Ада Лавлейс

**Августа Ада Кинг** (тыуған Байрон), графиня **Лавлейс** (; **Ада Лавлейс** тип атала; 10 декабрь 1815, Лондон, Англия, Британия империяһы – 27 ноябрь 1852, Мэрилебон, Лондон, Англия, Британия империяһы) — инглиз математигы. Ул Чарльз Бэббидждың иҫәпләү машинаһына һүрәтләү төҙөүе менән билдәле.

Ул донъялағы беренсе программаны (был машина өсөн) төҙөгән. Ул «цикл» һәм "эш күҙәнәге" терминдарын уйлап тапҡан һәм тарихта беренсе программист булып һанала.

## Биографияһы
Ҡыҙы Ада тыуғанға тиклем лорд Байрон балаһының «яҡшы малай» булыуын көтә, һәм 1815 йылдың 10 декабрендә ҡатыны Анна Изабелла (Аннабелла) ҡыҙ бала тапҡас, тәрән күңелһеҙләнә  . Балаға Байрондың үгәй һеңлеһе Августа Ли исеме ҡушыла, ә шағир үҙе уны Ада тип атай. Киләһе йылдың 16 ғинуарында, Раббы бойороғо буйынса, Анна Изабелла биш аҙналыҡ ҡыҙын алып, ата-әсәһенең өйөнә китә. Ул ваҡыттағы Британия закондары айырылышҡан осраҡта атаға баланы тулыһынса опекаға алыу хоҡуғын бирһә лә, Байрон баланы үҙенә алырға тырышмай, ә уның урынына апаһынан ҡыҙының эшмәкәрлеге тураһында хәбәрҙар булыуын һорай.

Ада бәләкәйҙән йыш ауырыған. Һигеҙ йәшендә баш ауырта башлай, был уның күреүҙе ҡамасаулай. 1829 йылдың июнендә ҡыҙылса ауырыуынан фалиж һуға. Бер йыл буйы Ада түшәктә ята. 1831 йылға таяҡ менән йөрөй ала. Әммә шуға ҡарамаҫтан, инженерлыҡ һәм математика буйынса оҫталыҡ һәм белем үҫтерә башлай.

Ада ун ете йәшендә йәмғиәткә сығып, батша менән батшабикә менән осраша ала. Йәш леди Байрон Чарльз Бэббидж исемен тәүге тапҡыр Мэри Сомервилдән киске аш өҫтәлендә ишетә. Бер нисә аҙнанан, 1833 йылдың 5 июнендә, улар тәүге тапҡыр осраша. Улар осрашҡан ваҡытта Чарльз Бэббидж Кембридж университетында математика профессоры була — тап сэр Исаак Ньютон быуат ярым элек булған кеүек. Һуңыраҡ ул шул ваҡыттағы башҡа күренекле шәхестәр менән таныша: Майкл Фарадей, Дэвид Брюстер, Чарльз Уитстоун, Чарльз Диккенс һәм башҡалар.

### Үлем
Лавлейс 1852 йылдың 27 ноябрендә 36 йәшендә йомортҡалыҡ яман шешенән вафат була. Уның ауырыуы бер нисә ай дауам итә, был ваҡыт эсендә әсәһе Аннабелла Аданың кемде күргәнен контролдә тота һәм бөтә дуҫтарын һәм таныштарын ситкә ебәрә. Әсәһе йоғонтоһонда Ада христиан динен ҡабул итә һәм элекке ҡылыҡтарынан тәүбә итергә һәм Аннабелланы үҙенең вариҫы итеп тәғәйенләргә күндерәләр. августа ире ташлап киткәс, уның менән бөтә бәйләнеште өҙгән. Уның үтенесе буйынса, ул атаһы эргәһендә ерләнә, уны бер ҡасан да белмәгән, Изге Мәрйәм Магдалина сиркәүендә Хакнал, Ноттингемшир. Хорсли башнялары янында урынлашҡан часовняла уға һәм атаһына арналған латин таҡтаташы ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Петров Ю. П. Тарих һәм философия фән. Математика, информатика, информатика. Өйрәнеү ҡулланмаһы. — БХВ-Петербург, 2012. — 448 бит. — ISBN 5941576897 .
* Эссингер, Джеймс [ингл.]. Ада алгоритмы: лорд Байрондың ҡыҙы Ада Лавлейс һанлы быуатты нисек башлап ебәргән. — Лондон: Мелвилл Хаус, 2014. — 272 бит. — ISBN 978-1-612-19408-0 .
* Штейн, Дороти [ингл.]. Ада: Тормош һәм мираҫ (инглиз теле). — Кембридж, М.А.: МИТ Пресс, 1985. — 321 бит. — (Иҫәпләүҙәр тарихында Митт Пресс серияһы). — ISBN 978-0-262-19242-2 .
* Бетти, Александра Тул. Ада, һандар сихырсыһы: шиғри фән. — 2-се баҫма. — Нью-Йорк: Критик бәйләнеш, 2010. — 323 бит. — ISBN 9780615397269 .
* Тул, Бетти Александра. Байрон, (Августа) Ада [кейәү исеме (Августа) Ада Кинг, графиня Лавлейс] // Оксфорд милли биография һүҙлеге (ингл.). - Оксфорд: Оксфорд университеты нәшриәте, 2004-2014.
* О'Коннор, Дж. Дж. һәм Робертсон, Э. Ф. Августа Ада Кинг, графиня Лавлейс (Англ.). Архивы истории математики MacTutor. Ғариза биреү көнө: 2021 йылдың 3 ноябре.
* Терни, Кэтрин. Байрондың ҡыҙы: Элизабет Медора Линың биографияһы. — Нью-Йорк: Чарльз Скрибнер улдары, 1972. — 320 бит. — ISBN 978-0-684-12753-8 .
* Вулли, Бенджамин. Фән кәләше: романтика, аҡыл һәм Байрон ҡыҙы. — Сидней: Пан Макмиллан, 1999. — 416 бит. — ISBN 978-0-333-72436-1 .

## Һылтанмалар

* *Стивен Вольфрам,* Ада Лавлейстың (Тарихтың беренсе программисы) тарихын аса
* Би-би-си дүрт. Ада Лавлейс: Программалау буйынса беренсе леди
* ӘгәрИң яҡшыһы. Ада Байрон, планеталағы беренсе программист