Ҡырғыҙстан иҡтисады

**[[Ҡырғыҙстан]]** **иҡтисады** башлыса хеҙмәтләндереү өлкәһенән һәм сәнәғәттән тора. 2022 йылда эске тулайым продукттың үҫеше 7,0 % тәшкил итә.

Сәнәғәт сеймал табыу тармағынан һәм энергетиканан тора. Еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары бар. Ауыл хужалығы продукцияһының байтаҡ өлөшө экспортҡа китә.

Яғыулыҡ ҡойоу станциялары баҙарын өлөшләтә Газпром нефть корпорацияһы контролдә тота, ул илдең төньяғындағы яғыулыҡ ҡойоу станцияларының 63 процентына хужа булып тора.

Ҡырғыҙстандың килеменең мөһим статьяһын туризм тәшкил итә. 2019 йылда эске тулайым продуктта туризм өлкәһенең өлөшө — 5 % һәм, Нацстатком мәғлүмәттәре буйынса, 2019 йылда Ҡырғыҙстанға 1,8 миллион самаһы кеше килә. 2020 йылда ҡунаҡтар һаны 2019 йыл менән сағыштырғанда 15 процентҡа артыуы көтөлә, әммә көтөүҙәр аҡланмай.

Бәләкәй бизнестың өлөшө ҙур түгел — 2013 йылда бәләкәй һәм урта предприятиелар персоналы (шәхси эшҡыуарҙарҙан һәм крәҫтиән хужалыҡтары эшселәренән тыш) ни бары 87,7 мең кеше тәшкил итә (иҡтисадта мәшғүл булыусыларҙың 3,9 проценты). Шулай уҡ илдә 2013 йылға 329,7 мең шәхси эшҡыуар (физик шәхестәр) иҫәпләнә.

Дәүләт тышҡы бурысы етди проблема. Ул, 2008—2012 йылдарҙа ҡырҡа артып, 2083,8 миллион долларҙан 3031,1 миллион долларға тиклем етә.

## Эске тулайым продукт
Ҡырғыҙстандың һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса эске тулайым продукты:

* 2009 йылда — 14,7 млрд,
* 2010 йылда — 14,893 млрд,
* 2011 йылда — 16,106 млрд,
* 2012 йылда — 16,38 млрд,
* 2013 йылда — 18,439 млрд,
* 2014 йылда — 19,382 млрд.
* 2021 йылда — 35,4 млрд.
* 

## Тарихы
ҡарағыҙ: Экономика Киргизской ССР

1990-сы йылдарҙа республика индустрияла үҙгәрештәр кисерә һәм хатта Урта Азия кимәле буйынса ла түбәнгә төшә: Ҡырғыҙстандың ЭТП-һы 1990—2001 йылдарҙа 10,35 тапҡырға кәмей (шул уҡ ваҡытта күрше Үзбәкстанда 3,45 тапҡырға).

### Хосусилаштырыу
Бойондороҡһоҙлоҡ осоронда Ҡырғыҙстанда дәүләт милкенең байтаҡ өлөшө хосусилаштырыла: 2011 йылдың 1 ғинуарына дәүләт 7334 объектты шәхси ҡулдарға тапшыра. Сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы (97,7 % — 1918 объект) һәм көнкүреш хеҙмәтләндереү өлкәһе (99,9 % — 1236 объект) тулыһынса тиерлек хосусилаштырыла. Башҡа өлкәләрҙә хосусилаштырыу аҡрын бара. 2011 йылдың 1 ғинуарына ҡарата төҙөлөштөң 60,0 % (435 объект), производствоға ҡарамаған өлкәнең 50,8 % (636 объект), транспорттың 63,1 % (186 объект), ауыл хужалығының 45,3 % (391 объект), башҡа тармаҡтарҙың 54,7 % (1282 объект) шәхси ҡулдарға күсә. 2010 йылдың февралендә илдең алдынғы энергия бүлеү компанияһы — «Северэлектро» хосусилаштырыла.

## [[Ҡырғыҙстандың ауыл хужалығы|Ауыл хужалығы]]
Республиканың аграр секторында крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары өҫтөнлөк итә (2013 йылда 382,8 мең берәмек), 2013 йылда илдә етештерелгән ауыл хужалығы продукцияһының 96,5 проценты уларға тура килә (коллектив хужалыҡтарға 3,1 процент, дәүләт хужалыҡтарына 0,5 процент). Колхоздар бөтөрөлгән. 2009—2013 йылдарҙа ғына Ҡырғыҙстанда коллектив хужалыҡтар һаны 781 берәмектән 497 берәмеккә, дәүләт хужалыҡтары һаны 71-ҙән 56-ға тиклем кәмей. Республикала малсылыҡ үҫешкән — 2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1338,6 мең эре мөгөҙлө мал, 5288,1 мең һарыҡ һәм кәзә, 388,9 мең йылҡы, 59,2 мең сусҡа, 4815,3 мең ҡош-ҡорт иҫәпләнә.

## Сәнәғәт
Автомобиль сәнәғәте: 2020 йылда Бишкәктә тәүге ҡырғыҙ автобренды Kami Motors барлыҡҡа килә, бер-ике йылдан Kami Nimble электр йөк машинаһын күпләп етештереү планлаштырыла.

### Сеймал табыу сәнәғәте
Ҡырғыҙстанда табыла:

* алтын (Ҡомтор ятҡылығы),
* терегөмөш (Айдаркен ятҡылығы),
* аҡ ҡурғаш һәм вольфрам (**''Трудовое** (Хеҙмәт)'' ҡурғаш-вольфрам ятҡылығы).
* Элек күмер күпләп сығарыла (Ҡара-Кече һоро күмер ятҡылығы) һәм башҡалар. 1991 йылда республикала 3148 мең тонна күмер табыла, ә 1995 йылда тик 532 мең тонна.

Нефть күп сығарылмай һәм яйлап кәмей: 1991—2011 йылдарҙа ул 142,7 мең тоннанан 68,2 мең тоннаға тиклем кәмей. Шулай уҡ 2011 йылда 14,9 млн м3 тәбиғи газ сығарылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Экономика Киргизии