open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Даушев Әхмәт Ғәләүетдин улы

**Даушев Әхмәт Ғәләүетдин улы** (7 ғинуар 1929 йыл — 15 ноябрь 1992 йыл) — хирург һәм уролог, юғары категориялы табип, тыуған яҡты өйрәнеүсе. А. А. Даушеваның атаһы.

## Биографияһы
Даушев Әхмәт Ғәләүетдин улы 1929 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ахун ауылында тыуған.
1953 йылда Силәбе дәүләт медицина институтын тамамлай. Уҡыуын тамамлағас Златоуст () металлургия заводы дауаханаһының хирургия бүлегендә хирург, хирургия бүлеге мөдире булып эшләй. 1959 йылда урология бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, ә 1974 йылдан — Златоустың баш урологы. Рационализатор, уйлап табыусы, урологик ауырыуҙарҙы дауалауҙың яңы ысулдарын практикаға индерә. Ул бәүел юлындағы таштарҙы сығарыу технологияларын эшләй.

Әхмәт Ғәләүетдин улы йәмәғәт эшендә лә әүҙем ҡатнаша. 1957 йылда хеҙмәтсәндәр депутаттарының Сталин район Советы депутаты итеп һайлана. 1967—1969 йылдарҙа Златоуст ҡала Советы депутаты, һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьминәт комиссияһын етәкләй
Тыуған яҡты өйрәнеүсе булараҡ Силәбе өлкәһенең башҡорттар һәм татарҙар йәшәгән тораҡ пункттары, шулай уҡ Көньяҡ Уралдағы ҡаҙаҡ ауылдары тураһында материалдар йыя. 1987 йылда Волгала һәм Камала боронғо Болғарияны ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша. «Знание» йәмғиәтендә тыуған яҡ тарихы, һаулыҡ һаҡлау буйынса докладтар менән сығыш яһай. Дауаханала тыуған яҡтың тарихын, географияһын һәм иҡтисадын өйрәнеү буйынса халыҡ университеты менән етәкселек итә. 1989—1996 йылдарҙа «Нух» татар-башҡорт мәҙәни үҙәгенең рәйесе, унда ғәрәп алфавитын өйрәнеү буйынса курстар ойоштора.

Ҡала Үҙәк китапханаһында милли һәм сит телдәр әҙәбиәте секторын ойоштора. Даушев инициативаһы менән сектор фондында татар һәм башҡорт телдәрендә 1650 дана китап туплана. 1993 йылда сектор фонды инглиз, француз телдәрендә китаптар һәм уҡыу әсбаптары менән тулыландырыла. Секторға япон, латин, испан, итальян, ҡытай, корей телдәрен өйрәнеүселәр киләләр. Сектор янында «Китап» әҙәби, милли клубы эшләй. Клубтың эшмәкәрлеге башҡорт, татар халҡының телен, ғөрөф-ғәҙәтен, йолаларын өйрәнеүгә, талантлы шәхестәрҙе асыуға йүнәлтелгән. Клуб ҡаланың «НУХ» мәҙән үҙәге, «Һандуғас» ансамбле, «Сулпан» ансамбле менән тығыҙ бәйләнеш тота.

## Хәтер
Златоуст ҡала хәҡимиәтенең от 14.06.1996 йылдың 14 июнендәге бойороғо менән Үҙәк ҡала китапханаһының милли һәм сит телдәр әҙәбиәте секторына Даушев исеме бирелә

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы (1967)

«Һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» билдәһе (1977).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Даушевы
* ДАУШЕВ Ахмет Галяутдинович
* В городской библиотеке Златоуста отметили юбилей
Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы

**Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы** (28 декабрь 1976 йыл — 26 ноябрь 2020 йыл) — ғалим-фольклорсы. Филология фәндәре кандидаты (2006).

## Биографияһы
Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы 1976 йылдың 28 декабрендә Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуа.
2000 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1997 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында хеҙмәт юлын башлай. Тәүҙә лаборант, унан һуң кесе фәнни хеҙмәткәр (2003), 2007 йылдан фәнни хеҙмәткәр, 2008 йылдан — өлкән фәнни хеҙмәткәр, артабан әйҙәүсе фәнни хеҙмәткәр (2019) була.

2006 йылдан «Фольклористика» темаһына филология фәндәре кандидаты. Башҡорт фольклорына бәйле 180 ашыу фәнни баҫмалар авторы. 2003—2019 йылдарҙа экспедицияларҙа ҡатнашып, 16 йыйынтыҡҡа төҙөшөүсе була.
2019 йылдан — «Рәсәй фольклор союзы» бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының ағзаһы.

Бөтә Рәсәй иң яҡшы фәнни китап конкурсында «Башҡорт фольклорының хәҙерге хәле» (2012), «„Саҡ-суҡ“ башҡорт бәйете. Текстары һәм эҙләнеүҙәр» китаптары менән «Гуманитар фәндәр» номинацияһында юғары уҡыу йорттары һәм фәнни — тикшереү учреждениелары фәнни хеҙмәткәрҙәре араһында лауреат була.

Ғалим 2020 йылдың 26 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РФА Өфө фәнни үҙәгенең Почет грамотаһы (2012),
* ТӨРКСОЙ-ҙың Рәхмәт хаты (2013),
* Фәнни ойошмалар федераль агентлығының Почет грамотаһы (2017),
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Рәхмәт хаты (2017)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Факультет башкирской филологии, востоковедения и журналистики. Наши выпускники: Юлдыбаева Гульнар Вилдановна. Башкирский государственный университет. Официальный сайт
Ғайса Туҡтағолов

**Ғайса Туҡтағолов** (тыуған йылы билдәһеҙ — вафат булған йылы 1774 йылдың декабренән һуңыраҡ) — Ҡара-Табын улусының баш старшинаһы, ахун. Е. И. Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашыусы, Урал аръяғы башҡорттары командаһы етәксеһе.

## Биографияһы
Ғайса Туҡтағолов Иҫәт провинцияһы Ҡара-Табын улусы Иҫәт ауылы (Силәбе өлкәһе Сосновка районы Туҡтағол ауылы) башҡорто. Ауыл Иҫәт йылғаһына ҡойған Тинес йылғаһы буйында урынлашҡан була, һуңынан Ғайса Туҡтағолов исемен йөрөтә башлай, әммә XX быуатта йылға радиоактив ағыуланыуға дусар ителә (Ҡыштым аварияһы, 1957 йыл).

1773 йылда Пугачев етәкселегендәге ихтилал башланғас, уны баҫтырыу өсөн Иҫәт властары команда йыялар. Ғайса Туҡтағолов ошо йылдың октябрь айында яңы булдырылған башҡорт-мишәр отрядына командир итеп тәғәйенләнә. Отряд баш күтәреүселәрҙе баҫтырыу маҡсатында Ырымбурға табан юллана. Командаға 286 двор инә, барыһы 800 кеше. Ошо уҡ йылдың 2 ноябрендә отряд Силәбенән тәғәйенләнгән урынға, Үрге Яйыҡ нығытмаһына, килеп етә. Нығытма коменданты полковник Е. А. Ступишин була, Ғайса Туҡтағолов командаһы менән уның ҡарамағына күсә. Бер аҙҙан нығытма коменданты Ғ. Туҡтағоловты, үҙен император итеп танытҡан, Дон казагы Пугачевты тотоу өсөн Ырымбур яғына ебәрә, әммә ул командаһы менән баш күтәреүселәр яғына күсә. 1773—1774 йылдың ҡышында Силәбе баш күтәреүселәр үҙәге етәкселәренең береһе булып таныла. 1773—1775 йылғы Крәҫтиән һуғышы барышында бер нисә ихтилал районы барлыҡҡа килә, шул иҫәптән Иҫәт районы, унда хәрби бәрелештәр 1774 йылдың ғинуар-март айҙарында айырыуса көслө була. Баш күтәреүселәр Златоуст, ҡыштым заводтарына һөжүм яһай. 1774 йылдың ғинуарында Туҡтағолов Бродоҡалмаҡ (хәҙер Силәбе өлкәһе Красноармейск районы) тирәһендә командаһы менән нығытмаларға һөжүм итә. Был нығытмалар, шул иҫәптән Бродоҡалмаҡ та, урыҫтар тарафынан башҡорттарҙан һаҡланыу өсөн төҙөлгән булған.

И. Н. Грязнов етәкселегендәге армия составында уның отряды Силәбе ҡалаһын ҡамауҙа һәм яулауҙа ҡатнаша. 1774 йылдың яҙ көндәрендә көрәштәштәре Мортаза Йортомов һәм Һары Абдуллин менән берлектә Силәбе ҡалаһы тирәһендәге алыштарҙа ҡатнаша, тип фараз итеп була, сөнки 1774 йылдың 14 мартында поход атаманы Григорий Туманов баш күтәреүселәрҙән, бөтә башҡорттарға аттары менән бергә кисекмәҫтән Силәбегә килеп етеүен, талап итә. Ғайса Туҡтағолов ҡоралын тик 1774 йылдың декабрендә һала һәм властарға бирелә..

1774 йылдың 5 июнендә Е. И. Пугачев үҙенең Указы менән башҡорт старшиналары-командирҙарына полковник званиеһы бирә, әммә Ғ. Туҡтағоловҡа звание бирелеүе тураһында документтар һаҡланмаған. 1774 йылдың 17 декабрендәге Иҫәт провинцияһы канцелярияһында: «Элекке хәленә килтерелде» (обратился в прежнее повиновение) тигән яҙыу бар.
 
Ғайса Туҡтағоловтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы
* 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан башҡорт юлбашсылары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кулбахтин Н. М. Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.
* 

## Һылтанмалар
* Башкирские предводители Крестьянской войны 1773—1775 годов 
* Челябинская область
Ибәтуллин Зәйнулла

**Ибәтуллин Зәйнулла** (1891 йыл — март 1919 йыл) — совет эшмәкәре. Беренсе донъя һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы, тулы Георгий таҫмаһы кавалеры.

## Биографияһы
Зәйнулла Ибәтуллин 1891 йылда Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең (хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Ҡорамша ауылында тыуған. Белеме — башланғыс.

Беренсе донъя һуғышында фелдьфебель званиеһендә хеҙмәт иткән. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн дүрт Георгий тәреһе һәм дүрт Георгий «Батырлыҡ өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә. Силәбе башҡорттары араһында тулы Георгий таҫмаһы кавалеры булған башҡа берәү ҙә юҡ.

Зәйнулла Ибәтуллин һуғыштан һуң Мөхәмәтҡолой улусына ҡайта. Улус совет власына ҡаршы булған Ҡорбанғәлиевтар ҡулында була. 1918 йылда Силәбе өйәҙе Мөхәмәтҡол улусының эшсе-крәҫтиәндәр һәм ҡыҙылармеецтар эштәре буйынса Совет рәйесе булып һайлана. Бында ул совет власын урынлаштырыуҙа ҙур эштәр башҡара. 1918 йылдың көҙөндә, башҡорт мосолман частары төҙөлгәндә, Зәйнулла Ибәтуллин аҡтар армияһына хеҙмәткә алына. Көнбайыш армия генералы М. В. Ханжин бойороғо буйынса 1919 йылдың 11 мартында хәрби ялан судына тапшырыла. Ул һалдаттар араһында ҡыҙылдарға бирелергә агитация алып барыуҙа, Силәбеләге аҡ офицерҙарҙы һәм Юғары идараны юҡ итергә йыйыныуҙа ғәйепләнә. 1919 йылдың мартында Зәйнулла Ибәтуллинды аҡтар армияһының контрразведкаһы атып үлтерә.

## Наградалары
* 4 Георгий тәреләре;
* «Батырлыҡ өсөн» 4 Георгий миҙалдары.

## Хәтер
Зәйнулла Ибәтуллиндың тыуған ауылы Ҡорамшала ойошторолған колхозға «Зәйни батыр» исеме бирелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Граждандар һуғышы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ибәтуллин Зәйнулла
* Южноуральская Панорама. Полный георгиевский бант
Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы

**Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы** (14 ноябрь 1980) — дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы хакимиәте башлығы (2020 йылдан).

## Биографияһы
Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы 1980 йылдың 14 ноябрендә Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы Айып ауылында тыуған. 

Тыуған ауылындағы мәктәптә башланғыс һәм төп белем алғандан һуң, Өфөләге Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында белем ала. 

Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтын 2003 йылда тамамлай.

## Хеҙмәт юлы
2003—2005 йылдарҙа «Толпар» Башҡорт йәмәғәт фондында юрист-консультант булып хеҙмәт юлын башлай.

2005—2006 йылдарҙа — «Кинг» ЯСЙ-е юрисы; «Студия Vista Vision» ЯСЙ-е юрисы (ике эште тап килтереп); «Килич Текстиль» ЯСЙ-е директоры урынбаҫары.

2006 йылдан башлап дәүләт хеҙмәтендә.

2006—2007 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы юридик секторының әйҙәүсе белгесе.

2007—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Тышҡы иҡтисад бәйләнеше, сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ министрлығының хоҡуҡи эш бүлегенең баш белгес-эксперты, хоҡуҡи эш бүлегенеңйҙәүсе белгес-эксперты.

2009—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Эшҡыуарлыҡ һәм сауҙа буйынса Дәүләт комитетының финанс ярҙам бүлеге начальнигы урынбаҫары вазифаһын биләй.

2010—2011 — Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль казначейство идаралығы юридик бүлегенең баш белгес-эксперты.

2011—2016 — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Контроль-аналитик идаралығы аналитик бүлегенең баш консультанты, мониторинг бүлегенең баш консультанты; Башҡортостан Республикаһы Башлығының Эксперт-контроль идаралығының контроль саралар бүлеге мөдире, контроль саралар бүлеге мөдиренең урынбаҫары.

2016 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры урынбаҫары вазифаһында.

2020 йылдың 22 сентябрендә Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы хакимиәте башлығы вазифаһына тәғәйенләнде. Ҡарар муниципалитет ултырышында ҡабул ителде.

Йыйылышта Башҡортостан Республикаһының Торлаҡ-коммуналь министры Борис Беляев һәм Башҡортостан Башлығының муниципаль берәмектәр менән үҙ-ара эш итеү буйынса идаралығы начальнигы Юрий Коземаслов ҡатнашты.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, өс бала тәрбиәләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Почёт грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы
* Бәйләнештәр селтәрендә Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы
* Тәтешле районы башлығы Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы 
* КП Бывший заместитель министра труда возглавил башкирский район 
* «Кызыл таң» гәзите. Тәтешледә яңа хакимият башлыгы
Йосопов Рәшит Нурғәли улы

**Йосопов Рәшит Нурғәли улы** (15 июнь 1914 йыл — 1 август 1976 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы элемтәсеһе, гвардия өлкән сержанты, ике Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Рәшит Нурғәли улы Йосопов Баймаҡ районының Әмин ауылында Бибикамал һәм Нурғәли Йосоповтар ғаиләһендә 1914 йылдың 15 июнендә икенсе бала булып тыуа. Уға 4 йәш тулған мәлдә әсәһе баланан һуң вафат була. Өлкән ағаһы Ғәбделбарый менән ике үгәй әсә ҡулында үҫә.

Рәшит бала сағынан белемгә тартылған әүҙем егетте Темәс ауыл советы етәкселәре Омскиға агрономдар курсына уҡырға ебәрә. Унан ҡайтҡас, һуғыш башланғанға тиклем Рәшит Муллаҡай ауылында, Баймаҡ районы МТС-ында агроном, баш агроном булып эшләй.

## Яу яланында
Рәшит Йосопов һуғыш башланғандың тәүге көнөнән үҙ теләге менән фронтҡа китергә теләй. 1941 йылдың 7 декабрендә Баймаҡ районының хәрби комиссариаты йәш яугирҙы яңы ғына формалаша башлаған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составына ебәрә. Командирҙары, Рәшиттең һыбай оҫта йөрөүен иҫәпкә алып, уны элемтәселәр взводына индерә. Дивизия дошман тылына рейдтар менән инә. Полктар менән штаб араһында телефон бәйләнеше өҙөлгән мәлдә приказдар яҙылған пакеттарҙы, дошмандың позициялары аша үтеп, тапшырырға тура килә. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн Рәшит Йосопов ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнә.

## Тыныс тормош һалдаты
Рәшит ауылына 1945-се йылдың көҙөндә генә ҡайта. Күп тә үтмәй уны Баймаҡ МТС-ына участка агрономы итеп тәғәйенләп ҡуялар. 1948 йылдан 1953 йылға тиклем Баймаҡ МТС-ында баш агроном вазифаһын башҡара.

1953 йылдың февралендә Баймаҡ районы етәкселеге тәҡдиме буйынса «Урғаҙа» колхозы колхозсылары Рәшит Нурғәли улын үҙҙәренең рәйесе итеп һайлай.

Уның тырышлығы менән «Урғаҙа» колхозы район буйынса алдынғылыҡҡа сыға. Ул етәкләгән колхоз һәр йыл иген культураларынан юғары уңыш алыуға өлгәшкәне өсөн Рәшит Нурғәли улы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм «Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1961 йылда «Йылайыр» игенселек совхозы ойоторола, һәм «Урғаҙа» колхозын ошо яңы хужалыҡҡа ҡушалар. Ә Рәшит Нурғәли улын Урғаҙа отделениеһының упраляющийы итеп ҡуялар.
 
Атаһы Нурғәли ҡаты сирҙән вафат булғас, Рәшит Нурғәли улы, кесе ул булараҡ, атай нигеҙендә йәшәү өсөн тыуған ауылы Әмингә ҡайта. 1974 йыл пенсияға сыҡҡансы «Һәүәнәк» совхозында һәм Темәс леспромхозында яуаплы вазифаларҙа эшләй. 1973 йыл ҡаты ауырып китә һәм 1976 йылдың авгусында вафат була.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Ишбирҙина Шәһәрбостан Ғариф ҡыҙы (Баймаҡ районының Иһән ауылы ҡыҙы).
* Балалары — Суфия (21.07.1941), Мөхәммәт (09.03.1947).
* Ейәндәре — Суфияның улы Марат Әүәлбаев (Баймаҡ районының Әмин ауылында йәшәй);
* Мөхәммәттең балалары: Ғәзиз, Зәлифә, Юлдаш (Өфөлә йәшәйҙәр).

= Иҫкәрмәләр =

## Әҙәбиәт
* Рамазан Утягулов. Беркуты Ирандыка. Сибай. 2012. Печатный ценр «Зауралполиграфия». Т. 250 экз. С.106.
* Марс Саньяров. Әминем — тыуған ерем. — Өфө. БДУ-ның редакция-нәшриәт үҙәге. 2019. Т. 50 экз. 263 б.
* Әмир Сәйғәфәров. Тарих һәм кеше яҙмышы солғанышында Иһән ауылы. Китап. Өфө. 2019. 250 экз. 298 бит.
Йәнғәлин Солтан Йәнғәле улы

**Йәнғәлин Солтан Йәнғәле улы** (1905 йыл — 24 февраль 1943 йыл) — ҡыҙылармеец, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Ат ҡараусы булып хеҙмәт итә.

## Биографияһы
Йәнғәлин Солтан Йәнғәле улы хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Ахун ауылында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына Салауат районы хәрби комиссариатынан саҡырыла. 7-се кавалерия корпусының легендар 16-сы кавалерия дивизияһында (112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы) ат ҡараусы (тотоусы) булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 24 февралендә Украина ССР-ының Ворошиловград (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) өлкәһе Юлино-2 станицаһы районында һәләк була һәм шунда ерләнә. «Халыҡ хәтере» электрон ресурсында уның тураһында мәғлүмәттәр *Жингалин* фамилияһы менән бирелһә, «Мемориал» хәтер китабында *Зиангалин* тип яҙылған

## Ғаиләһе
Улы — Йәнғәлин (Жиәнғәлин) Әхмәҙи Солтан улы — мәғариф алдынғыһы, оҙаҡ йылдар Ахун мәктәбе директоры булып эшләй. Ошо осорҙа урта мәктәп һалдыра. Мәктәптә бейеү түңәрәге ойоштороп, ансамбль төҙөп, район-республика күләмендә билдәлелек яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Жингалин Султан Жингалеевич
*Зигангалин Султан Зигангалиевич
Кантон тауы

**Кантон тауы** — Салауат районының Илтәй ауылы эргәһендә урынлашҡан тау.

## Атама тарихы
Тау итәгендә ике ҡәбер бар. Уларҙың береһе таш менән, икенсеһе кирбес менән уратып алынған. Тау атамаһының ҡайҙан нисек килеп сығыуы ауыл халҡы өсөн һаман да сер булып ҡалһа ла, ололар уны ошо ике ҡәбергә һәм унда кантон идаралығы системаһы ваҡытында хәрби дәрәжәгә эйә булған ике бер туған ир-егеттең
ерләнгәненә бәйләй.

1850 йылғы рәүиз сказкалары буйынса, Илтәй ауылы Ырымбур губернаһы Өфө өйәҙенең 9-сы башҡорт кантонының 9-сы йортона, 1859 йылда 8-се башҡорт кантонының 10-сы йортона ҡарай.

Әнүәр Әсфәндиәровтың «Башҡортостан ауылдары тарихы» китабында йорт старшинаһы Абдулғәзиз Әбдрәшитовтың шәжәрәһе килтерелә. Ундағы мәғлүмәттәрҙән һәм ауыл халҡының һөйләгәндәренән сығып, филология фәндәре кандидаты Гүзәлиә Ильясова, тауҙа кантон идаралығына ҡатнашлығы булған Абдулғәзиз Әбдрәшитовтың кесе улы, 8-се башҡорт кантоны начальнигы Ишмөхәмәт Өмөтбаевтың (башҡорт мәғрифәтсеһе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың улы) урынбаҫары Абдрафиҡ Әбдрәшитов, икенсеһендә уның ағаһы Абдулҡадир йәиһә уның улы Мирхәйҙәр ерләнгән булыу ихтималлығын фаразлай. Абдрафиҡ Әбдрәшитов 1843 йылғы ведомость буйынса кантон ярҙамсыһы вазифаһын ҡалдыра, йәғни шул уҡ ваҡытта ул 8-се башҡорт кантонының 9-сы йортонда старшина ла булып тора. Илтәй ауылында йәшәй, 1845 йылда вафат була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Илтәй

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Историко-лингвистическое исследование топонимии д. Ильтаево Салаватского районы Республики Башкортостан
*
Иҫке Куркин (Әбделмән)

**Иҫке Куркин** (тәүге исеме — Әбделмән, һуңынан — Иҫке Әбделмән, ) — Башҡортостан Республикаһы Салауат районының хәҙерге Лағыр ауыл Советы биләмәһе составына кергән, 1793 йылда нигеҙләнгән, хәҙер бөткән ауыл.

## Тарихы
Малаяҙ ауылынан типтәр, йөҙ башы Әбделмән Нәсибашев (Иҫәнбаев, Иҫәнбәтов) Ҡаратаулы улусының аҫаба башҡорттары менән 1793, 1805, 1829 йылдарҙа килешеү төҙөп, Әбделмән тигән ауылға нигеҙ һалған. Ауыл Оло Ләҙе (Лазя) йылғаһының буйында урынлаша, үҙ тирмәне була. Иҫке Әбделмәндең Мөрсәлим станцияһынан 37 саҡырым алыҫлыҡта булыуы тураһында мәғлүмәт бар.

Үҙе  булыуына ҡарамаҫтан, ул ҡуртымға алған ерҙәренә типтәрҙәрҙе һәм рус крәҫтиәндәрен керетә, уларға шунда төйәкләнергә рөхсәт итә башлай. Аҫаба башҡорттар менән төҙөгән килешеүгә ярашлы, ул йылына һәр ихатанан — 10 тин, һуңынан 5 тин оброк түләргә тейеш була. Ике йылдан һуң бында берәр типтәр һәм мишәр ихатаһы, 12 ихатала Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙенән быға тиклем Кесе Тәҙтүбә мордва ауылында йәшәгән 50 ҡаҙна крәҫтиәне теркәлә. 10 йылдан һуң тағы ла 10 крәҫтиән килә. Крәҫтиәндәр түләү индермәй башлағас, Әбделмән, килешеү нигеҙендә алған ерен үҙенең шәхси милке тип белдереп, крәҫтиәндәрҙе алдап, янап, уларҙы керҙәш иткәне өсөн 30 йорттан йылына 70 һум, артабан 5-әр һум йыйыуға өлгәшә. Яйлап ауылдың исеме Куркинға әйләнеп китә. 1805 йылда Әбделмән ауылының 466 дисәтинә ере крәҫтиәндәргә 50 йылға ҡуртымға тапшырыла.
1920 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса Яңы Куркин ауылы ғына теркәлә.

## Этимологияһы
Ауылдың тәүге исеме Әбделмәндең килеп сығышы билдәле булһа ла, ҡасан һәм нисек итеп уның Куркинға әйләнеүе — билдәһеҙ. Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлегендә ул Иҫке Куркино тип билдәләнһә лә, Ф. Хисамитдинова менән З. Сиражетдинов авторлығында сыҡҡан «Русско-башкирский словарь названий населенных пунктов Республики Башкортостан» китабында атаманың Куркин фамилияһынан килеп сығыуы күрһәтелә. Рәсәйҙә был киң таралған фамилия һәм ауылда ошо фамилиялы ғаиләләр йәшәй. Мәҫәлән, Бөйөк Ватан һуғышында Куркин Никандр Матвеевичтың ҡатнашып вафат булыуы тураһында мәғлүмәт бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яңы Куркин (Яңы Әбделмән)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
* ОБД Мемориал
Яңы Куркин (Яңы Әбделмән)

**Яңы Куркин** (Яңы Әбделмән) — ауыл. Башҡортостан Республикаһы Салауат районының хәҙерле Лағыр ауыл Советы биләмәһенә тура килгән, (*нисәнсе йылда*) бөткән ауыл.

## Тарихы
Нигеҙләнгән ваҡыты аныҡ билдәле түгел, яҡынса XIX быуат уртаһы, әммә 1895 йылда ул ауыл булараҡ формалашҡан була. Иҫке Әбделмән Мөрсәлим станцияһынан 37 саҡырым алыҫлыҡта урынлашһа, Яңы Әбделмән — 34 саҡырымда тип теркәлә. Яңы Әбделмән ауылында, нигеҙҙә, рустар йәшәй. Иҫке ауыл Оло Ләҙе (Лазя) йылғаһы буйында ултырһа, яңыһы Кесе Ләҙе ярында урынлаша. Йылға буйында ике ауылдың да үҙ тирмәне була. 1859 йылда Яңы Әбделмән ауылында 40 йорт иҫәпләнә.
1920 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса Яңы Куркин ауылы ғына теркәлә. Унда 89 йортта 445 рус ғаиләһе йәшәй. Артабанғы йылдарҙа халҡының ҡатнаш булыуы күҙәтелә: рус, татар һәм башҡорттар йәшәй.

2002 йылда сыҡҡан «Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙләгендә» Иҫке Куркин ауылы телгә алынһа ла, Яңы Куркин ауылы бөтөнләй индерелмәгән. Ә 1953 йылда нәшер ителгән «» белешмәһендә Яңы Куркин ауыл Советына Бунакова, Остроумовка, Иҫке Куркин ауылдары ҡарай.

Уҙған быуаттың 80-90-сы йылдарында ауылда бер нисә ғаилә йәшәй, унда клуб, магазин була. Әлеге ваҡытта ташландыҡ ауыл биләмәһендә Яҙғыйорт ауылынан шәхси эшҡыуар Владимир Лупеев Алтай маралдарын үрсетеү менән шөғөлләнә.

## Этимологияһы
Ауылдың тәүге исеменең — Әбделмән — килеп сығышы билдәле булһа ла, ҡасан һәм нисек итеп уның Куркинға әйләнеүе — билдәһеҙ. «Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙләгендә» Иҫке Куркин Иҫке Куркино тип яҙылһа ла, атаманың Куркин фамилияһынан килеп сығыуы мөмкин, сөнки Рәсәйҙә был фамилия киң таралған. Иҫке һәм Яңы Куркин ауылдарында ла ошо фамилиялы ғаиләләр йәшәй. Мәҫәлән, Иҫке Куркин ауылынан Бөйөк Ватан һуғышында Куркин Никандр Матвеевичтың ҡатнашып вафат булыуы тураһында мәғлүмәт бар. Һуңынан да, ауыл бөткәнгә тиклем дә, унда Куркин фамилиялы кешеләр йәшәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Куркин (Иҫке Әбделмән)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* В район завезли маралов
Иҡсан (Салауат районы)

**Иҡсан** — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы биләмәһе составына кергән, хәҙер бөткән ауыл.

## Тарихы
Иҡсан — Ҡыр-Көҙәй улусы башҡорттары ауылы була, унда керҙәштәр бөтөнләй керетелмәй. Әнүәр Әсфәндийәровтың  китабында яҙылыуынса, Ҡыр-Көҙәй улусы ауылдары XVIII быуаттың 50-60-сы йылдарында барлыҡҡа килә. Улар 1735—1740, 1755—1756 йылдарҙа көлгә ҡалдырылып яндырылған ауылдар эргәһендә нигеҙләнә. Иҡсан ауылының атамаһы Эҫем йылғаһы үҙәненән күсеп килеп нигеҙ һалған Ихсан Йәнекәйев исеменән алып ҡушылған. 1896 йылда баҫылып сыҡҡан «Өфө губернаһы биләмәләренең тулы исемлегендә» 86-сы биттә бирелгән мәғлүмәттәргә ярашлы, ауыл Өфө өйәҙенең 5-се станына ҡараған. Ауыл эргәһенән аҡҡан йылға ла Иҡсан исемен йөрөткән. 1795 йылда уҙғарылған V ревизия мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 15 йорт иҫәпләнеп, уларҙа 105 кеше йәшәүе теркәлә.

Тарихи мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 1775 йылда Иҡсан (Ихсан) Йәнекәйев Салауат Юлаев һәм уның атаһы, старшина Юлай Аҙналинға ҡаршы шаһитлыҡ итә.

Ул ваҡытта волосҡа Яхъя, Миндеш, Ишембай (Мусабай), Иҡсан ауылдары ҡараһа ла, Рычков менән Красильников 1755 йылда төҙөгән картала Миндештән башҡа был ауылдарҙың береһе лә күрһәтелмәгән.

1896 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда ике йортта 11 кеше: дүрт ир-ат, ете ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Артабанғы мәғлүмәттәр юҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Асфандияров А. З.
Мәғәсүмов

**Мәғәсүмов** — фамилия.

* Мәғәсүмов Мансур Мәғәсүм улы (1891—1936) — фельдшер, совет дәүләт эшмәкәре, йәмәғәт эшмәкәре.
* Мәғәсүмов Фәтҡулла Борхай улы (1892—1921) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе.
----
* Мәғәсүмова Бәғиә Мәғәсүм ҡыҙы (1913—1995) — ғалим-педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1948).
Ҡатай (Йүрүҙән ҡушылдығы)

**Ҡатай, Ҡытау** (үрендә — **Оло Ҡатай, Оло Ҡытау**, ) — йылға Көньяҡ Урал биләмәһендә, Йүрүҙәндең һул ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 111 км, һыуйыйғыс майҙаны — 1100 км².

## Тасуирламаһы

Йылға Силәбе өлкәһе *Барская Шишка* тауынан 2 км көнбайыштараҡ баш ала, Башҡортостан территорияһы буйлап 16 км самаһы үтә, унда Кесе Ҡатай йылғаһы менән ҡауыша, артабан Ҡытау-Ивановск районы биләмәһе буйлап аға.

Йылға йырҙаһында һикәлтәләр күп, ағымы шәп, ә ярҙарында дәүмәле буйынса ҙур булмаған тиҫтәгә яҡын мәмерйә урынлашҡан. Ҡытау-Ивановск һәм Ҡытаутамаҡ ҡалаларында һыуы быуалар менән көйләнә.

## Тарихы
Ҡатай йылғаһы ике ҡаланың: Ҡытау-Ивановскиҙың һәм Ҡытаутамаҡтың барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булған. Икеһе лә Бакал ятҡылығынан алыҫ түгел тимер эшкәртеү заводтары төҙөргә уйлаған Иван Твердышев һәм Иван Мясников мәғдәнселек эшмәкәрлеге арҡаһында нигеҙләнгән. Сәнәғәтселәргә заводтар төҙөү өсөн мотлаҡ йылға кәрәк булған. 1755 йылда — Ҡытау-Ивановск тимер етештереү заводына, ә өс йылдан Ҡытаутамаҡ сүкеш заводына нигеҙ һалына, 1757 йылда улар Йүрүҙән йылғаһы буйында ла шундай завод төҙөй. Йылға заводтың көндәлек эшен дә хеҙмәтләндерә, Рәсәйҙең үҙәк өлөшөнә әҙер продукцияны ағыҙыу өсөн дә хеҙмәт итә.

1941 йылда Ҡатай йылғаһы буйына болид төшә, мәгәр һуғыш барыуы арҡаһында ул ентекле өйрәнелмәй ҡала.

«Челябинский рабочий» гәзитенең 1941 йылғы 11 апрель һанында был ваҡиғаны һүрәтләп яҙып сыҡҡан

## Ҡушылдыҡтары
Ҡатай йылғаһының иң оҙон ҡушылдыҡтары: Малиновый ручей — 56 км, Нила (Ҡатай ҡушылдығы) - 60 км, Күрәҙә — 81 км, Кесе Ҡатай — 95 км

## Этимологияһы
Йылға исеме башҡорт халҡының Ҡатай ырыуы этнонимынан килеп сыҡҡан.

Топонимдар буйынса мәҡәләләр яҙған В. А. Никонов үҙенең «Краткий топонимический словарь» һүҙлегендә гидронимды башҡорт телендәге *ҡатыу* — йәғни «кибеү, бысраныу» һүҙе менән бәйләгән. Мәгәр, атама бирелгән ваҡытта йылға ҡушылдыҡтары өҫтәлә барып, тулы һыулы булған, әле лә был тау йылғаһы үрге өлөшөндә таҙа, хатта бәрҙе балығы ла осрай. Был балыҡты тотоу тыйыла, эләккән осраҡта кире ебәреү талап ителә.

Силәбе өлкәһендә сәнәғәтселәр ҡатайҙарҙан алған ерҙәрен урыҫ телендә «катав» тип атай башлаған һәм, йыш ҡына күҙәтелгәнсә, башҡорт теленә «ҡатау, ҡытау» булып әйләнеп ҡайтҡан — миҫалға, Ҡытау-Ивановск һәм Ҡытаутамаҡ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡатай
* Ҡатай (ҡала)
*Кесе Ҡатай

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Берхгольц Л. Горные башкиры — катайцы. М., 1893. 6 л. — Отд.отпеч. Э тнографическое обозрение, 1893, № 3-4, с. 74-84.
Яңы Ләлә ҡала округы

**Яңы Ләлә ҡала округы** () — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһендәге муниципаль берәмек, ул Төньяҡ идара округына ҡарай. Административ үҙәге — Яңы Ләлә ҡалаһы.

Өлкәнең административ-территориаль ҡоролошо буйынса Яңы Ләлә ҡалаһы Яңы Ләлә районы административ-территориаль берәмегенә инә.

## Тарихы
1924 йылдың 27 февралендә Урал өлкәһенең Тагил округы составында Яңы Ләлә районы барлыҡҡа килә. 1934 йылдан район Свердловск өлкәһе составында.

1963 йылдың 1 февралендә Яңы Ләлә сәнәғәт районы итеп үҙгәртелә.

1995 йыл 17 сентябрендә урындағы референдум буйынса Яңы Ләлә районы Яңы Ләлә районы муниципаль берәмеге итеп үҙгәртелә.

2004 йылдың 12 октябрендә Яңы Ләлә районы муниципаль берәмеге Яңы Ләлә ҡала округы итеп үҙгәртелә.

2006 йыл 1 ғинуарынан Яңы Ләлә районы муниципаль берәмегенең атамаһы Яңы Ләлә ҡала округы'тип үҙгәртелә.

Өлкәнең административ-территориаль ҡоролошо буйынса Яңы Ләлә районы административ-территориаль берәмек булып иҫәпләнеүен дауам итә.

## Халҡы

## Составы
Ҡала округы һәм район составына 24 тораҡ пункты инә. 2017 йылдың 1 октябренә тиклем районға 7 административ-территориаль берәмек ингән була: 1 ҡала һәм 6 ауыл Советы.

## Иҡтисады
Округы аша Серов — Екатеринбург автомобиль юлы һәм Серов — Түбәнге Тагил тимер юлыүтә. Ҡала округында ике ҙур предприятиелар бар. Улар: Лобва урман-сәнәғәт комбинаты (2012 йылдан эшләмәй) һәм Яңы Ләлә целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Новолялинский городской округ
* На сайте «Геральдика Свердловской области»
Чёрный Яр (Свердловск өлкәһе)

**Ҡара Яр** — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһенең Яңы Ләлим ҡала округындағы ҡасаба

## Географик урыны
Свердловск өлкәһенең Яңы Ләлим ҡала округы муниципаль берәмегендәге Ҡара Яр ҡасабаһы Яңы Ләлим ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 70 километр алыҫлыҡта (автотрасса буйынса 102 км), Лобва йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.

## Этимологияһы
Ҡара Яр ҡасабаһы Ләлим йылғаһының һул ҡушылдығы булған мул һыулы һәм 222 километр оҙонлоҡтағы Лобва йылғаһының бейек ярында урынлашҡан. Ҡасаба атамаһының килеп сығышы төрки теле менән бәйле булыуы бәхәсһеҙ. Башҡорт телендә йылғаларҙың упҡынға тиң бейек ярлауҙары *ҡара яр* тип тип атала. Шундай яр буйлап урынлашҡан тораҡ пункты ошо географик атаманың исемен алған.

## Ҡасабаның күренекле кешеләре
Ҡасаба әллә ни ҙур булмаһа ла унан Рәсәй кимәлендә танылған байтаҡ ҡына шәхестәр сыға. Ғалим һәм педагог, авиация генерал-майоры Виктор Михайлович Вдовин (14.06.1946—27.07.2013)) шундай күренекле кешеләрҙең береһе. Ул 1965 — 2001 йылдарҙа Рәсәй Ҡораллы Көстәрендә төрлө вазифалар биләй. 1-се класслы хәрби штурман. 1400 сәғәткә яҡын һауа киңлектәрен айҡай. Ли-2, Ан-14, Ту-124ш, Ту-104ш, Ту-22м2, Бе-12 самолеттарында оса. Ҡыҙыл Байраҡлы Силәбе юғары хәрби авиация штурмандар училищеһын, Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһын тамамлай. 1979 йылда Ю. А. Гагарин исемендәге Һәрби-һауа академияһы эргәһендәге адъюнктураны тамамлай. Виктор Михайловичты коллегалары Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһында кафедра начальнигы урынбаҫары, кафедра начальнигы, фәнни мәктәп етәксеһе, докторлыҡ советы рәйесе буларәҡ та ихтирам итә.

Рәсәй мәғарифы эшмәкәре, дипломат һәм сәйәсмән, Федерация Советы ағзаһы (2001—2009) Анато́лий Анто́нович Коробе́йников менән дә яҡташтары ғорурлана. Ул 1937 йылдың 3 октябрендә Ҡара Яр ҡасабаһында тыуа. Ставрополь педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлағандан һуң мәктәп директоры вазифаларын башҡара. Сәйәсәткә комсомол комитетындағы эше аша килә.

## Иҫкәрмәләр
Ете Ағай һәм Бер Һеңле

**Ете Ағай һәм Бер Һеңле (Ете Ағай, Етәү)** — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһе Невьян районына ингән Урал тауҙарының Ете ағай (Семибратская) түбәһендәге яңғыҙ ҡаялар. Верх-Нейвин ҡасабаһынан 6 саҡрым алыҫлыҡта ята. Бында һирәк осрай тоған  үҫемлектәр үҫә. Эшселәр сходы үткәрелгән һәм Граждандар һуғышы геройҙары һәләк булған урын. Геоморфология, ботаника һәм тарихи-революцион тәбиғәт ҡомартҡыһы. Альпинизм һәм туризмдың популяр урыны.

## Легендаһы
Ете Ағай һәм Бер Һеңле ҡаяларының ундан артыҡ легендаһы бар. Ике варианты халыҡ араһында киң таралған..Беренсе вариант буйынса ҡаялар — улар балалар. Яуыз управляющийҙың язаһынан ҡасып, тауҙа таш булып ҡатып ҡалғандар. Ермак был яҡтарҙа бер ҡасан да булмағаны билдәле булһа ла, икенсе риүәйәт уның байрағына бәйле. Унда мәжүси алпамышалар Ермак суҡындырған байраҡтан ҡатып ҡалғандар, тип бәйән ителә.

## Географик урыны
*Ете Ағай* — гранит ҡаялар «Невьян ҡала округының» муниципаль берәмегенә ингән Верх-Нейвин ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышта алты саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Верх-Нейвин быуаһының уң яҡ ярында урынлашҡандар..

## Тасуирламаһы
Ҡаялар ете таш бағананан ғибәрәт. Улар уртаҡ нигеҙҙән «үҫеп» сыҡҡандар. Төп төркөм ҡаяларынан көнбайышта Һеңле исеме алған яңғыҙ ҡая урынлашҡан.Ҡаялар Ете ағай (Семибратская) түбәһендә 422,5 метр бейеклектә ята. Геоморфология, ботаника, һәм тарихи-революцион тәбиғи һәйкәлдәр иҫәбендә.Ҡатламын гранитоидтар түшәгеләй плитәләргә киҫелгән граниттар һәм гранодиоритар тәшкил итә.. Ҡаялар теҙмәһе төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа тау ҡырласында һуҙылған. Айырым ҡаяларҙың сағыштармаса бейеклеге — 25 метр, иң юғары бейеклеге — 32 метр. Бер аҙ ситтәрәк ағайҙарҙан көнбайышта туристар араһында Өс Һеңле исеме алған яңғыҙ ҡая урынлашҡан. Көнсығышта — Мөхәббәт Ҡаяһы (йәки Сихырсы). Ете Ағай ҡаяһы массивы альпинистарҙың төрлө кимәлдә күнекмәләр үткәреү өсөн яратҡан урыны..

## Тарихы
XX быуат башында көнбайыш ҡаяла (*Ҡош таш*) күҙәтеү майҙансығы була,Был майҙансыҡҡа ағастан эшләнгән баҫҡыс алып барған. Баҫҡыс 1960 йылға тиклем һаҡланған. XX быуат башында Верх-Нейвин завод эшселәренең йәшерен йыйылыш урыны булған. 
Файл:Семь братьев1.jpg|
Файл:Семь братьев3.jpg|
Файл:Зима на скалах.JPG|
Файл:Семь Братьев.jpg|


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Чёртово Городище (тау)

## Иҫкәрмәләр
Төйлән (Дәүләкән районы)

**Төйлән**, *Төйлән разъезы ҡасабаһы* () — 2005 йылда Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Көрмәнкәй ауыл Советының бөткән ауылы

## Географияһы
Төйлән разъезы янында урынлашҡан булған, Төйлән йылғаһы эргәһендә..

### Географик урыны
Алыҫлығы (1969 йылдың 1 ғинуарына тиклем):

* район үҙәгенә тиклем (Дәүләкән): 9 км
* ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Дүртөйлө): 5 км
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Дәүләкән): 9 км

### Этимологияһы
Разъезд Дим йылғаһының һул ҡушылдығы Дәүләкән районы Ҡоръятмаҫ ауылынан төньяҡ - көнсығышта ике саҡрым, Асылыкүлдән көньяҡҡа табан дүрт саҡрым алыҫлыҡта башланған Төйлән йылғаһының исеме менән йөрөтөлә. 
Дәүләкән һәм Әлшәй райондарын иңләп аға. Төйлән атамаһы үҙе — төйәклән, төйәкләнеү урыны тигән һүҙҙер, уны, бәлки, Туҡтамышхан үҙе ҡушҡандыр.

## Тарихы
*Ҡасаба Төйлән разъезы* (Төйлән баш (төйлөгән 'төйлөгән')) тимер юлы төҙөлгәндә барлыҡҡа килгән.

Бында разъездың инфраструктураһын хеҙмәтләндереүселәрҙең ғаиләләре йәшәгән.
Башҡортостан Республикаһының 2005 йыл 20 июлендәге " Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм стаусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле,Башҡортостан Республикаһының административ — территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында
" 211-3 номерлы законы былай тип белдерә:
ст.1

4. Түбәндәге тораҡ пункттарын бөтөрөргә:

17) Дәүләкән районында:

а) Төйлән ҡасабаһын (Бик - Ҡарамалы ауыл Советы),Төйлән разъезын(Көрмәнкәй ауыл Советы);
 
в) Яковлевка ауылын (Поляковка ауыл Советы)

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарынан 39 кеше йәшәгән; башлыса башҡорттар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дәүләкән
* Яңы Көрмәнкәй
* Ляшковка (Башҡортостан)
* Семилетка (Дәүләкән районы)
* Сядэ (Башҡортостан)
* Владимировка (Дәүләкән районы)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт АССР- ы: административ-территориаль бүленеше 1 ғинуар 1969 йылда булды. —. 5- се баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1969. 142. с.

## Һылтанмалар
* Тюлянь (Давлекановский район
*
Көньяҡ Урал тимер юлы

**Көньяҡ Урал тимер юлы** () — «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ-һының 16 территориаль филиалының береһе, уның тимер юл ифраструктураһын Ҡурған, Ырымбур, Силәбе, өлөшләтә Омск, Һамар, Һарытау, Свердловск өлкәләрендә, Башҡортостан территорияһында файҙалана, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһынан ситтә Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе  территорияһында (Ҡурған - Петропавловск - Омск һыҙатында транзит участка) хеҙмәт күрһәтә Юл идаралығы - Силәбелә.

## Тарихы

ЮУЖД 1934 йылдың ғинуарында Пермь тимер юлы һәм Көньяҡ Урал райондары буйлап үткән линиялар айырылып сыҡҡан ваҡытта барлыҡҡа килгән. Ойошторолған ваҡытта 8 тимер юл бүлексәһенән — Златоуст, Силәбе, Ҡурған, Троицк, Кәртәле, Наҙы-Петровск, Өпәле, Синара (хәҙерге Каменск-Уральский) станцияларынан торған. Уның беренсе етәксеһе Иван Князев булған.

Хәҙерге ваҡытта юл составына 1860—1880 йылдарҙа төҙөлгән иң боронғо тимер юл линиялары инә. 1877 йылда Ырымбур — Һамар линияһын файҙаланыу башлана, 1892 йылда Силәбегә тиклем Һамар—Златоуст тимер юлы төҙөлөшө теүәлләнә, 1891 йылда Транссебер магистраленең бер өлөшө булған көньяҡ юл төҙөлөшө башлана. 1882 йылда Силәбенән Транссибтың көнбайыш өлөшө — Ҡурған линияһы төҙөлә башлай. 1895 йылда Силәбе — Екатеринбург (Ҡыштым, Үрге Өпәле, Полевской аша) линияһында юл һалыу тамамлана. 1911—1916 йылдарҙа Көнбайыш Урал тимер юлы (Бирҙәүеш—Лысьва) төҙөлә.

Юл 1930-сы йылдарҙа байтаҡ үҫеш ала. Ул ваҡытта Чурилов—Каменск-Уральский (станция)Синара, Кәртәле—Аҡмола линиялары төҙөлә. Икенсе сират юлдар һалына һәм Силәбе—Макушино автоблокировка менән йыһазландырыла. Юлға ФД, СО, ИС серияларының көслө паровоздары килә. 1940 йылда тамамланған реконструкция йөк әйләнешен 2,4 тапҡырға арттырырға мөмкинлек бирә.

1934—1959 йылдарҙа Ырымбур тимер юлы эшләгән була әле. 1959 йылда был юл Куйбышев тимер юлына тоташтырылған. Бер аҙ һуңғараҡ Кинель—Ырымбур—Илецк, Ырымбур—Орск—Айҙарәле Куйбышев тимер юлы Көньяҡ Урал тимер юлы составына тапшырыла.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында юл эшселәре бронепоездар, поезд-мунсалар, санитар поездар эшләгән.

1945 йылда Силәбе—Златоуст участкаһына, 1949 йылда — Златоуст—Кропачёво, 1957 йылда—Ҡурған—Макушино һәм Силәбе—Ҡурған, 1961 йылда Макушино—Исилкүл линияларына электр үткәрелгән. Силәбе—Свердловск, Силәбе—Троицк—Кәртәле—Магнитогорск участкаларында 1970-се йылдарҙың башына тепловоздар индерелгән. 1957 йылда Мейәс—Учалы—Межозерный линияһы файҙаланыуға тапшырыла. 1980 йылда Һаҡмар—Мораптал, 1981 йылда Красногвардеец—Новоперелюбская линияһы файҙаланыла башлай.

1971 йылда Көньяҡ Урал тимер юлы Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнгән.

1991 йылға ҡарата юлдың оҙонлоғо 4934,9 км; 2011—2013 йылдарҙа Куйбышев тимер юлының Ырымбур төбәгендәге ҡайһы бер участкалары Ҡаҙағстан тимер юлына тапшырылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Көнбайыш Урал тимер юлы
* Төньяҡ-Көнсығыш Урал тимер юлы
* Урал тау заводтары тимер юлы
* Ҡарталы I (станция)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сайт Южно-Уральской дороги 
* История строительства здания Управления ЮУЖД
* Сайт Челябинского ИВЦ ЮУЖД
Ҡыҙыл Ауыл

Ҡыҙыл Ауыл (шулай уҡ Ҡыҙыл Батыр исеме лә осрай) — Ишембай ҡалаһында  тарихи урын, Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан, элекке ауыл.

## Тарихы
Ауыл территориаль, 1934 йылдың 29 мартындағы «Ишембай нефть промыслалары эшселәре поселогын ойошторыу тураһында» ҡарары нигеҙендә Ишембай ҡалаһына инә, был ҡарар шулай уҡ Ишембай, Ирек, Юрматы ауылдарының яҙмышын хәл итә. Билдәле булыуынса, был дүрт ауылда 1932 йылдың сентябрендә нефть өсөн килгән 888 ғаилә урынлаштырыла.

1934 йылдың 24 майындағы «Красная Башкирия», 1932 йылдың 9 июнендәге «Башкирская вышка» гәзиттәре ауылдың ҡиәфәтен сағылдырған материалдар баҫтырып сығара. Ауыл 18 йортан тора. Уларҙың ҡыйығы һалам менән, 1 йорт — тимер, 2 йорт таҡта менән ябыла. Ул 703-сө скважинанан йөҙ метр алыҫлыҡта урынлаша.

«Тикшереү барышында асыҡланғанса, һәр йорттоң тиерлек ситәндән һалам менән ҡапланған йорт төкәтмәләрендә торбаһыҙ мейестәр ҡуйылған (ҡара яғып йылытыла). Осҡондар һалам түбәләре аҫтына күтәрелә һәм һәр минут һайын янғын сығыу ҡурҡынысы була. 703-сө скважина урғыла. Ошонда уҡ нефть ер амбарҙарына аға. Шундай уҡ алыҫлыҡҡа, 703-сө быраулау фонтаны кеүек, 714-се быраулау вышкаһы төҙөлә. Янғын хәүефе бәхәсһеҙ. Ел йүнәлеше — һәр ваҡыт тиерлек вышкалар яғына. 703-сө һәм яңы төҙөлә башлаған 714-се вышканы, Ҡыҙыл Батыр утары халҡын кисекмәҫтән нефть разведкаһы еренән алыҫҡа күсерергә кәрәк».

«Утарҙың элекке урынында ҡалыуы йәки яңы урынға күсерелеүе тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ. Ул йылдар өсөн хас булған төҙөлөш материалдары һәм эшсе көстәр менән көсөргәнешле хәлде иҫәпкә алғанда, ул үҙенең урынын үҙгәртеүе ихтималлығы шикле».

Аллағыуат, Ҡарлыкүл, Ирек, Ҡыҙыл Ауыл, Күс, Новопетровский һәм Кесе Ишембай һәм Салауат ҡалалары ерҙәре составына ингән Аллағыуат ауылдары, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған уларҙың халҡы иҫтәлегенә Ишембай яғына боролошта Салауат-Стәрлетамаҡ автотрассаһы киҫелешендә «Юрматы ере» мемориаль комплексы төҙөлгән.

Ете мәрмәр плита ете күсерелгән ауылды кәүҙәләндерә. Үҙәгендә Юрматы еренең символы — ҡурай сәскәһе менән уратып алынған стела, «Бер кем дә, бер нәмә лә онотолмай» стелаһы тора. 8 пилонда һуғышҡа киткән 1428 яҡташтарҙың һуғыштан әйләнеп ҡайтмаған һәр өсөнсө тиерлек 513 фронтовиктың исеме уйып яҙылған. Бында Аллағыуат ауылында тыуған Советтар Союзы Геройы Әхтәмов Хәсән Баһҙый улының бюсы тора.

Һәйкәл Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы буйынса асыла. Комплексты тантаналы асыуҙа Башҡортостан Республикаһының Президенты М. Г. Рәхимов ағас ултырта.

2005 йылда Юрматы, Күс, Ҡыҙыл Ауыл, Ирек ауылдарының элекке халҡы һәм уларҙың тоҡомдары, бөтәһе 250 самаһы кеше, уның 80-йыллығын байрам итеү өсөн, кесе тыуған илендә яңынан осраша

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Информационно-досуговый еженедельник "Подметки" 
*[Ирек (Ишимбай)](https://ru.wikipedia.org/wiki/Ирек_(Ишимбай))
*История Ишимбая
Хоҙайбирҙе (Белорет районы)

**Хоҙайбирҙе** () — 1986 йылда бөтөрөлгән Башҡорт АССР-ы Белорет районының Егәҙе ауыл Советы ауылы. Елмерҙәк һырты янындағы Кейәү Аты Үлгән йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауыл ике урамдан (Мостафин һәм Ғ. Хоҙайбирҙин урамдары) торған.

## Тарихы
Ауылдың атамаһы антропонимик характерҙа. Рәүиз материалдары буйынса Әсфәндияров күсенеүсе тураһында ла, уның улдары тураһында мәғлүмәттәр таба алмай.

V рәүиз мәғлүмәттәре буйынса ауыл 80 кешеһе менән 22 хужалыҡтан торған.  55 йылдан һуң 39 йортта 250 кеше йәшәй. 1920 йылда 56 йортта 277 кеше йәшәгән. Ауылдың ярым күсәк халҡының 150 аты, 100 һыйыры, 58 һарығы булған. 40 умарта, 8 солоҡ тотҡан.

Совет осоронда ир-аттар  урман киҫеүсе, ағас йығыусы, ботаҡ ҡырҡыусы, ыҫмала һәм сайыр йыйыусы булып эшләгән, ҡатын-ҡыҙҙар башлыса хужабикә  булған.

1952 йылда — Хоҙайбирҙе  ауыл советына ингән ауыл  район үҙәге — Белорет ҡалаһынан 138 км, ауыл советы үҙәге — Ботай ауылынан 13 км һәм Белорет тар колеялы тимер юлының Туҡан станцияһынан 22  алыҫлыҡта булған. 

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге  Н 6-2/39Н 6-2/396 « Ҡайһы бер торак пункттарҙы  иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән төшерөп ҡалдырыу тураһында» Указы менән бөтөрөлә

## Хәтер

Хоҙайбирҙе ауылынан  сыҡҡан яҙыусы һәм журналистар — Нәсибулла Ғүмәров, Ғимранов Исмәғил, Нурислам һәм Рамаҙан Шәйхуловтар, Нәбиулла Төхвәтуллиндар тарафынан Хоҙайбирҙе ауылы халҡына, тәбиғәтенә һәм тарихына арналған әҫәрҙәр яҙыла. Улар араһында  Шәйхулов Нурисламдың  «Шаулай Еҙем», «Һағындырыр һандуғас», «Суҡмуйыл» повестары, Рамаҙан Шәйхуловтың  «Тамамланмаған этюд» китабы, Г. Мостафинаның «Елмерҙәк әсирҙәре» повесы бар.

## Билдәле кешеләре

Вәлиев Камил Абдрахман улы (23 февраль 1934 йыл, БАССР Белорет районының Хоҙайбирҙин ауылы — 26 март 2000 йыл, Өфө) —  Рәсәй башҡорт ғалимы. Доктор.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*[Вәлиев Камил Абдрахман улы](https://ba.wikipedia.org/wiki/Вәлиев_Камил_Абдрахман_улы_(физик))
## Әҙәбиәт

* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.298
* Мустафина, Г. Худайбердино — райский сад из детских снов [Текст] : [воспоминания о д. Худайбердино. Сейчас деревни как таковой нет] / Г. Мустафина // Белорецкий рабочий. — 2017. — 16 июня. — С. 2.
* 

## Иҫкәрмәләр
Бирҙәүеш ҡалаһы ҡала биләмәһе

**Бирҙәүеш ҡалаһы тораҡ пункты** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Һатҡы районына ҡараған муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Бирҙәүеш эшселәр ҡасабаһы.

## Тарихы
Ҡала биләмәһе статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 17 ноябрендә ҡабул ителгән «Һатҡы муниципаль районы, уның составындағы ҡала һәм ауыл тораҡ пункттары статусы һәм сиктәре тураһындағы» 313-ЗО Законы менән билдәләнгән.

## Исеме
Тораҡ пунктының атамаһы ҡала биләмәһе янынан аҡҡан Бирҙәүеш йылғаһына бәйле. Борон-борондан был тау йылғаһында бәрҙе балығы күп була. Бигерәк тә ыуылдырыҡтарҙан бәләкәй бәрҙеләр хасил булғас, һыу өҫтө сыбарланып китер була. Тикшеренеүселәр атаманың килеп сығышы буйынса әлегә тиклем бер фекергә килә алмай. «*-уш»* — исем яһаусы аффикс. Исемдең тамыры төрки теленән тәржемә иткәндә: бүләк, Аллаһ биргән бүләкте аңлата.

Башҡорт телендә бәрҙе (бәрҙесәк (диал. ҡар.бәрсәк I))>атамаһы бар. Тау йылғаларының саф һыуында ыуылдырыҡ сәскән *«бәрҙене»* йыш ҡына Урал һөмбашы (лосось) тип тә йөрөтәләр. Бирҙәүеш йылғаһының исеме тап шул бәрҙе балығы атамаһынан алырғандыр, тигән фараз бар.

## Халҡы

## Составы

## Иҫкәрмәләр
Мөслим (ҡасаба, Силәбе өлкәһе)

**Мөслим** — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ҡасаба. Мөслим ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Ҡасаба «Маяк» предприятиеһының радиоактив ҡалдыҡтары менән бысранған Тинес йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Эргәһендә Тыуғанъяҡ (рус. *Шугуня́к*) күле урынлашҡан. Район үҙәге Ҡоншаҡҡа тиклем 12 км

## Тарихы

Ҡасаба Силәбе — Каменск-Урал (1963 йылға тиклем Синарск) тимер юлы линияһында урынлашҡан, 1940 йылда төҙөлгән, шул уҡ исемдәге тимер юл станцияһы тирәләй барлыҡҡа килә. Станцияға ла, ҡасабаға ла исем эргәләге Тинес йылғаһының ике яҡ яры буйлап урынлашҡан шул уҡ исемдәге Мөслим ауылы буйынса бирелгән. 2009 йылда, йылғаның радиоактив бысраныуы менән бәйле, был ауыл халҡы ҡасабаға күсерелә. Бының өсөн ҡасабаның көньяҡ-көнсығыш ситендә (ауылдан көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан) «Яңы Мөслим» тип аталған ҡасаба төҙөлә. XXI быуат башында ҡасаба тирәһендә Течамагнетит(FeO·Fe2O3) мәғдән ятҡылығын эшкәртеү башлана. Сосновка руднигы Мөслим тимер юл станцияһы аша хеҙмәтләндерелә.

## Климаты
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе булып Урал тауҙары тора. Бында улар бейек булмаһа ла, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән килгән һауа массаларын индермәй, шуға ла бында һалҡын Арктика һауаһы ла, ҡыҙыу Урта Азия һауа массалары ла еңел үтә. Быларҙың һөҙөмтәһе булып, бында һауа торошоноң кинәт үҙгәреше йыш күҙәтелә.

## Сәғәт поясы
Мөслим (ҡасаба) Екатеринбург ваҡыты (Yekaterinʙurg Time Zone, YEKT) сәғәт поясында урынлашҡан. UTC менән айырмаһы +5:00 сәғәт тәшкил итә. Мәскәү ваҡыты менән айырмаһы +2 сәғәтте тәшкил итә һәм Рәсәйҙә MSK+2 итеп күрһәтелә.

## Халҡы

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда ҡасаба халҡы һаны 2654 кеше тәшкил итә (1236 ир-ат һәм 1418 ҡатын-ҡыҙ). Халыҡ һанының ыңғай динамикаһы ауыл халҡының ҡасабаға күсеп килеүе һәм эшкәртелеүсе ятҡылыҡҡа эшселәр килеүе менән бәйле.

Күсергәнгә тиклем эвакуацияланмаған Мөслим ауылында йәшәгән халыҡ нурланышының һөҙөмтәле дозаһы уртаса 280 миллизиверт тәшкил итә.

## Урамдары
Ҡасабаның урамдар селтәре 39 урамдан һәм 1 тыҡрыҡтан тора.

## Транспорт

Ҡасабала шул уҡ исемле тимер юл станцияһы бар.

Ҡасаба төбәк автомобиль юлдары ярҙамында Ҡоншаҡ (75К-147), Ноғман (75К-462) ауылдары менән, Солтан (75К-461) ауылы менән, Һаҡҡол ҡасабаһы аша М5 «Урал» (Екатеринбургҡа сығыу юлы) (75К-206), 75К-132 Мейәс — Шадринск (75К-020) автомобиль юлдары менән бәйләнеш тота.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡыштым аварияһы
* Көнсығыш-Урал радиация дәүләт ҡурсаулығы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* . Документальный фильм режиссёра Р. Карапетяна, 2015 г.
Сандалыҡ (ҡасаба)

**Сандалыҡ** (русса Сандалак) — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Михайловка ауыл Советы составындағы 2005 йылда юҡҡа сығарылған ҡасаба. Сыуаштар йәшәгән.

## Географияһы
Киҫтәнле-Ивановканан Мәнәүез-Мәскәүгә автомобиль юлында, Сандалыҡ (Сандалак) йылғаһы буйында урынлашҡан. Климаты континенталь, уртаса дымлы. Яҙ һәм йәй көндәре йыш ҡоролоҡ, ҡыш ҡар бурандары була.

### Географик урыны
Ҡасабанан алыҫлыҡ (1969 йылдың 1 ғинуарына):

- район үҙәгенә (Бишбүләк) тиклем: 20 км;

- Киҫтәнле-Ивановка ауыл Советы үҙәгенә (Киҫтәнле-Ивановка) тиклем: 2 км;

- яҡындағы тимер юл станцияһына (Приют) тиклем: 20 км.

## Этимологияһы
Сандалыҡ атамаһы йылға исеменән килеп сыҡҡан.

## Тарихы
1969 йылда Киҫтәнле-Ивановка ауыл Советы составына инә. Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:

4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:

….
11) Бишбүләк районында:

а) Михайловка ауыл Советының Сандалыҡ ҡасабаһын;

б) Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл Советының Весёлая Роща ауылын;

в) Сухоречка ауыл Советының Озёровка ҡасабаһын;

г) Каменка ауыл Советының Сергеевка ҡасабаһын;

д) Калинин ауыл Советының Томашйылға ҡасабаһын

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына 120 кеше йәшәгән; башлыса сыуаштар.

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года: [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. с. 348—430. С. 94.
* Урыҫса-башҡортса һүҙлек-белешмә Башҡортостан Республикаһы тораҡ пункттар атамаһы / Ф. Г. Хисамитдинова, З. А. Сиразетдин. — Өфө : Китап, 2001. — 317, [2] б.; 21 см; ISBN 5-295-02981-6 84. С.

## Иҫкәрмәләр