open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балыҡ сәнәғәте

**Балыҡ сәнәғәте** — балыҡ, диңгеҙ хайуаны, киттар, диңгеҙ умыртҡаһыҙҙары һәм ылымыҡтарҙы тотоу, уларҙы аҙыҡ-түлек, медицина, мал аҙығы һәм техник продукция итеп эшкәртеү буйынса аҙыҡ-түлек сәнәғәте тармағы.

## Башҡортостанда балыҡ сәнәғәте тарихы
Башҡортостанда балыҡ эшкәртеү тармағынан һәм балыҡсылыҡтан тора. Башҡортостанда етештереү эшмәкәрлегенең иң тәүге формаларының береһе балыҡсылыҡ була (кәсеп техникаһы примитив булған, балыҡты башлыса тоҙлағандар, ҡаҡлағандар һәм киптергәндәр). 20 быуат башында Өфөлә балыҡсылыҡ заводы төҙөлгәндән һуң балыҡты яңынан үрсетеү башлана. 1919 й. «Башохотрыбсоюз» («Башкиррыбхоз») предприятиеһы ойошторола. 2004 й. тармаҡ 28 пр—тие һәм производствонан тора, шул иҫәптән «Ҡариҙел балыҡсылыҡ хужалығы» МУП—ы, «Ҡарман балыҡсылыҡ хужалығы» ЯСЙ (Краснокама р—ны), «Миәкә Балыҡ Компанияһы» ЯСЙ, «„Балыҡ“ балыҡсылыҡ хужалығы» ААЙ (Фёдоровка р—ны). Башҡортостан Республикаһы аҙыҡ-түлек сәнәғәте етештереү күләменең 0,4 %—тан ашыуы балыҡ сәнәғәте өлөшөнә тура килә.

## Башҡортостанда балыҡ тотоу динамикаһы
* 1913 й. — 1300 тонна
* 1928—350 тонна
* 1940—718 тонна
* 1960—592 тонна
* 1980—455 тонна
* 2000—342 тонна
* 2005—948 тонна
* 2009—903 тонна

## Ер шарында балыҡ етештереү

Сығанаҡ: БМО-ның аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы берекмәләре ().

## СССР-ҙа балыҡ тотоу

Балыҡ тотоу, *млн. тонн*

## Балыҡсылыҡ фонды
Республика балыҡсылыҡ хужалығы һыу ятҡылыҡтарының ҙур фонды бар: дөйөм оҙонлоғо һәм майҙанына ҡарата промыслала йылғаларҙы ҡулланыу яҡынса 3 %, күлдәр — 29, һыуһаҡлағыстар — 73, быуалар — 6 %—ҡа яҡын тәшкил итә. Тауар балығын етештереү күләме б—са респ. Волга буйы федераль округында 2—се урында тора (2006). Продукцияһы Башҡортостан Республикаһында һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәрендә һатыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Балыҡсылыҡ
* Балыҡ үрсетеү
* Балыҡ етештереү илдәре теҙмәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* *Большая советская энциклопедия*, 1971 г.
* ''http://nvtornik.ru/skaz-o-ry-bakah-i-zolotoj-ry-be.html  — «Сказ о рыбаках и „золотой рыбе“» — статья в газете «Новый вторник» (9 апреля 2013 года).'
Төпкилде (мәғәнәләр)

* Төпкилде — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* ЕЭС Төпкилде — Башҡортостандың Туймазы районындағы ел электр станцияһы.
Рәсәй Федерацияһы Иҡтисад үҫеш министрлығы

** Рәсәй Федерацияһының Иҡтисади үҫеш министрлығы ** – Рәсәй Федерацияһында иҡтисади үҫеш сәйәсәтен башҡарған орган.

## Буйһонған ойошмалар
# Акредитация буйынса федераль хеҙмәт (Росаккредитация)
# Дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография буйынса федераль хеҙмәт (Росреестр)
# Интеллектуль милек буйынса федераль хеҙмәт (Роспатент)
# Дәүләт резервтары буйынса федераль хеҙмәт (Росрезерв)
# Дәүләт мөлкәте менән идара итеү федераль агентлығы (Росимущество)

### Министрҙар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы иҡтисад үсеш министрлығы рәсми сайты
* Официальный сайт Комиссии по организации подготовки управленческих кадров для организаций народного хозяйства РФ
* Официальный сайт Российского управленческого сообщества
Лантаноидтар

**Лантаноидтар** — Д. И. Менделеев периодик системаһының III төркөмөнә ҡараған 14 химик элементтан торған ғаилә.


Металдар көмөштәй аҡ төҫтә; празеодим, неодим һарғылт төҫмөрлө. Һығылмалылар, электр тогын үткәрәләр, механик юл менән еңел эшкәртеләләр. Һыу менән, тоҙ, көкөрт, азот кислоталары менән реакцияға инәләр. Еңел лантаноидтар — һауала бүлмә температураһында, ауырҙары 180—200°С тиклем йылытҡанда окисланалар. Интерметаллидтар, комплекслы берләшмәләр һ.б. барлыҡҡа килтерәләр.

Лантан, скандий һәм иттрий менән берлектә ерҙә һирәк элементтар төркөмөн барлыҡҡа килтерәләр.

## Еңел лантаноидтар
* церий
* празеодим
* неодим
* прометий
* самарий
* европий

## Ауыр лантаноидтар
* гадолиний
* тербий
* диспрозий
* гольмий
* эрбий
* тулий
* иттербий
* лютеций


Файл:Lanthan 1-cropflipped.jpg|Лантан
Файл:CE2k2g-crop.jpg|Церий
Файл:Praseodym 1-cropflipped.jpg|Празеодим
Файл:Neodymium2.jpg|Неодим
Файл:Samarium-2.jpg|Самарий
Файл:Hochreines oxidfreies Europiummetall.JPG|Европий
Файл:Gadolinium-crop.jpg|Гадолиний
Файл:Terbium-2.jpg|Тербий
Файл:Dysprosium.jpg|Диспрозий
Файл:Holmium2.jpg|Гольмий
Файл:Erbium-crop.jpg|Эрбий
Файл:Thulium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|Тулий
Файл:Ytterbium-3.jpg|Иттербий
Файл:Lutetium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|Лютеций


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Актиноидтар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статистические данные и информация по редкоземельным элементам от USGS 
* Лантаноиды 
* Лантаноиды: статья в БСЭ
Автономиялы округ (Рәсәй)

**Автономиялы округ** — Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 65-се статьяһына ярашлы илдең субъект төрө.

## Милли состав (процентарҙа)

## Иҫкәрмәләр
Өлкә (Рәсәй)

**Өлкә** — Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 65-се статьяһына ярашлы илден төбәк төрө.

Рәсәйҙә 46 өлкә.

## Рәсәй Федерацияһы өлкәләре

## Иҫкәрмәләр
Атомэнергопроект (Санкт-Петербург)

**«СПбАЭП»** («Атомэнергопроект») — «Росатом» дәүләт корпорацияһының инжиниринг компанияһы. Атом энергетикаһы объекттарҙы «под ключ» итеп төҙөй .

Директор — Онуфриенко Сергей Викторович.

Ойошманың 100 % акциялар «Атомэнергопром» ААЙ ҡулында.

## Хәҙерге көндә проект эше
* блок № 4 с реактором БН-800, Белояр АЭС (Чукот автономиялы округы);
* АЭС «Бушер», Иран. ВВЭР-1000 реакторы менән
* Ленинград АЭС-2, ВВЭР-1200 реакторы менән
* Балтика АЭС, ВВЭР-1200 Реакторы менән
* Көньяҡ-көнбайыш ТЭЦ, Санкт-Петербург

Ойошма 2007 йылда Ҡытайҙа Тяньвань АЭС тын 2 блокты төҙөнө (проектировщик һымак).

## Һылтанмалар
* «СПбАЭП» рәсми сайты 

## Иҫкәрмәләр
Приморский районы (Санкт-Петербург)

Приморский районы – Санкт-Петербургтын райондарҙан береһе.

Үткән заманда район территорияһында Лахта, Коломяги, Бобыльская ауылдар урынлашҡан.
Петербургта иң күп кеше йәшәғән район, 518238 кеше менән.
## Муниципаль округтар
* Лахта-Ольгино
* 65 округ
* Чёрная речка
* Комендантский аэродром
* Озеро Долгое
* Юнтолово
* Коломяги
* Лисий нос

## Иҫкәрмәләр

## Һылтамалар
* Приморский районы (Санкт-Петербург) сайты 
* Приморский районы (Санкт-Петербург) яңылыҡтары 
* Приморский районы (Санкт-Петербург) Мәғлүмәт порталы
Доломит

**Доломит** — тау тоҡомдарын өйрәнеүск француз инженеры һәм геологы Деода де Доломьё (1750—1801) хөрмәтенә аталған тау тоҡомо.

* Карбонаттар синыфы минералы, CaMg[CO3]2; составы: CaO - 30,4%, MgO - 21,9%, ҡушылмалары Fe, Mn, Zn һ.б. - 47,7%. Кристалдары быяла һымаҡ ялтырауыҡлы ромбоэдрик, агрегаттары кристаллик-бөртөклө. Төҫө һорғолт-аҡ, һарырак, көрәнһыу йәки йәшкелт төҫмөрлө. Ҡатылығы 3,5-4,0. Ыуалыусан. Тығыҙлығы 2,8-2,9 г/см³. Ғәҙәти температурала хлорид кислотаһында (HCI) (кальциттан айырмалы булараҡ) кайнамай ғына әкрен ирей. 
* 50% һәм унан да күберәк доломит минералынан тороусы ултырма тау тоҡомо; Доломит 25-49% булғанда - доломитлы эзбисташ, 50-89% -та - эзбисле доломит. Кальцит, ангидрит, гипс, магнезит, сидерит һ.б. ҡушылмалар булырга мөмкин. Тығыҙ йәки каверналы-күҙәнәкле була. Диңгеҙҙәрҙә, диңгеҙ ҡултыҡтарында, күлдәрдә эзбисле-магнезиаль ләм диагенетик үҙгәргәндә, эзбисташтар метасоматик доломитлашҡанда, гидротермаль процесстар ваҡытында барлыҡҡа килә. Эре, ваҡ һәм йәшерен кристаллик агрегаттар, гипергенезда йыш ҡына ыуалыусан була. Барлыҡ континенттарҙың төрлө йәштәге ултырмаларында таралған. 
Төп сығарыусы илдәр – Бөйөк Британия, Канада, Япония, Рәсәй. Донъяла (йылына млн. тонналарҙа) 40-60, РФ-ҙә - 20 гә яҡын.

Рңсәйҙә Урал һөҙәклектәрендә, Волга йылғаһы ярҙарында һ.б. урындарҙа табылған. Каверналы доломиттарда - нефть һәм битум ятмалары, тығыҙ һәм көпшәк доломитларҙа мәрмәр ониксы һәм аметист сағылышлылары асыҡланган. Доломиттың 72 сығанағы (эзбисташ менән бергә) 71 млн. м³ ка (2009) яҡын запас менән юғары Пермь йәшендәге ултырмаларҙа билгеләнгән.

## Әҙәбиәт
* Сементовский Ю.В., Бобрикова Е.В. Минеральное сырьё. Доломит: Справ. М., 1998; Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казань, 1999.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

## Һылтанмалар
* Доломит в базе webmineral.com 
* Доломит в базе catalogmineralov.ru
Голоцен

**Голоце́н** ( — «тулы, бөтөн» +  — «яңы») — дүртенсел периодтың хәҙерге йәки боҙлоҡтан һуңғы эпохаһы һәм дүртенсел системаның (осорҙоң) уға тиңдәш булған һуңғы бүлектәре ултырмалары. Голоцен 10 мең йыл самаһы дауам итә, уның башланғысы булып Европаның, Азияның һәм Төньяк Американың төньяҡ өлөштәрендәге һуңғы материк боҙланыуы бөтөү осоро тора. Археологияла сиге палеолит һәм мезолит сиктәре менән тәңкәл килә. Башлыса, Ерҙә климат, тупраҡ, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы зоналары, ҡоро Ер һәм диңгеҙләрнең хәҙерге контурҙары формалаша. Бынан элекке, 8-4 мең йылдар араһында, урта киңлекләрҙә климат хәҙерге менән сағыштырғанда бер аҙ йылырак һәм дымлыраҡ була. Голоценда Ер йөҙөндә кеше таралып урынлаша башлай, уның культураһы формалаша, малсылыҡ һәм ер эшкәртеү барлыҡҡа килә.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы 

## Әҙәбиәт
*
Аргиллит

**Аргиллит** (от  — «балсыҡ» и  — «таш») — тығыҙлану, һыуһыҙлану һәм цементлану нәтижәһендә балсыҡтан хасил булған ултырма тау тоҡомо. Кварц, ҡыр шпаты һәм карбонаттар катнашындағы балсыҡлы минералҙардан ғибәрәт, 40-60 % өлөшө 0,01 мметрҙан кәмерәк үлсәмле киҫәксектәрҙән тора. Балсыҡтарҙан айырыуса ҡатылығы һәм һыуҙа ебемәүсәнлеге менән айырыла.
 
Цемент, керамзит һәм һирәк осраҡтарҙа төҙөлөш керамикаһы әҙерләү өсөн сеймал. Гиббсит ҡатнаш каолин аргиллиттарын утҡа сыҙам материал (флинтклей) итеп файҙаланырға мөмкин.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Балтика АЭС

**Балтика АЭС-ы** – Рәсәйҙә 2010 йылда Атомэнергопроект проекты буйынса төҙөләсәк атом электро станцияһы. Проект буйынса 2017 йылда сафҡа индереләсәк. 

Электр энергияһы менән Латвия, Литва, Эстония, Беларусь, Польша илдәрен һәм Калининград өлкәһен тәьмин итәсәк.

## Һылтанмалар
* Балтика АЭС
Ленинград АЭС-2

**Ленинград АЭС** – Рәсәйҙә 2007 йылдан төҙөп алынған атом энергостанцияһы (Атомэнергопроект проекты буйынса). Проект буйынса 2019 йылда сафҡа индереләсәк. 

Электр энергия менән Латвия, Литва, Эстония, Финляндия илдәрҙе һәм Ленинград өлкәһен тъәминь итәсәк.
Ат егеү кәрәк-ярағы

**Ат егеү кәрәк-ярағы** —  һыбай йөрөгәндә йәки йөк ташығанда атты егеү өсөн кәрәкле ҡорамалдар тупланмаһы. 

## Башҡорттарҙа ат егеү кәрәк-ярағы яһау традициялары
Башҡорттарҙа ат егеү кәрәк-ярағы яһау традициялары күсмә хужалыҡ ( Күсмә тормош) ихтыяждарына, яу сәнғәте ( хәрби хеҙмәт) барлыҡҡа килеү һәм үҫешеүгә бәйле була. Ат егеү кәрәк-ярағы яһау өсөн ағас, күн, металл киң файҙаланылған.

Һыбай йөрөү өсөн ат егеү кәрәк-ярағы төп өлөштәрен башлыҡтан, моронһалыҡтан һәм оҙон теҙгендән торған нуҡта, ауыҙлыҡ менән йүгән, эйәр, сергеһе (туҡым) менән үңлек, айыл (тартма), өҙәңге, күмелдерек һәм ҡойошҡан, ҡанъяға, ҡамсы тәшкил иткән. Нуҡта һәм йүгәндәр Башҡортостандың дала райондарында, нигеҙҙә, ҡайыштан йәки ишелгән ат ҡылынан, тау-урман райондарында йүкәнән эшләнгән. Ике ҡушма ауыҙлыҡтан һәм шыуып йөрөүсе балдаҡтарҙан торған йүгәндәр киң таралған, S рәүешендәге йәки үҙәк кеүек псалийлы ауыҙлыҡтар осраған. Йүгәнде һырлап һәм семәр баҫып, көмөш йүгертелгән металл өҫтәмәләр, ҡайһы ваҡыт төҫлө быяла һәм таш ҡаштар ҡуйылған, нәҙек ҡайыштан суҡтар тағылған айылдар (көмбәҙ рәүешендәге айылдар айырылып торған) менән биҙәгәндәр. Эйәр ҡапталы һәм ҡашағаһын (ҡашын) яһау өсөн башлыса ҡайын ороһон файҙаланғандар; бөтөн үҙағастан эшләнгән эйәрҙәр осраған. Эйәрҙәр ҡашаға, ҡаптал формаһы һәм биҙәлеше менән айырылған: алғы ҡашын бейегерәк эшләгәндәр, ҡайһы ваҡыт ҡош, йәнлек йәки йылан башы рәүешендә юнғандар, йыш ҡына уны вертикаль рәүештә, артҡыһын тәпәшерәк һәм ауышыраҡ ҡуйғандар.Ир‑егеттәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларға тәғәйенләнгән эйәрҙәр булған. Ҡатын-ҡыҙ эйәренең алғы ҡашы киң һәм бейек (нигеҙҙә ярым түңәрәк), артҡыһы ныҡ ауышлыҡ м‑н тәпәш итеп яһалған.

## Һыбай йөрөү өсөн

Эйәрҙең алғы ҡашағаһы геометрик орнаментлы семәр, ярым ай рәүешендәге металл өҫтәмәләр менән, көмөш йүгертеп, сәскә-үҫемлек орнаменты, ҡусҡар биҙәге төшөрөп биҙәлгән. Өҙәңге тимерҙән эшләнгән, ҡайһы ваҡыт көмөш һыр менән биҙәкләнгән; оронан ҡырҡып яһалғандары осраған (йөрәк рәүешендә бөтөн йәки аҫҡы мөйөштәре түңәрәкләтелеп өсмөйөшләп бөгөлгән). Үңлек һәм серге (туҡым) эшләгәндә кейеҙ, күн, йөн һ.б. ҡулланылған. Үңлекте ғәҙәттә кәзә дебетенән баҫылған ҡалын кейеҙҙән, сергене сергетыш йәки буҫтау менән тышланған кейеҙҙән яһағандар. Ҡатын-ҡыҙ эйәренең сергеһен аппликация, сигеү һ.б. менән биҙәгәндәр, туй тантанаһы өсөн бай итеп биҙәлгән сергеләр бик затлы күренгән. Айыл, күмелдерек, ҡойошҡан, ҡамсыны ҡайыштан яһағандар, киндер йәки йүкәнән ишкәндәр.

## Йөк ташыу өсөн
Йөк ташыу өсөн ҙурлығы менән айырылып торған махсус артмаҡ эйәрен файҙаланғандар. Егеү төрөнә ҡарап, ҡамыт-дуғаны бер ат һәм пар ат өсөн, ш. уҡ дуғалы һәм дуғаһыҙ төрҙәргә бүлеп йөрөткәндәр. Бер атты дуға менән егеү өсөн ҡолаҡбаулы (ҡамыт баулы) һәм тамаҡбаулы ҡамыт, айыллы ыңғырсаҡ, арҡалыҡ, бауырлыҡ, дуға, ышлыя, ауыҙлыҡ һәм теҙген менән йүгән, дилбегә, дуғаһыҙ егеүгә ҡамыт, мисәү, ҡолаҡһа кәрәк. Пар атты һыңар тәртә менән егеү өсөн ҡамыттар, күмелдерек, мисәүҙәр, ышлыялар, ауыҙлыҡтар м‑н йүгәндәр һәм пар дилбегә ҡулланылған. Һөйрәткеле пар ат еккәндә ағас ҡамытты аттың муйынына кейҙереп, һыңар тәртәгә беркеткәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ат егергә онотмайыҡ
Плазма лампаһы

**Плазма лампаһы** (Палантир) — быяла сферадан электрод эстә урынлаштырған декоратив приборы. Электродка алмаш көслө көсөргәнеш 30 кГц тирәһе йышлығы менән. Сфера эстә шыйығайтылған газ урынлаша. «Йәшенлергә» аныҡ төҫ бирергә төрлө газдар ҡатышмаһы тултырғыс менән ҡулланылар.

Плазма лампаһы — Никола Тесланың уйлап табылған (1894 йыл).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тесла трансформаторы
* Неон лампаһы
* Лава лампаһы
Атмосфера фронттары

**Атмосфе́ра фронты** (от.  — *быу*,  — *шар* һәм  — *маңғай*, *алғы яҡ*), атмосфераның түбәнге ҡатламдарындағы (тропосфера) һалҡын һәм йылы һауа массалары араһындағы күсмә зоналар.

Атмосфера фронттары оҙонлоғо бер нисә мең км, киңлеге бер нисә тиҫтә км, ҡалынлығы бер нисә йөҙ метрға етә. Ер өҫтөнә ҡарата ауышып үтәләр. Формалашыу районы буйынса арктик, поляр, тропик; физик үҙенсәлектәре буйынса йылы, һалҡын, окклюзия (циклонда йылы һәм һалҡын атмосфера фронттары берләшеүе) атмосфера фронттарына айырыла. Башҡортостан биләмәһендә арктик һәм поляр aтмосфера фронттары хас. Атмосфера фронттары үткәндә һауа торошо киҫкен үҙгәрә: ҡышын йылы aтмосфера фронттары үткәндә йылытыу, буран, боҙлауыҡ, йәйен — баҫып яуған һәм ҡойма яуым-төшөм, йәшен, боҙ яуыу һ.б. күҙәтелә. Атмосфера фронттары — синоптик метеорологияның өйрәнеү предметы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Циклон
* Климатологик фронттар
* Йылы фронт
* Һалҡын фронт
* Фронт окклюзии
* Арктик фронт
* Поляр фронты
* Тропик фронттар
* Һауа массаһы

## Һылтанмалар
* Воздушные массы и атмосферные фронты
Атмосфера циркуляцияһы

**Атмосфера циркуляцияһы** — ер өҫтөндә һауа әйләнеше.

Дөйөм (атмосферала ҙур масштаблы һауа ағымдары йыйылмаһы) һәм урындағы (бриздар, тау-үҙән елдәре һ.б.) Атмосфера циркуляцияһына айыралар. Атмосфера циркуляцияһы ер өҫтөндә географик киңлеккә бәйле, ҡояш радиацияһы ағымының тигеҙһеҙ бүленеше арҡаһында барлыҡҡа килә. Иң тотороҡло зона һауа ағымдары булып пассаттар һанала. Уртаса һәм юғары киңлектәрҙә һауаның зона күсеүе боҙолоуы күсмә циклондар һәм антициклондар барлыҡҡа килеү менән аңлатыла. Ҡышын материктар өҫтөндә көслө антициклондар (Азия һәм Канада антициклондары) була, океандар өҫтөндә йыл әйләнәһенә киң тәрән циклондар (Төньяҡ Атлантик һәм Төньяҡ Тымыҡ океан циклондары) һаҡлана.

Башҡортостан иң юғары антициклонлыҡ (Азия һәм Азор максимумы) һәм юғары циклонлыҡ (Төньяҡ Атлантик минимумы) райондары араһында аралаш урынды биләй, шуға күрә циркуляция процесы режимы ҙур үҙгәреүсәнлек менән характерлана, ул һауа шарттарының киҫкен һәм ҙур үҙгәрештәренә килтерә.

* Қазақ энциклопедиясы

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Климат

## Әҙәбиәт
* 
*
Ҡаҙаҡбаев Әмир Ғайса улы

**Ҡаҙаҡбаев Әмир Ғайса улы** (9 март 1957 йыл) — ғалим-офтальмолог, юғары категориялы табип. 1999 йылдан «Еврооптик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры. Медицина фәндәре кандидаты. Тамъян ырыуы бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.

## Биографияһы
Әмир Ғайса улы Ҡаҙаҡбаев 1957 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ының Күмертау районы Свобода ауылында тыуған.

1974 йылда Свобода урта мәктәбен тамамлағас, Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Күҙ табибы дипломы алғас, 1982—1999 йылдарҙа Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

1999 йылда үҙенең «Еврооптик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтен ойоштора һәм бөгөнгәсә уның директоры булып эшләй.

Үҙәк, сит илдәр матубғатында донъя күргән 110-дан ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Лазер рефракция хирургияһы буйынса күҙ ауырыуҙарын дауалауға 15 йыл уңышлы етәкселек итә.
Күмертау ТЭЦ-ы

**Күмертау ТЭЦ-ы** - «Башҡортостан генерациялау компанияһы» ЯСЙ филиалы. Электр һәм йылылыҡ энергияһы етештерә. Составына яғыулыҡ-транспорт, ҡаҙанлыҡ турбина, электр, химия, технологик процестар м н автоматлаштырылған идара итеү системаһы, ремонт-төҙөлөш цехтары; Йомағужа ГЭС-ы инә. Продукцияһын ҡулланыусылар — Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәре халҡы һәм предприятиелары.

## Тарих
1951 й. «Башуглеразрезстрой» тресының Ермолаевка ТЭЦ-ы булараҡ нигеҙ һалына.

1954 й. тәүге сираты (электр ҡеүәте 35 МВт, йылылыҡ ҡеүәте сәғәтенә 340 т тәшкил итә) сафҡа индерелә.

1957 й. алып К. ТЭЦ ы — «Башкирэнерго» ААЙ филиалы.

2006 й. — Башкирэнерго ААЙ бүлендек йәмғиәтенең «Башҡортостан генерациялау компанияһы» ЯСЙ филиалы.

2012 й. — Интер РАО ЕЭС ААЙ (Мәскәү) составына ингән «Башҡортостан генерациялау компанияһы» ЯСЙ филиалы.

2012 й. ҡарата станцияның электр ҡеүәте 120 МВт, йылылыҡ ҡеүәте сәғәтенә 328 Гкал тәшкил иткән.

1954—2012 йй. пр тие тарафынан 42 млн МВт•сәғ. электр һәм 92 млн Гкал йылылыҡ энергияһы етештерелгән.

Пр тиела эшләнгән газ ярҙамында киптереп ҡаҙанды саң м н әҙерләү схемаһы, бушатыу ҡоролмаларында күмерҙе онтау һәм т. юл габариттарын таҙартыу технологиялары СССР ВДНХ ның бронза миҙалдарына лайыҡ була (1964).

## Һылтанмалар
* «Башҡортостан генерациялау компанияһы» ЯСЙ рәсми сайты 
* Башҡорт энциклопедияһы.
Кәртәле районы

**Кәртәле районы** — Силәбе өлкәһендә район. Майҙан — 4 737 км².

## Население



## Ҡоролош

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кәртәле районы сайты
* Кәртәле районы гербы
Еврипид

**Еврипи́д** (**Эврипи́д**, , , б.э.т. яҡынса 480 й., Афина — б.э.т. 406 й., Македония), боронғо грек драматургы. 90-ға яҡын трагедия (17-һе һаҡланған) һәм «Киклоп» («Циклоп») сатирик драмаһы авторы. Рационалист һәм скептик булараҡ, Е. мифол., этик һәм традицион нормаларҙы шик аҫтына ҡуя. Әҫәрҙәрендә геройҙарҙың эске донъяһын һүрәтләүгә ҙур урын бирелә. «Медея» трагедияһы Х. Т. Бикҡоловтың башҡ. теленә тәржемәһендә 1990 й. Башҡорт драма театрында ҡуйыла (реж. О. Ш. Еркимбаева).

Еврипидтың атаһы Мнесарх хөрмәтле һәм бай кеше булған, әсәһе Клейто йәшелсә һатыу менән шөғөлләнгән. Бала саҡта Еврипид гимнастика менән мауыҡҡан. Малайҙар араһындағы ярышта еңгәс, Олимпия уйындарына эләгергә теләге булған, ләкин йәше буйынса үтмәгән. Еврипид бик яҡшы белем алған, күрәһең, уҡытыусыһы Анаксагор булған, шулай уҡ ул Продикты, Протагорҙы һәм Сократты белгән. 

Йәмәғәт эштәренән Сиракузға (Сицилия) илселектә ҡатнашыуын атайҙар.

Тәүге пьесаһы «Пелиад» сәхнәгә б. э. т. 455 йылда сыҡҡан, әммә судьялар менән бәхәс арҡаһында еңмәгән. Оҫталыҡ өсөн беренсе бүләкте Еврипид б. э. т. 441 йылда алған һәм шул ваҡыттан алып вафатына тиклем ижад иткән. 

Ғаилә тормошо уңышһыҙлыҡҡа тарыған. Беренсе ҡатыны Хлоиринанан өс улы тыуған, әммә бисәһенең хыянаты арҡаһында айырылған. Икенсе ҡатыны Мелитта ла тәүгеһенән яҡшыраҡ булмай сыҡҡан. Б. э. т. 408 й. Еврипид Афинанан Македонияға күсеп киткән. Үлеменең сәбәбен төрлөсә атайҙар. Хәҙерге заман версияһы буйынса, 75 йәшлек Еврипидтың организмы Македонияның ҡаты ҡышын күтәрә алмаған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/3173-evripid  
* Сайт, посвящённый Еврипиду, с новыми русскими переводами Вланеса (Владислава Некляева)
* Тексты и английские переводы всех сохранившихся пьес
* Фрагменты Еврипида в издании Уолкера, 1920. 72 стр. (греч.)
* 
* Euripides, Encyclopædia Britannica on-line
* Эврипид — Энциклопедия Вокруг света.
Күмертау электр бүлеү селтәрҙәре

**Күмертау электр бүлеү селтәрҙәре** — Күмертау, Мәләүез, Салауат ҡалаларын һәм Ейәнсура, Көйөргәҙе, Күгәрсен, Мәләүез, Фёдоровка райондары ҡулланыусыларын электр энергияһы менән тәьмин итә.

## Мәғлүмәт
Оператив-диспетчер хеҙмәте Күмертау ҡалаһы, район диспетчер пункттары күрһәтелгән бөтә райондарҙа һәм Мәләүездә урынлашҡан. 2012 йыл составына дөйөм билдәләнгән ҡеүәте 858 МВ•А булған 35—220 кВ көсөргәнешле 60 электр подстанцияһы, 0,4—10 кВ (оҙонлоғо 8127,8 км) һәм 35—110 кВ (1639,6 км) көсөргәнешле электр энергияһы тапшырыу линиялары ингән. Хеҙмәтләндереүҙең дөйөм күләме 36379,5 шартлы берәмек тәшкил иткән. 2012 й. 694 кеше эшләгән.

## Тарихы
1964 йыл «Башкирэнерго» электр селтәрҙәренең һәм «Сельэнерго» селтәрҙәренең Үҙәк һәм Мәләүез райондары базаһында нигеҙ һалына, 1992 йылдан алып «Башкирэнерго» филиалы, 2005 йылдан — «БашРЭС—Стәрлетамаҡ»тың структур бүлексәһе — «Башкирэнерго» ААЙ бүлендек йәмғиәтенең «Башҡортостан электр бүлеү селтәрҙәре» ЯСЙ филиалы, 2012 йылдан — «Башҡортостан электр селтәрҙәре компанияһы» ААЙ бүлендек йәмғиәтенең «Башҡортостан электр бүлеү селтәрҙәре» ЯСЙ производство бүлеге.
Күмертау авиация техник колледжы

**Күмертау авиация техник колледжы** - Күмертау ҡалаһындағы уҡыу йорто.

## Тарихы
1985 йылда Өфө авиация техникумы филиалы булараҡ асыла, 1989 йылдан алып Күмертау авиация техникумы, 2011 йылдан ӨДАТУ‑ның Күмертау филиалы составында. 

## Тармаҡтары
Уҡытыу көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәрендә түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла: электр һәм электр‑механик ҡорамалдарҙы техник эксплуатациялау һәм хеҙмәтләндереү, машиналар эшләү технологияһы, осоу аппараттары етештереү, иретеп йәбештереү производствоһы, мәғлүмәт системалары. 

## Эшмәкәрлеге
Монтаж, слесарь һәм механик оҫтаханалары, китапханаһы, спорт комплексы бар. 2000—05 Күгәрсен районы Мораҡ ауылы филиалы эшләй. 3,5 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2012). Колледж бинаһы алдында М.В.Ломоносовҡа һәйкәл ҡуйылған (1985).
Көйөргәҙе (гәзит)

**«Куюргаза»** («Көйөргәҙе») — Көйөргәҙе районында нәшер ителгән ижтимғи‑сәйәси гәзит.

Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «„Көйөргәҙе“ гәзите редакцияһы» ҡаҙна предприятиеһы. Көйөргәҙе районының Ермолаевка ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ телендә сыға.

## Тарихы
1935 йылдан алып Ермолаевка ауылында айырым башҡорт телендә «Ленин байрағы» (1962 йылға тиклем) һәм урыҫ телдәрендә «Большевик» (1953 йылға тиклем), «Знамя победы» («Еңеү байрағы»; 1957 йылға тиклем), «Ленинское знамя» (дубляжы «Ленин байрағы»; 1962 йылға тиклем) исемдәре менән нәшер ителә; 1965 йылдан райондың хакимиәт үҙәген Күмертау ҡалаһына күсереүгә бәйле «Путь Ильича» (дубляжы «Ильич юлы» гәз. менән берләштерелә, 1997 йылдан алып урыҫ телендә «Куюргаза» һәм башҡорт телендә дубляж булараҡ «Көйөргәҙе» исеме менән үҙ аллы гәзит булараҡ сығарыла; 2005 йылда башҡорт телендәге «Юшатыр» гәзите айырылып сыҡҡандан һуң урыҫ телендә генә сыға. 1962—65 йылдарҙа район бөтөрөлөп Мәләүез районына ҡушылғанға күрә нәшер ителмәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кумертауское время (гәзит)
* Юшатыр (гәзит)
Чкалов Валерий Павлович

**Чкалов Валерий Павлович** (2 февраля 1904 йыл — 15 декабрь 1938 йыл) — СССР осоусыһы, комбриг, Советтар Союзы Геройы (1936).

1937 йылда Мәскәүҙән Төньяҡ полюс аша Ванкуверға (АҠШ, Вашингтон) беренсе булып осоусы.

## Биографияһы
Вале́рий Па́влович Чка́лов 1904 йылдың 2 февралендә Рәсәй Империяһының Түбәнге Новгород губернаһы Балахнинский өйәҙендәг Василёво ҡасабаһында тыуған.

## Хәтер
* 1938—1957 йылдарҙа осоусы исемен Ырымбур ҡалаһы йөрөткән, унда 1953 йылда Чкаловҡа һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Чкаловҡа бағышланған сайт
* Валерий Чкалов под мостом не летал?  // Петербургский дневник, № 34(144) от 3 сентября 2007 г.
Ванкувер (Вашингтон)

**Ванкувер** — Колумбия йылғаһының төньяҡ ярында, Вашингтон штатында урынлашҡан ҡала.

Ванкувер ҡалаһына 1937 йылда Мәскәүҙән Төньяҡ полюс аша совет осоусы Валерий Павлович Чкалов беренсенән булып осто. Уның исемен Ванкуверҙа урам йөрөтә.
Күмертау тау колледжы

**Күмертау тау колледжы** — Күмертау ҡалаһындағы уҡыу йорто.

## Тарихы
1958 йылда киске тау‑механика техникумы булараҡ асылған, 1979 йылдан алып тау‑механика техникумы, 1993 йылдан хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә. 

## Тармаҡтары
Уҡытыу көндөҙгө бүлектә түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла: менеджмент, хоҡуҡ белеме, иҫәпләү техникаһын һәм автоматлаштырылған системаларҙы программа менән тәьмин итеү, компьютер системаларын программалау, биналар һәм ҡоролмаларҙы төҙөү һәм файҙаланыу, электр һәм электр‑механик ҡорамалдарҙы техник файҙаланыу һәм хеҙмәтләндереү, йылылыҡ менән тәьмин итеү, йылылыҡ‑техник ҡорамалдар, автомобиль транспортын техник хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау, иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе, хоҡуҡ һәм социаль тәьминәтте ойоштороу.

## Эшмәкәрлеге
Күмертау тау колледжы эргәһендә прелприятие эшселәрен һәм инженер‑техник хеҙмәткәрҙәрҙе 60 һөнәр буйынса әҙерләү, яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү буйынса уҡыу курсы комбинаты эшләй (2001). Китапханаһы, 2 музейы, уҡыу‑производство оҫтаханалары, һауыҡтырыу комплексы, спорт һәм тренажер залдары, кондитер цехы һ.б. бар. 13,5 меңдән ашыу белгес әҙерләнгән (2012), улар араһында А.К.Панов.

## Һылтанмалар
http://www.moeobrazovanie.ru/org/12373
Һамар өлкәһе

**Һамар өлкәһе** () — Рәсәй регионы, Волга буйы федераль округы составына инә.

## Билдәле шәхестәре
* Верёвкин Александр Павлович (1946), юғары мәктәп ветераны, ғалим-инженер-электромеханик. 1969 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995 йылдан химик-технологик процестарҙы автоматлаштырыу, 2009 йылдан — технологик процестар һәм производстволар кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф (2008), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). Сығышы менән Чапаевск ҡалаһынан.

## Урман өлөшө

## Милли состав

## Административ-территориаль бүленеш
Өлкәлә 10 ҡала округ, 27 муниципаль район.

;**Райондар:**
# Алексеевский районы
# Безенчукский районы
# Богатовский районы
# Борский районы
# Волжский районы
# Елховский районы
# Исаклинский районы
# Камышлинский районы
# Кинель-Черкасский районы
# Кинәле районы ()
# Клявлинский район
# Кошкинский район
# Красноармейский район
# Красноярский район
# Нефтегорский район
# Оло Глушица районы
# Оло Чернигов районы
# Пестравский район
# Похвистневский район
# Приволжский район
# Сергиевский районы
# Ставропольский районы
# Сызранский районы
# Хворостянский районы
# Челно-Вершинский районы
# Шенталинский районы
# Шигонский районы

### Тораҡ пункттар




### Транспорт

#### Автомобиль

#### Тимер юл

#### Һауа
Аэропорттар исемлеғе

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*    
* Һамар өлкәһе хөкүмәте 
* Һамар өлкәһе
* Департамент физкультуры и спорта по Самарской области
* Самарская Губернская Дума 
* Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Самарской области 
* Управление Федеральной регистрационной службы по Самарской области 
* Состав Самарской области по ОКАТО
* Весь общественный транспорт Самарской области
* Политика в Самарской области
* Самарский новостной портал
Вятка губернаһы

**Вятка губернаһы**, 1796 йылда Вятка наместниклығының 13 өйәҙенән ойошторола.

Административ үҙәге — Вятка ҡалаһы.

## Тарих
Административ үҙәге — Вятка ҡалаһы. Майҙаны — 169 629 км² (1897). Губерна Вятка, Глазов, Алабуға өйәҙҙәренән, Кайгород, Котельнич, Малмыж, Нолинск, Орлов, Сарапул өйәҙҙәренән, Слободской, Уржум, Царёвосанчурск, Яранск өйәҙҙәренән тора. 1802 йылда Кайгород, Малмыж (1816 йылда тергеҙелә) һәм Царёвосанчурск өйәҙҙәре бөтөрөлә. 1803 йылда Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәре территорияларының өлөштәре 11 се башҡорт кантонына ҡушыла (Идара итеүҙең кантон системаһы). 1919—21 йй. Алабуға, Глазов, Сарапул өйәҙҙәре бөтөрөлә (уларҙың өлөштәре Вотяк, Мари, Коми (Зырян) автономиялы өлкәләре, Пермь губернаһы, ТАССР составына инә), Омутнинск һәм Совет (1924 йылда бөтөрөлә) өйәҙҙәре ойошторола. 1928 йылда Уржум өйәҙе бөтөрөлә. Ҡалалары: Алабуға, Вятка, Глазов, Котельнич, Малмыж, Нолинск, Орлов, Сарапул, Слободской, Уржум, Яранск, Царёвосанчурск (1898). Ауыл хужалығы киң үҫешә (башлыса арыш, һоло үҫтерәләр; XIX быуат 2-се сирегендә губерна арыш һәм яҙғы культураларҙы сәсеү күләме һәм йән башына уларҙың тулайым йыйымы буйынса Рәсәйҙә тәүге урындарҙы биләй). Һөнәрселек кәсептәре (көршәк яһау, ағас эшкәртеү, елем ҡайнатыу, күн, аяҡ кейеме етештереү, тегеү, шәм яһау, тире иләү һәм башҡа) киң тарала. Ҙур пр тиеларҙың күбеһе Алабуға (Бемыш заводы), Глазов, Сарапул, Слободской һәм Яранск өйәҙҙәрендә урынлашҡан була. Йәрминкәләр (XIX быуат 60 сы йй. 150 гә яҡын), сауҙалашыуҙар (800 гә яҡын) үткәрелә; иң ҙур йәрминкәләр: Алексей (Котельнич), Великорецкий (Орлов өйәҙе Великорецкий ауылы) һәм Семён (Вятка) йәрминкәләре. Губерна аша Пермь (1899) һәм Төньяҡ (1906) тимер юлдары үтә. XIX быуат 2-се яртыһында Вятка һәм Кама йылғалар буйлап пароход бәйләнеше асыла. 1929 йылда ғинуарҙа алып Түбәнге Новгород өлкәһе составында. Губерна 1929 йылда июлендә бөтөрөлә, уның территорияһы Түбәнге Новгород крайының Вятка, Котельнич һәм Нолинск округтарына индерелә.

## География
XVIII быуат аҙағында төньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта — Пермь губернаһы, көньяҡ-көнсығышта — Ырымбур губернаһы, көньяҡ-көнбайышта — Ҡазан губернаһы, көнбайышта — Түбәнге Новгород һәм Кострома губернаһы, төньяҡ-көнбайышта Вологда губерналары менән сиктәш була. Майҙаны — 169 629 км² (1897).

## Халҡы
Халҡы: 1873 йылда — 2455022 кеше (башҡорттар — 8862, комиҙар — 6655, мариҙар — 104874, татарҙар — 80373, типтәрҙәр — 8736, удмурттар —364371, урыҫтар — 1881151 һәм башҡа), 1897 йылда — 3030831 кеше (башҡорттар — 13909, комиҙар — 10464, мариҙар — 144918, татарҙар — 125514, типтәрҙәр — 7788, удмурттар — 377893, урыҫтар — 2347169 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында губернала 2945109 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 52913, сауҙагәрҙәр — 2889, дворяндар — 2366 һәм башҡа; мосолмандар — 132251, православие динендәгеләр — 2884917 (шул иҫәптән 98055 старообрядсы), мәжүсиҙәр — 10907 һәм башҡалар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
: Вятка губернаһы
Коркино районы

**Коркино районы** — Силәбе өлкәһендә район.
## География
Район 
*төньяҡ-көнсығышта — Копейск ҡалаһы, 
*көнбайышта — Сосновка районы, 
*көньякта һәм көнсығышта— Этҡол районы
## Ҡоролош
3 берекмә 7 тораҡ пункттар берләштерә:

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Коркино районы рәсми сайты 
* Коркино районы Гербы тарихы
Октябрьский районы (Силәбе өлкәһе)

**Октябрьский районы** — Силәбе өлкәһе районы.

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Октябрьского муниципального района  * 
* История герба Октябрьского района
Ҡыҙыл Армия районы (Силәбе өлкәһе)

**Ҡыҙыл Армия районы** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе районы.

## География
Район
* төньяҡта — Ҡоншаҡ районы,
* көнбайышта — Сосновка районы һәм Силәбе ҡалаһы территорияһы,
* көньякта — Этҡол районы,
* көнсығышта Ҡурған өлкәһенеӊ Шучъе районы һәм Катай районы менән сиктәш.

## Халҡы

Милләттәр (2010): урыҫтар (81,2 %), татарҙар (7 %), башҡорттар (6,1 %), немецтар (1,3 %), украиндар (1,2 %).

## Билдәле шәхестәре
* Ядренников Василий Иванович (19.11.1929—5.12.2017), хужалыҡ эшмәкәре. 1970—1989 йылдарҙа «Стерлитамакстрой» тресы управляющийы. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1991) һәм БАССР‑ҙың (1978) атҡаҙанған төҙөүсеһе. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). Ленин (1986), Октябрь Революцияһы (1981) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1996). Боровое ауылынан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Красноармейского муниципального района 
* История герба Красноармейского района
Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы

**Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы** (27 ғинуар 1956 йыл) — ҡурайсы, педагог, Рәсәйҙең атҡаҙанған (1998), Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1991), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы(1990) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000) лауреаты, Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).

## Биографияһы
Азат Миңлеғәле улы Айытҡолов 1956 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Матрай районының (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Юлдыбай ауылында тыуған. Өфө ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәптә белем ала.
1977 йылда Өфө сәнғәт училищеһын Ғата Сөләймәнов класы буйынса тамамлай. 1975—1978 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡытыусы булып эшләй, 1978 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһының ҡурайсы—солисы.

1994 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

2007—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы идараһы рәйесе.

2021 йылдың 27 ғинуарында Азат Айытҡолов Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.

## Ижади эшмәкәрлеге
Инструменталь башҡарыу сәнғәтенең классик традицияларын дауам итеүсе, ҡурайҙа уйнауҙың бөтә алымдарын виртуоз ҡуллана. Репертуарында оҙон көйҙәрҙең инструменталь варианттары, шул иҫәптән «Ашҡаҙар», «Буранбай», «Ғилмияза», «Таштуғай», «Тәфтиләү», «Уйыл», «Урал», инструменталь көйҙәр «Йәйәүле Мәхмүт», «Сыңрау торна», йыр‑бейеү көйҙәре «Зарифа», «Мөғлифә», «Суҡ муйыл», «Перовский», «Порт‑Артур» һ. б.

Ҡарағалпаҡ АССР‑ы (1976) һәм Яҡут АССР‑ында (1978) БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә, Сыуаш АССР‑ында БАССР мәҙәниәте көндәрендә (1981) ҡатнаша. Донъяның 30 илендә гастролдә була. Уҡыусылары араһында Башҡортостандың халыҡ артисы, ҡурайсы һәм йырсы Рәсүл Ҡарабулатов, республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре Н. М. Кейекбирҙин һәм Р. Х. Нәҙерғолов.

Башҡортостандың Ауырғазы, Бишбүләк, Дәүләкән, Йылайыр, Ҡырмыҫҡалы, Миәкә, Шишмә һәм Әлшәй райондарында, Ҡурған һәм Пермь өлкәләрендә, Мәскәүҙә ҡурайсылар ансамблдәрен ойошторған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены (2021)
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2000)
* Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1998)
* БССР‑ҙың халыҡ артисы (1991)
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1990)
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1987)
* Халыҡ музыка ҡоралдарында уйнаусыларҙың Бөтә Рәсәй конкурсы дипломанты (Тула, 1986)
* Йомабай Иҫәнбаев исемендәге республика ҡурайсылар конкурсында Гран-при яулаусы (1980)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* http://ufa.bezformata.ru/listnews/bashkirskij-kuraist-azat-aitkulov/641726/
Чесма районы

**Чесма районы** — Силәбе өлкәһе районы.

## Этимологияһы
**Чесма** — ауыл, район үҙәге.

1843 йылда хәрби биләмә — Ырымбур казак ғәскәренең яңы һыҙат районында 30-сы һанлы посы булараҡ нигеҙләнгән. Исеме 1770 йылдың 7 июлендә Эгей диңгеҙендә Төркиәнең Чесмен бухтаһында Рәсәй флотының еңеүе иҫтәлегенә бирелә. Чесма — *төрөксә* шишмә — «источник», «родник».

## Тарихы
1935 йылдың 18 ғинуарында Варна, Кочкар, Нуғайбәк һәм Троицк райондарын бүлеү һөҙөмтәһендә ойошторолған. 1962 йылда Чесма районы Силәбе өлкәһе берәмеге булараҡ бөтөрөлә. Ерҙәр һәм предприятиелар тәүҙә Варна районына (1962 йыл), һуңынан — 1964 йылда Троицк районына тапшырыла. Чесма районының элекке сиктәре 1965 йылдың 25 ғинуарында тергеҙелә.



; Милли составы
Халыҡтың милли составы тарихи миграция процестары менән билдәләнә, районда урыҫтар, ҡаҙаҡтар, татарҙар, украиндар, белорустар, әзербайжандар, грузиндар, әрмәндәр, мордвалар йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Чесменский муниципальный район
* Официальный сайт Чесменского муниципального района 
* Археология Чесменского района 
* История герба Чесменского района
Кумертауское время (гәзит)

**Кумертауское время** («Күмертау ваҡыты») — Күмертау ҡалаһында нәшер ителгән ижтимағи‑сәйәси гәзит.

## Тарихы
Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «„Заман“ гәзите редакцияһы» ҡаҙна предприятиеһы. Күмертау ҡалаһында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ телендә сыға. 1935 йылдан алып башҡорт телендә «Ленин байрағы» һәм урыҫ телендә «Большевик» исеме менән нәшер ителә; 1954 йылдан — урыҫ телендә «Горняк» («Таусы»); 1965 йылдан «Ленинское знамя» («Ленин байрағы») гәзите менән ҡушылғандан һуң урыҫ телендә «Путь Ильича» һәм башҡорт телендә «Ильич юлы», 1990 йылдан башлап «Время» һәм «Заман» исемдәре менәнн нәшер ителә. 2005 йылдан башҡорт телендәге «Юшатыр» гәзите айырылып сыҡҡандан һуң урыҫ телендә сыға, 2006 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә. 1962—65 йылдарҙа район бөтөрөлөп Мәләүез районына ҡушылғанға күрә нәшер ителмәй.
Гәзиттә төрлө йылдарҙа башҡорт яҙыусылары Хисамов Ғәлим Афзал улы, Ҡотлогилдина Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы, Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы, Кәримов Салауат Ғайса улы, татар яҙыусыһы Әкбәров Закир Насир улы; журналистарҙан Солтанов Мостафа Кәрим улы эшләне.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Юшатыр (гәзит)
Хөсәйениә мәҙрәсәһе

**Хөсәйениә мәҙрәсәһе** — Хөсәйениә мәсете нигеҙендә, XIX—XX быуаттарҙа Рәсүлиә (Троицк), Ғосмания (Өфө), Ғәлиә (Өфө), Мөхәмәдиә (Ҡазан) мәҙрәсәләре менән бер рәттән — башҡорт һәм татар халыҡтарының күренекле белем алыу үҙәге булып тора.

Хөсәйенов Әхмәт Ғәли улы татар миллионеры һәм эре меценаты ярҙамы аҡсаһына төҙөлгән. Уның хәйриә аҡсаһына башҡорт һәм татар халыҡтарының күренекле белем биреү үҙәге Хөсәйениә мәҙрәсәһе һәм Хөсәйениә мәсете төҙөлгән.

Мәсет 1931 йылда ябыла. Бинаны Татар педагогия техникумына (аҙаҡ Жёлтый татар-башҡорт педагогия училищеһы) тапшыралар. 1992 йылда мәсет мосолмандарға ҡайтарыла.

Хөсәйениә мәҙрәсәһендә Ризаитдин Фәхретдинов, Сәғит Рәмиев, Сәғит Сүнчәләй, Шәриф Камал, Фәтих Кәрими, Ш. Борхан уҡытҡан.

## Хөсәйениә мәҙрәсәһе шәкерттәре
* Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы
* Муса Йәлил
* Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы
* Таһиров Авзал Мөхөтдин улы
* Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы-БашЦИК рәйесе, Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, Эске эштәр буйынса халыҡ комисcары
* Шәфиев Бәхтиғәрәй Ағзәм улы — революционер.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* ''Денисов, Д. Д.'' Исторические мечети Оренбурга // Мечети в духовной культуре татарского народа (XVIII в. — 1917 г.). Мат-лы Всеросс. научно-практ. конференции (25 апр. 2006, Казань). — Казань: Ин-т ист. АН РТ, 2006. — С. 53-72.

## Һылтанмалар
*
АҠШ Дәүләт департаменты

** AҠШ Дәүләт департаменты** () —1789 йылда төҙөлгән АҠШ-тың тышҡы сәйәсәте буйынса илден дәүләт органы. Беренсе AҠШ Дәүләт сәркәтибе Томас Джефферсон булды.

Депратаментта АҠШ гербы – АҠШ ҙур мисәте һаҡлана.

Ойошма Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы һәм башҡа илдәрҙә булған сит илдәр буйынса министрлыҡтар аналогы булып тора.

Вашингтонда урынлашҡан.
## Етәкселәр
** AҠШ Дәүләт серкәтибе** () – АҠШ-тын «Дәүләт департаменты» етәксеһе. Дәүләт департамент, 1789 йылда төҙөлгән илден тышҡы сәйәсәте буйынса илден дәүләт органы.

# Хиллари Клинтон
# Джон Керри (1.02.2013 көндән)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* сайт 
* IIP Digital  /MUL
АҠШ федераль башҡарма департаменттары

** АҠШ федераль башҡарма департаменттар** () — Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәтенең башкарма влас органдары. Күпселек илдәрҙәге министрлыҡтар аналогы.

Департамент башлығында — серкәтиб тора. Юстиция департамента, айырыуса – Баш прокурор.
Баш прокурор АҠШ Президенты һәм АҠШ Сенаты менән тәғәинләнә.
Беренсе департаменттар 1789 йылда төҙөлә.

## АҠШ федераль башҡарма департаменттар
* АҠШ ауыл хужалығы департаменты (Department of Agriculture, USDA)
* АҠШ сауҙа департаменты (Department of Commerce, DOC)
* АҠШ ҡурғау департаменты (Department of Defense, DOD)
* АҠШ мәғариф департаменты (Department of Education, ED)
* АҠШ энергетика департаменты (Department of Energy, DOE)
* АҠШ һаулыҡ һаҡлау һәм социаль хеҙмәттәр департаменты (Department of Health and Human Services, HHS)
* АҠШ эске именлек департаменты (Department of Homeland Security, DHS)
* АҠШ-тың Торлаҡ төҙөлөшө һәм ҡала үҫеше департаменты (Department of Housing and Urban Development, HUD)
* АҠШ юстиция департаменты (Department of Justice, DOJ)
* АҠШ эш департаменты (Department of Labor, DOL)
* АҠШ Дәүләт департаменты (Department of State, DOS)
* АҠШ эске эштәр департаменты (Department of the Interior, DOI)
* АҠШ финанс департаменты (Department of the Treasury)
* АҠШ транспорт департаменты (Department of Transportation, DOT)
* АҠШ ветерандар эштәре буйынса департаменты (Department of Veterans Affairs, VA)

## АҠШ департаменттар эмблемалары
 
Image:Seal of the United States Department of Agriculture.svg| Ауыл хужалығы
Image:US-DeptOfCommerce-Seal.svg| Сауҙа
Image:United_States_Department_of_Defense_Seal.svg| ҡурғау
Image:US-DeptOfEducation-Seal.svg| Мәғариф
Image:US-DeptOfEnergy-Seal.svg| Энергетика
Image:US-DeptOfHHS-Seal.svg| һаулыҡ һаҡлау һәм социаль хеҙмәттәр 
Image:Seal of the United States Department of Homeland Security.svg| Эске именлек
Image:US-DeptOfHUD-Seal.svg| Торлаҡ төҙөлөшө һәм ҡала үсеше
Image:US-DeptOfTheInterior-Seal.svg| Эске эштәр
Image:US-DeptOfJustice-Seal.svg| Юстиция
Image:US-DeptOfLabor-Seal.svg| Эш буйынса
Image:US-DeptOfState-Seal.svg| Дәүләт
Image:US-DeptOfTransportation-Seal.svg| Транспорт
Image:US-DeptOfTheTreasury-Seal.svg| Финанс
Image:Seal of the United States Department of Veterans Affairs (1989–2012).svg| Ветерандар эше


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* АҠШ федераль агентлыҡтар
Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы

**Рәшит Йәмғетдин улы Күсемов** (1946 йылдың 8 октябре) — математик, техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почетлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), Төмән өлкәһенең почётлы нефтсеһе (2008), XVIII быуаттың 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт яуы етәкселәренең береһе Күсем Түләкәевтың, Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шәғәле Шаҡмандың вариҫы.

## Биографияһы
Р. Й. Күсемов Башҡорт АССР-ы Баҡалы районы Яңы Ҡатай ауылында тыуған.

1969 йылда Дүшәмбелә Тажик университетын тамамлағандан һуң Өфө нефть институтында эшләй. 1988 йылдан алып Төмән нефть-газ университетында: нефть-газ сығарыу процестарының моделен әҙерләү һәм уларға идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. 2012 йылдан башлап «ЛУКОЙЛ-инжиниринг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә (Мәскәү) ғилми-проект комплексының төп эксперты.

Фәнни эшмәкәрлеге нефть-газ тармағындағы технологик процестарҙың моделен әҙерләүгә һәм уларға идара итеүгә арналған. Рәшит Күсемов тарафынан нефть һәм газ скважиналарын төҙөү, уларҙың фондын һөҙөмтәле файҙаланыу технологиялары, ҡатламды гидравлик юл менән айырыу технологияһының, нефть-газ ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙең һөҙөмтәлелеген моделләүҙе программа-мәғлүмәт йәһәтенән тәьмин итеү уйлап табыла. Тикшеренеү һөҙөмтәләре Башҡортостан Республикаһы һәм Көнбайыш Себер предприятиеларында индерелгән.

450-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты.

## Хеҙмәттәре
* Применение численных методов к решению задач нефтепромысловой механики. Тюмень, 2004 г. (авторҙаш).
* Анализ и моделирование эффективности эксплуатации скважин, осложненных парафиносолеотложениями. М., 2005 г. (авторҙаш).
* Программно-информационное обеспечение расчетов показателей разработки нефтегазовых месторождений с горизонтальными скважинами. Тюмень, 2011 г.(авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты (1997)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башинформ. Профессор Рашит Кучумов
* Башкиры Тюменского края
АҠШ сауҙа департаменты

**АҠШ сауҙа департаменты** (The **United States Department of Commerce** (**DOC**)) — АҠШ Хөкүмәтенең сауҙа үсеше буйынса башҡарма федераль орган.

## Ҡоролош
* АҠШ сауҙа департаменты
** АҠШ сауҙа серкәтибе урынбаҫары
*** АҠШ сауҙа серкәтибенең иҡтисад һорауҙар буйынса урынбаҫары
**** АҠШ Иҡтисад һәм статистика хакимиәте (ESA, Economics and Statistics Administration)
***** Bureau of Economic Analysis (BEA)
***** АҠШ Иҫәп алыу бюроһы (Bureau of the Census)
*** АҠШ сауҙа серкәтибенең халыҡ-ара буйынса урынбаҫары
**** Тышҡы бәйләнеш буйынса идаралығы (ITA, International Trade Administration)
*** АҠШ сауҙа серкәтибенең сәнәғәт һәм именлек буйынса урынбаҫары
**** АҠШ сәнәғәт һәм именлек бброһы (BIS, Bureau of Industry and Security)
*** Under Secretary of Commerce for Oceans and Atmosphere
**** National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)
***** National Marine Fisheries Service (NMFS)
***** National Weather Service (NWS)
***** National Ocean Service (NOS)
***** Office of Oceanic and Atmospheric Research (OAR)
***** National Oceanic and Atmospheric Administration Commissioned Corps (NOAA Corps)
*** Under Secretary of Commerce for Intellectual Property
**** Patent and Trademark Office (USPTO)
*** Economic Development Administration (EDA)
*** Minority Business Development Agency (MBDA)
*** National Telecommunications and Information Administration (NTIA)
*** National Institute of Standards and Technology (NIST)
*** National Technical Information Service (NTIS)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Америка ярҙам администрацияһы, АҠШ сауҙа департаменты серкәтибе Герберт Гувер етәкләгән зыян күргән Европа илдәренә гуманитар ярҙам күрһәтеү буйынса хөкүмәткә инмәгән хәйриә ойошмаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* АҠШ сауҙа департаменты сайты 
* Department Of Commerce Meeting Notices and Rule Changes  from The Federal Register RSS Feed 
* US Commercial Service 
* Department of Commerce Representation in the UK 
* Proposed and finalized federal regulations from the United States Department of Commerce
Вашингтон

**Вашингто́н** (, МФА: ) — АҠШ-тың баш ҡалаһы, Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте урынлашҡан ҡала. 1791 йылда һалынған, Джордж Вашингтон исемен йөрөтә. 1871 йылдан Вашингтон, Джорджтаун һәм бер-нисә ерҙәр менән Колумбия федераль округына (, сокращённо *D.C.*).

Ҡала Потомак йылғаһы ярында ята. Виргиния һәм Мэриленд штаттар менән сиктәш. Халыҡ - 601 723 кеше.

Вашингтонда АҠШ Президенты резиденцияһы, күп музейҙар һәм һәйкәлдәр урынлашҡан.
Ҡала девизы:  (, *Правосудие для всех*).

## Климат
}
|}

## Транспорт
* Рональд Рейган исемендәге Вашингтон милли аэропорты

## Халыҡ һаны





## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Вашингтон (Колумбия федераль округы)
Герберт Гувер Билдинг

**Герберт Гувер Билдинг** – АҠШтын АҠШ сауҙа департаменты штаб-фатиры урынлашҡан йорт.
Илден баш ҡалаһы Вашингтонда урынлашҡан йорт. 

Адресы: Конституция проспекты, 1401-се йорт. Пенсильвания һәм Конституция проспекттары, 15-се һәм 14-се урамдар менән сикләнғән кварталҙа ята.Джон Уилсон Билдинг һәм Роналд Рейган Билдинг йорттар янында тора.

Йорт янында Президент паркы урынлашҡан.

1932 йылда төҙөлгән. 1921-1928 йылдарҙа АҠШ сауҙа серкәтибе, Америка ярҙам администрацияһы етәксеһе Герберт Гувер исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* General Services Administration page on the Herbert Hoover Building (Commerce) 
* Three Stories About the Department of Commerce Building
Герберт Гувер

**Ге́рберт Кларк Гу́вер** (, 10 август 1874 йыл — 20 октябрь 1964 йыл) —  АҠШ-тың 31-се президенты (1929—1933). Республика партияһынан.

1921—1928 йылдарҙа АҠШ сауҙа министры була. Уға тиклем Америка ярҙам администрацияһы етәксеһе.

1928 йылда Смут-Хоули тариф акты буйынса Герберт Гувер ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, фермерҙарға ярҙам итергә вәғәҙә иткән була.

1930-сы йылда президент вазифаһында Герберт Гувер Бөйөк депрессияға ҡаршы төрлө программаларҙы ғәмәлгә керетә башлай, әммә уларҙың барыһы ла тиерлек уңышһыҙлыҡа килтерә.

Хәҙерге ваҡытта уның исемен Герберт Гувер Билдинг йорто йөрөтә.

## Һылтанмалар
* Г. Гувер: «Американский индивидуализм»
* Гувер, Герберт Кларк в Энциклопедии «Кругосвет»
Юшатыр (гәзит)

**Юшатыр** — Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районының ижтимағи‑сәйәси гәзите.

## Ойоштороусылар

Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районының «Юшатыр» ижтимағи-сәйәси гәзите 2005 йылдың 5 майынан башлап сыға. Ойоштороусылар — Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Республика Башкортостан» нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһы.
 
Гәзит аҙнаһына өс тапҡыр: шишәмбе, кесе йома, шәмбе көндәрендә сыға, күләме — 4 бит, форматы — А-3. Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районында тарала. Күмертау ҡала типографияһында баҫыла.

## Ҡаҙаныштары

* «Матбуғат алтын фонды», «Матбуғат-2008» Юбилей халыҡ-ара һөнәри күргәҙмәһенең отличие билдәһе менән бүләкләнгән.
* Гәзиттең яуаплы сәркәтибе, РФ һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы «Шағәле Шаһман нәҫеле» китабы өсөн 2007 йылда Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһына лайыҡ була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кумертауское время (гәзит)
* Көйөргәҙе (гәзит)
Украина гимны

**Украи́на [[гимн]]ы** (: ) — Украинаның дәүләт символы.
Композиция **Ще не вмерла України** () 6.03.2003 көндә раҫланды.

## Текст

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Закон Украины «О Государственном гимне»
* Ще не вмерла Україна (ноты, слова)  
* Гимн Украины на YouTube
* 
* Исполнение Гимна Украины  Евромайданом (04:00 13.12.2013)