open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Левшин Владимир Дмитриевич

**Владимир Дмитриевич Левшин** ( — ) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, Өфө, һуңынан Ярославль губернаһы губернаторы, ғәмәли статский советник.

## Биографияһы
Владимир Дмитриевич Левшин 1834 йылда генерал Дмитрий Сергеевич Левшин ғаиләһендә тыуа. 1851 йылда Мәскәүҙең дәүләт милке палатаһында дәүләт хеҙмәтен башлай. 1856 йылда Эске эштәр министрлығының Үҙәк статистика комитетына күсә.1858 йылда Рус география йәмғиәте ағзаһы итеп һайлана. 1868 йылда элекке эшенә кире ҡайта һәм Пермь губернаһында Дәүләт мөлкәте управляющийы урынын ала.

Бер аҙҙан, 1870 йылда, Һамар губернаһы вице-губернаторы итеп тәғәйенләнә, 1872 йылда шул уҡ вазифала Воронежға күсерелә. 1876 йылда Левшин Өфө губернаһы начальнигы итеп тәғәйенләнә, ә 1880 йылда шул уҡ вазифала Ярославль губернаһына күсерелә.1887 йылдың 2 (14) апреленә ҡараған төндә ҡапыл вафат була.

Сенатор һәм йәшерен советник Н. Ф. Шауфустың ҡыҙы Ольга Николаевна менән никахта була.

## Эшмәкәрлеге
Урындағы фән вәкилдәре, айырыуса тарих һәм археология предметтары буйынса, Левшинда хуплау һәм ярҙам таба. Ул Ростов кремлен реставрациялау кәрәклеге тураһында фекер әйтә. Реставрацияны тыуған яҡты өйрәнеүселәр А. А. Титов һәм И. А. Шляков, Ярославль ҡалаһы башлығы И. А. Вахрамеев, Ростов өйәҙе дворяндары етәксеһе Д. А. Булатов, дин әһеле Мансветов һәм башҡалар Владимир Дмитриевич ҡатнашлығында, Император Мәскәү археология йәмғиәтенең күҙәтеүе аҫтында шәхси иғәнәләр ярҙамында үткәрә. Реставрацияның дөйөм хаҡы 20 000 һум тәшкил итә. Ростов кремлен реставрациялау буйынса комиссия рәйесен Император Рус археология йәмғиәте үҙенең почетлы ағзаһы итеп һайлай. 1884 йылдың 3 декабрендә Владимир Дмитриевич Император Мәскәү археология йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана.

Ярославлдә тарихи-археологик музей негҙеләнә. Левшин 1887 йылда Ярославлдә 7-се Археология съезын үткәреү эшендә әүҙем ҡатнаша, әммә уның асылғанын күрә алмай.

Е. К. Огородников менән бергә Левшин Эске эштәр министрлығының Үҙәк статистика комитеты тарафынан тупланған һәм баҫылған «Списки населённых мест Российской империи» баҫмаһын сығара (XLIV, тула губернаһы. СПб. 1862 й.).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Биография в «Справочнике научных обществ России»
*
Оло Суҡы

**Оло Суҡы** (һирәкләп — **Оло Суҡаҡ**, **Оло Һуҡа, Оло Һыуыҡ**) — - Урал тауҙары системаһы тау һырты, Силәбе өлкәһендә урынлашҡан.

## Тасуирламаһы

Һырт өлөшләтә «Йөрәккүл» милли паркы сигендә урынлашҡан, уларҙың аралығында Кесе Һатҡы һәм Йүрүҙән йылғалары аға. Көнбайыш бейек тау зонаһының үҙәк, һырт-арҡа өлөштәре тип аталған төбәккә ҡарай.

Көньяҡ Уралдың бик күп тауҙары кеүек, Оло Суҡы һырты көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙыла. Көньяҡ-көнсығышта Оло Суҡыға ике тау — Оло һәм Кесе Уван килеп терәлә. Көньяғында һырт Йүрүҙән йылғаһы үҙәне менән сиктәш, уның артынса Егәлге һырты китә . Оло Суҡының көнсығыш тармағының төньяҡ-көнсығыш дауамы булып *Москаль* һырты, артабан — Йөрәккүл һәм Магнит һырттары һуҙылып китә. Был 50 км һырттар сылбыры тектоник яҡтан бер антиклинорий тәшкил итә.

Оло Суҡының бейеклеге барлыҡ дауамында 1 000 метрҙан ашыу. Һырт ҡаяларының, үркәстәренең , һикәлтәләренең һәм таш һибелмәләренең күп булыуы менән айырылып тора. Шулай ҙа төньяҡта хәл икенсе — унда киң яйла (яҫы тау) урынлашҡан.

## Этимологияһы
П. С. Паллас XVIII быуатта һырт исеменең ике вариантын теркәп алған (Большая и Малая Сука): *Суҡа* һәм *Суҡатау*. Атамаларҙың килеп сығышының өс версияһы бар:
* «Һуҡа» тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз. Ысынлап, алыҫтан һуҡа менән оҡшашлыҡ күҙәтелә. Әммә төркисәгә һүҙ урыҫ теленәналынған тип һанала, тимәк, атама сағыштырмаса яҡын арала килеп сыҡҡан була, ә был бик шикле.

* Башҡортса *суҡы* (йәки *суҡаҡ*) — «нимәнеңдер ослайып сығып торған урыны». Мәгәр тау ике һыртлы, шуға күрә ул да шикле һанала.
* Ысынбарлыҡҡа иң яҡыны, бәлки, башҡортса "*Һыуыҡ* " *(суук)* тигәндән килеп сыҡҡан, тигән фараздыр .

Билдәле урал топонимисы К. Матвеев , *Төлөк* ауылы урыҫтары һыртты «Сука» (йәғни кәнтәй) тип атай, тип билдәләй, *йәнәһе унда менеп йөрөү бик уңайһыҙ*.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Южный Урал//Большая российская энциклопедия
* Хребет Большая Сука 
* Хребет Большая Сука. Как добраться, фотографии, координаты//Наш Урал

## Сығанаҡтар
* Урал// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-се т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Ҡырыбужан

**Ҡырыбужан** () — Башкортостан Республикаһы Ғафури районында Көньяҡ Урал тауҙарындағы һырт. Иң бейек нөктәһе — 616,0 билдәһе.

## Этимологияһы
Атаманың этимологияһын башҡорт теленән эҙләргә кәрәк, сөнки был төбәк — борондан башҡорттар йәшәгән төбәк. Топонимдың тәүге өлөшө — «Ҡыра», йәғни, тауҙың өҫкө ҡыры; ҡырлас тигән һүҙ).

*Бүжә, бүжәк* — башҡортса сусаҡ тигәнде аңлата Йәғни, һырттың атамаһы *сусаҡлы ҡырлас* тигән мәғәнә биреүе ихтимал.

Бер үк ваҡытта Буҙан тигән төрки антропонимдан булыуы ихтимал тигән фараз да бар. Башҡорт телендә «буҙан» — дыуамал)мәғәнәһендә ҡулланыла.

Шулай уҡ Ишембай районында Ғүмәр ауылының икенсе исеме — *Бүжәтау*, ул да сусаҡҡа оҡшаған тау булып тора.

## Орография
Көнбайышта Воскресенская тау массивы йәнәш тора (м. 704).

Ҡырыбужан һырты Бискур, Ҡушъйылға, Аралыҡ һәм Ҡарағаслы (Еҙем йылғаһы бассейны) йылғалары араһынан субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.

Оҙонлоғо яҡынса 12 км, киңлеге 2-3 км, бейеклеге 616 м.

Бейеклеге 580—616 м тиклем булған 6 тау массивы айырылып тора.

Көньяҡ өлөшөндә һырттың үҙәге көнсығышҡа ҡарай шыуған. Көнбайыш битләүе текә, таш һибелмәләре бар, көнсығышы — һөҙәк. Төньяҡ өлөшө күп *биләндәр* һәм уйпатлыҡтар м‑н ҡатмарланған.

Һырттың тау тоҡомдары өҫкө рифей ҡомташтары, инйәр свитаһы алевролиты һәм минйәр свитаһы доломитынан тора.

Бискур, Ҡушйылға, йылғалары һәм Таҡаты.йылғаһы ҡушылдыҡтары унан баш ала.

Ландшафттары — һоро урман тупрағында киң япраҡлы урмандарҙан (йүкә, саған һ. б.) тора.

## Туризм
Ҡырыбужан — «Еҙем балдағы» атлы-һыу туризмы маршрутының өлөшө булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Южный Урал//Большая российская энциклопедия
* Ҡырыбужан//Башҡорт энциклопедияһы 
* Кырыбужан //УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия

## Әҙәбиәт
* Урал// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-се т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Пулар Мигул

**Мигул Пулар** (ысын исеме - Николай Георгиевич Краснов, 1952 йылдың 10 феврале, РСФСР, Сыуаш АССР-ы, Ибреси районы, Туса-Паразуси) - сыуаш шағиры һәм тәржемәсеһе. Рәсәй Яҙыусылар союзы һәм Рәсәй журналистары союзы ағзаһы (1995).

## Биографияһы

1952 йылдың 10 февралендә Сыуаш АССР-ының Ибреси районы Туса-Паразуси) ауылында тыуған. Ауылда урта мәктәпте тамамлап, А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтына уҡырға инә. Уҡыу ваҡытында уның шиғырҙары «Литературная Россия» («Әҙәби Рәсәй») гәзитендә һәм «Вдохновение» коллектив йыйынтығында баҫыла.

Институтты 1981 йылда уңышлы тамамлай. Һуңынан Совет Армияһында хеҙмәт итә.

Хәрби хеҙмәттән һуң иң элек Сыуаш АССР-ының баш ҡалаһы Чебоксарыға күсенә һәм Чебоксары  агрегат заводында эшләй. Һуңынан Сыуашстандың Ибреси районына күсенә һәм бында «Çĕнтерÿшĕн» («Еңеү») гәзитендә эшләй, һуңыраҡ «Ҡапҡан» журналы мөхәрририәтендә эшләй башлай. Уның әҙәби яҙмышы «Ҡапҡан» журналы менән тығыҙ бәйле. Ул унда 25 йылға яҡын эшләй, кесе хеҙмәткәрҙән алып журнал мөхәрриренә тиклем юл үтә. 2005 йылдан алып 2007 йылға тиклем «Ҡапҡан» сыуаш сатирик журналының баш мөхәррире булып тора.

Микула Пулар исеме аҫтында баҫыла. «Çĕнĕ кĕвĕ» («Беренсе аҙымдар», 1976), «Хĕвел пайăрки» («Ҡояш нуры», 1981), «Çĕнĕ кĕвĕ» («Яңы көй», 1976), «Кун-çул каçалăкĕ» («Томыш юлы һәйкәле», 1987), «Хĕвел пайын ăркисем» («Яҡты һыҙат», 1991) һ.б. шиғри йыйынтыҡтар авторы булып тора.

## Сығанаҡтар
* Микул Пулар. Эсир чăвашла хайлавсем вырнаçтарнă электронлă вулавăша лекнĕ.
* ''Родионов В. Г.'' Пулар Мигул // enc.cap.ru Микул Пулар. Электронлă вулавăш.

Төркөм:Сыуаш шағирҙары
Төркөм:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар
Төркөм:Сыуаш яҙыусылары
Минаева Нина Васильевна

**Минаева Нина Васильевна** (26 ғинуар 1929 йыл — 6 декабрь 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тарихсы, тарих фәндәре докторы, профессор.

500-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр авторы, шул иҫәптән монографиялар.

## Биографияһы
Нина Васильевна Минаева 1929 йылдың 26 ғинуарында Архангельскиҙа Дон ҡазаҡтары Василий Васильевич Минаев (1894—1949) һәм уның ҡатыны Антонина Петровна Таратина (1891—1979) ғаиләһендә тыуа. Минаевтар нәҫеле 1677—1681 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышында ҡатнашыусы, Петр I-сенең Азов походтары буйынса көрәштәше Фрол Минаевтарға барып тоташа. Михаил Васильевич Минаевтың туғаны (1889—1961). 1930 йылда ғаилә Мәскәүгә күсеп килә.

1947 йылда 76-сы Мәскәү ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбен тәмамлай һәм Мәскәү дәүләт университетына уҡырға керә. 1952 йылда МДУ тарих факультетын тамамлай. С. В. Бахрушин, К. В. Базилевич, П. А. Зайончковский, С. С. Дмитриев, Н. М. Дружинин уның уҡытыусылары була. Бер аҙ ваҡыт Минаева Мәскәүҙең Киев районындағы 59-сы мәктәптә тарих уҡытыусыһы булып эшләй. Артабан МДУ аспирантураһында уҡый, аспирантураны 1958 йылдың февралендә тамамлай, «Петрашевцы и идеи утопического социализма» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1960 йылдан Нина Васильевна В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында (хәҙер Мәскәү дәүләт педагогия университеты, МПГУ) П. И. Кабанов менән тарих факультетында эшләй. Уның докторлыҡ диссертацияһы «Россияның XIX быуат башындағы сәйәси проекттарында конституцион тенденциялар» тип атала. СССР-ҙың Ярославль, Петербург, Выборге, Архангельск, Саратов, Рязань университеттарында лекциялар уҡый.

1990 йылда АҠШ-ҡа Колумбия университетына лекциялар уҡырға саҡырыла. Фәнни конференцияләрҙа ҡатнаша, студенттар, аспиранттар, кафедра докторанттары менән фәнни-методик эш алып бара. МПГУ-ның өс диссертация советы ағзаһы була. "Россия тарихсылары йәмғиәте"н ойоштороу комитеты ағзаһы була.

2004 йыл Н. В. Минаева «Рус ҡаршылығы кешеләре» (Люди русского сопротивления) исемле үҙе һәм ғаиләһе тарихы тураһында бәйән итеүсе, үҙ атаһының фажиғәле яҙмышы тураһында үҙенең хәтирәләр китабында баҫыра.

2009 йылдың 6 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Общественная мысль России и проблемы отечественного конституционализма в XVIII—XIX вв.: научное наследие профессора Н. В. Минаевой и новые исследования»
* bookz.ru/authors/nina-minaeva/potaenni_600/1-potaenni_600.html Нина Минаева. Рәсәй конституция потаенной строкой.
Мәскәйле (һырт)

**Мәскәйле ()** — Урал тауҙары системаһының һырты, Силәбе өлкәһендә урынлашҡан.

## Тасуирлама

Һырт "«Йөрәккүл» милли паркының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Геология йәһәтенән ҡарағанда — был бейек тау зонаһына етәрәк үҙәк, һырт-арҡа бүлемдәренең бер өлөшө. Көньяҡ Уралдың бик күп тауҙары кеүек, Мәскәйле һырты ла көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа тиклем һуҙыла. Тау теҙмәһенә, Мәскәйле һыртынан башҡа, көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан Оло Суҡы һырты тармаҡтары һәм төньяҡ-көнсығыш дауамы булып Йөрәккүл менән Магнит һырттары һуҙылып китә. Был 50 км һырттар сылбыры тектоник яҡтан бер антиклинорий тәшкил итә..

Һырт төньяҡ өлөшөндә Кесе Мәскәйле тип атала һәм Йөрәккүл күленә барып терәлә. Һырт биләне тәңгәленән Кесе Ҡыл йылғаһы Йөрәккүлгә барып ҡойған урындан йыраҡ түгел Оло һәм Кесегә бүленә. Түбәһенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 1000 метрҙан ашыуыраҡ Оло Ҡалағаҙа менән исемһеҙ бер бейеклек тә Оло Мәскәйлегә ҡарай. Кесе Мәскәйле 861 метр бейеклеккә етә. Ул үҙенән бейегерәк күрше Нөргөш һәм Йөрәккүл һырттары янында күҙгә ташланып бармай.

Мәскәйле һырты аҫтында титан-магнетит ятҡылығы табылған. Әммә бөгөнгө көндә парк биләмәһе статусын һаҡлау маҡсатында уларҙы эшкәртеү тыйыла. ХХ быуат уртаһында Мәскәйле биләмәһендә геология йәһәтенән уға бәйле палеовулкан асылған. Был урында, 1 км² саҡ ҡына ҙурыраҡ территорияла, 70-тән ашыу минералдар табылған. Сағыштырыу өсөн — бөтә Илмән минералдар ҡурсаулығында яҡынса 230—270 төр минералдар табылған.

## Этимологияһы
XIX быуат сығанаҡтарында һырт *Маткаль*, һуңғараҡ — *Машкаль* йәки *Москаль* булараҡ билдәләнә, ихтимал, урыҫтарҙың *москаль* ҡушаматы йоғонтоһо аҫтында (башҡортса — *мәскәүле*) шулай ҡабул ителә башлағандыр. Шулай ҙа, урындағы халыҡ уны *М*'а*'скаль* тип атап йөрөтә .

Төбәкте өйрәнеүсе *В. Н. Чернецов* фекеренсә , XVIII быуатта башҡорттар Москаль тау һырттарындағы ағас эйәләренә табынған, шуға был оронимды башҡортсанан «Ведьмина гора» «Мәскәй тауы» тип тәржемә итергә мөмкин. Был версия файҙаһына Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы башҡорт оронимы *Мәскәй* булыуы ла дәлил — был ундағы бер тауҙың исеме.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Южный Урал//Большая российская энциклопедия
* Хребты Большой и Малый Москаль//Весь Южный Урал
* Хребет Москаль (Ведьмина гора)//Ураловед

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Оло Суҡы
* Илмән ҡурсаулығы
* Йөрәккүл

## Сығанаҡтар
* Урал// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-се т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Полторацкий Пётр Алексеевич

**Петр Алексеевич Полторацкий** (24 ғинуар 1844 йыл — 15 июль 1909 йыл) — Архангельск, Өфө һәм Ҡазан губернаторы, Дәүләт советы ағзаһы, Полторацкийҙар ырыуынан ғәмәли йәшерен советник. Генерал-майор В. А. Полторацкийҙың кесе ҡустыһы.

## Биографияһы
Петр Алексеевич Полторацкий 1844 йылдың 24 ғинуарында (5 февраль) Тверь ҡалаһында тыуа. 1860 йылда камера-паждан хәрби министр канцелярияһына хеҙмәткә билдәләнә. 1867 йылда шунда уҡ эш башҡарыусы итеп тәғәйенләнә һәм шул уҡ йылда министрлыҡ ҡарамағында махсус йөкләмәләрҙең шаттан тыш чиновнигы итеп күсерелә. 1868 йыл Вологдаға айырым йөкмәтелгән эш буйынса ебәрелә, киләһе йылдан — хужалыҡ департаменты ҡарамағында. 1871 йылда ғәмәли статский советник сифатында Эске эштәр министрлығының махсус йөкләмәләр чиновнигы итеп билдәләнә.

1874 йылда Новгород вице-губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1875 йылда Череповец, Архангельск һәм Белозерский өйәҙҙәренә өйәҙ административ учреждениеларына ревизия үткәреү өсөн ебәрелә. Киләһе йылда Иҫке Руссала хөкүмәт учреждениеларын һәм аҫыл заттар өсөн тәғәйенләнгән биналарҙы тикшерә.

1877 йылда урыҫ ғәскәрҙәре частарын мобилизациялау буйынса һөҙөмтәле эшмәкәрлеге өсөн рәхмәткә лайыҡ була. 1879 йылда камергер дәрәжәһенә күтәрелә. 1880—1882 йылдарҙа тағы ла административ учреждениеларға ревизия үткәреү өсөн Череповец, Архангельск, Белозерский, Тихвин, Крестецкий, Устюг өйәҙҙәренә ебәрелә.

1882 йылда Архангел губернаторы була, киләһе йылда — Өфөлә. 1884 йылда Император Кеше яратыу йәмғиәте советы ҡарары менән Өфө ярлылар попечителлеге комитеты попечителе итеп раҫлана. 1886 йылда Һыуҙа батыусыларҙы ҡотҡарыу йәмғиәтенең Өфө округының почетлы ағзаһы итеп һайлана. Өфө губернаторы булып эшләгән осоронда урындағы идараны үҙгәртеү: ҡайһы бер өйәҙ коллегияларын бөтөрөү, присутствие, комитет һәм советтарҙы дөйөм өйәҙ присутствиеһына берләштереү тәҡдимдәре менән сығыш яһай. Һамар—Өфө тимер юлын төҙөүгә, башҡорт ерҙәрен һатыуҙы сикләүгә, М.Солтановты Ырымбур мосолман Диниә назараты мөфтөйө итеп һайлауға булышлыҡ итә.

1889 йылда Ҡазан губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1891 йылда тайный советчик итеп үрләтелә. Шул уҡ йылда Ҡазан ярлылар попечителлеге комитеты попечителе итеп раҫлана, икенсе йылына балалар приюттары асыуға индергән өлөшө өсөн юғары рәхмәткә эйә була. 1904 йылдан — Дәүләт Советы ағзаһы.

Санкт-Петербургта Новодевичье зыяратында ерләнгән.

## Сығанаҡтар
* Альманах современных русских государственных деятелей. — СПб.: Тип. Исидора Гольдберга, 1897. — С. 716—717.
*
Крючков Анатолий Иванович

**Крючков Анатолий Иванович** (10 октябрь 1947 йыл — 11 июль 2020 йыл) — зоотехник, ауыл хужалығы, партия һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1987—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мәсетле районы Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе.

## Биографияһы
Анатолий Иванович Крючков 1947 йылдың 10 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ ауылында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1970 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1970 йылда Мәсетле районы ауыл хужалығы идаралығының тоҡомсолоҡ буйынса зоотехнигы булып башлай, артабан шунда уҡ агроном була.

1979 йылдан Мәсетле районы буйынса ауыл хужалығы продукцияһын һатыу алыуҙар һәм сифаты буйынса баш дәүләт инспекторы булып эшләй.

1982 йылдан КПСС-тың Мәсетле район комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдире, 1984 йылдан ауыл хужалығы идараһы начальнигы, РАПО советы рәйесе.

1987—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мәсетле районы Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе.

1992 йылдан Башсбербанктың Мәсетле бүлексәһе идарасыһы.
.

Мәсетле районы, 238-се Оло Ыҡтамаҡ һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе.

2020 йылдың 11 июлендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)

‎
Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы

**Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы** () (20 июль 1933 йыл — 31 октябрь 2012 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы 1933 йылдың 20 июдендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Аҡъюл ауылында тыуған.
Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1957 йылда Одесса технологик институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1957 йылда тнститутты тамамлағас Бөрө, Мәләүз, Өфө, Сибай икмәк ҡабул итеү преприятиеларында етәксе вазифаларында башлай.
1982 йылдан 1994 йылдың майына тиклем «Башкортостанхлебпродукт» производство берләшмәһендә генераль директор булып эшләй.
Башҡортостан Республикаһының икмәк продукттары системаһы етәксеһе Дамир Мөҙәрис улы Ҡыуатов эшләгән осорҙа элеваторҙарҙың ҡеүәте реконструкциялана, яңы предприятиелар төҙөлә, ашлыҡ киптереү процессын камилләштырыу буйынса бик ҙур эш башҡарылуы факты асыҡланды.

Ейәнсура районы, 205-се Иҫәнғол һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

Ҡыуатов Дамир Мөҙәрис улы 2012 йылдың 31 октябрендә Өфөлә вафат була, Өфөлә ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Октябрь Революцияһы ордены, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре маҡтыулы исеме.

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Рәжәпов

**Рәжәпов** — фамилия.

* Рәжәпов Виктор Семёнович — педагог, сәйәсмән, йәмәғәт эшмәкәре.
Йүрмәтау

**Йүрмәтау**, **Ярматау**, **Юрматау** () — Башкортостан Республикаһы Белорет районында, Көньяҡ Урал тауҙарындағы һырт.

## Географияһы
 
Йүрмәтау һырты Башҡорт Уралының көнбайыш өлөшөндә, Белорет районында урынлашҡан. Бейеклеге 570—854 м булған 10‑ға яҡын түбәһе бар (Кесе Юрмаш, Юрмаш тауҙары). Төньяҡ‑көнбайыш өлөшөндә армыт — Оло Юрматау һырты урынлашҡан.Һыртта Нөгөш йылғаһы һәм уның бик күп ҡушылдыҡтары башлана.

Географик координаттары: N 53° 28' 58* E 57° 22' 48*

## Тасуирламаһы
Һырт төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә Кесе Нөгөш йылғаһынан Оло Нөгөш йылғаһына тиклем 35 км-ға һуҙылған. Һырттың рельефы — түбәләре көмбәҙ рәүешле, битләүҙәре һөҙәк. Көньяҡ өлөшөндәге йылға үҙәндәрендә карст соҡорҙары бар.

Һырттың оҙонлоғо — 35 км, киңлеге яҡынса 10 км, бейеклеге — 842 м.

Тау тоҡомдары урта рифей свиталары юшаһы — күмерле һәүерташтар, ҡомташтар, егәҙе‑комаров — күмерле, хлорит‑кварц­лы һәүерташтар һәм биктимер — алевролиттар, аргиллиттар, кварцлы ҡомташтарҙан ғибәрәт. Антропоген ҡатламдар һәүерташтар, алевролиттары, аргиллиттары, доломиттар, эзбизташтар, өҫкө рифейҙың кварц ҡомташтарынан тора. .

## Күренеше
Ландшафы һоро тау‑урман һәм кәҫле­ көл­һыу­ тупраҡтарҙағы ҡайын, ҡарағай һәм ҡарағас урмандарынан, тау болондарынан тора.

Көньяҡ өлөшөнөң ландшафы — ҡарағас урмандары, күрәнле һәм ҡыуаҡлы һаҙлыҡтар.

## Топонимика
Йүрмәтауҙың күренешен һарыҡтың эс майын оҙон-оҙон итеп ҡырҡып, ас эсәк менән ҡушып үреп әҙерләнгән йүрмә тип аталған ашамлыҡ менән сағыштырып, йә «йүрмәләү» — ваҡ-ваҡ баҫып атлау тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип тә аңлаталар. Быныһы тау менгәндәге атлауҙы аңлаталыр, күрәһең.

Халыҡ телендә тау бер нисә вариантта аталып йөрөй — *Йүрмәтау, Юрматау, Ярматау*.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Южный Урал//Большая российская энциклопедия
* Юрматау//Башҡорт энциклопедияһы 
* Карта горы Хребет Юрматау, Республика Башкортостан, Россия 
* Юрматау
* http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/856-gory-juzhnogo-urala.html Горы Южного Урала
* 

## Әҙәбиәт
* Урал// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-се т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Башкортостан (Энциклопедия) — Уфа, изд. Башкирская энциклопедия, 1996.
Соколовский Иван Николаевич

**Иван Николаевич Соколовский** (27 ғинуар 1858 йыл — 1917 йылдан һуң) — XIX быуат һуңында — XX быуат башында Рәсәйҙең дәүләт һәм хәрби эшмәкәре.

## Биографияһы
Иван Николаевич Соколовский 1858 йылдың 27 ғинуарында Херсон губернаһында дворян ғаиләһендә тыуа. Елизаветград юнкер училищеһында уҡый.

1877—1878 йылдарҙа Рус-төрөк һуғышында ҡатнаша.

Әле училищела уҡығанда уҡ И. Н. Соколовский фәнгә тартыла, шуға күрә Рус-төрөк һуғышынан һуң Генераль штабтың Николаев академияһында уҡыуын дауам итә. Уны тамамлағас, 1884 йылда Генераль штабҡа күсерелә.

1895 йылда ырымбур вице-губернаторы итеп тәғәйенләнә.

1901 йылда — Семипалатинск өлкәһенең хәрби губернаторы.

1903 йылда Өфө губернаторы вазифаһын башҡара башлай. Губернатор булған ваҡытында күскенселәргә өҫтөнлөклө шарттарҙа ер һатып алыуға булышлыҡ итер өсөн Крәҫтиән ер банкыһына айырым хоҡуҡтар биреү тәҡдимен индерә. Ышанысһыҙ кешеләрҙе йәмәғәт учреждениеларында һәм тау заводтарында эшләүҙән ситләштерә. Уның бойороғона ярашлы 1905 йылдың 1 майында баш ҡалала эшселәр һәм студенттар демонстрацияһы таратыла. 3 майҙа Соколовскийға һөжүм яһала.

1906 йылда генерал-майор чинында Әстерхан губернаторы һәм Әстерхан казак ғәскәренең наказлы атаманы итеп тәғәйенләнә. 1907 йылдан — генерал-лейтенант.

1917 йылдың мартында Әстерхан Ваҡытлыса башҡарма комитеты тарафынан ҡулға алына.

## Наградалары
4-се дәрәжә Изге Владимир ордены, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Соколовский, Иван Николаевич (неопр.). // Проект «Русская армия в Великой войне».
*
Ташкин Михаил Александрович

**Михаил АлександровичТашкин** (14 февраль 1918 йыл — 30 апрель 1945 йыл) — 31-се тау- уҡсылар бригадаһының расчет командиры (4-се Украина фронтының 38-се армияһы), өлкән сержант, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Михаил Александрович Ташкин 1918 йылдың 14 февралендә Сыртинка ҡасабаһында хәҙерге Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районында тыуа.

Ата-әсәһе Александр Федорович менән Антонина Ивановна — колхозсы. Ташкиндар ғаиләһендә 8 бала — биш ул һәм өс ҡыҙ була. Ҙур хужалыҡ тоталар. Граждандар һуғышынан һуң уларҙың ғаиләһе һөрөлә.

Раскулачиваниенын һуң ғаилә өлкәнең Пласт ҡалаһына күсенә. Бында Михаил Александрович 7 класс тамамлай. Атаһы вафат булғас, әсәһе балалары менән Учалы ҡалаһына күсенә. Михаил бухгалтер булып эшкә урынлаша.

1940 йылда Башҡорт АССР-ы Учалы райвоенкоматынан хәрби хеҙмәткә алына. Һуғышты М. Ташкин кесе командир-артиллеристар мәктәбе курсанты булып ҡаршылай.

1941 йылдың 27 июнендә Михаилға кесе сержант званиеһы бирелә. Өс көндән һуң ул тау-уҡсылар бригадаһы дивизионында 76 миллиметрлы пушка төҙәүсеһе булып, фашистарҙың Кандалашкаға юлын быуып ора. Һуғыштың икенсе айы аҙағында ул орудие расчеты командиры итеп тәғәйенләнә.

1942 йылдың яҙында Михаил Мурманск һәм Кандалакша ҡалалары өсөн барған алыштарҙа ҡатнаша. Шунда яралана. Мурманск ҡалаһы йүнәлешендәге һуғышта икенсе тапҡыр яралана. Был ваҡытҡа уға өлкән сержант званиеһы бирелә, I дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Байраҡ ордендары менән бүләкләнә.

Орудие командиры Ташкин Чехословакияны азат иткәндә айырыусы батырлыҡ күрһәтә һәм шунда һәләк була.

Алыштарҙа һәләк булған ун биш хәрби дуҫы менән бергә Глучин (Чехия) ҡалаһында ерләнә.

## Батырлығы
«1945 йылдың 2 апрелендә беҙҙең һалдат һәм офицерҙарҙың бәләкәй төркөмө Одер аша сыға, тар участкала плацдарм яулай. Дошман, танкылар һәм үҙйөрөшлө орудиелар файҙаланып, контрһөжүмгә күсә. Беҙҙең десант тура төҙәп атыусы орудиеға мохтажлыҡ кисерә. М. А. Ташкин туҡтауһыҙ яуған ут аҫтында үҙе эшләгән һалда Одерҙы йөҙөп сыға, пушканы бора һәм өс контрһөжүмде кире ҡаға, һигеҙ немец танкыһын юҡ итә. Ташкиндыъ пушкаһы кисеүҙе ҡаплап тора һәм Одер аша тотош батареяның һәм автоматсыларҙың яңы көсө сығыуын тәьмин итә.

Яуланған плацдармда алыш ун көн дауам итә. Совет яугирҙары утыҙҙан ашыу контрһөжүмде кире ҡаға. Михаил Ташкиндың ғына артиллерия расчеты өс танкыһын яндыра һәм плацдармды киңәйтеүҙе тәьмин итә».

СССР-ҙың Юғары советы президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указына ярашлы, Михаил александрович Ташкинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (15.05.1946);
* Ленин ордены (15.05.1946);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (08.12.1944);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (01.12.1944);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (14.09.1944);
* III дәрәжә Дан ордены (20.05.1945);
* миҙалдар;
* «Яҡшы артиллерист» билдәһе.

## Хәтер
Сыртинка ҡасабаһында уның йәшәгән йорто эргәһенә иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. Силәбе өлкәһенең Пласт ҡалаһында геройға бюст ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* Учалы Дорога Славы: Михаил Александрович Ташкин.
Шатров Игорь Владимирович

**Шатров Игорь Владимирович** (20 февраль 1918 йыл — 25 июль 1991 йыл) — СССР кинооператоры, режиссер һәм сценарист, педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967 йылдың 20 марты). 1952 йылдан — КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
Игорь Владимирович Шатров 1918 йылдың 20 февралендә Киевта тыуған.

1947 йылда Игорь Владимирович ВГИК-тың операторлыҡ факультетын тамамлай (А. Д. Головня оҫтаханаһы)/ref>. Оператор, һуңынан режиссер булараҡ М. Горький исемендәге киностудияла эшләй.

1965 йылдан алып ВГИК-та уҡыта. 1971 йылдан — операторлыҡ оҫталығы кафедраһы доценты/ref>.

1991 йылдың 25 июлендә вафат була. Ваганьков зыяратында үҙенең инәһе, күренекле актриса Елена Шатрова янында, ерләнә.

## Ижады

### Кинооператор
1954 — Ыҙғыр диңгеҙ (Море студёное)

1956 — Улар тәүгеләр булды (Они были первыми)

1957 — Екатерина Воронина

1958 — Ирекмәндәр (Добровольцы)

1958 — Итекле бесәйҙең яңы мажаралары (Новые похождения Кота в сапогах)

1960 — Дошмандар (Враги)

1960 — Ябай тарих (Простая история)

1961 — Командировка

1963 — Зәңгәр дәфтәр (Синяя тетрадь)

1963 — Әгәр һин хаҡ булһаң (Если ты прав…)

1964 — Ниндәй ул, диңгеҙ? (Какое оно, море?)

### Кинорежиссер
1967 — Ҡала өҫтөндәге һыбайлы (Всадник над городом)

1968 — Ирҙәрсә һөйләшеү (Мужской разговор)

1971 — тынлыҡ минуты ([Минута молчания)

1974 — Миҙгел ябыу

1977 — Былар барыһы ла уның тураһында (И это всё о нём)

1983 — Ришүәт. Журналист В. Цветков блокнотынан.

1987 — Булмаған яңаҡлау (Пощёчина, которой не было)

### Сценарист
* 1974 — Миҙгел ябыу

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967)
* Ағалы-ҡустылы Васильевтар исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы (1973) — «Тынлыҡ минуты» фильмы өсөн (1971)
* Ленин комсомолы премияһы (1978) — «Былар барыһы ла уның тураһында» фильмы өсөн (1977)
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Расстановка ударений: ШАТРОВ Игорь Владимирович
Шатров Игорь Владимирович
Тарасов Евгений Михайлович (ғалим)

**Тарасов Евгений Михайлович** (22 февраль 1953 йыл) — ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004), профессор (2005).

## Биографияһы
Евгений Михайлович Тарасов 1953 йылдың 22 февралендә Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Киҫтәнле-Ивановка ауылында тыуа.

1971 йылда Ырымбур өлкәһе Абдулла ҡалаһының 6-сы урта мәктәбен тамамлай. 1971 йылда Электровоз һәм тепловоз машинисы ярҙамсыһы аттестатын алғандан һуң Кинел станцияһында машинист ярҙамсыһы булып эшләй. 1980 йылда Куйбышев тимер юл транспорты инженерҙары институтын тамамлай. Уҡыуы менән бер рәттән тотороҡһоҙ факторҙарҙың йоғонтоһо байтаҡ булған шарттарҙа поезд хәрәкәте менәнн интерваллап идара итеүҙең вариант системалары торошон билдәләү ысулдарын уйлап табыу менән шөғөлләнә. 1975—1979 йылдарҙа йәйҙәрен студент отряды составында Байкал-Амур магистрален төҙөүҙә  ҡатнаша, 1980 йылда Төньяҡ тимер юлында кабель селтәре төҙөлөшөндә була.

Институтты тамамлағандан һуң шунда уҡ ғилми-тикшеренеү секторына кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһына тәғәйенләнә. 1989 йылда Мәскәү тимер юл транспорты инженерҙары аспирантураһын тамамлай, «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1990 йылдан тимер юл транспортында автоматика, телемеханика һәм элемтә кафедраһы доценты. 1991—1999 йылдарҙа — электротехника факультеты деканы. 1999—2007 йылдарҙа — фәнни эштәр буйынса проректор. 2004 йылдан — техник фәндәр докторы. 2005 йылдан тимер юл транспортында автоматика, телемеханика һәм элемтә кафедраһы профессоры. 2014 йылдың 1 сентябренән Һамар дәүләт тимер юлдары университеты проректоры. Асыштары Куйбышев, Волга буйы һәм Көньяҡ‑Көнсығыш тимер юлдарында индерелгән.

### Ғаиләһе
Ҡатыны — Тарасова Елена Викторовна, уҡытыусы. Ҡыҙҙары бар.

## Мауығыуҙары
XIX быуаттың классик әҙәбиәте. Радиоһәүәҫкәр.

## Фәнни һәм ғилми-нәшриәт эшмәкәрлеге
240-тан ашыу фәнни һәм методик хеҙмәт, шул иҫәптән — 35 уйлап табыу, 4 монография һәм 28 уҡыу-методик эшләнмә авторы. Уның етәкселегендә 1 техник фәндәр докторы һәм 9 техник фәндәр кандидаты әҙерләнә. Халыҡ-ара транспорт, Халыҡ-ара экологик һәм йәшәү именлеге, Социаль технологиялар һәм урындағы үҙидаралыҡ академияларының мөхбир ағзаһы.

## Төп фәнни хеҙмәттәре

### Монографиялары
* Тарасов Е. М., Носырев Д. Я., Левченко А. С., Мохонько В. П. Научные основы контроля диагностирования тепловозных дизелей по параметрам рабочих процессов. (монография). — Самара, СамГУПС, 2001.
* Тарасов Е. М. Инвариантные системы контроля состояний рельсовых линий. (монография). — Самара, СамГУПС, 2002.
* Тарасов Е. М. Математическое моделирование рельсовых цепей с распределенными параметрами рельсовых линий. — Самара: Изд-во «СамГАПС», 2003. — 118 с. (с грифом УМО).
* Тарасов Е. М. Принципы распознавания в классификаторах состояний рельсовых линий. (монография). — М., Маршрут, 2004.

## Һылтанмалар
*    
* на сайте www.sagmu.ru 
* на сайте «Ученые России»
* в электронной библиотеке
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы

**Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы** (12 июль 1938 йыл — 6 апрель 2009 йыл) — композитор, педагог. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Ҡарағалпаҡ АССРр-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Татарстан Республикаһының халыҡ артисы. М. Йәлил исемендәге Татарстан Республикаһы премия лауреаты.

## Биографияһы
Мирсәйет Заһиҙулла улы Яруллин 1938 йылдың 12 июлендә Татар АССР-ының Мамадыш районы Кесе сунь ауылында билдәле композитор Заһиҙулла Яруллин ғаиләһендә тыуған. Уның бер туғн ағаһы Ф. Яруллин да билдәле татар композиторы.

1963 йылда Ҡазан дәүләт консерваторияһын (А. С. Лемандың композиция класы) тамамлай.

1967 йылда Ҡазан дәүләт консерваторияһы аспирантураһын тамамлай.

1967—2009 йылдарҙа  музыка теорияһы һәм композиция кафедраһында эшләй.. Полифония, аранжировка дәрестәрен алып бара..

1977—1989 йылдарҙа Татарстан композиторҙары союзын етәкләй.

1989 йылда алып Волга буйы һәм Урал республикаларының төбәк композиторҙар союзы берекмәһерәйесе итеп һайлана..

1999—2009 йылдарҙа Н. Жиһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһының татар музыка сәнғәте факультеты деканы.

## Ижады
Беренсе уҡытыусыһы һәм остазы атаһы, билдәле музыкант Заһиҙулла Яруллин була.

Ҡазан консерваторияһында уҡыған йылдарында уҡ стиле буйынса сағык, новаторлыҡ "оркестр менән скрипка өсөн концерт"ын (1962 й.) ижад итә. М. Яруллин тәүге татар ораторияһы («Кеше») авторы, әҫәр татар шағиры, билдәле драматург Ренат Харис һүҙҙәренә яҙыла.

М.Яруллин шулай уҡ йыпҙвр ижад итеүсе композитор булараҡ билдәле.

2009 йылдың 6 апрелендә Ҡазанда вафат була.

## Төп әҫәрҙәре
Скрипка менән оркестр өсөн концерт

Балаларөсөн симфоник оркестр сюитаһы

Солист, хор һәм оркестр өсөн «Һандуғас һәм шишмә» вокаль-симфоник поэмаһы

«Кеше» ораторияһы

Камера-инструменталь әҫәрҙәре

60-тан ашыу йыр, улар араһында киң таралған:

«Серле сәскә» (И. Юзиев)

«Татарстаным минең» (Р. Харис)

«Һин инәһең йөрәгемә» (Ә. Ерикәй)

«Йәшлек» (К. Латип)

«Ҡаҙан уттары» (А. Адылов)

Татар халыҡ йырҙарын эшкәртеүсе

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* Ҡарағалпаҡ АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1985)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы
* М. Йәлил исемендәге Татарстан Республикаһы премия лауреаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Казанская государственная консерватория. Яруллин Мирсаид Загидуллович (1938—2009) 
* Общественно-политическая газета Республика Татарстан. Яруллин Мирсаид Загидуллович
* Яруллин М. З. // Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор. Под ред. Ю. В. Келдыша. 1973—1982

## Сығанаҡтар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999 — С. 687.
Токарев Пётр Михайлович

**Токарев Пётр Михайлович** (18 октябрь 1945 йыл — 29 сентябрь 2012 йыл) — йырсы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—2000 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).

## Биографияһы
Петр Михайлович Токарев 1945 йылдың 18 октябрендә Минзәлә ҡалаһында (Татарстан) тыуа.

Ҡазан музыка училищеһында уҡый. 1973 йылда Свердловск ҡалаһында Урал консерваторияһын (педагогы Я. Х. Вутирас) отличие менән тамамлай.

Консерватория тамамлағандан һуң Пермь опера һәм балет театрында, 1975—2000 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында, артабан Магнитогорск опера һәм балет театрында эшләй.

Яңғыҙ йырлау кафедраһы доценты булараҡ, Магнитогорскиҙа М. И. Глинка исемендәге Магнитогорск дәүләт консерваторияһында уҡыта.

Йырсылар, СССР-ҙың халыҡ артистары А. Ф. Ведерников, Т. А. Милашкина, Е. С. Мирошниченко, А. А. Эйзен менән сығыш яһай. Рәсәй буйлап, Германияла, Польшала, Чехословакияла, Италияла (Ла-Скала) гастролдәрҙә була.

Спорт менән шөғөлләнә, волейбол һәм Саңғы спорты буйынса беренсе разрядҡа эйә, дзюдо көрәше буйынса спорт мастеры.

## Опера партиялары
Рус, итальян, француз, башҡорт, татар, грузин телдәрендә 60 самаһы опера партияһы, шул иҫәптән Фигаро партияһын («Севильский цирюльник», Дж. Россини); Онегин («Евгений Онегин» П. И. Чайковский); Альфио («Сельская честь» П Масканья); Эскамильо («Кармен», Ж. Бизе); Жермон («Травиата», Дж. Верди); граф Орлов «Летучая мышь» һәм башҡа партиялар башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).
* Дзюдо буйынса спорт мастеры.

## Өҫтәмә мәғлүмәт
* Ғаиләһе: ҡатыны Галина Адхамовна Павлова, ҡыҙы — Елена Токарева.

## Әҙәбиәт
* Елисеев М. «К вершинам актёрского мастерства». Вечерняя Уфа. 11.05.1984.

## Һылтанмалар
* https://web.archive.org/web/20141031122425/http://www.vpgicrl.magbi.ru/ppgs/1000101/newgod.html
* https://web.archive.org/web/20141031100522/http://mediazavod.ru/articles/96689
* http://www.magcity74.ru/news/6566-svetlaja-pamjat-skonchalsja-solist-magnitogorskogo-teatra-opery-i-baleta-petr-tokarev.html
*
Алатырцев Владимир Иванович

**Владимир Иванович Алатырцев** (30.10.1908; Семеновское, Алатырь өйәҙе, Симбирск губернаһы - 30.10.1964; Рига, Латвия ССР, СССР) - урыҫ һәм сыуаш совет шағиры, тәржемәсе, журналист, педагог. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биография
1908 йылдың 30 октябрендә Симбирск губернаһы Алатырь өйәҙе Семеновское ауылында тыуған (хәҙерге Сыуашстандың Порецкое районына ҡараған ауыл). Крәҫтиәндәрҙән. Иртә атай-әтиҙән мәхрүм ҡала. 1939 йылда Чебоксарда Сыуаш педагогика институтын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Сыуашстандың башланғыс һәм урта ауыл мәктәптәрендә уҡытыусыһы булып эшләй. 1939-1941 йылдарҙа Сыуаш дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы һәм рус әҙәбиәте һәм әҙәбиәтте уҡытыу методикаһы буйынса лекцияләр уҡый.

1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Пулемет взводы командиры Армия һәм газетаһының махсус хәбәрсеһе булараҡ дошманды еңеүгә тиклем фронттарҙа була, Мәскәү өлкәһенән Көнсығыш Пруссияға тиклем хәрби юл үтә.

1958 йылға тиклем Армия газетаһы корреспонденты булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң Рига ҡалаһында йәшәй, Латвия Яҙыусылар союзының урыҫ телле яҙыусылар секцияһы етәкләй, сыуаш республикаһы менән элемтәне өҙмәй, сыуаш яҙыусыларының әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә итә. Сыуаш шағирҙары Т. В.Иванов, С. В. Элгер, м. Т. Сеспель, Н. Ф. Евстафьев һ. б., шулай уҡ латыш әҙәбиәте классиктарының әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә итә.

## Ижады
1937 йылдан бирле баҫылып сыға. Һуғыштың беренсе көндәрендә «Священная война», «Песня народного ополчения», «Фронт и тыл», «Мать и стан» («Изге һуғыш», «Халыҡ ополчениеһы йыры», «Фронт һәм тыл», «Әсә һәм ул») һ.б. шиғырҙарын яҙа. Тарихи материалға нигеҙләнгән «Ленин в Риге» («Ленин Ригала») поэмаһы В.И. Лениндың 1900 йылда Ригаға килеүен һүрәтләй.

Шиғриәттең төп мотивтары гражданлыҡ, патриотизм, ватанға мәхәббәт. Шағирҙең ижады лиризм, героик пафос менән асыҡ айырылып тора.

## Һайлап алынған йыйнтыҡтары

* «Весна в Зауралье». Стихи, Чебоксары. Бер мең туғыҙ йөҙ ҡырҡ бер кеше,
* «Стихи», 1949,
* «Горный перевал». Стихи. Латвийской госуд. изд-во, Рига,
* «В родном краю», Латвийской госуд. изд-во, Рига, 1952
* «Все, что сердце имел». Чебоксары: Чуваш.книжное изд-во,
* «Суралейка». Избранные стихи. Чебоксары: Чуваш.кт.изд-во, 1984
* «Ясень»,
* «По тропа юности». Рига: Латвийской кт. изд-во, 1961

## Сығанаҡтар

* Афанасьев, П. Алатырцев Владимир Иванович. Писатели Чуваши. — Чебоксары, 2006. — С. 21-22.
* Владимиров, E. В. Жизнь. Время. Поэзия. Голоса участия дружбы и. — Чебоксары, 1992. — С. 146-165.
* Владимиров, Е. Певец и труда борьбы . Советская Чувашия. — 1988. — 30 октябрь
* Золотов, В. Поэт щедрого сердца : к 60-летию со дня рождения Владимира Алаторцева. Советская Чувашия. — 1988. — 23 октябрь
* Памяти Владимира Алаторцева : [некролог]. Советская. Чувашия — 1964. — 21 нояб.
* Статья, В. П. Алатырцев Владимир Иванович. Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2006. — Т. 1 : А-Е. — С. 65-66.
* Тимков, А. Н. Алатырцев Владимир Иванович / А. Н. Тимков // Краткая чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2001.

Төркөм:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары

Төркөм:Урыҫ шағирҙәре
Артемьев Александр Спиридонович

**Артемьев Александр Спиридонович** (14 сентябрь 1924 йыл — 5 август 1998 йыл) — сыуаш прозаигы, шағир, әҙәби тәнҡитсе һәм тәржемәсе. Сыуашстандың халыҡ яҙыусыһы. 

## Биография
Александр Спиридонович Артемьев 1924 йылдың 14 сентябрендә Сыуаш автономиялы өлкәһенең Яҙернә өйәҙе Тури-Выла (хәҙерге Сыуаш Республикаһының Әлек районына ҡарай) ауылында тыуған. Сыуашстандың Красночетай районы Штанаши ауылында урта мәктәпте тамамлағандан һуң, һуғышҡа китә. Башта ул рядовой, артабан кесе командир. Нацист Германияһын еңгәндән һуң Маньчжурияла һуғыша. Һуғыштарҙа өс тапҡыр яралана. Миҙал менән бүләкләнгән.

Демобилизациянан һуң тыуған ауылында уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, «Ялав» һәм «Тыван Атыл» журналдарының яуаплы секретаре булып эшләй, бер үк ваҡытта ситтән тороп А.М. Горький исемендәге әҙәби институтта уҡый. Шул йылдарҙа үҙенең беренсе лирик шиғырҙарын баҫтыра.

1951 йылдан СССР Яҙыусылар берлегендә.

Әҙәби ижадын шиғырҙарҙан башлай. Уның һүҙҙәренә яҙылған халыҡ яратҡан йырҙар: «Ах, пĕлесчĕ» (Ах, белергә ине), «Çуралнă çĕршыв» (Тыуған яҡ), «Салам юрри» (Салам йыры) һәм башҡалар.

А.Пушкин, М. Лермонтов, И. Тургенев, Л. Толстой, И. Гете һ. б. әҫәрҙәрен сыуаш теленә тәржемә итә.

Әҙип 1998 йылдың 5 авгусында Чебоксар ҡалаһында вафат була.

## Китаптары
* «Ан авăн шĕшкĕ» (Бөгөлә сәтләүек ағасы) (1950);
* «Салампи» (1956, 1960, 1966, 1983);
* «Улма йывăç авăнать» (Алма бөгөлә) (1958);
* «Тăвăл умĕн» (Дауыл алдында) (1975);
* «Юдашкин юрă» (Һуңғы йыр) (1981);
* «Пурнăç чăнлăхĕпе писатель ăсталăхĕ» (Яҙыусының ысын тормышы һәм оҫталығы) (1984);
* «Суйласа илнисем», икĕ томлă (һайлап алынған әҫәрҙәр,ике томда) 1986).

## Сығанаҡтар
* Чăваш литературин антологийĕ / Сост.: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. — Чебоксары, 2003. ISBN 5-7670-1279-2 .

## Һылтанмалар
* Аликовская энциклопедия / Редколлегия: Л. А. Ефимов, Е. Л. Ефимов, А. А. Ананьев, Г. К. Терентьев. — Чебоксары, 2009. ISBN 978-5-7670-1630-3.
Травницкий Вениамин Николаевич

**Травницкий Вениамин Николаевич** (18 октябрь 1919 йыл — 18 апрель 1987 йыл) — СССР-ҙың нефтсе-геологы, хужалыҡ эшмәкәре. 1964 йылда −1979 «Аксаковнефть» нефть-газ сығарыу идаралығы начальнигы (унан алда — Оник Арсеньевич Межлум, вариҫы — П. А. Сафронов).

Бәләбәй, Дим, Раевка, Сатай, Шкапов һәм башҡа нефть ятҡылыҡтарын эшләүҙе ойоштороусы.

## Биографияһы
Вениамин Николаевич Травницкий 1919 йылдың 18 октябрендә Горький өлкәһенең Ризоватово ауылында тыуа. Мәскәү нефть институтынан (1943) нефть промыслаһы ҡорамалдары буйынса инженер-механик һөнәре алып сыға.

1943—1951 йылдарҙа — «Ишембайнефть» тресының инженеры, өлкән инженеры, бүлек начальнигы; 1951—1955 йылдарҙа — Ҡарғалы нефть промыслаһы директоры, «Башнефть» производство берекмәһенең бүлек начальнигы ; 1955—1979 йылдарҙа — «Аксаковнефть» НГДУ-һының баш инженеры, начальнигы.

Нефть табыуҙа яңы техника һәм технологиялар индереү, 10 нефть ятҡылығын йыһазландырыу һәм эшкәртеүгә индереү менән шөғөлләнә. Уның етәкселегендәге нефть һәм газ ятҡылыҡтарында нефть һәм газды герметизациялап йыйыу ысулына күсеү тормошҡа ашырыла. Телемеханиканың ЧТ-БЭН, ЧТ 2К һәм ТМ-600М системаларын һынай һәм ҡулланылышҡа индерә. Нефть эмульсияһын тарҡатыу өсөн аппарат эшләй һәм уны производствоға индерә. 12 уйлап табыуға автор таныҡлығы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе. 
* СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1972).
* Октябрь Революцияһы ордены (1974).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966).
* ике «Почёт Билдәһе» ордены (1959, 1971).

## Хәтер
* Бәләбәй ҡалаһында В. Н. Травниций исемендәге урам бар.

## Һылтанмалар
* Профессионалы нефтегазовой отрасли. — М., 1996. — C. 457—458.
* НГДУ «Аксаковнефть» 
*
Эктел Василий Петрович

**Эктел Василий Петрович; Василий Эктел** (төп исеме *Сидоров Василий Петрович*; 26 февраль 1950 йыл — 17 август 2005 йыл) — яҙыусы, шағир. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1999), «Тăван Атăл» журналы премияһы лауреаты.  

## Биографияһы
Василий Петрович Сидоров 1950 йылдың 26 февралендә Сыуаш АССР-ының Ялсык районы Лашсы Таяба ауылында тыуған.

1972 йылда Сыуаш дәүләт педагогия университетын, 1982 йылда М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. 1972 йылдан 1974 йылға тиклем Үзбәк ССР-ының Наманган ҡалаһында мәктәп-интернатта уҡыта.

1974 йылдан алып 1976 йылға тиклем Совет Армияһында хеҙмәт итә, 1975 йылда Ялсык районы архитекторы булып ҡайта, 1980 йылдан алып 1985 йылға тиклем Сыуаш телестудияһы корреспонденты булып эшләй, 1988-1990 йылдарҙа «Ялав» һәм «Пике» журналдарында сәнғәт мөхәррире була. 1990 йылдан алып 2005 йылға тиклем «Калем» сыуаш яҙыусылары фондын һәм нәшриәтен етәкләй.

2005 йылдың 17 авгусында ауырыуҙан Сыуашстандың баш ҡалаһы Чебоксарҙа вафат була.

## Ижады
Василий Петрович күп талантлы әҙип, үҙен күп жанрҙарҙа күрһәтә: ялҡынлы публицист, әҙәбиәт һәм сәнғәт белгесе, прозаик һәм шағир.

## Китаптары
* «Тĕлĕнтермĕшсем» (1982);
* «Иртнĕ кун çути» (1984);
* «Çĕре тăнлатăп» (1990)
* «Чи хитри» Самый красивый (1991);
* «Шавкăн» (1994);
* «Лили» (1996);
* «Юлашки хĕрлĕ çулçă ташши» (1998);
* «Сăвăр çырми» (1999);
* «Пархатар» (2000);
* «Тăван шкултан инçе çула» (2000);
* «Пĕчĕк тĕнче те аслă» (2002);
* «Грачиный город» (Курак хули, вырăсла, 2000).

## Сығанаҡтар
* Эктел, В. Василий Эктел, çыравçă: «Юрату пĕтсен тĕнче пĕтет...» / В. Эктел ; В. Романов сăн ӳкерчӗкӗ // Тантăш. – 1997. – 11 раштав (№ 50). – С. 15.
* Афанасьев, П. Эктель (Сидоров) Василий Петрович // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. – Чебоксары, 2006. – С. 515-516.
* Гаврилова, Н. Чӑваш юратӑвӗн ӳнерҫи : [Василий Эктелӗн «Лили» кӗнеки пирки] / Н. Гаврилова // Тантӑш. – 2012. – 9 нарӑс (№ 5). – С. 9.
* Лаштай, П. Нумай енпе аталаннă ĕçчен / П. Лаштай // Тăван Атал. – 2010. – № 2. – Прил.: с. 38-42. – (Сунтал).
* Мустаев, Н. Анлӑ сукмак : [Василий Петрович Сидоров (Эктель) 60 ҫул тултарнӑ тӗле] / Н. Мустаев // Елчӗк ен. – 2010. – 27 нарӑс. – С. 4.

## Һылтанмалар
* Василий Эктелĕн «Тĕлĕнтермĕшсем» кĕнеки пичетленнĕ
* Стихотворение Василия Эктеля "Чи хитри", читает Яковлева Мария
Титан (элемент)

**Титан** — Менделеевтың периодик системаһында 22 һанлы химик элемент. Элементтың атом массаһы 47,867(1). Ti символы менән билдәләнә. Ябай матдә **титан** — ныҡлы еңел металл, көмөш аҡ төҫтә. Коррозияға ныҡ сыҙамлы. Титан — актив металл. Ул көмөш-аҡ төҫтә, тығыҙ, ныҡлы һәм еңел. Ул тимерҙән ике тапҡыр еңелрәк, ә ныҡлығы буйынса бик күп металдарҙы уҙҙыра.

## Тарихы
Был элементты диоксид рәүешендә ике ғалим — У. Грегор һәм М. Клапрот асалар. Ул ғалимдарҙың оксидты металлға әйләндереү маҡсаты килеп сыҡмай. Металлик титан беренсе тапҡыр 1825 йылда Берцелиус тарафынан сығарыла, таҙа хәлдә 1925 йылда голландияла А. ван Аркел һәм И. де Бур тарафынан алына

## Ятҡылыҡтары
Титандың ҙур ятҡылыҡтары Көньяҡ Африка Республикаһы, Рәсәй, Украина, Канада, АҠШ, Ҡытай, Норвегия, Швеция, Мысыр, Австралия, Һиндостан, Көньяҡ Корея, Ҡаҙағстан территорияларында бар; һибелмә сығанаҡтары Бразилия,Һиндостан, АҠШ, Сьерра-Леоне, Австралия  территорияларында урынлашҡан. БДБ илдәрендә титан рудаларының запастары буйынса Рәсәй Федерацияһы (58,5 %) һәм Украина (40,2 %) алғы рәттәрҙә тора. Рәсәйҙә иң эре титан сығарыу урыны — Ярегское.

Металлик титанды күп сәнәғәт тармаҡтарында ҡулланыу уны ныҡлығы ҡорос ныҡлығына яҡын булыуында, шул уҡ ваҡытта ул ҡоростан 45 % -ҡа еңел. Титан алюминдан 60 %-ҡа ауырыраҡ, әммә ул ныҡлығы буйынса яҡынса ике тапҡырға өҫтөнөрәк.

## Физиологик үҙенсәлеге
Титан физиологик яҡтан инерт тип һанала, шуның арҡаһында протезлауҙа организм туҡымалары менән туранан-тура бәйле металл булараҡ файҙаланыла. Мәгәр титан туҙаны канцероген булыуы мөмкин. Титан, әйтелеүенсә, шулай уҡ стоматологияла ҡулланыла. Титанды ҡулланыуҙың үҙенсәлеге ныҡлыҡта ғына түгел, ә металлдың һөйәктәргә лә ялғана алыуы, был иһә тештең ныҡлығын тәьмин итеү мөмкинлеге бирә.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Титан//Большая российская энциклопедия
* Титан на Webelements
* Титан в Популярной библиотеке химических элементов 
* Титан и его сплавы

## Әҙәбиәт
* Титан// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.