open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
22 ноябрь

**22 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 326-сы көнө (кәбисә йылында 327-се). Йыл тамамланыуға 39 көн ҡала.



## 
* 1497: Португалия диңгеҙ сәйхәтсеһе Васко да Гама Изге өмөт моронон урап уҙа.
* 1906: Рәсәй империяһында Пётр Столыпиндың аграр реформаһы тормошҡа ашырыла башлай.

## 

### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр

#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:22 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1801: Владимир Даль, Рәсәй империяһы ғалимы, яҙыусы һәм лексикограф.
* 1890: Шарль де Голль, Франция сәйәсмәне, генерал.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:22 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1916: Джек Лондон, АҠШ яҙыусыһы.

##
Ноам Хомский

мини|Хомский 2004-нче елда
**Аврам Ноам Хомский** (*Хомски* йә *Чомски*, ; 7 декабрь 1928 йыл, Филадельфия, Пенсильвания штаты, АҠШ) — АҠШ лингвисы, сәйәси публисцист, философ һәм теоретик. Массачусетс технологик университетының Лингвистика институты профессоры, формаль телдәр классификация авторы. Һул-радикаль сәйәси ҡараштар менән танылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гросс М., Лантен А. Теория формальных грамматик/ Пер. с фр. — М.: Мир, 1971. — 296 с.
* Литвинов В. П. Мышление Ноама Хомского: Курс лекций / Международная академия бизнеса и банковского дела. — Тольятти, 1999.
* Гурьянова Н. В. Понятие языка, знания языка и овладения этим знанием в концепции языка и мышления Н. Хомского // Учён. зап. Ульянов. гос. ун-та. — (Серия: Образование). — Ульяновск, 1999. — Вып. 2. — С. 182—191.
* Капишин А. Е. «Генеративная лингвистика» Н. Хомского // Иностранный язык в школе. — 2002. — № 2. — С. 81—86.
* Гурьянова Н. В. Современная лингвистическая концепция Н. Хомского : Автореф. дис. … канд. филол. наук: 10.02.19 / [Московский гос. лингвистический ун-т]. — М., 1998.

## Тышҡы һылтанмалар
* Рәсми блог
* 10 способов манипулирования людьми с помощью СМИ 
* Ноам Хомский в библиотеке журнала «Скепсис»
Чечен Республикаһы

** Чечен Республикаһы** (*Чечня́*; ) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика.

Баш ҡалаһы — Грозный ().

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Президент и Правительство Чеченской Республики 
* Республика Чечня в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Министерство финансов Чеченской Республики 
* Чеченская республика на Открытом портале Юга России
* ИСТОРИЯ ЧЕЧЕНО-ИНГУШЕТИИ 
* Сайт о Главе Чеченской Республике — Р. Кадырове и о самой республике
23 ноябрь

**23 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 327-се көнө (кәбисә йылында 328-се). Йыл тамамланыуға 38 көн ҡала.

 
## 
* 1828: Өфөлә хәҙерге 11-се Аксаков гимназияһы асыла.
* 1852: Англияла беренсе почта йәшниктәрен ҡуллана башлайҙар.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:23 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
*  912: Бөйөк Оттон I, Германия короле.
* 1837: Йоханнес Дидерик, Голландия физигы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:23 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
*  955: Эдред, 946—955 йылдарҙа Англия короле.
* 1682: Клод Лоррен, Франция рәссамы.

##
Бөйөк Литва кенәзлеге

**Бөйөк Литва кенәзлеге** — Көнбайыш Двина менән Висла йылғалары араһында Литва ҡәбиләләре йәшәгән. Улар игенселек һәм һунарсылыҡ менән шөгөлләнгән.
XII быуат аҙағында — XIII быуат башында уларҙа феодаль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килгән, ләкин тәүтормош-община ҡоролошоноң; тәртиптәре лә әлегә көслө булған.
Немец рыцарҙарының ябырылыу ҡурҡынысы һәм уларҙан һаҡланыу кәрәклеге литва ҡәбиләләренең Бөйөк Литва кенәзлегенә берләшеүен тиҙләткән. Литва дәүләте.
XIII быуат урталарында барлыҡҡа килгән, ә XIV быуаттың тәүге яртыһында кенәз Гедимин осоронда ул байтаҡҡа киңәйгән. Рустың көсһөҙләнеүенән файҙаланып, литва феодалдары элекке Киев дәуләтенен, көнбайышындағы һәм көньяғындағы ерҙәрен баҫып алған.

Украин һәм белорус халыҡтары барлыҡҡа килгән һәм уҫә барған ерҙәр, шулай уҡ Смоленск менән бергә Көнбайыш Русь Бөйөк Литва кенәзлеге власы аҫтында тороп ҡалган. Көнбайыш Русь, Украина һәм Белоруссия ерҙәре Литва дәүләтенең уҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Бөйөк Литва кенәзлегендә урыҫ теле дәүләт теле һаналған, шулай уҡ закондарың да күп өлөшө Боронғо Рустағы закондар булған. Ләкин литва феодалдары урыҫ, белорус һәм украин ерҙәренең үҙ аллылығын бөтөрөргә тырышҡандар. Тора-бара был ерҙәрҙәге электән үк йәшәп килгән кенәзлектәр бөтөрөлгән, улар менән хәҙер Литва наместниктары идара итә башлаған. Бында католиктар православие сиркәүенә ҡарағанда өҫтөнлөк менән файҙаланған. Хатта украин һәм белорус феодалдары ла литва феодалдарына (шляхтаға) ҡараганда түбәнерәк кимәлдә булған. Юғары феодаль аҡһөйәктәрҙән совет — рада төҙөлгән, ул Бөйөк Литва кенәзенең власын сикләп торған. Шулай уҡ шляхта ваҡыт-ваҡыт съездарға — сеймдарға йыйылған.

XIV—XV быуаттарҙа Литвала эре феодаль ер биләүселек урынлашҡан, крепостнойлыҡ мөнәсәбәттәре уҫеш алган. Крәҫтиәндәр оброк түләргә тейеш булғандар һәм барщинала эшләгәндәр. Феодалдар үҙ крәҫтиәндәрен уҙҙәре хөкөм итеү хоҡуғына эйә булған. Вильнюс, Каунас, Тракай ҡалалары һөнәрселек менән сауҙаның эре үҙәктәренә әүерелгән. Литва сауҙагәрҙәре урыҫ ерҙәре менән һәр ваҡыт бәйләнештә булған.
21 ноябрь

**21 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 325-се көнө (кәбисә йылында 326-сы). Йыл тамамланыуға 40 көн ҡала.



## 
* 1699: Рәсәй батшаһы Пётр I рекрутлыҡ хеҙмәт бурысы тураһында указ сығара (1699)
* 1877: Томас Эдисон фонограф уйлап сығыра.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:21 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1694: Вольтер, Франция философы, шағир һәм тарихсы.
* 1834: Гетти Грин, Америка эшҡыуары, үҙ заманының иң бай ҡатын-ҡыҙы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:21 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 479 б.э.т.: Конфуций, Ҡытай философы.

##
24 ноябрь

**24 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 328-се көнө (кәбисә йылында 329-сы). Йыл тамамланыуға 37 көн ҡала.

 
## 
* 1838: Белорет районының Ҡоҙашман ауылына нигеҙ һалына.
* 1859: Чарльз Дарвин «Төрҙәрҙең килеп сығышы, тәбиғи һайланыш һәм йәшәү өсөн көрәш» китабын нәшер итә. Ул бер көн эсендә таралып бөтә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:24 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1632: Бенедикт Спиноза, Нидерланд философы.
* 1729: Александр Суворов, Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:24 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1973: Николай Ильич Камов, СССР-ҙың вертолёт конструкторы.
* 1991: Фредди Меркьюри, Британия йырсыһы, «Queen» төркөмө лидеры.

##
Днестр буйы Молдова Республикаһы

**Днестр буйы Молдова Республикаһы** (, ; йәғни **Днестр буйы**, , ) — Днестрҙың һул һәм уң ярҙарында урынлашҡан танылмаған дәүләт. Донъя йәмәғәтселеге тарафынан башлыса Молдованың өлөшө тип иҫәпләнә.
## Халҡы
2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы 505 153 кеше, шул иҫәптән ҡала халҡы — 349 227 кеше (69,13 %), ауыл халҡы — 155 926 кеше (30,87 %) тәшкил итә.
1990 йылда Днестр буйында 730 000 кеше йәшәгән.
Милли составы:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Президента ПМР 
* Верховный Совет ПМР
* Государственный таможенный комитет ПМР
* Пресса ПМР
Латин Америкаһы

**Латин Америкаһы** — Америка илдәренең һәм ерҙәренең дөйөм атамаһы, роман телдәренән һәм (латин теленән барлыҡҡа килгән) рәсми телдәр  ҡулланыла. Иң йыш ҡулланылған телдәр — испан һәм португал телдәре.

Шулай уҡ икенсе термин Ибер-Америка, ибер-роман телдәрҙә аралашҡан илдәрҙе аңлата.

Латин Америкаһына испанса һөйләшкән Америка илдәре — төньяҡта Мексиканан башлап көньяҡҡа Аргентинаға тиклем һәм шулай уҡ испанса аралашҡан Кариб диңгеҙе бассейндағы илдәр (Куба, Доминикан Республикаһы, Пуэрто-Рико) инә. Португал телендә аралашҡан Бразилия ла шул илдәргә инә. Француз телле  Гаити, Сен-Мартен һәм Француз Гвианаһы илдәрен дә  йыш ҡына Латин Америкаһы тип иҫәпләйҙәр. Ләкин француз телле Квебек провинцияһын (Канада) бер касан Латин Америкаһына индермәйҙәр. Инглиз телендә аралашҡан Америка илдәре (Ямайка, Барбадос, Багамы, Белиз, Гайана һ. б.) Латин Америкаһына индермәйҙәр.

Ерҙә иң оҙон тауҙар системаһы Латин Америкаһында урынлашҡан, шуларҙы Анд тауҙары тип атайҙар, бында Котопахи вулканы урынлашҡан.

### Сәйәси бүленеше

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иберо-Америка

## Иҫкәрмәләр
Иберо-Америка

Латин Америкаһының икенсе термин Ибер-Америка, ибер-роман телдәрҙә аралашҡан илдәрҙе аңлата. Ибер-роман телдәренә испан һәм португал телдәр керәләр, тагын был илдәргә Испания менән Португалияны индерәләр. Рәсәйҙә был термин һирәк ҡуллана.
Был термин Ибер (Пиреней) ярымутрау килә, ҡайҙа Испания менән Португалия урынлашҡандар.

## Тарих

Ибер-Американың тарихы конкистадорҙар Көньяҡ Американыяулап алыуҙан башлана.

* 1499 йыл — Америго Веспуччи һәм Алонсо де Охеда Ориноко йылғаның тамағын етәп Америка континенты асалар.
* 1531 йыл — Франсиско Писарро Инк Империяһыны баҫып алалар.
* 1536 йыл — Буэнос-Айресҡа нигеҙ һалалар.
XVI—XVII быуатарҙа Амерканың кңп ерҙәре испандар баҫып алдылар. Португалияла үҙ ерен ныҡ кинәйткән.

## Ибер-Американың дәүләттәр
* Испанотелле дәүләттәр: (400 миллион кеше ашыу)
:  Аргентина 38,747,000
:  Боливия 9,182,000
:  Венесуэла 26,749,000
:  Гватемала 12,599,000
:  Гондурас 7,205,000
:  Доминикан республикаһы 8,895,000
:  Испания 47,116,000
:  Колумбия 45,600,000
:  Коста-Рика 4,401,000
:  Куба 11,269,000
:  Мексика 107,029,000
:  Никарагуа 5,487,000
:  Панама 3,232,000
:  Парагвай 6,158,000
:  Перу 27,968,000
:  Пуэрто-Рико 3,955,000
:  Сальвадор 6,881,000
:  Уругвай 3,463,000
:  Чили 16,295,000
:  Эквадор 13,228,000

* Португалтелле дәүләттәр: (200 миллионов кеше самаһы)
:  Бразилия 196,342,592
:  Португалия 10,495,000

* Каталонтелле дәүләт:
:  Андорра 69,150

## Һылтау
* Сайт Организации иберо-американских государств
Удмурттар

**Удмурттар** (*Арҙар*; ; ) — Удмурт Республикаһында һәм күрше төбәктәрендә йәшәүсе фин-уғыр халҡы. Урыҫ һәм удмурт телдәрендә һөйләшәләр, диндәре — православие һәм ерле ышаныуҙар.

## Байрамдар
* Толсур — ҡышҡы ҡояш торғынлығы көнө (вожодыр) байрамы, был көндө туйҙар үткәрелгән.
* Гырыны потон яки акашка — Пасха, яҙғы ураҡ өҫтө башы.
* Гербер — Иҙге «Петр» көнө (Питрау).
* Выль ӝук — яңы уңыштан бутҡа һәм икмәк бешереү.
* Сӥзьыл юон — уңыш йыйыуын тамамланыуы.
* Выль шуд, сӥль сиӗн — һайыуан һыуйының башланыуы.
Шулай уҡ йылғаларҙың боҙҙан (йёкелян) һәм ерҙең ҡарҙан асыла башланыуы (гуждор шыд) байрам ителгән.
  
## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Удмурт фольклоры

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Майя Новик. Удмурты: шокирующие факты. Сайт «Кириллица». 2018-01-23
25 ноябрь

**25 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 329-сы көнө (кәбисә йылында 330-сы). Йыл тамамланыуға 36 көн ҡала.

 
## 
* 1735: Батша ҡыңғырау ҡойола.
* 1833: Әбйәлил районының Йәнекәй ауылына нигеҙ һалына.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:25 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1810: Николай Пирогов, Рәсәй империяһы хирургы.
* 1844: Карл Бенц, Германия инженеры, эске яныулы двигателле тәүге автомобилде уйлап сығарыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:25 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1996: Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы, Советтар Союзы Геройы.
* 1970: Юкио Мисима, Япония яҙыусы.

##
Көнсығыш Европа тигеҙлеге

**Көнсығыш Европа тигеҙлеге** (йәки *Урыҫ тигеҙлеге*) — Көнсығыш Европалағы тигеҙлек. Майҙаны буйынса Амазонка тигеҙлегенән һуң икенсе урын алып тора.

Тигеҙлек төньяҡтан көньяҡҡа 2750 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа 2500 километрға һуҙылған, майҙаны — 5,5 млн км².

Көнсығыш Европа тигеҙлегендә Белоруссия, Латвия, Литва, Эстония, Молдавия, Рәсәй, Украина, Финляндия, Швеция, Польша, Румыния, Болгария и Ҡаҙағстан илдәренең территорияһы тулыһынса йәки өлөшләтә урынлашҡан.

### Рельеф
Көнсығыш Европа тигеҙлеге — убалы тигеҙлек.

### Гидрография
Көнсығыш Европа тигеҙлегендә түбәндәге йылғалар аға:
* Волга
* Кама
* Ока
* Дон
* Днепр
* Мезень
* Онега
* Печора
* Нева
* Висла
* Неман
* Яйыҡ

## Иҫкәрмәләр
Аҙнаҡай

**Аҙнаҡай** (, ) — Татарстандың көньяҡ-көнсығышында Стәрле йылғаһы буйында урынлашҡан ҡала (1987), Аҙнаҡай районының үҙәге.

Ҡазанға — 376 километр. Майҙаны — 15,3 км². Халыҡ һаны — 34 859 кеше (2010 йыл). Татарҙар — 85,4 %, урыҫтар — 11,9 % (1989).

Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында Сатыр тау (324 метр) янында урынлашҡан. Ҡыҙыл китапҡа индерелгән үҫемлек һәм хайуандар күп.

Аҙнаҡай — нефть сәнәғәте ҡалаһы (НГДУ «Азнакаевскнефть», ООО «Татнефть-АзнакаевскРемСервис», ЯАЙ «РИТЭК-Внедрение»).

## Тарих
* XVIII быуаттың беренсе яртыһында һалынған.
* 1956 йылдан башлап эшселәр ҡасабаһы.
* 1987 йылда ҡала статусын ала.
* 1931-1936 йылдарҙа һәм 1965 йылдан башлап Азнакай районының үҙәге.

## Халҡы



## Сәнәғәт
* «Азнакаевнефть» нефть-газ сығарыу идараһы («Татнефть» ААЙ)
* «Нефтемаш» заводы
* ООО «Татнефть-АзнакаевскРемСервис»
* Тегү фабрикасы «Азнакай киемнаре»
* Май һәм икмәк заводтары

## Билдәле шәхестәре
* Нәсибуллин Руслан Сәғит улы (1937—14.01.2019), ғалим-радиофизик. 1978—2019 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—2018 йылдарҙа информатика курсы булған медицина физикаһы кафедраһы мөдире. Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (1992).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡала сайты
* «Азнаҡай нефтемаш заводы»
Туҡай районы

**Туҡай районы** () — Татарстан Республикаһының төньяҡ-көнсығышындағы муниципаль район. Район хакимиәте башлығы — Хөрмәтуллин Таһир Нурулла улы.

## География
Туҡай районының майҙаны — 1744 км². Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 245 метр.

### Махсус һаҡланыулы тәбиғи территориялар
«Түбән Ҡама» һәм «Боровецк шишмәләре» милли парктары.

## Халҡы

### Милли составы

## Тарихы
Район 1930 йылда Яр Саллы районы булараҡ ойошторола. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 20 апрель Указы менән район атамаһы Туҡай районы итеп үҙгәртелә.

## Административ-территориаль төҙөлөшө
# Әймәкәй ауыл советы
# Бәтке ауыл советы
# Биклән ауыл советы
# Бойырған ауыл советы
# Борҙо ауыл советы
# Иштирәк ауыл советы
# Ҡалмаш ауыл советы
# Калмия ауыл советы
# Князь ауыл советы
# Комсомолсы ауыл советы
# Круглое Поле ауыл советы
# Күзәкәй ауыл советы
# Кесе Шилнә ауыл советы
# Мәләкәс ауыл советы
# Мусабай-Завод ауыл советы
# Түбән Һыуыкһыу ауыл советы
# Яңа Троицкий ауыл советы
# Сәмәкәй ауыл советы
# Иске Абдул ауыл советы
# Иске Дөрөш ауыл советы
# Теләнсе-Тамаҡ ауыл советы
# Шилнәбаш ауыл советы
# Яңы Бүләк ауыл советы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 2010 елның 29 июнендәге 41-ТРЗ № Татарстан Республикасы Законы
* TatCеnter.ru сайтында район турындагы бит
Рәсәй автомобилдәре

**Рәсәй автомобильдары** — Рәсәйҙә төҙөлгән автомобильдар. Ин өлкән автомбиль заводы Тольятти ҡалаһында урынлашҡан. Ул АвтоВАЗ исемен йөрөтә. Был заводта бөтә илгә таралған.

## АвтоВАЗ
### Модель сафы
* ВАЗ-2101 
* ВАЗ-2102 
* ВАЗ-2103
* ВАЗ-2104
* ВАЗ-2105
* ВАЗ-2106
* ВАЗ-2107
* ВАЗ-2108
* ВАЗ-2109
* ВАЗ-21099
* ВАЗ-2110
* ВАЗ-2111
* ВАЗ-2112
* ВАЗ-2113
* ВАЗ-2114
* ВАЗ-2115
* ВАЗ-2121

## Иҫкәрмәләр
ВАЗ-2101

**ВАЗ-2101 йәки «Жигули»** — совет седан төрөндәге еңел автомобиль. 1972 йылда беренсе модель булып Волга автомобиль заводыда сыҡҡан автомобиль.

ВАЗ-2101 базаһында барлыҡҡа килгән «классик» ВАЗ автомобилдәр ғаиләһе. Ҡайһылары 2012 йылдың 17 сентябренә тиклем сыға.

‎
Юрматы

**Юрматы** — иң эре һәм иң боронғо боронғо башҡорт ҡәбиләһе. Уның вариҫтары Башҡортостандың хәҙерге Мәләүез, Федоровка, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Ҡырмыҫҡалы, Ауырғазы, һәм Ғафури райондарында, шулай уҡ Ырымбур өлкәһендәге Туҡ һәм Соран йылғалары буйында ла бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Бөрйән

**Бөрйән** — башҡорт ҡәбиләһе. Башҡорт халҡы араһында иң күптәрҙән һәм боронғоларҙан һанала.

## Фамилиялар
Иҫәновтар,Байғотлиндар, Барлыбаевтар,Шәриповтар, Ғәҙелшиндар, Исмәғилевтар, Ҡолдәүләтовтар, Мырҙағоловтар, Һөйөновтар, Уразаевтар, Йосоповтар, Хоҙайбирҙиндар, Сәғитовтар, Әбелғәзиндар, Ишалиндар, Хәмиттар, Мөхәмәтшиндар, Багишевтар, Өмөтбаевтар, Ишмуллиндар,Вәхитовтар,Илсенбаевтар, Иҫәнгилдиндар, Сөләймәновтар,Йосоповтар һәм башҡалар.

## Y-DNA анализы
Тикшереү буйынса бөрйәндәрҙең күпселеге (90 %) (ямаш, монаш, янһары, ялан, байулы ырыуҙары) R1b (Y-ДНК) гаплотөркөмөнә ҡарайҙар,  R1b-Z2103>Z2106 субклады.

Бөрйәндәрҙең икенсе ырыуы — нуғайҙар — башлыса R1a (Y-ДНК)гаплотөркөмө вәкилдәре, субклад R1a-Z2123
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*  «Йәшлек» гәзитендә мәҡәлә 
*
Түңгәүер

**Түңгәүер** — башҡорт ҡәбиләһе.

## Тарих
Түңгәүерҙәр көньяҡ һәм төньяҡҡа бүленә. Көньяҡ­та­ғы­лар Һаҡмар буйында, Урал аръяғында далала йәшәһә, төньяҡтағылар Ағиҙел буйында урын­лашҡан һәм тар ғына һыҙат булып шулай уҡ Урал арьяғына барып сыға.

ХVIII — ХIХ быуаттарҙағы документтарҙа түңгәүерҙәрҙе ялан-түңгәүерҙәр (көньяҡ) һәм урман-түңгәүерҙәргә (төньяҡ) бүлгәндәр. Уларҙың төп тамғаһы ярым айға оҡшаған. Түңгәүер этнонимы монголдар ырыуына барып тоташа. Был исемде Кунгратбейҙең улы Дингаур менән бәйләйҙәр. Күрәһең, Түңгәүер ҡәбиләһенең этник нигеҙе кунграттар менән бәйле булырға тейеш. Кунграттар иһә боронғо монгол нәҫеленә барып сыға. Ул үҙ заманында төркиләшкән һәм үзбәктәрҙең, башҡа төрки халыҡтарҙың этник составын формалаштырыуҙа ҡатнашҡан. Түңгәүерҙәр көнсығышта монгол ҡәбиләләренән иртә айырылған.

Түңгәүерҙәрҙең боронғо ҡомартҡылары уларҙың Уралға күсеп килгәнгә тиклем Һырдаръя буйҙарында йәшәүе хаҡында аныҡ күрһәтә.
Аҡһаҡалдарҙың раҫлауынса, Көньяҡ Уралға улар бүре артынан эйәреп килгән. Түңгәүерҙәр араһында ғына түгел, көньяҡта йәшәгән үҫәргәндәрҙә лә бүре хаҡында хикәйәт киң таралған. Йәнәһе, бик боронғо замандарҙа башҡорттарҙың ата-бабалары Һырдаръя буйында йәшәгән һәм һуңынан ул төбәкте ташлап китергә мәжбүр булған. Күсенгәндә улар сикһеҙ далаларҙа аҙашҡан. Шул мәлдә уларға бүре осраған. Ул кешеләрҙе үҙенә яҡын да ебәрмәгән, ташлап та китмәгән. Аҡһаҡалдарҙың әмере буйынса, халыҡ ошо бүре артынан төньяҡҡа табан юлын дауам иткән. Бик күп төн һәм көндәрҙән һуң улар Урал тауҙарына юлыҡҡан.
Халыҡ хәтерендә һаҡланыуынса, түңгәүерҙәрҙең ата-бабалары элек Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. С. Мирасовтың шәжәрәһе буйынса түңгәүерҙәр Ҡармасан һәм Сәрмәсән буйҙарында төпләнгән. Улар был тирәлә ХIII быуатҡа тиклем күсенеп йөрөгән. Нөгөш һәм Ағиҙел буйҙарында тау-урман араһына урынлашҡан. Түңгәүерҙәрҙең күпселеге Һаҡмарҙың үрге ағымында һәм Урал аръяғында мәңгелеккә тороп ҡалған. Уларҙың бер төркөмө Кәрәлек буйына күсеп ултырған.

Урал алды һәм Көньяҡ Уралда түңгәүерҙәрҙең йәшәү рәүешенә ҡыпсаҡтар ҙур йоғонто яһаған. Түңгәүерҙәрҙең күрше халыҡтар менән бәйләнеше ярайһы уҡ киң барған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* *Сулейманов Ф. М.* К истории изучения башкирского племени Тангаур // Проблемы этногенеза и этнической истории башкирского народа. Материалы Всероссийской научно-практической конференции, посвященной 70-летию С. Н. Шитовой. — Уфа: Гилем, 2006. — с.68-71.
* «Йәшлек» гәзитендә мәҡәлә
Тамъян

**Тамъян** — башҡорт ҡәбиләһе.

## Тарих

ХVII—ХIХ быуаттарҙа тамъяндар көньяҡҡа һәм төньяҡҡа бүленеп йәшәгән. Көньяҡта улар Ағи­ҙелдең урта ағымында һәм Нөгөш тамағында төпләнһә, төньяҡта Ағи­ҙел­дең үрге ағымында һәм Урал аръяғында көн күргән.

ХVI—ХVII быуаттарҙа уларҙың ерҙәре ярайһы уҡ киң булған, ошо хаҡта Тамъян улусының хатта Ыҡ буйында булыуы һөйләй. Тамъяндарҙың Мөлөт, Ҡуян, Мәсәғүт ырыуҙарына бүленеүе хаҡында мәғлүмәттәр бар.

Төп тамғалары булып даға, сыбыҡ һәм ирәк иҫәпләнгән. Ирәк — мөйөш билдәһенә оҡшаған тамға. Даға тамғаһы тамъяндарға ғына хас, бик боронғоларҙан иҫәпләнә. Сыбыҡ иһә ҡара-ҡыпсаҡтарҙыҡына оҡшаған һәм ҡаңлы ырыуыныҡына яҡын. Ирәк тамғаһы бөрйәндәрҙеке һымаҡ.

Урта быуаттарҙа тамъяндар башҡорттарҙың иң ҡеүәтле ырыу­ҙарынан иҫәпләнгән һәм, Көнгөр бургомистры Юхневтың мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса 21 мең кешегә еткән.

Тамъяндар араһында ата-бабаларының ҡасандыр Алтай яғынан күсеп килеүе хаҡында әле лә һәр төрлө ҡомартҡылар һаҡланған. Ырыуҙың боронғо монголдарҙан сығыуын әле лә көньяҡ-көнсығыш Башҡортостан тамъяндары араһында тума формаһының йәшәүе лә раҫлай. Шулай итеп, тамъяндарҙың этник тарихы үтә ҡатмарлы. Алтай-Саян крайының этногенетик донъяһына барып тоташа. Тамъяндар, ысынлап та, монгол ҡәбиләләренең вариҫтары булып иҫәпләнә.

Мәғлүмәттәр буйынса, тамъян­дарҙың ата-бабалары ҡасандыр Димдең үрге ағымында йәшәгән. Һуңынан улар көньяҡҡа, Ағиҙел буйына күсенгән. Бөрйәндәр һәм түңгәүер­ҙәр кеүек, уларҙың байтағы ХlV быуатта Уралдың таулы-урманлы зонаһына һыйынған. Ҡалғандары иһә Ағиҙелдең көньяғында, Нөгөш тамағында тороп ҡалған. Былары ҡыпсаҡтар йоғонтоһона ныҡ бирелгән. ХV — ХVl быуаттарҙа Урал тауҙарынан Урал аръяғына күсенгәндәр. Әммә һуңыраҡ уларҙың Нөгөш, Дим, Өршәк буйҙарына кире әйләнеп ҡайт­ҡандары ла булған. Ике яҡҡа бүленһәләр ҙә, бәйләнеш өҙөлмәгән, бер-береһенә, йөҙҙәрсә саҡрым юл үтеп, ҡунаҡҡа йөрөшкәндәр. Хатта Урал аръяғына яңынан күсенеүселәр ҙә булған. Сөнки Димдә уларҙың күбеһе аҫаба булып иҫәпләнмәгән. Әле лә Нөгөштә йәшәгән тамъяндар үҙҙәренең ата-бабаларының Урал аръяғында йәшәгәнлеген хәтерләй.

## Әҙәбиәт
* «Йәшлек» гәзитендә мәҡәлә 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
27 ноябрь

**27 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 331-се көнө (кәбисә йылында 332-се). Йыл тамамланыуға 34 көн ҡала.

 
## 
* 1895: Альфред Нобель милек-мөлкәтенең күп өлөшөн Нобель премияһы фондына тапшырыу тураһында васыятнамәгә ҡул ҡуя.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:27 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1701: Андерс Цельсий, Швеция астрономы.
* 1920: Асатрян Гегам Магносович, СССР-ҙың театр һәм кино рәссамы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:27 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* б. э. т. 65 йыл: Гораций, Боронғо Рим шағиры.
* 511: Хлодвиг I, франктар короле.

##
Пермь крайы

**Пермь крайы** — Рәсәй Федерацияһы субъекты, илдең Европа өлөшөндә урынлашҡан. Волга буйы федераль округы составына инә. Үҙәге — Пермь ҡалаһы.

Крайҙа 32,73 мең башҡорт йәшәй, уларҙың 16,6 меңе Барҙым районында, 8,1 меңе — Пермдә теркәлгән.

## Тарих

Төбәк тарихы 1781 йылда ойошторолған Пермь губернаһынан башланғыс ала. 2005 йылдын 1 декабрендә Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы нигеҙендә край ойошторола. Ике төбәк берләшеүе 2003 йылдын 7 декабрендә үткәрелгән референдумға ярашлы тормошҡа ашырылды.

## Билдәле шәхестәре
* Байдин Николай Анатольевич (5.05.1919—7.07.1993), хеҙмәт алдынғыһы. 1946—1959 йылдарҙа Өфөләге «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958). Уҫы районының Гамица ауылынан.

## Дәүләт ҡоролошо
Пермь крайы Уставына ярашлы, төбәктең дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма власть
Пермь крайы Губернаторы — крайы башлығы һәм төбәктең иң юғары вазифалы кешеһе, край Хөкүмәте етәксеһе.
Хөкүмәт статусы һәм хоҡуғы Пермь крайы Уставы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Пермь крайы суд системаһы составында:
# Пермь крайы суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды
# Пермь крайы арбитраж суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы
* Өлкә Парламенты — Пермь крайының Закондар сығарыу йыйылышы.

## География

### Сиктәшлек

### Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ғинуарҙа уртаса температура — −18,5…-15 °С.

### Йылғалар

## Административ-территориаль бүленеше

### Райондар

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Азатлык радиосы: Барҙаларға барҙым әле
26 ноябрь

**26 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 330-сы көнө (кәбисә йылында 331-се). Йыл тамамланыуға 35 көн ҡала.



## 


## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:26 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1897: Лукитс Теодор, АҠШтың Румыния сығышлы рәссамы.
* 1921: Вергиз Куриен, Һиндостан социаль эшҡыуары, менеджеры һәм чиновнигы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:26 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1547: Джованни Кариани, Италия рәссамы.
* 1967: Ғиләж Ғүмәрский, драматург, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.

##
29 ноябрь

**29 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 333-сө көнө (кәбисә йылында 334-се). Йыл тамамланыуға 32 көн ҡала.



## 
* 1775: Салауат Юлаев һәм Юлай Аҙналин Рогервик ҡәлғәһенә ғүмерлек каторгаға килтерелә.
* 1783: Рәсәйҙә «Ё» хәрефе ҡулланыуға индерелә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:29 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1835: Цыси, Цинь Ҡытайының Бөйөк королеваһы.
* 1849: Николай Крылов, СССР математигы һәм физигы, академик (1929).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:29 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1941: Зоя Космодемьянская, совет партизаны.
* 2001: Джордж Харрисон, «The Beatles» төркөмө гитарасыһы.

##
Амур өлкәһе

**Аму́р өлкәһе** — өлкә, Рәсәй Федерацияһы төбәге, Алыҫ Көнсығыш федераль округына инә.

## Сиктәш
* Төньяҡ — Саха (Яҡутстан) Республикаһы
* Көнсығыш — Хабаровск крайы, Йәһүд автономиялы өлкәһе
* Көнбайыш — Байкал аръяғы крайы
* Көньяҡ — Ҡытай

## Билдәле шәхестәре
* Бажайкин Станислав Георгиевич (9.01.1944), ғалим-механик. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2008). И. М. Губкин исемендәге премия (2002), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге (2009), Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге (2012) дәүләт премиялары лауреаты. Сығышы менән Амур өлкәһе Завитая ҡасабаһынан.
* Малышев Николай Иванович (22.11.1949), хәрби хеҙмәткәр, 1992—1993 йылдарҙа Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһы уҡытыусыһы. Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан осоусы. Отставкалағы полковник. Советтар Союзы Геройы (1987). Сығышы менән Амур өлкәһенең Сағур ауылынан.

## Дәүләт ҡоролошо
Амур өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма власть
* Амур өлкәһе Губернаторы — Амур өлкәһе башлығы һәм Амур өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе.
* Амур өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.

Амур өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Амур өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Амур өлкәһе суд системаһы составында:
# Амур өлкәһе өлкә суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды
# Амур өлкәһе арбитраж суды — Рәсәй Юғары арбитраж судының түбәнге инстанция суды 

### Закондар сығарыу власы
* Өлкә Парламенты — Амур өлкәһе өлкә думаһы.

## Губернаторҙары

* 1991 йылдан — Альберт Кривченко
* 1993 йылдан — Александр Сурат
* 1993 йылдан — Владимир Полеванов
* 1994 йылдан — Владимир Дьяченко
* 1996 йылдан — Юрий Ляшко
* 1997 йылдан — Анатолий Белоногов
* 2001 йылдан — Леонид Коротков
* 2007 йылдан — Николай Колесов
* 2008 йылдан — Олег Кожемяко
* 2015 йылдан — Александр Козлов
* 2018 йылдан — Василий Орлов

## Халҡы
Амур өлкәһендә 1989 йылда — 2289, 2002 йылда — 1183 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр
Әзекәй

* Әзекәй — Белорет районда ауыл. 
* Әжекәй — Мәсетле районда ауыл.
ТНК-BP

**ТНК-BP** (МФА: ) — Рәсәйҙең иң эре нефть компанияларының береһе. Рәсәйҙә нефть етештереү күләме буйынса 3-сө урныда тора. Рәсәйҙең иң эре компаниялар списогында 5-се урында булды (2012 йыл).

Тулы исеме— * «ТНК-ВР Холдинг» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте *. Исем ойошторусылар исеменән килә (Төмән нефть компанияһы, BP).

Fortune Global 500 (2011 йыл) рейтингта 235-се урында булды .

2012 йылдың октябрендә «Роснефть» Рәсәй дәүләт нефтегаз компанияһы «ТНК-ВР Холдинг»ын һатып алыуға маҡсаты тураһында иғлан итә.

2013 йылдың 21 мартында «Роснефть» үҙенең пресс-релизында «ТНК-ВР Холдинг»-тың 100 % акцияны һатып алыуы тураһында иғлан итә.

## Тарих
2003 йылда «Төмән нефть компанияһы» (ТНК) һәм эре транснациональ «BP plc» ( 2001 йылдың майына тиклем — British Petroleum) компанияһы паритет нигеҙендә **ТНК-BP** ойошторалар.

«Төмән нефть компанияһы» (компаниянияның хужаһы Бөйөк Британиняның Виргин утруҙарында теркәлгән) үҙенең тарихын 1995 йылдан башлай. Ошо йылда ул «Роснефть» составынан сығарыла.

Компанияға «Нижневартовскнефтегаз», «Тюменнефтегаз» нефть етештереү идаралыҡтары һәм Рязань нефть эшкәртеү заводы бирелә.
1997 йылда «Төмән нефть компанияһы» хосислаштырылған (прифватизацияланған).

1999 йылда СИДАНКО компанияһынан ТНК-ға Һарытау нефть эшкәртеү заводы, «Варьеганнефтегаз», «Удмуртнефть», «Новосибирскнефтегаз» һәм «Саратовнефтегаз» ойошмаларын ала.

2000 йылда ТНК «Ырымбур нефть акционер компанияһын» (ОНАКО) һатып ала. ТНК составына «Оренбургнефть», Орск нефть эшкәртеү заводы, Ырымбур нефтемаслозавод һәм «Оренбургнефтепродукт» бирелә.

2001 йылда ТНК Украинала Лисичанск нефть эшкәртеү заводтарын ала.

2002 йылда паритет нигеҙендә «Сибнефтебанк» менән «Славнефть»-те һатып ала. Компания бөгөнгө көнгә тиклем ике хужалар араһында тулыһынса бүленмәгән.

«BP plc» менән берләшкәс, компанияның ҡоролошо үҙгәрә.

2005-2007 йылда «Саратовнефтегаз», «Удмуртнефть», Орск нефть эшкәртеү заводы, РУСИА Петролеум (доля) һатылды.

Фридман Михаил Маратович —ТНК-BP хужаһы 2013 йылда Рәсәйҙең милиардер списогында икенсе урында булды.

### Акцинерҙар араһында талашыу
2008 йылдын майҙа бер нисә акционерҙар: Михаил Фридман («Alfa Access Renova» (AAR)), Леонард Блаватник («Access Industries»), Виктор Вексельберг («Ренова») **ТНК-BP**-ң етәксеһе Дадлинды эштән бушатырға һәм британ менеджерҙарҙын һанды кәметеү теләнеләр .

12.06.2008 көндә **ТНК-BP** Директорҙар советы рәйесе Питер Сазерленд эйтте .:
 «Выражаю огорчение бездействием российского премьер-министра В. Путина в связи с тем, что тот, по его мнению, не препятствует российским «олигархам» применять силовые методы в ходе их попыток взять ТНК-BP под свой полный контроль  .

### Күрғәткестәр

## Социаль сәйәсәт
2010 йылда комания 1,4 млрд һум меценат маҡсатҡа бирҙе 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ТНК-BP рәсми сайты 
* 
*
30 ноябрь

**30 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 334-се көнө (кәбисә йылында 335-се). Йыл тамамланыуға 31 көн ҡала.

 
## 
* 1609: Галилео Галилей Ай өҫтөнөң беренсе картаһын эшләй.
* 1872: Глазгола тәүге рәсми халыҡ-ара футбол ярышы була.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:30 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1667: Джонатан Свифт, Англия яҙыусыһы.
* 1817: Теодор Момзен, Германия тарихсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:30 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1718: Карл XII, Швеция короле.
* 1900: Оскар Уайльд, Ирландия яҙыусыһы.

##
Туҡан ауыл Советы

**Туҡан ауыл Советы** — Башҡортостандың Белорет районына ҡараған муниципаль ауыл биләмәһе. Үҙәге — Туҡан ауылы.

## Тарихы
Күп йылдар Туҡан Белорет металлургия заводына тимер мәғдәне ебәреп торған эшселәр ҡасабаһы булараҡ көн итә һәм эргә-тирәһендәге ауылдарҙың административ үҙәге дәрәжәһендә лә була. 2004 йылдың 17 декабрендә тиклем ул ҡасаба советы тип атала. Үҙгәртеп ҡороу йылдарында ҡасабалағы эштәр һүнеп ҡала һәм ул ауыл статусына күсерелә.

Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында закон"ына ярашлы уға ауыл биләмәһе
статусы бирелә.

Административ берәмек атамаһы йәнә бер үҙгәреш кисерә: 2006 йылдың 1 ғинуарынан «РФ урындағы үҙидаралыҡтарҙы ойоштороуҙың төп принциптары тураһында» Федераль Закон талабына, «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһы Законына, Уставына ярашлы Башҡортостан Республикаһы Белорет районы Туҡан ауыл Советы ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһы Белорет районы *муниципаль* районының Туҡан ауыл Советы ауыл биләмәһенә әйләндерелә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы
Туҡан ауыл Советы ауыл биләмәһе составына кергән халыҡ иҫәбе һәм торама пункттар исемлеге:

## Иҫкәрмәләр
20 сентябрь

**20 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 263-сө көнө (кәбисә йылында 264-се). Йыл аҙағына тиклем 102 көн ҡала.

 
## 
* 622: Мөхәммәдтең һәм уның менән фекерҙәш мосолмандарҙың Мәккәнән Мәҙинәгә күсенеүе (һижрәт).
* 1519: Фернан Магеллан үҙенең экспедицияһын башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:20 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1842: Джеймс Дьюар, Англия уйлап табыусыһы, беренсе булып термос эшләүсе.
* 1837: Пётр Лесгафт, Рәсәй империяһы анатомы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:20 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1863: Якоб Гримм, Германия филологы.
* 1944: Бәҙрүш Моҡамай, башҡорт шағиры.

## 

## Иҫкәрмәләр
Тирлән ауыл Советы

Тирлән ауыл советы ауыл биләмәһенә бер торма пункт керә — Тирлән ҡасабаһы. Унда 5638 кеше иҫәптә тора.

## Тарих

## Иҡтисад
## Халыҡ

## Иҫкәрмәләр
Бөйөк Карл

**Бөйөк Карл** ( или , , , 2 апрель 742/747 или 748 — 28 ғинуар 814, Ахен һарай) — 768 йылдан франк короле (көньяҡ өлөштә 771 йылдан), 774 йылдан лангобард короле, 788 йылдан Бавария герцогы, 800 йылдан Көнбайыш императоры. Ҡыҫҡа Пипин һәм Бертрада Лаонская оло улы. Карл исемдан Пипинидлар династия Каролинглар атама алған. Ҡушамат «Бөйөк» Карл тормошта алған.

«Франктар короллегенең анналдары»нда Һарун әр-Рәшиттең император Бөйөк Карлға фил бүләк итеүе тураһында хәбәр ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* Ноткер Заика, «Деяния Карла Великого» (), ок. 880 г.

* 

## Тышҡы һылтанмалар
* 
* «Был ли великим Карл Великий» — передача Н. Басовской «Всё так» на радиостанции «Эхо Москвы» (*аудиозапись и текст*)
* Собрание материалов о Карле Великом 
*
1 декабрь

**1 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 335-се көнө (кәбисә йылында 336-сы). Йыл тамамланыуға 30 көн ҡала.

 

## 
* 1887: Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс тураһында тәүге китабы «Этюд в багровых тонах» баҫылып сыға.
* 1891: Джеймс Нейсмит баскетбол уйынын уйлап таба.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:1 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1792: Николай Лобачевский, Рәсәй империяһы математигы.
* 1889: Василий Блюхер, СССР-ҙың хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы. 

## 
*<categorytree depth="0">Категория:1 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1825: Александр I, Рәсәй императоры.
* 1866: Джордж Эверест, Бөйөк Британия геодезисы.

##
Үҙән ауыл Советы

**Үҙән ауыл советы** — ауыл биләмәһе. Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районына ҡарай.
## Үҙәге
Үҙән ауылы
## Составы
Ауыл советы биләмәһенә Үҙән, Ҡаһарман, Ҡатарыш, Роща ауылдары инә. 
## Халыҡ һаны
 
* Үҙән ауылы (1441 кеше)
* Ҡаһарман ауылы (548 кеше)
* Ҡатарыш ауылы (29 кеше)
* Роща ауылы (39 кеше)
Йәмғиһе 2057

Үҙәк – Үҙән ауыл биләмәһе. Ул Белорет ҡалаһынан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Биләмә территорияһында урман һәм ауыл хужалығы биләмәләре менән бергә һөрөлгән ер биләмәләре бар. Халыҡ ауыл хужалығында («Рәсәй» колхозы, «Үҙән» ЯСЙ, «Нурлайт» КФХ, шулай уҡ шәхси хужалыҡтар), Үҙән балалар йортонда, Әүжән урман хужалығында, шәхси пилорамаларҙа эшләй. Үҙән ауылында 91 га майҙанлыҡ һыу һаҡлағысы бар. Ауыл биләмә бюджеты дотациялы.

## Иҫкәрмәләр
19 сентябрь

**19 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 262-се көнө (кәбисә йылында 263-сө). Йыл аҙағына тиклем 103 көн ҡала.

 
## 
* 1864: АҠШ-та автомобилдәрҙең күтәреп ҡуйыла торған ултырғысына патент алына.
* 1888: Бельгияла тарихта тәүге тапҡыр Матурлыҡ бәйгеһе үткәрелә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:19 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1724: Никита Демидов, Рәсәй Империяһы сәнәғәтсеһе, меценат, Уралдағы эре заводтар хужаһы.
* 1725: Жозеф Дюплесси, Франция рәссамы, портрет оҫтаһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:19 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1935: Константин Эдуардович Циолковский, Рәсәй Империяһы һәм СССР ғалимы.

##
2 декабрь

**2 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 336-сы көнө (кәбисә йылында 337-се). Йыл тамамланыуға 29 көн ҡала.

 
## 
* 1409: Лейпциг университеты асыла.
* 1804: Наполеон I Бонапарт үҙен Франция императоры итеп иғлан итә.
* 1925: Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең Башҡортостан республика ойошмаһы эш башлай. 
* 1930: Ҡыйғы районының бөгөнгө «Жизнь района» гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. 
* 1939: Нью-Йоркта Фиорелло Ла Гардиа исемендәге халыҡ-ара аэропорт файҙаланыуға тапшырыла.
* 1942: Энрико Ферми беренсе тапҡыр контролдә тотолған эҙмә-эҙлекле ядро реакцияһын яһай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр

#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:2 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1859: Жорж-Пьер Сёра́, Франция рәссамы.
* 1954: Стоун Филлипс, АҠШ тележурналисы.
* 1959: Александр Кузнецов, СССР һәм Рәсәй актёры, сценарист һәм театр педагогы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:2 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1969: Климент Ворошилов, СССР-ҙың хәрби етәксеһе, дәүләт һәм партия эшмәкәре.
* 1969: Василий Павлович Соловьёв-Седой, СССР композиторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).

##
Новгород өлкәһе

**Новгоро́д өлкәһе** — Рәсәйҙең регионы, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына инә.
Майҙаны — 54 501 км² (федераль оуругтың 7 региондары араһында 6 урын). Көнбайыштан көсығышҡаса — 385 км, төньяктан көньяҡҡаса — 250 км оҙонлоҡта ята.

Өлкәлә 2010 йылда — 634 135 кеше йәшәгән.

## Дәүләт ҡоролошо
Новгород өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма влас

Новгород өлкәһе Губернаторы — Новгород өлкәһе башлығы һәм Новгород өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Новгород өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.
Новгород өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Новгород өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Новгород өлкәһе суд системаһы составында:
# Новгород өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
# Новгород өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы

Өлкә Парламенты — Новгород өлкәһе өлкә думаһы.

## Сиктәшлек
* Төньяк — Ленинград өлкәһе
* Көнсығыш — Вологда өлкәһе
* Көнбайыш — Псков өлкәһе
* Көньяк — Тверь өлкәһе

## Галерея


Файл:Lake Ostrovenskoe.JPG|Мошенск районда Островенское күле
Файл:Vyazhistchkiy closter01.JPG|Николо-Вяжищск ставропигиаль ҡатын монастыры
Файл:Novgorod_2013.jpg|Өлкә үҙәгендәге «Новгород на Волхове» тимер юл станцияһы
Файл:Novgoro_2013.jpg|Өлкә үҙәгендәге «Рәсәйҙен 1000 йылығы» һәйкәле



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Новгород өлкәһе хакимиәте 
# Демография 
# Иҡтисад (Экономика) 
# Новгород өлкәһе административ-территориаль ҡоролошо(урындағы влас) 
* Новгородстат (рәсми статистика) 
# «Новгород өлкәһе һандарҙа» сборнигы, 2012 йыл
* Новгород өлкәһе хакимиәте порталы 
* Новгород өлкәһе картаһы 
* Новгород өлкәһе герб тарихы 
* Новгород өлкәһе баҡсалар һәм күренекле кешеләр йәшәғән урындары 
* Новгород өлкәһе «Ҡыҙыл китабы» 
* Новгород өлкәһе «Вся Россия» белешмәһендә
Ламалар

**Ла́малар** () — дөйә һәм дөйә-викуньялар менән бер рәттән дөйәләр ғаиләлегендәге өс төрҙөң береһе. (*Camelidae*). Улар тик Көньяҡ Америкала ғына осрай. Улар ламалар һәм викунья-дөйәләр берлектә Яңы Донъя дөйәләренең төркөмдәрен берләштереүселәрҙән үркәстәренең булмауы һәм бәләкәй булыуҙары менән айырыла. Оҙонлоҡтары ни бары 120-нән алып 220 см-ғаса, ауырлыҡтары 55-тән алып 150 кг-ғаса.

## Классификация
Американың маммалогтар йәмғиәте мәғлүмәттәре базаһы ламаларҙың 4 төрөн таный:

* ;
*  — гуанаконың ҡулға эйәләштерелгән тоҡомо;
* ;
*  — викуньяның ҡулға эйәләштерелгән тоҡомо.

Викунья ҡайһы берҙә айырым Vicugna ырыуына бүленә; ҡайһы бер классификацияларында ошо уҡ ырыуға альпакаларҙы ла индерәләр. Америка маммалог йәмғиәте викунияларҙы һәм альпакаларҙы ламалар ырыуына бәйләүҙе генетик дивергенция кимәле түбән булыуы менән раҫлай.

## Тарих

1553 йылда беренсе тапҡыр уның тураһында «*[[Хроника Перу]]*» Сьеса де Леона китабында тасуирлап яҙыла һәм һүрәте бирелә.

Шулай уҡ ламаларҙың ҡырағай төрҙәре гуанако ла билдәле(*Lama guanicoe*),.Ҡулға эйәләштерелгән төрҙәре лә бар — лама (*Lama glama*)..

Ҡулға эйәләштереү 5000 йыл элек үк башланған. Шулай уҡ уларҙы башҡа төрҙәр менән ҡатнаштырыуҙар ҙа бар. Элек-электән йөк ташыу һәм екке мал итеп ҡулланыла, шулай уҡ ит һәм йөн өсөн үрсетелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Bernhard Grzimek: *Grzimeks Tierleben. Enzyklopädie des Tierreichs*. Bechtermünz, Augsburg 2001, ISBN 3-8289-1603-1 (13 Bde.)
* Ronald M. Nowak: *Walker’s mammals of the world*. Johns Hopkins University Press, Baltimore, Md. 1999, ISBN 0-8018-5789-9.
* Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder: *Mammal species of the world*. Johns Hopkins University Press, Baltimore, Md. 2005, ISBN 0-8018-8221-4 (2 Bde.)

## Һылтанмалар
*
Викикитапхана

**Викикитапхана** (, ) — ирекле китапхана — «Викимедиа фондының» коммерция булмаған проекты, төрлө телдәрҙә алып барылған, даими тулыландырылыусы ирекле яҙмаларҙы таратыу маҡсаты менән төҙөлгән китапхана.

## Иҫкәртмә
* Баш бит
* Викикитапхана
* Викитека
* Wikisource

## Һылтанмалар
* Викикитапхана статистикаһы 

## Иҫкәрмәләр
4 декабрь

**4 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 338-се көнө (кәбисә йылында 339-сы). Йыл тамамланыуға 27 көн ҡала.

 

## 
* 1674: Чикаго ҡалаһына нигеҙ һалына.
* 1707: Мәскәүҙә Николай Бурденко исемендәге хәрби госпиталь асыла.
* 1919: Мәжит Ғафури исемендәге Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Башҡорт дәүләт академия драма театры ойошторола.
* 1959: Нефтекама икмәк комбинаты файҙаланыуға тапшырыла.
* 1981: Өфөлә дәүләт һәм партия эшмәкәре Шәһит Хоҙайбирҙинға һәйкәл асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:4 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1751: Джованни Пиндемонте, Италия шағиры.
* 1821: Эрнст Темпель, Германия астрономы.
* 1821: Николай Шелгунов, Рәсәй империяһының урмансы ғалимы, публицист, әҙәби тәнҡитсе.
* 1838: Ханна Матильда Тенгелин-Винге, Швеция рәссамы
* 1854: Васо Абашидзе, Рәсәй империяһы һәм Грузия ССР-ы артисы.
* 1922: Жерар Филип, Франция театр һәм кино актёры.
* 1939: Алексей Бартошевич, СССР һәм Рәсәй театр белгесе, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:4 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1131: Ғүмәр Хәйәм, фарсы шағиры.
* 2006: Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

##
3 декабрь

**3 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 337-се көнө (кәбисә йылында 338-се). Йыл тамамланыуға 28 көн ҡала.

 

## 
* 1586: Колумбиянан Англияға тәү тапҡыр бәрәңге индерелә.
* 1818: Иллинойс АҠШ-тың 21-се штаты итеп раҫлана.
* 1966: Мәскәү Кремле стенаһы янында Билдәһеҙ һалдат ерләнә.
* 1989: «Һалҡын һуғыш»тың тамамланыу көнө.
* 1992: Беренсе «SMS-хәбәр» ебәрелә.
* 2006: Уго Чавес Венесуэла президенты итеп һайлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр

#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:3 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1864: Муса Акъегетзадә, Рсәй империяһы яҙыусыһы.
* 1894: Владимир Энгельгардт, СССР ғалим-биохимигы, академик, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).
* 1904: Татьяна Гурецкая, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1935).
* 1924: Джон Бэкус, АҠШ ғалимы, юғары кимәлдәге программалау теле «Фортран»ды төҙөүсе.
* 1934: Виктор Горбатко, СССР космонавы, авиация генерал-майоры, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1969, 1977).
* 1934: Нина Дорошина, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1985).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:3 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1888: Карл Цейсс, Германия сәнәғәтсеһе.
* 1892: Афанасий Фет, Рәсәй империяһы шағиры.
* 1894: Роберт Льюис Стивенсон, Англия яҙыусыһы.

##
Халыҡ-ара ойошма

**Халыҡ-ара ойошма** — махсус маҡсаттарға ирешеү өсөн килешеүҙәр нигеҙендә булдырылған дәүләт-ара йәки дәүләт булмаған берләшмә. Ҡайһы бер халыҡара ойошмаларының уставтары булмауы мөмкин (мәҫәлән ОБСЕ).

## Халыҡара ойошмаларҙың урынлашыуы

## Тышҡы һылтанмалар
* База международных организаций 

## Иҫкәрмәләр
18 сентябрь

**18 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 261-се көнө (кәбисә йылында 262-се). Йыл аҙағына тиклем 104 көн ҡала.

 
## 
* 1793: Вашингтонда Капитолий төҙөлөшө башлана.з
* 1810: Чили бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1709: Сэмюэл Джонсон, Англия тәнҡитсеһе, шағир.
* 1819: Жан Бернар Леон Фуко, Франция физигы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:18 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1783: Леонард Эйлер, Германия математигы.
* 1911: Пётр Аркадьевич Столыпин, Рәсәй империяһы сәйәсмәне.

##