Уэмбли

**«Уэмбли стадионы»** (; ), шулай уҡ **«Яңы Уэмбли»** тип йөрөтөлә () — Англияның баш ҡалаһы Лондонда урынлашҡан футбол стадионы. 2007 йылда элекке «Уэмбли» стадионы урынында асыла. Иҫке «Уэмбли», шулай уҡ «Эмпайр Стейдиум» () тип тә йөрөтөлә, 2003 йылда һүтелгәнгә тиклем донъяның иң билдәле футбол стадиондарының береһе була.

Яңы «Уэмбли» 90 мең тамашасы һыйҙырышлы, ҙурлығы буйынса Европала «Камп Ноу»ҙан һуң икенсе урында тора. Унда Англияның футбол буйынса йыйылма командаһы өй уйындарын үткәрә. Стадиондың хужаһы — инглиз футболының идара итеүсе ойошмаһы, Англия футбол ассоциацияһы.

Яңы стадиондың ҡыйығы йыйылмалы һәм 134 метр бейеклектәге «Уэмбли аркаһы» менән дан тота. Стадионды Австралияның Multiplex компанияһы төҙөй; төҙөлөшкә сығымдар £798 млн тәшкил итә. Иҫке «Уэмбли» 2000 йылдың октябрендә ябыла, ә шул уҡ йылдың декабрендә уны һүтеп, 2003 йылда яңы стадион асыу планлаштырыла. Әммә бер нисә сәбәп арҡаһында проект тотҡарлана һәм иҫке «Уэмбли» 2003 йылдың февраленә тиклем тулыһынса һүтелмәй, яңы «Уэмбли» 2007 йылдың 19 майында асыла, унда Англия футбол кубогы финалы үткәрелә.

2012 йылда стадионда 2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарының футбол финалы үтә. Милли йыйылма команда матчтарынан тыш, бында Англия кубогының ярымфиналы һәм финалы, Англия Суперкубогы матчтары, Футбол лигаһы Кубогы финалы һәм Футбол лигаһы трофейы, шулай уҡ Футбол лигаһының плей-офф матчтары үткәрелә. 2011 һәм 2013 йылдарҙа УЕФА чемпиондары лигаһы финалдары ойошторола. Футболдан тыш, стадионда регбилига һәм америка футболы матчтары, шулай уҡ концерттар үткәрелә.

## Стадион
Яңы «Уэмбли» *[[Foster + Partners]]* һәм *[[Populous (компания)|Populous]]* архитектура компаниялары тарафынан проектлана. Төҙөлөш менән Австралияның Brookfield Multiplex компанияһы шөғөлләнә, ә инвесторҙар булып *Sport England*, *WNSL* (*Wembley National Stadium Limited*), Англия футбол ассоциацияһы, мәҙәниәт, киң мәғлүмәт саралары һәм спорт департаменты, шулай уҡ Лондон эшҡыуарлыҡты үҫтереү агентлығы сығыш яһай.

«Уэмбли» — донъялағы иң ҡиммәтле стадиондарҙың береһе: уны төҙөү өсөн 798 миллион фунт стерлинг тотонола. Шулай уҡ стадион ҡыйыҡ аҫтында тамашасы урындары буйынса иң ҙурҙарынан. Яңы «Уэмбли» өсөн проект документацияһын әҙерләүҙә шулай уҡ Nathaniel Lichfield and Partners компанияһы ҡатнашаNathaniel Lichfield and Partners.

Шулай уҡ ул атлетика стадионы булараҡ таҡулланыла ала.

### Төҙөлөш

«Уэмбли» реконструкциялауҙың тәүге планы иҫке стадионды 2000 йылдың Раштыуаһына тиклем һүтеп 2003 йылға яңыһын төҙөүҙе күҙ уңында тота. Әммә финанс һәм юридик ҡатмарлыҡтар арҡаһында эштәрҙе башлау кисектерелә. 2004 йылда Лондон мэры Уэмбли районын яңыртыу һәм тергеҙеү пландары тураһында иғлан итә, улар стадионды һәм уға яҡын территорияларҙы реконструкциялауҙы үҙ эсенә ала, улар ике йәки өс тиҫтә йыл алға иҫәпләнгән.

2006 йылдың 30 мартында төҙөүселәр «Уэмбли» 2007 йылға тиклем әҙер булмаясағы тураһында иғлан итә. Планлаштырылған спорт матчтары һәм концерттар башҡа урындарға күсерелә. 19 октябрҙә стадиондың 2007 йыл башында асыласағы тураһында иғлан ителә, сөнки Англия футбол ассоциацияһы менән «Мультиплекс» араһындағы бөтә ризаһыҙлыҡтар хәл ителә. Стадион төҙөүҙең һуңғы хаҡы (шул иҫәптән транспорт инфраструктураһын реконструкциялау) 1 миллиард фунт стерлинг (яҡынса 1,97 миллиард АҠШ доллары) тәшкил итә.

### Стадионды асыу
Яңы стадион 2007 йылдың 9 мартында файҙаланыуға әҙер була һәм Англия футбол ассоциацияһына тапшырыла. Стадиондың рәсми сайтында «Уэмбли» 3 мартта асылағы тураһында хәбәр барлыҡҡа килә, әммә ғәмәлдә был 2 аҙнанан һуң, 17 мартта асыла.

11 майҙа стадионға инеү алдында ҡуйылған Бобби Мур һәйкәлен асыу тантанаһы үтә. Филип Джексон проекты буйынса төҙөлгән бронза һәйкәлде сэр сэр Бобби Чарльтон аса. Бобби Мур — 1966 йылда донъя чемпионатында еңеү яулаған Англия йыйылма командаһының капитаны. Стадионды рәсми асыу тантанаһы 2007 йылдың 19 майында үтә, ул саҡта стадионда Англия кубогы финалы үтә.

### Структураһы
* Стадиондың периметры 1 км тәшкил итә.
* Стадионда 2618 бәҙрәф бар, был донъялағы башҡа спорт майҙансыҡтарынан күберәк.
* Стадиондың кәсәһе күләме 1 139 100 м³ тәшкил итә, Кардиффтағы «Миллениум» стадионынан бер аҙ бәләкәйерәк, әммә тамашасылар һыйҙырышлылығы ҙурыраҡ.
* Стадион төҙөлөшөндә бер үк ваҡытта 3500 эшсе эшләй.
* Стадион нигеҙенә 4000 изоляцияланған свай ҡағылған, иң тәрәндәре 35 метр тәрәнлектә ята.
* Электр кабелдәре оҙонлоғо — 56 км.
* Стадионды төҙөү өсөн 90 мең м³ бетон һәм 23 мең тонна ҡорос ҡулланылған.
* Стадиондағы эскалаторҙар дөйөм оҙонлоғо 400 м тәшкил итә.
* Уэмбли аркаһының диаметры Ла-Манш тоннеленә ҡарағанда ҙурыраҡ.

### Футбольное поле
Яңы футбол майҙаны иҫке стадиондағы майҙансыҡтан 4 метрға (13 фут) түбәнерәк. 105 метр 69 метр ҙурлыҡтағы майҙансыҡ иҫке Уэмблиға ҡарағанда бер аҙ тарыраҡ. Яңы «Уэмбли» асылғандан һуң, футбол майҙанындағы газон сифаты күп тапҡырҙар тәнҡитләнә. Англия футбол ассоциацияһы футбол яланының япмаһын яҡшырты кәрәклеген таный. Мөһим матчтар алдынан газон бер нисә тапҡыр үҙгәрә.

2010 йылда Англия суперкубогы матчы алдынан газон алмаштырыла. шул ваҡыттан алып «Уэмбли»ҙа тәбиғи үлән менән синтетик сүстәр берләшмәһе ҡулланыла. «Уэмбли» газонында йәрәхәтләнгән Майкл Оуэн япманың сифаты күпкә яҡшырҙы, тип белдерә.

## Музыка

### Үткән концерттар

## Футбол матчтары
Яңы «Уэмбли» стадионында беренсе уйын Multiplex компанияһы һәм стадион персоналы командалары араһында була; ул тамашасыларһыҙ үтә.

Профессиональ футболсыларҙың беренсе рәсми матчы 2007 йылдың 24 мартында үтә: Англияның йәштәр һәм Италияның йәштәр йыйылма командалары уйнай (иҫәп 3:3). 

2007 йылдың 19 майында Англия футбол кубогының беренсе финалы үтә, өҫтәмә ваҡыттан һуң «Челси» «Манчестер Юнайтед»ты 1:0 иҫәбе менән еңә. 2007 йылдың 1 июнендә Англия командаһы яңы «Уэмбли» стадионында Бразилия менән дуҫтарса тәүге уйынын үткәрә.

2011 йылдың 28 майында «Уэмбли»ҙа УЕФА чемпиондары лигаһының 2010—2011 йылдар финалы «Барселона» һәм «Манчестер Юнайтед» араһында үтә.

2013 йылдың майында «Уэмбли»ҙа йәнә УЕФА чемпиондары лигаһының финалы үткәрелә: Германияның ике клубы — «Боруссия Дортмунд» һәм «Бавария» уйнай.

2017—2018 һәм 2018—2019 йылдар миҙгеленең күпселек өлөшөндә «Тоттенхэм» үҙенең бөтә өй уйындарын (лига, милли кубок һәм Европа ярыштары) «Уэмбли»ҙа үткәрә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт
* д/Ф «Стадион Уэмбли» из цикла «Инженерные идеи»  (National Geographic, 2010)