open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Геворгян Владимир Наполеонович

**Владимир Наполеонович Геворгян** (1956 йылда тыуған) — совет Рәсәйе һәм Америка химик-органигы, химия фәндәре кандидаты (1984), Техас университетының химия кафедраһы мөдире, Даллас университетының Көньяҡ-Көнбайыш медицина үҙәге профессоры (АҠШ).

## Биографияһы
1956 йылда тыуған.

1978 йылда Кубань дәүләт университетының химия һәм юғары технологиялар факультетын тамамлай.

1984 йылда Латвия органик синтез институтында химия фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Диссертацияның темаһы: «Кремний — дигидро- һәм тетрагидрофурандың германийорганик сығарылмалары».

1986 йылдан1991 йылға тиклем Латвия органик синтез институтында лаборатория мөдире булып эшләй.

1992 йылда Японияның Тохоку ҡалаһына китә, ундаурындағы университетта Япония йәмғиәтенең фәнде үҫтереүгә булышлыҡ итеү программаһы буйынса уҡый.

Шунан һуң Италия Фәндәр академияһы институтында (Болонья, Италия) саҡырылған профессор булып эшләй. Тохоку университетында (Сендай, Япония) доцент булараҡ уҡыта.

Геворгян 2008 һәм 2012 йылдарҙа Иллинойс университетында (АҠШ) йылдың иң яҡшы ғалимы тип таныла. 2012 йылда органик химия өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн ул Санкт-Петербург дәүләт университетының Почетлы профессоры исеменә лайыҡ була.

2016 йылда Латвия Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы итеп һайлана (Латвия). 2018 йылда Мәскәү университетында В. В. Марковников иҫтәлегенә миҙал менән бүләкләнгән.

Регио- һәм хемоселектив реакциялар, катализланған металдар өлкәһендә тикшеренеүҙәр һәм уларҙы мультифункциональ гетероатом, гетероциклик һәм ароматик берләшмәләр алыу өсөн ҡулланыу менән шөғөлләнә. Молекулаларҙы С-Н функционализациялауҙың яңы ысулдарын эшләй. Шулай уҡ киң биологик скрининг өсөн бәләкәй молекулалар китапханаларын алыу менән шөғөлләнә. Алынған молекулалар органик синтез өсөн нигеҙ булараҡ киң ҡулланыла, заманса материалдарҙа һәм фармацевтика сәнәғәтендә файҙаланыла.

230-ҙан ашыу ғилми хеҙмәт яҙған. 2022 йылдың башына уның эштәренән 18689 тапҡырҙан күберәк өҙөмтә килтерелгән, Хирша индексы 74 тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Истории успеха. Владимир Геворгян, профессор.
Резников Алексей Львович

**Алексей Львович Резников** (1933 йылда тыуған, Төньяҡ Кавказ крайы, РСФСР) — совет инженер-нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Төркмән ССР-ының «Небитдагнефть» нефть промыслаһы идаралығы мастеры.

## Биография
1931 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1933) РСФСР-ҙың Төньяҡ Кавказ крайында (хәҙерге — Краснодар крайы) тыуған.

Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, 1955 йылда «Төркмәннефть» берләшмәһендә скважиналарҙы капиталь ремонтлау быраулаусыһы булып эшләй башлай.

Ситтән тороп Грозный дәүләт нефть техник институтын тамамлаған, «Небитдагнефть» нефть промыслаһы идаралығында мастер булып эшләй. Уның етәкселегендә быраулаусылар бригадаһы күп йылдар дауамында Төркмән ССР-ы нефтселәре араһында социалистик ярышта призлы урындар яулай һәм идаралыҡта тәүгеләрҙән булып «Коммунистик хеҙмәт коллективы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

Производстволағы уңыштары һәм коммунистик хеҙмәт ударниктары исеменә ярыш ойоштороуҙа күрһәткән инициативаһы өсөн 1960 йылдың 28 майында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Алексей Львович Резников Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

«Лениннефть» нефть промыслаһы идаралығының баш инженеры булып эшләй. 1968 йылда «Приазовнефть» нефть промыслаһы идаралығы начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1973 йылдың февралендә Көнбайыш Себергә күсә, унда Баштюменнефтегаз системаһында нефть әҙерләү буйынса начальник урынбаҫары вазифаһын биләй. 1973 йылдың мартында «Нижневартовскнефтегаз» етештереү берекмәһенең «Мегионнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы етәксеһе итеп тәғәйенләнә (Төмән өлкәһенең Ханты-Манси милли округы).

1976 йылдың октябрендә Радужный ҡасабаһында (Ханты-Манси милли округы) «Варьёганнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығын етәкләй. 1977 йылдың майында профсоюз органдарына эшкә күсә.

Нижневартовск ҡалаһы халыҡ депутаттары Советы депутаты, 1961 йылда КПСС-тың XXII съезы делегаты итеп һайлана, 1961 йылдан 1968 йылға тиклем Төркмәнстан Коммунистар Партияһы ҮК ағзаһы була.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, тыуған яғы Краснодар крайына әйләнеп ҡайта. Артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәт юҡ. Ленин Ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ОТКРЫТИЕ САМОТЛОРСКОГО МЕСТОРОЖДЕНИЯ
Алексей Георгиевич Сергеев

**Алексей Георгиевич Сергеев** (1 апрель 1940 йыл, Курск, РСФСР -  22 июль 2021 йыл, Владимир, Рәсәй Федерацияһы) - совет Рәсәй ғалимы, инженер-конструктор, техник фәндәр докторы, профессор, Владимир дәүләт университеты ректоры (1987-2005).

## Биографияһы
1940 йылдың 1 апрелендә РСФСР-ҙың Курск ҡалаһында тыуған.

1962 йылда Мәскәү автомеханика институтын тамамлай, һуңынан ошо уҡыу йортоноң аспирантураһына уҡырға инә.

Курскиҙағы авиация приборҙары йыйыу предприятиеһына инженер-конструктор вазифаһына эшкә йүнәлтелә. 1967 йылда Владимир киске политехник институтында уҡыта башлай. 1968 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Киске политехник институтта өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, декан вазифаларында эшләй.

1986 йылда Владимир политехник институтының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 1987 йылда Сергеев ошо уҡыу йортоноң ректоры итеп һайла. Ул эшләгән осорҙа политехник институт техник университетҡа, ә һуңынан Владимир дәүләт университетына үҙгәртелә.

Сергеевтың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе булыпметрология, приборҙар эшләү һәм диагностика тора. Уның уҡыусылары араһынан 21 кеше кандидат һәм бер фән докторы булды. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 18 монография яҙа. Уның ҡайһы бер ғилми эштәре сит илдәрҙә баҫылған. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең 5 миҙалына лайыҡ була.

Юғары белем һәм фән үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн Алексей Георгиевич Сергеев «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендары, СССР Юғары мәғариф министрлығының «СССР-ҙың юғары белем биреү өлкәһендәге эшендәге яҡшы уңыштары өсөн» һәм «Рәсәй Федерацияһының Почетлы юғары белем биреү хеҙмәткәре» билдәләре, «Рәсәй фәнен һәм иҡтисадын тергеҙеү эшендәге ҡаҙаныштары өсөн» иҫтәлекле миҙалы менән бүләкләнгән. Владимир ҡалаһының Хеҙмәт ҡаһарманлығы китабына индерелгән.

2021 йылдың 22 июлендә Владимир ҡалаһында вафат була.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

** Возраст высшей мудрости. Экс-ректор ВлГУ отмечает юбилей
** Скончался бывший ректор ВлГУ Алексей Сергеев. Он возглавлял вуз в течение 18 лет 
** Ушёл из жизни бывший ректор ВлГУ Алексей Сергеев 
** Ушел из жизни заслуженный деятель науки и техники, профессор ВлГУ Алексей Георгиевич Сергеев
** Алексей Георгиевич Сергеев
Фёдоров Дмитрий Леонидович

**Фёдоров Дмитрий Леонидович** (5 сентябрь 1931 йыл — 8 декабрь 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, геолог. 1991—2016 йылдарҙа  РСФСР-ҙың Геология һәм яғыулыҡ-энергетика һәм минераль ресурстарҙы файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесе (1991). Геология-минералогия фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты. 

## Биографияһы
Дмитрий Леонидович Фёдоров 1931 йылдың 5 сентябрендә РСФСР-ҙың Сталинград өлкәһе Усть-Медведицкий станицаһында тыуған.

Грозный дәүләт нефть институтының геология факультетын 1955 йылда тамамлай һәм шул уҡ йылда «Кавказнефтегазразведка» тресында геолог булып эшләй башлай, Төньяҡ Кавказдың төрлө геологик-разведкалау ойошмаларында эшләй. 1970 йылда РСФСР Геология министрлығының «Калмнефтеразведка» тресының баш геологы итеп тәғәйенләнә.
Ҡалмыҡстандың Карпинский һыртындағы бер нисә нефть һәм газ ятҡылығын асыуҙа ҡатнаша.

1973 йылда Һарытау ҡалаһындағы Түбәнге Волга геология һәм геофизика ғилми-тикшеренеү институты директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, һуңынан 1990 йылға тиклем институт директоры.

Институтта Каспий буйы уйпатлығының тоҙ аҫты палеозойының нефть һәм газ перспективаларын фәнни күҙаллау буйынса эштәргә етәкселек итә. Геофизик тикшеренеүҙәр үткәрә, һөҙөмтәлә Каспий алды нефть һәм газ ятҡылыҡтарын күҙаллау һәм артабан асыу өсөн мәғлүмәттәр барлыҡҡа килә.

«Үҙенсәлекле Әстерхан газ конденсаты ятҡылығын беренсе асыусы» билдәһе менән бүләкләнгән. Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү институтында эшләү менән бер рәттән Һарытау университетында ла уҡыта.

1991 йылда РСФСР-ҙың Геология һәм минераль-сеймал һәм яғыулыҡ-энергетика ресурстарын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. Был вазифала 1992 йылға тиклем эшләй. Ватан геологияһы һәм геофизикаһының фәнни-производство потенциалын һаҡлау эшенә ҙур өлөш индерә. Тәбиғәтте түләүле файҙаланыуға күсеү, ер аҫты байлыҡтары тураһында закон, эшҡыуарлыҡты лицензиялау нигеҙҙәре кеүек мөһим норматив-хоҡуҡи акттарҙы әҙерләүҙә ҡатнаша. 1992—1997 йылдарҙа — «Бөтә Рәсәй сит ил геологияһы ғилми-тикшеренеү институты» директорының фән буйынса урынбаҫары.

Күп кенә ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән туғыҙ монография яҙа. Рәсәй Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы, Нью-Йорк фәндәр академияһы ағзаһы, Рәсәй геология йәмғиәтенең вице-президенты.

2016 йылдың 8 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* СПРАВКА
Индуизм сағыштырма теологлар исемлеге

Был күренекле Индуизм сағыштырма теологлар исемлеге, Индуизм компаратив дин өйрәнеүе менән мәшғүл булған Индуизм ғалимдары йәки Индуизмға өндәүселәр.
*Ади Шанкарачарья
*Рам Моһан Рой
*Вивекананда
*Даянанд Сарасвати
*Рам Сваруп
*Сита Рам Гоэл
*Аруш Шури
*Сарвепалли Радһакришнан
*Гириш Чандра Сен
*Пандит Лех Рам

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Индуизм тураһында яҙыусылар исемлеге (инглиз телендә)

## Иҫкәрмәләр
Нечаев Леонид Петрович

**Леонид Петрович Нечаев** (1915 йыл, Пенза губернаһы, Рәсәй империяһы - 1968 йыл, Алабуға, Татар АССР-ы, РСФСР) - совет табибы, хирург, Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1962).).

## Биографияһы
1915 йылда Рәсәй империяһының Пенза губернаһында тыуған.

Ҡазан дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Уны, уҡыу алдынғыһы булараҡ, Куйбышев хәрби-медицина академияһына күсереләр, был уҡыу йортон 1940 йылда тамамлай. 

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, унда хәрби табип, ялан хирургы була. РККА-ның Баш хәрби-санитария идаралығы начальнигы приказы менән 18-се гвардия миномет полкының өлкән табибы итеп тәғәйенләнде. Был полк һөжүм ваҡытында ҡамауға эләгә. Ҡамауҙа урындағы кеше ҡиәфәтендә йәшенепп йөрөй, ләкин ҡулға алына һәм хәрби әсирҙәр өсөн лагерға оҙатыла. 1945 йылда тыуған яғына ҡайта.

НКВД тарафынан ҡамауҙа ҡалған әсир булараҡ күп тикшереүҙәр үтә. Ул ваҡытта эшһеҙ ҡала. Тикшереүҙәр тамамланғандан һуң, Алабуғала хәрби әсирҙәр өсөн ойошторолған НКВД-ның 97-се лагерына хирург итеп эшкә алына. 

Һуңынан Алабуға үҙәк район дауаханаһының хирургия бүлексәһендә ординатор булып эшләй башлай. Алабуға медицина училищеһында хирургиянан уҡыта. 1955 йылда был ҡалала ҡан биреү пункты асыла, Нечаев бында уның кураторы була. 1959 йылда Алабуға үҙәк район дауаханаһының хирургия бүлексәһенә мөдир итеп тәғәйенләнә. Татар АССР-ының бер юлы дүрт районында - Мамадыш, Яр Саллы, Бондюг һәм Алабуғала - әйҙәүсе хирург була. 

1962 йылда һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Леонид Петрович Нечаев «Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. 

1968 йылда йөрәк хәлһеҙлегенән ҡапыл вафат була.

1993 йылда Леонид Нечаевҡа үлгәндән һуң «Алабуғаның почетлы гражданы» исеме бирелә, ҡаланың 4-се биҫтәһе урамдарының береһенә уның исеме менән йөрөтөлә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

** В Елабуге увековечат память хирурга Нечаева
** Сквер в память об известном хирурге 
** НЕЧАЕВ ЛЕОНИД ПЕТРОВИЧ
Бусаргин Роман Викторович

**Бусаргин Роман Викторович** (29 июль 1981 йыл Оло Һаҡма ауылы, Һарытау өлкәһе, РСФСР, СССР) — Рәсәй сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. 2022 йылдың 10 майынан Һарытау өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы.

## Биографияһы
Һарытау өлкәһе Краснопартизанский районының Оло Һаҡма ауылында тыуған. 2003 йылда Вавилов исемендәге Һарытау дәүләт аграр университетын, 2017 йылда — Рәсәй хеҙмәттәшлек университетын тамамлай. 

2005 йылдан 2008 йылға тиклем Һарытау районы хакимиәтендә эшләй. 2008 йылдан 2009 йылға тиклем Һарытау районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары була.

2009 йылдан 2011 йылға тиклем Бусаргин Энгельс муниципаль районы Волга буйы хакимиәте башлығы урынбаҫары була. 2011 йылдың ғинуарында Энгельс муниципалитеты хакимиәте башлығы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2013 йылдан 2018 йылға тиклем Энгельс муниципаль районы хакимиәтенең торлаҡ-коммуналь хеҙмәтләндереү, яғыулыҡ-энергетика комплексы, транспорт һәм элемтә комитеты рәйесе вазифаһын биләй.

2018 йылда Һарытау ҡала хакимиәтенең торлаҡ-коммуналь хеҙмәтләндереү комитеты рәйесе вазифаһын башҡара, Һарытау ҡала хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары вазифаһын биләй.

2018 йылдың октябрендә Һарытау өлкәһе Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2020 йылдың 21 октябрендә Һарытау өлкәһе хөкүмәтенең вице-губернаторы — рәйесе итеп тәғәйенләнә.

Социология фәндәре кандидаты.

### Һарытау өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы
2022 йылдың 10 майында Рәсәй Президенты Владимир Путин Һарытау өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы итеп  тәғәйенләй. 2012 йылдан төбәкте етәкләгән өлкәнең элекке башлығы Валерий Радаев отставкаға китә, уны президент ҡабул итә.

## Шәхси тормошо
Өйләнгән, ике бала тәрбиәләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
2021 йылда Бусаргин II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Бусаргин Роман Викторович // Правительство Саратовской области 
* Врио губернатора Саратовской области назначен Роман Бусаргин // Взгляд-инфо
Кнубовец Яков Самуилович

**Яков Самуилович Кнубовец** (5 май 1902 йыл, Лемешевичи ауылы, Минск губернаһы, Рәсәй империяһы — 1981 йыл, Татар АССР-ы, РСФСР) — совет табип-стоматологы, медицина фәндәре докторы (1967), доцент, Ҡазан медицина институтының стоматология факультеты деканы урынбаҫары (1957—1971).

## Биографияһы
1902 йылдың 5 майында Рәсәй империяһының Минск губернаһы Лемешевичи ауылында тыуған.

Бала сағында ата-әсәһе менән бергә Ҡазанға күсеп килә, бында 14 йәшендә стоматология технигы Левин-Эпштейнда уҡый һәм шөғөлләнә башлай. 1920 йылда «өйрәнсек» исеме өсөн имтихан тапшыра, шунан һуң табиптарҙы камиллаштырыу институтына эшкә күсә. Һуңынан Ҡазан ҡала һаулыҡ һаҡлау идаралығының үҙәк стоматология лабораторияһында эшләй.

1926 йылда — теш технигы таныҡлығын, 1936 йылда теш табибы исемен ала. 1939 йылда Ҡазан стоматология институтының ортопед-стоматология кафедраһында ассистент булып эшләй башлай.

1943 йылда Ҡазан медицина институтын табип-стоматолог квалификацияһы буйынса тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡазан ҡалаһында урынлашҡан хәрби госпиталдәрҙә теш-яңаҡ системаһы яралары алған һалдат һәм офицерҙарҙы дауалай. Медицина хеҙмәтенең өлкән лейтенанты.

1949 йылда «О симпатической иннервацию мускулатуры жевательного аппарата» кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1950 йылдан 1957 йылға тиклем Ҡазан табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтының (ГИДУВ) стоматология кафедраһында уҡыта. Һуңынан Ҡазан дәүләт медицина институтының стоматология факультетына эшкә күсә, унда 1971 йылға тиклем ассистент һәм доцент булып уҡыта.

1967 йылда «Теш-яңаҡ системаһында дистрофик процестарҙың үҫешенә периферия нервыларын ярһытыу йоғонтоһо» темаһы медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай.

Пародонтоздың эксперименталь моделен эшләй һәм альвеоляр үҫентегә функциональ йөкләнеш дәрәжәһенә бәйле һөйәк өҫтө рецепторҙарының морфологик структуралары һәм уларҙың топографияһы үҙенсәлектәрен асыҡлай. Ошо тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә ортопедик дауалау планы әҙерләнде.

«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.

1981 йылда Ҡазан ҡалаһында вафат була.

## Библиография
** Влияние раздражения периферических нервов на развитие дистрофических процессов в зубочелюстной системе.
** Казань, 1966.Вопросы стоматологии. Казань, 1971.

## Иҫкәрмә


## Һылтанмалар
* КНУБОВЕЦ ЯКОВ САМУИЛОВИЧ — ЛЕГЕНДА ОРТОПЕДИЧЕСКОЙ СТОМАТОЛОГИИ
Благасов Леонид Ефимович

**Благасов Леонид Ефимович** (1938 йыл — 2011 йыл) — журналист, Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Благасов Леонид Ефимович 1938 йылдың 15 майында Белгород өлкәһенең Иҫке Оскол ҡалаһында тыуған. Белгород педагогия институтын, КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлаған. Белгород өлкәһенең район гәзиттәрендә, «Белгородская правда» гәзитендә үҙ хәбәрсеһе һәм яуаплы секретарь урынбаҫары булып эшләй. 1969 йылдан КПСС өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлегенең матбуғат, радио һәм телевидение секторы мөдире. Өс йылдан — партияның өлкә комитетында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары, һуңынан ошо бүлек мөдире.

1982 йылда партияның өлкә комитетында административ органдар бүлеген, 1988 йылда «Белгородская правда» гәзите редакцияһын етәкләй. Егерме йылдан ашыу, Белгородтағы иң боронғо баҫманың коллективын етәкләп, ул уҡыусылар өсөн алыштырғыһыҙ һәм изге әңгәмәсе, ғәҙел һәм юғары профессиональ журналистика өлгөһө булһын өсөн бөтә көсөн һалаhttps://beluezd.ru/blagasov-leonid.html .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Л. Е. Благасовтың күп йыллыҡ емешле хеҙмәте «Почет билдәһе» ордены, «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән билдәләнә. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы уға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеме бирелә.

## Хеҙмәттәре
* «Инандырыу юлы менән тәрбиә биреү: иҡтисади реформа шарттарында Шебекин химия заводы партия ойошмаһының идеологик эше тәжрибәһенән».
Вәлиәхмәтов Рим Марс улы

**Вәлиәхмәтов Рим Марс улы** (11 июнь 1960 йыл) — социолог, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре кандидаты (1993). Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты деканы (2020).

## Биографияһы
Рим Марс улы Вәлиәхмәтов 1960 йылдың 11 июнендә Башҡорт АССР-ы Миәкә районының Сатый-Бөрйән ауылында тыуа. Урта мәктәптән һуң Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында юғары белем ала, уҡыу йортон 1986 йылда тамамлай. Ошонда уҡ социология кафедраһы аспирантураһында уҡый (1992), социология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай (1993). 
1992—2005 йылдарҙа — тыуған кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент булып эшләй;
2004—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Социаль-сәйәси тикшеренеүҙәр үҙәге директоры;
2009 йылдан — БР-ҙың Социаль-сәйәси һәм хоҡуҡи тикшеренеүҙәр институты директоры, кеше потенциалын өйрәнеү үҙәге етәксеһе;
2012 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Социология институтының Башҡортостан филиалының директор-ойоштороусыһы.
2020 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты деканы

## Фәнни эшмәкәрлеге
Рим Марс улының фәнни тикшеренүҙәр өлкәһе халыҡтың социаль, социаль-иҡтисади, социаль-демографик проблемаларын үҙ эсенә ала, шулай уҡ ул төбәктең этносоциологияһын һәм социологияһын, кеше үҫешенең концепцияһын өйрәнә. йөҙгә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
БДУ-ла социологик фәндәр буйынса диссертация советы ағзаһы (2003—2007)
Башҡортостан Республикаһының мәжбүри тотолған урындарҙа кеше хоҡуҡтарын тәьмин итеү һәм уларға ярҙам күрһәтеүҙе контролләүҙе тормошҡа ашырыу буйынса йәмәғәт күҙәтеү комиссияһы ағзаһы (2008—2010)
Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт средстволарын һөҙөмтәле файҙаланыуҙы йәмәғәт контроле буйына совет ағзаһы (2010—2012)
1-3-сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты советы ағзаһы
ВЦИОМ-дың Башҡортостан бүлексәһе етәксеһе (1993—2002)
"Юрий Леваданың аналитик үҙәге"нең Башҡортостан бүлексәһе етәксеһе (2003 йылдан)
Рәсәй социологтары йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе (2006 йылдан).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Чернобыль АЭС-ындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусы күкрәк билдәһе (1986)
Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы (2010)
«2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2012).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*  Валиахметов Рим Марсович
* Валиахметов Рим Марсович
* Поздравляем с 60-летием Рима Марсовича Валиахметова
* Социологи Башкортостана: Справочник: 2-е изд. дополненное и переработанное. – Уфа: Восточная печать, 2012. – сс.124-128
Цыганов Вадим Борисович

**Цыганов Вадим Борисович**  (30 май 1963 йыл, Стәрлетамаҡ) — урыҫ шағиры,  дизайнер, актер, музыкаль продюсер, йыр яҙыусы шағир, сценарист, рәссам, скульптор, яҙыусы, коллекционер,  өй интерьерҙары дизайнеры.  Йырсы Вика Цыганованың продюсеры һәм ире.

## Биографияһы
Вадим Борисович Цыганов 1963 йылдың 30 майында Башҡортостан АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа. 1984 йылда Рәсәй театр сәнғәте институтының актерлыҡ факультетын тамамлай  (В. Андреева оҫтаханаһы ).

Ермолова исемендәге театрҙа һәм Мәскәү өлкә театрында актер булып эшләй, сценарийҙар яҙа. 

«Ласковый май» төркөмөнөң директоры булып эшләй.

1990 йылда йырсы Виктория Жукова  һәм композитор Юрий Прялкин менән хеҙмәттәшлек итә башлай, 1991 йылда Вика Цыганова исеме аҫтында «Гуляй, анархия»  беренсе альбомы сыға, Вадим үҙенең ҡатынына  продюсер була, уның йырҙарына шиғырҙар яҙа.

Севастополдә  һәм Курил утрауҙарында   изге Андрей Первозванный һәйкәлдәре авторы, Изге Царственные Страстотерпцы монастырында Ганин соҡоронда ҡуйылған православие Поклонный Тәреһенең, Калининградта Александр Невский һәйкәле авторы. 

Үҙенең 22 метр оҙонлоҡтағы «Изге Виктория» яхтаһында «Рус диңгеҙ сәйәхәтселәре» музейын төҙөй, Яхтаһы ҡатыны хөрмәтенә аталған һәм Имеретинкала тора. 

Йорт, музей  интерьерҙары  һәм дизайны менән шөғөлләнә,  Хөкүмәт кешеләре өсөн, Виктор Вексельберг, Олег Дерипаска, Рус диңгеҙселәре музейы (Сочи) Саввиино-Сторожевский монастыры өсөн проекттар эшләгән. «Дизайн һәм мебель» күргәҙмәләрендә юғары наградаларға эйә була .

Вадим Цыганов Александр Домогаров, Игорь Слуцкий өсөн йырҙар яҙа, Михаил Круг өсөн альбом ижад итә,  «Приходите в мой дом» йырынан башлай. Рәсәй Яҙыусылар союзы («Приходите в мой дом», «Масленица» һәм «Пегас» китаптары) ағзаһы булып тора.

2010 йылда сәйәхәтсе Федор Конюхов һәм ҡатыны Вика Цыганова менән  «Изге Виктория» яхтаһында Һинд океанынан Атлантик океанға өс аҙналыҡ хәйриә походы ойоштора.  Поход «Изге Виктория» яхтаһында сәйәхәт Федор Ушаковтың ғибәҙәтханаһын төҙөй башлауға мөмкинлек бирә.

Федор Конюховтың сәнғәт эштәренең күргәҙмәләрен ойоштороусы: 2019 йылда Санкт-Петербургта Рус Һынлы Сәнғәт Музейында, Хабаровскиҙа Крайҙың Художество Музейында һәм Калининградта Донъя Океаны музейында.

2022 йылда февралендә Рәсәйҙең  Украинаға баҫып инеүен һәм президент Владимир Путинды хуплай. Март айы Украинаға барырға әҙерлеге тураһында хәбәр итә.

## Ғаиләһе

* Ҡатыны — Вика Цыганова — йырсы, уларҙың балалары юҡ. Ҡатыны менән Зеленоградтан алыҫ түгел Мышецкое ауылында, Круглое күле янында йәшәй.

## Билдәле йырҙары

* Приходите в мой дом
* Русская водка
* Любовь и смерть
* Калина красная
* Гроздья рябины
* Лето пьяное
* Фёдор гребёт

## Фильмографияһы

* 1983 — Ложь на длинных ногах (фильм-спектакль) — *күрше*

**Фильм ҡатнашыуы.**

* 2006—2007 — Как уходили кумиры (документальный) — Михаил Круг

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* stihi.ru
* Архив сайта tsiganov-style.ru
Гальперин Юрий Ильич

**Гальперин Юрий Ильич** ((14 сентябрь 1932 йыл — 28 декабрь 2001 йыл) — Рәсәй геофизигы һәм космофизигы, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1986).

## Биографияһы
1932 йылдың 14 сентябрендә Мәскәүҙә тыуған. Уның атаһы, Илья Романович Гальперин (1905—1984), Морис Торез исемендәге сит телдәр институтында инглиз теле факультетының стилистика кафедраһы мөдире була; әсәһе Галперина Надежда Михайловна — шунда уҡ француз теле уҡытыусыһы. Ата-әсәһе арҡаһында инглиз һәм француз телдәрен яҡшы белә. Мәктәп йылдарында Шекспирҙы төп нөсхәлә уҡый. Әммә астрономияны һайлай.

Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының астрономия бүлеген тамамлай (отличие менән), диплом проекты етәксеһе — И. С. Шкловский. Өлкән курстарҙа Юрий төнгө күк йөҙөнөң яҡтырыуын оптик күҙәтеүҙәр менән ҡыҙыҡһына башлай. 1955—1967 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының атмосфера физикаһы институтында юғары атмосфера бүлегендә эшләй. 1955—1958 йылдарҙа Кольский ярымутрауының Лопарская төньяҡ поляр геофизик тикшеренеү станцияһында эшләй. Ер өҫтө күҙәтеүҙәре өсөн ҡорамалдар әҙерләү менән шөғөлләнә. Магнитосфераның зарядлы киҫәксәләрен төрлө энергетик диапазондарҙа үлсәү, йылылыҡ плазмаһын үлсәү һәм спектрофотометрия өсөн приборҙар эшләй.

1956 йылда «Отношение интенсивностей компонент дублета натрия в спектре сумеречного неба» исемле тәүге хеҙмәтен баҫтырып сығара (Астрономик журнал, 1956, т. 33, No 1, стр. 73-81); 1959 йылдың февраль айында кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. «Космос-3» һәм «Космос-5» юлдаштарына ҡуйылған ҡорамалдар ярҙамында үткәрелгән фәнни тәжрибәләр етәксеһе була (1960—1962).

1967 йылда үҙенең бүлегенең бер өлөшө менән яңы ойошторолған Космос ғилми-тикшеренеү институтына (ИКИ) күсерелә. Поляр яҡтырыу физикаһы лабораторияһын етәкләй, һуңыраҡ магнитосфера процестары физикаһы лабораторияһы тип үҙгәртелә. Космос-261 һәм Космос-348 (1970), Орел-1 (1971—1972), Орел-2 (1973—1974) һәм Орел-3 юлдаштарында тәжрибә үткәрә (1981—1986).

1968 йылда физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһен ала (диссертацияһының темаһы «Геофизические эффекты высотных термоядерных взрывов» була).

1986 йылда «АРКАД-3» проектының фәнни комплексын булдырған өсөн СССР Дәүләт премияһы тапшырыла.

2001 йылдың 28 декабрендә Мәскәүҙә йөрәк өйәнәгенән вафат була. Дон зыяратында ерләнгән.

Ҡатыны Наталья, яҙыусы Геннадий Фиштың ҡыҙы.

Улы Михаил — микробиолог, АҠШ-та йәшәй (Michael Galperin Y.).

## Һылтанмалар
* http://sm.evg-rumjantsev.ru/astro1/galperin-yurij.htm
* Фото http://iki.cosmos.ru/books/2015booklet_iki50.pdf
* http://www.iki.rssi.ru/books/2012galperin.pdf
*  Гальперин Юрий Ильич
* Ю. И. Гальперин

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Семергей Леонид Васильевич

**Семергей Леонид Васильевич** (21 ноябрь 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй партия һәм сәйәси эшмәкәре, СССР-ҙың махсус хеҙмәттәре хеҙмәткәре, административ хеҙмәткәр; Волгоград өлкә Думаһының беренсе саҡырылыш депутаты һәм уның рәйесе, вазифа буйынса Федерация Советы ағзаһы.

## Биографияһы
Леонид Васильевич Семергей 1946 йылдың 21 ноябрендә Сталинградта тыуған (1961 йылдан — Волгоград). Милләте — рус.

1970 йылда Волгоград политехник институтын «эшләтеп ебәреү ҡулайламаларының автоматик ҡорамалы», ә 1985 йылда Ю. В. Андропов исемендәге СССР Дәүләт именлеге комитеты институтын «референт-халыҡ-ара белгес» һөнәрҙәре буйынса тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Аҡтүбә заводында (Волгоград) слесарь булып башлай. Һуңынан Хабаровскиҙа завод цехы начальнигы булып эшләй.

Һуңыраҡ Волгоградҡа ҡайта һәм партия органдарында, махсус хеҙмәттә эшләй башлай. Волгоградтың Трактор-завод район эске эштәр бүлегендә социалистик милекте урлауға ҡаршы көрәш бүлеге инспекторы вазифаһын биләй.

1975 йылдан КПСС-тың Тракторҙар заводы район комитеты аппаратында, 1980—1982 йылдарҙа КПСС-тың Волгоград өлкә комитеты аппаратында эшләй.

1982—1991 йылдарҙа — Дәүләт именлеге комитетының Тракторҙар заводы район идаралығы начальнигы.

1991 йылдан Трактор заводы район советы башҡарма комитеты рәйесе, һуңынан шул уҡ райондың хакимиәте башлығы вазифаһында эшләй.

## Волгоград өлкә думаһы депутаты
1993 йылдың декабрендә депутат булып һайлана.

1994 йылдың 18 ғинуарынан Волгоград өлкә Думаһы рәйесе.

### Федерация Советы ағзаһы
1996 йылдың ғинуарынан 1999 йылдың ғинуарына тиклем Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Волгоград өлкәһенән Федерация Советы ағзаһы. Волгоград өлкә Думаһы рәйесе.

1996 йылдың ғинуарынан — Федерация Советының хәүефһеҙлек һәм оборона буйынса комитеты ағзаһы, 1996 йылдың февраленән — Федерация Советының процедуралар һәм парламент процедуралары ҡағиҙәләре буйынса комиссияһы ағзаһы.

## Артабанғы эшмәкәрлеге
«Беҙҙең йорт — Рәсәй» хәрәкәте советы ағзаһы (1997), 1997 йылдың февраленән июленә тиклем — НДР-ҙың Волгоград өлкә ойошмаһының сәйәси советы рәйесе; НДР-ҙың Сәйәси советы ағзаһы (1997 йылдың 19 апреленән).

1999 йылдың мартынан Рәсәй Президентының Волгоград өлкәһендәге тулы хоҡуҡлы вәкиле.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, улы бар.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
*  
*
Челов Николай Михайлович

**Челов Николай Михайлович** (1909 йылда,  Левашево,  хәҙерге Стәрлетамаҡ, Башҡортостан — 9 декабрь 1943 йыл, тауҙар Митридат, Керчь, Ҡырым) — подполковник, Советтар Союзы Геройы.

## Башланғыс биография
Николай Михайлович Челов Башҡортостандың 1909 йылда  хәҙер Стәрлетамаҡ ҡалаһының составына ингән  Левашево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған

Мәктәптә ете класты тамамлай. 1928-1929 йылдарҙа Челов Левашев ауыл советы секретары булып эшләй.

### Һуғышҡа тиклемге осор
1929 йылда Николай Челов Башҡорт АССР-ының  Стәрлетамаҡ  ҡала хәрби комиссариаты аша Ҡыҙыл Әрме хеҙмәтенә саҡырыла.

1932 йылда  ВКП(б) ағзаһы булып китә.

Полк мәктәбен тамамлағас, снайперҙар курсында, ә 1941 йыл — комсостав камиллаштырыу курстары «Выстрел» һуң, полк мәктәбе тип начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә.

### Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың 1 июленән башлап Бөйөк Ватан һуғышы фронттары алыштарында ҡатнаша.

1943 йылдың 9 декабрендә  1331-се тау уҡсылары  полкы  (318-се тау уҡсылары дивизияһы , 18-се армия) Подполковник  Челов Николай Михайлович етәкселегендә дошман оборонаны өҙөп, ғәскәр ҡамауҙатауында  Митридат аҫтында ҡалған . Был һөжүм етәкләгән һәм  һәләк булған. Подполковник Челов. Керчтә Митридат тауы итәгендә ерләнгән.

СССР-ҙың Юғары Советы  1944 йылдың 16 майында сыҡҡан Указы буйынса, оҫталы  командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм ҡаһарманлыҡ, батырсылыҡ күрһәткән өсөн подполковник Н.М. Человҡа  Советтар Союзы Геройы(үлгәндән һуң) званиеһы бирелде.

Десантсыларҙың һәләк булғандар хөрмәтенә  Митридат тауында обелиск ҡуйылған.  Керчь ҡалаһыныңның Үҙәк районындағы урамына -Николай Михайлович   Челов  хөрмәтенә  исем бирелде .

## Наградалар

* «Алтын Йондоҙ»Миҙалы (16.05.1944);
* Ленин ордены (16.05.1944);
* Ике Ҡыҙыл байраҡ ордены (30.04.1943; 06.11.1943);
* Ватан һуғышы ордены 1-се дәрәжә (18.09.1943).

## Иҫкәрмә
Таранцов Михаил Александрович

**Таранцов Михаил Александрович** (13 июль 1962 йыл) — Рәсәй сәйәсмәне. Икенсе саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты.

## Биографияһы
Михаил Александрович Таранцов 1962 йылдың 13 июлендә Волгоград ҡалаһында тыуған.

1984 йылда Волгоград политехник институтының машиналар эшләү факультетын «инженер-механик» һөнәре буйынса тамамлай. 1990 йылда Волгоград дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

1984 йылда Владимир производство берекмәһе «Союзнефтемашремонт» ремонт-механика заводының инструменттар участкаһында инженер-технолог булып эшләй башлай, заводта мастер, инструменттар хеҙмәте начальнигы була.

1993 йылдан 1994 йылға тиклем — Волгоград педагогия университетының Рәсәй тарихы кафедраһында ассистент һәм өлкән уҡытыусы.

2009 йылдан алып 2009 йылға тиклем Волгоград өлкәһендә Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил була.

2019 йылда өлкә думаһына һайлауҙа еңелгәндән һуң, профессор вазифаһын биләгән педагогия университетынан бушатыла.

Тарих фәндәре докторы.

## Сәйәси эшмәкәрлеге
1994 йылдың декабрендә Волгоград өлкә думаһы депутаты итеп һайлана (беренсе саҡырылыш).

1995 йылда Красноармейск бер мандатлы һайлау округы буйынса Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа ҡатнаша. Һайлауҙарҙа еңеп сыға һәм Икенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. (1995 йылдың декабре — 2000 йылдың ғинуары).

2009 йылда бишенсе саҡырылыш өлкә думаһына һайлауҙа ҡатнашыу өсөн вәкил вазифаһын ҡалдыра. Краснооктябрский бер мандатлы һайлау округы буйынса һайлауҙарҙа еңеп сыға һәм депутат була. Вәкәләттәр 2019 йылда яңы состав һайлау менән бәйле ғәмәлдән сыға. 2019 йылғы һайлауҙарҙа була, әммә яңы составҡа һайлана алмай.

2021 йылда Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы тарафынан 210-сы Чертановский бер мандатлы һайлау округы буйынса VIII саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа кандидат итеп күрһәтелә (һәм Алексей Навальныйҙың «Аҡыллы тауыш биреүе» ярҙамында хуплана). Унда уға «Берҙәм Рәсәй» вәкиле Роман Романенко ҡаршы тора, уны «Собянин исемлеге» хуплай. Туранан-тура тауыш биреү барышында бер аҙ (653 тауышҡа) унан ҡалышты, ләкин дистанцион электрон тауыш биреүҙе ҡулланғандан һуң еңелә. 20 сентябрҙә төндә Пушкин майҙанында КПРФ митингында ҡатнаша. 2 октябрҙә полиция Домодедово аэропортында үткән митингыла ҡатнашыуы сәбәпле ҡулға ала.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
Шанюшкина Чимита Григорьевна

**Шанюшкин Чимита  Григорьевна** (17 февраль 1927 йыл — 18 февраль 2005 йыл) — СССР бүрәт опера һәм эстрада йырсыһы (сопрано), РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978).

## Биографияһы
Чимита Григорьевна Шанюшкина  1927 йылдың 27 февралендә  Бүрәт АССР-ының Курумкан ауылында  билдәле бүрәт нәҫеле  Шанюшкиндар ғаиләһендә тыуа.  Курумкан урта  мәктәбе уҡый. Уҡытыусы булып эшләй.

1950 йылда Свердловск ҡалаһында Урал консерваторияһын тамамлай (З.В. Щелокованың йыр класы) 

1950—1955 йылдарҙа Бүрәт опера һәм балет театрында солист булып эшләй. 

1955—1997 йылдарҙа —  «Байкал» Бүрәт дәүләт йыр  һәм бейеү ансамбле солисы. Уның репертуарында украин, грузин, әзербайжан, ҡаҙаҡ, яҡут, башҡорт, татар, тажик һәм монгол йырҙары бик күп. Уның өсөн махсус яҙылған Бадма Балдаковтың «Һөйгәнемә» йырының беренсе  башҡарыуһы була. Сит илдәргә гастролдәргә йөрөй. Күп кенән йәш йырсыларҙың остазы була, улар араһында  Д.Дашиев, Л Галсанова, Д. Пурбуева, Х. Аюржанаева, Г Маланова, В. Шагжиев, Б. Раднаева бар. Телевидение һәм радиола  музыканттар тураһында тапшырыуҙар һәм мәҡәләләр авторы.  1949 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 

2005 йылдың 18 февралендә вафат була. Улан-Удэ ҡалаһының Үҙәк зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (7.08.1967).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (11.10.1978).
* «Почёт Билдәһе» ордены (24.12.1959).
* Миҙалдар.
* Бүрәт, Яҡут һәм Ҡалмыҡ АССР-ҙары  Юғары Советы Президиумдарының  Почет грамоталары, 
* Бүрәт Республикаһының  Дәүләт премияһы лауреаты.
* Монголияның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994).

## Опера һәм оперетталарҙа  партиялары.

* «Саян итәгендә». С. Ряузов — *Мэдэгмаша*
* «Башмачки», Дж. Фәйзи — *Сарвар*
* «Кето һәм Котэ», В. Долидзе — *Кето*
* «Батша кәләше» Н. Римский-Корсаков — *Марфа*
* «Пиковая дама» П И. Чайковский — *Прилепа*
* «Йәш гвардия» Ю. Мейтус — *Любовь Шевцова*
* «Чио-Чио-сан», Дж. Пуччини
* «Аршин мал алан» Уз. Гаджибеков

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*  
* 
*
Фёдоров Виктор Степанович

**Федоров Виктор Степанович** (1912 йыл — 1990 йыл — 1 февраль 1990 йыл) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биография
1912 йылдың 16 (29 майында) Армавир ауылында (хәҙерге Армавир, Краснодар крайы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте — урыҫ.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1926 йылда Грозный ҡалаһында нефть промыслаһы слесары уҡыусыһы булып башлай, бригада уҡыусылары мәктәбен тамамлай. 1928 йылда институтта уҡыуын дауам итә.

1932 йылда Грозный нефть институтын тамамлаған. Техник фәндәр кандидаты.

1935 йылдан уҡытыусы була.

1940 йылдан алып «Грознефтезаводтар» берекмәһендә хужалыҡ эшендә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 24 ғинуарындағы «Нефть сәнәғәте хеҙмәткәрҙәренә Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен биреү тураһындағы» Указы менән «*нефть сығарыуҙы арттырыуҙа, нефть продукттары сығарыуҙа, яңы нефть ятҡылыҡтарын тикшереүҙә һәм нефть скважиналарын быраулауҙа ҙур ҡаҙаныштары өсөн*» Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1946—1948 йылдарҙа СССР-ҙың көньяҡ һәм көнбайыш райондарында нефть сәнәғәте министры урынбаҫары.

1948—1951 йылдарҙа — СССР-ҙың нефть сәнәғәте министры урынбаҫары.

1951—1952 йылдарҙа СССР нефть сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары.

1952—1954 йылдарҙа — Ангара нефть химияһы комбинатының төҙөлөш начальнигы.

1954—1957 йылдарҙа — СССР нефть сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары.

1957—1958 йылдарҙа — Башҡортостан халыҡ хужалығы советы рәйесе.

1958—1963 йылдарҙа СССР Министрҙар Советының химия буйынса дәүләт комитеты рәйесе.

1963—1964 йылдарҙа СССР Дәүләт планы ҡарамағындағы Химия һәм нефть сәнәғәте дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары.

1964—1965 йылдарҙа СССР Дәүләт планы ҡарамағындағы Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте дәүләт комитеты рәйесе — СССР министры.

1965—1985 йылдарҙа — СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министры.

1939 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. КПСС ҮК ағзаһы (1976—1986), КПСС ҮК-на ағзалыҡҡа кандидат (1961—1976).
СССР Юғары Советының 5 — 10-сы саҡырылыш депутаты.

1985 йылдан алып пенсияла. 1990 йылдың 1 февралендә Мәскәүҙә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (24.1.1944).
* биш Ленин ордены
* Октябрь Революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* миҙал
* икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1942) — ғәмәлдәге ҡоролмаларҙа һәм заводтарҙа авиабензиндар етештереүҙе арттырыу ысулын эшләгән һәм сәнәғәткә индергән өсөн
* беренсе дәрәжә Сталин премияһы (1948) — юғары сифатлы бензин ресурстарын байтаҡҡа киңәйтеүҙе тәьмин иткән нефть продукттарын алыу ысулдарын тамырынан камиллаштырған өсөн

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Биография на сайте «Библиотека — Люди и книги»
* 
* Биография и фотография
Әзербайжан техник университеты

**Әзербайжан техник университеты** () — Әзербайжандың юғары техник дәүләт уҡыу йорто.

Университет 1950 йылдан алып эшләй һәм әлеге ваҡытта илдең алдынғы юғары уҡыу йорттарының береһе булып тора.

## Факультеттары
Әлеге ваҡытта университет 26 йүнәлеш һәм 70 һөнәр буйынса белгестәр әҙерләй.

Университетта түбәндәге факультеттар бар:

* Автоматлаштырыу һәм иҫәпләү техникаһы;
* Радиотехника һәм элемтә;
* Электротехника һәм энергетика;
* Инженерлыҡ;
* Транспорт;
* Металлургия;
* Технологик машиналар;
* Инженерлыҡ эше һәм идара итеү.

Был факультеттарҙың штаттағы һәм тулы булмаған кафедраларында 6000-гә тиклем студент уҡый, шуларҙың 300-ө — сит ил кешеләре. Университеттың 46 кафедраһында 600-ҙән ашыу уҡытыусы эшләй, шул иҫәптән 70 фән докторы, профессор һәм 400-гә яҡын фән кандидаты, доцент.

## Инфраструктура
Университет студенттары һәм хеҙмәткәрҙәре ҡарамағында 700 000 ашыу китаптан торған китапхана фонды, махсус йыһазландырылған уҡыу залдары эшләй.

Бөтә бүлектәр заманса ҡорамалдар, компьютерҙар һәм махсус лабораториялар менән йыһазландырылған. Уҡыусыларҙы «Элемтә һәм телекоммуникациялар» һөнәре буйынса уҡытыу һәм камиллаштырыу маҡсатында махсус уҡыу үҙәге булдырыла.

ӘзТУ-ла заманса «Спорт һарайы», кампус һәм ял итеү өсөн пансионат бар.

## Һылтанмалар
Ғилемханов Дамир Рәшит улы

**Ғилемханов Дамир Рәшит улы** (21 сентябрь 1999 йыл — 7 март 2022 йыл) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, ефрейтор. Рәсәйҙең Украиналағы махсус хәрби операцияһында ҡатнашыусы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2022, үлгәндән һуң)

## Биографияһы
Дамир Рәшит улы Ғилемханов 1999 йылдың 21 сентябрендә Ҡазанда тыуған.Әсәһе — Ленария, ашнаҡсы; атаһы — Рәшит, полицейский, Татарстан Республикаһы Эске эштәр министрлығында хеҙмәт иткән.Рузиля исемле өлкән апаһы бар.

2015 йылда Волга буйы (Приволжский) районы 42-се урта мәктәбенең туғыҙынсы класынан һуң Ҡазан политехник колледжына уҡырға инә, уны 2019 йылда «эске сантехника, кондиционер һәм елләтеү ҡоролмаларын монтажлау һәм файҙаланыу» һөнәре буйынса тамамлай.

2019 йылда армия хеҙмәтенә алына, шунан һуң контрактҡа күсә. Тәүҙә Алыҫ Көнсығышта, Хабаровскиҙа, һуңынан Ростов өлкәһендә хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — ефрейтор. 2022 йылдың февралендә Миллеровоға ебәрелә, унан Рәсәйҙең Украиналағы махсус операцияһында ҡатнаша. Хәрби хәрәкәттәр башланырҙан бер аҙ алда ялға өйөнә ҡайта, һуңғы тапҡыр март башында туғандарына шылтырата.

Рәсәй хәрби командованиеһы һәм рәсми кешеләре белдереүҙәре буйынса, Ғилемханов Дамир Исламов етәкселегендәге Т-72Б1 танкы слесарь-водителе һәм Иван Цевун менән пулеметсы була. 2022 йылдың 7 мартында Т-72Б1 бронетанк төркөмө составында Украинаның Северодонецк районы Золотое ҡалаһы янындағы нығытылған районға һөжүм итеүҙә ҡатнаша. Исламов экипажы дүрт танкыны ҡыйрата, оҙайлы ут нөктәһен емерә, украин хәрбиҙәренең «10-ға яҡын кешеһен» юҡ итә. Алыш ваҡытында танк "молотов коктейлы менән яна, ләкин экипаж утты һүндерә һәм кире позицияға ҡайта. Һөҙөмтәлә Рәсәй танкыһын бишенсе украин танкыһы ҡыйрата, ә Ғилемханов, Исламов һәм Цевун һәләк була.

Ғилемханов менән Исламовҡа үлгәндән һуң «Рәсәй Геройы» исеме бирелә.Ғилемхановҡа 22 йәш була, өйләнмәгән. Ғилемхановтың үлеме рәсми рәүештә тик 15 апрелдә раҫланаШул уҡ көндө Ҡазан танк училищеһы клубында (киләсәктә танк училищеһында уҡырға теләгән)хушлашыу тантанаһы үтә.

Татарстан Республикаһы президенты Р. Н. Минниханов тантанала Ғилемхановтың һәләк булыуына ҡайғы уртаҡлашыуын белдерҙе һәм «беҙҙең фиҙаҡәр яугирҙар Донбасс халҡын һаҡлай, нацистар яҡлы енәйәтсел режимды ҡыйрата, Рәсәй өсөн хәүефһеҙ киләсәк булдырыу буйынса изге бурысты үтәй» тип билдәләне. Ғилемханов «Ҡурған» зыяратында хәрби хөрмәт менән ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Геройы
* «Алтын йондоҙ» миҙалы менән (үлгәндән һуң, 2022 йылдың 25 мартында, 151-се Президент указы менән) хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн. Награда Ғилемхановтың туғандарына Үҙәк хәрби округ командующийы урынбаҫары генерал-майор Р. С. Миннекаев тарафынан хушлашыу тантанаһында тапшырыла. Ғилемханов иң йәш «Рәсәй Федерацияһы Геройы», шулай уҡ Татарстан Республикаһында тыуып үҫкән икенсе кеше, был награданы Рәсәйҙең Украиналағы махсус хәрби операцияһында Д. Н. Исламовтан һуң лайыҡ булған.

## Хәтер
2022 йылда Ҡазандағы йорттарҙың береһендә Ғилемханов портреты төшөрөлгән мурал барлыҡҡа килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Чумаков Сергей Яковлевич

**Чумаков Сергей Яковлевич** (28 июль (10 август) 1910 йыл — 6 декабрь 1994 йыл) совет ғалим-химигы, химия фәндәре кандидаты (1955), доцент, Пермь дәүләт педагогия институты ректоры.

## Биографияһы
Чумаков Сергей 1910 йылдың 28 июлендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1910 йылдың 11 авгусы) Тубыл губернаһы Ҡурған өйәҙе Ҡурған ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған, хәҙер ҡала Ҡурған өлкәһенең административ үҙәге булып тора.

1931 йылда Ҡурған педагогия техникумын тамамлай.

1931 йылдың июленән 1932 йылдың сентябренә тиклем — Макушино ауылының ете йыллыҡ фабрика-завод станцияһы (хәҙер Ҡурған өлкәһендә) мөдире.

1932 йылда Пермь дәүләт университетының химия факультетына уҡырға инә һәм 1937 йылда тамамлай. Уҡыуын тамамлағас, Пермь ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә химия уҡытыусыһы булып эшләй, һуңынан был мәктәптең директоры була. 1940 йылдың 8 мартында Пермь ҡалаһы Молотов тип үҙгәртелә, 1957 йылдың 2 октябрендә ҡала Пермь исеменә кире ҡайтарыла.

1940 йылдан ВКП(б) (1952 йылда партия КПСС тип үҙгәртелә) ағзаһы.

1941 йылда Молотов ҡалаһының Ленин район мәғариф бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.

1942 йылдың июненән 1944 йылдың сентябренә тиклем Ленин район башҡарма комитеты рәйесе була.

1944 йылдан 1948 йылға тиклем Молотов дәүләт педагогия институты директоры булып эшләй.

1948 йылда Молотов өлкә халыҡ мәғарифы бүлеген етәкләй, был вазифала 1951 йылға тиклем эшләй. Пермь педагогия институтында (1951 йылдың феврале — 1955 йылдың октябре), Пермь университетында (октябрь 1955 — август 1956) һәм Пермь ауыл хужалығы институтында (август 1956 — февраль 1959) уҡыта.

1955 йылда химия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

1959 йылдың февралендә Пермь дәүләт педагогия институты ректоры итеп тәғәйенләнә һәм 1979 йылдың июненә тиклем етәкселек итә Бер үк ваҡытта университетта биология һәм химия факультетының химия кафедраһын етәкләй (1967—1975).

Дмитрий Менделеев исемендәге Бөтә Союз химия йәмғиәте, Бөтә Союз «Белем» йәмғиәте һәм китап һөйөүселәр йәмғиәте ағзаһы була. 1939—1979 йылдарҙа Пермь өлкәһе, ҡала, Ленин һәм Свердловск район Советтары депутаты итеп һайлана.

Чумаков Сергей Яковлевич 1994 йылдың 6 декабрендә Пермь өлкәһенең Пермь ҡалаһында вафат була, хәҙер ҡала Пермь крайының административ үҙәге булып тора. Пермь ҡалаһының Төньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Наградалары
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены 1971 год
* «Почёт Билдәһе» ордены 1961 год
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «СССР-ҙың юғары белем биреү өлкәһендә яҡшы уңыштары өсөн» Почет билдәһе
* «СССР мәғариф алдынғыһы» билдәһе
* «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы» билдәһе

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Чумаков Сергей Яковлевия (1910—2001 гг.) — ректор Пермского педагогического института, кандидат химических наук
* ЧУМАКОВ СЕРГЕЙ ЯКОВЛЕВИЯ (1910—2001 ГГ.) — РЕКТОР ПЕРМСКОГО ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ИНСТИТУТА, КАНДИДАТ ХИМИЧЕСКИХ НАУК.
* Личный фонд. Чумаков Сергей Яковлевич
Волохов Фёдор Сергеевич

**Волохов Фёдор Сергеевич (**7 июль 1912 йыл, Оло Троицк ауылы, Яңы Оскол өйәҙе, Курск губернаһы — 19 декабрь 1990 йыл, Воронеж) — урыҫ совет яҙыусыһы, драматург, журналист.

## Биографияһы
Волохов Федор Сергеевич 1912 йылдың 7 июлендә Курск губернаһының Яңы Оскол өйәҙе Оло Троицк ауылында (хәҙерге Белгород өлкәһе Шебекин районы территорияһында) фельдшер ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында крәҫтиән йәштәре мәктәбен тамамлай. Һуңынан Воронеж дәүләт ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына уҡырға инә, уны 1935 йылда тамамлай.

Институттан һуң Волохов агроном булып Себергә эшкә бара, унда тупраҡ карталарын төҙөй. Бер нисә йылдан Воронежға кире ҡайта. Әҫәрҙәре 1936 йылда «Коммуна» гәзитендә хикәйәләре баҫыла башлай. 1941 йылда Воронеж ҡалаһында «Саған япраҡтары» исемле хикәйәләр йыйынтығын сығара. Яҙыусының хикәйәһенә рецензиянан:«С тех пор жанр рассказа, — говорится в биобиблиографическом справочнике „Воронежские писатели“ (1980 г.), — становится характерным для его творчества. Тематический диапазон волоховских произведений довольно широк. Действие рассказов развертывается в колхозном селе, в заводских цехах, в семейно-бытовой сфере. Героям Федора Волохова, нашим современникам, свойственны активное отношение к жизни, высокий нравственный потенциал». Они жили «по законам добра и красоты»

«Шул ваҡыттан алып хикәйәнең жанры — уның ижадына хас, тип яҙылған „Воронеж яҙыусылары“ биобиблиографик белешмәлә (1980). Волохов әҫәрҙәренең тематик диапазоны ярайһы уҡ киң. Хикәйәләр колхоз ауылында, завод оҫтаханаларында, ғаилә һәм көнкүреш өлкәһендә бара. Федор Волохов геройҙары, замандаштарыбыҙ, тормошҡа әүҙем ҡараш, юғары әхлаҡи потенциал менән ҡылыҡһырлана». Улар «изгелек һәм матурлыҡ ҡанундары буйынса» йәшәй.— 1938 йылда Волоховты «Йәш коммунар» гәзите редакцияһына бүлек мөдире вазифаһына саҡыралар. Шул саҡта уҡ, 1938 йылда, «Әҙәби Воронеж» альманахының өсөнсө һанында уның тәүге художестволы әҫәрҙәренең береһе — «Дауаханала» хикәйәһе барлыҡҡа килә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Ҡыҙыл Армия сафына мобилизациялана, Воронеждан алып Венаға тиклемге юлды үтә. Хәрби наградалар менән бүләкләнә. 1948 йылда ғына демобилизациялана.

1956 йылда Волохов В. К. Карпов менән авторҙашлыҡта Петр Беренсе дәүерендә рус флотының тәүге караптарын төҙөү тураһында «Воронежда» тарихи повестар китабын сығара. Волохов шулай уҡ «Сал үҫмер» романы, «Беҙ артабан барабыҙ», «Йәшлегебеҙ таңында», «Һандуғастар, һандуғастар», «Балта һәм тәре» пьесалары авторы була. Яҙыусылар эшмәкәрлеге менән бер рәттән публицистика һәм журналистика менән дә шөғөлләнә, тиҫтә ярым йыл Фёдор Волохов «Подъём» журналының баш мөхәррире була. Федор Сергеевич Волохов Үҙәк Черноземьела әҙәби процесты ойоштороусы әҙәбиәтселәр рәтенә ҡарай.

1990 йылдың 19 декабрендә Воронежда вафат була.

## Әҙәбиәт
* Волохов Ф. С. Всю жизнь. Повести и рассказы. Воронеж, 1964; Краткая литературная энциклопедия Т9 М., 1978.Осыков Б. И.

## Иҫкәрмә


## Һылтанмалар
* Федор Сергеевич Волохов 
* Федор Сергеевич Волохов