open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кудрявка (Урта Себенле ҡушылдығы)

**Кудрявка** — Урта Себенле йылғаһы ҡушылдығы. Ырымбур өлкәһенең Һаҡмар районы биләмәләрендә аға. Йылға Урта Себенле йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

Йылға башының географик координаталары 52°06′50″ с. ш. 55°50′49″ в. д. (G) (Я)
Йылға тамағының географик координаталары 52°00′12″ с. ш. 55°55′09″ в. д. (G) (Я)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһына ҡушылғандан алып тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Аҫбассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006534

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200653

— Бассейн коды — 12.01.00.007

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Әрүәкрәз

**Әрүәкрәз** (рус. **Арвяк-Рязь**; ) — Көньяҡ Уралда, Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы тау. Уралтау һыртының иң бейек түбәһе (1068 м). Белорет ҡалаһынан көньяҡҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Төбәк тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.

## Исеме
Әүрәкрәз исеме таралған ғәҙәт буйынса бирелгән — уның итәгендә ике йылға Әрүәк һәм Рәз (Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдыҡтары) башлана. Башҡорттар был тауҙы шулай уҡ Рәз, йәки Рәз-таш тип атай. Боронғо китаптарҙа Әрүәк һәм Рәзташ атамалары осрай.

## Тасуирламаһы
Әрүәкрәз тауы Уралтау һыртының төньяҡ өлөшөндә Белорет ҡалаһынан көньяҡҡа, һәм Рысыҡай ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 4,5 км алыҫлыҡта ята. Өҫкө рифейҙың тоҡомдарынан: мазарин свиталары (мусковит‑хлорит‑кварц һәүерташтары) һәм әрүәк свиталарынан (кварцит, гравелит, конгломерат, мусковит‑хлорит‑кварц һәүерташтары) тора. Әрүәкрәз Әрүәк свитаһының стратотибы булып тора.

Тау ослайып, тирә-яҡҡа йыраҡтан күренеп, бик ныҡ бейек булып ҡалҡып тора. Битләүҙәре түбәһендә бик ныҡ текә, яҡынса 30-35° етә. Тауҙың көнбайыш өлөшөндә битләүҙәр тәрән тар тарлауыҡтар менән ҡаялы, көнсығышта — һөҙәк. Итәгендә — дымлы төрлө үләндәр үҫкән болондар, битләүҙәренең өҫкө өлөшөндә — башлыса асыҡ ылыҫлы урмандар. Үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыусы төрө үҫә: һапһыҙ көкөрт үләне, ҡылсыҡлы аҡтамыр, Гельма минуарцияһы, төньяҡ шиверекия (подольск) үләне, яланғас еҫле сәскә, пермь елбәгәйе, себер умырзаяһы, осҡон-һуған һәм башҡалар. Ҡаяларҙа сапсан ыласын оялай

Әрүәк тауы Белореттан яҡшы күренә һәм ҡала пейзажының биҙәге булып тора. Әрүәкрәз Белорет ҡалаһы халҡының һәм килгән туристарҙың популяр ял итеү урыны.

## Иҫкәрмәләр
Вертолёт мәмерйәһе

**Вертолет мәмерйәһе**, йәки **Әхмәр соҡоро** — карст мәмерйәһе, асыҡ-һоро ауыр гипс көңгөр ярустарында барлыҡҡа килгән. Мәмерйә Башҡортостандың Ауырғазы районының Әхмәр ауылынан 1 км алыҫлыҡта, Р-240 Өфө — Ырымбур автомобиль юлынан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Бындай ҙур күләмле тотороҡло ер аҫты барлыҡҡа килеүҙәр гипс тоҡомдарҙа һирәк күренеш, был Вертолет мәмерйәһен туризм өсөн ҡыҙыҡлы итә.

## Этимологияһы
Мәмерйә исеме уның асылыу ысулы менән бәйле. Осоу барышында вертолет бортынан ерҙә ҙур соҡор табалар һәм уны ул мәмерйәгә яҡын  ауыл исеме менән Әхмәр соҡоро тип атайҙар. Был соҡор ғәҙәти булмаған асыш ысулы хөрмәтенә аталған мәмерйә булып сыға

## Тасуирламаһы
Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең спелеология карст илендә урынлаша.  Йөрөү юлдарының   дөйөм оҙонлоғо 1768 м, амплитудаһы 50 м, майҙаны 21 200 м².

Мәмерйәгә инеү урыны 40 м упҡан соҡорҙа һәм диаметры 80 м тирәһе тәрәнлектә урынлашҡан.  Мәмерйә 100 м оҙонлоғонда,  40 метр киңлектә һәм 6 метр бейеклектәге ике төп параллель һөҙәк-ауыш галереянан тора. Унан йөрөү урындары китә, уларҙың бер өлөшө үрге ҡоро ярус булдыра. Галереяның стеналары һәм түбәһе ныҡ ашалған, емерелеп төшөү ҡурҡынысы бар. Иҙәне кибеп ярылған ҡамыр кеүек киҫәкле ҡалын балсыҡ ҡатламы менән ҡапланған, унан һыу һарҡа.

Мәмерйәнең һыу аҫты  дауамы бар. Мәмерйәнең көнсығыш өлөшөндә 2 м тиклем тәрәнлектәге күл урынлашҡан. Әлегә 150 метр самаһындағы  һыу аҫты  лабиринты өйрәнелгән.

Ҡышын һәм иртә яҙ менән  мәмерйәлә боҙло сталагмиттар, сталактиттар һәм кристалдар барлыҡҡа килә. Ҡышын температура ер өҫтөндәге кеүек үк тиерлек,  йәй көнө 6 °С. Мәмерйә яҙын ирегән һыуҙар аҫтында ҡала,  максималь кимәле — 4 метр.
## Галерея

Vertolyot mağarası (Axmerovski uçurumu)7.jpg|
Vertolyot mağarası (Axmerovski uçurumu)10.jpg|
Vertolyot mağarası (Axmerovski uçurumu)3.jpg|
Vertolyot mağarası (Axmerovski uçurumu).jpg|
Vertolyot mağarası (Axmerovski uçurumu)9.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* В. Гершов. *Пещеры Башкортостана* // Статья в № 5 журнала «Ватандаш» от 2001 г.
* 

## Һылтанмалар

* Иллюстрированная статья от 05.04.2013 г. на портале «Наш Урал»
Йәшергән (йылға)

**Йәшергән** Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Миәкә һәм Стәрлебаш райондары биләмәләрендә аға. Йылға башы Башҡортостандың Миәкә районы Петропавловка ауылынан көнбайышта урынлашҡан. Йылға Тәтер йылғаһының уң ҡушылдығы булып тора, уның тамағы Тәтер йылғаһының тамағынан 55 км өҫтәрәк, Йәшергән ауылынан көньяҡта урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 13 км. Йылға буйындағы тораҡ пункттар: Йәшергән.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024199

- Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 111102419

- Бассейн коды — 10.01.02.013

- Гө буйынса том номеры — 11

- Гө буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр
Вологда (аэропорт)

**Вологда** — шул исемдәге ҡаланың аэропорты. Ҡала үҙәгенән Архангельск шоссеһынан 10 км төньяҡтараҡ урынлнашҡа. Федераль әһәмиәттәге аэропорттар статусына эйә.

Аэродромға Ан-2, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-74, Як-40 самолеттарын һәм уларҙан еңелерәктәрен, шулай уҡ бөтә төр вертолеттарҙы ҡабул итә. Аэродромдың өп соп күтәрелеү һәм ултырыу юлы максималь ауырлығы 50 тонналы  һауа суднолары  өсөн тәғәйенләнгән.

## Тарих

### Авиация башында
Беренсе Вологда эродромы тип Котельниково (Можайский ҡасабаһы) ауылы убаһын (Вологданан Пошехонский шоссеһендағы10 км алыҫлыҡта). 1862 йылда  Александр Федорович Можайский үҙенең ҡатыны имениеһында беренсе осоу аппараттары конструкцияларын уйлап таюа. Бында уҡ һынауҙар үткәрә.

### 1918-1953
Граждандар һуғышы йылдарында аэродром Ковырино эргәһендә була. Хәҙер был биләмә ВРЗ, 2 -се Вологда станцияһына терәлеп тора. 1918-1919 йылдарҙа бында «Фарман» тибындағы самолеттар сығарыла.

1931 йылда беренсе Вологда пассажир самолеттары барлыҡҡа килә. «Ҡыҙыл Төньяҡ» гәзите: «Беренсе сентябрҙә һауа линиялары асыу Мәскәү — Ярославль — Вологда — Архангельск һауа линиялары асыла»- тип яҙа. 01.09.1931 йылда Мәскәү — Ярославль — Вологда — Архангельск һауа линиялары булдырыла.
Вологданан даими авиация бәйләнеше 1932 йылда ойошторола. 

По-2 самолеты (Череповецтан килтерелә) Вологданы  өлкәнең көнсығыш райондары менән бәйләй.

1941 йылдың март айында Вологдаға Череповецтан авиаподразделение күсерелә. Савин Петр Петрович отрядтың командиры итеп тәғәйенләнә. Бөйөк Ватан һуғышы башында подразделениела 25 самолет иҫәпләнә: По-2, С-1, Як-6.

1948 йылда подразделениела 20 По-2 самолеты иҫәптә тора.
Авиаотрядҡа 1953 йылда Ан-2, 1955 й. — Як-12, 1958 й. — вертолет Ми-1 эксплуатацияға тапшырыла.

### 1953-1978

1991 йылда — «Вологда авиация предприятиеһы» булдырыла.

Пассажирҙар һәм йөк ағымы бик ҙур була. Иҫке вокзал бинаһы пассажирҙар менән тулы була.

Вологда өлкәһеннән самолеттар өлкәнең иң төпкөл ауылдарына, район үҙтәкәренә оса. Мәскәү, Ленинград, Рига, Мурманск, Архангельск, Курск, Симферополь, Киров, Сыктывкар ҡалаларына самолеттар оса.

1978 йылдың 21 июленә тиклем иҫке аэропорт ғәмәлдә була.

### Яңы аэропорт
Вологданың (рәсми булмаған исеме — *Заречье*) аэропорты 21 июль, 1978 йыл асыла.Аэровокзал бинаһы 1981 йылда асыла. Вологда авиапредприятиеһында Як-40, Ми-8 вертолеттары файҙаланыла.
Файл:Аэровокзал Вологда.jpg|Аэровокзал бинаһы
Файл:Як40.jpg|Самолет Як-40
Файл:Ил 18.jpg|Һәйкәл Ил-18


## Иҫкәрмә

## Башҡа ҡалаларҙағы яҡын аэропорттар

## Һылтанмалар

* Череповец (117 км)
* Староселье (Рыбинск) (144 км)
* Кострома (177 км)
* Туношна (Ярославль) (192 км)
* Кинешма (241 км)

* Аэропорт Вологда в справочнике Aviapages.ru
* Вологодское авиапредприятие (неопр.) (недоступная ссылка — история ).
Бәғерәктамаҡ (ауыл)

**Бәғерәктамаҡ** — ауыл, Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһенең административ үҙәге

## Географик урыны
Ауыл Ҡоншаҡ районының төньяҡ өлөшөндә, Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, менән Свердловск һәм Ҡурған өлкәләре сиктәре эргәһендә урынлашҡан. Тораҡ пункттан төньяҡҡараҡ өс километрҙа Бәғерәк йылғаһы тамағы урынлашҡан.

Ауыл өлкә үҙәге — Силәбенән — төньяҡ-көнбайышҡа табан тура юлдан 113 км йәки автомобиль юлдарынан 138 км алыҫлыҡта ята.

## Тарихы
1745 йылғы картала Бәғерәк йылғаһының түбәнге ағымында Асман ауылы (хәҙерге Уҫман ауылы) һәм Бәғерәк йылғаһы ҡушылған урындан бер аҙ өҫтәрәк, Синара йылғаһы буйында, өс ауыл күрһәтелгән.

Түбәнге Синара Синара йылғаһына Бәғерәк йылғаһы ҡушылған ерҙән бер аҙ өҫтәрәк урынлашҡан була, 1745 йылда бында яһаҡ татарҙарының 31 хужалығы була. Яңы ауыл, шулай уҡ Дауыт һәм тағы Давыдкова тип йөрөтөлгән ауыл ағым буйлап Түбәнге Синаранан бер аҙ юғарыраҡ тора. 15 служилый татарҙар һәм мишәрҙәр яһаҡ ул 1745 йылда бында яһаҡ татарҙарының 24 йорто һәм хеҙмәтле мишәрҙәрҙең 15 хужалығы була. Түбәнге Синара ағымы буйынса түбәнерәк — Ключевская, һәм 14 яһаҡ татары хужалығы. Шул өс ауыл Бәғерәктамаҡ ауылы булып берләшкән.

1754 йылда Бәғерәк йорттарында йәшәүселәр хеҙмәтле татарҙар тип аталып, яһаҡтан азат ителгән. Шул ваҡыттан башлап бөтә бәғерәк татарҙары ла хеҙмәтлеләр ҡатламына ҡарай — алдараҡ Яңы ауылында йәшәүсе мишәрҙәр генә хеҙмәтле тип аталған.

Улар Силәбе ҡалаһында урынлашҡан Исәт провинциаль канцелярия ҡарамағында була.

Пермь Исәт провинцияһы юҡҡа сығарылып Пермь наместниклығы (губернаһы) ойошторолғандан һуң, 1781 йылда бәғерәк татарҙары Пермь губернаһы Шадрин өйәҙенә күсерелә.

1798 йылда Башҡорт-Мишәр ғәскәре ойошторола һәм Бәғерәктамаҡ йорттары халҡы хеҙмәтле мишәр ҡатламы составына индерелә.

1945—1956 йылдарҙа ауыл Бүре районының үҙәге була.

## Халҡы
2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, ауылда татарҙар, башҡорттар йәшәй

## Транспорт
Ауылдың көнсығышынан Силәбе — Каменск-Уральский — Екатеринбург тимер юл линияһы үтә. Иң яҡын станция — Түбәнге (Нижняя) — ауылдан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Татарское село на Южном Урале: Очерки истории села Усть-Багаряк. — Казань: Ин-т истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2009. — 47 с.

## Һылтанмалар
* http://old.toposural.ru/html/b.htm Шуваловтың Силәб топонимикаһына арналған һүҙлегенән От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
Аҡсакүл (ауыл)

**Аҡсакүл** — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһе составына ингән ауыл,

1929 йылда бында «Магнитола» колхозы барлыҡҡа килә.

## Этимологияһы
Атамаһы башҡорттарҙа һәм татарҙарҙа таралған төрки ир-ат исеме Аҡсаҡул, Аҡсағол һәм Аҡсаҡай, нигеҙендә *аҡса* (башҡортса) — «деньги» һәм нигеҙгә ҡушылған ир-ат исеменең типовой компоненты, нигеҙгә ҡушыла *ҡол (ҡул, ғол)* — «ҡол», «тотҡон», рус телендә *күл* — «күл» һүҙенән һәм исемгә иркәләү оттеногы биреүсе исем яһаусы *-ҡай* аффиксы тип ҡабул ителгән. Был исемдәр ошо исем эйәһе аҡсалы, бай, мөлкәтле булһын тигән теләктән ҡушыла.

## Географияһы
Райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Кесе Аҡсакүл (исеме шунан) күле буйында урынлашҡан. Ҡоншаҡҡа тиклем алыҫлығы — 75 км.

Ҡоншаҡ районында тағы ла *Аҡсакүл* күле бар;  Силәбе өлкәһенең Эткүл районында *Аҡсаҡай* күле бар.

## Климаты
Климаты уртаса континенталь. Һауа торошо ҡапыл үҙгәреүсән, Урал тауҙары Рәсәйҙең Европа өлөшөнән килгән һауаның үтеп инеүенә ҡамасаулай, шуның өсөн бында һалҡын Арктика һауаһы ла, Урта Азияның ҡоро һәм эҫе һауаһы ла еңел үтә. Һөҙөмтәлә һауа торошоноң кинәт үҙгәреүе йыш күҙәтелә.

## Халҡы
(1958—291, 1970—190, 1983—109, 1995 йылда — 92 кеше)
2002 йылғы йәниҫәп буйынса күпселекте алып тороусы халыҡтар: урыҫтар (74%), башҡорттар (26%).

## Урамдары
* Баҡса урамы
* Үҙәк урам

## Һылтанмалар
* Шуваловтың Силәбе өлкәһе топонимдары һүҙлеге «От Парижа и Берлина по карте Челябинской области» 

## Иҫкәрмәләр
Баҙмағош (тау)

**Баҙмағош**- Рәсәйҙәге тау . Ул Башҡортостандың Ишембай районында Үрек йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан.

Иң бейек урыны- 611, 5 м (тирә-яҡтағы тауҙарҙан 207 м бейегерәк), тау итәгенең  киңлеге- 6,9  км. Һырттары текә, ҡатау свитаһы эзбизташтарынан тора.

Тауҙың  көньяҡ битләүендә шишмәләр бар. Баҙмағошта Тылғыҫҡан (Үрек йылғаһы бассейны) йылғаһы ҡушылдыҡтары башлана. Тау өҫтө ҡайын һәм уҫаҡ ҡатнаш урман менән ҡапланған.

Баҙмағоштан  9,1 км алыҫлыҡта Аҡҡыр тауы ( бейеклеге 726 м) ята,  көньяҡ-көнсығыш яҡтан уны  Ишембай һәм Мәләүез райондары сигендәге тауҙар уратып алған, ә  төньяҡ-көнбайышта дала башлана.

«Баҙмағош» атамаһы «баҙма»- «баҙнат итмә» һәм «ҡош» һүҙҙәренән алынған  тигән фараз бар  (сағыштыр: Саҡмағош). 
## Әҙәбиәт
*Ишимбайская энциклопедия. Уфа:Башкирская энциклопедия,  2015, С.86
## Һылтанмалар
*Баҙмағош тауы
* Баҙмағош тауы координаттары
Ташъяр

**Ташъяр** — Көньяҡ Уралда ҙур булмаған  урманлы тау. Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Миндәк ауыл советы биләмәһендә  (Рәсәй),  Силәбе өлкәһе сигенән 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан

Бейеклеге 545,3 м 

Тауҙың көнбайыш яғында  Оҙонкүл күле ята, ә көньяҡ битләүендә  Яңы Оҙонгүл ауылы урынлашҡан. Тауҙан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Күлбаш һаҙлығы бар. Тауҙың төньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәренә һирәк урманлыҡ хас, ә көньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәре болондарҙан ғибәрәт
Тау буйлап ике ҡырсын таш автомобиль юлы үтә: Оҙонкүл күле тирәләй  һәм уны Оҙонгүл ауылы менән тоташтырыусы автомобиль юлы. Ташъяр буйлап  35 кВ.  Миндәк — Оҙонгүл электр линияһы үтә. 

Ташъярҙан көнсығыштараҡ  Башҡортостан (№ 02) һәм Силәбе (№ 74)
кадастр округы араһындағы сиктәр үтә

## Иҫкәрмәләр
Янисъярви

**Янисъярви (Оло Янисъярви)** ( — һүҙмә-һүҙ «ҡуян күле») —  Карелия Республикаһы Сортавал районындағы күл,  Ладога күле бассейнына ҡарай

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Күл оҙонса формала, көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған. Утрауҙар һаны — 43 дөйөм майҙаны 1,5 км², күлдең уртаһында ятҡан өс утрауҙан тыш, башлыса  ярҙарға яҡын урынлашҡан.

Ярҙары ҡалҡыу, ташлы, ылыҫлы урман менән ҡапланған. Йылғаға  яҡынса 20 күл һәм шишмә ҡоя, шул иҫәптән Юуванйок, Вельяканйок, Саркайок, Соанйок, Леппяоя инештәре. Төп ҡушылдыҡ төньяҡтараҡ ятҡан Кесе Янисъярви күленән һай  *Луопауссалми* боғаҙы аша башҡарыла. Көньяҡ өлөшөндә   күлдән  Янисйоки йылғаһы ағып сыға

Күл соҡоро ике  уйпатлыҡтан  тора, улар  төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған һәм һыу аҫты һырты менән бүленгән. Көньяҡ соҡоро 57 метр тәрәнлектә, төньяҡ —  37 м. Күл төбө майҙанының  яртыһынан ашыуын ләм зонаһы биләй.

Һыу үҫемлектәре  ҡамыштан ғибәрәт, ул башлыса ҡултыҡтарҙа үҫә. Күлдә шамбы,  алабалыҡ, алабуға, күл сабағы, суртан, сабаҡ, ҡыҙылгүҙ, шырт балыҡ, һыла тереклек итә.

Ноябрь уртаһында күл туңа, май урталарында әрселә.

## Сығышы
Күлдең метеорит төшөүҙән кратер урынында барлыҡҡа килеүе дөрөҫ иҫбатланған тип һанала

Хәҙерге ваҡытта күлде уратып алған рельефта бәрелеү эҙемтәләре бер нисек тә сағылыш тапмай, кртареҙың барлығы һәм уның бәрелеү тәбиғәте  геофизик ысулдары  менән (гравитация һәм магнит яланы аномалияһы), бәрелеү метаморфизмының билдәләре барлығы  (емерелеү конустары һәм быяла иреү)  һәм үҙенсәлекле  импактлы барлыҡҡа килеүҙәр (тагамиттар һәм аллогенлы брекчиялар) буйынса теркәлә.

Янисъярви астроблемаһының йәшен тикшеренеүселәр 700 алып  770 миллион йылдарға тиклем  баһалай.

## Янисъярви бассейны
Күлгә йылғалар ағып төшә:

Киекуанйок (бер күлдән һыу алған Валкеанлампи, Киекуанъярви, Кухиласлампи)

Янисйоки (Ала-Миэлунъярви, Вуотсиярви,          Гнилое, Иля-Миэлунъярви, Корпиярви, Мутанен күлдәренән һыуҙарын ала).

* Улмосенйоки инеше (һыуын Койтонъярви, Сариярви, Саркаярви, Суйстамонъярви, Яймяярви күлдәренән ала).
* Киекуанйоки ингеше  (һыуын Валкеанлампи, Киекуанъярви, Кухиласлампи күлдәренән ала).

* Лохьянпуро инеше.
* Соанйоки (һыуын Пертинъярви, Соанъярви күлдәренән ала).
* Леппяоя инеше

Шулай уҡ күлгә Вахваярви, Леппялампи, Руоколампи, Хияярви, Юлялампи күлдәре ҡоя

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Карелия Күл

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

*   на сайте «Фото-Карелия»
*   на сайте «Ведлозеро.ru»
* 
* 
* 
*
Атағуза (Һаҡмар ҡушылдығы)

**Атағуза** () — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы йылға.  Һаҡмарҙың уң ҡушылдығы, Танкаҫ йылғаһынан түбәнерәк Һаҡмарға барып ҡушыла . Оҙонлоғо 3,9 км.  Атағуза үрендә уға ағып төшкән шишмәләр күп  Атағузалағы кисеү аша урман юлы үтә .

Башта йылға урман аша аға,урта ағымында һул ярын урман ҡаплаған, уң яҡ ярында  ағастар юҡ, һәм  Һаҡмарға ҡушылған ерҙә Атағуза  ярҙары ҡаҡ  йылғаға әйләнә.

## Йылға атамаһының килеп сығышы
Атағуҙа (*Атағуза*) атамаһы ошо тирәлә йәшәгән кеше исеменә бәйле 

## Иҫкәрмәләр
Яланғы (йылға)

**Яланғы** () — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Һайылмыш йылғаһына һул яғынан (тамағынан 164 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км тәшкил итә.

Һайылмыш йылғаһы Һаҡмарға һыуҙарын ҡоя.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006664

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200666

— Бассейн коды — 12.01.00.007

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Белозерск

**Белозерск** — Рәсәй ҡалаһы Вологда өлкәһе Беозерский муниципаль районының административ үҙәге. Белозерск  Аҡ күл ярында урынлашҡан. Халҡы — 8580 кеше (2020).

Боронғо исеме (XVIII быуат тамамланғансы) — **Белоозеро**.I

## Физик-географик ҡылыҡһырламаһы

### Сәғәт бүлкәте

Белозерск ҡалаһы, шулай уҡ бөтә Вологда өлкәһехалыҡ-ара стандарттар буйынса Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәғәт бүлкәтенә ҡарай (MSK/MSD). Бөтә донъя координациялы ваҡыттың сағыштырмаса күсеүе UTC буйынса +3:00 сәғәт (msk) тәшкил итә.

### Климаты




## Тарих

Белозерск — Боронғо рустың һәм Рәсәйҙең иң боронғо ҡалаларының береһе.

### Повесть временных лет һәм Белоозеро
«Повесть временных лет» йылъяҙмаһына ярашлы, Белоозеро ҡалаһы (вепс. V Valged jär) чуд(фин)  (самоназва. vepsä) — боронғо вепс ҡәбиләләренең баш ҡалаһы. Риүәйәт буйынса, славян (новгород словендары һәм кривичтар) ҡәбиләләре һәм чуд (чудь, весь һәм меря) ҡәбиләләре берлектә Рюрикты, урыҫ кенәздәренең династияһына нигеҙ һалыусы Рюриковичты Новгородҡа, кенәзлеккә саҡыра, уның бер ағаһы — кенәз Синеус Белоозерола тәхеткә ултыра.

### Ҡаланың археологик тарихы
Хәҙерге ваҡытта Белоозероның Шексна йылғаһының көньяҡ ярында X быуат башында урынлашыуы һәм  xiv быуат урталарына тиклем унда тороуы раҫланған (аҙаҡ был урында Крохино ауылы урынлашҡан).  XII — xiii быуат башында ҡаланың Шексна йылғаһының һул яҡ ярындағы дөйөм майҙаны ун өс гектар ерҙе биләгән. Йылғаның икея ярында ла торған ҡала майҙаны 54 гектарҙан кәм булмаған һәм ул Төньяҡ-Көнсығыш Руста эре ҡала булған.

Белоозеро 1238 йылдан алып — бойондороҡһоҙ Белозерский кенәзлегенең үҙәге була (быға тиклем ул 150 йыл самаһы Ростов-Суздаль кенәзлеге составына ҡараған була, шулай уҡ сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге булған. Бында табылған ҡурғаш тауар пломбалары һаны буйынса (19) Белоозеро Руста алтынсы урынды биләй, Дрогичин, Бөйөк Новгород, Ратминский биләмәһе Дубна, Борковский утрауҙары Рязандағы Борковский утрауҙары һәм Псковтан тыш.

1363—1364 йылдарҙа Белозерск яңы урында — 17 километр көнбайыштараҡ — бөгөнгө үҙенең урынын биләй. Был осор ҡаланың сәскә атҡан дәүере булған мәл.

## Иҫтәлекле урындары


Файл:Церковь Успения Пресвятой Богородицы (1553 - 1570-е).jpg|Успение сиркәүе (1553)
Файл:Церковь Спаса Всемилостивого в Белозерске (1723).jpg|Всемилостливый Спас Сиркәүе (1723)
Файл:Belozersk Spas Keramik.jpg|(Всемилостливый Спас сиркәүе)
Файл:Ильинская церковь 2аа.jpg|Пәйғәмбәр Илья сиркәүе(1696)
Файл:Белозерск коптер.jpg|Белозерск
Файл:Белозерск кремль 2.jpg|Белозерский кремеле


## Муниципаль берәмек

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Белозерска
* Официальный сайт Белозерского района Вологодской области
* Официальный сайт Белозерского областного краеведческого музея
* Спасо-Преображенский собор. галерея фотографий.
* В августе 2012 года Белозерск отметил свой 1050-летний юбилей
* Список памятников культурного наследия Белозерска в Викигиде
* Культурный центр имени С. В. Викулова
Лукианов бушлығы

**Богородица- Раштыуа Лукианов бушлығы** — Урыҫ православие сиркәүе Александровский епархияһының ирҙәр монастыры, Владимир өлкәһе Александровский районы Лукьянцево ауылында урынлашҡан.

Бушлыҡҡа монах Лукиан нигеҙ һалған, шуға күрә ул лукиан исемен йөрөтә. 1650 йылда ойошторолған. Октябрь революцияһынан  һуң ябыла. 1991 йылдың 7 майындағы Изге Синод ҡарарына ярашлы тергеҙелә. Рәсәй федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекты — Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫы.

## Богородица Раштыуаһы Сиркәүе
Лукианов бушлығы урында элек « **Псковитиново Раменье**» тигән урын булған. Бындағы буш урманда, һаҙлыҡта, Преесвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе булған. Был сиркәү Игнатьево ауылынан күсерелә; сөнки Матерь Божья үҙенең мөғжизәле иконаһы белдереүе буйынса был урында  ҡорам төҙөргә ҡуша.

Легендар риүәйәт версия8ы буйынса  монастырь Богородица раштыуаһы хөрмәтенә 1594 йылда иерей Григорий үтенесе буйынса ҡорам Игнатьево ауылында төҙөлгән, шул ерҙән алыҫ түгел монастырь урынлашҡан.

Лукиан преподобный (тыуған ере - Галич)  Покровский (Тверь) монастырынан яңы монастырь төҙөү өсөн буш урын эҙләп  Переславль-Залесскийға Александровский слободаһына килә һәм шул ауыл кешеләре Марк һәм Семен күрһәтеүе буйынса буш торған сиркәү эргәһендә йәшәй башлай.

## Сиркәүҙе булдырыу
Спасо-Прилуцк сиркәүе руханийы Феодосий Поморец тарафынан Лука монахлыҡҡа алына башта, артабан ул патриарх рөхсәте менән 1646 йылда поп итеп ҡуйыла. Патриарх Иосиф 1650 йылдың 28 авгусында Лукианға Богородица раштыуаһы тигән грамота бирә һәм уны  иеромонах тип билдәләй. Һәм шул ваҡыттан алып сиркәү эшләй башлай һәм уға Лукиандың исеме бирелә.

1654 йылдың 8 сентябрендә Лукиан вафат була .

### Монастырҙың сиркәүҙәре

1. **Пресвятая Богородица раштыуаһы сиркәүе**. Тәүҙә сиркәү 1640 йылда Поморец Феодосий тарафынан ҡапланған булған. 1648 йылдан хеҙмәт өсөн яңы сиркәү һалына.

1712 йылдың 14 июнендә ағас сиркәү урынында таш сиркәү төҙөлә.

2. **Раббы хаҡына Богоявление сиркәүе**. Был сиркәүҙе ҡаскем төҙөүе билдәһеҙ.  1680 йылда иҫке ағас сиркәү урынында таш сиркәү төҙөлә.

3. **Великомученица Екатерина хөрмәтенә дауахана сиркәүе.** 

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* *Свирелин А. И.* Историческая записка о Лукиановой пустыни, в Александровском уезде, Владимирской губернии. Во Владимирских губернских ведомостях, 1860 года, номера 13, 14 и 15. Свирелин А. И. Историческая записка о Лукиановой пустыни
* *Стромилов Н. С.* Лукианова пустынь. Историко-археологическое описание. Владимир-на-Клязьме, 1903.Н. С. Стромилов. Лукианова пустынь.

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Свято-Лукиановой мужской пустыни
* Страница монастыря в Facebook
* Плодопитомник в Свято-Лукиановой мужской пустыни
Оло Мәйгәште (Ағиҙел ҡушылдығы)

**Оло Мәйгәште** () — йылға. Башҡортостандың Бөрйән районы биләмәләрендә аға. Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.

Йылға оҙонлоғо 10 км тәшкил итә.Көньяҡ Урал урмандарында аға. Баҙал һыртының көнбайыш битләүендә, Иҫке Собханғолдан 7 км төньяҡ-көнбайышта Үтәкәй шишмәһенән баш ала. Үрге ағымында көньяҡ-көнбайышҡа, һәм артабан — көньяҡҡа аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1067 км өҫтәрәк, Мәндәғол ауылынан 1,5 км түбәндәрәк (көнсығыштараҡ) ҡушыла.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212211100017451

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101745

— Бассейн коды — 10.01.02.002

— ГӨ буйынса томы — 11

— ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр
Ирәкте улусы

**Ирәкте (Ирәхтә) улусы (олоҫо)** () — 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе ингән административ-территориаль берәмек

## Тарихы
Нуғайбәк (Бәләбәй өйәҙе), Түбәнге Сөн (Александр-Ҡарамалы]), Нөркәй]], Богодар һәм Пучы улустары менән сиктәш булған (1890). 15 ауылда 9001 кеше яшәгән. 1924 йылда бөтөрөлгән.

Ирәкте улусының үҙәге Мәлләтамаҡ ауылында урынлашҡан булған. Башта ауыл ике өлөштән торған: Мәллә йылғаһының уң яғындағыһы Мәлләшәрип тип аталған һәм унда — башҡорттар, һул яғында типтәрҙәр йәшәгән. Улус үҙәге Мәлләшәрип ауылында булған. Һуңғараҡ ике ауыл берләшә һәм Мәлләтамаҡ булып ҡала.

ХХ быуат башында ауылда Ирәкте улусы идаралығы, 2 мәсет, 3 мәктәп, һыу тирмәне, хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибете теркәлгән.

Ярты быуатҡа яҡын улус старшинаһы булып Шәриф Кейеков эшләгән. Ул Пугачев күтәрелеше ваҡытында батшабикә Екатерина II-гә тоғро хеҙмәт иткән, караттар башлығы булған, бының өсөн миҙалдар менән бүләкләнеп, Ғәйнә һәм Ирәкте улустарының баш старшинаһы итеп тәғәйенләнә. Шағир Ғәли Соҡорой — Шәриф Кейековтың ейәненең ейәне.

1924 йылда бөтөрөлгән. Улустың һуңғы старшинаһы Урыҫ Шуганы ауылынан Федор Фролов булған.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Улус
* Волость
Бисер (ҡала)

**Бисер ** — () — Рәсәй Свердловск өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Бисер ҡала округының административ үҙәге.

## Географик урыны
Бисер — Екатеринбург ҡалаһынан көнбайышҡа табан 95 километр (автоюл буйлап 100 километр) алыҫлыҡта урынлашҡан «Бисер ҡала округы» муниципаль берәмегенең административ үҙәге. Ҡасабала Бисер йылғаһында (Ҡариҙел йылғаһының уң ҡушылдығы) быуа, Мәскәү — Свердловск тимер юлы тармағында Бисер Заводы тип аталған тимер юл вокзалы бар. Ҡасаба эргәһендә, көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта Себер тракты уҙа.

## Ҡасаба тарихы
1761 йылдың 5 (16) ноябрендә Г. А. Демидов төҙөткән Бисер тимер ҡойоу заводы тимер эшләнмәләре өсөн беренсе сүкеү машинаһы эшләй башлай. Шул ваҡыттан Бисер заводының тарихы яҙыла башлай ҙа инде.

1923 йылдан Бисер административ рәүештә *Урал өлкәһенең* Екатеринбург районына буйһонған. Был ваҡытта Бисер районы ойошторолған, үҙәге итеп Бисер ҡасабаҙы тәғәйенләнгән. 1942 йылда Бисер эшселәр ҡасабаһына әйләнә. 1944-1959 йылдарҙа ул Бисер районы үҙәге була. 1996 йылдың 10 ноябрендә муниципалитет Свердловск өлкәһенең муниципаль берәмектәре дәүләт реестрына индерелә.

### Статусы
2004 йылдың 21 июлендә «Бисер муниципаль берәмеге сиктәрен билдәләү һәм уға ҡала округы статусы биреү тураһында» 34-03 һанлы өлкә законы менән ҡала округы статусы алған муниципаль берәмек биләмәләре билдәләнә. 2005 йылдың 9 июнендә Бисер муниципаль берәмеге Думаһы ҡарары менән Бисер ҡала округы уставы раҫлана. 2017 йылдың 1 октябренән 35-ОЗ һанлы өлкә законы нигеҙендә эшселәр ҡасабаһы статусы ҡала тибындағы ҡасабаға үҙгәртелә.

## Халҡы

## Этимологияһы
Ҡала атамаһы үҙе ярына урынлашҡан йылғанан алынған. Йылға атамаһының килеп сығышы иһә аныҡ ҡына билдәләнмәгән. Уны коми, протовенгр телдәренән килеп сыҡҡан тиеүселәр ҙә бар. Әммә Уралда йәшәгән төрки халыҡтар уны Бисер тип атағаны теркәлеп ҡалған

«Бисер(ть) с венгерскими данными. Следы предков венгров — „протомадьяр“ — ищут и в Башкирии, и в Прикамье. Между тем, в венгерском языке „вода“ — виз, „поток воды“ — визар, визэр. Обратимся теперь к топонимии Приуралья. И, кроме Бисерти, Бисера, Бисеры обнаружим еще Бизяр две реки Бизь, а также реки Без, Биз,Биэз в Башкорстане», — тип яҙа билдәле топонимист А. К. Матвеев..

Ысынлап та, Башҡортостандың Яңауыл районында *Беҙ* (), Күгәрсен районында, Пермь крайында *Биҙ* йылғалары бар. Уларҙың килеп сығышын уғыр телендәге *виз — һыу* һүҙе менән бәйләйҙәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бисер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Һарай башняһы

**Һарай башняһы** — Новгород кремленең тотош дүрт мөйөшлө (үтеп йөрөй торған түгел) башняһы. Башня үҙенең планында   10,2 × 11,2 «квадрат»форманан ғибәрәт. Башняның бейеклеге сығынтылары менән — 20 метр, ә икенсе ҡаттағы стенаһының ҡалынлығы кимәле — 2 м. Башняны туғыҙ метрлы сатыр ослай.  Башта башня алты ҡатлы  була, яҡынса XVI быуат аҙағында түбәнге ярусы йыйынтығы һүтелә. Башняла 37  хәрби  һәм  окоп уйымдары бар. Башняның  аҫҡы өлөшөндә ике  уйым бар: ишекле — кремль яғынан  һәм Волхов яғынан ҡапҡалы уйым. Волхов яғына ҡараған фасадта декоратив элементтар бар: өс түңәрәк биҙәк;  бер нисә бойницала эске  биҙәктәр һаҡланған. Кремлдең эске яғынан башняға  1400 йылғы төкәтмә йәнәш торған, ул археологик ҡаҙыныу эштәре нигеҙендә тергеҙелә.

## Урынлашыуы
Һарай башняһы Кремлдең көньяҡ яғында Волхов йылғаһы буйында урынлашҡан. Башҡа башняларҙан төҙөк силуэты менән айырыла

## Тарихы
Төрлө ваҡытта төрлөсә телгә алынған: 1626 йылдарҙа һаҡланмаған Борисоглебский башняһы һәм уның эргәһендәге Борис һәм Глеб сиркәүенә ҡарата *«Борис һәм Глебтан алып»,*  *«на житном дворе»* —   1667 һәм 1675 йылдарҙа, *«у хлебного двора»*   1701 йылда, *«против магазейного двора»*  1745 йылда.

Башняның хәҙерге атамаһы 1913 йылда П.Л. Гусев тарафынан индерелә, хәҙерге заман тикшеренеүселәре фекеренсә был исем тарихи аҡланмай, сөнки Һарай майҙаны  Спас ҡапҡалары ҡаршыһында, йәғни икенсе урында була (ҡара. Спас башняһы).

Башня 1484—1499 йылдар  аҙағында кремлде яңыртыу  буйынса эштәрҙә тергеҙелә. 1956 йылда М.Х. Алешковский етәкселегендә үткәрелгән археология ҡаҙыныуҙары һөҙөмтәһендә башня XV  быуат башында бик иртә фундаменттарҙа төҙөлөүе асыҡлана, 1400 йылғы йылъяҙмаларҙа шулай уҡ таш ҡоролмаларҙың төҙөлөшө эштәре тураһында телгә алына.  XVI быуат аҙағында башняны яңынан ҡоралар (күрәһең,шул саҡта башня бер ҡатҡа бәләкәйерәк була),  XVII быуаттың икенсе яртыһында  башняны ағарталар һәм йүнәтәләр. XIX быуатта  башняла  Суд палатаһы һәм ҡаҙна  архивы урынлаша. 1966—1967 йылдарҙа  А. В. Воробьев проекты буйынса башня XV быуат формаһында  тергеҙелә, ә кремль яғынан башняның төкәтмәһен тергеҙәләр, уның буйынса борон башняның икенсе ҡатына күтәрелгәндәр 

Башня Рәсәйҙең  5 һумлы банкнотаһында төшөрөлгән
Файл:Дворцовая башня (1913).jpg|Һарай башняһы (1913 й.)
Файл:Дворцовая башня.JPG|Кремлдең эс яғынан Һарай башняһына күренеш 


## Мәҙәни мираҫ
1960 йылдың  30 авгусында  РСФСР Министрҙар Советының «РСФСР-ҙа ҡомартҡыларҙы һаҡлау эштәрен  артабан яҡшыртыу тураһында»  № 1327  ҡарары менән Новгород кремле ансамбле дәүләт әһәмиәтендәге ҡомартҡы булараҡ һаҡлау аҫтына алына. 

1992 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы комитеты  ултырышы ҡарары менән Новгород кремленең архитектура ансамбле  Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.


## Әҙәбиәт

* *Кузьмина Н. Н. Филлипова Л. А.* Дворцовая башня\\Великий Новгород. История и культура IX—XVII веков. Энциклопедический словарь. СПб.:Нестор-История, 2007, под ред Янина В. Л.

## Иҫкәрмәләр
Илмән (Новгород өлкәһе)

**Илмән** () — Новгород өлкәһенең көнбайыш өлөшөндәге күл. Балтик диңгеҙенең һыу йыйыу бассейнына ҡарай. Боҙлоҡтан һуңғы был һыу сығанағының (иртә һыу системалары урынында) яр буйҙары матур, ул күп мең йыллыҡ үҙләштереү тарихына эйә. Һыу өҫтө майҙаны — 982 квадрат километр.

## Атамаһы
Күлдең исеме апеллятив (уртаҡлыҡ исем) исемгә әйләнә, ҡағиҙә булараҡ, йылға ташҡанда йәки элекке йылға үҙәне булған уйһыулыҡта йыйылып ҡалған ҡамыш баҫып барған бәләкәй күлдәрҙе шулай атайҙар.

«Сказание о Словене и Русе и городе Словенске» һуң йылъяҙмала күл уларҙың һеңлеһе Илмера исеме менән атала.

Илмән атамаһының фәнни этимологияларынан боронғо рус теленән *Ильмень*, *Илмерь* һәм  — «һауа (боҙолоу) күле» йәки «күк (юғары) күл» тигән аңлатма киң таралған.

И. И. Муллонен күл атамаһын төбәктә киң таралған Балтик буйы-фин нигеҙеле **ylä-* «үрге (Волховҡа ҡарата)» тигәндән сығара. Илмән һәм Илмер формаларын борон йәшәгән *Ylä/järvi, Ylämä/järvi* «Үрге күл» һәм *Ylimäine, Ylimmäinen* «Үрге» варианттары сағылдыра ала.

Ю. В. Откупщик атаманың Балтик буйы-фин версияһын шик аҫтына ҡуя. Уның билдәләүенсә, *-järvi* рус телендә һәр саҡ ярымкалька итеп *-күл* (сағ.: *Ковдозеро, Водлозеро* һ. б.) булараҡ тәржемә ителә. Шуға күрә *-järvi* үҫеше, *Илмер* атамаһындағы кеүек, башҡа миҫалдар менән раҫланмай (*Селигер*, уның фекеренсә, — айырым осраҡ). Урыҫ тигеҙлегендә осраған ҙур булмаған күлдәргә ҡарата ҡулланылған Илмән атамаһы ла айырым аңлатма талап итә. Ю. В. Откупщиков, *Илмән* терминының киң таралыуын Новгород колонизацияһы менән генә мөмкин түгел, тип билдәләй, өҫтәүенә был атама башлыса төньяҡҡа һәм көнсығышҡа бара, артабан грек сығышлы лиман һүҙе менән алмаштырыла. Ю. В. Откупщиков үҙенең славян этимологияһын тәҡдим итә — тигән *ил* һүҙенә -мень суффиксы ярҙамында (аналогия буйынса *сухмень, раменье* һ.б.) «ләмле (күл)» мәғәнәһен ала, был рус теленең көньяҡ һөйләшендәге *ильмень* «ҙур булмаған күл» тигәнгә тап килә.

Карелия менән Ленинград өлкәһе сигендә Ильменйоки йылғаһы бар. Оҡшаш гидроним Германияның төньяғында ла осрай: Ильменау (), *ильм* тамыры ҡарама («вяз») һүҙенән алынған тип күҙаллайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Озерецковский, Николай Яковлевич|Озерецковский Н. Я.]]* «Путешествие академика Н. Озерецковского по озёрам Ладожскому, Онежскому и вокруг Ильменя» (1792 и 1812).
* 
* Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель Науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. Т. 11. Излучение плазмы — Исламский фронт спасения. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — С. 120. ISBN 978-5-85270-342-2 (Т. 11).
* 
*
Таҙагүл (Силәбе өлкәһе)

**Таҙагүл** -  - Рәсәй, Силәбе өлкәһенең Троицк районындағы күл.

## Тасуирламаһы
1839-1841 йылдар дауамында Санкт-Петербургта сыҡҡан Рәсәй империяһы статистика материалдарында Таҙагүл күленең һыуы сөсө, эргә-тирәһендәге төҙло күлдәрҙән ҙурыраҡ икәнлеге әйтелгән .

## Этимологияһы
Гидроним башҡорт теленән ингән тип һанай Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович.Ул үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, *"Тазыгуль, озеро, Троицкий район.В башкирском языке таза — «чистый», гул (кул) — «озеро», «чистое озеро»."*, тип яҙа.

Йәғни, күлдең атамаһы башҡорт телендәге «таҙа» һәм «күл» һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. "Рәсәй империяһы статистика материалдарында" күл һыуының сөсө тип әйтелеүе лә уның эсергә яраҡлы икәнлеген күрһәтә бит.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н.Н. Тазыгуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Маркин Этимологическая характеристика географических названий Троицкого муниципального района
Кузмин быуаһы

**Кузмин быуаһы** — Ишембай ҡалаһы янындағы Кузьминовка һәм Бәләкәй Байыҡ (Ишембай районы) ауылдары араһындағы уйпат ерҙә урынлашҡан. Быуаға төбәк әһәмиәтендәге 80Н-025 һәм 80Н-307 (Бәләкәй Байыҡ аша) юлдарынан барырға була. Быуа Тимерле йылғаһы ҡушылдығын быуып эшләнгән.

Ҡала һәм район халҡының иң популяр ял үҙәктәренең береһе. Өҫтәүенә быуа янында кирбестән төҙөлгән һәм бөтә уңайлыҡтары булған ял базаһы бар

Ҡала һәм райондың һәүәҫкәр балыҡсылары ошонда балыҡ ҡармаҡлау буйынса спорт ярышын да үткәрә.

Христиандарҙың суҡындырыу байрамы үтәсәк иордань мәкеһе лә (Крещенский купель) ошонда урынлашҡан. 2013 йылда — Ишембай районы һәм Ишембай ҡалаһында берҙән-бер рәсми рәүештә рөхсәт ителгән йола башҡарыу урыны була)

## Флора
Захарова Елена Анатольевна Кузмин быуаһын тикшереү менән шөғөлләнә һәм алынған мәғлүмәттәренә таянып биология Альгоценоз өйрәнеү предметы булып быуа, биология буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

## Ваҡиғалар
2012 йылдың 12 июнендә ауыл Бәләкәй Байыҡ ауылында йәшәгән Айнур Ғәлиев үҙенең өс туған ҡустыһы Мөхәмәтшин Илшат менән Кузмин быуаһында һыу ингәндә бата башлаған ике сабыйҙың һәм уларҙың атаһының ғүмерҙәрен ҡотҡара

## Әҙәбиәт
Захарова, Елена Анатольевна. Альгоценозы водоемов и почв урбанизированных территорий (На примере города Ишимбая, Башкортостан) : Дис. … канд. биол. наук : 03.00.05 : Уфа, 2003 169 с. РГБ ОД, 61:04-3/471.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Тирмәнйылға

**Тирмәнйылға** ()) — Ишембай ҡалаһы биләмәләре аша аҡҡан йылға. Йылға Ағиҙелдең иҫке улағы ҡушылдыҡтарының береһе, һыубаҫар туғайҙарҙың береһендә йылға һыу аҫтына инеп юғала.

## Тарихы
1939—1950 йылдарҙа Тирмән-Йылғаһы үҙәнендә Тирмән-йылға нефть ятҡылығы асыла.

1960-1970-се йылдарҙа Ишембай ҡалаһының сәнәғәт предприятиеларының эшен тәьмин итеү өсөн йылға улағында быуалар барлыҡҡа килә. «Ишембайнефть» НГДУ-һының ярҙамсы хужалығы өсөн Тирмән-Йылға быуаһы булдырыла. Уның күләме — 520 мең кубометр, көҙгөһөнөң майҙаны — 0,17 мең кубометр.

Заманында Ишембай нефть эшкәртеү заводы Тирмән-Йылға ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан «Аҡсарлаҡ» шифахана-профилакторийы (хәҙерге ваҡытта ул юҡҡа сығарылған) янында Дирән быуа (русса: Тюринский пруд) булдыра.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара
* Ишембай һыу объекттары

## Һылтанмалар
*
Урта Себенле

**Урта Себенле** — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына уң яғынан (тамағынан 138 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км тәшкил итә.

## Этимологияһы
Себенле атамаһы башҡортса «себен» — «муха» менән бәйле. Йылғаны яр буйындағы үҫентеләрҙә малдарға тынғы бирмәгән себен-серәкәйҙәрҙең, күгәүендәрҙең күплеге өсөн шулай тип атауҙары мөмкин.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһының Һаҡмарға ҡойған еренән алып тамағына тиклем. Йылғаның йырҙа бассейны — Яйыҡ йылғаһы (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006503

— Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200650

— Гө буйынса томы — 12

— Бассейн коды — 12.01.00.007

— Гө буйынса сығарылыш — 2

### Ҡушылдыҡтары (тамағынан км алыҫлыҡта)
* 10 км: йылға Кудрявка
* 26 км: йылға Раковка

## Иҫкәрмәләр
Дирән быуа

**Дирән быуа** Ишембай ҡалаһына ингән Тирмән-Йылға ауылы һәм Нефтсе ҡасабаһы янында урынлашҡан. Шулай уҡ был һыу ятҡылығы Ишембай нефть эшкәртеү заводы быуаһы тигән исем аҫтында ла билдәле.

## Тарихы
Дирән быуаның тарихы бик үҙенсәлекле. Ишембай нефть эшкәртеү заводы етәкселеге Тирмән-Йылғаның иң тәрән (урындағы һөйләштә — дирән) урынына техник маҡсаттарҙа ҡулланыласаҡ һыу алыу өсөн быуа быуырға ҡарар итә. Исеме лә шул «дирән» тигән һүҙгә бәйле килеп сыҡҡандыр ахыры. Дирән быуаны урыҫса Тюринский тип атай башлайҙар.

Быуа ҡуйы ағастар, ҡыуаҡлыҡтар менән уратып алынған, һыуы бик таҙа. Үтә тәрән булғанға бик һирәктәр генә был һыу ятҡылығында һыу төшөргә батырсылыҡ итә. Ә бына балыҡсылар унан өҙөлмәй. Йылдың төрлө миҙгелендә лә быуа өҫтөндә балыҡсыларҙы күрергә була. Нефть эшкәртеү заводы ябылғас, Дирән быуа хужаһыҙ ҡала. Әлеге ваҡытта күл буйында «Фрегат» тип аталған ял базаһы урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* Лист карты N-40-89. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1983 год. Издание 1985 г.

## Иҫкәрмәләр
Батҡаҡ (йылға)

**Батҡаҡ** — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ҡармасан йылғаһына ҡоя. Йылға оҙонлоғо 15 км, бассейны майҙаны — 75,6 км².

Батҡаҡ йылғаһы буйындағы ауылдар: Топоринка, Симбугино, Старогорн.

М5 трассаһы янында аға.

Йылға башының географик координаталары 54°43′11″ с. ш. 54°51′29″ в. д. HGЯO
Йылғаның Ҡармасан йылғаһына ҡойған урыны Старогорново ауылынан төньяҡта, географик координаталары 54°44′46″ с. ш. 55°01′13″ в. д. HGЯO

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (эске йылға бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201512111100025071

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102507

— Бассейн коды — 10.01.02.015

— Гө буйынса томы — 11

— Гө буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бейектүбә (Ишембай районы)

**Бейектүбә** ( —бейек тау) — Башҡортостандың Ишембай районы Үрге Әрмет ауылы янындағы тау.

Бейеклеге 336 м.
Тау Ишембай һәм Ғафури районыдары сигендә, Ишембай районының төньяҡ-көнсығышында Үрге Әрмет (көнбайыш), Түбәнге Әрмет (көньяҡ), Иҫәкәй (көньяҡ-көнсығыш) һәм Түбәнге Ташбүкән (төньяҡ-көнсығыш) ауылдары араһында урынлашҡан. Тау һырты буйлап Ғафури районы Түбәнге Ташбүкән ауылына табан ат юлы үтә. Бейектүбәнең көнсығыш итәге буйлап Оло Әрмет (Рәүҙәк ҡушылдығы) йылғаһы ағып ята. Тауҙың икенсе, көнбайыш яғында Кесе Әрмет (Рәүҙәк ҡушылдығы) йылғаһы (Ағиҙел йылға бассейнына ҡарай) аға.
Бейектүбә башында геодезик билдә тора.

Ауылдар араһындағы юл.

Элек Бейектүбәнең көнсығыш һәм көнбайыш битәүҙәре араһында Бәгрәш (хәҙер юҡҡа сыҡҡан) ауылы һәм Мста-С үҙйөрөшлө гаубицаларын тикшереп ҡарау өсөн хәрби полигон булған.

## Һылтанмалар
* Карта Ишимбайского района 
## Иҫкәрмәләр
Чугуш (Яман Юшатыр ҡушылдығы)

**Чугуш** — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яман Юшатыр йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

Йылға башының географик координаталары 52°23′52″ с. ш. 56°10′49″ в. д. HGЯO

Йылға тамағының географик координаталары 52°23′56″ с. ш. 56°02′30″ в. д. HGЯO

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай. Йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Аҫбассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006909

— Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200690

— Бассейн коды — 12.01.00.007

— Гө буйынса томы — 12

— Гө буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр
Сикүл

**Сикүл** () — Башҡортостандың Ишембай районындағы бәләкәй йылғаһы, Ағиҙелдең уң ҡушылдығы.

## Этимологияһы
Сикүл - уны уратып алған тауҙарҙан ағып төшкән шишмәләрҙән хасил булған бәләкәй күлдән ағып сыҡҡан бәләкәй генә йылға. Төрлө яҡтан ағып төшкән һыу ятҡылығын халыҡ "Сей күл" тип атаған, әкренләп был исем "Сикүл" булып киткән.
 
Йылғаның оҙонлоғо яҡынса 5 километр. Әллә ни ҙур булмаған Богдановка ауылынан көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта башлана. Көнбайышҡа табан аға, урта ағымының һул ярында дача тотоусылар ҡасабаһы ята. Ишембай ҡалаһы һәм Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы сиге йылғаның түбәнге ағымынан үтә. 

Ишембай ҡалаһының төньяҡ өлөшөндә ятҡан Бурводстрой ҡасабаһы (һулда) һәм Яр-Бишҡаҙаҡ (уңда) араһында уң яҡ ярҙан Ағиҙелгә барып ҡоя.

Бурводстрой урамы буйынса һәм Ишембай — Стәрлетамаҡ автомобиль юлында йылға аша күпер һалынған. Шишмәлә бәләкәй быуалар ҙа бар.

## Иҫкәрмәләр
«Bashkort 2.0»

**«Bashkort 2.0»** — сығышы менән Башҡортостан Республикаһынан булған һәм Ер шарының төрлө мөйөштәрендә йәшәгән йәштәр һәм уларҙың үҫешен яҡтыртҡан проект.

## Тарихы
«Bashkort 2.0» Санкт-Петербургта «Аманат» Башҡорт йәштәре ассоциацияһын ойоштороусы (2009), етәксеһе (2013—2016), Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе башҡорттары конгресын (Ҡоролтайы) ойоштороусы һәм рәйес урынбаҫары Эльвира Моталованың авторлыҡ проекты булып 2014 йылдың ғинуарында барлыҡҡа килә. Уның төп маҡсаты булып уҡыусыларҙы әүҙемлеккә, һөҙөмтәлелеккә, һәм уңышҡа илһамландырыу; яңы исемдәр асыу, проект геройҙары менән таныштырыу һәм уларға ярҙам итеү; алдынғы ҡарашлы башҡорт йәштәре имиджын булдырыу һәм пропагандалау; бөтә донъялағы милләттәштәрҙе берләштереү тора.
Бөгөн проекттың сайтында һәм социаль селтәрҙәрҙә башҡорт һәм рус телдәрендә 100 самаһы мәҡәлә донъя күргән. Уларҙың геройҙары — Башҡортостанда, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында, шулай уҡ Австралияла, Бразилияла, АҠШ-та, Мексикала, Угандала, Германияла, Чехияла, Ҡытайҙа һәм башҡа илдәрҙә йәшәүсе милләттәштәребеҙ.
Бөгөн «Bashkort 2.0» проекты эшен Инстаграм, YouTube социаль селтәрҙәрендә тура эфирҙа алып бара. Шулай уҡ төрлө киң мәғлүмәт сараларында проект геройҙары тураһында мәҡәләләр донъя күрә.

## «Bashkort 2.0» китабы
2018 йылдың октябрендә иң уңышлы әңгәмәләр «Bashkort 2.0» исеме аҫтында тупланып, китап булып сыға. Ул — уңышлы башҡорт йәштәре тураһындағы беренсе тупланма һәм үҙенсәлекле энциклопедия, киң ҡырлы үҫешкән шәхес булыу өмөн ҡулланма булып тора. Китапҡа тулы интервью форматында 33 геройҙың, ҡыҫҡа әңгәмә булараҡ 13 геройҙың тарихы ингән. Уларҙың 18-е — Башҡортостанда, 10-һы Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында, 7-һе — Азия илдәрендә, 5-е — Европала, 5-е Төньяҡ Америкала, 1-һе Австралияла йәшәй.
Шул уҡ йылдың 15 октябрендә Өфөлә «Президент отель» ҡунаҡхана комплексында китаптың исем туйы үтә. 16 декабрҙә шундай уҡ сара Санкт-Петербург һәм Мәскәү халҡы өсөн Мәскәүҙә, Башҡортостан Республикаһының Тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә ойошторола.

## «Bashkort 2.0» клубы
2019 йылдың 9 октябрендә Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Республика Башҡорт гимназия-интернатында «Bashkort 2.0» клубы асыла. Уның эшмәкәрлеге уҡыу йортон төрлө йылдарҙа тамамлаған гимназистар менән осрашыуҙар ойоштороу йүнәлешендә алып барыла. Бындай саралар уҡыусыларға ыңғай йоғонто яһай, уларға һөнәр һайлауҙа этәргес була. Санкт-Петербургта ла «Bashkort 2.0» клубы эшләй.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар