороу өсөн иғәнә йыйыу үткәрә. Уға 97 миллион һум аҡса йыя. Мәскәү властары тағы 74 миллион һум аҡса бүлә.

## Асыу
2014 йылдың 1 авгусында һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Ул Беренсе донъя һуғышына Рәсәйҙең инеүенә 100 йыл тулыу көнөнә тап килтерелә. Тантанала Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡатнаша. Тантана ҡунаҡтары араһында оборона министры Сергей Шойгу, Мәскәү мэры Сергей Собянин, патриарх Кирилл була. Һәйкәл асыуҙа Президент телмәр менән сығыш яһай.

«*Ровно век назад Россия была вынуждена вступить в Первую мировую войну. И сегодня мы открываем мемориал её героям — российским солдатам и офицерам. Открываем на Поклонной горе, которая хранит благодарную память о ратной славе русского воинства. Обо всех, кто на разных этапах истории государства российского защищал его независимость, достоинство и свободу*», — тине Владимир Путин.

## Тасуирлама
Скульптор Андрей Ковальчук һүҙҙәре буйынса, һәйкәл «*ике элементан тора: үҙ бурысын намыҫ менән үтәп, һуғышты үткән георгий кавалеры булған рус һалдатынан һәм Рәсәй флагын кәүҙәләндергән күп фигуралы композициянан*».

Һалдаттың бронза һыны, бейек колоннала ҡуйылып, классик стилдә башҡарылған. Уның яурыны аша төрөлгән шинель һәм трехлинейка аҫылған, ә күкрәген Георгий тәреһе биҙәй. Постаментында — алтын ялатылған Георгий тәреһе.

Һалдаттан артта күп һынлы композиция: Рәсәй флагы фонында офицер һалдаттарҙы һөжүмгә күтәрә. Яралылар йәнәшендә шәфҡәт туташы. Һалдаттар төркөмөндә — Беренсе донъя һуғышында иң беренсе булып Георгий тәреһе менән бүләкләнгән казак Козьма Крючков. Шәфҡәт туташы аҫтында бөйөк княгиня Елизавета Федоровнаны танырға мөмкин.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Эд Смит стадионы

**Эд Смит стадионы** (*ингл.* *Ed Smith Stadium*) ― АҠШ-тың Флорида штаты Сарасота ҡалаһындағы бейсбол стадионы. 2010 йылдан Балтимор Ориолс командаһының күнекмәләр майҙансығы булып тора.

## Тарихы
Эд Смит стадионы Яҙғы күнекмә һәм Кесе лига бейсбол матчтарын уҙғарыу майҙансығы сифатында файҙаланылған Пэйн Парктың алмашына 1989 йылда төҙөлгән. Стадион яңы стадион төҙөүҙә мөһим роль уйнаған йәмәғәт эшмәкәре Эд Смит хөрмәтенә аталған. Элек стадион Чикаго Уайт Сокс (1989—1997) һәм Балтимор Ориолс (1991) командаларының яҙғы күнекмәләр майҙансығы булған. 1998 йылда ул Плант-Сити стадионын яҙғы күнекмәләр майҙансығы сифатында алмаштырған. 2008 йылға саҡлы шул объектты Цинциннати Редс биләгән. Цинциннати клубы үҙ эшмәкәрлеген Аризона клубына күсергәндән һуң, Эд Смит стадионы юғары лигала яҙғы әҙерлекһеҙ бер йыл үткәргән.

Балтимор Ореолс 2010 йылда стадиондың арендаторы һәм операторына әүерелә. Балтимор Сарасота менән элек тә, 1989 һәм 1990 йылдарҙа Твин Лейкс паркында, шулай уҡ Сент-Питерсбергҡа күскәнгә тиклем, 1991 йылда Эд Смитта, ә һуңынан яҙғы уйындарҙы үткәреү өсөн Лодердейл Фортта хеҙмәттәшлек иткән.

1989 йылдан 2009 йылға тиклем Кесе лига бейсбол командалары стадионында: Сарасота Уайт Сокс, Сарасота Ред Сокс һәм Сарасота Редс командалары сығыш яһай. 2004 йылдан 2009 йылға тиклем бында Галф Коас Редс уйынсылары урынлашҡан булған.

2008 йылдың 1 ноябрендә Барак Обама стадионда 2008 йылғы президентлыҡ кампанияһы сиктәрендә ун мең тамашасы алдында телмәр менән сығыш яһаған.

## Иҫкәрмәләр
Таврия баҡсаһындағы пионер-геройҙар һәйкәле

**Пионер-геройҙар** һәйкәле — Таврия баҡсаһындағы (Санкт-Петербург) мемориаль һәйкәл. Ҡалала Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған йәш пионерҙарҙың батырлығына арнап ҡуйылған тәүге һәйкәл.

## Тасуирлама
Һәйкәл Ленинград өлкәһенең № 58 Жданов урта мәктәбе (хәҙер Приморье) пионерҙары инициативаһы менән ҡоролған. Уларҙың саҡырыуы буйынса аҡса йыйыу башлана, аҡса Пионерҙар һарайы иҫәбенә инә. Шулай уҡ уларҙың өмөлә ҡатнашып эшләп алған аҡсалары ла һәйкәл төҙөү фондына индерелә. Уларҙың инициативаһын ҡаланың һәм өлкәнең башҡа мәктәптәре лә күтәреп ала.

«Аталары һәм ағайҙары менән бергә Бөйөк Ватан һуғышында ҡаһарманлыҡ күрһәткән Ленинград һәм Ленинград өлкәһе пионер-геройҙары» һәйкәленә нигеҙ 1957 йылдың 9 ноябендә парктың иң бейек нөктәләренең береһендә һалына.

Һәйкәл һайлау урыны итеп 1956 йылда Таврия баҡсаһының һайланыуы уның Ленинград ҡалаһының мәғариф бүлегенә тапшырылыуы һәм Ҡала балалар баҡсаһы тип аталыуы менән бәйле. Ҡала паркы балаларҙың һәм ҡала граждандарының иң яратҡан ял урынына әйләнә. Баҡсала стадион, кәмә станцияһы, асыҡ эстрада, төрлө аттракциондар, игротека, күпләп уйнау майҙансыҡтары барлыҡҡа килә.

Монумент проектына конкурс 1958 йылдың мартында иғлан ителә. Беренсе турға тәҡдим ителгән 24 проекттың береһе лә тормошҡа ашырыу өсөн ҡабул ителмәй. Артабанғы ярыш барышында горельефлы стела рәүешендәге «Йәш яугирҙәрҙең байраҡлы төркөмө» ҡабул ителә.

Һәйкәл асыу Бөтә Союз пионерҙар ойошмаһының 40 йыллығына 1962 йылдың 10 ноябрендә үткәрелә.

4,8 метр бейеклегендәге горельефлы стела скульпторҙар И. Н. Костюхин, В. С. Новиков һәм архитектор А. И. Алымов проекты буйынса карапачеев эзбизташынан эшләнә.

Рельефта дүрт бала һыны бар, улар ярым емерек стена янында көсөргәнешле позала тора — улар йәшенгәндәр, әммә ғәмәлгә әҙер. Уларҙың юлбашсыһы башы өҫтөндә байраҡ осон тотоп тора. Уның алдында ҡыҙыҡай ергә һыйынып ултыра — ул ҡурҡыныс тыуыу хаҡында үҙенең иптәштәренә сигнал бирергә әҙер. Юлбашсының ике яғында тьынып ҡалған ике малай нимәлер көтөп ҡатып ҡалған. Һәйкәлдең алғы яғына соҡоп яҙылған:

ЮНЫМ ГЕРОЯМ ОБОРОНЫ
ГОРОДА ЛЕНИНА



ЮНЫМ ГЕРОЯМ ОБОРОНЫ
ГОРОДА ЛЕНИНА
На тыльной:

МУЖЕСТВУ,
ВОЛЕ ОТВАЖНЫХ,
ПОДВИГАМ ИХ
БЕЗЗАВЕТНЫМ,
ВСЕМ ПИОНЕРАМ-ГЕРОЯМ
ПАМЯТНИК ЭТОТ ВОЗДВИГНУТ
ЛЕНИНЦЕВ ЮНЫХ РУКАМИ



МУЖЕСТВУ,
ВОЛЕ ОТВАЖНЫХ,
ПОДВИГАМ ИХ
БЕЗЗАВЕТНЫМ,
ВСЕМ ПИОНЕРАМ-ГЕРОЯМ
ПАМЯТНИК ЭТОТ ВОЗДВИГНУТ
ЛЕНИНЦЕВ ЮНЫХ РУКАМИ
Стелалағы биҙәлгән яҙмалар архитектор Ф. А. Гепнер проекты буйынса соҡоп яҙылған.

Паркта «Ленпроекттың» № 11 институты алып барған реконструкция ваҡытында, 1975 йылда, гранит һәйкәл майҙансығынан һыуға ҡарай гранит күтәрмәле ауыш баҫҡыс төҙөлә.

2014 йылдын яҙында һәм йәйендә Ҡала скульптура музейы заказы реставрация ваҡытында һәйкәлде бысраныуҙан таҙарта, уның ярыҡтары һәм ҡупҡан урындары төҙәтелә, тишектәре эзбиз иҙмәһе менән көпләнә, шулай уҡ һәйкәл хәрефтәре биҙәлә. Яңы монумент янында газон булдырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Пионеры-герои

## Иҫкәрмәләр




## Әҙәбиәт
* 

* 

## Һылтанмалар
* Историко-культурный интернет-портал «Энциклопедия Санкт-Петербурга». Пионерам-героям, памятник
Сик һаҡсылары һәйкәле (Дондағы Ростов)

**Сик һаҡсылары һәйкәле** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы һәйкәл. 2014 йылдың октябрендә асылған. Дон йылғаһының яр буйында урынлашҡан.

Адрес: Дондағы Ростов ҡалаһы, Яр буйы урамы, 53-сө йорт тирәһендә.

## Тарих
Дондағы Ростов ҡалаһы оҙаҡ йылдар буйына Рәсәй империяһының көньяҡ сигендәге форпосы була. Әлеге ваҡытта Донда төрлө ваҡытта сик һаҡсылары ғәскәрендә хеҙмәт иткән 60 мең кеше йәшәй. Һәйкәл тирәһендә яҙ һайын Сик һаҡсылары көнө үткәрелә, осрашыуға традиция буйынса сик ғәскәрҙәре ветерандары саҡырыла. 2012 йылдың май айында бында буласаҡ һәйкәлдең нигеҙ ташы һалына.

Дондағы Ростовтың Яр буйы урамында 2014 йылдың октябренд «Сик буйы һаҡсыларының барлыҡ быуындарына» һәйкәле асыла. Һәйкәл проектының авторы — скульптор Давид Рубенович Бегалов. Һәйкәл Дондағы Ростовтың сик буйы һаҡсылары ветерандары советының инициативаһы һәм Ростов өлкәһе сик буйы һаҡсылары ғәскәренең ветерандары аҡсаһына ойошторола.

## Тасуирлама

Һәйкәл Рәсәй һәм Дон сик буйы ғәскәрҙәре тарихын һәм традицияларын сағылдыра. Һәйкәл йәшел гранит менән көпләнгән дүрт метр бейеклектәге плитәнән ғибәрәт, унда төрлө ваҡытта Ватан сиктәрен һаҡлаусы өс яугир-сик буйы һаҡсылары фигуралары һүрәтләнгән. Улар араһында — уң ҡулында айбалта булған батша ваҡытындағы яугир, СССР һәм Рәсәй хәрби формаларындағы сик буйы һаҡсылары. Сик буйы һаҡсыларының янында бронза эт ултыра. Плитәнең юғары өлөшөндә сик буйы һаҡсылары ғәскәренең эмблемаһы, унда: «Сик буйы хеҙмәте» тип яҙылған. Скульптура итәгендә — плитә, уға бронза фуражка, буденновка, ҡылыс һәм бинокль ҡуйылған.

Скульптураның артҡы яғында Рәсәйҙең Ҡырым ярымутраулы картаһы урынлашҡан һәм: «Рәсәй сиктәре изге һәм ҡағылғыһыҙ» тип яҙылған.

## Һылтанмалар
* В Ростове открыли памятник «Пограничникам всех поколений»
* Памятник пограничникам в г. Ростове-на-Дону
* Фото места Памятник пограничникам в Ростове-на-Дону

## Иҫкәрмәләр
Ҡаныш Сатпаевтың мемориаль музейы

**Академик К. И. Сатпаевтың мемориаль музейы** — Алма-Ата ҡалаһындағы (Ҡаҙағстан) ҡаҙағстан ғалимы, Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы (хәҙер Ҡаҙағстан Милли Фәндәр академияһы) академигы Ҡаныш Имантай улы Сатпаевҡа бағышланған музей.

## Тарихы
Ҡаҙағстан академигы Ҡаныш Имантай улы Сатпаевҡа арналған мемориаль йорт-музейы, уның тыуған көнөн, 90 йәшлек юбилейын, байрам итеү сиктәрендә 1989 йылда асылған. Музейҙы асыуҙа Ҡаҙағстан коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары Нурсолтан Назарбаев ҡатнаша. Экспозиция күренекле ғалим шәхесенең формалашыуын күрһәтә.

2009 йылда мемориаль музей Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы бинаһына күсерелә, һәм бында тулыһынса яңыртылған экспозиция булдырыла..

Яңы музей өс экспозициялар залын һәм бер мемориаль залын үҙ эсенә ала. Мемориаль залда ысын йыһаз предметтары менән академик Ҡ. И. Сатпаев кабинетының үҙенсәлекле мөйөшө яңынан тергеҙелгән. менән Тәүге өс залдың экспозицияһы килеүселәрҙе ғалимдың бала сағы, уҡыу һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге йылдары менән таныштыра, уның Ҡаҙағстан иҡтисады, фәне һәм мәҙәниәте үҫешенә индергән өлөшөн аса. Бынан тыш илдең геология хеҙмәтен ойоштороу; ҡаҙағстан индустрияһының Жезҡазған, Ҡарағанда, Гурьев (Атырау) һәм башҡа ҡалаларында беренселәренең төҙөлөшө һәм үҫеше яҡтыртыла. Ҡаҙағстан Республикаһы Фәндәр академияһының ойошторолоуына һәм үҫеш тарихына айырым иғтибар бүленә. 

Йыл һайын апрель айында, академиктың тыуған көнөнә, Мемориаль музей, сараға хәҙерге заман ғалимдарын һәм республиканың производство ойоштороусыларын, ветеран геологтарҙы, студенттар һәм мәктәп уҡыусыларын йәлеп итеп, йола булараҡ, бөйөк ҡаҙаҡ ғалимын Хәтергә алыу декадаларын ойоштора һәм үткәрә.

Шулай уҡ музей махсус экспозицияларҙы үткәреү майҙансығына әүерелә. Мәҫәлән, Ҡаҙағстан халыҡтары ассамблеяһының 20 йыллығына һәм Ҡаҙаҡ ханлығының 550 йыллығына бағышлап милли костюмдар күргәҙмәһе үткәрелде. Ҡаҙаҡ, рус, корей һәм башҡа халыҡтар кейем-биҙәүестәренән тыш, XIV быуат этник мотивтары буйынса тергеҙелгән ҡаҙаҡ хандары кейеме коллекцияһының бер өлөшө ҡуйылған була.

## Иҫкәрмәләр
Сәғәҙиева Зилә Ғәлимйән ҡыҙы

**Сәғәҙиева Зилә Ғәлимйән ҡыҙы** — Башҡортостан юлдаш телевидениеһы журналисы, Шәйехзада Бабич исемендәге Башҡортостан Республикаһы дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (2006)

## Биографияһы

## Хеҙмәт юлы
Зилә Сәғәҙиева Башҡорт дәүләт университетының II курсында уҡыған саҡта нда эш башлай. Ҡанатлы идеялары менән һоҡландыра. Яңылыҡтар хеҙмәте хәбәрсеһе булып бер йыл тәжрибә туплағандан һуң, ул авторлыҡ программаһына тотона. Һөнәри уңыштарға өлгәшкәне өсөн «Тамаша» ижад берекмәһенең етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
Һәр журналистың ижади биографияһында хәл иткес баҫҡыстар була. «Мегаполис» күңел асыу программаһында һәр саҡ нәзәкәтле, ҡупшы. «Действующие лица» тапшырыуында — театр фәлсәфәһе, яратҡан геройҙар образын һоҡланғыс теүәл асыусы. «И стонет курай, и ликует курай…» фильмын — донъяны яулаған милли музыка ҡоралыбыҙ өсөн һоҡланыулы ғорурлыҡ тыуҙыра.

Зилә Сәғәҙиева «Хорошее настроение» тип аталған көндөҙгө интерактив каналды етәкләй. Алып барыусыларҙы һайлай, ҡыҙыҡлы темаларҙы ентекләп эшләй.

Шәйехзада Бабич премияһына тәҡдим итеүсе коллегалары, БСТ каналының нәфис тапшырыуҙарының баш редакторы Светлана Мушкина ла, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Александр Федеряев та, З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры Рөстәм Шәйхетдинов та уның һәләте менән һоҡланыуҙарын йәшермәй.
 Ул әҙерләгән репортаждар һәм программалар беҙҙең ҡалабыҙҙың ғына түгел, бөтә республикабыҙҙың да ҙур мәҙәни-социаль өлөшөн сағылдыра. Етди, тәрән йөкмәткеле материалды ул ирекле, артист оҫталығы менән бәйләп алып бара 

## Ғаиләһе
* Тормош иптәше — Михаил Щепкин исемендәге Юғары театраль училищеһын тамамлаған Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры Ринат Баймырҙин.

БСТ каналының «Действующие лица» һәм башҡа театр һәм сәнғәт тормошо менән бәйле телепроекттар аша таныша йәштәр. 2008 йылдың авгусында, Рәсәй киноһы көнөндә, дуҫтары «Моя звезда» фильмын төшөргәндә, шулай уҡ Башҡорт академия театры Мәскәүгә «Золотая Маска» фестиваленә барғанда ла (2010), Дәүләт телерадиокомпанияһы журналисы Зилә Сәғәҙиева Ринат Баймырҙин менән бергә була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* 2006 — Шәйехзада Бабич исемендәге Башҡортостан Республикаһы дәүләт йәштәр премияһы лауреаты — «И стонет курай, и ликует курай» телевизион фильмы һәм очерктары өсөн

## Сығанаҡтар
* [www.agidel.ru/ind.php?param1=9427&tab=7 «Республика Башкортостан» гәзите Зилә Сәғәҙиева тураһында]
* [www.bashinform.ru/news/150208-zilya-sagadeeva-krasivaya-v-professii/ Зиля Сагадеева — красивая в профессии. Башинформ.]
* [ufa.bezformata.com/listnews/krasavitcu-zamuzh-vzyal-lihoj/83244/ Зилә Сәғәҙиева менән Ринат Баймырҙиндың туйы]

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Аҡ күл (Гатчина)

**Аҡ күл** — Гатчина ҡала территорияһындағы яһалма күл. Яһалма күл 1760 — 1790- се йылдарҙа Теплая йылғаһына быуа төҙөү юлы менән яһала.

Күл Санкт-Петербург хакимиәтенә буйһонған ҡарап Гатчина музей-ҡурсаулығына территлорияһына ҡарай.

## Тасуирлама
Күл Һарай паркында урынлашҡан һәм парк композицияһының үҙәге булып тора.

Гатчина паркының күле буйында күп ҡоролмалар : Венера Павильоны, Терраса-пристань, Бөркөт Павильоны- бар.

Аҡ күлдең төньяҡ-көнбайыш ярында кәмә станцияһы урынлашҡан. Йәйге осорҙа паркта кәмәләрҙе һәм катамарандарҙы прокатҡа биреү хеҙмәттәре тәҡдим ителә.

### Хайуандар донъяһы
Күлдә: сабаҡ, алабуға, карась, суртан, шамбы балыҡтары, хайуандарҙан — ондатра, даими йәшәргә килгән өйрәк, йәй — аҡсарлаҡ бар, йылына бер тапҡыр бер нисә көнгә аҡҡоштар килә.

## Яҡындағы һыу ятҡылыҡтары
Аҡ күл Гатчинаның ике башҡа күлдәре менән тоташҡан — Серебряное һәм Черное күлдәре, шулай уҡ паркта һарайҙың яһалма һыу ятҡылыҡтары бар: Карп быуаһы, Сүмес быуаһы, Һыу лабиринты һәм «Холодные ванны» каналы.

Күлдән Ижора йылғаһының ҡушылдығы Теплая йылғаһы ағып сыға.

## Утрау
Күлдә бер нисә тәбиғи һәм яһалма утрауҙар бар:

** Длинный
** Еловый
** Лебяжий
** Любви
** Пихтовый
** Плавучий
** Сосновый

## Экология торошо
2009 йылда Аҡ күлдең торошо бик насар була, һыу ятҡылығында эвтрофикация процесы бик әүҙем бара, һәм, эҙемтә булараҡ, күл һайығая һәм ләм менән ҡаплана .Был, бөтәһенән элек, һыу ятҡылыҡтарының бысраныуы һәм Гатчина гидросистемаһының боҙолоуы менән аңлатыла. 2003 йылда булған канализация коллекторының боҙолоуы быға төп сәбәпсе булып тора. Уның һөҙөмтәһендә Черная күленән һыу ағып сығыуын туҡтатыу өсөн ер дамба төҙөгәндәр, был Аҡ күлдең һыуын 30 %-ҡа кәметкән.

Күл төбөнән ләм ҡатламын сығарыу һәм яҡындағы һыу ятҡылыҡтарының һыу алмашыуын тергеҙеү талап ителә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
*
Великое күле (Рязань өлкәһе, Клепиковский күлдәре)

**Великое күле** — Рәсәйҙең Рязань өлкәһендәге Клепиковский районы территорияһындағы Клепиковские күлдәренең иң ҙур күле, Рязань ҡалаһынан төньяҡта тора.

Күл — Ока йылғаһының ҡушылдығы Пра йылғаһы системаһына инә. Майҙаны 20,4 квадрат км тәшкил итә.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Күл Вожа йылғаһына ҡоя. Күл Шагара күленә ҡылым менән тоташҡан, яһалма канал менән Аҡ күл менән тоташып тора.

Ярҙары һаҙлыҡлы. Бында бер нисә утрау бар, уларҙың иң ҙуры — Березовый утрауы.

## Заказник
Прудки ауылынан төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан Прудковская быуаһы янында 1977 йылда 280 гектар майҙанда комплекслы дәүләт заказнигы ойошторола. Заказникта һаҡланған төрҙәр — Рәсәй Ҡыҙыл китабына индерелгән нәҙек наяда һәм аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөтө, ҙур подорлик (ҡарағош) һәм кесе ҡарағоштар бар, шулай уҡ Рязань өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән ажау балығы, үлән тәлмәрйене, ҡыҙыл ҡорһаҡлы жерлянка, һыу көтөүсеһе, һоро өйрәк, аҡсарлаҡ һәм башҡалар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Великое озеро близ села Криуша

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡтар
* Великое (название неск. озёр в СССР) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978..
*
Йондоҙҙар аллеяһы (Дондағы Ростов)

**Дондағы Ростов ҡалаһында йондоҙҙар аллеяһы**   —  Ворошилов проспектында иҫтәлекле урын, унда ҡаланың күренекле шәхестәре мәңгеләштерелә.

## Тарихы

2008 йылдың  19 сентябрендә  Дондағы Ростовта Ворошилов проспектының йәйәүлеләр өлөшөндә 80/90 йорт ҡаршыһында, яҙ һәм көҙ (2011 йылдан) ҡаланың күренекле кешеләренә йондоҙ һалына. Йылына ике тапҡыр лауреаттар һайлап алына.

«Йондоҙҙар аллеяһындағы» иҫтәлекле  билдә  еҙҙән торған йондоҙ менән керамогранит плитанан ғибәрәт, ул тротуар плитаһына  беркетеп ҡуйыла

### Шәхестәр
«Аллеяла» мәңгеләштерелгәндәр:

## Фотогалереяһы

Файл:РНД-Аллея_звезд-0.jpg|Закладная звезда
Файл:РНД-Аллея_звезд-1.jpg|Ю. Жданов
Файл:РНД-Аллея_звезд-2.jpg|А. Берест
Файл:РНД-Аллея_звезд-3.jpg|Т. Ильинская
Файл:РНД-Аллея_звезд-4.jpg|В. Левшин
Файл:РНД-Аллея_звезд-5.jpg|Г. Вартанян
Файл:РНД-Аллея_звезд-6.jpg|И. Удодов


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Сайт «Проспект звёзд»
* Проспект звезд на Facebook
* Некоммерческое партнерство «ПРОСПЕКТ ЗВЕЗД ГОРОДА РОСТОВА-НА-ДОНУ» 
* Вандализм на «Проспекте звезд» в Ростове-на-Дону
Аҡ күл (Ульяновск өлкәһе)

**Аҡ күл** — Волга буйы ҡалҡыулығының урта өлөшөндәге үҙе тәбиғи рәүештә таҙара торған күл, ул абсолют бейеклеге 320 метр булған яҫы тигеҙлектә ята. Боҙлоҡ осороноң һәйкәле, күл йәше 250 мең йыл тип баһалана (ООПТ тарафынан 1974 йылдан алып).

## Урынлашыуы
Аҡ күл Ульяновскиҙан 260 км алыҫлыҡта , , Ульяновск өлкәһенең Николаевский районындаурынлашҡан. Курорты Мәскәү — һамар — Өфө — Силәбе автомагистраленән 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Автомобиль юлына параллель рәүештә тимер юл үтә.

## Тасуирлама
Аҡ күлдең һыуы таҙа, аҙ минераллашҡан, шунлыҡтан ул үҙ исемен алған да инде. Күл оҙонса формала. Төбөндәге ләме башлыса күл ылымыҡтары ҡалдыҡтарынан, ылыҫлы үҫемлектәрҙең ылыҫынан һәм һеркәһенән тора.
Яры түбән, тигеҙ, ҡайһы бер урындары һаҙлыҡлы. Күл ағар һыуһыҙ һәм атмосфера һәм грунт һыуҙары иҫәбенә туҡлана. Ҡыш еткәс боҙ ҡалынлығы 0,5-0,6 м тәшкил итә.

Күл ҙур фәнни ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, сөнки бында боҙлоҡ дәүеренең флораһы вәкилдәре һаҡланып ҡалған. Яр буйҙарында ҡарағай, саған, йүкә, кәрлә ҡайын, мүк һәм лишайниктарҙы осратырға мөмкин.

Академик Б. А. Келлер, 1911 йылда күлгә килгәнендә, уны Финляндияның өлөшө тип атаған. Куйбышев медицина институты профессорҙары Н. П. Климовицкий һәм В. Н. Шиклеев бындағы һауа Кисловодск ҡалаһы һауаһына ҡарағанда юғары аэрондар менән 2,3 тапҡырға байыраҡ тип табалар.

Аҡ күл тәбиғәтенең үҙенсәлеге уны тәбиғәт һәйкәле тип атарға мөмкинлек бирә.

## Тарих

1930 йылда бында пионер лагерҙары, ял йорттары төҙөлә башлай. 1980 йылдар аҙағында — 1990-йылдар башында бында өс ял йорто, шифахана, ял базаһы һәм 12 пионер лагеры, автокемпинг төҙөлә. Йәйге миҙгелдә 30 меңгә тиклем кеше ял итә. Аҡ күл районы үпкә ауырыулы һәм йөрәк-ҡан системалары сирле балаларҙы дауалау урыны булып тора. 1990 йылда бында геология ойошмалары тарафынан минераль һыуҙар һәм шифалы батҡаҡ булыу ихтималлығы билдәләнә. Әлеге ваҡытта күлдең яр буйҙары, улар 70 гектарға яҡын тәшкил итә, шифахана-курорт зонаһы итеп үҙләштерелгән.

## Иҫкәрмәләр




## Һылтанмалар
* Озеро Белое на сайте ООПТ России
Аҡ күл (Мәскәү)

**Аҡ күл** — Мәскәүҙең Көнсығыш административ округы Косино-Ухтомский районындағы күл. 2006 йылдан алып «Косинский» тәбиғи-тарихи паркы биләмәһенең өлөшө булып тора. Яҡындағы күлдәр менән Косинский күлдәр системаһы составында тора.

## Тасуирлама

Аҡ күл — Косинский күл комплексындағы иң ҙур күл. Овал формала, күл көҙгөһө майҙаны 27,5 га тәшкил итә. Ҡаршы яҡ ярҙары аралары — 710 һәм 530 метр. Максималь тәрәнлеге — 19 метр, уртаса — 4,5 метр. Күлдең атамалаһы һыу харктеристикаһынан килеп сыҡҡан. Был тәрән булмаған, ә ныҡ йылытылған эвтрофный һыу ятҡылығы; һыуы үтә күренмәле, ҡомло ташлы, ҡайһы бер урындары ләм менән ҡапланған. Күл ер өҫтө һәм грунт һыуҙары иҫәбенә туҡлана. Шулай уҡ уның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә ағым бар, шул ағым менән ул Черное күле менән тоташҡан. Ярҙары һөҙәк , ҡоро, бөтә тирә яғында ла тиерлек ауыл ҡаралтылары бар. Көнсығыш яғында ҡорам комплексы һәм Косинский фабрикаһының таш бинаһы тора.

Күл Нищенка йылғаһы бассейнында урынлашҡан. Күл һыуы Косинский шишмәһе, артабан күл ҡылым менән Пономарка һәм Нищенка йылғалары менән тоташҡан. Һыу алмашыуҙың әкренлеге ҡылым менән бәйле, улар әленән-әле йәй кибеп ҡала. Күл Кузьминский быуаһынан Жулебино торлаҡ комплексы, һәм шулай уҡ Ухтомский һәм Кожуховский һыу системалары — артезиан скважиналарын бикләсе коллектор менән айырылған. 1950 йылда, торф эшкәрткән саҡта Аҡ һәм Ҡара күлдәр араһында яһалма һыу ятҡылыҡтары яһайҙар, уларҙың ҡушылыуы һөҙөмтәһендә күлдәрҙең һыуы бер кимәлдә һаҡлана.

## Ял итеү

Күл буйындағы ҡомло пляждар, кәмә прокат пункты эшләй, балалар диңгеҙ клубы, балыҡсы йорто һәм МЧС ҡотҡарыу станцияһы эшләй. Пикник зонаһы менән балыҡ тотоу зонаһында мангал, беседка, урналар, өҫтәл һәм кибеттәр бар.

2016 йылда Аҡ күл янында тәүге тапҡыр *Hard Out Work Кубогы* өсөн воркаут ярышы үткәрелә. Күл эргәһендә Хәрби-диңгеҙ флоты көндәренең байрамы, шулай уҡ фестивалдәр, Нептун көнө, спорт ярыштары, һыу аттракционы, викторина һәм конкурстар үткәрелә
. Йыл һайын Косинский диңгеҙ клубы Петр I ботигын күлгә төшөрә.

Ҡышын күлдә Крещение Господня ваҡытында күлгә сумыусылар өсөн мәкеләр уйыла, улар янында кейем алмаштырыу һәм йылыныу пункттары эшләй.
Күлдең тирә-яғы яҙ һайын талпандарҙан эшкәртелә.

## Нисек барырға
* «Выхино» метроһынан теләһә ниндәй автобус йә маршрут таксиһында барырға мөмкин.
* Косино тимер юл станцияһынан ҡасабаға тиклем йәйәү.
* Автомобилдә «Локомотив» ФК спортбазаһы туҡталышына тиклем һәм Аҡ күл пляжына тиклем барырға мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список особо охраняемых природных территорий Москвы
* Красная книга Москвы
* Природно-исторический парк «Косинский»

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Cайт экологического клуба «Экополис-Косино»
* Официальный сайт Косино-Ухтомского района
* Официальный сайт МосПрирода
Мадридтың король ботаник баҡсаһы

**Мадридтың король ботаника баҡсаһы** (исп.*Real Jardín Botánico de Madrid*) — Испанияның  баш ҡалаһы Мадридта  Прадо музейы менән йәнәш урынлашҡан ботаника баҡсаһы.

## Тарихы

Баштағы баҡса 1755 йылдың 17 октябрендә король Фердинанд VI бойороғо буйынса барлыҡҡа килә. Ул Мансанарес йылғаһы буйында, хәҙерге  Пуэрта- де-Йерро районы эргәһендә урынлашҡан булған. Унда ботаник Хосе Кер үҫтергән  ике меңдән ашыу  үҫемлектәр урынлаштырыла.  1774 йылда Карл III баҡсаны хәҙерге урынына күсерергә ҡуша.  Баҡса асылғас, һуңғы күсеүе  1781 йылда була. Архитекторҙары  Франческо Сабатини һәм Хуан де Вильянуэва. 

Баҡса  1794 йылда Алессандро Маласпина тарафынан Испанияға алып килгән үҫемлектәр арҡаһында ҙурая. 1857 йылда директор Мариано де ла Пас Граэльс ваҡытында  яңы оранжерея  һәм ҙур булмаған баҡса төҙөлә, ул һуңынан Буэн-Ретиро паркына күсерелә.

1886 йылда баҡса территорияһында күп ағастар дауыл арҡаһында юҡҡа сыға.

1942 йылда король ботаника баҡсаһы Испанияның Тарихи баҡсаларҙың мәҙәни мираҫ исемлегенә индерелә.

1974 йылдан алып 1981 йылға тиклем ботаника баҡсаһы  реконструкцияға ябыла, уның барышында тәүге  планировкаһы тергеҙелә.

## Тасуирламаһы
Әлеге ваҡытта баҡса ете төп өлөшкә  бүленә, шулай уҡ уның территорияһында биш оранжерея бар. Баҡсала бөтәһе 90 мең самаһы үҫемлектәр үҫә, улар араһында яҡынса 1500 ағас бар.

Миллиондан ашыу үҫемлектәр өлгөһөнән торған ботаника баҡсаһының  гербарийы  ике бүлеккә  — криптогамикка (бәшмәк, мүк  һәм башҡа үҫемлектәр өсөн) һәм фанерогамикка (сәскәле үҫемлектәр өсөн) бүленә.

1941 йылдан  ботаника баҡса *Anales del Jardín Botánico de Madrid* журналы сығара.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Гинеа, Эмилио

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Великое күле (Мәскәү өлкәһе)

**Великое күле** — Мәскәү өлкәһе Шатура районының Кривандинский ауыл биләмәһендәге күл. Туголесский күл төркөмөнә ҡарай. Ҡушма ҡылым аша Глубокое, Долгое, Миловское күлдәре менән тоташҡан.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Майҙаны — 4,1 км² (410 гектар), оҙонлоғо — яҡынса 2490 м, киңлеге — яҡынса 2020 м. Күлдең ярҙары ялпаҡ, һаҙлыҡлы, торф менән ҡапланған.

Тәрәнлеге — 0,5-1,5 м, максималь тәрәнлеге 4,2 метрға етә. Төбө ләмле, торф менән ҡапланған. Торфлы һыуы ҡара-көрән төҫөндә.

Күл интенсив рәүештә һыу үләндәре менән ҡаплана, улар араһына һыу үҫемлектәренән ҡамыш, уҡъяпраҡ, , элодея, рдест, канада дөгөһө, , томбойоҡ, екән, мамыҡбаш, ҡарабойҙай инә. Күл һәм уның янындағы карьерҙар зоология заказнигы булып тора, бында Мәскәү өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән сфагнум һәм йәйенке аҡ подосиновик үҫә. Күлдә ике төр табан балығы, карп, ҡарабалыҡ һәм ҡорман балығы бар. Яҙ көнө Долгок күленән бында суртан, алабуға, сабаҡ балыҡтары инә. Күлендә бысраныуын һәм үҫемлектәр менән ҡапланыу арҡаһында ҡайһы бер балыҡ төрҙәре юҡҡа сыға. Күл тирәһендә Мәскәү өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән мөгөҙморон ҡуңғыҙын осратырға мөмкин.


## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Озеро Великое
Аҡ күл (Вологда өлкәһе)

**Аҡ күл** — Рәсәйҙең Вологда өлкәһендәге күл. Каспий диңгеҙе бассейнына ҡарай

Аҡ күл майҙаны — 1290 км², күләме — 5,2 км³. Уртаса тәрәнлеге — 4,1 м, иң тәрән урыны — 20 м. Күлгә 17 йылға ҡоя, ә унан бер Шексна йылғаһы ғына ағып сыға.

## Этимологияһы
Хәҙерге ваҡытта күлдең тура тәржемәһе вепсский теленән *Vaugedjärv*, йәки *jär’Valged v*' (диалекттарҙа ҡыҫҡа формаһы — Valgär', Vaugär', Volgdar', Vouktar, Vaagar'), йәғни «Аҡ-күл». Хәҙерге заман географик атамаларында ошонан финсә Valkeajärvi күл (йәки Valketjärvi) атамаһы һаҡланған. Афанасий Щекатовтың Рәсәй дәүләте географик һүҙлеге күл исеменең барлыҡҡа килеүен шулай аңлатыла: «Ул (Белоозеро) ярайһы тәрән, таҙа һәм төбө ташлы, күп өлөшө балсыҡлы. Әлеге балсыҡ аҡ һәм һай булыуы арҡаһында болғанған саҡта күл һыуына аҡ төҫ биргән».

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Аҡ күл тектоник сығышлы, ер ҡабығының күтәрелеүе һәм түбән төшөүе арҡаһында барлыҡҡа килә

Аҡ күлдең ярҙары һөҙәк, унда бухталар һәм ҡултыҡтар юҡ, грунты башлыса ҡомло-балсыҡлы. Күл түңәрәк формала, күлдең оҙонлоғо — 43 саҡрым, киңлеге 32 километрға тиклем етә. Күлдең уртаса тәрәнлеге — 5-7 метрҙан 15 метрға тиклем ҡайһы бер ерендә соҡорҙар бар. Ул ярында бик һай, тәрәнлеге 1 метрҙан артмай.

Күлдең хәҙерге гидрологик режимы Крохин быуаһын реконструкциялауҙан һуң барлыҡҡа килә.1963-1964 йылдарҙа Аҡ күл Шексна йылғаһы менән бергә Шексна (Череповецкий) һыуһаҡлағысының өлөшөнә әйләнгән.Һөҙөмтәлә күлдең морфометри параметрҙары һәм гидрологик режмы үҙгәрә: күл майҙанға 1126 квадрат километрҙан 1284 квадрат километрға тиклем арта, һыу кимәле уртаса 2,2 метрҙан 4,1 метрға тиклем арта, массаһы һыу күләме — 2,8 куб километрҙан 5,0 куб километрға тиклем арта, ә һыу тоноҡлоғо 1,7 тапҡыр кәмей.

Күлгә яһалма һыу ҡойғандан һуң, күлдең Ковжи һәм Кема ҡушылдыҡтары араһында — Ковжинский һыу йәйелмәһе барлыҡҡа килә.

### Бассейны
Кл бассейнына 60-тан ашыу йылға ҡоя, һыу мул йылдарҙа улар тағы ла күберәк була. Бәләкәй йылғаларҙың ҡайһы берҙәре йәй аҙағында ҡорой.

Төп ҡушылдыҡтары: Водоба, Кема, Киснемка, Киуй, Ковжа, Куность, Кустовка, Мегра, Мондом, Муньга, Слободка, Солмас, Сорка, Ухтомка, Чалекс, Шол, Юрьевка. Йылғаларҙың суднолар йөрөй торғаны-. Ковжа йылғаһы ул Волга-Балтик суднолар юлының бер өлөшө булып тора.

Аҡ күлдән берҙән-бер ағып сығыусы йылға — Шексна йылғаһы, ул Волга ҡушылдығы. Шулай итеп, күл Каспий диңгеҙе бассейнына ҡарай.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* ТӘБИҒӘТ КРАЙЫ — Н. Лена Болотов. «АҠ КҮЛ ТУРАҺЫНДА ҺҮҘ ЗАМОЛВИТЬ…»
Владимир Далдең әҙәби музейы

**Владимир Далдең әҙәби музейы**  — күренекеле табип, яҙыусы, лексикограф һәм этнограф, Йәнле рус теленең аңлатмалы һүҙлеген төҙөгән Владимир Иванович Далдең тормошо һәм эшмәкәрлегенә арналған  әҙәби-мемориаль музей.  Луганск ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт музейынынң филиалы булып тора.

## Экспозицияһы
Музей 1986 йылдың  22 ноябрендә буласаҡ    лексикограф  тыуған урамда урынлашҡан. Оҙаҡ ваҡыт Владимир Даль тап ошо йортта тыуған тигән фараз йәшәгән, әммә был мәсьәлә буйынса аныҡ мәғлүмәт юҡ.  

Музей экспозицияһы Владимир Далдең һәм уның ғаиләһенең  көнкүреш   һәм шәхси әйберҙәренән ғибәрәт.  Музейҙа Далдең 1897—1898 йылдарҙағы   10 томлыҡ  әҫәрҙәренең тулы йыйынтығы, һирәк литографиялары, Аңлатмалы һүҙлегенең  баҫма коллекциялары һаҡлана. Бынан тыш, музей фондында яҙыусының 1836—1855 йылдар дауамында нәшер ителгән әҙәби әҫәрҙәре, шулай уҡ ғилми хеҙмәттәре  һаҡлана. Музейҙың ғилми хеҙмәткәрҙәренә Владимир Иванович Далдең үҙе иҫән сағындағы  әҙәби әҫәрҙәрен туплап алыу мөмкин була.  Ҙур булмаған бүлмә Далдең Украина менән бәйләнешенә арналған, ул унда  20 йыл тиерлек йәшәгән: 4 йыл — Луганскиҙа, һуңынан Николаевта.
Файл:Vladimir Dal's house in Luhansk.jpg|Музей
Файл:V. Dahl.jpg|Музей бинаһында мемориаль таҡтаташ
Файл:Бюст Далю.JPG|Музей ихатаһында Даль бюсы


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Владимир Даль. Где жить, тем и слыть, д/ф, 2016 // ГТРК ЛНР
Владимир Даль һәйкәле

**Владимир Даль һәйкәле** («Даль — Луганск казагы» скульптура портреты) Луганск ҡалаһында   күренекле лексикограф, этнограф һәм яҙыусы, «Йәнле рус йәнле теленең аңлатмалы һүҙлеген» төҙөүсе Луганск ҡалаһында тыуған, йәшәгән һәм эшләгән Даль Владимир Иванович  һәйкәле. 

Лугансктағы Владимир Даль һәйкәле беренсе һәм оҙаҡ ваҡыт донъяла  берҙән-бер һәйкәл була, 2001 йылда  Даль һәйкәле Рәсәй Ырымбурында барлыҡҡа килә (скульпторы Н. Г. Петина), Мәскәүҙә һәйкәл төҙөү планлаштырыла

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Владимир Даль һәйкәле 1981 йылда яҙыусының тыуыуына  180-йыллыҡ  хөрмәтенә Инглиз урамында, хәҙер уның исемен йөрөтөүсе  урамда, профессор А.Ю. Щербак исемен йөрөткән өлкә физиотерапия поликлиникаһы бинаһы (Даль урамы буйлап  7-се йорт) алдында ҡуйылған,  архитектура ҡомартҡыһы —  XIX быуат башында торлаҡ йорт, бында 1918 йылдың март айында  К. Е. Ворошилов ойошторған   5-се Армияның штабы  урынлаша. 

Һәйкәл  1981 йылда ҡуйыла,  һәйкәлдең  авторы — билдәле украин скульпторҙары И.П. Овчаренко һәм В.Е. Орлов, архитекторы Г. Г. Головченко.

## Тасуирламаһы
Һәйкәл гранит постаментта 4,5 метр бейеклектәге баҡыр менән ҡапланған бетон  скульптуранан ғибәрәт. Пьедесталда рус телендә яҙылған яҙыу менән ҡара табличка урынлаштырылған: «Владимир Даль (Луганск казагы)».

Авторҙар Даль образына  ижади ҡарағандар — ул, ҡулдарын китапҡа һалып, креслола ултыра,  уның фигураһы бер нөктәгә йүнәлгән. Тамашасыны уның айырым деталдәре —  лексикографтың сәсе һәм аяҡ кейеме, грифон ҡиәфәтендәге креслоһының  танғысы һ.б. йәлеп итә. 

## Иҫкәрмәләр