open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҙур көйөлдө

**Ҙур көйөлдө** — һаралйындар ғаиләһенән ҡош төрө (рус.*[[большой кроншнеп]]*)

## Тышҡы күренеше
Ҙур көйөлдө 50 һәм 60 сантиметрға тиклем етә,  ауырлығы 600 г алып 1000 г тиклем тарта. Ҡанаттарының ҡоласы  80 см алып 100 см  тәшкил итә. Улар һаралйындар ғаиләһенең иң эре вәкилдәре һәм  Европала йыш осраусы көйөлдөләр булып тора. Ҙур көйөлдөнөң үҙенсәлекле  һыҙаты булып уның оҙон һәм аҫҡа һонолған суҡышы тора. Инә ҡош, ҡағиҙә булараҡ, ата ҡоштан бер аҙға ҙурыраҡ, ә уның суҡышы тағы ла оҙонораҡ һәм нығыраҡ бөгөлгән. Бынан тыш, ике енес араһында тышҡы айырма юҡ. Ҙур көйөлдөнөң төҫө башлыса ябай, ҡауырһыны төрлө һыҙыҡтар һәм тимгелдәр менән аҡһыл көрән төҫтән һоро-көрән төҫкә тиклем үҙгәрә. Тауышы оҙон, һағышлы  тиерлек, «кури-ли» кеүек яңғырай. Күберәк  ата ҡоштар  йырлай, уның ярҙамында улар үҙҙәренең оялау участкаларын билдәләйҙәр. 

## Таралыуы

Ҙур көйөлдө һаҙлыҡлы һәм башҡа дымлы урындарҙа оя ҡора. Ҡышын улар яр буйҙарында һәм кипкән һаҙлыҡтарҙа, ҡитға эсендә  —баҫыуҙарҙа һәм һыубаҫар туғайҙарҙа йәшәй.  Уларҙың төп таралыу ареалы булып  Төньяҡ һәм  Үҙәк Европа, шулай уҡ Британия утрауҙары тора. Ҡышҡы осорҙа был ҡоштар Көнбайыш һәм Көньяҡ Европа яры буйҙарына осош яһай. Ҙур көйөлдөләр шулай уҡ Азияның күп өлөшөндә осрай, уларҙың ареалы көнсығышта Байкал күле һәм Манчжурияға тиклем, көньяҡта Ҡырғыҙстанға тиклем етә. 

## Туҡланыуы
Көйөлдөнөң аҙығы булып бөжәктәр, селәүсендәр, моллюскылар тора, уларҙы ерҙән оҙон суҡышы менән йыя.  Шул уҡ ваҡытта  ҡаты тышлыҡтың эсенән ҡусҡарҙары сығарып алыу өсөн  суҡышын пинцет сифатында ла ҡуллана.

## Үрсеүе
Ояһын ерҙә яҫы уйымда төҙөй, унда үлән һала.  Бер тапҡыр ятҡанда дүртешәр йомортҡа һала. 

## Төрсәләре

Ҙур көйөлдөнөң ике төрсәһе бар.  *Numenius arquata arquata* Европала осрай, ә Волга-Урал һыҙатынан көнсығыштараҡ *Numenius arquata orientalis* төрө тереклек *итә. * Дөйөм алғанда, ҡоштоң һуңғы төрсәһе асығыраҡ, ә ҡауырһынындағы ҡарағусҡыл штрихтар күпкә вағыраҡ. Суҡышы бер аҙ оҙонораҡ, шулай уҡ ҡанаттары ла оҙонораҡ. Ике төрсә лә Волга һәм Уралда береһе икенсеһенә талғын күсә һәм тышҡы күренеше буйынса һиҙелмәй тиерлек. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Lars Jonsson: *Die Vögel Europas und des Mittelmeerraumes — Kosmos-Naturführer*, Franckh-Kosmos Stuttgart 1992/1999, ISBN 3-440-06357-7 (нем.)

## Һылтанмалар

* Позвоночные животные России: Большой кроншнеп
Мусин Әмир Шәғәли улы

**Мусин Әмир Шәғәли улы** (5 июль 1937 йыл — 27 ноябрь 2017 йыл) — нефть сәнәғәте алдынғыһы. 1963—1984 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводының өлкән операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980), СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть сәнәғәте отличнигы (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1977).

## Биографияһы
Әмир Шәғәли улы Мусин 1937 йылдың 5 июлендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Түбәнге Һаҙ ауылында тыуған.

Махсус урта белемле, 1957 йылда Өфө нефть техникумын тамамлай.

1957 йылда Өфө нефть эшкәртеү заводында нефтте беренсел эшкәртеү ҡулайламалары операторы булып эшләй башлай. 1957—1960 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1960 йылдан КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында 1-се яғыулыҡ етештереү цехы операторы, ә 1963 йылдан — өлкән операторы булып эшләй.

Әмир Мусин туплаған практик тәжрибә ҡоролманы реконструкциялау инициаторы булыу мөмкинлеге бирә, был уның ҡеүәтен 30 процентҡа арттырыуға булышлыҡ итә, шуның арҡаһында тулайым продукция етештереү йылына 16 миллион һумға арта, АВТ установкаларының ремонт-ара эшләү ваҡытын 1 йыл да 5 айға тиклем арттырыу инициаторы булыу мөмкинлеге бирә, был нормативтан 6 айға юғары. Тик 1976—1980 йылдарҙа ғына был буш тороуҙы 2 айға ҡыҫҡартырға мөмкинлек бирә һәм 500 мең һум күләмендә дөйөм экономия бирә.

Әмирт Мусин һәм уның бригадаһының алдынғы тәжрибәһе заводтың һәм производство берекмәһенең бөтә установкаларына киң тарала. Бригада коллективы хеҙмәт етештереүсәнлеге буйынса биш йыллыҡ планды (1976—1980) өс йыл һәм һигеҙ ай эсендә, унынсы биш йыллыҡтың дүрт йылы планын ваҡытынан алда — 1979 йылдың 2 декабренә үтәй. Пландан тыш 66,8 мең тонна нефть эшкәртелә, 34 мең һумлыҡ энергия ресурстары, реагенттар һәм яғыулыҡ экономиялана.

Хеҙмәт алдынғыһы бай тәжрибәһен ҙур теләк һәм оҫталыҡ менән эш буйынса иптәштәренә тапшыра. Унынсы биш йыллыҡтың дүрт йылы эсендә ул 14 йәш эшсене оператор һөнәренә өйрәтә.

Нефть химияһы продукцияһын пландан тыш етештереү буйынса социалистик йөкләмәһен үтәүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшеүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн, 1980 йылдың 13 июнендә, СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Әмир Шәғәли улы Мусинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы»]] исеме бирелә.

1984 йылдан алып 1997 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем Өфө нефть эшкәртеү заводында установка етәксеһе, өлкән операторы булып эшләй.

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1977).

Мусин Әмир Шәғәли улы Өфө ҡалаһында йәшәй. 2017 йылдың 27 ноябрендә 81-се йәшендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980),
* Ленин ордены (1980), 
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975), 
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
* Ими гордится район // Журнал «Ватандаш»
Красный Восход ауыл Советы (Иглин районы)

**Красный Восход ауыл Советы ** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Овчаров Степан Семёнович

**Овчаров Степан Семенович** (1909 йыл — 14 октябрь 1943 йыл) —197-се гвардия артиллерия полкының 4-се батарея орудие командиры (92-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 37-се армия, Дала фронты), гвардия сержанты, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Степан Семёнович Овчаров 1909 йылда Новоконстантиновка (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы) ауылында тыуған.

Украин. Хисапсылар курсын тамамлай.

Степан Семенович 1941 йылдың сентябрендә Тоҡмаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан (Ҡырғыҙстан) Ҡыҙыл Армия сафына алына.

1942 йылдан хәрәкәт итеүсе армияла. 197-се гвардия артиллерия полкының 4-се батарея орудие командиры (92-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 37-се армия, Дала фронты) Овчаров С. С. 1942 йылдың 19 ноябренән 1943 йылдың 26 июленә тиклем Воронеж фронтында һуғыша. Яралана.

С. С. Овчаров 1943 йылдың 14 октябрендә һуғышта һәләк була. Днепропетровск өлкәһенең Верхнеднепровский районы Калужино ауылында ерләнгән.

## Батырлығы
«Гвардия сержанты С. С. Овчаров, үҙенең орудиеһы менән 1943 йылдың 8 октябрендә, уҡсылар подразделениеларын оҙатып, Днепр йылғаһы аша сыға. Орудиеһынан атып пехотаның һөжүменә ярҙам итә. С. С. Овчаровтың расчёты дошмандың ике рота пехотаһын, расчёты менән өс орудиеһын, бер пулемёт ояһын һәм ике дзотын юҡ итә. 1943 йылдың 14 октябрендә С. С. Овчаров дошмандың өҫтөнлөклө көстәре менән көсөргәнешле алыш алып бара, танк атакаһын кире ҡаға, «Тигр» танкын яндыра.

Орудие расчеты юҡҡа сыға. Овчаров бер үҙе ҡала, танкыларға туптарҙы тура төҙәп ут асып, тағы ике «Тигр» танкын сафтан сығара. Фашистар уны уратып ала, һуңғы снарядҡа тиклем һөжүмде кире ҡағып, С. С. Овчаров һәләк була».

Советтар Союзы Геройы исеме С. С. Овчаровҡа 1944 йылдың 22 февралендә, үлгәндән һуң бирелә.

## Хәтер

* Днепропетровск өлкәһенең Днепровокаменка ауылында С. С. Овчаровҡа һәйкәл ҡуйылған.
* Ҡырғыҙ ССР-ының Тоҡмаҡ ҡалаһында бер урам Герой исемен йөрөтә.

## Наградалары
* Ленин ордены (19.01.1944).
* Советтар Союзы Геройы, Алтын Йондоҙ миҙалы (19.01.1944).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 4. Л-О. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2008. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-068-5.

## Һылтанмалар

* 
* Герои Советского Союза — кыргызстанцы .
Яңы Ҡото ауыл Советы (Саҡмағош районы)

**Яңы Ҡото ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә

## Составы
**[[Яңы Ҡото]] ауылы**,

Тамъян ауылы,

Бикмәт ауылы,

Иҫке Супты ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Абдулов

**Абдулов** — фамилия.

* Абдулов Марсель Хәбиб улы (1931—2007) —дәүләт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты (1991), РСФСР-ҙың атҡаҙанған урмансыһы (1978). 1966—1991 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Урман хужалығы министры.
* Абдулов Шакир Ғәфиәт улы (1896—1952) — партия һәм дәүләт эшмәкәре.
Рапат ауыл Советы (Саҡмағош районы)

**Рапат ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.<br /><br />

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Составы

* **[[Рапат]] ауылы**,
* Яңы Биккенә ауылы,
* Яңы Рәсмәкәй ауылы

1979 йылда күсерелгән Марс ҡасабаһы ауыл Советы составынан алып ташланды.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Осинцев Михаил Александрович

**Осинцев Михаил Александрович** (22 октябрь 1907 йыл — 3 июнь 1968 йыл) — СССР тимер юлсыһы, Октябрьский тимер юлы начальнигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).

## Биографияһы

1907 йылдың 22 октябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы, Әлшәй районы) Шафран ауылында тыуған. Урыҫ. 1925 йылда урта мәктәпте тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Рязань-Урал тимер юлында машинист ярҙамсыһы булып башлай, ә һуңынан водокачка машинисы булып эшләй. 1930 йылда Рязань-Урал тимер юлы юлсылары профсоюз ойошмаһы Ленинград тимер юл бәйләнеше инженерҙары институтына профмеңселәр иҫәбенә уҡырға ебәрә. 1935 йылда институттың эксплуатация факультетын тамамлай.

Артабан Омск тимер юлында эшләй, унда эҙмә-эҙлекле рәүештә өлкән инженерҙан тимер юл начальнигының беренсе урынбаҫарына тиклем юл үтә. 1948 йылда уны Львов тимер юлы етәксеһе итеп тәғәйенләнләйҙәр.

1949 йылда Октябрьский тимер юлы етәкселеген ҡабул итә. Уның етәкселеге аҫтында тимер юлы «һуғыштан һуңғы емереклектән тергеҙелә», төп күрһәткестәр буйынса был селтәрҙә иң яҡшыһы булып китә. Магистраль менән 12 йыл етәкселек итә.

1962—1965 йылдарҙа — Чехословакияла тимер юл транспорты эше мәсьәләләре буйынса Хөкүмәт кәңәшсеһе.

1965 йылда Осинец Михаил Александрович Ленинград тимер юл транспорты инженерҙары институты ректоры итеп тәғәйенләнә. 1967 йылда «Тимер юл станциялары һәм үҙәктәре» кафедраһы буйынса доцент ғилми дәрәжәһендә раҫлана һәм «Организация грузовой и коммерческой работы» кафедраһы мөдире итеп һайлана. Шул уҡ ваҡытта, 1964 йылда Ленинград тимер юл транспорты инженерҙары институты ғалимдары һәм Октябрьский тимер юлы белгестәре менән берлектә ойошторолған Берләшкән ғилми-тикшеренеү институты (ОНИИ) эше менән етәкселек итә. Институт Октябрьский тимер юлының ғилми үҙәгенә әйләнә, ә тимер юл — юғары уҡыу йорттары өсөн фәнни асыштарҙы тиҙ индереүгә булышлыҡ итеүсе ҙур эксперименталь-производство полигоны була. М. А. Осинцев Октябрьский тимер юлында тиҙ йөрөшлө тимер юл хәрәкәте индереү инициаторҙарының береһе була. Ленинград-Мәскәү линияһында ЭР-200 пассажирҙар поезы әйләнешен индереүгә теоретик һәм практик әҙерлек үткәрелә.

Ленинградта йәшәй һәм эшләй. 1968 йылдың 3 июнендә вафат була. Санкт-Петербургта Богословский зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумы указы менән, 1959 йылдың 1 авгусында, тимер юл транспорты үҫешендә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн Михаил Александрович Осинцевҡа Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла һәм «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
* Өс Ленин ордены (29.07.1945; 21.06.1957; 1.08.1959),
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (2.08.1942; 6.08.1952),
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (16.07.1951), 
* башҡа миҙалдар.

## Һылтанмалар
*
Мөгөҙморондар

**Мөгөҙморондар**  (, ) — йомро тояҡлылар ғаиләһенә   ҡараған танау өҫтөндә мөгөҙө булған  ҡуш тояҡһыҙ эре һөтимәр хайуан.  Хәҙерге заманда биш  төрө Африкала һәм Азияла киң таралған.
## Тасуирлама
Хәҙерге заман мөгөҙморондарының төп айырмаһы — моронондағы мөгөҙө. Төрөнә ҡарап улар бер йәки ике булыуы мөмкин, ҡаҙылма мөгөҙморондарҙың ҡайһы бер төрҙәрендә бөтөнләй булмаған. Алғы мөгөҙө морон һөйәгенән, артҡыһы (әгәр булһа) маңлай һөйәгенән үҫеп сыҡҡан була. Ҡаты булыуға ҡарамаҫтан, мөгөҙ һөйәк туҡымаһынан түгел, ә кератиндан — сәстә лә була торған аҡһымдан тора. Ҡайһы бер браконьерҙар мөгөҙморон мөгөҙөнә ихтыяж юғары булыу сәбәпле күпләп һунар итә, сөнки мөгөҙҙөң шифаһы бар, ир-аттың потенцияһын арттыра тигән яңылыш фекер йәшәп килә. Иң ҙур мөгөҙҙөң оҙонлоғо 158 сантиметр булғанлығы билдәле.

Мөгөҙморон ауыр кәүҙәле, аяҡтары ҡыҫҡа һәм йыуан. Һәр аяҡта өс бармаҡ, улар киң тояҡ менән тамамлана. Тиреһе ҡалын, һоро йәки көрән төҫтә. Азия төрҙәренең аяҡтары һәм муйындары броняға оҡшаған йыйырсыҡлы тире менән ҡапланған. Мөгөҙморон насар күрә, әммә был етешһеҙлектәренә күрә еҫте яҡшы тойоуы һәм яҡшы ишетеүе менән алдыра.

## Йәшәү рәүеше
Мөгөҙморон айырым йәшәй, ләкин саванналарҙа  ҙур булмаған төркөмдәргә берләшеүҙәре мөмкин.  Әгәр инә заты уҙаҡлашырға әҙер булһа, аталары  араһында етди алыш башланырға мөмкин. Еңеүсеһе үҙ биләмәләрен экскременттары менән тамғалап сығырға  тырыша. Эш уҙаҡлашыуға етһә,  ике партнер бер-береһен эҙәрлекләй һәм хатта һуғыша. 18-15 айҙан һуң тыуған балалары инәләре менән ике йыл ярым йәшәй.  Әгәр был ваҡыт эсендә тағы ла береһе донъяға килһә, инә  өлкәнен ҡыуып ебәрә.

Мөгөҙморон көндөҙ йоҡлай, төндә һәм эңерҙә әүҙем була башлай. Был йәнлек бик һаҡ һәм кешенән ҡаса. Әммә әгәр  үҙҙәре өсөн ҡурҡыныс янауын тойһа, һөжүм итә. Күреү һәләте насар булһа ла, улар ҙур мөгөҙҙәре менән ауыр йәрәхәт һалыуҙары мөмкин. Саба башлаһа, мөгөҙморон 45 км/сәғ тиҙлеккә ирешергә мөмкин.

Йыш ҡына мөгөҙморон тирәһендә ҡоштар уралана,  уларҙың тиреһенән  паразиттарҙы сүпләй. Һирәк осраҡтарҙа балалары йыртҡыс ҡорбаны була ала,  әммә өлкәндәренең кешенән башҡа дошманы юҡ.

## Класлаштырыу
Хәҙер йәшәгән биш төр дүрт ырыуға  ҡарай. Бик һирәк осрай торған суматра мөгөҙмороно уларҙың иң боронғо ("Dicerorhinus") ырыуының берҙән-бер вәкиле булып тора.  Мөгөҙморондарҙың Rhinocerotidae ғаиләһе 2 ғаилә аҫтына, шул иҫәптән, 7 трибаға һәм 61 ырыуға бүленә, шуларҙың 57 ырыуы юҡҡа сыҡҡан.

## Шулай уҡ ҡара

* Арсинотерий

## Иҫкәрмәләр
Рәжәп ауыл Советы (Саҡмағош районы)

**Рәжәп ауыл Советы **— Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. <br /><br />Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Составы
**[[Рәжәп]] ауылы,**

Байбулат ауылы,

Яңы Балаҡ ауылы,

Яңыбирҙе ауылы

Иҫке Сөрмәт ауылы,

Буләк ауылы,

Яңы Тайнаш ауылы,

Яңы Сөрмәт ауылы

Ташйылға ауылы,

Филипповка ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Черкасов Андрей Геннадьевич

**Черкасов Андрей Геннадьевич** (4 июль 1970 йыл) — спортсы, тренер. Теннис буйынса 1988 йылдан — СССР, 1992 йылдан — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, 1993—2001 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командалары ағзаһы. 2010 йылдан Мәскәүҙәге «Мегапрофи» спорт клубының тренер-уҡытыусыһы. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1988), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2001). Барселоналағы Олимпия уйындарының бронза призеры (1992).

Өфө ДЮСШОР-ында тренер Н. Л. Роговала тәрбиәләнә. Юниорҙар араһындағы яңғыҙ разрядта Европа чемпионатында 3 тапҡыр еңеү яулаусы (1985, 1985-86). 1988 йылдан теннис менән профессиональ нигеҙҙә шөғөлләнә. 1988 йылда Сеулдағы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.

Кремль Кубогын ике тапҡыр яулап алыусы (1990, 1991).

1992 йылдағы Олимпия уйындарында яңғыҙ разрядта бронза призеры.

Ҙур шлем турнирының 3-сө һәм 4-се турҙарында сирек финалға етеүсе:

* Австралияның асыҡ чемпионатында — 1990;
* Францияның асыҡ чемпионатында — 1992;
* АҠШ-тың асыҡ чемпионатында — 1990.

Дэвис Кубогында 1988—2000 йылдарҙа СССР, БДБ, Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

Йыйылма команда өсөн 30 матчта уйнай (17 еңеү — еңелеү 13).

Хәҙерге ваҡытта Мәскәүҙә Черкасов Андрей теннис мәктәбе эшләй. 1993 йылдан алып Калининградта йәшәй. 1989 йылдан алып донъялағы 50 иң шәп тенниссыларҙың береһе. Индивидуаль разрядта күрһәткән иң юғары рейтингы-13-сө.

## Карьераһы ваҡытында АТП турнирҙарының финалдары (8)

### Яңғыҙ разрядта (6)

#### Еңеү (2)

#### (4)

### Парлы разрядта (2)

#### Еңелеү (2)

## Команда турнирҙары

### Команда турнирҙарының финалы (1)

#### Еңелеү (1)

## Ҡыҙыҡлы факттар
1993 йылдың октябрендә Тель-Авивтағы турнирҙың сирек финалында Черкасов итальян Гауденци Андреа менән осраша. Был 3 сәғәт 54 минут дауамында барған эпик уйын 6-76 7-62, 7-5 иҫәбе менән Рәсәй спортсыһы файҙаһына тамамлана.

2009 йылға тиклем был еңеү ирҙәр теннисындағы тай-брейклы 3 сет оҙонлоғондағы матч өсөн рекорд була. Бары тик 2008 йыл испанлы билдәле Рафаэль Надаль һәм Мойя Карлос Ченнайҙа үткән турнирҙың ярым финалындағына был рекорты юҡҡа сығара: Надаль шул уҡ 3 сәғәт 54 минут эсендә 6-7³, 7-68 7-61 иҫәбе менән ярышташын еңә.

2009 йылдың майында Мадридта үткән Мастерс сериялары турнирында шул уҡ Надаль ярым финалда серб Новак Джоковичты 3-6, 7-65, 7-69 иҫәбе менән еңә. Был юлы матч 4 сәғәт 3 минут буйына бара һәм Черкасов менән Гауденци араһындағы 16 йыл элек барған рекордлы матчтан 9 минутҡа артығыраҡ ваҡыт дауам итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Andrei Cherkasov   
* Andrei Cherkasov Профиль участника Кубка Дэвиса
Йомаш ауыл Советы (Саҡмағош районы)

**Йомаш ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәммуниципаль берәмеге.<br /><br />Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Составы
**[[Йомаш (Саҡмағош районы)|Йомаш]] ауылы,**

Яңы Семенкин ауылы,

Уйбулат ауылы,

Ҡаратал ауылы,

Яңы Боҫҡаҡ ауылы

Митрәй-Әйүп ауылы,

Иҫке Үҙмәш ауылы,

Иҫке Боҫҡаҡ ауылы,

Маҡар ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Баҙғыя ауыл Советы (Шаран районы)

**Баҙғыя ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

 Административ үҙәге — Баҙғыя ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Географияһы
Баҙғыя ауыл Советы Шаран районының Нөрәй, Салмалы ауыл Советтары һәм Башҡортостандың  Туймазы районы менән сиктәш.

## Составы
Баҙғыя ауыл Советы составына 6 тораҡ пункты керә:

* Алмаш ауылы,
* **[[Баҙғыя]] ауылы**,
* Ҡыр-Теләүле ауылы,
* Яңы Тамъян ауылы,
* Иҫке Теләүле ауылы,
* Иҫке Тамъян ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Рабовалюк Михаил Иванович

**Рабовалюк Михаил Иванович** (18 октябрь 1915 йыл — 10 февраль 1945 йыл) — 1939—40 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының 45 миллиметрлы пушкалар взводы командиры, лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). 

## Биография
Михаил Иванович Рабовалюк 1915 йылда Отрада ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин.
Баландин мәктәбендә белем ала. Отрада ауылында зоотехник, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Әлшәй район Советы башҡарма комитетының ер бүлегендә участка зоотехнигы булып эшләй. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

## Батырлығы
487-се уҡсылар полкының 45-миллиметрлы пушкалар взводы командиры (143-сө уҡсылар дивизияһы, 47-се армия, 1-се Белоруссия фронты) лейтенант Рабовалюк, 1945 йылдың 15 ғинуарында уҡсылар батальоны составында, Польшаның Легвоново ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ, үҙенең танкка ҡаршы пушкалары уты менән совет ғәскәрҙәренең йылдам алға хәрәкәт итеүенә булышлыҡ итә. Көн аҙағына Висла йылғаһы сигенә етә, ә аҙаҡ тиҙ генә үҙенең взводының техник йыһаздарын һәм бар булған хеҙмәткәрҙәрен йылғаның көнбайыш ярына сығара. Рабовалюк взводы күп йәһәттән Ҡыҙыл Армияның башҡа подразделениеларының Висла йылғаһын һуғышып уңышлы аша сығыуына һәм биләгән позицияларҙа нығыныуына булышлыҡ итә. Ошо һуғыштан һуң Рабовалюк Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителә.

Рабовалюк Михаил Иванович 1945 йылдың 10 февралендә, Көнсығыш-Померан операцияһының башында һәләк була. 143-сө уҡсылар дивизияһының кире ҡайтмай торған юғалтыуҙар исемлегенә ярашлы, Карлсруэ тораҡ пунктының көньяҡ ситендә, Валч (Дойч-Кроне) ҡалаһынан 7 километр алыҫлыҡта ерләнгән. Хәҙер был Польшаның Көнбайыш-Поморск воеводалығы Валецкий повят Валч (гмина) Ługi Wałeckie ауылы.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, лейтенант Рабовалюк Михаил Ивановичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Универсальная энциклопедия «Башкортостан»: Рабовалюк Михаил Иванович .
Дмитриева Поляна ауыл Советы (Шаран районы)

**Дмитриева Поляна ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Дмитриева Поляна ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Географик урыны
Дмитриева Поляна ауыл Советы Түбәнге Ташлы, Ерекле , Шаран, Писарев һәм Иҫке Томбағош ауыл Советтары менән сиктәш.

## Халҡы

## Составында
Дмитриева Поляна ауыл Советы составына 7 тораҡ пункт ингән:

* Буляково ауылы,
* **[[Дмитриева Поляна]]** ауылы,
* Загорные Клетья ауылы,
* Исәмәт ауылы,
* Источник ауылы,
* Ҡаракүл ауылы,
* Преображенский ауылы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Дмитриево-Полянский сельсовет — Администрация Муниципального района Шаранский район Республики Башкортостан
Дүртөйлө ауыл Советы (Шаран районы)

**Дүртөйлө ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — '''Дүртөйлө''' ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Географик урыны
Дүртөйлө ауыл Советы Шаран районының Ерекле, Салмалы, Түбәнге Зәйет, Дмитриева Поляна ауыл Советтары һәм Туймазы районының Төмәнәк ауыл Советы менән сиктәш.

## Халыҡ

## Составы
Дүртөйлө ауыл Советы составына 8 тораҡ пункты инә:

* Бурһыҡ ауылы,
* '''Дүртөйлө''' ауылы,
* Йәрәмкә ауылы,
* Ҡараҡашлы ауылы,
* Һарыһаҙ ауылы,
* Тат-Көсөк ауылы,
* Уҡыяҙ ауылы,
* Үлекйылға ауылы.

2012 йылға тиклемге Дүртөйлө ауыл Советы составына Һөйөндөк ауылы ингән, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының 2012 йылдың 26 ғинуарындағы «Башҡортостан Республикаһының Шаран районында географик объектты бөтөрөү тураһында»" указына ярашлы, был ауыл юҡҡа сығарылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Дюртюлинский сельсовет — Администрация Муниципального района Шаранский район Республики Башкортостан
Ерекле ауыл Советы (Шаран районы)

**Ерекле ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Шаран районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — '''Ерекле''' ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Составы
Ерекле ауыл Советы составына 5 тораҡ пункты инә:
* Алпай ауылы,
* '''Ерекле''' ауылы,
* Ҡыртүтәл ауылы,
* Таллыкүл ауылы,
* Шарлыҡбаш ауылы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Зириклинский сельсовет - Администрация Муниципального района Шаранский район Республики Башкортостан
Страупе Борис Петрович

**Страупе Борис Петрович** (2 апрель 1909 йыл, Санкт-Петербург — 31 декабрь 1960 йыл, Өфө) — совет хужалыҡ эшмәкәре, инженер-энергетик. РСФСР Юғары Советы депутаты (1947), Башҡорт АССР-ының дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты.Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. 

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Борис Петрович Страупе 1926—1940 йылдарҙа Ленинград металл заводында эшләй, разметка яһаусы өйрәнсеге булараҡ башлай, завод директоры урынбаҫары вазифаһына тиклем етә. 

1933 йылда производствонан айырылмайынса завод эргәһендәге втузды тамамлай. Турбина цехы начальнигы сифатында 100 МВт-ға тиклем ҡеүәтле беренсе совет пар турбинаһын сығарыуҙы ойоштора.

1940—1943 йылдарҙа — Нева машиналар эшләү заводы директоры.

1943—1950 йылдарҙа — Ленэнерго идарасыһы. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында емертелгән Түбәнге Свирь, Дубровка, Энсо һәм Раухиала ГЭС-тарын тергеҙеүгә һәм файҙаланыуға тапшырыуға етәкселек итә.

Страупе бөтә блокада барышында Ленинградта эшләй һәм ҡаланы электр энергияһы менән тәьмин итеү өсөн бөтәһен дә, хатта мөмкин булмағанды ла эшләй. Ялғанға ҡоролған «Ленинград эше» буйынса язаға тарттырылыуҙан уны бәхетле осраҡ ҡына һаҡлап алып ҡала. Даниил Граниндың "История создания «Блокадной книги» тигән китабында шундай юлдар була: «Управляющим у нас в „Ленэнерго“ был тогда Борис Страупе…», артабан үҙ эшен тәрән белгән намыҫлы был кеше тураһындағы бүлектә уның хаҡында һөйләнә, әммә цензура был киҫәкте үткәрмәй, яҙыусы уны айырым баҫтыра.

Йоғонтоло дуҫтары булышлығы менән Страупены Уралға ебәрәләр.

1950 йылдан — УфаГЭСстрой начальнигы, ул Ҡариҙел йылғаһындағы Павловка ГЭС-ы төҙөлөшөнә етәкселек итә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
РСФСР Юғары Советы депутаты (1947), Башҡорт АССР-ының дүртенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ленинград ҡала һәм Нуриман район Советтары депутаты итеп һайлана.

## Иҫтәлектәрҙән
Павловка ГЭС-ы ветераны В. В. Маковеевтың иҫтәлектәренән:

— Это был горячий, любитель острого слова человек. Но справедливый. Дисциплина жесткая была. Иначе, наверное, и нельзя было. Более четырех тысяч человек трудились. В основном молодые. Всякое случалось: и пьянки, и женщин делили. С нарушителями Борис Петрович не церемонился: отправлял за шлагбаум. Поэтому и объект на совесть возвели, считаю (Альфред СТАСЮКОНИС, Нуримановский район. Гарантия — на сто лет. А простоит и тысячу// Республика Башкортостан. 07.04.2007).

Чикина Александра Михайловнаның хатынан:

«…На память все больше приходят те моменты, которые помогли кого-то спасти, не дали возможности пасть духом, не позволили опуститься… А разве можно забыть первую премию в первую блокадную весну за подачу тока раньше намеченного, её вручал управляющий Ленэнерго Борис Петрович Страупе. Она была продуктами!!» (Даниил Гранин китабынан)

## Бүләктәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары, миҙалдар.

## Ғаиләһе
Страупеларҙың хеҙмәт династияһына ҡарай.

## Иҫкәрмәләр
Аҡбарыҫ ауыл Советы (Шаран районы)

**Аҡбарыҫ ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шаран районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.

 Административ үҙәге — Аҡбарыҫ ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Географияһы
Аҡбарыҫ ауыл Советы Шаран районының Баҙғыя, Шаран, Томбағош, Нөрәй ауыл Советтары һәм Башҡортостандың Бүздәк һәм Саҡмағош райондары менән сиктәш.

## Халҡы

## Административ бүленеше
Ауыл Советы составына 10 ауыл инә:

* **[[Аҡбарыҫ]] ауылы**,
* Биҡҡол ауылы,
* Биктыш ауылы,
* Мишәр ауылы,
* Яңы Таулар ауылы,
* Урсай ауылы,
* Уял ауылы,
* Супай ауылы,
* Шалтыҡбаш ауылы,
* Яңауыл ауылы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Аҡбарыҫ ауыл Советы
Ар ауыл Советы (Шишмә районы)

**Ар ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. <br /><br />Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороуҙар тураһындағы» Законы, ст. 1, ч.189 (Йөҙ ҙә һикһән туғыҙынсы часы Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з һанлы Законы менән индерелә), унда түбәндәге юлдар бар:

Шишмә районы Ар ауыл Советының Ключарев, Бочкаревка, Яңы Михайловка ауылдарын Шишмә районының Әлкә ауыл Советы составына тапшырып, Шишмә районының Ар һәм Әлкә ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.

## Составы
**[[Ар]] ауылы**

Боголюбовка ауылы,

Дим ауылы,

Келәш ауылы,

Марусин ауылы,

Яңы Берҡаҙаҡ ауылы,

Черниговка ауылы.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Дурасов ауыл Советы (Шишмә районы)

**Дурасов ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.<br /><br />
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә 

Административ үҙәк — Дурасов ауылы.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составында
Ауыл биләмәһе составына 8 тораҡ пункты инә:

## Иҫкәрмәләр
Корнилаев Сергей Григорьевич

**Корнилаев Сергей Григорьевич** (20 февраль 1955 йыл) — СССР-ҙың ирекле стилдәге көрәшсеһе. 48 кг-ға тиклем ауырлыҡ категорияһында «Хеҙмәт резервтары» спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.

Ирекле көрәш буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры  (1978), дүрт тапҡыр донъя чемпионы (1978, 1979, 1981, 1982), Европа чемпионы (1984), XXII олимпия уйындарының бронза призеры (1980). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.

## Биографияһы
Сергей Григорьевич Корнилаев 1955 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Иглин районы Сыуаш-Ҡобау ауылында сыуаш ғаиләһендә тыуған.

«Витязь» спорт клубының (Мәскәү) Почетлы президенты, Мәскәү ирекле көрәш федерацияһының попечителлек советы рәйесе.

Йыл һайын көрәшсе хөрмәтенә үткәрелә:

* Ирекле көрәш буйынса Сергей Григорьевич Корнилаев исемендәге халыҡ-ара турнир (Мәскәү, «Хеҙмәт резервтары» спорт комплексы),
* Ирекле көрәш буйынса дүрт тапҡыр донъя чемпионы Сергей Григорьевич Корнилаев призына Бөтә Рәсәй турниры (Сыуаш Республикаһы, Канаш районы).
* Ирекле көрәш буйынса дүрт тапҡыр донъя чемпионы Сергей Григорьевич Корнилаев призына республика турниры (Башҡортостан Республикаһы, Иглин районы).
* Ирекле көрәш буйынса Яңы йыл турниры (Мәскәү, Перово, «Луч» спорткомплексы).

## Һылтанмалар
*    
* Сергей Корнилаев (англ.)
* Сергей Корнилаев в «Чувашской энциклопедии»
Йәрми ауыл Советы (Шишмә районы)

**Йәрми ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Административ үҙәк — Йәрми ауылы.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлыауыл биләмәһе статусына эйә..

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составында

## Иҫкәрмәләр
Исхаҡов Салауат Миҙхәт улы

**Исхаҡов Салауат Миҙхәт улы** (7 сентябрь 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы; 1995 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Рәсәй тарихы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (2003).

Рәсәй Фәндәр академияһының социаль реформалар, хәрәкәттәр һәм революциялар тарихы буйынса ғилми советының ғилми секретары (1995); Тарих фәндәре халыҡ-ара комитетының Рәсәй революцияһы тарихы буйынса халыҡ-ара комиссияһы генераль секретары (2002—2010).

## Биографияһы
Салауат Миҙхәт улы Исхаҡов 1959 йылдың 7 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Иглин районы Меңйетәр ауылында тыуған.

1988 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай («Башҡортостан сәнәғәте эшселәренең Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы осоронда иҡтисади хәле»), 2003 йылда — докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай («Рәсәй мосолмандары һәм революция (1917 йылдың яҙы — 1918 йылдың йәйе)»).

Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре:

* XX быуатта Рәсәй революциялары,
* Рәсәйҙә Граждандар һуғышы,
* XX быуаттың тәүге утыҙ йылында Рәсәй мосолмандарының милли‑азатлыҡ хәрәкәте һәм мосолман эмиграцияһы.

### Һайланма хеҙмәттәре
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Зайцев Вячеслав Кондратьевич

**Зайцев Вячеслав Кондратьевич** (18 сентябрь 1917 йыл, Охлебин ауылы, хәҙерге Иглин районы Башҡортостан Республикаһы — 19 апрель 1992 йыл, Владимир) — Рәсәй филологы, тәржемәсе һәм публицист.

## Биографияһы
Өфө механика техникумын тамамлай (1935), Өфө нефть эшкәртеү заводында инженер булып эшләй, һуңынан 1946 йылға тиклем Алыҫ Көнсығыш флотында хеҙмәт итә. Ленинград университетының славян филологияһы факультетына уҡырға инә. 1951 йылда уны тамамлай. Филология фәндәре кандидаты (1954). Университетта уҡыта, иртә көньяҡ-славян әҙәбиәтен өйрәнеү менән шөғөлләнә.

Е. Гапова иҫтәлектәренә ярашлы, ҡатыны менән айырылышыу һәм студент ҡыҙға өйләнеү менән бәйле, уға Ленинград университетынан китергә тура килә, һәм ул 1964 йылда Минск ҡалаһына күсеп бара. БССР Фәндәр академияһының әҙәбиәт институтында эшләй. Иван Гундуличтың «Осман» поэмаһын һәм «Между Львом и Драконом. Дубровницкое Возрождение и эпическая поэма Ивана Гундулича „Осман“» монографияһын тәржемә итеп (1969 йылда икеһен лә айырым баҫма итеп) баҫтыра. Шул уҡ ваҡытта белорус һөйләшен өйрәнеү буйынса эштәр башлай. 1970 йылда «Франциск Скорина и гуманистическая мысль в Белоруссии XV—XVI вв.» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡларға әҙерләнә. 

Бер үк ваҡытта 1967 йылда «Байкал» журналында (№ 5, 6, 7) «Боги приходят из космоса» мәҡәләһен баҫтыра, унда Ғайса пәйғәмбәрҙең сит планетанан килеп сығыу мөмкинлеген яҡлай, Вифлеем йондоҙо йыһан карабы булған тип фараз итә һ. б. Зайцев тарафынан был гипотезаны яҡлап әйтелгән бер нисә һөйләм, оҡшаш идеяларға арналған «Воспоминания о будущем» исемле фильмгә ингән.

Зайцевтың был сығыштары рәсми матбуғатта киҫкен реакция тыуҙыра[2]. Зайцев докторлыҡ диссертацияһын яҡлай алмай. 1974 йылда ул протест йөҙөнән КПСС-тан сыға, әҙәбиәт институтынан ҡыуыла.

Р. К. Баландин яҙыуынса, Зайцев бер нәмәгә ҡарамаҫтан, «пәйғәмбәр батырлығы менән, рәсми идеология һәм сиркәү тәғлимәтенән ҡырҡа айырылып торған үҙенең фетнәсел идеяларын яҡлай,  1980 йылдың аҙағында СССР-ҙың тарҡалыуын һәм артабанғы ахыры заманды юрап, ирекле һәм ҡыйыу сығыш яһауын дауам итә.

1978 йылдың ноябрендә Дәүләт именлеге комитеты уны ҡулға ала һәмпсихиатрия экспертизаһына ебәрә. 1979 йылдың мартында Мәскәүҙә Сербский исемендәге Суд психиатрияһы институты эксперттары ҡарары менән Зайцевҡа «шизофрения» диагнозы ҡуйыла. 1979 йылдың июнь айында БССР Юғары суды уны Ҡаҙан махсуслаштырылған психиатрия дауаханаһына мәжбүри психик дауаланыуға ебәрә. 1982 йылдың ғинуарында азат ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* В. Зайцев. Боги приходят из космоса
* *Панченко А. А.* «Эра Водолея» для строителей коммунизма: культура нью-эйджа в позднесоветском обществе и проблема «переломных эпох»
Хализова Мария Ивановна

**Хализова Мария Ивановна **(13 май 1929 йыл — 8 апрель 2008 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1953—1985 йылдарҙа Иглин районы «Путь Ленина» колхозы һауынсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Башҡорт АССР-ының иң яҡшы һауынсыһы (1957. РСФСР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы (1963—1967) депутаты.

## Биографияһы
Мария Ивановна Хализова (Гилёва) 1929 йылдың 13 майында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Ленинский ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Иван Михайлович менән әсәһе Ксения Трофимовнаның 12 балаһы — 10 ҡыҙы һәм 2 улы — була. Тулы булмаған урта белем ала. 16 йәшендә Ленинскийҙағы фермаға эшкә сыға. Тәүҙә быуаҙ таналарҙы ҡарай, шунан бер йыл быҙауҙарҙы ашата, эсерә, һыйырҙар тәрбиәләшә. 

1945—1953 йылдарҙа быҙау ҡараусы, шунан һауынсы булып эшләй. 1963 йылдан — Нуриман (һуңынан Иглин) районының «Путь Ленина» колхозындағы һөтсөлөк фермаһының өлкән һауынсыһы.

Производство күрһәткестәрен йылдан-йыл арттыра бара — бер һауын һыйырынан 2 000 килограмға тиклем һөт һауып ала. 1957 йылда төркөмөндәге һәр һыйырҙан — 3 117 килограмм, 1959 йылда — 3 493 килограмм, 1961 йылда 3 877 килограмм һөт һауа. Һөтсөлөк фермаһында был йылдарҙағы күрһәткестәр 2 977 килограмдан 3 596 килограмғаса күтәрелә. Төркөмөндәге һыйырҙарҙы һауыу менән генә сикләнмәй, коллектив менән ҙур ойоштороу эше лә башҡара, зоотехник хисап һәм ферманың отчетлылығын алып барыуға өлөш индерә.

Малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, һөт һәм башҡа продукцияны етештереүҙә һәм әҙерләүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йыл 22 март Указы менән М. И. Хализоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. 

1985 йылға тиклем Иглин районы «Путь Ленина» колхозында һауынсы булып эшләй.

РСФСР-ҙың алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1963—1967). III Бөтә Союз колхозсылар съезы, СССР-ҙың VII ҡулланыусылар кооперацияһы вәкилдәре съезы делегаты. Иглин район Советы депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966),
* Ленин ордены.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
* Мы гордимся ими
* Хализова Мария Ивановна
Мозжерин Василий Иванович

** Мозжерин Василий Иванович ** (12 июль 1926 йыл — 20 апрель 2008 йыл) — ғалим-ветеринар врач, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), ветеринария фәндәре докторы (1976), профессор (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976), СССР‑ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1970). «Почёт Билдәһе» (1971) һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Василий Иванович Мозжерин 1926 йылдың 12 июлендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Ишембәт ауылында тыуған.

Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡый. 1941—42 йылдарҙа Нуриман районында ветеринар фельдшер, 1947 йылдан — Оло Тәләк районында, 1948—51 йылдарҙа Нуриман районының ветеринар дауаханаһында ветеринар табип булып эшләй.

1956 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡытыусы булып эшләй. 1970—94 йылдарҙа институттың зоогигиена, эпизоотология һәм ветеринария нигеҙҙәре кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1987—89 йылдарҙа ветеринария факультеты деканы була.
1997 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институында лаборатория мөдире, 1998 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

Мозжерин яһалма аэроионлаштырыуҙың сусҡалар организмына биологик йоғонтоһон тикшерә һәм аэроионлаштырыуҙы Башҡортостандың фермаларында һәм малсылыҡ комплекстарында («Ҡарлыман» һәм «Рощинский» совхоздары) ҡулланыуға индерә.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы була (1991), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Ауыл хужалығы фәндәре бүлексәһендә (секторында) тора.

## Хеҙмәттәре
* Физиологические и зоогигиенические основы аэроионизации //Сб. докладов 4-го Междунар. конгресса по зоогигиене. В. Татры (ЧССР), 1982;
* Гигиена сельскохозяйственных животных: Кн. 1, 2. М., 1991 (соавт.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976
* СССР‑ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1970) 
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкортостан: Краткая энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия. 1996.
* http://www.anrb.ru/blog/category/25
Ҡара Яҡуп ауыл Советы (Шишмә районы)

**Ҡара Яҡуп ауыл Советы** (2004 йылға тиклем *Ҡара Якуп ауыл Советы*) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге. <br /><br />Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Ауыл Советы составында

* **[[Ҡара Яҡуп]] ауылы**,
* Бабик ауылы,
* Горный ауылы,
* Яңы Абдулла ауылы.

## Тарихы

; 2004 йыл

Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороуҙар тураһындағы» Законы, ст. 1, ч.189 (Йөҙ ҙә һикһән туғыҙынсы часы Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з һанлы Законы менән индерелә), унда түбәндәге юлдар бар:

ст. 2 «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәренең үҙгәреүе һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу», п.2, ч.31

2. түбәндәге муниципаль берәмектәрҙең исемдәрен алмаштырырға:

31) Шишмә районы буйынса:

а) «Лесной ҡасаба Советын» - «Лесной ауыл Советына»;

б) «Ҡараяҡуп ауыл Советын» - «Ҡара Якуп ауыл Советына»;

в) «Шөңгәккүл ауыл Советын» - «Шөңгәк-Күл ауыл Советына»;

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр
Тирә-яҡ мөхит

**Тирә-яҡ мөхит**  —  берәй урындағы тәбиғәт шарттарын һәм экологик халәтен ҡылыҡһырлаған дөйөмләштерелгән төшөнсә. Ғәҙәттә,  мөхиттең организм (кеше, хайуан һәм башҡалар) менән, тере һәм йәнһеҙ тәбиғәт объекттары менән мөнәсәбәткә ингән бер өлөшө итеп ҡарала. 

"Тирә-яҡ мөхит" һүҙтеҙмәһе, ҡағиҙә булараҡ,  Ер өҫтөндәге тәбиғәт шарттары, уның  глобаль һәм локаль экосистемаһы торошо һәм кеше менән үҙ-ара мөнәсәбәткә бәйле ҡулланыла. Шул мәғәнәлә халыҡ-ара термин булараҡ ҡулланыла.

Хәҙерге дәүерҙә кешенең эшмәкәрлеге үҙ эсенә  бөтә географик тышлыҡты алған, бының дәүмәле хәҙер глобаль масштабтағы  тәбиғәт процестары хәрәкәте менән сағыштырып була һәм  тирә-яҡ мөхит торошона кире йоғонто яһай.Тирә-яҡ мөхит — йәшәү мөхите һәм кешелектең эшмәкәрлеге, тәбиғәтте һәм антропоген мөхитте лә индереп, кешеләрҙе уратып алған бөтә донъя ул .

БМО сиктәрендә махсус төҙөлгән ойошма — тирә-яҡ мөхит буйынса БМО программаһы () бар. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау проблемаларына иғтибарҙы йәлеп итеү маҡсатында БМО Бөтә донъя тирә-яҡ мөхит көнө иғлан итте.

## Рәсәйҙә терминдың закон нигеҙендә билдәләмәһе
Рәсәйҙә — Рәсәй Федерацияһында  закон рәүешендәге «уңайлы тирә-яҡ мөхит» билдәләмәһе «Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау тураһында» № 7-ФЗ Федераль закондың 1-се статьяһында бирелгән  (10 ғинуар, 2002 йыл):

Уңайлы тирә-яҡ мөхит - тәбиғи экологик системаларҙың, тәбиғи һәм тәбиғи-антропоген объекттарҙың тотороҡло эшмәкәрлеген тәьмин итеп торған тирә-яҡ мөхит.

Һис шикһеҙ,  « тәбиғи экология системалары тотороҡло эшмәкәрлегенә» юридик факт билдәләү  ғәмәлдә уны тормошҡа ашырыуҙа ярайһы ҡатмарлыҡ тыуҙыра. Шуға күрә терминдың башҡа билдәләмәһенә мөрәжәғәт итергә  кәрәк - шул уҡ  1-се статьяла былай тиелә:
Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендәге нормативтар (артабан шулай уҡ — тәбиғәтте һаҡлау нормативтары) — тирә-яҡ мөхиттең  сифат нормативтары һәм уға  рөхсәт ителгәнсә тәьҫир итеү нормативтары билдәләнгән, уларҙы үтәгән осраҡта тәбиғи  экологик системаларҙың тотороҡло эшмәкәрлеге тәьмин ителә һәм биологик төрлөлөгөн һаҡлана.

Шулай итеп, уңайлы тирә-яҡ мөхиткә хоҡуҡ тәбиғәтте һаҡлау нормативтары системаһы менән тәьмин ителә,  ә был хоҡуҡты  үтәү критерийы булып тирә-яҡ  мөхиттең сифаты һәм уға тәьҫир итеү  тәбиғәтте һаҡлау нормативтарына ярашлы булырға тейеш.

## Шулай уҡ ҡара
* Бөтә донъя тирә яҡ мөхит көнө
* Экологик факторҙар
* Тәбиғәтте һаҡлау
* Биосфера
* Ноосфера

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Хорн Р.* Морская химия. — М.: Мир, 1972. — 398 с.
* *Allaby M.* Basics of Environmental Science. 2nd edition. Routledge. London, N.Y. — 323 p. — ISBN 0-415-21175-1.
* *[[Снытко, Валериан Афанасьевич|Снытко В. А.]], Собисевич А. В.* Вклад академика И. П. Герасимова в проблему мониторинга природной среды // Проблемы экологического мониторинга и моделирования экосистем. — 2017. — Т. 28, № 1. — С. 9–17.

## Һылтанмалар
* Соблюдение права на благоприятную окружающую среду
Заһиров Наил Ғамил улы

**Заһиров Наил Ғамил улы** (10 ғинуар 1958 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. «Енер хорлдинг» ЯСЙ-нең (компанияның) генераль директоры.

## Биографияһы
1958 йылдың 10 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районында тыуған.

Заһиров Наил Ғамил улы В. В. Куйбышев исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Мәскәү инженер-төҙөлөш институтында уҡый. «Енер хорлдинг» ЯСЙ-нең йәғни компанияһының генераль директоры.

## Хеҙмәт юлы
1973—1977 йй. — Нальчик кооператив-төҙөлөш техникумында уҡый.

1977—1979 йй. — Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1984 йылда В. В. Куйбышев исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Мәскәү инженер-төҙөлөш институтын тамамлағандан һуң,

1984—1990 йй. — Башҡорт АЭС-ы төҙөлөш Идаралығының «Спецмонтаж» участкаһында мастер, прораб, өлкән прораб булып эшләй.

1990—1999 йй. — «Башурал-энергострой» тресының «Башуралспецэнергомонтаж» СМУ-һында баш инженер

1999—2001 йй. — «Башкирэнерго» ААЙ-ының филиалы — «Энергостройремонт» подразделениеһы директоры урынбаҫары
 
2001—2008 йй. — «Энергостройсервис» ЯСЙ-ы директоры

2008 йылдың февраленән — ООО ХК «Башуралэнергострой» ЯСЙ Холдинг компанияһының генераль директоры.

«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй Сәйәси партияһы ағзаһы статусында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы төҙөүсеһе
* «Салауат Юлаев» ордены 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* [www.enerholding.ru/company/rukovodstvo.html]
* http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957214 
* https://www.rusprofile.ru/id/5526984
* https://www.eprussia.ru/epr/149/11504.htm 
* https://regnum.ru/news/968392.html
Керчь боғаҙы

**Керчь боғаҙы** (,, ) —боғаҙ, Аҙау диңгеҙе акваторияһына инә һәм Ҡара диңгеҙ менән тоташ. Боғаҙҙың көнбайыш яры — Ҡырымдың Керчь ярымутрауы, көнсығышы — Таман ярымутрауы. Боғаҙҙың киңлеге 4.5 алып 15 километрғаса. Иң тәрән урыныны 18 метр. Мөһим порты — Керчь ҡалаһы.

## Тарихы
### Боронғо мифология

## Иҫкәрмәләр
Косульников Константин Николаевич

**Косульников Константин Николаевич** — совет хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.

## Биографияһы
Косульников Константин Николаевич Митьково ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы) 1916 йылда донъяға килгән. ВКП(б) ағзаһы.

1936 йылдан — хужалыҡ, йәмәғәт һәм сәйәси эштә. 1936—1978 йылдарҙа — инженер-төҙөүсе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, 265-се гвардия миномет полкы штабы начальнигы, Мәскәүҙең Көнбайыш порты начальнигы, Мәскәү ҡалаһы Киев районы башҡарма комитеты рәйесе, Киев КПСС район комитеты секретары, Мәскәү халыҡ контроле комитеты рәйесе.

РСФСР-ҙың 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

1978 йылда Мәскәүҙә вафат була.

## Наградалары

* Ленин ордены,
* Октябрь Революцияһы ордены,
* 2 Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* 2 Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.

## Әҙәбиәт

* Горбачев А. Н. Список некрологов за 1930—2015 годы. М., Infogans, 2016

## Һылтанмалар

* Косульников
* Косульников