open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анталья (провинция)

**Анта́лья** () — Төркиә Йөмһүриәтенең көньяҡ провинцияһы, административ үҙәге — Анталья ҡалаһы. 2015 йылдын ноябрендә Анталья ҡалаһында НАТО самиты булды.

## Географияһы

Анталья Тавр тау һырттары менән Аҡ (Урта) диңгеҙ арауығында Анталья ҡултығында урынлашҡан.

Көнбайыштан: Мугла, Бурдур, Ыспарта, Конья, Ҡараман, Мәрсин провинциялары менән сикләшә.

## Тарихы
Был тирәлә Ҡараин мәмерйәһендә беҙҙең эранан яҡынса 100 000 йыл элекке беренсе кеше эҙҙәре табылған.

Антальяның боронғо тарихы аҙ билдәле. Хеттар дәүерендә Анталья иле регион Ликия тип аталған булған, көнсығышы 
Памфилияға кергән булған. Ә төньяғын Киликия менән Писидия уртаҡлашҡан.

Анталья беҙҙең эраға тиклемге 7-се быуаттан алып беҙҙең эраға тиклемге 546 йылғаса, Фарсылар баҫып алғансы, Лидей батшалығының бер өлөшө булған. Фарсылар тарафынан Кепрючай (боронғоса Эуромедон) йылғаһы буйында хәрби-диңгеҙ базаһы булдырыла. Тик 467 йыл Симон Афинский флоты базаны емерә.

Беҙҙең эраға тиклемге 334 йыл Антальяны Искәндәр Зөлҡәрнәй баҫып ала. Искәндәр Зөлҡәрнәй вафатынан һуң регион Сәләүкидтәр һәм Пергтар тарафынан бәхәсле биләмәгә әүерелә. Һөҙөмтәлә 188 йыл Пергтарға күсә.

Беҙҙең эраға тиклемге 133 йылдан Анталья Рим власы аҫтында ҡала. Аҙаҡтан Византия яулап ала. Иҡтисади көрсөк VIII быуатҡа тап килә, был осорҙа бик көслө ер тетрәү була. Ер тетрәүҙәрҙән һуң ғәрәптәр ябырыла, пираттар йонсота (VII—VIII быуаттар.). 1080-се йылдарҙа (сәлжуктар баҫып алғандан һуң) ислам тарала башлай. Әммә 1120 йылда Византия Антальяны һәм уның тирәһендәге биләмәләрҙе тулыһынса баҫып ала.

XII быуаттағы болғаныштар башланғанғандан алып һәм 1207 йылда Византияның ҡолатылыуынан һуң, сәлджуктар территорияны бөтөнләйгә яулап ала. 1321—1423 йылдарҙа Анталья бойондороҡһоҙ Хәмид бейлеге үҙәге була. 1423  йыл төбәкте ғосманлы төрөктәр яулай.

## Халҡы
1912 йылда бында 196 087 кеше мосолмандар, 15 253 кеше гректар, 489 кеше, йәһүдтәр 429 кеше йәшәгән
Халыҡ һаны 1 719 751 кеше (2009)

Эре ҡалалары — Анталья (603 мең кеше 2000 йыл), Аланья, Мәнәүғәт, Серик.

## Административ бүленеше

Анталья провинцияһы 19 районға бүленә, шуларҙың 5-әүһе Анталья ҡалаһы райондары.

# Аксеки (Akseki)
# Аҡсу (Aksu)
# Аланья (Alanya)
# Демре (Demre)
# Дёшемеалты (Döşemealtı)
# Элмәле (Elmalı)
# Финике (Finike)
# Ғәзипаша (Gazipaşa)
# Гюндогмуш (Gündoğmuş)
# Ибрады (İbradı)
# Ҡаш (Kaş)
# Ҡәмәр (Kemer)
# Кәпәз (Kepez)
# Ҡорҡотели (Korkuteli)
# Коньяалты (Konyaaltı)
# Кумлужа (Kumluca)
# Мәнәүғәт (Manavgat)
# Муратпаша (Muratpaşa)
# Серик (Serik)

## Иҡтисады

Анталья провинцияһы Төркиәнең туристик индустрия үҙәге. 30 % туристар тап ошо ерлеккә килә.

Шулай уҡ ауыл хужалығы ла ярайһы үҫешкән. Төп тармаҡтар - мамыҡсылыҡ, кунжут, цитрустар. Һуңғы йылдарҙа сәскәселек һәм ҡаплаулы йәшелсәселек үҫешә.

Судотөҙөлөш, судотөҙөкләндереү һәм дә аҙыҡ-түлек сәнәғәте.

## Иҫтәлекле урындары
* Ксанф — боронғо Ликияның баш ҡалаларының береһе, ул ЮНЕСКО тарафынан бөтә донъя ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Антальи 
* Antalya Web Site
Калинин районы (Санкт-Петербург)

**Кали́нин райо́ны** Петербургтын төньяҡта, Выборг районынан көнсығышта ятҡан административ район. 1946 йылда Калинин Михаил Иванович иҫтәлегенә исем алды.

## География
Майҙан — 40 кв. км. (4008 га). Йәшел зоналар майҙаны 1840 га (эре паркттар- Пискарёвский, Муринский, Пионерский, Академик Сахарова исемендәге прак, Бенуа һәм Любашинский баҡсалары.

## Халыҡ
2010 йылда районда 504 кеше йәшәне. Ошо күрғәткес буйынса район Петербургта 2-се урын ала.

## Транспорт
Района урынлашҡан:
* Финлянд вокзалы; Кушелевка, Пискарёвка, Ручьи, Мурино тимер юл станциялары.
* «Площадь Ленина», «Площадь Мужества», «Политехническая», «Академическая», «Гражданский проспект» метро станциялары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Информационный портал Калининского района Санкт-Петербурга
* Калининский район. Новости и события 
* Районы Петербурга: Калининский на сайте itaka.spb.ru
Выборг районы

**Вы́борг райо́ны** - Санкт-Петербургтың административ районы. Ҡаланың төньяғында урынлашҡан.

## Ҡоролошо (муниципаль окургтар)
* Левашово
* Парголово
* Сампсониевское
* Светлановское
* Сосновское (Санкт-Петербурга)
* Санкт-Петербургтын 15-се район
* Парнас
* Шувалово-Озерки

## Район сиге
«Ланская» тимер юл станцияһы–Выборгҡа юл – Суздаль проспекты –Культура проспекты – Тихорецкий проспекты – Политехника урамы – Полюстровский проспекты – Литовская урамы – Урман проспекты –Академик Лебедев урамы – Пирогов яры – Выборг яры – Кантемиров урамы – Студенттар урамы –Лан тимер юл станцияһы 

## Иҡтисады
Районда 30 722 ойошма бар. Шуларҙан кесе бизнес- 11 154, эшҡыуарҙар- 5024. Районда 140 мең кеше эщләй (2007).
Районда Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты урынлашҡан.

## Тарихы

Тарихи яҡтан район революция алдында булған Выборг яғы биләмәһендә ята. Тәүге ошо исем Петербургтыңң уң ярына бирелгән, сөнки ошо урында Выборгҡа юл башлана.

1917 йылда 15 район араһында иң беренсе Выборг районы барлыҡҡа килгән.

1952-1958 ылдарҙа Сталин районы исемде йөрөтә '.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Выборгский район Санкт-Петербурга
Рәсәй Федерацияһы субъекттарының майҙаны

*Майҙан буйынса [[Рәсәй субъекттары]]*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Данные Федеральной службы геодезии и картографии России по состоянию на 01.01.1986 г.
Рәсәй Федерацияһы субъекттарының халыҡ һаны

Халыҡ һаны буйынса Рәсәй төбәктәре (1.01.2013) 																			

## Иҫкәрмәләр
Архангельск өлкәһе

**Архангельск өлкәһе** — өлкә, Рәсәй Федерацияһы төбәге, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына инә .

## Дәүләт ҡоролошо
Архангельск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма власть
Архангельск өлкәһе Губернаторы — Архангельск өлкәһе башлығы һәм Архангельск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Архангельск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.
Архангельск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Архангельск өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Архангельск өлкәһе суд системаһы составында:
# Архангельск өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды
# Архангельск өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙең юғары судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Архангельск өлкәһе өлкә думаһы.
## Иҡтисады
Өлкәлә Рәсәй ҡурғау министрлығыныӊ Диӊгеҙ флоты хәрби частәре һәм объекттары урынлашҡан. Яӊы ерҙә () хәрби полигонда СССР Атом-төш ҡоралы һынау үтте.

## Иҫкәрмәләр
Соль-Илецк

**Соль-Иле́цк** (*Тоҙтүбә*) — Ырымбур өлкәһендәге ҡала, Соль-Илецк ҡала округы үҙәге.
Халыҡ һаны — 27 978 кеше.

## Географическое положение
Ҡала Илек ярында (Яйыҡтын ҡушылдығы), Ырымбурҙан 70 км алыҫлыҡта, Ҡаҙағстан сигендә урынлашҡан. Ҡалала тоҙ һәм дауалы батҡаҡ күлдәре бар. Ҡалала ҡоро климат.

## Билдәле шәхестәре
* Николай Александрович Крашенинников (14.11.1878—11.10.1941), Башҡортостан һәм башҡорттар тураһында байтаҡ әҫәр ижад иткән рус яҙыусыһы.
## Транспорт
Ҡалала Ҡаҙағстан тимер юлының «Илецк-2» станцияһы урынлашҡан. Станция аша Аҡтүбә-Уральск поездары йөрөй.
Шулай уҡ район буйынса Р239 һанлы «Ҡазан –Ырымбур – Аҡбулаҡ районы – Ҡаҙағстан сиге» федераль автотранспорт юлы үтә.

## Иҡтисад
Райондың төп байлығы – Соль-Илецк төҙ яҡтылығы (Русссоль концерны). 

Шулай уҡ район үҙәгендә «Ҡара дельфин» федераль учреждениеһы — ғүмерлеккә иректән мәхрүм ителгәндәр өсөн төрмә урынлашҡан. 

Район «соль-илецк ҡарбуҙдары», Развал тоҙло күле (Рәсәйҙәге «Мертвое море»), «Святой камень» (2,5 метры кварциттар урынлашҡан ере) менән билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* История герба Соль-Илецка
* История Соль-Илецка
* Соль-Илецк 
* Из истории Соль-Илецка
Соль-Илецк районы

**Соль-Илецк районы** (*Тоҙтүбә*, *Илек*) — Ырымбур өлкәһендә административ район.
Майҙаны — 5,1 мең км².

## Милли состав

## Иҡтисад
Райондың төп байлығы — Соль-Илецк тоҙ яҡтылығы (Илек тоҙ сығарыу райондары). Шулай уҡ район үҙәгендә «Ҡара дельфин» федераль учреждениеһы, ғүмерғә төрмәлә ултыртылған граждандар төрмәһе урынлашҡан. Район «соль-илецк ҡарбуҙдар», Развал тоҙло күле (Рәсәйҙәғе «Мертвое море»), «Святой камень» (2,5 метры кварциттар урынлашҡан ере) менән билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области 
* Сайт администрации района
Пономарёвка районы

**Пономарёвка райо́ны** — Ырымбур өлкәһе районы. Майҙаны — 2069 км².

### Тәбиғәте
Район территорияһы Ағиҙел ҡушылдығы Димдең бассейнында ята.
Урман майҙаны - 11 мең 865 гектар.

## Милли составы
Урыҫтар — 69,9%, , .

## Билдәле шәхестәр
* Мәсәғүтов Рәфҡәт Мәжит улы (27.07.1928),  химик‑технолог. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1975). РСФСР‑ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР‑ының (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте отличнигы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1970). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Дүсмәт ауылынан.

## Ҡоролош
# Алексеевский ауыл советы
# Борисовский ауыл советы
# Воздвиженский ауыл советы
# Дим ауыл советы
# Дюсмет ауыл советы
# Ефремово-Зыковский ауыл советы
# Ключевский ауыл советы
# Максимовский ауыл советы
# Науырыҙ ауыл советы
# Нижнекузле ауыл советы
# Пономаревский ауыл советы
# Равнинный ауыл советы
# Романовский ауыл советы
# Фадеевский ауыл советы
# Софиеевский ауыл советы

## Иҡтисад
Районда 13 нефть ятҡылыҡтары. Башнефть һәм THK – BP менән эшкәртелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Сорочинск ҡала округы

**Сорочинск ҡала округы** — Ырымбур өлкәһендәге ҡала округы.

Майҙан — 2,8&nbsp;мең&nbsp;км². 
## Ҡоролош
# Баклановский ауыл советы
# Бурдыгинский ауыл советы
# Войковский ауыл советы
# Гамалеевский ауыл советы
# Матвеевский ауыл советы
# Михайловский Первый ауыл советы
# Михайловский Второй ауыл советы
# Николаевский ауыл советы
# Первокрасный ауыл советы
# Пронькинский ауыл советы
# Родинский ауыл советы
# Романовский ауыл советы
# Рощинский ауыл советы
# Слободский ауыл советы
# Толкаевский ауыл советы
# Фёдоровский ауыл советы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт.
* Район на сайте органов государственной власти .
* Район на сайте Оренбургской области .
Ясный

**Я́сный** — Ясный районы үҙәге (Ырымбур өлкәһе), өлкә әһәмиәтендәғе ҡала.

Төп эш биреүсе – Рәсәй ҡурғау министрлығы. Ҡалала хәрби ҡаласығы «Ясный»- космодром урынлашҡан. Ул «Днепр» аппартаттар остроу өсөн ҡулланыла.

Шулай уҡ районда Комаровский федераль үҙәк ҡарамағындығы ябыҡ ҡала урынлашҡан.

## Тарих
1961 йылда Киембай асбест яҡтылығы асылыу менән нигеҙләнғән. Ҡалаға «Ырымбурасбест» тау-байыҡтырыу комбинаты төҙөү өсөн 5 меңдән ашыу кеше килде. 1979 Ясный ҡала статусын алды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт города Ясного 
* Ясный в энциклопедии «Мой город»
* Ясненский район Оренбургской области
Туҡ районы

**Туҡ районы**, (Тоцкий район ) — Ырымбур өлкәһе районы. Майҙаны — 3,1&nbsp;мең&nbsp;км². Иң ҙур йылғаһы — Туҡ. Район үҙәге – Туҡ (Тоцк) ҡасабаһы.

## География
Район төньяҡта - Быҙаулыҡ, көнсығышта - Сорочинск ҡала округы, көньяҡ-көнсығышта - Ташлы районы, көньяҡ-көнбайышта - Первомайский районы, көнбайышта -Ҡорманай районы менән сиктәш.
## Иҡтисад
Төп эш биреүсе – Рәсәй ҡурғау министрлығы. Районда 21-се гвардия механизация (мотоуҡсы) бригадаһы урынлашҡан. Районда хәрби аэродром һәм полигон урынлашҡан.

1954 йылдын 14 сентябрендә Георгий Жуков етәкселегендә Туҡ полигонда Атом-төш ҡоралы һынау үтте (сер исеме – “Снежок”).
## Ҡоролошо

# Богдановка ауыл Советы
# Үрге Быҙаулыҡ ауыл Советы
# Задорожный ауыл Советы
# Зареченский ауыл Советы
# Злобинка ауыл Советы
# Кирсановка ауыл Советы
# Ковыляевка ауыл Советы
# Логачевка ауыл Советы
# Кесе Ремизенка ауыл Советы
# Мананниково ауыл Советы
# Медведка ауыл Советы
# Молодежный ауыл Советы
# Невежкино ауыл Советы
# Павло-Антоновка ауыл Советы
# Погромное ауыл Советы
# Преображенка ауыл Советы
# Пристанционный ауыл Советы
# Приютное ауыл Советы
# Саиновка ауыл Советы
# Свердлово ауыл Советы
# Суворовский ауыл Советы
# Туҡ ауыл Советы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Район на сайте органов государственной власти 
* Район на сайте Оренбургской области
Медногорск

**Медного́рск** — Ырымбур өлкәһенең өлкә әһәмиәтендәғе ҡала. «Медногорск ҡала округы» муниципалитетын төҙөй. Ҡыуандыҡ районы анклавы. 
## Күренекле кешеләр
* Ҡунаҡова Рәйхәнә Вәлиулла ҡыҙы, профессор, Башҡортостандын фәндәр академияһы вице-президенты ҡалала мәктәпте тамамланы.

## Искэрмэлэр

## hылтанмалар
* Медногорск в энциклопедии «Мой город»
* История Оренбуржья — Медногорск
Ташлы районы

**Ташлы райо́ны** — Ырымбур өлкәһе районы.

## Милли состав
Урыҫтар— 74,1 %, ҡаҙаҡтар — 7,2 %, татарҙар — 5,9 %, украиндар — 5,2 %, мордва — 3,9 %, башка — < 1 %.

## Ҡоролош
# Алексеевский ауыл советы
# Благодарновский ауыл советы
# Болдыревский ауыл советы
# Вязовский ауыл советы
# Заречный ауыл советы
# Калининский ауыл советы
# Кинделинский ауыл советы
# Новокаменский ауыл советы
# Придолинный ауыл советы
# Ранневский ауыл советы
# Степановский ауыл советы
# Степной ауыл советы
# Ташлы ауыл советы
# Трудовой ауыл советы
# Чернояровский ауыл советы
# Шестаковский ауыл советы
# Яснополянский ауыл советы
# Бородинский ауыл советы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт .
* Район на сайте органов государственной власти .
* Район на сайте Оренбургской области .
Сорочинск

**Соро́чинск** — Ырымбур өлкәһендә, өлкә әһәмиәтендәғе ҡала.  Сорочинск районы үҙәге, ләкин уға кермәй (айырым ҡала округы хакимиәте бар).

### Халыҡ

 
## Климат

 

### Мобиль элемтә
* «Билайн»,
* МегаФон
* МТС,
* Оренбург-GSM («СМАРТС»),
* Tele2.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Сайт Сорочинского района
* Городской портал Сорочинска 
* Сорочинск Оренбургской области 
*  Сорочинск в энциклопедии «Мой город»
* История герба
Мунсик

**Мунсик**, йәки **Муйынсаҡ** — Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районында урынлашҡан тауҙар теҙмәһе. Оло, Урта һәм Төньяҡ Мунсик атамалы өс тауҙан тора.
## Ауыҙ-тел ижады

## Сығанаҡтар
* Мунчуги. Р.Ф.Абдрахманов Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа:Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
## Һылтанмалар
* Мунсикта парапланеризм
## Иҫкәрмәләр
Дағстан

**Дағстан Республикаһы**, йәки йышыраҡ** Дағстан **— Рәсәй составындағы республика. Иң көньяҡтағы һәм күп милләтле, ул халыҡ һанының тәбиғи үҫеше буйынса ла алғы рәттә тороусы төбәк.

Автономиялы Республика булараҡ 1921 йылдың 20 майында ойошторола. Әзербайжан, Грузия, Чечен Республикаһы, Ставрополь крайы һәм Ҡалмыҡстан менән сиктәш.

Баш ҡалаһы — Махачҡала, күренекле революционер Махач Дахадаевтың исемен йөрөтә.

## Ҡоролош
Республикала 42 муниципаль район һәм 10 ҡала округы бар.

## Иҡтисад
Республика бюджеты (2009):
* сығымдар — 67 603,7 млн һум
* килемдәр — 64 673,4 млн һум, уларҙан:
** һалымдар һәм йыйымдар — 13 984,4 млн һум
** федераль бюджеттан трансферт — 50 689,0 млн һум
Банк өлкәһе
* Төбәк банкылары һаны буйынса Дағстан Рәсәйҙә 3-сө урында тора: республикала бындай 25 учреждение эшләй.

## Галерея

Файл:RR5514-0006R 10 рублей биметалл 2002 Древние города России Дербент реверс.png|«Дәрбент – Дағстан ҡалаһы». Рәсәй Банкы аҡсаһының реверсы.|альт=« Дербент – Дағстан ҡалаһы». Рәсәй Банкы аҡсаһының реверсы.
Файл:Ирганайская ГЭС в Дагестане.png|Ирганай ГЭСы, Авар Койсу йылғаһында.
Файл:Saltinskoe gorge.jpg|Салты мәмерйәһе. Салта, Дағстан.
Файл:Caucasus topographic map-ru.svg|Кавказдың топографик картаһы.
Файл:Dagestan topographic map-ru.svg|Дағстандың физик картаһы.


### Электроэнергетика

Тауҙарҙан аҡҡан йылғаларҙың ҙур гидроэлектрик потенциалы бар: йылға 55 млрд кВт/сәғәт электроэнергия бирергә мөмкин. 2010 йылда Дағстанда 5,1 млрд кВт/сәғәт электроэнергия етештерелде. Иң эре ГЭСтар:
* Чиркей ГЭСы, ҡеүәте 1000 МВт
* Ирганай ГЭСы, ҡеүәте 400 МВт
* Миатли ГЭСы, ҡеүәте 220 МВт
* Чирюрти ГЭС-ы, ҡеүәте 125 МВт
* Гергебиль ГЭС-ы, ҡеүәте 17,8 МВт
* Гуниб ГЭС-ы, ҡеүәте 15 МВт
Хәҙерге көндә Гоцатлин ГЭС-ы (100 МВт, 310 млн кВт/сәғәт ҡеүәте менән) төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* История Дагестана с древнейших времен до наших дней. В двух томах. Ред. А. И. Османов. М., Наука, 2004.
* Криштопа, А. Е. Дагестан в ХІІІ — начале ХV вв. Очерк политической истории. М., Мамонт; Таус, 2007.
* Карпов, Ю. Ю. Взгляд на горцев. Взгляд с гор. Мировоззренческие аспекты культуры и социальный опыт горцев Дагестана. СПб., Петербургское востоковедение, 2007.
* Дагестан и мусульманский Восток. Сборник статей в честь профессора Амри Рзаевича Шихсаидова. Сост. и отв. ред. А. К. Аликберов, В. О. Бобровников. М., Издательский дом Марджани, 2010.

## Һылтанмалар
* Сайт Президента Республики Дагестан 
* Сайт Народного Собрания (парламента) Республики Дагестан 
* Сайт правительства Республики Дагестан 
* Дагестан в фотографиях 
* Густерин П. В. Из социальной истории Дагестана и Закавказья 
* Сайт постоянного предстваительства Респубилки Дагестан при Президенте Российской Федерации
* Новости Дагестана
Төньяҡ Македония Йыйылышы

**Төньяҡ Македония Йыйылышы** () — Төньяҡ Македонияның парламенты, вәкиллек һәм закондар ҡабул итеү органы.
## МР Йыйылышы структураһы
Македония парламенты бер палаталы, МР Уставына (Конституцияһына) ярашлы унда 120-нән алып 140-ҡаса депутат була ала. Депутаттар ғөмүми һайлауҙа серле тауыш биреү менән 4 йыллыҡ срогына һайлана. Македония Республикаһы Йыйылышы башлығы — Рәйес (спикер, ) була.

МР Йыйылышы ултырыштары Скопье ҡалаһында, Македония Республикаһы Йыйылышы Палатаһында () урын ала.
Пласт районы

**Пласт муниципаль районы** — Силәбе өлкәһе үҙәгендә рйаон.

## Халҡы
Халыҡ иҫәбе — 26,38 мең кеше.

## Ҡоролош

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Пластовский муниципальный район
* История герба Пластовского района
* Район на сайте chelindustry.ru
Башкирэнерго

** «Башкирэнерго» ААЙ** — Рәсәйҙең төбәк электр һәм йылылыҡ энергияһы етештереү предприятиеһы. 1933 йылда Өфөлә «Башэнергокомбинат» булараҡ нигеҙ һалына, 2012 йылдан яуаплығы сикләнғән йәмғиәт.

## Тарихы
1933 йылда Өфөлә «Башэнергокомбинат» булараҡ нигеҙ һалына. 1958 йылдан СССР‑ҙың Европа өлөшө Берҙәм электр энергияһы системаһы составында, 1954 йылдан «Челябэнерго», 1956 йылдан Татэнерго, 1957 йылдан «Оренбургэнерго», 1966 йылдан «Пермэнерго» энергосистемалары менән параллель эшләй.

1940 йылда Өфөнөң 1‑се ТЭЦ‑ы һәм 2‑се ТЭЦ‑ы ҡушылыу сәбәпле, Өфө энергокомбинаты тип үҙгәртелә.

1945 йылдан «Уфимэнерго» район энергетика идаралығы.

1953 йылдан — «Башҡортостан» район энергетика идаралығы

1990 йылдан — Башҡортостан энергетика һәм электрлаштырыу ПБ.

1992 йылдан — ААЙ.

2012 йылдан «Башҡортостан электр селтәрҙәре компанияһы» һәм «Башэнергоактив» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә үҙгәртеп ҡорола.

*Составы:*

ДРЭС, 10 ТЭЦ, 10 ГЭС (8 бәләкәй), 5 газ турбиналы ҡулайлама, 7 газ поршене агрегаты, ел электростанцияһы, Энергоэлемтә, Дауалау-һауыҡтырыу комплексы;

Башҡортостан генерациялау компанияһы, Башҡортостанн электр бүлеү селтәрҙәре, Башҡортостанн йылылыҡ бүлеү селтәрҙәре, Башҡортостан селтәр компанияһы, Башҡортостандың энергия һатыу компанияларының бүлендек ЯСЙ‑лары, «Башкирэнерготрейд», «Энергоремонт», «Энерготеплоремонт», «Энергоавтоматика», «Башэнергоучёт», «Башэнерготранс», «Энергоснабкомплект», «ПГУ ТЭЦ-5», Уҡыу-өйрәнеү комплексы, «Энергетик» дауалау-һауыҡтырыу үҙәге, «Мир» агрохужалығы һ.б.

## Электростанциялар
* Ҡарман ГРЭС-ы (1 800 МВт);
* ун ТЭЦ:

** Өфө ТЭЦ-1 (77,74 МВт);
** Өфө ТЭЦ-2 (493 МВт);
** Өфө ТЭЦ-3;
** Өфө ТЭЦ-4;
** Приуфимская ТЭЦ;
** Салауат ТЭЦ (245 МВт);
** Стәрлетамаҡ ТЭЦ;
** Ново-Стерлитамакская ТЭЦ;
** КүмертауТЭЦ;
** Зауральская ТЭЦ;

* дүрт газотурбин мини-ТЭЦ:

** Ишембай ГТУ
** ГТУ «Шигили»;
** ГТУ «Агидель»
** ГТУ «Шакша»

* дүрт газопоршневые мини-ТЭЦ:

** ГПА «Красноусольск»;
** ГПА «Янгантау»;
** ГПА «Юматово»;
** ГПА «Ассы»;

* ике гидроэлектростанции:
** Павловская ГЭС (166,4 МВт, 590 млн кВт•ч в год);
** Юмагузинская ГЭС (45,0 МВт, 150 млн кВт•ч в год);
* һигеҙ малых ГЭС:

** Слакская МГЭС;
** Мечетлинская МГЭС;
** Дәүләкән МГЭС;
** Абдулкаримовская МГЭС;
** Таналыкская микроГЭС;
** МикроГЭС Авзян;
** МикроГЭС Узян;
** МикроГЭС Кага;
* Ел электр станцияһы Төпкилде.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Башкирэнерго» сайты
*
Константин һарайы

**Константин һарайы**, **Ҙур Стрельна һарайы** — XVIII быуаттағы архитектура һәйкәле. Романовтарҙын элекке резиденцияһы.

Һарайҙа 5.09-6.09.2013 көндәрҙә G20 саммиты үтә.

Ошо йортта 2006 йылда ҙур восьмерка илдәре самиты үҙа.

2003 йылдан һарайҙа Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәр идаралығының «Дворец конгрессов» дәүләт комплексы урынлаша.

## Факттар
Мәскәү өлкәһенең Бережки ауылында һарайҙын копияһы — Миллергоф бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Государственного комплекса «Дворец конгрессов», Константиновский дворец
Олингито

**Олингито** ( ; *Bassaricyon neblina*), испан теленән «little olingo», Һөтимәрҙәр класы *[[Олинго]]* ырыуындағы йәнлек. Колумбия һәм Эквадор тропик урмандарында тереклек итә. Төркөмдө 2013 йылдын авгусында АҠШ биологтары тапҡан.

## Ҡылыҡһырлама
Янут һымаҡтар араһында иң бәләкәй йәнлек. Оҙонлоғо 32 сантиметрҙан 40 сантиметрға тиклем. Ҡойроғоноң оҙонлоғо 33 — 40 см. Ауырлығы 0,75−1,1 кг. Башҡа олинголарҙан бәлёкәй үлсәме һәм оҙон, ҡуйы сыбар йөнө менән айырала. Эквадорҙа ҡара таплы асыҡ-көрән төҫтә, Колумбияла ҡығылт-көрән төҫтә.

## Йәшәү ареалы
Көньяҡ Американың дымлы таулы урмандарында Эквадор һәм көнбайын Колумбияла, Анд тауҙарының төньяҡ итәгендә 1500—2750 м бейеклектә тереклек итә..

## Йәшәү рәүеше һәм туҡланыуы
*B. neblina* тураһында әлеге билдәле мәғлүмәттәр әҙ. Был йәнлек һөтимәр һыртҡыстарға ҡараһала, ул
емештәр һәм ағас япраҡтары менән туҡлана. Йәшәү рәүеше − ағас олондаранда яңғыҙ йәшәй, ергә төндәрен һәи һирәк төшә. Инә хайуандың ҡарынында бер гәнә бала булыуы билдәле.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* New photos of olinguito female and cub in La Mesenia Reserve Conservation Project, Colombia
Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы

**Төхфәт Йәнәби, Кәлимуллин Төхфәтулла Кәлимулла улы** (14 февраль 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт совет журналисы, шағир һәм яҙыусы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. Сәйәси золом ҡорбаны. 

## Биографияһы
Төхфәт Йәнәби (Төхфәтулла Кәлимулла улы Кәлимуллин) 1894 йылдың 14 февралендә Миәкә районы Йәнәби ауылында донъяға килгән. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Аҙаҡ Стәрлебаш мәҙрәсәһенә күсә. Йәге оҙон ялдарҙа Ҡаҙағстанда балалар уҡыта. 1917 йылда әрме сафына саҡырыла. Ҡыпсаҡ-Ете ырыу (хәҙерге Көйөргәҙе районы) хәрби комиссариатында эшләй. Артабан Мәскәү ҡалаһында Свердлов исемендәге университетта белем ала. Үҫәргән кантонына партия эшенә ҡайта. 1921 йылда башпрофсовет президиумы ағзаһы, Башпрофсоветтың мәҙәниәт бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1922—1924 йылдарҙа Арғаяш кантонында яуаплы эштәрҙә эшләй.

1924 йылдан «Башҡортостан» гәзитенең сәркәтибе, яуаплы сәркәтибе булып 1937 йылғаса эшләй.

1937 йыл репрессияға эләгә. 1938 йыл Өфө ҡалаһында атып үлтерелә. 1956 йыл аҡлана.

## Китаптары
* *«Эш сыуағы»*, 1926 — шиғырҙар йыйынтығы;
* *«Боролмалы юлдар»*, 1930 — шиғырҙар һәм поэмалар;
* *«Сиртелгән ҡылдар»*, 1930 — шиғырҙар һәм поэмалар;
* *«Тәүге танышыу»*, 1932 — юмористик хикәйәләр йыйынтығы;
* *«Еңеүселәр иле»*, 1935 — шиғырҙар һәм поэмалар.

## Мәңгеләштереүҙәр

Өфө ҡалаһының Инорс биҫтәһендә Төхфәт Йәнәби исемендәге бульвар бар.
Бөгөн тыуған ауылында музейы эшләй, мәктәп алдында бюсы тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
;Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә 
* башҡорт телендәге әҫәрҙәре
; башҡа сығанаҡтар
Шамун Фидаи

**Ҡасим Мөхәммәтйән улы Шакирйәнов, Шамун Фидаи** (15 июнь 1902 йыл — 1920 йыл) — башҡорт революционер-шағиры.

Биографияһы
Шамун Фидаи 1902 йыл йылдың 15 июнендә Ырымбур ҡалаһында һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәҙрәсәһен тамамлағас, Өфөгә килеп «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә белем ала. Мәҙрәсәләге «Милли көй, сәхнә һәм әҙәбиәт» түңәрәгендә актив ҡатнаша, шиғырҙар яҙа башлай.

Бөйөк Октябрь социалистик революцияһын Шамун Фидаи Өфөлә ҡаршылай. Ул революцияға тиклем үк Өфө коммунистары менән яҡындан бәйләнешкә инә һәм большевистик «Алға» газетаһында революцион шиғырҙарын, нәҫерҙәрен баҫтыра.

1919 йылда Өфөлә һәм Бәләбәй ҡалаларында 5-се Армияның политбүлеге органы «Ҡыҙыл яу» газетаһында эшләй, бер нисә тапҡыр фронтта була.

Шамун Фидаи 1920 йыл башында Ырымбурҙан Өфөгә ҡайта һәм «Йәш коммунист», «Йәш көс» тигән комсомол газеталарында редактор булып эшләй. Ул комсомолдың Өфө губерна комитетында ла яуаплы эштәр алып бара.

1920 йылда Ш. Фидаи комсомолдың III Бөтә Россия съезына делегат итеп һайлана. Ләкин ул съезға китер алдынан, июнь айында, таланған һәм йәберләтелгән кешеләр (кулактар) тарафынан үлтерелә.

Шамун Фидаиҙың әҙәби мираҫы ҙур түгел. Ул — «Алға», «Ҡыҙыл яу», «Йәш коммунист», «Ҡыҙыл юл» һәм башҡа газеталарҙа баҫылған тиҫтәләгән шиғырҙарҙан, нәҫерҙәрҙән һәм публицистик мәҡәләләрҙән ғибарәт.

Әммә ул әҫәрҙәр ялҡынлы комсомол шағирының Башҡортостанда революция һәм граждандар һуғышы йылдарының революцион һулышын, героик пафосын тойҙороуы менән ҡиммәт.

1972 йылда рус телендә «Йөрәк ялҡыны» исеме менән шиғырҙар йыйынтығы сығарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* Н. К. Крупская исем. Ырымбур өлкәһе китапханаһы
* Башҡорт энциклопедияһы. 7-се том.
*
Сарман районы

**Сарман муниципаль районы** () — Татарстан Республикаһы районы.
Майҙаны — 1385,2 км².

## Билдәле шәхестәре
* Фәйруша Монасипов (1788 йыл—?), 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан яугир. 
* Ғөбәйҙулла Яманғолов (1791—?), 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан яугир. 

## Ҡоролошо
# Йәлил (ҡасаба)
* ауыл биләмәләре:
# Азалаковское ауыл биләмәһе
# Александровское ауыл биләмәһе
# Әлмәт ауыл биләмәһе
# Большенуркеевское ауыл биләмәһе
# Верхне-Чершилинское ауыл биләмәһе
# Иляксазское ауыл биләмәһе
# Кавзияковское ауыл биләмәһе
# Карашай-Сакловское ауыл биләмәһе
# Лешев-Тамакское ауыл биләмәһе
# Лякинское ауыл биләмәһе
# Муртыш-Тамакское ауыл биләмәһе
# Новоимянское ауыл биләмәһе
# Петровско-Заводское ауыл биләмәһе
# Рангазарское ауыл биләмәһе
# Саклов-Баш ауыл биләмәһе
# Сарман ауыл биләмәһе
# Старокаширское ауыл биләмәһе
# Старо-Имянское ауыл биләмәһе
# Иҫке Минзәләбаш ауыл биләмәһе
# Чукмарлинское ауыл биләмәһе
# Шарлиареминское ауыл биләмәһе
# Янурусовское ауыл биләмәһе

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Сармановского муниципального района
* Сармановский район на портале TatCenter.Ru
Әгерже районы

** Әгерже районы ** (, ) — Татарстандың төньяҡ-көнсығышындағы район, Удмурт Республикаһы менән сиктәш.
Район Татарстандын «анклавы» булып тора (ҡоро ер буйынса).
 
Майҙаны — 1796,6 км².

## Топономика
Исем Әгержә ир-егет исеменән килә. XVII быуаттарҙа татарҙар яңы ерғә күскәндә, беренселәрҙән Әгерйә булды (район үҙәгенең ниғеҙ һалыусы). Әгержә егет силуэты герб һәм байраҡта һүрәтләнғән.

## Халыҡ
Районда 36423 кеше йәшәй (2010).

Милли состав::
* 59,5 % — татарҙар,
* 25 % — урыҫтар,
* 7,3 % — марийҙар,
* 6,4 % — удмурттар.

## Ҡоролош
* Әгерже ҡалаһы
* ауыл биләмәләре
# Азевск ауыл биләмәһе
# Бимск ауыл биләмәһе
# Девятернинск ауыл биләмәһе — Девятерня
# Иж-Буби ауыл биләмәһе — Иж-Буби
# Иҫәнбай ауыл биләмәһе — Иҫәнбай
# Кадряк ауыл биләмәһе — Кадряк
# Ҡаҙыбаш ауыл биләмәһе — Ҡаҙыбаш
# Кичкетанск ауыл биләмәһе
# Красноборск ауыл биләмәһе
# Крындинск ауыл биләмәһе
# Ҡоҙаш ауыл биләмәһе
# Күлағас ауыл биләмәһе
# Көсөк ауыл биләмәһе
# Новобизякинск ауыл биләмәһе
# Салауш ауыл биләмәһе
# Сарсак-Омгинск ауыл биләмәһе
# Старосляковск ауыл биләмәһе
# Старочекалдинск ауыл биләмәһе
# Табарлинск ауыл биләмәһе
# Терсинск ауыл биләмәһе
# Шаршадинск ауыл биләмәһе

#### Ойошмалар
* «Строительная керамика» ЯСЙ
* «Агрызский лесхоз» ФДУ
* «Агрызагрохимсервис» ЯСЙ
* Локомотивное депо.
* «Агрызское хлебоприемное предприятие» ААЙ
* «Агрофирма» «Ак Барс-Агрыз» ЯСЙ

## Гәзит
Урыҫ һәм татар телендә «Әгерҗе хәбәрләре» — «Агрызские вести» гәзите бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Агрызский муниципальный район 
* Районная газета Агрызские вести
Карелия

**Каре́лия Республикаһы**, **Каре́лия**, **Ка́рьяла** (лив. , собств. , , ) — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Төньяҡ-Көнбайыш федераль округына инә.

Карелия Республикаһы тарихи нигеҙе үның бөгөнгө биләмәләрендә тәүге СССР милли-дәүләт берләшмәһе булараҡ РСФСР составында 1920 йылдың 8 июнендә ойошторолған *Карел хеҙмәт коммунаһынан* (урыҫса *Карельская трудовая коммуна*, фин телендә *Karjalan työkommuunni*) башланғыс ала. Был автономиялы өлкә берләшмәһе 1923 йылдың 25 июлендә Карел Совет Республикаһы итеп үҙгәртелә.

Карелияның көнбайыштағы сиге Рәсәй Федерацияһының Финляндия (бер үк ваҡытта дөйөм Европа Берлешмәһе) менән булған 798,3 км оҙонлоҡтағы дәүләт сиге менән тап килә. Республика биләмәләре башҡа тарафтарҙан Рәсәйҙең Архангельск, Вологда , Ленинград һәм Мурманск өлкәләре менән сиктәш.

Баш ҡалаһы — Петрозаводск.

Карелия — Рәсәйҙең милли төбәктәре араһында республикаға исем биреүсе төп милләте иң аҙ булған субъект. Карелдар республика халҡының ни бары 7,4 процентын ғына тәшкил итә.
 
 

## Тарих

**Рәсәй Карелияһы** :



 

Файл:Coat of Arms of Olonets gubernia (Russian empire).png| Олонец губернаһы гербы
Файл:Flag of the White Sea Karelia.svg| Ухта республикаһы флагы
Файл:Itäkarjalaisten lippu.svg|Ухта Республикаһы флагы. 1920
Файл:Emblem of the Karelo-Finnish SSR.svg|Карел-Фин ССР-ы гербы
Файл:Emblem of the Karelian ASSR.svg|Карел АССР-ы гербы


## Халыҡ ханы
Республикала 503,9 мең кеше (78 %) — ҡала йәшәүселәре, 141,3 мең (22 %) — ауылда йәшәй.
**Этник состав:**

## Административ-территориаль ҡоролошо

## Иҡтисад

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Республики Карелия    
* Законодательное Собрание Республики Карелия    
* Перечень государственных и автономных учреждений Республики Карелия
* Законодательство Республики Карелия
* Федеральные территориальные органы государственной власти, предприятия и учреждения в Республике Карелия
* Органы местного самоуправления
* Центральная избирательная комиссия Республики Карелия 
* Административно-территориальное устройство Республики Карелия
* Республика Карелия в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Фотографии Карелии 
* Олонецкие губернские ведомости — источник по истории Карелии XIX и начала XX вв. 
* Топографические карты
* Достопримечательности Карелии
* Центр национальных культур и народного творчества Республики Карелия 
* Сайт «Коренные народы Карелии» 
* Культурный туризм в Карелии
Пьер-Симон Лаплас

**Пьер-Симон Лаплас** (; 23 март 1749 йыл — 5 март 1827 йыл) — француз математигы, физигы һәм астрономы; Күк йөҙө механикаһы, дифференциаль тигеҙләмәләр өлкәһендәге эштәре, ихтималлылыҡ теорияһына нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле.
Ғәмәли математика һәм астронимия өлкәһендәге хеҙмәттәре баһалап бөткөһөҙ. Ул был фән өлкәләрен камиллаштыра. Француз география йәмғиәте ағзаһы булып тора.

## Биографияһы
Пьер-Симо́н Лапла́с 1749 йылдың 23 мартында урта хәлле фермер ғаиләһендә тыуған. Ҡыйынлыҡ менән башланғыс белем ала. Һәләте һәм ныҡышмалалағы математика, физика, астронимия фәндәрен үҙ аллы өйрәнергә мөмкинлек бирә. Астрономия өлкәһендә ҙу уңыштарға өлгәшә. Ай (күк есеме), Юритер (планета), Сатурн (планета) кеүек күк есемдәре хәрәкәтен ентекле өйрәнеп ғилми аңлатма бирә.

Фәнни эшмәкәрлегенең иң әһәмиәтлеһе — планеталар яралыуы тураһында беренсе фекерҙәр.

Физика өлкәһендә һауа тығыҙлығы, бейеклек, дымлылыҡ менән бәйле баромнтрик формуланы асыуы менән билдәле. Шулай уҡ геодезия, рефракция теорияһы меән шөғөләнә, Йылылыҡ теорияһын камиллаштыра,калориметр уйлап таба, флогистон теорияһына ҡаршы көрәшә.
Капиллярлыҡ теорияһы өлкәһендә эшләй, капиляр баҫым менән бәйле Лаплас законын аса.

Ғалим хөрмәтенә аталғандар:
* Ай (Күк есеме);
* «4628 Лаплас» астероиды;
* математикала күп һанла терминдар һәм төшөнсәләр.

## Әҙәбиәт

* *Белл Э. Т.* Творцы математики. М.: Просвещение, 1979. 
* Коперник, Галилей, Лаплас, Эйлер, Кетле. Биографические повествования (библиотека Ф. Павленкова). Челябинск: Урал, 1997.
* *Воронцов-Вельяминов Б. А.* Лаплас. — М.: Наука, 1985. 288 с.
* История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука.
:* Том 3 Математика XVIII столетия. (1972)
Салауат Юлаев (опера)

**Салауат Юлаев** — Баязит Бикбай либреттоһына Заһир Исмәғилев яҙған 4 акттан, 7 шаршауҙан торған опера. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев тураһында тарихи-героик музыкаль драма.

## 1-се редакция
Операның беренсе редакциялағы премьераһы 1955 йылдың 15 апрелендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында ҡуйыла.
Дирижёры — В. В. Целиковский;

Режиссёры --ҡуйыусылар: СССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәков Һәм А. Н. Бакалейников

Балетмейстеры — Ғәскәров Фәйзи Әҙеһәм улы.

Хормейстеры — Л. Х. Исхакова;

Рәссамы — Мѳхәмәт Нуриәхмәт улы Арыҫланов.

1955 йылда Мәскәүҙә үтәсәк Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы алдынан «Салауат Юлаев» операһын комиссияға тапшырыу була. Унда Салауат Юлаев партияһын Мәскәү консерваторияһының тәүге Башҡорт студияһы ҡарлуғастарының береһе, беренсе башҡорт опера йырсыһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы Хәбир Ғәлимов башҡара.

Салауат ролен РСФСР-ҙың халыҡ артисы Мәғәфүр Хисмәтуллин башҡара.

Көнбикә ролен РСФСР-ҙын халыҡ артисы Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы Сәлиғәскәрова башҡара.
1955 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында уңышлы күрһәтелә.

## Операның яңынан тергеҙелеүе
2016 йылдың декабрендә Заһир Исмәғилевтың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы композиторҙың «Салауат Юлаев» операһы, тәүге варианттында тергеҙелеп, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә ҙур уңыш менән ҡуйылды. Авторҙар — Мариин театры режиссёр Иркин Ғәбитов һәм театрҙың баш дирижёры Артем Макаров 1954 йылда Баязит Бикбай либреттоһына яҙылған әҫәрҙең бар музыкаль һәм поэтик үҙенсәлектәрен мөмкин тиклем тулыраҡ бирергә ынтылған.

Төп партияны — Салауат ролен Башҡортостандың һәм Татарстандың атҡаҙанған артисы Илһам Вәлиев башҡарҙы. Әминә ролендә тәүге тапҡыр Башҡортостандың халыҡ артисы Эльвира Фатыхова сығыш яһаны. Икенсе состав артистар уйнауында опералағы төп родәрҙе Иҙел Аралбаев менән Гөлнара Вәлиева башҡарҙы.

## Музыкаль яҙмалар

* Мәғәфүр Хисмәтуллиндын Салауат арияһы

* Операһа увертюра. З. Исмәғилев

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Опера тураһында театр сайтында
1 сентябрь

**1 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 244-се (кәбисә йылында 245-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 121 көн ҡала.

 
## 
* 1900: Мәскәүҙә Павелецкий вокзалы файҙаланыуға тапшырыла. 
* 1910: Рәсәй империяһында грампластинкалар сығарыусы тәүге предприятие — Апрелевка грампластинкалар заводы эш башлай. 
* 1917: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы Байыш ауылының Ғайса Аҡманов исемендәге мәктәбе асыла.     
* 1918: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы Үтәғол ауылында мәктәп эшләй башлай. 
* 1920: РСФСР (артабан СССР) Телеграф агентлығының Башҡоростан бүлексәһе – БашТАСС ойошторола. 
* 1921: хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Медицина профилактикаһы үҙәге эш башлай.
* 1922: БашЦИК ҡарары менән Башҡортостан республикаһы Прокуратураһы ойошторола.   
* 1929: Мәсәғүт педагогия училищеһы (бөгөн колледж) асыла.
* 1931: Балаҡатай район гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. 
* 1939: Бөрө дәүләт педагогия институты (хәҙер Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы) асыла.
* 1951: Лондонда донъялағы тәүге супермаркет эшләй башлай.
* 1960: Күмертау ҡалаһында һуңыраҡ  Ю. А. Гагарин исеме бирелгән 2-се интернат-мәктәп (хәҙер 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты) асыла.
* 1966: Әбйәлил районының Асҡар ауылында музыка мәктәбе эш башлай.
* 1970: Нью-Йоркта шахмат буйынса тарихта беренсе компьютер турниры башлана.
* 1997: Волга буйы федераль округының Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусы (Республика кадет интернат-мәктәбе) асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1855: Иннокентий Анненский, Рәсәй империяһы шағиры, драматург, тәнҡитсе һәм тәржемәсе. 
* 1875: Эдгар Берроуз, АҠШ яҙыусыһы, Тарзан тураһында романдар авторы.  
* 1885: Герман Грапов, Германия ғалимы, Боронғо Египетты өйрәнеүсе (египтолог). 
* 1900: Казимеж Вилкомирский, Польша композиторы, дирижёр, виолончелист.
* 1900: Хосе Педро Сеа, Уругвай футболсыһы, Йәйге Олимпия уйындарының ике тапҡыр чемпионы. 
* 1905: Тамара Абакелия, СССР рәссамы, скульптор.
* 1925: Рой Глаубер, АҠШ ғалимы, физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (2005).
* 1945: Мостафа Бәлел, Төркиә яҙыусыһы, драматург һәм тәржемәсе. 
* 1948: Альберт Әсәҙуллин, йырсы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1988), Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (1998).
* 1950: Вәхит Әләкбәров, Рәсәй эшҡыуары.
* 1950: Михаил Фрадков, дәүләт эшмәкәре, 2004—2007 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе.
* 1980: Лара Пулвер, Англияның театр һәм телевидение актрисаһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*

##
Батыев Сәлих Ғилемхан улы

**Батыев Сәлих Fилемхан улы ** (24 ноябрь 1911 йыл — 7 декабрь 1985 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1960—1983 йылдарҙа Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе (Татарстан тарихында был яуаплы вазифаны иң оҙаҡ биләгән етәксе), РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Рәйесе урынбаҫары.

## Биографияһы
Сәлих Fилемхан улы Батыев 1911 йылдың 11 (24) ноябрендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы Дөмәй ауылында башҡорт ғәиләһендә тыуған. Үҫмер йылдарынан уҡ йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, тыуған ауылында тәүге комсомол ячейкаһын ойоштороусыларҙың береһе була.

1930—1931 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡорт АССР-ы Баҡалы район комитетында пропагандист булып эшләй. 1931 йылда Ҡазанда финанс-экономика институтына инә, өсөнсө курста партия саҡырыуына яуап итеп, уҡыуын ҡалдыра һәм комсомол органдарында эш башлай: 1933—1936 йылдарҙа Татар АССР-ының ул саҡтағы Аҡташ районында МТС начальнигының комсомол эштәре буйынса ярҙамсыһы, артабан ВЛКСМ-дың Арса район комитеты секретары була. 1935 йылда партия өлкә комитетының беренсе секретары Лепа тәҡдиме менән 25 йәшлек Сәлих Батыев ВЛКСМ-дың Татарстан өлкә комитетына бүлек мөдире теп үрләтелә.
* 1937—1943 й. — Ҡазан химия-технология институты уҡытыусыһы
* 1943—1950 й. — Татар АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары
* 1950—1951 й. — ВКП(б) Үҙәк Комитеты инструкторы
* 1951—1957 й. — КПСС-тың Татарстан өлкә комитеты секретары
* 1957—1960 й. — КПСС-тың Татарстан өлкә комитетының икенсе секретары
* 1960—1983 й. — Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе, РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Рәйесе урынбаҫары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Хәтер
* Романов В. Он был достойным сыном двух братских народов (К 105-летию со дня рождения выдающегося государственного деятеля Салиха Батыева). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2016, 11 ноябрь.

## Һылтанмалар
* Батыев Салих Галимханович (1911—1985 гг.) 
* Батыев Салих Гилимханович 
* 95-летию Салиха Гилимхановича Батыева посвящается

## Иҫкәрмәләр
Златоуст өйәҙе

**Златоуст өйәҙе** — Өфө виләйәтенә (1922 йылдың 14 июленә тиклем), Башҡорт АССР-ына (1922 йылдың 17 авгусына тиклем), Силәбе виләйәтенә (1923 йылдың 31 майына тиклем) ҡараған хакимиәт биләмәһе. 1865 йылда Өфө виләйәте менән берлектә төҙөлгән (Сенат ҡарары, № 42058, 1865 йыл 31 май). 1923 йылдың 31 майында округ итеп үҙгәртелә һәм Урал өлкәһенә инә.

## Сиктәре
Өфө виләйәтенә ҡараған осорҙа төньяҡтан Пермь виләйәте Красноуфим өйәҙе, көнсығыштан һәм көньяҡ-көнсығыштан Ырымбур виләйәте Силәбе өйәҙе, көньяҡ-көнбайыштан һәм көнбайыштан Өфө виләйәтенең Өфө һәм Бөрө өйәҙҙәре менән сиктәш.

## Географияһы

## Тарихы
1865 йылда Ырымбур виләйәте икегә бүленә һәм Өфө виләйете төҙөлә. Элекке Ырымбур виләйәтенең Өфө һәм Троицк өйәҙҙәре өлөшләтә Златоуст өйәҙенә тапшырыла. Златоуст заводына өйәҙ ҡалаһы дәрәжәһе бирелә. 1919 йылдың 11 октяберендә Златоуст өйәҙенең башлыса башҡорттар йәшәгән 14 улусы Башҡорт автономиялы республикаһына инә. 1922 йылдың 14 июлендә Өфө виләйәте менән берлектә Башҡорт автономиялы республикаһына тулыһынса күсә. 1922 йылдың 17 авгусында Златоуст өйәҙе Силәбе виләйәтенә күсерелә (ВЦИК ҡарары). Өйәҙҙең бер өлөшө Башҡорт АССР-ында ҡала, ә элекке Өфө өйәҙенең 9 улусы: Еҫем, Минйәр, Илек, Ерал, Ҡатаутамаҡ, Сергиевск, Әшә-Балашов, Ҡараул, Ҡатау-Иванов Златоуст өйәҙенә беркетелә. 1923 йылдың 12 нояберендә округ итеп үҙгәртелә һәм Урал өлкәһенә инә.

## Идаралыҡ
1875 йылда урындағы үҙидаралыҡ урынлаштырыла. Үҙидаралыҡ өйәҙ земство йыйылышы һәм уның башҡарма ойошмаһы — өйәҙ земство идараһы аша атҡарыла. 1918 йылдың апреленен идаралыҡ Златоуст өйәҙе халыҡ комиссарҙары кәңәшмәһенә (советы) күсә. Граждандар һуғышы башланыу һәм өйәҙ биләмәһендә Совет власы тармар итеү сәбәпле 1918 йылдың июненән Ваҡытлы Себер хөкүмәте һәм өйәҙ земствоһы етәкселегендә башҡарыла. 1919 йылдың июлендә өйәҙҙә Совет власы тергеҙелә, Златоуст хәрби-револицион комитет төҙөлә. 1919 йылдың декаберендә Эшсе һәм һалдат депутатары Советы итеп үҙгәртелә.

## Биләмә ҡоролошо
Өйәҙ улустарға бүленә. 1870 йылда 17 улус, 1913 йылда 30 улус, 1917 йылда 32 улус була.
# 1-се Әйле улусы
# 2-се Әйле улусы
# Балаҡатай улусы
# Дыуан улусы
# Дыуан-Мәсәтле улусы
# Екатерина улусы
# Златоуст улусы
# Ибрай улусы
# Иҫке Балаҡатай
# Йүрүҙән улусы
# Ҡалмаҡул улусы
# Ҡуса улусы
# Ләүзә улусы
# Мең улусы
# Мәсәғүт улусы
# Мәтәле улусы
# Михайловка улусы
# Мырҙалар улусы
# Нәсибаш улусы
# Нөгөш улусы
# Һатҡы улусы
# Һикәяҙ улусы
# Оло Ҡошсо улусы
# Оло Ыҡтамаҡ улусы
# Өлкөндө улусы
# Рудник улусы
# Таҙтүбә улусы
# Түбәнге Ҡыйғы улусы
# Тырнаҡлы улусы
# Үрге Ҡыйғы улусы
# Ямаш улусы
# Яңы Мөслим улусы
# Яңыбай улусы
# Яраҫтау улусы

## Сығанаҡтар
* Сборник статистических сведений по Уфимской губернии. Т.VI. Златоустовский уезд. — Самара, 1899. — 901 с.:карт.
* История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708—2001). Сборник документов и материалов. Уфа: Китап, 2003. — 536 с.

## Һылтанмалар
* 
* Златоустовский уезд. Портал «Челябинская область». (урыҫ.)
* Златоустовский уезд. Портал «Златоуст». (урыҫ.)
* Хроника Златоуста 20 века, с 1921—1940 года  (урыҫ.)
Кронштадт

**Кроншта́дт** ( — таж һәм  — ҡала) — Рәсәйҙең ҡала-порты, Колтин утрауында урынлашҡан. Санкт-Петербургҡа инә..

Ҡалала 43 мең кеше йәшәй (2010).

1983 йылға тиклем утрауға тик һыу буйлап инеп булған.  КАД юлы төҙөлөү менән Кронштадҡа автомобиль менән барырға мөмкин.

## Климат

## Демография
1863—2010 йылдарҙа халыҡ һаны үҙгәреүе:

ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:48400
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1863 color:gray1 width:1 
   from:0 till:48400 width:15  text:48&nbsp;400 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:40303 width:15  text:40&nbsp;303 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:39477 width:15  text:39&nbsp;477 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:40308 width:15  text:40&nbsp;308 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:45053 width:15  text:45&nbsp;053 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:43385 width:15  text:43&nbsp;385 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:43005 width:15  text:43&nbsp;005 textcolor:red fontsize:8px


### Башҡа иҫтәлекле урындар
.
* Һыу менән тьәминь итеү башняһы. 1926 йыл.
* Гостиный двор
* Петровский докы
* Кронштадтская крепость, Крепостная стена
* Толбухин маяк
* Кронштадт футштокы
* Дамба
* Синий мост через Обводный канал 
* Доковый мост* Пеньковый мост через Обводный канал 
* Пеньковый малый подвесной мост 
* Устои подземного моста через Обводной канал 
* Макаровский мост через Петровский овраг 
* Пеньковый малый подвесной мост 
* Якорная площадь

## Фотогалерея
> 
Файл:Colonnade of Kronstadt Gostiny Dvor.JPG|Гостиный двор
Файл:Italian pond in Kronstadt.jpg|Итальянский пруд

Файл:Cronstadt Paris Louvre DSC01386.JPG|Памятный морской флаг франко-русского военного союза


Файл:Владимирская мать1.JPG| Владимирской иконы Божией Матери
Файл:Айвазовский1.JPG|Памятник Айвазовскому
Файл:Pakhtusov monument in Kronstadt.jpg|Памятник Пахтусову


## Иҫкәрмәләр




## Топографические карты
* 
* 

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* ; 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Сайт Местной Администрации города Кронштадта 
* Администрация Кронштадтского района 
* Информационный портал Администрации Кронштадтского района города Санкт-Петербурга 
* История Кронштадта 
* Герб Кронштадта: история изменений
* Кронштадт в энциклопедии «Мой город» 
* История Кронштадта, Виртуальная экскурсия по Кронштадту 
* Новости, Афиша, События Кронштадта
22 сентябрь

**22 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 265-се көнө (кәбисә йылында 266-сы). Йыл аҙағына тиклем 100 көн ҡала.

 
## 
* 1792: Француз Республикаһы иғлан ителә.
* 1935: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән Ҡыҙыл Армияла хәрби званиелар индерелә. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:22 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1791: Майкл Фарадей, Англия физигы.
* 1900: Сергей Ожегов, СССР-ҙың  тел ғалимы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:22 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 2013: Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы, химия фәндәре докторы (1991), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).

##
.az

**.az** — Әзербайжан өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Төрлө академия һәм мәғариф сайттары өсөн дә ҡулланыла.

## Һылтанмалар
* .AZ домены өсөн IANA сайтындағы whois мәғлүмәттәре.
21 сентябрь

**21 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 264-се көнө (кәбисә йылында 265-се). Йыл аҙағына тиклем 101 көн ҡала.

 
## 
* 862: Бөйөк Новгород кешеләренең ағалы-ҡустылы варягтар Рюрик, Синеус һәм Труворҙы кенәзлеккә саҡырыуы (был рус дәүләтенә нигеҙ һалыу көнө булып иҫәпләнә).
* 1792: Францияла Милли Конвент монархияны бөтөрөү тураһында декрет ҡабул итә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:21 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1866: Герберт Уэллс, Англия яҙыусыһы.
* 1909: Кваме Нкрума, ирекле Гананың беренсе премьер-министры (1957—1960) һәм тәүге президенты (1960—1966). 

## 
*<categorytree depth="0">Категория:21 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* Б. э. т. 19: Публий Вергилий Марон, Боронғо Рим шағиры.
* 1327: Эдуард II, 1307—1327 йылдарҙа Англия короле.

##
23 сентябрь

**23 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 266-сы көнө (кәбисә йылында 267-се). Йыл аҙағына тиклем 99 көн ҡала.

 
## 
* 1848: Беренсе һағыҙ эшләнә.
* 1926: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:23 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* б.э.т. 480: Еврипид, Боронғо Греция драматургы.
* б.э.т. 63: Октавиан Август, Рим империяһына нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе императоры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:23 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1937: Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре.
* 1939: Зигмунд Фрейд, Австрия психологы.

##
Кәбисә йыл

**Кәбисә йылы** ( — *икенсе алтынсы*, урыҫ. високосный год) — Григориан һәм Юлиан календарҙарында бер йыл, оҙайлылығы ғәҙәти йылдан айырылып, 366 көн тәшкил итә. Юлиан календарында һәр дүртенсе йыл  кәбисә йылы була, григориан календарында иһә башҡаса төрлө: бер йыл 365 көн, 5 cәғәт, 48 минуттан, 46 секундтан тора (365,25 тәүлек).