open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғази

**Ғази** () — үҙ теләге менән (ихтыяри) ғәскәри хеҙмәткә килгән ирекле һуғышсылар, улар динде, дөрөҫлөктө һәм ғәҙеллекте яҡлау маҡсаты ҡуя . Был төшөнсә мосолман сығанаҡтарында  X—XI быуаттарҙан осрай.*Ғазауат* термины ошо һүҙҙән барлыҡҡа килгән .

## Этимологияһы
**Ғази** (шулай уҡ иҫкесә *ҡази* йәки *ғазый*; ; Иберияла — разия; ; ғәрәпсә «ғаза» — һуғышыу) — башта урта быуаттарҙа был  термин ихтыяри һуғышсы тигәнде аңлатҡан, улар Хәлифәт барлыҡҡа килгән осорҙа кафырҙарҙың йәшәгән урындарына (тәү сиратта рим-византия һәм фарсы төбәктәренә) һөжүм итеп торған. Ваҡыт үтеү менән баш күтәреүселәр барыһы ла, хатта хәлифә ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәшкәндәре лә үҙҙәрен шулай атай башлаған.

Ғазиҙар XI—XV быуаттарҙа византия- сәлжүк һуғышы һәм византия- ғосман империяһы һуғышы осоронда ҙур билдәлелек ала һәм тарихи әһәмиәткә эйә була . Испанияның христиан Реконкистаһына көньяҡҡа сығырға бирмәй көрәшкән  разия  тип аталған мосолман яугирҙары хәрәкәте бик билдәле түгел.

Исламға тиклем үк әле бәҙәүи ғәрәптәрҙә «ġazwah» () тип аталған ҙур булмаған баҫҡынсылыҡтар булып торған, улар туранан-тура һуғышҡа инмәгән, ә мал алып киткән. Быны ҡайһы бер шәрҡиәтселәр  «барымта» менән дә сағыштыра.

*Уильям Монтгомери Уотт*  Мөхәммәт с.ғ.с. иһә ошо үҙ-ара барған һуғыштарҙыИслам өсөн  файҙалы яҡҡа борған тип һанай. Уныңса Бәҙер һуғышы ошоноң сағылышы.

## Тарихынан
Ғазиҙарҙың тормошо-көнкүрешен бик үҙенсәлекле булған. Ғазилыҡҡа , ғәҙәттә, ярлы ғаиләләрҙән, күсмә халыҡтарҙан (төркиҙәр һәм  берберҙар) , бөлгөнлөккә төшкән крәҫтиәндәрҙән, һөнәрселәрҙән һәм Хәлифәт ғәскәренән ҡасҡан егеттәр  барған. Ғазиҙар һыбай йөрөүҙә  дан ҡаҙанған,талымһыҙлығы, ашҡынып тороуы,  дошманға аяуһыҙлығы, тәүәккәллек һәм төркөмдә эшләй белеүҙәре менән танылған.

XI быуатта ғәрәп, фарсы һәм  солтаны ғәскәрендә төрөк ғазиҙары  хеҙмәт итә башлай, улар Рим империяһына һәм тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы көрәш алып бара. Монголдар ҡыҫымы аҫтында Алғы Азия илдәренә төркиҙәр миграцияһы көсәйә, шуға күрә урындағы йәмғиәттең айырылғыһыҙ өлөшө булып әүерелә.

Ғазиҙар ғазауаттар менән грек империяһы биләмәләренә төньяҡҡа ныҡлы үтеп инә башлай.  XIV быуат башына ғазиҙар империяның бөтә инфраструктураһын юҡҡа сығара,  сөнки төп ауыл хужалығы бөтә төбәктәре, шул иҫәптән Меандр үҙәне  башҡаса баш ҡалаға буйһонмай.

Ғосман  империяһы яулап алыуҙары туҡтағас,  ғазиҙар әкренләп  башыбоҙоҡ (башибузук) тигән яңы социаль синыфҡа  күсә бара. Улар урындағы  христиан халыҡтарының ҡотон алып тора. Янычарҙар  солтандың даими ғәскәрен тәшкил итә.

## "Ғази" һүҙе башҡорт телендә
* Мосолман булараҡ, башҡорт халҡында ла "ғази" төшөнсәһе ҡулланылған. Башлыса был һүҙ дини китаптарҙа ҡулланылған. Ул һуғышсы ғына түгел, еңеүсе һуғышсы мәғәнәһендә булған 

* Ғази (Ғәзи) - ир-ат исеме. Еңеүсе, көрәшсе тигән мәғәнә һалынған 
*Өфө янындағы хәҙерге Чесноковка биҫтәһе биләмәһендә Хажи (Ғази, Ази) мәсете  () — 1736 йылға тиклем тарихи Башҡортостан ерҙәрендә төп йәмиғ (йома) мәсете  булған.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Нәсибаш ауыл советы (Салауат районы)

**Нәсибаш ауыл советы** — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек . 

Административ үҙәге — Нәсибаш ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ғөләмә

**Ғөләмә** ( — күплектәге һүҙ: «уҡымышлылар, ғалимдар»; берлектә —  — *ғалим*) йәки **ғалимдар** — Исламды  теоретик йәһәттән дә, ғәмәли яҡтан да яҡшы белгән абруйлы дин белгестәренең дөйөмләштерелгән атамаһы.

## Тарихынан
Ғөләмә тип аталыу хоҡуғы биреү тураһында Ҡөрьән белгестәре, факиһтар һәм башҡа уҡымышлылар һәр саҡ бәхәскә инеп торғандар.Ғөләмә
фәйләсуфтарға һәм суфыйҙарға ҡаршы ҡуйып ҡаралған. Улар һөнәри шөғөлдәре, йәшәгән урындары, мәҙһәбтәре һәм башҡалар  буйынса бүленешкән.Был берләшмәләрҙең әммә аныҡ ойошторолған формалары булмаған. Тик XVI быуаттан ғөләмәләр берҙәм социаль көскә әүерелә башлай.  Был Ғосман империяһы йөҙөндәге сөнни Исламды шиғыйлыҡты рәсми дин тип иғлан иткән Сәфәүиҙәр Иран араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡҡа ҡырҡа булышлыҡ итә.

Иранда әкренләп рәсми рухани эшмәкәрҙәр  иерархияһы  (мөжтәһидтәрҙән муллаларға тиклем) барлыҡҡа килә, уларҙы дөйөмләштереп йыш ҡына ғөләмә тип атағандар. 

Ғосман империяһында ғөләмәләрҙең рәсми башлығы дәрәжәһе индерелә, ул Истанбул ҡалаһының мөфтөйө була һәм  Шәйех-үл-Ислам дәрәжәһе йөрөтә.

Мосолман дәүләттәре көсһөҙләнгән яңы шарттарҙа  ғөләмә берләшмәләренең әһәмиәте арта, улар ҡайһы бер илдәрҙә юл башлап йөрөүсе көскә әүерелә. Әммә ҡайһы бер мосолман илдәрендә социаль тормош  һәм мәғарифтың секуляризацияһы  ғөләмәләрҙең социаль бнигеҙе тарая.   Был төрлөлөк шарттарҙа ғөләмәләрҙең социаль көс булараҡ тотҡан урындары төрлө кимәлдә булып сыға.

## Ғөләмә башҡорт телендә
Ғәрәп телендә *ғөләмә* һүҙе күплек исем булыуға ҡарамаҫтан, башҡорт телендә уға күплек ялғауы ҡушылыусан, сөнки яңғыҙлыҡ исем булып ҡабул ителә: 
 .Башҡорт телендә "ғөләмә" һүҙе диндәге уҡымышлылар, ғалимдар ғына түгел, ғөмүмән, дин әһелдәренә ҡарата ла ҡулланыла.

## Күренекле башҡорт дин әһелдәре

Ризаитдин Фәхретдинов (*Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов*; 1859—1936) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин ғалимы. Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе булған (1923—1936). Дин белеме йәһәтенән абруйлылығы хаҡында уның 1926 йылда *Бөтә донъя мосолмандарының конгресы*нда Бөтә Рәсәй мосолмандары делегацияһы етәксеһе булараҡ ҡатнашып, унда конгресс президиумының рәйес урынбаҫары итеп һайланыуы ла күпте һөйләй.

Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы  (*Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл*, *Зәйнулла-ишан*; 20 март 1833 — 2 февраль 1917) — башҡорт дин әһеле, ишан, йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғрифәтсе.

## Әҙәбиәт
* 

## Шулай уҡ ҡара
* Алимов

## Һылтанмалар
* Ценность алимов
*Ottoman Ulema, Turkish Republic: Agents of Change and Guardians of Tradition

## Иҫкәрмәләр
Атарша ауыл Советы (Балаҡатай районы)

**Атарша ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.

## Тарихы
БАССР Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 22 мартындағы «Балаҡатай районы составында Атарша ауыл Советын ойоштороу тураһында» тигән Указына ярашлы ойошторолған. Унда түбәндәгесә әйтелгән :
Президиум Верховного Совета Башкирской АССР постановляет:
Образовать в составе Белокатайского района Атаршинский сельсовет с центром в поселке Атаршинской фермы совхоза.
Включить в состав Атаршинского сельсовета населенные пункты Атаршинской фермы совхоза, Красный Муравей, Сосновка, Ураковской фермы совхоза, исключив их из Майгазинского сельсовета Белокатайского района.

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Ғиләжев Илшат Фәрит улы

**Ғиләжев Илшат Фәрит улы** (1 ғинуар 1960 йыл — 6 март 2022 йыл) — скульптор, ҡулдан сүкеү оҫтаһы. 1997 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдары союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012).

## Биографияһы
Илшат Фәрит улы Ғиләжев 1960 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Янбай ауылында тыуған.

Әрме хеҙмәтен ГДР-ҙа үтә. Совет ғәскәрҙәренең Германиялағы төркөмөндә танк дивизияһының айырым разведка батальонында хеҙмәт итә.

1985 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетын тамамлағандан һуң Нефтекамала рәсем уҡытыусыһы булып эшләй.

Скульптор булараҡ, металл (ҡара металл, алюминий һәм бронза); боҙ менән эшләй. Уның «Скрипкалы ҡыҙ» тип аталған диплом эше лә металл-алюминийҙан башҡарыла.

1997 йылдан «Мираҫ» ижади төркөмө ағзаһы.

Ижадсы 2022 йылдың 6 мартында Нефтекама ҡалаһында вафат булды, тыуған ауылында ерләнде.

## Ижади эштәре
* Нефтекамалағы Еңеү һалдаты һәйкәле.
* «Киләсәк тауышы», «Скрипкалы ҡыҙ» скульптуралары. Боҙ ҡаласыҡтары.
Скульпторҙың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Нефтекама картиналар галереяһында, «Мираҫ» (Нефтекама) картиналар галереяһында, Ғабдулла Ғәлиевтың (Батырша) мемориаль йорт-музейында һаҡлана.

## Күргәҙмәләре
Ғиләжев Илшат Фәрит улы 1985 йылдан республика, зона, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы.
* Салауат Юлаевтың һәм уның арҡаҙаштарына, уларҙың ҡаһарманлығына арналған иң яҡшы һынлы сәнғәт әҫәрҙәренә республика күргәҙмә-конкурсының (2004; Өфө) «Скульптура» номинацияһы дипломанты (III дәрәжә диплом һәм премия).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.shrb.ru/sculpture/gilazov.htm
* https://web.archive.org/web/20140319095846/http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=9840
* https://web.archive.org/web/20140319091049/http://v-gorode-n.ru/article/a-22.html
* https://web.archive.org/web/20140319090233/http://cttd.neftekamsk.ru/tvorchestvo.html
Хәлилов Мәүлитбай Рамаҙан улы

**Хәлилов Мәүлитбай Рамаҙан улы** (2 декабрь 1952 йыл) — СССР һәм Рәсәй скульпторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2003).

## Биографияһы
Мәүлитбай Рамаҙан улы Хәлилов 1952 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуа.

1981 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) художество-графика факультетын тамамлай. Диплом эше — «Әсәй» скульптураһы була.

1995 йылдан РФ Рәссамдар союзы һәм «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.

Скульпторҙың ижад өлгөләре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Учалы тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында, «Янғантау» картиналар галереяһында (Салауат районы, «Янғантау» курорты) һаҡлана.

## Ижады
Башҡортостандың Дүртөйлө районында шағир Назар Нәжмигә дүрт метр ярымлыҡ мәрмәр һәйкәл; Өфөләге «Ҡашҡаҙан» ял һәм мәҙәниәт паркында «Яңғыҙ романтик» скульптура төркөмө. 

2018 йылда Р. Ф. Ғәбиҙуллина менән берлектә Ишембай ҡалаһында З. А. Космодемьянская һәйкәлен тергеҙә.

## Күргәҙмәләре
Мәүлитбай Рамаҙан улы Хәлилов 1982 йылдан республика, декада, зона, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2003)
* Назар Нәжми исемендәге премия лауреаты (2003).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* профайл на сайте artru.info
* профайл на сайте Чувашского государственного художественного музея
* профайл на сайте Союза художников Республики Башкортостан
* Лия Нагимова.Персональная выставка известного башкирского скульптора Мавлетбая Халилова откроется в Уфе//Башинформ, 26 августа 2009 года.
Саттаров Фәүзи Миңлемулла улы

**Саттаров Фәүзи Миңлемулла улы** (5 август 1923 йыл — 28 июль 1996 йыл) — балет артисы, балетмейстер. Башҡортостан балетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың (1955) һәм  Башҡорт АССР-ының (1952) атҡаҙанған артисы. 

## Биографияһы
Фәүзи Миңлемулла улы Саттаров 1923 йылдың 5 авгусында Өфөлә тыуа. 1941 йылда Ленинград хореография училищеһын (педагогы А. И. Пушкин) тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, үҙ теләге менән фронтҡа китә. Камышенск хәрби-пехота училищеһын тамамлай. Взвод менән командалыҡ итә. 1943 йылда Башҡортостан автономиялы республикаһының 25 йыллығын байрам итеүгә әҙерлек ваҡытында Өфөгә театрға саҡырып ҡайтарыла.

Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы була. 1950—1964 йылдарҙа — театрҙың балет студияһы уҡытыусыһы, 1967—1976 йылдарҙа — театрҙың баш балетмейстеры.

1981—1988 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балетмейстер-ҡуйыусыһы. Артист сағыу сәхнә ҡиәфәтенә, стиль хисенә эйә була, дуэт бейеүе оҫтаһы.

Башҡортостандың халыҡ артисы Гүзәл Сөләймәнованың даими партнеры була.

1945 йылда Саттаров «Баҡсаһарай фонтаны» балетында Вацлав партияһын бейей, һуңынан — «Сыңрау торна» балетында Арыҫланбай ролен башҡара. Ул — «Тау бөркөтө» балетында Салауат Юлаев партияһын берҙән-бер башҡарыусы. Г. Сөләймәнова менән Ф. Саттаровтың дуэт парында И. Дунаевский музыкаһына «Вальс», Р. Рахманиновтың «Элегия»һы, шулай уҡ төрлө операларҙан балет фрагменттары була.

1950 йылдар аҙағында Г. Сөләймәнова һәм Ф. Саттаров сит илдәрҙә күп сығыш яһай (18 илдә). Унда улар «Сыңрау торна» балетынан адажио һәм башҡа балет номерҙары башҡа.

## Спектаклдәрҙәге партиялары
Фәүзи Саттаров түбәндәге партияларҙы башҡара: Вацлав («Баҡсаһарай фонтаны», Б. В. Асафьев, дебют; 1945), Зигфрид («Аҡҡош күле», П. И. Чайковский), Альберт («Жизель», А. Адан), Ромео («Ромео һәм Джульетта», С. С. Прокофьев), Йомағол («Сыңрау торна»), Фрондосо («Лауренсия» А. А. Крейн), Ленни («Тропою грома», К. А. Караев), Салауат («Тау бөркөтө»), Тимерғол («Горная быль», А. С. Ключарев), Закир («Ҡара йөҙҙәр», Х. Ш. Заимов һәм А. Г. Чугаев).

Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша (1955).

Балетмейстер булараҡ, Саттаров Асафьевтың "Баҡсаһарай фонтаны"н (1945, 1970), Н. Г. Жигановтың (Ф. Ғәскәров менән берлектә, 1946) «Зөһрә»һен, Ф. З. Яруллиндың (1969) «Шүрәле»һен, С. В. Рахманинов (С. В. Дречин менән берлектә) музыкаһына «Элегия» хореографик миниатюраһын, операларҙа, музыкаль комедияларҙы, оперетталарҙа бейеүҙәр ҡуя.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1952).

## Әҙәбиәт
* Саитов С. Танец ликующий. Уфа,1968;
* Жиленко Н. О чём этих линий полёт, неужто он тоже не вечен? //Гран па башкирского балета. Уфа, 2007.
* Башкирская энциклопедия. т. 5. Изд. Башкирская энциклопедия. Уфа. 2009. — 576 с. — ISBN 978-5-88185-072-2.

## Һылтанмалар
* 
* Он был рождён для балета (К 90-летию танцовщика и хореографа Фаузи Саттарова)
* Саттаров Фаузи . Культурный мир Башкортостана.
Салауат (бәләкәй планета)

**Салауат** — Башҡортостандың милли геройы Салауат Юлаев исемен йөрөткән 5546-сы бәләкәй планета (гравитация көсө тәьҫирендә Ҡояш тирәләй әйләнеп йөрөүсе, 50 метрҙан ҙурыраҡ булған, башҡа параметрҙары буйынса планеталарға һәм кәрлә планеталарға ҡарамаған  күк есемдәре). Ҡояштан уртаса 392 миллион километр алыҫлыҡта, Ерҙән минимум 200 миллион километр алыҫлыҡта. Диаметры яҡынса 11 километр. Оппозицияла йондоҙ дәүмәле — 16.0 йондоҙ яҡтылығы.

Планетаны 1979 йылдың 19 декабрендә бельгия астрономы А. Дебеон асҡан, ул 1970-се йылдарҙа БАССР-ҙа булған һәм Салауат Юлаев хөрмәтенә «Салауат» тип атаған. Башҡортостанда «Салауат» кесе планетаһын телескоп ярҙамында күҙәтергә мөмкин. 
## Әҙәбиәт
* Баязитов У. Ш. Малые планеты и Республика Башкортостан // Твоя и моя физика. Уфа. 2001.
* Баязитов У.ш. Астеротиди и Башкортостн // Вестник АН РБ. 2003. Т.8 №4.
## Сығанаҡтар
* Салават Юлаев: энциклопедия/ Главный редактор И. Г. Илишев. -Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. -480с.; ил. ISBN 5-88185-054-8
* Салауат, бәләкәй планета. Башҡорт энциклопедияһы 

## Иҫкәрмәләр
Горин Анатолий Сергеевич

**Горин Анатолий Сергеевич** (1 март 1922 йыл — 14 ноябрь 1981 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, штурм авиацияһы лётчигы, капитан (1957). Советтар Союзы Геройы (1946).

## Биографияһы
Анатолий Сергеевич Горин 1922 йылдың 1 мартында Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының Стәрлетамаҡ кантоны Красноусол Заводы ҡасабаһында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районыКрасноусол ауылы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Тулы булмаған урта белем ала, Ишембайҙа «Туймазанефть» предприятиеһында быраулаусы һәм нефть промыслалары эшсеһе булып эшләй.

1941 йылда Горин Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлаған. 1943 йылдың авгусынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

1945 йылдың май айына лейтенант Горин Анатолий 2-се Украина фронты 5-се һауа армияһы 5-сы штурм авиация корпусы 264-се штурм авиадивизияһы 451-се штурм авиаполкының эскадрилья штурманы һәм командир урынбаҫары була. Шул ваҡытҡа ул «Ил-2» штурмовигында 242 хәрби осош яһай. Көсөргәнешле алыштар ваҡытында ул көнөнә 3-4-әр осош яһай. 57 тапҡыр дошман ғәскәрҙәренә һауа разведкаһына бара, ҡиммәтле мәғлүмәттәр таба. 12 һауа һуғышында ҡатнашып, 6 дошман самолетын бәреп төшөрә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майҙағы указы менән «немец илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн» лейтенант Анатолий Горинға Ленин ордены һәм 2870 һанлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

1946 йылда Горин запасҡа сыға. 1950—1957 йылдарҙа ул яңынан Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. Капитан дәрәжәһендә запасҡа китә. Новгород өлкәһенең Боровичи ҡалаһында йәшәй, утҡа сыҙамлы материалдар комбинатында токарь булып эшләй. 1981 йылдың 14 ноябрендә вафат була, Боровичи ҡалаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (15.05.1946).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.01.1944).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (11.06.1944).
* Александр Невский ордены (СССР) (12.04.1945).
* Александр Невский ордены (08.06.1945).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (16.12.1943).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (27.08.1943).
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (09.08.1943).
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. — Книга 2. — Уфа, 1966.

## Һылтанмалар
*
Петров Григорий Кузьмич

**Петров Григорий Кузьмич** (19 декабрь 1931 йыл — 17 сентябрь 2016 йыл) — алдынғы нефтсе, быраулаусылар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

### Биографияһы
Григорий Кузьмич Петров 1931 йылдың 19 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Мәҫәле ауылында тыуған.
* Ете йыллыҡ мәктәп тамамлай һәм колхозда төрлө эштәр башҡара.
* 1948 йылда Ишембай һөнәрселек училищеһына уҡырға инә.
* Быраулаусы һөнәре алғандан һуң, 1950 йылдан — нефть быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусы
* 1953 йылдың февраленән алып — «Башнефть» берекмәһе «Башнефтеразведка» тресының Бөрө ГПК-һында быраулау мастеры,
* 1960 йылдан алып — быраулаусылар бригадиры.
Григорий Петров үҙенең беренсе нефтен Нефтекамала «таба». Үҙе эшләгән йәштәр бригадаһы менән 1964 йылдың 22 июлендә Төмән өлкәһе нефтен үҙләштереүгә китә. Нижневартовск районында ул 20 йылдан ашыу эшләй.
* 1964 -1971 йылдарҙа — Главтюменнефтегаздың «Нижневартовскнефтегаз» берекмәһенә ҡараған Шаимский разведкалап быраулау 3-сө контораһында быраулау мастеры.
* 1971 — 1992 йылдарҙа — «Нижневартовскнефтегаз» производство берекмәһенең Нижневартовск 2-се быраулау эштәре идаралығында производство-техник бүлеге өлкән инженеры.

Төмән өлкә Советы халыҡ депутаты итеп һайлана. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Мәскәү ҡалаһында йәшәй. 2016 йылдың 17 сентябрендә вафат була.

## Хәтер
* 2010 йылдың 10 сентябрендә Дан Аллеяһында Урайҙың почетлы нефтселәренә арналған мемориал тантаналы асыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Ике Ленин ордены (1966; 1973) һәм Октябрь Революцияһы ордены, шулай уҡ «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн», «Көнбайыш Себер ер аҫты байлыҡтарын үҙләштереү һәм нефть-газ комплекстарын үҫтереү өсөн» миҙалы, СССР ВДНХ-ның алтын миҙалы.
* СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1971).
* Урай ҡалаһының почётлы гражданы.

## Библиография
* Г. К. Петров автор книги «Каждый становится героем» (Свердловск, 1979).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Смирнов Н. П. Это было на Самотлоре. М., 1982

## Һылтанмалар
*    
* 
* Петров Григорий Кузьмич. Чувашская энциклопедия
* Петров Григорий Кузьмич
Фаҡиһ

**Факи́һ** () — Ислам белгесе, дин ҡанундарын, фикһты белгән кеше.

## Тарихы
«Факиһ» төшөнсәһе VII быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә. Ул иң башта Хижаз һәм Ираҡтың мәҙһәбтәренең Ҡөрьән һәм Сөннәт нигеҙендә Ислам йәшәү рәүеше ҡағиҙәләрен булдырыу менән бәйле булған. Тәүге факиһтар башлыса ҡала сауҙагәр-кәсепселәр мөхитенән булып, йәшәрлек матди сығанаҡтары дин менән бәйле булмаған. Улар өсөн был дини бурыстарын үтәүҙең бер өлөшө генә булып торған һәм сауаплы эш һаналған. Белем күләме арта барған һайын профессиональ рәүештә фикһ менән шөғөлләнгән белгестәргә ихтыяж арта барған. Уҡытыусылар, эш буйынса юллап йөрөүселәр, рәсми ҡағыҙҙар төҙөп биреүселәр, кәтибтәр (секретарҙар) һәм башҡа белгестәр күбәйгән. Фикһты профессиональ кимәлдә белеү хөкөмдарҙарға (ҡаҙый) һәм чиновниктарға ла кәрәк булған.

IX быуатҡа факиһтар ҡала халҡының йоғонтоло абруйлы ҡатламына әүерелгән, хакимдарға улар менән  иҫәпләшергә тура килгән. Улар Ислам дәүләтенең сәйәси һәм йәмәғәт тормошона ҙур йоғонто яһаған, уларҙың , сөнки төрлө дәүләт вазифаларына башлыса улар араһынан төп  кандидаттар  тәғәйенләгәндәр.

## Хәҙерге заманда
Факиһтар әле лә йоғонтололоғон һаҡлап килә. Исламдың  позицияһы көслө илдәрҙә, факиһтарҙың да йоғонтоһо көслө.  тиңләштерелгән Популяр әҙәбиәттә факиһтарҙы шартлы рәүештә руханиҙарға тиңләйҙәр. Хәҙерге заманда факиһтарҙың ниндәй ҙә булһа социаль өҫтөнлөктәре юҡ; бер үк ваҡытта уларға дин фәндәренән  тыш,  донъяуи эшмәкәрлектең бөтә төрҙәре менән шөғөлләнергә рөхсәт ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Нуғаҙаҡ ауыл Советы (Ауырғазы районы)

**Нуғаҙаҡ ауыл Советы ** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.

## Тарихы
Ауыл Советы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Мәүләүи

**Мәүләүи** (), шул уҡ **Мәүләнә** () һүҙе — ғәрәпсәнән  «хаким» йәки «хужа» тип тәржемә ителә. Исламда абруйлы дини дәрәжә , шәриғәтте тәфсирләй белгән иң юғары шәрехләүсе. 

Мәүләүи дәрәжәһен исемдәренә ҡушҡан шәхестәр: билдәле фарсы шағирҙары  Йәләлетдин Руми һәм Йәми, шулай уҡ Мәүләүи Ибраһим -Бангладеш президентының атаһы, шулай уҡ был исемде Афғанстандың йоғонтоло сәйәсмәндәре бик йыш ҡуллана  (мәҫәлән, Вәкил Әхмәт Мүтәвәкил).

## Этимологияһы
*Мәүләнә* һүҙе бик күп мәғәнәләргә эйә.  Шулар араһында — дуҫ,  хужа, ярҙамсы, яҡлаусы;  яҡшы  эштәр алып барған кеше; күрше, юлсы; вариҫ, яҡын туған ағай, уның улы,  апайҙың улы һ. б. Күплек һанда — "мәүәли" .

## Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндә ***мәүлә***  төшөнсәһе Раббы, Хужа, Ярҙамсы, Ҡурсыусы тигән һүҙҙәр менән Аллаһы тәғәләгә ҡарата ҡулланыла.

## Һылтанмалар
* 
* Маулана // Словарь AskImam.ru
* Wensinck, A. J. *[http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-1/mawla-SIM_4616 «Mawlā»] Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913—1936)*

## Иҫкәрмәләр
Яңы Кәлсер ауыл Советы (Ауырғазы районы)

**Яңы Кәлсер ауыл Советы ** —Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмек..

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Шәйех

**Шәйех** ( - аҡһаҡал, оло дәрәжәле, башлыҡ, староста) —  Исламда күренекле дин әһеленең абруйлы исеме.

Шулай уҡ Яҡын һәм Урта Көнсығышта ҡайһы бер халыҡтарҙа ауыл старостаһы .

## Икенсе мәғәнәләре:
*Ғәрәп ярымутрауында ғәрәптәрҙең ҡәбилә юлбашсылары.
*Әмир дәрәжәһендәге һәр ҡайһы кеше шәйех тип атала. Ислам ойошмалары ҡайһы  саҡ юлбашсыларын шәйех тип иғлан итә.
*Ҡайһы бер Көнсығыш һәм Африка илдәрендә  мосолман хакимдары, кенәздәре титулы, шулай уҡ, ғөмүмән, был титулды йөрөткән кеше.  Шулай уҡ мосолман юлбашсыһы мәғәнәһендә ҡулланыла 

## Шәйех суфыйсылыҡта
Кәм тигәндә илле йәштән олораҡ кеше; ҡарт.  Суфыйсылыҡта мөриттәр етәксеһе була. Шәйех үҙенең  функциялары буйынса уҡытыусыға яҡын, ләкин унан айырмалы рәүештә предметтар уҡытып ҡына ҡалмай, уҡыусылары менән рухи бәйләнештәр урынлаштыра  һәм рухи остазы ла булып тора. Дин юлынан барыуҙан тыш, хоҡуҡи фәндәрҙе  белергә, Ҡөрьән тәфсирен һәм хәҙистәрҙе шәрехләй белергә бурыслы. Ул иң яҡшы әхлаҡи сифаттарға  эйә булырға тейеш. Шәйехтәр  шулай уҡ мөршит тип тә атала .

## Цитата

## Һүҙ йәки исем өлөшө
* Шәйехзада Бабич
* Шәйех Лотфулла мәсете
* Шәйех-үл-Ислам
* Шәйех-Мөхәммәт
*Шәйхулов Алмас Ғәлимйән улы
** Фәтихов Хәлит Шәйех улы

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Екатеринбург ваҡыты

**Екатеринбург ваҡыты** (**YEKT**) — Урал федераль округының һәм Свердловск өлкәһенең административ үҙәге булған Екатеринбург ҡалаһы урынлашҡан сәғәт бүлкәтендәге урындағы ваҡыттың рәсми булмаған атамаһы.  

Екатеринбург ваҡыты *Мәскәү ваҡытынан* ике сәғәткә алда (МСК+2) (хәҙерге ваҡытта — UTC+5, 2014 йылға тиклем — UTC+6, 2011 йылға тиклем: ҡыш — UTC+5, йәй— UTC+6). Был ваҡыт  Башҡортостан Республикаһында, Пермь крайында, Ҡурған, Ырымбур, Свердловск, Төмән, Силәбе өлкәләрендә, Ханты-Манси һәм  Ямал-Ненец автономиялы округтарында рәсми ваҡыт булып иҫәпләнә.

Дөйөм майҙан: **3,55** млн км²

## Төбәктәр һәм төп ҡалалар
:
*
** **[[Өфө]]**
** Стәрлетамаҡ
** Салауат
** Нефтекама
*
** **[[Пермь]]**
** Березники
** Соликамск
*
** **[[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]]**
** Шадринск
*
** **[[Оренбург]]**
** Орск
** Новотроицк
*
** **[[Екатеринбург]]**
** Нижний Тагил
** Каменск-Уральский
*
** **[[Төмән]]**
** Тобольск
*
** **[[Челябинск]]**
** Магнитогорск
** Златоуст
*
** **[[Ханты-Мансийск]]**
** Сургут
** Нижневартовск
** Нефтеюганск
*
** **Салехард** 
** Яңы Уренгой
** Ноябрьск

## Иҫкәрмәләр
Шәйех-үл-Ислам

**Шәйех-үл-Ислам** (, , ) — Ислам дәүләттәренең ҡайһы берҙәрендә Ислам мәсьәләләре буйынса  иң юғары вазифалы кеше титулы .

Титул Ислам фиҡһ традицияларын ентекле белгән, яңы нормаларға, элек осрамаған мәсьәләләргә ҡарата ҡуллана белгән дин белгестәренә бирелгән.  Шулай уҡ шәйех-үл-Ислам  юғары әхлаҡҡа һәм өммәттә ҙур абруйға эйә булырға тейеш.

Шәйех-үл-Ислам титулы ҡайһы бер ислам йәмғиәттәрендә  юғары судья вазифаһын аңлата (ҡаҙый).

## Ғосман империяһы

Ғосман империяһында шәйех-үл-Ислам  титулы сөнниҙәрҙең башлығы булараҡ яҡынса  гректарҙың Константинополь патриархы дәрәжәһе кимәлендә булған.

Төркиәнең Бөйөк Милли мәжлесе саҡырылышынан һуң, 1920 йыл, абруйлы шәйех-үл-Ислам ғосман институты дин эштәре буйынса комитетҡа   урынын бирә.

## Кавказ
1980 йылда Аллаһшөкөр Һүммәт улы Пашазадә  ()  Кавказ аръяғы мосолмандарының диниә назараты рәйесе итеп һайлана һәм шәйех-үл-Ислам исеме ала .2003 йылда уға был дәрәжә ғүмерлеккә бирелә.

## Фамилияларҙа
* Шәйхулисламов

## Шәйех-үл-Исламдар исемлеге
* Борһанетдин әл-Маргинани
* Ғизетдин ибн Абдуссәләм
* Зәкәрийә әл-Ансари 
* Әбү Абдуллаһ әл-Куртуби 
* Абдуллаһ әл-Ансари 
* Әбү Исхаҡ әш-Ширази 
* Ибн Һәжәр әл-Хайтами 
* Мөхитдин ән-Нәүәүи
* Абдул-Кәрим әл-Ҡушайри 
* Тажетдин әс-Субки 
* Ибн Һәжәр әл-Әсҡәләни
* Әбү Бәкер әл-Байхаҡи 
* Ибн Таймия

## Шулай уҡ ҡара

* Список шейх-аль-Исламов Османской империи
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Presidency of Religious Affairs of the Republic of Turkey
Миәшәгәр ауыл советы (Салауат районы)

**Миәшәгәр ауыл Советы** — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек 

Административ үҙәге — Миәшәгәр ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Горький ауыл Советы (Кушнаренко районы)

**Горький ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Илек ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
(2657) Башҡортостан

**(2657) Башҡортостан** (Bashkiria) — астероидтар билбауындағы типик астероид .
## Асылыу тарихы һәм йыһандағы урыны
1979 йылдың 23 сентябрендә Ҡырым обсерваторияһында совет астрономы Николай Черных асҡан астероидтар билбауындағы типик астероид. РСФСР составындағы Башҡорт АССР-ы хөрмәтенә «Башҡортостан» тип атала.
Ҡояштан — уртаса 476 миллион километр алыҫлыҡта, Ерҙəн кəмендə 257 миллион километр алыҫлыҡта. Астероидтың яҡынса диаметры — яҡынса 17 километр. Оппозициялағы яҡтылығы — 16,3 йондоҙ дəүмəле. Башҡортостан территорияһында объекттв диаметры 30 см-ҙан да кәм булмаған телескоп ярҙамында күҙәтеп була. Бынан тыш күк йәҙәндә «Салауат», «Өфө» исемдәрен йөрөткән күк есемдәре бар.

## Шулай уҡ карағыҙ

* Астероидтар исемлегенә (2601-2700)
* Кесе планета классификацияһы
## Сығанаҡтар
* 
* ГЛУБИНЫ ВСЕЛЕННОЙ БОРОЗДЯТ "БАШКИРИЯ", "УФА" И "САЛАВАТ" УфаГид 
## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* (инг.)
* (инг.)
Мөфәссир

**Мөфәссир** () — Ҡөрьәнгә, аят-сүрәләренә аңлатма биреүсе белгес,  тәфсирсе.

## Мөфәссиргә талаптар

Тәфсирсенән Ҡөрьәнде тәфсирләп аңлатҡанда билдәле бер фәнни һәм теоретик әҙерлек талап ителә, шуның өсөн ҡатмарлы эштәрҙән һанала. Традицион Исламда мөфәссиргә түбәндәгесә  талаптар ҡуйыла:
# Ғәрәп телен камил белеү;
# Теге йәки был аяттың иңеү тарихын белеү;
# Мөхәммәт пәйғәмбәр биографияһын белеү;
# Аналитик фекерләү һәләте булыу;
# Үҙе йәшәгән йәмғиәттәге барлыҡ социаль проблемаларҙы   белеү.

Тәүге билдәле  мөфәссирҙәр:
* Абдуллах ибн Масуд (  йылда вафат булған)
* Ибн Аббас|Абдуллах ибн Аббас (  йылда вафат булған)
* Убайй ибн Каб (яҡынса.  йылда вафат булған)
* Зейд ибн Сабит (  йылда вафат булған)
* Абу Муса аль-Ашари (  йылда вафат булған)
* Абдуллах ибн аз-Зубайр (  йылда вафат булған)

Абдулла ибн Ғәббәс, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ике туған энеһе, Мәккәлә беренсе булып Ҡөрьән тәфсире буйынса мәктәпкә нигеҙ һалған. Уның уҡыусылары араһында киң билдәле билдәле тәфсирселәр Мөжәһит ибн Жәбер булыуынса (721 йылда вафат),
Ата ибн Әбү Рабаһ (733 йылда вафат), Иҡримә әл-Бәрбәри ( 723 йылда вафат), Сәйет ибн Жөбәйер (714 йылда вафат), Тавус ибн Ҡайсан (724 йылда вафат). Мәккәләге Ибн Ғәббәстең мәктәбенән тыш та яңылары асылған. Мәҫәлән, Абдуллаһ ибн Мәсуд - Ираҡта, а Зәйед ибн Әсләм  Мәҙинәлә мәктәп асҡан. Зәйедтең уҡыусыһы Мәлик ибн Әнәс булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Мәтәле ауыл Советы (Асҡын районы)

**Мәтәле ауыл Советы** — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрлөгән административ-территориаль берәмеге һәм ауыл биләмәһе. Ауыл Советы территорияһы Асҡын һәм Ҡубыяҙ ауыл Советтары составына инә.
Почта индексы — 452899. ОКАТО коды — 80204834000.

1985 йылда ойошторола (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 24 майындағы 6-2/150-се «Асҡын районы составында Мәтәле ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указы).

Ауыл Советының составы: Яңы Бағаҙы ауылы — административ үҙәк, Мәтәле ауылы. 1985 йылдан 2006 йылға тиклем административ үҙәк — Мәтәле ауылы (ауыл Советының үҙәге Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 29 декабрендәге 404-з һанлы «Тораҡ пункттарын берләштереү, бөтөрөү, статусын үҙгәртеүгә һәм административ үҙәктәрен күсереүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законына ярашлы күсерелә, ст.1, п. 13.). 1985 йылдан 2004 йылға тиклем ауыл Советы составына Үтәш ауылы ла инә (Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы (ред. 06.11.2007) «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәре сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороуҙар тураһындағы» Законы).

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар, ст.1:"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: д) Мәтәле ауыл Советының Яңы Бағаҙы ауылын Асҡын ауыл Советы составына тапшырып, Асҡын һәм Мәтәле ауыл Советтарының сиктәрен үҙгәртергә. Мәтәле ауыл Советының Мәтәле ауылын Ҡубыяҙ ауыл Советы составына тапшырып, Ҡубыяҙ һәм Мәтәле ауыл Советтарының сиктәрен үҙгәртергә. Асҡын, Борма һәм Ҡуяштыр ауыл Советтарын, «Асҡын» атамаһын ҡалдырып берләштерергә, административ үҙәкте Асҡын ауылына урынлаштырырға. Борма ауыл Советының Яңы Борма, Үрге Никольский, Талог, Төй, Ҡуяштыр ауыл Советының Ҡуяштыр ауылын Асҡын ауыл Советы составына индерергә.Асҡын ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Борма, Мәтәле һәм Ҡуяштыр ауыл Советтарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;Ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Ҡубыяҙ ауыл Советы, Асҡын ауыл Советы, («Башҡортостан Республикаһының 17.12.2004 й., 126-з һанлы (ред. от 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 24 майындағы 6-2/150-се Указынан:Асҡын районы составында Мәтәле ауыл Советын булдырырға, үҙәген Мәтәле ауылына урынлаштырырға.

Мәтәле, Яңы Бағаҙы, Үтәш тораҡ пункттарын, Асҡын районы Ҡубыяҙ ауыл Советы составынан сығарып, Мәтәле ауыл Советы составына индерергә.

## Иҫкәрмәләр
Мәккә сүрәһе

**Мәккә сүрәләре ()** — Ҡөрьәндең хронологик йәһәттән тәүге сүрәләре,  Ислам традицияларына ярашлы, улар  Мөхәммәт пәйғәмбәргә  Һижрәткә тиклем иңгән булған. Сүрәләрҙең икенсе төрө — Мәҙинә сүрәләре.

Мәккә сүрәләре, ҡағиҙә булараҡ, Мәҙинәләгеләргә ҡарағанда  күләме буйынса сағыштырмаса ҡыҫҡа аяттарҙан тора, башлыса Ҡөрьәндең аҙағында урынлашҡан. Күпселек муҡатта'әле сүрәләр Мәккәнән булып тора. Мәккә һәм Мәҙинә сүрәләренә ентекле аңлатмаларҙы ошонда табырға мөмкин
Сүрәләрҙе Мәккә һәм мәҙинә сүрәләренәбүлеү - был, иң элек, стилистик һәм тематик йәһәттән сығып эшләнә. Был осорҙоң классификацияһы төрлө факторҙарға нигеҙләнгән, мәҫәлән,  был сүрәнең оҙонлоғона, ҡайһы бер төп төшөнсәләрҙең булыу йәки булмауына һ.б. бәйле (мәҫәлән, "әр-Рахман" - Аллаһы тәғәлә исеменән)

## Мәккә сүрәләренең хронологик тәртибе

Бер исемлек 86 сүрәнән тора: 96, 68, 73, 74, 1, 111, 81, 87, 92, 89, 93, 94, 103, 100, 108, 102, 107, 109, 105, 113, 114, 112, 53, 80, 97, 91, 85, 95, 106, 101, 75, 104, 77, 50, 90, 86, 54, 38, 7, 72, 36, 25, 35, 19, 20, 56, 26, 27, 28, 17, 10, 11, 12, 15, 6, 37, 31, 34, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 51, 88, 18, 16, 71, 14, 21, 23, 32, 52, 67, 69, 70, 78, 79, 82, 84, 30, 29, 83

Теодор Нёльдеке 90 сүрәнән торған өс осорға ҡараған исемлек тәҡдим итә: 

I. **Шиғри сүрәләр** — I мәккә башланғыс сүрәләре, улар  Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең рисаләтенең тәүге биш йылында иңгән. Улар рифмаланған проза рәүешендә тасуири һәм тығыҙ итеп сүрәләр. Сүрәләрҙә бар. бер аллалыҡ, ҡиәмәт көнө һәм тамуҡ ғазаптарын һүрәтләй

I осорға 48 сүрә инә: 96, 74, 111, 106, 108, 104, 107, 102, 105, 92, 90, 94, 93, 97, 86, 91, 80, 68, 87, 95, 103, 85, 73, 101, 99, 82, 81, 53, 84, 100, 79, 77, 78, 88, 89, 75, 83, 69, 51, 52, 56, 70, 55, 112, 109, 113, 114, 1.

II. **Рахман сүрәләре** — II мәккә башланғыс осоро, Мөхәммәт пәйғәмбәр рисаләтенең бишенсе-алтынсы йылдарында ебәрелгән. Ул Аллаһы тәғәләнең  Рахман (рәхимле) исеменән алынған. Ошо осорҙа хикәйәттәр иңә 
II осрға 21 сүрә инә: 54, 37, 71, 76, 44, 50, 20, 26, 15, 19, 38, 36, 43, 72, 67, 23, 21, 25, 17, 27, 18..

III. **Рисаләт сүрәләре** —  III мәккә осоро, Мөхәммәт пәйғәмбәр рисаләтенең етенсе йылынан иңә башлай.  Боронғо пәйғәмбәрҙәр тормошо һүрәтләнә
III осорға 21 сүрә инә:32, 41, 45, 16, 30, 11, 14, 12, 40, 28, 39, 29, 31, 42, 10, 34, 35, 7, 46, 6, 13.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Бекетов Василий Семёнович

**Бекетов Василий Семёнович** (25 март 1924 йыл — 18 сентябрь 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар взводы командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Василий Семёнович Бекетов 1924 йылдың 25 мартында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Андреев утарында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Андреевка ауылы) тыуған.

Ҡыҙыл Армия сафына 1943 йылдың март айында Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1943 йылдың июленән. 1-се Белоруссия фронтында 8-се гвардия армияһы 57-се гвардия уҡсылар полкы гвардия уҡсылар дивизияһының 170-се уҡсылар взводы командиры була. Көнбайыш Буг һәм Висла йылғаларын аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. 1944 йылдың 20 июлендә Бекетов үҙенең взводы менән тәүгеләрҙән булып Волын өлкәһе Любомль ҡалаһы районында Көнбайыш Буг йылғаһын аша сыға һәм, көслө ут аҫтында дошмандың траншеяларына бәреп инә һәм бер нисә дошман һалдатын юҡ итә. 1944 йылдың 1 авгусында Бекетов Василийҙың взводы тәүгеләрҙән булып немецтарҙың көслө артиллерия-миномет уты аҫтында Магнушев ҡалаһы (Польша) районы эргәһендәге Висла йылғаһын аша сыға һәм дошманды уларҙың беренсе оборона һыҙығынан ҡыуып сығара. Һуғыштың ҡыҙған мәлендә, яралы рота командирын алмаштырып, Бекетов Василий яугирҙәрҙе өс тапҡыр һөжүмгә күтәрә, йылдам һөжүм менән немецтарҙың совет подразделениеларын флангынан һөжүм итергә һәм кисеү районынан өҙөргә маташыуына ҡамасаулай.

1955 йылдан алып КПСС ағзаһы. 1957 йылда Бекетов В. С. Кемлян (Мордва) ауыл хужалығы техникумын тамамлай. Күмертау ҡалаһында төҙөлөш идаралығында баш механик, Салауат авторемонт заводында өлкән мастер, механик, Йомағужа районының «Ҡыҙыл маяҡ» колхозында баш инженер, участка начальнигы, Салауат ҡалаһының транспорт предприятиеларында өлкән мастер булып эшләй.

Бекетов Василий 1991 йылдың 18 сентябрендә вафат була. Салауат ҡалаһының 2-се зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы:
** Ленин ордены,
** «Алтын Йондоҙ» миҙалы № 4913.
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены — СССР Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 11 мартындағы указы.
* СССР миҙалдары.

## Хәтер
* Салауат ҡалаһында ерләнгән (Башҡортостан).
* Салауат ҡалаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейында В. С. Бекетовтың батырлығына арналған бүлек асылған.
* Салауат ҡалаһында бер урам В. С. Бекетов исемен йөрөтә.
* Башҡортостан Республикаһы Мораҡ ауылының төньяҡ-көнбайыш биҫтәһендә бер урам В. С. Бекетов исеме менән аталған.
* Салауат ҡалаһының Мәңгелек ут мемориалында батырға иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь в двух томах — М.: Воениздат, 1987.
* Андреев С. А. Совершенное ими бессмертно. — М.,1976. / стр.210—211;
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1966, кн.2. / стр.205—209.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Улица Бекетова.
* Василий Семёнович Бекетов на сайте музея ФГОУ СПО «Салаватский индустриальный колледж» .
* Журнал «Ватандаш».  Ими гордится район .
* В. С.  Бекетов на сайте Башкирского республиканского музея боевой славы .
Мәҙинә сүрәһе

**Мәҙинә сүрәләре**, йәки Ҡөрьәндең **Мәҙинә бүлектәре** — Ҡөрьәндең хронологик йәһәттән мәккә сүрәләренән һуң, Ислам традицияларына ярашлы, Мөхәммәт пәйғәмбәргә Һижрәт ҡылғас иңгән тип һанала. Сүрәләрҙең икенсе төрө — Мәккә сүрәләре. Был сүрәләр инде мосолмандар көс йыйып, күбәйгәс иңгән, улар инде Мәккәләге кеүек әҙселектә булмаған

Улар, башлыса, Ҡөрьән баш өлөшөндә урынлашҡан һәм Мәккә сүрәләре менән сағыштырғанда, ғәҙәттә, үҙ эсенә күберәк аяттар ала, шулай уҡ улар оҙонораҡ та. Мосолмандарҙың яңы халәтенә ярашлы, йышыраҡ ҡануниәткә бәйле сүрәләр; Әл-Бәҡара сүрәһенән башлап һуғыш алып барыуға бәйле мәсьәләләргә бағышланған һәр сүрә Мәҙинә осороноҡо. Рисаләттең һуңғы осорондағы сүрәләрҙең күпселек өлөшө социаль закондар, шулай уҡ сәйәси һәм әхлаҡи принциптарҙы, социумды тәртипкә һалыу һәм ойоштороу тураһында хәстәрлек менән һуғарылған. Ҡөрьәндә бөтәһе 28 Мәҙинә сүрәһе иҫәпләнә.

Сүрәләрҙе Мәҙинә һәм мәккә сүрәләренәбүлеү, барыһынан алда, стилистик һәм тематик йәһәттән сығып эшләнә. Был осорҙоң классификацияһы төрлө факторҙарға, мәҫәлән, был сүрәнең оҙонлоғона, ҡайһы бер төп төшөнсәләрҙең булыу йәки булмауына һ.б. (мәҫәлән, «әр-Рахмән» — Аллаһы Тәғәлә исеменән) нигеҙләнгән

## Мәҙинә сүрәләренең хронологик тәртибе
2, 8, 3, 33, 60, 4, 99, 57, 47, 13, 55, 76, 65, 98, 59, 24, 22, 63, 58, 49, 66, 64, 61, 62, 48, 5, 9, 110.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Түбәнге Исҡуш ауыл Советы (Балаҡатай районы)

**Түбәнге Исҡуш ауыл Советы** — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек. 

## Тарихы
1981 йылда күсерелгән Әткә ауылы ауыл Советы исемлегенән төшөрөлгән.

«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе  статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Тихонов Александр Николаевич (лингвист)

**Тихонов Александр Николаевич** (20 ноябрь 1931 йыл — 16 март 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең тел ғалимы, лексикограф, рус дериватология өлкәһе белгесе. Ғалим оялы һүҙ яһау һүҙлектәрен төҙөү принциптарын эшләүгә, оялы һүҙ яһау теоретик проблемаларын хәл итеүгә ҙур өлөш индергән.

## Биографияһы
Башҡортостандың Ауырғазы районында тыуған.

1947 йылдан алып Тажикстанда рус теле уҡытыусыһы булып эшләй

1955 йылда А. Навои исемендәге Сәмәрҡәнд университетының филология факультетын отличие менән тамамлай. 1956—1968 йылдарҙа Сәмәрҡәнд университетының рус тел ғилеме кафедраһы доценты булып эшләй. 1968 йылда Сәмәрҡәнд педагогия институты проректоры була.

1974 йылда *«Һүҙ яһау ояһындағы һүҙҙәрҙең формаль-семантик мөнәсәбәте» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай *.

1978 йылда СССР Фәндәр академияһының рус телен милләт-ара аралашыу сараһы булараҡ өйрәнеү институтында сектор мөдире итеп һайлана. Рус теле институтында һәм «Төньяҡ Евразия телдәре һәм мәҙәниәте» фәнни-уҡытыу үҙәгендә эйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

2001 йылдың 1 мартында уның инициативаһы буйынса И. А. Бунин исемендәге Елец дәүләт университетында уҡыу лексикографияһы лабораторияһы ойошторола

Мәскәүҙең «Ракитки» зыяратында (МКАД-тан 10 км алыҫлыҡта Калуга шоссеһы) ерләнгән.

## Төп хеҙмәттәре
* «Лексическое гнездо в современном русском языке»
* «Словообразовательное гнездо в современном русском языке»
* «Русский глагол: проблемы теории и лексикографирования»
* «Морфемно-орфографический словарь»
* «Словообразовательный словарь современного русского языка»
* «Проблемы составления гнездового словообразовательного словаря»
* «Взгляд в будущее словообразовательной лексикографии»
* «Словообразовательная мотивированность однокоренных слов»
* «Современный русский язык (Морфемика. Словообразование. Морфология)»
* «Словарь русских личных имён» (в соавторстве с Л. З. Бояриновой и А. Г. Рыжковой)
*  (в пер.)
* «Словарь-справочник по русскому языку: Правописание, произношение, ударение, словообразование, морфемика, грамматика, частота употребления слов» (в соавторстве с Е. Н. Тихоновой и С. А. Тихоновым)
* «Комплексный словарь русского языка» (в соавторстве с Е. Н. Тихоновой, С. А. Тихоновым, О. М. Чупашевой, М. Ю. Зуевой)
* «Энциклопедический словарь-справочник лингвистических терминов и понятий» (в соавторстве с Г. С. Журавлевой, М. А. Лапыгиным, А. М. Ломовым, Л. В. Рацибурской, Е. Н. Тихоновой, Р. И. Хашимовым)

## Морфологик тикшереүгә (анализға) ҡарашы
Тихоновтың морфологик анализға ҡарашы башҡа тел ғилеме белгестәренекенә айырылып тора . Атап әйткәндә,альтернатив морфологик тикшереүҙе) анализды Т. Ф. Ефремова һәм А. И. Кузнецова һүҙлектәрендә табырға мөмкин.

## Иҫкәрмәләр
Муҡатта'ә

**Муҡаттаә** ( — «айырым хәрефтәр») йәки **фәүәтих** ( — «асыусы хәрефтәр») — 114 Ҡөрьән сүрәһенең  29-ы башланған айырым хәрефтәр. Ғәрәп әлифбаһының  28 хәрефенән  яртыһынан күберәге  *муҡатта’ә* булараҡ ҡулланылған, улар яңғыҙ ҙа, ике, өс, дүрт йәки биш хәреф комбинацияһында осрай. 
 
"Муҡатта'ә" аятмы, әллә юҡмы тигән һорауға төрлө  фекер бар. Күфә һәм Бәсра мәктәбе вәкилдәре был мәсьәлә буйынса төрлө ҡарашта тора. Күфә мәктәбе вәкилдәренең бер өлөшө *муҡатта’ә* айырым аят тәшкил итә, тип иҫәпләй, ә бәсралар, киреһенсә,  хәрефтәр айырым аят булыуы мөмкин түгел, тип һанай.

## Аңлатма

Был хәрефтәр-символдар мәғәнәһе тураһында Ҡөрьәндең тәүге тәфсирселәре лә бер төрлө генә итеп яуап бирә алмаған.  Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Сөннәтендә лә Уның был хаҡта ниҙер әйткәне  тураһында мәғлүмәт юҡ,сәхәбәләр ҙә ни аңлатҡанын һорамаған. Ҡөрьәндең ҡайһы бер тәфсирселәре һандар менән бәйләп, [Бәни Исраил|йәһүдиҙәр]] ошо ысул менән мосолмандар хакимлығы осорон һанап сығарырға маташҡан ише,төрлө эзотерик һығымталар сығара.

Икенсе бер тәфсирселәр быларҙы илаһи бер күрһәтмә булыуға ишаралай тип һанай, сөнки был хәрефтәр булған сүрәләрҙә нисек тә булһа Ҡөрьән менән ант итеү бар  (шул иҫәптән Әл-Ғәнкәбут сүрәһе, Әр-Рум сүрәһе и Әл-Ҡәләм сүрәһе).

Күпселек мосолмандар фекеренсә, "муҡатта'ә" илаһи сер булып тора,  ниндәй хәреф ни мәғәнә аңлатыуы — бөтәһе лә фараз ғына. Был һүҙҙәрҙе хәлифә Әбү Бәкер ҙә раҫлай: «Һәр илаһи китаптың сере бар һәм Ҡөрьәндең сере — ҡайһы бер сүрәләр башында килә»

## "Муҡатта'ә" булған сүрәләр исемлеге
}
! Муҡатта'ә
|-
| 1
| Әл-Бәҡара сүрәһе
| الم
| Әлиф.Ләм. Мим
|-
|-
| 2
| Әлү Ғимран сүрәһе
| الم
| Әлиф.Ләм. Мим
|-
|-
| 3
| Әл-Әғрәф сүрәһе
| المص
| Әлиф.Ләм. Мим. Сад
|-
|-
| 4
| Йунус сүрәһе
| الر
| Әлиф Ләм Ра 
|-
|-
| 5
| Һуд сүрәһе
| الر
| Әлиф Ләм Ра
|-
|-
| 6
| Йософ сүрәһе
| الر
| Әлиф Ләм Ра
|-
|-
| 7
| Әр-Рәғд сүрәһе
| المر
| Әлиф Ләм Мим Ра
|-
|-
| 8
| Ибраһим сүрәһе
| الر
| Әлиф Ләм Ра
|-
|-
| 9
| Әл-Хижер сүрәһе
| الر
| Әлиф Ләм Ра
|-
|-
| 10
| Мәрйәм сүрәһе
| كهيعص
| Ҡаф Һа Йа Ғайн Сад
|-
|-
| 11
| Та Һа
| طه
| Та  Һа 
|-
| 12
| Әш-Шүғараа сүрәһе
| طسم
| Та Син  Мим
|-
|-
| 13
| Ән-Нәмл сүрәһе
| طس
| Та Син
|-
|-
| 14
| Әс-Ҡасас сүрәһе
| طسم
| Та Син Мим
|-
|-
| 15
| Әл-Ғәнкәбүт сүрәһе
| الم
| Әлиф Ләм Мим
|-
|-
| 16
| Әр-Рум сүрәһе
| الم
| Әлиф Ләм Мим
|-
|-
| 17
| Луҡман сүрәһе
| الم
| Әлиф Ләм Мим
|-
|-
| 18
| Әс-Сәждәһ сүрәһе
| الم
| Әлиф Ләм Мим
|-
|-
| 19
| Йа Син
| يس
| [Йа Син 
|-
|-
| 20
| Саад сүрәһе
| ص
| Сад 
|-
|-
| 21
| Ғафир сүрәһе
| حم
| Хә Мим
|-
|-
| 22
| Фуссыиләт сүрәһе
| حم
| Хә Мим
|-
|-
| 23
| Әш-Шура сүрәһе
| حمعسق
| Хә Мим 
Әйн Син Ҡаф
|-
|-
| 24
| Әз-Зухруф сүрәһе
| حم
| Хә Мим
|-
|-
| 25
| Әд-Духан сүрәһе
| حم
| Хә Мим
|-
|-
| 26
| Әл-Джәҫиә сүрәһе
| حم
| Хә Мим
|-
|-
| 27
| Әл-Әхҡаф сүрәһе
| حم
| Хә Мим
|-
|-
| 28
| Ҡаф сүрәһе
| ق
| Ҡаф 
|-
|-
| 29
| Әл-Ҡәләм сүрәһе
| ن
| Нүн 
|-
|}

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Мөтәшәбиһтәр

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Massey, Keith*. «A New Investigation into the „Mystery Letters“ of the Qur’an» in 'Arabica'. 1996
* *Islahi, Amin Ahsan*. Taddabur-i-Quran. Faraan Foundation. 2004
Ҡыйғаҙы ауыл Советы (Асҡын районы)

**Ҡыйғаҙы ауыл Советы** — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Почта индексы — 452883. ОКАТО коды — 80204822000. Петропавловка ауыл Советы менән берләштерелә. Ҡыйғаҙы — административ үҙәк, Дәүләт, Ерекле Шишмә ауылдары.

## Тарихы
1981йылда ауыл Советы составынан Царёвка ауылы сығарыла һәм бөтөрөлә (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 14 сентябрендәге 6-2/327-се һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указы). 1986 йылда иҫәп мәғлүмәттәренән Яңы Ҡубыяҙ, Петровский утары алып ташлана (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указы). 1989 йылда Ҡыйғаҙы ауыл Советынан БАССР-ҙың Петропавловка ауыл Советы булдырыла, 2008 йылда уға ауыл Советының ҡалған өс тораҡ пункты индерелә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п.4, д), түбәндәге юлдар бар:«Петропавловка» атамаһын һаҡлап, Перопавловка һәм Ҡыйғаҙы ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Петропавловка ауылында урынлаштырырға. 

Ҡыйғаҙы ауыл Советының Ҡыйғаҙы, Дәүләт, Ерекле Шишмә ауылдарын Петропавловка ауыл Советы составына индерергә.

Петропавловка ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Ҡыйғаҙы ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июнендәге 6-2/327-се һанлы «Асҡын районында Петропавловка ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указында түбәндәге юлдар бар:
1. Асҡын районында Петропавловка ауыл Советын булдырырға, административ үҙәген Петропавловка ауылында урынлаштырырға..

2. Петропавловка, Йырмаялан, Шорохов, Ҡыйғаҙы ауыл Советы составынан сығарып, Петропавловка ауыл Советы составына индерергә. 
3. Петропавловка ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.

## Иҫкәрмәләр