open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нәждәттәр

**Нәждәттәр** ( — *нәдждәт*; ) — исламдағы хәрижиҙәрҙең сикке фирҡә ағымы вәкилдәре.

## Тарихы
VII быуатта Көнсығыш Ғәрәбстанда, Бахрейн һәм Йәмәмәнең тарихи төбәктәрендә идара иткәндәр. Фирҡәгә нигеҙ һалыусы — *хәнифә* ҡәбиләһенән Нәжд ибн Әмир әл-Хәнәфи.

Артабан Нәжд яҡлыларҙың бер өлөшө уның ҡайһы бер фекерҙәренә ҡаршы сыға һәм уға ҡаршы фетнә күтәрә, һәм ахыр сиктә ул үлтерелә.

Нәждәттәрҙең яңы башлығы Әбү Фүдәйк була, ләкин улар оҙаҡламай өмәүиҙәр хәлифәһе Әбд әл-Мәликтең ғәскәре тарафынан ҡыйратыла. Нәжд яҡлыларҙың бер өлөшө уның тәғлимәтенә һаман тоғро ҡалып, күпмелер ваҡыт нәждәттәр үҙенең йәшәүен дауам итә. Хәҙерге көнгә был фирҡә яҡлылар юҡ.

## Әҙәбиәт
* 
*
Уралым (йыр)

**Уралым (йыр)** (урыҫ. «Мой Урал») — шағир-импровизатор, башҡорт батыры Салауат Юлаевтың шиғырына композитор Заһир Исмәғилев яҙған йыр.

## Тарихы
1880 йылда урыҫ яҙыусыһы һәм этнографы Нефёдов Ф. Д., «Движение среди башкир перед пугачевским бунтом. Салават, башкирский батыр» тип аталған тарихи очеркын баҫтырып сығарып, Рәсәй империяһында киң танылыу ала. Башҡорт батырының тормошо һәм көрәше яҡтыртылған публицистик әҫәрҙә Салауат Юлаевтың «Уралым» (русск. «Мой Урал») шиғыр‑мәдхиәһенең тексы ла баҫтырыла. Уны ул пейзаж лирикаһы тип атай, сөнки автор тыуған яғы Уралдың, уның урмандары һәм болондарының, йылғалары һәм үҙәндәренең матурлығын маҡтай һәм данлай. 40 юлдан торған шиғри әҫәр ҡобайыр стилендә яҙылған була.

Төрлө йылдарҙа Башҡортостандың халыҡ сәсәне, фольклорсы, драматург Мөхәмәтша Буранғолов, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, тарихсы, фольклорсы Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәшит Ниғмәти «Мой Урал» ҡобайырын башҡорт теленә тәржемә итә. СССР шағиры, тәржемәсе Турганов Б. А. Салауат Юлаевтың 8 шиғырын урыҫ теленә тәржемә итә, улар араһында батырҙың «Мой Урал» ҡобайыры ла бар.

## Уралым (йыр)
*Салауат Юлаев һүҙҙәре*. *З. Исмәғилев музыкаһы*.

Ай, Уралым, Уралым,
Күгәреп ятҡан Уралым!
Нурға сумған түбәһе —
Күккә ашҡан Уралым!
Һине маҡтай йырҙарым.
Ай, Уралым, Уралым,

Һылыу ҙа һылыу Уралым!
Һүҙем бөтһә телемдә,
Йырым бөтмәҫ, Уралым!
Маҡтап ҡурай уйнаһам,
Бөтмәй ҙә торған көй булыр.
Данлап йырҙар йырлаһам,
Бөтмәй ҙә торған йыр булыр.
Ай, Уралым, Уралым!

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ай, Уралым, Уралым (йыр)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан» Мой Урал
Ғәтиәт ибн әл-Әсүәд

**Ғәтиәт ибн әл-Әсүәд әл-Йәмәми әл-Хәнәфи** (, ; вафаты  йыл) — ғәрәп бәнү хәнифә ҡәбиләһенән хәрижи дин белгесе, *ғәтәүи* фирҡә эпонимы.

## Инаныстары
680-се йылдар башында Ғәтиәт *Нәфиғ ибн әл-Әзрәҡәгә* эйәреүсе була, мәгәр Нәфиғ менән *Нәжд ибн Әмир* араһында бәхәс сыҡҡас, һуңғыһы яҡлы булып китә, артабан унан да баш тарта. *Әбү Фүдәйк* менән берләшкән була, әммә күп тә үтмәй, был ике кеше бер-береһен ташлап китә һәм нәждәттәр ике фирҡәгә — *фүдәйкиҙәргә* һәм *ғәтәүиҙәргә* бүленә.

Бынан һуң Ғәтиәт Омандан ҡыуыла һәм Систәнгә юллана. Уның вәғәздәрен тыңлап, *әзрәҡиҙәр* һәм нәждәттәрҙең бер өлөшө ғәтәүиҙәр булып китә.

## Вафаты
690-сы йылдарҙа Ғәтиәт туранан-тура әзрәҡиҙәрҙең командованиеһы аҫтындағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Еңелгәндән һуң ғәскәр башы Ҡатари 695 йылда Табаристанға ҡаса. Ғәтиәт хәлифә титулы өсөн *Әбд Раббихи әл-Кәбир* менән бәхәскә инә һәм үлтерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Тамбур (студия)

**Тамбур (студия)** — Балаҡатай районының Билән күп функциялы ауыл клубының биҙәү-ҡулланма сәнғәте студияһы.

## Тарихы
«Тамбур» студияһы Балаҡатай районының Билән күп функциялы ауыл клубының биҙәү-ҡулланма сәнғәте студияһы булараҡ 2001 йылда ойошторола. Күп йылдар дауамында был стадияны Ғәлиәкбәрова Венера Мәзит ҡыҙы етәкләй.

## Эшмәкәрлеге
Студияла төньяҡ-көнсығыш башҡорттарының тамбур сигеү менән биҙәлгән ҡатын-ҡыҙҙар милли кейемдәре (ирҙәр күлдәге, алъяпҡыстар, түбәтәйҙәр), таҫтамалдар, намаҙлыҡ, ашъяулыҡтар, шаршауҙар, мендәр тыштары, кеҫәләр, яулыҡтар, билбауҙар һ. б. әҙерләнә.

## Ҡаҙаныштары
«Тамбур» студияһы -

«Селтәр» башҡорт сәхнә костюмы республика фестивале (Өфө, 2014),

«Һомай» республика башҡорт костюмы фестивале (Өфө, 2017),

«Гөлөстан» республика халыҡ кейеме фестиваль-конкурсы (Өфө, 2019);

Төбәк-ара милли кейем конкурсы (Йошкар-Ола, 2017),

Волга буйы халыҡ художество кәсептәре фестивале күргәҙмәһендә (Өфө, 2019) ҡатнаша.

«Тамбур» биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ студияһы Белянка ауылы Мәҙәниәт йортонда 2001 йылда ойошторолған. Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы бойороғо нигеҙендә 2006 йылда уға «Халыҡ ансамбле» исеме бирелә. Күп йылдар дауамында был стадияны Ғәлиәкбәрова Венера Мәзит ҡыҙы етәкләй.

Студияла 62 йәштән 70 йәшкә тиклемге 13 кеше шөғөлләнә. Ошо йылдар эсендә коллектив төрлө кимәлдәге фестивалдәрҙә һәм конкурстарҙа бер нисә тапҡыр еңеү яулаған. Халыҡ студияһы оҫталары үҙ ҡулдары менән районыбыҙ өсөн генә хас булған ҡабатланмаҫ биҙәктәр төшөрә, улар һәр изделиены биҙәү булып тора. «Тамбур» студияһында ҡатнашыусылар Рәсәйҙең күп ҡалаларында булды, улар В. Өфәлей, Силәбе, Екатеринбург, Мәскәү, Чебоксар, Саранск, Тверь, Өфө ҡалаларын күрһәтте. Бынан тыш, «Тамбур» студияһы 2012 йылда «Этно-Эрато» халыҡ-ара милли кейем модаһы конкурсының (Мәскәү ҡалаһы) 3-сө дәрәжә лауреаты булды. Шулай уҡ 12 до 48 лет. уҡ уҡ уҡытҡанда

Рәсәй дәүләт халыҡ ижады йортоноң 100 йыллығына арналған «Дуҫлыҡ гөлләмәһе» республика үҙешмәкәр художестволы халыҡ коллективтары фестивалендә коллектив «Халыҡ ансамбле» исемен уңышлы раҫланы.

## Маҡтаулы исемдәре
Халыҡ коллективы исеме (2006)

Тверь ҡалаһының милли сигеү эштәре күргәҙмәһе дипломы (2008)

Бөтә Рәсәй традицион кәсептәр һәм халыҡ художество кәсептәре оҫталары конкурсы дипломанты (Силәбе, 2010)

«Заманса сигеү сәнғәте» Бөтә Рәсәй фестивале финалының дипломы (Тверь ҡалаһы, 2011)

«Селтәр» республика башҡорт сәхнә костюмы фестивалендә Гран-при яулаусы (Өфө, 2011)

XIX Бөтә Рәсәй халыҡ ижады фестивале. Гран-при. (Силәбе ҡалаһы, 2011) 

Бөтә Рәсәй Бажов халыҡ ижады фестивалендә Гран-при яулаусы (Ҡыштым, 2011)

«Этно — эрато» Халыҡ-ара милли кейем юғары модаһы конкурсының III дәрәжәле лауреаты (Мәскәү, 2012),

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы (2014)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Билән
* Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте

## Һылтанмалар
ТАМБУР, студия

Народная студия декоративно — прикладного искусства "Тамбур Белянковского СДК

Народная студия декоративно – прикладного искусства «Тамбур»

## Иҫкәрмәләр
Башҡорттарҙа айыу культы

**Башҡорттарҙа айыу культы** — кеше менән изгеләштерелгән хайуан — айыу араһындағы билдәле бер туғанлыҡты күҙ алдына килтереүгә, уға тәбиғи булмаған сифаттар биреүгә нигеҙләнгән дини табыныу. Башҡорттарҙа исламға тиклемге осорҙа дини инаныуҙар элементы булған. Үҙгәрештәргә дусар булып, өлөшләтә һаҡланған һәм традицион мәҙәниәттең төрлө өлкәләрендә сағылыш тапҡан.

Айыу һүҙенең килеп сығышы дөйөм төрки adiY-aduY-ajiy (айыу) һүҙенә барып тоташа. Төрлө фонетик варианттарҙа ул барлыҡ төрки телдәрҙә һәм ҡомартҡыларҙа һаҡланған.

Башҡорт фольклорында айыу мифик ата-баба, геройҙарҙы ҡотҡарыусы(«Еҙтырнаҡ» әкиәте), балаларҙы яҡлаусы, һаҡлаусы («Майсәрүәр» әкиәте) булып сығыш яһай.

Башҡорт мифологияһында айыу — эйә, хужа, ҡурсалаусы, урман тәңреһе. Уның айыу ҡиәфәтенә инә алыуы тураһында Әбделҡадир Инандың материалдарында мәғлүмәттәр бар.

Әле лә, айыуҙы изгеләштереп, Урман хужаһы, Урман эйәһе тип йөрөтәләр. Тағы ла тау-урман райондары башҡорттары уңышлы һунарҙан һуң Айыу байрамы, Айыутуй, Айыу туйы тигән йола байрамдары үткәргән.

Яман көстәрҙе ҡыуыу, ҡурҡытыу маҡсатында йәш баланың сәңгелдәгенә айыу тырнаҡтарын, тештәрен эләләр. Әле лә умарталыҡта айыуҙың баш һөйәген элеп ҡуялар йәки умартаның башына һалыу йолаһы һаҡланып ҡалған.

## Һылтанмалар
* 
* Хисамитдинова Ф.Ғ. Башҡорт мифологияһы һүҙлеге. — Өфө, 2015. — 412 б.

## Иҫкәрмәләр
Әбд әл-Кәрим ибн Ғажрәд

**Әбд әл-Кәрим ибн Ғажрәд** (; ) — хәрижиҙәрҙең ғажрәди фирҡәһенә нигеҙ һалыусы һәм уның эпонимы.

## Биографияһы

Ибн Ғажрәд сығышы менән Балхтан (хәҙ. Афғанстан) булған. Тәүҙә бәйһәсиҙәр фирҡәһенә нигеҙ һалыусы Әбү Бәйһәс яҡлы , һуңынан Ғәтиәт ибн әл-Әсүәд фекерҙәше, һәм, ниһайәт, улар менән ҡараштары айырылып, Хөрәсәндә үҙ тәғлимәтен тарата башлай. Шулай уҡ ибн Ғажрәд нәждәттәр станында булған тигән мәғлүмәттәр ҙә бар.

*Сәғәлибәтиҙәр* уны үҙҙәренең имамы тип һанайҙар, әммә был Сәғәләбә менән балалар балиғлыҡҡа еткәс мосолман булып китәме, йәки тыумыштан мосолман буламы тигән мәсьәләлә килешмәй башлағанға тиклем генә дауам итә. Шунан һуң улар уны кафыр тип иғлан итәләр.

Ахырҙа Әбд әл-Кәрим ибн Ғажрәд Ираҡ наместнигы Ғабдуллаһ әл-Ҡәсри тарафынан ҡулға алына (—).

## Иҫкәрмәләр
Ҡәбер ғазаптары

**Ҡәбер ғазаптары** ( — Ғаҙаб әл-ҡәбр; ) — ислам эсхатологияһында кеше үлгәндән һуң бирелгән һынау.

## Этимологияһы
Ғәрәп һүҙе *'аҙаб* () «яфа», ыҙа «ғазап» тигәнде аңлата, ә *ҡәбр* () һүҙе — «ҡәбер». Был ике һүҙ ҙә тәржемәһеҙ ҙә аңлашыла. Шул уҡ ваҡытта был һүҙҙән башҡорт телендә ике һүҙ — «ғазап» һәм «аҙап» барлыҡҡа килгән. Шуға ҡарамаҫтан, был һүҙҙәрҙең мәғәнәһендә бик аҙ ғына айырма бар. Мәҫәлән, ҡәбер ғазаптары, әммә — юл аҙаптары .

## Тарихы
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, ғәрәптәрҙең исламда ҡәбер ғазаптары тураһындағы күҙаллауҙарына исламға тиклемге осорҙар ышаныуҙары йоғонто яһаған. Шулай уҡ Яҡын Көнсығыштың башҡа дини системаларындағы күҙаллауҙар (мәҫәлән, йәһүд Хибут ха-кевер һәм христианлыҡтағы таҙартҡыстар образы) оҡшаш.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Пиотровский М. Б. Азаб ал-кабр // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 14. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Ата‑бабалар культы

**Ата‑бабалар рухы** — үлгән ата-бабаларға йәки данлыҡлы ырыу башлыҡтарына дини табыныу.

Башҡорттар ислам динен ҡабул иткәнгә тиклем үк ата‑бабалар рухына табынған. Ваҡыт үтеү менән, үҙгәрештәр кисерә. Ата-бабалар культы өлөшләтә һаҡланған һәм башҡорт мәҙәниәтенең төрлө өлкәләрендә сағылыш тапҡан. Был культ буйынса вафат булғандарҙы ҡурсалауға ышаныу арҡаһында мәрхүмдәрҙең йәне тураһында хәстәрлек күреү (ҡорбан килтереү, доға ҡылыу һ.б.) тере туғандарҙың мотлаҡ бурысы тип иҫәпләнә. Ата-бабалар культының нигеҙен йән һәм рухтар барлығы (Анимизм) идеяһы тәшкил итә. Йән хайуан, ҡош, күбәләк (тотемизм) формаһын алып, өйөнә ҡайтып, яңы түгел, ә үҙгәртелгән тормош менән йәшәй ала, (элекке өйҙәрендә вариҫтары менән бергә йәшәү, шул уҡ ихтыяждарҙы тойоу, вафат булғанға тиклемге хәстәрлектәргә эйә булыу) тип һаналған. Был йола һәр айырым ғаиләнең бер нисә быуын ата-бабаһына ғына тарала.

Башҡорттарҙа ата-баба культы традицион дини инаныуҙар элементы булған. Ата-бабаларының күңелдәре менән өҙөлмәҫ бәйләнешкә ышаныу община (ҡәбилә, ырыу) берҙәмлеген һаҡлауға булышлыҡ иткән. Башҡорттар араһында ата-бабалар культының нигеҙен йән идеяһы (кеше тере саҡта ла, үлгәндән һуң да йәшәй) тәшкил итә. Ағас ырғаҡ (махсус ҡағып ҡуйылған), ишек башы, тупһа мәрхүмдәрҙең йәне йәшәү урыны тип һаналған. Ата-балар рухы быуындарҙы һаҡлай, уларҙың именлегенә булышлыҡ итә тип ышанған. Ырыу һәм ҡәбиләләргә нигеҙ һалыусыларҙың рухтарына айырым иғтибар бирелгән. Әруахтарҙың яҡшы мөнәсәбәтен яулар өсөн, зыяраттарҙа ҡорбан салыу һәм доға ҡылыуҙан) торған төрлө йолалар башҡарылған. Ата-бабалар культы менән ҡайһы бер ерләү йолалары, шулай уҡ ҡәбер өҫтөнә һынташтар ҡуйыу йолаһы бәйле. Һынташ ҡуйыу йолаһы төркиҙәрҙә борондан килә.

## Башҡа халыҡтарҙа
Көнсығыш славян халыҡтарының (белорустар, урыҫтар, украиндар) күп традицион байрамдары — Святки, Радоница, Семик ата-бабалар культы менән бәйле. Был көндәрҙә йола аҙығы (кутья, ҡоймаҡ, кеҫәл) әҙерләгәндәр, өлкән ғаилә ағзалары ата-әсәнең ҡәберенә барған.

Удмурттар араһында ғаилә ата-бабаларына — *воршуду*ға табыныу киң таралған була: ул ғаилә бетеүҙәре һаҡланған йәшник, ихаталағы махсус бүлмәлә (куала) урынлаштырғандар. Воршуду ҡатын-ҡыҙҙар нәҫеле буйынса тапшырылған.

Сыуаштар араһында ата-бабалар культы октябрҙә үткәрелгән «Юпа ирттерни» («Ата-бабаларҙы иҫкә алыу») йолаһы менән бәйле. Йолала ҡорбан килтереү менән бәйле, ул доға ҡылыу (хывня), ағас фигурала йәки бағанала шәмдәр ҡабыҙыу (алча юпа) менән бергә бара, улар иртәнгә тиклем янып тора, унан һуң фигураны йәки бағананы зыяратҡа ҡуялар. Кисен усаҡ яҡҡандар, йырҙар (юпа юррисем) менән әйлән-бәйлән уйнағандар, скрипкала, һ.б. уйын ҡоралдарында уйнағандар. Сыуаштарҙа ата-бабаларҙы иҫкә алыу шулай уҡ яҙ (калам) һәм йәй (симек) көндәрендә үткәрелгән.

Был культ шулай уҡ кавказ, һинд-европа халыҡтарының күбеһендә таралған була.

## Һылтанмалар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Ғәкәбә (уба)

Акаба (холм)

**Ғәкәбә** (; ) — Мәккә һәм Мина үҙәне араһындағы уба. 620-се йылдарҙа Ғәкәбә янында Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәҙинәнең бәнү әл-Хәзрәж һәм бәнү Аус ҡәбиләләре вәкилдәренән ант ҡабул итә.

## Тарихы
Был урында ислам динен таратыуҙа айырыуса ҙур роль уйнаған ваҡиғалар була. Бында, 621 йылда, хаж ҡылыу ваҡытында, Мәҙинәнән 10 хәзрәжи һәм 2 аусилы Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән осрашып, уға тоғролоҡ анты бирә һәм уның етәкселеген таный. Улар бер Аллаһҡа ышанырға, урлашмаҫҡа, зина ҡылмаҫҡа, яла яҡмаҫҡа һәм балаларын үлтермәҫкә вәғәҙә итә. Был ваҡиға «Ғәкәбәнең беренсе анты» йәки «Ҡатын-ҡыҙҙар анты» тип атала.

Бер йылдан һуң йәшерен генә осрашыуға 500 мәҙинәле килә, улар араһында 75 мосолман була (73 ир-ат һәм 2 ҡатын-ҡыҙ). Был ваҡиға «Ғәкәбәнең икенсе анты» йәки « һуғыш анты» исемен ала. Ошо ваҡиғаларҙан һуң мосолмандарҙың Мәккәнән Мәҙинәгә күсенеүе башлана (*[[Һижрәт|һижрә]]*).

Бер нисә йылдан, күрәһең, яңы бәйләнештәр һәм йөкләмәләр урынлаштырыу, шулай уҡ исламдың көсәйеүе менән бәйле ике килешеү ҙә үҙ көсөн юғалта. Ҡайһы бер көнбайыш ислам белгестәре, Ғәкәбәлә бер генә осрашыу булған тип иҫәпләй, сөнки *әт-Тәбәри* тик беренсеһен генә — "ҡатын-ҡыҙҙар анты"н ғына — телгә ала.

Әлеге ваҡытта Ғәкәбә хаж ваҡытында шайтандарға таш ырғытыу йолаһы менән бәйле .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Большаков О. Г. Ал-Ансар // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 21. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Ғәҡәд

**Ғәҡәд** (; ), башҡа исемдәре **ижаб, ҡабул, кубул ** — ислам хоҡуҡиәте — фиҡһында: килешеү, һүҙ беркетеү. Әгәр килешеү яҡтары юридик хоҡуҡлы булһа, килешеү предметы аныҡ, бурыстар килешелгән булһа, был осраҡта килешеү ғәмәлдә тип иҫәпләнә.

## Билдәләмәһе
Ҡөрьәндә ғәҡәд тип ант итеп ҡабул ителгән килешеү атала.

Фиҡһ буйынса ғәҡәд — үҙ-ара йөкләмәләр тураһында ике йәки күп яҡлы килешеү, унда килешеү предметы булып ғәмәлдәге әйберҙәр һәм мөнәсәбәттәр генә була ала.

## Ҡулланылышы
Исламда килешеү мөнәсәбәттәренең берҙәм теорияһы булдырылмауға ҡарамаҫтан, уларҙы күпселек хоҡуҡ белгестәре — фаҡиһтар дүрт ҙур төркөмгә берләштерә:

# власть, опека, яҡлау һәм башҡалар тураһында килешеү һ.б.
# һатыу, мираҫ, бүләк итеү һ. б. юлы менән биләү хоҡуғын тулыһынса икенсе яҡҡа тапшырыу тураһында килешеү.
# ҡуртымға алыу, йөкләмә, вәкиллек (вәлиә), һаҡлау (аманат), залог һәм башҡа юлы менән берәй нәмәгә хоҡуҡты ваҡытлыса тапшырыу тураһында килешеү һ.б.
# хеҙмәттәшлек, эшлекле иптәшлек, эшлекле йөкләмә һ. б. тураһында килешеү

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Боголюбов А. С. ‘Акд // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 17. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Әл-үәлә үәл-бәра

**«Әл-үәлә үәл-бәра»** (; *«Дуҫлыҡ һәм ҡатнашмаусылыҡ»*, *«Дуҫлыҡ һәм дошманлыҡ»*, *«Симпатия һәм антипатия»*; )— исламда кешелекте хаҡ мосолмандарға (уларҙы яратырға кәрәк — «үәлә») һәм башҡа кешеләргә (уларға ситләшеү, дошманлыҡ һәм нәфрәт кисерергә кәрәк — «бәра») бүлгән доктрина.

## Тасуирламаһы
Был концепция фаҡиһтар Әбд-Рахман ибн Әбдел-Халиҡ (1978), Мөхәммәт Сәид әл-Кәтәни (1981) һәм ҡатыраҡ рәүештә Сәғүд Ғәрәбстанының Юғары суды башлығы вазифаһын биләүсе хоҡуҡ белгесе Сәлих әл-Фәүзән (1997) хеҙмәттәрендә үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Mohammed bin Ali: ''The Islamic Doctrine of Al-Wala' wa-l-Bara' (Loyalty and Disavowal) in Modern Salafism.''  Doctoral Thesis, Universität Exeter 2012.
* Eleanor Abdella Doumato: «Saudi Arabia: From ‘Wahhabi’ Roots to Contemporary Revisionism» in E.A. Doumato und Gregory Starrett: *Teaching Islam: Textbooks and Religion in the Middle East.* Boulder, London, 2007. S. 153—176. Hier S. 159—163.
* Noorhaidi Hasan: *Laskar Jihad. Islam, Militancy and the Quest for Religious Identity in Post-New Order Indonesia.* Cornell, Ithaca, NY, 2006. S. 138—140.
* Rüdiger Lohlker: *Dschihadismus. Materialien.* Facultas, Wien, 2009. S. 62f.
* Uriya Shavit: «The Polemic on al-wala wa’l-bara' (Loyalty and Disavowal): Crystallization and Refutation of an Islamic Concept» in *Journal of South Asian and Middle Eastern Studies* 36 (2013) 24-49.
* Uriya Shavit: «Can Muslims Befriend Non-Muslims? Debating al-walā wa-al-barā (Loyalty and Disavowal) in Theory and Practice» in *Islam and Christian-Muslim Relations* 25 (2014) 67-88. (Nur wenige Ergänzungen gegenüber vorangehendem Artikel)
* Joas Wagemakers: «Framing the threat to Islam. Al-Walāʾ wa-l-barāʾ in Salafi Discourse» in *Arab Studies Quarterly* 30/4 (2008) 1-22.
* Joas Wagemakers: «The Transformation of a Radical Concept: al-wala' wa-l-bara' in the Ideology of Abu Muhammad al-Maqdisi» in Roel Meijer (ed.): *Global Salafism. Islam’s New Religious Movement*. Hurst & Company, London, 2009. S. 81-106.
* Joas Wagemakers: «The enduring legacy of the second Saudi state: quietist and radical Wahabi contestations of al-walā wa-l-barā» in *International Journal of Middle East studies* 44 (2012) 93-110.
* Joas Wagemakers: *A quietist Jihadi: the ideology and influence of Abu Muhammad al-Maqdisi*. Cambridge Univ. Press, Cambridge [u.a.], 2012. S. 147—188.
* Joas Wagemakers: «Salafistische Strömungen und ihre Sicht auf al-wala' wa-l bara' (Loyalität und Lossagung)» in: / (Hrsg.): *Salafismus. Auf der Suche nach dem wahren Islam.* Bundeszentrale für politische Bildung, Bonn, 2014, S. 55-79. ISBN 978-3-451-33296-8.
Ғәрәфәт (үҙән)

**Ғәрәфәт** (; ) - Мәккәнән 20-25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан урын. Үҙәндең оҙонлоғо 11-12 км, киңлеге — 6,5 км. Ғәрәфәт үҙәнендә хаж ҡылыусылар Зөлхизә айының туғыҙынсы көнөндә ҡала. Был туҡталҡа хаждың мотлаҡ өлөшө - фарыз булып тора. Төньяҡтан үҙән шул уҡ исемле тауҙар менән сикләнгән.

## Тарихы

Ислам риүәйәтенә ярашлы, нәҡ Ғәрәфәт тауы янында ожмахтан ҡыуылған Әҙәм менән Һауа осраша. Мөхәммәттең с.ғ.с. пәйғәмбәрлек миссияһы башланғанға тиклем тау *Илал* исемен йөрөтә һәм мәжүсиҙәргә хаж ҡылыу урыны булып хеҙмәт итә.

Ислам диненең тәүге быуаттарында үҙәндә таш сығарыу урындары булған, ошонда уҡ Мәккәне һыу менән тәьмин итеүсе һыу үткәргес төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта Ғәрәфәт хаж ҡылыу өсөн генә хеҙмәт итә, һәм унда кеше йәшәмәй.

## Хаж

Ғәрәфәттә хаж ҡылыуҙың төп йолаһы — «Аллаһ алдында тороу" үткәрелә.  Лагерҙа урынлашҡас, ғибәҙәт ҡылыусылар «Аллаһ  алдында тороуҙың"   башланыуын (мәүкиф) көтә, ул 9 зөлхизәлә төш   ваҡытында вәғәз (хөтбә) менән асыла. Бейеклеге 60 метр булған тау алдында тора. Был тау Джәбәл әр-Рәхмә йәки Ғәрәфәт тауы тип атала.

Тауҙың көнсығыш битләүендә баҫҡыс уйылған, ул түбәлә теҙөлгән манараға алып бара. Баҫҡыстың 60-сы баҫмаһында Ғәрәфә көнөвәғәзе уҡылған майҙансыҡ булдырылған .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Ермаков Д. В. Арафат // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 22. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Әсхәб әр-раий

**Әсхәб [[әр-раий]], әһел [[әр-раий]]** ( — «фекер яҡлы кешеләр»;  -« фекер яҡлы әһелдәр»; ) — ислам фиҡһында VII—VIII быуаттарҙа, ниндәй ҙә булһа мәсьәлә буйынса Ҡөрьәндә һәм сөннәттә бер төрлө генә ҡарар булмаһа, үҙ фекере нигеҙендә хоҡуҡи ҡарарҙар сығарған йүнәлеш вәкилдәренең дөйөм исеме. Әсхәб әр-раийҙарға ҡапма-ҡаршы йүнәлеш — хәҙис әһелдәре («хәҙис яҡлылар»). Әсхәб әр-раийҙар, Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәренән алынған прецедент нигеҙендә түгел, ә үҙ фекере (әр-раий) нигеҙендә хәл итеүҙе өҫтөн күргән.

## Тарихы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр йәшәгән осорҙа мосолмандар уға иңдерелгән үәхиҙәр нигеҙендә проблемаларҙы хәл иткән. Пәйғәмбәр үҙе лә ҡайһы бер мәсьәләләрҙе иджиһад ҡулланып *әр-раий* нигеҙендә хәл иткән. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең шәхси абруйы арҡаһында, ул ваҡытта был мосолмандар яғынан тәнҡиткә дусар булмай.

Әсхәб әр-раий барлыҡҡа килеүен ғәҙәттә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәһе Ғабдулла ибне Мәсғүд менән бәйләйҙәр. Ул хаҡ хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб тарафынан Ираҡҡа ҡаҙый һәм фаҡиһ сифатында ебәрелгән була. Бойондороҡһоҙ хөкөмгә ынтылыштың сәбәбе булып, Ираҡта Хижәздәге кеүек бөтә хәҙистәр комплексы билдәле була алмауы тора. Ислам ҡануниәтендә бындай ысулдың популярлыҡ яулауының тағы бер сәбәбе — Али ибн Әбү Талибтың шәхси абруйының ҙур булыуы һәм Ғабдуллаһ ибне Мәсғүдтең был хөкөмгә өҫтөнлөк биреүе. Әр-раий ысулын ҡулланған дин белгестәренең байтаҡ өлөшө нигеҙҙә хәҙерге Ираҡ территорияһында урынлашҡан, шуға күрә был ижтиһад мәктәбе "ираҡ " мәктәбе тип атала.

## Ҡулланыу ысулы
Бойондороҡһоҙ хөкөм *(әр-раий)* ислам дине рухына тап килергә һәм оҡшашлыҡ буйынса фекер йөрөтөү ысулы *(ҡыяс)*менән ҡулланылырға тейеш.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* Бойко К. А. АСХАБ (или ахл) ар-РА’Й // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 24. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 

; башҡа телдәрҙә

*
Әхҡаф

**Әл-Әхҡаф** (; ) — Ҡөрьәндең 46-сы әл-Әхҡаф сүрәһе исеме һәм географик термин. Был терминдың мәғәнәһе һәм ҡулланылыуы дөйөм алғанда дөрөҫ аңлашылмаған.

## Ҡөрьәндә
Сүрәнең 21-се аятында һүҙ ***әл-Әхҡафта*** йәшәгән ғәдтәр тураһында бара һәм тап шул һүҙ сүрәнең исеме итеп алынған.

Әхҡаф һүҙе, ғәҙәттә, һүҙлектәрҙә, тәфсирҙәрҙә һәм Ҡөрьән тәржемәләрендә «бормалы ҡом өйөмдәре» тип тәржемә ителә.

Урта быуат ғәрәп географтары әл-Әхҡафты Көньяҡ Ғәрәбстандағы Һадрамаут һәм Оман араһындағы көнсығыш битләүендәге ҡом сүленең атамаһы тип иҫәпләй. Хәҙерге көнбайыш географтары әл-Әҡкафты шундағы *әр-Рәмли* тигән урынының тик көнбайыш өлөшө менән генә идентификациялай.

Көньяҡ бәҙәүиҙәрҙә *әхҡаф* һүҙе тауҙарҙы ғына аңлата һәм дюналар менән дә, йәки быны Ландберг тәҡдим иткәнсә, мәмерйәләр (күхүф) менән дә бәйле түгел. Ибн әл-Ҡәлби, һуңынан әл-Бәҡри һәм Яҡут әл-Хәмәүи мәғлүмәттәре, Али ибн Әбү Талиптың Хәҙрәмәүт кешеһенә яуабынан күренеүенсә, борон әхҡаф һүҙе Көньяҡ Ғәрәбстанда ҡом өйөмө атамаһы сифатында түгел, ә тау исеме итеп файҙаланыла алған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ғәрад (акциденция)

**Ғәрад** (; ) — ғәрәп-мосолман философияһында — акциденция, осраҡлы килеп сыҡан бер нәмә.

## [[Мөғтәзилиҙәр]]ҙә

Был мәсьәләгә ислам ағымдарында ҡараштар төрлө. Мөғтәзили кәләмдә акциденция логик яҡтан «мәғәнә» төшөнсәһенә ҡарата икенсел.

## Исмәғилиҙәрҙә
Кәләмдән айырмалы рәүештә, көнсығыш перипатетизмында һәм исмәғилилектә акциденциялар иҫәбе субстанциаль формалар барлыҡҡа килтергән универсалийҙарға индерелмәй. Акциденция субстанцияның дихотомик төшөнсәһе булараҡ аңлатыла.

## Суфыйлыҡта
Суфыйлыҡта Ғаләмде акциденциялар йыйылмаһы итеп аңлайҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ибрагим Т. К. и Сагадеев А. В. Арад // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 22. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Ғәһед

**Ғәһед** (; ) — исламда — Аллаһ менән кешеләр араһында төҙөлгән килешеү, васыят. Йәһүдиҙәрҙең һәм христиандарҙың изге яҙмалары Иҫке Ғәһед һәм Яңы Ғәһед тип атала. Ғәһед власҡа хоҡуҡты тапшырыу актының төп өлөшөн тәшкил итә. Суфыйлыҡта — үҙенсәлекле ант, ул мөриттең ҡайһы бер тәриҡәттәргә инеү йолаһының бер өлөшө булып тора.

## Аллаһ менән кешеләр араһындағы килешеү
Ғәһед төҙөп, кешеләр бер Аллаһты һәм уға хеҙмәт итеүҙе таный. Әммә кешелек ваҡыт-ваҡыт, башҡа илаһтарҙы ҡабул итеп, Аллаһҡа ышанмай башлаған. Аҙашҡан кешеләргә иҫтәренә төшөрөү өсөн Аллаһ үҙ пәйғәмбәрҙәрен (нәбиҙәрен) һәм илселәрен (рәсүл) ебәргән, улар ғәһедтең яңынан ҡабатланыуына булышлыҡ иткән.

Ҡөрьәндә шулай уҡ Аллаһы тәғәләгә бирелгән ант та *Ғәһед* тип атала. Был антты үтәргә һәм боҙмаҫҡа кәрәк.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Боголюбов А. С. Ахд // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 26-27. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Бекташиҙар

**Бекташиҙар** () — Хажи Бекташ XIII быуатта ойошторған суфый тәриҡәте. Шиғыйлыҡҡа яҡын, айырыуса Али ибн Әбү Талипты хөрмәт итәләр. Унда шулай уҡ христианлыҡ элементтары бар (*суҡыныу*). Төркиәлә, Албанияла һәм Боснияла — башлыса ислам диненә күскән элекке православныйҙар һәм униаттар араһында таралған була. Донъяны триада: Аллаһ, Мөхәммәт һәм Али ибн Әбү Талип аша ҡабул итәләр. Уларҙың йола аш-һыуы: шарап, икмәк һәм сыр. Анатолия һәм балҡан фольклорында бекташиҙар һәр ваҡыт традицион ислам хоҡуғы нормаларынан ситтә йәшәгән ирекле дин әһелдәре булараҡ сығыш яһай.

## Тарихы
Бикташиҙар — Хөрәсәндә тыуып үҫкән, легендаға ярашлы, етенсе шиғый имамы Муса Әл-Ҡазимдың нәҫеленән булған Хажи Бекташтың эшен дауам итеүселәр. Ғәҙәттә, ул 1248 һәм 1337 йылдар араһында йәшәгән һәм 1281 йылда Кесе Азияға, Рум солтанлығы (Конья солтанлығы) биләмәһенә, күсенгән тип иҫәпләнә. Шунда ул үҙенең исеме менән аталған тәриҡәткә нигеҙ һалған. Һуңғараҡҡы легенда буйынса, Хажи Бекташ Ғосман дәүләтенә нигеҙ һалыусы, йәш әмир Ғосман Ғазиға батшалыҡҡа фатиха акты яҙған.

XV быуат бекташиҙар яңысар корпусы менән яҡынлаша. Һәммә яңысарҙар тәриҡәткә беркетелә, дәрүиштәр шәйехе яңысар корпусының 99-сы ротаһының почетлы командиры була.

## Доктринаһы
Тәриҡәткә нигеҙ һалыусы, Эфлаҡи һүҙҙренә ҡарағанда, шәриғәт ҡағиҙәләрен үтәмәгән һәм бер ҡасан да намаҙ ҡылмаған. Тәриҡәттең төп идеялары — башҡаларҙы ихтирам итеү һәм татыулыҡ булған. Бекташиҙар Ҡөрьән һәм шәриғәтте аллегорик рәүештә аңлау яҡлы. Улар Наурузды Али ибн Әбү Талиптың тыуған көнө кеүек байрам итәләр.

## Иерархия
* Дедебаба — иерархияла иң юғары ранг.
* Хәлифә-баба
* Баба- йәмәғәт башлығы.
* Дәрүиш — үҙ аллы яңғыҙ бекташи.
* Мүхип (мүхип) — бағышланыуҙың икенсе баҫҡысы
* Ғашиҡ (ашиҡ) — бағышланыуҙың беренсе баҫҡысы

## Факттар
* Исламдың башҡа йүнәлештәренән айырмалы рәүештә, бекташиҙар алкоголь ҡуллана ала

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Алавиттар
* Арабати Баба-теке
* Әхмәт Мифтар Олатаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Muhammed Seyfeddin Ibn Zulfikari Derviş Ali; Bektaşi İkrar Ayini, Kalan Publ. перев.: Mahir Πnsal Eriş, Анкара, 2007 (төрөк телендә)
* Irène Mélikoff, *Sur les traces du soufisme turc, recherches sur l’Islam populaire en Anatolie*, éd. Isis, Istanbul, 1992.

## Һылтанмалар
* Хажи Бекташ һәм Бекташи ордены
* The Bektashi Order of Dervishes
* The Bektashi Order of Sufis
* «Baba mondi» — Македонияла бекташтар общинаһының фотолары.
Бәрзәх

**Бәрзәх** (; ) — ислам эсхатологияһында кешенең үлеменән һуң йәне теге донъяла терелеү көнөнә тиклем тороп торған аралыҡ. Ҡөрьәндә телгә алына.

## Этимологияһы
Ғәрәп телендә *бәрзәх* һүҙе «һыу айырғыс», «тар канал», "диңгеҙҙе бүлеүсе"мәғәнәләренә эйә. Был мәғәнәлә «бәрзәх» һүҙе Ҡөрьәндең *Әр-Рәхмән сүрәһенең* 20-се аятында ҡулланыла.:

## Күҙәтеү
Ислам эсхатологияһында кеше йәненең дүрт стадияһы бар:

# тыуғанға тиклемге тормош;
# ер тормошо (донъя);
# вафатынан һуң тормошо (бәрзәх);
# ожмахта йәки тамуҡта мәңгелек тормош (ахирәт).

Ислам сығанаҡтарында бәрзәхтә йәндәрҙең тормошо тураһында мәғлүмәт бик аҙ, шуға күрә был тормоштоң ысын асылы һәм ентекле мәғлүмәттәре мосолмандарға асыҡ түгел.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Илһамов Тамерлан Айсар улы

**Илһамов** **Тамерлан Айсар улы** (22 июнь 1994 йыл — 4 июль 2022 йыл) — гвардия зенит ракета полкының зенит батареяһы хәрби расчет командиры, гвардия прапорщигы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (2022).

## Биографияһы
Тамерлан Илһамов 1994 йылдың 22 июнендә Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған. 2009—2011 йылдарҙа Советтар Союзы Геройы, генерал-майор Таһир Кусимов исемендәге урындағы гимназияла уҡый. 2011 йылда Башҡорт дәүләт университеты (хәҙер — Өфө фән һәм технологиялар университеты) Сибай филиалының юридик факультетына уҡырға инә. 2012 йылдың декабрендә үҙ теләге менән хәрби хеҙмәткә китә, 2014 йылдың мартында хәрби хеҙмәт үтеүе тураһында контрактҡа ҡул ҡуя. Гвардия зенит ракетаһы полкының зенит ракетаһы батареяһы хәрби расчетының командиры булып хеҙмәт итә. Сүриәлә, Таджикстанда була. Бер үк ваҡытта Сервноводскиҙа аграр-техник колледжда «ауыл хужалығын механизациялау» һөнәре буйынса белем ала һәм уны 2019 йылда тамамлай.

## Хәрби эшмәкәрлеге
2022 йылдың 24 февраленән үҙенең подразделениеһы составында Украиналағы махсус хәрби операцияла ҡатнаша. Рәсәй киң мәғлүмәт саралары белдереүенсә, Илһамовтың расчеты 4 июлдә хәрби дежурство ваҡытында, Украина хәрби көстәренең авиаһөжүме Рәсәй хәрби позицияларына барып етмәһен өсөн, уларға ҡаршы ут аса һәм һөжүмде үҙенә ҡабул итә. Дошмандың 9 ракетаһын бәреп төшөрәләр, әммә позиция алмаштырғанда 2 ракета беҙҙең ЗРК-ға эләгә. Илһамовһәм уның хеҙмәттәштәре һәләк була.

2022 йылдың 13 июлендә Әбйәлил районында тыуған Аскар ауылында ерләнә.

Үлгәндән һуң Рәсәй Президенты Указына ярашлы (ябыҡ указ), Рәсәй Геройы исеме бирелә.

Награда Өфөлә Илһамовтың ата-әсәһенә тапшырыла.

## Наградалары һәм ҡаҙаныштары
* Рәсәй Федерацияһы Геройы (2022)
* «Ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙалы (2022)
* 2-се дәрәжә «Хәрби фиҙаҡәрелеге өсөн» миҙалы (2017)
* «Сүриәләге хәрби операцияла ҡатнашыусы» миҙалы (2017)

## Хәтер
2022 йылдың 1 сентябрендә Әбйәлил районының Аскар ауылында Советтар Союзы Геройы Тагир Кусимов исемендәге гимназия бинаһына Рәсәй Геройы Тамерлан Илһамовҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

Өфө фән һәм технологиялар университетының (БДУ) Сибай филиалына Тамерлан Илһамов исемен биреү планлаштырыла.

«Марка» акционерҙар йәмғиәте Тамрлан Илһамов, хәрби күренеш һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы төшөрөлгән почта маркаһы сығара (2022).

## Иҫкәрмәләр
Тәблиғ аяты

**Тәблиғ аяты** ( —  ҡылымынан;  -Тәблиғ аяты — Тапшырыу аяты, Ҡөрьәндең Әл-Маидә сүрәһенән 67-се аят.

## Тасуирламаһы
Тәблиғ аяты сөнниҙәр менән шиғыйҙар бәхәстәрендә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ерҙәге власының күсәгилешлеге мәсьәләһе буйынса шиғый тәғлимәтенең ҡануни нигеҙҙәренең береһе булып тора.

—  5:67
 
Аятҡа аңлатмала, шиғый фаҡиһтары был аят Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең һуңғы көндәрендә Уның Мәккәгә (хижәт әл-үәдә) һуңғы хаж ҡылыуы ваҡытында иңдерелгән, тип раҫлай. Йәнәһе, ул Ғадир Һүм хәҙисе менән бергә имам Али ибн Әбү Талибтың һәм уның нәҫеленән булған имамдарҙың да имамат (рухи-сәйәси власть) хоҡуғына күрһәтә.

## Һылтанмалар
* Официальный Сайт Аль-Гадир
Анимизм

**Анимизм** (лат. anima, animus «йән» һәм «рух») — йән һәм рухтар барлығына, бөтә тәбиғәттең йәнле икәнлегенә ышаныу. Анимистик ҡараштар бөтә диндәрҙә лә тиерлек бар.

## Тайлор һәм уның диндәрҙең барлыҡҡа килеү теорияһы
Инглиз этнографы һәм культурологы Эдвард Тайлор фәнгә анимизм төшөнсәһен индерә, уны дин үҫешенең башланғыс стадияһы тип аңлата. Икенсе яҡтан, ул юғары мәҙәниәтле халыҡтарҙың донъяға ҡарашында анимистик күҙаллауҙарҙың артабанғы үҫешен күҙәтергә тырыша.
Тәүге тапҡыр был терминды немец ғалимы Г. Э. Шталь ҡуллана. 1708 йылдағы үҙенең «Theoria medica» тигән яҙмаһында ул күңел тураһындағы тәғлимәтте тормоштағы барлыҡ процестарҙың нигеҙендә ятҡан эйәһеҙ тормош башланғысы тип атай.

Тайлор анимизмды «минималь дин» тип иҫәпләгән, йәғни, уның фекеренсә, ябай диндән иң юғары үҫешкәндәргә тиклемге ниндәй булһа ла дин анимистик ҡараштарҙан килеп сыға.

Әммә тупланған мәғлүмәттәр бер нисә яңы, преанимистик йәки анимизмға тиклемге тип аталған йүнәлештәр тыуҙыра, уларға ярашлы, анимизм дәүеренә тиклем *тылсым быуаты* (*магия*) (Дж. Фрэзер), *аниматизм дәүере*, бөтә *тәбиғәтте йәнле итеп күреү* (Р. Маретт, Л. Мин. Штернберг) һәм *тәүтормош дологик мистицизм* (Л. Леви-Брюль) була.

Тайлорҙың анимизмды диндең иң иртә формаһы булараҡ аңлауҙан анимист һүҙе килеп сыға. Был категорияға Африкала, Төньяҡ Америкала, Көньяҡ Америкала, Океанияла йәшәүсе. урындағы традицион диндәрҙе тотоусы төп халыҡтар инә. Шулай уҡ анимизм Азияла, атап әйткәндә, синто — анимизмдың (япон) үҫешкән формаһы сағыштырмаса йоғонто яһай.

Тейлор әйтеүенсә, анимизм "тәүтормош ҡырағайының башлана, ул төш, төш күреү, үлем кеүек күренештәр менән ҡыҙыҡһына башлаған. Тейлор фекеренсә, анимизм йоҡо, төш күреү, үлем һ. б. күренештәр менән ҡыҙыҡһынған «тәүтормош кешеһенең фәлсәфә»һендә барлыҡҡа килгән. Кешенең хайуандарҙан айырмаһы шунда: уны тәбиғәт һалған инстинктив йәшәү ҡәнәғәтләндермәй, ул үҙ-үҙен танырға ынтыла. Һәм нәҡ үҙ-үҙеңде танып белеүгә ынтылыш кеүек сифаттың килеп сығышы, моғайын, ҡасандыр кеше эволюцияһының башы булғандыр. Был уның эволюцияһының башы булғандыр, моғайын. Шулай итеп, анимизм күҙлегенән ҡарағанда, барыһының да үҙ йәне бар. Кеше лә, таш та — икеһе лә тере йән эйәләре.

Шунан сығып ҡарағанда, анимизм — тәүтормош дине генә түгел, ә кешенең рухи үҫешендә тәүге баҫҡыстарҙың береһе. Әгәр кеше үҙенең эргәһендәге әйберҙәоҙе үҙ ҡарамағы буйынса файҙаланырға мөмкин булған материал киҫәктәре генә түгел, ә тере йән эйәләре икәнен аңлай башлаһа, был уның тирә-яҡ донъя менән мөнәсәбәттәрен сифат яғынан яңы кимәлгә сығара.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ер-һыу аллаһы
* Панпсихизм
* Гилозоизм
* Башҡорт халҡында анимизм[]

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
;Белешмәләр
* Анимизм / Б. И. Шаревская // Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия 1969—1978
* 

* 
* 
* 

;Монографиялар
* 

## Һылтанмалар

* Рукопись Н. Волкова из архива МАЭ РАН. 1947 г.
Арыҫланова Индүсә Әмир ҡыҙы

**Арыҫланова Индусә Әмир ҡыҙы** (; 25 февраль 1941 йыл) — ашнаҡсы, башҡорт аш-һыуы пропагандисы, Башҡортостан Республикаһының туҡланыу сәнәғәте буйынса алдынғы белгестәренең береһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1996), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры, Рәсәй мастер-ашнаҡсыһы (2016), «Алтын торна» милли премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Индүсә Әмир ҡыҙы Арыҫланова 1941 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районы Күкҡуян ауылында тыуған.
1959 йылда мәктәпте тамамлағас, Медицина училищеһына уҡырға инергә теләй, ләкин рус теленән инеү имтиханынан үтмәй, сауҙа-кулинария училищеһына уҡырға инә. Унда икенсе категориялы ашнаҡсыларға уҡып сыға. Йүнәлтмә буйынса Өфө ҡалаһындағы «Нефтсе» ресторанына эшкә килә. Тәүҙә таратыуҙа эшләй, ә бер нисә айҙан производство мөдире урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

1968 йылда Өфөләге «Алтын башаҡ» ресторанының производство мөдире урынбаҫары булып эшләй башлай. Ике йыллыҡ юғары кулинария курстарында уҡырға инә, юғары квалификациялы ашнаҡсы категорияһы бирелә.

1977 йылда миңә Мәскәүҙәге Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә Башҡортостандан кулинарҙар төркөмөн етәкләү йөкмәтелә. Башҡорт милли ризыҡтарын күрһәтергә кәрәк була.

Мәскәүҙә башҡорт һәм татар аш-һыуы гөрләп ҡабул ителә, барыһы ла ҡәнәғәт ҡала.


Татар коллегалары менән яҡшы мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килде. Ә уларҙың шеф-ашнаҡсыһы, легендар кулинар, татар кухняһы буйынса китаптар авторы Юныс Әхмәтйәнов миңә: «Индуса, әйҙә, китап яҙ әле», — тине.

Башҡорт аш-һыуын системаға һалырға, китаптар сығарырға ҡарар итә. Артабанғы мөһим этап 1981 йылда Галле ҡалаһында (ГДР) «Башҡортостан» ресторанын асыу була. Команда етәксеһе итеп тәғәйенләнә , немец ашнаҡсыларын башҡорт аштарын әҙерләргә өйрәтә.

Башҡорт аш-һыуы буйынса 15 рецепт менән тәүге төҫлө открыткалар сығара. Милли колоритты иҫәпкә алып ризыҡтар уйлап сығара, эксперименттар яһай.

Йөҙҙәрсә төрлө рецепт менән кулинария буйынса тиҫтәгә яҡын китап нәшер итә.


Һәр халыҡтың мәҙәниәтендә милли аш-һыу мөһим урын биләй. Башҡорт аш-һыуы лайыҡлы танылыу яуланы. Ул үҙенең төрлөлөгө һәм ҡабатланмаҫ тәм сифаттары менән дан тота. Әммә һәр ваҡыт улай булмаған. Кулинарҙар ассоциацияһының почетлы ағзаһы, БР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре, был темаға бик күп китаптар авторы Индусә Арыҫланова башҡорт кулинарияһы үҫешенә тос өлөш индерҙе.


## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1996);
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры ();
* Рәсәй мастер-ашнаҡсыһы (2016);
* «Алтын торна» милли премияһы лауреаты ().

## Библиография
Китаптарына бирелгән  рецептарҙа ризыҡ әҙерләү технологияһы ентекле тасуирлана, уларҙың тәм сифаттарына һәм аҙыҡ-түлек ҡиммәтенә тәьҫир иткән бөтә нескәлектәр иҫәпкә алына: аҙыҡ-түлектең нисбәте, әҙерлек ваҡыты һәм температура режимы, ризыҡты тапшырыу ҡағиҙәләре һәм уны рәсмиләштереү алымдары күрһәтелгән.

;

;

;

;

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Туҡланыу

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* / «Панорама Башкортостана» «Учпочмак и не только»
Ариёси Савако

**Савако Ариёси** (21 ғинуар 1931 — 30 август 1984) — билдәле япон яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре һәм драматург.  Япон йәмғиәтендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың ауырлыҡтары тураһында яҙған феминистик автор.

## Биографияһы
Савако Ариёси 1931 йылдың 21 ғинуарында Вакаямаҡалаһында тыуа. Ул тыуыр алдынан ата-әсәһе АҠШ-та йәшәй, ә бала сағының күп өлөшөн Ява утрауында үткәрә. Ариёсиның ата-әсәһе йыш ҡына атаһының эше арҡаһында күсенә, әммә ҡыҙҙарының Японияла тыуыуын теләй. Сырхау бала булараҡ йыш ҡына Индонезия мәктәбендә дәрестәр ҡалдыра һәм ата-әсә китапханаһында булған Нацумэ Сосэки, Такэо Арисима кеүек авторҙарҙың китаптарын уҡый. Ғаилә 1941 йылда Японияға Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан ҡайта.

1949 йылдан башлап Токиолағы ҡыҙҙар өсөн христиан колледжына инглиз әҙәбиәте һөнәре буйынса уҡырға инә, унда әҫәрҙәре өсөн бер нисә премия яулай. 1952 йылда колледждан сыҡҡас, китап нәшриәтендә һәм бер нисә әҙәби журналдарҙа эшләй башлай, бер үк ваҡытта әҫәрҙәре өҫтөндә лә эшләй. Ариёсиның тәүге әҙәби уңышы булып «Балладалар» баҫмаһы тора () 1956 йылда китап бик күп баһаламалар ала һәм, еңеү яуламаһа ла, абруйлы Рюноскэ Акутагава исемендәге премияға тәҡдим ителә. 1959 йылдан башлап яҙыусы донъя буйлап әүҙем сәйәхәт итә, Ҡытайға, Яңы Гвинеяға, АҠШ-ҡа, Европа илдәренә һәм Яҡын Көнсығышҡа бара. Шул уҡ йылда яҙыусыға билдәлелек килтергән беренсе ҙур романы—   «Река Ки» баҫыла (). Савако Ариёси өсөн илһам сығанаҡтарының береһе булып Каноко Окамотоның  «Колесо жизни» китабы тора.  Ариёси раҫлауынса, уны уҡымайынса ул яҙыусы булып китмәҫ ине. Уны Окамотоның «ирекле» яҙыу стиле һәм уның образдарының "хислелеге" хайран ҡалдыра.

Яҙыусы 1984 йылдың 30 авгусында йөрәк етешмәүсәнлегенән Токиола 53 йәшендә вафат була. Скотт Миллер раҫлауынса, Савако Ариеси «карьераһының иң бейек нөктәһендә» вафат була.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Савака Ариёси на сайте FemBio.
Ислам эсхатологияһы

**Ислам эсхатологияһы** () — мосолмандарҙың ахыры заман, ҡиәмәт һәм ахирәт (теге донъя), бәрзәх, йәннәт һәм йәһәннәм тураһында күҙаллауы.

## Теге донъя

### Бәрзәх

### Ожмах

### Тамуҡ

## Ҡиәмәт көнө
 
### Ҡиәмәт көнөнөң ҙур билдәләре
Мөхәммәт саллаллаһү ғәләйһис сәләм әйткән ун билдә:
# Ҡояштың Көнбайыштан сығыуы;
# Томан төшөүе (духан);
# Дәббәтт әл-Арз тигән йән эйәһенең барлыҡҡа килеүе;
# Йәжүж Һәм Мәжүждең ябырылыуы;
# Дәжжәлдең барлыҡҡа килеүе;
# Ғайса пәйғәмбәрҙең килеүе;
# Ерҙең өскә ярылыуы, берәүһе көнбайышта ;
# Көнсығышта берәү;
# Ғәрәбстанда берәү;
# Аденда ут сыға, ул кешеләрҙе йыйылыш урынына ҡыуып ебәрә.

### Борғо тауышы

## Сират күпере
**Сират** ( — *әс-сират*) — ислам эсхатологияһында, утлы йәһәннәм өҫтөндә урынлашҡан күпер. Сират күпере ҡылдан нәҙек, ҡылыстан үткер тип тпсуирлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Әһеле Бәйт

**Әһеле Бәйт** ( — *йорт кешеләре*; ) — ислам традицияһында ҡабул ителгән Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғаиләһен (йортон) билдәләү. Исламға тиклемге Ғәрәбстанда хакимлыҡ иткән ғаилә ағзаларын да шулай атағандар.

## Билдәләмәһе
Сөнниҙәр «Әһеле Бәйт» (йорт кешеләре) тигән төшөнсәгә киң мәғәнә һалып, шул иҫәптән Мөхәммәт Пәйғәмбәргә яҡын торған кешеләрҙе лә индерә. Ҡайһы бер авторҙар бында *алисылар* (Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы Али ибн Әбү Талиптың һәм Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатиманың вариҫтарын) һәм ғәббәсиҙәрҙе Пәйғәмбәрҙең бабаһы (Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлиптың вариҫтары) индерә. Икенселәр һашимиҙарҙы ла «Әһеле Бәйт» тип һанай. «Әл-Әхзәб» сүрәһенең 33 аятына ярашлы, Пәйғәмбәрҙең бөтә ҡатындары ла Әһеле Бәйт ағзалары иҫәбендә була

## Бәхәстәр
Пәйғәмбәр Фатиманы һәм Али ибн Әбү Талипты, уларҙың балалары Хәсән һәм Хөсәйенде Әһеле Бәйт ағзалары тип атаған бер нисә хәҙис бар. Шуның менән бәйле шиғыйҙарҙың күпселеге Али һәм уның вариҫтарын власҡа берҙән-бер дәғүәсе тип иҫәпләгән. Алиҙың һәм уның тоҡомдарының имаматҡа айырым хоҡуҡтары тураһында мәсьәлә бөгөнгәсә схоластик бәхәстәрҙең дауам итеүсе предметына әйләнде. Мосолмандарҙың күпселеге, рухани власть нәҫел буйынса күсә алмай һәм хәлифә власҡа Хаҡ хәлифәләр идара иткән осорҙағы кеүек килергә тейеш, тип иҫәпләй

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тәблиғ аяты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ғайсауилыҡ

**Ғайсауилыҡ** йәки **ғисауилыҡ** (; ) — Төньяҡ Африкала (Марокко, Алжир, Тунис) киң таралған суфый тәриҡәте. XVI быуатта *шәзәлиләрҙән* айырылып сыҡҡан .

## Тарихы
Ғайсауиҙар тәриҡәтенә *әл-Һаҙый Мөхәммәт ибн Ғайса (Ғийса)* нигеҙ һала (*Ибн Ғайса* 1465—1526), ул шулай уҡ *Шәйех әл-Камил* (камил шәйех) булараҡ билдәле. Ибн Ғайса ислам тәғлимәтен тарата, бик күп уҡыусылары була һәм Мекнеста зәүиә ойоштора. Легенда буйынса, шәйех ибн Ғайса хәл өҫтөндә ятҡанда, шәкерттәренең береһе ҡайғынан экстаз хәленә инеп, өҫтөндәге кейемдәрен йыртҡылап, тереләй бер һарыҡты ашап бөткән. Был риүәйәт *һадр* (экстаз хәленә инеү) һәм *фрисса* (тереләй хайуан ашау) йолалары өсөн нигеҙ була].

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* ;
* *Дьяков Н. Н.* Мусульманский Магриб. Шерифы, тарикаты, марабуты в истории Северной Африки. Изд-во С.-Петербург. университета, 2008;
* *Soualah M.* La société indigène de l’Afrique du Nord. Alger, 1937.
* Кныш А. Д. аш-Шазилийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 288. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Бәйғәт

**Бәйғәт** йәки **бәйғә** () — ғәрәп телендә «килешеү», «ант», «тоғролоҡ анты» һ. б. аңлатҡан термин. 

## Конституцион-хоҡуҡи договор
Ислам илдәрендә — был ил идарасыһының юғары вәкәләтле орган — парламент менән үҙенең һайланыу һәм идара итеү шарттары тураһында конституцион-хоҡуҡи килешеүе, был үҙенә ҡабул ителгән йөкләмәләрҙә һәм уларҙы тормошҡа ашырыу өсөн ошо хоҡуҡтарҙан сығып эш итеүҙә сағыла. Конституция-хоҡуҡи килешеү хәҙерге донъя практикаһы өсөн яңы, ләкин ислам донъяһы өсөн органик һәм тәбиғи күренеш.

## Суфыйлыҡта
Суфыйлыҡта уҡыусыһы (мөрит)) үҙенең уҡытыусыһына (мөршидкә) уға тоғро ҡаласаҡ һәм уның бөтә күрһәтмәләрен үтәйәсәк, тип ант итә. Бәйғәт ҡул бирешеү һәм суфый кейеме (хирҡә) һәм дәрүиш тажы тапшырып ҡабул ителә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бәйғәт мәсете
* Ғәкәбә янында беренсе бәйғәт
* Ғәкәбә янында икенсе бәйғәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Боголюбов А. С. Бай’а // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 36. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Бәйт әл-мал

**Бәйт әл-мал** (;  — мөлкәт йорто) — исламда: ҡаҙна, йәмәғәт финанстары, шулай уҡ аҡса һәм башҡа ҡиммәттәр һаҡлау бинаһы.

## Тарихы

Бәйт әл-мал төшөнсәһе Мөхәммәт пәйғәмбәр осоронда уҡ булған, әммә төп әһәмиәтен ул Хаҡ хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хакимлыҡ иткән осорҙа алған . 

638—640 йылдарҙа хәлифә яулап алынған илдәрҙә күсемһеҙ милекте бүлешеп алыуҙы тыя, мөһәжирҙәргә, ансарҙарға һәм һуғышсыларға эш хаҡын түләүҙе ойоштора. Эш хаҡы *биремдәр* һәм һалымдарҙан түләнә. Ошоға бәйле финанс ведомствоһы, үҙәк һәм провинциаль идаралыҡтар һәм һаҡлағыстар булдырыу зарурлығы тыуа. 

Бөтә *керемдәр* һаҡланған бина, шулай уҡ дөйөм алғанда бөтә общинаның аҡсаһы *бәйт әл-мал* тип атала башлай. Ул ғәҙәттә наместник резиденцияһында йәки йәмиғ мәсетендә урынлаша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

*
Буркини

**Буркини** (бурка + бикини, шулай уҡ **бодикини**) — мосолман ҡатын-ҡыҙы өсөн һыу инеү костюмы.

## Тарихы

Ливан дизайнеры *Әһидә Зәнетти* тарафынан уйлап сығарылған. 100 % полиэстер.

## Тасуирламаһы
Буркини ике өлөштән тора, башҡа һылашып торған капюшоны бар — шәриғәттең ҡатын-ҡыҙ кейеменә булған бөтә талаптарына ла яуап бирә. Беселеше пижамаға яҡын, ҡатын-ҡыҙҙың, табандан һәм йөҙөнән башҡа, бөтә тәнен ҡаплай. Шулай уҡ йөҙөү генә түгел, спорттың башҡа төрҙәре менән дә шөғөлләнеү өсөн варианттар бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фейскини () — ҡояшта бит ҡараймаһын өсөн ҡытай битлеге, йәки һыу инеү кейеменең бер өлөшө: балаклавалы буркиниға оҡшаш.
*  (от  (дзэнсин тайцу) — « тулыһынса ҡаплаулы») — Японияла барлыҡҡа килгән спандекс япон костюмы.
* Һыу инеү машинаһы — диңгеҙ пляждарында һыу инеү өсөн ҡулайлама, ул ир-егеттәргә һәм ҡатын-ҡыҙҙарға, ҡаты тәртип ҡағиҙәләрен һаҡлап, һыу инергә мөмкинлек бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Буркини авторының сайты
Оҙатыу (йыр)

**«Оҙатыу»** () — башҡорт халыҡ йыры, оҙон, һалмаҡ көй.

## Тарихы
Куйбышев өлкәһе Оло Глушица районы Ташбулат ауылында йәшәүсе Ғәбдрәшит Ибраһимовтан (1916 йылғы) Ниғмәт Шоңҡаров 1961 йылда магнит таҫмаһына яҙҙырып ала. Композитор Камил Рәхимов нотаға һала. — Ғилми архив, ф. 3, оп. 23/6, л.31..

«Оҙатыу» тарихи йырҙар төркөмөнә ҡарай. Ул халҡыбыҙ тарихына ҡағылышлы күренеште һүрәтләүгә ҡоролған. Рәсәй империяһына үҙ теләктәре менән ҡушылғандан һуң, башҡорттарға Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен Тубыл йылғаһынан алып Яйыҡ буйлап Гурьев ҡалаһына тиклем һүҙылған Ырымбур линияһын һаҡлау бурысы йөкмәтелә. 17 (20) йәштән алып 45 йәшкә тиклемге һәр башҡорт үҙ кейеме, үҙ ҡоралы һәм үҙ аты менән хәрби хеҙмәткә алына. Бынан тыш халыҡ ғәскәрҙе аҙыҡ-түлек менән тәьмин итергә тейеш була.

Шулай итеп, башҡорт ир-егеттәре Рәсәй империяһының һәр бер хәрби походында ҡатнаша. 1812 йылғы Ватан һуғышына башҡорттар 30-ға яҡын полк туплап ебәрә һәм Парижды алыуҙа ҡатнаша. Тыуған ил һәм тыуған ерҙе һаҡлау һәр башҡорттоң изге бурысы тип иҫәпләнә. «Оҙатыу» йырында ил һаҡларға китәсәк ир-егет тыуған иле өсөн башын һалырға ихтималлығын да тоҫмаллай, әммә исеме халҡының хәтерендә мәңге һаҡланасағына ышана.

## Йырҙың тексы
: Ыласын да ҡоштоң, ай, балаһы
: Бауҙа ғына тыуып та бауҙа үҫә.
: Егет кенә тигән ир-арыҫлан
: Яуға ғына барып та яуҙа үлә.

: Йырҙар яҙҙым Урал тауҙарына,
: Иҫтәлеккә булып та ҡалһын тип.
: Яуҙа йөрөп иҫән ҡайталмаһам,
: Урал тауы иҫкә алһын тип.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A1_%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%99%D0%B0%D1%80%D1%8B

## Сығанаҡтар
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар һәм көйҙәр. Ноталар менән/Башҡортостан китап нәшриәте. Өфө. 1983 йыл/Т. 7 000 экз./312 бит.
* Салауат Галин. «Башҡорт халҡының йыр поэзияһы». Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте. 1979 йыл./ Т. 4 000 экз. 256 бит.
Бәйһәсиҙәр

**Бәйһәсиҙәр** (; ) — Әбү Бәйһәс Һайсам ибн Жәбир эйәрсендәре

## Тарихы
Әбү Бәйһәс мәймүниҙәр Ибраһим менән Мәймүн ибн Хәлитте кафырҙарға ҡол ҡыҙҙарҙы һатҡан өсөн көфөрлөктә ғәйепләп сыға. Ул шулай уҡ вакифиҙарҙы, гонаһ ҡылыуы тураһында белмәй гонаһҡа батҡан мосолманға тәкфир эшләмәгәндәре өсөн, динһеҙ тип атаған
.

### Ағымдары

Бәйһәси ағымдарының береһе — ғәүниҙәр — һижрәттән ҡайтҡан мосолмандар тураһындағы һорауҙа ике лагерға бүленә. Ләкин ике секта ла бер фекерҙә килешә: мосолмандар имамы динһеҙ булһа, уның йәмәғәтендәге бөтә кешеләр ҙә — кафырҙар. Ғәүниҙәр шулай уҡ, иҫерек булыу иманһыҙлыҡ, тип раҫлаған, ләкин ул эскелектән тыш, башҡа гонаһ ҡылмаһа, ғәйепләмәгәндәр.

Бәйһәсиҙәрҙең бер өлөшө, әгәр кеше гонаһҡа батһа, мосолмандар имамы уға ҡарата ҡарар сығарғансы, уны кафырлыҡта ғәйепләргә ярамай, тип иҫәпләгән.

### Әсхәб әт-тәфсир һәм Әсхәб әс-сүәл
Бәйһәсиҙәр араһында(‎) «тәфсир яҡлылар» һәм () «һорау биреү яҡлылар» секталары була, уларҙан бәйһәсирҙәрҙең күпселеге баш тарта.

«Тәфсир яҡлылар» мосолманды ғәйепләгәндә үҙенең шаһитлығына тәфсир бирергә тейеш була. «Һорау биреү яҡлылар» иһә һорау биреү юлы менән ғәйепләнеүсенең мосолманлығын асыҡлау фарыз тип һанаған..

## Иҫкәрмәләр
Хирҡә

**Хирҡә** ( — «сепрәк»; ) — тишек йәки ямаулы, йыш ҡына туҡыма киҫәктәренән тегелгән сапан. Хирҡәне ғәҙәттә мөритте тәриҡәткә бағышлағанда кейҙерәләр. Мөриттең тәриҡәт закондарына тулыһынса буйһоноуының символы .

## Тарихы
Хирҡә кейеү йолаһын мосолман дәрүиштәре көнсығыш христиан фиҙакәрҙәренән үҙләштереп алған һәм, йола буйынса, ул кейҙерелгән кешенең мистик юлға (суфыйлыҡҡа) аяҡ баҫыуын билдәләй.

Хирҡә кейеп йөрөү VIII быуатта теркәлгән.

Ҡайһы бер суфыйҙар, «тыйнаҡһыҙлыҡ» һәм «башҡа кешеләр араһынан айырылып торорға ынтылыу» күреп, был тәжрибәгә ҡаршы сыҡҡан. Хирҡәне ғүмере буйына кейеп йөрөргә тейеш булалар. Хирҡә алған кеше үҙенең остазына мәңгелеккә рухи ептәр менән бәйләнгән булып ҡала

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Акимушкин О. Ф. Хирка // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 278—279. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*