open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡайын еләге

**Ҡайын еләге**, **турғай еләге**, **яңғыҙаяҡ** (, ) — рауза һымаҡтар ғаиләһенән булған күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Май — август айҙарында аҡ сәскә ата, июнь — сентябрҙә емеше өлгөрә.

## Этимологияһы
Еләктең русса атамаһы тигән боронғо рус һүҙе "Земляница"нан килеп сыҡҡан, сөнки уның өлгөргән емештәре ергә яҡын аҫылынып тора.

Ҡайын еләге (Fragaria vesca Linnaeus) инглиз телендә — «Wild strawberry» йәки «Alpine strawberry», француз телендә — «Fraise das bois».

## Таралыуы

Ҡайын еләге ҡайынлыҡта, аҡландарҙа, урман ситтәрендә, ҡоро тау биттәрендә, болон-туғайҙарҙа үҫә. Үҫемлек Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Көнбайыш һәм Көнсығыш Себерҙә, Ҡаҙағстан һәм Кавказда таралған.

## Әһәмиәте һәм ҡулланылыуы

Үҫемлектең емешен кешеләр борондан ҡулланған. Кешенең уны мезолитта уҡ ҡулланыуы тураһында дәлилдәр бар.

Еләктең япрағы (лат. Folium Fragariae) дарыу сеймалы сифатында ҡулланыла. Япраҡтары үҫемлек сәскә атҡан ваҡытта йыйыла, уларҙы 1 см оҙонлоҡта ҡырҡып алалар. Киптергестә 45 °C температурала йәки яҡшы елләтелгән биналарҙа киптерелә. Һаҡлау ваҡыты — 1 йыл.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 735. Fragaria vesca L. — Земляника обыкновенная, или лесная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 371. — ISBN 9-87317-128-9.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* 
* 
* 
* 
* Дубровная С. А. Морфологическая пластичность Fragaria vesca (ROSACEAE) в республике Марий Эл. /С. А. Дубровная // Растительные ресурсы. — 2009. — Т. 45, Вып. 2. — С. 8-16.
* 

## Һылтанмалар
* 
* Plants for a future Fragaria vesca
* Земляника лесная в справочнике растений леса
Ҡалған үләне

**Ҡалған үлән**е (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-60 см. Май-сентябрь айҙарында һары сәскә ата. Июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Ҡалған үләнен уриан ситтәрендә, һаҙлыҡ тирәһендә, йырғанаҡтар буйында осраьырға мөмкин. Үҫемлек бөтә Европала, Азияла, Казказда таралған. Рәсәйҙә Калининград өлкәһенән Алтай крайына тиклем үҫә. Башҡортостанда көньяҡ Урал һәм Өфө тигеҙлегендә йышраҡ осрай.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 747. Potentilla erecta (L.) Raeusch. — Лапчатка прямостоячая, или Калган //Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 383. — ISBN 9-87317-128-9. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Ҡандала үләне

**Ҡандала үләне, тәкә мөгөҙ**ө (, ) — ике йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек; ҡуҙаҡлылар ғаиләһе, күбәләк сәскәлеләр ярым-ғаиләһендәге үлән; . өсәре-өсәре бер һуҡтаға урынлашҡан ваҡ ҡына киртләс япраҡлы, һабаҡ буйлап сыҡҡан аҡ, һары төҫтәге ваҡ сәскәле хуш еҫле үлән; бал ҡорттары татын, һеркәһен яратып йыя; шәкәрлелеге 150—200 кг/га.

Бейеклеге 3 м-ға етә. Икенсе йылдың май-август айҙарында сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. Япраҡтары өс тармаҡлы, сәскәләре ваҡ һары һәм аҡ төҫтә.
Емеше — 1, һирәгерәк — 2, йәки 4 орлоҡло асылмый торған ҡуҙаҡ.

## Таралыуы
Ҡандалы үләнен туғайҙарҙа, юл буйында, йорт тирәһендә осратырға мөмкин.
Көтөлек, бесәнлек, силос, сенаж сидераль культуралар сифатында игелә; уңышы һәм мал аҙығы булараҡ люцерна һәм туҡранбаштан ҡалышмый.
Ҡандала үләне баллы үҫемлек, бал ҡорттары һалыҡынса ваҡытта ла киләләр. Унда булған кумарин матдәһе тәмәке, шарап, сыр яһағанда файҙаланыла.

Европа, Кесе, Урта, Үҙәк Азия, Кавказда таралған. Британия утрауҙарына, Яңы Зеландияға, Төньяҡ Америкаға күсереп ултыртылған. Рәсәйҙең бөтә төбәктәрендә лә осрай. Башҡортостандың Баймаҡ, Ейәнсура, Хәйбулла райондарында күпләп осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. Иллюстрированный определитель растений Средней России — М.: Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований, 2003. — Т. 2. — С. 455. — ISBN 5-87317-128-9.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
Ҡара миләш

**Ҡара миләш** (, ) — рауза сәскәлеләр ғаиләһенән емеш биреүсе ҡыуаҡ, бейеклеге 1,5-2,5 м. Май-июнь айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрзә емеше өлгөрә. Ҡара миләш ашарға яраҡлы емеше өсөн һәм декоратив маҡсатта үҫтерелә.

## Таралыуы
Ҡара миләштең тыуған яғы — Төньяҡ Америка. 1965 йылда Алтайҙа үҫтерелә, һуңынан башҡа төбәктәргә тарала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бурмистров А. Н., Никитина В. А. Медоносные растения и их пыльца: Справочник — М.: Росагропромиздат, 1990. — С. 17. — 192 с. — ISBN 5-260-00145-1. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Ҡарабойҙай

**Ҡарабойҙа́й** (, ) —  ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,5 м-ға тиклем етә. Июль айында аҡ йә алһыу сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Тәбиғәт шарттарында осрамай. Төп ярма культураһы булараҡ сәсеп үҫтерелә.
Ҡарабойҙайҙың тыуған иле — төньяҡ Һиндостан.

## Әҙәбиәт
* Гречиха // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
Ҡарбуз

**Ҡарбуз** (, ) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Ер өҫтөнә һуҙылып киткән һабағы 4 м-ға етә. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата,  июль-сентябрҙә емеше өлгөрә.
## Таралыуы
Ҡарбуздың тыуған яғы — Көньяҡ һәм Урта Африка. Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда баҡса культураһы булараҡ сәсеп үҫтерелә.

## Әҙәбиәт
* Род 1424. Арбуз — Citrullus Forsk. // Флора СССР. В 30-ти томах / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Редакторы тома Б. К. Шишкини Е. Г. Бобров — М.—Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1957. — Т. XXIV. — С. 111—114. — 501 + XVII с. — 2500 экз.. 
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
Ҡарһаҡ үлән

**Ҡарһаҡ үлән, күҙ үләне** (,) — шомбыя һымаҡтар ғаиләһенән ярым паразит бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 5-40 см, июль-август айҙарында аҡһыл-көрән сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
## Таралыуы
Үҫемлек болондарҙа, урман ситтерендә үҫә. Бөтә донъяға таралған.
[thumb|left|''[Euphrasia minima'']]
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
Ҡаразирә

**Ҡаразирә** (, () — ғаиләһенән бер йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге  85-90 см-ға етә. Июнь-август айҙарында сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә. 

## Таралыуы
Ҡаразирә сүп үләне булараҡ юл буйында, йорт, баҡса эргәһендә үҫә. Үҫемлек Рәсәйгә көньяҡ-көнсығыш Азиянан индерелгән.

## Галерея

|Сәскәһе
Рәсем:Datura stramonium 1 (2005 07 07).jpg|Тажы
Рәсем:Datura stramonium-3.jpg|Емеше
Рәсем:Datura stramonium Bieluń dziędzierzawa Seed.jpg|Орлоғо


## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1161. Datura stramonium L. — Дурман обыкновенный, или вонючий // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 164. —ISBN 5-87317-163-7. 
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ҡуҙғалаҡ

**Ҡуҙғалаҡ** (, ) — ҡуҙғалаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30—100 см. Июнь-июль айҙарында алһыу һәм һары сәскә ата.

## Таралыуы
Донъяның төрлө тарафтарында: Төньяҡ Африка, Азия, Европа, Көнсығыш Австралияла үҫә. Ҡуҙғалаҡ урмандарҙа, туғайҙарҙа, үләнле тау биттәрендә үҫә. Дарыу һәм ашарға яраҡлы үҫемлек булараҡ сәсеп тә үҫтерелә.
 thumb|left|

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 460. Rumex acetosa L. (Acetosa pratensis Mill.) — Щавель кислый // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 58. — ISBN 9-87317-128-9. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
Ҡуян кәбеҫтәһе

**Ҡуян кәбеҫтәһе, нумия** (, ) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге  5-15 см. Май-август айҙарында һары сәскә ата,  август-сетябрҙә емеше өлгөрә.
## Таралыуы
Ҡуян кәбеҫтәһе ҡарағай урманында, ҡоро һәм ҡомло тау биттәрендә үҫергә ярата. Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда киң таралған.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 711. Sedum acre L. — Очиток едкий // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 347. — ISBN 9-87317-128-9.  
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
Ҡыҙыл борос

**Ҡыҙыл борос** (, ) — эт ҡарағаты һымактар ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Ауыл хужалығы күльтураһы булараҡ сәсеп үҫтерелә. Төрлө сорттары булыуы билдәле, мәҫәлән *болгар боросо*.

## Ботаническое описание
thumb|220px|left|Перец овощной.
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
Ҡымыҙлыҡ үләне

**Ҡымыҙлыҡ, ҡуян үләне** (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 5-10 см. Май-июнь айҙарында аҡ сәскә ата.
## Таралыуы
Ҡымыҙлыҡ үләне ғәҙәттә ылыҫлы йә ҡатнаш урмандарҙа үҫә.
Европа, Кавказ, Төркиә, Ҡытай, Монголия, Төньяҡ ,Америкала таралған. Рәсәйҙә Европа өлөшөндә, Кавказда, Себерҙә, Алыҫ ,Көнсығышта үҫә. Башҡортостандың Ҡариҙел, Асҡын, Нуриман, Ҡалтасы, Дыуан райондарында күпләп осрай.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 856. Oxalis acetosella L. — Кислица обыкновенная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 511. — ISBN 9-87317-128-9. 
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
* Ҡымыҙлыҡ. «Башҡортостан» гәзитендә мәҡәлә
Ҡырҡҡолас

**Ҡырҡколас, ҡырҡъяпраҡ, ҡарабаш** (, ) — рауза сәскәлеләр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 120 см-ға етә. Июнь-август айҙарында ҡыҙыл, ҡара ҡыҙыл сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Ҡырҡҡолас күберәк һыу баҫҡан туғайҙарҙа, яландарҙа, урман ситенде һ.б. ерҙәрҙә үҫә.
Үҫемлек Евразия, Төньяҡ Американың уртаса климат зонаһында таралған.

## Ҡулланылышы
Дарыу үләне. Уның тамырын көҙ йыялар, йыуып, киптереп ҡуялар.
Ҡырҡҡолас сәйе, төнәтмәһе зарарлы бактерияларҙы үлтерә, ҡан, эс китеүҙе туҡтата. Амебалы дизентерия, эс ауырыуҙарынан, геморрой һәм инәлектән ҡан китеүҙән, тромбоздан ҡулланыла. Теш ҡаҙнаһы шешкәндә, тән бешкәндә, ҡайһы бер гинекологик сирҙәргә ҡаршы ла файҙаланыла.

Туберкулез сирлеләрҙең ауыҙынан ҡан килгәндә лә үләндең файҙаһы тейә.

Бал ҡорттары уның һутын йыя.

Мал аҙығы өсөн сәсеп үҫтереү яҡшы һөҙөмтә бирә.

Н. И. Анненков, Вилюй округында яҡуттар ҡырҡҡолас тамырын туңдырып, һөттә бешереп ашай, тип яҙған. Улар был ризыҡты «быта» тип атай икән.
Ҡыҫыр сәскә

**Ҡыҫыр (тегәнәк) сәскә** (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-80 см. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата, июнь-сентябрьҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Үҫемлек туғайҙарҙа, әрәмәлектә, баксала, юл буйҙарында үҫә. Европа, Азия, Кавказда таралған.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 738. Geum urbanum L. — Гравилат городской // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 374. — ISBN 9-87317-128-9. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Ҡыҙыл бөрлөгән

**Ҡыҙыл бөрлөгән** (, ) — рауза һымактар ғаиләһенән күп йыллыҡ ярым ҡыуаҡ, бейеклеге 25 см-ға етә. Май-июнь айҙарында аҡ сәскә ата, июль баштарында емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Ҡыҙыл бөрлөгән урмандарҙа, тауҙарҙын ташлы биттәрендә, әрәмәлектә, болон-туғайҙарҙа үҫә. Европа, Себер, Алыҫ Көнсығышта таралған.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 772. Rubus saxatilis L. — Костяника // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 408. — ISBN 9-87317-128-9. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Ҡыҙыл көртмәле

**Ҡыҙыл көртмәле** (, ) — күп йыллыҡ, йыл буйына йәшел ҡыуаҡ. Май-июнь айҙарында алһыу сәскә ата, август-сентябрҙә
емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Ҡыҙыл көртмәле ҡарағай һәм ҡатнаш урмандарҙа, ҡоролған торф ятҡылыктары булған ерҙә үҫә. Башҡортостандың Белорет, Бәләбәй, Дүртөйлө, Бөрйән һ.б. байтаҡ райондарында осратырға мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1012. Vaccinium vitis-idaea L. — Брусника // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 26. — ISBN 5-87317-163-7. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. ISBN 5-295-01499-1

Төркөм:Арса һымаҡтар
Төркөм:Ҡыуаҡтар
Төркөм:Евразия флораһы
Төркөм:Төньяҡ Америка флораһы
Төркөм:Дарыу үҫемлектәре
Төркөм:Еләктәр
Төркөм:Аҙыҡ үҫемлектәре
Төркөм:Ауыл хужалығы культуралары
Марал тамыры

**Марал тамыры** (, ) — астра сәскәләр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 120—180 см. Июгь-август айҙарында ҡыҙғылт сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Үҫемлектең тыуған иле — Себер (Саян, Алатау) тауҙары. Башҡортостанда дарыу үләне булараҡ сәсеп үҫтерелә.

## Әҙәбиәт
* Энциклопедический словарь лекарственных растений и продуктов животного происхождения: Учеб. пособие / Под ред. Г. П. Яковлева и К. Ф. Блиновой — СПб: Изд-во СПХВА, 2002. — С. 175. — ISBN 5-299-00209-2.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
Мүк еләге

**Мүк еләг**е (, ) — арса һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ, йыл буйына йәшел,
75 см тиклем оҙонлоҡтағы ҡаты еп рәүешле түшәлеп үҫкән һабаҡлы мәңге йәшел түшәлеүсән бәләкәй ҡыуаҡлыҡ.

## Ҡылыҡһырлама
Япрағы оҙонса — йомортҡа формаһында, ҡалын, ҡыҫҡа һаплы. Сәскәһе оҙон сәскә һабында, ал төҫтә; касаһы һәм тажы 4 бүлемле, һеркәсе 8. Сәскәлеге тәлгәш һымаҡ. Май—июндә алһыу ҡыҙыл сәскә ата. Емеше — һутлы ҡарағусҡыл ҡыҙыл еләк, август—сентябрҙә өлгөрә һәм үҫемлектә ҡар аҫтында яҙға тиклем һаҡлана. Башҡортостандың Урал алдының һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының төньяҡ өлөшөндә күтәренке һәм күсмә һаҙлыҡтарҙа үҫә. Дарыу үҫемлеге. Составында С, В1, В2 витаминдары, каротиндар, органик кислоталар, пектиндар, эфир майҙары булған еләген яңы йыйылған һәм эшкәртелгән килеш аҙыҡ итеп ҡулланалар. Япрағы сәй эсемлеге әҙерләү өсөн файҙаланыла. Яҙға тиклем тәмен юғалтмай. Ваҡ емешле. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Таралыуы
Мүк еләге һаҙлыкта үҫә, яҡтылыҡ яратыусан. 4 төрө билдәле, Евразияның һәм Төньяҡ Американың субарктик һәм уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә. Тик бик һирәк осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1255. Achillea millefolium L. — Тысячелистник обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 319. — ISBN 5-87317-163-7.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Кәзә һаҡалы

**Мәкә** (, ) —  ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 15 см-ға етә. Майҙан алып көҙгә тиклем аҡ сәскә ата, август — сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Үҫемлек туғай-яландарҙа юл буйҙарында, урман ситендә үҫә. Мәкә Европа һәм Азияның уртаса климатын үҙ итә. Башҡортостандың таулы һәм урманлы райондарында осрай.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 981. Pimpinella saxifraga L. — Бедренец-камнеломка // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 644. — ISBN 9-87317-128-9.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
Мәрәүәр ағасы

**Мәрәүәр ағасы, осҡот** (, ) — эре ҡыуаҡлыҡ. Бейеклеге 6 м-ға етә. Май-июнь айҙарында һары аҡһыр сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Мәрәүәр ағасының тыуған иле — төньяҡ Африка. Рәсәйҙә ылыҫлы һәм япраҡлы урмандарҙа үҫә. Үҫемлек декоратив маҡсатта юл буйҙарында, ауыл-ҡала ерендә, йылға ярҙарында үҫтерелә.

thumb|left|Сәскәлеге
thumb|left| Мәрәүәр ағасының еләге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. HarperCollins ISBN 0-00-220013-9.. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Нигеҙут

**Нигеҙут** (, ) — ғаиләһенән бер йыллыҡ ағыулы һәм һаҫык еҫле үлән үҫемлек, бейеклеге 15-80 см.
Май-август айҙарында аҡһыл һары сәскә ата,  июнь-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
## Таралыуы
Төньяҡ Американың уртаса климатында үҫә, Евразия һәм Африкала бер нисә төрө осрай. Башҡортостанда сүп үләне буларак таралған. Нигеҙут ташландыҡ ерҙә, ҡойма, юл буйҙарында, элек мал ятҡан урындарҙа үҫә.
 
## Әҙәбиәт
* Rushforth, K. (1999). Trees of Britain and Europe. HarperCollins ISBN 0-00-220013-9. 
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
Зәржә үләне

**Зәржә үләне** () — ғаиләһенән ике йәки күп йыллыҡ үҫемлек. Бейеклеге 1,5 м-ға етергә мөмкин. Июнь-август айҙарында һары сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Тәбиғәт шарттарында Аурупа, Төркиә, Ҡафтауҙа үҫә. Башҡортостанда малға ашатыу өсөн сәсеп үҫтерелә.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 976. Pastinaca sativa L. (P. sylvestris Mill.) — Пастернак посевной // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 639.. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Һылтанмалар


Төркөм:Евразия флораһы
Төркөм:Төньяҡ Африка флораһы
Төркөм:Австралия флораһы
Төркөм:Төньяҡ Америка флораһы

Төркөм:Тәмләткестәр
Төркөм:Йәшелсәләр
Төркөм:Дарыу үҫемлектәре
Петрушка үләне

**Петрушка үлән**е (, ) —  ғаиләһенән ике йыллыҡ үҫемлек. Бейеклеге 20-100 см. Июнь-июль айҙарында һарғылт йәшел йәки аҡ сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә.
Петрушка япрағы кулинарияла тәмләткес итеп ҡулланыла.

## Таралыуы
Петрушка үләненең тыуған яғы — Урта диңгеҙ буйындағы илдәр. Төрлө илдәрҙә йәшелсә булараҡ сәсеп үҫтерелә.

## Әҙәбиәт
* удченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Һылтанмалар
Помидор

**Помидор** (, ) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 3 м-ға етеүе мөмкин. Май-июнь айҙарында сәскә ата, июль-сентябрҙә емеше өлгөрә. 
Помидорҙың тыуған яғы — Көньяҡ Америка.
Атамаһы  — алтын алма һүҙенән килеп сыҡҡан. Помидор бик файҙалы йәшелсә булараҡ сәсеп үҫтерелә.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1255. Achillea millefolium L. — Тысячелистник обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 319. — ISBN 5-87317-163-7. 
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар

## Һылтанма
* 
*  
*
Себен үләне

**Себен үлән**е (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үҫемлек, бейеклеге 50-150 см.
Май-август айҙарында һарғыт йәшел сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Тәбиғәт шарттарында уртаса климатлы Төньяҡ Африкала, Европала, Кесе һәм Урта Азияла, Төньяҡ Америкала, Австралияла, Яңы Зеландияла таралған.
Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 342. Asparagus officinalis L. — Спаржа лекарственная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 452. — ISBN 8-87317-091-6. 
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Һылтанмалар

* 
* 
*
Опто (балыҡ)

**Опто** (, ) — карптар ғаиләһендәге балыҡ, тышҡы күренеше менән сабаҡҡа оҡшаш. Оҙонлоғо 90 см- ғаса һәм 6—8 кг ауырлыҡҡаса етергә мөмкин. Уның ҡәҙимге оҙонлоғо 30—50 см, ауырлыға 1 кг. Ул 15- тән 20 йылғаса йәшәй. Сабаҡтан күҙе һары һәм тәңкәләренең вағыраҡ булыуы менән айырыла. Төҫө һоронан алып көмөштәй ялтыр, алтынһыу була. Арҡа яғы ҡорһағына ҡарағанда тоноғораҡ. Йөҙгөстәре алһыу-һарғыҙыл төҫтә. Опто — сөсө һыу балығы, әммә ярым сөсө диңгеҙ ҡултыҡтарында ла осрай. Йылға күлдәрҙең тәрән, аҡмай ятҡан ятыуҙарында мәтеле ләмдәрендә йәшәй. Бөжәктәр, молюскалар, селәүсендәр һәм башҡа ризыҡтар менән дә туҡлана. Ыуылдырыҡ сәсеүе яҙҙың тәүге яртыһына тура килә.

## Ареал
Европаның һәм Себерҙең күпселек һыу ятҡылыҡтарында үрсей. Волга бассейыны йылғаларында осрай.

## Кулинария
Башҡорттар элек электән оптоно ҡурып, аш бешерен ашағандар.

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: язь 
* Секреты ловли язя
* Язь на rybalka.tv 
* Язь — Leuciscus idus
Төлкө һәм тауыҡтар

** Төлкө һәм тауыҡтар ** — балалар уйыны.

## Уйнау тәртибе
Балалар үҙҙәре араһыннан «төлкө», «әтәс» һайлап ҡуялар. Ҡалғандары «тауыҡтар» була. Төлкө бер ситкә китеп үҙенә оя билдәләй. Тауыҡтар ҙа шаҡмаҡ һыҙып һарай яһайҙар һәм шунда урынлашалар. Шул вакыт әтәс ҡысҡырып ебәрә, тауыҡтар уянып һарайҙан сығалар. Әтәс тауышына үҙ ояһында йоҡлап ятҡан төлкө уяна һәм тауыҡтарға һөжүм итә башлай. Төлкөнө күргәс, әтәс тауыҡтарҙы һарайға саҡыра, ә үҙе төлкө менән көрәшкә сыға. Әгәр төлкө берәр тауыҡты тотһа, ул тауыҡ төлкөгә әйләнә, төлкө иһә тауыҡ була. Тауыҡ тотолған һайын, яңы «әтәс» билдәләнә, алдағы әтәс тауыҡҡа әүерелә.

Төлкө булмайынса ҡалған тауыҡ еңеүсе була.

## Әҙәбиәт
* И. Ғ. Ғәләүетдинов. Башҡорт халыҡ балалар уйындары. — Өфө : Китап, 2002. — ISBN 5-295-02840-2
* Башҡорт халыҡ уйындары / [төҙ. Г. Р. Хөсәйенова]. — Өфө : Ғилем, 2006 q. — 72 б. ; 20 см. — 200 д. — ISBN 5-7501-0628-4.
Мелисса

**Мелисса, инә ҡорт үләне** (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 50-120 см. Июндән ноябргәсә аҡ, алһыу, һары сәскә ата. Орлоғо һары йәки ҡара төҫтәге сәтләүек.

## Таралыуы
Мелиссаның тыуған иле — Урта диңгеҙҙең көнсығыш районы. Үҫемлек тәбиғи шарттарҙа Кавказда, Ҡырымда һәм Рәсәйҙең көньяк өлкәлерендә үҫә. Башҡортостанда баҡса үҫентеһе булараҡ үҫтерелә.

## Әҙәбиәт
* Путырский И. Н., Прохоров В. Н. Дарыу үҫемлектәре — Мн.: Книжный Дом, 2005.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. ISBN 5-295-01499-1
Саған

**Саған** (, ) —эре ағас. Бейеклеге 20-30м-ға етә.Япраҡ ярғанға тиклем һары йәшкелт сәскә ата.
## Таралыуы
Саған Төньяҡ Америка, Европа һәм Азияла киң таралған ағас. Япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарҙа үҫә. Декоратик маҡсатта ла үҫтерелә. Башҡортостанда Әлшәй, Дәуләкән, Күгәрсен райондарында күберәк осрай.

## Әҙәбиәт
* *Жилин С. Г.* Семейство кленовые (Aceraceae) // Жизнь растений: в 6 тт. Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения / под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1981. — С. 264—266.  
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
## Һылтанмалар
Һүҙ төркөмдәре

Һүҙ төркөмдәре (урыҫ. Части речи)-

## Һүҙ төркөмдәренең бүленеше

## Үҙ аллы һүҙ төркөмдәре

Исем, ҡылым, сифат, алмаш, һан, рәүеш

## Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре
Теркәүес, бәйләүес, киҫәксә, мөнәсәбәт һүҙҙәр.

*
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге

thumb|228px| Брокгауз һәм Ефрондың 86 томлыҡ коллекцияһы
thumb|228px| Ia һәм XXV томдарының титул бите.
**Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге** ( — Рәсәй империяһында урыҫ телендә нәшер ителгән универсаль энциклопедия.

1890—1907 йылдарҙа Петербургта Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон акционер нәшриәт йәмғиәте тарафынан нәшер ителгән. Баҫма ике вариантта нәшер ителә: 41 төп том һәм 2 өҫтәмә том (тираждың бәләкәй өлөшө) һәм 82 төп том һәм 4 ярым том. 49-сы һәм 50-се ярым томдарҙа нумерация китаптың төбөнә ҡуйылған һәм титуль битенә XXV, XXVа баҫылған.

Беренсе 8 том И. Е. Андреевский редакцияһында нәшер ителә, ҡалғандары К. К. Арсеньев һәм Ф. Ф. Петрушевский редакцияһында. Энциклопедияла 121 240 мәҡәлә, 7800 иллюстрация и 235 карта бар.
 
1899—1902 йылдарҙа ** «Брокгауз һәм Ефрондың кесе энциклопедияһы» ** *«Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона» (МЭСБЕ)* (3 томда) нәшер ителә; 1907—1909 йылдарҙа 4 томда икенсе баҫмаһы сыға.

1911—1916 йылдаҙа **«Яңы энциклопедик һүҙлек»** *(«Новый энциклопедический словарь» (НЭС))* (48 томдың 29 томы, һуңғы мәҡәлә — «Отто»). Рәсәй милли китапханаһында (Российская национальная библиотека|РНБ) төҙәтелгән 30-сы том һәм тулы булмаған 31-се том һаклана.

## Әҙәбиәт
* *Кауфман И. М.* Русские энциклопедии. Вып. 1. Общие энциклопедии. — М., 1960. — 103 с.

Төркөм:Китаптар
Төркөм:Энциклопедиялар
Урман күгәрсене

**Урман күгәрсене, ҡыр күгәрсене, һаҙ күгәрсене** (урыҫ. Клинтух, лат. Columba oenas)— Европала, Төньяҡ Африкала, Кесе Азияла, Төркөстанда йәшәй торған күсмә ҡыр күгәрсене.

## Ҡылыҡһырлама
Йорт ҡүгәрсене ҙурлығында. Дөйөм төҫө ҡуйы күкһел һоро. Ҡойроғоноң осо, яурындары, ҡанаттарындағы һыҙыҡтар ҡара. Күҙҙәре ҡара-көрән, аяҡтары ҡара-ҡыҙыл, суҡышының осо һары, төбө ҡыҙыл. Күк күгәрсендән яурындарындағы ҡара таптары менән айырыла. 

## Тауышы
Тауышы тоноҡ: «ху-хууу». 

## Йәшәү рәүеше
Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Төрлө үлән һәм ағас орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында, ҡайһы ваҡыт ағас баштарында оялай. 2 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.

## Иҫкәрмәләр
Биҙгәләк

**Биҙгәләк** () — Европала, Азияла, Африканың төньяҡ-көнбайышында йәшәүсе, үҫемлек менән туҡлана торған торған күсмә ҡош. Ояһын далала ҡора, сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерә башлағас һирәк осраусы төрҙәр рәтенә керә.

## Ҡылыҡһырлама

Ҙурлығы өйрәктәй. Оҙон ғына аяҡлы һәм муйынлы ҡош. Осҡанда өйрәктәргә оҡшаған. Башы, муйыны, түшенең аҫҡы һәм өҫкө яғы ҡара. Елкәһенән муйынының алғы яғына төшкән дүңгәләк, түшенең уртаһы, ҡорһағы, ҡанаттарының сите аҡ. Һырты һары, йыш һәм нәҙек ҡара көрән тулҡынлы һыҙыҡтар менән ҡапланған. Ҡойроғо аҡ һәм ҡара арҡыры буй ала. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Ите өсөн аулайҙар.

## Туҡланыуы
Бөжәктәр, үлән орлоҡтары һәм йәш үҫентеләре менән туҡлана. Йыш ҡына таш йота.

## Тауышы
Пырхылдап көлөүгә оҡшаған тоноҡ тауышлы.

## Йәшәүе
Һөрөлмәгән яландарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. 3-4 бөртөк көрәнһыу һоро йәки йәшкелт йомортҡа һала.
Ҡашыҡморон

**Ҡашыҡморон** (урыҫ.широконоска)

## Һылтанмалар
* Численность широконоски в государствах Европы  
* 2007 IUCN Red List — Anas clypeata
Мәрйенгүҙ

**Мәрйенгүҙ, аҡкүҙ сумғыс, һыргүҙ, мәрйенкәй өйрәк,** (,  — йорт өйрәгенән бәләкәйерәк ҡош.

## Ҡылыҡһырлама
Парлашып йәки күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ата өйрәктең башы, түше, муйыны, ҡабырғаларының өҫ яғы ерәнһыу, көрән. Ҡанаттары, һырты, ҡойроғо ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Инә ҡоштоң төҫө тоноғораҡ, ҡорһаҡ яғы һоро. Күҙҙәре аҡ, мәрйен һымаҡ күренә. Сөрәгәйҙәрҙән аҡ көҙгөһө һәм аҡ күҙе менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы тупаҫ: «ҡрраҡ-ҡрраҡ».

## Йәшәү рәүеше
Ситтәре үлән һәм ҡамыш менән ҡапланған, үҫемлектәргә бай йылға-күлдәрҙә йә¬шәй. Үлән, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре ашай. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә. 7—11 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — С. 32. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986 йыл. ИБ 3478 28.693.35 И 90
Сумғыс өйрәк

**Сумғыс өйрәк, ерәнсәй сумғыс, сумғалаҡ, сумаса, сумҡа өйрәк, сумғош** (, ) — һуна өйрәктән бәләкәйерәк һыу ҡошо.

Яңғыҙ ҙа, парлашып та, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр. Ата өйрәктең дөйөм төҫө буҙ. Башы һәм муйыны ҡыҙғылт көрән. Түше, ҡойроғо һәм ҡанаттарының осо ҡара. Суҡышы һорғолт зәңгәр, осо ҡара.
Инә өйрәктең һәм ата өйрәктең йәйге-көҙгө төҫтәре тоноғораҡ. Башҡа сумғыс өйрәктәрҙән сыбар ҡауырһындарының булмауы менән айырыла.

Ата ҡош яҙғыһын һыҙғыра, инә ҡош «кер-рр-кер-рр» тигән тауыштар сығара. Асыҡ тәрән урындары булған ҡамышлы күл һәм йылғаларҙа йәшәй. Үлән, һыу үҫемлектәре, һәм бөжәктәре менән туҡлана.

Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы йығылған ҡамыш өҫтәрендә була. 6—9 бөртөк һарғылт зәңгәр йомортҡа һала. Ите өҫөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт
* В. К. Рябицев. Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири: Справочник-определитель. — Екатеринбург: Изд-во Урал. ун-та, 2001. — С. 81-83. — 608 с. — ISBN 5-7525-0825-8
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө, 1986 йыл Өфө.
Ала өйрәк

**Ала өйрәк** *(Хохлатая чернеть)* (лат. Aythya fuligula) — өйрәктәр ғаиләһендәге һыу ҡошо.

## Ҡылыҡһырлама
Аласабан һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парлашып та, күмәкләшеп тә йәшәйҙәр. Яҡшы сума. Ата өйрәктең башы, муйыны, түше, һырты, ҡанаттары һәм ҡойроғо күкһел ҡара; ҡабырғалары, ҡорһағы аҡ. Йәйгеһен һәм көҙгөһөн ата өйрәктәрҙә, инә ҡоштарҙыҡы һымаҡ, ҡара төҫ урынына һорғолт көрән төҫ була. Башҡа өйрәктәрҙән ҡара һәм аҡ төҫө, башындағы бүректәре менән айырыла.

## Тауышы
Ата өйрәктәрҙең тауышы тоноҡ ҡына: «гөлө-гөлө» йәки «көрлө-рлөк», инә өйрәктең тупаҫ: «ҡарр-ҡарр».

## Йәшәү рәүеше
Урмандарҙағы күлдәрҙә йәки ярҙары урманлы ятыуҙарҙа йәшәй. Һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Киң генә таралған күсмә ҡош. Ояһы ерҙә. 6—8 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡа һала. Ите өсөн аулайҙар.

## Әҙәбиәт

Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө-1986 йыл.
Ҡарабаш өйрәк

**Ҡарабаш өйрәк** (Морская чернеть) (лат. Aythya marila) —

һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парла^шып һәм күмәклә¬шеп йәшәйҙәр; Яҡшы сума. Ата өйрәктең башы, муйыны, түше, ҡойроғо ҡара, арҡаһы аҡһыл һоро, кәүҙәһенең аҫ яғы һәм ҡабырғалары аҡ. Көҙгөһөн ата өйрәк, инәһе һы¬маҡ, өҫ яҡтаң һорғолт көрән, ҡорһағы һорғолт аҡ була. Суҡышының төбө аҡ. Ала өйрәктән һоро арҡаһы һәм бүрке булмауы менән айырыла.

Тауышы яңғырауыҡлы, тупаҫ: «ҡарр-ҡарр».

һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙғыһын төньяҡҡа үтешләй, ә көҙгөһөн көньяҡҡа үтешләй генә туҡтап китәләр. Беҙҙең яҡта ояламай. Ите әсән аулайҙар.
Ҡара торна

**Ҡара торна**- журавель красавка

## Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Дөйөм төҫө Күкһел һоро. Башы, муйыны, ҡанат остары, аяҡтары ҡара, суҡышы һары. Башының ике яғында оҙон аҡ ҡауырһындар бар, улар сәс толомдарына оҡшап торалар. Башҡа торналар менән бутау мөмкин түгел. Парлашып йәшәйҙәр.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «торрой-роҡ, торрой-роҡ».

## Йәшәү рәүеше
Яландарҙа, таҡырҙарҙа йәшәйҙәр. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Йәш үлән һаба¬ғы һәм тамырҙары, бөжәктәр менән туҡлана, һирәкләп сысҡандар ҙа аулай. Ояһын күрәндән күл, һаҙлыҡтарҙағы түңгәктәргә, утрауҙарға эшләй. Унда ҡыҙғылт көрән таплы 2 бөртөк һарғылт һоро йомрртҡаһы була.
Эяла

**Эяла, эялла, ияла** (Моря́нка) (лат. Clangula hyemalis) — Аллаһы Тәғәләгә зикер әйтеүсе өйрәк.

## Ҡылыҡһырлама
Һуна өйрәктән бәләкәйерәк. Парлашып һәм күмәкләшеп йәшәйҙәр. Ата ҡоштоң икегә айырылып торған ҡара ҡойроғо нәҙек оҙон. Башы, муйыны, түше, арҡаһы һәм ҡанаттары тигеҙ көрәнһыу ҡара. Күҙҙәренең тирәһе, ҡабырғалары һәм ҡорһағы аҡ. Ҡылғойроҡтан башлыса ҡара һәм аҡ төҫтә булыуы менән айырыла.

## Тауышы
Тауышы оҙон, яңғырауыҡлы, алыҫтан «эй-аа-алаа, эй-аа-
алаа» һымаҡ ишетелә.
left|130px|thumb|Эяла тауышы

## Йәшәү рәүеше
Тайганың төньяҡ сигендә, тундрала йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө үтеп барышлай ғына туҡтап китәләр. Беҙҙең яҡта ояламай. Ите өсөн аулайҙар.

## Рәсемдәр

Рәсем:Long-tailed Duck female winter.jpg|Инә ҡош
Рәсем:Clangula-hyemalis-011.jpg|Инә ҡош ҡышҡы ҡиәфәттә
Clangula hyemalis MHNT.ZOO.2010.11.19.4.jpg |Museum specimen
Күгәрсен

**Күгәрсен** (, ) — күгәрсендәр ғаиләһенә ҡараған ҡоштар ырыуын да ошолай атайҙар.

Ҡанат оҙонлоғо 20—27 см, ауырлығы 200—650 г.

Евразияла, Африкала һәм Австралияла көн күрә.

Иң киң таралған төрө — күк күгәрсен. Ул бөтә ҡитғаларҙа ла осрай.

## Ҡулға эйәләштереү
Кеше күгәрсенде 5000 йыл элек үк ҡулға эйәләштергән. Шунан алып төрлө төҫтәге, ҡиәфәттәге, тәғәйенләнешле 800 төр йорт күгәрсене  сығарғандар.

Почта (элемтә) күгәрсене оҙаҡ ҡына ваҡыт кешеләрҙең аралышыуы өсөн төп сара булып хеҙмәт иткән.

## Төрҙәре
Ырыу 35 төрҙө эсенә ала:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 

лимрн төҫлө әберсенде ҡайһы ваҡытта *Aplopelia*ырыуына айыралар.

В род *Columba* ранее ключали виды рода *[[Patagioenas]]*, распространённые на Американском континенте.

Юҡҡа сыҡҡан эндемик Реюньон , бәлки, әберсендәр ырыуына кергәндер
## Иллюстрациялар


File:White-collared_pigeon1.jpg|Эфиопия күгәрсене Эритреяла һәм Эфиопияла йәшәй
File:African_Olive_Pigeon.jpg|Зәйтүн төҫлө күгәрсен Африкала Сахаранан көньяҡтараҡ һәм ғәрәп ярымутрауында йәшәй
File:Lorbeertaube3_3.jpg|Канар күгәрсене — эндемик Канар утрауҙарындайәшәйҙәр
File:Delegorgues_Pigeon_(Columba_delegorguei)_in_tree.jpg|Ҡыҙғылт күгәрсен Африкала Сахаранан көньяҡтараҡ йәшәҙәр.
File:Columba_elphinstonii.jpg|Нильгирий күгәрсене Һиндостандың көнбайышында таралған
File:Speckled_Pigeon_058.jpg|Төрткөлө күгәрсне Африкала Сахаранан көньяҡтараҡ таралған
File:Lorbeertaube15-01-2010.jpg|Лавр төҫлө күгәрсен — эндемик Канар утрауҙарында йәшәй
File:Columba_Livia_from_Finland-1.jpg|Күк күгәрсен
File:ColumbaLeuconotaBaker.jpg|Аҡ түшле күгәрсен Көньяҡ һәм Үҙәк Азияла таралған
File:White-headed pigeon.JPG|ҡаралы - аҡлы күгәрсен — эндемик Австралияла таралған
Рәсем:Woodpigeoncloseup.jpg|Алатуба
File:AshyWoodPigeon.jpg|Көл төҫлө күгәрсен Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла таралған
File:ColumbaPunicea.jpg|Ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге күгәрсен Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла таралған
File:ColumbaRupestris.jpg|Ҡая күгәрсене Үҙәк Азияла һәм Алыҫ Көнсығышта таралған
File:Afeppigeon.jpg|Конголез күгәрсеснеАфрикала Сахаранан көняҡтараҡ таралған
File:LordHoweIslandPigeonByGeorgeRaper.jpg|Аҡ муйын күгәрсен Көнья-Көнсығыш Азияла һәм Океанияла таралған
File:Rock Pigeons in 2010 Northern Hemisphere summer heat wave7.JPG|Күгәрсендәр һыу инә
File:Rock Pigeons in 2010 Northern Hemisphere summer heat wave9.JPG|Аномаль эҫелек ваҡытында (2010 йыл)



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Gibbs D., Barnes E., Cox J. Pigeons and Doves. — New Haven: Yale University Press, 2000.

## Һылтанмалар
* 
* Голуби в базе данных Animal Diversity Web Университета Мичигана (США)
Сельдерей

**Сельдерей** () —  ғаиләһенән бер йәки ике йыллыҡ үлән үҫемле. Бейеклеге 1 м-ға етә. Июнь-июль айҙарында аҡ сәскә ата, июль-августа орлоғо өлгөрә. Йәшелсә күльтураһының 20-гә яҡын төрө билделе.

## Таралыуы
Антарктиданан башҡа бөтә континеттарға таралған. Йәселсә культураһы булалаҡ сәсеп үҫтерелә.

 
## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1163. Scrophularia nodosa L. — Норичник шишковатый // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 196. — ISBN 5-87317-163-7.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1

## Һылтанмалар

* 
*  Технология выращивания сельдерея Проверено 23 марта 2009 г.
* Сельдерей: полезные свойства и рецепты 
* Рецепты блюд с сельдереем
Сирень

**Сирень** (, ) — зәйтүн ағасы ғаиләһенән ҡыуаҡ. Бейеклеге 2-7 м. Май-июнь айҙарында ҡыҙғылт-миләүшә (һирәк аҡ) төҫтәге сәскә ата, июлдә орлоғо өлгөрә. Декоратив маҡсатта баҡсаларҙа, парктарҙа, өйэргәһендә үҫтерелә.

## Таралыуы
Сирендең тыуған иле — Балҡан ярымутрауы.

* 1963 йылда сирендең «Мадам Лемуан» һәм «Конго» сорттарын ҡушыу һөҙөмтәһендә алынған яңы сорт сиренгә Салауат Юлаев исеме бирелгән. 

## Иҫкәрмәләр

## Галерея

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
Слива

**Слива** (,) — рауза һымаҡтар ғаиләһенән 3-5 м бейеклектәге емеш биреүсе ҡыуаҡ (йәки ағас). Апрель-май айҙарында аҡһыл йәшел сәскә ата, июнь-августа емеше өлгөрә. Тәбиғә тшарттарында слива ағасы юҡ, ул гиридлаштырыу ысулы менән (алыча менән терн ағасын ҡушып) барлыҡҡа килгән. Сливаның сорттары күп. «Венгерка» тигәне айырыуса абруйлы. Кипкән емеше «ҡара емеш» (урыҫ. чернослив) тип атала.

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* Абрикосов Х. Н. и др. Слива // Словарь-справочник пчеловода / Сост. Федосов Н. Ф. — М.: Сельхозгиз, 1955. — С. 341.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. — ISBN 5-295-01499-1
Сөгөлдөр

**Сөгөлдөр** (, ) — ике йыллыҡ үлән үҫемлек. Икенсе йылында июнь-август айҙарында һарғылт сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә. 
thumb|220px|left|''Beta vulgaris''.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Сөйәл үләне

**Сөйәл үлән** (, ) — үп йыллыҡ (һирәк кенә ике йыллыҡ) ағыулы үҫемлек. Бейеклеге 90 см-ға ете. Май-август айҙарында һары сәскә ата, июль-октябрҙә орлоғо өлгөрә.

## Таралыуы
Сөйәл үләне күләгәле урындарҙа, йылға, һаҙлыҡ ситтәрендә, дымлы тупраҡлы һәм һирәк ағаслы урмандарҙа, баҡсаларҙа, ҡойма буйҙарында үҫә. Европала һәм Урта диңгеҙ буйында таралған. 1672 йылда Америкаға колонизаторҙар тире аурыуҙарына дарыу итеп күсерелгән. Бөтә уртаса климат зонаһына таралған.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 621. Chelidonium majus L. — Чистотел большой // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 247. — ISBN 9-87317-128-9
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
Сысҡанҡойроҡ

**Сысҡанҡойроҡ** (, ) — Сысҡанҡойроғо һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 10-25 см. Июнь-июль айҙарында аҡһыл-зәңгәр сәскә ата,  август-сентябрҙә емеше өлгөрә.
## Таралыуы
Сысҡанҡойроҡ тау биттәрендә, ташлы аҡбурлы тупраҡта үҫә. Башҡортосьтанда һирәк осрай. Уны Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында һәм көньяҡ Уралда осратырға була.

= Һылтанмалар ==
*  
*  
* 
## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 621. Chelidonium majus L. — Чистотел большой // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 247. — ISBN 9-87317-128-9
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
Сәтләүек ағасы

**Сәтләүек ағасы** (, ) — ғаиләһенән эре ҡыуаҡ. Бейеклеге 7 м-ға етә. Март-апрель айҙарында сәскә ата, август-сентябрҙә емеше (сәтләүеге) өлгөрә.

## Таралыуы
Сәтләүек ағасының тәбиғи ареалы Европа, Кавказ һәм Урта Азия. Бөтә ергә культивацияланған. Башҡортостанда киң таралған.
Япраҡлы ағас урманында, урман ситендә, йырғанаҡтарҙа үҫә.

## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 435. Corylus avellana L. — Лещина обыкновенная, или Орешник, Лесной орех // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 33. — ISBN 9-87317-128-9.
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. − 160 б. ISBN 5-295-01499-1
Һоро өйрәк

Һоро өйрәк- өйрәктәр ғаиләһендәге йылғаларҙа көн итеүсе һыу ҡошо.

## Ҡылыҡһырлама
Диалекттарҙа сысҡаҡ һуна тип тә йөрөтөлә. Йорт өйрәге ҙурлығында. Эңерҙә һәм төндә туҡланыусы бик һаҡ ҡош. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро. Йорт өйрәгенә оҡшаған.Ҡауырһындары ерән һәм аҡ таптар менән сыбарланған. Түше, ҡорһағы һәм ҡанаттарындағы көҙгөләре аҡ. суҡышы ҡара көрән. Һуна өйрәктән төҫө һәм көҙгөһөнөң аҡ булыуы менән айырыла. Йорт өйрәктәре кеүек бажҡылдай.

## Йәшәүе
Үләнле һәм томбойоҡло күлдәрҙә, яй аға торған, үҫемлеккә бай йылғаларҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ерҙә, үлән араларында, ҡыуаҡтар араһында яһай. 8-12 бөртөк һорғолт һары йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.

## Туҡланыуы
Һыу бөжәктәре һәм үҫемлектәре, үлән орлоҡтары, иген, ләм менән туҡлана.

.

## Һылтанмалар
* Серая утка на сайте «Птицы Алтая»
* http://rus-oxota.ru/4/22/utki/Seraya_utka 
* http://water-birds.narod.ru/anas_strepera.htm
* Clements, James, (2007) ''The Clements Checklist of the Birds of the World'', Cornell University Press, Ithaca
* Dunn, J. & Alderfer, J. (2006) *National Geographic Field Guide to the Birds of North America* 5th Ed.
* Floyd, T (2008) *Smithsonian Field Guide to the Birds of North America* Harper Collins, New York
* **Linnaeus**, C (1758). Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata.. Holmiae. (Laurentii Salvii). «A. macula alarum rufa nigra alba.» (**Latin**)
* 

## Оло һылтанмалар
* BirdLife Species Factsheet 
* RSPB A to Z of UK Birds Page
* An article and photograph 
* Gadwall Information and Photos — South Dakota Birds and Birding
* Gadwall Information — Cornell Lab of Ornithology
* Gadwall — USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter 
* Massachusetts Breeding Bird Atlas 
* Gadwall videos on the Internet Bird Collection
Талдут үләне

**Талдут** (, ) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 60-130 см. Июнь-июль айҙарында ваҡ һары сәскә ата.
## Таралыуы
Күпселек төрҙәре төньяҡ ярымшарҙа таралған. Бер нисә төр көньяҡ Африка һәм көньяҡ Америкала үҫә.
Үҫемлек дымлы туғайҙарҙа, әрәмәлектә, йылға буйҙаранда үҫә. Башҡортостандың бөтә райондарында ла осратырға мөмкин.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Дэвид Г. Хессайон. Все о цветах в вашем саду — М.: Кладезь-Букс, 2008. — 256 с. — ISBN 978-5-93395-251-0.
Талҡанемеш

**Талҡанемеш** (, ) — йыл буйына йәшел төҫөн юғалтмаған ҡыуаҡ. Тупраҡ өҫтөнән үрмәләп үҫкән һабағының оҙонлоғо 10-130 см-ға етә. Үҫемлек май-июнь айҙарында алһыу сәскә ата, июль-сентябрҙң емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Талҡанемеш ҡомло, ҡоро тупраҡлы ерҙә, урманда үҫергә ярата.
## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1005. Arctostaphylos uva-ursi (L.) Spreng. — Толокнянка обыкновенная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 19. —ISBN 5-87317-163-7.
Талүлән

**Талүлән, баллы ҡыуаҡ** (, ) —  ғаиләһенән 0,5-1,5 м бейеклегендәге ағыулы ҡыуаҡ. Июнь-июль айҙарында һары сәскә ата, июль-августа емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Нигеҙҙә ҡоро тупраҡлы ҡарағай урмандарында, урман ситендә, тау-ҡыуаҡлыҡ биттәрендә, юл буйҙарында үҫә. Бөтә Евразияға таралған. Башҡортостандың бөтә райондарында ла үҫә.

## Һылтанмалар
* 
* 

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. — 160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 793. Genista tinctoria L. — Дрок красильный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 436. — ISBN 9-87317-128-9.
Тайтояҡ

**Тайтояҡ, ҡолонтаяҡ** (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 5-10см. Апрель аҙағында һәм йәй башында ҡыҙғылт сәскә ата.
## Таралыуы
Европаның һәм Көнбайыш Себерҙең урман һәм урман далыһы зонаһында таралған.
Ғәҙәттә урман эсендә үҫә.

## Һылтанмалар
* 
* 
## Әҙәбиәт
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 447. Asarum europaeum L. — Копытень европейский //Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2003. — Т. 2. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 45. — ISBN 9-87317-128-9.
* Ғүмәров В.З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1

Төркөм:Декоратив баҡса үҫемлектәре
Төркөм:Евразия флораһы
Таутамыр

**Таутамыр, кузьмичев үлән**е( — күп йыллыҡ ваҡ ҡыуаҡ. Тупраҡ буйлап үрмәләүсе һабағының оҙонлоғо 40 см-ға етә. Май-июнь айҙарында сәскә ата.

## Таралыуы
Тауҙар һәм түбәләрҙең ташлы биттәрендә, дала ерендә үҫә. Башҡортостанда был үҫемлек бик һирәк ҡалған. Уны бик һирәк Ирәндек, Ҡырҡты тауҙарында, Баймаҡ, Ейәнсура райондарында күрергә мөмкин. Шуға ла таутамыр һаҡлау талап итә.

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 47. Ephedra distachya L. — Эфедра двухколосковая, или Хвойник двухколосковый, Кузьмичёва трава //Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 122. — ISBN 8-87317-091-6. Проверено 12 декабря 2010.
Татлы тамыр

**Татлы тамыр** (, ) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 80 см-ға етә. Июнь-июль айҙарында аҡһыл миләүшә төҫлө сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.

## Таралыуы
Тәбиғәт шарттарында Франция, көньяҡ көнсығыш Европа, төньяҡ Африка, Үҙәк Азияла таралған. Рәсәйҙең көньяҡ төбәктәрендә осрай. Башҡортостанда бик һирәк осрай. Шуға ла уны айырыуса һаҡсыл файҙаланыу талап ителә.

## Һылтанмалар
* 
* Сайт НарМед
* Сайт http://www.fito.nnov.ru/ 

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫәмлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0..
Тал

**Тал** (, ) —  ғаиләһенән эре ағас. Бейеклеге 10-12 м-ға етә. Апрель-май айҙарында сәскә ата, май-июндә орлоғо өлгөрә. Талдың төрҙере бик күп: аҡ тал, өйөңке (матур тал) һ.б.

## Таралыуы
Тал төньяҡ ярымшарҙа таралған, бер нисә төрө поляр круг артында һәм тропик зонала үҫә.
Тал йылға буйҙарында, дымлы тупраҡлы урмандарҙа үҫә. Башҡортостанда киң таралған.
left|thumb|Аҡ тал

## Һылтанмалар

* 
* 

## Әҙәбиәт
* Ғүмәров В. З. Тыуған яҡтың шифалы үҫемлектәре. —Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1996. −160 б. ISBN 5-295-01499-1

Төркөм:Тал һымаҡтар
Төркөм:Евразия флораһы
Төркөм:Төньяҡ Америка флораһы