open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Басов Сергей Николаевич

**Басов Сергей Николаевич** (1 март 1892 йыл — 29 октябрь 1917 йыл) — Рәсәй империяһы хәрби осоусыһы, Беренсе донъя һуғышы геройы.

## Биография
Сергей Николаевич Басов 1892 йылдың 1 мартында Ҡыҙыл-Арват (хәҙер — Сердар, Төркмәнстан) ҡалаһында тыуған, поручик улы, сығышы менән Тверь губернаһы дворяндарынан.
 
Петр Полтава кадет корпусында белем ала, уны тамамлағас, 1909 йылда Николаев инженер училищеһына уҡырға инә. 1912 йылдың 6 авгусында подпоручик Сергей Басов училищенан Керчь ҡалаһының крепостнойҙар мина ротаһына хеҙәткә ебәрелә.

Беренсе донъя һуғышы осоронда Авиация курсының һауа флоты бүлегендә уҡый һәм 1914 йылдың 16 сентябренән Брест-Литва крепостной авиация отрядында (1914 йылдың 9 ноябренән — 26-сы корпус авиация отряды) хеҙмәтен дауам итә. 1914 йылдың 1 октябрендә поручик званиеһы ала.

1915 йылдың 14 мартында Басов 32-се корпусной авиация отрядына кесе офицер вазифаһына күсерелә һәм бер нисә көндән — 29 мартта үҙенең беренсе хәрби орденына лайыҡ була — ҡылыслы һәм таҫмалы 3-сө дәрәжә изге Станислав ордены.

Артабан Сергей Басов, хәрби лётчик булараҡ хеҙмәтен дауам итеп, тағы ла бер нисә орденға лайыҡ була: Изге Анна 4-се дәрәжә «Батырлыҡ өсөн» (1915 йылдың 15 июне), ҡылыслы һәм таҫмалы 4-се дәрәжә Изге Владимир (17 сентябрь 1915 йылдан) һәм 3-сө дәрәжә ҡылыслы һәм таҫмалы Изге Анна (1915 йылдың 14 октябрендә). Ниһәйәт, 1916 йылдың 1 мартындағы юғары бойороғо менән Басов Изге Георгий орденының 4 дәрәжәһе менән бүләкләнә.

1917 йылдың 29 октябрендә поручик Басов лётчик-күҙәтеүсе Мансветов менән дошманға ҡаршы һауа разведкаһы яһай. Һауа алышында уларҙың  самолеты бәреп төшөрөлә, һәм Богдановка ауылы ике осоусы ла һәләк була.

## Сығанаҡтар
* *Нешкин М. С., Шабанов В. М.* Авиаторы — кавалеры ордена Св. Георгия и Георгиевского оружия периода Первой мировой войны 1914—1918 годов: Биографический справочник. — М., 2006.
Балапанов Малик Хәмит улы

**Балапанов Малик Хәмит улы** (19 ноябрь 1958 йыл) — ғалим-физик. Физика-математика фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004).

## Биографияһы
Малик Хәмит улы Балапанов 1958 йылдың 19 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған. 1981 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамғандан һуң «Кабель» конструкторлыҡ бюроһында эшләй. 1988 йылдан алып БДУ-ла: башта — өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2006—2008 йылдарҙа — физика факультеты деканы урынбаҫары, 2010 йылдан башлап Физик-техник институтының дөйөм физика кафедраһы мөдире. Кафедра тамамлаусылары юғары уҡыу йорттарында, академик ғилми-тикшеренеү институттарында, завод лабораторияларында һәм конструкторлыҡ бюроларҙа, колледжарҙа, идар итеү һәм мәғариф өлкәләрендә эшләйҙәр.

2013 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор.

Фәнни эшмәкәрлеге ионлы ғәҙәттән тыш үткәргестәр физикаһы менән бәйле. Балапанов ҡаты иретмәләрҙең суперионлы фазаларын тикшерә һәм ионлы үткәреүсәнлек дәүмәле менән куб фазалы рәшәткәнең йылылыҡтан һыҙыҡлы киңәйеүе коэффициенты араһында бәйләнеш таба.
 
110-дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.

**Төп ғилми эше:** Влияние размеров зёрен на диффузионные процессы в суперионных фазах Cu1.75Se, Li0.25Cu1.75Se, Li0.25Cu1.75S //Электрохимия. 2007. Т.43. № 5; Ionic conductivity and chemical diffusion in superionic LixCu2—xS (0<x<0.25) //Physica status solidi (b). 2004. Vol.241. № 1 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Коваленко Владимир Леонтьевич

**Коваленко Владимир Леонтьевич** (4 февраль 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй патологоанатомы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы (2000), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2014).

## Биографияһы
Владимир Леонтьевич Коваленко Украина ССР-ының Запорожье ҡалаһында 1938 йылдың 4 февралендә тыуған.

1961 йылда отличие менән Омск дәүләт медицина институтын тамамлай, патологик анатомия өлкәһендә шөғөлләнә һәм унда 1976 йылға тиклем эшләй.

1966 йылда — кандидатлыҡ, ә 1974 йылда — докторлыҡ диссертацияларын яҡлай.

1976 йылдан алып 2006 йылдың июленә тиклем — Силәбе медицина институтын (хәҙер — Көньяҡ-Урал дәүләт медицина университеты) патологик анатомия кафедраһы мөдире, ә 2006 йылдың сентябренән алып — был кафедраның профессоры.

1990 йылда Владимир Коваленко инициативаһы менән Силәбе ҡалаһында Рәсәйҙә беренсе өлкә патологик анатомия ғилми-уҡыу производство берекмәһе булдырыла. Уның етәксеһе В. Л. Коваленко була, ул шулай уҡ штаттан тыш өлкә патологоанатомы һәм өлкә патологик анатомия бюроһы начальнигы ла булsg тора.

2000 йыл — Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.

2014 йыл — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Владимир Леонтьевич Коваленконың төп эштәре үпкә шеше ауырыуҙары һәм патогенезына арналған.

Ололар үпкәһенең периферия гамартомы тәбиғәтен, ҡатмарлы экологик шарттарҙа йәшәгән Көньяҡ Урал халҡының үпкә патологияһында бәшмәк флораһының ролен аса, аҙ билдәле бер нисә пневмомикоз тураһында яҙа.

Владимир Леонтьевич Коваленко — 500-ҙән ашыу фәнни эш, шул иҫәптән 22 монография, төрлө ҡулланмалар, уҡытыу-методик әсбаптары, табиптар өсөн методик тәҡдимдәр авторы.

Владимир Леонтьевич Коваленко етәкселегендә 50-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 13 докторлыҡ диссертациялары яҡланған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Капцов Валерий Александрович

**Капцов Валерий Александрович** (13 ноябрь 1939 йыл — СССР һәм Рәсәй ғалимы, хеҙмәт гигиенаһы өлкәһе белгесе, РАМН ағза-корреспонденты (2004), РФА ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
Валерий Александрович Капцов 1939 йылдың 13 ноябрендә Ташкентта тыуған

1968 йылда И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтының санитария-гигиена факультетын тамамлай.

1971 йылда — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағас, Мәскәү медицина стоматология институтының дөйөм гигиена кафедраһына ассистент итеп ебәрелә.

1975—1980 йылдарҙа — СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Медик-биологик проблемалары институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Ул бында йыһанға осош барышында медицина эксперименттарын тәьмин итеү һәм йыһанға осоу факторҙарының туҡыма оксигенизацияһына, микроциркуляцияға, тәм тойоу һәм ишетеү анализаторҙарына йоғонтоһо, үҙәк нервы системаһының үҙгәреше проблемаларын өйрәнә, шулай уҡ космонавтарҙы медицина тикшереүе аҫтында тотоуҙы камиллаштырыу ысулдары мәсьәләләре менән булыша.

1980—1993 йылдарҙа — медицина хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәт гигиенаһы лабораторияһының етәксеһе, артабан СССР МФА-ның Хеҙмәт гигиенаһы һәм һөнәри ауырыуҙарҙы ғилми-тикшеренеү институты директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары була (1988—1993 йылдарҙа).

1986 йылда — докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.

1993—2005 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй тимер юл гигиенаһын ғилми-тикшеренеү институтының директоры.

2004 йылда РАМН-ның ағза-корреспонденты итеп һайлана.

2014 йыл — РФА ағза-корреспонденты.

Әлеге ваҡытта — Бөтә Рәсәй тимер юл гигиенаһын ғилми-тикшеренеү институтында кафедра мөдире, Сеченов университетының медик-профилактика гигиенаһы кафедраһында профессор.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Илдең хеҙмәт медицина өлкәһендәге белгесе.

Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлеше ― зарарлы сәнәғәт производствоһының төрлө тармаҡтарында эшләүсе кешеләрҙең хеҙмәт шарттарын һәм һаулығы торошон өйрәнеү.

500-гә яҡын эш авторы, 50-нән ашыу китап, ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы уның ҡатнашлығында һәм редакцияһы аҫтында әҙерләнгән.

Уның етәкселегендә 16 кандидатлыҡ һәм 9 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дуҫлыҡ ордены
* ВДНХ-ның бронза миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы
* «Һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» билдәһе
* «И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университетының Атҡаҙанған профессоры» маҡтаулы исеме.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Аҙнабаева Лариса Алексеевна

**Аҙнабаева Лариса Алексеевна** (17 апрель 1941 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп ветераны. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).

## Биографияһы
Лариса Алексеевна Аҙнабаева 1941 йылдың 17 апрелендә Украина ССР-ының Кировоград ҡалаһында тыуған. 1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Ошонда уҡ артабанғы эшен дауам итә.

Фәнни тикшеренеүҙәре инглиз теле, урыҫ теле, француз теле материалында коммуникатив лингвистика, тел һәм телмәр проспекцияһы, антропоцентризм, когнитивизм, коммуникатив прагматика, телмәр тәьҫире теорияһы идеялары юҫығында телдә анимизация һәм метафоризация проблемаларына арналған.

Уның хеҙмәттәрендә шәхес-ара бәйләнештә адресаттың телмәр үҙенсәлеге принциптары айырып күрһәтелгән. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Антропоцентризм в мышлении и языке : монография. Уфа, 1998;
* Языковая проспекция. Уфа, 2000;
* Антропоцентризм в мышлении и языке. Уфа, 2010.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Баймиев Алексей Хәниф улы

**Баймиев Алексей Хәниф улы** (23 апрель 1971 йыл) — молекуляр биолог. Биология фәндәре докторы (2007).

## Биографияһы
Алексей Хәниф улы Баймиев 1971 йылдың 23 апрелендә БАССР-ҙың Тәтешле районы Түбәнге Балтас ауылында тыуған.
1993 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Биохимия һәм генетика институтында эшләй башлай: 2003 йылдан алып — өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр; бер үк ваҡытта 2006 йылдан башлап — Башҡорт педагогия университетында уҡыта. 2008 йылдан алып — Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта.

Фәнни эшмәкәрлеге ризобияларҙың биологик күп төрлөлөгөн һәм филогенияһын, бүлбе бактерияларының ҡуҙаҡлылар менән үҙ-ара тәьҫир итешеүенең молекуляр нигеҙҙәрен өйрәнеүгә арналған. А. Х. Баймиев 26 төр ҡуҙаҡлыларҙа углевод бәйләүсе лектиндарҙың эҙмә эҙлелеген кодҡа һалыусы ген участкаларын клонлаштыра һәм секвенирлай; бер үк ризобиялар менән симбиозға инеүсе үҫемлектәрҙә структураһы менән углевод бәйләүсе эҙмә-эҙлелеккә һәм үҙенсәлектәре менән ябай шәкәрҙәргә оҡшаш лектиндарҙың булыуын, гибрид лектиндарҙың ҡуҙаҡлыларҙың киҫешеүле инокуляцияһы даирәһен киңәйтеү һәләтен асыҡлай.

А. Х. Баймиев — 98 фәнни хеҙмәт авторы, шулай уҡ ул ике халыҡ-ара уйлап табыу патентына эйә.

**Төп ғилми эштәре:**
* Влияние природных и гибридных лектинов на взаимодействие бобовых растений с ризобиями //Прикладная биохимия и микробиология. 2008. Т.44. № 6 (авторҙаш);
* Симбиотические реакции корней облепихи, трансгенных по гену лектина гороха посевного //Физиология растений. 2010. Т.57. № 1 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

Рәсәй фәндәр академияһы биология фәндәре бүлегенең Рәхмәт хаты (2007).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Кривошапкин Алексей Леонидович

**Кривошапкин Алексей Леонидович**  (15 май 1953 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-нейрохирургы,  Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (2011),  Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
1953 йылдың 15 майында Новосибирск ҡалаһында тыуған.

1976 йылда Новосибирск дәүләт медицина институтын ҡыҙыл дипломға тамамлай.

1993 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Квалификацияһын АҠШ-та, Германияла күтәрә һәм 1995—1998  йылдарҙа Королева Медицина Үҙәге  саҡырыуы буйынса Англияла  эшләй, унда уҡыутыу эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә. Бөйөк Британияның Белгестәр регистрына индерелә һәм Англия хирургтарының Король Колледжы ағзаһы итеп һайлана.

2001 йылда  Новосибирскта  тимер юл медицинаһы базаһында  Нейрохирургия үҙәге ойоштора.

2009 йылдың октябренән академик Е.Н. Мешалкин исемендәге Ҡан әйләнеше патологияһының ғилми-тикшеренеү институтында нейрохирургия һәм ангионеврология үҙәге етәксеһе була.

2006 йылда  Новосибирск дәүләт медицина университетының  нейрохирургия  кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.

2011 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының  ағза-корреспонденты итеп һайлана.

2012 йылдан — «Новосибирск Нейрофәндәр Институтының» генераль директор

2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының  ағза-корреспонденты

2014 йылда — нейрохирургия хеҙмәтен етәкләй һәм академик Е.Н. Мешалкин исемендәге медицина тикшеренеү үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре булып ҡалып, Мәскәүҙә ЕМЦ медицина мәктәбенең ректоры һәм Новосибирск дәүләт медицина университетының нейрохирургия кафедраһы мөдире булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге

Нейрохирургия өлкәһендә белгес.

Фәнни ҡыҙыҡһыныу сфераһы —  баш мейеһе ҡан тамырҙары ауырыуҙары һәм нейроонкология.

Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһе катализ институтынан  ғалимдар менән берлектә биологик Сульфакрилат елеме эшләнә, ул нейрохирурнгияның төрлө өлкәләрендә уңышлы ҡулланыла.

256 ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялары, 17 патенты, 6 уҡыу әсбабы бар. Биш нейрохирургик технологияның авторы.

Резидент Сколково.

2015  йылда Рәсәйҙең VII  нейрохирургтар съезында Рәсәй Федерацияһы Нейрохирургтар ассоциацияһының почетлы ағзаһы итеп һайлана.

«Нейрохиругия» (Россия), «Вестник неврологии, психиатрии и нейрохирургии», «Сибирский научный медицинский журнал»  журналдыарының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Руководитель нейрохирургической клиники EMC профессор Алексей Леонидович Кривошапкин в гостях у программы «Наблюдатель» на телеканале «Культура» (неопр.).  facebook.com. Дата обращения 10 ноября 2019.
Ферштатер Герман Борисович

**Ферштатер Герман Борисович** (29 сентябрь 1933 йыл— 17 июнь 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, геология-минералогия фәндәре докторы, профессор, РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999).

## Биографияһы
1933 йылдың 29 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында Борис Осипович Ферштатер һәм Лия Еремеевна Шпильт ғаиләһендә тыуа. 1941 йылда ата-әсәһе һәм ҡустыһы Иосиф (1938) менән Свердловскийға эвакуациялана.

1957 йылда «инженер-геолог» һөнәре буйынса Свердловск тау институтын (хәҙер Урал дәүләт тау университеты) тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң геолог-съемщик булып эшләй, һуңынан СССР Геология министрлығының Магнитогорск-разведка партияһында баш геолог була (1960 йыл). 1963 йылда СССР Фәндәр академияһы Урал филиалының Геология һәм геохимия институты аспирантураһына уҡырға инә. Шунан алып бөтә эшмәкәрлеге ошо институт менән бәйле (хәҙер академик А. Н. Заварницкий исемендәге Геология һәм геохимия институты). 1966 йылда «Магнитогорск габбро-гранит интрузияһы» монографияһы буйынса — кандидатлыҡ , 1972 йылда — «Урал гранитоидтарының төп формация төрҙәре петрологияһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1963 йылдан — СССР Фәндәр академияһы Урал филиалының Геология һәм геохимия институтының петрология лабораторияһында аспирант, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1974—2003 йылдарҙа Герман Борисович петрология лабораторияһын етәкләй, 2003 йылдан шунда уҡ төп ғилми хеҙмәткәр була.

400-ҙән ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы. Уның хеҙмәттәре Магнитогорск районының магматик тоҡомдарына һәм тимер рудаһына, Джабык-Карагай массивы граниттарына, Сыростан массивы гранитоидтарына, Тараташ метаморфик комплексына, шулай уҡ Илмән тауҙары магматизмына, Кочкар районы магматизмына, метаморфизмына һәм алтын оруднениеһына бағышлана. Һуңғы тиҫтә йылдағы эшмәкәрлеге осоронда Уралдың гранитоид магматизмы үҙенсәлектәрен билдәләүсе төп петрогенетик процес булып торған күп этаплы надсубдукцион анатексистың генетик моделе эшләнә.

Г. Б. Ферштатер 1969 йылдан Рәсәй минералогия йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора, Рәсәйҙең ведомство-ара петрографик комитетының Урал комитеты петрография советы рәйесе, Геология һәм геохимия институтының диссертация советы рәйесе урынбаҫары, шулай уҡ «Литосфера» журналының баш мөхәррире урынбаҫары була.

2018 йылдың 17 июнендә Екатеринбургта вафат була.

**Һайланма монографиялары:**

* Магнитогорская габбро-гранитная интрузия. Свердловск: Изд-во ИГ УФАН. 1966. 123 с.
* Петрология главных интрузивных ассоциаций. М.: Наука. 1987. 263 с.
* Палеозойский интрузивный магматизм Среднего и Южного Урала. Екатеринбург, УрО РАН, 2013. 365 стр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ферштатер Герман Борисович
* Герман Борисович Ферштатер: К 70-летию со дня рождения
* К 80-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ ГЕРМАНА БОРИСОВИЧА ФЕРШТАТЕРА
* Герман Ферштатер: Уральские горы иногда… растут
Башкатов Сергей Александрович

**Башкатов Сергей Александрович** (5 апрель 1961 йыл) — ғалим-биохимик. Биология фәндәре докторы (1997), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2008), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2011).

## Биографияһы
Сергей Александрович Башкатов 1961 йылдың 5 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1983 йылда Башҡорт дәүләт университетын һуң Химия институтында эшләй башлай. 1991—1998 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт медицина университетының ғилми тикшеренеү үҙәге директоры, бер үк ваҡытта 1993—1998 йылдарҙа — лаборатория мөдире, 1995 йылдан алып Нефтехимия һәм катализ институтының лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 1998—2000 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт аграр университетының дөйөм биология, 2000 йылдан алып Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһының дөйөм психология кафедраһы мөдире, 2010 йылдан — уҡытыусы. 2013 йылдан — БДУ-ның биология факультеты деканы.

С. А. Башкатовтың фәнни эшмәкәрлеге кеше организмы адаптацияһы механизмдарында күҙәнәктәр араһындағы матрикс гетерополисахаридтарының ролен өйрәнеүгә, плацентар гликозаминогликандар нигеҙендә дарыу препараттары уйлап табыуға арналған.
140-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.

**Төп ғилми хеҙмәте:** Гликозаминогликаны в биохимических механизмах адаптации организма к некоторым физиологическим и патологическим состояниям. М., 2004 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* О биологическом факультете 
* Контактная информация
Байков Виталий Әнүәр улы

**Байков Виталий Әнүәр улы** (24 февраль 1955 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Виталий Әнүәр улы Байков 1955 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Туймазы районы Серафимовка ҡасабаһында тыуған.

1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1982 йылдан Өфө авиация институтында (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) эшләй, артабанғы йылдарҙа төрлө вазифалар биләй — инженер, аспирант, ассистент, өлкән ғилми хеҙмәткәр, профессор, 1998 йылдан башлап — математика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2005 йылдан алып «РН—УфаНИПИнефть» (хәҙер «РН-БашНИПИнефть») ЯСЙ-ла (ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институты) генераль директоры урынбаҫары булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре ҡыр теорияһы, һыҙыҡлы булмаған механикала тулҡын процестары һәм дифференциаль тигеҙләмәләрҙе төркөмләп анализлау менән бәйле. В. Ә. Байковтын Бҡатнашлығында математик физиканың һәм механиканың төрлө өлкәләрендә ҡулланылған дифференциаль тигеҙләмәләрҙе үҙгәртеүҙең яҡынлаштырылған төркөмдәре теорияһы уйлап табыла.

150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. «Вестник УГАТУ» журналы мөхәрриәте ағзаһы.

**Төп ғилми хеҙмәттәре:**

Методы возмущений в групповом анализе. М., 1991 (авторҙаш);
Уравнения математической физики. М.; Ижевск, 2003 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Селиванов Игорь Андреевич

**Селиванов Игорь Андреевич** (16 ноябрь 1938 йыл — 13 ноябрь 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор. Металлургия производствоһында автоматлаштырылған системалар өлкәһе белгесе.

## Биографияһы
1938 йылдың 16 ноябрендә Кемерово өлкәһенең Анжеро-Судженск ҡалаһында тыуа.

### Белеме
1961 йылда «Прокат производствоһын автоматлаштырыу» һөнәре буйынса Магнитогорск тау-металлургия институтын (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) тамалай. 1968 йылда Мәскәү энергетика институтында — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1988 йылда ошо уҡ юғары уҡыу йортонда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1989 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.

### Эшмәкәрлеге
МТМИ тамамлағандан һуң, 1961 йылдан алып, шул уҡ юғары уҡыу йортонда ассистент була, һуңынан «Теоретик һәм дөйөм электротехника» (1971 йыл) секцияһын етәкләй; 1976—2012 йылдарҙа «Дөйөм һәм махсус электромеханика» кафедраһы мөдире (1987 йылда кафедра «Электротехника һәм сәнәғәт электроникаһы» итеп үҙгәртелә, хәҙер — «Электроника һәм микроэлектроника кафедраһы»). 1988 йылдан Игорь Андреевич — энергетика факультеты деканы, 1990 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1995—2005 йылдарҙа беренсе проректор була. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе кәңәшсеһе.

Ғалимдың һәм ул етәкләгән ижади төркөмдөң тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре Магнитогорск металлургия комбинаты (ММК) һәм илдең башҡа иң эре металлургия предприятиеларына индерелә. 1988 йылда ул МТМИ яңы һөнәр белгестәре — «Сәнәғәт электроникаһы» инженерҙарын әҙерләп сығара. 1996 йылда Селиванов ММК АСУ үҙәге менән МДТУ араһында телекоммуникация сараларын модернизациялау өлкәһендә хеҙмәттәшлек программаһын етәкләй. 2003 йылда уның етәкселегендә «Электротехник комплекстар һәм системалар» ғилми һөнәре буйынса кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау советы асыла. Уның етәкселегендә 20-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.

Шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — төбәк-ара «Ватан фәнен тергеҙеү өсөн» йәмәғәт хәрәкәтенең Магнитогорск бүлексәһен (МагОтд ДЗВОН), Магнитогорскийҙа Мәғлүмәт йәмғиәтен үҫтереү өсөн хеҙмәттәшлекте (ПРИОРА-Магнит) ойоштороуҙа һәм уларҙың эшендә ҡатнаша.

2012 йылдың 13 ноябрендә Магнитогорск ҡалаһында вафат була. Ҡаланың һул яҡ ярындағы зыяратта ҡатыны эргәһендә ерләнә.

## Ғилми эшмәкәрлеге
260-тан ашыу фәнни эш, шулай уҡ 35 уйлап табыу таныҡлығы һәм Германияла, Бельгияла, Японияла бирелгән 5 патент авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы.
* «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме.

Игорь Андреевич Селиванов йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
* Магнитогорцы увековечили память о земляках 
* Памяти учителя
* Селиванов Игорь Андреевич
Каминская-Дульская Елизавета Ивановна

**Каминская-Дульская Елизавета Ивановна ** (29 апрель 1899 йыл — 28 февраль 1995 йыл) — СССР ғалимы, геология-минералогия фәндәре кандидаты, профессор.

Урал тимер мәғдән ятҡылыҡтары геологияһы өлкәһендә ҙур белгес була. Магнитогорск металлургия комбинаты (ММК) тимер мәғдәне базаһының геологик өйрәнелеүенә ҙур өлөш индерә.

## Биографияһы
Елизавета Ивановна Каминская-Дульская 1899 йылдың 16 апрелендә (яңы стиль буйынса 29 апрель) Томск ҡалаһында тыуа.

1927 йылда Себер технология институтының тау технология факультетын (хәҙерге Томск политехник университеты) геология, геохимияһы һәм кристалл химияһы һөнәре буйынса тамамлай. 1947 йылда Мәскәү дәүләт университетында «Процессы минералообразования в контактово-метаморфизованной зоне горы Магнитной» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Минералогия һәм геология кафедраһы буйынса 1963 йылда профессор-ғалим исемен раҫлай. Ғалим булараҡ формалашыуына А. Н. Заварицкий, Д. С. Коржинскийҙар ҙур йоғонто яһай.

Е. И. Каминская-Дульская Магнитогорск ҡатын-ҡыҙҙары араһында иң беренсе булып кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай; шулай уҡ профессор дәрәжәһен алған беренсе ҡатын-ҡыҙ була.

### Эшмәкәрлеге
Юғары уҡыу йортон тамамлап, Себерҙә һәм Уралда тимер мәғдәнен разведкалау менән шөғөлләнә. 1934 йылда Магнитогорск металлургия комбинатының тау идаралғы саҡырыуы буйынса геолог ире Фаддем Фаддеевич Дульский (1900—1965) менән Магнитогорск ҡалаһына килә, бында петрограф өлкән геолог, деталле разведкалау цехының төп геологы булып эшләй. 1937 йылда Мәскәүҙә XVII халыҡ-ара геологик конгреста ҡатнаша.

1938 йылда Каминская ММК-ның геология идаралығындағы геология музейын ойоштороуҙа ҡатнаша. Был музейҙа Магнит тауының барлыҡ мәғдән төрҙәре һәм минералдары тәҡдим ителә. Бөйөк ватан һуғышы ваҡытында, 1942 йылда, ул цехтың техник етәксеһе, артабан өлкән һәм баш геологы булып тәғәйенләнә. Елизавета Ивановна Магнит тауы һәм Кесе Куйбас тауҙары ятҡылыҡтарын разведкалау менән етәкселек итә. Тикшеренеү эштәре һөҙөмтәһе нигеҙендә диссертацияһын яҙа.

Елизавета Ивановна Каминская-Дульская ире менән бергә Магнитогорск тау-металлургия институтына (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) геология һәм минералогия фәндәрен уҡытырға саҡырыла. Ул 1954 йылдан 1970 йылға тиклем доцент булып эшләй, һуңынан геология кафедраһы профессоры. Уның ҡатнашлығында институтта петрография һәм минералогия лабораторияһы һәм файҙалы ҡаҙылмаларҙың минералогия һәм геология кабинеты булдырыла. Уның уҡыусылары араһында техник фәндәр докторы, профессор Г. Б Ферштатер һәм бер нисә техник фәндәр кандидаты бар. Бер нисә ғилми хеҙмәт авторы була, шул иҫәптән ике монография: «Генетическая связь руд с магматическими и метаморфическими породами на железорудном месторождении горы Малый Куйбас» һәм «Железорудные месторождения Магнитогорского района» авторы.

Елизавета Ивановна 1970 йылда пенсияға сыға. 1995 йылдың 28 февралендә Ригала вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почет Билдәһе» ордены
* миҙалдар 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы

**Ғатауллин Раил Рәфҡәт улы** (3 март 1959 йыл) — ғалим-химик. 1987 йылдан Өфөләге Органик химия институты хеҙмәткәре, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Химия фәндәре докторы (2004), профессор (2006).

## Биографияһы
Раил Рәфҡәт улы Ғатауллин Башҡорт АССР‑ының Ҡыйғы районы Арыҫлан ауылында тыуған. 1985 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Шул уҡ йылда «Химпром» етештереү берекмәһенә эшкә бара. 1986 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтына күсә. 1987 йылда — Органик химия институтында хеҙмәткәр, 2004 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр.

Фәнни эштәре биологик активлыҡҡа эйә азотлы яңы гетероциклик берләшмәләр алыу ысулдарын тикшереүгә һәм эшләүгә арналған. 170‑тән ашыу ғилми хеҙмәт һәм алты уйлап табыу авторы.

## Хеҙмәттәре
* Циклофункционализация 2‑алкениланилинов //Панорама современной химии. Современный органический синтез: сб.обзорных статей. М., 2003 (авторҙаш);
* Успехи в синтезе циклоалка[b]индолов //Журнал органической химии. 2013. Т.49. Вып. 2.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* https://new-disser.ru/_avtoreferats/01002636824.pdf 

## Һылтанмалар
*
Сабитов Хәй Сабит улы

**Сабитов Хәй Сабит улы** (15 сентябрь 1915 йыл, Яңы Ҡанысар ауылы, Мамадышский өйәҙе, Ҡазан губернаһы, Рәсәй империяһы — 24 декабрь 1993 йыл, Ижевск, Удмурт Республикаһы) — удмурт совет йырҙар яҙыусы шағиры (татар сығышлы), радиожурналист. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы(1964). УАССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965).

## Биографияһы
Хәй Сабит улы Сабитов 1915 йылдың 15 сентябрендә Яңы Ҡанысар ауылында (хәҙер — Татарстандың Күкмор районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1930 йылда Ҡазан финанс-иҡтисад техникумын тамамлай һәм Ижевскиға килә. Бында Сабитов урындағы Дәүләт банкында кредит инспекторы булып эшләй. 1943 йылда Удмурт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай, 2-се курста уҡыған саҡтан алып урындағы радиола яңылыҡтар дикторы булып эшләй — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарынан килгән хәбәрҙәрҙе удмурт телендә уҡый..

1950 йылда Удмурт АССР-Ы Яҙыусылар союзы тәҡдиме менән М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтына уҡырға инә, уны тамамлағас, ҡайтып Ижевскиға ҡайта һәм радиола әҙәби-драматик тапшырыуҙарҙың мөхәррире булып эшләй. 1964 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп алына. Бер йылдан һуң уңышлы эштәре өсөнуға «УАССР Атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеме бирелә.

## Ижады
Хәй Сабитовтың тәүге шиғыры «улон Шудо» (с удм.  — «Бәхетле тормош») 1938 йылда Удмурт АССР-ы Яҙыусылар союзының «Сүкеш» журналында баҫылып сыға. Һуңыраҡ Удмуртияның билдәле композиторҙары менән берлектә 100-гә яҡын йыр яҙа, халыҡ араһында уның шаян йырҙары «Паймод, эке» (с удм.  — «Ну и удивишься, брат»), «Вождэ эн вай» (с удм.  — «Не исердись»), «Эсьмаса» (с удм.  — «Даже») һәм башҡалар ысын танылыу ала

1975 йылда «Яратӥсько» (с удм.  — «Лбюлю») Гшиғырҙар йыйынтығы өсөн Сабитов УАССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.

Сабитов милли шиғриәттә яңы жанрға нигеҙ һалыусы тип һанала — уның ҡәләме аҫтынан «веноксонетов» тип аталған 15 әҫәре баҫылып сыға, унда артабанғы һәр шиғыр юлыалдағы шиғыр юлынан башлана, ә һуңғы юлы алдағы барлыҡ юлдарҙы ла «онотмай».

## Библиография
**Йыр һәм шиғырҙар йыйынтыҡтары:**

* Әммә Кылбуръес кырӟанъес (1953)
* Кырӟанъесы тыныд: Кылбуръес (1962)
* Арган кырӟа: Кылбуръес әммә кырӟанъес (1971)
* Яратӥсько: кырӟанъес әммә Кылбуръес (1975)
* Улон — кырӟан: Кылбуръес (1985)

**Сонеттар, йырҙар һәм шиғырҙар йыйынтығы:**

* Радость: Венок сонетов, стихи и песни (1973)

**Балалар өсөн поэмалары:**

* Куноын (1967)
* Даур гырлы (1981)

**Шиғырҙар тәржемәһе:**

* Джалиль М. Кылбуръёс (перевод с тат., 1960)
* Тукай Г. Нылпиослы кылбуръёс (перевод с тат., 1963)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Удмуртская Республика. Культура и искусство: Энциклопедия / гл. ред. А. Е. Загребин. — Ижевск : Удмуртский институт истории, языка и литературы УрО РАН, 2012. — С. 403. — 540 с. — 300 экз. — .
* 

## Һылтанмалар
*
Румянцев Василий Егорович

**Румянцев Василий Егорович** (1822—1897) — рәсәй археологы, библиограф.

## Биографияһы
Румянцев Василий Егорович 1822 йылда тыуған. Мәскәү дини семинарияһы курстарын тамамлаған. 1842 йылда Мәскәү рухи академияһына уҡырға инә һәм уны тамамлағанда дини тәғлимәт кандидаты дәрәжәһен алып 1846 йылда дин кандидаты дәрәжәһендә тамамлай.

Румянцев Василий Егорович Мәскәү синод типографияһының инспекторы булып эшләй. Ул Мәғлүмәт палатаһын ғәмәлдә ҡалдырыуҙы яҡлай һәм үҙенең бөтә көсөн был палатаны реставрациялауҙы үҙ өҫтөнә ала, боронғо китаптарҙы тәртипкә килтерә, уларҙы иҫәпкә ҡуя һәм типография архивын да ойоштора. Румянцев Василий Егорович Мәскәү археология йәмғиәтенең секретары, һуңынан йәмғиәт рәйесе ярҙамсыһы һәм йәмғиәттең ун томлыҡ «Хеҙмәт» китабының мөхәррире булып тора. Ул И. Е. Забелин менән бергә Мәскәү археология йәмғиәтен етәкләй. Был йәмғиәт элек протоиерей А. И. Виноградов тапҡан фресканы 1882 йылдың 6 июнендә XII быуаттағы грек эшенең ҡалдыҡтары тип таный.

Румянцев Василий Егоровичтың иғтибарға лайыҡ иң билдәле хеҙмәттәре һәм баҫмалары: «Боронғо матбуғат баҫмалары һарайында Мәскәү» (М., 1869), бик күп һүрәттәр менән; «Граверҙар һәм Мәскәү матбуғат ихатаһы тураһында» (1870); « Рәсәйҙә китап баҫҡанға тиклемге осорға ҡараған ҡомартҡылар йыйынтығы» (М., 1872 йылда, Уваров премияһына лайыҡ була); «Мәскәү археология йәмғиәтенең Берсеневка урамындағы йорто» (М., 1875); «аҡ Бөйөк Ростовтың Аҡ палатаһы» («Мәскәү археология йәмғиәтенең хеҙмәттәре», т. X), «Мәскәүҙең Успенский соборында яңы асылған фрескалар тураһында» (ib., т. IX), «XVII быуат башында Мәскәү Кремленең күренеше» (ib., т. XI) һәм башҡалар.

## Хеҙмәттәре исемлеге
* 
* 
* 
* Һәйкәл йыйынтығы, китап тиклем рәсәйҙә урынлашҡан / / Үҙгәртергә е. в. Румянцов. В. 1-Мәскәү: Моск. синод. тибы., 1872
* 
* Хәйерсе һүрәтенә менән монастыры һәм христос икона алдында уның образы / / [Соч.] Мәскәүҙә Е. В. Румянцов : Синод. тибы., 1887 — с. 5, л. 1 цв. ил. ; 31.

## Бүләктәре
* Уваровский премияһы 1872 йыл

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Румянцев, Василий Егорович/Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге
Ҡаев Фәрит Ғалихан улы

**Ҡаев Фәрит Ғалихан улы** (25 апрель 1955 йыл) — табип, хужалыҡ хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992). Мәсетле районының почётлы гражданы (2017), «Хеҙмәт ветераны» (2000), юғары категориялы табип (1992). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).

## Биографияһы
Фәрит Ғалихан улы Ҡаев 1955 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылында тыуған.

1972 йылда Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен, 1978 йылда Башҡорт медицина институтының (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университеты) дауалау факультетын тамамлаған.

1978—1979 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 1-се ҡала клиник дауаханаһында хирург булып эшләй.

1979 йылдан 1998 йылға тиклем Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ үҙәк дауаханаһында табип-хируг (1979—1980),  баш табиптың дауалау буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта табип-хирург (1980—1985), баш табип (1985—1996), табип-психиатр (1996—1998) булып эшләй.

1998—2012 йылдарҙа Мәсетле Балалар һәм ата-әсәләре өсөн республика пульмунология шифаханыһының баш табипы.

2012—2019 йылдарҙа Мәсетле районының «Ҡарағай» шифаханаһында баш табип булып эшләй.

Бер нисә саҡырылыш Мәсетле район Советы депутаты, ике саҡырылыш Мәсетле районы муниципаль район Советы рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992)
* «Хеҙмәт ветераны» (2000)
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (2011)
* Мәсетле районының почётлы гражданы (2017)
* Салауат Юлаев ордены (2019)

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Замечательные люди Башкортостана. Каев Фарит Галиханович
*
Фәритов Хәбир Салауат улы

**Фәритов Хәбир Салауат улы** ( йыл —  йыл) — педагог-методист. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
1913 йылдың 12 апрелендә  Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ҡыңғыр-Мәнәүез ауылында тыуған.

1937 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлаған.

1937 йылдан Баймаҡ районы Темәс башҡорт педагогия училищеһында уҡыта.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1985 йылда 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән.

1946 йылдан Күгәрсен районы Мораҡ башҡорт педагогия училищеһында уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире вазифаһын үтәй. Артабан Темәс башҡорт педагогия училищеһында эшләй, 1952—1953 йылдарҙа училищеның уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире була.

1953 йылдан Күгәрсен районы Мораҡ башҡорт урта мәктәбендә уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, ә 1955 йылдан директор вазифаларын башҡара.

1957—1974 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә эшләй:
* уҡытыу‑методик әҙәбиәт редакцияһы мөдире,
* 1963 йылдан — баш мөхәррир,
* 1971 йылдан — уҡытыу‑педагогик әҙәбиәт редакцияһы мөдире.

1997 йылдың 5 июлендә Өфө ҡалаһында вафат булған.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Педагогия училищелары һәм урта мәктәптәр өсөн башҡорт теле буйынса дәреслектәр, шул иҫәптән педучилищелар өсөн башҡорт теле дәреслегенең 1-се баҫмаһы авторы (1940 йыл, авторҙашы Ғ. Х. Ғүмәров), һәм уҡытыу‑методик әсбаптар авторы.

### Төп хеҙмәттәре
* *Фәритов X. һәм Ғүмәров Ғ.* Грамматика. Ч. I. Фонетика и морфология. Учебник для педучилищ. — Уфа:, Башкнигоиздат, 1940. — 153 с.
* *Фәритов X. һәм Ғүмәров Ғ.* Башҡорт теленең грамматикаһы. Изд. 2-е, испр. Под. ред. Дж. Киекбаева. Ч. I. Фонетика и морфология. Учебник для подучилищ. — Уфа: Башгосиздат, 1949. — 280 с.
* *Фәритов X. һәм Ғүмәров Ғ.* Башҡорт теле. Изд. 3-е, испр. и доп., ч. I. Лексика, фонетика и морфология. Учебник для педучилищ. — Уфа, Башкнигоиздат, 1953. — 252 с.
* *[[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Киекбаев Ж. F.]], Фәритов X. С., [[Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы|Ғәлләмов А. А.]]* Башҡорт теле дәреслеге (для 5—6 классов). Изд. 1-е. ч. 1, Фонетика и морфология. Под ред. Дж. Г. Киекбаева. — Уфа: Башкнигоиздат, 1964. — 264 с.
* *Киекбаев Ж. F., Фәритов X. С., Ғәлләмов А. А.* Башҡорт теле дәреслеге. Для 5—6 классов. Изд. 2-е, испр., ч. 1. Фонетика и морфология. Под ред. проф. Дж. Г. Киекбаева. — Уфа, 1965. — 256 с.
* *Киекбаев Ж. F., Ғәлләмов A. A., Фәритов X. C., [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Аҙнабаев Ә. M.]], [[Сәйетбатталов Ғәлей Ғәлей улы|Сәитбатталов F. F.]]* Башҡорт теле. Учебник для пед. училищ. — Уфа, 1968. — 411 с.
* *Ғәлләмов А. А., Фәритов Х. С.* V—VI кластарҙа башҡорт теле дәрестәре. «Башҡорт теле» дәреслегенә методик күрәһәтмә. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985. — 136 б.
* *[[Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы|Абдуллина Ф. Ф.]], Фәритов Х. С., Шарапов И. Ә.* Әсә теле : Дүрт йыллыҡ башл. мәкт. өсөнсө с-фы өсөн д-лек. — 5-се баҫма. — Өфө : Китап, 2004. — 168 б.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Соколова Нина Юрьевна

**Соколова Нина Юрьевна** (26 май 1916 йыл — 12 август 1995 йыл) — СССР һәм Рәсәй энтомологы һәм гидробиологы, сөсө һыу ятҡылыҡтарының бентосы һәм хирономидтар экологияһы белгесе, биология фәндәре докторы (1975), Мәскәү дәүләт университеты профессоры.

## Биографияһы
Нина Юрьевна Соколова 1916 йылдың 26 майында Мәскәүҙә тыуған. Уның атаһы Мәскәү университеты профессор-филолог, В. И. Ленин музейы директоры була. 1935 йылда Мәскәү университетына уҡырға инә. 1938 йылда Аҡ диңгеҙ буйында Константин Карлович Сент-Илер һәм Кирилл Александрович Воскресенский етәкселегендә практика үтә. Практикаһының бер маҡсаты булып Мәскәү дәүләт университетының диңгеҙ биологик станцияһына (хәҙер был МДУ-ның Аҡ диңгеҙ станцияһы) урын эҙләү тора. 1939—1940 йылдарҙа Зенкевич Лев Александрович етәкселегендә аспирантурала уҡый . 1939 йылда орнитолог Владимир Михайлович Модестовҡа кейәүгә сыға . 1941 йылда ул Карел фронтында һәләк була. Һуғыш йылдарында Соколова Мәскәү дәүләт университетында ассистент булып, һуңынан Владимир Владимирович Алпатов лабораториһында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй Был йылдарҙа бет һәм түшәк ҡандалаһын өйрәнә. 1945 йылда түшәк ҡандалаһы экологияһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Һуғыштан һуң Вениамин Иосифович Цалкинға иргә сыға. 1964 −1975 йылдарҙа СССР-ҙың Бөтә Союз гидробиологк йәмғиәтенең ғалим секретары була. 1973 йылда биология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Диссертация темаһы — «Экология донных беспозвоночных подмосковных водохранилищ». 1995 йылдың 12 авгусында вафат була.

## Фәнни ҡаҙаныштары
Һыу һаҡлағыстар төбөнөң фаунаһын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Камышин-Сталинград, Учинский һәм Рыбинск һыуһаҡлағыстарын тикшереүҙә һәм Мәскәү йылғаһы һәм Үрге Волга һыуһаҡлағыс бассейнын һыу менән тәьмин итеүҙе тикшереүҙә ҡатнаша. 1980 йылдарҙа ЮНЕСКО-ның хирономидтарҙың модель төрҙәрен өйрәнеү буйынса «Кеше һәм биосфера» программаһын етәкләй. Был программаны тормошҡа ашырыу һөҙөмтәһе Соколова редакцияһы аҫтында «Мотыль-кы *plumosus Chironomus* L. (Diptera, Chironomidae), систематикаһы, морфологияһы, экологияһы һәм продукция» монографияһында дөйөмләштереп баҫыла.

Бик күп конференциялар, симпозиумдар һәм съездарҙы ойоштороу комитеты ағзаһы була. Конгресс сиктәрендә xiii халыҡ-ара симпозиумының ойоштороу буйынса 1968 йылда Мәскәүҙә XIII Халыҡ-ара энтомологтар конгресында Соколова етәкселегендә хирономидтар буйынса симпозиум ойошторола. Соколова етәкселегендә 12 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Билдәле уҡыусылары араһында Зинченко Татьяна Дмитриева бар

Соколова хөрмәтенә хирномидтарҙың *sokolovae Psectrocladius* Zelentzov et Makarchenko төрөн атайҙар, 1988.

Педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Мәскәү дәүләт университетында студенттар өсөн спецкурстар һәм практика алып бара. Иваново дәүләт университетында лекциялар курсын уҡый.

Халыҡ-ара лимнологтар ассоциацияһы ағзаһы була.

## Баҫмалары
150-нән ашыу фәнни эш нәшер иткән, шул иҫәптән

* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Корж Павел Диомидович

**Корж Павел Диомидович** (14 декабрь (27 декабрь) 1904 йыл — 19 февраль 1968 йыл) — СССР ғалимы, 1931—1968 йылдарҙа хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1934 йылдан — физика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1947), профессор (1960). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

100-ҙән ашыу фәнни эш авторы. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — металдарҙа, иретмәләрҙә, мәғдәндәрҙәге айырым элементтарҙы контролдә тотоу һәм физик анализлау ысулдарын эшләү.

## Биографияһы
Павел Диомидович Корж 1904 йылдың 14 декабрендә (яңы стиль буйынса йылдың 27 декабре) Нежин губернаһының Чернигов ҡалаһында тыуа.

### Белеме
Киевта 1929 йылда Киев физика-математика институтын (хәҙер Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты) «физика-математика фәндәре уҡытыусыһы» һөнәрен алып тамамлай. 1946 йылда Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтында (хәҙер МИСиС Милли тикшеренеү технология университеты) «Поведение термоэлектродвижущей силы некоторых сплавов» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 1947 йылда техник фәндәр кандидаты дәрәжәһен ала. 1960 йылда П. Д. Корж Магнитогорск тау-металлургия институтының (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) физика кафедраһы профессоры дәрәжәһендә раҫлана.

### Эшмәкәрлеге
1931 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтының физика кафедраһына эшкә килә. 1932—1933 йылдарҙа физика уҡытыусыһы булып эшләй, 1934 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем физика кафедраһының мөдире була. 1935 йылда юғары уҡыу йорттарының фәнни хеҙмәткәрҙәре секцияһы етәксеһе, 1937 йылда — урындағы профсоз комитеты рәйесе була. 1947—1955 йылдарҙа металлургия факультетының деканы. Шулай уҡ уҡытыу бүлеге етәксеһе, ошо юғары уҡыу йортонда уҡытыу һәм ғилми эштәр буйынса проректор булып эшләй.

Ғалим үткәргән тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә, уның тарафынан спектраль анализдың принципиаль яңы ысулдары тәҡдим ителә. Павел Корж исеме менән яңы эффектив анализлау — термоэлектрик анализлау ысулы бәйле. Тормошоноң һуңғы йылдары нда ул үҙе етәкләгән кафедрала коллегалары менән мәғдәнде байыҡтырыу һәм агломерациялау процесын контролдә тотоуҙа радиометрик анализлау ысулын ҡулланыуҙы эшкәртеү менән шөғөлләнә. СССР Фәндәр Академияһының Урал филиалы спектроскопия буйынса комиссия ағзаһы булып тора. Ғалимдарҙың плеядаһын тәрбиәләгән, улар араһында К. З. Финкин, Л. М. Велюс, А П. Шадрунова, Ю П. Кочкин, М. Н. Штутман һәм башҡалар бар.

Магнитогорск ҡалаһында 1968 йылдың 19 февралендә вафат була. Ҡаланың Уң яҡ яр буйы зыяратында ерләнгән. Һуңыраҡ уның менән йәнәш МГМИ-нда уҡытыусы булып эшләгән ҡатыны Салтун Вероника Александровна (1906—1990) ла ерләнә.

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән, шул иҫәптән «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

Рәсәй дәүләт иҡтисад архивында П. Д Корж тураһындағы документтар бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
* ИСТОРИЯ МАГНИТОГОРСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО ТЕХНИЧЕСКОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМ. Г. И. НОСОВА: 1930-е ГОДЫ
Катаев Олег Александрович

**Катаев Олег Александрович** (25 ноябрь 1923 йыл, Харьков — 11 август 2006 йыл, Санкт-Петербург) — СССР һәм Рәсәй энтомологы, биология фәндәре докторы, профессор, урман энтомологияһы белгесе.

## Биографияһы
Харьковта 1923 йылдың 25 ноябрендә тыуа. 1930-сы йылдарҙа Кировта йәшәй. 1941 йылда Брянск урман техник институтына уҡырға инә, институт һығыш ваҡытында Киров ҡалаһына эвакуацияланған була. 1943 йылдан алып Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғансы бомбардировка авиация ғәскәрҙәре сафында һуғыша. 1948 йылда Ленинград урман техник академияһында уҡыуын тамамлай. Диплом эше һыбашҡыны (смолевка еловая) тикшереүгә арналған була. 1948 йылда аспирантураға уҡырға инә. Катаев Римский-Корсаков Михаил Николаевич (1873—1951) етәкселегендә уҡый башлай, ә инде 1952 йылдаПавел Николаевич Тальман етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Эшенең темаһы булып «Вторичные вредители хвойных древостоев Калининградской области и меры борьбы с ними» тора. Диссертацияһын яҡлағандан һуң, ғүмеренең аҙағына тиклем Урман техник академияһында эшләй, 10 йылдан ашыу урман хужалығы факультетының деканы була. 1983 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм уға профессор дәрәжәһе бирелә. 2006 йылдың 11 авгусында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Катаевтың ғилми тикшеренеүҙәре урман энтомологияһы бәйле. Ул урмандарҙың ҡороуы проблемаларын хәл итеүгә ҙур өлөш индерә һәм ибының ғәйеплеһе урман ҡабыҡ ҡуңыҙы икәнен асыҡлай. Ылыҫлы орлоҡ әҙерләү һәм һаҡлау ысулдарын камиллаштыра, бөжәктәрҙең, ҡоротҡостарҙың һанын иҫәпләү ысулы менән урмандарҙы һаҡлау ысулын таба. СССР-ҙың төрлө төбәктәренә бик күп экспедициялар ойоштора.

## Педагогик һәм ойоштороу эшмәкәрлеге
Катаев етәкселегендә 17 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Ул урман энтомолгияһы һәм урмандарҙы һаҡлау буйынса уҡытыу пландары һәм стандарттарын төҙөй. Ул бер нисә киң ҡулланылған уҡыу әсбаптарын яҙған.

Бер нисә ғилми журналдарҙың редколлегияһы составына инә. Оҙайлы ваҡыт Фәндәр Академияһының Зоология институты һәм Мәскәү дәүләт урман университетының энтомология буйынса идаралығы ҡарамағындағы диссертация советы составына инә. 1997 йылда Русэнтомология йәмғиәтенең почетлы ағзаһы итеп һайлана, ә 1989 йылда йәмғиәттең вице-президенты була. Күп һанлы Ватан һәм халыҡ-ара конференциялары нда ҡатнаша.

## Хәтер
2007 йылдан алып йыл һайын Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты һәм Рус энтомологя йәмғиәте «О. А. Катаев хөрмәтенә уҡыуҙар» үткәрә.

## Һайланма әҫәрҙәре
120-гә яҡын публикациялар, дәреслек һәм монографиялар авторы, , шул иҫәптән

### Китаптары
* 
* 
* 
* 
* 

### Мәҡәләләре
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Мардынский Юрий Станиславович

**Мардынский Юрий Станиславович** (16 июль 1936) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-радиологы, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты  (1997), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).

## Фәнни эшмәкәрлеге
1936 йылдың 16 июлендә  Читала тыуған.

1960 йылда  Иркутск дәүләт медицина институтын тамамлай, 1962 йылда  «радиология» һөнәре буйынса клиник ординатураны  һәм 1965 йылда ошо уҡ һөнәр буйынса  Мәскәү ғилми-тикшеренеү  рентгенорадиология институты янында  аспирантураны тамамлай.

1965 йылдан алып әлеге көнгә тиклем   Медицина радиология фәнни үҙәгендә эшләй, кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып дистанциялы  нур терапияһы отделениеһының мөдиренә тиклем юл үтә, әлеге ваҡытта нур терапияһы бүлегенең мөдире булып эшләй.

1967 йылда «Лучевая терапия гигантоклеточных опухолей костей» темаһына  кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1978 йылда  «Мегавольтная лучевая терапия рака мочевого пузыря». темаһына докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.

1989 йылда  профессор дәрәжәһе бирелә.

1997 йылда  Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана

2014 йылда  Рәсәй Фәндәр академияһының  ағза-корреспонденты була

## Наградалары
Радиотерапия һәм радиология өлкәһе белгесе.

Уның етәкселегендә нейтрон, берләшкән гамма-нейтрон, терморадиотерапия, берләшкән гамма-дистанция һәм контакт терапияһы эксперименталь-клиник тәжрибәһе әҙерләнә һәм дөйөмләштерелә. Был тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәһе күп мәҡәләләрҙә, докладтарҙа, монографияларҙа һәм ҡулланмаларҙа сағыла.

Шулай уҡ  нур терапияһы ысулын оптималләштереүҙең  арауыҡ-ваҡыт  проблемаһы,   андрон терапияһының яңы технологияларын әҙерләү проблемалары менән бәйле өлкәлә тикшеренеүҙәр алып бара.

450-нән ашыу ғилми баҫма авторы, шул иҫәптән 11 монография, 2 ҡулланма  һәм 12 уйлап табыу патенты бар.

Уның етәкселегендә 11 докторлыҡ һәм  20 кандидатлыҡ  диссертациялары яҡлана.

## Наградалары

* Почет Ордены (2007)
* Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премиялары (төркөм составында, 2007 йыл өсөн) — бер эш «Яман шештә нур терапияһының һөҙөмтәлелеген арттырыуҙа радиомодификаторҙар  төп ысул (клиник- эксперименталь тикшеренеүҙәр)»
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996)
* «Владимир Ильич Лениндың  тыуыуына 100 йыллыҡ айҡанлы» миҙалы
* Халыҡ  хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең 2 миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Юрий Мардынский: вперёд сочетанными методами (неопра.).   atominfo.ba.  13 ноябрь датаһы 2019 мөрәжәғәте.