open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әҙелбаев Дамир Минийәр улы

**Әҙелбаев Дамир Минийәр улы** (5 июль 1959 йыл—18 февраль 2014 йыл) — йырсы, үҙешмәкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһының элекке артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2010), Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2002).

## Биографияһы
Дамир Минийәр улы Әҙелбаев 1959 йылдың 5 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Үрге Сирбай ауылында Миңйыһан һәм Минияр Әҙелбаевтарҙың ғаиләһендә тыуған. Сирбай һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, Күмертау һөнәрселек училищеһында белем ала. 1977 йылда хеҙмәт юлын башлай. Сирбай һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, 1974 йылда Күмертау һөнәрселек училищеһына (ПТУ) ташсы-монтажсы һөнәре буйынса уҡырға инә. Училищенан һуң 1977 йылда Өфө эре панелле йорт төҙөлөшө тресында эшләй башлай.
Көҙөн Совет Армияһы сафына саҡырыла, Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә.

Мәктәптә лә, училищела ла, армияла ла художестволы үҙешмәкәр түңәрәктәрҙә әүҙем ҡатнаша. Демобилизацияланғандан һуң уны совхоз клубына эшкә саҡыралар. Бер аҙҙан Дамир район үҙәгенә күсә, агитбригада составында малсылар, баҫыу эшселәре алдында сығыш яһай.

1984 йылда тыуған ауылына ҡайта һәм вокаль-инструменталь ансамбль ойоштора.
1990 йылда Өфө сәнғәт училищеһын вокал бүлеге буйынса тамамлай. Мәләүез ҡалаһының мәҙәниәт һарайында музыкаль яҡтан биҙәүсе булып эшләй. 1997 йылда Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй башлай.

## Ижады
Дамир Әҙелбаев — һәүәҫкәр композитор. Республика йырсыларының репертуарына ингән бер нисә тиҫтә популяр йырҙар авторы.
Музыкант тәүге йырҙарын Өфө сәнғәт училищеһында уҡыған йылдарында яҙа башлай. Шул ваҡыттан алып Дамир Минийәр улы әүҙем ижади тормош алып бара. Киң аудиторияға Айҙар Ғәлимов башҡарыуында «Аҡбуҙат» йыры менән таныла. Дамир Минийәр ижад иткән бик күп йырҙар халыҡ күңелендә урын таба. «Гәлсәр һандуғас» йыр конкурсының иң беренсе сығарылышында «Был ғүмер» тигән йыры Фәрит Бикбулатов башҡарыуында иң юғары баһаға лайыҡ була, «Йыл йыры» исемен яулай. «Ғүмеркәйҙәр аҙ ғына», «Алтын туй», «Мөлдөрәмә тулы силәгем», «Йоматау», «Мин яратам был тормошто», «Йөрәк», «Һуҡайлыға мәҙхиә», «Үрмәлегөл» йырҙарын популяр артистар Флүрә Килдейәрова, Миңзәлә Түләбаева, Сәйҙә Ильясова, Венер Камалов, Рәүилә Мәсәлимова, Фәдис Ғәниев, Азамат Тимеров, Сәғиҙулла Байегетов үҙ репертуарына ала.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
2002 йылда Зәйнәб Биишева исемендәге әҙәби премия лауреаты

2010 йылдың 17 майында вокал сәнғәте өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Знаменитые земляки Кугарчинского районаи Республики Башкортостан 
* В Уфе пройдет творческий вечер композитора Дамира Адельбаев
* Дамир Адельбаев
* Атылды ла һүнде бер йондоҙ
Могорьело

**Могорьело** (Могорјело) — беҙҙең эраның IV быуат башына ҡараған Рим *[[Рим виллаһы|ауыл виллаһы]]* (villa rustica). Ул Босния һәм Герцеговинала Требижат һәм Неретва йылғалары араһындағы убала, Чаплинанан көньяҡҡа табан 5 км алыҫлыҡта, Габелаға барған юл буйында урынлашҡан.
Был биләмә хәҙерге ваҡытта дәүләт тарафынан Милли ҡомартҡы булараҡ һаҡлана.

## Тарихы
Беҙҙең эраның беренсе быуат уртаһында Могорьело урынында италий күскенсеһе ауыл хужалығы маҡсаттарында шәхси усадьба комплексы төҙөткән. Ул ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү өсөн тәғәйенләнгән бинаны (villa rustica fructuaria) ҡалҡыулыҡтың сығынтыһында (вилланың планы һуңғыраҡ осорҙағы диуарҙарҙың төньяҡ йәки төп ҡапҡаһы янында ята), ә торлаҡ бинаһын (villa rustica habitatoria) көньяҡ, ҡояшлы битләүҙә урынлаштырған. Был бина өсөнсө быуатта янып бөткән. Дүртенсе быуат башында емереклектәр өҫтөндә дәүләткә ҡараған имение төҙөлгән, уның виллаһы хәҙер комплекстың төп өлөшөн тәшкил итә. Өсөнсө быуатта милек, моғайын, ҡулдан-ҡулға күсеп, дәүләт милкенә әйләнгәндер. Могорьелолағы вилла Нарона ҡалаһын тәьмин иткән, уның емереклектәре Меткович янындағы Вид ауылында (Хорватия) ята. Имение ҙур янғында юҡҡа сыҡҡан. Был урында, ҡором ҡатламында табылған иң һуңғы тәңкәләр 388 йылда Гонорий тарафынан һуғылған, шуға күрә Могорьело 401 һәм 403 йылдар араһында был яҡтарға вестготтарҙың баҫып инеүе менән дошман ҡулына эләккән тип фаразларға мөмкин. Яңы шарттарҙа тормош дауам иткән. Бишенсе быуат уртаһында элекке вилланың төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндәге емерелгән диуарҙар эсендә ике базилика төҙөлгән, тәүҙә төньяҡтағыһы, шунан һуң шунда уҡ көньяҡтағыһы. Биналарҙағы төрлө үҙгәртеп ҡороу эштәренә ҡарағанда, улар торлаҡ итеп файҙаланыу өсөн үҙгәртелгән булып күренә. Түңәрәк манарала һәм уның эргәһендәге биналарҙа туғыҙынсы быуатҡа ҡараған Каролингтар осоронан ҡалған ҡайһы бер әйберҙәр табылған. Һуңғы антик сиркәүҙәр төҙөлгән осорҙан алып ун туғыҙынсы быуатҡа тиклем был урында һәм уның тирә-яғында мәйеттәр ерләнгән. Урын Милли ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса комиссия тарафынан Милли ҡомартҡы булараҡ һаҡлана.

## Туризм
Биләмә парк һәм йылҡы фермаһы менән уратып алынған. Яҡындағы ат спорты клубы 2004 йылда нигеҙләнгән һәм йылына 300 000-дән ашыу туристарҙы йәлеп итә.

## Галерея

File:Mogorjelo3.jpg|Могорьелонан деталь
Image:Mogorjelo_Villa_Rustica.jpg|Могорьело, IV быуаттағы боронғо Рим ауыл ситендәге *[[Рим виллаһы|Villa Rustica]]*, Чаплина янында, Босния һәм Герцеговина
Image:Mogorjelo1.jpg|Могорьело, IV быуаттағы боронғо Рим ауыл ситендәге *[[Рим виллаһы|Villa Rustica]]*, Чаплина янында, Босния һәм Герцеговина
File:Mogorjelo01.jpg|Могорьело


## Иҫкәрмәләр
Будапешт геология музейы

**Будапешт геология музейы**, шулай уҡ **Венгрия геология һәм геофизика институты** булараҡ та билдәле, Венгрияның төп геология музейы булып тора. Ул Будапешттың көнсығыш өлөшөндә, Пешт районында, Стефания урамында урынлашҡан.

Бина тәүҙә 1869 йылда ойошторолған Венгрия Геология йәмғиәтенең штаб-фатиры булыу өсөн төҙөлгән. Ул танылған венгр архитекторы Эдён Лехнер проекты буйынса эшләнгән һәм 1896 йылда төҙөлөп бөткән. Бинала әле лә Венгрия Геология институты урынлашҡан.

Уның коллекцияһы минералдарҙан, тарихҡаса булған эҙҙәрҙән, Венгрияның геологияһы һәм геологик тарихы тураһындағы экспонаттарҙан, һәм Эдён Лехнерға арналған махсус күргәҙмәнән тора.

## Тышҡы һылтанмалар

Венгрия Геология музейы сайты
Мөлөков Марат Ғәбдерасул улы

**Марат Ғәбдерасул улы Мөлөков** — Татарстан сәйәсмәне, ғалим, йәмәғәт эшмәкәре, Бөтә донъя татар йәмәғәт үҙәгенең беренсе президенты.

## Тормош юлы
Ул Төмән өлкәһенең Яулытора районы Исәт ауылында тыуған. 1944 йылда Тубыл татар педагогия училищеһына уҡырға инә. Уны тамамлағас, Ҡазан педагогия институтының тарих факультетына иң яҡшы студенттарҙың береһе булараҡ уҡырға инә. 1951 йылда, уҡыуын тамамлағас, Питрәс районының Шәле ауылына уҡытыусы булып эшкә урынлаша. 1952 йылдан мәктәп директоры булып эшләй.

1997 йылдың 26 майында Марат Мөлөковты билдәһеҙ һөжүм итеүселәр төркөмө үлтерә .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Марат Мөлөковты онотмаҫҡа кәрәк».
* Милли хәрәкәт Мөлөковты һағына .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фәүзиә Байрамова
Бөтә донъя ҡаҙаҡтарының ҡоролтайы

**Бөтә донъя ҡаҙаҡтарының ҡоролтайы** () — ҡаҙақтарҙы берләштереү, этномәҙәни үҫтереү һәм яңыртыу бурыстарын хәл итеү маҡсатында даими үткәрелгән сара.

## Тарихы
Беренсе Бөтә донъя ҡаҙаҡтарының ҡоролтайы 1992 йылдың 28 сентябренән 4 октябренә тиклем Алматы ҡалаһында 30 дәүләттән ҡаҙаҡ диаспоралары вәкилдәре ҡатнашлығында үтте. Ҡоролтай үткәреү ваҡытында уның ҡарары менән Бөтә донъя ҡаҙаҡтар ассоциацияһы ойошторолдо. Ҡоролтайҙа ҡатнашыусылар илдең боронғо сәйәси, тарихи һәм мәҙәни үҙәктәрендә – Төркөстанда, Еҙҡаҙған, Олотауҙа булдылар. Бынан тыш, улар Ҡаҙағстан халҡына, донъяның бөтә дәүләттәренә һәм халыҡтарына, уларҙың хөкүмәттәренә мөрәжәғәт ҡабул иттеләр. «Ҡаҙаҡтар: кисә, бөгөн һәм иртәгә» темаһына фәнни конференция үтте. «Ватандаштарыбыҙға ҡосағыбыҙ һәр ваҡыт асыҡ» темаһына доклад менән Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаев сығыш яһаны. Ҡоролтайҙа Бөтә донъя ҡаҙаҡтар берләшмәһе ойошторолоуы иғлан ителде, уның рәйесе итеп Нурсолтан Назарбаев һайланды.

II Бөтә донъя ҡаҙаҡтарының ҡоролтайы 2002 йылдың 24 октябрендә Төркөстан ҡалаһында Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаев ҡатнашлығында үтте. Был ҡоролтайҙа Ҡаҙағстандың милли яңырыуы тураһында Декларация ҡабул ителде. Шулай уҡ ҡоролтайҙа 2003—2007 йылдарға «Сит илдәрҙәге ватандаштарға ярҙам итеү тураһында» дәүләт программаһы проекты тикшерелде. Ҡоролтайҙа ҡатнашыусылар Төркөстан янында 2001 йылда төҙөлә башлаған оралмандар ауылында булдылар.

III Бөтә донъя ҡаҙаҡтарының ҡоролтайы 2005 йылдың 26 сентябренән 30 сентябренә тиклем Астанала үтте. Ул 32 илдән 300-ҙән ашыу делегатты (Рәсәй — 62 делегат, Ҡытай — 40, Монголия — 35, Төркиә — 32, Үзбәкстан — 37, Ҡарағалпаҡстан — 10, Германия — 19, Ҡырғыҙстан — 12, Иран — 8, Франция — 6, Австрия — 5, Венгрия — 5, Афғанстан — 5 һ.б.), шулай уҡ Ҡаҙағстандың бөтә төбәктәренән 200-ҙән ашыу вәкилде йыйҙы. Уның эшендә президент Нурсолтан Назарбаев ҡатнашты.

IV Бөтә донъя ҡаҙаҡтарының ҡоролтайы Астанала 2011 йылдың 25-27 майында үтте. Алдағы өс ҡоролтайҙан айырмалы рәүештә, IV ҡоролтайға төрлө илдәрҙән һәм Ҡаҙағстандан йәштәр, йәштәр ойошмалары лидерҙары, студенттар берләшмәләре саҡырылды.

V Бөтә донъя ҡаҙаҡтарының ҡоролтайы Астанала 2017 йылдың 22-25 июнендә үтте. Унда ил президенты Нурсолтан Назарбаев ҡатнашты. Дәүләт башлығы делегаттарҙы сәләмләне һәм уларға уңышлы эш теләне.

## Иҫкәрмәләр
Ғаруз

**Ғаруз** (, ) —  ҡанундарға нигеҙләнгән ғәрәп-фарсыларҙа һәм төрки халыҡтарҙа таратыу алған шиғри әҫәрҙәр ғилеме. Ғәрәптәр тарафынан ул "Шиғриәт ғилеме" (, ) тип күп осраҡта исемләнә. Татар халҡы Урта быуаттар шиғриәтенең күпселек өлгөләре  ғаруз метрында ижад ителгән.

## Тарих
Ғаруз шиғриәт системаһы тәүге тапҡыр күсмә ғәрәптәрҙә барлыҡҡа килә. Системаның теоретик нигеҙҙәрен VIII быуатта боронғо ғәрәп әҙәбиәте белгесе һәм филологы   үҙенең «Garuz» (  ) китабында һүрәтләнгән . Китап бөгөнгәсә һаҡланмаған. Аҡрынлап ғаруз тажик-фарсы классик шиғриәтендә киң тарала, әммә унда тажик-фарсы зауыҡтарына яраҡлаштырыла. X — XII быуаттарҙа ғаруз канондарында Ғүмәр Хәйәмдең шиғырҙары һәм Фирҙәүсиҙең «Шахнамә»һе барлыҡҡа килә.

### Төрки ғаруз
Утыҙ Имәни, Әбелмәних Ҡарғалай, Һибәтулла Сәлихов, Ғәбделжәбәр Ҡандалай, Шәмсетдин Зәки, Ғәли Чокри, Аҡмулла ижады аша Ғәбдулла Туҡай, Дәрҙемәнд, Мәзи Шәҙиә әҫәрҙәрендә төрки ғаруздың боронғо йолалары дауам итә.

Ҡазан ханлығы осоронда Мөхәммәтйәрҙең «Төхфәи-мәрҙән» ( *Егеттәр бүләге* ) һәм «Нуры содур» ( *Күкрәк яҡтыһы* ) әҫәрҙәре, шулай уҡ Ҡол Шәриф һәм Өмми Камалдың айырым шиғырҙары ла төрки ғаруз традицияһына ҡарай  .

XI быуатта фарсы шиғриәте йоғонтоһонда төрки ғаруздың формалашыуы башлана. Дөйөмтөрки донъяһында тәүге ғаруз канондарына нигеҙләнгән әҫәр ҡарахан шағиры Йософ Баласағуниның «Ҡотадғу Белег» (Изгелекле белем) әҫәре булған тип иҫәпләнә. Төрки ғаруз XIV-XV быуаттарҙа киң тарала: ул Саҡҡаҡи,  ,  , Ғәлишер Нәуаи һәм   әҫәрҙәрендә ҡулланыла. Волга буйындағы төрки ғаруз канондарында тәүге әҫәрҙәр Ҡотбтың «Хосрау үә Ширин», Хәрәзмиҙең «Мәхәббәтнамә», Хисам Кәтибтең «Жөмжөмә солтан», Сәйф Һараиҙың «Гөлөстан бит-төрки» һәм «Сөһәйел үә Гөлдөрсөн». Төрки ғаруз стилендә ижад ителгән иң киң билдәле әҫәрҙәрҙең береһе — «Кисекбаш» эпик поэмаһы.

#

### Ғаруз үлсәмдәре

## Сығанаҡтар

* Аруз // Словарь литературоведческих терминов / Ред.-сост.: Л. И. Тимофеев и С. В. Тураев. — М.: «Просвещение», 1974. — С. 22. — 509 с. — 300 000 экз.
* Бакиров М.Х. Татарский фольклор: монография / Марсель Бакиров – Казань : Ихлас, 2012. – 399 с.; .
* Дулат-Алеев В.Д. Татарская музыкальная литература / В.Д.Дулат-Алеев. - Казань, 2007. - ISBN 5-85401-082-8.
* Замалиев А.М. Татарское стихосложение: типологические и национальные особенности: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / А.М. Замалиев. – Казань, 2011.
* Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016.
* *Фролов Д. В.* Классический арабский стих. М.: Наука, 1991.

## Иҫкәрмәләр
Сантур

**Сантур** (фарс. سنتور‎, , , , төр. Santur) – ҡыллы һуҡма музыка ҡоралы, цимбал төрө. Әзербайжан, Әрмәнстан, Гөрҗөстан, Һиндостан, Иран, Ираҡ, Төркиә Һәм Көнсығыштың башҡа илдәрендә таралған.

Сантурҙың үҙенсәлеге шунда: унда ике еңел сүкеш — мизрәбтәр менән уйнайҙар. Шуға күрә ул ҡыллы һәм һуҡма инструмент тип һанала.

## Этимологияһы һәм килеп сығышы
«Сантур» атамаһы, тарихи мәғлүмәттәргә ярашлы, юнан телендәге «псантерина»нан, йәки юнан телендәге «żαλτήριον» (псалтерион, сиртмә инструмент" ( ҡылдарҙы сиртеп алыу)) һүҙенән килеп сыҡҡан. Легенда буйынса, сантурҙың барлыҡҡа килеүе бер нисә музыка ҡоралын уйлап сығарған йәһүд пәйғәмбәре һәм батша Дауыт исеме менән лә бәйле.

## Тасуирламаһы

Сантур – ул трапеция рәүешле ағас тартма, уның өлөштәре һайлап алынған сәтләүек ағасынан, ә ҡолаҡтары һәм ҡыл тотҡаһы тимерҙән эшләнә. Раманан, өҫкө һәм аҫҡы ағас ҡапҡастарҙан тора. Ҡылдары тимерҙән яһала. Һәр терәк аша бер көйләүҙе 4 ҡылдары үтә. Ҡорамалдың аҫҡы декаһы 7 мм ҡалынлыҡтағы тотош, ә өҫкө декаһы 5 мм ҡалынлыҡтағы таҡтанан ғибәрәт.

* 12 терәкле сантурдың оҙонлоғо 892 мм
* Киңлеге 315 мм
* Бейеклеге 69 мм
* Ҡылдар һаны 96.

Инструменттың көйләү тибына бәйле, башҡарыу мөхитендә "сантур соль", "сантур ля" һәм "сантур си" кеүек атамалар ҡулланыла.

Сантурала уйнау Баҡы сәнғәт гимназияһында һәм Баҡы музыка академияһында өйрәтелә.

## Иҫкәрмәләр
Нәй (музыка ҡоралы)

**Нәй** ( ; ;  от перс. نی‎; *"ҡамыш»*) Кавказ, Көнбайыш, Үҙәк Азия халыҡтарында һәм татарҙарҙа таратыу тапҡан оҙонса асыҡ флейта.

Тәүге тапҡыр нәй боронғо фарсыларҙа, унан фарсы музыкаль мәҙәниәте йоғонтоһо аҫтында төрлө тарихи осорҙарға эләккән башҡа халыҡтарға тарала. Иранда нәй-үҙенең тәүге ҡиәфәтен һәм төҙөлөшөн һаҡлап ҡалған халыҡ ҡоралы.

## Тарихы
Нәй үҙенең тарихын беҙҙең эраға тиклем үк башлаған боронғо музыка ҡоралдарының береһе тип һанала. Нәйҙең төрҙәре Яҡын һәм Урта Көнсығыш халыҡтары араһында киң таралған булған. Әзербайжанда нәйҙең бер нисә төрө булған.

XIV-XV быуаттарҙа йәшәгән фарсы ғалимы һәм музыка белгесе Абдулҡадир Мараги үҙенең «Мағасид әл-алхан» (мелодия маҡсаттары) хеҙмәтендә ул ваҡытта булған нәйҙең ике төрө тураһында хәбәр итә: «аҡ нәй» һәм «ҡара нәй».

## Төҙөлөшө
"Аҡ нәй" төрлө ҙурлыҡтағы ҡамыштан яһалған. Алғы яғында 5 тишек, ә артҡы яғында бер тишек булған.

Оҙонлоғо 550-600 мм, диаметры 20 мм.

Диапазон беренсе октаваның "до"һынан икенсе октаваның "сол"енә тиклем тауыштарҙы үҙ эсенә ала.

Хроматик тауыш тәртибе стволдың өҫкө осона өрөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә, был осраҡта уң һәм һул ҡул бармаҡтары менән тишектәр йә асыла, йә ябыла (тулыһынса йәки өлөшләтә). "Аҡ нәй"ҙә уйнағанда башҡарыусы, инструмент башына кейгән нәҙек баҡыр торба аша, уны алғы өҫкө һәм аҫҡы тештәре араһында тотоп, һауа өрә; тел һәм ирендәр ярҙамында инструменттан тауыш сығара.

Унда мугам, йырлау һәм башҡа музыкаль әҫәрҙәр башҡарыу мөмкинлеге бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
*
Кәмансә

**Кәмансә** йәки **Кәманчә** (перс. کمانچه‎ ; ;  кәман - йәйә) локаль төрҙәре: *понтий лираһы, каманча, кеменче, кемендже, кеменджеси, кеменча, кяманча, кемендзес, кементсия, кеман, гиджак*) — оҙон муйынлы лютня һыман ҡыллы йәйәле музыка ҡоралы. Кәмансә Әзербайжан, Әрмәнстан, Греция, Грузия, Дағстан, Иран һ. б. илдәрҙә таралған. Кәмансә иран дәстгәхе, әзербайжан муғамы, ираҡ макамы, әрмән ашуғ сәнғәте һ.б. көнсығыш профессиональ традицион музыка ансамблдәрендә мотлаҡ инструмент. Шулай уҡ соло инструмент булараҡ ҡулланыла. 2017 йылда Кеманчала уйнау сәнғәте Һәм уны эшләү оҫталығы Әзербайжан һәм Ирандан ЮНЕСКО ауыҙ тел һәм матди булмаған мәҙәни мираҫ шедеврҙары исемлегенә индерелә.

## Тасуирлама
Музыка ҡоралы тураһында тәүге яҙма телгә алыу IX-X быуаттарға ҡараған әрмән монахы һәм дин белгесе Григор Нарекациның «Ҡайғылы йырҙар китабы" поэмаһында (x быуат аҙағы) осрай, ә беренсе һүрәт урта быуат әрмән баш ҡалаһы Двинала табылған IX-X быуаттарға ҡараған кәсәгә төшөрөлгән .

## Иҫкәрмәләр
Сетар

**Сетар** (перс. سه ‌تار‎ "се" - өс һәм "тар" - ҡыл тигән һүҙҙән) — оҙон муйынлы лютня һыман фарсы ҡыллы сиртмә музыка ҡоралы. Сетарҙа суфый һәм классик фарсы музыкаһын башҡарғандар.

Ирандан тыш, сетар Иран менән күптәнге мәҙәни бәйләнештәре булған илдәрҙә, мәҫәлән, Тажикстан (), Афғанстан, Әзербайжан, Үзбәкстан, Әрмәнстанда осрай.

Сетарҙы ситар һинд ҡыллы инструментын (уның исеме, моғайын, Көнсығыштың күп ҡыллы инструменттарының ата-бабаһы – фарсы cетарынан килеп сыҡҡандыр) айырырға кәрәк.

## Тарихы
Сетар фаразлауҙар буйынса XIV быуатта Иранда, һәм, моғайын, модификация юлы менән танбурҙан барлыҡҡа килгәндер. Тәүге тапҡыр Хафиз Ширази шиғриәтендә һәм Абдулҡадир әл-Мараги трактатында (яҡынса 1435 йыл) телгә алына. Сетарҙың тәүге һүрәттәре XVI быуат фарсы миниатюраларында ғына осрай. XVIII быуатта сетарҙың 4 ҡыллы модификацияһы барлыҡҡа килә, ул тиҙ арала өс ҡыллыларҙы ҡыҫырыҡлап сығара. Хәҙерге сетарҙа 4 металл ҡылдар. Грифта хайуан эсәктәреннән йәки ебәктән эшләнгән 25-27 бәйләү пәрҙәләре бар. Уларҙы ябай төҙөлөш буйынса көйләмәйҙәр.

## Әҙәбиәт

* Сетар // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1960. — Т. VIII. — Стб. 142—143.
* Розеншильд К. История зарубежной музыки. М. 1978
Үрге сауҙа майҙаны

**Үрге сауҙа майҙаны** ) — Өфөнөң тарихи һәм иң ҙур ҡала майҙаны, Яңы Өфөлә, Ленин, Пушкин, Карл Маркс һәм Коммунистик урамдары кварталында урынлашҡан. XIX быуаттың беренсе яртыһында ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы.

1819 йылдан Троицк майҙанынан сауҙа функцияһын үҙләштерә. Октябрь революцияһына тиклем ҡалала төп сауҙа һәм административ функция үтәй, шулай уҡ Өфө губернаһының төп сауҙа үҙәге булып тора.

## Тарихы
1827 йылға тиклем Өфөлә баҙар аҙнаға бер тапҡыр, һуңынан ике тапҡыр — шишәмбе, йәкшәмбе көндәрендә йыйылған. Бынан тыш, йылына бер тапҡыр яҙ айында «Түбәнге баҙар» тип йөрөтөлгән баҙар асылған. Бында биҙрә, даға, суйын әйберҙәр һәм башҡа нәмәләр һатып алыу өсөн ҡала халҡы килгән, ауылдарҙа йәшәүселәр йыйылған.

Өфө сауҙагәрҙәренең юллауы буйынса 1812 йылда Өфөлә йәрминкәләр ойошторола. Ул йыл һайын 20 ғинуарҙан 1 февралгә тиклем үткәрелә. Йәрминкәләргә төрлө ҡалаларҙан сауҙагәрҙәр килгән. Мәскәүҙән улар сынаяҡ, ситса, киндер, туҡыма, Ҡазандан йәнлек тиреһе, бакалея, сәй, шәкәр, Уралдың тау заводтарынан — металл әйберҙәр, Ырымбурҙан һәм Һарытауҙан — емеш-еләк, Соль-Илецк яғынан — тоҙ, Силәбе өйәҙенән аҡ май һәм ҡыр ҡоштары ите килтергәндәр. Сит илдәргә сығарыу өсөн йәрминкәлә иген, бал, туң май, аҡ май, ҡомалаҡ, тире, поташ, шәм һатып алынған. Урамдарҙа, сауҙа майҙандарында һәм баҙарҙарҙа кибеттәр һаны йылдан-йыл арта бара. Даими эшләгән кибеттәр хужаһы сауҙагәрҙәр һәм мещандар була. Сауҙа рәттәре тәүҙә Троицк майҙанына тоташҡан Иҫке сауҙа майҙанында урынлаша. 1816 йылдағы янғындан һуң ҡала властары 1819 йылғы генераль планға ярашлы сауҙагәрҙәргә хужалыҡтарын Үрге сауҙа майҙанына Каруанһарай (Гостиный двор) районына күсерергә тәҡдим итә.

Кибет сауҙаһы билдәле бер дәрәжәлә махсуслашҡан була. Бакалея, кондитер, йәшелсә, икмәк, галантерея, һөт, москатель (төрлө химик әйберҙәр: буяу, елем) тауарҙар, туҡымалар һатыу һәм башҡа кибеттәр булған.

Майҙан 1820-се йылдарҙа төҙөлә башлай. 1825 йылда классицизм стилендә Каруанһарай төҙөлә башлай. 1830-сы йылдарҙа көньяҡ бульварҙа, Собор урамы ҡаршыһында, гауптвахта бинаһы төҙөлә.

1850—1860 йылдарҙа төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә ағас һыу бүлеү будкаһы урынлаша, уның янында һыуҙы мискәләргә алыу өсөн майҙансыҡ була. 1864 йылға майҙандың көньяҡ бульвары ғына һаҡлана, һәм XIX быуаттың икенсе яртыһында бында Пушкин аллеяһы барлыҡҡа килә. 1889 йылдан Голубиная һәм Почта урамдары Пушкин (хәҙерге Пушкин) урамдарына берләштерелә.

## Хәҙерге ваҡытта
Үрге сауҙа майҙаны һәм уның тирә-яғы хәҙерге ваҡытта туристар һәм урындағы халыҡ араһында популяр урын. Майҙандың эргәһендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, «Ете ҡыҙ» фонтаны, Заһир Исмәғилев исемендәге сәнғәт академияһы, шулай уҡ күп кафе һәм ресторандар урынлашҡан. Майҙанға яҡын йәмғиәт транспорты туҡталышы — «Каруанһарай» тип атала.


File:Věrchnětorgové náměstí, Ufa.jpg|Каруанһарай, holiday inn ҡунаҡханаһы, Үрге сауҙа майҙан резиденцияһы күренештәре
File:Площадь 4.jpg|1908 йылда төҙөлгән йорт
File:Декорплощадьуфа.jpg|Тарихи биналарҙың бер декоры
File:Площадь3.jpg|Майҙандың дөйөм күренеше 
File:Náměstí v Ufě 3.jpg|Көньяҡ майҙан яғы 


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Верхнеторговая площадь — Уфа от А до Я
Дутар

**Дутар** (/*dutār* < دو «ике» и تار «ҡыл»; ; ; ; ) – Иран, Үҙәк һәм Көньяҡ Азия халыҡтарында йыш осрай торған ике ҡыллы сиртмә музыка ҡоралы. Дутарҙа уйнау - бәхшиҙәр ижатының айырылғыһыҙ өлөшө.

## Тасуирламаһы
Ғәҙәттә 1150-1200 мм оҙонлоҡтағы резонаторы груша формаһында һәм муйыны ныҡ һуҙылған грифлы булған дутарҙар осрай. Корпусы нәҙек ағас пластиналарҙан йәбештерелә. Дутарға, ҡағиҙә булараҡ, 13-17 эсәктән яһалған пәрҙәләр һәм ике оҙон ебәк ҡылдар тартыла.

Тауыш тәртибе аҫтан хроматик, өҫтән диатоник. Диапазоны: 12 октава. Тауыш өнһөҙ, нескә, үҙенсәлекле ҡайтауаз менән (дека буйлап тырнаҡтарҙың шыуышыуынан).

Халыҡ һәм профессиональ башҡарыусылар тарафынан яңғыҙ һәм ансамбль ҡоралы булараҡ, шулай уҡ йырлау аккомпанементы өсөн ҡулланыла. Дутарҙа бәләкәй пьесалар һәм мәҡәмдең инструменталь өлөштәре башҡарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Сокровища Самаркандского музея. Проспект. Ташкент. 1983. Тираж 10000
Риза Ишморат

**Риза Ишморат** (тулы исеме Ризаитдин Фәхретдин улы Ишморатов; ; 1 ноябрь 1903 йыл—29 октябрь 1995 йыл) — татар һәм башҡорт драматургы, режиссёр, йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1927 йылдан КПСС ағзаһы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1973), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), ике «Почёт Билдәһе» (1957, 1963) ордендары кавалеры. РСФСР-ҙың (1983) һәм Татар АССР‑ының (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
Риза Фәхретдин улы Ишморатов хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Бәҙрәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1911—1915 йылдарҙа ауыл мәктәбендә, 1917—1918 йылдарҙа Өфө «Ғосмания» мәҙрәсәһендә, 1919—1922 йылдарҙа Өфө педагогия техникумында, 1923—1926 йылдарҙа Татар дәүләт театр техникумында уҡый. Театр техникумын тамамлағандан һуң, Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар  дәүләт академия театрында режиссёр булып эшләй. 1920‑се йылдарҙа эске ғәскәрҙәрҙең Өфө сәйәси бүлеге хеҙмәткәре. 1927 йылдан КПСС ағзаһы була. 1930 йылда Ленинград сәнғәт тарихы институты ҡарамағындағы Юғары сәнғәт белеме курстарын тамамлай. 1931—1940 йылдарҙа Татар академия театрының режиссёрҙар коллегияһы етәксеһе, ҡуйыусы режиссёр һәм әҙәби бүлек мөдире, Татарстан АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы урынбаҫары.

1942 йылдың майында Риза Ишморат фронтҡа китә. Воронеждан Берлинға тиклем фронт юлы үтә: хәрби хәбәрсе, 1-се Украин фронтында сыҡҡан «Ватан даны өсөн» татар гәзитенең яуаплы мөхәррире була. Берлинда урам алыштары ваҡытында яҙыусы ҡаты яралана. Хәрби ҡаҙаныштары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Фронтта булған саҡта Риза Ишморат ижадын туҡтатмай. Уның «Дошман лагерында», «Ватан ҡыҙҙары», «Ҡайтыу» пьесалары татар театрҙары сәхнәләрендә ҙур уңыш менән бара. Һуғыштан һуң Татарстан Яҙыусылар союзында драматургтар секцияһын етәкләй, ижади йәштәр менән эш алып бара, үҙен драматург булараҡ ҡына түгел, талантлы публицист һәм тәржемәсе булараҡ та күрһәтә. Риза Ишмораттың Башҡортостандағы ғүмер йылдары «Тормош һуҡмаҡтары» (1987; татар телендә) хәтирәләр китабында сағылыш тапҡан. Башҡорт драма театрында драматургтың әҫәрҙәре буйынса «Яҡын дуҫ», «Ҡайтыу», «Дауылға табан» һ.б. спектаклдәре ҡуйыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1973)
* Почёт Билдәһе ордены (1957, 1963)

## Ғаиләһе
* Беренсе ҡатыны (1923 йылда өйләнгән) ― Сәғәҙәт. Ҡызы Гөлнар (1936)
* Икенсе ҡатыны (1937 йылда өйләнгән) ― Рәшиҙә Йыһаншина (1917―2003)
* Өсөнсө ҡатыны (1946 йылда өйләнгән) ― Фатима. Улдары Фәрит (1946)
* Дүртенсе ҡатыны (1948 йылда өйләнгән) ― Рәйсә Ишморатова (Чабдарова, 1917―1997). Рәйсәнең үҙ улы Геннадий (1939). Уртак улдары Рауил (1949).

Риза Ишмораттың ейәне Айрат Ишморатов, кларнетсы, композитор һәм дирижёр, әлеге ваҡытта Канадала йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Национальная библиотека Республики Татарстан. Риза Ишморат
*
Дәф

**Дәф** (, фар. دف, әрм. դափ, ), азербайжандарҙа - ғ*авал* (), үзбәктәр һәм тажиктарҙа - *дойра* () — ғәрәп-фарсыларҙа һәм төрки халыҡтарҙа, шул иҫәптән татарҙарҙа ла, таратыу тапҡан бәрмә музыка уйын ҡоралы. Әзербайжан, тажик, үзбәк, фарсы, әрмән, татар һ.б. халыҡтарҙың академик һәм популяр музыкаһында әһәмиәтле урынға эйә.

## Тасуирлама
Дәф ағас туғымға һуҙылған мәрсин тиреһенән эшләнә. Һуңғы ваҡытта мәрсин тиреһен пластикҡа алмаштырғандар. Туғымға ҡайһы бер ваҡытта махсус шылтыратыу тауышын сығарыу өсөн яҡынса 60—70 тимер йөҙөк беркетелә.

## Уйнау оҫталығы
Дәфсе уны ике ҡулы менән тотоп, бармаҡтары менән уйнай, ҡайһы бер вакытта бер ҡулы менән тотоп, икенсеһе менән һуға. Әзербайжандарҙың муғам, тәсниф кеүек традицион жанрҙарында дәфне ҡулланыу мөһим. Тар, каманча һәм дәф әзербайжандар музыкаһында муғам триоһын тәшкил итә. Күп осраҡта йырсы бер юлы дәфтә лә уйнай.

## Татар сәнғәтендә сағылышы
Татар профессиональ музыкаһында дәф тәүге тапҡыр Солтан Ғәбәши 1910-сы йылдарҙа яҙылған мелодрамаларында, һ.б. әҫәрҙәрендә лә урын ала. Алмаз Монасиповтың "Туҡай аһәңдәре" поэмаһында оркестрҙың төп инструменттарының береһе - дәф. Бөгөнгө көндә Геннадий Макаров татар дәфен тергеҙеү өҫтөндә эшләй һәм шулай уҡ был инструментта музыка башҡара  .

## Галерея

Файл:Pierre_Désiré_Guillemet_-_Portrait_of_a_Lady_of_the_Court_Playing_the_Tambourine_-_Google_Art_Project.jpg|альт=Пьер-Дезире Гильме - "Госман сарай даирәсендәге хатын дәфтә уйный" (1875)| Пьер-Дезире Гильмет — «Ғосман һарай түңәрәгендә ҡатын-ҡыҙ дәфтә уйнай» (1875)
Файл:Ansemble_of_Islam_Abdullayev.jpg|альт=Мугам башкаручылары триосы. Бакы, 1912| Муғам башҡарыусылар триоһы. Баҡы, 1912 йыл .
Файл:Azeri_music.jpg|альт=Мугам башкаручысы дәф белән. Бакы, 2010| Дәф менән Муғам башҡарыусыһы. Баҡы, 2010 г.
Файл:Stamp_of_Azerbaijan_482.jpg|альт=Азәрбайҗан почта маркасында гавал сурәте.| Әзербайжан почта маркаһында ғавал һүрәте.


## Иҫкәрмәләр
Шаштар

**Шаштар**, **Шәштар** йәки **Шаштай** (моғайын, фарсы теленән *Şaş-tar* йәки *Şeş-tar*, , lit. "алты ҡыллы, алты ҡылы булған") – лютня ғаиләһенә ҡараған ҡыллы сиртмә музыка ҡоралы. Уны Әүлиә Челеби һәм Абд Әл-Ҡадир Мараги беренсе тапҡыр телгә алалар. Уны Иран, Афғанстан, Әзербайжан һәм башҡа илдәрҙә ҡулланалар, йәғни ошо ҡоралда уйнайҙар. Бәлки, ул Сәфәүиҙәр династияһы заманында төрлө модификациялар нигеҙендә танбурҙан сығарылғандыр. Танбурҙағы кеүек үк, уның "йөҙөүсе" терәге һәм ағас декаһы бар (рубабтағы кеүек тире түгел һ. б.). Эсәктән алты ҡыл өч икеләтә рәт итеп һалынған, һәм, шулай итеп, был уның тар музыка ҡоралының элгәре булыуын дәлилләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сетар
* Дутар
* Тар
* Гитара

## Иҫкәрмәләр
Дүдүк

**Дүдүк** (төр. düdük  флейта; әрм. դուդուկ [dudúk]) йәки **циранапох** ( [tsiɑנnנphó]]) боронғо әрмән сығышлы йомшаҡ йырлау тауышына эйә тынлы телле музыкаль инструмент. Дудук туғыҙ уйын тишеге һәм ике ҡамышлы таяҡтан ғибәрәт. Кавказ, Яҡын Көнсығыш, Үҙәк Азия һәм Балҡан ярымутрауы халыҡтары араһында таралған. Бөгөн дүдүк популяр фильмдарҙың саундтректарында ҡулланыла.

## Этимологияһы
Дүдүк исеме төр. duduk, düdük һүҙенән килеп сыҡҡан.Төрөк һүҙе үҙ сиратында фарсы &#x200E;*тутаҡ барлыҡҡа килгән.*

Әрмән халыҡ этимологияһы «дүдүк»те һөжүм ваҡытында инструментта уйнағанда әйтелгән ижектәрҙе имитациялау менән бәйләй: *ду, фу, туй*. Әрмән дүдүгенең элекке исеме *туйтуй* ла шунан килеп сыҡҡан.

## Тарихы
Дүдүкте «циранапох» (абрикос торбаһы) исеме аҫтында V быуаттың әрмән тарихсыһы Мовсес Хоренаци беренсе телгә ала.

Дүдүк ҡоралы әрмән халҡы мәҙәни тормошо һәм ижтимағи үҙенсәлегенең айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Күп быуаттар дауамында ул әрмәндәр тормошондағы бөтә мөһим социаль ваҡиғаларҙы: халыҡ байрамдарын, тантаналарҙы оҙатып бара, йырҙары һәм бейеүҙәр, туй һәм ерләү тантаналары һәм башҡаларда ҡулланылған.

## Төҙөлөш, нотация, аппликатура

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
*  Архивная копия от 5 октября 2021 на Wayback Machine
* 
* 
*
Мәй (музыка ҡоралы)

**Мәй** (тур. Mey) — традицион төрөк теле ағас тынлы музыка ҡоралы. Тышҡы ҡиәфәте буйынса бәләкәй һорнайға оҡшаған. Ул әрмән дүдүгенән килеп сығышты.

## Тасуирламаһы
Mәй — ул төрөк халыҡ музыкаһында ҡулланылған цилиндрлы икеләтә ҡамышлы аэрофон. Цилиндр формаһында һәм ағастан эшләнгән, уның алғы яғында бармаҡ өсөн 7 тишеге һәм артҡы панелендә бармаҡ өсөн бер тишеге бар. Ике ҡамышлы таяҡ (төрөксә"kamış") инструменттың үҙенсәлекле тауышын алыу өсөн ҡулланыла. Ҡыҫҡыс (төрөк телендә «Kıskaç») тип аталған көйләнә торған билбау мәйҙе көйләү һәм тауыш бейеклегенең үҙгәреүен булдырмау өсөн хеҙмәт итә. Ағыҙлыҡ («ağızlık») тип аталған ҡыҫҡысҡа оҡшаған ағас өлөше, телдең бер өлөшөн ҡаплай, мәй ҡулланылмағанда уны һаҡлау өсөн ҡулланыла. Телдең ҙурлығы һәм характеры инструменттың ҙурлығына һәм характерына бәйле, әммә ғәҙәттә төп өлөшөнөң яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә.

Кавказда мейға оҡшаш музыка ҡоралдары күп. Улар: Әзербайжанда «балабан», Дағстанда «Ясти Балабан», «Дудуки» Гөрҗөстандағы, Әрмәнстандағы «Дүдүк».

Азияла: Иран һәм Үзбәкстанда, Японияла «Хитириктар», Кореяда Пириҙар ; Ҡытайҙа «Гуань» һәм Ҡаҙағстанда «Ҡамыш һырнай».

## Иҫкәрмәләр
Даирә (музыка ҡоралы)

**Даирә, дойра** (фарсы теленән — түңәрәк) – фарсы-ғәрәп йоғонтоһон кисергән илдәрҙә: Ҡырымда, Төньяҡ Һиндостан, Тажикстанда (*дойра*, *деф*), Төркиә, Үзбәкстан, Ҡарағалпаҡстан, уйғырҙар (*әйҙә*, *дойра*), Грузия, Албания, Сербия, Төньяҡ Македония, Болгария, Румыния, Молдовала (*даирә*) традицион музыканы башҡарыу өсөн ҡулланылған барабан төрө.

Дойра Иран һәм Урта Азиянең иң билдәле рамлы барабандарҙың береһе. Әзербайжан һәм Әрмәнстанда ҡорал *[[дәф]]* (*дяф*, *ғауал*, *һәүәл*) тип атала.

## Тарихы

Даирә тарихы күп быуаттарға һуҙыла. Тегерандағы Иран Милли музейында Лорестандан гравировкаланған бронза сынаяҡта ике ҡатлы нәйҙәр (ҡамыштан яһалған музыка ҡоралдары), чаңдар (арфалар) һәм даирәләр һүрәтләнгән  .

Пехлеви телендә (исламға тиклемге фарсы телдә) инструмент "дарә" тип аталған. Шағир Әбү Сәйет Абелкхәйер (967-1048) үҙенең әҫәрҙәрендә "даирә" һүҙҙен "барабан" мәғәнәһендә телгә ала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

** 
** 
** 
**
Янцин

**Янцин, йочин** () – цимбалдар төркөмөнә ҡараған ҡытай, монгол, тыва, бурят, ҡалмыҡ ҡыллы музыка ҡоралы. Ҡытай операһы тамашаларында, театр постановкаларында аккомпанемент өсөн, шулай уҡ ансамбль һәм соло инструменты сифатында ҡулланыла.

Инструмент фарсы сүкешле дульцимер сантурҙан килеп сыҡҡан.

Янцин корпусы трапеция формаһында һәм ҡаты ағас төрҙәренән эшләнә. Инструментҡа бер нисә металл ҡыл (башлыса бронзанан) һуҙылған. Янцин махсус подставкаға ҡуйыла.

Тауыш бамбук сүкештәр ярҙамында барлыҡҡа килә. Янцинда ике һәм унан да күберәк тауыштан торған аккордтар башҡарырға мөмкин.

## Көйләү
Янцинь дүрт октаванан саҡ ҡына күберәк диапазонлы хроматик инструмент.

## Килеп сығышы
Тарихсылар Был инструменттың Ҡытайға нисек килеп эләгеүен аңлатыусы бер нисә теория тәҡдим итә:

* ҡоро ерҙән, Бөйөк Ебәк юлы аша килтерелгән;

* Диңгеҙ аша, Гуанчжоу порты (Кантон) аша килтерелгән;

* сит ил йоғонтоһонан тыш ҡытайҙар үҙҙәре уйлап тапҡан.

Тарихи яҡтан янцинь һүҙе ике төрлө ысул менән яҙыла, төрлө ҡытай иероглифтарын ян билдәләү өсөн ҡулланалар. Ян 洋 иероглифы менән яҙылғас, был "сит" (ил) тигәнде аңлата. Һуңыраҡ, 1910 йылда, ул 揚 иероглифына үҙгәртелә, был "танылған" тигәнде аңлата.

## Галерея

Файл:Yangqin1.jpg
Файл:Yangqin_strikers.jpg
Файл:Yangqin_side.jpg
Файл:Yangqin5.jpg


## Һылтанмалар

* Янцин
* Янцинь яңғырашы (Hou Yilan spieltנ H -乡נ,, komponiert von hanli Liu)
* Drei Stücke Ҡытай музыка ҡоралдары: Янцинь
Рубаб

**Рубаб, ребаб**, **рабаб** () – корпусы түңәрәк тиерлек һәм декала резонанс өсөн ҙур булмаған түңәрәк тишеге булған ғәрәп сығышлы бер-ике ҡыллы, һыҙғыслы (ҡайһы бер ваҡытта сиртмә) инструмент.

"Ребаб-әш-шағир" – шағирҙарҙың ребабы "ребаб-әш-шағир" бер ҡыллы. Диапазоны беренсе октавалағы "ре"нан "си-бемоль"ға тиклем. Йырсыларҙың ребабы — «ребаб-әл-моғанни» ике ҡыллы. Диапазоны кесе октавалағы "ла"нан беренсе октавалағы "ла"ға тиклем. Ребабта һыҙғыс менән, тубыҡтарға ҡуйып уйнайҙар. Ребаб декламацияға йәки бер төрлө көй фигураһы менән йырлауға аккомпанемент булып хеҙмәт итә. Ғәрәп оркестрында ребаб осрамай.

Ребаб XII быуатта Европаға ребек булараҡ күскән. Төркиәлә өс ҡыллы ребаб осрай.

Ребаб төрҙәре төрлө исемдәр аҫтында инструмент ҡоролошонда һәм көйҙө башҡарыуҙа үҙ традициялары менән Көнсығыш, Урта Африканың һәм Испанияның төрлө халыҡтарында осрай.

## Галереяһы

Файл:Rebab_a_musical_instrument_01.jpg|альт=Ребаб из Йемена|Йемен ребабы
Файл:Rebabah.jpg|альт=Бедуин играет на ребабе во время Второй мировой войны|Бәҙүин ребабала уйнай. Икенсе донъя һуғышы заманынында
Файл:Rabel.jpg|альт=Играющий на ребабе|Ребабта уйнаусы
Файл:Gitterns_in_the_Cantigas_de_Santa-Maria,_Codex_of_musicians_page_104R.jpg|альт=Щипковые ребабы|Сиртмә ребабта уйнаусылар
Файл:Rebabs_from_the_Cantigas_de_Santa_Maria.jpg|альт=Смычковые ребабы|Һыҙғыслы ребабтар
Файл:Muhammad_Jaffar_1590.jpg|альт=Музыкант с ребабом, ок. 1590 г. Персидская миниатюра, Британский музей|Ребаб менән музыкант, яҡынса 1590 йыл. Фарсы миниатюраһы, Британия музейы
Файл:1989_CPA_6116.jpg|альт=На почтовой марке СССР|СССР почта маркаһында ребаб


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
*
Кавал

**Кавал** – Кесе Азия, Көньяҡ Һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европа халыҡтарында йыш осрай торған буйға һәм арҡылыға киҫемле флейта. Болгария, Төньяҡ Македония, Төркиә, Венгрия, Албания, көньяҡ Сербия, көнбайыш Украина (флояр исеме аҫтында), Молдова, төньяҡ Юнанстан, Румыния, Әрмәнстанда таралған. Диапазоны 2,5-3 октава.

## Тарихы
Ҡоралдың исеме төрөк телендәге «оҙон ағас көтөүсе һыҙғыртҡысы» тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан. Башта көтөүселәр көтөү менән идара итеү өсөн тауыш сығарған ҡыуыш торбалар ҡулланған, тип иҫәпләнә. Кавалдың килеп сығышын аныҡ билдәләү бик ауыр, әммә уның элгәрҙәре тип ҡайһы бер мысыр, сүриә, һуңыраҡ юнан тынлы музыка ҡоралдарын иҫәпләргә мөмкин. Кавалдың прототибы яңы эраға тиклем үк булған. Хатта кавал донъялағы иң боронғо тынлы инструмент булыуы ла ихтимал. Ошондай уҡ ҡоралдар иң боронғо цивилизациялар урынлашҡан Тигр һәм Евфрат буйҙарында, шулай уҡ кавал традицион инструмент булып торға Мысырҙа ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған.

Боронғо легендаға ярашлы, кавалда Орфей үҙе уйнаған. Һәм ул уйнағанда, уның алдында тауҙар айырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
*
Гоби эре көрән ярғанаты

**Гоби эре көрән ярғанаты** (***Eptesicus gobiensis***) — Ябай ярғанаттар ғаиләһенән ярғанат төрө. Ул Афғанстанда, Ҡытайҙа, Һиндостанда, Монголияла, Пакистанда һәм Рәсәйҙә осрай. Уны 1926 йылда Рәсәй зоологы, профессор, граф Николай Алексеевич Бобринский тәүге тапҡыр тасуирлаған, тип экземпляры Гоби сүллегендәге Алтай тауҙарынан алынған.

## Тасуирламаһы
Был ярайһы уҡ бәләкәй ябай ярғанат, уның кәүҙәһенең оҙонлоғо **57-нән 65 мм-ға тиклем** (яҡынса 2,2-нән 2,6 дюймға тиклем) тирбәлә, ә беләк оҙонлоғо **38-ҙән 42 мм-ға тиклем** (яҡынса 1,5-тән 1,7 дюймға тиклем). Арҡаһындағы йөнө ҡыҙғылт-һары, төктәренең төбө ҡара-көрән, ә ҡорһағындағы йөнө көрәнһыу-аҡ. Өҫкө яңаҡтағы эске ҡаҙыҡ тештәре тышҡыларынан һиҙелерлек юғарыраҡ.

## Таралыуы һәм йәшәү мөхите
Гоби эре көрән ярғанаты Урта Азияның ерле төрө булып тора. Уның ареалы төньяҡ Ирандағы Эльбурс тауҙарынан башланып, Ҡаҙағстан, Афғанстан, төньяҡ Һиндостан, Монголия һәм көньяҡ Себерҙәге Тыва Республикаһы аша көнсығыш Ҡытайға тиклем һуҙыла. Ул ғәҙәттә сүллектәрҙә, ярымсүллектәрҙә һәм таулы төбәктәрҙә йәшәй. Ул яңғыҙ йәки бәләкәй төркөмдәр булып урынлашырға мөмкин, күләгәле урындарҙы, ҡая ярыҡтарын йәки иҫке биналарҙың эсен, ә ҡайһы саҡта мәмерйәләрҙең тышҡы өлөштәрен һайлай, әммә ағастарҙа йәшәмәй.

## Экологияһы
Был ярғанат аҙ өйрәнелгән. Башҡа ябай ярғанаттар кеүек, ул да бөжәк ашаусы хайуан, һәм уның рационына күбәләктәр ҙә инеүе ихтимал тип фаразлана. Уға, моғайын, төнгө йыртҡыс ҡоштар һунар итәлер.

## Статусы
*E. gobiensis* ҙур дөйөм популяцияға һәм киң ареалға эйә. Популяцияның үҙгәреү тенденцияһы билдәһеҙ булһа ла, кәмеүе асыҡланмаған, һәм был ярғанат ниндәйҙер айырым хәүефтәргә дусар булғанға оҡшамай. Киләсәктә ҡоролоҡтар һәм һыу сығанаҡтарының кибеүе был төргә йоғонто яһауы, шулай уҡ Бөйөк күлдәр соҡорондағы йылғаларҙың береһендә быуа төҙөлөүе лә тәьҫир итеүе мөмкин. Монголияла был ярғанат ареалының яҡынса 17%-ы һаҡланыусы биләмәләрҙә урынлашҡан, ә Рәсәйҙәге һәм Ҡаҙағстандағы ареалының өлөштәре артабанғы һаҡланыусы биләмәләргә инә. Һөҙөмтәлә, Тәбиғәтте һаҡлау буйынса халыҡ-ара союз уның һаҡлау статусын "иң аҙ хәүеф янай" тип баһалаған.
## Иҫкәрмәләр
Тамбур

**Тамбур** истилахы Месопотамияла, Көньяҡ йәки Урта Азиянан килеп сығышлы төрлө оҙон муйынлы ҡыллы ҡоралдарға ҡағыла ала. *Яңы Гроув мусиҡа һәм мусиҡасылар һүҙлеге* буйынса, «истилахиәт ҡатмарлы хәлде күрһәтә. Хәҙерге көндә тамбур истилахы сәнғәттә һәм халыҡ йолаларында ҡулланылған төрлө айырым һәм бәйле оҙон муйынлы лютняларға ҡулланыла. Оҡшаш һәм бер үк ҡоралдар төрлө истилахтар менән дә билдәләнә». Был ҡоралдар Иран, Ираҡ, Һиндостан, Әрмәнстан, Афғанстан, Әзербайжан (бигерәк тә авар йәмәғәтселеге), Пакстан, Төркиә, Тажикстан, Ҡаҙағстан һәм Үзбәкстандың ғәҙәти мусиҡаһында ҡулланыла.   

## Килеп сығышы
Танбурҙар Месопотамия замандарында, аккад эраһында, йәки беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡ эраларда барлыҡҡа килгән.

Сузала беҙҙең эраға тиклем 1500 йылға ҡараған өс статуэтка табыла, һәм уларҙың береһенең ҡулында танбурға оҡшаған инструмент булған. Шулай уҡ Мосул тирәләге ҡаяларҙағы һүрәттә, яҡынса б.э. т. 1000 йылға ҡараған танбур уйынсылары һүрәтләнгән.

Танбурҙа уйнау, кәм тигәндә, һуңғы Парфия һәм Сасанидтар дәүерендә таралған булған  (парфян һәм урта фарсы телдәрендә яҙылған *Драхт-И-Асуриг, Бундахишн, Кар-Намаг и Ардашир и Пабаган,* шулай уҡ *Хосров һәм Ридаг кеүек әҫәрҙәрҙә телгә алына*.

Беҙҙең эраның унынсы быуатында Әл-Фараби Фарсы илендә булған танбурҙарҙың ике төрөн тасуирлай: Бағдадтан көньяҡҡа һәм көнбайышҡа табан таралған *бағдад* *тунбуры*, һәм хорасан *тунбуры*.Был бүленеш . бағдад танбурындан килеп сыҡҡан ғәрәп ҡоралдары менән хорасан танбурындан килеп сыҡҡан Төньяҡ Ираҡ, Сүриә, Төркиә, Синдх, Ирандағылар хәҙерге айырмаһының сығанағы була ала.

Исеме киң таралып, Урта Азия музыкаһында ҡулланылған оҙон муйынлы ҡыллы инструменттар, мәҫәлән, думбыра һәм классик төрөк тамбуры, шулай уҡ курд танбуры атамаларына нигеҙ була.   Егерменсе быуат башына тиклем Ираҡтың төньяғындағы инструменттарға *чамбар* һәм *жамбуш* исемдәре ҡулланыла.  Һиндостанда был исем өҙлөкһеҙ сыңлап торған *танпура* (тамбура)ға ҡарата ҡулланыла.  Танбур Әл-Хира аша Ғәрәп ярымутрауына тиклем бара һәм ислам осороның башланғыс дәүерендә Европа илдәренә килеп етә. Танбурҙы Әл-Хирала «тунбур» йәки «тунбуре/тунбура» тип, юнан телендә тамбурас тип, артабан Албанияға тампура тип атағандар, Рәсәйҙә домра тип, Себерҙә һәм Монголияла домбра тип һәм Византия империяһында пандура / бандура тип атағандар. Византия империяһы аша Европаның башҡа илдәренә лә сәйәхәт итә һәм пандура, мандура, бандура тигән исемдәр урынлаша

## Иҫкәрмәләр
Ҡыл (музыка)

**Ҡыл** – ҡыллы музыка ҡоралының тауыш тирбәлеүҙәренең төп сығанағы булып хеҙмәт иткән өлөшө. Ул ҡыллы сиртмә һәм һыҙғыслы, клавиатуралы, һуҡма инструменттарҙың резонатор корпусы өҫтөндә һуҙылған оҙон һығылмалы материал киҫәге.
Файл:Piano_strings_2.jpg|альт=Струны с круглой обмоткой на фортепиано|Фортепианола түңәрәк төрөлгән ҡылдар
Файл:Flatwound_01.JPG|альт=Струны с плоской обмоткой на безладовой бас-гитаре|Көйһөҙ бас-гитарала яҫы уратылған ҡылдар
Файл:Double_bass_gut_strings.jpg|альт=Жильные струны в обмотке и без на контрабасе|Контрабастағы төрөлгән һәм төрөлмәгән эсәктән яһалған ҡылдар
Файл:Phosphorbronzeguitarstring.jpg|альт=Струна для акустической гитары|Акустик гитара өсөн ҡыл
Муғам

**Муғам** ( ;   урын, туҡталыш), йәки **Муғамат** () – әзербайжан халҡының классик музыкаль-поэтик сәнғәте булып торған күп өлөшлө вокаль-инструменталь әҫәр, әзербайжан традицион музыкаһының төп жанрҙарының береһе. Мугам - ул шулай уҡ әзербайжан музыкаһының дөйөм модустары атамаһы.

## Тасуирлама
Муғамға билдәле бер муғам төрөнә нигеҙләнгән импровизациялы көй үҫеше хас  . Муғамды тулыһынса (дастгах) һәм өлөшләтә инструментҡа ҡушылған йырсы (ханәнде) йәки яңғыҙ инструменталь әҫәрҙәр рәүешендә ( тар, кеманче һ.б.) башҡарыла. Әзербайжан муғам триоһы йырлап дәфтә уйнаған башҡарыусынан тыш, тар һәм кәмансә уйнаусыларынан тора .

Әзербайжан муғамы Яҡын һәм Урта Көнсығыш мәҙәниәттәрендә таралған музыка ижад итеү практикаһының төрө тип иҫәпләнә  . Тәүге осорҙа муғам ғәрәп һәм төрөк мәҡәмы, фарсы дастгаһы һәм муғам-маҡам традицияһының башҡа урындағы вәкилдәре менән бергә берҙәм музыкаль традицияның компоненты булараҡ өйрәнелә, тик әзербайжан мәҙәниәте менән генә бәйле булмай. Әммә советтарҙан һуңғы осорҙағы әзербайжан мөгәм оҫталары һәм музыка белгестәренең теоретик һәм музыкаль эштәре көнбайыш тыңлаусыларына Әзербайжандағы хәҙерге тормоштоң бер өлөшө булараҡ муғам менән танышыу мөмкинлеген аса. 2008 йылда ЮНЕСКО Әзербайжан муғамдарын кешелектең ауыҙ-тел ижады һәм матди булмаған мәҙәни мираҫы шедеврҙарының береһе тип иғлан итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Мәҡәм

**Мәҡәм** (, *транслит.* maqām, *хәрефтәр.* туҡталыш урыны, күп. һ.  *транслит.* maqāmāt; , күп. һ. ) – ғәрәп һәм төрөк традицион (профессиональ) музыкаһында күп мәғәнәле термин, (1) тауыш тәртибе, (2) бөтә категориялары һәм функциялары йыйылмаһында модус системаһы (3) композиция техникаһының аныҡ алымдарын ғына индермәй (центонизацияһы, орнаменталь вариацияһы, импровизацияһы, ритмик вариацияһы һ. б.), музыка жанры коннотациялары менән бөтөн текстомузыкаль композиция.

Ҙур рәсәй энциклопедияһында (т. 18, 2011) мәҡәм ғәрәп-иран, төрөк, ираҡ, мысыр, йәмән, сүриә һәм башҡа көнсығыш традицияларында «суфыйҙар музыкаһының төп төрҙәрҙең (жанрҙарҙың) береһе" тип һүрәтләнә.

## Тасуирламаһы
Ғәрәп һәм төрөк мәҡәмдәренә әзербайжан муғамы, тажик һәм үзбәк шашмаҡомы, иран дестгяхтары, уйғыр мукамы һ.б. туғандаш. Был локаль-тарихи көнсығыш музыкаль традициялары йыйылмаһын, һәр береһенең айырым һәм күмәк үҙенсәлектәре төрлө булыуға ҡарамаҫтан, дөйөмләштереп «мәҡәм-муғам традицияһы» йәки мәҡәмәт  тип атайҙар (maqamat).

Европа монодик модустары кеүек үк (мәҫәлән, Платондың боронғо грек «гармониялары» ), айырым маҡамдарға аныҡ этос һәм аффекттар (төрлө урындағы һәм тарихи традицияларҙа бүленә) бирелә, уларҙы аныҡ мәҙәни традиция контексына сумған тыңлаусы ғына ҡабул итә ала  . Ҡайһы бер конститутив музыкаль интервалдар модустарында (модаль шкалалар) мәҡәм-муғам традицияһы тондар, ярымтондар, өсөнсө һәм башҡа интервалдар үҙенсәлекле көнбайыш европа диатонизмы һәм хроматизмы менән акустик яҡтан айырыла. Был «көнбайыш донъяһы»академик музыкаһы традицияларында тәрбиәләнгән тыңлаусыға уларҙы ҡабул итеүҙе ҡыйынлаштыра

*Традицион* музыканың бер төрө булараҡ мәҡәмдәр нигеҙҙә ауыҙ-тел ижадында барлыҡҡа килгән. Мәкәмдәрҙе теоретик һүрәтләүҙәрҙең киң традицияһына ҡарамаҫтан (Сәфиәддин Урмауи һәм Әбделғәдир Мәрәһи хеҙмәттәренә барып тоташа), боронғо мәҡәмдәр тураһында билдәләнгән яҙмалар юҡ. Төрки мәҡәм теориялары һәм уны билдәләргә тырышыу (Европа биш юллы түңәрәк билдәләү системаһында) шаҡтай һуң, XIX быуатта ғына барлыҡҡа килә. Әзербайжан муғамдарын билдәләргә тырышыуҙар һәм оҡшаш теориялар XX быуатта барлыҡҡа килә. Мәҡәмдең музыкаһын нотаға һалыу ысулы әлегә берләштерелмәгән.

## '''Иҫкәрмәләр'''

## Әҙәбиәт

* *Elsner J.* Zum Problem des Maqām // Acta Musicologica 47 (1975), S.208–39.
* *Elsner J.* Maqām und Modus // International Musicological Society: Congress Report 12. Berkeley, 1977, p.&nbsp;517–25.
* *El-Mallah Issam*. Arabische Musik und Notenschrift. Tutzing: Hans Schneider Verlag, 1996, ISBN 3-7952-0850-5
* *Фарук Хәсән Аммар*. Ғәрәп халыҡ музыкаһының көй принциптары. М.: Совет композиторы, 1984, 181&nbsp;с.
* Regionale maqām-Traditionen in Geschichte und Gegenwart. Materialien der 2. Arbeitstagung der Study Group «maqām» des International Council for Traditional Music vom 23. bis 28. März 1992 in Gosen bei Berlin. Hrsg. v. J.&nbsp;Elsner u. G.&nbsp;Jähnichen. 2&nbsp;Bde. Berlin, 1992.
* Яҡын, Урта Көнсығыш халыҡтарының ауыҙ-тел ижадының профессиональ музыкаһы һәм хәҙерге заман. Ташкент, 1981
Шәшмәҡәм

**Шәшмәҡәм**  (, , перс. شش‌مقام‎) – Үҙәк Азияла тыуып, хәҙерге Тажикстан һәм Үзбәкстан территорияларында үҫеш алған мәҡәм вокаль-инструменталь музыканың төрө. Кешелектең матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлеге  составына инә.

## Тасуирлама
Шашмаком йәки шәшмәҡәм һүҙмә-һүҙ алты мәҡәм, йәғни алты төп модустан  торған системаны (бузрук йәки бузург, рост, наво йәки науа, дугох йәки дугах, сегох, ирок йәки ираҡ) тигәнде аңлата. Модустар араһында күсеү өсөн һаны егерменән ашыу өҫтәмә мәҡәмдәр аша модуляциялар ҡулланылған. XVI быуатта шашмакомдың классик ансамбле ике танбур, дутар, гиджак һәм даирәләрҙән торған, шулай уҡ 2-3 башҡарыусыны үҙ эсенә алған; бындай состав әлегә тиклем ҡулланыла.

Шәшмәҡәмде уҡытыу, башҡа Үҙәк Азия жанрҙары кеүек үк, телдән, ноталарһыҙ, уҡытыусы артынан ҡабатлау ысулы менән алып барылған; нота яҙмаһы тик XIX быуатта ғына Хиуала уйлап табыла. XXI быуатта «шашмаком» һөнәре буйынса белемде Ташкент консерваторияһы, Тажик милли консерваторияһы (Дүшәнбе) Һәм Макама Академияһы (Хужанд) бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Ғижек

**Ғижек** (перс. غيژک‎, ; , ; ) – Урта Азия (тажиктар, төркмәндәр, үзбәктәр, уйғырҙар, ҡырғыҙҙар) халыҡтарының ҡыллы һыҙғыслы инструменты, фарсы кәмансәһенең яҡын туғаны. Ҡоралдың корпусы шар формаһында ( ҡабаҡ, эре сәтләүек, ағас йәки башҡа материалдардан), тире менән ҡапланған. Ғижек ҡылдары һаны даими түгел, йышыраҡ өс. Өс ҡыллы ғижектең төҙөлөшө кварталы, ғәҙәттә — *es<sup>1</sup>, as<sup>1</sup>, des<sup>2</sup>* (беренсе октавалағы ми-бемоль, ля-бемоль, икенсе октавалағы ре-бемоль). Ҡоралдың диапазоны яҡынса бер ярым октаваны үҙ эсенә ала.

## Тасуирлама
Уйын барышында ғижекте вертикаль тоталар, һуған формалы һыҙғыс менән уйнайҙар. Хәҙерге ғижектәрҙең дүрт ҡылы була.

* 2004 йылда Тажикстан почтаһы Казпочта менән берлектә "Ғижек" (тажик) һәм «Адырна (ҡаҙаҡ) төшкән маркалар баҫтырып сығара.

Ғижекте урта быуат фарсы ғалимы, философы һәм табибы Әбүғәлисина беҙҙең эраның XI быуатында уйлап таба.

Ҡоралдың тауышы ачыҡ, бер аҙ тыңҡыш. Ғижек төрлө жанрҙағы вокаль-инструменталь пьесаларҙа киң ҡулланыла, көйҙө гетерофония принцибы буйынса ҡабатлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Бызансы

**Бызансы** (шулай уҡ **бызанчи**, **пызанчи**, монголдарҙа **хучир**, ҡаҙаҡтарҙа **бозаншы**) – боронғо һыҙғыслы дүрт ҡыллы (ҡайһы берҙәре ике ҡыллы) оҙон грифлы, пәрҙәләрһез һәм ҡабарынҡы корпуслы (дөйөм бейеклеге 1,2 м) музыка ҡоралы. Эрху ҡытай скрипкаһы менән туғандаш. Ю. Шейкин инструментты «ҡыллы көпшәле пиколютня " тип классификациялай .

## Тасуирлама
Бызансы резонатор-корпусы ағастан йәки мөгөҙҙән эшләнгән һәм цилиндр, конус йәки алты-һигеҙмөйөшлө формаға эйә, асыҡ осонда тире менән ҡапланған йәки ағас дека менән ҡапланған . Ҡылдар ат ялынан эшләнә һәм бер тауыштан парлап көйләнә ; 2/4 пары 1/3 парынан квартага юғарыраҡ (әммә, Бөйөк совет энциклопедияһы буйынса, көйләү квинталар буйынса булған).

Бызансы тубыҡҡа ҡуйылып, вертикаль рәүештә тотола. Уйын һыҙғыс менән бер тауыштан көйләнгән пар ҡыл буйлап бер юлы хәрәкәтләндереп башҡарыла. Һул ҡулдың бармаҡтары ҡылдар аҫтына ҡуйыла, уларҙың ҡылдарға тейеүе флажолет эффектын барлыҡҡа килтерә.

Ҡаҙағстанда, Бүрәтиялә, Монголияла, Тывала таралған . Бызансының береһе Алма-Аталағы Ҡаҙағстан музыка ҡоралдары музейында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Г. И. Благодатнов. Бызанчи. Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор. Под ред. Ю. В. Келдыша. 1973—1982. // (dic.academic.ru/dic.nsf/enc_music/1365/Бызанчи)
* Хучир — статья из Большой советской энциклопедии.