Молдова Республикаһы бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация

**Молдова Республикаһы бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация** () йәки **Молдавияның бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы** — Август фетнәһе (ГКЧП) уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, 1991 йылдың 27 авгусында Молдавия ССР-ы Юғары Советы тарафынан № 691-се һанлы «Бойондороҡһоҙлоҡ тураһындағы декларация тураһында» законда раҫланған һәм Молдавияның СССР составынан сығыуы тураһында иғлан иткән документ.

## Йөкмәткеһе

Молдова Республикаһы Парламенты был декларацияла, молдаван халҡының мең йыллыҡ үткәнен һәм уның өҙлөкһөҙ дәүләтселеген (Молдаван кенәзлеге осоронан башлап) иҫәпкә алып, шулай уҡ был аҙымға тулы хоҡуғы бар икәненә баҫым яһап, Молдова Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә.
Декларация Рәсәй һәм Төркиә араһында төҙөлгән Кючук-Кайнарджий (1775) һәм Бухарест тыныслыҡ договорҙары (1812) ҡарарҙарын ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан итә, ике яҡты ла милли территорияны бүлгесләүҙә ғәйепләй. Шулай уҡ СССР-ҙың 1940 йылдың 2 авгусындағы «Союздаш Молдавия ССР-ы барлыҡҡа килеүе тураһында» законы һәм 1939 йылдың 23 авгусындағы Молотов-Риббентроп пакты (Германия һәм Советтәр Союзы араһындағы һөжүм итешмәү тураһындағы Килешеү), улар Бессарабия, Буковина һәм Герца өлкәһе халҡы фекерен иҫәпкә алмай ҡабул ителгәнлектән, ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан итә.
Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы 1990 йылдың 23 июнендәге Молдова Республикаһының суверенитеты тураһында декларацияға һәм Кишинёвта  1989—1991 йылдарҙа ҡабул ителгән Бөйөк Милли Йыйылыштың бер нисә аҙаҡҡы документтарына һылтана, шулай уҡ республика халҡының 1991 йылдың 17 мартындағы СССР һаҡланыу тураһында референдумға бойкот яһарға тулы хоҡуғын таный. Ошо документтар Молдавияның суверенитетын һәм дәүләтселеген таныу өсөн нигеҙ булып торалар. Халыҡтарҙың тиң хоҡуҡлығы һәм уларҙың үҙбилдәләнешкә хоҡуғы тураһындағы БМО Хартияһы, шулай уҡ Хельсинки йомғаҡлау акты нигеҙендә, Молдавия Парламенты рәсми рәүештә Молдова Республикаһын суверенлы, бойондороҡһоҙ һәм демократик дәүләт тип иғлан итте. Декларацияла, 1989 йылдың 31 авгусында ҡабул ителгән тел тураһындағы законға һылтанып, илдең рәсми теле тип латин графикаһы нигеҙендә румын теле атала.

## Рәсми эҙемтәләр
1991 йылда был документҡа 278 депутат ҡул ҡуя, һәм 27 август Молдова Республикаһы бойондороҡһоҙлоғо көнө исеме аҫтында дәүләт байрамына әйләнә. Молдавияның бойондороҡһоҙлоғо 1992 йылдың 2 мартында, ил БМО-ның даими ағзаһы булғас, рәсми рәүештә билдәләнә.

Төп документ 2009 йылда Молдавияла сыуалыштар ваҡытында янып юҡҡа сыға, әммә 2010 йылда Декларацияның тексын тергеҙеү мөмкин булды.

## Бәхәстәр һәм  яңылышлыҡтар
* Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы буйынса, Молдавия суверенитеты Приднестровье, урыҫ версияһы буйынса «Заднестровье»гә лә ҡағыла, был үҙен Молдавия составында күрергә теләмәгән урындағы халыҡтың асыуын килетерә. Молдавия декларацияһы Приднестровье бойондороҡһоҙлоғон күҙ уңында тотмай. Әммә МРП юристары, Декларация, һөжүм итмәү тураһында совет-германия килешеүен ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан итеп, Молдавия ССР-ының законлылығын ғына түгел, ә Приднестровьены уның составына тапшырыуҙы ла танымай, сөнки ул бер ҡасан да Румыния йәки Молдавия составына инмәне тип раҫлай. Нью-Йорк юристар ассоциацияһы Декларацияны ҡапма-ҡаршылыҡлы түгел, сөнки МРП, бойондороҡһоҙлоҡ яулау өсөн, дәүләтселектең бөтә билдәләренә лә эйә түгел тип раҫлай.
* Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы илдең рәсми теле латин графикаһы нигеҙендә эшләүсе румын теле тип күрһәтә, әммә Молдова Конституцияһында Молдова Республикаһының рәсми теле латин графикаһы нигеҙендә эшләүсе молдаван теле тип күрһәтелә. Был илдә румын телен дәүләт теле тип танырға ынтылыусы Румыния һәм Молдавияның берләшеүе яҡлылар һәм үҙаллы молдаван  берҙәйлеге яҡлылар араһында бәхәстәр тыуҙыра. 2013 йылда Конституцион суд, парламенттың бер килке депутаттары һорауы буйынса, Конституцияның 2013 йылдың 5 декабрендәге 36-сы һанлы ҡарарына аңлатма бирә, унда бойондороҡһоҙлоҡ тураһында Декларация Конституция тексынан өҫтөнлөк итә тип билдәләнә, шуның менән «румын теле» исеменә рәсми статус бирә. Был ҡарар бер төркөм молдаван ғалимдары, сәйәсмәндәре, юристары, яҙыусылары, йәмәғәт эшмәкәрҙәре яғынан тәнҡит тыуҙырыҙы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Молдова Республикаһы бойондороҡһоҙлоғо көнө
* СССР-ҙың тарҡалыуы
* Приднестровьеның сәйәси статусы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Текст декларации на официальном сайте Президента Молдавии