Дортмунд

**Дортмунд** (нем.Dortmund, нем.Düörpm) — Германияның көнбайышында Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендәге ҡала.  Халҡы  

## Географияһы

### Хәле
Дортмунд Германияның   көнбайышында  Рур өлкәһендә урынлашҡан.

Ҡаланан көньяҡтараҡ Ардай тау теҙмәләре урынлашҡан, төньяҡта Мюнстерланд өлкәһе менән сиктәш. Көнсығышта Зост тигеҙлеге, көнбайышта Рур бассейны ята. Дортмунд Эмшерҙың үрге ағымында һәм Рурҙың урта ағымында ята. Төньяҡта Липпе йылғаһы аға. Дортмунд — Эмс каналы Дортмундты йылға порты каналдары селтәре менән тоташтыра.

Дортмундтың иң юғары нөктәһе Зибург районында урынлашҡан Клузенберг (нем.Klusenberg) (254 м) тауы  булып тора, иң түбән нөктәһе — ҡала сигенең Эмшер йылғаһы менән киҫешкән урында 50 метр бейеклектә урынлашҡан.

### Күрше ҡалалары
Төньяҡ-көнбайышта Дортмунд  Реклингхаузен округына ингән  Кастроп-Рауксель һәм Вальтроп  ҡалалары менән сиктәш. Көнсығыш күршеләре — Люнен, Камен, Унна.   Хаген сиге артында  Эннепе-Рур округы килә (Хердеке, Виттен). Көнбайыш сиге буйлап  Бохум һуҙыла.

## Административ структураһы
Дортмунд ҡалаһы 12 ҡала  округынан тора (stadtbezirk): өс үҙәк, һәм ун башҡа  ҡулсанан тора.

## Тарихы

Тәүге ауыл биләмәһе  Дортмундта  бронза быуатына ҡарай.   **Тротмани** (нем.Throtmanni)  исеме аҫтында беренсе тапҡыр 880 йылда телгә  алына.  990 йылда сауҙа итеү хоҡуғы бирелә

IX—XI быуаттар дауамында ҙур булмаған ауыл була. 1152 йылда Фридрих Барбаросса   бында төпләнә һәм   янғындан һуң ҡаланы үҙгәртеп ҡора. Дортмунд Ганза лигаһына инә, империя ҡалаһы статусын ала.  1293 йылда һыра  етештереүгә рөхсәт ала.  1320 йылдан һуң ҡала исеме документтарҙа хәҙерге исеменә яҡын була  — Дорпмунд (Dorpmunde).

Утыҙ йыллыҡ һуғыш ҡалаға кире йоғонто яһамай ҡалмай.  1793 йылда Дортмунд халҡы барлығы  4500  кеше тәшкил итә.

1803 йылға тиклем Түбәнге Рейн-Вестфалия  округының ирекле империя ҡалаһы булып иҫәпләнә, һуңынан Ораниен-Нассау кенәзлегенең эксглавы була.   1806 йылда Дортмунд, бөйөк   француз Берг герцоглығының өлөшө булараҡ Рурдепартамент  префектураһы  составына инә.

Наполеонды еңгәндән һуң  ҡала  прус провинцияһы Вестфалияға күсә.  Бында Дортмунд Арнсберг төбәгенең округ үҙәге була, унан  1875 йылда,   ер буйһоноуындағы ҡала булып киткәс, унан төшөрөлә.

XIX быуат уртаһынан ҡорос итереү  һәм күмер сығарыу индустрияһы арҡаһында Дортмунд индустриаль ҡалаға әйләнә.   1847 йылда Кельн -Минден  тимер юлы асылғандан һуң  Дортмунд Рур төбәгендә ҙур тимер юл узелы була.  1899 йылда Дортмунд-Эмс  судоходство каналы һәм йылға порты асыла.

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында  ҡала (шул иҫәптән тарихи һәм уның өлөштәре) тулыһынса тиерлек емерелә.  Әммә   бөтә доъяла күмер һәм ҡоросҡа булған  ихтыяж арҡаһында  ҡала тиҙ тергеҙелә.   1945 йылда  бөтә күмер шахталары һәм  тәүге домна мейесе тергеҙелә.   1950 йылда инде Дортмундта 500 000 кеше иҫәпләнә.

## Халҡы

### Һаны

XIV быуат Дортмунд яҡындағы Кельн һәм Зост менән бер рәттән,  Германияның   иң эре ҡалаларының береһе булған. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса шул осорҙа ҡала халҡы 15 000 кеше булған, әммә   күпселек тарихсылар 6-10 мең кеше тип сикләй.

Урта быуаттар дауамында һуғыштар һәм эпидемиялар  һөҙөмтәһендә халҡы   4000 тиклем кәмей,   ләкин индустриаллаштырыү арҡаһында  1895 йылға 110 000 тиклем арта.

Тирә-яҡ ауыл һәм поглощения. херде күп йылдарҙан һуң, 1929 йылда Дортмунд 000 536 кеше йәшәй. Икенсе донъя һуғышындағы юғалтыуҙар һәм халыҡтың яҡынса яртыһын үҙеңә ҡалдырырһың, ҡала тулыһынса тиерлек емерелә. Ул бында 340 000 кеше тамамлаған мәлдә һыуҙа ғына йәшәй.

Халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре

### Демографияһы
Дортмунд ҡалаһында  ир-ат халҡы  48,4 %, ҡатын-ҡыҙҙар  51,6 % тәшкил итә.

Сит ил кешеләре  12,7 процент тәшкил итә. Иң ҙур диаспора булып төрөктәр, унан һуң  югославтар һәм поляктар тора.

### Дине
Дортмундтың 34,6 % халҡы   инжил сиркәүенә (протестантизм) ҡарай, 29,6 % — католиктар һәм 0,7 % — йәһүдтәр. Мосолмандар тураһында  айырым   статистика  юҡ,  әммә тикшеренеүселәр уны  6-8 процентҡа баһалай. 34,8 % халҡы   был конфессияларҙың береһенә лә ҡарамай.

## Транспорты

### Алыҫ юл транспорты

Дортмунд Вестфалияла иң эре транспорт үҙәктәренең береһе булып тора. Ҡала аша үткән алты автобан  (A1, A2, A40, A42, A44, A45) һәм биш тиҙ йөрөшлө трасса  (B1, B54, B234, B235, B236) арҡаһында яҡшы  үҫешкән ҡала селтәрҙәре   магистраль юлдары селтәре менән тоташтырылған.

Дортмунд вокзалы йыл һайын 41  миллион кешене хеҙмәтләндерә. Алыҫ юл маршруттарын  тиҙ йөрөшлө һәм үтә тиҙ йөрөшлө поездар хеҙмәтләндерә. Ҡалала ҡала яны поездарының  23 станцияһы һәм  25 'S-Bahn станцияһы бар.

Дортмунд аэропорты Төньяҡ Рейн-Вестфалияның ҙурлығы буйынса өсөнсө халыҡ-ара аэропорты. Төрлө авиакомпаниялар Германия эсендә лә, шулай уҡ Бөйөк Британия, Венгрия, Украина, Испания, Италия, Польша, Тунис, Франция һәм Швейцарияға сосштар яһай.

Рейн һәм Төньяҡ диңгеҙ менән тоташҡан Дортмунд — Эмс каналы Европала иң ҙур порттарҙың береһе булып тора.

### Ҡала һәм ҡала яны транспорты

Ҡала яны-ҡала  тимер юл  транспортын  Рейн-Рур төбәгенең  S-Bahn электропоездарының  дүрт   һыҙығы, шулай уҡ күп һанллы экспресстар  тәьмин итә .

Ҡала эсендә пассажирҙарҙы тиҙ йөрөшлө трамвайҙар һәм автобустар хеҙмәтләндерә.

Ҡала транспортына ҡыҙыл ике ҡатлы омнибустар, шулай уҡ тулыһынса автоматлаштырылған аҫылмалы тимер юлы  H-Bahn инә.

Ҡалала  велосипед юлдары селтәре күп.

## Мәғарифы

* Дортмунд техник университеты

## Спорты
Ҡала  «Боруссия Дортмунд» футбол клубының  «йорто» булып тора. Ул немец футбол клубтарының  иң яҡшыларының  береһе. Боруссия — Германияның күп тапҡыр чемпионы, кубоктар  Кубогына эйә,   чемпиондар  Лигаһы еңеүсеһе.  2008 йылда таратылғанға тиклем   G-14 лигаһы ағзаһы. Үҙ стадионы — Park Iduna Signal (2005 йылдың 1 декабренә тиклем  — Вестфаль стадионы, нем. Westfalenstadion) — Германияла иң ҙур футбол стадионы,  81359 кешене һыйҙыра.

## Иҫтәлекле урындары

* Иҫке  баҙар
* Иҫке ратуша
* Изге Ринальд сиркәүе
* Изге Эвальд сиркәүе
* Изге Петр сиркәүе 
* Пастор сиркәүе (Propsteikirche)
* Изге Мария сиркәүе 
* Иоанн Креститель сиркәүе
* Изге Бонифаций сиркәүе
* Бөркөт башняһы
* Вассер һарайы
* Florianturm телебашняһы
* Опера театры
* Индустриаль музей
** «Цоллерн» шахтаһы — Zollern Zeche
** «Ганза» кокс заводы  — Kokerei Hansa
** «Hoesch» ҡорос музейы 
** «Brauerei-Museum Dortmund» һыра ҡайнатыу музейы 
* ике ҡатлы омнибустар
* H-Bahn аҫылмалы тимер юлы

## Туғанлашҡан ҡалалар

* : Буффало (Нью-Йорк)
* : Амьен
* : Лидс
* : Дондағы Ростов
* : Нетанья
* : Нови-Сад
* : Сиань
* : Трабзон

## Галереяһы

Файл:Aplerbeck Haus Rodenberg.jpg|
Файл:Dortmund Haus Sölde 3.jpg|
Файл:Dortmund-Oestliche-Innenstadt-009.JPG|
Файл:IMG 2104-Altes-Rathaus-Dortmund.jpg|Иҫке ратуша
Файл:IMG 7667Hafen-Dortmund-.jpg|
Файл:Hoerde Stiftskirche v SO.jpg|
Файл:Dortmund-0013-City-a.jpg|
Файл:Westfalenpark mit Florian.jpg|Florianturm
Файл:Westfalenstadion.jpg|
Файл:Dortmund_Oper_Kaufmann.jpg|
Файл:Konzerthaus_Dortmud_Detail.jpg|
Файл:Dortmunder_U_mit_Animation.jpg|


## Ҡыҙыҡлы факттар

* «Дортмунд» — «Барбаросса»  операцияһын башлауға сигнал булып хеҙмәт итеүсе шартлы һүҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт города Дортмунд
* Обширная частная коллекция фотографий Дортмунда