open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Миус

**Миус** йылғаһы Украина (Луганск һәм Донецк өлкәһе) һәм Рәсәй (Ростов өлкәһенең Куйбышев, Матвеев Ҡурған һәм Неклиновский райондарында) аға һәм  Таганрог ҡултығының Миус лиманына (Азов диңгеҙе) ҡоя.

## Географияһы
 Миус йылғаһы  Луганск өлкәһендәге Миус һәм Княгиневка ҡасабалары  араһындағы участкала  Луганск һәм Донецк өлкәләренең административ сиге булып тора.

## Гидронимы
Миус — топоним, Волга буйы һәм Уралда киң таралған (Миусс), (Мейәс) исемдәре, иран  этимологияһы (сағ Мис — баҡыр), иран телле халыҡтар (скифтар, сарматтар) был төбәктә йәшәгәнде аныҡлай. Был фараз файҙаһына бронза быуаты дәүерендә Донбаста киң таралған баҡыр рудниктары булыу факты һөйләй. Икенсе версия буйынса, Миус нигеҙендә төрки һүҙҙәре ята.  "Миус" гидронимы  төрки телдәрҙең күп тауышлы, төрлө варианттары менән аңлатыла. Уның мәғәнәһе — "мөгөҙ", "мөйөш". Төрлө халыҡта элек ике йылға ҡушылған урынды мөйөш тип йөрөткәндәр. Был Азов янындағы  Миус, ихтимал,уға  Крынка йылғаһының ҡушылған районы булғанға Миус (Мөйөш) тип аталғандыр. Өсөнсө версия буйынса, "миюш" тип төрки халыҡтары — "һаҙ", "бысраҡ, батҡаҡты" атайҙар, ысынлап та йылға үҙәне һаҙмат, ҡамыштар менән ҡапланған. XV быуатта Мәскәү кенәздәренең дипломатик документтарында йылға тап шулай Миюш тип аталған. Был инде өсөнсө версияның дөрөҫлөгөн раҫлаусы факт.

## Характеристика
Миус йылғаһының оҙонлоғо 258 км, бассейны майҙаны - 6680 км². Йылға  Донецк тау битләүендә башлана. Миус үҙәне йылға үрендә  V-образлы формала, киңлеге 0,2-1,2 км ; дала зонаһындағы түбәнге ағымында-5-6 км. Йылғаның урта ағымында киңлеге 800 метр тәшкил итә ; ярҙары  болон үҫемлектәре һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Ағымы боролмалы һәм йылғаның киңлеге 15-25 метр (түбәнге ағымында — 45 метрға тиклем етә). Йылғаның тәрәнлеге сөңгөл урындарҙа 6 метрға тиклем барып етә, ә шаршыларында  0,5 метр

Төп ҡушылдыҡтары: Глухая, Ольховчик, Крынка (уң), Миусик, Крепенькая, Нагольная (һул).

Йылға һыуы күбеһенсә ҡар һәм ямғыр менән туҡлана. Декабрь айында туңып, март айында боҙҙан әрселә. Яҙғы ташҡын йылғаға хас күренеш.

Миус йылғаһы бассейнында ҙур булмаған бер нисә һыуһаҡлағыс бар.  XVII быуат аҙағында йылға тамағында Семенов ҡәлғәһе төҙөлгән.

## Миус-фронт
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында (1941—1945) Миус йылғаһында немецтарҙың көслө нығытылған оборона рубежы булдырылған ("Миус-фронт"), 1941 йылдың декабренән 1942 йылдың июлендә һәм 1943 йылдың февраленән авгусына ҡәҙәр улар был нығытманы үҙ ҡулында тотҡан. 1943 йылдың авгусында вермахттың  Днепрға табан  сигенеүе арҡаһында (Ҡара: Пантера Линияһы — Вотан) был нығытма ҡалдырыла. Миус-фронт Ҡыҙыл Армияның алға табан китеүен күпкә тотҡарлай:  Дондағы Ростов  1943 йылдың февралендә азат ителһә, Таганрог — бары тик1943 йылдың 30 авгусында азат ителгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Празднование 9 мая на Миус-фронте  Празднование 9 мая на Миус-фронте
* Миус  Водный туризм Украины
* Миус в фотографиях  Клуб РГУ «Ковчег»
* Миус (БСЭ)
Кечекьян йорто

** Ф. С. Кечекьян йорто** (Кечегьян) — Дондағы Ростов ҡалаһының Азатлыҡ майҙанында урынлашҡан. XIХ быуаттың өсөнсө сирегендә Дондағы Нахичеван ҡалаһының үҙәк майҙанында төҙөлә (хәҙерге Дондағы Ростовтың Пролетар районы). Был йортто хәҙерге ваҡытта А. С. Пушкин исемендәге балалар китапханаһы биләй. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарих

Был йорт Дондағы Нахичеван ҡалаһының Бульвар майҙанында XIX быуаттың өсөнсө сирегендә төҙөлгән (баштағы адресы Бульвар майҙаны, 7-се йорт). Уны төҙөүҙе архитекторН. Н. Дурбах күҙәтеп барған. Документтарҙан билдәле булыуынса, 1886 йылдан алып йорт хужаһы мещан ҡатын Ольга Тарасовна Ходжаева булған. Ул 1894 йылда йортон 8 мең һум көмөш аҡсаға табип Федор (Аствацатур) Степанович Кечекьяндың ҡатыны Искуги Хачересовна Кечекьянға (ҡыҙ фамилияһы Аладжалова) һатҡан.

Кечекьяндар ғаиләһе был йортта бала-сағалары менән йәшәгән. Искуги Хачересовна Кечекьян Әрмән ҡатын-ҡыҙҙарының «Попечение» хәйриә йәмғиәтенең һәм «Нахичевань ҡалаһы Николаевский ярлыларға ярҙам хәйриә йәмғиәтенең» ағзаһы була. Уның ағаһы — рәссам М. Х. Аладжалов. Федор Степанович Кечекьян ҡала табибы була, Дондағы Нахичевань ҡала думаһы ағзаһы , Ҡала Думаһы Финанс комиссияһы ағзаһы, ҡала дауаханаһы комиссия ағзаһы,, «Нахичевань әрмән хәйриә йәмғиәтенең» ағзаһы, «Нахичевань һыуҙа ҡотҡарыу йәмғиәте» бүлеге идаралығы ағзаһы, Екатерина ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының бағыусылыҡ советы ағзаһы, «Ҡатын-ҡыҙҙар коммерция курсы» бағыусылар ағзаһы, өсөнсө дәрәжә Изге Анна Ордены кавалеры була.

Совет власы барлыҡҡа килгәндән һуң йорт дөйөм халыҡ милкенә әйләнә. 1926 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1929 йыл) бинала А. С. Пушкин исемендәге балалар китапханаһы урынлашҡан.

## Архитектура
Бер ҡатлы бейек цоколле йорттоң фасады Азатлыҡ майҙанына ҡарап тора. Көнсығышта бина Сагиров йортона яҡын ғына тора. Кечекьян йортоноң ихатаһында хужалыҡ ҡаралтылары: ҡар баҙы, ат һарайы һәм каретник — бар. Йорт фасады күркәм классик ордер композициялы. Иң ситтәге терәүҙәр пилястрлы порталдары менән күҙгә ташлана. Йорт үҙәгендәге дүрт тәҙрә уйымы йөҙлөктәр һәм сандриктар менән барокко стилендә биҙәлгән. Ҡунаҡ күтәрмәһе йорттоң һул яғында, хәҙерге көндәргә тиклем уның үҙенсәлекле ағас ишеге һаҡланған. XХ быуат башында ишек алдында шпилле көмбәҙ төҙөлгән (хәҙер юғалған; ҡара: уң яҡтағы фотола).

Ике ҡатлы йортта бүлмәләр, төп һәм ихатаға ҡараған фасад буйлап, ике рәт булып урынлашҡан. Үҙәк залдың өс тәҙрәһе төп фасадҡа сыға. Залянында эш кабинеты һәм торлаҡ бүлмә булған. Башҡа торлаҡ бүлмәләр һәм китапхананың тәҙрәләре ихата яғына ҡарай. Цоколь ҡатына ихаталағы айырым ишектән инелгән. Унда табип Ф. С. Кечекьян ауырыуҙарҙы ҡабул иткән. Ихата яғынан ҙур булмаған веранда йортҡа барып тоташа.

## Иҫкәрмәләр
Анатолий Собино исемендәге парк

**Анатолий Собино исемендәге парк** — Дондағы Ростов ҡалаһының Тимер юл районында урынлашҡанмәҙәниәт һәм ял паркы . Паркка революционер Анатолий Собино исеме бирелгән. Йыш ҡына был урынды ҡала халҡы үҙенең әшәке скверы тип атай. Йәшел массивтың атамаһы паркта һаҡланып ҡалған Анатолий Собиноның ҡәбере менән бәйле.

## Тарих
Ҡасандыр Анатолий Собино исемендәге баҡса урынында Ленгород баҡсаһы булған. Ул Затемерницкий биләмәһендәге төп парк булып һаналған.

Советтар Союзы ваҡытында сквер ҙур булмаған йәшел участканан ғибәрәт булған. Парк территорияһында күҙәтеү тәгәрмәсе, балалар аттракционы, йәйге эстрада, асыҡ һауа кинотеатры һәм планетарий булған. Парк территорияһындағы күп ҡоролмалар ХХI быуатта авария хәлендә һәм реставрациялауға мохтаж. Бөтә территорияла иҫке биналар ҡалдығы, сәхнә майҙансығы ҡалдыҡтары, уларҙы кирбес һәм төҙөлөш блоктары менән кирбес стена уратып алған. Ҡасандыр ҡуйылған күп кенә эскәмйәләр ватылған һәм юҡҡа сыҡҡан, тротуарҙар — емерелгән.
2006 йылда паркка сквер статусы бирелгән һәм ул район дирекцияһының муниципаль милеге һәм төҙөкләндереү балансына тапшырылған. Парк территорияһында ҡайһы бер үҙгәрештәр эшләнгән: авария хәлендәге ағастарҙың баштары ҡырҡылған, емерек объекттарға өлөшләтә демонтаж яһалған. 2013 йылдың майында паркты төҙөкләндереүҙә ҡатнашыусы инициатив төркөм түтәлдәрҙе төҙөкләндерә башланы. Үҙәк аллеялағы баҫҡыстарҙы спорт майҙансығына тиклем тергеҙеү планлаштырыла, шулай уҡ Анатолий Собино мемориалын реставрациялау ҡарала.

2014 йылда парк өлөшләтә тергеҙелә башлай. Бында ағастарҙыңҡойолған япраҡтарын йыйыу башлана. Ҙур булмаған балалар майҙансығы барлыҡҡа килә. 2015 йыл аҙағынаса Анатолий Собино исемендәге парк территорияһы төҙөкләндереләсәк тип иғлан ителә.Территорияны төҙөкләндереүҙең төрлө варианттары булдырыла, әммә ул ваҡытта төҙөкләндереүҙең төп һуңғы варианты әле һайланмаған була.

## Иҫкәрмәләр
Кучер Надежда Анатольевна

**Кучер Надежда Анатольевна** (18 май 1983 йыл) — беларус һәм Рәсәй опера йырсыһы.

## Биографияһы
Надежда Анатольевна Кучер 1983 йылдың 18 майында Минск ҡалаһында тыуған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  «Радзіма, мая дарагая!» Солистка Надежда Кучер. Минск, хор «Кантилена»
*  Солистка Надежда Кучер. Минск, хор «Кантилена»
*  Штраус. Весенний вальс. Солистки Надежда Кучер и Ольга Кирикова. Запись 2000 г.
*  Верди. Ария Джильды. Рахманинов. Ария Франчески. СПБ консерватория. Гос. экзамен 2011 г. Исп. Кучер Надежда
*  Tchaikovsky Competition
* Гергий Свиридов. Любовь святая. Исполняет Надежда Кучер
* на конкурсе в Голландии. 2012 г.
* Надежда Кучер в опере Medeameterial
* http://m.biobiochile.cl/notas/2014/06/02/solida-produccion-para-una-joya-del-belcanto-italiano.shtml
* http://www.lun.com/Pages/NewsDetail.aspx?dt=2014-06-03&PaginaId=35&bodyid=0

## Репертуар

**ОПЕРЫ**
# **В. Беллини**, «Пуритане» (Эльвира)
# **Ж. Бизе**, «Иван Грозный» (Мария)
# **Дж. Верди**, «Травиата» (Виолетта)
# **Дж. Верди**, «Бал-Маскарад» (Оскар)
# **Дж. Верди**, "Риголетто" (Джильда)
# **Ж. Ф. Галеви**, «Жидовка» (Принцесса Евдоксия)
# **М. И. Глинка**, «Жизнь за царя» (Антонида)
# **М. Глинка**, "Руслан и Людмила" (Людмила)
# **Г. Доницетти**, «Лючия ди Ламмермур» (Лючия)
# **П. Дюсапен**, «Medeamaterial» (Медея)
# **Н. А. Мартынов**, «Вишнёвый сад» (Раневская)
# **Ж. Массне**, «Золушка» (Фея)
# **В. А. Моцарт**, «Волшебная флейта» (Царица ночи)
# **В. А. Моцарт**, «Свадьба Фигаро» (Графиня)
# **Ж. Оффенбах**, «Сказки Гоффманна» (Олимпия)
# **Г. Пёрселл**, «Королева индейцев» (Донья Исабель)
# **Дж. Пуччини**, «Богема» (Мюзетта)
# **Н. А. Римский-Корсаков**, «Царская невеста» (Марфа)
# **Дж. Россини**, «Вильгельм Телль» (Матильда)
# **Дж. Россини**, «Танкред» (Аменаида)

**КАНТАТНО-ОРАТОРИАЛЬНЫЕ ЖАНРЫ**
# **И. С. Бах**, Магнификат (сопрано)
# **Л. В. Бетховен**, «Христос на Масличной горе» (Серафим)
# **И. Брамс**, Немецкий реквием (сопрано)
# **Дж. Верди**, Реквием (сопрано)
# **Й. Гайдн**, «Сотворение мира» (Gabriel)
# **Г. Ф. Гендель**, Dixit Dominus (сопрано)
# **Г. Малер**, Симфония n.4 (сопрано)
# **В. А. Моцарт**, Реквием (сопрано)
# **К. Орф**, Кармина Бурана (сопрано)
# **И. Стравинский**, «Свадебка» (сопрано)
Аверьянов Вячеслав Юрьевич

**Аверьянов Вячеслав Юрьевич** (15 сентябрь 1959 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, I класлы лётчик-һынаусы. Капитан (1985). Рәсәй Федерацияһы Геройы (2001). Рәсәйҙең атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы (2006).

## Биографияһы
Вячеслав Юрьевич Аверьянов 1959 йылдың 15 сентябрендә Белорет ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Рус. 1976 йылда Белорет ҡалаһында 5-се урта мәктәпте тамамлай.

1976 йылдан Совет Армияһында. 1980 йылда В. М. Комаров исемендәге Ейск юғары хәрби авиация училищеһын тамамлай, ә һуңынан ошо уҡ училищела лётчик-инструктор вазифаһында хеҙмәт итә. 1985 йылдан капитан В. Ю. Аверьянов — запаста.

1986 йылда СССР Авиация сәнәғәте министрлығының Летчик-һынаусылар мәктәбен тамамлай. Шунан һуң 1989 йылға тиклем Амурҙағы Комсомольск ҡалаһында Ю. А. Гагарин исемендәге Авиация заводында осоу-һынау эштәрендә.

1989 йылдан В. Ю. Аверьянов — П. О. Сухой исемендәге тәжрибә конструктор бюроһында эшләй (ОКБ) (Мәскәү), унда яңы авиация техникаһы өлгөләрен үҙләштереүҙә һәм эшләп бөтөрөүҙә әүҙем ҡатнаша, Рәсәйҙең иң яҡшы лётчик-һынаусыларының береһе.

П. О. Сухой исемендәге тәжрибә конструктор бюроһының самолеттарын (Су-30, Су-35, Су-33 һәм Су-30МК) Бөйөк Британия (Фарнборо), Франция (Париж), Һиндостан (Бангалор), Индонезия (Джакарта), Перу (Лим), Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре (Дубай) һәм башҡа илдәрҙә халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә күрһәтә.

1999 йылда Ле Бурже халыҡ-ара авиасалонда һынаусы-лётчик Вячеслав Аверьянов һәм штурман-һынаусыһы Владимир Шендрик идаралығы аҫтында һынау истребителе Су-30МКИ ҡойроҡ өлөшө менән ергә тейә һәм яна башлай. Машинаны ҡотҡарыу мөмкин түгеллегенә һәм уның ергә ҡолауы ерҙәге кешеләрҙең ғүмеренә янамағанына ышанғас, экипаж катапультлана.

Рәсәй Федерацияһы Президентының 2001 йылдың 29 сентябрендәге 1160-сы номерлы указы менән (2001 йылдың 1 октябрендәге Рәсәй Федерацияһы закон сығарыу йыйылышы, № 40, 3834 статья) авиация техникаһын һынауҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, Аверьянов Вячеслав Юрьевичҡа «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә.

Мәскәү өлкәһенең Жуковский ҡалаһында йәшәй. «Иркут» корпорацияһының осоу-һынау станцияһында эшләй.

Улы — Евгений Вячеславович Аверьянов — атаһы менән бергә лётчик-һынаусы булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2001: Рәсәй Федерацияһы Геройы;
* 1996: Батырлыҡ ордены;
* 2006: Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған лётчик-һынаусыһы
* Белорет районы һәм Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (2015).

## Әҙәбиәт
* Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с.: илл. 978-5-295-06554-5.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Левбердон

**Левбердон**, ҡайһы берҙә *Лебердон* (Дон йылғаһының һул яры) — Дондағы Ростов ҡалаһы Киров һәм Ленин райондарының Дон йылғаһының һул ярында урынлашҡан өлөшөнөң рәсми булмаған атамаһы, Дон йылғаһы яры буйлап яҡынса 10 километрға һуҙыла. Майҙанының 90%-ы рекреация комплексы булып тора (ял базаһы, ҡомло пляждар, кафе, ресторандар, төнгө клубтар), яҡынса 10 % майҙаны сәнәғәт предприятиеларына тура килә, уларҙың бер өлөшө ҡаланың үҙәк райондарынан сығарылған.

## Үҫеш перспективаһы
2018 йылғы футбол буйынса донъя чемпионаты үткәреү сиктәрендә, Дондың һул яры буйында, яҡынса Богатян ауышлығы ҡаршыһында, 45 000 кеше һыйҙырышлы футбол стадионы төҙөү планлаштырыла.
Стадион менән йәнәш, Гребной каналдың көнсығыш яғы буйлап, Ростов өлкәһенең яңы Хөкүмәт бинаһы һәм спорт ҡоролмалары төҙөлөшө ҡаралған; ә биналар һәм ҡоролмалар төҙөү өсөн ҡом алыуҙан барлыҡҡа килгән карьер базаһында — яңы канал төҙөү планлаштырыла.

Шулай уҡ Дон йылғаһының һул яҡ ярында, Ворошилов күпере буйлап офистар һәм ҡунаҡханалар урынлаштырыу ҡаралған, ә Батайск ҡалаһы йүнәлешендәге юлдың көнбайыш яғында, Гребной канал ҡаршыһында — яңы Ростов ипподромы төҙөләсәк.

Бер үк ваҡытта, «МЕГАМАГ» сауҙа-күңел асыу үҙәге төҙөлөшөнөң икенсе этабын проектлау алып барыла, ул үҙенә бер нисә магазинды, шул иҫәптән «Ашан» гипермаркетын һыйҙырасаҡ.

## Левбердон сәнғәттә
1988 йылда, ул ваҡытта совет телевидениеһының йәштәр редакцияһында эшләүсе режиссёр һәм телетапшырыуҙар алып барыусы ростовлы Иван Кононов, «Левый берег Дона» тип аталған йыр яҙа.

«Рус шансоны» жанрында популяр башҡарыусы Константин Ундров башҡарған һәм яҙҙырған йыр ростовлыларға, шулай уҡ бөтә Рәсәй халҡына бик оҡшай — Ундров башҡарыуында «Левбердон» миллионлы тираж менән пластинкаларҙа һәм кассеталарҙа тарала. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, «Левбердон» Михаил Шуфутинский репертуарына күсә.

## Иҫтәлекле урындары
**Үҙәк ҡала пляжы** — пляж, Ворошилов күперенән бер аҙ юғарыраҡ урынлашҡан .

## Иҫкәрмәләр
Халтурин тыҡрығы

**Халтурин тыҡрығы** — Дондағы Ростовтың Ленин һәм Октябрь райондарындағы тыҡрыҡ. Степан Николаевич Халтурин хөрмәтенә аталған. Элек *Николай тыҡрығы* тип аталған.

## Тарихы
Ҡаланың иң боронғо тыҡрыҡтарының береһе: тәүҙә ҡала сите булған, унан «урта синыф» — табиптар, юристар, ваҡ сауҙагәрҙәр тыҡрығы булып киткән. Баҡса (хәҙер — Оло Баҡса) һәм Тимерсе (хәҙер — Пушкин урамы) урамдары араһында, генераль йырындағы участкала, ҡағиҙәнән ситләшеп, ярлы эшсе синыф төпләнгән һәм был участканы даими рәүештә һыу баҫҡан.

Әлеге көндә Халтурин тыҡрығында 24 банк урынлашҡан. «Ростов Арена» стадионынан алыҫ түгел «Халтурин тыҡрығы 85» апартаменты, Акрополь апартаменты, Ростов академия драма театры, «Олимп-2» стадионы, 117-се балалар баҡсаһы урынлашҡан.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Тыҡрыҡҡа исеме бирелгән Степан Халтурин Александр II батшаны үлтерергә итә. Батша ғаиләһенән береһе лә зыян күрмәй, әммә ҡырҡ һигеҙ һалдат яралана һәм ун туғыҙ һалдат үлтерелә
* Быуаттар төпкөлөндәге кеүек, Халтурин тыҡрығы менән Согласие урамы киҫешкән урында йорттарҙы һыу баҫа.
* Халтурин тыҡрығындағы 48-се номерлы йортта 1925—1934 йылдарҙа әсәйе менән буласаҡ яҙыусы Александр Солженицын йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр
Абрамычева Нина Ивановна

**Абрамычева Нина Ивановна** (16 июнь 1926 йыл — 22 февраль 1948 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1941—1948 йылдарҙа Баҡалы районы «Красный пахарь» колхозы баҫыусыһы һәм звено башлығы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Нина Ивановна Абрамычева 1926 йылдың 16 июнендә Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Михайловка ауылында (Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Дияш ауылында 7 класты тамамлай.

1941 йылда Баҡалы районы «Красный пахарь» колхозында эшләй башлай. 1947 йылда 10 кешенән торған звеноның звено етәксеһе булып һайлана. Уның звеноһы 8 гектар майҙанда гектарынан 30-ар центнер арыш йыйып алыуға өлгәшә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 2 апрелендәге Указы менән Н. И. Абрамычеваға, 8 гектар майҙанда гектарынан 30-ар центнер арыш йыйып алған өсөн, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә (үлгәндән һуң).

Нина Ивановна Абрамычев 1948 йылдың 22 февралендә ҡапыл вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин ордены (1948)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (1948)

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Башкортостана

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гусев кратеры

**Гусев кратеры** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге импактлы кратеры. Дон һыртында, Каменск-Шахтинский ҡалаһы янында, Северский Донец йылғаһы бассейнында урынлашҡан.

## Тасуирлама
Гусев кратеры Каменский кратерының сателлиты; ике кратер ҙа бер үк ваҡытта төп астероид һәм уның бәләкәй юлдашы ергә төшөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Кратерҙың йәше, импактный быяланы даталауға нигеҙләү буйынса, 49 миллион йыл тәшкил итә (эоцен). Каменское ваҡиғаһы һай диңгеҙ бассейнында булған тип фаразлана.

Кратерҙың диаметры яҡынса 3 км булып, уның йәше, баһалау буйынса, 49.0 ± 0.2 миллион йыл тәшкил итә. Кратер ер өҫтөндә урынлашҡан.

Үҙенең структураһы буйынса Гусев кратеры ябай структуралы, ул шулай уҡ түңәрәк соҡорҙан ғибәрәт, үлсәме яҡынса 4,5 км х 2,5 км, тәрәнлеге 600 метр. Йыһандан төшөрөлгән фотола кратер һыҙатланмай. Соҡор күмер тоҡомдарында барлыҡҡа килгән һәм үҙәгендә ҡалынлығы яҡынса 360 м булған аллогенный брекчия менән тултырылған. Импактиттың (аллогенный брекчия) тәбиғәткә сыҡҡан ере әҙ, ул Северский Донец йылғаһы үҙәндәрендә һәм уның ҡушылдыҡ йылғалары янында, шулай уҡ Гусев тораҡ пунктының көнбайышында һәм төньяҡ-көнбайышында күҙәтелә.

Был тирәнең ҡатламдарын тикшереү ваҡытында структураһында глубокинская свитаның барлығы билдәләнә, свитаның кратер территорияһындағы һәм уның яҡын-тирәһендәге майҙаны 40х60 км тәшкил итә. Глубокинская свитаның ҡапланыу формаһы күбәләкте хәтерләтә: билатеральный күсәре көньяҡтан төньяҡҡа табан һуҙылған. Гусев кратеры өҫтөндәге Глубокинская свита ҡатламдарының ҡалынлығы 200—300 м тәшкил итә. Свита тоҡомдары мергель, ҡомло мергель, конус һымаҡ сәсрәгән кратерҙар мишендары тоҡомоноң киҫәктәренән ғибәрәт.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр
Темерницкий

**Темерницкий** (**Темерницкий совхозы булараҡ билдәле**) — Ростов өлкәһенең Аҡсай районындағы ҡасаба. Халҡы — 730 кеше (ауыл биләмәһендә һаны буйынса өсөнсө урында).

Щепкинский ауыл биләмәһе составына инә.

## Тарих
2008 йылда айырым тораҡ пункты итеп бүленгән. Уға ҡасабанан ике км көнбайышҡа табан аҡҡан Темерник йылғаһының исеме буйынса атама бирелгән
. Аралары 6 км алыҫлыҡта булыуға ҡарамаҫтан, быға тиклем Щепкин ҡасабаһы составына ингән булған.

## Географияһы
Ҡасаба Дондағы Ростов сигенән 4,1 км (4,8 км) төньяҡта урынлашҡан. Ҡасабаның көнсығышында Щепкин урманы (элекке партия ҡурсаулығы) тора. Ҡасабанан көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Темерник йылғаһы аға. Тораҡ пункт диңгеҙ кимәленән 80 м бейеклектә урынлашҡан.

### Аралар алыҫлығы таблицаһы

### Урамдар
Темерницкийҙа бер тыҡрыҡ һәм 19 урам:

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Щепкин ауыл биләмәһе
КХО Хәрби клиник госпитале (Дондағы Ростов)

**КХО Хәрби клиник госпитале** — Ростов өлкәһе Дондағы Ростов ҡалаһындағы госпиталь.

Адресы: Дондағы Ростов, Дача урамы, 10

## Тарих
Федераль дәүләт ҡаҙна учреждениеһы «Рәсәй Федерацияһы Оборона Министрлығының 1602 хәрби клиник госпитале» (ФГКУ «ВКГ 1602» МО РФ) 1941 йылдың 23 июнендә булдырыла. Әлеге ваҡытта ул күп профилле медицина учреждениеһы. Көньяҡ хәрби округының хәрбиҙәре госпиталдә дауаланырға килә. Көньяҡ хәрби округы составына Адыгей, Дағстан, Ингушетия, Төньяҡ Осетия-Алания республикаһы, Чечен, Ҡабарҙы-Балҡар, Ҡалмыҡ, Ҡарасай-Черкес республикалары; Краснодар һәм Ставрополь крайҙары, Ростов, Волгоград һәм Әстерхан өлкәһе инә.

«1602 ВКГ» МО РФ госпиталендә яҡынса 50 дауалау-диагностик бүлектәре, клинико-диагностик лабораториялар һ. б. бар. Бында 209 табип һәм провизорҙар эшләй, улар араһында 2 фән докторы һәм 10 медицина фәндәре кандидаты бар.

Госпиталь, башҡа күптәр кеүек, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Дондағы Ростов ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлегенең мобилизациялау планы буйынса булдырылған. Бындай госпиталдәр һуғыш аҙағында тарҡатылып бөтөрөлә, 1602 СЭГ ғына һаҡланып ҡала. Элекке хәрби госпиталь 1602 һанлы округ госпитале статусы аҫтында ТКХО Хәрби-санитар идаралығы составына индерелә. Госпиталь 400 койкаға иҫәпләнгән.

Әлеге ваҡытта госпиталь төрлө биналарҙа урынлашҡан. Һуғыштан һуң ул Ростов өлкәһе Пролетар районы дауаханаһы бинаһында эшләй. 1952 йылда хәрби госпиталь өсөн төп дауалау корпусы тергеҙелә. Унда 1953 йылдарҙа төп дауалау бүлектәре күсерелә. 1955 йылда инфекция һәм туберкулез бүлексәләре өсөн 2 ҡатлы яңы корпус төҙөлә. 1957 йылда — 2 ҡатлы госпиталь идаралығы бинаһы, 1961 йылда — психиатрик бүлексә өсөн барак тибындағы бина һалына. Цоколь ҡатында 1962 йылда физиотерапевтик бүлексә һыу менән дауалай башлай. 1964 йылда казарма корпусында отоларингология һәм күҙ ауырыуҙары бүлексәһе урынлаштырыла. 1966 йылда 300 урынлыҡ ашхана төҙөлә.

1968 йылда госпиталдә китапхана булдырыла. 1974 йылда 4 ҡатлы 200 койкалыҡ хирургия корпусы төҙөлә. 2008 йылда актовый заллы булған 245 койкалык ете ҡатлы корпус төҙөлә.

Медицина хеҙмәте полковнигы Павел Евгеньевич Крайнюк госпиталь начальнигы була.

## Төп бинаһы
Өс ҡатлы төп бина дорик ордерлы алты колонналы , өс мөйөшлө портиклы, сарҙаҡ тәҙрәле итеп төҙөлгән. Бинаның беренсе ҡаты рустовкалы. Штукатурланған кирбес бинаның ҡаттары араһында кәрниздәр бар , өҫкө ҡаты шулай уҡ кәрниз менән ослайып тамамлана. Бинапилястрҙар менән, ә тәҙрәләре йоҙаҡ формаһындағы ғы таштар менән биҙәлгән. Үҙәк инеү ишеге тапҡырындағы өсөнсө ҡаттың ярым циркулле тәҙрәләре шулай уҡ йоҙаҡ таштар менән биҙәлгән. Бина һары төҫкә буялған, ваҡ архитектура деталдәре һәм колонналары аҡ төҫтә. Бинаның ярым подвалы һәм бер нисә төкәтмә бүлмәһе бар.

## Һылтанмалар
* 1602-й военный клинический госпиталь ЮВО (г. Ростов-на-Дону)
* Федеральное государственное казенное учреждение «1602 военный клинический госпиталь» Министерства обороны Российской Федерации (ФГКУ «1602 ВКГ» МО РФ)
Совет майҙаны (Дондағы Ростов)

**Совет майҙаны** — Дондағы Ростов ҡалаһының үҙәк майҙандарының береһе. Киров районында, Оло Баҡса урамы, Ворошилов проспекты, Социалистик урамы һәм Соколов проспекты киҫешкән ерҙә урынлашҡан.

## Тарихы
Артабан *Яңы Баҙар майҙаны* исеме алған майҙан беренсе тапҡыр 1845 йыл планында билдәләнә. Ул саҡта унда «һалҡын ҡоролмалар»урынлашҡан була. Ҡырым һуғышы тамамланғандан һуң майҙанда төҙөлөш башлана. 1860 йылда майҙандың периметры буйынса бер ҡатлы йорттар төҙөлә. Оло һәм Урта проспекттар буйлап сауҙа рәттәре урынлаша.

1891—1908 йылдарҙа майҙандың уртаһында Александр-Невский соборы төҙөлә, ул майҙандың төп архитектура идеяһы һәм композиция үҙәге булып тора. XX быуат башында майҙанда кирбестән сауҙа кибеттәре, магазиндар барлыҡҡа килә, ә Урта һәм Оло проспекттарҙа (хәҙер Соколов урамы һәм Ворошилов проспекты) сауҙагәрҙәр И. Гоц, К. Чернов, Г. Мельников-Езеков, С. И. Шендеровтың ир туғандары, Ахчиевтарҙың табыш йорттары төҙөлгән булған. 1913—1915 йылдарҙа майҙанда Дәүләт банкы бинаһы төҙөлә. 1929—1930 йылдарҙа Александр-Невский соборы һүтелә, унан һуң мөһабәт Дәүләт банкы бинаһы майҙандың төп архитектура идеяһына әүерелә. 1929—1934 йылдарҙа майҙанда архитектор И. А. Голосов проекты буйынса конструктив стилдә Советтар Йорто бинаһы төҙөлә.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында майҙандағы йорттарҙың күбеһе емерелгән. Дәүләт банкы бинаһы ғына һаҡланып ҡалған. 1947—1948 йылдарҙа М. И. Тараканов проекты буйынса майҙанда сквер төҙөлә. Һуғыштан һуңғы майҙанды реконструкциялау проекты, майҙан шул ваҡыттағы монументаль стилгә хас төҙөлә, тип фаразлай. Әммә 1955 йылда сыҡҡан «Проектлауҙа һәм төҙөлөштә артыҡлыҡтарҙы бөтөрөү тураһында» ҡарар был планға үҙгәрештәр индерә. Ростовтың баш архитекторы Я. А. Ребайн хәтерләй: «*Бөтә раҫлау стадияһын үткән Советтар Йорто проекты үҙгәртелде, шул иҫәптән үҙәк манараһы алынды, ә бина үҙенең үҙенсәлеклеген һәм иғтибарҙы йәлеп итеү ҡеүәһен юғалтты…*».

1950-се йылдар аҙағында Совет майҙаны төҙөкләндерелә. Ул ҡаланың төп административ майҙанына әүерелә. 1972 йылда майҙан уртаһында Е. В. Вучетич ижад иткән «Беренсе атлылар монументы» урынлаштырыла.



Файл:Rostov-on-Don, State Bank Building, Central Bank, Russia.jpg|Дәүләт банкы бинаһы
Файл:Rostov-on-Don, Southern Federal District Administration, Russia.jpg|Президенттың Көньяҡ Федераль округтағы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге бинаһы 
|Емертелгән сиркәү урынында Иҫтәлекле тамға
Файл:Lion close up Rostov on Don.jpg|Арыҫлан скульптураһы



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Площадь Советов 
* История площади Нового Базара
Румынияның Йәһүә Шаһиттары ассоциацияһы

Йәһүә шаһиттары батшалығы залы  
** Румынияның Йәһүә Шаһиттары ассоциацияһы** () — Румынияла йәшәүсе Йәһүә Шаһиттары ҡулланған рәсми исем. Төп офистары Бухарестта урынлашҡан. Йәһүә Шаһиттары илдәге 18 рәсми  танылған  конфессияларҙың берәүһе һанала. 2011 йылда үткәрелгән милли халыҡ иҫәбен алыуға  ярашлы, Румынияла был сиркәү яҡлыларҙың һаны 49 820 кеше – был уны илдә 10-сы урынға ҡуя. Румын Йәһүә Шаһиттарының һәр конгрегацияһы төркөмө  үҙ башлығы тарафынан контролдә тотола, уларҙы Йәһүә Шаһиттарының административ берләшмәһе  һайлай; «Күҙәтеүсе башня»  һәм  «Уянығыҙ!» журналдары румын телендә баҫтырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Маяковский майҙаны (Таганрог)

**Маяковский майҙаны** — Таганрог ҡалаһының майҙаны. Уның күп өлөшө Көньяҡ федераль университеты Инженер-технология институтының корпустары, скверҙары һәм спорт майҙансыҡтары менән биләнгән.

## Географияһы
Маяковский майҙаны Энгельс урамы (Радиоинституттың "Г"корпусы), Некрасов тыҡрығы, Шевченко урамы һәм Добролюбов тыҡрығы менән сикләнгән.

## Тарих
Был майҙан 1780—1790 йылдарҙа булдырылған. Ҡәлғә валы артындағы Көньяҡ ҡапҡа аша сыҡҡан юлға терәлеп торған территорияны биләй.

## Һәйкәл
* Анатолий Ломакин бюсы. Скульптор Н. А. Селиванов.

## Сығанағы
Зорге урамы (Дондағы Ростов)

**Зорге урамы (Дондағы Ростов)** — Дондағы Ростов ҡалаһының Совет районы биләмәһендә урынлашҡан урам. Коммунистик проспектынан башлана һәм Еременко урамы менән киҫешкән урында тамамлана. Йүнәлеше — көньяҡтан төньяҡҡа,  урамы менән параллель. Урамда хәрәкәт һыҙаты 2-нән 4-кә тиклем үҙгәрә.

## Исеме
Урам исеме Советтар Союзы Геройы, совет разведчигы Рихард Зорге хөрмәтенә ҡушылған.

## Транспорт
Көнбайыш торлаҡ массивының магистраль урамы булып тора. 26, 67, 71, 94, 96-сы маршрут автобустары, шулай уҡ күп һанда маршрут таксиҙары хәрәкәте ойошторолған.

## Төҙөлөшө
Йоп яғында башлыса төрлө һандағы ҡатлы, Көньяҡ Федераль Университет ятаҡтарын да индереп, торлаҡ йорттар, шулай уҡ йәмәғәт-көнкүреш тәғәйенләнешендәге биналар ҙа бар. Таҡ яғында, торлаҡ йорттарҙан тыш, Г. Плевен исемендәге парк, Көньяҡ Федераль Университет факультеттары, Привоз баҙары, университеттың студенттар ҡаласығы яңы төҙөлөштәре, Талер сауҙа үҙәге урынлашҡан.

## Иғтибарға лайыҡ объекттар
* Совет районы хакимиәте
* Г. Плевен исемендәге парк
* Көньяҡ Федераль Университет факультеттарының һәм студенттар ҡаласығының бер өлөшө

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Советский район Ростова-на-Дону
Журавский һунарсылыҡ ҡурсаулығы

**Журавский һунарсылыҡ ҡурсаулығы (заказнигы)** — Ростов өлкәһе Чертков районындағы элекке тәбиғәт ҡурсаулығы территорияһы. 1975 йылда булдырылған һәм 2005 йылда ғәмәлдән сығарылған.

## Тарих
1975 йылдың 18 декабрендәге Өлкә башҡарма комитетының 1093-сө ҡарарына ярашлы рәүештә Журавский һунарсылыҡ заказнигы ойошторолған. Документтарға ярашлы рәүештә башта ҡурсаулыҡ 12 мең гектар майҙанды тәшкил итә, һуңынан документтарҙа 13,7 мең гектар дөйөм майҙан күрһәтелә. Заказник айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре категорияһына ҡарай. Ростов өлкәһе хакимиәтенең 07.11.2005 йылдағы 301-се ҡарарына ярашлы өлкә әһәмиәтендәге Журавский заказнигы ғәмәлдән сығарылған.

## Тасуирлама
Журавский заказнигы биләмәһе эсенә Широкий, Кострыкино, Крутенький, Веденев, Тоҙло йырындары ингән. 13,7 мең гектар һаҡланған тәбиғәт территорияһының 3 гектарын һөрөнтө ерҙәр , 6,9 мең гектарын — көтөүлек һәм 3,8 гектарын — урман массивы биләгән. Заказник биләмәһе төньяҡта — Воронеж өлкәһенән алып Верхнедонский районына тиклем сикләнә. Көнсығыш сиге районындың Степной утары янында. Көньяҡ сиге — Степной утарынан алып Щедровский һунарсылыҡ хужалығына тиклем. Көнбайыш сиге Воронеж өлкәһенә тиклем һуҙылған.

## Иҫкәрмә
Быков һунарсылыҡ ҡурсаулығы

**Быков һунарсылыҡ ҡурсаулығы (заказнигы)** — урман массивы, ул элек төбәк әһәмиәтендәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияларының дәүләт тәбиғи заказнигы статусын йөрөткән. Ҡурсаулыҡ Верхнедонский районының Песковатка йылғаһы яры буйында, Быков утары янында, урынлашҡан. Дөйөм майҙаны 32,1 гектар тәшкил итә.

## Тарих
Быков һунарсылыҡ заказнигы Ростов өлкә башҡарма комитетының 143-сө ҡарарына ярашлы 1981 йылдың 25 мартында барлыҡҡа килгән. 2006 йылдың 30 ғинуарында Ростов өлкәһе хакимиәтенең «Төбәк әһәмиәтендәге дәүләт һунарсылыҡ заказниктарын бөтөрөү һәм Ростов өлкәһе акваторияһын хайуандар донъяһы объекттары өсөн файҙаланыуға биреү тураһындағы» ҡарарына ярашлы айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы статусы бөтөрөлгән.

## Тасуирлама
Элекке заказник биләмәһе территорияһы бер нисә объект менән сикләнгән. Төньяҡта уның майҙаны Шумилинская станицаһынан алып Быков урмансылығына тиклем, аҙаҡ Шолохов районы административ сиктәренә тиклем һуҙылған. Көнсығышта Быков урмансылығынан Дубовский заказнигы территорияһы менән киҫешә. Көньяҡта Быков ҡурсаулығы шолохов районы административ сигенән алып Дубовский дәүләт заказнигы сиге буйлап Солонцовский утарына сыға һәм Казанская-Шумилинская юлы менән сикләшә. Көнбайышта ҡурсаулыҡ территорияһы Быков урмансылығы менән Казанская-Шумилинская юлының көньяҡта ҡушылған урыны буйлап Шумилинская станицаһына тиклем бара.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Быковская дубрава на Викимапии
Аврас Леонид Фёдорович

**Аврас Леонид Федорович** (17 ғинуар 1907 йыл — 2 июль 1986 йыл) — инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
1907 йылдың 17 ғинуарында Киев ҡалаһында тыуған.

Эшселәр факультетын тамамлай (1927—1930), һуңынан — Харьков авиация институтын (1935).

1922 йылда Украина ССР-ының Октябрь революцияһы исемендәге Криворог мәғдән бассейны руднигында слесарь булып хеҙмәт юлын башлай. 1936 йылдан алып инженер, техник контроль бүлеге башлығы, баш инженер урынбаҫары, 27-се Ҡазан заводы директоры урынбаҫары булып эшләй. 1940—1941 йылдарҙа — 234-се Ленинград заводы механик цехы начальнигы.

1941—1958 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү заводында техник контроль бүлеге башлығынан алып баш инженер һәм директор урынбаҫарына тиклем юл үтә. Аврас Л. Ф. етәкселеге аҫтында заводта яңы авиация двигателдәрен, атап әйткәндә, иң яҡшы сит ил өлгөләрен уҙып киткән реактив двигателдәрен сериялы етештереү үҙләштерелә. Яңы техника индереү, технологияларҙы камиллаштырыу буйынса ойоштороу-техник саралар үткәрелә: 50 махсус һәм юғары етештереүсәнле агрегат станоктары, 210 күп урынлы тиҙ хәрәкәт итеүсе ҡулайламалар, 200-ҙән ашыу махсус һәм универсаль ҡорамалдар эшләнә һәм производствоға индерелә.

1958—1963 йылдарҙа — Башҡортостан халыҡ хужалығы советы рәйесе урынбаҫары.

1963—1974 йылдарҙа — Өфө элемтә аппаратураһы заводы директоры.

1966—1970 йылдарҙа биш йыллыҡ пландарҙы үтәүҙә күренекле хеҙмәттәре өсөн һәм яңы техника тауарҙары етештереүҙе ойошторғаны өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге Указы менән, Л. Ф. Аврасҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1974 йылда хаҡлы ялға сыға.

1986 йылдың 2 июлендә Өфөлә вафат була. Социалистик Хеҙмәт Геройы — Леонид Федорович Аврастың ҡәбере Көньяҡ зыяратта дан Аллеяһында урынлашҡан. Ҡәбергә ҡуйылған һәйкәл аҡһыл-һоро мәрмәрҙән эшләнгән 1,5 метр бейеклектәге стеланан ғибәрәт. Стела мәрмәр плиталарҙан эшләнгән саркофагҡа терәлеп торған мәрмәр нигеҙгә нығытып ҡуйылған. Стеланың өҫкө өлөшөндә һул яҡта — Алтын Йондоҙ һүрәте, уртаһында — ҡара гранит пластинала портреты ҡуйылған. Обелиск янында сәскәләр өсөн мәрмәрҙән декоратив ваза нығытып ҡуйылған.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Ленин ордены (1957, 1971), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1945) һәм миҙалдар.
* СССР-ҙың почетлы моторҙар төҙөүсеһе (1985).
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

## Хәтер
* Отмечалось 100-летие со дня рождения Леонида Федоровича

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Краткая биография
* Ученый с большой буквы
Аксаков Пётр Дмитриевич

**Аксаков Петр Дмитриевич** (? — 1780-се йылдар) — рус дәүләт эшмәкәре, бригадир (1740), ғәмәли статский советник (1760), Өфө вице-губернаторы (1740—1744).

## Биографияһы
Дворян нәҫеленән сыҡҡан. 1738 йылдың 29 июнендә подполковник П. Д. Аксаков Өфө провинцияһына воевода итеп тәғәйенләнә. 1739 йылдың мартында Аксаков обер-кригскомиссар исемен ала һәм армияға хеҙмәт итергә ебәрелә. 1740 йылдың март айында Өфөлә воевода вазифаһы бөтөрөлә. 1740 йылдың 6 ноябрендә сенат Аксаковты, уны бригадир дәрәжәһенә күтәреп, Өфө вице-губернаторы итеп тәғәйенләй.

1742 йылдың 10 июлендә И. И. Неплюев менән бергә, 1736 йылдың 11 февралендәге ер биләү, ерҙе файҙаланыу, урындағы халыҡтың йөкләмәне атҡарыуы, башҡорттарҙың хәрби хеҙмәтен регламентлау тураһындағы указын тулыландырыусы ҡарарға ҡул ҡуя. Сенаттан һәр өйәҙҙә башҡорттарҙа ер эшкәртеүҙе үҫтереү буйынса әҙерләү урыны асыуҙы юллай. Яңы Мәскәү юлын (Ҡазан—Ырымбур) төҙөү инициаторҙарының береһе. Хеҙмәт тикшереүе һөҙөмтәләре буйынса Сенатҡа, Өфө провинцияһы хакимиәте вәкилдәренең вазифаларынан артыҡ файҙаланыуҙары тураһында материалдар ебәрә. «Краткое известие о народе башкирском» һәм башҡа материалдарҙа башҡорттарҙың тарихы, социаль мөнәсәбәттәре, көнкүреше һәм хужалығы тураһында мәғлүмәттәр ҡалдыра.

1744 йылда Ырымбур губернаторы И. И. Неплюев менән конфликт нигеҙендә, суд ҡарары буйынса Аксаков Өфө провинцияһының вице-губернаторы вазифаһынан ситләтелә. 1745 йылда Аксаков эше туҡтатыла. 1760 йылдың 16 авгусында Аксаков ғәмәли статский советник дәрәжәһенә күтәрелә.

## Ғаиләһе
Селиванова Матрена Осиповна менән никахтан улдары Андрей тыуа.

## Әҙәбиәт
* Аксаков Пётр Дмитриевич // Башкирская энциклопедия. Том 1 : А — Б, 2005 г. — 624 с.
* Аксаков, Петр Дмитриевич // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.
* Петр Дмитриевич Аксаков — воевода и вице-губернатор Уфимской провинции
Буг-Днестр мәҙәниәте

**Буг-Днестр мәҙәниәте** — беҙҙең эраға тиклем VI мең йыллыҡтың неолит археологик мәҙәниәте. Сороки ҡалаһы һәм Днестр, Көньяҡ Буг йылғалары буйлап Молдавия менән Украинаның йәнәшәләге өлкәләре эргәһендә урынлашҡан ҙур булмаған тораҡтары буйынса билдәле.

Урындағы финал мезолитының урындағы кукерск мәҙәниәтенән эволюциялана. Буг-Днестр мәҙәниәтенең тәүге осор һауыт-һабаһы Болгария, Дунайҙағы Гривац һәм Благотин биләмәләренең боронғо ҡатламдарының манохром горизонты керамикаһына оҡшаш. Боронғо Буго-Днестр һауыт-һабаһы Криш мәҙәниәтенең йәш керамикаһынан һауыт-һабаны биҙәү, налеп һәм валиктарҙың аҙ һанлы булыуы, мискәләрҙең берәм-бөртөклөгө менән айырыла. Иртә Буг-Днестр мәҙәниәте һауыт-һабаһының Төньяҡ-Көнсығыш Болгария, Сербия һәм Хорватия һауыт-һабаһы менән дөйөм элементы булып беҙҙең эраға тиклем VI мең йыллыҡҡа тиклем балсыҡҡа ҙур күләмдә органика ҡушып эшләү техникаһы тора. Һуңынан был технологияны ҙур күләмдә ҡом һәм аҙ ҡына үҫемлек өҫтәмәләре ҡушыу традицияһы алмаштыра. Был Буг-Днестр мәҙәниәтенең бер осорҙан икенсеһенә күсеүенә тура килә.
Иртә фазала (беҙҙең эраға тиклем VII мең йыллыҡ уртаһы) мәҙәниәт йөрөтөүселәр керамика һәм ер эшкәртеү менән таныш булмай, зубрҙарға, боландарға, ҡабандарға һунар итә, йылға балығын: сабаҡ, шүкә, йыланбалыҡ тота. В. И. Маркевич СССР-ҙың алыҫ Көньяҡ-Көнбайышындағы иртә неолитында беҙҙең эраға тиклем VII мең йыллыҡтың беренсе яртыһындағы һәйкәлдәр араһында сорокск комплексы тип аталған, сусҡаны һәм үгеҙҙе ҡулға эйәләштәреү билдәләре күҙәтелгән боронғо керамикаһыҙ фазаны айыра. Беҙҙең эраға тиклем 5800 йыл тирәһендә ваҡланған ҡабырсаҡтар ҡушылған оригиналь керамика, нигеҙҙә, тура һәм ослайған төплө, тулҡынлы һыҙаттар менән биҙәлгән кувшиндар эшләй башлайҙар. Һуңынан старчево-кришск мәҙәниәте йоғонтоһона биреләләр. Был керамика характерының ҡырҡа үҙгәреүендә сағыла. Ә инде ҡырағай үҫкән бөртөклөләр урынына культуралы бойҙайға өҫтөнлөк бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Игорь Рассоха. Украинская прародина индоевропейцев
* BOUG-DNIESTR (на французском языке)

## Әҙәбиәт
* *Даниленко В. Н.* Неолит Украины: Главы древней истории Юго-Восточной Европы, Киев: Наукова думка, 1969.
* *Маркевич В. И.* Буго-Днестровская культура на территории Молдавии, Кишинев: Штиинца, 1974.
* *Товкайло М. Т.* Неоліт Степового Побужжя (Кам’яна доба України, вип. 6), Київ: Шлях, 2005.
Герой подпольщиктар скверы (Таганрог)

**Герой подпольщиктар скверы** — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Спартак тыҡрығында урынлашҡан сквер.

## Тарихы
1806 йыл менән билдәләнгән тарихи документтарҙа һаҡланған мәғлүмттәргә ярашлы, Балтазар Балтазарович Кампенгаузен әйтеүенсә, ҡалала үҫеп килеүсе йәш быуын белем алыу мөмкинлегенә эйә булырлыҡ уҡыу йорттары етмәй. Шул уҡ йылда Таганрогта гимназия асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә һәм ул Рәсәйҙең көньяғында беренсе гимназия була. Таганрогтың перспективалы үҫеш планына ярашлы, хәҙерге Кампенгаузен тыҡрығы ҡаланың төп элементына әйләнергә тейеш була. Әммә был идеяны тормошҡа ашырырға гимназияның тап ошо участкала, ҡала башлығының йортонда урынлашыуы ҡамсаулай. 

Таганрогты оккупациялау ваҡытында подпольела ҡатнашыусы бик күп кеше һәләк була. 1960 йылдар уртаһында уларҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Күҙалланған монумент урынында скверҙа иҫтәлекле таҡтаташ барлыҡҡа килә, һуңынан ғына һөйкәл ҡуйыла. Уны уранлаштырыуҙы ойоштороу эштәре 1972 йылда башлана. 1973 йылдың авгусында һәйкәл әҙер була һәм скверҙа урын ала. Таганрог подпольщиктарына ҡуйылған «Йәшлек анты» хөрмәтенә тора-бара сквер Герой подпольщиктар скверы тип атала башлай.

## Иҫкәрмәләр
Автонормаль заводы (Бәләбәй)

**Автонормаль заводы (Бәләбәй)** — Рәсәйҙең машиналар эшләү компанияһы, ватан автоетештереүселәре өсөн автонормалдәр (нығытыу деталдәре) эшләүсе. Башҡортостандың Бәләбәй ҡалаһында урынлашҡан.

Тулы атамаһы *«Бәләбәй автонормаль заводы» акционерҙар йәмғиәте"*.

## Тарихы
1967 йылдың 4 февралендә СССР Министрҙар Советы постановлениеһы менән Волга заводы өсөн комплектлаусы изделеиелар етештереү буйынса яңы предприятиелар, шул иҫәптән Бәләбәй нормалдәр һәм метиздар заводы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

1970 йылдың ноябрендә Волга автозаводына беренсе партия продукция — 500 машина комплектына 10 төр деталь оҙатыла.

1971 йылда, производство киңәйтелеүгә бәйле, Кама автозаводын нормалдәр менән тәьмин итеү маҡсатында предприятие «Автонормаль» Бәләбәй заводы тип үҙгәртелә.

1992 йылдың 2 декабрендә «Автонормаль» заводы базаһында «Автонормаль» асыҡ акционерҙар йәмғиәте төҙөргә ҡарар ителә.

2002 йылдың 17 майында акционерҙарҙың дөйөм йыйылышында «Автонормаль» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, унан «Автонормаль» Бәләбәй заводы" (ОАО «БелЗАН») айырылып сығыу сәбәпле, тарҡатыла.

## Эшмәкәрлеге
«Автонормаль» Бәләбәй заводы " — заманса машиналар эшләүсе предприятие. Ул автомобиль сәнәғәте өсөн нығытыу изделиелары һәм пружиналар эшләүгә махсуслаша. «UTAC» француз ойошмаһы уҙғарған аудитор тикшереүе нигеҙендә, ISO 9001:2000 (2006 йылдың 15 сентябренән № SQ/1706) стандарт талаптары сифатының менеджмент системаһына яраҡлылыҡ сертификатына эйә. «БелЗАН» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә my SAP ERP программа тәьминәте нигеҙендә интеграцияланған мәғлүмәт системаһы индерелгән.

Завод менән идара итеүҙә Һамарҙың «СОК» компаниялар төркөмө ҡатнаша. Шулай уҡ «Ижевск автомобиль заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте лә заводтың акционеры булып тора. 2013 йылдың сентябренән активтар Тольятти ҡалаһының „АвтоВАЗагрегат“ асыҡ ркционерҙар йәмғите тарафынан һатып алынған.

Бәләбәй заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте продукцияһын ҡулланыусылар араһында ватан автоетештереүселәренең барыһы ла тиерлек бар: АвтоВАЗ», «КамАЗ», «УАЗ», «ГАЗ», «GM-АвтоВАЗ», АМО «ЗИЛ», «ИжАвто».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт предприятия
Палуй Борис Владимирович

**Палуй Борис Владимирович** (26 май 1927 йыл — 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәй архитекторы; Рәсәйҙең атҡаҙанған архитекторы.

## Биографияһы
1927 йылдың 26 майында Дондағы Ростовта тыуған.

1951 йылда Мәскәү архитектура институтын (МАРХИ) тамамлай, унда Б. С. Мезенцевта уҡый. СССР-ҙа һәм сит илдә эшләй. Күпмелер ваҡыт «Моспроект» институтында эшләй.

Уның төп эштәре Мәскәүҙә башҡарылған (шул иҫәптән авторҙашлыҡта): Мәскәүҙең Көньяҡ-Көнбайыш районын (1951—1958), пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары Һарайын (хәҙерге йәштәр ижады Һарайы) (1963), Химки-Ховринола һәм Люберцы ҡалаһында халыҡтың йәшәү райондарын, Морис Торез исемендәге сит ил телдәре институтының яңы корпусын, Ҙур Кремль Һарайын реставрациялау һәм реконструкциялауҙы, Болгария Халыҡ Республикаһы илселеге комплексын (Болгария архитекторҙары менән берлектә) проектлау һәм төҙөү. Шулай уҡ уның ҡайһы бер биналары Мясницкая урамында төҙөлгән, атап әйткәндә, КГБ-ның Иҫәпләү үҙәге (1987) менән В. В. Маяковскийҙың Дәүләт музейы. Маяковскийҙың Дәүләт музейы янында Маяковскийҙың скульптура портреты ҡуйылған (скульпторы Ю. Г. Орехов, архитекторы Б. В. Палуй).

Б. В. Палуйҙың сит илдәге эштәре араһында — Мали республикаһында СССР илселеге (Бамако ҡалаһы), Иранда (Решт ҡалаһы) һәм Японияла (Осака ҡалаһы) СССР генераль консуллыҡтары.

2003 йылда Мәскәүҙә вафат була. «Мәскәүҙең почётлы  төҙөүсеһе» билдәһе менән бүләкләнә(2001).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Палуй Борис Владимирович 
* Борис Владимирович Палуй
* Палуй Борис Владимирович 
* Интервью с Игорем Лозинским и Александрой Степановой
Румын атенеумы

**Румын атенеумы** (Ateneul Român) — Бухарест үҙәгендә (Румыния) урынлашҡан концерт залы. Румын баш ҡалаһының төп ориентирҙарының береһе. Хәҙер ҡаланың төп концерт залы, йыл һайын үткәрелә торған халыҡ-ара музыкаль фестиваль урыны. 1889 йылдан — Бухарест филармоник оркестрының төп концерт майҙансығы.

## Тарихы
1865 йылда румын мәҙәниәте һәм фәне эшмәкәрҙәренән бер төркөм Атенеум (Atheneum) румын мәҙәни йәмғиәтенә нигеҙ һала. Сәнғәткә һәм фәнгә хеҙмәт итеү маҡсатында, 1888 йылда Бухареста румын Атенеумы бинаһы асыла.

Бина француз архитекторы Альберт Галлерондың проекты буйынса, танылған валаш боярҙары нәҫеле Вакареску аҡсаһына һалына һәм 1888 йылда тантаналы асыла, әммә биҙәү эштәре 1897 йылға саҡлы дауам итә. Төҙөлөш өсөн аҡсаның бер өлөшө 28 йыл дауамында хәйриә эшмәкәрлеге (асыҡ подписка) аша йыйыла. Румынияла: «Атенеумға бер лей йәлләмәгеҙ!» тигән саҡырыуҙы әлегә саҡлы хәтерләйҙәр.

1919 йылдың 29 декабрендә Австро-Венгрия тарҡалғандан һүң, Атенеум алдынғы румын эшмәкәрҙәренең Бессарабияны, Трансильвания һәм Буковинаны Бөйөк Румыния тип атап йөрөтөлгән Румын Короллегенә ҡушыу тураһындағы килешеүҙе ратификациялау буйынса тауыш биреү конференцияһын үткәреү урыны була.

## Атенеум бинаһы
Романтизм элементтары ҡулланылған бай биҙәлешле, көмбәҙ рәүешендәге, формаһы буйынса түңәрәк, неоклассик стилдәге бина. Уның алдында румын шағиры Михай Эминеску һәйкәле урынлашҡан ҙур булмаған парк бар.

Эске яғында, беренсе ҡатында, ҙур матбуғат залы, өҫтәрәк — партерында 600 урынға иҫәпләнгән һәм ложала — 52 урынлы тамаша залы урынлашҡан.

Оҙонлоғо — 75 һәм киңлеге 3 метр булған концерт залының түңәрәк диуарының эске өлөшөн рәссам Костин Петрескуның Дакияны Рим императоры Траян баҫып алған дәүерҙән алып 1918 йылда Бөйөк Румыния барлыҡҡа килгәнгә тиклем румын тарихының мөһим ваҡиғаларын үҙ эсенә алған фреска биҙәй.

1992 йылда Румыния хөкүмәте һәм Европа үҫеш банкы Советы уртаҡ бүлгән 9 миллион евроға реставрация эштәре башҡарыла.

Румын атенеумы бөгөн румын мәҙәниәте символы булып тора. 2007 йылда бина Еворпа мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.

## Галерея

File:Romanian Athenaeum in Bucharest Romania.jpg|
File:Romanian-Athenaeum-Bucharest.JPG|
File:Ateneul Român 1.jpg|
File:Ateneul Roman b.jpg|
File:Ateneul Român Facade night.jpg|
File:Antoniu - l'Athenee.jpg|
File:Ateneul Roman binnenkant.jpg|
File:Ateneul Român Colonnade.jpg|
File:Flickr - fusion-of-horizons - Ateneul (3).jpg|
File:Ateneul Român stage.jpg|
File:Ateneul Roman dichtbij.jpg|
File:Ateneul Roman ingang artiesten.jpg|
File:Ateneul Roman trap.jpg|
File:Ateneul Român - Interior Sala.jpg|
File:Romanian Atheneum 40th anniv medal 2.jpg|
File:Stamps of Romania, 2013-15.jpg|


## Һылтанмалар
* Filarmonica George Enescu (рум.)
Александр майҙаны (Таганрог)

**Александр майҙаны** — Таганрог үҙәгендәге майҙан, Александр урамы һәм Лермонтов тыҡрығы киҫешкән урында барлыҡҡа килгән, XIX быуат башында формалашҡан. Майҙандың уртаһында тергеҙелгән император Александр I һәйкәле тора, тәүгеһе 1932 йылда аҡтарып алынған һәм иретелгән була. Һәйкәлде Дәүләт банкының урындағы бүлексәһе, Таганрог таможняһы һәм торлаҡ йорттар биналары уратып алған. Майҙан яҡынса 20 а территорияны биләп тора.

## Майҙан ансамбле
Банк майҙанының төп архитектура идеяһын тәүҙә, 1814 йылда нигеҙ һалынған Александр-Невский исемендәге Иерусалим грек ирҙәр монастыры билдәләне, Монастырь сиркәүе грек архитекторҙары проекты буйынса Византия стилендә төҙөлгән булған.

1825 йылда Таганрог ҡалаһында Александр I ҡапыл вафат була. Уның бальзамланған кәүҙәһе 2 декабрҙән 29 декабргә тиклем монастырға урынлаштырыла. 1831 йылда таганроглылар үтенесе буйынса монастырь алдындағы майҙанда Александр I һәйкәле урынлаштырыла. 11 октябрҙә асыу тантанаһы үтә. Һәйкәлдән уны ҡаплаусы япма төшкәндән һуң, артиллерия орудиелары залпы яңғырай. Бөтәһе 101 атыу яңғырай, өҫтәүенә, гавандә торған хәрби суднолар 31 залп менән салют бирәләр. Тантананың йомғаҡлау этабы булып Таганрог гарнизоны ғәскәрҙәре парады тора, өс тапҡыр «ура» ҡысҡырғандан һуң, оркестр тауыштары аҫтында, һәйкәл эргәһенән тантаналы марш менән үтәләр. 1837 йылда һәйкәл тирәләй суйын тумбалар ҡуйыла һәм сынйыр менән уратып алына. 1855 йылда монумент тирәһендәге сквер төҙөлә.

Майҙандың башҡа өс мөйөшөндә шәхси айырым йорттар урынлашҡан була. Һуңыраҡ уларҙың урындарында төрлө ваҡыттарҙа Ҡала Йәмәғәт банкы (1863), Петербург иҫәп-ссуда банкының Таганрог бүлексәһе (1895) һәм биржа йәмғиәте (1910 йыл) биналары төҙөлә. 1920-се йылдарҙа монастырь ябыла һәм һүтелә.

1932 йылда Александр I һәйкәле һүтеп алына һәм иретелә, ә уның пьедесталы иҫке ҡала зыяратында урынлаштырылған «Революция көрәшселәренә» монументы өсөн ҡулланыла. Быға тиклем скульптура оҙаҡ ваҡыт ағас йәшниктәр менән ҡапланған килеш тора. Император һәйкәлен һүтеп алғандан һуң, уның урынында граждандар һуғышында ҡатнашыусы Т. И. Дышловой ҡәбере төҙөкләндерелә, аҙаҡ ҡәбер зыяратҡа күсереп ерләнә, ә сүкеп яһалған тимер рәшәткәле сквер юҡ ителә. Ҡалған тарихи биналар хәҙерге көнгә тиклем һаҡланып ҡалған. Ике ҡатлы кирбес бинаны таможня биләй. Дәүләт банкының Таганрог бүлексәһе ҡаршылағы бинала урынлашҡан. Күршеләге бинала Таганрог Һалым полицияһы бүлеге урынлашҡан. 1998 йылда, Таганрогтың 300-йыллығына, император һәйкәле ҙур булмаған үҙгәрештәр менән тергеҙелә һәм тарихи урынына ҡайтарып ҡуйыла.

Taganrog alexanderImonument.jpg|Александр I Һәйкәле
Greek monastery taganrog.jpg|Майҙан һәм монастырь күренеше
Aleksandro-Nevskiy Greek Jerusalem monastery Taganrog.jpg|Александр-Невский грек монастыры


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Шипраге

**Шипраге** (, ,  — Босния һәм Герцеговина һәм өлөшө — Серб Республикаһы ҡалаһы, Котор Варош ҡалаһы муниципаль берәмеген булдыра.

## Климат

## Халҡы

* 1931, 1953: Әкімшілік Шипраге
+Ауданы Шипраге

## Иҫкәрмәләр
; Аныҡлама

; Сығанаҡтар

## Һылтанмалар

* http://opstinakotorvaros.com/ 
* http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
* http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx