open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Элин Вагнер

**Элин Матильда** **Элизабет Вагнер** (, 16 май 1882 йыл — 7 ғинуар 1949 йыл, Берг, Крунуберг, Швеция) — швед яҙыусыһы, журналист, педагог, эколог. Йәмәғәт эшмәкәре, балаларҙы яҡлау һәм ҡотҡарыу буйынса хәрәкәт ойоштороусы, феминистик һәм пацифист хәрәкәте активискаһы.

1944 йылдан башлап Швед академияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Элина Вагнер Лунд ҡалаһы мәктәбе директоры ғаиләһендә тыуған. Өс йәшендә әсәһенән мәхрүм ҡала. Фогельстадта ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 

1910 йылда әҙәби тәнҡитсе Джон Ландквистҡа кейәүгә сыға.

Вагнер ашҡаҙан рагы ауырыуынан вафат була. Лунд Төньяҡ зыяратында ерләнгән.

Уның һеңлеһенә Грегор Паульсон өйләнгән була.

## Ижтимағи эшмәкәрлеге
Иң билдәле суфражисткаларҙың, Швецияла ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғын биреү хәрәкәте эшмәкәрҙәренең береһе, ҡатын-ҡыҙҙырҙың тиң хоҡуҡлылығы өсөн Швед йәмғиәтен ойоштороу инициаторы.

Фредрика Бремер менән бер рәттән Э.Вагнер Швецияла феминистик хәрәкәтенең инициаторы, иң мөһим һәм абруйылы эшмәкәре булып тора. 

1919 йылдың ноябрендә Элин Вагнер, Элен Пальмшерна и Герда Марку Швецияла балаларҙы яҡлау һәм ҡотҡарыу буйынса илдә иң тәүге «Рада-Барнен» ("Балаларға ярҙам Халыҡ-ара союзы"ның швед бүлексәһе) исемле ойошма төҙөй.

## Әҙәби ижады
Романдар, гәзит һәм журнал мәҡәләләре, 4 фильм сценарийы авторы. Э.Вагнерҙың популяр романдары араһында: *Norrtullsligan* («Ир-егеттәр һәм башҡа бәхетһеҙлектәр», 1908), *Pennskaftet* («Тотҡа», 1910), *Åsa-Hanna* крәҫтиәндәре тормошонан халыҡ традициялары рухындағы повесы (1918). Ижади псевдонимы — *Девинез* (Devinez).

Э. Вагнерҙың китаптары һәм бик күп һанлы мәҡәләләре ҡатын-ҡыҙҙар эмансипация проблемаларына, граждандарҙың хоҡуҡтарына, тыныслыҡ өсөн хәрәкәткә, кешеләрҙең тормош хәлен яҡшыртыу, тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға арналған.

## Һайланған библиография
* Från det jordiska museet (1907)
* Norrtullsligan (1908)
* Pennskaftet (1910)
* Helga Wisbeck (1913)
* Mannen och körsbären (1914)
* Camillas äktenskap (1915)
* Släkten Jerneploogs framgång (1916)
* Åsa-Hanna (1918)
* Kvarteret Oron (1919)
* Den befriade kärleken (1919)
* Den förödda vingården (1920)
* Nyckelknippan (1921)
* Den namnlösa (1922)
* Från Seine, Rhen och Ruhr (1923)
* Silverforsen (1924)
* Natten till söndag (1926)
* De fem pärlorna (1927)
* Den odödliga gärningen (1928)
* Svalorna flyga högt (1929)
* Korpungen och jag (1930)
* Gammalrödja (1931)
* Dialogen fortsätter (1932)
* Mannen vid min sida (1933)
* Vändkorset (1934)
* Genomskådad (1937)
* Hemlighetsfull (1938)
* Tusen år i Småland (1939)
* Fred med jorden (1940)
* Väckarklocka (1941)
* Selma Lagerlöf I (1942)
* Selma Lagerlöf II (1943)
* Hans Larsson (1944)
* Vinden vände bladen (1947)
* Spinnerskan (1948)
* Fredrika Bremer (1949)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Вагнер, Элин (1882—1949)
Гида Шведская

**Гида Анундсдоттер**, шулай уҡ **Гида Шведская**, **Гуда** һәм **Гунхильда** булараҡ билдәле (1048/1049 тирәһендә үлгән) ― швед принцессаһы һәм Дания королеваһы, Свен II Эстридсендың ҡатыны.

## Биографияһы
Гиданың тормошо тураһында төп мәғлүмәт сығанағы булып немец циркәүе йылъяҙмасыһы Адам Бремендың 1070 йылдарҙы яҙған әҫәрҙәре була. Саксон Грамматиктың фекернсә һәм һәм Исланд йылъяҙмалары мәғлүмәттәре буйынса, Гида швед короле Анунд Якобтың ҡыҙы була (1022—1050 йыл). Әсәһе — Швеция королеваһы Гунхильд. Әммә бының менән бергә, уларға замандаш тиерлек Адам Бременский, Анундтың һәм Гунхильдтың ниндәйҙер балалары булған тип әйтмәй. Шуның өсөн Гида Анундтың һәм башҡа ҡатын-ҡыҙҙың балаһы тип фаразларға була.

Гида 1047 йәки 1048 йылдар тирәһендә Дания короле Свенға кейәүгә сыға. Был дата раҫланмай, был ваҡытҡа, бәлки, улар өйләнгән булыуҙары мөмкин, сөнки Свен швед һарайы эргәһендә һөргөндә йәшәй. Никахтары бик ҡыҫҡа була һәм Гида тиҙҙән үлә. Адам Бременский һүҙҙәре буйынса, уны Свендың тотҡон ҡатыны Тора ағыулап үлтерә. Свен үҙенән һуң күп нәҫел ҡалдыра, әммә Гида менән дөйөм балалары булған микәнлеге билдәһеҙ. Гиданың атаһы 1050 йылдар тирәһендә вафат була, ҡатыны Гунхильд оҙағыраҡ йәшәй. Яҡынса шул уҡ ваҡыттарҙа, тол Свен Гунхильд тигән ҡатынға өйләнә. Бында Гиданың әсәһе йәки үгәй әсәһе Гунхильд тураһында һүҙ барыуы ихтимал. Хәҙерге заман тарихсылары раҫлауынса, бер үк ваҡытта Гунхильд исемле ике ҡатын ―Швецияла һәм Данияла йәшәүе мөмкин. Күпкә һуңғы бремен йылъяҙмалары архиепископ Адальберт яҙған хатҡа һылтана, унда Гунхильд Свендың «әсәһе» («ҡәйнәһе») тип яҙыла. Һәр осраҡта, Свен һәм Гунхильд яҡын ҡәрҙәштәр булғанлыҡтан, архиепископ Гамбург талабы буйынса айырылырға мәжбүр булалар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Alf Henrikson (1989), *Dansk historia*. Stockholm: Bonniers
*
Амелия Андерсдоттер

**Андерсдоттер Анна Амелия Матильда** Катарина (; 30 август 1987 йыл,   Швеция, Уппсала, Энчепинг) — швед сәйәсмәнде һәм 2009 йылда Швецияның Пират партияһы исемлеге буйынса Европа парламентына һайланған депутат.

## Биографияһы
Амелия Андерсдоттер Лунда йәшәй һәм һайлауҙар мәлендә Лунд университетында иҡтисад һәм испан телен өйрәнә. 2007 йылдан 2010 йылдың мартына тиклем Пират партияһының Йәш пират  йәштәр ойошмаһында халыҡ-ара координатор була.

Андерсдоттер партия исемлегендә Кристиан Энгстремдан ҡала икенсе килә һәм алынған тауыштары 2009 йылдың июнендә мандат алыуға етмәй. Әммә парламентта Лиссабон килешеүен яҡлап яһаған сығышынан һуң, Швеция Европарламентта өҫтәт ике урын алғас мандатҡа эйә була. Ҡайһы бер илдәр Евросоюзға өҫтәмә депутаттарҙы шунда уҡ һайламағанлыҡтан, яңы 18 депутат, шул иҫәптән Андерсдоттер шунда уҡ парламенттағы урынын биләй алмай. Вазифаһына рәсми инеүе 2011 йылдың декабренә тура килә. Андерсдоттер 21 йәшендә иң йәш һайланған, ә 24 йәшендә — Европарламенттың ғәмәлдәге иң йәш депутаты була.

Лунд университеты гәзитенә биргән интервьюһында белдереүенсә, Андерсдоттер депутат булып һайланғандан һуң эш хаҡының ниндәйҙер өлөшөн альтерглобалистик Attac  хәрәкәтенә һәм «Халыҡ-ара амнистия» хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһының Ordfront  нәшриәтенә күсерәсәген фаразлай.

Вазифаға инеүен көткән арала Андерсдоттер Бельгияға күсенә һәм унда Пират партияһы мәсьәләләре буйынса эшләй, Европарламент составында эшләргә әҙерләнә. Парламенттағы эшмәкәрлегендә Андерсдоттериғтибар йүнәлтәсәк мәсьәләләр араһында телекоммуникациялар өлкәһендә дәғүәселекте арттырыу мәсьәләһе лә бар. Был өлкәлә депутат төп проблемалар араһында вертикаль интеграцияланған телекоммуникацион компанияларға контроль етешмәүен билдәләй. Андерсдоттер контрафакцияға ҡаршы көрәш буйынса сауҙа килешеүенә әүҙем ҡаршы сығыш яһай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Блог Амелии Андерсдоттер(швед.)(инг.)
* Официальный сайт(швед.), Официальный сайт  (инг.)
Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы

**Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы** (18 сентябрь 1935 йыл) — почта элемтәһе алдынғыһы. 1955—90 йылдарҙа Өфө почтамты почтальоны, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған элемтәсеһе (1974). СССР-ҙың элемтә мастеры (1969).

Советтар Союзында «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ булған өс почтальондың береһе (Төкөлдөшев Касымалы һәм Исабабаева Гәсәр Муштак ҡыҙы менән бергә).

## Биографияһы
Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы Дәүләтҡолова1935 йылдың 18 сентябрендә БАССР-ҙың Благовар районы Иҫке Һынны ауылында тыуған. Төп белем биреү мәктәбенең 8 класын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1952 йылда Благовар районының «Марат» колхозында хисапсы булып башлай. Һуңынан Өфө почтамында эшләй: 1955 йылдың ғинуар айынан — элемтә бүлексәһе почтальоны, 1964 йылдан — почтальондар бригадиры.

Әнүзә Дәүләтҡолова почтальон һөнәрен бөтә камиллығы менән үҙләштерә, даими рәүештә илдең иң яҡшы почтальондарының алдынғы эш алымдарын индерә. Бәләкәй генә, 6 кешенән торған бригада коллективы, социалистик йөкләмәләрҙе йыл һайын 110—115 процентҡа үтәй. Бригада шәхси секторҙың 5 участкаһын хеҙмәтләндерә (1150-гә яҡын торлаҡ йорт), көн һайын 1 000-дән ашыу дана гәзит, журнал, 500 хат һәм перевод тарата.

Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы, уң ҡулының ҡул суғы булмауға ҡарамаҫтан, үҙ эшендә юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. Ун туғыҙынсы биш йыллыҡ йөкләмәһен (1971—1975) 1974 йылдың 5 июненә тамамлай, йәғни 18 ай ваҡытынан алда тормошҡа ашыра, 5220 һумлыҡ һәм тағы ла биш йыллыҡ аҙағына тиклем 3 300 һум суммаға почта продукцияһын һата.

Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы йәштәргә хәстәрлек күрһәтә, улар менән үҙенең бай тәжрибәһе менән уртаҡлаша, үҙенең эшләү дәүерендә 96 почтальонды һөнәргә өйрәтә.

Туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеһын һәм социалистик йөкләмәләрен үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, 1976 йылдың 5 мартында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙына Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1977 йылдан алып Өфө почтамында (43-сө, 50-се, 71-се элемтә бүлектәре) хаттар һәм матбуғат таратыу участка бригадиры булып эшләй. 1990 йылда хаҡлы ялға сыға.

Әлеге ваҡытта Дәүләтҡолова Әнүзә Шәрифулла ҡыҙы Өфө ҡалаһында йәшәй.

Ғаиләһе: ире, ҡыҙы Эльвира, улдары Радик, ӨДАТУ-ын тамамлаған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976)
* Ленин ордены (1971, 1976)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған элемтәсеһе (1974). 
* СССР-ҙың элемтә мастеры (1969).

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Чванова Т. До новой встречи, улица //Высокое звание: очерки о Героях Соц. Труда. Уфа, 1977;
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* http://vechufa.ru/day/545-18-sentyabrya.html
* http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1001163
Каттис Альстрём

**Каттис Альстрём** (швед. *Katarina Sofie «Kattis» Ahlström*, 9 июнь 1966 йыл) — швед журналисы, телевидение алып барыусыһы, балалар хоҡуғын яҡлаусы BRIS ойошмаһының элекке генераль секретары.

## Биографияһы
Катарина Софие «Каттис» Альстрём 1966 йылдың 9 июнендә Швецияның Гётеборг ҡалаһында тыуған, Люндта табип Ханс Альстрем (1939—2005) һәм Анн-Кристин Альстрём Экберг (1939—2005) ғаиләһендә үҫә. Уның оло апаһы — Габриэлла Альстрём һәм ҡустыһы — Фредрик Альстрём бар.

Бала саҡтан классик музыкант булыу тураһында хыяллана; Каттис виолончелдә һәм фортепианола уйнай, шулай уҡ университетта музыка өйрәнә, әммә ҡулының йәрәхәтләнеүе арҡаһынада икенсе йүнәлеште алырға мәжбүр була.

Үҙ карьераһын Клаэс Окесон (Claes Åkeson) менән бергә швед телевидениеһында «7-нән 9-ға тиклем» күңел асыу программаһы алып барыусыһы булып башлай.

2000 йылдан алып Андерс Лундин (Anders Lundin) менән бергә Глобен стокгольм аренаһында Евровидение тапшырыуын алып бара.

2003—2005 йылдарҙа ул «TV-huset» (ТВ-йорт) программаһын алып бара, 2005 йылда ошо программа өсөн ул Kristallen «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ-телевидение алып барыусыһы» премияһына лайыҡ була. Melodifestivalenда һәм телевидениела хәйриә гала-концерттарҙа конферансье булараҡ эшләй.

2009 йылда ул телевидениеға TV4 Плюс каналындағы «Kattis & Company» программаһына ҡайта, шулай уҡ 2009—2011 йылдарҙа «Kattis & Company» гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй. 2006—2010 йылдарҙа популяр «Icakuriren» көндәлек журналының баш мөхәррире була.

2012—2015 йылдарҙа балалар хоҡуғын яҡлаусы BRIS ойошмаһының генераль секретары вазифаһын башҡарыусы (швед. *Samhället Barnens rätt i*), шулай уҡ Lilla barnets fond (Бәләкәй балалар фонды), Rädda Barnen (Балаларҙы ҡотҡарығыҙ) фондтарында һәм ООН-дың ЮНФПА халыҡтар йәшәү өлкәһе фондында ҡатнаша.

2015 йылдың көҙөндә Нобель лауреаттрына арналған Nobelstudion программаһының дүрт сығарылышын үткәреү өсөн Каттис SVT кналына ҡайта.

## Иҫкәрмәләр
Ильясова Зөһрә Хәмит ҡыҙы

**Ильясова Зөһрә Хәмит ҡыҙы** (17 ноябрь 1950 йыл) — балет артисы, педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1984), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1980) артисы .

## Биографияһы
Зөһрә Хәмит ҡыҙы Ильясова 1950 йылдың 17 ноябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1969 йылда А. Я. Ваганова исемендәге Ленинград хореография училищеһын тамамлай (педагогы Ф. И. Балабина) һәм Өфөгә яҡшы әҙерлекле профессиональ балерина булып ҡайта. Силәбе мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын (2012) тамамлаған. Ильясованың башҡарыу сәнғәтенә рух күтәренкелеге, музыкаль тасуирилыҡ, нескә һығылмалылыҡ һәм юғары бейеү оҫталығы хас.

1969—1980 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет солисы.
Түбәндәге партиялар башҡара: Анель («Зәңгәр Дунай»), Маша («Щелкунчик»), Аврора («Йоҡоға талған һылыу») Жизель (А. Адандың шул уҡ исемле балеты), Одетта — Одиллия «Аҡҡош күле»); Зәйтүнгөл («Сыңрау торна»), Айгөл («Айгөл иле»; дебют, 1971, Мария «Баҡсаһарай фонтаны», Сөйөмбикә «Шүрәле»), Китри («Дон Кихот»).

Рәсәйҙең Ҙур театры, «Ла‑Скала» театры (Милан ҡалаһы, Италия) һәм башҡа сәхнәләрендә бейей. РСФСР-ҙың халыҡ артистары А. П. Головань, А. Ә. Монтаһиров менән сығыш яһай. Ульяновск (1968), Ленинград (1969) ҡалаларында БАССР сәнғәте көндәрендә, Ҡарағалпаҡ АССР-ында үткәрелгән БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә (1976) ҡатнаша. СССР һәм сит илдәр (Венгрия, Испания, Италия, Португалия, Чехословакия һәм башҡалар) буйлап гастролдәрҙә була.

1980 йылда Зөһрә Ильясова Муса Йәлил исемендәге Татар академия опера һәм балет театрының төп солисы булып китә. 1984 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы» исемен ала. 

1990 йылда Ильясова Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының ул саҡтағы директоры Радик Гәрәев саҡырыуы буйынса ҡабаттан Өфөгә ҡайта һәм 1992 йылға тиклем Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй. 1992—1994 йылдарҙа Түбәнге Новгород һәм Силәбе опера һәм балет театрҙарында эшләй. 1994 йылдан ул Хореография училищеһының (хәҙер Рудольф Нурeев исемендәге Башҡорт хореография училищеһы) директоры Алик Сәлих улы Биксурин саҡырыуы буйынса училищела педагог булып эшләй башлай. 

2000—2004 йылдарҙа — Зөһрә Хәмит ҡыҙы Ҡаһирә балет академияһында (Мысыр) уҡыта. 

2004 йылда ҡабаттан Өфөгә ҡайта һәм Башҡорт хореография училищеһында педагогик эшмәкәрлеген дауам итә.

## Әҙәбиәт
* Вильданова О. Г. Утонченность и природная грация — балерина Зухра Ильясова // Вестник Академии Русского балета им. А. Я. Вагановой № 28. — С-Петербург, 2012
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998—703 с., илл.

## Һылтанмалар
* Ильясова Зөһрә Хәмит Ҡыҙы
Викандер Алисия

**Викандер Алисия** (, 3 октябрь 1988 йыл) — швед актёры, бейеүсеһе. «Даниянан килгән ҡыҙ» драмаһындағы рәссам Герда Вегенер роле өсөн «Оскар» һәм АҠШ киноактерҙар гильдияһы премиялары бирелә.

## Биографияһы
Али́сия Ама́нда Вика́ндер 1988 йылдың 3 октябрендә Гётеборгта актриса Мария Викандер менән врач-психиатр Сванте Викандер ғаиләһендә тыуған. Телевидениела 2001 йылдан төшә, Гётеборг операһы сәхнәһендә мюзиклдарҙа сығыш яһай, Швецияның Король балет мәктәбендә уҡый (2004—2007). 2007 йылда тәүге тапҡыр киноға төшә. 2010 йылда «Сафлыҡ» фильмындағы иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн «Алтын ҡуңыҙ» премияһы бирелә. «Королдәрсә роман» фильмында королева Каролина һәм «Анна Каренина» романының яңы экранлаштырыу вариантында (2012) Кити ролдәрен башҡара. 2013 йылда BAFTA «Восходящая звезда» премияһына тәҡдим ителә.

2015 йылда «Воспоминания о будущем» фильмында инглиз яҙыусыһы Вера Бриттен ролен уйнай. «Из машины» исемле ирекле фәнни-фантастик фильмда төшә, "Алтын глобус"та уның өсөн номинацияға лайыҡ була. Режиссёр Том Хуперҙың « Даниянан килгән ҡыҙ» фильмында төп -рәссам Герда Вегенер ролен башҡара, уның өсөн АҠШ-тағы «Оскар» кинопремияһын ала (2016). 2017 йылда Джастин Чадвиктың «Тюльпан сире» костюм драмаһында төп ҡатын-ҡыҙ ролен уйнай.

## Шәхси тормошо
2017 йылдың 14 октябренән Алисия «Свет в океане» фильмындағы партнеры Майкл Фассбендерҙә кейәүҙә, уның менән туйға тиклем 3 йыл осрашып йөрөгән.

Алисия Лондонда йәшәй.

## Фильмография

## Иҫкәрмәләр

## Һылтауҙар
* В Базе данных шведского кино
* На сайте ''Восходящие звезды'' 
* Alicia Vikander
Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы

**Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы ** (5 апрель 1946 йыл — 23 ғинуар 2006 йыл) — рәссам. Мәскәү туҡыу институтын тамамлаған (1971). Мәскәү рәссам-графиктар комитеты ағзаһы (1974), Рус рәссамдары ассоциацияһы (1989, Париж), Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы (1995) ағзаһы.

## Биографияһы
Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы Дәүләтшина 1946 йылдың 5 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1971 йылда Мәскәү туҡыу институтын тамамлаған. Өфөнөң башҡорт ҡыҙы Шәүрә Дәүләтшина 60-сы йылдар аҙағында уҡ, Мәскәү туҡыу институты студенты сағында, Мәскәүҙең сәнғәт һәм интеллектуаль мөхитенә инеп китә. 1974 йылдан алып 1980 йылға тиклем ул Мәскәүҙә И. Э. Грабарь исемендәге Бөтә Рәсәй сәнғәт фәнни-реставрацион Үҙәктә рәссам-реставрациялаусы булып эшләй. 1982—1984 йылдарҙа Мәскәү туҡыу институтында уҡыта.
Мәскәү рәссам-графиктар комитеты ағзаһы (1974), Рус рәссамдары ассоциацияһы (1989, Париж), Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы (1995) ағзаһы.

## Ижады
Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙының ижади үҫешендә уҡытыусыһы Владимир Яковлев ҙур роль уйнай. Дәүләтшина Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙы станокта башҡарылған рәсем һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәләрендә эшләй. Рәссамдың, нигеҙҙә, абстракт композицияларҙан торған һынлы сәнғәт әҫәрҙәре хәҙерге замандың әхлаҡ проблемаларына ҡарата уның мөнәсәбәтен сағылдыра. Улар төҫтәр активлығы, формаларҙың көсөргәнешле пластикаһы менән айырылып тора: «Минең тормошом» (1997), «Карнавал» (1998), «Алдан иҫкәртеү» (2000). Шәүрә Сәхәүетдин ҡыҙының батик техникаһында башҡарылған эштәренә боролмалы һыҙыҡ һәм таптарҙың берләшеүенән хасил булған нескә һыҙатланыш, нәфис колорит хас. Портрет әҫәрҙәрендә йыш ҡына тәрән трагизм һыҙаттарына эйә үтә тәьҫирле образдар һүрәтләнә: «Мәскәү берәҙәге (А. Васильев портреты)» (1990), «Рәссам В. Яковлев портреты» (1992). 1975 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре: Мәскәү (1986, 1989, 1992, 1995, 2001), Париж (1989), Вюрцбург ҡалаһы (Германия, 1993), Өфө (2001). Шәүрә Дәүләтшинаның эштәре Рәсәйҙә һәм АҠШ, Германия, Франция, Швеция, Италия, Испания, Швейцарияла галереяларҙа, шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

## Әҙәбиәт
* Баһуманова М. Х. Яулыҡтарҙа — ерем биҙәге //Ватандаш. 1998. № 2; Дәүләтшина Ш.: каталог. М., 2001.

## Һылтанмалар
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/5399 
* http://nv.ru/old/nver/010408.htm 
* http://www.museum.ru/N4576
Катарина Мазетти

**Катарина Мазетти** (; 29 апрель 1944 йыл) — Швеция журналисы һәм яҙыусыһы.

## Биографияһы
Катарина Мазетти Стокгольмда тыуған, әммә Швецияның көньяғынағы диңгеҙ порты Карлскрунда үҫкән. Ул журналистика менән шөғөлләнә башлай, ә тәүге күнекмәләрҙе урындағы гәзиттә ала. Лунд университетында ул инглиз һәм әҙәбиәт өлкәһендә магистр дәрәжәһен ала, шунан һуң уҡытыусы, ә һуңыраҡ репортер һәм радиопродюсер булып эшләй. Егерме йыл дауамында ул дүрт балаһы һәм ире менән Швецияның төньяғында бәләкәй фермала йәшәй. Әлеге ваҡытта ул Лундта йәшәй. Күп йылдар буйы яҙыусы бөтә йәштәге кешеләр өсөн китаптар, шулай уҡ әҙәби күҙәтеүҙәр, шиғырҙар, скетчтар яҙа, гәзит өсөн колонкалар һәм радио тапшырыуҙары алып бара.

Уның тәүге китабы гекзаметр менән балалар өсөн яҙылған һүрәтле китап була. Өлкөндәр өсөн яҙылған Grabben i Graven Bredvid (Күрше ҡәбер егете) романы 22 телгә тәржемә ителә. Романды яҙыусы үҙенең фермер ҡатыны тәжрибәһенә нигеҙләнеп яҙа. Роман ҙур уңышҡа өлгәшә һәм швед телендә генә 450000 данала һатыла. 2002 йылда уның буйынса фильм төшөрөлә, уны миллиондан ашыу швед ҡарай.

Мазетти әҙәбиәт сараларына ярашлы бер нисә илдә була, улар араһында Рәсәй, Германия, Канада (Aloud International Readings, 2006) һәм Франция (2007 йылда Prix Cévennes номинацияһы ала).

## Әҫәрҙәре
* *Grabben i Graven Bredvid* — Күрше ҡәбер егете. М.: Текст, «Тәүге тарҡыр» серияһы, 2004; «Беренсе рәт» серияһы, 2007.
* *Tarzans tårar* — Илама, Тарзан! М.: Текст, «Беренсе рәт» серияһы, 2006.
* *Familjegraven* — Ғаилә ҡәбере. М.: Текст, «Беренсе рәт» серияһы, 2007.
* *Det är slut mellan gud och mig* — Һинең менән минең арала бөтәһә лә тамамланған. М.: Текст, «Беренсе рәт» серияһы, 2010.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Mazetti-Posten , katarinamazetti.com
Каролина Оливия Видерстрём

**Видерстрём Каролина Оливия** (*Widerström Olivia Karolina*, 10 декабрь 1856 йыл — 4 март 1949 йыл) — швед гинекологы. Швецияла университет белемле беренсе рәсми ҡатын-ҡыҙ табип. Шулай уҡ феминистка һәм сәйәсмән була, енси тәрбиә һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуғы мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Видерстрем Швецияның Ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлау хоҡуғы йәмғиәте рәйесе һәм Стокгольм ҡала советы ағзаһы була.

Ҡатын-ҡыҙҙарға Швеция университетында уҡырға 1870 йылда рәсми рөхсәт ителә. 1873—1875 йылдарҙа Каролина Gymnastiska *centralinstitutet студенты була*, 1875—1877 йылдарҙа — профессор Брантинг ассистенты, шул уҡ ваҡытта гимнастика өйрәнә. 1879 йылда Wallinska Skolan-да, 1880 йылда — Уппсала университетында медицина философияһы буйынса имтихан тапшыра. 1884 йылдың майында Стокгольмда Каролина университетында медицина имтиханы бирә.

Видерстрем ҡыҙҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың үҙҙәренең тәне тураһында күберәк белеүен, кейемдәре һаулыҡтары өсөн файҙалы булыуын, ир-аттарға бирелгән мөмкинлектәргә һәм хоҡуҡтарға эйә булыуын теләй. Уның эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше булып гинекология һәм ҡатын-ҡыҙ сәләмәтлеге тора. Каролинаның иң билдәле хеҙмәте булып *Kvinnohygien* (ҡатын-ҡыҙ гигиенаһы) китабы тора. Ул 1899 йылда тәүге тапҡыр баҫыла һәм 1932 йылға тиклем ете тапҡыр сығарыла.

1912 йылда Каролина Видерстрем Стокгольм ҡала советына либералдарҙан һайлана, 1915 йылға тиклем шунда эшләй. 1918—1921 йылдарҙа, йәғни һайлау хоҡуғы гарантияланғанға тиклем швед ҡатын-ҡыҙҙарының һайлау хоҡуғы йәмғиәтенә рәйеслек итә. Ойошма маҡсатына өлгәшеп, 1921 йылда таратылғанға тиклем уның һуңғы рәйесе була.

## Сығанаҡтар
* Lena Hammarberg, *Karolina Widerström — sexualreformator och föreningskvinna*
* *Ny svensk historia: Oscar II och hans tid, 1872—1907*, Erik Lindorm 1936 s.231
* *Sveriges befolkning 1890*, (CD-ROM) Riksarkivet 2003
* http://www.ub.gu.se/kvinn/portaler/rostratt/biografier/
Бикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы

**Бикбаева Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы** (23 ноябрь 1926 йыл, Малмыж — 10 ноябрь 2004 йыл, Өфө) — отоларинголог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), профессор (1970), республика оториноларингология ғилми йәмғиәте рәйесе (1966—1991), медицина фәндәре докторы (1970), РСФСР-ҙың (1986) һәм БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре. СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967).

## Биографияһы
Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы Бикбаева 1926 йылдың 23 ноябрендә Киров өлкәһенең Малмыж ҡалаһында тыуған.

1949 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлай һәм 1991 йылға тиклем шунда уҡ эшләй (1966 йылдан алып ҡолаҡ, тамаҡ һәм танау ауырыуҙары кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 1966—1991 йылдарҙа БАССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш оториноларингологы.

Ә. Бикбаеваның «Сравнительная оценка различных методов терапии острых ангин» темаһына яҙылған кандидатлыҡ диссертацияһы (1963) хәҙерге ваҡытта ла үҙ актуаллеген юғалтмаған.

1966−1991 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетында ҡолаҡ, тамаҡ һәм танау ауырыуҙары кафедраһы мөдире, БАССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш отоларингологы булып эшләне.

Республика клиник дауаханаһы эргәһендәге республика беренсе сурдология үҙәген ойоштороусы (1968).

Фәнни хеҙмәттәре танау ҡыуышлығы хроник ауырыуының (озена) этиологияһын һәм патогенезын, баш һөйәге эсендәге отоген өҙлөгөүҙәрҙең һәм фронтиттарҙың көсәйеп китеүендә вирустарҙың ролен өйрәнеүгә, ревматизм ваҡытындағы тонзилоген интоксикацияны тикшереүгә арналған.

Әлфиә Бикбаева шулай уҡ тонзилоген интоксикацияһының дифференциаль диагностикалау һәм ревматизм; отоларингологик патология терапияһында лазерҙы ҡулланыу мәсьәләләрен өйрәнеү менән дә шөғөлләнә. Уның етәкселеге аҫтында урта һәм эске ҡолаҡ патологиялы ауырыуҙарҙы комплекслы электр-физиологик тикшереү алымдары эшләнә; озендың килеп сығыуының оригиналь концепцияһы төҡдим ителде һәм практикаға ошо ауырыуҙың патогенетик терапияһы ысулы индерелә.

## Хеҙмәттәре
230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 2 монография, 12 рационализаторлыҡ тәҡдимдәр, 160 фәнни баҫма авторы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған эшмәкәре Әлфиә Исхаҡ ҡыҙы Бикбаева етәкселеге аҫтында 16 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана, медицина фәндәре докторы әҙерләнә

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971);
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы;
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976); 
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986).
* СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1967).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы сайтында профиле
Вәлитова Нәбилә Ғәбделхәмит ҡыҙы

**Вәлитова Нәбилә Ғәбделхәмит ҡыҙы** (28 декабрь 1928 йыл — 11 октябрь 2006 йыл) — балет артисы, балетмейстер һәм педагог. РСФСР-ҙың халыҡ (1969) һәм атҡаҙанған артисы (1955). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).

## Биографияһы
Нәбилә Ғәбделхәмит ҡыҙы Вәлитова 1928 йылдың 28 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Сыйрышбаш ауылында тыуған.

1949 йылда Ленинград хореография училищеһын тамамлай (1949; педагогы А. Я. Ваганова).

Училищены тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында балет солисы булып эшләй. 1961 йылдан алып 1975 йылға тиклем — Воронеж опера һәм балет театры солисы,1979 йылдан алып — баш балетмейстер, 1985 йылдан — уҡытыусы‑репетитор, 1995 йылдан — театрҙың художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1963—1965 йылдарҙа һәм 1975 йылдан алып — Воронеж хореография училищеһы педагогы.

Ленинград балет мәктәбенең академик традицияларын дауам итеүсе. Нәбилә Вәлитова бейеүендә юғары башҡарыу мәҙәниәте менән образдың поэтик рухлылығы берләштерелә. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында төп партиялары: Торналарға юл күрһәтеүсе («Сыңрау торна»; дебют, 1949), Зарема («Баҡсаһарай фонтаны», Б. В. Асафьев), Лиза («Файҙаһыҙ һаҡлыҡ», П.Гертель), Одетта — Одиллия («Аҡҡош күле»", П. И. Чайковский) һәм башҡалар. Гөлбәҙирә партияһын («Тау бөркөтө») тәүге башҡарыусы. Воронеж опера һәм балет театрында Чайковскийҙың «Щелкунчик», Э.Дельдевездың «Пахита», «Баҡсаһарай фонтаны» (Я. З. Лифшиц менән берлектә) балеттарын ҡуя.
«Фауст» (Ш.Гуно), «Евгений Онегин» (П. Чайковский) операларында; «Ханума» (А. Цагарели) комедияһында (1974. Воронеж драмтеатры) бейеүҙәр ҡуйыусы.

Нәбилә Ғәбделхәмит ҡыҙы 1955 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша.

2006 йылдың 11 октябрендә Воронеж ҡалаһында вафат була.

**Ғаиләһе:** ире һәм балет буйынса партнеры — Яков Лившиц. Һуңыраҡ ул Израилгә күсеп китә.

## Уҡыусылары
Уҡыусылары араһында Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артистары Л. В. Денисова һәм Н. С. Курбатова, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары М. В. Леонькина һәм Т. А .Фролова.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1981).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969)

## Әҙәбиәт
* Попов В. С. Шаг на сцену. Набиля Валитова и воронежский балет. 2013 г. Изд. «Центр духовного возрождения Черноземного края»

## Хәтер
* 2007 йылда Воронежда Коммунарҙар урамы, 36-сы йорто адресы буйынса Хореография училищеһы бинаһында Вәлитова Нәбилә Ғәбделхәмит ҡыҙы хөрмәтенә *мемориаль таҡтаташ* ҡуйыла.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы 
* http://www.innoros.ru/nabilya-valitova-1928-2006 
* http://culturavrn.ru/theatre/10694
* http://www.4fot.ru/vrn-id-319.html
Дауытова Дилә Рәхим ҡыҙы

**Дауытова Дилә Рәхим ҡыҙы** (15 февраль 1908 йыл — 21 июль 1990 йыл) — башҡорт совет театр актёры. 1941 йылдан КПСС, 1946 йылдан — СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1957).

## Биографияһы
Дилә Рәхим ҡыҙы Дауытова 1908 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Ғәҙелша приискыһы ҡасабаһында шахтёр ғаиләһендә тыуған.

Сәхнә эшмәкәрлеген 1924 йылда Троицк театрында башлай.

1931—1933 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумында белем ала, 1933—1936 йылдарҙа — К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый. 

1925—1930 йылдарҙа — Башҡорт күсмә театры 1936—1964 — Башҡорт академия драма театры актрисаһы.

Ижадының башланғыс осоронда Дилә Дауытова уйнауында халыҡ башҡарыусыларына хас булған импровизациялыҡ өҫтөнлөк итә: Таңһылыу («Ашҡаҙар»), Гөлзифа («Башҡорт туйы»), Шәүрә («Шәүрәкәй»; бөтәһе лә — М. А. Буранғолов), Таңсулпан («Ҡарағол», Д. Юлтый) һәм башҡалар.

Актрисаның артабанғы эштәренә — Арина Ивановна («Ванюшиндың балалары», С. А. Найдёнов), Вера өләсәй (А. А. Фадеевтың «Йәш гвардия» («Молодая гвардия») романы буйынса В. Ғ. Ғәлимовтың «Батырҙар» пьесаһы), Бибихаят («Әсәйемдең сал сәстәре», Ә.М.Мирзаһитов) — тормошсан дөрөҫлөк, сәхнәләге кәүҙәләнешенең ышандырырлыҡ булыуы һәм ябайлыҡ хаc. Актрисаның бай репертуарында шулай уҡ сағыу сатирик персонаждар ҙа була: Йыһан («Башмағым»), Ғилми (М. Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғәлимов һәм Ғ.Әмириҙең шул уҡ исемле спектакле) һәм башҡалар.

## Сығанаҡтар
* Даутова Диля Рахимовна // Театральная энциклопедия. Том 2/Глав. ред. А. П. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1963
* *С.Сайитов* — Даутова Диля Рахимовна // Башкирская энциклопедия
* Даутова Диля Рахимовна (1908—1990)  // Башкирский государственный академический театр драмы, 2017
Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы

**Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы** (1 ноябрь, 1931, БАССР-ҙың Дәүләкән районы Бик-Ҡарамалы ауылы) - тел белгесе, педагог-методист, педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).

## Биографияһы
Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы 1931 йылдың 1 ноябрендә БАССР-ҙың (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы) Дәүләкән районы Бик-Ҡарамалы ауылында тыуа.

1953 — К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын отличие менән тамамлағандан һуң Дәүләкән районының урта мәктәптәрендә, 1954—1961 йылдарҙа Өфөнөң 47-се урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1961—1964 — РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтында аспирантурала уҡый.

1964 — Башҡорт дәүләт университетында эшләй башлай.

1990—2011 йылдар — БДУ-ның рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире.

## Эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре лингводидактика, лексикография, лингвокультурология проблемаларына, мәктәптәрҙә һәм юғары уҡыу йорттарында рус телен уҡытыу теорияһына һәм методикаһына арналған. 500-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән рус теле буйынсаса дәреслектәр, уҡытыусылар һәм студенттар өсөн уҡытыу-методик әсбаптар, авторы. 
Уның етәкселегендә 20 кандидатлыҡ һәм ике докторлыҡ диссертацияһы яҙылған һәм яҡланған.

## Наградалары һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2013).
* Донъяла рус телен пропагандалау һәм уҡытыу йүнәлешендәге актив эшмәкәрлеге өсөн А. С. Пушкин миҙалы менән наградлана.
 
## Хеҙмәттәре
: Лексика как система и методика её усвоения. Уфа, 1979; 
: Русский язык в диалоге культур. М., 2006 (авторҙаш);
: Методология и методическая система формирования лингвокультурологической компетенции тюркоязычных учащихся на уроках русского языка. Уфа, 2010.

## Иҫкәрмәләр
Хажиева Рәүилә Миңлеғәли ҡыҙы

**Хажиева Рәүилә Миңлеғәли ҡыҙы** (15 август 1930 йыл — 18 август 2021 йыл) — бейеүсе. 1952—1972 йылдарҙа хәҙерге Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле бейеүсеһе, 1972 йылдан бөгөнгө Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. 1975—1985 йылдарҙа Әбйәлил районы хужалыҡтарының бейеү ансамблдәре етәксеһе. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1967). Йәштәр һәм студенттарҙың VII Бөтә донъя фестивале лауреаты (Вена, 1959).

## Биографияһы
Рәүилә Миңлеғәли ҡыҙы Хажиева 1930 йылдың 15 авгусында Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылында тыуған.

1952 йылда Өфө театр-художество училищеһын (1952; педагогы Х.Бухарский) тамамлай.

Ошо йылдан Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамблендә бейей, 1972 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһында, 1975—1985 йылдарҙа Әбйәлил районында эшләй, С. М. Киров исемендәге колхоз, «Красная Башкирия» һәм «Урал» совхоздары бейеү ансамблдәре етәксеһе була.Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге менән хеҙмәттәшлек итә.
CCCР-ҙың халыҡ артисы Мәхмүт Эсамбаев менән бергә сығыш яһай. Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (Мәскәү, 1955), БАССР-ҙың мәҙәниәт көндәрендә (Ульяновск, 1968; Ленинград, 1969) ҡатнаша.
СССР буйлап һәм донъяның 30 илендә гастролдәрҙә сығыш яһай.

## Бейеүҙәре
Рәүилә Хажиеваның таланты башҡорт ҡыҙҙарының романтик һәм тәьҫирле образдарын тыуҙырыуҙа асыла, уның бейеүҙәренә виртуозлыҡ һәм сағыу темперамент хас була. Үҙе ҡуйған «Озон сэс» бейеүендә Рәүилә Миңлеғәли ҡыҙы ошо сифаттарын тулыһынса күрһәтә.

«Биҙрә менән бейеү», «Дуҫлыҡ», «Зарифа», «Ҡороҡсолар», «Шаян ҡыҙҙар» һәм башҡа башҡорт бейеүҙәрендә соло партияларын башҡара;
СССР халыҡтары бейеүҙәрен, көнсығыш бейеүҙәрен (катхакали стилендәге һинд, лаос, елпеүестәр менән корея бейеүе) башҡара.

Раүилә Хажиева «Оҙон сәс», «Һалдат ҡайтты» (А. Н. Фәхретдинов менән берлектә) соло бейеүҙәрен; «Илгәҙәк», «Хәйерниса-Гөлниса», «Себер татарҙары» күмәк бейеүҙәрен сәхнәгә ҡуя.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1967)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1955)
* Йәштәр һәм студенттарҙың VII бөтә донъя фестивале лауреаты (Вена, 1959).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ЭНЦИКЛОПЕДИЯ БАШКИРИИ → ХАЗИЕВА РАВИЛЯ МИНИГАЛЕЕВНА
*
Болтнев Андрей Николаевич

**Болтнев Андрей Николаевич** (5 ғинуар 1946 йыл — 12 май 1995 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры. 1973 йылдан Уссурийск, Майкоп, Новосибирск ҡалалары драма театрҙары, 1985 йылдан — Владимир  Маяковский исемендәге Мәскәү театры артисы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1986). 

## Биографияһы
Андрей Николаевич Болтнев 1946 йылдың 5 ғинуарында Өфөлә тыуған.

Уның ҡартатаһы, Добжинский Константин Андреевич (1889—1966), Грузия ССР-ының халыҡ артисы (1954), ә өләсәһе Нина Леонидовна Иртеньева — РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы. Буласаҡ артист тыуыу тураһындағы танытмаһында Андрей Вячеславович Тусов була. Тик Андрейҙың туған атаһы Тусов 1951 йылда вафат була, Андрейға 5 йәш тулғанда уның тормошона үгәй атаһы Николай Болтнев, алыҫ диңгеҙҙәргә йөҙөү капитаны, инә. Андрей үгәй атаһы менән бик ныҡ дуҫ була, бала сағын һәм үҫмер йылдарын Севастополь һәм Туапсе портлы ҡалаларында үткәрә.

Ярославль театр училищеһында 1970-1972 йылдарҙа уҡый.
Театр училищеһын тамамлағандан һуң Уссурийск, Майкоп һәм Новосибирск театрҙарында эшләй. 1985 йылда ситтән тороп А. Островский исемендәге Ташкент театр-художество институтын тамамлай.

1983 йылда тәүге тапҡыр киноэкранда Семен Арановичтың «Торпедоносцы» фильмында капитан Гавриловичтың сағыу роле менән сыға.

Уны ысынлап популыр итеүсе Юлиан Семеновтың «Противостояние» романы буйынса ҡуйылған шул уҡ исемле телесериал (1985) була. Болтнев Андрей унда төп ролдәрҙең береһен — һатлыҡ йән Кротовты уйнай.

Актёрҙың исеме 1984 йылда Алексей Германдың «Мой друг Иван Лапшин» фильмы сыҡҡандан һуң киң танылыу ала. Был фильмда ул төп ролде башҡара.

1985 йылда Новосибирск театры актёры баш ҡаланың Вл. Маяковский исемендәге Академия театрына саҡырып алына. Уның саҡырылыуында ул ваҡытта абруйлы һәм авторитетлы РСФСР-ҙың халыҡ артисы Наталья Гундарева ҙур роль уйнай. Ләкин Мәскәүҙә актёрға йәшәргә прописка бирмәйҙәр һәм шунлыҡтан уның ҡатыны балаһы менән Новосибирск ҡалаһында ҡала. Актёр вафат булғас, уны баш ҡалала ерләү өсөн, дуҫтары уға прописка юллап ала.

1995 йылдың 12 майында Болтнев Андрей йоҡлаған сағында инсульттан Мәскәүҙә вафат була. Востряковский зыяратында ерләнгән.

Болтнев Андрейҙың ҡыҙы — актриса Мария Болтнева «Глухарь» телесериалында Настя Клименко ролен башҡарыусы булараҡ билдәле.

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Анна Квирентия Нильссон

**Анна Квирентия Нильссон** (; 30 март 1888 йыл — 11 февраль 1974 йыл) — «телһеҙ кино» дәүерендә билдәлелек яулаған Америка актёры, сығышы буйынса Швециянан.

## Биографияһы
Эшсе ғаиләһендә тыуған һәм мәктәпте тамамлағандан һуң Швецияның көнбайышында һатыусы булып эшләй.1905 йылда ул АҠШ-ҡа күсеп китә һәм унда тәүге ваҡытта бала ҡараусы булып эшләй. Тиҙҙән Анна модель бизнесында уңышлы карьераға өлгәшә һәм 1911 йылда кино килеп эләгә. Артабан йыл һайын Нильссон ҡатнашлығындағы тиҫтәләп фильмдар экранға сыға башлай. «Kalem» студияһында ул үҙенең ролдәренең күпселеген башҡара һәм Элис Джойс менән бер рәттән йондоҙ булып һанала. [1920-се йыл]лда Нильссон «Рaramount Рictures» менән уңышлы хеҙмәттәшлек итә һәм ҙур уңышҡа өлгәшә. [1923 йылда Анна Нильссон Рекс Бичтың әҫәре буйынса ҡуйылған «Негодяи» фильмында Шерри Мэлоут ролен уйнай, һуңынан был ролде ремейктарҙа Бетти Компсон (1930), Марлен Дитрих (1942) һәм Бакстер. Э. (1955) башҡаралар.

Тауышлы кино осоро башланыу менән Анна Нильссондың карьераһы түбәнгә тәгәрәй, әммә ваҡ ролдәрҙе ул артабан да, 1950-се йылдарҙың уртаһына тиклем, уйнай әле. 1950 йылда «Сансет бульвары» фильмында күренеп ҡала, был фильмда Норма Десмонд йортондағы «балауыҙ фигуралары» кисәһендә ул үҙ-үҙен уйнай.

Анна К. Нильссон йөрәк ауырыуынан 1974 йылдың февралендә Калифорнияның ҙур булмаған Хамлет ҡалаһында вафат була.Кинематографияға индергән өлөшө өсөн актриса Голливуд аллеяһындағы йондоҙға лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Фильмографияһы
* 1915 — Яңырыу / Regeneration
* 1919 — Таланған Армения / Ravished Armenia
* 1923 — Голливуд
* 1950 — Сансет бульвары
* 1951 — Американ  Парижда
* 1954 — Ете ағалы-ҡустылы өсөн ете кәләш — *Миссис Элкотт (титрҙарҙа күрһәтелмәгән)*

## Һылтанмалар
Әмирова Гөлнара Ирнес ҡыҙы

**Әмирова Гөлнара Ирнес ҡыҙы** (7 июль 1968 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008).

## Биографияһы
Гөлнара Ирнес ҡыҙы Әмирова 1968 йылдың 7 июлендә Өфө ҡалаһында тыуа. 1985 йылда Йәрмәкәй урта мәктәбен тамалағандан һуң «Ҡояшҡай» балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләй. 1991 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетын тамамлай, һөнәре буйынса драматик театр һәм кино актеры.

## Театр эшмәкәрлеге
Юғары һөнәри белем алғандан һуң Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында юғары категориялы драма актеры. Өфөлә, Ҡазанда, Түбәнге Новгородта, Мәскәүҙә һәм Минскиҙа Нәжиб Асанбаев, Флорид Бүләков, М. Ғилязев, Мостай Кәрим, Мирхәйҙәр Фәйзи һәм Уильям Шекспир пьесалары буйынса уңышлы сығыш яһай.

Виола («Ун икенсе төн» — У. Шекспир); Зарзария («Киске тамаҡ ялғау» — М. Кәрим); Катя («Яралы яҙмыш» — Н. Асанбаев); Мария («Аңлашылмаусанлыҡ» — А. Камю); Фатима («Яратам, яратмайһыңмы?» — Ф. Бүләков).

«МАҠТЫМҺЫЛЫУ, ӘБЛӘЙ ҺӘМ ҠАРА ЮРҒА», роле: Ҡара бейә

«БЕР МӘЛ САНАТОРИЙҘА», роле: Ирина

«КӘКҮК ОЯҺЫ ӨҪТӨНӘН ОСҠАНДА», роле: Кэнди

«ҠАРА ЙӨҘҘӘР», роле: Бәҙәр

«ИТЕКЛЕ БЕСӘЙ», роле: тылсымсы Этиссер

«ЙОСОФ ҺӘМ ЗӨЛӘЙХА», роле: 1-се)

«МИН ҺИНЕҢ ҠӘЙНӘҢ БУЛАМ», роле: Мәрйәм Иршатовна

«ДИҢГЕҘ. УТРАУ. ХАЗИНА», роле: боцман ҡатын

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы

## Һылтанмалар
http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=1913
Вагин Владимир Геннадьевич

**Вагин Владимир Геннадьевич** (27 сентябрь 1945 йыл — 15 июль 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы һәм тренеры; СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1971), Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2004)..

## Биографияһы
Владимир Геннадьевич Вагин 1945 йылдың 27 сентябрендә Чита ҡалаһында тыуған.

Ауыр атлетика менән шөғөлләнә, 1968—1970 йылдарҙа ДСО «Локомотив», 1971—1975 йылдарҙа — ДСО «Спартак» өсөн сығыш яһай; тренер Б. М. Мосиевичта күнекмәләр үтә. Троеборье буйынса РСФСР чемпионы (1972), шулай уҡ двоеборье буйынса көмөш призер (1973—1974) һәм троеборье буйынса бронза (1970); РСФСР халыҡтары Спартакиадаһының көмөш призеры (1971 йыл).

1968 йылдан алып Вагин «Локомотив» һәм «Спартак» (1971 йыл) спорт йәмғиәттәрендә тренер булып эшләй. 1980 йылда — ауыр атлетика буйынса республика СДЮШОРЫ-нда , 1990 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы юғары спорт оҫталығы мәктәбендә, 1993 йылдан — СДЮСШОР № 15 тренер булып эшләй. Уның тәрбиәләнеүселәре араһында — СССР һәм Рәсәй спорт мастеры һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры — Р. С Мәүлетов, Э. А. Тюкин, Э. Р. Фәйзуллин, А. М. Саяхов һәм башҡалар.

1994 йылда В. Г. Вагин Силәбе физик культура институтын тамамлай (хәҙер Урал дәүләт физик культура университеты). 2006 йылда 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәте өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнә.

2016 йылдың 15 июлендә вафат була

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Заслуженный тренер России Вагин Владимир Геннадьевич
Элизабет Сёдерстрём

**Анна Элизабет Сёдерстрём ** (, 7 май 1927 йыл, Стокгольм — 20 ноябрь 2009 йыл, шунда уҡ) — швед йырсыһы (сопрано).

## Биографияһы
Элизабет Сёдерстрёмдың атаһы — йырсы һәм импресарио, сығышы буйынса швед, әсәһе — Анна Паласова рус пианиносыһы һәм йырсыһы, Октябрь революцияһы йылдарында сит илгә күсеп киткән була. Башланғыс музыкаль белемде рус император операһының элекке артисы Аделаида Андреева фон Скилондздан ала. 1947—1949 йылдарҙа Стокгольмда Король музыка академияһында уҡый. 1947 йылда Дроттнингхольмский һарай театры сәхнәһендә Моцарттың «Бастьен һәм Бастьенна» операһында (1947) тәү башлап сығыш яһай. 1949—1980 йылдарҙа — Швед короле операһы солисы. Донъяның иң ҙур опера театрҙары сәхнәһендә сығыш яһай — Ковент-Гарденда, Вена дәүләт операһында, Метрополитен Опера һәм башҡалар. 1993—1996 йылдарҙа Дротнингхольмский һарай театрын етәкләй. Музыкаль фестивалдәрҙә жюри составына инә, шул иҫәптән 1989 йылда «Донъя йырсыһы» фестивалендә. Элизабет Сёдерстрёмдың һуңғы сығышы 1999 йылда Метрополитен-опера сәхнәһендә (Чайковскийҙың «Пиковая дама»һында графиня) була. Инсульттан һуң өҙлөгөүҙән вафат була.

## Репертуары
Монтеверди, Перголези, Гретри, Глюк, Моцарт, Бетховен, Гуно, Оффенбах операларында һәм ораторияларында йырлай. Штраустың («Кавалер розы», «Ариадна на Наксосе»), Дебюссиҙың («Пеллеас һәм Мелизанда»), Бергтың («Воццек»), Хумпердинктың («Гензель һәм Гретель»), Яначектың («Енуфа», «Катя Кабанова», «Средство Макропулоса»), Лигетиҙың («Великий мертвиарх») операларында башҡарған ролдәре менән дан ала. Шуберт, Лист, Малек, Сибелиус, Мусоргский, Чайковский, Рахманинов, Бриттен, Прокофьев, Шостакович һәм башҡаларҙың йырҙарын һәм романстарын яңғыҙ башҡара.

Владимир Ашкенази менән бергә С. Рахманиновтың вокаль әҫәрҙәренең тулы йыйынтығын яҙҙыралар.

## Мемуарҙар
Хәтирәләр ҡалдырған (1978).

## Танылыуы
* Hovsångerska маҡтаулы исеме (1959)
* Швед король академияһы ағзаһы (1965).

## Һылтанмалар
* Биография и фото (инг.)
* Дискография 
* Видео
Камилла Лэкберг

**Камилла Лэкберг** (, 30 август 1974 йыл) — швед яҙыусыһы. Уның , , , , , ,  һәм  романдары рус теленә тәржемә ителгән. Уның китаптары 30-ҙан артыҡ башҡа телдәргә тәржемә ителгән. Уның әҫәрҙәре мотивы буйынса швед телесериалы төшөрөлгән.

## Биографияһы
Буласаҡ беллетрист 1974 йылдың 30 авгусында Швецияның ҙур булмаған Фьельбака тигән порт ҡалаһында 1974 йылдың 30 авгусында тыуған. Бик иртә әҙәбиәт менән мауыға башлай. Бала сағынан уҡ, әкиәттәр ижад итеп һәм уларҙы һөйләп, үҙен яҙыусы булараҡ һынап ҡарай. Гётеборг университетында иҡтисад һәм маркетингты өйрәнә һәм Стокгольмда бер нисә йыл дауамында был тармаҡта эшләй. Детективтар яҙырға өйрәткән курс тамамлағандан һуң, 2002 йылда баҫылған тәүге романы  баҫылған. Өс йылдан  донъя күрә. Шунан йәш яҙыусы Эрика Фальк һәм полицейский Патрик Хедстрём тураһында триллерҙар серияһы тыуа. Детективтарҙан тыш, Камилла Лэкберг күренекле ашнаҡсы Христиан Хелльберг менән авторҙашлыҡта ике аш-һыу китабы һәм «Супер-Чарли» балалар китаптар серияһын баҫтыра.

## Шәхси тормош
Үҙенең өс балаһы: тәүге никахынан — Вилле һәм Мейа, полицейский һәм телевидение алып барыусыһы Мартин Мелин (2014 йылда айырылғандар) менән икенсе никахынан — Чарли менән Стокгольмда йәшәй. Лэкберг уҡыусыларына, үҙенән айырмалы рәүештә, геройҙарының айырылышмаясаҡтарын вәғәҙәләй. Яҙыусылыҡтан тыш, Лэкберг ювелир бизнесы һәм тауыш яҙҙырыу компанияһы милексеһе булып тора. 2012 йылда ул Рәсәй  шоуына оҡшаған Let’s Dance шоуында ҡатнаша, һәм унда дүртенсе урын биләй.

## Тәнҡит һәм баһаламалар

Камилла Лэкбергты «швед Агата Кристи»һы тип атайҙар. 2014 йылға уның китаптары 55 илдең 35 теленә тәржемә ителгән һәм дөйөм тиражы12 миллион дана тәшкил иткән. Лэкберг романдарында ғаилә тормошо һәм ғаилә серҙәрен: ваҡиғаны төрлө персонаждар күҙлегенән тикшереү (иң тәүҙә Эрика һәм уның ире Патрик ҡарашы) үткән тормош сәхнәләре менән берләшкән, һәм шул барлыҡҡа килгән трагедияның тамырҙарын күрһәтеү төп тема булып тора. Яҙыусы үҙе таныуы буйынса, ул осраҡлы рәүештә, атаһының фажиғәле һәләк булған ҡатыны һәм балаһы булғанын ишетә һәм улар тураһында ғаиләлә бер кем дә иҫкә лә алмаған була. Шуға яҙыусы был проблема буйынса уйлана башлай. Тәнҡитселәр авторҙың персонаж характерҙарын ентекле эшкәртеүен, көнкүреш деталдәренә иғтибарын билдәләй.

## Библиографик белешмә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Лучшие шведские детективы по мнению Камиллы Лэкберг
* Рецензия на роман «Укротитель львов»
* Убийство рождает бестселлеры
Катерина Ягеллонка

**Катерина Ягеллонка** (, , 1 ноябрь 1526 йыл — 16 сентябрь 1583 йыл) — Финляндия герцогиняһы (1562), Швеция королеваһы (1569), Финляндия бөйөк герцогиняһы (1581). Ягеллондар нәҫеленән.

## Биографияһы
Катерина Ягеллонка — поляк короле Сигизмунд I Ҡарттың һәм Бона Сфорцаның кесе ҡыҙы, швед короле Юхан III ҡатыны, польша короле һәм бөйөк литва кенәзе III Сигизмундтың әсәһе.

1561 йылда, беренсе ҡатыны үлгәндән һуң Иван Грозный уны әйттерә, әммә уны кире ҡағалар һәм ул Мария Темрюковнаға өйләнә. 1562 йылдың 4 октябрендә Катерина Вильнола швед короле Густав I улына һәм шул мәлдә хакимлыҡ иткән король Эрик XIV ҡустыһына, Финляндия герцоғы Юханға кейәүгә сыға. Юхан ағаһынан был никахҡа рөхсәт алмай. Эрик XIV башта был никахҡа ҡаршы булмай. Әммә 1561 йыл дауамында Польша менән Швеция араһында политик мөнәсәбәттәр ҡырҡа үҙгәрә. Ошо шарттарҙа Эрикҡа XIV туғаны польша короле менән туғанлашыуы уңайһыҙ була, һәм ул Юханды был никахтан баш тартыуға өгөтләй, әммә Эрик XIV ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан, туй үтә. Йәш өйләнешеүселәр Або (Финляндия) һарайында урынлаша.

Юхандың Ливониялағы эшмәкәрлеге Эрикты XIV ҡустыһына һуғыш иғлан итергә мәжбүр итә. Һарайҙы баҫып алыу өсөн ғәскәр ебәрә һәм 1563 йылдың 12 авгусында замок еңелә. Катерина ире менән Швецияға ебәрелә һәм Грипсхольм замогына ябып ҡуйыла.

Иван Грозный уны иреккә сығарыу тураһында Эрик XIV менән һөйләшеүҙәр башлай. Ул Катеринанан Юханды ҡалдырып, Рәсәйгә килеп уның ҡатыны булыуын һорай. Эрик XIV саҡ был талапты үтәмәй ҡала. Катерина 1564 йылда төрмәлә ҡыҙы Изабелланы таба (1566 үлгән), 1566 йылда — улы Сигизмунд, ә 1568 йылда — ҡыҙы Анна тыуа.

Катерина менән Юхан 1568 йылда азат ителә. 1569 йылда ул Швеция королеваһы була, ә уның ире, Эрик XIV ҡолатылғандан һуң, король Юхан III булып китә.

Катерина улы Сигизмундты католик диндә тәрбиәләй. 1587 йылда ул польша короле һәм литва кенәзе була. 1592 йылда швед короле була, әммә уның католицизмға бирелгәнлеге һәм илдең халҡы менән йомшаҡ бәйләнеше арҡаһында 1599 йылда тәхетенән бушатыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Herman Lindqvist: Historien om Sverige; Gustav Vasa och hans söner och döttrar (Gustav Vasa and his sons and daughters) (1997)
* Åke Ohlmarks: Alla Sveriges drottningar (All the queens of Sweden) (1979).
* Signum svenska kulturhistoria: Renässansen (The Renaissance) (2005)
* Данная статья основана на материалах английской Википедии
* При написании этой статьи использовался материал из Энциклопедического словаря Брокгауза и Ефрона (1890—1907)