open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Погорелец Екатерина Константиновна

**Погорелец Екатерина Константиновна** (24 апрель 1921 йыл—2013 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, китапханасы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (),Башҡортостандың (1951) һәм Рәсәй Федерацияһының (1957) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Дәүләкән районы һәм Дәүләкән ҡалаһының почётлы гражданы (2011).

## Биографияһы
Екатерина Константиновна Погорелец 1921 йылдың 24 аперелендә Һарытау өлкәһе, Вольский районы, Сенной ҡасабаһында тыуған. 7-се класты тамамлағандан һуң ауыл хужалығы техникумында уҡый. Хеҙмәт юлын Дәүләкән ҡасабаһындағы урындағы тирмән комбинатында башлай. 1940 йылда район комсомол конференцияһында әүҙем комсомол эше өсөн РК ВЛКСМ инструкторы итеп раҫлана. 1941 йылдың авгусында Екатерина Константиновнаның фронт юлы башлана. Комсомолдың «Ҡыҙҙар Тыуған илде һаҡлауға» комсомол Үҙәк Комитетының саҡырыуы буйынса Дәүләкән ҡасабаһынан 20 кеше фронтҡа саҡырыла һәм оҙатыла, улар араһында Екатерина Константиновна ла була. Сталинградтан Австрияға тиклем һуғыш юлын санитар-инструктор булып үтә. Ул 1945 йылдың ноябрендә ефрейтор званиеһында демобилизациялана. 1946 йылдың февралендә Екатерина Константиновна район китапханаһы мөдире итеп тәғәйенләнә. Китапхананы өр-яңынан тергеҙеү өҫтөндә эшләй. Бер йылда фонд халыҡтан бүләккә алынған китаптар иҫәбенә 1600 данаға тиклем арттырыла. Йәш китапхана хеҙмәткәрҙәренә остаз була, уларға методик һәм практик ярҙам күрһәтә.
1946—1972 йылдар эсендә китапхана ысын мәғәнәһендә Дәүләкән районының мәҙәни-ағартыу үҙәгенә әүерелә. 1972 йылдың ғинуарынан Екатерина Константиновна мәҙәниәт бүлеге мөдире вазифаһында. Ул эшләгән осорҙа балалар һәм ҡала китапханалары, ҡала мәҙәниәт йорто, музыка училищеһы асыла. 14 ауыл китапханаһы һәм ауыл мәҙәниәт йорттары төҙөлә.

1987 йылда хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Дәүләкән районы Ветерандар советы рәйесе итеп һайлана. Бер нисә тапҡыр район һәм ҡала советы депутаты итеп һайлана.2011 йылда Дәүләкән ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы исеме бирелә.

Погорелец Екатерина Константиновна 2013 йылда вафат була, Рублёвка ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1951);

Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1957);

Хәрби ҡаҙаныштары өсөн 22 хәрби, юбилей һәм хеҙмәт миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* 
* 
* /Память народа / Погорелец Екатерина Константиновна
Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы

**Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы**  (; 17 ғинуар 1950 йыл) — ғалим-химик. Химия фәндәре докторы (2000). Профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы 1950 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Сыуалкип ауылында уҡытыусылар Бәхтизин Карам Мөхтәр улы һәм Фәрғизә Нәбиәхмәт ҡыҙы ғаиләһендә тыуа. Әлиәнең апай һәм һеңлеләре лә — билдәле ғалимдар, педагогтар. Гөлиә Карам ҡыҙы техник фәндәр докторы, Башҡортостандың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, 2006 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетында эшләй, Ғәмәли квалификациялар үҙәге директоры.

Әлиәнең ата-әсәһе балаларында йәмғиәтте өйрәнеүгә, уға хеҙмәт итеү теләге тыуҙырған һәм белем алыуға ынтылыш тәрбиәләгән лайыҡлы кешеләр була.
Һеңлеләре Лилиә Карам ҡыҙы — техник фәндәр кандидаты, доцент, Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы, 2007 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетында «Механика һәм машиналар конструкциялау» кафедраһында эшләй. Тағзимә Карам ҡыҙы, 47 йыл эш стажына эйә педагог. 1972 йылдан Өфө тотранспорт колледжында уҡыта. Ул — халыҡ мәғарифының почётлы хеҙмәткәре.

Әлиә Карам ҡыҙы ярты быуат самаһы, 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, ул Өфө нефть инситуты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетында эшләй. 

2002 йылдан алып ғәмәли химия һәм физика, 2015 йылдан — ғәмәли һәм тәбиғи-фәнни дисциплиналар кафедраһы мөдире; бер үк ваҡытта 1994—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының химия бүлеге ғилми секретары, 2000—2002 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының вице‑президенты ярҙамсыһы.

Әлиә Карам ҡыҙы — Өфө дәүләт нефть техник университетының диссертация советы ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
Фәнни хеҙмәттәре ҡатмарлы эфирлы һәм гетероциклик берләшмәләр өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, симметрик булмаған триазиндарҙы һәм уларҙың сығарылмаларын синтезлау ысулдарын эшләүгә арналған. Мәзитова ҡатнашлығында оксиэтилирланған фталаттар һәм α‑тармаҡланған кислоталар нигеҙендә поливинилхлорид өсөн пластификаторҙар эшләнә, улар “Каустик” ЯАЙ‑нда индерелгән. 200-гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 20 уйлап табыу авторы (Несимметричные триазины. Получение, свойства и применение. Уфа, 1999 (авторҙашта); Инновационные технологии — инструмент модернизации системы образования. М., 2007 (авторҙашта); Основные поливинилхлоридные композиции строительного назначения. Уфа, 2013 (авторҙашта).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Мәзитова Әлиә Карам ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре. Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының «Ветеран» билдәһе менән наградлана (2023 йыл).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Глебова Надежда Николаевна

**Глебова Надежда Николаевна**  (5 июнь 1925 йыл — 2015 йыл) — ғалим, акушер-гинеколог. Медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979). БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы (1972), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969)

## Биографияһы
Надежда Николаевна Глебова 1925 йылдың 5 июнендә БАССР-ҙың Өфө кантоны Топорнин ауылында, хәҙер Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы Кушнаренко ауылында тыуа. 1947 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1950 йылдан алып БАССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығында, 1950-1951 йылдарҙа БАССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының бала табыуға ярҙам буйынса инспекторы булып эшләй. 1952—2011 йылдарҙа  Башҡорт дәүләт медицина институтында эшләй. 

1976 йылда Надежда Николаевна медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Научные основы специализированной помощи больных при опущении и выпадении внутренних половых органов» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 

8-се дауахана ҡарамағында профессор Надежда Николаевна Глебова етәкселегендә 1979 йылдың сентябрендә Рәсәй Федерацияһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығы Башҡорт дәүләт медицина университеты юғары профессиональ белем биреү учреждениеһының 2-се акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы  ойошторола. Кафедраны 1990 йылға тиклем етәкләй. Профессор Н.Н.Глебова етәкселегендәге клиник базала яңы хирургик технологиялар индерелә.
27 медицина фәндәре кандидаты әҙерләнгән.

Төп эшенән тыш Надежда Николаевна «Белем» йәмғиәтенең бала тапҡандан һуңғы инфекцион ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм дауалау, енси тәрбиә биреү, енси тормош гигиенаһы проблемалары буйынса әүҙем лекторы була.

Н.Н.Глебова 2015 йылда Өфөлә вафат була. Көньяҡ зыяратта ерләнә.

## Фәнни тикшеренеүҙәре
Төп фәнни тикшеренеүҙәре патологик йөклөлөк, бала табыу һәм хирургик дауалауҙар кисереү менән бәйле реабилитациялау проблемаларына арналған. Н.Н.Глебова тарафынан ҡатын-ҡыҙҙың эске енси ағзалары патологияһы ваҡытында, йомшаҡ бала табыу юлдары һәм янбаш һөйәктәре йәрәхәтләнгәндә реконструктив-пластик операциялар яһау ысулдары; икенсе триместрҙа йөклөлөктө яһалма юл менән өҙөү, бала тапҡандан һуңғы инфекцияларҙы иҫкәртеү һәм дауалау ысулдары эшләнә һәм дауалау практикаһына индерелә. Глебова Надежда Николаевна 465 фәнни хеҙмәт, 8 монография, уйлап табыуҙарға 10 патент баҫтырып сығара.
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы (1972)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984)
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Глебова Надежда Николаевна//Башкортостан. Краткая энциклопедия.— Уфа, 1996.- С.237.
Шикина (Михалкова) Людмила Васильевна

**Шикина (Михалкова) Людмила Васильевна** (20 ғинуар 1932 йыл — 15 октябрь 2021 йыл) — шағирә, тәржемәсе.  Александр Твардовский, Андрей Платонов, Сталинград премиялары лауреаты, Мәскәүҙең Алтын ҡауырһынына эйә. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1984). Рәсәй Яҙыусылар союзының Юғары ижади советы ағзаһы.

## Биографияһы
Шикина (Михалкова) Людмила Васильевна 1932 йылдың 20 ғинуарында БАССР-ҙың Көйөргәҙе районы Ермолаевка ҡасабаһында тыуа, бала сағы шунда үтә. 1949 йылдан алып Көйөргәҙе районының Михелёв башланғыс мәктәбендә уҡыта, һуңынан балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләй. 1952 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй һәм 1965 йылға тиклем педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Тәүге юғары белемде 1952—1958 йылдарҙа Мәскәү дәүләт ситтән тороп уҡыу педагогия институтында ала. 1964 йылда А. М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтын тамамлай.

Елена Васильевна Шикина 1921 йылдың 15 октябрендә Мәскәүҙә вафат була.

## Ижади эшмәкәрлеге
Әҫәрҙәре 1957 йылдан «Литературная газета», «Комсомольская правда» гәзиттәрендә, «Новый мир» һәм «Молодая гвардия» журналдарында баҫыла башлай.

Шикинаның шиғриәтенә ихласлыҡ, тематик төрлөлөк хас: хәтер һәм бөгөнгө көн, киләсәккә ышаныс, рус ҡатын-ҡыҙы яҙмышы һ.б. Шикинаның ижадында тыуған төйәк темаһы мөһим урын биләй. «Көйөргәҙе ҡайҙа аға», «Ермолаевка» шиғырҙары Шикинаның тыуған  ауылына һәм уның халҡына, «Салауат» шиғыры Салауат Юлаевҡа һ.б. арналған. 

«Йәй тауышы» китабына ингән төрлө йылдарҙағы шиғырҙары йөрәктән йөрәккә, нәҫелдән нәҫелгә килгән эскерһеҙлек, ныҡлы бәйләнеш менән айырылып тора. Китапта дуҫлыҡ мөнәсәбәтендәге Болгария, уның кешеләре һәм тәбиғәте тураһындағы шиғырҙар айырым циклды тәшкил итә. Людмила Шикина «Бөтәһенә лә кеше башланғыс» тигән китабында кешелә изге башланғыс булыуын раҫлауын дауам итә, ул кешегә Ерҙәге тәғәйенләнешен иҫтә тоторға саҡыра. Ҙур ижтимағи теманы шәхсән итә.
Людмила Васильевна 20-нән ашыу шиғри йыйынтыҡ авторы, улар араһында «Дала ҡылғандары», «Ҡояш сәғәте», «Аҡ ҡоштар», «Бөтәһенә лә кеше башланғыс», «Ағайым минең», «Ут-юл» һәм башҡалар. Уның шиғырҙары донъя халыҡтары — болгар, немец, поляк, ҡытай, испан телдәренә тәржемә ителә.

Кәтибә Кинйәбулатова, Ғилемдар Рамаҙанов, Гөлфиә Юнысова һ.б. әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә иткән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сәрүәрова Рима Фәйзи ҡыҙы

**Сәрүәрова Рима Фәйзи ҡыҙы** (; 4 июль 1954 йыл) — медиа-менеджер,  радио- һәм телевидение алып барыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Рәсәй журналистары союзы ағзаһы (1989). Башҡортостан журналистары союзы ағзаһы. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты.

## Биографияһы
Сәрүәрова Рима Фәйзи ҡыҙы 1954 йылдың 4 июлендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Лаяшты ауылында тыуа. 1976 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын «Журналистика» һөнәре буйынса тамамлағандан һуң  «Заветы Ильича» («Ильич васыяттары») гәзите хеҙмәткәре булып эшләй. 1979 йылдан башлап «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында эшләй: 1998 йылда — бүлек мөдире, 2001 йылдан — радиотапшырыуҙар студияһының төбәк‑ара һәм милләт‑ара программалары ижади берекмәһе етәксеһе була. 2002 йылдан алып «Башҡортостан» телерадиокомпания ДУП‑ы радиотапшырыуҙар студияһында төбәк‑ара һәм милләт‑ара программалар ижади берекмәһе етәксеһе, 2003 йылда баш белгес булып эшләй.  Рәсәй Журналистар союзы ҡарамағындағы Экологик журналистар ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһе координаторы. «Профсоюз линияһы», «Яғыулыҡ‑энергетика комплексы. Башҡортостан потенциалы», «Экспресс‑студия», «Экология һәм беҙ» радиопроекттары авторы һәм алып барыусыһы, «Волга һәм Урал араһында» радиожурналының Башҡортостан Республикаһы буйынса мөхәррире һәм алып барыусыһы.  Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты.

Римма Сәрүәрова - иҡтисад, экология, социаль өлкә, милли һәм мәҙәни мөнәсәбәттәр проблемаларын сағылдырған етди аналитик программалар авторы. Рәсәй Журналистар союзының «Журналист оҫталығы өсөн» премияһы лауреаты, «Пегаз-2009» яғыулыҡ-энергетика комплексы проблемалары буйынса иң яҡшы мәҡәләгә халыҡ-ара журналистар конкурсында Гран-при яулаусы. Премия 1997 йылда «Экспресс-студия», «Экология һәм беҙ», «Волга һәм Урал араһында», «Республика иртәһе» радиотапшырыуҙар циклы өсөн тапшырыла. Бер үк ваҡытта Римма Фәйзи ҡыҙына энергожурналистика академигы исеме бирелә. Республиканың яғыулыҡ-энергетика комплексы темаһына 30 йылдан ашыу ваҡытын арнай.

III Бөтә Рәсәй журналистарының «Рәсәй экологияһы» конкурсында «Алтын Ника» һәм I дәрәжә дипломға эйә була, Рәсәй матбуғатының күп фестивалдәрендә лауреат исемдәре ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Чумакова Юлия Петровна

**Чумакова Юлия Петровна**  (16 июль 1930 йыл — 20 декабрь 2000 йыл) — тел белгесе, Филология фәндәре докторы (1994), профессор (1997).
## Биографияһы
Чумакова Юлия Петровна 1930 йылдың 16 июлендә Рязань өлкәһе Захаровский районының Спасские Выселки ауылында тыуа. 1953 йылда Рязань дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлай һәм Скопинск районының Октябрьский яланы ҡасабаһында һәм Захаровка урта мәктәбендә уҡыта.
1955—1958 йылдарҙа рус теле кафедраһы ҡарамағындағы аспирантурала уҡый (фәнни етәксеһе — профессор В.И. Лыткин). «Текстильная лексика говоров района «Богословщина» Рязанской области» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1958 йылдан — Мәғариф министрлығы йүнәлтмәһе буйынса Барнаул педагогия институтында, 1962 йылдан — Горький университетында, 1970 йылдан — Башҡорт дәүләт педагогия институтында, 1975 йылдан — Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, 1996 йылдан дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы профессоры вазифаһында.
1994 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Рус теле институтында «Расселение славян в Среднем (Рязанском) Поочье по лингвистическим и историческим данным» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Чумакова Юлия Петровна 2000 йылдың 20 декабрендә Өфөлә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
25 йыл дауамында уның тормошо Башҡорт дәүләт университетының дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһы менән бәйле була, унда ул славян филологияһына инеш, рус теле тарихы, иҫке славян теле буйынса курстар уҡыта. Ю.П. Чумакова болгар һәм поляк телдәренән тәржемәсе булараҡ билдәле. Поляк һәм болгар телдәрен уҡыта, үҙе был телдәрҙә иркен һөйләшкән һәм был славян халыҡтарының мәҙәниәтен һәм тарихын яҡшы белгән. 

«Рус халыҡ һөйләштәренең лексик атласы»н һәм «Башҡортостандың рус һөйләштәре һүҙлеге»н булдырыу буйынса эштә ҡатнаша.

Фәнни эшмәкәрлеге урыҫ теле һәм башҡа славян телдәре лексикаһын сағыштырма-тарихи тикшереү, этимология, ономастика проблемаларына арналған. Күптәрҙең, айырыуса диалектлы һүҙҙәрҙең, этимологияһын эшләй. Рязань һөйләштәренең халыҡ туҡыусанлығы лексикаһын диахроник һәм функциональ аспекттарҙа һүрәтләй.  70-кә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы

**Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы** (; 24 май 1949 йыл —  14 сентябрь 2020 йыл) — йырсы. Татарстан АССР-ының халыҡ (1991) һәм  атҡаҙанған артисы (1987), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2020).

## Биографияһы
Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы 1949 йылдың 24 май Башҡорт АССР-ының Борай районы Ҡотлояр ауылында тыуа. Йәш сағында Өфө телефон станцияһында монтёр булып эшләй, художестволы үҙешмәкәрлектә йырлай. 1970 йылда Башҡорт мәҙәни-ағартыу училищеһын тамамлағандан һуң Яңауыл мәҙәниәт йортонда хор етәксеһе вазифанһын башҡара. 1976—1987 йылдарҙа Ҡазанда Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһының эстрада бүлегендә солист-вокалист булып эшләй. Һуңынан «Салауат» йыр студияһы менән хеҙмәттәшлек итә, 2015 йылдан — филармония ҡарамағындағы «Илһамият» сәхнә ветерандары клубы студияһы йырсыһы, шулай уҡ «Барс-Медиа» продюсерлыҡ үҙәге йырсыһы була.
Йырсының репертуарында 1 меңгә яҡын йыр, шуларҙың ике йөҙө — халыҡ йырҙары. Хәмдүнә Тимерғәлиева беренселәрҙән булып «Йома», «Яңғыҙ ҡайын», «Картуф», «Ғәлигә барам әле», «Эх, замана», «Тәтешле көйө», «Эх, Мәҙинә, Мөкәрәмә», «Борай», «Бибизәкә», «Беҙҙең дуҫтар мариҙар» һәм башҡа боронғо башҡорт һәм татар халыҡ йырҙарын профессиональ йырлай. Репертуарында татар халыҡ йырҙары, шул иҫәптән һирәк башҡарылған йырҙар, шулай уҡ татар (Ф.М.Хәтипов, Ф.А.Әхмәтов, Р.М.Яхин һ.б.) һәм башҡорт (З.Ғ.Исмәғилев, А.М.Ҡобағошов, С.Ә.Низаметдинов, Р.М.Хәсәнов һ.б.) композиторҙары әҫәрҙәре. 1984 йылда Мәскәү ҡалаһында ТАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә ҡатнаша.

Танылған сәхнә оҫталары Э.Йәләлетдинов, Ғ. Рәхимҡолов, И. Шакиров менән концерт бригадаларында эшләү уға йырсы булараҡ камиллашырға һәм эстрада коллективын ойошторорға ярҙам итә. Гастролдәр менән Төркиәлә, Австралияла, Кореяла һәм башҡа илдәрҙә сығыш яһай.

Ул шулай уҡ бөтә Рәсәй буйлап, Молдавия, Украина, Урта Азия дәүләттәрендә, шулай уҡ яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә уңышлы сығыш яһай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа исемдәре
Башҡортостандың Ғ.Әлмөхәмәтов исемендәге призға Республика йәш йырсылар конкурсы (Өфө ҡалаһы, 1971) 

«Татар йыры» Халыҡ‑ара эстрада фестивале (Ҡазан ҡалаһы, 2013) лауреаты.

Татарстан АССР-ының атҡаҙанған артисы (1987 йыл).

Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (1991 йыл)

«Ҡазан ҡалаһының 1000 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (2005 йыл)

«Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (2015 йыл).

Татарстан Республикаһы Президентының Рәхмәт хаты

Татарстан мәҙәниәт министрлығының күкрәккә таға торған «Мәҙәниәттәге ҡаҙаныштар өсөн» билдәһе (2004 йыл)

Татарстандың һәм Башҡортостандың бик күп район-ҡалаларының Почёт грамоталары.

Татарстан Мәҙәниәт министрлығының «Мәҙәниәттәге ҡаҙаныштар өсөн» күкрәккә таға торған билдәһе бар.

2020 йылда Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы үлгәндән һуң Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы исеменә лайыҡ була. Уны 15 сентябрҙә йырсының туғандарына тапшыралар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Һырға (биҙәүес)

**Һырға**, **алҡа** () — ҡолаҡ йәрбесәге өсөн традицион биҙәүес.

Бәләкәй һырғалар халыҡ телендә — алҡа, сулпылар эленгәне суҡлы һырға тип йөрөтөлә. Урал аръяғының көнсығыш өлөшөндә оҙон алҡаларҙы ғына түгел, ҡушъяулыҡ ситенә тегелгән сәйлән суҡтарҙы ла «һырға» тип йөрөткәндәр. Эйәк аҫтынан сылбыр менән тоташтырылған алҡалар гел генә ҡолаҡ биҙәүесе итеп ҡулланылмаған. Ҡайһы бер осраҡтарҙа уларҙы баш аша һалынған таҫмаға беркеткәндәр. 

## Тарихы
Һырғалар — ҡолаҡ йәберсәге биҙәүестәре бронза быуаты осоронан алып билдәле. Ирҙәр йөрөткән боронғо алҡа символик мәғәнәгә эйә булған; теге йәки был енескә ҡарауын һыҙыҡ өҫтөнә алған, ырыу аҡһаҡалын күрһәткән. Боронғо мысырҙар һәм ассириялыларҙың алҡаһы йәмғиәттәге юғары дәрәжәгә, ә инде боронғо Грецияла, ирҙәр ҡолағындағы алҡа билдәһеҙ енси ориентацияға ишаралаған. Рәсәй казактарының һул ҡолағында алҡа ғаиләлә берҙән-бер ул булыуын аңлата. Көнсығышта алҡалар үҙенсәлекле талисман һәм күҙ тейеүҙән һаҡлаусы тип иҫәпләнгән. Ҡыҙ балаға тыуғас та, алҡа таҡҡандар. Көнбайыш Европала һырғалар Ренессанс осоронда айырыуса модаға инә. Ун етенсе быуатта гәүһәр, башҡа аҫыл таштар һәм ынйы менән биҙәлгән күләмле һырға-жирандолиҙәр барлыҡҡа килгән. Хәҙерге заман алҡалары араһында түбәндәге төрҙәрҙе айырып күрһәтергә мөмкин: алҡа-дүңгәләктәр, алҡа-меллисеттар, алҡа-элмәктәрр, алҡа-ҡыҫҡыстар (клипсы).

## Башҡорттарҙа һырғалар
Башҡорттарҙа һырғалар формаһы буйынса ярым ай йәки өҙөк балдаҡ рәүешендәге һәм оҙон һырға булған, уларҙың биҙәкле уртаһына тәңкәле сулпылар йәки муйынсаҡ менән мәрйен бөртөктәре тағылған (суҡлы алҡа). Башлыса көмөштән, һирәгерәк баҡырҙан эшләнгән. Зәргәр деталдәр гравировка, ҡарайтыу, бөртөк, семәр менән биҙәлгән. Оҙон һырға ярым затлы таштарҙан: аҡыҡ, фирүзә, яҡут, ҡырлы быяланан ҡаштар ҡуйылған. Һырға ҡыҙҙар кейеменең биҙәүесе булған. Ләкин башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары бөркәнсек һәм төрлө сулпылы баш кейеме: ҡашмау, ҡушъяулыҡ, таҫтар кейемендә алҡаны һирәк таҡҡан. Көмөш «сыңғыр» һырға һаҡлағыс ролен үтәгән, улар «яуыз көстән» һаҡлай, тип иҫәпләнгән. Ярым ай формаһындағы һырға башлыса Башҡортостандың төньяҡ һәм көнбайыш, оҙон Һырға көньяҡ һәм көнсығыш райондарында таралған. Көндәлек кейемдән традицион ҙур үлсәмле баш кейемдәре юҡҡа сығыу менән, һырға киң таралған биҙәүескә әйләнә.

## Йолаларҙа
Һырға һабағы бирешеү — бәләкәй балаларҙың ата-әсәһе менән никах килешеү йолаһы, боронғо һум тәңкә рәүешендә була.

Алтын еңгәм минең сулпыларымды күреп ғәжәп итте:

— Атаҡ, ҡалай аҫыл ҡомартҡылар биргән әле был бабай. Ҡалай ҙа ҡаштары һәйбәт инде, ысын аҡыҡ бит, — тип телен шапылдатып ҡуйҙы. Ммн, уның сулпыны маҡтағанына ҡыуанып, уны сәс үременә тағып сылтыратып ҡараным, оҙон йыуан ҡара сәс үремдәремде бер алға, бер артҡа бәүелтеп ебәрҙем. … Миңә ҡайным һырға һабағы биргән саҡта мин дә ун өс кенә йәштә инем, — тине еңгәм.




Файл:Keshi pearls earrings.JPG|Ынйы менән биҙәлгән һырға
Файл:Modern Earrings.jpg|Хәҙерге заман алҡаһы


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Энциклопедия. Серьги
*
Медведева Елена Александровна (1921)

**Медведева Елена Александровна** (21 апрель 1921 йыл — 22 февраль 2005 йыл) — дерматовенеролог. Медицина фәндәр докторы (1969), профессор (1969). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Медведева Елена Александровна 1921 йылдың 21 апрелендә Новосибирск ҡалаһында тыуа. 1943 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң 2-се Украина фронтында хәрби табип булып хеҙмәт итә. 1946—1959 йылдарҙа Башҡортостан тире-венерология ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, 1960—1992 йылдарҙа  Башҡорт дәүләт медицина инстиутында: 1967—1989 йылдарҙа дерматовенерология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта  9 йыл медицина институтының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры булып эшләй.  Ул дерматовенерология кафедраһын үҫтереүгә ҙур өлөш индереп кенә ҡалмай, шулай уҡ институтта уҡыу процесын оптималләштереүҙең заманса алымдарын индереүгә лә булышлыҡ итә.

1967—1988 йылдарҙа республикала микологтар мәктәбен ойоштора. Был йылдарҙа кафедраның һәм клиниканың матди-техник базаһы нығытыла. Республика эске эштәр идаралығынан тыш, Өфөлә 300 койкалыҡ ҡала тире-венерология диспансеры асыла, Затонда яңы Республика тире-венерология диспансеры төҙөлә башлай  . 1988 йылдан алып дерматовененерологтарҙың Бөтә Союз ғилми йәмғиәтенең почётлы ағзаһы.

1970-1993 йылдарҙа БАССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығында штаттан тыш баш дерматовенерологы.

Елена Александровна 1943—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Һуғышта ҡатнашҡаны һәм намыҫлы хеҙмәте өсөн бик күп миҙалдар менән бүләкләнә.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Фәнни эшмәкәрлеге венерик, йоғошло тире ауырыуҙарының микологияһы, эпидемиологияһы һәм иҫкәртеү проблемаларына; кешенең зооноз дерматофиттар тыуҙырған ауырыуҙарын, балаларҙа һәм үҫмерҙәрҙә гонорея менән сифилисты, республикала бәшмәк ауырыуҙарының таралыуын өйрәнеүгә арналған. Медведева ҡатнашлығында микроспория һәм трихофитияның яңы тыуҙырыусылары асыҡлана. Медведева эпидемик ауырыуҙарҙы күҙаллауҙың законлыҡтарын һәм алымдарын билдәләй, микозды тыуҙырыусыларҙы айырып күрһәтә, уны дауалау алымдарын тәҡдим итә.

Башҡортостан дерматовенерологтары йәмғиәте рәйесе (197—1993). 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

Эшләй башлағандан алып уның етәкселегендә 8 кандидатлыҡ һәм 2 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Глухова Зинаида Михайловна

**Глухова Зинаида Михайловна** (13 март 1931 йыл  — 23 август 2023 йыл) — табип. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 1974—1986 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһының һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2006).

## Биографияһы
Глухова Зинаида Михайловна Стәрлетамаҡҡа Алыҫ Көнсығыштан ике балаһы һәм ире, хәрби топограф менән бергә 1965 йылда килә. Һөнәре буйынса табип Зинаида Михайловна Стәрлетамаҡта үҙенең хеҙмәт биографияһын «Сода» поликлиникаһынан башлай. Ярты йыл цех табибы булып эшләй, һуңынан баш табип урынбаҫары эшен башҡара. 1974 йылда уға ҡаланың һаулыҡ һаҡлау бүлеген етәкләргә тәҡдим итәләр.

Ул эшләгән йылдарҙа Стәрлетамаҡта «Синтетик каучук» заводының мең урынлыҡ дауахана комплексы, йөҙ урынлыҡ бала табыу йорто, йылына 75 мең саҡырыу ҡабул итерлек «Ашығыс ярҙам» станцияһы, Туҡай урамында ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы, 850 кеше ҡабул итерлек 1-се ҡала поликлиникаһы, 2-се стоматология поликлиникаһы, наркология диспансеры һәм башҡалар төҙөлөп файҙаланыуға тапшырыла, дауаханаларға тейешле табип кадрҙары йәлеп ителә.

Зинаида Глухова алты тиҫтә тиерлек һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә, табип вазифаһынан алып халыҡ депутаттарының Стәрлетамаҡ ҡала советы башҡарма комитетының һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдиренә тиклем эшләй.

Ул эшләгән осорҙа шулай уҡ тән бешеү, кардиология, гастроэнтерология, гематология, эндокринология, пульмонология, нефрология бүлеге, ҡан тамырҙары хирургияһы бүлеге һәм башҡа бүлектәр асыла.

Зинаида Михайловна, ҡаланың Ветерандар советында эшләй. Ул ветерандарға медицина ярҙамы ойоштороуҙа байтаҡ эштәр башҡара.

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң да Зинаида Михайловна Глухова медицинала хеҙмәт итеүен дауам итә, 4-се ҡала дауаханаһының медицина статистикаһы кабинетын етәкләй.
 
Зинаида Михайловна Глухова 2023 йылдың 23 авгусында Стәрлетамаҡта 93-сө йәшендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы.

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.

Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһы Ҡала округы советының 23.05 2006 йылғы ҡарары менән «Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы» исеменә лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр
Здобнова Зоя Петровна

**Здобнова Зоя Петровна** (25 март 1926 йыл) — тел белгесе, диалектолог. Филология фәндәре докторы (1983), профессор (1986). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001).

## Биографияһы
Зоя Петровна Здобнова 1926 йылдың 25 мартында Татарстан Республикаһының Чистай ҡалаһында тыуа. 1949 йылда Ҡазан дәүләт университетын тамамлай. 1953 йылдан алып 2015 йылға тиклем Башҡорт дәүләт университетының дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел ғилеме кафедраһында эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге көнсығыш диалект зонаһындағы (Башҡортостан, Татарстан, Удмуртия) урыҫ һөйләштәренең үҫешен, структураһын һәм типологияһын, перифериялағы урыҫ һөйләштәренең һәм төрки телдәр менән үҙ-ара тәьҫир итешеүен өйрәнеүгә арналған.

Зоя Петровна ярты быуатлыҡ тиерлек университет диалетологтарының эшмәкәрлеге менән етәкселек итә. З.П. Здобнова Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы территорияларында бер нисә тапҡыр диалектологик экспедицияларҙа ҡатнаша.
Эш бында бер нисә фәнни программа буйынса алып барыла. Славистика контексында дөйөм славян лингвистик атласы өсөн лексик материалдар йыйыуҙа, эшкәртеүҙә һәм тасуирлауҙа ҡатнашыу, Зоя Петровна Здобнова типологияһын һәм Башҡортостанда урыҫ һөйләштәре атласын булдырыу, уның ғилми етәкселегендә Башҡортостандың урыҫ һөйләштәре һүҙлеген төҙөү иң әһәмиәтлеләре була. «Рус теленең диалектологик атласы», «Дөйөм славян лингвистик атласы» («Общеславянский лингвистический атлас»), «Рус халыҡ һөйләштәренең лексик атласы» («Лексический атлас русских народных говоров») өсөн лингвистик карталар төҙөү принциптарын эшләүҙә, материал йыйыуҙа, карталар төҙөүҙә һәм комментарийҙар биреүҙә ҡатнаша. Сағыштырма-тарихи һәм сағыштырма славистика Здобнованың һәм уның авторҙаштарының диссертацияларында, шулай уҡ уларҙың ғилми тикшеренеүҙәрендә сағылыш таба
.«Башҡортостандың урыҫ һөйләштәре һүҙлеге»нең («Словарь русских говоров Башкирии»; 1993—2005) фәнни етәксеһе һәм төп авторы. Был һүҙлек төҙөү өҫтөндә авторҙар коллективының эше 1960 йылдан алып илле йыл дауам итә. 2005 йылда Башҡортостан «Ғилем» нәшриәтендә һүҙлектең дүртенсе (һуңғы) томы баҫылып сыға, ул ғилми һәм йәмәғәт даирәләрендә юғары баһаға лайыҡ була. Был ҙур эште башҡарыуҙа барыһы 155 тораҡ пункт тикшерелә.

Рецензенттар билдәләүенсә, З.П. Здобнова «ватан лингвистик географияһы теорияһын һәм практикаһын, киңерәк - ареаль лингвистиканы үҫтереүгә, тасуирлау һәм тарихи диалектологияны үҫтереүгә, рус теле тарихының күп проблемаларын яҡтыртыуға ҙур өлөш индерә».

100 ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм уҡыу әсбабы авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сулпы (биҙәүес)

**Сулпы (биҙәүес)**  — ҡатын‑ҡыҙҙың ике яҡтан төшөп торған суҡ рәүешендәге традицион биҙәүесе. 
## Тарихы
Башҡорт милли биҙәүестәре башҡорттарҙың эстетик ҡарашын сағылдырған, талисман, бетеү булып хеҙмәт иткән, ниндәй ырыуға ҡарауҙарын, ғаилә статусын күрһәткән. Сулпылар, йәки сәсмәүер, сәсбау — башҡорт ҡыҙҙарының айырылғыһыҙ биҙәүестәре булып тора, был суҡ рәүешендәге парлы биҙәүес.
Сулпылар коллекцияһында башҡарыу оҫталығы һәм матурлығы менән сәс биҙәүестәре айырылып тора. Селтәрләп эшләнгән көмөш сулпылар сәсҡаптың аҫҡы өлөшөнә нығытылған һәм һәр бер хәрәкәттә моңло сың сығарған. ХIХ быуат аҙағы — ХХ быуат башында  уҡ әле сәс биҙәүестәренең бындай төрө ҡыҙҙарҙың һәм йәш ҡатындарҙың байрам костюмында мотлаҡ булған. Иң ябай сулпылар бауға бәйләнгән өс-биш тәңкәнән торған.

Көньяҡ-көнсығышта, Силәбе һәм Ҡурғанда улар йыш ҡына түшелдеректәргә һәм баш кейемдәренә беркетелгән йәки байрамса өҫ кейемдәренә тегелгән

Башҡортостандың төньяҡ, көнбайыш һәм үҙәк райондарында сәс биҙәүестәре ҡушылған сулпы булған, көньяҡ‑көнсығыш төбәктәрҙә һәм Урал аръяғында сулпы түшелдереккә, ҡашмауға ҡушымта итеп файҙаланғандар.  Татар, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ һәм башҡа халыҡтарҙа осраған.

Көмөш сулпылар башҡорттарҙа бөтә ерҙә лә осрай, ләкин төньяҡта, көнбайышта һәм үҙәк райондарҙа иһә улар сәс биҙәүесе булып хеҙмәт итә.
Көмөш биҙәүестәр — сулпылар һәм муйынсаҡтар — М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы йыйылмаһында тәҡдим ителгән башҡорт халыҡ сәнғәте коллекцияһының биҙәге.

## Яһалышы
Башҡорттарҙа сулпы күп осраҡта көмөштән, һирәгерәк баҡырҙан йә башҡа металдан эшләнгән. Түңәрәк, ромб йә өсмөйөш формаһындағы бер нисә пластинанан, Башҡортостандың төньяҡ һәм көнбайыш райондарында филигранлы медальондарҙан (улар дүңгәләк йә нәҙек сылбырҙар менән тоташтырылған) торған сулпы киң таралған. Металл дуға менән тоташҡан 2 суҡлы (көйәнтәле) сулпы осраған. Һирәк осрай торған халыҡ биҙәүестәрен, шулар иҫәбендә сулпыларҙы һүрәт баҫыу алымдарын, гравёрлау, сүкеү, сымбиҙәк зәръярма, ҡайһы берҙә ҡарайтыуҙы ҡулланып үҫемлек орнаменттары, семәрле ғәрәп яҙыуы менән биҙәгәндәр; ярым аҫыл таштар, мәҫәлән, аҡыҡ, фирүзә һ.б., ҡырланған төҫлө быяла, тәңкәләр менән матурлағандар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* БАШҠОРТ ҠАТЫН-ҠЫҘҘАРЫНЫҢ БИҘӘҮЕСТӘРЕ
Монисто

**Монисто** —  ынйы, тәңкә, айыл, сәйлән, муйынсаҡ, төрлө төҫтәге таштар, мәрйендәр менән биҙәлгән һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың социаль статусын күрһәткән  традицион биҙәүес. Алтын, көмөш, аҫыл таштарҙан яһалған монисто, тейелгеһеҙ запас тип аталған башҡа ҡиммәтле әйберҙәр кеүек үк, хужаһының «һәр осраҡҡа» эшләнгән.

## Тарихы
Иң боронғо муйын биҙәүесе муйынсаҡ рәүешендә тәреле һәм тәңкәле сылбырҙан йәки бауҙан тора. Йылъяҙмаларҙа һәм боронғо грамоталарҙа монисто ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙҙар исемдәре менән телгә алына.  Батша һәм империя осоронда Рәсәйҙә ҡунаҡта Булған Көнбайыш Европа сәйәхәтселәре үҙҙәренең хәтирәләрендә «славян ҡатын-ҡыҙҙары аҡсаны бөтә йортҡа ҡарағанда муйынында күберәк йөрөтә» тип яҙа. 

Төрлө формала була. Һүҙ боронғо һинд-европа тамыры "*monī- " һүҙенән килеп сыҡҡан, ул муйын тигәнде аңлата (шул уҡ тамырҙан боронғо һинд һүҙе "mаnуā" елкә һәм инглизсә «mane — » «ял» («грива») килеп сыҡҡан).

Тәңкәләрҙән яһалған муйынсаҡтарҙы борон ювелирҙар түгел, ә тимерселәр эшләгән. Тимер изделиелар бик юғары баһаланған һәм киң популярлыҡ яулаған. 

Һәр тимерлек индивидуаль булған һәм бер төр изделиеларға махсуслашҡан. Бында барыһы ла оҫтаның ижади һәләтенә һәм урындағы халыҡтың ихтыяжына бәйле була. Шуға күрә төрлө урындарҙа эшләнгән биҙәүестәр айырылып торған һәм үҙенсәлекле һыҙаттарға эйә булған. Бер генә уртаҡлыҡ бар: биҙәүестәрҙә металл өҫтөнлөк итә башлай. Ә ата-бабалар ырымға ышанған кешеләр булғанлыҡтан һәм үҙҙәрен һәр төрлө яуызлыҡтан һаҡлаған, биҙәүестәр ҙә яуыз көстәрҙән һаҡланыу өсөн хеҙмәт итергә тейеш булған.

Монистоларҙа күп күләмдә тәңкә сулпылар өҫтөнлөк итә. Кулондар һәр бер хәрәкәттә һәм бер-береһенә  ҡағылып, шалтыраған. Тауыш, йәки шалтырау яман көстәрҙе ҡурҡытыуы мөмкин тип ҡабул ителгән был боронғо мәжүси хөрәфәткә ышаныу һуңғараҡ христиандар йолаһына әүерелә, унда ҡыңғырау яңғырашы йәнде дауалай һәм бөтә организмға ыңғай йоғонто яһай, тип һаналған.

XVI быуатта Рәсәйҙә монисто һәм муйынсаҡ ябай сигеү биҙәүестәренә күсә. Башлыса донъяның төрлө халыҡтары ҡатын-ҡыҙҙары кейемдәге муйынсаҡ рәүешендә, уны биҙәү өсөн яҫы металл фурнитура булараҡ ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Д. Н. Ушаков*, Толковый словарь Ушакова. 1935—1940.
* Словарь древнерусского языка (XI—XIV веков) / АН СССР. Институт русского языка. — М.: Русский язык. Главный редактор Р. И. Аванесов. 1988.
* *Л. В. Орленко*, Терминологический словарь одежды. 1996.
* *Иван Забелин* Домашний быт русских цариц в XVI и XVII столетиях., Том 2. Стр. 500—503.
Өс таған (бейеү)

**Өс таған** () — башҡорттарҙың боронғо йола-ышаныуҙарын сағылдырған күмәк ҡатын-ҡыҙ бейеүе. Бейеү 1974 йылда Әбйәлил районы Ҡаҙмаш ауылында йәшәүсе Ниғмәтова Ғәйнур Сәфиулла ҡыҙы (1917), Дауытова Рәхимә Шаһвәли ҡыҙы (1916), Абдулла ауылынан Фәйзуллина Сәкинә Низам ҡыҙы һ.б башҡалар бейеүендә яҙып алынған. Халыҡ бейеүҙәре — башҡорттарҙа киң таралған сәнғәт төрҙәренең береһе.
«Өс таған» бейеүе бөтә Башҡортостанда таралған.

Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының бейеү хәрәкәттәре төрлө хеҙмәт барышы менән бәйле: йөн тетеү, иләү, май яҙыу, сигеү, бешеренеү һ.б. Ҡыҙ-ҡырҡын бейеүҙәре ҡош-ҡорттоң осошон, үҫемлектәрҙең тирбәлеүен сағылдырған хәрәкәттәр — бармаҡ шартлатыу, яурын һелкетеү, ҡулдарҙы ян-яҡҡа сайҡалдырыу менән күрһәтелә.

## Тарихы
Был башҡорттарҙың боронғо мифологияһына нигеҙләнгән бик боронғо йола бейеүе. Бейеүҙең мифологик тамырҙары кешелектең үлем һәм тыуыу культына барып тоташа. Уның нигеҙендә тормоштоң өҙлөкһөҙ хәрәкәт итеүе сағылдырыла. Бейеүҙе «Ҡарға бутҡаһы» байрамында төрлө йәштәге ҡатын-ҡыҙҙар башҡарған. Әгәр байрам тәбиғәттең алмашыныу, яңырыу, тергеҙелеү тойғоһо бирһә, бейеү өс быуын кешеһенең берҙәмлеген генә түгел, ә быуындар алышыуын, яңырыуын да символлаштыра. Түңәрәк яһап бейеү именлек, муллыҡ һорап тәбиғәткә, ҡояшҡа табыныуҙы аңлатан.


Был бейеүҙең тамыры башҡорттарҙың бик боронғо көнкүреш үҙенсәлеген сағылдырған ышаныуға барып тоташа. Иртә яҙҙан малдарҙы ҡырға ебәрер алдынан, башҡорттар (был йола башҡа бик күп халыҡтарҙа ла күҙәтелә) уларҙы таҙартыу, һаҡлау маҡсатында ут аша үткәргәндәр. Сыраҡ яғып, өс кеше өс яҡлап тотоп торған, мал шуның араһынан үтергә тейеш булған. Үткән саҡта мал утҡа тейергә тейеш булмаған. Шулай малды таҙартыу йолаһы башҡарылған. Өс яҡлап яғыуҙың сәбәбе өс һанының тылсымлы көсөнә ҡайтып ҡалған. Аҙаҡ инде ышаныу-йола ниндәйҙер кимәлдә «Өс таған» бейеүендә лә сағылыш тапҡан. Тәңрегә (ҡояшҡа) табыныу, унан байлыҡ, мал үрсеүен, уның именлеген һорау бейеүҙең төп мәғәнәһенең береһе булып тора.


XIX быуат аҙағы — XX быуат баштарында бейеү боронғо ышаныу менән бәйләнеште тулыһынса тиерлек юғалтҡан. Бейеү, бөгөнгө көндә тулыһынса йола мәғәнәһен юғалтып, йырлы, уйынлы бейеү формаһында башҡарыла.

## Башҡарылыу тәртибе
Бейеүҙе төрлө йәштәге ҡатын-ҡыҙ башҡара. Күмәк ҡатын-ҡыҙ ҙур түңәрәк яһап баҫа. Улар уң яҡҡа табан ҡулға-ҡул тотоношоп, аяҡ табанына тулыһынса баҫып, ваҡ ҡына һәлмәк алмаш аҙым менән бейей. Ҙур түңәрәктең эсендә өсәр кеше, тағы бәләкәй түңәрәктәр яһап, ҡулға-ҡул тотоношоп, уң яҡҡа табан бейей. 9-16 такт эшләнә. Ҙур түңәрәктәгеләр туҡтап, бер үк ваҡытта ҡул саба һәм тыпырлатып бейей. Ҙур түңәрәк эсендәге өс ҡыҙҙың икеһе парлашып, ҡулға-ҡул эләктерешеп, тыпырлатып бейей, «артыҡ» ҡалған өсөнсө ҡыҙ ҙур түңәрәктәге берәй ҡыҙҙы бейергә саҡыра. Ҡыҙҙар ҡушлап, ҡулға-ҡул эләктерешеп, өйөрөлөп бейей. Һәм саҡырған ҡыҙҙар ҙур түңәрәккә тора, ә саҡырылғандар эстәге бәләкәй түңәрәккә баҫа. Шул рәүешле бейей башлайҙар. Эстәге түңәрәктәрҙәге бейеүселәр һәр ваҡыт алышынып тора. Бейеүҙең үҙенсәлеге шунда, уны бик оҙаҡ туҡтауһыҙ бейергә мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
Повойник

**Повойник** — кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың боронғо көнсығыш славян баш кейеме, түңәрәк йәки овал формаһындағы йомшаҡ туҡыма эшләпә, ике толомға үрелгән һәм башына һалынған сәстәрҙе тулыһынса ҡаплаған. Арт яҡтан повойник таҫма менән тартыла, был уға баш өҫтөндә тығыҙ ултырырға мөмкинлек бирә.

Шулай уҡ арттан ваҡ бөрмәләргә йыйылып, бер туҡыма киҫәгенән эшләнгән повойниктар ҙа булған. Повойник башҡа баш кейеме аҫтына кейелә, сәстәрҙе буталыуҙан, ә өҫкө кейемде бысраныуҙан һаҡлай. Баш кейеме кеймәйенсә бер повойникта ғына урамға сығыу, йәки өйҙә сит кешеләр, ҡайһы берҙә өйҙәгеләр янында булыу әҙәпһеҙлек тип һаналған.

## Тасуирламаһы

Повойниктарҙың ике төрө: эш һәм ял көндәре өсөн төрө булған. Көндәлек повойник әҙерләү өсөн ҡыйбат булмаған туҡымалар: киндер, сатин, ситса, миткал файҙаланылған. Байрам повойниктары иһә ебәктән, парсанан, атластан, кешмирҙан тегелгән. байрам повойниктарының тирәсе (ҡайһы берҙә уның өҫкө өлөшө) алтын ептәр менән тегеп биҙәлгән, сәйлән, быяла мунсаҡ менән сигелгән, быяла мунсаҡ, уҡа һәм төрлө төҫтәге ебәк таҫмалар менән биҙәлгән. Байрамдарҙа шулай уҡ повойниктар өҫтөнән кешмир йәки ебәк яулыҡтар (ғәҙәти көндәрҙә иһә — киндер, туҡыма һәм сатин) йөрөткәндәр.

Шулай уҡ балалар башлығын хәтерләткән повойниктар ҙа булған: ул киң тирәсле һәм ярым оҙонса түңәрәк, шулай уҡ бауы елкәлә түгел, ә эйәк аҫтында булған.

1917 йылдан һуң урыҫтарҙа повойник кейеү кәмей (быға тиклем, XX быуаттың тәүге ике тиҫтә йыллығында повойник һәм яулыҡ комплексы кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың иң киң таралған баш кейеменә әйләнә). 1920-се йылдарҙа ул әбейҙәр баш кейеменә әйләнә.

## Тарихы
Повойник Рустә XIII быуатта уҡ билдәле була. Ул саҡта уҡ повойник кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың аҫҡы баш кейеме була. Уның өҫтөнән убрус, намитка, кика, сорока йәки кокошник кейгәндәр һәм тик XIX быуаттың 2-се яртыһынан ғына үҙ аллы баш кейеме итеп ҡуллана башлағандар, әммә яулыҡ менән ҡаплағандар. Ул ваҡытта повойниктарҙы крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙары ғына түгел, ә бәләкәй провинциаль ҡаласыҡтарҙа йәшәүсе төрлө ҡатлам ҡатын-ҡыҙҙары ла кейгән була. XX быуаттың тәүге ике тиҫтә йыллығында яулыҡ менән повойниктар, боронғо баш кейемдәрен, мәҫәлән, кокошник, сороканы ҡыҫырыҡлап сығарып, кейәүҙәге крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙарының төп баш кейеменә әйләнә. 

XVI-XVII быуаттарҙағы повойниктар һәм волосниктарҙың археологик табылдыҡтары билдәле, табылған экземплярҙарҙың иң күп өлөшө Мәскәүгә тура килә. Мәҫәлән, 2011 йылда Нижнеколымск археологик ҡаҙыныуҙары һөҙөмтәһендә XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башы менән даталанған яҡшы һаҡланған повойник табыла. Табылған экземплярҙың конструкция үҙенсәлеге булып, өҫ яҡтан төп туҡыма менән көпләнгән, алына торған алғы өлөшө буйлап тегелгән, тығыҙ итеп бөгөлгән ҡыҙыл туҡыманан эшләнгән валик тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*  // Большая советская энциклопедия
* Выкройка повойника
* Как правильно заплетать косы под повойник
Лехенга-чоли

**Лехенга-чоли** (*ленга-чоли, хагра-чоли, чания-чоли*) — Бөйөк Моголдәр империяһы заманында Һиндостан, Пакистан һәм Көньяҡ Афғанстан биләмәләрендә барлыҡҡа килгән дәүләттәрҙә популяр ҡатын-ҡыҙҙар кейеме.

## Тасуирламаһы

Хәҙерге Һиндостанда лехенга-чолиҙы киске, байрам, тантана, бейеү, туй кейеме итеп кейәләр. Һиндостандың Гуджарат, Мадхья-Прадеш, Раджастан, Уттаракханд, Уттар-Прадеш, Харьяна һәм Химачал-Прадеш штаттарында лехенга-чоли традицион рәүештә көндәлек кейем булараҡ та ҡулланыла. Лехенга-чолиҙа ҡайһы бер һинд халыҡ бейеүҙәре, мәҫәлән, дандиа, хагра, ҡорһаҡ бейеүе башҡарыла.

Лехенга-чоли, ҡағиҙә булараҡ, өс өлөштән тора: ленга (лехенга, чания, хагра) итәк, чоли-блуза, дупатта -япма. Традицион һинд лехенгаһы тәүҙә формаһы менән сатырҙы хәтерләтә. Хәҙерге заман лехенгаһының модаһын һәм стилен һайлау һинд ҡатын-ҡыҙының дини, территориаль ҡарашына һәм тәғәйенләнешенә бәйле.

Лехенганың оҙонлоғо ябай һинд ҡыҙының төрлө ваҡытта «мидиҙан максиға» тиклем үҙгәрә. Ләкин бай һинд ҡыҙҙары һәр ваҡыт оҙон, итәге иҙәнгә тейеп торған, лехенги кейгән.
Традицион чоли — ҡыҫҡа еңле, күкрәкте ҡыҫып торған блузка. Хәҙерге чолилар оҙон еңле, еңһеҙ, билбауҙарҙа йәки бюстьела (күкрәксә) булырға мөмкин.

Элек дупаттаны (оҙон шарф) тик статусы булған һинд ҡатын-ҡыҙҙары ғына кейгән. Хәҙерге ваҡытта дупатта һәр һинд ҡатын-ҡыҙының байрам костюмының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Өҫтәүенә, хәҙерге һинд ҡатын-ҡыҙҙары дупаттаны баш кейеме итеп кенә ҡулланмай, мәҫәлән, ярым шәрә яурындарын да ҡаплай.

Хәҙерге һинд лехенга-чолилары барса, бәрхәт, тәбиғи йәки яһалма ебәк, вискоза, креп-жоржет, атлас, шифон, органза, етен йәки мамыҡ, тәбиғи ебәк ептәре өҫтәлеп тегелә. Ябай һинд ҡатын-ҡыҙҙары сәскә йәки геометрик орнаментлы сигеү һәм көҙгө киҫәктәре менән биҙәлгән мамыҡтан эшләнгән лехенга-чолиҙы өҫтөн күрә. Бай ғаиләләрҙән һинд ҡатын-ҡыҙҙары аҫыл таштар менән биҙәлгән һәм алтын йәки көмөш ептәр менән ҡулдан эшләнгән сигеү менән биҙәлгән парча йәки ауыр ебәктән лехенга-чоли һайлай. Һинд лехенга-чолиларын хәҙер шулай уҡ муйынсаҡтар, сәйлән, быяла, пайеткалар (ялтырауыҡтар) һәм страздар (ҡурғаш быялаһынан эшләнгән аҫыл таштар имитацияһы) менән биҙәйҙәр.

Традицион рәүештә туй лехенга-чолилары ҡыҙғылт төҫтәрҙә була. Хәҙерге заман туй лехенга-чолилары теләһә ниндәй төҫтә булырға мөмкин: һары, йәшел, ҡыҙыл, аҡ һәм хатта ҡара. Ҡышҡы туй тантаналары өсөн 2013 йыл, хәҙерге һинд дизайнерҙары аҡ, ҡыҙыл, шәмәхә, ҡыҙыл һәм йәшел төҫтәрҙәге кейемдәрҙе һайларға тәҡдим итә. Яҙ һәм йәй 2013 йыл алһыу, персик (шафталы), шәмәхә һәм аҡ май төҫтәрендә. 2013 йыл тренды — алтын.

1994 йылда һинд фотомоделе Айшвария Рай матурлыҡ конкурсы "Донъя һылыуҡайы сәхнәһенә ленга- чоли һинд милли кейемендә сығып, бөтә донъяла ҙур популярлыҡ яулай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сари
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* 
* Чоли нимә ул?
* Индия.Традиционные индийские костюмы: сари, салвар-камиз, лехенга и их использование в повседневной жизни
Кәтинкә (йыр)

**Кәтинкә** () — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. 1928 йылда Кәрим Дияров тарафынан Баймаҡ районы Күсей ауылынан Ғәлимйән Әхмәтовтан яҙып алына, көйөн ҡурайҙа уйнап ишеттерә. йырҙы ижад итеүсе Екатерина хөрмәтенә «Кәтинкә» исеме менән таралып киткән.

Йырҙа һағыш, ҡайғы темаһы тәрән лиризм менән һуғарылған.

## Тарихы
Йырҙа хәл-ваҡиғалар XVIII быуат урталарында 2-се Бөрйән волосы (хәҙер Баймаҡ районы) Төйәләҫ йылғаһы буйында ултырған бер башҡорт ауылында бара. Шул ауылдан Ғаяз исемле егетте ер үлсәүсе (землемер) һөнәренә уҡырға ебәрәләр. Унда егет бер мәрйә ҡыҙға ғашиҡ була. Уҡыуҙарын яҡшы билдәләргә тамамлап, йәштәр донъя ҡороп ебәрә. Йәй көндәрендә йыл һайын Ғаяз ҡатыны менән ауылға ҡайтып, ҡунаҡ булып китә торған булған. Катя башҡортса һөйләшергә тиҙ өйрәнә. Башҡорттарҙың йыр-моңдарын яратҡан, үҙе лә башҡорт йырҙарын матур йырлаған. Ғаяз да моңло егет булған, күкрәк киреп ҡурай уйнаған, йырҙар ижад иткән. Ҡунаҡҡа ҡайтҡан саҡтарында ҡымыҙ мәжлестәрендә икәүләп үҙҙәре сығарған йырҙарҙы йырлай торған булғандар. Ауылда йәй көндәрендә крәҫтиәндәргә ер межалау эштәрендә эшләй. Ябай халыҡҡа ер бүлеп биреү, межа һыҙыҡтары үткәреүҙә ярҙамлаша. Ул һәр ваҡыт ер үлсәү эштәрен ғәҙел башҡара, закон ҡушҡанса эш итә. Бер ваҡыт шулай межа һыҙығы алпауыттың таш һарайына тура килә. Бай үҙенә ерҙе күберәк алыр өсөн межа һыҙығын ситкә бороп үткәрергә ҡуша, ләкин Ғаяз межа һыҙығын закон буйынса һарай аша үткәреп китә. Бай алпауыт ер үлсәүсе егеткә үс тота, оҙаҡ та үтмәй егетте үлтертә. Катя илай, һыҡтай иренең кәүҙәһен уның тыуған ауылында ерләй. Ире менән мәңгелеккә хушлашҡан ҡатын, ҡайғыһына сыҙай алмай, ошо йырҙы йырлай:

Аласыбар тигән, ай, ала өйрәк,

Бәпкә уйната түңәрәк күлдәрҙә.

Ышанмағыҙ, дуҫтар, был донъяға,

Ҡан илата бәғзе көндәрҙә.

Төйәләҫкәй һыуы бигерәк йәмле,

Һыуҙарында уйнай күк бәрҙе.

Ышанмаҙыҙ, дуҫтар, был донъяға,

Үкендереп китә лә күптәрҙе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
 Азат Юлдыбаев башҡарыуында «Кәтинкә» — башҡорт халыҡ көйө
Эгрет

**Эгрет**, йәки **эгретка** (франц. *aigrette* — латыш теленән *селән*) баш кейеменә йәки сәскә беркетелә торған брошкаға оҡшаш зәргәр биҙәүес. Ҡағиҙә булараҡ, эгреттың төп элементы булып ҡош ҡауырһыны йәки ҡауырһын шәлкеме тора, әммә үҫемлек мотивтары менән изделиелар ҙа осрай. Биҙәүестәр һуңғы Виктория дәүерендә (1880-се — 1890-сы йылдар) һәм 1920-се йылдарҙа модала була.  

Эгреттарға оҡшаш биҙәүестәр төрлө мәҙәниәттәрҙә билдәле: ҡауырһын һәм аҫыл таштарҙан эшләнгән оҡшаш биҙәүестәрҙе Төркиәлә һәм Һиндостанда юғары ҡатлам ир-егеттәре төрбәндә йөрөткән. XIX быуатта Европа армияларының форма баш кейемендә вертикаль ҡауырһындар шәлкеме солтан тип атала. 

Классик эгретҡа яҡын биҙәүесте рококо осоро портреттарында, шул иҫәптән Мария-Антуанеттаның 1775 йыл тирәһендә яҙылған портретында күрергә мөмкин.  XIX быуаттың типик эгреты алтын йәки платинанан эшләнгән һәм аҫыл таштар, йышыраҡ бриллиант менән биҙәлгән броштан ғибәрәт, һәм брошкаға ҡош ҡауырһыны, ҡағиҙә булараҡ, аҡ селән ҡауырһыны беркетелә (шуның арҡаһында биҙәүестәр үҙ исемен ала). Әммә төрлө формалағы эгреттар ҙа осрай, "ҡош" темаһына иң йыш альтернатива булып үҫемлек мотивтары (ювелир ботаҡтар һәм сәскәләр букеттары) тора. Биҙәүестәргә нәфислек биреү өсөн уның деталдәрен en tremblant (франц. «ҡалтырау») техникаһында, йәғни уның ҡайһы бер фрагменттары хәрәкәтле (мәҫәлән, сәскә йәки тамсы рәүешендәге сулпылар) итеп эшләнгән. 

Эгреттар эшләпәгә, ҡулсаға йәик туранан-тура сәскә беркетелә. Эгрет бигерәк тә XIX быуат аҙағында, модала турнюр булған саҡта популяр була: арттан күләмдең артыуы арҡаһында ҡатын-ҡыҙ силуэтын күҙ менән оҙонайтырға кәрәк була, шуға күрә модаға эшләпәләр һәм вертикаль йүнәлештәге аксессуарҙар менән тулыландырылған бейек причёскалар инә. Ҡош ҡауырһыны менән аксессуарҙарҙың популярлығы шул тиклем юғары була, был мода ҡоштарҙың бер нисә төрөн, шул иҫәптән аҡ селәнде тулыһынса юҡ итеүгә килтерә. Венесуэлала ғына 1898 йылда 1,5 миллиондан ашыу аҡ селән юҡ ителә. Һары суҡышлы селән эгрет модаһы ваҡытында тулыһынса юҡ ителә, ә һуңынан үҙенең һанын тергеҙә алмай.

Эгрет популярлығының яңы пигы 1920-се йылдарға тура килә; ул саҡта биҙәүестәрҙе нәҙек ҡулсаға йәки тиараға, ғәҙәттә, ҡабырғанан беркеткәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Султан (украшение)
* Корона Пехлеви 
* Корона Киани 

## Һылтанмалар

* Эгретка Энциклопедия моды
Күсбикә (йыр)

**Күсбикә** — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. 1925 йылда Кәрим Дияров йырҙы һәм уның тарихын Баймаҡ районы Ишбирҙе ауылынан Мырҙағәленән һәм Иҫәнбәттән Ғөбәйт Ибраһим улы Һибәтулииндан яҙып ала. Улар икеһе лә Кәрим Дияровҡа йырҙың тарихын һөйләп, йырлап ишеттерә.

Йырҙа  мөхәббәт темаһы тәрән лиризм менән һуғарылған.

## Тарихы
Ваҡиға Ирәндек тауҙары буйында, бер-береһенән дүрт-биш саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Иҫәнбәт һәм Ишбирҙе ауылдарында бара. Иҫәнбәттә төҫкә сибәр, эшкә егәрле ҡыҙ Күсбикә үҫкән, ә Ишбирҙе лә төҫкә матур, эшкә батыр, йырсы, мыҡты кәүҙәле Әбделфәрит буй еткән. Фәриттең ата-әсәһе ғүмер буйы урман ҡарауылсыһы булып эшләй, егет тә улар кеүек урман һаҡлаған, ҡәҙерләгән. Емеш-еләк йыйған ҡыҙҙарҙан сабынлыҡтарҙы тапаттырмаған, муйыл ботаҡтарын һындыртмаған. Иҫәнбәт ауылынан еләк йыйып йөрөгән ҡыҙҙар Фәриткә тап була. Егеттең күҙе шул ҡыҙҙар араһынан һылыу бер ҡыҙға төшә. Күсбикә лә Фәриткә һирпелеп ҡарап, күҙ һала. Ошо көндән һуң ҡыҙҙар көн дә еләккә килгән, Фәрит тә улар менән бергә йөрөгән. Фәриттең йырсы булыуы ла ҡыҙҙарға хәбәрҙәр булған. Бер көн ҡыҙҙар егеттең йырлауын һорай, Фәрит ошо йырҙы йырлап күрһәтә:

Ирәндекәй тауҙай, ай тау ҡайҙа,

Төйәләҫкәй һыуындай һыу ҡайҙа,

Күп ерҙәре йөрөп, күпте күрҙем,

Күсбикәләй һылыу, шул ҡыҙ ҡайҙа.

Мөхәббәт тигән төшөнсәнең бөйөклөгөн аңлаған лирик геройҙың юғарылығы, хистәренең сикһеҙ тәрәнлеге йырҙа бына нисек итеп әйтеп бирелә:

Уйташҡай ҙа менән Ирәмәлгә

Ат уйнатып менгән дә бар микән?

Күсбикәләй һылыу был донъяла

Берәй һылыу тағы ла бар микән?

 
Көндөҙҙәрен баҡһа, көн ояла,

Төндәрендә йондоҙ нур ала.

Әсәләрҙән ҡыҙҙар күп тыуа ла,

Күсбикәләй кем һуң була ала?

Күсбикәне һоратып Фәрит ике-өс тапҡыр яусы ебәрә, ләкин Күсбикәнең ата-әсәһе яусыны кире ҡаға. Күп тә үтмәй ҡыҙҙы бер бай малайына биреп ебәрәләр. Фәрит ғүмер буйы Күсбикәне онота алмаған, уға арнап сығарған йырын йырлап йөрөр булған. 1924 йылда үс тотоп йөрөгән бай ҡуштандары бер мәжлестә шарапҡа ағып ҡушып эсереп үлтерәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*

## Һылтанмалар