open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өлкән сержант

**Өлкән сержа́нт** ( хеҙмәт итеүсе) — армия һәм хәрби хеҙмәт ҡаралған башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙағы кесе командирҙар составына бирелгән дәрәжә һәм шул дәрәжәләге хеҙмәткәр. Сержанттан юғарыраҡ һәм старшинанан түбәнерәк хәрби дәрәжә. Ҡораллы көстәрҙә өлкән сержант отделение, танк, хәрби машина командары вазифаһын башҡара ала.




РККА Старший сержант.PNG|Петлица на гимнастёрку *старшего сержанта* РККА (1940−1943)
File:RA-SA A-med R7SFC 1955.png|Погон *старшего сержанта*  медицинской и ветеринарной службыРККА (1943−1946)и Советской Армии (1946−1955)

Rank insignia of старший сержант of the Soviet Army.svg|Погон*старшего сержанта* мотострелковых войск Советской АрмииВС СССР(1969−1991)

Rank insignia of старший сержант of the Soviet Air Force.svg|Погон*старшего сержанта* ВВС, авиации ПВО, ВДВ Советской АрмииВС СССР(1969−1991)

RAF AF-ABTr R7Kursant 2010.png|Нашивной погон к повседневной форме одежды курсанта в воинском звании *старший сержант*, в авиации ВВС, воздушно-десантных войсках ВС России, с 1994 года по 2010 год.

Russia-army-1994_05.png|Погон*сержанта* Сухопутных войски РВСН ВС РФ(1994−2010)

Старший сержант ВВ.gif|Погон*старшего сержанта* внутренних войск МВД РФ (с 1994)

Rus st serjant field.svg|Погон*старшего сержанта* к полевой форме одежды Сухопутных войск, ВДВ, ВКС, РВСН, КВ,морской пехоты, береговых войск,ВВС и ПВО ВМФ (1994−2010)внутренних войск МВД РФ (с 1994)

Russian police senior sergeant.png|Погон*старшего сержанта* милиции,с 2011 − полиции РФ, а также специальных моторизированных частей милиции,с середины 1990-х гг. − специальных моторизированных воинских частей внутренних войск МВД РФ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, СССР и РФ и знаки их различия
Бетүлән

**Бетүлән** () — һаҫығүлән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Ошо көндәргә хәтле ул сираждар ғаиләһенә индерелгән. 600 төрҙө эсенә ала.

## Таралышы
Яҡынса 600 төрө бар, Төньяҡ ярымшарҙа, бер нисә төрө Көньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда 10 төрө үҫә.

Дымлы болонда, урман ситендә, тау тундраһында, таш ишелмәләре араһында, һирәкләп татырлыҡта һәм һаҙлыҡта үҫә. Башлыса Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында, Урал бетүләне, һаҙ бетүләне Башҡортостандың бар биләмәһендә таралған.

## Ботаник яҙма
Күп, һирәкләп ике йыллыҡ (һаҙ бетүләне) үлән, паразитизмға һәләтле. Һабағы төҙ йәки күтәрелеүсе, тармаҡлы, һирәкләп ябай, 10—100 см тиклем бейеклектә. Япрағы ланцет йәки оҙонса ланцет формаһында, ишһеҙ теленмә, һирәгерәк бөтөн, һаплы, сиратлы, ҡайһы ваҡыт суҡлы теҙелешле. Сәскәһе эре, дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, көпшә йәки ҡыңғырау формаһындағы, 5 тешле, һирәкләп ике айырсалы каса япраҡлы. Тажы аҡ, һары, ҡуйы ҡыҙыл йәки алһыу шәмәхә төҫөндә, ике иренле, оҙон көпшәле, торҡа һымаҡ өҫкө иренле һәм 3 ҡалаҡса аҫҡы иренле. Сәскәлеге тумалаҡ, тәлгәш, башаҡ һымаҡ. Май—август айҙарында сәскә ата. Емеше — ҡумта, июль—сентбрҙә өлгөрә.

## Составы
Составында алкалоидтар, иридоидтар, сапониндар, флавоноидтар булған таҡыялы бетүләне, урал бетүләне, һаҙ бетүләне һ.б халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Бейек бетүләне һәм реликт Эдер бетүләне Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Әһәмиәте һәм ҡулланылышы

Ырыуҙың ҡайһы бер төрҙәре, атап әйткәндә, Кауфман бетүләне (Pedicularis kaufmannii Pinzger) һәм һаҙ бетүләне (Pedicularis palustris L.), ағыулы. Малдарға ашатыу өсөн башҡа төрҙәр, мәҫәлән, батша скиптеры (Pedicularis sceptrum-carolinum L.) ҡулланыла ала. Ҡайһы бер төрҙәре аҙыҡ өсөн ҡулланыла ала. Мәҫәлән, Төньяҡ Америка һәм Алыҫ Көнсығыш йөнтәҫ бетүләненең (Pedicularis lanata Willd. ex Cham. &am. Schltdl.) һары тамырҙар ашарға яраҡлы, шулай уҡ һинд төрөнөң (Pedicularis Carnosa Wall) тамырҙары ашарға яраҡлы.

Ҡайһы бер төрҙәре инсектицид әҙерләү өсөн ҡулланыла ала — уларҙан ҡайнатма малдың беттәренән ҡотолоу, шулай уҡ себенде юҡ итеү өсөн файҙаланыла.

Ҡайһы бер бетүләндәр традицион медицинала диуретик, йылан тешләүенән дауалау өсөн, ҡан туҡтатыусы, шешеүгә ҡаршы, яраларҙы уңалта торған саралар булараҡ ҡулланыла.

## Галерея

Файл:Pedicularis densiflora-3.jpg|*[[Pedicularis densiflora]]*
Файл:Pedicularis groenlandica 9908.JPG|*[[Pedicularis groenlandica]]*
Файл:Pedicularis tuberosa.jpg|*[[Pedicularis tuberosa]]*
Файл:Pedicularis foliosa1.JPG|*[[Pedicularis foliosa]]*
Pedicularis sceptrum-carolinum - Bombus schrencki - Niitvälja bog.jpg|*[[Pedicularis sceptrum-carolinum]]*


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
*
Капитан (хәрби дәрәжә)

**Капита́н** ( — хәрби начальник,  — баш) — өлкән лейтенанттан юғары офицер дәрәжәһе һәм шул дәрәжәләге кеше; бик күп илдәрҙең армия, авиация һәм флотында офицер составындағы хәрби звание.

Беренсе тапҡыр капитан чины Урта быуаттарҙа Францияла барлыҡҡа килә. Капитан тип хәрби округ начальниктарын атайҙар. 1558 йылдан рота командирҙары капитан чинында була.

Рәсәйҙә XVI быуатта рота командиры дәрәжәһендәге сит ил офицерҙарына капитан хәрби дәрәжәһе бирелә.
СССР Ҡораллы Көстәрендә капитан званиеһы 1935 йылдың 22 сентябрендә раҫлана. Капитан — Рәсәй Федерацияһының барлыҡ төрөндәге Ҡораллы Көстәрендәге кесе офицер званиеһы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, СССР и России и их знаки различия
Ҡабартма

**Ҡабартма** — түңәрәк, уртаһы тишек итеп ҡалдырылған майҙа бешерелгән ризыҡ.

## Ҡабартма әҙерләү
Бер аш ҡалағы эремсек, өс йомортҡа, дүрт аш ҡалағы шәкәр ҡомо, бер стакан он, бер аҙ тоҙ, ярты балғалаҡ сәй һеркәһе һалып, ҡамыр баҫабыҙ. Унан ваҡ шарҙар әүәләп, ҡыҙған майға һалабыҙ ҙа ҡыҙарғансы бешерәбеҙ. Һөҙөп алғас, шәкәр ҡомонда әүәләп, өҫтәлгә ҡуябыҙ.
Рафаэлло

**Raffaello** () — түңәрәк формалағы кәнфиттәр, 1990 йылдан алып италия компаниеһы Ferrero сығара.

## Башҡорт рафаэллоһы
300 грамм ҡаты сыр, 140 грамм краб таяҡсаһы, бер нисә бүлкәт һарымһаҡ, 150 грамм майонез, ике-өс ҡап кокос юнысҡыһы алабыҙ.
Сырҙы, краб таяҡсаларын һәм һарымһаҡты ныҡ итеп ваҡлайбыҙ ҙа бөтәһен бергә ҡушып бутайбыҙ һәм майонез өҫтәйбеҙ. Килеп сыҡҡан массанан шарҙар әүәләргә һәм уларҙы кокоста тәгәрәтеп алырға кәрәк.

Ҡабымлыҡты табынға бирер алдынан һыуытҡыста тоторға кәрәк.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сайт Raffaello в России
* Вәт, оҫта!.. «Башҡортостан» гәзите
Телескоп (мәғәнәләр)

**Телескоп**:
* Телескоп — астрономя приборы
* Телескоп — Көньяҡ ярымшарҙағы йондоҙлоҡ
* Телескоп — телевизион тапшырыу.
* Телескоп һәм Ҡара телескоп — аквариум балыҡтары.
Кинйәбай (Мәләүез районы)

**Кинйәбай** () — хәҙерге Нөгөш һыуһаҡлағысы урынындағы урынлашҡан ауыл. 1959-сы йылда Нөгөш һыуһаҡлағысы төҙөлөшө башланғас, ауыл халҡы яҡын-тирә ауылдарға күсеп китергә мәжбүр булалар. Һыу аҫтында ҡалғанға тиклем Башҡортостандың Йомағужа районының Әбет ауыл советына ҡарай.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Йомағужа): 26 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Үрге таш): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 45 км

## Ауылдан сыҡҡан күренекле шәхестәр
* Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы
Ҡансаҡ (һырт)

**Ҡансаҡ** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.

Ишембай һәм Мәләүез райондары буйлап Үрек һәм Нөгөш йылғалары киңлек ағымы араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 20 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 8 км яҡын, үҙәк — 6 км, көньяҡ — 7 км тирәһе. Абсолют бейеклеге 726 м (Аҡҡыр тауы), 15‑кә яҡын түбәһе (Аҡҡолаҡ, Олотау һ.б.) айырыла.

Кәмбрәк һәм Тылғыҫҡа[ йылғалары (Үрек (Нөгөш ҡушылдығы) ҡушылдығы) үҙәндәре менән һырт 3 өлөшкә бүленгән: төньяҡ, үҙәк һәм көньяҡ. Битләүҙәре һөҙәк. Көнсығыш итәге күп һанлы һыҙалар һәм уйпатлыҡтар менән йырғыланған.

Көньяҡ өлөшөндә таш һибелмәләре осрай. Девон эзбизташтарынан һәм доломиттарынан тора. Тау битләүҙәрендә Икебаш йылғаһы,Кәшәлә йылғаһы (Нөгөш ҡушылдыҡтары) уң ҡушылдыҡтары, Тылғыҫҡан йылғаһы һ.б. башлана.

Өҫтө тау һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы урмандар менән ҡапланған.

## Әҙәбиәт
* Журнал Литосфера, 2007, № 6, с. 93-110 Брахиоподные комплексы из пограничных франко-фаменских отложений южноуральских разрезов «Большая Барма» и «Аккыр».

## Һылтанмалар
* http://quist.pro/books/ural_10.k.3.php
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/7963-ansa-yrt
Күлбаш (һаҙлыҡ)

**Күлбаш** — Учалы районынағы һаҙлыҡ, Озерный һәм Ҡаҙаҡҡол ауыл советтары сигендә урынлашҡан.

Оҙонлоҡ: 58°50′59.57″E (58.84988)

Киңлек: 53°58′46.54″N (53.979595)

Көньяғында ҙур күл Оҙонгүл. Төньяҡ өлөшөндә күл менән бергә әһәмиәтле тәбиғәт биләмәләре (ОПТ категорияһына ҡараған переспектив учреждениелар өсөн).

## Һылтанмалар
* http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-40-082.jpg 

## Иҫкәрмәләр
Кәзә салған (ярымутрау)

**Кәзә салған** — ярымутрау (фактик), Өфө ҡалаһы Ленин районы карталарында һәм рәсми документтарында билдәләнгән утрау. Ағиҙел йылғаһының бөгөлөндә барлыҡҡа килгән. Көньяҡ-көнсығыштан һыу сығанаҡтары юҡ (һыу ташҡан ваҡытта ҡайһы саҡ була). Ярым утрау биләмәһендә ошо уҡ атамалағы Кәзә салған (Козорез) 220 кеше йәшәгән ауыл (поселок) бар.

Ярымутрау урманға бай (Имән, ҡарама).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Топографическая карта
Абдуллин Кинйәғәли Әбүбәкир улы

**Абдуллин Кинйәғәли Әбүбәкир улы** (16 сентябрь 1941 йыл — 14 ғинуар 2020 йыл) — агроном, журналист, шағир, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1988—2001 йылдарҙа Көйөргәҙе район гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 2001 йылдан Күмертау яҙыусылар ойошмаһы етәксеһе. Көйөргәҙе районының Баязит Бикбай исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2011), райондың почётлы гражданы (2018). 

## Биографияһы
Көйөргәҙе районы Яҡуп ауылынан.

Оҙаҡ йылдар агроном булып эшләй. 1988 йылдан журналистикаға күсә. 2001 йылдан Күмертау яҙыусылар ойошмаһын етәкләй. Бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы, Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Аҙнағолов Рафаил Ғәйнетдин улы

**Аҙнағолов Рафаил Ғәйнетдин улы** (13 февраль 1941 йыл — 23 ғинуар 2015 йыл) — тел белгесе, педагог-методист. 1972 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, 1978 йылдан — Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалы хеҙмәткәре, 2004 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты, педагогия фәндәре докторы (2004), профессор (2009). Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998).

## Биографияһы
Рафаил Ғәйнетдин улы Аҙнағолов 1941 йылдың 13 февралендә Чкалов өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Үрге Үтәғол ауылында тыуған. 1969 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.

1972 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй, 1978 йылдан — Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалында өлкән һәм төп ғилми хеҙмәткәр, 2004 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.

Дөйөм алғанда 200-ҙән ашыу булған фәнни хеҙмәттәре диалектология, лексикография һәм башҡорт телен уҡытыу методикаһына арналған. Улар араһында Башҡорт теленең орфография һүҙлеге (1998 йыл), Башҡортса-русса мәктәп һүҙлеге (2003 йыл), Башҡортостандың күренекле яҙыусылары ижадына арналған йыйынтыҡтары, шулай уҡ төрлө йүнәлештәге методик ҡулланмалар киң билдәле.

Ғалим гәзит һәм журналдар менән әүҙем хеҙмәттәшлек итте, матбуғатта әҙәби-тәнҡит, әҙәби-аналитик мәҡәләләре менән даими сығыш яһаны.

Мәғарифты үҫтереүгә индергән тос өлөшө өсөн 2014 йылда Рафаэль Ғәйнетдин улы Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының Константин Ушинский миҙалы менән бүләкләнде.

2015 йылдың 23 ғинуарында ҡаты ауырыуҙан вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998).
* Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының Константин Ушинский миҙалы (2014).

## Хеҙмәттәре
* Диалект шарттарында башҡорт телен уҡытыу методикаһы. Өфө, 1991;
* Башҡорт теленең орфография һүҙлеге. Өфө, 1998;
* Уҡыусы шәхесен үҫтереүҙең лингводидактик нигеҙҙәре. Өфө, 2001;
* Башҡортса-русса мәктәп һүҙлеге. Өфө, 2003;
* Сәйләндәрем төҫлө-төҫлө (ижади портреттар). Өфө, 2007.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
*
Илһамов Марат Әҡсән улы

**Илһамов Марат Әҡсән улы** (8 апрель 1934 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1991), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (1998), физика-математика фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Башҡортостандың (2003) һәм Татарстандың (2012) Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премиялары лауреаты. «Почёт Билдәһе» (1976), Дуҫлыҡ (1995), Салауат Юлаев ордендары (2004) кавалеры.

## Биографияһы
Марат Әҡсән улы Илһамов 1934 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ярлыҡап ауылында тыуған.

1957 йылда Өфө авиация институтын тамамлай.

1998 йылдан «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы баш мөхәррире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге деформациялана торған ҡаты есемдең механикаһына, көплөктәрҙең аэрогидроһығылмалылығына арналған.

Илһамов һөҙөмтәләре аэройыһан һәм атом техникаһында, суднолар төҙөүҙә, нефтехимия, энергетикала динамик күренештәрҙе һәм эш башҡарыу процестарын проектлауҙа һәм анализлауҙа ҡулланыла.

Аэро һәм гидроһығылмалылыҡ фәнен өйрәнеү буйыса фәнни мәктәп ойошторған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976);
* Дуҫлыҡ ордены (1995);
* Салауат Юлаев ордены (2004);
* Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2003);
* ТР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2012).

## Һылтанмалар
* 
* 
*  
*
Исхаҡов Гәрәй Усман улы

**Исхаҡов Гәрәй (Миңлегәрәй) Усман улы** (25 ноябрь 1931 йыл — 24 июнь 1997 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы-драматург. 1972 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.

## Биографияһы
Исхаҡов Гәрәй (Миңлегәрәй) Усман улы 1931 йылдың 25 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Ибрай ауылында тыуған.
* 1952 йылдан алып Белорет районында мәҙәниәт йорто мөдире.
* 1955—57 йылдарҙа Ейәнсура район мәҙәниәт йортоноң художесто етәксеһе.
* 1958 йылдан башлап Сибай драма театрының режиссёр ярҙамсыһы.
* 1962 йылдан алып Сибай ҡалаһы, гәзит фотохәбәрсеһе.
* 1978 йыл — «Башфото „Нур“» ПБ‑ның Сибай филиалы начальнигы.

## Китаптары
* Башҡортостан Республикаһы һәм РФ театрҙарында сәхнәләштерелгән «Һайра, һандуғасым!» музыкаль драмаһы, «Яралы яҙмыш», «Аҫылташ», «Етеле шәм» һ.б. драмалар авторы.

## Мәңгеләштереү
* Сибайҙа ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Һылтанмалар
*
Тимер Арыҫлан

**Тимер Арыҫлан** (тулы исеме — **Арыҫланов Тимер Гәрәй улы**; 1 май 1915 йыл — 19 март 1980 йыл) — башҡорт шағиры. 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Тимер Гәрәй улы Арыҫланов (Тимер Арслан; Тимер Арыҫлан) 1915 йылдың 1 майында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Кәкребаш ауылында тыуған.

К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлаған (1951). 1946—64 йылдарҙа (өҙөклөктәр м‑н) Октябрьский ҡалаһы мәктәптәрендә уҡыта. «Беҙҙең йәшлек» (1938) исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 20 быуаттың 30‑сы йылдары йәштәренең хеҙмәт дәртен маҡтап йырлай. «Окоптар төбөнән» (1944), «Тауҙар йырлай» (1950) шиғырҙар һәм поэмалар китаптары совет һалдаттарының Бөйөк Ватан һуғышындағы батырлығына арналған. Башҡ. нефтселәренең хеҙмәт батырлыҡтары хаҡындағы «Башҡортостан егете» (1949), «Тау ҡыҙы» (1949) поэмалары башҡ. поэзияһында оло ваҡиға була. «Ҡоҙалар, ҡоҙасалар» (1964), «Йәшәһен ир» (1968), «Ҡунаҡ булып кил, әсәйем» (1972) һ. б. сатирик һәм юмористик шиғырҙар йыйынтыҡтары авторы.

## Бүләктәре
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән (1985)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙал (16.08.1945)

## Әҫәрҙәре
* Һайланма әҫәрҙәр. — Өфө, 1965;
* Өс ут араһында. — Өфө, 1975;
* И смех, и грех: стихи. — Уфа, 1970.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Харисов Ә. И. Әҙәби күренеш­тәр. Өфө, 1963.
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 33 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Һылтанмалар
*
Арыҡ

**Арыҡ** — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы башҡорт ауылы. ОКАТО коды — 75236830008. Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе составына инә.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 14 кеше теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Зов предков возродил деревню
* По зову предков — Ауылды тергеҙеү тураһында НТВ телеканалындағы видеояҙма
Бикҡолов Шакир Сәлим улы

**Бикҡолов Шакир Сәлим улы** (15 ғинуар 1932 йыл — 18 май 1983 йыл) — шағир. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Шакир Сәлим улы Биҡҡолов 1932 йылдың 15 ғинуарында БАССР‑ҙың Әбйәлил районы Хәлил ауылында тыуған. 

К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын (1955), М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙы (Мәскәү, 1975) тамамлаған. 1957 йыл Шишмә районының Түбәнге Хәжәт мәктәбе директоры, 1958—73 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтенең өлкән мөхәррире, 1975 йылдан алып БАССР‑ҙың ТВ һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты мөхәррире. Уның шиғырҙарында тыуған ергә, йәштәрҙең патриотлығына дан йырлана. Балалар өсөн «Ҡыҙыл ҡар яуғас» (1974) шиғырҙар йыйынтығы авторы. С. Я. Маршак, С. В. Михалков, К. И. Чуковский һ. б. әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә итә.

## Хәтер
Уның тыуған ауылында мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, урамға уның исеме бирелгән.

## Китаптары
* «Әсә күңеле» (1960)
* «Ерем яҡтыһы» (1965)
* «Тамырҙарым» (1970)
* «Ҡыҙыл ҡар яуғас» (1974)
* «Япраҡтар шауы» (1980)
* Һиңә әйтер һүҙем: шиғырҙар һәм поэма. Өфө, 1981
* Волнам навстречу: стихи. Уфа, 1972
* Разноцветный ветер: стихи. М., 1978

## Һылтанмалар
Булгакова Дилә Хәмзә ҡыҙы

**Булгакова Дилә Хәмзә ҡыҙы** (11 июль 1937 йыл) — шағир, прозаик. 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Дилә Хәмзә ҡыҙы Булгакова (ҡыҙ фамилияһы *Бикмәтова*) 1937 йылдың 11 июлендә Башҡорт АССР-ының  Боҙаяҙ (хәҙерге Ҡырмыҫҡалы) районы Боҙаяҙ ауылында тыуған.

Етенсе класты бөткәндән һуң Стәрлетамаҡ ҡалаһында урта мәктәпте, Өфөлә медицина училищеһын тамамлай.

Хеҙмәт юлын Салауат химия комбинатының санитар часында шәфҡәт туташы булып башлай. Артабан Башҡортстан Эске эштәр министрлығына ҡараған дауалау учреждениеларына күсерелә. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһенә утыҙ ете йыл ғүмерен бирә.

Дилә Булгакова бала саҡта рәссам булырға хыяллана, ижадҡа һөйөүе уны шиғриәт, проза донъяһына алып килә.

Тыуған ерем, халҡым тип янып-көйөп йәшәгән ҡәләм оҫтаһының проза әҫәрҙәре халыҡ күңелен тиҙ арбай. Дилә Булгакова ике тиҫтәнән ашыу китап авторы. Хикәйә-повестарында ул геройҙарының иң тәрән уй-кисерештәрен асып һалырға тырыша. Дини темаларға яҙылған шиғри йыйынтығы, мөхәббәт лирикаһы ла айырым иғтибарға лайыҡ. Ижадсының әҫәрҙәре халыҡ араһында киң танылыу ала, шиғырҙары көйҙәргә һалына.

Шағирә ике йөҙҙән ашыу йыр авторы. Моңло, тәрән фәлсәфәле йырҙар яҙыу, әйтерһең дә, Дилә Хәмзә ҡыҙының ҡанында. «Ҡыр ҡаҙҙары», «Үпкәләмә», «Зәңгәр күҙле ҡыҙға», «Устарыма һал һин, йөрәгемде» һәм башҡа шиғырҙарын композиторҙар, ижадташ дуҫтары оло сәхнәгә сығара.
Ҡолой (ауыл)

**Ҡолой** — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Ҡолой ауыл биләмәһенең административ үҙәге. 

Почта индексы - 456894, ОКАТО коды — 75206870001.

## Тарихы
Ауылға Ҡолой (Мөхәмәтҡолой) Көсөков (1764 йыл — 1840 йылдан һуң) нигеҙ һала.

## Топонимикаһы
Халыҡ ауыл исемен Ҡолой тип йөрөтә — бында электән килеп урынлашҡан Әйле ҡәбиләһенең көнсығыш төркөмө составына ингән башҡорт ҡолой ырыуының исеме менән атай. Ҡолой (Кулуй) — ырыу атамаһына күскән боронғо төрки ир-ат исеме.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 2764 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 1305 ир-ат һәм 1459 ҡатын-ҡыҙ.

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (69 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре

* Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2002) һәм атҡаҙанған (1995) артисы. 
* Кинйәбулатов Уран Кәрим улы (1934—2003) — башҡорт шағиры.
* Көсөков Раил Фазыл улы — опера йырсыһы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы, Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты, Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика конкурсы лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡолой ауылы
Мырҙабаева Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы

**Мырҙабаева Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы ** (13 сентябрь 1957 йыл) — ғалим-табип-педиатр, дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1996 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы;  1998—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 1-се урынбаҫары; Рәсәй Федерацияһының бишенсе (2007—2011) һәм алтынсы (2011—2016) саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының президиум ағзаһы. Рәсәйҙең (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы. 

## Биографияһы
Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы Мырҙабаева 1957 йылдың 13 сентябрендә Күгәрсен районы Түкәт ауылында уҡытыусы ғәиләһендә тыуған.

1974 йылда Өфө ҡалаһында 1-се интернат-мәктәпте тамамлаған. Башҡортостан дәүләт медицина институтының педиатрия факультетында һәм Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһында юғары һөнәри белем алған.

## Һөнәри эшмәкәрлеге
1981—1984 йылдар: Өфө ҡалаһының 3-сө балалар йортонда табип-педиатр.

1984—1986 йылдар: Башҡорт дәүләт медицина институтында клиник ординатурала уҡый.

1986—1996 йылдар: Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының медицина-генетик консультацияһы педиатр-генетигы.

1996—1998 йылдар: Башҡорт дәүләт медицина университетының неврология кафедраһы ассистенты.

1998—2007 йылдар: Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 1-се урынбаҫары.

2007—2011 йылдар: Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, Һаулыҡ һаҡлау буйынса комитет ағзаһы

2011—2016 йылдар: Рәсәй Федерацияһының 6-сы  саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Башҡортостан Республикаһы Ҡатын-ҡыҙҙар союзы президумы ағзаһы
* Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы) башҡарма комитеты ағзаһы
* Башҡортостан Республикаһы ҡатын-ҡыҙҙар парламент клубы рәйесе

## Гәзит һәм журналдарҙа
* Ял итке килә лә ул... Рәсәйҙә реабилитация ярҙамы күрһәтеү мәсьәләләренә Дәүләт Думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» партияһының «Тормош сифаты» проекты рәйестәше Сәлиә Мырҙабаева аңлатма бирә. — «Башҡортостан» гәзите, 2015, 6 октябрь 
* [Билдәле сәйәсмән, танылған табип һәм меценат йәки Сәлиә Мырҙабаеваның уңыш серҙәре… [Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек»] гәзите, 2015 йыл, 1 февраль] 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Интернатым — пар ҡанатым. — Өфө, 2005.

## Һылтанмалар
* Дәүләт Думаһы депутаты Мырҙабаева Сәлиә Шәрифйән ҡыҙының шәхси сайты 
* «Тормош сифаты» проекты медицина ярҙамын алыуҙы ябайлаштыра — Дәүләт Думаһы депутаты Сәлиә Мырҙабаева
Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы

**Вәлиев Ғәйфулла Хәмит улы** (6 ноябрь 1930 йыл — 1 август 1982 йыл) — башҡорт журналисы, партия хеҙмәткәре һәм яҙыусы, драматург. 1953 йылдан КПСС, 1957 йылдан СССР Журналистар һәм 1978 йылдан — СССР Яҙыусылар союздары ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).

## Биографияһы
Ғәйфулла Хәмит улы Вәлиев 1930 йылдың 6 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Красноусол районы Имәнлек ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Иртә етем ҡала. Хеҙмәт эшмәкәрлеген колхозда башлай, аҙаҡтан төҙөлөштәрҙә эшләй.

1962 йылда Ленинградта юғары партия мәктәбен тамамлаған. 1957—58 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзитендә, 1963 йылдан алып «Һәнәк» журналының әҙәби хеҙмәткәре. 1964—65 йылдарҙа БАССР Министрҙар советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты мөхәррире, 1968 йылдан — баш мөхәррире. 1965—68 йылдарҙа КПСС‑тың Күгәрсен район комитеты секретары. «Торналар төйәге» исемле тәүге китабы 1974 йылда сыға. Уның әҫәрҙәренә сюжеттарҙың мауыҡтырғыс һәм оригиналь булыуы, хис-тойғолар байлығы хас. «Өстамаҡ» (1978), «Әсәйем фатихаһы» (1981) китаптарының геройҙары — ғәҙел, яратҡан эштәренә сикһеҙ бирелгән, ата-бабалар йолаларына тоғро кешеләр. Уның «Хыял ҡошом» пьесаһы Салауат башҡорт драма театры сәхнәһендә ҡуйылған.

## Әҫәрҙәре
* Бөҙрә тирәктәр: повестар һәм хикәйәләр. — Өфө, 2002.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980)

## Хәтер
* Ғафури районы Йөҙимән ауылындағы мәктәпкә һәм урамға уның исеме бирелгән.

## Сығанаҡтар
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Писатели Башкортостана: Гайфулла Валиев (К 85-летию со дня рождения). Башинформ мәғлүмәт агентлығы, 2015, 6 ноябрь
Сәлихов Ғәфүр Ғөбәй улы

**Сәлихов Ғәфүр Ғөбәй улы** (7 февраль 1959 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2011), профессор. 2011—2019 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты деканы.

## Биографияһы
Ғәфүр Ғөбәй улы Сәлихов 1959 йылдың 7 февралендә Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының Буранғол ауылында тыуған. 1987 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

1987—1989 йылдарҙа Йылайыр районы Юлдыбай ауылындағы 80-се урта һөнәрселек техник училищеһында (бөгөн 80-се һөнәрселек лицейы) уҡыта.

1992—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусы булып эшләй.

1995—1996 йылдарҙа «Башҡорт энициклопедияһы» ғилми нәшриәтендә директорҙың фән буйынса урынбаҫары һәм 1996 йылдың февраленән — директорҙың 1-се урынбаҫары вазифаларын биләй.

1996—2002 йылдарҙа Өфө китапхана техникумы директоры була.

2002—2004 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратында сектор етәксеһе вазифаһын башҡара.

2004—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Социологик һәм сәйәси тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.

2008—2011 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты уҡытыусыһы.

2011—2019 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты деканы.

Ғәфүр Сәлихов — глобалләшеү шарттарында йәмғиәттең һәм дәүләттәрҙең артабанғы үҫешен, уларҙың үҙ-ара хеҙмәттәшлеген, нәҡ был осорҙа кешенең бар донъя кимәлендә барған процесстарҙа тотҡан ролен ғилми күҙлектән сығып тикшереүсе һәм үҙенең ғилми хеҙмәттәре менән Рәсәйҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә киң танылыу алған республика философ-ғалимдәренең береһе. Фән докторы үҙен шулай уҡ башҡорт халҡының философик ҡараштарын һәм мәҙәниәтен әүҙем өйрәнеүсе итеп күрһәтте. Уның мәҡәләләре Башҡорт дәүләт университетында, Рәсәйҙә һәм күп сит илдәрҙәге ғилми-тикшеренеү һәм юғары уҡыу йорттарында нәшер ителгән йыйынтыҡтарҙа һәм төрлө фәнни журналдарҙа даими баҫылып килә. Дөйөм алғанда ул алты тиҫтәнән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы.
 
## Ғилми хеҙмәттәре һәм фәнни мәҡәләләре
* Мировое сообщество в эпоху глобализации // Вестник Башкирского университета. — Уфа, 2007. — № 1. — С. 194—196.
* К проблеме социальной картины мира в эпоху глобализации // Вестник Башкирского университета. — Уфа, 2008. — Т. 13. — № 3. — С. 631—634.
* Человек, общество и проблемы глобализации // Социально-гуманитарные знания. — М., 2008. — № 9. — С. 14-150.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Өфөлә 2015 йылдың 6—10 октябрендә үткән VII Рәсәй философия конгресының йомғаҡлау көнөндә Ғәфүр Сәлиховтың Рәсәй философия йәмғиәтенең вице-президенты итеп һайланыуы тураһында билдәле булды.

## Һылтанмалар
*    
*  Энциклопедия «Известные ученые»
* Сайт Башкирского государственного университета. О факультете философии и социологии 

## Иҫкәрмәләр
Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы

**Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев** (1825 йылдың Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылы — ?) — кантон башлығы, ғәскәри старшина (1859). Ҡарамышевтар нәҫеленән.

## Биографияһы
1825 йылдың Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында тыуған. Сығышы менән Ҡарамышевтар башҡорт дворяндары нәҫеленән. 

1852, 1853 йылдарҙа Коканд походтарында ҡатнаша. 1851 йылдың 8‑се башҡорт кантоны башлығы, 1852 йылда алып Башҡорт-мишәр ғәскәре командующийы канцелярияһында столоначальник ярҙамсыһы. 

1856 йылда апрелендә башлап һәм 1859 йылдыүң алып 27‑се башҡорт кантонында хеҙмәт итә, 1856 йылда октябрҙә — Һырдаръя сик һыҙығының Перовский фортында башҡорт командаһы начальнигы. 1858 йылда алып 1‑се фортта Һырдаръя ҡырғыҙҙары буйынса Сит ил эштәре министрлығының өлкән чиновник ярҙамсыһы вазифаһын башҡарыусы. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

### Ғаиләһе
Улдары:
* *Солтангәрәй Ҡарамышев* (1844—1916) — Маҡар улусы старшинаһы.
* Батыргәрәй Ҡарамышев — уҡытыусы.

## Бүләктәр
* 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены (1853)
* 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены (1856)
* «1853—1856 йылдарҙа Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән.

## Хәтер
Башҡорт халыҡ маршы «Ҡарамышев» («Йосоп майор») Ҡарамышев бағышланған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Һәйбәт (Силәбе өлкәһе)

**Һәйбәт** (*Хәйбәт, Сарҙаҡты*; ) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Ҡолой ауыл биләмәһенә керә. 

Почта индексы — 456894.

## Халыҡ һаны

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 254 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 129 ир-ат һәм 125 ҡатын-ҡыҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Яратҡол

**Яратҡол** — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

Почта индексы — 456896, ОКАТО коды — 75206898001.

## Халыҡ һаны

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1139 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 542 ир-ат һәм 597 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар (94%) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Үтәп Яратҡолов  — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, полковник.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ҡуянбай

**Ҡуянбай** — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә. 

Почта индексы — 456896, ОКАТО коды — 75206898004.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 360 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 178 ир-ат һәм 182 ҡатын-ҡыҙ.

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы

**Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы** (? — 1921) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.

Ғимран Мағазовтың туғаны.

## Биографияһы
Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Асҡар (хәҙерге Әлмән районы, Ҡурған өлкәһе) ауылында тыуған.

1918 йылда Башҡорт ғәскәрн ойоштороуҙа ҡатнаша. Июндән алып Башҡорт хәрби шураһында секретарь, июлдән — Өфө губернаһы буйынса вәкил, август айында — Силәбе өйәҙендә, Верхнеурал өйәҙендә һәм Златоуст өйәҙендә башҡорт хәрби көстәрен ойоштороу буйынса махсус вәкил.

1919 йылдың 16 февраленән Тамьян-Ҡатай кантонында Башҡорт ғәскәре штабының махсус вәкиле, 22 февраленән — Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты ағзаһы, Башревкомдың агитация-информация бүлеге мөдире, АСБР ғәскәрҙәренең сәйәси идаралығы начальнигы.

1920 йылдың июнендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты менән РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декреты сыҡҡас, ризаһыҙлыҡ йөҙөнән Башревкомдың башҡа ағзалары менән бергә вазифаһын ҡалдырып, Ф. М.Сөләймәнов, Н. Т. Таһиров һәм башҡалар менән Урта Азияға сығып китә. 1921 йылда Асығыусыларға ярҙам комиссияһы делегацияһы составында була.

1921 йылда вафат була, Һамар губернаһы Кинель ҡалаһында ерләнгән.

## Әҙәбиәт
* *Ярмуллин А. Ш.* Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Өфө, 2009; Валиди Тоган З. Воспоминания. Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман‑тюрков за национальное бытие и сохранение культуры. В 2 кн. Кн.1. Уфа, 1994.
* 
* *Таймасов Р. С.* Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.): Монография. — Уфа: РИЦ БашГУ, 2009. — 200 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы 
*
Хәлилов Азат Насретдин улы

**Хәлилов Азат Насретдин улы, Азат Кинйә** (29 май 1962 йыл) — уҡытыусы, балалар яҙыусыһы, йәмәғәтсе. 2010 йылдан Башҡорт Википедияһы ирекмәне, хеҙмәт ветераны.

## Биографияһы
Азат Насретдин улы Хәлилов 1962 йылдың 29 майында Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы 1-се Кинйәбыҙ ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала, артабан күрше Абдул ауылында уҡый. Унан һуң Өфө районының Михайловка ауылында умартасы һөнәрен үҙләштерә.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1981 йылда Мораптал тоҡомсолоҡ совхозында умартасы булып башлай. Ошо йылдың яҙында Совет Армияһы сафына алына, Совет ғәскәрҙәренең Германиялағы төркөмөндә хеҙмәт итә.

Армиянан һуң ВЛКСМ-дың Күмертау ҡала комитетында эшләй, унан һуң Мораптал тоҡомсолоҡ совхозының спорт буйынса методисы була.

1990—1995 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт дәүләт университетында «Филолог, журналист» һөнәренә уҡый.

1995 йылдан Күмертау ҡалаһындағы 13-сө Мөхәмәт Исҡужин исемендәге мәктәптә, 2001 йылдан Республика политехник лицей-интернатында уҡытыусы булып эшләй.

Балалар яҙыусыһы. Дүрт китап авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 1990 - 1995 йылдарҙа, Башҡорт дәүләт университетында уҡыған осорҙа, Өфө ҡалаһында яҡташтар (Көйөргәҙе районы) ойошмаһы рәйесе вазифаһын бвшҡара.
* 1995 - 1998 йылдарҙа Күмертау ҡалаһы башҡорт йәштәре иттифағы рәйесе.
* 2007 йылдан 2022 йылғаса Көйөргәҙе районының үҙәге Ермолаево ауылындағы «Рамаҙан» мәсетендә имам-хатиб вазифаһын да башҡара. 2019 йылдың декабрендә Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районы мөхтәсибәтенең имам-мөхтәсибе итеп тәғәйенләнләнә.
* 2012 -2019 йылдарҙа үҙе йәшәгән күп фатирлы йорт комитеты рәйесе.

1990-сы йылдарҙа Башҡортостан дәүләтселлеген һаҡлап ҡалыу өсөн Өфө ҡалаһында ойошторолған бөтә акцияларҙа ла ҡатнаша.

## Китаптары
# Әлфиәгә яңы күлдәк. Күмертау ҡалаһы яҙыусылар ойошмаһы. Күмертау, типографияһы. 1998 йыл.
# Әсе шәкәр. Балалар өсөн китап. Башҡортостан китап нәшриәте. 2006 йыл.
# Һуңғы төйәк. Кинйә Арыҫлановтың яҙмышы буйынса фараз. Күмертау ҡала типографияһы. 2010 йыл.
# Туғай Кинйәһе ауылы. Күмертау ҡала типографияһы. 2015 йыл. 240 бит.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Баязит Бикбай исемендәге премия лауреаты (2021).
* Башҡортостан Республикаһы мәғариф һәм фән министрлығының биш Маҡтау грамотаһы (2002, 2007, 2010, 2012, 2020.)
* Башҡортостандың маҡтаулы имам-мөхтәсибе һәм имам-хатибы. Башҡортостан Республикаһы Диниә назараты тарафынан бирелде, 2022 йыл.
* Башҡортостан Республикаһы Башлығының Почет грамотаһы. 2022 йыл.
* Хеҙмәт ветераны. 2023 йыл.
* Кинйә Арыҫланов миҙалы. 2023 йыл.
* Википедия миҙалы. 2023 йыл.

## Сығанаҡтар
* https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-mail%3A%2F%2F177329235327746299%2F1.2&name=087-29-10-21-50662.pdf&uid=105933120&nosw=1
* https://docs.yandex.ru/docs/view?url=ya-mail%3A%2F%2F179862510118145895%2F1.2&name=028-15-07-22-50662.pdf&uid=105933120
Кесе Эйек

**Кесе Эйек**  *(Ҡарман)* — йылға, Оло Эйек йылғаһының (Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы) уң ҡушылдығы.

## Мәғлүмәт
Йылайыр районы Кананикольский ауылы төньяҡ‑көнбайышҡа табан 5 км алыҫлыҡта башлана. Йылайыр, Күгәрсен райондары биләмәһе буйлап көнсығыштан көнбайышҡа табан аға. Оло Эйек йылғаһына (тамағынан 220 км алыҫлыҡта) ҡоя.

Оҙонлоғо 118 км, басс. майҙаны 640 км², дөйөм түбәнәйеүе 340 м. Туйыныуы ҡатнаш, башлыса ҡар һыуы менән туйына. Йыллыҡ аҡманың 65%‑ы — яҙғы (апрель—май), 25%‑ы — йәйге һәм көҙгө (июнь—окт.), 10%‑ы ҡышҡы (ноябрь—март) осорҙарға тура килә. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 4,2 м³/с.

Бассейн рельефы тәпәш таулы, үҙәндәр һәм йырындар менән йырғыланған; девон һәм карбон тоҡомдарынан (эзбизташ, доломит, алевролит, ҡомташ) тора; карст үҫешкән (Айыулы, Һалҡын соҡор мәмерйәләре һ.б.).

Ландшафы ҡараһыу һоро урман тау тупрағындағы ҡарағас ҡатыш ҡарағай‑ҡайын урмандарынан ғибәрәт, йыуылған ҡара тупраҡта болон далалары осрай. Бассейн 85%‑ы урман менән ҡапланған, 7%‑ы һөрөлгән. Урта һәм түбәнге ағымында йылға Мораҙым тарлауығы тәбиғи паркы һәм Эйек заказнигы биләмәһе буйлап аға.

## Ҡушылдыҡтары
* Уң — Ҡашҡаир, Ямашлы һ.б.; һул — Күвәз һ.б.

## Кесе Эйек халыҡ ижадынла
### Йыр
#### Кесе эйек буйы
::::::Кесе Эйеккәйҙең буйларында Тәрән ҡаҙылғанда ҡом баҙын. 
::::::Яңғыҙ ҡалырымды шунан белдем Төштә яңғыҙ күрҙем ҡыр ҡаҙын.
::::::Кесе әйеккәй буйын һай буйланым Бара торғас, бер уй уйланым.
::::::Ошо ғына уйым, һай , бөткәйнеУлтырып тағына иланым.
::::::Кесе эйекәй буйы балтырған,Ун ике лә быуын ултырған.
::::::Был ғына ла йырҙы йырламаҫ инем Йөрәкәйемә һары ултырған.
::::::Ҡара ғына урманды яҡтырта Ҡара атҡайымдың ҡашҡаһы.
::::::Был донъяларҙа һис кәрәкмәй. Совет власенән башҡаһы.
::::::Шыңғыратып тартып ебәрәйем Һаҡмарҡайҙың моңло ҡурайын. 
::::::Ярлылыҡҡа дарыу бармы тиеп Кемдән генә барып һорайым.
::::::Ҡәнәфер ҙә менән баҙыяндың Шоморт ҡара икән орлоғо.
::::::Булма ла ғына малһыҙ: булма йәрһеҙ.Шунда икән донъя хурлығы.
::::::Өҫтәремә кейгән күлдәгемдеңБер буйҡайҙары уҡа булһасы.
::::::Күп теләкәйҙәрем араһындаБер теләгем ҡабул булһасы.
::::::Тыуғанда ла тыуҙым эш менән Иҫкәндә лә үҫтем эш менән 
::::::Ҡайҙа ғына барһам , эш эшләйем Рәхәтләнә күңелем эш менән.
*Солтанморатова Бәҙғолямал Дәүләтша ҡыҙынан(1908 йылғы) студенттар Фазылова Сәлимә Вәли ҡыҙы менән Бикбирҙина Фәриҙә Зәйнулла ҡыҙы яҙып алған.
Кинематограф

right|200px|thumb|Иҫке кинокамера
**Кинемато́граф** (грекса κινημα — хәрәкәт һәм грекса γραφω — яҙырға, һурәтләргә; йәғни «хәрәкәтте һүрәтләү») — хәрәкәт иткән рәсемдәрҙе берләштергән кеше эшсәнлеге төрө. Ҡайһы бер ваҡытта **синемато́граф** тип атала (фр. *cinématographe*). Кинематограф XIX быуатта барлыҡҡа килгән. Кинематограф һүҙенең аңлатмаһы эсенә киносәнәғәт (иҡтисад өлкәһе), киносәнғәт инә. Кинематографты өйрәнеү эше менән кино белеме фәне шөғөлләнә.

## Һылтанмалар
* Башҡортостанда кино сәнғәте  // Культурный мир Башкортостана
Ханов Сыңғыҙ Һаҙый улы

**Ханов Сыңғыҙ Һаҙый улы** (30 декабрь 1915 йыл — 1941) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1937—1940 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең сектор мөдире. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 

## Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Сыңғыҙ Һаҙый улы Ханов 1915 йылдың 30 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) Арҡауыл ауылында тыуған. 1931 йылда Өфөләге К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) тарих-филология факультетында уҡырға инә. Үҙен яҡшы яҡтан күрһәткән егетте 1936 йылда институтты тамамлағас та ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы марксизм-ленинизм классиктары әҫәрҙәрен руссанан башҡорт теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнгән комиссияға эшкә саҡыралар. Аҙаҡтан ул Башҡортостан китап нәшриәтенең (бөгөн «Китап» нәшриәте) нәфис әҙәбиәт секторының мөхәррире һәм балалар әҙәбиәте секторының мөдире булып эшләй. 1940 йылдың июнь айында уны Ҡыҙыл Армия сафына хәрби хеҙмәткә саҡыралар. 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Сыңғыҙ Ханов үҙ теләге менән фронтҡа китә һәм йәй аҙаҡтарында Волхов фронтында батырҙарса һәләк була.

## Нәшер ителгән китаптары
* Фатима: Хикәйәләр. — Өфө: Башгосиздат, 1942. 34 бит.
* Ҡаратау партизандары: Хикәйәләр / М. Ғәйнуллиндың баш һүҙе менән. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1958. 94 бит.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник. Оформление А. Королевского. Башкирское книжное издательство, Уфа, 1977, 416 стр.     
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Библиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө; Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.    
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1  

## Һылтанмалар
* 
* Яугир-яҙыусы Сыңғыҙ Ханов 
* http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Hanov_Chingiz_Hadyevich/t/15641
Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы

**Гәрәев Әмир Сәлимгәрәй улы** (18 февраль 1928 йыл — 2 ноябрь 2008 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).

## Биографияһы
Әмир Сәлимгәрәй улы Гәрәев 1928 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районының Түбәнге Әрмет ауылында тыуған. Урта мәктәптә белем ала, колхозда эшләй. Тымыҡ океан флотында биш йыл хәрби хеҙмәттә булғандан һуң, 1953—1970 йылдарҙа «Совет Башҡортостаны» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, бүлек мөдире, яуаплы секретарь булып эшләй, ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1971—1975 йылдарҙа — Башҡортостан китап нәшриәтенең баш мөхәррире, 1975 йылдан — «Ағиҙел» журналының яуаплы секретары, аҙаҡ 1988 йылғаса баш мөхәррире булып эшләй.

## Ижади эшмәкәрлеге
Әмир Гәрәев — башҡорт әҙәбиәтенә үҙ темаһы менән килгән яҙыусы. Китаптары исемдәренән үк шуны ҡеүәтләй: «Беҙ диңгеҙгә китәбеҙ», «Аҡсарлаҡтар һыуға төшә», «Диңгеҙ елдәре», «Һандуғас сыбығы», «Мичман улы», «Диңгеҙ бүреһе»… Моряктар хаҡындағылар менән бер рәттән, ябай ер кешеләре һүрәтләнгән әҫәрҙәре, мәҫәлән, «Ҡарамалы яҙҙары», «Боролмала», «Һағыныу һағыштары» повестары, байтаҡ хикәйәһе уҡыусыларға таныш.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1986)

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
*
Ҡурмас

**Ҡурмас** — башҡорт аш-һыуының традицион аҙығы.

## Тарихы
Бүрәт, ҡаҙаҡ, монгол, сыуаш, татар, үзбәк һ.б. халыҡтарҙың аш-һыуында осрай. Башҡорттар ҡурмасты бойҙайҙан, арпанан, һирәкләп арыштан, борсаҡтан һ.б. эшләй. Бөтөн орлоҡтарҙы майланған ҡаҙанда ҡуралар йәки ҡыҙҙыралар. Ҡоро килеш ашайҙар, һаҡлыҡҡа әҙерләйҙәр. Иҙелгән ҡурмасты бутҡа (талҡан бутҡаһы), өйрә, талҡан эшләү өсөн файҙаланалар, бал йәки май менән бутап. сәй янына ҡуялар.

## Ҡулланылышы
Ғәҙәттә ҡарғатуй, төрлө ер эшкәртеүгә бәйле йолалар һәм мосолман байрамдары үткәргәндә ризыҡ әҙерләү өсөн ҡулланылған.

## Әҙерләү

### Ҡурмас, талҡан яһау өсөн ошо ҡорамалдар фарыз
Эре иләк, йәйпәк ҡаҙан, оҙон һаплы ағас ҡалаҡ, ҡул тирмәне.

Ҡурмас, ғәҙәттә, усаҡта, талғын утта, йәйпәк ҡаҙанда ҡурыла. Өс-дүрт ус бойҙай һалып, ағас ҡалаҡ менән болғап торорға кәрәк. 5 — 6 минуттан бойҙай үҙенән-үҙе сыртлап һикерешә башлай. Шул саҡ бер нисә бөртөгөн алып йә тешләп, йә бармаҡ араһына ҡыҫып, өлгөргәнлеген һынайҙар. Тешләгәндә сәсрәп китһә, бармаҡ араһында ыуалһа, тимәк, ҡурмас ҡурылып өлгөргән. Уны ҡаҙандан тиҙ генә һирпеп алырға ла киндер туҡымаға йәки ике-өс ҡат марляға йәйеп һалырға кәрәк.

Ҡурмасты талҡанға әйләндереү өсөн ағас йәки таш ҡул тирмәне алына. Талҡан һырымай торған туҡыма йәки ҡаты ҡағыҙ йәйеп, унда тирмәнде ултырталар. Тирмәндең өҫкө яртыһын алып, аҫҡыһына беркетелгән тимер үҙәгендәге «баҡа»һы өҫтөнә бер, кәрәк булһа — ике лезвие ҡалынлығындағы фольга ҡатлап һалына. Шул осраҡта ҡурмас он булып та, ярма булып та тартылмай, ә талҡан була. Был — буласаҡ талҡандың талҡыһы ғына (бына ошо талҡыны баҙарҙа талҡан тип һаталар ҙа инде). Талҡынды һыуға йәки һөткә, ҡаймаҡҡа һалып, тәменә ҡарап, шәкәр өҫтәйҙәр, һыйыр майы ҡуйылығында итеп, ашарҙан алда ғына болғаталар. Бына быныһы инде — талҡан.

Талҡанды сама менән — бер ашарлыҡ ҡына итеп болғатырға кәрәк, «һуңынан»ға ҡалдырһаң, ул тиҙ әсей (бигерәк тә һөт, ҡаймаҡта эшләнгәне тиҙ боҙола).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Шитова С. Н., Гаделгареева Р. Г.* Злаки в повседневной, праздничной и обрядовой пище башкир в конце XIX — начале XX в. //Хозяйство и культура башкир в XIX — начале XX в. М., 1979.

## Һылтанмалар
* 
* Башкирская кухня
* Курмас
Гёттинген университеты

**[[Георг II |Георг-Август]] исемендәге Гёттинген университеты** () — Түбәнге Саксонияның иң ҙур һәм билдәле университеты.

1734 йылда Бөйөк Британия Короле һәм Ганновер курфюрсы Георг-Августың фарманы менән асыла. Университетты хоҡуҡ тарихы өлкәһендә эшләгән ғилми мәктәп нигеҙләгән Густав фон Гуго, «атом бомба атаһы» Роберт Оппенгеймер, 1998—2005 йылдарҙа Германия канцлеры  Герхард Шрёдер; һәм башҡа күренекле кешеләр тамамлаған.

Университетта 1905-1907 йылдарҙа рус сығышлы механик Степан Прокопьевич Тимошенко эшләне.

## Факультеттар

* Аграр факультеты

## Һылтанмалар
* Гёттинген университетының рәсми сайты
Радиоалғыс

**Радиоалғыс** — радиосигналды (артабан — сигналды) ҡабул итеү, көсәйтеү һәм ундағы мәғлүмәтте файҙаланыуы уңайлы булған төргә әйләндереү өсөн ҡоролма.

Юғары йышлыҡ трактынан (бирелгән йышлыҡтағы сигналды айыра һәм көсәйтә), детекторҙан (түбән йышлыҡтағы сигналды формалаштыра), түбән йышлыҡ көсәйткесенән, электр энергияһы сығанағынан тора. Тәғәйенләнеше буйынса професиональ (радиоэлемтә, радиолокация, радионавигация һ.б.) һәм көнкүреш (радиотапшырыу сигналдарын ҡабул итеү өсөн); эшләү принцибы буйынмаса – тура көсәйтеүсе, супергетеродинлы һәм детекторлы булараҡ айырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Всеволновые радиоприёмники
* Отечественная радиотехника XX века. Радиоприёмники и радиолы на радиолампах 
* Отечественная радиотехника XX века. Радиоприёмники и радиолы на полупроводниковых приборах
Калипсо

**Кали́псо** () — әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
1 төрө — һуғанбашлы калипсо билдәле, Евразияның һәм Төньяҡ Американың уртаса бүлкәтендә таралған. Күләгәле мүкле ылыҫлы урмандарҙа үҫә. Белорет («Төньяҡ Ҡыраҡа» ҡурсаулығы), Бөрйән (Башҡорт ҡурсаулығы), Ҡариҙел (Байҡы йылғаһы тамағы һәм Яңы Йәнсәйет ауылының тирә-яғы) һәм Нуриман (Өфө яйлаһы) райондарында осрай. Декоратив үҫемлек.

## Биологик яҙма
Ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, аҫҡы өлөшөндә һуғанбаш рәүешле йыуанайған, өҫкөһөндә 2—3 ярылы еңсә менән (редукцияланған япраҡтарҙың ҡалдыҡтары), бейеклеге 8—20 см. Япрағы ҡарағусҡыл йәшел төҫтә, яңғыҙар, киң йомортҡа формаһында, оҙон һаплы, ҡышлаусы, тамыр янында урынлашҡан. Сәскәһе хуш еҫле, яңғыҙар, эре, эйелгән; япраҡ эргәлегенең япраҡсалары ҡарағусҡыл ал төҫтә, тигеҙ тиерлек, тар ланцет формаһында, нур рәүешле таралған, оҙонлоғо 1,2—1,5 см. Ирене ситек формаһында, ҡыҙғылт‑көрән һыҙаттары һәм төрткөләре булған аҡһыл йәки һарғылт төҫтә, оҙонлоғо яҡынса 2 см. Һеркәлеге һалынҡы, поллинийҙары — 2. Июль‑августа сәскә ата. Емеше — ҡоро ҡумта, июнь‑июлдә өлгөрә.

## Составы
Составында алкалоидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Һирәк осрай торған үҫемлек, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Әҙәбиәт
* 
* Редкие и исчезающие растения Сибири, 1980
* Редкие и исчезающие виды флоры СССР, 1981
* Красная книга РСФСР, 1988

## Һылтанмалар
* 
*
Субар

**Субар** () — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Аҡбаш ауыл биләмәһенә ҡарай. 

Почта индексы — 456895, ОКАТО коды — 75206810008.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 353 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 183 ир-ат һәм 170 ҡатын-ҡыҙ.

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (86 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы — Рәсәй спортсыһы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, актёр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Парашют спорты

**Парашют спорты** (йәки **скайдайвинг**) — авиация спортының төрө, осоу аппараттарынан (самолёт, аэростат һ.б.) яңғыҙ һәм төркөмдә парашют менән һикереү. Парашют спорты парашют классикаһы, пара‑ски, парашют-атлетик күпбәйге, төркөм һәм көмбәҙле акробатика һ.б. инә.

## Тарих

## Парашют спорты
* Классик парашютизм
* Төркөм акробатика
* Скайсёрфинг

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Парашют
* Авиация спорты