open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғималова Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы

**Ғималова Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы** (22 июнь 1922 йыл — 24 июнь 2006 йыл) — ғалим-педагог-методист, әҙәбиәт белгесе. Педагогия фәндәре кандидаты (1961). РСФСР (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1969) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967, 1976), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994).

## Биографияһы
Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы Ғималова 1922 йылдың 22 июнендә Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы) Дыуан-Мәсетле ауылында тыуған.

Дыуан-Мәсетле урта мәктәбен,1953 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.
1949—1958 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы 9-сы мәктәптә башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. Иң тәүгеләрҙән булып, уҡыусыһы Рәми Ғариповтың күңелендә ижад сатҡыһын күреп, уның әҙәби һәләтен үҫтереүгә этәргес биргән педагог.

ҒИМАЛОВА Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы [22.6.1922, БАССР‑ҙың Мәсәғүт кантоны Дыуан‑Мәсетле а. (БР‑ҙың Мәсетле р‑ны) — 24.9.2006, Өфө], педагог‑методист. Пед. ф. канд. (1961). РСФСР (1987) һәм БАССР (1969) мәктәбенең атҡ. уҡытыусыһы, РСФСР- ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1967, 1976), БР‑ҙың мәғариф отличнигы (1994). 1949 й. алып 1‑се Башҡ. респ. мәктәп‑интернаты уҡытыусыһы, 1958—91 йй. Милли мәктәптәр ҒТИ Башҡ‑н филиалының өлкән ғилми хеҙм‑ре. Фәнни тикшеренеүҙәре мәктәптәрҙә һәм пед. училищеларында башҡорт әҙәбиәтен уҡытыу методикаһына арналған. 200‑ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, ш. иҫ. башҡ. мәктәптәре өсөн башҡ. әҙәбиәте б‑са дәреслектәр авторы. -->

## Ғилми эшмәкәрлеге
Ғилми эшмәкәрлеге башҡорт әҙәбиәте менән бәйле. 200‑ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт яҙған. Ғилми хеҙмәттәре башлыса башҡорт мәктәптәре һәм педагогия училищелары өсөн башҡорт әҙәбиәте буйынса дәреслектәр авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Изучение родных литератур в национальных школах РСФСР. Л., 1982;
* Мәктәптә Баязит Бикбай ижадын өйрәнеү. Өфө, 1964;
* VI—VII кластарҙа башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрен өйрәнеү. Өфө, 1972;
* X класс өсөн башҡорт әҙәбиәтенә методик ҡулланма. Өфө, 1972;
* V—XI кластарҙа башҡорт әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. Өфө, 1994.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

## Һылтанмалар
* Башҡортостан энциклопедияһы — Ғималова Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы
Сайыр

**Сайыр** — Манғыстау өлкәһе, Манғыстау районындағы ауыл, **Сайыр** ауыл округының үҙәге. 

## Географик урыны
Район үҙәге Шепте ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 37 км алыҫлыҡта, Көнбайыш Ҡаратауҙың төньяҡ ҙыртында урынлашҡан..

## Халҡы
1999 йылды ауылда 1512 кеше (786 ир-ат һәм 726 ҡатын кеше) йәшәгән, 2009 йылғы иҫәп  буйынса ауылда 1425 кеше (741 ир-ат һәм 684 ҡатын кеше) иҫәптә була.

## Тарихы
20 быуаттың 30-сы йылдарының колхоз һәм ауыл советы үҙәге булараҡ ойошторола. 1969 йылда Ҡаракүл һарыҡсылыҡ фермаһының үҙәгенә әйләнә. 1996 йылда хужалыҡ тарҡала, бөгөнгө көндә ферма эшләй.

## Һәйкәлдәр
Ауылда Ҡашаған Күржиман музейы, Кәди ҡорамы, Күлбараҡ батыр ҡорамы, Шеркалы тарихи-археологик ҡорамы урынлашҡан.

## Дереккөздер
Шубарши

**Шубарши** — Аҡтүбә өлкәһенең Тимер районындағы Шубарши ауыл округы составындағы ҡасаба.

## Географик урыны
Район үҙәге Шубарин континент көньяҡ-көнсығышҡа табан 126 км ерҙә, Тимер йылғаһының ярының ангарында урынлашҡан. Әмбе ҡалаһынан 140 км алыҫлыҡта. Ә округ үҙәгенән көньяҡҡа ҡарай 14 км алыҫлыҡта.

## Халҡы
* 3590 кеше (1999).
* 3736 кеше (2009).
* 3781 кеше (1977).
* 5252 кеше (1979).
* 7900 кеше (1991).

## Транспорты
Илде көмөш үлсәү берәмеге аша Аҡтүбә-Сандагаш-Шубарин-Тимер (ҡала)-Кения-Шубар-Жанажол таш юлы үтәне. Көндәлек область үҙәге, район үҙәгенә газель автобус йә иһә, такси алтынайҙы.

## Тарихы
20 быуаттың 39-йылдарында ошо тирәлә нефть касл үҫеүенә бәйләнеште теләнгән. Кентта «Актюбемунайгаз» ЕСЕ-н бүлексәһе, «Айҡап», «Сабур», «Асы», «Кинология», «Йәҙрә», «Кужина» ЕСЕ-тире урынлашҡан.

## Инфориклама
Кентта урта мәктәп, амбулатория, бер нисә кибеттәр, мейрхат, клуб, дауахана, үҙәк сауҙа үҙәге һәм баш ҡала тармаҡтары бар.
Байҡадам

**Байҡадам** – Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе Шалҡар районындағы ауыл, Есет батыр ауыл округының үҙәге. Тимер юл станцияһы.

## Халҡы
* 809 кеше (2009); 
* 943 кеше (1999).

## Транспорты
Ауыл аша Еҙҡаҙған—Бейеү тимер юлы үтә.
Сөләймәнова Фәниә Байгилде ҡыҙы

**Сөләймәнова (Хәлитова) Фәниә Байгилде ҡыҙы** (18 февраль 1939 йыл) — йырсы, радиожурналист. 1983 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).  Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1996).

## Биографияһы
Фәниә Байгилде ҡыҙы Сөләймәнова (Хәлитова) 1939 йылдың 18 февралендә Йомағужа (хәҙерге Мәләүез) районы Һыртлан ауылында тыуған.

1958 йылда Йомағужа мәктәбен тамамлай. Ошо уҡ йылда райондар буйлып талантлы йәштәрҙе йыйып йөрөгән музыка белгесе Н. А. Болотов йәш ҡыҙҙы Мәскәү консерваторияһына уҡырға саҡыра. Әммә был саҡырыу бойомға ашмай ҡала, һәм уны уҡыуҙар башланғас булһа ла Өфө сәнғәт училищеһына телеграмма менән саҡыртып алалар. А. Х. Чемборисова класында уҡый һәм сәнғәт училищеһын 1962 йылда тамамлай. Артабан Башҡорт дәүләт филармонияһына солист-воколист булып эшкә урынлаша. 1970 йылда Өфө йорт төҙөү-фанера комбинаты клубының музыка мәктәбендә эшләй.

1971 йылдан «Башҡортостан» теле-радио компанияһында мөхәррир, 1977 йылдан өлкән мөхәррир, ә 1990—2004 йылдарҙа комментатор булып эшләй. Юлдаш, Ашҡаҙар радиоларында ҡулланылған элекке яҙмалар — Фәниә Сөләймәнованың бөртөкләп йыйған хеҙмәт емештәре.
«Музыкаль мөхәррирҙең эше, — тип билдәләй Фәниә Байгилде ҡыҙы, — тапшырыуҙар әҙерләүҙән генә тормай. Уның күләгәлә ҡалған төп эше — ул фонд йыйыу. Үҙем мөхәррир булып эшләгән йылдарҙа Бөтә Союз радиоһынан ике тапҡыр (1978, 1987 йылдарҙа) бригада саҡыртып, музыка фондын булдырыуға өлгәштем».

Үҙе эшләгән осорҙа Фәниә Байгилде ҡыҙы яңынан-яңы радио тапшырыуҙар ойоштора, уларҙың күбеһе музыка, йыр менән бәйле була. Уның тырышлығы менән «Илһам», «Йыр менән ҡанатланып», «Халыҡ моңон — халыҡ күңеленә» һәм башҡа тапшырыуҙар булдырыла. Бындай тапшырыуҙарға билдәле артистар, композиторҙарҙан тыш, моң яратҡан ябай ауыл кешеләре лә саҡырыла.
Радиола эшләү менән бер рәттән, Ф. Б. Сөләймәнова концерттарҙа ла сығыш яһай. Ул башҡарған «Таштуғай», «Сәлимәкәй», «Ашҡаҙар», «Зөлхизә» һәм башҡа халыҡ йырҙарын тамашасылар йылы ҡабул итә.

## Тапшырыуҙары
* Илһам
* Йыр менән ҡанатланып
* Музыка донъяһы
* Тере хәтер
* Һеҙҙә ниндәй хәлдәр бар?
* Халыҡ моңон — халыҡ күңеленә

## Ғаиләһе
* улы: Хәлитов Айрат Шамил улы (1963)
* йәмәғәте: Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы (1939 −2016)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1996)

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы
Шәйех Лотфулла мәсете

**Шәйех Лотфулла мәсете** ( */ Masjede Šeykh Lotfollâh*) — Исфахандың иң ҙур мәсете, Наҡшә Джахан майҙаны (шулай уҡ Имам майҙаны тип атала), Исфахан ҡалаһы үҙәгенең көнсығышында уранлашҡан, ул — Иранда һәм донъяла иң ҙур мәсеттәрҙең береһе. Ул фарсы архитектураһының, атап әйткәндә, исфахан мәктәбенең сағыу өлгөләренең береһе булып тора. Наҡшә Джахан майҙаны һәм уның биләмәләрендә урынлашҡан архитектура ҡомартҡылары составындығы Ирандағы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттарының береһе һанала.

## Тарихы

Мәсетте төҙөү инициаторы булып, 1598 йылда үҙ империяһының баш ҡалаһын Казвиндан Исфаханға күсереүсе, Сефевиды хакимы Бөйөк Аббас-Шах тора. Төҙөлөш 1603 йылда башланып, 1619 йылда тамамлана. Был — Исфаханда Аббас-Шах ойошторған грандиоз төҙөлөштәрҙең тәүгеһе була. Һуңынан ошо мәсет эргәһендә Наҡшә Джахан майҙанында Исфахандың башҡа бер нисә архитетктур шедеврҙары төҙөлә, атап әйткәндә Али Гапу һарайы һәм Имам мәсете (тарихи атамаһы — Джамә-ә Аббас һәм Ша́х мәсете). Шәйех Лотфулла мәсете һәм үрҙә һаналып киткән биналарҙың авторҙары - Бәхә-әд-дин әл-Әмили һәм Мөхәммәт Риза Исфахани.
Мәсет, тәүге йылдарҙа ошонда  имам булыусы, Шәйех Лотфулла исемен йөрөтә. Шәйех Лотфулла мәсете үҙенең мөһабатлеге, төрлө төҫтәге һәм биҙәкле майоликаның күплеге менән айырыла. Ул  Ирандың һәм донъяның иң матур һәм бөйөк мәсеттәренең береһе булып һанала. Шулай уҡ мәсет манараларының булмауы менән дә айырыла.

## Сығанаҡтар
* M. Ferrante: ‘La Mosquée de Šaiḥ Luṭfullah à Ispahan: Relevé planimétrique’, Travaux de restauration de monuments historiques en Iran, ed. G. Zander (Rome, 1968), pp.&nbsp;421–40
Зәңгәр балсыҡ

## Зәңгәр балсыҡтың косметологиялағы ҡулланышы

Зәңгәр балсыҡ бик күп проблемаларҙы хәл итергә ярҙам итә. Уны буй-һынды коррекциялау, сәстәрҙе яҡшыртыу өсөн ҡулланалар. Шулай уҡ ул тән тиреһенә йомшаҡлыҡ һәм матурлыҡ бирә.

**Зәңгәр балсыҡтың түбәндәге файҙаһын һыҙыҡ өҫтөнә алып китергә кәрәк:**

* арыуҙың һәм йоҡо туймауҙың билдәләрен юҡ итә;
* йыйырсыҡтарҙы тигеҙләй;
* икенсе эйәк барлыҡҡа килеүгә ҡамасаулай;
* бит тиреһенә һытҡылар, ҡара нөктәләр сығыуға ҡамасаулай;
* һипкелде, пигмент тимгелдәрен бөтөрә;
* биттең  төҫөн яҡшырта.
Мандолина

**Мандолина** (,  исеменең иркәләтеү-кесерәйтеү формаһы) — ҙур булмаған ҡыллы музыка ҡоралы, лютняның бер төрө — лютня-сопрано, әммә унан муйынының оҙонораҡ, ҡылдарының кәмерәк булыуы менән айырыла. Күпселек осраҡта уйнаусы ҡылдарға медиатор менән ҡағыла, шулай уҡ бармаҡтар һәм ҡош ҡанаты менән. Мандолинала тремоло техникаһы ҡулланыла. Мандолинаның металл ҡылдары ҡыҫҡа тауыш сығарғанға күрә, һуҙынҡы ноталар бер үк ташышты тиҙ генә бер нисә тапҡыр ҡабатлауҙан башҡарыуғанда өлгәшә.

## Тарихы

## Төрҙәре

## Ҡулланылышы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Дүрт ҡыллы домра
* Лютня
* Бандуррия
* Гитара

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Музыкальный словарь в рассказах / Михеева Л. — М.: 1986 г. 176 с.
* Энциклопедия юного музыканта / И. Ю. Куберский, Е. В. Минина. — СПб.:ООО «Диамант», 2001. — 576 c.
* 

## Һылтанмалар
* 
* .
* Сайт мандолинистки Ольги Егоровой (электро мандолина) .
* Сайт мандолиниста Анатолия Семикозова
* Страница Евгения Быкова, посвящённая мандолине (любительское исполнение, советы по выбору инструмента, приёмы игры)
* Многоликая мандолина 
*
Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы

**Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы**  (10 июль 1910 йыл — 7 май 2004 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Дәүләкән совхозының директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
1910 йылдың 10 июлендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Ҡаракөсөк ауылында тыуған.
БАССР.

Белеме — урта махсус, 1932 йылда Башҡорт АССР-ының Милов ауыл хужалығы техникумын, 1941 йылда — СССР эске эштәр халыҡ комиссариатының Свердловск мәктәбен тамамлай.

1932 йылдың апрелендә Мораҡ ит совхозының өлкән агрономы булып эшләй башлай.

1935 йылдың декабренән алып 1937 йылдың ноябрь айына тиклем Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1937 йылдың ноябрендә Саҡмағош машина-трактор станцияһының өлкән агрономы итеп тәғәйенләнә, 1938 йылдың ноябренән 1940 йылдың август айына тиклем СССР-ҙың игенселек буйынса халыҡ комиссариатының юғары сифатлы орлоҡтар Дәүләт страховка фонды Башҡортостан контораһында эшләй. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, 1941 йылдың июленән башлап, Баҡалы һәм Яңауыл райондарында СССР дәүләт именлеге Министрлығының район бүлеге башлығы булып эшләй. 1954 йылдың мартында КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты уны, ауыл хужалығы белгесе булараҡ, Башҡортостан игенселек тресы ҡарамағына ебәрә, ул Өфө районы Милов совхозы директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1954 йылдың май айында Дәүләкән игенселек совхозы директоры итеп раҫлана.

Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улы етәкләгән совхоз, Дәүләкән районының артта ҡалған хужалығынан алдынғы хужалыҡтарының береһенә әйләнә, ул 1960 йылдан башлап рентабелле эшләй башлай. 1964 йылда 302,9 мең һум күләмендә килем алына, 1965 йылда— 150 мең һум.
Тулайым иген етештереү йылдан-йыл арта бара.

1965 йылда иген етештереү 1958 йыл менән сағыштырғанда 2 тапҡырға арта һәм 152 667 центнерға етә. Алдынғы игенселек культураһы арҡаһында совхоз ҙур майҙанда юғары уңыш ала. 1964 йылда 2 000 гектар майҙанда гектарынан 20,1 центнер иген йыйып ала, ә ҡоролоҡло 1965 йылда 2010 гектар майҙанда — гектарынан 17 центнер. Ошо уҡ йылда 500 гектарлыҡ майҙанда гектарынан 20,2 центнер тары уңышы йыйып алына.

Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культуралары етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнлекле ҡулланғаны өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы менән, Әхиәруллин Исмәғил Әхиәр улына Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1969 йылдың ноябрь айында пенсияға сыға.

2004 йылда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүлектәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Ленин ордены (1966),
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Маҡтау Ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән (1949, 1964)
* миҙалдар,

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — .
* Захаров А. Искатель //Герои Труда Башкирии: очерки о Героях Социалистического Труда. — Уфа, 1970.

## Шулай уҡ ҡара
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Һылтанмалар
* 
* 
* Летопись журнальных и газетных статей на русском языке
Исаев Әбделбарый Низаметдин улы

**Исаев Әбделбарый Низаметдин улы** (28 ғинуар 1907 йыл — 13 ноябрь 1983 йыл) — ислам дин әһеле һәм белгесе, мәғрифәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1975—1980 йылдарҙа СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының дини идаралығы мөфтөйө. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Әбделбарый Низаметдин улы Исаев 1907 йылдың 28 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Үрге Аташ ауылында тыуған.

1926 йылда Башҡорт АССР-ының Төйлөгән ауылында мәҙрәсә тамамлай.

1926—1929 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Ҡаръяуҙы ауылы мәсетендә (хәҙерге Башҡортостандың Саҡмағош районы) имам-хатип булып эшләй.

1929 йылда репрессияға эләгә. 1929—1930 йылдарҙа төрмәлә була.

1930—1941 йылдарҙа Ҡырғыҙ АССР-ында була, рәсми булмағанса мулла булып хеҙмәт итә.

1941—1943 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Яраланғандан һуң Өфөгә ҡайта.

1946—1953 йылдарҙа СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының диниә назаратында эшләй.

1953—1956 йылдарҙа — Өфөнөң II мәхәллә мәсете имам-хатибы, ә 1956—1975 йылдарҙа — Ленинград йәмиғ мәсете имам-хатибы.

1975 йылдың май айынан 1980 йылдың июненә тиклем СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының дини идаралығы мөфтөйө.

1980 йылда тарихта беренсе тапҡыр Рәсәй Үҙәк диниә назараты мөфтөйө үҙенең вазифаһын ташлап китә, Исаев Ленинград йәмиғ мәсете имам-хатибы булып эшләүен дауам итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Агафья (хикәйә)

**Агафья** — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, шул йылдың 28 мартында «Новое время» гәзитендә баҫылған. Чехов тере саҡта серб-хорват, словак һәм чех телдәренә тәржемә ителгән.

## Тарихы
«Агафья» хикәйәһе беренсе тапҡыр 1886 йылдың 28 (иҫке стиль буйынса 15) мартында *«Новое время» гәзитендә * («Субботники» № 3607 бүлегендә) баҫылып сыға. Ҡыҫҡартылған варианты (лирик сигенеүҙәр алып ташланған) *«В сумерках»* йыйынтығында сыҡҡан. Һуңыраҡ Чехов хикәйәһен Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа баҫтырған әҫәрҙәр йыйынтығының өсөнсө томына индергән.

## Сюжеты
Савка исемле, ҙур физик көскә эйә, ялҡау, йәш кешенең бик сәйер ғәҙәте була, шуға күрә ул ауылдағы ирҙәр араһында мөртәт булып һанала. Уның сәйерлеге шунан ғибәрәт: «Ул бер ҙә ҡымшанмайынса сәғәттәр буйына бер урында, бер нөктәгә ҡарап тора. Йүгергән этте тоторға, берәй ҡатындың башынан яулығын тартып алырға, киң соҡорҙо аша һикереп сығырға һәм ниндәйҙер бик тиҙ генә йылдам хәрәкәт яһарға кәрәк булғанда ғына ул урынынан бик тиҙ ҡуҙғалған».

Ҡатындар Савканы йәлләп төндәрен уға ашарға килтерә һәм романтик әңгәмәләшә. Тимер юл сигналсыһы Яковтың ҡатыны, йәш кенә Агафья ла, ирен асуыландырыуҙан ҡурҡып ҡына, Савканы ашатып йөрөй.

Хикәйә автор исеменән бәйән ителә.

## Тәнҡит
Публицист Николай Михайловский «Агафья» хикәйәһенең финалы өсөн Чеховты үҙ геройҙарына битараф ҡалыуҙа битәрләй. Әҙәби тәнҡитсе В. П. Буренин ошоға иғтибар итә: «Тәнҡит шуны талап итә: автор мотлаҡ асыҡларға тейеш — Савка янынан ҡайтҡан Агафьяны ире нисек ҡаршылай: „ үлтерҙеме уны, туҡманымы, әрләнеме, ғәфү иттеме?“/ Һис шикһеҙ, тәнҡит хәҙерге реализм зауығы буйынса ир менән ҡатындың талашыуын йәки ярашыуын теләй…».

Хикәйәнең драматик элементтарын В. Л. Кигн һәм К. Ф. Головин (Орловский) билдәләп үтә.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Агафья // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* «Наблюдатель», 1887, № 12, стр. 69.
* «Вестник Европы», 1887, № 12, стр. 773.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Агафья. Оригинальный русский текст в Lib.ru
* , перевод на английский язык
Иткин Моисей Рувимович

**Иткин Моисей Рувимович** (15 март 1920 йыл — 29 май 2005 йыл) — шағир, табип. 1977 йылдан СССР Яҙыусылар союзы  ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, хәрби табип, медицина хеҙмәте майоры.

## Биографияһы
Моисей Рувимович Иткин табип ғаиләһендә тыуа. 1944 йылда Ташкент медицина институтының дауалау факультетын тамамлай.  1944—1954 йылдарҙа Үзбәкстанда хәрби табип булып, 1955—1958 йылдарҙа Монголияла совет экспедицияһының табибы булып эшләй. 1958—1984 йылдарҙа Дондағы Ростовта табип-офтальмолог. Бөйөк Ватан һуғышында ауыр яраланған.

Моисей Иткин 2005 йылдың 29 майында вафат була. Дондағы Ростов ҡалаһының йәһүдтәр зыяратында ерләнгән.

## Ижады
Әҙәби эшмәкәрлеген 1950 йылда башлай. 1993—2004 йылдарҙа уның туғыҙ шиғырҙар йыйынтығы сыға.

Төп баҫмалары: «Донская волна» журналында 65 шиғыры; «Синий голос» коллектив йыйытығында 46 шиғыры. Ростиздат, 1990.

Моисей Иткин — рус шиғриәтендәге Тютчев йүнәлешендә ижад итеүсе шағир.

«Созвучие» Ростов әҙәби түңәрәгенең эшендә әүҙем ҡатнаша, йәш шағирҙарҙы шиғриәт оҫталығына өйрәтә.

## Наградалары
Моисей Рувимович Иткин беренсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән, «За боевые заслуги», «За победу над Германией» миҙалдары, монгол ордены «Полярная звезда», ҡытай ордены «Знак Дружбы», «Ветеран труда», «40 лет Победы», «Георгий Жуков» миҙалдары һ. б. миҙалдар менән бүләкләнгән.

Өлкә әҙәбиәт премиялары лауреаты.

85 йәшлек юбилейы уңайынан Ростов өлкәһе Мәҙәниәт министрлығының Рәхмәт хаты менән бүләкләнә.

## Әҫәрҙәре
**Айырым баҫмалар**
* Многоэтажное дерево: Поэтический сборник. — Ростов н/Д: Личный интерес, 1993.
* Нечаянная книга: Поэтический сборник. — Ростов н/Д: Гефест, 1996.
* Сонет с цветком: Поэтический сборник. — Ростов н/Д, 1998.
* Синица в небе: Поэтический сборник. — Ростов н/Д, 1998.
* Из двух книг: Поэтический сборник. — Ростов н/Д, 2000.
* Серебряная нить: Поэтический сборник. — Ростов н/Д, 2000.
* На флейте и виоле (Моё избранное): Поэтический сборник. — Ростов н/Д, 2001.
* Вернуть рассвет (Седьмая книга стихов): Поэтический сборник. — Ростов н/Д, 2003.
* И нету повторений…: Поэтический сборник. — Таганрог: Ю. Д. Кучмы, 2004.

## Әҙәбиәт
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Һылтанмалар
* Иткин Моисей Рувимович
* Иткин, Моисей Рувимович
* ВОСПОЙ ЦВЕТЕНИЕ ПЕТРУШКИ
* Иткин, Моисей Рувимович
Хөрәсән

**Хөрәсән** (**Хөрәсән**;  — *Xorâsân* — ҡояш сыҡҡан яҡ) — Көнсығыш Ирандағы тарихи өлкә. «Хөрәсән» атамаһы Сәсәниҙәр заманынан уҡ билдәле. Хөрәсән донъяға зәғферән һәм барбарис етештереүсе булараҡ танылған, был үҫемлектәр өлкәнең көньяғында үҫә (йылына 170 тоннанан ашыу). Хөрәсән шулай уҡ келәмдәре һәм Фирҙәүсиҙең, Ғүмәр Хәйәмдең, Имам Ризаның төрбәләре менән билдәле.

## Административ бүленеше
2004 йылдың  29 сентябрендә өс провинцияға бүленгәнгә тиклем Хөрәсән Ирандың иң ҙур провинцияһы була.  Парламант (2004 йылдың 18 майы) һәм Опекундар Советы 2004 йылдың 29 майы) тарафынан раҫланған провинциялар: 
* Төньяҡ Хөрәсән, үҙәге: Божнурд, башҡа округтары: Ширван, Жажарм, Мейнх һәм Самлаган, Эсфарәйен.
* Көньяҡ Хөрәсән, үҙәге: Биржәнд, башҡа округтары: Сараян, Нахбандан, Сарбишех
* Хөрәсән Рәзәви, үҙәге: Мәшһәд, башҡа округтары: Гоучан, Даргаз, Ченаран, Сарахс, Фариман, Торбате-Жам, Тәйбад, Фердоус, Гәйен, Хаф һәм  Раштхар, Кашмар, Бардаскан, Нишапур, Сабзевар, Гонабад, Калат, Бошруех һәм Хәлил Абад.

## Хөрәсәндың тарихы
**Оло Хөрәсән** бөгөнгө көндә Иранға, Тажикстанға, Афғанстанға, Үзбәкстанға, Төркмәнстанға ҡараған биләмәләрҙе үҙ эсенә алған. Фарсияның ҡайһы бер төп ҡалалары Оло Хөрәсәнда урынлашҡан булған: Нишапур (хәҙер Иранда), Мерв, Санджан (әле Төркмәнстанда), Герат. Оҙон тарихлы Хөрәсән күп баҫҡынсылар һәм империялар ҡулында булған: гректар, төркиҙәр, ғәрәптәр, үзбәктәр, сәлжүктәр, монголдар, сәфәүиҙәр һ. б.

XIV—XV быуаттарҙа Хөрәсән мөһим фән һәм сәнғәт үҙәге була. Бында  (башлыса Герат ҡалаһында) шағирҙар Лотфи, Жәми,  Алишер Навои, Фиғәни Баба, Хөсәйен Байҡара солтан (Хөсәйни псевдонимы аҫтында яҙышҡан), рәссам Беһзад ижад иткән.

## Этник төркөмдәр
Был өлкәлә фарсылар — төп этник төркөм, әммә ҡатмарлы тарихлы Хөрәсән этник яҡтан сыбар, уның төньяҡ-көнбайышында — төркмәндәр,  Хөрәсән төркиҙәре, Боджнурд менән Качанда — ҡурдтар; көнсығышында —тәймуриҙар һәм жәмшиҙәр (дүрт аймаҡ берләшмәһенә ингәндәр), көньяҡ-көнбайышта  — хеидаристар; көньяҡ-көнсығышта — бәлүждәр. Һуңғы йылдарҙа Афғанстандан ҡасаҡтар килеүе арҡаһында афғандар байтаҡ. Шулай уҡ Хөрәсән ғәрәптәре,  сиғандар һәм йәһүдтәр осрай. Хөрәсәндағы телдәр: төрки Хөрәсәни,  фарсы һәм ҡурд.

|Нишапурҙа Ғүмәр Хәйәмү ҡәбере
Изображение:Kamal-al-molk-ghabr.jpg|Нишапурҙа Камал-әл-Мүлк ҡәбере
Изображение:attaar0.jpg|Нишапурҙа Аттарҙың ҡәбере


## Иҫкәрмәләр
Ҡарт ат Зина (повесть)

**«Ҡарт ат Зина»** — повесть. Авторы — урыҫ совет яҙыусыһы, сценарист һәм журналист Алексей Коркищенко. Ул — Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, «Творчество Дона» һәм «60 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» ижади конкурстарының лауреаты һәм дипломанты.

## Йөкмәткеһе
«Ҡарт ат Зина» балаларға арнап яҙылған повесть. Балаларҙың дуҫлығы һәм дошманлығы, әхләҡи эҙләнеүҙәре хәҙерге замандың бишенсе синыф уҡыусыларына бик яҡын.

Алексей Коркищенко повесындағы ваҡиғалар дон утарҙарының береһендә һуғыштан һуңғы тәүге ун йыллыҡтың аҙағында бара. Яҙыусы атаһыҙ үҫкән ауыл балаларының һуғыштан һуңғы ауыр шарттарҙағы тормошон, Троша (тулы исеме Трофим)исемле малайҙың кире холҡло бейә Зина менән дуҫлашыуын, Зинаның биографияһын белеүен, атты ҡарай башлауын һәм дуҫтары менән тағы ла бик күп яҡшы эштәр эшләүен тасуирлай.

Повесть геройҙары үҙҙәренең Зинаға ҡарашы аша асыла. Бер яҡта ун бер йәшлек Троша, уның синыфташы Устя, ҡыҙыҡайҙың оләсәһе — Екатерина Ивановна, Павлина апай, бригадир Михаил Иванович һәм бик кп ябай һәм мәрхәмәтле ауыл хеҙмәтсәндәре һүрәтләнһә, икенсе яҡта уларға колхозда ябай колхозсынан башлап колхоз рәйесенә тиклем вазифаларҙы үтәгән, тик бер урында ла оҙаҡ эшләй алмаған ҡаты бәғерле һәм тәкәббер Гашилов һәм бәләкәй балаларҙы, хайуандарҙы яфалаусы, бар донъяға үсле Колька Ханыга ҡаршы тора. Утар кешеләре өмөтһөҙ тип һанаған Ханыга менән ҡарт аттың яҙмышы нисек буласағы бары тик китаптың аҙағында ғына билдәле була.

1974 йылда Алексей Абрамович Коркищенконың «Старая лошадь Зина» повесы буйынса төшөрөлгән «Роса» тигән фильм экрандарға сыға.

## Әҙәбиәт
* Край родной: Хрестоматия. Сост. Небратенко В. Б., Яцык В. Д. — М.: «БАО-ПРЕСС»; Ростов н/Д: "Издательство БАРО-ПРЕСС, 2003. — 368 с. ISBN 5-89886-074-6
* Писатели Дона: Библиографический указатель. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1986. — 416 с.
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Һылтанмалар
* Книги о мужании и доброте Алексея Коркищенко 
* Донской писатель
* Коркищенко Алексей Абрамович
Дьяков Леонид Владимирович

**Дьяков Леонид Владимирович** (20 декабрь 1932 йыл — 5 февраль 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры. 1988 йылдан  СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Леонид Владимирович Дьяков  1932 йылдың 20 декабрендә Ростов өлкәһе Азов районының Рогожкино утарында балыҡсы ғаиләһендә тыуа.  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында  Буденный (хәҙер «Тихий Дон») балыҡ тотоу колхозында эшләй. Һуғыштан һуң Рогожкино утарында мәктәпте тамамлай. Артабан Балыҡсылыҡ институтында уҡый. Балыҡсылыҡ өлкәһендә эшләй.  ХХ быуаттың 70-се йылдары башынан алып шиғырҙар яҙа. 1988 йылдан бирле СССР Яҙыусылар союзы, артабан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.

2017 йылдың  5 февралендә Дондағы Ростовта вафат була.

## Ижады
Шиғырҙарҙы үҫмер сағында уҡ яҙа башлай. Уларҙың темаһы - Дон тәбиғәте, уның йылғалары, далалары, йыл миҙгелдәре, тыуған Рогожкино утары һ.б.. Шиғриәт менән етмешенсе йылдарҙа етди шөғөлләнә башлай. Уның был ҡарарына шағирҙар Даниил Долинский, Владимир Фирсов, Александр Рогачев, Николай Скребов, Анатолий Гриценко, прозаик Алексей Коркищенко менән танышыуы ҙур йоғонто яһай.

Шағирҙың тәүге баҫмалары Ростов өлкәһенең «Вечерний Ростов», «Молот», «Комсомолец»; Мәскәү гәзит-журналдары : «Литературная газета», «Дон», «Подъем», «Молодая гвардия», «Москва», «Дружба»ла сыға. Болгария гәзиттәрендә лә баҫыла.

Уның беренсе китабы «Белогривый ливень»  Ростиздатта 1979 йылда баҫылып сыға. Һуңғараҡ Ростов өлкәһе һәм Мәскәү нәшриәттәрендә  «Кланяюсь Дону», «Русые вербы», «Лето любви», «Лирика» һ.б. әҫәрҙәре донъя күрә. 1988 йылда, өсөнсө китабы баҫылып сыҡҡас, СССР Яҙыусылар союзына ағза була .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Виталий Закруткин исемендәге әҙәби премия лауреаты (1997) — «От сердца к сердцу» шиғри йыйынтығы өсөн.
* М. А. Шолоховтың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған конкурс лауреаты ( 2005) — «Песня о Доне» китабы өсөн..

## Китаптары
Леонид Владимирович Дьяков ундан артыҡ шиғри йыйынтыҡтарҙың авторы, улар иҫәбендә:
* Белогривый ливень. 1979. 
* Кланяюсь Дону. 1983.
* Русые вербы. 1984.
* Лето любви. 1988.
* Лирика. 1992.
* Трава синеокая. 1992. 
* От сердца к сердцу. 1994.
* Светлая музыка осени. 1997.
* Признание в любви. 2000.
* Уходит лето. 2002. 
* Песня о Доне. 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Справочник. Ростовское региональное отделение Союза писателей России. Ростов-на-Дону, 2011г. Леонид Владимирович Дьяков, с. {0}[13]{/0}} (1936)
* Грачев Д. Знаменитые наши земляки /Д. Грачев //Азовская неделя. — 2008. — 27 марта. С. 3.
* Тартынский Л. Поэт не из расчета, а по велению души // Вечерний Ростов. 1 ғинуар С. 8.

## Һылтанмалар
* Леонид Владимирович Дьяков
* Ушёл из жизни Леонид Владимирович Дьяков
* Владимирович Дьяков. Союз писателей России.
Билка (Соб ҡушылдығы)

**Билка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ильинцы һәм Ғайсин райондары аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 14 километр. Бассейн майҙаны — 64,6 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Олександр Роговий. Соб. Краєзнавчі нариси. — Вінниця: 2012. — с. 8.
Монастир

**Монасти́р** ( *al-munastîr*, грексәнән  — ; тунис һөйләшендә — ) — Тунистағы ҡала, Монастир виләйәтенең административ үҙәге, 549-меңлек ҡала агломерацияһының үҙәге һәм Сус — **Монастир** — Мәхдиә ҡалаларын берләштергән 1.5 миллионлыҡ полицентрик конурбацияның икенсе үҙәге. Балыҡсылыҡ порты, диңгеҙ порты, Тунистың беренсе президенты Хәбиб Бурғибә тыуған ҡала. Халҡы — 105 мең кеше (2014).

Ҡала Тунис үҙәк яр буйындағы ҡаялы ярымутрауҙа, Сустан 20 саҡрым көньяҡҡа һәм ил баш ҡалаһы Тунистан 165 саҡрым көнъяҡҡараҡ урынлашҡан.

Монастир боронғо «Рус Пенна» финикия ҡала-колонияһы урынында тора. Рус-Пенна беҙҙең эраға тиклем V быуатта нигеҙләнгән. Хәҙерге ҡала Руспина рим ҡалаһы емеректәрендә нигеҙенләнгән. Беҙҙең эраның V быуатында византийлылар бында сауҙа портын ҡурсалау өсөн мәғрур ҡәлғә ҡорғандар.
  
Монастир ҡалаһының төп тарихи ҡиммәте — Хартем рибат-ҡәлғәһе. Шулай уҡ Монастирҙа мәҙинә, Хәбиб Бурғибәнең мавзолейы, ислам мәҙәниәте музейы, Ҡуббу зыяратындағы Собор, Сиди Али әл-Мезара һәм башҡа мәсеттәре бар. Ял итеп йөрөү өсөн кораблдәре булған марина-гаване, ҡаялы морондары, променады, ҡыҙыныу ҡомлоҡтары, һыу инәләре һындары булған киң яр буйы туристарҙың яратҡан урыны.
 
Ҡалала балалар өсөн парк, яхт-клуб, дайвинг-үҙәк, гольф-клуб, Сканеста атта яйҙаҡ йөрөү мәктәбе бар. Шулай уҡ ресторан, бар, сувенир магазиндарының да күплеге хайран итә.
 
Ҡаланан алыҫ түгел урынлашҡан Монастир-Бурғибә исемендәге халыҡ-ара аэропорты Европа һәм Рәсәйҙең күп ҡалалары менән бәйләй. Ҡала илдең башҡа ҡалалары менән ҡала-ара автобустары һәм ҡыҙыл-сыбар ҡала-ара маршрут таксиҙары (луаждар) менән бәйләнгән. Ҡала һәм аэропорт аша, Сус — **Монастир** — Мәхдиә агломерацияһының электричкаһы — Метро Сахель (Sahel Metro) үтә. Ҡала транспорты: автобустар, зәңгәр-сыбар маршрут такси-луаждар һәм таксиҙар.

## Туғандаш-ҡалалары
* Душанбе, Таджикистан (24 ноябрь 1967)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
## Һылтанмалар
* USMonastir.com, official web site of the local multi-sports team
Чога-Занбиль

**Чога-Занбиль** (хәҙ.  *Chaqā Zanbil*, *Choghā Zanbil*, **Чога-Зенбиль**, **Дур-Унташ**, **Чога-Зембиль**) — Элам дәүләтенән һаҡланып ҡалған боронғо ҡала һәм ғибәҙәтханалар комплексы, хәҙерге Ирандың Хузестан провинцияһында урынлашҡан.

Месопотамия сиктәренән тыш һирәк осраған зиккураты менән билдәле. Дизфуль ҡалаһынан көнбайышҡа табан — 25 км, Сузанан (Суса, Шуш) көньяҡҡа табан — 45 км, Ахваздан төньяҡҡа табан 120 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Комплекс беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1250 йылда Элам батшаһы Унташ-Напириша тарафынан бөйөк алиһә Ишушинак хөрмәтенә төҙөлә. Башта ҡала Дур-Унташ (Унташ ҡалаһы) тип атала. Ҡала тирәләй өс концентрик стена төҙөлә. Эске ҡалалағы ҙур зиккурат төп алиһәгә бағышланған, ул ҙур тигеҙ майҙан урынында төҙөлә. Үҙәктә кесе алиһәләрҙең 11 ғибәҙәтханаларына нигеҙ һалына. 22 ғибәҙәтхана төҙөргә ниәт була, әммә батша вафат булғандан һуң төҙөлөш эштәре туҡтатыла. Ҡаланың тышҡы өлөштәрендә батша һарайы һәм батшаларҙың төрбәләре (мавзолейҙары) урынлаша.

Ҡала Ассирияның баҫып алыуына ҡәҙәр була — беҙҙең эраға тикем 640 йылда уны батша Ашурбанипал емерә.

Ғалимдар күҙаллауынса, батша Унташ-Напириша бында Суза урынына үрге һәм түбәнге Эламдың алиһәләре өсөн төп дини үҙәк төҙөргә теләй.

1951 йылдан 1962 йылға тиклем барған археологик ҡаҙыуҙар күп табылмалар бирә. Был зиккурат донъялағы барлыҡ зиккураттарҙан иң яҡшы һаҡланғаны тип иҫәпләнә. 1979 йылда Чога-Занбиль стал первым объектом всемирного наследия Иранда ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫының тәүге объекты була.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* http://www.choghazanbil.ir 
* Chogha Zanbil
* World Heritage profile
* A informative video about Chogha Zanbil
Ҡерҡенна

**Ҡерҡенна** () — Габес ҡултығында урынлашҡан Тунистың көнсығыш ярындағы утрауҙар төркөмө. Сфакс виләйәтендә Ҡерҡенна коммуннаһын тәшкил итә, унан 18 км алыҫлыҡта ята.

## Географик урыны
Тирә-яғы бәләкәй утрауҙар менән уратылған, ике уйһыу Шерги һәм Гарби утрауҙарынан тора. Климаты йылы, ҡоро, көслө елле, йыллыҡ яуым-төшөм 200 мм тәшкил итә. Флора ксерофиттарҙан тора, күбеһенсә пальмалар.

## Тарихы
Борон-борондан Ҡерҡеннала тунистар йәшәгән, әммә римдарҙың хакимлығы ваҡытында бында төбәктәге судноларҙың порты һәм күҙәтеү пункты урынлаша. Рим империяһының тарҡалыуынан һуң, утрауҙар үҙҙәренең эллекке тормошона ҡайта һәм әлегә тиклем уларға модеринзация ҡағылмай тиерлек.

## Халҡы
Баш ҡала Эр-Ремла Шергиҙа урынлашҡан. Халҡы — 20000 кеше. 1980 йылдарҙағы ҡоролоҡ арҡаһында комунна халҡының һаны бик ныҡ кәмей. Утрауҙарҙа ирригацион системаларҙың булмауы сәбәпле, халыҡ матрикка күсергә мәжбүр була, күпселеге Сфакста төпләнә.

## Иҡтисады
Ауыл хужалығы үҫешмәгән, ул һатыуға бармаған ваҡ малсылыҡтан (кәзәләр һәм тауыҡтар) тора. Утрауҙа йәшәүселәрҙең төп кәсебе — балыҡсылыҡ. Улар материкка экспорт өсөн етештерелгән һигеҙаяҡтарҙы тота.
Иҫтәлекле урындар һәм инфракструктура булмағанлыҡтан туризм үҫешмәгән тиерлек. Шулай ҙа тунистар бында ял көндәренә килә, ә ҡайһы берҙәренең икенсе йорттары бар.

## Иҫкәрмәләр
Әз-Зәйтүнә мәсете

**Әз-Зәйтүнә мәсете** ( — *зәйтүн мәсете*) — Тунистың баш ҡалаһында урынлашҡан иң боронғо һәм төп мәсеттәрҙең береһе. 5000 м² майҙанды биләй һәм унда туғыҙ инеү урыны бар. Зәйтүн мәсетендә Карфагендың харабаһынан төҙөлгән 160 бағана бар. Мәсет шулай уҡ тәүге һәм иң ҙур ислам университеты булып танылыу алған.

## Тарихы

## Университет

Әл-Кайруан бер нисә быуат буйына Тунис һәм Африканың белем биреү һәм ғилем үҙәге була. XIII быуатта Тунис Әлмөһәүиҙәр һәм Хафсиҙар дәүләттәренең баш ҡалаһына әүерелә. Шуға Әз-Зәйтүн университеты төп ислам белем биреү үҙәктәренең береһе була. Донъяла билдәле социаль тарихсы Ибн Халдун университетты беренсе булып тамамлай. Университетта ислам донъяһының бөтә мөйөштәренән йыйылған студенттар белем ала. Дини фәндәр менән бер рәттән бында юриспруденция, тарих, грамматика һәм медицина буйынса дәрестәр уҡытыла. Төньяҡ Африкала әз-Зәйтүн китапханаһы иң ҙуры була һәм бында унар меңләгән ҡулъяҙма һаҡлана. Һирәк осраған ҡулъяҙмалар бөтә ғилми дисциплиналар буйынса белемдәрҙе һаҡлай, шул рәттән грамматика, логика, этикет, космологии, арифметика, геометрия, минералогия.

## Архитектура
Мәсеттең архитектураһы элекке мәсеттәрҙең архитектур традицияларын дауам итә (Ғүҡбә мәсете) һәм артабан төҙөләсәктәре (шул иҫәптән Кордова Ҙур мәсете)өсөн илһам сығанағы була. Мәсеттең эске яғы мәрмәрҙән, граниттан һәм порфирҙан яһалған колонналарға терәләгән галерея менән уратып алынған. Төҙөлөш материалы булып Карфагендың емереклектәре хеҙмәт итә. Мәсет һарайының төньяҡ-көнбайыш мөйөшөндә квадрат манара тора. 1894 йылда 43 метрлыҡ манара төҙөлә.. 1960—1990 йылдарҙа, президенттар Хәбиб Бургиба һәм Зин әл-Әбидин Бен Алиҙың идара итеү ваҡытында, мәсеттәр капиталь төҙөкләндерелә.

## Һылтанмалар
* Хафсиды https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/146946/%D0%A5%D0%B0%D1%84%D1%81%D0%B8%D0%B4%D1%8B
* Альмохады https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%BE%D1%85%D0%B0%D0%B4%D1%8B

## Иҫкәрмәләр
Бардо музейы

**Бардо милли музейы** (, المتحف الوطني بباردو‎) — Рим мозаикаһы һәм башҡа (антик) һынлы сәнғәт артефакттарының Бардо Тунис ҡалаһындағы музейы.
XIII быуатта хаким иткән Хафсидтар династияһы өсөн төҙөлгән һарайҙа урынлашҡан. 1885 йылда музей төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә, 1888 йылда Алауи исеме аҫтында асыла.
Бардо — Ҡәһирәләге Мысыр музейынан ҡала Африкалағы иң ҙур архиологик музей.

Экспозициялар 6 бүлеккә бүленә:
* тарихҡаса булған дәүер;
* пунийҙар осоро;
* нумидий цивилизацияһы осоро;
* Мәхдиә һыу аҫты хазиналары;
* һуңғы антик осор;
* ислам дәүере.

Һарай бинаһында Калладиндан керамик панно, мавританса ағастағы биҙәктәр һәм боронғо артефакттар бар.

## Теракт
2015 йылдың 18 мартында музейға террорсылар һөжүм итә һәм ул фәжиғәлә 21 кеше һәләк була.

## Әҙәбиәт
* *Blanchard-M. Lemée* et al. Sols Afrique de l romaine. Mosaïques de Tunisie. Paris, 1995. ISBN 2-7433-0056-6
* *G. Magi, Fabbri P.* Tunesiens und Kunst Geschichte. Florenz: Casa Bonechi Editrice, 2008. ISBN 978-88-476-2179-4, 13-20 S..
Тәһран баҙары

**Тәһран баҙары** ( — *бāзāр-е техрāн*), **Ҙур Баҙар** ( — *бāзāр-е бозорг*) — Тәһран ҡалаһының төп баҙары, донъялағы ҡыйыҡлы иң ҙур баҙар. Ул ҡаланың 12-се округында урынлашҡан. Баҙарҙың майҙаны 3 км² самаһы, коридорҙарының тулайым оҙонлоғо 10 км-ҙан арта.

Асылда, баҙар — Ирандың баш ҡалаһының тарихи үҙәге, сөнки тап бөгөнгө баҙар урынында беҙҙең эраға тиклем 6 меңйыллыҡта Тәһран ауылы барлыҡҡа килгән. Тәһранда яңынан-яңы сауҙа үҙәктәре, магазиндар асылыуға ҡарамаҫтан, баҙар ҡала халҡының һәм туристарҙың яратҡан урыны булып ҡала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Баҙар
* Иран иҡтисады

## Һылтанмалар
Йома мәсете (Йәзд)

**Йома мәсете** ( — *масджед-е джом’э*), Йәзд ҡалаһы (Иран) — урта быуат архитектураһы һәйкәле, XII быуатта нигеҙ һалынған, 1324—1365 йылдарҙа үҙгәртеп төҙөлгән. Мәсет диуары бай биҙәкле. Мәсет Йәзд ҡаланың үҙәге булған иҫке өлөшөндә урынлашҡан.

## Галереяһы

File:Freitagsmoschee_Yazd.jpeg|Портал
File:Friday Mosque Yazd.jpg|Манараһы
File:Masjed-e-jomeh_yazd.jpg|Эске ихатаға
File:Minarets_masjed-e-jomeh_yazd.jpg|Эске ихатаға
File:Mehrab_majed-e-jomeh_yazd_femmes_en_priere_cor.jpg|Михраб



## Тышҡы һылтанмалар
* мәсеткә арналған галерея
* мәсеттең эске интерьерының 3D- кәүҙәләнеше 
* мәсет ихатаһының 3D-кәүҙәләнеше
Сүс

**Сүс** (, *Сүс*‎; ) — Тунистың Урта диңгеҙ ярында урынлашҡан тарихи ҡомартҡыларға бай ҡала-порты. Ғәрәпсә ***Сүсәһ*** тип әйтелә. 

Административ үҙәге — Сүс (виләйәт), 675 меңлек үҙ ҡала агломерацияһы һәм Сүс—Монастир—Мәхдиәнең 1,5 миллион полицентрик конурбацияға эйә төп үҙәк, ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡала. Популяр диңгеҙ курорты. Халыҡ һаны — 271 мең кеше (2014). 1988 йылдан алып ҡаланың иҫке өлөшө (Мәҙинә (квартал)) Тунистағы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән.

## Тарихы

Ҡаланың тарихы 2,5 мең йылдан ашыу. Борон *Гадрумет* Африканың тәүге финикия колонияһы һәм Карфаген дәүләтенең иң ҙур үҙәктәренең береһе була.

Өсөнсө Пун һуғышы ваҡытында Рим яҡлы булып көрәшкәнлектән, Сүс халҡына Рим граждандары хоҡуҡтары бирелә. Траян хакимлығы ваҡытынан — колония статусында. Диоклетиан заманында Бизацена провинцияһының баш ҡалаһы. Сүс Юстиниан хакимлығы ваҡытында Юстинианополь исеменә үҙгәртелә.
Ғәрәптәр баҫып алғандан һуң, ҡала яңынан төҙөлә һәм Сүс исеме бирелә. Аглабидтар династияһы Кайруан хакимдары Сүс гаваненә ҙур әһәмиәт бирә. Улар Сүс Мәҙинәһен (иҫке ҡала) яҡшы ғына һаҡланған диуар (859) менән уратып ала һәм Сүстың Ҙур мәсетен (850) төҙөй. 1148 йылда Сүс Сицилия королевствоһына ҡушыла, уның составында 11 йыл була.
XIX быуатта француздар урта быуат стеналарынан ситтә, диңгеҙгә яҡын яңы ҡалаға нигеҙ һала.
2015 йылдың 26 июнендә Сүс эргәһендәге, Эль-Кантауиҙағы (Эль-Кантауи портында) террористик актта 40-ҡа яҡын турист һәләк була.

## Транспорты

Ҡала Тунис һәм башҡа ҡалалар менән Тунис тимер юлы һәм автотрассалар менән бәйләнгән. Ҡалала диңгеҙ порты, үҙәк һәм ике периферия тимер юлы вокзалдары, ҡала-ара автобустар автовокзалы һәм ҡыҙыл буйлы маршрут таксиҙары (луажа) бар. Ҡаланы эргәләге Хабиб Бургиб исемендәге халыҡ-ара Монастир һәм Хаммамет—Энфида аэропорттары хеҙмәтләндерә. Ҡаланан Сүс—Монастир—Мәхдиә агломецияһының электричкаһы эшләй, ул Монастир-Бургиб аэропорты аша үтә, Сүс эсендә уның 5 станцияһы бар
Ҡаланы автобустар (шулай уҡ ҡушылған), күк буйлы маршрурт такси — луажалар һәм таксиҙар хеҙмәтләндерә.

## Иҫтәлекле урындар

* Сүс Мәҙинәһе менән Касба һәм рибат — VIII—XIII быуат
* Сүстең Ҙур мәсете— IX быуат уртаһы
* Сүстең  археологик музейы
* Католик [Изге Феликс сиркәүе (Сүс)]] (1914)
* Яр-променад һәм ял итеү караптары булған гавань-марина

## Туғандаш ҡалалар
*  Тиес (), Сенегал
*  Любляна (, , ), Словения
*  Подебради (, ), Чехия
*  Булонь (), Франция
*  Брауншвейг (, ), Германия
*  Марракеш (), Марокко
*  Константина (, ), Алжир
*  Атар (, ), Мавритания
*  Майами (), АҠШ
*  Салала (), Оман
*  Латакия (), Сүриә
*  Измир (), Төркиә
*  Вэйхай (), Ҡытай

## Иҫкәрмәләр
Шөғәйепов Вәкил Шакир улы

**Шөғәйепов Вәкил Шакир улы** (29 август 1936 йыл — 28 июнь 2017 йыл) — башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Рәсәй рухы» («Душа России») премияһы (2013) һәм «Оҫта — алтын ҡулдар» республика конкурсы (Өфө, 2004) лауреаты.

## Биографияһы
Вәкил Шакир улы Шөғәйепов 1936 йылдың 29 авгусында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Әлкә ауылында тыуған.

Төньяҡ флотта хеҙмәт итеп ҡайтып, Ҡазан художество училищеһын тамамлай (1963). Өфөнөң 77-се урта мәктәбендә рәсем һәм һыҙма дәрестәрен уҡыта (1963—1966), РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһе рәссамы (1966—1981). 1981 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем ҡурай — халыҡ тынлы музыка ҡоралын эшләү оҫтаһы була. Уның уйлап табыусы булып китеүенә бер осраҡ ярҙам итә. ГДР-ҙан килгән делегацияға бүләк итеү өсөн уға төрлө ағастарҙан мозаика портреты эшләргә ҡушыла. Ул төрлө шпондар эшләй, кәрәкле ярымтон ғына етмәй. Ағас шпондарҙың төҫөн үҙгәртеү маҡсатында ул ваннаға ҡайнар һыу ҡойоп, шпондарҙы шунда ташлай, ә улары торба кеүек урала. Рәссам шулай итеп нисек шпон ҡурай эшләү серен аса.

Ошонан һуң өс йыл үткәс, 1974 йылда ғына уға авторлыҡ хоҡуғын раҫлатыу мөмкинлеге тыуа. Тәүге тапҡыр ҡурайҙы шпондан эшләү ысулын уйлап таба. Думбыраның — башҡорт халҡының ҡыллы сиртмә уйын ҡоралының һаҡланып ҡалған өлгөләрен эҙләү һәм уны тергеҙеү менән шөғөлләнә. 1985 йылдың майында Вәкил Шөғәйепов эшләгән думбыра өлгөләре (сопрано, альт, бас) киң етештереүгә тәҡдим ителгән һәм производствоға индерелә.

1995 йылда Шөғәйепов халыҡҡа милли һыҙғыслы музыка ҡоралы — реконструкцияланған ҡыл-ҡумыҙҙы тәҡдим итә.

1992 йылда ВГИК киностудияһында режиссёр Азамат Хужахметов һәм оператор Леонид Мешков «Мастер Вакиль» тигән фильм төшөрә.
Вәкил Шөғәйеповтың эштәре Башҡортостан Республикаһы Милли музейында, Мәскәүҙә М. И. Глинка исемендәге Дәүләт үҙәк музыка мәҙәниәте музейында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә щәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

2017 йылдың 27 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була. Тыуған Салауат районының Әлкә ауылында ерләнә.

## Наградалары
* Халыҡ уйын ҡоралдарын реконструкциялау буйынса проекттары өсөн 1988 йылда «БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» исеменә лайыҡ була.
* 2004 йылда «Алтын ҡул-оҫта» Республика конкурсы лауреаты була.
* 2013 йылда халыҡ ижадын үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Рәсәй күңеле» премияһының «Халыҡ музыкаһы» номинацияһында лауреат исемен ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* «Башкирский Страдивари». Статья на портале ''Малый бизнес Башкортостана'' 
* «Древнее легенды». Статья в журнале ''Вокруг света''
* «Возрождение курая». Статья в журнале ''Бельские просторы''
Ҡайраүән

**Ҡайраүән ** (иҫк. *Каирван*, *Кайраан*; , *Эль-Кайрван* — «») — Туниста урынлашҡан, Мәғриб мосолмандарының иң изге ҡалаһы. Сус ҡалаһы менән, көнсығышҡа табан 61 км алыҫлыҡта ятҡан тимер юлы һәм шоссе аша бәйләнгән.

1988 йылда Бөтә донъя мираҫы ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
670 йылда Амр ибн әл-Асты туғанының улы — Укба ибн Нафи Византия ҡәлғәһе урынына ғәрәптрәҙең Төньяҡ Африканы баҫып алыу өсөн плацдарм рәүешендә Ҡайраүәнға нигеҙ һала. Ул урта быуаттарҙа тәүҙә Аглабидтарҙа, һуңынан Фатимидтарҙа һәм Зиридтарҙа Ифрикияның баш ҡалаһы була.

Даланы эшәкәртеүҙән күсмә йәшәүгә күсеү менән бергә хилал ҡәбиләләренең бедуиндарҙың һөжүме XI быуатта баш ҡаланы Ҡайраүәндан Тунисҡа күсерергә мәжбүр итә. Шул ваҡыттан бирле бөлгән Ҡайраүән баш ҡаланан алыҫтағы күскенселәр өсөн аҙыҡ-түлек һатыу сауҙа үҙәге булараҡ үҫешә.

## Иҫтәлекле урындар
Ҡайраүәнда бик күп мәсеттәр һаҡланған. Беренсе урында 670 йылда ҡала менән бергә һалынған Ҡайраүән йәмиғ мәсете тора. Хәҙерге ҡәлғәгә оҡшаған 35 метрлы йорт — Аглабидтар дәүере ҡомартҡыһы. Төҙөлөш өсөн материалдарҙы ғәрәптәр емергән Эль-Джемдан алып киләләр, шулар иҫәбенә 414 антик колонна инә.
1057 йылда мәсет күскенселәрҙең барымталарынан бик ҙур зыян күрә.

Мәсеттән башҡа, Ҡайраүәндең изге урындарына Мөхәммәт юлсылары береһенең кәшәнәһе һәм IX быуаттың 73 метрлыҡ йөҙөү бассейны инә. Был ҡомартҡылар стена менән уратылған боронғо мәҙинәнән ситтә урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр


File:TUNISIE KAIROUAN 03.jpg|Ҡала диуары
File:GreatMosqueofKairouanTunisia.jpg|Ҡайраүәндең Оло мәсете
File:Kairouan - The Barber's Mausoleum 2.jpg|Сәстараш мәсете
File:Façade_of_the_Mosque_of_the_Three_Gates.jpg|3 ишекле мәсет
File:Kairuan Tunis.jpg|Иҫке ҡала
Жәми

**Жәми** (тулы исеме — **Нуриддин Ғабдррахман ибн Әхмәд Жәми** (, ; 18 август 1414 йыл — 19 ноябрь 1492 йыл — фарсы мистик шағиры, суфый руханийы (шәйехе), ислам дине белгесе (теолог), философ, музыка теоретигы и Жәми фарсы һәм дари телдәрендәге шиғриәттә классик осорҙо тамамлаусы булып һанала.

## Биографияһы һәм ижады
Жәми абруйлы дин әһеле ғаиләһендә Джам тигән ауылда тыуған. Герат һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларында белем ала. Артабан хакимдәр һарайындағы карьеранан баш тарта һәм суфыйҙар туғанлығы (ордены, тәриҡәте) "Нәҡшбәндиә"гә ылыға. 1456 йылдан Гераттағы тәриҡәтте етәкләй.

Жәми ижадының үҙенсәлеге — күп жанрлылыҡ.

## Жәми әҫәрҙәренең рус теленә тәржемәләре
* Джами. Бэхарестан (Весенний сад) / Пер., вст. ст. и прим. К. И. Чайкина. — М.; Л.: Academia, 1935.
* Джами. Лирика. О слове и поэтах / Перевод с фарси В. Звягинцевой, Н. Воронель, Наума Гребнева, Т. Стрешневой, Л. Пеньковского, С. Липкина, С. Северцева, В. Державина, Ю. Нейман, А. Адалис. Душанбе: Ирфон, 1964.
* Джами. Лирика / Перевод с фарси А. Братского, Н. Воронель, Наума Гребнева, В. Державина, В. Звягинцевой, С. Липкина, Р. Морана, Ю. Нейман, Л. Пеньковского, С. Северцева и Т. Стрешневой. Москва: Художественная литература, 1971.
* Джами. Избранные произведения: (Лирика, «Семёрица», «Весенний сад»)/ Перевод с фарси В. Звягинцевой, Наума Гребнева, Т. Стрешневой, Л. Пеньковского, С. Липкина, В. Державина, Ю. Нейман, |А. Адалис. Ленинград: Советский писатель, 1978.
* Истины: Изречения персидского и таджикского народов, их поэтов и мудрецов. Перевод с фарси Наума Гребнева. 256 с. Санкт-Петербург, «Азбука-Классика», 2005. ISBN 5-352-01412-6
* Трактат о музыке. Под редакцией В. М. Беляева. Ташкент, 1960.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Фраёнова Е. М.* Джами // Большая российская энциклопедия. Т.8. М., 2007, с.632.
* 
* 
* 
* 

;Творчество Джами в сети
* Джами. Стихи
*  Джами. Притчи и афоризмы (на сайте «Притчи и сказки Востока и Запада») 
;О поэте
* Джами в «Литературной энциклопедии»
* Брагинский И. С. Литература XV в.: <Персидско-таджикская литература>. Джами // История всемирной литературы: В 9 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1983 — Т. 3. — 1985. — С. 565—566
*
Йәзд

**Йәзд** ( — *Езд*) — Ирандың иң боронғо ҡалаларының береһе, провинция үҙәге. Ҡала халҡы 505 мең самаһы (1963 — 63,5 мең кеше, 1949 — 56 мең кеше). Оазиста балсыҡ йорттарҙан төҙөлгән ҡала беҙҙең эраға тиклемге III мең йыллыҡтан алып йәшәй. Ул Исфаһандан көнсығышҡа ҡарай 250 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡала тураһында беҙҙең эраға тиклем 3000 йылдарҙа уҡ телгә алына. Ул Мидиялағы Исатис ҡалаһы булараҡ билдәләнә. Археологик ҡаҙыу эштәре барышында табылған әйберҙәр Әһәмәниҙәр династияһына ҡарай.

Йәзд тарихи баш ҡалаларҙан алыҫ булғанға күрә артыҡ емереүҙәргә дусар булмай. Ҡалала күп кенә архитектура һәйкәлдәре, боронғо замандың мәҙәни реликттары һаҡланып ҡалған.

Сыңғыҙхан баҫҡынсылығы мәлендә бында рәссамдар, ғалимдар һәм шағирҙар йәшеренеп ҡалған.

Йәздә Марко Поло булып киткән. Уның хикәйәләүе буйынса 1272 йылда ҡала ебәк етештереү менән ныҡ үҫешкән була.

## Климаты

## Иҫтәлекле урындары
Йәзд — Ирандың яҡшы һаҡланып ҡалған ҡалаларының береһе. Бында күп быуаттар элек төҙөлгән тарихи ҡомартҡылар күп.

Иң билдәле тарихи-мәҙәни ҡомартҡылары:
* Доваздех-Имам мавзолейы(11 быуат);
* Йәмиғ мәсет (XIV быуат);
* Шәмсиә мәҙрәсәһе (XIV быуат);
* Әмир Чахмак Комплексы;
* һыу музейы;
* зороастризм ҡорамы.

### Ел башнялары
Ел башняһы йәик бадгир - торлаҡтағы йәки һыуһаҡлағыстағы эҫе һауаны һыуытыу өсөн тәғәйенләнгән ҡоролма.

Каджарҙар династияһы осоронда Йезд менән Бәхтийәр хан идара итә.

Тарихи, мәҙәни һәм дини әһәмиәте яғынан Йәзд Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫына индерелгән.

### XIV быуат йома мәсете
Ике манаралы был мәсет — уникаль ҡоролма. Уның манара — Персияла иң бейеге.

## Билдәле кешеләре
* Шәрәф-әд-Дин Йәзди — Тимуриҙар дәүеренең күренекле тарихсыһы
* Мөхәммәт Хатами — Ирандың элекке презитенты
* Моше Кацав — Израилдең элекке президенты
Йезд төҙөү буйынса билдәле 1907 йылда араһында Рәсәй империяһы һәм бөйөк британия ҡыҙыҡһыныу сфераһы сикләү тураһында килешеү Персия. Рус ер буйынса килешеү өлкәһе төньяҡта йезд йоғонтоһонда булып, ер көньяҡта — британ.

## Галереяһы




## Иҫкәрмәләр