open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡара һоло

**Ҡара һоло**,  () — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған бер йыллыҡ, иген культураларына зыян килтереүсе үлән.

## Биологик яҙма
Һабаҡтары төҙ, төкһөҙ, шыма, бейеклеге 50—120 см. Япраҡтары ҡыяҡлы, яҫы, төкһөҙ йәки төбөндә керпек төксәләре менән, аҫҡы япраҡтарының еңсәһе ғәҙәттә төклө; телсәһе 4 мм тиклем оҙонлоҡта. Башаҡтары 2—3 сәскәле, башаҡ тәңкәләре бысаҡ формаһында, 20—25 мм оҙонлоҡта, аҫҡы сәскә тәңкәләре яҡынса 20 мм оҙонлоҡта, 30 мм оҙонлоҡтағы быуынлап бөгөлгән ҡылсыҡлы. Сәскәлеге — тармаҡлы йәки ҡыҫҡа һепертке. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — бөртөксә, июль—авг. өлгөрә. Мал аҙығы үҫемлеге.

## Составы
Составында сапониндар, терпеноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.

## Ботаник һүрәтләү
Орлоҡтар (бер үҫемлектә йәшәү һәләтен тупраҡта 3—4 йылдан артыҡ һаҡлаған һәм 20 см тиклем тәрәнлектә яҡшы шытым биргән 600‑гә тиклем орлоҡ барлыҡҡа килә) менән үрсей. Көҙ көнө ҡара һоло орлоҡтары тын хәлдә була, башлыса иртә яҙҙа, һуң сәселгән культураларҙы сәсерҙән алда, шытып сыға. Бөтә ауыл хужалығы зоналарында таралған.

## Таралыуы һәм экология
Евразияла, Төньяҡ Африкала бөтә ерҙә лә үҫә, Төньяҡ Америкаға һәм Көньяҡ ярымшарға индерелгән.

## Әһәмиәте һәм ҡулланыу
Ҡара һоло башлыса яҙғы бойҙай, арпа һәм һоло сәсеүлектәрен ҡыйлаусы юҡҡа сығарыуы ауыр булған иртә яҙғы ҡый үләне. Уға дым бойҙайға ҡарағанда 1½ тапҡырға күберәк талап ителә һәм тупраҡты киптерә.

Яҙҙан алып сәскә атҡанға тиклем уны эре мөгөҙлө мал, аттар, һарыҡтар һәм кәзәләр яратып ашайҙар. Сәскә атҡандан һуң аш һеңдереү һәм тын алыу системаларының лайлалы тиресәһе шешеүенә сәбәпсе булыуы мөмкин. Был осорҙа хайуандар үҫемлекте күпкә насарыраҡ ашай йәки бөтөнләй ашамай. Мал онталған орлоҡтарын ашай һәм концентраттарҙы алмаштыра ала.

Орлоғо икмәк суррогаты булып хеҙмәт итеүе мөмкин. Япраҡтарында 96,7 мг аскорбик кислотаһы бар.

## Көрәш саралары
Орлоҡтарҙы таҙартыу, сәсеү әйләнеше тәртибен һаҡлау, тупраҡты көҙөн кәҫен әйләндермәй йәки яҫы төрән менән эшкәртеү, яҙ көнө ер эшкәртеүҙәорлоҡтарҙың тиҙ һәм бер үк ваҡытта шытып сығыуына, унан һуң сыҡҡан шытымдарҙы юҡҡа сығарыуға (провокация ысулы) булышлыҡ иткән ысулдарҙы ҡулланыу. Ныҡ сүпле баҫыуҙарҙы һуң яҙғы иген культуралары сәсеүлектәре һәм пар баҫыуҙары итеп ҡулланалар, был осраҡта Ҡ.һ. тупраҡты эшкәртеүҙең ҡатламлы сәсеү алды эшкәртеүҙәре, гербицидтар һ. б. ярҙамында юҡҡа сығаралар.

## Таксономия
, 1753, Species plantarum 1: 80.

### Синонимы

* 
*  nom. inval.
* 
* 
*  nom. illeg.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  nom. illeg.
*  nom. illeg.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/8547-ara-olo

## Әҙәбиәт
* *А. И. Мальцев*. Овсюги и овсы sectio Euavena Griseb. — Л.: Издание Всес. ин-та прикл. ботаники, 1930.
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*  
* Описание растения на сайте Агроатлас
Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы

**Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы** (21 октябрь 1951 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (2009). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған металлургы. Рәсәй Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003). 2‑се дәрәжә Изге Станислав (2002), Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2002) һәм Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Ильяс Әхмәт улы Абдрахманов 1951 йылдың 21 октябрендә БАССР-ҙың Учалы районы Бәләкәй Учалы ҡасабаһында (хәҙер Учалы ҡалаһы) тыуған.

1969 йылдан Учалы тау-байыҡтырыу комбинатында эшләгән: 1976 йылдан — цех начачальнигы, 1977 йылдан — лаборатория начальнигы, 1993 йылдан — генераль директор урынбаҫары, 1998 йылдан — генераль директор. 2010—2011 йылдарҙа «УГМК‑Холдинг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең (Учалы) коммерция директоры урынбаҫары. Уның етәкселегендә Учалы тау-байыҡтырыу комбинатында баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарын комплекслы үҙләштереүҙең берләштерелгән технологиялары индерелә. Бер уйлап табыу авторы.
 
2002 йылда Халыҡ‑ара иҡтисад һәм хоҡуҡ институттың Белореттағы филиалын, 2004 йылда Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаған.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған металлургы (1999)
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2002)
* Рәсәй Хөкүмәте премияһы лауреаты (2003)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған металлургы (2007)
* Салауат Юлаев ордены (2008)

## Хеҙмәттәре
* Учалинский горно-обогатительный комбинат на рубеже XXI века. — Уфа, 2000 (авторҙ.).

## Һылтанмалар
* Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы — Башҡорт энциклопедияһы
Ырымбур башҡорт педагогия техникумы

** Ырымбур башҡорт педагогия техникумы ** — 1921—1936 йылдарҙа эшләгән Ырымбур ҡалаһындағы уҡыу йорто, башҡорт милли кадрҙар әҙерләү үҙәге
. Уҡыусылар башҡорт халҡының милли архитектура ҡомартҡыһы булған Каруанһарай йортонда уҡыған.

## Тарих
: 1920 йылда Башҡорт халыҡ мәғарифы институты булараҡ асыла.

: 1921 йылда техникум итеп үҙгәртелә.

1936 йылда техникум Темәскә күсерелә.

## Тамамлаусылар
* Cәгит Ағиш — 1921—1925 йылдар уҡыусыһы.
* Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы
* Аҙнабаев Ҡасим Ҡотлобирҙе улы — «Башҡортостан» гәзите редакторы
* Ғабдулла Амантай
* Баязит Биҡбай, 1929 йыл. «Салауат Юлаев» — беренсе милли опера авторы (либретто).
* Зәйнәб Биишева
* Ғәйнан Хәйри
* Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы, 1924—1927 йылдар уҡыусыһы.
* Булат Имашев, актёр һәм режиссёр; 1921-23 йылдарҙа уҡый, шул йылдарҙа Ырымбур татар драма театрында уйнай.
* Төхфәт Морат, Төхфәт Фәттәхетдин улы Моратов

## Етәксе
* 1921—1923, 1926—1936 Сәғит Рәхмәт улы Әлибаев.
* 1923—1926 Ибраһим Ҡыпсаҡ, Ғабдулла Ғәбделғәлләм улы Ибраһимов

## Иҫкәрмәләр
Абдрахманова Лена Абдулбарый ҡыҙы

**Абдрахманова Лена Абдулбарый ҡыҙы** (10 июнь 1971 йыл) — журналист. 2006 йылдан Журналистар союзы ағзаһы. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2010).

## Биографияһы
Лена Абдулбарый ҡыҙы Абдрахманова 1971 йылдың 10 июнендә БАССР‑ҙың Күгәрсен районы Аҙнағол ауылында тыуған.

1995 йылда М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаған. 1996 йылдан алып Мәләүез ҡалаһы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.

2002 йылдан башлап «Көнгәк» гәзите корректоры, тәржемәсеһе, 2006 йылдан алып — бүлек мөдире.

«Нисек йәшәйһең, башҡорт ауылы?» (2010) мәҡәләләр циклы, шулай уҡ социаль тематикаға арналған публицистик хеҙмәттәр авторы.

## Һылтанмалар
*
Ёлкин Иван Сергеевич

**Ёлкин Иван Сергеевич** (22 март 1924 йыл — 3 апрель 1991 йыл), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия подполковнигы. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Иван Сергеевич Ёлкин 1924 йылдың 22 мартында БАССР‑ҙың Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Покровка ауылында тыуған.  

1950-се йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаған. 1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә. 1943 йылдан башлап Көньяҡ-Көнбайыш, 3‑сө Украина һәм 1‑се Белоруссия фронттарында була. Герой исеменә 8‑се гвардия армияһы 88‑се гвардия уҡсылар дивизияһының 266‑сы гвардия уҡсылар полкының взвод командиры гвардия лейтенанты 1945 йылдың 14 ғинуарынды Радом ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ дошман оборонаһын өҙгәндә, 25 ғинуар Познань ҡалаһынан (икеһе лә — Польша) төньяҡтараҡ Варта йылғаһын аша сыҡҡанда һәм һул яҡ ярҙағы плацдармды һаҡлап ҡалыуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн лайыҡ була. 1963 йылдан алып запаста.

Иван Сергеевич Ёлкин 1991 йылдың 3 апрелендә Белоруссияның Гродно ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945)
* Ленин ордены (24.03.1945)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (27.02.1945 )
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Әҙәбиәт
* 
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 3. — Уфа, 1968.

## Һылтанмалар
*
Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы

**Абдрахманов Хәниф Хажиғәле улы** (4 ғинуар 1925 йыл — 23 апрель 1999 йыл) — уҡытыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының орудие һәм разведка отделениеһы командиры, сержант.РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Хәниф Хажиғәле улы Абдрахманов 1925 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР‑ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы) Үрнәк ҡасабаһында тыуған.

1943 йылдың ноябренән алып Көнбайыш һәм 2‑се Белоруссия фронттарында 49‑сы армияның 139‑сы уҡсылар дивизияһының 609‑сы уҡсылар полкында тоҫҡаусы, артиллерия батареяһының орудие һәм разведка отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. Дан ордендары менән 1944 йылдың 26 июнендә Белорус ССР‑ы Горбовичи ауылы эргәһендә Реста йылғаһы аша сыҡҡанда, 17 июлдә Цогарны ауылы янында дошман контратакаһын кире ҡаҡҡанда һәм 1945 йылдың 13 һәм 15 февралендә Лишин һәм Клайн Гацно торама пункттары (икеһе лә — Польша) өсөн һуғыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн бүләкләнә. 1946 йылдарынды өлкән сержант демобилизациялана.

1946—1973 йылдарҙа һәм 1980—86 йылдарҙа Әлшәй районы һәм Өфө ҡалаһы мәктәптәрендә уҡытыусы, директор булып эшләй. 1950 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай.

1973—1980 йылдарҙа РСФСР Педагогия йәмғиәте Башҡортостан бүлексәһенең яуаплы секретары вазифаһын башҡара.
1999 йылдың 23 апрелендә вафат була, Өфө ҡалаһында Көньяҡ зыяратта ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (06.04.1985)
* Дан ордены тулы кавалеры: 1‑се (27.02.1958), 2‑се (12.04.1945) һәм 3‑сө (15.08.1944)
* РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт билдәһе
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының өс Почёт грамотаһы

## Хәтер
* Өфөлә Хәниф Абдрахманов йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Абдуллин Айҙар Риват улы

**Абдуллин Айҙар Риват улы** (26 июль 1962 йыл) — философ, философия фәндәре докторы (2002), профессор (2009).

## Биографияһы
Айҙар Риват улы Абдуллин 1962 йылдың 26 июлендә Башҡорт АССР‑ыныңУчалы районы Кесе Учалы ҡасабаһында (хәҙер Учалы ҡалаһына керә) тыуған. 

1984 йылда Киевтағы граждандар авиацияһы инженерҙары институтын тамамлағандан һуң, Өфө аэропорты инженеры.

1986 йылдан — ВЛКСМ‑дың Өфө район комитеты секретары.

1988 йылдан — Өфө авиация техникумы лабораторияһы мөдире.

1991—92 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты хеҙмәткәре.

1995—99 йылдарҙа Башҡортостан Фәндәр Академияһының социаль фәндәр бүлеге ғилми секретары.

2002 йылдан башлап Өфө дәүләт авиация техник университетында, 2003 йылда — Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһында уҡыта. Фәнни хеҙмәттәре башҡорт халҡының рухи мәҙәниәте, тел философияһы, феноменологик герменевтика һәм экзистенциаль анализ проблемаларына арналған. 60‑ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.

## Хеҙмәттәре
* Культура и символ. Уфа, 1999; 
* Онтологическое мышление. Уфа, 2002.

## Һылтанмалар
Классицизм

**Классици́зм** (,  — өлгөлө) —  XVII—XIX быуаттарҙағы Европалағы эстетик йүнәлештәге сәнғәт стиле; XVIII быуатта һәм XIX быуат башында әҙәбиәт һәм сәнғәттәге йүнәлеш; ХVIII быуат аҙағында һәм ХIХ быуат башында әҙәбиәт һәм сәнғәттәге антик үрнәктәргә эйәреүгә нигеҙләнгән йүнәлеш.
## Архитектурала
Классицизм ҡала төҙөлөшөнөң даиммилығы даимилығы һәм ансамбль композицияларының симметрик-күсәр планировкаһының бер төрлөлөгө менәнн билдәләнә; биналар аныҡ тура мөйөшлө формаларының үтә килешле булыуы менән айырыла, фасадтарында антик ордерҙар һәм полихромия ҡулланылған) барлыҡҡа килеү менәнн, XIX быуаттың 1‑се яртыһы торлаҡ урындарын даими планлаштырыуға күсеү (В.И.Гесте етәксеһе), таштан торлаҡ һәм йәмәғәт биналары төҙөү, үҙәк ҡала архитектура ансамблдәренә нигеҙ һалыу башлана. Реконструкциялау һәм төкәтмәләр төҙөү һөҙөмтәһендә, тәүҙә урыҫ бароккоһына хас элементтары булған православие ҡорамдары иртә классицизм һыҙаттарын ала башлай. Был стилгә Александр сиркәүе, Михаил Архангел сиркәүе, Николай сиркәүе, Спас сиркәүе, Воскресение кафедраль соборы һ.б.; граждандар архитектураһы ҡомартҡылары: Ҡунаҡһарай, Губернатор йорто Дини семинария бинаһы, Земство идараһы бинаһ>ы, Өфө ир балалар гимназияһы, Өфө эске һаҡсылар казармалары биналары (1842) ҡарай.

## Һынлы сәнгәттә
## Скульптурала

## Галлерея


File:Bashkir State University (Ufa).jpg| Б.Кәлимуллин проекты, БДУ, Классицизм
Файл:The dance to the music of time c. 1640.jpg|Никола Пуссен. «Ваҡыт музыкаһына бейеү» (1636).
Файл:Antonio Canova - Psyche revived by the kiss of Love, Marble, 1793.jpg|Антонио Канова. *Амур һәм Психея* (1787—1793, Париж, Лувр)


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы
Верхнеурал өйәҙе

**Верхнеурал өйәҙе (Үрге Урал өйәҙе)**, 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.

Административ уҙәге — Верхнеурал ҡалаһы.

## Тарих
Өйәҙгә Өфө провинцияһының көньяҡ-көнсығыш өлөшө инә. 1796 йылда алып Ырымбур губернаһы составында. Административ уҙәге — Верхнеурал ҡалаһы. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, Верхнеурал өйәҙе территорияһында 6‑сы башҡ. кантоны ойошторола; Ырымбур һыҙығының 1—2‑се дистанциялары частары урынлаша. 1866 йылда өйәҙ территорияһында 237 торама пункт, 4 стан була. 1890 йылда — 9 олоҫ (Белорет, Күбәләк-Тиләү, Ҡағы, Ҡатай, Тамъян-Түңгәүер, Типтәр-Учалы, Тирлән, Үҙән, Әүжән-Петровск) һәм 9 станица (Березин, Варшавка, Велико-Петровск, Верхнеурал, Ҡарағай, Ҡыҙыл, Магнит, Наследницкий, Николаевка), 1917 йылда 10 олоҫ теркәлгән. Халыҡтың төп өлөшө игенселек менән шөғөлләнгән. 10‑ға яҡын йәрминкә үткәрелә. 94 мәсет, 34 сиркәү һәм 5 часовня була (1866). Өйәҙ 1919 йылда бөтөрөлә, территорияһы Тамьян-Ҡатай кантоны һәм Силәбе губернаһы составына инә. 1919 йылда төҙөлгән БАССР-ҙын Тамъян-Ҡатай кантонына Верхнеурал өйәҙе ҡараған Тамъян, Ҡатай, Тәңгәүер, Күбәләк, Телеү (үҙәге — Ҡарағужа), Көҙәй (үҙәге -Һөйәрғол), Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Учалы-типтәр (үҙәге — Учалы) олоҫтары инә. 

## География
1784 йылда Верхнеурал өйәҙе төньяҡ өлөшө — Троицк өйәҙенә, 1865 йылда көнбайышы — Өфө өйәҙенә һәм Стәрлетамаҡ өйәҙенә, көньяғы Орск өйәҙенә инә. XVIII быуат аҙағында төньяҡ-көнбайышта — Өфө өйәҙе, төньяҡ-көнсығышта — Троицк өйәҙе, көнсығышта — Урта ҡаҙаҡ йөҙө, көньяҡта — Ырымбур өйәҙе, көнбайышта Стәрлетамаҡ өйәҙе менән сиктәш була. Майҙаны — 49 962 км² (1897).

## Халҡы
Халҡы: 1795 йылда — 30157 кеше (шул иҫәптән 18790 башҡорттар), 1897 йылда — 223245 (башҡорттар — 44025, мишәрҙәр — 2528, мордвалар — 2945, татарҙар — 12102, типтәрҙәр — 13276, урыҫтар — 146126 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 112787 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 25768, дворяндар — 869 һәм башҡа; мосолмандар — 56705, православие динендәгеләр — 157321 (шул иҫәптән 1129 старообрядсы) һәм башҡа.

## Иҡтисад
XX быуат башында Белорет заводы, Ҡағы заводы, Тирлән заводы, Үҙән заводы, Үрге Әүжән-Петровск заводы эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Верхнеурал өйәҙе 

## Әҙәбиәт
* Список населённых мест по сведениям 1866 года. Т.28: Оренбургская губерния. СПб., 1871;
* Волости и гмины 1890 года. Оренбургская губерния. СПб., 1890;
* Первая всеобщая перепись населения Российской империи, 1897 г. Т.28: Оренбургская губерния. Т.28. СПб., 1904.
Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге балалар йорто

**Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге балалар йорто** — Өфө ҡалаһында урынлашҡан 1-се №-лы дәүләт уҡытыу‑тәрбиә учреждениеһы.

## Тарихы
Ата‑әсәһе революция (1917) һәм Граждандар һуғышы йылдарында һәләк булған башҡорт балалары өсөн Үҙәк мәктәпкәсә балалар йорто булараҡ Өфөлә 1921 йылда Ш.Ә.Хоҙайбирҙин башланғысы менән асыла; 1924 йылдан алып Ш.Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се мәктәпкәсә башҡорт балалар йорто, 3‑сө һәм 8‑се балалар йорттары менән ҡушылғандан һуң 1989 йылдан алып Ш. Хоҙайбирҙин исемендәге Башҡорт республика 1‑се балалар йорто.

## Балалар йортоноң төҙөлөшө

Йоҡо, уйын һәм көнкүреш бүлмәләре, спорт һәм тамаша залдары, мед. кабинеты, китапхана, ашхана, уҡытыу оҫтаханалары, бассейн менән саунаһы, кер йыуыу бүлмәһе, гаражы бар.

## Тәғәйенләнеше
Балалар йортонда 3—18 йәшлек 118 бала тәрбиәләнә (2011). Балалар йорто менән Һ. Л. Дәүләтшинаның эшмәкәрлегенә бәйле. Асылғандан алып 6 мең тирәһе тәрбиәләнеүсе сығарған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында балалар йортонда Мәскәү, Ленинград, Белоруссия, Украинанан эвакуацияланған балалар йәшәгән.

## Һылтанмалар
Златоуст

**Златоу́ст** () — Силәбе өлкәһенең өлкә әһәмиәтендәге ҡалаһы. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

1865 йылдан «ҡала» статусына эйә, 1811—1918 йылдарҙа Златоуст тау округының, 1865—1923 йылдарҙа Златоуст өйәҙенең үҙәге.

## Этимологияһы
1836 йылда инглиз математигы һәм физигы Вильям Споттисвуд хәҙерге Златоуст төбәгендә булып китә һәм башҡорттарҙан был тирәлә алтын булыуын ишетә.Силәбе өлкәһенең төбәкте өйрәнеүсеһе Ф.Н. Яблонский Мейәс йылғаһының алтынлы урыны Алтынтамаҡ тип аталыуын фараз итә, һәм ошо атама урыҫ теленә тәржемә ителеп, Златоустҡа әйләнә тип һанай

## Билдәле шәхестәре
* Камалетдинов Мансур Фәтхинур улы (7.01.1926—19.04.2012), СССР һәм АҠШ-тың балет бейеүсеһе, уҡытыусы, балетмейстер һәм хореограф.
* Порсев Михаил Владимирович (2.11.1923—6.10.2005),  хеҙмәт алдынғыһы, 1940—1985 йылдарҙа «Златоуст машиналар эшләү заводы» берекмәһенең слесарь‑лекалолар яһаусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977).

## Етәкселәр

* Лукашевич Леонид Николаевич, первый секретарь горкома КПСС (1958—1963)
* Гинько Владимир Николаевич, первый секретарь горкома КПСС (1964—1966)
* Макаров Виктор Михайлович, первый секретарь горкома КПСС (1990—1991)
* Мальцев Василий Петрович, мэр (1991—2000)
* Мигашкин Пётр Семёнович, мэр (2000—2004)
* Мигашкин Дмитрий Петрович, мэр (2004—2009)
* Караваев Александр Николаевич, мэр (2009—2012)
* Жилин Вячеслав Анатольевич, мэр (2012 — )

## Радиостанциялар
* 71,69 УКВ — Радио России / Радио Южный Урал
* 87,7 FM — Юмор FM
* 88,1 FM — Русское радио
* 88,5 FM — LOVE RADIO
* 88,9 FM — DFM
* 90,3 FM — Business FM
* 91,0 FM — Дорожное радио
* 101,4 FM — Милицейская волна
* 101,8 FM — Хит FM
* 102,7 FM — Радио Континенталь
* 103,4 FM — Пионер FM
* 104,2 FM — Радио Шансон
* 104,7 FM — Европа плюс
* 105.6 FM — Интерволна
* 106,0 FM — Авторадио
* 106,4 FM — Радио Романтика
* 107,9 FM — Ретро FM

## Климат

## Видео
* Башкирское происхождение названия города Златоуст( Алтын Тамак)https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=2f4-toyd_tE

## Һүрәт теҙмәһе

Файл:Pamyatnik_Bushuev.jpg|thumbnail|220px|И. Н. Бушуев һәйкәле. Скульптор В. П. Жариков.
Файл:ZlatoustFactory1850.jpg|thumb|250px|Златоуст ҡорал фабрикаһы. 1850 йыл.
Файл:Zlatoust-1910.jpg|thumb|220px|Златоуст, 1909 йыл. Прокудин-Горский Сергей Михайлович фотоһы.
Файл:Zlatoust2011.jpg|thumbnail|275px|Златоуст, 2011 йыл.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Златоуст — город крылатого коня. Златоуст, 2004.

## Һылтанмалар
* Силәбе өлкәһе Алтынтамаҡ ҡалаһында этноауыл барлыҡҡа килде
* Официальный сайт города Златоуста
* Официальный сайт администрации Златоустовского городского округа
Бала табыу йорттары

**Бала табыу йорттары** — ауырлы ҡатындарға бала тапҡансы, бала тапҡанда һәм бала тапҡандан һуңғы осорҙа, шулай уҡ яңы тыуған балаларға квалификациялы медицина ярҙамы күрһәтеүсе стационар тибындағы дауалау‑иҫкәртеү учреждениелары.

## Дөйөм мәғлүмәт
Үҙ аллы йәки күп йүнәлешле һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының структура бүлеге булараҡ эшләй. Бала табыу йорттары дөйөм һәм махсус (йөрәк, бөйөр ауырыулы, эндокрин патологиялы, резус‑конфликтлы ауырлы, ауыры төшөү ҡурҡынысы булған һ.б. ҡатындар өсөн) төрҙәргә айыралар. Физиол. (ҡабул итеү, бала табыу, бала тапҡандан һуңғы, яңы тыуғандар), күҙәтеү (ҡабул итеү һәм сығарыу бүлмәһе, бала табыу һәм изоляция блоктары, бала тапҡандан һуңғы һәм яңы тыуғандар өсөн палаталар), ауырлыларҙың патологияһы, диагностика һ.б. бүлектәре бар; Бала табыу йорттары күбеһендә ҡатын‑ҡыҙҙар консультациялары эшләй.

## Башҡортостандағы бала табыу йорттары тарихы
Өфөлә беренсе бала табыу йорттары 1910 йылда асыла, 1923—24 йылдарҙа әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау учреждениелары, әсә һәм бала йорттары, ауырлы ҡатындар өсөн консультациялар ойошторола (ҡара: Әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау). 1913 й. Башҡортостанда ауырлылар һәм бала табыусылар өсөн 134 койка, 1940 — 1076, 1960 — 3277, 1965 — 4181 акушер‑гинекологик койка булған; ауырлыларға уларҙың экстрагениталь патологияһын иҫәпкә алмайынса мед. ярҙамы күрһәтелгән; ауыл ерендә стационарҙа бала табырға ярҙам итеү 61% тәшкил иткән. 70—80‑се йй. Өфөлә махсуслаштырылған Бала табыу йорттары (йөрәк‑ҡан тамырҙары, эндокрин системаһы патологиялары һәм резус‑конфликт ситуациялы ҡатындар өсөн) асыла. 1995 й. алып ҡайһы бер Б.т.й. индивидуаль бала табыу залдары булдырыла, әсә һәм баланың бергә булыуы практикаға индерелә башлай. 2009 й. респ. 4 үҙ аллы Бала табыу йорттары (Өфөлә 3‑сө, 4‑се, Белорет һәм Салауат ҡҡ.), 10 күп профилле ҡала дауалау‑иҫкәртеү учреждениеһында һәм бөтә үҙәк район дауаханаларында тиерлек акушер бүлектәре, Респ. перинаталь үҙәге эшләй .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Медицина үҙәктәре

## Һылтанмалар
* Родильный дом в БСЭ
Балалар китапханаһы

**Балалар китапханаһы** — балалар өсөн тәғәйенләнгән Өфөлә урынлашҡан китапхана.

## Тарих
1957 йылда 11-се ҡала балалар китапханаһы нигеҙендә *Республика балалар китапханаһы* булараҡ ойошторола. 1988 йылдан алып Республика китапханаһы филиалы булып тора.

Балалар китапханаһы фондында 190 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге, шул иҫәптән 170 мең китап, 3,5 мең аудио‑ һәм видеоматериал; 200‑ҙән ашыу төр ваҡытлы матбуғат баҫмаһы (2010). Фонд балаларҙың йәш үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып туплана.

## Эшмәкәрлеге
Китапхана дәрестәре, яҙыусылар менән осрашыуҙар, ғаилә менән ял итеү көндәре, түңәрәк өҫтәлдәр, әҙәби иртәлектәр һәм кисәләр, «Мин яңы Башҡортостан гражданы», «Белем донъяһына», «Уҡыусы ғаилә», «Матурлыҡ аша изгелек» тигән маҡсатлы программалар буйынса ролле уйындар, шулай уҡ республика балалар ижады конкурстары һәм наркотиктарға ҡаршы акциялар үткәрә. Йылына 10 меңдән ашыу уҡыусыны хеҙмәтләндерә. Методик һәм библиографик әсбаптар нәшер итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Лямблиоз

**Лямблиоз** — кешенең аш һеңдереү юлын зарарлаусы паразитар ауырыу; эсәк лямблийы йоғоуҙан килгән бер күҙәнәкле микроскопик хайуан.

Тыуҙырыусы — иң ябайҙарҙың Lamblia intestinalis (Giardia lamblia) төрө. Фекаль‑ораль юл менән йоға (ҡайнамаған һыу, йорт хайуандары аша һ.б.). Инкубация осоро 10—15 көн. 

## Төп симптомдары
Метеоризм, өйәнәк һымаҡ ҡорһаҡ ауыртыуының ҡабатланыуы, дуоденит, энтерит һ.б. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: үт бүлеп сығарыу юлдарының шешеүе, мальабсорбция синдромы. Диагностикалауҙа клиник һәм лаб. тикшеренеү мәғлүмәттәре ҡулланыла. Дауалау медикаментоз. 

## Профилактика
Ауырыуҙарҙы һәм циста йөрөтөүселәрҙе иртәрәк асыҡлап дауалау, шәхси гигиена ҡағиҙәләрен үтәү, тирә‑яҡ мөхит объекттарын санитарлы һаҡлау.

## Тикшеренеүҙәр
Лямблиоз проблемалары буйынса фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла: ашҡаҙан‑эсәк юлы ағзалары ауырыуҙары булған балаларҙа лямблиоз клиник‑лаборатория үҙенсәлектәре өйрәнелә (Р.Ә.Әхмәтова), балаларҙа лямблиоз инвазияһы булғанда, аш һеңдереү ағзалары ауырыуҙарының хроник үҙенсәлектәре тикшерелә (Г.Т.Туперцева).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Популярная медицинская энциклопедия. М.: «Советская энциклопедия», 1979.

## Һылтанмалар
* Giardiasis

* Лямблиоз у детей
Квартер

**Квартер** — дүртенсел система (осор), кайнозойҙың өсөнсө хроностратиграфик бүлексәһе.
Керҙәштәр

**Керҙәштәр** — (синонимдары: ебәрелмеш, килмешәк, әтәмбәй) башҡорт йәмғиәтенең социаль структураһында башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрен керҙәшлеккә алыу нигеҙендә формалашҡан халыҡ категорияһы.

## Төрҙәре
:Теге йәки был ҡылыҡтары, шул иҫәптән башҡорт ихтилалдарында (17—18 быуаттарҙа) ҡатнашҡаны, өсөн үҙ общинаһынан ҡыҫырыҡлап сығарылған һәм ергә аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтҡан башҡорттар керҙәш булып киткән; улар үҙ улусында йәки башҡа улуста билдәле бер шарттарҙа төпләнә алған. 
:Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һәм төбәктекиң колонизациялау, күскенселек хәрәкәте башланғандан һуң керҙәшлек күпселек өлөшөн үҙәк өйәҙҙәрҙән һәм Волга буйынан күсеп килгән татарҙар, сыуаштар, мордвалар, мишәрҙәр, мариҙар, удмурттар, һирәкләп урыҫтар һ.б. тәшкил итә. Керҙәшлектәр араһында казактар, сауҙагәрҙәр, хеҙмәтле кешеләр, яһаҡлы крәҫтиәндәр һ.б. ҡатлам кешеләре лә булған.

## Керҙәшлеккә кереү шарттары
Керҙәшлек аҫаба башҡорттар менән яҙма килешеү (ерҙән файҙаланыу шарттары тураһында керҙәшлек яҙмалары) төҙөп, уларҙы өйәҙ һәм губерна учреждениеларында теркәгән. Телдән килешеү осраҡтары ла булған . Керҙәштәр иҫәбенән типтәрҙәр ҡатламы барлыҡҡа килгән. Аҫаба башҡорттар менән керҙәштәр араһында ер мөнәсәбәттәре дөйөм Рәсәй закондары тарафынан көйләнгән.

## Керҙәштәр нисбәте
Башҡорт дайсалары эсендә аҫаба башҡорттар, керҙәштәр һәм халыҡтың башҡа категориялары араһында биләмә сиктәрен билдәләү Махсус ыҙанлау ваҡытында үткәрелгән, ә ерҙе бүлеү 1898 йылдың 20 апрелдендә сыҡҡан “Башҡорт дайсаларын ыҙанлау тураһында положение”ға ярашлы атҡарылған. 8‑се ревизия (1834) мәғлүмәттәре б‑са, Башҡортостанда 95,7 мең керҙәш һәм 107,2 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән; Бөгөлмә өйәҙендә, Бөрө өйәҙендә, Бәләбәй өйәҙендә керҙәштәр күпселекте тәшкил итһә, Минзәлә өйәҙендә, Өфө өйәҙендә һәм Троицк өйәҙендә аҫаба башҡорттар менән керҙәштәр һаны бер тигеҙ булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҫабалыҡ
* Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы
* Аҫаба
* Бобылдәр
* Ер сәйәсәте
* Ер биләү
* Ерҙе файҙаланыу
Кәлимуллина Әлфиә Әсхәт ҡыҙы

**Кәлимуллина Әлфиә Әсхәт ҡыҙы** (19 апрель 1963 йыл) — йырсы, йыраусы. Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге махсус призға лайыҡ булыусы.

## Биографияһы
Әлфиә Әсхәт ҡыҙы Кәлимуллина 1963 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Тайыш ауылында тыуған.

## Ижади эшмәкәрлеге

### Йырҙары

# Иртәнсәккәй торһам — (башҡорт халыҡ йыры)
# Аҡ суҡ, зәңгәр суҡ — (көйө, һүҙҙәре)
# Арыным һине көтөп — (көйө, һүҙҙәре)
# Әли, Вәли, Рәбиғә, Ғәли — (башҡорт халыҡ йыры)
# Атайға сеңләү — (көйө, һүҙҙәре)
# Ашҡаҙар — (көйө, һүҙҙәре)
# Бишек йыры — (көйө, һүҙҙәре)
# Әлли-бәлли — (башҡорт халыҡ йыры)
# Һонайым — (башҡорт халыҡ йыры)
# Саҡ-суҡ бәйете — (башҡорт халыҡ йыры)
# Сәңгелдәк — (башҡорт халыҡ йыры)
# Хәйрүләкәй — (башҡорт халыҡ йыры)
# Юлғотло — (башҡорт халыҡ йыры)
# Дер-дерҙитә — (көйө, һүҙҙәре)
# Йәмлекәй тауы — (көйө, һүҙҙәре)
# Йырсы гөлдәр — (көйө, һүҙҙәре)
# Көткәйнем тиһәң ине — (Әлфиә Кәлимуллина көйө, Гөлфиә Юнысова һүҙҙәре)
# Көткән ерҙәрең булһа — (көйө, һүҙҙәре)
# Моң шишмәһе — (Ришат Зиганов көйө, Гөлфиә Юнысова һүҙҙәре)
# Мөхәммәт пәйғәмбәргә мөнәжәт — (көйө, һүҙҙәре)
# Һаубуллашыу — (көйө, һүҙҙәре)
# Һүндермә күҙ нурын — (көйө, һүҙҙәре)
# Өфөм — (Әлфиә Кәлимуллина көйө, Гөлфиә Юнысова һүҙҙәре)
# Яңы йыл көтә-көтә — (көйө, һүҙҙәре)
# Асылыҡай буйы — (көйө, һүҙҙәре)
# Күңелдә йыр яңғырай — Харис Шәрипов менән дуэт (көйө, һүҙҙәре)

## Һылтанмалар
* Моңло Әй һәм Ыҡ ҡыҙы. Харис Шәрипов. «Башҡортостан» гәзите. 27.07.2013 
* Әлфиә Кәлимуллина Төркиә сәхнәһен башҡорт моңона күмде. 15.08.2013. Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт Филармонияһы сайтында мәҡәлә  
* Кәлимуллина Әлфиә Әсхәт ҡыҙы. Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы сайтында мәҡәлә 
* Альфия Калимуллина получила благодарность от «Тюрксоя»
Кәбеҫтә күбәләге

**Кәбеҫтә күбәләге** — күбәләктәр отрядының аҡ күбәләктәр ғаиләһенә ҡараған бөжәк.

## Биологик ҡылыҡһырлама
Ҡанаттарының ҡоласы 5,5—6,0 см, өҫ яғы аҡ, алғы ҡанаттарының осонда ураҡ рәүешендәге ҡара ҡайма бар, аҫ яғы йәшкелт һары төҫтә. Инә күбәләктең алғы ҡанаты 2 йомро ҡара таплы (ата күбәләктең аҫ яҡтан ғына). Йомортҡалары һары, ҡырлы, кегля формаһында, әүернәһымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙеңяпрағынаһала. Ҡарышлауығының оҙонлоғо 4—4,5 см, һорғолт йәшел, һары һыҙатлы һәм ҡара таплы, йәш ҡарышлауыҡтар — япраҡтың аҫ яғында, өлкәндәре өҫ яғында урынлаша.

(MHNT) Pieris brassicae - Ste.Foy d'Aigrefeuille Haute-Garonne France - male dorsal.jpg|*Pieris brassicae* ♂ 
(MHNT) Pieris brassicae - Ste.Foy d'Aigrefeuille Haute Garonne France - male ventral.jpg|*Pieris brassicae* ♂  △
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg|*Pieris brassicae* ♀  
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|*Pieris brassicae*  ♀ △ 


## Таралышы
Евразияла һәм Төньяҡ Африкала таралған.
Ағаста, ҡыуаҡта, кәртәлә, йорт стенаһында көпһөҙ ҡурсаҡлана. Ҡурсағының оҙонлоғо 2,3—2,5 см, йәшкелт һары, арҡаһы һәм ян‑яғы ҡара таплы.

## Башҡортостанда
Башҡортостан Республикаһы шарттарында йылына 3 быуын үҫә. Ҡурсағы ҡышлай. Күбәләк яҙ көнө сыға, көндөҙ әүҙем; сәскәле үҫемлектәрҙеңнектары, ҡарышлауығы әүернә һымаҡтарҙың япрағы менән туҡлана. Бөтә республикала осрай.

## Зыяны
Йәшелсә культуралары ҡоротҡосо.

## Әҙәбиәт
* .
* .

## Һылтанмалар
* Бабочки и гусеницы — страница о капустнице
* Капустница на сайте Eurobutterflies
* Мотыльки и бабочки Европы и северной Африки
* Капустница ''(Pieris brassicae)''
Ҡоба күбәләктәр

**Ҡоба күбәләктәр** — күбәләктәр ғаиләһе. 20 меңгә яҡын төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған.

## Төрҙәре
Башҡортостанда 20‑гә яҡын төрө билдәләнгән
* келәт күбәләге
* өй күбәләге
* он күбәләге 
* болон күбәләге
* кәбеҫтә ҡобаһы һ. б.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡанаттарының ҡоласы 1—3, һирәк 5 см тиклем. Һорғолт көрән, аҡ, йәшкелт көрән, һоро төҫтә. Алғы ҡанаттары тар, өсмөйөшлө йәки оҙонса, 11—12, һирәгерәк 9—10 тамырсыҡлы, артҡылары — киң, түңәрәкләнеп бөтә, ҡыҫҡа сәсәкле; тыныс хәлдә ҡанаттары өсмөйөш рәүешендә йәки кәүҙәһен уратып тора. Мороно ҡыҫҡа (өй күбәләгендә юҡ), мөгөҙ ҡатлаулы. Күҙҙәре ябай. Мыйыҡтары еп рәүешендә, ата күбәләктәрҙеке — керпекле йәки тешле. Аяғы оҙон.

## Үрсеүе
Йомортҡалары аҡ йәки һарғылт, үҙе туҡланған субстратҡа һала. Ҡарышлауығы ҡара төрткөлө, 16 быуынлы, төкһөҙ. Тупраҡ,япраҡ өҫтөндә көптә ҡурсаҡлана. Республика шарттарында йылына 1—2 быуын үҫә. Ҡарышлауығы ҡурсаҡ көбөндә ҡышлай.

## Йәшәйеше
Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ҡарышлауығы үҫемлектәрҙең вегетатив өлөштәре һәм емештәре менән туҡлана, имагоһы туҡланмай. Башҡортостан Республикаһында бөтә ерҙә таралғандар. Он күбәләге ондо һәм он аҙыҡтарын боҙа. Амбар күбәләге, кәбеҫтә күбәләге, болон күбәләге һ.б. — ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостары.

## Әҙәбиәт
* Энциклопедический словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона. — С.-Пб.: Брокгауз-Ефрон. 1890—1907.

## Һылтанмалар
*
Ҡара йыландар

**Ҡара йыландар**(, ) — йыландар отрядының ҡара йыландар ғаиләһенә ҡараған һөйрәлеүселәр заты.

25 төрө билдәле, Африкала һәм Евразияла таралған. Башҡортостанда 2 төрө бар.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 1 метрға тиклем, төҫө асыҡ һоронан алып ҡараға тиклем, арҡаһы кәкре һыҙыҡлы. Башы өсмөйөш йәки трапеция рәүешендә, өҫ яҡтан дөрөҫ булмаған формалағы ваҡ мөгөҙсә менән ҡапланған; ябай ҡара йыландың башында тәре рәүешендәге һүрәт бар. Күҙ ҡараһы вертикаль. Өҫкө яңағында 2 хәрәкәтсән көпшә һымаҡ ағыулы теш урынлашҡан. 

## Үрсеүе
Енси диморфизм хас: инә йыландар аталарына ҡарағанда эрерәк. Полигам. Енси яҡтан 3—5 йылда өлгөрә. Йомортҡа-тере бала тыуҙырыусы, көҙөн инә йылан 5‑тән алып 18‑гә тиклем бала тыуҙыра. 

## Туҡланыуы
15 йылға тиклем йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Оло йыландар башлыса ваҡ кимереүселәр, тәлмәрйендәр, йәштәре бөжәктәр, лайлалы ҡусҡарҙар, селәүсендәр һ.б. менән туҡлана.

## Йәшәйеше
Яңғыҙ йәки бәләкәй төркөмдәр (2—5 зат), һирәгерәк ҙур өйкөмдәр менән кимереүселәр, һуҡыр сысҡан өңдәрендә, ағас тамырҙары аҫтында, яр, ҡая ярыҡтарында ҡышлайҙар. Ябай ҡара йылан ҡуйы үләнле ҡатнаш урмандарҙа һәм уларҙың ситтәрендә, һыу ятҡылыҡтары ярҙарында тереклек итә, урман һәм урман-дала зоналарында таралған. Дала ҡара йыланы далала, һыубаҫар урмандарҙа, йырындарҙа, ташлы битләүҙәрҙә тереклек итә, дала һәм урман-дала зоналарында таралған.
## Файҙаһы
Ҡара йылан экосистемаларҙа сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙең, моллюскыларҙың, бөжәктәрҙең һанын көйләй. Ҡара йылан сағыуы кеше өсөн хәүефле. Ҡара йылан йылан ағыуына ҡаршы сывороткалар, башҡа дарыуҙар алыу маҡсатында аҫрайҙар..
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡара күбәләк

**Ҡара күбәләк**  () — күбәләктәр отрядының күп төҫлө күбәләктәр ғаиләһенә ҡараған бөжәк.

Төньяҡ ярымшарҙың уртаса киңлектәрендә таралған.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡанатының ҡоласы 70—90 мм, ата күбәләктеке ҡарағусҡыл көрән, инә күбәләктеке асыҡ көрән төҫтә, киң асыҡ һары (ҡышлаған күбәләктәрҙә — аҡ) ҡаймалы, күк һәм ике эре һарғылт аҡ төҫтәге таплы. Йомортҡалары ҡыҙғылт һары, һуңыраҡ ҡыҙғылт көрән төҫтә, мал аҙығы үҫемлектәренең ботаҡтарына һала. Ҡарышлауыҡтары ҡара төҫтә, арҡаһында ваҡ һары төрткөләр һәм ҡыҙыл таптар бар, тармаҡлы энә һымаҡ үҫентеләр менән ҡапланған.

Nymphalis antiopa MHNT CUT 2013 3 13 Tombebœuf Male Dorsal.jpg
Nymphalis antiopa MHNT CUT 2013 3 13 Tombebœuf Male Ventral.jpg


## Үрсеүе
Үҫемлектәрҙә(йәки улар янында), ҡаяларҙа һәм ҡаралтыларҙа ҡурсаҡлана. Ҡурсаҡтары 3 см тиклем оҙонлоҡта, һорғолт йәки ҡыҙғылт һары төҫтә, башында һәм ҡорһағында оҙон һәм осло теш һымаҡ үҫентеләр бар. Башҡортостан Республикаһы шарттарында 1 йыл эсендә 1 быуын үҫә. Күбәләктәр ҡышлай, иртә яҙҙан йәй башына тиклем оса. Имагоның яңы быуынының осоуы июль—сентябрҙә күҙәтелә.

## Туҡланыуы
Көндөҙ әүҙем. Оло бөжәктәр — сәскәле үҫемлектәрҙең нектары һәм ағас олондарынан ағып сыҡҡан һут, ҡарышлауыҡтар ҡайын, тал һ.б. япраҡтары менән туҡлана.

## Йәшәйеше
Аҡланда, болонда, урман ситендә, йылға ярында, юл ситендә һ.б. тереклек итә. Ҡара күбәләктәр — сәскәле үҫемлектәрҙе һеркәләндереүсе, урман культуралары ҡоротҡосо.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* .
* .

## Һылтанмалар
* Русская природа. Траурница — Nymphalis antiopa 
* [Траурница (Nymphalis antiopa)](http://gallery.new-ecopsychology.org/ru/photo/mourning_cloak_(nymphalis_antiopa)-3.htm)
* Траурница, или Нимфа Антиопа Nymphalis antiopa (Linnaeus, 1758)
* Nymphalis antiopa (Linnaeus, 1758) — Траурница, или Нимфа Антиопа
Ҡазан даруғаһы

**Ҡазан даруғаһы** — Башҡортостандағы элекке административ берәмек.

## Тарих
XVI быуат аҙағында Өфө өйәҙе, XVIII быуат башында Өфө провинцияһы, 1744 йылдан Ырымбур губернаһы составына ингән.

XVII быуат аҙағында төньяҡ-көнсығышта Уҫы даруғаһы, көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта — Нуғай даруғаһы, көнбайышта һәм төньяҡ-көнбайышта Ҡазан өйәҙе менән сиктәш була. 1725—1726 йылдарҙа Ҡазан даруғаһы 12 башҡорт улусы (7,8 меңдән ашыу хужалыҡ), 1775 йылда 18 улус (Байлар, Бүләр, Гәрә, Дыуанай, Йылан, Йәлдәк, Йәнәй, Ҡаңлы, Ҡаршын, Ҡыпсаҡ, Ҡырғыҙ, Ҡыр-Йылан, Надир, Ҫарылы-Мең, Урман-Гәрә, Һеңрән, Шәмшәҙе, Юрмый) ингән.

Өйәҙҙәргә бүленгәндән һуң 1781 йылдан Ҡазан даруғаһы Боғорослан өйәҙе, Бөгөлмә өйәҙе, Бөрө өйәҙенең бер өлөшө, Бәләбәй өйәҙе, Сергиевск өйәҙенең бер өлөшө ойошторола.

Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, Ҡазан даруғаһы тамам бөтөрөлә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Себер даруғаһы
* Нуғай даруғаһы
* Уҫы даруғаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте, 1997.
* Рычков Пётр Иванович: «Топография Оренбургская» СПб., 1762 стр.96
* Понятие «дорога» в истории Башкортостана
Ҡазан губернаһы

**Ҡазан губернаһы** — 1708—1920 йылдарҙа Рәсәй империяһының һәм РСФСР административ-территориаль берәмеге. Үҙәге — Ҡазан ҡалаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Адрес-календарь служащих в Казанской губернии лиц 1871 год
* Татарское дворянство Казанской губернии (2-ая половина XVI—XVII вв.) 
* Списки населенных мест Казанской губернии 1866, JPG 

## Һылтанмалар

* 
* 
* Статья из Татарской энциклопедии 
* Карта Казанской губернии из «Атласа» А. А. Ильина 1876 года (просмотр на движке Google на сайте runivers.ru)
* Библиотека Царское Село, книги по истории Казанской губернии (Памятные книжки), PDF
Ҡазан һарайы фарманы

**Ҡазан һарайы фарманы***(Ҡазан һарайы приказы)* — Ҡазан һарайы, Мещера һарайы, 16 быуат уртаһы — 18 быуат башында Рәсәйҙең үҙәк дәүләт учреждениеларының береһе. Ҡазан һарайы фарманына дума дьягы етәкселек иткән. Башҡортостанда (Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы ваҡытынан алып), Ҡазан өйәҙендә, Мещерала (Елатьма, Кадом, Ҡасим, Муҡшы, Темников, Шацк ҡалалары), Түбәнге Новгород өйәҙе (1587 й. тиклем), Түбәнге һәм Урта Волга буйында, Себерҙә (1637 й. алып Себер приказы ҡарамағында) административ, хәрби, суд һәм финанс эштәренә идара иткән. Яһаҡ китаптарын төҙөүгә һәм урыҫ булмаған халыҡтан яһаҡ (Мәскәүгә ебәрелгән) йыйыуға етәкселек иткән. Ҡазан һарайы фарманы Рәсәй дәүләтендә хөкүмәттең дөйөм милли сәйәсәте билдәләнгән; илдең көньяҡ-көнсығышындағы терр‑ялар менән дипломатик бәйләнештәр уның ҡарамағында булған. Үҙ аллы бюджеты була (17 б. 2‑се ярт. 120—140 мең һум тәшкил иткән), уның 7—10%‑ы дәүләт ҡаҙнаһына китә. 1701 й. приказ архивындағы янғындан һуң аҫаба һәм финанс эштәре м‑н идара итеү Мәскәүҙән Ҡазанға күсерелә (Ҡазан өйәҙ власть органдары Ҡазан һарайы фарманы биләмәһендә йыйылған һалымды үҙ ҡарамағына ала). Оброк, оклад, килем һәм яһаҡ кенәгәләре Өфө приказ йортонан алына һәм Ҡазан воеводаларына бирелә (1702 й. Өфө өйәҙенә ебәрелгән яһаҡ йыйыусылар Өфө яһаҡ кенәгәләрендә күп хаталар асыҡлай). Ҡазан һарайы фарманы 1709 й. Ҡазан губернаһы төҙөлгәндән һуң бөтөрөлә.

## Административ структураһы
### Етәкселәр теҙмәһе
* 1570—1587: А. Я. Щелканов
* ?
* 1606—1610: Андрей Иванов
* 1617—1619: А. Ю. Сицкий
* 1619—????: Д. М. Черкасский
* 1643—1645: Н. И. Одоевский
* 1646—1662: А. Н. Трубецкой
* ?
* 1670—1671: Я. Н. Одоевский
* ?
* 1681—1683: Я. Н. Одоевский, повторно
* 1683—1708: Б. А. Голицын

## Әҙәбиәт
* *Садиков П. А.*, Очерки по истории опричнины, М.—Л., 1950.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Себер фарманы

## Һылтанмалар
* 
*
Оло Моҡас (Мәләүез районы)

**Оло Моҡас** — Мәләүез районындағы элекке башҡорт ауылы.

## Тарихы
Оло Моҡас ауылына Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡмандың 4-се быуын вариҫы, йәғни тыуаһы Моҡас Теләүкәев XVIII быуаттың 40-сы йылдарында нигеҙ һалған. Моҡастың нәҫел быуындары: Шағәле Шаҡман кенәз — Буралы — Илсекәй — Теләүкәй — Моҡас.
Эпитет

**Эпитет** — поэтик аныҡлаусы, нәфис образ тыуҙырыуҙа һүрәтләү сараһын үтәй; берәй нәмәнең, шулай уҡ төшөнсәнең, күренештең үҙенсәлекле билдәләрен сағылдырған аныҡлаусы: *хәтфә үлән, аҫыл ғүмер*;поэтик аныҡлаусы, образдың иң характерлы билдәләрен күрһәтә. Берәй исемде нәфис һүрәтләү өсөн ҡушып әйтелгән аныҡлаусы: *Эпитетҡа бай булыу. Эпитеттар ҡулланыу*. Башҡорт халыҡ ижадына, әҙәбиәттә нәфис әҫәрҙәргә хас.
## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
## Иҫкәрмәләр
Библиофил

**Библиофил** (грекса «китап» һәм «яратыу» һүҙҙәренән) — аҙ һанда һаҡланып ҡалған һирәк китаптарҙы йыйыусы, китап һөйөүсе кеше; китап йыйыуҙың теорияһын, алымдарын өйрәнеүсе кеше; һирәк осрай торған һәм ҡиммәтле китаптар йыйыуға әүәҫ кеше; китап һөйөүсе .

**Библиофиллыҡ** — һирәк осрай торған һәм ҡиммәтле китаптар йыйыу шөғөлө.

## Иҫкәрмәләр
Троп

**Троп** ( — оборот) — күсмә мәғәнәлә ҡулланылған һүҙ йәки һүҙбәйләнеш; күсмә мәғәнәлә ҡулланылған һүҙ йәки әйтем. Уның нигеҙендә ике оҡшаш күренештәрҙе үҙ-ара сағыштырыу ята. Тропҡа метафора, метонимия, синекдоха, ирония, гипербола, литота һ.б. инә.

Троптыҡ төп төрҙәре:
* Метафора
* Метонимия
* Синекдоха
* Эпитет
* Гипербола
* Дисфемизм
* Каламбур
* Литота
* Сравнение
* Перифраз
* Аллегория
* Олицетворение
* Ирония
* Пафос
* Сарказм
* Эвфемизм
* Мейозис

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
* *Григорьев В. П.* Троп // Большая советская энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1969—1978.
Цитата

**Цитата** (латинса: шаһитлыҡҡа саҡырыу) — ниндәй ҙә булһа берәй текстан йәки башҡа кеше телмәренән һүҙмә-һүҙ килтергән өҙөк;фекерҙе иҫбатлау һәм әһәмиәтле фактик материал булараҡ, ниндәйҙер берәй текстан йә башҡа берәй кеше һөйләменән һүҙмә-һүҙ килтерелгән өҙөк. Цитата, ғәҙәттә, ҙур абруйлы аҡыл эйәләренән үҙ фекереңде раҫлау маҡсатында килтерелә.

## Иҫкәрмәләр
Абонемент

**Абонемент** (фр.) - берәй нәмәнән ваҡытлыса файҙаланыу өсөн алдан алынған хоҡуҡ һәм шул хоҡуҡты раҫлаған документ.
Агрономия

**Агрономия*** (агро… һәм гр. nomos — ҡанун)* — ауыл хужалығы культураларын үҫтереү, тупраҡтың уңдырышлылығын һәм уңыш биреүсәнлеген күтәреү, ауыл хужалығы ерҙәрен маҡсатҡа ярашлы файҙаланыу тураһындағы фәндәр комплексы. Хәҙерге агрономия игенселек, агрохимия, үҫемлекселек, селекция, орлоҡсолоҡ, фитопатология, энтомологияны һ. б. үҙ эсенә ала

Агрономия — игенселек эше тураһындағы фән һәм ауыл хужалығының бөтә тармаҡтары буйынса белем.
Фирүзә

**Фирүзә** ( — *фирүзә* — «бәхет килтерә торған таш», йәки  — *еңеү килтерә торған таш*) —  зәңгәр йәки йәшкелт зәңгәр төҫтәге минерал, биҙәү әйберҙәре эшләү өсөн ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр
Өн эйәртеме

**Өн эйәртеме** — шиғри телмәрҙәге фонетик күренеш, тормоштағы берәй күренешкә йәки айырым хайуандар тауышына хас булған өндәр яңғырашын өн мөмкинлектәре аша сағылдырыу. Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың «Төнгө смена» шиғырында ул ижади яҡтан уңышлы ҡулланылыш тапҡан:

Бында төрлө тауыш. Бер машина:
«Тиҙ-тиҙ, тиҙ-тиҙ, тиҙ-тиҙ!..» — ти,
Икенсеһе: «Эш!.. Эш… Эш… Эш!..» — тиһә,
Өсөнсөһө: «Эшләрбеҙ… беҙ… беҙ..!» — ти.
Береһе: «Тимерҙе ҡыр… ҡыр… ҡыр…» — тиһә,
Икенсеһе: «Ҡырам… ҡырам!..» — ти.
Өсөнсөһө: «Винтты бор!.. Бор!..» — тиһә,
Дүртенсеһе: «Борам! Борам!..» — ти.


## Сығанаҡтар
* Псәнчин В. Ш. Телмәр мәҙәниәте нигеҙҙәре. Өфө «Китап», 2004, 139-140-сы биттәр.
* Әхмәтйәнов К. Ә. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 1965, 120-се бит.
Эвфемизм

**Эвфемизм** ( грек телендә eu — яҡшы + phemi — һөйләйем һүҙенән алынған) - тупаҫ әйтелгән һүҙ йәки әйтемде икенсе һүҙ менән йомшағыраҡ итеп атау. Мәҫәлән: *үлеү урынына вафат булыу, аранан китеү, донъя ҡуйыу*. Ниндәй ҙә булһа предметты йәки күренеште йомшартып һүрәтләү, телмәрҙәге тупаҫ, мыҫҡыл һүҙҙәрҙе һәм килешеп етмәгән күренештәрҙе әҙәпле итеп һүрәтләү уның функциональ бурысы һанала. Шул яғы менән ул перифразға оҡшаш. Мәҫәлән, Мостай Кәрим «Торналар ҡайтҡанда» шиғырында үлемде, ҡәберҙе эвфемизм аша бына ниндәй варианттарҙа һүрәтләй

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Псәнчин В. Ш. Телдең күркәмлек саралары. Өфө «Китап», 2003, 38-39-сы биттәр.
* Сәйетбатталов Ғ.Ғ. Башҡорт теленең стилистикаһы менән пунктуацияһы. Өфө, 1978, 42-43-сө биттәр.
Кайнозой

**Кайнозой** (— *яңы, үҙенсәлекле һәм* -*тормош*), кайнозой эраһы, фанерозойҙың өҫкө бүлексәһе.

66 млн йыл элек башлана, хәҙерге ваҡытта дауам итә.

Палеоген, неоген һәм дүртенсел (квартер) системаларға (осорҙар) бүленә. Башҡортостан терр яһында палеоген һәм миоцен (неогендың аҫҡы бүлеге) ҡатламдары көслө эрозия һәм тектоник ҡалҡыуҙар арҡаһында өлөшләтә депрессияларҙа һаҡланған.

Плиоцен ултырмалары (неогендың өҫкө бүлеге) Ағиҙел, Ҡариҙел, Һаҡмар һәм башҡа йылғалар үҙәндәренә тура килә.

Квартер ҡатламдары һыу айырғыс киңлектәрҙе, битләүҙәрҙе, тау һәм ҡалҡыулыҡ түбәләрен тотош япма булып ҡаплай; хәҙ. заман рельефын барлыҡҡа килтерә (йылға үҙәндәре, күл уйпатлыҡтары һ.б.).

Кайнозой ултырмалары боронғо ҡатламдарға йыуылыу аша ятҡан континенталь һәм диңгеҙ (квартерҙан тыш) тоҡомдарынан ғибәрәт.

Дөйөм ҡалынлығы 800 м тиклем. Кайнозой ҡатламдарына һоро күмер, кварцлы ҡомташ, аҡ балсыҡ, төҙөлөш материалдары (балсыҡ, ҡом, ҡырсынташлыҡ), торф, агрономик мәғдән (гажа, сапропель), минераль буяу (охра, глауконит, аҡбур), эсәр һыу ятҡылыҡтары тура килә.

## Палеогеограф реконструкциялар


| кайнозой башланыуы (палеоген), 50 млн йыл элек
| кайнозой уртаһы (эоцен), 35 млн йыл элек
|Миоцен, 20 млн йыл элек
|Плейстоцен, 50 мең йыл элек
|хәҙерге ваҡыт



## Әҙәбиәт
* Кайнозой Башкирского Предуралья. Т.2. Ч.3. Этапы геологического развития Башкирского Предуралья в кайнозое. М., 1970; Геологическая карта Российской Федерации. 1:1000000 (новая серия). Л. N40(41). Уфа: объясн. зап. СПб., 2000; Стратиграфический кодекс России. 3 е изд. СПб., 2006.

## Һылтанмалар

* «Кайнозой» Башҡорт энциклопедияһында
Кремний

**Кре́мний** — Менделеевтың периодик таблицаһында 14-се элемент. Атом һаны — 14, сағыштырмаса атом массаһы — 28,086.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кремний на Webelements
* Кремний в Популярной библиотеке химических элементов
Яманйылға районы

**Яманйылға районы** — Силәбе өлкәһендә район.

Районда 51,5 мең кеше йәшәй (2005).
## География
Район Этҡол районы анклавы. Район үҙәге – Яманйылға ҡалаһы, Силәбе агломерацияһына инә. Майҙан — 129 км².

## Халҡы



## Ҡоролош
Районда 3 берекмә 7 тораҡ пункты берләштерә:

Сәнәғәт — күмер эшкәртеү.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* райондын рәсми сайты 
* Еманжелинск гербы
Кәҫле районы

**Кәҫле районы** — Силәбе өлкәһендә район.
Силәбе өлкәһенең төньяғында урынлашҡан. 1965 йылдын 12 ғинуарында ойошторолған.

Майҙаны — 3 356 км². Административ үҙәге — Кәҫле ҡалаһы.

Районда 10 ауыл советы, 48 ауыл торама пункты бар.

## Халҡы
Халҡы — 20,1 мең кеше (2010), шул иҫәптән 5,3 % башҡорттар. Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур торама пункттар (2002): Береговой, Кесе Ҡәнзәфәр, Ҡыҙыл, Ҡыҙыл Партизан һәм башҡа.

## Иҡтисады
Райондың иң ҙур ойошма Мечелдын Кәҫле заводы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* райондын рәсми сайты
Ҡыҙыл районы

** Ҡыҙыл районы ** — Силәбе өлкәһенең көньяғында урынлашҡан.

1926 й. 4 нояб. ойошторолған. Майҙаны — 4413 км². Адм. үҙәге — Ҡыҙыл ауылы. Районда 14 ауыл советы, 52 ауыл торама пункты бар. Халҡы — 26,5 мең кеше (2010), ш. иҫ. 11,2 % башҡорттар (ҡара: Урал аръяғы башҡорттары).

Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур торама пункттар (2002): Ильинка, Каменка, Комсомольский, Мартыновка, Октябрьский, Первомайка, Соколки һ.б. Ҡыҙыл а. «Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районы башҡорттары ҡоролтайы» (2010 й. алып), Ҡарабулаҡ ҡасабаһында «Дуҫлыҡ», «Ҡарлуғас» вокаль ансамблдәре эшләй.

## Халҡы



## Билдәле шәхестәр
* Ташкин Михаил Александрович (14.02.1918—30.04.1945), Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1946, үлгәндән һуң). 1937—1940 йылдарҙа СССР Дәүләт банкыһының Учалы районындағы бүлексәһендә эшләй.  Сығышы менән Һырт ҡасабаһынан.  

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* райондын рәсми сайты 
* Ҡыҙыл районы башҡорт энциклопедияһында
Мелборн (Флорида)

**Ме́лборн** () — Флорида штатының Бревэрд округындағы ҡала.

Орландо ҡалаһынан 97 км алыҫлыҡта ята. Майҙаны — 91,9 км². Климаты — субтропиктар.
Ҡалала 76 068 кеше йәшәй (2010).

## Климаты




## Иҫкәрмәләр
Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар

**Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар** (, ) — ярғанаттар ярым отрядының шыма танаулылар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүселәр заты.

## Ҡылыҡһырлама
Ваҡ ҡолаҡ ярғанатының кәүҙә оҙонлоғо 3,2—5,1 см, ауырлығы 3—8 г, ҡанаттары тар, ҡоласы 18–22 см. Арҡаһының төҫө көрән-ерәндән алып һоро-балауыҙ һарыға тиклем, ҡорһағы асығыраҡ төҫтә. Натузиус ваҡ ҡолаҡ ярғанатының кәүҙә оҙонлоғо 4,6—5,8 см, ауырлығы 5—12 г, ҡанаттарының ҡоласы 23—25 см. Арҡаһының төҫө көрән-балауыҙ һарынан алып ҡыҙғылт төҫмөрлө ерәнһыу-ҡуңырға тиклем, ҡорһағы ҡуңыр-һоро. Йөнө ҡыҫҡа, ҡуйы, төптәре ҡара. Ҡолаҡтары ҙур түгел, осло. Ҡанатының ярыһы артҡы аяғының тышҡы бармағындағы аҫҡы өлөшөнә беркетелгән. Ҡойроғо ҡыҫҡа.

## Үрсеүе
Йөклөлөгө 40—60 көн дауам итә. Ғәҙәттә йылына 1 тапҡыр 1—2 бала тыуҙыра. 3—7, ҡайһы берҙә 16 йылға тиклем йәшәй.

## Йәшәйеше
Эңерҙә әүҙем. Төҙөлөштәрҙә, ағас ҡыуыштарында, ҡая ярыҡтарында йәшәй; Башҡортостанда ҡышламай, миҙгел һайын күсенеп йөрөй.

## Туҡланыуы
Нигеҙҙә бөжәктәр менән туҡлана, табышын һауала тота.

## Таралышы
Яҡынса 40 төрө билдәле. Евразияның урта бүлкәтенән алып Көньяҡ Африкаға һәм Австралияға тиклем таралған. Башҡортостанда кәрлә ваҡ ҡолаҡ ярғанаты һәм Натузиус ваҡ ҡолаҡ ярғанаты осрай. 
Башҡортостандың Урал алды көньяғында осрай. Ике төрө лә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр
Марганец

**Ма́рганец** — химик элементтарҙың периодик системаһында етенсе төркөмдөң өҫтәмә төркөмсә, дүртенсе периодындағы 25-се химик элемент. **Mn** () символы менән билдәләнә. Ер ҡабығында, алюминдан ҡалышып, иң таралған элемент.
Марганецтын ябай матдәһе (CAS-номеры: 7439-96-5) — аҡ көмөш төҫлө, ҡаты, мурт металл.

## Ер ҡабығында таралыуы
Марганец ер ҡабығында таралыуы буйынса элементттар араһында 14-се урында тора. Тимерҙән һуң ер ҡабығында булған икенсе ауыр металл (ер ҡабығының 0,03 % атомдары).

Рәсәйҙә дефицит сеймал. Ятҡылыҡтар: *«Усинское»* (Кемерово өлкәһе), *«Полуночное»* (Свердловск өлкәһе), *«Порожинское»* (Красноярск крайы), *«Южно-Хинганское»* (Еврей автномиялы өлкәһе),, *«Рогачёво-Тайнинская» площадь* һәм *«Северо-Тайнинское» поле* (Архангельск өлкәһе).

### Марганец минералдары
* пиролюзит MnO<sub>2</sub>•*x*H2O, иң таралған минерал(составында 63,2 % марганец);
* манганит (бурая марганцевая руда) MnO(OH) (составында 62,5 % марганец);
* браунит 3Mn2O3•MnSiO3 (69,5 % марганца);
* гаусманит (MnIIMn2III)O4;
* родохрозит (марганцевый шпат, малиновый шпат) MnCO3 (47,8 % марганца);
* псиломелан *m*MnO • MnO2 • *n*H2O (45-60 % марганца);
* пурпурит Mn3+[PO4], (36,65 % марганца).

## Алыу
* Алюминотермия ысул менән, восстанавливая оксид Mn2O3, образующийся при прокаливании пиролюзита:

:: \mathsf{4MnO_2 \rightarrow 2Mn_2O_3 + O_2}

:: \mathsf{Mn_2O_3 + 2Al \rightarrow 2Mn + Al_2O_3}

* электролиз.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Марганец на Webelements
* Марганец в Популярной библиотеке химических элементов
* Марганец в месторождениях