open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Беренсе пост (Дондағы Ростов)

**Беренсе пост** Дондағы Ростовтың Хәрби даны —  Ростов  өсөн яуҙа һәләк булғандарҙың туғандар ҡәберлеге  урынында «Һәләк булған яугирҙар»  мемориалының Мәңгелек уты янында йәш армеецтарҙың Беренсе посы.

## Тасуирламаһы
Карл Маркс исемендәге майҙанда  Фрунзе исемендәге скверҙа  урынлашҡан. 1975 йылда Еңеүҙең  30 йыллығына Дондағы Ростовтың комсомол, партия һәм пионер ойошмалары  башланғысы буйынса асылған.

Почетлы ҡарауылды ҡаланың төрлө белем биреү учреждениеларының өлкән класс уҡыусылары алып бара. Бер мәктәп Хәтер вахтаһын бер аҙна алып бара.  Пост хеҙмәте  8:00 алып  16:00 сәғәткә тиклем каникулдарҙан тыш көн һайын. Ҡарауыл һәм патрулдәр мемориалда Һәр 15-20 минут һайын   алмашына. Беренсе көндә  мемориаль сәғәте ваҡытында, йәш армеецтар  тантаналы ант ҡабул итә. Посты тамамлағас, йәш армеецтарға Маҡтау грамотаһы бирелә

Йәш армеецтар Рәсәй ҡораллы көстәренең хәрби парад формаһына кейенә. Яңыртылған Калашников автоматы менән ҡоралланалар. Тәүгеләрҙән булып Беренсе посҡа  1-се урта мәктәп торған.

## Тарихы
Посҡа торған мәлдән алып хеҙмәт бер көнгә лә туҡтамай.

2011 йылдың ноябрендә Беренсе посҡа   100 мең йәш армеец тора.

1. Беренсе пост менән төрлө ваҡытта етәкселек иттеләр:

* Н.Н. Бочко  — полковник — 9.05.75 йылдан алып 1978 йылға тиклем
* В.П. Иноземцев  — 1978 й.
* С. Плешаков   — 1978 йылдан алып 1979 йылдың декабренә тиклем 
* Николай   Арсентьевич Архипов — полковник, Советтар Союзы Геройы — 21.12.79 йылдан алып  2.07.2003 йылға  тиклем
* Константин Николаевич Дудышев — полковник 2.07.2003 — 7.03.2008 
* Александр Иванович Степовой — полковник —8.3.2008 — 30.09.2009  
* Капитанов Сергей Анатольевич — подполковник — 1.10.2009 — 03.2014  
* Зайцев Александр Вячеславович — подполковник

XX быуаттың  90-сы йылдарында Беренсе посты бер нисә тапҡыр ябырға маташалар . Ветерандар, балалар һәм үҫмерҙәрҙең патриотик ойошмалары һәм отставкалағы полковник Советтар Союзы Геройы Н.А. Архиповтың уртаҡ тырышлыҡтары арҡаһында һаҡлап алып ҡалына. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Государственная молодёжная политика в Российской Федерации

## Һылтанмалар

* Репортаж телекомпании Дон-ТР от 12.03.2008
* Статья «Учительской газеты» от 09.03.2004

## Иҫкәрмәләр

; Комментарий


; Һылтанмалар
Андрей Сулин исемендәге парк

**Андрей Сулин исемендәге  мәҙәниәт һәм ял итеү паркы ** Ҡыҙыл Сулин ҡалаһында Фурманов урамындағы парк.

## Тарихы
Тарихы  1969 йылдан башлана. Шул саҡта Ҡыҙыл Сулин  хеҙмәтсәндәр депутаттарының ҡала советы башҡарма комитеты 1969 йылдың 22 июлендә «Металлург» стадионы районында урынлашҡан йәшел зонаны төҙөкләндереү һәм унда ҡала паркын булдырыу тураһында  317-се ҡарар ҡабул итә.  Парк төҙөү өсөн бүленгән майҙан 20 гектар тәшкил итә, әммә был территорияның  парк планировкаһы булмай, халыҡ өсөн ял итеү урындары йыһазландырылмаған була. Ҡала паркының планын башҡарыу бурыстары Ҡала башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлегенә йөкмәтелә, проект төҙөү эштәренә лимит  2500 һум тәшкил итә, парк төҙөү урындағы бюджет аҡсаһы иҫәбенә финанслана.  1970 йылдың июнендә ҡала мәҙәниәт һәм ял паркы асыла. 

Шул уҡ ваҡытта, ҡайһы бер предприятиеларға паркты төҙөкләндереү буйынса  бурыстар йөкмәтелә. Мәҫәлән, коммуналь предприятиелар  комбинаты  урмансылыҡ хужалығы менән берлектә  ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар ултырта. Ремонт төҙөлөш идаралығы менән металлургия заводы йәйәүлеләр өсөн һуҡмаҡтарҙа асфальт түшәй, йәйге кинотеатр һәм бейеү майҙансығы төҙөй. 18-се төҙөлөш идаралығына шахта идаралығы менән берлектә уҡыу залы булдырыу йөкмәтелә.  Парк төҙөкләндереү үтә яй темптар менән бара,  Сулин Дәүләт  Металлургия заводы  йәйге кинотеатр төҙөү өсөн ер участкаларын 1971 йылдың апрель айында ғына бүлеп бирә. Уҡыу залы һәм китаптарҙы һаҡлау бинаһы төҙөлмәй ҡала.  Шул уҡ ваҡытта «Кәмә» һәм «Самолет» кеүек аттракциондар  ҡуйыла.

1976 йылда паркта 700 урынлыҡ «Йәшел» кинотеатр эшләй башлай , 7  аттракцион ҡуйыла, һәм күҙәтеү тәгәрмәсе төҙөлә.  

Паркты йәшелләндереү даими үтә, 600-ҙән ашыу ағас ултыртыла: һәм парк биләмәһендә ике  сауҙа павильоны урынлаштырыла.  Паркта Һәр ваҡыт музыка уйнай,  байрам саралары, конкурстар һәм уйындар үтә. 1976 йылда 1976—1980 йылдарҙа реконструкциялауҙың  проекты эшләнә  һәм раҫлана. Парк территорияһында яҡтыртыу бағанаһы,  касса киоскылары,  пневматик тир, беседка, павильон   һ.б. ҡуйыу планлаштырыла

2017 йылдың мартында 40 йыл хеҙмәт иткән   «күҙәтеү тәгәрмәсен» демонтажлау башлана

## Һылтанмалар

* *Алексеева Татьяна*. В парке Андрея Сулина зазеленело «Дерево дружбы»  // Красносулинский вестник, 01.10.2009, № 78 (23160), с. 3
* *Мякинченко В. Я.*Сулин и Сулинцы словарь и справочник. — Красный Сулин: Сулинполиграфсервис, 2002.-с.180. — 

## Иҫкәрмәләр
Ғиззәтуллин Фәйзи Карам улы

**Ғиззәтуллин Фәйзи Карам улы** (; 18 март 1959 йыл) — спортсы, ғалим-хоҡуҡ белгесе. Тимераяҡта шыуыу спорты буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983). Юридик фәндәр кандидаты.

## Биографияһынан
Фәйзи Карам улы Ғиззәтуллин Өфө ҡалаһында 1959 йылдың 18 мартында тыуған.

1966 — 1976 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 113-сө мәктәбендә уҡый.

1983 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Икенсе юғары белемде Санкт-Петербург дәүләт университетында ала һәм юрист һөнәренә эйә була. Юридик фәндәр кандидаты.

“Буревестник” Балалар спорт йәмғиәте (ДСО) тәрбиәләнеүсеһе. Уны спортҡа тренеры З.Х.Адеев әҙерләгән. 

1980–1982 йылдарҙа СССР йыйылма командаһына ағзаһы.

Артабан банк системаһында эшләй, банк эшмәкәрлеге буйынса хеҙмәттәр яҙа.

## Спорт ҡаҙаныштары
* Ике тапҡыр Бөтә Союз универсиадаһы чемпионы (1980).
* Ике тапҡыр РСФСР халыҡтары спартакиадаһының бронза призёры (1981).

## Фәнни хеҙмәттәре
* Банковское право.Учебник для магистров (Е. М. Ашмарина,Ф. К. Гизатуллин (авторҙаш),Г. Ф. Ручкина) 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Файзи Гизатуллин

## Һылтанмалар
*
Алтын башаҡ (фонтан)

**«Алтын башаҡ» фонтаны** — Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең төп өс фонтанының береһе. Үрге быуаның үҙәгендә урынлашҡан. Фонтандың дөйөм бейеклеге — 16 м, һыу ағымының бейеклеге 25 метрға етә.

## Тәүге фонтан

Быуа үҙәгендә буласаҡ фонтан 1937 йылда Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһенең генераль планын эшләү этабында уҡ уйланылған була. Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһенең баш архитекторы Вячеслав Олтаржевский «Главконсерва», «Главтабак», «Главчай», «Главкондитер» «Главпиво», «Главхолод», «Главликерводка» сауҙа павильондары һәм төп ресторан менән уратып алынған фонтан һәм быуа тирәләй ял итеү урындары проектлаған була. Фонтанды Олтаржевский киләсәктә РФА-ның Төп ботаника баҡсаһын ойошторасаҡ архитектор И. А. Петров менән бергә эшләй..

«Башаҡ» фонтанын Олтаржевский архитекторҙар  һәм  Парижда 1931 йылдағы Колониаль күргәҙмә өсөн эшләгән «Кактус» фонтанынан алған тәьҫораттар аҫтында ижад итә. «Башаҡ» баҡыр япраҡтарҙан йыйыла һәм ап-аҡ павильондар фонында айырылып тора. Әммә материалды һайлау "Башаҡ"ты аҙ ғүмерле итә: металл ҡарая һәм онтала, шулай итеп, фонтан бер нисә йыл эсендә тулыһынса юҡҡа сыға һәм 1949 йылда һүтелә

## Икенсе фонтан
1954 йылда яңыртылған Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе асылыуға, күргәҙмәнең башҡа ике төп фонтандары «СССР халыҡтары дуҫлығы» һәм «Таш сәскә» авторы архитектор Константин Топуридзе скульптор Прокопий Добрынин менән бергә 3-сө быуа үҙәгендә яңыртылған «Алтын башаҡ» төҙөй.

Яңы версия күләме буйынса байтаҡҡа ҙурыраҡ була — «Башаҡ» 16 метр бейеклеккә етә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, фонтан төҙөлөр алдынан уның балсыҡтан тулы үлсәмдәге күсермәһе булдырыла. Фонтанды ҡеүәте 110 кВт һәм етештереүсәнлеге секундына 200 литрлыҡ ике насос агрегаты хеҙмәтләндерә. Улар ярҙамында «бойҙай»ҙа урынлаштырылған насадкаларҙан 66 һыу ағымы һиптерә, шуларҙың утыҙы 25 метрға етә. Баҡыр урынына алтын һәм ҡыҙыл смальта менән ҡапланған тимер-бетон ҡулланыла. Һоро гранит менән ҡапланған нигеҙендә смальта менән ҡапланған муллыҡ мөгөҙө ҡуйылған.

## Хәҙерге торошо

1980 йылдан алып фонтан яйлап туҙа, һәм 1990 йылда һүндереп ҡуйыла. 2014 йылда ДБУ «Гормост» белгестәре фонтандың һөлдәһен нығыталар һәм махсус состав менән артабан емерелеүен туҡтатып торалар.
2014 һәм 2015 йылдарҙа фонтан бер нисә тапҡыр яҡтылыҡ эффекттары ҡулланып күңел асыу саралары үткәреү урыны була. 2014 йылдың октябрендә быуала «Круг Света» фестивале сиктәрендә яҡтылыҡ музыкаль шоу үткәрелә. Летом 2015 года фонтан стал частью площадки костюмированного бала Midsummer Night’s Dream 2015. 2015 йылдың көҙөндә рәссам Марго Трушина VI Мәскәү хәҙерге заман сәнғәте һәм инсталляцияһы Биенналеһы сиктәрендә Sila Sveta командаһы менән бергә фонтанда «The Tomorrow That Never Was/Завтра, которого не было» исеме аҫтында мэппинг эшләйҙәр.

2017 йылдың йәйенән алып «Алтын башаҡ» реставрацияла була. 2018 йылдың 15 июлендә яңыртылған фонтан эшләй башлай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фонтан «Халыҡтар дуҫлығы»
* Фонтан «Таш сәскә»

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Страница о фонтане на сайте ВДНХ
Лутыев Лутфир Лутый улы

**Лутыев Лутфир Лутый улы** ; (18 март 1924 йыл — 2008 йыл), педагог, мәғариф эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы . II дәрәжә Ватан һуғышы һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры.

## Биографияһынан
Лутфир Лутый улы Лутыев Кушнаренко районында 1924 йылдың 18 мартында тыуған.

1965—1985 йылдарҙа Кушнаренко ауылындағы 2-се урта мәктәп уҡытыусыһы һәм директоры. 70 тәжрибәле, мәғлүмәтле педагогы,  1400-ҙән ашыу уҡыусы белем алған 2-се мәктәбенең етәксеһе булып эшләй. Уның тырышлығы менән мәктәп районда беренсе булып уҡытыуҙың кабинет системаһына күсә, был уҡытыу-тәрбиә биреү эшмәкәрлеген яҡшыртырға мөмкинлек бирә .

"Райондың халыҡ мәғарифын үҫтереүгә күп йылдар дауамында уҡыусыларға белем биреү һәм тәрбиә эшенең заманса форма һәм ысулдарын ҡулланыу буйынса нигеҙ булып торған 1-се һәм 2-се мәктәптәрҙең директоры булып эшләгән Лутфир Лутый улы Лутыев ҙур өлөш индерҙе. Ил алдындағы ҙур хеҙмәттәре өсөн Л. Л . Лутыев Дан ордены, II дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән. Уға "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы" тигән маҡтаулы исеме бирелгән", - тип яҙылған уның тураһында район сайтында .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дан ордены
* II дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены
* РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Образование в Кушнаренковском районе http://kushnarenkovo.narod.ru/education.htm
*МБОУ СОШ №1 с. Кушнаренково https://kushnsch1.nethouse.ru/page/144660
Ньюри

**Ньюри** (ингл.  Newry, ирл. Iúr Cinn Tra) — Төньяҡ Ирландияла ҙурлығы буйынса дүртенсе (*city*) һәм Ирландия утрауында һигеҙенсе булған ҡала. Белфастан 60 километр, Дублиндан 108 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала биләмәләре аша Кланрай йылғаһы аға. Ҡалаға нигеҙ 1144 йылда цистерциан монастыре менән йәнәш һалына, һәм ул Төньяҡ Ирландиялағы иң боронғо монастырҙарҙың береһе. 2001 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡалала 27430 кеше йәшәй. 2002 йылда Елизавета Икенсенең ярты быуат батшалыҡ итеүе хөрмәтенә Ньюриға ҡала статусы бирелә.

Рәсәй Федерацияһы Мурманск өлкәһенең Кировск ҡалаһы Ньюри ҡалаһының туғанлашҡан ҡалаһы

## Билдәле кешеләре
* 1977 йылдың 7 ғинуарында танылған режиссёр-аниматор Томм Мур Ньюриҙа тыуған.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Дағстан дәүләт аграр университеты

**Дағстан дәүләт аграр университеты** — Махачкалалағы юғары уҡыу йорто. 1932 йылда нигеҙ һалына. 252 уҡытыусы иҫәпләнә, шуларҙың 35-е фәндәр докторы. Бында 4 меңдән ашыу кеше уҡый.

РСФСР Халыҡ комиссарҙары Советының 1932 йылдың 29 июнендәге ҡарарына ярашлы Дағстан емеш-виноград институты итеп асыла.
1934 йылда Дағстан ауыл хужалығы институты тип үҙгәртелә.
1943 йылда Әзербайжандан эвакуациянан Махачкалаға ҡайта.
1994 йылдан — академия. 2010 йылда юғары уҡыу йортона Джамбулатов Магомед Мамай улы исеме бирелә. 2012 йылдан алып — университет.

## Факультеттары
Әлеге ваҡытта академияла көндөҙгө булектә 7 факультет һәм бер ситтән тороп уҡыу факультеты эшләй, шулай уҡ 29 кафедра бар.

* Агротехнология һәм ер төҙөлөшө факультеты;
* Биотехнология факультеты;
* Ветеринар медицина факультеты;
* Иҡтисад факультеты;
* Инженерлыҡ факультеты;
* «Автомобилдәр һәм автомобиль хужалығы» факультеты ;
* Йәмәғәт профессиялары факультеты;
* Ситтән тороп уҡыу факультеты.

## Билдәле тамамлаусылары
* Хизри Шихсаидов, Дәүләт думаһы депутаты
* Ваһаб Казибеков — СССР һәм Рәсәй ирекле стилдә көрәшсеһе, ике тапҡыр Европа чемпионы, халыҡ-ара класлы спорт мастеры, Румынияла 1981 йылдағы Бөтә Донъя универсиадаһы чемпионы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ДагГАУ
Мысыр-Рәсәй университеты

**Мысыр-Рәсәй университеты** (ҡыҫҡартып **ЕРУ**, ) —2006 йылда нигеҙ һалынған Яҡын Көнсығышта беренсе Рәсәй университеты, Бадр-Сити ҡалаһында, Ҡаһирәнән 45 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Университет шәхси уҡыу йорто.

## Тарихы
Университет Мысыр инвесторҙары төркөмө инициативаһы буйынса булдырыла, инвесторҙар ролендә эшҡыуарҙар түгел, ә ғалимдар сығыш яһай. Уны булдырыу тураһында килешеүгә Рәсәй президенты Владимир Путиндың 2005 йылдың апрелендә Ҡаһирәгә сәфәре ваҡытында өлгәшелә. Өлгәшелгән килешеүҙәрҙе үтәй барып Рәсәй мәғариф һәм фән министры Андрей Фурсенко 2005 йылдың 23-25 майында Мысырға бара.

Мысыр президенты Хөсни Мөбәрәк 2006 йылдың 15 июлендә Мысыр-Рәсәй университетын ойоштороу тураһындағы указға ҡул ҡуя, шул уҡ йылда беренсе студенттар ҡабул ителә. Проектты тормошҡа ашырыу Рәсәй мәғариф министрлығы һәм Мысырҙағы Рәсәй Федерацияһы Илселеге ҡатнашлығында һәм ярҙамында үтә. Университетың уҡыу программаһы Рәсәйҙең бер нисә университеттары менән академик һәм фәнни хеҙмәттәшлек һөҙөмтәһе булып тора. Мысыр-Рәсәй университетының уҡыу планын Мысыр университеттарының Юғары советы аккредитациялаған.

2011 йылда университеттың тәүге бакалаврҙар сығарылышы була.

Университеттың студенттары һәм аспиранттары даими рәүештә Берҙәм урыҫ теле Көнөн байрам итеүҙә ҡатнашалар.

## Структураһы
Факультеттар:

* инженер;
* фармакология;
* стоматология (асыуға әҙерләнә)

Уҡытыу инглиз телендә алып барыла. Шуның менән бергә бөтә факультеттарҙың студенттары мотлаҡ рәүештә урыҫ телен өйрәнәләр, шул уҡ ваҡытта йыл һайын Рәсәй уҡыу йорттарында практика үтәләр. Университет уҡытыусылары араһында бер нисә Рәсәй белгестәре бар.

2009 йылдан башлап йыл һайын университет базаһында Роснано белгестәре ҡатнашлығында нанотехнологиялар буйынса халыҡ-ара конференция үткәрелә.

## Партнер юғары уҡыу йорттары
; Рәсәй

* Мәскәү энергетика институты
* М. Т. Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университеты
* Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты
* Томск политехник университеты
* Рәсәй дәүләт гуманитар университеты
* Магнитогорск дәүләт техник университеты

## Һылтанмалар
* ERU
* EGYPT: RUSSIAN UNIVERSITY ESTABLISHED IN BADAR CITY // encyclopedia.com
* Egyptian Russian University (ERU) // university-directory.eu — Catyalog entry
* RUSSIAN UNIVERSITY IN EGYPT TO OPEN ON OCTOBER 1  // ghana.mid.ru
* Студенты египетско-российского университета в ИЖГТУ // Удмуртская Правда № 85, 07.08.2009
* Egyptian-Russian University to train nuclear power engineers // Минатом, 2008

## Иҫкәрмәләр
Майдзуру

— Киота префектураһының төньяҡ өлөшөндаге ҡала, япон диңгеҙе ярында урынлашҡан, Япония. Ҡаланың майҙаны 342,12 кв. км, халыҡ һаны — 81 808 кеше (1 октябрь, 2017), халыҡ тығыҙлығы — 239,12 кеше/кв. км. Ҡалаға нигеҙ 1943 йылда һалына.

1961 йылдың июнендә Майдзуру менән Находка араһында туғанлашҡан ҡалалар тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Был — совет-япон мөнәсәбәте тарихында беренсе туғанлашҡан ҡалалар.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
*  Викиһаҡлағыста бар викиһаҡлағыста тема буйынса Майдзуру темаһы буйынса медиафайлдар бар.
* Ҡаланың рәсми бите
Смолян

**Смолян** (болг. Смолян) — Болгариялағы ҡала. Смолянск өлкәһендә урынлашҡан. Смолян общинаһына инә. Халыҡ һаны — 32 139 кеше.

## Тарихы
Смоляндың ҡала булараҡ тарихы 1959 йылда, тамырҙары быуаттар төпкөлөнә барып тоташҡан өс ауылды — Устов, Смолян һәм Райков ауылдарын беоләштергәндән һуң башлана.

Ҡасандыр Смолян урынлашҡан ер халыҡтың ажар батыры воевода Момчиланың биләмәһе була. Был ерҙәр ғосман иҙеүен бик оҙаҡ татый, тик 1912 йылда ғына Болгарияға ҡушыла. Һәр ваҡыт тәбиғәте һоҡланғыс булған был төбәк артта ҡалған һәм бик ярлы була, халҡы һарыҡ үрсетеү, картуф үҫтереү һәм урман кәсебе менән шөғөлләнеп көн итә.

## Сәйәси хәл
2011 йылғы һайлау һөҙөмтәләре буйынса Смолян общинаһы кметы (мэры) — Николай Тодоров Мелемов (Болгарияның европалағыса үҫеше өсөн (ГЕРБЫ)). Ә 2007 йыл һөҙөмтәләре буйынса община идараһына кмет итеп Дора Илиева Янкова (Болгар социалистик партияһы (БСП)) һайланған була.

## Иҫтәлекле урындары

Сиркәүҙәр:

* Изге Георгий
* Пресвятой Света Богородица
* Изге Феодор Стратилат
* Изге Неделя
* Изге Висарион Смолянский

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
** Община Смолян
** Официален сайт на община Смолян 
** Сайт на смолянска област
** Статия «Историческият музей в град Смолян — пътешествие през вековете»
** Смолян — град на мечтателните 
** Смолян — удивителен град
** Времето в Смолян 
** Статистика населения)
Гиват-Шмуэль

**Гиват-Шмуэль** () — Шарон үҙәнендәге ҡала, Израиль үҙәгендә, Бней-Никах, Петах-Тиква, Кирьят-Оно, Рамат-Ган ҡалалары, Гуш- Дан (Оло Тель-Авив) округы янында урынлашған. Майҙаны — 3,5 кв. км.

## Халҡы

Халыҡтың тәбиғи артыуы — 2,7 %

Уҡыусыларҙың 70,9 проценты өлгөргәнлек аттестатын ала.

2007 йылда уртаса хеҙмәт хаҡы — 9 707 шекел.&#x5B;**'&#x5D;</sup><sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;**'&#x5D;

Гиват-Шмуэль халҡының үҫеш графигы:
ImageSize  = width:500 height:220
PlotArea   = left:70 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis   = orientation:vertical 
AlignBars  = justify 
Colors = 
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:20200
ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1948 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1900  width:15  text:1900 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:1955 color:gray1 width:1 
   from:0 till:3300 width:15  text:3300 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:1961 color:gray1 width:1 
   from:0 till:3500  width:15  text:3500 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:1972 color:gray1 width:1 
   from:0 till:5100  width:15  text:5100 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:1983 color:gray1 width:1 
   from:0 till:8300  width:15  text:8300 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:1995 color:gray1 width:1 
   from:0 till:10400  width:15  text:10400 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:2005 color:gray1 width:1 
   from:0 till:18200  width:15  text:18200 textcolor:red  fontsize:8px
  bar:2008 color:gray1 width:1 
   from:0 till:20200  width:15  text:20200 textcolor:red  fontsize:8px


## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Дубна (Рәсәй)
*  Штада (Германия)
*  Голдап (Польша)

## Галерея

Statue in Givat-Shmuel.jpg|Гиват-Шмуэлдә күгәрсен тотҡан ҡарт статуяһы
Memorial Monument in Givat Shmuel.jpg| Гиват-Шмуэлдәге ммемориал


## Һылтанмалар
* Официальный сайт местного совета

## Иҫкәрмәләр
Ғиззәтуллин Ринат Сәхи улы

**Ғиззәтуллин Ринат Сәхи улы** (19 март 1949 йыл) — ғалим-зоотехник., юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010).

## Биографияһынан
Ринат Сәхи улы Ғиззәтуллин 1949 йылдың 19 мартында БАССР‑ҙың Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында тыуған.

1976 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай һәм шунда уҡ өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй башлай.

1985 йылдан алып Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү фәнни-тикшеренеү һәм проектлау-технологик институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

1990 йылдан шул уҡ институтта — бүлек мөдире.

1995 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетында эшләй (был йылдарҙа ул икенсе урындарҙа ла эшләп ала): 2000 йылға тиклем малсылыҡ продукттары етештереү технологиялары кафедра мөдире, 2007 йылдан алып — бүлек мөдире, 2009 йылдан — уҡыта.

2001 йылдан башлап «Башптицепром» ДУАХП‑ның бүлек мөдире.

2004 йылдан — «Урал-Волга буйы агросәнәғәт компанияһы» ЯСЙ‑ның баш технологы.

2005—2006 йылдарҙа Рәсәй аграр университетында — К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ринат Сәхи улы Ғиззәтуллиндың фәнни хеҙмәттәре аҫрау технологиялары, ашатыу рациондары, тоҡом сифатының ауыл хужалығы малдарының продуктлылығына йоғонтоһон һәм малсылыҡта экология йәһәтенән таҙа продукция алыу мөмкинлеген өйрәнеүгә арналған.

100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Повышение полноценности рациона молодняка крупного рогатого скота. Уфа, 1999.
* Интенсификация производства экологически безопасной говядины. М., 2005.
* Ресурсосберегающая технология разведения мясного скота и производства говядины. Уфа, 2013 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Ғиззәтуллин Ринат Сәхи улы
Александр II һәйкәле (Дондағы Ростов)

**[[Александр II]]** һәйкәле —   1890 йылда Дондағы Ростовта Собор майҙанында  ҡуйылған монумент. Проект авторы скульптор М.О. Микешин.  Һәйкәл 1924 йылда һүтеп алынған..

## Тарихы

Һәйкәлде ҡуйыу идеяһы  император Александр II үлтерелгәндән һуң   барлыҡҡа килә. 1881 йылда 15 мартында Ҡала думаһы ултырышында һәйкәл ҡуйыу тураһындағы ҡарар рәсми рәүештә ҡабул ителә. Һәйкәл проектын раҫлау өсөн бер нисә йыл кәрәк була. Һәйкәл  ҡороу буйынса комитет  билдәле скульптор М.О.Микешинға  мөрәжәғәт итә. Ул  комиссия алдында  һәйкәл эскизын тәҡдим итә, был проект ҙур булмаған  үҙгәрештәр менән раҫлана.

Монументты урынлаштырыу урыны сифатында   ике вариант ҡарала:  Раштыуа Богородица ҡорамы янындағы Собор майҙаны һәм ҡала паркына инеү урынындағы  Ҙур Баҡса урамы. Һуңынан һәйкәлде Собор майҙанында урынлаштырыу ҡарар ителә. Бынан тыш был майҙанда императорҙың тыуған көнөндә хәрби парадтар үткәрелә.

Һәйкәлде урынлаштырыу менән ҡала башлығы Андрей Матвеевич Байков шөғөлләнә. Ул скульптор менән һөйләшеүҙәр алып бара  һәм һәйкәл өсөн аҡса йыйыуҙы ойоштора (уны төҙөү өсөн  70 мең һум аҡса тотонола). Ләкин Байков һәйкәл асылыуға тиклем бер йыл алда вафат була. Императорҙың һәйкәлен асыу тантанаһы 1890 йылдың 17 апрелендә уҙа.

Совет власы урынлашҡас һәйкәлде түбәһендә    йондоҙ менән ҡыҙыл төҫкә буялған фанера менән көпләп ҡуялар. 1924 йылдың 27 мартында шәмбе өмәһе   ваҡытында трактор ярҙамында  һәйкәлде пьедесталдан ауҙарып төшөрәләр. Һуңынан скульптураны «Ҡыҙыл Аҡсай» заводында иретәләр.

Үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ростов халҡы  Александр II һәйкәлен   тергеҙеү буйынса фекерҙәр әйтә. Әммә Дондағы Ростов  хакимиәте инициативаһы менән  1999 йылда  был урында  Святитель Дмитрий Ростовский һәйкәле ҡуйыла  (скульпторы В. Г. Беляков һәм архитекторы Н. Ф. Гмыря).

## Тасуирламаһы
Һәйкәлдең дөйөм бейеклеге  4,5 сажин, бронза скульптураһының  бейеклеге 7 аршын тәшкил итә. Император аяғүрә баҫып тора.  Александр II уң ҡулында скипетр тотҡан, уның ҡарашы күккә йүнәлгән. Пьедесталдың алғы яғында дәүләт гербы, ә уның өҫтөндә — лавр менән үрелгән Александр II инициалдары. Пьедесталдың һул яғында  императорҙың тыуыу даталары яҙылған.  Һәйкәлдең һыртында Ростов ҡалаһының гербы урынлашҡан. Квадрат майҙандың мөйөштәрендә һәр береһендә өсәр фонарь менән шәмдәлдәр урынлашҡан. Һәйкәл биләгән майҙансыҡ суйын рәшәткләрә менән уратып алынған.

Һәйкәлдең авторы-скульптор М. О. Микешин. Пьедесталды Ростовтағы  итальян С.А. Тонитоның  фирмаһы эшләгән. Монументтың  бөтә металл өлөштәре  (скульптура, суйын рәшәткәләре, фонарь)  Санкт-Петербургтың төрлө завод-фабрикаларында эшләнгән. Статуя Н. Штангеның бронза фабрикаһында ҡойолған, ә рәшәткәләр һәм фонарҙар Н.Ф. Сан-Галлиның заводында әҙерләнгән.

Файл:Alexander II monument. Rostov-on-Don 4.jpg|
Файл:Alexander II monument. Rostov-on-Don 2.jpg|
Файл:Alexander II monument. Rostov-on-Don 3.jpg|


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Колонна ях (Ростов-на-дону)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Снос памятника Александру II. Кинохроника.
* Невыдуманные истории. Он же памятник!
Суворов һәйкәле (Дондағы Ростов)

**Суворов һәйкәле** —  Дондағы Ростовта  рус полководецы, генералиссимус Суворов Александр Васильевич һәйкәле. 1999 йылда ҡуйылған, һәйкәлдең  авторы – Анатолий Андреевич Скнарин.

Дондағы Ростов ҡалаһында Суворов урамы һәм Университет  тыҡрығы сатында урынлашҡан

## Тарихы
Генерал-поручик Александр Васильевич Суворовты Кубань корпусы командиры итеп тәғәйенләйҙәр. Кубанға  юл  Изге Димитрий Ростовский ҡәлғәһе аша үтә. Кубанда өс ай булыуы осоронда Суворов нығытмалар системаһын булдыра, оборона һыҙығын дошмандар үтеп инмәҫлек итеп төҙөй. Кубандың уң яҡ яры буйында дүрт нығытма һәм егерме редут төҙөй. Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе һәм күп халыҡлы казак станицалары Суфворов ойошторған бөтә оборона системаһы өсөн ныҡлы нигеҙ булып тора.

Икенсе тапҡыр Донға Суворов  1782 йылда үҙенең ғаиләһе менән  килә.  Был ваҡытта  Димитрий Ростовский ҡәлғәһендә  корпустың  хәрби штабы урынлаша. Нуғайҙарға ҡаршы ғәскәрҙәрҙе походҡа  әҙерләп, Суворов хәрби өйрәнеүҙәргә күп сәғәттәрен  арнай. Артабанғы күрһәтмәләрҙе көтөп, Суворов Ростовта  комендант йортонда йәшәй.

А.В.Суворов юлламаһы буйынса.   императрица Екатерина II алдында ҡырым әрмәндәре Донда төпләнә, Дондағы Нахчиван ҡалаһына, Ҡырым ауылына, Салтыр, Ҙур Салы, Солтан Салы, Несветайға  нигеҙ һала. 

1999 йылда Дондағы Ростовта  полководец Суворов һәйкәле ҡуйыла. Һәйкәл уның исемен йөрөткән урам һәм Университет тыҡрығы сатында  урынлашҡан. Был урында үҙ ваҡытында Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе комендантының йорто торған, бында А. В. Суворов Кубань корпусы менән командалыҡ иткән ваҡытта йәшәгән   һәм Дон менән Кубань араһында оборона һыҙыҡтарының төҙөлөшөн ойошторған. Һәйкәлдең авторы Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы скульптор А. Скнарин.

## Тасуирлама
Полководец Суворов Александр Васильевич һәйкәле пьедесталда урынлаштырылған бюст рәүешендә башҡарыла.   Һәйкәл сынйырлып тоташтырылған мәрмәр тумбаларҙан яһалған ҡойма менән  уратылған.  Тумбаларҙа йәҙрәләр урынлашҡан, йәнәшәлә суворов осоро артиллерия ҡоралдары һүрәттәре. Һәйкәл Суворов һәм Нахимов училищеһын тамамлаусылар аҡсаһына төҙөлгән. 

Дондағы Ростовта  А.В. Суворовтың тағы ла бер һәйкәл бар. Икенсе һәйкәл Ростов төбәк йәмәғәт ойошмаһы  «Суворов-Нахимов  Кадет союзы»  инициативаһы  буйынса  2011 йылдың 18 майында, полководецтың  вафаты йыллығына ҡуйыла.  Һәйкәлдең авторы — скульптор Анатолий Дементьев. Һәйкәл  А. В.Суворов исемендәге  27-се лицейҙың инеү урынында урынлашҡан.

## Әҙәбиәт

* Агуренко Б. Александр Суворов, гениальный полководец/ Б. Агуренко// Вечерний Ростов.- 2002.- 4 февр.-С. 2.
* Бормотов В. «Потомство мое прошу брать мой пример»/ В. Бормотов// Резонанс.- 1999.- № 10.
* Вартанов Э. Он был необъяснимым чудом/ Э. Вартанов// Наше время.- 2010.- 22 янв.
* Корольченко А. В крепости Ростовской/ А. Корольченко//Приазовский край.- 1993.- 19 авг.
* Рудик Ю. Из фельдмаршалов – в генералиссимусы/Ю. Рудик// Вечерний Ростов.-1999.- 1 марта.
* Чеботарев В. Александр Суворов на Дону и Северном Кавказе/ В. Чеботарев// Приазовский край.- 2005.- 24 нояб.

## Һылтанмалар

* Памятник Александру Васильевичу Суворову в г.Ростове-на-Дону
* Памятник Александру Васильевичу Суворову. 

## Иҫкәрмәләр
«Отрада» паркы

**«Отрада»** — Мәскәү ҡалаһы паркы. Мәскәүҙең Төньяҡ Көнсығыш администрати́в о́кругында Лихоборка йылғаһы үҙәне территорияһында Отрадное районында Алтуфьев шоссеһы эргәһендә урынлашҡан (тар һыҙат булып Владыкинский метро күперенә тиклем һуҙылған). Иң яҡын метро станциялары — «Отрадное», «Владыкино». Парктан төньяҡта торлаҡ йорттар урынлашҡан, көньяғында — «Владыкино» сәнәғәт зонаһы.

Майҙаны — яҡынса 1,2 га.

## Исеме
Парк урынлашҡан территорияһы районы исеме буйынса аталған.

## Тарихы
2005—2006 йылдарҙа парк Лихоборка ярында ойошторола. Йылға үҙәненең ҙур булмаған участкаһы таҙартыла, таҡта һәм таштар-окатыштар түшәлгән юлдар яһала, ял итеү өсөн ағас конструкциялар менән биҙәлгән бер нисә майҙансыҡ йыһазландырыла, йылға аша йәйәүлеләр өсөн күпер һалына. Шунда уҡ скейт-парк урынлашҡан.

## Иҫтәлекле урындары
Паркта, Лихоборка йылғаһының ике ярында, Рәсәй традицион диндәренең рухи-ағартыу комплексы ҡаралтылары урынлашҡан. Һыуы эсеүгә яраҡһыҙ шишмә бар. Күп өйрәктәр йөҙөп йөрөй. Алтуфьев шоссеһынан паркка ингән ерҙә Лихоборка ҡапҡаһы төҙөлгән. Ярында беседкалар бар, мангалдар менән йыһазландырылған ял итеү урындары ойошторолған. Йылға аша бер нисә ағас күпер һалынған. Уңайлы булһын өсөн йылға үҙәненә төшә торған баҫҡыс бар. Юлдарға таш түшәлгән һәм фонарь менән яҡтыртыла.

## Һылтанмалар
* Фотографии парка и его карта на сайте «Московские парки»
*
Н. Э. Бауман һәйкәле (Мәскәү, Елохово майҙаны)

**Н. Э. Бауман һәйкәле**. Мәскәүҙә Елохово майҙанында Рәсәй революционеры Николай Эрнестович Бауман иҫтәлегенә Пушкин скверында ҡуйылған. 1931 йылдың 31 октябрендә 1931 года. Объект культурного наследия регионального значения асылған.

## Тарихы
Н. Э. Бауман һәйкәлен төҙөү тураһында ҡарар 1925 йылда Мәскәүҙә ҡабул ителә. Конкурста биш скульптор ҡатнаша: Б. Д. Королёв, В. Лишев, М. Г. Манизер, С. Г. Маграчев һәм И. А. Менделевич. Борис Данилович Королевтың эше иң яҡшыһы тип таныла.

## Һәйкәлдең тасуирламаһы
Һәйкәлдең скульптураһы бронзанан, ә пьедесталы — граниттан эшләнгән.

Николай Эрнестович Бауман һәйкәлдең постаментында баҫып торған итеп һынландырылған. Һул ҡулы пальтоға йәшерелгән; уң ҡулында — күкрәгенә ҡыҫылған йәшерен «Искра» гәзите төргәге, төрөлгән төргәгенең арҡырыһына эре итеп яҙылған исеме күренә.

Һәйкәлдең ҡабырға яҡтарында өс бронза барельеф Н. Э. Баумандың тормош этаптарын кәүҙәләндерә: Вятка губернаһында һөргөндән ҡасыу, Киев төрмәһенән ҡасыу һәм үлтерелеүе. Барельефтар аҫтында — аңлатма яҙмалар:
* Алғы яғы: «*Николай Эрнестович Бауман. 1873-1905*». Аҫта — В. И. Лениндың һүҙҙәре яҙылған: «*Пусть послужат почести, оказанные восставшим народом его праху, залогом полной победы восстания и полного уничтожения проклятого царизма*».

* Артҡы яғы: «*Н. Э. Бауман әүҙем революцион эшмәкәрлеге өсөн Петербургта 1897 йылда ҡулға алынған һәм егерме ике ай Петропавловск ҡәлғәһендә тотҡонлоҡта булған*».

* Һул яғы: «*Т. Бауман 1902 йылда «Искра» гәзитен ойоштороу эше буйынса ҡулға алынған һәм Киев төрмәһенән ун иптәше менән бергә ҡасҡан*».

* Уң яғы: «*Иптәш Баумандың үлтерелеүе 17 октябрҙәге батша манифесының ҡапҡан булыуын асыҡ күрһәтә. Власть һәм ҡораллы көс хөкүмәт ҡулында булғанда бөтә был азатлыҡ вәғәҙәләре бер ни тормай*».

Бынан тыш, һәйкәлдә уны эшләүселәр тураһында мәғлүмәт бар: «Һәйкәл 1931 йылда Райсовет заданиһы буйынса Мәскәү рәссамдары йәмғиәте (ОМХА) тарафынан төҙөлгән. Башҡарыусы скульптор Б Д. Королев. Артель „Гранит“. „Технолог“ заводы».

## Иҫкәрмәләр
Екатерина II һәйкәле (Дондағы Нахчиван)

**[[Екатерина II]]** һәйкәле—   1894 йылда Дондағы Нахчиван  ҡалаһында ҡуйылған монумент (хәҙер Дондағы Ростовтың Пролетар районы составында). Һәйкәлдең автор - скульпторҙары   Матвей Афанасьевич һәм Матвей Матвеевич Чижовтар (аталы-уллы).  Граждандар һуғышы осоронда   Екатерина II скульптураһын большевиктар юҡ итә,  ә уның урынына  Карл Маркс һәйкәлен ҡуя.

## Тарихы
Беренсе тапҡыр Екатерина II һәйкәлен ҡуйыуҙы 1873 йылда Нахчиван  ҡала думаһы ағзаһы Яков Хлытчиев тәҡдим итә.  Әииә һәйкәлде ҡуйыу өсөн аҡса булмай. 1883 йылда  һәйкәл ҡуйыу мәсьәләһенә ҡала башлығы вазифаһын биләгән Минас Ильич Балабанов әйләнеп ҡайта. Ул 1890 йылда һәйкәл ҡуйыу өсөн Рәсәйҙең әрмән халҡынан аҡса йыйыуҙы ойоштороуға өлгәшә. Санкт-Петербургта һәйкәлдең иң яҡшы проектына конкурс иғлан ителә.  15 конкурс эштәре араһынан скульптура академиктары   Матвей Афанасьевич һәм Матвей Матвеевич Чижовтарҙың (атаһы һәм улы) проекты һайлап алына. Бронза статуяһы Санк-Петербургта ҡойола һәм Нахчиванға поезд менән килтерелә.  1894 йылдың 18 сентябрендә   Собор майҙанында  һәйкәл асыу тантанаһы уҙа. Һуңыраҡ майҙан *Екатерина майҙаны* тип атала. Һәйкәлдең ҡоролмаһы 30 мең һумға төшә.

1917 йылда һәйкәлде  пъедесталдан алалар,  әммә    ҡаланы немец ғәскәрҙәре һәм Аҡ Гвардия яулап алғандан һуң (1918 йыл) , уны урынына кире ҡуялар.  1920 йылда ҡаланы ҡыҙылдар баҫып алғандан һуң, һәйкәл тулыһынса һүтеп алына һәм  «Ҡыҙыл Аҡсай» заводында иретелә . Буш пьедесталға  1925 йылда яһалған Карл Маркс скульптураһын ҡуялар. Был һәйкәл  Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында  юҡ ителә. Хәҙер был урында 1959 йылда төҙөлгән Карл Маркс һәйкәле тора.

1990 йылдар аҙағында  урындағы  әрмән диаспораһы вәкилдәре  Екатерина II һәйкәлен тергеҙергә тәҡдим итә, ләкин урындағы хакимиәт  был башланғысы   хупламай. Карл Маркс һәйкәлен күсереп уның урынына Екатерина II һәйкәлен ҡуйыу мәсьәләләре 2005 йылда әүҙем тикшерелә башлай. 2009 йылдың проектына ярашлы, һәйкәлде тергеҙеү өсөн  11 миллион һум аҡса кәрәк була. Бөтә һәйкәл ҡуйыу сығымдарын  әрмән общинаһы үҙ өҫтөнә алырға әҙер була. Әммә ҡайһы бер ҡала кешеләре Карл Маркс һәйкәлен күсереүгә ҡаршы була, һәм Екатерина II һәйкәлен тергеҙеү мәсьәләһе  хәл ителмәй ҡала.

## Тасуирламаһы
Екатерина II бронза һыны гранит  постаментта тора. Императрица   һул ҡулында грамота, ә  уң ҡулы менән ҡала кварталдарына күрһәтеп тора. Пьедесталдың алғы яғында яҙыу: « *Императрица Екатерина II әрмәндәрҙән рәхмәт йөҙөнән*». Пьедесталдың  ҡапма-ҡаршы яғында һәйкәлдең ҡоролоу ваҡыты күрһәтелгән. Екатерина II һынын скульптор М. А. Чижов М.О.Микешин эскизы буйынса  эшләгән. Пьедесталды Ростовта урынлашҡан С.А. Тонито итальян фирмаһы эшләгән.
.
Файл:Catherine II of Russia monument. Nakhichevan-on-Don 2.jpg|
Файл:Catherine II of Russia monument. Nakhichevan-on-Don 1.jpeg|
Файл:Catherine-nakhichevan.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Конин

**Конин** () — Польшалағы ҡала, Великопольский воеводалығына инә. Майҙаны — 82 кв, км. Халҡы — 80 355 кеше (2005 йыл).

## Тарихы
Рәсәй империяһы дәүерендә Конин Калиш губернаһы Конин өйәҙенең административ үҙәге була.

1875 йылдан 1912 йылға тиклем ҡалала Урыҫ император армияһы 5-се кавалерия дивизияһы 1-се бригадаһының Каргопол драгун полкы урынлашҡан була.

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Акмяне, Литва
*  Брянскиҙең, Рәсәй
*  Черновцы, Украина
*  Добеле, Латвия
*  Энен-Бомон, Франция
*  Херня, Германия
*  Карлово, Болгария
*  Санта-Сусанна, Испания
*  Сундсвалль, Швеция
*  Wakefield, Бөйөк Британия
*  Унгень, Молдавия

## Фотогалерея

Файл:Konin_kosciol_sw_andrzeja.jpg|Костел
Файл:Ratusz_w_Starym_Koninie.jpg|Ратуша


## Иҫкәрмә


## Һылтанмалар
* <a href="http://www.konin.pl/" rel="mw:ExtLink" class="external text">Официальная страница города</a> .
Высоцкий һәйкәле (Мәскәү)

**Владимир Высоцкий һәйкәле** (шулай уҡ *Шағир гитара менән*) — шағир һәм актёр Владимир Высоцкий хөрмәтенә скульптура. Мәскәүҙә Петр ҡапҡаһынан алыҫ түгел, Страстной бульварҙа урынлашҡан.

## Тасуирлама
Монумент ҡуйырға рөхсәт алыуға Владимир Высоцкийҙың коллегаһы, совет артисы Борис Хмельницкий өлгәшә. Шағирға һәйкәлде Страстной бульварҙа Петр ҡапҡаһы янында урынлаштырыу шағирҙың дуҫы Валерий Янклович идеяһы булып тора. 1963 йылда Высоцкий ошо шиғыр юлдарын яҙған:
Яңы монумент был шиғыр юлдарына антитеза булып тора. Уны булдырыу өҫтөндә архитектор А. В. Климочкин һәм скульптор Г. Д. Распопов эшләй. Композиция шағирҙы ҡулдарын йәйеп ебәргән һәм ҡарашы күккә төбәлгән итеп һүрәтләй, уның арҡаһында — гитара. Скульптураның төп нөсхәһен 1979 йылда Распопов эшләй, урынлаштырыу өсөн бронза фигура 1994 йылда ҡойола, уның бейеклеге — ике метр ҡырҡ сантиметр.

Һәйкәл 1995 йылдың 25 июлендә Владимир Высоцкийҙың вафат булыуының 15-йыллығына асыла.Тантанаға уның күп кенә дуҫтары һәм ижадын һөйөүселәр йыйыла. Скульптура янында йыл һайын Высоцкийҙың шиғырҙары һәм йырҙары менән хәтер кисәһе үтә.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
# 
# 
# 
#
Махатма Ганди һәйкәле (Мәскәү)

**[[Махатма Ганди]] һәйкәле** Мәскәүҙә Ломоносов проспектында Индира Ганди майҙанынан алыҫ түгел ҡуйылған.

## Тарихы
Махатма Ганди һәйкәле Һиндостан хөкүмәтенән һәм халыҡтарынан Мәскәүгә бүләк. Уны асыу тантанаһы 1988 йылдың 8 июлендә үтә.

Һәйкәлдең авторы һинд скульпторы Гаутам Пал, һәйкәл өсөн постаментты архитекторҙар В. В. Пасенко һәм И. П. Круглов проектлай, ә уны башҡарыусы конструктор В. Е. Кореи.

Һәйкәл Махатма Ганди скульптуралары өсөн традицион булған стилистика буйынса эшләнгән: ул дәрүиштәрҙең традицион кейемендә хаж таяғына таянып киң аҙымдар менән атлап барыусы итеп һүрәтләнгән. Был образ Гандиҙың юғары рухлы ҡаһарманлығын, уның хәҡиҡәт эҙләүҙә фиҙаҡәрлеген кәүҙәләндерә. Постаментта ябай нескәлекһеҙ яҙыу килтергәнМАХАТМА ГАНДИТәүҙә Махатма Ганди күҙлек кейеп һүрәтләнгән була, ләкин улар онтала һәм урынына кире ҡайтарылмай. Шулай уҡ таяғы вандаль атакаға дусар була һәм уны яңынан тергеҙергә тура килә.

Һәйкәл эргәһендә плита ҡуйылған, унда ҡыҫҡаса Махатма Ганди тураһында әйтелгән һәм һәйкәлдең авторҙары күрһәтелгән.

## Һылтанмалар
* 
*
Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһы (Уральск)

**Ҡотҡарыусы Христос ғибәҙәтханаһы** — Уральск ҡалаһында православие ғибәҙәтханаһы, 1891—1907 йылдарҙа Урал казак ғәскәренең Рәсәйгә хеҙмәтенең 300-йыллығына арналған. Уральск һәм Аҡтүбә епархияһына ҡарай.

## Тарихы

1891 йылда Көнсығыштан Петербургҡа ҡайтып барышлай буласаҡ император Николай II ҡатнашлығында ғибәҙәтхананың нигеҙенә таш һалыу тантанаһы була. Проекттың авторы архитектор В. Н. Чагин. Ун алты йыл төҙөлгәндән һуң ғибәҙәтхана 1907 йылда изгеләндерелә. Совет осоронда бинала атеизм музейы урынлаша, ә бер көмбәҙе аҫтында планетарий ойошторола. 1990 йылдың ноябрь айында Христос ҡорамы Рус православие сиркәүенә ҡайтарып бирелә һәм һуңынан иғәнәләр ярҙамында ғибәҙәт ҡылыу өсөн яңынан үҙгәртеп ҡорола. Биҙәктәрен украин рәссамы А.Мензак башҡара.

Эшҡыуар Валерий Сурков аҡсаһына Мәскәүҙә эшләнгән Святослав исемендәге ҙур ҡыңғырау 1995 йылдың октябрендә ҡуйыла. Уральск халҡы Христос Ҡотҡарыусы ҡорамын «Алтын» тип атай.

Ҡорам эргәһендә ҡаланың иң боронғо йәкшәмбе мәктәбе эшләй.

## Фотоһүрәттәр галереяһы

## Һылтанмалар
* * Описание храма на сайте Уральской и Гурьевской епархии
Ҡыҙыл мәсет (Уральск)

**Ҡыҙыл мәсет** (; *Татар*) — Уральск ҡалаһының татар слободаһында таш мәсет.  1871 йылда төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы.  8 март урамы, 23-сө йорт адресы буйынса урынлашҡан.

## Архитектураһы
Бина ике ҡатлы, стеналары ҡыҙыл кирбестән һалынған, ҡат араһы түшәмдәре ябыуҙары, асамайҙары, иҙәндәре — ағас, ҡыйығы — шифеҙан. Беренсе ҡаттың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ябыуҙары кирбестән көмбәҙле. Бина эсендә стеналары штукатурланған, бейек кәрнизе биҙәлгән. Икенсе ҡат тәҙрәләре бейек һәм ярым түңәрәк. 

## Тарихы
Совет осоронда мәсет бинаһы ябыла һәм  тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай,  манараһы һүтеп алына. Төрлө ваҡыттарҙа бында инвалидтар йорто, һөнәрселәр училищеһы  һәм хатта был училищеның дөйөм ятағы урынлаша. 1980 йылда мәсет бинаһы архитектура ҡомартҡыһы булып таныла. 1990 йылдарға бина  авария хәлендә була һәм ныҡ туҙа.  Уны һүтеп алыу тураһында мәсьәлә күтәрелә. Ҡомартҡыны  һаҡлап алып ҡалыу өсөн 2000 йылда эшҡыуар һәм Уралськ ҡалаһындағы Татар мәҙәни үҙәге рәйесе Хәйруллин Ришат үҙ балансына ала. Төрөк фирмаһы тәҙрәләрҙе эшләү һәм ҡуйыу буйынса ярҙам итә. Татар йәкшәмбе синыфы уҡыусылары мәсеттә  шәмбе өмәләрендә төҙөлөш сүп-сарҙарын сығарыуҙа һәм башҡа эштәрҙә ярҙам итә. 2005—2006 йылдарҙа мәсет яңынан тергеҙелә. 2006 йылдың  28 авгусында  мәсет асыу тантанаһы үтә.

1895—1907 йылдарҙа  мәсет янындағы мәҙрәсәлә   Туҡай Ғабдулла уҡыған. Уның остазы булып  мәсеттең имамы Төхвәтуллин Мотыйғулла торған.

## Һылтанмалар

* Татарский Уральск: тайна Красной мечети
Гастелло һәйкәле (Мәскәү)

**Гастелло һәйкәле** — Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы билдәле лётчик, Советтар Союзы Геройы, һуғыштың дүртенсе көнөндә үҙенең самолетын фашист танктары колоннаһына йүнәлтеп һәләк булған Николай Францевич Гастеллоға арналған мемориал. Һәйкәл 1985 йылда Мәскәүҙә, Гастелло урамы башында (Сокольники районы), уның Русаковская урамы менән киҫешкән ерҙән алыҫ түгел ҡуйыла. Скульпторы Борис Алексеевич Мачков (1931—1990 йылдар).

## Тасуирлама
Н. Ф. Гастелло һәйкәле лётчиктың бронза бюсынан ғибәрәт, башында осоусылар шлемы, күҙлек, ә баш скульптураһы артында ялҡын телдәре. Бюст аҫҡа ҡарай тарая барған цилиндрик колонна формаһындағы постаментҡа ҡуйылған, унда ике гранит ҡанат урынлашҡан. Колонна өҫтөндә ҙур хәрефтәр менән «Гастелло» тигән яҙыу бар.

## Һәйкәлдең төҙөлөү тарихы
Бер ваҡыт Гастелло урамы буйлап йөрөгәндә, Борис Алексеевич, унда лётчик Гастеллоның геройлығын мәңгеләштереүсе һәйкәл кәрәк тип хәл итә. Район ултырышында скульптура проекты тәҡдим ителә, ул үткәрелмәй, ҡайһы бер иҫкәрмәләр индерелә. Борис Алексеевич барлыҡ иҫкәрмәләрҙе иҫәпкә ала һәм Гастелло образын тыуҙыра, ул әлеге көндә лә шул уҡ исем менән аталған урамды биҙәп тора. Был скульптура, уның башҡа күп скульптуралары кеүек, Сокольники районына бүләк ителә (бәләкәй һеңлеһе Нина Алексеевна хәтирәләренән).

## Һылтанмалар
*  
*
Пресвятая Дева Мария соборы (Минск)

**Пресвятая Дева Мария архикафедраль соборы** () — вилен бароккоһы стилендәге католик кафедраль собор, Белоруссияның Минск ҡалаһында төп католик ҡорам. Минск-Могилев  архиепархияһының кафедраль соборы. Архитектура ҡомартҡыһы, Беларусь Республикаһының тарихи-мәҙәни ҡиммәттәренең Дәүләт исемлегенә индерелгән  (коды 712Г000235). 1700—1710 йылда иезуит монастыры   эргәһендә сиркәү һымаҡ төҙөлгән,  шунлыҡтан «иезуиттар костёлы» булараҡ та билдәле. Адресы: Азатлыҡ майҙаны, 9-сы йорт.

## Тарихы
Иисус йәмғиәте тарихы XVII  быуат уртаһында башлана. 1683 йылда монастырь  төҙөлә башлай, ә  1700 йылдың 24 октябрендә таш монастырь ҡорамына нигеҙ һалына. Иғәнәләр ярҙамы арҡаһында төҙөлөш тиҙ бара, 1708 йылла интерьеры тамамлана, ә 1710 йылдың 16 мартында вилен  епискобы  Константин Казимир  Бжостовский иезуит костелын  Иисус, Мария һәм изге Барбараға бағышлап изгеләндерә.

Артабанғы бер нисә тиҫтә йылдарҙа  ҡорам бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡороуҙарға дусар була. 1732 йылда Пресвитерий ҡабырғаһында ике сиркәү   төкәтеп төҙөлә, төп фасадтың ике башняһы тамамлана.

1773 йылдың Европа илдәренең донъяуи властар  баҫымы аҫтында иезуиттар ордены папа Климент XIV тарафынан  ваҡытлыса тыйыла, ошоноң менән бәйле Минск ҡорамы ғәҙәти мәхәллә  статусын ала.  1798 йылда Минск епархияһы (диоцез) төҙөлә, һәм ҡорам Пресвятая Дева Мария исеменә бағышланған  кафедраль собор булып китә. 1800 һәм  1853—1854 йылдарҙа ғибәҙәтханала реставрация эштәре уҙғарыла.

1951 йылда сиркәү ябыла, уның ике манараһы һүтелә, ә   үҙәк фасады шаҡтай яңынан үҙгәртелә,  1990 йылдар башына тиклем бинала  «Физкультурниктар йорто» урынлаша. 1993 йылда ғибәҙәтхананы Католик сиркәүгә  ҡайтарып бирәләр, 1997 йылда ул ҡабаттан изгеләндерелә. 1990—2000 йылдарҙағы реставрация эштәре барышында ғибәҙәтхананың тулыһынса  тәүге ҡиәфәте тергеҙелә.

## Архитектураһы
Пресвятая Дева Мария соборы өс нефлы базилика. Арауығы алты колонна менән нефтарға бүленгән, үҙәк нефы ярым түңәрәк апсида менән тамамлана, уның ҡабырғаларында  Изге Троица һәм изге Фелициан капеллалары урынлашҡан. Төп   фасад вилен бароккоһы стилендә төҙөлгән һәм ике башня менән ҡыҫанланған. Башнялары  күп ҡатлы, төп кәрнизе кимәле өҫтөндә өс ярус күтәрелә, башнялар тәре менән ослана.Төп фасад портигы  өҫтөндә өс мөйөшлө фронтон урынлашҡан, портиктың кәрнизе өҫтөндә балюстрадалы кәртә менән балкон бар. 

Интерьерында  фрескалар айырым ҡиммәттәргә эйә, улар совет осоронда штукатурланған булған, хәҙер уларҙы асыу һәм реставрациялау бара.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* *Кулагін А. М. * Беларусі Каталіцкія ҡорам. — Мінск: 2008. — 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт собора 
* Собор Девы Марии на сайте Католической церкви Белоруссии 
* Касцёл Імя Панны Марыі
Традицион музыка үҙәге

**Традицион музыка үҙәге** — Алма-Аталағы (Ҡаҙағстан) традицион ҡаҙаҡ музыкаһы мультимедиа һәм музей  комплексы.

## Тарихы
2016 йылда Ҡаҙағстан Президенты традицион ҡаҙаҡ музыка тарихына ҡараған аудио һәм видео материалдар менән танышыу мөмкин булған Мультимедиа үҙәген булдырырға ҡуша. Стандарт музей экспозицияһының популярлығы кәмей барғанда, был мөһим аҙым һанала.

2016 йылдың август айында Алма-Атаның 1000 йыллыҡ байрамы сиктәрендә, Универсиада атлетика ауылы биләмәһендә Традицион музыка асыу үҙәген асыу тантанаһы үтә. Музей коллекцияһына билдәле ҡаҙаҡ сәнғәт эшмәкәрҙәренең музыка ҡоралдары йыйылған. Уларҙың бер өлөшөн Ыхлас исемендәге Республика халыҡ музыка ҡоралдары музейы, А. Кастеев исемендәге дәүләт музейы, Алма-Ата ҡалаһы тарих музейы .фондтары тапшырған.

2016 йылдың сентябрь айында Үҙәккә Нурсолтан Назарбаев килә һәм үҙенең шәхси думбыраһын һәм ҡаҙаҡ көйҙәрен башҡарыусы легендар йырсы Динә Нурпеисоваға бағышланған «Дала көйҙәре» скульптураһын бүләк итә.

Үҙәктең төп йүнәлеше булып ҡала мәктәптәре уҡыусылары өсөн экскурсия үткәреү тора. Үҙәктең эшмәкәрлеге традицион ҡаҙаҡ музыкаһын һәм уның (Етеһыу, Һырдаръя, Көнбайыш Ҡаҙағстан) мәктәптәрен өйрәнеүсе фәнни эшмәкәрлек һәм бөйөк ҡаҙаҡ музыканттары Жаҡсылыҡ Нурҡаев, Кенен  Әзербаев, Алтынбәк Ҡоразбаев кеүек һәм башҡаларҙың аудиовизуаль  ҡомартҡыларын һаҡлауҙан ғибәрәт.

## Иҫкәрмәләр
Оберурзель

**Оберурзель** () — Германиялағы ҡала, Гессен ерендә. Дармштадт административ округына буйһона. Үрге Таунус районы составына инә. Халыҡ һаны — 741 43 кеше (2010 йылдың 31 декабре). 45,31  км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 06 4 34 008.

Ҡала 4 ҡала районына бүленә. — Рәсәйҙең Ломоносов ҡалаһы менән туғанлашҡан.

Ғәмәлдә, ҡала Франкфурт менән ҡушылған һәм еңел метро линияһы менән тоташҡан. Икенсе яҡтан — ҡала Бад-Хомбургҡа тоташҡан. Ҡала һуҙылып ята һәм төньяҡтан Таунус тау-тайгаһына барып инә.

## Тарихы

«Урселла» торлаҡ пункты тәүге тапҡыр 791 йылда, ул Лорш монастыренә тапшырылған ваҡытта телгә алына.

Утыҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында ҡала ике тапҡыр — 1622 һәм 1645 йылдарҙа емерелә һәм яндырыла. 1806 йылда Нассау герцоглығы власҡа килә. 1860 йылда тимер юл һалына, әммә пассажирҙар хәрәкәте тик XIX быуат аҙағында ғына башлана. Австро-Пруссия һуғышынан һуң ҡала Пруссияның ҡул аҫтында ҡала.

Ҡырҡынсы йыл башынан XX быуаттың 40-сы йылдары башында хәрби Оберурзель ҡалаһында хәрби әсирҙәр лагеры була, унда британ һәм американ летчиктары тотола.1945 йылдың март айы аҙағында ҡалаға Америка ғәскәрҙәре инә.

ГФР ойошторолоу менән уға Гессен ере лә индерелә. Гессен ерендә инә.

2011 йылдың июнь уртаһында ҡала йыл һайын Гессентаг ер байрамын үткәрә.

## Транспорты
Франкфурт метрополитенында U3 линияһы эшләй. Бер нисә автобус маршруты бар. 1899 йылдан ҡалала пассажир тимер юлы сафҡа индерелә.

## Ҡыҙыҡлы факттар

Оберурзель ҡалаһында II бөтә донъя һуғышынан һуң фильтр аша үткәреү лагеры урынлаша, унда нацист енәйәтселәре Нюрнберг трибуналы алдынан Нюрнбергҡа суд ултырышына оҙатыу өсөн йыйыла.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* www.oberursel.de Рәсми бите
Висенс йорто

**Висенс йорто** (кат.Casa Vicens) — шәхси  торлаҡ йорт, Барселонала 1883 —1885 йылда   архитектор Антони Гауди  *Мануэль Висенс* ғаиләһе өсөн төҙөгән, каталон баш ҡалаһының  иҫтәлекле урындарының береһе. Йорт Каролинас урамы (кат.Carrer Carolines de les), 22-24 буйынса урынлашҡан, Барселона районында Грасия ла Гаудиның беренсе ҙур закаы булып тора.

## Тарихы
Йорт проектын 1878 йылда  Гауди архитектор дипломын алыу менән бер үк ваҡытта эшләй. Йортҡа йәйге резиденция булараҡ кирбес һәм плитка фабриканты М. Висенс  заказ бирә, йорт үҫемлек орнаменттары менән шахмат тәртибендә  эшкәртелмәгән таштарҙан һәм төҫлө керамик плиткаларҙан төҙөлә. Керамик плитка хужаның эшмәкәрлегенең тейешле баһаһы булып тора. 

1925 йылға тиклем  йорт хужалары йортҡа  реконструкция үткәргәс,  Каролинас урамын киңәйтәләр, йортто баҡса менән уратып алалар. Был үҙгәртеүҙәр  барышында, шулай уҡ 1946 һәм  1962 йылдарҙа ер участкаһының өлөшө һатылғандан һуң баҡсаның ҙур өлөшө  юҡҡа сыға, уның менән бергә ҡойма өлөшө, ротонда һәм каскад менән фонтан да юҡҡа сыға. 

2005 йылда Висенс йорто Антони  Гаудиның  башҡа ижади  емештәре менән ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.

2017 йылда йортта музей асыла  

Билет хаҡы 16 евро тора, 14 йәшкә тиклемге балаларға инеү бушлай.

## Архитектураһы
Йорт төҙөгәндә Гауди эркер, балкон, фасадының сығып торғпн өлөштәре кеүек төрлө декоратив элементтар ҡуллана. Төп төҙөлөш материалы булып эшкәртелмәгән таш була, уларҙы йәш архитектор шахмат йәки сәскә биҙәктәре барлыҡҡа килтергән кирбес һәм кафель менән бергә ҡуллана.  

Конструктив биҙәлеше лә, декоратив биҙәлеше лә испан-ғәрәп стиле мудехар   йоғонтоһо аҫтында башҡарылған, ул бигерәк тә бинаның өҫкө өлөшөндә һиҙелә, әммә биҙәлештә һуңғы Гаудиға хас булған  яңы формалар һәм декоратив элементтар эҙләүендә  ынтылыш бар. 

Гаудиның был эше, асылда,  модернизм стилендә беренсе архитектура эше булып тора, ул шул ваҡытта өҫтөнлөк алған тарихилыҡ менән ҡапма-ҡаршы килеп тора. Тәүге эштәрендә үк Гаудиның архитектура ансамблен төҙөүгә ынтылышы күренеп тора. Шуға күрә ҡапҡаларҙың үҙенсәлекле рәшәткәләрен, тәҙрәләрҙе, балкондарҙы ул үҙе проектлай, аш бүлмәһе, тартыу бүлмәһе интерьерҙарының эскизын башҡара.  
Файл:Casa Vicens (Barcelona) - 8.jpg|
Файл:Casa Vicens (detalle 3).jpg|
Файл:Reixa de finestra.JPG|
Файл:Casa Vicenç - balcó.jpg|
Файл:Barcelona, casa Vicens (Antoni Gaudí) balcón.jpg|
Файл:Estàtua de nen.JPG|


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Весь Гауди. Издательство Editorial Escudo de Oro, S.A. Barcelona. 

## Һылтанмалар

*