open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөлкәт (милек объекты)

**Мөлкәт** — ниндәй ҙә булһа физик шәхестең, юридик шәхестең йә асыҡ-хоҡуҡи берәмектең милкендәге әйберҙәр (аҡсаны һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы ла индереп) тупланмаһы, шулай уҡ уларҙың башҡа кешеләрҙән алынырға тейеш булған ҡиммәткә эйә  әйберҙәрҙе алыу йәки мөлкәтләтә ҡәнәғәтләндерелеү буйынса милек хоҡуҡтары. 

Милектең күсемле һәм күсемһеҙгә бүленеүе рим гражданлыҡ хоҡуғының классик осоронан алып билдәле (беҙҙең дәүергә тиклем III быуат — беҙҙең дәүерҙең III быуаты). Күсемле милек рәтенә ер киңлегендә күсә алырлыҡтар инә, ә күсемһеҙ милек — ул ниндәй ҙә булһа ер бүлеме һәм уның өҫтөндә барлыҡҡа килгәндәр, шул ер аҫтындағы байлыҡ һәм уның өҫтөндәге киңлек. Ер өҫтөндәге төҙөлөштәр шул ер бүлеменә бәйле, тип ҡарағандар. Күсемһеҙ милек лизинг шарттарына тап килә. Күсемһеҙ милек залогы, күсемһеҙ милек хаҡына алынған кредит та, ғәҙәттә, ипотека тип атала.
 
Рим хоҡуҡиәтендә күсемһеҙ милек хоҡуғы бер ҡулдан икенсе ҡулға бер ниндәй ҙә формаль тапшырыу процесы талап итмәйенсә күсер булған. Сервитут һәм ипотека иһә шулай уҡ ике яҡтың ябай һүҙгә килешеү арҡаһында бойомға ашырылған. Етмәһә, алған кешенең кемлеге өсөнсө яҡҡа билдәһеҙ булыуы ла мөмкин. Германияның ғәҙәттәге ҡануниәтенә ярашлы ерҙе ҡулдан ҡулға күсереү төрлө ҡатмарлы рәсмилектәр талап иткән (ерҙе ҡулдан ҡулға символик тапшырыу, инвеститура, Ауфлассунг).
 
Рәсәй империяһында күсемһеҙ милеккә ҡағылышлы килешеүҙәр крепостной тәртип ярҙамында ғәмәлгә ашырылыр булған.  Күсемһеҙ милек менән бәйле актар (беркетеү ҡағыҙы, заклад ҡағыҙы  һ.б.) нотариустар тарафынан раҫланырға тейеш булған. Нотариустар уларҙы үҙҙәренең реестрына индергән, ул иһә ер биләмәләрен теркәү китабының ише.
Хәҙерге Рәсәй ҡануниәтенә ярашлы күсемһеҙ милек менән бәйле эштәр мотлаҡ дәүләт тарафынан теркәлергә тейеш һәм уларҙың бойомға ашыуы ошо теркәлеү шарты менән генә төҙөлә. Өҫтәүенә был актарҙы теркәүсе орган Берҙәм дәүләт күсемһеҙ милек реестрына тейешле яҙма аҫтында теркәп ҡуйылырға тейеш.
 
Дәүләт теркәүе аша үтмәгән осраҡта күсемһеҙ милек менән бәйле килешеүҙәр (хосусилаштырыу, алмашыу, бүләк итеү, васыят, һатып алыу һәм һатыу, рента) үтәлгән тип һаналмай һәм юридик эҙемтәләргә килтермәй. Милек  хоҡуғының икенсе ҡулға күсеүе лә был килешеү буйынса теркәлергә тейеш. Рәсәйҙә күсемһеҙ милек менән бәйле килешеүҙәрҙе теркәүсе махсус дәүләт органы бар — Дәүләт теркәү, кадастр һәм картография федераль хеҙмәте. Килешеүҙәрҙең  иһә ике төрө бар — нотариаль һәм ҡулдан яҙылған, һәм улар бер үк юридик көскә эйә.
 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Активтар
* Күсемле милек
* Күсемһеҙ милек
 
## Һылтанмалар
* Статья «Имущество» в Большом юридическом словаре
Григорий менән Аксинья кәмәлә (скульптура композицияһы)

**«Григорий менән Аксинья кәмәлә» скульптура композицияһы** Дондағы Ростов үҙәгендә Дон йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Монументты скульптор Сергей Олешня Михаил Шолоховтың «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһы мотивтары буйынса эшләй. Композиция йылға вокзалы эргәһендә 2013 йылдың июнендә урынлаштырыла. Иҫәп буйынса ул Ростов өлкәһендә «Тымыҡ Дон» персонаждарына ҡуйылған өсөнсө һәйкәл була. «Григорий менән Аксинья кәмәлә» Тон темаһына ҡағылышлы башҡа һәйкәлдәр менән бер рәттән Дондағы Ростовта ҡала мөхитен төҙөкләндереү этабы сиктәрендә барлыҡҡа килә.

## Һүртәләнеше
Скульптура композицияһы «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһындағы эпизодты һүрәтләй. Китап геройҙары, ғашиҡтар Григорий Мелехов менән Аксинья Астахова, Дон буйлап ишкәкле кәмәлә ял ваҡытында һүрәтләнә. Аксинья матур, селтәр менән биҙәлгән күлдәктә, ҙур булмаған гөлләмә тотҡан. Григорий хәрби кейемдә ҡойроҡта ултыра. Шолохов персонаждарының бронза һындары тәбиғи ҙурлыҡта эшләнгән. Скульптуралар араһында эскәмйәләр урынлаштырылған, уларҙы бик йыш фотоға төшөү өсөн туристар файҙалана. Кәм мороно таштар өйөмө өҫтөндә һәм бер аҙ күтәртеп ҡуйылған, ә симметрик нигеҙ бетондан эшләнеп, ассиметрик плита менән йөҙләнгән. Ҡала халҡының бер өлөшө был эпизодтың Дондағы Ростовҡа бер ниндәй мөнәсәбәте юҡ, тип тәнҡиткә дусар итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Вёшенская станицаһында «Григорий менән Аксинья» скульптура композицияһы
## Иҫкәрмәләр
«Григорий менән Аксинья» скульптура композицияһы

**«Григорий менән Аксинья» скульптура композицияһы** Вешенская станицаһында Дон йылғаһы буйында урынлашҡан. Скульптор Н. В. Можаевтың һәйкәле Михаил Шолоховтың «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһы мотивтары буйынса эшләнгән һәм уның төп ике төп геройына — Григорий Мелехов менән Аксинья Астаховаға бағышлана.

## Һүрәтләнеше
Скульптура композицияһы «Тымыҡ Дон» романы эпизодтарының береһен һүрәтләй. Юҡҡа ғына монумент Дондың бейек ярына урынлаштырылмаған. Ялан аяҡлы, киң итәк һәм шлычка кейгән Аксинья утар яғына көйәнтә элеп бара. Атлы Григорий уны оҙата. Скульптор Григорийҙың күрше Аксинья менән дуҫтарса әңгәмәләшеп, шаяртып уның юлына ҡаршы сыҡҡан мәлен һүрәтләй. Монументтың бейеклеге 6,5 метрға етә.
«Тымыҡ Дон»дың бронзала һүрәтләнеш алған өлөшө: Аксинья примиряюще улыбнулась и сошла со стежки, норовя обойти коня. Григорий повернул его боком, загородил дорогу.

— Пусти, Гришка!

— Не пущу.

— Не дури, мне надо мужа сбирать.

Григорий, улыбаясь, горячил коня: тот, переступая, теснил Аксинью к яру.

— Пусти, дьявол, вон люди! Увидют, что́ подумают?

Она метнула по сторонам испуганным взглядом и прошла, хмурясь и не оглядываясь. 

## Тарихы
Һәйкәл проекты 1957 йылда скульптор Н. В Можаев тарафынан эшләнә. Шулай уҡ уның менән бергә Э. М. Можаева, В. Г. Десятничук, В. И. Волошин, Г. Холодный эшләй. Эскиздар Михаил Шолоховҡа, «Тымыҡ Дон» авторына күрһәтелә. Яҙыусы композицияға ҡайһы бер үҙгәрештәр индерә. Конус формаһындағы биҙрәләрҙе (цебарка) цилиндр рәүешендәгеһенә, ә ғәрәп атын Дон атына алмаштырырға кәңәш бирә. Проект 26 йылдан һуң ғына тормошҡа ашырыла. Монумент 1983 йылда Дондағы Ростовтың йылға вокзалы ҡаршыһындағы ял базаһына ҡаршы асыла. 1995 йылда дөйөм ауырлығы 12 тонна булған Шолохов персонаждары Михаил Александровичтың бәләкәй ватанына — Вешенская станицаһына, романдағы ваҡиғалар барған ергә күсерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Григорий менән Аксинья кәмәлә (скульптура композицияһы)

## Иҫкәрмәләр
Октябрь районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы

**Октябрь районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы **— Ростов өлкәһе Октябрь районының Каменоломни ҡасабаһы музейы.

Адресы: 346480, Ростов өлкәһе, Октябрь районы, Каменоломни ҡасабаһы, Шоссейная тыҡырығы, 10.

## Тарихы һәм һүрәтләнеше
1967 йылдың 9 майында Ростов өлкәһенең КПСС райкомы бюроһы һәм Октябрь районы райисполкомы ҡарарына ярашлы, Каменоломни ҡасабаһында Хәрби дан музейы ойошторола. Ул Тимер юлсылар мәҙәниәт йортоноң бер бүлмәһендә урынлаша. Ул ваҡытта музейҙа пионерға һәм ВЛКСМ сафына ҡабул итеү тантаналары үткәрелә. Йәмәғәт башланғысында музей менән Н. Г. Суворов етәкселек итә һәм 10 йыл дауамында (1967—1977 йылдың октябре) уның директоры була, экспонаттар һәм материалдар йыйыу буйынса ҙур эш башҡара.

Һуңынан ҡасабала музей өсөн яңы бина төҙөлә. 1978 йылда Г. Н. Суворов вафат булғандан һуң, музей ҡараусыһыҙ ҡала, һөҙөмтәлә бик күп экспонаттар һәм документтар юғала.

1987 йылда музей ҡабаттан асыла. Директор итеп Тимофей Петрович Присухин тәғәйенләнә. Коллекцияны тергеҙеүҙә уға элеккесә хәрби комиссар, подполковник И. Н. Касьянов ярҙам итә. 1987 йылдың майынан алып музей экспозицияһы ике тапҡыр киңәйтелә, ә 1996 йылда музей өсөн өҫтәмә рәүештә яңы бина бүленә.

Хәҙерге ваҡытта музей ике залында урынлашҡан: тарихи һәм хәрби хеҙмәт даны залы, тарих залы. Музейҙа 9 өыҙыл байраҡ һаҡлана, уның төп фондында 860 һаҡлау берәмеге иҫәпләнә.

Музейҙа бер нисә коллекция тупланған:
* «Яҙма сығанаҡтар». 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы наградалары документтары, фронт хаттары, Октябрь районы тарихы тураһында материалдар.
* «Фотографиялар». Һуғышҡа тиклемге һәм совет осоро фотолары, шәхси фотоальбомдар.
* «Нумизматика» коллекцияһы. Бөйөк Ватан һуғышының ордендары һәм миҙалдары, ҡатнашыусы билдәләре һ. б.
* «Тарихи-көнкүреш әйберҙәре» коллекцияһы. Дон казактарының шөғөлө, ғөрөф-ғәҙәттәре тураһында һөйләгән предметтар.
* «Ҡорал» коллекцияһы. Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы ҡорал һәм боеприпастар өлгөләре. Уларҙың барыһы ла Октябрь районы территорияһында табылған.
* «Сәнғәт» коллекцияһы. Шағирә һәм рәссам А. Д. Киселева картиналары.
1992 йылда Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы музейға «Халыҡ музейы» исемен бирә. Хәҙер ул — «Октябрь (ауыл) районының Тарихи-крайҙы өйрәнеү халыҡ музейы».

Музей эҙәрмәнлек, йәштәрҙе хәрби-патриотик тәрбиәләү буйынса эштәр алып бара. Эш һөҙөмтәһе булып «Беҙҙең бәләкәй Ватан» (Каменоломни ҡасабаһы тураһында), "Дон алды фажиғәһе " (1943 йылдың 14 ғинуарында совет яугирҙары отрядтарының фашистар менән алышы тураһында), «1943 йылда Октябрь (ауыл) районын азат итеү», «Ҡәҙерле яҡташтарым» очерктар баҫмалары тора.

## Һылтанмалар
* Народный историко-краеведческий музей Октябрьского (сельского) района 
* Музей
* Народный историко-краеведческий музей Октябрьского (сельского) района
Кисилевский Вениамин Ефимович

**Кисилевский Вениамин Ефимович** (15 ноябрь 1940 йыл) — рус совет прозаигы, хирург. 1991 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биография
Вениамин Ефимович Кисилевский 1940 йылдың 15 ноябрендә Киев ҡалаһында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән улар әсәһе Киселевская Полина Вениаминовна (1905—2000) һәм ағаһы Миша менән ҡалаға инеп барған немецтарҙан ҡаса. Атаһы Ефим Константинович Киселевский һәләк була. Һуғыштан һуң ғаилә Львов ҡалаһына күсә. Веня биш йәштән шиғыр яҙа башлай. 11 йәшендә «Пионерская правда» гәзитендә тәүге шиғыры баҫыла.

Львов медицина институтының дауалау факультетын тамамлағас, Красноярск крайына эшкә ебәрелә, унда практиканы Иланск ҡалаһында хирург булып башлай, баш гематолог-трансфузиолог С-Кжд, Иланск, Красноярск, Дондағы Ростов ҡалаларының ҡан ҡойоу станцияларында баш табип була. Күп йылдар төп эше менән бергә рәттән яҙыша.

Әлеге ваҡытта Дондағы Ростовта йәшәй. Өлкәндәр һәм балалар өсөн әҫәрҙәр яҙа.

Мәскәү, Дондағы Ростов, Воронеж, Элиста, АҠШ, Канада нәшриәттәрендә әҫәрҙәре сыға.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Юғары категориялы табип, һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы, СССР-ҙың почетлы тимер юлсыһы, СССР һәм Рәсәйҙең почетлы доноры.
* Пирогов исемендәге миҙал — «Ватандың һаулыҡ һаҡлау системаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн».
* «Заветная мечта» балалар милли әҙәбиәт премияһы лауреаты.
* «Яҙыусы» номинацияһында Йыл кешеһе (2008).

## Ижады
Кисилевскийҙың айырым китап итеп баҫтырылған әҫәрҙәре:

### Балалар өсөн китаптар
* Седьмой канал. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1984.
* Чудики. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1986.
* Котята. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1988.
* Ксюша и два Лёши. — Ростов н/Д: Ростиздат, 2003.
* Перестройка. — изд. Новая книга, 2007.
* Настя Колобкова- изд. Новая книга, 2008.
* Воный год. — изд. Нюанс, 2010.
* Сказки нашего двора, — изд. РОДТ, 2016.
* Приключения ёжика Тошки.- изд. Союз писателей, 2017.

### Роман һәм повестары
* Лампа А. Ладина. Шея. — Ростов н/Д, Элиста: Апрель. 1989.
* Кольцо. — Ростов н/Д, Элиста: Теегин герл. 1989.
* Ничьей быть не может. — Ростов н/Д: Физкультура и спорт, 1992.
* Жена. По кругу. — Ростов н/Д: Мапрекон,
* Заложники. — Ростов н/Д: Проф-Пресс, 1997.
* Наваждение. — Ростов н/Д: Донской издательский дом, 2000.
* Ангел. — Ростов н/Д: Новая книга, 2004.
* Синдром. — Новая книга, 2009.
* Антидекамерон — Старые русские, 2011.
* Три дня Закона. — Старые русские, 2012.
**Хикәйәләр йыйынтыҡтары**
* Моя рожа. — Ростов н/Д: Танаис, 1997.
* Тринадцать рассказов. — Ростов н/Д: Ростиздат, 2003.
* Обретение. — Ростов н/Д: Новая книга, 2005.
* Признание. — Нюанс, 2010.

## Һылтанмалар
* Кисилевский Вениамин Ефимович
* Кисилевский Вениамин Ефимович
* Путешествие «по стране детства» Вениамина Ефимовича Кисилевского
Төҙөүселәр көнө

**Төҙөүселәр көнө** — төҙөлөш тармағыныӊ эшләүселәрҙең һөнәри байрам. Рәсәйҙә йыл һайын августың икенсе йәкшәмбеһендә  билдәләнә.

## Тарихы
1955 йылдың  6 сентябрендә СССР Юғары Советыныӊ «"Төҙөүселәр көнө"н тәғәйенләү тураһында» исемле Указы сыға. 

Байрамды ойоштороу идеяһы Хрущёв Никита Сергеевичҡа Жигулёв ГЭС-ында булғандан һуӊ килә.

1956 йылдын 12 авгусында төҙөлөш тармағы эшсәндәре үҙҙәренең һөнәри байрамдарын тәүге тапҡыр билдәләй.

Советтар Союзы осоронан ҡалған традицияға ярашлы байрам Әрмәнстанда, Белорусияла, Ҡырғыҙстанда, Ҡаҙағстанда, Украинала шулай уҡ йыл һайын августың икенсе йәкшәмбе көнөндә байрам ителә,.

2011 йылдан Төҙөүселәр көнө – федераль праздник статусын алды .

Йылдар буйынса:

09.08.15

14.08.16

**13.08.17**

12.08.18

11.08.19

## Байрам филателияла

Файл:Stamp of USSR 1953.jpg|«Төҙөүселәр көнө», 1956.
Файл:Stamp of USSR 1954.jpg|«Төҙөүселәр көнө», 1956.
Файл:Stamp of USSR 1955.jpg|«Төҙөүселәр көнө», 1956.
Файл:USSR stamp 1951 CPA 1653.jpg|«Коммунизмдың бөйөк төҙөлөш объекттары»: Каховская ГЭС-ы, Көньяк Украина каналы, Төнъяк-Ҡырым каналы.
Файл:Сталинградская ГЭС.jpg|« Коммунизмдың бөйөк төҙөлөш объекттары»: Сталинград ГЭС-ы (1951—1956).
Файл:Volgo-Don-Stalingrad.jpg|« Коммунизмдың бөйөк төҙөлөш объекттары»: Волго-Дон каналы.
Файл:Stamp of USSR 1657.jpg|« Коммунизмдың бөйөк төҙөлөш объекттары»: Куйбышев ГЭС-ы (1950—1955).
Файл:Stamp of USSR 1656.jpg|« Коммунизмдың бөйөк төҙөлөш объекттары»: Төп Төркмән каналы (1951—1957).


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Справка. Төҙөүселәр көнө в России. «РИА Новости» // ria.ru (9 августа 2015 года)
Тәҙрә

**Тәҙрә** (*тишек, асыҡ урын, асыҡлыҡ*) йәки витраж — йорттоң махсус детале; Яҡтылыҡ төшһөн, һауа инһен өсөн, ҡоролма стенаһына эшләнгән уйым һәм шул уйымға ҡуйылған ҡыҫанлы быяла.. Йортҡа ҡояш яҡтыһы үткәреү һәм вентиляция өсөн ҡуйыла. Тәҙрәләр аша 50% тиклем йорттон йылыһы юғала.

## Тарих

Боронғо йорттар тәҙрәһеҙ булған. Урта быуаттарға тиклем  йорт тишектәре һайуандарҙың тиреһе менән ҡапланған.

Боронғо Римда тәҙрәләр быялаһыҙ ҡулланылған.
## Төрҙәр

* **Берлин Тәҙрәһе** — киӊ өс ҡапҡаслы тәҙрә, эске мөйөштә урынлашҡан. Йорттон ике флигель киселеш булған урынды яҡтыра. * **Бифориум** — ике ҡапҡаслы тәҙрә.
* **«[[Быҙау күҙе (Тәҙрә)]]»** — овал формалы , ишектен юғарыраҡ урынлашҡан.
* **Веер Тәҙрәһе** .
* **[[Венеция Тәҙрәһе]], палладиан тәҙрәһе** — өс ҡапҡас менән тәҙрә.
* **Волок Тәҙрәһе** - XIV быуаттан Рәсәйҙә ҡулланылған тәҙрә төрө.
* **Яңаҡ Тәҙрәһе** - XIV быуаттан Рәсәйҙә ҡулланылған тәҙрә төрө.
* **[[Мансарда Тәҙрәһе]]** .
* **Мезонин тәҙрәһе** .
* **Икенсе яҡтылыҡ Ттҙрәһе** .
* **Окутное тәҙрәһе** — мөйөш тәҙрә.
* **Панорама тәҙрәһе**.
* **[[Яӊғынға ҡаршы Тәҙрәһе]]** .
* **[[Роза]]**.
* **«Балыҡ ҡыуыҡ»** .
* **Һуҡыр Тәҙрәһе** .
* **Ишетеү Тәҙрәһе**.
* **[[Алты мөйөш Тәҙрәһе]]** («мельников», гексагональ) Тәҙрәһе .
* **Флорентия Тәҙрәһе** .
* **Француз Тәҙрәһе**

Хәҙерге заман тәҙрә төрҙәре (материал буйынса):
* ағас.
* алюминий.
* поливинилхлорид (ПВХ).
* стеклопластик (стеклокомпозит).
* ҡорос.
* материалдар комбинацияһы (ағас-алюминий, ағас-поливинилхлорид ).
 
 

## Schüco тәҙрә системалары
*AWS 50, монтаж тәрәнлек 50 мм, ватып асыуға ҡаршылыҡ WK1 по DIN EN 1627, балкондар өсөн
*AWS 60, яҡшы йылылыҡ үткәрмәү (сығармау)
*AWS 65
*AWS 70, фатирҙар өсөн, киң
*AWS 75, фатирҙар өсөн, тар, йылы биреү  коэффициенты(показатель коэффициента теплопередачи) – Uf = 1,2 Вт/(м²K), , тәҙрәнең йылы үткәреүсәнлек коэффициенты Uw =  0,87 Вт/(м²K); стеклопакетың йылы үткәреүсәнлек коэффициенты Ug = 0,6 Вт/(м²K)
*AWS 90, ADS 90.SI ишек система менән килешеү
*AWS 112.IC, «уңған өй»
*AWS 120 CC.SI, «уңған өй»

## Иҫкәрмәләр
Гасенко Григорий Степанович

**Григо́рий Степа́нович Гасе́нко**  (1 февраль, 1910 йыл — 9 май , 1985 йыл) — рус совет яҙыусы-натуралисы һәм шағиры. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 

## Тормош юлы

1910 йылдың 1 февралендә  Азов ҡалаһында  тыуа. Хеҙмәт биографияһын йөк ташыусы булып башлай, артабан кочегар, ер ҡаҙыусы, арматурсы булып эшләй. Аҙаҡтан,Одесса уҡыу комбинатында уҡып сығып, нормалаусы һөнәренә эйә була. Тыуған ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡас, тирмәндә, артабан балыҡ заводында эшләй.

Гасенко тәбиғәт һәм Азов яны кешеләре тураһындағы шиғырҙарын һәм хикәйәләрен һуғышҡа тиклем яҙа башлай.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та Гасенконы Ҡыҙыл Армияға саҡырып алалар һәм уны инженерҙар ғәскәренә ебәрәләр. Башта сапёр, артабан минёр булған яҙыусы Сталинград һуғышында,  Дон, Ҡырым өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Хәрби миҙалдар менән бүләкләнә.

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, Гасенко Совет Армияһында хеҙмәт итеүен дауам итә, бары тик 1949 йылда ғына демобилизациялана.

Тыуған ҡалаһы Азовҡа ҡайтҡас, караптар төҙөү верфыны эшкә урынлаша һәм унда планлаштырыусы , артабан цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй. Азов диңгеҙенә балыҡсылар менән күп тапҡырҙар балыҡ тоторға сыға. Был уға әҫәрҙәре өсөн күпләп материал тупларға ярҙам итә.

1954 йылда Гасенконы   КПСС сафына ҡабул итәләр.

Гасенконың яҙыусылыҡ эше менән әүҙем булыша башлауы 50-се йылдарға ҡарай. 1955 йылда «Дон» журналы уның балыҡсылар тураһындағы «На взморье» һәм артабан «Золотое дно» очерктарын баҫып сығара. Ростов китап нәшриәтендә баҫылған коллектив йыйынтыҡта Гасенконың беренсе «Не по пути» хикәйәһе донъя күрә. 1959 йылда уның балалар өсөн тәбиғәт тураһында яҙылған «Дед Матвей и Вовка» йыйынтығы айырым баҫма булып сыға.

Артабан ул повесть жанрында яҙыуға күсә. Ростов китап нәшриәтендә һәм «Дон» журналында уның «В путь-дорогу дальнюю» (1967), «Живи у нас» (1978), «В туманной дымке», «В буран», «Ильин остров», «Грачиные всполохи», «Шумят топольки», «Журавлиный луг» (1982) повестары нәшер ителә.

Гасенко әҫәрҙәренең төп темаһы – тыуған ергә һөйөү, тыуған тәбиғәтте , балыҡтарҙы һәм һунар йыртҡыс хайуандарын һаҡлау.

Ул шулай уҡ экология темаһына үткер проблемалы очерктар һәм мәҡәләләр яҙа.  Гасенконың был эшмәкәрлеге билдәле дон яҙыусылары Антон Геращенко, Алексей Коркищенко, Анатолий Гриценко, Владимир Моложавенко тарафынан ныҡ хуплау таба.

1975 йылда Гасенко  СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителә.

Фронтовик яҙыусы Григорий Гасенко Азов ҡалаһында 1985 йылдың 9 майында, Еңеү көнөндә, 76-сы йәшендә вафат була.

## Наградалары

* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* миҙалдар

## Хәтер

* 2010 йылда  Н. островский исемендәге китапханала «Собеседник» әҙәбиәт клубының «Литературные портреты» тигән ултырышы үткәрелә. Был ултырыш Григорий Степанович Гасенконың тыуыуына 100 йыл тулыуға арнала

## Китаптары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
* Григорий Степанович Гасенко на сайте «Биография.Ру»
* Григорий Степанович Гасенко в Большой биографической энциклопедии
*
Куприн Донда

**Александр Иванович Куприн** (1870 — 1938) — урыҫ яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе, 1899 йылда Донға сәфәр ҡылған.

## Куприндың Донға килеү тарихы
А. И. Куприн дон еренә Сумы театр труппаһы составында гастролгә килгән һәм Васильев тигән сәхнә псевдонимын йөрөткән. Новочеркасскиҙа труппа Атаман һәм Александровский урамдары мөйөшөндәге «Европейский» ҡунаҡханаһында урынлашҡан. Ҡунаҡхана эргәһендә Сумы труппаһы бер нисә спектакль күрһәткән театр, арыраҡ «Донская речь» гәзите редакцияһы урынлашҡан булған. Был гәзиттә (1899 йылдың декабре, 1900 йылдың ғинуары һәм феврале) Куприн үҙенең «Погибшая сила», «Ингельштадский палач» хикәйәләрен, очерк «В огне» очергын баҫып сығарған. Яҙыусы урындағы рәссамдар художниктар, атап әйткәндә, һуңғараҡ Рәсәйҙә генә түгел, Көнбайыш Европала билдәлелек алған Иван Иванович Крылов менән таныша. Үҙенең Донға артабанғы сәфәрҙәрендә (Ялтаға барғанда һәм кире ҡайтҡанда) Куприн Александр Иванович Сенный һәм Городовой урамдары мөйөшөндәге Крылов йортонда туҡтала. Үҙ сиратында, Крылов та үҙ ғаиләһе менән Куприндарҙа Гатчинда ҡунаҡта булған. 1912 йылда яҙыусы рәссамға үҙенең славян шрифты менән иҫтәлек яҙған хикәйәләр китабын бүләк итә: 

1899 йылдың декабрендә Александр Куприн труппаһы менәнДондағы Ростовҡа һәм Таганрогҡа килә. «Приазовский край» тигән популяр ростов гәзитендә Александр Ивановичтың «В недрах земных» хикәйәһе донъя күргән. Быуат башында тап Дондағы Ростовта Куприндың «Молох» повесы айырым баҫма булып сыҡҡан. Артабанғы йылдарҙа, бөтә Рәсәйгә билдәле яҙыусы Куприн дон еренән рпоезда бер нисә тапҡыр үткән. Ростов өлкәһенең күп ҡалалары һәм станицаларының урамдары һәм тыҡырыҡтары уның исемен йөрөтә.

## Әҙәбиәт
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Һылтанмалар
* Со дня рождения Александра Куприна исполнилось 135 лет
* Лилин В.: Александр Иванович Куприн. Так начинался Куприн
* Александр Куприн «Путевые картинки»
Ягодинка II биләмәһе

* 
**Ягодинка II биләмәһе** — Ростов өлкәһенең Октябрь районы Ягодинка хуторы эргәһендә урынлашҡан боронғо биләмә.

## Тарихы
Түбәнге Донда һуңғы бронза дәүеренең бик күп архитектура ҡомартҡылары бар. Шуларҙың береһе Ягодинка II биләмәһе.

Боронғо биләмәһе Ростов өлкәһе Октябрь районы Ягодинка хуторынан алыҫ түгел Кадамовка йылғаһының уң ярындағы бейек моронда урынлашҡан. Тораҡта, археологик ҡомартҡыларға ҡарағанда, күп тапҡыр йәшәгәндәр. Биләмәлә кешеләр беҙҙең эраға тиклем XVI—XII быуаттарҙа Көнсығыш Европаның Днепр менән Урал араһындағы ялан һәм урман-ялан зоналарында киң таралған бура мәҙәниәте (һуңғы бронза дәүере), һуңынан поздесабатин осоронда йәшәй.

Ягодинка II биләмәһендә археологик ҡаҙыныуҙар 2006—2007 йылдарҙа үткәрелә. Һөҙөмтәлә, биләмәлә ергә ҡаҙып ултыртылған ике ҙур ҡоролма комплексы табыла. Ҡоролмаларҙың ҡәтғи тәртиптә урынлаштырылыуы бында даими төҙөлөш барыуын раҫлай. Районда төҙөлөш өсөн таштарҙы файҙаланыу мөмкинлеге булыуға ҡарамаҫтан, Ягодинка II биләмәһендә ҡоролмалар ағастанкүтәрелә. Биналарҙың майҙаны 630 кв. метрға етә, нигеҙҙәре ағастан була. Ҡайһы берҙә бер нисә бина ябыҡ коридор менән тоташа. Һөҙөмтәлә бер генә ишекле, майҙаны 1700 квадрат метрға еткән ҙур бина килеп сыға. Төҙөлөш ваҡытында биналар өсөн ҙур соҡорҙар ҡаҙыла, был инде биналарҙың ярым ерҙә булыуы тураһында раҫларға нигеҙ булып тора.

Янғын ваҡытында бик күп ҡоролмалар янып юҡҡа сыға, быны һәр ерҙә табылған уттан ҡалған эҙҙәр дәлилләй. Биләмәнең үҙенсәлеге булып табылған ҡалдыҡтар тора.

## Әҙәбиәт
* Цыбрий В.В. Отчет об археологических раскопках поселения Ягодинка 2 в Октябрьском районе Ростовской области в 2006 году. В 17 томах / Ростов-на-Дону, 2010 г. Архив РРОО «ДАО», № 43-2006.
* Отрощенко В. В. К вопросу о покровской срубной культуре // Эпоха бронзы и ранний железный век в истории древних племён южнорусских степей. — Саратов, 1997. — Ч. 1. — С. 70—72.
## Һылтанмалар
* Древнее поселение Ягодинка II
* Ягодинка II
* Археология Нижнего Дона
Шолохов-Синявский Георгий Филиппович

**Георгий Филиппович Шолохов-Синявский **(төп фамилияһы — **Шолохов**; 11 ноябрь 1901 йыл, Синявское ауылы, Дон Ғәскәрҙәре өлкәһе— 1 май 1967 йыл, Мәскәү) — рус совет яҙыусыһы. Совет әҙәбиәтенең Дондағы тәүге вәкилдәренең береһе.

## Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһндә тыуған. 1934 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Совет яҙыусыларының I Бөтә Союз съезы делегаты.

1941 йылдан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (РККА) сафында, 1942 йылдың апреленән — 65-се армияның 28-се һәм 4-се танк армияһы составында Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында; капитан. «Сталинский удар» армия гәзите редакцияһында хеҙмәт итә.

1967 йылда Мәскәүҙә вафат була.

## Ижады
1928 йылда «На подъёме» журналында уның тәүге әҫәре баҫылып сыға, «Енәйәт» хикәйәһе.

Китап уҡыусыларҙың һәм тәнҡитселәрҙең иғтибарын йәлеп иткән беренсе әһәмиәтле хеҙмәте булып «Диңгеҙ буйында таш» хикәйәләр йыйынтығы тора (1934). Артабан «Крутии», «Суровая путина» (1‒3 киҫәк, 1932‒1937), «Братья», «Далёкие огни» (1‒2 китаптар, 1939‒1941) романдары, «Кудимовтар ғаиләһе» повесы (1941) баҫылып сыға. Уларҙа автор, балыҡсыларҙың һәм тимер юлсыларҙың революцияға тиклемге көнкүрешен, уларҙың революцияла ҡатнашыуын һүрәтләп, совет әҙәбиәтендә беренсе булып, Дон казактары тормошоноң айырым шарттарында массаның һәм шәхестәрҙең уяныуының ҡатмарлы процессын асырға тырыша.

Һуғыш ваҡытында Г. Шолохов-Синявский һуғыш яланындағы кеше тураһында «Змей Горыныч» хикәйәләр китабын һәм иң ҙур әҫәрҙәренең береһе — «Волгины» романын (1947—1951) яҙа.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа уның «Тынғыһыҙ йәш» романы, яҙыусының һуңғы ҙур әҫәре «Әсе бал» автобиографик трилогияһына (1961—1964), «Йылға янындағы өй», «Казак бурсаһы» һәм башҡа повестарына башланғыс һалыусы «Атай» повесы донъя күрә,.

Г. Ф. Шолохов-Синявскийҙың әҫәрҙәре Польшала, Чехословакияла, Венгрияла тәржемәләнә һәм нәшер ителә.

## Наградалары
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (06.02.1943)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1961).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шолохов-Синявского, Георгий Филиппович
Күсемле әйбер

**Күсемле әйбер (күсемле мөлкәт)** — закон тарафынан күсемһеҙ мөлкәткә ҡаратылмаған бөтә әйбер  (аҡсаны һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы ла индереп).

Күсемһеҙ мөлкәткә ер участкалары, ер аҫты участкалары, ер менән ныҡлы бәйләнгән бөтә нәмә, йәғни тәғәйенләнешенә зыян килтермәйенсә күсереп йөрөтөү мөмкин булмаған объекттар, шул иҫәптән биналар, ҡоролмалар, төҙөлөп бөтмәгән объекттар инә. Рәсәй ҡануниәте һауа һәм һыу судноларын, эске йөҙөү судноларын һәм космос объекттарын да күсемһеҙ мөлкәткә индерә. 

Әйберҙәрҙе күсемле (йә күсемһеҙ)  милек категорияһына индергәндә ике критерий ҡулланыла:
# ***матди*** — әйберҙең ер менән бәйләнеш дәрәжәһе;
# ***юридик *** —  әйберҙе ер менән бәйләнеш дәрәжәһенә ҡарамайынса күсемһеҙгә индереү.
*Матди критерий *буйынса — ер менән ныҡлы бәйләнеше булмаған әйбер күсемле була. 

*Юридик критерий* буйынса — тәғәйенләнешенә ҙур зыян килтермәйенсә күсереп була торған, шулай уҡ закон тарафынан күсемһеҙ мөлкәт тип туранан-тура билдәләнмәгән әйбер күсемле була. 

Әйберҙе күсемлегә индерер өсөн ул ике критерийға ла тап килергә тейеш, юғаиһә ул күсемһеҙ тип һаналасаҡ.  

Ҡағиҙә булараҡ, күсемле әйбергә хоҡуҡты теркәү талап ителмәй. Закон менән теркәү (иҫәпкә алыу) талап ителгән әйберҙәр генә (ҡорал, транспорт саралары, ҡиммәтле ҡағыҙҙар сығарылыштары, музей ҡиммәттәре, бурыслы кешенең  мөлкәте һ. б.) теркәлергә (иҫәпкә алынырға) тейеш.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мөлкәт (милек объекты)
* Күсемһеҙ мөлкәт

## Әҙәбиәт
Дьяконов Юрий Александрович

**Дьяконов Юрий Александрович** (21 сентябрь 1918 йыл — 24 апрель 2010 йыл) — рус совет прозаигы. СССР Яҙыусылар союзы, унан һуң Рәсәй Яҙыусылар Союзы ағзаһы. Балалар өсөн яҙа.

## Биографияһы
Дондағы Ростовта тыуған.

Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, буласаҡ яҙыусы трамвайсылар ФЗУ-һына (фабрика — завод училищеһы) уҡырға инә һәм уны слесарь-электромонтажник һөнәре буйынса тамамлай. Трамвай вагондарын ремонтлау заводында эшләй, ВЛКСМ сафына инә.

Дьяконов ун йәшендә уҡ үҙенең беренсе шиғырҙарын һәм ҡыҫҡа мәҡәләләрен яҙған. Уларҙың ҡайһы берҙәре «Ленин ейәндәре» гәзитендә баҫылған.

Белем алыуын дауам итергә ҡарар итеп, 1936 йылда эшселәр факультетына уҡырға инә.

1939 йылда Дьяконовты Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы сафына саҡыралар һәм Сталинград хәрби училищеһына ебәрәләр. 1941 йылдың ғинуарында училищены тамамлағас уға лейтенант дәрәжәһе бирәләр һәм Алыҫ Көнсығыш хәрби округына ебәрәләр. Ошо округтың частәрендә Дьяконов бөтә Бөйөк Ватан һуғышы дауамында хеҙмәт итә.

1946 йылда Совет армияһынан демобилизацияланғандан һуң Дьяконов тыуған ҡалаһына әйләнеп ҡайта һәм совет эшенә күсә. Һуңынан комсомол эшендә, бүлек мөдире, аҙаҡ ВЛКСМ-дың район комитеты секретары булып эшләй.

Үҙендә яҙыусы һәм педагог һәләтен тойоп, Дьяконов 1949 йылда Ростов дәүләт университетына, филология факультетының ситтән тороп уҡыу бүлегенә уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң, 1955 йылда мәктәпкә уҡытырға бара. Уның урындағы матбуғатта баҫылып сыҡҡан пионерҙар тураһында хикәйәләре һәм очерктары ошо осорға ҡарай.

Һуңынан балалар өсөн повестар жанрына күсә. 1968 йылда Ростов нәшриәте Дьяконовтың беренсе «Горнист» исемле китабын сығара, ул «Горнист» һәм «Лагерь әләме төшөрөлгән» повестарынан тора.

Һуңынан уның «Балыҡ бөйөрөгө», «Ҡойма ямғыр», «Рената», «Үҙ-үҙенә бойороҡ», «Алмаз — аҫыл таш» повестары, «Һигеҙ тылсымлы имән сәтләүеге, йәки Желудино һәм уның бәләкәй ҡустыларының мажаралары» повесть-әкиәте баҫылып сыға, өҫтәүенә, уларҙы Ростов нәшриәте баҫтырыу ғына түгел, ә «Балалар әҙәбиәте» һәм «Совет Рәсәйе» Мәскәү нәшриәттәре баҫтыра.

Советтар Союзы тарҡалғандан һуң СССР Яҙыусылар союзы Рәсәй яҙыусылар союзына («почвеннический» йүнәлешле) һәм Рәсәй яҙыусылар берлегенә («демократик» йүнәлешле) бүленә. Дьяконов уларҙың беренсеһенә инә.

2010 йылдың 24 апрелендә 92-се йәшендә Дондағы Ростовта вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

## Китаптары
Яҙыусы әҫәрҙәренең айырым баҫмалары:
* Горнист. — Дондағы Ростов: Китап нәшриәте, 1968.
* Граница в роще Сосновой. Повесттар. — М.: Совет Рәсәйе, 1973.
* Рената. Повесть. — Дондағы Ростов: Китап нәшриәте, 1973.
* Үҙ-үҙенә бойороҡ. Повесть. — Дондағы Ростов: Китап нәшриәте, 1975.
* «В» хәрефенә сер — М.: Балалар әҙәбиәте, 1975, 1977.
* Һигеҙ тылсымлы имән сәтләүеге, йәки Желудино һәм уның бәләкәй ҡустыларының мажаралары. Повесть-әкиәт. — Дондағы Ростов: Китап нәшриәте, 1976; М.: Дет. әҙәби, 1981.
* Йәшәү өсөн (Для того, чтобы жить). Повесть. — Дондағы Ростов: Китап нәшриәте, 1978.
* Алмаз — аҫыл таш. Повесть. — Дондағы Ростов: Китап нәшриәте, 1983.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ҡануниәт

**Ҡануниәт **— закондар сығарыу; шулай уҡ закондар йыйылмаһы. Дәүләттә сығарылған бөтә норматив-хоҡуҡи акттар.  

## Норматив акттар йыйылмаһы булараҡ ҡануниәт
* Ҡануниәт — закондар сығарыу (вәкиллекле) органы йә туранан-тура халыҡ тарафынан сығарылған һәм илдең территорияһында эш иткән закон акттары системаһы. 

* Ҡануниәт киң мәғәнәлә — закон акттарын ғына түгел, законға нигеҙләнгән норматив акттарҙы ла индереп, илдә эш иткән норматив хоҡуҡи акттар системаһы. 

* Ҡануниәт — ниндәй ҙә булһа тармаҡта эш иткән һәм (йәки) ижтимағи мөнәсәбәттәрҙең ниндәй ҙә булһа өлкәһен көйләгән норматив акттар системаһы. 

## Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте
Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте  Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына нигеҙләнә,  үҙ эсенә халыҡ-ара хоҡуҡтың дөйөм танылған принциптарын һәм нормаларын,  федераль конституцион закондарҙы, федераль закондарҙы  (федераль ҡануниәт), Рәсәй Федерацияһы субъекттарының конституцияларын (уставтарын) һәм закондарын (Рәсәй Федерацияһы субъекттарының ҡануниәтен) индерә.
* Рәсәй Федерацияһының Граждан кодексы
* Рәсәй Федерацияһының Ғаилә кодексы
* Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексы
* Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында кодекс
* Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексы
* Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексы
* Рәсәй Федерацияһының Ҡала төҙөлөшө кодексы
* Рәсәй Федерацияһының Енәйәт-процессуаль ҡануниәте
* Рәсәй Федерацияһының Енәйәт-хөкөм язаһы башҡарыу ҡануниәте
* Рәсәй Федерацияһының Миграция ҡануниәте
* Рәсәй дәүләт наградалары өлкәһен хоҡуҡи көйләү

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Онлайн справочник по законодательству РФ 
* Законодательство РФ в свободном доступе — государственная система
* Законодательство РФ в свободном доступе — СПС КонсультантПлюс
* Законодательство РБ в свободном доступе — Право Беларуси на сайте Валерия Левоневского
* Федеральное и региональное законодательство  — в свободном доступе
* Справочно-правовые системы «Кодекс»  — СПС «Кодекс»
* Законодательство России по органу принятия 
* Поиск по законодательству России, Украины, Беларуси (документы в свободном доступе)
Киреевка-2 биләмәһе

** Киреевка-2 биләмәһе** — 2006 йылда табылған был биләмә иртә бронза (беҙҙең эраға тиклем 3 мең йыл) һәм урта быуат (беҙҙең эраның VIII—X быуаттары) дәүеренә ҡарай. Ростов өлкәһенең Октябрь районы Киреевка хуторында урынлашҡан.

## Тарихы
Киреевка-2 боронғо ҡаласығы иртә бронза (б.э.т. 3 мең йыл) һәм урта быуат (б.э. VIII—X быуаттары) дәүеренең археологик һәйкәле. 2006 йылда «КС Сохрановка — КС Октябрьская» магистраль газ торбалары трассаһын тикшерегән ваҡытта табыла. Ростов өлкәһе Октябрь районының Киреевка ауылынан 1,7 километр төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Атамаһы утар исеменән алынған.

Ғалимдарҙың иғтибарын һөрөлгән баҫыуҙа эре таш киҫәктәренең өйөлөп ятыуы йәлеп итә. Бында 3 520 квадрат метр майҙанда археологик ҡаҙыныу эштәре башлана. Эштәр ҡул менән башҡарыла, ер 20 сантиметр ҡалынлығындағы ҡатламдар менән алына, табылҡан ҡаҙлмалар билдәләнеп, биләмәнең дөйөм планына индерелә бара. Табышты анализлау һыныҡтар һәм киҫәктәр тупланмаһының боронғо кешеләрҙең емерелгән ғибәҙәтханаһы булыуын раҫлау мөмкинлеген бирә. Моғайын, тәүҙә ғибәҙәтхана түңәрәк булып, уртаһында вертикаль ҡомташ киҫәктәре торғандыр. Ҡоролма ҡалдыҡтары бронза быуат менән билдәләнә.

Ҡаҙыныу урынында дүрт ҡатлам табыла. Беренсеһендә салтово-маяцк археология мәҙәниәтенә ҡараған һуңғы урта быуат дәүеренең — беҙҙең эраның VIII—X урта быуаттары амфор керамикаһы киҫәктере табыла. Әүәләнгән керамика фрагменттары һуңғы бронза дәүеренә — беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ аҙағы — I мең йыллығы башындағы бура мәҙәниәтенә ҡарай.

Ҡаҙылмалар араһында бер нисә кремний әйбере, вулканик быяла обсидиандан эшләнгән бысаҡ табыла. Бысаҡ иртә бронза дәүере менән билдәләнә. Күмер менән көл ҡалдыҡтары булған усаҡ табыла. Керамика фрагменттары халыҡ йәшәгән ваҡытты асыҡларға — беҙҙең эраға тиклем VIII—X быуат — ярҙам итә. Ошо ваҡытта табылғандарға оҡшаш һауыт-һаба эшләйҙәр.

Урта быуаттарҙаваҡытлыса йәшәү урынларында кешеләр таш ҡоролмалар төҙөмәй, ә ябай ер өҫтө ҡоролмаларында йәшәй, шуға улар беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған. Шул уҡ ваҡытта халыҡ төрлө тәғәйенләнештәге соҡорҙар ҡаҙый. Уларҙың береһендә археологтар мафор ҡалдыҡтарын һәм тимер бысаҡ таба.

## Һылтанмалар
* «Киреевское» поселение древних людей
*  Поселение Киреевка-2
Дебиторлыҡ бурысы

**Дебиторлыҡ бурысы** ( *(A/R)*) — предприятие, фирма, компания үҙенә бурыслы булған предприятиеларҙан, фирмаларҙан, компанияларҙан, граждандарҙан, йәғни дебиторҙарҙан, алырға тейешле бурыстар суммаһы, был бухгалтер хисабы буйынса халыҡ-ара һәм Рәсәй стандарттарына тап килә.

Дебиторлыҡ бурысы, финанс хисапламалығының халыҡ-ара стандарттарына ярашлы, компанияның һатып алыусыларҙан (дебиторҙарҙан) алаһы суммаһы тип билдәләнә. 

Дебиторлыҡ бурысы уның ҡайтарылыу мөҙҙәтенә бәйһеҙ рәүештә компанияның әйләнештәге активтарына инә. 

## Дебиторлыҡ бурысының әйләнеүсәнлеге
**Дебиторлыҡ бурысының әйләнеүсәнлеге (receivables turnover ratio — RTR)** — реализациялауҙан алынған төшөмдөң алынаһы иҫәптәрҙең уртаса суммаһынан шикле позицияларға тәғәйенләнгән резервтарҙы алғандан ҡалғанға нисбәте. 

RTR = (кредитҡа һатыу йә төшөм) / (уртаса дебиторлыҡ бурысы).

## Дебиторлыҡ бурысына идара итеү
**Дебиторлыҡ бурысына идара итеү** — финанс менеджментының айырым функцияһы, уның төп бурысы булып компанияның табышын иҡтисади ҡорал булараҡ дебиторлыҡ бурысын һөҙөмтәле файҙаланыу иҫәбенә арттырыу тора. 

### Төп бурыстары
* башланғыс этапта дебиторҙы комплекслы тикшереү 
* килешеүҙәрҙе юридик оҙатыу 
* дебиторлыҡ бурысын финанслау 
* дебиторлыҡ бурысын хисаплау, контроллек итеү, һөҙөмтәлелеген баһалау 
* мөҙҙәте үткән бурысты түләттереү
* талаптарҙы үтәмәгән дебиторҙар менән дәғүәләшеү эше 
* дәүләттең предприятиелар менән барлыҡҡа килгән иҡтисади мөнәсәбәттәрен сағылдырыу.

### Функциялары
* файҙаланыу (финанс һәм идара итеү маҡсаттарын билдәләү)
* ойоштороу (планлаштырылған маҡсаттарға өлгәшеүҙе тәьмин итеү)
* дәртләндереү (дебиторлыҡ бурысына идара итеүҙә ҡатнашҡн хеҙмәткәрҙәрҙе дәртләндереү системаһын раҫлау)
* контроллек итеү
* һөҙөмтәләрҙе анализлау һәм кире бәйләнеш 

### Ҡатнашыусылары
Заманса коммерция ойошмаһында идара итеүгә түбәндәгеләр ҡатнаша:
* Генераль директор
* Коммерция бүлеге һәм һатыуҙар бүлеге (коммерция директоры, һатыуҙар бүлеге етәксеһе, һатыуҙар буйынса менеджерҙар)
* Финанс бүлеге (финанс директоры, финанс менеджеры)
* Юридик бүлек һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте

### Барышы
Дебиторлыҡ бурысының ликвидлығы һәр ойошма өсөн тиерлек төп мәсьәләгә әйләнә. Үҙ сиратында ул бер нисә мәсьәләгә бүленә: ҡулай күләм, әйләнеүсәнлек, дебиторлыҡ бурысының сифаты.

Был мәсьәләләрҙе хәл итеү дебиторлыҡ бурысына квалификациялы идараны талап итә. Дебиторлыҡ бурысын ҡайтарып алыу сараларын тормошҡа ашырыу предприятиеның эске резервтары иҫәбенә һөҙөмтәлелекте күтәреү юлы булып тора. 

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кредиторлыҡ бурысы 

## Әҙәбиәт
* *-Саблин М. Т.* Взыскание долгов: от профилактики до принуждения: практическое руководство по управлению дебиторской задолженностью
Кредиторлыҡ бурысы

**Кредиторлыҡ бурысы **— (ингл. accounts payable (A/P)) субъекттың (предприятиеның, ойошманың, физик шәхестең) башҡалар алдындағы бурысы (ҡайтарырға тейешле бурысы). 

**Кредиторлыҡ бурысы** хеҙмәттәр (эштәр, тауарҙар, материалдар һ. б.) тапшырылған ваҡыт менән уларҙың хаҡын түләү ваҡыты тап килмәгән осраҡта хасил була. 

Кредиторлыҡ бурысын ҡайтарыуҙан ҡасҡан өсөн яуаплылыҡ Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексының 177-се статьяһында ҡарала.   

Бухгалтер хисабында кредиторлыҡ бурысы бер нисә төргә бүленә:
* поставкалаусылар менән подрядсылар алдындағы бурыс;
* ойошма персоналы алдындағы бурыс;
* бюджеттан тыш фондтар алдындағы бурыс;
* һалымдар һәм йыйымдар буйынса бурыс;
* башҡа кредиторҙар алдындағы бурыс.
Кредиторлыҡ бурысы булыуы ойошма өсөн ыңғай фактор түгел һәм предприятиеның финанс хәлен, түләү һәләтен һәм ликвидлығын  баһалағанда уның күрһәткестәрен ныҡ ҡына түбәнәйтә. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дебиторлыҡ бурысы
Пассив (бухгалтерия)

**Пассив** ( — бирешеүсән, пассив, һүлпән) — бухгалтер балансының активҡа ҡаршыһы (уң яғы) — предприятиеның бөтә йөкләмәләре (средстволар формалашыу сығанаҡтары) йыйылмаһы.

Үҙ капиталынан (устав һәм акционерҙар капиталынан) һәм үтес капиталынан (составтары, ҡайтарыу мөҙҙәттәре буйынса төркөмләнгән кредиттар, үтестәр) тора.

Банк ғәмәлиәтендә **тулайым капитал** — үҙ һәм үтес капиталдарының суммаһы, йәғни бөтә пассив йәки баланс валютаһы тигән термин ҡулланыла.

«Үтес капиталы» өлөшөндә «Пассив» төшөнсәһе «Йөкләмәләр» терминына тап килә.

## Пассивтарҙың төрҙәре
Пассивтар ағымдағы пассивтарға (), оҙон мөҙҙәтле бурыстарға () һәм оҙон мөҙҙәтле йөкләмәләргә () бүленә. Ағымдағы пассивтарға түләү мөҙҙәте киләһе йылға тура килгән йөкләмәләр инә. Оҙон мөҙҙәтле бурыстар — финанс институттарының оҙон мөҙҙәтле ссудалары һәм финанс баҙарына урынлаштырылған оҙон мөҙҙәтле облигациялар. Оҙон мөҙҙәтле башҡа йөкләмәләр иҫәбенә аренда биреүселәр, хеҙмәткәрҙәр һәм хөкүмәт (кисектерелгән һалымдар) алдындағы йөкләмәләр ҡарай .

Йөкләмәләрҙең төрлө классификация төрҙәре бар. Йөкләмәләрҙе бүлеүҙең бер төрө түбәндәге бүленеште бирә:

— йөкләмәләр (реаль сағылдырылған һәм ғәмәлдә булған йөкләмәләр);

— «йәшерен» йөкләмәләр;

— «уйҙырма» йөкләмәләр.

"Рәсәйҙең баҙар иҡтисадында бухгалтер хисабы концепцияһы"на (Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығының Бухгалтер хисабы буйынса методологик советы, Рәсәй Профессиональ бухгалтерҙар институтының Президент советы тарафынан 1997 йылдың 29 декабрендә раҫланған) ярашлы, **йөкләмә** тип ойошманың отчет датаһына булған бурысы иҫәпләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Актив

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Щепотьев А. В.* Экономико-правовые основы возникновения отрицательной величины стоимости имущества // Право и экономика. 2011. — № 1. С. 14 — 17.
* *Щепотьев А. В.* Влияние чистых активов и собственных средств на финансовую устойчивость организации // Право и экономика. 2012. — № 9., с. 24-30.
* *Щепотьева А. В.* «Скрытые» обязательства организации. // Аудит и налогообложение. 2009. — № 5.
* *Щепотьев А. В.* «Мнимые» обязательства, учитываемые при исчислении чистых активов организации. // Управленческий учёт № 10. 2012., с. 82-92.

## Һылтанмалар
* (урыҫ.)
*
Тольятти

**Тольятти** () — Һамар өлкәһеның төньяҡ-көнсығышында, Волга йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Һамар өлкәһе ҡалалары араһында ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса икенсе урында торған ҡала.

## Тарих

## Билдәле шәхестәр
* Андрей Разин (23.10.1973), Рәсәй хоккейсыһы һәм тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. 

## Халыҡ һаны

## Мәғариф
# Тольятти дәүләт университеты
# В. Н. Татищев исемендәге Волга дәүләт университеты

## Иҫкәрмәләр
Бала-саға (хикәйә)

«Бала-саға» — Антон Павлович Чеховтың 1886 йылда яҙылған хикәйәһе. 1886 йылдың20 ғинуарында "Петербург гәзите"нең 19-сы һанында (Сәхнә)  һәм А. Чехонте ҡултамға-псевдонимы менән тәүге тапҡыр нәшер ителә. Яҙыусының йола традицион раштыуа хикәйәһе драматизмын йомшартыусы ижад ынйыларының береһе.

## Сюжеты
Хикәйәләү төнгә яҡын кистә үҙҙәре генә өйҙә тороп ҡалған балаларҙың, өлкәндәр юҡлыҡтан файҙаланып, йоҡларға ятмай, лото уйнағанын күҙәтеү-һүрәтләмәһенән ғибәрәт.

## Яҙылыу тарихы
Яҙыусының сюжет идеяһы, моғайын, Воскрессенск ҡалаһында фатирға төшкән артиллерия батареяһы командиры полковник Б. И. Маевский һәм уның ғаилә ағзалары менән осрашҡандан һуң тыуғандыр. Михаил Чехов бер мәл былай тип яҙҙы "… полковниктың иҫ киткес балалары — Аня, Соня һәм Алеша менән минең ағайым Антон Павлович бик дуҫлашты һәм үҙенең «Бала-саға» хикәйәһендә уларҙы һүрәтләне.

## Баҫмалар
Антон Павлович тере саҡта хикәйәһе бер нисә тапҡыр баҫылып сыҡҡан:
* Тәүге баҫмаһы 1886 йылдың 20 ғинуарында "Петербург гәзите"ндә донъя күрә.
* 1886 йылда  йыйынтығында.
* А. С. Суворин 1889—1895 йй.  йыйынтығында баҫып сығарған .
* 1899—1901 йй. А. Ф. Маркс нәшер иткән А. П. Чеховтың Әҫәрҙәр йыйынтығында.
Беренсе баҫманан һуң эшләнгән төҙәтмәләр күп булмаған. Мәҫәлән, «Сыбар хикәйәләр» йыйынтығы өсөн (Сәхнә) тигән өҫтәмә исем алынған.

Яҙыусы үҙе тере саҡта уҡ хикәйә болгар, венгр, дат, немец, поляк, румын, серб-хорват һәм чех телдәренә тәржемә ителгән.

## Тәнҡитселәр фекере
Хикәйәне күп кенә тәнҡитселәр ыңғай баһалай. Мәҫәлән,  әҙәби журналының тәнҡитсеһе Леонид Оболенский былай тип яҙған: "Чехов әфәнденең балалары һәм бала күңеле таң ҡалдырғыс һүрәтләнгән.  журналында В. А. Гольцев үҙенең бер мәҡәләһендә "Бала-саға"ла «балаларҙың холоҡ һыҙаттары нескә итеп билдәләнгән» тип телгә алған. Лев Толстой шулай уҡ «Бала-саға» хикәйәһен Чеховтың иң яҡшы хикәйәләренең береһе тип иҫәпләгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мальчики (рассказ)

## Иҫкәрмәләр
Мөлкәткә һалым

**Мөлкәткә һалым** — ойошмаларҙың йәки айырым кешеләрҙең мөлкәтенә һалына торған тура һалым. 

## Тарихы
Мөлкәткә һалым Рим империяһында уҡ ҡулланыла. Европала Урта быуаттар ахырына тиклем һалымдарҙың төп төрө булып тора, ер биләмәләренә һәм аҡса милкенә һалына.

## Рәсәйҙә
Ойошмалар мөлкәтенә һалым төбәк һалымдарына инә. Тимәк, һалым ставкаһы Рәсәй Федерацияһы субъекттарының закондары менән тәғәйенләнә, ләкин **2,2 проценттан артыҡ була алмай** (Һалым кодексы менән билдәләнгән сик). Ойошманың предприятие балансында төп средстволар объекттары иҫәбенә ингән мөлкәте ҡалдыҡ хаҡы буйынса һалым һалыу объекты була (башланғыс хаҡы минус тупланған амортизация), бухгалтер хисабындағы Иҫәп 01 — Иҫәп 02. 2015 йылдың 1 ғинуарынан башлап мөлкәткә һалым ставкаһы ҡалдыҡ хаҡтан түгел, кадастр хаҡынан билдәләнә. 

Элек был һалым һалына торған объекттар исемлеге ҙурыраҡ була, унда матди булмаған активтар, материалдар, башҡа средстволар ҙа инә. Һуңыраҡ исемлек ҡыҫҡара, ә ставка арттырыла. Был һалымдан ингән средстволар Рәсәй Федерацияһы субъекттары бюджетына инә. Ойошмалар өсөн һалым базаһы һалым һалыу объекты тип танылған мөлкәттең уртаса йыллыҡ хаҡынан ғибәрәт. Һалым осоро тип календарь йыл таныла. Отчет осорҙары — беренсе квартал, ярты йыл һәм 9 ай.

Физик шәхестәр мөлкәтенә һалым урындағы һалым булып тора һәм Рәсәй Федерацияһы Һалым кодексының «Физик шәхестәр мөлкәтенә һалым» тигән 32-се статьяһы менән көйләнә. Торлаҡ йорт, фатир, бүлмә, дача, машина урыны, гараж, берҙәм күсемһеҙ комплекс, теләһә ниндәй башҡа ҡоролма, бина, шулай уҡ ошондай объекттарға дөйөм милек хоҡуғындағы өлөш һалым һалыу объекты булып тора. Һалым ставкалары урындағы үҙидаралыҡ органдары тарафынан билдәләнә, ләкин федераль ҡануниәттә бирелгән ставкалар диапазонынан сыҡмаҫҡа тейеш. Ставкалар һалым һалыу объекттарының инвентарлаштырыу хаҡы суммаһына бәйле. Граждандарҙың айырым категориялары өсөн (мәҫәлән, инвалидтар, пенсионерҙар) һалым льготалары индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Налог на имущество. Статьи и новости
* Налог на недвижимость.  Ставки и сроки 
* Налог на имущество. Статьи и документы.
* Информация о региональном налоге на имущество организаций
Рәсәй Федерацияһының Ғаилә кодексы

**Рәсәй Федерацияһының Ғаилә кодексы** — Рәсәй Федерацияһы территорияһында ғаилә мөнәсәбәттәрен көйләүсе төп кодификацияланған норматив хоҡуҡи акт. Ғаилә кодексы һигеҙ киҫәктән, егерме ике бүлектән, 170 статьянан тора. 

## Ғаилә кодексының структураһы

### I киҫәк. Дөйөм положениелар

1-се бүлек. Ғаилә ҡануниәте

2-се бүлек. Ғаилә хоҡуҡтарын тормошҡа ашырыу һәм һаҡлау 

### II киҫәк. Никахҡа инеү

3-сө бүлек. Никахҡа инеү шарттары һәм тәртибе 

4-се бүлек. Никахты өҙөү

5-се бүлек. Никахтың ғәмәлдә булмауы

### III киҫәк. Ир менән ҡатындың хоҡуҡтары һәм бурыстары

6-сы бүлек. Ир менән ҡатындың шәхси хоҡуҡтары һәм бурыстары 

7-се бүлек. Ир менән ҡатын мөлкәтенең законлы режимы 

8-се бүлек. Ир менән ҡатын мөлкәтенең договорлы режимы

9-сы бүлек. Ир менән ҡатындың йөкләмәләр буйынса яуаплылығы 

### IV киҫәк. Ата-әсәләрҙең һәм балаларҙың хоҡуҡтары һәм бурыстары

10-сы бүлек. Балаларҙың сығышын асыҡлау 

11-се бүлек. Бәлиғ булмаған балаларҙың хоҡуҡтары

12-се бүлек. Ата-әсәләрҙең хоҡуҡтары һәм бурыстары

### V киҫәк. Ғаилә ағзаларының алимент йөкләмәләре

13-сө бүлек. Ата-әсәләрҙең һәм балаларҙың алимент йөкләмәләре

14-се бүлек. Ир менән ҡатындың һәм элекке ир менән ҡатынды алимент йөкләмәләре 

15-се бүлек. Ғаиләнең башҡа ағзаларының алимент йөкләмәләре 

16-сы бүлек. Алимент түләү тураһындағы килешеүҙәр

17-се бүлек. Алимент түләү һәм түләтеү тәртибе 

### VI киҫәк. Ата-әсә бағыуынан мәхрүм ҡалған балаларҙы тәрбиәләү формалары

18-се бүлек. Ата-әсә бағыуынан мәхрүм ҡалған балаларҙы асыҡлау һәм урынлаштырыу 

19-сы бүлек. Балаларҙы уллыҡҡа алыу

20-се бүлек. Балаларға опека һәм попечителлек 

21-се бүлек. Тәрбиәгә бала алған ғаилә

22-се бүлек. Ата-әсә бағыуынан мәхрүм ҡалған балаларҙы етем балалар һәм ата-әсә бағыуынан мәхрүм ҡалған балалар өсөн ойошмаларға урынлаштырыу 

### VII киҫәк. Ғаилә ҡануниәтен сит ил граждандары һәм гражданлығы булмаған кешеләр ҡатнашлығындағы ғаилә мөнәсәбәттәренә ҡулланыу

### VIII киҫәк. Йомғаҡлау положениелары

## Һылтанмалар
* Семейный Кодекс РФ — последняя редакция
* Семейный кодекс Российской Федерации 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй Федерацияһы Граждан кодексы
Донецк Халыҡ Республикаһы

**Донецк Халыҡ Республикаһы** (**ДХР**; , ) — Көнсығыш Европала урынлашҡан өләшләтә  танылған дәүләт. Донъя йәмәғәтселеге тарафынан башлыса Украинаның өлөшө тип иҫәпләнә. 2022 йылдың 21 февралендә РФ Именлек Советы үҙенең сираттан тыш ултырышында ДХР һәм ЛХР-ҙың  бойондороҡһоҙлоғон таныу тураһында  иғлан ителде. Аҙаҡтан шул уҡ көндә Рәсәй Федерацияһы Президенты ДХР менән ЛХР-ҙың  бойондороҡһоҙлоғон таныуы тураһындағы Указына ҡул ҡуйҙы

## Халҡы
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Правительства и Народного Совета ДНР 
* Официальный сайт Народного Совета ДНР 
* Официальный сайт Министерства иностранных дел ДНР 
* Официальный сайт Верховного суда ДНР
Алентьев Дмитрий Васильевич

**Дмитрий Васильевич Алентьев** (Ростов өлкәһе Константиновский районы Верхне-Калинов утарында 1957 йылдың 1 ғинуарында тыуған) — шағир, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Тормошо һәм ижады
Дмитрий Васильевич Алентьев 1982 йылда Мәскәүҙә А. М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтын (Егор Исаевтың семинарында уҡый) тамамлай, шиғырҙар яҙыу менән шөғөлләнә.

«Пограничник» журналы редакцияһында эшләй.

Дмитрий Васильевич Алентьевтың тәүге «Родниковая степь» шиғырҙар китабы 1984 йылда баҫылып сыға.

Ул 1978 йылдан алып — баталист һәм маринист яҙыусылар студияһы начальнигы, Рәсәй федераль сик хеҙмәтенең подполковнигы.

Шағир Дмитрий Васильевич Алентьев 2001 йылдан алып «Милиция» журналында эшләй.

Иң яҡшы тип табылған тәүге шиғырҙар китабы өсөн Дмитрий Васильевич Алентьевҡа А. М. Горький исемендәге әҙәби конкурстың лауреаты исемен бирәләр.

## Әҫәрҙәре
* Родниковая степь. {0}[13]{/0}} (1936)

* Зорю бьют перепела. Стихи. — Ростов н/Д, 1986.

* Донская плещется волна. — Ростов н/Д, 1990.

## Әҙәбиәт
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Һылтанмалар
* Генеральный алфавитный каталог книг на русском языке (1725—1998)
* Алентьев, Дмитрий Васильевич — Огибь