open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яңы Усман мәктәбе

**Яңы Усман мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байғаҙы ауыл Советы (Бөрйән районы) биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Яңы Усман ауылында урынлашҡан. БР Бөрйән районы Иҫке Собханғол муниципаль дөйөм урта белем биреү урта мәктәбенең филиалы

## Тарихы
Яңы Усман ауылында башланғыс мәктәп 1930 йылда асыла.
;Артабанғы үҙгәрештәр:
* 1982 йылдан — тулы булмаған урта (8 йыллыҡ)
* 1996 йылдан — төп мәктәп
* 2010 йылдан — хәҙерге статусы (Иҫке Собханғол муниципаль дөйөм урта белем биреү урта мәктәбенең филиалы)

1995 йылдан уҡытыу бер ҡатлы кирбес бинала алып барыла. 2022 йылға мәктәпте 350 уҡыусы тамамлай.

;Мәктәп тарихы бында

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары
;Беренсе уҡытыусылары:
* Әбдрәшитов З. М.
* Аманъюлов И. Р.
* Бикбирҙин З. С.
* Ҡыямов Р. Н.
* Күҫәпҡолов Х. Б.
* Мөхәмәтҡолов Г. М.
* Мөхәмәтҡолов Ш. А.

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары
* Ишморатова (Йәғәфәрова) Клара Ғилман ҡыҙы (ҡара: Яңы Монасип мәктәбе)
* Ишморатов Илдар Шакир улы 1963 йылдың 16 июнендә тыуған. 1988—1990 йылдарҙа Сибай педагогия колледжында техник хеҙмәт һәм һыҙым уҡытыусыһы һөнәре буйынса уҡый. 2000йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы (2.02.1960) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Башлеспром» йәмғиәтенең директорҙар Советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2004).
* Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы (9.05.1943—17.03.2009) — театр актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1980).
* Мәзитов Шәфҡәт Әхмәтғәҙи улы (25.08.1971) — Яңы Усман ауылы Мәҙәниәт йортоноң клуб эше буйынса белгесе. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020).

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Видеояҙмалар

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Әтек мәктәбе

**Әтек мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Әтек ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Әтек ауылында урынлашҡан. БР Бөрйән районы Иҫке Собханғол муниципаль дөйөм урта белем биреү урта мәктәбенең филиалы

## Тарихы
1913 йылдан Әтек ауылында Д. Мөхәмәтшәриф уҡыта, белем биреү дини-рухи характерҙа була.

1923 йылда 7 йыллыҡ мәктәп асыла. 1924 йылдан — 1-се баҫҡыс, 1934 йылдан — башланғыс, 1936 йылдан — тулы булмаған урта (7 йыллыҡ) мәктәп була. 958 йылда мәктәп бинаһы яңып китә, шуға күрә уҡытыу тик башланғвс кластарҙа ғына алып барыла (шул уҡ йылда ике бүлмәле мәктәп бинаһы төҙөлә). 1963 йылдан 5—6 кластар ҙа уҡый (1965 йылға тиклем Иҫке Собханғол урта мәктәбенең филиалы).
;Артабанғы үҙгәрештәр:
* 1965 йылдан — тулы булмаған урта (һигеҙ йыллыҡ)
* 1992 йылдан — урта мәктәп
* 2011 йылдан — Иҫке Собханғол мәктәбенең филиалы

Беренсе уҡытыусылары: Баййегетов У., Исхаҡов И. И., Сираев А. А., Хәкимов С. һ.б.

1965 йылда мәктәпте 71 уҡыусы тамамлай. Уҡытыу 2 сменала ойошторола. Әтек, Иҫәнғаҙы, Кейекбай, Ҡотан, Яңы Усман, Иҫке Усман ауылдарынан 107 бала уҡый.

Мәктәп тарихы тулыраҡ Мәғариф .

## Етәкселәре
* Вәлитова М. В. — (1928 йылдан)
* Муллағолов Ш. И. — (1936 йылдан)
* Яхин Д. С. — (1946 йылдан)
* Заманова Ф. М. — (1946 йылдан)
* Ҡотлобаева Ғ. Т. — (1947 йылдан)
* Баязитов М. Ф. — (1951 йылдан)
* Ғәҙәмшин Р. Ғ. — (1976 йылдан)
* Әбүбәкеров Нуретдин Бәҙретдин улы — (1975—1990 йылдар)
* Ғәҙәмшина З. Б. — (2007 йылдан)
* Күжәбаев Зәбир Сабир улы (2009 йылдан)
* Хәкимов Зәйнулла — (2022 йылдан)

## Уҡытыусылары
* Миндеғолов Ғәйфулла Ғәҙиәт улы Һәр кемдең күңелендә мәктәп йылдары матур хәтирәләр һаҡлайҙыр... 
* Миндеғолова Зөбәйҙә Ғайнан ҡыҙы

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Видеояҙмалар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Таң гәзите Әтек мәктәбенә - 100 йыл 

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Мөхәддис

**Мөхәддис** (; ) — исламда — хәҙистәрҙе өйрәнеүсе ғалим, хәҙистәр тураһындағы фән һәм уларҙың методологияһы менән шөғөлләнә.

## Эшмәкәрлеге
Мөхәддистәр Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәҙистәрен йыйған, уларҙы тапшырыусылар сылбырының дөрөҫлөгөн тикшергән һәм теге йәки был хәбәрҙең уларға нисек килеп етеүен асыҡлаған. Хәҙистәр тураһында тулыраҡ мәғлүмәтте асыҡлағас, мөхәддистар үҙҙәре уларҙы таратыусылар булған. Һәр мөхәддис бер үк ваҡытта рәүи ҙә була, әммә һәр рәүи мөхәддис булмаған.

Мөхәддистең туғандаш төшөнсәһе — «мөснид». Мөснидтәр — хәҙистәрҙең тапшырыусылары, улар рәүиҙәр сылбырын телгә ала, ләкин улар тураһында өҫтәмә мәғлүмәттәр белмәүе ихтимал. Мөхәддистар был өҫтәмә мәғлүмәттәрҙе белгән, һөҙөмтәлә уларҙың дәрәжәһе мөснидтәргә ҡарағанда юғарыраҡ булған. Йөҙ меңдән ашыу хәҙис текстарын, уларҙы тапшырыусылар сылбырын (иснәдтәр) яттан белгән мөхәддисте; шулай уҡ хәҙис тапшырыусыларҙың шәхси сифаттарына күрә хафиз тип атайҙар. Әгәр хафиз өс йөҙ меңдән ашыу хәҙис белә икән, уны «дәлил» тип атайҙар.

## Билдәле мөхәддистәр
* Мөхәммәт әл-Бохари
* Мөслим ибн әл-Хажаж
* Әбү Бәкер әл-Байхаҡи
* Әхмәт ибн Хәнбәл
* Ибн Маджа
* Әбү Иса әт-Тирмизи

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ғибәҙәт (Ислам)

**Ғибәҙәт** ( — «табыныу») — уҡыла: *әл-ғибәдә* — *ҡәҙер итеү*, лексик яҡтан — *йомшаҡ күңелле булыу*, *баш эйеү*, *буйһоноу*; ) — Ислам тәғлимәте буйынса, Аллаһы Тәғәлә ҡушҡан йәки хуплаған ғәмәлдәрҙе башҡарыу һәм Аллаһ тыйған ғәмәлдәрҙән ҡасыу тигән мәғәнәгә эйә булған Ислам төшөнсәһе

Термин Ҡөрьәндә телгә алына.

## Төшөнсә
«Дини йолалар тураһында фән» (*‘ильм әл-‘ибәдәт*) мосолман хоҡуғының биш өлөшөнөң береһен (фиҡһ) тәшкил итә. Ғибәҙәт, йола практикаһы булараҡ, «рухи практиканан» айырыла (мөғәмәләт).

Ул түбәндәге йолаларҙы үҙ эсенә ала:

* таҙарыныу (тәһәрәт)
* көн һайын биш тапҡыр намаҙ
* мөлкәттән ярлылар файҙаһына түләнгән һалым (зәҡәт)
* ураҙа (саумالصوم)
* хаж ҡылыу
* иманда тырышлыҡ (йыһат).

Юғарыла һанап үтелгән дини бурыстарҙы үтәү ғибәҙәттең айырылғыһыҙ өлөшө булып һанала. Теоретик яҡтан ғибәҙәт сөнниҙәрҙең һәм шиғыйҙарҙың ҡағиҙәләре бер төрлө, әммә ғәмәлдә айырмалар бар.

## Ғибәҙәт сығанаҡтары
* **Һөйөү** — Аллаһы Тәғәләгә ҡарата һөйөү, яратыу хисе,
* **Өмөт** — Аллаһы Тәғәләнең рәхмәтенә, шәфҡәтенә өмөтләнеү, йәннәтенә инергә ынтылыу,
* **Ҡурҡыу** — Аллаһ Тәғәләнең асыуын сығарыуҙан ҡурҡыу, Уның ғазабынан һаҡланыу.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ширек
* Сөннәтләнеү
* Рыялыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Прозоров С. М. ’Ибада // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 80. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Үрге Нөгөш мәктәбе

**Үрге Нөгөш мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында урынлашҡан. БР Бөрйән районы Иҫке Собханғол муниципаль дөйөм урта белем биреү урта мәктәбенең филиалы.

## Тарихы
Үрге Нөгөш мәктәбе 1931 йылда мәсет бинаһында асыла. Беренсе уҡытыусы — З. Юлдашев. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡаһарманов А. А. уҡыта. 2000 йылда яңы бина төҙөлә. 2018 йылдан алып Иҫке Собханғол мәктәбенең филиалы.

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары
* **Ураҙаев Хәмит Сәйетғәле улы** (1961—1963)
* **Аҫылғужин Фәйзрахман Хәйбрахман улы** 1947 йылдың 1 мартында Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуған. Ул 1 — 4 кластарҙы тыуған ауылында, 4 — 6 кластарҙа — Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡый. Иҫке Собханғол мәктәбен 1965 йылда тамамлай.
Хеҙмәт юлын Берәтәк мәктәбендә башлай. Унан һуң ике йыл Үрге Нөгөш, өс йыл — Мәндәғол мәктәптәрендә уҡыта. 1970 йылда ситтән тороп Белорет педагогия училищеһын тамамлай. 1974 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Мораҙым мәктәбендә эшләй. 18 йыл мәктәп директоры була. Хеҙмәт стажы — 42 йыл. Ул — хеҙмәт ветераны.
* **Аҫылғужина (Сәйетбатталова) Сәриә Мансур ҡыҙы** Иҫке Собханғол ауылында тыуған. Иҫке Собханғол мәктәбен 1965 йылда тамамлай. Хеҙмәт юлы тормош иптәше *Аҫылғужин Фәйзрахман Хәйбрахман улы* менән бәйле. 1971 йылда ситтән тороп Белорет педагогия училищеһын тамамлай. Хеҙмәт стажы — 38 йыл. Ул — хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы.
* **Хәлилов Самат** — Яңы Собханғол ауылынан (1963 — ??)
* **[[Әхмәҙиева Шәһүрә Шәкир ҡыҙы]]**
* **Аҫылғужина (Хәйруллина) Зәкирә Шәһитулла ҡыҙы** — Белорет районы Ҡолғона ауылынан. Үрге Нөгөш ауылына 1972 йылда уҡытырға килә. 1977 йылдан Ғәлиәкбәр ауылында йәшәй. Ғәлиәкбәр мәктәбендә интернатта, китапханала эшләй, башланғыс кластарҙы уҡыта.
* **Толомғужина Айһылыу Басир ҡыҙы**.
* **Бикишева Рәхимә Әбдрәхим ҡыҙы** — Үрге Нөгөш ауылынан
* **Аҫылғужина Айгөл Фәйзрахман ҡыҙы** — Мораҙым ауылынан
* **Аҫылғужина Динә Мырҙабай ҡыҙы** — Яңы Мөсәт ауылынан

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары
* Ишкинина (Иҫәнаманова) Светлана Сабирйән ҡыҙы — Яңы Мөсәт мәктәбендә эшләй

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Видеояҙмалар

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Мәндәғол мәктәбе

**Мәндәғол мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Кейекбай ауыл советы  составына ингән Мәндәғол ауылында урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол мәктәбе филиалы

## Тарихы
Мәндәғол мәктәбе бер ҡатлы ағас бинала урынлашҡан. Ике уҡыу кабинеты бар. 2021 йылға мәктәпте 100-ҙән ашыу уҡыусы тамамлай.

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Сығанаҡтар
*
Мәкруһ

**Мәкруһ** (; ) — фиҡһ буйынса харамға яҡын ғәмәл (. Мәкруһтың ике төрө бар: харам тиерлек тәхриман-мәкруһ һәм еңелерәк — тәнзиһан-мәкруһ. Ике төр мәкруһтан да тыйылыу Аллаһыға яраҡлы тип, тик тәхриман-мәкруһ ҡылыуы ғына гонаһ тип һанала.

## Тарихы
«Мәкруһ» һүҙенең мәғәнәһе Ҡөрьән иңгән замандан бирле үҙгәргән. IX быуат уртаһына тиклем терминология-хөкөм (рөхсәт ителгәнлек баһаһы) әле формалашмаған, һәм «мәкруһ» һүҙе ҡәтғи тыйылған ғәмәлдәрҙе билдәләү өсөн ҡулланылырға мөмкин булған.

Төрлө мәҙһәбтәрҙә (хоҡуҡ мәктәптәре) харам, мәкруһ тип һаналған нәмәләр тураһында төрлө фекерҙәр бар. Өс сөнни мәҙһәбтә (мәлики, ханбали, шәфиғи) Ҡөрьәндә йәки сәхих-хәҙистә тыйылған ғәмәлдәр мөхәддистәр сылбырының күпме булыуына ҡарамаҫтан, харам тип һанала, хәнәфи мәҙһәбтә бер генә тапшырыусылар сылбырынан килгән хәҙистәр менән тыйылған ғәмәлдәр мәкруһ категорияһына ҡарай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ғаҡыл

**Ғаҡыл** (ғәр. **عقل**,күпл. **عقول**-ғуҡул; ) -  исламда, атап әйткәндә, шиғый дини тәғлимәт һәм хоҡуғында, мөһим төшөнсә. 

Һүҙмә-һүҙ «хайуан аяғындағы тышау» тигәнде аңлатҡан һүҙ «ғаҡыл», «аҡыл», «аң-зиһен» тип тәржемә ителә. Тышау менән ассоциация осраҡлы түгел, сөнки хәҙистәрҙә ғаҡыл түбән хистәрҙе ауыҙлыҡлау сараһы итеп һүрәтләнә.

## Ҡөрьәндә һәм Сөннәттә

«Ғаҡыл» төшөнсәһенә күп хәҙистәр бағышланған, ул  фиҡһта ла, ислам тәғлимәтендә лә телгә алына. Әммә «ғаҡыл» төшөнсәһе бигерәк тә шиғый исламда мөһим мәғәнәгә эйә була,  ул жәғәфәри мәҙһәбтә  хоҡуҡ сығанаҡтарының береһе сифатында ҡарала .

Ғаҡыл төшөнсәһе мосолмандарҙың Изге Китабы - Ҡөрьәндә йыш ҡына телгә алына: ***"был аңлай белгәндәр өсөн иҫкәртеү»*** (һүҙмә-һүҙ тәрж.*** "аң-зиһене булғандар өсөн (ғаҡыл)***). 

Миҫалға түбәндәге ике аятты килтерергә мөмкин :

 

## Ғаҡыл философияла
Ислам философтары үҙҙәренең иғтибары менән ғаҡыл темаһын урап үтә алмай, сөнки был, билдәләнеүенсә,  Ҡөрьән аяттарының,  хәҙистәрҙең  төп нигеҙ ташы булып тора. 

Алишер Навои *Ақли Кулл* төшөнсәһе тураһында телгә ала, был «тәүаҡыл» йәки «универсаль аҡыл» тип тәржемә ителә, уның был төшөнсә ҡыҫаларында аҡыл энтелехияһын йәки сиктәрен күҙҙә тота.

Әммә мосолман философтары ғаҡылды (аҡылды) Европаса рационаллекте аңлау менән тиң ҡуйып  ҡарау йәһәтенән төрлө фекерҙә.

Атап әйткәндә, улар аҡылдың ике төрөн -  *истидлали* *аҡыл*(Яңы замандан башлап Европа рационаллеге эталоны, практик аҡыл) һәм *аҡыл нури* (фани донъяның ғәмәли файҙаһына бәйле булмаған,  Аллаһыны аңлауға һәм серле донъяны танып белеүгә алып барған нурланыш) төрҙәренә айырып йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Intellect / Kermani, Navid // Encyclopaedia of the Qurʾān. — Leiden : E. J. Brill, 2001—2006. (платн.)
* M. Muhammadi Rayshahri, The Scale of Wisdom. Bilingual Edition, ICAS Press, 2009;
* Мухаммад Бакир ас-Садр. История илм аль-усул, Москва, «Исток», 2009.
Ғөрөф (йола)

**Ғөрөф** ( — 'үрф; ) — ислам йәмғиәтендә киң таралған фекерҙәрҙе сағылдырған ислам хоҡуғы сығанаҡтарының береһе (Фиҡһ). Ғөрөфтө Ҡөрьән һәм Сөннәттә туранан-тура иҫбатлауҙар булмаған осраҡта ғына ислам хоҡуғында ҡулланырға мөмкин..

## Ҡулланылышы
Ханафи мәҙһәбе күҙлегенән ҡарағанда, *Ғөрөф* халыҡтың нығынған традицияларға (йолаларға) ярашлы һәм аҡыллы теүәл кешеләр ғәйепләрлек булмағанса ғәмәл ҡылыуы. Ғөрөфтө ҡулланыу өсөн дәлил сифатында мосолман хоҡуҡ белгестәре Әл-Бәҡара сүрәһенең 233-сө аятын һәм Ән-Ниса сүрәһенең 6-сы аятын килтерә. Әбү Хәнифә менән Мөхәммәт әш-Шәйбани фекеренсә, әгәр ғөрөф Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ҡаршы килһә, ул законһыҙға әйләнә. Әбү Йософ иҫәпләүенсә, Ҡөрьәндәге һәм Сөннәттәге ниндәйҙер ҡарар ғөрөфкә нигеҙләнгән икән, ғөрөфтөң үҙгәреүе менән хоҡуҡи ҡарар ҙа үҙгәрә
### Ғөрөф төрҙәре

* *ғөрөф-сәхих* — был Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ҡаршы килмәгән йола. Ғөрөфтөң был төрө мосолман дин белгестәренә дәлил сифатында ҡулланырға мөмкинлек бирә.
* *ғөрөф-фасид* — был Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ҡаршы килгән йола. Ғөрөфтөң был төрөн дәлил сифатында ҡабул итеү тыйыла.
* *ғөрөф-ғәм* — бер илдә йәшәүсе барлыҡ кешеләрҙең йолалары.
* *ғөрөф-хас* — халыҡтың айырым төркөмдәре араһында таралған йола.
* *ғөрөф-ҡәүли* — билдәле бер төркөм кешеләрҙең һүҙҙе йәки фразаны уларҙың лексик мәғәнәһенән айырмалы мәғәнәлә ҡулланыу йолаһы.
* *ғөрөф-ғәмәли* — эштәрҙе, ғәмәлдәрҙе билдәле бер тәртиптә башҡарыу.

## Башҡорт телендә
Башҡорт телендә "ғөрөф" һүҙе тарихи шарттарҙа барлыҡҡа килгән, халыҡ тарафынан ҡабул ителеп быуындан-быуынға күсә килә дөйөм ҡағиҙәгә (йолаға) әйләнгән тәртип, аң, ҡараш, зауыҡ һ.б. Шул уҡ ваҡытта ғәҙәт йолаһы мәғәнәһендә лә нығынып, ғөрөф-ғәҙәт (*адат*) тигән төшөнсә лә барлыҡҡа килгән . 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Мораҙым мәктәбе (Бөрйән районы)

**Мораҙым мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Мораҙым ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Мораҙым филиалы

## Тарихы
1935 йылда башланғыс мәктәп булараҡ асыла. 19878 йылда — тулы булмаған урта, 1994 йылдан — төп мәктәп, ә 2010 йылдан алып Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Мораҙым филиалы статусында. Беренсе уҡытыусы — Ә. Ф. Әйүпов.

1963 йылда ағас бинала урынлаша. 1996 йылда яңы мәктәп төҙөлә. Уҡытыу башҡорт телендә алып барыла. 1988 йылдан алып Мораҙым мәктәбен 215 уҡыусы, шул иҫәптән бишәүһе отличие менән тамамлай.

## Етәкселәре
*
* Аҫылғужин Фәйзрахман Хәйбрахман улы

## Уҡытыусылары
* **Аҫылғужин Фәйзрахман Хәйбрахман улы** 1947 йылдың 1 мартында Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында тыуған. Ул 1 — 4 кластарҙы тыуған ауылында, 4 — 6 кластарҙа — Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡый. Иҫке Собханғол мәктәбен 1965 йылда тамамлай.
Хеҙмәт юлын Берәтәк мәктәбендә башлай. Унан һуң ике йыл Үрге Нөгөш, өс йыл — Мәндәғол мәктәптәрендә уҡыта. 1970 йылда ситтән тороп Белорет педагогия училищеһын тамамлай. 1974 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Мораҙым мәктәбендә эшләй. 18 йыл мәктәп директоры була. Хеҙмәт стажы — 42 йыл. Ул — хеҙмәт ветераны.
* **Аҫылғужина (Сәйетбатталова) Сәриә Мансур ҡыҙы** Иҫке Собханғол ауылында тыуған. Иҫке Собханғол мәктәбен 1965 йылда тамамлай. Хеҙмәт юлы тормош иптәше *Аҫылғужин Фәйзрахман Хәйбрахман улы* менән бәйле. 1971 йылда ситтән тороп Белорет педагогия училищеһын тамамлай. Хеҙмәт стажы — 38 йыл. Ул — хеҙмәт ветераны, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы.

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Видеояҙмалар
* «Аманат» журналы, 18 ноябрь, 18 НОЯБРЬ , 16:57
«Еҙ үксә» бейеу төркөмө. Бөрйән районы, Мораҙым мәктәбе

## Сығанаҡтар
* 

## Фотогалерея

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ҡолғана мәктәбе

**Ҡолғана мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ҡолғана ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Ҡолғана ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы

## Тарихы
Ҡолғана ауылында уҡытыу 1929 йылда мәсет бинаһында башлана. 1932 йылда ике бүлмәле йорт мәктәп бинаһы итеп яраҡлаштырыла. 1934 йылдан — башланғыс мәктәп булараҡ эшләй. 1968 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. 1984 йылдан 5, 6-сы кластар ҙа асыла. 1992 йылда мәктәптең хәҙерге бинаһы төҙөлә.

;Артабанғы статустары:
* 1987 йылдан — тулы булмаған урта (һигеҙ йыллыҡ) мәктәп
* 2008 йылдан — төп мәктәп
* 2009 йылдан — Әбделмәмбәт мәктәбе филиалы

Ҡолғана мәктәбенең тәүге уҡытыусылары: С. Әхмәтшин, Б. Сафин, Ҡунаҡасов, С. Ҡужин, Ғ. Муллағолов, Ш. Муллағолов, М. Тайыпов, С. Усмановтар.

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Мәктәп тураһында матбуғатта
* «Аманат» журналы. 14 декабрь 2021, Тыуған телем — моңло көйөм
* «Йәншишмә» гәзите 1 декабрь, Яратҡан уҡытыусым

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Тәҡлид

**Тәҡлид** (; ) — ислам хоҡуғы — фиҡһ һорауҙарында был йәһәттән белеме етмәгән кешенең абруйлы белгескә (мөжтәһид, мөфтөй) эйәреүе . Тәҡлид эшләгәндәрҙе мүҡәллид () тип атайҙар, ә тәҡлидкә ҡаршы кешеләр *ғәйре мүҡәллид" ҡушаматы менән атала.*.

## Тарихы
Тәҡлид практикаһы яҡынса IX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Ябай кешеләр (*ғәмми*), профессиональ әҙерлеге булмағанлыҡтан, тәҡлид һорап мөрәжәғәт итергә тейеш, сөнки улар бер ҡасан да Ҡөрьән аяттары һәм хәҙистәр буйынса дөрөҫ һығымта яһай алмай (ҡыяс). Шулай итеп, сөнниҙәрҙең дүрт мәҙһәбе лә ябай мосолмандар өсөн тәҡлид дөрөҫ һәм хатта мотлаҡ (*[[вәжиб]]*) тип иҫәпләй.

### Классификацияһы
Тәҡлид әл-хасс тәҡлиденә (ғалим-дин белгестәре белеме кимәле) һәм әл-ғәмм тәҡлиденә (ғәҙәти белем кимәле) бүленә. Әл-хасс тәҡлиден өс төргә бүлергә мөмкин:

* *тәҡлид әт-тәҡдир* — юғары кимәл, шәриғәт ҡарарҙарын ҡабул итеү мөмкинлеге;
* *тәҡлид ат-тәржих* — ғалим-мөжтәһидтәр әҙерләгән ҡарарҙарҙың иң яҡшыһы һайланылған кимәл;
* *тәҡлид әт-тәхриж* — билдәле бер хоҡуҡи мәктәптең ғалим-мөжтәһидтәргә таянып, ислам хоҡуғынан аңлашылмаған урындар аңлатыла торған кимәл.

Мүҡәллид эйәргән ғалимдарҙың һанына ҡарап, тәҡлид ике төргә бүленә:

* *тәҡлид мотлаҡ* йәки *тәҡлид ғәйри шәхси* — ул кешенең диндең төрлө мәсьәләләрендә төрлө ғалим-ғөләмәгә эйәреүен аңлата.
* *тәҡлид шәхси* — мүҡәллид бөтә һорауҙарҙа ла бер ғалим-дин белгесенә эйәрә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Таклид / Бобровников В. О. // Социальное партнёрство — Телевидение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 597. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 31). — .
*
Яуымбай мәктәбе

**Яуымбай мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Яуымбай ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Байназар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы.

## Тарихы
Яуымбай мәктәбе 1933 йылда мәсет бинаһында асыла. Тәүҙә башланғыс, 1991 йылдан урта мәктәп, ә 2007 йылдан Байназар мәктәбе филиалы статусында була.

1991 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлгән осорҙа 100-ҙән ашыу бала уҡый.

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары
Беренсе уҡытыусы — Ғәббәсов Н.

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Байназаров Баязит — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған йырсыһы.
* Маликов Мортаза — Башҡортостандын атҡаҙанған механизаторы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры
* Маликов Фәрүк Ғүмәр улы — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Ҡыҙыл Йондоҙ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, Дан ордендары кавалеры, «Праганы азат иткән өсөн» һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.
* Назаров Айнур Басир улы — «Айбар» Башҡорт экстрада-фольклор төркөмө етәксеһе.
* Хәмитова Әлфиә Солтанғәле ҡыҙы — «Йәшлек» гәзитенең баш мөхәррире урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
* Бәшәров Фәрит Әҙеһәм улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). 1973 йылдан редакцияға ауыл хужалығы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә, аҙаҡ «Таң» район гәзитенең мөхәррир урынбаҫары итеп күсерелә. Хеҙмәт ветераны (1987).
* Асылбаев Юныс Баһауетдин улы (1908—1981) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы. Ҡыҙыл Йондоҙ, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Видеояҙмалар
* «Аманат» журналы. 22 ноябрь, Яуымбай мәктәбендәге "Аманат"лы дискотека

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мәһәҙей мәктәбе

**Мәһәҙей мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Мәһәҙей ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Мәһәҙей филиалы

## Тарихы
Мәһәҙей мәктәбе 1930 йылдың баштарында Х. Насыровтың өйөндә киске мәктәп булараҡ асыла. Беренсе уҡытыусы — Б. Ғазин.

1937 йылдың мәктәп өсөн яңы бина төҙөлә.
;Мәктәптең статусы:
* 1937 йылдан — башланғыс мәктәп
* 1982 йылдан — 6 йыллыҡ мәктәп
* 1989 йылдан — төп мәктәп
* 2011 йылдан — Байназар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Мәһәҙей филиалы

1948—1949 йылдарҙа 10 бала уҡый.

1961 һәм 1972 йылдарҙа яңы биналар төҙөлә. «Гөрләүек» балалар баҡсаһы мәктәпкә 2016 йылдан ҡарай.

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары
1937—1946 йылдарҙа З. Агишева, С. Әхмәтов, А. Дәминев, З. Күсемов, Й. Минһажев, М. Насретдинов, Н. С. Сәйәхова, С. Хәйретдинова, Г. Юлсурина һ.б. Мәһәҙей мәктәбендә уҡытыусы булып эшләйҙәр.

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Ирбулатов Нуретдин Сәғәҙәтдин улы (1919 йыл — 30 ноябрь 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, 2-се, 3-сө дәрәжә Дан, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
* Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы (1 ғинуар 1968 йыл) — башҡорт шағиры. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
* Сәйәхова Сәйҙә Ғәбдинур ҡыҙы (9 июль 1967 йыл) — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, БР Хөкүмәтенең Гранты эйәһе

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Важиб

**Важиб** (; ) — ([ислам ҡануниәте) [Фиҡһ|фиҡһтағы  был термин тәғәйен дини ҡағиҙәне мотлаҡ үтәү кәрәклеген аңлата, фарызтерминының синонимы .

Хәнәфи сөнниҙәр мәҙһәбендә «важиб» һүҙе бик яҡшы мәғәнәгә эйә: был «фарыз» менән «сөннәт» араһында урынлашҡан категория. Был — мотлаҡ үтәлергә тейешле, әммә уның йөкмәткеһе Ҡөрьән һәм сөннәттә фарыз категорияһына инмәгән, асыҡ сағылмаған эш.

«Важиб» төшөнсәһен хәнәфиҙәр аңлатыуынса: важибты үтәү — сауап, ә үтәмәү — гонаһ, важибты үтәү кәрәклеген инҡар итеү исламдан сығармай, йәғни, көфөрлөк түгел.

Важибтың миҫалдары: ҡорбан салыу, төндә витр намаҙ уҡыу, намаҙҙа «Әл-Фатиха» сүрәһен уҡыу. Шуға ярашлы, хәнәфи мәҙһәбтә «Әл-Фатиха» сүрәһен уҡымайынса намаҙ ҡылыу мәкруһ тип һанала, ә башҡа ағымдарҙың ғалимдары фекеренсә, бындай намаҙ ҡәтғи ҡабул ителмәй (харам).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Исламбай мәктәбе

**Исламбай мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Аҫҡар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Исламбай ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Аҫҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Исламбай филиалы

## Тарихы
Исламбай мәктәбе 1937 йылда мәсет бинаһында асыла. Уҡытыу 2 класта алып барыла. Беренсе уҡытыусылар: Ш. Бикбулатова, З. Дауытова, Х. Кәримов, Г. Минлеғолов, Ф. Йомағоловтар.

1961—1962 йылдарҙа Н. Ш. Хәйбуллина етәкселегендә башланғыс кластар өсөн ағас мәктәп төҙөлә.

;Статусы:
* 1937 йылдан — башланғыс мәктәп
* 1987 йылдан — тулы булмаған урта (һигеҙ йыллыҡ)
* 2010 йылдан — Аҫҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Исламбай филиалы

1988 йылдан алып Исламбай мәктәбен 220-нән ашыу уҡыусы тамамлай.

## Етәкселәре

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Аратов Самат Шөғәйеп улы (24 ноябрь 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны, Рәсәй Федерацияһының профессиональ-техник белем биреү отличнигы.

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Видеояҙмалар
* Аманат журналы. 2020 йыл. Исламбай мәктәбендәге осрашыуҙан фильм

## Матбуғатта
* Йәншишмә гәзите, 27 ноябрь 2021, Һай, үҙебеҙҙең дүртенселәр!Һай, үҙебеҙҙең дүртенселәр! 
* Таң гәзите 4 февраль 2022 йыл 1 февралдә Исламбайҙа «Уҡытыусы — бөйөк исем» аҫтында осрашыу-кисә үтте 

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ижтиһад

**Ижтиһад** ( — «тырышлыҡ»," ихласлыҡ"; ) — исламда — дин белгесенең дини-хоҡуҡи комплекс (Фиҡһ) мәсьәләләрен өйрәнеү һәм хәл итеүҙәге эшмәкәрлеге, дин белгесе-мөжтәһид тарафынан файҙаланылған принциптар, аргументтар, ысулдар һәм алымдар системаһы, шулай уҡ ғалимдың (мөжтәһидтең) дини-хоҡуҡи сығанаҡтарҙы белеүҙәге, интерпретациялауҙағы абруйы кимәле

## Ижтиһад тарихы
Йола буйынса, ижтиһад Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ үҙе тере сағында уҡ көрәштәштәре (сәхәбәләр) араһында барлыҡҡа килгән, улар камил ижтиһад эйәләре тип һанала.

Ижтиһад йүнәлешле эшмәкәрлек төрө булараҡ беҙҙең эраның VII быуаты аҙағында, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ﷺ һүҙҙәре һәм ғәмәлдәренә (хәҙистәр) һылтанып, сәхәбәләрҙең һүрәтләүҙәрендә айырмалар (ихтиләф) табылған ваҡытта барлыҡҡа килгән.

Шулай уҡ өммәттең үҙгәргән тормош шарттарында төрлө хоҡуҡи проблемалар килеп тыуа. Шуға күрә элеккеләр хәл итмәгән йәки яңы килеп сыҡҡан мәсьәләләрҙе исламға таянып хәл итеү ижтиһадтың төп маҡсаты булған.

Хәлифәттең ғалим-ғөләмәләре йәшәгән Мәккә, Мәҙинә, Әл-Күфә, Бәсра, Бәйрүт, Дамаск кеүек ҙур ҡалалары ижтиһадтың төп үҙәктәре булып тора.

XIX быуатта исламда реформатор ағымдары барлыҡҡа килеү менән ислам принциптарын бөгөнгө тормош позицияларынан ҡайтанан ҡарау өсөн «ижтиһад ҡапҡаларын асыу», йәғни ижтиһадты тергеҙеүгә йүнәлтелгән тенденциялар барлыҡҡа килә. Әммә ислам йәмәғәтселеге яғынан был тенденциялар киң хуплау тапмай.
башҡаларҙан айырмалы рәүештә сөнни-хәнбәлиҙәр һәм шиғый-жәғәфәриҙәр "ижтиһад ишектәре асыҡ тип һанай. Шуға күрә исламдағы бөтә реформатор тәғлимәттәре, йәдидтәрҙән башҡа, үҙҙәрен хәнбәли йәки шиғый тип һанай.

## Этимологияһы (ижтиһад һәм мөжтәһид)
Ижтиһад һүҙе ғәрәп телендәге йыһат (жиһат) һүҙе менән тамырҙаш, һәм уға ошондай талаптар ҡуйыла

# Тырышлыҡ, ихласлыҡ, күңел биреп эшләү.
# Белемдең юғары баҫҡысына өлгәшеү һәм ҡайһы бер юридик-дини мәсьәләләрҙе үҙ аллы хәл итеү хоҡуғын алыу.
# Үҙ аллы ижад, сығанаҡтар буйынса ирекле тикшеренеү.

Мөжтәһид тә тамырҙаш һүҙ булып тора (), һәм уға ла шундай уҡ талаптар ҡуйыла.

## Иджиһадтың асылы
Ижтиһад хоҡуҡи сығанаҡтарҙы һайлауҙа, уларҙы баһалауҙа, уларҙың нисбәтен билдәләүҙә, аргументтарҙы һәм алымдарҙы һайлап алыу һәм классификациялауҙа, мәсьәләләрҙе ҡарауҙа һәм уларҙы хәл итеүҙең типлы формулаларын эшләүҙә, ә был ҡарарҙар ысынбарлыҡ менән тап килмәһә — компромистар эҙләүҙә тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Иджтихад / Бобровников В. О. // Железное дерево — Излучение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 700. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 10). — .
Берәтәк мәктәбе

**Берәтәк мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Аҫҡар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Берәтәк ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Аҫҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Берәтәк филиалы.

## Тарихы
Берәтәк мәктәбе 1930 йылда О. Пешетков йортонда асыла. Беренсе уҡытыусы — И. Исмәғилев.

;Статустары:
* 1930 йылдан — башланғыс мәктәп
* 1947 йылдан — биш йыллыҡ мәктәп
* 1948 йылдан — тулы булмаған (ете йыллыҡ) мәктәп
* 1956 йылда — башланғыс мәктәп (мәктәп бинаһы яна)
* 1967 йылдан — тулы булмаған урта (һигеҙ йыллыҡ) мәктәп
* 1990 йылдан — урта мәктәп
* 2009 йылдан — төп мәктәп
* 2010 йылдан — Бөрйән районы Аҫҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Берәтәк филиалы.

2015 йылдан мәктәп составына «Йәйғор» балалар баҡсаһы ҡушыла. 2021 йылда «Үҫеш нөктәһе» үҙәге асыла.
;1990 — 2010 йылғы сығарылыш

; Мәктәп тарихы сайтта

## Етәкселәре

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Уҡытыусылар
*

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Видеояҙмалар

## Матбуғатта

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Александровский (Верхнеурал районы)

**Александровский** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Ҡарағай ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Үҙъйылға йылғаһы башында урынлашҡан. Төньяҡҡа табан 3 км алыҫлыҡта Гнилое күле урынлашҡан. Көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта Башҡортостан Республикаһы менән сик үтә. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара 47 км.

## Тарихы
1906 йылда Полоцкая станицаһы һыҙатында Александровский Новолинейный районының өҫтәмә ҡасабаһына нигеҙ һалына (элек бында Александров утары урынлашҡан, атамаһы шунан алынған). 

1930 йылда «Красный уралец»колхозы ойошторола.

## Халҡы
(1926 йылда - 243, 1966 йылда - 179, 1970 йылда - 192, 1983 йылда - 117, 1995 йылда - 234)

## Урамдары

* Үрге урамы (рус. Верхняя улица)
* Тыныслыҡ урамы (рус. улица Мира)
* Түбәнге урамы (рус. Нижняя улица)
* Хеҙмәт урамы (рус. улица Труда)

## Инфраструктураһы

* ФАП

## Иҫкәрмәләр
Бабарыкинский

**Бабырыкинский** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Спасский ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Райондың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Лебяжье күле ярында, Агаповка районы сигендә урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара, 50 км.

## Тарихы
Ҡасаба 1860 йылда Магнит станицаһының ҡаҙна ерҙәрен бүлеүҙә нигеҙ һалына, уға атаман К. Н. Боборыкин исеме бирелә. Тәүге төпләнеүселәр булып Үрге Ҡыҙыл редуты казактары тора.

1930 йылда Ленин исемендәге колхоз ойошторола.

## Халҡы
(1873 йылда — 108, 1896 йылда — 210, 1900 йылда — 391, 1926 йылда — 678, 1970 йылда — 426, 1983 йылда — 455, 1995 йылда — 494)

## Инфраструктураһы

* ФАП
* Мәктәп
* Балалар баҡсаһы

## Иҫкәрмәләр
Килдеғол мәктәбе

**Килдеғол мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ҡыпсаҡ ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Килдеғол ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы

## Тарихы
Килдеғол ауыл мәктәбенә 1928 йылда нигеҙ һалына. Беренсе уҡытыусы — Г. Сафин. Уҡытыу шәхси өйҙә алып барыла. 1933 йылда мәктәп ябыла. Балаларҙы Х. С. Ҡонафин, Ш. Миндеғолов, М. Һатыбалов, М. Ғ. Хәсәнов, С. Йосопов, И. М. Йәһүҙиндәр уҡыта.

1937 йылда башланғыс мәктәп булараҡ яңынан асыла.
;Артабанғы статустары;
* 1988 йылдан — тулы булмаған урта (9 йыллыҡ) мәктәп
* 1993 йылдан — урта мәктәп
* 2008 йылдан- төп мәктәп
* 2009 йылдан — Әбделмәмбәт ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе филиалы

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары
* Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы.Таң гәзите, 29 ғинуар 2023 йыл Хаҡлы ялда ла уҡытыусы булып ҡалды ул... 

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Мәктәп тураһында матбуғатта
* «Йәншишмә» гәзите. 20 октябрь 2018, Шифалы көртмәле (Гөлсөм Исхаҡова, VII синыф уҡыусыһы)
* «Аманат» журналы. 9 март, "Аманат"тар Бөрйән районының Килдеғол мәктәбендә
* Йәшлек гәзите. 30 октябрь 2010, Афарин, килдеғолдар!
*  6 март 2023 йыл Оло уҡытыусыны ҡыуандырғандар
* Таң гәзите, 29 ғинуар 2023 йыл (Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы тураһында) Хаҡлы ялда ла уҡытыусы булып ҡалды ул... 
* Таң гәзите, 23 май 2022 Белеп ҡулланһаң, шифаһы бик ҙур 
*

## Уҡыусыларҙың эштәре
* «Бөйөк Ватан һуғышы ғаиләм тарихында» конкурсына. (Әбделмәмбәт урта мәктәбе Килдеғол филиалының VII класс уҡыусыһы Билалова Физәлиә Айрат ҡыҙы)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Оло Боғаҙаҡ

**Оло Боғаҙаҡ** — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ауыл. Степное ауыл биләмәһе составына инә.

Ауылға XX быуат башында Верхнеурал станица тирмәһе сиктәрендә нигеҙ һалынған. 1930-сы йылдарҙа Урал совхозы барлыҡҡа килә.

Ауылдың төньяҡ өлөшөндә таш быуат тораҡтары рәүешендәге археологик ҡомартҡы табылған.

## Географияһы
Ауыл эргәһендә Оло Боғаҙаҡ күле урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 15 км.

## Халҡы
(1926 йылда  — 419, 1966 йылда  — 429, 1970 йылда  — 545, 1983 йылда  — 280, 1995 йылда  — 290)

## Урамдар

* Тыныслыҡ урамы (рус. улица Мира)
* Күл урамы (рус. Озерная улица)
* Баҡса урамы (рус. Садовая улица)
* Суворов урамы (рус. улица Суворова)

## Иҫкәрмәләр
Кейекбай мәктәбе

**Кейекбай мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Кейекбай ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Кейекбай ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Кейекбай мәктәбе 1930 йылда асыла.

;Статустары:
* 1937 йылдан — башланғыс мәктәп. 1986 йылдан — 5 — 6 кластар уҡый
* 1988 йылдан — тулы булмаған урта (һигеҙ йыллыҡ)
* 2002 йылдан төп мәктәп
* 2009 йылдан башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Видеояҙмалар

## Матбуғатта

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Тематик өҙөмтә индексы

** Тематик өҙөмтә индексы** () — «Яндекс» эҙләү машинаһы технологияһы, сифат характеристикаларын иҫәпкә алып, интернет-ресурстарҙың абруйын билдәләүҙән — уларға башҡа сайттарҙан һылтанмалар яһауҙан тора. Ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ үҙәге әҙерләнгән махсус алгоритм буйынса иҫәпләнә, унда ресурстың һәм уға һылтанма яһалған сайттарҙың тематик яҡынлығына ҙур әһәмиәт бирелә. Был күрһәткес тәү сиратта «Яндекс» каталогы рубрикаларында ресурстарҙың урынлашыу тәртибен билдәләү өсөн файҙаланыла. Һылтанма яһалған бөтә сайттар ҙа «Яндекс» менән индексацияланырға тейеш. Шул уҡ ваҡытта каталогтың тейешле биттәрендә түңәрәкләнгән һандар буйынса күрһәтелә, улар бүлек ресурстарының абруйын яҡынса билдәләүгә ярҙам итә.

Тематик өҙөмтә индексы интернет-ресурсҡа һылатаныусы сайттарҙың дөйөм күләме менән билдәләнә.

Тематик өҙөмтә индексына түбәндәге осраҡтар иҫәпкә алынмай:

* Интернет-ресурс хаким рөхсәтенән тыш һылтанма ҡуйып булған сайттар,
* Интернет-ресурстың үҙенең эске һылтанмалары,
* Түләүһеҙ хостингта урынлашҡан сайттар (Яндекс. Катологта булған сайттарҙан башҡалары).

Тематик өҙөмтә индексы ғәҙәттә 2-3 айға бер тапҡыр яңыртыла.

## Ҡулланыуҙы туҡтатыу
2018 йылдың 31 авгусында Яндекс тематик өҙөмтә индексын барлыҡ ресурстар өсөн иҫәпләүҙе һәм сағылдырыуҙы туҡтатты һәм яңы баһалау күрһәткесе — «Сайт сифаты индексы» индерҙе. Сайт сифаты индексы интернет-ресурстар абруйын тематик өҙөмтә индексын һәм башҡа сифат күрһәткестәре менән берлектә иҫәпләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Веб-сайттарҙын өҙөмтә килтереү индексы
* Эҙләүҙе оптималләштереү
* PageRank

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* "Яндекс"сайтында ӨТИ тасуирламаһы
* "Яндекс"тың өҙөмтәләү индексы ҡағиҙәләре
Ҡыуандыҡов Факил Афзал улы

**Ҡыуандыҡов Факил Афзал улы** (13 март 1956 йыл) — фельдшер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2002).

## Биографияһы
Факил Афзал улы Ҡыуандыҡов 1956 йылдың 13 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Монасип ауылында тыуған. 1979 йылда Белорет медицина училищеһын тамамлай.

;Хеҙмәт юлы:
* Ғәҙелгәрәй ауылында фельдшер (1979)
* 1980 йылдан — үҙәк район дауаханаһының «Тиҙ ярҙам» хеҙмәте фельдшеры
* 1985 йылдан — Иҫке Монасип фельдшер-акушер пункты фельдшеры
* 1985 йылдан — Яңы Монасип фельдшер-акушер пункты фельдшеры

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2002)
* Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Маҡтау грамотаһы (2015)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Ҡысас

**Ҡысас** ( — *ҡоһор, ҡон ҡайтарыу*; ) — ислам хоҡуҡиәтендә (Фиҡһ) шәриғәт енәйәттәрҙең аныҡ санкцияһын — ҡысасты билдәләй. Дөйөм ҡабул ителгән билдәләмә буйынса, ҡысас — ул ауырлығы буйынса хоҡуҡ боҙолған ғәмәлгә тиң яза

## Тарихы
Исламға тиклем ҡысас ике формала осрай. Шуларҙың береһе — ғәйеплене «кешенең физик тейелгеһеҙлегенә ҡаршы ҡылынған» енәйәттәре өсөн «шундай уҡ ғәмәл менән язалау, ҡон ҡайтарыу». Икенсе ҡушымта енәйәтсенең һәм ҡорбандың социаль статусы менән бәйле. Әгәр кеше ҡатын-ҡыҙҙы, ҡолдо йәки башҡа ҡәбиләнән күренекле кешене үлтерһә, яуап итеп «үлтереүсенең ҡәбиләһенән шундай уҡ статуслы» кеше үлтереләсәк. Ҡысастағы социаль эквивалентлыҡ шарты, социаль йәһәттән түбән синыфҡа ҡараған кешеләр юғары синыфтан берәүҙе үлтерһә, ҡысас ҡулланыласаҡ, тигәнде аңлата. Был шарт шулай уҡ, әгәр юғары ҡатламдан кемдер түбәнге ҡатлам кешеһен үлтерһә, уны ҡулланыу мөмкин түгел тигәнде аңлата. Мәгәр дийә (вира) түләнергә мөмкин.

Ҡөрьәндә «Социаль тигеҙлек статусы» ошо рәүешле сағылыш таба.

## Ҡөрьәндә һәм Сөннәттә
Ҡысас Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтендә телгә алына.

Аңлы рәүештә үлтереү һәм тергеҙеп булмай торған тән йәрәхәттәре был категорияның төп енәйәттәре тип һанала. Әгәр ҙә үлем бәхетһеҙ осраҡ арҡаһында килеп сыҡһа (һуғышҡанда, һаҡһыҙлыҡтан, тәжрибәһеҙлек арҡаһында), ҡысас урынына дийә түләнелә. Дийәне түләү шул иҫәптән үлтереүсенең яҡын туғандарына ла һалына.

Ҡысас үлтерелгән кеше өсөн йолом түләү менән (дийә) йәки яраланған кеше өсөн түләү менән (ғәрш) алмаштырылыуы мөмкин. Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманында дийә 100 дөйәгә (200 үгеҙгә йәки 2000 һарыҡҡа) тиң булған. Ғәрш күләме йәрәхәтләнеү ауырлығына ярашлы иҫәпләп сығарылған. Мәҫәлән, ҡул өҙөлгәндә дейәнең яртыһына тигеҙ; тешһындырылғанда — дийәнең унынсы өлөшө һәм башҡалар. Ҡон социаль тиң хоҡуҡлылыҡ шарттарында һәм ниндәй кешенең кемделер үлтереүҙәрен иҫәпкә алып ҡайтарылған.

Хәҙерге ваҡытта ҡысас күп кенә мосолман илдәрендә ҡулланыла (Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Иран һ. б.). Ул тик суд ҡарары буйынса ғәҙәттән тыш осраҡтарҙа ғына тәғәйенләнә, сөнки шәриғәт судтары дийә түләтеү менән сикләнергә тырыша. Ҡысасты ҡат (палач), йәки зыян күреүсенең туғандарының береһе башҡара. Ғәйепләнеүсе судтан ҡасҡан осраҡта, ул ситтән тороп һөргөнгә ебәрелә, ә дийәне уның туғандары түләй.

Балиғ булмағандарға йәки психик ауырыуҙары булған кешеләргә ҡарата ҡысас ҡулланылмай.

## Билдәле осраҡтар
Ҡысасты ҡулланыу 2009 йылда көнбайыш киң мәғлүмәт сараларының иғтибарын йәлеп итә. 2004 йылда Иранда Мәжит Мовахеди тигән кеше Әминә Баһрамиҙың () йөҙөнә көкөрт кислотаһы һибеп һуҡырайта. Хөкөм ҡарарын ҡатын, Мовахедиҙың һәр күҙенә 5-әр тамсы кислота һалып, үҙе башҡарырға тейеш була. 2011 йылда Баһрамиҙың үтенесе буйынса хөкөм ҡарары аҡсалата түләүгә үҙгәртелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Боголюбов А. С. Кисас // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 138. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Дийә

**Дийә** (; ) ) — ислам хоҡуҡиәтендә: аңһыҙ рәүештә ҡылынған енәйәт өсөн ғәйепләнеүсе түләргә тейешле компенсация. Енәйәттәргә үлтереү, яралау йәки имгәтеү инә. Кеше үлтерелгән осраҡта уның туғандары һәм яҡындары яза талап итергә хоҡуҡлы (*[[Ҡысас]]*), йәки кеше үлтереүсенән компенсация талап итеүҙәре ихтимал. Шәриғәт судьяһы (*[[Ҡазый|ҡаҙый]]*) үлтерелгән кешенең яҡындарына дийә менән ризалашырға тәҡдим итә ала.

Әгәр кеше үлтереү йәки имгәтеү аңлы рәүештә эшләнмәһә, ул саҡта ҡысас ҡулланылмай, ә бары тик дийә ғына түләнелә.

## Тарихы
«Дийә» ғәрәпсә «үәдә» ҡылымынан килеп сыҡҡан (), ул ҡон ҡайтарыу, үлтерелгән өсөн түләү тигәнде аңлата.

Дийә исламға тиклемге осорҙа киң таралған булған, ислам ҡабул иткәс, Ҡөрьән менән раҫланған:

## Түләү тәртибе
Әгәр ҙә ғәйепле үҙе дийә түләй алмаһа, етмәгән аҡсалар уның яҡын туғандарынан йыйыла. Әгәр ҙә енәйәт ҡылған кешенең дийә түләүгә һәләтле туғандары һәм аҡсаһы булмаһа, ул саҡта дәүләт ҡаҙнаһы тарафынан түләнә.

Дийя түләгәнгә йәки уны түләү тәртибе тураһында килешеү төҙөлгәнгә тиклем енәйәтсе бер ниндәй ғибәҙәт тә рөхсәт ителмәй, сөнки ул ритуаль бысраҡ хәлдә тип иҫәпләнә (йөнөб). Килешеүгә ҡул ҡуйылғандан һуң ғәйепләнеүсе кәффара ҡылырға һәм тәһәрәталырға тейеш, бынан һуң ул бурысҡа ингән кеше булараҡ ҡына ҡарала.

Дийә алдан уйлап уйлап үлтереү, яралау йәки имгәтеү өсөн ҡыҫҡа ваҡыт эсендә түләнә, ә осраҡлы рәүештә булһа — 3-5 йыл эсендә түләнә ала. Дийәне яраланған йәки йәрәхәтләнгән зыян күреүсе үҙе йәки уның ышаныслы кешеһе ала, ә үлтерелгән кеше өсөн дийә уның вариҫтары араһында (*мираҫ*) сифатында бүленә .

Дийә түләү менән бер рәттән мосолманға ниндәй ҙә булһа йолом ғәмәле башҡарырға кәрәк (*[[кәффара]]*). Атап әйткәндә, бер ҡолдо азат итергә йәки 2 ай ураҙа тоторға кәрәк.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Боголюбов А. С. Дийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 69—70. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* 
*
Йәғәфәров Азамат Фазулла улы

**Йәғәфәров Азамат Фазулла улы** (2 апрель 1962 йыл — 24 апрель 1982 йыл) — Афған һуғышында һәләк булған яугир, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Азамат Фазулла улы Йәғәфәров 1962 йылдың 2 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Монасип ауылында тыуған.

Азамат Фазулла улы тыуған ауылында башланғыс кластарҙа уҡый, уҡыуын Иҫке Монасип урта мәктәбендә дауам итә һәм 1979 йылда тамамлай һәм 1979 йылда шул мәктәптә лаборант була.

Азамат Фазулла улы Йәғәфәров 1980 йылдың 8 апрелендә Совет Армияһы сафына алына. 1980 йылдың июненән Афғанстанда. Ефрейтор дәрәжәһе бирелә, өлкән уҡсы була. Һуғыш ваҡытында үлемесле яралана.

Тыуған ауылында ерләнгән. 2020 йылда мәктәп бинаһында Йәғәфәров Азамат Фазулла улына арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. Уның исеме Афғанстанда Башҡортостан Республикаһынан һәләк булыусыларҙың хәтер китабына индерелгән.

## Маҡтаулы бүләктәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1982)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1982)
* «Рәхмәтле Афған халҡынан» миҙалы.

## Сығанаҡтар
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Презентация

## Иҫкәрмәләр
Ихтиләф

**Ихтиләф** ( — фекер айырмалығы; ) — ислам фәнни-дини фекер айырмалығы, ижмәнең киреһе.

Ҡөрьән һәм Сөннәттең мәғәнәһе асыҡ һәм уларға ҡарата бер нисә фекер йөрөтөп булмай торған тәғлимәт нигеҙҙәренә ҡарата ихтиләф тыйыла. Исламдың төп сығанаҡтары Аллаһтың аныҡ һәм асыҡ билдәләре буйынса ихтиләфкә төшкән йәмәғәттәрҙе әленән-әле ғәйепләп сыға. Ислам практик һәм хоҡуҡи характерҙағы ҡайһы бер икенсе дәрәжәләге мәсьәләләр буйынса, шулай уҡ кәләмдең аныҡ аңлатмаһы булмағанда, тәү сығанаҡтарҙың положениелары был мәсьәләләргә ҡарата аныҡ аңлатма бирмәүе йәки төрлөсә аңланыуы мөмкин икән, ихтиләф барлығын таный

## Фекер айырмалығы һәм ҡапма-ҡаршылыҡ
Әбү әл-Бәҡи әл-Кәфәви () «Көллиәт» китабында фекер айырмалығы (ихтиләф) һәм ҡапма-ҡаршылыҡ (хилаф) араһындағы айырманы аңлата:

1) Фекер айырмалығы — әгәр ҙә юлдары төрлө, мәгәр маҡсаты бер булһа; әгәр юл да, маҡсат та айырыла икән, был ҡапма-ҡаршылыҡ (хилаф).

2) Фекер айырмалығы — иҫбатлауға нигеҙләнгән, ә ҡапма-ҡаршылыҡ — иҫбатлауға нигеҙләнмәгән нәмә.

3) Фекер айырмалығы — шәфҡәтлелек эҙемтәһе, ә ҡапма — ҡаршылыҡ — яңылыҡтар (бидғәт) эҙемтәһе .

4) Әгәр ҡаҙый ҡапма-ҡаршылыҡ нигеҙендә (хилаф) ҡарар сығара икән, ошо уҡ мәсьәлә башҡа судья алдында ҡуйылғанда, ул был ҡарарҙы юҡҡа сығара ала, сөнки бындай мәсьәләләрҙә ҡапма-ҡаршылыҡ күҙәтелә һәм ижихад булыуы мөмкин түгел, шулай уҡ был Ҡөрьәнгә лә, Сөннәткә лә, ижмәгә лә ҡаршы килә. https://azan.ru/durus/read/chast-3-opredelenie-slova-raznoglasie-1047

## Ҡөрьәндә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Истихсан

**Истихсан** ( — өҫтөнлөк, өҫтөнлөклө ҡарар) — фиҡһта — оҡшашлыҡ буйынса ҡарарҙан баш тартыуға алып барған дини ҡарар сығарыу. Киң мәғәнәлә истихсан — уңайлылыҡ, еңеллек яғына өҫтөнлөк биреү.

Бындай тәжрибәне ҡулланылышҡа имам Әбү Хәнифә һәм уның эйәрсендәре (Әбү Йософ, Мөхәммәт әш-Шәйбани) индерә, әйткәндәй, был принцип уларға тиклем дә булған.

## Миҫалдар
* Был принципҡа таянып, туҡыманың ҡайһы бер төрҙәрен (парча, ҡатмарлы семәр һ.б.) ҡоро ысул (ҡағыу, таҙартыу, елләтеү) менән таҙартырға рөхсәт ителә, әммә ҡануни текстар кейем-һалымды һыуҙа йыуып һәм һығып таҙартырға ҡуша.
* Шәриғәткә ярашлы йыртҡыс хайуандарҙың, шулай уҡ йыртҡыс ҡоштарҙың итен аҙыҡ итеп ҡулланыу тыйыла. Ҡыясҡа ярашлы, улар эскәндән ҡалған һыуҙы ла эсергә ярамай, сөнки ул был хайуандарҙың шайығы менән ҡушылған. Әммә ҡырағай ҡоштар һыуҙы боҙа алмай, сөнки уны суҡышына йыйып, йота ғына. Шуға күрә, истихсанға ярашлы, бындай һыуҙы, бик ярамаһа ла, эсергә мөмкин (мәкруһ).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Боголюбов А. С. Ал-Истихсан // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 116. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Мөхәммәт әш-Шәйбани

**Әбү Абдулла Мөхәммәт ибн әл-Хәсән әш-Шәйбани** (;  — хәнәфи мәҙһәбтең хоҡуҡ белгесе (фаҡиһ), мосолман хоҡуғы кодификаторҙарының береһе һәм имам Әбү Хәнифәнең уҡыусыһы.

## Биографияһы
Ираҡтың Үәсит ҡалаһында тыуған. Йәш сағында уҡ күпләп сәхәбәләр йәшәгән Әл-Күфәгә китә һәм ошо ҡалала белем ала башлай . 14 йәшендә ул Әбү Хәнифә имамдың уҡыусыһы булып китә, уның вафатынан һуң Әбү Йософ имамда уҡыуын дауам итә. 20 йәшендә Әл-Күфәнең төп мәсетендә вәғәз менән сығыш яһай башлай. Өс йыл дауамында Мәҙинәлә Мәлик ибн Әнәстең лекцияларын тыңлай. Уның уҡытыусылары билдәле хәҙис белгестәре (мөфәссирҙәр) Суфиян әс-Саури һәм Абдрахман Әл-Ғаузаи була. Ираҡҡа ҡайтҡас, Бағдадтың иң абруйлы фаҡиһтарының береһе була. Артабан ул Бағдадҡа күсеп килә күпмелер ваҡыт унда Әбү Йософтан һуң ҡаҙый вазифаһын биләй . Шул уҡ ваҡытта ул ислам хоҡуғы (фиҡһ) һәм башҡа дини дисциплиналар буйынса дәрестәр бирә һәм лайыҡлы уҡыусылар тәрбиәләп үҫтерә.

Хәлифә Һарун әр-Рәшит резиденцияһын Евфратҡа күсерергә ҡарар иткәс, ул әш-Шәйбаниҙы яңы баш ҡала — Ракканың ҡаҙыйы вазифаһына тәғәйенләй. 805 йылда әр-Рәшит әш-Шәйбаниҙе үҙе менән Хөрәсәнгә алырға ҡарар итә, унда ла уны ҡаҙый итеп тәғәйенләргә уйлай, әммә Мөхәммәт урынға барып етмәй, юлда, Рей ҡалаһы янында, вафат була.

## Уҡыусылары
Әш-Шәйбаниҙың билдәле уҡыусылары араһында — Мөхәммәт әш-Шафиғи, Әбү Сөләймән Жүржәни, Хишам ибн Ғөбәдуллаһ әр-Разый, Әбү Хафс Кәбир, Мөхәммәт Ибн Мөҡәтил, Шәдад ибн Хәким, Әбү Ғөбәйдә Ҡасим ибн Сәләм, Исмәғил Ибн Тәүбә, Али ибн Мөслим әт-Туси һ. б.

## Әҫәрҙәре
Әш-Шәйбани үҙенең әҫәрҙәрендә Әбү Хәнифәнең мираҫын йыя, әммә күп осраҡта уның ҡараштары беренсе остазының ҡараштарынан айырыла.

Ул фиҡһ буйынса «әл-Мәбсут» йыйынтығын төҙөй ( — уның икенсе исеме «Китаб әл-асыл фи-л-фүрү»: ) һәм уға өҫтәмәләр («Китаб әз-зиядат»; ), фиҡһ буйынса ҙур һәм бәләкәй белешмә «Китаб әл-жәми әл-кәбир» () һәм «Китаб әл-жәми әс-сағир» () тигән хеҙмәттәре донъя күрә. Хәрби хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса «Китаб ас-сийар әл-кәбир»; () әҫәрен яҙа, ул әс-Сараһси комментарийҙарында ғына һаҡланған. Шулай уҡ Әбү Хәнифәнең мираҫына арналған махсус хеҙмәте («Китаб әл-асар»; ) бар. Ихтимал, закондан ҡасырға тырышыуҙар һәм уларҙы булдырмау тураһында әҫәр авторы булып торалыр. Шулай уҡ Мөхәммәт әш-Шәйбани ике редакцияла сыҡҡан "әл-Муатта"ның (Мәлик ибн Әнәс) береһенең төҙөүсеһе һәм шәрехләүсеһе булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Үәсит (мөхәфаҙа)

**Үәсит** () **Васит**— Ираҡтың көнсығышындағы мөхәфаҙа, Иран менән сиктәш. Сәддам Хөсәйен хакимиәте ҡолатылғандан һуң мөхафаҙа территорияһында БМО-ның тыныслыҡ урынлаштырыу контингенты яуаплылығы зонаһы урынлашҡан.

## Округтар

* Бәҙрә
* Эль-Хай
* Кут
* Эн-Наамания
* Әс-Сувайра

## Иҫкәрмәләр
Әбү Йософ

**Әбү Йософ Яҡуп ибн Ибраһим әл-Ансари әл-Күфи**, күберәк **Әбү Йософ әл-Ансари** булараҡ билдәле () — күренекле ислам ҡануниәте белгесе (фаҡиһ), Әбү Хәнифәнең иң билдәле уҡыусыларының береһе. Әбү Хәнифә вафат булғандан һуң уның мәктәбен етәкләй. Хәлифәнең юғары судьяһы (ҡаҙый әл-ҡудат) булараҡ, хәнәфи хоҡуҡ мәктәбенең ҡараштары киң таралыуға булышлыҡ итә.

## Биографияһы
Тыуған көнө аныҡ билдәле түгел. Уның вафатынан һәм уҡытыусыларының йәшәү датаһынан сығып, ул Әл-Күфәлә 731 йыл тирәһендә (һижрәнең 113 йылы) тыуған тип фаразлана. Әбү Йософ әйтеүенсә, ул сығышы менән бай булмаған ғаиләнән. Егет ғилемгә интыла, ләкин атаһы унан аҡса эшләрлек һөнәргә эйә булыуын талап итә. Әбү Йософ менән атаһы араһындағы низағ тураһында белеп ҡалғас, Әбү Хәнифә талантлы егетте уҡытҡан өсөн аҡса алыу ғына түгел, хатта уға аҡсалата ярҙам да күрһәтә. Был тарихтың икенсе версияһы буйынса малайҙың атаһы иртә вафат була, ә Әбү Хәнифәлә уҡырға теләүе арҡаһында низағ әсәһе менән була.

Һижри 150 йылда Әбү Йософ Бағдадҡа килә һәм Бағдад судьяһы вазифаһына тәғәйенләнә. Әбү Йософ тотош Хәлифәлеккә судьялар тәғәйенләү һәм һәммә суд ҡарарҙарына апелляция ҡабул итеү хоҡуғына эйә була. Тарихсылар фекеренсә, хәлифәлектең бөтә төп ҡалаларына үҙ кешеләрен билдәләү һәм Әбү Хәнифәнең теоретик эшкәртмәләрен практикала киң ҡулланыу мөмкинлеге хәнәфи мәҙһәб таралыуға сәбәпсе була. Уның вафатынан һуң  йылда был вазифаға улы Йософ тәғәйенләнә.

Әбү Йософ шәкерттәре Мөхәммәт али-Шәйбани һәм Әхмәт ибн Хәнбәл була. Уның ҡараштары Мөхәммәт әш-Шәфиғигә ҙур йоғонто яһай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Мөхәфаҙа

**Мөхәфаҙа ** ( muḥāfaẓä, мн.с.  muḥāfaẓāt; ) — ҡайһы бер ғәрәп дәүләттәренең административ-территориаль берәмеге — Бахрейн, Мысыр, Иордания, Ираҡ, Йәмән, Күвейт, Ливан, Сүриә һәм Оман. Бөтә аталған илдәрҙә мөхәфаҙалар административ бүленештең беренсе кимәленә ҡарай; Сәғүд Ғәрәбстанында ул административ бүленештең икенсе кимәленә ҡарай (провинциялар һуңынан). Рус теленә ғәҙәттә өлкә тип тәржемә ителә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бахрейндың административ бүленеше
* Мысырҙың административ бүленеше
* Ираҡтың административ бүленеше
* Йәмәндең административ бүленеше
* Күвейттың административ бүленеше
* Ливандың административ бүленеше
*Омандың административ бүленеше 
* Сәғүд Ғәрәбстанының административ бүленеше
*Сүриәнең административ-территориаль бүленеше 
*Иордания мөхәфаҙалары

## Иҫкәрмәләр