Шивелуч

**Шиве́луч** (**Шивелу́ч**, **Шевелюч**) — Камчатка ярымутрауының Көнсығыш һыртындағы ғәмәлдәге вулкан. Камчатканың иң төньяҡ вулканы. Шивелучтан Петропавловск-Камчатка ҡалаһына тиклем ара — 440 км, Ключи ҡасабаһына тиклем — 47 км, Крутобереговоға — 98 км, Усть-Камчаткаға — 87 км.

Вулкан нигеҙенең диаметры — 45-50 км, дөйөм майҙаны 1300 км² тәшкил итә. Составында (андезиттар һәм базальттарҙан тороусы) **Старый Шивелуч** стратовулканы, иҫке һөҙәклекле — 9 км диаметрлы кальдераһы һәм эҫе лава һәм газ-көл болоттары сығарыусы әүҙем кратеры булған **Молодой Шивелуч** янартауҙары. Вулкандың бейеклеге 3283 м, әүҙем өлөшөнөң иң юғары нөктәһе диңгеҙ кимәленән — 2800 м. Йәше — 60-70 мең йыл.

Шивелуч вулканының аҫҡы битләүҙәре 750 метр бейеклеккә тиклем таш ҡайын урманы һәм кедр ағасы ҡыуаҡлыҡтары менән ҡапланған, өҫтәрәк болондар, түбәһенә яҡыныраҡ үҫемлек үҫмәгән лавалы-көллө өҫкө йөҙө урынлашҡан.

## Урғылыуы

Билдәле атылыуҙары: 1790, 1854, 1879—1883, 1896—1898, 1905, 1927—1929, 1944—1950, 1964, 1980—1981, 1993—1995, 2001—2003, 2008—2016 йылдарҙа күҙәтелгән.

2004—2005 йылдарҙағы атылыу һөҙөмтәһендә вулкандың бейеклеге 115 метрға кәмей. Һуңғы иң көслө атылыуҙарҙың береһе 1964 йылдың 12 ноябрендә була, ул саҡта вулкан көл бағанаһын 15 километр бейеклеккә, ә батҡаҡ һәм вулкан тоҡомо ҡалдыҡтары ағымы 20 километрға ырғытыла. 1964 йылдағы вулкан атылыуынан көл ел менән Камчатка ярымутрауы аша Беринг утрауҙарына күсә.

2008 йылдың 14 сентябрендә вулкандың көмбәҙенең бер өлөшө емерелеүенә килтергән әүҙемлеге көсәйә, уның, 2009 йылдың майында вулкан көмбәҙендә 30 метр тәрәнлектәге ярыҡ барлыҡҡа килә. Рәсәй фәндәр академияһы геофизика хеҙмәтенең Камчатка филиалының сейсмик һәм вулкан активлығын тикшереү лабораторияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2011 йылдың 15 октябрендә газ-көл сығанаҡтарының береһенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 10,5 км тәшкил итә, «0,3 мкм/с тиклем өҙөк-өҙөк спазматик вулкан ҡалтырауы» күҙәтелә. 2012 йылдың 18 апрелендә Шивелуч диңгеҙ кимәленән 6,5 км бейеклеккә көл һәм газ бағанаһын ырғыта.

2013 йылдың 27 июнендә иртә таңдан Шивелуч диңгеҙ кимәленән 10 км тиклем көл бағанаһын ырғыта, вулкандан 47 км алыҫлыҡта урынлашҡан Ключи ҡасабаһында көл яуа, ҡасаба урамдары миллиметр ҡалынлығындағы ерән төҫтәге көл ҡатламы менән ҡапланған, 18 октябрҙә Ключев сопкаһы вулканы артынан Шивелуч 7600 метр бейеклектәге көл бағанаһын ырғыта. 2014 йылдың 7 февралендә 11 километрҙан ашыу бейеклектәге көл бағанаһын ырғыта. 2014 йылдың 13 майында вулкан 7-нән 10 км-ға тиклем бейеклеккә өс көл бағанаһы ырғыта. 2016 йылдың 29 ғинуарында атыла. 2016 йылдың 10 ғинуарында вулкан 7 км бейеклеккә көл бағанаһын ырғыта. Вулкан 10 километрлыҡ көл бағанаһын ырғыта. 2017 йылдың 24 февралендә вулкан көл бағанаһын 5 км бейеклеккә, 2017 йылдың 15 июнендә иртән вулкан диңгеҙ кимәленән 12 км бейеклеккә көл бағанаһын ырғыта. 16 июндә кис сираттағы көл сығара. Уның бейеклеге диңгеҙ кимәленән 5,5 километрға тиклем тәшкил итә. 2019 йылдың 17 мартында ике айлыҡ атылыуҙан һуң вулкан һауаға 4 километр бейеклектәге төтөн бағанаһын ырғыта.

### 2023 йылғы атылыуы
2022 йылдың уртаһынан вулканологтар Шивелуч лава көмбәҙенең тотороҡһоҙ торошо арҡаһында тиҙ арала атылыуын көтә. Көслө атылыу 2023 йылдың 11 апрелендә урындағы ваҡыт буйынса 00.54 сәғәттә була. Шивелуч атылыуы 3 апрелдә Камчатка ер тетрәүенән һуң шунда уҡ, 7 апрелдә, Безымянный вулканының эруптив атылыуы күҙәтелгәнлектән, ошо ике атылыуҙы сейсмик хәл тыуҙыра тип иҫәпләнә. Шивелуч вулканының әүҙемлеге 28 марттан алып көмбәҙ башына даими рәүештә эҫе лава ташлау, уның экструзияһы, фумароль әүҙемлеге һәм көл сығарыу рәүешендә күҙәтелә. 11 апрелдәге башланғыс пароксизмаль фазаһында вулкан 20 км бейеклеккә еткән һәм 108 000 км² майҙанға таралған вулкан газы һәм көлө болотон сығара. Вулкандың ер өҫтө буйлап иң алыҫ араға пирокластик ағымы 19 км тәшкил итә. Икенсе көндө береһенең эруптив колоннаһы 10 км бейеклеккә еткән башҡа ташландыҡтар килә. Башланғыс фаза һөҙөмтәһендә 60 йыл эсендә иң ҙур көл яуыуы күҙәтелгән. Федераль һауа транспорты агентлығы вулканға «ҡыҙыл» (максималь) хәүеф коды бирә. Вулкандың бейеклеге стратосфераға еткәнлектән, атмосфераның өҫкө ҡатламдарына  көкөрт диоксиды бүленеп сыға.

15 апрелдә спутниктарҙан радиолокация һүрәттәрен анализлау төп атылыуҙың лава көмбәҙенең көньяҡ йүнәлештә емерелеүе һөҙөмтәһендә, уның урынында барлыҡҡа килгән кальдерҙар ҙурлығы  күрһәтә. Тәүге емерелеү процесы көмбәҙҙең нигеҙендә өҙөлөү һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә шартлау арҡаһында килеп сыға. Шулай итеп, вулкан VEI-5 эксплозивлыҡ индексы менән пелей тибында атыла

11-нән вулкандың әүҙемлеге кәмей, әммә атылыу түбән интенсивлыҡтағы һәм бейеклектәге көл сығарыу рәүешендә дауам итә. 16-сы һанлы инфраҡыҙыл спутник һүрәттәре вулкан кратеры эсендә яңы лава көмбәҙен барлыҡҡа килтерә башлауын күрһәтә. Ошонда, ике аҙналыҡ атылыуҙан һуң, 2023 йылғы урғылыуҙың әүҙемлеге артыуы туҡтала.

### 2024 йылғы атылыуы
2024 йылдың 18 авгусында урғыла, уға 7 балл кимәлендәге ер тетрәүе лә ҡушыла.

## Һүрәттәр

Файл:Shiveluch_activity_(ash_plume),_2012-11-06.png|альт=Шлейф пепла из Шивелуча 9 ноября 2012, фото спектрорадиометра MODIS того же спутника|Шивелучтың көл шлейфы, 2012 йылдың 9 ноябре, MODIS спутнигының спектрорадиометры фотоһүрәте
Файл:Sheveluch,_Kamchatka.jpeg|альт=Активность вулкана в 2002 году|2002 йылда вулкандың әүҙемлеге
Файл:Shiveluch_eruption.jpg|альт=Снимок из космоса активности Шивелуча в мае 2004 года|2004 йылдың майында йыһандан төшөрөлгән Шивелучтың әүҙемлеге фотоһы
Файл:Shiveluch.jpg|альт=Вид на вулкан с северной стороны|Төньяҡтан вулкан күренеше
Файл:Plume_from_Shiveluch_Volcano.jpg|альт=Вулкан в мае 2009 года. Активность слабая|Вулкан 2009 йылда майында. Әүҙемлеге көсһөҙ
Файл:Volcanic_Plume_over_Shiveluch_Volcano_2010-02-13.jpg|альт=Извержение 13 февраля 2010 года|Вулкандың 2010 йылдың 13 февралендәге урғылыуы
Файл:2010_Activity_at_Shiveluch_Volcano.jpg|альт=Шивелуч курится 7 сентября 2010 года|2010 йылдың 7 сентябре. Шивелуч төтәй
Файл:Jan_2011_Activity_at_Shiveluch_Volcano.jpg|альт=Снимок в инфракрасных цветах пирокластического потока, сошедшего с вулкана Шивелуч|Шивелуч вулканынан төшкән пирокластик ағымдың инфраҡыҙыл төҫтәге һүрәте
Файл:Feb_2011_Pyroclastic_Flow_Remnants_at_Shiveluch_Volcano.jpg|альт=Последствия зарегистрированного пирокластического потока, февраль 2011 года|Теркәлгән пирокластик ағым эҙемтәләре, 2011 йылдың феврале
Файл:Левая_и_Шивелуч.jpg|альт=Шивелуч. Вид с реки Левая|Шивелучтың Левая йылғаһынан күренеше


### Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*  по вулкану Шивелуч с 1946 по 2011 года
* Черноморец С. С., Сейнова И. Б. 
* Сейнова И. Б., Черноморец С. С., Тутубалина О. В., Баринов А. Ю., Соколов И. А. 
* Сейнова И. Б., Черноморец С. С., Тутубалина О. В., Баринов А. Ю., Соколов И. А. 

## Һылтанмалар
* Фотографическая база данных «»
*  Камчатского филиала ФИЦ ЕГС РАН
* 
* 
* 
* 
*  на сайте ИВиС ДВО РАН
*  в проекте «Голоценовые вулканы Камчатки» на сайте ИВиС ДВО РАН
* 
*  на сайте проекта Volcano Live
*  о вулкане Шивелуч на краеведческом сайте Камчатского края
* Мощное извержение вулкана Шивелуч 11.04.2023
* Вулкан Шивелуч: хроника извержения
* Сильное Землетрясение в 7.0 баллов произошло на Камчатке. Вулкан Шивелуч выбросил облако пепла на 8 км
* дар