open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәғитов Салауат Тәлғәт улы

**Сәғитов Салауат Тәлғәт улы** (22 апрель 1977 йыл) ― муниципаль хеҙмәт, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-социолог. 2010 йылдан Өфө ҡалаһы Киров район хакимиәте башлығы, 2011 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, 2018 йылдан Мифтәхетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры вазифаһын башҡарыусы, 2019 йылдан — ректор. Социология фәндәре кандидаты (2002), доцент. Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2015), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2004). 

## Биографияһы
Салауат Тәлғәт улы Сәғитов 1977 йылдың 22 апрелендә Өфөлә тыуған.

1999 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаған.

1999—2000 йылдарҙа ― Өфө ҡала хакимиәтендә әйҙәүсе белгес.

2000—2003 йылдарҙа ― Өфө ҡала хакимиәтенең мәҙәниәт идаралығы начальнигы урынбаҫары.

2003—2005 йылдарҙа ― Өфө ҡала хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитет рәйесе вазифаһын башҡарыусы, Өфө ҡала хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитет рәйесе.

2006—2008 йылдарҙа ― Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитет рәйесе.

2008—2009 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте буйынса Дәүләт комитеты рәйесе..

2009—2010 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министры урынбаҫары.

2010—2011 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Киров районы хакимиәте башлығы.

2011 йылдан ― Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары.

## Ғилми эшмәкәрлеге
40-тан ашыу ғилми хеҙмәт авторы. 2002 йылда «Мәҙәниәт өлкәһендә идара итеү социаль мәсьәлә күҙлегендә» () темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Өфө дәүләт авиация техник университетының социология и социаль технологиялар кафедраһы доценты.

## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
* Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2003).
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә (2015).

## Ғәиләһе
* Атаһы — Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы, башҡорт журналисы һәм дәүләт эшмәкәре. 1986—1987 һәм 1997—2001 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры.
* Әсәһе — Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы, йырсы, вокал буйынса педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (2009). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2018), Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призына республика йәш йырсылар конкурсы лауреаты (1970)..
* Ағаһы — Сәғитов Азамат Тәлғәт улы,

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
## Һылтанмалар
* персональная страница Сагитова Салавата Талгатовича на сайте «Кто есть кто в Республике Башкортостан»  
* персональная страница Сагитова Салавата Талгатовича на сайте Правительства Республики Башкортостан
Әминев Зыя Әсҡәт улы

**Әминев Зыя Әсҡәт улы** (9 ноябрь 1914 йыл — 12 март 1969 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Бөрө уҡытыусылар институтында уҡытыусы, СССР тарихы кафедраһы мөдире, институт директоры урынбаҫары. 1950—1965 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының һәм Башҡорт дәүләт университетының СССР тарихы кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1968). 

## Биографияһы
Зыя Әсҡәт улы Әминев 1914 йылдың 9 ноябрендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе (хәҙерге БАССР, Салауат районы) Лаҡлы ауылында тыуған.

Карл Либкнехт исемендәге Мәскәү индустриаль-педагогия институтын тамамлаған (1939), КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Йәмғиәт фәндәре Академияһында уҡыған (1950).

## Хеҙмәт юлы
1939—1947 йылдарҙа Бөрө ҡалаһындағы Уҡытыусылар институтының өлкән уҡытыусыһы, СССР тарихы кафедраһы мөдире, Уҡытыусылар институты директоры урынбаҫары.

1950—1969 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының уҡытыу һәм фән бүлеге буйынса директор урынбаҫары, 1965 йылға саҡлы СССР тарихы кафедраһы мөдире

Башҡортостанда Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы тарихы буйынса монография авторы. 1968 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Фәнни тикшеренеүҙәре XX быуаттың I сирегендә Башҡортостандағы сәйәси һәм ижтимағи-иҡтисади тарихына, 1917 йылғы революцияға һәм Көньяҡ Уралдағы Граждандар һуғышына бағышланған. 30-ға яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Лаҡлы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Земля салаватская, земля батыра. Уфа, Гилем, 2010, стр. 245—246.

## Әҙәбиәт
* Из истории борьбы за создание Башкирской Автономной Советской Социалистической Республики //Из истории Башкирской АССР. Уфа, 1959; Октябрьская социалистическая революция и гражданская война в Башкирии: (1917—1919). Уфа, 1966.
* Башҡортостанда Октябрь. Өфө, 1958; Октябрьская социалистическая революция и гражданская война в Башкирии (1917—1919 гг.). Уфа, 1966.

## Һылтанмалар
* 
* Аминев, Зия Аскатович - Октябрьская Социалистическая революция и гражданская война в Башкирии
* Аминев,Зия Аскатович. Октябрьская Социалистическая революция и гражданская война в Башкирии
Лагаш

**Лагаш** — Боронғо Месопотамиялағы  (Ираҡ) шумер ҡала-дәүләте. Ҡалала башлыса шумерҙар йәшәй, улар, башҡа шумер ҡалаларындағы кеүек үк, ер эшкәртеү һәм сауҙа менән шөғөлләнә.   

## Тарихы
Лагаш торамаһы беҙҙең эраға тиклем яҡынса  5—4-се мең йыллыҡтар сигендә барлыҡҡа килгәндер.

Боронғо Лагаш ҡалаһы, ғалимдар раҫлауынса,  Теллонан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 20 километрҙағы һәм хәҙерге Шатра ҡалаһынан көнсығышҡа 22 километрҙағы Тель Эль-Хиббала урынлашҡан булған.

Лагаш хакимдары энси титулын йөрөткән һәм лугаль (батша) дәрәжәһе уларға ваҡытлыса ғына  бирелер булған.

Лагаштың беренсе билдәле батшаһы тип Ур-Нанше һанала. Ул  Лагаштың 1-се династияһы башында торған. 

Лагаштың тағы бер мәшһүр батшаһы тип  Эанатум һанала. Уның ваҡытында  Лагаш ҡеүәтле дәүләткә әйләнә. 

Эанатум Ике йылға араһына бер нисә яу сәфәре ҡыла,  Урук һәм Ур ҡалаларын буйһондора.

Беҙҙең эраға тиклем  2311 йылда Лагашҡа Аккад дәүләтен нигеҙләгән бөйөк батша Шаррумкен  (Саргон Бөйөк) ғәскәре баҫып инә. Был ваҡытҡа көсһөҙләнгән Лагаш ҡаршылыҡ күрһәтә алмай. Лагаштың баш ҡалаһы Нгирса ҡолатыла, ә батшаһы Уруинимгина хәбәрһеҙ юғала. Лагаш бер быуаттан ашыу ваҡыт  Аккадҡа бойондороҡло була. Шулай итеп,  Лагаштың 1-се династияһы өҙөлә.

Аккад осоронан һуңғы Лагаш хакимдары араһында сағыу шәхестәр булмай, улар тураһында мәғлүмәт тә  әҙ. Лагаштың сәскә атыуы  Ур-Баба осоронда башлана. Ул  Ур менән Урукты яулауға өлгәшә.  Гутий батшаһы Тирикан  Урук батшаһы Утухенгаль менән һуғышҡанда, Лагаштың һуңғы энсийы  Наммахани Тирикан яҡлы була. Был алыш беҙҙең эраға тиклем  2109 йылда тоҡана. Кутийҙар уруктар тарафынан тар-мар ителә һәм Ике йылға араһында йоғонтоһон юғалта. Лагаштың да ҡеүәте һүнә, шулай ҙа ул үҙ аллылығын һаҡлап ҡала. Әммә бер нисә йылдан   Лагаш барыбер Ур батшаһы Ур-Намму тарафынан буйһондорола. Лагаш   урҙар хакимлығы аҫтында ҡала һәм башҡа бер ваҡытта ла бойондороҡһоҙ дәүләт була алмай.  

## Әҙәбиәт

* *Sauvage, Martin*, Lagaš (ville) // Dictionnaire de la Civilisation Mésopotamienne. Sous la direction de Francis Joannès. Paris, 2001. P.453.
* *Lafont, Bertrand*, Lagaš (rois) // Dictionnaire de la Civilisation Mésopotamienne. Sous la direction de Francis Joannès. Paris, 2001. P.453-456.

## Һылтанмалар

* (рус.)
Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы

**Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы** (1 август 1948 йыл) — педагог, ғалим-психолог. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995).

## Биографияһы
Римма Мөхәмәт ҡыҙы Фәтихова 1948 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының  Иҫке Ҡаратаулы (хәҙер Малаяҙ) ауылында тыуған.

1966 йылда ошо райондың Боксит урта мәктәбен тамамалай. Башҡорт дәүләт университетының сит ил телдәр факультетына уҡырға инә.
 
1971—1973 йылдарҙа Малаяҙҙағы башҡорт интернат-мәктәбендә һәм Свердловск ҡалаһы Орджоникидзе районының эшсе йәштәрҙең 1-се киске урта мәктәбендә инглиз телен уҡыта.

1974 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләй.

1984 йылдан 1998 йылғаса һәм 2010 йылда психология кафедраһы мөдире. 1998 йылдан педагогика һәм психология факультеты, 2001—2010 йылдарҙа психология факультеты деканы.

Психология фәндәре кандидаты (1982), педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2003).

Фәнни тикшеренеүҙәре шәхес психологияһы мәсьәләләренә һәм педагогик аралашыу проблемаларына бағышланған. 240-тан артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Римма Фәтихова — Педагогик белем биреү буйынса халыҡ-ара фәнни академияһының ағза-корреспонденты, Педагогика һәм ижтимағи фәндәр академияһы академигы, 2003 йылдан Рәсәй мәғарифы психологтары федерацияһының Башҡортостан Республикаһындағы төбәк бүлексәһе рәйесе.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Культура педагогического общения. Уфа, 2003;
* Психологический анализ педагогической деятельности и субъектов образовательного процесса. Уфа, 2015;
* Социально-психологический (адаптационный) тренинг. Уфа, 2016.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995)
* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Грамоталары

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт
* Земля салаватская, земля батыра. Уфа, Гилем, 2010, стр. 321.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://nauka-pedagogika.com/pedagogika-13-00-01/dissertaciya-teoreticheskie-osnovy-formirovaniya-kultury-pedagogicheskogo-obscheniya
Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министрҙары исемлеге

**Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министрҙары исемлеге** — Башҡортостанда эске эштәр өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға яуаплы булған башҡарма власть органдары атамаларын, ошо власть органдарын етәкләгән шәхестәрҙең исемдәрен һәм вазифа биләү даталарын үҙ эсенә алған исемлек.

## [[Башҡортостан автономияһы]]ның [[Башҡорт ирекле отрядтары|ирекле отрядтар]] бүлеге начальнигы

1917 йылдың 17 декабрендә 3-сө Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Милиция тураһында һәм милиция идаралығы тураһында положение» ҡабул итә, уға ярашлы милиция идаралығы ике өлөшкә бүленергә тейеш була — ҡала милицияһы һәм кантон башҡармаһы ҡарамағындағы милиция. Граждандар һуғышы барышында, 1918 йылдың июлендә Башҡортостан автономияһының кантондарында тәртип тотоу маҡсатында ирекле отрядтар ойошторола Башҡорт хәрби шураһы эргәһендә ирекле отрядтарҙың айырым бүлегенә буйһонған. Хәрби хәрәкәттәре тамамланыу менән отрядтарҙы кантон милиция органдарына үҙгәртеү һәм уларҙы Башҡорт Хөкүмәтенең эске эштәр бүлеге ҡарамағына тапшырыу күҙ уңында тотолған.

## [[Башҡортостан АССР-ы]]ның эске эштәр һәм милләттәр халыҡ комиссары
1919 йылдың февралендә Башҡортостан Ваҡытлы революцион комитеты (1919 йылдың мартынан — Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты) ҡарамағында эске эштәр бүлеге ойошторола.

## Башҡортостан АССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары
1920 йылдың майында «Автономиялы Совет Башҡортостан Республикаһының Эске эштәр халыҡ комиссариаты тураһында положение» ҡабул ителә, уға ярашлы республика комиссариаты РСФСР эске эштәр халыҡ комиссариатына буйһонған.

## Башҡортостан АССР-ы буйынса эске эштәр идаралығы начальнигы
1934 йылда комиссариат Башҡортостан АССР-ы буйынса эске эштәр идаралығы итеп үҙгәртелә.

## Башҡортостан АССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары
1937 йылдың 16 февралендә Башҡортостан АССР-ы буйынса эске эштәр идаралығы Башҡортостан АССР-ының эске эштәр комиссариаты итеп үҙгәртелә.

## Башҡорт АССР-ының эске эштәр министры
1946 йылдың 26 мартында Башҡорт АССР-ының эске эштәр комиссариаты Башҡорт АССР-ының эске эштәр министрлығы итеп үҙгәртелә.

## [[Башҡортостан Республикаһы]]ның эске эштәр министры

## Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министры

## Әҙәбиәт
* *Кадоркина В. В.* Наркомы и министры внутренних дел Башкирии // Карасик А. А. Очерки о генералах МВД Республики Башкортостан. — Уфа, 1996.

## Һылтанмалар
*  Народные комиссары и министры внутренних дел Башкортостан — официальный сайт Министерства внутренних дел по Республике Башкортостан
* УНКВД — МВД Башкирской АССР
Вәисов Нәҡиб Миҙхәт улы

**Вәисов Нәҡиб Миҙхәт улы** (26 март 1949 йыл — апрель 2012 йыл) — инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, ғалим. Техник фәндәр кандидаты (1977), доцент.

## Биографияһы
1949 йылдың 26 мартында БАССР-ҙың Мәсетле районы Оло Аҡа ауылында тыуған (хәҙер Башҡортостан Республикаһы).

1973 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.

1973—1977 йылдарҙа Мәскәү автомехника институтда аспирантурала уҡый һәм бер үк ваҡытта фәнни-педагогик стажировка үтә.

1977 йылдан Өфө авиация университетында кесе ғилми хеҙмәткәр, ассистент, фәнни эштәр буйынса декан урынбаҫары, өлкән уҡытыусы, студент фәне бүлеге етәксеһе.

1982—1986 йылдарҙа административ-хужалыҡ эштәре буйынса проректор.

1989 йылдан доцент, ғилми-тикшеренеү лабораторияһы бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1989—1991 йылдарҙа «Тантал» студент конструктор-технология бюроһы баш конструктор-директор урынбаҫары; 1991 йылдан «Башресурсы» акционер ойошмаһының коммерция директоры, генераль директоры урынбаҫары, «Башресурсы» АО-ның «Ока» етештереү-коммерция фирмаһы директоры.

1996 йылдан алып уҡытыу-методика үҙәге директоры.

1999 йылдан Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының (Өфө) финанс-хужалыҡ эштәре буйынса проректоры.

2012 йылдың апрелендә Өфөлә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
Мари (боронғо ҡала)

**Мари** —  Евфрат буйында Сүриәлә беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡта йәшәгән ҡала-дәүләт.  Шумер ҡалаларының иң көнбайыштағыһы.  Харабалары — хәҙерге Әбү-Кәмал ҡалаһы эргәһендәге Телль-Харири ҡаласығы — иң башта 1933 йылда Лувр археологтары төркөмө тарафынан тикшерелә.  Мариҙың батша архивы Дамаск менән Хәлеб музейҙарына күсерелә. Мариҙың күп кенә артефакттары  Луврҙа ла күрһәтелә.

## Тарихы
Мари номы Евфраттың урта ағымындағы үҙәндә,  Түбәнге Месопотамиянан ситтә, ята.  Һөрөнтө ерҙәр әҙ булһа ла, ҡала Сүриәнең ылыҫлы урмандарына, Кесе Азияның баҡыр һәм көмөш рудниктарына, Һабур  йылғаһы үрендәге һәм Сүриәнең Оронт йылғаһындағы уңдырышлы ерҙәргә, Тигрҙың башынан төньяҡ йүнәлешендәге обсидиан табылған ерҙәргә илткән юлдарҙың хужаһы була.   Иртә династия осороноң өсөнсө этабына ул үҙ аллы дәүләт була. Мари Ике йылға араһының көньяғы менән тығыҙ мәҙәни бәйләнештә йәшәһә лә, унда  шумерҙар  әҙ була. Ҡала халҡы башлыса семитса  һөйләшә.  Мариҙың йәмәғәт илаһы  Даган һәм йәнә, моғайын,  Иштар була. 

Эбла менән йөҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында Мари  лугале Саʿуму  эблаиҙарҙың ерҙәрен баҫып ала, әммә беҙҙең эраға тиклем XXV быуаттың уртаһында  Эбла батшаһы Кун-Даму  Мариҙы ҡыйрата.

Иртә династия осороноң өсөнсө этабы башында  Мариҙан Ике йылға араһының көньяғына сапҡын яһала.  

## Мари хакимдары

### Мариҙың I династияһы
6 батша — 136 

* Илишир
* Са’уму
* Иштуп-Шар
* Иплул-Иль
* Ни-зи
* Энна-Даган
* Инку-Шар
* Иги
* Хида’ар
* Шура

Аккадтың баҫып алыуы  (б.э.т. XXIV—XXIII быуаттар)

Урҙың III династияһының баҫып алыуы  (б.э.т. XXII—XXI быуаттар)

Беҙҙең эраға тиклем XXI быуат аҙағында Мари бойондороҡһоҙлоғон тергеҙә.

### Мариҙың II династияһы (б.э.т. яҡ.  1880—1759)

* Ишме-Даган
* Иштуп-илум
* Иди-илум
* Тура-Даган
* Пузур-Иштар
* Милага (… — 1837)
* Яггид-Лим, 21 йыл (1836—1816)
* Яхдун-Лим, 17 йыл (1815—1799)
* Суму-Адад, 2 йыл (1798—1797)
* Ясмах-Адад,  Шамши-Адад  I-нең улы, 19 йыл (1796—1778)
* Зимри-Лим,   Йахдун-Лимдың улы, 19 йыл (1777—1759)

Беҙҙең эраға тиклем 1758 йылда Мари Бабил батшаһы Хаммурапи тарафынан яулана. Бынан һуң үҙ аллылығын ҡайтара алмай.

## Һылтанмалар

* Переписка из царского архива Мари.  — на «ГЕРГИНАККУМЕ»
Фәйезов Ғәли Биктимер улы

**Фәйезов Ғәли Биктимер улы** (20 июль 1948 йыл) — ғалим-философ, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының 1-се класлы баш дәүләт кәңәшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ().

## Биографияһы
Ғәли Биктимер улы Фәйезов 1948 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ының  Йүкәлекүл ауылында тыуған.

1967—1969 йылдарҙа тыуған ауылындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.

1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була һәм запасҡа ҡайтарылғандан һуң Силәбе дәүләт педагогия институтына уҡырға инә.

1976—1990 йылдарҙа комсомол һәм партия эшендә.

1990—1993 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй идара итеү академияһы аспиранты.

1993—1994 йылдарҙа Башҡортостан энциклопедияһы баш редакцияһының бүлек мөдире.

1994—1996 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты Эштәр Идаралығы социаль-гуманитар бүлегенең мөдир урынбаҫары.

1997—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика идаралығында социаль-мәҙәни үҫеш бүлеге мөдире.

2000 йылда — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Баш мәғлүмәт-аналитика идаралығы етәксеһе урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең социаль сәйәсәт бүлеге мөдире.

2001 йылда — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Социаль-иҡтисад сәйәсәте идаралығы етәксеһе урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең социаль сәйәсәт бүлеге мөдире.

## Китаптары
* Государственно-исламские отношения в Поволжье и Приуралье . Уфим. науч. центр Рос. АН, Отд-ние гуманит. наук АН Респ. Башкортостан, Ин-т истории, яз. и лит. — Уфа : УНЦ РАН, 1995. — 111,[1] с.; 21 см.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ()

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Единый республиканский инновационный бизнес-портал. Фаизов Гали Биктимирович
* День в истории. 20 июля. Сайт газеты «Вечерняя Уфа»
Ғәйнанов Дамир Әхнәф улы

**Ғәйнанов Дамир Әхнәф улы** (4 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-иҡтисадсы. 1978 йылдан (өҙөклөк менән) Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән иҡтисад һәм производствоға идара итеү, иҡтисади һәм социаль системаларҙа идара итеү кафедралары мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2002) һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2016).

## Биографияһы
Дамир Әхнәф улы Ғәйнанов 1956 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Бүздәк районы Урҙайбаш ауылында тыуған.

1978 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.

1978 йылдан башлап, 1985—1986 йылдарҙағы өҙөклөк менән, Өфө авиация институтында (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты) эшләй: иҡтисад һәм производствоға идара итеү (2002—2003), иҡтисади һәм социаль системаларҙа идара итеү (2003) кафедралары мөдире.

Бер үк ваҡытта 2007 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Социаль-иҡтисади эҙләнеүҙәр институты директоры.

1985—1986 йылдарҙа Граждандар авиацияһы академияһында (Ленинград) эшләй.

2014 йылдан Федераль дәүләт статистика хеҙмәте Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органының йәмәғәт советы ағзаһы.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре иҡтисади һәм социаль системаларҙа идара итеүҙе камиллаштырыу проблемаларына арналған. 300-ҙән ашыу ғилми эш авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордены (2016).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2002).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://ufa-isei.ru/гайнанов-дамир-ахнафович/
Марад

**Марад** — Месопотамияның көньяғындағы боронғо ҡала,  хәҙерге  Ираҡтың Кадисия мухафазаһының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан булған. 

Ҡаланың атамаһы  Шумер батшалары исемлегендә осрамай, әммә ғибәҙәт гимндарында телгә алына.  Нарам-Син батша хакимлыҡ иткән йылдарҙа  (б.э.т. 2254—2218) уның улы Липитили Марадта энси  була һәм  ҡаланы ҡурсалаған илаһ Лугаль-Марадҡа ғибәҙәтхана төҙөтә.  Урҙың өсөнсө  династияһы замандарында (б.э.т. 2113—2005 йылдар) ҡала провинцияларҙың береһенең баш ҡалаһы була. Беҙҙең эраға тиклем XIX быуатта кескәй генә амори батшалығының баш ҡалаһы була. Беҙҙең эраға тиклем XVI—XII быуаттарҙа унда касситтар хакимлығы урынлаша.

## Әҙәбиәт

*
Мирсаев Рафаил Нурый улы

**Мирсаев Рафаил Нурый улы** (17 июль 1948 йыл — 22 апрель 2016 йыл) ― философ-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты, доцент. Башҡортостан Республикаһының I ― III саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы депутаты. 

## Биографияһы
Рафаил Нурый улы  Мирсаев 1948 йылдың 17 июлендә Башҡорт АССР-ының  Абдулла ауылында тыуған.

1972 йылда Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) һәм һуңыраҡ ― КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай.

1972—1974 йылдарҙа ― Совет Армияһында эскадрилия техника-инженеры вазифаһында хеҙмәт итә.

1974—1979 йылдарҙа ― СССР Авиация сәнәғәте министрлығының Өфө авиация институты ҡарамағындағы тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһында өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, бүлек мөдире урынбаҫары булып эшләй.

1979—1985 йылдарҙа ― КПСС-тың Өфө ҡалаһы Киров район комитеты инструкторы, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге инструкторы.

1985—1987 йылдар ― КПСС-тың Өфө ҡала комитеты секретары.

1987—1990 йылдарҙа ― КПСС-тың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Йәмғиәт фәндәре академияһы аспиранты.

1990—1995 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Секретариатының ойоштороу бүлеге баш белгесе, бүлек мөдире, Секретариат еткәсеһенең ойоштороу мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.

1995—2008 йылдар — Башҡортостан Республикаһының I ― III саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы депутаты: Закондар сығарыу Палатаһының мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса Комитет рәйесе (1995—1999), Закондар сығарыу Палатаһы рәйесе урынбаҫары (1999—2003), Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт, туризм һәм йәштәр эштәре буйынса даими Комитет рәйесе (2003—2008).

2008—2016 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһының (БАГСУ) дәүләт һәм муниципаль хеҙмәткәрҙәрҙе профессиональ әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты деканы булып эшләй.

2016 йылдың 22 апрелендә ҡаты ауырыуҙан вафат  ҡалаһында вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
60-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 21 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998).  
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы.  
* СССР ВДНХ-ның көмөш һәм бронза миҙалдары. 

## Шулай уҡ ҡара
* Мирсаев Рәмил Нурый улы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
Һеркәс

**Һеркәлек**  — сәскәнең бер өлөшө. Ата енесле үрсеү (репродуктив) органы. Унда һеркә барлыҡҡа килә.

## Һеркәлектең төҙөлөшө
Һеркәлек — һеркәлек ебенән (стериль өлөшө) һәм һеркәлектән (русса пыльник) тора. Һеркәлектә һеркә бөртөксәләре барлыҡҡа килә. Һеркәлек ебе споралары махсуслашҡан көкөрт үҫемлектәренең (плауновидные) һәм яланғас орлоҡлоларҙың микроспорофиллдарына гомолог орган булып тора.

Һеркәлек  4 һеркәлек моҡсайынан (гнезда) тора. Һәр береһендә археспорийҙан мейоз юлы менән микроспоралар барлыҡҡа килә. Микроспора ата гаметофитҡа — '' һеркә бөртөксәһенә әүерелә. Һеркә бөртөксәләренең тупланмаһы һеркәлек була.

Сәскәнең һеркәстәре берәүҙән алып бер нисә меңгә тиклем булыуы мөмкин (мәҫәлән, кактус). Сәскәнең һеркәстәре тупланмаһын андроцей тип атайҙар. Һеркәстәре ғәҙәттә сәскә төбөндә түңәрәк яһап йәки спираль буйынса урынлаша.

Һеркәстәре тулыһынса йәки өлөшләтә ҡушылып үҫергә мөмкин. Ҡабаҡ һымаҡтарҙа улар тулыһынса ҡушылып үҫкән. Ҡатмарлы сәскәлеләрҙә (астра сәскәлеләр) — һеркәлек менән, ҡуҙаҡлыларҙа һеркәс ептәре менән ҡушылып үҫкән (ҡуҙаҡлыларҙың ҡушылып үҫкән һеркәс ептәре көпшә барлыҡҡа килтерә. Раффлезиялылар һәм ҡайһы бер орхидеялылар вәкилдәрендә һеркәстәре емшән, менән ҡушылып махсус орган барлыҡҡа килтерә (колонка).

## Шулай уҡ

* Емшән —   сәскәле үҫемлектәрҙең  инә енесле .репродуктив органы булып тора.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
Ниппур

**Ниппур** (URUEN.LIL &#x12097;&#x121F8;; шум. *Нибру*, аккад., хәҙерге Нуффар) — Көньяҡ Месопотамияла Шумерҙың изге  ҡалаһы һәм дини үҙәге (хәҙерге Ираҡта).  Шумерҙарҙың баш илаһы Энлилдең ғибәҙәтханаһы Ниппурҙа  була.

Беҙҙең эраға тиклем XVIII быуатта Ниппур Бабилия тарафынан баҫып алына, һуңыраҡ үҙаллылыҡ яулай.  Ниппурҙа батшаны һайлайҙар, һалым мәсьәләләрен хәл итәләр һәм башҡа мөһим мәсьәләләр менән шөғөлләнәләр.

## Галерея

File:Ruins from a temple in Naffur.jpg|Ниппурҙағы ғибәҙәтхана харабалары
|


## Ҡаҙыныуҙар
Археологик ҡаҙыныуҙар барышында беҙҙең эраға тиклем  III—I мең йыллыҡ ҡоролмалары, көнкүреш кәрәк-ярағы, таҡтаташтар (фараз ителеүенсә, мәктәп архивы) табыла.
Ларса

**Ларса** —  Боронғо Месопотамияның көньяғындағы ҡала  һәм дәүләт, хәҙерге Телль-эс-Сенкере (Ираҡ). Ларса  Евфраттың Итурунгаль менән ҡушылған ерендә урынлашҡан була.

## Сәйәси әһәмиәте
Иң эре шумер  номдарының  (территориаль берәмек) береһе һаналған  Урук составына ингән һәм Ҡояш аллаһы Утуға табыныу үҙәге булған. Стратегик йәһәттән уңайлы урында ултырған  Ларса  беҙҙең эраға тиклем  II  мең йыллыҡ башында — Урҙың III династияһы ҡолатылғандан һуң  — үҙ аллы сәйәси әһәмиәткә өлгәшә һәм төбәктә гегемония алыу өсөн көрәшкә ҡушыла. Ларса ҡарамағында булған өлкәнең сиктәре  Ниппурға тиклем етә.

## Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем XXI быуаттың аҙағында Месопотамияға көнбайыш семит көтөүсе ҡәбиләләре  амориҙар баҫып инә. Юлбашсылар араһынан Напланум  исемле берәү шумерҙарҙың бәләкәй генә Ларса ҡалаһын буйһондора  (ҡала быға тиклем Месопотамияла ниндәй ҙә әһәмиәткә эйә булмай) һәм үҙен батша тип иғлан итә.

Беҙҙең эраға тиклем XIX быуат башында Ларса һәм уның төп көнәркәше Исин  күсмә көнбайыш семит ҡәбиләләре булған амориҙар баҫҡынына дусар була. Амори династияһы ваҡытында Ларса ҡыҫҡа ваҡытлы сәйәси һәм иҡтисади күтәрелеш кисерә: эре шумер мәҙәни үҙәге булған Ниппурҙың жрецтары хатта уның хакимы  Нур Адад  (1865—1850 до н. э.) хөрмәтенә литургик гимн да сығара — бындай хөрмәт  уға тиклем   Ур менән Исин батшаларына ғына эләгә. Ларсала кирбестән батша һарайы төҙөлә, һуғарыу селтәре яҡшыртыла.  Ларса  Бабил менән уңышлы һуғыштар алып бара,  Ниппурҙы ала һәм  Тигр буйында йоғонтоһон киңәйтмәк була.

Әммә, беҙгә килеп еткән сығанаҡтарға ҡарағанда, Ларсаның тәүге батшалары үҙ ҡалаһынан ситтә әллә ни ҙур абруйға эйә була алмай.  

Ларса беҙҙең эраға тиклем 1932 йылда   Гунгунум батша ваҡытында күтәрелә башлай. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1924 йылда  «Шумер һәм Аккад батшаһы» тигән титул ала.  Лагаш менән Ур ҡалалары ла уға буйһона.

Ләкин Ике йылға араһында Ларсаның  гегемонлығы  50 йыл самаһы ғына дауам итә.

Беҙҙең эраға тиклем 1830-сы йылдарҙа Ларсаның бөлөүе башлана, был хәл Бабил батшалығының көсәйеүе һәм күрше ҡала-дәүләттәр менән һуғыштар әүҙемләшеүенә бәйле.   

## Әҙәбиәт

* Элласар&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.
Нузи

**Нузи** (йәки — **Нузу**, элек — **Гасур**) — төньяҡ Месопотамиялағы боронғо ҡала,  Тигр йылғаһынан көнбайышта ятҡан, беҙҙең эраға тиклем  2-се мең йыллыҡтан  унда хурриттар йәшәгән.  Аррапхэ дәүләтенә ингән, яҡындағы Әл-илани (хәҙерге Киркук) менән бергә, был ҡәлғәле ҡала батшалыҡтың запастағы баш ҡалаһы була алған. Ҡалала шәхси һәм батша архивтарынан  шына яҙыулы бик күп таштаҡталар табылған, улар беҙҙең эраға тиклем XV быуатҡа ҡарай. 

Боронғо ҡала урынында әле Ираҡтың   Иорган-тепе тигән тораҡ пункты урынлашҡан.
Сиппар

**Сиппар** (шумер.) — Боронғо Месопотамиялағы ҡала һәм дәүләт  (хәҙерге Ираҡ). Түбәнге  Месопотамияның төньяғында, Евфрат йылғаһының көнсығыш ярында урынлашҡан булған.   Шумер легендалары һөйләүенсә,  Бөйөк Туфанға тиклем Сиппар ул заманда был ерҙәрҙә булған мәшһүр биш ҡаланың  Ларактан һуң дүртенсеһе итеп төҙөлгән. Әҙәби яҙмаларҙан күренеүенсә, иң иртә Шумерҙың башҡа мөһим ҡалалары Эреду, Бад-тибира, Ларак һәм Шуруппак булған.  Ниппур батшалары исемлегенә  ярашлы, Сиппарҙа 1 мифик батша —  Эн-Мендуранна хакимлыҡ иткән, батшалыҡ итеүенең оҙайлығы  5 шар һәм 5 нер (21,000 йыл) тәшкил иткән, шунан һуң ҡала ҡалдырып кителә, тәхете  Шуруппакҡа күсерелә. Әлеге ваҡытта Сиппар харабалары  Телль-Әбү-Хаббах ҡаласығы тип йөрөтөлә. Ҡаланы  1880-81 йылдарҙа ғосман һәм ираҡ  ассириологы һәм сәйәхәтсеһе Ормуз Рассам тапҡан.

Тәүҙә Сиппар, моғайын,  сауҙа үҙәге булғандыр. Сауҙагәр шумерҙарҙан башҡа, унда күсмә һәм ярымкүсмә ҡәбиләләр вәкилдәре лә килеп төпләнгән. Ҡала бер ҡасан да гегемонлыҡҡа дәғүә итмәгән . Хаммурапи ырыуы тәхеткә килгәс,   Сиппар Бабилияның өлөшөнә әүерелә. Яңы Бабил   (халдей) осоронда Сиппар күп һанлы  административ һәм юридик текстарҙа телгә алына.

## Сығанаҡтар

* Ниппурский царский список
* http://khazarzar.skeptik.net/books/shumer/malkha.htm (Ниппурский царский список).
* http://narodna.pravda.com.ua/rus/history/4b1fe149daab0  (Неразгаданные тайны ВАВИЛОНА ч.12-2, Автор: Бровко Владимир).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Древние города 

## Әҙәбиәт

*
Берләшмә

**Берләшмә** (йәмғиәт һүҙенән) — уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙары булған кешеләр төркөмө.

Атап әйткәндә, ҡыҙыҡһыныуҙары буйынса төрлө интернет-берләшмәләр: тематик веб-форумдар, блогтар, социаль селтәрҙәрҙәге төркөмдәр. Быларға шулай уҡ дөйөм ҡыҙыҡһыныуҙар, хобби, маҡсаттар, дини йәки сәйәси ҡараштар, географик урын, этник сифат һәм башҡа төрлө факторҙар менән бәйле кешеләр берләшмәләре лә ҡарай.

Ҡатнашыусы (участник) һәм кем менәндер бергә ҡатнашыусы (соучастник) тигән төшөнсәләренең мәғәнәләрендәге айырма бик бәләкәй, әммә ул бар. Йәмғиәт һәм берләшмә төшөнсәләренең дә мәғәнә айырмалығы бар. Берләшмә теге йәки был йәмғиәттә йәшәгән һәм уның эшмәкәрлегендә ҡатнашҡан, шул уҡ ваҡытта ҡыҙыҡһыныуҙары тап килгән физик йәки юридик шәхестәрҙе берләштерә.

## Шулай уҡ ҡара

* Община
* Онлайн-комьюнити
* Комьюнити-центр
* Комьюнити-менеджмент
* Комьюнити-радио

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Комьюнити
Арауыҡ үлсәме

**Үлсәнеш** — объекттың торошон һүрәтләү өсөн кәрәк булған бәйһеҙ параметрҙар һаны, йәки системаның иреклек дәрәжәһе һаны.

## Билдәләмәләр
Үлсәмгә билдәләмә биреүгә бер нисә ҡараш бар, мәҫәлән
* Векторлы арауыҡ үлсәме
* Күмәклектең комбинаторлы үлсәме уның комбинаторлы үҙсәнлектәре нигеҙендә билдәләнә һәм ирекле тиҫкәре булмаған һан булырға мөмкин.
* Дөйөм билдәләмә үлсәм теорияһында бирелгән.
** Лебег үлсәме, йәки топологик үлсәм.
** Метрлы арауыҡтың Хаусдорф үлсәме.
** Минковский үлсәме фракталдарға дөйөмләштереүҙе рөхсәт итә, шуның менән бергә уларҙың үлсәме ирекле тиҫкәре булмаған һан булырға мөмкин.

## Физикала

### Арауыҡ үлсәмдәре
Классик физика теориялары өс үлсәмле физик үлсәмдәрҙе һүрәтләйҙәр.

## Миҫалдар

* Әйләнәнең яҫылыҡта торошон билдәләү өсөн өс параметр етә: үҙәгенең ике координатаһы һәм радиус, йәғни: *яҫылыҡта әйләнәләр арауығы* — өс үлсәмле; *шул уҡ яҫылыҡта нөктәләр арауығы* — ике үлсәмле; шулай булыуға ҡарамаҫтан әйләнә үҙе — *әйләнәлә нөктәләр арауығы* — бер үлсәмле: уның теләһә ниндәй нөктәһе бер параметр менән һүрәтләнә ала.
* Беҙҙең планета йөҙөнөң йыш ҡулланыла торған моделдәре сиктәрендә, Ер өҫтөндә ҡаланың урынын билдәләү өсөн (был осраҡта ҡала ике үлсәмле объект итеп түгел, ә нөктә итеп ҡарала) ике параметр етә, атап әйткәндә: географик киңлек һәм географик оҙонлоҡ. Ярашлы рәүештә: бындай моделдәрҙә арауыҡ ике үлсәмле була (ҡыҫҡаса — 2D,  һүҙенән), ҡарағыҙ геопространство.
* Беҙҙең физик ысынбарлыҡтың йыш ҡулланыла торған моделдәре сиктәрендә ниндәйҙер объекттың урынын билдәләү өсөн, миҫалға — самолёттың (самолёт был осраҡта өс үлсәмле объект итеп түгел, ә нөктә итеп ҡарала), требуется указать өс координата күрһәтеү талап ителә — киңлек һәм оҙонлоҡҡа өҫтәп бейеклекте белергә кәрәк. Шулай итеп: бындай моделдәрҙә арауыҡ өс үлсәмле була (3D). Самолёттың хәҙерге урынын билдәләү генә түгел, ваҡыт моментын да билдәләү өсөн, был өс координатаға дүртенсеһе (ваҡыт) өҫтәлергә мөмкин. Әгәр моделгә йүнәлеште лә өҫтәһәң (самолёттың ҡырынайыуын, тангажын, курстан тайпылыуын), ул саҡта тағы ла өс координата өҫтәлә һәм моделдең ярашлы абстракт арауығы ете үлсәмле булып китә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Многомерное время
* Система координат
* Старшие размерности

## Иҫкәрмәләр
Спора

Биология фәнендә , **спора**( «сәсеү; орлоҡ») — енси булмаған һәм енси үрсеү өсөн  махсуслашҡан күҙәнәк.

Шулай уҡ,  мөхит эсендә таралыу өсөн хеҙмәт итә, уңайһыҙ йәшәү шарттарына ҡулайлашыу ысулы  булып тора.

Спора —  ҡайһы бер юғары төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең, ылымыҡтарҙың, бәшмәктәрҙең һәм  бер күҙәнәкле организмдарҙың йәшәү циклының бер өлөшө булып тора.

Бактерияларҙа спора экстремаль шарттарҙа һаҡланыу, тере ҡалыу сараһы булып хеҙмәт итә. Уңайһыҙ шарттарҙа бактёриаль күҙәнәктең цитоплазмаһы ҡыҫыла, яңынан ҡалын тышса барлыҡҡа килтереп, тынлыҡ стадияһына күсә. 

## Биологияла
Биологияла  «спора» һүҙе төрлө мәғәнәлә ҡулланылырға  мөмкин:

* Бәшмәк споралары— енси һәм енси  булмаған үрсеү үрсеү өсөн хеҙмәт итеүсе  гаплоид күҙәнәк.
* Үҫемлек  споралары— енси булмаған үрсеү өсөн хеҙмәт итеүсе күҙәнәк йәки  күҙәнәктәр төркөмө.
* Бактерияларҙа спора — насар  йәшәү шарттарына  яраҡлашыу, тереклеген һаҡлап ҡалыу ысулы.
## Үҫемлек споралары
Спора (греч. spora - орлоҡ, сәсеү) - енси булмаған юл менән үрсеү өсөн хеҙмәт итеүсе яйланма. Ғәҙәттә, бер күҙәнәктән ғибәрәт. Шул бер күҙәнәктән өлкән үҫемлек үҫешеп етә.

Спораларҙы үҫемлектәрҙең бар төрҙәре лә барлыҡҡа килтерә. Спора барлыҡҡа килеү процесы спорогенез тип атала. Спора барлыҡҡа килтереүсе күҙәнәкте йәки органды спорангий тип атайҙар.

Үҫемлектең спорангий хасил итеү стадияһы, йәғни спора барлыҡҡа килтереүсе йәшәү циклы спорофит(спорофит—спора барлыҡҡа килтереүсе) тип атала.

Ҡағиҙә булараҡ, спорофит үҫемлектең диплоид фазаһы булып тора. Бары ылымыҡтарҙа һәм ҡайҙы бер бәшмәктәрҙә генә спорофиттары  гаплоид заттан була .

Спора  махсус тышса менән уратып алынған. Был тышса оҙаҡҡа һуҙылған экстремаль шарттарҙа ла (мәҫ. ҡышты, оҙайлы ҡоролоҡто)  спораны  ышаныслы һаҡлаусы ҡулайлама булып тора.

Саң һымаҡ ҡына споралар бик еңел булалар. Ел йәки башҡа юлдар менән таралалар.Дым булған урынға барып эләгеү менән шытып сығалар.

Һыу үҫемлектәренең спораһында һыуҙа таралыу өсөн яйланмалары була. Шуға, әүҙем рәүештә күсеп йөрөүгә һәләтлеләр.

## Башҡа мәғәнәләре

* «Бәхәс» фәнни-фантастик фильм ужасов режиссёр Максим Дьячук, .
## Һылтанмалар
*Биологический энциклопедический словарь
*Викисловарь
*Биология и медицина 
*что такое споры?
Коммутатив алгебра

**Коммутатив алгебра** — дөйөм алгебраның, коммутатив ҡулсаларҙың һәм улар менән бәйле объекттарҙың (модулдәрҙең, идеалдарҙың, дивизорҙарҙың һәм башҡалар) үҙсәнлеген, айырым алғанда ялан теорияһын өйрәнеүсе  бүлеге. Коммутатив алгебра алгебраик геометрияның һәм һандарҙың алгебраик теорияһының нигеҙе булып тора. Коммутатив алгебра өйрәнгән коммутатив ҡулсаларҙың иң асыҡ миҫалы — күпбыуындар ҡулсаһы һәм бөтөн алгебраик һандар ҡулсаһы.

Мотлаҡ коммутатив булмаған ҡулсаларҙы өйрәнеү коммутатив булмаған алгебра булараҡ билдәле; ул ҡулсалар теорияһын, күҙаллауҙар теорияһын һәм банахов алгебраларын өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала.

## Тарихы
Тәүҙә идеалдар теорияһы булараҡ билдәле булған коммутатив ҡулсаларҙы өйрәнеү Дедекиндтың идеалдар тураһында хеҙмәттәренән башлана, улар шулай уҡ Куммерҙың һәм Кронекерҙың алдараҡ булған хеҙмәттәренә нигеҙләнгән. Һуңғараҡ Давид Гильберт, быға тиклем булған *һан ҡулсаһы* терминын дөйөмләштереп, *ҡулса* терминын тәҡдим итә. Гильберт, үҙ сиратындаь, Эмми Нётергә ҙур йоғонто яһай, ул бик күп билдәле булған һөҙөмтәләрҙе, бөгөнгө көндә нётеровость шарты булараҡ билдәле булған, үҫә барыусы сынйырҙарҙы өҙөү шарттары теленә күсерә. Икенсе мөһим һөҙөмтә булып Гильберттың уҡыусыһы Эммануил Ласкерҙың хеҙмәте тора, ул примарный идеал концепцияһын тәҡдим итә һәм Ласкер — Нётер теоремаһының беренсе версияһын иҫбатлай.

## Әҙәбиәт
* Атья М., Макдональд И. Введение в коммутативную алгебру. — М.: Мир, 1972
* Бурбаки Н. Коммутативная алгебра. — М.: Мир, 1971
* Зарисский О., Самуэль П. Коммутативная алгебра тт.1-2. — М.: ИЛ, 1963
* Винберг Э. Б. Курс алгебры. — М.: МЦНМО, 2011
* Ленг С. Алгебра — М., : Мир, 1968
Кашапов Марс Фәрәх улы

**Кашапов Марс Фәрәх улы** (28 ғинуар 1966 йыл) — хужалыҡ һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре. 2012—2017 йылдарҙа «Янғантау» шифаханаһы дәүләт унитар предприятиеһының директор урынбаҫары, 2017 йылдың мартынан Салауат районы хакимиәте башлығы. Өсөнсө (2012) һәм дүртенсе (2016) саҡырылыш район Советы депутаты.

## Биографияһы
Марс Фәрәх улы Кашапов 1966 йылдың 28 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Мәсетле ауылында тыуған. 

Хеҙмәт юлын 1983—1984 йылдарҙа «Йүрүҙән» совхозында башлай. 1984—1986 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, бер йыл Башҡортостан ауыл хужалығы институтында электромонтер булып эшләй, һуңынан шунда уҡ уҡырға инә.
1992 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай, белеме буйынса — агроном. 1992—1997 йылдарҙа «Йүрүҙән» совхозында Мәсетле бүлексәһе управляющийы була, һуңынан өс йыл Салауат районы ауыл хужалығы идаралығының баш агрономы вазифаһында эшләй. 2000—2003 йылдарҙа — «Урал» СПК-һы рәйесе. Һуңынан бер йыл «Бөркөт» ял йорто директоры булып эшләгәс, 2004—2006 йылдарҙа Салауат районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары була. 2006—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Ер ресурстары һәм ер ҡоролошо буйынса дәүләт комитетының Салауат районы буйынса рәйесе. Һуңынан 2012 йылға тиклем тоҡомсолоҡ буйынса «Башкирское» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры ярҙамсыһы — баш инженеры була. 2012—2017 йылдарҙа — «Янғантау» шифаханаһы дәүләт унитар предприиятиеһы директорының хужалыҡ мәсьәләләре буйынса урынбаҫары. 

2017 йылдың мартынан — контракт буйынса Салауат районы хакимиәте башлығы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 2012 һәм 2016 йылдарҙа өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш Салауат районы советы депутаты итеп һайлана. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Кто есть кто в Республике Башкортостан
Мәҡсүтов Зиләүер Хәйҙәр улы

**Мәҡсүтов Зиләүер Хәйҙәр улы** (18 ғинуар 1955 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ауырғазы районының «Дуҫлыҡ» ауыл хужалығы етештереү кооперативы рәйесе. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2003).

## Биографияһы
Зиләүер Хәйҙәр улы Мәҡсүтов өс тиҫтә йылдан артыҡ ауыл хужалығына тоғро булып ҡалған оҫта етәкселәрҙең береһе. Сәмән ауылы биләмәһенә ингән ауылдарҙа колхоз төҙөлөшөн һаҡлап ҡалған белгес.
 
## Хеҙмәт ҡаҙаныштары
«Дуҫлыҡ» ауыл хужалығы етештереү кооперативы төп эшмәкәрлеге: бөртөклө һәм бөртөклө-ҡуҙаҡлы культуралар үҫтереү
Хемәтсәндәрҙең эшмәкәрлек төрҙәре:

• Бөртөклө һәм бөртөклө-ҡуҙаҡлы культуралар үҫтереү;

• Профилирланғандан тыш, ҡалынлығы 6 мм-ҙан артыҡ булмаған бысылған таҡта, башҡа төҙөлөш материалдарын етештереү;
ағастан май һеңдерелмәгән тимер юл һәм трамвай шпалдарын етештереү;

• Таҙартылмаған үҫемлек майын етештереү;

Бында 21 йылдан ашыу арпаның һәм бойҙайҙың иң яҡшы сорттарын үҫтереп, мул уңыш алалар. 2018 йылғы уңыш бер гектарҙан 34 центнер тәшкил итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* http://bashgazet.ru/obshestvo/27535-yrynda-eshtr-grly.html
* https://deputat.openrepublic.ru/news/94391/
* http://www.depdela.ru/286280-maksutov-zilavir-kkajdarovic
* http://semenkinoadm.ru/economy/predpriyatiya-i-organizatsii/ 
* http://whokpo.com/view/skhk-druzhba-3egie

## Иҫкәрмәләр
Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы

**Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы** (28 июль 1958 йыл) — журналистика ветераны, 2007—2017 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районының «Кармаскалинская новь» гәзите мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2012).

## Биографияһы
Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы Саттарова (ҡыҙ фамилияһы Бикҡужина) 1958 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Түбәнге Төкөн ауылында тыуған.

1975 йылда үҙ ауылында урта белем алғандан һуң, Өфөләге полиграфистарҙың 1-се ҡала һөнәрселек училищеһына уҡырға инә һәм уны 1976 йылда отличие менән тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Ҡырмыҫҡалы ауылындағы халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү комбинатының үҙәк фотосалонында фотограф булып башлай. 

1976 йылдың ноябрендә КПСС-тың район комитеты тәҡдиме менән район гәзите редакцияһына фотограф итеп күсерелә. 

Төп хеҙмәтенән айырылмай, 1978—1984 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының ситтән тороп уҡыу бүлегендә юғары белем ала. 1978 йылда, район ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе булып, СССР Журналистар союзына ағза итеп ҡабул ителә. 

1980 йылдың майында район гәзите хәбәрсеһеһе вазифаһына күсерелә, ә 1983 йылдың майында редакцияның хаттар бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1986 йылдың февралендә яуаплы секретарь урынбаҫары итеп үрләтелә. 

2007 йылда «Хеҙмәт даны» район гәзитенең мөхәррире итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 2017 йылғаса эшләй. 

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 1999—2003 йылдарҙа урындағы Совет депутаты. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2012).
* Ҡырмыҫҡалы район Советының Рәхмәт хаты (2017).  
* «Республика Башкортостан» Матбуғат йорто дәүләт унитар предприятиеһының Рәхмәт хаты (2017). 
* Ҡырмыҫҡалы район Советының Почёт грамотаһы (2003, 2008, 2013). 
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт агентлығының Почёт грамотаһы (2008, 2013)                                                                                                                                                                                                                    
* Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Почёт грамотаһы (2008). 
* Рәсәй Федерацияһының Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығының Рәхмәт хаты (2005). 
* Башҡорт АССР-ы Мәҙәниәт министрлығының Почёт грамотаһы (1980).

## Иҫкәрмәләр
Ганеша

**Ганеша** — индуизм илаһтарының береһе. Шулай уҡ **Ганапати**, **Винаяка**, **Пиллаяр** һәм **Бинаяк** булараҡ мәғлүм. Уның һүрәтен Таиланд, Непал, Һиндостанда, Шри-Ланкала йыш күреп була.

Manjangan.jpg|thumb|Индонезияла, Балила Ганеша ғибаҙатханаһы.
Philadelphia Museum of Art - Ganesha.jpg|thumb|Ганеша, Мадхья Прадеш.
File:India ganesha.jpg|Ганешаның XIII быуат һыны, Хойсала империяһе стиле, Карнатака.

Барлыҡ индуизм ағымдарында ла Ганешаға табыныу бар. Ганешаны киртәләрне юҡ итеүсе булараҡ хөрмәт итәләр. Шулай уҡ ул сәнғәттәр һәм фәндәр яҡлаусыһы һәм зирәклек Дэваһы (Илаһы).
Ганеша тураһында төп тексттар Ганеша Пурана, Мудгала Пурана һәм Ганапати Атхарвавирша.
Башлаулар Илаһы булараҡ уңа ритуалдар һәм церемонияләр башында ихтирам күрсәтәләр.
Ганеша йыш сысҡанға, ертишкескә яки күсегә атланған итеп һүрәтләнә.

## Һылтанмалар
* Ganesha at Encyclopædia Britannica
* Ganesh: Symbol and presence

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* Doniger W. Ganesha // Encyclopædia Britannica, 03.06.2015
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Эшләпә

**Эшләпә** — баш кейеме,  башҡа кейелә торған **түбә** өлөшөнән һәм уның ситенән сығып торған **тирәстән**  ғибәрәт баш кейеме. 

Күп ерҙәрҙә эшләпәгә ҡауырһын, таҫма, ҡарасҡы кеүек нәмәләр тағып кейгәндәр һәм был әле лә күҙәтелә. *Эшләпә* башты, сәсте яуым-төшөмдән, елдән, ҡояштан һәм һыуыҡтан һаҡлай торған әйбер булыу менән бер рәттән ҡупшылыҡ өсөн дә ҡулланыла.

## Эшләпә - башҡорттарҙа

Эшләпә - башҡорттарҙа борон башлыса ир-ат кейә торған баш кейеме булған, әммә уны бер ни менән дә биҙәмәгәндәр. Ғәҙәттә аҡ төҫтәге йөндән баҫып, тирәсен өҫкә ҡайтарып  баҫҡандар. Был Х1Х быуат аҙағында, ХХ быуат башында төшөрөлгән фотоларҙа күренә 

## Тарихы
XVII быуатта Европала Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында барса илдәр халҡы хәрбиҙәрсә кейенгән һәм ирҙәре лә, ҡатындары бәрәс тиреһенән тегелгән эшләпә кейгән. Улар ҡауырһындары менән генә айырылған.

XVII быуат урталарында эшләпә ҡаты эслеккә ултыртып эшләнә башлаған, ҡара төҫтәргә өҫтөнлөк бирелгән. Яҡынса 1670 йылдан бар Европала француз модаһы алға сыға, уны ҡауырһын ҡаҙап, тирәсен өс урындан күтәртеп тегәләр.

Пудралы париктар осоронда эшләпә буялмаһын өсөн уны ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырып йөрөй башлағандар, ул өс мөйөшлөгә әйләнгән, ҡауырһын урынына уҡа теккәндәр.

## Төрҙәре

## Шулай уҡ ҡара

* Брыль

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы

**Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы** () — 1917-1922 йылдарҙа бойондороҡһоҙ ил, 1922-1991 йылдарҙа — СССР составындағы 15 союздаш республиканың береһе.

## Иҫкәрмәләр
Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғари

**Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғари** — тарихсы, ҡазый.

## Биографияһы
Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғариҙың биографияһы тураһында документаль мәғлүмәттәр юҡ.

Ризаитдин Фәхретдинов яҙып ҡалдырғанса, Яҡуп ибн Ноғман 1165 йылда вафат булған. «Сыуаш энциклопедияһы»нда (Чебоксар, 2009) 1058/59 йылда тыуған һәм 1164 йылда үлгән тип күрһәтелгән.

Имам әл-Хараймана әл-Джувейни мөриде. «Ислам энциклопедияһы»на (Истанбул, 1942) ярашлы, Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғари танылған башҡорт ғалимы булған.

Биләр ҡалаһының ҡазыйы.

Яҡуп ибн Ноғмандың «Тәуарихи Болғарийа» исемле тарихи-әҙәби әҫәр яҙғаны мәғлүм. Был әҫәр һаҡланмаған, әммә уның менән тарихсының замандаштары әл-Гарнати, Ҡәзүини һәм башҡа ғәрәп ғалимдарын таныш икәнлеге билдәле. Әҫәрҙең өҙөктәре беҙгә ғәрәп ғалимы әл-Гарнатиҙың яҙмалары аша килеп еткән, ул бер нисә тапҡыр Волга буйы Болғарында була һәм 1135—1136 йылдарҙа Яҡуп ибн Ноғман менән осраша.

«Тәуарихи Болғарийа» әҫәренең өҙөктәре шулай уҡ Ҡәзүини ҡулъяҙмаларында һәм фольклор материалдарында осрай.

Яҡуп ибн Ноғмандың «Тәуарихи Болғарийа» тарихи-әҙәби әҫәре традициялары, Хисаметдин ибн Шәрәфетдин Мөслими, Ғәли Соҡорой һәм Тажетдин Ялсығол әл-Башҡордиларҙың шул уҡ исемдәге әҫәрҙәрендә дауам ителгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Путешествие Абу Хамида ал-Гарнати в Восточную и Центральную Европу (1131—1153 гг.). Публикация О. Г. Большакова, А. Л. Монгайта. — М.:Главная редакция восточной литературы, 1971. 
* *[[Ризаитдин Фәхретдинов|Фәхретдинов Р.]]* Аҫар. 2‑се кит. — Өфө, 2009.

## Һылтанмалар
*
Виллевальде Богдан Павлович

**Богда́н (Го́тфрид) Па́влович Виллева́льде** (; , Павловск (Санкт-Петербург)|, Царскосельский өйәҙе, Санкт-Петербург губернаһы, Рәсәй империяһы — , Дрезден, Германия) — Рәсәй империяһы рәссамы, академик, баталиялар жанрында атҡаҙанған профессор, Император Рәсем сәнғәте академияһы  Советы ағзаһы

## Биографияһы

Бавариянан сыҡҡан бай кеше улы, Готфрид Виллевальде Павловскиҙа (Санкт-Петербург) 1818 йылда тыуған.

1838—1842 Император Рәсем сәнғәте академияһында күренекле рәссамдарҙа уҡый.

1848 йылда баталиялар һынлы сәнғәте буйынса 2-се дәрәжә профессор исеменә өлгәшә.  1894 йылға тиклем Император Рәсем сәнғәте академияһында уҡыта. 1859 йылда 1-се дәрәжә профессор , ә 1888 йылда — атҡаҙанған профессор исеме бирелә. Виллевальде академияның баталиялар рәсем сәнғәте класында  1890-сы йылдарға тиклем эшләй.

[1870 йылдың 17 апреленән -  действительный статский советник. Орден 1-се дәрәжә Изге Анна  (1879),1-се дәрәжә  Изге Станислав  (1876),3-сө дәрәжә  Изге Владимир (1873) ордендары менән бүләкләнгән.

Виллевальденың әҫәрҙәре  Парижда (1867),  Венала (1873),  Антверпенда (1885), Берлинда (1886) күргәҙмәләрҙә күрһәтелгән.

Ул төрлө һуғыштарға бағышланған бик ҙур майҙанлы картиналар ижад иткән.

Ижадының һуңғы осоронда ул йәнә Наполеон һуғышы күренештәренә әйләнеп ҡайта. Күберәк хәрби көнкүрешкәиғтибарын йүнәлтә һәм әҫәрҙәрендә мәрәкәләү ҙә булыуы хеҙмәттәренә бәҫ өҫтәп ебәрә.

Шул эштәре араһында "Башҡорттар Францияла" тигән картинаһы ла бар. Башҡорттар уның бер нисә әҫәрендә йылы тойғо менән һүрәтләнә. Мәҫәлән, немец ҡатынына хәйер биргән башҡорт тураһындағы рәсеме шундайҙарҙан .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*