Ҡаҙаҡ ырыуы

**Ҡаҙаҡ ырыуы** () — ырыу тип исемләнгән билдәле бер төркөмгә ҡарауҙы белдересе термин. Уларҙа бөтәһенә лә уртаҡ хәрби оран — *ұран була*. *Аҡһаҡалдар тарафынан идара ителә*. Шулай уҡ һәр ырыуҙың үҙенә тәғәйен тамғаһы булған. 20-нән ашыу ҡәбилә, 200-ләп ырыу һәм меңләп ара бар.

Ҡаҙаҡ йолаһы буйынса, һәр ҡаҙаҡ үҙенең 7 ырыуына тиклемге ата-бабаһын, йәғни, ырыу генеалогияһын һәм үҙ затының шәжәрәһен белергә тейеш.

## Һаны
Ауыл хужалығындағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 1896—1911 (Асет Тимерғәлиевтың «Олоҫтар, өйәҙҙәр… Ҡаҙаҡтар: 1897—1915 йылдарҙа түбән ерҙәрҙә йәшәгән ҡаҙаҡтарҙың административ-территориаль бүленешенең һыҙма картаһы: этнологик-картографик тикшеренеүҙәр» китабы буйынса):

**Оло жуз:**
* Жалайыр — 101 000 (107 000)
* Һары-уйсун — 10 000 (16 000)
* Шапырашты — 70 000 (53 000)
* Ысты — 50 000 (45 000)
* Ошаҡты 70 000 (19 000)
* Албан — 81 000 (106 000)
* Суан — 40 000 (35 000)
* Дулат — 334 000 (373 000)
* Сиргели — 70 000 (57 000)
* Шанышҡылы — 190 000 (60 000)
* Ҡанлы — неизвестно (67 000)
* Шаҡшам — неизвестно (4 000)
**Урта жуз:**
* Арғын — 509 000 (753 000)
* Кәрәй — 90 000 (221 000)
* Ҡонырат — 128 000 (147 000)
* Ҡыпсаҡ — 169 000 (192 000)
* Найман — 395 000 (557 000)
* Уаҡ — билдәһеҙ (75 000)

**Кесе жуз:**
* **Алимулы** — 340 000 (), в том числе:
* Шекты — 80 000 (140 000)
* Шөмекей — 100 000 (67 000)
* Төртҡара — 60 000 (68 000)
* Кете — 60 000 (95 000)
* Ҡаракесек — 25 000 (24 000)
* Ҡараһаҡал — 15 000 (10 000)
* **Жетыру** — 300 000 (), шулай уҡ:
* Табын — 80 000 (155 000)
* Жағалбайлы — 70 000 (78 000)
* Керейт — 35 000 (12 000)
* Тама — 70 000 (93 000)
* Телеу — 20 000 (10 000)
* Кердери — 20 000 (32 000)
* Рамаҙан — 5 000 (11 000)

* **Байулы** — 550 000 (), шулай уҡ:
* Адай — 90 000 (140 000)
* Байбаҡты — 40 000 (88 000)
* Берш — 70 000 (97 000)
* Таз — 30 000 (37 000)
* Шеркеш — 40 000 (45 000)
* Масҡар — 20 000 (18 000)
* Тана — 25 000 (35 000)
* Ҡыҙылҡорт — 40 000 (15 000)
* Алтын — 25 000 (17 000)
* Жаппас — 70 000 (43 000)
* Ысыҡ — 20 000 (40 000)
* Есентимер — 20 000 (18 000)
* Алаша — 60 000 (85 000)

**Жуздарға инмәгәндәре:**
* Төре һәм төленгиттар — (53 000)
* Нуғай-ҡаҙаҡтар — (18 000)
* Ҡырғыҙ (ырыу) — (12 000)
* Ҡожа — (26 000)
* Ҡарағалпаҡ (ырыу) — (5 500)
* Сунаҡ — (4 500)
* Башҡалар — (31 000)

## Оло ырыу

## Урта ырыу жузы

## Кесе ырыу жузы

## Жуздарға инмәгән ырыуҙар

### Аҡһөйәк
* Тор
* Хужа
* Сунак

### Башҡалары
* Толенгит
* Нуғай-ҡаҙаҡтар (ҡайһы берәүҙәр кесе жузға индерә)
* Ҡыят (ҡайһы берәүҙәр кесе жузға индерә)
* Ҡырғыҙ (ырыу)
* Ҡарағалпаҡ (ырыу)

## Тамғалар һәм орандар
Ҡаҙаҡ тамғалары менән башҡорт тамғалары өлөшләтә тап килә — был ҡәрҙәш ҡыпсаҡ халыҡтарының ҡатмарлы этногенезы менән бәйле. Ҡайһы бер төрки ҡәбиләләрҙең бер нисә халыҡ этногенезында ҡатнашыуы ихтимал; мәҫәлән, табын ырыуҙары ҡаҙаҡтар составына ла, башҡорттар составына ла ҡушылған. Шул сәбәпле, был халыҡтарҙың тамғалары йә оҡшаш булырға, йә өлөшләтә тап килергә мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарарға
* Башкирские племена
* Киргизские племена
* Туркменские племена
* Сеок

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Востров В. В. Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов 
* Подробная карта казахских родов 
* Дерево казахских родов 
* http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg 
* http://elbilge.ucoz.com/_ld/0/43_Qazaq.jpg