Чешмә алышы

**Чешмә диңгеҙ һуғышы** (тур. Çeşme Deniz Savaşı) 1770 йылдың 24-26 июне (5—7 июль) Чешмә (тур. Çeşme [чешме]) бухтаһында һәм уның янында, Анатолияның көнбайыш осо һәм Хиос утрауы араһындағы районда, Ғосман империяһы һәм Венеция республикаһы, рәсәй һәм төрөк флоттары араһында элекке күп һанлы хәрби-диңгеҙ алыштары урыны булған Һуғыш 1769 йылғы Икенсе пелопоннес ихтилалының бер өлөшө, артабанғы Грецияның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышы (1821—1829) һәм 1768—1774 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышының мөһим эпизоды була.

7 июль — Рәсәйҙең һуғышта еңеү көнө — Рәсәйҙең хәрби дан көндәренең береһе.

## Тарих башы

Рус-төрөк һуғышы башланғас, 1768 йылда Рәсәй, Азов флотилияһынан (ул ваҡытта тик 6 линейный караптан ғына торған) төрөктәрҙең иғтибарын ситкә йүнәлтеү маҡсатында Балтик диңгеҙенән Урта диңгеҙгә бер нисә эскадра — Беренсе архипелаг экспедицияһын ебәрә.

Граф Орлов Алексей Григорьевичтың дөйөм командованиеһы аҫтында берләшкән адмирал Спирдов Гриигорий Андреевич һәм контр-адмирал Эльфинстон Джон (өс караптан торған арттан барыусы дивизион менән командалыҡ иткән) ике урыҫ эскадраһы Чешмә бухтаһында (Төркиәнең көнбайыш яр буйы) рейдта торған төрөк флотын килеп таба.

### Рус флоты
Рус флоты составында 9 линейный (елкәнле) карап, 3 фрегат, «Гром» бомбардир карабы, 17—19 ярҙамсы судно һәм транспорт була.

### Төрөк флоты
Төрөк флоты 16 линейный (елкәнле) караптан, шул иҫәптән, 84 пушкалы «Бурдж-у-Зафер» һәм 60 пушкалы «Родос», 6 фрегаттан, 6 елкәнле-ишкәкле шебеканан, 13 галеранан һәм 32 бәләкәй суднонан торған. Караптар 10 һәм 6 линейный караптарҙан дуғаға оҡшаған һыҙат булдырып ярҙан 0,5 миль алыҫлыҡта Хиос боғаҙында якорҙа торған була. Икенсе линия караптары беренсе рәттәге караптар араһынан ата алды микән тигән төрлө фекерҙәр бар или нет. Фрегаттар, шебекалар һ.б. бәләкәй суднолар артта торған. Флот менән капудан-паша Хәсән бей командалыҡ иткән.

## Алыш

### 24 июнь (5 июль), Хиос боғаҙында алыш

Ғәмәлдәр планын яраҡлаштырыу буйынса кәңәшләшкәндән һуң, рус флот бөтә елкәндәрен күтәреп төрөк һыҙатының көньяҡ ҡырына килә, аҙаҡ, боролоп, төрөк судноларына ҡаршы позицияларға урынлаша. Төрөк флоты 3 кабельт (560 м) дистанциянан 11:30 сәғәттә ут аса—11:45, рәсәй караптары, дошманға 80 сажин (170 м) дистанциянан алыш асыр өсөн 12:00 сәғәттә яҡынайғансы, яуап бирмәй. Өс рәсәй карабының манёвры: «Европа» зыян күрә, боролоп сафтан сығырға, икенсе төрөк карабын урап үтеп, «Ростислав», «Три Святителя» артынан баҫырға мәжбүр була, һәм «Өс Иерарх» карабы уға яңылыш һөжүм итә.

«Европа» сафтан сыҡҡанлыҡтан, «Изге Евстафий» рәсәй эскадраһының алдынғы карабына әйләнә. Ошо карапҡа өс төрөк линейный карабы (шул иҫәптән Ғасан паша командалығындағы ғосман флоты флагманы «Бурдж-у-Зафер») ут аса. «Изге Евстафий» ғосман флоты флагманын, ундағы янғынды шәйләмәй, абордажға барған. «Бурдж-у-Зафер»ҙың ялҡынланып янған грот-мачтаһы «Изге Евстафий»ҙың палубаһына барып төшкәндән һуң, рус карабы шартлай. 10—15 минуттан төрөк флагманы «Бурдж-у-Зафер» ҙа шартлай. Адмирал Спиридов һәм граф Фёдор Орлов (командующийҙың туғаны) «Изге Евстафий» шартларҙан алда карапты ҡалдырған. Шулай уҡ «Изге Евстафий» шартлағандан һуң, уның капитаны Круз Александр Иванович фон () һыуҙа тере ҡала. Карап командаһының бик күп өлөшө һәләк була. Спиридов «Три Святителя» карабынан командалыҡ итә.

14:00 сәғәттә төрөктәр якорь канаттарын сабып өҙә һәм яр буйы батареялары ышығына Чешмә бухтаһына сигенә.

### 25—26 июнь (6—7 июль), Чешмә бухтаһында алыш

Чешмә бухтаһында төрөк флотының төп көстәре 8 һәм 7 линейный караптан ике һыҙатҡа теҙелгән, ҡалғандары ошо һыҙаттар һәм яр араһындағы позицияны биләгән. Шуның менән бер рәттән беренсе һыҙат рустарҙы икенсе һыҙат утынан ышыҡлаған, ә артыҡ тығыҙ теҙелеүҙәре рус артиллерияһының бурысын ябайлаштырған һәм шартлаған караптарҙың янған ярсыҡтарының таралыуына ярҙам иткән.

6 июлдә рәсәй караптары төрөк флотын һәм яр буйы позицияларына ут асҡан. Дүрт ярҙамсы судноларҙан брандерҙар эшләнгән.

Сәғәт 17:00-лә *Гром*бомбардир карабы Чешмә бухтаһына инеү юлында якорға торған һәм төрөк судноларын атырға тотонған. Сәғәт 0:30-ла уға *Европа* линейный карабы, ә 1:00-ҙә — кильватерында брандерҙар килгән *Ростислав* ҡушылған.

*Европа*, *Ростислав* һәм *Не тронь меня* төньяҡтан көньяҡҡа һыҙат барлыҡҡа килтергән һәм төрөк караптары менән алыш башлаған, *Саратов* резервта торған, ә *Гром* һәм *Африка* фрегаты бухтаның көнбайыш ярында батареяларҙы атакалай. Сәғәт 1:30-ла йәки бер аҙ иртәрәк (Эльфинстон мәғлүмәтенә ярашлы, төн уртаһында), *Гром* һәм/йәки *Не тронь меня* караптарының уты һөҙөмтәһендә елкәндәр ялҡынының корпусҡа күсеүе эҙемтәһендә төрөк линейный караптарының береһе шартлаған. Ут бухталағы башҡа караптарға бик тиҙ таралып өлгөргән.

2:00-лә икенсе төрөк карабын шартлатҡандан һуң, урыҫтар атышты туҡтатҡан, ә бухтаға брандерҙар ингән. Гагарин һәм Дагдейл () командалыҡ иткән ике карапты төрөктәр утҡа тотҡан, Маккензи () командалығында тағы береһе ялҡын ялмаған карапҡа тоташҡан, ә лейтенант Ильин Дмитрий Сергеевич командалыҡ иткәне 84-пушкалы линейный карап менән эләгешкән. Ильин брандерҙы яндырған, ә үҙе командаһы менән шлюпкала ҡотолған. Карап шартлай һәм башҡа төрөк караптарының күпселеген яндырған. Сәғәт 2:30-ға тағы 3 линейный карап шартлай.

Сәғәт 4:00 тирәһендә рәсәй караптары әлегә янмаған ике судноны ҡотҡарыу маҡсатында шлюпкалар ебәргән, әммә береһен генә — 60-пушкалы *Родос*ты ғына ҡотҡара алғандар. 4:00-тән 5:30-ға тиклем тағы 6 линейный карап шартлаған, ә 7-лә — бер үк ваҡытта 4 карап шартлаған. 8:00-гә Чешмә бухтаһындағы алыш тамамланған.

## Алыш эҙемтәләре
Чешмә алышынан һуң рус флотына төрөктәрҙең Эгей диңгеҙендәге коммуникацияларын етди емерергә һәм Дарданеллда ҡамау ойошторорға тура килә.

Ошоларҙың барыһы ла Күчүк-Кайнаржа тыныслыҡ килешеүен ҡабул итеүҙә мөһим роль уйнаған.

Екатерина II күрһәтмәһе буйынса еңеүҙе данлар өсөн Ҙур Петергоф һарайында мемориаль Чешмә залы (1778—1779) булдырылған. Был ваҡиғаға 2 һәйкәл — Гатчин музей-ҡурсаулығында Чешмә обелискы (1770-се йылдар уртаһы) һәм Царское Село музей-ҡурсаулығында Чешмә колоннаһы (1774—1778) ҡуйыла, һәм шулай уҡ хәҙер Санкт-Петербург ҡалаһы сигендә урынлашҡан юл Чешмә һарайы (1774—1777) һәм уның янында Чешмә сиркәүе (Иоанн Предтеча Раштыуаһы сиркәүе, 1777—1780) бағышланған. Ҙур Гатчин һарайында 1790-сы йылдарҙа парад Чешмә галереяһы биҙәлгән.

Чешмә еңеүе иҫтәлегенә алтын һәм көмөш миҙалдар ҡойолған. Миҙалдар «Ғәли йәнәптәре Император Бөйөклөгө Императрица Екатерина Алексевна» ҡушыуы буйынса әҙерләнгән: «Медаль эту жалуем мы всем находившимся на оном флоте во время сего Чесменского счастливого происшествия как морским, так и сухопутным нижним чинам и позволяем, чтобы они в память носили их на голубой ленте в петлице». Екатерина.

Граф Орлов Алексей Григорьевич фамилияһына *Чесменский* атамаһын ҡушып әйтеү хоҡуғын ала.

«Чесма» атамаһын рәсәй хәрби флотының эскадра броненосецы йөрөтә. Николай II бойороғо буйынса, тораҡ пунктҡа Чесма (хәҙер Силәбе өлкәһе составында) атамаһы бирелгән.

Анадырь ҡултығында Чешмә мороно бар, 1876 йылда «Всадник» клиперында сәйәхәт иткән экспедиция ҡултыҡҡа ошо исемде бирә.

Рәсәй Хәрби-Диңгеҙ флоты матростарының форма кейеменә тағыла торған күк төҫтәге ҡайтармалы яғаһындағы аҡ һыҙаттарҙың береһе Чешмә алышында (тағы ике аҡ һыҙат — Гангут алышында һәм Синоп алышында) еңеү символы булып тора.

## Рәсәйҙең хәрби даны көнө
2012 йылдың июлендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин, хәрби дан исемлеген 7 июль — Чешмә алышында рус флотының төрөк флотын еңеү көнө тантанаһы менән тулыландырған «Рәсәйҙең хәрби дан һәм иҫтәлекле даталары Көндәре тураһында» 32-ФЗ-на өҫтәмәләр индереү ҡарарына ҡул ҡуйҙы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* Морской энциклопедический словарь. Т. 3. Спб.: Судостроение, с. 389—390.
* *Гребенщикова Г. А.* Чесменская победа. Триумф России в Средиземном море. — СПб.: ИЦ «ОСТРОВ», 2015. — 496 с. — ISBN 978-5-94500-100-8.
* 
* *Тарле Е., акад.* Чесма // Огонёк, № 6—7, 20 февраля 1945. С. 13—14.
* 
* *Лебедев А. А.* Хиос и Чесма в свете данных шканечных журналов русских линейных кораблей // Гангут. 2014. № 81.
* *Лебедев А. А.* Морские сражения русского парусного флота. Полный путеводитель. СПб., 2020. ISBN — 978-5-85875-601-9
* *Филас В. Н.* И. К. Айвазовский против Я. Ф. Хаккерта : подходы к интерпретации Чесменского сражения // Военно-исторический журнал. — 2015. — № 7. — С. 62-66
* *Филас В. Н.* Подготовка к Чесменскому бою: воспоминания русских офицеров в интерпретации художника Я. Ф. Хаккерта // Тезисы докладов Международной научной конференции студентов, аспирантов и молодых учёных «Ломоносов-2012» / под ред. М. Э. Соколова, Г. А. Голубева, В. И. Кузищина, В. А. Иванова, Н. Н. Миленко, В. В. Хапаева. — Севастополь, 2012. — С. 103—104.
* *Филас В. Н.* «Гибель турецкого флота» Я. Ф. Хаккерта как исторический источник // Материалы Научной конференции МГУ «Ломоносовские чтения» 2011 года и Международной научной конференции студентов, аспирантов и молодых учёных «Ломоносов-2011» / под ред. В. А. Трифонова, В. А. Иванова, В. И. Кузищина, Н. Н. Миленко, В. В. Хапаева. — Севастополь: Филиал МГУ в г. Севастополе, 2011. — С. 102—104
* Чесменский бой 1770 А. Я. Глотов. «Отечественные записки», Часть 3. № 5 и 6. 1820
* Архипелагская экспедиция и Чесменское сражение П. В. Долгоруков «Сказания о роде Князей Долгоруковых», СПб 1840
* О сожжении турецкого флота при Чесме (Из Историографа Оттоманской Империи Ахмеда Вассафа Эффенди) «Труды и летописи общества истории и древностей Российских». 1837 год, ч. 7