open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хирургия (хикәйә)

**Хирургия**  — А. П. Чехов хикәйәһе. 1884 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Осколки» журналында 1884 йылдың 11 авгусында баҫыла.

## Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Хирургия» хикәйәһе 1884 йылдың авгусында баҫыла. Тәүге тапҡыр аҙналыҡ юмористик әҙәби-нәфис «Осколки» журналының 32-се һанында 1884 йылдың 11 авгусында «Сценка» исеме менән А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫыла.

1886 йылда хикәйә «Пестрые рассказы» йыйынтығына, артабан тағы ла стиль яғынан үҙгәртелеп, А. Ф. Маркс баҫҡан Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһына индерелә. Был йыйылма өсөн А. П. Чехов хикәйәләге ябай һөйләү теленә хас һүҙҙәрҙе әҙәби телдәге һүҙҙәр менән алмаштыра.

Чехов тере саҡта хикәйә болгар, поляк һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителгән.

## Сюжет
Хикәйә медицина белемле Чеховтың тормош тәьҫораттары буйынса яҙылған. М. П. Чехов хикәйәнең сюжетың Чеховтың 1884 йылда Воскресенск ҡалаһында йәшәгән һәм Чикин земство дауаханаһында табип булып эшләгән сағы менән бәйләп иҫкә ала. Яҙыусы П. Сергеенко сюжеттың барлыҡҡа килеүен ағалы-энеле Антон һәм Александр Чеховтарҙың актерлыҡ импровизацияһы менән бәйләй.

Хикәйәләге ваҡиға земство дауаханаһында бара. Бер ваҡыт дауахана табибы өйләнергә китә, ә уның урынында ауырыуҙарҙы фельдшер Курятин ҡабул итә. Ошо көндәрҙең береһендә сиркәү дьягы Вонмигласов дауаханаға килә. Уның теше бик ныҡ һыҙлай башлаған була. Дьяктың тешен ҡарағандан һуң, Курятин уны һурып алырға була. Дьякты ҡысҡыртып оҙаҡ ыҙалағандан һуң, фельдшер боҙоҡ теште һындыра. Ошо процедура ваҡытында фельдшер менән пациент пыр туҙып талашып китә.

## Әҙәбиәт
Чехов А. П. Бабы // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рассказ Хирургия, русский текст.
* Рассказ Хирургия на русском и английском языках.
Уҫал ниәтле кеше (хикәйә)

**Уҫал ниәтле кеше**  ― рус яҙыусыһы&nbsp;А. П. Чехов хикәйәһе, тәүге тапҡыр 1885 йылда баҫылған.

## Баҫма
«Уҫал ниәтле кеше» тәүге тапҡыр 1885 йылдың 7 авгусында (иҫке стиль буйынса 24 июлдә) «Петербург гәзитенең» 200-се һанында А. Чехонте псевдонимы аҫтында баҫылып сыға. Хикәйә шулай уҡ яҙыусының «Пёстрые рассказы» әҫәрҙәр йыйынтығына индерелә, ә артабан Чеховтың әҫәрҙәре йыйылмаһының өсөнсө томына бик үҙенсәлекле итеп нәшерсе Адольф Маркс тарафынан 1899―1901 йылдарҙа баҫтырыла.

## Яҙыуҙың тарихы
Владимир Гиляровский хикәнең төп геройы Денис Григорьевтың прототибы - Никита Пантюхин, Мәскәү губернаһы Красково ҡасабаһының крәҫтиәне, тип дәлилләй. Уның әйтеүе буйынса, Чехов "уҫал ниәтле кешенең" ҡайһы бер һүҙҙәрен һәм әйтемдәрен ысынбарлыҡта йәшәгән, рельс гайкаларын һүтеп алған һәм бының поезды һәләкәткә килтереүен аңламаған крәҫтиән әйткәндәрҙән яҙып алған һәм уны хикәйәһендә сағылдырған.

Лев Толстой үҙенең Чехов әҫәрҙәрен яҙып барған шәхси исемлегенә был хикәйәне иң яҡшы хикәйә тип яҙып ҡуйған{/}. Әле Антон Павлович Чехов тере саҡта уҡ хикәйә сит телдәргә, шул иҫәптән болгар, венгр, немец, серб-хорват, словак һәм чех телдәренә тәржемә ителеп баҫтырылған.

## Сюжет
Урындағы тәфтишсе крәҫтиән Григорьевҡа бик уңышһыҙ рәүештә рельстарҙы шпалдарға беркетеп ҡуйған гайкаларҙы бороп алырға ярамағанлығын аңлата. Григорьев үҙен аҡларға тырыша һәм нишләп рельстағы тимер гайкаларҙы балыҡ ҡармағы ебенә ауыртмаҡ итеү өсөн һурып алырға ярамағанын һәм бының өсөн үҙенең иректән мәхрүм ителәсәген бер нисек тә аңлай алмай.

## Иҫкәрмәләр
Егерь (хикәйә)

**Егерь** — рус яҙыусыһы А. П. Чехов хикәйәһе, 1885 йылда баҫылған.

## Баҫма
Хикәйә тәүге тапҡыр 1885 йылдың 1 авгусында (иҫке стиль буйынса 18 июлендә) Петербург гәзитенең 194-се һанында  А. Чехонте псевдонимы аҫтында баҫылып сыға. Шулай уҡ хикәйә  Санкт-Петербургта 1886 йылда «Пестрые рассказы» йыйынтығында ла сыға. Һуңғараҡ ул А. П. Чехов тарафынан нәшерсе Адольф Маркс 1899―1901 йылдарҙа баҫтырған үҙенсәлекле әҫәрҙәре йыйылмаһының өсөнсө томына индерелә.

## Тарих
«Егерь» яҙыусы Дмитрий Григоровичҡа ныҡ тәьҫир итә. Ул Чеховҡа 1886 йылдың 25 мартында яҙған хатында хикәйә менән ныҡ һоҡланыуын белдерә һәм яҙыусыға, юмористик хикәйәләр жанрын артта ҡалдырып, етди мәсьәләләргә иғтибарын йүнәлтергә кәңәш бирә. Үҙенең 28 марттағы яуап хатында Чехов быға тиклем үҙенең әҙәби күнегеүҙәренә бер ваҡытта ла етди ҡарамауы тураһында яҙа. «Мин бер көндән артыҡ ваҡыт эсендә яҙған бер хикәйәмде лә иҫләмәйем, ә Һеҙгә ныҡ оҡшаған „Егерь“ бары тик ванна бүлмәһендә генә яҙылды!»

Александр Лазарев-Грузинский үҙенең Чехов тураһындағы иҫтәлектәрендә яҙыусының: "«Егерь» Петербург гәзитендә сыҡҡандан һуң, Григорович Суворинға килгән һәм: «Алексей Сергеевич, зинһар, Чеховты Новое время гәзитенә саҡырығыҙ. Һеҙ бары тик „Егерҙы“ уҡып ҡына ҡарағыҙ. Был яҙыусыны ҡулға төшөрмәү — үҙе ҙур енәйәт буласаҡ Һеҙҙең өсөн». Суворин Курепинға мөрәжәғәт итә, шунан һуң мин «Новое время» гәзитенә саҡырыу алдым",- тигән һүҙҙәрен килтерә.

## Сюжет
Егор исемле егерь юл буйлап китеп барғанда осраҡлы рәүештә үҙе менән ун ике йыл ҡатын булып торған Пелагеяны осрата. Пелагея янына ул бары тик иҫерек сағында һәм бирләнеп йөрөгән саҡта ғына йылына бер нисә тапҡыр барған була. Пелагея илап ебәрә һәм Егорҙан үҙе янына йышыраҡ килеп йөрөүен ялбарып үтенә. Егор ҡатынына үҙенең нишләп тирә-йүндә иң шәп мылтыҡтан атыусы булғанын, шунлыҡтан иркәләп боҙолған икәнлеген һәм тәмле сәй эсеүҙе һәм төрлө әңгәмәләрҙе яратыуын, ауылда башҡалар кеүек тыныс ҡына йәшәй алмаҫын аңлатырға тырыша.

## Иҫкәрмәләр
Бәхетһеҙлек (хикәйә)

**Бәхетһеҙлек** &nbsp;— А.&nbsp;П.&nbsp;Чехов хикәйәһе. 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1886 йылдың 16 авгусында *Новое время*  журналының «Субботники» бүлегендә баҫылған.

Хикәйәлә ауыл нотариусы ҡатыны Софья Петровнаның ире һәм һөйәркәһе менән мөнәсәбәттәре һүрәтләнә. Ижадының был осоронда Чеховты йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙҙың хәле темаһы ныҡ ҡыҙыҡһындырған.

## Баҫмалар тарихы
Чехов  «Бәхетһеҙлек» хикәйәһен Санкт-Петербургтың *«Новое время»*  журналы өсөн 1886 йылдың башында яҙа. 1887 йылда хикәйә «В сумерках» йыйынтығына индерелә. Хикәйәне йыйынтыҡҡа индергән саҡта Чехов төп геройҙың Софья Петровнаны  «бер тапҡыр гонаһ ҡылып ҡара тормошта» тигән өгөтләүен төшөрөп ҡалдыра.

Рус әҙәбиәте белгесе Дональд Рейфилд 1886 йылды «*Annus mirabilis*» Чехов ижадындағы мөһим ваҡиғаларға бай йыл тип атай.

Чехов тере саҡта хикәйә дат, немец, серб-хорват, словак һәм чех телдәренә тәржемә ителеп баҫыла.

## Сюжет
Софья Петровна, 25 йәшлек хужабикә, үҙенең ире, нотариус Андрей, менән бер ҡаласыҡта йәй үткәрә. Софьяның элекке дуҫы, адвокат Ильин уның артынан йөрөй башлай. Софья Ильинға үҙе артынан йөрөүҙе туҡтатыуҙы үтенә һәм бары тик дуҫ булып ҡалырға ғына тәҡдим итә. Ләкин Ильин Софья Петровнанан уны ситкә ҡаҡмауҙы һорай.

Софья үҙенең ғашиҡ булыуын аңлай һәм никахын ҡотҡарып ҡалыу өсөн ире Андрейҙан уны был ҡаласыҡтан йыраҡҡа алып китеүен үтенә. Ул Андрейға үҙенең тойғолары тураһында һөйләй, ә тегеһе ҡатынының һүҙҙәрен бары тик «фантазия» (уйҙырма) ғына тип атай. Шул уҡ кистә Софья Ильин янына китә.

## Анализ
«Бәхетһеҙлек» хикәйәһенең төп темаһы - мөхәббәт һәм ҡатын-ҡыҙҙың йәмғиәттәге урыны. Яҙыусының был осорҙа яҙған әҫәрҙәре һәр саҡ кеше тойғолары, кисерештәре тураһында була. Ҡатын-ҡыҙ мөхәббәте улар янындағы ирҙәрҙең холҡона бик ҙур йоғонто яһай .

Тәнҡитселәр әйтеүенсә, Чеховтың ижадына Лев Толстой әҫәрҙәренең,бигерәк тә уның *«Анна Каренина»* романы ныҡ тәьҫир иткән. Рейфилд шулай уҡ Чехов ижадына Ги де Мопассандың ҡатын-ҡыҙҙар тураһындағы әҫәрҙәренең йоғонтоһо зур булғанлыҡты билдәләй. Шул уҡ ваҡытта «Бәхетһеҙлек» хикәйәһе ундай темалы әҫәрҙәргә пародия итеп яҙылыуы ла ихтимал.

## Мираҫ
Джеймс Н. Лолин (James N. Loehlin) әйтеүенсә, «Бәхетһеҙлек» хикәйәһенең Чехов тарафынан һуңғараҡ яҙылған «Попрыгунья» хикәйәһенә ныҡ йоғонтоһо бар. Рейфилд Софьяның һөйәркәһе менән һөйләшеүҙәрен Чеховтың *«Чайка»* пьесаһындағы Елена менән Ваня араһындағы диалогҡа оҡшата.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Несчастье // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Волжский. Очерки о Чехове. СПб., 1903, стр. 61—62.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хикәйә Бәхетһеҙлек
Агашкова-Коренева Ирина Георгиевна

**Агашкова-Коренева Ирина Георгиевна** (29 сентябрь 1962 йыл) — театр актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2005).

## Биографияһы
Ирина Георгиевна Агашкова (Агашкова-Коренева) 1962 йылдың 29 сентябрендә Өфөлә тыуған.

1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (А. К. Лощенков, П. Р. Мельниченко курсы) тамамлай һәм Өфө ҡалаһындағы Республика рус драма театрында эшләй башлай.

Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1990).

## Спектаклендәге ролдәре
Аня («Вишневый сад», А. П. Чехов), Корали («Загнанная лошадь», Ф Саган), Марья Львовна («Дачники», М. Горький); комик ролдәре: Малахова («Где ты был, Лопотухин?», А. Г. Хмеликтың «Гуманоид в небе мчится» пьесаһы буйынса, дебют, 1985), Марианна («Тартюф», Мольер), Магдалена («Ревнивая к себе самой» , Т. де Молина); үткер характерлы ролдәре: Зинка Падеспань («Самоубийца», Н.РЭрдман), Зизи («Ах, Невский!..», А. М. Поламишев, Н. В. Гоголь әҫәре буйынса), Дина («Пока она умирала», Н. М. Птушкина).

Евгения («Сны Евгении», А. Н. Казанцев), Норы («Кукольный дом», Г.Ибсен), Надежда Коломийцева («Последние», М.Горький), К.Людвигтың «Музыка небес» спектаклендә Шарлотта Хэй. «Голубая камея» (Илья Мясников менән), «Неаполь — город миллионеров» спектаклдәрендә уйнай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995 йыл)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2005 йыл)

## Әҙәбиәт
* Иксанова Г. О театре и не только: очерктар, интервью, рец. Өфө, 2006

## Һылтанмалар

* Талисман театральной судьбы

## Иҫкәрмәләр
Мейәс ҡала округы

**Мейәс ҡала округы** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе составындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Мейәс ҡалаһы.
Тура Мейәс ҡалаһы административ-территориаль берәмегенә тура килә (райондар составына индерелмәгән).

## Тарихы
Ҡала округы статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 26 авгусында ҡабул ителгән № 261-ЗО ҡарары нигеҙендә «Мейәс ҡала округы статусы һәм сиктәре тураһында» законы менән билдәләнгән.

## Халҡы

Башҡорттар — 5752 кеше (2010 йыл)

## Ҡала округы составы
Ҡала округы составына 29 тораҡ пункт инә:

## Иҫкәрмәләр
Йүрүҙән (мәғәнәләр)

* **[[Йүрүҙән (ҡала)|Йүрүҙән]] ** — Силәбе өлкәһендәге ҡала.
* **[[Йүрүҙән (Ҡариҙел районы)|Йүрүҙән]]** () — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* «Йүрүҙән» — Һыуытҡыс (йылынан һаҡланған махсус камерала аҙыҡ-түлекте һәм ҡайһы бер башҡа нәмәләрҙе түбән температура һаҡлай торған ҡулайлама) маркаһы (СССР).
* «Йүрүҙән» — Өфө ҡалаһыныӊ Октябрь проспектындағы сауҙа үҙәге.
* **«[[ Йүрүҙән (гәзит)|Йүрүҙән]]»** — Салауат районының ижтимағи-сәйәси баҫмаһы.
* **[[Йүрүҙән]]** (башҡорт теленең көнсығыш диалектында: *юр* *үҙән*, «өлкән йылға» мәғәнәһендә) — Көньяҡ Уралдағы йылға.
Агте Адольф Андреевич

**Адольф Андреевич Агте** (1775—1832) — рус тау инженеры, уйлап табыусы, алтын һәм көмөш етештереүҙең яңы ысулдарын уйлап табыусы.

## Биографияһы
1775 йылда Аренсбург ҡалаһында (Сааремаа утрауындағы хәҙерге Эстонияның Курессаар ҡалаһы) тыуған. Сығышы менән Агте немец дворяндары нәҫеленән. Уның атаһы, Иоганн Андреас Агте, XVIII быуат уртаһында Германия Саксонияһынан Рәсәй империяһына күсә һәм дәүләт хеҙмәтенә урынлаша.

Адольф Агте Санкт-Петербург ҡалаһының Тау училищеһына уҡырға инә. 19 йәшендә курсты тамамлай. 1795 йылдың 1 майында 13-сө класлы шихтмейстер, ә 1799 йылдың 10 июнендә — берг-гешворен итеп тәғәйенләнә. 1795 йылда Агте Нерчинский заводтары штатына индерелә һәм Шилкинский рудниктары смотрителы итеп билдәләнә, ә 1798 йылдан — ошо завод һәм рудниктар менән идара итә. 1799 йылда уға Санкт-Петербург ҡалаһына көмөш илтеү йөкмәтелә. 1800 йылда, баш ҡалала сәфәрҙә булып ҡайтҡас, Уралда Екатерина һәм Кутомарский заводтарының идара итеүсеһе итеп тәғәйенләнә.

1802 йылда Екатеринбург тау етәкселегенең беренсе департаментына обер-бергпробирер урынына тәғәйенләнә. 1807 йылда департамент бөтөрөлгәндән һуң, Агте Екатеринбург заводында тау начальнигы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә, лаборатория һәм амальгамирлы етештереү (йәғни руданан көмөш һәм алтынды терегөмөш ярҙамында эләктереү) менән етәкслек итә. Алтын иретеү ысулдарын камиллаштырыуға өлгәшә, шул арҡала күп металды һаҡлап ҡалырға өлгәшелә. Бынан тыш, Агте руданан ваҡ алтын өлөшсәләрен айырып алыу процесын камиллаштыра. Ул Екатеринбургта амальгамирлы етештереү проекты авторы була. Агтеның новаторлыҡ идеялары ҡаҙнаға байтаҡ табыш килтерә, һәм ул бының өсөн 1816 йылда 5000 һум бүләк ала.

1825 йылда Агте Златоуст заводтарына, Златоуст фабрикаһында эшләүсе сит ил ҡорал эшләү оҫталары дәғүәһен тикшереү өсөн ебәрелә. Ул күп һанлы енәйәти факттар асыҡлай, шунан һуң урындағы етәксе С. П. Татаринов эшенән бушатыла, ә уның урынына (йәғни Златоуст ҡорал фабрикаһы етәксеһе һәм Златоуст заводы тау башлығы урынына) 1826 йылда Агтены тәғәйенләйҙәр. Агте иң яҡшы белгес һәм ойоштороусы репутацияһы менән файҙалана. Ул алтын йыуыу машиналары конструкцияһын камиллаштыра. Агте беренсе булып алтынлы ҡомдо ыуыу өсөн әйләнеп тороусы мискәләр ҡуллана, аҙаҡ улар оҙаҡ ваҡыт «*Агте мискәләре*» тип атап йөрөтөлә. Был уйлап табыуы өсөн ул 1830 йылда 6000 һум бүләк ала. 1831 йылда Агте Екатеринбургҡа берг-инспектор итеп күсерелә.

Агте Екатеринбург тау ғилми йәмғиәте (1825) һәм Мәскәү университеты янындағы тәбиғәтте һынаусылар йәмғиәте ағзаһы булып тора.

Адольф Андреевич Агте 1832 йылдың 13 апрелендә Екатеринбургта вафат була.

## Наградалары
**Ордендары:**
* 2-се дәрәжә Изге Анна (1825);
* 4-се дәрәжә Изге Владимир (1825);
* 3-сө дәрәжә Изге Владимир (1828).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Агте, Адольф Андреевич в словаре Baltisches Biographisches Lexikon digital (нем.)
Айтмөхәмәтов Нариман Зәйнулла улы

**Айтмөхәмәтов Нариман Зайнулла улы** (20 октябрь 1951 йыл(19511020) Омск өлкәһенең Тара районы Речапов ҡасабаһы) — совет еңел атлеты. СССР-ҙың спорт мастеры (1978), еңел атлетика буйынса республика категорияһындағы судья (1987).

## Биографияһы
1989 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. «Динамо» балалар спорт йәмғиәте тәрбиәләнеүсеһе (тренеры м. Ф. Сәйфетдинов).

Хәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡытыусы булып эшләй.

## Спорт ҡаҙаныштары
* Спорт йөрөшө буйынса СССР Кубогын яулаусы (1981);
* РСФСР чемпионы (1980—1982);
* РСФСР халыҡтарының йәйге Спартакиадаһы еңеүсеһе (1979);
* Спорт йөрөшө буйынса СССР чемпионаты һәм Кубогының бронза призеры (1980) ;
* Ветерандар араһында донъя чемпионы (1991-1994);
* Ветерандар араһында Европа чемпионы (1992, 1994 — M40 категорияһында 5 км дистанцияға, 1995);
* Ветерандар араһында бер нисә тапҡыр бөтә донъя уйындары еңеүсеһе (1994, 2011).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гори

**Гори** () — көнсығыш Грузия ҡалаһы, Шида-Картли крайының Гори муниципалитеты үҙәге. Давид Төҙөүсе тарафынан нигеҙләнә.
## Халҡы
Халҡы — 49 522 (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), 48 143 кеше (2014 йыл башына).
## Транспорты
Тимер (Тбилиси, Самтредиа, Вале линиялары) һәм автомобиль юлдары узелы.
## Һәйкәлдәре
* Гориҙағы Сталин һәйкәле 2010 йылдың 25 июнендә Сталин музейына күсереү өсөн алына.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Гори
Ҡазан эргәһе мәҙәниәте

**Ҡазан эргәһе мәҙәниәте** — бронза быуаты археологик ҡомартҡыһы.

## Ҡыҫҡаса белешмә
Беҙҙең эраға тиклемге XVI — IX б. ҡарай. Башҡортостанда Ҡазан эргәһе мәҙәниәте ҡомартҡылары Кама й. түбәнге ағымында, Ағиҙел й. бассейн тупланған (Кәкрекүл торамаһы, Иҫке Ҡабан торамаһы II һ. б.). Торамалар ҡылҡыу урында урынлашҡан. Күп камералы, ағас бағаналы конструкциялы һәм 2 яҡлы йәки сатыр тибындағы ҡыйыҡлы тура мөйөшлө ярым ер өйҙәр торлаҡ хеҙмәтен үтәгән; ҡайһы бер ярым ер өйҙәр үткәүел аша тоташтырылған.

## Ҡазан эргәһе мәҙәниәтен өйрәнеүселәр
* А. В. Збруева
* Н. Ф. Калинин
* А. Х. Халиҡов

## Сығанаҡтар
* 

## Әҙәбиәт
* Халиков А. Х. Приказанская культура.— М., 1980 (Археология СССР. Серия: Свод археологических источников. Вып. 1—24).
Спорт (платформа)

**Спорт** — Куйбышев тимер юлыныӊ Башҡортостан бүлексәһе туҡталышы.
Өфө ҡалаһыныӊ Черниковка биҫтәһендә урынлашҡан.

Платформаға атама Гастелло исемендәге стадион буйынса бирелде.

«Ҡариҙел уӊ яры» () һәм « Черниковка» станциялар араһында урынлашҡан.

## Ҡала яны поездарының «Спорт» станцияһы аша үтеү ваҡыты

#### [[Дим районы|Дим]] станцияһы яғына

#### [[Иглин]] станцияһы яғына

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан урамы (Учалы)

** Башҡортостан урамы** () — Учалы ҡалаһы үҙәгендәге урам, Максим Горький урамынан Моса Мортазин урамына тиклем һуҙылған. Сибай, Карл Маркс урамдарын киҫеп үтә.

Урамдың оҙонлоғо — 1100 метр. Йәмәғәт транспорты хәрәкәте юҡ. 13-се балалар баҡсаһы һәм 5-се һанлы урта дөйөм билеү мәктәбе араһында машина менән йөрөй торған юл ситендә 10 метр киңлектә бульвар һуҙылған.
Учалы халҡының күпселеге Башҡортостан урамында йәшәй (2 мең кеше).

Урамдын тарихы 1967 йылдан башлана. Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы 50-йыллығы хөрмәтенә 1967 йылда аталған. 1993 йылға тиклем БАССР-ҙын 50 йыллығы урамы исемен йөрөткән. Урамда 5 ҡатлы йорттар байтак.

## Урындары
* 15-се йорт, 5-се һанлы урта дөйөм билеү мәктәбе
* 16-сы йорт, балалар баҡсаһы
* 18-се йорт, 13-се балалар баҡсаһы
* 7/1 йорт, Уралсиб бүлексеһе

## Галерея

Файл: uchaly_karl.jpg| Карл Маркс һәм Башҡортостан урамдары саты


## Иҫкәрмәләр
Муниципаль район

**Муниципа́ль район** йәки **муниципаль округ** — административ-территориаль берәмек, үҙ эсенә билдәле бер территорияла йәшәгән халыҡты ала. Ул территория тип ҡала, ауыл, ауылдарҙың ҙур булмаған төркөмө йәки ауыл районы атала.

## Рәсәйҙә
Рәсәйҙә муниципаль район — муниципаль берәмектең бер төрө, ҡала, ауыл һәм ауыл ара территорияларын берләштергән урындағы уҙидаралыҡ органдарының формаһы.

Муниципаль райондың административ үҙәге булып урындағы инфраструктура һәм ғәҙәт буйынса билдәләнгән тораҡ пункты һанала. Бында муниципаль берәмектең вәкәләт органы ла урынлаша.

«Муниципаль район» һүҙбәйләнеше 2003 йылдың 6 октябрендә № 131-ФЗ «Рәсәй Федерацияһында урындағы уҙидаралыҡты ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында» федераль законды ҡабул иткәс, барлыҡҡа килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Алексеев Павел Фёдорович

**Алексеев Павел Фёдорович** (7 июль 1912 йыл — 28 апрель 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Павел Фёдорович Алексеев 1912 йылдың 7 июлендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Белорет Заводы ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте рус. 1932 йылда Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем Белорет металлургия заводында шофер булып эшләй. 1936 йылда Ульяновск осоусылар мәктәбен тамамлағандан һуң Пятигорск аэроклубында инструктор-лётчик булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1941 йылдан алып була. 1943 йылда ВКП(б)/КПСС сафына ағза булып инә. 1945 йылдың майына ҡарата Алексеев 134 хәрби осош яһай.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 июнендәге Указы менән, немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне, һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, 1-се Украина фронтының 2-се һауа армияһы 1-се гвардия штурмлау авиация корпусы 8-се гвардия штурмлаусы авиация дивизияһы 142-се гвардия штурмлау авиация полкының эскадрилья командиры, гвардия капитаны Алексеев Павел Федоровичкә Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә (№ 7890).
Бүләкләү ҡағыҙынан:

«152, 153, 156 гиоп ҡаплаусы истребителдәр, фотоһүрәттәр һәм штурмовиктәр экипаждары дөрөҫләгән мәғлүмәттәр буйынса, 37 танкты, 136 автомашинаны, 5 бронетранспортерҙы, 14 йөк арбаһын, 70 тимер юл вагонын юҡ итә, һуғыш припастары һәм яғыулыҡ-майлау материалдары менән 7 складты шартлата, бәләкәй калиберлы зенит артиллерияһының 3 батареяһын, ут позицияһының 4 артбатареяһын юҡ итә, һыу сиге аша ике борамды емерә, аэродромда 6 самолетты юҡ итә, һауа һуғышында 1 ME-109-ҙы бәреп төшөрә, дошмандың бер полктан артыҡ пехотаһын ҡыуып ебәрә һәм өлөшләтә юҡ итә».

П. Ф. Алексеев һуғыштан һуң СССР-ҙың Хәрби-Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1963 йылдан отставкала. Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй. 1985 йылдың 28 апрелендә вафат була.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы, Советтар Союзы Геройы (27.06.1945, № 7890)
* Ленин ордены (27.06.1945)
* Өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.08.1943, 4.12.1943, 19.06.1945)
* Александр Невский ордены (17.08.1944, № 8291)
* Ике I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (19.09.1943, 6.04.1985)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (19.05.1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (30.12.1956)
* Миҙалдар, шул иҫәптән:
** «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
** «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 20 йыл» юбилей миҙалы
** «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 30 йыл» юбилей миҙалы

## Хәтер
* Дондағы Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Шулай уҡ ҡара
* Герои Советского Союза Ростовской области

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Алексеев, Павел Фёдорович. Сайт «Герои страны». (2010 йылдың 27 июнендә тикшерелгән)
* ГЕРОИ СОВЕТСКОГО СОЮЗА, ПРОЖИВАВШИЕ НА ДОНУ ПОСЛЕ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ
Хәкимйән Әхмәтғәлин урамы

** Хәкимйән Әхмәтғәлин урамы** () — Учалы ҡалаһы үҙәгендәге урам, Карл Маркс урамынан Учалы (ҡала) — Учалы (ауыл) -Мейәс юлына тиклем һуҙылған. Максим Горький, Зәки Вәлиди, Рәсәй, Архитекутра, Дуҫлыҡ, Әй, Мөслимова урамдарын киҫеп үтә.

Урамдың оҙонлоғо — 3300 метр. Йәмәғәт транспорты хәрәкәте юҡ. Урам күпселек Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты эшселәре йәшәғән «Царское село» микрорайоны аша үтә.

Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы хөрмәтенә аталған. Урамда 1 ҡатлы шәхси йорттар байтак.

## Урындары
* 2-се йорт, Ҡала-район ветеринар станцияһы

## Иҫкәрмәләр
Ленин урамы (Учалы)

** Ленин урамы** () — Учалы ҡалаһыныӊ үҙәк урам, Рәсәй урамынан Тәү төҙөүселәр урамына тиклем һуҙылған. Максим Горький, Карл Маркс, Сибай урамдарын киҫеп үтә.

Урамдың оҙонлоғо — 2000 метр. Йәмәғәт транспорты хәрәкәте бар (1, 2 маршруттары). Урамда “Конечная”, “Максим Горький”, “Ленин Майҙаны”, “Автовокзал” туҡталыштар урынлашҡан.

Ленин Владимир Ильич хөрмәтенә аталған. Урамда 2-5 ҡатлы йорттар байтак.

## Урындары
* 4-се йорт, Республика социаль ярҙам күрһәтеү үҙәге Учалы бүлексеһе
* 12-се йорт, Учалы район суды
*24-се йорт, Ирәмәл ҡунаҡханаһы
*27-се йорт,Учалы филармонияһы
*36-се йорт, Россельхозбанк бүлексеһе

## Галерея

Файл: Площадь им. Ленина, филармония (город Учалы).JPG|Ленин урамы В. И. Ленин (Үҙәк) майҙаны аша үтә. Һәйкәл артында Учалы филармонияһы (Ленин урамы, 27-се йорт).


## Иҫкәрмәләр
Алёхин Тихон Егорович

**Алёхин Тихон Егорович** (21 май 1913 йыл — 27 май 1970 йыл) — трактор бригадаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Тихон Егорович Алёхин 1913 йылдың 21 майында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ждановка ауылында тыуған. 

СССР-ҙың III саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1950—1954).

1970 йылда вафат була.

## Наградалары
* [//ru.wikipedia.org/wiki/Герой_Социалистического_Труда Социалистик Хеҙмәт Геройы] ([//ru.wikipedia.org/wiki/1948 1948]).

## Шулай уҡ ҡара
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
 Алёхин Тихон Егорович.  «Ил Геройҙары » сайты.
* *Каримова И. Г.* Алёхин Тихон Егорович  // http://www.башкирская-энциклопедия.рф/ Башҡорт энциклопедияһы —&#x20; Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2013. — ISBN 978-5-88185-143-9.
* http://www.bashinform.ru/news/552486-segodnya-ispolnyaetsya-100-let-so-dnya-rozhdeniya-geroya-sotsialisticheskogo-truda-tikhona-alekhina/
Куйбышев тимер юлы

**Куйбышев тимер юлы** – Рәсәй тимер юлдарыныӊ юлы. Һамар–Өфө тимер юлы һымаҡ Башҡортостан ерендә тәүгеләрҙән ғәмәлгә индерелә, уның 486 км оҙонлоғондағы Кинәле станцияһынан Өфө станцияһына тиклемге участкаһы 1888 йылда файҙаланыуға тапшырыла. Тимер юлы асылыуға Ағиҙел йылғаһы аша 6 тороҡло күпер, Өфө станцияһы вокзалы төҙөлә. 

1890 йылда Һамар–Өфө тимер юлы Златоусҡа тиклем дауам ителә (оҙонлоғо 321 км) һәм  Һамар-Златоуст исемен ала. Ул бер юллы була, тәүлегенә 9 пар поезд үткәрә ала. 

1954 йылда юлының Дим–Коропачёво линияһында (171 км) электрлаштырыу башлана.

Куйбышев тимер юлы иң ҙур сәнәғәт комплекстарын тәьмин итә: автомобиль заводтары, нефть эшкәртеү, химия сәнәғәте заводтары һәм ҡорал-ҡорамал етештереүсе предприятиелар.
1936 йылда Волга-Бөгөлмә тимер юлы Куйбышев тимер юлы составына индерелә.
Алекторов Александр Ефимович

**Александр Ефимович Алекторов** (1861 — 1918 йә 1919) — Рәсәй империяһы ғалимы, шәрҡиәтсе, миссионер.

Ҡаҙаҡ һәм башҡорт халыҡтарының тарихын, этнографияһын һәм мәҙәниәтен өйрәнә. Ырымбур педагогия институтын тамамлай.  Ырымбурҙа һәм Орскта мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1886 йылда Әстерхан губернаһының, ә 1894 йылда — Турғай өлкәһенең  халыҡ училищелары инспекторы була. 1903 йылдан алып — Семипалатинск өлкәһендә халыҡ училищеһы директоры . Ҡаҙаҡтарҙың хужалығы, мәҙәниәте, көнкүреше, йолалары, ғөрөф-ғәҙәттәре, халыҡ медицинаһы тураһында, фольклор, йыр һәм шиғри ижады буйынса хеҙмәттәр авторы. 1896 йылда "Кобыланды" эпосын яҙып ала. 1917 йылдың октябренә тиклем  Ақмола, Семипалатинск, Урал өлкәләренең  ҡаҙаҡ мәктәптәрендә Ы. Алтынсариндың  "Хрестоматия"һы менән бер рәттән,  Александр төҙөгән уҡыу әсбаптары ла ҡулланыла ("К мудрости ступенька", М., 1891; "Ҡырғыҙ хрестоматияһы", Ырымбур, 1898).  "Башҡа халыҡтарҙы  руслаштырыу өсөн нимә кәрәк", "Исламизм һәм ҡырғыҙҙар" хеҙмәттәрендә ҡаҙаҡтарҙы  руслаштырыу  мәсьәләләре күтәрелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Библиография
* 

## Әҙәбиәт
* 
* Зобов Ю.С. Историки Южного Урала. Вторая половина XIX — начало ХХ века. Оренбург, 1991.
Биологик таксон

**Таксо́н** (, күпл. *taxa*;  — «тәртип, төҙөлөш, ойоштороу») — классификациялағы төркөм, дөйөм һыҙат һәм билдәләр нигеҙендә берләшкән дискрет объекттарҙан тора. «Таксон» аңлатмаһын ҡулланған классификация системалар ғәҙәттә иерархия буйынса төҙөлгән, тел өйрәнеү, библиография һәм башҡа фәндәрҙә ҡулланылһа ла, йышыраҡ биологияла, йәғни биологик систематикала осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

### Таксономияның дөйөм һорауҙары
*  — Архивировано из первоисточника 31 июля 2012.
* 
* 

### Биологик таксономия
* 
*  — УДК 574:001.4
* 
*  — УДК 590
* 
* 
*  — УДК 579.8.06
* 

### Лингвистик таксономия
* 
* 
* 
* 

### Библиографик таксономия
* 

## Һылтанмалар
* Универсальная десятичная классификация (УДК) . Таблицы официального российского эталона Универсальной десятичной классификации (УДК) по состоянию на 2001 год
Алмазов Владимир Андреевич

**Алмазов Владимир Андреевич** (27 май 1931 йыл — 4 ғинуар 2001 йыл) — ғалим-кардиолог, Рәсәй Медицина фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991). Медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1969). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986).

## Биографияһы
Алмазов Владимир Андреевич 1931 йылдың 27 майында Тверь өлкәһенең Торопецк районындағы Русаново ауылында тыуған. Ауыл мәктәбендә башланғыс белем ала, артабан Торопецк 1-се урта мәктәбен тамамлай. 1948 йылда академик И. П. Павлов исемендәге 1-се Ленинград медицина институтына уҡырға инә.

Эш урыны: 1972 йылдан — 1-се Ленинград медицина институтының кафедра мөдире; 1978 йылдан — ҡаланың баш кардиологы; 1980 йылдан башлап — Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Кардиология ғилми-тикшеренеү институты директоры (Санкт-Петербург), Г. Ф. Ланг исемендәге кардиология йәмғиәте (Санкт-Петербург) рәйесе.

В. А. Алмазов эшләгән терапия факультеты кафедра клиникаһы, терапия, кардиология, эндокрин һәм гематологик бүлектәре, интенсив терапия бүлеге булған күп профилле дауалау учреждениеһы булып китә.

В. А. Алмазов 1980 йылда Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының кардиология Ғилми-тикшеренеү институты булдырыу өсөн нигеҙ булып торған кардиология фәнни мәктәбенә нигеҙ һала.

Алмазов етәкселегендә 60 кандидатлыҡ һәм 25 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.

2001 йылда РМФА академигы В. А. Алмазов тураһында «Торопецк Ломоносовы» исемле телефильм төшөрөлә.

РМФА академигы В. А. Алмазов Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының медицина фәндәре бүлексәһе ағзаһы.

СССР Медицина фәндәре академияһынан СССР халыҡ депутаты итеп һайлана.

## Хәтер
Санкт-Петербург һәм Рәсәйҙең әйҙәүсе клиникаларының береһе — Төньяҡ-көнбайыш федераль медицина тикшеренеү үҙәге уның исемен йөрөтә.

## Хеҙмәттәре
Алмазов Владимир Андреевич 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт нәшер иткән, шул иҫәптән артериаль гипертензия һәм йөрәктең ишемия ауырыуы проблемалары тураһында 25 монография һәм медицина буйынса дәреслектәр.
* Клиническая патофизиология учеб. пособие для студентов мед. вузов / В. А. Алмазов, Н. Н. Петрищев, Е. В. Шляхто, Н. В. Леонтьева, 1999. — 464 с.
* Алмазов, Владимир Андреевич. «Пограничная артериальная гипертензия» В. А. Алмазов, Е. В. Шляхто, Л. А. Соколова, 1992. — 189 с.
* Алмазов, Владимир Андреевич. «Здоровье — главная ценность» Л. Лениздат 1987 с. 17 см

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1998 йылда В. А. Алмазовҡа «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме бирелә.
* 1996 йылда Халыҡ-ара биографик үҙәге (Кембридж) XX быуат медицинаһында ҙур ҡаҙаныштары өсөн уны миҙал һәм диплом менән бүләкләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.anrb.ru/blog/alias/almazov-v
* http://www.moi-krai.info/kraevedenie/page-4/ 
* http://ticshen.narod.ru/Almazov.html
Туй (пьеса)

**«Туй»** — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың 1896 йылда яҙылған бер шаршаулы пьесаһы. 

Тәүге тапҡыр литографиялы баҫмала: «Туй» исеме аҫтында сыҡҡан. А. Чеховтың бер шаршаулы пьесаһы. Рус драма яҙыусылар йәмғиәтенең комиссионеры С. Ф. Рассохин тарафынан Мәскәүҙә: (цензура рөхсәте — 1890 йылдың 25 апрелендә) 1890 йылдың 24-31 октябрендә 110 дана итеп баҫып сығарыла. Әҙ генә үҙгәрештәр индерелеп, А. Ф. Маркс тарафынан нәшер ителгән (1902 йыл, VII том, 259—276-сы биттәр)

Шундай уҡ сюжет һәм был пьесалағы ҡайһы бер персонаждар «Генераллы туй» хикәйәһендә лә бар. Бынан тыш, был пьесала автор үҙенең элегерәк яҙылған «Иҫәп буйынса никах» хикәйәһенең айырым элементтарын да ҡулланған.

## Сюжет

## Ҡатнашыусылар
* *Евдоким Захарович Жигалов* , отставкалағы коллежский регистратор.
* *Настасья Тимофеевна* , уның ҡатыны.
* *Дашенька* ,уларҙың ҡыҙы.
* *Эпаминонд Максимович Апломбов* , уның кейәү егете.
* *Фёдор Яковлевич Ревунов-Караулов* , отставкалағы 2-се ранг капитаны.
* *Андрей Андреевич Нюнин* , страховка йәмғиәте агенты.
* *Анна Мартыновна Змеюкина* , 30 йәштәге акушерка, сағыу ҡыҙыл күлдәкле.
* *Иван Михайлович Ять* , телеграфист.
* *Харлампий Спиридонович Дымба* , грек-кондитер.
* *Дмитрий Степанович Мозговой* , Ирекле флот матросы.
* Кейәү егеттәре, кавалерҙар, ялсылар һ.б.

## Спектаклдең ҡуйылыуҙары
* 1996 — Петр Фоменконың РАТИ-ҙағы курсы. Режиссёр П. Н. Фоменко; Павел Сборщиков (Жигалов), Елена Невежина и Галина Кашковская (Настасья Тимофеевна), Ольга Левитина (Дашенька), Карэн Бадалов (Апломбов), Михаил Крылов и Валюс Тертелис (Ревунов-Караулов), Томас Моцкус (Нюнин), Наталья Благих и Марина Глуховская (Змеюкина), Прийт Руттас (Ять), Вениамин Скальник (Дымба)

## Файҙаланыу
Пьесаны экранлаштырыуҙан Дымба әйткән тапҡыр һүҙ: «Грецияла барыһы ла бар» килеп сыҡҡан.

### Экранлаштырыу
* Туй (фильм, 1944)

### Опера
Водевилдең сюжетына «Туй» исемле опера яҙылған, композиторы: В.Эренберг; опера тәүге тапҡыр Зимин опера театрында, 1916 йылда, Мәскәүҙә ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр
Даянов

**Даянов** — фамилия.

* Даянов Ҡадир Хәким улы (Ҡадир Даян (1910—1975) — башҡорт шағиры, яҙыусы һәм драматург. 

---------------------------
* Даянова Тәскирә Байрам ҡыҙы (1948) — башҡорт балалар яҙыусыһы, уҡытыусы.
Сапҡын факелы (роман)

**«Сапҡын факелы»**  — Дон прозаигы, 1992 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы  Владимир Алексеевич Потапов романы. Автор Дон һәм Азов ярында йәшәгән кешеләрҙең боронғо тарихын, мифтарын, легендаларын, диндәрен яҡшы белеүсе. Тап бына ошо антик донъя сигендә «Сапҡын факелы» романындағы ваҡиғалар һүрәтләнә. Роман Ростов китап нәшриәте тарафынан 1990 йылда сығарылған. Романдың төп геройҙары — Дион, Танаис ҡалаһы грегы һәм уның улы Аполлоний. Улар икеһе лә үҙ ғүмерҙәрен ҡоллоҡҡа ҡаршы көрәшкә арнаған данлыҡлы һәм героик яҙмышлы кешеләр.

## Йөкмәткеһе
Романда һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың үҙәгендә — грек Дион, Дон тамағында торған Танаис ҡалаһы кешеһе. Уның атаһы грек, ә әсәһе - дала сибәре. Үҙенең ҡаһарманлығы, аҡыллылығы һәм ғәҙеллеге арҡаһында ул стратег һәм үҙ ҡалаһының архонты (ғәскәр башлығы һәм ҡала менән идара итеүсе) була. Үҙен урап алған донъяны ғәҙеллек ҡанундары буйынса яңыртып төҙөргә, тыуған ҡалаһын Боспор батшалығының хакимлығынан азат итергә хыялланған Дион христиандар ойошмаһына инә һәм ,Христосҡа ышанған кешеләрҙе берләштереп, Боспор батшалығын еңергә өмөтләнә. Был туралағы хәбәр батшаға барып етә, һәм ул христиандар общинаһын юҡ иттерер өсөн Танаисҡа яугирҙәр ебәрә. Дионды алыш аҙағында тоталар, уны тишек «үлем кәмәһенә» ултырталар һәм йылға буйлап ағыҙып ебәрәләр. Күрше сираҡ ҡәбиләһе кешеләре Дионды ҡотҡара. Сираҡтарҙың батшабикәһе һәм юғары жрецы Тамирия Дионды үҙ ҡыҙының тәрбиәсеһе һәм ғәскәр башлығы итеп тәғәйенләй.

Герой үҙ башынан бик күп мажаралар үткәрә. Ул сираҡтарға бик күп тапҡырҙар ярҙам итә. Диондың улы Аполлонийҙы Боспор батшалығына ҡоллоҡҡа алып киткән булалар, шунлыҡтан Дион улын эҙләп китә. Оло йәшендә, ниһайәт, ул пират булып йөрөгән улын осрата, ләкин римлеләргә әсирлеккә төшә. Римлеләр уларҙы ҡоллоҡҡа һатып ебәрә. Дион тиҙҙән тәрелә аҫтырыла, ә уның улына яҙмыш яңы мажаралар өҫтәй. Антоний гладиатор була һәм хатта Пантикапееның баш күтәргән халҡы тарафынан батша итеп тә һайлап ҡуйыла.

Романда ике һөйләүсе бар. Ваҡиғалар башта автор тарафынан, ә артабан Диондың һәм Антонийҙың ғәжәйеп тормошон яҡшы белгән ҡыҙыу Ливиянан сыҡҡан Арависк тарафынан бәйән ителә. Романдағы ваҡиғалар Ахардей ярҙарында (хәҙерге Маныч) ярым күсмә сираҡ халҡы йәшәгән һәм үҙ ваҡытында эллин-ата улын эҙләп киткән урында тамамлана.

## Әҙәбиәт
* Край родной: Хрестоматия. Сост. Небратенко В. Б., Яцык В. Д. — М.: «БАО-ПРЕСС»; Ростов н/Д: "Издательство БАРО-ПРЕСС, 2003. — 368 с. ISBN 5-89886-074-6
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Иҫкәрмәләр
Аргиппейҙар

**Аргиппейҙар** () — Урал тауҙары тирәһендә, исседондарҙан көнбайышҡа, сарматтарҙан көнсығышҡа, массагеттарҙан төньяҡ-көнбайышҡа һәм каспийҙарҙан төньяҡ-көнсығышҡа табан йәшәүсе халыҡ. Төрлө осорҙа ғалимдар уларҙы Кавказ, Алтай йәғни Карпат тауҙары тирәһендә урынлаштырғандар. Филология фәндәре докторы профессор Мирфәтих Зәкиев аргипейҙар Көньяҡ Уралда йәшәгән һәм башҡорт халҡының формалышыуында ҙур йоғонто яһаған тигән фекерҙе иң дөрөҫө тип иҫәпләй.
[400px|thumb|[Геродот буйынса донъя төҙөлөшө.]]
Совет филологы, антика тарихы С. Я. Лурье иҫәпләүенсә, б.э.т. V быуатта Геродоттың «Тарих»ында аргиппей исеме аҫтында хәҙерге башҡорттарҙың ата-бабалары телгә алына. Геродот хәбәр итеүенсә, *аргиппейҙар* «бейек тауҙар битләүендә» йәшәй. Аргиппейҙар малдарҙы аҙ тотҡан, сөнки көтөүлектәре насар булған. Һәр береһе ағас төбөндә йәшәй. Ҡышҡыллыҡҡа ағасты һәр ваҡыт тығыҙ аҡ кейеҙ менән ҡаплайҙар, ә йәйен япҡысһыҙ ҡалдыралар. Уларҙы башҡа кешеләр йәберләмәйҙәр, сөнки улар изге тип хөрмәт ителә һәм аргиппейҙарҙың хатта хәрби ҡоралдары ла юҡ. Улар күршеләренең үҙ-ара низағтарын яйға һала һәм аргиппейҙарҙа тыуған иленән ҡыуылған берәйһе һыйынырға урын тапһа — уны бер кем дә кәмһетмәйәсәк. 

Геродот буйынса, улар барыһы ла, ир-егеттәре лә, ҡатын-ҡыҙҙары ла, тыумыштан пеләш башлы, яҫы танаулы һәм киң эйәклеләр. Агрипейҙар айырым телдә һөйләшә, скифса кейенә, ағас емештәре менән туҡлана. Аҙыҡҡа ҡулланылған ағастың атамаһы — понтик. Был ағас инжир ҙурлығында, уның емештәре баҡса борсағына оҡшаш, әммә эсендә һөйәге бар. Бешкән емеште туҡыма аша һығалар һәм унан «асхи» тигән ҡара һут сыға. Был һутты улар һөткә болғап эсә. «Асхи»ның тѳпрәһенән күмәс әҙерләйҙәр. С. Я. Лурье «асхи»ны «әсе» () төрки һүҙенә тап килтерә, ә телсе Ж. Ғ. Кейекбаев буйынса, «асхи» һүҙе башҡорт телендәге «әсе һыу»ҙы () хәтерләтә.

*Аргиппейҙар* термины — «арго» (тиҙ йөрөшлө карап) һәм «гиппей» (ат) боронғо грек теленең һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән тигән фараз бар. М. З. Зәкиев буйынса, төрки яугир гректар менән танышҡанда, уларҙың кем һин тигән һорауына, үҙен *ират* (илде һаҡлаусы) тип яуап ҡайтарған, бында «ар / ир» (ир-егеттәр) һәм «ат». Гректтар  бәлки үҙҙәре яртылаш тәржемә иткәндәр, һөҙөмтәлә *иргиппей / аргиппей* һүҙе барлыҡҡа килгән.

аныҡлаусы һүҙе *арғы* (теге яҡ) менән бергә этноним составына *пи* (бей) төрки һүҙе инеүе мөмкин, был тәржемә иткәндә «теге (арғы) яҡ (тау йәки йылға) бейҙәре».

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дайҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Байдин Николай Анатольевич

**Байдин Николай Анатольевич** (5 май 1919 йыл — 7 июль 1993 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1946—1959 йылдарҙа Өфөләге «Нефтепроводмонтаж» тресының иретеп йәбештереүсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

## Биографияһы
Николай Анатольевич Байдин 1919 йылдың 5 майында Пермь губернаһы Уҫы өйәҙенең Гамица ауылында (хәҙерге Пермь крайының Уҫы районы) тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда колхозсы булып башлай, аҙаҡтан Уҫы районының сауҙа селтәрендә төрлө эштәрҙә йөрөй. 1937—1943 йылдарҙа—электросварщик өйрәнсеге, Серго Орджоникидзе исемендәге Пермь заводында электросварщик, 1943—1946 йылдарҙа — Әстерхан һәм Һарытау ҡалаларының төҙөлөш ойошмаһында электросварщик булып эшләй. 1946 йылдан башлап Өфө «Нефтепроводмонтаж» тресының 74-се һанлы төҙөлөш-монтаж идаралығында электросварщик булып эшләй.

Һуғыш йылдарында Әстерхандан Һарытауға нефть үткәргес төҙөй.

Һуңынан «Һарытау—Мәскәү» газ үткәргесе төҙөүҙә ҡатнаша, «Туймазы—Өфө» нефть үткәргесендә торбаларҙы иретеп йәбештерә. «Шкапово—Ишембай» нефть үткәргесе һәм «Шкапово—Магнитогорск» газ үткәргесе төҙөй, «Бохара—Урал» газ трассаһын төҙөүҙә ҡатнаша.

Төҙөлөштә һәм төҙөлөш материалдары етештереүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 9 авгусындағы указы мнән, Н. А. Байдинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1959—1987 йылдарҙа «Нефтепроводмонтаж» тресы иретеп йәбештереүселәренең торбаларҙы электр дуғаһы менән иретеп йәбештереү буйынса производство мастеры булып эшләй.

1993 йылдың 7 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).
* Ленин ордены (1948, 1958), 
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1943), 
* Миҙалдар 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы. Баш мөхәррир М. А. Илһамов т. 1.А-Б. 2005. — 624 с.; . Башҡорт энциклопедияһы фәнни. нәшриәте., Өфө ҡалаһы.
* 
* Стальные строчки биографии Николая Байдина
* МАСТЕРСТВО НАЧИНАЕТСЯ С УФЫ 

## Шулай уҡ ҡара
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
Анохин Виктор Фёдорович

**Анохин Виктор Фёдорович** (18 июль 1951 йыл) — СССР еңел атлеты, тренер. СССР — Бөйөк Британия, СССР — АҠШ, СССР — Франция еңел атлетика матчтары еңеүсеһе, 800 метрға йүгереү буйынса СССР чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. 

## Биографияһы
Виктор Фёдорович Анохин 1951 йылдың 18 июлендә Башҡорт АССР‑ының Архангел районы Ырныҡшы ауылында тыуған. 
"Урожай" клубы өсөн сығыш яһай. 1976 йылда шәхси рекорд ҡуйҙы: 400 м. — 47,5; 800 — 1:46,0 (1976).  25 йәшендә 1976 йылдағы Олимпия уйындарында ҡатнаша. 

Монреалда Олимпия уйындарында Виктор 800 метрға йүгереүҙә  ҡатнаша (24 июль - ярымфинал, 1:47.71, 23 июль - сирек финал - 1:46.81) һәм эстафетала 4×400 м (30 июль — ярымфинал, һөҙөмтә 3:07.72)

"Мәскәү өлкәһенең еңел атлетика үҙәге" дәүләт учреждениеһы баш тренеры (Мәскәү өлкәһенең еңел атлетика буйынса баш тренеры)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы — Анохин Виктор Фёдорович 

## Һылтанмалар
* Виктор Фёдорович Анохин — олимпийская статистика на сайте Sports-Reference.com (ингл.)
Волкова Любовь Григорьевна

**Волкова Любовь Григорьевна** (17 июль 1927 йыл — 31 октябрь 2014 йыл) — инженер-технолог. 1954 йылдан Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводының өлкән операторы, 1965—1994 йылдарҙа — ҡулайламалар начальнигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).

## Биографияһы
Любовь Григорьевна Волкова 1927 йылдың 17 июлендә Ярославль өлкәһенең Тутаев ҡалаһында тыуған. 1962 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1945 йылда Ярославль нефть эшкәртеү заводында оператор ярҙамсыһы булып башлай. Һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң, ошо уҡ предприятиела оператор булып эшләй. 1954 йылдан — Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводында өлкән оператор.

1959 йылдың 21 декабрендә Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводы продукция сығарыу буйынса ете йыллыҡ дәүләт планының тәүге йылын үтәй (1959—1965). Эшселәрҙең һәм инженер-техник хеҙмәткәрҙәрҙең техник прогресс өсөн көрәштә ижади әүҙемлеге, предприятиены яңыртып ҡороу нефть эшкәртеү ҡорамалдарының ҡеүәтен ярты миллион тоннанан ашыуға арттырырға мөмкинлек бирә. Былар бөтәһе лә тауар һатыуҙан планға ҡарағанда 26 миллион һумға күберәк табыш алыуға булышлыҡ итә. 22, 23, 27-се цех хеҙмәткәрҙәре план күрһәткестәрен үтәүгә тос өлөш индерә. Л. Г. Волкова эшләгән контактлы май таҙартыу ҡоролмаларының 27-се цех коллективы пландан тыш 30 мең тоннаға яҡын продукция бирә.

Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллығы айҡанлы, айырыуса емешле хеҙмәте һәм ҡаҙаныштары, йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн 1960 йылдың 7 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Л. Г. Волковаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1965—1994 ййылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында ҡулайламалар начальнигы булып эшләй.

Ленин (1960) һәм «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960)
* Ленин ордены (1960)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1959)

## Сығанаҡтар
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с.: ил. — . 

## Һылтанмалар
*   
* Сергей Каргапольцев. Волкова, Любовь Григорьевна. Сайт «Герои страны». Проверено 9 июля 2016.
Худяков Александр Алексеевич

**Худяков Александр Алексеевич** (18 апрель 1906 йыл — 6 апрель 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, танк батальонының механик-водителе, гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Худяков Александр Алексеевич 1906 йылдың 18 апрелендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы) Нөгөш ауылында тыуған. Рус. Мәктәптең 7 класын тамамлаған.

Йорт хужалығында, 1930 йылдан алып колхозда эшләй, 1936 йылдан — Мәскәү Үҙәк аэродромы ашханаһы мөдире.

1941 йылдың июлендә Мәскәү өлкәһенең Ухтомск райвоенкоматы тарафынан Ҡыҙыл Армияға алына.

2-се танк батальонында танк механик-водителе булып хеҙмәт итә (45-се гвардия танк бригадаһы, 11-се гвардия танк корпусы, 1-се гвардия танк армияһы, 1-се Украина фронты).

1944 йылдың 6 апрелендә һәләк була. Тернополь өлкәһенең Кашпиловцы ауылында ерләнгән.

1944 йылдың 26 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән гвардия старшинаһы Худяков Александр Алексеевич күрһәткән батырлығы һәм командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне өсөн үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.

## Батырлығы
Гвардия старшинаһы А. А. Худяков Днестр менән Прут йылғалары аша сыҡҡан һәм Черновцы ҡалаһын азат иткән саҡта батырлыҡ күрһәтә.

А. А. Худяковтың бүләкләү битенән: «1944 йылдың 25 мартында дошманды эҙәрлекләп, батальон Днестр йылғаһына барып сыға. Беренсе булып йылғаға гвардия старшинаһы Худяковтың танкы барып етә һәм кисеү өсөн һуғышҡа инә. Экипаж алышта 1 пушка, 3 миномет, 6 автомашина һәм 30 яҡын автоматсыларҙы юҡ итә. Иптәш Худяков беренсе булып Днестр аша сыға һәм йылғаның уң ярында плацдармға эйә булыу өсөн алышҡа инә, уның һөҙөмтәһендә ул 2 танк, 3 автомашина һәм яҡынса 60 дошман автоматсыларын ҡыйрата…

Батальон һөжүменең уңышын үҫтереү өсөн иптәш Худяков 1944 йылдың 28 мартында беренсе булып Прут йылғаһы аша сыға һәм Черновцы ҡалаһы өсөн алышҡа инә. Был алышта иптәш Худяков үҙенең экипажы менән 2 миномет, 5 пулемёт һәм 20 тиклем автоматсыларҙы ҡыра. 1944 йылдың 29 мартында беренсе булып Черновцы ҡалаһына бәреп инә. Черновцы ҡалаһын алған саҡта Худяков үҙегенә 2 пушка, танк, 4 пулемёт һәм 45 тиклем гитлеровсыларҙы юҡ итә...».

## Хәтер
Геройҙың исеме Силәбе өлкәһенең Нязепетровск ҡалаһында һәм Черновцы ҡалаһында урамдарға бирелгән һәм мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройының "Алтын йондоҙ " миҙалы (26.04.1944);
* Ленин ордены (26.04.1944);
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (02.01.1944).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985. / стр.174—204.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4. / стр. 31—34.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов; т. 7. Ф-Я. — Уфа: Башкирская энциклопедия. 2011. — 624 с.

## Һылтанмалар
* Республика Хәрби Дн музейы: Худяков Александр Алексеевич .
Бахмут ҡәберлеге

**Бахмут ҡәберлеге** — Бахмут мәҙәниәтенең археологик ҡомартҡыһы. III-VII быуаттар ҡарай. Нуриман районы Сандар ауылы янында урынлашҡан. Өфө өйәҙенең Бахмут (Печёнкин) яңы ауылы бөгөнгө көндә юҡ) исеме менән аталған. 1911 йылда В. В. Гольмстен һәм Д. Н. Эдинг тарафынан асыла, 1921 йылда — М. С. Смирнов һәм М. И. Касьянов, 1928 йылда А. В. Шмидт, 1960 йылда Н. А. Мәжитов тарафынан тикшерелә.

Ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр иҫәбенә инә. 48 ҡәбер өйрәнелгән. Мәйеттәр ҡәбер соҡорҙарына ҡабыҡҡа урап, салҡан ятҡырып, баштары менән көнсығышҡа ҡаратып (көньяҡҡа йәки төньяҡҡа ауыштырып) ерләнгән.

## Әҙәбиәт

* Шмидт А. В. Археологические изыскания Башкирской экспедиции АН СССР // Хозяйство Башкирии.— 1929.— № 8, 9. 
* Мажитов Н. А. Бахмутинская культура // Степи Евразии в эпоху средневековья.— М., 1981.
Пшеничнюк Анатолий Харитонович

**Пшеничнюк Анатолий Харитонович** (2 ғинуар 1936 йыл — 5 ғинуар 2016 йыл) — археолог. Тарих фәндәре кандидаты (1968). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006).

## Биографияһы
Анатолий Харитонович Пшеничнюк 1936 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Боҙаяҙ районы Литенка ауылында (1970-се йылдарҙа бөткән, ерҙәре хәҙер Әлшәй районына ҡарай) тыуған.

1959 йылда Октябрҙең 40-йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң, 2014 йылға тиклем Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй, 1978—2006 йылдарҙа бүлек мөдире була.

Фәнни хеҙмәттәре Көньяҡ Уралдың иртә тимер быуатына, Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенә, Савромат мәҙәниәтенә, Сармат мәҙәниәтенә һәм башҡаларға арналған.

Байтаҡ археологик ҡомартҡылар, шул иҫәптән Бикеш ҡурғандарын, Шипов археологик комплексын, Әлмөхәмәт ҡурғандарын аса һәм өйрәнә. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Кара-абызская культура (население центральной Башкирии на рубеже нашей эры) // Археология и этнография Башкирии.— Т.5. — Уфа, 1973.
* Культура ранних кочевников Южного Урала. — М., 1983.
* Звериный стиль Филипповских курганов // Южный Урал и сопредельные территории в скифо-сарматское время. — Уфа, 2005.

## Әҙәбиәт
*