open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өҫән бағаналары

**Өҫән бағаналары** () — Башҡортостан Республикаһы Туймазы районындағы геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Өҫән йылғаһы үҙәне буйында һуҙылған арҡа битендә урынлашҡан — уларҙы Оло Нөгөш йылғаһы тамағынан алып Әйтәктамаҡ ауылы тирәһенең уйпатлыҡтарына тиклем күрергә мөмкин.

## Тасуирламаһы
Ел йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән рельефы формаһы хикмәтле һәм төрлө-төрлө. Өҫән бағаналарының киңлеге 20 м, ә бейеклеге — 9 м. Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығындағы күп кенә ҡомташ ҡаялар йөҙәр һәм меңәр йылдар эсендә бик ғәҙәти булмаған формалар ала. Был Ҡыҙылташ ауылынан алыҫ түгел урынлашҡан ҡаялар миҫалында күренә.

Өҫән бағаналары ҡая һәм бүленгән ҡая таштарынан һәм ҙур ҡом ҡиҫәктәренән ғибәрәт. Ҡомташ ҡаяларҙың ярыҡтары күп, уларҙа уйымдар һәм ҙур булмаған эол мәмерйәләр күп. Арҡа түбәһендә ятҡан асыҡ-һоро ҡомташ киҫәге иғтибарға лайыҡ, уның оҙонлоғо 15 м һәм бейеклеге 7 м. Унан Өҫән үҙәненә матур күренеш асыла.

Ҡая-бағаналар геологик һәм яҡтың иҫтәлекле урыны булып тора. Айырым Өҫән «бағаналары» ҙур булмаған мәмерйәләргә эйә. Арҡаның абсолют бейеклеге 220 м тәшкил итә, Ҡыҙылташ ауылы тирәһендә ул 107 м тиклем күтәрелә. Уларҙың иң ҙуры Ҡыҙылташ ауылы эргәһендә урынлашҡан. Уның тәрәнлеге 4 м, киңлеге 2,5 м тәшкил итә.

Өҫән бағаналары ҙур эстетик әһәмиәткә эйә һәм тәбиғәттең геологик ҡомартҡыһы булып тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Кызыл-Таш (Башкортостан)](https://ru.wikipedia.org/wiki/Кызыл-Таш_(Башкортостан))
* Туймазинский район. Достопримечательности

## Иҫкәрмәләр
Ҡарауылтау (Свердловск өлкәһе)

**Ҡарауылтау** төньяҡҡа ҡушылдығы Шайтан ҡырлаһының (иң бейек нөктәһе) төньяғында Подволошный ҡасабаһынан көньяҡтараҡ Урта Урал. Уның бейеклеге 2 м км төньяҡтан көньяҡҡа һөртөлә 486,4

XX быуаттың 30-сы йылдарына тау түбәһендә урманды янғындан һәм рөхсәтһеҙ киҫеүҙән һаҡлау өсөн күҙәтеү вышкаһы торған. Ҡарауыл хеҙмәте атамаһынан Ҡарауылтау исемен алған. Ә күптән түгел тау түбәһенә телекоммуникация вышкаһы ҡуйылды. Ҡаяларҙы эҙләгәндә вышка ориентир ролен үтәй.

Тау ҡуйынында кварцит — динас ҡыҙыу утҡа сыҙамлы изделиелар (кирбес) етештереүҙә ҡулланылған сеймалдың сифатлы ҙур ятҡылығы табыла. 1929 йылда Первоуральск ҡалаһы янында динас заводына нигеҙ һалына. 1932 йылдан тауҙың көнсығыш битләүендә динас заводы, ә тау эсендә —кварцит сығарыу руднигы эшләй башлай. Кварцит тәрән карьерҙа сығарыла.

Эргәһендә Динас ҡасабаһы барлыҡҡа килә. Әлегә тиклем ҡасабала шул дәүерҙән ҡалған иҫке ағас барактарҙы күрергә мөмкин.

Хәҙерге ваҡытта ул «Динур» ААЙ-е булараҡ билдәле

Әйтер кәрәк, «динас» һүҙе Англиялағы (Көньяҡ Уэльста) тау исеменән алынған. 1822 йылда инглиз кешеһе Юнг тәүге тапҡыр шул тауҙағы кварциттан металлургия мейестәренең эске ҡатын көпләүгә яраҡлы ҡыҙыу утҡа сыҙамлы кирбестәр етештерә башлай.

Тау түбәһендә формаһы һәм тоҡомдоң төҫө өсөн Ҡара бармаҡ тип аталған ҡая бар. Уның эргәһендәге башҡа эрерәк ҡаялар исемһеҙ. Уларында оҙонлоғо яҡынса 10 метрлыҡ ҙур булмаған кварцит мәмерйә бар.

Ҡарауылтау һәм башҡа кәҫтаҡталарҙан (отвалы) алыҫ күренештәр асыла. Черемша ауылы күренә. Волчиха тауы яҡшы күренә, эргәлә Чусыу йылғаһы аға. Яҡында экология кире тәьҫире менән билдәле Урта Урал баҡыр иретеү заводы (СУМЗ) урынлашҡан. Шуға ла Ҡарауылтауҙа үлән юҡ тиерлек, фәҡәт сибек ҡайындар ғына тора. Ә тау итәгендә хатта үле участкаларҙы ла күреп була.

**Ҡарауылтауҙы** ваҡытында **Рәсәйҙең** бик күп арҙаҡлы кешеләре килеп күрә һәм тәьҫораттарын китапта тасуирлай. 1882 йылдың йәйендә бында граф **Сергей Александрович Строганов**, ә 1890-сы йылдарҙа **П. В. Сюзев** килгән.

*«Дачаның көньяғында, Белембайҙан 14 саҡрым алыҫлыҡта, мөһабәр Ҡарауылтау һуҙылған. Йыш ҡына 300 футҡа тиклемге аҫылынып торған яланғас кварцит, шулай уҡ ҡайһы берҙә бик хикмәтле формалы ҙур таш һәм ҡая өйөмдәре урынға ҡырағай, шуның менән бергә хикмәтле төҫ бирә. Ҡаялар һәм йәш урмандар араһында ара-тирә күренгән кипкән колонналарҙы хәтерләткән йөҙйәшәр ҡарағастар Уралдың шуға оҡшаш күренештәренең үҙенә генә бер төрлө булыуын күрһәтә. С одной из вершин Караульной горы открывается прелестный вид на огромное пространство, при чем видны заводы: Билимбаевский, Шайтанский и Ревдинский с окружающими их селениями…»*

## Һылтанмалар
* http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1804045810 Ҡарауылтау Пермь крайы, Бардым районы
* https://uraloved.ru/mesta/sverdlovskaya-obl/gora-karaulnaya Ураловед. Караульная гора
* https://nashural.ru/mesta/sverdlovskaya-oblast/gora-karaulnaya/ Наш Урал
* http://prvregion.narod.ru/data/hstpm/uval.htm Первоуральский район
Авашла (утар)

**Авашла** (*Ивашла*) — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Преображенский улусындағы  утар, административ үҙәге Преображенск заводы, Преображенск, Преображенское  — элекке (1925 йылға тиклем) Йылайыр улусы Йылайыр ауылының  элекке исеме  (Йылайыр кантоны) (хәҙер — Рәсәй, Башҡортостандың  Йылайыр районы). 1925 йылда хужалыҡтар һаны — 25. Улус башҡарма комитетына тиклем алыҫлыҡ  — 52 саҡрым. Оло Ыҡ йылғаһына бер-нисә йылға тоташҡан урынында  урманлы тау ерҙә урынлашҡан.  
Хәҙер был утар юҡ. Ауылдың башҡорт атамаһы  утарҙа йәшәүселәр тарафынан Ивашлаға үҙгәртелгән. 
Күпселек милләт — урыҫтар  (казак). Преображенскҡа нигеҙ һалған кеүек был ауылға ла казактар нигеҙ һала. Шағир һәм публицист Сорокин Валентин Васильевич былай тип һөйләй: «...минең райондың үҙәге  Преображенск тип аталған. Был Прелбраженское  ауылы  иҫ киткес. Станица булған».  Аңлатыу өсөн А.К.Белозерцевтың китабында өлөшләтә килтерелгән риүәйәт бар: борон утар Ивашла тип аталған, ул «Ива — шла!» (башҡортса «Тал — бара!») һүҙбәйләнешенән сыҡҡан. 1972 йылда  утар кешеһе шағир В.В.Сорокиндың «Ивашла» шиғырында риүәйәт киң  күрһәтелгән.А где же ты, мой хутор Ивашла,
И что теперь с тобой, скажи на милость, -
Как будто ива шла и не дошла

И над речушкой вдруг остановилась.
СССР һәм Рәсәй шағиры һәм публицист Сорокин Валентин Васильевич 1936 йылдың 25 июлендә алыҫ утарҙа күп балалы  урмансы ғаиләһендә тыуған. Уның ижадында  кесе ватаны  тураһында иҫтәлектәр сағылған. Үҙенең иң билдәле «Крест поэта» китабында Сорокин былай тип яҙа:Минең  Ивашла утарым,  борон революцияға тиклемге энциклопедияларҙа Преображенский заводы һәм  Ҡана-Никольский заводы тип аталған ике ҙур ауыл, заводтар араһында урынлаша.

## Билдәле шәхестәре
* Сорокин Валентин Васильевич (25 июль 1936 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры, публицист
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Заброшенная деревня. Авашла. 13.04.2018
* Ивашла на сайте Поэтические места России
Тарпан (ауыл)

**Тарпан** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡорманай районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.

## Тарихы
Ауылға 1846-1947 йылдарҙа Тамбов губернаһы Липецк өйәҙенән һәм Курск губернаһы Тим өйәҙенән «дәүләт крәҫтиәндәре» күсереп ултыртыла. 1851 йылда Быҙаулыҡ өйәҙе Ҡорманай улусына ҡараған.

Ырымбур губернаһының «Список населенных мест по сведениям 1859 года» тип аталған исемлегенең п.1329 битендә: Тарпан ауылы Тарпан йылғаһы буйында Уральск ҡалаһынан Быҙаулыҡҡа барған тракттың уң яғында урынлашҡан һәм Быҙаулыҡ өйәҙенең 3-сө станына ингән. 1850 йылға тиклем — Ырымбур губернаһында, 1850 йылдан 1928 йылға тиклем — Һамар губернаһында булған.

Тарпан ауылы ҡаҙна ҡулында булған. 1859 йылда унда 36 йорт-ихата булған, унда 285 кеше йәшәгән (145 ир-ат, 140 ҡатын-ҡыҙ).
 
Православ миссионер йәмғиәтенең Һамар епархияһы комитеты отчеттары мәғлүмәттәре буйынса, «раскол менән ныҡ зарарланған» ауылдың береһе булған.

1900 йылда Логачев улусы составында православие динен тотҡан урыҫ милләтле элекке дәүләт крәҫтиәндәре йәшәгән быуалы Тарпановка ауылы теркәлгән. Һамарҙан 190 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан булған. Ауылда 60 йорт-ихата, 250 ир-егет, 512 ҡатын-ҡыҙ, бөтәһе 512 кеше йәшәгән. Ауылда 1 ел тирмәне булған.

Совет осоронда Тарпан-1-се, Тарпан-2-се ауылдары, шулай уҡ улар исемендәге ике ауыл Советы ла барлыҡҡа килгән. Күрәһең, ике колхоз барлыҡҡа килтерер өсөн, төп ауылдан күсеп сыҡҡандарҙыр.

1949 йылда Тарпанда — Киров исемендәге колхоз, Тарпан-2-се ауылында Калинин исемендәге колхоз эшләй.

1960 йылда Тарпан Даниловка ауыл Советына инә, әммә Даниловка урынына үҙе ауыл Советы үҙәге булып тора, ә Тарпан 2-се Ҡандәүер ауыл Советы составына инә. Был ауылдарҙа үҙ аллы колхоз ҡалмаған, сөнки колхоздар исемлегендә район буйынса ла иҫкә алынмай. Ауыл хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан.

## Этимологияһы
Тарпан ойконимы ауыл барлыҡҡа килгән урындағы йылға исеменән бирелгән. Иртәк йылғаһы, Быҙаулыҡ, Первомайский һәм Ҡорманай райондары урынлашҡан был төбәктә XIX быуаттың урталарында ҡырып бөтөрөлгән ҡырағай аттар — тарпандар күп булған. Улар хаҡында иҫтәлек Тарпан йылғаһы атамаһында һаҡланған, исеме бирелгән торама биләмәләре барлыҡҡа килгән, мәҫәлән, Беренсе һәм Икенсе Тарпан ауылдары, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы ғалим Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында
.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Үҙәк һәм Көнсығыш Европа

**Үҙәк һәм Көнсығыш Европа**, **ЦВЕ**,  — Үҙәк һәм Көнсығыш Европаның Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенә (БДБ) инмәгән элекке социалистик дәүләттәренең исеме.

Әҙәбиәттә Көнсығыш Үҙәк Европа (**ВЦЕ**) атамаһы ла осрай.

## Үҙәк һәм Көнсығыш Европа составы
Элек, «тимер шаршау» өҙөлгәнгә тиклем, иҡтисади (СЭВ), сәйәси (ОВД) интеграция сиктәрендә тығыҙ бәйләнгән дәүләттәр төркөмөн характерлау өсөн ҡулланылған термин.

Үҙәк һәм Көнсығыш Европа дәүләттәренә һәм илдәренә Германиянан (Берләшкән Германия) көнсығыштараҡ һәм Балтик диңгеҙенән көньяҡтараҡ Греция сигенә тиклем урынлашҡан дәүләттәрҙе индерәләр:
*  (ЭССР)
*  (ЛатССР)
*  (ЛитССР)
*  (ПНР)
* 
* 
*  (ЧССР)
*  (ЧССР)
*  (ВНР)
*  (СРР)
*  (СФРЮ)
*  (СФРЮ)
*  (СФРЮ)
*  (СФРЮ)
*  (СФРЮ)
*  (СФРЮ)
*  (НСРА)
*  (СФРЮ)
*  (НРБ)

Хәҙерге тикшеренеүселәр элекке ССР Союзының союздаш республикаларын: Латвияны (элек — Латвия ССР-ы), Литваны (элекке Литва ССР-ы) һәм Эстонияны (элекке Эстон ССР-ы), Европа берлегенә ингәнлектәренә күрә, ЦВЕ дәүләттәре һәм илдәре иҫәбенә индерәләр.

Советтар Союзына ингән һәм Көнсығыш Европа территорияһында урынлашҡан башҡа элекке социалистик илдәр: Белоруссия (элек — Белорус ССР-ы), Украина (элек — Украина ССР-ы), Молдавия (элек Молдавия ССР-ы), Рәсәй (элек РСФСР), күпселек осраҡта Үҙәк һәм Көнсығыш Европа илдәренә инмәйҙәр. Унда шулай уҡ, ҡағиҙә булараҡ, Көнсығыш Европа һәм Көнбайыш Азия киҫешкән ерҙә урынлашҡан Кавказ аръяғы илдәрен дә индермәйҙәр: Әзербайжан (элек Әзербайжан ССР-ы), Әрмәнстан (элек Әрмән ССР-ы), Грузия (элек — Грузин ССР-ы). Был дәүләттәр, Украинанан (ул БДБ-ла ағзалығын ратификацияламай һәм 2018 йылға тиклем уның эшендә күҙәтеүсе сифатында ғына ҡатнаша), Грузиянан, шулай уҡ танылмаған, Молдованың рәсми территорияһының бер өлөшөн контролдә тотоусы Днестр буйы Молдова Республикаһынан башҡа, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенә инәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Неославизм
* Вишеградская группа
* Еврославизм

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Центральная и Восточная Европа в системе глобальных миграций. Материалы международного семинара.

## Һылтанмалар
* CEE for Business Portal.
* CEE Market in Construction.
* IT and in Telecommunications CEE Market.
Старик- Камень

**Старик-Камень** () — Рәсәйҙәге Свердловск өлкәһенең Урта Уралдағы тау, Весёлые горы һыртының иң бейек түбәләренең береһе. Тауҙың бейеклеге — 755 — Горноурал ҡала округының иң бейек тауы. Түбәнге Тагил әйләнә-тирәһендәге иң бейек тау түбәһе. Геоморфологик, геологик һәм ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы. Туризм, альпинизм һәм популяр ял итеү урыны.

## Географияһы
*Старик-Камень* «Түбәнге Тагил ҡала округы» муниципаль берәмегендә һәм Кировград ҡала округы муниципаль берәмегендә урынлашҡан. Күңелле тауҙар һыртының урта өлөшөндәге түбә.Карпушиха ҡасабаһынан көнбайышҡа табан 11 саҡрым алыҫлыҡта. Тау 755,4 метр бейеклектә һәм майҙаны 16 саҡрым.
## Этимологияһы
Халыҡ риүәйәте буйынса был таш урман төпкөлөндә бик оҙаҡ ятҡан.Уның барлығын бер кеше лә белмәгән.Таштың тирә-яғындағы урманды киҫеп бөткәс,мүкләнеп бөткән ташты күргәндәр.Кешеләр уны «ҡарт» тип йөрөтә башлағандар.
Урал лингвисты А.К.Матвеев таштың атамаһын урыҫ теленән алынған булыу мөмкинлеген дә фаразлай. Тау, таш, ҡаяларҙы йәнләндереү - «әбей»-«бабайҙарҙың» таш булып ҡатып ҡалыуҙы һүрәтләү бөтә халыҡ риүәйәттәрендә лә осрауын аңлата.Ләкин «Старик-Камень»,бәлки,мансы теленән алыныуы ла мөмкин икәнлеген фараз итә.Мансыларҙың мифологияһында боронғо кешеләрҙең,хайуандарҙың,аллаларҙың таш булып ҡатып ҡалыу темаһы йыш осрай 
## Тасуирламаһы
Тау, ҙур булмаған ҡаянан башҡа, тотош урман менән ҡаплаған. Габбро- диорит тоҡомдарҙан тора,ҡая ҡырласы 300 метрға һуҙылыуҙан ғибәрәтле. Көнсығыш яҡлап 50 метрлы текә яр бар, көнбайыштан таштар өйөмө ята..

Тау түбәһенән әйләнә — тирәгә күп саҡрымдарға урман киңлектәре, Белембай, Просечный, Ҡаялы, Миләшле, Ике Ағай тауҙары араһынан урманлы киң үҙәндәр күренеше асыла. Аяҙ көндәрҙә Түбәнге Тагил, Невьянск, Үрге Тагил ҡалалары, Черноисточинск, Эленеп һәм Лёвиха ҡасабалары яҡшы күренә. Эргәһендәге тау йылғаһы- Шайтан. Тау түбәһенә һуҡмаҡ бара, үның буйлап махсус автомобилдә (внедорожник) менән үтергә мөмкин. Тау түбәһендә усаҡ менән ялан бар, утын күп. Ҡарт-Таш тауҙың түбәһе шартлы рәүештә Европа һәм Азия сиктәрендә тора. Тау түбәһе аша Пригородный һәм Кировград. ҡала округы сиктәре үтә. Черноисточинск биҫтәһенән Ҡарт -Таш тауына тиклем грунтлы юл алып бара, артабан ул элекке урман диләнкәләренә китә.

## Тәбиғәт ҡомартҡыһы
1983 йылдан Старик-Камень тауы 1657 гектар майҙанда Түбәнге Тагил урмансылыҡ идараһы территорияһына ҡарай. Свердловск өлкәһенең айырыуса һаҡланған территорияһы, дәүләт ландшафт заказнигы булып тора..

## Һылтанмалар
* В оторгах горы Старик-Камень 
* Вершина Старик-Камень 
* На вершине Старика-Камня 

## Иҫкәрмәләр
Билгеләр

**Билгеләр** —  шул уҡ исемле карстлы күл һәм һаҙлыҡты үҙ эсенә алған комплекстан торған төбәк, тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Исеме
Билгеләр күлен изге тип атайҙар. «Билге» һүҙе «тамға», «билге», «билдә», «ин», «инәү» кеүек башҡорт теленән. 
## Тасуирламаһы
Билгеләр күле һәм шул уҡ исемле һаҙлыҡ Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегенең төньяҡ өлөшөндә, Нуриман районы Нимесләр ауылынан көнбайышҡа табан 1,8 км алыҫлыҡта, Иҫтерек ауылы эргәһендә урынлашҡан. Күлдең оҙонлоғо яҡынса 15-17 метр. Дөйөм майҙаны — 36,7 га.  Күл дөрөҫ булмаған груша формаһында, тымыҡ. Ҡатнаш, күбеһенсә ер аҫты һәм атмосфера һыуҙары менән туйына. Тирә-яғындағы ландшафтар бөтөрөлгән киң япраҡлы урмандар урынындағы ауыл хужалығы ерҙәренән тора. Билгеләр күле һәм һаҙлығы юғары биотөрлөлөккә эйә булған һыу-һаҙлыҡ комплексы тип танылған, унда һирәк осрай торған хайуандар йәшәй һәм үҫемлектәр үҫә. Яр буйҙарын таллы (аҡ тал), ҡара ерекле (ҡара ерек, шыма ҡарама), күрәнле-мүкле-ҡайынлы (тәлгәш ҡайын), күрәнле-үләнле һ.б. һаҙлыҡтар, һирәгерәк болондар биләй. Үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: себер һыу сәтләүеге, һаҙ мунсағы, аҡ күрәнүлән, мүк еләге, ысыҡ үләне. Күл Башҡортостанда бәләкәй диңгеҙ наядаһы үҫкән берҙән-бер урын булып тора. Унда Упҡанкүлдәге кеүек себер һыу сәтләүеге үҫә. Һоро торна йәшәй. Шуға күрә уның территорияһында хужалыҡ эшмәкәрлектәре, һыу ятҡылығын бысратыу, торф сығарыу тыйылған.

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 30 декабрендәге «Ғафури, Нуриман, Мәләүез райондарының тәбиғәт объекттарын һәм комплекстарын республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенә индереү тураһындағы» 514-се ҡарарына ярашлы Билгеләр комплексы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әйле (мәғәнәләр)

**Әйле** — этноним. Шулай уҡ топоним булып таралған.

* Әйле — башҡорт ҡәбиләһе.
* Әйле (Силәбе өлкәһе) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районындағы ауыл. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әйҙекүл (Силәбе өлкәһе)
* Әйлестан
Ҡараһыу

**Ҡараһыу** — топоним.

## Тораҡ пункттар
* Ҡараһыу (ауыл, Шумиха районы) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Шумиха районындағы ауыл.

## Тәбиғи объекттар
* Ҡараһыу (Бирһыуат ҡушылдығы) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Бирһыуат ҡушылдығы.
* Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Мейәс ҡушылдығы.
* Ҡараһыу (Уйылға ҡушылдығы) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Уйылға ҡушылдығы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бөйөк Ҡараһыу
* Түбәнге Ҡараһыу
* Түбәнге Ҡараһыу (Силәбе өлкәһе)
* Үрге Ҡараһыу (Силәбе өлкәһе)
Ҡарағас (төшөнсәләр)

Карағас күп мәғәнәлн һүҙ.
* Ҡарағас — ылыҫлы ағас.
* Ҡарағас — Инйәр йылғаҙының һул яры буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған тау.
* Оло Ҡарағас — Белорет районында тау һырты.
* Ҡарағас — Ырымбур өлкәһенең  Беляевка районындағы  ҡасаба.
* Ҡарағас — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау.
Кармен Амайя

**Ка́рмен Ама́йя** (; 2 ноябрь 1913, Барселона — 19 ноябрь 1963, Багур) — Испания бейеүсеһе, йырсы, киноактриса, фламенко бейеүенең легендар башҡарыусыһы.

## Биографияһы
Сығышы буйынса сиғандарҙан. Гитарасы Франсиско Амайяның (ҡушаматы *Эль Чино*, *Ҡытай*) ҡыҙы. Алты йәшенән бейей башлай, атаһы менән бергә Барселонаның «Ете ҡапҡа» ресторанында сығыш яһай. Уның талантын Каталонияның художестволы тәнҡитсеһе Себастьян Гаш тәүгеләрҙән булып күреп ҡала. 1923 йылда Мадридта сығыш яһай. 1929 йылда Парижда дебюты була, бында ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшә һәм Ракель Мельер труппаһы составында бейей.

1936 йылдан сит илдәрҙә йәшәй һәм гастролдәрҙә йөрөй — Португалия, АҠШ, Франция, Бөйөк Британия, Көньяҡ Африка, Латин Америкаһы илдәрендә сығыш яһай. Уның сығыштарын Артуро Тосканини һәм Леопольд Стоковский юғары баһалай. 1935 йылда кинола төшә, «*Тарантос ғаиләһе*» (1963, «*[[Ромео һәм Джульетта]]ның*» сиған версияһы) фильмындағы һуңғы кинороле — иң билдәлеһе. 1944 йылда АҠШ президенты Франклин Рузвельт, ә 1953 йылда АҠШ президенты Гарри Трумэн саҡырыуы буйынса Аҡ Йортта сығыш яһай.

1947 йылда Испанияға ҡайта. Тыуған илендә уңыш менән сығыш яһай һәм сит илдәргә гастролдәр менән сыға. 1963 йылдың 19 ноябрендә вафат була. Барселонала Монжуик зыяратында ерләнгән.

## Хәтер
1966 йылда Барселонаның Монжуик паркында (хәҙер Хуан Бросса паркы) Кармен Амайяға һәйкәл асыла.

1959 йылда уның хөрмәтенә Кармен Амайя фонтаны ҡуйыла.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сиған бейеүе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Hidalgo Gómez F. Carmen Amaya. Barcelona: Estudios P. M., 1995
* Sevilla P. Queen of the gypsies: the life and legend of Carmen Amaya: flamenco in the theater age, 1910—1960. San Diego: Sevilla Press, 1999

## Һылтанмалар
* Биография, фотографии  
* Видео на сайте flamenco-world.com
* [Кармен Амайя на сайте [IMDB]]
*
Мари-Луиз Колейро Прека

**Мари-Луиз Колейро Прека** (, 7 декабрь 1958 йыл, Корми, Мальта таж колонияһы) — Мальта сәйәсмәне. 2014 йылдың 4 апреленән Мальта президенты. Лейборист партияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Мари-Луиз Колейро Прека 1958 йылдың 7 декабрендә Мальта таж колонияһының Мальта утрауының үҙәгендәге Корми ҡалаһында тыуған. Мальта университетын тамамлай.

1982—1991 йылдарҙа партияның генераль сәркәтибе вазифаһын үтәй һәм Мальта паритияһын етәкләгән тәүге ҡатын-ҡыҙ була. Бынан тыш төрлө осорҙа социалистик йәштәр милли бюроһы ағзаһы, партияның ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге рәйесе (1996—2001) һәм «Il-Ħelsien» партия гәзитенең нәшриәтсеһе була. 

1998 йылда Лейборист партияһынан Мальта парламентына депутат итеп һайлана. Альфред Сант партия етәксеһе вазифаһын ҡалдырғас, яңы лидерҙы һайлауҙарҙа уңышһыҙ ҡатнаша. 2013 йылдың мартында Джозеф Мускат хөкүмәте ағзаһы булып, ғаилә һәм социаль теләктәшлек министры вазифаһын биләй. 2014 йылдың мартында илдең премьер-министры уны Мальта президент вазифаһына тәҡдим итә һәм тиҙҙән ул был вазифала раҫлана. Шул уҡ йылдың 4 апрелендә яңы президент үҙ вазифаһын үтәй башлай.

## Факттар
* Мари-Луиз Колейро Прека, Агата Барбаранан һуң, ҡатын-ҡыҙҙар араһынан Мальтаның икенсе президенты була.
* Мари-Луиз Колейро Прека Мальтаның иң йәш президенты булып тора.

## Бүләктәре
Мальта наградалары

Сит ил наградалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мальта президентының рәсми сайты.
Ҡаракүл

**Ҡаракүл** — топоним.

## Тораҡ пункттар
* Ҡаракүл (Архангел районы) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл.
* Ҡаракүл (Асҡын районы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
* Ҡаракүл (Дыуан районы) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
* Ҡаракүл (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 
* Ҡаракүл (Шаран районы) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 

## Тәбиғи объекттар
* Ҡаракүл (Уй ҡушылдығы) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға.
* Ҡаракүл (һаҙлыҡ) — Башҡортостандың Дыуан районы Үрге Әбсәләм ауылынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан һаҙлыҡ.
Кесе Сәрмәсән

**Кесе Сәрмәсән (урыҫ. Малый Черемшан) —** Татарстан һәм Ульяновск өлкәһе буйлап аҡҡан йылға, Оло Сәрмәсәндең уң ҡушылдығы (тамағына тиклем 45 километр ҡалғас ҡушыла).

Оҙонлоғо — 213 км (шуларҙың 192 километры Татарстан Республикаһында), бассейн майҙаны — 3190 кв. км.

## Тасуирлама
Йылға башы Яңы Шешмә районының Татар Әлкәһе ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 4,3 километрҙа урынлашҡан. Тамағы — Ульяновск өлкәһендә.

1978 йылдан Татарстан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Характеристикаһы
Йылға тулҡынлы уйһыулыҡтар, ҡушылдыҡтары үҙәндәре, йырындар менән бүлгеләнгән. Һыубаҫар туғайҙары һәм ҡатнаш урмандарындә ошо яҡтарға хас үҫентеләр менән ҡапланған. Йылға ярҙарының 22 проценты урман менән ҡапланған. 37 ҡушылдығы бар, уларҙың күбеһе ҙур түгел һәм аҙ һыулы. Йылға селтәре тығыҙлығы — 0,29 км/км2.

Үҙәне әллә ни киң түгел, түбәнге ағымында ғына киңлеге 0,2 километрҙан 4 километрға тиклем етә. Йылға бормаланып аға, уның киңлеге — 20 — 30 метр. Ярҙары урыны менән текә, хатта 2 метрҙан 6 метрға етә. Ағым тиҙлеге — 0,2—0,4 м/с.

Һыуы кальций-гидрокарбанатлы, яҙын уртаса ҡаты (3-6 мг-экв/л), ә ҡыш һәм йәй көндәрендә бик ҡаты (9-12 мг-экв/л) . Дөйөм минераллашыу — яҙын 100—200 мг/л, ҡыш һәм йәй 500—700 мг/л.

## Этимологияһы

Ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Фаҙлан (922 йыл) яҙмаларында Булғар иленә барып етеү өсөн уға Джарамсан йылғаһы аша сығырға тура килеүе хаҡында әйтелә. Джарам (иҫке сармат телендә) — «ағыу; ағып торған» мәғәнәһен аңлата.

Ҡайһы бер тарихсылар "Черемшан"ды череместар(мари) менән бәйләй. Ә бит Әхмәтзәки Вәлиди «Ибн Фаҙландың сәйәхәтнамәһе» хеҙмәтендә 922 йылда Башҡорт һәм Булғар илдәре аша хәрәкәт иткән Ибн Фаҙландың был ерҙәрҙә мариҙарҙы осратмауын һыҙыҡ өҫтөнә ала. 1880-се йылдарҙа баҫылып сыҡҡан «Волга Булғарияһы» картаһында көнсығыштараҡ фарази рәүештә Мари (Сярмысъ) олоҫо урынлаштырылған.

Төркиәт ғилеменә таянып фекер йөрөтһәк, *Юрматы* һәм *Сярмысъ*, венгрҙарҙың *Дъярмат* һүҙҙәренең бер тамырҙан булыуын танырбыҙ. Ғалим Р. Кузеев буйынса, юрматылар башҡорттарҙың боронғо уғыр-булғар ҡатламынан ғибәрәт. Әхмәтзәки Вәлидиҙең был хеҙмәтен немец теленән башҡортсаға тәржемә иткән журналист Марат Исмәғилев (Ишембай ҡалаһы): «Булғар дәүерендә *Юрматыларҙың* (үҙ-үҙҙәрен йәки күршеләре тарафынан) *Сюрматсем* тип аталыуы бик ихтимал», — тигән фекерҙә. Йәғни *Сюрматсемдың* өлөшләтә ҡыпсаҡ теленә тәржемәһе — «*Сюрматлар*», ә ҡыпсаҡ теленә тәржемәһе — *Юрматылар* булып сыға. Өҫтәүенә юғарыла атап үтелгән картала Оло Сәрмәсән йылғаһы хатта урыҫсала «М. Сармэсанъ» тип аталған. Тимәк, йылғаның *Сәрмәсән* атамаһы һәм ҡасандыр уның буйында көн иткән *Юрматыларҙың* атамаһы араһында бәйләнеш булыуы ихтимал. Ҡайһы бер тарихсылар *Сюрмат* атамаһының үҙен *Сарматтың* бер формаһы тип ҡарай.

## Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдыҡтары — Чебоксарка, Саврушка, Адамка, Вялюлькин, Баранка, Марас, Ат, Шия, Юхмачи, Елшанка, Сахча.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Шершни (ҡасаба)

**Шершни** — Силәбенең үҙәк районында, ҡаланың көнбайыш өлөшөндәге микрорайон.

## Географияһы
Ҡасаба биләмәһе — көнсығыштан Мейәс йылғаһы, көньяҡтан — Шершни һыуһаҡлағысы быуаһы, төньяҡтан Төньяҡ-Көнбайыш биҫтәһенең аҙ ҡатлы төҙөлөштәре менән сикләнә. Шершни менән Силәбенең төньяҡ-көнбайыш һәм үҙәк өлөштәре араһында ҡала эсе автобус маршруттары булдырылған.

## Тарихы
Ҡасабаға XVIII быуаттың 2-се яртыһында (1784 йылда, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1737-лә) Силәбе ҡәлғәһенән күсенеп сығыусылар тарафынан нигеҙ һалына, 1795 йылда Даниил Шерстнёв (Шершнёв) казак ҡасабаһы булараҡ архив документтарында иҫкә алына.

1810 йылдан алып Шершни ҡасабаһы янында старателдәр һибелмә алтын сығара башлаған. Ҡасабанан көнбайыштараҡ Алтын тау урынлашҡан, унда 1843-1935 йылдарҙа шахта ысулы менән алтын сығарғандар, ә һуңынан шахталарҙы Сталин репрессиялары ҡорбандарын ерләү өсөн файҙаланғандар.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, Силәбе ҡасабаһынан бүленеп сыҡҡан был боронғо торамаға атама тәүге булып күсенгән Шершнев тигән кешенең фамилияһы буйынса бирелгән тип яҙа.

## Инфраструктураһы
Ҡасабала Рәсәй Фәндәр академияһы Урал федераль аграр ғилми-тикшеренеү үҙәге филиалыУрОРАН — Көньяҡ Урал Балыҡсылыҡ һәм картуфсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты урынлашҡан.

Ҡасабанан йыраҡ түгел уның менән бер исемле Шершни һыуһаҡлағысы төҙөлгән.

## Билдәле кешеләре
* Михалев Сергей Михайлович (1947—2015) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы һәм тренеры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1987).

## Иҫкәрмәләр
Шершни һыуһаҡлағысы

**Шершни һыуһаҡлағысы** () — яһалма һыу ятҡылығы, 1963-1969 йылдарҙа Силәбе ҡалаһы һәм Силәбе өлкәһенең Сосновка районы биләмәһендә Полетаево һәм Шершни ҡасабалары араһында Мейәс йылғаһын быуып төҙөлгән.

Шершни һыуһаҡлағысы Силәбе ҡалаһының, шулай уҡ уның юлдаштары: Копейск, Коркин, Яманйылға ҡалаларының төп һыу менән тәьмин итеү сығанағы булараҡ файҙаланыла. Шершни һыуһаҡлағысы ағым буйынса өҫтәрәк урынлашҡан Арғужа һыуһаҡлағысы менән каскад режимында ҡулланыла.

## Тасуирламаһы

Һыуһаҡлағыстың оҙонлоғо 18 км, *киңлеге*: иң киң урыны — 4 км, уртаса — 1,6 км, һыу көҙгөһө майҙаны — 39 км2, һыу күләме — 176 млн м3, *тәрәнлеге*: максималь — 14 м, уртаса — 4,5 м, һыу йыйғыс майҙаны — 5460 км2. Һыуындағы минералдар— 400—500 мг/л тиклем. Төбө — ләмле, ҡомло, быуғанда һыу аҫтында күмелеп ҡалған болон ере, ҡара тупраҡ.

## Тарихы
Һыуһаҡлағыс 1960-сы йылдар башында төҙөлә башлаған. 1965—1969 йылдарҙа быуаға һыу тултырыла. Һыу тултырғанда уның аҫтында Митрофановка совхозы (Митрофановка ҡасабаһы), Кисели, Черняки, Михайловка ҡасабалары, өлөшләтә Сосновка, Смолин, Бутаки ҡасабалары ерҙәре тороп ҡала. Дөйөм алғанда 2959 гектар ауыл хужалығы ерҙәрен (уларҙан 959 гектар — һөрөнтө, 2000 гектар сабынлыҡтар), 300 гектар урманды һыу баҫа.

2012 йылға ҡарата Силәбе ҡалаһы янында Шершни һыуһаҡлағысының һыу сифаты торошо 3 кластың «б» разрядына(«бик бысраҡ») ҡарай тип баһалана, ә 2017 йылға 3 «а» («бысраҡ») тип билдәләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Сулпан (Ырымбур өлкәһе)

** Сулпан **— Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Һаҡмар йылғаһының һул яҡ ярында, Ҡыуандыҡ ҡала округының үҙәгенән яҡынса 32 километр көнбайышта урынлашҡан.

## Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ билдәләнгән. Район буйынса уртаса йыллыҡ температура +4,0оС-тан +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Яуым-төшөм йыл эсендә 300 мм-ҙан 450—550 мм-ға тиклем, шуларҙың күп өлөшө яҙғы-йәйге осорға тура килә (яҡынса 70%-ы). Ҡар ҡатламы ярайһы уҡ тотороҡло, уның дауамлығы, уртаса алғанда, 150 көн.

## Тарихы
1920-се йәки 1930-сы йылдарҙа Һарыҡташ районының Кондуровка ауылынан бында күсеп килгән нуғайҙар нигеҙ һала. Башҡорттар ауылды Сулпан— «иртәнге йондоҙ, Венера планетаһы» тип атайҙар. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Ейәнсура ауыл Советына инә, был муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң, Ҡыуандыҡ ҡала округы составында.

## Урамдары
- Заводская 2-се урамы

- Заводская урамы

- Колхоз урамы

- Лесозащитный урамы

- Яңы урам

- Подгорный урамы

- Придорожный тыҡрығы

- Родниковый тыҡрығы

- Мәктәп урамы

- Мәктәп тыҡрығы

## Халҡы
2002 йылдағы халыҡ һанынын алыу мәғлүмәттәре буйынса даими йәшәүсе халҡы 476 кеше (урыҫтар 56 %, татарҙар-31 %), 2010 йылда 401 кеше тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр
Уйылды (Ҡыштым ҡала округы)

**Уйылды** ( Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡыштым ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы
Уйылды ҡасабаһы шул уҡ исемле күлдең төньяҡ -көнсығыш яры буйында, Ҡыштым ҡала окургының үҙәгенән 15 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Уйылды менән йәнәш Кәзә ҡултығы, шулай уҡ Вязовый ярымутрауы ята.

## Исеме
Уйылды ауылының исеме *Уйылды күле* исеменән сыҡҡан. Этимологияһы буйынса күлдең Уелдекуль, Уелдекул исемдәре лә килтерелә. Бынан топонимдың ике башҡорт һүҙенән: «уйылды» һәм «күл» һүҙҙәренән тороуы күренә. Топоним «уйпаттағы күл» йәки «убылған (уйылған) күл» тигәнде аңлатыуы ихтимал. 
## Тарихы
Уйылды ауылына 1932 йылда нигеҙ һалынған. Тәүҙә урындағы халыҡ Уйылды күле ярында балык кәсептәре менән шөғөлләнгән. Һуғыштан һуң, 1949 йылдарҙа, ҡасабала «Вязовый утрауы» ял йорто асыла. 1977 йылда асылған СССР Эске Эштәр министрлығының, ә аҙаҡ Рәсәйҙең  «Урман Күле» шифаханаһы асыла. 2014 йылда шифаханала һуңғы күләмле ремонт башҡарыла

Хәҙер ҡасаба туризм иҫәбенә йәшәй.

## Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала халыҡ һаны 2010 йылда 385 кеше тәшкил иткән (176 ир-егет һәм 209 ҡатын-ҡыҙ).

## Иҫтәлекле урындары

Уйылды күле — Урал тауы итәгендә ҡарағайлыҡ араһындағы уникаль тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.

Ҡасабала хәрби шәфҡәт туташы Плужник Клавдия Алексеевнаға һәйкәл ҡуйылған.

## Инфраструктураһы
«Урман Күле» шифаханаһы бар. Ҡасабанан алыҫ түгел «Бунчук» ял базаһы урынлашҡан. Уйылды ҡасабаһы территорияһында бер нисә туҡталыштан торған автобус селтәре үҫешкән. Ҡасабала бер нисә магазин эшләй. Ҡасабаның яры буйында кәмәләр өсөн бер нисә  пристань урынлашҡан.

## Урам селтәрҙәре
Уйылды ҡасабаһы урам селтәре 11 урамдан тора.
## Галерея

Файл:Вид на санаторий "Лесное озеро".jpg|Ҡасабаға күренеш
Файл:Озеро Увильды лето.jpg|Уйылды күле
Файл:База отдыха "Бунчук".jpg|«Бунчук» ял йорто


## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Увильды (озеро)](https://ru.wikipedia.org/wiki/Увильды_(озеро)
* Кыштымский городской округ
Һыуғомаҡ мәмерйәһе

**Һыуғомаҡ мәмерйәһе** — Уралда, Һыуғомаҡ тауының көнсығыш битләүендә, Ҡыштым ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Һыуғомаҡ мәмерйәһе — Уралда берҙән-бер мәрмәр тоҡомдарында һыу менән яһалған мәмерйә. Мәмерйә тар үткәүелдәр менән тоташҡан өс мәғәрәнән тора. Ҡышҡы ваҡытта һәм яҙ башында беренсе мәғәрәнең стеналары һәм түбәһе ҡар кристалдары менән ҡаплана, иҙәндә боҙ сталагмиттары барлыҡҡа килә. Икенсе мәғәрәнең иҙәнендә еүеш балсыҡ, түшәмдән һыу һарҡып ағып тора, температура һәр саҡ ыңғай.
Икенсе мәғәрәнең алыҫ өлөшөндә, алты метр тәрәнлектәге ҡоҙоҡҡа күскән, тәрән булмаған тар тишек. Ул өсөнсө ҡыуышлыҡҡа алып бара. Өсөнсө мәғәрә бейек һәм тар, өлөшләтә һыу менән тулған. Һыу кимәле даими түгел, йәй, ҡоро осорҙа кәмей. Был ваҡытта ябыҡ барып бөткән бер нисә юл асыла. Өсөнсө мәгәрәнең алыҫ, түбәнерәк өлөшө һәр саҡ һыу аҫтында. Һыу аҫтында тикшерелмәгән юлдар бар. Мәмерйәнең тикшерелгән өлөшөнөң дөйөм юлдар оҙонлоғо 123 метр.

Мәмерйәнең беренсе мәғәрәһе тыштан үтеп ингән яҡтылыҡ менән өлөшләтә яҡтыртыла, һәм хатта балалар ҙа иркен йөрөй алырлыҡ. Икенсе мәғәрәгә тар тишек алып инә һәм ул тулыһынса ҡараңғылыҡ эсендә, әммә унда инеү өсөн фонарҙар булыуы етә. Өсөнсө мәғәрәгә вертикаль ҡоҙоҡ алып бара һәм унда инеү өсөн ҡорамалдар кәрәк. Ғәҙәттә, тәүге ике мәғәрәгә генә экскурсия ойошторола. Силәбе өлкәһе хөкүмәтенең 1985 йылдың 23 декабрендәге 553-сө ҡарары менән Һыуғомаҡ мәмерйәһенә тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә.

## Иҫкәрмәләр
Йылы күл (Өфө)

**Йылы күл (Тёплое озеро)** —Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы Калинин районы Инорс биҫтәһендә урынлашҡан яһалма күл.

2-се йылылыҡ электр үҙәгенең һыуытыу системаһын һыу менән тәьмин итеп тороусы яһалма быуа. Район халҡының яратҡан йәйге ял урыны булып тора.

Өфөнөң 2-се йылылыҡ электр үҙәге менән бер туҡтауһыҙ йылылыҡ алмашыуы арҡаһында күлдә һыу йыл әйләнәһенә туңмай. Күл ябыҡ түгел. Ундағы һыу тәүҙә Ҡариҙел йылғаһына, артабан Ағиҙелгә ағып төшә.

Оҙонса формала һыу ятҡылығы. Яр буйы оҙонлоғо 2,65 саҡрым самаһы. Һыуы сағыштырмаса таҙа.

Йәйен күлдә рәсми пляж, кафе, ағастан ятыу  һәм ҡояштан ышыҡланыу өсөн урындар, кейенеү бүлмәләре һәм йыуыныу кабиналары эшләй. Һыуытҡыс быуа ҡала эсендә урынлашҡан.

Күлдә һыу ҡышын туңмай, ҡайһы бер күсер ҡоштар көньяҡҡа осоу урынына күлдә ҡышлай.

## Һүрәтләмә
**Уртаса тәрәнлеге**: 2,5 м

**Оҙонлоғо**:0, 97 км

**Киңлеге**:0, 3 км

**Яр ситенең урамаһы**:2,63 км

**Майҙаны**: 0,015км2

**Һыу менән тәьмин итеү сығанаҡтары**: Суртан күле (Щучье, или Холодное озеро ) һәм Ҡариҙел йылғаһы (Ағиҙел ситтәре) менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.

**Һыу ятҡылығының килеп сығышы**: Яһалма

**Төбө**: Ҡомло, урыны менән үлән барлыҡҡа килә

**Балыҡ**: Һыу ятҡылығында күл һәм йылға балыҡтары йәшәй.

**Урынлашҡан ере**:Йылылыҡ электр үҙәге янында.

**Иҫкәрмә**: Күлдең төбөндә  тәрән упҡын урындары күп. Һһаҡлыҡ сараларына ҡарамаҫтан, йыл һайын күп кеше батып һәләк була.

**Географик координаталары**:киңлек: 54°46′56″N (54.78236) Оҙонлоҡ: 56°6′19″E (56.10526

**Яр буйына торама пункттар**: Өфө ҡалаһы

**Үҙенсәлектәре**: Ҙур булмаған яһалма һыу ятҡылығы; күл йыл әйләнәһенә йылы.

## Галереяһы

Файл:Утки на Тёплом озере (Уфа).jpg|Өйрәктәр күл буйындағы йылы
Файл:Lake Teploe.jpg|Инорс-7 биҫтәһенә күренеш
Файл:Feeding ducks on the Lake Teploe.jpg|Күлдә өйрәктәрҙе ашатыу урыны


## Шулай уҡ

* Өфө күлдәре

## Һылтанмалар

* https://irecommend.ru/content/voda-kak-parnoe-moloko
* http://reki-ozera.ru/rybalka_v_bashkirii/ozera/110179-teploe.html
* https://www.bashinform.ru/news/1414266-v-ufe-blagoustroyat-ozero-teploe-a-rekonstruktsiyu-parka-kashkadan-zavershat-v-etom-godu/
*https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1880084
Роза (Силәбе өлкәһе)

**Роза** — Рәсәй Федерацияһы, Силәбе өлкәһе Коркин районының эшселәр ҡасабаһы.

Роза ҡала биләмәһенең административ үҙәге һәм берҙән-бер тораҡ пункты.

## Географияһы
Роза ҡасабаһы Коркин ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 5 саҡрымда урынлашҡан. *Сүмләк* инеше буйында, Дубровка-Силәбе тимер юл станцияһынан 13 саҡрым алыҫлыҡта һәм Породный тимер юл станцияһынан 2 саҡрым алыҫлыҡта барлыҡҡа килгән. 1992 йылға тиклем Коркин ҡалаһы составына ингән. Муниципалитет Оло Силәбе агломерацияһы составында.

## Тарихы
1932 йылда «Ҡыҙыл Роза» колхозы булараҡ барлыҡҡа килгән. Исеме немец һәм халыҡ-ара эшселәр хәрәкәтенең күренекле эшмәкәре — Роза Люксембург хөрмәтенә бирелгән.

1935 йылда колхоз ерҙәре һоро күмер сығарыуға бүлеп бирелә. Әммә 1932 йылда күрше Коркин ауылында тәүге күмер сығарыу предприятиеһы төҙөлә. Коркин күмер ятҡылығының артабанғы үҫеше 1935 йылда уҡ колхоздың бар ерҙәрен тау эштәре өсөн биреүгә килтерә. Ә бында барлыҡҡа килгән шахтёрҙар һәм таусылар йәшәгән ҡасаба элекке колхоз атамаһы менән, ҡыҫҡартып Роза тип йөрөтөлә башлай.

1981 йылдың 1 октябрендә янында урынлашҡан Чапаев һәм Строитель ҡасабалары Роза эшселәр ҡасабаһы менән бергә берләштерелә.

## Халҡы

## Коркин күмер разрезының кире йоғонтоһо

Коркин күмер разрезы әкренләп тәрәнәйтелеү һәм киңәйтелеү менән бәйле күп кенә йорттар ҡасабала котлован ситенән 80-300 метр ғына алыҫлыҡта ҡалған. Тупраҡтың өҫкө ҡатламы әкренләп шыуа барып аҫҡа төшә. Шуның арҡаһында күп кенә йорттарҙың ҡабырғаларында ҡулды тығып урамға сығарырлыҡ ҙур ярыҡтар хасил булған, улар аҡрынлап емерелә бара һәм авария хәлендә тип танылған

Был муниципаль, шулай уҡ шәхси торлаҡтарға һәм хатта социаль объекттарға ла (мәктәп) ҡағыла. Бынан тыш даими һөрөм газы килә, һәм күмер саңы оса, былар кеше сәләмәтлегенә кире йоғонто яһай — тын системаһы ауырыуҙары (мәҫәлән, бронхылар астмаһы) һаны ҡырҡа арта.

Һөҙөмтәлә, 2012 йылдың 4 февралендә В. В. Путин күмер разрезында булып, үҙ күҙҙәре менән күргәс, айырым йорттарҙы, бәлки ҡасабаны ла, хәүеф-хәтәрһеҙ урынға күсереү кәрәклегенә инана, ошо мәсьәлә буйынса кәңәшмә үткәрелә.

Коркин ҡалаһының үҙендә лә 2017 йылға тиклем елһеҙ ваҡытта ҡаланы күмер туҙаны ҡаплай торған була, 2018 йылдың аҙағына хәл яҡшырған, рәсми версия буйынса, разрез газ сығармай башлаған.

## Иҫкәрмәләр
Туҡ (ауыл)

**Туҡ** — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл.

Туҡ ауыл Советының административ үҙәге.

## Географияһы
Туҡ ауылы район үҙәге Плешаново ауылынан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан, Ырымбурҙан яҡынса 250 км төньяҡ-көнбайыштараҡ ята.

## Тарихы
Туҡ элгәре *Богомазов* тип аталған меннонит ауылы булған, уға 1891 йылда Молочан меннонит колонияларынан күсеп килгән немецтар нигеҙ һалған булған. Меннонитлыҡ — протестант йүнәлешенең бер тармағы, уның башында Менно Симонс тигән голланд кешеһе торған. Инаныс уның исемен алған (:ru:Меннонитство).

Меннониттар 1789 йылда Рәсәйгә императрица Екатерина II Новороссияның буш ерҙәренә күсергә рөхсәт биргәс күсенеп килгән. 1854 йылда Волга буйында меннониттар колонияһы барлыҡҡа килә. Рәсәй меннониттары немец милләтле этнодини төркөм төҙөй. Әлеге ваҡытта рус баптистары менән ҡушылған тиерлек.

1891-92 йылдарҙа Ырымбур губернаһына Азов диңгеҙе буйынан немец меннониттары күсеп килеп ултыра, һәм 12 ауыл төҙөй. Шулай итеп Богомазово ауылын да немец меннониттары һала.

Беренсе иҡтисади ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, был колониялар Беренсе бөтә донъя һуғышы башланыуға сәскә ата. 1917 йылға 14 ауыл иҫәпләнгән, дөйөм алғанда, 32 600 мең гектар ерҙәре булған, 3670 кеше йәшәгән. Хәҙерге көндә ул ауылдарҙа немецтар ҡалмаған.

1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Богомазово ауылы Туҡ ауылы тип үҙгәртелә.

## Этимологияһы
Ауылдың икенсе исеме Туҡ йылғаһынан алып бирелгән. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы ғалим Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында, Туҡ атамаһы төрки телдәрҙән килеп сыҡҡан, ул башҡорт телендә лә, ҡаҙаҡ са ла, татарса ла урыҫ телендәге «сытый» тигәнгә тап килә, тип яҙған. Тимәк, был йылға мул һыулы тигәнде аңлата.

## Халҡы

## Инфраструктураһы
Ауылда магазин, мәктәп, балалар баҡсаһы, клуб, спорт комплексы, китапхана, Рәсәй почтаһы, спорт майҙансығы бар.

1997 йылда ауылдың 5 урамы, 2 тыҡрығы була.

## Иҫкәрмәләр
Долгое озеро ( Оҙонкүл)

Долгое озеро ( Оҙонкүл**, Өфө, Дудкино)**   —  Башҡортостанда, Өфө биләмәһендә, Ҡариҙел  йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан  күл. Шуға ла күлдең оҙонлоғо 8 километрға  етә. Тәбиғи һыу ятҡылығы булып тора.

Ҡариҙел  йылғаһының һаҙлыҡлы һыубаҫар туғайында,  диңгеҙ кимәленән 87 метр бейеклектә урынлашҡан.

## Географик урыны
**Һыу объектының коды**: 100102014111100005419

**Һыу объектының тибы**:күл

**Исеме**:Оҙонкүл ( (Долгое озеро, Уфа, Дудкино).

Кама бассейны Ҡариҙел йылғаһының үҙәне буйында, Йылҡыбай ауылынан 2,6 саҡрым көнбайыштараҡ урынлашҡан

Ҡариҙел йылғаһына ҡоя

**Бассейн округы** (10)

**Кама йылға бассейны** (1)

**Ағиҙел йылғаһы бассейны** (2)

**Урыны:** Өфө ҡалаһы Охлебинин ҡасабаһы янындағы Ағиҙел йылғаһының хужалыҡ участкаһы.

Шакша һәм Дим (баштан алып Бочкарев ауылы) (14)

**Гидрологик өйрәнеү буйынса код** 211100541

**Ги буйынса томдың номеры** 11

**Күлдең майҙаны**: 0,42 км².

## Һүрәтләмә
Ҡариҙел йылғаһының  һаҙлыҡлы туғайҙары, имәнле ҡарама һәм  имәнле  уҫаҡ урмандары  уратып алған., Көнбайыштан  Дудкино ауылына һәм уның эргәһендәге баҡсаларға  барып терәлә.

Ҡылауыҡ аша үҙенән көньяҡтараҡ  ятҡан Онучино күле менән, шулай уҡ  Кудельное күле (көнсығышта) һәм  Йылы күл  менән (төньяҡта) тоташҡан.

Әлеге ваҡытта күлдә һыу таҙа, күл үҙе сүпләнмәгән. Был һыу инеү һәм ял итеү өсөн күлдең уңайһыҙлығы һәм яраҡһыҙ булыуы менән аңлатыла. Үҙенең урынлашҡан урыны һәм ҙурлығы арҡаһында күл күп кенә  балыҡтар, ҡоштар, имеҙеүселәрҙең ареалы булып тора.

**[[Фекерләшеү:Долгое озеро ( Оҙонкүл)|Долгое күленең ( Оҙонкүл)]]**   көньяҡ өлөшөнән сыҡҡан берҙән-бер шишмә   Онучино күленә барып ҡоя

Күлгә бик күп шишмәләр һәм бәләкәй йылғалар ҡоя, ер аҫтынан инештәр атылып сыға, шуға ғәҙәттә күл температураһы плюс 15 С-тан күтәрелмәй.

Күлдең ярҙарын ҡамышлы, ҡыуаҡлыҡ һәм ағастар баҫҡан.  Күл төбө ләмле. Күлдә пляж юҡ, күлдә һыу инеү хәүефле. Ташҡын ваҡытында Ҡариҙел йылғаһы менән тоташырға мөмкин.

**Координаталары**: 54 ГИ43 '27 "56-сы' 22" E

## Тарихы
Столыпин реформаларына тиклем,  күл менән бергә  уның эргәһендәге биләмә  Өфө  Успенск ир-егеттәр монастырына ҡараған.

Башҡортостандың Урмансылар паркы янындағы автомобиль юлы тоннелен төҙөү  менән бәйле күл аша урман эстакада һалынасаҡ.

Был күлдең  экологик торошон насар эҙемтәләргә килтерәсәк.
## Һылтанмалар
*Долгое озеро 
*Долгое (озеро, Уфа, Дудкино)
*Поиск по данным государственного водного реестра
2-се Башҡорт кантоны

**2-се Башҡорт кантоны** (10 апрель, 1798 йыл) — Пермь губернаһының Екатеринбург һәм Красноуфимск өйәҙҙәрендә ойошторолған идаралыҡ.

## Тарихы
Кантон системаһы тотош мәсьәләләр комплексын хәл итеү, шул иҫәптән башҡорт ихтилалдарын иҫкәртеү, ил сиген нығытыу, крайҙы колониялаштырыу һ.б. маҡсаттарынан 1798 йылдың 10 апрелендә Указ нигеҙендә индерелә.
Кантон идаралығы осоронда 2-се Башҡорт кантоны составына Пермь губернаһының Екатеринбург һәм Красноуфимск өйәҙҙәре (хәҙерге Свердловск, Силәбе өлкәләре һәм Башҡортостандың өлөштәре) башҡорттары инә.

2-се Башҡорт кантоны 7 йортҡа (команда) бүленә, командалар ауылдарҙан тора.

**Беренсе йортҡа** Юлдаш, Ҡолошбай, Ямантай, Биктимер, Ҡарағайкүл, Ибраһим, Һарыкүлмәк, Апаҡ, Ҡырмыҫҡалы, Ҡайынҡул, Суртаныш ауылдары инә.

**Икенсе йорт** Әсән, Кесе Әсән, Итбай, Назар, Соболево, Фәйзулла, Шәрипҡол, Һарына, Таскино, Һөләймән ауылдарынан тора.

**Өсөнсө йортто** Бердинеш, Ҡотҡасыҡ, Һунарғол, Аяҙғол, Һатлыҡ, Сабит, Нурыш, Мусыҡай, Алабуға ауылдары тәшкил итә.
 
**Дүртенсе йортҡа** Зырянкүл, Сагильжино, караболка, 1-се Итҡол, 2-се Итҡол, 3-сө Итҡол инә.

**Бишенсе йорт** Шәкүр (Свердловск өлкәһе), Аҡбаш, Үрмәкәй (Свердловск өлкәһе), Өфө-Шигири, Әртә-Шигири, Араҡай, Билән, Юлдаш, Машкары ауылдарынан тора.

**Алтынсы йортҡа** Теләш, Ишәле, Тякино, Тимербай, Ҡорғат, Буғалыш, Оло Ока, Ҡыҙылбай ауылдары ҡарай.

**Етенсе йорт** — Бишково, рахманғол, Устьбаяк, Биккенә, Бикмәт, Ғәйнә, Әҙеғол, Яманйылға, Озерково, һыҙғы, Ҡуян ауылдары.

1-се һәм 2-се Башҡорт кантондарында 20-се Башҡорт полкы төҙөлә. 1812 йылдың 30 октябрендә полк Пермь губернаһы Пермь өйәҙенең Ҡуян ауылында йыйылып, Полтава губернаһының Галяч ҡалаһына, граф, генерал-лейтенант П. А. Толстойҙың ополчение корпусы менән ҡушылыу өсөн юлға сыға.

Полк Пенза ополчениеһына ҡушылырға бойороҡ ала  һәм уның составында 1813 йылдың майында Варшава кенәзлегенә килеп, кенәз, генерал Д. И. Лобанов-Ростовский етәкселегендәге Резерв армияһы составына индерелә. Полктың бер өлөшө әсирҙәрҙе һаҡлай, транспортты оҙатып йөрөй, икенсе өлөшө Резерв армияһының 3-4-се корпустары араһында бәйләнеш булдыра.

3-сө йорттоң урядниктары Ҡолмөхәмәт Көсәғолов менән Хәмит Тойғонов «Парижды алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә, «шуға күрә 20-се полктың ҡайһылыр йөҙ яугиры Gарижды штурмлағанда ҡатнашыуы ихтимал йәиһә улар икенсе полкта [еҙмәт итеүе мөмкин», — тип фаразлай был факт буйынса Башҡортостан Республикаһы Милли архивының бүлек етәксеһе Зөфәр Ғәтиәтуллин.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкиры 1-го и 2-го кантонов в Отечественной войне 1812 года
Яңғыҙ (ауыл)

**Яңғыҙ** ) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы Марьевка ауыл Советындғы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Һайылмыш йылғаһының уң ҡушылдығы Яңғыҙ йылғаһы буйында район үҙәге Һаҡмар ауылынан төньяҡҡа табан 8 саҡрым самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
1901 йылдан алып Яңғыҙ йылғаһы буйында урынлашҡан Яңғыҙ (Казак Яңғыҙы) утары булараҡ билдәле, ул йылда торама 38 ихатанан торған, унда 221 кеше йәшәгән.

1926 йылда ул Яңғыҙ, шулай уҡ Марьевский тип иҫәпләнә, унда 331 кеше йәшәгән, 64 йорт-ихата иҫәпләнгән, шуларҙың 59-ы урыҫ һәм 5-е украин милләтле булған.

1931 йылда Яңғыҙ ҡасабаһы тип билдәләнгән, 82 йорт-ихата булған, 400 кеше йәшәгән, бөтәһе лә урыҫтар. Совет йылдарында «Ҡыҙылармеец» колхозы булдырылған.

## Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны — 25 кеше (урыҫ 80 %), 2010 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса — 36 кеше.

## Этимологияһы
Ауылға атама уның янынан аҡҡан Яңғыҙ йылғаһы исеменән бирелгән. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы ғалим Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында, *Яңғыҙ* атамаһы башҡорт теленән килеп сыҡҡан, урыҫ телендәге «одинокая» тигәнгә тап килә, тип яҙған. Йәғни, бер үҙе. Артабан ошо төбәктәге йылғаларҙы, ул барып ҡушылған Һайылмыш йылғаһын күҙҙән үткәреп, Моисеев, йылға был йәһәттән яңғыҙ түгел тигән һығымта яһай. Баҡһаң, Яңғыҙ йылғаһының ҡушылдыҡтары юҡ икән, шуға күрә ул бер үҙе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡондоҙло (Шаҙы ҡушылдығы)

**Ҡондоҙло йылғаһы** — Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы Оло Шаҙы ауылы биләмәһендә аҡҡан бәләкәй йылға.
Заманында мул һыулы йылға булған. Унда ҡондоҙҙар бик күпләп үрсегән.

## Географияһы
Йылғаның башы Оло Шаҙы ауылының көнсығыш өлөшөнән, йәғни Иштебай ауылы яғынан баш ала. Ул ауыл ситенән, тау-таш араһынан ағып сығып ауыл эсенә инә һәм Шаҙы йылғаһына ҡоя. Ҡондоҙло йылғаһының башы «Сәй һыуы» шишмәһенән башлана. Шишмәнең һыуы тәмле булғанға күрә элек ауыл халҡы был шишмәгә сәйгә һыу алырға йөрөгән. Йылға тиҙ ағышлы, бормаланып аға. Ҡондоҙло йылғаһының оҙонлоғо 4,3 км. Йылғаның киңлеге 3 метрҙан 5 метрға тиклем. Урыны менән 8 метрға еткән урындары ла бар. Йылғаның төбө тигеҙһеҙ. Шаҙы йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы. Шаҙы йылғаһы ауыл уртаһынан аҡҡан йылға. «Ҡондоҙло» йылғаһы уртаса һыулы. Башлыса ҡар һыуҙары менән, шулай уҡ ер аҫты һәм ямғыр һыуҙары менән туйына. Ҡыш көнө туңмай.

## Этимологияһы
Ҡондоҙло йылғаһының исеме «ҡондоҙ» (бобр) һүҙенән алынған. Элек был йылғала ҡондоҙҙар күп булған, шуға күрә лә ауыл халҡы уны «Ҡондоҙло» тип атаған.

## Тәбиғәт
Ҡондоҙло йылғаһында бәрҙе, шамбы балыҡтары, ер-һыу аҫты йәнлектәре ҡондоҙ, ҡыҫалалар булған. Әммә 1954 йылда нефть скважинаһын быраулау сәбәпле күп балыҡтар, йәнлектәр юғалған. Әлеге ваҡытта балыҡтар бар, әммә аҙ. Йылға ярҙарында һаҙлыҡлы урындарҙа тәлмәрйен, йыландар күрергә мөмкин. Һыу үҫемлектәре һай һыулы урындарҙа үҫә. «Ҡондоҙло» йылғаһының ярҙарында бөтнөк, ҡамыш, тал ағастары үҫә.

## Иҫкәрмәләр
Ҡала-тау мемориалы (Мишкә районы)

**ҠалА-тау мемориалы (Мишкә районы)**— Мишкә районы Оло Шаҙы ауылында урынлашҡан. Ул 1975 йылда Бөйөк Еңеүҙең 30 йыллығына арнап төҙөлгән мемориал.

## Тарихы
1941-1945 й. Бөйөк Ватан һуғышында баш һалған ауылдаштары хөрмәтенә төҙөлгән. Оло Шаҙы ауылынан Бөйөк Ватан һуғышына 408 ир-ат киткән. Ни бары 154 генә иҫән-һау әйләнеп ҡайтҡан, ә 254 ир-ат фронт яланында ҡалған. Ҡала-тау мемориалына алып менгән һикәлтәләр һаны  яу яланында ҡалған ауылдаштар һанына тиң. Һәр йыл 9 май, Еңеү көнө, ошо Ҡалатау майҙансығында үтә. Ауыл халҡы 1975-1980 йылдарҙа тауҙың итәгенә ҡарағай, шыршы ағастары ултыртҡан.
Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы, билдәле драмматург, сығышы менән Оло Шаҙы ауылынан булған Флорид Бүләков үҙенең "Тайна моего аула" мәҡәләһендә түбәндәгеләрҙе яҙа:
"...Кала-тау и сегодня высится над аулом. Святое место, которое было огорожено стеной (кала - город, крепость). Эта гора многие века была местом паломничества. Наши старики говорили, что, взойдя на вершину кургана, можно соприкоснуться с небом и увидеть свое счастье! С горы она действительно видна почти вся!..."

## Тасуирламаһы
Мемориал Еңеү ордены төшөрөлгән стелланан, еҙҙән эшләнгән һалдат һәйкәленән, Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған һалдаттар исемлегенән торған  бетондан эшләнгән хәтер таҡтаһынан һәм һуғыш ваҡытындағы ике пушканан тора. Мемориал майҙансыҡ аҡ гранит менән ҡапланған.

## Этимологияһы
Мемориалдың исеме ул урынлашҡан тауҙың исеменән алынған.  Элек ошо тау башынан Бөрө ҡалаһының уттары күренгән. Шуға ла уны "Ҡала-тау" тип йөрөткәндәр.

## Һылтанмалар
*Мемориал погибшим в Великую Отечественную войну 1941-1945г.г.
*Болльшешадинский сельсовет МР Мишкинский район РБ 

## Иҫкәрмәләр