Баймаҡ районы

**Баймаҡ районы** — Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан район. Көнсығышта Силәбе өлкәһе менән сиктәш. 1930 йылда ойошторолған. Майҙаны 5432 км². Райондың административ үҙәге — Баймаҡ ҡалаһы менән Өфө араһы тура һауа юлынан 275 км, автомобиль юлынан — 489 км.

Район халҡы 1995 башына 43,5 мең кеше булған (1970 — 47,9, 1979 — 41,4, 1989 — 42,1 мең кеше). Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 8 кеше. Күпселеген башҡорттар һәм урыҫтар тәшкил итә. 90 ауыл бар. Иң ҙурҙары: Темәс (3,1 мең кеше), Урғаҙа (2,7 мең), Иҫке Сибай ауылы (2 мең), Аҡморон ауылы (1,7 мең).

## Символикаһы

## География
Геологик йәһәттән район територияһы Тагил-Магнитогорск бөгөлөнөң һәм Уралтау күтәрелешенең тектоник структураларынан ғибәрәт. Колчедан рудаһы (Сибай, Баҡыртау, Таштау, Балтатау, Ҡамаған һ.б.), рудалы алтын (Вост.-Семеновский, Түбә, Юлалы һ.б.), сәсмә алтын (Ҡараһаҙ, Төйәләҫ, Шүрәле һ.б.), цеолит (Сибай), биҙәү ташы (20-ләп ятҡылыҡ), эзбизташ, кирбес сеймалы һ.б. ятҡылыҡтар тикшерелгән.

Райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөн Уралтау һырты биләй. Уның был тирәһе бейек түгел һәм тигеҙләнгән, ләкин ярайһы уҡ дымлы, ҡарағай, ҡайын һәм уҫаҡ урмандары менән ҡапланған. Уралтау һәм Ирәндек һырттары араһындағы түбән урындарҙа ваҡ сусаҡтар бар. Уңдырышлы ҡара тупраҡлы далала төрлө үлән һәм ҡылғандар үҫә, уның байтаҡ өлөшө һөрөлгән, ҡоролоҡ хас. Район территорияһын меридиональ йүнәлешттә киҫеп үткән Ирәндек һыртының киңлеге 10—20 км, уртаса бейеклеге төньяғында 700—800 м, көньяғында— 400—500 м, урыны менән ҡарағас ҡатыш ҡайынлыҡтар, ҡаты төп тау тоҡомдары ер өҫтөнә сығып торған, аҙ уңдырышлы, эрозияға бирелгән тупраҡ өҫтөнлөк итә. Район территоряһының көнсығыштағы тар ғына һыҙатын эреле-ваҡлы убалар теҙмәһенән торған тигеҙлек тәшкил итә. Бындағы ҡара тупраҡлы далала ҡылған һәм һәр төрлө үлән үҫә.

Баймаҡ районы Урал тауҙары аръяғында урынлашҡанлыҡтан, Азия материгының континенталь климаты йоғонтоһон кисерә.

Климаты ҡоро, ҡышын ҡар аҙ була. Гидрографик селтәре Һаҡмар, Таналыҡ, Оло Урғаҙа (бәләкәй ҡушылдыҡтары менән) йылғалары, Талҡаҫ, Күлтабан күлдәренән тора. Майҙанының ҙур өлөшөн дала ерҙәре тәшкил итә. Ағас запасы 18,8 млн м³ булған 126,4 мең га майҙанда (Райондың дөйөм майҙанының 24,4 %) урман үҫә (шуның 3,4 млн м ылыҫлы ағас).

## Тәбиғәт объекттары
* Ирәндек (тау һырты) — көньяҡ-көнсығыш Башҡортостандағы тау арҡаһы.
* Төйәләҫ йылғаһы
* Һаҡмар йылғаһы
* Танылыҡ йылғаһы
* Йылайыр йылғаһы
* Урғаҙа йылғаһы
* Ғәҙелша шарлауығы
* Һаҡмар һыуһаҡлағысы
* Балыҡлы күле
* Әптекәй күле
* Талҡаҫ — Көньяҡ Уралдың көнбайыш битләүендәге күл.
* Үләндекүл
* Солтанкүл
* Яугүл (Култабан) күле — Урал йылғаһы бассейнына ҡараған күл.

## Халыҡ һаны
**1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):**



Ауыл халҡының уртаса тығыҙлығы 1 км²-ға 8 кеше тәшкил итә.

; Урбанизация
Ҡала шарттарында (Баймаҡ ҡалаһы) район халҡының  % йәшәй.

; Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 83,3 %, урыҫтар — 11,9 %, татарҙар — 3,5 %, башка — 1,3 %.

## Иҡтисад
19 быуаттың 30-сы йылдарында Төйәләҫ йылғаһының үрге ағымында һибелмә алтын ятҡылыҡтары үҙләштерелә башлай. Һибелмә һәм рудалы алтындың яңы ятҡылыҡтарын үҙләштереү, баҡыр колчеданы рудаларынан алтынды айырып алыу иҫәбенә алтын табыу арта. 1923 йылда Таналыҡ-Баймаҡ таулы округы бөтөн Уралда сығарылған алтындың 40 % таба. Баҡыр колчеданы рудаларын эшкәртеү менән Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты, алтын сығарыу менән «Башзолото» дәүләт производство предприятиеһының Түбә руднигы, «Зауральская» һәм «Түбә» старателдәр артелдәре шөғөлләнә. Төйәләҫ ятҡылығында эзбизташ сығарыла. Яндырылған эзбиз шәкәр заводында ҡулланыла һәм башҡа региондарға ла ебәрелә.

Район сәнәғәтенең башҡа тармаҡтарына ағас әҙерләү (Темәс һәм Баймаҡ леспромхоздары), төҙөлөш материалдары етештерә (Темәс хуж.-ара кирбес заводы), мет. эшкәртеү (Түбә йоҙаҡ һәм тимер-томор әйберҙәр заводы) һәм еңел сәнәғәт (Түбә тегеү фабрикаһы) инә.
Баймаҡ районы ауыл хужалығы продукцияһы күпләп етештерелә. Ауыл хужалығы ерҙәре 331,3 мең га (Башҡортостанда 1-се урында тора), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 164,1 мең га, сабынлыҡтар — 44,0 мең га (Белорет районынан һуң 2-се урында), көтөүлектәр — 123,0 мең га (1-се урында). 19 ауыл хужалығы предприятиеһы, шул иҫәптән Башҡортостан игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы институтының Баймаҡ тәжрибә-производство хужалығы бар. Район малсылыҡ һәм игенселек буйынса махсуслашҡан. Һарыҡсылыҡ тармағы ҙур урын тота. Башҡортостанда етештерелгән көслө һәм ҡаты сортлы бойҙайҙың төп өлөшө ошо районға тура килә. Иң ҙур ауыл хужалығы предпритиеһы — Йылайыр совхоз-техникумы. Совхоздың 80 мең га ауыл хужалығы ере бар, ул районда үҫтерелгән игендең өстән бер өлөшөн етештерә.

## Транспорт
Район территорияһын Ира—Йылайыр—Сибай—Магнитогорск һәм Аҡъяр—Сибай—Асҡар—Сермән автомобиль юлдары киҫеп үтә. Сит өлкәләр менән бәйләнештә Сибай тимер юл станцияһы һәм аэропорты мөһим роль уйнай. Урындағы бәйләнештәрҙә Баймаҡ—Ҡана, Баймаҡ—Темәс, Баймаҡ—Әбделкәрим автомобиль юлдары ҙур әһәмиәткә эйә.

## Социаль-мәҙәни өлкә
Районда 75 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 40 урта мәктәп һәм 2 лицей; Йылайыр совхозы нигеҙендә ауыл хужалығы техникумы, 41 китапхана, 75 клуб учреждениеһы, Баймаҡта һәм Темәс ауылдарында тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Йылайыр совхозында Сиҙәм музейы, үҙәк район һәм 8 участка дауаханаһы, Талҡаҫ күле буйында Баймаҡ ял йорто эшләй.

Урыҫ һәм башҡорт телдәрендә «Баймакский вестник» һәм «Һаҡмар» гәзите сыға.

### Спорт

Районда милли көрәш, баскетбол, волейбол, футбол, хоккей, саңғы ярыштары, еңел атлетика, бокс, йөҙөү, өҫтәл теннисы, шахматтар һәм шашкалар спорт төрҙәре федерациялары ойошторолған.

Спортты яратыусылар ҡарамағында — 146 ҡоролма, шул иҫәптән: 1 стадион, 68 яҫылыҡ спорт ҡоролмалары, 72 спорт залы, 2 саңғы базаһы, 2 атыу тиры, 1 йөҙөү бассейны.

XX быуат уртаһында Башҡортостанда Баймаҡ — Өфө юлында һыбай уҙыш популяр була (1937).

## Билдәле шәхестәре

### Яҡты эҙ ҡалдырыусылар
* Биишев Мирсаяф (1862) — В. И. Ленин менән Ҡаҙан университетында уҡыған.
* Буранбай Ҡотдосов (1767 — ?) — халыҡ сәсәне, административ эшмәкәре. Йорт старшинаһы. Билдәле «Буранбай», «Ялан йәркәй», «Бөҙрә тал» башҡорт халыҡ йырҙарын ижад итеүсе
* Арғынбаев Ғәбит (Ғәбит сәсән) (1856 — ?) — башҡорт халыҡ йырҙарын ҡобайырҙарын йыйыусы һәм һаҡлаусы. Ҡурайсылар һәм сәсәндәр бәйгеләре еңеүсеһе (Ырымбур, 1912; Стәрлетамаҡ, 1930). Ғәбит сәсәндән яҙып алынған башҡорт эпик әҫәрҙәр, айырыуса «Урал-батыр», бөтә донъя халыҡ ижады ҡомартҡыһы булып һанала.
* Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы (1896—1937) — Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Муса Мортазиндың кавалерия полкы эскадрон командиры. Ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған. Сәйәси золом ҡорбаны
* Ғәбдиев Шәһәрғәзи Шаһыбал улы (1898—1979) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.
* Динебәков Байым — дин әһеле, мәғрифәтсе
* Исмәғилова Ғилмияза — сәсәниә
* Иҫәнгилдин Алдар (Алдар батыр) (XVII быуаттың 70-сы йылдар) — Бөрйән улусының старшинаһы, 1704—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдырың башлығы, Рус империяһының Ҡырым һәм Азов походтарында әүҙем ҡатнашыусы.

## Иҫтәлекле урындар
* Лукьян Пономарёвтың ҡәберлегендәге һәйкәл (Баймаҡ ҡалаһы, 1933).
* Л. А. Азановҡа һәйкәл (Баймаҡ ҡалаһы, 1968).
* Ш. Ә. Хоҙайбирҙинға һәйкәл (Баймаҡ ҡойоу-механика заводы территорияһында, скульптор Т. П. Нечаева, 1975).
* А. М. Матросов бюсы (Түбә ҡасабаһы, 1976).
* Ә. Ғ. Әлибаевҡа һәйкәл (Йомаш ауылы, 1987, скульптор Л. В. Кузнецов).
* Ҡурайға һәйкәл (Туғажман тауы, авторы — М. Байрамғолов, 1993).
* Әхмәтзәки Вәлидигә һәйкәл (Темәс ауылы, 2001). Скульптор Х. Х. Ғарипов.
* М. Фәйзигә һәйкәл (Баймаҡ ҡалаһы). Скульптор Т. П. Нечаева.
* Ә. Ғ. Әлибаевҡа һәйкәл (Муллаҡай).
* И. Т. Пименовҡа һәйкәл (Ургаҙа ауылы, 1967).
* Т. Т. Миңлеғоловҡа һәйкәл (Күсей ауылы).
* Алдар Иҫәкәевкә һәйкәл (Баймаҡ ҡалаһы, 2017).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ирәндек айыуы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *Башҡортостан. Ҡыҫҡа энциклопедия.* «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәте. Өфө, 2007.
* Баймакская энциклопедия / гл. ред. И. Х. Ситдиков. — Уфа: Башк. энцикл., 2013. — 640с.: ил., карты, ноты. ISBN 978 -5-88185—084-5 
* Администрация района
* На сайте Республики Башкортостан 

## Видеояҙмалар
#  Баймакский район с высоты птичьего полета