open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Максимовский төбәге

**Максимовский төбәге** () — төбәк әһәмиәтендәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005).

## Тасуирламаһы
Әлшәй районы Клиновка ауылынан көньяҡҡа табан 3 саҡрым алыҫлыҡта Липовка йылғаһының һул ярындағы таулы участка. Майҙаны — 6,6 гектар. Пермдең татар ярусы терриген тоҡомдарынан тора. Ландшафы төньяҡ текә битләүҙәрҙә сәскәгә бай ҡоро болондарҙан һәм киң япраҡлы имән, йүкә, йыла ҡатнаш урмандарҙан ғибәрәт. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китаптарына ингән ҡаурый ҡылған, ҡыҙыл ойошһеркә, шырттөклө еҙүлән, орхидея кеүек һирәк үҫемлек төрҙәре үҫә. Башҡортостанда реликт ҡуян кәрешкәһе үҫкән берҙән-бер урын булып тора.

Ҡомартҡы фәнни һәм экологик әһәмиәткә эйә.

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 11 апрелендәге 161-сө Ҡарары менән урман ултыртыу йәки ҡырҡыу (санитариянан башҡа), көтөүлек, үҫемлектәрҙе йыйыу, битләүҙәрҙе һөрөү, геологик разведка, теләһә ниндәй төҙөлөш, тау эше һәм тракт биоценозының йәшәү шарттарының насарайыуына һәм экосистеманың бөтөнлөгөн боҙоуға килтереүе мөмкин булған теләһә ниндәй эшмәкәрлек тыйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Балтатау һәм Топортау тауҙары

**Балтатау һәм Топортау тауҙары** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы биләмәһендәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ҡомартҡының майҙаны — 323,0 гектар.

## Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Ирәндек һыртының көньяҡ осоноң көнбайыш битләүендә, Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының Богачев ауылынан көнсығышҡа табан 4-5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Балтатау һәм Топортау тауҙары Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2013 йылдың 21 февралендәге «Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районында тәбиғәт объекттарын һәм комплекстарын республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан итеү тураһында» 49-сы ҡарары менән ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
Балтатау (620,3 м) һәм Топортау (566,4 м) тауҙары айырым сусаҡлыҡтың осонда торған ҡаялы ҡалдыҡ тауҙар рәүешендәге асыҡ күренгән түбәләрҙән ғибәрәт, улар Ирәндек һыртының көнбайыш тау итәктәрендә, уның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Балтатау менән Топортау битләүҙәренең өҫкө өлөшөндә ҡуйы ҡыҙыл төҫтәге ҡарағусҡыл йәшмәләрҙән торған һынлы ҡаялар һәм үҙенсәлекле елгә ашалыу формалары бар. Башҡа төҫтәге һәм төҫмөрҙәге (йәшел, буй һәм башҡалар) йәшмә һирәгерәк осрай. Балтатау түбәһендә йәшмәнән һалынған боронғо ҡурған бар. Тауҙар ағас үҫемлектәренән мәхрүм тиерлек. Бәләкәй ҡайын һәм уҫаҡ сауҡалыҡтары төньяҡ экспозицияларҙа һәм ҡулауыҡтарҙа ғына осрай. Үҫемлектәр донъяһында Урал аръяғы далаларының яҡшы һаҡланған төрлө варианттары өҫтөнлөк итә: петрофитлы далалар, ысын һәм болонло далалар, дала ҡыуаҡлыҡтары. Тау итәгендә тоҙло далаларҙың ҙур булмаған участкаларында Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән Коржинский ҡурйын үләненең һирәк төрө үҫә. Далаларҙа Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән түбәндәге төрҙәре осрай: ҡаты япраҡлы еҙүлән, йомшаҡ ҡылған, йөнтәҫ япраҡлы ҡылған, Залесский ҡылғаны, кәрлә ирис, Карелин астрагалы, урыҫ сыбар сәскәһе, нескә етен үлән, көмөш тәңкәғуҙаҡ, шиңмәҫгөл һәм башҡалар. Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән баҡыр  йылан һәм бесәнсе ҡомаҡ осрай. Һирәк осраған бөжәктәрҙән махаон һәм подалирий күбәләктәре бар.
Ҡомартҡы тәбиғәтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә.

## Һылтанмалар
* 
*  

## Иҫкәрмәләр
Мәзитов Шәфҡәт Әхмәтғәҙи улы

**Мәзитов Шәфҡәт Әхмәтғәҙе улы** (25 июль 1971 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

## Биографияһы
Шәфҡәт Әхмәтғәҙе улы Мәзитов 1971 йылдың 25 июлендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Яңы Усман ауылында тыуған. Яңы Усман мәктәбенән һуң 2006 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында Башҡорт республика мәҙәниәт техникумын тамамлай.
;Хеҙмәт юлы:
* 1993 йылдан — Яңы Усман мәҙәниәт йорто мөдире
* 1995 йылдан — аккомпаниатор
* 2000 йылдан — художество етәксеһе
* 2001 йылдан — Яңы Усман мәҙәниәт йорто директоры.

«Тарыуал» театрына нигеҙ һалыусы һәм художество етәксеһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2020)
* Иң яҡшы ауыл муниципаль мәҙәниәт учреждениеларының һәм уларҙың хеҙмәткәрҙәренең Республика конкурсы еңеүсеһе (2019)
* «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» һөнәри оҫталыҡ муниципаль конкурсы еңеүсеһе (2017)
* Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министрлығы Маҡтау грамотаһы (2016)
* Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Республика комитеты президиумы Маҡтау грамотаһы

## Һылтанмалар

## Матбуғатта
*  19 март 2021 йыл Шәфҡәт йыйҙы килен-еңгәләрен 
* Таң гәзите 3 март 2023 йыл Шәфҡәт еңеү менән ҡайтҡан 

## Иҫкәрмәләр
Имам Шамил

**Шамил** (, ; 7 июль (26 июнь) 1797, Гимралар, хәҙерге Унсукуль районы, Дағстан — 16 февраль 1871, Мәҙинә, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны) — Кавказ таулыларының башлығы, Төньяҡ Кавказ милли-азатлыҡ ҡаршылығы юлбашсыһы.

1834 йылда Дағстан менән Чечня мосолмандарын Русияға ҡаршы һуғышта етәкләүсе имам булараҡ иғлан ителә. Дағстандың көнбайышы һәм Чечня, һуңыраҡ бөтә черкес ерҙәре Төньяҡ Кавказ имаматы — теократик дәүләткә берләштерә *(Шамил имаматы)*.

Төньяҡ Кавказ халыҡтарының милли геройы.

1859 йылда Гуниб штурмы ваҡытында Барятинский Александр Иванович тарафынан әсирлеккә алына. Тотҡонлоҡ ваҡытында Калугала һәм Киевта йәшәй. Мәккәгә хаж ҡылыу ниәте менән китә һәм шунда вафат була.

## Биографияһы
Авар үҙҙәне(*уздень*) тимерсе Денгав-Мөхәммәт һәм авар бәге Бәйер-Будах ҡыҙы Баху-Меседаның улы.

Шамилдың әсәһе Ашильта тигән ауылдан, уның ата-бабалары Манташилал тигән ҡумыҡ фамилияһын йөрөткән.

Атаһы яғынан олатаһы ҡумыҡ Әмирхан 
 
Ҡарт олатаһы *Ҡумыҡ Әмир Хан* XIX быуаттағы Шамилдың үҙ һүҙҙәренән рус сығанаҡтарында теркәлгәнсә, *«Кавказда бик билдәле кеше»* булған 

Бер нисә сығанаҡ Шамилдың милләтен авар тип күрһәтә.

Вердеревский һүҙҙәре буйынса, бер ваҡыт Шамил үҙен «ябай татар» тип атаған. Революцияға тиклемге төрлө сығанаҡтарҙа ҡумыҡтар «татар» исеме менән билдәле булған.

1797 йылдың 26 июнендә (7 июль) Гимры тигән авар ауылында тыуған (хәҙерге Унцукул районы, Дағстан). Рәсәй иҫәпләүҙәре буйынса ул 1798 йылда тыуған..

Файл:Шамиль у профессора Мирзы Казем-Бека.jpg|Шамил профессор Мирза Ҡаҙембәк менән.  В. Ф. Тимм литографияһы. "Русский художественный листок», 1859

Файл:Дом Шамиля в Калуге.jpg|Калугалағы Шамил йәшәгән йорт


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* *[[Бушуев Семён Кузьмич|Бушуев С. К.]]* Борьба горцев за независимость под руководством Шамиля. — , 1939.
* 
* 
* 
* 
* *О.-Д. А.* Частное письмо о взятии Шамиля от 2 сентября 1859  // Русский архив, 1869. — Вып. 6. — Стб. 1045—1068.
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Ш. Исаев: К генеалогии Имама Шамиля // Журнал Кавказоведение, № 2, 2002 г.
* Имам Шамиль. Биографическая справка
*
Үҙҙән (феодаль ҡатлам)

**Үҙҙән** («ирекле / азат кеше»; , , ; ) — Кавказдағы феодаль ҡатлам.

Һүҙ ике өлөштән тора: *ёз (оьз)* — үҙ, *ден* — ҙән); йәғни *«үҙенән», «үҙе ҡарар ҡабул итеүсе», «ирекле», «үҙаллы», «дәрәжәле»*.

## Ҡарасайҙа Һәм Балҡарҙа ҡулланыу
Үҙҙән тип балҡарҙар һәм ҡарасайҙарҙа аҡһөйәк аристократик ҡатламдан ҡала икенсе урындағы ҡатлам аталған.

Әлеге ваҡытта, Узденовтар — ҡарасайҙар һәм балҡарҙар араһында киң таралған фамилияларҙың береһе.

## Дағстанда ҡулланыу
Дағстанда үҙҙәндәр — ирекле кешеләрҙең, үҙ аллы ауыл общиналары менән йәшәгән йәки подданныйлыҡ хоҡуғында төрлө хужалар ҡарамағында булған кешеләрҙең киң ҡатламы булған. Үҙҙәндәр үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғо менән ғорурлана һәм хандарҙан ғына ҡалыша".

## Ҡабарҙыла ҡулланыу
Ҡабарҙыла «үҙҙән» һүҙе аҫтында боронғо адығ ырыу аҡһаҡалдарынан барлыҡҡа килгән юғары ҡатлам күҙаллана. Бындайҙар Ҡабарҙыла барлығы өс фамилия — Тәмбиевтар, Куденетовтар һәм Анзоровтар, рус телле документтарҙа улар беренсе дәрәжә үҙҙәндәр тип атала. Статусы буйынса түбәнерәк торған дворяндарҙы рус документтарында икенсе йәки өсөнсө дәрәжә үҙҙәндәр тип билдәләгәндәр.

## Осетияла ҡулланыу
Осетияла *үҙҙәндәр* һүҙе аҫтында поместье һәм крәҫтиәндәр тотоп хеҙмәт иткән өсөн бирелгән юғары ҡатлам вәкилдәрен һанағандар. Ҡайһы берҙә хатта кенәздәргә тиңләштерелгәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* ''Идрисов Ю., Джамбулатов Р.'' Структура и правовой статус кумыкского узденства
* Новый полный словарь иностранных слов, вошедших в русский язык. Составил Е. Ефремов. Под ред. проф. И. А. Бодуэн-де-Куртенэ, М. 1912, с. 502.
* Павленков Ф. Ф. Энциклопедический словарь. Изд. 3-е. СПб. Типография Ю. Н. Эрлих. 1909, с. 2510.
* *Башарин П. В.* Осетинское wæzdan или к вопросу о происхождении узденей // Древность: историческое знание и специфика источника. : сборник. — 2009. — № IV.
Таштуғай төбәге

**"Таштуғай тауҙары" йәки "Һултас тауҙары" төбәге** () — тау теҙмәһе һәм далаларҙан торған комплекслы ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2003

## Тасуирламаһы
Хәйбулла районы Әҙел һәм Таштуғай ауылдары араһынан көнсығышҡа табан 3 саҡрым алыҫлыҡта Таналыҡ йылғаһының уң яҡтағы, таулы һәм ҡаялы, яры буйындағы төбәк. Башҡортостандың Урал аръяғының көньяҡ-көнсығыш өлөшөнә инә. Төбәк биләмәһенә ингән тауҙарҙың һәр береһененең үҙ атамаһы бар: Райхан, Төлкөбай, Текә тау, Ҡош ояһы һ.б. Дөйөм майҙаны — 12 га, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 80 гектар тәшкил итә. Ландшафы органоген-ҡырсынташлы тупраҡтағы ташлы һәм ҡыуаҡлы (ҡырлы тубылғы, селек) далаларҙан һәм әрәмәләрҙән тора. Төбәктә һирәк осрай торған үҫемлектәрҙең күп төрҙәре табылған. Улар араһында иң мөһиме — эндемиктар, йәғни Уралда ғына үҫкән төрҙәр: эфе́дра (эфедра двуколосковая), бәҫле аҡтамыр (пырей инееватый), Коржинский ҡылғаны, Лессинг ҡылғаны, Залесский ҡылғаны, рус сыбар сәскәһе (рябчик русский), шиңмәҫгөл (цмин песчаный, бессмертник), эйелеүсән тюльпан — ләлә сәскәле үҫемлек (тюльпан поникающий), алтай етен үләне (льнянка алтайская). Бында һирәк осрай торған тал төрө — Виноградов талы үҫә. Улар бөтәһе лә Башҡортостан Республикаһының  Ҡыҙыл китабына индерелгән. Ҡыуаҡлыҡтарҙа Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына ингән бесәнсе ҡомаҡ (пищуха степная) йәшәй.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни, экологик һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.

Башҡортостан Республикаһы Министрҙар кабинетының 2003 йылдың 16 июнь 146-сы Ҡарары менән былтырғы үлән яндырыу, мал көтөү, таш һәм ҡырсынташ сығарыу, һунар итеү, төҙөлөш эшмәкәрлеге тыйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Мәлик (Әрмәнстан)

**Мәлик** (, ; ) — көнсығыш дворян һәм феодал титулы. Мәлик () һүҙе ғәрәп теленән ингән — батша тигәнде аңлата. Әрмән дворяндары традицияһында «мәлик» титулы «кенәз» («ишхан») титулына тап килә. Әрмән мәликтәре титулы башта хан дәрәжәһенә , һуңыраҡ грузин титулы — тавади, Кавказ аръяғы мосолмандары өсөн бәк исеменә тап килгән.

## Бүленеше
*Мәликтәр* өс төркөмгә бүленгән.

Улар араһынан үҙ мәликлектәре булған әрмән мәликтәре (Джраберд, Гөлистан, Хачен, Варанда һәм Дизак) иң юғарылары була. Уларҙың хәле, ярым бойондороҡһоҙ хандарҙыҡы кеүек булған, дәрәжә үтәлгән хеҙмәттәргә алмашҡа фарсы шаһтары тарафынан бирелгән. Ваҡыт үтеү менән, сәйәси тетрәнеүҙәр арҡаһында, мәликтар үҙаллылыҡтарын юғалта һәм хандар контроле аҫтына эләгә. Уларҙың хәле лә бәк һәм ағалар хәленә оҡшаш булып ҡала.

Икенсе, түбәнерәк, мәлик төркөмө, әрмәндәр араһынан ислам динен ҡабул иткән мосолмандарҙан торған. Улар ҙа бәктәрҙеке кеүек хоҡуҡтар менән файҙалана.

Өсөнсө төркөм ауыл аҡһаҡалдарынан тора, уларҙы ла ҡайһы берҙә *мәлик тип* атайҙар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мәликлек

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Раффи, «Меликства Хамсы»
* Gandzasar.com: Гандзасарский Монастырь, Нагорно-Карабахская Республика
Ғәлина Ғәйшә Ниәтша ҡыҙы

**Ғәлина Ғәйшә Ниәтша ҡыҙы** (1935) — уҡытыусы, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы

## Биографияһы
Ғәйшә Ниәтша ҡыҙы (Йомағолова) Ғәлина

## Сығанаҡтар
Ислам энциклопедияһы (төрөксә)

**Ислам энциклопедияһы** (, ҡыҫҡаса , йыш ҡына *İslam Ansiklopedisi*; ) — Төркиә Диниә Ваҡыфының () күп томлы фәнни энциклопедик баҫмаһы. Төрөк телендә 1988 йылдан 2013 йылға тиклем нәшер ителә, 2016 йылда ике өҫтәмә томы була.

## Тасуирламаһы
Энциклопедияға ислам донъяһының күп өлкәләре буйынса мәҡәләләр, шул иҫәптән фән булараҡ ислам ғилеме, шулай уҡ ислам мәҙәниәте һәм цивилизацияһы тураһында терминдар, ислам донъяһының мөһим шәхестәре һәм мосолмандар тормошона йоғонто яһаған әҫәрҙәр индерелгән.

44 төп һәм ике өҫтәмә томдан тора, шул иҫәптән төрлө фән өлкәләрендәге  мәҡәләләне үҙ эсенә алған. Энциклопедияның бөтә мәҡәләләре уның рәсми сайтында урынлаштырылған.

*İslâm Ansiklopedisi* транслитерация системаһы көнсығыш ғилемендә ғәмәлдә төрөк-ғосман текстары транслитерацияһы өсөн стандарт булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ислам энциклопедияһы (инглизсә)

**Ислам энциклопедияһы** () — E.J. Brill нәшриәтенең академик энциклопедияһы, ул үҙ эсенә VII—XX быуаттарҙағы мосолман донъяһы илдәре, халыҡтары һәм династиялары, ислам фәндәре, сәйәсәт һәм дини ағымдары, география, этнография, мәҙәниәт һәм башҡалар тураһында мәҡәләләрҙе алған.

## Тарихы
Ислам энциклопедияһының беренсе баҫмаһы Encyclopaedia of Islam сыға Лейденда (1913—1938) немец, француз һәм инглиз телдәрендә донъя күрә.

Ислам энциклопедияһындағы география буйынса һәм тарихи мәҡәләләрҙә ғәрәп-ислам империялары, Урта һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Төньяҡ Африка, Ғосман империяһы һәм башҡа ислам илдәре яҡтыртыла.

Ислам энциклопедияһының беренсе баш мөхәррире нидерланд шәрҡиәтсеһе һәм ислам белгесе Мартин Теодор Хаутсма була.

## Баҫмалар исемлеге

; 1-се баҫма
* *M. Th. Houtsma et al., eds.*, The Encyclopædia of Islam: A Dictionary of the Geography, Ethnography and Biography of the Muhammadan Peoples, 4 vols. and Suppl., Leiden: Late E.J. Brill and London: Luzac & Co.LTD, 1913—1938.
** Vol.1. A–D, M. Th. Houtsma, T. W. Arnold,  eds., 1913.
** Vol.2. E–K, M. Th. Houtsma, A. J. Wensinck, T. W. Arnold eds., 1927.
** Vol.3. L–R, M. Th. Houtsma, A. J. Wensinck, E. Levi-Provençal eds., 1934.
** Vol.4. S–Z, M. Th. Houtsma, A. J. Wensinck, H. A. R. Gibb, eds., 1936. 
* *M. Th. Houtsma, R. Basset et T. W. Arnold, eds.*, Encyclopédie de l’Islam: Dictionnaire géographique, ethnographique et biographique des peuples musulmans. Publié avec le concours des principaux orientalistes, 4 vols. avec Suppl., Leyde: E.J. Brill et Paris: Picard, 1913—1938.
* *M. Th. Houtsma, R. Basset und T. W. Arnold*, herausgegeben von, Enzyklopaedie des Islām : geographisches, ethnographisches und biographisches Wörterbuch der muhammedanischen Völker, 5 vols., Leiden: Brill und Leipzig : O. Harrassowitz, 1913—1938.

; ҡыҫҡартылған баҫмалар
* *M. Th. Houtsma* et al. eds., İslâm Ansiklopedisi : İslâm âlemi coğrafya, etnografya ve biyografya lûgati, 13 in 15 vols., İstanbul: Maarif Matbaası, 1940—1988.
* يصدرها باللغة العربية أحمد الشنتناوي، إبراهيم زكي خورشيد ، عبد الحميد يونس، دائرة المعارف الإسلامية: اصدر بالألمانية والإنجليزية والفرنسية واعتمد في الترجمة العربية على الأصلين الإنجليزي والفرنسي، الطبعة ٢، القاهرة: دار الشعب، -۱۹٦۹
* محمود ‌الحسن عارف، مختصر اردو دائرۀ معارف اسلامیه، لاهور:دانشگاه پنجاب، ۲۵ ج.ها،۱۹۵۹-۱۹۹۳

;2-се баҫма
* 
* 
* 

; 3-сө баҫма
* Edited by *[[Флит, Кейт|Kate Fleet]], , [[Матринг, Дэнис|Denis Matringe]], [[Навас, Джон|John Nawas]], [[Маделунг, Вилферд|Wilferd Madelung]] and *, Encyclopædia of Islam, Three!, available online, printed «Parts» appearing four times per year, Leiden: Koninklijke Brill, 2007—2018. , , 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мосолман донъяһында беренсе ислам Энциклопедияһы өҫтөндә эштәр тамамлана. Сайт Апанай мәсете. — Muslem.Ru.
* Encyclopaedia of Islam / Daniel Elton L[en] // Encyclopædia Iranica [Электронный ресурс] : [ингл.] / ed. by E. Yarshater. — 1998. — Vol. VIII, Fasc. 4. — P. 432—435.
Мәликлек

**Мәликлек** () — урта быуаттарҙың һуңғы осоронда (XIII—XVI быуаттар) мәлик идара иткән административ-территориаль берәмек .

Сәфәүиҙәр дәүләтендә «мәлик» титулын юғары дүрт ҡатлам вәкилдәренең өсөнсөһө — ҙур булмаған округтарға хужалар йөрөткән. Феодалдарҙың был төркөмө урындағы боронғо аристократия вариҫтарынан тора, улар тулыһынса тиерлек юҡ ителгән, әммә боронғо төрки ҡәбиләләр вариҫтары Ҡарабахтың ҡайһы бер урындарында, күбеһенсә Ширванда һаҡланып ҡалған.

1639 йылда, Әрмәнстанды Төркиә һәм Персия үҙ араһында тулыһынса бүлеп алғандан һуң, Таулы Ҡарабахтың мәликлектәре әрмән дәүләтселегенең һуңғы ҡалдыҡтары булып ҡала.Таулы Ҡарабахтағы (шулай уҡ Хәмсә Мәликлектәре тип билдәле) биш әрмән мәликлеге — Гөлөстан, Джраберд, Варанда, Хачен һәм Дизак шаһ Ғәббәс I осоронда XVII быуат башында барлыҡҡа килгән.

Абруйлы Британия энциклопедияһы тасуирлауынса, Таулы Ҡарабахта биш әрмән мәликлегенән торған берләшмә үҙ автономияһын һаҡлап ҡала алған һәм хатта 1722—1730 йылдарҙағы Персия менән Төркиә араһындағы көрәш ваҡытында бойондороҡһоҙ булып ҡалған.

Ислам энциклопедияһы Ҡарабахтың әрмән мәликлектәрен XVIII быуатҡа тиклем һаҡланған ярымавтономиялы феодаль биләмәләр тип атай. Ҙур Рәсәй энциклопедияһы ла шуны раҫлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Раффи. Меликства Хамсы
Ҡөрьән энциклопедияһы

**Ҡөрьән Энциклопедияһы** () — Ҡөрьәнде өйрәнеүҙең иң мөһим яҡтарына бағышланған академик энциклопедия.

## Тасуирламаһы
*Brill Publishers* нәшриәте энциклопедияны түбәндәгесә һүрәтләй:

Бай фәнни мираҫҡа нигеҙләнеп, Ҡөрьән энциклопедияһында Ҡөрьән эстәлегенә бағышланған мәҡәләләр алфавит тәртибе буйынса урынлаштырылған. Был — Ҡөрьән терминдарының энциклопедик һүҙлеге, төшөнсәләр, шәхестәр, топонимдар, мәҙәни тарих һәм тәржемә итеү, очерктарҙа Ҡөрьән өйрәнеүҙең иң мөһим темаларын һәм сюжеттарын яҡтыртыу.

.

Энциклопедияны Вашингтонда Джорджтаун университетының бер төркөм ғалимдары профессор *Джейн Маколифф* етәкселегендә яҙған. Энциклопедияны төҙөүселәр Ҡөрьәнде өйрәнеү өлкәһендәге бөтә заманса белемде берләштерергә һәм уларҙы тикшеренеүҙең универсаль ҡоралы сифатында еткерергә тырыша.

## Баҫмалары
Энциклопедия 2001—2006 йылдарҙа айырым томдар сығарған

* Том. I: A-D (2001)
* Том. II: E-I (2002)
* Том. III: J-O (2003)
* Том. IV: P-Sh (2004)
* Том. V: Si-Z (2006)
* Йөкмәткеләр томы (2006)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный страница на сайте издательства — Encyclopaedia of the Qur’an at Brill publishers
* Рецензия: 
* Рецензия: Daniel Pipes Encyclopaedia of the Qur’an Editor: Jane Dammen McAuliffe. Leiden: Brill, 2001. Vol. 1, A-D. 557 pp. $221. // , Summer 2002
* Слушать Qur’an в wav формате
Йомағолова Рәсимә Әхмәт ҡыҙы

**Йомағолова Рәсимә Әхмәт ҡыҙы** (1 ғинуар 1960 йыл) — уҡытыусы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008).

## Биографияһы
Рәсимә Әхмәт ҡыҙы Йомағолова (Әхмәтова) 1960 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1986 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
;Хеҙмәт юлы:
* 1976 йылдан — Тимер һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә тәрбиәсе
* 1982 йылдан — Әбделмәмбәт урта мәктәбендә тәрбиәсе
* 1989 йылдан — Килдеғол тулы булмаған урта мәктәбе уҡытыусыһы
* 1994 йылдан — Иҫке Собханғол мәктәбе уҡытыусыһы
* 2000 йылдан — Яңы Собханғол төп мәктәбе уҡытыусыһы
* 2003 йылдан — Республика иҡтисад лицей-интернатының директоры урынбаҫары
* 2015 йылдан — Өфө ҡалаһының 58-се һанлы лицейы уҡытыусыһы
* 2017—2020 йылдарҙа — 3-сө һанлы мәктәп-интернаты уҡытыусыһы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008)
* Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы (1999)
* Бөтә Рәсәй «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (2009, 2011)
* «Иң яҡшы башҡорт теле һәм урыҫ теле уҡытыусыһы» республика конкурсы еңеүсеһе (2008, 2013)
* «Йәншишмә» гәзитенең лауреаты (2005)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Эшләпә тураһындағы закон

**Эшләпә тураһындағы закон** (тур. Şapka Devrimi; ) — 1925 йылда Төркиә Республикаһында ҡабул ителгән указ, ул Ғосман империяһында традицион рәүештә йөрөтөлгән салма һәм фәсте европа баш кейемдәренә алмаштырыу тураһында булған.

## Тарихы

### Тарих башы
1828 йылда солтан Мәхмүт II бөтә хәрбиҙәрҙе һәм чиновниктарҙы фәс кейергә мәжбүр итә. Бынан һуң фәстәр Ғосман империяһында тиҙ тарала.

Европа эшләпәләре «кафыр» атрибуты тип һаналған. XVI быуатта Ғосман империяһында шәйех үл-ислам Әбуссууд-әфәнде быны көфөрлөк тип фәтүә сығара. "Mızraklı Ilmihal" катехизисында европа эшләпәләре лә ғәйепләнә, уларҙы кейеү христиан тәреһе йөрөтөүгә тиңләштерелә.

### Законды ҡабул итеү
1925 йылда Төркиә республикаһында „эшләпә тураһында закон“ ҡабул ителә, уға ярашлы Төркиәнең бөтә ир-аты фәс һәм салманан европа эшләпәләре файҙаһына баш тартырға тейеш була. Тәртип боҙоусылар штраф йәки алты айға тиклем төрмәгә хөкөм ителә.

Ататөрк реформаларынан тап ошо закон йәмғиәттә иң ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Төркиәлә протест акциялары үтә, улар көс менән баҫтырыла. Риза ҡалаһында протестарҙы баҫтырыу өсөн хөкүмәткә хатта крейсер орудиелары менән ҡаланы утҡа тотоу тураһында бойороҡ бирергә тура килә. Бынан тыш, реформаға ҡаршы булған 57 кеше аҫып ҡуйыла

Яңы закондың иң ҡаты дошмандарының береһе ислам активисы була *Искилипли Атыф Ходжа* (*Иҫкелекле Ғатиф Хужа*) „Көнбайыш һәм эшләпә имитацияһы“ ()» памфлетын яҙып, "эшләп тураһында закон"дан көлә. 1925 йылдың декабрендә Искилипли ҡулға алына, ике көндән Британияға эштә ғәйепле тип таныла һәм аҫыла.

«Эшләпә тураһында» ғы законды боҙоусыларға ҡарата ҡаты саралар арҡаһында эшләпәләргә ихтыяж арта, тап эшләпә менән сауҙа итеү арҡаһында «Vakko» сауҙа маркаһына нигеҙ һалыусы Виталий Хакко байып китә.

2004 йылда Еврокомиссияның Төркиәгә килгән ваҡытында уның ағзалары "эшләпә тураһында закон " ды ғәйепләй. Ул ваҡытта закон әле ғәмәлдә булған, әммә ҡулланылмаған. Эшләпә тураһында законды боҙған өсөн яза 2014 йылда ғына бөтөрөлә.

## Иҫкәрмәләр
Түрйәнов

**Түрйәнов** — фамилия.

* Түрйәнов Альфрет Хәбиб улы (1940—2016) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1987—1995 йылдарҙа Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры.
* Түрйәнов Мэлс Хәбиб улы (1940—2004) — ғалим-табип, инфекционист, йәмәғәтсе.
Эләсек

**Эләсек** () —кейәүгә сыҡҡан ҡырғыҙ ҡатындарының баш кейеме.

## Тасуирламаһы һәм ҡулланылышы
Уны эшләгәндә 15-30 метр оҙонлоҡтағы йоҡа туҡыма ҡулланыла, туҡыманы буйлай уртаға бөкләп урайҙар. Хәлле ҡатын-ҡыҙ өсөн әҙерләнгән эләсеккә 30-40 метрға тиклем туҡыма китә алған.

Эләсек туҡымаһы башҡа маҡсаттарҙа ла тотонола. Эләсек мәрхүм өсөн кәфен булараҡ ҡулланыла ала.

Йәйләүҙә ваҡытта тыуған сабыйҙарҙы эләсектән йыртып алынған йүргәккә төргәндәр.

Эләсек шулай уҡ яра бәйләү өсөн дә ҡулланыла.

Ҡаҙаҡтарҙа шундай уҡ ҡатын-ҡыҙ баш кейемдәре бар (кимешәк).  

Көнсығыш славяндарҙа — (намитка).

## Эләсек төрҙәре

**Олоғайған ҡатындарҙың** эләсеге ҙур итеп уралған, өҫтөнән яулыҡ ябынғандар. Ире үлгән ҡатындар эләсеген сисергә тейеш булған. Был уларҙың тол ҡалғанлығын аңлатҡан.

**Кәләш эләсеге** - маңлай өлөшөн мәрйен, көмөш баҫып биҙәлгән. Был эләсектәр төрлө урында төрлөсә биҙәлгән һәм уралған. 

**Ябай эләсек** - буялмаған тәбиғи ебәктән һуғылған туҡыманан эшләнгән. Был ебәк төрлөсә биҙәү өсөн ерлек булып хеҙмәт иткән . 


Файл:Stamps of Kyrgyzstan, 2012-14.jpg||
Файл:Stamps of Kyrgyzstan, 2012-15.jpg||
Файл:Stamps of Kyrgyzstan, 2012-16.jpg||
Файл:Stamps of Kyrgyzstan, 2012-17.jpg||



## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Кеймәсек
*  Ҡашмау

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу*. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9
Пәнжәб

**Пәнжәб, Пәнжаб** (; «Бишйылға», санскрит *Панчанада*, ) — Һиндостан һәм Пакистан территорияһының һыубаҫар тигеҙлек өлөшө исеме.

## Этимологияһы
Атаманың килеп сығышы биш йылға: Жәләм, Чинаб, Рави, Биас һәм Сатлеж тигән йылғаларҙың 100 мең. кв. км. майҙан биләгән туғайҙары менән бәйле. Билдәле булыуынса, фарсы теленән «пәнж» — «биш» тип тәржемә ителә (мәҫәлән, Тажикстандағы Пәнж йылғаһы)

## Тарихы
Индуизмда айырыуса хөрмәт ителгән был биш йылға менән Һинд (Синдху) һәм Сарасвати берлектә, Ведала иҫкә алынған Етейылғаны тәшкил итә. Төп халыҡ — пәнжәбиҙәр, төп тел — пәнжәб теле. Ислам һәм индуизмға өҫтәп, төбәктә традицион рәүештә сикхизм киң таралган.

Пәнжәб үҙенең бай тарихы менән билдәле. Кешелек тарихы башында биш йылға үҙәндәрендә Һинд цивилизацияһы формалаша. Пәнжәбтә 1192 йылда Мөхәммәт Гури еңгәндән һуң ислам индуизмға ҡарағанда тулыһынса өҫтөнлөк ала.

Пәнжәбтан бөтә Һиндостанға Бөйөк Моголдар власы тарала башлай. Уларҙа Пәнжәбтың төп ҡалаһы Лахор була. Император Аурангзеб үлгәндән һуң Панджабтағы власты сикхтар баҫып ала. 1849 йылда Британия генерал-губернаторы маркиз Дальхузи Пәнжәбте аннексиялаған һәм Британия провинцияһы итеп үҙгәрткән.

1947 йылда Британ Һиндостанының бүленешендә Пәнжәб территорияларының 40 проценты Һиндостанда ҡалғанһәм Пәнжәб штаты төҙөлгән. Пәнжәбтың көнбайыш өлкәләре Лахор менән Пакистан дәүләт составына ингән, унда баш ҡалаһы Исламабад булған айырым провинция һәм Федераль баш ҡала территорияһы (Пакистан) барлыҡҡа килгән .

## Иҫкәрмәләр
Йыуаса (йыр)

«Йыуаса» — () — 1) башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. 2) Башҡорттарҙың күмәк уйын бейеүе.

## Башҡорт халыҡ йыры
«Йыуаса» йырын яҙып алған ваҡыт аныҡ билдәле түгел, 1958 йыл тип фаразларға була. Йырҙы яҙып алған урын да аныҡ күрһәтелмәгән: Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Билал ауылы тип фаразларға ҡала. «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында Х. Ф.Әхмәтов яҙмаһында баҫылып сыға.

«Йыуаса» — башҡорт туйҙарында башҡарылған билдәле шаян бейеү йыры. Туй йолаһы йыры йәки «күстәнәс тураһында» башҡорт йыры.

Башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһы фольклор архивының 3-сө томында теркәлгән. Фольклор экспедицияларының төрлө йылдарҙа Башҡортостандың төрлө райондары буйлап тупланған материалдарында бар «Йыуаса» йыры.

Туй барышында Йыуаса көнө — кейәү яғында ла, кәләш яғында туған-тыумасаны йыйып һыйлау мәжлесе ойошторола.

Туй үтеп киткәндән һуң, ике яҡ та Йыуаса һандығына ҡунаҡ саҡыра.

**Йырҙың һүҙҙәре**

: Беҙҙең ҡоҙа хәлле икән,
: Йыуасаһы баллы икән,
: Ышанмаһаң, ашап ҡара,
: Шәкәрҙән дә тәмле икән.
 
: Тоҡтоң ауыҙын асайыҡ,
: Йыуасаһын сәсәйек,
: Ҡоҙағыйҙың күңеле булһын,
: Бөтөргәнсе ашайыҡ.
 
: Ҡамыр баҫһа, ҡоҙасаның
: Ҡулы йәбешә микән?
: Һеҙҙең яҡтың йыуасаһы
: Майһыҙ ҙа бешә икән?
 
: Эй, эт өрҙө, эт өрҙө,
: Тышта берәү йүткерҙе.
: Ҡоҙағыйҙың йыуасаһы
: Тамағымды бөтөрҙө.

## Уйын бейеүе
Башҡорттарҙың «Йыуаса» тип исемләнгән күмәк уйын бейеүе булған.
Кәләштең ағаһы йәки ҡайнаға кейәүгә йырлаған:

: Кейәүкәйем, һинә ни бирәйем,
: Бохаранан килгән малым юҡ.
: Йөндәремде ярып бирер инем,
: Йәндин башҡа йөрөр хәлем юҡ.

: Зятёк мой, что же тебе мне дать,
: Нет добра из Бухары у меня.

### Башҡарыусылары
— «Мираҫ» ансамбле

— Флүрә Килдейәрова, Тәнзилә Үҙәнбаева, Илдус Ғөбәйҙуллин, Гүзәлиә Татлыбаева башҡара

— «Йыуаса» йырын композитор Анатолий Кукубаев эшкәрткән. Йырсылар йырҙы башҡарғанда, Николай Махней баянда оҙата.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йыуаса

## Сығанаҡтар
* Башкирский государственный университет: том № 3 фольклорного архива кафедры башкирской литературы и фольклора. Материалы фольклорных экспедиций по различным районам Башкирии, собранные в разные годы; л. 90-91.

## Һылтанмалар
* Культуры народов РБ. Йыуаса (башҡорт халыҡ йыры) 
* «Йыуаса» / «Башкирская свадьба» — Ансамбль «Мирас» исполняет
* Кыска-кюй. Песня Йыуаса Гостинец запись 1988 г.
* Йыуаса йырын башҡарыусылар

## Иҫкәрмәләр
Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы

**Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы** (; 17 (29) сентябрь) 1895 йыл — 8 декабрь 1937 йыл) — дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының эске эштәр буйынса халыҡ комиссары (1921—1922).

## Биографияһы
Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы 1895 йылдың 17 (29) сентябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Иҫке Айыу ауылында тыуған. Шул уҡ ваҡытта башҡа сығанаҡтарға ярашлы, уның тыуған ере — Стәрлетамаҡ өйәҙенең Шәрәй ауылы тип күрһәтелгән. Милләте башҡорт.

Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, подпоручик, полк командиры була. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда большевиктар яғында була.

1921 йылдың ноябренән 1922 йылдың июленә тиклем — Башҡорт АССР-ының эске эштәр буйынса халыҡ комиссары.

1925 йылдан Бәләбәй кантоны прокуроры ярҙамсыһы була. Һуңыраҡ Башҡорт дәүләт нәшриәтендә тәржемәсе-мөхәррир булып эшләй.

1937 йылдың 27 июлендә респрессияға тарттырылып, ҡулға алына. 58-2, 58-7, 58-8, 58-10, 58-11 статьялары буйынса хөкөм ителә. 1937 йылдың 8 декабрендә атыла.

1956 йылдың июлендә аҡланған.

## Иҫкәрмәләр
Йомағолов Баймөхәмәт Ишмөхәмәт улы

**Йомағолов Баймөхәмәт Ишмөхәмәт улы** (1906 йыл — 1946 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Баймөхәмәт Ишмөхәмәт улы Йомағолов 1906 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Ғәлиәкбәр ауылында (хәҙер Бөрйән районы) тыуған. «Ҡыҙыл байраҡ» проартелендә эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 25 июнендә Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Баймөхәмәт Ишмөхәмәт улы 58-се уҡсылар бригадаһында уҡсы булып, Калининград, Сталинград, Ленинград фронттарында һуғыша. Дүрт тапҡыр яралана.

1943 йылда хәрби хеҙмәттән ҡайтарыла. Һуғыштан һуң 1946 йылда Ғүмәр ыҙмаһы тигән ерҙә аслыҡтан үлеп ҡала һәм шунда ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* III дәрәжә Дан ордены (1947)

## Һылтанмалар
* 
* Память народа официальный сайт https://pamyat-naroda.ru/heroes/?adv_search=y&last_name=Юмагулов&first_name=Баймухамет&middle_name=Ишмухаметович&static_hash=6fbd6445abb4be3467a3fd51fad9b79cv1&data_vibitiya_period=on&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:pdv_kart_in:pdv_kart_in_inostranec:pamyat_voenkomat:potery_vpp:pamyat_zsp_parts:kld_ran:kld_bolezn:kld_polit:kld_upk:kld_vmf:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_rvk_extra:potery_isp_extra:same_doroga&page=1&grouppersons=1

## Иҫкәрмәләр
Йәнгиров

**Йәнгиров** — фамилия.

* Йәнгиров Азат Вәзир улы (1977) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы (2007).
* Йәнгиров Йомаҙил Йәнгир улы (1922 — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Йәнгиров Мәрүән Йәнгир улы (1908—1992) — башҡорт совет партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1951).
Бөрйән районында телевидение

**Бөрйән районында телевидение** — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районында телевизион тапшырыуҙар һәм радиотапшырыуҙар ойоштороусы ойошма.

## Тарихы
Бөрйән районында телевизион тапшырыуҙар һәм радиотапшырыуҙар ойоштороу 1974 йылда башлана. Телебашняла эшләгән беренсе белгес А. Н. Еремеев, һуңынан В. Н. Быков, П. А. Еремеев була.

1992 йылда Сибай ҡалаһы йүнәлешендә Иҫке Собханғол ауылынан 3 км алыҫлыҡта радио һәм телевидение сигналдарын ҡабул итеү һәм ретрансляциялауҙы тәьмин иткән яңы башня төҙөлә.

## Һылтанмалар
Саукеле

**Шаукүлә, Саукеле** (, ) — 70 сантиметр самаһы бейеклектә конус рәүешендәге ҡырғыҙ һәм ҡаҙаҡ баш кейеме, көмөш һәм алтын тәңкәләр, ынйы һәм мәрйендәр менән биҙәлгән, ҡаҙаҡтарҙа XIX быуат аҙағына тиклем булған боронғо баш кейемдәренең береһе.

## Ҡулланылышы
Был туй баш кейемен кейәүгә сыҡҡандан һуң тик бер йыл тирәһе кейәләр, ә һуңынан ҙур байрамдарҙа ғына, йәғни дүрт йәки биш йыл дауамында ғына ҡулланалар. Кейәүгә сыҡҡандан һуң бер йыл үткәс, ҡатын-ҡыҙҙар ябайыраҡ, практик һәм уңайлы баш кейеме — «желек» кейә башлай. Бала тыуғандан һуң, йәш ҡатын баш кейеменең өсөнсө төрөнә— кеймәсеккә күсә . Ғәҙәттә, уны 25-45 йәштә кейәләр. Ул аҡ туҡыманан тегелә, йыш ҡына нағышлап сигелә.

## Этимологияһы
Саукеле ике һүҙҙән: *сау-шау (йәғни тотош, бөтәүле)* һәм төрки халыҡтарҙа осраған *күлә-келе (башня, түбә)* һүҙҙәренән тора (ҡарағыҙ:Ҡыҙ күләһе).

## Эшләнеше
Саукеле каркасын беше аҡ кейеҙҙән яһағандар, бәрхәт, ебәк, атлас йәки велюр менән тышлағандар. Ярлылар уны буҫтауҙан йәки сатиндан теккән, быяла муйынсаҡтар йәки сәйлән менән, байҙар затлы таштар, ынйы, мәрйен менән биҙәгән.

Саукеле суҡтар менән биҙәлгән, орнаменттар төрлө ваҡ алтын һәм көмөш тәңкәләрҙән һәм көмбәҙҙәрҙән торған, улар ҡиммәтле һәм ярым аҫыл таштар — аҡыҡ, фирүзә, аметист өсөн тирәс булып хеҙмәт иткән.

Саукеленең түбәһен һәр ваҡыт *өкө* ослап ҡуйған, уны өкө ҡауырыйҙарынан эшләгәндәр. Башлыҡтың ситтәрен шәшке, кеш йәки төлкө тиреһе менән биҙәгәндәр. Оҙон сулпы — *жактауҙың* һаны һәм оҙонлоғо кәләштең ата-әсәһенең хәллелегенә бәйле булған. Сулпылар мәрйендән, фирүзәнән, көмөш һәм алтынға ялатылған пластинкаларҙан, ынйынан, ебәк суҡтарҙан яһалырға мөмкин булған.

Шулай уҡ, сулпыларҙан тыш, өсмөйөш йәки сәскә тажы формаһында сикәлек — шекелик өҫтәлгән.

Саукеле өҫтөнән ебәк йәки бәрхәт яулыҡ ябылған.

Яулыҡ арҡаға етә алған, саукелаға шулай уҡ ҙур аҡ вуаль — *желек* беркетелгән..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Эләсек
* Кеймәсек
* Ҡашмау

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Андреева Р. П. Саукеле // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 322. — .
Кеймәсек

**Кеймәсек** (; ) - ҡаҙаҡ халҡында бигерәк тә оло йәштәге ҡатындарҙың традицион милли баш кейеме. Кейәүҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың муйынын, күкрәген, яурынын һәм арҡаһын ҡаплап торған йоҡа аҡ туҡыманан тегелгән.

## Тасуирламаһы

Ҡаҙағстандың төрлө  төбәктәрендә кеймәсектәр, башлыса, ҡара төҫтә булһа ла, биҙәктәрҙә һәм өлгөләрҙә бер ни тиклем айырма бар. Аҡ туҡыманан тегелә икән, был ҡатындың өләсәй булғанлығын күрһәтә, кеймәсек остарына алтынланған ептәр менән аҫылташтар баҫыла. 

Төрлө ҡаҙаҡ ҡәбиләләре һәм ырыуҙарының кеймәсектәре биҙәүестәрҙең баш өлөшөндәге япмаһы, деталдәре, оҙонлоғо һәм характеры буйынса айырылып тора. Йәш ҡатын-ҡыҙ кеймәсегендә нағыш, төҫлө еп, таҫма менән биҙәлгән, шулай уҡ мәрйен, ынйы мунсаҡтар, көмөш көмбәҙҙәр һәм башҡа биҙәүестәр баҫылған була. 

Кеймәсекте беренсе бала тыуғандан һуң кейгәндәр, шуға тиклем кейәүҙә булған ҡатын шаукүлә (саукеле) йәки  ябайыраҡ төрө - йәләк ябынған.

Кеймәсек, маңлай, муйын тирәһен ябып, эйәк аҫтынан үтә. Ул әсәйҙәрҙең абруйын, бөйөклөгөн, сафлыҡ символын кәүҙәләндерә.

## Тегелеше

Кеймәсектең алғы яғы *яңаҡ* тип атала. Ҡул менән нағышлап сигелә. Кеймәсекте бесеп, төрлө ысул менән тегәләр. Арҡа буйлап түбән төшкән һәм сәсте ҡаплаған оҙон осо *ҡойроҡ* тип атала. Кеймәсекте күкрәкте, яурынды, һәм арҡаны ҡапларлыҡ итеп,  иркен итеп тегелә.

Ҡатындың йөҙө генә асыҡ ҡала. Йөҙ уйымыың ике яғы ла нағыш менән биҙәлә. Ялтыр ептәр менән салып сигеү ысулы - *алҡым салыу* тип атала. Кеймәсектең аҫҡы өлөшөнә көмөш тәңкәләр баҫыла. Был бер үк ваҡытта аҫҡа тартып, тигеҙ тота, елпелдәп тормаҫҡа мөмкинлек бирә. Кеймәсек ҡатын-ҡыҙҙың сәсен саң-туҙандан һаҡларға һәм туҙып тормаҫҡа ярҙам итә.

Кеймәсекте Ҡаҙағстанда *урама яулыҡ, эйәксә* тип атауҙары ла осрай. 

Нағышына ҡарай  кеймәсекте ҡыҙыл, һары, аҡ яңаҡлы тип бүләләр.  

Кеймәсекте ҡайһы саҡ көмөш, мунсаҡтар менән ситләп сығалар.  Борон һәр тайфаның кимешәге тегелеше, биҙәлеше менән айырылып торған. Ғәҙәттә, йәш килендәр яулыҡ ябынған, ә кеймәсекте йышыраҡ 60 йәштән һуң кейә башлағандар. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Эләсек - ҡырғыҙ ҡатын-ҡыҙҙары баш кейеме
*Саукеле

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Андреева Р. П. Кимешек, киймешек // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 198. — .
* 
* Еркибаева, Г. Г., А. К. Садибек. История и технология изготовления кимешека Архивная копия от 6 декабря 2019 на Wayback Machine // Социосфера 1 (2016): 111—114.
* Момунбаева, Назира Соорбековна. Кыргызский традиционный головной убор-элечек (XIX-XX века) // Проблемы современной науки и образования 38 (80) (2016).

КНЭ:

* Шаханова Н., ҡаҙаҡтарҙың традицион мәҙәниәте Донъяһы, А., 1998.
* Захарова И. В., Ходжаева Р. Д., Ҡаҙаҡ милли кейеме: XIX-башланғыс. XX к., А. 1964.
Пәнж

**Пәнж** (; ) — Азиялағы йылға, Амударъя йылғаһының һул өлешө.

## Тасуирламаһы

Оҙонлоғо 921 км, бассейн майҙаны 114 мең км², уртаса һыу сығымы 1000 м³/с. Һуғарыу өсөн ҡулланыла.

Сығанағының бейеклеге диңгеҙ кимәленән яҡынса 2817 м.

## Географияһы

Памир һәм Вәхандаръя йылғалары ҡушылып, Пәнж йылғаһын хасил итә. Ә Пәнж Вахш менән ҡушылып Амударъя йылғаһын барлыҡҡа килтерә.  Афғанстан (яр буйында) һәм Тажикстан араһынан аға, тик Тажикстан ерҙәренең *Хатлон өлкәһе Хамадони районының* бәләкәй генә өлөшө , йырҙа үҙгәреү арҡаһында, йылғаның һул ярында тороп ҡала.

Пәнж үҙәне буйлап Дүшәнбе — Хорог автомобиль юлы үтә.

Пәнжгә Йорхдара йылғаһы ҡойған ерҙә Йорх ҡышлағы урынлашҡан.

## Археологик табыш

Төньяҡ-көнсығыш Афғанстанда Пәнж һәм Күксә йылғалары ҡушылған ерҙә археологтар Шортуғай ауылы эргәһендә боронғо харапп ***Шортуғай А*** торамаһын (б. э. т. 2200—2000 йылдар) тапҡан. Тораманың майҙаны 2,5 га.

## Этимологияһы
Йылға исеме (иран теленән — «биш»), йәнә бер версияға ярашлы, исмәғилиҙәрҙең символына — биш бармаҡҡа йүнәлтә.

## Ҡушылдыҡтары
* Бартанг
* Ванч
* Обихумбоу
* Обиминьоу
* Йорхдара
* Тангшев

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Яйыҡ (мәғәнәләр)

**Яйыҡ** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Яйыҡ — Көнсығыш Европалағы йылға.
* Яйыҡ (персонаж) —  «Урал батыр» башҡорт эпосында персонаж, Урал батырҙың өлкән улы.
* Яйыҡ (гәзит) — Башҡортостан Республикаһы Учалы ҡалаһы һәм районының ижтимағи-сәйәси баҫмаһы.
* Яйыҡ (Ҡыҙыл Гвардия районы) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дайҙар
* Яйыҡ йылғаһы башы
* Яйыҡ һыу бассейны округы
* Яйыҡ казак ғәскәре
Минһажетдинова Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы

**Минһажетдинова Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы** (6.9.1901-14.3.1989) — нәфис һүҙ оҫтаһы, әкиәтсе.

## Биографияһы
Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы Минһажетдинова 1901 йылдың 9 сентябрендә Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе (хәҙерге Учалы районы) Ғәлиәхмәр ауылында тыуған.

Тыуған ауылы Ғәлиәхмәр мәҙрәсәһендә белем алып, иҫке төрки грамотаһына эйә булған.

Табын ырыуына ҡараған Ҡобағош ауылына килен булып төшкән. Колхоз производствоһында хеҙмәт иткән.

Туған башҡорт халҡының күп ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәрен яҡшы белгән, оҫта итеп әкиәттәр һөйләгән.

XX быуаттың 60-сы йылдарында ғалим-фольклорсы Минһажетдинов М. Х. Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы Минһажетдинованан утыҙға яҡын әкиәт яҙып алған. Баһалап бөткөһөҙ был ҡоматҡыларҙың бер өлөшө «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына ингән. Минһажетдинов Марат Хәләф улы уның Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙының Учалы районында абруйлы һәм хөрмәткә лайыҡ кеше икәнен белгән һәм ул һөйләгән әкиәттәрҙе яҙып алған, шуның менән халыҡ рухын сағылдырған бай йөкмәткеле тел гәүһәрҙәрен һаҡлап ҡалған.

Мәүзифа Мәғәфүр ҡыҙы шулай уҡ «Хуш, Уралым!» йырының авторы булып тора.

1989 йылдың 14 мартында вафат булған, БАССР-ҙың Учалы районы Ҡобағош ауылында ерләнгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғәлиәхмәр
* Ҡобағош (Башҡортостан)

## Әҙәбиәт
* Бәҙретдинов С. М. Ғүмер артында — ғүмер. Өфө, 1996. Сказки Мавзифы Магафуровны Мингажетдиновой //Фольклор народов РСФСР. Уфа, Вып.1.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Адыл батыр

**Адыл батыр** (*Иҙел батыр*,  — «Волга (Иҙел) баһадиры, батыры») — сыуаш фольклорының персонажы. Риүәйәт буйынса сыуаштарҙың ҡыйыу батшаһы (). Ул халыҡты дошмандарҙан ҡурсалаған.

«Адыл Батыр» әкиәте Кашкар Мигулиҙан И. С. Тукташ тарафынан яҙып алынған. Әкиәттә Волгала (Иҙелдә) тыуған ҡаһарман Ҡояшты ике башлы бөркөттөң тотҡононан азат итеп, кешеләрҙең ғүмерен ҡотҡарыуы бәйән ителә. Һуңғы ҡаты алышта ул аҡ атҡа атланып дошман ғәскәренә бәреп инеп, уларҙы осло ҡылыс менән сабып килә. Дошмандар уның ҡалҡанына йөҙәрләгән уҡ һалған. Яугирҙар ете тапҡыр батырҙың ҡалҡанын алмаштырған, ә ҡалҡанды һәр саҡ ете яугир көс-хәл менән күтәргән. Һигеҙенсе тапҡыр алыштырғанда, батырҙың йөрәге уҡ менән яраланып, ул һәләк була. Риүәйәт буйынса, сыуаш халҡы уның хөрмәтенә йылғаға Атӑл () тип исем биргән.

## Әҙәбиәттә
Адыл батырҙың образы Мишши Сеспелдең «Урман балалары» (, 1918) хикәйәһендә һүрәтләнгән. Унда сыуаштар боронғо замандарҙа уларҙың Атл исемле ҡыйыу батыры булыуы, уның яуҙа һәләк булыуы һәм «алтын табутта, диңгеҙ төбөндә» ерләнеүе хаҡында йырлай. 

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Улып

## Әҙәбиәт
* *Димитриев В. Д.* АДЫЛ БАТЫР . // Краткая чувашская энциклопедия. / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук; гл. ред. А. А. Трофимов. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 2001. — С. 51. — 525 с.
Ыйыҡ (Рәүҙе ҡушылдығы)

**Ыйыҡ** () — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһендәге йылға. Рәүҙе йылғаһының һул ҡушылдығы. Оҙонлоғо 13 км, һыу йыйыу майҙаны 76,5 км². 

Үрге ағымында *Оло Ыйыҡ* тип йөрөтөлгән йылға, Шунут тау массивы менән Медяковка һәм Ҡараул тауҙары араһындағы уйпат буйлап башлыса төньяҡҡа, һуңынан төньяҡ-көнсығышҡа табан аға. Байтаҡ ҡушылдыҡтарын, шул иҫәптән *Кесе Ыйыҡ* ҡушылдыҡтарын, ҡабул итә. Кесе Ыйыҡ ҡойғандан һуң *Ыйыҡ* тип атала башлай. Дәүләт һыу реестрында Оло Ыйыҡ исеме бөтә йылғаға бирелгән. Рәүҙе йылғаһына тамағынан 43 км алыҫлыҡта, Краснояр ауылынан 2,5 км үрҙәрәк ҡоя.

## Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы:
* Һыу объектының колы: 10010100412111100010203.
* Бассей округы: Кама бассейны округы.
* Йылға бассейны: Кама. 

## Иҫкәрмәләр
Ойоҡбаш

**Ойоҡбаштар** () — эске кейем төрө, тубыҡҡа тиклем барып етмәгән ҡыҫҡа ойоҡ. Кеше аяғына кейер өсөн тәғәйенләнгән парлы кейем предметы. Аяҡ кейеменең ҡайһы бер төрҙәре эсенән ғәҙәттә ойоҡбаш кейәләр. Боронғо замандарҙа ойоҡбашты күндән йәки хайуандарҙың кейеҙләнгән йөнөнән эшләгәндәр. XVI быуат аҙағында ойоҡбаштарҙы машина менән бәйләү барлыҡҡа килә. XIX быуат башынан машина менән бәйләү ойоҡбаш әҙерләүҙә өҫтөнлөклө ысулға әүерелгән.

## Этимологияһы
Башҡорт телендәге ***ойоҡбаш*** һүҙе ике өлөштән тора: ойоҡ+баш.

Ул ҡыҫҡа ҡуныслы ойоҡ, йәғни баш ҡына. Халыҡ телендә исемдең төрлө варианттары бар: башалтай, башай, йөн ойоҡ тип ғәҙәттә йөндән бәйләнгән ойоҡбаштарҙы атайҙар, ә магазиндан алынған йоҡалары ябай һөйләштә урыҫсанан инеп «нәски» булып киткән. Башҡорт телендә ғәҙәттә икешәр итеп кейелә торған кейем төрөн «бер пар» тиәһе урынға, «бер кейем» тип һөйләйҙәр: мәҫәлән, бер кейем ойоҡбаш, бер кейем быйма һ.б.

## Ойоҡбаш етештереү
Ойоҡбаштар ғәҙәттә мамыҡтан, йөндән һәм башҡа тәбиғи сүстәрҙән, шулай уҡ химик һәм синтетик сүстәрҙән һәм уларҙың берләшмәһенән, шул иҫәптән эластан өҫтәп эшләнә. Ойоҡбаш етештергәндә ҡайһы берҙә бактерияға ҡаршы һәм хуш еҫле матдәләр (*ментоллы ойоҡбаш*) ҡушалар.

Ойоҡбаштар, ҡағиҙә булараҡ, трикотаждан йәки бәйләп етештерелә.

Ир-егет, ҡатын-ҡыҙ, үҫмерҙәр һәм балалар ойоҡбаштары була. Бөтә был төрҙәр күләме, сеймал төрө, әҙерләү ысулы, үреү төрө һәм төҫтәр буйынса айырыла.

Чжэцзян провинцияһында (Ҡытай) Чжуцзи ҡала өйәҙендә Датанг округы «Ойоҡбаш ҡалаһы» булараҡ билдәле. Бөгөнгө көндә ҡала йылына 8 миллиард кейем ойоҡбаш етештерә , был донъялағы ойоҡбаш етештереүҙең өстән бер өлөшөн тәшкил итә. 2011 йылда унда планеталағы һәр кеше өсөн ике кейем ойоҡбаш булдырылған.

## Ҡулланыу
Ойоҡбаш — мөһим гигиена әйбере. Ойоҡбаштар аяҡ кейемен уңайлыраҡ тотоноу һәм уның ваҡытынан алда туҙыуына юл ҡуймау, һыуыҡ ваҡытта шулай уҡ йылыны һаҡлап ҡалыу өсөн файҙаланыла. Элек был маҡсатта йыш ҡына ҙар файҙаланылған, әммә әлеге ваҡытта ойоҡбаштар был йәһәттән өҫтөнлөк итә.

## Ойоҡбаштарҙың милли төрҙәре
* Посон — кейгән кейемдәре корея милли кейеме.
* Таби — традицион япон ойоҡбаштары.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сылғау — итек эсенән аяҡты урау өсөн туҡыма киҫәктәре.
* Журабтар — Кавказ, Памир, Урта һәм Кесе Азия халыҡтарында традицион булған йылы ойоҡбаштар
* Төрөк халҡының ҡулдан бәйләнгән ойоҡбаштары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Носки // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1959. — Т. VI. — Стб. 203—206.
* ГОСТ 8541-94 Изделия чулочно носочные, вырабатываемые на круглочулочных автоматах.
* ГОСТ 11373-88 Обувь. Размеры.
Афанасьева Лира Аркадьевна

**Афанасьева Лира Аркадьевна** (20 март 1974) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2009).

## Биографияһы
Лира Аркадьевна Афанасьева 1974 йылдың 20 мартында БАССР-ҙың Ишембай районы Васильевка ауылында тыуған.

1996 йылда Чебоксар ҡалаһындағы И. Н. Ульянов исемендәге Сыуаш дәүләт университетын тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының (хәҙер — Өфө фән һәм технологиялар университеты) филиалы Стәрлетамаҡ педагогия институтында эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге сыуаш йола фольклорын һәм Урал-Волга буйының башҡа халыҡтарын этнолингвистик тикшереүгә, әҙәбиәт менән фольклорҙың үҙ-ара бәйләнеше проблемаларына, сыуаш әҙәбиәте тарихын өйрәнеүгә арналған.

2009 йылдан — филология фәндәре кандидаты. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

2015—2017 йылдарҙа «Башҡортостан Республикаһы сыуаштарының фольклор-диалектика атласы» («Фольклорно­-диалектологический атлас чувашей Республики Башкортостан») төҙөүҙә,

2013 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Башҡортостан халыҡтарының тере боронғоһо» республика фольклор-этнографик фестивале" ("Республиканский фольклорно­-этнографический фестиваль «Живая старина народов Башкортостана») проекты сиктәрендә «Уҡытыусының иң яҡшы инновацион проекты» («Лучший инновационный проект преподавателя») конкурс номинацияһын тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша.

2012 йылдан — Сыуашстан фән һәм сәнғәт халыҡ академияһының мөхбир ағзаһы.

Уҡытҡан дисциплиналары:

Туған әҙәбиәт (татар, сыуаш) тарихы

Әҙәбиәт ғилеме нигеҙҙәре

Халыҡ ауыҙ-тел ижады (туған халыҡының)

Туғандаш (төрки) халыҡтар әҙәбиәте

«Сыуаш теле һәм әҙәбиәтенең көнүҙәк мәсьәләләре» модуле

Туған (татар, сыуаш) әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы

Тексҡа лингвостилистик анализ (татар һәм сыуаш телдәре материалында)

Балалар әҙәбиәте

## Хеҙмәттәре
Терминология похоронно­-поминальной обрядности чувашей (опыт сравнительно-сопоставительного и этно-лингвокультурологического исследования). Стерлитамак, 2017.

## Һылтанмалар
* Афанасьева Лира Аркадьевна
* Стерлитамакский филиал УУНиТ Афанасьева Лира Аркадьевна
* Диссертация к. ф. н. Афанасьевой Лиры Аркадьевны

## Иҫкәрмәләр
Ғәйнуллина Асия Солтан ҡыҙы

**Ғәйнуллина Асия Солтан ҡыҙы** (3.09.1955) — сәсәниә, фольклорсы, Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014)

## Биографияһы
Асия Солтан ҡыҙы Ғәйнуллина 1955 йылдың 3 сентябрендә БАССР-ҙың Хәйбулла районы Бәләкәй Арыҫланғол ауылында тыуған.

1978 йылда Өфө ҡалаһындағы Башҡорт дәүләт педагогия институьтының тарих-инглиз теле факультетын тамамлай.

Асия Солтан ҡыҙы Хәйбулла районы мәктәптәрендә, Сибай ҡалаһының төрлө белем биреү учреждениеларында уҡытыусы булып эшләй.

«Урал батыр» сәсәндәр мәктәбенә («Сәсәндәр үҙәге») нигеҙ һалыусы.

Сибай ҡалаһының «Ағинәйҙәр ҡоро» ҡатын-ҡыҙҙар советы йәмәғәт ойошмаһы етәксеһе

Башҡорт милли кейемен һәм биҙәү-ҡулланма ижадын һәм һөнәрҙәрен (кейеҙ, ҡорама тегеү) тергеҙеү буйынса эш алып барған «Талир тәңкә» этник төркөмөнә, «Ете ҡыҙ» биҙәү-ҡулланма сәнғәте һәм матурлыҡ халыҡ студияһына нигеҙ һалыусы.

«Яугөл» ҡумыҙсылар ансамблен ойоштороу инициаторы.

2017 йылда күп йыллыҡ уңышлы хеҙмәте өсөн ул «Традицион халыҡ мәҙәниәте» номинацияһында Рәсәй Федерацияһының «Рәсәй күңеле» премияһына лайыҡ булды.

## Ҡаҙаныштары
2011 йылда Ҡурған, Санкт-Петербург, 2012 йылда Пермь, 2014 йылда Мәскәү, 2014 һәм 2018 йылдарҙа Өфө ҡалаларында ҡатын-ҡыҙҙар милли кейеме эштәренең шәхси күргәҙмәләрен ойоштора. Шундай күргәҙмәне 2011 йылда Төркиәлә лә ойоштора.

2003 йыл — Баймаҡ ҡалаһында «Урал батыр» башҡорт халыҡ эпосына арналған Халыҡ-ара сәсәндәр конкурсы лауреаты

2007, 2009 йылдар — Ҡалмыҡстандың баш ҡалаһы Элистала «Жаңһар вариҫтары ерендә донъя халыҡтары мифтары» («Мифы народов мира на земле потомков Джангара») Халыҡ-ара сәсәндәр фестивале лауреаты

2011 йыл — «Берҙәмлек-Содружество» милли мәҙәниәттәр конкурсы лауреаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014)

Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Душа России» наградаһы лауреаты (2017)
 
## Хеҙмәттәре
Устарымда — сулпылар: художестволы музыкаль йыйынтыҡ. Өфө, 2007.

## Һылтанмалар
ГАЙНУЛЛИНА Асия Султановна — Ғәйнуллина Асия Солтан ҡыҙы

3.09.2020, Заслуженный работник культуры РБ Асия Гайнуллина отмечает свой 65-летний юбилей

## Иҫкәрмәләр