open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Наташа Андонова

**Андонова Наташа** (, 4 декабрь 1993 йыл, Неготина) — «Барселона» клубының ярымһаҡсыһы, Македония йыйылма командаһы капитаны.

## Карьераһы
Футбол карьераһын «Тиквешанка» клубында башлай.

2010 йылда 19 йәшкә тиклемге категорияла Европа чемпионатында уйнай. Македония һуңғы урынды яулаһа ла, Наташа Андонова чемпионаттың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла.

2010 йылдың йәйендә «Борец» командаһына күсә, команда составында 2010/2011 йылдарҙағы Чемпиондар лигаһының тәүге раундында ҡатнаша. 2010 йылдың ҡышында үҙенең һеңлеһе Сийче менән «Турбине» ға күсә.

2015 йылдың майында «Русенгорд»ҡа күсә.

2017 йылдың 31 ғинуарында, шул уҡ йылдың июненә тиклем ҡыҫҡа ваҡытлы килешеүгә ҡул ҡуйып, «Пари Сен-Жермен» клубына күсә.

Наташа Андонова «Пари Сен-Жермен» менән килешеү ваҡыты үткәндән һуң, «Барселона» менән килешеү төҙөй.

## Ҡаҙаныштары

### Клуб
 **Турбине:**

* Германия чемпионкаһы: 2010 / 11, 2011 / 12

 **Русенгорд:**

* Швеция чемпионы: 2015
* Швеция Кубогын яулаусы: 2015 / 2016
* Швецияның Суперкубогы эйәһе: 2016

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль н soccerway.com
* UEFA сайтында профиле
Тәминдәров Ринат Ғиниәт улы

**Тәминдәров Ринат Ғиниәт улы** () — партия органадары һәм сәнәғәт өлкәһе хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Ринат Ғиниәт улы Тәминдәров 1949 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Уҫман ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1974 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡып сыҡҡан, 1985 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1966 йылда Ауырғазы районындағы «Өршәк» колхозында колхозсы вазифаһында башлай. Артабан ауыл советы рәйесе булып эшләй.

1970—1972 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайта.

1972—1979 йылдарҙа Ауырғазы районында ВЛКСМ район комитеты инструкторы, бүлек мөдире, Ғ. Туҡай исемендәге һәм «Уңыш» колхоздарында рәйес вазифаларында эшләй.

1979 йылдан алып 1990 йылға тиклем Башҡортостандың КПСС өлкә комитеты инструкторы, КПСС-тың Өфө район комитетының икенсе секретары, КПСС-тың Ғафури район комитетының беренсе секретары булып хеҙмәт итә.

1990 йылдан «Башагропромдорстрой» берекемәһенең башлығы урынбаҫары, етештереү-техник комплектлаштырыу идаралығы етәксеһе.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990 йылда Тәминдәров Ринат Ғиниәт улы Ғафури районы, 192-се Бурлы һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәт күрһәтеү мәсьәләләре буйынса комиссияһы ағзаһы була.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Астар — Решт — Казвин тимер юлы

**Астар — Решт — Казвин тимер юлы** — Рәсәй, Әзербайжан һәм Ирандың ғәмәлдәге тимер юлдарын тоташтырып эшләйәсәк һәм әлеге ваҡытта төҙөлөүсе транспорт коридоры. Проект «Төньяҡ — Көньяҡ» халыҡ-ара транспорт коридоры сиктәрендә ғәмәлгә ашырыла, уның маҡсаты — Рәсәй, Әзербайжан, Иран һәм Һиндостандың транспорт-мәғлүмәт магистралдәрен интеграциялау.

Астар — Решт — Казвин проекты Иран территорияһында яңы тимер юл тармағын төҙөүҙе күҙҙә тота, ул Әзербажандың Астар ҡалаһын Ирандың Астар, Решт һәм Казвин ҡалалары менән тоташтырасаҡ.

2019 йылда Астар (Әзербайжан) — Астар (Иран) һәм Решт — Казвин участкаһы файҙаланыуға тапшырыла.

## Тарихы
Элек Тәһран һәм Мәскәү араһындағы тимер юл бәйләнеше Нахичеван автономиялы республикаһы (Әзербайжан), Әрмәнстан һәм Грузия территориялары аша үткән була. Әммә әрмән-әзербайжан ҡарабах конфликты һәм унан һуң Әрмәнстандың Нахичеванды блокадалауы һәм Әрмәнстан менән Әзербайжан араһындағы хәрби низағ тимер юлының был тармағын ҡулланыуға тотҡарлыҡ була.

2005 йылда юл төҙөү тураһындағы өс яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Уның сиктәрендә Иран территорияһында оҙонлоғо яҡынса 350 километр тимер юлы төҙөү ҡарала, Әзербайжан территорияһында ла Астар һәм Әзербайжан-Иран сигендә оҙонлоғо 8,5 км булған тимер юлын һалыу, шулай уҡ Әзербайжан территорияһында ғәмәлдәге тимер юлын реконструкциялау ҙа күҙаллана. Проекттың хаҡы 200 миллион АҠШ доллары тип баһалана, шуларҙың 20 миллион доллары корридорҙың Әзербайжан өлөшөн төҙөүгә һәм реконструкциялауға тотонола. 2006 йылда төҙөлә башлай.

### Астар — Решт участкаһы
2018 йылдың 8 февралдә һынау өсөн Рәсәйҙән йөк поезды сыға һәм Ирандың Астар станцияһына барып етә. 2018 йылдың март аҙағында Астар (Әзербайжан) — Астар (Иран) тимер юлы участкаһы файҙаланыуға тапшырылғандан һуң тимер юлының Иран участкаһы, Астар станцияһы һәм төҙөлгән йөк поездары терминалы Әзербайжанға 25 йыллыҡ срокка ҡуртымға тапшырыла. Ошо тимер юлы ярҙамында 11 ай эсендә 270 мең тоннанан ашыу йөк ташыла.

Решт -Астар тимер юл төҙөлөшөн 2021 йылға тамамлау планлаштырыла. Әзербайжан был участканы төҙөү өсөн Иранға 500 миллион АҠШ долларына льготалы кредит бирә.

### Решт — Казвин участкаһы
2009 йылда Иран Решт һәм Казвин араһындағы тимер юл участкаһын төҙөй башлай.

Тәүге этапта был корридор буйынса йылына 6 миллион тонна, артабан — 15-20 миллион тонна йөк ташыу планлаштырыла. Решт — Казвин тимер юлының рельефы төрлө булған урындарҙан үтеүе сәбәпле, Иран тимер юл проекты иң ҡатмарлы тип таныла. Тимер юлдың был тармағында оҙонлоғо ярашлы рәүештә 25 һәм 8 км булған 22 тоннель һәм 15 күпер төҙөлә.

2018 йылдың 22 ноябрендә Казвин — Решт тимер юлы буйлап беренсе һынау поезы үтә. Тимер юл коридорының 164 км оҙонлоғондағы участкаһында төп юлды асыу тантанаһы 2019 йылдың мартында Иран президенты Хәсән Рухань, Әзербайжан иҡтисад министры Шаһин Мустафаев, Пакистан һәм Ираҡтың рәсми кешеләре ҡатнашлығында үткәрелә.

## Шулай уҡ ҡара
* Ҡаҙағстан тимер юлдары — Төркмәнстан — Иран
* Баку — Тбилиси — Карс тимер юлы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Иран назвал сроки строительства железной дороги Решт-Астара
* Решается финансирование дороги Решт-Астара
Түләбаев Марат Сәйфулла улы

**Түләбаев Марат Сәйфулла улы** (; 18 ноябрь 1939 йыл) —  партия һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Марат Сәйфулла улы Түләбаев 1939 йылдың 18 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Үрнәк (Кәлимулла) ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1969 йылда — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1958 йылда ябай колхозсы булып башлай.

1958—1960 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1960—1969 йылдарҙа уҡытыусы, бригадир, агроном, Ейәнсура районының Хоҙайбирҙин исемендәге колхозында партия ойошмаһы секретары булып эшләй.

1969—1980 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Ейәнсура район комитеты секретары, «Урал» колхозы парткомы секретары, Чапаев исемендәге колхоз рәйесе.

1980 йылдан — партияның Ейәнсура район комитетының икенсе секретары, һуңынан беренсе секретары итеп һайлана, ә 1992 йылда Ейәнсура районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990 йылда Тулыбаев Марат Сәйфулла улы Ейәнсура районы, 204-се Абҙан һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветерандар һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссияһы ағзаһы булған.

2007 йылдан Үҫәргән ырыуы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитет рәйесе — Ҡор башы итеп Марат Сәйфулла улын һайлап ҡуя.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Эшмәкәрлегендәге ҡаҙаныштары, намыҫлы хеҙмәте өсөн Түләбаев Марат Сәйфулла улы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Әҙәби ижады
М.Түләбаев сығарған тәүге китап — «Булат Ишемғол. Тормошо һәм ижады» — Булат Ишемғоловтың фажиғәле, әммә иҫ киткес сағыу тормошо хаҡында.
  
* Түләбаев М. С. Үҫәргәндәр ере — Ейәнсура — Өфө: Китап, 2000.- 240 б. 2.
* Түләбаев М. С. Йәнтөйәктең хәтер хазинаһы — Өфө: Китап, 2005.- 232 б. 3.
* Тулибаев М. С. Шежере Усерган — Уфа: Китап, 2009.- 46 с..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Еребеҙҙең тере хәтере. М.Түләбаевтың "Йәнтөйәктең хәтер хазинаһы"китабы буйынса// Башҡортостан.-2005.- № 222.-4 б.

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
* Марат Тулибаев
Ягала (шарлауыҡ)

**Ягала** () — Эстонияның Харьюмаа өйәҙе Йыэляхтме улусында, шул уҡ исемле йылғалағы шарлауыҡ. Ул йылға Фин ҡултығына ҡойған ерҙән 4 километр алыҫлыҡта һәм Таллиндан көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Шарлауыҡ бейеклеге яҡынса 8 м, ә киңлеге 50 м. Шулай итеп, Эстонияның иң ҙур шарлауыҡтарының береһе. Шарлауыҡ, ул шарлауыҡтың бөтә киңлеге буйынса аҫтынан үтергә мөмкин булған, һикәлтә барлыҡҡа килтерә. Был уны һис шикһеҙ тағы ла ҡыҙыҡлыраҡ итә, ләкин һаҡ булырға кәрәк, сөнки үтеү юлы хәүеф тыуҙырған эре һәм шыуғалаҡ таштар менән ҡапланған.

Шарлауыҡ айырыуса яҙ, ҡар ирегән һәм һыу ташҡан ваҡытта матур.

Ягала йылғаһы глинт өҫтөнә аға, уның аҙағында шарлауыҡ барлыҡҡа килтергән һикәлтә хасил булған. Үҙ сиратында шарлауыҡ оҙонлоғо 300 метр һәм тәрәнлеге 12-14 метр булған үҙән барлыҡҡа килтерә. Һәр йыл һайын үҙән, йылғаның башына ҡарай ҙурая, был күренеш глинттың һыу ағымы менән тәбиғи емерелеүе менән аңлатыла.

Ягала шарлауығы Эстонияның һаҡланыусы тәбиғәт объекты булып тора.

Элеккерәк замандарҙа халыҡта шарлауыҡтың икенсе исеме булған: **Йоарюнгас** ()

## Фотоһүрәттәр

Jägala juga.jpg| Яҙ
Jägala juga talvel.jpg| Ҡыш
Jägala Juga (Jägalafallet).JPG| Йәй
Jägala juga 22-03-2013.JPG|Март 2013


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*  
* Полноэкранные панорамы 360° QTVR  водопада Ягала.
* Достопримечательности Эстонии
* Полный гид по главным достопримечательностям Эстонии 
* Балтийская Ниагара — янтарный водопад Ягала
* [Ягала (водопад)](https://ru.advisor.travel/poi/Yagala-(vodopad)-5972)
Илисуин ҡурсаулығы

**Илисуин ҡурсаулығы ** () 1987 йылда төҙөлә. Уның майҙаны 9,3 мең гектар. 2003 йылда ҡурсаулыҡ майҙаны 17381 гектарға тиклем еткерелә.

## Булдырыу маҡсаты
Ҡурсаулыҡ Оло Кавказдың көньяк битләүендә тәбиғәт комплекстарын һаҡлау, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһында һирәк төрҙәрҙе һаҡлау һәм арттырыу, урмандарҙы элекке хәленә тиклем тергеҙеү, тау йылғалары тупраҡты ашауын булдырмау маҡсатында төҙөлә.

## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Ҡурсаулыҡта яҡынса 500 төр үҫемлек бар, уларҙың 60-ҡа яҡыны — эндемиктар (айырым урынға хас). Бында болан, ҡоралай, тау тәкәһе,ҡабан, тейен һәм башҡа хайуандар йәшәй.

## Шулай уҡ ҡара
* Әзербайжан үҫемлектәр донъяһы
* Әзербайжан хайуандар донъяһы
* Әзербайжан ҡурсаулыҡтары исемлеге

## Һылтанмалар
Паризио виллаһы

**Паризио Виллаһы** — Лиджа ауылындағы вилла. Ул 16 быуатта Мускати ғаиләһе тарафынан төҙөлгән һәм һөҙөмтәлә Паризио, де Пиро һәм Стрикленд ғаиләләре ҡулына күсә. Әлеге ваҡытта ул Стрикленд фонды резиденцияһы, шулай уҡ Хорниолд-Стрикленд Роберт һәм уның ғаиләһенең йорто булып тора. Мейбл Стрикленд Паризио виллаһын 1943 йылда һатып ала. Ул Стрикленд Фондын булдырған ваҡытта фонд резиденцияһының теләһә ниндәй ваҡытта Мальтаның икенсе урынына күсә алыуы тураһында пунктты ла ҡалдыра.

## Тарихы
Паризио виллаһы яҡынса 16 быуатта Мускати ғаиләһенең йәйге резиденцияһы булараҡ төҙөлгән, тип иҫәпләнә. Бина тураһында иң тәүге тапҡыр телгә 1567 йылда алына. 1797 йылда ул Паоло Паризио Мускатиға мираҫ итеп бирелә, уның вафатынан һуң 1841 йылда ҡатыны Мускати Антон ға күсә. Вилла лорд Стриклендың ҡатыны Стрикленд Маргарет тарафынан 1938 йылда һатып алына.

Вилланы һуңғараҡ, 1943 йылда, Мейбл Стрикленд һатып ала һәм ул ғүмеренең аҙағына тиклем (1988 йыл) тиклем шунда йәшәй. Әле бында 1979 йылда Мейбл нигеҙ һалынған Стрикленд фонды урынлашҡан. Уның тарафынан шулай уҡ 1935 йылда Times of Malta гәзитенә нигеҙ һалына.

Әлеге ваҡытта виллаға милекселек хоҡуғына Стрикленд фонды һәм Стриклен Мейблдың берҙән-бер вариҫы Хорниолд-Стрикленд Роберт дәғүә итә.

## Баҡсалар
Вилла биләмәһендә әфлисун һәм зәйтүн ағастары булған шәхси баҡса бар.

## Иҫкәрмәләр
Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы

**Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы** (; 11 октябрь 1945 йыл) — совет хужалыҡ эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Мөхәмәткамил Шафиҡ улы Солтанов 1945 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ы Илеш районының Һеңрән ауылында тыуған. Ауыл атамаһы Һеңрән башҡорт ырыуы этнонимынан килеп сыҡҡан.

Юғары белемле — 1971 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын бөтөп сыҡҡан, 1981 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1963 йылда колхозда механик булып эшләп башлаған.

1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, институтҡа уҡырға инә. Дипломлы белгес башта Илеш районының Горький исемендәге колхозында баш инженер вазифаһына ҡабул ителә. Артабан райондың «Сельхозтехника» берекмәһендә идарасы урынбаҫары булып эшләй, район Советы башҡарма комитеттының рәйес урынбаҫары вазифаһында эшләй.

1981—1986 йылдарҙа — КПСС-тың Илеш район комитеты икенсе секретары. Хеҙмәт биографияһын артабан райондың ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек идаралығы етәксеһе — район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары булып дауам итә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990 йылда Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы Иглин районы, 208-се Балтика һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссияһы ағзаһы булған.

СССР миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ике бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Хортобадь

**Хортобадь** ( [hortobaɟʲi nɛmzɛti pɒrk]) — Венгриялағы милли парк, ул Хайда-Бихар медьеһында Альфёльдта урынлашҡан, уның территорияһындағы ҙур булмаған ауыл да шул уҡ исемде йөрөтә.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Хортобадь милли паркы Тиса йылғаһынан көнсығышҡа табан һәм Дебрецен һәм Хайдушагтан көнбайышҡа табан 40 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны — 800 кв. Километрҙан ашыу, ул Вегриялағы иң ҙур тәбиғәтте һаҡлау биләмәһе. Хортобадь — Венгрияның үҙенсәлекле иң өлкән милли паркы, ул 1973 йылда асыла. 1999 йылда Хорьобадь ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.

1833 йылда төҙөлгән һәм оҙонлоғо 167 метрға еткән **Туғыҙ аркалы күпер п**арктың төп символы булып тора. Туғыҙ аркалы күпер — Венгриялағы иң оҙон күперҙәрҙең береһе, әйткәндәй, ул йылға өҫтөндә түгел, ә һаҙлыҡ өҫтөндә төҙөлгән. Күпер менән йәнәш кенә чард (ҡунаҡхана йорто) урынлашҡан, ул яҡынса 300 йыл элек боронғо Тоҙ юлында төҙөлгән. Юл Буданан Трансильванияға тиклем һуҙыла. Чардта этнографик күргәҙмә урынлашҡан була.

Парк территорияһында бер нисә музейы эшләй:

* Хортобадтең крәҫтиән көнкүреше музейы
* «Хортобади кёрсин» музейында күргәҙмәһе менән «Һүрәттәрҙә Хортобадь милли паркы» һәм «Йыртҡыс ҡоштарҙы һаҡлау».
* «Салкахалми» ҡарауыл йорто

## Тәбиғәте

Парк территорияһы тигеҙлектә ята, дала һәм әсе тупраҡлы көтөүлектәр ҙә инә уға. Тупрағы, нигеҙҙә, аллювиаль ҡомдан тора. Ҙур булмаған һыу ятҡылыҡтары, һаҙлыҡтар һәм имән урмадары осрай. Далаға хас үҫемлектәр үҫә унда. Хортобадь — Пуста атамаһын йөрөткән иркен дала төбәгенең бер өлөшө, әммә был дала әлеге ваҡытта ауыл хужалығы маҡсатында ҡулланыла, шуға күрә кеше ҡулы теймәгән дала тәбиғәтен тик паркта ғына күрергә була.Хортобадтең климаты континенталь, ҡоро. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме яҡынса 500 мм тәшкил итә. Йәйгеһен паркта бик эҫе, йыш ҡына көслө ел булып ала, ҡайһы берҙә хатта ҡойон барлыҡҡа килә. Йәйгеһен йыш ҡына мираждарҙы күҙәтергә мөмкин. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 92 м. Иң юғары нөктәһе — Бюрёк убаһы (*Bürök-halom*), бейеклеге — 105 метр.

Хәҙерге милли парк биләмәһен халыҡ бик борондан көтөүлек итеп файҙалана. Азия буйволдары, венгр һоро һыйыр малы, «рацка» тоҡомло кәзә һәм һарыҡ беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.

ХХ быуатта юғарыла атап үтелгән хайуандарҙың һаны бермә-бер кәмей, шуға күрә милли парк ойошторолғандан һуң улар һаҡ аҫтына алына. Хортобадь йылҡысылыҡ традициялары ла бик боронғо дәүергә барып тоташа. Мате ауылында йылҡы заводы бар, унда өс быуаттан ашыу «нониус» тоҡомло аттар үрсетелә. Йыл һайын июнь айында «сабыш аттары байрамы» үткәрелә. Был тамашаны ҡарарға бик күп туристар һәм ат яратыусылар йыйыла.

Паркта ҡоштарҙың 342 төрө йәшәй, ә152 төрө бында оя ҡора. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: паркта торна, туғаҙаҡ, селәр, бөркөттәр һәм башҡа ҡоштар бар.

XХ быуат башында венгр инженерҙары, Тиса йылғаһының иҫке улаҡтарын файҙалан, яһалма күлдәр селтәрен барлыҡҡа килтерә. Уларҙа балыҡ үрсетелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Дениз Текин

**Һатиже Дениз Текин** (1997 йылдың 7 июнендә Измир ҡалаһында тыуған) — төрөк йырсыһы һәм йырҙар авторы.

## Тормош юлы һәм ижады
Ул Төркиәләге Эгей төбәгенең Измир ҡалаһында Дәүләт хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа. Иртә бала сағы Конакта үтә.

Уның ата-әсәһе стоматологияны өйрәнгән, һәм ҡыҙҙың бала сағы төрлө провинцияларҙа үтә. Башланғыс кластарҙы Мардинда, урта мәктәпте Газиантепта тамамлай.

Музыка менән 8 йәшенән, фортепиано менән флейтала уйнай башлағандан бирле, ҡыҙыҡһына. Мәктәптә уҡыған йылдарында урындағы музыкаль төркөмдәргә ҡушыла. Дафед ҡушаматы менән төрлө музыка майҙандарында (SoundCloud) үҙенең яҙмалары менән бүлешә һәм, билдәле йырҙарға каверҙар эшләп, тамашасылар иғтибарын йәлеп итә. 16 йәшенән бәләкәй генә кафела тере музыка башҡара. YouTube каналында яҙмалары 1-7 миллион тапҡыр тыңланыла.

Ул Стамбул, Анкара, Измир һәм Анталия ҡалаларында концерттар менән сығыш яһай. Йырсы Калбен Текиндың тауышын юғары баһалай.
Дениз Текин Boğaziçi Üniversitesi(Богазичи университеты)нда көнбайыш телдәрен һәм әҙәбиәтен өйрәнә.

2017 йылда ул үҙенең 9 йырҙан торған беренсе студия йыйынтығын — *Kozakuluçka* альбомын — сығара. Был альбомына үҙе башҡарған Әхмәт Кай һәм Юсуф Хаялоглуларҙың «Beni Vur» йыры буйынса башҡарған каверҙары ла ингән.

Һуңыраҡ ул Джан Озан менән бер нисә йыр башҡара.

Уның танылған йырҙарының тыштары иғтибарҙы йәлеп итә. 

2019 йылда ул *Susamam* (Şanışer сығарған) рэп-проектында, музыкаль видео күренешендәге Рәжәп Тайип Эрдоған осорондағы критик биллингыһында ҡатнаша.

## Дискографияһы
; Альбом

* Kozakuluçka (2017)

; Яңғыҙ башҡарышта

* «Bekledim Hep Oturup» (2017)
* «Çözülmez» (2018)
* «Yıldızlar» (2019)
* «Sonradan Hep» (2020)
* «Yanarım Yapsam Ne» (2020)
* «Aman Ayrılık» (2020)
* «Güneşe Doğru» (2020)

## Һылтанмалар
* Deniz Tekin in der Internet Movie Database (englisch)

## Библиография
Чёрная гора (Черногора)

**Чёрная гора** (**Поп-Иван Черногорский**, **Черногорец** ; ) — Черногора һыртының иң бейек түбәләренең береһе, һырттың көньяҡ-көнсығыш осонда, Ивано-Франковск һәм Карпат аръяғы өлкәләренең сигендә урынлашҡан. Бейеклеге 2020,5 м. Поп Иван Черногорский түбәһен, Румыния һәм Украина сигендә урынлашҡан Карпаттың икенсе түбәһе — Поп-Иван Мармарошский менән бутарға ярамай.

## Тасуирлама
Чёрная гора пирамида формаһында, өҫкө өлөшөндә таш һибелмәләре. Ҡомташтарҙан тора. Карпат дәүләт милли паркы сиктәрендә урынлашҡан. Һуғышҡа тиклемге поляк карталарында тау 16-сы бағана кеүек булып билдәләнгән. Башлыса субтропик бейек тау үҫемлектәре менән ҡапланған. Ҡыуаҡлыҡтар (себер артышы, рододендрон) һәм шыршы урмандары (1500—1600 м бейеклектә) таралған.

Тау исемен, риүәйәт буйынса, түбәһендәге рясалы попҡа оҡшаған ҡаяһы өсөн алған. Хәҙер ҡаянан тик һыныҡтары ғына ҡалған. Ысынында тауҙың боронғо исеме «Чёрная гора» булған. Тау был исемен, легендар Довбуш унда шайтанды, йәки «Ҡара бәләне» еңгәндән һуң ала. «Поп-Иван» атамаһын тау карта төҙөгәндә яҙыуҙағы хатанан һуң ала. Хәйер, әлегә тиклем ғалимдар, тауға ҡайһы исеме тәүҙәрәк бирелгән икәнен асыҡлайҙар.

Поп-Иван Черногорский тауы башлыса үҙенең иң түбәһендә урынлашҡа **«Аҡ фил»** обсерваторияһы менән билдәле. Обсерватория исемен, моғайын, һәр ҡыш ҡар һәм боҙ менән ныҡ итеп ҡапланып, алыҫтан ҙур аҡ йәнлеккә оҡшап ҡалғанға алғандыр.

Обсерватория 1936 йылда төҙөлә башлай, уны төҙөүгә башлыса тирә-яҡ ауылдарҙың кешеләре йәлеп ителә. 1938 йылдың 29 июлендә асыу тантанаһы үтә. Комплекс 43 бинанан тора. Обсерватория биш ҡатлы ҡунаҡхананан, хужалыҡ төкәтмәләренән һәм телескоплы башнянан тора. Башня автоматик рәүештә асыла торған 10 метрлы баҡыр көмбәҙ менән ослана. Бинаның үҙенең электр станцияһы була. Һыу ике ҡеүәтле насос ярҙамында бара.

1939 йылда бина СССР-ға күсә. Бында Советтар Союзында тәүге бейек тауҙағы геофизик обсерватория һәм метеостанция ойошторола. Ләкин һуғыш башланыу менән бында венгр ғәскәрҙәре килә, улар түбәлә күҙәтеү пункты ойошторалар. Венгрҙар киткәндән һуң обсерватория эшен дауам итмәй.

1996 йылдың октябрь айында Яремче ҡалаһында «Поп Иван тауында метеорологик-астрономик обсерватория» мәсьәләһе буйынса фәнни-ғәмәли кәңәшмә уҙғарыла, унда Польша һәм Украинаның төрлө учреждение вәкилдәре ҡатнаша. Әммә һөҙөмтәлә Украинаның Милли фәндәр академияһы уны файҙаланыу кәрәкмәй тип иҫәпләй.

## Иҫкәрмәләр

## Топографик картаһы
* 

## Һылтанмалар
* Маршруты, фотографии и легенды о горе Поп-Иван 
* Варианты подходов к вершине Поп-Иван
Рысбаев Марат Кашаф улы

**Рысбаев Марат Кашаф улы** (; 8 март 1933 йыл — 29 апрель 2015 йыл) — совет партия һәм сәнәғәт эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Марат Кашаф улы Рысбаев Башҡорт АССР-ының Маҡар районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы) Көҙән ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1968 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1953 йылда Өфө авиация техникумын тамамлағандан һуң, конструктор булараҡ башлаған.

1954—1956 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, яңынан конструктор булып булып эшкә ингән. Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводының ВЛКСМ комитетына беренсе секретарь итеп һайланған.

Артабан 1963—1983 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының икенсе секретары, КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетында инструктор, бүлек мөдире, икенсе секретарь вазифаларында эшләгән.

1983—1989 йылдарҙа КПСС-тың Сибай ҡала комитетына — беренсе секретарь, 1989 йылда КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетында беренсе секретарь итеп һайланған.

1991 йылдан «Башресурсы» акционер йәмғиәтенең «Ресурс» коммерциялы етештереү-хужалыҡ иҫәбе үҙәгенең директоры.

Ике уйлап табыу авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990 йылда Рысбаев Марат Кашаф улы Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 136-сы Урал һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссияһы ағзаһы булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Эшмәкәрлегендәге күп йыллыҡ ҡаҙаныштары, намыҫлы хеҙмәте өсөн Рысбаев Марат Кашаф улы күп маҡтаулы исемдәргә һәм бүләктәргә лайыҡ булған.
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976)
* Почёт Билдәһе ордены (1965, 1971)
* «Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы(1985)
* «Хеҙмәт ветераны» (1985) миҙалы,
* «Комсомолда әүҙем эше өсөн» билдәһе (1964)
* ВЛКСМ Үҙәк Комитеты грамоталары (1960),
* Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Почет грамотаһы (1993).

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Фамилияһы тураһында
Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә Рысбаев фамилияһына ошондай аңлатма бирелгән: **Рысбаев** *баш.* — ырыҫ+бай; бәхетле, ырыҫлы бала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. Документы и материалы / Сост. В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. — Уфа: Башкортостан, 2005. — Т. 2. — ISBN 5-8258-0204-5.

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
* Из газеты социального согласия
Муллағәләмов Марат Сабит улы

**Муллағәләмов Марат Сабит улы** (; 7 ноябрь 1930 йыл) — совет хужалыҡ, дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән

## Биографияһы
Марат Сабит улы Муллағәләмов 1930 йылда Башҡорт АССР-ының Белорет районы Сермән ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1953 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған, инженер-механик.

1953—1962 йылдарҙа — Өфөләге 20-се п/й ойошмаһының (Өфө моторҙар эшләү заводы) өлкән механигы, инженер-тикшеренеүсеһе.

1962—1965 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында, КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетында, партия эшендә мәшғүл.

1965—1979 йылдарҙа — халыҡ депутаттарының Стәрлетамаҡ ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1979—1986 йылдарҙа — БАССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.

1986—1990 йылдарҙа — «Башнефть» производство берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары.

1990—1991 йылдарҙа — инженер, Йемен Республикаһы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Биш саҡырылыш Башҡорт АССР-ының Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

1996 йылдан 2015 йылға тиклем — һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының республика советы рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (өс мәртәбә)
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Алты миҙал
* «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» билдәһе
* Башҡортостан Республикаһының халыҡты социаль яҡлау буйынса атҡаҙанған хеҙмәткәре
* «Стәрлетамаҡ ҡалаһының почетлы гражданы» исеме
* «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүгә тос өлөш индергән өсөн» Почет билдәһе

## Ғаиләһе
Атаһы — Сабит Муллағәләм улы Муллағәләмов — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған. Ҡатыны Наирә Шаһиәхмәт ҡыҙы Муллағәлләмова 1988 йылда вафат. Ул БАССР Госпланы Президиумы Рәйесе, сәйәси репрессия ҡорбаны Шаһиәхмәт Дауытовтың ҡыҙы булған. Ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Он посвятил себя служению народу (К 85-летию Марата Муллагалямова)
* Муллагалямов 
* МУЛЛАГАЛЯМОВ Марат Сабитович
Астрид Иваск

**Астрид Иваск** (; 1926 йылдың 7 авгусы — 2015 йылдың 24 марты) латыш-америка шағирәһе.

## Биографияһы
**Астрид Һелена Хартманя** Рига ҡалаһында тыуған. Латвия армияһы генералы Мартинш Һартманис менән Ирма Мария Һартманеның ҡыҙы. Ағаһы ғалим-программасы Юрис Һартманис. Латвиялағы 1940 йылғы совет оккупацияһы һуң, генерал Һартманис төрмәгә ябыла. 1941 йылда уны язалайҙар, әммә 1991 йылда СССР тарҡалғанға тиклем ғаиләһе уның яҙмышы тураһында белмәй.

Иваск, уның әсәһе һәм ағаһы 1944 йылда Латвиянан Германиялағы ирекһеҙләп үҙ иленән алып кителгән кешеләр лагерына күсерелә. Иваск Марбург Университетында телдәр өйрәнә. Һуңыраҡ: «Ландағы Марбургта европа интеллектуаль тормошо беҙгә асыҡ булды. Өс йыл дауамында университетта мин, ҡайһыһы тере, ҡайһыһы күптән үле өс сит ил теле өйрәндем, һәм мин үҙемде фин-уғыр мәҙәниәте тикшеренеүҙәренә бағышланым.».

1949 йылда магистр дәрәжәһен тамамлай. Шул уҡ йылда эстон шағиры, әҙәбиәт һәм сәнғәт тарихы өлкәһендә фәлсәфә докторы дәрәжәһенә эйә булған Ивар Иваскка кейәүгә сыға. Ғаиләһе АҠШ-ҡа күсеп килә, унда Ивар Иваск Миннесота штатындағы Изге Олаф коллежы факультатив советы ағзаһы сифатында эшкә яллана.

1967 йылда ғаилә Норманға, Оклахома штатына күсеп килә. Ивар Иваск Оклахома Университетында хәҙерге заман телдәре һәм әҙәбиәт профессоры булып эшләй. Астрид урыҫ, немец һәм француз телдәре уҡытыусыһы булып эшләй. Ивар Иваск университеттың «Бөгөнгө донъя әҙәбиәте» әҙәби журналы редакторы. Ирле-ҡатынлы күп авторҙар һәм әҙәби тәнҡитселәрҙе өйҙәрендә ҡабул итә һәм уҡыуҙарҙа, әҙәби сараларҙа ҡатнаша.

1991 йылда ғаилә Ирландияның Корк округына күсеп килә. Ләкин Ивар Иваск 1992 йылда вафат булды. Астрид Иваск Ригаға 2001 йылда әйләнеп ҡайта.

## Ижады
Ивасктың беренсе шиғри йыйынтығы Ezera Kristibas («Күлдә һыуға сумдырылыу», 1966 йыл.). Ziemas Tiesa («Ҡышҡы хөкөм», 1968), Solis-Силос («Урманда аҙым», 1973), Līču Loki («Бөгөлгән бухта», 1981), Gaisma Levainoja («Яралы яҡтылыҡ», 1982). Уның күпселек хеҙмәттәре латыш телендә яҙыла, әммә *Oklahoma Poems* йыйынтығы (1990) инглиз телендә яҙыла. Шиғырҙары *Wordings* йыйынтығында баҫыла (1987).

Уның башҡа хеҙмәттәре, балалар шиғырҙары һәм хикәйәләре, *Parsteigumi un atklajumi* («Сюрприздар һәм асыштар», 1984) баҫыла, шулай уҡ Ивар Иваск иллюстрациялары менән шиғри сәйәхәттәр китаптары, Licu loki: Ainas un ainavas («Изогнутая бухта: взгляды и пейзажи», 1981).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
*Ziemas Tiesa* өсөн «Зинаида Лазда» наградаһына һәм латыш әҙәбиәте буйынса Мәҙәни фонды *Solis-Силос* наградаһына лайыҡ була. Прозаһы өсөн «Янис Янсудрабинс» наградаһы тапшырыла. *Parsteigumi un atklajumi* әҫәре «Goppers» ота. «Янис Яунсудрабинс» проза йыйынтығы өсөн *Licu loki* бүләге бирелә. Мәҙәниәткә һәм әҙәбиәткә өлөшө өсөн Латвияның Өс Йондоҙ Ордены, Эстонияның Аҡ йондоҙ ордены һәм Латвия яҙыусылар союзының йыл һайын бирелә торған наградаһына лайыҡ була.

## Сығанаҡтар
Кристина Эсебуа

**Кристина Эсебeа** () - грузин  уҡсыһы, Олимпия уҡсылары бәйгеһендә ҡатнашыусы. Ул дүрт Олимпия уйындарында ҡатнашҡан.

## 2004 Йәйге Олимпия уйындары
Эсенбоа Грузияны 2004 йылғы йәйге Олимпия уйындарында яҡлаған. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың шәхси ул рейтингында 636 балл менән (72 ташлау) 22-се урында бара. Беренсе нокаут тураһында ул 43-се урында барыусы Һиндостандан Рина Кумариға тура килә. Эсебeа матчты 153: 49 иҫәбе менән отолаа һәм ярыштарҙан китә.

## Йәйге Олимпия уйындары 2008
2008-се йылда Пекинда үткән йәйге Олимпия уйындарында Эсенбоа рейтинг турын 643 балл менән тамамлай. Ул беренсе турҙа Юки Хаяшины еңеп, һуңғы уйында 17-се төшөп ҡалыусы була. 102:102 иҫәбе менән уйнап, еңеүҙе аныҡлыҡ индереү өсөн атыш кәрәк була, унда Эсебуа 9 очко йыя, Хаяши - һигеҙ. Киләһе турҙа Эсебуаттың көндәше Эльпида Романзи була, һәм матч нәтижәләре өҫтәмә тур ярҙамында хәл ителергә тейеш була. Был ваҡыт Романзи ун балл йыйып 9 балл йыйған Эсебуаны уҙып киләһе раундына сыға.

## 2012 йәйге Олимпия уйындары
2012 йәйге Олимпия уйындарында Эсебуа рейтинг турынан һуң 34-се урында була. Ул беренсе турҙа Денисс ван Ламуны еңә, икенсеһендә Ли Сун Дзингә еңелә.

## Йәйге Олимпия уйындары 2016
Эсебуа Грузияны 2016-сы Рио-де-Жанейрола үткән Олимпия уйындарында яҡлай. Эсебуа Юлия Лобженидзе һәм Хатуна Нариманидзе менән берлектә команда ярыштарында ҡатнашалар. Грузин уҡсылары беренсе турҙа Мексика йыйылма командаһына 0: 6 иҫәбе менән отторалар. Беренсе турҙан һуң 45-се булып, Эсебуа беренсе турҙа Һиндостанлы Дипика Кумарина тура килә һәм 4:6 иҫәбе менән еңелә.

## Иҫкәрмәләр (үҙгәртеү)
Түбәнге Лужица

**Түбәнге Лужица**, **Түбәнге Лузация** (, ) — немец Бранденбургы һәм көнбайыш Польша биләмәһендә урынлашҡан тарихи-географик өлкә, Лужица еренең бер өлөшө.

Лужицала немецтар менән бер рәттән әҙ һанлы славян халҡы йәшәй (лужицанлылар (40 мең кеше). Бөтәһе лә лужица телендә (чех теленә яҡын) һөйләшә, [немец телендә] иркен аралашалар. Уларҙы Лужица сорбтары тип тә йөрөтәләр. Улар — [Урта быуаттарҙа көнсығышҡа герман экспансияһы ваҡытында иҫән ҡалған көнбайыш славян халҡы (поморҙар, полабтарға ҡараған ҡәбиләләрҙең күбеһе юҡ ителгән йәки немецтар тарафынан ассимиляцияланған).

**Түбәнге Лужица** — Төньяҡ Герман уйһыулығының таулы бер өлөшө. Уның баш ҡалаһы — Котбус ҡалаһы. Бында **Түбәнге Лужица бушлыҡтары** тәбиғәт паркы урынлашҡан.

Икенсе донъя һуғышынан һуң сорбтар Чехия дәүләтенә ҡушылыуға өмөт итә, тик Судет немецтарын Германияға ебәреү менән мәшғүл булған Чехия хөкүмәте уларға ҡарата битараф була. Лужица теленең бөгөнгәсә һаҡланып ҡалыуы — Көнсығыш Германияла (ГДР-ҙа) совет ғәскәрҙәре тороу һәм ГДР етәкселегенең славян халҡына ҡарата мәрхәмәтле сәйәсәт үткәреүгә бәйле (киң милли — мәҙәни автономия, лужица мәктәптәре, китаптар баҫтырыу һ.б.).

Бөгөн Лужица халҡы (йәштәр), эш эҙләп, тыуған ерен ташлап, күпләп китә. Мәктәптәрҙә туған тел уҡытыу өсөн ата-әсәләрәҙән ғариза алыу индерелгән. Аҙ һанлыға ҡалып барған Лужица халҡы йәшәгән төбәктәрҙә мәктәптәр немец теленә күсерелә. Социалистик ГДР-ҙағы милли аҙсылыҡ өсөн ҡаралған өҫтөнлөктәр бөтөрөлгән.
  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үрге Лужица
* Торнов (ҡаласыҡ)

## Һылтанмалар
* www.niederlausitz.de
Ҡазбулатова Рәйсә Рәйес ҡыҙы

**Ҡазбулатова (Абдуллина) Рәйсә Рәйес ҡыҙы** (8 март 1966 йыл) — тележурналист, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының нәфис программалар бүлеге етәксеһе. 2015 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2016). 

## Биографияһы
Рәйсә Рәйес ҡыҙы Ҡазбулатова (ҡыҙ фамилияһы Абдуллина) 1966 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Сыуалкип ауылында тыуған.

1983 йылда Өфөләге 1-се интернат-мәктәпте (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) тамамлай һәм  Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була.

Юғары һөнәри белем алғас, үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1988 йылда Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылындағы 2-се урта мәктәптә уҡытыусы булып башлай һәм бында 1996 йылға тиклем башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта.

1996 йылда Башҡортостан радиоһының республиканың көньяҡ төбәге буйынса үҙ хәбәрсеһе итеп эшкә саҡырыла һәм был вазифала алты йыл хеҙмәт һала. 

2002 йылдан хәҙерге көнгәсә «Башҡортостан» телерадиокомпанияһының телевидение студияһында эшләй. «Нәҙер», «Арҡайым», «Майҙан», «Автограф», «Үткән ғүмер», «Бай баҡса», «Ҡурай даны» һәм башҡа тематик тапшырыуҙарҙы әҙерләүсе. Уларҙан тыш «Илһам төнө», «Юлдар йыры», «Илгиҙәр», «Магистрали судьбы», «Огненный танкист», «Последний из тринадцати», «Последняя высота» исемле документаль фильмдар авторы. 

2015 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы.

2016 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2016)
*  Рәсәй Журналистар союзының Маҡтау грамотаһы (2021)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Региональная общественная организация «Союз журналистов Республики Башкортостан». Официальный сайт. Главная » Новости » Главное – быть востребованным. 13.03.2021
Мөхәмәтшин Фәрүәз Баязит улы

**Мөхәмәтшин Фәрүәз Баязит улы** (28 март 1949 йыл — 21 июль 2017 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995). Башҡорт дәүләт филармонияһы артисы.

## Биографияһы
Фәрүәз Баязит улы Мөхәмәтшин 1949 йылдың 28 мартында Башҡорт АССР-ы Маҡар районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы) Иҫәкәй ауылында тыуа.

1971 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай. 1972 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. Тәүҙә хор капеллаһы артисы була. Башкорт академия капеллаһында бас-профундо партияһын башҡара. 1982 йылдан эстрада коллективында сығыш яһай башлай. 1999 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһының баш администраторы һәм 2008 йылдан хор капеллаһы директоры. 2002 йылда Р.Ғәйзуллин етәкселегендә халыҡ инструменттары оркестр ағзаһы.

1990—1999 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының «Ҡыҙыҡ менән Мәҙәк» эстрада төркөмө составында сығыш яһай. Төп роль булған Мәҙәк ролен башҡарып, халыҡтың һөйөүен яулай. Ошо коллективта эшләгән осорҙа бик күп сағыу һәм онотолмаҫлыҡ сатирик образдар тыуҙыра. Яҡшыдәүләтовтың «Серле ауырыуҙар» юмористик скетчында — табип, Итбаевтың «Кис ултырыу» — әбей, Илембәтовтың «Кашпировский буйынса» интермедияһында халыҡ дауалаусыһы булып таныла.

Фәрүәз Баязит улы төрлө йәштәге тамашасылар өсөн ҡыҙыҡлы концерт-әңгәмәләр ойоштора белде. Йәш быуында сәнғәткә һөйөү тәрбиәләне. 2006 йылда Ҡазанда Беренсе Бөтә Рәсәй оркестрҙар һәм милли музыка ҡоралдары ансамблдәре конкурсында ул етәкләгән коллектив беренсе урын яуланы.

Башҡортостан телевиденияһында милли юмористик жанрға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995 йыл);

* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамоталары (2002, 2013 йылдар);

* БАССР Мәҙәниәт министрлығының Почет грамоталары (1975, 1986 йылдар).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Элисон Уильямсон

**Элисон Джейн Уильямс** () - 1992 - 2012 йылдарҙа алты Олимпия уйындарында ҡатнашҡан Британия уҡсыһы . Ул 2004 йылғы йәйге Олимпия уйындарында бронза призеры. Был уңыш Британия уҡсылары өсөн 96 йыл эсендә беренсе була. Уильямс йәйәнән атыу буйынса донъя чемпионатында ике миҙал яулай һәм 2010 йылда Берҙәмлек Уйындарында Англияны яҡлай, унда ул ике көмөш миҙал яулауға өлгәшә.

Уильямс 2012 йылда Британия империяһы орденының кавалеры була. Ул карьераһының тамамланыуын 2014-се йылда иғлан итә.

## Биография
Элисон Уильямс 1971 йылдың 3 ноябрендә Мелтон Моубрейда тыуған. Ата-анаһы ярҙамы менән ул ете йәшендә үк атыү менән таныша. Был төр менән атаһы ҙә, әсәй ҙә шөғөлләнгәндәр. 2012 йылға уның атаһы Британия йәйәнән атыусылары менән идара итеү советы президенты була, әсәе тренер булып эшләгән. Ун йәшендә, Уильямс 1981 йылғы Олимпия уйындарында көмөш медаль яулаған, һәм ундүрт йәшендә ул үҙенең беренсе халыҡ-ара турнирға үтә.

1996 йылғы йәйге Олимпия уйындарына йәмәғәтселек иғтибарын йәлеп итеү өсөн, Уильямс Милли портрет галереяһында баҫтырып сығарыу өсөн фотосессияла шәрә ҡатнаша. 2003-сө йылда ул беренсе тапҡыр Милли Лотерея финанслауын ала, был уға йәйәнән атыуҙы башланғыс кластар уҡытыусыһы булып көнлдөҙге эш менән берләштерергә мөмкинлек бирә. Гранттар уға 2006-сы йылда профессиональ спортсы булырға мөмкинлек бирә.

2012 йылдың майында ул Олимпия факелы эстафетаһында ҡатнаша , Шропшир Мах-Венлок ҡалаһы аша (маршруттың унике көнө) факел йөрөтөүсе булып хеҙмәт итә. Киләһе айҙа Уильямс йәйәнән атыу хеҙмәте өсөн Британия Империяһы ордены ағзаһы була. Орденға инеү Королеваның тыуған көнө билдәләп үтеү менән тура килә.

Уильямс Вил Конаганға 2013 йылда кейәүгә сыға. 

Шропшир Лонг Минд клубы ағзаһы була. Ул Аризона дәүләт университетын тамамлаған. 2000-се йылда ул Ямайка йөгереүсеһе Мерлин Оттины үҙенең яратҡан спортсыларының береһе тип атай.

## Иҫкәрмәләр
Бикҡолов Мөбәрәк Мираҫбай улы

**Биҡҡолов Мөбәрәк Мираҫбай улы** (8 март 1956 йыл) — инженер-механик, хәрби хеҙмәткәр, полковник. 2000—2011 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары. Почёт ордены кавалеры (2007). 

## Биографияһы
Мөбәрәк Мираҫбай улы Биҡҡолов 1956 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылында тыуған. Урындағы урта мәктәпте һәм 1982 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау һәм электрификациялау факультетын тамамлаған.

Уҡыу йылдарында студент төҙөлөш отряды составында йәйге хеҙмәт семестрында әүҙем ҡатнаша, республика райондары баҫыуҙарында үҫтерелгән иген уңышын йыя. Ҡуйылған бурыстарҙы өлгөлө үтәгәне һәм фиҙаҡәрлеге өсөн «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

Саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәтте СССР Дәүләт именлеге комитетының Сик буйы ғәскәрҙәрендә үтә.

Запасҡа сыҡҡандан һуң именлек органдары ветерандары ойошмаһында әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Бының өсөн 2013 йылда Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Почёт ордены (2007). 
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы (2013)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Хиос һарығы

**Хиос тоҡомо** — ул һөтлө ҡалын ҡойлоҡло тоҡомло һарыҡ. Әлеге ваҡытта хиос һарығы, Хиос грек утрауҙарында сығарылған тигән киң таралған фекер йәшәй, кивирджик һәм даглич тоҡомо менән туғанлығы тураһында ла фекер бар.

## Тоҡом характеристикаһы
Хиос һарыҡтарын айырып торған һыҙат — уның ҡолағында, танауында, ҡорһаҡ, аяҡтары һәм күҙ тирәләй ҡара йәки көрән тамғаһы бар.

Хиос һарығы тыуғанда уртаса ауырлығы 3,6 — 3,9 килограмм була. Өлкән һарыҡтарҙың инәләре 48-ҙән 70 килограмм, ә аталары 66 — 91 килограмм тарта.

Ата һәм инә һарыҡтар мөгөҙлө була, әммә мөгөҙһөҙ инә һарыҡтар ҙа осрай.

Имеҙеү осоронда (уртаса алғанда, 210 көн) хиос һарығы 120 кг-нан 272 кг тиклем һөт бирә. Һөт фет, бацос, манури сырҙарын әҙерләү өсөн ҡулланыла.

1989 йылдан 2007 йылға тиклем донъя буйынса хиос һарығының һаны 16 000 алып 51 860 тиклем арта.

## Хиос һарығын үрсетеүсе фермалар
А. И. Геласакис 2010—2012 йылдарҙа Грецияла хиос һарығын үрсетеү буйынса уртаса күрһәткестәр эшләй. Үрҙәге тикшеренеүгә ярашлы, һарыҡ көтөүе уртаса 314 баштан тора (210 инә һарыҡ, 16 ата һәм 88 бәрәс), ә утраса һөт һауымы имеҙеү осоронда — 276,6 ± 55,6 кг / имеҙеү осоронда (лактация оҙайлығы менән). Һарыҡтың уртаса үрсеүсәнлеге — 2,1 ± 0,3. Бәрәсте 6-8 аҙна эсендә үҫтереү киң таралған, артабан һарыҡтарҙы 7 ай дауамында һауалар.

Ошо факттар нигеҙендә Грецияла хиос һарыҡтарын үрсетеүсе фермаларҙа тикшеренеү эштәре үткәрелә. Тикшеренеү барышында фермсаларҙың дүрт категорияһы асыҡлана:

# Яңы төҙөлгән, яҡшы йыһазландырылған махсус ферма;
# Һарыҡ үрсетергән һәм мал аҙығы етештергән, ауыл хужалығы культуралары үҫтерергән, үҙҙәрен яҡшы яҡтан күрһәткән фермалар;
# Ҙур булмаған фермалар, унда төп иғтибар ауыл хужалығы культураларын үҫтереүгә бүленә, ә һарыҡсылыҡҡа түгел (2 категорияға күсеү тенденцияһы бар);
# Етештереү күләме түбән булған ферма, ауыл хужалығы культураларын үҫтереүгә иғтибар аҙ йүнәлтелә.

## Иҫкәрмә
Ниғмәтуллин Урал Миңлебай улы

**Ниғмәтуллин Урал Миңлебай улы** (8 март 1961 йыл) — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы хеҙмәткәре, йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008). 

## Биографияһы
Урал Миңлебай улы Ниғмәтуллин 1961 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған. Урындағы мәктәптән һуң 1979 йылда үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, артабан Совет Армияһы сафында хәрби хеҙмәттә була.

1985 йылда Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-ағартыу училищеһының (хәҙер мәҙәниәт техникумы) хор-дирижер бүлеген тамамлай һәм 1986 йылдан Ғафури район мәҙәниәт йортонда эшләй.

Төп хеҙмәтенән айырылмай 1994 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филология һәм журналистика факультетын тамамлай.

1995 йылда «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы үткәргән ижади конкурста ҡатнаша һәм уның һөҙөмтәһендә радио тапшырыуҙары студияһына музыкаль мөхәррир итеп эшкә ҡабул ителә. Бер ни тиклем ваҡыттан «Ижад» әҙәби-музыкаль берекмәһе етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 2010 йылдан «Ашҡаҙар» радиоһы комментаторы һәм мөхәррире.

Урал Ниғмәтуллин шулай уҡ башҡорт халыҡ йырҙарын һәм төрлө осор композиторҙары әҙәрҙәрен оҫтә башҡарыусы булараҡ та республикала танылыу алған.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының профсоюз комитеты ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009)
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Маҡтау грамоталары
* Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһы Маҡтау грамоталары

## Репертуары
### Халыҡ йырҙары
* Уйыл
* Ильяс
* Ҡырҡты тау 
* Асыуланма 
* Бөрлөгән 
* Гармун 
* Йәнем, бәғрем 
* Наласа 
* Таң йыры 
* Ырымбур-Силәбе 
* Яратҡан йәремә 
### Композиторҙар әҫәрҙәре
* Нишләйем (Фәсил Әхмәтов музыкаһы, Әхмәт Йәркәй һүҙҙәре) 
* Һиңә Риф Арыҫлан музыкаһы, Радик Хәкимйән һүҙҙәре)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт «Единый портал башкирской культуры и произведений искусства». Исполнители: Нигматуллин Урал Минибаевич    
* «Ашҡаҙар» радиоһы сайты. Мөхәрририәт: Урал Ниғмәтуллин, мөхәррир
Зәңгәрһыу тәҙрә

**
«Зәңгәрһыу тәҙрә»** (мальт. it-Żerqa Tieqa) — Урта диңгеҙҙең Гоцо утрауындағы (Мальта) эзбизташтан торған 28 метрлыҡ дуға рәүешендәге арка, Гоцо һәм **Зәңгәрһыу** бухта янындағы тора

Туристар өсөн популяр урын булып тора.

1998 йылдан был урын Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә инеүгә дәғүә итә (VII, VIII, IX һәм X критерийҙар буйынса). Шторм һөҙөмтәһендә 2017 йылда емерелгән.

## Геология
Арка 500 йыл дауамында абразия һәм ямғыр тәьҫире һөҙөмтәһендә формалаша. Глобигерин исемле һары эзбизташтан тора. Эрозия һөҙөмтәһендә арканан киҫәктәр ватылып төшә.

2012 йылдың апрелендә ҙур киҫәк һынып төшә, шул сәбәпле арка тотороҡлолоғон юғалта, «тәҙрә» формаһы үҙгәрә. 2017 йылдың 8 мартында урындағы ваҡыт буйынса 9: 40 — ҙағы шторм ваҡытында, күп йылдарға һуҙылған тәбиғи эрозиянан һуң, арка һәм үҙаллы торған бағаналар тулыһынса емерелә.

Ваҡиға тураһында Twitter-ҙа Мальта премьер-министры Джозеф Мускат хәбәр итә.

## Фильмдарҙа
Зәңгәрһыу тәҙрә «Битва титанов» фильмының (1981) 104-се минутында һәм "Граф Монте-Кристо"ның (2002) 13-сө минутында, шулай уҡ «Остров» (2005) фильмының башында төшөрөлә. Уны шулай уҡ Андрей Кончаловский төшөргән «Одиссея» (1997) телевизион сериалында күрергә мөмкин, һәм фэнтези жанрындағы Америка драма телесериалы «Игра престолов»" та. Һуңғыһын төшөрөү экосистеманың боҙолоуына бәйле бәхәскә килтерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список объектов Всемирного наследия ЮНЕСКО на Мальте

## Иҫкәрмәләр
Бакиров Урал Насир улы

**Бакиров Урал Насир улы** (; 7 апрель 1933 йыл) — совет, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты (1970). Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). БАССР-ҙың 8-11-се саҡырылыштары Юғары Советы депутаты. 1976 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Урал Насир улы Бакиров 1933 йылдың 7 апрелендә БАССР-ҙың Мораҡ районы (хәҙерге Күгәрсен районы) Хоҙайбирҙин ауылында тыуған, йәғни ошо ауылға исем биргән Башҡортостандың партия һәм дәүләт эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы менән бер ауылдан.

Юғары белемле — 1955 йылда Өфө ҡалаһында К. А. Ти­мирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған.
 
Дипломлы белгес булып, хеҙмәт юлын Йомағужа районы Подгорный урта мәктәбендә уҡытыусы булып башлаған.

1956—1964 йылдарҙа комсомол эшендә — 1956 йылдан алып ВЛКСМ-дың Йомағужа район комитетының 1-се секретары.

1959 йылдан алып ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары.

1964 йылдан алып КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында идеология бүлеге секторы мөдире, 1970 йылдан — пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары, артабан бүлек мөдире.

1988 йылдан — В. И. Ленин исемендәге Үҙәк музейҙың Өфө филиалы директоры.

1991 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Секретариатының редакция-нәшриәт бүлеге белгесе.

1993 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы ҡарамағындағы нәшриәт-полиграфия комплексы директоры.

1994—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты ярҙамсыһы була, 2008—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһы депутаты Рәмил Исҡужиндың ярҙамсыһы вазифаһын үтәй.

1992—2010 йылдарҙа «Ведомости Государственного Собрания — Курултая, Президента и Правительства Республики Башкортостан» журналы мөхәррире.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Бакиров Урал Насир улы Башҡорт АССР-ы дәүләт власының юғары органы — Башҡорт АССР-ы Юғары Советы эшмәкәрлегендә халыҡ депутаты булараҡ әүҙем ҡатнаша, ул 8-11 саҡырылыштар депутаты була. 1962 йылда Мәскәүҙә үткән ВЛКСМ-дың 14-се съезы делегаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976, 1981)
* «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2003)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1960)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан» миҙалы (1970)
* «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһе (1960)
* «Пионерҙар менән әүҙем эш өсөн» ВЛКСМ-дың Үҙәк комитеты билдәһе (1962),
* «Комсомолда әүҙем эше өсөн» (1969)
* БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почет грамоталары (1960, 1983)
* Башҡортостан Республикаһы Почет грамотаһы (1998).
* Дәүләт Думаһы Аппаратының Почет грамотаһы.

## Иҫкәрмәләр