open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Королёв проспекты (Дондағы Ростов)

**Королёв проспекты** (йыш ҡына яңылыш  **Королёв урамы** тип атайҙар) — Дондағы Ростов ҡалаһының  Ворошилов һәм Октябрь районында урынлашҡан,  башлыса,  Төньяҡ торлаҡ массив буйлап үтә.  Совет ғалимы,  ракета техникаһы  конструкторы Королёв Сергей Павлович хөрмәтенә аталған.

Проспекттың оҙонлоғо 3826 метр тәшкил итә. Королев проспектын Космонавтар проспекты, Добровольский урамы һәм Алагир урамы киҫеп үтә.

## Транспорты
Автобустар (маршрут таксийы): 78, 83, 18, 79, 91, 13, 23, 25, 29, 38.

Тарихи транспорт:  16, 21, 23-сө һанлы троллейбустар һәм  20-се автобус. 6, 8, 11, 17-се һанлы трамвайҙар. 

## Почта индексы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Коммунистик проспекты (Дондағы Ростов)

**Коммунистик проспекты** — Дондағы Ростовта урамдарҙың береһе

## Тарихы
Коммунистик проспекты 1966 йылда барлыҡҡа килә һәм исемен үҙгәртмәй.

Хеҙмәткәрҙәр урамынан башлана (Париж Коммунаһы урамының дауамы булып) һәм киҫелештә Малиновский урамы менән тамамлана.  Прогрессив,  Зорге Ле-Ман ҡалаһы урамдарын һәм Плевен майҙанын киҫеп үтә.

Барлыҡҡа килгән  ваҡытынан алып проспект  буйлап троллейбустарҙың хәрәкәте ойошторола, ул күпмелер ваҡытҡа туҡтатыла, әммә   2018 йылдың декабрендә ҡабаттан тергеҙелә  «Үҙәк баҙар — ГПЗ-10»).

**Коммунистик проспектта урынлашҡандар:**

* 7-се музыка мәктәбе 
* В. И. Ленин исемендәге балалар китапханаһы;
* Дондағы Ростов идара итеү һәм мәғлүмәтләштереү колледжы;
* Плевен майҙаны  (унда  Совет-болгар дуҫлығы һәйкәле һәм Совет районы хакимиәте урынлашҡан);
* «Розалар аллеяһы» паркы (унда Еңеү һалдаттары һәйкәле урынлашҡан);
* «Әкиәт» паркы (дельфинарий бар);
* «Ice Arena» спорт комплексы;
* универсаль баҙар һәм «Көнбайыш» сауҙа үҙәге;
* 20-се ҡала дауаханаһы (Дондағы Ростовта иң эре  дауаханаларҙың береһе булып тора);
* Георгий Победоносец сиркәүе;
* 11-се ҡала янғын һүндереү  часы

## Фотогалерея

Файл:RND-Ice Arena.jpg|«Ice Arena» комплексы 
Файл:RND-Georgy Pobedonosec.jpg| Георгий Победоносец ҡорамы
Файл:RND-Zapad Centre(1).jpg| «Көнбайыш» баҙары
Файл:RND-Zapad Centre(2).jpg|Баҙар менән йәнәш бутиктар


## Сығанаҡтар

* *Ребайн Я. А.* Ростов шагает в будущее, (Ростов-на-Дону, 1968).
* Забытые названия улиц Ростова / [сост. и авт. проекта: Бибикова Е. Ю., Бибиков Ю. А.], (Ростов-на-Дону, 2010).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Ростов-на-дону, Коммунистический проспект
Истрополитана университеты

thumb|350px|Истрополис университеты
**Истрополитана университеты** (*Истрополис университеты*, ), XVI быуаттан хаталы рәүештә **Истрополитан академияһы** () тип аталған) — Братиславала 1465/1467 — 1491 йылдарҙа булған университет. Словакия территорияһында нигеҙләнгән иң боронғо университет булған. Словакияның милли мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә инә.

## Тарихы
1465 йылда Венгрия короле Матвей (Матьяш) Корвин тарафынан Истрополис университеты нигеҙләнгән. Ошо ваҡыттан алып хәҙерге Словакияның юғары белем тарихы башлана. 1465 йылда Матьяш Корвин үтенесе буйынса Рим папаһы Павел II Чазманан Ян Паннонийға һәм Янош Витезға Венгрия короллегендә университет (ул ваҡытта илдә берҙән-бер, әммә беренсе түгел) асырға бойорған. Матьяш Корвин университетты Братиславала (Истрополиста) нигеҙләргә ҡарар иткән.

1467 йылда университеттың дүрт факультеты эшләй башлай: динде өйрәнеү, юридик, медицина һәм фәлсәфә. Университетта гуманистик һәм схоластик атмосфера батшалыҡ иткән, тәбиғәт тураһындағы фәнгә, математикаға, астрономияға һәм медицинаға ҙур әһәмиәт бирелгән. 1472 йылға тиклем уны менән Янош Витез һәм Братиславаның препошты Юрай фон Шёнберг етәкселек иткәндәр.

Университеттың тәүге уҡытыусылары Вена университетынан булған, һуңыраҡ Италиянан һәм Польшанан (Краковтан) уҡытыусылар килгән. 1467—1471 йылдарҙа университетта билдәле немец математигы, астрологы һәм астрономы Иоганн Мюллер (Региомонтан) эшләгән. Профессорҙар Братислава капитулы бай китапханаһының китаптары менән файҙалланғандар.

1472 йылда Янош Витез төрмәгә ябыла, сөнки ул 1471—1472 йылдарҙа Ян Панноний менән заговор ойошторған, уның һөҙөмтәһендә Польша короле Казимир IV Венгрияның тәхетен алырға тейеш булған. Бынан һуң күп кенә уҡытыусылар университтан киткәндәр.

1485 йылда Матьяш Корвин Вена ҡалаһын алғандан һәм 1486 йылда Юрай фон Шёнберг вафат булғандан һуң университет әкренләп бөлгөнлөккә төшә башлай. 1488—1490 йылдарҙа уҡыу йортоноң эшмәкәрлеге туҡтала һәм уны финанслаған Матьяш Корвин вафат булғандан һуң университет ябылған.

Хәҙерге ваҡытта университет бинаһындп Башҡарыу сәнғәте юғары мәктәбенең Театр факультеты урынлашҡан.

## Атамаһы
*Istropolis* (килеш үҙәгреүендә: *Istropolitana*) атамаһы — Братиславаның грек атамаһы, ул «Дунай:ағы ҡала» (Ister = Дунай; Polis = ҡала) тип аңлатыла.

## Һылтанмалар
Ҡайынкүл (Силәбе өлкәһе)

**Ҡайынкүл** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең бик күп гидронимдары башҡорт телендәге һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан, шуға күрә улар тәржемәһеҙ ҙә аңлашылып тора. Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, "Каин-Куль, озеро, в переводе с башкирского «березовая гора», «березовое озеро», где кайын — «береза», кул — «озеро»" тип яҙа. Йәғни, был гидроним "ҡайын+күл" һүҙҙәренән хасил булған.

## Географияһы
Ҡайынкүл Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында урынлашҡан.

Географик координаттары: оҙонлоғо - 61°18′25.1″E (61.306971), киңлеге - 55°45′0.42″N (55.750117).

Екатеринбургҡа тиклем алыҫлығы – 136 км, Силәбегә – 65 км, Ҡоншаҡҡа - 20 км.

Ярындағы тораҡ пункттар: Ҡайынкүл.

Иң яҡын күлдәр: Ҡарағайкүл, Орокүл, Сағылъяҡ, Суртаныш, Быҡшыкүл.

## Тасуирламаһы
*Уртаса тәрәнлеге: 4-5 м 
*Максималь тәрәнлеге: 9 м 
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 202 м 
*Майҙаны: 5,2 км²

Һыуы сөсө, төбө - ҡомло. Көньяҡ һәм көнсығыш ярҙары - ҡомло 

Төньяҡ-көнсығыш яры иһә ташлы, уны хатта «карьер» тип йөрөтәләр. Күл тирәләй ерҙәре ҡара тупраҡлы. Ярҙарына үтеү ауыр ғына, бигерәк тә ямғырлы мәлдә

## Флораһы һәм фаунаһы
Төньяҡ һәм көнбайыш ярҙарын ҡамыш баҫҡан, көньяҡ-көнбайыш яғында һыу аҫтында ҡалған ағастар бар.

Күлдә алабуға, себер сабағы, алтын табан балыҡ, көмөш табан балыҡ, карп, пелядь, ҡорман, алабалыҡ, рипус, суртан, һаҙан тереклек итә.

2007 йылда үрсетергә ҡорман ебәрелгән. 2008 йылда ҡорман-рипус, алабалыҡ, шамбы, рипус, суртан, ҡорман һәм аҡ сабаҡ һалынған.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 613-614 биттәр/ Ҡайын
* Озеро Каинкуль 

## Һылтанмалар
* Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Каинкуль
Павел Йозеф Шафарик университеты

**Кошицела Павел Йозеф Шафарик университеты** () —Словакия Республикаһының Кошице ҡалаһындағы университет тибындағы юғары уҡыу йорто. Күренекле славист Павел Йозеф Шафарик хөрмәтенә аталған.

## Тарихы
1959 йылда Братиславалағы Коменский университетының Медицина факультеты менән Фәлсәфә факультетын (Прешовта Юғары педагогия мәктәбенең Фәлсәфә факультеты булараҡ ойошторолған) ҡушылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Иезуиттарҙың Кошице университетының вариҫы итеп иҫәпләнә.

1963 йылда Кошицелағы Павел Йозеф Шафарик университеты составында Тәбиғәт ғилеме факультеты булдырылған.

1964 йылда Прешовта урынлашҡан Педагогия факльтеты Кошицелағы Павел Йозеф Шафарик университеты составына индерелгән.

1973 йылда Кошицелағы Павел Йозеф Шафарик университеты составында Юридик факультеты ойошторолған.

1990 йылда Кошицелағы Павел Йозеф Шафарик университеты составына Православие динен өйрәнеү һәм Грек-католик динен өйрәнеү факультеттары индерелгән.

1996 йылдың 10 декабрендәге 361/1996 һанлы закон нигеҙендә Кошицелағы Павел Йозеф Шафарик университетынан Прешовта айырым Прешов университеты ойошторолған. 

Кошицела Павел Йозеф Шафарик университеты Словакияла икенсе (Братиславалағы Коменский университетынан һуң) ҙур юғары уҡыу йорто.

## Факультеттар
* Медицина факультеты
* Тәбиғәт ғилеме факультеты
* Юридик факультет
* Асыҡ мдара итеү факультеты
* Фәлсәфә факультеты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Университеттың рәсми сайты
Бирғәлин Айнур Азамат улы

**Бирғәлин Айнур Азамат улы** (17 октябрь 1989 йыл) — ислам дине әһеле. 2019 йылдың 16 октябренән Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө (рәйесе).

## Биографияһы
1989 йылдың 17 октябрендә Башҡорт АССР-ы Учалы районы Баттал ауылында тыуған.

Өфөлә Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назаратының Рәсәй ислам университетында белем алған. Мысырҙың баш ҡалаһы Ҡаһирәләге Әл-Әзһәр халыҡ-ара ислам университетының Сәнәүиә институтын тамамлаған.

2011 йылдан Өфөнөң «Рамаҙан» мәсетенең имам-хатибы була. Һуңынан Өфө ҡалаһының 8 Март ҡасабаһында «Фәтхислам» мәсетен төҙөй һәм уның имам-хатибы була.

«Таймаҫ-Престиж» компанияһының директоры. Рәсәй Федерацияһы Мосолман эшҡыуарҙары ассоциацияһының Башҡортостан бүлексәһенең етәксеһе була. Грэпплинг буйынса Башҡортостан чемпионы.

2016 йылда Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филология һәм журналистика факультетының башҡорт-ғәрәп бүлеген тамамлаған.

2018 йылда Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө Ниғмәтуллин Нурмөхәмәт Мәғәфүр улының урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

2019 йылдың 28 апреленән Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө (рәйесе) вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. 

Башҡортостан мосолмандары Диниә назаратының 2019 йылдың 16 октябрендә үткән VIII отчет-һайлау съезында Айнур Бирғәлин күпселек тауыш менән мөфтөй вазифаһына һайланды. 

## Ғаиләһе
Өйләнгән, биш бала тәрбиәләй.

## Иҫкәрмәләр
Туғыҙбаев

**Туғыҙбаев** — фамилия.

* Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы (1884—1965) — башҡорт дин әһеле.
----
* Туғыҙбаева Факиһа Һаҙый ҡыҙы (1950 т.) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2014).
Кәримова Эльвина Хәйҙәрйән ҡыҙы

**Кәримова Эльвина Хәйҙәрйән ҡыҙы** (25 март 1994 йыл) — Рәсәй ватерполисткаһы, «Уралочка-ЗМЗ» ватерпол клубының һәм Рәсәй йыйылма командаһының һөжүмсеһе. Атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡорт.

## Биографияһы
Балаҡатай районының Ҡәҙер ауылында тыуа һәм бала сағы шунда үтә. Ғаилә Златоуст ҡалаһына күсенгәс, туғыҙ йәшенән Эльвинаны «Уралочка» спортклубына (тренеры — Михаилу Накаряков) бирәләр.

## Карьераһы
«Уралочка-ЗМЗ» командаһында һөжүмсе булып сығыш яһай. 2011 йылда (15 йәшендә) спорт мастеры нормативын үтәй.

Рәсәй Йәштәр йыйылма командаһы өсөн сығыш яһап, донъя (2009, 2012) һәм Европа беренселегендә еңеү яулай (2010, 2012)

2013 йылда Универсиада еңеүсеһе була һәм халыҡ-ара кластағы спорт мастеры спорт исеме бирелә.

## Белеме
Силәбе дәүләт университетының ситтән тороп һәм дистанцион белем алыу факультеты студенты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (25 август 2016 йыл) — *2016 йылда Рио-де-Жанейролағы (Бразилия) XXXI Олимпиада уйындарындағы юғары спорт ҡаҙаныштары, еңеүгә ихтыяр һәм ынтылыш өсөн*.
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт Хаты (2013).

## Иҫкәрмәләр
Янка Купала исемендәге парк (Минск)

**Янка Купала паркы** — Минск үҙәгендә Еңеү Майҙанынан алыҫ түгел 1950 йылда нигеҙ һалынған ял итеү һәм мәҙәниәт паркы. Исеме белорус шағиры Янка Купала хөрмәтенә аталған.

Проект архитекторы — И. Руденко.

## Урынлашыуы
Янка Купала урамы һәм Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты киҫешкән урында, Свислочь йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.

## Тарихы

### Нигеҙ һалыныуы
Парк Бөйөк Ватан һуғышынан һуң барлыҡҡа килә, 1949 йылда нигеҙ һалына һәм БССР-ҙың 30-йыллығы исемен ала. Быға тиклем был урында бер — ике ҡатлы йорттар торған була. Парктың төп өлөшөнә 1950 йылда нигеҙ һалына. Парктың төп аллеяһы паркка төп инеү урыны урынлашҡан Бойондороҡһоҙлоҡ проспектынан (ул ваҡытта — Сталин проспекты) Свислочь бөгөлөшөнә ҡарай диагональ буйынса урынлашҡан. Төп һәм үҙәк аллеялар сатында, парк үҙәгендә фонтан урынлашҡан.

1959 йылда парк биләмәһендә Я. Купаланың әҙәби музейы төҙөлә. Музей шағир 1927—1941 йылдарҙа йәшәгән йорт торған урында төҙөлә. Йорт Бөйөк Ватан һуғышы башланғандың бишенсе көнөндә янып юҡҡа сыға, Янка Купаланың күп кенә ҡулъяҙмалары һәм архивы һәләк була. Бөгөн музейҙа — 36 меңдән ашыу экспонат (был шағирҙың ҡулъяҙмалары, тере сағындағы баҫмалары, автографлы китаптар, фотоһүрәттәр, документтар, шағирҙың тормошо һәм эшмәкәрлеге менән бәйле мәҙәниәт һәм көнкүреш әйберҙәре).

### 1970-се йылдарҙа ҡайтанан планлаштырыу
Башта төп аллеяның башында С. И. Грицевец һәйкәле ҡуйылған була (Ленин урамынан күсерелә), уның урынына 1972 йылда шағирҙың тыуыуының 90-йыллығына Янка Купала һәйкәле ҡуйыла (скульпторҙары А. Аникейчик, Л. Гумилевский, А. Заспицкий, архитекторҙары Ю. Градов, Л. Левин). Фонтан да яңынан төҙөлә, уның скульптура композицияһы боронғо халыҡ байрамы — «Купалье» моменттарының береһен, һыуға веноктар ебәреүҙе сағылдыра, шуға ла ул «Венок» тип атала.

## Галерея

Файл:Museum of Kupala.JPG|Янка Купала музейы
Файл:Kupala, flowerbed.JPG|Һәйкәл тирәһендә түтәлдәр
Файл:Kupala, path.JPG|Юлдар
Файл:Kupala, velo.JPG|Велосипед юлы
Файл:Kupala, boats.JPG|Кәмәлек


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сквер (парк) имени Янки Купалы 
* Памятник Янке Купале
Скуклостер

**Скуклостер замогы** () — барокко стилендәге швед һарайы, 1654—1676 йылдарҙа Карл Густав Врангель тарафынан төҙөлгән һәм Меларен күлендәге ярымутрауҙа Стокгольм һәм Упсада ҡалалары араһында урынлашҡан. 1970 йылдан алып унда музей урынлаштырыла, уның коллекцияларында картиналар, мебель, һауыт-һаба, туҡыма, ҡорал һәм шулай уҡ китаптар һаҡлана.

## Тарих
1676 йылда замок барокко стилендә бай хәрби етәксе, граф Карл Густав Врангель тарафынан Стокгольм менән Упсада араһындағы Меларен күле ярымутрауында төҙөлә. Замоктың проектын башлыса архитектор Каспар Фогель эшләй, башҡа архитекторҙар Жан де ла Валли һәм өлкән Никодемус Тессин та уға үҙ өлөштәрен индерә. Моғайын, замок ВаршаваныңУяздовский замогына оҡшатып эшләнгән.

Замок XVII быуат уртаһындағы Швед бөйөк иле дәүере ҡомартҡыһы булып тора, был осорҙа Швеция биләмәләрен киңәйтә башлай, шуның арҡаһында ул Европаның иң эре державаларының береһе булып тора. 1676 йылда Врангель үлә, һарай тулыһынса төҙөлөп бөтә алмай. Браге, Скуклостер ғаиләләре мираҫҡа был замокты ала, ләкин уларҙың үҙ биләмәләре булғанлыҡтан, һарайы интерьерын тамамларға ашыҡмай. Шулай итеп, ҙур төп банкет залы төҙөүселәр ни хәлдә ҡалдырһа, шулай тора. Зал Төҙөлөп бөтмәгән зал исемен ала (). Скуклостер замогы Европала XVI быуаттағы төҙөлөш баҫҡыстары һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина була. Шул уҡ ваҡытта уның эргәһендә төҙөлөш менән бәйле бер нисә башҡа предметтар һаҡлана: бер нисә тиҫтәгә яҡын төҙөлөш буйынса китап һәм йөҙҙәрсә төҙөлөш ҡоралдары.

1967 йылда Браге замогын мираҫҡа алған фон Эссен ғаиләһе, вариҫтары булмағанлыҡтан, һарайҙы швед хөкүмәтенә һата. Скуклостер замогы Король ҡорал палатаһы Дәүләт музейы булып китә(LSH). 1970-се йылдарҙа архитектор Хидемарк Уве һарайҙа XVI быуатта ҡулланылған материалдар һәм төҙөлөш методтары менән ремонт яһай.

## Музей коллекциялары

Замоктың тамамланған өлөшө барокко стилененең гүзәллеген күрһәтә, ул картиналар коллекцияһын, мебель, туҡымалар, көмөш һәм быяла һауыт-һабаны һаҡлау урыны булып тора. Иң билдәле картиналарының береһе Арчимбольдо Джузеппеның «Император Рудольф II Вертумен ролендә» портреты. Арчимбольдо Джузеппе Изге Рим империяһы императоры II Рудольфты йәй ваҡытындағы рим аллаһы сифатында йәшелсә һәм емеш-еләк ҡулланып төшөргән. Картина Прагала XVII быуатта хәрби трофей итеп алынған.

Китапхана һәм ҡорал палатаһы Врангель коллекцияларындағы ҡорал һәм китаптарына нигеҙләнгән.

Арсеналда XVII быуат хәрби ҡоралының иң ҙур шәхси коллекцияһы бар. Улар башлыса мушкеттар һәм пистолеттар, шулай уҡ ҡылыстар (япон самурайҙары ҡылысы), ҙур булмаған пушкалар, пика һәм арбалеттарҙан ғибәрәт. Шулай уҡ ҡорал коллекцияһы үҙ эсенә төрлө экзотик әйберҙәр, мәҫәлән, эскимос каноэһын һәм йылан тиреләрен ала. Замоктағы арсеналда граф Врангель замогының архитектор Каспар Фогель төҙөгән планы ла һаҡлана. Коллекцияларҙың күп өлөшөн хәрби трофейҙар тәшкил иткән, улар XVII быуаттағы Швед ташҡыны ваҡытында Польшанан урланған.
Skokloster Kungssalen 2013a.jpg|Король залы
Skokloster paradsängkammare 2013.jpg|Врангелдең йоҡо бүлмәһе
Skokloster vapenkammare 2013d.jpg|Ҡорал арсеналы


## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Skokloster н slottsguiden.info
Хельпенштайн (тирмән)

**«Хельпенштайн» тирмәне** () — тарихи тирмән комплексы биналары, Германияның (Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге) Ратингендың Линторф районында Ганза ҡалаһында урынлашҡан; 1157 йыл документтарында тирмән «Хельпенштайндың бер әфәндеһенә» тирмән хоҡуҡтары тапшырыу арҡаһында беренсе тапҡыр телгә алына; 1914 йылдың 9 мартында Вестфалия тирмәнсеһе Иоганн Флерман тирмәндең үҙен һәм ул торған 27 акр майҙанлы поместьены ла һатып алған. Шунан бирле поместьела Иоганн Флермандың вариҫтары, нәҫелдәре йәшәй. Хельпенштайн тирмәне Германияның ун икенсе быуаттағы архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Тасуирлау һәм тарихы
Ратинген ҡалаһы туғыҙынсы быуаттан билдәле. Унда бик күп сиркәүҙәр һәм архитектура ҡомартҡылары бар. Ҡалала хәҙерге көндә 91 мең кеше йәшәй. Ратинген өлгөһөндә Линторф районында ла борондан һаҡланған архитектура ҡомартҡылары бар, шуларҙың береһе- Хельпенштайн тирмәне. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Католическая церковь Святой Анны в районе Линторф
* Парк «Пёнсген»
* Дом Роммельянс

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Bastian Fleermann: Lintorf Mühlengut in Helpenstein. Mittelalter Geschichte bis Gegenwart zur vom. Ratingen 2007, .
** Bastian Fleermann: Helpenstein Mühlengut. Zwischen Wandel Wassermühle und Kontinuität // Der Mühlstein. Für Mühlenerhaltung und Periodikum Mühlenkunde, 19. Jg., 3 Heft (2002) 53-54 S..
* Walter Vielhaber: Helpenstein // Heimat Die (Krefeld) 2. Jg. (1922), 18ff S..
* Hans Vogt: Wassermühlenführer Niederrheinischer, hg. vom Verein e Niederrhein.V, 1998 Krefeld, 97-103 S..

## Һылтанмалар
* Mühlengut Helpenstein (нем.). stadt-ratingen.de. Presse — und Öffentlichkeitsarbeit, Stadt Ratingen. 2019 йылдың 21 апрель — мөрәжәғәт көнө.
Пирамидз

**ФК Пирамидз** () — Мысыҙың Ҡаһирә ҡалаһындағы египет футбол клубы. Команда өйҙәге матчтарын үткәреү өсөн яҡынса 30 000 тамашасыны һыйҙырған «30 июнь» стадионын файҙалана. Хәҙер «Пирамидз» Мысыр футбол лигалары системаһындаһы Премьер-лигала сығыш яһай.

## Тарих
«Аласьюти Спорт» Асьют ҡалаһында төпләнгән һәм уға 2008 йылда нигеҙ һалынған. оманда үҙ тарихында тәүге тапҡыр 2014 йылдың июнендә команда үҙ тарихында тәүге тапҡыр, Икенсе дивизионда плей-оффта уңышлы уйнап, Премьер-лигаға сыға.

Дебют миҙгелендә Премьер-лигала «Аласьюти Спорт» өмөтһөҙ аутсайдер ролен уйнай, бары тик алдағы 38 матчтың ике матчында ғына еңеү яулайһәм осош зонаһында аҫтан икенсе урынды биләй. 2016 йылда команда Икенсе дивизион командалары араһында үҙ төркөмөндә еңеүсе була, әммә плей-оффта Идфу ҡалаһының «Әл-Наср Лель Тааден» командаһына бирешә, уйындар серияһындағы ике матчтан һуң пенальти менән уйынды 1:1 иҫәбе менән тамалай. Бер йыл үткәс «Аласьюти Спорт» командаһы Икенсе дивизионда үҙенең А төркөмөндә еңеүсе була, был уның Премьер-лигаға ҡайтыуының гаранты булып тора. 2017/2018 чемпионатында команда тренер Али Махер етәкселегендә туғыҙынсы урында биләй.

Клубты 2018 йылдың йәйендә Сәғүд Ғәрәбстаны спорт идаралығы рәйесе Төрки аш-Шәйех етәкселәй. Команданың исеме «Аласьюти Спорт»тан «ФК Пирамидз ФК» тип үҙгәртелә, ә Төрки аш-Шәйехтың клубҡа индергән аҡсаһы клубты байтаҡ көсәйтә. Ҡаһирәнең элекке «Әл-Әхли» тренеры Хөсс әл-Бәҙри 2018 йылдың 28 июнендә клубтың президенты итеп тәғәйенләнә, Хассан Әхмәт — пресс-секретары һәм футбол командаһы етәксеһе, Хашаба Һаҙый — футбол директоры, ә Бразилияның «Ботафого» клубының элекке остазы Валентин Алберто — «Пирамидз» клубының баш тренеры итеп тәғәйенләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Клубтың рәсми сайты
Энгсё замогы

**Энгсё замогы** () — замок, Швецияның Вестманланд ленының Вестерос ҡалаһы янында урынлашҡан.

## Төҙөлөшө
Энгсё замогы Меларен күлендәге шул уҡ исемдәге утрауҙа урынлашҡан. Замок куб формалы дүрт ҡатлы таш һәм кирбес бинанан ғибәрәт. Уның түбәнге өлөштәре Урта быуаттарҙан һаҡланған. 1630-сы йылдарҙа һарай ремонтлана һәм киңәйтелә. Дүртенсе ҡат, ике баҡса флигеле һәм яңы ике ҡатлы бина, замоктың ҡыйығы 1740-1741 йылдарҙағы архитектор Карл Хорлеман проекты буйынса реконструкциялау барышында төҙөлә. Шул ваҡыттан алып замок хәҙерге күренешен үҙенә ала. Замок эргәһендә ҙур парк урынлашҡан ҙур, ә уның эсендә швед байҙарының портреттар коллекцияһы һаҡлана.

## Тарих
Беренсе тапҡыр Энгсе замогы Энгсев тип () Швеция короллегенең короле Кнут I Эрикссон (1167-1196 йылдарҙа идара итә) хартияһында телгә алына, атаһы үлгәндән һуң, ул атаһы Изге Эрик IX мөлкәтен мираҫҡа ала, . 1272 йылға тиклем замок Рисеберг аббатлығына ҡараған була, ә һуңынан Швеция хакимы һәм Стокгольмды нигеҙләүсе Биргерҙең никахтан тыш тыуған улы Биргерссон Грегерс тарафынан яулап алына.

1475-1710 йылдарҙа замок Спарре ғаиләһенә ҡарай. Хәҙерге замок ҡәлғә сифатында риксрод Бенгт Фадерссон Спарре тарафынан 1480 йылда төҙөлә.  

Замок бинаһы 1959 йылда музейға әйләндерелә һәм 1965 йылда архитектура һәйкәлдәре исемлегенә индерелә. Хәҙерге ваҡытта йәй көндәре кешеләр өсөн асыҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Gävle slott н slottsguiden.info
Павлов паркы

**Павлов паркы** (Павлов исемендәге парк, Михаил Павлов исемендәге парк, М. Я Павлов паркы) — Минск ҡалаһының Мәскәү районындағы парк.

## Урыны
Парк Минск ҡалаһының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Мәскәү районында, Көньяҡ-Көнбайыш (Минск биҫтәһе), Малиновка һәм Брилевичи биҫтәләре араһында урынлашҡан.

Парк Дзержинский, Любимов проспекттары, Космонавтар, Белецкий, Ҡурған урамдары менән сикләнгән.

Минск ҡалаһының башҡарма комитеты етәкселеге, Минск ҡала советы депутаттары ҡатнашлығында паркты асыу һәм паркка Я. М. Павлов исемен биреү тантанаһы Михаил Яковлевич Павловҡа 60 йәш тулған көндә — 2012 йылдың 1 сентябрендә үтә.

Павлов исеме бирелгәнгә тиклем парк халыҡ телендә Мухлей тип атала.

## Йылға
Паркта Лошица йылғаһының башы урынлашҡан.

Парк биләмәһендә урынлашҡан Лошица йылғаһы участкаһын халыҡта Мухлей тип йөрөтәләр.

## Ҡоролмалары
* Лошица йылғаһы аша 4 күпер
* 2 фонтан
* М. Я Павлов хөрмәтенә иҫтәлекле билдә («Мәктәп» туҡталыш пункты районында)
* сәхнә һәм трибуналар
* велосипедта һәм роликлы конькиҙа шыуыу өсөн юл
* прокат пункты
* аттракциондар
* эскәмйәләр
* арка
* 2 аҙыҡ-түлек киоскыһы

## Парк формаһының үҙгәреүе
2013—2014 йылдарҙа Дзержинский проспектындағы реконструкция һәм Минск метрополитенының «Петровщина» станцияһынан «Малиновка» станцияһына тиклем Мәскәү тармағын төҙөү менән бәйле, Космонавтар урамының башланғыс өлөшөндә юлдың формаһы бер нисә тапҡыр үҙгәрә (Дзержинский проспекты тирәһендә). Ошоноң менән бәйле парктың сиге ике тапҡыр үҙгәрә.

## Кинола
* «Чёрная кровь» телесериалы (2017)

## Һылтанмалар
*
Еңеүҙең 40 йыллығы проспекты

**Еңеүҙең 40 йыллығы проспекты** — Дондағы Ростов ҡалаһы проспекттарының береһе.

## Географияһы
Пролетар районының Александровка биҫтәһендә урынлашҡан һәм уның төп транспорт магистрале. Черевичкин һәм Сарьян урамдарының ҡушылған урынында башлана, күп өлөшөндә көнсығыш йүнәлештә бара, биҫтәнең аҙағында төньяҡ-көнсығышҡа борола һәм артабан Кобяков йырынына ауышҡанда, М4 менән тамамланып, төньяҡҡа ҡарай йүнәлеш ала.

Йорттар һаны көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай арта.

## Транспорт
Проспект райондың ғына түгел, ҡаланың да төп транспорт артерияһы, ул транспортты өлкәнең төп автомобилдәр магистраленә генә түгел, шулай уҡ Дон йылғаһының һул ярының рекреацион зонаһына һәм Аҡсайға сығыуҙы тәьмин итә. Проспекттың күпселек өлөшө буйлап 54-се, 70-се, 80-се маршрут автобустары, 22-се маршрут троллейбусы һәм байтаҡ маршрут таксиҙары йөрөй.

## Тарихы
Проспект Александровка биҫтәһе Дондағы Ростовҡа ҡушылғандан һуң 1961 йылда формалаша башлай. Проспектты элекке Аҡсайға булған юлдың трассаһы буйлап станицаның төньяҡ ситенән һалалар. Хәҙерге көнгә тиклем проспекттың йоп (көньяҡ) яғында әҙ ҡатлы шәхси йорттар, ә таҡ яғында күп ҡатлы күп фатирлы йорттар өҫтөнлөк итә. 1985 йылға тиклем проспект «Аҡсай урамы» тип аталған. 80-се йылдар аҙағына тиклем проспекттың көнсығыш осондағы көньяҡ яғы буйлап төҙөлөштәр («Геофизика» ҡасабаһы), проспект үҙе Ростов территорияһына инһә лә. административ рәүештә Аҡсай ҡалаһына ҡарай.

1985 йылда проспекттың исемен үҙгәртеү менән бергә уның осонда Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 40 йыллығы иҫтәлегенә билдә ҡуйыла. 2000 йылдарҙа авария хәлендә булыуы менән бәйле билдә һүтеп алына.

## Иҫкәрмәләр
Роммельянс йорто

**Роммельянс йорто** (нем. Haus Rommeljans йәки нем. Haus Romilian) — рыцарь поместьеһы Ганза ҡалаһы  Ратингенда (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере)  урынлашҡан; тәүге тапҡыр 1517 йылғы документтарҙа   тапҡыр телгә алына — 1551 һәм 1555  йылдар араһында уны урындағы лордтар йырын һәм башня менән нығытылған рыцарҙар замогына тиклем ҙурайта,  1985 йылдың 31 майынан  архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Тасуирлау һәм тарихы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Мельница «Хельпенштайн»
* Парк «Пёнсген»
* Дом Ангер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Heinz-Junkers Ewald: Rommeljans in der des Honschaft Bracht Rittersitzes Gesamtgeschichte Ratingen bei, Wülfrath nahe/ Homberg, o. 1980 O.. (Im Ratingen Kopie Stadtbibliothek, Signatur 1997/70)
* Thomas Krüger: Haus Rommeljans, Rittersitz wasserumwehrter ehemaliger ein. In: im Rheinland Archäologie. 1995, 122-124 S..
* Dietmar Ahlemann: von Herren Buer Die — in vom westdeutsche Eine 19 Familiengeschichte Hochmittelalter das bis. Jahrhundert. In: e Familienkunde gesellschaft für westdeutsche.V (Hrsg.): 2012 Jahrbuch, 274 Band, 2012 Köln, 213-300 S..
* Dietmar Ahlemann, Braun Bernd: Die von zu Bawyr Böckum Familie, und Rommeljan Hohenholz — dem Briefe Rechtsstreit ein Jahr Zwei aus und 1661. In: Geschichtsverein Düsseldorfer (Hrsg.): Jahrbuch Düsseldorfer — Beiträge des Geschichte Niederrheins zur. 82 Band, 2012 Essen, 183-195 S..
* Niederau Kurt: Haus Zwangsräumung Rommeljans Аппо 1661. In: Geschichtsverein Düsseldorfer (Hrsg.): Jahrbuch Düsseldorfer — Beiträge des Geschichte Niederrheins zur. 82 Band, 2012 Essen, 197-201 S..
* Arnold Dresen: Kirchengeschichte Quellenbeiträge zur Ratinger, 1914 Ratingen, 11 S..

## Һылтанмалар
Пёнсген (парк)

**«Пенсген» паркы**  (нем. Poensgenpark) — Ганза ҡалаһының үҙәге   Ратингенда (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере) урынлашҡан  ландшафт паркы,   шулай уҡ  **«Кромфорд» паркы** (нем. Cromford-Park) булараҡ та билдәле; 1907—1908 йылдарҙа коммерция советы ағзаһы Карл Пёнсген аҡсаһына төҙөлгән һәм 1977 йылда киң  тамашасылар өсөн асылған; 1997 йылдан ҡала ҡомартҡыһы  булып тора.

## Тасуирлау һәм тарихы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Текстильная фабрика «Кромфорд»
* Евангелическая городская церковь
* Католическая церковь Святой Анны в районе Линторф

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Andrea Niewerth: Ratingen Poensgenpark in Der. 100 1907-2007 Parkgeschichte Jahre. Klartext-Verlag 2007, 
* Wolfgang Schepers: Natur, Landschaft und Industrie. 1800 vor der dem Parkanlagen deutschen Cromforder Gartentheorie Hintergrund um Die. In: u Cornelia Frings. a. (Red.), Rheinland Landschaftsverband, Industriemuseum Rheinisches (Hrsg.): « ... Zum umgeschaffen Lustgarten wurde öde Gegend Die». Industriearchitektur Textilfabrik der 1783-1977 Cromford Zur. Landschaftsverband Rheinland, Industriemuseum Rheinisches, Schriften; 5. 1991 Köln, 120-134 S.. 
* Gisela Schöttler: Juwel Grünes Poensgenpark. In: Heimatfreunde Lintorfer Verein (Hrsg.): Die Quecke. Nr. 72, 2002, 9-11 S..
* Hans Junker: Der Poensgen-Park in Ratingen. Stadt Ratingen, 1977 Ratingen.
* Manfred Fiene: den Kulturtourismus Poensgenpark Jahre Gartendenkmalpflege Chance Eine und für 100 die. In: Heimatfreunde Lintorfer Verein (Hrsg.): Die Quecke. Nr. 77, 2007, 3-8 S..
* Andrea Niewerth: 100 Jahre Poensgenpark. Des Neue Ratinger Erkenntnisse Poensgenparks um die Entstehungsgeschichte. In: Heimatfreunde Lintorfer Verein (Hrsg.): Die Quecke. Nr. 77, 2007, 9-13 S..
* Schwabe Annette: im Tierarten Poensgenpark. In: Heimatfreunde Lintorfer Verein (Hrsg.): Die Quecke. Nr. 77, 2007, 14-15 S..
Кромфорд (Ратинген)

**«Кромфорд» туҡыу фабрикаһы** (нем. Textilfabrik Cromford) — элекке Рейн ҡалаһы   Ратингенда туҡыу фабрикаһы (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере), 1783 йылда  Иоһанн Готфрид Брюгельман тарафынан нигеҙ һалына; Европа ҡитғаһы өлөшөндәге беренсе фабрика бинаһында  бөгөнгө көндә «LVR-Industriemuseum» индустриаль музейының  филиалы урынлашҡан; архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Тасуирлау һәм тарихы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Парк «Пёнсген»
* Культурный центр «Рормайстерай» в Шверте

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Eckhard Bolenz: bis Deutschen Vom Ende zum Ancien Ende des régime Bundes des (ca. 1780-1870) // et Bolenz al. (Hrsg.): Ratingen. 1975 bis Geschichte 1780. Klartext Verlag, 2000 Essen, .
* Jakob Germes: der Zeiten Wandel Ratingen im – und Kulturdolumente Geschichte einer Stadt. 4. erweiterte Auflage verbesserte und, Ernst Henn Verlag Norbert, 1979 Ratingen, 82ff S..
* Norbert Kleeberg: Krach um Cromford // Post Rheinische, 7. 2009 Februar.
* Cromford Ratingen – 1800 Herrenhaus und Lebenswelten um erster Fabrik zwischen, Hrsg.: LVR-Industriemuseum, 2010 Köln, .
* Die der Macht Mode – Kaiserreich zwischen, und Weltkrieg Republik, Hrsg.: LVR-Industriemuseum, Projektleitung: Claudia Gottfried, Druckverlag Kettler GmbH, Bönen/2015 Westfalen, .

## Һылтанмалар

*
Хауз-цум-Хауз замогы

**Хауз-цум-Хауз замогы** (нем.Haus zum Haus) —йырындар менән уратып алынған XIII быуат  һарайы,  немец ҡалаһы Ратингендың (Төньяҡ Рейн-Вестфалия ере) үҙәгенән төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан.

## Тарихы

### Замок хужалары
VIII быуатта  хәҙерге замок урынында Ангербах йылғаһы яры буйында франк ауылы булған. IX быуатта был урында  замок төҙөлә, ул XII быуатта янып юҡҡа сыға.  1276 йылда замокҡа нигеҙ һалына,  ул Хауз  ғаиләһенә ҡараған һәм Ангербах буйлап оборона һыҙығының өлөшө була.  1474 йылда замок Берг герцоглығының маршалы  Иоганн Хауздың  милкенә күсә.  XVI быуатта замок киңәйтелә һәм нығытыла. 1972 йылда Хауз замогы шул саҡтағы хужаһы граф фон Шпее тарафынан Ратинген ҡалаһына тапшырыла. Ун йыл дауамында замок архитектор  Бруно Ламбер етәкселеге аҫтында  тергеҙелә. Заманса материалдар ҡулланып тергеҙелеүенә ҡарамаҫтан, замок урта быуат  төп нөсхәһен һаҡлап алып ҡала,  бының өсөн бер нисә архитектура наградаһын ала. 

## Әҙәбиәт

* Jakob Germes: *Die Edelherren ihre und Ratinger Burg: der Wasserburg Zum Geschichte Haus. * Ratingen, 1973
* Анда-Voss Maria: *Haus zum Haus*. In: und Verkehr Bauen Ministerium Landes NRW für des / Landschaftsverband Westfalen-Lippe (Hrsg.): *AufRuhr Burgen. 100 Burgen Unterwegs zu, Schlössern Ruhrregion Herrensitzen in und der*. Essen: Verlag Klartext, 2010, 287-290 стр. 
* Theo Volmert: *an der Schlösser Rittersitze Anger und. * In: Die Quecke — Heimatblätter Angerländer, Nr. 45, 1975 September, 1-34 стр. 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Страница замка Хауз на International Database and Gallery of Structures
* Страница замка Хауз на сайте "Экскурсии по региону Рейн-Рур
Әрәпәнде

**Әрәпәнде** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы ҙур булмаған күл.

## Географияһы
Әрәпәнде - Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы Оло Алаҡай менән Кесе Киҫегәс күлдәре араһында урынлашҡан сөсө һыулы бәләкәй күл.

Географик координаттары: киңлеге - 55°57′10″N (55.952908), оҙонлоғо - 60°55′8″E (60.918847)

Иң яҡын тораҡ пункт - Киҫегәс ҡасабаһы.

Кәҫлегә тиклем алыҫлығы - 12 км, Екатеринбургҡа тиклем – 120 км .

## Этимологияһы
Гидронимдың аныҡ ҡына аңлатмаһы юҡ. Башҡортса әйтелеше Әрәпәнде булыуы уны "әрәпә" (ғәрәфә) һүҙенән килеп сығыуы ихтималлығын күрһәтә.Ғәрәфә көнө - мосолман байрамы, һөйләшкә ул "әрәпә" тип инеп киткән 

## Тасуирламаһы

Күлдең сөңкәһе түңәрәк рәүешле, геометрик дәүмәлдәре 1,1*0,8 км.

Һыу көҙгөһө майҙаны 0,6 км².

Ярҙары һөҙәк, улар янында төбө ҡомло-ташлы, үҙәк өлөшө ләмле. Көньяҡ өлөшөнән башҡа ярҙары һаҙлыҡлы.

Һыуы сөсө, минераллылығы ҙур түгел - 600 мг/л. Химик составы гидрокарбонатлы-магнийлы.

## Флораһы һәм фаунаһы

Үҫемлектәр донъяһы урман-дала һыҙатына хас, ҡатнаш урмандар һәм ҡайынлыҡтар урманһыҙ участкалар менән сиратлаша. Улар тап шулай сиратлашып күлде уратып алған. Һыу үҫемлектәре артыҡ күп түгел. Йылы ваҡытта ла күл өҫтөнә үҫемлектәр ҡалҡып сыҡмай. Һаҙмырт урындарында ҡамыш һәм күрән үҫә

Күл балыҡҡа бай ғына: шырт балыҡ, алабуға, табан балыҡ, ҡарабалыҡ, себер сабағы, опто, суртан тереклек итә.
 
## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 755-се бит/ Әрәпә
*Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Репенды
* Озеро Репенды

## Һылтанмалар
* Озеро Репенды
Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының Үҙәк ботаника баҡсаһы

**Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының үҙәк ботаника баҡсаһы** — илдәге иң боронғо ботаник учреждениеларҙың береһе.

## Тарихы
1932 йылда БССР халыҡ комиссарҙары советы ҡарары буйынса ойошторола. Был тере үҫемлектәрҙең биологик төрлөлөгөн һаҡлау буйынса илдәге иң ҙур үҙәк, үҫемлектәр интродукцияһы, климатҡа яраҡлаштырыу, физиологияһы, биохимияһы һәм экологияһы, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендә алдынғы ғилми учреждение. Майҙаны буйынса ла (яҡынса 100 гектар), коллекция составы буйынса ла (10 меңдән ашыу атама, шул иҫәптән ябыҡ грунтта 2,3 мең) Европала иң ҙур ботаник баҡсалар иҫәбенә инә. 1999 йылда Беларусь Республикаһы хөкүмәте ҡарары буйынса баҡсаға милли байлыҡты тәшкил иткән ғилми объект статусы бирелә. Үҙәк ботаника баҡсаһы республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы һәм ландшафт архитектураһы ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Әлеге ваҡытта Беларусь Милли фәндәр академияһы үҙәк ботаника баҡсаһы эшмәкәрлеге менән биология фәндәре докторы В. В. Титок етәкселек итә.

2006 йылдың 1 апреленән алып Первомайский районы хакимиәте ҡарары менән Үҙәк ботаника баҡсаһы тәмәке тартыу тыйылған биләмә тип иғлан ителгән.

2007 йылда ботаника баҡсаһында төҙөлөшө 2004 йылда башланған экспозицион оранжерея асыла. Оранжереяла планетаның төрлө климат зоналарында үҫкән экзотик үҫемлектәр үҫә. Яңы ҡоролма асылыу арҡаһында ботаника баҡсаһы ноябрь айынан апрель айына тиклем ҡышҡылыҡҡа ябылмай, ә оранжереяға килеү өсөн асыҡ ҡала.

Ботаника баҡсаһының фәнни коллективы донъя үҫемлектәр ресурстарын Беларусь халыҡ хужалығы һәм мәҙәниәте ихтыяждары өсөн файҙаланыуҙың теоретик нигеҙҙәрен һәм ысулдарын эшләй. Асыштар йәшел төҙөлөштөң, традицион булмаған емешселектең, дарыу үҫемлекселеге һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлауҙың практик мәсьәләләрен хәл итеүгә ҙур өлөш индерә.

## Фотогалерея

Файл:Ageratum houstonianum in Botanical garden, Minsk.jpg|
Файл:Minsk_Botanical_Garden_2.JPG|
Файл:Minsk_Botanical_Garden_3.JPG|
Файл:Minsk_Botanical_Garden_4.JPG|
Файл:Minsk_Botanical_Garden_5.JPG|Аҡҡош күленең төп төйәкләнеүселәре
Файл:Minsk_Botanical_Garden_6.JPG|
Файл:Belarus-Minsk-Botanical Garden-Swan House.jpg|
Файл:БотсадМинск1.jpg|Быуа
Файл:БотсадМинск2.jpg|Партер
Файл:БотсадМинск3.jpg|БР Президенты А.Г. Лукашенко ултыртҡан ҡайын
Файл:БотсадМинск4.jpg|Партер
Файл:БотсадМинск5.jpg|Аҡҡош күле
Файл:БотсадМинск6.jpg|Аҡҡош күлендә аҡ томбойоҡтар
Файл:БотсадМинск7.jpg|Аҡҡош күлендә утрауға күпер
Файл:БотсадМинск9.jpg|Аҡҡош күлендә балыҡтар
Файл:БотсадМинск10.jpg|Аҡҡош күлендә сазан балыҡтар


## Әҙәбиәт
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Центральный ботанический сад Национальной академии наук Беларуси
* Публикации сотрудников Центрального ботанического сада
* Коллекции растений  Центрального ботанического сада
* Один день с сотрудником Ботанического сада (2013)
* Лимонарий, пальмарий и орхидеи. Экскурсия по фондовым оранжереям ботанического сада (2018)
* Центральный ботанический сад в Минске
Бөйөкдөрө проспекты

**Бөйөкдөрө проспекты** (төр. Büyükdere Caddesi) — Европа өлөшөндәге Төркиәнең Истанбул ҡалаһы үҙәк урамы, Шишли (Эсентеп кварталы), Бешикташ (Левент кварталы) һәм Сарыер (Макслак кварталын) райондары аша үтә.

Ул Шишли мәсете янында башланған һәм көнсығыш йүнәлештә һуҙылған.: өлөшөләтә O-1 эске ҡала автомагистралендәге виадук аҫтынан, Меджидиекей, Эсентепе аша үтеп, Зинджирликий кварталына етә. Унда Бөйөкдөрө Барбарос бульвары менән тоташҡан һәм төньяҡҡа табан боролған, артабан Левент, Санайя Махаллеся, Маслак һәм Фәтих урманы аша үтеп Сарыер районындағы Хаджиосман битләүендә тамамланған. Проспекттың дөйөм оҙонлоғо 14 километр тәшкил итә. Зинджирликийҙан алып Маслакҡа тиклем проспект көнсығыш яҡтанКягытхан районының, көнбайыштан Бешикташ районының сиге булып тора. Бөйөкдөрө проспекты үҙенең исемен үҙе терәлеп торған шул уҡ исемдәге квартал исеменән алған.

Истанбул метрополитенының 2-се линияһы Шишли прсопектына тиклем һуҙылған, уның туғыҙ станцияһы Бөйөкдөрө янында урынлашҡан. Күпселек банктарҙың штаб-фатирҙары, бизнес-үҙәктәр, сауҙа үҙәктәре, ҡунаҡханалар, күп ҡатлы бейек йорттар бында һуңғы йылдарҙа төҙөлгән һәм Бөйөкдөрө проспекты буйлап урынлашҡан, был хәл уны Истанбулдың мөһим финанс үҙәге булыуына булышлыҡ иткән.

Уҡыу йорттарынан проспектта Халич Университеты, төҙөлөш профессиональ училищеһы (ISOV), Маслак Истанбул техник университеты кампусы, Ишик техник университеты һәм Йылдыз профессиональ техник университеты бар.
Файл:İstanbul metrosu00020.JPG| Бөйөкдөрө проспекты янында Истанбул метрополитены станцияһы
Файл:LeventPano3.jpg|Бююкдере районы проспектынан күренеш. Левент районынан бөйөкдөрө проспектының  күренеше
Файл:İstanbul view from İstanbul Sapphire observation deck Aug 2014, p9.JPG|Левент районынан Бөйөкдөрө проспекты күренеше 
Файл:Metrocity Kanyon.JPG|Левент районынан Бөйөкдөрө проспекты күренеше 


## Иҫкәрмәләр
Һарытау өлкәһе халыҡтарының милли ауылы

**«һарытау өлкәһе халыҡтарының милли ауылдары» этнография комплексы** — һарытау ҡалаһының Еңеү паркында урынлашҡан асыҡ һауалағы музей, «милли традициялары һәм йолалары менән танышыу мөмкинлеген биргән, көнкүреш, йорт төҙөү үҙенсәлектәре, өлкәнең күренекле кешеләр тураһында белем биреүсе һәм халыҡтарҙың милли традициялары һәм йолалары менән танышыу мөмкинлеген биргән» музей.

Был комплекс Һарытау өлкәһе халҡының милли составы билдәләү маҡсатында эшләнгән, сөнки был өлкәлә 135 милләте йәшәй (2010 йыл).

Милли ауыл осрашыу урыны һәм төрлө мәҙәни саралар, концерттар, милли байрамдар үткәреү урыны булып тора. Бының өсөн сәхнәле махсус майҙансыҡбар. Байрам көндәрендә бик күп ихаталар ҡунаҡтар өсөн үҙ ишектәрен аса. Был көндәрҙә өйҙөң эске биҙәүе һәм милли аш-һыуы менән танышырға мөмкин. Ғәҙәти көндәрҙә ауыл комплексы килеүселәргә милли ризыҡтарын тәҡдим итә.

## Тарих
2003 йылда төбәктең милли — мәҙәни берләшмәләре етәкселәре Һарытауҙың Еңеү паркында Соколов тауындағы Дәүләт хәрби дан музейы янында"һарытау өлкәһе халыҡтарының милли ауылын" булдырырға тәҡдим итәләр.
2003 йылдың 9 майында милли ауылдың презентацияһы үтә. Был көндө ауылды бер урамы асыла, унда ашта алты йорт ҡына була.
2006 йылда милли ауыл статусы менән бәйле юридик мәсьәләләр арҡаһында төҙөлөш туҡтатыла.
2007 йылда төҙөлөш эштәре тергеҙелә, әммә бюджет көрсөккә бәйле булыуы арҡаһында ҡыҫҡартыла.2012 йылда этнографик комплекста 15 милли ихата булдырыла, улар 3 урамда урынлашҡан.

* Урыҫ ихатаһы. Бындағы ауыл өйө һәм мунса өлкәнең Воскресенский районынан килтерелгән
* Башҡорт тирмәһе.
* Ҡаҙаҡ тирмәһе.
* Мордва ихатаһында «Кудо» усадьбаһы.
* Грузин ихатаһында ике ҡатлы «Ода» йорто
* Әрмән ихатаһында «Хрчит» крәҫтиән йорто.
* Украин хуторын «Свитанка».
* Корея «Корея таш баҡса» ихатаһында пагода.
* Әзербайжан ихатаһында "Ҡыҙҙар башняһы"на оҡшаш манара күсермәһе. Уның бейеклеге 16 м тәшкил итә.
* Дағстан «замогы». Уны төҙөгәндә Дағстандан килтерелгән таштарҡулланыла.
* Татар ихатаһы.
* Үзбәк ихатаһында «Согдиана» сәйханаһы.
* Белорус ихатаһындағы хата.
* Волга буйы немецтары ихатаһы.

«Төҙөлөшөн тамамлау планлаштырыла чечено-ингуш милли-мәҙәни комплексы, Сыуаш „Ентеш“ ихатаһы һәм чечен-ингуш ихатаһы төҙөлөп бөтөү алдында тора.

## Иҫкәрмәләр

## Фотоһүрәттәр

Файл:Знак дружбы народов в парке Победы (Саратов).jpg
Файл:Украинский хутор «Свитанок» в Национальной деревне.jpg
Файл:Старинные подковы, хлысты в русской избе.jpg
Файл:Старинные колеса и элементы упряжи лошадей в русской избе.jpg


## Һылтанмалар
# Новости Комитета общественных отношений Правительства Саратовской области.
# Рубрика Туризм официального сайта полномочного представителя Президента Российской Федерации в Приволжском федеральном округе .
# Национальная деревня может превратиться в Гадюкино» газета «Комсомольская правда», 25 мая 2010 года
Официант йорто

**Официант йорто** — Петергофтағы тарихи бина. 1851—1861 йылдарҙа төҙөлгән төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты . Әлеге ваҡытта бинала Санкт-Петербургтың Петродворцовый районы урынлашҡан. Адресы: Калинин урамы, 7.

## Тарихы
Йорт архитектор Н. Л. Бенуа тарафынан һарайҙа ҡабул итеүҙәрҙе әҙерләү менән бәйле хеҙмәттәрҙе урынлаштырыу өсөн төҙөлә. Октябрь революцияһынан һуң бинала ҡунаҡханаһы урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы барышында алған етди емерелеүҙәрҙән һуң, Советтар йорто булараҡ тергеҙелә, унда халыҡ депутаттарының Петродворцовый район советы, КПСС-тың Петродворцовый район комитеты, ВЛКСМ-дың Петродворцовый район комитеты урынлаша. Хәҙер унда — районы хакимиәте.

## Архитектураһы
Бина план буйынса П формаһы рәүешендә. Ул бейек цоколь ҡаты (келәт, һалдат кухняһы һәм кухня хеҙмәткәрҙәрен урынлаштырыу өсөн тәғәйенләнә) өҫтөндә урынлашҡан. Беренсе ҡатында «Ҙур сығымдар кухняһы», икенсеһендә — ливреялы хеҙмәтселәр, официанттар һәм запас түшәк ҡаралтыһын һаҡлау өсөн ятаҡ була. Өҫкө ҡаттың эске планлаштырыуы буйынса киң коридорҙың ике яғында урынлашҡан бүлмәләр төп урынды биләй. Янғын хәүефһеҙлеге талаптарынан сығып, түшмәдәр янмай торған материалдан эшләнә, бинанан бер нисә сығыу юлы булдырыла.

Цокольный ҡатының тәҙрәләре елпеүес һымаҡ таштар менән биҙәлгән. Беренсе ҡаттағы тәҙрәләр бер төрлө, бейек, баш яғы көмбәҙләнеп тамамлана, бай ҡапҡастар, шулай уҡ елпеүес һымаҡ таштар менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттың тәҙрә ҡапҡастары ябай дүрткел формалы. Санкт-Петербург проспектына ҡараған Көньяҡ фасад киң лопатка менән бүленгән. Бина мөйөштәре юнылған таш менән көпләнгән. Фасадты кәрниздәр төрләндереп тора. Улар бинаның мөйөшөнән үҙәк өлөшөнә табан киртләсләнеп, фронтон менән тамамлана. Үрге паркка ҡараған Көнбайыш фасад шулай уҡ төҙөлгән, таҡта руст һәм фронтон менән айырылып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әнжәләй

**Әнжәләй** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай фаразды килтерә: «*Анжелы, озеро, Каслинский район. От распространенного прежде у башкир тюркского мужского имени Анжелы*».

Башҡорт телендә Йәләй, Жәләй исеме бар (мәҫәлән, Мәжитов Хөсәйен Йәләй улы. Күрәһең, заманында ул Әнйәләй — Әнжәләй вариантында ла булған. Силәбе башҡорттарының һөйләшендә Йәләй — Жәләй рәүешендә лә ҡулланылыуы билдәле.

## Географияһы
Әнжәләй Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағыСинара күлдәре төркөмөнә ингән һыу ятҡылығы.

Географик координаттары: киңлеге — 56°8′56.41″N (56.149004), оҙонлоғо — 60°56′7.23″E (60.935342).

Ярындағы тораҡ пункттар: көньяғында — Клеопино, төньяғында Григорьевка ауылдары.

Иң яҡын һыу ятҡылыҡтары: Оло Ям, Кесе Ям, Травяное, Ҡарағош, Сиркәшкүл күлдәре һәм Щербаковка йылғаһы.

Ярымтигеҙлек һыҙатында, Урал аръяғы пенепленында урынлашҡан.

Екатеринбургҡа тиклем араһы — 90 км, Силәбегә — 120 км. Трассанан күлгә тиклем — 1,3 км

## Тасуирламаһы
* Максималь тәрәнлеге: 2м
* Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 1,85*1,65 км
* Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге, сафлығы: һыуы болғансыҡ.
* Күлдән ағып сыға: һыуы Щербаковка йылғаһына төшә.
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 242м
* Майҙаны: 2,44км2

Күл төҙөк тиерлек түңәрәк һыҙатлы. Урманлы далала урынлашҡан. Ныҡ һаҙлыҡлы.

Төбө ҡомло, ылымыҡ менән ҡапланған

## Флораһы һәм фаунаһы
Төбө ылымыҡлы. Ярҙарындағы үҫемлектәр урман-дала һыҙатына хас.

Күлдә ротан, табан балыҡ, карп бар. Элек табан балыҡ менән карп күп булған, әммә ротан килеп сығып, уларҙы бик ныҡ кәметкән тигән мәғлүмәт бар Шул уҡ ваҡытта был күлдә тотолған балыҡта радиоактив матдәләр булыуы бар тиҙәр

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Һылтанмалар
* Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Анжелы
* Озеро Анжелы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006—223 бит
Ҡыңғырауҙар музейы (Валдай)

**Ҡыңғырау музейы** Новгород өлкәһенең Валдай ҡалаһында, Хеҙмәт урамында, XVIII быуаттың архитектура һәйкәле булған Ғазап кисереүсе бөйөк Екатерина сиркәүендә урынлашҡан. Асылғандан алып Новгород дәүләт берләшкән музей-ҡурсаулығы (НГОМЗ) составына инә.

## Тарихы

Валдайҙың Ҡыңғырау музейы 1995 йылдың июнендә республика әһәмиәтендәге һәйкәл — Львов ротондаһы бинаһында (атап үтелгән сиркәү) асыла. Шуға тиклем бында Валдай ҡалаһының Крайҙы өйрәнеү музейы урынлашҡан була. 1980 йылда музей сиктәрендә «Валдай ҡыңғырауы» экспозицияһы асыла. Һуңынан ул айырым Ҡыңғырауҙар музейы булып бүленеп сыға һәм Рәсәйҙә бындай төрҙәге беренсе музей була.

Экспозицияла ҡыңғырауҙарҙың ғына түгел, Рәсәйҙә һәм башҡа илдәрҙә ҡыңғырау ҡойоу технологияһы тарихы буйынса ла материалдар бирелгән. Шулай уҡ ҡыңғырау ҡағыуҙың төрлө ысулдары тураһында ла һөйләнелә. Валдай ҡыңғырауы тарихына айырым иғтибар бүленә.

Экспозицияларҙы ҡарауҙан тыш, килеүселәргә ҡайһы бер ҡыңғырауҙарҙы ҡағырға ла рөхсәт ителә. Музейҙа билдәле ҡыңғырау сыңы яҙмалары коллекцияһы бар.

Музей шулай уҡ ҡыңғырауҙарҙың күсмә күргәҙмәләрен үткәрә. Мәҫәлән, Осташковта, Хвойнаяла; Валдайҙың үҙенән тыш Бөйөк Новгородта, Чудовола, Иҫке Руссала дуғаға ҡуйылған ҡыңғырауҙың 200-йыллығына арналған күргәҙмә үтә.
Valday-Museum of Bells (2).jpg|
Valday-Museum of Bells (3).jpg|
Valday-Museum of Bells (4).jpg|
Valday-Museum of Bells (5).jpg|


## Коллекция

Valday-Museum of Bells (9).jpg|
Valday-Museum of Bells (10).jpg|
Valday-Museum of Bells (16).jpg|
Valday-Museum of Bells (14).jpg|
Valday-Museum of Bells (20).jpg|


## Һылтанмалар
* Музей колоколов в Валдае  на сайте «Достопримечательности России»
* Валдайский музей колоколов
* Музей колоколов
* Валдайский краеведческий музей
Эберсберг монастыры

**Эберсберг монастыры** () — элекке ирҙәр монастыры, Баварияның Эберсберг ҡалаһында (Үрге Бавария) урынлашҡан; Фрайзинг архиепархияһына ҡарай; ул алты быуат дауамында бенедикт орденына ҡараған: быға тиклем унда монах-августиндар, ә һуңынан — иезуит һәм Мальта ордены монахтары йәшәгән. Монастырь 934 йылда элекке замок урынында ойошторола; тәүге тапҡыр 1595 йылда таратыла.

## Тасуирлау һәм тарихы
Эберсберг монастыры Изге Мария һәм Изге Себастьянға бағышланған, һарайға нигеҙҙе элек граф Эберхард һәм Адальперо һалған замок урынында 934 йылда граф Зигхарт вариҫтары һала. Баштағы 934—1013 йылдарҙа монастырҙа августиндар йәшәй; беренсе пробсты — Хунфрид исемле була — Римға үҙ сәфәре барышында «ҙур ҡомартҡы» — Изге Себастьян гөбөргәйел баш һөйәгенең яртыһын — рим папаһы VIII Стефандан бүләккә ала. Һөҙөмтәлә, киләһе йылда Эберсберг Германия көньяғының хаж ҡылыу урынына әйләнә, был хәл бөтә төбәктең иҡтисади үҫешенә ыңғай йоғонто яһай. 970 йылда монастырҙың өс нефлы сиркәүе тантаналы асыла.

Бенедикт монахтарынан белем алған граф Ульрих 1013 йылда Изге Ульрих һәм Афра аусбург базиликаһы ордены вәкилдәрен Эберсбергҡа саҡыра — бенедикт булып киткән аббатлыҡты императорға буйһондора. Икенсе бенедикт руханийы, аббат Альтманн , 1024—1045 йылдарҙа үҙ вазифаһын башҡарған саҡта бында бер нисә монастырь биналары һәм дауахана төҙөй. Граф Ульрихтың улы — III Адальберо — монастырьға бөтә мөлкәтен тиерлек васыят итә. Аббат Виллирам (1048—1085) ваҡытында монастырь иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш кисерә. император Генрих IV. Монастырь шул ваҡыттағы дини институттар һәм донъяуи хакимдар менән тығыҙ бәйләнештә була.

1305 йылда сиркәү һәм монастырь янғын ҡорбаны була: әммә ете йылдан һуң монастырҙың яңы корпусы Фрайзинг епискобы тарафынан асыла. 1481—1484 йылдарҙа монастырь сиркәүендә готика реконструкцияһы үткәрелә. 1495 йылда ҡалала эре монастырь ихатаһы төҙөлә (хәҙер ул Банхофштрасс урамында тора).

XVI быуат дауамында монахтар дисциплинаһы кәмей, ә Реформация йоғонтоһо аҫтында монастырҙа барлығы биш монах ҡына тороп ҡала; монастырҙың финанс хәле бик ауыр була. 1595 йылда папа Климент VIII Эберсберг монастырын тарата: монахтар Маллерсдорф ҡалаһына күсә, Мюнхен иезуит колледжына монастырь мөлкәте тапшырыла: иезуиттар монастырь биналарын уҡыу һәм ял үҙәге булараҡ ҡуллана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Монастырь Лангхайм
* Монастырь Гогенварт
* Монастырь Бирклинген
* Монастырь Кристгартен

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Sepp, Florian: Ebersberg // der Handbuch Historischen Stätten, Bayern Altbayern Schwaben und I, hg. Hans von-Michael Körner/Alois Schmid, 2006 Stuttgart, 178—180 S..
* Hemmerle, Josef: Bayern Die in Benediktinerklöster (= Benedictina Germania 2), 1970 München, 79-82 S..
* Krammer, Markus: Kath. Pfarrkirche St. Ebersberg in Sebastian (Schnell, Kunstführer Nr. 113), 6. Aufl. 2003 Regensburg.
** Krammer, Markus: zum Wallfahrt hl Die. Sebastian Ebersberg nach, 1981 Ebersberg.

## Һылтанмалар
*