open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғатаулла

**Ғатаулла** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар. Сығышы менән ғәрәп теленә бәйле. 

**Атаулла**, **Ғата** тип ҡыҫҡартылған варианттары бар. 

## Этимология
ҒАТА (бүләк) + УЛЛА (Аллаһ) ҡушылып төҙөлгән. Ғәрәпсәнән тәржемәһе — Аллаһ бүләге тигәнде аңлата. 
## Билдәле кешеләр

* Абдуллин Әхмәт Ғатаулла улы
* Баязитов Мөхәммәтсафа Атаулла улы
* Ғатаулла Алтынғужин
* Ғатаулла Әбделмаликов
* Ғүмәров Рауил Ғатаулла улы
* Ғәлиев Ғатаулла Фәсхетдин улы (16.09.1861—1939), шағир-импровизатор. 
* Ҡалмантаева Вәкилә Ғатаулла ҡыҙы
* Фархшатов Нурулла Ғатаулла улы
* Яруллин Хәмит Ғатаулла улы
* Яруллин Фәнис Ғатаулла улы

## Фамилиялы кешеләр
Ғатауллин фамилияһы битендә ҡарағыҙ.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт ир-ат исемдәре
## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Есенин һәйкәле (Санкт-Петербург)

**С А. Есенин һәйкәле **Санкт-Петербургта Таврия баҡсаһында ҡуйылған.

## Тарихы
1995 йылда шағир Сергей Есениндың тыуыуына  йөҙ йыллыҡ юбилейы була. Был дата алдынан Сергей Есенин исемендәге хәйриә фонды Санкт-Петербургта Сергей Есенинға һәйкәл ҡуйырға ҡарар итә, был ҡалала  шағир  ғүмеренең һуңғы көндәрен   үткәрә. Ошо уҡ фонд һәйкәлде проектлауға, әҙерләүгә һәм ҡуйыуға аҡса бүлә.  

Һәйкәлде ҡуйыу өсөн Таврия баҡсаһы һайлана. Һәйкәлдең авторы булып скульптор  А. С. Чаркин  сығыш яһай. Һәйкәл өҫтөндә ул үҙенең оҫтаханаһында 1994 йылдың майында алып эшләй. Һәйкәлде эшләү өсөн ул  өсөн һигеҙ төрлө эскизы әҙерләй, улар араһында   шағир Есенин парк буйлап китеп барған, күл эргәһендә үләндә ятҡан һәм эскәмйәлә ултырғанды һүрәтләгән  варианттары бар.  Һөҙөмтәлә Есениндың эскәмйәлә ултырған варианты раҫлана.  

Һәйкәл  «Скульптура» комбинатында аҡ карел мәрмәренән эшләнә. Уның бейеклеге  2,5 м тәшкил итә. Һәйкәлдең плинты буйлап  «Сергей Есенин» тигән ябай яҙыу  гравёрланған. Постамент һоро граниттан эшләнгән, уның бейеклеге — 0,5 м

1995 йылдың 3 октябрендә һәйкәл асыла, ә 15 йылдан һуң вандализм арҡаһында яңынан тергеҙелә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
*
Рөстәм

**Рөстәм** — Ир-ат исеме. Башҡорт теленә фарсы теленән ингән.

Ҡайһы бер ҡушма исемдәрҙең өлөшө булып тора ала.

Рус телендә **Рустам, Рустем, Рустэм, Рустям** тигән транскрипциялары бар.
## Этимология
Таңһылыу Күсимова исемдең мәғәнәһен «үтә көслө, ҡыйыу, батыр, мыҡты кәүҙәле, ҡеүәтле; баһадир» тип аңлата.
## Билдәле кешеләр
* Асанбаев Рөстәм Николай улы (22 сентябрь 1954 йыл — 26 май 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй музыканты, йырҙар авторы.
* Ахунов Рөстәм Ринат улы (22 август 1978 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Булатов Рөстәм Баян улы  (26 июль 1980 йыл, Өфө, Башҡорт АССР-ы, СССР) — вокалист (1997 йылдан) «Lumen» төркөмө йырҙарының авторы.
* Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы (2 август 1963 йыл) — иҡтисадсы, дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәт эшмәкәре һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе.
* Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы (20 май 1978 йыл— 24 февраль 2015) — саңғысы-паралимпиясы.
* Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы (16 сентябрь 1974 йыл) — йырсы, композитор, продюсер.
* Дауытов Рөстәм Хәзит улы (28 ноябрь 1965 йыл, Өфөлә тыуған) — немец, элек СССР шахматсыһы, гроссмейстер (1989).
* Заһиҙуллина Аделина Рөстәм ҡыҙы (13 ғинуар 1993 йыл) — рапирала Рәсәй фехтовальщигы. 
* Ишалин Рөстәм Надил улы — хужалыҡ эшмәкәре, сәйәсмән. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
* Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы (7 октябрь 1977 йыл) — Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре,
* Касеев Рөстәм Рәсиҡ улы (14 апрель 1929 йыл — 29 октябрь 1997 йыл) — цирк артисы.
* Кузеев Рөстәм Ғүмәр улы (5 ғинуар 1923 йыл — 23 март 1998 йыл) — ғалим, СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, профессор.
* Ҡудашев Рөстәм Радик улы (13 февраль 1954 йыл) — музыкант, аккомпаниатор-концертмейстер.
* Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улы  (1 март 1957 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, сәйәсмән, Татарстан Республикаһының икенсе Президенты (2010 йылдан).
* Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы (16 июль 1971 йыл) — балет артисы.
* Мәрҙәнов Рөстәм Хәбиб улы (9 май 1964 йыл) — дәүләт һәм банк системаһы эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы.
* Сабитов Рөстәм Нариман улы (5 декабрь 1955 йыл) — башҡорт композиторы.
* Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы (1977 йыл) — музыкант, дирижер.
* Сураева Светлана Рөстәм ҡыҙы (13 июнь 1970 йыл) — прозаик, публицист, шағир һәм тәржемәсе.
* Хәкимов Рафаэл Рөстәм улы  (4 июнь 1990 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, ҡапҡасы.
* Хәкимов Рөстәм Милләт улы (1 июнь 1972 йыл) — театр режиссёры.
* Хәмитов Рөстәм Зәки улы  (18 август 1954 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, ғалим.
* Шәйхетдинов Рөстәм Рәжәп улы (5 май 1976 йыл  )  — Рәсәй пианисы, сәнғәт эшмәкәре,
* Шәйәхмәтов Рөстәм Әсхәт улы (17 июль 1975 йыл) — Рәсәй спортсыһы (шашка, шашка композицияһы), әҙәбиәт белгесе, мифолог һәм фольклорист, спорт журналисы. 
* Шәрипов Рөстәм Фазылйән улы  (1 ноябрь 1976 йыл — 18 июнь 2013 йыл) — ҡурайсы-солист.

## Фамилия
Рөстәмов фамилияһы битен ҡарағыҙ.

## Башҡа мәҡәләләр
* Рөстәм Паша мәсете

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Тверь бульварында Есенин һәйкәле

**Сергей Александрович Есенин һәйкәле** — Мәскәүҙә Тверь бульварындағы скульптура композицияһы, скульптор Анатолий Бичуков эше. Шағирҙың тыуыуының йөҙ йыллыҡ юбилейына тура килтереп 1995 йылдың  2 октябрендә асыла. 

Һикәлтәле нигеҙ менән таш постаментта ҡуйылған һәйкәл  бронзанан ҡойолған һәм шағирҙы тыныс позала, ысҡындырылған күлдәктә һәм пинжәктә килеш һүрәтләй. Ҡарашы уйсан һәм түбәнгә йүнәлгән.  Асылған күлдәге образдың эскерһеҙлеген һәм шуның менән бергә күңел нескәлеген сағылдыра. Статуя  артында — үҫемлектәр декорының күркәм элементтары, уларға  шағир уң ҡулы менән таянған. Скульптура шағирҙың портрет оҡшашлығында башҡарылған, әммә символизм менән һуғарылған, был уның ябай, саф күңелле кеше икәнлеген күрһәтә.  Монументтан  алыҫ түгел Пегастың нескә фигураһы урынлашҡан, ул Көмөш быуат шағирҙары йыйылырға яратҡан «Пегас араны»  әҙәби кафеһын символлаштыра.

## Һылтанмалар

* Памятник Сергею Есенину в Москве 
* Памятник Есенина
И. А. Бунин һәйкәле (Воронеж)

**Иван Алексеевич Бунин һәйкәле** — яҙыусы, Нобель премияһы лауреаты И.А. Буниндың бронза скульптураһы, Воронеж ҡалаһында  Бунин скверында Плеханов һәм Орджоникидзе урамдары киҫелешендә ҡуйылған.

## Тарихы
Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте  1990 йылда И.А. Бунинға һәйкәл төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.  Һәйкәлдең авторы булып скульптор  С. Г. Строганов исемендәге  Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт академияһы профессоры  Александр Бурганов сығыш яһай,  ә  гранит постаментты воронеж архитекторҙары төркөмө  проектлай  (В. А. Афонин.  Н.С. Топоев һәм В. Ю. Левин). Һәйкәл «Воронеж» банкынан ҡалаға   бүләк итеп тапшырыла. 

Һәйкәл 1995 йылдың 13 октябрендә Бунин исеме менән аталған  Воронеж скверында уның тыуыуына 125 йыл тулыу уңайынан ҡуйыла. 

Шағир Рәсәй менән хушлашыу сәғәтендә  һүрәтләнгән. Шағир йығылған ағаста ултыра, уның торошо шом һәм өмөттө сағылдыра. Йәнәшәлә ағаста асылған китап ята. Буниндың аяҡтарына эт һырынған  — дворянлыҡтың мәңгелеккә китеү  символы яңғыҙлыҡты сағылдыра.

2010 йылдың сентябрендә һәйкәл постаменты йүнәтелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Изге Троица соборы (Псков)

**Изге Троица соборы** — Псков ҡалаһындағы православие соборы, Псков епархияһының кафедраль соборы. Собор Псков кромының архитектура ансамбленә инә һәм уның төп төҙөлөшө булып тора.

Бөгөнгө, иҫәп буйынса дүртенсе, собор бинаһы 1699 йылда, шул уҡ элекке собор урынында төҙөлгән ҡорам булып тора. Беренсе собор Х быуатта бөйөк кенәз ҡатын Ольга бойороғо буйынса ағастан төҙөлә һәм янғындан юҡҡа сыға. Икенсе собор таштан һалына һәм ,риүәйәт буйынса, 1138 йылда изге ышаныслы кенәз Всеволод Мстиславич (Николай Воронин, Павел Раппопорт һәм Юрий Спегальскийҙар тикшереүе буйынса — 1180 йылдар аҙағында — 1190 йылдар башында) тарафынан нигеҙләнә. 1363 йылда ҡорамдың түшәме емерелә һәм иҫке ҡорам урынында 1365 йылда яңыһы һалына. 1609 йылдағы янғында соборҙың эсендәге әйберҙәр, изге кенәз Довмонт һәм изге кенәз Всеволод мәйеттәре ҡуйылған кәшәнән тыш, барыһы ла утта янып бөтә. 1682 йылға тиклем ҡорам төҙәтелә һәм үҙгәртеүһеҙ тора. Шул йылда иҫке ҡорам урынында яңы таш собор төҙөлә башлай. Дүртенсе ҡорам 17 йыл буйына төҙөлә һәм 1699 йылда төҙөлөп бөтә, ул беҙҙең көндәргә тиклем еткән.

## Алдағы ғибәҙәтханалар
Псков ҡалаһы Х быуат башында Пскова һәм Великая йылғалары киҫешкән урында әүҙем төҙөлә башлай. Ғибәҙәтхана төҙөләсәк урынды бөйөк кенәз ҡатын Ольга, был ерҙәргә килгәндән һуң, 957 йылда һайлай. Йылъяҙмаларҙа күрһәтелеү буйынса, кенәз ҡатын йылға ярында тора һәм уның күҙҙәре алдында был урынды күрһәтеүсе өс нур пәйҙә була, ул тап шуның өсөн был ерҙә Живоначальная Троицаға ҡорам төҙөүҙе бағышлаған.
.

## Галерея


Trinity Cathedral Night.JPG|Троицк соборы төндә
Крыльцо Троицкого собора в Пскове. Октябрь 2010.JPG|Күтәрмә
Pskov asv07-2018 Kremlin inside1.jpg|Яр буйынан ҡарағанда Псков күренеше
Pskov asv07-2018 Kremlin aerial4.jpg|Аэрофотоһүрәт, өҫтән күренеш
Pskov asv07-2018 Kremlin aerial5.jpg|Аэрофотоһүрәт, Великая йылғаһы
Pskov asv07-2018 Kremlin before sunset.jpg|Великая йылғаһы ҡояш байыған саҡта
Pskov asv07-2018 Kremlin Trinity Church img3.jpg|Иконостас
Pskov asv07-2018 Kremlin Trinity Church img7.jpg|Ғибәҙәтхана көмбәҙе


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 
* Князев А. Историко-статистическое описание Псковского Кафедрального Троицкого Собора. — 1858 

## Һылтанмалар
* Свято-Троицкий кафедральный собор  — статья на сайте «Псков City»
* Свято-Троицкий кафедральный собор  — статья на сайте «Псковская земля»
И. А. Бунин һәйкәле (Мәскәү)

**Яҙыусы, Нобель премияһы лауреаты  И. [[Бунин Иван Алексеевич|А. Бунин]]** **һәйкәле** Мәскәүҙең  Ашнаҡсы урамында урынлашҡан.

## Тарихы
Бунинға һәйкәл ҡуйыу идеяһын «Бунин  мираҫы»  ассоциацияһы тәҡдим итә һәм «донъя һәм ватан әҙәбиәтенә ҙур өлөш индереүсе Нобель премияһы лауреатының иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында» баш ҡаланың мәҙәниәт департаменты, Мәскәү архитектура комитеты һәм Мәскәү мираҫ комитеты был идеяны яҡлап сыға. Һәйкәлде Воронеждағы Бунин һәйкәле авторы скульптор  Александр Бурганов   һәм архитектор Виктор Пасенко төҙөй. Яҙыусының скульптураһы бронзанан ҡойолған һәм бейек булмаған гранит постаментта ҡуйылған. Иван Бунин ҡулына плащ тотҡан һәм ҡараштарын алыҫҡа төбәгән килеш тыныс аристократ позаһында  баҫып тора. Һәйкәлдең ҡуйыу урыны — Ашнаҡсы урамы,  26-сы йорт эргәһен һайлау осраҡлы түгел, тап бында Мәскәүҙә Бунин Рәсәйҙән мәңгелеккә Францияға эмиграцияға китерҙән алда йәшәгән. Йорттоң фасадында 1993 йылдың 11 декабрендә иҫтәлекле табличка ҡуйылған.  

Һәйкәл  классик һәм  хәҙерге заман сәнғәте музейы «Бурганов-үҙәге» тарафынан  Мәскәүгә бүләк итеп тапшырыла. Һәйкәлде асыу тантанаһы  2007 йылдың  22 октябрендә   яҙыусының тыуыуының 137 йыллығы уңайына тура килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Достоевский һәйкәле (Мәскәү, РДК)

**Фёдор Достоевский һәйкәле** — рус әҙәбиәте классигы Федор Достоевский һәйкәле. 1997 йылда яҙыусының тыуыуына 175 йыллыҡ айҡанлы һәм Мәскәүҙең  850-йыллығы уңайы менән  Рәсәй дәүләт китапханаһы бинаһы алдында ҡуйылған . Монументтың авторы - скульптор Александр Рукавишников һәм архитекторҙары  Михаил Посохин, Александр Геннадьевич Кочековский,  Сергей Александрович Шаров.

## Тарихы
1997 йылда Рәсәй художество академияһы, Рәсәй рәссамдар союзы һәм Мәскәү рәссамдар союзы  мемориал ҡуйыу өсөн урын билдәләү проектына конкурс  үткәрә. Өс ҡатнашыусы макеттарҙы төрлө урын өсөн әҙерләй:  Ҡотҡарыусы Христос ҡорамы эргәһендә, Рәсәй дәүләт  китапханаһы алдында, Замоскворечье районында. Рәсәй сәнғәт академияһы президиумының ултырышында Александр Рукавишниковтың китапхана бинаһы алдындағы эшен һайлайҙар.

Достоевскийҙың шул уҡ Рукавишников авторлығында икенсе ябайыраҡ  һәйкәлен,  2006 йылда  Дрезденда асалар. Бер-береһенә ныҡ оҡшашлыҡтары өсөн  уны мәскәү монументының  «ҡустыһы» тип атайҙар.

## Тасуирлама

Бронза скульптура әҙипте эскәмйәлә  ултырған килеш һүрәтләй. Ул нимәлер тураһында уйланған, ә йөҙөнөң ҡиәфәте өмөтһөҙ һәм бошонҡо. Статуя гранит постаментта стандарт булмаған формала урынлаштырылған. Алғы өлөшөндә «*Достоевский*» тип уйып яҙылған, артҡы өлөшөндә Санкт-Петербургта Нева яры буйының барельефы  .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
*
Достоевский һәйкәле (Мәскәү, Достоевский урамы)

**Фёдор** **Достоевский  һәйкәле** — рус әҙәбиәте классигы Федор Достоевский һәйкәле.   1936 йылда Мариинский дауаханаһының бинаһы алдында ҡуйылған, уның төньяҡ флигелендә яҙыусы 16 йәшкә тиклем йәшәгән. Дауаханала шулай уҡ   уның музей-фатиры урынлашҡан. Скульптура авторы — Сергей Меркуров. 1914 йылда уҡ төҙөлгән ленин монументаль пропагандаһының беренсе даими   гранит һәйкәле булып тора. 1956 йылда архитектор Исидор Француз статуя  өсөн постамент эшләй.

## Тасуирламаһы
Статуя һәм постамент швед гранитынан эшләнгән. Яҙыусы аяғүрә баҫып тора. Ул бөкөрәйгән, устарын күкрәгендә сатрашлаған, кейеме яурынынан шыуып төшөп бара. Скульптор һәйкәлде ике күсәр   һәм бер үҙәкле фигура кеүек билдәләгән.   Ракурстар үҙгәреү менән яҙыусының силуэты ла  үҙгәрә.

## Тарихы

1911 йылда меценат Николай Шахов заказы буйынса скульптор Сергей Меркуров  үҙенең Төҫлө бульвар оҫтаханаһында Фёдор Достоевский һыны өҫтөндә  эш башлай. Ул   үҙ эсенә Лев Толстой монументын һәм  «Фекер» скульптураһын алған триптих элементы балараҡ уйланыла. Был идеяны оҫта 1905 йылдан алып йөрөткән. Скульптор былай тип яҙа: «М*инең уйымса, мин ҡанундар астым, уларға сәнғәттең ысын әҫәрҙәре буйһона... Үҙемдең теорияларҙа дүртенсе үлсәмдең осон эләктерҙем.... Достоевскийҙы аңлы эшләйәсәкмен*»

Фигураны гранитта эшләрҙән алда автор яҙыусының егермегә яҡын бюсын эшләй, улар өсөн артист һәм композитор Александр Вертинский бер ҡиәфәттә тора. Әммә  Беренсе донъя һуғышы арҡаһында эште тормошҡа ашырыу мөмкин булмай.1918 йылдың 2 авгусында «Известия ВЦИК» гәзитендә Мәскәүҙә һәм  РСФРСР-ҙың башҡа ҡалаларында һәйкәл ҡуйыласаҡ «кешеләрҙең исемлеге баҫылып сыға. Исемлеккә Фёдор Достоевский инә. Сергей Меркуров Мәскәү  советына үҙенең скульптураһын тәҡдим итә. РСФСР мәғариф халыҡ комиссары Анатолий Луначарский етәкселегендәге комиссия , үҙ эсенә шулай уҡ Владимир Фриче һәм Николай Виноградовты алып, оҫтаханаға  бара. Комиссия рәссамдың тәҡдиме менән риза була һәм бөтә триптихты һатып ала. Шул уҡ йылдың 7 ноябрендә һәйкәлде оҫтахананан алыҫ булмаған Төҫлө бульварҙа урынлаштыралар, сөнки ауыр скульптураларҙы ташыу өсөн тейешле ҡорамал булмай.

Легенда буйынса, һәйкәлде урынлаштырғандан һуң  унда  аҡбур менән яҙылған яҙыу барлыҡҡа килә: «*Достоевскийға — рәхмәтле ен-бәрейҙәрҙән*». Мәғәнәнең аныҡ авторлығы билдәһеҙ. Бер версия буйынса, һәйкәлгә яҙыу буйынса Луначарский мөрәжәғәт иткән  әҙәбиәтселәрҙең береһе был фразаны уйлап сығарған , башҡа версия буйынса — уны халыҡ комиссары  үҙе әйткән йәки киев гимназияһын тамамлаусылар осрашыуҙа  уның синыфташтары әйткән.

1936 йылда  трамвай юлдары һалыу арҡаһында һәйкәл   Мариинский дауаханаһы бинаһына күсерелә. Монументты постаментһыҙ ҡуялар, постамент  тик егерме йылдан һуң ғына барлыҡҡа килә. Уның авторы архитектор  Исидор Француз була.

1960 йылда ҡомартҡыны дәүләт һаҡлауы аҫтында алалар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Изге Апостол Андрей Первозванный ғибәҙәтханаһы (Сочи)

**Изге апостол Андрей Первозванный ғибәҙәтханаһы** — Рәсәйҙең Краснодар крайы Сочи ҡалаһы Үҙәк районындағы Заречный биҫтәһендәге православие сиркәүе.

Ғибәҙәтхана Христос Раштыуаһының 2000 йыллығы хөрмәтенә Кубань казактары тарафынан төҙөлә. Ҡорамға нигеҙ 1999 йылдың 13 декабрендә һалына. Ғибәҙәтхана бетон фундаменттың өҫтөндә ағастан төҙөлгән. Ҡорамдың сатырлы саң манараһы 2006 йылда төҙөлөп бөткән.

Төп ғибәҙәтхана янында Тәҡүә (Блаженная) Матрона ҡорамы төҙөлгән. Ғибәҙәтхана янында йәкшәмбе мәктәбе эшләй.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* 2007 йылда «Ласковый май» попса төркөмөнөң экс-солисы Юра Шатунов һәм уның ҡатыны Светлананың улы  суҡындырыла. Суҡындырыусы ата — Шатуновтың шул уҡ «Ласковый май» төркөмөндәге хеҙмәттәше Андрей Разин. Суҡындырыусы әсә — Светлана Шатунованың өлкән апаһы Галина. Суҡындырыу ваҡытында балаға Дионисий исеме бирелә.
* Ғибәҙәтхананың 10 йыллығына 2009 йылда билдәле дин әһеле протодиакон Андрей Кураев килгән.

## Адресы
* *354003, Рәсәй, Сочи ҡалаһы, Макаренко урамы, 37*
* Мәхәллә сайты

## Иҫкәрмәләр
Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы

**Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы** (8 март 1949 йыл) — ғалим-хирург, медицина өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2010 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 2‑се һәм 3‑сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2007). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1999), Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (1995). Салауат Юлаев ордены кавалеры.

## Биографияһынан
Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы Алсынбаев БАССР‑ҙың Архангел районы Ҡыҙылъяр ауылында тыуған.

1977 йыл - БДМИ‑ны тамамлағандан һуң  “Глуховская” шифаханаһының бүлек мөдире.

1981 йылдан алып Благовещен үҙәк район хәстәханаһының баш табип урынбаҫары.

1986 йылдан — Сибай үҙәк ҡала хәстәханаһының баш табибы.

1990 йылдан — Өфөнөң Ленин районы һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире,.

1991 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советының сектор мөдире.

1993 йылдан — Өфөнөң 21‑се ҡала хәстәханаһының баш табибы.

1995 йылдан башлап “Иммунопрепарат” предприятиеһының генераль директоры (бер үк ваҡытта 1999 йылдан алып лаборатория мөдире).

2010 йылдан — директорҙың беренсе урынбаҫары.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре иммуномодулләүсе препараттарҙың тән бешеү,эренле шеш һәм башҡа ауырыуҙарҙы дауалау тәьҫирен өйрәнеүгә арналған.

Алсынбаев М.М. ҡатнашлығында  үҙенсәлекле яңы иммуноглобулиндар эшләнә, ҡан препараттарын (лейкоцитар интерферон, церулоплазмин һ.б.) етештереү технологияһы камиллаштырыла.

220-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 31 уйлап табыу авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһының 2‑се һәм 3‑сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (1999)
* Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған табибы (1995).
* Салауат Юлаев ордены кавалеры.

## Фәнни хеҙмәттәре
*Иммунные основы патогенеза, иммунодиагностика и иммунотерапия при аллергической патологии легких. Уфа, 1999 (авторҙ.); Основы иммунных и иммунонаправленных методов терапии и профилактики. Уфа, 2000 (авторҙаш) 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы. 

## Һылтанмалар
*На страже жизни и здоровья людей (к 65-летию видного ученого и организатора здравоохранения Махамата Алсынбаева)http://www.bashinform.ru/news/613411-na-strazhe-zhizni-i-zdorovya-lyudey-k-65-letiyu-vidnogo-uchenogo-i-organizatora-zdravookhraneniya-makhamata-alsynbaeva/
Изге апостол Андрей Первозванный ғибәҙәтханаһы (Санкт-Петербург)

**Балыҡсылар ғибәҙәтханаһы, Изге апостол Андрей Первозванный ғибәҙәтханаһы** — Санкт-Петербургтағы православие ҡорамы Адресы: Санкт Петербург ҡалаһы, Заневский проспекты, 65-се йорт, 2-се корпус.

## Башы
Изге апостол Андрей Первозванний ғибәҙәтханаһы төҙөү инициативаһы — Петербург балыҡ тоторға яратыусылар клубы ағзаһы А. Краузеға һәм Кесе Охталағы Пресвятая Богородица Раштыуаһы мәхәлләһенең дин әһеле протоиерей Виталийға (Магдеев) ҡарай. Ғибәҙәтхана төҙөүгә фатиханы Санкт Петербург һәм Ладога митрополиты Владимир биргән.

## Тарих
2012 йылдың сентябрендә ғибәҙәтханаға тәүге нигеҙ ташы һалынған.

2012 йылдың 17 сентябрендә «Аквариум» төркөмө лидеры Гребенщиков Борис ғибәҙәтханаға Богоматерь иконаһын тапшыра. Балыҡсылар өсөн икона Афондағы Ватопед монастырында архимандрит Ефрем фатихаһы буйынса махсус яҙыла. Был икона Балыҡсылар ҡорамына ҡуйылған тәүге икона була. Шулай уҡ Борис Гребенщиков ғибәҙәтхана төҙөүҙә шәхсән ҡатнаша, ул сиркәүҙең бер нисә кирбесен үҙ ҡулдары менән һала һәм унда автографын ҡалдыра.

2013 йылдың 23 октябрендә ҡорамдың баштарын һәм тәреләрен ҡуйыу тантанаһы үтә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* В Петербурге откроется первый в России храм рыбаков
* Репортаж и фотографии об установке главок и крестов на Храм рыбаков
Изге Апостол Андрей Первозванный сиркәүе (Арзамас)

**Изге Апостол Андрей Первозванный сиркәүе** Урыҫ православие ссиркәүенең Новгород епархияһындағы Арзамас ҡалаһы сиркәүе / Арзамаста Владимир урамында урынлашҡан. Уның эргәһендә Илия Пәйғәмбәр сиркәүе урынлашҡан.

## Тарих
1793 йылда Арзамас ҡалаһында ҙур булмаған сиркәү төҙөгәндәр, ул Андрей Первозванный хөрмәтенә изгеләндерелә. Сиркәүҙең ике ҡанаты бар: беренсеһе изге Анна һәм изге Симеон хөрмәтенә һәм икенсеһе Андрей Первозванный хөрмәтенә эшләнгән. 1870 йылда сауҙагәр Рукавишников ярҙамы менән ҡорамға таш төкәтмә өҫтәлә, һөҙөмтәлә сиркәү күпкә һыйҙырышлыраҡҡа әйләнә. Егерменсе быуат башында сиркәү ремонтлана һәм уға яңы ҡойма төҙөлә. Бик ғәҙәти булмаған сиркәү миһрабы — ике апсидлы, был сиркәүҙе башҡаларҙан күпкә айырып тора. Быны 20-се быуат уртаһында сиркәүҙе тикшергән архитектор-реставраторҙар раҫлай. Ҡорам эстән бик матур биҙәлгән.

1934 йылда Андреевский сиркәүе ябыла. Башта ғибәҙәтханала пионерҙар клубы, ә һуңғараҡ автомобиль клубы урынлаша.

2004 йылда Андрей Первозванный сиркәүен Урыҫ Православие сиркәүенә тапшыралар. Унда ремонт һәм тергеҙеү эштәре башлана. Был эштәрҙән һуң сиркәү үҙенең баштағы күркәмлегенә кире ҡайта. 2005 йылда ҡорам изгеләндерелә.

Хәҙерге ваҡытта ғибәҙәтхана ишектәре дин тотоусы мәхәллә кешеләре өсөн асыҡ, унда һәр көн һайын ғибәҙәт ҡылыуҙар үтә.

## Һылтанмалар
* Соборы.ру Арзамас. Церковь Андрея Первозванного
* Благочиние города Арзамаса. Приход церкви в честь святого апостола Андрея Первозванного
И. А. Бунин һәйкәле (Орёл)

**Иван Алексеевич Бунин һәйкәле** — рус яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты И.А. Буниндың  бронза скульптураһы, Орёлда, Пролетар (Левашова) тауында урынлашҡан. Авторы  —  СССР Дәүләт премияһы һәм  И.Е. Репин исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы лауреаты В. М. Клыков, архитекторы Р. И. Семерджиев.

## Тарихы
1894 йылда И.А. Буниндың ата-әсәһе Воронеждан Елец өйәҙе (хәҙер Орёл губернаһы Липецк өлкәһе) Бутырки  утарындағы нәҫелдән-нәҫелгә күсеп килеүсе алпауыт еренә күсеп киләләр. Буласаҡ яҙыусыға ни бары өс йәш була. Ошо ваҡыттан алып яҙыусының яҙмышы оҙаҡҡа Орловщина һәм Орёл менән бәйле була. 1881—1886 йылдарҙа ул Елецк гимназияһында уҡый. 1886—1889 йылдарҙа  Елецк өйәҙенең Озёрки ауылында йәшәй, унда ғаилә Бутыркилағы  ерҙәрен һатҡас күсеп килә.  1889 йылдың көҙөндә  Орёлда төпләнә һәм «Орловский вестник» гәзитенең хеҙмәткәре булып китә. Ошонда уҡ Буниндың  тәүге «Шиғырҙар» китабы сыға  (1891). Тәнҡитселәр фекеренсә, был йылдарҙағы  пейзаж  лирикаһы, шулай уҡ һуңыраҡ яҙылған проза әҫәрҙәре орёл  ерҙәренән алған тәьҫораттар  менән һуғарылған. 1892 йылдада   яҙыусы Орёлдан Одессаға китә. И.А. Буниндың исеме  Орёлда бер нисә тапҡыр мәңгеләштерелгән. Бында яҙыусының музейы эшләй, унда яҙыусының уникаль коллекцияһы тупланған. Бунин исемен  Орёл өлкә ғилми универсаль асыҡ китапхана йөрөтә.  1992 йылда  китапхана бинаһы алдында данлыҡлы яҡташтарының  бюсы асыла (скульпторы О.А. Уваров). В.М. Клыков эше булған һәйкәлде ҡуйыу идеяһы И.А. Буниндың  125 йыллығы байрамына әҙерлек осоронда барлыҡҡа килә. Һәйкәл 1995 йылдың октябрендә  ҡала халҡының күп ҡатнашлығында асыла.

## Тасуирламаһы
Һәйкәл рус монументаль  сәнғәте традицияларында башҡарылған. Яҙыусының бронза һыны бронзанан ҡойолған постаментҡа ҡуйылған. Бунин аяғүрә баҫып тора. Ҡулдарын терһәктәрендә сатрашлаған, ә яҡты ҡарашы алыҫтарға төбәлгән. Яҙыусының аяҡ аҫтында — бронза веногы. Постаментҡа «Иван Алексеевич Бунин» тип яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
*
Достоевский һәйкәле (Санкт-Петербург)

**Яҙыусы  [[Достоевский Фёдор Михайлович|Ф. М. Достоевский]]** һәйкәле   Санкт-Петербургтың  Владимир майҙанында ҡаланың Үҙәк районында урынлашҡан.

## Тарихы
Һәйкәлдең авторы — Любовь Михайловна Холина — гранит һәйкәл эскизын 1956 йылда уҡ төҙөгән һәм бер нисә йыл дауамында уның өҫтөндә эшләгән, әммә төрлө сәбәптәр менән һәйкәл ҡуйыу кисектерелгән.  Тик 1988 йылдың 31 октябрендә Ленинград советы башҡарма комитеты ҡарар сығара, уға ярашлы Мәҙәниәттең  Баш идаралығы, РСФСР архитекторҙары һәм рәссамдары союзының Ленинград   ойошмалары Ф. М. Достоевский һәйкәле проектына конкурс иғлан итә. Конкурсҡа бөтәһе 12 проект  тәҡдим ителә,  һәм беренсе премияны Л.М. Холина һәм архитектор В.А. Петровтың эше ала.   Әммә был проект  тормошҡа ашырылмай, сөнки яҙыусының гранит скульптураһын бронзаға  алмаштырырға кәрәк була.

1993—1994 йылдарҙа проектҡа  Л. М. Холинаның улы, рәссам Петр Александрович һәм ейәне, Павел Петрович Игнатьевтар ҡатнашлығында  үҙгәрештәр индерелә. Достоевскийҙың скульптураһының эшләнгән эскизы  «Монументскульптура]» заводында бронзанан ҡойола.  

Һәйкәл ҡуйыу урыны Ф.М. Достоевский Музейы һәм ҡаланың төп рәссамы И.Г. Уралов инициативаһы  буйынса һайлан: Божья Матерь Владимир иконаһы сиркәүе янындағы Ҙур Мәскәү бульварында Тимерселәр тыҡрығы һәм Соҡор (Достоевский) урамы мөйөшөндәге йорт менән йәнәш урын, тап бында Достоевский һуңғы көндәрен йәшәй.  

Һәйкәл 1997 йылдың 30 майында  асыла. Июль айының һәр тәүге шәмбеһендә Санкт-Петербургта һәйкәл  янында Достоевский көндәре асыла. 

Достоевскийҙың бронза һынының бейеклеге 2 м. Яҙыусы әҫәре өҫтөндә көсөргәнешле эш менән ултырған килеш һүрәтләнә. Яҙыусының ҡарашы  Божья Матерь Владимир иконаһы сиркәүенә төбәлгән. Скульптура  1,5 м бейеклектәге гранит постаментта ҡуйылған. Постаментта уйып төҫлө хәрефтәр менән   «Достоевскийға» тип ябай   яҙылған.

## Һылтанмалар

* 
*
Достоевский һәйкәле (Тубыл)

**Достоевский Фёдор Михайлович һәйкәле**  Тубыл ҡалаһында шул уҡ исемле скверҙа Петр һәм Павел ғибәҙәтханалары менән йәнәш урынлашҡан.    2010 йылдың 29 октябрендә асыла  Һәйкәл авторы  Михаил Переяславец — Рәсәй Сәнғәт академияһының ғәмәли ағзаһы,  Рәсәй Федерацияһының  халыҡ рәссамы,  Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академияһы институтының  скульптура кафедраһы профессоры.

Бронзанан ҡойолған һәйкәл эскәмйәлә ултырған Федор Достоевскийҙы һүрәтләй, ул  1850 йылда Омск ҡалаһына һөргөнгә китеп барғанда юл ыңғайында   ун көн Тубылда булып китә.  Яҙыусы менән йәнәш эскәмйәлә төрмә бығауҙары һәм уға декабрист Михаил Фонвизиндың ҡатыны Наталья Фрнвизина бүләк иткән Инжил китабы ята. Яҙыусы тупаҫ ағас түмәрҙә ултыра, уның йөҙө талсыҡҡан, ауыр эштәрҙән ҡулдары ҡытыршыланған.

## Һәйкәл тарихы
Скульптураны  төҙөү идеяһын  «Яңы Тубыл»  йәмәғәт хәйриә фонды етәксеһе  Елфимов Аркадий Григорьевич күтәреп сыға, ул һәйкәлдең буласаҡ авторы  Михаил Переяславецҡа мөрәжәғәт итә. Был идея  күптән барлыҡҡа килһә лә,  2007 йылда ғына физик кәүҙәләнеш ала.  Был эште шулай уҡ Хәйриә фонды финанслай. 

Һәйкәлде ҡуйыу урыны Тубыл тарихи советы ағзалары тарафынан хуплана, сөнки тап был районда  оҙатыу пунктында  Достоевский булып китә.

Һәйкәлде асыу тантанаһында Тубыл  ҡала хакимиәте башлығы  И. Ф. Оленберг, һәйкәл авторы М. Переяславец, «Зеленстрой-проект» ООО директоры  К.Е. Гулевский, Омск ҡалаһының скверҙарҙы төҙөкләндереүҙең генераль  проектлау ябыҡ акционерҙар йәмғиәте  «НТПИ ТИ» ойошмаһы, проекттың төп инженеры А. А. Арбузов ҡатнаша. Һәйкәлде Тубыл һәм Төмән архиепископтары Тубыл православие хоры ҡатнашлығында изгеләндерә.  

Достоевский һәйкәле М. Переяславецтың Тубылда Дунин-Горкавич һәм Пётр Ершовтан ҡала өсөнсө эше була

## Һылтанмалар

* Памятник Достоевскому: тобольский дар России
* Памятник Достоевскому открыли в Тобольске
* В Тобольске появится памятник Достоевскому
Фёдор Достоевский һәйкәле (Люблино)

**Фёдор** **Достоевский  һәйкәле**  —  рус әҙәбиәте классигы Федор Достоевский һәйкәле.  Яҙыусы  Люблино ҡалаһында, Дурасов һарайынан алыҫ түгел ерҙә 1866 йылда йәшәгән. Һәйкәл 1148-се мәктәп  ихатаһында урынлашҡан,  мәктәп уның исемен йөрөтә. 2007 йылдың 10 ноябрендә  монументты асыу тантанаһы  үтә, монументтың әҙерләүгә ете йыл ваҡыт киткән. Проект авторы — скульптор Шишков Евгений Петрович.

Бронза бюст шымартылған гранит постаментта урынлаштырылған, уның алғы яғында яҙыусының автографы һәм яҙыу уйып яҙылған  «Ю*ғары идеяһыҙ кеше лә, милләт тә йәшәй алмай. Ә юғары идея ерҙә берәү генә, һәм ул тап кеше үлемһеҙлеге тураһындағы идея, сөнки башҡа „юғары“ идеялар тик унан ғына барлыҡҡа килә*».

## Иҫкәрмәләр

; Комментарий
Скульптор Евгений Шишков Зарайск ҡалаһында тыуған

; Сығанаҡтар
Марина Цветаеваның кенотафы

**Марина Цветаеваның  кенотафы** — Калуга өлкәһенең Таруса ҡалаһында ҡуйылған иҫтәлекле билдә, шул урында Марина Цветаева ерләнергә теләгән. Мусатов тауы битләүе аҫтында — Ока яры буйында урынлашҡан, унда рәссам Борисов-Мусатовтың  ҡәбере ята.

## Тарихы
Таш Ока йылғаһы буйында һуҡмаҡ менән йәнәш ята, ул һуҡмаҡ буйлап Марина һәм Анастасия Цветаевалар «Песочное» дачаһынан  Добротворскийҙар йортона  йәки инәһе Тьоға йөрөгәндәр. Ҡасандыр, Маринаның бала сағында, бында бәләкәй сиркәү булған.  Был урындан алыҫ түгел ерҙә емеш-еләк баҡсаһы һәм зыярат урынлашҡан. Ул саҡта Таруса районында рухи христиандар сектаһы  — хлыстар, йәки христоверҙар булған. Шуға күрә бында уларҙың ҡәберлектәре булған. Сектаның ҡатын-ҡыҙҙары үҙҙәрен Кирилловналар тип атаған.   1895 йылда был сектаны бөтөрәләр. («Тарусала хлыстар  эше » христоверҙарға ҡаршы  1893 йылдан 1895 йылдарға тиклем үткәрелә). Күп йылдар үткәс, эмиграцияла, шағирә Тарусаны һағынып иҫкә аласаҡ. Сит ерҙәрҙә, Парижда,   «Хлыстовки» эссеһында Цветаева былай тип яҙа: 

Ошондай яҙыу менән таш ҡуйыла. 1962 йылда студент-филолог  һәм Цветаеваның шиғриәтен һөйөүсе Семен Островский үҙенең стипедияһына был урындан алыҫ түгел беренсе ташты ҡуя. Әммә уны, шул иҫәптән Марина Цветаеваның ҡыҙы Ариадна Сергеевна Эфрондың  теләге буйынса алалар, ул шул ваҡытта Тарусала йорт төҙөй һәм ваҡыт- ваҡыты менән бында йәшәй. Ариадна Сергеевна  Эфрон үҙ белдеге менән таш ҡуйыу Цветаеваның  шиғырҙар йыйынтығының  донъяға сығыуына ҡамасаулар тип борсола. Бер нисә айҙан һуң Семен Островский Ариадна Сергеевнана үкенесен белдереүе тураһында хат ала.  

Бөгөн   Семен Островский Нью-Йорк ҡалаһында йәшәй һәм балалар өсөн шиғырҙар яҙа. Таш  аҙнанан саҡ ҡына күберәк ята. Марина Цветаеваның  шиғырҙар томы 1965 йылда  сыға. 1988 йылдың 9 октябрендә ҡасандыр бында торған сиркәү  мөйөшөндә  икенсе таш ҡуйыла.

## Әҙәбиәт

* Анискович Л. Край бузины и край рябины (Цветаевы в Тарусе); 2004.
* Дунаев М. М., Разумовский Ф. В. В среднем течении Оки. — М., 1982. (Дороги к прекрасному)
* Лейбова К. «Две поездки к Марине Цветаевой».
* Мельникова Т. П. Таруса, 101-й километр. — М., 2007. . Документальная повесть
* Михеенков С. Е. Путеводитель по Тарусе. — Калуга, «Золотая аллея», 2008.
* Михеенков С. Е. Прогулки по Тарусе : путеводитель. — Калуга : Полиграф-Информ, 2005. — 72 с. — (Русский Барбизон). — .
* Михеенков С. Е. Уходящий город : Таруса : воспоминания о будущем : Очерки об истории и современности древнего города и края. — Калуга : Изд. дом «Калуга», 1996. — 69 с.
* Фролов А. С. Фрагменты. Очерки истории Тарусы. — М., 2006. .
* Цветаева А. И. Воспоминания. — М.: Советский писатель, 1974.
* Эфрон А. С. «А душа не тонет…»"Культура" 1996 г.
«Батыр торҡаһы» һәйкәле

**«Батыр торҡаһы» һәйкәле** — Пермь крайы Пермь районы Башҡултай ауылындағы батырҙар торҡаһы өлгөһөндә боронғо башҡорт ҡаһармандарына бағышланған һәйкәл. Һөйкәлдең авторы — халыҡ оҫтаһы, ябай слесарь Мырҙаҡаев Әнәс Сабир улы ().

## Тарихы
Пермь крайы Пермь районы Башҡултай ауылында йәшәгән, яҡташтары араһында ғына түгел, Псков өлкәһендә лә туғандар ҡәберлеген тәртипкә килтереүе менән танылған, изге эштәре менән билдәле слесарь-сантехник Мырҙаҡаев Әнәс Сабир улы тыуған ауылының 400 йыллығына уникаль бүләк әҙерләй — «Батыр торҡаһы» һәйкәле эшләй.

Дүрт йыл алдан уҡ музейҙа күргән батыр торҡаһына оҡшатып эшләр өсөн проект, материал әҙерләй, тутыҡмаҫ ҡоростан дүңгәләктәр ҡырҡа. Махсус белеме булмаһа ла, тәжрибәле тимер оҫтаһы юғары инженерлыҡ әҫәре тыуҙыра. Ваҡыты менән дә, аҡсаһы менән дә, тимер йәбештергәндәге зарарлы эш булыуы менән дә иҫәпләшеп тормай, яңғыҙы шул бөйөк эште атҡарып сыға.

Һәйкәл ауылдың тимер быуат археологик ҡомартҡыһы Алтынтауҙа урынлаштырылған. Рәүеше менән төп нөсхәнең теүәл өлгәһенә ярашлы башҡарылған торҡа өс аҫҡормаға урылаштырылған. Ул өс өлөштән — ике ҡолаҡты һәм маңлай менән танауҙы һаҡлаусы бүлкәттән тора. Маңлай өлөшөнә ғәрәпсә доға яҙылған.

Аҫҡормаларҙың һәр береһенең түбәнге өлөшөндә тимер-бетон плиталарҙа ауылдың 400 йыллыҡ датаһына арналған мәғлүмәттәр һәм билдәле кешеләренең : Мырҙаҡаев Хәниф Ғарифйән улы, Сәйҙәшева Зәүәрә Ғабдрахман ҡыҙы, Шакирйәнов Миңнулла, шулай уҡ сығышы менән Татарстандан Мәүлетов Хөсәйен Баһауетдин улының исем-фамилиялары яҙылған.

Һәр таяу 1,8 м тәрәнлектә урынлаштырылған нигеҙгә ҡуйылған. Һәйкәлдең уртаһына киләсәк быуындарға хат — мөрәжәғәт һалынған капсула күмелгән. Капсула 2042 йылда, 50 йыл үткәс, асылырға тейеш.

### Ҡоролманың техник тасуирламаһы
* Бейеклеге — 5,30 м, шпиле менән — 6,80 м.
* Диаметры — 5,20 м.
* Дүңгәләктәр һаны 12000-дән ашыу.

## Сығанаҡтар
* Уникальный памятник-шлем в селе Баш-Култаево Пермского края
* Уникальный памятник-шлем в селе Баш-Култаево Пермского края
* Сайдашев Ф. К. (Пермский район). Материалы 12-й научно-практической конференции (май 2011г.), посвященной 175-летию Пермской краевой библиотеки им. А. М. Горького

## Иҫкәрмәләр
Веселуха башняһы

**Веселуха башняһы** — Смоленск ҡәлғә диуарының мөйөштәге ун алты ҡырлы башняһы. Икенсе исемдәре — Криволучинская һәм Лучинская. Уба һыртында Тимирязев урамы буйынса 3-сө йорттан көнсығыштараҡ урынлашҡан. Уға иң яҡын башнялар булып көньяҡтан Поздняков башняһы, ә төньяҡ-көнбайыштан — беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған Стефанская башняһы тора. **Веселуха** башняһы менән Николай ҡапҡаһы араһында боронғо ҡәлғә диуарының иң ҙур өлөшө урынлашҡан.

## Тарихы

Бәлки, был башня төҙөлөшө менән Федор Конь үҙе етәкселек иткәндер, башняның бойницалары биҙәлешенең үҙенсәлектәре ошоға күрһәтә&#x5B;*<span style="" title="не указан источник на утверждение (16 апреля 2012)">сығанаҡ 2518 көн күрһәтелмәгән</span>*&#x5D;.

Башняға «Веселуха» исеме ҡала халҡының тәбиғәт ҡуйынында ял итеү урыны булғаны өсөн бирелә: унан «күңелле панорама» — Днепрға матур күренеш асыла. Башняның икенсе, тәүге исеме — Лучинская, бейек бөгөлдөң ситендә урынлашыуы менән бәйле.

Башня өҫтәлмә нығытмалар менән уратып алынған була, ә диуарының фундаменты аҫтында галерея ҡоролған була («имеш-мимеш», йәки йәшерен урын).

1633 йылда М. Б. Шеин етәкселегендәге урыҫ армияһы Смоленскты ҡамауҙа тотҡан ваҡтта башня ныҡ зыян күрә. 1706 йылда башняны тупраҡ өйөмө менән һаҡлайҙар һәм бында ҡәлғәнең көнсығыш өлөшөн һаҡлаусы «батареяның» ҡалдыҡтары XVIII быуат аҙағына тиклем һаҡлана.

1780 йылда капиталь ремонт үткәрелә. Ә XIX быуат аҙағы — XX быуат башында башня ҡала буйлап экскурсия маршрутының бер өлөшө булып китә. 1941—1943 йылдарҙа башняның ҡыйығы юҡҡа сыға, был уның тиҙ туҙыуына килтерә. Әлеге ваҡытта башня ремонтланған һәм сатырлы ағас ҡыйыҡ менән ҡапланған.

## Сығанаҡтар
* Г. Л. Курзов О крепости старой…

## Һылтанмалар
* Башня Веселуха: описание, история, легенды, фотографии
Генерал Карбышев һәйкәле (Мәскәү)

**Советтар Союзы Геройы генерал-лейтенант Дмитрий Карбышев һәйкәле**. 1980 йылда Мәскәүҙә Маршал Жуков исемендәге проспект һәм Генерал Карбышев бульвары киҫешкән урында уға ҡуйылған һәйкәл тора.

## Тарихтан
Генерал Д. М. Карбышев совет генералы, инженер булған. Бөйөк ватан һуғышы башында ул әсирлеккә эләгә. Немецтар уға хеҙмәттәшлек тәҡдим итә, әммә Д. М. Карбышев баш тарта. Д. М. Карбышев Замосць, Хаммельбург, Флоссенбюрг, Майданек, Аушвиц, Заксенхаузен һәм Маутхаузен концентрацион лагерҙарында тотола. Лагерҙа бер нисә тапҡыр лагерь хакимиәте тарафынан хеҙмәттәшлек тәҡдиме ала. Иң оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, ул лагерҙағы ҡаршылыҡ хәрәкәтенең иң актив етәкселәренең береһе була. 1945 йылдың 18 февраленә ҡарата төндә Маутхаузен концлагерында (Австрия), башҡа тотҡондар менән (яҡынса 500 кеше) тышҡы һыуыҡта һыу менән һибелә һәм боҙ булып ҡатып һәләк була. Ул бөгөлмәҫлек ихтыяр һәм сыҙамлылыҡтың символына әүерелә.

## Тасуирлама
Генерал-лейтенант Дмитрий Михайлович Карбышевҡа һәйкәл 1980 йылдың 7 майында Генерал Карбышев бульварында асыла. Һәйкәлдең авторы — скульптор В. Е. Цигаль, архитекторы — А. М. Половников. Һәйкәл тулыһынса бронзанан ҡойолған, ул 8 метр самаһы юғарыға табан төбәлгән боҙ киҫәктәрен символлай, боҙ киҫәктәрендә геройҙың портреты куйылған куб нығытып ҡуйылған. Иҫтәлекле билдәлә уйып яҙылған:

## Филателияла
1989 йылда һәйкәл һүрәте төшөрөлгән почта конверты сығарыла.

## Иҫкәрмәләр
Пушкин һәйкәле (Ижевск)

**[[Пушкин Александр Сергеевич]]** **һәйкәле**  Ижевск ҡалаһында  Университет  майҙанында  Удмурт Дәүләт Университеты менән йәнәш урынлашҡан

## Тарихы
Пушкин һәйкәлен университет менән йәнәш ҡуйыу идеяһын беренсе тапҡыр ректор Виталий Журавлев тәҡдим итә. Һәйкәлде скульпторҙар Александр Николаевич Бурганов һәм Игорь Александрович Бурганов эшләй.  А.Н. Бурганов өсөн Нью-Йорк һәм Мәскәүҙә  Никита ҡапҡаларындағы һәйкәлдән тыш өсөнсө Пушкин һәйкәле була. 

Пушкин һәйкәле 2003 йылдың июнендә халыҡтың  күп ҡатнашлығында, композитор Георгий Свиридовтың «Пушкин веногы» музыкаһы аҫтында һәм пушкин юлдарын уҡыу менән  ректор Виталий Журавлев тарафынан асыла.  

2012 йылдың 6 июнендә Удмурт  университетының филология факультеты студенттары һәйкәл  эргәһендә Пушкин ижады мотивтары буйынса театрлаштырылған әҙәби-музыкаль композиция ойоштора. 2012 йылдың 22 июнендә ошонда уҡ Рәсәй йәштәре көнө байрамы сиктәрендә студенттар ижады фестивале үтә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
*
Николай башняһы (Смоленск)

**Никольай (Елена) башняһы** — Смоленск ҡәлғә диуарының беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған башняларының береһе.

## Урынлашҡан ере һәм тышҡы күренеше

Николай башняһы Тухачевский һәм Маршал Жуков урамдары киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Смоленск ҡәлғә диуарының беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған фрагменттарының иң ҙурының составында, был фрагменттың Зимбулка башняһынан һуң иң ситтәгеһе. Артабанғы — Евстафьев башняһы — 1930 йылда һүтелә.

Николай башняһы өсмөйөшлө башнянан ғибәрәт, уның менән йәнәшәлә үтеп йөрөй торған арка урынлашҡан. Элек реставрацияланған, ҡыйығы бар. Башня ишеге — Маршал Жуков урамы яғынан. Үтеп йөрөй торған арка шулай уҡ элек реставрацияланған һәм ҡыйығы ябылған. Хәҙерге ваҡытта Николай башняһында Смоленск дәүләт музей-ҡурсаулыҡ ҡарамағындағы «Смоленский Лён» музейы урынлашҡан.

## Тарихы

Николай башняһы икенсе планда торған Смоленскиға инеү башняһы булып тора (байрамсаһы — Фроловка һәм Молоховская башнялары — һаҡланмағандар). Башта ҡапҡа Ельня ҡапҡаһы тип атала, сөнки унан Ельняға илтеүсе юл сыға. Башта ҡапҡа үтә сыҡмалы булмай, ә «бөгөллө» (һулға боролмалы) була, был штурм ваҡытында ҡәлғә стеналары һаҡсылары өсөн ҙур хәүефһеҙлек тәьмин итә, ә ҡапҡа төшөрөлмәле тимер рәшәткәләр менән ябыла. XVIII быуат башында Пётр I бойороғо буйынса ҡапҡа тупраҡ өйөмө һәм соҡор менән һаҡлана.

Николай ҡапҡаһы һәм Николай башняһының хәҙерге исеме ҡаршыһында торған, 1812 йылғы Ватан һуғышында янған Изге Николай сиркәүенән алынған. 1812 йылдың авгусында Смоленск алышы ваҡытында ҡапҡаның ҡыйығы яна. Башняның исемен Николай тип үҙгәрткәндән һуң, ҡапҡа башындағы нишаға изге Николай Чудотворец һыны урынлаштырыла (хәҙерге ваҡытта һаҡланмаған).

XIX быуат аҙағында ҡапҡа аша үтеп йөрөмәле юл ябыла. 1898—1900 йылдарҙа башнянан уңдараҡ стенала 10 метр киңлегендә арка уйыла, 1901 йылда уның аша 2000-се йылдар башына тиклем эшләгән трамвай маршруты һалына. 1917 йылдағы Октябрь революцияһына тиклем башняла ҡала архивы була.

Бөйөк Ватан һуғышы һәм Смоленскты немецтәр оккупациялаған йылдарҙа Николай башняһының ҡыйығы юҡҡа сыға. Һуғыштан һуң унда телефон подстанцияһы урынлаштырыла.

## Һылтанмалар
* Никольская башня Смоленской крепости: описание, история, фотографии 
* Официальный сайт музея «Смоленский лен»

## Әҙәбиәт
* «О крепости старой», Курзов Г. Л., 2003 г.
Ленин бюсы (Иркутск)

**Владимир Ленин бюсы** / Иркутск — 1934 йылда ҡуйылған бюст (бил тиңенән горельеф). Скульпторы — СССР-ҙың халыҡ рәссамы С. Д. Меркуров.

1924—1925 йылдарҙа скульптор Иркутск һәм Хиуа өсөн ике бер төрлө горельеф эшләй. Һәйкәл ҙур йәшниккә төрөп һалына һәм оҙаҡ ваҡыт архив ихатаһында тора. 1930 йылдар башында йәшникте осраҡлы рәүештә асалар.

Һәйкәл 1934 йылдың 10 июлендә Иркутскиҙа Киров районының Карл Маркс һәм Пролетар урамдарының мөйөшөндә (хәҙер — Уң яҡ яр округы) асыла.

Тик 1967 йылда ғына өҫтәмә мәғлүмәттәр табыла һәм авторы асыҡлана.

1985 йылда скверҙа реконструкция үткәрелә, скульптура аҫтына һоро граниттан яңы постамент ҡуйыла һәм янында сәскә түтәлдәре эшләнә.

## Әҙәбиәт
* *Литвинова Б. Т.* Монументальное искусство // Памятники истории и культуры Иркутска. — Иркутск: Вост.-Сиб. кн. изд-во, 1993. — С. 427—429. — 448 с. — Тираж 5 000 экз. — 
* *Козлов И. И.* Улица Карла Маркса // *Козлов И. И.* Путеводитель по Иркутску. — Иркутск: Вост.-Сиб. кн. изд-во, 1982. — С. 99—100. — 192 с. — Тираж 50 000 экз.
* *Сергеева Ю.* Этот загадочный вождь. Таинственная история горельефа Ленина // Восточно-Сибирская правда. — 2015. — 20 янв.

## Һылтанмалар
* Бюст Ленина  на сайте Мемориальные доски и памятник Иркутска
* Бюст Ленина на сайте Иркипедия
* Памятники Ленину  в Иркутске
Пушкин һәйкәле (Ульяновск)

**А.С. Пушкиндың һәйкәл-бюсы**   Ульяновскта  ҡаланың Ленин районындағы Спасс урамында урынлашҡан.

## Төҙөлөү тарихы
1899 йылдарҙа уҡ шағирҙың йөҙ йыллыҡ юбилейына Сембер ҡала думаһы муниципаль парктарҙың береһендә уның бюсын ҡуйырға ниәтләй. Әммә аҡса булмай. Йөҙ йыл үткәндән һуң А.С. Пушкин бюсы Ульяновск  өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейына Рәсәйҙең Сәнғәт академияһы Президенты автор Зураб Церетели тарафынан бүләк ителә. 

А. С. Пушкиндың бюсы «Языковтар йорто» әҙәби музейы ихатаһында ҡуйыла  (өлкә край өйрәнеү музейы филиалы) һәм  2005 йылдың 12 июнендә асыла. Һәйкәлде ҡуйыу инициаторы булып «Языковтар йорто» музейының дирекцияһы, атап әйткәндә, ошо музейҙың етәксеһе Лариса Ершова тора.

## Пушкин һәм Сембер
Александр Сергеевичтың биографияһында  — Сембер менән бәйле күп яҡынлыҡ нөктәләре бар. Пушкиндар нәҫеле  шағир тыуғанға тиклем үк Сембер менән бәйле булған  — уның ике ата-бабаһы XVII быуатта Сембер воеводаһы була. Сембер губернаторы Загряжский  — Наталья Гончарованың ике туған ағаһы.  1941 йылда Ульяновскҡа  туранан-тура Пушкин вариҫтары —  уның бүләсәләре  Юлия Григорьевна һәм  Александр Григорьевич Пушкиндар эвакуациялана. Һуңғыһы  бында бер йыл йәшәй, үпкә шешеү ауырыуынан  үлә, уның ҡәбере Карл Маркс урамындағы ҡала зыяратында урынлашҡан. 

Әммә иң мөһиме — ошо сембер ерендә Пушкиндың үҙенең булып китеүе, ул бында үҙенең дуҫы шағир Языковҡа  ҡунаҡҡа килә. Пушкин губернаны көнсығыштан көнбайышҡа,  ә унан   төньяҡтан көньяҡҡа киҫеп үтә.

Александр Сергеевич Сембер тураһында бер нисә әҫәрҙәрендә  табырға мөмкин. Пушкиндың  төп персонаждарының береһе Гринев Петруша — сембер дворяндарынан.   «Капитан ҡыҙы» әҫәрен тамамлап, Пушкин  уның һәм уның ҡатыны Мария Гавриловна  тураһында былай тип яҙа: «Сембер губернаһында әлегә тиклем уның нәҫеле йәшәй».

Шағир, Семберҙә булып, губернатор Александр Михайлович Загряжский йортонда  туҡталған.  Уның ҡыҙҙарын бейергә өйрәткән һәм ун бер йәшлек Лиза Загряжская менән вальс әйләнергә яратҡан. Һуңыраҡ Лиза шағирҙың бәләкәй ҡустыһы Лев Пушкинға кейәүгә сыға.

## Һылтанмалар

* Газета «Вестник» о памятнике
Шмидт виллаһы

**Шмидт** виллаһы (1953 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — **27-се балалар баҡсаһы**) — Кенигсбергта Амалиенау районындағы виллаларҙың береһе. 1903 йылда төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Төҙөлөш тасуирламаһы
Вилла тулыһынса уға замандаш модерн эпохаһы рухында төҙөлгән һәм югендстилдың сағыу өлгөһө булып тора. Асимметрик форма XIX—XX быуаттар сигенә хас романтизм тураһында һөйләй. Шуға ҡарамаҫтан, архитектор ялған тарихилыҡтан да, хәҙерге заман өлгөләрен һуҡырҙарса ҡабатлауҙан да һаҡланып ҡалған. Бина декорация буйынса тотанаҡлы, деталдәрен эшләү нәзәкәтле һәм ышаныслы башҡарылған
Өҫтәге урта тәҙрә янындағы «1903 йылда төҙөлгән» тигән яҙыу буйынса даталана.

Әлеге ваҡытта вилла яҡшы торошта. 1945 йылдан һуң эсендә үҙгәртеп ҡоролған һәм балалар баҡсаһы итеп ҡулланыла.

## Адресы
Калининград, Еңеү проспекты, 24 йорт (1945 йылға тиклем — 30 Lawsker Allee)

## 27-се балалар баҡсаһы
27-се балалар баҡсаһы 1949 йылдың сентябрендә Калининград ҡалаһының Сталинград районында асыла. Башта хәҙерге Уҡытыусылар Йорто бинаһында урынлаша.
1953 йылдың апрелендә Шмидт виллаһы бинаһына күсерелә һәм әле лә шунда эшләүен дауам итә.

1983 йылдан күреү һәләте боҙолған балалар өсөн компенсация төрөндә балалар баҡсаһына әйләнә.

2013 йылдың ноябрендә 13-сө балалар баҡсаһы менән ҡушыла һәм ҡатнаш типтағы балалар баҡсаһы итеп үҙгәртелә (учреждениеның профиле һаҡлана).

## Иҫкәрмәләр
Бутусов ҡасабаһы

**Бутусов ҡасабаһы** — Ярославль ҡалаһының үҙәк (Киров) районындағы, Республика, Свердлов, Чайковский һәм Пушкин урамдары менән сикләнгән торлаҡ кварталы. 1927—1929 йылдарҙа Ярославль губернаһы коммуналь бүлексәһе мөдире Константин Иванович Бутусов инициативаһы буйынса төҙөлә. Ярославль өсөн һирәк булған конструктивизм архитектураһы ҡомартҡыһы («Гигант» клубы, Ляпинский ҡаҙанлығы һәм башҡалар менән бер рәттән).

## Төҙөү тарихы
Аҡ гвардеецтар ихтилалы баҫтырылғандан һуң, туптан атыу арҡаһында ҡалалағы бөтә биналарҙың өстән бере хараба хәленә килә (булған 7688 торлаҡ төҙөлөшөнөң 2147-һе тулыһынса юҡ ителә). Яңы власть алдында ҡалала торлаҡһыҙ тороп ҡалған кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү һәм Октябрь революцияһынан һуң яңы ҡиммәттәргә һәм яңы йәшәү рәүешенә тап килгән киләсәк ҡалаһын төҙөү бурысы тора. 1924 йылда ҡаланың «Яңы Ярославль» генераль планы ҡабул ителә, уның эксперттары составына илдең алдынғы архитекторҙары инә, улар араһында — В. Н. Семёнов, И. В. Жолтовский, А. П. Иваницкий һәм башҡалар.

Торлаҡ йорттарҙың проекты бөтә союз конкурсында һайлап алына, 1926 йылда К. И. Бутусовҡа тип иницииаллап бөтә илдән 98 проект килә. Совет архитекторҙары проектҡа яңы көнкүрешкә күсеүҙе һәм коммунистик идеалдар тантанаһын сағылдырған «яңы йөкмәтке» индерергә тырышалар. Архитектор В. В. Кратюктың еңгән проекты беренсе булып башҡарылыуға сиратта тора.

1927 йылда тәүге өс йорттоң фундаменты һалына. Ярославлдә беренсе тапҡыр бер үк ваҡытта бөтөн торлаҡ комплексы төҙөлә. Бер йылдан дүртенсе һәм бишенсе йорттарҙы төҙөү тамамлана, шул уҡ ваҡытта беренсе йорттарҙа биҙәкләү эштәре бара, инженер коммуникациялары индерелә. 1928 йылдың көҙөндә алтынсы, 1929 йылда — етенсе йорттоң фундаменты һалына. 1929 йылдың ғинуарында тәүге биш йорт файҙаланыуға тапшырыла. Халыҡты бүлмәләр буйынса урынлаштыралар. 240 урынға 6 мең ғариза килә. Бүлгәндә ҡаты синфи принцип өҫтөнлөк итә. Һөҙөмтәлә торлаҡтың 80 проценты эшселәргә бирелә, ҡалғандары «хеҙмәткәрҙәргә һәм ҡыҙылармеецтарға, йәшәү шарттары насар булғандарға» бирелә.

## Планлаштырыу
Ҡасаба составына ете дүрт ҡатлы П-рәүешендәге йорт инә (Свердлов урамы, 21, 21а, 23, 23а, 25/28 йорттар, Пушкин урамы, 20 йорт, Чайковский урамы, 56. б.) Көҙгөләге сағылышлы йорттар «ихата баҡса» системаһын барлыҡҡа килтерә, архитекторҙың уйлауы буйынса ул йәмәғәт тормошоноң үҙәге булырға тейеш була. Торлаҡ биналарынан тыш, йорттарҙа сауҙа һәм социаль-көнкүреш хеҙмәтләндереү объекттары (кер йыуыу, ҡулланыу тауарҙары магазины һәм башҡалар) ҡарала. Ҡасаба халҡы өсөн күршелә урынлашҡан элекке синагогала клуб ойошторола.

Ҡасабанан көнбайышҡа табан Бутусов паркы төҙөлә, ул 1944 йылда ҡаланың төп паркы тип иғлан ителә. XXI быуат башында ҡаланы яҡлаусыларҙың протесына ҡарамаҫтан, парк ағастарын ҡырҡыу һәм сауҙа-офис объекттары төҙөү башлана.

## Иҫкәрмәләр
Тол ҡатындар йорто (Мәскәү)

**Тол ҡатындар йорто** — Мәскәүҙә 1803 йылда асылған дәүләт хәйриә учреждениеһы (тол ҡатындар йорто).

## Тарихы
Тол ҡатындар йортоноң бинаһы 1775 йылда архитектор Иван Жилярди тарафынан төҙөлә. 1803 йылда Тол ҡатындар йорто, ирҙәре хәрби йәки гражданлыҡ хеҙмәтендә 10 йылдан кәм түгел хеҙмәт иткән тол ҡатындарҙы тәьмин итеү өсөн асыла. Нәҡ ошонда беренсе тапҡыр шәфҡәт туташтары барлыҡҡа килә.

1812 йылғы Ватан һуғышынан һуң емерелгән бинаны тергеҙеү менән уның нигеҙ һалыусыһы — Иван Жилярди шөғөлләнә. 1818—1823 йылдарҙа уның улы, Доменико Жилярди, бинаны киңәйтә һәм йорт сиркәүен яңынан тергеҙә, уға йөрөүселәр бик күп булып китә. Бина ампир стилендә үҙгәртеп ҡорола.

1854 йылда устав буйынса Тол ҡатындар йортонда йәшәүсе тол ҡатындар һаны алты йөҙ кешенән артмаҫҡа тейеш була. Тол ҡатындарҙың күп өлөшө (470 кеше) пенсия алған була, ә 60 кеше үҙен ауырыуҙарҙы тәрбиәләүгә арнай, йәғни «мәрхәмәтле тол ҡатындар» разрядын тәшкил итәләр.

1905—1907 йылдарҙағы Революция хөрмәтенә Тол ҡатындар йорто бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

Октябрь революцияһынан һуң Тол ҡатындар йорто ябыла, ә бина СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатына тапшырыла. Әлеге ваҡытта бында Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының табиптарҙың белемен камиллаштырыу институты урынлашҡан. Тол ҡатындар йорто бинаһы — мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Знаменитые и известные исторические здания и дома Москвы