Томск дәүләт университеты

**Томск дәүләт милли тикшеренеү университеты** (**ТГУ**) — Рус Азияһы территорияһында беренсе Рәсәй университеты,  29  милли тикшеренеү университеттарының береһе

## Тарихы
1803 йылда беренсе тапҡыр Себер университеты асыу тураһында фекер әйтелә

Томск  университетына дүрт факультет составында  нигеҙ һалыу  (тарих-филология, физика-математика, медицина һәм юридик) Рәсәй империяһы Дәүләт советының  1878 йылдың 16(28) майындағы ҡарары менән ҡабул ителә. Хөкүмәт ниәте эре рус сәнәғәтселәренең хуплауын таба, тәүге иғәнәсе булып П.Г. Демидов сығыш яһай (тәүге 100 000  һум иғәнә университеттың нигеҙе һалыныу ваҡытына  банк проценты үҫеше менән 182 000  һумға етә), эре иғәнәне А.М. Сибиряков — 200 000 һум, З.М. Цибульский  — 140 000 һум (тағы 18 000 һум студенттарға  стипендия  өсөн) яһай.  Ҡалған иғәнәләр байтаҡ аҙыраҡ  — 30 000 һум Томск ҡала думаһы,  10 000 һум советник А.К.  Трапезников (Мәскәүҙә йәшәүсе), Барнаул сауҙагәре Д.Н.Суховтан 3000 һум, Мәскәү сауҙагәре В.Н.Сабашниковтан 2500 һум, Бийск сауҙагәре А.В. Соколовтан 1000 һум, А.Я. Немчиновтан, мещан Кулаковтан; университетҡа нигеҙ һалған ваҡытта Барнаул, Бийск, Семипалатинск, Минусинск ҡала йәмғиәттәренән  1000-шәр  һум иғәнә йыйыла, ҡалған иғәнәләр йөәр һум тәшкмил итә. Артабан сауҙагәрҙәр университетҡа әүҙем иғәнә бирәләр, мәҫәлән, 1898 йылда,  үҙҙәренең ышаныслы кешеһе П. В. Верхоланцевтың  25-йыллыҡ хеҙмәтен билдәләүҙе теләп, Кухтериндар Томск университетында уның исемендәге стипендия ойошторалар һәм фондҡа  6000 һум аҡса индерәләр.

Университеттың бинаһын проектын Петербург  архитектураһы академигы А.К. Бруни башҡара һәм Томск арихитекторы П.П. Наранович ижади тормошҡа ашыра.  

1880 йылда төҙөлөш комитеты ағзаһы итеп Томск ҡалаһына  В.М. Флоринский ебәрелә.  1885 йылдан  1898 йылға тиклем ул Университет төҙөү эштәренең дөйөм  етәкселеге  эштәрен башҡара

Университетҡа 1880 йылдың 26 авгусында нигеҙ һалына  һәм бер факультет- медицина факултеты менән   1888 йылдың 22 июлендә асыла (1930 йылдарҙа был факультет   Томск медицина институты итеп үҙгәртелә), уны  А. С. Догель  етәкләй.

Беренсе профессорҙары  Н. А. Гезехус (физика, беренсе ректоры), Э. А. Леман (фармакология), С. И. Залесский (химия), С. И. Коржинский (ботаника), В.Н.Великий, А М. Зайцев (геология), Н. Ф. Кащенко (зоология), Н. М. Малиев (анатомия), А. С. Догель (гистология) була.

Дәрестәр 1888 йылдың 13 сентябрендә профессор  С.И.Коржинскийҙың   «Нимә ул тормош?»  лекцияһы менән башлана. Университтың икенсе факультеты, юридик, 1898 йылда ғына асыла.

Университет менән бер үк ваҡытта Себерҙә беренсе ботаника баҡсаһына нигеҙ һалына, ул Университет сауҡалығын үҙ эсенә ала. 

1884—1885 йылдарҙа университетта беренсе һыу үткәргес, шулай уҡ бассейн менән фонтан үткәрелә. 

1912—1913 йылдарҙа  Фәнни китапхана бинаһы төҙөлә (архитекторҙар А. Д. Крячков, Л, П. Шишко, төҙлөшөтө  архитектор. Ф. А. Черноморченко күҙәтә)

* **1878—1917 ** — Беренсе Себер  Томск Император (Ғали йәнәптәре  Император Александр III  исемендәге) дәүләт классик университеты
* **1917—1934 ** — Томск университеты 
* **1934—1967 ** — Валериан Владимирович Куйбышев исемендәге Томск университеты  (ТГУ)
* **1967—1980 ** — В.В. Куйбышев исемендәге Томск Ҡыҙыл Байраҡлы дәүләт университеты (ТГУ)
* **1980—1991 ** — В.В. Куйбышев исемендәге Октябрь Революцияһы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Томск дәүләт университеты (ТГУ)
* **1991—2002 ** — Томск дәүләт университеты
* **2002—2010 ** — Юғары профессиональ белем биреүҙең Дәүләт мәғариф учреждениеһы «Томск дәүләт университеты» (ТГУ)
* **2010—2011 ** — Юғары профессиональ белем биреүҙең  Дәүләт мәғариф учреждениеһы «Томск дәүләт милли тикшеренеү университеты» (ТГУ йәки НИ ТГУ)
* ** 2011 йылдан ** — юғары профессиональ белем биреүҙең  федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы  «Томск дәүләт милли тикшеренеү университеты»

## Иң яңы тарих

Граждандар һуғышы йылдарында Томскҡа эвакуацияланған Ҡазан һәм Пермь  университеттары профессорҙары эшләй. 1920 йылдар башында   университет дәүләт  статусын ала. 1920 йылда юридик факультет ижтимағи фәндәр факультеты  итеп үҙгәртелә, уға  1921 йылда тарих-филология факультеты ҡушыла. 1922 йылда ижтимағи фәндәр факультеты ябыла. 1940 йылға тиклем университет  гуманитар фәндәр өлкәһендәге белгестәр әҙерләмәй

Университетҡа  1934 йылдың 26 майында ВЦИК ҡарары менән совет дәүләте һәм партия эшмәкәре  Куйбышев Валериан исеме бирелә, ул ошо университеттың юридик факультетында бер  нисә ай уҡый.  (1909 көҙөнән — 1910 йылдың ҡышына тиклем).

1957 йылға тиклем ТГУ һәм Томск ғилми тикшеренеү институттары  базаһында СССР Көнбайыш-Себер фәндәр академияһы  бүлеге эшләй.

1930 йылдарҙа  Пролетар дәүләте элитаһының яңы системаһын Көнбайыш-Себер крайының  яңы баш ҡалаһында формалаштырыу өсөн  музей һәм лабораторияларҙан ҡиммәтле фондтар сығарыла.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Томск университетында Мәскәү, Харьков, Ленинград, Киев юғары уҡыу йорттарының күп күренекле ғалимдары  эшләй.  1947—1955 йылдарҙа хәрби кафедраны билдәле комдив генерал-майор Иван Антюфеев етәкләй.

1941 йылдың октябрендә ТГУК-ның төп корпус  бинаһында Красногорсктан 355-се  оптик-механик заводы урынлаша. Студенттар ятағы бинаһында госпиталь урынлаша. 1942 йылдың 6 февралендә Сталин исеменә бер төркөм уҡытыусылар  һәм университет хеҙмәткәрҙәре университеттың  төп корпусын кире ҡайтарыу үтенесе менән хат ебәрә; бинаны 1943 йылда бушаталар. 

1967 йылдың 7 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән  университет Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ә 1980 йылда — Октябрь Революцияһы ордены  менән бүләкләнә

### Беҙҙең ваҡыт

2006 йылдың 9 мартында  Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең 306-р  бойороғо менән, Юғары профессиональ белем биреүҙең  дәүләт мәғариф учреждениеһы «Томск дәүләт университеты» уға ғәмәли математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институтын, Себер  социаль-иҡтисади проблемалары фәнни-тикшеренеү институты, биофизика һәм биология фәнни-тикшеренеү һәм институтын,  академик В.Д. Кузнецов  исеме ҡорола.   2019 йылдың апреленә ҡарата университетта 15  факультет һәм биш институт була, уларҙа  23 мең студент уҡый, 800 аспирант  һәм докторант иҫәпләнә,  39 илдән килгән  2200 ашыу кеше — сит ил студенттары

Ректоры — Галажинский Эдуард Владимирович.

Университеттың ғорурлығы — уның фәнни китапханаһы (4 млн дана, һирәк китаптар музейы) һәм Себер ботаника баҡсаһы.

ТГУ-ла йөҙгә яҡын  Рәсәй Фәндәр академияһы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы   һәм башҡа илдәр академиялар  ағзаһы, 250-нан ашыу  дәүләт премияһы лауреаты, өс  Нобель премияһы лауреаты (Анри Дюнан, И. П. Павлов, Н. Н. Семенов) эшләй.

2007 йылдың 16 февралендә Томск дәүләт университетында  СКИФ Cyberia  — шул ваҡытта БДБ һәм Көнсығыш Европа илдәрендә иң ҡеүәтле  суперкомпьютер ҡуйыла

2014 йылда  «Эксперт РА» агентлығы университетҡа   сығарылыш студенттарының әҙерлек кимәленә «*бик юғары*» тигәнде аңлатҡан «В» рейтингын бирә; БДБ илдәрендә «А» класын алыусы  («бик *юғары кимәлдә*») берҙән-бер юғары уҡыу йорто  булып МДУ тора.

2014 йылдың июлендә ТГУ һәм бөйөк Британияның  Милли физик лабораторияһы биш йыл срокҡа  хеҙмәттәшлек итеү тураһында килешеү төҙөй.

2017 йылда ТДУ Europlanet Халыҡ-ара космик тикшеренеүҙәр консорциумына инә.

2020 йылда Quacquarelli Symonds  агентлығы  донъяның иң яҡшы университеттары рейтингын баҫтырып сығара.  Томск дәүләт университеты 250-се  позицияны биләп, 300 иң көслө юғары уҡыу йорттары исемлегенә инә.

2020 йылда  Quacquarelli Symonds агентлығы версияһы буйынса ТГУ  268 -се урынға күтәрелә һәм Рәсәй  университеттары араһында дүртенсе урында була. Әммә Times Higher Education   версияһы буйынса (THE) ТГУ һаман да 501-600 позицияһында.

2020 йылда Times Higher Education баҫмаһы (THE)  донъяла иң интернациональ  университеттар  рейтингын  күрһәтә. Томск дәүләт университеты  103-сө урынды биләй, был рейтингта тәҡдим ителгән  Рәсәй университеттары араһында араһында беренсе була

## Структураһы

### Факультеттары

### Корпустары

* 1 (төп) — Ленин проспекты, 36
* 2 — Ленин проспекты, 36 к. 2
* 3 — Ленин проспекты, 34
* 4 — Мәскәү тракты, 8
* 5 — Ленин проспекты, 36 к. 5
* 6- Иванов Аркадий урамы, 49
* 7 — Ленин проспекты, 66
* 8 — Федор Лыткин урамы, 11
* 9 (хужалыҡ) — Ленин проспекты, 36 к. 9
* 10 — Ленин проспекты, 36 к. 10
* 11 — Федор Лыткин урамы, 28г / 19 Гвардия дивизияһы урамы, 19
* 12 — Герцен урамы, 2 
* 14 — Ленин урамы, 36, ТГУ-ның Спорт йорто 
* 31 — Кесеушайка йылғаһы яры, 12

### Ғилми бүлектәре

* См. томск дәүләт университетын тамамлаусылар

### Филиалдары

Томск дәүләт университетының Новосибирск юридик институты (филиалы) , нигеҙләнеү датаһы — 1939 йыл

### Музейҙары

* Себер физик-техник институты
* Математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институты
* Биология һәм биофизика ғилми-тикшеренеү институты 
* Себер ботаника баҡсаһы
* Фәнни китапхана

### ТГУ галереяһында почетлы профессорҙар

* ТГУ тарихы  музейы (2002 йылда ҡабаттан асыла) 
* Себер ботаникаһы баҡсаһы (1880 йылда нигеҙ һалынған)
* В. М.Флоринский исемендәге  Себер археологияһы һәм этнографияһы музейы (1882 йылда нигеҙләнгән) 
* Зоология музейы (1885 йылда нигеҙләнгән) 
* Н. П. Крылов исемендәге гербарий (1885 йылда нигеҙләнгән)
* В.А.Хахлов исемендәге палеонтология музейы  (1888 йылда нигеҙләнгән) 
* К. И. Баженов исемендәге минералология музейы  (1888 йылда нигеҙләнгән) 
* ТГУ Халыҡ китапханаһының  ҡулъяҙма һәм  китаптар һәйкәле бүлеге  (1944 йылда булдырылған)
* Физика  тарихы музейы  (1985 йылда асылған) 

### Баҫмалары
Төп корпустың икенсе ҡатының коридорында стенала: М. А. Большанина, А П. Бычков, Н. В. Вершинин, В Н. Вилюнов, Н. А. Гезехус, М.. С. Горохов, А И. Данилов, В Е. Зуев, Н. Ф. Кащенко, П. Н. Крылов, В Д. Кузнецов, А А. Кулябко, М.. Г. Курлова, В В. Ревердатто, В В. Сапожников, Л. П. Сергиевский, В А. Хахлов һ. б. портреттары урынлаштырылған

ВАК исемлегенә ингәндәре (2011 йылға  ҡарата)

* Вестник Томского государственного университета
* Вестник Томского государственного университета. Философия. Социология. Политология
* Вестник Томского государственного университета. Биология
* Вестник Томского государственного университета. История
* Вестник Томского государственного университета. Математика и механика
* Вестник Томского государственного университета. Управление. Вычислительная техника и информатика
* Вестник Томского государственного университета. Филология
* Вестник Томского государственного университета. Экономика
* Прикладная дискретная математика
* Язык и культура — ежеквартальный лингвистический российский научный журнал (издаётся факультетом иностранных языков).

Инә ла вакыт исемлеге (2011 й. ҡарата)

* Дәүләт университеты Томск Вестник. Ғалимә һәм Культурология

## Иҫкәрмәләр