open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фашизм ҡорбандары мемориалы (Шахты)

**Фашизм ҡорбандары мемориалы** — Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы һәйкәл.

## Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Шахты ҡалаһын 1942 йылдың 22 июленән алып 1943 йылдың 12 февраленә тиклем Гитлер ғәскәрҙәре оккупациялай. Фашистар ҡалала үҙ тәртиптәрен урынлаштыра башлай, ләкин ҡала халҡы ҡаршылаша. Оккупанттар тиҙ арала ҡалала таш күмер сәнәғәтен тергеҙергә теләй. Таусылар быға ҡаршы була. Шул ваҡыт фашистар таусыларҙы ғаиләләре менән ҡулға ала башлай. Красин исемендәге шахта шурфы улар өсөн туғандар ҡәберлегенә әйләнә. Ҡала халҡын махсус йыһазландырылған майҙандарға ҡыуып килтерәләр һәм аталар, ә күптәрен шахтаға тере көйө ташлайҙар. 1942 йылдың 5 октябрендә Шахты подпольеһы етәкселәренең береһе Клименко Иван Тимофеевич ҡулға алына. Фашистар уны язалау өсөн шахта шурфы янына килтерәләр. Ул ғорур рәүештә оккупанттарға: «Еңеү барыбер Ҡыҙыл Армия яғында буласаҡ!», тип ҡысҡыра. Иван Тимофеевич фашисты эләктереп ала ла, уның менән бергә шахта үҙәгенә ташлана. Шундай уҡ батырлыҡты подпольела эшләүсе Ольга Андреевна Мешкова эшләй. 1942 йылдың ҡышында ул балаларын күреү өсөн йәшерен рәүештә өйөнә ҡайта. Ләкин гестаповсылар уны эҙәрлекләйҙәр һәм тотоп алалар. Атыр алдынан бер гестаповсы уның мамыҡ шәлен сисеп алырға теләй. Ләкин Ольга язалаусыны эләктереп ала һәм уның менән бергә шахта шурфына ташлана. Хәҙер Октябрь революцияһы ҡасабаһында мәҙәниәт Һарайы уның исемен йөрөтә (Михайлов урамы, 23). Оккупация ваҡытында 3500-ҙән артыҡ ҡала халҡын Красин исемендәге шахта үҙәгенә ырғыталар.

1943 йылдың 10 мартында патриот-шахтылыларҙың иҫтәлеген мәңгеләштерергә ҡарар ҡабул ителә. Фажиғәле ваҡиғалар булған урында, Красин исемендәге шахта үҙәге эргәһендә фашизм ҡорбандарына беренсе һәйкәл ҡуйыла. Был йондоҙ ҡуйылған ағас пирамида була. 1959 йылда уның урынына обелиск (авторы С. Ф. Комаров), ә 1975 йылда Еңеүҙең 30-йыллығы хөрмәтенә Фашизм ҡорбандарына мемориал ҡуйыла. Мәңгелек утты тоҡандырыу хоҡуғы О. А. Мешкованың ҡыҙы — А. С. Сидельниковаға һәм Шахты подпольеһында эшләүсе Н. И. Гудковтың улы — Николай Гудковҡа бирелә.

## Һүрәтләү
Мемориалдың үҙәгендә — 8 метрлыҡ хәсрәтле шахтер фигураһы, ул ике обелиск араһында. Обелисктар шахта янындағы убаны символлаштыралар. Шахтерҙың ҡулында Мәңгелек ут алдыры, ул уны юғары күтәргән. Скульптура төркөмөнән һулда — ҡәберлек стенаһы. Уның уйымдарында шахтёр каскалары урынлаштырылған. Шунда уҡ — ҡара лабрадориттан эшләнгән фашизм ҡорбандары иҫтәлегенә ҡәбер ташы.
Мемориал авторы — Ростов архитекторы Р. А. Муродян һәм скульптор И. И. Резниченко.
Фашизм ҡорбандары мемориаль комплексы — Көнсығыш Донбасс территорияһында иң ҙур туғандар ҡәберлегенең береһе.

## Әҙәбиәт
* Ершова, Н. Опалённые огнём войны: [мемориал жертвам фашизма в пос. им. Красина]/ Н.Ершова // Шахтинские известия. — 2007. — № 85 (5 мая.). — С. 2.
* Захаров, А. Вечная слава героям: [открытие мемориала жертвам фашизма на шахте им. Красина]/ А.Захаров // Ленинское знамя. — 1975. — 10 мая. — С. 2.

## Һылтанмалар
* http://www.mir.donpac.ru/shahtistor.htm#ВОВ 
* http://культура-шахты.рф/honor-alley/monuments/
Бөйөк Октябрь революцияһы һәйкәле (Дондағы Ростов)

**Бөйөк Октябрь революцияһы һәйкәле** — Дондағы Ростов ҡалаһы уртаһында Максим Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркында, Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы һәм ҡалала совет власы булдырыу хөрмәтенә ҡуйылған монумент. Скульптор В. П. Дубовик һәм архитектор Э. А. Полянский ижад иткән һәйкәл 1979 йылда асыла. 4,5 м бейеклектәге ҡыҙыл гранит постаментта өс ир кешенең фигураһы — һалдат, эшсе һәм моряк һынландырылған. Крәҫтиән байраҡ тотоп торған итеп һүрәтләнгән, ә моряк төйҙәһенә ҡуйылған винтовка менән. Авторҙарҙың уйы буйынса, һәйкәлдең дөйөм күренеше революция еңеүенең ныҡлығын һәм ҡаҡшамаҫлығын символлаштыра.

Скульптура композицияһы 1917 йылдың 26 октябрендә Дондағы Ростовта совет власы урынлашыуын хуплап митинг үткән урында урынлашҡан. Быны постаменттың алғы яғында ҡуйылған мемориаль таҡталағы яҙыу раҫлай:.

## Тарихи фон
Донда Февраль революцияһы еңгәндән һуң большевиктарҙың асыҡтан-асыҡ сәйәси эшмәкәрлеге йәйелә. Большевиктарҙың сәйәсәтен һәм маҡсатын аңлатыу, партия ойошмаларын нығытыу һәм киңәйтеү, Дондың эшсе массаларын социалистик революцияға әҙерләү маҡсатында «Беҙҙең байраҡ» гәзите сығарыла. Ростов-Нахичевань большевиктар комитеты гәзит ярҙамында Дон большевистик төркөмдәре менән бәйләнеш урынлаштыра, уларға яңы партия ойошмалары ойошторорға, булғандарын нығытырға, халыҡ массаларын ылыҡтырыу өсөн сәйәси эште көсәйтергә ярҙам итә.

Крәҫтиәндәр, революцион кәйефле һалдаттар һәм казактар ярҙамында Ваҡытлы хөкүмәт власын ҡолатыу өсөн сығыш яһарға әҙер булған эшселәрҙең ҡораллы отрядтары көндән-көн үҫә. «Колхида» елкәнле яхта Петроградта социалистик революция булыуы, һәм В. И. Лениндың эшсе һәм крәҫтиәндәр власы урынлашыуын иғлан итеүе тураһында радиограмма алғандан һуң, большевиктарҙың тәҡдиме буйынса 26 октябрҙә ашығыс рәүештә Ростов-Нахичевань эшсе һәм һалдат депутаттар Советы ултырышы саҡырыла. Совет, меньшевиктар һәм эсерҙарҙың ярһыу ҡаршы тороуына ҡарамай, власты тулыһынса үҙ ҡулдарына алыуҙары тураһында ҡарар ҡабул итә һәм Сырцов Сергей Иванович етәкселегендә Хәрби-революцион комитет төҙөй. Ошо ултырыштан һуң шунда уҡ ҡала баҡсаһында, Ротонда бинаһы янында, эшселәр һәм һалдаттарҙың митингыһы йыйыла. Митингтың күп һанлы ҡатнашыусылары эшсе һәм һалдат депутаттар Советы ҡабул иткән резолюцияға ҡушылырға, Советҡа һәм уның янында ойошторолған Хәрби-революцион комитетҡа һәр төрлө ярҙам һәм булышлыҡ итергә ҡарар итә. Ошо ваҡиға иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйыла ла инде.

## Иҫкәрмәләр
«Футлярҙағы кеше» скульптура композицияһы

**«Футлярҙағы кеше» скульптура композицияһы** — А . П. Чеховтың ошо атамалағы хикәйәһе буйынса скульптор Давид Бегалов тарафынан эшләнеп, Тагангорта ҡуйылған скульптура композицияһы.

## Скульптура композицияһы
Скульптура композицияһы яҙыусының ошо атамалы хикәйәһендә һүрәтләнгән меҫкен, ямғырҙан һәм елдән түгел, ә үҙенең ҡурҡыуҙарынан һәм ыҙаларынан йәшеренергә теләгән уҡытыусы Беликовты кәүҙәләндерә. Ул ҡасандыр Антон Чехов уҡыған һәм Белтковтың прообразы эшләгән Таганрог ирҙәр классик гимназияһының һул яҡтағы фасады алдына урынлаштырылған.

Беликовтың аныҡ прототибы билдәһеҙ. Ҡайһы бер замандаштары (шул иҫәптән, В. Г. Богораз менән М. П. Чехов) билдәләүенгсә, "футлярҙағы кеше"нең прототибы боронғо грек теле уҡытыусыһы һәм Таганрог гимназияһы инспекторы А. Ф. Дьяконов була. Икенселәр Дьяконовтың характерындағы икенсе һыҙаттарҙы миҫалға килтереп, уларҙың фекерен инҡар итә. Мәҫәлән, П. П. Филевский Дьяконовтың киң күңеллелеген билдәләп: «Мин „Футлярҙағы кеше“ менән А. Ф. Дьяконов араһында бер ниндәй ҙә уртаҡ һыҙаттар булмауын раҫлайым, һәм А. П. Чеховтың әҫәрендә бер ниндәй ҙә урындағы колорит табырға мөмкин түгел», — ти.

Муниципаль бюджеттың скульптураны әҙерләүгә һәм урынлаштырыуға киткән сығымдары 723802 һум тәшкил итә. Һәйкәл муниципаль милек булып иҫәпләнә.

## Эшләнеү тарихы
Чеховтың юбилейы алдынан ҡала хакимиәте ошо скульптураның проектын әҙерләү буйынса конкурс иғлан итә һәм унда Давид Бегалов еңеп сыға. Һәйкәл 2010 йылдың 27 ғинуарында А. П. Чеховтың тыуыуына 150 йыл тулыуға арналған саралар барышында тантаналы асыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Таганрог һәйкәлдәре

## Сығанаҡтар
Архангел Михаилдың ғибәҙәтханаһы (Вёшенская)

** Архангел Михаил ғибәҙәтханаһы** — Рәсәй православный сиркәүенең Мәскәү патриархатына ҡараған Дон митрополияһының Шахты һәм Миллерово епархияһындағы элеге көндә эшләүсе Вешенская сиркәүе.

Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Шолохов районы, Вешенская станицаһы, Подтелков урамы, 63.

## Тарих
Архангел Михаил ғибәҙәтханаһы Вешенская станицаһының үҙәгендә урынлашҡан. Ул XVIII быуаттың уртаһында төҙөлгән. 1786 йылда йорт изгеләндерелгән. Сиркәүҙә 1744 йылда сыҡҡан Евангелие, гелән ҡулланылған 1701 йылда сыҡҡан Евангелие, «Триодь Цветная» 1695 йылғы, 1707 йылдың аңлатмалы Евангелиеһы һәм көмөш потир (христиан динен үтәү өсөн ҡулланылған һауыт) менән 1777 йылдың приборы бар. Йортта ике тәхет бар: уларҙың икенсеһе апостол һәм евангелист Иоанн Богослов хөрмәтенә эшләнгән.

1937 йылда станицала Троицкий сиркәүе емертелгән, Изге-Михайло-Архангельский сиркәүен ашлыҡ һаҡлағыс итеп файҙалана башлағандар. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында сиркәүгә бомба төшөп, йорт бик ныҡ зыянланған. Немец самолеты ташлаған бомба, миһрап (алтарь) менән сиркәү манараһын ватып, сиркәү эсендә һаҡланған ашлыҡ өҫтөнә төшөп, шартламайса ҡалған.

Станица хужалары бер нисә тапҡыр сиркәүҙе шартлатырға маташҡандар, бары тик Михаил Шолоховтың тырышлығы арҡаһында ғына ул һаҡланып ҡалған.

1990 йылда сиркәүҙең өлкән руханийы (священник) итеп отец Владимир тәғәйенләнгән.

1991 йылда сиркәү яңыртып төҙөлә башлаған, йорттоң төп көмбәҙенең ҡыйығы ябылған, 1992−1995 йылдарҙа миһрап тергеҙелгән.

Хәҙерге ваҡытта был эшләүсе сиркәү, унда йәкшәмбе мәктәбе бар. Сиркәүҙең руханийы — Владимир Александрович Поляков. Ғибәҙәтхана янында Михаил Шолоховҡа һәйкәл (бюст) ҡуйылған.

## Һылтанмалар

* Преосвященнейший епископ Игнатий совершил утреню Пасхальным чином в храме Архангела Михаила станицы Вешенской . Шахтинская епархия.
* Престол Архангела Михаила в Вёшенской 
* На родину Шолохова, или как комфортно отдохнуть в станице Вешенской

## Иҫкәрмәләр
Ленин һәйкәле (1935, Таганрог)

**Ленин һәйкәле ** — Таганрогта 1935 йылда Ихтилал майҙанында, тимер юл вокзалы бинаһы алдында ҡуйылған күп фигуралы скульптура композицияһы. Скульпторы — Якерсон Давид Аронович. 1941 йылда юҡҡа сыҡҡан.

## Һәйкәл
Скульпторы — Якерсон Давид Аронович. Һәйкәл броневик фрагменты күренешендә эшләнгән бейек бетон постаменттан һәм унда баҫып торған кешеләр төркөмөнән тора. Уртала — Владимир Ильич Ленин, эргәһендә — һалдат, эшсе һәм эшсе ҡатын фигуралары (ҡатындың фигураһы — революционер М. Питеринаның скульптура портреты). Ерҙә, монумент алдында, уның ике яғында тағы ла ике скульптура: осоусының һәм танкистың скульптуралары тора.

## Тарихы
Ленин һәйкәле 1935 йылда Ихтилал майҙанында, тимер юл вокзалы бинаһы алдында ҡуйылған һәм асылған. 1941 йылдың көҙөндә, Таганрог немец ғәскәрҙәре тарафынан оккупацияланған осорҙа, һәйкәлде немец власы юҡ итә.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа емертелгән һәйкәл урынында йәйге кафе төҙөйҙәр. Әлеге көндә унда «Баттерфиш» балыҡ рестораны урынлашҡан.

## Сығанаҡтар
Хоботок (тәбиғәт ҡомартҡыһы)

**«Хоботок» **— Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Каменск районы территорияһында урынлашҡан төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы комплексы. Ростов өлкәһенең Тирә-яҡ мөхитте һәм тәбиғәт ресурстарын һаҡлау комитетына буйһона. Урман 1965 йылда барлыҡҡа килә.

## Һүрәтләнеше
Тәбиғи урман Төньяҡ Донец йылғаһының һул яҡ ярында ҡала, ә уң яҡ ярҙы улар Хоботок хуторынан төньяҡтараҡ урынлашҡан Хоботок урманына инә. Урман Каменск территориаль урман хужалығы бүлегенең Калитва участка урмансылығының 70-се квадратына ҡарай. Дөйөм майҙаны 31,0 гектар. Урман территорияһында Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән ике төр ҡош йәшәй: мәрйенгүҙ, ялан һары. Ағастарҙан тирәк, муйыл, имән, аҡ тал (өйәнке), терн, ҡарағас (берест), эт муйылы киң таралған. Йәнлектәр араһында ҡоралай, урман сысҡаны, ҡарабаш турғай, туҙбаш йылан, кеҫәртке, алатуба, ертишкес терпеләр бар. Урман һыу һаҡлау, дым тотоу функцияһынан тыш, тупраҡты ла һаҡлай. Был территорияла эрозияға ҡаршы көрәш һәм ташлы ерҙәрҙе рациональ файҙаланыу буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә. Объект тәбиғәтте, һыуҙы һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә. Урман территорияһында мал көтөү, еләк-емеш йыйыу тыйыла. Бында, ошондай тәбиғәт һәйкәлдәренең тәбиғи һәм мәҙәни-этнографик үҙенсәлектәре тураһында мәғлүмәт алырға теләүселәр өсөн экологик туризм үҫешә.

## Иҫкәрмәләр
Самойлович музейы

* 

**Самойлович музейы ** — совет поляр тикшеренеүсеһе, профессор (1928), география фәндәре докторы (1934) Самойлович Рудольф Лазаревичтың мемориаль комплексы. 1981 йылдың 11-12 сентябрендә асылған. Әлеге көндә илдә Арктика һәм Антарктиканың поляр тикшеренеүсеһенә арналған берҙән-бер музей. Музейҙың адресы: Ростов өлкәһе, Аҙау ҡалаһы, Ленинград урамы, 46-сы йорт.

## Тарихы
Совет поляр тикшеренеүсеһе, профессор (1928), география фәндәре докторы (1934) Самойлович Рудольф Лазаревичтың музейы 1981 йылдың 12 сентябрендә мемориаль комплекс булараҡ асыла. Ул илдә Арктика һәм Антарктиканың поляр тикшеренеүсеһенең тормошона һәм эшмәкәрлегенә арналған илдә берҙән-бер музей.
Музейҙа ғалимдың тыуыуына 130 йыл тулыуға арналған мультимедиялы экспозиция асылған.

Рудольф Самойловичтың исеме Амундсен, Скотт, Ф. Нансен, Русанов һәм башҡалар кеүек поляр тикшеренеүселәренең исеме менән бер рәттә тора. Ғалим Арктиканы өйрәнеүгә ҙур өлөш индерҙе. 1938 йылда Р. Л. Самойлович репрессиялана, 1939 йылдың 4 мартында атыла.

География фәндәре докторы, профессор, Ленин һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордендары кавалеры, СССР География йәмғиәте һәм «Аэро-Арктика» Халыҡ-ара йәмғиәт етәксеһе, АҠШ-тың, Швецияның, Австрияның география йәмғиәттәренең почетлы ағзаһы Р. Л. Самойлович Аҙау ҡалаһында тыуған һәм үҫкән. Ғалим Арктикаға 20-гә яҡын фәнни-тикшеренеү экспедицияһы ойошторған.

Хәҙерге ваҡытта ғалимдың музейы Р. Л. Самойловичтың атаһының бер ҡатлы кирбес йортоноң бер өлөшөн биләй. Был өйҙә уның ғаиләһе йәшәгән. Бында йәш Рудольф Лазаревич дүрт класлы ирҙәр прогимназияһын тамамлай, аҙаҡ Мариуполдә Александр гимназияһында уҡый. Гимназияны тамамлағас, немец ҡалаһы Фрейбургта Тау академияһында уҡый.

Музей экспозицияһында Аҙау прогимназияһы уҡыусыһының мемориаль бүлмәһе ҡуйылған. Унда XIX быуат аҙағы — XX быуат башы интерьеры булдырылған. Стеналарында ысын фотографиялар эленеп тора, шәхси әйберҙәре һәм кәрәк-яраҡтары урынлаштырылған. Яҙыу өҫтәле һәм ултырғысы, яҙыу-һыҙыу кәрәк-ярағы, китаптары — барыһы ла Самойлович гимназияла уҡыған осорҙағы үҙенеке. Ғалимдың эш һөҙөмтәләре художестволы композицияларҙа, китаптарҙа, фотографияларҙа сағыла. Музей залында Р. Л. Самойловичтың скульптор И. Шицбург ижад иткән бюсы ҡуйылған.

Фотографиялар араһында —  Р. Л. Самойлович алты йәшлек сағында, Аҙауҙың яр буйы, ирҙәр прогимназияһы, Мариуполь урамдары, Рудольф уҡыған Мариуполь гимназияһы, «Рудольф Лазаревич Самойлович» фәнни-тикшеренеү судноһы фотографияһы.

## Әҙәбиәт
* Каневский З. М. Рудольф Самойлович: превратности судьбы // Наука в СССР. — 1990. — № 2 (март-апрель)..
* Самойлович Р. Л. Путь к полюсу. — Л.: Изд-во Всесоюзного Арктического института, 1933.

## Һылтанмалар
* Мемориальный комплекс Р. Л. Самойловича
* Боранова Г. Н. Мемориальный музей Р. Л. Самойловича.

## Иҫкәрмәләр
Дондағы Ростовта Ленин һәйкәлдәре

Совет власы осоронда Дондағы Ростовта Владимир Ильич Ленинға бер нисә һәйкәл ҡуйыла. Беренсе һәйкәл 1929 йылда Ҙур Баҡса урамында асыла. 1960 йылда Ленинға һәйкәлде Тимер юл районының вагондар депоһы территорияһында ҡуялар. 1963 йылда Ленин майҙанында монумент асыла. Лениндың тиражлы һәйкәлдәренең береһе Күн заводына ингән ерҙә Гвардия майҙанынан алыҫ түгел урынлаштырыла. Ростовтағы ике Ленин һәйкәле дәүләт һаҡлауы аҫтында тора.

## Горький исемендәге паркка ингән ерҙә Ленин һәйкәле

Ҡалала Владимир Ильич Ленинға беренсе һәйкәл 1929 йылда Ҙур Баҡса урамында Горький исемендәге паркка ингән ерҙә асыла. Монументтың авторҙары скульптор Нерода Георгий Васильевич һәм архитектор П. Н. Андреев. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәйкәл юҡ ителгән була. Ләкин 1970 йылда скульптураны кире тергеҙәләр.

Бронза скульптура бейек гранит постаментта тора. Скульптор Нерода Ленинды телмәр һөйләп торған итеп һүрәтләй. Уның уң ҡулы усы менән өҫкә ҡаратылып алға һуҙылған. Пальтоһының итәктәре әйтерһең дә елдә елберләй. Скульптор донъя пролетариаты юлбашсыһының энергияһын һәм революция романтикаһын асып бирергә тырышҡан. Пьедестал төбөндә таш трибуна ҡуйылған. Майҙанда һәйкәл эргәһендә ваҡыт-ваҡыт митингтар үтеп тора. Һәйкәл регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Ленин майҙанындағы Ленин һәйкәле

1963 йылда Октябрь районындағы майҙанда Ленинға һәйкәл ҡуйыла. Майҙанға һәм уға терәлеп торған проспектҡа Ленин хөрмәтенә исем ҡушылған. Монументтың авторҙары — скульптор Бродский Исаак Давидович, архитекторҙар Н. Н. Миловидов һәм С. С. Ожегов. Лениндың бронза һыны гранит плиталар менән көпләнгән пьедесталда тора. Һәйкәлдең дөйөм бейеклеге 12,5 метр тәшкил итә. Постаментта яҙыу уйылған: «*Совет дәүләтенә нигеҙ һалыусыға, коммунистәр партияһын төҙөүсегә*». Һәйкәл федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Иҫкәрмәләр
Каса

**Каса** ( [пийале];  — ялғаш) —  ҙур булмаған, тотҡаһыҙ сөм һауыт, йәйпәк ауыҙлы, төбө тарайып бөтә.  Ярымшар йәки төбө ҡырҡылған конус рәүешле, эсе соҡор бәләкәй сеүәтә. Ул табынға ҡуйыу өсөн йәки ашамлыҡ һаҡлау өсөн бик күп халыҡтарҙа ҡулланыла. Б.э. тиклем 1-се мең йыллыҡтың икенсе яртыһынан билдәле. Иң боронғо касалар ябай көршәк  балсығынан эшләнгән булған.  

## Рәүеше
Касалар боронғо күсәбә халыҡтарҙың көнкүрешенә яйлаштырып эшләнгән. Тотҡаһыҙ соҡор һауыттарҙы өҫтө-өҫтөнә ҡуйып ултыртырға уңайлы , урынды күп алмай. Ҡыйбатлы касаларҙы, мәҫәлән, ҡытай фарфорын ватылмаһын өсөн махсус ҡаптарға, ҡумталарға  һалып йөрөткәндәр.Ундай ҡумталар «чина-кап» тип аталған.

## Хәҙерге эшләү ысулдары
Әлеге көндә касаларҙы фаянстан,  фарфорҙан, керамиканан, металдан, ағастан, пластиктан һәм башҡа материалдарҙан фабрикаларҙа етештерәләр.  Улар төрлө һында һәм төрлөсә биҙәкләп сығарыла. 

## Ҡулланылышы
Был һауыт Урта Азияла һәм уға яҡын төбәктәрҙә киң ҡулланыла. Японияла ла киң таралған, уны «тяван» тип атайҙар һәм сәй эсергәндә йәки дөгө биргәндә тотоналар.  Ҡырғыҙҙарҙа касаны «чыны» тип атайҙар, был «chin», йәғни «Ҡытай» тигән фарсы һүҙенән килеп сыҡҡан, сөнки уны шул илдән килтерә торған булғандар. Үзбәктәр иһә фарсылар кеүек үк "пыяла" тип атай. 
Татарстанда һәм Башҡортостанда ла яратып ҡулланалар.Уның вағыраҡтарын табынға  сәй эскәндә, ҙурыраҡтарын һурпа, аш һалып ҡуялар. Турамалар һәм башҡа ризыҡ өсөн дә  тотонола.

## Икенсе мәғәнәһе
Ботаникала сәскә тажының тышынан уратып алған япраҡтары шулай уҡ каса тип атала.

## Әҙәбиәт
* 
*
Дауыл

**Дауыл (шторм) ** — Ер шарының төрлө өлкәләрендә төрлө сәбәптәр менән барлыҡҡа килгән көслө ел, шулай уҡ диңгеҙҙәге тулҡынланыуҙар. Төрлө сығанаҡтар буйынса, ер өҫлөгөндә ел тиҙлеге (стандарт буйынса ер өҫтөнән 6 — 12 м бейеклектә үлсәйҙәр) 15—20 м/с (21-25 м/с йәки 75-88 км/сәғ). Ҡар, ҡом һәм һыу дауылы булыуы мөмкин. Дауыл ваҡытында ел тиҙлеге ураган ваҡытындағынан кәмерәк. Әммә дауыл ваҡытында ҡар һәм саң күсерелә. Был ауыл хужалығына, юл хеҙмәтенә һәм башҡа тармаҡтарға зыян килтерә.

## Сәбәптәре
Дауылда барлыҡҡа килтереү сәбәптәре:
* Тропик һәм тропиктан тыш циклон үткәндә;
* смерч (тромба, торнадо) ваҡытында;
* фронталь йәшен ваҡытында елдең ҡыҫҡы ваҡытлы көсәйгән сағында.

## Бофорт шкалаһы буйынса дауыл һәм урагандар
Бофорт шкалаһы буйынса ел тиҙлеге 20 м/с-тан артыҡ булғанда дауыл, ел тиҙлеге 32,6 м/с-тан артыҡ (12 балл) булғанда ураган тип атала.
Шулай уҡ был шкала буйынса бүленә:

* ел 24,5-28,4 м/с (10 балл) тиҙлегендә көслө дауыл;
* ел 28,5-32,6 м/с (11 балл) тиҙлегендә ҡаты дауыл.

## Тропик циклондары — урагандар
Тар мәғәнәлә, ураган тропик циклон тигәнде аңлата. Циклондар, барлыҡҡа килгән урыны буйынса түбәндәгесә бүленә:
* Субтропик шторм
* Тропик шторм
** Ураган (Атлантик океанда)
** Тайфун (Тымыҡ океанда)
Тропик циклонда ел тиҙлеге 60 км/сәғ артыҡ булһа, ураганға исем бирелә.

## Ҡар бурандары
Америка ғалимдары билдәләгәнсә, төньяҡ киңлектәр өсөн, тиҙлеге 15 м/с (56 км/сәғ) артыҡ булған ҡышҡы елде дауыл тип атарға була. Был ваҡытта температура −7 °C-тан түбәнерәк була. Ҡар дауылы территорияһы бик киң булыуы мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* (урыҫ.)
Теребля (йылға)

**Теребля** () — Украиналағы йылға. Карпат аръяғы өлкәһенең Межгорье, Хуст һәм Тячев райондары аша көньяҡҡа табан аға. Тисаның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 91 километр. Бассейн майҙаны — 750 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Каталог річок України. / Швець Г. І. — К.: Видавництво Академії наук Української РСР, 1957. — 192 с.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк : Молоде життя ; Львів ; Київ : Глобус, 1955—2003.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Том 6. Украина и Молдавия. Выпуск 1. Западная Украина и Молдавия / Под ред. Б. М. Штейнгольца. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 245 с.
1881, 1887 йылдарҙа И. П. Павлов йәшәгән йорт

**1881 һәм 1887 йылдарҙа И. П. Павлов йәшәгән йорт** — Дондағы Ростовтағы бина. Оло Баҡса урамы, 97 адресы буйынса урынлашҡан. Йорт унда ике тапҡыр бөйөк рус ғалим-физиологы Иван Петрович Павлов туҡталып китеүе менән билдәле. Бина федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ обеъкты статусына эйә.

## Тарихы
Йорт XIX быуаттың өсөнсө сирегендә төҙөлә. Ул буласаҡ ҡала башлығы Евстигней Никифорович Хмельницкийҙәң милкендә була. Уның кесе һеңлеһе Серафима Васильевна Карачевская киләсәктә Иван Петрович Павловҡа кейәүгә сыға.

1881 йылдың яҙында Павлов Ростовҡа Карчевскаяға өйләнергә килә һәм Хмельницкийҙың йортонда туҡтала. 25 майҙа туй була. Тантана Хмельницкий йортонда, ғаилә ағзалары араһында ғына үтә. Туйҙан һуң йәш пар был йортта ике аҙна самаһы йәшәй. 1887 йылда Павлов менән тормош иптәше һәм улы менән тағы ла Ростовҡа килеп, ошо йортта туҡтала.

1949 йылда И. П. Павловтың тыуыуына 100 йыл тулғанда бинаның фасадына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. Унда: «*Был йортта 1881 һәм [[1887 йыл]]дарҙа бөйөк рус физиологы И. П. Павлов — Ватаныбыҙ патриоты, хәҙерге материалистик физиологияны булдырыусы йәшәгән*», — тигән юлдар яҙылған. РСФСР Министрҙар Советының 1960 йылдың ҡарары менән бина дәүләт һаҡлауына алына. 1971 йылда мемориаль таҡтаташ скульптор О. Ч. Кахановская эшләгән яүыһына алмаштырыла.

Хәҙерге ваҡытта йортта балалар магазины урынлашҡан.

## Архитектураһы
Бер ҡатлы тура мөйөшлө кирбес йорт. Түбәһе дүрт яҡлы, сарҙаҡлы. Бинаның фасады Оло Баҡса урамына сыға. Йорттоң һул яғында ихатаға сығыусы ҡапҡалар бар. Фасад яғындағы тәрҙрә уйымдары бай итеп биҙәлгән. Үҙәк өлөшөндә биш бер үк төрлө тәҙрә урынлашҡан, улар профилләнгән тәҙрә йөҙлөгө һәм дуға формаһындағы кәрниз менән биҙәлгән. Ҡабырғалағы тәҙрәләр ябай ғына итеп эшләнгән. Һул яҡта урынлашҡан төп фронтон менән биҙәлгән. Ҡоролма коридор системаһында планлаштырылған, б-лмәләр ике яҡта урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Дилмөхәмәтов Сәйфулла Ишҡәле улы

**Дилмөхәмәтов Сәйфулла Ишҡәле улы** (1 февраль 1932 йыл — 27 август 2004 йыл) — атаҡлы ҡурайсы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙан мәҙәниәт хеҙмәткәре, «Халыҡ музыка ҡоралы — ҡурай эшләү оҫтаһы» тигән исемгә лайыҡ булған (1987), СССР ВДНХ-һы миҙалы кавалеры

## Биографияһы
Дилмөхәмәтов Сәйфулла Ишҡәле улы 1932 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы, Йылайыр районы), Иҫке Яҡуп ауылында тыуған.

Бала саҡтан алып әсәһе башҡарыуында боронғо башҡорт йырҙарын яратып тыңлай. Әсәһе иҫ киткес моңло,  һирәк осрай торған тауышҡа эйә була, халыҡ бейеүҙәрен дә матур башҡара.Ҡурай уның тормошона иртә йәштән инә – ҡурайҙа олатаһы, атаһы Ишҡәле Шәмсетдин улы уйнай. Улар Сәйфулла Дилмөхәмәтовтың артабанғы яҙмышына йоғонто яһай ҙа инде.  Ишмулла ағаһының да (Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы) атаҡлы ҡурайсы булып китеүе ошо тәрбиәнән. Ул да ҡустыһына остаз була  
Хеҙмәт юлын Йылайыр районындағы Кананикольск урман хужалығында башлағанда ла, флотта 5 йыл хеҙмәт иткәндә лә, ҡайтып механизатор булып эшләй башлағас та ул ҡурайҙан айырылмай. 1974 йылда Подольск ҡасабаһына  күскәндә ул инде оҫта ҡурайсы булып танылған була. Ул саҡта ҡурайсылар бик әҙ була әле. Шуға күрә ул теләүселәргә ҡурай уйнау серҙәрен өйрәтә башлай. Аҡъяр балалар сәнғәт мәктәбенең филиалдарында  балаларға  ҡурай дәрестәре бирә башлай. Республика кимәлендәге төрлө конкурстарҙа ҡатнаша, шул уҡ ваҡытта ҡурайҙы эшләү технологияһын камиллаштыра бара. Ул эшләгән ҡурайҙар моңло һәм нәзәкәтле килеп сыға.

Башҡорт АССР-ының атҡаҙан мәҙәниәт хеҙмәткәре, "Халыҡ музыка ҡоралы - ҡурай эшләү оҫтаһы" тигән исемгә лайыҡ булған (1987).

1987 йылда Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты исеменә лайыҡ була,  уға  СССР ВДНХ-һы миҙалы һәм СССР Мәҙәниәт министрлығының Почетлы билдәһе бирелә. Ҡурайсыларҙың республика конкурсында Гран-при яулай. 2003 йылда ҡурайсылар конкурсында "Ока" автомобиле бүләк ителә.

"Хәйбулла районының почетлы гражданы" тигән маҡтаулы исем бирелә.

Сәйфулла Дилмөхәмәтов 2004 йылдың 27 авгусында вафат була һәм тыуған ауылында ерләнә.

2011 йылда уның иҫтәлегенә Аҡьярҙағы район мәҙәниәт һарайы бинаһында таҡтаташ асыла.

Йыл һайын Хәйбулла районында Сәйфулла Дилмөхәмәтов исемендәге призға ҡурайсылар конкурсы ойошторола.

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
*СССР ВДНХ-һы миҙалы
*СССР Мәҙәниәт министрлығының Почетлы билдәһе
*Башҡорт АССР-ының атҡаҙан мәҙәниәт хеҙмәткәре
*Хәйбулла районының почетлы гражданы
*"Халыҡ музыка ҡоралы - ҡурай эшләү оҫтаһы"
*Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (1987)

## Хәтергә алыу
*2011 йылда уның иҫтәлегенә Аҡьярҙағы район мәҙәниәт һарайы бинаһында таҡтаташ асыла.
*Йыл һайын Хәйбулла районында Сәйфулла Дилмөхәмәтов исемендәге призға ҡурайсылар конкурсы ойошторола.

## Сығанаҡтар
* https://culture.bashkortostan.ru/bash/presscenter/news/494064/
*http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=709:54-----&catid=21:kurai-mondary-kamaev&lang=ru
*http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/print:page,1,16041-kelend-dala-kilege.html
*http://yuldashfm.ru/mp3_id/1845

## Иҫкәрмәләр
Ҡала думаһы бинаһы (Дондағы Ростов)

архитектура һәйкәле (федераль) **Ҡала думаһы бинаһы (Ҡала йорто)** — 1899 йылда архитектор А. Н. Померанцев проекты буйынса Дондағы Ростовта төҙөлгән бина. Ҡаланың иҫтәлекле архитектура урындарының береһе. Тәүҙә йортта ҡала думаһы һәм управа урынлаша. Совет осоронда бында КПСС өлкә комитеты ултыра. Хәҙерге ваҡытта йортто Дондағы Ростов мэрияһы һәм ҡала думаһы биләй. Бина федераль әһәмиәттәге архитектура һәйкәле статусына эйә.

## Тарихы

1890 йылдар уртаһында Дондағы Ростов хакимиәте ҡала думаһы бинаһын төҙө- тураһында ҡарар ҡабул итә (уға тиклем дума ултырыштарын Максимов йортонда үткәрә). Проект эшләү өсөн ҡалала бер нисә бина төҙөгән билдәле архитектор Александр Никанорович Померанцев саҡырыла. Проекттың һуңғы варианты ҡала управаһы тарафынан 1896 йылда раҫлана. 1897 йылда төҙөлөш башлана. 1899 йылда төҙөлөп бөтә һәм һәм изгеләндерелә.

Померанцевтың иҫәпләүҙәре буйынса, төҙөлөшкә 586 176 һум 16 тин сығым кәрәк була. Әммә думала уны бик ҙур тип баһалайҙар һәм ҡыҫҡартырға ҡарар итәләр. Думаның Финанс комиссияһы сығымдарҙы 513 627 һум күләмендә раҫлай. Ләкин төҙөлөш барышында смета күләме һиҙелерлек арта һәм 600 мең һумға барып баҫа.

Йорттоң беренсе ҡаты сауҙа өсөн ҡуртымға бирелә. Унда мануфактура тауарҙары, велосипедтар, граммофондар, оптика кәрәк-яраҡтары, ҡорал, кондитер әйберҙәре һатыла. Икенсе, өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттарҙы ҡала думаһы, ҡала управаһы биләй. Ҡала думаһы килеүселәр өсөн һәр саҡ асыҡ була. Ултырыштар залында публика өсөн 200 урын, шулай уҡ партерҙа 40 урын бирелә. Һуңыраҡ матбуғат вәкилдәре өсөн өҫтәлдәр ҡуйыла.

1922 йылда ҡала думаһы бинаһында янғын сығып, мөйөштәрҙәге көмбәҙҙәр юҡҡа сыға. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йорт тағы ла етдиерәк емерелеүгә дусар була, әммә һуғыштан һуң ҡабат тергеҙелә. Бында КПСС өлкә комитеты урынлаша.

## Архитектураһы һәм биҙәлеше
Ҡала йортон Померанцев эклектика рухында төҙөй. Йорт кварталға оҡшаш: тура мөйөшлө, эсендә ихатаһы бар. Померанцевтың бер проектына ярашлы, эске ихата сатыр менән ҡапланырға тейеш була. Бындай алымды ул Мәскәүҙә Үрге сауҙа рәттәрен төҙөгәндә файҙаланҡан була.

Йорт дүрт ҡатлы. Симметриялы фасад ярустарға бүленгән һәм формаһы, дәүмәле буйынса төрлө тәҙрәләр менән билдәләнә. Беренсе ҡат руст, декоратив тештәр менән биҙәлгән. Архитектор фасадты сығынтылауҙа эркерҙар ҡуллана. Йоморолатылған мөйөштәр өҫтөнә бейек көмбәҙҙәр сыға. Бина барокко стилендә бай итеп биҙәлә. Биҙәүҙә картуш, медальондар, үҫемлек һәм антропоморф элементтар файҙаланыла.

## Иҫкәрмәләр
Туғандар ҡәберлеге (Дондағы Ростов)

**Дондағы Ростов Туғандар ҡәберлеге** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы ҡәберлек.

## Тарихы
Туғандар ҡәберлеге Дондағы Ростов ҡалаһының Октябрь районында урынлашҡан, 22 гектарҙан күберәк майҙан биләй.

Ҡала ситендә урынлашҡан был зыярат барлыҡҡа килгән көндән алып ярлыларҙы ерләү урыны булып иҫәпләнә. Бында күпселек туғандар (дөйөм) ҡәбере урынлаша, исеме шунан киткән. Һуңғараҡ бында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалмаған хәрбиҙәр участкаһы барлыҡҡа килә. Туғандар ҡәберлегендә бер нисә хәрбиҙәр һәйкәле урынлашҡан, улар араһында Бөйөк Ватан һуғышы фронтында һәләк булған герой-пионер Саша Чебанов ҡәбере; 1941 йылдың ноябрендә һәләк булған Ростов халыҡ ополчениеһы полкы һуғышсыларына һәйкәл; Йәшел Утрауҙы обороналау ваҡытында һәләк булған Эске Эштәр Халыҡ комиссариатының (НКВД) 230-сы полкы һуғышсыларына һәйкәл.
1998 йылдан Туғандар ҡәберлеге территорияһында туғандаштарҙы күмеү яңынан тергеҙелде. Зыяратта Вознесение Господня ғибәҙәтханаһы урынлашҡан, унда ғибәҙәт ҡылыу һәм мәрхүмдәргә йыназа уҡыуҙар үткәрелә. 2008 йылдан алып Дондағы Ростовтағы был тарихи зыяратты төҙөкләндереү буйынса ҙур эш алып барыла.

## Зыяратта ерләнгән билдәле кешеләр
**Туғандар ҡәберлегендә ерләнгәндәр:**
* Аствацатуров Леон Соломонович — билдәле хирург, Н. А. Семашко исемендәге 1-се һанлы ҡала дауаханаһында эшләгән.
* Борчанинов Александр Лукич (1884—1932) — Рәсәй революционеры, совет дәүләт һәм партия эшмәкәре.
* Думенко Борис Мокеевич (1888—1920) — Граждандар һуғышы осоронда Ҡыҙыл Армияның корпус командиры.
* Крещановский Лазарь (1848—1914) — дин әһеле һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе.
* Нечаев Иван Павлович (1925—1966) — Советтар Союзы Геройы.
* Ченцов Иван Дмитриевич (1885—1937) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре.
* Эберг Леонид Фёдорович (1882—1954) — урыҫ һәм совет архитекторы.

## Эшмәкәрлеге

Эш ваҡыты: көн һайын — 09:00 — 19:00 сәғ. май айынан сентябргә тиклем һәм 09:00 — 18:00 октябрь айынан апрелгә тиклем.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Братское кладбище, Ростов-на-Дону
* Братское кладбище
* Саша Чебанов
Изге Успение ғибәҙәтханаһы (Ольгинская)

**Изге Успение сиркәүе** — Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүенең Ростов һәм Новочеркасск епархияһына буйһонған, Ростов өлкәһе Аҡсай районы Ольгинская станицаһындағы православие сиркәүе.

Адресы: 346702, Ростов өлкәһе, Аксай районы, Ольгинская станицаһы,Ленин ур., 65.

## Тарих
1812 йылда Ольгинская станицаһында (элекке Махинская) ағас ғибәҙәтхана төҙөлгән һәм изгеләндерелгән, ул 1942 йылда емерелгән. Сиркәүгә йөрөүселәрҙең хәйриә аҡсаһына төҙөлгән йорт бер тәхетле булған. 1876 йылға тиклем Изге Успение сиркәүе Кагальницкийгә, 1877 йылдан Аксайға буйһонған. Ғибәҙәтхана янында ҡарауыл йорто, сиркәү-мәхәллә мәктәбе төҙөгәндәр. 1855 йылда сиркәү өс тәхетлегә әйләнгән. 1893 йылда, уның ағас йорто сиркәүгә йөрөүселәрҙе һыйҙырмағас, станицала яңы таш сиркәү һалырға ҡарар иткәндәр.

1895 йылда мәхәллә кешеләре аҡса йыйып бөтөргәс, йыйған аҡсаға сиркәү төҙөй башланғандар. 1902 йылда йорт төҙөлгән һәм уның эске эштәре лә тамамланған. Яңы йорт биш көмбәҙле, ҡыңғырау манаралы итеп һалынған һәм ул иҫкеһе менән тоташтырылған. Успение сиркәүендәге тәхеткә көмөш һәм алтын менән ялатылған, финифт менән биҙәлгән тәре ҡуйылған. Был тәренең артына: «Граф Матвей Платов 1817 йылдың 1 октябрендә хәйергә биргән», — тип яҙып ҡуйылған.

1918 йылда сиркәү хөкүмәттән айырылған тигән Декрет сыҡҡас, Успение сиркәүен япҡандар. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ул шартлатылған. Сиркәү төҙөгәндә ҡулланылған төҙөлөш материалдары Дон йылғаһын йөҙөп сығыу өсөн файҙаланылған.

Изге Успение сиркәүе 40 йылға яҡын эшләп килгән. Емерелгәндән һуң уның урынында сиркәү харабалары һәм футбол майҙаны булған

1996 йылда станица хакимиәте мәхәллә кешеләренә репрессияға эләккән казак Рабоченковтарҙың йортон ғибәҙәт ҡылыу урыны итеп биргән. Оҙаҡ ваҡыт бында дини ритуалдар үткәргәндәр, шул уҡ ваҡытта тәүге ағас сиркәүгә оҡшаған йорт күтәрә башлағандар.

2008 йылдың 1 майында йорттоң нигеҙ ташы изгеләндерелгән, 2012 йылда йорт төҙөлөп бөткән, йорт башына алтын көмбәҙҙәр ҡуйылған. 2014 йылдан алып сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылалар, ә Успение сиркәүенең иҫке бинаһында йәкшәмбе мәктәбе эшләй.

## Һылтанмалар
* Возрождение Успенского храма 
* История Успенского храма 
* Ольгинская. Церковь Успения Пресвятой Богородицы.
Тачанка (һәйкәл)

**Тачанка-Ростовчанка** — монумент (һәйкәл) Бөйөк Октябрь Социалистик Революцияһының 60 йыллығы йылында Граждандар һуғышы ваҡытындағы Беренсе Атлы армияға бағышлап ҡуйыла.

Гипстан эшләнгән, эсе ҡыуыш һәйкәл 1977 йылда асыла. Тыштан композиция баҡыр табаҡтар менән көпләнә. Монумент Дондағы Ростов ҡалаһына көньяҡтан ингән ерҙә урынлашҡан.

Һәйкәлде скульпторҙар В. Д. Батяй, Б. К. Лапко, А. Я. Косолапов, архитектор П. А. Ибалаков ингән ҙур ижади төркөм эшләй. Коллективҡа 1902 йылғы стачкаға ҙур һәйкәл эшләгән скульптор А. А. Скнарин етәкселек итә.

## Тарихы
Дондың һул яҡ ярында, Маныч — Батайск — Аҙау һыҙатында 1920 йылдың ғинуарында, тап әле һәйкәл урынлашҡан ерҙә генерал Деникиндың Ирекле армияһының сигенеүсе частары менән Буденныйҙың Беренсе Атлы армияһы араһында алыштар бара.
Иҫтәлекле таҡтаташҡа: «*1918. Беренсе Атлы армияға бағышлана. Һәйкәл Бөйөк Октябрь Социалистик Революцияһының 60 йыллығы йылында ҡуйылды*», — тип яҙылған. 
Ҡоролманың дөйөм бейеклеге — 15 м.
Ул 2009 йылда реставрациялана.
## Һүрәтләнеше
Һәйкәлде ҡайһы яҡтан ҡына сығып ҡараһаң да, унда сабып барған дүрт атты күрергә мөмкин. Улар ҡорал ҡуйылған тачанкаға егелгән. Тарихтан мәғлүм булыуынса, тачанкаға өс ат егелә, әммә һәйкәлдә уларҙы театр биналарының фасадындағы кеүек дүртәү итеп һынландырырға ҡарар ителә.  Бөтөн скульптура төркөмө тачанка юғары тиҙлектә үтеп киткәндә күҙалланғанса эшләнгән, шуға күрә тәгәрмәстәрҙең энәләре лә, дилбегә лә күренмәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Легендар тачанка

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* *Андрианов В. И.* Памятники Дона: рассказ о памятниках и памятных местах Ростовской области / В. И. Андрианов, А. Г. Терещенко. — Ростов н/Д: 1981. — С. 89.
* *Волошинова Л.* Донская энциклопедия: 100 уникальных мест Ростовской области // Молот. 2010. — 16 апр. — С. 8.
* *Каминская М.* Он создает лицо столицы: [о творчестве ростовского скульптора А. Скнарина] // Наше время. — 2005. — 5 авг.

## Һылтанмалар
* Памятник «Тачанка» — Ростов-на-Дону, Россия 
* Памятник Тачанка-ростовчанка
Петр казармалары (Таганрог)

**Петр казармалары** — Троицк ҡәлғәһенең «дөйөм ғәскәри ячейкаһының» Таганрогта беҙҙең көндәргә тиклем һҙаҡланып ҡалған XVIII быуат аҙағындағы төҙөлөш һәйкәле өлөшө. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.

## Тарихы
1803 йылдың 7 декабрендә Таганрогҡа Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһенән (буласаҡ Дондағы Ростов) гарнизондың бер батальоны күсерелә. Бында ике батальонлы Таганрог полкы ойоштороу өсөн яңы казармалар төҙөлә башлай. Элекке Троицк ҡәлғәһе тиҫтәләрсә «өлгөлө» һалдат казармалары ячейкаһына эйә була. Һәр ячейка һалдат казармаһынан, офицерҙар залынан һәм аш-һау бүлмәһенән тора. Ячейкалар периметр буйынса 51,3 х 68,4 метрҙа урынлаша һәм ике метрға еткән ҡойма менән уратыла.

Беҙҙең көндәргә тиклем ни бары бер «өлгөлө» ячейка һаҡланып ҡала. Уның баштағы планировкаһы артабанғы ремонт эштәре барышында бер ни тиклем үҙгәртелә. Казарма диуарҙары 2,5 кирбес ҡалынлығында һалына. Фасады буйынса 16 дүрт мөйөшлө тәҙрә уйылған. Түбәһе ике яҡлы. Элек барлыҡ тәҙрәләргә лә тыштан рәшәткә ҡуйылһа, ул бары тик Полуротный тыҡырығы яғында берәү генә тороп ҡалған. 

1910 йылдарҙа казарманың һаҡланып ҡалған бинаһында холоҡ төҙәтеү приюты урынлаша. 1920 йылдарҙа бында һәм Крепостной тыҡырығындағы 23-сө йортта бәлиғ булмаған енәйәтселәр өсөн колония асыла. 1923 йылда ҡоролма ячейкалары дәүләткә бирелә, ә 1937 йылда 7-се йорт йорт идаралығына торлаҡ бүлмәләре итеп тапшырыла.

## Музей
1998 йылда казарма бинаһына Таганрог тарихи-архитектура ҡурсаулығы һәм казактар хужа була. Унда реставрация эштәренән һуң « Троицк ҡәлғәһе казармалары» музейын асыу күҙаллана. Музей комплексы составына һалдат казармаһы, офицерҙар йорто, аш-һыу бүлмәһе, дары мөгәрәбе һәм ҡойо инергә тейеш була.

2007 йылда ҡала хакимиәтегдә Ғәскәр ячейкалары биналарында «Диңгеҙ даны музейын» ойоштороу идеяһы буйынса фекер алышына. Ләкин унан баш тарталар, сөнки ул «Ростов өлкәһенең Мәҙәниәт министрлығында хуплау тапмай».

2012 йылдың ғинуарында Таганрог муниципалитеты «Петр казармалары» музей-ял үҙәге булдырырға һәм уны буласаҡ Фаина Раневская музейы һәм Александр Беренсенең мемориаль бүлмәһе менән берләштерергә ҡарар итә. Был боронғо симбиоз «Таганрог музей комплексы» тип аталасаҡ. 2012 йылда музей комплексын реставрациялау өсөн проект-смета документтарына биш миллион һум бүлеү планлаштарыла, тағы ла дүрт миллион — экспозицияға һәм йыһаздарға.

## Сығанаҡтар
Константин һәм Елена сиркәүе (Новочеркасск)

**Константин һәм Елена сиркәүе**— Новочеркасск ҡалаһындағы Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүенең Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡараған православие сиркәүе.

Адресы: Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Сенная майҙаны.

## Тарих

Константин һәм Елена ғибәҙәтханаһы Новочеркасскиҙә 1864 йылда иҫкергән полк сиркәүен алмаштырып ағастан төҙөлгән, 1909 йылда изгеләндерелгән. Ағас бина тиҙ генә иҫкергәнлектән, уның урынына яңы сиркәү һалырға булғандар. Константин һәм Елена мәхәлләһе кешеләре аҡса йыйғандар. Буласаҡ сиркәүҙең урыны 1906 йылдың 5 мартында изгеләндерелгән. Яңы йортто һалыуға 15 мең 648 һум аҡса сыҡҡан. Константин һәм Елена ғибәҙәтханаһы 1909 йылдың 10 майында кафедраль протоиерей Василий Петров тарафынан фатиха алып изгеләндерелгән. Был сиркәү өс тәхетле: урталағыһы Изге Рух хөрмәтенә, һул яҡтағыһы апостолға тиң Константин һәм уның әсәһе Елена хөрмәтенә, уң Изге Николай Чудотворец Мир-Ликийскийға бағышланған.

1930-се йылдарҙа сиркәү ябылған, 1970—1990 йылдарҙа сиркәү хеҙмәт иткән. 1990-сы йылдарҙа сиркәү реставрацияланған, уның башындағы тәреләр яңынан алтын менән ялатылған, эсендә ғибәҙәт ҡыла башлағандар. 2005 йылда сиркәүҙең подвалы һәм яғыулыҡ бүлмәһе капиталь ремонтланған.

2003 йылда Ростов һәм Новочеркасск архиепискобы Константин һәм Елена сиркәүенә ҡараған Изге кенәз Димитрий Донской хөрмәтенә Казачьи Лагери хәрби ҡасабаһындағы мәхәллә кешеләре көсө менән төҙөлгән бәләкәй сиркәүҙе изгеләндергән.

2007 йылда ғибәҙәтхананың ҡыйығы, яғыулыҡ бүлмәһе, ярҙамсы биналар ремонтланған, иҙәне яңынан йәйелгән, евхаристика (дини ритуалдар үткәреү) өсөн ҡулланылған һауыт-һабалар алтын менән ялатылған, улай уҡ тәхеткә һалынған Инжилдың (Евангелиеның) өҫтө лә яңыртылып, алтын менән ялатылған.

2008 йылда көмбәҙ барабаны металл пластиклы тәҙрәләр менән ҡапланған. Йортҡа газ индерелгән.

Хәҙерге ваҡытта сиркәүҙә ике профессиональ сиркәү хоры, йәкшәмбе мәктәбе, сәнғәт студияһы эшләй, даими рәүештә сиркәү байрамдарына тура килтерелеп мәҙәни саралар үткәрелә, спектаклдар, хәйриә йәрминкәләре, концерттар ойошторола.

## Һылтанмалар
* История прихода храма свв. Константина и Елены
* Новочеркасск. Церковь Константина и Елены
* Храм Константина и Елены в г. Новочеркасск

## Иҫкәрмәләр
Ҡайғырыусылар сиркәүе (Новочеркасск)

**Хоҙай Әсәһенең "Всех Скорбящих Радость"иконаһы хөрмәтенә сиркәү** — Новочеркасск ҡалаһындағы Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүенең Новочеркасск һәм Ростов епархияһындағы Старочеркасск-Ефремовский монастырының монастырь сиркәүе.

Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Красный спуск урамы, 4.

## Тарих
1870-се йылдарҙа Новочеркасскиҙең Крещенский ауышлығында Старочеркасский Ефремовский монастырының өлкән руханийы игуменья Иннокентия (Петрова) Старочеркасский Ефремовский ҡатын-ҡыҙҙар монастырында Дон йылғаһы яҙ ташҡан саҡта суфый ҡатын-ҡыҙҙар йәшәһен өсөн ҡоролмалар төҙөткән. Һуңыраҡ, ҡалала император Александр III ғаиләһенең тимер юл һәләкәтендә иҫән ҡалғандары хөрмәтенә Новочеркасск ҡалаһының Крещенский ауышлығында, тимер юл вокзалы янында, бәләкәй сиркәү төҙөргә ҡарар иткәндәр.

1889 йылда сиркәүҙе төҙөргә рөхсәт алғандар, тик мәхәллә кешеләре бәләкәй сиркәү урынына ҙур ғибәҙәтхана төҙөргә булғандар. Архиепископ Макарий уны төҙөргә фатихаһын биргән. Сиркәү 1891 йылда Аксай епискобы Иоанн (Митропольский) тарафынан изгеләндерелгән.

Сиркәүҙең прпоектын мәскәү архитекторы А. С. Каминский төҙөгән. 1892 йылдың аҙағында сиркәү төҙөлөп бөткән. 1893 йылдың 12 декабрендә уны архиепископ Макарий (Миролюбов) изгеләндергән.

Ҡайғырыу ғибәҙәтханаһы игуменья Иннокентия тырышлығы менән төҙөтөлгән хужалыҡ ҡоролмалары арҡаһында аҡрынлап монастырға әйләнгән. XIX быуат аҙағында бында суфыйҙар һәм суфыйлыҡҡа әҙерләнгән ҡатын-ҡыҙҙар өсөн корпустар һалынған, өлкән рухани ҡатын өсөн йорт төҙөлгән.

Сиркәү 1950-се йылдарҙа һүтеп ташланған. Хәҙерге ваҡытта уның урынында ике ҡатлы торлаҡ йорт, шулай уҡ игуменья Иннокентияның тимер ҡойма менән уратылған һаҡланып ҡалған йорто тора.

## Өлкән руханийҙары
* Александр Власов (1892 — 2 февраль 1896)
* Григорий Грачев (2 февраль, 1896 — ?)
* Захария Лобов (28 март, 1921 — 5 октябрь 1923)

## Архитектураһы
Йорт биш башы көмбәҙле, таштан һалынған, ул рус стилендә биш ҡырлы түңәрәктә торған миһраплы. Миһраптың ике яғында ризница (дини ритуалдар үтәгәндә кейә торған кейем-һалым бүлмәһе) һәм пономарка (Инжилды ҡысҡырып уҡыусы өсөн бүлмә). Сиркәүҙең оҙонлоғо яҡынса — 14 метр, миһрап (алтарь) өлөшө менән бергә — яҡынса 20 метр. Иконалар ҡуя торған урын Н. Г. Лебедевтың мәскәү оҫтаханаһында эшләнгән, иконаларҙы рәссам С. К. Швырев яҙған. Сиркәүҙең ҡыңғырауҙары Дондағы Ростов ҡалаһындағы С. Е. Василенко заводында ҡойоп эшләнгән. Йортто И. Г. Радомский ҡарап төҙөткән. Сиркәү янындағы Крещенский ауышлығы буйлап сиркәү формаһындағы ике яруслы Изге ҡапҡа төҙөтөлгән.

## Әҙәбиәте
* А. Кириллов «Старочеркасский Ефремовский женский монастырь Донской епархии», Новочеркасск, 1897 г., с.160
* Пасик Н. А. «Из усердия к славе Всевышнего»: Старочеркасские подвижники благочестия игумения Иннокентия (Петрова) и архимандрит Модест (Потапов). (Серия «Старочеркасск и его история». Вып. 2). -Ростов н/Д: Изд-во ЮФУ, 2015. −140 с.

## Һылтанмалар
* Новочеркасский Скорбященский храм
* Церковь Пресвятой Богородицы «Всех скорбящих Радости». (Монастырская).
* Новочеркасск. Церковь иконы Божией Матери «Всех скорбящих Радость».
Степан Разин һәйкәле (Дондағы Ростов)

**Степан Разин һәйкәле** ― Дондағы Ростов ҡалаһындағы монументтарҙың береһе. 1670–1671 йылдарҙағы крәҫтиәндәр ихтилалы юлбашсыһы Степан Тимофеевич Разинға арналған. Мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
Степан Разин, XVII быуаттың урталарында иң ҙур крәҫтиән-казактар ихтилалы юлбашсыһы, Донда тыуған һәм тәрбиә алған. Тап ошонан ул үҙенә тоғро кешеләр менән батшаға ҡаршы сыға. Донда легендар Дон атаманы менән бәйле иҫтәлекле урындар күп. Старочеркасск станицаһында Степан Разин тыуған йорт һаҡланған. Бер нисә йыл дауамында тарихсылар һәм археологтар атаман үҙенең ғәскәре менән урынлашҡан Кагальницк казактар ҡаласығын эҙләйҙәр һәм ҡаҙалар. Новочеркасскиҙа Дон казактарының тарихы музейында Е. В. Вучетич эшләгән С. Разиндың скульптура һыны бар. Был данлыҡлы атамандың образы оҙаҡ ваҡыт үҙе тирәләй күп сәнғәт әһелдәре мөрәжәғәт иткән байтаҡ легендалар тыуҙырҙы. Шуларҙың береһе атаманға арналған һәйкәлдең проектын эшләүгә тотонған СССР-ҙың халыҡ рәссамы Конёнков Сергей Тимофеевич (һәйкәлде ҡуйғанға тиклем йәшәй алмай, ләкин уның ағас моделен ижад итә) һәм архитектор Л. М. Лобан. Бөтә скульптуралар урындағы заводта бетондан эшләнәләр. 1972 йылдың 5 июнендә Дондағы Ростовтың Яр буйы урамында, Седов исемендәге диңгеҙ училищеһынан алыҫ түгел, Степан Разинға һәм уның тоғро дружинаһына һәйкәл ҡуйылған.

### Тышҡы күренеше
Һәйкәл ҙур кәмәлә баҫып торған Степан Разиндың һәм фарсы кенәз ҡыҙының, шулай уҡ уға тоғро биш дружинасының һынын үҙ эсенә алған ете скульптураның композицияһы булып тора.

## Һылтанмалар
* Фотографии памятника 

## Иҫкәрмәләр
Бер туған Мартындар йорто

**Бер туған Мартындар йорто** (**Ҡыҙыл йорт**) — Дондағы Ростовта, Оло Баҡса урамы менән Крепостной тыҡырығы киҫешкән ерҙә ултырған йорт. 893 йылда архитектор Н. М. Соколов проекты буйынса төҙөлә. Беренсе хужаһы Британия подданныйы Иван Романович Мартын була. Бер туған Мартындар йорто федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы

Ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән ике ҡатлы йорт 1893 йылда Ростов архитекторы Николай Матвеевич Соколов проекты буйынса төҙөлә. Ул эклектиканың ялған готика рухында эшләнә, унда рус һәм немец төҙөләшә элементтары сағылыш таба. Йорттоң мөйөшөндәге өлөшөндә осло башлы башлы эркер айырылып тора.
Башта йортҡа Британия подданныйы Иван Романович Мартын, унан һуң — ҡатыны — П. И. Мартын хужа була. Һуң йорт уларҙың улдары Василий, Георгий, Иванға ҡала. Дондағы Ростовта Мартындар ғаиләһе йорт эргәһендә урынлашҡан «Джон Мартын һәм Кº» ҡойоу-механика заводын тота. 1910 йылдарҙа Георгий Марты иле АҠШ консулы була, ә йорто ҡабул итеү бинаһына әйләнә.

1920 йылдарҙа бина дәүләткә бирелә. Уның беренсе ҡатында — төрлө учреждениелар, ә икенсе ҡатта коммуналь фатирҙар урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң, йортҡа ремонт үткәрелде, уның барышында түбәләге тәҙрәләр бөтөрөлә. 1980—1990 йылдарҙа бында Рәссамдар йорто урынлаша, унда магазин салоны, күргәҙмә-вернисаж һәм антиквар кибете урынлаша.

2007 йылда бина М. А. Шолоховтың дәүләт музей-ҡурсаулығы балансына тапшырыла һәм унда реставрация эштәре башлана. Ремонт эштәре тамамланғандан һуң Бер туған Мартындар йортонда музей филиалын асыу күҙаллана.

## Иҫкәрмәләр
Марина Цветаева музейы (Өҫән-Ивановка ауылы)

**Марина Цветаева музейы** — музей. Башҡортостан Республикаһы Бәләбәй районы Өҫән-Ивановка ауылында урынлашҡан. Музей директоры — Татьяна Ивановна Тарасенко.

## Музей тарихы
1911 йылдың йәйендә Марина Цветаева һәм уның туберкулез менән ауырыған буласаҡ ире Сергей Эфрон Өҫән-Ивановка ауылында ҡымыҙ менән дауалана. Көндәлек көнкүреш ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан, Бәләбәй өйәҙенең Өҫән-Ивановка заводында үткәргән йәйен шағир «инде ҙурайған саҡтағы йылдарҙағы... иң яҡшыһы» тип һанаған. 

1993 йылдың 25 сентябрендә Өҫән-Ивановка урмансылығы бинаһында  Марина Цветаева музейы әҙәби художестволы музей булараҡ асыла. Музей башта Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалы, 2002 йылдан алып Милли әҙәби музеының филиалы булып һанала. Марина Цветаева йәшәгән йортта мемориаль билдә ҡуйылған.

## Экспозициялары
Музей фондтары бер меңдән артыҡ һаҡлау берәмеге тәшкил итә, шул иҫәптән М. И. Цветаеваның портреты (рәссамы А. В. Шарабанов) шағирәнең тормошон, ижадын, уның ауылда ҡымыҙ менән дауаланған саҡтағы тормошон сағылдырған фотоматериалдар, тарих-тыуған яҡты өйрәнеү һәм этнографик экспонаттар тупланған. Материалдарҙың бер өлөшөн музейға Мәскәүҙәге М. И. Цветаеваның Үҙәк Йорт-музейының директоры Э. С. Красовская бүләк иткән.

Музей комплексына 1899 йылда А. С. Пушкин тыуыуына 100 йыллығын билдәләгәндә ултыртылған ҡарағай урманы — Пушкин посады; 1992 йылда йәш ҡарағайҙан ултыртылған Цветаева аллеяһы; Ҡыҙҙар шишмәһе — электән йәшәгән кешеләр иҫләүенсә, Марина Цветаева ошо шишмә янында булырға һәм шиғырҙарын уҡырға яратҡан; Пушкин аллеяһы (А. С. Пушкиндың 200 йыллығына); И. Осокиндың элекке баҡыр иретеүсе заводы территорияһындағы байҙар быуаһы; 19 быуаттағы старообрядсылыҡ сиркәүе; М. Цветаева йәшәгән йорттағы иҫтәлекле билдә инә . 

Музейҙа төрлө күргәҙмәләр, Республика күләмендәге Цветаева байрамының сиктәрендә йыл һайын үткәрелә торған Цветаева уҡыуҙары уҙғарыла. Өҫән-Ивановка ауылында Марина Цветаева урамы ла бар. 

1992 йылда музей йорто янында шағирәнең тыуыуына 100 йыл тулыуы айҡанлы Цветаеваға Рәсәйҙә беренсе һәйкәл ҡуйылды (скульпторы -Ю. Ф. Солдатов).

## Әҙәбиәт
Александрова Т. Марина Цветаеваның һәм Сергей Эфрондың бәхетле йәйе / Т. Александрова // Ватандың ҡомартҡылары.- 1997.- № 38.-171-172 биттәре.

Әхмәтйәнов Д. Өҫән-Ивановкаға, Цветаеваға. / Әхмәтйәнов Д. // Бәләбәй хәбәрҙәре.- 1994.- 12 июнь.- 1-се бит.

Әхмәтйәнов Д. Алтынсы Цветаеваныҡы …/Әхмәтйәнов Д.// Бәләбәй хәбәрҙәре.- 1993.- 28 сент.- 1-се бит.

Әхмәтйәнов Д. Уның ҡәберендә сәскәләр юҡ: М. И. Цветаева вафатының 55 йыллығына / Әхмәтйәнов Д. // Бәләбәй хәбәрҙәре.- 1996.- 31 авг.

Әхмәтйәнов Д. Һүнмәй торған миләш тәлғәше / Әхмәтйәнов Д.// Бәләбәй хәбәрҙәре.- 2001.- 29 сент.- 55-се бит.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Марина Цветаева музейы (Мәскәү)
* М. И. Цветаеваның мемориаль Йорт-музейы Болшевта. был Более

## Һылтанмалар
http://pyzhjanov-sanek.narod.ru/

http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/1126-tsvetaevoj-m-muzej

http://gidox.ru/tour/muzey_marinyi_tsvetaevoy_s_usen_ivanovskoe

http://www.elabuga.com/zvet_reading/_happy_time.html 

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар