open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ирек майҙаны (Ҡазан)

**Ирек майҙаны** () — Ҡазандың тарихи үҙәгендә урынлашҡан майҙан, ҡаланың иң мөһим ике майҙандарының береһе. Ҡазан ханлығының Иреге өсөн алыш ваҡытында 1552 йылда Ирек майҙаны урынында ҡанлы бәрелештәр булған.

Биләмә аша төньяҡтан көньяҡҡа барыусы Карл Маркс һәм Театр урамдары һәм көнбайыштан көнсығышҡа барыусы Карл Маркс һәм Оло Ҡыҙыл урамдары баралар.

## Тарих
Волга буйы Болғары һәм Ҡазан ханлығы осоронда Ирек майҙаны урынында Ҡазан ҡалаһының сиге булған, нәҡ бында Арча ҡапҡасы урынлашҡан булған. Ҡазан ҡалаһында ике нығытмалар божраһы булған: Ҡазан кирмәне (иң һаҡланған диуар) һәм Ҡазан биҫтәһенең диуары (урыҫса *Казанский посад*). Арча ҡапҡасы Ҡазан аша ҡасабаһынан Арча ҡырына табан юл барған.

1552 йылда Ҡазанды баҫып алған ваҡытында Арча ҡырынҙа Ҡазан ханлығының мөстәҡиллеге өсөн ҡан ҡойғос һуғыш булған, шулай итеп Азатлыҡ өсөн булған һуғыш урынында хәҙер Ирек майҙаны урынлашҡан.

1928 елга кадәр Ершов урамы Арча кыры урамы исемен йөрткән.

Ҡазан ханлығын баҫып алғандан һуң *Театр майҙаны* тип аталған. Хәҙерге исемен 1924 йылдың 23 сентябренән йөрөтә.

ХХ быуаттың башына тиклем хәҙерге арена урынында беренсе ҡала театры урынлашҡан, ә опера һәм балет театры урынында Державин баҡсаһы урынлашҡан. Төрлө ваҡытларҙа баҡсала ике һәйкәл урынлашҡан булған: Державин һәйкәле (1870—1932 йылдар, емерелгән, 2003 йылда торғоҙолған) һәм Кутузов һәйкәле (1915 йыл).

1951 йылда был яҡҡа Сталин һәйкәле ҡуйылған Беренсе Май майҙанынан Ленин һәйкәле күсерелгән. 1954 йылда биләмә үҙәгендә, яңы театр төҙөлөшө менән бәйле майҙанды яңынан төҙөкләндереү сәбәпле, яңы Ленин һәйкәле ҡуйылған.

Совет дәүерендә бында дөйөм ҡала беренсе май һәм уктәбер демонстрациялары үткәрелгән булған. Советтан һуңғы дәүерҙә майҙанда шулай уҡ ғәҙәттә протест митингтары һәм акциялары, бөтә йәмәғәт саралары үткәрелә.

## Әһәмиәтле биналар һәм ҡоролмалар

* Татарстан республикаһы министрҙар кабинеты
* ТР Конституцион мәхкәмәһе
* ТР Мәҙәниәт министрлығы
* С.Сәйҙәшев ис. Дәүләт Ҙур концерттар залы
* Н. Жиһанов ис. Ҡаҙан дәүләт консерваторияһы
* Ҡазан рәтүше (1845-1852, элекке Дворяндар йыйылмаһы, Офицерҙар йорто, архитектор М. П. Коринфский, И. П. Ефимов тарафынан үҙгәртеп төҙөлгән)
* Муса Йәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры (1956, архитекторҙар Н. А. Скворцов, И. Г. Гайнетдинов)
* Бөтә донъя татар конгрессы
* А. Н. Туполев ис. Ҡазан милли ғилми-тикшеренеү университеты (КТУ-КАИ), 5-се йорт
* Беренсе Ҡазан шамат клубы
* Трибуналар менән Владимир Ленин һәйкәле

## Транспорт
Майҙан аша автобустар, троллейбустар йөрәйҙәр, 2008 йылға тиклем трамвайҙар ла йөрөгәндәр.

## Һурәттәр

Файл:Kazan_House_of_Tatarstan_Government_08-2016.jpg
Файл:Kazan_town_hall.jpg|альт=Казан рәтүше|Ҡазан рәтүше
Файл:Казань._Державинский_сад.jpg|альт=Державин бакчасы һәм җимерелгән Державин һәйкәле|Державин баһаһы һәм емерелгән  Державин һәйкәле


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сибғәт Хәким урамы (Ҡазан)
* Декабристтар урамы (Ҡазан)
* Фәтих Әмирхан проспекты (Ҡазан)
* Четаев урамы (Ҡазан)
* Жуковский урамы (Ҡазан)
* Ғәлимйән Ибраһимов проспекты (Ҡазан)
* Бишбалта биҫтәһе
* Миллениум күпере
* Чистай урамы (Ҡазан)

## Иҫкәрмәләр
Сибғәт Хәким урамы (Ҡазан)

**Сибғәт Хәким урамы** () — Ҡазандың Яңы Савин районында урынлашҡан урам. Яҙыусы Сибғәт Хәким (1911-1986) исемен йөрөтә.

## Географияһы
Декабристар урамы менән киҫелештен башланып, Кемерово, Әпсәләмов, Меридиан, Мусин, Ғабдулла Бичурин урамдары, Фәтих Әмирхан проспекты һәм Ниғмәтуллин урамы менән киҫешә һәм Чистай урамы менән киҫелештә тамамлана.

## Тарих
Хәҙерге исемен 2007 йылдың 23 апреленән йөрөтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ирек майҙаны (Ҡазан)
* Декабристтар урамы (Ҡазан) 
* Фәтих Әмирхан проспекты (Ҡазан)
* Четаев урамы (Ҡазан)
* Жуковский урамы (Ҡазан)
* Ғәлимйән Ибраһимов проспекты (Ҡазан) 
* Бишбалта биҫтәһе
* Миллениум күпере 
* Чистай урамы (Ҡазан)

## Иҫкәрмәләр
Миллениум күпере

**''Миллениум'' күпере** икенсе төрлө әйткәндә **Меңйыллыҡ күпере** () — Ҡазанһыу аша төҙөлгән вант күпере, Ҡазандың иң бейек күпере. Әмирхан проспектын Вишневский урамы менән тоташтыра һәм Бәләкәй Ҡазан ҡулсаһының өлөшө булып тора.

Исеме Ҡазандың Меңйыллығы хөрмәтенә бирелгән.

## Тарих
Күпер ҡоролошо 2004 йылда башланған, ә уның беренсе сираты 2005 йылдың 29 июнендә асылған. Бөтөн көйө 2007 йылдың 30 августында асылған.

## Ҡыҙыҡлы факттар

* Миллениум күпере төҙөлгәнсе һәм уның төҙөлөшөнән һуң ҡайһы бер ваҡытта (1999-2009 йылдар) теге ярына сығыу өсөн яҡында урынлашҡан Толстой урамына сығыусы понтон күпер ҡулланылған.
* Күпер төҙөүгә киткән сығымдар 3,4 млрд һум тәшкил иткән.
* Күпер ҡаланың иҫтәлекле урындарының береһе булып һанала, ул льготалы электрон карталарҙа һурәтләнгән.

## Галерея

Файл:Мост_Миллениум_в_Казани.jpg
Файл:Мост_Миллениум_2013.jpg
Файл:Millennium_Bridge_Kazan.jpg


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ирек майҙаны (Ҡазан)
* Сибғәт Хәким урамы (Ҡазан)
* Декабристтар урамы (Ҡазан)
* Фәтих Әмирхан проспекты (Ҡазан)
* Четаев урамы (Ҡазан)
* Жуковский урамы (Ҡазан)
* Ғәлимйән Ибраһимов проспекты (Ҡазан)
* Бишбалта биҫтәһе
* Чистай урамы (Ҡазан)

## Иҫкәрмәләр
Назар (мәғәнәләр)

**Назар** — ир-ат исеме. Топоним булараҡ та тарлаған.

* Назар — башҡорт ир-ат исеме.
* Назар (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
* Назар (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы бөткән ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Назаров
Назар (Силәбе өлкәһе)

**Назар** () — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында юҡҡа сыҡҡан ауыл. Әсән ауыл советы составында булған. 1957 йылғы Ҡыштым һәләкәтенән һуң, 1959—1962 йылдарҙа ауыл халҡы күсерелгән.

## Географияһы
Тинес йылғаһының һул яҡ яры буйында (Үҙйылға ҡойған урында) урынлашҡан булған.

## Тарихы

Назар — ҡатай башҡорттарының ауылы. Бала ҡатай ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән.

1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 77 кеше иҫәпкә алынған.

1904 йылда Назар ауылында 17 йортта 128 аҫаба башҡорт йәшәгән. Был осорҙа Иҫке Әсән йәмғиәте составына Иҫке Әсән, Һары, Булат, Этбай, Шәрипҡол, Сөләймән, Оло Тәгеш, Кесе Тәгеш, Яңы Әсән, Назар ауылдары инә.
 
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

1957 йылғы Ҡыштым һәләкәтенән һуң («Маяҡ» химкомбинатында радиацион авариянан һуң), 1959—1962 йылдарҙа ауыл халҡы күсерелгән.

## Халҡы
1920 йылда ауылда 32 йорт хужалығында 142 кеше (80 ир-егет һәм 62 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән, барыһы ла — башҡорттар.

## Иҫкәрмәләр
Ибраһим (Сосновка районы)

**Ибраһим** () — Силәбе өлкәһенең Сосновка районында юҡҡа сыҡҡан ауыл. 1957 йылғы Ҡыштым һәләкәтенән һуң, 1959—1962 йылдарҙа ауыл халҡы күсерелгән.

## Географияһы
Тинес йылғаһының һул яҡ яры буйында урынлашҡан булған.

## Тарихы
Ибраһим — ҡатай башҡорттарының ауылы. Бала ҡатай ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән.

1811 йылда ауылда 24 йорт-ихата иҫәпләнгән, унда 71 ир-егет иҫәпкә алынған. 1811 йылғы ревизияла старшина ярҙамсыһы Рафиҡ Исмәғилев һәм поход сотнигы Хәмит Исмәғилев иҫәпкә алынған.

1816 йылда 25 йорт-ихатала 78 йән ир заты теркәлгән. 1869 йылда 14 йорт-иахатала 197 кеше йәшәгән.

1904 йылда Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе Әмин улусы Ибраһим ауылында 42 йорт-ихатала 267 аҫаба башҡорт йәшәгән.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы, һуңынан Сосновка районы составында.

1957 йылғы Ҡыштым һәләкәтенән һуң («Маяҡ» химкомбинатында радиацион авариянан һуң), 1959—1962 йылдарҙа ауыл халҡы күсерелгән.

## Халҡы
1920 йылда ауылда 249 кеше (117 ир-егет һәм 132 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән, барыһы ла — башҡорттар. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Фәрийә

**Фәрийә** () — Истанбулда Босфорҙың Европа яғында урынлашҡан империя һарай комплексы. Хәҙерге ваҡытта комплекс мәктәп һәм  университет биналары итеп үҙгәртелгән.

## Тарихы
Фәрийә һарайы бинаһы билдәле архитектор Саркис Бальян проекты буйынса төҙөлә һәм 1871 йылда солтан Абдулғәзиз тарафынан файҙаланыуға тапшырыла. Һарай ҙур солтан ғаиләһенең ихтыяждары өсөн төҙөлгән. Чарыған һәм Долмабахче һарайҙарына өҫтәп төҙөлгән һарай «Фәрийә» тип атала, мәғәнәһе: *икенсел* һәм *ярҙамсы*. Майҙаны 3 км² булған комплекс яр буйында урынлашҡан өс төп бинанан, йәриәләр өсөн һәм хеҙмәткәрҙәр өсөн ике ҡатлы биналарҙан һәм хужалыҡ ҡаралтыларынан торған.

1876 йылдың 30 майында Абдулғәзиз солтанды үҙенең министрҙары тәхетенән ҡолата. Ул, дәүләт енәйәтсеһе булараҡ, ҡатындары һәм балалары менән бергә һаҡ аҫтына алына. Фәрийә һарайына ул үҙ ирке менән күсеп бара, әммә дүрт көндән һуң уның үле кәүҙәһе табыла һәм үҙенә үҙе ҡул һалған тигән фаразлау барлыҡҡа килә. Абдулғәзиз мәрхүм булып, киләһе солтан тәхеттән баш тартып, ирек алғандан һуң да, Абдулғәзиз ғаиләһе һаман һарайҙа көн иткән.

Фәрийә һарай комплексы солтан ғаиләһе резиденцияһы булыуын 1924 йылдың 3 мартына тиклем дауам итә, 1922 йылда Ғосман солтанлығы, 1924 йылда ғосман милләттәре хәлифәлеге бөтөрөлгәндән һуң, династияның бөтә ағзалары мәжбүри депортацияға дусар ителә.

Һарай биналары 1927 йылға тиклем буш тора, артабан уларҙың күпмелер өлөшөн Диңгеҙ колледжы биләй. Биналарҙың тағы бер өлөшөн 1928-1929 йылдарҙа Кәбәташ лицейы (Kabataş Erkek Lisesi) биләй . 1967 йылда Галатасарай лицейы айырым уҡытыуҙы туҡтатҡандан һуң, һарайҙың бер өлөшө ҡатын-ҡыҙҙар секцияһына бирелә. Комплекстың төньяҡ-көнсығыш өлөшө оҙаҡ йылдар файҙаланылмаған.

Диңгеҙ колледжы 1981 йылда Истанбул техник университетының (İstanbul Teknik Üniversites) диңгеҙ мәктәбе (Denizcilik Fakültesi) тип үҙгәртелә һәм 1981 йылда Тузлаға күсә. Биналар, 1982 йылда Зийя Кальвакан исемендәге Анатолия юғары диңгеҙ мәктәбенә бирелгәнгә тиклем, буш тора.

Галатаһарай мәктәбенең ҡатын-ҡыҙҙар секцияһы биләгән биналары 1992 йылда Галатаһарай университетына бирелә. Башта Ибраһим Тәүфиҡ Әфәнденең яр буйы һарайы, булараҡ билдәле төп бинаһын университеттың бер нисә факультеты, мәҫәлән, юридик факультет, иҡтисад факультеты һәм элемтә факультеты, шулай уҡ төрлө административ офистар файҙалана.

1995 йылда һарайҙың ташландыҡ хәлгә килтерелгән бер өлөшө Ҡәбәташ мәғариф фонды тарафынан төҙөкләндерелеп, юғары класлы «Feriye Lokantası» рестораны итеп үҙгәртелә.

Галатасарай университеты ҡулланған төп бина 2013 йылдың 22 ғинуарында янғын ваҡытында етди зыян күргән. Мәҙәниәт министрлығы бина тулыһынса тергеҙеләсәген һәм белем биреү маҡсатында файҙаланыуын дауам итәсәген белдерҙе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Галатасарайский университет
Ярымутрау дәүләттәренең хроникаһы

**1305 йылғы Арагон хроникаһы**, шулай уҡ **Ярымутрау дәүләттәренең хроникаһы** йәки **Наварро-Арагон телендәге хроника** булараҡ билдәле — Испанияның дөйөм тарихы. Ул арагон телендә яҙылған һәм Арагон короллегенә һәм Собрарбе королдәренең мифик сығышына арналған, беренсе вариант 1305 йылда тамамлана һәм 1328 йылда тулыландырыла. Убието Артетаға ярашлы, Монтеарагон монастыры монахы тарафынан яҙылған.

Хроникала башы (мосолмандар баҫып алыуҙарына бәйләгән) һәм аҙағы (Арагондың һуңғы батшалары телгә алыныуы) юҡ, тиҙәр. Уларҙа Арагон тарихындағы ҡайһы бер мөһим тарихи эпизодтарҙың бай трактовкаһы бар, мәҫәлән, Алькорас янындағы алыш, Әл-Сидтың был короллеккә баҫып инеүе йәки Альфонсо I һәм уның армияһы яулап алыуы. Айырыуса Андалусия буйлап экспедиция айырылып тора.

## Әҙәбиәт
**Penintsulako Estatuen Kronika: XIV. mendeko testua*, ed. Antonio Ubieto Arteta. Granadako Unibertsitatea, 1955.

## Һылтанмалар
*Catalán, Diego, "Espainiako Historiaren oinarriak kenduz bere Erdi Aroko perspektiba», *Quaderns d'história del dereto*, 12. zk. gehigarria 1, Madrilgo Unibertsitate Complutense, 2004, or. 73-86. Honi eskainitako kopia: Dr. irakasleari omenaldia. José Manuel Pérez Muñoz-Arranco jauna. ISSN 1133-7613
*Jerez, Enrique, "Toledanoren ''Historia gothica'' eta historiografia erromantikoa", *Cahiers de linguistique et de civilisation hispaniques médiévales*, ez. 26 (2003), Paris, Université Paris-Nord, 2003, or. 223-240. ISSN 0396-9045
*Utrilla Utrilla, Juan F., "Historia eta fikzioa Aragoiko Erdi Aroko kroniketan: kronikariak eta propaganda politikoa", in * Aragoi *; Erdi Aroan'', ez. 18, Zaragoza, 2005, or. 83-113; cf. esp. or. 97-100. ISSN 0213-2486
Маскарпоне

**Маскарпоне** ()  — итальян аҡ майлы сыр. Ломбардия төбәгенән килеп сыҡҡан.. Беренсе тапҡыр XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында Миландан көньяҡ-көнбайыштараҡ Лоди һәм Аббиатеграссо ҡалалары араһындағы районда эшләнгән тип иҫәпләнә. Чизкейк, тирамису һәм башҡа десерттарҙы әҙерләгәндә йыш ҡулланыла.

Маскарпоне етештереүҙә май миҡдары 25 % булған ҡаймаҡ һыу ваннаһында 75-90 °C тиклем йылытыла һәм һөт аҡһымының коагуляция  процесын башлау өсөн тартар (вино) кислотаһы, лимон һуты йәки аҡ уксус өҫтәлә. Коагуляцияны тамамлау өсөн ҡыҫҡа ваҡыт йылытҡандан һуң, продуктты һыуыталар һәм сыворотканы алып ташлау өсөн, һалҡын урында аҫылынып торған туҡыма тоҡсайҙарҙа үҙ-үҙен пресслауға дусар итәләр.

Маскарпоне ҡоро ҡалдыҡта яҡынса 75 % май бар, крем һымаҡ консистенциялы, шуға күрә десерттар өсөн бик яҡшы. Маскарпоне нигеҙендә әҙерләнгән иң билдәле десерт — тирамису. Шулай уҡ ҡайһы берҙә сыр бутербродтар өсөн май урынына ҡулланыла.

## Ҡулланылышы
Ломбардияның төрлө ризыҡтарында ҡулланыла һәм төбәктә милли ризыҡ тип һанала. Был тирамисуның төп ингредиенттарының береһе булып тора, ҡайһы берҙә ризоттоның тәмен тултырыу өсөн Пармезан сыры йәки май урынына йәки уның менән бергә ҡулланыла. Маскарпоне шулай уҡ чизкейк рецептына инә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Маскарпоне сайтында cheese.com
* Маскарпоне сырын әҙерләү технологияһы
Кисәңге (альбом)

**Кисәңге** — башҡорт рэперы Тартайҙың тәүге студия альбомы. 2023 йылдың 30 ноябрендә сыҡҡан. Альбомда ALmaSH, Каsл, Тархан, CHC[КХК], Кесе, ILNURAY, SLBay, Сабина Кучаева ҡунаҡ сифатында ҡатнашҡан. 2013 йылда Тартайҙың «Туҙға яҙылмаған мотив» исемле EP-альбомы сыҡҡайны.

## Тарихы
2023 йылдың 26 июнендә Тартайҙың «Андеграунд» тапшырыуына интервьюһы сыға. Унда Тартай үҙенең «Кисәңге» тип аталған бәләкәй генә EP-альбомының әҙерләнеп килеүе һәм йәй бөтөүенә-көҙ башына сығыуы ихтимал булыуы тураһында белдерә. Шулай уҡ ул ни өсөн альбомдың исеме «Кисәңге» икәнен аңлатып ҡуя:

2023 йылдың 28 ноябрендә Тартай үҙенең «Бәйләнештә» селтәрендәге төркөмөнә альбом тышлығын һалып ҡуя.
2023 йылдың 30 ноябрендә альбом «Бәйләнештә» селтәрендәге «Башҡортса рэп» төркөмөнә һалына.

## Йырҙар исемлеге

## Альбомды яҙҙырыуҙа ҡатнашыусылар
* Битодельня — продакшн (2, 4, 7, 10)
* ТК1-2Gel — cll (2, 6-7), vl (2, 6-7), nlv (6-7, 10)
* Reldnah — микшерлау һәм мастеринг (1-7, 9-10), скрэтчтар (1-2), тауыш яҙҙырыу (6 (CHC[КХК]-ның куплеты))
* Сабина Кучаева — вокал (7)
* Octava Records — тауыш яҙҙырыу (1-7, 9)
* ALmaSH — тауыш яҙҙырыу (3 (ALmaSH-тың куплеты))
* "Meloman" record — тауыш яҙҙырыу (6 (Тархандың куплеты))
* ILNURAY — тауыш яҙҙырыу (6 (ILNURAY-ҙың куплеты))
* ZlatRec — тауыш яҙҙырыу (8)
* Ufamusic Records — тауыш яҙҙырыу (10)
* I-RON — микшерлау һәм мастеринг (8),
* Радик Ҡорманаев — вокал тюнингы (7)

## Иҫкәрмәләр
Шәрипҡол (Силәбе өлкәһе)

**Шәрипҡол** () — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Географияһы
Шәрипҡол күле (элекке атамаһы Ағаткүл) буйында урынлашҡан булған.

## Тарихы
Шәрипҡол — ҡатай башҡорттарының ауылы. Бала ҡатай ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән.

Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 2-се башҡорт кантонының 2-се йортона керә. 1811 йылғы ревизияла ауылда 19 йорт-ихатала 48 ир заты, шул иҫәптән сотник Шәрипҡол Ҡәйепҡолов (1750—?) һәм уның улдары Әбделфәйез, Мөхәмәтйәр, Мөхәмәтәмин иҫәпкә алынған.

1834 йылда ауылда 86 кеше, ә 1869 йылда 131 кеше (71 ир-егет һәм 60 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпкә алынған.

1904 йылда ауылда 238 башҡорт йәшәгән. 1904 йылда Иҫке Әсән йәмғиәте составына Иҫке Әсән, Һары, Булат, Этбай, Шәрипҡол, Сөләймән, Оло Тәгеш, Кесе Тәгеш, Яңы Әсән, Назар ауылдары инә.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

1925 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауыл Башҡорт АССР-ының Арғаяш кантоны Ҡоншаҡ улусы составында була һәм 40 йорт-хужалыҡтан торған.

1970-1977 йылдарҙа ауыл юҡҡа сыҡҡан.

## Халҡы
1920 йылда ауылда 49 йортта 212 кеше (113 ир-егет һәм 99 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән, барыһы ла — башҡорттар.

## Иҫкәрмәләр
Шәрипҡол (мәғәнәләр)

**Шәрипҡол** — башҡорт ир-ат исеме. Топоним булараҡ та таралған.

* Шәрипҡол — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 
* Шәрипҡол (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.
* Шәрипҡол (күл) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында күл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шәрип
Үмм Күлсүм бинт Ғәли

**Үмм Күлсүм бинт Ғәли** (ғәр. أُمّ كُلْثُوم بِنْت عَلِيّ‎), шулай уҡ **Зәйнәб әс-Суғра** (ғәр.: زَيْنَب ٱلصُّغْرَىٰ, һүҙмә-һүҙ 'Зәйнәб кесе') исеме менән билдәле булған **—** Фатима һәм Ғәли ибн Әбү Талибтың кесе ҡыҙы була.
Түбәнге Ҡазаныш

**Түбәнге Ҡазаныш** (ҡум. Тёбен Къазаныш*, Тюпдеги Къазаныш, Уллу Къазаныш*) - Дағстан Республикаһының Буйнаҡ районындағы ауыл. 2010 йылда халыҡ һаны 12 871 кеше тәшкил итә,162 урам иҫәпләнә.
Чечен теле

**Чечен телé** (үҙатамаһы: *Нохчийн мотт*, *Noxçiyn mott*) — Нах-Дағстан төркөмөнә ҡараған тел, ике миллион кеше һөйләшкән, чечен халҡының туған теле. Чечен Республикаһында һәм Дағстанда дәүләт телдәренең береһе булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Чечен Ичкерия Республикаһы

**Чече́н Ичке́рия Республикаһы́**, **ЧИР** (шулай уҡ **Ичкерия** тип тә атарға мөмкин; чеч. *Noxçiyn Pachhalq Noxçiyçö, Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоь*; 1993 йылға тиклем — *Нохчийчоь Чечен Республикаһы* йә *Чечен Республикаһы*) — был Төньяҡ Ҡауҡаҙда 1991 йылдан 2000 йылға тиклем булған танылмаған (йәки өлөшләтә танылған) дәүләт. СССР тарҡалғандан һуң элекке Чечен-Ингуш АРСР-ы территорияһының бер өлөшөндә ирекле рәүештә булған.

## Халыҡ-ара танылыуҙар

### [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ның ағзалары

#### Таныуҙы саҡырып ҡайтарған дәүләттәр

## Һылтанмалар

* Historical and cultural heritage of Chechens — халыҡ-ара чечен тарихи-мәҙәни фонды. (рус.) (фр.)
Йылдар буйынса вафат булғандар исемлеге

Был исемлек донъя йәмәғәтселегендә билдәле булған һәм булған кешеләрҙең үлеме исемлеген тәшкил итә.
}}|class="toclimit-}"}}
| __TOC__
|}
## 2022

## 2021

## 2020

## 2019

## 2018

## 2017

## 2016

## 2015

## 2014

## 2013

## 2012

## 2011

## 2010

## 2009

## 2008

## 2007

## 2006

## 2005

## 2004

## 2003

## 2002

## 2001

## 2000

## 1999

## 1998
Руслан Айсин

**Руслан Айсин**, Руслан Валерьевич Айсин (1980 йылдың 22 апреле, СССР, РСФСР, Ульяновск өлкәһе, Ульяновск) — сәйәсмән-политолог, 2008-2012 йылдарҙа Бөтә донъя татар йәштәр форумы рәйесе.«ТатПолит» Telegram-каналын һәм «POISTINE» Ютуб-каналын алып бара.

## Тәржемәи хәл
1980 йылдың 22 апрелендә Ульяновскиҙа тыуған. Ҡазандың Шиһабетдин Мәржәни исемендәге 2-се татар гимназияһын, 2003 йылда Ҡазан федераль университетының тарих факультетын тамамлай. ҠФУ-ның матбуғат үҙәген етәкләй. Бөтә донъя татар конгрессында эшләй.

2008-2012 йылдарҙа Бөтә донъя татар йәштәр форумы етәклселек итә. Бер нисә йыл Мәскәүҙә йәшәгән, мосолман фәлсәфәсе һәм сәйәсмән Хәйҙәр Жәмал менән аралашып, уны үҙенең уҡытыусыһы тип иҫәпләй. 

Ҡазан татар тарихсылары, фәлсәфәселәре, журналистарынан торған «Татар шакмагы» клубын ойоштороусы.

2023 йылдың 23 мартында Рәсәй юстиция министрлығы Р. Айсинды «сит агент» исемлегенә индерә. 2024 йылдың мартында ике енәйәт эше асыла: яҙмаларына «сит агент» статусын тамғаламауҙа һәм нацизмды аҡлауҙа ғәйепләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Ссылкалар
Фәлсәфәсе

**Фәлсәфәсе** ( — белемде һәм тәрән аҡылды яратҡан, хәҡиҡәт эҙләгән кеше) — хәҡиҡәт эҙләү менән шөғөлләнгән кеше. Һәр кем хәҡиҡәтте төрлө кимәлдә эҙләй, шуға күрә был төшөнсә хәҡиҡәтте эҙләүҙе беренсе урынға ҡуйған кешеләргә ҡарата ҡулланыла.

Төшөнсәнең тарихы

"Фәлсәфәсе" термины "фәлсәфә" терминынан боронғораҡ, тәүҙә белемле кешене билдәләү өсөн ҡулланылған. 

"Фәлсәфәсе" төшөнсәһе дөйөм мәғәнәгә тик XVIII быуатта ғына эйә була, ул "иң элек йәмғиәт менән ҡыҙыҡһыныу өсөн, үҙен Аллаһтан айырып алған аҡыл эйәләрен" тип билдәләй.
670-се йылдар

Юлиан календары буйынса **670-се (алты йөҙ етмешенсе) йылдар** — 670 йылдың 1 ғинуарынан 679 йылдың 31 декабренә тиклемге ваҡыт арауығы, 7-се ун йыллыҡтың 670 йылын һәм 1-се мең йыллыҡтың VII быуаттың 8-се ун йыллығының 671 йылдан 679 йылға тиклемге йылдарын үҙ эсенә ала.

## Иң мөһим ваҡиғалар

* Константинополде ҡамауы (674-678).
* 670-се йылдар уртаһы — Ҡытайға ҡаршы Когурё халыҡ ихтилалы.
* 670-се йылдар аҙағы — Силланың тан ғәскәрҙәре менән көрәше. Ҡытайҙар Силла һәм Когурёнан китә. Берҙәм батшалыҡтың барлыҡҡа килеүе. Силланың ғәмәлдәге хакимы полководец Ким Ю Син була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
670-се йылдар
Буйнаҡ

**Буйнаҡ** (; ; ) - Дағстан Республикаһындағы ҡала, Оло Кавказ тау итәгендә Шура-озен йылғаһы буйында. Республиканың баш ҡалаһы Махасҡаланан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Халыҡ һаны: 62 623 кеше (2010 йылғы Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу); 61 437 кеше (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу); 56 783 кеше (1989 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыу); 40 000 (1970).

## География
Ҡала тау йылғаһы Шура-озен буйында, Махасҡаланан 41 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Тимер юл станцияһы. Автомобиль юлдары үҙәге.

Буйнаҡ тирәһендә — климатлы курорт урыны, туберкулезға ҡаршы шифаханалар һәм башҡа шундай объекттар урынлашҡан.

## Демография
Этник төркөмдәр (2021 йылғы йәниҫәбе):

* Аварҙар (39,1%)
* Ҡумыҡтар (36,7%)
* Лаҡтар (7,4%)
* Дарғындар (6,6%)
* Лезгиндар (4,6%)
* Урыҫтар (2,8%)

## Иҫкәрмәләр
Лаҡ теле

**Лаҡ теле** (үҙатамаһы: *лaкку мaз* /lakːu maz/) — лаҡтар теле, нах-дағстан ғаиләһенә инә. Дағстандың 14 рәсми телдәренең береһе, унда был телдә 140 меңгә яҡын кеше һөйләшә.
Телдәр ғаиләләре исемлеге

Донъяла бер нисә мең тел иҫәпләнә. Иң билдәле белешмәләр тик хәҙерге (йәғни тере һәм күптән түгел юҡҡа сыҡҡан) телдәрҙе генә үҙ эсенә ала. Ethnologue мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылға хәҙерге заман телдәренең һаны яҡынса 7 мең, ә Лингвосфера Реестры буйынса — 4994. Уларҙың күпселеге ғаиләләргә берләшә, ҡайһы бер телдәр изоляцияланған тип һанала (йәғни бер телле ғаиләләрҙән тора) йәки классификацияланмаған булып ҡала.
Бөтәһе яҡынса 420 тел ғаиләһе, 100-ҙән ашыу изолят һәм 100-ҙән ашыу классификацияланмаған тел иҫәпләнә. Ғаиләләр йыш ҡына юғары кимәлдәге берәмектәренә — макроғаиләләргә (филдар, ) берләшә, әммә хәҙерге ваҡытта уларҙың күпселегенең булыуы артабан раҫлауҙы талап иткән ғилми гипотеза ғына булып ҡала. Нигер-конголез һәм Афразия макроғаиләләре тураһында теориялар ғына ышаныслы нигеҙләнә.

## Исемлек

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Донъя телдәре
* Эволюцион лингвистика
* Тел систематикаһы

## Иҫкәрмәләр
Ҡаджи-Сай

<span>O</span>
**Ҡаджи-Сай** (ҡырғыҙ. *Кажы-Сай*) — ауыл (1947-2012 йылдарҙа ҡала тибындағы ҡасаба) Ҡырғыҙстандың Ысыҡ-күл өлкәһе Тон районындағы ауыл.

## Тарихы
Тораҡ пункты 1947 йылда һоро күмер ятҡылығын эшкәртеү менән бәйле барлыҡҡа килә. Ҡасабала эксперименталь электротехник завод төҙөлә. 2017 йылдың 12 авгусында Ҡаджи-Сайҙың 70 йыллығы байрамы үтә.

## Географияһы
Ысыҡ-күлдең көньяҡ ярында урынлашҡан. Ауыл аша  Балыкчы — Ҡаракол автомобиль юлы үтә.

## Халҡы
1970 йылда ҡасабала 7000-гә яҡын кеше йәшәгән. 2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ауылда 4222 кеше иҫәпләнә.

## Инфраструктураһы
Ауылда А.С. Пушкин исемендәге урта мәктәп, музыка мәктәбе, китапхана, дауахана, дарыухана, почта, Бөйөк Ватан Һуғышы ветерандары аллеяһы, клуб, «Эдельвейс» спорт залы, мәсет, доға ҡылыу йорто, магазиндар, кафелар һәм ҡунаҡ йорттары бар.

## Иҫкәрмәләр
«Әл-Аҡса туфаны» операцияһы

**«Әл-Аҡса туфаны» операцияһы** (, шулай уҡ **Өсөнсө интифада** тип атала) **—** 7 октябрҙә шәмбе иртәһендә Ғәззә секторында фәләстан ҡаршылыҡ төркөмдәре тарафынан башланған оҙайлы хәрби операция. Фәләстин һалдаттары сик барьерын өҙөп, яҡындағы Израиль хәрби объекттарына үтеп инә. «Ғизз әд-Дин әл-Ҡассәм» бригадаларының сардары Мөхәммәт әл-Дейф Израиль тарафынан мөбәрәк Әл-Аҡса мәсете ихатаһындағы боҙоуҙарға һәм Израил күскенселәренең Ҡотдосда, шулай уҡ Иордан йылғаһының Көнбайыш ярында һәм оккупацияланған территорияларҙағы фәләстин граждандарына һөжүм итеүенә яуап итеп операция башлау тураһында иғлан итә.

## Иҫкәрмәләр
Фәләстин мәсьәләһе

**Фәләстин мәсьәләһе**, шулай уҡ **Фәләстин-Израиль низағы** — бөгөнгө көнгә тиклем дауам иткән тарихи низағ. Был ғәрәп-израиль низағының һәм уның арҡаһында яҡын көнсығыштағы кризистар һәм һуғыштарҙың мөһим өлөшө булып тора.

Был конфликт меңәр йылдар элек башлана. Ул радикаль рәүештә сионизмдың барлыҡҡа килеүе, йәһүдтәрҙең Фәләстингә миграцияһы һәм Көнсығыштағы ваҡиғаларҙа ҙур донъя державаларының роле менән бәйле. Фәләстин мәсьәләһе шулай уҡ фәләстин ҡасаҡтары мәсьәләһенә һәм Израиль дәүләте тарафынан фәләстин территорияларының бер нисә этапта оккупацияланыуына йүнәлтелгән. Был хәл фәләстиндәрҙе күпләп үлтереүгә һәм йәһүд дәүләтенә ҡаршы тороуға, шулай уҡ Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының күп һанлы резолюцияларын ҡабул итеүгә килтерә.
It's My Life (S.E.R.-ҙың йыры)

**«It's My Life»** () — башҡорт рэперы S.E.R.-ҙың *[[IS.E.R.EK (альбом)|IS.E.R.EK]]* альбомынан тәүге синглы. 2018 йылдың 1 февралендә сыҡҡан. Octava RECords студияһында яҙҙырылған.
Reldnah был йырҙың продюсеры була, шулай уҡ ул сведение һәм мастеринг өсөн яуаплы. lenar15kh, үҙ нәүбәтендә, бэк-вокалсы сифатында ҡатнаша.
Әйтергә кәрәк, Yalaguy-ҙың тауышын да ишетергә мөмкин. Альбом сыҡҡас ҡына, ул хаҡта билдәле була.
Был йыр «Юлдаш Plus» радиоһында яңғыраған.

## Тарихы

2017 йылдың 7 сентябрендә S.E.R. «It's My Life» йырын башҡарған Octava RECords студияһында төшөрөлгән видеояҙма Интернет селтәренә һалына. Был йыр, альбомдан тәүге йыр булып, 2018 йылдың 1 февралендә «Бәйләнештә» селтәрендәге «Музыка, Һүнмә» төркөмөнә һалына.
2019 йылдың 21 майында S.E.R.-ҙың *IS.E.R.EK* альбомы донъя күрә. Альбом өсөн был йырға сведение яғынан ҡайһы бер үҙгәрештәр индерелә. 5 көн үткәс, S.E.R. был йырҙы Каруанһарай алдындағы майҙанда уҙғарылған «Мин башҡортса һөйләшәм» фестивалендә башҡара.
2021 йылдың 14 сентябрендә S.E.R.-ҙың Нурсилә Усмановаға интервьюһы сыға. S.E.R. был йыр тураһында түбәндәгесә әйтеп ҡуя:

2024 йылдың 1 апрелендә сыҡҡан «Андеграунд» тапшырыуының подкасында S.E.R. был йырҙың, күп кешеләргә ысынында оҡшамаһа ла, ул үҙе айырыуса ныҡ ғорурланған уның йырҙарының береһе икәнен белдерә.

## Иҫкәрмәләр
All Eyes on Rafah

**"All Eyes on Rafah"** — Фәләстин-Израиль һуғышы һәм Рәфәхкә һөжүм ваҡытында ҡулланылған Фәләстин яҡлы сәйәси лозунг, башлыса социаль селтәрҙәрҙә ҡулланыла. Инглиз теленән тәржемә иткәндә, "*Бөтә күҙҙәр [[Рафах|Рәфәхкә]]*", "*Бөтә иғтибарҙы Рафахҡа йүнәлтәйек*".

Был фраза Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Ғәззә һәм Көнбайыш яр буйынса вәкиле Ричард "Рик" Пиперкорндың 2024 йылдың февралендә БМО журналистарға биргән тәғлигенән килеп сыға: "Бөтә күҙҙәр Рәфәхкә төбәлгән". Пиперкорн тапшырыуынан был өҙөк һабанай башында Рәфәхкә һөжүм башланғандан һуң таратыла башлай, һәм шул уҡ айҙа лозунгтың яһалма зиһниәт менән эшләнгән һүрәте Instagram-та тарала.

**#alleyesonrafah** хэштегы TikTok-та миллионлаған тапҡыр ҡаралған видеола күрһәтелгән һәм халыҡ-ара иғтираздар ваҡытында ҡулланылған.

## Иҫкәрмәләр
Рәфәхкә һөжүм (2024)

**Рәфәхкә һөжүм** Ғәззә секторының көньяғында урынлашҡан Рәфәх ҡалаһына һөжүм дауам итә. ХӘМӘС тәҡдим иткән атыш туҡтатыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу тәҡдимен Израиль кире ҡаҡҡандан һуң, 2024 йылдың 6 майында Рәфәхкә үҙ ғәскәрҙәрен индерә һәм Рәфәх контроль-пропуск пунктын контролдә тота.

Ғәззә секторында йәшәгән миллиондан ашыу күсенеп киткән фәләстиндәр Израилдең дауам иткән агрессияһынан Рәфәхтә һыйыныу урыны таба. Израиль, ул ҡалала, уның раҫлауынса, ХӘМӘС батальондарын юҡ итергә тырыша, тип әйтә. Халыҡ-ара берләшмә һөжүм дауам итһә, гуманитар кризис тураһында иҫкәртә. Синай ярымутрауындағы ҡасаҡтар көрсөгө арҡаһында борсолған Мысыр шулай уҡ Ғәззә менән сигендә лә хәүефһеҙлекте көсәйтә.

6 майҙа Израиль Рәфәхтең көнсығыш өлөшөндәге фәләстиндәрҙе Ғәззәнең үҙәк өлөшөндәге һәм Хан-Юнис райондарына эвакуациялау тураһында бойороҡ бирә. Һуңыраҡ шул уҡ көндө ХӘМӘС Мысыр һәм Ҡатар тәҡдим иткән атыш туҡтатыу тураһында килешеүҙе ҡабул итеүен белдерә, әммә Израиль был килешеүгә ризалашмай һәм һөжүм дауам итәсәген белдерә. Израиль шул уҡ көндө Рәфәхкә һауа һөжүме яһай, тиҫтәләрсә кешене үлтерә һәм яралай, һуңынан шул уҡ төндә уларҙы баҫып ала. Израиль шулай уҡ ХӘМӘС юҡҡа сығарылһа йәки тотҡондар азат ителһә генә эшмәкәрлеген туҡтатасағын белдерә.

## Иҫкәрмәләр
Салбар

**Салбар** (, ) — был ир-аттар һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәғәйенләнгән кейем, билдән аҫҡа табан ике аяҡ өсөн айырым урындары булған туҡыманан эшләнә. Билдән түбән кейелә торған балаҡлы өҫ кейеме. Салбарҙар төрлө фасон, стиль һәм материалдарҙа эшләнелә, көндәлек кейемдән алып, махсус эш кейеменә тиклем.

## Тарихы
Салбарҙың килеп сығыу тарихы меңдәрсә йылдарға барып тоташа. Тәүге салбарҙарҙың археологик табыштары беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡҡа ҡарай. Уларҙы күберәк Көнсығыш һәм Урта Азия халыҡтары кейгән. Башта салбарҙар атҡа менеп йөрөгәндә уңайлы булһын өсөн ҡулланылған. Салбар тураһында тәүге тапҡыр боронғо фарсылар һәм скифтар яҙмаларында телгә алына, улар һыбай йөрөү өсөн киң салбар кейгән. Боронғо Грецияла һәм Боронғо Римдә салбар вәхшиҙәр кейеме тип һаналған һәм уны ҡолдар һәм һалдаттар ғына кейгән. Көнсығыш Европаға салбарҙар күсмә халыҡтар, шул иҫәптән башҡорттар, ҡаҙаҡтар һәм башҡа төрки халыҡтар аша таралған. Урта быуаттарҙа һәм ренессанс дәүерендә салбарҙар ир-ат кейеме булараҡ ныҡлы урын алған. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың салбар кейеп йөрөүе XX быуатҡа ғына тура килә.

## Төрҙәре
Салбарҙар төрлө булыуы менән айырыла:

**Классик салбарҙар** — офис эшмәкәрлеге һәм рәсми саралар өсөн.

**Джинсы салбарҙар** — көндәлек кейем, иркен һәм ныҡлы туҡыманан эшләнгән.

**Спорт салбарҙары** — спорт менән шөғөлләнгәндә кейелә, уңайлы һәм һуҙылмалы материалдан эшләнгән.

**Эш салбарҙары** — махсус эштәр өсөн тәғәйенләнгән, махсус кеҫәләр һәм нығытмалары була.

### Материалдары
Салбарҙар төрлө материалдарҙан эшләнә:

* **Мамыҡ** — йомшаҡ һәм һулыш ала торған материал.

* **Йөн** — йылы һәм уңайлы.

* **Синтетик материалдар** — спорт һәм эш кейемдәрендә ҡулланыла.

* **Күн** — ныҡлы һәм стильле, байрам һәм махсус саралар өсөн.

### Салбарҙы ҡарау һәм һаҡлау
Салбар яҡшы торошта булһын өсөн улар тураһында хәстәрлек күреү мөһим:

* Етештереүсенең тәҡдимдәренә ярашлы, салбарҙы нескә режимда йыуырға
* Уртаса йылытыу режимын ҡулланып, салбарҙы тышҡы яҡтан үтекләргә
* Салбарҙы шкафта һаҡлағыҙ, аҫылмалыларға элеп ҡуйығыҙ йәки нескә итеп бөкләгеҙ
* Салбарҙарҙы даими таҙартыу һәм яңыртыу, бигерәк тә тубыҡ һәм ултырыу өлкәһендә

## Ҡулланыу
Салбарҙарҙың күп төрлө булыуы уларҙың төрлө шарттарҙа һәм маҡсаттарҙа ҡулланылыуына бәйле. Улар эшкә, спортҡа, ялға, байрамдарға һәм көндәлек кейеү өсөн яраҡлы. Һәр төрлө шарттарға яраҡлы салбарҙарҙы дөрөҫ һайлау кейемдә уңайлыҡ һәм стилде тәьмин итә.

## Фотогалерея

Scythian Kul Oba Crimea.jpg|Салбар кейгән скиф
Girls in Slacks 1946 SLNSW FL9454644.jpg|Салбар кейгән ҡатын-ҡыҙҙар, Сидней, 1946 йыл
Trouser-parts.svg|Ирҙәр салбарының деталдәре
Jeans.jpg|Зәңгәр джинсылар – эш салбарҙары итеп эшләнгән, ә бөгөн шулай уҡ классик көндәлек салбарҙар һынала


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*History of Trousers. Encyclopedia Britannica Encyclopedia Britannica
*The Evolution of Trousers Fashion History Timeline
*Trousers Through the Ages Fashion Encyclopedia
*The Cultural Significance of Trousers Cultural Studies Journal
Ыштан (мәғәнәләр)

**Ыштан**:
* **[[Ыштан]]** — кейем төрө.
* «Штаны» — 1988 йылда төшөрөлгән совет нәфис фильмы.
Кеворкова Надежда Витальевна

**Надежда Витальевна Кеворкова** (тыуған датаһы һәм урыны: 25 октябрь 1958 йыл, Мәскәү) — Рәсәй журналисы һәм яҙыусыһы.

## Биография
Надежда Кеворкова 1958 йылдың 25 октябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған, Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын уңышлы тамамлаған. Үҙ хәтирәләре буйынса, журналистикаға 1988 йылда Александр Огородников менән танышҡандан һуң килә, уның менән бергә «Бюллетень христианской общественности» альманын, ә һуңынан «Вестник христианской демократии» гәзитен сығара башлай. 1992 йылдан «Радонеж» православие гимназияһында эшләй.

1997-2002 йылдарҙа «НГ Религии» гәзитенең даими күҙәтеүсеһе. 1998 йылда АҠШ-та «Независимая газета»-ның махсус хәбәрсеһе була. Ливанда, Афғанстанда, Пакистанда, Иранда, Ираҡта, Төркиәлә, Суданда, Сүриәлә, Ғәззәлә һәм Төньяҡ Кавказда репортер булып эшләй.

Russia Today күҙәтеүсеһе, «Независимая газета», «Новая газета», «Газета», «Огонек», «Русский Newsweek» һәм башҡа киң мәғлүмәт сараларында мәҡәләләр авторы. Православие һәм хәҙерге донъялағы дин тураһында бик күп мәҡәләләр авторы. Шулай уҡ Кеворкова «Ҙур Рәсәй энциклопедияһы» өсөн бер нисә мәҡәлә яҙа.

«Урыҫ әҙәбиәтенең йыһаты» документаль сериалы авторы һәм алып барыусыһы.

2010 йылда International Women of Courage премияһына тәҡдим ителә.

2024 йылдың майында терроризмды аҡлауҙа ғәйепләнеп ҡулға алына (РФ Енәйәт кодексының 205.2-се статьяһының 2-се өлөшө). Енәйәттең составын уның 2018 йылда шәхси телеграм-каналында хеҙмәттәше һәм дуҫы Орхан Джемалдың (Үҙәк Африка Республикаһында үлтереп һалтылар) тексын, шулай уҡ 2021 йылда «Талибан»ға бәйле икенсе яҙмаһын килтереп күрһәткән.

## Ғаилә
Улы — журналист Василий Полонский. 2022 йылдың февраленә тиклем «Дождь» телеканалында эшләй, ә ул ябылғандан һуң «Живой гвоздь» youtube-каналында эшләй.

Элекке ире — журналист һәм сәйәсмән Максим Шевченко (1966 йылда тыуған).

## Һайланма библиография

* Палестина. Сопротивление. — М.: Сам Полиграфист, 2013. — 220 с. — ISBN 978-5-00077-037-5.
* Если я забуду тебя, Иерусалим. — М.: Перо, 2017. — 199 с. — ISBN 978-5-906961-85-3. — 3000 экз.

## Иҫкәрмәләр
Иордан

**Иорда́н** ( (Әл-Өрдөн), шулай уҡ Әш-Шәриғә (); ) — Яҡын Көнсығыштағы йылға. Хермон тауы итәгендә, Сүриә, Ливан һәм Израиль сиктәренең тоташыуы янында башлана, төньяҡтан көньяҡҡа табан Тивериада күле аша аға, ағыуһыҙ Үле диңгеҙгә ҡоя. Төбәктең төп һыу артерияларының береһе. Оҙонлоғо — 252 км, бассейн майҙаны — 18 мең км² (18300 км²).
Виолетта

**Виоле́тта** — ҡатын-ҡыҙ исеме, этимологик яҡтан латин телендәге viola — миләүшә һүҙенән килеп сыҡҡан. Иң популяр Италияла, Испанияла һәм Францияла. Исем варианттары Бөйөк Британияла, АҠШ-та һәм башҡа илдәрҙә таралған. АҠШ-та *Violet* яңы тыуған сабыйҙар ата-әсәләре араһында популярлығы буйынса 589-сы урында тора (2004 йыл йомғаҡтары буйынса).
## Сит телдәрҙәгеләре оҡшашлыҡтар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Астрономияла
* (557) Виолетта — астероид, 1905 йылда асыла.
Этноцид

**Этноцид** — мәҙәниәттәрҙе юҡ итеү йәки юйыу.

Геноцид һәм этноцид терминдарының юридик һәм фәнни ҡулланылыш тарихын анализлап, Бартоломе Клаверо, "геноцид кешеләрҙе үлтерә, ә этноцид айырым йәндәрҙе үлтереү юлы менән социаль мәҙәниәттәрҙе үлтерә" тип, улар араһындағы айырманы күрһәтә. Мартин Шоу әйтеүенсә, этноцид, мәҙәни геноцид булараҡ, физик геноцидтың төп компоненты булып тора. "Этноцид" һәм "этник таҙартыу" терминдары оҡшаш булһа ла, уларҙың маҡсаттары төрлө. "Этник таҙартыу" термины геноцидты инҡар итеү өсөн эвфемизм булараҡ тәнҡитләнә, ә "этноцид" киреһенсәгә булышлыҡ итергә тырыша.

Мәҙәни геноцид һәм этноцид кеүек төшөнсәләр төрлө контекстарҙа ҡулланылғанлыҡтан, геноцид антропологияһы уларҙың закондарға һәм сәйәсәткә индерелеүен һәм сығарылыуын тикшерә.

## Һүҙҙең килеп сығышы
Лингвист һәм юрист Рафаэль Лемкин, 1943 йылда геноцидты "грек һүҙе *генос* (раса, ҡәбилә) һәм латин һүҙе *цид* (үлтереү)" союзы булараҡ уйлап таба, шулай уҡ *этноцид* альтернатив формаһы булараҡ тәҡдим итә, шул уҡ концепцияны сағылдыра, грекса *этнос* (милләт) урынына *генос* ҡуллана. Әммә геноцид термины этноцидҡа ҡарағанда күпкә киң таралыу ала.

## Иҫкәрмәләр
Бирсәткә

**Бирсәткәләр** — ҡулдарҙы һаҡлау, йылылыҡ һәм таҙалыҡты тәьмин итеү өсөн ҡулланыла торған кейем төрө (элементы). Улар төрлө материалдарҙан эшләнелә һәм төрлө маҡсаттарҙа ҡулланыла: йылытыу, эш һаҡлағысы, сәнғәт элементтары һәм башҡа күп функциялар.

## Тарихы
Бирсәткәләрҙең килеп сығыу тарихы бик боронғо. Тәүге бирсәткәләр беҙҙең эраға тиклемге VII быуатта Мысырҙа ҡулланылған. Уларҙы эшселәр һәм әсирҙәр ҡулдарына зыян килмәһен өсөн кейгән. Урта быуаттарҙа бирсәткәләр социаль статус һәм байлыҡ билдәһе булып торған, уларҙы хәрбиҙәр, рыцарҙар һәм юғары ҡатлам вәкилдәре кейгән. Францияла Людовик XIV осоронда бирсәткәләр моданың мөһим бер өлөшөнә әйләнгән. XIV быуатта ҡатын-ҡыҙҙар бирсәткәләрҙе матурлыҡ өсөн ҡуллана башлаған.

## Төрҙәре

* Бирсәткәләр күп төрлө була, уларҙың тәғәйенләнешенә ҡарап бүленә:

* Йылы бирсәткәләр— һалҡын һауанан ҡулдарҙы һаҡлау өсөн. Улар йөн, күн һәм синтетик материалдарҙан эшләнелә.

* Спорт бирсәткәләре — спорт төрҙәренә ярашлы махсус эшләнелә, йыш ҡына ҡулдарҙы һаҡлау өсөн өҫтәмә элементтары була.

* Эш бирсәткәләре — төрлө эштәрҙә ҡулланыла, улар ныҡлы материалдарҙан эшләнелә һәм ҡулдарҙы йәрәхәтләүҙән һаҡлай.

* Медицина бирсәткәләре — медицина хеҙмәткәрҙәре ҡуллана, улар бер тапҡыр ҡулланыла торған латекс йәки винил материалдарҙан эшләнә.

* Модалы бирсәткәләр — матурлыҡ өсөн, улар туҡыманан, күндән йәки башҡа материалдарҙан эшләнелә һәм төрлө биҙәктәр менән биҙәлә.

### Материалдары
Бирсәткәләрҙе эшләгәндә төрлө материалдар ҡулланыла:

Йөн — йылы һәм уңайлы, һалҡын осорҙа ҡулланыла.

Күн — ныҡлы һәм стильле, йыш ҡына модалы һәм эш бирсәткәләре өсөн.

Синтетик материалдар — арзан, еңел һәм төрлө шарттарҙа ҡулланыу өсөн.

Латекс һәм винил — медицина бирсәткәләре өсөн, бер тапҡыр ҡулланыла торған.

## Ҡулланыу
Бирсәткәләр күп функциялы кейем элементы булып тора. Хәҙерге заманда бирсәткәләр төрлө тармаҡтарҙа киң ҡулланыла. Уларҙы йылытыу, һаҡлау, спорт, медицина, мода һәм башҡа маҡсаттарҙа ҡулланалар. Дөрөҫ һайланған бирсәткәләр ҡулдарҙы төрлө шарттарҙа һаҡлай һәм уңайлыҡ тәьмин итә. Мәҫәлән, ҡышҡы бирсәткәләр ҡулдарҙы һыуыҡтан һаҡлаһа, эш бирсәткәләре ҡулдарҙы йәрәхәтләүҙән һаҡлай, спорт бирсәткәләре яҡшыраҡ һөҙөмтәләргә ирешергә ярҙам итә.
 
## Фотогалерея

Leather fingerless gloves.JPG|Бармаҡһыҙ күн бирсәткәләр
Puma Furio Gloves - Punggung Tangan.JPG|Уҙышсылар бирсәткәһе
Disposable nitrile glove.jpg|Нитрил резинанан бер тапҡыр ҡулланыла торған бирсәткә
Centre de Documentació Museu Tèxtil de Terrassa- Reserves- Teixits- Guants002.JPG|Бирсәткәләр (музей коллекцияһы)


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*The History of Gloves" — International Glove Association
*Types of Gloves and Their Uses" — Safety and Health Magazine 
*Medical Gloves for COVID-19" — FDA
Туфли

**Туфли** — аяҡты бәкәлгә еткәнсе генә ҡаплай торған һай аяҡ кейеме. Бейек үксәле туфлине *кеттәкә* тип атайҙар. Туфлиләрҙең төрҙәре һәм тарихы төрлө мәҙәниәттәрҙә һәм дәүерҙәрҙә төрлөсә булған.

## Тарих
Туфлиҙәрҙең тарихы меңдәрсә йылдарға барып тоташа. Археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә боронғо Мысырҙа, Грецияла һәм Римда туфлиҙең төрлө формаһы табылған. Урта быуаттарҙа Европала туфли социаль статусты билдәләүсе мөһим элементҡа әйләнгән. Францияның Людовик XIV осоронда туфли модаһының үҫеше ҙур әһәмиәткә эйә булған, был осорҙа ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр өсөн төрлө биҙәкле һәм ҡалын үксәле туфлиҙәр таралған.

## Төрҙәре
Туфлиҙәрҙең күп төрҙәре бар. Уларҙың ҡайһы берҙәре:

Көндәлек туфлиҙәр: Был төр туфлиҙәр көндәлек кейеү өсөн тәғәйенләнгән. Улар уңайлы һәм практик була.

Эш туфлиҙәре: Офиста һәм рәсми сараларҙа кейеү өсөн эшләнгән, классик дизайнлы, түбән йәки урта үксәле туфлиҙәр.

Спорт туфлиҙәре: Спорт төрҙәре өсөн махсус эшләнгән.

Мода туфлиҙәре: Декоратив һәм стиль өсөн эшләнгән, төрлө туҡымалар һәм тиренән биҙәлгән туфлиҙәр.

Түфли-балеткалар: бәләкәй үксәле, уңайлы һәм йомшаҡ туфлиҙәр, йыш ҡына йәйен кейелә.

## Хәҙерге заманда ҡулланыу
Хәҙерге заманда туфлиҙәр моданың һәм көндәлек тормоштоң мөһим бер өлөшөнә әүерелде. Уларҙың функциялары һәм стилдәре буйынса ҙур төрлөлөгө бар. Мода дизайнерҙары йыл һайын яңы коллекциялар тәҡдим итеп, туфлиҙәрҙең формаһын һәм дизайнын яңыртып торалар. 

High heels blue.jpg|Классик ябыҡ туфлиҙәр
Acorn captoes side.JPG|Оксфорд туфли
Presidio Loafer.jpg|Пенни-лоферҙар
A Plein Derby.jpg|Ябай туфли-дерби
Ballerinas (Weiss).jpg|Туфли-балетка


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*The History of Shoes - Fashion History Timeline
*Types of Shoes and Their Uses — Shoe Guide
*How to Choose Comfortable Shoes— American Orthopaedic Foot & Ankle Society
Әбү Ғүмәр Саситлинский

**Исраил Сәидәхмәд улы Әхмәтнәбиев**, әммә **Әбү Ғүмәр Саситлинский** булараҡ билдәле (; 13 сентябрь 1980, Новососитли, ДАССР, РСФСР, СССР) — Дағстан ислам вәғизы. Хәйриә акцияларында һәм гуманитар миссияларҙа ҡатнаша. Рәсәй көс органдары тарафынан терроризмда ғәйепләнә һәм халыҡ-ара эҙләүгә иғлан ителә. Әбү Ғүмәргә ҡарата енәйәт эше Интерпол тарафынан сәйәси йәки дини мотивлы тип таныла, ул эҙләүҙән сығарыла. Урыҫ телле иң популяр сәләфи дин белгестәренең береһе. 

## Биография
1980 йылдың 13 сентябрендә Дағстандың Новосаситли ауылында тыуған. Ауыл урта мәктәбен тамамлай, һуңынан ике йыл урындағы мәҙрәсәлә шәйех Аббас янында уҡый. 2000 йылда Сүриәгә уҡырға китә, «Абу Нур» ислам институтының өсөнсө курсына ҡабул ителә. Уны тамамлағас, 2001 йылда Дамаск ҡалаһындағы «Әл-Әзһәр» университетының Сүриә филиалының шәриғәт факультетына уҡырға инә, унда бакалавриат, магистратура һәм аспирантура уҡыу программаларын үтә. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — никах һәм талаҡ — никах һәм талаҡ шәриғәт нормалары буйынса. Махсуслығы: шәриғәт судьяһы.

### Хәйриәт
2009 йылдың 13 ноябрендә асыҡтан-асыҡ мосолмандарҙан яуап биреүҙәрен һәм Новосаситлиҙа хафиздар мәктәбен төҙөүҙә ярҙам итеүҙәрен һорай. 2012 йылда мәктәп асыла. Ул бер йыл ғына эшләп өлгөрә, рәсәй көстәренең баҫымы аҫтында ябыла.

2013 йылда рус телле мосолмандарҙың иғтибарын һәм ресурстарын Сүриә һәм Төркиә сигендәге ҡасаҡтар проблемаларына йүнәлтә. Дөйөм алғанда өс кампанияла 450 мең доллар йыйыла. Йыйыуҙар Әбү Ғүмәр етәкселегендәге "Ансар" хәйриә фонды сиктәрендә үтә. Гуманитар ярҙам менән Төркиә менән сиктәш территорияларҙағы Баб-аль-Хава, Атма һәм Сармада ҡасаҡтарҙың өс торағы, дөйөм алғанда 30 000 кеше, ҡамасаулана.

2014 йылдың апрелендә «Ансар» фонды хеҙмәткәрҙәре, АҠШ-тың билдәле ислам вәғәзсеһе Хәлид Ясин менән берлектә, Сомалилендҡа бер аҙналыҡ визит яһай.

## Ғаилә
Атаһы Сәидәхмәт Әхмәтнабиев — бизнесмен, 9 йыл ауыл хакимиәтен етәкләй. Новосаситлы. Әсәһе Зарбат Денгаева — хужабикә. Әбү Ғүмәрҙең алты ағаһы һәм бер һеңлеһе бар. Исраил Әхмәтнабиевтың дүрт ҡатыны һәм 19 балаһы, шул иҫәптән 14 улы һәм 5 ҡыҙы бар.

2022 йылда Рәсәй суды Әбү Ғүмәрҙең ҡустыһы Сәғәдү Әхмәтнабиевты Ислам дәүләтен финанслауҙа ғәйепләп имеш, 16,5 йылға ҡаты режимлы колонияға хөкөм итә. 

## Иҫкәрмәләр
Азатлыҡ радиоһының татар-башҡорт хеҙмәте

**[[Азатлыҡ радиоһы|Азатлыҡ радиоһының]] татар-башҡорт хеҙмәте** (тат. *Азатлык Радиосы, Azatlıq Radiosı*; баш. *Азатлыҡ Радиоһы, Azatlıq Radiohi*) — татар һәм башҡорт телдәрендә тапшырыуҙар алып барған халыҡ-ара радиостанция. Үҙен татар телендәге технологик яҡтан иң алдынғы интернет-ресурс итеп күрһәтә.

Совет власы осоронда СССР-ҙан ситтә татар телендә берҙән-бер киң мәғлүмәт сараһы була. Тәүге тапҡыр 1953 йылдың 9 декабрендә эфирға сыға.

Азатлыҡ шәхси компания булараҡ эш итә һәм АҠШ Конгресы тарафынан финанслана.

## Радио мөдирҙәре

* Нияз Мәҡсүди (1953—1954)
* Шиһап Ниғмәти (1954—1979)
* Ғариф Солтан (1979—1989)
* Фәрит Ағи (1989—2006)
* Рим Ғилфанов (2006 — х. в.)

## Һылтанмалар

* Азатлык радиоһының рәсми сайты
* Татар-Башҡорт редакцияһы хәбәрҙәре инглизса
* Иҙел–Урал хәбәрҙәре русса
* Кәрим Камал: “Азатлыктың кәрәге бар әле...” — «Ирек майҙаны» газетаһы
* “Азатлыҡ” азатмы?  — «Беҙҙең Гәзит»

## Иҫкәрмәләр
Лингвоцид

**Лингвоцид**, **лингвицид** — был тыйыу саралары йәки сит телде юҡ итеүгә йүнәлтелгән башҡа ғәмәлдәр. Этноцидтың бер төрө булараҡ ҡарала, ул башҡа халыҡтың мәҙәниәтен маҡсатлы рәүештә юҡҡа сығарыу.

## Төшөнсәнең тарихы
1948 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы тарафынан хупланған Геноцид енәйәтен иҫкәртеү һәм уның өсөн яза биреү тураһында Конвенцияны әҙерләгәндә лингвоцид айырым күренеш булараҡ таныла: атап әйткәндә, хоҡуҡ яҡлаусы Рафаэль Лемкин, «геноцид» терминын уйлап табыусы, көнкүреш аралашыуында, мәктәптә йәки матбуғатта телде ҡулланыуҙы тыйыуҙы рөхсәт ителмәгән ғәмәлдәр исемлегенә индерергә тырыша.

«Лингвоцид» һүҙе латин теленең *lingua* («тел») һәм урта француз теленең *cide* һүҙҙәре ҡушыуынан барлыҡҡа килгән, ул латин теленең *caedere* («үлтерәм») һүҙенә барып тоташа. Термин «геноцид» һәм «этноцид» һүҙҙәренә оҡшатып төҙөлгән.

Терминдың авторы тип Ярослав-Богдан Рудницкий иҫәпләнә. Оттавалағы Билингвизм һәм бикультурализм буйынса король комиссияһы ағзаһы булараҡ, ул беренсе тапҡыр «лингвоцид» концепцияһын Комиссияның 1967 йылғы отчетында тасуирлай. Был төшөнсәне ул 1976 йылда «Лингвицид — Мововбивство» брошюраһында ентекләберәк анализлай.

## Һүҙҙе юрау
Лингвоцид — сит телде маҡсатлы рәүештә юҡ итеү. Уны лингвицизмдың сикке формаһы — тел билдәһе буйынса дискриминация тип ҡарарға мөмкин.

1968 йылда лингвоцид мәсьәләләре буйынса махсус комитет (ингл. *Special Committee on Linguicide*) лингвоцид акттарына телде тулыһынса йәки өлөшләтә юҡ итеүгә, шулай уҡ телдең йәки диалекттың тәбиғи үҫешенә ҡамасаулауға йүнәлтелгән ғәмәлдәрҙе индерергә кәрәк тип билдәләй, мәҫәлән: 

* ниндәйҙер телдә йәки диалектта һөйләшкән берләшмә ағзаларын физик рәүештә юҡ итеү; 
* телдең йәки диалекттың тәбиғи үҫешенә ҡамасаулауға йүнәлтелгән репрессив саралар ҡабул итеү; 
* ике телле берләшмәнең мәжбүри рәүештә монолингвальға әүерелеүе шарттарын аңлы рәүештә булдырыу; 
* мәктәптәрҙә һәм киң мәғлүмәт сараларында телде этнотел төркөмөнөң ихтыярына ҡаршы ҡулланыуҙы тыйыу; 
* этнотел төркөмөнә, уның ағзалары үҙ телен һәм мәҙәниәтен һаҡлап ҡалырға тырышҡанда, әхлаҡи һәм матди ярҙам күрһәтмәү.

## Иҫкәрмәләр



## Әҙәбиәт

* *Tove Skutnabb-Kangas and Robert Phillipson.* Linguicide and linguicism // Kontaktlinguistik / Contact Linguistics / Linguistique de contact / Hans Goebl, Peter H. Nelde, Zdeněk Starý and Wolfgang Wölck. — Berlin — New York: De Gruyter Mouton, 1996. — Vol. I. The Official Languages. — P. 667—675. — doi:10.1515/9783110132649.1.
Башҡорт теленең орфоэпияһы

**Башҡорт теленең орфоэпияһы** — уның әһәмиәтле берәмектәренең (морфемалар, һүҙҙәр, һөйләмдәрҙең) өн төҙөлөшөнөң берҙәмлеген тәьмин иткән, шул иҫәптән әйтелеш, баҫым һәм интонация нормаларын үҙ эсенә алған башҡорт теле нормалары йыйылмаһы.

## Тарихы
Башҡорт теленең орфоэпияһының формалашыуы милли башҡорт теленең һәм уның диалектарының әйтелеш үҙенсәлектәренә барып тоташа һәм сәсәндәр, хикәйәселәр һәм башҡалар телмәрендә үҫешә.

XX быуаттың 30-сы йылдарҙа башҡорт әҙәби теле орфоэпияһының төп нормалары барлыҡҡа килә, улар туған башҡорт һүҙҙәрендә һәм үҙләштереүҙәрендә өндәрҙе әйтеү үҙенсәлектәрен, өндәрҙең комбинаторлы үҙгәрешендә фонетик модификацияларҙы һ.б. сағылдыра.

Башҡорт теленең орфоэпия нормалары тәүге тапҡыр Ж. Ғ. Кейекбаев тарафынан «Башҡорт әҙәби теленең орфоэпияһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһында эшләнә (1948).

Башҡорт теленең орфоэпияһын үҫтереүҙә әҙәби әйтелешкә булышлыҡ итеүсе театр, радио һәм телевидение ҙур роль уйнай, улар әҙәби әйтелеүҙе пропагандалай.

Әле башҡорт теленең орфоэпияһы проблемалары менән Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты шөғөлләнә.

## Нормалар һәм ҡағиҙәләр
Башҡорт телендә орфоэпия түбәндәге ҡағиҙәләрҙе үҙ эсенә ала:

* ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә һәм фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә һүҙ аҙағындағы һәм һуҙынҡылар алдындағы [и] өнө [ий] тип әйтелә, мәҫ., “синфи” синф[ий] һ.б.;
* әгәр ике һүҙ араһында һуҙынҡылар тура килһә, уларҙың береһе төшөп ҡала, мәҫ., “ни эшләй” [нишләй] һ.б.
* урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр аҙағында [б], [в], [г], [д], [ж], [з] яңғырау тартынҡылары һаңғыраулана, мәҫ., “гипноз” гипно[с], “клуб” клу[п] һ.б.; 
* һуҙынҡылар араһында йәки [ҙ], [з], [ж], [й], [р], [л], [ү] тартынҡыларынан һуң [б] өнө [в] тип әйтелә: “китабым” кит[авы]м, “яр буйлап” я[рву]йлап һ.б.; ошоға оҡшаш позицияларҙа [ҡ], [к] өндәре яңғыраулана, мәҫ., “ишек алды” иш[ега]лды, “бал ҡорто” ба[лғо]рто һ.б.;
* әгәр һүҙ -зд, -ст м‑н бөтһә, әйтелештә [д], [т] өндәре төшөп ҡала, мәҫ., “поезд” пое[з], “текст” тек[с] һ.б.

## Әҙәбиәт
* Д. Г. Киекбаев «Орфоэпия башкирского языка» («Башҡорт әҙәби теленең дөрөҫ әйтелеше»), Уфа, 1964.
* Юлдашев А. А. «Грамматика современного башкирского литературного языка» — М.: Наука, 1981. — 495 c.
* Ишбулатов Н.Х., Әхтәмов М.Х. Хәҙерге башҡорт теле. Фонетика, графика, орфография, орфоэпия, грамматиканың төп төшөнсәләре, морфеми‑ ка, морфонология, һүҙьяһалыш. Өфө, 2002.

## Һылтанмалар
ОРФОЭПИЯ