open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шөғәйепова Минзәлә Нурмөхәмәт ҡыҙы

**Шөғәйепова Минзәлә Нурмөхәмәт ҡыҙы** (14 ғинуар 1961 йыл) — комсомол, партия, дәүләт органдары һәм матбуғат хеҙмәткәре, шағир. 2018 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Минзәлә Нурмөхәмәт ҡыҙы Шөғәйепова 1961 йылдың 14 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ураҙ ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.

1976 йылда Ураҙ урта мәктәбенең һигеҙ класын тамамлағандан һуң Белорет педагогия училищеһына уҡырға инә

1980—1982 йылдарҙа Учалы районы Баҙарғол мәктәбендә уҡытыусы.

1982—1985 йылдарҙа Учалы районы «Урал» колхозының комсомол ойошмаһы секретары.

1985—1988 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Учалы ҡала комитетының 2-се секретары.

1988—1991 йылдарҙа «Урал» колхозының партком секретары.

1991—1995 йылдарҙа Ураҙ ауыл Советы рәйесе.

1995−1996 йылдарҙа Учалыла нәшер ителгән «Өлкәр» журналының баш мөхәррире.

1996—2000 йылдарҙа Учалы ҡала һәм район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге мөдире.

2000—2001 йылдарҙа «Яйыҡ» гәзитенең баш мөхәррире.

2001—2005 йылдарҙа Учалы ҡала һәм район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары.

2005—2013 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатында матбуғат һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса белгес

## Ижады
Минзәлә Шөғәйепованың тәүге мәҡәләләре һәм шиғырҙары мәктәптә уҡыған сағында, студент йылдарында
уҡ район һәм республиканың көндәлек матбуғат баҫмаларында баҫыла башлай. 1987 йылда «Йәш көстәр» альманаһында күмәк авторҙар менән бергә шиғырҙары тәүләп донъя күрә. Артабан тыуған ҡалаһында 5 китабы сыға:
* «Көртмәле» (Учалы, 2007)
* «Бала — саҡтың нурлы әләме» — (Учалы, 2008)
* «Шыршы турғайы» (Учалы, 2009)
* «Арҡайым» — (Учалы 2011)
* « Байрамғол» (тарихи очерктар, Ф.Яхин менән берлектә) — (Учалы 2012)
Минзәлә Шөғәйепова шиғырҙарына йырҙар ҙа ижад ителгән.

## Матбуғатта баҫылған әҫәрҙәре
* «...ҮҘ КӨЙӨНДӘ МИНЕҢ «ҠАРАБАЙ». Шиғырҙар. «Башҡортостан ҡыҙы» журналы сайты, 2 июль 2020 йыл    
* МИНЗӘЛӘ ШӨҒӘЙЕПОВА ИЖАДЫ. «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы сайты, 26 июль 2019 йыл 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге премия лауреаты (2019)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Э. Баймөхәмәтова. Яңы йырҙар тыуһын. — «Башҡортостан ҡыҙы», 1988, октябрь, 2-3 ббиттәр.
Аштамангала Шива Ғибәҙәтханаһы

Аштамангала Шива Ғибәҙәтханаһы Тһриссур ҡалаһында, Тһриссур районында, Аштамангаламда урынлашҡан. Ғибәҙәтхананың баш Хоҙайы булып sanctum sanctorium-да урынлашҡан, көнсығышҡа ҡараған итеп торған Хоҙай Шива тора. Инаныу буйынса был ғибәҙәтхана Кераланың 108 Шива ғибәҙәтханаларының береһе һәм Хоҙай Шиваға бағышланып оло фекер ияһы Парашурама тарафынан ҡоролған булған. Ғибәҙәтхана Карьяттукара янында Латур юлында урынлашҡан. Ғибәҙәтханада Шиваратри байрамы Малаялам Кумба айында (Февраль-Март) үткәрелә.
## Иҫкәрмәләр
Усманов Ғәлимйән Усман улы

**Усманов Ғәлимйән Усман улы** — (18.06.1880—10.05.1974), педагог, мәғариф эшмәкәре. 1904—1905 йылғы рус-япон, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949). Сығышы менән ошо райондың Иҫке Һынны ауылынан.

## Биографияһы
Ғәлимйән Усман улы Усманов 1880 йылдың 18 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Һынны Илсембәт (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Благовар районы Иҫке Һынны) ауылында тыуған.

1904—1905 йылғы рус-япон һуғышында ҡатнаша.

1910 йылда «Ғосмания» мәҙрәсәһендә белем алған.

Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнаша.

1917 йылда Өфө ҡалаһында педагогик курстар тамамлай.

1939—1940 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтында уҡый.

## Хеҙмәт юлы
1910—1914 йылдарҙа Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ишембәт ауылында (хәҙер — БР-ҙың Ғафури районы Толпар ауылы) үҙе асҡан яңы методлы мәктәбендә мөғәллим булып эшләй. Дини мәҙрәсәләрҙә белем юлын башлаған уҡыусылар бындай мәктәптәрҙә донъяуи ғилем (тәбиғи-төгәл фәндәрҙе өйрәнә) менән таныша.

1917 йылдан һуң мәғариф системаһы үҙгәрә. Уҡыу йорттары халыҡ милке тип иғлан ителгән һәм Мәғариф халыҡ комиссариаты (Наркомпрос) ҡарамағына бирелә.

1920-се йылдарҙа Бәләбәй кантонының Бүздәк улусында мәктәптәр ойоштороусы, уҡытыусы һәм директор. Эшенә мөкиббән бирелгән, эҙләнеүсән педагогтың хеҙмәтен мәғариф етәкселеге, ата-әсәләр йәмәғәтселеге, шулай уҡ белемгә ынтылыусы халыҡ ҡатламы ыңғай баһалай.
  
 буйынса Бөтөн башҡорт ғәҙәттән тыш комиссияһы 1921 йылда «Бөтә грамоталы халыҡты грамотаһыҙҙарҙы уҡытыуға мәжбүри йәлеп итеү тураһында» ҡарар ҡабул иткән. Башҡорт ауылдарында ла ликбез пункттары асыла, һәм Усманов Ғәлимйән Усман улы ла был изге һәм мөһим эштән ситтә ҡалмаған.

1932—1952 йылдарҙа БАССР-ҙың Благовар районы Күсәрбай урта мәктәбенең тәүге директоры. 

Оҫта етәксе, мәғариф өлкәһендә барлыҡҡа килгән бөтә яңылыҡ менән ихлас ҡыҙыҡһынған һәм тәжрибәлә һынап ҡараған остаз коллегаларын уҡыусыларға төплө белем биреүгә әйҙәп торған.
 
Күсәрбай урта мәктәбен тамамлаусылар араһында дәүләт эшмәкәрҙәре (Нәбиуллин Вәли Нәби улы - 1955-1963 йй. БАССР Министрҙар Советы рәйесе, унан алда - ауыл хужалығы министры, ВЛКСМ өлкә комитеты секретары), фән докторҙары, техник юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары, өс яҙыусы - Ғабдрахманов Рәйес, Ғайсин Әхмәт, Шаһбазов Зөлфәт, атҡаҙанған агроном исемен йөрөтөүселәр, хеҙмәт батырҙары бар. 

Ул йылдарҙағы сығарылыш уҡыусылары Күсәрбай мәктәбен ҙур ғорурлыҡ һәм рәхмәт һүҙҙәре менән хәтерләй.   

Ғәлимйән Усман улы Усманов 1974 йылдың 10 майында вафат булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ленин ордены кавалеры (1949)
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949)

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт
* Развитие школьного образования Республики Башкортостан в XX веке. Уфа, 2001;
* Алмаев Р. З. Школьное образование в Башкирской АССР: история, достижения, традиции. Уфа, 2008.

## Һылтанмалар
* Иҫке Күсәрбай мәктәбенең мәҡәләләр каталогы
* Усманов Ғәлимйән Усман улы

## Иҫкәрмәләр
Сөләймән Шаһ кәшәнәһе

**Сөләймән Шаһ кәшәнәһе** (тур. Süleyman Şah Türbesi) — Сөләймән Шаһтың һөйәктәре урынлашҡан мемориаль комплекс, Сөләймән Шаһ оҙаҡ ваҡыт дауамында Ғосман империяһына нигеҙ һалған Ғосман I-нең ҡартатаһы тип иҫәпләнгән.

Сөләймән Шаһ хәҙерге Сүриә территорияһындағы Евфрат йылғаһында батып үлгән, тип һанала. Тәүҙә ҡәбер Жәбер замогы янында урынлашҡан була, әммә һуңынан ике тапҡыр күсерелә — 1973 йылда Эль-Асад һыу һаҡлағысын төҙөгәндән һуң һәм 2015 йыл башында Сүриәләге Граждандар һуғышы өсөн. 2015 йылдың 22 февраленә тиклем Сөләймән Шаһ кәшәнәһе Сүриә территорияһында була, 1923 йылда Лозаннала ҡул ҡуйылған килешеүгә ярашлы Төркиә кәшәнә өҫтөндә үҙенең әләмен ҡуйыу хоҡуғын һәм унда үҙенең почетлы ҡаралыуын ҡуйыу рөхсәтен ала.

2015 йылдың 22 февралендә Суриәлә төрөк армияһының хәрби операцияһы барышында Сөләймән шаһ кәшәнәһенән ҡарауыл алына, ә кәшәнә Сүриәгә яҡын территорияға күсерелә. Кәшәнәне 40 төрөк һалдаты һаҡлаған. Территория ИГИЛ боевиктары контроле аҫтында ҡала, әммә кәшәнәгә һәм төрөк һалдаттарына бер ниндәй зыян килтерелмәй. Төркиә хөкүмәте, Ираҡ ислам дәүләте һәм Левант боевиктары ҡәберҙе урытып алыуы тураһында хәбәр алғас та, үҙенең кәшәнәне һаҡлаусы хәрбиҙәрен, шулай уҡ мавзолей артефакттарын эвакуациялай. «Евфрат Шаһ» операцияһы һөҙөмтәһендә 100 хәрби хеҙмәткәрҙәре эвакуациялана, береһе бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә һәләк була. Төркиә премьер-министры Әхмәт Давутоглу, һуңғараҡ кәшәнә Сүриә территорияһына ҡайтарыласаҡ, тип белдерә һәм ҡәбер торошо үҙгәрмәйәсәк, тип белдерә.  

Эвакуациянан һуң төрөк армияһы мавзолейҙы шартлата. Төркиә президенты Рәжәп Эрдоган хәбәр итеүенсә, хәҙер Сөләймән Шаһ саркофагы курд формированиелары контроле аҫтындағы территорияла, төрөк-сүриә сик буйынан 200 метр алыҫлыҡта, Эшме ауылы тирәһендә урынлашҡан. Яңы мавзолей төҙөләсәк түбәлә хәҙерге ваҡытта  төрөк танкылары тора, ә был урынды төрөк һалдаттары сәнскеле тимер сыбығы менән уратҡандар. Төркиә хөкүмәтенең әлеге ҡарарҙары төрөк оппозицияһы яғынан ҡаты тәнҡитләнә, сөнки улар, Төркиә үҙ территорияһының өлөшөн биргән, тип һанайҙар.

## Иҫкәрмәләр
Әминә ҡатын

**Әминә ҡатын** () — Дулҡадир бейлеге хакимының  ҡыҙы, ғосман солтаны Мәхмәт Беренсенең ҡатыны, солтан Морат Икенсенең әсәһе .

## Биографияһы
Әминә Дулҡадир бейлеге хакимының  ҡыҙы булған. Немец шәрҡиәтсе-тарихсыһы Франц Бабингер һәм Оҙоншаршылы Измаил Хаҡҡи () фараз итеүҙәренсә,  уның атаһы *Сули Шабан-бей* булған.  Э. Алдерсон фекере буйынса иһә уның атаһы Сули-бей, йәки,  уның туғаны (быныһы бик ышанысһыҙ фараз)  Мәхмәт-бей Дулкадирид булған. Тарихсылар Р.Юнанч һәм Дж. Мордтман Әминәнең атаһы  Мәхмәт-бей булған тип һанаған 

Тарихсыларҙың бер өлөшө Әминәнең никахын  1403 йылға ҡайтарып ҡалдыра, шул осорҙа Мәхмәт Сәләби ()  Баязиттың үҙәге Анкара булған элекке анатолия ерҙәре менән идара итә башлай. Чамурлу янындағы һуғышта ул үҙенең ир туғаны Иса ғәскәрен тар-мар итә . Мәхмәт Нәшри ҡыҙҙы әйттереү тураһында былай тип яҙа: «Ул (Мәхмәт Сәләби) Тоҡатта ашап-эсеп ултырғанда  Дулҡадироғлынан вәкил килде.Бик оҙаҡ һөйләшкәндән һуң дошманлыҡты туҡтатырға ҡарар итәләр.  Улар яраша. Шунда солтан Дулҡадироғлының ҡыҙын һората. Ул бик бай бүләктәр һәм никах балдағы килтерә». Мәгәр Э. Алдерсон фекеренсә, ҡоҙалашыу 1399 йылда уҡ,  Баязит Дулҡадирҙы буйһондорғанда уҡ булған, ә никах һуңғараҡ - 1404 йылда уҡылған, ул мәлгә Мәхмәттең хакимлығы тотороҡлораҡ була төшкән .

Әминәнең балаларынан тик береһе генә шик уятмай — ул буласаҡ солтан Морат II, был улы 1403 йәки 1404 йылда донъяға килгән. Морат 1421 йылда солтан булып киткән; Энтони Алдерсон фаразынса, Әминә улының тәхеткә ултырыуын күреп өлгөрмәй вафат булған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список матерей султанов Османской империи

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Саха фетнәһе

**Саха фетнәһе** йәки **Саха походы** Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында һуңғы эпизод булып тора. Хәрби ғәмәлдәр 1921 йылдың сентябренән 1923 йылдың июненә тиклем дауам итә һәм Рәсәй Алыҫ Көнсығышындағы Аян-Май районында туплана.

## Тарихы
Әлеге етди фетнә хәҙерге Хабаровск крайының төньяғында (ул ваҡытта Якутия) ҡуба. 1922 йылдың мартында Чурапчала баш күтәреүселәр *Ваҡытлыса яҡут өлкә халыҡ идаралығы* булдыралар. 23 мартта Коробейниковтың «Яҡут халыҡ армияһы» Якутск ҡалаһын баҫып ала, ҡыҙыармеецтар гарнизоны өлөшләтә ҡыйратыла, өлөшләтә әсирлеккә төшөрөлә, шулай уҡ 6 пулемет тартып алына.

Апрель айында баш күтәреүселәр, ярҙам һорап, Владивостокта урынлашҡан Ваҡытлы Приамурье хөкүмәте менән бәйләнешкә инәләр (совет тарихнамәһендә «Ҡара буфер исеме аҫтында билдәле»). 27 апрелдә Советтар Якутия АССР-ын булдырыу тураһында иғлан итә һәм ихтилалды баҫтырыу маҡсатында экспедиция юллай. 1922 йылдың йәйендә аҡтар Якутск ҡалаһынан бәреп сығарыла, һәм аҡтар Тымыҡ океан ярҙарына тиклем сигенеп, Охотск һәм Аян порт ҡалаларын баҫып алғандан һуң, Владивостоктан ярҙам һорайҙар.

30 августа Тымыҡ океан флотилияһы ихтилалсыларға ярҙам күрһәтеү маҡсатында Владивостоктан юлға сыға, уның составында — генерал Анатолий Пепеляев етәкселегендәге 750 ирекмән (Себер ирекле дружинаһы) . Өс көн үткәс, Пепеляев отряды Аян портына аяҡ баҫа һәм Якутскиға табан хәрәкәт итә башлай. Октябрь аҙағында Пепеляев Нелькан ҡалаһын яулап ала, әммә ошо уҡ ваҡытта Ҡыҙыл Армия аҡтарҙы Владивостоктан ҡыҫырыҡлап сығарыуы тураһында билдәле була.

Советтар Союзы барлыҡҡа килгән ваҡытта Аян, Охотск һәм Нелькан ҡалалары ингән бәләкәй бер районды Пепеляев үҙ контроле аҫтында тота һәм был район берҙән-бер аҡтар ҡулында ҡалған Рәсәй территорияһы була. Февралдә Пепеляевкә ҡаршы большевиктар отряды ебәрелә, уны Иван Строд етәкләй. 12 февралдә улар Сасыл-Сасыы тирәһендә Пепеляев дружинаһын еңәләр, ә март айында аҡтар Амғанан тулыһынса ҡыуып сығарыла.

1923 йылдың 24 апрелендә «Ставрополь» һәм «Индигирка» караптары Владивосток ҡалаһынан Аянға Степан Вострецов етәкселегендә ҡыҙылармеецтар отряды юлға сыға. Отряд Аянға килеп етеүгә Пепеляев үҙенең дружинаһын Нельканға эвакуациялаған була. Аҡ армияның ҡалдыҡтары башта — Охотскиҙа, һуңғараҡ, 18 июндә, Аянда ҡаты бәрелештәр барышында еңеләләр. Генерал Пепеляев, ҡан ҡойоштан ҡасып, һалдаттарына әсирлеккә бирелергә бойора. Генерал үҙе, шулай уҡ 103 аҡ офицер һәм 230 һалдат тотоп алына һәм Владивостокка ебәрелә. Генерал-майор Вишневский етәкселегендәге бер нисә тиҫтә ирекмәнде япон балыҡсылары ҡотҡарып алып ҡала.

Ҡайһы бер бирелергә теләмәгән баш күтәреүселәр яҡут тайгаһына инеп юғала һәм артабан советтарға ҡаршы ихтилалдарҙа ҡатнаша (1924—1925 йылдарҙағы Тунгус ихтилалы, 1927—1928 йылдарҙағы Конфедералистар ихтилалы), һөҙөмтәлә көрәшен туҡтатырға мәжбүр булалар.

## Һылтанмалар
* Алыҫ көнсығыш һуғыштан һуңғы. — М.: Центрполиграф, 2005.
* *Александр Петруша. * Омск, Аян, генерал тормошҡа… Өс Пепеляев Кухотка. // «Тыуған илем», 1996. № 9.
* В Клипель И. Аргонавт ҡар. Генерал а. тарыған поход тураһында Пепеляев. 
* Пепеляевщина. 6 сентябрь 1922—1923 йылдың 17 июнендә
* *Грачев Йырыны. П.* Саха поход Пепеляев генерал. (под ред. П. К. Конкин)
Шәрипов Валерий Мөхәмәт улы

**Шәрипов Валерий Мөхәмәт улы** (19 июнь 1945 йыл)— инженер, сәнәғәт, партия, урындағы башҡарма һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының Һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының (пенсионерҙарының) йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. .

## Биографияһы
Валерий Мөхәмәт улы Шәрипов 1945 йылдың 19 июнендә Башҡорт АССР-ынаң Черниковск (хәҙер — Өфө) ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
Юғары белемле, Өфө авиация институтын тамамлаған.

## Хеҙмәт юлы
Хеҙмәт юлын 1962 йылда Өфө ҡалаһында 20-се почта йәшниге предприятиеһында токарь өйрәнсеге булып башлай, артабан токарь, электромонтёр була.

1968—1978 йй. — Өфө моторҙар эшләү заводының инженер-технологы, цех начальнигы урынбаҫары, партком секретары урынбаҫары.

1978—1994 йй. — Өфө ҡалаһы КПСС-тың Ленин район комитеты икенсе секретары, Ленин район советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, заместитель главы Администрации Ленин районы Хакимиәте башлығының капиталь төҙөлөш һәм дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары.

1994—1998 йй. — «Лирус» ЯСЙ-е директоры.

1998—2000 йй. — «СНЭМА» ААЙ-нең заместитель генераль директорының капиталь төҙөлөш һәм дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары,

2003—2004 йй. — «СНЭМА» ААЙ-нең генераль директоры ярҙамсыһы.

2000—2001 йй. — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт контроль комитетының Өфө идаралығы баш белгесе — дәүләт инспекторы.

2001—2003 йй. — Өфө ҡалаһы Совет районы Хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитик идаралығы начальнигы.

2004—2006 йй. — заместитель директора ООО «Термокат» ЯСЙ-е директор урынбаҫары.

2007—2008 йй. — «Метрологик сервис предприятиеһы» ЯСЙ-енең баш инженеры.

2010—2013 йй. — «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан төбәк бүлексәһенең Өфө ҡалаһы Совет районының урындағы бүлексәһе урындағы башҡарма комитетының етәксеһе.

«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы фракцияһы ағзаһы. Партияның Төбәк сәйәси советы ағзаһы.

2018 йылдың 9 сентябрь һайлауҙарында Шәрипов Валерий Мөхәмәт улы берҙәм һайлау округы буйынса, «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһынан Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана.

Һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт һәм ветеран эштәре буйынса комитет ағзаһы.

Башҡортостан Республикаһының һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының (пенсионерҙарының) йәмәғәт ойошмаһы рәйесе.

Өйләнгән, улы һәм ҡыҙы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» почётлы исеме һәм миҙалы
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнашҡаны өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Ветеран Башкортостана», Поздравляем с юбилеем Валерия Мухаметовича Шарипова, председателя Башкирского республиканского совета ветеранов! 19.06.2020

## Һылтанмалар
* [gsrb.ru/ru/organization/deputats/62884/ Дәүләт Йыйылышы -Ҡоролтай сайты.]
* Шәрипов Валерий Мөхәмәт улы. «Берҙәм Рәсәй» партияһының Башҡортостан бүлексәһе сайты 
* сайт РУспех.  
* [viperson.ru/people/sharipov-valeriy-muhametovich Вип-пресона. Шарипов Валерий Мухаметович]
* Валерий Мөхәммәт улы Шәриповҡа — 75 йәш
Волкан Демирел

**Волкан Демирел** (төрөк. Volkan Demirel; 27 октябрь 1981 йыл) — Төркиә футболсыһы, ҡапҡасы. Төркиәнең футбол буйынса йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. Футбол буйынса 2008 йылда үткәрелгән Европа чемпионатында ҡатнаша. Йөҙөү һәм сәйәхәт менән мауыға, спорт автомобилдәре йыя.

## Карьераһы
Волкан Демирел «Карталспор» үҫмерҙәр футбол клубында шөғөлләнә, команда составында 51 уйын уйнағандан һуң бер нисә төрөк футбол командаларының спорт эҙәрмендәре йәш ҡапҡасыға иғтибар итә. 2002 йылдың июлендә Төркиәнең «Фенербахче» клубына күсә, әммә клубтың төп командаһында тәүге уйынын 2003 йылдың 26 апрелендә «Самсунспор» клубы менән уйнай. Уйынды барышын тойомлау, яҡшы реакция һәләттәре уға бер йыл эсендә «Фенербахче» командаһының төп составында нығынырға ярҙам итә. 2004 йылдан Төркиәнең футбол буйынса йыйылма командаһына даими саҡырыла, ил флагы аҫтында 62 уйында ҡатнаша.

УЕФА чемпиондар лигаһы ярышында «Фенербахче» командаһының уңышлы сығыш яһауы, ярыс финалға барып етеүенә Волкан Демирел тос өлөш индерә. «Севилья» клубы менән уйында 3 пеналтины кире ҡаға һәм уйын батыры булып таныла.

## Ҡаҙаныштары
; «Фенербахче» составында
* Биш тапҡыр Төркиә Чемпионы: 2003/04, 2004/05, 2006/07, 2010/11, 2013/14
* Дүрт тапҡыр Төркиә чемпионатының көмөш призеры: 2005/06, 2007/08, 2011/12, 2012/13
* Өс тапҡыр Төркия Суперкубогы ала: 2007, 2009, 2014
* Ике тапҡыр Төркиә Кубогы ала: 2011/12, 2012/13
* Ике тапҡыр Төркиә Кубогы финалына сыға: 2004/05, 2005/06

; Төркиәнең йыйылма командаһы составында
* Футбол буйынса 2008 йылғы Европа чемпионатында өсөнсө урын, Ҡула (Бронза) призеры.
## Уйын статистикаһы
### Клуб командалары өсөн уйын статистикаһы

### Йыйылма команда өсөн уйын статистикаһы

## Шәхси тормошы
Ҡатыны Зәйнәп 2009 йылда Белгия һылыуы титулын ала, туйҙары 2010 йылдың сентябрендә була. Зәйнәп шулай уҡ *Fenerbahçe Acıbadem* клубы волейболсыһы.

## Иҫкәрмәләр
Һасеки

**Һасеки солтан** (, , ) — ғосман солтандарының ҡатындары һәм кәнизәктәре титулы.

## Этимологияһы
Һасеки  (خاصکي-خاصگی) ғәрәп телендәге ( (хасса), фарсы телендәге -ки (گی) суффиксы менән «кемдеңдер тик үҙенеке» тигән мәғәнә бирә. Тимәк, Һасеки бары тик солтандыҡы, тик уныҡы ғына тигән һүҙ Һүррәм солтан был исемгә лайыҡ булған тәүге ҡатын, ул Күркәм Сөләймән, Ҡануни́ Сөләймән ҡушаматтары йөрөткән  Сөләймән I солтандың никахлы хәләл ефете булған .

## Һасеки дәрәжәһе
Һәрәмдә вәлидәнән (солтан әсәһенән) ҡала дәрәжәһе буйынса икенсе урындағы ҡатын — *һасеки* , был титулды 1521 йылда солтан Сөләймән үҙенең яратҡан кәнизәге Һүррәм солтан өсөн индергән. Роксалана-Һүррәм һуңғараҡ солтандың никахлы хәләл ефете булып китә. Солтандың бер генә, йәки бер нисә һасекиһы була алған.

Һасекиҙың дәрәжәһе, солтанға ҡәрҙәшлеге булмағанға күрә, уның апай-һеңлеләренә ҡарағанда юғарыраҡ баҫҡыста торған. Хакимдың никахлы һөйөклөһө ҡалған кәнизәктәрҙән һәм уның ҡыҙ туғандарынан айырмалы, уға тәхет вариҫы бүләк итә алған .

## Һасекиҙарҙың тәьмин ителеше
Һасекиҙарға иң яҡшы туҡымалар, затлы тиренән тегелгән өҫ кейеме һәм ҡиммәтле әйберҙәр алып бирәләр, ә уларҙың бүлмәһе вәлидә солтандыҡы янында була. Шулай уҡ уларға бик күп хеҙмәтселәр беркетелә һәм ҙур эш хаҡы түләнә: мәҫәлән, Морат Өсөнсөнөң һасекиһы Сафия солтанға көнөнә 1000 аҡса эш хаҡы түләнгән, шул уҡ ваҡытта солтандың ҡыҙ туғандары *Әсмәхан* менән Гәүһәрхан солтан (Сәлим II ҡыҙына), ярашлы рәүештә, 300 һәм 250 аҡса алған. Ҡыҙ туғаны Миһримәһ (Сөләймән I һәм уның ҡатыны Һүррәм солтан ҡыҙы) — көнөнә 600 аҡса алып торған.

Бынан тыш, солтан вафат булған осраҡта һасекиға ҡаҙнанан аҡса түләүҙе дауам итәләр, вәлидә була алмаған йәки улдары булмаған ҡатындары менән дә (Ғәйшә ҡатын), шулай уҡ ире үлгәндән һуң күп йылдар үткәс вәлидә булған һасекиҙар өсөн дә матди тәьминәт һаҡлана (Көсәм солтан) .

## Иң билдәле һасекиҙар
Һасекиҙарҙың донъяға иң билдәлеләре — Һүррәм солтан, Нурбаныу солтан, Сафия солтан һәм Көсәм солтан. Һуңғы өсәүһе ирҙәренән тол ҡалып, улдары солтан булғас вәлидә дәрәжәһенә күтәрелгән .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Вәлидә солтан

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
Һүррәм солтан

**Һүррәм солтан** (, , ,  Европала **Роксола́на** () булараҡ билдәле; ысын исеме билдәһеҙ. Һуңғараҡ яҙылған әҙәби әҫәрҙәрҙә уның исемен *"Олександра/Анастасія Гаврилівна Лісовська* тип атайҙар; 1502 йылдар самаһы бәлки 1505 йылдыр — 15 йәки 18 апрель 1558) — башта кәнизәк, шунан Күркәм Сөләймән, Ҡануни́ Сөләймән ҡушаматтары йөрөткән  Сөләймән I солтандың никахлы хәләл ефете булған,  һасеки, Сәлим Икенсенең әсәһе.,.

## Балалары
Һүррәм Ҡануни Сөләймән солтандан 6 ул тапҡан:

Улдары:
* Шаһзадә Мәхмәт (1521—1543)
* Абдулла (1523—1526)
* Сәлим(28 май 1524 — 13 декабрь 1574)
* Баязит (1525 — 25 сентября 1561)
*Шахзадә Йыһангир  (1531—27 ноябрь 1553)
Ҡыҙы:
* Миһримәһ (21 март 1522— 25 ғинуар 1578)

Күркәм Сөләймәндең бер улынан - Сәлимдән башҡаһы үҙенән алда үлеп бөтә. 

Мәхмәт 1543 йылда вафат була. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, сәсәк ауырыуынан вафат булған, икенсе фараздар буйынса үлеме етеп вафат булған.

Йыһангир бәләкәйҙән сирләшкә була,  1553 йылда Шаһзадә Мостафаны язалап үлтергәндән һуң, вафат була.Ағаһын һағыныуҙан үлгән тигән   һүҙҙәр ҙә тарала. Һүррәм көндәшенең улын тәхеткә ултырттырмаҫ өсөн ирен улына ҡаршы ҡуйып, үлтерттергән тигән легенда ла бар.

Баязит улы атаһын үлтерергә маташҡан, тик был килеп сыҡмағас,  Персияға ҡасҡан. Атаһы фарсы шаһы менән солох төҙөгәндән һуң, Баязитты дүрт улы менән үҙҙәренә оҙатыу тураһында килешкән. Баязитты 1561 йылдың 25 сентябрендә язалағандар, ә уның кесе улын Бурсала үлтергәндәр.

## Галерея

Файл:Titian - Portrait of a Woman (La Sultana Rossa).jpg| Тициандың *Солтан Роксалана* тигән портреты, *1550*
Файл:khourrem.jpg|Һүррәм солтандың 16-сы быуатта төшөрөлгән бер портреты
Файл:Rossa, Wife of Suleiman the Magnificent.jpg|Һүррәм солтандың 16-сы быуатта төшөрөлгән йәнә бер портреты
Файл:Sultan Roxelana.jpg|Һүррәм солтандың *Иоһанн Теодор де Бри"* тарафынан төшөрөлгән портреты, *1596*
Файл:Haseki-Huerrem-Sultan-waqf Jerusalem.png|Һүррәм солтан Иерусалимда эшләткән мәсет, мәҙрәсә таныҡлығы, *1556*
Файл:Anton Hickel - Roxelane und der Sultan.jpg|Немец рәссамы Антон Һиккель ижад иткән "Роксалана һәм солтан" тигән картина , *1780*



## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һасеки

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* *Peirce L. P.* The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. — New York: Oxford University Press, 1993. — 374 p.
* Roxolana in European Literature, History and Culture / ed. by Galina I. Yermolenko. — New York: Ashgate Publishing, 2010. — 318 p.
* *Yermolenko G.* Roxolana: «The Greatest Empresse of the East»  // The Muslim World. — 95. — 2. — 2005. — P. 231—248.
Сәфәров Валерий Фидан улы

**Сәфәров Валерий Фидан улы** (21 июнь 1950 йыл) — ғалим-архитектор, педагог. 1979 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2007—2012 йылдарҙа «БашНИИстрой» институтының баш архитекторы. Тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы, Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы.

## Биографияһы
Валерий Фидан улы Сәфәров 1950 йылдың 21 июнендә хәҙерге Хабаровский крайы Таскан ауылында тыуған.

1973 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлай.

## Хеҙмәт юлы
Мәскәү архитектура институтын тамамлағандан һуң, «Башкиргражданпроект» институтының архитекторы булып хеҙмәт юлын башлай.

1978 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы.

1979 йылдан Өфө нефть институты уҡытыусыһы.

Шуның менән бер рәттән «БашНИИстрой» институтында ла эшләй.

Тарих фәндәре кандидаты (2000)

2007—2012 йылдарҙа институттың баш архитекторы булып эшләне.

1974 й. — Белорет, Мәләүез ҡалалары ҡала төҙөлөшө һәм биҫтәләрендә төҙөлөш проекттары авторы.

1975 й. — Өфө ҡалаһы Инорс-4 биҫтәһен яңынан тергеҙеү реконструкция буйынса проекттар әҙерләй.

1976 й. — Зәй ҡалаһының (Татарстан) ентекле планировкаһын төҙөй.

1977 й. — Өфө ҡалаһы Инорс-1 биҫтәһенең,

2001 й. — Нефтекамск ҡалаһының 1-се биҫтәһенең

2002 й. — «Ҡариҙел» кварталының,

2004 й. — Култубан Баймаҡ районы Күлтабан ауылының комплекслы төҙөлөшөнөң

2006 й. — Өфө ҡалаһы Аҡназаров урамының бөтә кварталдары проекттары авторы.

Фәнни тикшеренеү темалары Башҡортостанда ҡала төҙөлөшө тарихына бағышланған.

Юғары уҡыу йорттары өсөн 6 уҡыу ҡулланмаһы авторы.

Шулай уҡ графика һәм һынлы һүрәт сәнғәте өлкәһендә лә живопись ижад итә. 1996 йылда Өфөлә персональ күргәҙмәһе ойошторолдо.

Уҡыусылары араһында хәҙерге көндә коллегаһы — К. А. Донгузов.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡабүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (1992)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы (2010)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «БашНИИстрой» — Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш һәм ҡала төҙөлөшө буйынса Баш институты 
* Диссертация «Города Башкортостана во второй половине XVI—XX вв.: Историко-архитектурный аспект», 2000
* Башҡортостан. Сәфәров Валерий Фидан улы
* Сайт УГНТУ. Архитектура 
* Рейтинг профессора Сафарова Валерия Фидановича
Дөңгөр ташы (Әзербайжан)

**Дөңгөр ташы** -  - 10000 йыл самаһы элек музыка ҡоралы сифатында ҡулланылған.  Дөңгөрташ кешеләргә үрге палеолиттан билдәле булған тип һанайҙар. Неолит дәүеренән көй Гобустанда боронғо кешеләр был таштың үҙенсәлектәрен белеп, музыка ҡоралы сифатында ҡулланған. Дөңгөр ташынан көй сығарып, уның тирәләй бейеүҙәре Гобустанда һаҡланған ҡая таштағы һүрәттәрҙә лә сағылдырыла.

Гобустанда Чингирдаг тауының төньяҡ итәгендә һәм Беюкдаш тауында ике дөңгөрташ бар.  Уны шул тирәлә йәшәгән көтөүселәр бер-береһенә хәбәр ебәрер өсөн файҙаланғандыр тип фараз итәләр..

## Тасуирламаһы
Гавал дашы (төрки — «гавал» һәм «даш» — таш һүҙҙәренән, башҡ. — дөңгөр) — ҡауылдаҡ тауышлы, ергә ятҡырып ҡуйылған ҙур яҫы таш. Дөңгөр ташы ҡабырсаҡлы эзбизташтан хасил һәм яҫы бер киҫәктән тора. Эзбизташ һәм ҡырсынташ араһында барлыҡҡа килгән бушлыҡ арҡаһында таш менән туҡылдатҡанда ул дөңгөрҙөкө кеүек көслө тауыш тауыш сығара башлай. Ул ҡаяға ике урында ғына тейеп тора һәм һауала аҫылынып торған кеүек хис уята. Таштың тауышы, ҡабырсаҡтарҙың тығыҙлығына йәки кәүшәклегенә бәйле, төрлө урынында төрлөсә сыға.  Боронғо кешеләр уға ваҡ таш менән һуғып көй сығарғандар.  Ваҡ ташты төрлө урынына төрлөсә һуғып тауышты көйләп булған..

Шул тирәлә йәшәгән кешеләр йыртҡыстар һөжүм иткәндә йә башҡа хәүефле осраҡтарҙа уны сигнал бирер өсөн файҙаланған тигән фекер бар.  Таш кеше йәшәгән ерҙән алыҫ ҡына урынлашҡан, тауышы 2-3 саҡрымаға етә. Фараз итеүҙәренсә, йола бейеүҙәре лә уның ярҙамында башҡарылған. Дөңгөр ташы менән тауыш һалып,  халыҡты йыя торған бер урын булған тип тә уйлайҙар. Бында ҡәбиләләр бергә йыйылып, төрлө байрамдар һәм йолалар үткәргән.

## Дөңгөр ташы янында - башҡорт делегаттары
2000 йылдың апрель айында Әзербайжанда «Деде Ҡорҡот» дастанының юбилейы үткәрелде. Программаға ошо ваҡиға айҡанлы Төрки ҡатын-ҡыҙҙар саммиты ла индерелгәйне. Ошо сара сиктәрендә  Гобустан ҡурсаулығына сәйәхәт тә ойошторола. Башҡортостан делегацияһы дүрт кешенән тора, һәм улар ҙа   был ҡурсаулыҡта була, улар был боронғо тәбиғи музыка ҡоралынан үҙҙәре лә көй сығарып ҡарай.  Ҡурсаулыҡтың музейында шул һүрәттәргә таянып ижад ителгән макеттар ҙа ҡуйылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Кайрак
*Дөңгөр

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Cəfərqulu Rüstəmov. Qobustan dünyası, s.103-104

## Һылтанмалар
* Гавалдаш. Поющие камни
Гәүһәр-хатун

**Гәүһәрхан-солтан** (тур. Gevherhan Sultan), шулай уҡ **Гәүһәр-хатун** (төр. Gevher Hatun) йәки **Гәүһәр-солтан** (төр. Gevher Sultan; 1455 йылға тиклем, Әдирнә — 1477 йылдан һуң, Истанбул) —  ғосман солтаны Мәхмәт II Яулап алыусы һәм уның ҡатыны Гөлбаһар-хатундың ҡыҙы. Аҡ Ҡуйлылар династияһынан принцҡа кейәүгә бирелә.

## Биографияһы
Гәүһәр  Әдирнәлә тыуа һәм ғосман солтаны   ғосман солтаны Мәхмәт II Яулап алыусының кәнизәк Гөлбаһар-хатундан — Трабзондан  понтий грегы, төрөк,  албан, серб,  йәки славянка сығышлы ҡатындан  тыуған ике ҡыҙҙың береһе. Гәүһәрҙең тыуыу датаһы  билдәһеҙ, әммә 1455 (йәки 1456 йылда) йылда уның әсәһе улы Баязид менән санжакҡа ебәрелә; шулай итеп, Гәүһәр һәм уның һеңлеһе  1455/1456 йылға тиклем тыуа. Унан тыш Гәүһәрҙең Айше һәм исеме билдәһеҙ тағы бер һеңлеһе була, шулай уҡ дүрт ағаһы була, уларҙың береһе буласаҡ солтан  Баязид II— моғайын, Гәүһәр-хатундың бер туған ағаһы. Икенсе бер туған ҡустыһы булып шаһзада Мостафа була, уның әсәһе тураһында дөрөҫ мәғлүмәттәр юҡ, бынан тыш шаһзада ул тере саҡта  үлеп ҡала.

1474 йылда Гәүһәр-хатун династия йәһәтенән  Аҡ Ҡуйынлылар династияһынан хаким Оҙон-Хәсәндең улы принц  Уғырлы Мәхмүт-бейгә  кейәүгә  бирелә. Был никахтан  тыуған балалар һаны билдәһеҙ: Топкапы музей яҙыу-һарайында Гәүһәр-хатундың Мәхмүт-бейҙән улы тип Мәхмүт-челеби атала; Лесли Пирс Гәүһәр менән Мәхмүттең улы тип Гёдек Әхмәтте  (1476—1497) атай, ул шулай уҡ Гәүһәр -хатундың ҡыҙ туғаны  — солтан Баязид II ҡыҙы Айнишаһ- солтан менән никахлаша.

Гәүһәр-хатундың ире, Уғырлы Мәхмүт -бей Шираздың хакимы вазифаһын биләй. Атаһы Оҙон-Хәсәндең хакимлығының  һуңғы йылдарында  ул, туғаны Мәҡсүт,  Бағдад губернаторы, Рох губернаторы ағаһы Увейс ярҙамы менән,  йыш ҡына  буйһонмаусанлыҡ күрһәтә. Бер аҙҙан улы тыуғандан һуң Гәүһәр-хатун тол ҡала: 1476—1477 йылдың ҡышында Мәхмүт-бей бер туған ҡустыһы Хәлил һәм уның яҡлыларға ҡаршы сыҡҡанда алышта һәләк була. Гәүһәрҙең улы, Әхмәт Гедек,  1497 йылда Аҡ Ҡуйынлылар тәхетен баҫып ала, әммә уның идара итеүе ҡыҫҡа була: ул  көслө үҙәкләштерелгән дәүләт төҙөүгә йөүнәлтелгән реформалар башлай, әммә ете айҙан һуң феодалдарға ҡаршы көрәштә һәләк була. Гәүһәр-хатундың  үҙенең вафат булған датаһы билдәһеҙ, әммә ул иренән оҙағыраҡ йәшәй һәм көндәрен Истанбулда атаһының йәки ҡустыһының һарайында тамамлай.

Гәүһәр-хатун  шиғриәт менән мауыға, үҙе лә шиғырҙар яҙа һәм шағирәләргә ярҙам итә. Һәр хәлдә авторы Гәүһәр-хатун тип иҫәпләнгән бер нисә шиғыры (*Kutlu Sultan, Kutlu Belde)* билдәле.

## Мәҙәниәттә
Гәүһәрхан-солтан  төрөк   «» телесериалында (2013) персонаж булып тора; ролде  Ханде Сорал башҡара.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Ҡайраҡ (уйын ҡоралы)

**Ҡайраҡ** (, , ) — үзбәктәрҙең һәм тажиктарҙың һуҡма музыка уйын ҡоралы,  кастаньета төрө.  

## Эшләнеше
Ҡайраҡ  ҙурлыҡтағы дүрт оҙонса яҫы таштан эшләнә. Әлеге ваҡытта бер генә ҡайраҡ ташҡа йоҡа тимер пластинка менән һуғып уйнау осрай.  Йылға һыуы тәбиғи рәүештә шымартҡан был таштарҙы йылға буйҙарынан эҙләп алалар. 

## Ҡулланылышы
Уйын ҡоралын  XX быуат башында канат буйлап, ҡолға аяҡҡа менеп йөрөүселәрҙең сығыштарын һәм бейеүҙәрен биҙәр өсөн ҡулланғандар. Бохарала, Феирғәнәлә, Ташкентта киң ҡулланылған булған. Ҡайраҡ Үзбәк ССР-ының Халыҡ инструменттары оркестрына ингән булған. Халыҡ музыкаһында һирәк ҡулланылған.

Ғөмүмән, бындай ябай һуҡма уйын ҡоралдары борондан йыр-бейеүгә ритм биреү өсөн файҙаланылған.

## Көй башҡарыу

Ҡайраҡ уйын ҡоралында уйнаусылар һәр ҡулында икешәр таш тотоп, бик ҡатмарлы ритмдар башҡара алған.  Был башҡарылышты *усүл* (, «нигеҙҙәр») тип атайҙар. Усүлдәр бик боронғо замандарҙа килеп сыҡҡан һәм әл-Фараби (б.э. IX—X быуаттары), Ибн Сина (X—XI быуаттар), әш-Ширази (XIII быуат), Дәрүиш Али (XVII быуат), Сафиаддин Урмави (XIII быуат) яҙмаларында һүрәтләнгән. Һуңғыһы усулдәрҙе  табулатура менән яҙып алыу системаһын уйлап сығарған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дөңгөр ташы

## Видео
 КАК ИГРАТЬ НА ВОСТОЧНЫХ ИНСТРУМЕНТАХ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Усуль

## Сығанаҡтар
* 
* Кайрак // Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор. Под ред. Ю. В. Келдыша. 1973—1982.
* Кастаньеты // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1957. — Т. III. — Стб. 424
Ҡайраҡ (мәғәнәләр)

* Ҡайраҡ — Ҡайраҡ (рус. Кайрак , үзб. кайрок, таж. Қайроқ) — үзбәктәрҙең һәм тажиктарҙың һуҡма музыка уйын ҡоралы, кастаньета төрө.
* Ҡайраҡ — ҡорал-ҡорамалды үткерләү өсөн тотонолған таш.
* Ҡайраҡ — икмәктең тығыҙ булып, бешеп етмәй ҡалған урыны.
* Ҡом ҡайраҡ — наждак ташы.

## География
* Ҡайраҡ () — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
* Ҡайраҡ ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.
* Ҡайраҡ — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.
Грузия әзербайжандары

**Грузия әзербайжандары** () — әзербайжан этносының бер өлөшө, Грузияның  этник аҙсылығы.Грузия халҡының 6,5 %-ын тәшкил итә һәм илдәге иң ҙур милли йәмәғәт булып тора , бындай йәмәғәттәргә йәнә әрмәндәр, урыҫтар, абхаздар һәм осетиндар инә. Грузияның көньяҡ, көньяҡ-көнсығыш һәм үҙәк райондарында: Марнеули, Болниси, Дманиси, Гардабани (был дүрт районда улар абсолют күпселекте, йә сағыштырмаса күпселекте тәшкил итә),Сагареджо, Каспи, Мцхета, Цалка, Лагодехи, Карели, Тетри-Цкаро, Гори һәм Телавиҙа йәшәйҙәр. Улар — сөнни мосолмандар. 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Грузияла 284,761 этник әзербайжан йәшәй.

1980-се йылдарҙа грузиндар һәм әзербайжандар араһында көсөргәнеш булып алһа ла, эш бер ҡасан да ҡоралға тотоноуға барып етмәй.
1991 йылда Грузияла бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң,әзербайжандар алдында социаль интеграция йәһәтенән күп проблемалар килеп баҫа. Ҡала халҡынан айырмалы рәүештә (мәҫәлән,Рустави һәм Тбилиси әзербайжандары ),  ауыл халҡының күпселек өлөшө рәсми грузин телендә һөйләшә белмәй, был үҙ нәүбәтендә күп кенә социаль өлкәләрҙә ҡыйынлыҡ тыуҙыра. 1995—1999 йылдарҙа Гардабани төбәгендә әзербайжан телендә канал эшләп килә (Ellada TV).

Әзербайжандар Грузия парламентында ла эшләй.

## Әзербайжан халҡының Грузияға килеүе
Грузияла әзербайжан халҡының йәшәй башлауы тарихы күбеһенсә XV-XVII быуаттар аҙағына ҡайтып ҡала . Грузияға фарсы һөжүме осоронда  әзербайжандар 1480-се йылдарҙа илдең көньяҡ сигендә, Акстафа һәм Дебед йылғалары һәм башҡа ерҙәргә барып төпләнәләр (ҡаҙаҡ, памбак һәм шурагел төркөмдәре).

XVII быуат башында  Ғәббәс I осоронда Дебед үҙәненә *борчалу* төрки ҡәбиләләре килгән, һәм был төбәктең атамаһы - Борчалы - уларға  бәйле. 1604 йылда бында Борчалы хаканаты (солтанаты) ойошторола, ул XVIII быуатҡа тиклем йәшәгән. Кахетияның шул осорҙағы тарихы тураһында Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә былай тип әтелә: *«В начале XVII века (1615—1616 г.) шах Аббас I с несметными полчищами два раза проникал в Грузию, опустошил её, ограбил церкви и забрал значительную часть жителей Кахетии, вместо которых переселил в Грузию до 15 тыс. дворов адербейджанских татар»*.

XVIII быуат башында  — XIX быуаттың тәүге яртыһында әзербайжан ауылдары Дманиси районында барлыҡҡа килгән.Бында йәшәгән әзербайжандарҙың ата-бабалары Әзербайжандың сик буйына иң яҡын райондарынан, башлыса әзербайжан теленең ҡаҙаҡ  диалекты таралған территориянан  килгән.

## Әзербайжандар йәшәгән төбәктәр  (2002 йылға ҡарата)

;Грузияла йәшәгән әзербайжандар һаны динамикаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
* ''Азербайджанцы в Грузии''
Чаткыч Омер

**Чаткыч Омер** (тур. Ömer Çatkıç ; 15 октябрь 1974, Эскишехир, Төркиә) — төрөк футболсыһы, ҡапҡасы. Төркиә йыйылма командаһы составында Донъя Чемпионаты −2002 һәм Конфедерациялар Кубогы-2003 турнирҙарының бронза призеры.

## Клуб карьераһы
Омер Чаткычтың барлыҡ профессиональ футбол карьераһы төрөк клубтарында үтә. Ул футбол менән 1992 йылда «Эскишехирспор» клубында шөғөлләнә башлай. 1998 йылдан 2004 йылға тиклем футболсы «Газиантепспор» клубында уйнап килә. Омер Чаткыч артабан «Генчлербирлиги» клубы составында дүрт йыл дауамында уйнап тора, шунан һуң инде Газиантеп ҡалаһы клубында уйнап сыҡҡандан һуң, Бурса ҡалаһының «Бурсаспор» клубына уйнарға ҡайта. Омер Чаткыч 2008 йылдан алып Төркиәнең «Антальяспор» клубы уйынсыһы.

## Милли йыйылма командала уйнауы
Төркиә милли йыйылма командаһында Омер Чаткыч 1999 — 2005 йылдарҙа уйнай, ошо осор эсендә ул 19 матчта ҡатнаша, башлыса йыйылма команданың запас ҡапҡасыһы булып тора. Омер Чаткыч был вазифала торған саҡта төп голкипер вазифаһын башҡарыуҙа бары тик легендар Речбер Рюштюнан ғына уҙа алмай килә. Төркиә милли йыйылма командаһына Омер Чаткыч халыҡ-ара турнирҙарҙа ҡатнашыу өсөн саҡырылған була, ул Евро-2000, шулай уҡ Донъя чемпионаты - 2002 һәм 2003 йылғы Конфедерациялар Кубогында ҡатнаша, шуларҙа футбол ҡапҡасыһы ике матчта уйнай һәм ике тапҡыр туп үткәрә.

## Ҡаҙаныштары
*  **Төркиә**
** Европа чемпионаты-2000-дә сирек финалға етә
** 2002 йылғы Донъя чемпионатының бронза призеры
** 2003 йылғы Конфедерациялар Кубогының бронза призеры

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте National Football Teams (англ.)
Варела Мануэль

**Мануэль Варела** (; 1891 йәки 1892—1927) — Уругвай футболсыһы, ярымһаҡсы, футбол буйынса Уругвайҙың һәм Көньяҡ Американың ике тапҡыр чемпионы.

## Карьераһы
Клуб кимәлендә Мануэль Варела Уругвайҙың ике иң популяр һәм иң титуллы командалары — «Пеньяроль» һәм «Насьональ» өсөн сығыш яһай.

1916 йылғы Көньяҡ Америка чемпионатында — тарихтағы бындай тәүге турнирҙа ҡатнаша. Уругвай континенттың тәүге чемпионы була һәм Варела барлыҡ өс матчта ла — Чили, Бразилия һәм Аргентина менән уйнай.

1917 йылдағы Көньяҡ Америка чемпионатында Уругвай йыйылма командаһы тағы ла еңеү яулай. Варела тағы ла өс матчта — Чили, Аргентина һәм Бразилия менән уйнай. Аргентина менән уйнағанда уйын ахырына тиклем 20 минут ҡалғас, Уругвай ҡапҡасыһы Каэтано Сапорити йәрәхәт ала, Варела ҡапҡаға үҙе тора һәм бер генә гол да үткәрмәй.

Һуңғы тапҡыр Варела 1919 йылда Бразилияла Көньяҡ Америка чемпионатында ҡатнаша, унда Уругвай икенсе урын ала. Ул бөтә дүрт матчта ла — Аргентина, Чили һәм ике тапҡыр Бразилия йыйылма командаһы (шул иҫәптән "алтын матч"ты ла индереп) менән уйнай. Аргентинаға ҡаршы уйында Варела үҙ ҡапҡаһына гол индерә, әммә Уругвай 3:2 иҫәбе менән еңә.

Мануэль Варела йыйылма команда өсөн бөтәһе 18 матч уйнай.

## Титулдары
*  Уругвай чемпионы(6): 1918, 1919, 1920, 1922, 1923 (АУФА), 1924 (АУФА)
* Көньяҡ Америка чемпионы(2): 1916, 1917

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Бенинкаса Мигель

**Мигель Бенинкаса** (; 1889 йыл — билдәһеҙ) — Уругвай футболсыһы, һаҡсы. Ике тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы (1917 һәм 1916 йылдар).

## Карьераһы
«Ривер Плейт» футбол клубы менән бергә Мигель 1910 йылда Уругвай чемпионатында еңеүсе була. 1913 һәм 1914 йылдарҙа ул был уңышын тағы ла ҡабатлай. Шулай уҡ Мигель 1921 йылда «Пеньяроль» өсөн сығыш яһай.

Мигель Бенинкаса 1916 йылда Көньяҡ Америка тарихындағы беренсе чемпионатта ҡатнаша. Уругвай командаһы еңеү яулай, ә Бенинкас Аргентинаға ҡаршы һуңғы уйында ғына уйнай.

Киләһе йылда, «Ривер Плейт» футбол командаһы уйынсыһы сифатында 1917 йылда Көньяҡ Америака чемпионатында ҡатнаша. Уругвай унда икенсе тапҡыр рәттән континент чемпионы була. Әммә был юлы Мигель уйын да уйнамай.

Мигелдең ҡустыһы, Бенинкас Хосе, 1910 йыл һәм 1928 йылдарҙа шулай уҡ футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. 1914—1915 йылдарҙа Хосе йыйылма команданы уйын ҡырына капитан булараҡ алып сыға, йәғни ул ваҡытта уйнаған тренер булып һанала.

## Титулдары
*  Уругвай чемпионы(2): 1908, 1910
* Көньяҡ Америка чемпионы (2): 1916, 1917

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 1916 — Uruguai campeão
Кәрим Хәкимов музейы

**Кәрим Хәкимов музейы** — музей. Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы Дүсән ауылында урынлашҡан. Күренекле совет дипломаты һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәре, ғәрәп илдәрендә СССР-ҙың тәүге тулы хоҡуҡлы вәкиле, йәш Совет Республикаһы һәм ғәрәп-фарси донъяһы араһында яҡшы мөнәсәбәттәр урынлашыуға ҙур өлөш индергән Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улына бағышланған. 
## Музейҙың тарихы һәм тасүирламаһы
1969 йылда «Марс» колхозы идараһы, Башҡортостан Республикаһы Министрҙар советы, Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы, Бишбүләк районы башҡорма комитеты ярҙамы менән Бишбүләк районы Дүсән ауылында музей бинаһы төҙөлә. Музейҙы тантаналы асыу 1969 йылдың 12 июнендә үтә. 1992 йылда музей яңы ағас бинаға күсә.

2005 йылға тиклем музей Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалы булып эшләй. Ә 2006 йылдан Бишбүләк районы муниципаль музейы тип үҙгәртелә.

СССР Журналистар Союзы ағзаһы, оҙаҡ йылдар БАССР Министрҙар Советы Радиокомитетының баш мөхәррире һәм рейесе Ғәҙелов Лотфый Закир улы музей асыу башланғысын күтәреп сығыусы, эскпонаттарҙы йыйыусы һәм систамаға һалыусы булып тора.

Музейҙың фәнни һәм ярҙамсыл фондында 644 экспонат һаҡлана, шул иҫәптән Хәкимовтың шәхси әйберҙәре (мандолина, төрөпкә, юл һандығы һәм башҡалар). Музейҙа Хәкимовтың тормошо һәм дипломатик эшмәкәрлеге тураһында фото- һәм документаль материалдар йыйылған. Экспозициялар уның бала сағы һәм йәшлек йылдарын, Иран, Йәмән һәм Сәғүд Ғәрәбстанындағы дипломатик эшмәкәрлеген һүрәтләй.

Музей бинаһы алдында дипломаттың бюсты ҡуйылған (авторы скульптор Р. Сөләймәнов). Музей биләмәһенә ҡарағайҙар, зәңгәр шыршылар ултартылған. Музейға йылына уртаса 2000 кеше килә. Музейҙа хәтер кисәләре, викториналар, китап уҡыусылар конкурстары уҙғарыла. Сараларҙа ауыл кешеләре һәм ҡунаҡтары актив ҡатнаша.

## Һылтанмалар
* Башҡортостан энциклопедияһы 
## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Ҡаҙаҡ (ҡала)

**Ҡаҙаҡ** (, ) — Әзербайжандың көнбайышындағы ҡала, Ҡаҙаҡ районының административ үҙәге. Акстафа йылғаһы буйында, диңгеҙ кимәленән 323 м бейеклектә, Агстафа ҡалаһы тимер юл станцияһынан 9 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

Ҡала майҙаны — 699 км2. Бында 82500-ҙән ашыу кеше йәшәй.

## Тарихы
XVIII быуатта Ҡаҙаҡ Ҡаҙаҡ солтанатының баш ҡалаһы булған. Рәсәй империяһында ҡала Елизаветполь губернаһы Ҡаҙаҡ өйәҙенең административ үҙәге, Елизаветполь губерна ҡалаһынан 104 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

1909 йылда Ҡаҙаҡ ҡала статусы ала. 1918 йылда Гори ҡалаһында Ҡаҙаҡ уҡытыусылар семинарияһы асылған, уның беренсе директоры *Фиридун-бек Кочарлинский* булған. 1930 йылдан — Әзербайжандың Ҡаҙаҡ районының административ үҙәге

## Мәҙәниәте
Ҡаҙаҡ районында донъя, милли һәм урындағы әһәмиәткә эйә 112 тарихи ҡомартҡы бар. Уларҙың 54-е — археология, 46-һы — архитектура , 7 монументаль-тарихи һәйкәл, 5 биҙәү-ҡулланма сәнғәте ҡомартҡыһы.

Ҡаҙаҡтың үҙендә 112 ҡомартҡы һаҡлана: улар араһында Дамджили мәмерйә торанҡаһы, 6-сы быуат албан ҡорамы, Ҡыҙыл күпер (12 быуат) һәм башҡалар.

## Иҡтисады
Ҡалала келәм етештереү, мамыҡ иләү фабрикаһы, шулай уҡ аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары, ауыл хужалығы техникумы, медицина училищеһын, халыҡ театры урынлашҡан. Совет йылдарында уҡ Ҡаҙаҡ ҡалаһы әзербайжан оҙон өбөрҫөлө келәм етештереү үҙәге һаналған

## Галерея

Файл:Teachers and students of Gazakh Teachers Seminary.jpg|Ҡаҙаҡ уҡытыусылар семинарияһы уҡытыусылары һәм тамамлаусылары 1924 йылда
file:Qazax mosque.jpg|thumb|left|Ҡаҙаҡ ҡалаһындағы боронғо мәсет
Файл:Azerbaijan rug Kazakh 18c.jpg|Ҡаҙаҡ ҡалаһында XVIII быуатта туҡылған келәм. Төрөк һәм ислам сәнғәте музейы, Стамбул


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Грузия әзербайжандары
* Әзербайжан
* Ҡыҙыл күпер

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Гөржиләр

**Грузиндар** шулай уҡ **картвелдар** () — Грузияның төп халҡы. Дөйөм һаны — 5 миллион. Милли теле — Грузин теле.

## Әҙәбиәт
*Eastmond, Anthony (2010), Royal Imagery in Medieval Georgia, Penn State Press
*Suny, R. G. (1994), The Making of the Georgian Nation, Indiana University Press
*Lang, D. M. (1966), The Georgians, Thames & Hudson
*Rayfield, D. (2013), Edge of Empires: A History of Georgia, Reaktion Books
*Rapp, S. H. Jr. (2016) The Sasanian World Through Georgian Eyes, Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature, Sam Houston State University, USA, Routledge
*Toumanoff, C. (1963) Studies in Christian Caucasian History, Georgetown University Press
АҠШ-ғы сыуалыштар (2020)

**АҠШ-ғы протест**, Джордж  Флойд үлеме сәбәбе менән, 26 майҙың 2020 йылда Миннеаполис (Миннесота) башланып китә һәм бер нисә көндә башҡа ҡайһы бер АҠШ штаттарында тарала. Башта тыныс протест кеүек полицияның ҡаршы көс ҡулланыуына һәм расизмға  ҡаршы, бер нисә акциялар полиция һәм милли гвардия менән бәрелешә, шулай уҡ магазиндар талау һәм  ут сығарыуҙар башлана.

## Башы
Раса  хөрәфәте менән бәйле, COVID-19 пандемияһы киҫкенләшкән ваҡытта. Федераль һаулыҡ һаҡлау сығымдарҙы ҡыҫҡартыу планы фонында бөтә был проблемалар башлана.

## Һылтанмалар

* АҠШ протест // Press Иреп Tracker U. S.
Утпала (астроном)

**Утпала** йәки **Бһаттотпала** (Бһатта-утпала) ул *Ваха Миһира*ның *[[Бриһат Самхита]]*ның 10-ынсы быуат Һиндостан комментаторы. "Бриһат Самхита" ул Джьотиша (Һинд астрологияһе һәм астрономияһы) буйынса Самхита тексты. Самхита ул Джотишаның өс тармаҡтарының береһе (Самхитаның Джьотишадан башҡа мәғәнәләре бар).
Ул һаҡланып ҡалған юрамаһында "Сурья Сиддһанта"дан алты шиғыры цитаталары өсөн мәшһүр. Был алты шиғыр Э.Бургесс ясаған Сурья Сидхантаның тәржемәһенең С.Айның "Кереш һүҙе"ндә бар.
Ул шулай уҡ Брахмагуптаның "Ханда-хадьяка"һы (7-енсе быуат) буйынса комментарий авторы. Бында ул Пртһудаканың вариҫы һәм Амараджаның алдан килеүсеһе булып тора.
Ошбу ғалим Кашмирдан булған.
## Шулай уҡ ҡарарға мөмкин
*Һинд дине фәне һәм технологияһы
*Һинд математиктары
*Һинд астрономияһы
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбият
* David Pingree, "The Beginning of Utpala's Commentary on the Khaṇḍakhādyaka", Journal of the American Oriental Society (1973).
*B. Chatterjee (trans.), "The Khandakhadyaka (an astronomical treatise) of Brahmagupta; With the commentary of Bhattotpala", 2 vols., Calcutta (1970).
*Surya Siddhānta (Text with translation and Notes) [A Text-Book of Hindu Astronomy], translation by E.Burgess, with Sanskrit text and edited by S.Jain. Oriental Book Centre,5824 New Chandrawal, Near Shiv Mandir, Jawahar Nagar, Delhi-110007,2005; .
* Yoga Yatra Vivritti of Bhattotpala
* Brihat Jatak Vivritti of Bhattotpala
'Мандагапатту Тримурти Ғибәҙәтханаһы

**Мандагапатту Тримурти Ғибәҙәтханаһы** — ул Һиндостанда, Тамилнадта Вилуппурам районында Мандагапатту ауылында Индуизм ғибәҙәтханаһы. Таштан Поллава хөкөмдары Маһендраван I тарафынан Брама-Шива-Вишну өслөгенә ихтирам күрһәтер өсөн киҫелеп, таштан киҫелгән мәмерйә ғибәҙәтханаһы Тамилнадта асылған һәм даталанған иң боронғо мәмерйә ғибәҙәтханаһы. Ғибәҙәтхана Гранта яҙыуы менән яҙылған иң тәүге мәғлүм таштан киҫелгән Санскрит яҙмаһы өсөн мәшһүр. Ул Полтава батшаһы Мазендаран I-гә (беҙҙең эраның 600—630 йылы) ҡарай.
Яҙмала шулай тип яҙылған:
: «EtadanishTamadrumamalOhamasudham vichitra chitEna nirmA pitanrupENabrahmEsharaviShNulakSitayanam»
Деванагари яҙмаһында транслитерация:
: अतद्निष्टकंद्रुं(मलो)-
: हमसुधं (विचित्रचि)त्तेन
: निम्मर्पितन्न्रपे(ण) ब्रह्मो -
: श्वरविष्णुल(क्षि)तायनं
Тәржемәһе:
: «Брахма, Шива һәм Вишнуға бағышланған ғибәҙәтхана Вичитрачитта тарафынан кирбес, ағас, металл һәм иретмә ҡулланмайса ҡаҙылған булған».

## Галерея

File:7th century Mandagapattu Trimurti Hindu temple, rock cut cave, Grantha script Sanskrit inscription.jpg|Санскрит яҙмаһы
File:Mandakapattu Inscription.jpg|Яҙыу, 2-принт D
File:7th century Mandagapattu Trimurti Hindu temple, rock cut cave, bays and pillars.jpg|Мукья һәм артһа мандапалар
File:7th century Mandagapattu Trimurti Hindu temple, rock cut cave, middle sanctum 2.jpg|Өс sanctum-нарҙың береһе


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Сапорити Каэтано

**Каэтано Сапорити** (; 17 февраль 1887 йыл, Монтевидео — 1954 йыл, шунда уҡ) — Уругвай футболсыһы, ҡапҡасы. Уругвай йыйылма командаһы составында ике тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы.

## Биографияһы
Клуб кимәлендә «Монтевидео Уондерерс» өсөн сығыш яһай, әлегәсә яулаған трофейҙар һаны буйынса клуб рекордсмены булып тора.

1905 йылдың 15 авгусында тәүге уйынын уйнап, 14 йыл дауамында Уругвай йыйылма командаһының алыштырғыһыҙ ҡапҡа һаҡсыһы була, 1919 йылдың 29 майында команда составында һуңғы матчын үткәрә. Ошо ваҡыт эсендә 53 матчта уйнай, барлығы 70 туп үткәрә (рәсми рәүештә 50 матч, үткәрелгән 64 туп). Өс Көньяҡ Америка чемпионаты һәм күп тапҡыр Липтон Кубогы матчтары ҡатнашыусыһы.

1917 йылда Көньяҡ Америка чемпионатында ауыр йәрәхәт алып уйынды ташлап сығыуы һәм уның урынына йыйылма команданың һаҡсыһы Мануэль Варела торған билдәле эпизодтың ҡатнашыусыһы.

## Титулдары
*  Уругвай чемпионы (2): 1906, 1909
* Көньяҡ Америка чемпионы (2): 1916, 1917

## Һылтанмалар
* Official World Record (30.11.1872 — 31.12.1910) на iffhs.de
* Профиль на sport-stat.ru
* Профиль на mwfc.com.uy
* Все матчи за сборную на rsssf.com