open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Беликова Вера Яковлевна

**Беликова Вера Яковлевна** (1909 — 1976) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы,  СССР ауыл хужалығы министрлығының  «Чехрак» совхозы звеноһы башлығы, Адыгей автономиялы өлкәһенең Кошехабл районы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Вера Яковлевна Яковлева 1909 йылда Кубань өлкәһенең Майкоп бүлеге Дондуковская станицаһында тыуған, хәҙер Адыгей Республикаһы Гиагин районы.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген  Кошехабл районының «Чехрак» совхозында башлай. Көсөн йәлләмәй, эшләй,   ҡиммәтле техник культура — көньяҡ кесерткәне үҫтерә. 1936 йылда  Вера Яковлевна етенселәр  звеноһын  етәкләй  һәм яҡшы уңыш ала. Ире һуғыш алдынан ире  вафат була, һәм  Вера Яковлевнаға күп ҡайғы кисерергә тура килә. Ул Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙәҡәр хеҙмәт итә,«1941-1945 йылдарҙағы бөйөк ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1947 йылда  В. Я Беликова звеноһы көньяҡ кесерткән  орлоғонан юғары уңыш ала

СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 19 майындағы Указы менән 1947 йылда 7 гектар майҙанда 65,5 центнер көньяҡ кесерткәне һабағы һәм 6,8 центнер көньяҡ кесерткәне орлоғоноң юғары уңышын алыуы өсөн Вера Яковлевна Беликоваға Ленин ордены һәм  «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 
1948 йылда В.Я. Беликова  тыуған Дондуковская станицаһына йәшәргә күсә  һәм Киров исемендәге колхозда звено башлығы булып эшләй. Ул егерме һигеҙ йыл звено менән етәкселек итә. Звено коллективы йыл һайын бойҙай һәм кукуруздың ҙур  уңышын йыйып тапшыра, шуның өсөн ул почет грамоталары, рәхмәт хаттары  менән бүләкләнә. СССР-ҙың ВДНХ миҙалына лайыҡ була.

Вера Яковлевна бер нисә тапҡыр Гиагинский районы һәм Дондуковский ауыл советы депутаты итеп һайлана.

1976 йылда вафат була. Дондуковская станицаһында ерләнә.

## Ғаиләһе
Вера Яковлевна намыҫлы һәм эшһөйәр балалар тәрбиәләй. Улы Павел Иванович колхозда тракторсы булып эшләй, уның ҡатыны Дина Павловна  — сөгөлдөр үҫтереүсе. Ҡыҙҙары  — Раиса һәм Надежданың ғаиләләре  Дондуковскаяла йәшәй  һәм колхозда хеҙмәт итә.

## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (19.05.1948);
* Ленин ордены (19.05.1948);
* «В.И.Лениндың тыуыуына  100-йыл  уңайынан» миҙалы (06.04.1970);
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы.

## Хәтер

* Ҡәберендә ҡәбер ташы ҡуйылған.
* Герой исеме Краснодарҙа мемориаль таҡтала алтын хәрефтәр менән яҙылған 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список Героев Социалистического Труда Адыгеи

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Легенды творят люди
Герасимова Ольга Степановна

**Герасимова Ольга Степановна**, ҡыҙ фамилияһы — **Иванникова** (27 июнь 1916 йыл — 4 апрель 1993 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, звено башлығы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Ольга Степановна Герасимова 1916 йылдың 27 июнендә Тамбов губернаһы Моршанск өйәҙенең Александровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә (бөгөн — Моршанский районы) тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген тыуған ауылындағы колхозда башлай. Ленинград өлкәһендә торф сығарыуҙа эшләй. 1937 йылда Эртильский районының «Ҡыҙылармеец» сөгөлдөр үҫтереү колхозында звено башлығы булып эшләй. 1947 йылда Герасимова Ольга етәкләгән звено һәр гектарҙан 32,36 центнер арыш уңышы йыйып ала. 1948 йылда хеҙмәт эшмәкәрлегендәге юғары ҡаҙаныштары өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була. «Ҡыҙылармеец» колхозында 14 йыл эшләй. 1951 йылда Липецк ҡалаһына күсә, унда «Липецкстрой» тресында 1974 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем төрлө эштәрҙә эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 18 майындағы Указы
* Ленин ордены (1948)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы

## Әҙәбиәт
* Золотые звёзды земли Воронежской. Сборник документов и материалов / Составитель Э. С. Лыкова. — Воронеж: Центрально-Чернозёмное кн. изд-во, 1989.
* Воронежская энциклопедия / Гл. ред. М. Д. Карпачёв. — Воронеж: Центр духовного возрождения Черно-зёмного края, 2008. — Т. 1. — 524 с.

## Һылтанмалар
* Герои Социалистического Труда Воронежской области
Марцун Мария Антоновна

**Марцун Мария Антоновна** (6 апрель 1894 йыл — 20 июль 1970 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, УССР-ҙың Житомир өлкәһе Дзержинский (Романов) районының «Украина» колхозында звено етәксеһе. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1953, 1958).

## Биографияһы
Мария Антоновна Марцун 1894 йылдың 6 апрелендә  (иҫке стиль буйынса 25 мартта)  Булдычев ауылында (хәҙер Житомир өлкәһе Романов районы).

1934 йылдан 1959 йылға тиклем Житомир өлкәһе Дзержинский районының  «Украина» колхозында звено башлығы булып эшләй. Шәкәр сөгөлдөрөнән  юғары уңыш алыу менән  билдәле. 1941 йылға тиклем Мария Марцун звеноһында  уртаса уңыш  (1 гектарҙан): шәкәр сөгөлдөрө — 500 центнерға тиклем, тары — 48 центнер, арпа — 33 центнер, картуф — 300 центнер тәшкил итә.

1960 йылдан хаҡлы ялда.

1949 йылдан КПСС ағзаһы. Украина Коммунистар партияһының  XVII—XIX съездары делегаты.

1970 йылдың 20 июлендә вафат була, тыуған ауылында ерләнә

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы:
** 03.11.1953 — шәкәр сөгөлдөрөнөң юғары уңышы өсөн,
** 26.02.1958 — ауыл хужалығын үҫтереүҙәге уңыштары өсөн.
* 3 Ленин ордены, миҙалдар,  ауыл хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең 4 ҙур алтын һәм 4 бронза миҙалы менән бүләкләнә.
* «Украина» колхозының почётлы звено башлығы.

## Хәтер
«М.А. Марцун исемендәге игенселәр музейы» бар.  1979 йылда ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы Мария Марцун һәм уның дауам итеүселәрен мәңгеләштереү өсөн төҙөлгән.  Музей ауыл уртаһындағы клуб эргәһендә урынлашҡан. Уға «халыҡ» исеме бирелгән.  Музейҙа 4 экспозиция урынлаштырылған, унда 130-ға яҡын экспонат иҫәпләнә.

Тыуған ерендә уның бронза бюсы ҡуйыла.

Улы - Социалистик Хеҙмәт Геройы Марцун Дмитрий Дорофеевич.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Щербаченко Мария Захаровна

**Щербаченко Мария Захаровна** (14 февраль 1922 йыл — 23 ноябрь 2016 йыл) — 237-се  уҡсылар дивизияһы, 835-се  уҡсылар полкының рота санитары   (40-сы армия, Воронеж фронты), Советтар Союзы Геройы (23 октябрь 1943 йыл), запастағы гвардия старшинаһы.

## Биографияһы
Мария Захаровна Щербаченко 1922 йылдың 14 февралендә Украинаның Харьков губернаһы   Ефремовка ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса — украин. Ун йәшендә ата-әсәһенән мәхрүм ҡала  һәм уны өлкән ағаһы тәрбиәләй. 7-се синыфты тамамлағандан һуң, хисапсылар курсын тамамлай. Колхозда бухгалтер ярҙамсыһы булып эшләй.  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында оккупация ваҡытында үҙ ауылында йәшәй.

Ҡыҙыл Армия сафына  1943 йылдың мартынан саҡырыла. Сәмәрҡәнд  медицина училищеһында санитаркалар курсын тамамлағандан һуң 1943 йылдың июнендә хәрәкәттәге армияға ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы алыштарында ҡатнаша.  

1943 йылдың 24 сентябре төнөндә санитарка Щербаченко үҙенең подразделениеһы  менән бергә Киев өлкәһенең Ҡағарлыҡ районында урынлашҡан Гребни ауылы районында Днепр йылғаһын беренсе булып аша сыға. 10 көн эсендә ул һуғыш яланынан  112 яралы һалдатты  алып сыға һәм медицина ярҙамы күрһәтә. Ҡаты яралы һалдат һәм офицерҙарҙы Мария Захаровна  шәхсән йылға аша сығара һәм яҡындағы медпунктҡа оҙата. Һуғыштың беренсе көнөнән алып  яугирҙәр рәтендә ҡулына автомат тотоп алыша.

1943 йылдың 23 октябрендә СССР Юғары Совет Президиумының Указы  менән ҡыҙылармеец Мария Захаровна Щербаченкоға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

Һуғыштан һуң  старшина Мария Щербаченко  демобилизациялана. Ташкент юридик мәктәбен тамамлағандан һуң юрист булып эшләй.

Украина оборона министрының 2000 йылдың 22 июнендәге 188-се бойороғо менән Мария Захаровна Төньяҡ оператив командованиеның 407-се үҙәк хәрби госпиталенең почётлы һалдаты булып теркәлә.

Киевта йәшәй. Киевта Лукьянов хәрби зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (23 октябрь 1943 йыл, миҙал № 1073);
* II дәрәжә «Хеҙмәттәре өсөн» ордены  (5 март 1997 йыл);
* Ленин ордены (23 октябрь 1943 йыл);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* «Батырлыҡ өсөн»миҙалы;
* юбилей һәм иҫтәлекле миҙалдар;
* Флоренс Найтингейл миҙалы (Халыҡ -ара Ҡыҙыл Тәре комитеты, 1973 йыл);
* Киевтың почётлы гражданы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список женщин — Героев Советского Союза

## Әҙәбиәт

* 
* 
* Sakaida H. Heroines of the Soviet Union. Osprey Pub. Oxford. 2003.
* Герои Советского Союза — узбекистанцы. Ташкент, 1984.
* Героини. М., 1969, вып. 2.
* *Кузьмин М. К.* Медики-Герои Советского Союза. М., 1970.
* Подвиги во имя Отчизны. — 2-е изд., — Харьков: Прапор, 1985.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
 

* Мария Щербаченко. Сквозь черный вой свинца… // Одна Родина.
* Мария Захаровна Щербаченко // Егорьевское медицинское училище.
Болдырева Любовь Петровна

**Болдырева Любовь Петровна** (24 июнь 1924 йыл — 2 август 1979 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Омск өлкәһе Любинский районы «Төньяҡ-Любинский» тоҡомсолоҡ совхозының һауынсылар бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Любовь Петровна Болдырёва 1924 йылда Омск губернаһы Тар өйәҙенең Форпост ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

Иртә эшләй башлай, 1939 йылда Омск өлкәһенең Исилкүл районы «Баррикадалар» колхозына эшкә килә.

1947 йылдан Омск өлкәһе Любинский районының «Төньяҡ-Любинский» тоҡомсолоҡ совхозында эшләй башлай. Тәүҙә һауынсы, һуңынан һауын һыйырҙар көтөүенең бригадиры булып эшләй. 1965 йылда уның бригадаһы һөт һауыу буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә — уртаса һәр һыйырҙан йылына 4650 килограмм һөт һауып ала. Бер нисә тапҡыр СССР-ҙың халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән малсылыҡтағы юғары күрһәткестәре өсөн Болдырева Любовь Петровнаға Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем совхозда эшләүен дауам итә.

Төньяҡ-Любинский ҡасабаһында йәшәй.

1979 йылдың 2 авгусында вафат була. Урындағы зыяратта ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Хәтер
Төньяҡ-Любинский ҡасабаһында урамдарҙың береһе Социалистик Хеҙмәт Геройы Болдырева исемен йөрөтә. Шулай уҡ уның исеме Төньяҡ-Любинский ҡасабаһында Хеҙмәт Геройы мемориалында мәңгеләштерелгән.

## Әҙәбиәт
* Энциклопедия омск өлкәһе, 2 томда. — Омск, 2010.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Петухова Ксения Куприяновна

**Петухова Ксения Куприяновна** (3 ғинуар (16 ғинуар) 1909 йыл — 28 август 1977 йыл) — колхоз производствоһы новаторы, Рязань өлкәһенең Спасский районы «Дело Октября» колхозы быҙау ҡараусылар бригадаһы бригадиры. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1953, 1957).

## Биографияһы
Ксения Куприяновна Петухова 1909 йылдың 3 (16) ғинуарында Рязань губернаһының Спасский өйәҙе Ижевск ауылында тыуған. 1930 йылдан алып Рязань өлкәһенең Спасский районы «Дело Октября» колхозында быҙау ҡараусылар бригадаһы бригадиры булып эшләй.

1940 йылдан Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы. КПСС-тың XXI һәм XXIII съездары делегаты. 20 йыл дауамында ул КПСС-тың район һәм өлкә комитеттары ағзаһы итеп һайлана. Рязань өлкәһенән СССР-ҙың 7-се саҡырылыш (1966—1970) Юғары Советының Союз Советы депутаты.

1977 йылдың 28 авгусында вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (21.08.1953 — малсылыҡтағы юғары күрһәткестәре өсөн, колхоздың быҙау ҡараусыһы булараҡ; 07.02.1957 — колхозда бригадир булараҡ, малсылыҡтағы уңыштары өсөн.
* Ленин ордены,
* Октябрь Революцияһы ордены,
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* ВСХВ һәм ВДНХ-ның ете Ҙур алтын миҙалы.

## Хәтер
* 1958 йылдың 18 авгусында Ксения Куприяновнаның тыуған ауылында бронза бюст ҡуйыла.
* Уның хаҡында http://www.net-film.ru/ru/film-4500/фильм:У рязанских животноводов исемле документаль фильм төшөрөлгән, 1955, ЦСДФ студияһы (РЦСДФ).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Бакулин В. Д.* Ижевская волость. — Рязань: Поверенный, 2008.

## Һылтанмалар

* 
* Биография на сайте села Ижевское
Пивикова Вера Васильевна

**Пивикова Вера Васильевна** (1916 — 6 март 2000) — совет аҙыҡ-түлек сәнәғәте алдынғыһы, РСФСР ит һәм һөт сәнәғәте министрлығының Алтай крайы Барнаул ит комбинаты эшселәре бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
1916 йылда Пенза өлкәһенең Башмаково ауылында урыҫ крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң фабрика-завод мәктәбендә уҡый.

1937 йылда йүнәлтмә буйынса Алтай крайының Славгород ҡалаһына ҡош фабрикаһына ебәрелә. 1940 йылға тиклем йомортҡа сортлаусы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡош ҡараусы булып, һуңынан хәрби госпиталдә санитарка булып эшләй. Госпиталдың комсомол ойошмаһы секретары итеп һайлана, донор була.

1946 йылдан Барнаул ит комбинатында эшләй. Тәүҙә ҡош сортлаусы, һуңынан бригадир була. Йәш белгестәрҙең яҡшы остазы була. 1950 йылдан КПСС ағзаһы.

1971 йылдың 26 апрелендәге СССР Юғары Советы Президиумы указы менән, аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм яҡшы производство күрһәткестәре өсөн, Вера Васильевна Пивиковаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Ит комбинатында эшләүен дауам итә. Барнаул ҡалаһының Ленин район Советы депутаты итеп һайлана.

Барнаул ҡалаһында йәшәй. 2000 йылдың 6 мартында вафат була.

## Бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:

- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (26.04.1971)

- Ленин ордены (26.04.1971)

- Социалистик Хеҙмәт Геройы (26.04.1971)

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

- Халыҡтар Дуҫлығы ордены

- башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Пензенцы — Герои Социалистического Труда. — Пенза, 1988.
* Трудовая слава Алтая. — Барнаул, 1985.
* Суханов Л. Щедрость. //Герои труда. — Барнаул, 1973. — С. 98 — 104: портр.
* Суханов А. По логике долга. //Алтайская правда. — 1972. — 29 февр.".

## Һылтанмалар
*
Лебединская Валерия Павловна

**Валерия Павловна Лебединская** (4 февраля 1921, с. Советское, Белгородская область — 19 августа 2010, Белорецк) - советский партийный деятель, второй секретарь Белорецкого горкома партии, курировала промышленную отрасль. Почётный гражданин г. Белорецк.

## Биография
Родилась в 1921 году в селе Советское Алексеевского района Белгородской области в семье сельских учителей.

С отличием окончила среднюю школу. После окончания в 1944 году Московского института стали и сплавов, была направлена в Ленинград, где работала мастером на сталепроволочно-канатном заводе.

С 1949 года жила в Белорецке, работала на Белорецком сталепроволочноканатном заводе (комбинате), в 4, 10, 12 цехах, ЦЗЛ, ОТК.

Зарекомендовала себя как энергичный работник и хороший организатор, была приглашена на работу в промышленно-транспортный отдел городского комитета КПСС. Работала заведующей промышленно-транспортным отделом Белорецкого ГК КПСС, руководителем партконтроля и долгие годы вторым секретарём Белорецкого горкома партии.

Умерла в 2010 году.

## Награды
За многолетнюю добросовестную работу была награждена двумя орденами «Знак Почёта» (1966, 1976), медалью «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (1945), Почетной грамотой Президиума Верховного Совета Башкирской АССР (1958, 1971), Почетной грамотой Президиума Верховного Совета РСФСР (1962), юбилейными медалями.

Почётный гражданин Белорецка и Белорецкого района (2011, посмертно).

## Иҫкәрмәләр

## Источники
* Лебединская Валерия Павловна / Почётные граждане Белорецка // Официальный сайт Белорецкого района, 2020
* Лебединская Валерия Павловна // Календарь знаменательных и памятных датг. Белорецка и Белорецкого района на 2016 год
Петрова Мария Григорьевна

**Петрова Мария Григорьевна** (16 август 1906, Санкт-Петербург — 24 ғинуар 1992, Санкт-Петербург, Рәсәй Федерацияһы) — РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1978), Ленинград радиоһы дикторы һәм режиссеры. Тембры һәм тәьҫирлелеге буйынса һирәк тауыш эйәһе.

## Биографияһы
1906 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Путилов (хәҙерге Киров) заводы эшсеһе ғаиләһендә тыуған. Ленинград театр институтында (Л. С. Вивьен оҫтаханаһы) уҡый. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң Ленинград Йәш тамашасылар театрында эшләй. Бер үк ваҡытта Ленинград радиоһы менән хеҙмәттәшлек итә башлай, балалар тапшырыуҙарында ҡатнаша. 1934 йылдың 1 апрелендә Мария Петрова Ленинград радиоһы хеҙмәткәрҙәре штатына индерелә, унда 56 йыл өҙлөкһөҙ эшләй. Был йылдар эсендә уның тарафынан тиҫтәләрсә мең бит әҙәби әҫәрҙәр уҡылған һәм радиоспектаклдәрҙә йөҙҙәрсә роль уйналған.

Композитор Сергей Баневич иҫәпләүенсә, «Петрова Мария Григорьевна — ҡала тормошонда бөтөн бер дәүер. Уның тауышы, интонацияһы Ленинградтың танытыу сигналы һымаҡ ине. Балалар һәм өлкәндәр радионы тулы тауышына эшләтәләр һәм ғаиләләре менән, бөтәһе бергә, уның уҡығанын тыңлайҙар ине. Ышанам, уның артислыҡ һәләте, тыңлаусыһына тәьҫир итеү көсө, һәм тағы ла һуғыш йылдарында һәм Ленинград блокадаһында яулаған сикһеҙ абруйы бергә, беҙҙең граждандарҙың тотош быуындарына йоғонто яһай. Мин һәм минең тиҫтерҙәрем ысынлап та Мария Григорьевнаның тапшырыуҙарында үҫтек, беҙ уның геройҙарын таныныҡ һәм яраттыҡ, һәм дөрөҫлөк, батырлыҡ, изгелек китаптарҙа ғына түгел, ә тормоштоң үҙендә тип инанып ҙурайҙыҡ, һәм яҡшыраҡ була барҙыҡ».

Мария Петрова 1959 йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, ә 1978 йылда — РСФСР-ҙың халыҡ артисы исеменә лайыҡ була. Мария Григорьевна Петрованың ире рәссам Николаев Ярослав Сергеевич (1899—1978).

1992 йылдың 24 ғинуарында вафат була. Санкт-Петербургта Богослов зыяратында ире Я. Николаев менән йәнәш ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Голос блокадного Ленинграда. Мария Петрова''
* ''Могила М. Г. Петровой и Я. С. Николаева на Богословском кладбище Санкт-Петербурга''
Пигулевская Нина Викторовна

**Пигулевская Нина Викторовна** (ҡыҙ фамилияһы **Стебницкая**; 1 (13) ғинуар 1894 йыл, Санкт-Петербург — 17 февраль 1970 йыл, Ленинград) — СССР тарихсыһы, Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәре һәм иртә урта быуат Византия тарихы буйынса белгес, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946).

## Биографияһы
1894 йылдың 1 (13) ғинуарында Санкт-Петербург ҡалаһында дворян ғаиләһендә тыуған. Н. В. Стебницкаяның ата-бабалары дворян дәрәжәһен 1482 йылда Венгрияла алһа ла, Стебницкийҙарҙың дворяндар нәҫеленең (Пржестржал гербы) тамырҙары Польшала, Волынь губернаһы шәжәрә китабының I өлөшөнә индерелгән. Ырыу тармаҡтарының береһе 1723 йылда Көньяҡ-Көнбайыш крайҙа төпләнә.

Нина Викторовнаның олатаһы Иероним Иванович Стебницкий, билдәле ғалим-геодезист. 1918 йылда Бестужев курстарын, ә 1922 йылда Петроград университетының Көнсығыш факультеты аспирантураһын тамамлай. 1921—1928 йылдарҙа Ленинградтың асыҡ китапханаһында эшләй.

1928 йылдың декабрендә «Йәкшәмбе» эше буйынса ҡулға алына, 1929 йылдың 22 июлендә 5 йылға концлагерға хөкөм ителә. СЛОН-да — Соловецк айырым тәғәйенләнештәге лагерҙа төрмәлә ултыра. Ауырыуы буйынса 1931 йылда азат ителә һәм ҡалған срокка Архангельскиға һөргөнгә ебәрелә

1938 йылдан СССР Фәндәр академияһының шәрҡиәт институтында эшләй; бер үк ваҡытта 1939—1941, 1944—1951 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетында уҡыта. Төп хеҙмәттәре Сүриә тарихи һәм әҙәби ҡомартҡыларын тикшереү, феодализм генезисы мәсьәләләре, Сүриәнең, Ғәрәбстандың, Ирандың, Византияның урта быуаттарҙа социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫеше буйынса. Азия француз йәмғиәте ағзаһы (1960 йылдан), Рәсәй Фәләстин йәмғиәте вице-президенты, «Палестинский сборник»тың мөхәррире (1952 йылдан).

Ире: Пигулевский Георгий Васильевич (1888—1964) — танылған химик-органик, үҫемлектәр биохимигы, химия фәндәре докторы, профессор, терпеноидтар химияһы өлкәһендә ҙур белгес.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* ике «Почёт Билдәһе» ордены,
* миҙалдар.

## Төп хеҙмәттәре
* 
* 
* Византия и Иран на рубеже VI и VII вв., М.‒ Л., 1946
* Византия на путях в Индию, М.‒ Л., 1951;
* Города Ирана в раннее средневековье, М.‒ Л., 1956;
* Арабы у границ Византии и Ирана в IV‒VI вв., М.‒ Л., 1964;
* Византия и Восток, в сборнике: Палестинский сборник в. 23, Л., 1971.
* Культура сирийцев в средние века. — М., 1979.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Библиография
* Нина Пигулевская  на сайте библиотеки Якова Кротова
* 
* ПИГУЛЕВСКАЯ (урожд. Стебницкая) Нина Викторовна (1894—1970) // Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период (1917—1991) / Изд. подготовили Я. В. Васильков, М. Ю. Сорокина. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003. — С. 426—427.
Корчагина Степанида Ефимовна

**Корчагина Степанида  Ефимовна**, ҡыҙ фамилияһы — **Клепикова** (1917 йыл — үлгән датаһы һәм урыны билдәле түгел) — Алтай крайы Алтай районының  Мичурин исемендәге колхозда звено башлығы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Степанида Ефимовна Корчагина 1917 йылда Алтай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем ала. 1938 йылда — Алтай районының Мичурин исемендәге колхозда һауынсы. 1939 йылда Мәскәүҙә Бөтә союз ВДНХ күргәҙмәһендә  ҡатнаша. 1940 йылда баҫыусылыҡ бригадаһында  звено башлығы итеп тәғәйенләнә.

1948 йылда Степанида Клепикова бригадаһы һәр гектарҙан уртаса 30,25  центнер арыш йыйып ала. СССР Юғары Советы Президиумының  1948 йылдың  4 мартындағы  Указы менән 1947 йылда  колхоздың дәүләткә иген һатыу планын үтәү буйынса арыштың юғары уңышын йыйып алыуҙа  юғары уңыштары һәм яҙғы сәсеү эштәре өсөн иген культураларының орлоғо менән тәьмин итеүе өсөн Степанида Ефимовна Клепиковаға Ленин ордены һәм  ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 

1963 йылдан— Белое ауылы участка дауаханаһында санитарка.

1972 йылда хаҡлы ялға сыға. Алтай районының Макарьевка ауылында йәшәй.

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың  4 мартындағы Указы
* Ленин ордены
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы

## Сығанаҡтар

* 
* Биографические сведения
* Самотохин, Виктор Михайлович, Аграрный сектор Алтайского края: развитие в послевоенный период (1946—1958 годы) [Текст] : монография / В. М. Самотохин. — Барнаул : Изд-во АлтГТУ, 2003. — 233 с., [10] л. ил.: ил. — Б. ц.
Стемпковская Елена Константиновна

**Елена Константиновна Стемпковская** (1921 йылдың октябре — 1942 йылдың 26 июне) — Советтар Союзы Геройы, радист, кесе сержант.

## Биографияһы
Елена Стемпковская хәҙер Белоруссияның Минск өлкәһе, Солигорский районы, Мазурщина ауылында ауылында Порт-Артур оборонаһында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан белорус крәҫтиәне Константин Максимович Стемпковский ғаиләһенә тыуған. Шунда ауыл мәктәбендә 7-се класты тамамлаған.

1930 йылдар аҙағында ғаилә ул саҡта мамыҡсылыҡ тармағын үҫтереүҙе башлап торған Үзбәкстандың Һырдаръя өлкәһе Баяут ҡасабаһына күсеп килә. Бында ул 8-се класҡа уҡырға бара. Дәрестән һуң синыфташтары менән бергә улар плантацияларҙа эшләй.

Мәктәпте тамамлағандан һуң, Ташкент педагогия институтына уҡырға инә. Педагогия институтын ҡалдырып, 1941 йылдың июнендә үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итергә китә. Ташкентта 3 радиотелеграф курстарында әҙерлек үтә. 1942 йылдың ғинуарынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 216-сы уҡсылар полкының уҡсылар батальонында (Көньяҡ-Көнбайыш фронты, 76-мин уҡсы дивизияһы) хеҙмәт итә.

1942 йылдың июль айында райондың ауыл Курск (хәҙерге Белгород) өлкәһенең Шебекинский районы Зимовенька ауылы районында батальон ҡамауға эләгә. Елена Стемпковская полк штабы менән радиоэлемтә тәьмин иткән була, корректировщик һәләк булғас, утты үҙенә саҡыра. Взвод составында ҡулсаны йырып сыҡҡан саҡта батальондың үҙебеҙҙекеләр янына китеүен тәьмин итә. Һөҙөмтәлә гитлерсылар ҡулына эләгә. Һорау алғанда, ҡанһыҙ язалауҙарына ҡарамаҫтан, хәрби серҙе һатмай. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә (үлгәндән һуң) лайыҡ була Зимовенька ауылында ерләнгән.

## Наградалары
* СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указы менән (үлгәндән һуң) Советтар Союзы Геройы исеме бирелә;
* Ленин ордены (15.05.1946, үлгәндән һуң);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (5.11.1942, үлгәндән һуң).

## Хәтер

* «Баяут-1» совхозының үҙәк усадьбаһында батырға һәйкәл ҡуйылған.
* Волгоград өлкәһенең «Көмөш Быуалар (Волгоград өлкәһе)» балалар лагерында бюсы ҡуйылған.
* Ташкент дәүләт педагогия институты студенттары исемлегенә индерелгән, уҡыу йорто бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Мазурщина ауылы, Баяут −1 ҡышлағы мәктәптәренә, Ташкент ҡалаһының 89-сы мәктәбенә, Волгоград.ҡалаһының 16-сы техник училищеһына батыр Елена Стемпковская исеме бирелә.
* Шебекинский «Эфир» радиоклубы Стемпковская исемендәге диплом булдырған.
* Ташкент ҡалаһының Чиланзарский районындағы 217-се мәктәп Стемпковская исемен йөрөткән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Селиванов Ф.* Поединок // Молодые герои Великой Отечественной войны. — М.: Молодая гвардия, 1970. — С. 337—352.
* Худолеев В. Счастье венчает смелость и отвагу. // «Красная Звезда». — 2019, 25 сентября. — С.10.

## Һылтанмалар
* 
* Г. Набойщиков. Смерть во имя жизни .
* Диплом имени Стемпковской.
Барадла мәмерйәһе

**Барадла мәмерйәһе** () —  Словакия (Словакия Карст) һәм Венгрия (Агтелек Карст) сигендә мәмерйәләр системаһы. Турыһынса өйрәнелгән мәмерйәләр системаһы һәм оҙаҡ йылдар туристар өсөн асыҡ мәмерйә. Венгрия яғынан да, Словакия яғынанда инеү юлы бар.

## Тасүирлама
Мәмерйә карст төҙөлөшлө, оҙонлоғо  25,5 км, шулай уҡ Домика мәмеййәһенең 5,3 километр өлөшөн дә ала. Мәмейәгә инеү Агтерек ауылы янында ҡая төбөндә башлана. Мәмейәнең төп каналы 7 км, шулай уҡ 10 метр киңлектә 7-8 метр бейеклектә тоташҡан залдары бар. Залдарҙың күпселеге ҡаҫҡа.

Иҫ китмәле матур тамаша хасил иткән төрлө төҫтәге һәм төрлө формалағы декоратив сталактиттар мәмейәнең мөһим өлөшө булып тоа. Һыу баҫҡан ваҡытта ер аҫты һыуҙары төп тармаҡ аша үтә. Мәмерйәгә инеү боронғо замандан уҡ билдәле булған, бында неолит эҙҙәре лә һаҡланған.

Яҙма сығанаҡтарҙа мәмерйә беренсе мәртәбә 1549 йылда телгә алына. Джозеф Сарторий 1794 йылда беренсе мәртәбә мәмерйәне тикшерә. 1825 йылда 1,8 километр өлөшө генә тикшерелгән булған. 1802 йылда тикшерелгән өлөшөнөң картаһы баҫыла.1825 йылда инженер Имре Васс тағы ла 5 километр өлөшөн тикшереп, тулы тасүирламаһын нәшер иткән. Был хеҙмәт венгр һәм немец телдәрендә нәшер ителгән.

Туристар өсөн беренсе экскурсия 1806 йылда ойошторола. 1890 йылда Ҡыҙыл күлгә юл төҙөлә, һәм 1927—1928 йылдарҙа был территорияны төҙөкләндереү эштәре башлана.

1995 йылда Барадла мәмерйәһе, Агтелек һәм Словакия карст мәмерйәләре менән бергә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы тип иғлан телде. 2001 йылдан бөтә мәмерйәләр һыу йыйыу майҙаны һәм Домикавалски һаҙлыҡтары менән бергә халыҡ-ара әһәмиәттәге ҡурсалау урыны тип билдәләнә.

Агтелек Милли Паркы — бер нисә йәйәүле маршруты булған йыл әйләнеһенә эшләй торған иҫтәлекте урын.


Civertanlegifotoaggtelek4.jpg|border|Аггтелек ауылы янында мәмерйәгә инеү урыны
Hungary_Baradla.jpg|border|Аҡ сталагмиттар
Minerva sisakja.jpg|border|Мәмейәнең бер залы
Baradla Cave Vass.jpg|border|Имре Васса картаһы
|border|


## Әҙәбиәт
* Географический энциклопедический словарь. Москва. «Советская энциклопедия». 1989. стор. 13

## Иҫкәрмәләр
Плетенёва Зоя Ивановна

**Плетенева Зоя Ивановна** (20 октябрь 1926 йыл, Чимошур ауылы, хәҙер Удмурт Республикаһы — 28 май 2012 йыл, Ҡурған өлкәһе) — Ҡурған өлкәһенең Лебяжье районы «Восток» колхозының быҙау ҡараусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

## Биографияһы
Зоя Ивановна Плетенева 1926 йылдың 20 октябрендә Удмурт автономиялы өлкәһенең Глазов өйәҙе Чимошур ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хәҙер ауыл Удмурт Республикаһының Игра районы «Кабачигурт» муниципаль берәмегенә инә.

Башланғыс белем алғандан һуң үҙ ата-әсәһе хужалығында эшләй. 1938 йылда урындағы «Чимошур» колхозында эшләй башлай.

1965 йылдан Ҡурған өлкәһенең Лебяжье районы Плоское ауыл Советының Плоское ауылында йәшәй, унда Лебяжье районының «Восток» колхозының быҙау ҡараусы булып эшләй. 1968 йылда КПСС сафына инә.

Йыл һайын быҙау үҫтереү буйынса планды арттырып үтәй. Лебяжье районында иң яҡшы быҙау ҡараусы булып китә. СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 6 сентябрендәге указы менән, Бөтә Союз социалистик ярышта юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм 1972—1973 йылдарҙың ҡышҡы осорона малсылыҡ продукттарын етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыу буйынса ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрен үтәүҙә күрһәткән хеҙмәт ҡыйыулығы өсөн, Зоя Ивановна Плетеневаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Мәскәүҙә Бөтә Союз күргәҙмәһе — ВДНХ-ла ҡатнаша, унда алтын миҙал ала.

Күп тапҡыр КПСС-тың Ҡурған өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана.

Зоя Ивановна Плетенева 2012 йылдың 28 майында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы — 1973 йылдың 6 сентябрендәге СССР Юғары Советы президиумы Указы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы
* Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» юбилей миҙалы
* ВДНХ-ның алтын миҙалы
* Лебяжье районының почетлы гражданы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Плетенёва Зоя Ивановна/ Лица Зауралья
* Плетенёва Зоя Ивановна// Золотое созвездие Зауралья, т. 2, стр. 350—352
Гаврилова Ольга Николаевна

**Гаврилова Ольга Николаевна** (8 февраль 1957 йыл — 3 ғинуар 2022 йыл; кейәүҙәге фамилияһы *Дрейко* — СССР еңел атлеткаһы, һөңгө ырғытыу буйынса белгес. СССР йыйылма командаһы өсөн еңел атлетика буйынса 1980-се йылдар уртаһында сығыш яһай, Канберралағы Донъя Кубогында еңеүсе, милли әһәмиәтле беренселек призеры, Мәскәүҙә Изге ихтыяр уйындарында ҡатнашыусы. Ленинград һәм «Спартак» спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Хәҙер — еңел атлетика буйынса тренер.

## Биографияһы
Ольга Николаевна Гаврилова 1957 йылдың 8 февралендә тыуған.

Еңел атлетика менән Амур өлкәһе Свободный ҡалаһының урындағы 1-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер В. Н. Шкап етәкселегендә шөғөлләнә башлаған. 1974 йылда Ленинградта тренер Л. Г. Анокина ҡулы аҫтында күнегеүҙәр үтә, «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенә ҡарап тора. 1980 йылда еңел атлетика многоборьеһы буйынса спорт мастеры нормативын үтәй, артабан бары тик һөңгө ырғытыуға бар көсөн йүнәлтә — А. И. Платоновтың шәкерте була.

1984 йылда бөтә союз кимәлендәге өлкәндәр өсөн миҙгелдә тәүге тапҡыр үҙе хаҡында һөңгө ырғытып белдерә, Адлерҙа уҙғарылған СССР ҡышҡы чемпионатында һөңгө ырғытыу буйынса көмөш миҙал яулай — бында бары тик Куйбышев спортсыһы Чистякова Ольганы ғына еңә алмай.

1985 йылда Адлерҙа СССР ҡышҡы чемпионатында һөңгө ырғытыу буйынса көмөш призер була — был юлы уны Могилевтан Коленчукова Наталья уҙып китә. Уңышлы сығыштары арҡаһында совет милли төп йыйылма командаһы составында ил намыҫын яҡлау хоҡуғына эйә булып, Канберралағы Донъя кубогында һөңгө ырғытыуҙа 66,80 метр һөҙөмтәһе менән шәхси зачетта еңеү яулай, шулай итеп ГДР-ҙан килгән буласаҡ Олимпия чемпионы Петра Фельканы еңә — 26 тапҡыр еңелмәй килгән Фелька беренсе тапҡыр еңелә һәм уның еңеү серияһы туҡтала. Гаврилованың еңеүе, шулай уҡ йәҙрә ташлаусы Наталья Лисовскаяның еңеүе команда зачетында совет ҡатын-ҡыҙҙар командаһына икенсе урынды биләргә мөмкинлек бирә.

Донъя кубогынан һуң Гаврилова Ольга СССР командаһы составында тағы ла күпмелер ваҡыт дауамында ҡала һәм байтаҡ эре Халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнаша. Шулай итеп, 1986 йылда ул Мәскәүҙә үткән Изге ихтыяр уйындарында ла ҡатнаша һәм һөңгөһөн 59,48 метрға ырғытыу һөҙөмтәһе менән дүртенсе урынды биләй.

Юғары спорт һөҙөмтәләре өсөн Ольга Николаевна Гавриловаға «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» маҡтаулы исеме бирелә.

Һуңынан О. Н. Гаврилова Свободный ҡалаһының 1-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә еңел атлетика буйынса тренер булып эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Толмачёва Валентина Ивановна

**Толмачёва Валентина Ивановна** (14 сентябрь 1933 йыл) —  СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Белгород өлкәһе Губкин районының «Авангард» совхозында машина менән һауыу  операторы,  Хеҙмәт Даны орденының  тулы кавалеры (1990).

## Биографияһы
Валентина Ивановна Толмачёва 1933 йылда ауылында, хәҙерге Белгород өлкәһендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәптең дүрт синыфын тамамлай. Атаһы фронтта һәләк була, әсәһе  оккупация ваҡытында инвалид ҡала, уны өләсәһе тәрбиәләй.

Ун алты йәшендә Грузия ССР-ына эшкә ебәрелә.  Унда тимер юлда эшләй,  шпалдар һала, тупраҡ соҡой. Бер йылдан һуң тыуған яғына ҡайта. Кейәүгә сыға. 

Колхоз фермаһында эшләй башлай. Тәүҙә йәш башмаҡтар тәрбиәләй, һуңынан уға бер төркөм һыйыр ышанып тапшыралар. 15 йыл һауынсы булып эшләй. Дүрт бала менән тол ҡала. Губкин ҡалаһына күсеп килергә тура килә.  "Авангард" совхозына һауынсы  булып эшкә урынлаша. Совхозда эшләү осоронда үҙен юғары производство  ҡаҙаныштар һәләтле грамоталы белгес итеп күрһәтә. Совхоз һауын буйынса бик тиҙ икенсе урынға сыға, ә һуңынан производство алдынғыһы  һәм районда еңеүсе була. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 23 декабрендәге Указы менән булған  III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1983 йылдың 21 декабрендәге Указы менән булған  II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

"Һөҙөмтә өсөн етештерелгән юғары ҡаҙаныштары, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү һәм һатыу ойошмалары дәүләт хеҙмәте һәм алдынғы технологиялар нигеҙендә прогрессив алымдар ҡулланыу" указ СССР юғары советы президиумының 1990 йылдың 10 сентябрендә Толмачёва Валентина Ивановна I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.

Дөйөм алғанда 32 йыл һауынсы булып эшләп,  59 йәшендә хаҡлы ялға сыға. "Крестьянка"  журналында  Валентина Ивановна Толмачёваның хеҙмәт батырлығы  тураһында тулы  мәҡәлә баҫылып сыға.

Белгород өлкәһенең Губкин ҡалаһында   йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (10.09.1990);
* II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (21.12.1983);
* III дәрәжә  Хеҙмәт Даны ордены (23.12.1976);
* миҙалдар.
* Белгород өлкәһенең Губкинский ҡалаһы һәм Губкин һәм районының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Толмачёва Валентина Ивановна // Золотые имена губкинцев : биографический справочник / Адм. Губкинского городского округа, информационно-аналитическое управление ; гл. ред. *И. Н. Черенков*. – Белгород, 2013. – С. 72.
* Толмачёва Валентина Ивановна // Женщины Белгородчины : Союзу женщин 20 лет : юбилейное издание. – Белгород, 2010. – С.70 – 71.

## Һылтанмалар

*
Ганненко Валентина Фёдоровна

**Ганненко Валентина Фёдоровна** (17 апрель 1936 йыл) — СССР-ҙың еңел сәнәғәте алдынғыһы, РСФСР Министрҙар Советы ҡарамағындағы «Транспрогресс» Фәнни-производство берекмәһенең Ярославль аяҡ кейеме фабрикаһы эшкәртеүсеһе, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1991).

## Биографияһы
Валентина Фёдоровна Ганненко 1936 йылда Ярославль өлкәһенең Ярославль районы Никольское ауылында (хәҙер юҡ) урыҫ ғаиләһендә тыуған. Атаһы фронтта һәләк була, әсәһе дүрт бала менән тороп ҡала. Бала саҡта әсәһенә ярҙам итә. Мәктәптең ете синыфын тамамлай.

Ауыл хужалығында эшләй башлай, Толбухин районының «Родина» колхозына эшкә урынлаша. 1964 йылда үҙгәртеп ҡоролған колхоз Ярославль ҡалаһына күсә.

Ҡаҡлау фабрикаһының эшкәртеү цехына эшкә урынлаша, продукцияның һуңғы эшкәртеү этабында эшләй. Бында килгән быйманы наждак ташы өҫтөнә ҡуйып тигеҙләйҙәр. Был цехта ауыр эш шарттары фиҙакәрлек талап итә, бик аҙҙары ғына пенсияға тиклем бында эшләй. Сменаһына 180—200 норма урынына 320 пар аяҡ кейеме бирә. Аяҡ кейеме етештереү циклын үҙләштереп бөтә, икенсе теләһә ҡайһы цехта хеҙмәткәрҙәрҙе алмаштырыуҙа ярҙам итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 21 апрелендәге Указы менән III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 17 мартындағы Указы менән II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1991 йылдың 13 майындағы Указы менән «юғары сифатлы продукция етештергәне һәм хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыуға ҙур өлөш индергәне өсөн» Ганненко Валентина Фёдоровна I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры булып китә.

1991 йылдан алып хаҡлы ялда.

Ярославль ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (23.053.1986);
* I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (13.05.1991);
* II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (17.03.1981);
* III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (21.04.1975);
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Трегубова Любовь Васильевна

**Трегубова Любовь Васильевна** (17 июнь 1947 йыл) —  СССР-ҙың аҙыҡ-түлек сәнәғәте алдынғыһы, Белгород өлкәһенең «Белгородмолагропром» берекмәһе Валуй һөт комбинатында өлкән мастер. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры

## Биографияһы
Любовь Васильевна Трегубова  Валуй районының Тимоново ауылында, хәҙер Белгород өлкәһе,  крәҫтиән  ғаиләһендә тыуған. 1964 йылда мәктәпте тамамлай. Һөт сәнәғәтенең  Коньшинский училищеһында уҡый. 1966 йылда Валуй һөт комбинатына эшкә килә.

1966  йылдан 2003 йылға тиклем Валуй  ҡалаһында  һөт комбинатында эшләй. Анализатор, кефир цехы мастеры, өлкән мастер булып эшләй. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың  21 апрелендәге Указы менән III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1981  йылдың  17 мартындағы  Указы менән II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.  

Комбинатта уның хеҙмәт эшмәкәрлеге күп кимәлдә  билдәләнә. Юғары эш күрһәткестәре  предприятиеға алдынғы эш һөҙөмтәләренә өлгәшеү мөмкинлеге бирә. Даими халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә  ҡатнаша, күп тапҡыр миҙалдар һәм грамоталар менән бүләкләнә. Уның туранан-тура ҡатнашлығында комбинатта яңы заманса технологиялар индерелә. 

"Производстволала ҡаҙаныштары һәм, хеҙмәтте ойоштороуҙың прогрессив  технологияларын һәм алдынғы алымдарын  ҡулланыу нигеҙендә хөкүмәткә ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү һәм һатыуҙа юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне өсөн"  СССР Юғары Советы Президиумының 1990 йылдың 10 сентябрендәге Указы менән  Любовь Васильевна Трегубова I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.

2003 йылдан алып хаҡлы ялда. Ҡала һәм райондың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Валуй районының  йәмәғәт палатаһы ағзаһы булып тора, эшҡыуарҙарға һәм предприятиеларға ярҙам итә.

Белгород өлкәһенең Валуйка ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (10.09.1990);
* II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (17.03.1981);
* III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены  (21.04.1975);
* миҙал.
* Валуйка ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы.
* "Белгород Ере алдындағы хеҙмәттәре өсөн" миҙалы (2004).

## Хәтер

* Валуйка ҡалаһында урамдарҙың береһе уның исеме менән аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Названия улиц города Валуйки
Рысева Дарья Александровна

**Рысева Дарья Александровна** (5 март 1998 йыл) — Рәсәй волейболсыһы. 2019 йылда Йәйге универсиада чемпионы. Йәштәр командалары араһында Европа чемпионы, йәштәр араһында донъя чемпионатында көмөш миҙал яулаусы. Волейбол буйынса спорт мастерлығына кандидат.

## Биографияһы
Анастасия Викторовна Рысева 1998 йылдың 5 мартында Силәбе ҡалаһында тыуған. «Йәшлек-Метар» балалар һәм үҫмерҙәр мәктәбендә волейбол менән шөғөлләнә һәм  спортсы булараҡ үҫә. 

Дарьяның беренсе  өлкән  клубы булып Мәскәү ҡалаһы Нур клубы тора.  Һуңынан Яңы Уренгойҙан Факел өсөн  уйын  үткәрә. 

2015 йылда ул, Мәскәү  Заречье-Одинцово клубы менән контрактҡа ҡул ҡуя. Был клубта 4 йыл уйнай. 2018 йылда Калининград ҡалаһының Локомотив клубына  күсә. Бәйләүсе позицияһында уйнай. 2019 йылда "Локомотив" составында Рәсәй чемпионатының көмөш призёры була. 

2019 йылда Италияла  Йәйге Универсиадала  Рәсәй милли йыйылма командаһы составында турнир еңеүсеһе була. 

2018 йылдан беренсе Рәсәй йыйылма командаһына саҡырыла. 2019 йылда милләттәрҙең ҡатын-ҡыҙҙар лигаһында  йыйылма команда өсөн уйында ҡатнаша.

## Ҡаҙаныштары

### Йыйылма командалар менән

* 2016 йылда йәштәр араһында Европа чемпионы;
* 2017 йылда йәштәр араһында донъя чемпионатының көмөш призёры;
* 2019 йылда Йәйге универсиадала чемпион.

### Клубтар  менән

* 2019 йылда Рәсәй чемпионатының көмөш призёры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Профиль  на сайте ВФВ
* Профиль на сайте volleyservice.ru
Трофимова Валентина Александровна

**Трофимова Валентина Александровна** (9 июнь 1928 йыл — 3 ғинуар 1997 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951).

## Биографияһы
Валентина Александровна Трофимова 1928 йылдың 9 июнендә Черемховицы ауылында (хәҙер — Кострома өлкәһе) тыуған.

1942 йылда Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Скобелевтар ғаиләһе Караваевоға күсеп китә, һәм В. А. Трофимова ун дүрт йәшендә урындағы тоҡомсолоҡ совхозына эшкә инә, баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй, малсы була, Кострома тоҡом һыйырҙары төркөмөндә һауынсы булып эшләй.

1948 йылда йыл йомғаҡтары буйынса үҙенә беркетелгән 8 һәр һыйырҙан уртаса 5238 килограмм һөт һауып ала. 1949 йылдың 12 июнендәге СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «өлгөлө хеҙмәте өсөн» В. А. Скобелева Ленин ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1951 йылдың 3 декабрендәге Указы менән «1950 йылда һәр 8 һыйырҙан уртаса 6895 килограмм һөт һауып алыуы өсөн» Трофимова Валентина Александровнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1956 йылда В. А. Трофимованы йылына мең ярым килограмм ғына һөт һауып алыусы артта ҡалған һөт-тауар фермаһы менән етәкселек итергә ҡуялар. В. А. Трофимова етәкселек иткән осорҙа ферма танымаҫлыҡ булып үҙгәрә һәм һөт һауып алыу һәр һыйырҙан уртаса йылына 4800 тәшкил итә.

1997 йылдың 3 ғинуарында вафат була һәм Караваево ауылына яҡын зыяратта ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (3.12.1951)
* Ленин ордены (3.12.1951)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (12.07.1949)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Социалистического Труда Костромского района: 1948—1974 гг.: к 85-летию образования Костромского района, 1928—2013 гг. / Н. А. Зонтиков, В. А. Головкина, Н. Н. Перемышленникова, Е. М. Цыпылова; редкол.: Н. А. Зонтиков (сост., ред.) и др.; Администрация Костромского муниципального р-на Костромской обл. — Кострома : ДиАр, 2014. — 368 с. — ISBN 978-5-93645-048-8
Титкова Наталья Витальевна

**Титкова Наталья Витальевна** (15 октябрь 1970 йыл) — Рәсәй футболсыһы, ярым һаҡсы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2002).

## Биографияһы
Наталья Витальевна Титкова 1970 йылдың 15 октябрендә тыуған. 1992 йылдан  Мәскәү «Спартак-Преображение» өсөн сығыш яһай.  Команда менән Рәсәй Кубогы финалына тиклем барып етә, унда «Спартак» «Интерростан» ҡалыша (4:5). 1994 йылдан 1995 йылға тиклем Рәсәй чемпионатында сығыш яһаған  «Чертаново-СКИФ» командаһының футболсыһы була.  Мәскәү дәүләт физик культура академияһын 1998 йылда тамамлай. 2003 йылда  «Анненки» клубы өсөн сығыш яһай. Клуб тәүге тапҡыр юғары дивизионға сыға,  әммә  2003 йыл миҙгеле һөҙөмтәһе  буйынса беренсе дивизионға кире ҡайта. Киләһе миҙгелдә Реут «Приалиты» өсөн сығыш яһай.

2007 йылда   «Чертаново» клубына ҡайта. 2007 йыл миҙгеле йомғаҡтары буйынса клуб һуңғы туғыҙынсы урынды биләй һәм беренсе дивизионға төшөп китә. Титкова  ҙур футболдан тыш Рәсәй чемпионатында  «Чертаново» өсөн параллель мини-футболда ла сығыш яһай. 2007/08  миҙгелендә ул команданың  иң яҡшы уйынсыһы була, 31 туп индерә.

2002 йылдан тренер эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. «Приалит» һәм «Чертаново клубтарында тренер булып тора ». Уның  тәрбиәләнеүселәре  араһында — Ксения Джиникашвили, Татьяна Воронко, Нелли Коровкина, Юлия Бочаркина, Березина Анастасия.  2018 йылда  Болгарияла турнирҙа 2006 йылда тыуғандарҙың командаһын  еңеүгә алып килә.

Бынан тыш, «Чертаново» мини-футбол клубының баш тренер була.

2013 йылда Рәсәйҙең  15 йәшкә тиклемге йыйылма командаһының тренерҙар штабына инә.

## Ҡаҙаныштары

; «Спартак-Преображение»

* Рәсәй Кубогы: финалсыһы 1992

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Профиль на сайте womenfootball.ru
Кушнаренко Иван Ильич

**Кушнаренко Иван Ильич** (30 март 1895 йыл — 17 сентябрь 1935 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1933—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Ер эштәре халыҡ комиссариаты машина-трактор станцияларының сәйәси секторы начальнигы. 1916 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Октябрь революцияһында һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, ауыл хужалығында коллективлаштырыуҙы ойоштороусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Иван Ильич Кушнаренко 1895 йылдың 30 мартында Рәсәй империяһының Екатеринослав губернаһы Бахмут өйәҙенең Волтур волосының (хәҙерге Украинаның Донецк өлкәһе Новосёловка ауылында) ерһеҙ крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

## Хәтер
* Башҡорт АССР-ының элекке Топорнин районына һәм уның үҙәге булған ауылға «Кушнаренко» исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кто такой Кушнаренко? Сайт «УФА-ГИД» 
* Иван Ильич Кушнаренко. 1895, д. Новоселовка, Екатеринославская губерния — 17 сентября 1935, Подмосковье. Участник Октябрьской революции. Член ВКП(б) с 1916 года. Сайт Новодевичьего кладбища
Зинина Клавдия Васильевна

**Зинина Клавдия Васильевна** (11 декабрь 1929 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Клавдия Васильевна Зинина  (ҡыҙ фамилияһы *Болдырева*) 1929 йылдың 11 декабрендә Пенза өлкәһе Никольское ауылында тыуған. Биш йәштән әсәһеҙ ҡалған.

Шигоны ауылында алтынсы синыфты тамамлай. Ун дүрт йәштән Куйбышев өлкәһенең (хәҙерге Һамар өлкәһе) Шигор районының «Пионер» совхозында эшләй башлай. Башта алмаш эшсе, һуңынан сусҡа ҡараусы буа. Механизация юҡлыҡтан, сускаларҙы һәм уларҙың бәрәстәрен ашатыу, таҙартыу ҡулдан башҡарыла. 1960-сы йылдан Клавдия Васильевна тулыһынса сусҡа һимертеү эшенә күсә. 1962 йылда ул эшләгән совхоз ҡул хеҙмәтен талап иткән эштәрҙе механизациялау процессына күскәс, сусҡа һимертеү аҙбары тулыһынса реконструкциялана. Клавдия ире менән шунда эшләй. Был хаҡта төбәк гәзите былай тип яҙа: «Улар, биш мең сусҡаны һимертеп, дәүләткә тапшырған иттең ауырлығы 4638 центнер булды. Был аҙмы, әллә күпме? Сағыштырыу өсөн башҡа һандарға мөрәжәғәт итәйек. Хужалыҡ үткән йылда 9,760 центнер, шул иҫәптән 6 мең центнер сусҡа ите тапшырҙы. Тапшырылған продукцияның яртыһы улар ҡулынан үтте.»  мяса, в том числе 6 тысяч центнеров свинины. Выходит, что половина сданной продукции прошла через их руки»''.
8-се биш йыллыҡта (1966-1970) Клавдия Васильевна 21 мең 546 сусҡа һимертә, дөйөм ауырлығы 21 мең 796 центнер тәшкил итә. СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән Зинина Клавдия Васильевна Ленин ордены һәм «Ураҡ менән Сүкеш» алтын миҙалы менән наградлана, ауыл хужалығын үҫтереүҙә һәм малсылыҡ продукцияһын һатыуҙа биш йллыҡ планды тормошҡа ашырыуҙа ирешкән уңыштары өсөн ул «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була. 

К. В. Зинина СССР Халыҡ Ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша, «Малсылыҡта РСФСР социалистик ярыш отличнигы» почётлы исеме бирелә.

«Пионер» совхозында утыҙ йыл эшләй. Хаҡлы ялға сыҡҡас, Һамар өлкәһе Шигор районы Яңы Белоключье ауылында, артабан Шигон ауылында йәшәй. Герой ҡатын ауылдаштары араһында абруйлы кеше. Уны йыш ҡына йәштәр менән осрашыуға саҡыралар, осрашыуҙарҙа ул үҙенең хеҙмәт йыодары тураһында һөйләй.

Шигон районы вәкилдәре йыйылышында Зинина Клавдия Васильеваға «Шигон муниципаль районының почетлы гражданины» тигән исем бирергә ҡарар ителә.

## Библиография
* Трудовая слава Самары. Альманах. Выпуск 3. — Самара, 2014. — С. 33-34.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Зинина Клавдия Васильевна
* Поздравляли героя
Плохих Мария Николаевна

**Плохих Мария Николаевна** (5 март 1940 — 6 август 1998) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Воронеж өлкәһенең Верхний Мамон районы «Авангард» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

## Биографияһы
1940 йылда Гороховка ауылында (хәҙер Воронеж өлкәһенең Верхний Мамон районы) урыҫ крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған.

Урта белемле. 1957 йылда «Авангард» колхозында эшләй башлай. Был хужалыҡта 1959 йылдан 1983 йылға тиклем һауынсы булып эшләй. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә даими ҡатнаша. Производство алдынғыһы булараҡ бер нисә тапҡыр билдәләнә. Һигеҙенсе биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1974 йылдың эш һөҙөмтәләре буйынса һәр һыйырҙан йылына 4000 литрҙан күберәк һөт һауып алыуға өлгәшә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 23 декабрендәге указы менән, ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм һөт һауып алыу буйынса рекордлы күрһәткестәре өсөн, Плохих Мария Николаевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Артабан колхозда эшләүен дауам итә. Воронеж депутаттар өлкә советы депутаты булып тора. 1983 йылда хаҡлы ялға сыға.

Тыуған Гороховка ҡасабаһында йәшәй. 1998 йылдың 6 авгусында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:

— «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (23.12.1976)

— Ике Ленин ордены (06.09.1973, 23.12.1976)

— Социалистик Хеҙмәт Геройы (23.12.1976)

— Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (08.04.1971)

— башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Золотые звёзды земли Воронежской. Сост. Э. С. Лыкова — Воронеж, 1989.

## Һылтанмалар
*