Ҡош-секретарь

**Ҡош-сексретарь**, йәки **секретарь** — ҡарсығалар һымаҡтар отрядына ҡараған ҡош-секретарҙар((Sagittariidae) ғаиләһенең берҙән-бер төрө. Фәнни атамаһы  .Уның үҙенсәлекле исеме башындағы ҡара ҡауырһындарынан килеп сыҡҡан. Элек суд секретарҙары үҙҙәренең париктарына ҡаҙ ҡауырһындарын ҡуйырға яратҡан.

## Тасуирлама
Ҙур ҡош, ҡауҙыға ҡыҫҡа суҡышлы булыуы менән оҡшаш. Уның оҙонлоғо-125 сантиметрҙан 155 см , ә ауырлығы 4 килограмға тиерлек етә Ҡанаттарының һелтәме яҡынса 210 см. Айырылып торған билдәһе булып, туй осоронда күтәрелгән башындағы ҡара ҡауырһындары тора. Шулай уҡ тағы бер үҙенсәлеге: ҡош- секретарҙар ҡыуанышҡанда (брачный период) ырылдаған һәм ҡарҡылдаған тауыштар сығара. Муйыны һәм ҡорһағы тирәһендәге ҡауырһындарының төҫө һоро һәм ул ҡойроғона табан ҡуйыра бара. Күҙҙәре әйләнәһенән суҡышына тиклем ҡауырһындары юҡ, һары тиреләре күренеп тора.

## Тәртибе
Башҡа йыртҡыс ҡоштарҙан айырмалы рәүештә,секретарҙар күп ваҡыттарын ерҙә үткәрәләр. Ерҙә улар сағыштырмаса тиҙерәк күсеп йөрөйҙәр. Әммә ҡыуаныу соронда ата ҡоштоң оя өҫтөнән кәйелеп осҡанын күрергә була. Секретарҙар берәҙәк тормош алып бара. Аҙыҡ эҙләп, бер урындан икенсе урынға сәйәхәт итәләр. Был ике партнер (ата һәм инә ҡош) ғүмер буйы бер-берһенә тоғро ҡалалар,һәр ваҡыт бергә булалар, күҙ күреме алыҫлығында ғына айырым йөрөйҙәр. Ҡәтғи рәүештә ҡауышыу ваҡытында үҙ ареалдарын сикләйҙәр һәм теләһә ниндәй сикте боҙған атаны ҡыуып сығаралар.

## Таралышы
Ҡош-секретарҙарының ареалы Африкала урынлашҡан һәм Сахараның көньяҡ сиктәренән Көньяҡ Африкаға тиклем йәйрәп ята. Иң элек уларҙы саванналарҙа һәм уларға оҡшаш урындарҙа осратырға була. Кеше күп ултырған урындарҙа уларҙың популяцияһы,ҡағиҙә булараҡ, ҙур түгел, сөнки оялары күп туҙҙырыла.

## Туҡланыуы
Ҡош-секретарҙарҙың төп аҙығы булып йыландар, әммә улар башҡа ер-һыу ер-һыу хайуандары, кеҫәрткеләр, бөжәктәр, ваҡ һөтимәрҙәр һәм ҡоштар менән дә туҡланалар. Һунар иткәндә улар ҡанаттары менән бәреп көслө тауыш сығаралар ҙа, үҙҙәрен йәшеренгән ҡорбан итеп күрһәтеп, йүгерергә тотоналар. Табышын шәйләү менән, улар кәкерсәкле хәрәкәттәр менән уны ҡыуып етә, шул арҡала, мәҫәлән, йыландар йүнәлешен юғалталар. Аяҡтарының ныҡлы тырнаҡтары менән көслө һуғып ҡорбанын үлтерә. Әгәр ҙә йылан ҡаршылашһа, оҫталыҡ менән уның сағыуынан ситкә тайпыла ла, яңынан һөжүм итә.Йылан менән көрәшкәндә секретарь бер ҡанатын төҙәйтеп, уны ҡалҡан итеп файҙалана. 

## Үрсеүе

Ҡыуаныу осоро ямғырҙар осоро менән бәйләнгән, Был ваҡытта ата ҡош үҙе һайлаған инә ҡошто тулҡын һымаҡ осошо менән тәьҫирләндерергә тырыша. Шунан һуң ул инә ҡошто алдына ҡыуып сығара ла, үҙенсәлекле бейеүен күрһәтә башлай.

Инә ҡош берҙән алып икегә тиклем аҡ-зәңгәр йомортҡа һала, 45 көн буйы уларҙы баҫып ултыра. Ояһын алты метрҙан бейек булмаған ҡыуаҡ йәки ағас баштарының яҫы сатырына ҡора. Ояның диаметры 150 см.тәшкил итә, ә төҙөү өсөн ҙур булмаған ботаҡтар һәм үләндәр ҡуллана.. Себештәре йомортҡанан моронлап сыҡҡандан һуң,ояла 75 көндән алып 85 көнгә тиклем йәшәйҙәр. Тәүҙә уларҙы ата-әсәһе яртылаш сәйнәлгән ит, ә һуңғараҡ сей ит киҫәге менән туҡландыра. Ҡайһы берҙә ҡош балалары оса белеү оҫталыҡтарын һынар өсөн, оянан һикереп төшәләр. Әгәр ҙә улар ерҙән айырыла алмай икән, осорға өйрәнгәнсе ата-әсәһе ерҙә ашата. Сөнки ҡош балаларының тәбиғәттә дошмандары бик күп,үҫкәнсе уларҙан уртаса тик берәүһе генә ҡала.

## Кеше һәм ҡош-секретарь

Көньяҡ Африкала ҡош-секретарҙар аҫыл ҡоштарҙан һанала һәм хатта Көньяҡ Африка Республикаһы гербында һүрәте төшөрөлгән. Уны ҡанатарын йәйҙереп һүрәтләгәндәр. Көньяҡ Африка милләтенең үҙенең дошмандарынан өҫтөнлөгөн белдереүсе символ булып тора.Шулай үк Судандың гербында ла һүрәтләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар