Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы

**Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Республикаһы (Йөмһүриәте)**, **ТКТЙ** (, шулай уҡ ҡыҫҡартылған нейтраль **Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ** атамаһы ҡулланыла ) — өлөшләтә танылған дәүләт, Кипр (Ҡыпрыҫ) утрауының төньяғының өстән бер өлөшөн тәшкил итә. 1975—1983 йылда бындағы төрөк дәүләте **Кипр (Ҡыпрыҫ Төрөк Федератив дәүләте** тип аталған ().

Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәтен Төркиә генә таныған.

Бөгөнгәсә Кипр Республикаһы хөкүмәте Кипр утрауында берҙән-бер халыҡ-ара танылған власть булып тора.

Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһына күҙәтеүсе булараҡ ингән.

Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте халҡы яҡынса 294 906 кеше. Күп өлөшө — этник төрөктәр, улар ике йәмғиәттән тора : урындағы кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре (өстән бере самаһы) һәм Анатолия (Анадолу) төрөктәре, Төркиәнән күсеп килгәндәр (өстән икеһе). Шулай уҡ үҙ анклавтарында ҡала алған әҙ генә кипр (ҡыпрыҫ) гректәр (юнандар) һәм марониттәр. ТКТЙ-ның баш ҡалаһы — Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһыныҡы (Йөмһүриәтенеке) кеүек үк, йәшел һыҙат менән бүленгән Никосия (Лефкоша) ҡалаһы(, ), әммә административ үҙәге булып Фамагуста ҡалаһы тора.

ТКТЙ Кипрҙың (Ҡыпрыҫтың) башҡа яғынан буфер зонаһы менән бүленгән. Утрауҙы ике секторға бүлгән "Йәшел һыҙат"ты Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) тыныслыҡ һаҡлаусы БМО Ҡораллы көстәре контингенты һаҡлай.

## Тарихы

*1960 йыл —  Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһын (Йөмһүриәтен) төҙөү*.  Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһы (Йөмһүриәте) Кипрға (Ҡыпрыҫҡа) Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ бирелгәс барлыҡҡа килә. Грек (Юнан) һәм төрөк йәмғиәттәренә яңы дәүләткә идара итеүҙә  тигеҙ  мөмкинлектәр бирелә. Яңы дәүләттең гаранттары булып, 1960 йылғы Килешеүгә ярашлы, Бөйөк Британия, Греция (Юнанстан) һәм Төркиә сығыш яһай.

*1963 йыл — йәмғиәт-ара низағ һәм конституцион көрсөк*. 1963 декабрендә Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) хөкүмәт көрсөгө башлана. Бер үк ваҡытта кипр (ҡыпрыҫ) юнандары һәм кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре араһында низағтар китә. кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре хөкүмәттә урынһыҙ ҡала.  Ауыл ерҙәрендәге  төрөктәр йәшәгән ерҙәренән сыға алмаҫ була.Был хәл 11 йыл бара, утрау бүленә. Шул осорҙа йәмғиәттәр араһында күп бәрелештәр булып тора. Төркиә менән Греция (Юнанстан) бер нисә тапҡыр һуғыш асыр хәлгә етә. 

*1967 йыл  — Гректәр (юнандар) утрау көньяғындағы төрөк биҫтәләренә һөжүм итә* Һуңғараҡ  кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре рәсми «Ваҡытлы төрөк хакимиәте» төҙөй һәм Кипр (Ҡыпрыс) Республикаһының (Йөмһүриәтенең) 1963 йылдан алып  закондарын танымауын белдерә.

*1974 йыл — Түңкәрелеш һәм төрөктәрҙең баҫып инеүе *.1974 июлендә  грек хәрби хунтаһы ярҙамында утрауҙа хәрби түңкәрелеш яһала.   Президент Макариос III властан төшөрөлә, утрауҙы  Никос Сампсон контролгә ала. 1960 йыл Килешеүе менән файҙаланып,  конституцион власты тергеҙеү һылтауы менән  Кипрға төрөк ғәскәре баҫып инә.  Кипрҙың  төньяҡ өлөшө  төрөк-киприоттарға, ә көньяҡ  грек-киприоттарға ҡала.

*1975 йыл —  федерацииянан бойондороҡһоҙлоҡҡа*. Солох килешеүе буйынса  федератив республика төҙөлә.  1975 йылда төрөктәр *Төньяҡ Кипр Төрөк Федератив Дәүләте * иғлан итәләр. Тик Кипр Республикаһы ла , халыҡ-ара берлектәр ҙә быны ҡабул итмәй.  Кипр Республикаһы менән 8 йыл барған һөйләшеүҙәрҙән һуң  Төньяҡ Кипр Төрөк Федератив Дәүләте  1983 йылда «Кипрҙан бойондороҡһоҙлоҡ » иғлан итә. Яңы дәүләт *Турецкой  Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте (ТКТЙ)* тип атала. Тик  Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәтенең бойондороҡһоҙлоҡ Декларацияһын БМО кире ҡаға. 1985 йылдың 5 майында  70,2 % тауыш менән Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте Конституцияһы ҡабул ителә.

## Административ-территориаль бүленеш

Төньяҡ Кипр Төрөк Йөмһүриәте  5 районға йәки 5 илсәгә бүленә ().

## Сәйәсәте

Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте  БМО тарафынан рәсми танылмаған. Уны  Төркиә генә таный һәм бер үк ваҡытта Кипр (Ҡырпыҫ) Республикаһын (Йөмһүриәтен) легитим түгел тип һанай. Шул уҡ ваҡытта Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте  Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһына күҙәтеүсе булараҡ ингән

Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте  Конституцияһы  дәүләтте 5 йылға һайланған президент идара иткән демократик республикатип иғлан итә. Закон сығарыу органы — Йөмһүриәт Мәжлесе (),ул 50 ағзанан тора.

2005 йылда Кипрҙы (Ҡыпрыҫты) берләштереү яҡлы Төрөк йөмһүриәт фирҡәһе иң күп тауыш йыя, әммә күпслекте тәшкил итә алмай. 

2006 йылдың сентябрендә Төньяҡ Кипр (Ҡырпыҫ) Төрөк Йөмһүриәте  президенты Мәхмәт Ғәли Тәләт яңы хөкүмәт төҙөү тураһында ҡарарҙы раҫлай, уны Төрөк йөмһүриәт фирҡәһе лидеры Фәрди Сабит Сойер етәкләй.  Министрҙар  кабинеты *Төрөк республика партияһы* һәм  *Азалыҡ һәм реформалар партияһы* коалицияһы нигеҙендә төҙөлгән.

2009 йылдың 19 апрелендә Төньяҡ  Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) парламент һайлауы үтә, унда  оппозициялағы Милли берҙәмлек  партияһы еңеп сыға - 44 % тауыш. Төрөк йөмһүриәт фирҡәһе  30 процент самаһы ала. Демократик партия  10 % самаһы тауыш йыя, ҡалғанын вағыраҡ фирҡәләр бүлешә .

## Халыҡ-ара статус

Төркиәнән башҡа илдәр рәсми рәүештә Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Республикаһын (Йөмһүриәтен) бойондороҡһоҙ ил тип танымай.  Ислам конференция ойошмаһы  ТКТЙ-нең өлөшөнә федератив  дәүләт статусы бирә () һәм күҙәтеүсе итеп билдәләй.

Төркиә ТКТЙ - лә илселек тота, ТКТЙ Төркиәлә — илселек һәм консуллыҡ асҡан. Бер нисә илдә рәсми булмаған вәкиллектәр бар, улар ғәмәлдә илселек булып тора. Башҡа илдәрҙә  Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте мәнфәғәттәрен Төркиә күҙәтә.   Австралия, АҠШ, Бөйөк Британия, Германия, Франция һәм Европа Берләшмәһе дөйөм алғанда Лефкошала вәкиллектәр тота. 

Утрауҙы берләштереү тураһында һүҙҙәр күптән бара, тик әлегә хәл ителмәй ҡала бирә. БМОкүҙәтеүендә 2004 йылдың 26 апрелендә үткәрелгән референдумда  75 % кипр (ҡыпрыҫ) юнан ҡаршы тауыш бирә, кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре иһә күпселек тауыш менән,  БМО-ның Генераль секретаре Кофи Аннан планын хуплай.

Президент итеп Деметриса Кристофиас һайланғас, 2008 йылда ике  йәмғиәт араһында утрауҙы берләштереү тураһында һөйоләшеүҙәр яңыра.   Президенттар Деметрис Кристофиас һәм Мехмет Ғәли Тәләт нигеҙ итеп  Аннан планын ала. Йыл ярым барған һөйләшеүҙәрҙә күп кенә мәсьәләләр килешелгән була.

2010 йылда ТКТР  президентын һайлайҙар. Милли берҙәмлек партияһы лидеры Дәрвиш Әроғлу элекке президент Мәхмәт Ғәли Тәләтте тауыш һаны буйынса уҙып,  50,38 % йыя.   Дәрвиш Әроғлу һөйләшеүҙәрҙе дауам итергә әҙер икәнен иғлан итә. 

2014 йылдың февралендә   Кипр (Ҡыпрыҫ) президенты Никос Анастасиадиас һәм ТКТР  президенты  Дәрвиш Әроғлу осрашалар.Бергә ҡабул ителгән коммүникелә яҡтар берләшкән федератив Кипр (Ҡыпрыҫ) төҙөргә тырышасаҡтарын белдерәләр. Әммә 2014 йылда  төрөк фәнни- тикшеренеү судноһы хәрби караптар оҙатыуында  Кипр иҡтисади зонаһы   шельфында сейсморазведка башлаған өсөн һөйләшеүҙәр ҡабат өҙөлә.

## Киң мәғлүмәт саралары

Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәтенең рәсми телерадиокомпанияһы «Байрак» ике каналдан төрөк, инглиз һәм грек (юнан) телдәрендә тапшырыуҙар алып бара.  Ил эсендә 4 радиоканалдан тыш  Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәтенең халыҡ-ара «Байрак Интернешнл» радиоканалы инглиз, француз, грек (юнан), ғәрәп, урыҫ һәм  немец телдәрендә һөйләй.

## Транспорт һәм элемтә

Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте  Төркиәнең хәрби һәи иҡтисади ярҙамына мохтаж. Валүта сифатында  төрөк лираһы ҡулланыла. Барлыҡ экспорт-импорт операциялары (һәм элемтә)  Төркиә аша эшләнә и KKTC Telsim.  Интернет селтәрендә  Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) домены икенсе кимәл  домен булып тора, ә ябай почта   Мерсин 10 (Төркиә) аша ебәрелә.

Төркиәгә Төньяҡ Кипрҙан (Ҡыпрыҫтан)  Әржан аэропортынан осалар (, ). Төньяҡ Кипрға (Ҡыпрыҫҡа) бара торған самолеттар башта  Төркиәгә төшөргә тейештәр. Визаһыҙ режим - бар донъяға ( Нигерия менән Әрмәнстандан башҡа).

Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) порттарын  Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһы (Йөмһүриәте) төрөк судноларынан башҡаһына ябыҡ тип иғлан иткән.  ТКТЙ караптары Төркиә гә инә ала,  Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһыныҡына (Йөмһүриәтенекенә) рөхсәт юҡ.

Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте граждандары Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһына (Йөмһүриәтенә) ҡаршылыҡһыҙ  барып йөрөй ала.

## Иҡтисад

Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ Төрөк Йөмһүриәте иҡтисадында хеҙмәт күрһәтеү секторы өҫтөнлөк итә . Бизнестың бер тармағы -мәғариф сфераһы: Төньяҡ Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) 6 шәхси университет, күп һанда  колледж һәм мәктәптәр. Мәҫәлән, English School of Kyrenia. Күсемһеҙ милек төҙөлөшө үҫешкән. Йәнә бер  иҡтисади йүнәлеш - шәхси медицина хеҙмәте күрһәтеү секторы

Төрөк лираһы (TRY) менән бер рәттән, евро (EUR),АҠШ доллары (USD) йәки англия фунт стерлингтары (GBP) кеүек валюта ла ҡулланыла.

Халыҡ-ара танылыу булмағанлыҡтан сит илдәр менән сауҙа операциялары тик Төркия аша ғына бара ала.

Шундай ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, урындағы иҡтисад һуңғы йылдарҙа үҫә бара, 2001—2005 йылдар: 5,4 %, 6,9 %, 11,4 %, 15,4 %, 10,6 %. 

2003—2006 йылдарҙа Төркиәнән 550 млн доллар ярҙам алынған.

2013 - 2015 йылдарҙа Төркиә  30 млрд төрөк лираһын ярҙам пакеты итеп биргән.

### Нумизматика

2010 йылда Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) рәсми булмаған  8 сувенир монета сығара, дүртәүһе — биметалл .

Монеталарҙың аверсында ил гербы төшөрөлгән. Реверсында — Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы вәкилдәре һәм башҡалар.

2011 йылда республика (йөмһүриәт) 20 лирҙар номинал менән баҡыр-никель монета сығара, унда ғосман солтаны Сәлим II төшөрөлгән. Реверста Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) гербы ҡуйылған.

## Туризм

Туризм  Төньяҡ Кипрға (Ҡыпрыҫҡа) байтаҡ табыш килтерә. Күпселек туристар  Төркиәнән, Бөйөк Британиянан һәм башҡа  европа илдәренән килә.  Туризм 2011 йылда 400 $ млн табыш килтерә.

Туристар статистикаһы:

## Мәғариф

2004 йылда Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәтендә мәғарифты  реформалау башлана. Дәреслектәрҙең милләтсел йөкмәткеһе үҙгәртелә. «Ватаныбыҙ Төркиә» урынына  «Ватаныбыҙ Кипр (Ҡыпрыҫ)» тип йышыраҡ әйтелә,  «төрөктәр» һәм «гректәр (юнандар)» урынына  «кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре», «кипр (ҡыпрыҫ) гректәре (юнандары)» йәки бары «кипрҙар (ҡыпрыҫлылар)» тип кенә һөйләй башлайҙар. Милләтсел артығын ебәреүҙәр  Кипрҙың (Ҡыпрыҫтың) грек (юнан) яғында ла бөтөрөлә.

ТКТР яғында шулай уҡ  билдәле университеттәр бар:
* Восточный Средиземноморский Университет|Восточно-средиземноморский Университет(Eastern Mediterranean University);
* Ближневосточный Университет (Near East University);
* Американский Университет Гирне (Girne American University);
* Ближневосточный Технический Университет филиал (Middle East Technical University — N. Cyprus Campus);
* Европейский Университет Лефке (European University of Lefke);
* Международный Университет Кипра (Cyprus International University).

## Дин

ТКТЙ Төркиә кеүек үк донъяуи дәүләт. 

Башлыса сөнни мосолмандар. Төньяҡ Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) Кипр (Ҡыпрыҫ) Нәсрани Сиркәүе, Урыҫ Нәсрани Сиркәүе, Католик Сиркәүе, Англикан Сиркәү, Протестант Сиркәүе бар.

Кипр Нәсрани Сиркәүе ай һайын  Изге Георгий Эскоринос храмында ғибәҙәттәр үткәрә .

Урыҫ Нәсрани Сиркәүе аҙна һайын  Арапкой (Клепини) ауылындағы Мәрйәм Инә сиркәүендә ғибәҙәт ҡыла. Пасха һәм  Рождествола   Изге  Георгий Победоносец храмында Киренияла (Гирне) уҡыналар.

Католик Сиркәү Киренияла (Гирне) , Савой отеле янында ғибәҙәттәр үткәрә .

Англикан Сиркәүе Киренияла (Гирне) һәм Фамагуста эш алып бара.

## Ҡораллы Көстәре

Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте  3,5 мең кешенән торған Хәүефһеҙлек Көстәре тота. 

73 минометы һәм 6  «Милан» ПТРК-һы бар.

Яр буйы һағында  5 һаҡсы катер — 2 төрөк SG45/SG46-һы, 1 «Денкташ», 2 америка  Mk 5-е.

ТРТЙ-ның  11 армия  корпусы,   14 айырым бронетанк бригадаһы, «Турдик» механикаланған бригадаһы, һәм башҡа  подразделениелар бар.

## Төрөк атамалары

Төньяҡ Кипрҙа (Ҡыпрыҫта)  грек (юнан) һәм төрөк карталарында һәм юл күрһәткестәрендә бер үк урын ике төрлө атала: 

* Никосия (Левкосия) — Лефкоша
* Фамагуста (Аммохостос) — Газимағуса (Магуса)
* Кирения — Гирне
* Морфу (город) — Гүзелюрт
* Трикомо - Искеле
* Ризокарпасо — Дипкарпаз
*  Кирения тау һырты — Бешпармак тау һырты
* Пентадактилос тауы — Бешпармак-Дағлары
* Дикомо — Дикмен

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* О вещании на русском языке из Турецкой Республики Северного Кипра, рус. текст и аудио
* Турецкая Республика Северного Кипра и Государство Израиль: история отношений в условиях взаимного непризнания, Р. Р. Сулейманов