open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ашлыҡ ҡуңыҙы

** Ашлыҡ ҡуңыҙы** (*Anisoplia austriaca, Хлебный жук *) — иген ҡоротҡосо булған ҡуңыҙ ; пластинка мыйыҡлылар ғаиләһенән ҡуңыҙҙар ырыуы.
Россиянең Европа өлешендә 30-ғаа ҡәҙәр, Урта Волга буенда 7 төрө билдәле. Ашлыҡ ҡуңыҙы өсөн тар ҡалаҡ һөйәге барлыҡҡа килтереүсе (баш өлешендә өҫкә ныҡ һуҙылған) конус һымаҡ ҡалҡан характерлы, ул шулай итеп ҡыяҡлыларҙың ҡабыҡтарын асыуға яйлаша.

Ашлыҡ ҡуңыҙының күбеһе бөртөклө культураларҙы зарарлай. Ашлыҡ ҡуңыҙы (A. austriаca) ҡара тупраҡлы полосаҙа киң таралған. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 12—15 мм, йәшкелт-ҡара төҫтә, аҫты асыҡ төклө, ҡанат өҫтәре ерән, ҡалҡан янында дүрт мөйөшлө тимгелдәр бар. Ҡыяҡлыларҙың (бигерәк тә бойҙай, арыш һәм арпа) өлгөрөп килеүсе бөртөктәре менән туҡлана, йомшаҡ бөртөктәрҙе ашай, ә ҡатыларын башаҡтан сығара һәм ергә ҡоя. Личинкалары тупраҡта йәшәй, серемә һәм үҫемлектәрҙең ваҡ тамырсыҡтары менән туйыналар. Үҫеш циклы 2 йыл тәшкил итә. Личинка стадияһында ҡышлай.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
Замандаш (гәзит)

**Замандаш** — Ҡурған өлкәһендә сығыусы ижтимағи‑сәйәси гәзит. 

## Мәғлүмәт
Ойоштороусыһы — Ҡурған өлкәһе Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары комитеты (2011). Ҡурған өлкәһе Сафакүл ауылында 3—4 айға 1 тапҡыр башҡорт, татар һәм урыҫ телдәрендә сығарыла. 1993 йылдың апреленән алып «Хеҙмәт даны» («Трудовая слава») гәзитенә ҡушымта рәүешендә нәшер ителә. 2000 йылдан башлап — үҙ аллы гәзит.
Сыбаркүл

**Сыбаркүл** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Сыбаркүл (ҡала) — Силәбе өлкәһендәге ҡала.
* Сыбаркүл (Салауат районы) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. 
* Сыбаркүл (күл, Башҡортостан) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы күл. 
* Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сыбаркүл районы — Силәбе өлкәһендәге район.
Ҙур Гатчина Һарайы

** Ҙур Гатчина Һарайы** () — 1766—1781 йылдарҙа Антонио Ринальди проекты буйынса Гатчинала төҙөлгән Һарай. Екатерина II фавориты, Григорий Григорьевич Орлов графы өсөн төҙөлә.

Көмөш күленең тауында урынлашҡан. XVIII—XIX быуаттағы урыҫ классицизм төрө.

Батша ғәйләһенең яратҡан ял итеү урыны булды.

## Һылтанмалар
* Большой Гатчинский дворец  на сайте «Гатчина. Государственный музей-заповедник»
* Большой Гатчинский дворец
* Гатчинский дворец. Интерьеры 
* Скульптура Белого зала Гатчинского дворца 
* Культурные ценности — жертвы войны. Том 5  Государственный музей-заповедник «Гатчина»
* Коллекции Гатчинского дворца
Бөрсәләр

**Бөрсәләр** ( —  — насос,   — ҡан һурыусы ҡанатһыҙ бөжәктәр отряды. Ҡоштар һәм имеҙеүселәрҙең күп төрҙәренең ваҡытлы паразитлары.

Төрлө сығанаҡтар буйынса, донъя фаунаһында 1050 -нән алып 1800 -гә төр бѳрсә  һанала. Улар араһында кеше (Pulex irritans), бесәй һәм эт (Ctenocephalides felis һәм Ct. canis), ваҡ имеҙеүселәр (Ceratophyllus penicilliger, C. turbidus, Leptopsilla bidentata), ҡош бөрсәләре (Ceratophyllus gallinae, C. styx, C. hirundinis) бар.

Ҙурлығы 3-тән алып 7 мм-ға ҡәҙәр. Һарынан алып ҡуйы ҡоңғорт төҫкә ҡәҙәр. Кәүҙәһе ян-яҡтан ҡыҫылған, ныҡ хитинланган, күп һанлы төктәр һәм нескә сәнскеләр менән ҡапланған һәм хайуан йөндәре, ҡош ҡаурыйҙары араһында йөрөргә яйлашҡан. Ҡанаттары юҡ. Башында бер пар ябай күҙе (борсадарҙың ҡайһы берҙәре һуҡыр), өс быуынлы бер пар мыйыҡсаһы бар, ауыҙ аппараты ҡаҙап һурыуға яраҡлашҡан. Өс күкрәк сегментына өс пар аяҡ ялғана. Артҡы пар аяҡтары оҙонораҡ һәм улар һикереүгә яйлашҡан. Ҡан менән генә туйына. Инә бѳрсәләр кеше һәм хайуандар йәшәй торған урындарҙа 0,5 мм ҙурлыҡтағы оҙонса түңәрәк аҡ күкәй һала. Ояла 3-тән алып 5-кә ҡәҙәр күкәй була (бѳрсәләр үҙ ғүмерендә 450-гә ҡәҙәр күкәй һала ала). Уларҙан етлеккән бѳрсә тиҙәктәре (сөнки уларҙа органик ҡалдыҡтар һәм эшкәртелеп бөтмәгән ҡан була) менән туйыныусы хәрәкәтсән селәү һымаҡ личинкалар сыға. Үҫеш процессында личинкалар өс тапҡыр ҡабыҡтарын алыштыра, үҫештең һуңғы стадияһында ау ҡуҙаһы менән сорналған хәрәкәтһеҙ ҡурсаҡҡа әйләнәләр. Бѳрсәләрҙең ғүмер оҙонлоғо бер нисә айҙан 3 йылға тиклем.

Бөрсәләр — түләрәмә, талпан энцефалиты, сальмонеллёз, пастереллёз, бруцеллёз һ.б. ауырыуҙарҙы таратыусылар.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 

## Әҙәбиәт
* Сазонов О. Н. Блохи // Переносчики возбудителей природноосаговых болезней. М., 1962;
* Назарова И. В. Блохи Волжско-Камского края. М., 1981.
Сыбаркүл районы

** Сыбаркүл райо́ны** — Рәсәйҙен Силәбе өлкәһендә район.

Административ үҙәк — Сыбаркүл ҡалаһы(район составына инмәй).

Майҙан — 2879 км². Районда күлдәр күп: Сыбаркүл, Большой Кисегач, Мисәш, Еловое , Теренкуль, Еланчик һәм башҡалар.

## Халҡы



## Тарих
Район 1935 йылда тыуҙы.

## Ҡоролош

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт администрации Чебаркульского муниципального района
Архитектура ордеры

**Архитектура ордеры** ( — строй, тәртип) — архитектура композицияһы төрө.

Колонна, пилястры һәм горизонталь антаблементтан тора.

Биш классик ордерҙар айырыла: дорический, ионический, коринфский (Боронғо Грецияла тыуғандар), тосканский һәм композитный — Римда тыуҙы. Коринфский ордер Грецияла күп ҡулланылмаған, Римда күренеш тапҡан.

Ренессанс, барокко, классицизм архитектура стилдәрҙә ордерҙар ҡулланыла.

## Ҡоролош
### Стереобат (база)
Нигеҙе — *[[стереобат]]* (икенсе исеме – база). 
**Ба́за** —  пилястраның, колоннаның нигеҙе.

Архитектура ордерҙарҙа колонна базалары.

Image:PalladioTuscan.jpg|Тоскан ордеры
Image:Render palladio ordine dorico.jpg|Дорический ордеры
Image:Ionic order.svg|Ионический ордеры
Image:Corint.JPG|Коринфский ордеры
Image:Base.colonne.Notre.Dame.Semur.en.Auxois.png|База-һиғеҙ мөйөш, Нотр-Дам сиркәүе, Semur-en-Auxois
Image:Base.eglise.Charolais.png|База, ике дисктар менән төҙөлгән, Charolais, XII быуат
Image:Base.pilier.eglise.Saint.Nazaire.Carcassonne.2.png| Сен-Назер сиркәүенең шарҙар менән базаһы, Каркассон, XI быуат
Image:Base.pilier.eglise.Saint.Remy.Reims.png| Сен-Реми сиркәүенең «база-гроздь», Реймс

### Стилобат
Стереобатын юғары яғы — *[[стилобат]]*. Вертикаль опоралар — *[[колонна]]*.
### Антаблемент
Колоннаның юғары яғы *[[антаблемент]]*. Антаблемент бүленә:
# карниз — *[[антаблемент]]*тын юғары яғы, кровля ойошторған урыны
# фриз — *[[антаблемент]]*тын урта яғы,декор урынлашыу
# архитрав — *[[антаблемент]]*тын түбән яғы.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Чертежи архитектурных ордеров Виньолы и других мастеров 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Чертежи архитектурных ордеров Виньолы и других мастеров
Абаға һымаҡтар

**Абаға һымаҡтар** *(Polypodiophyta)* — ҡатмарлы төҙөлөшлө споралы үҫемлектәрҙең боронғо бүлеге. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/200-aba-a-yma-tar
Албаҫты

**Албаҫты** — башҡорт мифологияһында яуыз иблис.

Хөрәфәти хикәйәләр персонажы. Туҙған оҙон һары сәсле, имсәге тубығына тиклем һалынып төшкән ҡатын‑ҡыҙ, һирәк осраҡта оҙон һаҡаллы ир ҡиәфәтендә һүрәтләнә. Хөрәфәттәргә ярашлы, албаҫты — бәлә-ҡаза һөҙөмтәһендә үлгән йәки ерләү йолаларын үтәмәйенсә ерләнгән кешенең аҙашып йөрөгән йәне. Ул кешеләрҙе аҙҙыра, яфалай, йоҡоһонан яҙҙыра (йоҡлағанда кешенең тыны ҡыҫылһа, уны албаҫты баҫа, тиҙәр), тип иҫәпләнгән.

Тылсымлы китап, тараҡ, тәңкә албаҫтыға хас билдәләр булып тора. Хөрәфәттәргә ярашлы, уның тарағын ҡулға төшөрөп, кеше уны үҙенә хеҙмәт итергә мәжбүр итә ала.

Филология фәндәре докторы Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы фаразлауынса, «албаҫты» һүҙе "алып баҫты"нан килеп сыҡҡан.

Убыр менән шүрәле албаҫтыға хас сифаттарға эйә. Күп кенә халыҡтарҙың мифологияһында осрай.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995.
* *[[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Нәҙершина Ф. А.]]* Хөрәфәти хикәйәләр //Башҡорт фольклоры. Өфө, 1993.
* *[[Әбделҡадир Инан|Inan A.]]* Albasto-Alkansı üzerine Bir Etüd, (Ulia Johansen, Alp Frau) // Türk Folklor Araştrmalan. — 1962. — Т. VII, № 158.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Хисамитдинова Ф.Ғ. Башҡорт мифологияһы: Белешмә-һүҙлек. — Өфө: Ғилем, 2002—126 б., 10 — 11-се биттәр
Бисура

**Бисура** — башҡорт мифологияһында иң түбән рух. Хөрәфәти хикәйәләр, әкиәттәр («Үгәй ҡыҙ менән бисура» һ. б.) персонажы. Ҡыҙыл кейемдәге бәләкәй кеше образында күҙалланған яуыз һәм хәйләкәр йән эйәһе. Һил урманда, талаш күп булған йортта йәшәй. Төрлө йән эйәләренә — мыраулаған бесәйгә, өргән эткә, илаған балаға һ.б. әүерелә ала. Кешене урманға әүрәтеп индереп, ҡанын һура, аҡылдан шаштыра. Оҡшатҡан кешеһен ул ҡурсалай, байырға ярҙам итә, ауырыуҙан һәм бәләнән ҡотҡара. Башҡа төрки телле халыҡтарҙың мифологияһында ла осрай.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 1—16 том.
* *[[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Нәҙершина Ф. А.]]* Хөрәфәти хикәйәләр //Башҡорт фольклоры. Өфө, 1993.
* *[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]* Башкирские сказки и поверья //Археология и этнография Башкирии. Т.5. Уфа, 1973

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Иблис

**Иблис** (, ) — исламда:  үҙенең тырышлығы арҡаһында Аллаһ рәхмәте менән фәрештәләр араһына барып сыҡҡан көйө Аллаға буйһонмай, Ул тупраҡтан яралтҡан тәүге кеше — Әҙәмгә сәждә ҡылыуҙан баш тартҡан берҙән-бер ен исеме. Тәкәбберлеге өсөн ул күктән ҡыуыла һәм тамуҡ язаһына хөкөм ителә, ләкин Алланан язаны Ҡиәмәт көнөнә тиклем кисектереп тороуҙы һорай. Ризалыҡ алғас, Иблис Аллаға тоғро кешеләрҙе аҙҙырырға ант итә. Үҙе хасил итергә һәләтле яуыз көстәр донъяһына баш була. Ожмахҡа үтеп инеп, йылан ярҙамында Әҙәм менән Һауаны аҙҙыра, шул арҡала улар ожмахтан ҡыуыла. Иблис бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең эшенә ҡамасаулай, кешеләрҙе уларға ҡаршы ҡоторта. Кешеләрҙең Аллаға ышанмауы, донъяла яуызлыҡ булыуы исламда Иблис ҡотҡоһо менән аңлатыла. 

Иблистең башҡа исемдәре лә күп. Уны **әш-Шайтан** (шайтандар башлығы ), **ғәдүй Аллаһ** ( — «Аллаһ дошманы») йәки **әл-Ғәдүйә** ( — «дошман)». Унан һаҡланыр өсөн мосолмандар йыш ҡына әстәғәҙәт доғаһы: «әғүҙү билләһи минә шайтан рәджим» («Рәхмәттән һөрөлмөш шайтандың яуызлығынан Аллаһы тәғәләгә һығынамын») йәки Ҡөрьәндең һуңғы сүрәләрен  уҡый (мәҫәлән, Әл-Фәләҡ, Ән-Нәс). Иблистең даими ҡушаматы — ***әр-рәджим*** ( — «рәхмәттән һөрөлмөш»), ул Әл-Хижер сүрәһенең 34 аятынан алынған.

### Башҡорт мифологияһында Иблис
Башҡорт мифологияһында — яуыз көс (албаҫты, бәрей, ен, шайтан). Ул кешеләр араһында йәшәй, уларҙы гонаһлы эштәргә этәрә, иманды оноттора. Кешеләр Иблис Ҡөрьәндән аяттар уҡып ҡыуа. Башҡорттарҙың тылсымлы йолаларының күбеһе иблис яуызлыҡтарынан һаҡланыуға йүнәлтелгән.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995.
* *[[Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы|Нәҙершина Ф. А.]]* Хөрәфәти хикәйәләр //Башҡорт фольклоры. Өфө, 1993.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Суфый сиңерткә

**Суфый сиңерткә** йәки **динле суфый сиңерткә** () — суфый сиңерткәләр тараҡандар рәтендәге аҫ рәтенең вәкиле, эре йыртҡыс бөжәк. Уның алғы аяҡтары аҙыҡ эләктерерлек һәләтле. Ата бөжәк 42—52 мм һәм инә бөжәк 48—75 мм оҙонлоғонда. Эҫе илдәрҙә һәм Европаның көньяғында йәшәй.

## Дөйөм мәғлүмәт
Төҫтәре йәшелдән алып, көлһыу-һоро йәки ҡара-көрән төҫкәсә төрләнә. Алғы арҡаһы уртаса оҙонлоҡта, алғы аяҡтары ырғаҡлы, ул ҡорбанын эләктереүҙән тыш хәрәкәт иитеү өсөн дә файҙаланыла. Ҡанаттары атаһының дә инәһенең дә бик үҫешкән. Арт аяҡтары йүгереү өсөн ҡулайлашҡан. Ҡорһаҡтары йомортҡа формаһында йәки бик оҙонса. Инә бөжәк осорға яратмай, кәүҙәһе бик ҙур булғас оса ла алмай.

Суфый сиңерткәнең туғандаш төрҙәре лә бар. Улар саравак суфый сиңерткәһе, көнсығыш Африка суфый сиңерткәһе, ағас суфый сиңерткәһн һәм һыҙатлы эмпуаза.

## Биология

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*   // Кайуа Р. Миф и человек. Человек и сакральное. М.: ОГИ, 2003, с. 52-82.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Красная Книга Челябинской области
Бойҙагөл

**Бойҙагөл** () — күбәләк сәскәһе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 300 төрө билдәле, Евразияның көнбайыш райондарында һәм Африкала таралған. Башҡортостанда нәҙек бойҙайгөл үҫә. Ваҡ бүлбе-һуғанбашлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы нәҙек, төҙ, ябай, ҡайһы ваҡыт тармаҡлы, 40—70 см бейеклектә. Япрағы йәшел йәки зәңгәрһыу йәшел; аҫҡыһы — тәңкә һымаҡ; урталағыһы — ҡылыс формаһында; өҫкөһө — ҡыҫҡа. Сәскәһе эре, тажы күкһел төҫмөрлө алһыу шәмәхә төҫөндә, оста урынлашҡан оҙон, бер яҡлы, һирәк суҡтарға йыйылған. Май—июндә сәскә ата. Емеше — тупаҡ өс ҡырлы, кире йомортҡа формаһындағы ҡумта, июль—август айҙарында өлгөрә. Һаҙлы һәм дымлы болонда, сиҙәмдә үҫә. Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көньяҡ өлөшөндә осрай. Ҡырағай төрҙәре нигеҙендә бойҙагөлдөң декоратив үҫемлек булараҡ үҫтерелеүсе күп сорттары сығарылған. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Лисянский Б. Г., Ладыгина Г. Г*. Гладиолусы : Определитель. — М.: АСТ, Астрель, 2002.

## Һылтанмалар
* http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/2343-boj-ag-l-gladiolus
* 
*
Абдулла ҡаласығы

**Абдулла ҡаласығы** — Мәсетле районындағы археологик ҡомартҡы.

Беҙҙең эраға тиклемге 4—3 быуаттарҙа һәм беҙҙең эраның 13—14 быуаттарындағы археология ҡомартҡыһы. 

## Урынлашыу урыны
Мәсетле районы Абдулла ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының бейек һул ярында урынлашҡан. 1980 йылда Ю. А. Морозов тарафынан асыла, 1984—1986 йылдарҙа А. И. Лебедев тарафынан өйрәнелә.

## Ҡыҫҡаса белешмә
Ҡомартҡы емерелгән, һаҡланып ҡалған өлөшө (яҡынса 120 м2) ҡаҙылған. Ҡаласыҡтың һаҡ ҡоролмаһы урҙан (бейеклеге 2,1 м, киңлеге 14 м) һәм соҡорҙан (тәрәнлеге 1 м, киңлеге 3 м) торған. Тәүҙә ур 1,25 м бейеклектә һәм 6 м киңлектә, бағаналы конструкциялы һәм өҫтән, яҡынса 0,2 м ҡалынлыҡтағы балсыҡ һылап, нығытылған була. Абдулла ҡаласығы биләмәһе 16 м² майҙанлы тура мөйөшлө ярым ер өй, 4 хужалыҡ соҡоро табылған.

Керамика Горохов мәҙәниәте һауыттарынан һәм Урта быуат осорона ҡараған биҙәкһеҙ һауыт-һабанан ғибәрәт. Ҡаласыҡта Горохов мәҙәниәтенә ҡараған түңәрәк бронза суҡ, балсыҡ муйынсаҡтар, орсоҡбаш һәм металл иретеү мейесе соплоһы һынығы, Урта быуатҡа ҡараған тимер бысаҡтар, уҡ башағы һәм билбау ҡаптырмаһы, фаянс муйынсаҡ бөртөктәре һәм һөйәк ҡумыҙ фрагменты табылған. Шулай уҡ ҡойолған бәләкәй тимер суҡ (фаразланыуынса, бетеү) һәм йәнлек һыны рәүешендә эшләнгән бронза суҡ киҫәге (аналогтары билдәле түгел) асыҡланған.

Ҡомартҡы иртә тимер быуат осоронда һәм Урта быуатта Өфө яйлаһына күсеп ултырыу этаптарын күҙәтергә мөмкинлек бирә.

Абдулла ҡаласығы материалдары Археология һәм этнография музейында һәм Башҡортостан Республикаһы Милли музейында һаҡлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө II ҡаласығы

## Әҙәбиәт
* Лебедев А.И. Новые средневековые памятники на северо-востоке Башкирии //Наследие веков. Уфа, 1995.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы. Абдулла ҡаласығы
* Универсальная энциклопедия «Башкортостан». Абдуллинское городище
Нөктә (тыныш билдәһе)

**Нөктә** — тыныш билдәһе.

Нөктә түбәндәге осраҡтарҙа ҡулланыла: 
*  хәбәр һөйләмдәрҙән  аҙаҡ. Мәҫәлән:  *Носрай ҡарттың ике улы һуғыштан әйләнеп ҡайта алмағайны.  (Н. Мусин.);* 
*  тыныс, түбән тауыш  менән уҡылыусы  бойороҡ, өндәү һөйләмдәр  аҙағында. Мәҫәлән:  *Шартлатығыҙ тауҙарҙың ташлыларын, Аҡтарығыҙ хазина асылдарын, Һәм табығыҙ күмер ятҡылыҡтарын, Күтәрегеҙ тәрән девон алтындарын.  (С. Кудаш.);* 
* бер составлы  атама һөйләм  аҙағында. Мәҫәлән:  *Башҡортостан данын быуаттарҙан быуаттарға яңғыратыусы бөйөк Салауат, хикмәтле һүҙ оҫтаһы Аҡмулла, азатлыҡты данлаусы Ғафури, сая шоңҡарыбыҙ Сәләм, йәмле Ағиҙел буйҙарының үлемһеҙ йырсыһы Рәшит Ниғмәти, әҙәбиәтебеҙҙең ғорур ҡарлуғасы Баязит Бикбай.  («Ағиҙел».)*
Йәйәләр

**Йәйәләр**  — тыныш билдәһе.

Йәйәләр һөйләмдең уртаһында түбәндәге осраҡта ҡулланыла: 

* һөйләм уртаһында  инеш һөйләм  килгәндә. Мәҫәлән:  *Беҙ Светлана менән (уның исемен һүҙ аҙағында белдем, үҙемдекен дә әйттем) һөйләшеп килеп станцияла төшөп ҡалдыҡ.  (Р. Низамов.)*
Абҙан районы

**Абҙан районы** — БАССР‑ҙың көньяғында урынлашҡан элекке район (хәҙерге ваҡытта Ейәнсура районы биләмәһенә керә).

Төньяҡта — Ейәнсура, төньяҡ-көнсығышта — Йылайыр, көнсығышта Хәйбулла райондары, көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта Ырымбур өлкәһе менән сиктәш булған. 1946 йылдың 20 мартында ойошторолған. 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлгән, биләмәһе Ейәнсура районы составына индерелгән. Майҙаны 2234 км². Район үҙәге — Абҙан ауылы.

Районда 8 ауыл советы, 58 ауыл торама пункты булған. Халҡы — 2376 кеше (1950), күпселек башҡорттар йәшәгән. Иҡтисади нигеҙен һарыҡсылыҡҡа, һөт‑ит йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә, иген культуралары һәм мал аҙығы культуралары, көнбағыш үҫтереүгә махсуслашҡан ауыл хужалығы тәшкил иткән. 14 колхоз, 2 совхоз, МТС, 48 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 3 урта мәктәп, үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, 12 клуб учреждениеһы, район һәм 12 ауыл китапханаһы булған. «Сталинсе» гәзите сыҡҡан.
Саҡ-суҡ

**Саҡ-суҡ** — өкөләр ғаиләһенә ҡараған төн ҡошо. Көндөҙ ул ағас ҡыуышында йә ҡуйы япраҡтар араһында боҫоп ултыра, һунарға ҡараңғы төшкәс кенә сыға. Суҡ — сыйырсыҡтан саҡ ҡына ҙурыраҡ өкө. Бик йәшерен ҡош, бала сығарғанда инә ҡош хатта ояһынан сығып та йөрөмәй, уға ашарға ата ҡош ташый. Ояһының янына уҡ килеп етһәң дә, улар боҫоп ҡалыуҙы хуп күрә.
Төп ризығы — төнгө эре күбәләктәр. Өкөлөгөнә барып, тәлмәрйен, сысҡан кеүек ваҡ йән эйәләрен дә аулауы мөмкин.
Өс аҙна баҫҡандан һуң сыҡҡан ҡош балалары ай тирәһендә оянан осоп сыға. Суҡтар туптарға ойошмай, йылы яҡҡа киткән һәм ҡайтҡанда яңғыҙышар, төндәрен осалар.

Туй мәлдәрендә, парлашып оя ҡорғанға тиклем, был ҡоштарҙың икәү ара: «Суҡ! Саҡ!» — тип ҡысҡырып хәбәрләшеүен ишетергә мөмкин.
Абаш мәҙәниәте

**Абаш мәҙәниәте** — бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы.

## Ҡыҫҡаса белешмә
Беҙҙең эраға тиклемге 2‑се мең йыллыҡтың 2—3‑сө сирегенә ҡарай. 1925 йыл В.Ф. Смолин тарафынан Абаш ауылы (Сыуашстан) янында асылған ҡәберлек исеме менән аталған Абаш мәҙәни‑тарихи берлегенә инә. Башҡортостанда Абаш мәҙәниәтенә  ҡараған яҡынса 60 ҡомартҡы билдәле, улар Ағиҙел, Дим, Ыҡ һәм Әй йылғалары бассейынында тупланған (Баланбаш, Береговка археологик микрорайоны, Һынташтамаҡ ҡурғандары, Төбәк, Йүкәлекүл ҡурғандары, Йомаҡ торамаһы, Ябалаҡлы ҡурғандары һ.б.). Торамалар һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәр майҙанында урынлашҡан.

## Ҡоролошо
Күп камералы, нигеҙ соҡоро һай булған, тәбиғи материалдар (ҡамыш, ҡабыҡ, үлән) менән ябылған 2 йәки 4 яҡлы ҡыйыҡлы ер өҫтөндәге каркаслы ҡоролмалар торлаҡ булып хеҙмәт иткән. Керамика ҡатмарлы геометрик орнаментлы, онталған ҡабырсаҡ, үҫемлек ҡалдыҡтары, ҡом, шамот ҡушылған балсыҡтан яһалған ҡыңғырау рәүешендәге һәм осло ҡырлы һауыттарҙан ғибәрәт. Етештереү өсөн тәғәйенләнгән һауыттар (металл иретеү табаҡтары) осрай. Таш, һөйәк, кремний, металдан эшләнгән әйберҙәр табылған. Металл эшкәртеү эҙҙәре бар. Ерләү ҡомартҡыларының күбеһе — ҡурғанлы ҡәберҙәр. Ҡурғандарҙың нигеҙе таш плиталар м‑н көпләнгән йәки бағаналар м‑н уратылған. Төбөнә көл, аҡбур, күмер түшәлгән ябай соҡорҙар м‑н бер рәттән эстән таш йәки ағас м‑н көпләнгән ҡәбер камералары асыҡланған. Өҫтө‑өҫтөнә йәки бер нисә мәйет бергә ерләнгән ҡәберҙәр осрай. Төп ерләү ысулдары: салҡан йәки бөгәрләнгән килеш ҡабырғаға ятҡырып, башы м‑н көнсығышҡа йәки көнбайышҡа ҡаратып һалыу. Ҡәберҙәргә аҙыҡ һалынған көршәктәр ҡуйылған. Ир заты ерләнгән ҡәберҙәрҙә ҡорал (хәнйәрҙәр, уҡтар, һөңгөләр), ҡатын-ҡыҙҙыҡында биҙәнеү әйберҙәре (айылдар, беләҙектәр, муйынсаҡтар) табылған.

## Абаш мәҙәни‑тарихи берлегенең формалашыу урыны
Дондан Көньяҡ Уралға тиклемге биләмәне алып торған (ул Дон буйындағы урман-дала төбәктәрендә формалашып, артабан Дон, Днепр үренә, Урта Волга буйына һәм Көньяҡ Уралға таралған, тигән фекер бар). Төп хужалыҡ тармаҡтары — малсылыҡ, баҡыр һәм бронза металлургияһы. Тәгәрмәсле транспорт үҫешкән. Абаш ҡәбиләләре Алакүл мәҙәниәте һәм Бура мәҙәниәте халыҡтарының барлыҡҡа килеү компоненттарының береһе булған. 

## Абаш мәҙәниәтен  өйрәнеүселәр
* В.С.Горбунов
* Ю.А.Морозов
* К.В.Сальников һ.б.
Абҙаҡ (һауыҡтырыу‑спорт комплексы)

**«Абҙаҡ»** — Белорет районында һауыҡтырыу‑спорт комплексы. 

## Урынлашыуы
Белорет районында Ҡырҡтытау һырты армытында, Яңы Абҙаҡ тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа 2,5 км һәм Белорет ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тау саңғыһы үҙәгенән һәм ял йортонан тора. 

## Эшмәкәрлеге
Тау саңғыһы үҙәгенә яҡынса 18 км оҙонлоҡтағы, 300 м ашыу бейеклектән төшкән 13 тау саңғыһы трассаһы (слалом һәм гигант слалом өсөн 4 трассаның Халыҡ‑ара тау саңғыһы спорты федерацияһы сертификаты бар), 5 бугель һәм 1 канат-кресло күтәргесе, балалар өсөн лифт (сәғәтенә 5000 кешене үткәрә ала), саңғыла йүгереү трассалары (10 км), биатлон үҙәге, атыу-стенд комплексы, ҡунаҡхана һ.б. инә. Ял йортонда (500 урын) спорт залдары, теннис корты, аквапарк, зоопарк, күңел асыу үҙәге, 2 медпункт, спорт һәм туристик ҡорамалдар прокаты пункты, ресторан, кафе, мунса, сауналар, китапхана һ.б. бар. Ағиҙел, Оло һәм Кесе Инйәр, Еҙем, Кесе Ҡыҙыл, Нөгөш йылғалары буйлап һыу маршруттары, Шүлгәнташ, Киндерле мәмерйәһе, Ҡыҙылъяр мәмерйәһенә спелеомаршруттар, һыбай йөрөү өсөн маршруттар, һыбай йөрөү мәктәбе эшләй. «Абҙаҡ» базаһында тау саңғыһы спорты һәм биатлон буйынса бөтә Рәсәй ярыштары үткәрелә.

## Ҡыҫҡаса тарихы
1975 йылда Магнитогорск металлургия комбинатытының «Абҙаҡ» ял йорто булараҡ асыла, 1996 йылда алып «Магнитогорск металлургия комбинаты» ААЙ‑ның «Абҙаҡ» һауыҡтырыу‑спорт комплексы, 2003 йылда — «Абҙаҡ» ЯСЙ.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы. «Абҙаҡ».
Артыш вульпицидаһы

thumb|right|200px|Артыш вульпицидаһы

**Артыш вульпицидаһы** (Вульпицида можжевельниковая, Vulpicida juniperinus) — пармелия һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған лишайник төрө.

Талломы япраҡ һымаҡ, аныҡ булмаған формала, киңлеге 4—5 см, асыҡ һары төҫтә, үҙәгендә субстратҡа тығыҙ беркетелгән, ирекле күтәрелеүсән өлөшсәләр м‑н. Өлөшсәләре бер аҙ тармаҡлы, ситтәре тулҡынлы. Талломдың өҫкө яғы шыма йәки бер аҙ йыйырсыҡлы‑бөрмәле, тоноҡ, пикнидиялы. Аҫҡы ҡатламы тарҡау һарғылт гиф ептәре (ризин) м‑н. Талломдың үҙәге асыҡ һары. Апотецияларының (йыш барлыҡҡа килә) диам. 8 мм тиклем, көрән ялтыр дисклы һәм сите асыҡ һары йыйырсыҡлы‑тешле. Себер артышының олондарында һәм ботаҡтарында үҫә. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы тауҙарында осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Артыш (мәғәнәләр)

**Артыш** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Артыш — кипаристар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек.
* Артыш вульпицидаһы — пармелия һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған лишайник төрө.
* Артыш (ижади берекмә) — Өфөлә ижади берекмә.
* Артыш (йылға) — Алтай крайындағы йылға.
Абдрахман

**Абдрахман** — ир-ат исеме. Сығышы менән ғәрәп теленә бәйле. Ғәрәпсәнән тәржемәһе — рәхимле, изге кеше. 

## Кешеләр
Абдрахман Ғәлләмов, Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы (15 октябрь 1926—19 февраль 1989) — башҡорт теленең күренекле ғалим-методисы, педагогия фәндәре кандидаты, доцент, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Фамилиялар

## Ауылдар
* Абдрахман — Ауырғазы районындағы ауыл
* Абдрахман — Стәрлетамаҡ районындағы ауыл
* Абдрахман — Баймаҡ районындағы ауыл

## Йырҙар
Абдрахман кантон — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғабдрахман — Татарстандың Әлмәт районындағы ауыл.
Абдулла ахун (йыр)

**Абдулла ахун** — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй. Тәүге тапҡыр XX быуаттың 30‑сы йылдарында Силәбе өлкәһенең Ялан-Ҡатай районы Тойғон ауылы Ә. Ҡорбанғәлиндән яҙып алына, А. С. Ключарёв тарафынан татар халыҡ йырҙары йыйынтығында баҫтырыла (Ҡазан, 1941). Йыр лирик‑эпик характерҙа. Абдулла Дәүләтшинға бағышланған. Йырҙың куплет төҙөлөшө һалмаҡ йыр башынан һәм марш характерындағы ҡушымтанан тора. Башҡарыусылар араһында Ғ. З. Сөләймәнов, Ә. С. Шайморатова. Йыр тауыш һәм фортепиано өсөн Х. Ф. Әхмәтов тарафынан эшкәртелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халҡ йырҙары. Өфө, 1954; 
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. — Өфө, 1974.

## Һылтанмалар
*
Абдулла Туҡтаров

**Абдулла Туҡтаров** — крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёв полковнигы.

## Биографияһы
Уҫы даруғаһының яһаҡлы татарҙарынан. Олоҫ старшинаһы. 1773 йылдың ноябрендә — 1774 йылдың мартында Чесноковка баш күтәреүселәр үҙәгендә була. Абдулла Туҡтаров отряды Нуғайбәк ҡәлғәһе янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша, апрелдә Салауат Юлаев ғәскәренә ҡушыла. Бәхтейәр Ҡанҡаев менән берлектә Бөрө эргәһендә эш итә. Июнь уртаһында, регуляр ғәскәрҙәрҙең Өфөгә табан хәрәкәтен тотҡарлау өсөн Ҡазан даруғаһының Калинники, Дыуанай һәм Сатаниха ауылдары янында Абдулла Туҡтаров Якубович етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштар алып бара. Салауат Юлаевты хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм хөкүмәткә тоғро старшина отрядтарының хәрәкәте тураһындағы мәғлүмәттәр менән тәьмин итә, сентябрҙә уның менән бергә И. К. Рылеев етәкселегендә хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Октябрҙә әсирлеккә эләгә һәм Өфө провинция канцелярияһына килтерелә. 1775 йылдың июнендә Ырымбурға ғүмерлеккә «ҡаҙна эшенә» ебәрелә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы. Абдулла Туҡтаров
Һүҙҙәрҙең баш хәрефтән яҙылыуы

**Һүҙҙәрһең баш хәрефтән яҙылыуы.**

1. Һөйләм башындағы һүҙҙәр. 

2. Яңғыҙлыҡ исемдәр һәм ҡушаматтар: *Өфө, Урал, Рәшит Ниғмәти, Әсхәл Әхмәт-Хужа, Аҡъял батыр; Юпитер, Галак-тика; Аҡтырнаҡ, Ҡарағолаҡ һ. б.* 

Иҫкәрмә: Ҡояш, ер, ай һүҙҙәре күк есеме булараҡ атап әйтелгәндә ҙур хәреф менән, башҡа ваҡытта бәләкәй хә-реф менән яҙыла: Ерҙең барлыҡҡа килеүе, Ҡояштағы тап-тар, ләкин ҡояш сыҡты, ер йәшәрҙе. 

3. Төрлө ойошма һәм предприятиеларҙың бер нисә һүҙҙән торған атамаһындағы тәүге һүҙ: *Тарих, тел һәм әҙәбиәт инсти-туты, Башҡорт дәүләт академия драма театры, Башҡорт дәүләт медицина университеты һ.б. 
*
Иҫкәрмә: Бер нисә һүҙҙән яһалған иң юғары дәүләт органдарының, иң мөһим халыҡ-ара ойошмаларҙың, шулай уҡ ил-дәүләттәрҙең ҡатмарлы атамаһындағы һәр атама һүҙ ҙур хәреф менән башлап яҙыла: Башҡортостан Респуб-ликаһы, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һ. б. 

4. Илдәге юғары вазифа атамалары һәм хөрмәт исемдәре:*Дәүләт Думаһы, Башҡортостан Республикаһы Президенты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры, Советтар Союзы Геройы һ. б. 
*
5. Илдәге байрам, таныҡлы дата һәм мөһим ваҡиғаларҙы белдергән атамаларҙың тәүге һүҙе: Белем көнө, Апрель кон-ференцияһы, Яңы йыл байрамы һ. б. 

Дата менән аталған байрам исемендәге һан цифр менән бирелһә – ай исеме, һүҙ менән бирелһә – икеһе лә ҙур хәреф менән яҙыла: *8 Март байрамы –  Һигеҙенсе Март байрамы.* 

6. Бер нисә һүҙҙең хәрефенән ҡыҫҡартып яһалған атамалар: *РФ, БР, БМО, БДПУ һ. б.*
Йәйғор күбәләк

**Йәйғор күбәләк** (*Catocala fraxini*) — шайтан күбәләктәре ғаиләһенә ҡараған бөжәк.

Евразияның киң япраҡлы урмандар зонаһында таралған. Ҡанаттарының ҡоласы 8—8,5 см, алғы ҡанаттары зәңгәрһыу һоро төҫтә, ҡуйы һоро, ҡара тулҡынлы һыҙатлы, артҡылары — ҡара, киң зәңгәр таҫмалы һәм аҡ сәсәкле. Инә күбәләк ағас ҡабығы ярығына һәм ботағына йомро йомортҡалар һала. Ҡарышлауығының оҙонлоғо 9 см яҡын, ҡуйы төклө, һоро. Ағас япрағы араһында йоҡа ҡурсаҡ көбөндә ҡурсаҡлана. Ҡурсағы эре, оҙонлоғо 5—6 см, ҡуйы көрән. Күбәләктең осоп сығыу ваҡыты июль—сентябрҙә. Башҡортостан Республикаһы шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Йомортҡаһы ҡышлай. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ағас һуты м‑н, ҡарышлауығы — тирәк, ҡорос ағас һ.б. япрағы м‑н туҡлана. Аҙ һанлы төр, Башҡортостан Республикаһының урман һәм урман дала зонаһы урмандарында осрай.

## Әҙәбиәт
* Жизнь животных по А. Э. Брему. Т.2: Членистоногие. — М.: Учпедгиз РСФСР, 1941.
* *Ламперт К.* Атлас бабочек и гусениц. — Мн.: Харвест, 2003.
* *Райххолф-Рим Х.* Бабочки. — М.: Астрель, 2002.
* *Алексеев В. Г., Бабенко В. Г.* Атлас бабочек. — М.: Росмэн-Пресс, 2005.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы. Йәйғор күбәләк
* ''Catocala fraxini'' — Голубая орденская лента
Төн күбәләктәре

**Төн күбәләктәре, өкө күбәләктәр** — ер йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә йәшәй, күп төрҙәре ауыл хужалығына зарар килтерә торған, йыуан һәм йөнтәҫ төнгө күбәләктәр.


Файл:Thysania agrippina 0001b L.D.jpg|Тизания агриппины (*Thysania agrippina*) — Ер йөҙөнләге иң эре төн күбәләге
Файл: Diachrysa chrysalis01.jpg|Diachrysa chrysalis


## Һылтанмалар
*
Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары

** Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы** () —  донъяла әҙәбиәт өлкәһендә уңыштар өсөн бирелгән был премияның иң престиж бүлеге. Премия Альфред Нобель тарафынан 27.11.1895 йылда нигеҙләнде (дөйөм биш номаниция булдырылды) .

Премия 1901 йылдан бирелә. Дөйөм 106 премия бирелде. 7 йылда бүләкләнеү булманы: 1914, 1918, 1935, 1940—1943 йылдар . - Француз шағиры Сюлли-Прюдом беренсе лауреат булды. 2013 йылда премия Канада яҙыусыһы Элис Манроға бирелде. . 
1904, 1917, 1966 һәм 1974 йылдарҙа премия ике кешенән береһенә бирелә .

1901- 2013 йылдарҙа премия бирелгән лауреаттарға уртаса 65 йәш. Иң йәш лауреат - Редьярд Киплинг, 42 йәшендә, 1907 йылда премияға лайыҡ булды. Иң оло лауреат Дорис Лессинг —88 йәшендә премия алды.

## Кандидаттар һайлау
Устав буйынса кандидаттарҙы ошо ойошмалар тәҡдим итә : :

# Швед академияһы һәм башҡа фән академияһының ағзалары;
# Юғары уҡыу йорттарҙын әҙәбиәт һәм лингвистика профессорҙары;
# Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары;
# Яҙыусылар союздары рәйестәре .

## Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары теҙмәһе

### 1900

### 1910-е

### 1920-е

### 1930-е

### 1940-е

### 1950-е

### 1960-е

### 1970-е

### 1980-е

### 1990-е

### 2000-е

### 2010-е

## Авторҙарҙын телдәре буйынса статистика

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Зат (грамматик категория)

**Зат** — грамматик категория.

* Эш-хәрәкәт субъектының һөйләүсегә мөнәсәбәтен белдерә. Башҡорт телендә зат категорияһы үҙ аллы һүҙ төркөмдәренең күбеһенә һәм ҡайһы бер модаль һүҙҙәргә хас; 
* Зат алмаштары системаһында махсус һүҙҙәр менән бирелгән 3 грамматик формаһы (1‑се, 2‑се, 3‑сө заттар) бар. Зат белдереүсе саралар булып бер үк ваҡытта һанды белдергән һәм эйәлек категорияһы йәки хәбәрлек категорияһы күрһәткестәре менән берләшкән зат аффикстары (1‑се З. ‑ым/‑мын, ‑быҙ; 2‑се З. ‑ң/‑һың, ‑ғыҙ/‑һығыҙ; 3‑сө З. ‑ы) хеҙмәт итә. Парадигматик һәм функциональ мөнәсәбәттәре яғынан зат заман, йүнәлеш, модаллек, һөйкәлеш категориялары менән бәйле.

## Әҙәбиәт
* Усманова М.Ғ., Абдуллина Ф.Ф. Башҡорт теле. Өфө-2000йыл ISBN 5-295-02619-1
* Толомбаев Х.А., Солтанбаева Х.В. Әсә теле. 6-сы класс өсөн дәреслек. Өфө-2008 йыл ISBN 978-5-295-04288-1
* В.Ш. Псәнчин, Ю.В. Псәнчин. Әсә теле. 10-11 кластар өсөн дәреслек.Өфө-2009 й ISBN 5-295-02834-8

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы. Зат
Заятүләк менән Һыуһылыу

**«Заятүләк менән Һыуһылыу»** — башҡорт һүҙ сәнғәте ҡомартҡыһы, эпос. Шиғри‑сәсмә формала яҙылған.

## Яҙып алыныу тарихы
XIX быуат башында В. И. Даль тарафынан яҙып алына һәм «Башҡорт һыуһылыуы» («Башкирская русалка») исеме аҫтында урыҫ телендә «Москвитянин» журналында (1843, № 1) баҫылып сыға. Эпостың варианттарын Л. В. Суходольский (1858; «Түләк тураһында башҡорт легендаһы» — «Башкирская легенда о Туляке»), Р. Г. Игнатьев (1875; «Абдрахман улы Һары Сәхип тураһында әкиәт» — «Сказка о сыне Абдрахмана Хары Сахипе»), С. Ғ. Солтанов (1902; «Заятүләк менән Һыуһылыу» — «Зая-Туляк и Су-Сулу»), Мәжит Ғафури (1910; «Заятүләк менән Һыуһылыу») һ.б. баҫтыра; шулай уҡ К. Мәргән, Ф. А. Нәҙершина, М. М. Сәғитов, Н. Д. Шоңҡаров һ.б. яҙып алған «Заятүләк», «Түләк», «Балҡантау» һ.б. варианттары билдәле. Эпос фрагменттары һалмаҡ көй стилендә башҡарыла.

## Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе

Эпоста ырыу-ара мөнәсәбәттәрҙең тарҡалыу процесы сағылыш тапҡан. Төп тема — ғаилә ҡороу, кешенең шәхси бәхете өсөн көрәше. Эпостың геройы Заятүләк, өлкән ағалары м‑н талашып, тыуған йортон ташлап сығып китә. Асылыкүл буйында ул, һыу аҫты батшаһы ҡыҙы Һыуһылыуҙы күреп, ғашиҡ була. Һөйгәне м‑н бергә булыр өсөн Заятүләк, ата-әсәһенән, иң яҡын дуҫтарынан (аты менән шоңҡарынан) баш тартып, һыу аҫты батшалығына йәшәргә китә. Ваҡыт үтеү менән герой тыуған еренән алыҫта йәшәй алмауын аңлай һәм, һыу аҫты батшаһының фатихаһын һәм кәләшенең бирнәһен — өйөр-өйөр йылҡыһын алып, Һыуһылыу менән тыуған еренә ҡайта. Күл ярында урынлашҡан Һыуһылыу менән Заятүләк бәхетле һәм етеш йәшәй, әммә бер ваҡыт егеткә атаһы, үлеү сәбәпле, тәхет өсөн ағалары араһында башланған болалар тураһында хәбәр килеп етә. Иленә ҡайтҡан һәм ырыу мәшәҡәтенә сумған Заятүләк ҡатыны янына вәғәҙәләшкән көнгә әйләнеп ҡайтып өлгөрмәй. Һыуһылыу һағышынан үлә; унһыҙ йәшәү мәғәнәһен тапмай, Заятүләк тә үҙ-үҙен үлтерә. Заятүләк менән Һыуһылыуҙың кәүҙәләре күмелгән Балҡантау изге урын һанала.

## Эпостың бөгөнгө хәле
Көй варианттарын К. Й. Рәхимов, П. Г. Рыбаков, Х. Ф. Әхмәтов яҙып алған һәм нотаға һалған. Эпостың Башҡортостан Республикаһында, Ырымбур һ.б. өлкәләрҙә йыйылған 30-ға яҡын варианты Ғилми архивта һаҡлана. Эпос мотивтары буйынса 1999 йыл Башҡорт драма театрында С. Р. Суринаның «Тылсымлы күл сере» («Заятүләк менән Һыуһылыу») спектакле (режиссёры Р. М. Назарова, ҡуйыусы рәссамы И. Д. Бәкеров, композиторы И. М. Хәлилов) ҡуйыла.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әхмәтрәхимова Олеся Вәкил ҡыҙы
## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. 3-сө т. Эпос. — Өфө, 1998.
* *[[Кирәй Мәргән|Киреев А. Н.]]* Башкирский народный героический эпос. — Уфа, 1970.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Видеояҙмалар
*  «Заятүләк менән Һыуһылыу» ҡобайыры
*  «Заятуляк и Сусылу» Дюртюли, школа № 4. 2014г.
Баҡыр йылан

**Баҡыр йылан, еҙ йылан** (, ) — туҙбаш йыландар ғаиләһендәге йыландар төрө, кеше өсөн хәүефе юҡ.

Европала, Көнбайыш Азияла таралған. Япраҡлы һәм ҡарағай урманнарында йәшәй, күберәк урман буйында, киҫелгән урындарҙа, ағаслы яландарҙа осорай. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 60—70 см, арҡаһы һарғылт-көрән йәки һоро көрән төҫтә, ҡара таплы 2—4 буй-буй рәте бар. Башы буйлап танау тишегенә ҡәҙәр күҙ аша тар ҡара һыҙыҡ үтә. Баҡыр йылан көндөҙ актив, ҡояш яҡшы яҡтырта һәм йылыта торған урындарҙы ҡулай күрә, ә төндә кимереүселәр һәм кәлтәләрҙең ташландык өндәренә, таш аҫтарына, ағас тамырҙары араһындағы бушлыҡтарға, серегән ағас түңгәктәренә ҡаса. Октябрь-ноябрьдә йоҡоға тала, март-апрельдә уяна. Июль-августта инә зат 12—17 см оҙонлоҡтағы 9—10 бала тыуҙыра. Кәҫәрткеләр, ваҡ кимереүселәр, урман һәм ер сысҡандары, ҡоштар менән туҡлана. Баҡыр йылан ағыулы түгел, табышты таҙа мускуллы кәүҙәһе менән уралып быуа, ә унан һуң йота. 20 йылға ҡәҙәр йәшәй. Кешене күргәс, ғәҙәттә тығыҙ йомғаҡ булып йомарлана, башын шуның эсенә йәшерә. Енси яҡтан 3 йылда өлгөрә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Дунаев Е. А., Орлова В. Ф. Разнообразие змей (по материалам экспозиции Зоологического музея МГУ). — М.: Издательство Московского Университета, 2003. — 376 с.
Инфузориялар

**Инфузориялар** (, ) — Alveolata төркөмөнән протистар тибы; оҙонлоғо 10 мкн-дан 3 мм-ға тиклем булған бер күҙәнекле  организмдар.

Һыуҙа йыш ҡына Tintinnidium, Halteria, Vorticella арыуы вәкилдәре осорай, биологик таҙартыу ҡоролмаларының ләмендә Tetrachymena pyriformis һәм Paramecium, Colpidium, Vorticella, Aspidisca ырыуы вәкилдәре ҡатнаша. 

Инфузориялар башҡа бер күҙәнәкле хайуандарҙан органеллалары — хәрәкәт функцияһын башҡарыусы керпексәләр һәм ике ядроһы: ҙур ядро   — макронуклеус һәм бәләкәй ядро —  микронуклеус   булыуы менән айырылып тора.

Инфузорияларҙең 2 аҫтибын билдәләйҙәр: иркен йөҙөүсе керпеклеләр (*Ciliata*) һәм беркетелеүсе имеүселәр (*Suctoria*), уларҙың ҡалынайған осонда ҡорбанын параличлай һәм үлтерә торған матдәләр бүлеп сығарыусы ау ҡармауыстары бар. Инфузорияләрҙың тәне тышҡы яҡтан пелликула менән ҡапланған цитоплазманан тора. 

Цитоплазмала һыу балансын, һулышты көйләүсе һәм осмотик баҫымды көйләүсе 1—3 ҡыҫҡартыу вакуольдәре һәм 2 күҙәнәк ядроһы бар: макронуклеустар — тереклек процесстарын көйләүсе һәм микронуклеустар — енси процесста, йәғни нәҫел информацияһын тапшырыуҙа ҡатнашыусылар.

Инфузориялар бактериялар, иң түбән төҙөлөшлөләр һ.б. микроорганизмдар менән күҙәнәктең өҫкө яғында урынлашҡан ауыҙ тишеге  (цитост) аша туҡлана. Аш һеңдереү  процессы аш ҡайнатыу вакуолдәрендә бара. 

Енесһеҙ (күзәнәктең икегә бүленеүе) һәм енси юл менән үрсей. Хәрәкәтләнә торған (йөҙәләр йәки һыуҙа, тупраҡта, ҡомда һ.б. дымлы биотопларҙа үрмәләйҙәр), шулай уҡ берегеп тереклек итеүсе формалары бар. 

Улар берәмләп йәки колония булып таштарга, һыу үҫемлектәренә һәм хайуандарға урынлаша.

Паразитик формалары ла билдәле (умыртҡаһыҙ организмдарда ла, умырткалы хайуандарҙа ла йәшәй). Мәҫәлән, ихтиофтирус һәм триходиннар — балыҡ паразиттары. 

Кешенең йыуан эсәгендә балантидия инфузорияләр йәшәй. Хайуандарҙың эсәк трактында тереклек итеүсе инфузориялар үҫемлек аҙығын эшкәртеүҙә ҡатнаша.

Инфузориялар тирә-яҡ мөхиттең органик  бысраныуының индикаторы булып тора. 

Бактериялар менән тукланып (ауырыу тыуҙырыусыларҙы да керетеп) һыуҙы таҙартыуҙа һәм сәләмәтләндереүҙә, ағым һыуҙарҙы биологик таҙартыуҙа мөһим роль уйнайҙар.

## Әҙәбиәт
* Определитель пресноводных беспозвоночных Европейской части СССР. Л., 1977; Кутикова Л.А. Фауна аэротенков: Атлас. Л., 1984.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008
Пластинка айғолаҡлылар

**Пластинка айғолаҡлылар**(, ()  —ер йөҙөнөң бөтә урындарында тоҙло һәм сөсө һыуҙа йәшәй, ҡайһы берҙәренең ҡабырсыҡтары перламутр һәм ынйы бирә торған ике ҡабырсаҡлы моллюскылар йәки ҡусҡарҙар
; тәндәре ян-яҡтан йәйенке һәм ике ҡапҡаслы ҡабырсаҡ эсенде урынлашкан.

Был синыҡа устрицалар, мидилар, диңгеҙ тараҡтары керә. Пластинка айғолаҡлылар туҡлыныуы буйынса фильтраторҙар, улырҙын башы һәм радула (ауыҙ аппараты) юҡ. Иң күп таралғаннары - тешһеҙ ҡусҡарҙар, дрейсеналар, перловицалар, шаровиктар, бөрсөклөләр. Был төркөм моллюсклары өсөн арҡа яғында ҡушылған ян ҡабырсаҡлы ике ҡапҡас, шулай уҡ баш һәм ҡырғыслы йотҡолоҡ редукцияһы хас. Һыу мөхитендә йәшәй. Пластинкалы һаңаҡтар пары (пластинка һаңаклылар - Lamellebranchia исеме шунан) ярҙамында һулайҙар. Һыуҙы йөҙмә киҫәксәләрҙән таҙартыуҙа актив ҡатнашып, фильтрация ысулы менән туҡланалар. Эре ике ҡабырсаҡлы моллюсклар - аҙыҡ буларак, перловицалар һәм тешһеҙ ҡусҡарҙар ҡабырсаҡтар төймәләр етештереүҙә ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Жизнь животных. М., 1968. Т. 2; Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977.
Алйырҙан

**Алйырҙандар, ала ирләндәр ** (, () — кимереүселәр отрядынан имеҙеүселәр ғаиләһе; Игенгә һәм баҡса емештәренә зыян килтергән ала төҫтәге, өңдә йәшәй торған кимереүсе йәнлек. 600-ләп төрҙө берләштерә; Австралия, Африка һәм Азия тропиктары, Исландия һәм Антарктиданан тыш, бөтә континенттарҙа ла таралған.

Япраҡлы һәм ҡатнаш урман, ҡыр, болондарҙа, һыу янында осорай. Үҙенсәлекле итеп каҙыған өндәрендә йәшәйҙәр. Кәүҙәһе 35 см-ға, ҡойроғо 23 см-ға тиклем оҙонлоҡта, ауырлығы 650 г-ға ҡәҙәр етә. Артҡы аяҡтары алдағыларына ҡарағанда оҙонораҡ, биш бармаҡлы, ҡаты тырнаҡлы. Ябай ирлән башының ян-яҙында кәүҙәһенең алғы өлөшөндң һәм ҡолаҡ артында асың эверсман ирлене түшендә ҡараһыу таптар бар. Мороно тупаҫ һәм бер аҙ осло, колак япрағы һәм урт тоҡсацы ҙур. Енси яҡтаг 6—8 аҙнала өлгөрә. Ҡышын йоҡоға талмай, ләкин әүҙемлеге кемей.

Һыу менән бәйләнешлеләренең артҡы аяҡтарында йөзөү ярылары бар. Күп төрҙәренең йөн ҡапламы тығыҙ һәм йомшак, арҡаһы көлһыу, көрәнһыу һарынан алып ҡараға ҡәҙәр.

Ҡайһы беренең арҡаһының уртаһынан буй-буй ҡара һыҙыҡ үтә. Бер ояла 18-гә ҡәҙәр бала була. Күп төрҙәре 1—2 йыл йәшәй. Үҫемлектәр менән туҡлана. Күбеһе ауыл хужалығы культураларына зарар килтерә. Ҡайһы берҙәре ваҡ һөнәрселек өсөн әһәмиәтле. Ирлән һымаҡтар араһында йоғошло ауырыуҙар (түләмә, сума, лептоспироз) таратыусылар осорай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 
* Башҡорт энциклопедияһы
Алпамыша менән Барсынһылыу

**Алпамыша менән Барсынһылыу** — эпос, башҡорт һүҙ сәнғәте ҡомартҡыһы. Шиғри‑сәсмә формала йәшәп килә.

## Яҙып алыныу тарихы
Тәүге тапҡыр XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Ырымбур губернаһында А. Г. Бессонов тарафынан яҙып алына. Эпостың «Алпамыша», «Алтыйәшәр Алпамыша» һәм башҡа исемле варианттарын М. А. Буранғолов, С. Ә. Галин, К. Мәргән, С. Ф. Миржанова, М. М. Сәғитов, С. Ғ. Сафуанов, Н. Д. Шоңҡаров һ.б. яҙып ала. Уларҙы Алпамыша һәм Барсынһылыуҙың батырлығына бәйле дөйөм сюжет берләштерә.

## Эпостың ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Эпос батыр көсөнә һәм ғәҙәти булмаған матурлыҡҡа эйә геройҙарҙың мөғжизәле тыуыуы һәм бала сағы, уларҙың никах алдынан ҡара‑ҡаршы көрәше хаҡында бәйән итә. Алпамыша һәм Барсынһылыуҙың алыш мотивы эпостың яҙып алынған барлыҡ варианттарында ла тиерлек тотороҡло һаҡлана һәм матриархат м‑н патриархат араһындағы оҙайлы көрәштең образлы сағылышы булып тора; Алпамышаның еңеүе м‑н тамамланған алыш матриархаттың еңелеүен кәүҙәләндерә. Герой тыуған илде яҡлау мәсьәләһен дә уңышлы хәл итә. Алпамыша үҙ власы аҫтында халыҡты берләштерә, илдә тыныслыҡ һәм ғәҙеллекте тергеҙә. Геройҙың имен‑һау әйләнеп ҡайтыуы һәм уның кейәүҙәр ярышында ҡабат еңеүенә бәйле сюжет байтаҡ халыҡтарҙың эпосына хас. Эпостың өлөштәре һамаҡ стилендә башҡарыла. Көй варианттарын Шоңҡаров яҙып ала, К. Й. Рәхимов нотаға һала. Эпостың Башҡортостан Республикаһында, Силәбе, Һамар, Һарытау, Ырымбур өлкәһендә яҙып алынған 30‑ға яҡын варианты Ғилми архивта һаҡлана. Башҡа төрки телле халыҡтар фольклорында йәшәп килә.

## Әҙәбиәт
* Мәргән К. Башҡорт халҡының эпик ҡомартҡылары. — Өфө, 1961;
* Башҡорт халыҡ ижады. 4-се т. Эпос. — Өфө, 1999;
* Башкирское народное творчество. Т.1. Эпос. — Уфа, 1987.
* Башҡорт халыҡ ижады. 3-сө т. Эпос. — Өфө, 1998;
* Киреев А. Н. Башкирский народный героический эпос. — Уфа, 1970.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы. Алпамыша менән Барсынһылыу
Айыу-күбәләк

** Айыу-күбәләктәр** (, () — Тәңкә ҡанатлылар ғаиләһендәге төн күбәләктәре. 7 меңдән артыҡ төрө билдәле, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә 50-ләп төрө осорай. Күбеһенсә асыҡ һәм сыбар төҫтәге күбәләктәр, ҡайһы берҙәренән тыш, уртаса ҙурлыҡтағы йыуан кәүҙәле булалар. Түше йыш ҡына асыҡ төҫтә, күренеп торған тимгелдәре һәм һыҙыҡтары бар. Ата заттарның мыйыҡтары тарак һымаҡ, хортумсыгы ҡыҫҡа. Күбәләк ҡорттары ҡуйы төк менән ҡапланған, күбеһенсә үләнсел үҫемлектәр менән туҡланалар. Күбәләктәр кис һәм төндә актив, һирәк төрҙәре көндөҙ оса, мәсәлән, ҡанлы айыу-күбәләк. Кайя айыу-күбәләге (Arctia coja L.) төндә утҡа осоп килә; йыш ҡына болон айыу-күбәләге (Diacrisia sannio L.) һәм баҡа япрағы айыу-күбәләге (Parasemia plantaginis L.) — дымлы болондарҙа йәшәйҙәр. Күп төрҙәре һирәгәйә бара.

Ауыл айыу-күбәләге (Epicallia villica L.), ҡанаттарының йәйеме 50-60 мм. Алғы ҡанаттары ҡара төҫтә, аҡ таптары бар, арттағылары һары төҫтә, ҡара таплы. Май-июнь-июль айҙарында оса, күбәләк ҡорттары ҡара төҫтә, баштары ҡыҙыл, баҡа япрағы, кесерткән һ.б. үләнсел үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр.

Айыу-күбәләк Гераның (Caallimorpha quadripunctaria P.) ҡанат йәйеме 50—55 мм, алғы ҡанаттары ҡара төҫтә, ҡыйғас аҡ һыҙыҡлары бар, арттағы ҡанаты ҡыҙыл төҫтә, ҡара төрткөләре бар, июль-августта көндөҙ ҙә оса, күбәләк ҡорттары ҡара йәки һоро төҫтә, арҡаһында һары йәки ҡыҙғылт-һары һыҙығы һәм як-яғында ҡыҙғылт-һары сөйәлле һары һыҙыҡтары бар, баҡа япрағы, туҡранбаш, ҡарағат һ.б. үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр

Хужабикә айыу-күбәләк (Pericallia matronula L.), ҡанат йәйеме 70—80 мм, ҡуйы көрән төҫтә, июнь-июлдә оса, ш.у. айыу-күбәләк Геба (Ammobiota hebe L.), бикә айыу-күбәләк (Panaxia dominula L.), ҡыҙыл таплы айыу-күбәләк (Utetheisa pulchella L.) һәм һары айыу-күбәләк (Arctia flavia) бар.


Файл: Pericallia matronula.jpg |Ауыл айыу-күбәләге (Pericallia matronula L.)
Файл:Arctia villica ventre.jpg|Хужабикә айыу-күбәләге (Epicallia villica L.)
Файл: Arctia festiva.jpg |Геб айыу-күбәләге (Ammobiota hebe L.)
Файл:Arctia festiva 02.jpg|Ҡарышлауығы


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008
Ҡаймыҡсы ҡуңыҙҙар

**Ҡаймыҡсы ҡуңыҙҙар** (, ) — *[[Adephaga]]* аҫотрядынан ғаиләһе, аҫотрядындағы ҡуңыҙҙар ғаиләһе. 800 дән артыҡ төрө бар, Ҡара аяҡлы (Gyrinus marinus Gill) һәм һары аяҡлы (G. natator L.) ҡаймаҡсы ҡуңыҙҙар киң таралған.

4—7 мм, ҡара төҫтә, ғәҙәттә, өсте ныҡ ялтырый, ҡанат өҫлөктәренең осо тупаҫланған. Алғы аяҡтары оҙон, эләктереп алырға, урталағылары һәм арттағылары йөҙөүгә яйлашҡан. Күҙҙәре баш сығымы менән бүленгән. Өҫтәгеһе һауала күреү, аҫтағыһы һыу аҫтында күреү өсөн хеҙмәт итә. Йыйылған һәм аға торған һыуҙа йәшәйҙәр. Бөжәктәр араһында иң әйбәт йөҙөүселәр. Йыш ҡына һыу өҫтөндә тиҙ әйләнеп һәм борғаланып йөҙәләр, ҡурҡыныс янағанда сумалар. Йыртҡыстар. Ваҡ бөжәктәр һ.б. умыртҡаһыҙҙар менән туҡланалар. Личинкаһы нәҙек һәм оҙонса, оҙонлоғо 14 мм-ға ҡәҙәр, һаңаҡтары менән һулай, һыу төбендә йәки үҫемлектәр араһында һыуҙа үҫә, йыртҡыс. Һыу ярындагы дымлы тупраҡта ҡурсаҡҡа әүерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Жадин В. И., Герд С. В. Реки, озера, водохранилища СССР, их фауна и флора. М., 1961; Бей-Биенко Г. Я. Общая энтомология. М., 1966; Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977.
Арыҫлан бөжәктәр

** Арыҫлан бөжәктәр** (, ) — селтәр ҡанатлылар отрядынан бөжәктәр ғаиләһе. Ҙур кәүҙәлеләр, тышҡы яҡтан энә ҡараҡтарын хәтерләтәләр. 2 меңгә яҡын төрө билдәле, Рәсәйҙә — 10. Кәүҙә оҙонлоғо 18—30 мм, мыйыҡтары суҡмар һымаҡ, башынан һәм күкрәгенән ҡыҫҡараҡ; ҡуйы һоро төҫтә; ҡорһағы оҙон, нәҙек; ҡанаттары һуҙынҡы, төбенә таба тарайған, ваҡ йыш селтәрле, йәйелгәндә 56—70мм, алдағы ҡанаттары ҡоңғорт, башы һәм күкрәктәре һарғылт таплы; аяҡтары һарғылт-көрән төҫтә. Йәйенке, ҡыҫҡа личинкаларының ауыҙ өлөшө оҙон, алға сығып тора; ер өҫтөндә йәки ҡомда ҡорбандарын аулау өсөн конус һымаҡ соҡор ҡаҙалар. Ер өҫтөндәге төрлө бөжәктәр (айырым алғанда, ҡырмыҫҡалар) бүрәнкә һөҙәклелегенә эләгеп, ҡом бөртөгө ташҡыны менән бергә аҫҡа тәгәрәй һәм уларҙың еңел табышына әүерелә. Арыҫлан бөжәктәр асыҡ, яҡшы йылына торған урындарҙа, ҡарағай урманы буйҙарында, урман юлдары, йылға ярҙары буйында ҡом ишелмәләрендә йәшәй. Кис һәм төндә оса.

 

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Захаренко А. В., Кривохатский В.  А.  1993. Сетчатокрылые (Neuroptera) европейской части бывшего СССР. Известия Харьковского энтомологического общества. 1(2), 34–83.
Дрейссеналар

**Дрейссеналар** (, ) — ике ҡабырсаҡлы моллюсктар ғаиләһе. 10-дан артыҡ төрө билдәле. Дрейссеналар ҡабырсағы йәшкелт-һары төҫтә, 3—5 см оҙонлоҡта, алғы өлөшө осланған. Личинкалары — иркен йөҙөүсе велигерлар. Һыу аҫты предметтарына беркетелеү өсөн махсус шайыҡса бүлеп сығарыусы махсус биҙҙәре менән башҡа ҡабырсаҡлы моллюскларҙан айырыла. Үрсемле, ныҡ булыуҙары арҡаһында Дрейссеналар, 1 м2 га 16 меңгә ҡәҙәр үрсеп, 10 м тирәнлеккә ҡәҙәр колониялар барлыҡҡа килтерә. Дрейссеналар колониялары гидротехник ҡоролмаларҙың - һыу ағыҙғыстар, торбалар эшен ҡыйынлаштыра.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  

## Әҙәбиәт
* Жизнь животных. М., 1968. Т. 2; Краткий определитель водных беспозвоночных Среднего Поволжья. Казань, 1977.
Зелпе

**Зелпе** (, ) — зелпе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Яҡынса 200 төрө билдәле, Азияның көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында таралған. Башҡортостанда сөйәлле зелпе үҫә. Ҡара сөйәлле үренделе һәм һоро нәҙек олонло япраҡ ҡойоусы 1—2 м бейеклектәге ҡыуаҡ. Япрағы ябай, эллипс рәүешендә, осло, ҡапма-ҡаршы теҙелешле, ҡыҫҡа һаплы. Сәскәһе ваҡ, көрән, насар «сысҡан» еҫле япраҡ ҡуйыны суғында урынлашҡан. Май—июндә сәскә ата. Емеше — орлоҡ яны япрағы ҡыҙыл төҫтәге ҡумта, сентябрҙә өлгөрә.

## Үҫеү урындары
Киң япраҡлы һәм ҡарағай урмандарының ваҡ ағаслығында һәм ситендә үҫә; Башҡортостанда киң таралған. Емеше ағыулы. Декоратив үҫемлек. Баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары булдырыуҙа һәм баҡса-парк төҙөлөшөндә ҡулланыла.

## Әҙәбиәттә
**«Сәмреғош ҡанат ҡанат ҡаға»** тигән әҫәрҙә (авторы — Мөкәрәмә Садиҡова) зелпе ҡайырыhы автомобиль тәгәрмәстәре яhау өсөн резина ҡайнатыуға кәрәкле икәнлеге яҙыла.

 — тигән юлдар бар был әҫәрҙә.

## Һылтанмалар
* Сәмреғош ҡанат ҡаға-14
Зигаденус

**Зигаденус** () — ләлә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлама
Яҡынса 15 төрө билдәле, Төньяҡ Америкала, 1 төрө Евразияның уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда себер зигаденусы үҫә. Күп йыллыҡ һуғанбашлы үҫемлек. Һабағы төҙ, ябай, 25—80 см бейеклектә. Япрағы таҫма һымаҡ, осло, төбөнә табан тарая, тамыр яны розеткаһына йыйылған. Сәскәһе аҡһыл йәшел, 6 тәрән бүлемле, горизонталь йәйелгән өлөшлө, оҙон сәскә һабында, шәмәхә төҫөндәге сәскә ҡолаҡсындары ҡуйынында урынлашҡан. Сәскәлеге — һирәк һепертке йәки тәлгәш. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — өс ҡырлы ҡумта, август—сентябрҙә өлгөрә.

## Үҫеү урындары
Ҡарағайлыҡта, ылыҫлы-япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы һирәк урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡ араһында, ташлы битләүҙә һәм ҡоро болонда үҫә; Өфө яйлаһында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көньяҡ өлөшөндә осрай. Составында алкалоидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек, ағыулы үҫемлек. Реликт, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.