open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ыштыр

**Ыштыр** (сылғау, аяҡ урауы; ) — аяҡ кейеменең бер өлөшө, аяҡҡа урай торған, ойоҡто алмаштырыусы туҡыма. Итек һәм сабата эсенән кейелә.

## Ҡулланылышы
Аяҡҡа урау өсөн аҡ, ҡара йәки көрән төҫтәге (киндер, йөн), оҙон, киң (30 сантиметрға яҡын) туҡыма һыҙаты ҡулланыла.

Йылы, буҫтау ыштырҙар урыҫ телендә *скуты* тип атала..

Урыҫ һәм фин кейеме элементы тип яҙһалар ҙа, был төр сылғау башҡа халыҡтарҙа ла, шул иҫәптән, башҡорттарҙа ла бар. Ыштыр — сылғауҙың сабата эсенән кейә торған төрө, тип аңлатыла 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә

Бындай туҡыма киҫәге менән тотош табанды һәм сираҡты урайҙар. Урап бөткәс, әгәр аяҡ кейеме ҡыҫҡа ҡуныслы булһа йәки ғөмүмән ҡунысы булмаһа, баулап ҡуйғандар. Ғәҙәттә йәйгеһен *холст* (етен йәки киндер туҡыма), ҡыш көнө — буҫтау һәм киндер туҡыманы бергә урағандар.

### Армияла ҡулланыу
**Урама** () — ХХ быуат башында һалдат ботинкалары эсенән тубыҡҡа тиклем аяҡҡа уралған туҡыма киҫәктәре. Донъяның күп армияларында штаттағы аяҡ кейеме итеп ҡулланылған йәки итекте алмаштырған монаят. Киңлеге 10-12 сантиметр, оҙонлоғо 2,5 метрға тиклем еткән. Тәүгеләрҙән булып урамаларҙы Гималай таусыларының аяҡ кейеменең был элементын күреп ҡалған инглиздәр тотона башлай. Урамаларҙың инглизсә атамаһы — ,  («таҫма») тигәндән килеп сыҡҡан. Һалдат кейемендә сылғауҙың (ҡара: Хәрби кейем) ҡулланылыуы тураһындағы мәҡәләне ҡарағыҙ.

## Галерея

Файл:Крестьянин с шестом (этюд).jpg|Сабата кейгән һәм ыштыр ураған урыҫ крәҫтиәне 
Файл:Soldiers at base of Ottawa War Memorial highlighted.jpg|Урамалы һалдат. Оттавалағы хәрби мемориал
Файл:Alice Manfield - Guide Alice, Mt Buffalo, c1900-30, SLV.jpg|Элис Мэнфилд аяғына сылғау ураған


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сылғау
* Ойоҡбаш
* Ойоҡ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Онучи // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 264. — .
* 
* 
* Шангина И. И. Онучи (завой, портянки, суконки) // Русский традиционный быт: Энциклопедический словарь. — СПб.: Азбука-Классика, 2003. — С. 558—559. — 688 с. — 5000 экз. — ISBN 5-352-00337-X.
* *Рабинович М. Г.* Древнерусская одежда IX—XIII вв. // Древняя одежда народов Восточной Европы. , 1986
* *Сабурова М. А.* Древнерусский костюм // Археология. Древняя Русь. Быт и культура. М., 1997
Имаева Гөлнара Зәйнетдин ҡыҙы

**Имаева Гөлнара Зәйнетдин ҡыҙы** (14.01.1965) — фольклорсы, филология фәндәре докторы (2010).

## Биографияһы
Гөлнара Зәйнетдин ҡыҙы Имаева 1965 йылдың 14 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған.

1987 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, Гөлнара Зәйнетдин ҡыҙы Бөрө дәүләт педагогия институтында эшләй.

1991 йылдан алып 3-сө Өфө педагогия училищеһында, 1994 йылда — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында,
2013 йылдан — «Синергия» Мәскәү финанс-сәнәғәт университетында уҡыта.

Л. Г. Бараг етәкселегендә тикшеренеү эше менән шөғөлләнә башлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Г. З. Имаеваның фәнни эшмәкәрлеге урыҫ халыҡ әкиәттәрен, уларҙың көнсығыш славян, төрки телле, шул иҫәптән башҡорт йолалары һәм әҙәбиәте менән типологик бәйләнештәрен өйрәнеүгә арналған.

Имаева Гөлнара Зәйнетдин ҡыҙы 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, 13 фольклор экспедицияһы етәксеһе.

## Хеҙмәттәре
«Народная сказка и ее литературные переложения: на восточнославянском и тюркоязычном материале» темаһына диссертация

Народная сказка и её литературные переложения: проблема происхождения и модификации текстов. Москва, 2008

Типологические сближения в восточнославянских и тюркоязычных сказках. Казань, 2009

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әкиәт

## Һылтанмалар
ИМАЕВА Гульнара Зайнетдиновна — Имаева Гөлнара Зәйнетдин ҡыҙы

Диссертация на тему «Народная сказка и ее литературные переложения: на восточнославянском и тюркоязычном материале»

## Иҫкәрмәләр
Евдокимова Елена Викторовна

**Евдокимова Елена Викторовна** (30.8.1960) — филология фәндәре кандидаты (1995), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016).

## Биографияһы
Елена Викторовна Евдокимова 1960 йылдың 30 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған.

1982 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, 1985 йылда шунда уҡ эшкә саҡырыла.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре лингвофольклористика, лингвокультурология проблемаларына, С. Т. Аксаков ижадының лингвистик аспекттарын өйрәнеүгә арналған.

130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

Урыҫ фольклорын йыйыу һәм өйрәнеү менән шөғөлләнә. Елена Викторовна етәкселегендә Башҡортостан Республикаһының Архангел, Бәләбәй, Балаҡатай, Белорет, Дыуан, Мәләүез, Стәрлетамаҡ, Өфө райондары буйлап үткәрелгән фольклор экспедицияларында боронғо урыҫ йырҙары («Чернышёв әсирлектә» («Чернышёв в плену»), «Александр I батшаның үлеме» «Смерть царя Александра I» һ. б.), балладалар («Ҡыҙ-ҡошсоҡ»-«Дочка­-пташка», «Ете йәшлек ҡыҙ»-«Девка­-семилетка», «Полковниктың үлеме» «Гибель полковника») һәм башҡа әҫәрҙәр яҙылған.

2019 йылда Өфөлә Өфө районы Ҡыҙылъяр (Өфө районы) ауылында яҙып алынған урыҫ халыҡ йырҙарынан торған «Калина­-малина в саду расцвела» йыйынтығын төҙөүсе.

«Таусень» рус халыҡ фольклор ансамбленең ойоштороусыһы һәм художество етәксеһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
ЕВДОКИМОВА Елена Викторовна

сайт БГУ Евдокимова Елена Викторовна, доцент, к. ф. н. 

Народный русский фольклорный ансамбль «Таусень» 

## Иҫкәрмәләр
Коротаева Лариса Валерьевна

**Коротаева Лариса Валерьевна** (1 ғинуар 1974) — тел белгесе, диалектолог, филология фәндәре кандидаты (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (2011).

## Биографияһы
Лариса Валерьевна Коротаева 1974 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Миәкә районы Һыуыҡҡул-Михайловка ауылында тыуған.

Тәүге белемен тыуған ауылындағы мәктәптә ала.

1996 йылда И. Н. Ульянов исемендәге Сыуаш дәүләт университетын тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре сыуаш теленең диалектологияһына, лексикологияһына, сыуаштарҙың календарь йолаларына һәм байрамдарына арналған.

165-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

Рәсәй гуманитар ғилми фонды башланғысында «Башҡортостан Республикаһы сыуаштарының фольклор-диалектика атласы» (2015—2017) проекты етәксеһе.

2008 йылдан Сыуашстан милли сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
Фонетическая и лексическая системы говоров приуральских чувашей Башкортостана. Опыт сравнительно-­исторического анализа. Стерлитамак, 2009

Календарно-­обрядовый фольклор чувашей Башкортостана. Стерлитамак, 2016 (в соавт.)

Чувашская диалектология. Чувашское народное творчество. Лингвокультурология. Стерлитамак, 2016 (в соавт.).

## Һылтанмалар
Коротаева Лариса Валерьевна

## Иҫкәрмәләр
Миңләхмәтова Татьяна Ғилниәхмәтовна

**Миңләхмәтова Татьяна Ғилниәхмәтовна** (3.1.1961) — фольклорсы, этнограф, тарих фәндәре кандидаты (1996), философия фәндәре докторы (Венгрия, 2003), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1987).

## Биографияһы
Татьяна Ғилниәхмәт ҡыҙы Миңләхмәтова 1961 йылдың 3 ғинуарында БАССР-ҙың Борай районы Байшаҙы ауылында тыуған.

1984 йылда Удмурт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, 1988 йылдан алып Ижевскиҙа,

1990 йылда — Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында, 1998 йылда — Финляндияның Хельсинки, Эстонияның Тарту ҡалалары университеттарында эшләй.

2003 йылдан алып Австриялағы Инсбрук университетының Тарих һәм Европа этнологияһы институтының ассистент-профессоры һәм ғилми хеҙмәткәре.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге удмурттарҙың, шулай уҡ башҡорттарҙың, Башҡортостан мариҙарының, татарҙарының, эстондарының фольклоры һәм этнографияһына, ҡыр шарттаоында алып барылған этнографик тикшеренеүҙәр методикаһын эшләүгә арналған.

200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Археология һәм этнография музейының этнографик коллекцияһын һәм фототекаһын тулыландыра.

Рәсәй этнографтары һәм антропологтары ассоциацияһы, Халыҡ-ара хикәйәләү фольклорын өйрәнеүселәр йәмғиәте, Халыҡ-ара этнология һәм фольклор йәмғиәте, Финляндияның А. М. Кастрен исемендәге йәмғиәте ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
Календарные обряды закамских удмуртов. Ижевск, 2000

Традиционные обряды закамских удмуртов: Структура. Семантика. Фольклор. Тарту, 2003

В поисках удмуртских жемчужин. Тарту — Инсбрук, 2019.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы (1987)

## Һылтанмалар
*МИННИЯХМЕТОВА Татьяна Гильнияхметовна
*Воршуд. Миннияхметова Татьяна Гильнияхметовна

## Иҫкәрмәләр
Йөн (материал)

**Йөн** () — хайуандарҙың (һарыҡтар, кәзә, дөйәләр һ. б.) тиреһендәге эшкәртеү өсөн йыйылған төктәр япмаһы. Сәнәғәттә эшкәртелгән йөндөң төп өлөшөн һарыҡ йөнө тәшкил итә.

## Йөн төрҙәре
* дебет (мамыҡ) (иң ҡиммәтле нәҙек, йомшаҡ, ҡулсаланып торған сүс)
* ябай йөн (дебеттән йыуаныраҡ, ҡатыраҡ һәм уға ҡарағанда турараҡ)
* ҡыл, шырт (сыҙамһыҙ һәм ҡаты).

## Составы һәм төҙөлөшө
Төп өлөштәрҙең береһе — күп күләмле көкөрт ингән аҡһым кератины.

## Сүстәрҙең физик-химик үҙенсәлектәре
Йөндөң термик сыҙамлылығы юғары түгел: киптереүҙең сикке температураһы 60—70 °С; 100—105 °С температурала йөн дымын юғалта, сүс ҡаты һәм һыныусан була башлай, ә 120 °С булғанда йөн һарғая һәм тарҡала башлай. Йөндөң йылы үткәреүсәнлеге түбән, шуға күрә йөн туҡыманың йылы һаҡлау сифаты юғары. Янған ваҡытында йөн көйгән сәс еҫе сығара.

Йөн ағартыу өсөн составында хлор булған берләшмәләрҙе ҡулланырға ярамай, хлорҙан йөн ҡарағусҡыллана, сүстәрҙең ныҡлығы ныҡ кәмей; йөндө натрий перекисе, натрий пербораты, натрий гидросульфиты йәки ронгалит менән ағартырға кәңәш ителә. Йөн таптарын сығарыу өсөн теләһә ниндәй иреткестәрҡулланырға мөмкин, сөнки улар йөнгә зыян килтермәй.

## Алыу ысулдары
Хайуандарҙың йөнөн, ҡағиҙә булараҡ, ҡырҡып, һирәгерәк тарап алалар (мәҫәлән, кәзә дебетен).

Ангора — ҡуян йөнөнән, кашемир һәм мохер — кәзә йөнөнән, альпака — альпака йөнөнән эшләнгән ептәр.

## Ҡулланыу
Йөндән еп эшләп сығарыла, артабан уны туҡымаға һәм трикотажға әйләндерәләр. Башлыса һарыҡ йөнөнән эшләнгән йөн туҡымалар бобрик, бостон, букле, велюр, габардин, саржа, драп, коверкот, хәтфә (плюш), ратин, фай, шевиот, шотландка һ.б. исемдәр менән һатыуға сығарыла.

Йөндән шулай уҡ махсус технология буйынса баҫып, кейеҙ әйберҙәр эшләп сығаралар (кейеҙ, быйма, тула ойоҡ).

## Иҡтисадта
2017 йылда халыҡ-ара йөн баҙары 4,31 миллиард АҠШ доллары менән баһалана. Төп экспортер — Австралия, уның өлөшөнә донъя баҙарында һатылған йөндөң 60 проценттан ашыуы тура килә, артабан Көньяҡ Африка Республикаһы (8,7 %), Яңы Зеландия (8,5 %), Уругвай (2,1 %) һәм Бөйөк Британия (1,9 %) килә. Төп импортер — Ҡытай (65 %), артабан Италия (5,8 %), Чехия (4,9 %), Һиндостан (4,8 %) килә.

Австралия, Ҡытай, АҠШ һәм Яңы Зеландия төп йөн етештереүселәр булып тора

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кейеҙ баҫыу
* Башҡортостандың һынлы сәнғәте
* Туҡыусы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шерсть // Сельскохозяйственный энциклопедический словарь — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 656 с.
* Пороки шерсти // Сельскохозяйственный энциклопедический словарь — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 656 с.
* Выход чистой шерсти // Сельскохозяйственный энциклопедический словарь — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 656 с.
Аяҡ табаны

**Табан** () — аяҡтың баҫа торған аҫ яғы

## Кеше табаны
Табан кеше аяғының иң аҫҡы бүлеге булып тора. Аяҡтың ергә туранан-тура ҡағылышы булған өлөшө табан тип атала, табандың өҫкө яғын башҡорттар бәкәл яғы тип атай. Табандың быуындары һығылмалы һәм хәрәкәтсән. Табан һөйәк структураһы буйынса бәшәләй һөйәге алды, бәшәләй һөйәге һәм фалангаларға бүленә.

### Кеше табаны функциялары
Табандың төп функциялары — тән ауырлығын күтәреү һәм тәндең арауыҡта хәрәкәтен тәьмин итеү

### Кеше табаны менән бәйле мәҙәниәт һәм йолалар
Европа һәм Япония мәҙәниәтенә ярашлы, бинанан ситтә табандарҙы йәрәхәтләнеүҙән, нигеҙҙә, аяҡ кейеме менән һаҡлайҙар. Һаҡлау функцияһына эйә аяҡ кейемдәре: сандалый, туфли, ботинкалар һәм итектәр. Биналарҙа аяҡ кейеме кейеүҙең тәртибе төрлөсә. Европаның ҡайһы бер илдәрендә, Канадала һәм Яңы Зеландияла өйгә ингән ерҙә аяҡ кейемен сисәләр. Японияла бинаға ингән ерҙә аяҡ кейемен сисеү йолаһы шул тиклем киң таралған, хатта иҙән ҡапламын махсус рәүештә йомшаҡ яһайҙар.

Башҡорттар шулай уҡ өй эсендә аяҡ кейеме менән йөрөмәй, уны ишек алдында ҡалдырыу ҡабул ителгән. Ҡата, галуш эсенән кейелә торған ситек, тула ойоҡтар сиселмәй.

Ҡытайҙа X быуаттан алып XX быуат башына тиклем аяҡтарҙы бинтлау йолаһы булған. Ҡыҙҙарҙың аяҡ бармағын, башбармағынан башҡа, тотош һындырып, табанын туҡыма менән бәйләп, бәләкәй аяҡ кейемен кейеп йөрөтөргә мәжбүр иткәндәр. Бынан аяҡ табандары, йыш ҡына киләсәктә аталп йөрөү мөмкинлегенән мәхрүм итеп, деформацияланған.

## Галерея

Файл:Стопа_1.jpg|мини|Аяҡтың бәкәлгә тиклем өлөшө, табандың өҫкө яғы
Файл:Barefeet_Soles.jpg|мини|Кеше табаны
Файл:Fuss_eines_17_jährigen_Jünglings_MET_DP262475.jpg|мини|311x311пкс|Кеше аяҡ бармаҡтарының рентген һүрәте (фото Эдуард Валента)
File:A HIGH CASTE LADYS DAINTY LILY FEET.jpg|Ҡытай ҡатынының аяғы


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М. : Сов. энциклопедия, 1986. — С. 611. — 831 с. — 100 000 экз.
* 
* *М. Ц. Рабинович*, Пластическая анатомия человека, четвероногих животных и птиц.
* *Джованни Чиварди*, Художественной образ в анатомическом рисовании.
Сираҡ

**Сираҡ** (*диалект.* ***балтыр***) (; ) — аяҡтың бәкәлдән тубыҡҡа тиклемге өлөшө; быуынтығаяҡлылар һәм *дүрт аяҡлыларҙың* ослоҡ өлөшө.*Сираҡ һөйәге* — медиаль урынлашҡан эре сираҡ һөйәге; аяҡтың бәкәлдән тубыҡҡа тиклемге өлөшөндәге һөйәк.

## Махсус кейем

Һаҡланыу өсөн махсус кейем — *гетрҙар* кейәләр. Башҡорт халҡында тубыҡҡа тиклем етеп торған йөн ойоҡбаштар ҙа бәйләгәндәр.

## Башҡорт фольклорында
* **Кәкре сираҡ** — аяғы төҙ булмаған кеше
* **Һалам сираҡ** — аяғы нәҙек кеше

;*күсмә мәғәнәлә*

* **Сираҡ еп, арҡан** — ныҡ, тығыҙ ишелгән, ҡаты боролған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М. : Сов. энциклопедия, 1986. — С. 147. — 831 с. — 100 000 экз.
* 

## Һылтанмалар
* 
* Русско-башкирский толковый словарь медицинских терминов (М.Т.Азнабаев, 2007)
* Русско-башкирский словарь медицинских терминов (В.З.Гумеров, 1981)
* Nedug.Ru — Библиотека — Голень
* Упражнения для голени .
*
Тубыҡ быуыны

**Тубыҡ (теҙ) быуыны**, **тубыҡ (теҙ)** (; ) — янбаш һөйәген, сираҡ һөйәген һәм тубыҡ ҡапҡасын бәйләүсе быуын.

## Анатомияһы
Алғы өлөшөндә тубыҡ ҡапҡасы урынлашҡан. Тубыҡ һәм дүрт башлы янбаш мускулдары тарамыш менән беректерелгән. Уның дауамы булып тубыҡ ҡапҡасы һеңере (бәйләүес) тора.

**Сатраш бәйләүестәр**тубыҡ быуыны ҡыуышлығында урынлашҡан. Тубыҡ быуынындағы ҡаймыҡтырыуҙар уларҙың өҙөлөүенә килтерә.

## Йәрәхәттәр
Тубыҡ иң йыш спорт йәрәхәттәре алған ағза булып тора (мәҫәлән, мениск өҙөлөүе йәки һеңерҙең һуҙылыуы).

## Һүрәттәр

Файл:Knie ct.gif|Тубыҡ быуыны. МРТ.
Файл:Knie mr.jpg|Тубыҡ быуыны. МРТ.
Файл:Knie-roentgen-r-seite.jpg|Ҡабырға проекцияһында тубыҡ быуыны рентгенограммаһы.
Файл:Legamenti crociati.jpg|Сатраш бәйләүестәр.
Файл:Knee skeleton lateral anterior views.svg|Тубыҡтың алғы һәм латераль күренеше.


## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Бостон (туҡыма)

**Бостон** ( - АҠШ-тың Бостон ҡалаһы исеменән) — саф йөн туҡыма, саржа ысулы менән һуғыла. Меринос тоҡомло һарыҡтың елкә өлөшөнән алынған йөндән иләнгән, урта һәм юғары номерлы нәҙеклектә, 2 йәки күберәк ҡатлап сиратылған ептән һуғылған туҡыма.

Бостон башлыса ҡарағусҡыл төҫтәргә: күк, ҡара, көрән шыма итеп буяп сығарыла.

Сыҙамлылығы юғары булыуы менән айырылып тора .

## Ыңғай һәм кире сифаттары

әҙер изделиеларҙың төрлө деформацияларға юғары тотороҡлоғон тәьмин итә;

туҙыуға сыҙамлылығы юғары, шул арҡала әйберҙәр оҙаҡ ваҡыт, хатта уларҙы әүҙем файҙаланғанда ла, эстетик йөҙөн һаҡлай;

үҙенең тығыҙлығы, шулай уҡ йөн үҙенсәлектәре иҫәбенә туҡыма йылылыҡтан һаҡлай ала;

экологик яҡтан таҙалыҡ - был материал составына синтетик матдәләр инмәй;

бактерияларға ҡаршы һәм гигиена характеристикалары бик шәп ;

туҡыма һауа үткәреүсәнлеге түбән булыу иҫәбенә ел үткәрелмәй тиерлек - был уны төрлө өҫ кейеме тегеү өсөн ҡулланырға мөмкинлек бирә;

гигроскопиклыҡ;

туҡыма ваҡыт үтеү менән ҡырылмай;

Ошо материалдан тегелгән кейемде кер йыуыу машинаһында йәки ҡул менән йыуырға мөмкин, ә йыһаздарҙың күбеһе таҙартыуға тапшырыла.

Бостонды  көйә төшөүҙән тик ныҡ һаҡлау зарур. Тағы ла бер етешһеҙлек шуға ҡайтып ҡала: изделиеларҙың өҫкө йөҙө ялтырай башламаһын һәм матурлығын һаҡлап ҡалһын өсөн тейешле сара күреп торорға кәрәк 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бостон — Краткая энциклопедия домашнего хозяйства/ред. И. М. Скворцов и др. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» — 1959.
* Бостон // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1956. — Т. I. — Стб. 514—515.
Брянцева Людмила Ивановна

**Брянцева Людмила Ивановна** (26.06.1946-9.06.2012) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (1984).

## Биографияһы
Людмила Ивановна Брянцева 1946 йылдың 26 июнендә, Тажик ССР-ы баш ҡалаһы Дүшәнбелә тыуған.

1968 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Һәм 2008 йылға тиклем тыуған уҡыу йортонда хеҙмәт итә.

Фәнни эшмәкәрлеген урыҫ халҡының йыр фольклорын өйрәнеүгә бағышлай.

«Башҡортостандың Архангел районындағы урыҫ йыр традицияһы» йыйынтығының (2006) йыр текстары һәм нота эшкәртмәләре авторы.

1997—2006 йылдарҙа Рәсәй халыҡтары фольклоры буйынса йыйынтыҡ әҙерләүҙә әүҙем эшләгән яуаплы мөхәррир була.

Башҡортостан радиоһында урыҫ фольклорына арналған «Малахит ҡумта» тип аталған махсус тапшырыуҙар циклын әҙерләү авторҙашы булып сығыш яһай.

«Таусень» урыҫ халыҡ фольклор ансамбленең ғилми консультанты.

**Таусень** тигән һүҙ славян телендә «яҙға саҡлы ҡояш менән хушлашыу» тигәнде аңлата.

Мәжүси йолала *таусень* ҡышҡы ҡояш торошона, мәсихселәр йолаһы буйынса, таусень Христос Раштыуаһына тура килә.
 
2012 йылдың 9 июнендә Төркиәлә Анталья ҡалаһында вафат булған.

## Хеҙмәттәре
Брянцева Людмила Ивановна 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

Песни из «Собрания…» Чулкова в современном бытовании (на примере архаической традиции Архангельского района Башкортостана). Уфа, 2006.

«Русская песенная традиция Архангель­ского района Башкортостана» (2006)

«Фольклор народов России» йыйынтығының (1997—2006) яуаплы мәхәррире

## Һылтанмалар
* БРЯНЦЕВА Людмила Ивановна
* Брянцева, Людмила Ивановна — Русская народная песенная традиция в современной Башкирии: диссертация: 10.01.09. — Уфа, 1984. — 235 с. : ил.
Букле

**Букле** ( «бөҙрәләү») — был иләнгән еп йәки фасонлап иләнгән ептән туҡылған тупаҫ туҡыма. Бындай еп буйынан-буйына бер аҙ арауыҡ ҡалдырып тоҡандар сығарып иләнә, һөҙөмтәлә туҡыманың өҫлөгө өбөрҫәле килеп сыға.

Иләнгән еп бер төрлө ҙурлыҡтағы оҙон элмәктәрҙән тора, улар ваҡ элмәктәрҙән алып эре кәкерсәктәргә тиклем етеүе мөмкин

## Үҙенсәлектәре
Букле түбәндәге үҙенсәлектәргә эйә:

* һауа үткәреүсәнлек;
* йомшаҡ һәм еңел;
* йылыны яҡшы үткәреүсән;
* сырышмай;
* оригиналь күләмле төйөн фактураһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Букле бәйләү .

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Букле // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 122. — .
* Букле — Краткая энциклопедия домашнего хозяйства/ред. И. М. Скворцов и др. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» — 1959.
* Букле // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1956. — Т. I. — Стб. 594—595.
Быйма

**Быйма** — йылы кейеҙ итек, һарыҡ, һыйыр, кәзә, ҡуян, дөйә йөнө һәм башҡа хайуандар йөнө ҡатышмаһынан, йәки яһалма йөндән баҫыла.

## Ҡулланылышы
Быйма — Евразия халыҡтарының ҡоро ҡарҙа йөрөү өсөн ҡулланылған традицион аяҡ кейеме.

Туҙыуын әкренәйтеү өсөн быйма табанына күн йәки резина олтан һалына йәки калуш менән кейелә. Һыуыҡ ҡышлы урындарҙа быймаларҙы, иҫке быйма ҡунысынан ҡырҡып, төпләйҙәр. Шулай уҡ резиналанған быйма сығарыла. Ғәҙәттә, быйма көрән, ҡара, һоро һәм аҡ төҫтә була, ләкин һуңғы йылдарҙа төрлө төҫтәге быймалар ҙа баҫыла.

Быйма етештереүсе кешеләрҙе ғәҙәттә урыҫ телендә *пимокаттар* тип атайҙар (башҡорттар «быйма баҫыусы» тип атай).
Себерҙә быйманы кейеҙ менән төпләгәндәр йәки иҫкеһенән олтораҡ яһағандар. Олтанды һәр кем эшләй алмаған. Ҡыш көнө резина файҙаланылмаған, сөнки ул тая.

## Тарихы
Быймаларҙың прообразы булып Евразия күсмә халыҡтарының традицион кейеҙ итектәре тора.

Русь территорияһына быйма Алтын Урҙа төрки һәм монгол ҡәбиләләре аша үтеп инә башлаған, уларҙың ҡайһы берҙәренең аяҡ кейеме йылы тула ойоҡ рәүешендә эшләнгән, уны итек эсенән кейгәндәр. Мәҫәлән, ҡаҙаҡтарҙа шундай беше кейеҙ ойоҡ *байпаҡ* тип атала. Рәсәйҙә быйма XIX быуаттың беренсе яртыһында, уларҙы сәнәғәт ысулы менән эшләй башлағас ҡына, киң таралыу ала. Быға тиклем улар ярайһы ҡыйбат булған һәм хәлле кешеләр генә ала алған.

Быйма һуңғы тиҫтә йылдарҙа еңел һәм дым үткәрмәгән аяҡ кейемдәре менән алмашынып, популярлығын юғалта бара. Быйма ғәҙәттә ауыл кейеме стиле тип һанала.

## Өлгөләре

Файл:Elitevalenkiduble46.jpg|Дөйә йөнөнән баҫылған ике ҡатлы  быйма. Ир-ат быймаһы
Файл:Elitevalenki39.JPG| Дөйә йөнән биҙәкле ҡатын-ҡыҙ быймаһы
Файл:Valenki.jpg| Төрлө дәүмәл һәм төҫтәге, калошлы быймалар
Файл:Валенки_новые,_неразношенные.JPG|мини|Яңы быйма 
Файл:Валенки_обрезиненные.JPG|мини|Резина табанлы быйма


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Пималар
* Буркалар
* Угги

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Беловинский Л. В. Валенки73—74 // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — 784 с. — 5000 экз. — .
* Буровик К. А. Валенки // Красная книга вещей: Словарь. — М.: Экономика, 1996. — С. 106—107. — 215 с. — .
* Буровик К. А. Валенки // Популярная энциклопедия вещей. Исторический магазин. — М.: Дрофа-Плюс, 2004. — С. 108. — 192 с. — 5000 экз. — .
* Валяная обувь // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1956. — Т. I. — Стб. 743—746. — 550 с.
* 
* 

## Һылтанмалар
* Валенки
Тула баҫыу

**Тула баҫыу** — тула һәм йөн әйберҙәр эшләү. Башҡорттарҙың боронғо шөғөлө.

## Буҫтау атамалары
Буҫтауҙар төрлө ҡалынлыҡта баҫылған: йоҡаһы — *соға* һәм ҡалыны *мәллә* тип аталған.

## Тула баҫыу барышы
Һарыҡ йөнөнән (ҡайһы берҙә дөйә йөнөнән) иләнгән тәбиғи төҫтәге ептәр ҡулланылған, улар бик һирәк буялған. Һарыҡ йөнөн ҡырҡҡандар, тарап алыу ҙа булған, бының өсөн тимер йәки ағас тараҡ тотонғандар. Тетеп, иләнгән йөндө йомғаҡҡа урап, ике еп ҡатып, сиратҡандар.

Буҫтауҙы тар шөйтөлө станокта (урынағас, киндер урыны) беше, тар итеп (26—32 см) туҡығандар. Ҡалын булһын өсөн буҫтауҙы бергә ҡушып ҡатлағандар, септә өҫтөнә йәйеп һалып, ҡайнар һыу менән бешекләгәс, септәһе менән урап бәйләгәндәр һәм тәгәрәткәндәр. Йөнтәҫ килеп сыҡһын өсөн өҫтөнә йоҡа итеп йөн мамығы түшәгәндәр. Ураманы тәгәрәтеү кейеҙ баҫҡандағы кеүек булған.

Туланы яңғыҙ-ярым баҫып булмай, шуға күрә ҡатын-ҡыҙҙар өмәгә саҡырыла. Шулай уҡ ҡулалмаш та баҫҡандар. Эш ырамлы булhын өсөн, тула баҫҡан ыңғайға йырлашып ала торған булғандар:

Йырлай-йырлай өмәләрҙә

Гөрләп тула баҫабыҙ.

Йырлап, гөрләп, тула баҫып,

Аҙаҡ күңел асабыҙ.

Тула кейем тегер өсөн ҡыш буйы йөн иләгәндәр ҙә, өмә яhап, уны баҫыр булғандар. Бер кистә егерме биш аршин тула баҫҡандар.

## Ҡулланылышы
Соғанан, йәғни йоҡа буҫтауҙан күберәк кешелеккә тигән кейемдәр (баш кейеме, елән, ҡашмау, ҡалпаҡ һ.б.), мәлләнән (ҡалын буҫтау) көндәлек баш һәм өҫ кейеме (тула ойоҡ, бейәләй, салбар, сәкмән, елән һ.б.), көнкүреш ҡаралдыһы теккәндәр. Йылҡысылыҡ өсөн кәрәк-яраҡ, мәҫәлән, сергетыш етештергәндәр. Буҫтауҙы биҙәк һалып, нағышлап сигеп матурлағандар.

## Географияһы
Тула баҫыу Башҡортостандың һарыҡсылыҡ менән әүҙем шөғөлләнгән көньяҡ һәм көнсығыш райондарында таралған. Урал аръяғы башҡорттары, Ырымбур башҡорттарында был кәсеп йыш осраған. Үҙәк һәм Урта Азия (ҡалмыҡтар, ҡырғыҙҙар, төркмәндәр һ.б.), Ҡаҙағстан, Көньяҡ Себер, Төньяҡ Кавказда ла тула, буҫтау етештереү менән шөғөлләнгәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кейеҙ баҫыу
* Быйма

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шитова С. Н. Башкирская народная одежда / С. Н. Шитова; Отв. ред. Н. В. Бикбулатов. — Уфа : Башк. изд-во «Китап», 1995. — 237,[2] с. : ил.; 27 см; ISBN 5-295-01204-2
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 407-се бит
Сидорова Ефросиния Сергеевна

**Ефросиния Сергеевна Сидорова** (16 февраль 1930 йыл — 30 июль 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй фольклорсыһы һәм педагогы, филология фәндәре кандидаты (1973), Сыуашстан Республикаһының К. В. Иванов исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1988),.

Фольклор һәм әҙәбиәт проблемалары буйынса 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Биографияһы
1930 йылдың 16 февралендә Сыуаш АССР-ы Мариин-Посад районы Үрге Ирх-Сирмы ауылында тыуған.

1950 йылда — Сыуаш дәүләт уҡытыусылар институтын, 1956 йылда Сыуаш дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлаған. Шунда уҡ белем алыуын дауам итә һәм 1963 йылда, «Сыуаш көнкүреш әкиәте» («Чувашская бытовая сказка») темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлап, аспирантураны тамамлай.

Сыуаш АССР-ы Батыр районының Яншиха ете йыллыҡ мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләгән. Һуңынан Байкал аръяғы крайында йәшәй һәм эшләй, Чита педагогия институтында (1962 йылдан, хәҙерге Н. Г. Чернышевский исемендәге Байкал аръяғы дәүләт гуманитар-педагогия университеты) уҡыта,

1962—1963 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Байкал аръяғы комплекслы Ғилми-тикшеренеү институтының ғилми хеҙмәткәре.

1963—1967 йылдарҙа — Минск ҡалаһының 93-сө урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.

1967—1977 йылдарҙа Ефросиния Сергеевна Сыуаш АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Тел, әҙәбиәт, тарих һәм иҡтисад ғилми-тикшеренеү институтынының әҙәбиәт һәм фольклор бүлеге өлкән ғилми хеҙмәткәре һәм мөдире,

1977—1990 йылдарҙа Сыуаш дәүләт университетының сыуаш әҙәбиәте кафедраһында өлкән уҡытыусы, Сыуаш дәүләт гуманитар фәндәр институты әҙәбиәт һәм фольклор бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.

2018 йылдың 30 июлендә Мәскәүҙә вафат булған, Чебоксарҙа ерләнгән. П. А. Сидоров кейәүҙә була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Сыуашстан Республикаһының К. В. Иванов исемендәге дәүләт премия лауреаты (1988),
* Сыуашстан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1997).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Сергеев Т. С.* Сидорова Ефросиния Сергеевна // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2011. — Т. 4.
* *П. Ялгир.* Сидорова Ефросиния Сергеевна // Литературный мир Чувашии. — Чебоксары, 2005.

## Һылтанмалар
* СИДОРОВА Ефросиния Сергеевна
* Исследователи чувашского языка: Сидорова Ефросиния Сергеевна
* Тăван ăс-хакăл туприне куллен пуянлатнă тĕпчевçĕ
Бәйләм бәйләү

**Бәйләм бәйләү** () — туҡыманы йәки әйберҙәрҙе (ғәҙәттә, кейем йәки интерьер әйберҙәрен) бер йәки бер нисә ептән элмәкләп һәм бер-береһе менән ҡатмарлы булмаған ҡоралдар ярҙамында үреп (ырғаҡ, бәйләм энәһе, тегеү энәһе, йәки бәйләм сәнскеһе, хатта бармаҡ, ҡул менән генә) йәки бәйләү машинаһында (механик бәйләү) етештереү процесы.

## Тасуирламаһы
Техник йәһәттән бәйләм бәйләүҙе үреү төрөнә индерәләр, ул кейем-һалым етештереү (ойоҡбаштар, бирсәткәләр, бүректәр) һәм ҡаралды (салфеткалар, ашъяулыҡтар, шаршауҙар), интерьерҙы декорациялау өсөн ҡулланыла.

Төрлө еп (айырмалары: ауырлыҡ, сүс төрө, ептең бер төрлөлөгө), энә-ырғаҡ үлсәме һәм йөй төрө — былар барыһы ла төрлө үҙенсәлектәргә : һыу үткәрмәүсәнлек, төҫ, ҡалынлыҡ, текстура, йылы һаҡлау, бөтөнлөккә эйә булған трикотаж әйберҙәр етештереү мөмкинлеген бирә.

## Тарихы
Бәйләм бәйләү — биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең иң боронғо төрҙәренең береһе, уға өс меңдән ашыу йыл. Бәйләнгән әйберҙәр тәүге тапҡыр Мысыр, Греция, Римдең боронғо ҡәберлектәрендә табылған.

## Төрлө төҫтәге ептәр һәм ысулдар менән бәйләү

Файл:Rucni pleteni.jpg|Континенталь (немец) ысул
Файл:Purl1.jpg|Инглиз ысулы
Файл:Single jersey.jpg|Шыма йөҙлөк
Файл:Garterstitch.jpg|Шәл бәйләме
Файл:Zopfmuster 2.jpg|Биҙәкләп бәйләү өлгөһө
Файл:Crochet-round.jpg|мини|Ырғаҡ менән бәйләү


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бөтә донъя йәмәғәт урындарында бәйләү көнө
* Трикотаж

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* Джонс С. Вязание крючком для начинающих. — М.: АСТ, Астрель, 2008.
Нильссон Ида

**Ида Гётильда Нильссон** (швед**.** *Ida Göthilda Nilsson***;** 7 февраль 1840 йыл, Лунд— 24 декабрь 1920 йыл шунда уҡ) — швед рәссамы, скульптор һәм мәҡәлдәр йыйыусы.

## Биографияһы һәм ижады
Ида Нильссон 1840 йылда Лундта тыуған. Уның атаһы — зоология уҡытыусыһы Свен Нильссон, Лунд университетында зоологиянан уҡыта, һәм әсәһе — Элизабет Сесилия Берг. Ида Нильссондың баҫылмаған ҡулъяҙмаһы һаҡланып ҡалған, унда ул ата-әсәһе йортондағы бала сағын ентекле һүрәтләй.

Ида Лундтағы мәктәптә уҡый, шулай уҡ телдәр, музыка һәм рәсем буйынса шәхси дәрестәр ала. Ҡатын-ҡыҙ булараҡ юғары уҡыу йортона уҡырға инә алмай, әммә үҙен иң ныҡ йәлеп иткән сәнғәтте һәм археологияны үҙаллы өйрәнә. Атаһы арҡаһында ул ғилми конференцияларҙа булыу мөмкинлегенә эйә була, шул иҫәптән Англияла, Ирландияла, Германияла, Францияла һәм Данияла, шулай уҡ музейҙарға һәм тарихи һәйкәлдәргә бара ала.

Ида Нильссон һәм уның ғаиләһе Стокгольмда йәшәгән ваҡытта Ида яҙыусы Фредрика Бремер менән яҡындан таныша һәм уның салонында даими рәүештә була. Ида Фредрикаға һоҡлана һәм, бәлки, уның йоғонтоһо аҫтында, азатлығын һәм бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалыр өсөн, кейәүгә сыҡмайҙыр. Бремер, үҙ сиратында, Иданың интеллектын баһалай.

1870-се йылдарҙа Ида Нильссон скульптура сәнғәте менән ҡыҙыҡһына һәм Копенгагенда Дат король академияһында Йенс Йерихауҙан дәрестәр ала башлай. Уның эштәре араһында атаһының һәм әхирәте Анна Йерта-Ретциустың портрет бюстары бар. Ида эшләгән бөтә скульптуралар ҙа һаҡланмаған: атап әйткәндә, Фредрика Бремер бюсы тик яҙма дәлилдәрҙән генә билдәле..

19 − 20-се быуаттар сигендә Ида Нильссон Сконе провинцияһында халыҡ мәҡәлдәрен һәм әйтемдәрен йыя башлай. Йыйылған материалды ул алфавит принцибы буйынса ойошторолған тематик төркөмдәргә бүлә (һөтимәрҙәр, ҡоштар, амфибиялар, бөжәктәр буйынса төркөмдәр). Бынан тыш, ул килеп сығышын теүәл күрһәтә. Үҙе менән бергә эшләгән ҡатын-ҡыҙҙарҙың документлаштырылырға тейешле традицион лексик хазина йөрөтөүселәр булыуын аңлай. Ул йөкмәтке менән төбәк араһындағы сағыштырыуҙарҙы еңеләйтеү өсөн әйтемдәрҙе тәртипкә һала. Был эштә уның халыҡ менән яҡын танышыуы һәм ябай фәнни ысулдар менән эшләй белеүе күренә.

Ида Нильссон 1920 йылдың 24 декабрендә Раштыуа байрамы алдынан вафат була. Лунд зыяратында яҡындары менән йәнәш ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Габардин

**Габардин** () — меринос ебенән туҡылған бик йоҡа йөн туҡыма.

## Эшләнелеше
Махсус *үрелештәр* ҡулланылғанлыҡтан, туҡыманың өҫкө йөҙөндә 60-70°мөйөшлө ауыш һырҙар барлыҡҡа килә. Бешелеге арҡаһында габардинға һыу һеңеп бармай.

Юғары сифатлы габардин нәҙек итеп сиратылған йөн ептән эшләнә. «Ҡыҫҡаса йорт хужалығы энциклопедияһы» («Краткая энциклопедия домашнего хозяйства», 1959) пальто габардиндарын, шулай уҡ күлдәк һәм плащ тегеү өсөн йоҡараҡ габардиндарҙы айыра. Ярым йөн габардиндың төп ептәре йөн сүстәрҙән, ә арҡауы кизе-мамыҡ ептән тора

## Этимологияһы
Инглиз телендә *gabardine* йәки *gaberdine* һүҙе «күлдәк, көплөк» тигәнде аңлата, 1590-сы йылдарҙан билдәле. Туҡыманың исеме булараҡ XIX быуат аҙағынан, *Томасо Бёрбери* патентлаған мәлдән ҡулланыла, ул 1879 йылда данлыҡлы Burberry брендына нигеҙ һалған.

Һүҙҙең килеп сығышы билдәһеҙ, уның Һиндостан төбәгендә, Пурнияла мосолман ирҙәре йөрөткән киң еңле, тубыҡҡа тиклем оҙонлоҡтағы өҫ кейемен аңлатҡан *qaba* һүҙе менән бәйле булыуы ихтимал.

Икенсе версия буйынса, Европаға *габа* тигән буҫтау ғәрәп илдәренән Испания аша эләккән, һәм атама шунан киткән.

## Габардин төрҙәре
Габардиндың түбәндәге төрҙәрен айыралар:

* габардин-меланж;
* габардин-стрейч:
* кейем габардины;
* полиэстерлы габардин.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Габардин // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 140. — .
* 
*
Велюр

**Велюр** ( «бәрхәт»,  «йөнтәҫ, өбөрөлө») — өбөрөлө йомшаҡ бәрхәт өҫлөклө ҡайһы бер туҡымаларҙың исеме

## Етештереү ысулдары

**Велюр** — бәрхәткә ҡарағанда бер аҙ оҙонораҡ өбөрөлө, саф йөндән һуғылған буҫтау үрелешле туҡыма. Етештереү ысулы буйынса был *киҫелгәнн велюр* тип атала. Иң ҡиммәтле велюр туҡымаларҙың береһе — драп-велюр, уны әҙерләү өсөн меринос йөнөнең иң яҡшы сорттары файҙаланыла.

*Элмәкле велюр* — киҫелгәненән айырмалы рәүештә, кейем тегеүгә яраҡлы һығылмалы трикотаж туҡыма.

Ҡатмарлы формалы йомшаҡ мебелде тышлау өсөн тәғәйенләнгән велюр — тәбиғи кизе-мамыҡ һәм йөн, шулай уҡ химик сүстәрҙе берләштергән төрлө өбөрөлө туҡымалар йәки трикотаж полотно; шыма буялған һәм ҡыҫып биҙәкләнгән төрҙәре була.

## Синоним булараҡ
**Велюр** тип шулай уҡ ҡайһы бер бәрхәт, хәтфә туҡыма (плюш) сорттарын атайҙар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Вельвет

## Иҫкәрмәләр
Өбөрө

**Өбөрө** () — ғәҙәттә текстиль туҡыма өҫтөндәге мамыҡланып торған ҡыҫҡа йөн, еп («өбөрөлө, йөнтәҫ туҡымалар»), термин шулай уҡ хайуан тиреһе һәм бумала өсөн дә ҡулланыла.

## Эшләнеше
Өбөрө өҫлөк туҡыманы етештереү процесында барлыҡҡа килә, һәм махсус өбөрөләү машинаһында мамыҡландырыу процесында ерлек материалы сүстәренән дә, шулай уҡ ерлек туҡымаға ҡушып үрелгән өбөрөлө епсәләрҙән дә тороуы мөмкин.

Туҡылған өбөрөлө материалдарҙан тыш (байка, фланель), туҡылмағандары ла (төклө фетр) булыуы мөмкин. Өбөрөнө булдырыу өсөн өҫтәмә ептәр файҙаланылған осраҡта барлыҡҡа килгән элмәктәр йә ҡалдырыла (*йөнтәҫ таҫтамалдар*), йә киҫелә (бәрхәт, хәтфә).

## Этимологияһы
«Ворс» һүҙе шул уҡ урыҫ телендәге «волос» һүҙенә ауаздаш; Фасмер уны *иран телдәренән* сығара: авестаса *varǝsa* («сәс»), фарсыса *vars*/*gars*.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бәрхәт
* Велюр
* Вельвет

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Саржа

**Саржа** (, ;  — «ебәк») — туҡыма үреү тибы, ҡайһы берҙә туҡыма төрөнөң ябай атамаһы. Саржа итеп үрелгән туҡыманы теләһә ниндәй маҡсатта теләһә ниндәй составлы ептән эшләргә мөмкин.

## Башҡарылышы

Башҡа төр үреү төрҙәренән артабанғы һәр еп 1, 2 йәки күберәк һандағы епкә ситкәрәк күсеп үрелә барыуы менән айырыла, был уға үҙенсәлекле «диагональ» (көндәлек атамаларҙың береһе) рәүеше бирә. Был үреү төрөн быуат уртаһында Америка эшҡыуары Леви Страусс нигеҙ итеп алған һәм деним (джинс туҡымаһы) уйлап тапҡан.

Ептәре диагональ рәүештә туҡылып, кизе-мамыҡ, ебәк йәки яһалма туҡымалар етештерелә. Башлыса шыма буялған һәм ҡыҫып биҙәк һалынған итеп эшләп сығарыла.

## Ҡулланылышы
Өҫ кейеме, күлдәк, техник һ.б. аҫтар итеп ҡулланыла. Махсус эш кейеме тегеү өсөн йышыраҡ төрлө составлы тап 3/1 саржа файҙаланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Твид
* Габардин
* Деним
* Махсус эш кейеме

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Саржа // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 322. — .
* 
* Саржа // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1959. — Т. VII. — Стб. 1026—1030.

## Һылтанмалар
* Саржа // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947. — Т. 50. — Стб. 298—299.
* Саржа // Ремень — Сафи. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — С. 596. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 22).
Арҡау

**Арҡау** () — туҡыусылыҡ термины, туҡымаларҙың бер ситенән икенсе ситенә тиклем тура мөйөш яһап урынлашҡан бер-береһенә параллель ептәрҙе арҡыры (горизонталь) йүнәлтеү системаһы, туҡыманың арҡыры ебе. Нигеҙ системаһы менән бергә туҡыма үрелеше барлыҡҡа килә.

## Арҡау әҙерләү

Йыш ҡына арҡауҙан ныҡлыҡ талап ителмәй, шуға күрә уға буй ептәр араһында иркенерәк урынлашһын, шулай уҡ ептәр араһындағы аралыҡты тултырһын һәм туҡыманы йомшағыраҡ, әммә бешерәк яһаһын өсөн ҙурыраҡ һығылмалылыҡ бирәләр. Шуға күрә арҡау ептәрен буй ептәргә ҡарағанда күпкә бушағыраҡ сираталар. Буй ептәр, арҡау ептәре менән ҡушылып, туҡыма барлыҡҡа килтерә.

Шул уҡ ваҡытта ҡайһы берҙә туҡымаға техник талаптар буйынса арҡау ебе сыҙамлығы буйынса буй ептәрҙән ҡалышмаҫҡа, ныҡлыҡҡа эйә булырға тейеш. Был осраҡта арҡыры ептәр шулай уҡ ҡаты итеп сиратыла, ҡайһы берҙә елемләнә лә (шулай уҡ, әгәр һүҙ полимерҙан йәки быяланан эшләнгән филамент еп тураһында барһа, майлана).

Туҡыма үҙенсәлектәре туҡыу станоктарының, һуғыла торған ептең тибына (сиратылыуына) бәйле. Ҡайһы бер осраҡтарҙа (мәҫәлән, буҫтау эшләгәндә) арҡауҙы кире йүнәлештә боралар.

Һоҫалы станоктар өсөн арҡау ебе, ҡағиҙә булараҡ, өс-дүрт килограмдан кәм булмаған һыйҙырышлы стандарт тауар кәтүктәре ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Туҡыусылыҡ
* Туҡыусы

## Иҫкәрмәләр
Прозерпина

**Прозерпи́на** (*лат.* Proserpina) — боронғо рим мифологияһында ер аҫты батшалығы алиһәһе, боронғо грек Персефонаһына оҡшаш. Юпитер һәм Церераның ҡыҙы, Плутондың ҡыҙ туғаны һәм ҡатыны. Бер версия буйынса, уның исеме — латинлаштырылған грек «Персефона» исеме. Икенсе аңлатма буйынса шулай аталған рим алиһәһе, ул орлоҡтарҙың үҫеп сығыуына булышлыҡ иткән һәм һуңғараҡ грек культтарын индереү буйынса Персефона менән ҡушылған.

Плутон һәм Прозерпина хөрмәтенә Римда Терентин һәм Таврия уйындары байрам ителә

## Мифтың йөкмәткеһе
Риүәйәт буйынса Плутондың яңғыҙлығы һәм Прозерпинаның сибәрлеге тураһында белеп, Венера уларҙың яҙмышын берләштерергә ҡарар итә. Ул, теләк һәм мәхәббәт аллаһы Амурҙы ебәрә, ул ер аҫты батшалығы хакимының йөрәгенә уҡ менән ата. Плутон Прозерпинаны күреү менән бөтә донъяһын онота.
Бойҙай алиһәһе ҡыҙы Прозерпина, үҙенең иптәш ҡыҙҙары менән болонда ирис, рауза, миләүшә, гиацинт һәм нәркәс сәскәләре йыя. Алла һылыуҡайҙың йәшәгән урынынан алыҫ түгел ерҙә иҫ киткес матур сәскә яралта. Прозерпина уны күреп ҡала һәм шунда уҡ үҙенең гөлләмәһе өсөн өҙөргә ҡарар итә. Прозерпина нәфис бармаҡтары менән сәскәне өҙөп алырға тигәндә генә ер асылып китә, һәм ер аҫтынан ҡара «тамуҡ» аттары егелгән тәгәрмәсле арба килеп сыға. Плутон ҡыҙҙы эләктереп алып, ер аҫты батшалығына алып китә һәм үҙенең хәләл ефете итә.

Аллалар советы ҡарары буйынса, йәш һылыуҡай йылдың өсөнсө өлөшөн ире һарайында, ә ҡалған ваҡытын ерҙә үткәрәсәге тураһында ҡарар итә. Плутон уны ебәрергә мәжбүр була, әммә һөйгәне ерҙә мәңге йәшәргә ҡалыр, тип ҡурҡып Прозерпинаның юлға төйнәгән ризығына гранат бөртөгө һала. Шунан алып Прозерпина йылдың яртыһын — үлектәр батшалығында һәм яртыһын тереләр батшалығында үткәрә.

## Мәҙәниәттә образы
Прозерпинаны урлау күренешен бөйөк итальян архитекторы Джованни Бернини мәрмәрҙә һүрәтләй. Скульптура Боргезе галереяһында (Рим) урынлашҡан.

Прозерпина образын Данте Габриэль Россетти (1828—1882) «Прозерпина» картинаһында күрһәтә. Россетиҙың яратҡан ҡатыны Элизабет үлгәндән һуң рәссамдың музаһы Джейн Берден булып китә. Был ике ҡатын картинала прообраз булып хеҙмәт итә. Әҙәбиәттә Прозерпинаны урлау темаһы Джулиано Кассианиҙың шул уҡ исемле сонетында яңғырай, уның замандашы Парини Джузеппеның фекере буйынса, башҡа бик күп «урлауҙарҙы» илһамландыра («Похищение Ганимеда» Альфьери, «Похищение Оризии» Монти).
Пушкин үҙенең «Прозерпина» шиғырында Алиһәнең Адонисҡа мөхәббәтен йырлай

Прозерпина хөрмәтенә 1853 йылда асылған Прозерпина астероиды (26) атала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Туҡыусылыҡ үрелештәре

**Туҡыу үрелештәре** () — туҡыу производствоһында туҡыу станоктарында ҡулланылған буй ептәр (нигеҙ) һәм арҡау ептәрен үҙ-ара сатрашлап үреүҙең төрлө ысулдары.

Үрелеш төрө — туҡыманың күренешен, физик, механик, технологик үҙенсәлектәрен билдәләүсе мөһим характеристикаларҙың береһе.

## Төп үрелештәр
Төп үрелештәргә түбәндәгеләр инә:

* полотно;
* саржа;
* атлас;
* сатин.

## Ҡатмарлы үрелештәр
Төп, сығарылма һәм ҡатнаш үрелештәр нигеҙендә барлыҡҡа килә. Нигеҙҙә һәм арҡауҙа икенән ашыу еп системаһы ҡулланыла. Туҡымаларҙың миҫалдары:

* Бер ярым ҡатламлы.
* Эсе ҡыуыш (муҡсалы), икеләтә (өсләтә һәм унан да күберәк) киңлекле.
* Ике ҡатлы.
* Күп ҡатлы.
* Өбөрөлөләр
* Элмәкле.
* Жаккардтар.
* Пике.
* Селтәрле.

## Галерея
Түбәндәге фотоларҙа вафля үрелештәре үрнәктәре бирелә. Саржа үрелеше нигеҙендә ромб рәүешле үреү ҡулланылыуҙан барлыҡҡа килә.


Файл:Ромбовидная саржа на базе саржи 1.4 (2).png|
Файл:Ромбовидная саржа на базе саржи 1.4.png|
Файл:Вафельное переплетение на базе саржи 1.4 (2).png|
Файл:Вафельное переплетение на базе саржи 1.4.png|


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үреү
* Туҡыма төрҙәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
*
Башҡорттарҙа йылан культы

**Башҡорттарҙа йылан культы**

921—922 йылдарҙа Бағдад хәлифәһе илсеһе Әхмәт ибн Фаҙлан башҡорттарҙың инаныуҙары тураһында ла яҙып ҡалдырған. Сәйәхәтсе бер төркөм башҡорттарҙың йыланға, икенселәренең балыҡҡа, өсөнсөләренең торналарға табыныуын үҙ күҙҙәре менән күргәнлеге хаҡында яҙа.

Башҡорт мифологияһында йылан образы айырым урын биләй. Унда аҡ йылан (аҡ йәки изге йылан), ҡара йылан, туҙбаш йылан, аждаһа (500 йылға тиклем йәшәгән мифик ғәйәт ҙур йылан), юха (йылан-аждаһа, 1000 йылға тиклем йәшәп, матур ҡыҙға йәки егеткә әйләнә) һ.б. Материалдарға ҡарағанда, йыландарҙың барыһы ла тиерлек кешенең дошманы. Шуға күрә, йыланды осратҡанда башҡорттар ат тире һеңгән сыбыртҡы, ҡамсы менән үлтерергә тырыша.

Ғәҙәттә оло йәштәге башҡорттар: «Йылан — дошман, йыланды үлтермәһәң, ҡәбереңә килә», — тиҙәр. Фольклорҙа кешенең дошмандары булып мифик аждаһа һәм юха һүрәтләнә.

Атап әйткәндә, юха, кешегә кейәүгә сығып, уның көсөн һурып ала башлай. Һөҙөмтәлә ауырыу билдәләре асыҡ булмаған кеше йонсой, ауырлығын юғалта, ахыр сиктә үлә. Информаторҙар һөйләүе буйынса, бөтә йыландар араһынан туҙбаш йылан менән аҡ йыланды үлтерергә ярамай. Атап әйткәндә, аҡ йылан тураһында башҡорттар былай ти: «Аҡ йылан — йыландарҙың батшаhы ул. Аҡ йыланды үлтерергә ярамай. Аҡ йыланды үлтергән кешене, йыландар торған ерендә ашар»,— ти. Башҡорттарҙа шулай уҡ аҡ йылан кешегә бәхет бирә ала, тип иҫәпләйҙәр. Мәҫәлән, «Аҡ йыланға аҡ яулыҡ hалhаң, ул мөгөзөн haлa. Ул кеше бәхетле була, тиҙәр». Йылан мөгөҙөн ырыҫ-ҡот биреүсе, һаҡлаусы амулет итеп ҡәҙерләп тотҡандар, мөгөҙ юғалһа йорттан ҡот киткән.

Туҙбаш йыланды ла үлтергә ярамай. Бындай йыланды үлтергән кешенең йортона бәхетһеҙлек килгәнен ауылдарҙың барыһында тиерлек һөйләйҙәр. Шулай итеп, үрҙә әйтелгән материалдан күренеүенсә, башҡорттарҙа йылан бик ҡапма-ҡаршылыҡлы образ булып тора. Бер яҡтан бөтә йыландар ҙа кешенең дошманы тип иҫәпләнә. Был турала тҡбәндәге мәҡәл дә бар: «Йыландың ҡараhы ла — йылан, ағы ла — йылан». Икенсе яҡтан, аҡ йылан кешегә бәхет килтерә ала, ә йортта йылан булыуы ғаиләнең именлегенә, бәхетенә, уның ағзаларының һаулығына булышлыҡ итә. 

Традицион этнологияла йылан ауырыуҙың хәүефле сәбәптәренең береһе булып тора. Йылан кешегә сағыуы менән генә түгел, ҡарашы менән дә тәьҫир итә. Йыландың тешендә лә, күҙҙәрендә лә кешегә үтеп ингән иблис (саҡҡыс ҡаяу ) бар, ул шунда уҡ йөрәгенә (йөрәккә яғыла) тәьҫир итә. Әгәр ен йөрәккә "үтеп" өлгөрһә, кешенең тын алыуы туҡтай, телмәр һәләте юғала, ул шешенә башлай. Йылан арбаусы ваҡытында саҡырылмаһа, сағылған кеше үлә.

Шулай итеп, башҡорттарҙың халыҡ этнологияһында йылан сирҙең иң хәүефле сәбәптәренең береһе булып тора. Башҡорттарҙың фекеренсә, ҡотолоуҙың берҙән-бер юлы — арбау.

## Һылтанмалар
* 
* Культ змеи в Башкирии Культ змеи в Башкирии
Драп

**Драп** ( «буҫтау») — ауыр, шыма буялған, беше йөн йәки ярым йөн туҡыма, уң яғы шыма һәм тиҫкәре яғы йөнтәҫ, ҡатмарлы буҫтау үрелешле туҡыма.

## Этимологияһы
Туҡыманың «драп» атамаһы Рәсәйҙә XIX быуатта, бынан алдағы быуаттың еңел туҡымаларына алмашҡа беше буҫтау килгәс, иҫке русса «буҫтау» һүҙе урынына ҡулланыла башлай.

## Тарихы
XIX быуатта драп сорттары — драп-зефир, король, алтын, көмөш тип аталғандары популяр була.

Драп, ғәҙәттә, ике ҡатламдан тора, шуның арҡаһында бик йылы. Туҡыманың уң яғы, тиҫкәре яғына ҡарағанда, йыш ҡына юғарыраҡ сифатлы йөндән эшләнә. Драптың ҡайһы бер сорттары кизе-мамыҡ арҡауҙан эшләп сығарыла . Драп үрелешенең структураһына һәм күренешенә ҡарап өбөрөлө һәм өбөрөләнеп бөтмәгән, бер һәм күп төҫлө, шыма өҫлөклө һәм биҙәкле аҫтарлы булыуы мөмкин.

## Ҡулланылышы
Драптан ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың өҫкө кейемен: ҡышҡы һәм миҙгелһеҙ пальтолар тегәләр. Драп ҡалын булғанлыҡтан, унан ҡатмарлы деталһеҙ моделдәр тегәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Драп // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 158. — .
* Драп // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1957. — Т. II. — Стб. 628—636. — 567 с.
* 
* Кирсанова Р. М. Драп // Розовая ксандрейка и драдедамовый платок: Костюм — вещь и образ в русской литературе XIX в. / под ред. Э. Б. Кузьминой. — М.: Книга, 1989. — С. 80—81. — 286 с. — 55 000 экз. — .

## Һылтанмалар
*
Коверкот

**Коверко́т** ( «өҫкө кейем») — йөн йәки ярым йөн, шулай уҡ саржа үрелешле, асыҡ төҫтәге ваҡ нөктәләр рәүешендәге йөйҙәр һалынған биҙәкле кизе-мамыҡ туҡыма. Пальто һәм костюмдар тегеү өсөн ҡулланылған.

## Тасуирламаһы
Коверкот ғәҙәттә һорғолт йәшел, көрән-көрәнһыу һәм зәңгәрһыу -«ҡорос» тондар өҫтөнлөк иткән төрлө төҫтәрҙә туҡыла, улар бер тонлы ҡара арҡау ептәренән һәм ике төҫлө ептән сиратылған ерлегенән тора.

## Тарихы
Рәсәйҙә коверкот XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Пальто тегеүгә иң ныҡлы һәм сырышмай торған йөн коверкот тотонолған. Плащтарҙы мамыҡ ҡушылған ярым йөн коверкоттан теккәндәр. Кизе-мамыҡ коверкоттан кителдәр һәм костюмдар теккәндәр.

Штапель коверкотты сиратылған вискоза ебенән туҡығандар. Коверкот абруйлы кешеләр өсөн туҡыма һаналған, 1950-се йылдарҙа коверкот кейемде һәм велюр эшләпәләрҙе уңышлы совет хеҙмәткәрҙәре кейеп йөрөгән.

## Әҙәбиәттә
В. М. Шукшиндың «Ресторанда булған хәл» исемле хикәйәһендә «огромный молодой человек в огромном коверкотовом костюме» — «ҙур коверкот костюм кейгән уҫлаптай йәш егет» һүрәтләнә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Коверкот // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 200. — .
* 
* Коверкот // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1957. — Т. III. — Стб. 695—697. — 527 с.
*
Хәтфә (туҡыма)

**Хәтфә** () — бәрхәт төрө, уң яғында оҙон (8 мм тиклем) өбөрөлө туҡыма. Өбөрөһө ебәк, йөн, кизе-мамыҡ йәки полиэстер кеүек синтетик сүстәрҙән була. Ә туҡыма ерлеге һәр саҡ кизе-мамыҡтан эшләнелә.

## Ҡулланылышы
Биҙәү эштәрендә, ҡатын-ҡыҙ кейеме, маскарад һәм театр костюмдары тегеү, йорт йыһаздарын, һирәкләп автомобиль салонын тышлау өсөн ҡулланыла. Хәтфәнән йомшаҡ айыу(плюшевый мишка) һәм башҡа балалар уйынсыҡтары эшләнә. Өҫтәүенә, заказға дизайнер уйынсыҡтары әҙерләү өсөн төп материалдарҙың береһе булып тора, сөнки ул йомшаҡ һәм ҡулға алыуы ла күңелгә ятышлы.

## Тасуирламаһы
Уның өбөрөһө бөтә туҡыма буйлап та йәки айырым өлөштәрендә генә булыуы мөмкин. Бәрхәт менән сағыштырғанда, хәтфәнең өбөрөһө ҡуйыраҡ һәм оҙонораҡ. Сүстәрҙең төрөнә ҡарап хәтфәнең өбөрөһө киҫелеүе (бәрхәтте хәтерләтә), элмәкле, бер яҡлы, ике яҡлы булыуы мөмкин. Биҙәлеше буйынса туҡыма шыма, биҙәкле, һырланған, фасонлы төрҙәргә бүленә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Плюш // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 292. — .
* 
* Плюш // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1959. — Т. VII. — Стб. 126—130.
*
Ратин

**Ратин** () — өбөрөһө үҙенсәлекле ҡыҫҡа ҡуйы кәкерсәкле йөн туҡыма.

## Эшләнеше
Ратинды машина ярҙамында ратинлайҙар, был процеста өбөрөлө туҡыма үҙ-ара ышҡылып торған ике плита араһынан үтә. Материалдың йөҙлөгө ниндәй булыуына ҡарап (мәҫәлән, төклө щётка, хәтфә, йомшаҡ резина йәки буҫтау), шулай уҡ өҫкө плита хәрәкәтенең йүнәлешенә һәм амплитудаһына, уның туҡымаға баҫымына бәйле, өбөрөнән ярашлы биҙәктәр килеп сыға. Өбөрөләр ҡайтарылып, төйөрсөктәр барлыҡҡа килтерә һәм төйөн рәүешендә төрөлә йәки тулҡындар хасил итә, һуңынан термик эшкәртеү юлы менән нығытыла. Ратинлау өбөрөнөң тышҡы йөҙөн яҡшырта һәм уға ышҡылып ҡырылыуҙан һаҡлай; пальто өсөн юғары сифатлы туҡымалар (мәҫ., драп-ратин) әҙерләгәндә ҡулланыла.

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Ратин // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 308. — .
* 
* Кирсанова Р. М. Ратин // Розовая ксандрейка и драдедамовый платок: Костюм — вещь и образ в русской литературе XIX в. / под ред. Э. Б. Кузьминой. — М.: Книга, 1989. — С. 193—194. — 286 с. — 55 000 экз. — .

## Һылтанмалар
*
Фай (туҡыма)

**Фай** () — репс үрелешле ебәк туҡыма.

## Эшләнеше
Нигеҙҙең (органсины 20-26 ден) сағыштырмаса нәҙек ептәренән һәм йыуан арҡау (трамы 26-32 ден) үрелешенән репсҡа хас йөйлө туҡыма килеп сыға ла инде.

## Атамалары
Шулай уҡ **пу-де-суа** () һәм  исемдәре менән билдәле булған ; һуңғы осраҡта йыш ҡына кизе-мамыҡ арҡаулы туҡыма күҙ уңында тотола. Бер төҫлө итеп сығарыла.

## Төрҙәре
* Файдешин ( — йәғни, ҡытай файы) — файҙың юғары сортлы төрө ғәҙәттә, һары-көрән төҫтәрҙә, етештереү урыны — Ҡытай, шуға ил исеме буйынса аталған.
* Фай-де-франсе («француз файы») — күк төҫтәге буяуҙар хас.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Фай // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1961. — Т. IX. — Стб. 3.
*