Быума

**Быума,  быума рәнйеүе, өйәнәк, зыяндаш, ҡуянсыҡ, быума, һуғылма мирекәй, һуғылма, тотанаҡ, яман рәнйеү** — ( , , тотолған («схваченный, пойманный, застигнутый»);  q`rb ) — кешенең иң йыш осрай торған оҙайлы хроник неврологик сире, организмды көтөлмәгәндә ҡорошҡаҡ тотоуы. Русса борондан килгән исеме- ***«падучая»***. Ваҡыты-ваҡыты менән ҡабатланып тороусан тартышыу өйәнәге. Ҡайһы бер осраҡта аң кимәленең үтә түбәнәйеүе күҙәтелә; ваҡыты-ваҡыты менән һуштан яҙыу, тартышыу быумаһы менән үткән нервы системаһы ауырыуы; баш мейеһе зарарланыуға бәйле дауамлы ауырыу, ваҡыты-ваҡыты менән һуштан яҙыу, тартышыу быумаһы менән үтә.

Ошо көтөлмәгәндә башлана торған өйәнәктәрҙең киң таралған һәм йыш ҡулланылған исеме — **быума өйәнәге**. Быума ауырыуы менән кешеләр генә түгел, хайуандар, мәҫәлән, эттәр, бесәйҙәр, сысҡандар ҙа сирләй.

## Быума (эпилепсия) аңлатмаһы
Быумаға оҡшаш өйәнәктең бер генә тапҡыр булыуы тере организмдың унда барған процесстарға үҙенсәлекле яуабы булыуы мөмкин. Хәҙерге ҡараштар буйынса, быума — бер иш булмаған, оҙаҡҡа һуҙылған, ҡайтмалы ҡорошҡаҡ тотоу өйәнәге менән айырылып торған, сирҙәр төркөмө. Был сирҙең патогенезында  баш мейеһе нейрондарында булған пароксизмаль зарядһыҙландырыу (пароксизмальный разряд) ята. Башлыса быума (эпилепсия) ғәҙәттә төрлөсә була торған ҡайтмалы өйәнәктәр менән айырылып тора — көтмәгәндә кәйеф боҙолоп китеү кеүек быума өйәнәге эквиваленты (дисфория),  аң томаланыу, илереү (сомнамбулизм), психиканың эске донъяға йүнәлеше (транс) кеүек психика боҙолоуы, шулай уҡ быума сирлеләрҙә була торған шәхес үҙгәреүе һәм (йәки)  аҡыл зәғифлеге. Ҡай бер ваҡытта эпилептик психоздар  ( улар киҫкен йә оҙайлы булыуы мөмкин) —  ҡурҡыу, эс бошоу,ярһыу ( агрессивлыҡ),йә   саманан тыш күтәреңке кәйеф,  һаташыу, галлюцинациялар кеүек аффектив боҙолоуҙар ҙа күҙәтелә. Әгәр ҙә быума өйәнәктәре соматик патология менән бәйле икәне дәлилләнһә, был хәл симптоматик быума тип атала.  Быума сире эсендә сикә яғы быума сирен (височная эпилепсия) дә айыралар, ул саҡта тартышыу үҙәге мейенең сикә өлөшөндә була. Быума сирен диагнозлау һәм дауалау менән неврологтар һәм эпилептологтар шөғөлләнә.

Ҡайһы ваҡытта өйәнәктәр баш мейеһенең неврологик йәки соматик ауырыуының, йә иһә йәрәхәт менән бәйле (травма)  барышын ауырлаштыра.

## Быумаға мөнәсәбәт
Боронғо гректар һәмборонғо римлеләр быума ауырыуын хоҙай ҡушҡан «Геркулес ауырыуы» («падучая») тип атағандар. Үлгән кешенең йәнен нисек саҡырыу тураһындағы Урта быуаттарҙан һаҡланып килгән бер ҡулланмала йәнде саҡырыу йолаһын дөрөҫ үткәрмәгән сихырсы быума менән һуғылып үлеүе мөмкин тип яҙылған .

Быума менән һуғылыусыларға йәмғиәттең ҡарашы, башлыса, тиҫкәре. Бындай сирлеләрҙе тыумыштан йә тормоштан барлыҡҡа килгән сирле тип иҫәпләйҙәр.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* *Виктор М., Роппер А. Х.* Руководство по неврологии по Адамсу и Виктору : учеб. пособие для системы послевуз. проф. образования врачей / Морис Виктор, Аллан Х. Роппер; науч. ред. В. А. Парфенов; пер. с англ. под ред. Н. Н. Яхно. — 7-е изд. — М.: Мед. информ. агентство, 2006. — 677 с. — ISBN 5-89481-275-5
* 

## Һылтанмалар

* Клиническая эпилептология. Журнал 
* Справочник по психиатрии (1985) / Эпилепсия
* Знаменитые люди, страдавшие эпилепсией
* Князь Мышкин избавился от припадков
* Детская эпилепсия 
* Казахстанская национальная лига против эпилепсии 
* Сайт об Эпилепсии
## Иҫкәрмәләр