open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ишбирҙе (Күсей ауыл Советы)

**Ишбирҙе** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Күсей ауыл Советы cоставындағы элекке эшселәр ҡасабаһы. 1811 йылда барлыҡҡа, 1950 йылда ғәмәлдән сыҡҡан.

## Исеменең килеп сығышы
Ауылға тәүге төпләнеүсе йорт старшинаһы *Ишбирҙе* Мөхәмәтшәрипов исеме бирелгән.

## Географик урыны
Ирәндек һыртының көнсығыш битләүендә район үҙәге Баймаҡтан — 81 км, Күсей ауыл Советы үҙәгенән 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Иң яҡын тимер юлы станцияһы Әлмөхәмәткә тиклем — 25 км.

## Тарихы
1811 йылда Иҙрис ауылы башҡорттары (15 ғаилә) Ишбирҙе ауылын нигеҙләгәндәр. Ауылға йорт старшинаһы Ишбирҙе Мөхәмәтшәрипов (1764 йылда тыуған) исеме бирелгән. Уның улдарының исемдәре билдәле: Мөхәмәтйән, Мөхәмәтша, Мөхәмәтрәхим. Шулай уҡ улар менән бергә Ишбирҙенең ағаһы Байғотло күсенгән. 1834 йылда 20 йортта — 142 кеше, 1859 йылда 21 йортта 124 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы Урал тауҙары битләүҙәрендә, Ирәндек һырттарында йәйләгән. 1834 йылда йәмғеһе 243 йылҡы малы, 184 һыйыр, 150 һарыҡ һәм 15 кәзә малы теркәлгән. 19-сы быуат аҙағында хәҙерге Баймаҡ районы ерҙәрендә бер нисә сәсмә һәм мәғдән алтын ятҡылыҡтары табыла. Ауыл халҡы алтын йыуыу эшендә ҡатнаша.

1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ҡасабала 38 йорт булған, унда 176 кеше йәшәгән.

Совет осоронда алтын сығарыу эштәре ҡабаттан тергеҙелә. 1924 йылда алтын йыуыу бегун фабрикаһы төҙөлә. Бынан тыш бер нисә старателдәр артелдәре ойошторола. Ҡасаба күҙгә күренеп үҫешә. Әммә 1940-сы йылдар аҙағында алтын ятҡылыҡтарының запастары бөтөү арҡаһында, рудник ябыла. Ҡасаба халҡы эргә-тирәләге ауылдарға күсә.

## Билдәле кешеләр
— Ҡылысбай Биккузин — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
* 
* К вопросу о добыче золота на территории Башкирии в конце XIX — начале XX вв.
Ғәзизов Искәндәр Хәниф улы

**Ғәзизов Искәндәр Хәниф улы** (8 август 1984 йыл) — йырсы, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022).

## Биографияһы
Искәндәр Хәниф улы Ғәзизов Башҡорт АССР-ы Белорет районының Йөйәк ауылында 1983 йылдың 8 авгусында тыуған.

2005 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 2010 йылда — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. Студент сағында уҡ йырсы булараҡ республикала таныла башлай.

Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй .

«Дуҫлыҡ моңо», «Урал моңо», «Ирәндек моңдары», «Гәлсәр һандуғас», «Башҡорт йыры» кеүек мәртәбәле бәйгеләр лауреаты 

2022 йылдың 25 мартында йырсыға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022)
* «Йәштәргә патриотик тәрбиә биреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2016)
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы

## Сығанаҡтар
Р. Мусина. Тауыш — Хоҙай бүләге. — «Башҡортостан», 2020, 24 июль

## Иҫкәрмәләр
Яңы Сибай

**Яңы Сибай** — () — бөткән һәм Башҡортостандың Сибай ҡалаһына нигеҙ һалған ауыл. 1844—1849 йылдарҙа барлыҡҡа килгәнбашҡа версия буйынса 1850 йылда.

## Исеменең килеп сығышы
Ауылдың исеме *Сибай* антропонимынан алынған. 1727 йылдан төп Сибай ауылы (хәҙер Иҫке Сибай) Атайсал исеме аҫтында билдәле. Сибай ауылы Атайсал исеме менән тәүге тапҡыр 1795 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы составында телгә алына. XVIII быуат уртаһынан Сибай Тәнәкәев исеме менән йөрөтөлә башлай (башҡа версия буйынса башҡорт кантоны Сибаев менән бәйле.

## Географик урыны
Ҡамышлы Үҙәк йылғаһы буйында Сибай ауылынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан була.

## Тарихы
Сибай ауылы (Атайсал, хәҙер Иҫке Сибай) 6-сы кантондың 8 йортона ҡараған. Бөрйән ырыуының төп ауылдарының береһе. Яҡынса 1844—1849 йылдарҙа Сибай ауылынан бүленеп Яңы Сибай ауылы барлыҡҡа килә. Сибай ауылынан айырмалы уны Яңы Сибай тип атайҙар. 1850 йылда әлеге ауылда 12 йорт булһа, 1859 йылда — 15 йорт, һәм унда 88 кеше йәшәгән. 1920 йылда 20 йортта 102 кеше йәшәй. Яңы бүлендек ауыл тирәһендә шулай уҡ Яңы Сибай утары күрһәтелә, унда 37 йортта 237 кеше йәшәй.
Иҫке Сибай ауылынан бер һунарсы һыуһар өңөн ҡаҙған саҡта пирит осҡондары менән ауыр ҡыҙыл балсыҡҡа тап була. 1912 йыл аҙағында Яңы Сибай ауылында йәшәүсе Әмир Әбделҡасым улы Хоҙайбирҙин, бер нисә ҡап балсыҡ алып, Баймаҡҡа Көньяҡ дәүләт автономиялы округының идарасы директоры А. Ф. Кабановҡа бара. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә балсыҡта алтын һәм көмөш миҡдары байтаҡ булғанын күрһәтә. <аҡыр-цинк мәғдән ятҡылығын разведкалау башлана. Яңы Сибай ауылы халҡы Сибай руднигының тәүге шахтерҙары булалар.

Артабан Яңы Сибай ауылы — Сибай ҡасабаһына (1938), һуңынан Сибай ҡалаһына (1955) әүерелгәс, Сибай ауылы Иҫке Сибай тип йөрөтөлә башлай.

Бөрйән ырыуы башҡорттары.

## Билдәле кешеләре
— Хоҙайбирҙин Әмир Әбделҡасым улы — ятҡылыҡты тәү башлап асыусы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. Историко-лингвистическое исследование топонимов бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994, — 272 стр.. ISBN 5-295-01337-5
* 
*  Хусаинова А. М. История башкирского медно-серного комбината

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
*
Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы

**Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы** () — актёр, Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры артисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022).

## Биографияһы
Вәлиев Салауат Мөҙәрис улы 1980 йылдың 12 июлендә Башҡортостандың Салауат районы Лағыр ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө дәүләт сәнғәт академияһына уҡырға инә (1997), Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Фәрдүнә Ҡасимова төркөмөндә белем ала. Төркөм Сибай ҡалаһының «Сулпан» балалар театры өсөн махсус тупланған курс була. 2001 йылда юғары уҡыу йортоноң тетар бүлеген уңышлы тамамлап, хеҙмәт юлын Сибайҙа башлай. 2008 йылдан бөгөнгә тиклем Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры артисы.

## Ролдәре
* Хәлил — Туфан Миңнуллин, «Һөйәркә»
* Нурғәзиз — Туфан Миңнуллин, «Диуана»
* Дәүләтбай — Мостай Кәрим, «Ҡыҙ урлау»
* Зөлфәт — Айгөл Әхмәтғәлиева, «Ул бит кисә ине»
* Әбүзәр — Аяз Ғиләжев, «Ҡар аҫтында ҡайнар шишмә»
* Ҡылысбай — Арыҫлан Мөбәрәков, «Бисәкәй»
* Ғәббәс — Лира Яҡшыбаева, «Әүлиә» һ.б.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Сибай башҡорт дәүләт драма театрының профсоюз ойошмаһы рәйесе.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, хәләл ефете менән ҡыҙ һәм ул үҫтерә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022).
* Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Рәсәй һөнәри берлеге Башҡортостан Республикаһы ойошмаһының Маҡтау ҡағыҙы (2021).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мин уға хыянат итмәйем
* В Уфе состоялась церемония вручения государственных наград деятелям культуры и искусства
Камалов Абдулхай Йәноҙаҡ улы

**Камалов Абдулхай Йәноҙаҡ улы** (15 ғинуар 1926 йыл — 23 июль 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «ll дәрәжә Ватан һуғышы», «lll дәрәжә Дан» ордендары, «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «Кёнигсбергты алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары кавалеры.

## Биографияһы
Абдулхай Йәноҙаҡ улы Камалов Әбйәлил районы Һәйетҡол ауылында 1926 йылдың 15 ғинуарында тыуған. Балалыҡ йылдары Мишәр ауылында үтә. 1943 йылда 17 йәшендә генә һуғышҡа алына һәм Берлинғаса барып етә.
 
Камалов Абдулхай Йәноҙаҡ улы һуғыштан һуң колхозда шофер, оҙаҡ йылдар гараж мөдире булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. 1999 йылдың 23 июлендә ҡаты ауырыуҙан мәрхүм була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ll дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* lll дәрәжә Дан ордены
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
 «Германияны еңгән өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр
Зарипов Рәдиф Рәлиф улы

**Зарипов Рәдиф Рәлиф улы** (26 август 1983 йыл) — эстрада йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022).

## Биографияһы
Зарипов Рәдиф Рәлиф улы 1983 йылдың 26 авгусында Башҡортостандың Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуа.
Малаяҙ урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Өфө сәнғәт училищеһының вокал бүлегенә уҡырға инә, Башҡортостандың халыҡ артисы Флүрә Ноғоманова класында белем ала. Училищенан һуң (2004) Өфө дәүләт сәнғәт институтының тетар факультетында уҡый.
Хеҙмәт юлын «Каруанһарай» эстрада-фольклор төркөмөндә башлай. Башҡортостан юлдаш телевидениеһында барған «Гәлсәр һандуғас» конкурсында ҡатнашыуы уға популярлыҡ килтерә.
Рәдиф Рәлиф улы үҙе лә көйҙәр яҙа.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, хәләл ефете Земфира Байбулдина менән ике ҡыҙ, бер ул тәрбиәләйҙәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2022)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Зарипов Радиф Ралифович 
* * В Уфе состоялась церемония вручения государственных наград деятелям культуры и искусства
Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы

**Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы** (28.11.1956, БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Арыҫлан ауылы) — химик, техник фәндәр докторы (2005). БДУ-ның инженер факультетында сифат менән идара итеү кафедраһы мөдире. 

## Биографияһы
БДУ-ны 1979 йылда тамамлағандан һуң, 1980, 1985—1989 һәм 2005—2011 йылдарҙа Фәндәр академияһының Гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеш регуляторҙары ғилми-тикшеренеү институтында (НИТИГ) : 1985 йылдан сектор начальнигы, 2005 йылдан — филиал директоры булып хеҙмәт итә. 

1980—1981 йылдарҙа БГПИ, 1989 йылда “Акцент” йәштәр ғилми-техник ижады үҙәгенең баш экологы; 1990 йылдан аҙ тоннажлы химия етештереү предприятиеларында: Өфөләге “Интерролс” совет-америка предприятиеһында техник директор, 1993 йылдан “Фобос” ЯСЙ һәм  “Реактивснаб” ғилми-етештереү предприятиеһы директоры булып эшләй. 

1996 йылдан “БашНИПИстром” баш унитар предприятиеһы директоры урынбаҫары, 1998 йылдан —директоры. 2011 йылдан декан, шул уҡ ваҡытта БДУ-ның инженер факультетының сифат менән идара итеү кафедраһы мөдире.

## Ғилми хеҙмәттәре
Ғилми хеҙмәттәре органик синтезда, шул иҫәптән, биологик әүҙем ҡушылмалары синтезында, акустик кавитацияны ҡулланыуға бағышланған. Ғәлиәхмәтов ағас эшләнмәләрҙе һаҡлау буйынса экологик яҡтан  зыянһыҙ антисептиктар эшләй һәм улар Өфө, Архангельск, Волгоград, Череповец ҡалалары предприятиеларында ҡулланылған. Ғәлиәхмәтов Раил Ниғәмәтйән улы 140-тан ашыу фәнни хеҙмәттәр һәм 20 уйлап сығарыу авторы.

* Снижение экологической опасности антисептиков. М., 2004 (соавт.). Физика и химия кавитации. М., 2008 (соавт.)

## Һылтанмалар
* 
* Галиахметов Раил Нигаматьянович — Заведующий кафедрой управления качеством, БГУ, инженерный факультет 

## Иҫкәрмәләр
Хисмәт

**Хисмәт** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишбирҙе ауыл Советына ҡараған ауыл. 1950 йылда барлыҡҡа килгән, 1960-сы йылдарҙа ғәмәлдән сыҡҡан.

## Географик урыны
Хисмәт ауылы Ишбирҙе ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҫта Йылайыр районы менән сиктәш урынлашҡан булған.

## Тарихы
Ишбирҙе ауыл Советы составындағы элекке ауыл. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем утар булараҡ билдәле булған. 1950 йылда райтоптың урман ҡырҡыу участкаһында барлыҡҡа килә. Бында Баймаҡ районындағы Йылым, Юлыҡ, Ғәҙелбай ауылдары кешеләре аҡсалата эш хаҡы алыу өсөн күсеп килә. Урман ресурстары бөткәндән һуң, участка ябыла. 1960-сы йылдарҙа ауыл тарҡала, халҡы төрлө яҡҡа күсенә.

## Билдәле кешеләре
— Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы (2 май 1942 йыл) — педагог. Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999). «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» (1976). 1975—1980 йылдарҙа Баймаҡ район советы исполкомы рәйесенең урынбаҫары. Хисмәт ауылында тыуған

— Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы— Аҡморон мәктәбе уҡытыусыһы (1926). Урман хужалығы эшсеһе (1930-cы йылдарҙа). Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.

## Матбуғатта
— Гөлдәр Кәлимуллина. Хазина (хикәйә)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Ғәли Фәхретдинов. ЙЫЛЫМ АУЫЛЫ ТАРИХЫ БИТТӘРЕНӘН…(Йылым урман ҡарауылсылары бүлегенән өҙөк)

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
Вафин Мэлс Ғәҙел улы

**Вафин Мэлс Ғәҙел улы** (7 март 1947 йыл), педагогик хеҙмәт ветераны, рәссам, график. 1981—1995 йылдарҙа Өфөләге хәҙерге 155-се лицей уҡытыусыһы, 1996—2007 йылдарҙа Орджоникидзе районының Балалар ижады үҙәге директоры. 2002 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союздары ағзаһы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).

## Биографияһы
Мэлс Ғәҙел улы Вафин 1947 йылдың 7 мартында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Яҡшый ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.

Мәктәптә урта белем алғас, Башҡортостан Художество фондында, төҙөлөш ойошмаһында рәссам-биҙәүсе булып эшләй.

1967 йылда Н. К. Крупская исемендәге Мәскәү ситтән тороп уҡыу халыҡ сәнғәт университетының рәсем һәм һынлы сәнғәт факультетын, 1980 йылда — Түбәнге Тагил дәүләт педагогия институтының (артабан дәүләт социаль-педагогия академияһы, 2013 йылдан Екатеринбургтағы Рәсәй дәүләт һөнәри-педагогия университетының филиалы сәнғәт-графика факультетын тамамлай.

1981—1995 йылдарҙа Өфөләге 5-се сәнғәт-сәнәғәт училищеһында (артабан 155-се лицей, хәҙер Өфө художество-гуманитар колледжы) рәсем һәм һынлы сәнғәт уҡытыусыһы.

1996—2007 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районының Балалар ижады үҙәге мөдире була.

## Ижади эшмәкәрлеге
Рәссам ижадының төп жанрҙары — графика, портрет һәм пейзаж. Ул майлы быяу,  менән эшләй. Картиналарында ваҡ ҡына деталгә лә оло мәғәнә һала. Яҙған портреттарында кешенең тышҡы ҡиәфәте һәм йөҙ-битенә ҡарағанда тәү сиратта уның эске донъяһын, уй-кисерештәрен һәм, әлбиттә, холоҡ-фиғелен асыуға ныҡ иғтибар бирә.

Пейзаждарында ауыл темаһы тәүге урынды алып тора: «Йәй» (*Лето*), «Февраль. Зәңгәрһыу көн» (*Февраль. Лазурный день*), «Тыуған урамға баҫма» (*Мостик на родную улицу*), «Ямғырҙан һуң» (*После дождя*), «Иртәнге көтөү» (*Утреннее стадо*), «Атай йорто. Иртәнге оҙатыу» (*Отчий дом. Утренние проводы*), «Йома көн — пятничный день».

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993)
* Башҡортостан Рәссамдар союзы дипломы (2009)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Художники и искусствоведы: Вафин Мэлс Гаделович (Уфа). РО ВТОО «Союз художников России» Республики Башкортостан. Официальный сайт
Армышан

**Армышан** — Башҡортостан Республикаһы Салауат районының бөткән ауылы.

## Тарихы
Армышан ошо уҡ атамалы йылға ярында урынлашҡан ауыл була. Ике ауылдан тора. Беренсе тапҡыр 1896 йылда телгә алына. Яңы (Икенсе) Армышан ауылында 5 йортта 13 ир-ат һәм 18 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә, ә Беренсе Арымшанда 7 йортта 50 кеше булыуы теркәлә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа беренсе Арымшанда 33 кеше иҫәпкә алынһа, икенсеһендә 53 кеше була. 1925 йылғы йәниҫәптә ауылдарҙың бер ни тиклем үҫеүе теркәлә: уларға икешәр йорт өҫтәлә. 
Артабанғы иҫәп алыуҙарҙа ауыл күрһәтелмәй, әммә уның 1940 йылдарға тиклем йәшәүен күҙалларға мөмкин: Башҡортостандың Йәмәғәт ойошмалары архивында 1931 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Белобров Петр Демьяновичтың ҡулға алыныуы теркәлгән. 
Шулай уҡ 1937 йылда репрессияланған армышандар хаҡында ла мәғлүмәт бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* ЦГАОО РБ Д.4 Ф.55
Бикбулатова Фәриҙә Ғариф ҡыҙы

**Бикбулатова Фәриҙә Ғариф ҡыҙы** (1925 йыл) Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры

## Биографияһы
Фәриҙә Ғариф ҡыҙы Бикбулатова Башҡортостандың Шишмә районы Сафар ауылында 1925 йылда крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1-се класҡа уҡырға 1932 йылда бара. Сәфәр урта мәктәбен 1942 йылда тамамлай. Етем үҫә: атаһы 1932 йылда, әсәһе 1942 йылда үләләр. Өфөгә пединститутына 1942 йылда уҡырға инә һәм 1946 йылда тамамлай. Баймаҡ районына эшкә ебәрелә. 1946—1948 йылдарҙа 2-се Түбә мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, ә 1948—1964 йылдарҙа директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары була. 1964 йылда Сибай педагогия училещеһында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
• Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы

• Почет Билдәһе ордены кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Бәширов Рив Миңлехан улы

**Бәширов Рив Миңлехан улы** (7.11.1936, БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылы) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1991). БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), Рәсәй Федерацияның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев (2005) ордендары кавалеры. Радик Миңлехан улы Бәшировтың энеһе.

## Биографияһы
Рив Миңлехан улы Бәширов 1936 йылдың 7 ноябрендә БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған.

Башҡортостан ауыл хужалығы институтын 1959 йылда тамамлаған. 1963 йылдан алып шунда уҡ эшләй.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
Бәширов Рив Миңлехан улы 1967—1980 йылдарҙа һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире,

1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы.

Фәнни эшмәкәрлеге ауыл хужалығында машина-трактор һәм транспорт парктарының етештереүсәнлеген составтарҙы ҡулайлаштырыу, агрегаттарҙы һәм транспорт сараларын операциялар һәм йөк ташыу линиялары буйынса бүлеү, машиналарҙы файҙаланыуҙың нормативтарын камиллаштырыу юлы менән күтәреүгә арналған. 160-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 6 уйлап табыу авторы.

## Ғилми хеҙмәте
* Оптимизация эксплуатационных параметров и распределения машинно-тракторных агрегатов по операциям. Уфа, 1998; Оптимизиция состава машинно-тракторного парка и распределения агрегатов по видам работ. Уфа, 2000; Оптимизация плана использования транспортных средств в сельском хозяйстве. Уфа, 2001.

## Һылтанмалар
* 
* Баширов, Рив Минниханович. Автореферат диссертации доктора технических наук

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Мөхәмәт мәктәбе

**Иҫке Мөхәмәт мәктәбе** (Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы муниципаль районы Иҫке Мөхәмәт ауылының урта дөйөм белем биреү муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы — ) — дөйөм белем биреү учреждениеһы.

## Тарихы
Ҡыйғы районы Иҫке Мөхәмәт ауылында беренсе мәктәп 1927 йылда мәсет бинаһында асыла. Ул беренсе баҫҡыс белем биреү учреждениеһы була. Уҡытыусы булып Ғабдрахман Ғирфанов эшләй. 
Оморҙаҡ байҙың мөлкәтен тартып алғас, уның өйҙәрен мәктәп итәләр. Балалар һаны күп булғанлыҡтан, уҡыусылар Миндиямал Ғәлимова һәм Бибифайза Иҫәнбаеваның ҡуртымға биргән йортода уҡытыла. 
1949 - 1950 йылдарҙа мәктәп ете йыллыҡҡа әйләндерелә. 
1955 йылда мәктәптең төп корпусы мәсет бинаһы төкөтөлөп киңәйтәләр.
1960 йылда белем усағы һигеҙ йыллыҡҡа әйләндерелә.
1987 йылдан мәктәп үҙгәртеп ҡорола һәм урта дөйөм белем биреү мәктәбе итеп үҙгәртелә, яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. Яңы мәктәп төҙөңгә уның директоры Рафаил Нәби улы Йосопов ҙур көс һала.
2021 йылдан тулы булмаған дөйөм белем биреү мәктәбе тип үҙгәртелә.

## Ҡаҙаныштары

## Сығанаҡтар
* О школе
Нәҙерғолов Азат Әхмәҙулла улы

**Нәҙерғолов Азат Әхмәҙулла улы** (1 август 1962 йыл — 1 март 2023 йыл) — актёр, режиссёр. 1989 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).

## Биографияһы
2023 йылдың 1 мартында Өфө ҡалаһында ҡапыл вафат булды. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1994) 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Йәғәфәров Алик Ҡәйүм улы

**Йәғәфәров Алик Ҡәйүм улы** (21 февраль 1941 йыл) — геология-минералогия фәндәре докторы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1987), Рәсәйҙең атҡаҙанған геологы (1997).

## Сығанаҡтар
Эфиопия таулығы

**Эфиопия** (**Абиссиния**) **таулығы** — Африканың төньяҡ-көнсығышында Эфиопияла, Эритреяла һәм Сомалиҙың төньяғында урынлашҡан тау системаһы. Тау континентта иң ҙур өҙлөкһөҙ ҡалҡыулыҡ барлыҡҡа килтерә, уның өҫкө йөҙөнөң бик аҙ өлөшө генә 1500 метрҙан түбәнәйә. Тау түбәләре 4550 метрға тиклем етә. Уның бейеклеге һәм ҙур майҙаны арҡаһында ҡайһы берҙә «Африканың ҡыйыҡтары» тип атайҙар. Эфиопия таулығының күпселек өлөшө үҙәк һәм төньяҡ Эфиопияның бер өлөшө булып тора, ә уның иң төньяҡ өлөшө Эритреяға тиклем һуҙыла.

## Ҡылыҡһырлама
Уртаса бейеклеге 2000—3000 м. Иң бейек нөктәһе — Рас-Дашен тауы (4533 м), ул Африкала бейеклеге буйынса дүртенсе урында тора. Таулыҡты ҡайһы берҙә «Африка ҡыйыҡтары» тип тә атайҙар. Тауҙың көнсығыш һәм көньяҡ ситтәре — тәрән үҙәнгә текә һикәлтәләрҙән тәрән үҙәнгә. Көнбайыш өлөшө киртләсле, Зәңгәр Нил каньондары һәм уның ҡушылдыҡтары менән йырғыланған. Сейсмиклығы юғары.

Тау 75 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән. Тау битләүе гнейстарҙан һәм кристаллы һәүерташтарҙан тора, уларҙан өҫтәрәк вулкан тоҡомдары ята. Тәрән һәм тар үҙәндәр менән тау битләүе айырым массивтарға — амбаларға бүленә.

Эфиопия таулығының аныҡ вертикаль оҙонлоғо бар:
* 1700—1800 метр бейеклеккә тиклем — ҡойманың эҫе бүлкәте: саванна һәм аҡһыл урмандар;
* 1800—2300 метр бейеклектә — һуғыш-деганың уртаса бүлкәте (йөҙөм яйлаһы): ҡыуаҡлыҡтар, акациялар, бейек тау далалары;
* 2300 метрҙан ашыу бейеклектә — деганың һалҡын билбауы: тау һуғандары өҫтөнлөк итә.

Таулыҡта климат — муссонлы климаттың бер төрө.

## Тарих
Эфиопия таулығының көньяҡ өлөшөндә ҡасандыр Каффа короллеге — урта быуаттарҙағы боронғо дәүләт урынлашҡан, унан Ғәрәбстан ярымутрауына кофе сығарылған. Элекке короллек ере урман массивтары менән таулы. Ер бик уңдырышлы, йылына өс уңыш алырға һәләтле. «Кофе» термины *qahwah* () ғәрәп теленән килеп сыҡҡан һәм короллек атамаһына барып тоташа.

## Тәбиғи ресурстары
Эфиопия таулығы (Колла районы) — кофе ағасының, шулай уҡ бойҙайҙың һәм арыштың бер нисә сортының тыуған төйәге. Файҙалы ҡаҙылмалары: алтын, платина, көкөрт, баҡыр, тимер мәғдәндәре, һоро күмер, гипс, эзбизташ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Ҡарағай (Белорет районы)

**Ҡарағай** — БАССР-ҙың (Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы) Белорет районы Егәҙе ауыл Советына ингән, 1986 йылда бөтөрөлгән кордон. Бөтөрөлгәндән һуң Ҡарағай кордоны аҡланы (урочище) тип йөрөтөлә.

## Географияһы
Егәҙе йылғаһы буйында урынлашҡан. Уға яҡын Каратаев мейестәре, Ҡарағай ауылы, Могильник, Ҡарантау тауы урынлашҡан.

### Географик урыны
Юлдар алыҫлығы:

* ауыл советы үҙәгенә тиклем (Егәҙе): 11 км
* район үҙәгенә тиклем (Белорет): 90 км,
* тимер юл станцияһына (Белорет): 89 км (1952 йылда кордон Белорет тар колеялы тимер юлының Туҡан тимер юл станцияһынан 23 км алыҫлыҡта).

## Тарихы
1952 йылда — Ҡарағай кордоны Башҡортостандың Егәҙе ауыл Советына ингән.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдыү 12 декабрендәге N 6-2/396 һанлы «Айырым тораҡ пункттарҙы иҫәпкә алыу мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһында» Указы менән иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташланылған.

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.290

## Иҫкәрмәләр
Күҫтәр

**Күҫтәр тауы** — Башҡортостандың Ҡыйғы районы Иҫке Мөхәмәт ауылы территорияһында урынлашҡан тау.

## Тарихы
Тау атамаһы тарихи ваҡиғаларға бәйле. 1675 йылда батша хөкүмәте башҡорттарға тимерлек тотоуҙы, ҡорал һәм дары эшләүҙе тыйһа ла, башҡорттар тимер эше менән булышыуын ташламай, әммә был шөғөлөн кеше күҙенән йәшерә. Бөгөн Күҫтәр тип аталған тауҙа ла йәшерен тимерлек була, тимерсене Кустар-хәҙрәт тип йөрөтәләр.

## Этимологияһы
Тау атамаһы «кустарь» һүҙенән килеп сыҡҡан тигән фараз йәшәй.

## Әһәмиәте
Фольклор материалдарынан мәғлүм булыуынса, тауҙың Лағыр ҡаршыһындағы ососнда әүлиә ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Экскурсия по историческим местам села Лагерево
* Башҡортостан — әүлиәләр иле. Б.269
Мөхәмәтйәров Владимир Александрович

**Мөхәмәтйәров Владимир Александрович** (1945 йыл) — агроном, партия эшмәкәре, колхоз рәйесе. Хеҙмәт ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996).

## Биографияһы
Владимир Александрович Мөхәмәтйәров 1945 йылда Ҡыйғы районы Иҫке Мөхәмәт ауылында тыуа. 1962 йылда Иҫке Мөхәмәт һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлай. 
Артабан — Миәс машиналар эшләү заводында, Ҡыйғы районының «Йондоҙ» колхозында эшләй. Йәше еткәс, Совет Армияһы сафына алына. 
Хәрби хеҙмәттән һуң Өфө ҡалаһында водителдәр курсын тамамлай һәм тыуған колхозында водитель булып эшләй.
Силәбе өлкә совет-партия мәктәбендә агроном-ойоштороусы профессияһына уҡый.
1975—1985 йылдарҙа райондың Ҡолмәт ауылында агроном булып эш башлай һәм һуңынан партия ойошмаһы секретары, колхоз рәйесе була.
1985—2006 йылдарҙа Йүкәлекүл ауылында баш агроном, колхоз рәйесе урынбаҫары булып эшләй.
Әлеге ваҡытта хаҡлы ялда. Йүкәлекүл ауылында йәшәй.

## Ғаиләһе
Тормош иптәше Лилиә (мәрхүмә) менән ул һәм ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерәләр.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Йүкәлекүл ауылы старостаһы һәм Ветерандар советы рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996)
* Ҡыйғы районының почетлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мухаметьяров Владимир Александрович
* Почетные граждане. Мухаметьяров Владимир Александрович
Босния әйәләте

**Босния эялеты** (һуңыраҡ **Босния пашалығы**) — Балҡан ярымутрауының төньяҡ өлөшөндәге төп Ғосман империяһы провинцияһы үҙ составына Босния һәм Герцеговинаның бөтә территорияһын, Венгрияның, Сербияның һәм Хорватияның бер өлөшөн индергән.

## Тарихы
1580 йылға тиклем Босния бер пашалык составында берҙәм санджак була, ул Ғосман империяһы тарихында беренсе тапҡыр 1580 йылдан һуң бер нисә санджакка бүленде.

Сәскә атҡан осорҙа, XVII быуат уртаһында, пашалыҡ составына бөтә Босния һәм Герцеговинаны, Славонияны, Ликаны, Далматияны (Хорватия) үҙ эсенә алған. Пашалыҡ 8 санджакка һәм 29 хәрби заставаға бүленгән була.

Ғосман империяһы 1683—1699 йылдарҙағы һуғышта еңелгәндән һуң, Карловицкий килешеүенә ярашлы Босния пашалығының биләмәләре һиҙелерлек кәмей. Хәҙер уның составында 4 кенә санджак иҫәпләнә ине, улар территория буйынса ярайһы ныҡ кәметелде.

1833 йылда Герцеговина биләмәһе Босния пашалығынан айырылып, айырым Герцеговина пашалығы булдырыла.

1851 йылда Босния һәм Герцеговина пашалыҡтары яңы төбәккә берләшә, ул һуңынан Босния һәм Герцеговина булараҡ билдәле була.

1878 йылда, Австро-Венгрия Босния менән Герцеговинаны баҫып алынғандан һуң, пашалыҡ бөтөрөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Карта (1)
* Карта (2)
Яңы Шарҙаҡ

**Яңы Шарҙаҡ** () — Тәтешле районында бөткән ауыл.
## Ауыл тарихы
Шарҙаҡ йылғаһы буйында Кәлтәү ауылы кешеләре Шишмә ауылына нигеҙ һала. Һуңынан ауылды ла йылға кеүек Иҫке Шарҙаҡшишмә тип атайҙар.
1859 йылда Шарҙаҡшишмә ауылында 17 йортта  80 кеше йәшәгән. Ошо уҡ ауылда 1870 йылда 97 кеше йәшәгән. 1896 йылда Яңы Шарҙаҡ ауылы бүленеп сыға, ауыл Иҫке Шарҙаҡ тип атала. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу  Иҫке Шарҙаҡ ауылында 54 йорта 310 башҡорт йәшәгәнен һәм 25 йортло Яңы Шарҙаҡта 133 башҡорт йәшәгәнен күрһәтә.

1896 йылда Яңы Шарҙаҡ бүлендек ауыл булараҡ барлыҡҡа килгән һәм 20 быуаттың 80-се йылдарында юҡҡа сыҡҡан. 

## Иҫкәрмәләр
Генерал Шайморатов ордены

**Генерал Шайморатов ордены** — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы (бүләге).

## Тарихы

## Һүрәтләнеше

## Наградланыусылар (бүләкләнеүселәр)

## Бүләкләнеү өсөн нигеҙҙәр

## Бүләкләү тәртибе
Шәхесте орден менән, тейешле указ сығарып, Башҡортостан Республикаһы Башлығы бүләкләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан наградалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ГОСУДАРСТВЕННОЕ СОБРАНИЕ - КУРУЛТАЙ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. ПОСТАНОВЛЕНИЕ от 19 декабря 2019 года N ГС-782 «Об утверждении статута ордена генерала Шаймуратова»
Бригадере Анна

**Анна Бригадер Кришьяновна** (; ,  Рәсәй империяһы,  Курляндия губернаһы, Балляс утары — 25 июнь 1933, Тервать, Елгавский өйәҙе, Латвия) — латыш яҙыусыһы, драматургы.

## Биографияһы
1896 йылда яҙа башлай. Үҙ ижадында фольклор мотивтарына йыш мөрәжәғәт итә. Пьеса яҙыу-комедия һәм сатирик әкиәттәр, хикәйәләр һәм шиғырҙар («Марэд», «Ҡәйнә», «Еңеү») яҙа. Бригадере пьесалары йышыраҡ латыш театрында ҡуйыла  (Рига). «Алла, тәбиғәт, эштәр» (Dievs, daba, darbs) уның автобиографик трилогияһы.

## Әкиәт - пьесалар

* «Спридитис» ( 1903) — 1982 йылда (йәнһүрәт) һәм 1985 йылда (фильм) төшөрөлгән.
* «Гундега Брусубард һәм принцесса короле» (1911)
* «Майя һәм Пайя» (1922)
* «Мөғжизәле ҡош Лолита» (1927)

## Әҙәбиәт

* Raksti I—XX. Riga, 1912-1939.
* Un анда Brigadere Tervete / Janis sastadijis Rapa. Riga: Nams Preses, 1996. ISBN 9984-00-226-8 (латышский н)
* Zenta Maurina. Baltais cels : Annu studija Brigaderi par. Riga: ABC Zvaigzne, 1996. ISBN 9984-04-304-5 (латышский н)

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

*
Халыҡ-ара эсперанто музейы

**Халыҡ-ара эсперанто музейы** — Австрия милли китапханаһының  эсперанто теле музейы. Венала урынлашҡан. 

1927 йылда музейға нигеҙ һалынған; Уго Штайнер беренсе ойоштороусы була. 1928 йылда музей Австрия императорҙарының элекке резиденцияһында Австрия милли китапханаһы составында  булған Хофбург һарайында урынлаша. 1929 йылдың авгусында музейҙы асыу тантанаһы үтә. Был сарала Лидия Заменһоф, Уго Штайнер, Юлия Исбрюкер, Одо Буйвид һәм Австрия президенты Вильгельм Миклас ҡатнаша..

1938 йылдың мартында  Гестапо тарафынан музей ябыла. 1947 йылда  музей яңынан асыла.

2005 йылда музей коллекцияһы Пале-Моллард-Клариға күсерелә. Музей коллекцияларында яҡынса 35 000 том, 3700 ваҡытлы баҫма, 3500 музей экспонаттары, 10 000 ҡулъяҙма, 22 000 фотоһүрәт, 1500 плакат, 40 000 листовка һәм брошюра бар. Шулай уҡ онлайн режимда музей экспонаттарын эҙләү өсөн электрон каталог бар

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Эсперанто-китапхана

## Иҫкәрмә
Науруз көжөһө

**Науруз** (; ) —   Науруз байрамында йолаға әүерелгән милли ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ аш-һыуы. Байрамда һәр йортта әҙерләнә.  Яңы йылда муллыҡ символы булып тора, унда ете төрлө аҙыҡ-түлек ҡулланыла, мәҫәлән, һөт, ит, май, тары ярмаһы, дөгө, кукуруз, борсаҡ (составы төрлөсә). Йәнә ниҙер өҫтәлә икән, ҡатнашмалары таҡ һандан тороға тейеш. Ҡайһы бер райондарҙа яңы быҙаулаған һыйырҙың ыуыҙ һөтөнән дә әҙерләйҙәр.

Шулай уҡ  махсус һаҡланған ризыҡтар (ҡаҙы, ҡарта, һыҙлыҡ һ.б.) өҫтәлеүе мөмкин. Башлыса, был бойҙай, тары ярмаһынан бешерелгән өйрә. Халыҡ араһында был өйрәне  “теләү көжө”, “күп көжө” тип йөрөтәләр. 

Науырызға ҡотлау йолаһы үткәргәндән, бата ҡылғандан һуң,  йыйылған халыҡ "аҡ (һөт) мул булһын" тигән теләктәр әйтә.

## Көжөнө әҙерләү
Бының өсөн иң элек һөт ҡайнатырға, өҫтө ҡата биргәс, уның йөҙөнән ҡаймағын йыйып алырға кәрәк. Шунан ҡыш буйы һаҡлаған ит әҙерләмәләрен (ҡаҙы-ҡарта һ.б.) турап һалып, 15 минутҡа өҫтөн ябып ҡуялар.  Күрһәтелгән ваҡыт уҙғас, айырым һауытта бешереп алынған  ярмаларҙы, йәмғеһе ете төр туҡлыҡлы матдәләрҙе ҡатнаштырып, тағы бер ҡайнатып алырға кәрәк 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Хафт син

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Наурыз коже // Похлёбкин Вильям Васильевич. Национальные кухни наших народов. М., Центрполиграф, 2004. ISBN 5-9524-0718-8 С. 112.
Яңы Күрҙем

**Яңы Күҙем** — Тәтешле районындағы бөткән ауыл.
## Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапғыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 ихатала 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 ихатала 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 ихатала 216 башҡорт йәшәй).

## Иҫкәрмәләр
Паулс Калныньш

**Паулс Калныньш** (; 1872 йыл — 1945 йыл) — Латвия сәйәсмәне һәм табибы. 1925—1934 йылдар Сеймы спикеры. LSDSP Партия рәйесе. «Cīņa» мөхәррире. Беренсе Латвия республикаһы Сеймының барлыҡ саҡырылыш депутаты, Латвияның Халыҡ советы һәм Сатверсма Йыйылышы депутаты. 1930 һәм 1933 йылда Латвия президентлығына кандидат була.

1944 йылдың 17 мартында Латвия Үҙәк Советы Меморандумына ҡултамға ҡуйыусыларҙың береһе. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, дүртенсе сейм рәйесе булараҡ, 1944 йылда Латвия Үҙәк Советы Латвия президенты вазифаһын башҡарыусы итеп һайлай.

Бруно Калныньштың атаһы. 1926 йылда II класлы 19267 йылда I класлы Өс Йондоҙ Ордены менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Valstsvīri un demokrati. Biogrāfiskas studijas. Šilde Ādolfs. Grāmatu Draugs, Bruklina, 1985; pārpublicēta e-grāmatā: Eraksti, 2007 (ISBN 978-9984-806-15-0)
* Энциклопедия «Рига». Рига: Главная редакция энциклопедий, 1989. ISBN 5-89960-002-0 Стр. 352

## Һылтанмалар
* Likumdevēju vēsture, I. Pujāte, на сайте Сейма Латвии
Рица реликт милли паркы

**Рица реликт милли паркы**  — Абхазияның Гудаута районында һаҡланыусы биләмә.  Рица күлен, шулай уҡ тирә-яҡ тау төбәгендә флора һәм фаунаны тау һаҡлау өсөн ойошторолған.

## Тарихы
1930 йылда булдырылған шул уҡ исемле ҡурсаулыҡ базаһында 1996 йылдың 17 октябрендә нигеҙ һалына. Бейеклектәрҙең ныҡ үҙгәреүе менән характерланған үҙенсәлекле тәбиғәт ландшафтын һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән (100 м алып 3256 м тиклем).

## География

Оло Кавказдың көньяҡ битләүендә Абхазияның таулы өлөшөндә урынлашҡан, Гега үҙәненән алып Пщица үҙәненә тиклемге территорияны биләй. Бейеклектәрҙең 100 м алып 3256 м тиклем (Агепст тауына тиклем) үҙгәреүе үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһының төрлөлөгө өсөн шарттар тыуҙыра. Ҡурсаулыҡта иң ҙур күл булып  Рица күле тора, шулай уҡ Кесе Рица һәм Зәңгәр күле бар. Бында бер нисә шарлауыҡбилдәле —  70 метр бейеклектәге Гега шарлауығы.

## Флора
Эвксин-колхид япраҡлы урмандарының һаҡланған биләмәһендә 70 метрҙан ашыу бейеклеккә еткән бик күп мәңге йәшел самшит (Buxus colchica)  урмандар, Нордман аҡ шыршылары (Abies nordmanniana) һәм еләк тисы  (Taxus baccata) үҫә. Lilium kesselringianum, Primula farinosа кеүек күп кенә һирәк осраусы эндемик өлгөләр бар, шул иҫәптән ҡурсаулыҡта киң таралған һәм шулай уҡ ҡурсаулыҡта киң таралған абхаз флораһы батшабикәһе тип йөрөтөлгән (Campanula) ҡыңғырау бар.

## Фауна
Һөтимәрҙәр Кавказ  аҫыл боланы (*Cervus elaphus maral*), кубан туры (*Capra caucasica*), *рупикапра*, *[[Ҡоралай|илек]]*, ҡабан, кавказ урманда бесәй (*Felis silvestris caucasica*), таш һыуһар һәм ҡырағай кроликтан ғибәрәт.

1980-1983 йылдарҙа ҡурсаулыҡта 15 отрядтан торған 110 ҡош төрө теркәлгән.  Шул уҡ ваҡытта бөркөт, аҡ башлы сел, сапсан, кавказ ҡоро һәм горихвостка краснобрюхий СССР-ҙың һәм Грузия ССР-ының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Шулай уҡ һирәк осрай торған хайуан һәм һөйрәлеүселәр төрө бар: Кавказ крестовкаһы (*Pelodytes caucasicus*), Кавказ әрмәнде (*Bufo verrucosissimus*), эндемик Кесе Азия тритоны (*Ommatotriton vittatus*) һәм ябай Кавказ ҡара йыланы (*Vipekaznakovi*).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Рица
* Малая Рица

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Рицинского реликтового национального парка
* Описание парка на сайте privettur.ru
Ҡаҙағстан тимер юлдары

**Ҡаҙағстан тимер юлдары** (**ҠТЮ**; ) — Ҡаҙағстан магистраль тимер юл селтәренең иң эре операторы. Тулы исеме — "Милли компания «Қазақстан темір жолы» акционерлыҡ йәмғиәте".
 
Компанияның берҙән-бер акционеры — «Сәмрук-Ҡазан» Милли Фонды, ул тулыһынса Дәүләт милке һәм хосусилаштырыу комитеты аша Финанс министрлығы составында Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәте тарафынан контролдә тотола.

Шулай уҡ Ҡаҙағстан аша Ҡытайҙан Рәсәйгә «Евразия» халыҡ-ара юғары тиҙлекле магистрале һәм унан һуң Европаға һәм Ҡырғыҙстанға һәм Үзбәкстанға һәм унан Иранға, Төркиәгә һәм Европаға халыҡ-ара магистралдәр төҙөү планлаштырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡырғыҙстанда транспорт

## Иҫкәрмәләр
Абай майҙаны

**Абай майҙаны** () — Ҡаҙағстанда Алматы республика һарайы алдындағы ҡала майҙаны.Ҡаҙаҡ шағиры һәм мәғрифәтсеһе Абай Кунанбаев  (1845—1904) хөрмәтенә аталған

## Иҫтәлекле урындар
Майҙанда Абай Кунанбаев һәйкәле, йәмәғәт баҡсаһы һәм гранит менән ҡапланған бер нисә фонтан бар. Майҙан тирәләй «Ҡаҙағстан» ҡунаҡханаһы, «Арман» кинотеатры һәм майҙанды Кок-Тобе паркы менән тоташтырыусы трос вагоны төҙөлә. Билдәле булыуынса, Абай майҙаны йыш ҡына йәмәғәт йыйылыштары, тантаналар һәм концерттар үткәреү урыны булып тора..

## Абай Кунанбаев һәйкәле
1960 йылда Абай Кунанбаевтың тыуыуына 115 йыл тулыу айҡанлы майҙан уртаһында  архитектор Хәкимжан Наурызбаев тарафынан һәйкәл ҡуйыла . Һәйкәлдең бейеклеге ун өс метр.

Һәйкәл янында шиғырҙар уҡыу йолаһы бар. Мәҫәлән, 2014 йылдың июнендә Халыҡ-ара әҙәби фестиваль сиктәрендә ҡаҙаҡ, украин һәм рәсәй шағирҙары үҙ шиғырҙарын башҡарҙы..

## Республика һарайы
Бойондороҡһоҙлоҡ паркы (Шымкент)

**Бойондороҡһоҙлоҡ паркы** (ҡаҙаҡ.іююabaїy, Täuelsızdık saiabağy) — Ҡаҙағстандың Шымкент ҡалаһындағы ҡала паркы.

Бойондороҡһоҙлоҡ көнөнөң 20 йыллығы хөрмәтенә 2011 йылдың октябрендә асыла.  Паркка үҙәк инеү урыны арка менән биҙәлгән, ә биләмә эсендә йырлаусы фонтан, күп һанлы сәскәләр, улар өсөн Нидерландтан килтерелгән үҫемлектәр урынлашҡан. 

Үҙәктә Ҡаҙағстан республикаһы территорияһында йәшәгән 137 милләтте кәүҙәләндергән 137 металл элементтан барлыҡҡа килгән Ҡаҙағстандың берҙәмлеген сағылдырған Алтын Шанырак һәйкәле урынлашҡан. 

Паркта бейеклеге 50 метр булған ҙур флагшоп урынлашҡан. Ҙур тимер йәйәүлеләр күпере паркты Ордабаси майҙаны менән тоташтыра. Был ҡаланың тарихи үткәненән хәҙерге тарихына күсеүҙе символлаштыра.

## Тарихы
Бойондороҡһоҙлоҡ паркы — хәҙерге заманда төҙөлгән иҫтәлекле урын. Шимкент ҡалаһының ысын ғорурлығы.

Ҡала паркын асыу тантанаһы 2011 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Нурсолтан Назарбаев ҡатнашлығында ил бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығы хөрмәтенә үткәрелә. Яңы парк ҡаланың ғына түгел, тотош райондың ысын биҙәлешенә әүерелгән. Парк Шимкенттың тарихи үҙәгендә урынлашҡан.

Шымкентта Бойондороҡһоҙлоҡ паркын булдырыуға ҙур аҡса тотонола. Аҡсаның яртыһын дәүләт, тағы яртыһын тыуған ҡалаһының тышҡы торошон яҡшыртыу менән ҡыҙыҡһынған урындағы бизнесмендар бүлгән. Парктың дөйөм майҙаны 82 мең квадрат метр тәшкил итә. Ҡала паркына үҙәк инеү урыны арка менән биҙәлгән.

## Һылтанмалар
* Парк Независимости
* Парк Независимости — Шымкент, фотографии
Үммиә Koчaк

**Үммиə Kocaҡ -** (1957) —төрөк актрисаһы, яҙыусы һәм режиссёр.

## Тормошо
Үммиә Koчaк 1957 йылдың 1 мартында Адана ҡалаһында 10 балалы ғаиләлә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, үҙ аллы белем ала, күп  китап уҡый. Максим Гоькийҙың «Әсә» әҫәре тәүге уҡылған китаптарының береһе була.

Ауыл ҡатын-ҡыҙҙарын әүҙем тормошҡа йәлеп итеү маҡсатында 2001 йылда «Арсланкей ҡатын-ҡыҙҙар театры» ойоштора. Беренсе уйын берләшмәләре «Таш миндаль» уйынын ремзи озджелика исеме аҫтында сәхнәләштерҙе. Артабан сәхнәлә ҡатын-ҡыҙ тормошон күрһәткән пьесалары ҡуйыла.

2006 йылда Адана ҡалаһында үткән халыҡ-ара театр фестивалендә Үммиә Кочак «Һағыш сәскәһе» пьесаһы менән сығыш яһаны.
«Йөн сабый» фильмы сценарийын яҙған, ҡатын-ҡыҙға ҡарата көс ҡулланыу һәм хеҙмәт хаҡын түләүҙең дә ғәҙел булмауын йәки иҡтисади яҡтан хоҡуҡи яҡланмауын билдәләй, режиссер булараҡ ижади ҡомар менән тормошҡа ашыра.

Антальяла уҙғарылған кинофестивалдә «Йөн сабый» нәфис фильмы «Алтын әфлисун», Нью-Йоркта «Евразия киноһында иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ» премияһы менән бүләкләнә. 2017 йылда Роналд Kristiano төп ролде уйнаны..

## Пьесалары
* *Эрик Эшкиси* 
* *Oҙон тығын*
* *Ҡара ҡоҙоҡ*
* *Түләүһеҙ доктор*
* *Цитрус - ул тормош*
* *Сәскәләр һулымаһын*
* *Һағыш сәскәһе*
* *Тормош дауам итә*
* *Ханымдың фермаһы*
*  *Ҡасаба*
* *Таң атҡанда*

## Хикәйәләре
* *Тыуған илгә мөхәббәт*
* *Гректың төштәре*
* *Ҡанһыраған яра*
* *Яҙмыш*
* *Обрук*
* *Баштан аяҡ баҫты*
* *Атай, мин килдем*
* *Мөхтәр Адайи Хәсрәт Анаһы*

## Фильмдары
* *Йөн сабый*

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Адана Халыҡ-ара театр фестивале премиялары
* Анкара халыҡ-ара театр фестивале премиялары
* Белем биреү учреждениеларында эшҡыуарлыҡ өсөн Дарюшшафак премияһы 
* Борну рәссам-ҡатын-ҡыҙҙар халыҡ-ара фестивале премияһы 
* Торосский колледжында белем алырға ярҙам иткән премияһы
* Ҡатын-ҡыҙға көс ҡулланыуға ҡаршы коммерция булмаған ойошмаларҙың хәйриә ярҙамы (Яҙмыш) 
* Мерсин (MESİAD) сәнәғәтселәр һәм эшҡыуарҙар Ассоциацияһының йыл һайын тапшырыла торған премияһы
* TİKAV- 2012 «Әсә мәктәбе» проекттарына ярҙам итеүсе премия 
* Нью-Йорк Евразия фестивале: кинола иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн премия
* Самсун Эшҡыуарлыҡҡа ҡарамаған ойошмалар премияһы 
* KAGİDER - нейзель юри премияһы

## Иҫкәрмәләр
Миһранов Рауил Зариф улы

**Миһранов Рауил Зариф улы** (24 июль 1941 йыл) — Рәсәйҙең еңел атлеты, кросс-кантри буйынса ветерандар араһында донъя чемпионы (2007), Омскиҙа, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта үҙенең йәш төркөмөндә халыҡ-ара марафондар еңеүсеһе.
## Иҫкәрмәләр
Матия Блейц

**Матия Блейц** (; 24 февраль 1914 — 24 декабрь 1942) — словен партизаны, Югославияның халыҡ азатлыҡ көрәшендә ҡатнашыусы. Үлгәндән һуң Югославияның халыҡ геройы исеме менән бүләкләнгән. Партизандар араһында «Матевж» псевдонимы менән билдәле була.

## Биографияһы
1914 йылдың 24 февралендә тыуған. Һуғышҡа тиклем оҫтаханала тегенсе ярҙамсыһы булып эшләгән, алдынғы эшселәр хәрәкәтендә торған. Германияның Югославияға һөжүм итеүенән һәм артабанғы баҫып алыуҙан һуң партизандар хәрәкәтенә ҡушыла һәм Камниктан партизан батальонының Менгеш-Морава ротаһына етәкселек итә. Шул уҡ йылда Словения коммунистар партияһына ҡабул ителә. 1942 йылдың яҙында Словенияның Крайна өлкәһендә иң билдәле партизан отряды булған Камник батальонын етәкләй. 1942 йылдың 24 декабрендә Коставш тауында ҡамауҙа ҡалған урындан сыҡҡанда һәләк була. Югославияның халыҡ геройы исеменә үлгәндән һуң 1953 йылдың 22 июлендә лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Enciklopedija Slovenije; knjiga 1, Mladinska knjiga, Ljubljana, 1987
Башоли Блерта

**Блерт Башоли** (; тыу. 1983, Приштина) — Косово яҙыусыһы, режиссер һәм продюсер. Уның тулы метражлы «Умарта» (2021) фильмы дебюты ҙур уңыштарға өлгәшә, «Сандэнс» кинофестивалендә, «Халыҡ-ара иң яҡшы нәфис фильм» категорияһында, Косовоның «Оскар»ға номинанттар исемлегенә ингән тәүге фильмы булып, рекорд ҡуя.

## Шәхси тормошо
Юғары белемде Башоли Нью-Йорк университетында ала. Ул Нью-Йоркта дүрт йыл йәшәгән сағында бер нисә проект, шул иҫәптән үҙенең ҡыҫҡа метражлы «Лена һәм мин» фильмы өҫтөндә лә эшләй, халыҡ-ара һәм Косовола үткәрелгән кинофестивалдәрҙә наградалар ала. 2008 йылда Нью-Йорк университетының Тиш сәнғәт мәктәбендә кино өлкәһендәге программа буйынса декан стипендияһына лайыҡ була. Артабан Башоли Приштинаға ҡайта. Косовоның танылған фотографы Артан Кореница менән ғаиләһендә ике бала тәрбиәләй.

## Карьераһы
2006 йылда Башоли үҙенең тәүге «Көҙгө, көҙгө…» тип аталған беренсе документаль фильмын төшөрә. Фильм, 2006 йылда бер нисә фестивалдә — Сараеволағы кинофестивалдә, Тиранала үткәрелгән Халыҡ-ара кинофестивалдә, Балҡан «Ҡара ҡумта» фестивалендә, Берлин һәм Нью-Йоркта үткән халыҡ-ара бойондороҡһоҙ кино һәм видео фестивалендә уңышҡа өлгәшә. 2008 йылда ул «Гякова 726» ҡыҫҡа метражлы фильмын сығара, был фильм Роттердам, Бусё, Докуфесте, Тоффифесте кинофестивалдәрендә, «Filmmor» ҡатын-ҡыҙҙар киноһы фестивалендә күрһәтелә. 2011 йылда Башолиҙың «Лена һәм мин» ҡыҫҡа метражлы фильмы Докуфесте үткәрелгән First Run Film кинофестивалендә, Поградце, Скена Апе фестивалдәрендә, Тирана халыҡ-ара кинофестивалендә күрһәтелә һәм бүләкләнә.

Башолиҙың 2021 йылда сыҡҡан «Умарта» фильмы киң билдәлелек яулай. Фильм Косовола йәшәп, патриархаль йәмғиәттә бизнес менән шөғөлләнергә тырышҡан Фахрия Хотиҙың реаль тормошон яҡтырта. Был кино таҫмаһы Башолиҙың тәүге тулы метражлы фильмы була. «Умарта» «Сандэнс» кинофестивалендә рекорд ҡуя: фильм өсөн Ҙур жюри призы, режиссерлыҡ өсөн приз, тамашасы һөйөүе призына лайыҡ була. Режиссер Башоли шулай уҡ «Халыҡ-ара иң яҡшы нәфис фильм» категорияһында беренсе булып «Оскар» премияһына номинат була.

## Иҫкәрмәләр
Тайминя Дайна

**Дайна Тайминя Яновна** (, ; 19 август 1954 йыл, Рига) — латыш сығышлы америка математигы. Математика фәндәре докторы.

## Биографияһы
Дайна Тайминя Ригала 1954 йылда тыуған. Рига гимназияһын һәм Латвия дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлаған (1977).  1990 йылда Белоруссия Фәндәр академияһының математика институтында  «Behavior of Different Types of Automata and Turing Machines on Infinite Words» кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.   1992 йыл Латвия университетында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Латвия университетында һәм Ригалағы Уҡытыусыларҙы уҡытыу институтында уҡыта.. 1992 йылдан 1996 йылға тиклем «Zvaigzne» и «Mācību grāmata»ғилми нәшриәттәрендә мөхәррир булып эшләй. 1997 йылдан 2006 йылға тиклем Корнелль университетында  ассоциацияланған профессор.

2007 йылдан Дайна Таймина Нью-Йоркта Корнелла Университетында профессор сифатында математиканан уҡыта.  2010 йылда *Diagram* премияһы лауреаты була, премияны Британия журналы  *The Bookseller* йыл һайын китаптың сәйер атамаһы өсөн бирә*.*   Дайн Тайминяның китабы  «Вязальные приключения с гиперболическими плоскостями» («Crocheting Adventures with Hyperbolic Planes») тип атала, һәм премия  жюрийы был атаманы  «тулыһынса аҡылһыҙлыҡ» тип атай.
 

## Фәнни эшмәкәрлеге
Дайна Тайминя Евклидтыҡы булмаған геометрияның гиперболик яҫылыҡтарҙы күҙ алдына килтереү буйынса йөҙ йыллыҡ проблемаһын хәл итә. Гиперболик яҫылыҡтар Евклидтыҡы булмаған геометрияға ҡағыла, уны ғәҙәттә күҙ алдына килтереүе ауыр. Дайна Таймина бәйләнгән туҡымаларҙы файҙаланып быны эшләй алған. Студия курсында Невклидтыҡы булмаған геометрияны ҡулланыу өсөн, гиперболик яҫылыҡтың беренсе моделен ул 1997 йылда ырғаҡ менән бәйләгән. Шул ваҡыттан алып ул йөҙҙән ашыу геометрик модель бәйләгән.

## Баҫмалары
Китап авторы:

* «Вязальные приключения с гиперболическими плоскостями» («Crocheting Adventures with Hyperbolic Planes») (AK Peters, 2009)
* Experiencing Geometry: Euclidean and Non-Euclidean with History (co-author with David Henderson, 3rd edition, Pearson Prentice Hall, 2005)
* «История математики» (1990 г.)
* «Математика античности», Mathematics in antiquity (Латвия), рига: University Press, 1981

һ.б.

Рус, латыш һәм инглиз телдәрендә барлығы 47 баҫма.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Персональная интернет страница на сайте Корнеллского университета
Ткемали (соус)

**Ткемали** ( *tqemlis sac’ebela*) — грузин соусы, нигеҙҙә балыҡ, ит, ҡош ите, Картуф һәм макарон изделиеларынан булған гарнир менән ҡулланыла. Әлеге ваҡытта был соустың күп төрлө модификациялары бар. Уның нигеҙендә әскелтем слива (алса) тора, төрҙәре иһә алычаны икенсе әскелтем емештәр, мәҫәлән, крыжовник, ҡыҙыл ҡарағат менән алмаштырыуҙарҙан барлыҡҡа килә. Ткемалиҙың абхаз төрө асызбал тип атала. Был версияла слива иҙмәһенә ҡыҙыл базилик һәм кинза урынына чабер өҫтәлә, ә әсе варианты — абхаз аджикаһы (ҡоро аджикаға өҫтөнлөк бирелә).

## Төп ингредиенттары
Соустың төп ингредиенттары — ткемали сливаһы, һарымһаҡ һәм үләндәр. Әҙерләгәндә мотлаҡ омбало (һаҙ бөтнөгө) ҡулланыла — унан башҡа классик ткемали эшләмәйҙәр (был тәмләткес сливалар әсемәһен өсөн бешереү ваҡытында өҫтәлә). Ткемали соусының 100 грамы 42 Ккал тәшкил итә, шул иҫәптән 2 грамм аҡһым һәм 8 грамм углеводтан тора.

### Әҙерләү
Ткемали сливаһын һыу ҡойоп 30-40 минут бешерәләр. Һуңынан һуты менән бергә иләк аша үткәрәләр, ҡабығы ташлана. Иҙмәне ҡаймаҡ ҡуйылығына еткәнсе ҡайнаталар, ҡырылған һарымһаҡ, кориандр, ҡыҙыл борос һәм тоҙ өҫтәйҙәр, ҡайнап сыҡҡас, һыуытырға ҡуялар. Соусты әҙерләүгә 2 сәғәт ваҡыт китә.

## Рецебы
4 килограмм сливаға 4 сәй ҡалағы тоҙ, бер ҙур булмаған ҡыҙыл әсе борос, бер башһарымһаҡ, ҙур шәлкемен кинза һәм ярты шәлкем укроп кәрәк. Сливаны һөйәктәренән айырып, өҫтөнә тоҙ һибәбеҙ. Һуты сыҡҡас, утҡа ҡуябыҙ һәм 5 минут ҡайнатабыҙ, туралған борос ҡушып тағы ла 5 минут ҡайнатабыҙ, һуңынан кинза, укроп ҡушып тағы ла 2 т минут ҡайнатабыҙ, һарымһаҡ ҡушабыҙ һәм уты һүндерәбеҙ. Соусты блендерға ҡойоп, ҡаймаҡ кеүек булғансы болғатабыҙ. Аш ҡалағы алма йәки втноград һеркәһе ҡушабыҙ. Тәменсә тоҙ һәм тәмләткестәр өҫтәргә мөмкин. Һыуытҡыста һаҡлайбыҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Похлёбкин В. В. Ткемали // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 353. — 456 с. — 4000 экз. — .
* Ткемали // Культура питания. Энциклопедический справочник / Под ред. И. А. Чаховского. — 3-е издание. — Мн.: «Белорусская энциклопедия имени Петруся Бровки», 1993. — С. 363. — 540 с. — .