open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Любляна университеты

**Любляна университеты** () — Словенияның Любляна ҡалаһындағы университет.

Илдең иң боронғо университеты, бында 64 меңдән ашыу студент белем ала. Европаның иң ҙур университеттарының береһе: 22 факультет, 3 художестволы академия һәм колледж.

Утрехт селтәре Европа университеттары ассоциацияһына керә.

## Тарихы

XVII быуатта уҡ Люблянала гуманитар һәм дини академиялар эшләгән, ә 1810 йылда Наполеон осоронда, Словения Иллирия провинциялары составында булғанда, бында тәүге университет () нигеҙләнгән, әммә ул тиҙҙән ябылған. Беренсе донъя һуғышынан һәм Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллеге барлыҡҡа килгәндән һуң Университет комиссияһы булдырыла (1918 йылдың 23 ноябрендә). Комиссия тулыһынса 1918 йылдың 5 декабрендә формалаша, уның рәйесе итеп доктор Д. Маярон, ә сәркәтибе итеп доктор Фран Рамовш тәғәйенләнә.

1919 йылдың мартынан буласаҡ университеттың айырым факультеттарын ойоштороу буйынса эш башлана. Юридик, фәлсәфә, техник, теологик һәм медицина факультеттары менән университетты асыу Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллеге парламенты тарафынан 1919 йылдың 16 июлендә Белградта ҡабул ителә, ә 23 июлдә был бойороҡҡа регент Александр ҡул ҡуя. Профессор Фран Рамовштың словен теле тураһында тәүге лекцияһы 1919 йылдың 3 декабрендә уҡыла. Тәүге академик йылда (1919—1920 йылдар) университетта 942 студент (28 ҡатын-ҡыҙ һәм 914 ир-егет) уҡыған, ә 1940—1941 академик йылда студенттарҙың һаны 2474-кә барып еткән. Хәҙерге көндә университетта 3500 профессорҙар һәм ғилми ассистенттар, шулай уҡ 900 техник һәм административ хеҙмәткәрҙәр эшләй. Йыллыҡ бюджеты яҡынса 334 млн евро тәшкил итә.

Мариборҙа университет асылғанға тиклем (1978 йыл) Словениияның берҙән-бер университеты була.

## Факультеттары һәм академиялары

### Факультеттары

### Академиялары

* Музыка академияһы (Стари трг, 34) 
* Театр, радио, кино һәм телевидение академияһы (Назорьева урамы,3) 
* Һынлы сәнғәт академияһы (Эрьявчева урамы, 23)

Университеттың ректораты Люблянаның үҙәгендә тарихи бинала (1902 йылда төҙөлгән) урынлашҡан. Университет ҡарамағында Любляна асторономик геофизик обсерватория эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Любляна университетының рәсми веб-сайты (словен, инглиз)
Марибор университеты

**Марибор университеты** () — Словенияның Марибор ҡалаһындағы университет. 

Любляна университетынан һуң илдең икенсе ҙур университеты, бында 26 меңдән ашыу студент белем ала. 1975 йылда ойошторолған һәм хәҙерге мәлдә уға 17 факультет инә.

## Тарихы
Марибор университетының тарихы үҙенең тамырҙары менән 1859 йылға барып етә, был ваҡытта епископ Лавант һәм словен патриоты Антоний Мартин Сломшектың әүҙем ҡатнашлығында дини семинария һәм руханиҙар колледжы ойошторола. Буласаҡ университеттың күп кенә факультеттары уның рәсми рәүештә нигеҙләүенән алдараҡ килеп сыҡҡан. 1959 йылда иҡтисади һәм технологик факультеттары ойошторола, юридик һәм ауыл хужалығы факультеттары 1960 йылда булдырыла, ә педагогия факультеты 1961 йылда барлыҡҡа килә. 1975 йылдың 19 сентябрендә университетты асыу тантанаһы булған.

## Факультеттары

## Һылтанмалар
* Марибор университетының рәсми веб-сайты  (словен, инглиз)
Хужа Али Риза

**Хужа Али Риза** (1858, Ускюдар — 20 март 1930, Ускюдар) — Төркиә рәссамы һәм педагогы, тәү сиратта үҙенең импрессионистик пейзаждары һәм архитектура картиналары менән билдәле.

## Биографияһы
Уның атаһы кавалерия майоры һәм каллиграф булған. Башланғыс белем алғандан һуң, Кулели хәрби лицейында уҡый, бында Осман Нури Пашала һәм Сөләймән Сәйеттә һүрәт төшөрөү сәнғәтенә өйрәнә. 1881 йылда ул солтан Ғәбделхәмит II-нән бүләк алған. 1884 йылда лейтенант званиеһында лицейҙы тамамлай һәм Нури Пашаның ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнгән. Ул Неаполдә уҡыуын дауам итергә ниәтләгән, әммә унда холера эпидемияһы тоҡанғас был ниәтенән баш тартҡан .

1891 йылда төрөк-мосолман артефакттарын өйрәнеү буйынса хөкүмәт комиссияһы составына ингән. 1895 йылда колгасы (өлкән капитан) званиеһына лайыҡ булған һәм дизайнер булараҡ яңы Император фарфор заводында эшләй башлай. Шулай уҡ Йылдыз һарайында урындағы сановниктың ҡатынына һынлы сәнғәт өйрәтеүсе Фаусто Зонаро менән бергә эшләгән.

Беренсе грек-төрөк һуғышы барышында Ионияла рәссам-баталист була. 1903 йылда Боронғо ҡомартҡылар музейын ойоштороу буйынса комиссияла хеҙмәт итә. 1909 йылда Хәрби баҫмаларҙың офисы башлығы итеп тәғәйенләнә һәм бында ике йыл дауамында хеҙмәт итә. Ошо йылдарҙа ул шулай уҡ Ғосман рәссамдары ассоциацияһының рәйесе булған. 1911 йылда ярбай (подполковник) чинында отставкаға китә.

1914 йылда Нәфис сәнғәттәр мәктәбендә (хәҙерге Мимар Синан исемендәге нәфис сәнғәттәр университеты) пейзаж һынлы сәнғәтен уҡыта ашлаған. Ҡыҫҡартыуҙарҙан һуң Чамлыджала ҡыҙҙар өсөн урта мәктәпкә күскән һәм бында өс йыл булған. Артабан Ускюдарҙа ҡыҙҙар өсөн икенсе мәктәптә эшләгән, ә 1929 йылдан үҙенең үлеменә ҡәҙәр малайҙар өсөн мәктәптә эшләй.

Уның тере сағындағы һуңғы күргәҙмәһе Джелал Эсат Арсевен тарафынан 1928 йылда Парижда ойошторола. Уның эштәре йәш Төркиә Республикаһы осоронда уҡ юғары баһаланған. Үлгәндән һуң күп йылдар үтһәлә уның эштәре дәүләт күргәҙмәләрендә күрһәтелә. 1933 йылда Анкарала Халкевлери йәмғиәте рәссамдың эштәрен үҙенең тәүге күргәҙмәһендә күрһәткән. Бынан һуң йәнә 16 шәхси күргәҙмәләр уҙғарылған, улар уның артынан Төркиәнең иң мөһим пейзажистарының береһе репутацияһын нығытҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Nurullah Berk: ''Hoca Ali Rıza’nın Sanatı''. In: *Arkitekt Dergisi Sayı*, Nr. 298, 1960
* Ömer Faruk Şerifoğlu: *Hoca Ali Rıza, 1858—1930*. (= *Türk Ressamları Dizisi*, Band 9), Yapı Kredi Yayınları, 2005, ISBN 975-08-0996-3
* Atila Taşpınar: *Hoca Ali Rıza Bey*. Boyut Yayın Grubu, 2012, ISBN 978-975-230-982-1
* Wendy M. K. Shaw: *Ottoman Painting: Reflections of Western Art from the Ottoman Empire to the Turkish Republic*. I. B. Tauris, London/New York 2011, S. 91-100
Сырым Датов ихтилалы

**Сырым Датов ихтилалы** — 1783—1797 йылдарҙа Сырым Датов етәкселегендәге Кесе йөҙ (жүз) ҡаҙаҡтарының ихтилалы.

Сырым Датов етәкселегендәге ҡаҙаҡтарҙың милли хәрәкәте Рәсәй империяһы хөкүмәтенең ҡаҙаҡ ырыуҙарының эске тормошона ҡыҫылырға маташа башлауына туранан-тура бәйле. XVIII быуат аҙағындағы Кесе йөҙҙәге (жүз) ваҡиғалар Пугачёв ихтилалының шаңдауы була, бында башҡорттар һәм ҡаҙаҡ ырыуҙарының бер өлөшө әүҙем ҡатнашҡан. Тәүге осорҙа ихтилалды тыныс юл менән туҡтатыу маҡсатында Екатерина II ҙур ташламаларға барған, улар Урал (Яйыҡ), Ырымбур һәм Себер казак ғәскәрҙәренең Яйыҡ һәм Иртыш буйҙарында сик буйы һыҙыҡтары файҙаһына тартып алған ерҙәрҙе ҡулланырға рөхсәт иткән. 

1775 йылдың 7 ноябрендәге указ менән Сит ил эштәре коллегияһы ҡаҙаҡтарға Яйыҡ менән Волга араһындағы, Каспий диңгеҙе яр буйында, Иртыштың уң яҡ яр буйында көтөүлектәрҙе файҙаланырға рөхсәт биргән. Әммә был ошо территорияларҙы колонизациялау буйынса башҡарылған саралар менән ҡапма-ҡаршы барған, фактик рәүештә был ерҙәр казак хуторҙары һәм ҡаҙна сәсеүлектәре аҫтына биләнгән йәки биләргә ниәтләнелгән. 1782 йылдағы указға ярашлы алдан әйтелгән ерҙәргә малды ебәргәндә уларҙы ҡуртымға алыу өсөн алдан түләү кәрәк булған. Шулай уҡ Урал казактары ғәскәр контролдә тотҡан территория аша үткәндә аманат килтереүҙе талап иткән, ә һуңынан ғәскәр идаралғы казактарға ерҙәрен ҡуртымға бирергә тыйған, шулай итеп ҡаҙаҡтарға Яйыҡ аша «эске биләмәләргә» үтергә фактик рәүештә тыйылған. Оҙаҡламай 1783 йылда ихтилал башланған, ҡаҙаҡ баш күтәреүселәре форпостарға һәм нығытмаларға һөжүм иткәндәр, уларға ҡаршы каратель экспедициялары ебәрелгән.

Кесе жүздә шул уҡ осорҙа эске низағтарҙа барған. Рәсәй подданыйлығына күскәндән һуң хан власының әһәмиәте төшкән, ә хан → солтандар → ырыу старшиналары (бейҙәре) вертикаль феодаль пирамидаһы тарҡалған, һәр бер ырыу башлыҡтары сик буйы йәки үҙәк хакимиәт менән үҙаллы килешергә ынтылған. Был анархик буталсылыҡты бөтөрөү өсөн Ырымбур генерал-губернаторы О. А. Игельстром старшиналар съезын саҡырырға тәҡдим иткән. Әммә съезд башлығы итеп Сырым Датов һайланғандан һуң, ә съезд үҙе Польша сеймын хәтерләтә башлағандан һуң 1789 йылда Игельсторм хан власын тергеҙеүгә өҫтөнлөк биргән, был эске ҡаршылыҡтарҙы көсәйтеүгә килтергән һәм рус хакимиәтенә асыҡ буйһонмауына, сик буйы һыҙыҡтарына һөжүмдәрҙең артыуына, килтергән, шулай уҡ бөтә 1790-сы йылдар дауамында Урта Азия менән сауҙа итеү туҡтатылған. Тик 1797 йылда старшиналар, солтандар менән бихисап сауҙалашҡандан һуң, күпселек ҡаҙаҡ ырыуҙарын тынысландырып булған һәм ихтилал ахырына яҡынлашҡан. Сырым Датов Хиуа ханлығына ҡасып ҡотолорға мәжбүр булған.

## Иҫкәрмәләр
Үҙәнбаев

**Үҙәнбаев** — фамилия.

* Үҙәнбаев Юлай Хәмит улы (1967 т.) — композитор, Шәйехзада Бабич исемендәге премия лауреаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
----
* Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы (1953 т.) — башҡорт эстрада йырсыһы (сопрано), юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994) артисы.
Сусҡалы (күл)

**Сусҡалы** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы аҡмай торған тоҙло күл .

## Тасуирламаһы
*Абсолют бейеклеге 190 м
*Минераллылыҡ тибы - тоҙло 
*Тоҙлолоғо 3960—4270 мг/л

Сусҡалы урыны менән ярына үтеүҙе ауырлаштырған ныҡ һаҙлыҡлы, ҡайын сауҡалыҡтары менән уратып алынған

Төбө ҡомло.

Бөйөк Ебәк юлынан Бохараға йөрөй торған юлда ята

Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 190 м .

## Шифалылығы

Ләме һәм тоҙло һыуы бик шифалы, шуға күрә был һыу ятҡылығы ошо сифаттары менән киң билдәле 

Әлеге мәлдә күлдең яр буйҙарында йорттар төҙөлә, төҙөкләндереү бара.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә атаманың башҡорт теленән ингәнен яҙа. Был урындар ҡабан сусҡалары үрсеүе менән билдәле булғандыр.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Чучкалы // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*Озеро Чучкалы
Бикмөхәмәтов

**Бикмөхәмәтов** — фамилия.

* Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы (1929—1995) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре докторы (1983), профессор (1987).
* Бикмөхәмәтов Хәлит Абдулсамат улы (1954 т.) — Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Исмәғил Бикмөхәмәт — сәйәхәтсе һәм яҙыусы.
Әселекүл (Силәбе өлкәһе)

**Әселекүл** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы аҡмай торған тоҙло күл. Күл шифалы тип һанала.

## Географияһы
Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районының төньяҡ-көнсығышында, Алабуға ауыл биләмәһе ерҙәрендә урынлашҡан. Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш күле ярын шул уҡ исемдәге Әселекүл ауылы биләй, төньяҡ-көнсығышында зыяратурынлашҡан.

Екатеринбургҡа тиклем араһы — 230 км, Силәбегә тиклем — 100 км.

Географик координаттары: 62°24′52″E 55°31′58″N

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:
От тюркского асе, аче — «горький», «соленый» (чередование башкирского «с» и татарского «ч»), кул — «озеро», -лы (ли) — словообразовательный аффикс, в переводе «соленое, горькое озеро». Вода озер содержит различные растворимые соли, которые и придают ей горьковатый, солоноватый вкус.

Башҡорт телендәге «әсе» (асы)+күл һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән гидроним икәнлеген Силәбе дәүләт университеты филологы Л. Н. Дәүләтҡолова ла яҙып сыҡҡан. Силәбе өлкәһенең Нағайбаҡ районында Асы-Күл һәм Сосновка районында ла Асылыкүл тигән атамалы күлдәр билдәле Башкортостанда ла оҡшаш атамалы күл — Асылыкүл бар.

## Тасуирламаһы
* Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1,47*1,24км
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 169м
* Абсолют бейеклеге 174 м
* Майҙаны: 1,4 км²
* Абсолют бейеклеге 174 м
* Иң тәрән урыны 3,5[2] м
* Уртаса тәрәнлеге 2 м

Әселекүлгә тигеҙлек күлдәре сифаттары хас, һыҙатланышы оҙонса түңәрәк, һаҙлыҡлы урында урынлашҡан.

Күл яры һөҙәк, ҡомло, ҡайһы бер урындары һаҙлыҡлы. Ярҙарының оҙонлоғо 3,9 км.

Күл сөңкәһе уртаһына табан әкренләп соҡорая барған туҫтаҡты хәтерләтә.

Һыу көҙгөһө һыу менән туйыныуына ҡарап, үҙгәреп тора. Йыл менән йыл араһында ла, хатта бер йыл эсендә лә был күрһәткес төрлө булыуы күҙәтелә. Апрель башына яҙғы һыу кимәле күтәрелә, майҙа кәмей башлай һәм июль-август айҙарында иң һай ваҡыты була. Йәйге ямғырҙар, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа һыуҙы күтәрә, ул 8-10 сантиметрҙан артмай.

## Флораһы һәм фаунаһы
Көнбайыш ярында ҙур булмаған урмандар үҫә — башлыса, япраҡлы ағастар, ҡайын урмандары.

Күлдә алабуға, шулай уҡ карп, табан балыҡ, алабалыҡ, рипус яҡшы ҡаба.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Чучкалы // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Озеро Ачликуль
Һаранғы

**Һаранғы** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип аңлата:
От распространенного в прошлом у башкир и татар мужского имени Саранги и Саран, с основой саран — «скупой», «жадный», -ги, -гы — именной аффикс.

Гидроним нисектер  рәүешенә лә инеп киткән.

## Географияһы
Һаранғы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынында, ике уба араһында урынлашҡан.

Силәбенән - 40 километр, Екатеринбургтан – 170 километр алыҫлыҡта ята.

Йыраҡ түгел Оҙонгүл, Тәрәнкүл, Күсәрге, Күрге һәм Өйрәкте күлдәре.
 
Тораҡ пункттар: Оҙонгүл һәм Илембәт ҡасабалары, Журавли дача ҡасабаһы .
 
Географик координаттары: киңлеге - 55°25′57.48″N (55.432632), оҙонлоғо - 61°16′30.73″E (61.275204). 
 
## Тасуирламаһы
*Максималь тәрәнлеге: 2,5м
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1,5*1,35км
*Һыуының үтәҙеклеге, таҙалығы: һыуы болғансыҡ, үтәҙеклеге 1 метрҙан кәм.
* Һыуын туйындырыусы сығанаҡтар: яуым-төшөм.
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 216 м

Төбө ҡомло.

## Флораһы һәм фаунаһы

Күлдең яр буйҙарын ҡуйы ҡамышлыҡ һәм күрән баҫҡан.

Һыуы һай булғанлыҡтан даими рәүештә балығы тонсоға.

Күлдә табан балыҡ, себер сабағы, рипус тереклек итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сарсанги
*Сарсанги (озеро) 

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Саранги// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Йосопов һарайы (Ҡырым)

**Йосопов һарайы** — кенәз Феликс Йосопов (граф Сумароков-Эльстон) өсөн Ялта архитекторы Николай Краснов тарафынан Кореизда эклектик стилистикаһында төҙөлгән һарай.

## Тарихы
Һарай төҙөлгәнгә тиклем уның урынында княгиня Анна Сергеевна Голицынаның «Алһыу йорт» дачаһы була. Һуңынан алпауыт хужалығы шарап эшләүсе Морозов ҡулына күсә, 1880 йылда уны кенәз, Мәскәүҙең элекке генерал-губернаторы Феликс Феликсович Йосопов һатып ала. 1909 йылда Дюльбер һәм Ливадия һарайы авторы архитектор Николай Краснов, «Алһыу йорт»то үҙгәртеп ҡороп, уға хәҙерге күренешен бирә. Кенәз Йосоповтар тоҡомо Рәсәй империяһында иң бай һәм иң йоғонтоло аристократтар ғаиләһенән була. 1912 йылдың көҙөндә ошо һарайҙа Феликс Йосопов-кесе император Николай II-нең туғаны императорҙар нәҫеленән булған княжна Ирина Александровна менән йәрәшә.

1920 йылда һарай дәүләтләштерелә һәм Бөтә союз ғәҙәттән тыш комиссияһы ведомствоһына хеҙмәткәрҙәр өсөн ял йорто итеп бирелә (дәүләт дачаһы № 4). 1925—1926 йылдарҙа бында Феликс Дзержинский туҡтала. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һарайы зыян күрмәй. 1945 йылдың Ялта конференцияһы ваҡытында Йосопов һарайы Иосиф Сталин етәкселегендәге совет делегацияһының резиденцияһы була. Шул уҡ ваҡыттан бында интерьерҙың ҡайһы бер элементтары: бильярд һәм Сталиндың өҫтәле һаҡланып ҡалған.

Һуғыштан һуңғы осорҙа һарай башланып КПСС Үҙәк Комитетының дачаһы итеп файҙаланыла, унда Советтар Союзының бик күп партия һәм дәүләт эшмәкәрҙәре, шулай уҡ сит илдәрҙең коммунистар партияларының етәкселәре ял итә.

1991 йылдан 2014 йылдың мартына тиклем һарай Украина президентының эштәр идаралығы милкендә була. 2014 йылдың 21 октябрендә Ҡырымдың министрҙар советы элек Украина президентының эштәр идаралығында булған объекттарҙы Рәсәй Президентының эштәре идаралығы ҡулланыуына тапшыра.

2014 йылдың мартында Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң Йосопов һарайы Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәр идаралығының махсус комплексына әйләнә.

## Архитектураһы
Йосопов һарайының эклик архитектураһында неороман, итальян Яңырыу дәүере архитектураһының төрлө элементтары күҙәтелә. Инеү урынындағы баҫҡыс һәм арка арыҫландар, мәрмәрҙән эшләнеп Венециянан килтерелгән Боронғо грек мифологияһының төрлө персонаждары менән биҙәлгән. Интерьерҙың төп өлөшө модерн стилендә эшләнгән: фарфор һәм бронза пластика өсөн кәштәле аҡ эмаль панелдәр, Вена ултырғыстары, мәйәштәге дивандар һ.б. Берҙән-бер ташлама булып һарай хужаһы кабинеты тора — ул боронғо француз гобелены менән биҙәлгән, ҙур өҫтәл, шкаф һәм тәмәке тартыу креслолары менән йыһазландырылған.

## Һарай паркы
Йосопов һарайы паркына ул ваҡыттағы иң билдәле баҡсасыларҙың береһе Карл Кебах нигеҙ һала. 16,5 гектар майҙанды биләгән парк территорияһында яҡынса 7,5 меңгә яҡын үҫемлек үҫә, шул иҫәптән 200-гә тиклем декоратив ағас һәм ҡыуаҡ төрҙәре, уларҙың 32-һе һирәк осрай. 155 ағастың йәше 100 йәштән 500-гә етә.

## Иҫкәрмәләр
Өйрәкте (күл, Сосновка районы)

**Өйрәкте** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы башҡорт телендәге *өйрәк* — () — һәм һүҙ яһаусы ялғау «-ты» ҡушып яһалған гидронимдан үҙгәреп, урыҫ теленә Урефты рәүешенә инеп нығынып киткән.

Өлкәнең Ҡоншаҡ районында иһә ошо уҡ юл менән яһалған Өйрәкте гидронимы урыҫ теленә Уректы булып ингән.
 
## Географияһы
Өйрәкте күле Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы Долгодеревенск ауыл биләмәһе ерҙәрендә урынлашҡан.

Силәбегә тиклем алыҫлығы – 20 км, Екатеринбургҡа – 180 км, Долгодеревенск ауылына – 12 км.

Географик координаттары: оҙонлоғо - 61°25′18.02″E (61.421671), киңлеге - 55°25′33.86″N (55.426071).

Ярында урынлашҡан тораҡ пункттар: Өйрәкте (Урефты) ҡасабаһы.

Иң яҡын күлдәр: Оҙонкүл, Һаранғы, Оло Сағыуысты .

## Тасуирламаһы

Күл сөңкәһе түңәрәк, һыу көҙгөһөнөң майҙаны 8,72 квадрат километр, диаметры 4 километр.

Ныҡ тәрән түгел, уртаса 3-4 метр, иң тәрән урыны 6 метр.

Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 207 м .

Төбө ылымыҡлы, урыны менән ҡомло, ташлы. Көньяҡ-көнсығышында төпһәләр бар.

Һыуы таҙа, бер аҙ тоҙ тәме итә.

## Флораһы һәм фаунаһы

Көньяғын ҡайын сауҡалығы уратып алған. Күлдең ярҙары тотош ҡамыш менән ҡапланған, көнсығышында һыуға батып ҡайын үҫә. 
 
Өйрәкте, ысынлап та, өйрәктәргә бай, ҡашҡабаш күпләп үрсей.

Күлдә бик күп көмөш табан балыҡ тереклек итә, бында ул ҡәҙимге төр булып тора. Шулай уҡ алабуға, алабалыҡ һәм рипус йәшәй. Һыу ятҡылығын файҙаланыусы уға карп, шамбы, аҡ амур һәм сабаҡ ебәреп тора.

1978 йылда ҡышҡы һыуыҡтар оҙайлы булып китә, боҙҙо бер кем дә тишмәй. Кислород етмәгәнлектән күлдәге балыҡ тонсоға һәм шул балыҡты йөк машиналары менән ташып алалар. Бынан һуң күлдә 5 йыл буйы балыҡ күренмәй.

Күлде файҙаланыусы ойошма селбәрә ебәрә, элекке төрҙәрҙән бары табан балыҡ ҡына абориген булып ҡала.Хәҙер күлдә балыҡ күп.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Урефты 
*Урефты

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Урефты // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Солигалич (станция)

**Солигалич** — Рәсәйҙең Монзенский тимер юлының ведомство тимер юл станцияһы. Шул уҡ исемдәге станция яны ҡасабаһында урынлашҡан, шул исемдәге ҡаланан төньяҡта тора. Ламса станцияһының һуңғы 13-сө километр тармағы пункты.

## Тарих
Тимер юл станцияһы Монзенский тимер юлы селтәренең киңәйтелеүе һәм Солигалич эзбиз комбинатының продукцияһын ташыу арҡаһында 1960 йылда асылған. Әммә станция тимер юлының төп трассаһына эләгә алмай (ул Солигаличтан ситтә үтә).

## Эшмәкәрлеге
* Пассажирҙар бәйләнеше юҡ (1999 йылға тиклем эш көнөдәрендә мотовоз йөрөгән, ул уҡыусы балаларҙы Гремячийҙан Солигаличка һәм кире ташыған).
* Тимер юлы станцияһыСолигалич эзбиз комбинатынан Монзенский тимер юлына йөктәр ебәрә (артабан Ламса һәм Вохтога аша «РЖД» селтәре буйлап)

## Тасуирлама

Станция 5 юлдан толра, уларҙа техника һәм Солигалич эзбиз комбинатының ҡабул ителгән һәм оҙатыла торған продукцияһы тейәлгән составтар тора. Шулай уҡ юлдарҙа ғәмәлдән сығарылған локомотив һәм вагондар тора. Юлдарҙың бергә ҡушылған төньяҡ тамағында тимер юл уғы (стрелкаһы) тора, унан Солигалич эзбиз комбинатының йөк оҙатыу юлы башлана. Юлдың оҙонлоғо 500 метрға тиң көньяҡ тамағы эшләмәй торған тупик менән тамалана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Солигалич — ҡала, ул станциянан алыҫ түгел урынлашҡан.

## Һылтанмалар
Фотографии станции Солигалич на «Сайте о железной дороге» Сергея Болашенко
Алфредс Калниньш һәйкәле

**Калныньш Алфредс һәйкәле** (лат. Alfrēda piemineklis Kalniņa) Рига ҡалаһы үҙәгендә 1979 йылдың 23 авгусында латыш композиторы, органсы, педагог, дирижер һәм музыка тәнҡитсеһе, Латвия милли операһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе Алфредс Калныньштың (1879—1951) 100-йыллығына ҡуйыла.

1966 йылда СССР халыҡ рәссамы, академик Залькалн Теодор эскиздары буйынса төҙөлә. Уның уҡыусыһы скульптор Карлис Бауманис тарафынан һоро граниттан 1979 йылда эшләнә. Архитектура сиселеше — Илгвар Батрагс һәм Георг Бауманис.

Башта Латвия милли опера бинаһы янында урынлаша. Театр комплексының реконструкцияһынан һуң һәйкәл 1998 йылда яңы урынға, ҡала каналының икенсе яғына күсерелә, һәм хәҙер Латвия музыка академияһы бинаһының паркы зонаһында урынлаша

Һәйкәлдең бейеклеге — 3,2 м. Һәйкәлдең постаментында латыш телендә яҙыу яҙылған: «Kalniņš Alfrēds. Кomponists. 1879—1951» (*«Алфредс Калныньш. Композитор. 1879—1951»*).

1998 йылдан дәүләт әһәмиәтендәге һаҡланыусы тарихи ҡомартҡыларҙың рәсми статусына эйә.

## Һылтанмалар

* О памятнике на сайте Рижского агентства памятников

## Иҫкәрмәләр
Үтек музейы

**Үтек музейы** — Переславль-Залесский ҡалаһында шәхси эшҡыуар Андрей Воробьевтың музейы, ул көнкүреш үтеге тарихына бағышланған.

## Музейҙың тарихы
1999 йылдың декабрендә эшҡыуар Андрей Воробьев (1995 йылда үҙенең антиквар магазинын асыусы) 1,5 мең долларғаиПереславль ҡалаһы үҙәгендә торған, янғындан изарарланған ике ҡатлы йорт һатып ала, адресы — Переславль ҡалаһы, Совет урамы, 11-се йорт, элек бында коммуналь фатирҙар булған. Инженер-төҙөүсе Абрашкин Борис Кузьмич (Воробьевтың туғаны һәм музейҙың техник директоры) бинаны ремонтлау һәм ер участкаларын хосусилаштырыу өсөн рөхсәт ала.

Ремонт эштәре өс йыл дауам итә, бының өсөн 30 мең доллар аҡса сарыф ителә һәм биналарҙы ремонтлана. Шул тиклем үк аҡса үтектәр эҙләп табып, һатып алыуға китә. 2002 йылдың 29 июнендә музей асыла. Үтектәрҙең күпселек өлөшөн Мәскәү ҡалаһының Измайлово вернисажында һатып алына. Ҡайһы бер ҡыҙыҡлы экспонаттар сүплектә табылған.

2002—2004 йылдарҙа музейға инеү бушлай була. 2006 йылда музейға инеү бушлай була, әммә махсус йәшниктә аҡса ҡалдырырға мөмкин була. Һуңынан музейға инеү түләүле булып китә.

Әммә «төп килем» (70 процент самаһы) музейға килеүселәрҙең музейҙа үтек һатып алыуынан килә (үтектәр 100 һумдан 10 мең һумға тиклем һатып алына). Килемдең өстән ике өлөшө йәйге туристик миҙгелгә, май-сентябрь айҙарына тура килә. Бер ярым-ике йыл эсендә музейға тотолған аҡса тулыһынса үҙен-үҙе ҡаплай һәм табыш килтерә. Йәй айҙарында музейҙың килеме айына 70-100 мең һум тәшкил итә.

Музей аша ай һайын 1,2 мең кеше үтә. Шуларҙың 95 % Мәскәүҙән, ҡалғандары — Рәсәйҙең башҡа ҡалаларынан һәм башҡа илдәрҙән килгән туристар.

Андрей Воробьев Һәм Дмитрий Никишкин 2003 йылдың июлендә асылған Переславль янындағы Веськово ауылында Үтек музейы аҡсаһына Сәйнүк музейы аса. Сәйнүк музейы йәй айҙарында айына 50-70 мең һум килем килтерә. Воробьев өсөн ике шәхси музей — мауығыу түгел, ә бизнесының төп килеме.

Үтек музейы коллекциялары Переславль ҡалаһы менән бер ниндәй ҙә бәйләнештә түгел.

## Музей коллекциялары
Музей коллекцияһында 200-ҙән ашыу үтек бар.

Музейҙың беренсе ҡатында сувенирҙар магазин урынлашҡан, икенсе ҡатында — үтектәр. Үҙәк кәштә ете төп үтек типтарына арналған: 1)йылытҡыслы, 2) уртаһы суйын йылытҡыслы, 3) күмер үтеге, 4) пар үтеге, 5) спирт үтеге, 6) газ үтеге, 7) электр үтеге.

Бер нисә тапҡыр йылына музейҙа Үтек байрамы үтә, унда һәр кеше үтекте эштә һынап ҡарай ала.

Музеолог, сәнғәт ғилеме докторы Лебедев Алексей Валентинович әйтеүенсә, үтек музейы үтек магазины булып тора, бында «музей» һүҙе реклама өсөн ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр
Сергиев Посад (станция)

**Сергиев Посад** — тимер юл станцияһы, Мәскәү тимер юлының Ярославль йүнәлешендәге Мәскәү өлкәһенең шул уҡ исемдәге ҡалаһында урынлашҡан. Мәскәү-Курск ДЦС-1 тимер юл станциялары эштәрен ойоштороу үҙәгенең хәрәкәт менән идара итеүсе Мәскәү дирекцияһына ҡарай. Төп эштәре характеры буйынса аралаш, күләме буйынса 2-се класс эшенә ҡарай.

1862 йылда станция төҙөлә, 1933 йылда электрләштерелә.

Станцияла өс пассажир платформаһы — бер ҡабырға, ике утрау платформаһы. Улар араһына күсеү бары тик таҡта иҙәндәр аша, бында ер аҫты үткәүелдәре һәм күперҙәре юҡ. Турникеттар ҙа юҡ. 2014 йылда ҡабырғалағы платформаның тимер конструкциялары һүтеп алына һәм реконструкциялана, яңы пассажирҙар платформаһы модулдәрҙән торған ҡоролма булып тора, улар тотош ағастан түшәлгән. Платформаның нигеҙе генә бетондан тора, бөтә эшләнгән конструкция элементтары быяла композитлы материалдарҙан яһалған, асфальт урынына ныҡ көслө, экологик яҡтан таҙа материалдан торған, быяла сүс һәм полиэфир ыҫмаланан эшләнгән, тротуар плиткалары менән ҡапланған. Шулай уҡ ҡоймалар, эскәмйәләр ҙә шундай материалдан эшләнеп ҡуйылған. Мәскәү яғына барған платформа алыҫ юлға йөрөүсе поездарҙы ҡабул итеү маҡсатында түбән ҡуйылған.

Станция Мәскәү — Сергиев Посад электропоездары өсөн һуңғы туҡталыш, ә Мәскәү — Александров, Мәскәү — Балакирево аралаш туҡталыш пункты булып тора.
Шулай уҡ Мәскәү яғынан килгән юлдарға бер нисә яҡын килеүсе йөк ташыу юлдары бар, улар нефть ҡойоу станцияһы, ТБИ (ЖБИ) заводы һәм Тураковоға алыр барыусы юлдар.

## Станциянан алыҫ араға бәйләнеш

## Иҫтәлекле урындар

* Вокзал алдында эшҡыуар һәм меценат Мамонтов Савва Ивановичҡа һәйкәл һәм уның Мәскәү-Ярославль тимер юлына нигеҙ һалған һәм уның директоры булған атаһы Иван Федорович Мамонтовҡа бюст ҡуйылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список железнодорожных станций и платформ Московской области

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Схема Ярославского направления на Яндекс. Расписания
* Расписание пригородных поездов на Яндекс. Расписания
* Расписание поездов дальнего следования на Яндекс. Расписания
* Расписание автобусов на Яндекс. Расписания
* Информационный сайт города Сергиев Посад
Мышыты

**Мышыты** - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл.

## Этимологияһы
Атама башҡорт телендәге *мышы* һүҙенән барлыҡҡа килгән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович.Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, *"от распространенных в прошлом у башкир тюркских мужских имен Мышай и Мышты, связанных с культом животных"*, тип яҙа. Йәғни, гидроним "мышы" һүҙенә Арғаяш һөйләшендәгесә һүҙ яһаусы аффикс "- ты" ҡушылып барлыҡҡа килгән. Әҙәби башҡорт телендә - "Мышылы"

## Географияһы

Силәбегә тиклем алыҫлығы - 62 км, Екатеринбургҡа - 190 км-200 км диапазонында, Арғаяшҡа - 4 км.

Географик координаттары: киңлеге - 55°27′4.81″N (55.451335), оҙонлоғо - 60°49′59.75″E (60.833264).

Ярындағы тораҡ пункттар: Ҡорман, Оло Ултыраҡ ҡасабалары һәм Аргаяш .

## Тасуирламаһы

*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 2,75*1,7км
* Һыу менән туйындырыу сығанаҡтары: Зюзелка (Үҙәнйылға) һәм яуым-төшөм. 
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 255 м
* Майҙаны: 3,4км2

Күл тигеҙлектәр өсөн хас сифаттарға эйә. Сөңкәһе түңәрәк. Төбө ләмле 

Мышыты - һай күл: һыу ятҡылығының уртаһында тәрәнлеге бары тик 1,35 метр. Һыуынан тоҙ тәме итә. Яр һыҙаты тигеҙ.

Яр буйынан уҡ тәрәнәйә башлай һәм күл уртаһына тиклем бер сама тәрәнлектә ҡала (макс. 1,35 м).

Һыуы аҡмай, минераллылығы - 1148 мг/л, гидрокарбонатлы-натрийлы типҡа ҡарай .

## Флораһы һәм фаунаһы

Төньяҡтан һәм көнбайыштан япраҡлы урмандар уратҡан. Көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарын ҡамыш ҡаплаған .

Күлдә табан балыҡ һәм сабаҡ тереклек итә. Шулай уҡ карп, ротан, гольян үрсей.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Озеро Мышты 

## Һылтанмалар
*Мышты
Тарас Шевченко һәйкәле (Рига)

**[[Шевченко Тарас Григорьевич|Тарас Шевченко]]** **һәйкәле** (укр. пам'ятник Тарасу Шевченку) — Латвияның баш ҡалаһы Ригала украин шағиры, прозаик, рәссам һәм этнограф Шевченко Тарас Григорьевич хөрмәтенә ҡуйылған монумент.

## Тарихы
2015 йылдың  6 ноябрендә  Украинаның премьер-министры Арсений Яценюктың һәм Латвия хөкүмәте башлығы Лаймдот Страуюмдың Латвияға  эш сәфәре  сиктәрендә Ригала, Кронвалд паркында Тарас Шевченконың һәйкәле асыла, ул «Кобзарҙың»  23 йәшлек сағын һүрәтләй.

Һәйкәл Латвияла украин общинаһы арҡаһында асыла. Монументтың авторы булып скульптор Игорь Гречаник сығыш яһай, ул уны Латвиялағы украиндар Конгресы, украин йәмғиәте һәм Латвияла йәшәгән башҡа милләт вәкилдәре  тапшырған аҡсаға Украинала төҙөй. Дөйөм алғанда, һәйкәл хаҡы  сама менән 85 000 евро тәшкил итә.

## Әҙәбиәт һәм һылтанмалар

* *Кучерук Олександр* (письменник, директор Бібліотеки ім. О. Ольжича) Пам’ятники Шевченка на земній кулі… *Від Мангишлаку до Вашингтона*. // Черкаський край — земля Богдана і Тараса. Культурологічний збірник., К.: «Українські Пропілеї», 2002, стор. 67—80.
* Памятники Шевченко на сайте kobzar.info (неопр.).
* Интерактивная карта памятников Тарасу Шевченко (неопр.).
* Презентація про пам'ятник Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченку в Ризі, Латвія (див. секцію "Додаткові матеріали")

## Иҫкәрмәләр
1905 йылғы революция көрәшселәре һәйкәле (Рига)

**Ригала 1905 йылғы революция көрәшселәренә һәйкәл** — монумент 1905 йыл революцияһы ваҡиғаларын арналған  скульптура композицияһын тәшкил итә.

Даугава яры буйында, мөһим ҡала транспорты магистрале  —   13 Ғинуар урамы менән киҫешкән ерҙә  урынлашҡан (Рәсәй империяһының Лифляндия губернаһында 1905 йылғы Революция башланған көн).

Һәйкәл  1905 йылдың 13 ғинуарында Ригалағы демонстрацияға арналған  һәм ике фигуралы композициянан ғибәрәт: йәш эшсе яраланған иптәшенең ҡулынан төшөп барған байраҡты күтәреп ала. Материалы — бронза һәм граниттан. Һәйкәл силуэты ҡала панорамаһында органик рәүештә урын ала. 

Һәйкәл  социалистик реализм традицияһында башҡарылған.  1960 йылда асыла һәм республика әһәмиәтендәге һынлы сәнғәт ҡомартҡыһы  статусын ала.

2010 йылдың авгусында  һәйкәл реставрация эштәре өсөн алына. 2011 йылдың октябрендә реставрациянан һуң асыла.

**Авторҙары:****скульпторы** — Альберт Адамович  Терпиловский (1905 йылда Рига революцияһы ваҡиғаларында ҡатнашыусы революционерҙарға арналған Зиепниеккалнс зыяратындағы скульптура ансамбле авторы);**архитекторы** — Карлис Янович Плуксне  (1951 йылдан алып 1959 йылға тиклем Латвия  архитекторҙары союзы рәйесе, мәктәптәрҙең  типовой проекттарын эшләүселәренең береһе).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Архитектор Карлис Плуксне
* Парк 1905 года (Рига)
* Революция 1905—1907 годов в Риге
* Памятник борцам революции 1905 года (Иваново)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *С. Циелава*. Искусство Латвии. — Л.: «Искусство» (Ленинградское отделение). — 1979.
* «Советская Латвия». — Рига, Главная редакция энциклопедий. — 1985. — Стр. 170.
* *И. А. Страутманис, О. М. Бука, Я.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Крастиньш, Г. К. Асарис*. Архитектура Советской Латвии. — : Стройиздат. — 1987. — Стр. 149—150.
* *Энциклопедия «Рига»*. — Рига: Главная редакция энциклопедий. — 1989. — Стр. 534. — .
* Enciklopēdija «Māksla un arhitektūra. Biogrāfijās». — Rīga: «Preses nams». — 2000. — .
Оло Лапыташ

**Оло Лапыташ** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районына һәм Ҡурған өлкәһенең Щучье районы биләмәләрендә ятҡан күл. Балыҡсылыҡ сәнәғәт кимәлендә алып барыла.

## Географияһы

Сиктәш ятҡан ике өлкәгә - Силәбе һәм Ҡурған өлкәләренә ҡарай. Көньяғында Сосново ауылы урынлашҡан.

Силәбегә тиклем араһы – 130 км, Мейәскә — 70 км, Ҡурғанға — 210 км.

Географик координаттары: 55°28′58″N 62°32′8″E

## Тасуирламаһы

Оло Лапыташ - ҙур булмаған күл. Майҙаны - 70 га.

Ярҙары һөҙәк. Һыу сөңкәһе оҙонса, 1,8 км-ға һуҙыла.

Уртаса тәрәнлеге 2,5–3 метр, иң тәрән урыны - 5 метр. Ярҙан әкренләп тәрәнәйә бара.

Һыуы ҡараһыу, үтәҙек түгел.

## Этимологияһы

Гидроним башҡорт теленән ингән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович.Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, *"С башкирского — «место, где лежат камни», где лапы — «лежать», «лежачий», таш — «камень»"*, тип яҙа.. Был юлы топонимист тәржемәлә хата ебәргән һәм ошо фараз бик күп сығанаҡтарға инеп киткән. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "лапы" һүҙенә бер-береһенән артыҡ айырылмаған 2 аңлатма бирелә:
*1.Һай ергә тығылып ятҡан бүрәнәләр өйөмө
*2.Ауған ағастар, ботаҡтар, яҙғы ташҡындан ҡалған сүп-сар өйөмө .

Билдәле булыуынса урманлы далала урынлашҡан был төбәктә тәбиғи таштар юҡ. Әммә *таш* һүҙенең күсмә мәғәнәһе лә бар, ул ҡатып ҡалған, хәрәкәтһеҙ нәмәләргә, киҫәктәргә ҡарата ла ҡулланыла .

Тимәк, Лапыташ атамаһы күлгә йығылып өйөлөп ятҡан, хәрәкәтһеҙ ағас өйөмдәренән сығып бирелгән икәнен аңларға була.

## Флораһы һәм фаунаһы

Күл урманлы дала һыҙатында урынлашҡанлыҡтан, үҫемлектәр донъяһы ла ошоға ярашлы. Яр буйҙары тотош тиерлек ҡамыш, һыу үҫемлектәре менән ҡапланған, ылымыҡлы. Көнсығыш ярында ҡатнаш урман үҫә, ҡайындар күп.

Оло Лапыташта карп төрҙәре, табан балыҡ, себер сабағы, алабуға, суртан, ротан тереклек итә 

### Тәбиғәт йоғонтоһо
2010 йылға тиклем Кесе һәм Оло Лапыташ бер бөтөнлөк хасил иткән булған, уларҙы һыу аҫтында тәрәнлеге 1 метр һыҙат ҡына айырып торған. Ҡоролоҡтан һуң һыҙат өҫтә ҡалған һәм күлдәр бүленгән, шуға күрә был һыу ятҡылыҡтарында балыҡтар бер үк төрлө .

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 758-се бит/ Лапы; 1-се том, 329-сы бит/ Таш

## Һылтанмалар
* Озеро Большой Лапташ
Карач Терез

**Терез Карач** (; 1808 йылдың 18 апреле, Будапешт, Австро-Венгрия — 2 октябрь, 1892 йыл, Бекеш, Австро-Венгрия) — венгр яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғариф өлкәһе эшмәкәре. Венгрияла феминистка хәрәкәте һәм реформалар өсөн хәрәкәт лидерҙарының береһе. Мишкольц ҡалаһында Илона Зринь Грамматика мәктәбенә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
1808 йылда Будапешт ҡалаһында тыуа. Әсәһе Ева Такач ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшеүсе, ә атаһы Ференц Карач инженер була. Уларҙың йорто йыш ҡына интеллигенцияның осрашыу урынына әйләнер була. Терез башланғыс белемде 1814 йылдан 1819 йылға тиклем Пешт ҡалаһында ала. Артабан үҙаллы уҡый, сөнки биш ҡустыһы һәм һеңлеләрен тәрбиәләү менән шөғөлләнергә тейеш була. 1824 йылда ул ун ай Венала йәшәй, ошондағы мөхит уның донъяға ҡарашын формалаштырыуға йоғонто яһай.

Ул ваҡытта венгр яҙыусы ҡатын-ҡыҙҙары үҙҙәренең һөнәри статусын танырға батырсылыҡ итмәй, ә Карач, 1922 йылда үҙенең поэма, йомаҡ, романдарын һәм башҡа әҫәрҙәрен баҫтырып сығарып, Венгрия әҙәбиәтендә билдәле шәхескә әйләнә. Ул шулай уҡ венгр әҙәби журналдарының әүҙем хәбәрсеһенә әүерелә. 1838 йылдан 1844 йылға тиклем үҙаллы рәүештә аристократик поместьены тота һәм уның хужабикәһе була. Ошо мәлдә ул, үҙенең әсәһенең юлын дауам итеп, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшсе булып китә. Әүҙем йәмәғәт эшмәкәре булараҡ, ул мәктәптәптәрҙә уҡыусы малайҙар һәм ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлы булыуҙары өсөн көрәшә һәм яңғыҙ ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәрен артабан тәьмин итеү өсөн һөнәр алыу хоҡуғына эйә булыуҙары өсөн сығыш яһай.

1846 йылда Карач Мишкольцта ҡыҙҙар өсөн үҙенең мәктәбен аса һәм 1859 йылға тиклем ошо мәктәп етәксеһе була. Мәктәптә дүрт уҡытыусы эшләй мәктәптә, һәм уҡыу өс йыл дауам итә. Был уҡыу йортонда венгр һәм немец телдәре, арифметика, тегеү һәм йорт эштәре фәндәре уҡытыла.

1848 йылғы революция алдынан революцион гәзиттәрҙе әүҙем тарата. 1853 йылда уның ҡыҫҡа романтик хикәйәләре йыйынтығы баҫылып сыға. 1865 йылдан 1877 йылға тиклем Будапешта уҡытыусы булып эшләй. Репутацияһы яҡшы булғанға күрә уны Луи-Филипп I ейәненә шәхси дәрестәр бирергә саҡыра, әммә Карач был тәҡдимдән баш тарта һәм Мишкольц ҡалаһында Илона Зринь Грамматика мәктәбенә етәкселек итеүҙе үҙ өҫтөнә ала.

1877 йылда, сығымдарҙы кәметеү маҡсатында. Кишкунхалаш ҡалаһына күсенә һәм туғандары менән йәшәй. 1880-се йылдарҙа ҡайһы бер журналдарҙа уның мемуарҙар баҫтырыла, улар бик тәнҡит менән ҡабул ителә.

## Иҫкәрмәләр
Революция хәрәкәтендә ҡатнашыусылар һәйкәле (Рига)

**Матис зыяратында революцион хәрәкәттә ҡатнашыусылар  һәйкәле** —1959 йылдың ноябрендә  Риганың Матис зыяратында асылған мемориаль ансамбль. Латвия ССР-ы  Министрҙар Советының  1954 йылдың 23 декабрендә ҡабул ителгән 1016 -сы «1905 йылғы революцияның 50-йыллығы менән бәйле һәйкәл төҙөү тураһында» ҡарарына ярашлы ҡуйыла. Совет ососронда республика әһәмиәтендәге сәнғәт ҡомартҡыһы статусына  эйә була. 

1921 йылдың 10 июненән 11 июненә ҡарай төндә хәрби-ялан суды менән Риганың Үҙәк төрмәһендә атып үлтерелгән Латвия Коммунистар партияһының түғыҙ ағзаһы: Үҙәк Комитет  секретары Я. Шилфа-Яунзем, Үҙәк Комитет  ағзаһы Берце-Арайс, партияның хәрби ойошмаһы етәкселәре П. Алкснис һәм Ф. Бергманис, Тукумс  өйәҙе ойошмалары лидерҙары Ж. &nbsp;Легздыньш, коммунистар О. Эглитис, Э. Куммерманис, Г Миеркалнс  һәм В. Лидумс иҫтәлегенә төҙөлә.

Һоро төҫтәге  эре гранит блоктарҙан торған бейек оҙон стенанан ғибәрәт, уның уртаһында үлемгә хөкөм ителгән туғыҙ кешенең фигураһы тора. 

Һәйкәлдең авторҙары  — скульптор Лев Буковский һәм архитекторҙар Олег Закаменный һәм  Бирзениексу Александр  1960 йылда Латвия ССР-ы  дәүләт премияһына лайыҡ була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список памятников Риги

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* *Ojārs Spārītis*. Un tēlnieciba pieminekļi Rīgas dekoratīvā. SIA apgāds Nacionālais, 2001. —
Ира (Башҡортостан)

**Ира** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күмертау ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл.

## Географик урынлашыуы
Расположено на левом берегу Ағиҙел йылғаһының һул ярында уға Балоя йылғаһы ҡойған урында, Күмертау ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 14 км, Мәләүез ҡалаһынан көньяҡҡа табан 10 км һәм Өфө ҡалаһынан 210 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ауылдың көнбайыш сите буйлап Вдоль западной окраины села проходит автодорога  Өфө — Ырымбур Р240 автомобиль юлы үтә, ауылдан 1 км көньяҡҡа табан унан көнсығышҡа Мораҡҡа (Сибайға) юл тармағы башлана. Яҡындағы тимер юл станцияһы Ҡаран ауылында (төньяҡ-көнбайышҡа табан 7 км алыҫлыҡта Өфө — Ырымбур һыҙығында).

## Тарихы
Ауыл 1873 һәм 1896 йылдар араһында фараз буйынса күрше Бөгөлсән ауылы (көньяҡ-көнсығышҡа табан 2,5 км) кешеләре менән нигеҙләнгән. 1984 йылдан Күмертау ҡала хакимиәтенә буйһона.

Ауылда урта белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана бар.

Иҫтәлекле урындары: Марфа-Мария ҡатын-ҡыҙҙар монастыры (XX быуат башындағы мәҙәни мираҫ объекты).

## Халҡы

**Халыҡ һаны тарихы**: 1896 йыл — 1724 кеше, 1906 йыл — 2057; 1920 йыл — 1709; 1939 йыл — 1184; 1959 йыл — 650; 1989 йыл — 501; 2002 йыл — 651 кеше.

**Милли состав** (2002): урыҫтар — 75 %.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Белексекүл (Арғаяш районы)

**Белексекүл** -  -  Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл   

## Этимологияһы
Гидроним башҡорт телендәге *белек (белеү)* һүҙенән барлыҡҡа килгән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович.Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, *"От распространенного в прошлом у башкир тюркского мужского имени Белексикул и Белекул, с основой белек — «знающий», «понимающий». Кул — типовая именная частица"*, тип яҙа. Н.И. Шувалов йыш ҡына күл атамаларын "-ҡол" һүҙенә бөткән тип күрһәтә, йәғни, был осраҡта ла Белексеҡол һәм Белекҡол тигән ир-ат исемдәре менән бәйләй.  Шуныһы бәхәсһеҙ - гидронимдың тәүге өлөшө "белеү, белеүсе" төшөнсәһенән килеп сыҡҡан.
Белекҡол тигән исем менән бәйләүе өлкәләге йәнә Белеккүл тигән һыу ятҡылығы атамаһына ҡайтып ҡала. Уныһы Ҡыҙыл Армия районындағы () күл.

"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә "Белек" һүҙенә ошондай 2 аңлатма бирелә: 
*Белек - *иҫк. ҡар.* - Белем.
*Үҙ аңың менән белеп, аңлап эш итеү һәләте

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том,  131-се бит/ Белек

## Һылтанмалар
* Белексикуль
Волос ҡалаһы урамы

**Волос ҡалаһы урамы** — Дондағы Ростов ҡалаһында  йәнәшәләге Антенная урамы, Киров һәм Чехов проспекттарында  билдәле биналары менән урам.

## Тарихы

Волос ҡалаһы урамы кино төшөрөү һәм Дондағы Ростов ҡалаһының барлыҡҡа килеү тарихы менән бәйле. 

Урам Будённый проспектынан башлана һәм бер аҙ Гәзит тыҡрығын үтә биргәс, Ворошилов проспектына фасады менән сыҡҡан туғыҙ ҡатлы бинаға терәлә. Буденный проспекты мөйөшөндә хәҙерге «Гражданпроект» бинаһы урынында Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында имен ҡалмаған Айвазов бинаһы торған. Бинанан тик янған стена ҡалдыҡтары ғына ҡалған, ул шундай ҡиәфәттә  1960 йылдарға тиклем тора. Бында Вера Панованың «Юлдаштар» повесы буйынса «Иң әкрен поезд»  кинофильмы төшөрөлә. 

Был урам ҡасандыр бында һаңғырау-телһеҙҙәр өсөн Мәҙәниәт йорто булыуы менән билдәле, уның урынында хәҙер күп ҡатлы офис бинаһы урынлашҡан. Ә уның ҡаршыһында Бөйөк Ватан һуғышынан һуң «Ростовэнерго» тарафынан төҙөлгән  балалар баҡсаһы урынлаша. 

1898 йылда Баҙар урамы тип атала, быға тиклем Беренсе урам атамаһын йөрөтә.  1898 йылдың сентябрь айында урам хужалары ҡала думаһынан урам исемен үҙгәртеү тураһында һорай.

Урам халҡы уны Гимназия урамы тип үҙгәртеүҙе һорай,  сөнки был урамға ҡабырға фасады менән  ирҙәрҙең  классик гимназияһы сыға. Хәҙер был урында 43-сө  дөйөм белем биреү мәктәбе урынлашҡан.

1883 йылдан — ул ялланған биналарҙа урынлашҡан тулы һәм классик гимназия.  1890 йылда гимназия үҙенең бинаһына эйә була  (ҡалаархитекторы Николай Дорошенко проекты буйынса). Гимназия эргәһендә изге Андрей Критскийға бағышланған  йорт  сиркәүе барлыҡҡа килә. Уның старостаһы булып был уҡыу йортон ойоштороуға күп көс һалған ҡаланың почетлы гражданы һәм гимназияның хөрмәтле бағыусыһы Гавриил Ильич Шушпанов тора.

1908 йылда гимназияның хөрмәтле бағыусыһы   Владимир Иванович Асмолов була. Гимназияны  ҡалала  күптән инде йорт сиркәүе исеме менән Андреевский  тип атайҙар. 

1920 йылдан  һуң урам  Мәғариф урамы тип атала башлай, 1961 йылдың  20 ғинуарында Ростов башҡарма комитетының 732-се ҡарары менән Дондағы Ростов ҡалаһының грек ҡалаһы Волос менән туғанлашыуы хөрмәтенә ул Волос ҡалаһы урамы тип үҙгәртелә.

Дондағы Ростовта Волос урамы бар тигән Михаил Чернышевтың   һүҙенә  яуап итеп, Волос ҡалаһы  мэры уларҙа  Дондағы Ростов урамы бар тип яуап бирә, һәм ул тап ошо урамды йәшәгәнен әйтә.

## Әҙәбиәт

* Вера Волошинова. Ростов -на-дону: грек исемдәре ҡала урамдарына Сәс // газета «Сүкеш». — 07.09.2012. №№ 127-128 — 6 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Старые названия ростовских улиц
* Тайны ростовских улиц 
* Город Самой многочисленной на Дне города в Ростове оказалась греческая делегация
Ҡыҙыл таш (ҡая)

**Ҡыҙыл Таш** (, ) — Ҡырым (Ялта төбәге) ярымутрауының Көньяҡ ярында, Гурзуф үҙәнендә, диңгеҙ кимәленән 430 м бейеклектә урынлашҡан, ал-һары төҫтәге мәрмәргә оҡшаш эзбизташтан барлыҡҡа килгән, 1969 йылдан тәбиғи-геологик һәйкәл тип танылған ҡая. Уның тирә-яғында йөҙөм плантацияһы урынлашҡан, итәгендә күл бар, саҡ ҡына аҫтараҡ — атамаһын ҡаянан алған Краснокаменка (1948 йылға тиклем Ҡыҙылташ) ҡасабаһы. Ҡаяны көнбайыштан Путамиш йылғаһы йыуа.

Археологик тикшеренеүҙәр раҫлауынса, Урта быуаттарҙа Ҡыҙыл таш түбәһендә ҙур булмаған ҡарауыл нығытмаһы булған.

Ҡая башындағы оҙонлоғо — 120, киңлеге 50 метр майҙан өс яҡтан текә битләүҙәр менән уратылған, уларҙың бейеклеге 70 метрға етә. Ҡая башына төньяҡтан, элек тар юл булған текә һуҡмаҡ буйлап менергә мөмкин. Шулай уҡ ҡаяны ҡаяға үрмәләү өсөн файҙаланалар.

Ҡыҙыл Таш районында аҡ мускат сортлы йөҙөм үҫтерәләр. Тап ошо ҡаяның аҫтында үҫкән йәҙәмдән билдәле совет шарап эшләүсеһе А. А. Егоров 1944 йылда шарап «Ҡыҙыл таштың аҡ мускаты» шарабын етештерә.

Шулай уҡ бында «Салыш көҙгөләр короллеге» фильмының ҡайһы бер сәхнәләре төшөрөлгән.

## Галерея

Файл:Охранная табличка ООПТ Кизил-Таш.jpg|Һаҡланған тәбиғәт биләмәһе таҡтаташы 
Файл:ООПТ Кизил-Таш.jpg| Ҡыҙыл таш А. Трифонов фотоһы
Файл:Укрепление на вершине Кизил-Таш.jpg|Исар А. Трифонов фотоһы
Файл:Вид на скалу с посёлка Краснокаменка.jpg|Краснокаменка поселогы яғынан ҡая күренеше


## Иҫкәрмәләр
Станиславский урамы (Дондағы Ростов)

**Станиславский урамы** — Дондағы Ростов ҡалаһының төп урамдарының береһе  

Ҡаланың үҙәгендә урынлашҡан һәм иң боронғо урамдарҙың береһе булып һанала.  5-се Дон корпусы майҙанынан башлана һәм Театр проспекты менән тамамлана. Станиславский урамы буйлап трамвайҙар йөрөй.

## Тарихы

XIX быуат башында ҡалала  был үҙәк урам булған. Башта  Почта урамы  тип атала. Был  иң йәнле урамдарҙың береһе була, унда  ҡалала беренсе почта станцияһы урынлашҡан була. Кешеләрҙең    һәм пассажирҙарҙың тупланыуы, күп һанлы почта һәм пассажир кареталарының булыуы, шулай уҡ артлы саналар ҡалаға  айырым колорит  биреп торған. Һуңынан ул Иҫке Почта урамы, ә 1938 йылда Станиславский урамы тип атала.

2017 йылда Станисавская урамының күләмле реконструкцияһы башлана һәм 2018 йылда  тамамлана

## Фотогалерея

Файл:РНД-Улица Станиславского(4).jpg|
Файл:РНД-Улица Станиславского(5).jpg|
Файл:ЖД к 19 в Станиславского,49.jpg|
Файл:Жилой дом М.Л. Рувинского.jpg|
Файл:РНД-Улица Станиславского(12).jpg|
Файл:РНД-Улица Станиславского(6).jpg|
Файл:РНД-Улица Станиславского(8).jpg|
Файл:РНД-Улица Станиславского(14).jpg|

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Улица Станиславского в Ростове-на-Дону 
* КОНСТАНТИН СТАНИСЛАВСКИЙ, ВЕЛИКИЙ РЕЖИССЕР И АКТЕР
* Большой фоторепортаж реконструкции ул. Станиславского в Ростове
Доломан тыҡрығы

**Доломан  тыҡрығы** — Дондағы Ростовтың  Ленин районындағы урам

## Тарихы
Тыҡрыҡтың исеме  ҡала  тарихы менән бәйле. 1749 йылда бында Темерник таможняһы ойошторола, ә 12 йылдан  һуң Изге Дмитрий Ростов ҡәлғәһе төҙөлә башлай. Тик 1763 йылда ғына ҡәлғәнең һәм уның тирә-яғының беренсе планы төҙөлә, унда Һалдат һәм Доломан форштадтары билдәләнә.   . «Доломан», В.И.Даль һүҙлегенә  ярашлы, венгр һүҙенән сыҡҡан, әммә  төрөктәргә лә билдәле була.  Төрөктәрҙән ул казактарға эләгә, казактар төрөктәр менән донъяуи эштәрҙә лә, шулай уҡ хәрби мөнәсәбәткә лә эйә була.  Шулай итеп, был һүҙ  Донда барлыҡҡа килә

Тыҡрыҡ үҙенең баштағы исемен үҙгәртмәй. Октябрь революцияһына тиклем  был ҡаланың ситке урамы була, унда, башлыса, ярлылар йәшәй. 1914 йылда тыҡрыҡта  өс  белем биреү учреждениеһы:  медицина докторы И. Ткачев исемендәге мәктәп,  Ломоносов исемендәге  4-се ир-аттар гимназияһы һәм 5-се ҡатын-ҡыҙҙарҙың Кирилл-Мефодий училищеһы урынлаша

## Географияһы
Тыҡрыҡтың  оҙонлоғо —   2720 метр.  5-се Дон корпусы майҙанынан башлана,  Темерницкая, Серафимович, Социалистик, Оло Баҡса, Согласие, Пушкин, Максим Горький, Красноармейская, Малюгина, Варфоломеев, Катаев, Черепахин, Халыҡ Ополчениеһы, Текучёв, Нефедов урамдарын киҫеп үтә һәм Мечников урамы киҫелешендә тамамлана.  Артабан Доломан тыҡрығының дауамы булып Подтёлков урамы тора.  

### Объекттар

* З. В. Блюм йорто — Доломан, 29.
* П. И. Степаненконың килем йорто— Доломан, 31.
* Ростов финанс-иҡтисад колледжы — Доломан, 53.
* «Гвардия» бизнес-үҙәге  — Доломан, 70Д.
* 5-се янғын һүндереү часы — Доломан, 132.
* Дон МЧС музейы — Доломан, 132Б.
* Беренсе уҡытыусыға һәйкәл — Красноармейская урамы киҫелешендә
* Е.Е. Скордианың килем йорто (Евстафьевна Екатерина Скордиа) — Оло Баҡса урамы менән киҫешкән урында 


Файл:RND Dolomanovsky-pereulok 12A(1).jpg|«Ыласын» күҙ клиникаһы 
Файл:RND Dolomanovsky-pereulok 29(1).jpg|З. В. Блюм йорто
Файл:RND Dolomanovsky-pereulok 31(2).jpg|П. И. Степаненконың килем йорто
Файл:RND Dolomanovsky-pereulok 53(3).jpg|Ростов финанс-иҡтисади колледжы


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Доломан

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Ростов-на-Дону, Доломановский переулок
* Dolomanovsky pereulok (Rostov-on-Don)
* Выявленные памятники, находящиеся на учёте в Администрации Ростовской области на 1 января 2009 г.