open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Артиллерия ҡурғаны

**Артиллерия ҡурғаны** — Дондағы Ростов ҡалаһына ингән урында мемориаль комплекс   (Оло Салы ауылынан 2 километр алыҫлыҡта), унда  1941 йылдың ноябрендә  Советтар Союзы Геройҙары Сергей Андреевич Оганов һәм Сергей Васильевич Вавилов етәкселегендә артиллеристар батырлыҡ күрһәтә. Комплекс тимер бетон  постаментҡа ҡуйылған  танкыға ҡаршы 76-мм пушканан ғибәрәт, постамент алдында дүрт пилон ҡуйылған, унда Дондағы Ростовта һуғыштарҙа ҡатнашҡан хәрби берләшмәләр һәм частар яҙылған. Һәйкәл 1972 йылдың  8 майында асыла, һәйкәлдең авторы һәм архитекторы  — Э. Калайджан 1975 йылдың  8 майында мемориаль  комплекс ҙурайтыла, монументҡа Леонид Брежневтың сәләмләү һүҙҙәре менән таш куб өҫтәлә, бөтә комплекс  «Ростов өсөн алыш геройҙары» тип атала башлай.

## Батырлыҡ
1941 йылдың көҙөндә немец ғәскәрҙәре Төньяҡ Кавказға үтеп инә. Танк һөжүме 17 ноябрҙә башлана, Дон далаларында ҡан ҡойошло оборона һуғыштары башлана. Дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда артиллерия частары һәм 56-сы армия подразделениелары айырым роль уйнай. 17-19 ноябрҙә лейтенант Сергей Андреевич Оганов етәкселегендәге батарея батырлыҡ күрһәтә. Артиллеристар хәҙер Артиллерия ҡурғаны тип аталған Оло Салы ауылынан бер нисә километр алыҫлыҡтағы Бербер-Оба бейеклегендәге  позицияны биләй, улар өс көн дауамында позицияларҙы алмаштырып һәм туранан-тура наводка менән орудиены тәгәрләтеп сығарып, гранаталар һәм яныусы ҡатнашмалар ҡулланып,  дошман танкылары һөжүмен кире ҡаға . Барыһы 20-нән ашыу  немец танкы юҡ ителә. Батарея командиры Оганов һәм комиссар Вавилов үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. Батырҙар һәм уларҙың  хәрби иптәштәре  Оло Салы ауылында  туғандар ҡәберлегендә ерләнә .

## Монументта уйып яҙылған хаттан
1941 йылдың көҙөндә Ростов өсөн алыштар тарихи була, беҙҙең Ҡыҙыл Армия оборонанан һөжүмгә күсә. Һеҙҙең тарафтан төҙөлгән һәйкәл киләһе быуындарға Ленин партияһы саҡырыуы буйынса Тыуған илен дошмандарҙан  яҡлаған ата-бабаларының батырлығы тураһында хәтерләтеп торасаҡ. Халыҡ хәтерендә уларҙың батырлығы бер ваҡытта ла юйылмаясаҡ 


## Галерея

Файл:Памятник на артиллерийском кургане в честь героев битвы за Ростов-на-Дону в 1941 г-3.jpg|
Файл:Памятник на артилерийском кургане в честь героев битвы за Ростов-на-Дону в 1941 г-6.JPG|
Файл:Памятник на артиллерийском кургане в честь героев битвы за Ростов-на-Дону в 1941 г-5.jpg|
Файл:Памятник на артилерийском кургане в честь героев битвы за Ростов-на-Дону в 1941 г.JPG|
Файл:Памятник на артиллерийском кургане в честь героев битвы за Ростов-на-Дону в 1941 г-2.jpg|


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* «Памятник на Артиллерийском кургане»
* Памятники боевой славы Мясниковский район Ростовской области
Боцари Анна-Мария

**Анна-Мария Боцари** (; 5 октябрь 1972 йыл) — Греция шахматсыһы һәм шахмат тренеры, 1993 йылдан ҡатын-ҡыҙҙар араһында гроссмейстер. 1995—1999 йылдарҙа **Боцари-Миладинович** фамилияһы аҫтында сығыш яһай (ул ваҡытта серб гроссмейстеры Игорь Миладиновичта кейәүҙә була).

## Шахмат карьераһы
1980-се йылдар уртаһынан алдынғы грек шахматсылары иҫәбендә була. 1985 һәм 1986 йылдарҙа 20 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында үткәрелгән чемпионаттарҙа алтын миҙалдар яулай. Ҡыҙҙар араһында үткәрелгән донъя чемпионатында шулай уҡ ике тапҡыр призер була: бронза (Тимишоара, 1988 йыл, 16 йәшкә тиклем) һәм көмөш (Мамай, 1991, 20 йәшкә тиклемгеләр араһында). Бер нисә тапҡыр шахмат буйынса Греция чемпионаттарының финал уйындарында ҡатнаша, шул уҡ ваҡытта һигеҙ тапҡыр (1986, 1988, 1997, 2001, 2002, 2006, 2008, 2010) алтын миҙал яулай. 1986 йылдан 2008 йылға тиклем 12 шахмат олимпиадаһында ҡатнаша, шул иҫәптән биш тапҡыр 1-се таҡтала уйнай. 1992—2007 йылдарҙа ете тапҡыр (4 тапҡыр 1-се таҡтала) Европа чемпионаттары командаһында ҡатнаша, 1992 йылда Дебреценда шәхси зачетта 2-се таҡтала уйнап алтын миҙал яулай. Боцари ике шәхси алтын миҙал (1992 йылда Мангалияла һәм 1994 йылда Варнала) һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында үткәрелгән шахмат Балканиадаһында командала уйнап алтын миҙал (1992 йыл, Варна) яулай.

Халыҡ-ара аренала зона турнирҙарында (донъя чемпионатына һайлап алыу циклы) иң яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә, 1993 йылда Неа-Макрила еңеүсе була, 1990 йылда Пулала 1-се урынды Весна Мешанович, Сузана Максимович һәм Марина Макропулу менән уртаҡлаша. Өс тапҡыр (1990, 1991, 1993) зона-ара турнирҙарҙа ҡатнаша һәм 1993 йылда Джакартала 39 шахматсы араһында 9-сы урынды яулап, иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә. 2004 йылда Афинала *Интернешнл Акрополис* турнирында Яна Кривец менән бергә 3-сө урынды уртаҡлаша (Моника Соцко һәм Кристина-Адела Фойшорҙан ҡала).

2002 йылдың 27-28 февралендә Калаврить ҡалаһында (Греция) Анна-Мария Боцари, 1102 таҡтала шахматта бер юлы уйнау сеансын үткәреп, яңы донъя рекорды ҡуя һәм Гиннестар рекорды китабына индерелә.

2009 йылда Риека ҡалаһында Урта диңгеҙ илдәренең 7-се чемпионатында шахмат буйынса ҡатын-ҡыҙҙар турнирында еңеү яулай.

Боцариға 1990 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара мастер дәрәжәһе бирелә, ә 1993 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында гроссмейстер исеменә лайыҡ була.

2003 йылдың 1 октябрендә иң юғары Эло рейтингына өлгәшә, ул, 2394 мәрәй туплап, ФИДЕ-ның рейтинг-листында 58-59-сы урындарҙы Елена Седина менән уртаҡлаша, бер үк ваҡытта грек шахматсылары араһында 1-се урынды алып тора.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* ФИДЕ сайтында Анна-Мария Боцариҙың шәхси карточкаһы
* Chessgames.com[<span class="iw__tooltip" title="Версия статьи «Chessgames.com» на английском языке">[en]</span>](https://ba.wikipedia.org/wiki/:en:Chessgames.com) базаһында Анна-Мария Боцари партияһы (ингл.)
* Анна-Мария Боцариҙың шәхси карточкаһы 365chess.com (ингл.) сайтында.
* Шахмат олимпиадаларында Анна-Мария Боцарьи сығышы 
* http://www.olimpbase.org/playersw/pxxdffdj.html
* Европаның команда чемпионаттарында Анна-Мария Боцариҙың сығышы
Таганрог радиотехник институтының «Г» корпусы

**Таганрог радиотехник институтының  «Г» корпусы**— Көньяҡ федераль университеттың (КФУ)   инженер-технология академияһы  (элекке Таганрог радиотехник институты) Энгельс урамы буйлап Маяковский майҙанында урынлашҡан.

## Бина тарихы
«Г» корпус бинаһы  1952 йылда студенттар ятағы, профессор-уҡытыусылар составы өсөн торлаҡ йорттар һәм 8-се урта мәктәп менән бер үк ваҡытта төҙөлгән. 3-сө мәктәптең иҫке бинаһы хәҙер «Г» һәм «Д» Маяковский майҙаны (Таганрог)|корпустары биләгән һәм проект буйынса һүтеп алыуға ҡаралған Маяковский майҙаны территорияһында урынлашҡан.

«Г» корпусы бинаһы   халыҡ мәғарифы буйынса СССР дәүләт комитеты ГИПРОВУЗ-ы тарафынан  төҙөлә. Архитектор — П.&nbsp;В.&nbsp;Бондаренко(башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Виктор Бондаренко).  Төҙөлөш эштәрен  «Таганрогстрой» тресы алып бара.

1955 йылдың  24 октябрендә  «Г» корпусының  уң ҡабырғаһы файҙаланыуға тапшырыла, унда радиотехник факультет  урынлаша. Корпустың үҙәк өлөшө һәм уның  һул ҡабырғаһы 1958 йылда файҙаланыуға тапшырыла. «Г» уҡыу корпусын  Госкомиссия  1958 йылдың    22 декабрендә ҡабул итә.

Таганрог радиотехник инстиутына  ҡарата булған бер нисә үҙгәртеп ҡороуҙан һуң, бина КФУ Таганрог кампусының  төп корпусы була, ә бөгөнгө көндә  —  КФУ  Инженер-технология академияһының төп корпусы була.

## Архитектура үҙенсәлектәре
«Г» корпусының дүрт ҡатлы монументаль  бинаһы архитектураһы яғынан совет неоклассицизмы өлгөһө булып тора.

## Һылтанмалар

* Здание корпуса «Г» ТРТИ на сайте «www.panoramio.com» 

## Сығанаҡтар
Матьяш сиркәүе

{

**Матьяш сиркәүе** () — католик сиркәүе Будапешт ҡалаһында урынлашҡан, комплекс составында замок Будай замогы комплексы составына инә. XIV быуаттың һуңгы готика стилендә ҡупшы төҙөлгән һәм XIX быуаттың аҙағында реконструкцияланған.

## Дөйөм тасуирлама

Матьяш сиркәүе Будай убаһында Изге Троица () һәм Балыҡсылар бастионы араһында урынлашҡан. Төп фасады көнбайышҡа йүнәлтелгән сиркәү, Изге Троица майҙанына сыға.

Будапешт өсөн һирәк осрай торған һуңғы готика стилендәтөҙөлгән, формаһы дөрөҫ булмаған дүртмөйөшлө, алға сығып торған апсидлы. пландары менән мөйөшлө выступающий. Төп фасадтың үҙәк өлөшөндә ҡапҡа, уның өҫтөндә готика-розетка формалы тәҙрә яһалған. #jhfvls\ rөньяҡ-көнбайышы нда 80 метр бейеклектәге ғыңғырау манараһы — Будайҙағы иң бейек ҡоролма. Төп фасад төньяҡтан Бела король манараһы менән сикләнгән. Матьяш сиркәүе — өснефлы, ҡабырғаларында бер нисә капелла бар. Үҙәк неф ҡаырғаларынан өс qsefy колонналар менән айырылған. Сиркәү ҡыйығы черепица менән ҡапланған.

## Тарих
Беренсе сиркәү сиркәү традицияһына ярашлы был урында Изге Иштван тарафынан 1015 йылда төҙөлгән һәм Мәрйәм Ана хөрмәтенә изгеләндерелгән. Был сиркәү 1242 йылдарҙа монгол ябырылыуы барышында емерелә . Монголдарҙан ҡотолҡандан һуң король Бела IV Будай убаһында һарай һәм шул иҫәптән яңы Мәрйәм Ана сиркәүе төҙөтә. Төҙөлөш 1250—1270 йылдарҙа алып барыла. Буда XIV быуаттың икенсе яртыһында баш ҡала статусын ала, шунан һуң сиркәүҙе тергеҙеү кәрәк була. Бөйөк Людовик заманында Мәрйәм Ана сиркәүе яңынан төҙөлә. Король Матьяш Хуньяди (Корвин) тарафынан сиркәү үҙгәртеп ҡорола. Был сиркәүҙә ул ике тапҡыр никахлана. Ваҡыт үтеү менән был сиркәү Хуньяди Матьяш сиркәүе (Матфий) тип король Матьяш исеме менән атала.

## Интерьер

Бөтә ғибәҙәтхана интерьеры XIX быуатта булдырылған, сиркәү тергеҙелгән һәм күләмле ҡороуға дусар ителгән. Ғибәҙәтхана интерьерының төп ынйылары — төҫлө витраж. Стеналарҙағы биҙәктәрҙе венгр рәссамдары К. Лотце һәм Б Секей башҡарған.

Ғибәҙәтхананың төньяҡ стенаһы буйында бер нисә капелла урынлашҡан, улар араһында иң иғтибарға лайыҡ капелла- Изге Имре, Изге Иштван һәм Изге Геллерткапеллары һәм шулай уҡ Изге Троица капеллаһы. Был капеллала король Бела III һәм уның ҡатыны Анна Шатийонскаяның саркофагы.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Церковь Матьяша в Будапеште
* Официальный сайт храма
Жеймяна (йылға)

**Жеймяна** (*Жеймена*, ) — Литвалағы йылға, Аукштайтияла, Вилия (*Нярис*) йылғаһының уң ҡушылдығы . Оҙонлоғо 80 километр (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 114 км), майҙаны 2792,7 квадрат километр. аға районы Швенченский районы территорияһы буйлап аға. Жеймяна шул исемдәге күлдән башлана.

Ҡушылдыҡтары:

* *һул ҡушылдыҡтары*: Швянтяле (), Добис (), Саря (), Мяра (), Вовярайте (), Скярдиксна (), Пятрушке ();
* *уң ҡушылдыҡтары*: Кяуна (), Лукняле (), Сиргел (), Лакать (), Гулбине (), Дубинга (), Мячанка (), Юсине (), Сувалка ().

## Шулай уҡ ҡара
* Литва йылғалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Жилина (Ҡурған өлкәһе)

{

**Жилина** — Ҡурған өлкәһе Каргапольский районы ауылы. Журавлевский ауыл советына инә.

## Географик урыны
Ҡурған өлкәһенең Жилина fesks Журавлево ауылынан яҡынса 4 км төньяҡтараҡ, район үҙәге Каргапольенан 8 км (14 км автомобиль юлы буйынса) көньяҡ-көнбайышта, Ҡурған ҡалаһынан 80 км (100 км автомобиль юлы буйынса) төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

## Тарих
Жилина ауылы (Козьмина, Кузина) XVIII быуатта нигеҙләнгән.

1800 йылда Жилина ауылында 13 йорт була, унда Добрынскийҙар, Жилиндар, Каргаполовтар, Климовтар, Лузгиндар, Мухидар, Самокрутовтар, Силивановтар, Хомяковтар, Шушариндар йәшәгән.

Революцияға тиклем хәҙерге Ҡурған өлкәһенең Каргопольский районы Жилина ауылы Пермь губернаһы Шадрин өйәҙе Каргапольский улусы составына ингән.

1918 йылдың июнь аҙағына — июль башында Жилина ауыында аҡ гвардия власы урынлаштырыла, 1919 йылдың август башында совет власы тергеҙелә.

## Халыҡ

2010 йылда халыҡ һаны — 88 кеше.

; Милли составы

* 2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 107 кеше йәшәй, шуларҙың 97 проценты - урыҫ.
* 1926 йылдарҙағы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, Жилина ауылында 601 кеше йшәһә, шуларҙың бөтәһе лә — урыҫ булған була.

## Ижтимағи-эшлекле зона
Жилина ауында дүрт ҡабырғалы, осонда биш осло ҡыҙыл йондоҙ ҡуйылған обелиск бар. Һәйкәлдең ҡабырғаларына Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Жилина ауылы кешеләренең фамилиялары яҙылған плитәләр ҡуйылған. Һәйкәл ағас штакетник менән кәртәләнеп алынған.

## Һылтанмалар
* Деревня Жилина.
* Карта N-41-05  Масштаб 1:200000.

## Иҫкәрмәләр
Беренсе донъя һуғышы батырҙарының иҫтәлекле билдәһе (Шахты)

**Беренсе донъя һуғышы батырҙарының иҫтәлекле билдәһе** — Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһындағы һәйкәл

## Тарихы
Ҡала һәм Шахтерҙар көнөндә 2014 йылдың  31 авгусында Шахты  ҡалаһында Александр паркында Беренсе донъя һуғышы геройҙарына арналған һәйкәл асыла. Һәйкәл Беренсе донъя һуғышы башланыуының  100-йыллығы менән тап килә. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Дон  125 мең казак, 60 атлы полк,  33 атлы батарея, 6 пластун  батальоны, 5 запас полкы, 3 запас батарея, 80-дән ашыу айырым  махсус йөҙ тәьмин итә.

1914 йылдан 1918 йылға тиклем хәрби хәрәкәттәр барышында Дон казактары  бөтә донъя өсөн  сыҙамлылыҡ, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өлгөһө була. 193 офицер  һәм 3700-ҙән ашыу рядовой казак  Изге Георгий ордены, Георгий ҡоралы, Георгий тәреһе һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Беренсе донъя һуғышы осоронда  иң почетлы  хәрби наградаға - Георгий тәреһенә  беренсе түбәнге чин булып лайыҡ булған   Дон казагы, Дон ғәскәре өлкәһенең Усть-Медведицкая станицаһындағы Түбәнге Калмыковский утарынан Ермак исемендәге 3-сө Дон ғәскәренең 6 йөҙҙөң ефрейторы Кузьма Фирсович Крючков тора.

Иҫтәлекле билдә ҡуйыу инициаторы булып  Яков Петрович Бакланов исемендәге Шахта казак кадет корпусы тора. Һәйкәлде Шахты һәм Миллер епискобы Симон изгеләндерә. Байрам һәм ял көндәрендә бында Шахты казак кадет корпусы тәрбиәләнеүселәре хәтер вахтаһын алып бара.

## Тасуирламаһы
Постаментта – рус императоры Николай II вензелы менән биҙәлгән кадет штандартын тәпәйҙәрендә тотоп торған ике башлы бөркөт.  Ике башлы бөркөттөң ҡанаттары аҫтындағы плитала Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы бөтә казак частарының исемдәре уйып яҙылған. 

## Һылтанмалар

* http://shakhty-gorod.ru/about/info/news/8378/ 
* https://web.archive.org/web/20170216123348/http://doninformburo.ru/mo-news/pamyatnik-geroyam-pervoj-mirovoj-vojnyi-otkryit-v-shaxtax.html
* http://www.dspl.ru/eLib/Pages/Collections/details.aspx?id=
Фридек-Мистек

{{ТП|статус=Статутный город|русское название=Фридек-Мистек|оригинальное название=Frýdek-Místek|изображ

**Фридек-Мистек** ( , элекке. ) — статуслы ҡала, Чех Республикаһының көнсығышында, Моравскосилезский крайындағы Остравица йылғаһы буйында урынлашҡан. Фридек-Мистек шул уҡ исемдәге райондың административ үҙәге булып тора.

Фридек-Мистек ҡалаһының халҡы — 60 180 кеше тәшкил итә (2009).

## Тарих
Ҡала 1943 йылдың 1 ғинуарында Тешин Силезияһының Фридек ҡалаһы менән Моравияның Мистек ҡалаһының берләшеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, улар араһындағы Остравица йылғаһы ике төбәктең тарихи сиге булып торған.

Яңы ҡала, немец оккупацияһында булған бөтә Чехословакия кеүек, Фридек исемен ала. Һуғыштан һуң, 1955 йылда ҡала Чехия эске эштәр министрлығы ҡарары буйынса Фридек-Мистек тип атала.

## Шәхестәр
* Отакар Паржик (1901—1955), чех дирижеры — Мистекта тыуған.
* Галасек Томаш (тыуған 1973), чехия футболсыһы — Фридек-Мистекта тыуған.
* Павлик Карел (1900—1943) — чех Ҡаршылығы геройы . Мистекта тыуған.
* Виктор Улиг (1857—1911) — австрия ғалимы-палеонтолог һәм геолог.
* Мазанец Гвидо (1914—2015) — немец композиторы һәм дирижеры. Фридек-Мистекта тыуған.

## Туғанлашҡан ҡалалары
 Мысловица, Польша

 Жилина, Словакия

 Амес, АҠШ (штат Айова)

 Градачац, Босния һәм Герцеговина

 Никея, Греция

 Урюпинск, Россия

 Харелбеке, Бельгия

 Ялта, 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Тарас Шевченко һәйкәле (Шахты)

**Тарас Шевченко** **һәйкәле** — Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһында украин шағиры Тарас Шевченко һәйкәле

## Тарихы
Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы Александр паркына инеү урынында 1972 йылда Т. Г. Шевченко асыла, әммә 1990 йылдар башында ул һүтеп алына, ә уның урынында фонтан барлыҡҡа килә.

1972 йылдың 18 мартында һәйкәл асылыу тураһында урындағы гәзит бына нисек һүрәтләй:

## Хәҙерге һәйкәл
2011 йылда Шахты ҡалаһының инициатив төркөмө ҡала хакимиәтенә һәйкәлде тергеҙеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Ҡала мэры идеяны хуплай. Бюсты тәртипкә килтереү һәм уны урынлаштырыу буйынса бөтә финанс мәсьәләләре Ҡала думаһы депутаттары, хакимиәт һәм ҡала халҡы иҫәбенә тормошҡа ашырыла.

2012 йылда шағир һәйкәле яңы урында — Шевченко урамында урынлашҡан тыуған яҡты өйрәнеү музейы эргәһендә тергеҙелә

2014 йылда Шахты ҡалаһында украин шағирының тыуыуына 200 йыл айҡанлы һәйкәл янында тантаналы саралар үтә.

## Иҫкәрмәләр
Фридек-Мистек (футбол клубы)

**«Фридек-Мистек»** () — чех футбол клубы, шул уҡ исемдәге ҡаланың Чехия Милли Футбол Лигаһында (футбол буйынса икенсе дивизионда) уйнаусы клубы. Ул «Стовка» стадионында йорт уйындарын үткәрә, был стадион 12 400 тамашасыны һыйҙыра.

## Тарих
1921 йылда клубҡа нигеҙ һалына. Беренсе һәм һуңғы тапҡыр ул Чехословакия Юғары лигаһында 1976/77 йылдар миҙгелендә сығыш яһай . Чемпионат һөҙөмтәләре буйынса 15-се урынды биләй һәм икенсе дивизионға күсә. Артабан ул 2-се, 3-сө, 4-се дивизиондарҙа уйнай..

2011 йылдың 1 июлендә «Фридек-Мистек ҡала футбол клубы» исемен рәсми рәүештә ала, сөнки ҡала хакимиәте клубтың төп спонсоры була.

## Элекке исемдәре
* 1921 — **ФК Карловогутний** ()
* 1950 — **Сталинград Железарня ЗСЕ** ()
* 1954 — **ДСО Мистек Баник (***Dobrovolná sportovní organizace Baník Místek*)
* 1958 — **Сталинград Железарени ТЕ** ()
* 1960 — **ТЕ ВП Фридек-Мистек** ()
* 1991 — **ФК Фридек-Мистек** ()
* 2003 — **ФК Фридек-Мистек** ()
* 2004 — **Фотбал Фридек-Мистек** ()
* 2011 — **МФК Фридек-Мистек** ()

## Чехия чемпионатында һәм кубогында сығыштары

## Төп составы 2017/18
: *2018 йылдың 11 апреленә ҡарата*

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Официальный сайт клуба
* Официальный сайт Футбольной ассоциации Чехии
* Официальный сайт Футбольной национальной лиги
Мәҙәниәт һәм ял паркында мемориаль комплекс (Шахты)

**Мәҙәниәт һәм ял паркында  мемориаль комплекс** — Ростов өлкәһе  Шахты ҡалаһының   ял һәм мәҙәниәт паркындағы  мемориаль комплекс

## Тарихы
Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһының   мәҙәниәт һәм ял паркындағы  мемориаль комплекс Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡаланы азат итеүҙә һәләк булған яугирҙәрҙең туғандар ҡәберлегендә төҙөлгән. 

1942 йылдың 22 июленән 1943 йылдың 12 февраленә тиклем Шахта ҡалаһын  немец-фашист армияһы оккупациялай. 1943 йылдың февралендә совет ғәскәрҙәре ҡаланы  фашист оккупацияһынан азат итә. Ҡаланы азат итеүҙә  1942 йылдың 9 декабрендә  ойошторолған  5-се удар армияһы  (командиры — генерал-полковник В.Д.  Цветаев  (1942 йылдың  декабре   — 1944 йылдың майы): 40-сы гвардия, 315-се һәм 258-се уҡсылар дивизияһы берләшмәләре ҡатнаша.  Ҡаланы азат итеүҙә Совет Армияһының күп яугирҙары һәләк була. Барыһы ла  хәрби хөрмәт менән туғандар  ҡәберлегендә ерләнә.

Иң ҙур ҡәберлек булып ҡала мәҙәниәт һәм ял паркындағы туғандар ҡәберлеге тора.Унда  1943 йылдың февраленды һәләк булған  Шахты ҡалаһының 172  һаҡсыһы  ерләнгән. Яугирҙар исеме  мемориаль плитала уйып яҙылған.

1955 йылда туғандар ҡәберендә һәйкәл ҡуйыла. 1969 йылда Шахты  рәссамдары В.Д. Дикой һәм В.И. Конос проекты буйынса  мемориаль комплекс  реконструкциялана.  Мемориал янында территория  төҙөкләндерелгән, төҫлө плиткалар менән түшәлгән. 

Мәңгелек ут ҡаршыһында гранит киҫәге ҡуйылған, унда һалдат һүрәте уйып эшләнгән. Һалдат уң ҡулында автомат тотҡан, был уның Ватанды һаҡларға әҙерлеген сағылдыра.

Һәйкәл янында хәтер стенаһы ҡуйылған, унда   «Тыуған ил өсөн һәләк булған геройҙарға мәңгелек дан» тигән һүҙҙәр яҙылған. Комплекс үҙәгендә мәңгелек ут ҡуйылған.  Еңеүҙең май көндәрендә комплекс янында  парадтар  һәм митингылар үтә.

## Әҙәбиәт
*Ершова Н.* Здесь память о воинах будет вечной: [мемориальный комплекс в городском парке] // Шахтинские известия. — 2007. — № 27 (10 февр.). — С. 2.

## Һылтанмалар

* Мемориальный комплекс. Официальный сайт Департамента культуры г. Шахты
* Мемориальный комплекс в парке культуры и отдыха
* Мемориальный комплекс в парке культуры и отдыха
М. М. Коцюби́нскийҙың Чернигов әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығы

**М. М. Коцюби́нскийҙың Чернигов әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығы** () — 20-се быуаттағы күренекле украин яҙыусыһы Михаил Коцюбинский тормошона һәм ижадына бағышланған Черниговтағы әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығы.

## Тасуирлама
Чернигов әҙәби-мемориаль музей-ҡурсаулығына 1934 йылда яҙыусының кесе ҡустыһы Фома Коцюбинский (1870—1956) тарафынан нигеҙ һалына.

Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында музей экспонаттары Өфөгә эвакуациялана. Чернигов азат ителгәндән һуң музей эше тергеҙелә. Музейҙың беренсе директоры вафатынан һуң егерме йылдан ашыу музейҙы яҙыусының кесе ҡыҙы Ирина Коцюбинская етәкләй.

Хәҙерге ваҡытта музей заманса әҙәби экспозициянан, яҙыусының мемориаль йортонан һәм баҡсаһынан — йәшел экспозициянан тора.

Музейҙың төп өлөшө — Михаил Коцюбинскийҙың мемориаль фатиры. Яҙыусы был йортҡа үҙенең ғаиләһе менән 1898 йылда күсә һәм бында ғүмеренең һуңғы 15 йылын йәшәй.

1958 йылда мемориаль экспозицияла өс бүлмә: йоҡо бүлмәһе, аш һәм ҡунаҡ бүлмәләре яҙыусының эш кабинетының бер өлөшө менән килеүселәр өсөн асыла. Михаил Коцюбинскийҙы йәшәгән осоронда уратып алған бик күп әйберҙәр ентекләп һаҡланған. Улар араһында: автор ҡулъяҙмалары, фотолары, журналдары, Коцюбинскийҙың китаптары һәм уның тураһында китаптар, ғаилә ҡомартҡылары, яҙыусының зауығы һәм ҡыҙыҡһыныуы тураһында һөйләүсе шәхси әйберҙәре.

Яҙыусының ҡунаҡ бүлмәһе шулай уҡ эш кабинеты ла була. Яҙыу-һыҙыу кәрәк-ярағы менән яҙыу өҫтәле, китапхана һәм йорт йыһаздары яҙыусының эш атмосфераһы тураһында ҡараш булдыра. Ике китап шкафында яҙыусының мемориаль китапханаһы, унда 1500-ҙән ашыу китап бар. Шуныһы ҡыҙыҡлы: Улар араһында уның әҫәрҙәренең тәүге баҫмалары, Максим Горький, В. Короленко, И. Франко, Панас Мирный автографтары менән китаптар, М. Коцюбинскийҙың тормошо һәм ижады тураһында очерктар бик ҡыҙыҡлы.

Уның ашханаһы экспозицияһында яҙыусы йыйған халыҡ оҫталары эшләгән әйберҙәр бар. 1983 йылда мемориаль экспозиция киңәйтелә: тағы ла ике бүлмә һәм аш бүлмәһе өҫтәлә. Яҙыусының ҡыҙҙарының һәм әсәһенең бүлмәһендә Коцюбинский үҙенең сәфәренән балаларына алып ҡайтҡан ҡыҙыҡлы сувенирҙар бар. Аш-һыу бүлмәһендә XIX быуат аҙағы — XX быуат башы өсөн хас булған күп өй кәрәк-яраҡтары бар.

Михаил Коцюбинский һәм уның ҡатыны уларҙың йортонан алыҫ түгел, матур Болдина тауында ерләнгәндәр, бында яҙыусы ғаиләһе менән ял итергә яратҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* О музее на сайте kotsubinsky.org
* О музее на сайте Главного управления культуры, туризма и охраны культурного наследия
Имеретия батшалығы

**Имеретия батшалығы** () — XV быуат аҙағында барлыҡҡа килгән Грузияның өс үҙаллы феодаль батшалыҡтарының береһе (Картли һәм Кахетия менән берлектә).

Баш ҡалаһы — Кутаиси.

XVI быуат аҙағында Имеретия батшалығы Имеретия территорияһы менән сикләнгән. 1555 йылғы фарсы-төрөк солохо буйынса Имеретия батшалығы Ғосман империяһына буйһонған һәм ҡолдар йәки аҡсалар һәм тәбиғи ресурстар менән яһаҡ түләгән. Имеретия батшалығының тарихы даими феодаль үҙ-ара низағтар һәм ҡолдар менән сауҙа итеү менән билдәләнгән. 

XVII быуатта феодаль үҙ-ара низағтар бигерәк көсәйгән. Тик батша Соломон I (Сөләймән, 1752-1784 йылдарҙа хакимлыҡ иткән) батша власын нығытырға ирешкән. Ул ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыййған, шулай уҡ Көнбайыш Грузияны берләштерергә ынтылған. Батша Соломон I-нең төрөктәр менән күп йыллыҡ һуғышы барышында 1757 йылда Хресили янындағы алышта еңеү яуланған һәм 1758 йылда Картли батшаһы Ираклий II менән хәрби союз төҙөлгән. 

XVIII быуатта Имеретия батшалары күп тапҡыр Рәсәй империяһынан ярҙам һораған, әммә Ғосман империяһы менән мөнәсәбәттәрҙе ҡатмарлаштырмау өсөн был үтенестәр кире ҡағылғандар. Рәсәй һәм Ғосман империялары араһындағы 1774 йылғы Кючук-Кайнарджи тыныслыҡ килешеүенә ярашлы Имеретия батшалығының Ғосман империяһына яһаҡ түләүе бөтөрөлгән. 

1804 йылда Имеретия батшаһы Соломон II Рәсәй империяһы ҡурсаулылылғын ҡабул иткән. 1811 йылда Имерети батшалығы Рәсәй империяһының Имерети өлкәһе тип үҙгәртелгән.

## Әҙәбиәт
*
Цимлянск һыуһаҡлағысы

**Цимлянск һыуһаҡлағысы** — Дон йылғаһында берҙән-бер һыуһаҡлағыс.   Волгоград өлкәһе һәм Ростов өлкәһендә урынлашҡан. 1952 йылда хәҙерге Цимлянск ҡалаһы  янында төҙөлгән  (1948 йылда төҙөлә башлаған). Һыуһаҡлағысты тултырыу 1953 йылда була. Һыуһаҡлағыс төҙөлгәндән һуң Дон йылғаһының  йыллыҡ аҡмаһы  29 куб. км алып 18 куб км тиклем кәмей.

Цимлянск быуаһынан һыу ағымының артыуы йылға ағымынан өҫкә ҡарай, яҡынса  Иловля йылғаһы тамағына тиклем  360 километрға тарала. Һыуһаҡлағыстың тулы күләме 23,8 км³, файҙалы күләме 11,5 км³ тәшкил итә; һыу өҫтөнән майҙаны 2702  км³. Һыуһаҡлағыстың киңлеге  38 км, тәрәнлеге 30 м.  Һыуһаҡлағыстың  эшләүе 5,0 м тәшкил итә.

Һыуһаҡлағыс Чир, Аксай Курмоярский һәм Цимла йылғаларының  тамағына тап килгән  өс киңәймә менән котолвандан ғибәрәт. һыуһаҡлағыстың  күп өлөшө (67 %)  Волгоград өлкәһе, әҙерәге — Ростов өлкәһе хакимиәте сиктәренә инә.  Һыуһаҡлағысҡа 10-дан ашыу йылға ҡоя. Быуаның уртаса күпйыллыҡ сығымы  650 м³/с, Түбәнге Донға ебәреү 400-450 м³/с тәшкил итә.

## Төҙөү маҡсаты
Ҡыҙыл майҙан (Чернигов)

**Ҡыҙыл майҙан** (; элекке **Куйбышев майҙаны**) — Черниговтың Тыныслыҡ проспекты, Шевченко, Магистрат һәм Гетман Полуботко урамдары киҫелешендәге үҙәк майҙаны, унда ҡаланың административ һәм мәҙәни учреждениелары тупланған.

Майҙандың хәҙерге урынлашҡан урыны Киев Русы ваҡытында ҡаланың төп сауҙа урыны булып хеҙмәт итә. Ваҡыт үтеү менән, татар-монголдар тарафынан емертелгәндән һуң Черниговтың халҡы һәм территорияһы байаҡҡа кәмегәндән һуң, сауҙа ҡәлғә биләмәһендә алып барыла, ә ул бөтөрөлгәндән һуң яңынан Пятницкий яланына күсә. Ваҡыт үтеү менән ялан Баҙар тип, ә һуңынан Ҡыҙыл Майҙан тип атала башлай. 19 быуат башында майҙанда колонна-галерея булып сауҙа рәттәре төҙөлә, унда урындағы сауҙагәрҙәр үҙ магазиндарын асалар.

Сауҙа рәттәре 1930 йылдар башында һүтеп алына, майҙанға һары һәм ҡыҙыл клинкер түшәлә, Пятницкий сиркәүе эргәһендә сквер эшләнә. 1959 йылда майҙанда театр асыла.

**Майҙан элементтары:** Чернигов өлкә музыкаль-драма театры; Щорс исемендәге кинотеатр; Пятницкий сиркәүе; Десна ҡунаҡханаһы (Магистрат урамы, 1); дәүләт өлкә хакимиәте (Шевченка урамы, 7); ҡала халыҡ депутаттары советы (Магистрат урамы, 7); туғандар ҡәберлегендә ҡаланы азат иткәндә һәләк булған яугирҙарға һәйкәл; М. Попудренко ҡәберендә һәйкәл; М. Попудренко исемендәге скверҙа яҡтылыҡ-музыкаль фонтан.

**Транспорт:**

* троллейбус маршруты № 1, 2 туҡталыш *Өлкә музыка драма театры* һәм *Пятницкий урамы*, *Кирпонос урамы*; 5 минутлыҡ юлда *Украина ҡунаҡханаһы туҡталышы* маршруттар № 2, 3, 5, 6.
* автобус/марш. маршрут такси № 10, 27, 33, 38, 39 *Геройҙар Аллеяһы* һәм *Өлкә музыка драма театры туҡталышы*.

## Сығанаҡтар
* *Куйбишева площа* // Чернігівщина: Енциклопедичний довідник, К.: УРЕ і м. М. П. Бажана, 1990. — с. 379—380
* Історія Чернігівщини на ''www.gorod.cn.ua''
* *Черняков Сергій* Таємниці стародавнього Чернігова. Красна площа на Веб-сторінка Чернігівського державного архітектурно-історичного заповідника «Чернігів стародавній»
* КРАСНА ПЛОЩА (м. Чернігів) на Головне управління культури, туризму і охорони культурної спадщини Чернігівської обласної державної адміністрації
* Чернігівська Красна Площа  на ''www.ukrain.travel'' (Український туристичний портал) 
* Красна площа  на Чернігівський туристично-інформаційний центр (Управління інвестицій і туризму Чернігівської міської ради) 
* Красна площа (Чернігів) на ''wikimapia.org''
Кесе Кеть (ҡасаба)

**Кесе Кеть** — ҡасаба. Рәсәй Федерацияһының Красноярск крайындағы Бирилюсский районы ҡасабаһы. Кесе Кеть ҡасабаһы Малокетский ауыл советының административ үҙәге булып тора. Кесе Кеть ҡасабаһы район үҙәге Новобирюлюссыҙан яҡынса 71 км төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан, ул диңгеҙ кимәленән 235 метр бейеклектә ята. Ҡасаба янында Кесе Кеть йылғаһы аға, ул Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 239 км.

Красноярск крайы Бирюлюсский районының Кесе Кеть ҡасабаһында шул уҡ Кесе Кеть исемендәге Красноярск тимер юлы станцияһы урынлашҡан.

Халыҡтың гендер составы.

2010 йылда бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала 127 ир-ат һәм 129 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.

## Инфраструктураһы
Кесе Кеть ҡасабаһында хәҙерге көндә урта мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, ауыл клубы, китапхана менән бәйләнеш бүлеге эшләй.

## Урамдар
Ҡасабала 9 урам һәм 1 тыҡрыҡ бар.

## Иҫкәрмәләр
Ҡуртамыш районы

**Ҡуртамыш районы** — Рәсәйҙең Ҡурған өлкәһе административ-территориаль берәмеге (район) һәм муниципаль берәмек (муниципаль район).

Административ үҙәге — Ҡуртамыш ҡалаһы.

## Географияһы
Район Ҡурған өлкәһенең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Ҡаҙағстан, шулай уҡ Ҡурған өлкәһенең Сиҙәм, Әлмән, Мишкә, Юрғамыш, Кетовский, Притобольный, Звериноголовский райондары менән сиктәш.

## Тарих
1924 йылда район Урал өлкәһе составында ойошторолған. 1934 йылда яңы төҙөлгән Силәбе өлкәһенә, 1943 йылда — Ҡурған өлкәһе составына инә.

## Халыҡ

; Урбанизация

Ҡала шарттарында (Куртамыш ҡалаһында) район халҡының 56,95 проценты йәшәй .

; Милли составы

2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса: урыҫтар — 95,2 %, ҡаҙаҡтар — 2,5 %.

## Территориаль ҡоролошо
Административ-территориаль ҡоролош сиктәрендә районға административ-территориаль берәмектәргә бүленгән: 1 район буйһоноуындағы ҡалаһы һәм 15 ауыл советы бар.

Муниципаль ҡоролош сиктәрендә, шул исемдәге муниципаль районға 16 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе, 15 ауыл биләмәһеинә.2004 йылдың 6 июлендә Ҡурған өлкәһе № 419 законына ярашлы районға муниципаль район статусы бирелгән, уның территорияһында 21 муниципаль берәмек хасил була: 1 ҡала һәм 20 ауыл биләмәһе (ауыл советтары).

### Тораҡ пункттар
Ҡуртамыш районында 59 ауыл бар.

## Иҡтисад
Район иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы етештереүе тәшкил итә. Ауыл хужалығы продукцияһы етештереү күләме буйынса иң ҙур район предприятиелары — яуаплылығы сикләнгән «Заготсервис» һәм яуаплылығы сикләнгән «Байраҡ» йәмғиәте. — Сәнәғәт предприятиелары — ЯСЙ «Кормовик» һәм «Виола».

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Район на сайте Курганской областной Думы 
* Официальный сайт района
Бай ҡоҙоҡ

**Богатян   сығанағы (Бай ҡоҙоҡ)** — Дондағы Ростовтың Богатян  ауышлығындағы  тарих һәм тәбиғәт ҡомартҡыһы Седов һәм Яр буйы урамында урынлашҡан

## Тарихы һәм тасуирламаһы

Риүәйәткә ярашлы, йәш батша Петр Алексеевич, генералдар һәм казак старшиналары менән  тирә-яҡ буйлап йөрөп, Темерник тамағында верфтарға рус караптарының хәрәкәтен күҙәткән. Эзбизлы битләүҙәрҙән шишмәләр урғылыуын күреп, һыуһынын ҡандырған да ул ҡысҡырып ебәргән:Был урын Аҙауҙы алғандан һуң Дон түбәнендәге ерҙәрҙең беренсе рус картаһын төҙөүҙә шундай географик атама ала.  

Бай ҡоҙоҡ эргәһендә 1749 йылда Тимерник  таможняһына нигеҙ һалына, унан Дондағы Ростовтан биографияһы  башлана. Сығанаҡ үҙе Изге Дмитирий Ростовский ҡәлғәһен йылға ярына георгафик бәйләү өсөн һайлап ҡуйылған ориентир була. 

Бай ҡоҙоҡ һыуын һалдаттар, офицерҙар һәм ҡәлғә   халҡы, шулай уҡ яҡындағы  Полуденка слободаһы халҡы ҡуллана. 

Ҡәлғә структураһында сығанаҡ артиллерия пристане эргәһендәге битләүҙә була; унан Ростов ҡәлғәһе картаһында  1768 йылда пунктир һыҙыҡ менән билдәләнгән   гидротехник ҡоролма төҙөлә.

Богатян сығанағы тип аталған шишмә XIX быуатта һәм XX быуаттарҙа һыу менән ҡала кварталдарын тәьмин итә. Унан 1860 йылда үҙ эшен башлаған беренсе ҡала һыу үткәргесе һыу ала. 1920 йылдың урталарынан сығанаҡ  һыуын тик техник маҡсатта ғына ҡулланалар.

Элекке Богатян проспекты һәм хәҙерге Богатян ауышлығы үҙенең исеме менән шулай уҡ  Бай ҡоҙоҡҡа  бурыслы.

XIX быуатта элекке Бай ҡоҙоҡтоң бер шишмәһендә ҙур булмаған таш ротонда менән каптаж төҙөлә, ул бер нисә тапҡыр тышҡы ҡиәфәтен үҙгәртеп,  1990 йылға тиклем була. 

1988 йылда сығанаҡты Дондағы Ростов ҡалаһының барлыҡҡа килеүе менән тығыҙ бәйләнгән   иҫтәлекле урын тип иғлан  ителә. 

Ростовтың  250-йыллығы алдынан уның эргәһендәге майҙансыҡ XIX быуат аҙағы сәнәғәт архитектураһы формаларын ҡулланып реконструкциялана һәм төҙөкләндерелә, мемориаль таҡта ҡуйыла (архитекторы Борис Пивторак)

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Волошинова В. Ф., Волошинова Л. Ф. 100 уникальных мест Ростовской области: Иллюстрированный справочник. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2011.-176 с., ил. 

## Һылтанмалар

* Памятники Дона
* Богатый источник
* 100 МЕСТ: БОГАТЫЙ КОЛОДЕЗЬ
* Богатяновский спуск
Локоть (Брянск өлкәһе)

**Локоть** — Рәсәй Федерацияһының Брянск өлкәһендә урынлашҡан ҡала тибындағы ҡасаба. Брасовский районы һәм Локоть ҡала биләмәһенең административ үҙәге.

Халҡы — 9369 кеше (2018) .

## Географияһы
Ҡасаба Нерусса (йылға Десна ҡушылдығы) йылғаһы янында, Брасовый тимер юл станцияһы янында (Брянск — Льгов линияһында) урынлашҡан.

## Тарихы
XVII быуаттың 1-се яртыһында *Локотский Колодезь тип* беренсе тапҡыр телгә алынған, ул боронғо Брасов ауылы янында торған. 1742 йыл-тирә-яҡ ерҙәрҙе император Елизавета Петровна генерал-фельдмаршал Ф. С. Апраксинға бүләк итә, 1797 йылда апраксин үҙ резиденцияһын Локотҡа күсерә. Бында ул күркәм 4-ҡатлы һарайлы, быуалы, фонтанлы имение булдырған.

1882 йылда Рәсәй тәхет вариҫтары бөйөк кенәз Романовтар (Георгий Александрович, 1899 йылдан алып — Михаил Александрович), имениеға хужа булалар, улар ҡасабаны төҙөкләндереүҙе дауам итә: һыу үткәргес, ҙур быуа, парк һәм бер нисә ҡатлы таш бина күтәрәләр, аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм ағас шкәртеүсе тәүге предприятие төҙөйҙәр.

1870 йылда ат һарайы (1903 йыл — ат заводы) төҙөлә, 1914 йылда суйын механика заводы сафҡа инә.

Локоть 1931 йылда район үҙәге була; 1938 йылда — ҡала тибындағы ҡасаба.

Бөйөк Ватан һуғышы барышында 1941 йылдың көҙөнән 1943 йылғаса ҡасаба оккупацияла була, ул «ҡала» тип иғлан ителә һәм немец ввластары ойошторған Локоть үҙидараһының административ үҙәге була.

## Иҡтисады
Ҡасабала станоктар эшләү заводы, спиртозавод, мебель фабрикаһы, сыр эшләү заводы, аҙыҡ-түлек комбинаты бар. Шулай уҡ ат заводы эшләй.

## Мәҙәниәт һәм мәғариф
Ҡасабала 3 дөйөм белем биреү мәктәбе, сәнәғәт-иҡтисади техникумы (элекке ауыл хужалығы техникумы) Брянск дәүләт ауыл хужалығы академияһының ситтән тороп уҡыу бүлеге эшләй. Район мәҙәниәт йорто һәм музыка мәктәбе, ипподром эшләй.

1931 йылдан алып «Вестник» район гәзите сыға.

## Билдәле шәхестәре
* Герасимова Лариса Павловна (1960), ғалим-стоматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан Республика балалар клиник дауаханаһының, 1999 йылдан Республика стоматология поликлиникаһының бүлек мөдире; 2000 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2003 йылдан терапевтик стоматология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001 йылдан Өфөләге «Дентал Студия» стоматология клиникаһы директоры. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2009).
* Мелетий (Демин) — Урыҫ православие сиркәүенең иеромонахы.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанағы
* 
* Брянск крайы тораҡ пункты. Энциклопедик һүҙлек. — Изд. 2, төҙәтеп һәм тулыландырып. — Брянскиҙең: Десяточка, 2012. — 230. — 468 . с. — 700 дана — .
* terrus.ru — Рәсәй база данных
* rg-vestnik.ru — Брасовский районы Газета «Хәбәрсе». 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Локоть үҙидараһы
* Локоть ат заводы

## Һылтанмалар
Ҡасабаның рәсми булмаған сайты
Суджилка

**Суджилка** (, ) — аҙ һыулы йылға, төньяҡ-көнсығыш Ҡырымдың, Совет һәм Нижнегорский райондарында урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 31 км, бассейнының майҙаны 102 км². Нижнегорский районының Тамбовка ауылынан 1,3 км көнсығыштараҡ йылға башланып китә. Барлыҡ ағымында Суджилка йылғаһынан һыу каналдар буйынса ағыҙыла (ГК-9, йәғни төп коллектор), йылғала бик күп быуалар ойошторолған — был Төньяҡ Ҡырым каналы менән бәйле. Йылға һыу ағыҙыу коллекторы сифатында ҡулланыла, ошоноң арҡаһында йылға һыуы күп тапҡыр арта. Йылға тамағы — Октябрьский ауылынан 5 км көнсығышта тора. Йылға тамағы аныҡ һиҙелмәй, сөнки ул Сиваш һаҙлыҡлы -тоҙло лиманға ҡоя(уға шулай уҡ Көнсығыш Булганак йылғаһы ла ҡоя).

Тип Суджилка — боронғо Биюк-Карасу йылғаһының элекке үҙәне тип иҫәпләнә. 1941 йылда Ҡыҙыл Армияһы Генштабының күп километрлы картаһында *Суджилко* Сухое русло тип аталған.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Суджилка — неведомый речка
*
Олтуш

**Олтуш** () — агро ҡала, Белоруссияның көньяҡ-көнбайышында, Брест өлкәһе Малоритский районында урынлашҡан, Олтуш ауыл советының үҙәге. Халҡы 642 кеше (2009).

## Географияһы
Олтуш Малорит ҡалаһынан 14 км көньяҡ-көнбайышта тора. Ауыл Олтуш күленең көнсығыш яры буйлап һуҙылған (be:Олтушскай), күлдең ҡаршы ярында Ланский ауылы тора. Күлдең сиктәре көньяҡҡа табан Украинанан 10 км, Польшанан көнбайышҡа табан 30 км тора. Көнбайыш Буг бассейнына ҡарай. Агро ҡала мелиорация селтәре менән уратып алынған. Ауыл аша автомобиль Р17 (Брест — Украина сиге) юлы үтә.

## Тарих
1546 йылда тәүге яҙма сығанаҡтарҙа телгә алына. XVI быуат уртаһында Бөйөк литва кенәзлегенең Берестейск воеводствоһының Берестейск поветы составына инә. 1668 йылда бында сиркәү төҙөлә.

1783 йылда Спас-Преображенск сиркәүе төҙөлә, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.

Речь Посполитая (1795) өсөнсө тапҡыр бүленгәндән һуң Рәсәй империяһы составындағы Брест өйәҙенә инә. Шул уҡ 1795 йылда Екатерина II Олтушты генерал-майор Николай Ланскийға бүләк итә.

1854 йылда ауыл кешеләренең 53 ихаталарында 617 кеше була, 1859 йылда имение алпауыт Алексей Маймескулға күсә. . Беренсе сиркәү йортының асылыуы менән дин әһеле Иоанн Павлович шул уҡ йылда унда сиркәү-мәхәллә мәктәбе аса. 1872 йылда Маймескул Алексей аҡсаһына ауыл зыяраты сиркәүе төҙөлә, ул 1873 йылда изгеләндерелә.

Рига ярашыуы буйынса (1921) ауыл Польша составына инә, Уның Полесье воеводствоһының Брест поветындағы гмина үҙәге була. 1939 йылда БССР составында, 1940 йылдың 12 декабрендә — ауыл советы үҙәге. 1941 йылдың июненән 1944 йылдың 20 июлендә немец оккупацияһында тора. 1942 йылдың 22 июнендә фашистар 11 тыныс кешене атып үлтерә. 22 кеше фронтта хәбәрһеҙ юғалған һәм һәләк булған. 1949 йылдың 21 октябрендә бындаколхоз ойошторола.

## Иҫтәлекле урындар
* Православие Спас-Преображенск сиркәүе. 1783 йылда ағастан һалынған.. Сиркәү — халыҡ барокко элементлы архитектура һәйкәле.
* Изге-Алексиевский зыярат сиркәүе. 1872 йылда таштан төҙөлгән.
* Партизандар һәм совет яугирҙарының туғандаш ҡәберлеге. 1959 йылда һәйкәл — яугир скульптураһы ҡуйылған.
* Фашизм ҡорбандары ҡәбере. 1942 йылда атып үлтерелгән 11 кеше ерләнгән. 1965 йылда стела ҡуйылған.

Спас-Преображенский сиркәүе һәм туғандаштар ҡәбере Беларусь Республикаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Олтуш на сайте radzima.org
* Олтуш на сайте globustut.by
Аквариум (океанариум, Стамбул)

**«Аквариум»** (төр. Istanbul Akvaryum — *Аквариюм Истанбул*) — Истамбулдағы ҙур океанариум. 2011 йылдың апрелендә асыла һәм Бөтә Донъя зоопарктар һәм аквариумдар ассоциацияһы ағзаһы булып тора. Флорье районында, Стамбулдың көньяҡ-көнбайыш яр буйында, Ататөрк исемендәге Халыҡ-ара аэропорттан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тасуирлама
Аквариум 2003 йылда төҙөлә башлай, 2011 йылда төҙөлөп бөтә. Истанбул «Аквариумы» үҙенең күләме һәм балыҡ төрҙәренең күплеге арҡаһында донъя океанариумдары араһында алдынғы урынды биләй. Килеүселәр Ҡара диңгеҙҙән Тымыҡ океан йүнәлешендә һуҙылған ун алты тематик зонаны, шулай уҡ бер тропик урманды үҙ эсенә алған географик маршрут буйынса үтәләр. Аквариумдағы бөтә тере йән эйәләре уларҙың тәбиғи йәшәү мөхитен ҡабатлаған шарттарҙа тотолалар. Океанариум *Projects OCEAN* халыҡ-ара компанияһы тарафынан эшләнгән.

### Цифрҙарҙа.
* Һыу күләме: 6800 куб метр;
* 100 гектар ерҙә дөйөм майҙаны 22 000 квадрат метр булған ике ҡатлы ҙур проект;
* Парковка 32 000 квадрат метрҙан ашыу / 1200 транспорт сараһы өсөн;
* Килеүселәр өсөн тематик бүлмәләр майҙаны — 6000 квадрат метр;
* «Ҡара диңгеҙҙән» «Тымыҡ океанға» ҡарай сәйәхәт маршруты 1,2 км;
* Яҡынса 1500 төр, дөйөм алғанда — 15 000 ҡоро ер һәм диңгеҙ йән эйәләре бар, улар бер-береһенән айырыла;
* Майҙаны 470 квадрат метр булған сувенирҙар магазины;
* Сәйәхәт маршруты буйынса 3 ашхана;
* 1 ресторан, бер яҡтан имитацияланған «Панама каналы» күренеше, икенсе яҡтан диңгеҙ күренеше.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* 
* Аквариум (океанариум, Стамбул) в «Твиттере»
Албания Әсә (һәйкәл)

**Албания Әсәһе** - () — Албанияның баш ҡалаһы  Тирана ҡалаһындағы Шәһиттәр ҡәберстаны янында ҡуйылған һәйкәл.

## Тасуирламаһы
Өс метрлыҡ аҫҡуймаға баҫтырылған ун ике метрлыҡ ҡатын һынынан ғибәрәт. Һындың ҡулында дәфнә (лавр) япрағынан үрелгән тәлгәш һәм йондоҙ.   1971 йылда эшләнгән.

Статуя илде әсә һынында тасуирлана, ул үҙен һаҡлап һәләк булған яугирҙарҙы ҡурсалап тороусы булараҡ кәүҙәләндерелгән. 

Статуяның аҫҡуймаһында "Ватан шәһиттәренә мәңгелек дан" тип ырып яҙылған

Һәйкәл бетондан ҡойолған

## Тарихы

Һәйкәл 1971 йылда  ҡуйылған. Һын урынлаштырылған зыяратта 28.000 албан яугир партизан  ерләнгән, улар барыһы ла  Икенсе донъя һуғышы ваҡытында һәләк булған.

Зыяратта Албанияның сәйәси эшмәкәре Әнүәр Хожа ла ерләнгән булған, һуңғараҡ уның кәүҙәһен икенсе, сәйәсиҙәр өсөн ҡәберлекккә күсергәндәр.

Һәйкәлдең авторҙары  - *Кристач Рама, Мунтаз Драми* һәм *Шабан Хадери*

## Шулай уҡ ҡара
Албания тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*The “National Mothers” of Socialism: From Mother Albania to the Mother of Georgia https://web.archive.org/web/20170101040414/http://balkanist.net/national-mothers-of-socialism/
*Знаменитые достопримечательности Албании: обзор и фото | Все достопримечательности http://dostoprimechatelnosti-m.ru/znamenitye-dostoprimechatelnosti-albanii-obzor-i-foto/
Афзал

**Афзал** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимология
*Хөрмәтле, арҙаҡлы; иң шәп, иң һәйбәт* тигәнде аңлата. Ғәрәп теленән ингән. 
## Исемле кешеләр
* Афзал Мөхитдин улы Таһиров (25 октябрь 1890 — 27 сентябрь 1937) — Башҡортостандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, яҙыусы, драматург. 1931—1937 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) Рәйесе, сәйәси золом ҡорбаны.

## Фамилиялы кешеләр
* Авзалова Әлфиә Авзал ҡыҙы — (15 ғинуар 1933 йыл — 15 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы. Татар АССР-ының атҡаҙанған (1962) һәм халыҡ (1970), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1983) артисы. Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1992), Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Татарстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры.

## Ауылдар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Мәхмүт II кәшәнәһе

**Мәхмүт II кәшәнәһе** — Истанбулдың иҫтәлекле урыны, ғосман солтандарының һуңғы ғаилә төрбәһе. Уның янында — билдәле ғосман сәйәсмәндәренең һәм яҙыусыларының ҡәберҙәре менән зыярат.

## Архитектураһы һәм биҙәлеше

Планда һигеҙ мөйөшлө булған ампир стилендәге кәшәнә бинаһы аҡ мәрмәр менән көпләнгән. Көмбәҙе һылап яһалған сәскәләр менән биҙәлгән. Бинаның эсендә мәрмәр табличкала каллиграф Мәхмүт Хашим эшләгән яҙма бар. Кәшәнә көмбәҙенә эленгән гәлсәр шәмдәл королева Викторияның бүләге. Алтын ялатылған сәғәт — француз императоры Наполеон III бүләге.

## Тарихы
Кәшәнә солтан Әбдел-Мәжит I бойороғо буйынса уның атаһы Мәхмүт II кәүҙәһен күмеү өсөн ғосман архитекторҙары-әрмәндәр Богос һәм Оганес Дадяндар тарафынан төҙөлә. 1840 йылда төҙөү тамамлана.

Һуңғараҡ кәшәнәлә солтан Абдул-Әзиз һәм Хәмит II-нең — Мәхмүт II-нең улы һәм ейәненең төрбәләре барлыҡҡа килә.

1920 йылға тиклем кәшәнә өсөн кәртәләп алынған биләмәлә билдәле сәйәсмәндәр һәм яҙыусылар ерләнә, шуның арҡаһында кәшәнә янында барлыҡҡа килгән зыяратта байтаҡ һуңғы ғосман мәҙәниәтенең сағыу вәкилдәре бар.

2009 йылда кәшәнә эргәһендә Ғосман Эртогрулдың, ғосман тәхете вариҫтарының береһенең ҡәбере барлыҡҡа килә.

## Мавзолейҙағы билдәле шәхестәр
* Мәхмүт II
* Солтан Безмиалем
* Ғәбделәзиз
* Ғәбделхәмит II
* Йософ Иззеддин-әфәнде

## Зыяратта билдәле шәхестәр



* Бәдреддин Симави
* Гёкальп Зия
* Хәлил Рыфат-паша
* Сәид Хәлим-паша
* Өмәр Фарук
* Эртогрул Ғосман
Кунерма

**Кунерма** — ҡала тибындағы ҡасаба Иркутск өлкәһе Казачинско-Ленский районында урынлашҡан. Кунерма ҡала биләмәһенең административ үҙәге.

Ҡасабала Байкал-Амур тимер юл магистраленең шул уҡ исемдәге станцияһы урынлашҡан. Ҡасабала 32 кеше йәшәй (2017 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса). Халыҡтың төп милләте- рустар һәм кунерминдар. Кунерма ҡасабаһы диңгеҙ кимәленән 672 метр бейеклектә ята.

## Тарих
Ҡасаба 1974 йылда Кунерма күле һәм йылғаһынан көньяҡтараҡ станция төҙөгән саҡта нигеҙләнгән. Ҡасаба РСФСР-ҙың төньяҡ- кавказ республикаларынан — Чечен-Ингуш, Төньяҡ Осетин, Дағстан — килгән төҙөүселәр тарафынан төҙөлгән.

## Халыҡ

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Кунерма (станция)

**Кунерма** — Төньяҡ-Байкал төбәгендәге Көнсығыш-Себер тимер юлының Байкал-Амур магистралендәге (982 км) станцияһы.

Ҡала тибындағы Кунерма ҡасабаһы Иркутск өлкәһенең Казачинско-Ленский районында урынлашҡан.

## Тасуирлама
Станция тимер юл линияһы электрлаштырылған.

## Станциянан алыҫ юлға йөрөү маршруттары

## Станциянан ҡала яны хәрәкәте



## Иҫкәрмәләр
Гостеприимный ауыл советы

**Ҡунаҡсыл ауыл советы** — ауыл биләмәһе. Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһе Светлинский районының ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге — Гостеприимный (Ҡунаҡсыл) ҡасабаһы. Гостеприимный (Ҡунаҡсыл) ауыл советының майҙаны 653,51 квадрат километр тәшкил итә. Ауыл Советы биләмәһендә өс тораҡ пункты урынлашҡан. Өс тораҡ пунктында 696 кеше йәшәй.

## Тарих
2004 йылдың 2 сентябрендәге Ырымбур өлкәһенең «Ырымбур өлкәһенең муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусын биреү һәм муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» № 1424/211-III-ОЗ Законына ярашлы Гостеприимный ауыл советына ауыл биләмәһе сиктәре һәм статусы бирелгән.

## Халыҡ
Гостеприимный (Ҡунаҡсыл) аул биләмәһендә 696 кеше йәшәй (2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата).

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Земляновский ауыл биләмәһе

**Земляновский ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһы Төмән өлкәһенең Голышмановский районындағы муниципаль берәмек

Земляная ауыл биләмәһенең административ үҙәге — Голышмановский районының Земляная ауылы. Земляная ауыл биләмәһенең составына 4 тораҡ пункты: Земляная, Басаргина, Брованова, Скаредная ауылдары —  инә. Земляная ауыл биләмәһенең майҙаны −258,36 квадрат километр. Халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 2,29 кеше тәшкил итә. Земляновский ауыл биләмәһендә 591 кеше йәшәй (2015 йыл мәғлүмәттәре буйынса)

## Тарих
Земляновский ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 5 ноябрендәге Төмән өлкәһенең № 263 «Төмән өлкәһенең муниципаль берәмектәре сиктәрен билдәләү һәм уларға муниципаль район, ҡала округы һәм ауыл биләмәһе статусын биреү тураһында» Законына ярашлы билдәләнгән.

## Халыҡ

## Ауыл биләмәһе составы
Ауыл биләмәһе составына 4 тораҡ пункты: Басаргина, Брованова, Земляная, Скаредная - инә.

## Иҫкәрмәләр
Токарёвка (Тамбов өлкәһе)

** Токаревка ** — эшселәр ҡасабаһы, Рәсәй Федерацияһы Үҙәк Федератив округының Тамбов өлкәһендәге Токаревский районының административ үҙәге булып тора.
## Географияһы
Токаревка ҡасабаһы Тамбов өлкәһенең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Токаревка ҡасабаһы Тамбов ҡалаһынан кәньяҡҡа табан 78 километр алыҫлыҡта, өлкә буйлап аҡҡан Ҙур Эртиль йылғаһы буйында урынлашҡан. Токаревка шулай уҡ Грязи — Поворино тимер юл линияһындағы Токаревка станцияһы. Токаревка ҡасабаһы диңгеҙ кимәленән 156 метр бейеклектә урынлашҡан.

## Тарих
Токаревка тораҡ пункты тәүге тапҡыр 1806 йылда телгә алынған.
Токаревка ҡала тибындағы ҡасаба статусында — 1968 йылдан алып тора.

## Халыҡ
Токаревка ҡасабаһында (2018 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса) 6582 кеше йәшәй.
## Иҡтисад
Токаревка ҡасабаһында бер нисә сәнәғәт предприятиелары бар, шул иҫәптән, Токаревка иген продукттары комбинаты, Токаревка ит комбинаты, элеватор, Токаревка ҡош фабрикаһы эшләй.

## Иҫтәлекле урындар
* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған Токаревка яугирҙәренә ҡуйылған һәйкәл.
* Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар һәйкәле.
* Йүкә аллеяһы.
* «Мин Токаревканы яратам» һәйкәле.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанағы
* 
* terrus.ru — база данных России
Тяжинский

**Тяжинский** — ҡала тибындағы ҡасаба. Рәсәй Федерацияһының Кемерово өлкәһендә урынлашҡан, Тяжинский районы һәм Тяжинский ҡала биләмәһенең административ үҙәге булып тора. Элекке исеме — Тяжин ауылы. Ҡасабала 10 121 кеше йәшәй (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Төп халыҡтың милләте — рустар, тотҡан диндәре — православие.

## Географияһы
Кемерово өлкәһенең Тяжинский ҡасабаһы Тяжин (Обь бассейны) йылғаһы буйында урынлашҡан.

Тяжинский Новосибирск — Ачинск тимер юл линияһындағы станция булып тора.

## Тарих
Кемерово өлкәһенең Тяжинский ҡасабаһына 1894 йылда нигеҙ һалынған. Ҡасаба тимер юлын төҙөү менән бәйле барлыҡҡа килгән.

1958 йылда Тяжин ауылы Тяжинский ҡала тибындағы ҡасабаға әйләндерелә.

## Халыҡ

## Белем
* Балалар баҡсаһы
* Мәктәптәр:

# Тяжинский урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 1
# Тяжинский урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 2
# Тяжинский урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 3

* Тяжинский агросәнәғәт техникумы

## Сәнәғәте
* Һөт-консерва заводы
* Ағас эшкәртеү заводы
* Һыра заводы
* Колбаса заводы

## Топографик картаһы
* 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Официальный сайт Тяжинского района
* Информационно-справочный портал Тяжина и Тяжинского района ТЯЖИН.ИНФО 
*