open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мулдаш (Учалы районы)

**Мулдаш** — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 81 кеше.
Почта индексы — 453715, ОКАТО коды — 80253820004.

## Тарихы

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).

## Ревизия материалдары
1795 йыл,
1811 йыл,
1859 йылдарҙа Мулдаш ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

## Географик урыны
Түбәнге Ирәмәл йылғаһы (Мейәс йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Илсеғол): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Алтын-Таш): 26 км

## Урамдары
* Аратау урамы ()
* Тау урамы  () 
* Ирәмәл урамы  ()

## Ауылдың билдәле шәхестәре
* Мортазин Ҡамса Дәүләтбай улы (1.06.1966) — башҡорт ғалимы, Башҡортостандың һәм Силәбе өлкәһенең йәмәғәт эшмәкәре, журналист, яҙыусы һәм шағир, филология фәндәре кандидаты (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
* Күсәбаева Хәҙисә Оморҙаҡ ҡыҙы (1902 – 1970) — әкиәтсе.

## Һылтанмалар
* 1795 йылғы ревизия материалдары
* 1811 йылғы ревизия материалдары
* 1859 йылғы ревизия материалдары
*  Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.

## Иҫкәрмәләр
Илсеғол (Учалы районы)

**Илсеғол** — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә  халыҡ һаны — 242 кеше.
Почта индексы — 453715, ОКАТО коды — 80253820001.

## Тарихы
Ауылға 19 быуат уртаһында Троицк өйәҙе Ҡара‑ һәм Барын‑Табын улустарының Мулдаҡай ауылы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. 1850-1858 йылдар араһында Илсеғоловтар етәкселегендә Мулдаҡай ауылы халҡының бер өлөшө Мейәс йылғаһы буйында айырылып сыға һәм яңы Илсеғол ауылына нигеҙ һала.  Ауылдар араһы бер саҡрым була. 1834 йылда ауылда 284 кеше йәшәй, 25 йылдан һуң — шулай уҡ. 1866 йылда 20 йортта 136 кеше йәшәгән. X ревизия ваҡытында 20 йортта 149 кеше йәшәгән. 1920 йылда 80  йортта 423 кеше иҫәпләнгән. Бынан тыш, ошо уҡ йылғала 7 йортло рудник барлыҡҡа килгән, унда «алтын ҡомдарын йыуыу өсөн фабрика» булған. Бында тирә-яҡтағы ауыл башҡорттары эшләгән.  Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр, алтын приискыларында эшләгәндәр.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 75 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Алтын-Таш): 15 км.

## Билдәле шәхестәр
* Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы (15 ғинуар 1952 йыл) — опера йырсыһы (сопрано), педагог. 1981 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1989—2014 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, бер үк ваҡытта 1992—1997 йылдарҙа һәм 2000 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (2013), Пётр сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) халыҡ артисы. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1985). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022).
* Айгөл Һағынбаева (6 июнь 1983 йыл) — йырсы, 2011 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солист-вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының (2019) һәм Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы, республика, төбәк- һәм халыҡ-ара конкурс һәм фестивалдәр еңеүсеһе, лауреаты һәм дипломанты.

## Урамдары
* Алышбай урамы  ()
* Тау урамы  () 
* Ҡасим урамы  ()
* Мейәс урамы  ()
* Мәктәп урамы  ()

## Ер-һыу атамалары
* Беләүташ тауы
* Ҡарагөсөк тауы
* Ҡарагөсөк йылғаһы
* Ҡарагүл күле

## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
* Илсеғол, Мулдаҡай, Орловка ауылдары бер-береһе яҡын булыу сәбәпле хәҙерге ваҡытта берҙәм тораҡ пунктын тәшкил итә.

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* 
*  Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге

## Иҫкәрмәләр
Устинов (Учалы районы)

**Устинов, (Үстинәү)** — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 26 кеше.
Почта индексы — 453715, ОКАТО коды — 80253820010.

 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 107 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Һөйөндөк): 27 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Устиново): 0 км
## Һылтанмалар
## Сығанаҡтар

* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. - Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство "Белая Река", 2007. -416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7
Һөйөндөк (Учалы районы)

**Һөйөндөк** — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 117 кеше.
Почта индексы — 453715, ОКАТО коды — 80253820009.

## Географик урыны
Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан 86 км һәм Устиново тимер юл станцияһынан (Силәбе өлкәһе) көньяҡ-көнбайышҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 86 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Устинов): 6 км
## Тарихы
Һөйөндөк ауылына XIX быуаттың 1-се яртыһында Троицк өйәҙе Ҡаратабын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Һөйөндөк Көсөк ауылына яҡын, Ҡарабалыҡ күле буйында урынлашҡан. Нигеҙ һалыныу ваҡыты аныҡ билдәләнмәгән. XVIII быуат аҙағында был ауыл әле булмай. 1834 йылда 35 йорт иҫәпләнгән, уларҙың һәр береһендә уртаса 5,5 кеше йәшәгән. X рәүиз буйынса 39 йортта 238 аҫаба, шулай уҡ 5 йортта керҙәштәр иҫәпләнгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1841 йылда 200 кеше йәшәгән 36 йорт-хужалыҡҡа 200 ат, 40 һыйыр, 200 һарыҡ һәм 10 кәзә тура килгән. 200 кешегә 400 бот яҙғы иген сәселгән.

1866 йылда 46 йорт-хужалыҡта 260 кеше йәшәгән. 1900 йылда мәсет теркәлгән.

## Хәҙерге осор
Һөйөндөк ауылында фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (95 %).

## Ревизия материалдары
1859 йылда  Һөйөндөк ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.

## Урамдары
* Ҡыйҙыш урамы ()
* Таулы урамы ()

## Билдәле шәхестәре
* Вәлиева Гөлназ Даурат ҡыҙы (27.08.1972) — филология фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт университетының шәрҡиәт һәм башҡорт тел ғилеме кафедраһы доценты.
* Ишмөхәмәтов Әхтәм (1880—1946) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында, Францияла Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы.

## Тирә-яҡ мөхит
; Ер-һыу атамалары:
*Тау-таштар*
* **Ҡаҡсырҙы** тауы
* **Ҡасҡын ташы**
*Йылға-күлдәр*
* **Ҡорбан күле**
* **Убалы күле**
* **Һөйөндөк күле**
* **Шарҙатма йылғаһы**

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 1859 йылғы ревизия материалдары
*  Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге

## Сығанаҡтар

* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая Река», 2007. −416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7
*
Сиҙәм (Әбйәлил районы)

**Сиҙәм** — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Әлмөхәмәт ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1404 кеше.
Почта индексы — 453605, ОКАТО коды — 80201804001.

 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 49 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Әлмөхәмәт): 3 км
## Ауылдың башлығы
Ғумәрова Рәйлә Рәхмәт ҡыҙы
## Иҫкәрмәләр

* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство "Белая Река", 2007. — 416 с. :илл. ISBN 978-587691-038-7
## Һылтанмалар
Айғырбатҡан (Әбйәлил районы)

**Айғырбатҡан** — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы утар, Асҡар ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше.
Почта индексы — 453620, ОКАТО коды — 80201810002.

 
## Халыҡ һаны
; Милли составы
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 5 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Асҡар): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 52 км
 
## Урамдары
* Йәштәр урамы ()
* Үҙәк урамы ()

## Тарихы
Утар исеме башҡорт телендә айғыр һыуға батҡан (Айғыр батҡан) тигәнде аңлата.

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4

## Иҫкәрмәләр
Кантеле

**Ка́нтеле** () — карел һәм фин сиртмә ҡыллы музыка ҡоралы, көснәгә () оҡшаған. Боронғо кантеле биш ҡыллы булған, хәҙерге заманда кантеле ҡылдары металдан эшләнә һәм 35-кә етеүе мөмкин. Уйнау өсөн кантелене тубыҡҡа ҡуялар һәм ике ҡулдың бармаҡтары менән ҡылдарын сиртәләр. Кателелә яңғыҙ ҙа уйнайҙар, һәм шулай уҡ, халыҡ эпосы «Калевала»ға ҡушылып уйнайҙар.

## Тарихы
[thumb|300px| Карел-фин ССР-ы музыканттары йәштәр һәм студенттарҙың II Бөтә донъя фестивалендә ([Будапешт, 1949 йыл)]]
Кантеленың күп быуатлыҡ тарихы бар. Бик күптән үк кешеләр тормошонда кантеле музыкаль инструмент булыуҙан күпкә артығыраҡ булған урын алған.
Кантеле — музыкаль инструмент ҡына түгел, ә төньяҡ халыҡтарының үҫешен, хеҙмәтен, мәҙәниәтен берләштереүсе символ булып тора.

Тәүге инструменттар ағастан соҡоп яһалған. Кантеле тартмаһын ерек, ҡайын ағастарынан, ҡылын ат ялынан эшләгәндәр. Музыкаль мәҙәниәт үҫеше менән бергә инструмет та камиллашҡан. Өҫкө декаһын шыршы таҡтаһына эшләй башлағандар. Ат ялы урынына металл сымдар ҡуя башлағандар. Диатоник төҙөлөшлө 5, 10, 12, 16 ҡыллы инструметтар барлыҡҡа килгән.
Хәҙерге заманда Карелияла диатоник һәм хроматик кантеле киң таралған. Диатоник кантеле халыҡ музыкаһын башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән. Классик музыка өсөн хроматик тауыш рәтле инструмент кәрәк.

Беренсе хроматик кантеле эшләүсе, "Калевалы"ны ижад итеүсе, Элиас Лённрот була. Ул 1830—1840 йылдарҙа ике хроматик кантеле эшләй. Уның береһе Финляндия музейында һаҡлана.
Финляндияла хроматик кантеле киң таралған.
Хәҙерге заманда кантеле-прима, кантеле-альт һәм кантеле-бас тигән төрҙәре эшләнә.

## Һылтанма
* Халыҡ эпосы «Калевала» һәм кантеле тураһында сайт  (урыҫса)
* Koistinen Kantele эшләусе фирма тураһында (финса)
Әүмеш (Әбйәлил районы)

**Әүмеш ** — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Таштимер ауыл советына ҡарай. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 121 кеше.
Почта индексы — 453622, ОКАТО коды — 80201837003.

## Халыҡ һаны

; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 29 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Таштимер): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 32 км

## Урамдары
* Алсынбай урамы ()
* Тау урамы ()
* Таһир Кусимов урамы ()
* Мәктәп урамы ()

## Тарихы
Әүмештең тағы бер исеме бар — Алсынбай. Тәүге исеме антропоним — ауылға нигеҙ һалыусы һәм гидроним — Әүмеш шишмәһе исеменән, икенсеһе — тәүге төпләнеүсенең улы Алсынбай Әүмешев исеменән (уның балалары Вәлит, Ҡәйепҡол, Кинйәғол —уның улдары Хәмит, Хәлит, Сабит) алынған. Алсынбай 1740—1819 йылдарҙа йәшәгән.

1795 йылда ауылда 20 хужалыҡ була, унда 102 кеше йәшәй. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 366 кеше 58 йортта йәшәгән һәм 1920 йылда 100 йорттан торған. Ауылда йәшәүселәр араһынан Амангилде (балалары Ғайса, Лоҡман), Аҙнагилде, Яугилде Татлыбаев, Сибай Тауымбаев XIX быуаттың беренсе яртыһында тирмә һәм кантон идаралығында хеҙмәт итеүҙәре менән айырылып тора.

14-се башҡорт полкы яугиры, ике көмөш миҙал кавалеры Әбделвәхит Әбделсәләмов Парижда үҙенең хәрби юлын тамамлай.

258 кеше йәшәгән 33 йорттоң 25-е йәйләүгә сыҡҡан. Кесе Ҡыҙыл һәм Оло Йылға йылғалары үҙәндәре буйлап күсеп йөрөйҙәр. Уларҙың 315 аты, 270 һыйыры, 185 һарығы һәм 6 кәзәһе була. 33 йортҡа 608 бот яҙғы иген сәселгән, шул иҫәптән Аҙнабай Искәндәров — 100 бот.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7
Әхмәт (Әбйәлил районы)

**Әхмәт** — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Ҡырҙас ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 145 кеше.
Почта индексы — 453615, ОКАТО коды — 80201825002.

## Халыҡ һаны

; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Асҡар): 34 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡырҙас): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Магнитогорск): 100(+/-5) км

## Урамдары
* Әхмәт Зәки Вәлиди урамы ()
* Партизан урамы ()
* Һаҡмар урамы ().

## Тарихы
Әхмәт ауылы XIX быуат башынан билдәле. Беренсе күскенсе, йорт йөҙ башы Әхмәт Өмөтбаевҡа 1834 йылда 75 йәш була, улдары Хөсәйен, Ғәле, Этҡол һәм Ғайса. Ауылдың тағы бер атамаһы — Һаҡмарбаш — уның Һаҡмарҙың үрге ағымында урынлашыуын күрһәтә.

VIII ревизияла ауылда 54 йортта 309 кеше йәшәгән. Һуңынан халыҡ һәм ихаталар һаны кәмей. 1859 йылда унда 50 хужалыҡ була, унда 293 кеше йәшәй. Бер йыл элек бында Ишҡол ауылынан 5 ғаилә күсеп килгән. Был халыҡтың генетик бәйләнештәрен күрһәтә. 1920 йылда 46 ихатала 183 кеше йәшәгән.

1805—1807 йылдарҙа Польша һәм Пруссия биләмәләрендә Рәсәй союздаштары менән Францияға ҡаршы походта Баҙырғол Ейәнсурин башҡорт полктары составында ҡатнаша. Ике көмөш миҙал кавалеры Байғул Ҡәҙербәков Рәсәйҙе генә түгел, Европа илдәрен Наполеон ғәскәрҙәренән азат итеүҙә ҡатнаша. 1828—1829 йылдарҙа Мөхәмәткәрим Мулдашев һәм Ишембай Хөсәйенов рус-төрөк һуғышы йылдарында империяның көнбайыш сиктәрен һаҡлай.

## Билдәле шәхестәр
* Йәғәфәрова Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы (3.09.1948) — башҡорт яҙыусыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1992) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).
* Ноғманов Иҙрис Мөҙәрис улы (1.09.1952) — башҡорт яҙыусыһы. Әбйәлил районының И.Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы лауреаты.

## Ауыл лаҡаптары
* **Урыҫса белгәненә тап бул** — …Ауылдан бер ағай… урманда һуҡыр сысҡанға ҡапҡан һалып йөрөй икән. Ҡапҡан ҡороп ултырһа, артында берәү тамаҡ ҡырып ебәрә. Әйләнеп ҡараһа, ҙу-ур һоро айыу артҡы аяҡтарына баҫып тора, имеш. Был кеше айыуға табан әйләнеп ултырған да: «Әй, һин, тайыш табан, дауай миңә ни мишай. Күрмәйһеңме — мин занятий, әйҙә, йөрөгән урманыңда гуляй, пашол бынан», — тип әйткән, ти. Айыу артына ҡолап киткән дә, урманға инеп ҡасҡан. Был кеше ҡайтып, булған хәлде ауылдаштарына һөйләгән. Ул һөйләгәнен бот сабып, тел шартлатып тыңлайҙар. «Ярай әле урыҫса белгән айыуға тап булғанһың, белмәгәненә эләкһәң», — тип, шатлығын уртаҡлашҡандар. Хәҙер урманға барған кешегә: «Урыҫса белгәненә тап бул», — тип әйтәләр беҙҙә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7

## Һылтанмалар
Яков Ухсай

**Яков Ухсай**, **Яков Гаврилович Ухсай** (төп исеме **Никифоров Яков Гаврилович**,  26 ноябрь 1911 йыл — 7 июль 1986 йыл) — Сыуашстандың халыҡ шағиры, яҙыусы, драматург, тәржемәсе.

## Биографияһы
1911 йылдың 26 ноябендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ыҫлаҡбаш ауылында тыуған.

*«Тӑван Атӑл»* («Туған Иҙел») журналының баш мөхәррире була.

1986 йылдың 7 июлендә Чебоксар ҡалаһында вафат була.

## Әҫәрҙәре
* «Кӗлпук мучи» (Кельбаҡ ҡарт),
* «Ача чухнехи ҫӑлтӑр» (Минең баласаҡ йондоҙо),
* «Хура тӑпра» (Ҡара тупраҡ),
* «Салтак поэмисем» (Һалдат поэмалары).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1945 йыл — Сыуаш АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* 1950 йыл — Сыуашстандың халыҡ шағиры.
* 1971 йыл — К. В. Иванов исемендәге Сыуашстан премияһы бирелә.
* 1972 йыл — А. М. Горький исемендәге РСФСР дәүләт премияһы бирелә.
* Бөйөк Ватан һуғышында 2-се (07.10.1944; 06.04.1985) дәрәжәле орден менән бүләкләнә.
* Әҙәбиәттә эшмәкәрлеге өсөн Ленин, Октябрь Революцияһы, «Почёт Билдәһе» ордендары менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Чӑваш литературин антологийӗ», составители: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. — Чебоксары, 2003. — ISBN 5-7670-1279-2.

## Һылтанмалар
*   
* Творения Якова Ухсая
* Ухсай тата Чĕмпĕр Ен 
* На сайте cap.ru материал о Якове Ухсае
* Слакпуçĕнчи поэзи уявĕ
* На слакбашевской земле состоялись мероприятия в честь 105-летия народного поэта Чувашии Якова Ухсая
Көйшәүселәр

**Көйшәүселәр** (; от  — көйөшлө малда оло ҡарын) — аҙыҡтарын көйшәй торған тояҡлы хайуандар ярым отряды.

## Систематика
* Жирафтар ғаиләһе :ru:Жирафовые (*Giraffidae*)
* Кабарга-боландар ғаиләһе :ru:Кабарговые (*Moschidae*)
* Ваҡ боландар ғаиләһе :ru:Оленьковые (*Tragulidae*)
* Һәнәкмөгөҙлөләр ғаиләһе :ru:Вилорогие (*Antilocapridae*)
* Болан һымаҡтар ғаиләһе :ru:Оленевые (*Cervidae*)
* Ҡыуыш мөгөҙлөләр ғаиләһе :ru:Полорогие (*Bovidae*)

## Иҫкәрмәләр
Ҡуш тояҡлылар

**Айры тояҡлылар, пар тояҡлылар** — һөт имәр хайуандар отряды; һыйырҙар, кәзәләр, һарыҡтар, боландар һ.б.; улар 3-сө һәм 4-се бармаҡтарына баҫып йөрөй, 2-се һәм 5-се бармаҡтары ергә теймәй йәки бөтөнләй булмай.
Окситан теле

**Окситан теле**.

Окситан теле — Францияның көньяҡ-көнсығышында, күрше Испания һәм Италия райондарында йәшәгән ерле халыҡ теле.
Рәсүлев Ғабдрахман Зәйнулла улы

**Рәсүлев Ғабдрахман Зәйнулла улы** (1881—1950) — башҡорт дин эшмәкәре, мөфтөй. СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының Диниә назараты рәйесе (1936—1950). Нәҡшбәндиә тәриҡәте ағзаһы.

## Биографияһы
1889 йылда Өфө губернаһының Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Юлдаш ауылында тыуған. Атаһы — Зәйнулла Рәсүлев, ишан, күренекле башҡорт дин әһеле.

Атаһы нигеҙләгән Рәсүлиә мәҙрәсәһендә белем ала. 1899 йылда хаж ҡыла. 1899—1903 йылдарҙа Ҡаһирәләге Әл‑Әзһәр университетында уҡыған.
 
1903 йылдан «Рәсүлиә» мәҙрәсәһе мөғәллиме һәм 1905 йылдан мөҙәрисе.

1917 йылдан Троицк ҡала мәсетенең имам‑хатибы. 1923 йылда мөфтөй Ризаитдин Фәхретдинов тарафынан Урал өлкәһе мөхтәсибе итеп тәғәйенләнә. 1923 һәм 1926 йылдарҙа Өфөлә уҙған Бөтә Рәсәй мосолман руханиҙарының 2—3‑сө съездарында Өләмдәр (ғалимдар) советы ағзаһы итеп һайлана.

1936—1950 йылдарҙа — СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының Диниә назараты рәйесе (мөфтөйө).

1942 йылда мосолман руханиҙары съезында Ғабдрахман Рәсүлев төҙөгән «Мосолман руханиҙары вәкилдәренең диндарҙарға немец‑фашист агрессияһы уңайынан мөрәжәғәте» ҡабул ителә. 1943 йылда, Бөйөк Ватан һуғышының иң ҡыҙыу көндәрендә Ҡыҙыл Армияны яҡлау белдереп И. В. Сталинға мөрәжәғәт итә; яңы танк колоннаһын йыйыу өсөн мосолман йәмғиәтендә аҡса туплай (Ғабдрахман Рәсүлев һалған шәхси аҡсаһы 50 мең һум тәшкил иткән). Был әүҙемлеге дин өлкәһендәге дәүләт сәйәсәтен либералләшетереүгә киң булышлыҡ итә.

Дини календарҙар, уҡыу әсбаптарын авторы.

Өфөнөң мосолман зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Өфө губернаһы

**Өфө губернаһы** — XIX быуатта Рәсәй империяһының административ берәмеге (өлкәһе).
Үҙәге — Өфө ҡалаһы.

## Тарих
Өфө губернаһы 1865 йылда ойошторолған; бығаса уның майҙаны Ырымбур губернаһына ҡараған булған.
1865 йылдың майында ойошторолған Өфө губернығы составына хәҙерге Башҡортостан Республикаһының төп өлөшө ингән. Хәҙерге Башҡортостандың көнбайыш, төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш сиктәре революцияға тиклемге административ-террирориаль бүленешкә тура килә тиерлек. Көньяк-көнсығыш Башҡортостан Ырымбур губернаһы эсенә урынлашҡан булған. Һәр губерна үҙ эсенә бер нисә өйәҙҙе алған. Өфө губернаһында Бөрө,Бәләбәй, Златоуст, Минзәлә, Өфө, Стәрлетамаҡ өйәҙҙәрен эсенә алған. Ырымбур губернаһына Ырымбур, Орск, Үрге Урал, Троицк, Силәбе өйәҙҙәре ингән.

Бер нисә ауылды берләштергән иң бәләкәй территориаль берәмек булып волость һаналған, уларҙың һаны даими артып торған. 1917 йылдың көҙөнә Өфө губернаһында бөтәһе 222 волость булған.

## Халҡы
Өйәҙҙәр һаны — 6, ҡалалар һаны — 6, волостар һаны — 160. 1897 йыл. Ҡала кешеләре — 107 303 кеше, ауыл кешеләре — 2 089 339 кеше.

## Төбәктең боронғо тарихы
Тарихи Башҡортостан *мәҡәләһен ҡара.*

## Административ бүленеш тарихы
Тәүҙә, 1708 йылда был төбәк Ҡазан губернаһына индерелә.
* 1719 йылда Ҡазан губернаһында *Өфө профинцияһы* булдырыла, уға Өфө, Бөрө һәм Минзәлә ҡалалары инә.
* 1744 йылда Ырымбур губернаһы ойошторолғас, Өфө провинцияһы уға индерелә.
* 1781 йылда Өфө наместниклығы булдырыла; ул Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән торған була.
* 1796 йылда Өфө наместниклығына «Ырымбур губернаһы» тигән яңы исем бирелә.
* 1865 йылда Өфө губернаһы булдырыла; уға Өфө, Бәләбәй, Бөрө, Златоуст, Минзәлә һәм Стәрлетамаҡ өйәҙҙәре ингән була.
* 1866 йылда исеме «Өфө земствоһы» тип үҙгәртелә.
XX быуат башында губернаның майҙаны 122 005 км², халҡы 2567 мең тәшкил итә.
## Административ бүленеше
Ҡурғашлы (Ғафури районы)

**Ҡурғашлы** — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл, Ташбүкән ауыл советына ҡарай.  2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 280 кеше.
Почта индексы — 453056, ОКАТО коды — 80221834003.

 
## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Красноусольский): 16 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Түбәнге Ташбүкән): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аҡкүл): 46 км

## Ауыл тарихы

## Билдәле кешеләр
## Рәсемдәр
thum|300px

## Сығанаҡтар

* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство "Белая Река", 2007. — 416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7

## Ҡарағыҙ
Хордалылар

**Хордалылар** () — эсәклек өҫтөндә ятыусы хорда рәүешендәге үҙәк һөлдәһе булған  айырым хайуандар тибы; умыртҡалыларҙың яралғы үҫеше дәүерендә хордаһы умыртҡалыҡ менән алмашына. Хордалыларға  умыртҡалы хайуандар, башһөйәкһеҙҙәр(:ru:Головохо́рдовые (лат. Cephalochordata)), оболочниктар (төҙөлөш яғынан умыртҡалыларға яҡын торған хордалы диңгеҙ хайуандары) инә.

Хайуандар донъяһында хордалылар нерв системаһы төҙөлөшө буйынса иң юғары баҫҡыста тора. Хронология тәртибе буйынса — иң йәш тип. Донъяла 60 000 тирәһе төр билдәле, шуларҙың 4300-е Рәсәйҙә тереклек итә.

## Төп билдәләре
# Төп үҙенсәлектәрен береһе — хорда рәүешендәге үҙәк һөлдә булыуы.
# Көпшә формаһындағы үҙәк нервы системаһының тәндең арҡа яғында, хорда өҫтөндә урынлашыуы.
# Эсәклектең ҡорһаҡ яғында урынлашыуы һәм йотҡолоҡ стенаһында айғолаҡ ярыҡтарының булыуы. Айғолаҡ ярыҡтары һыу хайуандарында бөтә тереклектәре дауамында һаҡлана, ә үпкә менән һулыш алыусы ер өҫтө хайуандарында яралғы үҫешенең баштағы стадияларында ғына була.
# Тәндәре ике яҡлы симметриялы.
# Өс ҡатлаулы хайуандар
# Тән ҡыуышлығы икенсел (вторичная полость тела).
# Ҡан тамырҙар системаһы йомоҡ(оболочниктарҙан башҡаһы).

## Хордалылар тибын классификациялау
# **Башһөйәкһеҙҙәр** ярым тибы () Уларҙың баш мейеһе һәм баш һөлдәһе юҡ. Шуға ярашлы, уларҙы башһөйәкһеҙ хордалылар төркөмөнә айыралар. Шулай уҡ, уларҙың үҙәк һөлдәһе (көсһөҙ арҡа үҙәге — хорда) һәм айғолаҡ ярыҡтары бөтә тереклектәре дауамында һаҡлана.
# **Умыртҡалылар** ярым тибы (). Баш һөлдәһе менән һаҡланған баш мейеһе һәм хорда урынында кимерсәк йәки һөйәк умыртҡаларҙан торған умыртҡалығы булған хордалы хайуандарҙы башһөйәклеләр, йәки умыртҡалылар, төркөмөнә берләштерәләр.
# **Оболо́чниктар** ярым тибы (). Хордалары личинка стадияһында ғына булып, аҙаҡ үҫеш дәүерендә юҡҡа сыға (личиночнохо́рдовые).

## Һылтанмалар
* Хордовые
*http://www.ebio.ru/zoo24.htmlХордовые
Йоплоҡ

**Йоплоҡ** — бөтөн һандың 2-гә тигеҙ бүленеүен-бүленмәүен күрһәткән һыҙаты.

## Билдәләмә

**Йоп һан** — 2-гә тигеҙ бүленгән бөтөн һан, мәҫәлән &nbsp;&nbsp;…−4, −2, 0, 2, 4, 6, 8…

Был билдәләмә буйынса, ноль һаны ла — йоп.

**Таҡ һан** — 2-гә тигеҙ бүленмәгән бөтөн һан, мәҫәлән: &nbsp;&nbsp;…−3, −1, 1, 3, 5, 7, 9…

:*m* һаны йоп булһа, уны m=2k күренешенә килтереп була; таҡ булһа, m=2k+1күренешенә килтереп була. Бында k\in\mathbb Z.

## һандарҙың йоплоҡ билдәһе
Унарлы яҙыуҙа һандың *һуңғы цифраһы* йоп (0, 2, 4, 6 йәки 8) һан булһа, барлыҡ һан да йоп була, юғиһә был һан таҡ булып тора. Миҫал өсөн,

Йоп һандар: 2**2**, 7**8**, 152**2**, 811130**0**.

Таҡ һандар: 1**5**, 51**1**, 8724**7**, 1895023**9**.

## Арифметика

* Ҡушыу менән алыу:
** **Й**оп ± **Й**оп = **Й**оп
** **Й**оп ± **Т**аҡ = **Т**аҡ
** **Т**аҡ ± **Й**оп = **Т**аҡ
** **Т**аҡ ± **Т**аҡ = **Й**оп

* Ҡабатлау:
** **Й**оп × **Й**оп = **Й**оп
** **Й**оп × **Т**аҡ = **Й**оп
** **Т**аҡ × **Т**аҡ = **Т**аҡ

* Бүлеү:
** **Й**оп / **Й**оп&nbsp; = һөҙөмтәнең йоплоғон алдан әйтеп булмай: һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, ул йоп та, таҡ та була ала
** **Й**оп / **Т**аҡ = һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, ул **й**оп була
** **Т**аҡ / **Й**оп&nbsp; = һөҙөмтә бөтөн һан була алмай, шуға күрә йоплоҡ күрһәткесенә лә эйә була алмай 
** **Т**аҡ / **Т**аҡ = һөҙөмтә бөтөн һан булып сыҡһа, **т**аҡ була.

## Тарих һәм мәҙәниәт
Һан йоплоғо борон-борондан билдәле; төрлө мәҙәниәттәрҙә ул мистик мәғәнәгә эйә булған. Боронғо Ҡытай фәлсәфәһендә йоп һандар Инь төшөнсәһенә, так һандар Ян төшөнсәһенә бәйле.

Төрлө илдәрҙә сәскә бүләк иткәндә, уларҙың һанына бәйле йолалар бар. АҠШ-ла, Европала һәм ҡайһы бер Көнсығыш илдәрендә бүләк иткән сәскә һаны йоп булырға тейеш, тип иҫәпләнә. Рәсәйҙә иһә сәскә һаны таҡ булырға тейеш – йоп һанлы сәскәне мәйетте күмеүгә генә килтерергә тейешле.

Башҡорт мифологияһында йоп һандар бөтөнлөк һәм ырыҫ төшөнсәлеренә бәйле. 
Таҡлыҡ иһә башҡортта етешһеҙлек, кәмселек һәм яңғыҙлыҡ мәғәнәһенә эйә. Был йола «Ғәйепһеҙ дуҫ эҙләмә - таҡ ҡалырһың» тигән әйтемдә лә сағыла..

## Һылтанмалар
Грузия гимны

**Грузия Республикаһының Дәүләт гимны** — байраҡ һәм герб менән бер рәттән Грузияның төп дәүләт символы. Гимн көйө Захарий Палиашвилиның "Даиси" һәм "Абессалом һәм Этери" операларынан алынған. Тексттың төп авторы — билдәле грузин шағиры Давид Маградзе.
## Гимн тексы
Озаску

[310px|right|thumb|Озаску http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=23_31_58_S_46_47_31_W 23° 31' 58" S 46° 47' 31" O]
70px|left

** Озаску ** (*Osasco*) — Бразилияның ҡала.

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт
Рәсәйҙә Яңы йыл байрамы

thumb|Ҡыҙыл Майҙанда Яңы йыл шыршыһы, 2007-2008, Мәскәү 
 
**Яңы йыл байрамы Рәсәйҙә**— Рәсәй байрамдарның береһе, 31 декабрҙә 1 ғинуарға күсеү байрамы. Пётр I-нең 1699 йылдың 20 декабрендәге «Яңы йылды байрам итеү тураһында» 1736 һанлы Указы менән 1700 йылдың 1 ғинуарынан башлап билдәләнә.
## Тарих
XV быуатҡа тиклем Рәсәйҙә Яңы йылды Юлиан календары буйынса 1 мартта, баҫыу эштәре башланған ваҡытта, изге Пасха көнөнән билдәләгәндәр.
1348 йылғы Мәскәү Соборы Яңы йылды 1 сентябрҙән башларға ҡарар сығара. Был ваҡытта халыҡтан яһаҡ, пошлина, оброктар йыйыу тамамлана. 
Пётр I-нең махсус Указы менән, Юлиан календары буйынса башҡа Европа илдәрендәге кеүек үк, Яңы йыл Рәсәйҙә 1700 йылдың 1 ғинуарынан башлана.
thumb|left| Петр I-нең 1699 йылдың 20 декабрендәге «Яңы йылды байрам итеү тураһында» 1736 һанлы Указы

## Иҫкәрмәләр
Сиреғол

**Сиреғол** — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл, Байдәүләт ауыл советына ҡарай.
Почта индексы — 453387, ОКАТО коды — 80226807001.

## Географик урыны
Ауыл Оло Һүрәм йылғаһы буйында урынлашҡан
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 36 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һарыҡташ): 100 км

## Ауыл тарихы
Ата-бабаларҙан аманат итеп тапшырылған шәжәрә буйынса, XVII быуат урталарында Һаҡмар буйындағы Тирәкле ауылынан Сиреғол тигән кеше ике улы һәм Хәтирә тигән килене менән күсеп килә һәм бәләкәй генә йылғаның Оло Һүрәмгә ҡойған урынынан бер саҡрым үрҙәрәк Аҡбикә яланында төпләнә. Был урын сит-ят күҙҙәрҙән аулаҡ, бик хозур була.

Сиреғолдоң тәүге улы Сәғиттең Тайсын һәм Йәғәфәр тигән улдары була. Икенсе улы Мыйыҡтың иһә өс улы: Ишбай, Алтынбәк һәм Юлмөхәмәт. Артабан Сиреғол ҡартҡа хөрмәт йөҙөнән ауылға уның исемен ҡушалар. Тайсындың ҡыҙы 1861 йылда батша манифесын таратып йөрөгән Абыҙ исемле кешегә кейәүгә сыға. Шуға күрә бөгөн Абыҙов, Аҙнағолов аралары «манифест» тип йөрөтөлә.

1780 йылда Мәсәүле тигән кеше, ғаиләһе менән Дим яғынан күсеп килеп, Ҡаршытау аҫтындағы аҡланда йәшәй башлай. Был аҡлан әле лә «Мәсәүле» тип атала. Мәсәүленең Мәсәғүт, Мәҡсүт тигән улдары булған. Уларҙан Мәсәғүтов, Мәҡсүтов, Рамаҙановтар таралған. Ауыл 1795 йылда тәүге тапҡыр рәсми теркәлгән: 10 йортта 93 кеше йәшәгән.
1816 йылғы VII халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 19 йортта 83 кеше йәшәгән. Ауылда мәсет тә булған. 1920 йылда 47 йорт теркәлгән. 1866 йылда 31 йортта 143 кеше иҫәпләнгән.
Малсылыҡ, игенселек мкнән шөғөлләнгәндәр.

1921 йылда Бәрҙәш ауылынан 12 йорт сыуаш күсеп ултырған. Башҡорт Сиреғоло һәм Сыуаш Сиреғоло ауылдары теркәлгән, XX быуаттың 70‑се йылдары башынан улар бергә хәҙерге исем менән иҫәпкә алына.

1930 йылда Башҡорт Сиреғолонда 232 кеше йәшәгән. Хәҙер ауыл бер исем менән генә йөрөтөлә.

1929 йылда Саҙалы ауылы менән бергәләшеп «Нива» тигән колхоз төҙөйҙәр. Ә Сыуаш Сиреғолонда Чапаев исемендәге колхоз була. 1951 йылда 5 ауыл бер колхозға берләшә. 1971 йыл колхоз инициативаһы һәм Ф. В. Солтанов булышлығында урта мәктәп бинаһы һалына.

1980 йылда мәҙәниәт йорто, магазин, гараж төҙөлә, һыу үткәрелә, урамға асфальт һалына.

Сиреғол ауылынан 58 кеше Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

## Хәҙерге осор
Төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (башҡорт халыҡ фольклор ансамбле «Ҡарасәй»), китапхана, магазиндар бар.

## Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 233 кеше, 1920 йылда 240 кеше иҫәпләнгән. 2009 йылда 374 кеше йәшәгән.

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (84 %).

## Урамдары
* Мәктәп урамы ()
* Туғай урамы ()
* Үҙәк урам ()
* Яҙлауыр урамы ().

## Видеояҙмаларҙа
* Зианчуринский район, д. Серегулово

## Тирә-яҡ мөхит
; Ер-һыу атамалары:
* Оло Һүрәм йылғаһы
* Терекле йылғаһы

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4

## Иҫкәрмәләр
Ҡатай Ғәли бей

**Ҡатай Ғәли бей, Ғәли бәк, Ҡатай хан** — был исемдәр барыһы ла Ҡатай ырыуы бейе Ғәлиҙең ҡушаматтары.
Ул XIV быуат аҙағында- XV быуат башында йәшәгән.
Сығышы — Бөйөк Ляо империяһы императорҙары Юлуйҙар затынан.

Аҡһаҡ Тимер — Туҡтамыш хан алып барған сәйәсәттә һәм һуғыштарҙа ныҡлап ҡатнаша. (Ғ. Хөсәйенов , Ватандаш.
Хәсәйенов яҙыуынса әмир Тимер: " Һөйләшеүҙәр өсөн Ғәли бәкте ебәр "- тип Туҡтамышҡа мөрәҗәт итә.)
1378 йылда халҡы менән көнбайышҡа күсә, Туҡтамышҡа Алтын Урҙа тәхетен алырға ярҙам итә.
1399 йылда әмир Иҙеүкәй Туҡтамышты Һарайҙан (Сарайҙан) ҡыуып сығара. Ғәли бей хакимиәттән ситләтелә.
1407 йылда Иҙеүкәй Мәскәүҙе ҡамай.

Иҙеүкәйҙең Сарайҙа юҡлығынан файҙаланып уның улы Мораҙым (Нуретдин) Ҡатай Ғәле бей ярҙамында Булаттимер ханды тәхеттән төшөрә, Тимерханды хан итеп ҡуя.
 
Ҡатай Ғәли бей бәктәр бәге, йәғни премьер-министр булып китә.

1411 йылда Туҡтамыштың улы Йәләлитдин Һарайҙы баҫып ала. Тимерхан, Мораҙым, Ҡатай Ғәли бей Уралға ҡасалар.

Һуңғараҡ әмир Иҙеүкәй хәҙерге Ырымбур ерендә, Илек йылғаһы буйында Мораҙымды һәм Ҡатай Ғәли бейҙе ҡыйрата.

Улар Башҡортостанға ҡасалар.
        
Алтын Урҙа тарҡала башлай. Ҡырым, Ҡазан (1430 йыл), башҡа үҙ аллы ханлыҡтар барлыҡҡа килә.

Был сәйәси хәл Башҡортостанды ла урап үтмәй.

Мораҙым Башҡортстанда үҙ ханлығын ойоштора башлай, ләкин уңышҡа өлгәшә алмайса, вафат була («Иҙеүкәй менән Мораҙым» эпосы).

Уның эшен Ҡатай Ғәли бей дауам итә.

Ул Инйәр йылғаһы буйҙарында үҙ дәүләтен төҙөргә керешә. Был берләшмәнең үҙәге Аҡташта була (Аҡташтағы Ғәли бей-Сура батыр эпосы).

Урал аръяғы башҡорттары берләшмәһенең ханы Мәсем хан Ҡатай Ғәли бейҙең улы булырға тейеш. Сөнки, эпостарға ҡарағанда, ул сығышы буйынса Инйәр буйынан.
Ә Инйәр буйында хан сығышлы тик бер генә кеше-Ҡатай Ғәли бей генә булған.
Фаразланыуынса, Ҡатай Ғәли бей Инйәр буйында, Рәмәште йылғаһы Инйәргә ҡойған ерҙә, ерләнгән.
Унда әлегәсә ҡорған һаҡланып ҡалған.

## Һылтанма
Башҡортостандын ҡыҫҡа энциклопедияһында мәҡәлә
Һаҙағай

thumb|Лабораторияла яһалған һаҙағай моделе
** Поляр балҡыш** (Һаҙағай) (, ) – Ерҙең (һәм башҡа планеталарҙың) поляр төбәктәренең күгендә күҙәтелгән тәбиғи яҡтылыҡ; йыһандан планетаның магнит яланы тарафынан тартылып ионосфераға ингән өлөшсәләр ағымынан барлыҡҡа килә. 
Ғәҙәттә төнөн күҙәтелә.
Һаҙағай типик рәүештә көньяҡ һәм төньяҡ киңлегенең 60-тан 72 градусҡаса, йәиһә көньяҡ һәм төньяҡ поляр түңәрәгенең эсендә ятҡан төбәктәргә барлыҡҡа килә; был региондарҙан тыш башҡа урында һирәгерәк күҙәтелә һәм күп осраҡта ябай күҙгә күренмәй. 

Төньяҡ магнит полюсына яҡыныраҡ килгән һайын һаҙағайҙы күҙәтеү ихтималлығы арта бара. Магнит полюсына яҡын урындан күҙәтелгән осраҡта һаҙағай күктә бейек күренеүе мөмкин; алыҫыраҡ төбәктәрҙән ул күктең төньяҡ өлөшөндә йәшкелт, һарғылт йәки ҡыҙғылт төҫтәге нурланыш рәүешендә күҙәтелә торған, ҡайһы бер осраҡтарҙа Ҡояштың ғәҙәти булмаған урындан сығыуына оҡшаш.
Йыл миҙгелдәренә килгәндә, һаҙағай яҙ һәм көҙ көнө, йәғни көн менән төндөң тигеҙләшкән ваҡытта йышыраҡ күҙәтелә.
Көньяҡ ярымшарҙа һаҙағай Антарктидала, Көньяҡ Американың һәм Австралазияның юғары киңлектәрҙәге урынлашҡан төбәктәренән күҙәтелә. 
thumb|center|700px|Ҡыҙыл һаҙағай

## Башҡа планеталарҙа
[thumb|[Юпитерҙа күҙәтелгән һаҙағай.]]
Юпитер  менән Сатурндың магнит ҡырҙары Ерҙекенән күпкә көслөрәк (Юпитерҙың магнит ҡыры 4.3 гаусс, ә Ерҙеке 0.3 гаусс ҡына тәшкил итә); шулай уҡ, ике планетаның да киң радиация бүлкәттәре бар. Был планеталарҙың икәүһендә лә һаҙағай күҙәтелгәне бар; иң асыҡ күҙәтеүҙәр Хаббл телескобы менән үткәрелде.
Уран  менән Нептунда ла һаҙағайҙың барлығы асыҡланды.
Ерҙә кеүек, газ гиганттарында ла һаҙағай ҡояш еленә бәйле, тип иҫәпләнә. Шулай уҡ, Юпитерҙың ҡайһы бер юлдаштары, бигерәк тә Ио, электр ағымын барлыҡҡа килтереп, һаҙағай тыуҙыра ала.

## Иҫкәрмәләр
Насиров Рәүеф Хәй улы

**Насиров Рәүеф Хәй улы** (11 ноябрь 1935 йыл — 6 июнь 2014 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы. 1970 йылдан СССР Журналистар союзы, 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союздары ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм  Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Шәһит Хоҙайбирҙин һәм Муса Мортазин исемендәге премиялар лауреаты.

## Биографияһы
Рәүеф Хәй улы Насиров 1935 йылдың 11 ноябрендә Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Учалы районы Ҡужай ауылында тыуған. Наурыҙ урта мәктәбен тамамлағас, Мейәс автомобиль заводында эшләй, өс йыл армияла хеҙмәт итә. Свердловск ҡалаһындағы Урал дәүләт университетын тамамлай.

Артабанғы йылдарҙа Башҡортостандың район һәм республика матбуғатында эшләй. Учалы, Белорет райондары гәзиттәрендә хәбәрсе, мөхәррир булып эшләй. 1982 йылдан — «Башҡортостан» гәзитендә мөхәррир урынбаҫары, аҙаҡтан «Ватандаш» һәм «Ағиҙел» журналдарында публицистика бүлеге мөхәррире була.

## Китаптары
* Насиров Р. Ҡайҙан hин, Матросов? — Өфө, Китап. — 1992;
* Откуда ты, Матросов? — Уфа, 1994;
* Славные сыны Башкирии: Очерки о Героях Советского Союза. — Т. 1. — Уфа, 1965;
* Бикчентаев А. Г. Р. Х. Насыров. Орел умирает на лету. — Уфа, 1966.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993)
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия
* Муса Мортазин исемендәге премия.

## Һылтанмалар
*   
* Хронос. Всемирная история. Бельские просторы.
* Город Уфа. К 75 летию Рауфа Насырова.
Ағалы-энеле Люмьерҙар

200px|thumb|Люмьер ҡәрҙәштәр
**Люмьер ҡәрҙәштәр**, **Огюст Мари Луи Николя Люмьер**  (1862 йылдың 19 Октябрендә Безансонда тыуған, 1954 йылдың 10 апрелендә Лион ҡалаһында үлгән) һәм **Луи Жан Люмьер** ( (1864 йылдың 5 Октябрендә Безансонда тыуған - 1948 йылдың 6 июлендә, Бандоль ҡалаһында үлгән) - кино төшөрөүселәр һәм күренекле кинематографтар.

Төркөм:Кино
Урал (гәзит, 1907)

мини| «Урал» гәзите. 1907 й.

**«Урал»** — Рәсәй империяһының Урал буйында йәшәгән урыҫ булмаған халыҡтар өсөн беренсе социаль-демократик гәзит. Баҫманың тәүге һаны 1907 йылдың 4 ғинуарында Ырымбурҙа татар телендә донъя күрә. 

Гәзит Ырымбурҙа баҫылһа ла, тарихы Өфө менән бәйле. 1906 йылда күренекле татар революционеры Хөсәйен Ямашев ялған паспорт менән Ҡазандан Өфөгә килә. Ул Өфө РСДРП комитеты менән бәйләнеш булдыра. Уға башҡорт һәм татарҙар араһында эш алып барырға ҡушылған була. Шул ваҡытта социаль-демократик гәзит сығарыу уйы килә.
Өфөлә полиция күҙәтеүе көслө булғанлыҡтан ғәзитте Ырымбурҙа баҫтырырға ҡарар итәләр.

Хөсәйен Ямашев полиция күҙәтеүе аҫтында тоорғанлыҡтан, баҫма мөхәррире итеп уның ҡатыны Бибихәҙисә, гәзитте ооштороусы итеп партияһыҙ Тимурша Соловьев күрһәтелә. Шуға күрә Ырымбур губернаторы гәзитте баҫтырырға рөхсәт бирә.

«Урал»дың партияныҡы икәнлеген йәшереү маҡсатында уны «әҙәби һәм тарихи-иҡтисади баҫма» тип атайҙар. 

Гәзит Ырымбур, Өфө губерналары, Силәбе, Мәскәү, Ҡазан, Әстрәхән ҡалаларында таратыла.

Гәзиттең һүңғы һаны дүрт айҙан, 1907 йылдың апрелендә сыға. Барлығы 31 һан баҫыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Баш-весть. Интернет-газета
Мөнбәр

**Мөнбәр, Минбар** () — имам йома вәғәзен уҡыу өсөн ҡулланған мәсет эсендәге бейек урын. Беренсе мөнбәр күтәрмә формаһында ағастан эшләнгән; Имам менеп вәғәз һөйләй торған ҡалҡыу урын; кафедра; ҡөрьән, вәғәз уҡыу өсөн ҡулайланған мәсет эсендәге бейек урын.
## Һылтанмалар

* Минбар 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Михраб
* Манара

## Иҫкәрмәләр
Михраб

[thumb|left|[Ҡаһирә мәсетендә михраб]]
**Михраб, михрап** — мәсеттә имам намаҙ уҡый торған махсус уйым урын. Тауыш акустикаһы тигеҙ таралһын өсөн уйланылған. Йыш ҡына колонна һәм аркалар менән биҙәлә һәм ҡибла йүнәлешен күрһәтеп тора, бүлмә ҡабырғаһының уртаһында урынлашҡан була. Исламда михраб VIII быуат башында барлыҡҡа килә. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хәҙистәренда был турала аңлатма юҡ. Шулай ҙа ислам теологтары бер тауыштан яҡшы яңылыҡ(бидғәт) тип ҡабул итә.

## Башҡорт әҙәбиәтендә
"Михрап" һүҙе, башҡа дини төшөнсәләр кеүек үк, башҡорт әҙәбиәтендә лә осрай, йәғни, Иҙел-Урал мосолмандары йәшәгән төбәктәрҙәге мәсеттәрҙә михраб эшләнә торған булған. 
 

## Башҡа мәғәнәләре
Башҡорт телендә "михрап" һүҙе күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла, изге урын тигәнде аңлата.Мәҫән, "күңел михрабы" - күңел түре.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993. - 810-сы бит
* Михраб.http://dic.academic.ru/dic.nsf/islam/531/Михраб
* 

## Һылтанмалар
*  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мөнбәр
* Манара
Юлдашев Марс Тимербулат улы

**Юлдашев Марс Тимербулат улы** (14 апрель 1937 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы һәм ҡоролтайҙың комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм Башҡортостандың (1992) атҡаҙанған табибы.

## Биографияһы
Марс Тимербулат улы Юлдашев 1937 йылдың 14 апрелендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Аҙнай ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.

Урта белем алғас, Башҡортостан дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Уҡыуын тамамлағас, йәш хирургты Саха АССР-ына (хәҙер Яҡут-Саха республикаһы) эшкә ебәрәләр. Башҡортостанға ҡайтып аспирантураға уҡырға инә.

1972 йылдан алып Марс Юлдашев Башҡортостан медицина институтында балалар хирургияһы кафедраһында ассистент, доцент, профессор вазифаһын башҡара.
1 уйлап табыуға таныҡлыҡ, 10 патент, 270 фәнни эш авторы.

Ғалим төп хеҙмәтенән тыш күп йылдар йәмәғәт эшмәкәрлеге менән мәшғүл. Ул Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы эшендә әүҙем ҡатнаша, республика матбуғатында көнүҙәк мәҡәләләр менән сығыш яһай. Марс Юлдашев шулай уҡ оҫта һәүәҫкәр йырсы булараҡ та киң танылыу алған, күп бәйге һәм конкурстар лауреаты. Ул бигерәк тә башҡорт халыҡ йырҙарын үҙенсәлекле итеп башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған врачы (1992)
* Рәсәйҙең атҡаҙанған врачы (2003).

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

Марс Тимербулат улы Юлдашев йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша: I, II һәм III Ҡоролтайҙарға делегат итеп һайлана. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты советы ағзаһы, Әлеге ваҡытта Ҡоролтайҙың экология, һаулыҡ һаҡлау, ғаилә, әсәлек һәм балалыҡ комиссияһы рәйесе .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Юлдашев Марс Тимербулат улы    
* Учёные России
* Сайт БГМУ 

## Сығанаҡтар
* ЮЛДАШЕВ МАРС ТИМЕРБУЛАТОВИЧ  Бишбүләк районы сайты 
* На страже здоровья людей (К 75-летию врача и ученого Марса Юлдашева)https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/society/61336

— Подробнее на RB7.ru: https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/society/61336
Ғафаров Фидан Сафа улы

**Ғафаров Фидан Сафа улы** (12 октябрь 1947 йыл — 27 апрель 2025 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың (1984), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм Татарстан Республикаһының (1994) халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1981), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2020).

## Биографияһы
Фидан Сафа улы Ғафаров 1947 йылдың 12 октябрендә Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Яңы Уртай ауылында тыуған. Ошо ауылда 7 синыфты тамамлағас, 14 йәшендә Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға килә. 1966 йылда училищены тамамлағас, Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә килә. Театрҙа ниндәй генә роль уйнамаһын, үҙен һәр саҡ талантлы сәхнә өҫтаһы итеп күрһәтә.

## Репертуары
Театр сәхнәһендә Ә. Атнабаевтың «Мөхәббәт тураһында йыр» драмаһында Илһам, У. Шекспирҙың «Ромео һәм Джульетта» трагедияһында (Ш. М. Мортазина ҡуйылышы) Ромео ролдәре менән сығыш яһай башлай. Ф. Ғафаров репертуары төрлө жанрлы драма әҫәрҙәрендәге киң темаларға ҡағылған 100-ҙән ашыу ролде үҙ эсенә ала.

Башҡарған төп ролдәре: Хәлил (М. Фәйзи «Ғәлиәбаныу»), Искәндәр (Ғ. Ҡотой «Тапшырылмаған хаттар»), Камил (И. Абдуллин «Айһылыуҙың айлы кистәре»), Зөлҡәрнәй (И. Абдуллин «Тиле йәшлек»), Ғәлимйән (Х. Ибраһимов «Башмағым»), Ричард Галин (М. Кәрим «Айгөл иле»), Уҡап (М. Кәрим «Салауат. Өн аралаш төн»), Эрап (М. Кәрим «Ташлама утты, Прометей!»), Мәрәһим (М. Кәрим «Яҙмыштарҙан уҙмыш бар»), Ҡотләхмәт (М. Кәрим «Ҡыҙ урлау»), Зубков (М. Кәрим «Ярлыҡау»), Һалдат (Ә. Мирзаһитов «Әсәләр көтәләр улдарын»), Булат (К. Тинчурин «Зәңгәр шәл») һ.б.

Талантының тәбиғилеге, лирик хисле булыуы, күңел кисерештәрен нескә асып биреү һәләте менән актёр башҡаларҙан айырылып тора. Моңло тауышы тамашасыны әсир итә. 1991 йылда ул «Фидан Ғафаров театры»н ойоштора.

2020 йылдың мартында башҡорт театр сәхнәһе һәм эстрада йондоҙо, популяр актёр һәм лирик йырҙар башҡарыусы Фидан Ғафаровҡа «Өфө ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелде.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены (2017).
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (1994) 
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984)
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1981)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1980)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972)
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2020).

## Ғаиләһе
Ҡатыны Фәриҙә Хәбибулла ҡыҙы 2022 йылдың 24 авгусында вафат булған. Ике улы: Айбулат — музыкант (2009 йылда вафат), кесе улы Азамат — Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Ҡыҙы Сәмира никахтан тыш тыуған..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Демография

**Демогра́фия** ( — халыҡ,  — яҙыу) — халыҡ үҫеше тураһындағы фән.

Социаль, иҡтисади, биологик һәм географик факторҙарҙы, сәбәптәрҙе, шарттарҙы иҫәпкә алып, халыҡ урынлашыуында, күсенеүендә, үҫеш динамикаһында булған үҙгәрештәрҙе өйрәнә. Халыҡтың һанын, таралыуын, тәбиғи хәрәкәтен (тыуым-үлемде, никахлашыу һәм айырылышыуҙы), синыфтарға, йәмғиәт төркөмдәренә ҡарап, шулай уҡ шөғөлө, енесе, милләте, ғаилә хәле, мәҙәни кимәлен иҫәпкә ала.

Ошо күрһәткестәрҙе иҫәпкә алып, халыҡтың киләсәктәге дөйөм һаны, хеҙмәт ресурстары, ил, ҡала һәм бөтә донъяла буласаҡ перспективалар билдәләнә.

## Әҙәбиәт
* *Борисов В. А.* Демография. Учебник для вузов. 4-е издание. М.: NOTA BENE , 2004. — 344 с. ISBN 5-8188-0060-1.
* *Коротаев А. В., Малков А. С., Халтурина Д. А.* Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура. 2-е изд. М.: УРСС, 2007. ISBN 978-5-484-00957-2.
* *Медков В. М.* Демография. Ростов на Дону. 2002. ISBN 5-222-01106-8
* *Боярский А. С. Валентей Д. И. Кваша А. Я.* Основы демографии М, 1980.
* *Брук С. И.* Население мира. Этнодемографический справочник 2-е издание. Перераб. и доп. М.: Наука, 1986.
* *Шелестов Д. К.* Демография: история и современность. М., 1983.

## !
* List of population concern organizations (en.wikipedia)
Нардуған

**Нардуған** — йыл аҙағында, ҡышҡы ҡояш торошо (иң ҡыҫҡа көн) үткәс башҡорттарҙың һәм башҡа халыҡтарҙың борондан килгән йола байрамы. 25 декабрҙә башланып 5 февралгә тиклем дауам итә. Исеме боронғо төрки «нар» (нур) һәм «дуған» (тыуған) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Нур тыуған, Ҡояш тыуған тигәнде аңлата.

Нардуған байрамында уҙған йылдағы иң иҫтәлекле ваҡиғаларҙы иҫкә алып, алдағы йылға матур теләктәр теләнә. Байрам көндәрендә йәштәр иркенерәк йортҡа йыйыла. Бала-саға өйҙән-өйгә йөрөп хәбәр тарата. Был байрам уйын-көлкө менән, киң итеп шаулатып үткәрелә.

Нардуған көнөндә үткән йылдың иң иҫтәлекле ваҡиғалары иҫкә алына, киләһе йылға теләктәр әйтелә.

Йыйынға һәр кем үҙ өлөшө менән килә. Һуңынан уйындар ташта дауам итә. Нардуған байрамында йондоҙнамә уҡыу, киләсәкте юрау йолаһы ла бар.

## Һылтанмалар
* 
* Конспект сценария праздника «Нардуган» в подготовительной группе (проводится на улице)
Ҡудашев Хөсәйен Илдархан улы

**Ҡудашев Хөсәйен Илдархан улы** (10 май 1913 йыл — 13 ноябрь 1986 йыл) — театр һәм кино артисы. 1948—1986 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1955 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1983) һәм Башҡорт АССР-ының (1969) халыҡ артисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).

Бер нисә фильмда, шул иҫәптән «Алтын атлы һыбайлы» фильмында төшә.

## Биографияһы
Хөсәйен Илдархан улы Ҡудашев 1913 йылдың 10 майында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бүздәк ауылында тыуған.

15 йәше лә тулмаған килеш ПВРЗ-ның ФЗУ мәктәбенә уҡырға инә. Йыр, бейеүгә оҫта егеткә иптәштәре һиңә слесарға түгел, артисҡа уҡыр кәрәк булған, тиҙәр. Заводта драмтеатрҙың спектаклен ҡарау уның тормошонда яңы бит аса. Шул көндән үҙе лә һиҙмәҫтән, театрға ылыға башлай.
«Ғәлиәбаныу» спектаклен ҡуйғанда Мәскәү консерваторияһының профессоры Екатерина Анатольевна Милькович та була. Спектаклдән һуң консерваторияның башҡорт бүлегенә уҡырға алыуы тураһында әйтә.

Мәскәүҙә 1955 йылда үткәрелгән башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәтенең декадаһында 4 спектаклдә лә уйнай.
Ғүмеренең һуңғы осоронда күпте күргән образдарҙы уйнауға нығыраҡ бирелә.

## Уйнаған ролдәре
# Хәйретдин (Фәтхи Бурнаштың «Йәш йөрәктәр» пьесаһы)
# Үтәғол ҡарт (Мөхәмәтша Буранғоловтың «Башҡорт туйы» драмаһы)
# Исмәғил мырҙа (Афзал Таһировтың «Янғура» драмаһы)
# Хәлил («Ғәлиәбаныу» спектакле)
# Һәүбән батыр (Сәғит Мифтаховтың"Аҡбуҙат" либреттоһы)
# Ваһап (Николай Чемберждиҙың «Ҡарлуғас» операһы)
# Эскамильо (Бизеның «Кармен» операһы)
# Приказчик Ғәлимйән (Хәбибулла Ибраһимовтың «Башмағым» музыкаль комедияһы)
# Илдар (Ғабдулла Әхмәтшиндең «Тальян гармун» драмаһы)
# Бәкер (Ибраһим «Бажалар» комедияһы)
# Фәрхәт(Назим Хикмәт «Мөхәббәт тураһында йыр»)
# Йәғәфәр (Мостай Кәрим «Айгөл иле»)
# Волгин(Ибраһим Абдуллин «Йөрәк менән шаярмайҙар»)
# Иван Коломийцев (Максим Горький «Һуңғылар»)
# Генерал Толубеев (Тамьян Бикмаев «Һуңғы алыш»)
# Зевс (Мостай Кәрим «Ташлама утты, Прометей»)

## Уның хаҡында
"ТРАМ ойошҡан көндән башлап спектаклдәрҙә ҡатнашып йөрөүсе Фәриҙә Әлембәкова, Бәһиә Вәлиева, Зәйни Ҡорбанғолов, Хөсәйен Ҡудашев кеүек иптәштәрҙән ҡаушап ҡалыуым бер ҙә ғәжәп түгел. Бигерәк тә "Көндәр ҡойолалар" тигән спектаклдә Нурия менән Вәли ролен башҡарыусы Фәриҙә Әлембәкова менән Хөсәйен Ҡудашевтың уйнауҙарына һоҡланып бөтә алманым." Рәғиҙә Янбулатова, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисткаһы

"Талант кешенең үҙе менән йөрөй тиҙәр. Хөсәйен дә үҙ таланты менән баҫҡыстан баҫҡысҡа үргә атланы. Бейеккә күтәрелгән һайын, сәхнә лә киңәйгән һымаҡ, йәшлек дәрте лә нурланыбыраҡ балҡыған һымаҡ тойолдо уға." Яҡуп Ҡолмой

"Уның дикцияһы ла ярылып ята, сәхнәлә үҙен ирекле тотоуы менән дә күп актерҙарҙан айырылып тора." "Башҡортостан" гәзите

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Яҡуп Ҡолмой «Сәхнәлә үткән ғүмер», Өфө. — 1983

## Һылтанмалар
*