Сура (Волга ҡушылдығы)

**Сура́** (сыуаш. Сăр, тау марийса Шур), ) — ҙур йылға, Волга.йылғаһының уң ҡушылдығы. Ульяновск, Пенза һәм Түбәнге Новгород өлкәләре, Мордва, Марий Эл һәм Сыуашстан аша аға.

Йылғаның оҙонлоғо — 841 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 67,5 мең км². Тамағында уртаса һыу сығымы — 260 м³/с..
 
Волга буйы ҡалҡыулығынан, Ульяновск өлкәһендәге Сурские Вершины ауылынан башлана һәм тәүҙә көнбайышҡа, һуңынан башлыса төньяҡҡа аға. Түбәнге ағымында һал ағыҙалар һәм суднолар йөрөй. Сәнәғәтте һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланыла. Сура буйындағы иң ҙур ҡала — Пенза. Шулай уҡ Сура буйында Сурск, Алатырь, Ядрин, Шумерля ҡалалары, тамағында — Васильсурск пристаны, Курмыш ауылы урынлашҡан. XVI быуатҡа тиклем Сура буйлап Мәскәү кенәзлегенең көнсығыш сиге үтә.

## Топонимика
* Сура — бормалы йылға һәм уның йырҙаһы, күп ваҡыт, ҡырҡа боролоштар яһай. Таулы марий телендә «*шур*» шулай уҡ «мөгөҙ» (хайуан мөгөҙө) тигәнде аңлата. Этимологияһы ошо һүҙҙән килеп сыҡҡандыр, моғайын.
* Икенсе фараз:
Мордвала йылға *Сура*, ҡайһы саҡта *Суро* тип атала, таулы марий телендә *Шур*, удмурт телендәге *шур* «йылға», сыуаш телендәге *шор*, *шур* «һаҙлыҡ», коми телендәге *шор* «инеш, шишмә, гөрләүек» менән сағыштыр. Былар барыһы ла Сура гидронимының Волга буйы үле фин-уғыр телендәге «йылға» терминынан сыҡҡанын фаразлау мөмкинлеген бирә.
* Өсөнсө фараз:
Атаманың килеп сығышы тураһында мордва риүәйәте бар: «Борон замандарҙа күп халыҡтар бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөгәндәр. Мордва бында килгәндә, Волгала ниндәйҙер бер халыҡ йәшәгән. Мордва Волгаға килә, ләкин алдан килгән кешеләр уларҙы йылға буйлап түбәнгә төшөргә бирмәгәндәр. Мордва ҡабат кире киткән, ләкин үрге яҡтан, Волга яғынан; улай барған, былай барған, йәшәр урын эҙләгән. Һәм икенсе йылға һыуҙарын Волгаға көньяҡтан ҡойған ергә килеп сыҡҡан. Ҡарттар бергәләп кәңәшләшә башлағандар: нишләргә, ҡайҙа барырға? Араларында иң ҡарты әйткән: „Бына был йылға нәҡ бармаҡ кеүек, ҡайҙа барырға икәнен күрһәтә. Беҙгә шул йылға буйлап китергә һәм шунда йәшәргә кәрәк тигән“. Уны тыңап, шул йылға үренә ҡарап атлағандар, унда башҡа халыҡ булмай, бер кем дә йәшәмәгән була. Урын һунар итергә яҡшы, урмандар күп була. Шулай итеп, йәшәргә ҡалғандар. Ә йылғаны Сур тип атағандар — ул, бармаҡ кеүек, уларға йәшәү урынын күрһәткән. Сур мордва телендә — „Бармаҡ“ тигәнде аңлата» («Мордва халҡының ауыҙ-тел ижады», том Х. — Саранск, 1983, 230 бит)
* Дүртенсе фараз: 
… татар телендә «*соры́*» тигән һүҙ бар (Сураны татарҙар тап шулай атап йөрөтә), сура йылғаһының һыуы ысынлап та һоро йәки соры.}}

## Тасуирламаһы
Тулылануыуы, ҡар өҫтөнлөк ала тиер кәрәк, ҡатнаш. Ташҡын апрель — майҙа. Ноябрь — декабрҙә туңа, март аҙағында — апрелдә боҙҙан әрселә.Сура һыуһаҡлағысын ҡорғандан һуң йылға аҡмаһы йәки ағып төшкән һыу күләме көйләнгән.

## Тарихы
XVI быуатта Сура йылғаһы сик буйы һыу ағымы була. Рәсәйгә 1517 һәм 1526 йылдарҙа килгән дипломат һәм сәйәхәтсе Сигизмунд фон Герберштейн былай тип яҙа: «Сура йылғаһы Мәскәү һәм Ҡаҙан батшалары биләмәләрен бүлә, ул көньяҡтан аға, көнсығышҡа боролоп, Новгородтан егерме һигеҙ миль түбәнерәк Волгаға ҡоя. Волга һәм Сура ҡушылған ерҙә, уның бер ярында, хаким Василий ҡәлғә төҙөгән һәм үҙ исеме менән Василёвгород (Basilowgorod) тип атаған». Был ҡәлғәне төҙөгәндән һуң урыҫтар нигеҙҙә бөтә йылғаны тиерлек үҙ контроле аҫтына ала.

1557 йылда, Иван Грозныйҙың Ҡаҙан походы ваҡытында отряды менән Сураға килгән кенәз А. М. Курбский «бөйөк йылға, бында балығы бик күп» ти. XVI быуатта Сурала һәм уның ҡушылдыҡтарында ҡала-ҡәлғәләр: Саранск (1641 йылда), Пенза (1663 йылда) һ. б. төҙөлгән. Сураның ихтиофаунаһы тураһында тәүге тапҡыр телгә алыу, моғайын, 1728 й. Геральдик контораға Пенза ҡалаһы тураһында мәғлүмәт биреүҙән башланғандыр: «Был ҡала Пенза һәм Сура йылғалары буйында төҙөлгән. Ә билдәләнгән йылғаларҙа һәм күлдәрҙә: суртан, , шамбы, йәйен, , , , , ,  балыҡтары».

Сура бассейнында тәүге тикшеренеүҙе 1768 йылда П. С. Паллас экспедицияһы үткәрә. Уның маршруты Түбәнге Новгород һәм Пенза губерналары буйынса үтә.

## Климаты
Бассейн һалҡын ҡышы һәм уртаса эҫе йәйе менән айырылып торған уртаса континенталь климатта урынлашҡан. Территория өҫтөнлөк итеүсе көнбайыш елдәр күсергән уртаса киңлек һауа массалары йоғонтоһо аҫтында ята. Иң эҫе айҙың, июлдең, уртаса температураһы — 18-19 °С; иң һыуыҡ айҙың, ғинуарҙың — −11- −12 °С. Уртаса йыллыҡ температура 4 °С тирәһе, дымлылыҡ — 75 %. Ҡар ҡатламы уртаса ноябрҙең 15-20 чилоларында урынлаша һәм 150—160 көн тора.

## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы

Сура бассейны хәҙерге осор балыҡ составы төрҙәре 50 таксон тәшкил итә, шуларҙың икенсе йылғанан килгәне 37 төр, интродуцент — 13, хәҙерге ваҡытта үткенсе проходной төрҙәре билдәләнмәй. Төп йүнәлеш төрҙәре осрай Сүрә өлөшөн (42) һәм ҙур ҡушылдыҡтары (34). Сура йылғаһы бассейны һыу ятҡылыҡтарында һәм һыу ағымдарында күпселектә 7 төр балыҡ осрай: суртан, , ябай , көмөш ,  һәм . Быуа хужалыҡтарынан дың килеп эләгеүе һыуҙарҙа уның осрауына сәбәпсе була. Фәҡәт Сура йырҙаһында ғына осраусы 5 төрҙө билдәләргә кәрәк:  , , . Тик быуа һәм һыуһаҡлағыстарҙа 3 төрө: аҡ амур, буффало һәм һаҙандар ғаиләһенән  билдәләнгән. Әммә күп кенә интродуценттар хужалыҡтарҙан «ҡасып» килә, һәм улар йылғалар йырҙаһына эләгә. 2008 йылда ГосНИОРХ государственный научно-исследовательский институт озерного и речного рыбного хозяйства им. Л. С. Берга хеҙмәткәрҙәре Сураның түбәнге ағымында (ағым буйлап 28 км үргә суднола барыу)  булыуын билдәләгән. Сура бассейны һыуҙарында төбәк Ҡыҙыл китабына индерелгән 37 төрҙөң 29 төрө тереклек итә һәм/йәки тереклек иткән

Һөтимәр хайуандарҙан: ябай ҡондоҙ, ондатра, шәшке тереклек итә. Ҡайһы саҡта тирә-яҡ урмандарҙан һыулауға ҡабандар сыға. 
Амфибиялар: быуа һәм күл тәлмәрйене, әрмәнде һирәк осрай. 
Һөйрәлеүселәр: ябай туҙбаш. 
Бөжәктәр:  һәм башҡа күп төрҙәр быуа . 
: , , . Ҡыҫалалар осрай.
Сура үҙәнендә Алатырь районы территорияһында «Присурский» ҡурсаулығының төп өлөшө урынлашҡан.

### Ихтиофаунаһы
В конце XIX быуат аҙағында Сембер губернаһының Алатыр, Ҡурмыш, Ардат өйәҙҙәрендә тотолған балыҡ араһында: , , , , , , , , , , , белуга, , , сельдь, , билдәләнә.

Сура башы ихтиофауна составы буйынса ярайһы уҡ ярлы һәм бында балыҡтың 9 төрө: , , суртан, , , , , себер һәм ябай  йөҙә. Һуңғы йылдарҙа йылдарҙа ҡондоҙарҙың мөхит үҙгәртеп ҡороу эшмәкәрлеге арҡаһында Үрге Сура гидрорежимы һиҙелерлек үҙгәрҙе. Типик реофиль «инеш» фаунаһы лимнофиль фауна менән алмашына. Әгәр элек тотолған балыҡтың 90%-тан ашыуын  йылға сабағы гольян тәшкил итһә, хәҙер бында , алабуға һәм  һаны артҡан.

Явлейка ауылынан алып Чаадаевка ҡасабаһына тиклемге участкала ихтиофауна беленеп торған реофиль «характеры», лимнофиль төрҙәр әлегә күп түгел. Реофил төрҙәр араһында:  ажау голавль,  бөгәрсә, йоморо сабаҡ елец, быстрянка,  борош подуст,  бәшкәләк,  аҡ сабаҡ уклейка, иҙел  пескарь ҡомай, ташбаш. Сабаҡ, алабуға, суртан һаны күп кенә.

.

Чаадаевка ауылынан Колдаис ауылына тиклем участкала лимнофиль һыҙаттар күберәк сағыла. Юғары һанлы төрҙәр араһында сабаҡ, аҡ сабаҡ йәки бәшкәләйҙе уклейка, алабуға, ҡорманды айырып ҡарап була. А. В. Янкин ҡынса мәғлүмәттәре буйынса бында яҡынса 28 төр, ә ендәген иҫәпкә алғанда — 31 төр йәшәй. Был участка ихтиофаунаһының шундай юғары төрлөлөгө Сура һыуһаҡлағысы быуаһының йоғонтоһо менән аңлатыла.

Үрге участкала төрҙәр күп түгел, ә йылға тамағына яҡын участка — күп төрлө. Әлеге ваҡытта Сураның үрге ағымында — 33, урта ағымында — 29, түбәнге ағымында — 35 төр иҫәпләнә. Ҡаралған ошо участкаларҙа иң күп үрсегәне һәм киң таралғаны  аҡ сабаҡ йә бәшкәләй уклейка һәм , ә иң һирәк осрағаны — , һаҙан,  һәм . Дөйөм алғанда, йылға йырҙаһында 14 балыҡ ғаиләһенә ҡараған 41 балыҡ төрө бар

Сураның тамағы һәм түбәнге ағымы участкалары промыслала балыҡ тотоу маҡсатында файҙаланыла.

## Сура ҡушылдыҡтары

### Һул ҡушылдыҡтары

* Труёв
* Сюзюмка
* Кадада
* Колдаис
* Вежняньга
* Уза
* Пенза
* Пензятка
* Шелдоис
* Колоярка
* Шукша
* Кутля
* Пелетьма
* Вьяс
* Репьевка
* Умыс
* Синяш
* Нерлейка
* Большая Кша
* Чермелей
* Штырма
* Лаша
* Чеберчинка
* Промза
* Большая Сарка
* Малая Сарка
* Мокрый
* Алатырь
* Явлейка
* Ичикса
* Елховка
* Меня
* Киша
* Медяна
* Пьяна
* Курмышка
* Урга
* Белавка
* Семьянка
* Огневка
* Чугунка

### Уң ҡушылдыҡтары

* Час
* Качимка
* Метлей
* Шкудимка
* Тешнярь
* Катмисс
* Юловка
* Ишимка
* Шнаево
* Медовка
* Вядя
* Иванырс
* Айва
* Инза
* Аргаш
* Тала
* Беловодье
* Барыш
* Иреть
* Кувалда
* Бездна
* Люля
* Атратка
* Пикшара
* Сиявка
* Киря
* Алгашка
* Мыслец
* Кумашка
* Кумажана
* Уревка
* Выла

## Галерея

Sura River in Vasilsursk (July 2010).jpg|Сураның Волгаға ҡушылған урыны. Васильсурск.
Sura River in Penza IMG 2613.JPG|Пенза янындағы Сура.
Sura lej Kacyalaj vaksso.jpg|Сура Качелай ауылы янында


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сура оборона рубежы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*