Шәкәр диабеты

**Шәкәр диабеты** () — инсулин (ашҡаҙан аҫты биҙе гормоны) етешмәгәнлектән, аҙыҡ менән углеводтарҙы үҙләштереүҙең боҙолоуы арҡаһында барлыҡҡа килгән сир.

Беҙ көн һайын ҡулланған аҙыҡ ҡанға шәкәр (глюкоза) биреп, бөтә тән буйлап тарала һәм энергия сығанағы булып тора. Организм был шәкәрҙе дөрөҫ файҙаланмаһа, уның ҡандағы кимәле норманан артыҡ күтәрелә. Был ҡанда һәм бәүелдә шәкәрҙең артыуына килтерә.

## Сәбәптәре
Мәкерле сирҙең төп сәбәбе — дөрөҫ туҡланмау һәм аҙ хәрәкәтләнеү, артыҡ тән ауырлығы. Бынан тыш, ауырыу нәҫелдән күсә, сир йәки йәрәхәт һөҙөмтәһендә көсөргәнеш кисереү ҙә ауырыуға юлыҡтырыуы мөмкин.

Саманан тыш күп ашау, организмға физик эш, көсөргәнеш етмәүе, өйҙәге һәм эштәге күңелһеҙ хәлдәр, стресс — шәкәр диабетына килтереүсе  төп сәбәптәр булыуы ихтимал. Организмдағы ген кодтары менән программаға һалынған матдәләр алмашыныуы: углеводтар, майҙар һәм аҡһымдар әйләнеше тиккә генә боҙолмай. Нәҡ бына ошо тайпылыштарға бәйле лә инде шәкәр диабеты.

Глюкоза — организмдағы төп энергия сығанағы. Аш һеңдереү тракты аша ул барлыҡ күҙәнәктәргә лә тарала. Ләкин глюкозаны энергияға әйләндереү өсөн инсулин гормоны кәрәк. Ул ашҡаҙан аҫты биҙендә барлыҡҡа килә. Тап ул глюкозаның күҙәнәктәргә үтеүен тәьмин итә.
Шәкәр диабеты йәки шәкәр сире организмда инсулиндың бөтөнләй бүленмәгән йәки әҙләп бүленгән осраҡтарында барлыҡҡа килә.

## Ауырыуҙың билдәләре
Ауыҙ кибеүе, сарсау, хәлһеҙлек, хәтерҙең һәм иғтибарҙың насарайыуы — шәкәр диабетының төп билдәләре.
Организм ҡанда күпләп тупланған глюкозаны  һейҙек аша тиҙерәк сығарырға ынтыла һәм шунлыҡтан кешенең һыу эсеү теләге көсәйә.
Сирлеләрҙә асығыу тойғоһо барлыҡҡа килә, күптәре һимерә, ҡайһы берҙәре иһә ябыға. Артерияларҙағы ҡан йөрөшө боҙолоуы тромбозға, гангренаға килтереүе ихтимал. Тән тиреһе лә үҙгәрә, йәрәхәттәр оҙаҡ уңала, күреү һәләте кәмей, бөтөнләй һуҡырайыу ихтималлығы ла бар.
Ҡаты диабет йыш ҡына бөйөрҙәрҙең, күҙҙәрҙең, артерияларҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлашыуына килтерә һәм күп миҡдарҙа инсулин талап итә.

## Дауалау юлдары
Диабет менән сирләгәндә физкультура менән әүҙем шөғөлләнергә һәм мотлаҡ артыҡ ауырлыҡтан ҡотолорға кәрәк. Шәкәр диабетын дауалау, иң тәүҙә, организмдағы сафтан сыҡҡан матдәләр алмашыныу процесын яйға һалыуға йүнәлтелергә тейеш. Диабет менән сирләгән кешегә диета тотоу мотлаҡ. Күпселек ауырыуҙар һимереүгә дусар, шуның өсөн дә калорияларҙы сикләү ҡамасауламаҫ.

Иң мөһиме - организмда ниндәй ҙә булһа тайпылыш һиҙелгәндә, мотлаҡ табипҡа мөрәжәғәт итергә кәрәк. Үҙ белдегеңә дауаланып, был мәкерле сирҙе еңеп булмай. Диабетты дауалауҙа өс төп ысул бар: диета, шәкәр кимәлен кәметеү һәм инсулин терапиялары. Ҡандағы шәкәрҙе кәметеү өсөн махсус дарыуҙар ҡулланырға кәрәк.

## Диабетты иҫкәртеү
Углевод алмашыныуын яйға һалыу, көндәлек туҡланыу рационына иғтибарҙы арттырыу.
Был сирҙең билдәләре булмаһа ла, ҡандағы шәкәр кимәлен контролдә тотоу мотлаҡ. Анализ шәкәр ҡанда аҙ булған ваҡытта — иртәнсәк алына. Йоҡлар алдынан шәкәр кимәлен үлсәргә мөмкинлек булмаһа, бер телем икмәк ашағыҙ, ул шәкәр кимәлен кәметергә булышлыҡ итә.
Шәкәр диабеты менән сирләп тә, тулы ҡанлы тормош менән йәшәргә була, бының өсөн сәләмәт йәшәү рәүеше алып барырға, диета тоторға, йышыраҡ дауаханаға мөрәжәғәт итергә һәм даими анализ бирергә кәрәк.

## Шәкәр нормаһы
14 йәшкә тиклемге балаларҙа — 3,33-5,55 ммоль/л;
өлкәндәрҙә — 3,89-5,83 ммоль/л;
60 йәштән уҙғандарҙа — 6,38 ммоль/л;
ауырлы саҡта — 3,3-6,6 ммоль/л булырға тейеш.

## Дауалау
1922 йылдан алып шәкәр диабетын инсулин менән дауалайҙар. Күптәр өсөн йәшәү сығанағы булған хәҙерге инъекцияны Канаданың йәш ғалимы Фредерик Бантинг уйлап таба һәм беренсе тапҡыр уны ҡулланып, 14 йәшлек малайҙың ғүмерен һаҡлап ҡала. 1991 йылдан башлап, ноябрь айында (14 ноябрҙә — инсулинды уйлап табыусының тыуған көнөндә) Бөтә донъя шәкәр ауырыуы менән көрәш көнө билдәләнә. Бантингҡа һәм уның хеҙмәттәше Маклеодҡа Нобель премияһы тапшырыла.

## Һылтанмалар
*  
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 

* 

*  

*  
* Сахарный диабет — Помощь больным сахарным диабетом. Истории людей с сахарным диабетом. 

*  

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* Книга «Diabetes» Автор: John A. Colwell
* Ягудина Р. И., Куликов А. Ю., Аринина Е. Е. Фармакоэкономика сахарного диабета второго типа // М.: OOO «Медицинское информационное агентство», 2011. — 352С.
* 
* 
* 
*