open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гинзбург Илья Исаакович

**Гинзбург Илья Исаакович** (1882 йыл — 1965 йыл) — СССР геохимигы һәм минералогы. Файҙалы ҡаҙылмаларҙы геохимик ысул менән эҙләү алымына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Геология-минералогия фәндәре докторы (1943), профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957), Сталин премияһы лауреаты (1946) — Көньяҡ Урал никель мәғдәне ятҡылығын асыу өсөн.

## Биографияһы
Илья Исаакович Гинзбург 1882 йылдың 13(25) ғинуарында мещан ғаиләһендә тыуған,  Ир туғандары: Григорий, Матвей.

1902—1904 йылдарҙа Фрайберг тау академияһында уҡый (Германия).

1913 йылда  Петербург политехник институтын тамамлай һәм шунда уҡ эшләй башлай.

1923—1925 йылдарҙа  Германияла командировкала була (Берлин).

Геология комитетының иҫәп-иҡтисади бүлегендә геолог--иҡтисадсы булып эшләй. Рәсәй етештереү көстәрен өйрәнеү буйынса комиссия ағзаһы (КЕПС).

1928 йылдың 12 декабрь 58-се статья, 7-се пункт  буйынса (геолком эше)  ҡулға алына),  (сәнәғәт саботажы) холоҡ төҙәтеү лагерына 10 йылға хөкөм ителә, 1929 йылдың 13 октябрендә Ухтаға килә. Промысла һәм эҙләнеү төркөмөндә  эшләй, шул иҫәптән  радий һәм минераллашҡан һыуҙы (ятҡылыҡтары һәм сәнәғәт әһәмиәте) тикшерә. 1930 йылдың яҙында химия лабораторияһының беренсе ойоштороусыһы һәм етәксеһе була (30-ға яҡын кеше иҫәпләнә). 1931 йылдың 20 июнендә  ирекле биләмәгә  күсерелә, 2 ай үткәс, күҙәтеү аҫтында азат ителә. 1932 йылдың февралендә  Мәскәүгә саҡыртып алына, 1 мартта Сопс ултырышында   (Етештереү көстәрен өйрәнеү советы) Ухтаның шыйыҡ радий  мәғдәне   тураһында доклад яһай.  Уның доклады нигееҙендә табылған ятҡылыҡ тураһында сәнәғәт  үҙләштереү буйынса ҡарар ҡабул ителә. 1934 йылда иреккә сығарыла, 1936 йылдың 27 июлендә суд хөкөмө алына. 

Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының  Биология лабораторияһында эшләй. 

1956—1963 йылдарҙа Геология, петрография, минералогия һәм геохимия институтының экзоген мәғдән ятҡылыҡтары бүлегенең мөдире вазифаһын башҡара.

Илья Исаакович Гинзбург 1965 йылдың 15 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.

## Ғаиләһе

* Улы — минералог А. И. Гинзбург (1917—1984).

## Награда һәм премиялары

* 1945 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.06.1945)
* 1946 — өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы, никель мәғдәне ятҡылығын асыу һәм геология эштәре һәм Көньяҡ Урал никель заводы өсөн сеймал базаһын  тәьмин итеү өсөн 
* 1957 — РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Илья Исаакович Гинзбург: [Некролог] // Известия АН СССР, серия геологическая. 1966. № 1. С. 143—144.

## Һылтанмалар

* Библиография  в информационной системе «История геологии и горного дела» РАН.
* Памяти первого этапа Ухтинской экспедиции  на сайте «Историко-культурный Атлас города Ухты».
Чистяков Василий Матвеевич

**Чистяков Василий Матвеевич** (1890 — 1965) — совет педагогы, урыҫ телен уҡытыу өлкәһендә методист, профессор, педагогика фәндәре докторы.

## Биографияһы
Чистяков Василий Матвеевич 1912 йылда Ярославль уҡытыусылар институтын тамамлағандан һуң башланғыс мәктәп уҡытыусыһы, һуңынан Кинешма һәм Тверь юғары башланғыс училищеларында урыҫ теле уҡытыусыһы булып эшләй. 1921 — 1930 йылдарҙа мәктәптә, рабфакта, Калинин М. И. исемендәге уҡытыусылар институтында уҡыта.
Ул 1930 — 1936 йылдарҙа — Фирғәнә педагогия педагогия институтының урыҫ теле кафедраһы мөдире. 1938 йылдан алып Мәскәүҙә Үҙәк педагогия милләттәр институтында, мәктәптәр институтында, халыҡ мәғарифы кадрҙарының квалификацияһын күтәреү институтында, 1944 — 1949 йылдарҙа РСФСР-ҙың Педагогия фәндәре уҡытыу методтары институттында һәм 1949 — 1965 йылдарҙа милли мәктәптәрҙең Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.

Чистяков Василий Матвеевич урыҫ телен уҡытыу методикаһының нигеҙҙәрен эшләй. «Урыҫ булмаған мәктәптәрҙә урыҫ теле методикаһы нигеҙҙәре» (4-се баҫма, Мәскәү, 1958) китабы СССР-ҙа һәм сит илдәрҙә лә киң танылыу яулай. Китап төрлө милләттәр өсөн тәғәйенләнә. Чистяков — төрлө милләт мәктәптәре (тыва, уйғыр, ҡарағалпаҡ, литва, мари, татар, үзбәк, яҡут, хаҡас һ.б.) өсөн урыҫ теле буйынса бер нисә дәреслек, уҡыу әсбабы һәм программалары авторы.

## Хеҙмәттәре
* Татар мәктәбендә урыҫ һәм туған телдәрҙе уҡытыу методикаһы буйынса очерктар, М., 1952 (Н. К. Дмитриев һәм Н. З. Бакеева менән бергә)

* Урыҫ теле буйынса милли мәктәптәрҙә тел дәрестәре, 2-се баҫма, М., 1956 (Ф. Ф. Советкин менән берлектә);

* Урыҫ булмаған урта мәктәптәрҙә уҡыусыларҙың урыҫ телен үҫтереү буйынса күнегеүҙәр, 5 — 7 класс. М., 1957;
 
* Урыҫ булмаған урта мәктәптәрҙә VIII—X класс уҡыусыларының урыҫ телен үҫтереү буйынса күнегеүҙәр, М., 1958;
 
* Урыҫ булмаған урта мәктәптәрҙә урыҫ теле методикаһы, 4-се баҫма, М., 1958;

* Урыҫ булмаған мәктәптәрҙең башланғыс кластарында уҡыусыларға урыҫ телен үҫтереү буйынса күнегеүҙәр, 3-сө баҫма, М., 1960;

* Төрки телле мәктәптәрҙә урыҫ телен уҡытыу методикаһы. В. М. Чистяков мөхәррирлегендә, М., 1964.

## Сығанаҡ
http://pedagogic.ru/pedenc/item/f00/s02/e0002735/index.shtml
Кирайдт Рудольф Иванович

**Кирайдт Рудольф Иванович** (1 ғинуар 1939 йыл, Опочка, Псков өлкәһе — 13 апрель 2020 йыл, Өфө, Башҡортостан Республикаһы) — архитектор, рәссам, педагог, 1974 йылдан  Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзы ағзаһы, 1981 йылдан БАССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, 1996 йылдан Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы.

## Биографияһы
1939 йылдың 1 ғинуарында Псков өлкәһенең Опочка ҡалаһында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда бөтә ғаилә Өфөгә эвакуациялана. 1968 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлай. Борис Григорьевич Бархидың уҡыусыһы.

1961 йылдан «Башкиргражданпроект» институтында эшләй башлай, шулай уҡ бер үк ваҡытта 1977—1984 йылдарҙа — Өфө нефть институты уҡытыусыһы, 1988 йылдан — «Альтернатива», 1989 йылдан — «Коду» проект ойошмаларында эшләй. 1992 йылда «КИРСС» проекты оҫтаханаһына нигеҙ һалыусы һәм директоры ә 1999 йылдан — директор урынбаҫары, һәм бер үк ваҡытта, 2004 йылдан — архитектор-реставратор.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт төҙөлөшө комитетының Почет грамотаһы, «Башҡортостан Республикаһының архитектураһында ҡаҙаныштары өсөн» Архитекторҙар союзының миҙалы менән бүләкләнә.

## Мираҫы
Башҡортостанда 200-ҙән ашыу торлаҡ һәм йәмәғәт биналары проекттары, реконструкциялау һәм реставрациялау авторы. 

Өфөлә,  1976 йылда, 35-се урта мәктәп бинаһы,  1980 йылда —  Өфө авиация техникумының яңы бинаһы, 1981 йылда — Черниковканың Төньяҡ биҫтәһендә (Вологда урамы, 23) 12-ҡатлы «түңәрәк» торлаҡ йорто (индивидуаль проект буйынса) проекттарын, 1982 йылда — Телеүҙәк биҫтәһендә 12 ҡатлы йорттар, 1991 йылда Яңауыл биҫтәһендә терраса тибында беренсе торлаҡ йорттар проекттарын эшләй. 

1989-1998 йылда Черниковкала  «Ләлә-Тюльпан» мәсет  бинаһы проектының авторҙашы. 2002 йылда, ҡыҙы Анна менән берлектә, «Ассы»  дауалау‑һауыҡтырыу шифаханаһы корпус проектын эшләй. 2003 йылда Воскресение Христова соборын проектлай, ул 1932 йылда  юҡ ителгән Өфөнөң Воскресенский соборы образында төҙөлә, әммә уның теүәл реконструкцияһы түгел. 

1980-1985 йылдарҙа реставрация һәм реконструкциялау проекттары авторы — Александр сиркәүе урынында Профсоюздар һарайы  (Киров урамы, 1; хәҙер — архитектура ҡомартҡыһы) Рудоль Авсахов менән берлектә , Килем  мәсетен һәм Килем һарайын  «Президент-Отель» ҡунаҡханаһы, Стәрлетамаҡ ҡала Мәҙәниәт һарайы, Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры фасады.

## Әҙәбиәт

* Донгузов К. А. Союз архитекторов Республики Башкортостан: традиции и современность. — Уфа. — 1998.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Художник и архитектор Рудольф Кирайдт. Изобразительное искусство Башкортостана. Виртуальная художественная галерея сайта ArtAgeLess.com
Ильина Анна Дмитриевна

**Ильина Анна Дмитриевна  (**; 24 декабрь 1964 йыл, Өфө) — Рәсәй һәм Мексика ғалимы, биотехнолог. Уның  тикшеренеүҙәре биокатализ һәм энзимология өлкәһендә.

## Биографияһы
Анна Дмитриевна Ильина 1964 йылдың 24 декабрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. 

1982—1990 йылдарҙа  Мәскәү дәүләт университетында уҡый, кандидатлыҡ диссертацияһы темаһы — *Кинетические закономерности функционирования рецепторно-ферментных систем при длительном введении морфина*. Эмиграцияла нострификациянан һуң докторлыҡ дәрәжәһе ала. 1991—1993 йылдарҙа  [Башҡорт дәүләт университетының
1993 йылда  даими йәшәү өсөн [Мексикаға күсенә, унда 2012 йылда  натурализация үтә.

1993 йылдан  Коауиланың автономиялы университетының химия факультетында уҡытыусы һәм тикшеренеүсе булып эшләй.

Анна Дмитриевна Ильина Коауила автономиялы университетының 30-ҙан ашыу проект өсөн яуаплы була, уны    һәм шәхси компаниялар финанслай.  Улар иҫәбендә төрлө үҫемлек аҙыҡ-түлектәренең ферментатив үҙенсәлектәрен өйрәнеү, ауыл хужалығы һәм косметик ҡулланыу өсөн  агава лечугильяның өҫтәмә  аҙыҡ-түлеген ҡулланыу технологияһын эшләү, биояғыулыҡ кеүек ауыл хужалығы ҡалдыҡтарын ҡулланыуға нанобиотехнология альтернативалары тора.

Экстракция, аҡһым молекулалары характеристикалары һәм ҡулланыуы өлкәһендә тәжрибәһе ҙур (ферменттар, күҙәнәк рецепторҙары һ. б.), шулай уҡ ферменттарҙың  технологияһы һәм  инженерияһы (иммобилизация, микроинкапсуляция,  ксеноферменттар синтезы). Халыҡ-ара махсуслаштырылған журналдарҙа һәм 35 Мексика журналдарында  55-тән ашыу ғилми мәҡәлә баҫылып сыға.

## Иҫкәрмәләр
Русаков Николай Васильевич

**Русаков Николай Васильевич** (6 май 1939 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-гигиенист, Рәсәй медицина фәндәре академияһы академигы (2007), Рәсәй фәндәр акдемияһы академигы (2013), Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).

## Биографияһы
Николай Васильевич Русаков 1939 йылдың 6 майында Мәскәү өлкәһенең Красный ткач ҡасабаһында тыуған.
1964 йылда И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтын тамамлай, артабан шунда 1970 йылға тиклем аспирантурала уҡый.

1970-1989 йылдарҙа — А. Н. Сысин исемендәге дөйөм һәм коммуналь гигиена институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, Е. И. Марциновский исемендәге медицина паразитологияһы һәм тропик медицина институты бүлегенең лаборатория мөдире.

1989 йылдан — А. Н. Сысин исемендәге тирә-яҡ мөхит кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтының тупраҡ һәм сәнәғәт ҡалдыҡтары гигиенаһы лабораторияһының мөдире.

«Тупраҡ һәм тирә-яҡ мөхит гигиенаһы» секцияһы рәйесе, РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының санитар-эпидемиологик күҙәтеү Департаментың баш эксперты, РФ Дәүләт стандартының һәм РФ Дәүләт заказдарын урынлаштырыу буйынса фәнни-техник комитеттары ағзаһы; ҡалдыҡтарҙы эшкәртеп, сүп-сар тейәп оҙатыу буйынса Үҙәк орган етәксеһе; тупраҡ гигиенаһы һәм ҡалдыҡтар хәүефенең сифатын баһалау өлкәһендә билдәле белгес; фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре: тупраҡ торошон күҙәтеү: уның фундаменталь нигеҙҙәре һәм методологияһы, тупраҡтың гигиена хәле һәм уның ағыуланыуын кеше һаулығына йоғонтоһон күҙәтеү.

2004 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағзаһы итеп һайлана.

2007 йылда — Рәсәй медицина фәндәре академияһының академигы.

2013 йылдан — РФА академигы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002);
* «Хеҙмәт ветераны миҙалы».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Российская Академия Наук/ Русакову Николаю Васильевичу — 80 лет
*
Шәрипов Юрий Камал улы

**Шәрипов Юрий Камал улы** (1940 йыл, Башҡорт АССР-ы, Салауат районы, Ҡалмаҡ ауылы) — «БЭТО концерны» акционерҙар йәмғиәтенең Президенты һәм генераль директоры, элемтә, информатика һәм йыһан Ғилми Тикшеренеү Институтының директоры (Өфө ҡалаһы), техник фәндәр кандидаты, профессор

## Биографияһы
Шәрипов Юрий Камал улы 1940 йылда Башҡорт АССР-ы Салауат районы Ҡалмаҡ ауылында тыуа. 1965 йылда ситтән тороп Бөтә Союз финанс-иҡтисад институтын, 1984 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы Академияһын тамамлай.
Элемтәсе, төрлө инженер вазифаларында эшләй; Өфө коммутацион аппаратура заводы директоры була; 1984 йылдан Башҡорт АССР-ының Дәүләт планы рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1985 йылда беренсе урынбаҫары.
1989 йылда СССР-ҙың халыҡ депутаты, СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы итеп һайлана. Республикаларҙың һәм автономиялы берәмектәрҙең иҡтисади мөнәсәбәттәре буйынса Милли Советы комиссияһы рәйесе, СССР Юғары Советының Оборона һәм дәүләт именлеге комитеты ағзаһы була.
«БЭТО концерны» (граждандар һәм махсус тәғәйенләнешле элемтә системаларын һәм телекоммуникациялар системаһын булдырыу буйынса предприятие) акционерҙар йәмғиәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе.
Ғилми һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә; Өфө авиация институтының техник кибернетика кафедраһы мөдире, профессоры, уҡытыусыһы, доценты була.
Идаралыҡ һәм иҫәпләү техникаһы, йыһан, радио һәм сымлы элемтә, иҡтисад һәм финанс, социология һәм психология, экология һәм политология буйынса 180 фәнни хеҙмәт авторы; Башҡортостан Республикаһы Сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар союзы һәм Инженерҙар Академияһын булдырыу инициаторы; Халыҡ-ара һәм Рәсәй инженер Академияһы академигы.
1979 йылда СССР телефонлаштырыу нигеҙенә һалынған күп функциялы цифрлы элемтә системаларын әҙерләү һәм етештереү буйынса халыҡ-ара совет-француз проекты етәксеһе була, артабан — «Рәсәй халыҡ телефоны» программаһы. Башҡорт ССР-ының Дәүләт планында эшләп, халыҡ хужалығы һәм баҙар иҡтисады менән идара итеүҙең иҡтисади ысулдарына күсеү буйынса тәҡдимдәр һәм программалар пакеты эшләй. Был тәҡдимдәр «Үҙгәртеп ҡороу шарттарында төбәк менән идара итеү системаһын камиллаштырыу» китабының нигеҙенә ята. СССР Юғары Советында конверсия буйынса тәҡдимдәр әҙерләүҙә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы
РФ-тың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе
«Почет билдәһе» ордены
Миҙалдар менән наградлана

## Сығанаҡтар
* https://gufo.me/dict/biography_encyclopedia/Шарипов,_Юрий_Камалович
Алёшин Евгений Павлович

**Алёшин Евгений Павлович** (23 апрель 1931 — 7 апрель 2014) — Рәсәй ғалимы, биолог, биология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы, СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989 — 1992).

## Биографияһы
Краснодар крайы Кореновск станицаһында (хәҙерге Кореновск ҡалаһы) тыуа.

1954 йылда Кубань ауыл хужалығы институтын тамамлай.

1955 — 1960 йылдарҙа — кесе ғилми хеҙмәткәр, Кубань .дөгө физиологияһы лабораторияһында тәжрибә станцияһында  бүлек мөдире.

1960 — 1962 йылдарҙа — Краснодар политехник институты доценты.

1962 — 1966 йылдарҙа — Төньяҡ Кавказ фитопатология Ғилми Тикшеренеү Институтының биохимия лабораторияһы мөдире. Фән буйынса директор урынбаҫары, Бөтә Союз ҒТИ-ның дөгө физиологияһы бүлеге мөдире (1966 — 1972). Кубань ауыл хужалығы институтының Үҫемлектәр физиологияһы һәм биохимияһы кафедраһы мөдире (1972 — 1978). Бөтә Союз дөгө ғилми-тикшеренеү институты директоры (1978 — 1998).

Биология фәндәре докторы (1968), профессор (1969), Бөтә Союз ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы (1985), Рәсәй фәндәр академияһы академигы (2013). Үҫемлектәр һәм дөгө физиологияһы өлкәһендә билдәле ғалим.

Дөгө үҫтереүҙең интенсив технологияһы һәм уны экологик яҡтан хәүефһеҙ ысулдар үҫтереү буйынса эштәр авторы. Ристың 12 сортын булдырыуҙа ҡатнаша.

500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 80 китап (5 монография, 1 дәреслек, 4 белешмә) нәшер итә. уйлап табыуға 40 авторлыҡ танытма һәм патент ала.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
СССР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премия лауреаты (1977). «Почёт Билдәһе» (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973, 1976), Халыҡтар дуҫлығы (1981), Почет ордены (1996), СССР миҙалдары, күкрәккә таға торған  «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» (1984) билдәһе менән бүләкләнә.

СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1992).

## Ғилми хеҙмәттәре

* Дөгөнө минераль туҡландырыу /авторҙашы: А. П. Сметанин. — Краснодар: Китап нәшриәте, 1965. — 208.
* Кубандә дөгө мәҙәниәте  / авторҙашы: А. П. Джулай, Е. Б. Величко — Краснодар: Китап нәшриәте, 1980. — 205 б.
* Дөгө үҫтереүсенең ҡыҫҡаса белешмәһе  / авторҙашы:  В. П. Конохов — М., Агропромиздат, 1986. — 252 б.
* Агрономия дәфтәре: дөгө үҫтереү буйынса интенсив технология / авторҙашы: А. П. Калинин, М. И. Чеботарев. — М.: Россельхозиздат, 1987. — 128 б..
* Адыгейҙа дөгө мәҙәниәте : (Адыгеяның дөгө ярмаһы үҫтереүселәре һәм  белгестәре өсөн ҡулланма  / авторҙашы.: Р.М. Алибердов һ. б.  — Майкоп, 1989. — 144 б. Дөгө ярмаһы һәм Адыгеш хужалығы белгестәре өсөн пособие

## Сығанаҡтар

** Биографическая энциклопедия РАСХН, ВАСХНИЛ http://www.cnshb.ru/AKDiL/akad/base/RA/000655.shtm
Российский Дмитрий Михайлович

**Российский Дмитрий Михайлович** (1887 −1955) — совет терапевы һәм медицина тарихсыһы, Мәскәү университеты профессоры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы

Полковник Михаил Александрович Российский (1862—1910) ғаиләһендә тыуған. Әсәйе Мария Дмитриевна. 1-се Мәскәү классик гимназияһын көмөш миҙал менән тамамлай (1906). Мәскәү университетының медицина факультетына уҡырға инә, уны отличие менән тамамлай (1911).1912 йылдан Мәскәү университетының медицина факультетында хеҙмәткәр, һуңынан госпиталь терапевтик клиникаһы кафедраһы мөдире була. «О влиянии экстракта из инфундибулярной части гипофиза на обмен веществ у животных» эксперименталь хеҙмәте өсөн медицина докторы ғилми дәрәжәһе бирелә (1915). МДУ-ның физика-математика факультетының биология бүлеген тамамлай (1920).

1-се Мәскәү медицина институтының поликлиника кафедраһы мөдире (1921—1953). Бер үк ваҡытта 1948 йылда — медицина тарихы кафедраһы мөдире. Фармакология кафедраһы мөдире (1953—1955).

Российскийҙың фәнни эшмәкәрлеге клиник медицина, фармакология һәм медицина тарихы мәсьәләләренә арналған. «Основы эндокринологии» һәм «Клиническая эндокринология» беренсе ватан ҡулланмаларын булдырыуҙа ҡатнаша. Шәкәрҙеке булмаған диабет тураһында монография яҙа. Ағыуланыуҙар һәм ағыу ҡайтарғыстар, бальнеология, клиник лаборатор тикшеренеүҙәр ысулдары буйынса хеҙмәттәр баҫтыра. Студенттарҙы амбулатор уҡытыу методикаһын эшләй. Медицина тарихына Российский 150-гә яҡын хеҙмәт бағышлай . Улар араһында иң мөһиме — «Ватан медицинаһы һәм һаулыҡ һаҡлау тарихы, Библиография (996—1954)». «Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетына 200 йыл» тигән һуңғы хеҙмәте үлгәндән һуң баҫылып сыға (1955).

Российский Бөтә Рәсәй эндокринологтары йәмғиәте рәйесе, Мәскәү һәм Бөтә Союз тарихи-медицина ғилми йәмғиәттәре рәйесе, киҙеү менән көрәш буйынса Бөтә Союз комитетының рәйесе, яңы дарыу матдәләре табыу буйынса комиссия рәйесе, Фармакология комитеты, СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ғилми медицина Советы ағзаһы.

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.

1955 йылда вафат була. Введенский зыяратында ерләнгән (4 уч.).

**Хеҙмәттәре**:

* О влиянии экстракта из инфундибулярной части Glandulae Pituitariae на обмен веществ у животных, дисс., М., 1914
* Клинические лабораторные методы исследования, М.— Пг., 1923, М.— Л., 1931
* Лекарственные растения СССР, М., 1926
* Грипп, М., 1942; Отечественные лекарственные растения и их врачебное применение, М., 1944
* 200 лет медицинского факультета Московского государственного университета — 1 Московского ордена Ленина медицинского института, М., 1955
* История всеобщей и отечественной медицины и здравоохранения, Библиография (996—1954 гг.), М., 1956.

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Морозов Иван Сергеевич

Морозов Иван Сергеевич (2 сентябрь 1936 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-полковник.

## Биографияһы
1957 йылдан КПСС ағзаһы.

Петрозаводск хәрби училищеһында (1954 — 1957 йылдар), М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияла (1967 — 1970 йылдар),  Ҡораллы Көстәр Генераль штабының К. Е. Ворошилов исемендәге хәрби академияһында (1975 — 1977 йылдар) уҡый.

1980 — 1982 йылдарҙа — Алыҫ Көнсығыш хәрби округының 15-се дөйөм ғәскәри армия штабы начальнигы.

1982 — 1984 йылдарҙа — Алыҫ Көнсығыш хәрби округының 35-се дөйөм ғәскәрҙәре командующийы.

1984 йылдың сентябрь— 1986 йылдың декабрендә — Алыҫ Көнсығыш хәрби округы ғәскәрҙәре командующийының 1-се урынбаҫары.

1986 йылдың декабрь — 1992 йылдың ғинуарында — Одесса хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы.

1992 йылда Мәскәүгә күсеп килә.

Әлеге ваҡытта — Мәскәү өлкәһе хәрби комиссариатының баш хәрби инспекторы. Генерал-полковник Иван Сергеевич Сергеевич мәктәп уҡыусылары менән осрашыуҙар үткәрә.

СССР Юғары Советының 11-се саҡырылыш депутаты (28.02.1988 йылдан алып 1989 йылға тиклем).

Молдованың Тирасполь 704-се һанлы территориаль һайлау округынан 1989 — 1991 йылдарҙа СССР-ҙың халыҡ депутаты.

1990 — 1991 йылдарҙа Украина Компартияһы Үҙәк комитеты ағзаһы.

## Хәрби званиелары
* Генерал-майор (16.02.1979)
* Генерал-лейтенант (3.11.1983)
* Генерал-полковник (7.05.1987)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Октябрь Революцияһы ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт иткәне өсөн» ордены
* Миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://supsov.9im.ru/HTML/D1319.HTML 
* http://photo.rgakfd.ru/showSubObjects.do?object=1808620349
Ласточкин Владимир Евгеньевич

**Ласточкин Владимир Евгеньевич** (1 апрель 1959 йыл — 25 декабрь 1985 йыл) — милиция майоры. Беренсе Чечен һуғышында ҡатнашыусы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (1996).

## Биографияһы
Владимир Евгеньевич Ласточкин — 1959 йылдың 1 апрелендә Свердловск ҡалаһында (хәҙерге — Екатеринбург) тыуған. Олатаһы — Советтар Союзы Геройы Михаил Кырчанов.

1976 йылда Свердловск ҡалаһының № 17 урта мәктәбен тамамлай.

1980 йылда Свердловск педагогия институтын (хәҙер Урал дәүләт педагогия университеты) тамамлай һәм Армия хеҙмәтенә саҡырыла.. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, СССР эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмәт итә. Свердловск ҡалаһының Ленин районы эске эштәр бүлексәһендә участка инспекторы булып эш башлай. 1991 -1993 йылдарҙа Свердловск өлкәһе «Росс» спецназ отряды командиры. Владимир Ласточкин етәкселегендә «Росгвардия» отряды ойошторола, шәхси составтың комплектацияһы уҙғарыла, төрлө хеҙмәттәрҙең эше һәм үҙ-ара эш итеүе ойошторола, отряд дислокациялары урыны булдырыла. 1994 йылда Рәсәй эске эштәр министрлығы академияһына уҡырға инә. 1995 йыл Рәсәй эске эштәр министрлығында оперуполномоченный.

1995 йылдаың 3 ноябрендә милиция майоры Владимир Ласточкин Чечняға СОБР штаб начальнигы вазифаһында командировкаға китә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Чечен Республикаһы буйынса таралып бөткән отрядтарҙа була, етешһеҙлектәрҙе бөтөрөүҙе тәьмин итә. Бер нисә тапҡыр ут аҫтына эләгә. Командировкаһының аҙағына яҡынлашҡанда, Гудермес өсөн барған һуғышта Свердловск командиры милиция полковнигы Леонид Валов һәләк була. Валовтың кәүҙәһе сепаратистар менән ҡамалған Гудермес комендатураһында ҡала. Ласточкин Владимир Евгеньевич уның кәүҙәһен сығармайынса ҡайтып китмәҫкә хәл итә. Һуғыш ваҡытында дошман пулемётын юҡ итә, был федераль көстәргә комендатураға үтәргә юл аса. Яралыларҙы һәм һәләк булғандарҙы эвакуциялағанда ул ауыр яралана. 1985 йылдың 25 декабрендә госпиталдә алған йәрәхәттәренән вафат була. Екатеринбургтың Себер зыяратында ерләнә..

Рәсәй Федерацияһы Президентының № Баш 1123 1 август 1996 йыл Указы менән милиция майоры Владимир Евгеньевич Ласточкин юғары исемгә (үлгәндән) Рәсәй Федерацияһы Геройы лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Геройы (1996);
* Батырлыҡ ордены(1996).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Рәсәй эске эштәр министрлығы РФ Геройы. — Мәскәү, 2002.

## Һылтанмалар
* 30 лет Отделу специального назначения «Россы» 
* Люди города: Владимир Ласточкин — Герой Росии
Спасский Николай Сергеевич

**Спасский Николай Сергеевич** (4 декабрь 1867—1951) — рус һәм СССР ғалим-медигы, физиолог һәм бальнеолог; медицина фәндәре докторы, профессор; надворный советник (1902).

Бер нисә ғилми эш авторы

## Биографияһы
Николай Сергеевич Спасский 1867 йылдың  (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1870 йыл)  22 ноябрендә (яңы стиль буйынса 4 декабрь)   Пермь губернаһы Соликамск өйәҙенең Яңы-Усолье ауылында (хәҙер  Пермь крайының Усолье ҡалаһы)   Спасо-Преображенский соборы протоиерейы Спасский Сергей Иванович, уның ҡатыны, дьякон ҡыҙы Мария Ивановна ғаиләһендә  тыуған.  Ғаиләлә биш бала була

1881 йылда Соликамск дини училищеһын һәм 1887 йылда Пермь дини  семинарияһын тамамлағандан һуң,  Екатеринбург банк контораһында бухгалтер ярҙамсыһы булып эшләй. 1889 Томск университетының  медицина факультетына уҡырға инә, уны 1894 йылда  отличие менән табип дәрәжәһендә  тамамлай. 1895 йылдың сентябренән прозектор вазифаһын башҡара. 1901 йылдан алып — физиологияһы кафедраһы янында прозектор була. Ошо уҡ йылда профессор В.Н.Великий етәкселегендәмедицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн  «К вопросу о физиологическом действии токов высокого напряжения и большой частоты перерывов» темаһына диссертация яҡлай.

1906 йылдан — штаттан тыш  ассистент, 1911 йылдан — приват-доцент,  1915 йылдан — Томск  университетының фармакология кафедраһы янында прозектор.  Беренсе донъя һуғышы осоронда 1915 йылда, тиф эпидемияһы ваҡытында Сербия территорияһында «Христиан ярҙамы» Комитеты ойошторған Рәсәй Ҡыҙыл Тәреһенең  Александр общинаһы   отрядында өлкән табип булып эшләй.

1920 йылда Халыҡ комиссарҙары советы декреты тарафынан доцент  һәм өс йылдан да ашыу приват-доцент булараҡ бальнеология кафедраһына профессорҙар иҫәбенә күсерелә. 

1922—1932 йылдарҙа — Иркутск университетының медицина факультеты нормаль физиология кафедраһы мөдире  (1930 йылдан — Иркутск медицина институты, хәҙер Иркутск дәүләт медицина университеты).

1933—1938 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт медицина институтында (хәҙер Башҡорт дәүләт медицина университеты) нормаль физиология кафедраһы мөдире була

1938 йылдан — Ҡырым медицина институтының (хәҙер С.И. Георгиевский исемендәге Медицина академияһы) нормаль физиология кафедраһы мөдире. Шулай уҡ М.В.Фрунзе исемендәге Ҡырым дәүләт педагогия институтында уҡыта.

Николай Сергеевич Спасский 1951 йылда вафат була.

Пермь крайының  архив фондында Н.С. Спасскийға ҡараған  документтар һаҡлана

## Ҡаҙаныштары

* Рәсәй империяһы ордены —  III дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнгән (1904).
* СССР наградалары:  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм  «Почёт билдәһе» ордены, «1941—1945 йй.  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы.
* «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» почетлы исеменә лайыҡ булған (1945).

## Сығанаҡтар

* Шевцова Галина Игоревна. Деятельность на территории Сербии и возвращение из плена эпидемиологического отряда Александровской общины РОКК (отряда Н. С. Спасского) в годы первой мировой войны.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Профессора Крымского федерального университета им. В. И. Вернадского 
* СПАССКИЙ Николай Сергеевич 
* Спасский Николай Сергеевич (1867—1951)
Никитин Сергей Яковлевич (физик)

**Никитин Сергей Яковлевич** () — совет ғалимы, физик-экспериментаторы, физика-математика фәндәре докторы (1949), Сталин премияһы лауреаты.

## Биографияһы
1916 йылдың 3 апрелендә Таганрог ҡалаһында тыуа.

1933 йылда мөктөпте һәм фабрика-завод училищеһын тамамлағандан һуң Ленинградта ОГПУ исемендәге Оптик-механика заводында токарь булып эшләй.

1934 йылда — Элемтә инженерҙары институты студенты. Беренсе курстан һуң Ленинград политехник институтының инженер-физика факультетына күсә, уны 1939 йылда тамамлай.

1938 йылдан Ленинград физика-техник институтының ғилми хеҙмәткәре.

1941—1943 йылдарҙа Балтиҡ флотында карабтарҙы магнитһыҙландырыу буйынса эшләй.

1943 йылда СССР Фәндәр Академияһының 2-се Лабораторияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1944 йылдан 1946 йылға тиклем Физика проблемалары институтында эшләй һәм 1944 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1946—1990 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының 3-сө лабораторияһында (1958 йылдан ИТЭФ) (Мәскәү) эшләй, шул иҫәптән лаборатория мөдире вазифаһын башҡара.

1945 йылдан Мәскәү инженер-физика институтында уҡыта, ғүмеренең аҙағына тиклем ИТЭФ-та семинар алыр бара.

Физика-математика фәндәре докторы (1949), профессор.

Атом ядроһы физикаһы, нейтрон физикаһы өлкәһендәге эштәр авторы, .

## Наградалары
* 1953 йылда Сталин премияһы — атом ҡаҙанын булдырыу буйынса эксперименталь эштәре өсөн.
* «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1943).

## Ғаиләһе
* Улы Никитин, Сергей Сергеевич (тыу. 1954).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Атомный проект СССР: ч. 1-2. 1938—1945. Л. Д. Рябев. Наука, 2002

## Һылтанмалар
http://www.itep.ru/upload/iblock/62f/r929g.pdf

Л.Б. Окунь НИКИТИН Сергей Яковлевич // УФН, т. 162, No 9, с. 177.

Фото
Повнанский Николай Фёдорович

**Повнанский Николай Фёдорович** (7 май (19 май) 1888 йыл — 13 февраль 1952 йыл) — совет педагогы, профессор, 1945 йылдан алып РСФСР-ҙың Педагогия фәндәре академияһы мөхбир ағзаһы.

## Биографияһы
Николай Фёдорович Повнанский 1888 йылдың 7 (19) майында тыуа. 1930 йылдан алып Коммунистар партияһы ағзаһы. 1913 йылда Петербург университетының тарих, филология факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда Петербург ҡалаһының коммерция училищеһында һәм башҡа уҡыу йорттарында тарих, урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй башлай.
1917 йылда Тамбовта педагогик ойоштороу эш алып бара, Тамбов ҡалаһында педагогик курстар һәм Тамбов университетын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1918 йылда университеттың педагогика кафедраһы профессоры һәм кафедра мөдире була. 1923 йылдан алып Һарытау дәүләт университетының профессоры һәм педагогика кафедраһы мөдире була. 1931 — 1952 йылдарҙа Һарытау дәүләт университетының педагогика кафедраһы мөдире.
Повнанский Николай Фёдорович бер нисә халыҡ ижады һәм этнография мәсьәләләрен тикшерә. Педагогик фекер тарихы проблемалары менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, революцияға тиклемге Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә хеҙмәт тәрбиәһе идеяларын үҫтереүҙе өйрәнә. Повнанский урыҫ революцион демократтарының педагогик мираҫын өйрәнеүгә ҙур иғтибар бүлә.

## Хеҙмәттәре
* Песталоцциҙың хеҙмәт педагогикаһы һәм хәҙерге осор, Һарытау, 1925;
* Революцияға тиклемге Рәсәйҙә хеҙмәт тәрбиәһе биреү тарихы, Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының ғилми яҙмалары, 1925, 3 йыл. 3;
* Ф. Фребелдең хеҙмәт тәрбиәһе биреү идеяһы, Һарытау, 1926;
* Конструктив тәрбиә биреү. Ад. Феррьераның педагогик идеялары, [Һарытау — М.], 1928;
* Н. Г. Чернышевскийҙың педагогик идеялары, «Н. Г. Чернышевский» китабында, Һарытау, 1939;
* А. И. Герцендың педагогик идеялары., "ФАПН РСФСР хәбәрҙәр"е, 1946;
* В. Г. Белинский хеҙмәт тәрбиәһе тураһында, М., 1949;
* Д. И. Писаревтың педагогик ҡараштары. Һайланма педагогик хеҙмәттәр китабында, М., 1951

## Сығанаҡтар
http://pedagogic.ru/pedenc/item/f00/s01/e0001867/index.shtml
Сретенский Леонид Николаевич

**Леонид Николаевич Сретенский** () — совет механигы һәм математигы,СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.

## Ҡыҫҡаса биографияһы
Реаль училищела урта белем ала. 1919 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетына уҡырға инә һәм уны 1923 йылда тамамлай. 1925 йылда математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институты аспирантураһына уҡырға инә. Фәнни етәкселәре Д. Ф. Егоров һәм С. А. Чаплыгин була. 1929 йылда «Уравнения Вольтерра в плоскости комплексного переменного» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1923 йылдан — Мәскәү химия-технология институтының теоретик механика кафедраһында өлкән ассистент, һуңынан 1930 йылдан 1934 йылға тиклем — Гидрометеорология институтының математика кафедраһы доценты (1944 йылға тиклем Мәскәүҙә урынлашҡан була), 1931—1941 йылдарҙа — Аэрогидродинамика институтының теоретик бүлегенең өлкән инженеры, ә 1934 йылдан 1973 йылға тиклем — МДУ-ның механика-математика факультетында гидродинамика кафедраһы профессоры.

1936 йылда физика-математика фәндәре буйынса доктор дәрәжәһе ала, ә 1939 йылда СССР Фәндәр академияһының техник фәндәр бүлеге буйынса ағза-корреспонденты була.

Уҡытыусы эшмәкәрлеге менән бер рәттән фәнни-ойоштороу эштәре менән шөғөлләнә: СССР Фәндәр академияһының теоретик геоэкология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре (1941—1945); СССР Фәндәр академияһының диңгеҙ гидрофизикаһы институтының тулҡындар һәм ағымдар теорияһы лабораторияһы мөдире (1951—1962).
1953 йылда Мәскәү математик йәмғиәтенең вице-президенты булып китә.

Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса СССР Милли комитетының тәүге составына инә (1956).

Йөрәк сиренән ҡапыл вафат була. Новодевичье зыяратының колумбарийында ерләнгән.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Л. Н. Сретенскийҙың тәүге хеҙмәттәре дифференциаль геометрияға арналған. Тик төп хеҙмәттәре шыйыҡсаның тулҡын хәрәкәте теорияһына арналған: һыу күтәрелеү тулҡындары теорияһының, сикле амплитудалы тулҡындарҙың, карап тулҡындарының, һауыттарҙа шыйыҡлыҡтар тирбәлеүенең төрлө мәсьәләләрен өйрәнеү. Был өлкәләрҙә ул үҙ осороноң иң ҙур белгестәренең береһе була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ике Ленин ордены (1953; 1972)

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.06.1945)

- миҙалдар

## Библиография
* 
* «Теория волновых движений жидкости» (М., ОНТИ, 1936; 2-е изд. М., Наука, 1977 — содержит полный список опубликованных работ )
* О фигурах равновесия // Успехи математических наук (1938)
* «Теория ньютоновского потенциала» (М., Гостехиздат, 1946)
* 
* 
* 
* «Динамическая теория приливов» (М., Наука, 1987)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* Леонид Николаевич Сретенский сайтта «Мәскәү университеты Йылъяҙма»
* 100-летию со дня рождения Сретенский Леонид Николаевич // механика Уңыш. 1-се т., № 1.
Тагер Павел Григорьевич

**Павел Григорьевич Тагер** (, Мәскәү, Рәсәй империяһы — 30 июнь 1971, Мәскәү, СССР) — совет тауышлы кино өлкәһендә уйлар табыусы, ғалим, уҡытыусы, профессор (1937). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1947). Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950). 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Биографияһы
П. Г. Тагер 1903 йылдың 18 сентябрендә (1 октябрь) Мәскәүҙә тыуған. Мәскәү университетының физика-математика факультетын (1926) һәм механика факультетын (1929) тамамлай. 1932—1939 һәм 1947—1969 йылдарҙа Ғилми-тикшеренеү кинофотоинститутында (НИКФИ), 1939—1947 йылдарҙа ИАТАН-да эшләй. 1937 йылда профессор исеме ала, техник фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп 1940 йылда диссертация яҡлай. Кинофото хеҙмәтсәндәре союзы Үҙәк комитеты ағзаһы була

П. Г. Тагер 1971 йылдың 30 июнендә вафат була. Мәскәүҙә Востряково зыяратында ерләнгән.

## Төп асыштары һәм ҡаҙаныштары
Яҡтылыҡ ағымы модуляцияһы принцибында «Тагефон» тауышлы кино үҙенсәлекле системаһын П. Г. Тагер 1926 йылда тәҡдим итә, ә 1928 йылда патент ала.

Был система буйынса 1931 йылда беренсе совет тауышлы нәфис «Тормошҡа путевка» кинофильмы төшөрөлә.

Артабан төрлө мәсьәләләрҙе тикшерә, үҙгәреүсән тығыҙлыҡлы һәм үҙгәреүсән киңлектәге фонограммаларҙы яҙыуҙы камиллаштырыуҙа ҡатнаша. Оптик ысул менән яҙҙырғанда тауыштың боҙолоу тәбиғәтен тасуирлай, стереофоник кинематографтың теоретик нигеҙҙәрен эшләй.

Стереофоник кино өлкәһендәге төп тәжрибәләрҙе ул 1948—1949 йылдарҙа Ғилми-тикшеренеү кинофото институтында башҡара. Был тиҙ үҫешкән һәм 1960-сы йылдарҙа донъяла танылыу алған тауышты стереофоник яҙҙырыу-тергеҙеү теорияһына нигеҙ булып хеҙмәт итә.

П. Г. Тагер етәкселегендә Ғилми-тикшеренеү кинофото институтында 1948—1949 йылдарҙа кадрҙы кашелап киң экранлы стереофоник фильмдар төшөрөү һәм күрһәтеү өсөн аппаратура эшләнә.

Телевидение барлыҡҡа килеү менән, белгестәрҙең күбеһе кинематографтың бөтөүен юрауҙарына ҡарамаҫтан, П. Г. Тагер был технологияларҙың тығыҙ хеҙмәттәшлек итеү һәм өҙлөкһөҙ бәйләнештә булыу перспективаһын иғлан итә.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда П. Г. Тагер бер нисә мөһим хәрби уйлап табыу эшләй, арттырылған үтәләй тишеп сығыу көсө булған яңы форма снарядтар эшләүҙә ҡатнаша.

## Танылыуы һәм наградалары
- 1930 йылда ВКП(б)-ның XVI съезында Куйбышев В. В. үҙенең докладында, П. Г. Тагерҙың хеҙмәттәре илдең 2 млн алтын һумын һаҡланы тип белдерә.

- Ленин ордены (11.01.1935)

- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1947)

- Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1950) — ҡаршы фазалы фонограмма ҡулланып кинофильмдарҙы тауышландырыуҙың яңы ысулын эшләгәне, етәкселек иткәне һәм ҡулланыуға индергәне өсөн.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Творческо-биографическая справка о П. Г. Тагере на сайте НИКФИ
* РГАЛИ рукописи, фотографии П. Г. Тагер  (недоступная ссылка с 16-09-2011 [3693 дня])
* Фото и местонахождение могилы П. Г. Тагера
Волохов Федор Сергеевич

**Волохов Федор Сергеевич** (20 июль 1912 йыл — 1986 йыл, Оло Троицк ауылы Курск губернаһы, хәҙер Белгород өлкәһе Губкин районы) — рус совет яҙыусыһы, драматург.

## Биографияһы
Федор Сергеевич Волохов 1912 йылдың 20 июлендә Курск губернаһы (хәҙер Белгород өлкәһе Губкин районы) Оло Троицк ауылында фельдшер ғаиләһендә тыуа. Тыуған ауылында крәҫтиән йәштәре мәктәбен тамамлай. 1935 йылдан алып Воронеж ауыл хужалығы институтын тамамлай. Себерҙә агроном булып эшләй. Тәүге әҫәрҙәре 1938 йылдан алып баҫыла. Ә 1941 йылда Воронежда «Саған япраҡтары» хикәйәләр йыйынтығы баҫып сығарыла. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1940 йылдан алып Коммунистар партияһы ағзаһы. Күп йылдар ул «Подъём» журналының баш мөхәррире була.

## Әҫәрҙәре
«Шаулама һин, арыш» (1954)

«Күренекһеҙ кеше» (1957)

«Воронежда» повесы, тарихи повесть (1956) В. К. Карпов менән берлектә). Петр I тарафынан урыҫ флотын төҙөүгә арнала

«Сал сәсле егет» тарихи-революцион романы (1966)

«Беҙ артабан барабыҙ», пьесаһы (1951)

«Йәш сағыбыҙҙа», пьесаһы, (1958)

«Һандуғастар, һандуғастар …» пьесаһы (1961)

«Һәр ерҙә тормош» йыйынтығы. Повесть һәм хикәйәләр, Воронеж, 1964

«Балта һәм тәре» пьесаһы

## Әҙәбиәт
* Чепурин Ю., Конфликты подлинные и мнимые, «Сов. иск-во», 1953, 18 февр.; Слинько А., Рассказы о современниках, «Подъем», 1957, № 6; Зубриская О., О положительном герое рассказа, там же, 1959, № 4; Писатели Воронежа. Биобиблиографич. указатель, Воронеж, 1969.
* 
* Волохов Ф. С. Всю жизнь. Повести и рассказы. Воронеж, 1964; Краткая литературная энциклопедия Т9 М., 1978.Осыков Б. И.

## Сығанаҡтар
* https://beluezd.ru/volohov-feodor-ser.html 
* http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke9/ke9-1964.htm
Старик Иосиф Евсеевич

**Ста́рик Иосиф Евсеевич** (, Һарытау — 27 март 1964 йыл, Ленинград) — совет радиохимигы, Рәсәй радиохимия мәктәбе вәкиле, В. Г. Хлопиндың яҡын дуҫы һәм фекерҙәше, ультрашыйығайтылған иретмәләрҙә ион һәм коллоид формаһындағы хәлдә булған радионуклидтарҙы беренсе тапҡыр системалы өйрәнә башлай. СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946), өс тапҡыр Сталин премияһы лауреаты 1949, 1951, 1953).

## Биографияһы
1924 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетының химия бүлеген тамамлай. Ленинградта Радий институтында эшләй, Ленинград дәүләт университетында уҡыта. Семипалатинск полигонында ядро ҡоралын һынауҙа ҡатнаша.

Физика, сорбцион процестарҙың физика-химияһы, иретмәләрҙә, газдарҙа һәм ҡаты есемдәрҙә ныҡ шыйыҡланған хәлдәге радионуклид торошо формаларын билдәләү ысулдары тураһында хәҙерге заман күҙаллауҙарын дөйөмләштергән «Радиохимия нигеҙҙәре» тип исемләнгән (Radiochemistry of Fundamentals) беренсе фундаменталь хеҙмәт авторы. Тау тоҡомдарының йәшен билдәләүҙең радиоаналитик ысулы, ядро реакторы химияһы, плутоний химияһы буйынса хеҙмәттәр авторы.

X Менделеев уҡыуҙарында ҡатнашыусы.

Серафимовка зыяратында ерләнгән (14 уч.).

## Ғилми хеҙмәттәре
* Старик И. Е. К вопросу о коллоидных свойствах полония// Труды Государственного Радиевого института. Лененград. НХТИ, 1930, т.1, с.29-75; 1933, т.2, с.91-103;
* Старик И. Е. Радиоактивные методы определения геологического времени. Ленинград — Москва. Гл. ред. химич. лит. 1938. 176 с.
* Старик И. Е. Основы радиохимии. Москва — Ленинград. АН СССР.1959. 460 с.; 2-е изд. Москва — Ленинград. Наука. 1969. 647 с.; переводы на англ., немец. и япон. языки, издана в США под неточным названием: Starik I.E. Principles of readiochemistry. LLNL.1985. Monthly Catalog of United States Government Publications, entry No.8050).
* Старик И. Е. Ядерная геохронология. Москва — Ленинград, АН СССР, 1961. 630с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өс Ленин ордены (29.10.1949; 1951; 1953)
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.06.1945; 21.03.1947)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1962)
* миҙалдар
* икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1949) — 817-се комбинатта плутонийҙы химик айырып алыу технологик процесын эшләү менән етәкселек иткәне өсөн; 1951, 1953)
* В. Г. Хлопин исемендәге премия, «Основы радиохимии» монографияһы өсөн (1959).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Химики МГУ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Краткая биография на сайте «Летопись Московского университета»
* 100-лет со дня рождения учёного.
* 
* Е. А. Шашуков. Жизненный и творческий путь И. Е. Старика. Труды Радиевого института им. В. Г. Хлопина. т.12. 2007.с 207—209.
Ожиганов Дмитрий Герасимович

**Ожиганов Дмитрий Герасимович** (30 октябрь 1892 йыл, Бөрө — 27 октябрь 1978 йыл, Өфө) — геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1954), профессор (1955). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

## Биографияһы
Дмитрий Герасимович Ожиганов 1930 йылда Мәскәү геология-разведка институтын тамамлай. 1913 йылдан уҡытыусы, китапханалар мөдире, Башглавполитпросвет китапхана бүлеге мөдире була, 1923—1925 йылдарҙа халыҡ мәғариф институтында мөдир. 1930—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында эшләй, 1955 йылдан — физик география, геология һәм геоморфология кафедраһы мөдире. 1930—1946 йылдарҙа бер үк ваҡытта Башҡортостан геология идаралығында: мәғдән булмаған файҙалы ҡаҙылмалар төркөмө етәксеһе, баш инженер, партия начальнигы, баш геолог.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡыттарында идаралыҡ коллективы илдең оборона сәнәғәтен стратегик минераль сеймал менән тәьмин итеү буйынса эш башҡара. Билдәле булыуынса, Ожигановтың эшмәкәрлеге геология, стратиграфия — тау тоҡомдары комплексының эҙмә-эҙлеген өйрәнеү менән бәйле була. Дмитрий Герасимович Башҡортостан геологияһы картаһын һәм файҙалы ҡаҙылмалар картаһын төҙөүҙә мөһим роль уйнай. Профессор Ожиганов исемен республиканың Бөрйән районындағы мәмерйә йөрөтә. Уның хеҙмәттәре тураһында 1947 йылдың ноябрендә «Красная Башкирия» гәзитендә баҫылып сыға. 40-тан ашыу фәнни хеҙмәттәр авторы булып тора. 1949 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҫәрҙәр
* Геологические экскурсии вокруг г. Уфы. Уфа, 1927.

## Әҙәбиәт
* *Алексеев А. А.* Дмитрий Герасимович Ожиганов, первый доктор геолого-минералогических наук Башкирии // Вестник AH Республики Башкортостан.— 1996. — Т. 1 , № 3/4 — с. 55-59.
* *Алексеев А. А., Фаткуллин Р. А.* Дмитрий Герасимович Ожиганов, первый доктор геолого‑минералогических наук Башкирии / /Прошлое, настоящее и будущее географической науки в Республике Башкортостан: географические чтения: сб. материалов и тез. докл. Уфа, 2004.

## Һылтанмалар
*
Зәйнуллин Нәсифулла Ғиззәтулла улы

**Нәсифулла Гиззәтулла улы Зәйнуллин** (28.10.1931, БАССР, Илеш районы, Яңы Айыу ауылы — 18.12.1981, Әлмәт, Татарстан Республикаһы) — «Татспецстрой» тресының 48-се төҙөлөш-монтаж идаралығының иретеп йәбештереүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
1931 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ы Илеш районы Яңы Айыу ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылы мәктәбендә 7 класс тамамлаған. Ҡырыҫ һуғыш йылдарында тыуған колхозында өлкәндәргә ярҙам итә: ат көткән, ураҡ осоронда механизаторҙарға баҫыуға һыу ташыған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1949 йылда, һигеҙенсе синыфтан һуң, башлай, Центроспецстрой" тресының Туймазы махсус хеҙмәттәр идаралығына иретеп йәбештереүсе өйрәнсеге булып урынлаша. Әрмелә хеҙмәт иткәндән һуң, элекке урынына профессиональ иретеп йәбештереүсе булып ҡайта.

Нәсифулла Ғиззәтулла улы бөтә ҡалған ғүмерен Татар АССР-ы Әлмәт ҡалаһындағы «Татспецстрой» тресының 34-се төҙөлөш-монтаж идаралығына арнай. Иретеп йәбештереүсе булып эшләп, барлыҡ хеҙмәт эшмәкәрлеге дауамында Н. Ғ. Зәйнуллин юғары хеҙмәт өлгөһө күрһәтә, етештереү нормаһын 160—170 %-ҡа үтәй. Һигеҙенсе биш йыллыҡ заданиеһын срогынан алда — 1 ноябрь 1968 йылдың 1 ноябренә үтәй. Бишйыллыҡ эсендә яҡшы сифат менән башҡарып, 260 километр торба үткәргестәр иретеп йәбештерҙе.

1966—1970 йылдарҙа Н. Ғ. Зәйнуллин 6 рационализаторлыҡ тәҡдиме бирә, уларҙы производствоға индереү 157 мең һумлыҡ экономия биргән. Бына Зәйнуллиндың 1960-сы йылдарҙағы производство характеристикаһынан бер яҙыу: «Иретеп йәбештереүсе Малахов менән бергә Кама һыу үткәргес ҡоролмаһында торба үткәргестәренең түбә тоташтырмаларын иретеп йәбештереүҙең яңы ысулын тәҡдим итә. Зәйнуллин тәҡдиме арҡаһында ҡоҙоҡ төҙөү һәм өс ҡорос келә монтажлау задвижка кәрәк булмай».

Үҙенең эш тәжрибәһен йәштәргә ҙур оҫталыҡ менән өйрәтә, 40 юғары квалификациялы иретеп йәбештереүсе әҙерләй. Көнсығыш Сулеевский, Ново-Елховский һәм Абдрахман нефть майҙандарын төҙөкләндереүҙә әүҙем ҡатнаша.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 30 март Указы менән бишйыллыҡ план-заданиеларын үтәүҙә юғары техник-иҡтисади күрһәткестәре ҡаҙанғаны өсөн Зәйнуллин Нәсифулла Ғиззәтулла улына, Ленин ордены һәм һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1972 йылдан прораб, 1973 йылдан — «Татспецстрой» тресының 48-се махсуслаштырылған идаралығы начальнигы урынбаҫары.

Әлмәт ҡалаһында йәшәй. 1981 йылдың 18 декабрендә вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены
* Татар АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* миҙалдар менән бүләкләнгән

## Хәтер
Н. Ғ. Зәйнуллин иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында, Әлмәт ҡалаһындағы герой йәшәгән йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Социалистического Труда и полные кавалеры ордена Трудовой Славы — наши земляки. — Казань, 2003
* Герои труда. — Уфа: Китап, 2011.
* *Исмагилов И.* Герои татарского народа. — Казань, 2006
* Публикации в сети Интернет
* *Хакимов М., Сафаров М.* Татары. Воины. Труженики. Патриоты. — Москва, 2006

## Һылтанмалар
* 
*
Насретдинов

**Насретдинов** — фамилия.

* Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы (1957) — сәйәсмән, механизатор.
----
* Насретдинова Зәйтүнә Әғзәм ҡыҙы (1923—2009) — башҡорт балет артисы, педагог.
Харрасов

**Харрасов** — фамилия.

* Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы (1948) — ғалим-физик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Харрасов Рауил Ғүмәр улы (1961) — йырсы, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы. 
* Харрасов Рәшит Мирхәҙи улы (1949) — совет партия эшмәкәре.
* Харрасов Шәйхи Фәтҡулла улы (1898—?) — совет дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары (1929—1930).
Очин Олег Фёдорович

**Олег Федорович Очин** (22 декабрь 1950 йыл, Новгород, РСФСР, СССР) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, сәйәси эшмәкәр, РФ Федераль Йыйылышының беренсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1993 — 1995), Мәскәү өлкәһе Хөкүмәтенең фән һәм инновацион эшмәкәрлек буйынса министры урынбаҫары, иҡтисад фәндәре докторы.

## Биографияһы
1973 йылда Новгород политехник институтында «Радио һәм электрон аппаратура конструктор-технологы» белгеслеге буйынса юғары белем ала. 1974 йылдан 1990 йылға тиклем Новгород политехник институтында ғилми хеҙмәткәр, уҡытыусы, проректор булып эшләй. 1979 йылда Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһы аспирантураһын тамамлай. Техник фәндәр кандидаты диссертацияһын яҡлай. 1978 йылда КПСС ағзаһы сафына инә, 1990 йылға тиклем партия ағзаһы була. КПСС-тың партия ойошмаһы секретары булып эшләй, КПСС-тың ҡала комитеты һәм өлкә комитеты ағзаһы була.

1990 йылда Советтар Союзы Коммунистар партияһының XXVIII съезы делегаты итеп һайлана. 1990 йылда Новгород ҡала Советы депутаты һәм рәйесе итеп һайлана. 1991 — 1992 йылдарҙа Новгород өлкәһе хакимиәтендә хакимиәт башлығы урынбаҫары вазифаһында эшләй. 1992 — 1993 йылдарҙа "Европа-Америка-500" һәм «Интерсервис» ойошмаларында генераль директор булып эшләй.

1993 йылда Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышына 123-сө Новгород бер мандатлы һайлау округынан беренсе саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана. Ул Рәсәй берҙәмлеге һәм татыулығы партияһы менән тәҡдим ителә. Дәүләт думаһында халыҡ-ара эштәр буйынса комитет ағзаһы булды, «Яңы төбәк сәйәсәте» тигән депутаттар төркөмөнә инә.

2000 йылдан алып 2004 йылға тиклем Мәскәү өлкәһенең Сәнәғәт һәм фән министрлығында фән идаралығы начальнигы булып эшләй. 2004 йылда Мәскәү өлкәһенең сәнәғәт һәм фән министры урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. 2007 йылда «ВТБ Банкы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә банк рәйесе советнигы булып эшләй, 2011 йылда — «Кавикорм» компанияһының Директорҙар советы ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр
Карелин Герман Юрьевич

**Карелин Герман Юрьевич** (1956 йылдың 3 октябрендә Пермь крайының Тауыш ауылы, РСФСР, СССР) Рәсәй — юрисы, адвокат, йәмәғәт эшмәкәре, РФ Федераль Йыйылышының беренсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1993 — 1995).

## Биографияһы
1974—1976 йылдарҙа СССР-ҙың сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. 1974 йылда 49-сы Пермь дәүләт техник училищеһын тамамлай. 1981 йылда Свердловск юридик институтында юғары белем ала. Калуга өлкәһе буйынса Эске эштәр бүлегенең тәфтишсе булып эшләй. Свердловск халыҡ депутаттарының Октябрь район Советы рәйесе була.

1993 йылда Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана. Дәүләт думаһында ҡануниәт һәм суд-хоҡуҡ реформаһы буйынса комитет ағзаһы була, Рәсәй Демократик партияһы фракцияһына инә. 1996 — 1998 йылдарҙа РФ Федераль Йыйылышы Дәүләт думаһы аппаратында эшләй.  Бюджет, һалымдар, банк һәм финанстар буйынса комитет ағзаһы була

Әлеге ваҡытта Екатеринбургта адвокат булып эшләй, 2013 йылда Екатеринбург ҡалаһының "Рәсәй Демократик партияһы"нан Екатеринбург мэрына кандидатураһын ҡуя, ләкин һайлауҙарҙа еңелә.

Өйләнгән, биш балаһы бар; шахмат, тарих, философия менән мауыға.

1995 йылда РФ Конституция Судында чечен мәсьәләһе буйынса Дәүләт Думаһы депутаттарының мөрәжәғәтенең инициаторы булып сығыш яһай.

## Иҫкәрмәләр