open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шафталы

**Шафталы, Шәфтәле, Персик** (,  йәки  , «фарсы» емеше) — йомшаҡ, һутлы емеш,..

Элегерәк хәҙерге заманда ашарға яраҡлы тип һаналған емештәр (павия, бруньондар, гони, биан-тао һ.б.) бер төргә ҡарай тип иҫәпләгәндәр, улар — ябай шафталы төрө.  Һуңғы ваҡытта Фирғәнә шафталыһы (Prunus perganensis) үҙ аллы төр булып һанала.

## Тышҡы күренеше һәм төҙөлөшө
Ябай шафталы емеше — йомшаҡ һәм һутлы һөйәкле (төшлө) емеш. Һөйәктәре ҙур, өҫтөндә тәрән генә һырҙар була. Өҫтө йомшаҡ ҡыҫҡа ғына мамыҡ кеүек төктәр менән ҡапланған (ҡыҫҡа йөнтәҫ), төҫө аҡ һалам һәм һары-йәшелдән алып һарғылт-ҡыҙыл, сағыу ҡыҙғылт-һары, алһыу һәм көрәнһыу- ҡыҙыл булыуы мөмкин .

Емештең һутлы итләс өлөшө һары, ҡайһы саҡта аҡ төҫтә була.

Емештең ауырлығы уртаса 60 граммдан алып 200 граммға тиклем тарта.

## Төрҙәре
Шафталы түбәндәге төркөмдәргә бүленә :

ысын шафталы — йомшаҡ мамыҡлы (йөнтәҫ), итләс өлөшө йомшаҡ һәм айырылып торған һөйәкле;

нектариндар — мамыҡһыҙ, айырылып торған һөйәкле;

павиа — мамыҡлы, итләс өлөшө йомшаҡ, әммә һөйәге айырылмай;

клинчтар, йәки консервалау өсөн — итләс өлөшө ҡатыраҡ һәм һөйәге айырылмай;

бруньондар — өҫтө мамыҡһыҙ, һөйәге айырылмай ;

яҫы йәки инжир шафталыһы — итләс, йәлпәк формалы (уртаһы эскә батыбыраҡ тора).
## Аҙыҡ булараҡ әһәмиәте
Яңы өлгөргән емештәр кеше өсөн иң файҙалыһы тип иҫәпләнә. Әммә шафталы емешен оҙаҡ һаҡлап булмай, шуға күрә  күпләп һатыу өсөн үҫтергәндә уны ярым өлгөргән килеш йыялар. Шул уҡ сәбәптән (ҡыҫҡа һаҡлау арҡаһында) йыш ҡына шафталы емешен (сәнәғәт масштабында, йәки шәхси баҡсала үҫкәнде) эшкәртеп, уның һутын эшләйҙәр, йәки уны консервалайҙар. Шулай уҡ был емеште киптерергә лә була.
Шафталы емешендә шәкәр күп (5 -15 %), ирекле органик кислоталар (алма, лимон, шарап һ. б.кислоталар, бөтәһе 0,2 -нән 0,7 %-ҡа тиклем), В төркөмө витаминдары, С витамины (аскорбинка кислотаһы), А провитаминдар (каротен), шулай уҡ К, Е һәм РР витаминдары бар. Бынан тыш был емеш калий, тимергә бай .
## Донъяла шафталы етештереү
Шафталы етештереүсе төп өлкәләр — 45° с.ш. һәм 30° ю.ш. Уңышы 20-40 т/га .

## Сәнғәттә шафталы емеше

Serov devochka s persikami.jpg| Шафталылы ҡыҙ.Валентин Серов,1887 г.
Claude Monet - Jar of Peaches - Google Art Project.jpg|Шафталы һауыты.Клод Моне,1866 г.
Still Life Basket of Peaches by Raphaelle Peale 1816.jpeg|Шафталы менән натюрморт .Рафаэль Пил,1816 г.
Retrato de Isabella y John Stewart.jpg| Изабелла менән Джон Стюарт.Чарльз Уилсон Пил,1774 г.


## Ҡарағыҙ
* Девочка с персиками

## Иҫкәрмәләр
Мәнәт

**Мәнәт** ( — *яҙмыш, тәҡдир, үлем тәҡдире*; ) — боронғо семит яҙмыш һәм ҡоһор алиһәһе. Бөтә Ғәрәбстан ярымутрауы, атап әйткәндә, Әллат һәм Әл-Ғүззә ҡәрҙәштәре кеүек, ниндәйҙер көнсығыш һәм үҙәк өлөшөндә хөрмәт ителгән. Сүриә сүллегендә Мәнәт — Әл-Ғүззәнең һеңлеһе, Үҙәк Ғәрәбстандың көньяғында — Әл-Ғүззәнең ҡыҙы.Аус һәм Хәзрәж ҡәбиләләре хөрмәт иткән һәм Мәккә менән Мәҙинә араһында урынлашҡан ғәрәп халыҡтарының иң билдәле поттарының береһе.

Күрәһең, Мәҙинә ҡалаһының ҡурсалаусыһы булғандыр. 630 йылда Сәйет ибн Зәйет әл-Әшхәли емергәнгә тиклем Мәҙинә менән Мәккә араһында урынлашҡан ғибәҙәтханаһы ҡәбилә йыйылыштарының үҙәге булған.

Манат һыны өйҙәге илаһ булып хеҙмәт иткән. Шулай уҡ мәрхүмдәр донъяһы батшабикәһе һәм ҡәбер тыныслығын һаҡлаусы булараҡ танылған. Нәбатиә һәм Пальмирала ул Грецияның Тиха һәм Немезида алиһәләренә тиңләштерелгән.

## Һынташтың емертелеүе
Мәккәне мосолмандар яулап алған йылда Али ибн Әбү Талип Мөхәммәт Пәйғәмбәр бойороғо буйынса был һынташты емерә 

## Иҫкәрмәләр
Әбү Ғүбәйдәт ибн әл-Жәрәх

**Әбү Ғүбәйдәт ибн әл-Жәрәх** (ғәр. أبو عبيدة بن الجراح; ) — 583,  — 638, хәҙ. Иордания)
— Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (Аллаһының фатихаһы һәм сәләме булһын уға)  сәхәбәләренең береһе, күренекле ғәскәр башлығы һәм сәйәсәт эшмәкәре. Тулы исеме: Әбу Ғүбәйдәт Ғамир ибн Ғабдуллаһ ибне-Жәрәх әл-Фиһри әл-Ҡурайши (أبو عبيدة عامر بن عبد الله بن الجراح الفهري القرشي).

## Биографияһы
Әбу Ғүбәйдәт тәүге мосолмандарҙың береһе була. Әбү Бәкер уны Усман ибн Әффан, Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәм, Талха ибн Ғөбәйдулла, Ғәбдеррәхмән ибне Ғәүеф, Сәғд ибне Ғәби Вәҡҡас кеүек билдәле сәхәбәләр менән Пәйғәмбәр янына алып килә, һәм улар барыһы да ислам ҡабул итә.

Мосолмандарҙы йәберләүҙәр башланғас, бер төркөм мосолмандар менән Әбу Ғүбәйдәт тә Хәбәшстанға күсергә мәжбүр була. Һижрәт ваҡиғаһынан һуң, Мәҙинәгә күсә. Ғамир ибн Ғабдуллаһ унда бөтә көсө менән мосолман дәүләтселеген нығытыуға булыша, ул ваҡыттағы барлыҡ ислам һуғышында ла ҡатнаша. Бәҙер һуғышында, ни тиклем генә уның һөжүмдәренән ҡасырға тырышһа ла, мөшриктәр яғында йөрөгән атаһы менән һуғышырға мәжбүр була. Шунан һуң, Пәйғәмбәргә *Мүжәдәлә* сүрәһенең 22 аяты иңә.

Үхүд һуғышында Әбү Ғүбәйдәт Мөхәммәд ғәләйһиссәләм янында ҡалған ун сәхәбәнең береһе була. Бәрелештән һуң, Пәйғәмбәрҙең яңағына ҡаҙалған ике көбә (тимер күлдәк) ярсығын тешләп тартып сығара һәм шунда ике тешен юғалта.

Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб унан хәлифлеккә ант килтертергә теләй, ләкин Әбу Ғүбәйдәт Пәйғәмбәр имам итеп билдәләгән кешенән (йәғни Әбү Бәкерҙән) өҫтөнөрәк түгеллеген әйтеп, баш тарта.

Хәлифәттә Әбү Бәкер, һуңынан Ғүмәр ибн әл-Хәттабтың кәңәшселәренең береһе була. Иран һәм Византияға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Ғүмәр р.ғ. уны Ярмуҡ һуғышында ғәскәр башлығы итеп билдәләй; мосолмандар византиялыларҙы еңәләр. Был еңеүҙән һуң, Әбу Ғүбәйдәт Фахел һәм Басанды, ә һижри 14 йылда Дамаскты ала. Шуның менән бергә уның етәкселегендә Хомс, Ҡотдос (Иерусалим) һәм Сүриәнең башҡа ҡалалары алына.

### Вафаты
Әбу Ғүбәйдәт ибн Жәрәх һижри 18 йылда чума эпидемияһы ваҡытында 58 йәшендә вафат була. Уны Иерусалим эргәһендәге Бисан биҫтәһендә ерләйҙәр, йыназа намаҙын Мүғәз ибн Жәбәл уҡый.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Али-заде А. А. Абу Убайда ибн аль-Джаррах // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8.
* *Athamina, Khalil* Abū ʿUbayda b. al-Jarrāḥ // Encyclopaedia of Islam, THREE

## Һылтанмалар
* Абу Убайда ибн аль-Джаррах — доверенный уммы // Информационно-аналитический канал ANSAR
* Абу Убайда ибн Аль-Джаррах  на сайте islam-info.ru
* Абу ‘Убайда — сподвижник Пророка, мир Ему на сайте moona.ru
Бикәев

**Бикәев** — фамилия.

* Ямат Бикәев (1685—1740) — 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
* Бикәев Солтан Хәмит улы (1916—2006) — совет-фин һуғышында (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, танкист, полковник (1975).
* Бикәйев Ноғоман Сабит улы (1903—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бикмәев
* Бикмәтов
* Бикәй
Сәғд ибн Әби Үәҡҡас

**Сәғд ибн Әби Үәҡҡас** (;) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең яҡын сәхәбәһе, иҫән ваҡытында уҡ ожмах вәғәҙә ителгән ун сәхәбәнең береһе, Хәлифәттең ғәскәр башлығы һәм дәүләт эшмәкәре.

## Биографияһы

Сәғд беренселәрҙән булып ислам ҡабул итә, был ваҡытта уға 17 йәш була.

Мосолмандар менән бергә Мәҙинәгә һижрәт ҡыла. Бәҙер, Үхүд, Хәндәк һәм башҡа һуғыштарҙа ҡатнаша.

Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифәлеге осоронда Хәлифәтте нығытыуҙа ҡатнаша. Византия һәм Иранға ҡаршы һуғыштарҙа ғәскәр башлығы вазифаһын биләй. Уның етәкселегендә Ҡадисиә һуғышында мосолмандар фарсыларҙы еңә.

Ғүмәр уны үҙенән һуң хәлифәлеккә алты кандидаттың береһе итеп ҡалдыра, ләкин шурала Усман ибн Әффан хәлифә итеп һайлана. Усман идара иткән осорҙа Сәғд Куфә идарасыһы итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан Усман уның урынына башҡаны билдәләй.

Хәлифәттәге фетнә ваҡытында сәйәси роль уйнамаған.

### Вафаты
Сәғд һижри 55 йылда вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*  
* Снесарев Г.П., Хорезмские легенды как источник по истории религиозных культов Средней Азии. Москва: Наука, 1983.
* Джаббаров Иса, Древний Хорезм – страна высокой культуры и уникальной духовности (Этно-исторические очерки). М.: ИЭА РАН, 2014.
* Маликов А.М. Культ святого Саад ибн Абу Ваккаса в Хорезме и Центральной Азии: история и современность // Хорезм в истории народов Евразии. Материалы международного симпозиума. Каскелен, 2019, с.25-34
Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф

**Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф** (;) — иҫән сағында уҡ ожмах менән һөйөнсөләнгән 10 сәхәбәнең һәм тәүге һигеҙ мосолмандың береһе. Ул исламды Әбу Бәкерҙән ике көн һуңыраҡ ҡабул итә.

## Биографияһы
Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф раҙыйаллаһу ғәнһү *Фил йылынан* һуң 10 йәки 20 йыл үткәс тыуа. Исламғаса осорҙа уҡ матур холҡо һәм иҫерткес эсмәгәнлеге менән айырылып тора. Ислам ҡабул иткәс, беренсе мосолмандар кеүек үк, ҙур һынауҙар аша үтә. Мөшриктәрҙең баҫымы һөҙөмтәһендә, башҡа мосолмандар менән бергә Хәбәшстанға күсә. Ә һуңынан Мәҙинәгә һижрәт ҡыла. Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үәссәләм уны Мәҙинәлә Сәғд ибнер-Рабиға әл-Әнсари менән туғанлаштыра. Сәғд уға малын бүлергә тәҡдим итә, ләкин Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф раҙыйаллаһу ғәнһү баш тарта.

Ул табышлы сауҙагәр була — Мәҙинәгә килгәс, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә мәһәргә етерлек мал туплай һәм өйләнә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр салаллаһу ғәләйһи үәссәләм уға доға ҡылғас, Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф әйткән: «Донъя үҙе миңә ынтылды, хатта, ташты күтәрһәм дә, уның аҫтынан алтын-көмөштән яһалған әйберҙәр табырмын кеүек тойола ине». Ул Аллаһ ризалығы өсөн бик күп аҡса иғәнә итеүсе була.

Ул Бәҙер һуғышында ҡатнаша, Үхүд һуғышында, мосолмандар сигенә башлағас, сабырлыҡ күрһәтә. Бәрелештән һуң уның тәнендә 20-нән артыҡ яра була, ҡайһылары хатта ҡул һыйырлыҡ ҙурлыҡта була. Ул үҙенең малын ислам өсөн йәлләмәгән. Көндәрҙән бер көн, Мөхәммәт Пәйғәмбәр салаллаһу ғәләйһи үәссәләм, хәрби походҡа ғәскәр туплаған ваҡытта, Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф 4 мең аҡсаһының яртыһын ошо эшкә бирә. Табуҡҡа яуға әҙерләнгәндә, ул бөтә аҡсаһын — 200 унция алтынын — тапшыра.

Мөхәммәд салаллаһу ғәләйһи үәссәләм үлеменән һуң, ул Уның хатындарына ярҙам итеп торған, уларҙың бағыусыһына әйләнгән.

### Вафаты
Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф Һижрәттең 32-се йылында, 75 йәшендә үлә һәм әл-Баҡый зыяратына ерләнә. Уның йыназаһын Усман ибн Әффан уҡый.

## Шулай уҡ ҡара
* Йәннәт менән һөйөнсөләнгән унау
* Сәхәбәләр

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Али-заде А. А. Абд ар-Рахман ибн Ауф // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)
* ʿAbd al-Raḥmān b. ʿAwf / Houtsma, M.Th.; Watt, W. Montgomery // Encyclopaedia of Islam. 2 ed : [англ.] : in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005. (платн.)
Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәм

**Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәм** (ғәр. الزبير بن العوام;;  ? — һ. 36, 656) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туғаны, сәхәбәһе. Иҫән ваҡытында уҡ йәннәт менән һөйөнсөләнгән сәхәбәләрҙең береһе. Урва һәм Ғабдулла тигән улдары, Хишам ибн Урва тигән ейәне була.

Зөбәйер ибн әл-Ғәүүәм беренселәрҙән булып ислам ҡабул итә. Башҡа тәүге мосолмандар кеүек үк туғандары һәм бүтән ҡорайыштар тарафынан йәберләүҙәргә дусар була. Шул сәбәпле башта Хәбәшстанға, ә һижрәт ваҡиғаһынан һуң Мәҙинәгә күсә. Мосолмандарҙың бөтә төп һуғыштарында ҡатнаша.

Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң, мосолман дәүләтен нығытыуға өлөшөн индерә. Византия империяһына ҡаршы Ярмуҡ һуғышында ҡатнаша. Мысырҙы яулап алыуҙа ҙур роль уйнай. Ғүмәр ибн әл-Хәттабтың үлеменән һуң, хәлифә урынына алты кандидаттың береһе була.

Һижри 36 йылда Ираҡта Басранан йыраҡ түгел, мосолмандар араһында Дөйә һуғышы исемен алған бәрелеш була. Йәмән йәһүде Ғабдулла ибн Саба мәкере арҡаһында ике мосолман төркөмө — Ғәйшә, Талха, Зөбәйер һәм хәлиф Ғәли төркөмдәре араһында алыш башлана.

### Вафаты
Ғәли Зөбәйергә уның Ғәлигә хаҡһыҙ ҡаршы сығасағы хаҡында хәҙисте иҫенә төшөрә, һәм Зөбәйер бәрелеш буласаҡ ерҙән китә. Ләкин юлда уны Ғәмр ибне Йәрмүз тигән кеше үлтерә. Зөбәйергә 65 йәш була.

## Сығанаҡтар
* Ислам энциклопедик һүҙлеге 

## Иҫкәрмәләр
Йәғуҫ

**Йәғуҫ** (, ) — боронғо ғәрәп мифологияһындағы илаһтарҙың береһе. Ҡөрьәндең Нух сүрәһендә телгә алына:
.Ҡайһы бер мөфәссирҙәр фекеренсә, боронғо илаһилаштырылған герой булған.

Боронғо ғәрәп мифологияһында Йәғуҫ ямғыр бүләк итеүсе илаһ-ҡанбаба булған. Ул төньяҡтағы мәзхиж ҡәбилә берләшмәһе ҡурсалаусыһы булып һаналған. Уның һынташы ҡасандыр йәнәһе лә ошо ҡәбиләгә исем биргән Мәзхиж ҡалҡыулығында урынлашҡан булған. Был һынташты алыр өсөн ҡәбиләнең төрлө ырыуҙары (мәҫәлән, морат һәм мәзхиж) аяуһыҙ һуғышҡан. Әр-Рәзм янындағы һуңғы яу шул уҡ йылда, Бәҙер һуғышында була ( й.).

Шуға оҡшаш исемле пот Ғәрәбстандың төньяғында ла билдәле булған, әммә уның ғибәҙәтханаһы көньяҡта урынлашҡан булған.

Исламға тиклемге осорҙа һынташ йә Нәжранда, йә Жүрашта һаҡланған. Һуңғы осорҙарҙағы Йәғүҫте арыҫлан рәүешендә һүрәтләгәндәр тигән хәбәрҙәр бер нисек тә раҫланмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Ибн аль-Калби* Китаб аль-Аснам.
* *Faҡөрhd* Le pantheon, с. 191—194.
Мугуев Айдамир Хизир Улы

**Айдами́р Хызыр улы Мугу́** (**Мугуев** 1990 йылдың 16 апрелендә Майкоп ҡалаһында тыуған, Адыгей автономиялы өлкәһе, Краснодар крайы, СССР) — рәсәй йырсыһы. Адыгей Республикаһының атҡаҙанған артисы. Урыҫ һәм черкес (көнбайыш диалект) телдәрендә йырҙар башҡара.

## Биографияһы

### Бала сағы
Айдамир Мугу 1990 йылдың 16 апрелендә Майкоп ҡалаһында (хәҙер — Адыгей Республикаһы) тыуған. Милләте буйынса черкес (адыгэ).

### Ижад юлы
2014 йылда **«Ҡара күҙҙәр»** йыры менән 14 йәшендә танылыу яулай, был йыр шунда уҡ Рәсәйҙә һәм унан ситтә лә хитҡа әүерелә. 2005 йылда Аслан Нуретдин улы Тлебзу музыкаһына үҙенең тәүге «Ҡара күҙҙәр» альбомын сығара, һуңынан Кавказ һәм Рәсәй ҡалалары буйынса альбомын яҡлап концерттар менән сығыш яһай.

Мәктәпте тамамлағас, ГИТИС-ҡа актёрҙар факультетына, Алексей Игоревич Шейнин оҫтаханаһына уҡырға инә. Уҡыған саҡта «Аш мәжлесе» («Званый ужин»), «Comedy Club», «Интуиция», «Һөйләһендәр әйҙә (ток-шоу)» «Пусть говорят (ток-шоу)», «Урал билмәндәре» кеүек телешоуҙарҙа ҡатнаша.

ГИТИС-ты тамамлағандан һуң яңғыҙ йырлау (соло) карьераһын танытыу һәм яңы альбом яҙҙырыу менән шөғөлләнә. Тәүге клип «Ҡара күҙҙәр 2» йырына төшөрөлгән, уны Доминик Джокер менән дуэтта йырлай. «Көйһөҙ» («Капризная»), «Княжна», «Һөйөклөм минең» исемле өс яңы йырыы клиптар төшөрөлөп яҙҙырылған. 2011 йылда «Ҡара күҙҙәр-2» альбомы сыға, продюсеры — Олег Владиславович Челышев. 2012 йылда Айдамир Мугу «Һөйөклөм минең» исемле яңы альбом сығарҙы.

## Дискографияһы
* Чёрные глаза (2005)
* Чёрные глаза-2 (2011)
* Любимая моя (2012)

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Айдамира Мугу
Сәғит ибн Зәйет

**Сәғит ибн Зәйд әл-Ҡорайши** (ғәр.. سعيد بن زيد;  — ? — һ. 51/671 йыл) — Мөхәммәт ғәләйһиссәләмдең сәхәбәһе, иҫән сағында уҡ йәннәт менән һөйөнсөләнгән ун сәхәбәнең береһе.

## Биографияһы
Уның атаһы — Зәйет ибн Әмр ибн Туфайл Мөхәммәт ғәләйһисссәләм пәйғәмбәрлегенә тиклем үк күп аллалыҡтан баш тартып, бер аллалыҡта була. Ул бер аллалыҡты дин (Ибраһим динен) эҙләп Шам еренә бара һәм унда монахтан тыуған ере — Мәккәлә яңы пәйғәмбәр килеп сығасағын белеп, кире ҡайтырға сыға, ләкин юлда уны бәҙәүи ғәрәптәр үлтерә. Әммә уның улы — Сәғит беренселәрҙән булып яңы пәйғәмбәргә эйәрә. Был ваҡытта уға 20 тулмаған була әле. Уның менән бергә ҡатыны — әл-Хәттаб ҡыҙы Фатима ла ислам ҡабул итә. Улар Ғүмәр ибн әл-Хәттабтың ислам ҡабул итеүенә лә сәбәп булып тора.

Исламдың барлыҡҡа килеүенең тәүге йылдарында мосолмандар, шул иҫәптән Сәғит ибн Зәйет тә, ҡаты эҙәрлекләүҙәргә дусар була, һөҙөмтәлә уларға Мәҙинәгә күсенергә, йәғни, Һижрәт ҡылырға тура килә .

### Хәрби һәм сәйәси эшмәкәрлеге
Бәҙер һуғышынан башҡа бөтә тиерлек мосолман яуҙарында ҡатнаша.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң, Сәғит Хәлифәттең Иран һәм Византияға ҡаршы һуғышында ҡатнаша. Дамаскты яулағандан һуң, Әбү Ғүбәйдәт ибн әл-Жәрәх уны әлеге ҡала башлығы итеп билдәләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Саид Ибн Зайд сайтта islamdag.ru
* Саид Ибн Зайд сайтта islaminfo.ru
Талха ибн Ғөбәйдулла

**Талха ибн Ғөбәйдулла** (ғәр. طلحة بن عبيد الله; ? -һ. 36, 656 йыл) — Мөхәммәт ғәләйһиссәләмдең сәхәбәһе, иҫән сағында уҡ ожмах менән һөйөнсөләнгән 10 сәхәбәнең береһе.

Йәш сағында Талха ҡорайыштарҙың каруаны менән Шам ерендә барып сыға. Каруан Басраға килгәс, Талха бер монахтан Мәккәлә яңы пәйғәмбәр киләсәген ишетә. Мәккәгә ҡайтҡас, ысынлап та, үҙен пәйғәмбәр тип атаусы кеше булғанын белә һәм беренселәрҙән булып ислам ҡабул итә. Был уның менән ғаиләһе һәм ҡәбиләләштәре араһындағы низағҡа сәбәп була. Мәккә осорондағы йәберләүҙәрҙән һуң, Талха Мәҙинәгә һижрәт итә. Ул Бәҙер, Өхүд һәм башҡа мөһим һуғыштарҙа ҡатнаша.
Үхүд һуғышында, мосолмандарҙың еңелеүенән һуң, Талха Мөхәммәт ғәләйһиссәләм янында ҡалған 12 сәхәбәнең береһе була. 11 ансар (Мәҙинә сәхәбәләре) һәләк була, ә мөһәжир Талха, ваҡыт-ваҡыт һөжүм итеүселәрҙе сигендереп, яраланған Мөхәммәт ғәләйһиссәләмде тауҙарға табан күтәреп бара. Һуғыштан һуң уның тәнендә ҡылыс, һөңгө һәм уҡ тейеүҙән 70 артыҡ яра һанайҙар. Был ваҡиғанан һуң Талхаға «тере шәһит» ҡушаматын бирәләр.

Беренсе хәлифәләр осоронда ислам дәүләтен нығытыуға өлөш индерә. Ғүмәр ибн әл-Хәттабтың үлеменән һуң, хәлифәлеккә алты кандидат араһында була.

Һижри 36 йылда Ираҡта Басранан йыраҡ түгел, мосолмандар араһында Дөйә һуғышы исемен алған бәрелеш була. Йәмән йәһүде Ғабдулла ибн Саба мәкере арҡаһында ике мосолман төркеме — Ғәйшә, Талха, Зөбәйер һәм хәлиф Ғәли төркөмдәре араһында алыш башлана. Ошо бәрелештә Талха үлтерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ṭalḥa / Madelung W. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed : [англ.] : in 12 vol. / edited by P. Bearman; Th. Bianquis; C. E. Bosworth; E. van Donzel & W.P. Heinrichs. — Leiden : E.J. Brill, 2000. — Vol. 10. — P. 162. (платн.)
* Ислам энциклопедия һүҙлеге 
*
Ғәммәр ибн Йәсир

**Ғәммәр ибн Йәсир,  Әбү әл-Яҡзан Ғәммәр ибн Йәсир әл-Мәзхажи** (;; 570, Мәккә —  Сиффин) — Мөхәммәт Пәйғәмбәр сәхәбәләренең береһе. Ул  Пәйғәмбәр менән бергә Мәҙинәгә.күсенгән мөһәжирҙәрҙең береһе була .

## Биографияһы
Тулы исеме: Әбү Яҡзан Аммар Ибн Ясир ибн Әмир Ибн Мәлик Әл-Мәзһажи.Атаһы сығышы менән Йәмәндән, һуңынан Мәккәгә күсеп китә. Ул  Аллаһ Рәсүле менән бер йылда тыуған. Ғәммәр пәйғәмбәрлек иңгәнгә тиклем үк Мөхәммәттең дуҫы була. Әсәһенең исеме Сүмәййә бинт Хәйәт, ә атайһы — Йәсир ибн Әмир.

Ғәммәр ислам ҡабул итә. Уның менән бергә ата-әсәһе лә  ислам ҡабул итәләр. Беренсе мосолмандарҙың күбеһе кеүек үк, Ғәммәрҙең ғаиләһе лә йәберләүҙәргә дусар була. Уның атаһы Мәккә кешеһе булмағанға, ә әсәһе Мәхзүмиттәрҙең хеҙмәтсеһе булыу сәбәпле, уларҙың хәле башҡа мосолмандар ҡарағанда ауырыраҡ була. Мәккәлеләр, уларҙы исламдан баш тарттырырға  теләп, бик ҡаты язалайҙар, һәм, ахыр сиктә, Ғәммәрҙең ата-әсәһе үлтерелә. Әбү Йәһел үлтергән Сүмәййә - Ғәммәрҙең әсәһе - ҡатын-ҡыҙҙан Исламдағы беренсе шәһит һанала.

Ғәммәр үҙе лә бер нисә тапҡыр мәжүсиҙәр яғынан кәмһетеүҙәргә һәм язалауҙарға дусар була. Бер ваҡыт Ғәммәрҙе язалағанда ул  үҙен күп илаһлы тип әйтә. Мөхәммәт пәйғәмбәр уға асыуланмаған, сөнки бының язалауҙар арҡаһында эшләгәнен белгән.

Ғәммәр Мәҙинәләге мәсеттәр  төҙөлөшөндә ҡатнаша. 

Ғәммәр беренселәрҙән булып Мәҙинәгә һижрәт итә. Ул унда ислам дәүләтенең нығыуына үҙ өлөшөн индерә. Әбү Бәкер һәм  ибн әл-Хаттаб хәлифәте осоронда   Бәҙерҙән Табуҡҡа тиклем шулай ул бөтә һуғыштарҙа ҡатнаша .

Хәлифә Әбү Бәкер идара иткән осорҙа ул Йәмәмәлә диндән баш тартыусыларға ҡаршы һуғыша. Ғүмәр заманында ул Әл-Күфәнең идарасыһы булып китә  Әммә Күфә халҡы, ҡорайыштарҙан булмаған өсөн, уны лидер итеп ҡабул итмәй. Ике йылдан уны  Әбү Муса ал-Әшғари алыштыра. Усман хәлифә идара иткән осорҙа  ул сәйәси хәлде өйрәнеү өсөн Мысырға юллана һәм Усманға был провинцияла фетнә башланыуы тураһында хәүефле хәбәрҙәр менән ҡайта.

### Вафаты

Али ибн Әбү Талип хәлифә ваҡытында Ғәммәр уның хакимлығын таный, һәм граждандар һуғышы ваҡытында хәлифә яғында һуғыша. 657 йылдың 22 июлендә  Сиффин янындағы һуғыштаһәләк була (һижри 37 й. ,4 сәфәр ) .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Али-заде А. А. Аммар ибн Йасир // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)
*Ammār b. Yāsir / Reckendorf, H. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed : [англ.] : in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005. (платн.)
Әл-Арҡам ибн Әбү әл-Арҡам

**Әбү Ғабдуллаһ әл-Арҡами ибн Әбү әл-Арҡам әл-Мәхзүми** (; ; вафаты 673 й.) -  Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бик яҡын арҡалашы. Ысын исеме **Ғәбд Манаф ибн Әсәд ибн Ғабдуллаһ**.

## Биографияһы
Мәккәлә тыуған. Бай һәм абруйлы мәккә мәхзүмиҙәре нәҫеленә ҡарай. Сығанаҡтарға ярашлы, ул 80 йәштән уҙып,   йәки   вафат булған. Тимәк, ул 594 йыл тирәһендә тыуған.

Ғүмере буйына Арҡам һәр ваҡыт көсһөҙҙәрҙе һәм мохтаждарҙы яҡлай, эҙмә-эҙлекле ғәҙеллек яҡлы була. Үҙенең тәҡүәлеге һәм аскетлығы менән айырылып тора. Уның исеме «Изгелеклеләр конфедерацияһы»нда ҡатнашыусылар араһында ла телгә алына. Әл-Арҡамға 17-18 йәш тирәһендә тәүгеләрҙән булып  ислам динен ҡабул иткән.

Әл-Арҡамдың  Сафа тауының көнсығышындағы йорто ( ) Мәккә мосолмандарының беренсе үҙәге була. Бында тәүге мосолмандар үҙҙәренең йыйылыштарына килгән, сүрәләр уҡыған һәм бергәләп доға ҡылған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр бында күсеп килгән һәм күпмелер ваҡыт йәшәгән. Мәккә мәжүсиҙәре мосолмандарҙы ҡаты язаларға һәм мыҫҡыллауға дусар иткән осорҙа, Арҡам йорто мосолмандарҙың үҙ мәсьәләләре менән уртаҡлаша алған берҙән-бер урын була. Был йортта Пәйғәмбәрҙең билдәле сәхәбәләре Ғүмәр, Хәмзә, Ғәммәр, Мусаб, Сухәйб һәм башҡалар ислам динен ҡабул иткән. Ғүмәр ислам динен ҡабул иткәндән һуң мосолмандар тәүге тапҡыр Арҡам йортонан сыға һәм асыҡтан-асыҡ Ҡәғбәтулла янында намаҙ уҡый .

Әл-Арҡам Мәҙинәгә һижрәт ҡылған тәүге мосолмандар иҫәбендә була. Унда ул мосолман дәүләтен төҙөүҙә һәм нығытыуҙа ҡатнаша.  Бәҙер һуғышы, Үхүд, Хандаке һәм башҡа һуғыштарҙа ҡатнашҡан. Ул шулай уҡ белемле кеше булған һәм пәйғәмбәр сәркәтибе вазифаһында Мөхәммәт пәйғәмбәргә ебәрелгән вәхиҙәрҙе яҙып барған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Жәғәфәр ибн Әбү Талиб

**Жәғәфәр ибн Әбү Талиб әт-Таййар** (; ; ) — Әбү Талибтың улы, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы.

## Биографияһы
Мөхәммәт Пәйғәмбәр миссияһы башланғандан һуң Жәғәфәр менән ҡустыһы Али тәүгеләрҙән булып ислам ҡабул итәләр. Мәккәлә мосолмандарҙы эҙәрлекләй башлағас, Жәғәфәр ҡатыны Әсмә менән бергә Эфиопияға (Хәбәшстанға) һижрәт ҡыла .

Бер аҙҙан, байтаҡ мосолмандар килеп ҡушылғас, Эфиопияға улар артынан ике абруйлы ҡорайыш — Ғабдулла ибн Рабиа һәм Әмр ибн Әл-Әс килә. Улар Эфиопия негусы (башлығы) Нәжәшиҙе ҡасаҡтарҙы ҡайтарырға өгөтләп маташа. Нәжәши ризалаша башлай, шул саҡта Жәғәфәр, хәлде ҡотҡарыу өсөн, алға сыға һәм ҡорайыштарға Эфиопияға ҡасҡан мосолмандар тураһында һорауҙар бирә: улар ҡолдармы, әллә Мккәлә берәй енәйәт ҡылғандармы? Илселәр мосолмандар араһында ҡолдар юҡлығын һәм бер ниндәй ҙә енәйәт ҡылмауҙарын раҫлай. Берҙән-бер ғәйептәре — улар ата-бабаларының инанысынан баш тартҡан.

Шул саҡта негус Жәғәфәр ибн Әбү Талибҡа мосолман диненә ҡағылышлы һорауҙар бирә һәм ул уға Исламдың төп ҡиммәттәрен ҡыҫҡаса һөйләй, Ҡөрьән Кәримдән Мәрйәм, Әл-Ғәнкәбүт, әр-Рум һәм Әл-Кәһф сүрәһенән аяттар уҡый. Ислам дине ҡағиҙәләренең монотеизм принциптарына ҡаршы килмәүенә инанып, негус Нәжәши мосолман эмигранттарын ҡорайыштарға бирмәҫкә ҡарар итә. Нәжәши мосолмандарҙы үҙ ҡурсыуына ала, ә ҡайһы бер мосолман сығанаҡтары уның хатта ислам ҡабул итеүе тураһында һөйләй.

### Вафаты
 йылда Жәғәфәр дуҫтары менән Мәҙинәгә күсенә. Киләһе йылына Жәғәфәр ибн Әбү Талиб Мут янындағы һуғышта һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Ория теле

**Ория** йәки **одия** (ଓଡ଼ିଆ,) — һинд-европа теле, Һиндостандың Оди́ша штатында 35 миллион самаһы кеше был телдә һөйләшә. Һиндостандың рәсми танылған 23 теленең береһе һәм уның үҙ яҙмаһы бар.

Яңы һинд телдәре төркөмөнә ҡарай.

Таралыу территорияһы: Һиндостандың Одиша штаты һәм Мадрас, Мадхья-Прадеш, Бихар штаттарына яҡын булған округтар.

Ория теленең яҙмаһы брахми яҙмаһына барып тоташа.

Боронғо әҙәби ҡомартҡылар б.э.т. барып тоташа. Шуларҙың береһе — Сараладастың «Махабха́рата» эпик поэмаһы. Хәҙерге әҙәби тел Факирмохан Сенапатканың ижад осоронан башлана.

Ория телендә 568 ваҡытлы баҫма, шул иҫәптән 56 көндәлек, 104 аҙналыҡ, 237 айлыҡ (1998 йылға ҡарата) баҫма нәшер ителә. Һиндостан яҙыусыһы, фольклорсы, Висва Бхарати университеты профессоры Кайлаш Паттанаик ошо телдә ижад итә.

## Фонетикаһы
Ория телендә 28 тартынҡы һәм 6 һуҙынҡы фонема. бар

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Эфиопияға һижрәт

**Эфиопияға (Хәбәшстанға) һижрәт** - Ислам тарихында тәүге  Һижрәт (күсенеү). Был ваҡиға 615 йылда була. Мөхәммәт Пәйғәмбәр был һижрәттә ҡатнашмай, Мәккәлә ҡала. Кескәй балаларын һәм инде Эфиопияла тыуғандарҙы иҫәпкә алмағанда, бөтәһе һикһән өс ир-ат күсеп киткән. Ғаиләләре менән киткәндәр ҙә, ғаиләһеҙ киткәндәр ҙә булған.

## Тарихы

Мосолмандар ҡорайыштар эҙәрләүенән яфа сиккән, ә Эфиопия батшаһы (ул саҡ христиан иле булған) бер кемде лә ҡыҫырыҡламаған һәм ислам юлынан барыусыларҙың именлеген гарантиялаған. Быларҙың барыһы ла Мөхәммәт Пәйғәмбәргә тәүге тапҡыр мосолмандарҙы күсереү тураһында ҡарар сығарырға этәрә.

Ҡорайыштар мосолмандарҙы ҡайтартыу өсөн ҡиммәтле бүләктәр менән ике ирҙе батшаға ебәрә. Улар һәр түрәгә бүләктәр бирә, һуңынан негусҡа бүләк биреп,  унан мосолмандарҙы ҡайтарыуҙы үтенә, йәнәһе,  «улар ни өсөн ғәйепләнгәндәрен һәм ни өсөн уларҙы хөкөм иткәндәрен  яҡшыраҡ күрә һәм яҡшыраҡ белә» . Әммә негус мосолмандарҙың үҙҙәренән һорамайынса ҡайтарып ебәреүҙән баш тарта. Мосолмандар өсөн Жәғәфәр ибн Әбү Талиб яуап бирә. Ул артабан Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡайһы бер биографияларында урын аласаҡ һүҙҙәрҙе әйтә, мосолман авторҙары ғына түгел, мәҫәлән, Гюстав Лебон да ул һүҙҙәрҙе файҙаланған. Уның  һүҙҙәре исламдың элекке мәжүсиҙәргә ни тиклем көслө йоғонто яһауын күрһәтә. 

Батша Ҡөрьәндән берәй нәмә уҡырға ҡуша. Мәрйәм сүрәһенән аят уҡығанда негустың күңеле нескәреп, хатта илап ебәргән, тиелә. Ҡорайыштарҙың үтенесе кире ҡағыла.

Күпмелер ваҡыттан һуң мосолмандарға Мәккәлә йәшәүселәрҙең ислам динен ҡабул итеүе тураһында ялған хәбәр килеп етә. Мәккәгә ҡайтырға ҡарар ителә. Мосолмандар Мәккәгә барып еткәс, был  имеш-мимеш кенә булғанын беләләр. Әммә ҡайһы берҙәре шулай ҙа Мәккәгә ингән. Мөхәммәткә әйләнеп ҡайтҡан арҡалаштарының дөйөм һаны 33 ир-ат була.

## Иҫкәрмәләр
Йәмәмә

**Әл-Йәмәмә** (; ) —Ғәрәбстан ярымутрауының үҙәк өлөшөндәге тарихи өлкә.

## Тарихы
Борон уның аша каруан юлдары үткән, Нәжрәнде — Ираҡ һәм Хижәзде Көнсығыш Ғәрәбстан менән тоташтырған каруан юлдары үткән игенселек өлкәһе.

VII быуатта Бәнү Хәнифә ҡәбиләһе кешеләре йәшәгән, уларҙан мосолмандарҙың мосолмандарҙың изге риүәйәтендә ялған пәйғәмбәр булараҡ танылған Мөсәйлимә сыҡҡан.

VIII быуатта — бик күп торамалары булған ҙур өлкә.

867 йылдан алып быуат уртаһына тиклем Йәмәмәлә Хидримда үҙәге урынлашҡан Бәнү Әхәйдәри әмирлеге булған, ул ҡолағандан һуң власть Бәнү Килаб ҡәбиләһенә күскән.

Әлеге ваҡытта «Йәмәмә» атамаһы әл-Үжәйми вадиһындағы оазисҡа ҡулланыла. (Сәғүд Ғәрәбстаны).

### Йәмәмә һуғышы
Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгәндән һуң ялған «пәйғәмбәр» Мөсәйлимә Исламдан ситләшә һәм мосолмандарға янай, мосолман йәмәғәтселеген тарҡата башлай.

Йәмәмә янындағы һуғыш 632 йылдың декабрендә була, хәлиф Әбү Бәкер етәкселегендәге мосолмандар исламдан баш тартҡан динһеҙҙәргә ҡаршы асҡан яу була ул.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Бартольд В. В.* Мусейлима // Известия РАН. — 1925, № 12—15.
* *Беляев Е. А.* Ғәрәптәр, ислам һәм ғәрәп хәлифәлеге. — М., 1965.
* *Philby H.-St.-J.* The heart of Arabia. — V. 2. — London, 1922.
* *Spuler В.* Die Chalifenzeit. — In: Handbuch der Orientalistik. — Bd 6, Abt. 1. — Leiden, 1952.
Ғүҫмән ибн Мәҙғүн

**Ғүҫмән ибн Мәҙғүн** (;; вафаты 624) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәштәренең береһе. Ислам ҡабул иткән ун өсөнсө кеше, икенсе Хаҡ хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттабтың ҡәйнеше.

## Биографияһы
Ул ҡорайыштарҙың бәнү джумаһ ҡәбиләһенән булған .

Ғүҫмән Хәүлә бинт Хәким тигән ҡатынға өйләнгән булған. Ибн Исхаҡ хәбәр итеүенсә, ул Мәккә мөшриктәренең диндарҙарҙы эҙәрләүҙәренән ҡасып, Эфиопияға һижрәт ҡылған мосолмандар төркөмөнә етәкселек иткән. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡорайыштар менән ярашыуы тураһында ялған хәбәр ишеткәс, Мәккәгә ҡайтып, үҙенең ағаһы Вәлид ибн әл-Муғирәнән () яҡлау алған. Тиҙҙән ул былай ҡурсаланыуҙан баш тартҡан һәм, үҙенең имандаштары кеүек үк, кәмһетеүҙәргә дусар булыуҙы өҫтөн күргән.

Риүәйәттәргә ярашлы, Ғүҫмән ибн Мәҙғүн үҙен ғибәҙәттәргә генә бағышлап, ғиффәтлелек (*целомудрие*) антын ҡабул итергә булған. Уның ҡатыны был хаҡта Мөхәммәт Пәйғәмбәргә хәбәр иткән. Пәйғәмбәр иһә  йомшаҡ ҡына итеп Ғүҫмәнде киҫәткән: ул үҙе лә, пәйғәмбәр булараҡ, ғаилә тормошонан баш тартмаған; Ғүҫмән ғаиләһе өсөн яуаплылыҡ тота һәм монахлыҡ тормошон үҙ өҫтөнә алырға тейеш түгел.

### Вафаты
Ғүҫмән ибн Мәҙғүн  йылда Мәҙинәлә вафат була. Ул Әл-Баҡый зыяратында ерләнгән беренсе мөһәжир була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ғабдулла ибне Мәсғүд

**Ғабдулла ибн Мәсғүд (Мәсғүт)**, тулы исеме **Әбү Ғабдрахман Ғабдулла ибн Мәсғүд әл-Һүҙли** (; тыу. 594, Мәккә — 653, Мәҙинә, Хаҡ хәлифәт — Мөхәммәд ғәләйһиссәләмдең билдәле сәхәбәләренең береһе, бөйөк ислам ғалимы, фаҡиһ. Беренселәрҙән булып ислам ҡабул иткән.

## Биографияһы
Мәккәлә тыуған. Ислам риүәйәтенә ярашлы, Ғабдулла ибн Мәсғүд йәш сағында көтөүсе булған, Ғәҡәбә ибне әбү Муғәйтәнең кәзәләрен көткән. Ул беренселәрҙән булып ислам ҡабул иткән һәм әл-Арҡам йортонда мосолмандар йыйылыштарында ҡатнашҡан. Был осорҙа мосолмандар мәжүсиҙәр яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар була, әммә Ғбдулла ибн Мәсғүд был хәлдән ҡурҡмай.

Уны мөшриктәр Ҡәғбә эргәһендә Әр-Рәхман сүрәһен уҡығанда тотоп алалар һәм ғазаплайҙар. Ғабдулла бөтә яфаларға бирешмәй, диндән ваз кисмәй, Эфиопияға һижрәт ҡылырға мәжбүр була. Эфиопиянан ҡайтҡас, ул Мөхәммәт пәйғәмбәр менән бергә Мәҙинәгә һижрәт ҡыла.

Ғабдулла ибн Мәсғүд Бәҙер, Үхүд, Хандаҡ, Хәйбәр, Хунәйн һуғышында Һәм Мәккәне алыуҙа ҡатнаша.

Мөхәммәт ғәләйһиссәләм вафат булғас, Хәлифәтте нығытыуҙа ҡатнаша. Сүриә йүнәлешендәге ғәскәрҙәрҙә Византияға ҡаршы һуғыша. Унан һуң хәлиф уны Ғүмәр ибн әл-Хәттаб Куфәгә ҡазый итеп тәғәйенләй.

### Ғилми эшмәкәрлеге
Ғабдулла бик белемле кеше була. Ул феноменаль тиерлек хәтергә эйә була һәм Ҡөрьәнде яттан белә.

Ғабдуллаһ ибн Мәсғүд фикһының ираҡ мәктәбенә нигеҙ һалыусыһы булып һанала. Ул Куфала ҡулланған фикһ ысулдары һуңыраҡ Әбү Хәнифә тарафынан үҫтерелә, һәм был ысулдар хәнәфи мәҙһәбенең нигеҙенә ята. Ибне Мәсғүд ысулы аналогияға нигеҙләнгән; был ысул *ҡыяс* (сағыштырыу) исемен ала. Хоҡуҡи күрһәтмәләр сығарғанда Ғабдулла ибн Мәғсүд аналогия ысулын ҡуллана .

### Вафаты
653 йылда Хаҡ Хәлифәт осорода Мәҙинә ҡалаһында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Әл-Миҡдәд ибн әл-Ғәмр

**Әл-Миҡдәд ибн Ғәмр**, тулы исеме **Әл-Миҡдәд ибн Ғәмр әл-Баһрани** (; ;  — , ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәштәренең береһе. Әл-Миҡдәдте мосолман-шиғыйҙар Али ибн Әбү Талиптың дүрт арҡалашының береһе булараҡ, хөрмәт итә. Ул тәүҙә Эфиопияға, Һуңынан Мәҙинәгә һижрәт ҡыла. Ул шулай уҡ Әбү Бәкергә ант бирмәгән сәхәбәләрҙең береһе.

## Биографияһы
Әл-Миҡдәд сығышы менән Баһра ҡәбиләһенән. Исламға тиклемге осорҙа ул әл-Асвад әз-Зөһри менән килешеү төҙөй, һуңғыһы уны уллыҡҡа ала.

Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ике туған һеңлеһе Зөбәғәт бинт Зөбәйергә өйләнгән була, унан улы Ғабдулла һәм ҡыҙы Кәримә тыуа.

Ул алтынсы булып ислам динен ҡабул итә һәм йәш мосолман дәүләтенең барлыҡ ҙур ваҡиғаларында ҡатнаша. Бәҙер һуғышындағы алыш ваҡытында һыбайлыларҙың береһе була. Мысырҙы яулауҙа ҡатнаша.

### Вафаты
653 йылда Мәҙинәлә вафат була.

Мәҙинәлә Әл-Баҡый зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Ғүтбә ибн Ғәзүән

**Ғүтбә ибн Ғәзүән әл-Мәзини** (;; 581 тирәһе, Ғәрәбстан — ) — ғәрәп дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәше. Тарихта ислам ҡабул иткән етенсе кеше.

## Биографияһы
Эфиопияға һижрәттә ҡатнашҡан, һуңынан Мәҙинәгә күскәндә Пәйғәмбәр янында булған. Бәҙер, Өхүд һәм Ур һуғыштарында ҡатнаша. Мөхәммәт ғәләйһиссәләм үлгәндән һуң, икенсе хаҡ хәлиф Усман ибн Әффан Ғүтбәне фарсы фронтындағы отрядтарҙың береһенең командующийы итеп тәғәйенләгән. Ихтимал, Басра ҡалаһына ул нигеҙ һалғандыр. Ғүтбә уның беренсе идарасыһы булған.

Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифәте осоронда (идара итеү йылдары 634—644) Ғүтбә Убаллаға ҡаршы кампанияла ҡатнашып, 2000 кешегә етәкселек иткән, был яу 635 йылдың июненән сентябренә тиклем дауам иткән. Убалла баҫып алынғандан һуң, Ғүтбә ғәскәрен Тигр йылғаһы аша сығарып, Фурат, Бағдад төбәктәрен биләп алған

Тиҙҙән хәлифә уны Басра наибы (идарасыһы) итеп тәғәйенләй.

## Вафаты
639 йылда Хижәзгә килә һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттабтан хаж ҡылыр эшенән бушатыуын һорай. Ғүмәр баш тарта, әммә, Басраға ҡайтҡанда, Ғүтбә дөйәнән йығылып төшөп һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Ур һуғышы

**Ур һуғышы** (*Мәҙинәне Ҡамау*) — 627 йылдың 31 мартында башланған һәм ике аҙна самаһы дауам иткән Бәнү ән-Нәҙир, ҡорайыштар һәм Ғатафан ҡәбиләһенең Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе һәм уның көрәштәштәрен еңергә маташып, Мәҙинәгә һөжүм итеүе. Исламда был һуғыштың тамамланыуы мосолмандарға Аллаһ рәхмәтенең бер сағылышы тип һанала.

## Алыш барышы
Был 20-24 көн барған оборона һуғышы булған, уны мосолмандар Йәсрибтә (хәҙерге Мәҙинә) дошман ҡәбиләләрҙең һөжүменә яуап итеп алып барған. Берләшкән көстәр һаны алты йөҙ ат һәм бер нисә дөйә менән яҡынса 10 000 кеше тип баһалана, ә мосолман яҡлаусылары иҫәбе 3 000 кеше тәшкил итә.

Мөхәммәт Пәйғәмбәр быны белгәс, Мәҙинәне уратып ур ҡаҙҙырырға ҡарар итә. Ул үҙе лә ур ҡаҙыуҙа ҡатнаша. Мосолмандарҙың ораны « Ха, мим! (улар еңмәйәсәк)» була

Яҡшы ойошторолған һаҡ, дошмандарҙың рухы ҡаҡшауы һәм насар һауа торошо ҡамауҙың еңелеүенә килтерә.

"Инаныс һуғышы"нда мосолмандар бер аҙ юғалтыу кисереп, үҙ дошмандарын тактик юл менән еңә. Мосолмандарҙы еңергә маташыу уңышһыҙ тамамлана, һәм төбәктә ислам нығына. Бынан һуң мосолмандар армияһы Бәнү Ҡурайза ҡәбиләһен ҡамай, уларҙы ҡулға ала.

Еңелеү мәккәләрҙең сауҙаһының ҙур өлөшөн һәм абруйын юғалтыуына килтергән.

## Ур һуғышы тураһында [[Ҡөрьән]]
Сүрәләр «Ғаафир» (40), «Фусыиләт» (41), «Әш-Шүүра» (42), «Әл-Духаан» (44), «Әл-Джәәҫиә» (45), «Әл-Әхҡааф» (46)

**[[Әл-Әхзәб сүрәһе]] (фирҡәләр):**
*10-11 аяттар*:
* Улар (дошман яуы) өҫтән дә, аҫтан да һеҙгә ябырыл​ғанда, күҙҙәрегеҙ (ҡурҡыуҙан) аҡайған ине, ҡотоғоҙ ботоғоҙға еткән (йәки, йөрәктәрегеҙ боғаҙығыҙға килгән) ине; һәм Аллаһ тураһында төрлө-төрлө (шикле) уйҙар башығыҙға килгән саҡта;
* бына шулай итеп, иман килтергәндәрҙе һынау аша кисерҙек. Һәм улар дәһшәтле тетрәнеүгә дусар ителде .


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ҡөрьән Кәрим (башҡортса)https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D3%A9%D1%80%D1%8C%D3%99%D0%BD
*
Таншандә ер тетрәүе

**Таншандә ер тетрәү** () — 1976 йылдың 28 июлендә Ҡытай ҡалаһы Таншандә (Хәбәй провинцияһы) булған тәбиғәт фажиғәһе. Рихтер шкалаһы буйынса 8,2 йәки Канамори шкалаһы буйынса 7,5 магнитудалы Ер тетрәү. XX быуаттың иң ҙур тәбиғәт һәләкәттәренең береһе. Ҡытай Халыҡ Республикаһы властарының рәсми мәғлүмәттәре буйынса, һәләк булыусылар һаны 242 419 кеше тәшкил иткән.

Урындағы ваҡыт буйынса 03: 42 сәғәттә ҡала, гипоүҙәге 22 километр тәрәнлектә урынлашҡан көслө ер тетрәү арҡаһында, емерелә. Емереклектәр шулай уҡ Тяньцзиндә һәм көнбайышҡа табан ни бары 140 км алыҫлыҡта урынлашҡан Пекинда ла була. Ер тетрәү һөҙөмтәһендә яҡынса 5,3 миллион йорт емерелә йәки зыян күрә, уларҙа йәшәү мөмкин булмай. Иң көслөһө 7,1 магнитудалы булған бер нисә афтершоктар (төп ер тетрәүҙән һуң булған һәм уның менән сағыштырғанда көсһөҙөрәк булған һелкенеү) тағы ла күберәк ҡорбандарға килтерә.

Беренсе ер һелкенеүҙән бөтә ҡала ҡоролмаларының 90 проценттан ашыуы емерелә. 15 сәғәттән һуң уның артынан ҡеүәтле 7,1 магнитудалы афтершок килә, ул емереклектәрҙе таҙартыусы эшселәрҙе һәм беренсе тетрәүҙән һуң тере ҡалып, тоҙаҡҡа эләккәндәрҙе ерләй. Көслө афтершоктар 1 авгусҡа тиклем булып тора. Улар Рихтер шкалаһы буйынса 4,5 магнитудалы бөтәһе 130-ға яҡын теркәлә. Ер тетрәү эпицентрҙан һигеҙ йөҙ километрға тиклем алыҫлыҡта һиҙелә. Емерелеү масштабы һәм ҡорбандар һаны бығаса булмаған хәл була. Ғәмәлдә ҡала ер менән тигеҙләшә. Ҡайһы бер райондар бик күп ярыҡтар менән ҡаплана. Шундай ярыҡтарҙың береһе дауахана бинаһын һәм пассажирҙар менән тулған поезды йота.

Ҡорбандарҙың күплеге төп һөжүмдең төндә булыуы, бөтә кешеләрҙең дә тиерлек йоҡлап ятыуы һәм торлаҡтарҙың түбән сифатлы булыуы менән бәйле. Шанхай ҡала сейсмология идаралығы начальнигы Чжан Цзюнь фекеренсә, ҙур емерелеүҙәрҙең төп сәбәбе-төҙөлөштә сейсмик һаҡлау сараларының булмауы. Бындай саралар ҡала төҙөлөшө процесында — биналарҙы проектлауҙан алып реконструкциялауға тиклем-тормошҡа ашырылырға тейеш.

Хәҙерге ваҡытта Таншань үҙәгендә ер тетрәү тураһында стена, шулай уҡ ер тетрәүҙәргә арналған мәғлүмәт үҙәге хәтерләтә. Ул үҙенсәлекле музей, был тема буйынса Ҡытайҙың берҙән-бер музейы.

Таншандә ер тетрәү ҡорбандар һаны буйынса 1556 йылдағы Шэньсиҙағы ер тетрәүҙән ҡала тарихта икенсе урында тора.

Фажиғә режиссер Фэн Сяогандың «Ер тетрәү» нәфис фильмы сюжетының нигеҙенә ята.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кешелек тарихындағы иң көслө ер тетрәүҙәр
* «Ер тетрәү» 2010 йылдағы ҡытай фильмы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Крупнейшие землетрясения на территории Китая в XX—XXI вв.
* 30-летняя годовщина землетрясения в г. Таншань: возрожденный из руин город 
* Реальные картины землетрясения в г. Таншань в 1976 году
* В Китае поминают жертв землетрясения 1976 года
* Таншань и Вэньчуань: трагедии и политика
Өхүд

**Өхүд (Үхүд)**; русса **Ухуд** (**Оход**) — изге тау, Мәҙинә ҡалаһының төньяғында (Сәғүд Ғәрәбстаны) урынлашҡан. Бейеклеге — 1126 метр.

Хәҙерге көндә тау ҡала һыҙатына инә, әммә борон Өхүд Мәҙинәнән ситтә урынлашҡан булған.

## Тарихы
Тау эргәһендә 625 йылдың 23 мартында Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендәге мосолмандар  һәм Әбү Суфыян етәкселегендә мәжүси ҡорайыштар араһында һуғыш була. Был һуғышта мосолмандар еңелә, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең 70 көрәштәше, шул иҫәптән пәйғәмбәрҙең ағаһы Хәмзә ибн Ғәбд әл-Мотталиб та үлтерелә.Мөхәммәт үҙенең дуҫтарының ҡәберен зыярат ҡылыу маҡсаты менән йыл һайын Өхүдкә килә торған була. Бер нисә мәғлүмәт буйынса, был һуғыштан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр яҡындағы Фәсех мәсетендә өйлә намаҙын уҡый.

Ҡайһы бер мосолман риүәйәттәренә ярашлы, Мәҙинәнең төрлө осонда урынлашҡан Өхүд һәм Ғәйер тауҙары Ожмах һәм Тамуҡ ҡапҡалары түбәләрендә тора. Мөхәммәт Әл-Мөнәжжид () тигән ғөләмә фекеренсә, уларҙың ожмах менән тамуҡ ҡапҡаларына ҡыҫылышы бар тигән хәҙистәр дөрөҫлөккә тап килмәй

## Иҫкәрмәләр
Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы

**Сәғитов Ришат Рәфҡәт улы** (27 декабрь 1962 йыл) — композитор, баянсы, уҡытыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007), сәнғәт фәндәре кандидаты (2018), 2019 йылдан Урта махсус музыка колледжы директоры.

## Биогрфияһы
Ришат Рәфҡәт улы Сәғитов 1962 йылдың 27 декабрендә Силәбе өлкәһе Һатҡы районының Баҡал ҡалаһында тыуған. 1982 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Н. С. Бачурин класы), 1987 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (В. П. Сухановтың баян класы, С. М. Тюфяковтың дирижёрлыҡ итеү класы) тамамлай. 1983 йылдан хәҙерге Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе (ӨПЭПБ) эргәһендәге Салауат Юлаев исемендәге бейеү ансамбле аккомпаниатор-концертмейстеры. 1990 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты эргәһендәге хәҙерге Урта махсус музыка колледжында уҡыта. 1997 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында музыка бүлеге мөдире, 2000 йылдан — Башҡортостан ГТРК-һы тауыш режиссёры, бер үк ваҡытта 2002 йылдан — Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрының музыка бүлеге мөдире. 2013 йылда Башҡорт дәүләт педагогия университетында автор методикаһы менән «Музыкаль-компьютер технологиялары» кафедраһы асыла, шул кафедра мөдире вазифаһын башҡара.

1985 йылда Мәскәүҙә уҙған Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә, 2007 йылда Башҡортостан Республикаһы көндәрендә, ЮНЕСКО штаб-квартираһында Башҡортостан Республиканың Халыҡ-ара презентацияһында (Париж, 2008) ҡатнаша. Практик музыка ҡоралында уйнау һәм музыкаль-компьютер технологияларын үҙләштереү оҫталығын ҡулланыу уға бер ауырлыҡһыҙ музыкант-практик һәм педагог булараҡ ҡына түгел, ғалим булараҡ та яңы музыка сәнғәте авангардына инергә мөмкинлек бирә. Башҡорт цифрлы (диджиталь) органологияһы өлкәһендә үҙәк фигура булып тора. 2018 йылда сәнғәт фәндәре кандидатына диссертация яҡлай. 2019 йылдан Урта махсус музыка колледжы директоры.

## Ижади эшмәкәрлеге
Ижадына моңлолоҡ, образдарҙы тасуирлау һәләте, музыкаль телдең ябайлығы һәм еңеллеге хас. Н. Ғәйетбайҙың «Аты барҙың — дәрте бар» (1997, А. Н. Островскийҙы «Таланттар һәм табыныусылар» (2003), Ф. М. Бүләковтың «Дала ҡиссаһы» (2003), Х. К. Андерсендың «Һандуғас» («Соловей») әкиәте буйынса шул уҡ исемле спектакленә музыка яҙа. Спектаклдәргә яҙған музыкала традицион тынлы музыка ҡоралдары яңғырашын электроника тембрҙары: ҡумыҙ, ҡурай, өзләү, думбыра, электрогитара, симфоник оркестр, кантри менән берләштерә. 2001—2002 йылдарҙа («Башҡортостан» ТРК) «Ай ҡыҙы» беренсе башҡорт телевизион сериалына һәм 2001 йылда «Ҡараңғылыҡтағы нур», 2005 йылда «Мостай Кәрим» документаль фильмдарына музыка яҙа.

Башҡорт һәм урыҫ шағирҙарының шиғырҙарына 50-нән ашыу йырҙың авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Культура Башкортостана //Новое поколение башкирских-этнографов
Ғәббәд ибн Бәшр

**Ғәббәд ибн Бәшр Әл-Әшхали** (; ; вафаты — 632) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе, ансар.

## Биографияһы
Мәҙинәлә тыуған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәҙинәгә ебәргән Мусаб ибн Үмәйерҙең вәғәздәре ярҙамында ислам тәғлимәте менән таныша. Ислам динен ҡабул иткәндән һуң заһид (аскет) йәшәү рәүеше алып бара, күп ваҡытын намаҙҙа үткәрә. Ҡөрьәнде бик яҡшы белгән.

Ғәйшә бинт Әбү Бәкер «Әбд әл-Әшхәл нәҫеленә ҡараған ансарҙарҙың өсәүһенең тәҡүәлегенә бер кем дә етә алманы: улар Саад ибн Муаз, Усайд ибн әл-Хоҙайр һәм Ғәббәд ибн Бәшр».

Ғәббәд ибн Бәшр Пәйғәмбәр осорондағы бөтә йыһат (ғазауат)тарҙа ла ҡатнаша. 626 йылда Мөхәммәт Пәйғәмбәр Бәнү Мөхәриб һәм Бәнү Сәләбә ҡәбиләләренә ҡаршы йыһат ойоштора. Бер үҙәндә отряд һуғыштан ҡайтышлай йоҡларға туҡтай. Был йыһатта мосолмандарҙың береһе ире өйҙә юҡта ҡатынын әсирлеккә ала. Ҡайтҡас, ҡатынын тапмайынса, ир мосолмандар отрядын ҡыуып етергә һәм ғәйепленең ҡанын түкмәйенсә ҡайтмаҫҡа ант итә.

Ғәббәд ибн Бәшр төнөн отрядты һаҡларға нәүбәттә ҡала. Ҡиблаға ҡарап, ул Әл-Кәһф сүрәһенән аяттар уҡый башлаған. Шул саҡ үҙәнгә бер кеше яҡынлашҡан да, ҡорманынан уҡ сығарып, Ғәббәдкә атҡан.

Ғәббәд тәненән уҡты тартып ала һәм Ҡөрьән уҡыуын һәм намаҙын дауам итә. Төнгө килмешәк тағы ике уҡ тейҙерә, Ғәббәд уларын да шулай уҡ һындыра һәм Ҡөрьән уҡыуын дауам итә. Хәлдән тайғас, яҡында ғына ял итеп ятҡан Ғәммәр ибн Йәсиргә шыуышып барып етә һәм: «Тор, мин яраландым, хәлем бөттө», — тип уята. Ғәммәрҙе күргәс, килмешәк шунда уҡ китеп бара.

### Вафаты
Ғәббәд ибн Бәшр Йәмәмәлә ялған пәйғәмбәр Мөсәйлимәгә ҡаршы һуғышта һәләк була

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Йыһат (ғазауат)

**Йыһат** йәки **Ғазауат** (;  — «*көрәш*», «*изге һуғыш*», «*көс һалыу*») — ислам тәғлимәтендә дин өсөн изге һуғыш (*көрәш*), киңерәк мәғәнәлә — Аллаһ юлында тырышлыҡ һалыу.

Мосолман йәмғиәте үҫеш алған һайын, һүҙҙең мәғәнәһе лә үҙгәреш кисергән.

Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендә Мәҙинә мосолмандарының Мәккә мәжүсиҙәренә һәм Мәҙинәләге йәһүдиҙәргә ҡаршы көрәш алып барыу тактикаһы үҙгәреп тороу сәбәпле, мосолмандарҙың мөһим дини бурысы тип күрһәтелгән йыһатты аңлатыу Ҡөрьәндең Мәҙинә осорона ҡараған сүрәләрендә ҡаршылыҡлы бәйән ителгән: мосолман булмаған халыҡтар менән асыҡтан-асыҡ хәрби бәрелешкә инмәҫкә, ә исламға өгөт-нәсихәт менән өндәргә; ислам дошмандары менән һаҡланыу һуғыштары ғына алып барырға; кафырҙарға мосолман календарындағы изге айҙарҙа һөжүм яһамаҫҡа, башҡа айҙарҙа ғына һөжүм итергә; кафырҙар менән һәр ҡасан һәм ҡайҙа булһа ла көрәш алып барырға, тиелгән.

Һуңыраҡ осорҙа мосолман хокукында (фиҡһ) «*йыһат*» һүҙенең мәғәнәһе теүәлерәк билдәләнә.

«**Бөйөк йыһат**» тип мосолмандың рухи яҡтан үҙ-үҙен камиллаштырыуы аталһа, «**кесе йыһат**» тип исламды яҡлап һәм уны таратыу маҡсатынан кафырҙар менән көрәш алып барыу атала.

Мосолман хоҡуҡсылар (факиһтар) «йыһат» төшөнсәһен тағы ла вағыраҡ төшөнсәләргә тарҡаталар:

* «*Йөрәк йыһаты*» — яман мауығыуҙарға, нәфескә (*үҙ-үҙең менән*) ҡаршы көрәшеү;
* «*Тел йыһаты*» — йәмғиәтте шәриғәт тыйғандарҙан (*хәрәмдән*) тыйылырға һәм шәриғәт ҡушҡандарҙы үтергә өндәү;
* «*Ҡул йыһаты*» — мосолман дәүләтендә енәйәтселәрҙе һәм диндән тайпылыусыларҙы (*мөртәттәрҙе*), ислам әхлағын боҙоусыларҙы (*зинасыларҙы һ.б.*) язалау;
* «*Ҡылыс йыһаты*» — кафырҙар менән ҡораллы көрәш алып барыу һәм һуғышта һәләк булғандарға (*шәһиттәргә*) ожмахта мәңгелек рәхәтлек вәғәҙә итеү.
* Суфыйсылыҡта йыһатҡа мистик рухта аңлатма бирелә.
* Хәнәфиҙәр мәҙһәбе кафырҙар менән булған теләһә ниндәй һуғышты йыһат тип атай.

XX- XXI быуаттарҙа йыһат идеяһын радикаль (*ҡара*: Әхмәт Ҡадиров) һәм террорсы мосолман ойошмалары (*мәҫәлән,*: Рәсәй Федерацияһында 2003 йылда тыйылған «*Мосолман ҡәрҙәштәр*» (*әл-Ихуан әл-Мөслимин*)) киң ҡуллана.

## Сығанаҡтар
# Джихад // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Әҙәбиәт

# Ал-Джихад фи-л-Ислам. Каир, 1967.
# Фатхи Якын. Ислам: идеи, движения, предметы. М., 1992.
# Али Мухаммад Наки. Ислам и национализм. Казань, 1992.
# Peters R. Islam and colonialism: the doctrine of Jihad in modern histori. The Hague, 1979.
# Schwartz W. Gihad unter Muslimen. *Китапта*: Studien zum Minderheitenproblem Islam in. Bonn, 1980. Bd 6.

## Һылтанмалар
* Daniel Pipes. What is Jihad? (''Нимә ул йыһат?''). New York Post, 31.12.2012

## Иҫкәрмәләр
Ғабдулла ибн Рәүәһа

**Әбү Мөхәммәт Ғабдулла ибн Рәүәһа әл-Хәҙрәжи** (;; ?, , — , ) — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) иң билдәле сәхәбәләренең береһе, ансар.

## Биографияһы
Уның тулы исеме: Ғабдулла ибн Рәүәһа ибн Сәләбә әл-Хәҙрәжи. Ҡушаматтары: Әбү Мөхәммәт, Әбү Ғәмр һәм Әбү Рәүәһа. Абдулла Мәҙинәлә тыуған. Тыуған ваҡыты билдәле түгел. Сығышы менән хәҙрәж ырыуынан. Ғәкәбә янындағы икенсе ант ваҡытында ислам ҡабул иткән .

Мәккә мосолмандарының Мәҙинәгә күсенгәненән (Һижрәт) һуң, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сәркәтибе һәм уға яҡындарҙың береһе була.

Ғабдулла ибн Рәүәһа Бәҙер, Өхүд, Ур һәм Хәйбәр һуғыштарында ҡатнаша.

### Вафаты
629 йылда Мута янындағы алышта һәләк була 

### Шағирлығы
Ғабдулла ибн Рәүәһа шағир булған. Ҡайһы бер мәжүси шағирҙар Мөхәммәт пәйғәмбәргә ҡарата мыҫҡыллы шиғырҙар яҙғанда, ул Пәйғәмбәрҙе яҡлап шиғырҙар ижад иткән. Ҡөрьәндә был хаҡта аяттар бар:

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шағирҙар сүрәһе
* 
*
Әбү Әйүп әл-Ансари

**Әбү Әйүп Хәлит ибн Зәйд әл-Ансари** (; ; 576, Мәҙинә, хәҙ. Сәғүд Ғәрәбстаны — 674, Константинополь, хәҙ. Төркиә) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәше, ансар.

## Биографияһы
Әбү Әйүп әл-Ансари 576 йылда Мәҙинәлә (Йәсриб) тыуған. Ул бәнү Нәжәр ырыуынан булған. Тәүге мосолман мөһәжирҙәренең Мәҙинәгә күсенеүҙәренә тиклем ислам динен ҡабул итә, Ғәкәбә эргәһендәге икенсе антта ҡатнаша.

Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәҙинәгә килгәс, ундағы бөтә мосолмандар үҙ өйөндә хөрмәтле ҡунаҡ сифатында ҡабул итеү хөрмәте ҡаҙанырға тырыша. Мөхәммәт ғәләйһиссәләм үҙенең дөйәһе ҡайҙа тубыҡлана, шундағы йортта туҡталасағы тураһында иғлан итә. Шунан ул дөйәне үҙ ыңғайына ҡуя һәм малҡай, бер аҙ ара үтеп, Әбү Әйүп әл-Ансари йорто эргәһендә тубыҡлана. Әбү Әйүп өйөндәге беренсе ҡатта Пәйғәмбәр 7 ай буйы йәшәгән.

Әбү Әйүп Бәҙер, Өхүд, Ур һәм башҡа йыһаттарҙа ҡатнаша. Дүртенсе хәлиф хәҙрәти Али хакимлыҡ иткән осорҙа уның ғәскәрендә хәүәриждәргә ҡаршы һуғыша .

Мысырҙы яулап алыуҙан һуң Фустатҡа күсеп, Ғәмр ибн әл-Әс мәсете янына урынлаша.

Ибн Жәрир әт-Тәбари әйтеүенсә, Әбү Әйүп әл-Ансари, ҡартайғас, Константинополде ҡамауҙа ҡатнашҡан. Әбү Әйүп яраланғас, уны ғәскәр башлығы Йәзид килеп күрә, нимәгә мохтаж икәнен һорай. Әбү Әйүп уға: «мосолмандарға минең сәләмемде еткер һәм уларға әйт: „*Әбү Әйүп дошмандың ерен мөмкин тиклем алыҫыраҡ барып алырға һәм тупраҡтарын Константинополь диуарҙары янында аяҡ остарығыҙға һалып ерләргә үҙегеҙ менән алып килергә васыят итә*“». Әт-Тәбари һүҙҙәре буйынса, Әбү Әйүп Константинополь стеналары янында ерләнгән.

Константинополде төрөктәр баҫып алғандан һуң Әбү Әйүп әл-Ансари ҡәбере өҫтөндә кәшәнә һәм мәсет төҙөлгән. Әбү Әйүп исемен йөрөткән Истанбул районы төрөктәр өсөн изге урынға әйләнә һәм күп кенә осман түрәләре уларҙы ошо урынға яҡын ерләүҙәрен һорай башлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Әбү Дүжәнә

**Әбү Дүжәнә Сәмәк ибн Хәршәт** (; ) — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) иң билдәле сәхәбәләренең береһе, ансар.

Бәҙер, Өхүд, Ур, Хүнәйнә һәм Хәйбәр һуғыштарында ҡатнаша, диндән тайпылыусыларға ҡаршы йыһатҡа бара.

633 йылда Йәмәмә янындағы «ялған пәйғәмбәр» Мөсәйлимәгә ҡаршы һуғышта шәһит китә .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*