open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йәй ташы

thumb|right|Таштар ятҡан урын
**Йәй ташы** — Башҡортостандың Ғафури районы Ерек ауылынан йыраҡ түгел баҫыу уртаһында ятҡан, ямғыр культы менән бәйле мәжүси аллаларға табыныу ваҡытынан ҡалған, береһе ҡыҙғылт, икенсеһе йәшкелт төҫтәге эре таштар.

XI быуатта уҡ төрөк ғалимы Мәхмүд Ҡашғари «Диуану лөғәт әт-төрк» («Төрөк һүҙҙәренә аңлатма») тигән хеҙмәтендә йәй ташы (ядаташ) тураһында яҙа: ҡоролоҡ ваҡытында кешеләр таштарҙы һыу менән йыуалар, туҡтамай ямғыр яуһа, таштарҙы һары май менән майлайҙар. Был йола үҙенең сығышы менән шаманизмға барып тоташа.

Йәй ташын тәрбиәләү йолаһын мең йылға яҡын ерле халыҡ, быуындан-быуынға күсереп, һаҡлап ҡалған. Улар бында мәжүсилеккә ҡаршы көрәш заманында ла, дингә ҡаршы атеизм ваҡытында ла таштарҙы һыу менән йыуырға, майларға килгән. Риүәйәт буйынса, әгәр ҡоро йыл булһа — ямғыр яуған, ямғырлы йыл булһа — ҡояшлы көндәр башланған.

Был таштар менән бик күп риүәйәттәр бәйле. Бер әбей бәләкәй генә таш киҫәген өйөнә алып ҡайтып сынаяҡ аҫтына һалған. Был таш төнө буйы сылтырап «илап» сыҡҡан. Таң атыу менән әбей «Илама, атайың-инәйең ошонда» тип ташты урынына алып барып һалған. Икенсе легенда буйынса, таштарға һабан йәки башҡа ер эшкәртеү йыһазы менән тейһәләр, тиҙ генә болоттар килеп сығып, ямғыр яуып үтә икән. Әгәр ямғыр яуҙырам тип юрый тейһәң, күпме тырышһаң да, ямғыр яумай икән.

thumb|left| "Йәй ташы"н тәрбиәләү йолаһын Шәжәрә байрамында макетта күрһәтәләр
Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү заманында был таштар ер эшкәртергә ҡамасаулай тип, ситкә күсерергә уйлайҙар. Ләкин эштәре бер ҙә килеп сыҡмай, йә трос өҙөлә, йә тракторҙың көсө етмәй, йә ҡапыл ғына башҡа ашығыс эш килеп сыға. Уларҙы баҫыу ситенә күсергән осраҡта ла, таштар киренән үҙ урындарына күсә икән. Таштар үҙҙәре күсәме, әллә күсергән кеше күсерәме икәне асыҡланмай ҡала.

Хәҙерге ваҡытта таштар ятҡан урын кәртәләп алынған.

Культ урынынан йыраҡ түгел Башҡортостандың географик үҙәген билдәләгән стела ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

# https://vk.com/bashradio?z=video-51891258_456239092%2F67b374fe04e10d615d%2Fpl_wall_-51891258 Филиал ВГТРК ГТРК "Башкортостан"
* http://www.krasnousolskii.com/articles.php?article_id=111 
* Диване Лөгатет-Төрк 
* «Диван лугат ат-тюрк» (Словарь тюркских наречий", первый перевод на русский язык, Зифа-Алуа Ауэзова-Эрмерс). Алматы, «Дайк-Пресс», 2006, 1300 стр.
* «Республика Башкортостан» гәзите 
* Таштарға бәйле тыйыуҙар. ''Юлдаш радиоһында тапшырыу яҙмаһы'' 

## Ҡарағыҙ
* Йәшен ташы
* Ямғыр тәңреһе

## Видеоматериалдар
#  Филиал ВГТРК ГТРК "Башкортостан" Опубликовано: 28 сент. 2016 г.
Эйяфьядлайёкюдль

**Эйяфьядлайё́кюдль** (**Эйяфьядлайёкудль**; , ) — ҙурлығы буйынса Исландияла алтынсы боҙлоҡ. Исландияның көньяғында, Рейкьявиктан 125 км (77 миль) алыҫлыҡта урынлашҡан. Ошо боҙлоҡ (бер өлөшө күрше Мюрдальсйёкудль боҙлоғо) аҫтында конус формаһындағы үҙ исеме булмаған, матбуғатта ябайлаштырып боҙлоҡ исеме менән йөрөтөлә торған Эйяфьядлайёкюдль вулканы урынлашҡан.

Бейеклеге 1666 метр, майҙаны яҡынса 100 кв. км. Вулкан кратеры диаметры 3—4 км (2010 йылға тиклем боҙ менән ҡапланған)).

Көньяҡ ситендә Скоугар ҡасабаһы урынлашҡан. Боҙлоҡтан билдәле Скоугафосс шарлауығы булған Скоугау () йылғаһы бушлана.

## Тарихы
thumb|left|2010 йылдың 27 марты
1821—1823 йылдарҙа вулкан атылғандан һуң вулкан йоҡлаған тип иҫәпләнгән.
Вулкандың һуңғы атылыуы 2010 йылдың 10 мартында 22:30 һәм 23:30 сәғәттә GMT башлана. Боҙлоҡтоң көнсығыш өлөшөндә 0,5 км самаһы ярыҡ барлыҡҡа килә, был ваҡытта көл сығарып ташлау күҙәтелмәй.

2010 йылдың 14 апрелендә вулкан атылыуы көсәйә, вулкан көлөн һауаға сығарып ташлау күбәйә. Был, 16—20 апрельдә һәм өлөшләтә майҙа, Европа өҫтөндә һауа киңлеген ябыуға сәбәпсе була.

VEI шкалаһы буйынса вулкан көсөргәнешлеге билдәһеҙ.
Эйяфьятлайокудль вулканы — бетонланға ҡарар ителгән беренсе вулкан.

## Исеме
Исеме ислан телендә () — утрау тауҙары боҙлоғо тигәнде аңлата.
*  [ɛɪja] — утрау,
*  [fjatll] — тау,
*  [jœːkʏtl] — боҙлоҡ.

## Ҡарағыҙ
* Вулкан

## Иҫкәрмәләр
Эль Греко

thumb|"Ҡарт портреты" Эль Греконың автопортреты булып һанала
**Эль Гре́ко**, ысын исеме **Доми́никос Теотоко́пулос** (,  — *грек, грециялы*) — бик күренекле испан рәссамы. Милләте — грек. Рәссам 1541 йылда Крит утрауында тыуған, 1641 йылда (иҫәпләү буйынса 7 Алағарай көнөндә) Толедола үлгән.
Башҡортостандың географик үҙәге

**Башҡортостандың географик үҙәге** — республиканың бөтә сиктәренән тигеҙ алыҫлыҡта урынлашкан нөктә, республиканың уратаһы. Был урын Ағиҙел һәм Еҙем йылғалары араһында Ғафури районы Ерек ауылынан көнсығыштараҡ, Архангел һәм Ҡырмыҫҡалы райондары сигенән йыраҡ түгел, Өфөнән тураға 67,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Был нөктәне Башҡорт дәүләт университетының физик география һәм геология кафедраһы география фәндәре докторы, профессор Әүфәр Гәрәев һәм кафедра ассистенты Азамат Ниғмәтуллин 2002 йылда иҫәпләп сығаралар.

Был урында 2009 йылдың 4 июлендә, шәжәрә байрамы үткәргәндә ауыл халҡы иҫтәлекле стела ҡуйҙы.
Стеланан йыраҡ түгел мәжүсилек заманынан ҡалған табыныу урыны «Йәй ташы» ята.

## Иҫкәрмәләр

## Ҡарағыҙ
* Нуленсе километр (Өфө)
## Һылтанмалар
# https://vk.com/bashradio?z=video-51891258_456239092%2F67b374fe04e10d615d%2Fpl_wall_-51891258 Филиал ВГТРК ГТРК "Башкортостан"
* Информационное агенство «ВолгаИнформ» 
* В самом центре Башкирии установят стелу. Комсомольская правда. 8 июля 2009 г.
* Сайт села Красноусольск
* Памятник станет местом паломничества туристов со всех городов. Сайт «Путь Ислама»
К'шанье (ауыл)

**К’ша́нье** (македонса *К'шање*, албанса *Këshanji*) — Төньяҡ Македонияның Куманово общинаһында урынлашҡан ауыл.

## Тарихы
19-сы быуат аҙағында К’шанье Ғосман империяһында урынлашҡан болгар ауылы булған. Васил Кынчов иҫәбе буйынса, 1900 йылда ауылда 420 кеше (христиан болгарҙары) йәшәгән. Ошо ваҡытта ауылы *Къшани* (*Кѫшани*) тип аталған.

2002 йылдың халыҡ иҫәбе буйынса, ауылда 48 кеше (македондар) йәшәй.
Рош һа-Шана

**Рош һа-Шана́** ()'''≈ — йәһүдиләрҙең Яңы йыл байрамы. 1 һәм 2 тишрей көндәрҙә байрам ителә.

## Рош һа-Шана байрам көндәре
Ғәбит Арғынбаев

**Ғәбит сәсән, Арғынбаев Ғәбит Бикмөхәмәт улы** (1856—1921) — атаҡлы башҡорт сәсәне.

## Биографияһы
Ғәбит Арғынбаев 1856 йылда хәҙерге Баймаҡ районы Иҙрис ауылында тыуған. Ул йырсы, ал бирмәҫ сәсән булып таныла. 1912 йылда Ырымбурҙа 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүгә 100 йыл тулыуға ҙур йыйын ойошторола. Ғәбит сәсән унда беренсе урынды ала. Шулай уҡ 1920 йылда Стәрлетамаҡтағы Башҡортостан хөкүмәте тарафынан ойошторолған бәйгелә алдынғылыҡты бирмәй. М. Буранғолов уны 1907 йылдан бирле белеп, аралашып йәшәй. Уның хәтирәләре буйынса Ғәбит сәсән унар битле эпостарҙы (225—250 юл самаһы) яттан һөйләгән, көлөр ерҙә көлөп, илар ерҙә илап, бик оҫта итеп башҡарыр булған. Ҡайһы саҡта туҡтап ҡалып бүленһә, яңынан башлар булған.

Ғәбит сәсәндән «Урал батыр», «Күсәкбей», «Иҙел менән Яйыҡ», «Ҡараһаҡал», «Юлай менән Салауат», «Байыҡ Айҙар сәсән» кеүек ҡобайырҙар, тиҫтәләгән йыр, риүәйәт, легендалар яҙып алынған.

## Ижады
Сәсән хаҡында уны 1907 йылдан бирле күреп белгән Мөхәммәтша Буранғолов былай тип яҙа:

Ғәбит Арғынбаев йыйындарҙа — йырсы, әйтештәрҙә лә ал бирмәҫ сәсән булған. Мәҫәлән, ул 1912 йылда Ырымбурҙа 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүгә 100 йыл тулыуға арналған ҙур йыйында, 1920 йылда Стәрлетамаҡта Башҡортостан хөкүмәте тарафынан ойошторолған бәйгелә беренсе урындарҙы ала.

— тип хәтерләй уның хаҡында Мөхәммәтша Буранғолов.

Ғәбит сәсән Арғынбаевтан «Урал батыр», «Күсәкбей», «Иҙел менән Яйыҡ», «Ҡараһаҡал», «Юлай менән Салауат», «Байыҡ Айҙар сәсән» кеүек ҡобайырҙар, йөҙәрләгән йыр, риүәйәт, легендалар яҙып алынған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт
* Д. С. Тикеев, Б. Б. Ғафаров, Ф.Ә Хөснөтдинова. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. — Өфө, 2006. — ISBN 5-295-03806-8
* Ғ. Б. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. Дәреслек. Өфө, 2010. — ISBN 978-5-04834-0
## Видеояҙмалар
* «Орнамент» Родина сэсэна. Хамит Альмухаметов д. Второе Иткулово Баймакского р-на РБ. 2013г.
Балта

thumb|Балта
**Балта** — металдан эшләнгән, ҡырҡыу өсөн йөҙө булған, ғәҙәттә ағас һапҡа беркетеп ҡуйылған эш ҡоралы. Балта унар мең йылдар буйы урман киҫеү, ағас эшкәртеү, һуғыш ҡоралы булараҡ ҡулланылған. Балтаның төрлө формалары бар, улар барыһы ла балта башынан һәм балта һабынан тора.

Иң беренсе балтаны тәүтормош кешеләре осло ташты ағас һапҡа бәйләп эшләгәндәр. Был ҡорал сүкеш, ҡасау, ҡырғыс һәм ҡорал булып хеҙмәт иткән. Һуңыраҡ балтаны баҡырҙан, бронзанан, тимерҙән эшләү ысулдарын өйрәнгәндәр.
Арҡайым (авиакомпания)

*Был авиакомпания тураһында мәҡәлә. Археологик ҡомартҡы тураһында [[Арҡайым]] битен ҡарағыҙ*

**Арҡайым** (*"Арҡайым" ЯСЙ*, ) — Өфө аэропортында урынлашҡан Башҡортостан милли авиакомпанияһы. 2009-сы йылдың ноябренә торошло, һауа флоты ике L-410 самолётынан тора;һәм  ете *Boeing* йәки *Airbus* самолётын һатып алырға ниәтләй.

Компанияның ойоштороусыһы һәм  генераль директоры - Николай Одегов; ул бығаса "Башҡорт һауа юлдары" компанияһының һәм Өфө аэропортының етәксеһе булараҡ билдәле.

2010-сы йылдың июлендә авиакомпания Өфөнән Cибайға, Екатеринбургка һәм Түбән Новгородҡа пассажир рейстарын яһай башланы. Һәр йүнәлештә осоштар L-410 самолётында аҙнаһына өс тапҡыр башҡарыла. 

Киләсәктә ташыусы шулай уҡ Өфөнән Нефтекамаға рейстар асмаҡсы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАЛ Башҡортостан авиалиниялары
* Башҡортостан (авиакомпания)

## Һылтанмалар
Сәнәғәт

thumb|174 px|Сәнәғәт аллегорияһы
**Сәнәғәт**— үҙ тармағы һәм башҡа тармаҡтар өсөн эш ҡоралдары, шулай уҡ сеймал, материалдар, яғыулыҡ һәм энергия эшләп сығарыу, урман эшкәртеү, ауыл хужалығы продукцияһын һәм халыҡ ҡулланыуы тауарҙарын етештереү һәм башҡалар менән мәшғүл булған предпрятиеләр (заводтар, фабрикалар, рудниктар, шахталар, электростанциялар) берлеге. Сәнәғәт — йәмғиәттең етештереү ҡеүәтенә хәл иткес йоғонто яһаған халыҡ хужалығының мөһим тармағы.

Сәнәғәт ике ҙур тармаҡтан — сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү сәнәғәтенән һәм эшкәртеүсе сәнәғәттән тора. Сеймал табыу һәм яғыулыҡ әҙерләү тармағына тау-химия сеймалы, ҡара һәм төҫлө металл рудалары, нефть, газ, күмер, торф, сланец, тоҙ, эзбизташ сығарыу, шулай уҡ урман предприятиеләре, балыҡ тотоу, диңгеҙ продукттарын әҙерләү керә.

Эшкәртеүсе сәнәғәт тармағына машиналар төҙөү, ҡара һәм төҫлө металдар етештереү, прокат, химия һәм нефтехимия продукттары, машиналар һәм ҡорамалдар, ағас эшкәртеү ҡорамалдары, целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте продукттары, цемент, төҙөлөш материалдары, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте продукттары етештереү, шулай уҡ сәнәғәт йыһаздарын ремонтлау керә.

## Әҙәбиәт
* Ҙур Совет Энциклопедияһындағы «Промышленность» мәҡәләһе
Днепр

**Днепр** (, , , боронғо ҡыпсаҡса *Uwzi*, ) — Европалағы йылға. Оҙонлоҡ буйынса Волга һәм Дунай йылғаларынан һуң Европаның өсөнсө йылғаһы. Оҙонлоғо — 2290 километр.

## Әҙәбиәт
*
Аббасов Азат Зиннәт улы

**Аббасов Азат Зиннәт улы** (19 ғинуар 1925 йыл — 11 октябрь 2006 йыл) — опера йырсыһы, СССР-ҙың (1977), РСФСР-ҙың (1966) һәм Татар АССР-ының халыҡ артисы, Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Азат Зиннәт улы Аббасов 1925 йылдың 19 ғинуарында Татар АССР-ы (хәҙер Татарстан Республикаһы) Алабуға ҡалаһында тыуған. Ҡазан авиация техникумын тамамлап, вертолет заводында конструктор булып эшләй. 1944 йылда Сәлих Сәйдәшев кәңәше буйынса Мәскәү консерваторияһының татар милли опера студияһына уҡырға керә. Уны тамамлағас, 1950 йылда Ҡазанға ҡайта һәм 1990 йылғаса Муса Йәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры солисы булып эшләй.

## Ижади эшмәкәрлеге
Белгестәр билдәләүенсә, йырсының тауышы лирик-драматик тенор. Театрҙа эшләү дәүерендә төрлө билдәле операларҙа 100-ҙән ашыу партия башҡара. Шуларҙан айырыуса Самат («Самат», Хөснулла Вәлиуллин), Alfredo Gérmont («La traviata», Джузеппе Верди), Сергей («Катерина Измайлова», Дмитрий Шостакович) бигерәк тә уңышлыларҙан һанала.

## Маҡтаулы исемдәре
* Татар АССР-ының халыҡ  артисы
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1966)
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1977)
* Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты

## Әҙәбиәт
* Бикчурина Ф. Аббасов Азат Зиннатович// Народные артисты. — Казань: Татар. кн. изд-во, 1980. — С. 381—387.
* Народный артист СССР Азат Аббасов: «Ищу гармонию …»/ Беседу вела Э.Кудрецкая// Сов. Татария. — 1985. — 23 июня.
* Полвека в искусстве/ Беседу вел А. Малахальцев// Казан. ведомости. — 1995. — 28 окт.
* Валентинова Т. Народный артист// Известия Татарстана. — 1995. — 24 янв.
* Малахальцев А. Его огромная любовь — опера// Казан. ведо-мости. — 1995. — 24 окт.
* Бикчурина Ф. В расцвете таланта// Сов. Татария. — 1971. — 14 апр.
* Клокова Э. Талант и труд// Сов. Татария. — 1970. — 1 апр.
Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы

**Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы** (1 июль 1955 йыл ) — композитор. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан АҠШ-тың Вашингтон штаты Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).

## Биографияһы
Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы Шәмсетдинова 1955 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Ҡышлауйылға ауылында тыуған. 

Ҡазан консерваторияһында юғары һөнәри белем алып, ижади эшкә керешә. Күп кенә симфонияларында ул татар халҡының тарихына, ҡатлаулы һәм фажиғале яҙмышына мөрәжәғәт итә («Ҡыйссаи Сөйөмбикә», «Мәһди йәки изге Болғар дастаны», «Мәхәббәтнамә», «Болғар-шәрке», «Ибне Фаҙлан», «Сыңғыҙхан», «Дәрүиш»).

Мәсғүҙә Шәмсетдинова фән һәм фәлсәфә мәсьәләләре, халыҡ ижады менән тәрәндән ҡыҙыҡһынып, Санкт-Петербургта фәлсәфә фәндәре буйынса кандидатлыҡ десертацияһы яҡлай.

2002 йылда ул ғаиләһе менән АҠШ-ҡа күсеп китә, хәҙер ҙә ул АҠШ-тың Сиэтл ҡалаһында йәшәй.

## Сығанаҡтар
* Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Ҡазан.

## Һылтанмалар
*
Татар Энциклопедия Һүҙлеге

**Тата́р Энциклопе́дия Һүҙлеге́** () — татар телендәге беренсе фәнни универсаль баҫма. Һүҙлектә 17 000-гә яҡын мәҡәлә керҙе. Һүҙлек 2002 йылда көн күрҙе.

Баш мөхәррире М. Х. Хәсәнев, яуаплы мөхәррир Г. С. Сәбирйәнов.
Дәрзаманов Йәүҙәт Харис улы

**Дәрзаманов Йәүҙәт Харис улы; Йәүҙәт Дәрзаман** (; 13 октябрь 1945 йыл) — татар радиожурналисы, шағир һәм прозаик. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге премия лауреаты (2009).

## Биографияһы
Йәүҙәт Дәрзаман 1945 йылдың 13 октябрендә Татар АССР-ының Лениногорск районы Сугышлы ауылында тыуған. 1972 йылда Ҡазан дәүләт университетын тамамлай. Татарстан радиокомитетында — мөхәррир, 1987—1994 йылдарҙа «Ялҡын» журналы редакцияһында баш мөхәррир була. Хәҙерге ваҡытта Татарстан радиоһында әҙәбиәт-сәнғәт тапшырыуҙарының шеф мөхәррире булып эшләй.

Йәүҙәт Дәрзамандың беренсе шиғырҙары район гәзитендә, "Яшь ленинчы"ла (хәҙер «Сабантуй») донъя күрә. 1975 йылда — «Илтабар» исемле әкиәттәр йыйынтығы, 1977 йылда «Солдат булдым» тигән шиғырҙар китабы баҫылып сыға. Һуңыраҡ уның «Гөлназ мәктәпкә бара», «Безнең әлифба», «Күзле кычыткан», һ.б. ошондай егермеләп китабы донъя күрҙе. Йәүҙәт Дәрзаман шиғырҙары мәктәп дәреслектәренә лә керетелгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге премия лауреаты (2009)

## Һылтанмалар
* Белем.ру 
* Тукай музеенда язучы Җәүдәт Дәрзаманга багышланган кичә була
Орхон яҙмалары

**Орхон яҙмалары** — Орхон йылғаһы буйында табылған иң иҫке төрки яҙмалар. Улар 732 үә 735 йылдар араһында Күл үә Билге исемле ике Күктүрк бигестәренә бағышланған ине. Яҙмалар Орхон әлифбаһы исемле иҫке төрки хәрефтәре менән ике ташта уйып ҡалдырылған. 1893 йылда уларҙы Вильһельм Томсен (Vilhelm Thomsen) исемле Дания ғалимы өйрәнеп тасуирлаған.
Диаспора

**Диа́спора** () - тарихи тыуған иленән ситтә йәшәгән һәм тел уртаҡлылығын һаҡларға *социаль институты* булған этностың өлөшө.

Баштараҡ *диаспора* тип баҫып алынған территорияларҙа *колонизация һәм ассимиляция* сәйәсәте менән төҙөлгән боронғо грек ҡала-дәүләттәрен атағандар.
Ошоға оҡшаш йәшәү арауығын киңәйтеү ҡайһы бер боронғо семит халыҡтарына хас булған. Финикиҙар, йәһүдтәр, гректар, римлылар ҙур булмаған дәүләт төҙөп, бик ҙур биләмәләрҙе баҫып алыуға өлгәшкәндәр.

## Иң ҙур диаспоралар
* Ҡытай диаспораһы - 50 миллиондан ашыу кеше 
* Һинд диаспораһы - 25 миллиондан ашыу кеше Рус диаспораһы - 25 миллиондан ашыу кеше [14]
* Урыҫ диаспораһы —  25 миллиондан ашыу кеше
* Поляк диаспораһы - 21 миллион кеше 
* Украин диаспораһы - 12 миллион самаһы кеше 
* Әрмән диаспораһы - 8 миллион самаһы кеше 
* Йәһүд диаспораһы - 8 миллион самаһы кеше 
* Итальян диаспора - 8 миллион самаһы кеше 
* Сиған диаспораһы - 8 миллион самаһы кеше (сығанаҡ күрһәтелмәгән)
* Грек диаспораһы - 7 миллион самаһы кеше 
* Черкес диаспораһы - 7,5 миллиондан ашыу кеше (сығанаҡ  күрһәтелмәгән)
* Вьетнам диаспораһы - 4 миллион самаһы кеше [21]
* Төрөк диаспораһы - 3,5 миллиондан ашыу кеше 
* Германиялағы төрөктәр диаспораһы —  3,5 миллиондан ашыу кеше 
* Ҡаҙаҡ диаспораһы - 3,5 миллиондан ашыу кеше (сығанаҡ күрһәтелмәгән)
* Немец диаспораһы - 3,5 миллион самаһы кеше (сығанаҡ күрһәтелмәгән)
* Белорус диаспораһы - 3,5 миллион самаһы кеше 
* Әзербайжан диаспораһы - 3,5 миллион самаһы кеше  (сығанаҡ күрһәтелмәгән)
## Иҫкәрмәләр

Төркөм:Йәмғиәт
Төркөм:Халыҡтар
Астат

**Астат** (лат. *Astatium*) – иң мөһим радиоактив элементтарҙың береһе. Менделеевтың периодик таблицаһының VII төп төркөмөндә, 85-се һан аҫтында урынлашҡан, галогендарға ҡарай.
Астаттың стабиль изотоптары юҡ. Иң оҙаҡ тороусы астат — 210 радиоактив изотобының ярымтарҡалыу периоды — 8,3 сәғәт. 
Атамаһы грек *astatos* һүҙенән алынған.

## Асыу тарихы

Астат күптән түгел генә асылған: 1940-сы йылда Э. Сегре, Т. Корсон һәм У. Мак-Кензи АҠШ-ла, висмутты циклотронда тиҙләштерелгән ά-киҫәксәләр менән нурландырып, астаттың беренсе изотобын – 211At-ты табалар.

## Физик һәм химик үҙенсәлектәре

Астат ғәҙәти шарттарҙа ла, вакуумда ла тиҙ ирей. Шулай уҡ Ag, Au, Pt кеүек металдарҙа адсорблаша.

Астаттың химик үҙенсәлектәре иодтыҡына ла, полонийҙыҡына ла оҡшаш. Шуға күрә ул металл һәм металл булмаған элементтарҙың үҙенсәлектәренә эйә.
Давид Бен-Гурион

**Дави́д Бен-Гурио́н** () — Израилдең һәм йәһүд халҡының сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. Палестина эшсе хәрәкәтенең лидеры, Израиль Дәүләтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Рәсәй Империяһы составындағы Поляк Батшалығының Плоньск ҡалаһында 1886-сы йылдың 16 октябрендә тыуған, 1973-сө йылдың 1 декабрендә Тель-Авив ҡалаһында үлгән.
Демокрит

**Демокри́т Абдералы** (; Абдера, яҡынса б. э. т. 460 йыл — яҡынса б. э. т. 370 йыл) — боронғо грек фәлсәфәсеһе, Левкипптың уҡыусыһы. Атомистикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Фракиялағы Абдера ҡалаһында тыуған.

## Һылтанмалар

*
Джон Рональд Руэл Толкин

**Джон Ро́нальд Руэл То́лкин**, шулай уҡ **То́лкиен** транскрипцияһы осрай (; МФА: ; 3 ғинуар 1892 йыл — 2 сентябрь 1973 йыл) — күренекле инглиз яҙыусыһы, тел белгесе, филологы. Иң күренекле әҫәрҙәре — «Хоббит» һәм «Балдаҡтар хужаһы» трилогияһы.

Толкин 1925 йылдан 1945 йылғаса Оксфорд Университетында англосаксон (боронғо инглиз) теле профессоры, 1945 йылдан 1959 йылғаса инглиз теле һәм әҙәбиәте профессоры булған.

## Иҫкәрмәләр
Неолит

thumb|Скара-Брей, Шотландия. Тулыһынса һаҡланып ҡалған неолит ауылы

**Неоли́т** ( — яңы,  — таш) — яңы таш быуат, таш быуаттың һүңғы осоро.
Ауыл хужалығы, малсылыҡ, көршәк эшләү кәсебе барлыҡҡа килеү менән таусирлана. Беренсе неолит мәҙәниәте беҙҙең эраға тиклем 7000 йыл элек Яҡын көнсығыштың «Бәрәкәтле ярымай» зонаһында барлыҡҡа килә. Һуңынан Урта диңгеҙ, Һинд йылғаһы үҙәненә, Ҡытай һәм Көньяҡ-көнсығыш Азияға тарала.

Кешеләр һаны артыуы аҙыҡ-түлеккә мохтажлыҡты арта, был ауыл хужалығының бик тиҙ үҫешенә килтерә. Ауыл хужалығында ер эшкәртеү, урыу, үҫемлектәрҙе ваҡлау өсөн таш ҡоралдар ҡулланыла.

Шотландиянан йыраҡ түгел Окрней утрауындаға Скара-Брей ауылы неолит ауылының миҫалы булып тора. Был ауылда таш карауат, кәштә һ.б. фаҙаланылған.

## Ҡарағыҙ
* Палеолит
* Энеолит
Палеолит

[right|thumb|200px|[Францияла Ниццанан йыраҡ түгел табылған беҙҙең эраға тиклем 400 000 йылдарҙағы ваҡытлыса йәшәү урыны.]]
**Палеоли́т** ( «боронғо»,  «таш» — боронғо таш быуат мәғәнәһендә) — кешелек тарихында 2,6 млн йыл элек башланған һәм беҙҙең эраға тиклем 10 мең йыллыҡҡа тиклем дәүер. Кешелек тарихында, кеше хайуандарҙан айырылып тәүтормош общинаға тиклем дәүер. Таш быуат кешелек тарихының ҙур өлөшөн (99 % ваҡытын) алып тора һәм 2,5, или 2,6 млн. йыл элек башлана. Палеолит осоронда кешеләр ҙур булмаған общиналарҙа йәшәйҙәр, ҡәбиләлер үҫемлектәр йыйыу һәм ҡырағай хайуандарға һунар итеү менән шөғөлләнәр.

Палеолит дәүерендә кешелектең гоминидтан, Тәүкешенән, хәҙерге заман кешеһенә (*Homo sapiens sapiens*)  тиклемге эволюцияһы тамалана. Аҙаҡҡы өлөшөндә беренсе сәнғәт әҫәрҙәре, дин билдәләре һәм ерләү йолалары барлыҡҡа килә.

Климат бер нисә тапҡыр алышына. Боҙлоҡ осоро сираттағы Боҙлок араһындағы осор менән алышына.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Неолит
* Энеолит

## Иҫкәрмәләр
Энеолит

[thumb|right| 9-11 быуаттан ҡалған ерләү маскаһы. Һаҡланған урыны — [Метрополитен-музей, Перу ]]

**Энеолит, таш-баҡыр быуат** т  «баҡыр» +  «таш») или **энеолит** ( «баҡыр» +  «таш»)) — Таш быуаттан Баҡыр быуатҡа күсеү дәүере. Баҡыр быуат беҙҙең эраға тиклем 4-3 быуатты алып тора, ҡайһы осраҡта оҙонораҡ, ҡайһы осраҡта бөтөнләй булмаған. Энеолит дәүерендә баҡыр ҡоралдар барлыҡҡа килә, әммә таш ҡоралдар күберәк ҡулланыла.
Кешеләр баҡыр самородогын (тәбиғи, саф көйөнсә табылған металл) табып таш эшкәрткән кеүек һуғып эшкәртергә уйлайҙар. Таш киҫәге ватылмай, тик формаһын үҙгәртә. "Таш киҫәге"нә төрлө формалар биреп һауыт-һаба, эш ҡоралдары эшләргә була. Ул ваҡытта баҡыр иретеүҙе белмәгәнлектән, баҡырға башҡа металдар ҡушып бронза серен үҙләтермәгән булалар. Баҡырҙың, йомшаҡ булыуға ҡарамаҫтан, таш әйберҙәргә ҡарағанда өстөнлөктәре ҙүр. Ватылған баҡыр әйберҙе сүкеп яңыртып була, ә ташты ташларға ғына ҡала.

## Ҡарағыҙ
* Палеолит
* Неолит
Данлы Македония

**Данлыҡлы Македо́ния** (, *Makedonía ksakustí*) — грек йыры. Рәсми булмаған Грек Македонияһының гимны булып һанала.
## Гимн тексы һәм тәржемәһе

*Киҫәтеү: транслитерациялағы *'ţ*'  тип әйтелә.*
Ҡаҙау

**Ҡаҙаҡ, ҡаҙау, сөй** — цилиндр, конус, пирамида, винт формаһындағы бер башы осланған, икенсе башында һырлы эшләпәле металдан эшләнгән :ru:метиз беркетеү әйбере.

Боронғо кешеләр ҡаҙаҡты һөйәктән, үҫемлек энәһенән һәм ағастан эшләгән.
Бронза быуатта металдан ҡойоп һәм сүкеп эшләнгән ҡаҙаҡтар барлыҡҡа килә. Һуңыраҡ баҡыр һәм тимер сымдар эшләргә өйрәнәләр.
Аджария

150px|thumb|Аджария картаһы
150px|thumb|Батуми порты
**Аджа́рия**, рәсми исеме **Аджария Автономиялы Республикаһы** (грузинса აჭარა, *Ač'ara*; აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, *Ač'aris Avtonomiuri Respublika*) — Грузия составындағы автономиялы республика, илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Аджарияның баш ҡалаһы Батуми, Грузияның төп порты булып һанала. 1920 йылдан башлап, **Аджар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы** тип аталған, хәҙерге исемде 1990 йылда бирәләр.

Аджариянын төп халҡы — аджарҙар, грузин халҡының этнографик төркөмө. Урта быуаттарҙа аджарҙар ислам динен ҡабул итә.
Папуа — Яңы Гвинея

**Па́пуа — Яңы́ Гвине́я**, тулы исеме **Па́пуа — Яңы́ Гвине́я бойондороҡһоҙ дәүләте́** (  (шулай уҡ , ), , ) — Океаниялағы дәүләт. Тымыҡ океандың көньяк-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны — 462 840 км². Халыҡ һаны — яҡынса 6 млн кеше, башлыса папуастар һәм меланезиялылар. Ҡала халҡы һаны — 15,2 % (1991).

Рәсми телдәр — инглиз, ток-писин, хари-моту теләре. Халыҡтың күп өлөшө — христиандар, ҡалғандары урындағы йола буйынса барлыҡҡа килгән дин тоталар. Административ яҡтан дәүләт 20 провинцияға бүленә. Баш ҡалаһы — Порт-Морсби. Дәүләт башлығы — генерал-губернатор тәҡдим иткән королева. Милләттәр дуҫлығына керә.

Ҡанун сығарыу органы — Милли парламент.

## Атамаһы
*«Папуа»* һүҙе малай телендәге *«папува»* һүҙенән килеп сыҡҡан, «бөҙрә сәсле» тигәнде аңлата (башҡа фараз буйынса «оранг папуа» — «бөҙрә ҡара сәсле кеше» тигәнде аңлата). Был исемде Яңы Гвинеяға 1526 йылда португал Менезеш биргән.. 1545 йылда утрауға Иньиго Ортис де Ретес килә һәм утрауға «Яңы Гвинея» тигән исем бирә, уның фекеренсә урындағы халыҡ Африканың Гвинея аборигендарына оҡшаған була.).

Европалылар колонизацияһы башланғандан алып бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем ил исемен бер нисә тапҡыр алыштыра. 1884—1906 йылдарҙа көньяҡ-көнсығыш өлөшө Британия Яңы Гвинеяһы тип атала., 1906—1949 йылдарҙа — Папуа (Австралия контролендә). Төньяҡ-нөнсығыш өлөшө Германия колонияһы була һәм 1884—1920 йылдарҙа Германия Яңы Гвинеяһы тип атала (1914 йылдан Австралия контроле), 1920—1949 йылдарҙа, Милләттәр Лигаһы ҡарары менән Яңы Гвинея тип атала.. 1949 йылда ике Австралия колониялары берлешеп Папуа һәм Яңы Гвинея тип атала.

1972 йылда провинция Папуа — Яңы Гвинея исемен ала. 1975 йылда ирекле дәүләттең исеме Папуа — Яңы Гвинея тип атала..

### Флора һәм фауна
Папуа — Яңы Гвинеяның үҫемлектәр һәм хауандар донъяһы бай һәм төрлө.
Утрау яры буйлап киң (урыны менән 35 км-ға тиклем) мангр ҡыуаҡлыҡтары үҫә. Бында үҫәмлектәрҙең 20 мең төрө үҫә. Был үтеп сыҡҡыһыҙ һаҙлыҡлы урын, йылға үҙәне буйлап тик йөҙөп кенә үтергә мөмкин. Йылға буйлап ҡырағай шәкәр ҡамышы, һаҙлы урындарҙы саговник урманы ҡаплаған.

Йөҙҙәрсә төр ағас үҫкән ҡуйы дымлы тропик урман тау биттәрен ҡаплаған. Тик хәҙер бында плантациялар һәм үҫемлек баҡсалары барлыҡҡа килгән. Кокос пальмаһы, банан, шәкәр ҡамышы, папая ағастары, таро, ямс, батат, маниока бүлбе емештәре үҫтерелә. Баҡсалар урмандар менән сиратлашҡан. Ер 2−3 йылға бер ешкәртелә, һуңынан 10 — 12 йыл урман ҡаплап ала. Шулай итеп ерҙен үңдырышлылығы кире ҡайтарыла.

Хайуандар донъяһы һөйрәлеүселәр, бөжәктәр һәм ҡоштарға бай. Һөтимәрҙәр фаунаһында е күрше Австралиялағы кеүек муҡсалылар вәкилдәр — бандикут (муҡсалы бурһыҡ), валлаби (ағаста йәшәусе кенгуру), кускус һәм башҡалар . Урман һәм яр буйҙарында йыландар, шул иҫәптән ағыулылар, кәҫәрткеләр бик күп. Диңгеҙ һәм ҙур йылға ярҙарында крокодилдар, кәҫәрткеләр һәм ташбаҡалар тереклек итә. Ҡоштар вәкилдәре: казуартар, ожмах ҡоштары, батша күгәрсендәре, тутыйғоштар, тауыҡтар. Европалылар утрауға сусҡа, тауыҡтар һәм эттәр алып килә. Шулай уҡ ҡомаҡ, ҡыр сысҡаны, ҡырағайланған сусҡалар утрауҙа киң таралған.

## Иҫкәрмәләр
Гринпис

right|250px
right|250px|thumb| Гринпис вәкиллеге булған илдәр
**Гринпи́с** (ингл. *Greenpeace* — «йәшел тыныслыҡ») — 1971 йылдың 15 сентябрендә Ванкувер ҡалаһында Девид Мактаггарт төҙөгән тәбиғәтте һаҡлау буйынса халыҡ-ара йәмәғәт ойошмаһы.

Төп маҡсаты — экологик мәсьәләләргә киң йәмәғәттең һәм властарҙың иғтибарын йәлеп итеп уларҙы хәл итеү.

Гринпис үҙе яҡлылар иғәнәһенә йәшәй һәм ҡәтғи рәүештә дәүләт структураларының, сәйәси фирҡәләрҙең, бизнестың финанс ярҙамын алмай.

Гринпис, киң мәғлүмәт саралары иғтибарын, үҙенең шаулы акциялары менән йәлеп итеүе билдәле. Раҫлау — Гринпистың төп ҡағиҙәһе. Ойошма экологик енәйәт урынында булырға тырыша һәм бойондороҡһоҙ һәм дөрөҫ мәғлүмәт бирә.

## Һылтамалар

* Гринпистың рәсми сайты 

Төркөм:Йәмғиәт
Төркөм:Тәбиғәт
Эшкә өйрәтеү уйыны

**Эшкә өйрәтеү уйыны** — теге йәки был ысынбарлыҡ хәл-ваҡиғаларына оҡшатып, хеҙмәттәге кешеләрҙең эшмәкәрлеген ҡабатлап уҡыу процесын әүҙемләштереү маҡсатында ҡулланылған уйын.
Нанометр

**Наноме́тр** (нм, nm) — метр системаһында оҙонлоҡ үлсәү беремеге, метрҙың миллиондан бер өлөшө (йәғни 10−9 метр). Элекке исеме — миллимикрон (10−3 микрона; ммк, μm). 
Нанометр нанотехнологияла үлсәү берәмеге.
Секей халҡы

**Секейҙар** (венгерсә *Székelyek*) — Румынияла йәшәгән халыҡ. Венгр халҡының өлөшө булып тора, венгр теленең диалектында һөйләшә. Халыҡ һаны — яҡынса 650 мең кеше.

thumb|right|350px|«Секей ҡапҡаһы»
Секейҙар Румынияның Трансильвания тигән өлөшөнөң түбәндә күрһәтелгән 3 регионында йәшәй:
* Харгита (*Harghita*), 275 841 кеше (региондың дөйөм халыҡ һанынан 84,6 % тәшкил итә)
* Ковасна (*Covasna*), 164 055 кеше (регион халҡынан яҡынса 73 %)
* Муреш (*Mureș*), 227 673 кеше (регион халҡынан яҡынса 39,2 %)

Шулай уҡ яҡынса 150 000 секей Венгрияла йәшәй.
Раши яҙыуы

**Раши яҙыуы** — Талмуд һәм Тора текстарына аңлатмалар өсөн ҡулланылған йәһүд алфавитының варианты. Яҙма XV быуатта Венецияның сефард типографияларында, Танах цитаталарын аңлатмаларҙан айырыу өсөн эшләнгән.

Был яҙма йәһүд ғалимы Раши (1040—1105) хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Раши үҙе был яҙманы ҡулланмаған, сөнки уның тәғлимәте ашкеназ традицияһына нигеҙләнеп яҙылған.

Был яҙманың ҡайһы бер хәрефтәре бер береһенә оҡшаш (мәҫ. *Айин* һәм *Тет* хәрефтәре), шуға был яҙманы ивритты яҡшы белеүселәр ҙә ауыр уҡый.
Ҡурай (телеканал)

**Ҡурай** — беренсе башҡорт музыкаль телеканалы. Беренсе исеме «БСТ+». «Ҡурай» исеме «Йәшлек» гәзитендә иғлан ителгән конкурс аша халыҡ тәҡдиме менән һайлана. Бөгөнгө көндә канал директоры Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы.

## Канал тураһында
Телеканал 2009 йылдың октябрь айында «БСТ+» исеме менән тест режимында эшләй. Шул уҡ йылдың декабрь айынан «Ҡурай» исеме менән эфирға сыға башлай.
* Каналдың төп йүнәлеше: музыка, күңел асыу.
* Тапшырыуҙар башҡорт телендә алып барыла.
* INTELSAT 15 спутнигынан тапшырыла.
* Эш режимы: тәүлек әйләнәһенә.
* Ҡаплау зонаһы: Калинингдартан Көньяҡ Сахалинға тиклем.

## Маҡсаты
Канал башҡорт халҡының музыкаль мираҫын пропагандалау, милли-мәҙәни гөрөф-ғәҙәте һәм сәнғәте менән таныштырыу, хәҙерге башҡорт мәҙәниәте үҫешенә булышлыҡ итеү, ватандың музыка баҙары үҫешенә булышлыҡ итеү өсөн ойошторолған.

## Каналдың сайты
Ҡурай (телеканал)

## «Ҡурай даны» милли телевизион премияһы
2018 йылда «Башҡортостан» ТРК ДУП-һының «Ҡурай-ТВ» музыкаль-күңел асыу телеканалы башланғысы менән «Ҡурай даны» милли телепремияһы булдырыла. Телепремияның төп маҡсаты — үҙ эшендә уңышҡа өлгәшкән замандаштарыбыҙҙы асыҡлау һәм танытыу. Заманса мәҙәниәтте пропагандалау, һаҡлау һәм үҫтереү, халыҡ йолаларын, кәсептәрен һәм һөнәрҙәрен һаҡлауға ҡоролған проект халыҡта ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырҙы.

2020—2021 йылдарҙа телепремияға 45 ҡатнашыусы — «Ҡурай-ТВ» тамашасылары тәҡдим икән замандаштарыбыҙ дәғүә итте. «Ҡурай даны» милли телепремияһы туғыҙ номинацияла: «Ер кешеһе», «Һөнәр оҫтаһы», «Эшлекле ханым», «Оҫта кеше», «Ижади ғаилә», «Йыл батыры», «Спорт һөйөүсе ғаилә», «Йыл тренеры», «Йыл режиссеры» уҙғарыла.

Премияның төп принцибы булып еңеүселәрҙе объектив һайлау тора. 2020—2021 йылдар дауамында Башҡортостан юлдаш телевидениеһы һәм «Ҡурай-ТВ» телеканалдарында дәғүәселәрҙең һәр береһе менән тамашасыларҙы таныштырған тапшырыуҙар эфирға сыҡты.

«Ҡурай даны» көмөш миҙалына лайыҡлыларҙы телетамашасылар һайлай — еңеүселәр интернет аша тауыш биреү юлы менән билдәләнә.

## Һылтанмалар
* Команда Курай-ТВ Команда Курай-ТВ 
* «Ҡурай даны» милли телевизион премияһы, 21.01.2022
* портал Минкультуры РБ. Национальная телевизионная премия «Курай даны»
* Хайбуллинский вестник. Семья Акмановых из Хайбуллинского района получила награду Национальной телевизионной премии «Курай даны» 30.01.2022 

## Иҫкәрмәләр
Синагога

**Синагога** Иерусалим Ҡорамы бөтөрөүҙән һүң йәһүҙилектең төп ғибәҙәт урыны булып тора. Православие сиркәүенән айырмалы рәүештә синагога ҡорам түгел, ҡорбан 
килтереүҙәр өсөн бер генә урын Иерусалим Ҡорамы булып тора. Яңы Иерусалим Ҡорамы булдырыу өсөн бер генә урын бар — Иерусалимдағы Ҡорам тауы.
[thumb|250px|<center>Синагога «Кахаль Шалом», [Родос, Греция]]
## Этимология
Башҡорт телендәге *синагога* һүҙе урыҫ теленән алынған, урыҫ һүҙе (*synagogé*) "йыйылыш" һүҙенән килә. Йәһүд телендә синагоганың ике исеме бар:  "йыйылыш йорто" һәм  "доға йорто". Икенсе исем Талмудта бер генә тапҡыр осрай.
Мең йыллыҡ

Мең йыллыҡ — 1000 йылға тиң булған вакытты үлсәү берәмеге.
Лиссабон

**Лиссабо́н** (, , ) — Португалияның баш ҡалаhы, иң ҙур ҡалаһы һәм төп порты. Лиссабон Европа континентының көнбайышында, Пиреней ярымутрауының көньяк-көнбайыш ярында урынлашҡан. Бында 564 меңдән ашыу кеше йәшәй. Халыктың күпселеген (97%) португалдар тәшкил итә.

Лиссабон 20 быуат тарихы менән бай. Археологик ҡаҙыныуҙар нәтижәһендә бында 1200 йылда (б. э. т.) финикийҙар йәшәгәне асыҡлана.
## Галерея

Lisboa - Marquês de Pombal.jpg|*Маркиз де Помбала* майҙаны.
Мост "Васко да Гама" - самый длинный в Европе (11610334056).jpg|Васко да Гама күпере - Европала иң оҙон күпер. Португалия, Лиссабон.
Lissabon-Elevador de Santa Justa-32-2011-gje.jpg
Lissabon-Largo das Portas do Sol-50-Meerblick-Santo Estevao-2011-gje.jpg
Lissabon-128-Convento do Carmo-1983-gje.jpg
Lissabon-Strassenbahn-20-Igreja dos Italianos-2011-gje.jpg
Lissabon-Igreja dos Italianos-06-Bettlerin-2011-gje.jpg
Lissabon-Travessa do Sequeiro-04-Waesche-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Roque-30-2011-gje.jpg


## Туғандаш ҡалалар
*  Афина (), Греция
*  Белу-Оризонти (), Бразилия
*  Ҡәһир (), Мысыр
*  Монреаль (, ), Канада

## Һылтанмалар
Литр

pic|200px|right|thumb|'''Бер литр''' һәр ҡыры 10 см-ға тигеҙ булған куб күләменә тигеҙ.<br />1 литр һыу = 1 кг (4 °C булғанда)
**Литр** (л, l, L, ℓ) — күләм үлсәү берәмеге. Литр сәғәт, тәүлек кеүек берәмектәр менән бергә Үлсәү системаһы (СИ) берәмеге түгел, шулай ҙа Үлсәү системаһындағы (СИ) башҡа берәмектәр менән ҡулланырға була. Үлсәү системаһындағы (СИ) стандарт күләм үлсәү берәмеге — куб метр (м³).

## Литр дәүмәле
1 литр 1 кубик дицеметрға тигеҙ: 1 л = 1 дм³.

Был аныҡлау 1964 йылда Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 12-се Генераль конференцияла ҡабул ителә.

Быға тиклем, 1901 йылғы Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 3-сө Генераль конференция ҡарары нигеҙендә, литр нормаль атмосфера баҫымында (760 мм терекөмөш бағанаһы) һәм температурала 1 кг һыуҙың күләме тип билдәләнә. Шулай итеп, 1,000028 дм³ 1 литр тип ҡабул ителгән.

## Һүҙҙең килеп сығышы
«Литр» һүҙе француз күләм үлсәү берәмеге, 0,831018 литрға тигеҙ булған, «литрон» (фр. litron) һүҙенән килеп сыҡҡан. Ә «литрон» һүҙе грек-латин телендәге «litra» һүҙенән килеп сыҡҡан. Боронғо грек колонияларында, бигерәк тә Сицилияла, литр тип көмөш (һәм уға бәрәбәр ауырлыҡтағы) аҡсаны атағандар.

### Тамғалау
Рәсәйҙә литр бәләкәй «л» хәрефе менән билдәләнә. Ошо уҡ тамға  Белоруссия, Украина, Ҡаҙағстан һәм Монголияла ҡулланыла. 1990 йылдарға тиклем Болгарияла ҡулланылды (1994 йылда үлсәү берәмектәре латин хәрефтәренә алыштырылһа ла рәсми булмаған рәүештә кирилл хәрефтәре ҡулланыла).

Тәүҙәрәк Халыҡ-ара үлсәү системаһындаСИ литрҙы тамғалау өсөн бәләкәй  **l** хәрефен ҡулланғандар. Был ғалим исеменән барлыҡҡа килгән үлсәү берәмектәрен ҙур хәреф менән яҙырға тигән килешеүгә яраҡлы булған. **l** бәләкәй латин хәрефен «1» цифраһы менән бутарға мөмкин булған, был буталыш медицина вәкилдәре араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған.
Төрлө илдәрҙең метеролигия ойошмалары литрҙы ҙур хәреф менән (***L***) яҙыуҙы раҫларҡа тырышып ҡарай. Шул туралы бер тарихи ваҡиға бар.Канаданың Ватерлоо университеты хеҙмәткәре Кеннет Вулнер Клод Эмиль Жан-Батист Литр исемле мифик ғалимды уйлап сығара һәм шул ғалим исеме менән литрҙы ҙур хәреф менән яҙырға ирешеп ҡарай. Мәҡәлә 1978 йылда университеттың *«Chem13 News»* журналында донъя күрә. Көлкө көнөнә арналған мәҡәләллә француз ғалимы Клод Литрҙың (1716—1778) биографияһы ентекләп яҙыла.

Шаярып яҙылған мәҡәлә булыуға ҡарамаҫтан мәҡәләне Халаҡ-ара теоретик һәм ғәмәли химия союзының (UPAC) *«Chemistry International»*журналы күсереп яҙа. Киләһе һанында хата тураһында белдереү яһай. Был ваҡиғанан һуң 1979 йылда үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар буйынса XVI Генераль ассамблея литр өсөн ике тамға ҡулланыуҙы рәхсәт итә: бәләкәй хәреф  **l** һәм ҙур хәреф **L**.
АҠШ-тың Стандарттар һәм технологиялар буйынса институты литрҙы билдәләү өсөн тик **L** символын ҡулланырға тәҡдим итә, был алым Канада һәм Австрияла киң ҡулланыла.

## Башҡа үлсәүҙәр менән сағыштырыу һәм ҡабатлылары
### Метрик берәмектәр
Рәсәйҙә, литрҙың сығарылмалары ҡулланыла — миллилитр (мл, ml), декалитр (дал, dal), шулай уҡ метрик берәмектәр — куб метр һ.б.

### Метрик булмаған берәмектәр

## Иҫкәрмәләр
Каталония

**Катало́ния** (, исп. *Cataluña*, окс. *Catalonha*) — Испанияла урынлашҡан тарихи регион һәм автономиялы берлек. Пиреней ярымутрауының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Баш ҡалаһы — Барселона ҡалаһы. Рәсми телдәре — испан, аран һәм каталан теле.

Региондың майҙаны — 31,950 км².

## Ҡарағыҙ
* Каталан теле

## Һылтанмалар
* Рәсми сайты
* Парламент
Пиреней ярымутрауы

**Пирене́й ярымутрауы** (шулай уҡ **Иберия ярымутрауы**; порт. , исп. , галис. , астур. *Península Ibérica*, баск. *Iberiar penintsula*, араг. *Peninsula Iberica*, кат. *península Ibèrica*, эстр. *península Ibérica*, фр. *péninsule Ibérique*, лат. *Iberia Paeninsula*) — Европаның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ярымутрау. Урта диңгеҙ, Атлантик океан, Бискай ҡултығы һыуҙары менән йыуыла.

**Иберия** тигән икенсе исеме Боронғо Римға тиклем шул ярымутрауҙа йәшәгән Иберҙар халҡы менән бәйле.

Хәҙерге вакытта Пиреней ярымутрауында Испания, Португалия, Андорра, Франция һәм Бөйөк Британия территорияһы — Гибралтар урынлаша.

## Фотогалерея

Image:Iberian map europe.svg|Европа картаһында урынлашыу
Image:Rios peninsula Iberica-es.png|Төп йылғалар
Image:Iberian Peninsula antique map.jpg|18 быуат картаһы
Арғаяш милли округы

**Арғаяш милли округы** — 1934 йылдың 17 ғинуарынан 17 ноябренә тиклем Силәбе өлкәһе составына ингән башҡорт милли округы.

Үҙәге — Арғаяш ауылы.

## Тарихы

Башҡорт Үҙәк советының 1917 йылдың 15 ноябрендә сыҡҡан ҡарары буйынса, Урал аръяғы башҡорттары Бәләкәй Башҡортостандың Арғаяш кантонына индерелә. 1934 йылдың 17 ғинуарына тиклем Арғаяш кантоны Башҡорт АССР-ы составында административ-территориаль берәмек булып килә.
Арғаяш кантоны ифрат ҙур Урал өлкәһе эсендә анклав рәүешендә урынлашҡан була.
1934 йылдың башында ВЦИК Президиумы ҡарары Урал өлкәһен өскә бүлә. Һөҙөмтәлә Арғаяш кантоны өр-яңынан барлыҡҡа килгән Силәбе өлкәһе составына «Арғаяш башҡорт милли округы» статусында индерелә.
Борондан килгән көнсығыш башҡорт ерҙәре, бығаса Башҡорт АССР-ына ингән Арғаяш һәм Ҡоншаҡ районы ошолай итеп яңы Силәбе өлкәһенә тапшырыла.
1934 йылдың 17 ноябрендә ВЦИК Президиумы ҡарары менән Арғаяш милли округы бөтөрөлә.

Хәҙерге Силәбе өлкәһендәге милли берәмектәр СССР-ҙа үткәрелгән административ реформа һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. ВКП(б)-ның XVI-сы съезы ҡарарҙарын үтәү барышында *тамырлаштырыу* (*[[:ru:коренизация|коренизация]]*) төшөнсәһе киң ҡулланыла башлай. 1930 йылда Башҡортостанға ингән кантондар тарҡатыла һәм бөтөрөлә. Арғаяш кантоны урынына 2 район, атап әйткәндә Арғаяш һәм Ҡоншаҡ районы булдырыла.
Тамырлаштырыу түбәндәгеләрҙе күҙ уңында тота: аҙсылыҡ милләт телдәрендә мәктәп-педтехникумдар асыу, канцелярия эштәрен милли телдәргә күсереү, яңалифҡа (латин алфавиты нигеҙендә булдырылған төрки алфавитҡа) күсеү.

1980—1990 йылдар сигендә Арғаяш һәм Ҡоншаҡ башҡорттары милли округты тергеҙеүҙе яҡлап мөрәжәғәт итә, әммә был тырышлыҡ һөҙөмтә килтермәй.
Арғаяш

**Арғаяш** — Силәбе өлкәһендәге ауыл, Арғаяш районының үҙәге. Силәбе ҡалаһынан 56 саҡрым төньяҡ-көнбайышта, Арғаяш күле ярында урынлашҡан. Тимер юлы станцияһы. Халҡы — 10,1 мең кеше (1995).

## Тарих
XIX быуат урыҫ яҙмаларында ауылдың исеме *Яргояш* (**Яр** + **ҡояш**) тиелгән. Бынан тыш, ауылдың атамаһы боронғо төрки ир-ат исеме *Ағаяш (Ирғаяш, Арғаяш)* менән тап килә.

1895 йылда Силәбе — Екатеринбург тимер юлы һалыныуы менән бәйле барлыҡҡа килгән. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһы (1919 йылдан — Башҡорт АССР-ы) Арғаяш кантонының үҙәге була. 1930 йылдан Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы үҙәге. 1934 йылда Силәбе өлкәһенә бирелә һәм Арғаяш милли округының үҙәге булып китә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы үҙәге.

## Инфрастркутура
Ауылда сәнәғәт предприятиелары — «Полёт» радиозаводының филиалы, 2 урмансылыҡ хужалығы, ҡош үрсетеү фабрикаһы, һөт һәм икмәк заводы, консерва заводы һәм медицина училищеһы бар.

## Демография

## Билдәле шәхестәре
* Сәғитов Марат Усман улы (1925—1988) — астроном, гравиметрист. Физика‑математика фәндәре докторы (1976), профессор (1977).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ватандаш

**Ватандаш** — Башҡортостан Республикаһында баҫылған ижтимағи-сәйәси, фәнни-популяр һәм нәфис журнал, 1996 йылдан айына бер тапҡыр сыға. Мәҡәләләр башҡорт, урыҫ, инглиз телдәрендә баҫыла. Ойоштороусылар —
 
Журналда публицистика, крайҙы, тарихты өйрәнеү өсөн материалдар, республикала, Рәсәйҙә, донъялағы ижтимағи ваҡиғалар тураһында мәҡәләләр баҫыла.

## Баш мөхәррирҙәр
* 02.2017 — Рәшиҙә Мәһәҙиева
* 09.2015 — 02.2017 — Азамат Юлдашбаев
* 2000—2012 — Әхмәҙиев Фәрит Вафа улы
* 1996 — 06.2000 — Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы — әҙәбиәт белгесе, яҙыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2008)

## Һылтанмалар
* 
* Журналдың сайты 
* журнал «Ватандаш» — в «Золотом фонде прессы»

## Иҫкәрмәләр
Фин теле

**Фин теле** () — Фин халҡының теле. Фин-уғыр ғаиләһендәге балтик буйы фин тармағына инә. Финляндияның һәм Европа Берләшмәһенең рәсми теле. Яҙмаһы - латин алфавиты нигеҙендә.

Агглютинатив телдәрҙең береһе. Фин-уғыр һәм самодий телдәре (энец, ненец, нганасан теле, селькуп теле) бергә Урал тел ғаиләһен тәшкил итә.

## Таралыш
thumb|left|200px|Фин теле һөйләшкән төбәктәр. Күк төҫ: рәсми статус, йәшел төҫ: халыҡтың күпселек өлөшө һөйләшә.
Фин телендә Финляндия халҡының күпселеге (92 %) һөйләшә. Шулай уҡ ошо телдә Финляндиянан тыш йәшәгән этник финдар һөйләшә: Швецияла,Норвегияла, АҠШ-лағы фин диаспораһы, Эстонияла, Рәсәйҙә (күпселеге Ленинград өлкәһендә һәм Карелияла).

Фин теле Финляндияла рәсми тел булып тора; Швецияла аҙсылыҡ халыҡ теле булараҡ таныла. Рәсәйҙең Ленинград өлкәһендә фин телендә ингерманландлылар һөйләшә;
Карелияла йәшәүсе этник финдар ҙа бар. Карелияла карел һәм вепс теле менән бергә милли тел тип һанала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Башҡортостан ҡыҙы

**Башҡортостан ҡыҙы** — Башҡортостан Республикаһының ҡатын-ҡыҙҙар һәм ғаилә өсөн тәғәйенләнгән башҡорт телендәге журналы, 1968 йылдың ғинуарынан башлап сыға.
Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы Дəүлəт Йыйылышы — Ҡоролтай, Башҡортостан Республикаһы Хɵкүмəте.

## Журналдың төрлө йылдарҙағы баш мөхәррирҙәре
# Кәтибә Кинйәбулатова (1968—1975)
# Рустамова Р. С. (1975—1978)
# Гөлфиә Юнысова (1978—1999)
# Йомабикә Ильясова (1999—2013)
# Гөлназ Ҡотоева — 2013 йылдан.

## Баҫманың даими рубрикалары
* Һаулығың — байлығың
* Мəшһүр ҡатындар
* Əсəлек капиталы
* Атай абруйы
* Психолог кəңəше
* Əсəй, уҡыйыҡ əле!
* Сəнғəт
* Ɵй йылыһы
* Ашығыҙ тəмле булһын
* Аһ, был ҡатын-ҡыҙ
* Матурлыҡ сере
* Бер йылмай
* Файҙалы кəңəштəр
* Мɵхəррир һүҙе
* Беҙ меңдəр араһында
* Əсəйҙəр
* Һɵйɵү сере
* Күңелем яраһы
* Йəн тыныслығы һəм һаулыҡ
* Мɵслимə

## Һылтанмалар
* 
* Журналдың сайты 
* «ВК» селтәрендә журналдың бите
* «Ғacebook»та журналдың бите
* «ОК» селтәрендә журналдың бите
Аҡбуҙат (журнал)

**Аҡбуҙат** — мәктәпкәсә йәштәге һәм кесе мәктәп йәшендәге балалар өсөн башҡорт телендәге айлыҡ журнал, 1989 йылдың майынан «Ағиҙел» журналына ҡушымта булараҡ «Бәпембә» исеме менән сыға. 1991 йылдан үҙаллы баҫма булып донъя күреп килә. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы.

Тәүге баш мөхәррире — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2014) Факиһа Туғыҙбаева. 2010 йылдан журналдың баш мөхәррире — Тамара Искәндәриә, 2020 йылдың июненән — Лариса Абдуллина.

Баҫма редакцияһының адресы: 450079, Өфө ҡалаһы, Октябрҙең 50 йыллығы урамы, 13, Матбуғат йорто, 1-се ҡат. 

Журналда балалар өсөн ҡыҫҡа шиғырҙар, хикәйәләр, әкиәттәр, пьесалар, тарихи-этнографик характерҙағы материалдар, башватҡыстар, ҡул эштәре өсөн ҡулланмалар, йырҙар, уйындар, шулай уҡ  һәр һанда кескәйҙәрҙең ижад өлгөләре баҫыла.

Баҫма ун йыл дауамында Рәсәй Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы тарафынан иғлан ителгән социаль әһәмиәтле проекттарҙы уңышлы тормошҡа ашыра.

Журнал йыл да республика балалары араһында Фәүзиә Рәхимғолова исемендәге шиғри конкурс иғлан итә. Йәш шағирҙар ҡатнашлығында I—II «Бәпембә» балалар шиғриәте фестивалдәре Ишембай һәм Өфө ҡалаларында үтә.

## Ҡаҙаныштары
* Юғары сифаты өсөн журнал Рәсәй матбуғатының алтын фондына индерелгән.
* 2012 йылда балалар өсөн журналдар араһындағы «Маленький принц» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе була. 
* 2016 йылда Башҡортостан китапханалары араһында үткән «Йыл китабы» конкурсында еңеүсе исемен ала һәм «Иң уҡымлы балалар журналы» тип табыла.
* 2018 йылда журнал илдең 19 төбәгенән 69 гәзит һәм журнал ҡатнашҡан  федераль конкурсында еңеүсе булды.
* 2021 йылдың мартында Рәсәйҙең Милли киң мәғлүмәт саралары ассоциацияһы тарафынан журнал сыға башлауының 30 йыллығы уңайынан Пегас йондоҙлоғондағы бер йондоҙға «Аҡбуҙат» исеме бирелде.

## Журналдың гимн-йыры

 АҠБУҘАТ

*Тамара Искәндәриә һүҙҙәре,*

*Гөлдәр Ишҡыуатова көйө.*

# Хыялдарҙы бойомға ул
Ашыра,

Балаларҙың янына гел

Ашыға.

Аҡбуҙ иле — һандуғаслы,

Торналы,

Ҡурай моңло, ҡумыҙ сыңлы,

Һомайлы. 

*Ҡушымта*: 

Һай, тылсымлы, тоғро атым

Аҡбуҙат!

Саҡма тояҡ, йондоҙло ял -

Аҡбуҙат!

Моң ҡанатлы, нур ҡанатлы

Аҡбуҙат,

Ялҡын тынлы, йондоҙ яллы

Аҡбуҙат!

2. Һинең менән осам, гүйә,

Күктәргә,

Киң ҡанатың бейектәргә

Күтәрә!

Ҡуш йөрәкле "Аҡбуҙат"ым -

Зирәк һин!

Бик кескәй булһаң да, илгә

Терәк һин!

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Пресса РБ
Халыҡ-ара йылмайыу көнө

right|200px|thumb
**Халыҡ-ара йылмайыу көнө** — рәсми булмаған халыҡ-ара йылмайыу байрамы. Октябрь/Ҡарасай айының беренсе йомаһында билдәләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көлөү көнө

## Һылтанмалар
* World Smile Day 
* World Smile Foundation
Яҡупов Нух Мәхмүт улы

**Нух Мәхмүт улы Яҡупов** (Нух Мәхмүт улы Якупов) — Татарстан ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор, Рәсәй инженер академияһы ағзаһы, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. 

Нух Мәхмүт улы 7 монография, уйлап табыуға 26 патент, 99 баҫма эш һәм 2 уҡыу әсбабы авторы.

## Һылтанмалар
Якупов Нух Махмудович
СССР Яҙыусылар союзы

**Советтар Союзының Яҙыусылар берләшмәһе** () — СССР профессиональ яҙыусылар ойошмаһы.

1934 йылда СССР яҙыусыларының беренсе йыйылышында ойошторола.

Яҙыусылар берләшмәһенең ғәмәлдәге маҡсаты — әҙәбиәттә партия контролен тотоу. Профессиональ яҙыусыға берлеккә кереү мәжбүри булған, ә берлектән сығыу иһә карьераны бөтөрөүгә китергән.

СССР-ҙың тарҡалыуынан һуң Берлек күп кенә башҡа ойошмаларға бүленә.

## Етәкселәр
[thumb|[Иосиф Сталин һәм Максим Горький һөйләшеүе]]
Берләшмәһенең беренсе етәксеһе (1934—1936) Максим Горький була.

Унан һуң был вазифаны түбәндәгеләр биләй:
* Владимир Ставский (1936—1938)
* Александр Фадеев (1938—1944 һәм 1946—1954)
* Николай Тихонов (1944—1946)
* Алексей Сурков (1954—1959)
* Константин Федин (1959—1977)
* Георгий Марков (1977—1986)
* Владимир Карпов (1986—1991)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан Яҙыусылар союзы.
Фирҙәүси

thumb|left|250px|Фирҙәүси «Шаһнамә» поэмаһын Мәхмүт Ғәзнәүигә уҡый.

**Хәким Әбүл-Ҡасим Мансур Хәсән Фирҙәүси Туси** (; 940 йылда Иранда Тус ҡалаһында тыуған — 1020 йыл тирәһе йәки 1026) — күренекле фарсы шағиры, «Шаһнамә» эпик поэмаһының авторы; «Йософ вә Зөләйха» поэмаһы ла уның әҫәре тип иҫәпләнә. Иранда, Тажикстанда һәм Афғанстанда бик киң таныла һәм милли шағир тип иҫәпләнә.
*Хәким* («аҡыл эйәһе», «ғалим») ҡушаматын ул үҙенең киң һәм тәрән белеме өсөн яулаған.
Фирҙәүси белемде бик юғары баһалаған: «аҡыллы һүҙгә юлдар эҙлә, белем табыр өсөн үт бар ғаләмде».

## Биографияһы
[thumb|left|"[Шаһнамә"нән күренеш]]
932 һәм 941 йылдар араһында Ирандағы Тус ҡалаһының янындағы Хөрәсән ауылында ер биләүсе крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Ғаиләһенең ере аҙ булып, тапҡан ризығы тамаҡ аҫрарға көскә етеп торған, тип фаразлау хаҡ булыр. Һуғыштар осорона тура килгән был ваҡытта крәҫтиәндәр хәле бик мөшкөл була..

Фирҙәүсиҙең бала һәм үҫмер йылдары тураһында мәғлүмәт бик һирәк. Ул яҡшы белем ала, Ирандың ул замандағы ике әҙәби телен дә — ғәрәп һәм фарсы телен — яҡшы белә; бәлки, Ирандың ислам осорона хәтлем ҡулланған әҙәби пәхләүи телен дә белгәндер.

Унынсы быуаттың уртаһында Иран бойондороҡһоҙлоҡ осорон кисерә — урындағы феодаль аристократия ғәрәп хакимлығын ҡолатып, илдең алыҫ тарафтарында власты үҙ ҡулына ала.
Фирҙәүсиҙең йәшлеге тап ошо осорға тура килә.

Оҙаҡ йылдар буйы шағир хәҙерге Афғанстандағы Ғәзни ҡалаһында тороп, Төркиәнең солтаны Мәхмүт Ғәзнәүигә хеҙмәт итә; уға уҡ ул үҙенең «Шаһнамә» поэмаһын да бағышлай. Солтан поэманы оҡшатып еткермәй (ҡайһы бер сығанаҡтар поэмала шағир Иран шаһтарын данлағанлыҡтан, ти; башҡалары — батша улдары ғына законлы тәхет вариҫы була ала тигән фекер өсөн, тип фаразлай).
Киң таралған риүәйәт буйынса, солтан Фирҙәүсигә поэма өсөн хаҡын түләмәйенсә, тәү килешеүҙәренән баш тарта. Шағир быға асыуланып, солтан тураһында сатирик шиғыр яҙа; был шиғырҙа ул солтан ҡол тоҡомонан сыға, тип мыҫҡыллай.
Инде солтандың асыуы ҡабарып, Фирҙәүси илдән ҡасырға мәжбүр була.
Һөҙөмтәлә шағир ғүмерен ситтә хәйерселектә тамамлай.

thumb|right|Тус ҡалаһында шағирҙың ҡәберендә ҡоролған кәшәнә
1934-се йылда Фирҙәүсиҙең тыуыуына мең йыл тулғас, уның ҡәберендә кәшәнә ҡорола.

## Хәтер
* Тажикстан Республикаһының милли китапханаһы Фирҙәүси хөрмәтенә аталған.
* Ирандың Мәшһәд ҡалаһындағы университет Фирҙәүси исемен йөрөтә.
* Тажикстандың баш ҡалаһы Дүшәмбеләге бер урамға Фирҙәүси исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Стәрлетамаҡ Дәүләт Педагогик Академияһы. «Башҡорт әҙәбиәтенең көнсығыш тамырҙары.» Спецкурс әсбабы