open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Коста-Риканың таш шарҙары

**Коста-Риканың таш шарҙары** — таш шарҙар (петросфералар), Диквис йылғаһы тамағында, Никоя ярымутрауында һәм Коста-Риканың Тымыҡ океан яры буйында Каньо утрауында  кәм тигәндә  өс йөҙ йылға яҡын һаҡланған.  Габбро, эзбизташ йә ҡомташтан тора. Уларҙың күләме иңендә дюймдан алып ике метрға тиклем айырыла; иң ҙурҙарының  ауырлығы 16 тонна.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Беренсе шарҙар 1930 йылдарҙа United Fruit Company эшселәре банан плантациялары өсөн майҙан таҙалау ваҡытында таба. Таш эсендә алтын ята тигән  урындағы ышаныуҙарҙы иҫкә төшөрөп, эшселәр уларҙы быраулап тишәләр һәм өлөштәргә яралар.  Вандаллыҡты компания етәкселеге ҡыҫылышы арҡаһында туҡтатырға мөмкин була; һуңынан директорҙың  ҡыҙы Коста-Рика петросфералары тураһында монография яҙа. 

1940-сы йылдарҙа таш  шарҙарҙы  өйрәнеүгә Гарвард археологы С. К. Лотроп тотона; улар тураһында археология журналдарында мәҡәләләр күренә башлай. Туристарҙы йәлеп итеү өсөн петросфераларҙы джунглиҙан  музейға ташыйҙар һәм ҡалаларҙың майҙандарында ҡуя башлайҙар. Әлеге ваҡытта тик алты шар  үҙҙәренең тәүге урындарында урынлашҡан; башҡаларын  музейҙарҙа — Коста-Риканың үҙендә, унан ситтә, атап әйткәндә, Вашингтонда һәм Кембриджда күрергә мөмкин.

ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә 2014 йылда  индерелә.

## Даталау
Артефакттарҙы даталауҙың традицион стратиграфия  ысулдарын бер нисә тапҡыр урындан урынға күскән таш шарҙарға ҡарата ҡулланып булмай. Яңы асылған петросфералар янындағы боронғо керамика табылдыҡтары буйынса  уларҙы Үҙәк Американың теге йәки был археология мәҙәниәтенә тап килтерергә тырышалар.  петросфера тағы теге йәки асыҡ. Иҫәпләүҙәр араһын беҙҙең эраға тиклем  200 йылдан алып беҙҙең эраның  1500 йылдарына тиклем тәшкил итә, йәғни Колумбҡа тиклемге цивилизациялар йәшәү осорон үҙ эсенә ала. 

## Тәғәйенләнеше һәм төҙөү версиялары
Петросфераларҙың тәғәйенләнеше һәм төҙөү шарттары ғалимдар өсөн башватҡыс булып тора. Быларҙың күк йөҙө яҡтыртҡыстары символы йәки төрлө ҡәбиләләрҙең ерҙәре араһындағы сикте билдәләү өсөн тип фараз итергә мөмкин.  Был хаҡта фекер йөрөтөү дөрөҫ булыр ине, әгәр ғалимдар уларҙың баштағы урынлашыуы  тураһында  тулы мәғлүмәтен  белһәләр.  Икенсе версия буйынса, таштар һыу хәрәкәте һөҙөмтәһендә йомро форманы тәбиғи юл менән ала. 

## Донъяның башҡа өлөштәрендәге таш шарҙар
Ошондай уҡ оҡшаш  таш шарҙар Рәсәйҙең арктик Чамп утрауында табылған. Шулай уҡ  Зеландия Моерак һарыҡташтары билдәле. Бындай ҙур 1,5 м  диаметрлы йомро формалы конкреция  Боснияла табылған.  Үрҙә телгә алынған оҡшаш объекттарҙы ғәҙел генә өйрәнгәндән һуң, улар, ҡағиҙә булараҡ, тәбиғи сығышлы икән һәм күп осраҡта ҙур конкрецияларҙан ғибәрәт.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Некоторые неуместные артефакты
* Остров Чамп
* Сферы из Клерксдорпа

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Brian Haughton. *Hidden History: Lost Civilizations, Secret Knowledge, and Ancient Mysteries*. Career Press, 2007. ISBN 1-56414-897-1. Pages 120—124.
*
Сиссако Абдеррахман

**Абдеррахман Сиссако** (ингл. *Abderrahmane Sissako,* 13 октябрь 1961 йыл, Киффа) – Мавритания  кинорежиссёры.

## Биографияһы
Абдеррахман Сиссако  тыуғандан  һуң ғаилә оҙаҡламай  Малиға күсә, Абдеррахман шунда үҫкән һәм  белем ала. 1983– 1989 йылдарҙа  С.А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтында уҡый. 1990 йылдар башында Францияла йәшәй. СССР-ҙа, Мавритания, Мали, Туниста фильмдар төшөрә 

## Фильмографияһы
Миланда Африка, Азия һәм Латин Америкаһының 8-се Кино фестивалендә

* 1989 : Игра/ *Le Jeu* (35mm, 23 minutes, ВГИК-та диплом фильмы,  Төркмәнстанда төшөрөлә)
* 1993 : Октябрь/ *Octobre* (35mm, 37 minutes, Мәскәү янында төшөрөлә; Каннда Халыҡ-ара кинофестивалдә (МКФ)  *Айырым ҡараш* премияһы, Миланда Африка, Азия һәм Латин Америкаһының  3-сө Кино фестиваленең премияһы, (иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильм өсөн)
* 1995 : *Le chameau et les bâtons flottants* (6 minutes, видео по басне Лафонтен басняһы буйынса, Мавританияла төшөрөлә)
* 1996 : *Sabriya* (26 minutes, видео, Туниста төшөрөлә)
* 1997 : Ростов-Луанда/ *Rostov-Luanda* (59 minutes, видео;  Миланда Африка, Азия һәм Латин Америкаһының 8-се Кино фестивалендә иң яҡшы видео өсөн премия)
* 1998 : Жизнь на земле/  *La Vie sur terre* (35mm, 67 minutes, Малиҙа төшөрөлә; Миланда Африка, Азия һәм Латин Америкаһының 9-сы Кино фестивалендә иң яҡшы тулы метражлы фильм өсөн премия, Фрибурҙа  МКФ-та өс премия, Уагадугула Африка киноһы һәм телевидениеһының  16-сы фестивалендә жюриҙың махсус премияһы)
* 2002 : *Heremakono (En attendant le bonheur)* (35mm, 90 minutes, премия *France Culture* и ФИПРЕССИ  Канн МКФ-да, Уагадугула Африка киноһы һәм телевидениеһының  18-се фестивалдең төп премияһы,  Буэнос-Айреста  бойондороҡһоҙ киноның халыҡ-ара фестивалдә иң яҡшы фильм өсөн премия)
* 2006 : Бамако/  *Bamako* (Уму Сангаре башҡарыуында йыр; *Paris Cinéma* фестивалендә тамашасының Ҙур премияһы,  FACE Европа Советының кинопремияһы, ағалы-ҡустылы  Люмьерҙар премияһы, Истанбулда МКФ премияһы)
* 2008 : *[http://en.wikipedia.org/wiki/8_(2008_film) 8]* (коллектив проект,  *Тия и её мечты* эпизоды)
* 2008 : Рассказы о правах человека/ *Stories on Human Rights* (коллектив проект)
* 2010 : Желаю вам дождя/ *Je vous souhaite la pluie* (документаль ҡыҫҡа метражлы)
* 2014: Тимбукту

## Танылыуы
20-нән ашыу премиялар  лауреаты. Берлин  (2003), Анжер (2007) һәм Каннда (2000, 2003, 2007)  фестивалдәр жюри ағзаһы. Францияның иң ҙур  *La Fémis* (2008) киномәктәбендә имтихандар  комиссияһын етәкләй.

* «Тимбукту»  фильмы өсөн   «Сезар»  премияһының өс наградаһына наградаһына лайыҡ була: иң яҡшы үҙенсәлекле  сценарий өсөн, иң яҡшы фильм һәм  иң яҡшы режиссура өсөн.

## Документаль фильм

* 2017 - Абдеррахман Сиссако, илдәр гиҙеүсе режиссёр  /Abderrahmane Sissako, cinéaste aux semelles de vent (реж. Валери Осуф / Valérie Osouf)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мартинесси Марсело

**Марсело Мартинесси** (; 1973 йыл, Асунсьон) — Парагвай кинорежиссеры һәм  сценарисы, Венецияла халыҡ-ара кинофестивалдә иң яҡшы ҡыҫҡа метражлы фильм өсөн  «Горизонт» премияһын ала.  2018 йылда Берлин кинофестивалендә  уның беренсе нәфис фильмы «Наследницы» «Көмөш айыу» премияһын яулай.

## Биографияһы
Марсело Мартинесси Парагвайҙың баш ҡалаһы Асуньсонда тыуған, урындағы Католик университетын тамамлай, унан һуң Лондон киномәктәбендә  кино сәнғәтен өйрәнә. 

2009 йылда Мартинесси  кинорежиссер булараҡ тәүге тапҡыр сығыш яһай — был 19-минутлыҡ ҡыҫҡа метражлы «Карай Норте» фильмы була, унда аҡ-ҡара техникала Парагвай граждандар һуғышы ваҡиғалары һүрәтләнә.

2010 йылда Мартинесси Парагвайҙың дәүләт телевидениеһында  карьераһын башлай, әммә  2012 йылда түңкәрелештән һуң Милли телекопанияның Йәмәғәт Советы етәксеһе вазифаһынан китә.  Шул уҡ ваҡытта  12-минутлыҡ ҡыҫҡа метражлы документаль «La voz perdida» фильмын төшөрә (халыҡ-ара исеме: The Lost Voice), фильм милли тарихтың драматик ваҡиғалар тураһында һөйләй. Фильм Мартинессиға 2016 йылда  Венеция кинофестиваленең призын алып килә.

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр
Энсина Пас

**Энсина Пас** (, 9 июль 1971 йыл, Асунсьон) — Парагвай сценарисы һәм кинорежиссёры.

## Биографияһы
Энсина Пас  музыка менән шөғөлләнә, пианист булараҡ сығыш яһай. Аргентинаның баш ҡалаһы Буэнос-Айреста Кинематография университетын тамамлай. Кубала, Францияла эшләй. Ҡыҫҡа метражлы таҫмалар төшөрә, киносценарийҙар яҙа.

## Фильмографияһы

* 1997: *La siesta* (ҡыҫҡа метражлы)
* 1998: *Los encantos del Jazmín* (ҡыҫҡа метражлы)
* 2000: *Supe que estabas triste* (ҡыҫҡа метражлы)
* 2006: Парагвайский гамак/ *Hamaca Paraguaya* (фильм гуарани телендә төшөрөлгән; Канн Халыҡ-ара кино фестиваленең  программаһында ФИПРЕССИ премияһы, Уэльве Халыҡ-ара кинофестивалендә   Луис Бунюэль премияһы, Роттердам Халыҡ-ара кинофестивалендә принц Клаус Фонды премияһы, Бразилияның Сан-Паулу ҡалаһында Халыҡ-ара кинофестивалдә тәнҡит премияһы, Лимала Халыҡ-ара кинофестивалдә иң яҡшы кинодебют өсөн премия)

## Танылыуы
2010 йылдың июнь айында  Аргентинаның популяр гәзите *Nacion* Пас Энсинаны донъя киноһының  100 өмөтө  исемлегенә индерә.

## Һылтанмалар

* Биография 
* Интервью с режиссёром, 2006
* О фильме ''Парагвайский гамак''
Кассеус Франц

**Франц Кассеус** (; 14 декабрь 1915 йыл, Порт-о-Пренс, Гаити — 21 июнь 1993 йыл, Манхэттен, Нью-Йорк, АҠШ) — Гаити композиторы, музыкант, гитарист, джазмен.

## Биографияһы
Гаитиҙың баш ҡалаһы  Порт-о-Пренсела тыуа. Бала саҡтан   музыка менән ҡыҙыҡһына,  11 йәштән  гитарала уйнай. Ғүмеренең күп өлөшөн Америка Ҡушма Штаттарында үткәрә,  унда 1946 йылда  джазмен һәм пианист Ф. Уоллер менән осрашыуға өмөтләнеп күсеп китә, Франц уның ижадын бик ярата. Ләкин Уоллер ул күсеп килгәндән һуң бер йыл эсендә  (1946 йылда) мәрхүм була. 

1950-се йылдар уртаһында Кассеус Нью-Йоркта Манхэттендың Үрге Вестсайд биҫтәһендә төйәкләнә, төрлө адрестар буйынса йәшәй, шунан 87-се урамға урынлаша. 
Франц ағас менән эш итеү оҫтаһы була, үҙ ғүмерендә үҙ ҡулы менән 150-нән ашыу гитара эшләй. 

Һул ҡулында  тендинит  ауырыуы башланыу арҡаһында 1970-се йылдарҙа музыкаль әҫәрҙәр башҡара алмай башлай.  Өйләнмәй, ғаиләһе булмай. 

1993 йылдың 21 июнендә АҠШ-тың Нью-Йорк ҡалаһында вафат була. 

## Ижады

Франц тәүләп джазды радио аша ишетә, уға был жанр бик оҡшай. Гаити музыкаһын сит йоғонтонан һаҡларға тырышһа ла, джаздан баш тарта алмай. 
Европа классик һәм джаз  музыкаһы йоғонтоһо көслө булыуға ҡарамаҫтан,  Ф. Кассеустың композициялары башлыса  Гаити халыҡ формаларына нигеҙләнә, ижадсы  уларҙы яҙмаларына индерә һәм һуңыраҡ баҫтырып сығара. Ф. Кассеус йыш ҡына Америка йырсыһы Гарри Белафонте менән хеҙмәттәшлек итә, уның менән «Merci Bon Dieu» тигән йырын яҙҙыра. 

1954 йылда Үрге Вест-Сайдта Франц «Гаити сюитаһы» тигән шедеврын яҙа, әҫәр Folkways Records өсөн тәғәйенләнә.

Гитарист сифатында   Гарри Белафонте менән Ҡушма Штаттар буйлап гастролдәрҙә йөрөй, ә 1956 йылда  Карнеги-холлда сығыш яһай, унда  классик гитарала уйнаған беренсе ҡара тәнле музыкант була. 

Ф. Кассеус  гитарист Марк  Рибоның уҡытыусыһы була. Марк Рибо Кассеустың музыкаль мираҫын һаҡлауға баһалап бөткөһөҙ ҙур өлөш индерә. Был йәһәттән М. Рибо  Ф. Кассеустың гитара композициялары тупланмаһын мөхәррирләй, был композицияларҙың ҡайһы берҙәре 1992 йылда  *Les Disques du Crépuscule* (Marc Ribot Plays Solo Guitar Works  Franz Casseus'тан) яҙҙырыла.
Марк Рибо  менән бергә композитор йырҙар яҙа. Рибо Ф. Кассеус репертуарындағы музыкаль әҫәрҙәрҙе баҫтырыу хоҡуғының вариҫы була,  әлеге ваҡытта уларға  Рибо һәм уның ғаилә ағзалары нигеҙләгән  *Haitiana Music*  компанияһы хужа.

1953—1969 йылдарҙа Франц  Кассеус  Смитсон  институты өсөн халыҡ йырҙарынан торған өс альбом яҙҙыра.

1960-сы йылдар аҙағында Кассеус  трансцендент эшенә кире ҡайта,  1950-се йылдарҙа вокалистар Барбара Перлоу (Haitiana) һәм Лолита Куэвас (гаити халыҡ йырҙары) менән ошо өлкәлә  шөғөлләнгән була, шунан ҡабаттан тауыш һәм гитара өсөн музыка яҙырға тотона.

Ғүмеренең ахырына тиклем музыка ижад итә, ләкин һул ҡулында  тендинит  ауырыуы башланыу 1970-се йылдарҙа  уны  музыкаль әҫәрҙәр башҡарыуҙан һәм яҙҙырыуҙан баш тартырға мәжбүр итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* The Father of Haitian Classical Guitar
* Frantz Casseus 
* Биография
Альварес Монтальван Эмилио

**Эмилио Альварес Монтальван** (; 31 июль 1919 йыл, Манагуа, Никарагуа — 2 июль 2014 йыл, шунда уҡ) — Никарагуа табибы, яҙыусыһы,  дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән, Никарагуаның сит ил эштәре министры  (1997—1998).

## Биографияһы
Эмилио Альварес Монтальван тарихсы һәм судья Эмилио Альварес Монтальван һәм Эрдосия Лехарса ғаиләһендә тыуған. Әсәһе уға ике йәш тигәндә вафат була, малайҙы оләсәһе тәрбиәләй. Манагуалағы йәшлеге тураһында  «һис бер нәмә лә булманы» тип хәтерләй, ил тулыһынса  диктатор Анастасио  Сомоса контроле аҫтында була.

Тормошо атаһы уны Чили Сантьягоһына ебәргәндән һуң үҙгәрә, унда  Чили Университетының медицина мәктәбен тамамлай һәм  1946 йылда медицина һәм хирургия өлкәһендә докторлыҡ дәрәжәһен ала. 1949 йылда  Аргентинаның баш ҡалаһы Буэнос-Айреста профилле институтты тамамлап, офтальмология өлкәһендә белем ала. Артабан Парижда офтальмологияның Милли Үҙәгендә аспирантурала, Лондон офтальмология институтында, һәм, ниһайәт, Нью-Йоркта офтальмология һәм отоларингология клиникаһында (New York Eye and Ear Infirmary) уҡыуын дауам итә.

Манагуала иҫке дауаханала офтальмология бүлеген етәкләй. Манагуала Креститель дауаханаһында офтальмология амбулаторияһына, Никарагуа офтальмология йәмғиәтенә нигеҙ һала  (1949), Никарагуа медицина ассоциацияһының президенты (1955), Авенида Боливар офтальмология үҙәгенә нигеҙ һала.

Шулай уҡ Никарагуа сәйәсәтенең әүҙем ҡатнашыусыһы һәм халыҡ-ара танылыу яулаған яҙыусы булараҡ билдәле.  1949 йылда  Халыҡ хәрәкәтенең милли союзын  ойоштороусыларының береһе (UNAP), һуңынан, атаһы кеүек, Консерватив партияға инә.

1954—1955 йылдарҙа Анастасио Сомоса диктатураһы ваҡытында президентты ҡолатырға маташыуҙа ғәйепләнеп, бер йылға  төрмәгә ябыла. 1956 йылда  Сомоса үлтерелгәндән һуң ҡабаттан ҡулға алына.

* 1967 йылда — Никарагуаның Консерватив партияһы Милли комитетының вице-президенты,
* 1968 йылда — Никарагуа сәйәсәтенә уҡытыуҙың мәктәбе директоры,
* 1981 йылда — Консерватив партия консультанты.

Анастасио Сомоса Дебайленың  әүҙем дошманы. Оппозицияның Милли союзы  формалашыуында мөһим роль уйнай, был союз ил президенты вазифаһына 1990 йылда  Виолета Барриос де Чаморроны ҡуя. 1991 йылда «Ҡаршы тороу армияһы»  (Ejército de la Resistencia)  менән һөйләшеүҙәрҙә махсус вәкил була.

1997—1998 йылдарҙа — Никарагуаның сит ил эштәре министры. Отставкаға киткәндән һуң медицина практикаһына кире ҡайта,  шул уҡ ваҡытта сәйәси темаларға мәҡәләләр баҫтырыуын әүҙем дауам итә.

## Сығанаҡтар

* https://web.archive.org/web/20140814155438/http://retinavitreo.wordpress.com/emilio-alvarez-montalvan/
* http://www.laprensa.com.ni/2014/07/02/poderes/201402-emilio-lvarez-montalvan-oftalmologo
Бөтә донъя фольклориадаһы

**Бөтә донъя фольклориадаһы** — Халыҡ-ара фольклор фестивалдәре һәм традицион сәнғәт ойошмаһы (СIOFF) дүрт йылға бер тапҡыр ойошторған Халыҡ-ара фольклор фестивале.

## Тарихы
Бөтә донъя фольклориадаһы дүрт йылға бер тапҡыр уҙғарыла (һайлап алыу идеяһын үткәреү датаһы Олимпия уйындарына оҡшатып алынған). Үҙенең флагы, гербы, гимны, девизы бар. Фестивалдә мәҙәни мираҫы күрһәтелә, уны һаҡлау буйынса көс һалына.

Донъя фольклориадаһының төп өлөшөн донъяның төрлө илдәренән килгән һәм үҙҙәренең традицион музыкаһын, бейеүҙәрен күрһәткән, халыҡ кәсептәрен, аш-һыуын, халыҡ костюмдарын, сәхнә сәнғәтен тәҡдим иткән артистарҙың сығышы алып тора.

Шулай уҡ Фольклориада үҙ эсенә түбәндәгеләрҙе ала:

* һөнәрмәндәрҙең эш территорияларын
* сит илдәрҙән килгән ҡатнашыусыларҙың традицион уйындарын уйнау урындарын күрһәтеү
* традицион аҙыҡ-түлек тураһында лекция тыңлау майҙаны

## Ҡатнашыусылар
CIOFF-тың ағза илдәре (100-ҙән артыҡ) ҡатнаша.

## Йылдар буйынса Фольклориада
* 1996: Брюнсюм, Нидерланд
* 2000: Токио, Япония
* 2004: Печ һәм Будапешт, Венгрия
* 2012: Ансон, Көньяҡ Корея
* 2016: Сакатекас, Мексика
* 2021: Өфө, Рәсәй Федерацияһы

## Рәсәйҙә Фольклориада
2015 йылдың октябрендә 45-се Бөтә донъя конгресында һәм Халыҡ-ара фольклор фестивалдәре һәм традицион сәнғәт ойошмаһы (CIOFF) советының Генераль Ассамблеяһында 2020 йылда Фольклориаданы Рәсәйҙә — Башҡортостан Республикаһында 18 июлдән 1 авгусҡа тиклем үткәреү тураһында иғлан ителә. Коронавирус пандемияһы арҡаһында ул бер йылға кисектерелә һәм 2021 йылдың 3 — 10 июленә асыла

## Һылтанмалар
Официальный сайт CIOFF

## Иҫкәрмәләр
Барбоза Аугустин

**Аугустин Пио Барбоза** (; 5 май 1913 йыл, Асунсьон — 18 декабрь 1998 йыл, шунда уҡ) — Парагвай йырсыһы һәм композиторы. Парагвай музыкаһының гуарани стиле вәкиле.

## Биографияһы
Аугустин Пио Барбо́за 1913 йылдың 5 майында Асунсьонда тыуған. 1929 йылда  Буэнос-Айресҡа китә, унда Аргентина флагы аҫтындағы карап бортында моряк булып эшләй. Бер үк ваҡытта музыка эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, Базилио Мелгареджо Молинас  («Мелга») менән таныша, уның менән дуэт ойоштора, ә һуңынан Мелгареджо -Барбоза-Фелиу триоһын булдыра.  

1947  йылда   с Digno García һәм  Луис Альберто дель Паранатрио менән «Los Paraguayos Threesome» трио составына инә.  Мексика  буйлап турнеға, һуңынан Кубаға, Үҙәк Америкаға сыға. 1950 йылдар башында  Көньяҡ һәм Үҙәк Америка, Мексика, АҠШ һәм Европа илдәре буйлап  солист сифатында йәки төрлө музыка төркөмдәрендә  гастролдәргә сыға.

1954 йылда «Trio Los Paraguayos» менән сығыш яһай. Европала улар Голландияның Philips тауыш яҙып алыу компанияһы менән контрактҡа ҡул ҡуя. Был хеҙмәттәшлек  оҙаҡ йылдар дауам итә. Уларҙы  *«Парагвай музыкаһы илселәре»*  тип атайҙар*.*

1957 йылда Европа һәм Яҡын Көнсығыш илдәре буйлап гастролдәрҙә йөрөүен дауам итеп, Аугустин Барбоза Рамон Мендоса, Леонардо Фигероа һәм Карлос Центурион менән үҙ «Barboza y sus compañeros» төркөмөн ойоштора.

1962 йылда, Парагвайға күсеп, йырсы Ивераға (Zayas Francisca) өйләнә һәм ғаилә дуэтын ойоштора. 

1994 йылда Парагвай хөкүмәте Барбозаны Парагвай музыкаһын таратыу һәм популярлаштырыу эшендәге ҡаҙаныштары өсөн Милли орден менән бүләкләнә. 

1996 йылда ул «Ruego y Camino» исеме аҫтында автобиографик китабын яҙа. 

1997 йылда музыка буйынса Парагвай Милли  премияһын яулай.

## Һайланма әҫәрҙәре

Барбоза 80-гә яҡын йырҙар ижад итә.

* «Alma vibrante»,
* «Flor de Pilar»,
* «Mi patria soñada»,
* «Sobre el Corazón de mi guitarra»,
* «Muchachita campesina»
* «Mis joyas de Buenos Aires»
* «Dulce tierra mía»,
* «Serenata»,
* «Viva la vida, viva el amor»
* «Muchacha dorada» ,
* «Oimeva che roga»,
* «Oñomdiovemi»
* «Reservista purahei»,
* «Emociones de mi tierra»
* «Ruego y camino»,
* «Sombras de ausencia»,
* «Voz del viejo río».

## Һылтанмалар

* Agustín Barboza
* Agustín Barboza
Мендоса-и-Амор Флорес Бенхамин

**Бенхамин (Бенджамин) Мендоса-и-Амор Флорес** (; 31 март 1933 йыл—2004 йыл) — Боливия рәссамы-сюрреалисы, 1970 йылда Манилала Рим Папаһы VI Павелды уңышһыҙ үлтерергә маташыуы менән билдәле

## Биографияһы
Бенхамин Мендоса-и-Амор Флорес ярлы ғаиләлә тыуған. 1962 йылға тиклем Ла-Паста йәшәй. Һуңыраҡ берәҙәк булып йөрөй. 1962 йылдан 1970 йылға тиклем донъя буйлап сәйәхәт итә, Аргентина, АҠШ, Япония, Гонконг һәм Филиппинда йәшәй.

1960 йылдар башында үҙенең эштәрен Аргентинаның бер нисә галереяһына ҡуя, 1963 йылда китап иллюстрацияһы менән шөғөлләнә. Мар-дель-Плата ҡунаҡханаларының береһе өсөн ике фреска эшләй. Үҙенең эштәрен СССР-ҙа һәм Гавайяла күргәҙмәгә ҡуя. Һуңынан Филиппинда йәшәргә күсә.

1970 йылдың 27 ноябрендә иртән яҡынса 9:30 тирәһендә, Бенхамин Мендоса-и-Амор Флорес, дин әһеле булып кейенеп һәм ҡулына тәре тотоп, Рим Папаһына яҡыная, Рим Папаһы был ваҡытта Маниланың халыҡ-ара аэропортында самолеттан сығып килгән була. Енәйәтсе Понтификҡа ун дюймлыҡ оҙонлоҡтағы хәнйәр менән муйынына ике тапҡыр һуғып өлгөрә.

Рим Папаһы Павел VI шәхси секретары Паскуале Макки енәйәтсенең ҡулын тотоп өлгөрә һәм һуғыу көсөн кәметеүгә өлгәшә. Бынан тыш ҡорбан, муйын спондилезынан- ауыртыуҙы еңеләйтеү өсөн ҡаты яғала була, был да VI Павелды ҡотҡара. Еңелсә күкрәк йәрәхәте алып, Павел VI планлаштырылған программаһына ярашлы рәсми визитын дауам итә.

1971 йылдың 21 апрелендә Бенхамин Мендоса-и-Флорес хөкөм ителә һәм Филиппин төрмәләренең береһенә ябыла.
Төрмәлә ултырған сағында картиналар серияһын булдыра һәм уларҙы күргәҙмәгә ҡуйыуға өлгәшә. Был картиналары тулыһынса һатылып бөтә.  

Филиппин төрмәһендә өс йыл да дүрт ай ултырғандан һуң ул £ 533 күләмендә залогҡа иреккә сығарыла,  һәм  1974 йылда уны Боливияға депортациялайҙар. Иреккә сыҡҡандан һуң күргәҙмәләр ойоштора һәм 80 ашыу илдә эштәрен күргәҙмәгә ҡуя. Лима ҡалаһында йәшәй.

Рим Папаһы Павел VI үлтерергә маташыу буйынса һорауға ул үҙенә иғтибар йәлеп итергә һәм кешеләрҙе «хөрәфәт һәм ике йөҙлөлөктән» ҡотҡарырға теләүен әйтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* The man who tried to kill Pope Paul VI in Manila
* Benjamín Mendoza y Amor Flores
* La muerte viva en la obra de Benjamín Mendoza y Amor
Андай Мәлих Жәүдәт

**Мәлих Жәүдәт Андай** (13 март 1915 йыл — 28 ноябрь 2002 йыл) — төрөк яҙыусыһы, шағир, тәржемәсе һәм журналист. Ун бер шиғыр йыйынтығы, һигеҙ пьеса, һигеҙ роман, ун биш йыйылма әҫәрҙәр йыйынтығы авторы. Рус, француз, испан, Америка яҙыусыларының китаптарын төрөк теленә тәржемә итеүсе.

## Библиография

Шиғри әҫәрҙәре:
* *Garip* (Odd, 1941) with Orhan Veli and Oktay Rifat
* *Rahatı Kaçan Ağaç* (The Disturbed Tree, 1946)
* *Telgrafhane* (Telegram Office, 1952)
* *Yan Yana* (Side by side, 1956)
* *Kolları bağlı Odysseus* (Odysseus Bound, 1963)
* *Göçebe Denizin Üstünde* (On the Nomad Sea, 1970)
* *Teknenin Ölümü* (The death of a Boat, 1975)
* *Sözcükler* (Words, 1978)
* *Ölümsüzlük Ardında Gılgamış* (Gilgamesh Beyond Death, 1981)
* *Güneşte* (In the Sun, 1989)
* *Yağmurun Altında* (Under the Rain, 1995)
* *Seçme Siirler* (Selected Poetry, 1997).

Романдары:
* *Aylaklar* (The Vagabonds, 1965)
* *Gizli Emir* (The Secret Command, 1970)
* *İsa’nın Güncesi* (The Diary of Christ, 1974)
* *Raziye* (1975)
* *Yagmurlu Sokak* (Rainy Street, 1991),
* *Meryem Gibi* (Like Mary, 1991)
* *Birbirimizi Anlayamayiz* (We Cannot Understand Each Other, 1992).

;Plays:
* *İçerdekiler* (Insiders, 1965)
* *Mikado’nun Çöpleri* (The Mikado Game, 1967)
* *Dört Oyun* (Four Plays: Tomorrow in a Different Grove, Beware of the Dog, The Dead Want to Speak, and Inspectors,1972)
* *Ölümsüzler* (The Immortals: Complete Plays 1 and 2, 1981)

Очерктары:
* *Doğu-Batı* (East-West, 1961)
* *Konuşarak* (Speaking, 1964)
* *Gelişen Komedya* (Developing Comedy, 1965)
* *Yeni Tanrılar* (The New Gods, 1974)
* *Sosyalist Bir Dünya* (A Socialist World, 1975)
* *Dilimiz Üstüne Konuşmalar* (Discussions about our Language, 1975)
* *Maddecilik ve Ülkücülük* (Materialism and Idealism, 1977)
* *Yasak* (The Ban, 1978)
* *Paris Yazıları* (Paris Writings, 1982)
* *Açikliga Dogru* (Towards Openness, 1984)
* *Sevismenin Güdüklügü ve Yüceligi* (On the Deficiency and Loftiness of Love-Making, 1990)
* *Yiten Söz* (The Vanishing Word, 1992)
* *Aldanma ki* (Don’t Be Fooled, 1992)
* *Imge Ormanlari* (The Forests of Images, 1994)
* *Gelecegi Yasamak* (Living the Future, 1994)

## Сығанаҡтар
* *M.C.ANDAY*. «EI» Magazine of European Art Center (EUARCE) of Greece, 8st issue 1994, p.11 & 38-39

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Garip Movement
* List of contemporary Turkish poets

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* «A poem in the manner of Karacaoglan», translations by Sidney Wade]] and Efe Murad in «Asymptote» sections 1 and 4 ; sections 6-8
* «Voice», a translation by Sidney Wade and Efe Murad in «Guernica» https://www.guernicamag.com/poetry/voice
* «Garip: A Turkish Poetry Manifesto», a translation by Sidney Wade and Efe Murad in «Critical Flame» ''The Critical Flame''
* 8 poems
* Eight poems in *A Brave New Quest: 100 Modern Turkish Poems*, Syracuse University Press 2006
* «Silent Stones: Selected Poems of Melih Cevdet Anday», http://www.spdbooks.org/Products/9781584981251/silent-stones-selected-poems-of-melih-cevdet-anday.aspx
Нәдим

** Әхмәд Нәдим Әфәнде** (1681—1730) — XVIII быуат Ғосман империяһының төрөк шағиры, солтан Әхмәт III һарай шағиры, Бөйөк Вәзир Нәүшәһәрле Дамат Ибраһим пашаға яҡын булған. 

Әхмәд Нәдим шиғриәтен төрөк шәғриәтен фарсы шиғриәте йоғонтоһонан арындырып, төрки халыҡтары шиғриәтенә кире ҡайтарыу менән бәйләйҙәр. Төрөк шағирҙарынан тәүге булып, ул халыҡ араһында киң таралған йырҙар — шарҡылар рухында шиғырҙар яҙа башлай. Уның шиғырҙары стиле һәм үлсәме буйынса төрөк халыҡ йырҙары — түркүгә оҡшаш. 1681 йылда Истанбулда тыуған. Белемле кеше булған, үҙ заманының классик фәндәрен белгән. Вәзирҙең шәхси китапханаһын ҡараусы итеп тәғәйенләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Культура Турции 
* Andrews, Walter G. «Nedim» in *Ottoman Lyric Poetry: An Anthology*. pp. 253—255. .
* Gölpınarlı, Abdülbâkî; ed. *Nedim Divanı*. İstanbul: İnkılâp ve Aka Kitabevleri Koll. Şti., 1972.
* Kudret, Cevdet. *Nedim*. .
* Mansel, Philip. *Constantinople: City of the World’s Desire, 1453—1924*. London: Penguin Books, 1997.
* Şentürk, Ahmet Atilla. «Nedîm» in *Osmanlı Şiiri Antolojisi*. pp. 596—607. .
Пачеко Мария Луиза

**Мария Луиза Пачеко** (22 сентябрь 1919 йыл, Ла-Пас — 23 апрель 1982 йыл, Нью-Йорк) — АҠШ-ҡа күсеп киткән Боливия рәссамы. Үҙенең Нью-Йорктағы 20-йыллыҡ карьераһына ҡарамаҫтан, АҠШ сәнғәтенә ҡарағанда Латин Америкаһындағы сәнғәте күпкә йоғонтоло була.

## Биографияһы

### 1919—1956: Боливия, Испания
Мария Луиза Пачеко Ла-Паста архитектор Хулио Мариака Пандо ғаиләһендә тыуған. Ла-Паста Сәнғәт академияһында уҡый. 1940 йылдар аҙағынан 1951 йылға тиклем *La Razón* гәзитендә иллюстратор һәм уның әҙәби бүлегенең мөхәррире булып эшләй. Испания хөкүмәте стипендияһы Пачекоға 1951 һәм 1952 йылдарҙа аспирантурала уҡырға һәм Мадридта Нәфис сәнғәттәрҙең Король академияһында уҡытыусы булып эшләргә мөмкинлек бирә.

### 1956—1982 йылдар: Нью-Йорк
1956 йылда Пачеко Нью-Йоркта Джон Саймон Гуттенхаймдың Мемориаль фондынан бер-бер артлы өс стипендияға лайыҡ була. Беренсе стипендияһы Вашингтонда Америка Дәүләттәре ойошмаһының (ОАГ) музейына күргәҙмәгә саҡырылыуы менән тап килә. Ошоноң менән бәйле Мария Луиза Пачеко Нью-Йоркҡа күсеп килә. Нью-Йоркта булып, Пачеко *Life* журналында иллюстратор һәм текстиль дизайнеры булып эшләй.

## Стиле
Эшен Боливия һынлы сәнғәтенең 1930—1940 йылдарҙа өҫтөнлөк иткән индигенизмы стилендә башлап, Пачеко индигенистик мәктәбенең күберәк абстрактлы йүнәлешенә ҡарай.

Һуңыраҡ Пачеко, быға тиклем дә, унан һуң да Европала булғандан һуң һәм Пабло Пикассо, Жорж Брак һәм Хуан Грис менән танышҡандан һуң күберәк абстракт стилдәрҙе өҫтөн күрә. Сәнғәт белгестәре уның иртә эштәрендә ике айырым фаза: 1950 йылдар башында уның Европаға беренсе барыуы ваҡытында иртә абстракционизмы һәм абстракт экспрессионизм йоғонтоһон ныҡ кисергән һуңғы стилен (Нью-Йорк осоро дауамында) бүлә. 1950 йылдар аҙағына ҡараған уның эштәре төҫтәргә әҙ бәйле һәм буяуҙың текстураһына ҙур акцент яһау менән айырылып тора.

Пачеконың абстракт картиналары Боливиялағы төп халыҡ кечуа һәм аймаранан илһам ала, шулай уҡ Боливия Анд тауҙарының түбәләре һәм боҙлоҡтары образы осрай. Уны Латин Америкаһы сәнғәтенә абстракт төҫ индергән (Гватемала рәссамы Родольфо Абуларах, Чилиҙан Марис Тораль, колумбиялы Омар Райо һәм уругвай Хулио Алпуй менән бер рәттән) авангард быуынының күренекле вәкиле тип атайҙар. Мария Луиза Пачеко революция йылы хөрмәтенә аталған «52-се йылдар быуыны» кеүек билдәле рәссамдар төркөмөнөң күренекле ағзаһы.

1960 йылдар аҙағын — 1970 йылдар башын ҡайһы берәүҙәр Пачеко ижадының иң өлгөргән ваҡыты тип һанай. Ул иғтибарҙы буяуҙарға ғына түгел, шулай уҡ ҡом, гәзит, фанера һәм ҡатырға кеүек башҡа материалдарға таянып, төҫ өҫтөнән текстураға күберәк бүлә.

1970 йылдар аҙағынан һәм үҙе үлгәнгә тиклем Пачеко Боливия пейзажының күберәк образлы һүрәттәренә күсә, был осорҙағы эштәре абстракция һәм образлылыҡтың тура килеүе менән айырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт һәм һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* María Luisa Pacheco’s works (неопр.). LatinAmericanArt.com.
Ашуғ

**Ашуғ** (**ашыҡ**) (, , ) — әзербайжан, төрөктәрҙә һәм әрмәндәрҙә, ҡайһы бер Кавказ халыҡтарында йырсы-шағир. Инглиздәрҙә урта быуаттарҙағы менестрель һәм француздарҙа трубадурҙарға тап килә. Әзербайжан, төрөктәрҙә ашуғ үҙе сазе тип аталған музыка ҡоралында уйнап, йырлай, шулай уҡ ашуғтар балабан һәм даф тигән музыка ҡоралдарында уйнаған;

### Музыка ҡоралдары
Ашуғтар ҡыллы музыка ҡоралдарында уйнай:
* Саз — грушаға оҡшаған корпуслы, оҙон грифлы, алты-һигеҙ металл ҡыллы, ундан ун өскә тиклем лад ҡуйылған музыка инструменты.
* Чунгур — дүрт ҡыллы лютня, бер ҡылы башҡаларынан ҡыҫҡараҡ.
* Тар — оҙон грифлы лютня, корпусы һигеҙ һанына оҡшаш, декаһы тиренән. 5−9, 11-14 ҡыллы.
* Канун — трапецияға оҡшаған цитра, 24 рәт өсәрләп тартылған ҡыллы, дөйөм иҫәбе — 72.
* Сантур — трапеция формалы цимбала
* Кеманча — тире тарттырылған корпуслы, өс, йәки дүрт ҡыллы инструмент, йыш ҡына уны бик матурлап биҙәйҙәр
* Кемани (йәки Бамбир) — 4 ҡыллы музыка инструменты

Ашуғтар яңғыҙ йырлай, йәки башҡа музыканттар менән бергә сығыш яһай (йырлай, йәки музыка ҡоралында уйнай).

## Билдәле ашуғтар

* Аваг
* Аваси (1896—1978)
* Азбар-Адам
* Алы Гызылвенкли
* Арзу Гурбани
* Арзу Мелек
* Асад (1893—1968)
* Ашхен
* Верди (Гехам Тарвердян) (1884—1955)
* Геворг Махуби
* Джамали (Мкртич)
* Джахри
* Дживани (1846—1909)
* Ерванд
* Ислам (1875—1950)
* Кямандар
* Лункианос Карнеци (1781—1841)
* Миски Бурджи
* Молла Джума
* Муса (1795—1840)
* Наапет Кучак (XVI в.)
* Нирани
* Овнатан Нагаш (1661—1722)
* Овсеп Никогосян
* Пайцаре (Варшам Трдатян)
* Петрос Капанци (1700—1784)
* Ровшан Ибрагимзаде
* Сагайи
* Самира
* Саят-Нова (1712—1795)
* Смбат
* Хайат (Сукиас Загриян)
* Хайт
* Хатам
* Хесте Касум
* Чтиганос
* Шаэн (1909-?)
* Шерам (Григор Талян) (1857—1938)
* Ширин (Ованнес Карапетян)

## Башҡа халыҡтарҙың ашуғтары
Ашик-Гариб

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Г. Тарведян: «Армянские ашуги».
* Кочарян А., Армянская народная музыка, М.-Л., 1939
* Мсерианц Л. М., Ашуги, Литературная энциклопедия, Изд-во Ком. Акад., 1930.
* В. Кривоносов: «Ашуги Азербайджана», журнал «Советская музыка», 1938, № 4;
* А. Мирахмедов: Избранное, Баку, 1963, в сборнике: «Антология азербайджанской поэзии», том I.

## Һылтанмалар

* АШУГИ // Литературная энциклопедия
Хаммамзаде Исмаил Деде Әфәнде

**Хаммамизаде Исмаил Деде Әфәнде** (, 9 ғинуар 1778 йыл, Истанбул — 29 ноябрь 1846 йыл, Мәккә) — Төркиәнең традицион (классик төрөк) композиторҙарының иң билдәлеләренең береһе.

## Биографияһы
Исмаил Деде Әфәнде Хаммамизаде 1778 йылдың 9 ғинуарында Истамбулда тыуған. Музыкаға һигеҙ йәштә сағында Мехмед Эмин Әфәнделә уҡый башлаған.  Истмабулға яҡын Еникапа янында Мәүләүи дәрүиштәр ордены  ойошторған йола бейеүҙәрендә ҡатнашҡан. Али Нутки Деде уны най тип аталған ҡурайға оҡшаш музыка ҡоралында уйнарға өйрәткән. 1799 йылда деде тигән дини дәрәжә алған. Солтан Сәлим III Деде Әфәнденең ижадын юғары баһалаған һәм музыкант солтан һарайында йыш ҡына сығыш яһаған. Деде Әфәнде Мәүләүәи орденының сама тантаналары өсөн бер нисә йөҙ йыр яҙа. *Сама* өсөн яҙылған ете әҫәре уның иң яҡшы әҫәрҙәре тип йөрөтөлә. 1846 йылда ул хаж ҡыла, тик юлда ваба (холера) сирен йоҡтороп, Мәккәлә вафат була.

Билдәле әрмән һәм Ғосман империяһы композиторы Амбарцум Лимонджян — Деде Әфәнденең уҡыусыһы .

Деде Әфәнденең классик төрөк музыкаһының барлыҡ формаларындағы ике йөҙҙән артыҡ әҫәре һаҡланған. «Sultanî yegâh», «nev’eser», «saba-buselik», «hicaz-buselik» һәм «araban kürdî» мәҡәмдәрен дә ул яҙған тип иҫәпләнә.

## Музейы
Уның Истанбулдағы Кумкапа районында өйө менән музыкаль салонында хәҙер музей.

The House of Hammamizade İsmail Dede Efendi.jpg|Кумкапалағы музейы
Music Salon and original instruments of Hammamizade İsmail Dede Efendi 01.jpg|Инструментары
Music Salon of Hammamizade İsmail Dede Efendi 03.jpg|Музыкаль салон
Guest Salon of Hammamizade İsmail Dede Efendi 04.jpg|Ҡунаҡ салоны


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Turkish Music Portal 
* *The Modernization Process in Two Oriental Music Cultures: Turkish and Japanese*, Karl Signell: Asian Music, Vol. 7, No. 2, Symposium on the Ethnomusicology of Culture Change in Asia (1976), pp. 72-102, published by: University of Texas Press.
Мекнес

**Мекнес** (, *Микнас*) — Марокконың  дүрт империя ҡалаһының береһе,  Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡыһы 

Фес — Мекнес  өлкәһенең составына инә, уның составында шул уҡ исемле Мекнес  префектураһын ойоштора.  

Илдең төньяғында урынлашҡан, баш ҡала Рабаттан 130 км һәм Фестан  60 км алыҫлыҡта урынлашҡан. A2 тиҙлекле шоссе ике был ҡала араһынан   Мекнес  аша үтә. 300 км оҙонлоҡтағы автоюл менән Мекнес Касабланка  менән тоташа.   Мекнес өлкәһенең административ үҙәге Тафилалет. 25  йәштән йәшерәк халыҡтың  өлөшө  яҡынса 60 %  тәшкил итә.

## Климаты
Уртаса йыллыҡ температура 25,4&nbsp;°C тәшкил итә. Иң эҫе айҙарҙа температура 29 һәм 38°C араһында  тирбәлә, ә декабрҙә  2 — 4&nbsp;°C. тиклем кәмеүе мөмкин. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 500 мм.




## Тарихы
Ҡала урынында ултыраҡ  тик  VIII быуатта Касба (ҡәлғә тигәнде аңлата)  исеме аҫтында  барлыҡҡа килә. Берберҙар ҡәбиләһе ҡаланы Микнас тип атай һәм унда  X X быуатта төпләнә.  Ҡала әл-Мурабиттар ҡәлғәһе Такарарт тирәләй үҫә башлай. тирәләй үҫә башлай.

1673 йылда Мекнес  Исмаил ибн Шәрифтең баш ҡалаһы була, ул унда ҡалаға «Марокко Версале» данын алып килгән ҡупшы һарайҙар төҙөйhttp://www.britannica.com/EBchecked/topic/373555/Meknes . Хакимдың вафатынан һуң, 1727 йылда ҡала баш ҡала функцияһын юғалта.

1911 йылда Мекнесты француз армияһы  биләй. Европалылар өсөн айырым район төҙөлә, ул ҡаланың тарихи өлөшөнән йылға менән  айырыла.

2010 йылдың  19 февралендә ҡаланың иҫке өлөшөндәге  Манара  мәсетенең түбәһе йома намаҙы ваҡытында емерелеп төшә, күп мәхәллә кешеләре һәм тирә-яҡ йорттарҙа йәшәүселәр зыян күрә, кәмендә  41 кеше һәләк була.

## Иҫтәлекле урындары
Мекнсетың төп иҫтәлекле урындары Исмаил ибн Шәриф мәлендә төҙөлгән. Улар иҫәбенә квадрат башнялары һәм бай биҙәлгән туғыҙ ҡапҡа менән ҙур ҡала стенаһы ҡарай.  Руа батша ат һарайы — донъяла иң ҙурҙарының береһе,  12000 ат урынлаштырыуға иҫәпләнгән. Шулай уҡ туристар араһында  баҡсалар уңыш менән файҙалана, уларҙы һуғарыу өсөн 4 гектар майҙанда  һыуһаҡлағыс төҙөлгән

Мекнестан алыҫ түгел боронғо Волюбилистың харабалары һәм беренсе Марокко хакимы Иҙристың баш ҡалаһы  — Мулай-Иҙрис  ҡаласығы һуҙылған.
Файл:Bab El-Khemis.jpg|Ҡала ҡапҡаһы
Файл:Royal stables, Meknes.jpg|Батша ат һарайы
Файл:Meknes Medersa Bou Inania.jpg|Инаниа Боу  мәҙрәсәһе
Файл:Medersa bou inania meknes.jpg|Инаниа Боу  мәҙрәсәһе
Файл:Мекнес.jpg|Мекнес
Файл:Мавзолей Мусы Измаила.jpg|Муса Измаил мавзолейы (1672 йылдан 1727 йылға тиклем идара иткән).
Файл:Дар Эль Ма.jpg|Дар Эль Ма король комплексы диуарҙары
Файл:Бульвар Серкулер.jpg|Серкулер бульвары


## Туғанлашҡан ҡалалар

*  Алматы, Ҡазағстан
*  Ним, Франция (2005)
*  Реймс, Франция (2011)

## Билдәле шәхестәре
*Мекнеста тыуғандар*

## Һылтанмалар

* Ворота в Мекнес и регионы
* Meknes entry in Lexicorient 
* Мекнес в волшебном Марокко

## Иҫкәрмәләр
Төрөк әҙәбиәте

**Төрөк әҙәбиәте** — Төркиә мәҙәниәтенең бер өлөшө. Төрөк әҙәбиәтен халыҡ әҙәбиәте, диуан әҙәбиәте, суфыйҙар әҙәбиәте һәм милли әҙәбиәт тәшкил итә.

## Иртә осор
Диуан әҙәбиәте юғары ҡатлам өсөн булдырыла, ә ашуғтар әҙәбиәте халыҡ ижады һыҙаттарын һаҡлай, ул мистика һәм исламдың схоластик идеяларынан азат була. Был айырымлыҡ дәүләт телендә (лингвистикала) лә сағылыш таба.
Сәлжүктәр һәм Ғосман империяһында ике төп тел була: ғәрәп (дин һәм фән теле) һәм «Ғосман» теле (рәсми һәм әҙәби тел), ә төрөк теле оҙаҡ ваҡыт халыҡтың һөйләш теле булып ҡала.

## Эпостар

Төрки халыҡтар бер нисә төркөмгә бүленеп йөрөтөлә, улар араһында иң ҙурҙары- уғыҙҙар һәм ҡыпсаҡтар. Төрөктәр сығышы буйынса һәм тел үҙенсәлектәре буйынса уғыҙ төркөмөнә ҡарай. Был төркөмгә шулай уҡ төркмәндәр һәм әзербайжандар ҙа инә. "Ҡорҡот ата китабы" («Китаб-и дэдэм Коркут») был халыҡтарҙың уртаҡ әҙәби ҡомартҡыһы. Был китап уғыҙ ҡәбиләләренең уртаҡ тарихи үткәнен тасуирлай. IX—XV быуаттарҙа халыҡ араһында йәшәп килгән эпик хикәйәттәрҙең әҙәби яҡтан эшкәртелгән тупланмаһы.
«Ҡорҡот ата китабы» күп телдәргә тәржемә ителгән. Ул әҙәбиәт белгестәре өсөн генә түгел, ә тарихсылар һәм этнографтар өсөн дә мөһим тикшеренеү сығанағы булып тора. Рәсәйҙә был китапты өйрәнеүҙе В. В. Бартольд (1869—1930) башлап ебәрә.

Халыҡ араһында киң таралған тағы бер эпос- "Көр уғлы" («Һуҡыр улы»). Был бер ғәйепһеҙ һуҡырайтылған атаһы өсөн дошмандарҙан үс алған батыр Рушен Али тураһындағы тарих.

1936 йылда Назим Хикмәт (1901—1963) «Шәйх Бәдретдин дастаны» тигән әҫәрен баҫтырып сығара. Ул хәҙерге заманда яҙылһа ла, боронғо эпостар традицияһын дауам итеп, ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы көрөш темаһына бағышланған. Был эпоста Анатолия шәйехтәренең солтан Мәһмәд I ҡаршы баш күтәреүе һүрәтләнә.

1955 йылда Йәшәр Кемали баҫтырып сығарған «Ҡарсыға Мемед» («Инсе Мемед») романын да белгестәр урта быуаттарҙағы эпос традицияларында яҙылған тип иҫәпләй.

### Халыҡ ижады
Романтик «хикәйәләр», әкиәттәр һәм мәҫәлдәр (Хужа Насреддин, хайуандар тураһында), мәҡәлдәр,әйтемдәр, йомаҡтар, таҡмаҡтар — мани, «*тюркюи кошма*» (лирик) һәм «*хулы ташлама*» (трагик).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Турецкая литература на рубеже XIX—XX веков
* 

## Әҙәбиәт
* Т. Д. Меликли «История литературы Турции».- М., 2010
* Гениш Эйюн Турецкая литература: Биографии самых известных поэтов и писателей, направления их творчества и примеры произведений. М.: Издательство ЛКИ, 2008. — 464 с. ISBN 978-5-382-00442-6
* Кямилев Х. У истоков современной турецкой литературы. М., 1967.
* Алькаева Л. О. Очерки по истории турецкой литературы. М., 1959.
Морено Гонсалес Хуан Карлос

**Хуан Карлос Морено Гонсалес**  (; 19 февраль 1911 йыл, Асунсьон — 30 ғинуар 1983 йыл, шунда уҡ) — Парагвай композиторы.

## Биографияһы

Хуан Карлос Морено Гонсалес  сәйәсмән һәм дипломат улы. Бала сағынан музыка менән мауыға. Ун бер йәшендә, фажиғәле осраҡ һөҙөмтәһендә ике аяғын да юғалта, был уны пианист булыу мөмкинлегенән мәхрүм итә. 

Тәүге музыкаль белемде йортонда  ала, аҙаҡ  Буэнос-Айреста (Аргентина) Хосе Мануэль Бенавенте һәм Артуро Лизаттиҙа уҡый.  

1930 йылда Бразилияның Сан-Паулу ҡалаһында гармония өйрәнә,  1938 йылда хөкүмәт уға итальян оҫтаһы Фурио Франческиниҙа композицияға уҡыу өсөн стипендия бирә.  1940 йылда тыуған иленә ҡайта һәм «Атенео» Парагвай театрында музыка өлөшө буйынса етәксе була. 

1964 йылда Асунсьон муниципаль консерватория төҙөлгәндән алып уның директоры булып эшләй, Асунсьон муниципалитетында мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса департамент етәксеһе була.

## Ижады
Хуан Карлос Морено Гонсалес  — күренекле композитор, тәү сиратта, Парагвай популяр музыкаһы композиторы.

Музыка ижад итеү менән йәш сағынан шөғөлләнә.   18 йәшендә инде  «Margarita» тангоһы өсөн премия менән бүәләкләнә. 1950 йылдарҙа  шағир  Мануэль Фрутос Пане менән бергә, Сарсуэлдың испан музыкаль-драма жанры менән илһамланып,   Парагвай фольклоры нигеҙендә  музыкаль комедия жанрынн төҙөй, уны Парагвай Сарсуэлаһы тип атай. 

Артабанғы ун йыллыҡта Парагвайҙың бик күп популяр музыка әҫәрҙәре авторы.

## Һайланма музыкаль әҫәрҙәре

;Симфоник музыка
* 1944: Kuarahy mimby (La flauta del sol)
* 1946: Movimiento de concierto para piano

;Камералы музыка
* 1935: Sonata para violín y piano en si menor
* 1944: Cuarteto de cuerdas en do mayor
* 1946: Trío para piano

;Фортепиано өсөн музыка
* 1935: Tres piezas para piano
* 1943: Sonata «El amanecer» para piano
* 1945: Sonata para piano
* 1946: Tres aires paraguayos

;Парагвай Сарсуэла
* 1956: La tejedora de ñandutí
* 1958: Korochire
* 1959: María Pakurí

;Популяр музыка
* Paloma pará
* En la canción popular:3
* Pobre pebeta
* Cuando era buena
* Idilio azul
* Margarita (танго)
* Mi casita
* Con tarjeta de cartón
* María Candé

;Кино өсөн музыка 
* 2005: Пылающая земля (фильм)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Moreno Carlos González залитая
* Moreno Carlos González залитая
Лаг Бадана Милли паркы

**Лаг Бадана милли паркы** (**Bushbush милли паркы**) — Сомалиҙың Милли паркы. Ул алыҫ көньяҡ ярҙа урынлашҡан.

## Тасуирлама
Лаг Бадана илдең беренсе милли паркы. 1980 йылдарҙың беренсе яртыһы дауамында Сиада Барре хакимиәте ҡарамағындағы туризм министрлығы туристик индустрияны паркка, уның эргәһендәге коралл рифтары һәм яр буйы утрауҙарына яҡыныраҡ булдырырға тырыша һәм был проекттың бер өлөшө булып тора.

1989 йылда милли парктар, ҡурсыулыҡтар һәм махсус һаҡланған урындар эшмәкәрлеген көйләүсе яңы ҡануниәт булдырыла. Был ваҡытта ҡырағай тәбиғәт ресурстарын һаҡлау менән Малсылыҡ, Урман хужалығы министрлыҡтары, Ареалдарҙы үҫтереү буйынса милли агентлыҡ шөғөлләнә. Ҡырағай урман департаментында шулай уҡ президент указы менән ойошторолған бойондороҡһоҙ хоҡуҡ һаҡлау подразделениеһы ла эшләй

1991 йылда илдә граждандар һуғышы башланғас, милли парк үҫеше туҡталып ҡала. 2014 йылдың авгусында президент Хәсән Шәйех Мөхәмәд Сомали йәштәренә йүнәлтелгән яңы проекттар тураһында иғлан итә. Улар араһында туристарҙы йәлеп итеү мөмкинлеген көсәйтеү маҡсатында милли парк менән идара итеүҙе йәш менеджерҙарға тапшырыу тураһындағы инициатива ла була

2005 йылдан һаҡланған территория арыҫландарҙы һаҡлау буйынса бүлексә булып һанала.

## Мөхите
Лаг Баданала 200-ҙән ашыу быуынлы үҫемлектәрбар һәм ул бәләкәй куду кеүек һирәк осраған хайуандарҙың йәшәү урыны. Үҫемлектәрҙең 20-һе — эндемик.

## Һылтанмалар
* ТОП-25 ПОТРЯСАЮЩИХ АФРИКАНСКИХ НАЦИОНАЛЬНЫХ ПАРКОВ, КОТОРЫЕ СТОИТ ПОСЕТИТЬ
РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

**РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены** — Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы ордены, 1920 йылдан алып 1933 йылға тиклем ғәмәлдә була, хеҙмәт эшмәкәрелегендәге айырым ҡаҙаныштары өсөн айырым кешеләргә лә, коллективтарға ла бирелгән.

## Орден тарихы
1920 йылдың 28 декабрендәге 8-се Бөтә Рәсәй эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттары Советтары ҡарары менән раҫланған.
Бүләкләүҙәр 1921 йылдың апреленән 1933 йылдың ғинуарына тиклем башҡарыла.
Орден Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ орденынан айырмалы рәүештә коллектив һәм шәхси бүләк булараҡ булдырыла. 1921 йылдың 14 апрелендә ВЦИК Президиумы тарафынан орден эскизына Бөтә Рәсәй конкурсы иғлан ителә, һөҙөмтәһе тик 1922 йылдың мартында билдәле була, еңеүсеһе тип ҡыҙылармеец С И. Куклинский (Строганов сәнғәт училищеһы сығарылыусыһы) иғлан ителә, уның эскизы, бер аҙ үҙгәрештәр менән, ҡабул ителә.

Тәүгеләрҙән булып 1921 йылдың 25 апрелендә Тула ҡорал һәм Тула патрон заводтары, Охтен һәм Шостен капсул заводтары бүләкләнә:
Никита Захарович Менчук — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденының тәүге кавалеры, РСФСР-ҙың Гомель губернаһы Чигиринки ауылы крәҫтиәне 1921 йылдың 28 июлендә бүләкләнә. Ә һуңғы кавалеры — РСФСР прокуроры А. В. Вышинский, 1933 йылдың 21 ғинуарында бүләкләнә.

Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса барыһы 163 орден тапшырылған, шул иҫәптән 43 эшсе коллективҡа һәм Дағстан АССР-на. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 43 коллектив (Түбәнге Новгород радиолабораторияһы хеҙмәткәрҙәре ике тапҡыр бүләкләнгән) һәм 115 хеҙмәткәр шәхсән бүләкләнгән.

1925 йылдан башлап шулай уҡ СССР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләү үткәрелә, әммә орден булмағанға күрә 1931 йылға тиклем республикалар ордендары бирелә.

Артабан РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены Бөтә Союз наградаһы — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән алыштырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Совет республикаларының хеҙмәт ордендары

## Иҫкәрмәләр
Сомали телдәре

**Сомали телдәре** — Сомалиҙа таралған һәм ҡулланылған телдәр.

## Дәүләт телдәре

### Сомали теле
Сомали теле — Сомалиҙа киң таралған һәм илдең күпселек халҡы өсөн туған тел. Ул Афразия телдәре макроғаиләһенең бер өлөшө булып торған Кушит телдәре ғаиләһе составына инә. Туғандаш телдәре — афар теле һәм сахо.

Әлеге ваҡытта ошо телдә һөйләшеүселәрҙең теүәл һаны билдәле түгел. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, сомали телендә һөйләшеүселәрҙең 7,78 миллионы Сомали территорияһында йәшәй һәм 12,65 миллионы донъя буйылап таралған.

Сомали телендә Сомали халҡы, шулай уҡ Джибути, Эфиопия, Йәмән һәм Кения халҡының бер өлөшө һөйләшә.

Сомали телендә 3 төп диалект бар: Төньяҡ, Банадир һәм Май-май. Иң киң таралған диалект — төньяҡ диалекты һәм стандарт сомали теле булараҡ классификациялана. Банадир Сомалиҙың көньяҡ өлөшөндә Банадир төбәгендә таралған. Май-Май диалектында Дигир һәм Мирифл кландары һөйләшә.

### Ғәрәп теле
Сомалиҙа сомали теле менән бер рәттән ғәрәп теле икенсе дәүләт теле булып тора. Был — Сомалиҙың ислам дәүләте булыуы һәм уның йоғонтоһонда ғәрәп теле һеңдерелеүе, шулай уҡ илдең Ғәрәбстан ярымутрауы менән йәнәш булыуы һөҙөмтәһе. Күпселек мәктәптәрҙә ғәрәп теле уҡытыла, ошо телдә ислам ҡанундары һәм яҙмалары өйрәнелә, шулай уҡ ислам йыйындары үткәрелә. Күпселек киң мәғлүмәт саралары ла ғәрәп телендә.

## Сит телдәр
Мәктәптәрҙә инглиз теле киң уҡытыла. Элек итальян теле рәсми булһа, бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң уның йоғонтоһо кәмей. Икенсе тел — этник браванес диалекты (*чимвини* йәки *чимбалази* булараҡ билдәле) этник әҙселекте тәшкил иткән браванес халҡының туған теле.

Хәҙерге ваҡытта Сомалиҙа барлығы 14 тел бар: авеер, инглиз, ғәрәп, боон, боран-арси-гуджи-оромо, гарра, дабарра, джиидда, итальян, маайя, мушунгулу, сомали, суахили, тунни.

## Ишара теле

Сомалиҙың ишара теле (SSL) Сомали һәм Джибути йәмғиәттәренең һаңғырауҙары ҡулланған ишара теле. Ул Кенияла, Ваджирҙа һаңғырауҙар мәктәбендә белем алған Сомали гражданы тарафынан булдырыла. 1997 йылда ул Брама ҡалаһында тәүге һаңғырауҙар мәктәбенә нигеҙ һала.

## Яҙыу

Ислам менән бергә ғәрәп яҙмаһы тарала. 1972 йылда Сомали президенты Сиад Барре сомали тел белгесе Шире Джама Әхмәд тарафынан махсус рәүештә телгә яраҡлаштырылған латиница менән таныштыра. Алфавитта 21 һуҙынҡы һәм 5 тартынҡы бар, унда **p**, **v** һәм **z** хәрефтәре юҡ. Быға тиклем 60-сы йылдарҙа яҙма тураһында киң бәхәстәр бара, тиҫтәләгән яҙма һәм алфавит системаһы эшләнә. Быға тиклем ғәрәп яҙмаһында нигеҙләнгән Османья, Борама һәм Каддаре системаһы ҡулланылған була.

## Сығанаҡтар
* Diriye Abdullahi, Mohamed. 2000. *Le Somali, dialectes et histoire*. Ph.D. dissertation, Université de Montréal.
* Saeed, John Ibrahim. 1987. *Somali Reference Grammar.* Springfield, VA: Dunwoody Press.
* Saeed, John Ibrahim. 1999. *Somali*. Amsterdam: John Benjamins.

## Һылтанмалар
* Языки Сомали
* Joshua Project
Республика Монументы (Төркиә)

* * Республика монументы* '() [[Төркиә]]нең баш ҡалаһы [[Истанбул]]да Тәҡсим майҙанында урынлашҡан һәйкәл. 1923 йылда Төрөк Республикаһы булдырылыу иҫтәлегенә асылған.

== Тарихы ==
Скульпторы Пьетро Каноника (Италия), һәйкәл халыҡ йыйған аҡсаға төҙөлгән.

1928 йылдың 8 авгусында доктор Хаҡҡый Шинаси паша тарафынан асылған.

Һәйкәлдең бейеклеге- 11 метр. Һәйкәлдә Төрөк Республикаһына нигеҙ һалған [[Мостафа Кәмал Ататөрк ]] менән Исмәт Инөнү, Фәүзи Чаҡмаҡ кәүҙәләндерелгән. Һәйкәл ике яҡлы: төньяҡҡа ҡарап торған яғында улар хәрби кейемдә, ә көньяҡҡа ҡарап торған яғында- Европаса кейемдә; тәүгеһе Ататөрктө хәрбиҙәрең баш командующийы итеп күрһәтә, ә икенсеһе уны яңы төрөк дәүләтенең етәксеһе булараҡ кәүҙәләндерә.

Һәйкәлдә [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы]]ның Төркиәләге илсеһе Семен Иванович Аралов та Ататөрк артында , Исмет Инөнү янында кәүҙәләндерелгән. Был һәйкәлдә Рәсәй илсеһе булыуы, 1920 йылда [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] етәкселегендәге Совет хөкүмәтенең Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо, үҙаллылығы өсөн көрәш осоронда (1919—1922) төрөк халҡына ҡорал һәм аҡсалата күрһәткән ярҙамы тураһында һөйләй.

Республика монументы (Cumhuriyet Anıtı)- Төркиә баш ҡалаһындағы бик мөһим урын. Бында дәүләт байрамдары ваҡытында рәсми тантаналар үтә.

== Ҡарағыҙ ==
* [[:Категория:Monuments and memorials to Mustafa Kemal Atatürk|Atatürk monuments and memorials]]

== Иҫкәрмәләр ==


== Һылтанмалар ==
* Mevlüt Çelebi, *Taksim Cumhuriyet Anıtı*, Atatürk Araştırma Merkezi, 2006 Ankara, 1. Edition, 
* Kenthaber.com — [https://web.archive.org/web/20091116052249/http://www.kenthaber.com/marmara/istanbul/beyoglu/Rehber/anit-ve-heykeller/taksim-cumhuriyet-aniti- *Taksim Cumhuriyet Anıtı.''] 2009. 

## Тышҡы һылтанмалар
*