open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Технеций

**Технеций** (, Tc) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осор,  7-се төркөм химик элементы. Тәртип номеры - 43.

Ябай матдә **технеций** — радиоактив күсемле металл, көмөшһыу-һоро төҫтә.  Тотороҡло изотоптары булмаған иң еңел элемент. Иң беренсе синтезланған химик элемент. 

## Символы
Технеций элементының символы - Tc (*Технеций* тип уҡыла).

## Тарих
Технеций 1937 йылда Перрье һәм Сегре тарафынан асыла.

1860-1871 йылдарҙа Дмитрий Менделеев тәҡдим иткән периодик таблицаның иң тәүге өлгөләрендә молибден (42-се элемент) һәм рутений (44-се элемент) араһында буш урын ҡала. 1871 йылда Менделеев был табылмаған элемент марганец аҫтындағы буш  урынды аласаҡ һәм шундай уҡ химик үҙенсәлектәргә эйә буласаҡ тип фаразлай. Менделеев уға ekamanganese тип исем бирә тора (eka-,  санскритса "бер үҙе" һүҙенән), сөнки фаразланған элемент билдәле марганец элементынан аҫтараҡ бер урында торорға тейеш була.

Атом физикаһы ((ядерная физика ) үҫешеү менән, ни өсөн техниций тәбиғәттә табылмауы асыҡлана: *Маттаух-Щукарев ҡағиҙәһе* буйынса, был элементтың тотороҡло изотоптары юҡ.

Технеций АҠШ-та Лоуренс исемендәге Милли лабораторияла дейтерий ядроһы тиҙләткес-циклотронында молибден сәбенән синтезланган, ә унан һуң Италияла Палермола табылған: 1937 йылдың 13 июнендә Италия тикшеренеүселәре К. Перрье һәм Э. Сегре «Nature» журналында әлеге сәптә 43-сө номерлы элемент барлығын күрһәтә.

## Исеменең килеп сығышы
Атама  — яһалма тигәнде аңлата, "пионер", йәғни, тәүге булып элементтың синтез юлы менән асылғанын сағылдыра. «Технеций» исемен яңы элементҡа уны асҡан ғалимдар  Перрье һәм Э. Сегре 1947 йылда тәҡдим итә.

## Тәбиғәттә
Ерҙә уран мәғдәненең эҙҙәрендә осрай, 1 кг уранға 5 г тура килә. 

Спектроскопия ысулдары менән Андромеда һәм Кит йондоҙлоҡтарында ҡайһы бер йондоҙҙарҙың спектрҙарында техниций булыуы асыҡланған (*техниций йондоҙҙар*) (технециевые звезды).

## Ҡулланыу
Ядро медицинаһында баш мейеһе, йөрәк, ҡалҡан биҙе, үпкә, бауыр, үт ҡыуығы, бөйөр, һөлдә һөйәге, ҡан, шулай уҡ шештәрҙе өйрәнеү һәм диагностикалау өсөн киң ҡулланыла .

Пертехнетаттар (технеций кислотаһы тоҙо HTcO4) коррозияға ҡаршы үҙенсәлеккә эйә, сөнки TcO 4− ионы тимер һәм ҡорос өсөн иң һөҙөмтәле  коррозия ингибиторы булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Технеций  в Популярной библиотеке химических элементов
* Российский коллектив химиков разработал эффективный электрохимический метод синтеза технеция // RT, 30 июля 2020
Котов Михаил Иванович

**Михаил Иванович Котов** (27 октябрь (9 ноябрь) 1896 йыл — 25 август 1978 йыл) — СССР-ҙың ғалим-ботанигы.  Украина, Кавказ аръяғы, Себер, Уралдың һәм Рәсәйҙең башҡа өлкәләренән көпшәле үҫемлектәрҙең флораһын тикшереүсе. Биология фәндәре докторы.Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), Сталин премияһы (1951) һәм УССР дәүләт премияһы лауреаты (1969), профессор,

## Биографияһы
Михаил Иванович Котов 1896 йылдың 27 октябрендә (9 ноябрь) Воронеж губернаһының Задонск ҡалаһында тыуа. Урта белемде Харьковтың 3-сө ирҙәр гимназияһында ала. 

1917—1922 йылдарҙа — В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университетының физика-математика факультеты студенты һәм бер үк ваҡытта Халыҡ мәғарифы, Юл профсоюзы курстары лекторы. 1920—1922 йылдарҙа — Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.

1922—1927 йылдарҙа — УССР-ҙың Наркомземдың белгес-геоботанигы. 1923—1926 йылдарҙа — Харьков халыҡ мәғарифы институтының Ботаника кафедраһы аспиранты. 1927—1930 йылдарҙа — Халыҡ мәғарифы комиссариатының ботаника кафедраһы хеҙмәткәре. 1931—1938 йылдарҙа — Ғәмәли ботаника институтының ҡырағай үҫемлектәр бүлеге мөдире. 1938—1941 йылдарҙа — Украина Фәндәр академияһы Ботаника институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1941—1943 йылдарҙа УССР Фәндәр академияһы Ботаника институтының юғары үҫемлектәр бүлеге мөдире (Өфө ҡалаһы, Мәскәү ҡалаһы). Башҡортостанда дарыу үҫемлектәрен өйрәнә. Республикала туғыҙ ботаник-географик районды айыра. «Башҡорт АССР‑ының үҫемлектәр белешмәһе» («Определитель растений Башкирской АССР», 1966) китабы авторҙарының береһе һәм баш мөхәррире. 1943 йыл — үҫемлектәр систематикаһы һәм географияһы, геоботаника һөнәре буйынса профессор. 1943—1972 йылдарҙа — УССР Фәндәр академияһы Ботаника институтының юғары үҫемлектәр систематикаһы бүлеге мөдире. 1972—1978 йылдарҙа — УССР Фәндәр академияһы Ботаника институтының юғары үҫемлектәр систематикаһы бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре-консультанты.

## Фәнни эшмәкәрлеге

### М. И. Котов һүрәтләгән төрҙәр

## М. И. Котов хөрмәтенә аталған төрҙәр
Высшие растения:

Мүктәр:

* .

Лишайниктар:

* ,
* 

## Һылтанмалар
*   
* Котов Михаил Иванович
Калифорний

**Калифорний** (, Cf) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор химик элементы. Тәртип номеры — 98.

Яһалма радиоактив химик элемент, актиноидтарға ҡарай. Массаһы 237—256 һан менән радиоизотоптары билдәле. Тотороҡло изотоптарға эйә түгел.

## Символы
Калифорний элементының символы — Cf (*Калифорний* тип уҡыла).

## Тарихы
Был элемент беренсе тапҡыр 1950 йылда Берклиҙағы Лоуренс Милли лабораторияһында (элек Калифорния университеты Радиация лабораторияһында) кюрийҙы альфа-киҫәксәләр (гелий-4 иондары) менән аттырып синтезланған. Актиноид, алтынсы трансуран элемент, шуғаса синтезланған теләһә ниндәй элементтың иң юғары атом массаһына эйә, ул күҙ менән күрер күләмдә (эйнштейнийҙән һуң). Элемент Калифорния штаты һәм шул штаттағы университет исеме менән аталған. Был яһалма элемент 1950 йылда америка физиктары С. Томпсон, К. Стрит , А. Гиорсо һәм Г. Сиборг тарафынан Берклиҙың Калифорния университеты ҡарамағында 242Cm тиҙләтелгән α-киҫәксәләр менән нурландырып алынған.

Калифорнийҙың беренсе ҡаты берләшмәләре — 249Cf2O3 һәм 249CfOCl 1958 йылда етештерелгән.

## Исеменең килеп сығышы
Беркли ҡалаһындағы Калифорния университеты хөрмәтенә бирелгән, элемент шул ҡалала алынған булған. Авторҙар яҙыуынса, улар был исемдә быуат элек Америка асыусыларға Калифорнияға етеү нисек ауыр булһа, яңы элемент асылыуы ла шундай уҡ ауырлыҡ менән бирелеүен күрһәтергә теләгәндәр.

## Сығарып алыу
Бер грамм калифорний етештереү өсөн ядро реакторында плутонийҙы йәки кюрийҙы оҙаҡ ваҡыт — 8 айҙан алып 1,5 йылдан тиклем нурланышҡа дусар итәләр. Һуңынан килеп сыҡҡан нурланыш продукттарынан калифорнийҙы химик юл менән айырып алалар.

Металлик калифорнийҙы литий менән CfF3 калифорний фторидынан тергеҙеп алалар:

: CfF3 + 3 Li -> Cf + 3 LiF

йәки Cf2O3 калифорний оксидын кальций менән:

: Cf2O3 + 3 Ca -> 2 Cf + 3 CaO.

Башҡа актиноидтарҙан калифорнийҙы экстракцион һәм хроматографик ысул менән айыралар.

## Физиологик тәьҫире
252Cf радионуклиды бик ныҡ радиотактив ағыулы. Асыҡ һыу ятҡылыҡтары һыуында ПДК 1,33 Бк/л.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Калифорний на Webelements
* [www.xumuk.ru/encyklopedia/1790.html Калифорний на сайте XuMuK.ru]
Косьмин Владимир Дмитриевич

**Владимир Дмитриевич Косьмин** (24 июнь (6 июль) 1884 йыл — 25 апрель 1950 йыл) — Рәсәй хәрби начальнигы, генерал-лейтенант (1919), Рус-япон, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнаша.

## Биографияһы
Владимир Дмитриевич Косьмин 1884 йылдың 24 июнендә (яңы стиль буйынса 6 июль) тыуа. Рухани сығышлы. 1902 йылда Курск дини семинарияһын, ә 1904 йылда Чугуев хәрби училищеһын 1-се разрядлы отличие менән тамамлай. 1904 йылда 7-се Самогит гренадер полкына подпрапорщик итеп сығарыла, ошо уҡ йылда подпоручик була, 1908 йылда — поручик, 1912 йылда штабс-капитан дәрәжәләре ала. Рус-япон һуғышында ҡатнаша. 1914 йылда Николаев хәрби академияһын 2-се разряд буйынса тамамлай. 1915 йылда капитан дәрәжәһе ала.

## Беренсе донъя һуғышы
1914 йылдан 7-се Самогит гренадер полкында Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1915 йылдың 3 февралендә батырлығы өсөн 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.
 
1916 йылда подполковник дәрәжәһенә күтәрелә һәм Генераль штабҡа Махсус армия шатбының генерал-квартирмейстер бүлегенең өлкән адъютанты ярҙамсыһы итеп күсерелә. 1918 йылда полковник дәрәжәһен ала, 9-сы армия корпусы штабы ҡарамағындағы йомоштар буйынса штаб-офицер итеп тәғәйенләнә.

1918 йылдан Граждандар һуғышында ҡатнаша, августан — 1‑се Урал пехота дивизияһы штаб начальнигы. Шул уҡ йылдың октябренән — 4‑се Өфө уҡсылар дивизияһы начальнигы. 1919 йылдың апрель—майында — 6‑сы *Урал армия корпусы*, август—ноябрҙә Урал ғәскәрҙәре төркөмө командующийы. Себер боҙ походында ҡатнаша. 1919 йылдың 12 сентябрендә батырлығы өсөн 3-сө дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.

1920 йылда Ҡытайға эмиграциялана. 1931—1932 йылдарҙа формаль рәүештә Урыҫ фашист партияһы менән етәкселек итә. Монархия йүнәлешендәге төрлө предприятие һәм ойошмаларҙа тора. 1945 йылда, Икенсе донъя һуғышы тамамланғас, Австралияға күсенә.

## Наградалары
* 4-се дәрәжә Изге Анна ордены (1904 йыл);
* Ҡылыс һәм таҫма менән 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены (1906 йыл);
* 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены (1913 йыл);
* Ҡылыс һәм таҫма менән 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены (1915 йыл);
* Ҡылыслы 2-се дәрәжә Изге Станислав ордены (1915 йыл);
* Ҡылыс менән таҫма менән 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (1915 йыл);
* 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены (1915 йыл);
* Ҡылыслы 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (1916 йыл).

Аҡ хәрәкәт наградалары:

* 3-сө дәрәжә Изге Георгий ордены (1919 йыл);
* Юғары хаким рәхмәте (1919 йыл);
* 1-се дәрәжә «Бөйөк себер походы өсөн» Хәрби орденының отличие билдәһе (1920 йыл).

## Сығанаҡтар
* *Купцов И. В., Буяков А. М., Юшко В. Л.* Белый генералитет на Востоке России в годы Гражданской войны. Биографический справочник . — , 2011.

## Һылтанмалар
* Военный орден Святого Великомученика и Победоносца Георгия. Биобиблиографический справочник РГВИА. — , 2004.
* Георгиевская страница. Лица, биографии.
* Косьмин, Владимир Дмитриевич (неопр.). // Проект «Русская армия в Великой войне».
*
Фермий

**Фермий** (, Fm) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 100.

Радиоактив трансуран, актиноидтар төркөмөнә ҡарай. Плутонийҙан ауырыраҡ башҡа элементтар кеүек, тәбиғәттә табылмай, бөтә билдәле изотоптары яһалма юл менән алынған.

## Символы
Фермий элементының символы — Fm (*Фермий* тип уҡыла).

## Тарихы
Был трансуран элемент 1953 йылда көтмәгәндә тиерлек асылған. 1952 йылдың ноябрендә Тымыҡ океан утрауҙарының береһендә АҠШ ғалимдары ҙур масштаблы термоядро шартлатыуы («Майк» операцияһы) үткәрәләр. Был шартлау продукттарының ҡайһы берҙәре шартлау болото аша осоусы пилотһыҙ осҡостарға ҡуйылған ҡағыҙ фильтрҙар менән тотола, ҡалған өлөшө шартлау урыны янындағы соҡорға төшә. Ике продукт та АҠШ-тың бер нисә лабораторияһында анализланған.
Соҡорҙа бик юғары молекуляр ауырлыҡтағы уран атомдары табыла, сөнки уран шартлау ваҡытында шунда уҡ 17 нейтронға тиклем эләктереп ала.

Эниветок атоллында үткәрелгән беренсе термоядро шартлауынан һуң ҡалған туҙандан беренсе тапҡыр фермийҙы 1952 йылдың аҙағында америкалы А. Гиорсо һәм Лос-Аламо лабораторияһының башҡа ғалимдары айырып алған 255Fm изотобы рәүешендә алынған.

## Исеменең килеп сығышы
Исеме италия-америка физигы Энрико Ферми хөрмәтенә бирелгән.

## Сығарып алыу
Фермийҙы циклотронда алыу барышында торий, уран йәки плутоний иондары сәптәрен неон, кислород йәки углерод иондары менән нурландырып алалар. Фермий алыуҙың икенсе ысулы булып атом реакторында плутоний, кюрий йәки калифорний изотоптары ҡатнашмаһы нейтрондары менән нурландырыу тора. Иң ҙур күләмдәрҙә, йылына 109 атом, 257Fm изотобы етештерәләр.

## Биологик әһәмиәте
Бөтә билдәле фермий изотоптары радиоактив ағыулы.

## Ҡулланыу
Fm атомдарынан сәптәр атом физикаһында ауырыраҡ элементтар алыу өсөн ҡулланыла.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Фермий на Webelements
* Фермий в Популярной библиотеке химических элементов
Мерзляков Владимир Филиппович

**Мерзляков Владимир Филиппович** (23 март 1949 йыл) — нефть сәнәғәте ветераны, хужалыҡ эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Владимир Филиппович Мерзляков 1949 йылдың 23 мартында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Айбүләк ауылында тыуған.
Милләте рус, юғары белемле — 1972 йылда Ҡазан дәүләт университетын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1966 йылда «Арланнефть» нефть промыслы идаралығында оператор булып башлай. Ҡазан дәүләт университетын тамамлағас Совет Армияһы сафтарында офицер булып хеҙмәт итә.
1974—1987 йылдарҙы «Арланнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында өлкән инженер, өлкән геолог, фәнни-тикшереү һәм производство цехы начальнигы булып эшләй, артабан идаралыҡта партком секретары итеп һайланы.
1987 йылдан «Аксаковнефть» нефть һәм газ табыу идаралығында начальник вазифаһында эшләй.

Бәләбәй ҡалаһы 73-сө Приют һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*    
*  12 созыв (БАССР)
Крашенинников Ипполит Михайлович

**Ипполит Михайлович Крашенинников** (19 сентябрь (2 октябрь) 1884 йыл — 27 октябрь 1947 йыл) — СССР ботанигы һәм фитогеографы.

## Биографияһы
Ипполит Михайлович Крашенинников 1884 йылдың 19 сентябрендә (2 октябрь) Силәбе сауҙагәре ғаиләһендә тыуа. Мәскәү ҡалаһының Реаль училищеһында уҡый, 1905 йылда Мәскәү юғары техник институтына уҡырға инә, әммә уҡыуын Мәскәү университеты физика-математика факультетының тәбиғи бүлегендә дауам итә һәм факультетты 1914 йылда тамамлай. Һуңынан 5 йыл дауамында Санкт-петербург Ботаника баҡсаһында эшләй. 1920 йылда Дон политехник институтында ассистент була. 1920—1921 Крашенинников Новочеркасск педагогия институтында уҡыта, аҙаҡ Мәскәүгә күсеп, Төп Ботаника институты хеҙмәткәре булып китә.

Ипполит Крашенинников Уралға бик күп фәнни экспедициялар ойоштороусы һәм ҡатнашыусы була. 1905 йылда ул Урал аръяғына Мәскәүҙең тәбиғи фәндәрҙе яратыусылар йәмғиәте тарафынан күлдәрҙе тикшерергә ебәрелә. Үҫемлектәрҙең Башҡортостан территорияһында таралыуын һәм характерын билдәләүсе дөйөм физик‑географик шарттарҙы өйрәнә, үҫемлектәрҙең зональ төрҙәрен тасуирлай, Көньяҡ Уралға, Урал аръяғына һәм Урал алдына ботаник‑географик районлаштырыу үткәрә. 1909 йылда Крашенинников Аргунь бассейнын тикшерә. 1928—1931 һәм 1934—1936 йылдарҙа ул Фәндәр академияһының Урал экспедицияһына етәкселек итә.

1934 йылдың көҙөндә Крашенинников биология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡлай, 1939 йылдың декабрендә профессор исеме ала.

Ипполит Михайлович Крашенинников 1947 йылдың 27 октябрендә Ленинградта вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.06.1945)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Хәтер
Мәскәү дәүләт университетының Ер ғилеме музейында (Төп бинаның 24-се ҡатында) И. М. Крашенинниковтың бюсы ҡуйылған.

Ҡайһы бер үҫемлектәрҙең төрө И. М. Крашенинников хөрмәтенә аталған:

* 
* 
* 
* 
* Brachanthemum krascheninnikovii Rubtzov, 1949 [≡ ]
* 
* 
* Juno hippolyti Vved., 1941 [≡ ]
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Tanacetum krascheninnikovii Nevski, 1937 [≡ ]
* Vicoa krascheninnikovii Kamelin, 1976 [≡ ]

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы

**Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы** (; 19 апрель 1940 йыл) — партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Мөхәмәтов Исфар Фәтҡелислам улы 1940 йылдың 19 апрель Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Петровский ауылында тыуған.
Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1966 йылда Өфө авиация институтын, 1980 йылда Сверловск юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Хеҙмәт юлын урман хужалығы эшсеһе булып башлай, артабан ВЛКСМ-дың район комитеты инструкторы була.
1959—1962 йылдарҙа Совер Армиһы сафтарын саҡырыла.
Институтты тамамлағас «Башнефтепроект» институтында инженер-конструктор, өлкән инженер булып эшләй.
1969 йылдан КПСС-тың Өфө ҡалаһы комитетында инструктор.
1974 йылда Өфө ҡалаһы Калинин районында икенсе секретарь.
1984—1992 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары.
1992 йылдан «Восток» коммерция бануы вице-президенты.

Өфө ҡалаһының Октябрь районы 41-се Транспорт һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм буйынса комиссия рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Персоналии издания «Башкирский комсомол»

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ғәлиев Харрис Ғәрип улы

**Харрис Ғәрип улы Ғәлиев** (15.10.1918 - 24.09.1993) - хеҙмәт батыры, СССР ВДНХ бронза медале ияһы (1969 йыл), «Почет Билдәһе» ордены (1973 йыл), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (1966 йыл), «Халыҡ хужалыгында уңыштары өсөн» медальләре ияһы.

## Биографияһы

Харрис Ғәрип улы Ғәлиев 1918 йылдың 15 октябрендә Ҡазан губернаһы Зөя өйәҙенең (хәҙерге Татарстан, Кайбыс районы) Кесе Урсаҡ ауылында тыуған. Күрше Оло Урсаҡ ауылында 7 йыллыҡ мәктәпте (1932 йыл), Апас районы Сатмыш ауылында урта мәктәпте (1935 йыл), Саратов танк училищеһын (1940 йыл) тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Ул Ҡазан педагогика институтының физика-математика факультетын, Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлаған. Мөслим районы Иҫке Ҡарамалы ауылында колхоз рәйесе, Мөслим ауылында машина-трактор станцияһы директоры булып эшләй. 1960 йылдарҙа Ҡазан партия мәктәбендә уҡый. 1962 йылдан «КИМ» тоҡом заводы директоры, һуңынан Татарстанның Куйбышев районы ауыл хужалығы идараһының баш агрономы.

«Почет Билдәһе» ордены (1973 йыл), «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» (1966 йыл), «Халыҡ хужалыгында уңыштары өсөн» медальләре, СССР ВДНХ бронза медале (1969 йыл) менән бүләкләнгән.

1993 йылдың 24 сентябрендә вафат була, Болгар ҡалаһының ҡала зыйаратында ерләнгән.

## Сығанаҡтар
* Газета «Звезда» №7 31.01.2007 ст. А Сунки Книга памяти Республики.

Төркөм:Ҡазан дәүләт педагогия институтын тамамлаусылар
Төркөм:Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлаусылар
Петров Валерий Иванович

**Петров Валерий Иван улы** (09.09.1941; Оло Кайбыс, Кайбыс районы, ТАССР) — һаулыҡ һаҡлау ветераны, һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Түбәнге Кама ҡалаһының урология хеҙмәтен ойоштороусы, Түбәнге Кама ҡалаһының шәрәфле ватандашы.

## Биографияһы
Петров Валерий Иван улы 1941 йылдың 9 сентябрендә ТАССРның Кайбыс районы Оло Кайбыс ауылында тыуа.

1964 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшсәнлеген Кайба район хәстәханаһында табип-хирург булараҡ башлай. 1967 йылда Минзәлә РҮХына хирургия бүлеге мөдире итеп күсерелә.

1972 йылда Түбән Кама үҙәк район хәстәханаһында уролог булып эшләй башлай. Ҡаланың урология хеҙмәтен ойоштороусыларҙың береһе булып тора.

1976 йылда ҡалала беренсе урология бүлеге ойошҡандан менән күп йылдар был бүлектең алмаштырғыһыҙ мөдире булып тора. Үҙенең көндәлек эшендә урология хеҙмәтен камилләштереүгә һәм үҫтереүгә, белгестәрҙе әҙерләүгә, яңы махсус диагностика һәм дауалау методикаларын керетеүгә ҙур иғтибар бирә.

Петров В.И. Республиканың күрше райондарынан ауырыуҙарға хеҙмәт күрһәтеү буйынса районара урология үҙәге эшен етәкләй.

Бер нисә тапҡыр Татарстан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының, ҡала һәм район администрацияһының, Түбәнге Кама район-территориаль медицина берләшмәһе администрацияһының Маҡтау грамоталары менән бүләкләнә. «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе менән бүләкләнгән.

Түбәнге Кама халыҡ депутаттарының берләштерелгән советы президиумының 1996 йылдың 27 авгусындағы 29-70 номерлы ҡарары менән һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә оҙаҡ йылдар емешле хеҙмәте өсөн Петров Валерий Ивановичҡа «Түбәнге Кама ҡалаһының Почетлы гражданины» исеме бирелә.

## Сығанаҡтар

* © Түбәнге Кама муниципаль районының рәсми сайты 

Төркөм:Ҡазан дәүләт медицина институтын тамамлаусылар
Төркөм:Түбәнге Кама ҡалаһының шәрәфле ватандаштары
Кровко Пётр Михайлович

**Кровко Пётр Михайлович** (19 декабрь 1911 йыл — 13 май 1992 йыл) — Үҙәк фронттың 60-сы армия 121-се уҡсылар дивизияһының 383-сө уҡсылар полкы батальоны парторгы, лейтенант, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Пётр Михайлович Кровко 1911 йылдың 19 декабрендә Унеча хуторында (хәҙерге Брянск өлкәһендәге ҡала) эшсе ғаиләһендә тыуа.

Урыҫ. 1931 йылда Петр Михайлович мәктәптә 7 класты тамамлағас, клубта массовик була, «Унеча» тимер юл станцияһында кочегар булып эшләй.

1933—1935 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, П. М. Кровко ғаиләһе менән Башҡортостанға эвакуациялана. Учалы районының Ахун ауылында йәшәй. Учалы май заводында эшләй. 1939 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

1941 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ының Учалы райвоенкоматынан ҡабат Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1942 йылда Ленинград хәрби-сәйәси училищеһын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың декабренән. Воронеж һәм Үҙәк фронттарҙа һуғыша. Яралана.

383-сө уҡсылар полкының батальонында парторгы (Үҙәк фронт, 60-сы армия, 121-се уҡсылар дивизияһы) лейтенант Петр Кровко йылға 1943 йылдың сентябрендә Днепр аша сыҡҡандағы алыштарҙа айырылып тора.

1946 йылда майор П. М. Кровко — запасҡа сыға, һуңынан отставкаға китә. Алматы (Ҡаҙағстан) ҡалаһында йәшәй. 1980 йылдар аҙағында Брянск өлкәһенең Унеча ҡалаһына күсә.

1992 йылдың 13 майында вафат була. Брянск өлкәһенең Унеча ҡалаһында ерләнгән.

## Батырлығы
«…383-сө уҡсылар полкының батальонында парторгы (Үҙәк фронт, 60-сы армия, 121-се уҡсы дивизияһы) лейтенант Петр Кровко 1943 йылдың сентябрь аҙағында десант отряды башында утрауға сыға, унан, ете яугир менән Украинаның Киве өлкәһе Вышгород районының Глебовка ауылы районында Днепрҙың уң ярына сыға. Плацдармды алғас, совет яугирҙары уны батальон килгәнгә тиклем тотоп тора, дошмандың өс йәҙгә яҡын һалдат һәм офицерын юҡ итә, һигеҙ пулемает нөктәһен тонсоҡтора».

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 октябрендәге указы менән командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне, немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн лейтенант Петр Михайлович Кровкоға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2067) тапшырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ленин ордены, Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар.

## Хәтер
Брянск өлкәһенең Унеча ҡалаһы Батырҙар аллеяһында Советтар Союзы Геройы П. М. Кровкоға иҫтәлекле билдә ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. Уфа, 1979, кн. 4.

## Һылтанмалар
*   
* Иваново помнит. Кровко Пётр Михайлович .
Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы

**Ниғмәтуллин Әкрәм Әғзәм улы** (; 16 февраль 1946 йыл — 5 март 2007 йыл) — хужалыҡ һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре, 1990 йылдан Баймаҡ районы халыҡ депутаттары Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының ун беренсе (1985—1990) Юғары Советы һәм 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы.

## Биографияһы
Әкрәм Әғзәм улы Ниғмәтуллин 1946 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауылында тыуған. Милләте - башҡорт, юғары белемле — 1969 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.

Хеҙмәт юлын шул уҡ йылда Баймаҡ районы колхозында баш агроном булып башлай, ВЛКСМ-дың Баймаҡ районы комитетында секретарь була.

1975—1990 йылдарҙа «Таналыҡ» совхозы директоры, Сибай совхозы директоры, Йылайыр совхоз-техникумы директоры вазифаларында эшләй.

1990 йылдан — Баймаҡ районы халыҡ депутаттары Советы рәйесе — Баймаҡ районы һәм Баймаҡ ҡалаһы хакимиәте башлығы.

Баймаҡ районы 163-сө Зауралье һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана Юғары Советтың Ҡатын-ҡыҙҙар эше, ғаиләне һаҡлау, әсәлек һәм балалыҡ буйынса комиссия ағзаһы..
 
Әкрәм Әғзәм улы Ниғмәтуллин 2007 йылдың 5 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы

## Хәтер
* 2016 йылдың февралендә Баймаҡ районы хакимиәте бинаһына Әкрәм Ағзам улы Ниғмәтуллин хөрмәтенә таҡтаташ ҡуйылды.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия — НИГМАТУЛЛИН Акрам Агзамович   
*  12 созыв (БАССР)
Мейтнерий

**Мейтнерий** (, Mt) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осоро, 9-сы төркөм химик элементы. Тәртип номеры — 109.

Ул тәбиғәттә юҡ, билдәле изотоптарҙың иң тотороҡлоһоноң массаһы 278 (уның атом массаһы 278,156 (5) а.б.м.).). Элек унниленний (Une) йәки eka-iridium тип аталған. Яһалма рәүештә синтезланған.

## Символы
Мейтнерий элементының символы — Mt (*Мейтнерий* тип уҡыла).

## Тарихы
Мейтнерий 1982 йылда Германияның Дармштадт ҡалаһы эргәһендәге Виксһаузен районында урынлашҡан Ауыр иондар институты тарафынан асыла. Был ошо реакция һөҙөмтәһендә мөмкин була:

Уны беренсе тапҡыр *Питер Армбрустер* һәм *Готфрид Мюнзенберг* етәкселегендәге Германия тикшеренеү төркөмө синтезлаған. Мейнтерий-266 изотобың бер генә атомы висмут-209 сәбенә тиҙ оса торған тимер-58 атомдары менән аттырған ваҡытытта күҙәтелә. Был процесс яңы элемент тыуҙырып ҡына ҡалмай, ул ҙур, синтезлау өсөн яңы атом ядроларын ҡулланыуҙың уңышлы тәжрибәһе була

## Исеменең килеп сығышы
Мейтнерий элек уннилений (Unnilennium) исеме менән билдәле булған, символы — Une. «Мейтнерий» (Мt) атамаһы австрия физигы Лизы Мейтнер хөрмәтенә ИЮПАК тарафынан 1994 йылда тәҡдим ителә. Рәсми рәүештә ул 1997 йылда ИЮПАК тарафынан ҡабул ителә.
Мейтнерий һәм кюрийҙан башҡа бер генә элементҡа ла мифик булмаған ҡатын-ҡыҙ исемдәре ҡушылғаны булмаған (хәйер, кюрий атамаһы Мария Кюриҙың исеме иренең исеме (Пьер Кюри) менән ҡушып бирелгән).

## Билдәле изотоптары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мейтнерий на Webelements
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ
Михеев Михаил Александрович (ғалим)

**Михеев Михаил Александрович** (25 май (7 июнь) 1902 йыл — 6 июль 1970 йыл) — йылылыҡ техникаһы өлкәһендә эшләгән ғалим, СССР Фәндәр академияһы академигы (1953; мөхбир ағзаһы (1946).

## Биографияһы
Михаил Александрович Михеев 1902 йылдың 25 майында (7 июндә) Хоботово ауылында (хәҙер — Тамбов өлкәһе Мичуринский районы).

Тамбов ҡалаһында ирҙәр гимназияһында белем ала, берҙәм хеҙмәт мәктәбендә, ер бүлеү техникумында уҡый.

1927 йылда Ленинград политехник институтын тамамлай. 1925—1934 йылдарҙа Ленинград ғилми-тикшеренеү институтының Физика-техник институтында эшләй.

1930 йылдың 13 октябрендә «Промпартия эше» буйынса ҡулға алына. РСФСР Енәйәт Кодексының 58-7, 58-11 статьялары буйынса ғәйепләнә. 1931 йылдың 23 авгусында «дәлилдәрҙең етерлек булмауы арҡаһында» азат ителә.

1933 йылдан СССР Фәндәр академияһының Г. М. Кржижановский исемендәге энергетика институтында эшләй; бер үк ваҡытта 1935—1954 йылдарҙа Мәскәү энергетик институтында уҡыта. Профессор (1938), техник фәндәре докторы (1939).

Йылылыҡ тапшырыу һәм йылылыҡ моделләштереү проблемалары буйынса хеҙмәт авторы. Төрлө йылылыҡ йөрөтүселәрҙең ирекле һәм мәжбүри конвекцияһы ваҡытында йылылыҡ тапшырыу процесстарының физик үҙенсәлектәрен асыҡлай торған бер нисә тикшеренеү башҡара

М. В. Кирпичев менән берлектә Менән берлектә «Моделирование тепловых устройств» монографияһын (1936, Сталин премияһы, 1941) һәм «Основы теплопередачи» дәреслеген (1947, СССР-ҙың Сталин премияһы, 1951) яҙа.

1970 йылдың 6 июлендә Мәскәүҙә. Новодевичье зыяратында ерләнә (7-се участка, 15-се рәт).
Файл:Могила академика Михаила Михеева.JPG|Мәскәүҙ  Новодевичье зыяратында М.А. Михеев ҡәбере


## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены 
* миҙалдар 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Михеев Михаил Александрович // Вестник АН СССР. — М., 1953. — № 12.
* Михаил Александрович Михеев / АН СССР. Материалы к библиографии ученых СССР. Серия технических наук. — М., 1967.
* 

## Һылтанмалар
* 
* Михаил Александрович Михеев
Малышев Николай Александрович

**Малышев Николай Александрович** (6 декабрь 1911 йыл — 13 март 2005 йыл) — ғалим-инженер. гидроэнергетика, һыу хужалығы һәм гидротехник ҡоролмалары буйынса белгес. Техник фәндәр докторы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1976). Мысырҙа Асуан гидроузелы проектының һәм «Гидропроект» институтының Куйбышев ГЭС-ы проектының баш инженеры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

## Биографияһы
Николай Александрович Малышев 1911 йылдың 23 ноябрендә (6 декабрендә) Крапивино ауылында (хәҙерге Түбәнге Новгород өлкәһе) тыуған.

1934 йылда Ленинград индустриаль институтын тамамлай. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

1935—1941 йылдарҙа Волгостройҙа, 1941—1942 йылдарҙа — Оборона эштәре идаралығында, 1942—1943 йылдарҙа — Широков ГЭС төҙөлөшөндә эшләй.

1944 йылдан 1947 йылға тиклем бер нисә гидротехник ҡоролмалар пректы буйынса етәксе булып эшләй (шул иҫәптән Беломор-Балтик каналын тергеҙеүҙә, Куйбышев ГЭС-ын, Асуан быуаһын төҙөүҙә). 1947 йылдан — «Гидропроект» институтының начальник урынбаҫары.

Төп хеҙмәттәре уникаль комплекслы гидроузелдар проектын әҙерләүгә арналған (шул иҫәптән Волга, Нил, Евфрат йылғаларында). Теләһә ниндәй тәбиғи нигеҙҙәрҙә ҡеүәтле ГЭС-тарҙы һәм бейек плотиналарҙы төҙөү мөмкинлеген иҫбатлай һәм тәҡдим итә.

Техник фәндәр докторы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1976).

2005 йылдың 13 мартында вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958)
* ике Ленин ордены
* Октябрь Революцияһы ордены, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Почет Билдәһе» ордены
* миҙалдар
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1951) — *Волга, Куйбышев ГЭС-ын проект эштәре төҙөү өсөн*

## Хәтер
Николай Александрович Малышев хөрмәтенә 2005 йылда Мысыр етәкселеге Асуан ҡалаһының бер урамын уның исеме менән атарға ҡарар ҡабул итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Тольятти ҡала округы мэрияһы сайты — Социалистик Хеҙмәт Геройыҙары
* 
* 
*
Махаев Михаил Иванович

**Махаев Михаил Иванович** (1718 йыл, Санкт-Петербург — 1770 йыл, Санкт-Петербург) — урыҫ рәссамы, һүрәт һәм гравюра, айырыуса, архитектур пейзажы оҫтаһы

## Биографияһы
Михаил Иванович Махаев Санкт-Петербург юғары булмаған санлы рухани ғаиләһендә тыуған. 11 йәшендә Фәндәр академияһына бирелә, унда математика һәм геометрия уҡый. 1731 йылда Академия янында ойошторолған Калмыков оҫтаханаһына бирелә, унда топография нигеҙҙәре менән таныша. 1736 йылда башҡа уҡыусылар менән бергә акварель һәм тушь ярҙамында гравюраларҙа күрһәтеү өсөн Петр Кунсткамера әйберҙәрен башҡарыу бурысын ала. Был эш рәссамдың тәбиғи белем, география буйынса белемен байыта, сәнғәт әҫәрен күрергә мөмкинлек бирә (шул иҫәптән, Алексей һәм Иван Зубовтар гравюраһын).

Үҙ аллы перспективаның төҙөлөш законын өйрәнә, натуранан төшөрә, киске сит телдәр класына йөрөй (немец һәм латин). Академия янындағы гравёрлау уҡыуынан һуң рәссам Гриммель етәкселегендә шәрә натуранан төшөрөү буйынса дәрестәргә йөрөй. 1742 йылдан Унферцахттың ландкарта оҫтаханаһында өйрәнсек булып иҫәпләнә, унда иҫәпләнгән күҙаллауына ландкартный оҫтаханаһында булды, унда «металл хәреф һәм ландкарта киҫеүгә» өйрәнә.

## Гравюралар морфологияһы

Гравюра сәнғәт предметы булараҡ рәсем төшөрөүсенең һәм киҫеүсенең эш һөҙөмтәһе булып тора. Башҡарылган эштең характерын билдәләү традицион бит композицияһына инә һәм уң һәм һул ҡырҙарының төп рәсеме аҫтында урынлаштырыла. Махаев исеме күпселек осраҡта «төшөрҙөм» йәки «рәсем яһаным» һүҙҙәренән һуң тора: беренсеһе-камера — обскураны ҡулланыу, ә икенсеһе-мөстәҡил иҗади рәсем яһау

## Пейзаж һәм перспектива
Махаев теге йәки был бинаны теүәл бирә, уны фотографик аныҡлыҡ менән тиерлек билдәләй. Йыш ҡына рәссам архитектура проекттары менән эшләй, улар буйынса әле төҙөлмәгән йәки төҙөлөп бөтмәгән биналарҙың фасадын эшләй.

Архитектура рәсеме традицияһына стаффажды индереү ҙә тора. Ләкин Махаевтың эштәрендә ул техни ролде генә түгел, шулай уҡ нәфис ролде лә үтәй — урын образын булдыра, көндәлек тормоштоң характерын бирә. Кеше һыны жанр күренештәренә берләштерелгән һәм композицион үҙәккә — бинаға тап килә: Йәйге һарай яны яҡын кешеләр, түрәләрҙең кырандастары һәм дәүләт коллегиялары алдындағы һыбайлылар, ҡала халҡы өйкөмө һәм Биржа менән йәнәш йөк ташыусылар. Ҡала образын ағастар тулыландыра, улар аҡрынлап ҙур конкретлыҡҡа ирешә һәм композицияға ҡыйыуыраҡ индерелә.

## Һуңғы йылдары
Сәнғәттәр академияһына нигеҙ һалынғандан һуң, Сәнғәт фәндәре академияһы эшмәкәрлеге бөтөрөлә. Әммә ландкарта оҫтаханаһы эшләүен дауам итә. Бында Махаев Рәсәй карталарына иллюстрациялар сифатында һалынған рәсемдәрҙе һәм рус ҡалалары күренештәрен төҙәтеү менән шөғөлләнә.

Рәссам Васильевский утрауындағы Благовещен сиркәүе янындағы зыяратта ерләнә

## Төп эштәре
* 1745—1753 йылдар — «План столичного города Санкт-Петербурга с изображением знатнейших проспектов».
* 1750 йылдар — «Окрестности Петербурга» гравюралар серияһы — Махаев проект материалдары буйынса һүрәт төшөрә.
* 1763 йылдар  — Екатерина II коронациялау альбомы өсөн Мәскәү күренештәре серияһы
* 1760 йылдар — Кусково усадьбаһы күренештәре альбомы (Парижда нәшер ителә).

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
Китманов Роальд Викторович

**Роальд Викторович Китманов** (23 ғинуар 1930 йыл — 5 май 2007 йыл) — тау инженеры, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Техник фәндәр кандидаты (1978).

## Биографияһы
Роальд Викторович Китманов 1930 йылдың 23 ғинуарында Монгол Халыҡ Республикаһының Улан-Батор ҡалаһында тыуа.

1957 йылда Мәскәү нефть институтын тамамлай.

1962 йылда БАССР-ҙың Октябрьский ҡалаһында Бөтә Союз ғилми-тикшеренең һәм нефть һәм газ сәнәғәтен комплекслы автоматлаштырыу проект-конструктор институтының БАССР-ҙың Октябрьский ҡалаһындағы филиалында, өлкән инженер, өлкән геофизик, лаборатория мөдире булып эшләй.

Китманов Роальд Викторович нефть һәм газ эҙләү өсөн ҡатламдарҙы каротаж тикшереп ҡарау өсөн баҫымды дистанцион ҡулланыуҙы эшләй. Эшләнмәне индереү «Башнефтегеофизика», «Татнефтегеофизика», «Тюменьнефтепромгеофизика» трестары экспедицияларында башҡарыла.

## Хеҙмәттәре
Роальд Викторович — 20 уйлап табыу, 50 баҫма хеҙмәт авторы.

Уральская энциклопедия 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* СССР Дәүләт премияһы (1980)

## Һылтанмалар

*
Ковалёв Фёдор Иустинович

**Федор Иустинович Ковалев** (1898 йыл — 26 март 1954 йыл) — совет геологы, тау инженеры, 1921 йылдан ВКП(б) ағзаһы (1923 йылда троцкизм өсөн сығарыла, ҡабаттан тергеҙелә, 1937 йылда ҡабаттан сығарыла). Көньяҡ Урал битләүҙәрендә баҡыр колчеданы ятҡылыҡтарын, стратиграфияны өйрәнә. Сталин премияһы лауреаты (1949).

## Биографияһы
Федор Иустинович Ковалев 1898 йылда хәҙерге Курск өлкәһе Любимовка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1935—1937 йылдарҙа партия начальнигы, Төньяҡ-Көнбайыш Ҡытайҙа (Синьцзян) эшләгән СССР Наркомтяжпромының Главникельолово махсус тәғәйенләнештәге экспедицияһының начальник урынбаҫары була. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Ғилми тикшеренеүҙәре баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары менән бәйле. Федор Иустинович Ковалев ҡатнашлығында Сибай баҡыр колчеданы ятҡылығы асыла. 1943 йылда Таналыҡ-Баймаҡ районының геологик картаһын төҙөүҙә ҡатнаша (масштабы 1:1000 000). 1943 йылда геология-минералогия фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала. 1944 йылда Ирәндек свитаһынан Баймаҡ-Буребай һәм Ҡарамалышташ свиталарын айыра. 1946 йылда З. И. Иконникова менән бергә Таналыҡ-Баймаҡ районының геология картаһын төҙөй (масштабы 1:100 000). 1949 йылда Сталин премияһына лайыҡ була.

Федор Иустинович Еовалев 1954 йылдың 26 мартында Мәскәүҙә вафат була. Сибай урамдарының береһе уның исемен йөрөтә.

## Фәнни хеҙмәттәре
* 

## Әҙәбиәт
* 
*
Празеодим

**Празеодим** (, Pr) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор химик элементы. Тәртип номеры — 59.. Лантаноидтар төркөмөнән, көмөшһыу мәғдән.

## Символы
Празеодим элементының символы — Pr (*Празеодим* тип уҡыла).

## Исеменең килеп сығышы
Исеме  — «аҡһыл-йәшел» һәм  — «игеҙәк» тигәнде аңлата. Бындай атама менән ул тоҙҙарының төҫөнә һәм элементтың асылыу тарихына бурыслы.

## Тарихы
Празеодим 1895 йылда Карл Ауэр фон Вельсбах тарафынан асыла. Ул 1839 йылда швед химигы Карл Мосандер тарафынан табылған дидим элементының физик һәм химик үҙенсәлектәре яҡын булған ике элементтың ҡатнашмаһы булыуын билдәләй, уларға ул неодим һәм празеодим тип исем бирә.

## Тәбиғәттә
Ер ҡабығында празеодимдың йөкмәткеһе — 9 г/т, океан һыуҙарында — 2,6мг/л.

## Сығарып алыу
Празеодимды һирәк осрай торған ер элементтары менән ҡатнашмаларҙан алалар. Экстракциялы һәм хроматографик бүлеү һәм ваҡлап кристаллаштырыу ваҡытында празеодим еңел лантаноидтар менән бергә туплана һәм неодим менән ҡушылып айырыла. Артабан празеодимды неодимдан айыралар һәм 850oC температурала термик юл менән йәки электролизлап таҙа металл рәтенә күсерәләр.

## Ҡулланыу
Празеодим иондары 1,05 мм тулҡын оҙонлоғо менән лазер нурланышын тыуҙырыу өсөн ҡулланыла (инфраҡыҙыл нурланыш). Празеодим фториды лазер материалы булараҡ ҡулланыла. Празеодим оксиды быяла иретеү өсөн файҙаланыла, уға ҡушылғанда аҡһыл- йәшел төҫ бирә.

Празеодим мишметалл компоненты булып тора, ҡоросҡа легирлау өҫтәмәһе итеп файҙаланыла. Магнийлы кобальт һәм никель иретмәләре составына инә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Изотопы празеодима

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Празеодим на Webelements
* Празеодим в Популярной библиотеке химических элементов
Мельникова Ирина Эдуардовна

**Мельникова Ирина Эдуардовна** (2 сентябрь 1970 йыл), педагог, музыкант, Өфөләге урта махсус музыка колледжының аккордеон классы буйынса уҡытыусыһы, директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Ирина Эдуардовна Мельникова 1970 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Күмертау ҡалаһында тыуған.
1989 йылда отличие менән Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай һәм уҡыуын хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында дауам итә. 1994 йылда ошо юғары уҡыу йортон, концерт башҡарыусыһы, аккордеон класы буйынса уҡытыусы, рус халыҡ музыка ҡоралдары оркестры дирижеры, ансамбль артисы квалификациялары алып, тамамлай.
Юғары һөнәри белемле белгес йүнәлтмә буйынса Өфө сәнғәт училищеһына аккордеон класы буйынса уҡытыусы итеп эшкә ебәрелә.
2004 йылдан — төп вазифаһына өҫтәмә бер үк ваҡытта Өфөләге урта махсус музыка колледжының аккордеон классы буйынса уҡытыусыһы.
2013 йылдан ошо урта махсус уҡыу йорто директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары.

## Уҡыу-методик һәм музыкаль–мәғрифәтселек эшмәкәрлеге
* Махсус дисциплиналар буйынса уҡыу программаларын төҙөүсе;
* Балалар музыка мәктәптәре һәм балалар сәнғәт мәктәптәре өсөн аккордеон буйынса уҡыу программаһы рецензенты;
* Мәҙәниәт һәм сәнғәт йүнәлешендәге махсус урта уҡыу йорттарының III Бөтә Рәсәй «Йәш таланттар» конкурсының ойоштороу комитеты ағзаһы.
* III Бөтә Рәсәй «Аккордеониссимо» конкурстарының баһалама ағзаһы.
* Йәш музыканттарҙың ҡала һәм республика конкурстарының баһалама ағзаһы (2011).

## Иҫкәрмәләр
Маликов Рөстәм Илкәм улы

**Маликов Рөстәм Илкәм улы** (2 апрель 1959 — СССР һәм Рәсәй иҡтисадсыһы һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2007) һәм профессор (2008). Башҡортостандың атҡағаҙанған фән эшмәкәре (2013). Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010).

## Биографияһы
Маликов Рөстәм Илкәм улы 1959 йылдың 2 апрелендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.

1981 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай.
;Хеҙмәт юлы:
* 1983 йылға тиклем Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының Иҡтисад институты
* 1987 йылдан — Рөстәм Илкәм улы Иҡтисад һәм социология институтында бүлек мөдире
* 1996 йылдан — Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетында (әлеге ӨДНТУ-ла) иҡтисад һәм менеджмент кафедраһы мөдире
* 2008 йылдан — Иҡтисад һәм идара итеү ғилми тикшеренеүҙәр институты директоры

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Иҡтисад фәндәре докторы (2007 йыл)
* Профессор (2008)
* Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010 йыл)
* Башҡортостандың атҡағаҙанған фән эшмәкәре (2013 йыл)

## Ғилми хеҙмәттәре
Рөстәм Илкәм улы Маликов, эшҡыуарлыҡ мөхитен һөҙөмтәле үҫтереү мәсьәләһен, предприятиеларҙың йәшерен иҡтисад эшмәкәрлеген өйрәнеп, Рәсәй Федерацияһы төбәктәрендә эшҡыуарлыҡ хәлен тикшереп, ғилми хеҙмәттәр яҙа. Уның 200 самаһы фәнни хеҙмәте бар.
* Экономические парадоксы или парадоксальная экономика?! Мәскәү, 2005 (авторҙаш)
* Институциональное проектирование деловой предпринимательской среды. Мурманск; Өфө, 2006Маликов, Рустам Илькамович — Институциональное проектирование деловой предпринимательской среды : монография
* Региональные факторы формирования эффективной предпринимательской среды. Өфө, 2006 (авторҙаш)Региональные факторы формирования эффективной предпринимательской среды : (монография)

## Наградалары һәм исемдәре
* Рәсәйҙең почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010)
* Башҡортостандың атҡағаҙанған фән эшмәкәре (2013)

## Һылтанмалар
*
Неодим

**Неодим** (, Nd) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор химик элементы. Тәртип номеры — 60.

Химик элемент, һирәк осрай торған ер металы, көмөшһыу-аҡ төҫтә, алтынһыу төҫмөрө бар. Лантаноидтар төркөмөнә ҡарай. Һауала еңел окислана. Самолет һәм ракета етештереү сәнәғәтендә алюмин һәм магний менән рәттән иретмә компоненты булараҡ ҡулланыла.

## Символы
Неодим элементының символы — Nd (*Неодим* тип уҡыла).

## Тарихы
Неодим 1895 йылда Карл Ауэр фон Вельсбах тарафынан асыла.

Ул дидимды — һирәк осрай торған ике ер металының ҡатнашмаһын — неодимға һәм празеодимға бүлә. Дидим шуға тиклем айырым химик элемент булып һаналған һәм ҡатнашмаларының химик үҙенсәлектәренең сиктән тыш яҡынлығы арҡаһында бүлеү бик ауыр бирелгән. Неодимды таҙа килеш, празеодим ҡатнашмаларынан айырып алыу 1925 йылда ғына мөмкин була.

## Исеменең килеп сығышы
Атамаһы «неодим» ()  — «аҡһыл-йәшел» һәм  — «игеҙәк» тигәнде аңлата. Бындай атама менән ул ҡатнашмаларҙа төҫтәр биреү үҙенсәлегенә һәм элементтың асылыу тарихына бурыслы.

## Тәбиғәттә
Ер ҡабығында неодим йөкмәткеһе (төрлө мәғлүмәттәр буйынса) — 25-37 г/т, океан һыуҙарында — 9,2 мг/л.

### Ятҡылыҡтары
Неодим лантаноидтар составына инә, уның ятҡылыҡтары Рәсәй, АҠШ, Ҡаҙағстан, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавия, Ҡытайҙа урынлашҡан. Һуңғыһы төп етештереүсеһе һәм шулай уҡ неодим экспортёры булып тора.

Һирәк ер элементтарының сеймал базаһы донъя йөҙөндә яҡынса 100 миллион тонна тәшкил итә, шуларҙың 52 миллион тоннаһы Ҡытай өлөшөнә тура килә. Ҡытай һирәк ер элементтары донъя күләменең 92-94%-ын сығара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Неодим на Webelements
* Неодим в Популярной библиотеке химических элементов 
* [www.xumuk.ru/encyklopedia/2/2833.html Неодим — статья из химической энциклопедии]
Резерфордий

**Резерфордий** (, Rf) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор, 4-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 104.

1997 йылға тиклем СССР-ҙа һәм Рәсәй-ҙә **курчатовий**(Ku) булараҡ билдәле булған — периодик системала 104-се элемент.

Резерфордий — яһалма синтезланған юғары радиоактив элемент, ярым тарҡалыу осоро 1,3 сәғәт самаһы тәшкил иткән иң билдәле тотороҡло изотоп (267 Rf) . Элемент тураһында аҙ билдәле, ҡайҙалыр ҡулланыла алмай, сөнки ул бер ваҡытта ла макроскопик күләмдә алынғаны юҡ. Резерфордий — беренсе трансактиноид элемент, уларҙың һиҙемләнгән химик үҙенсәлектәре гафнийға яҡын.

## Символы
Резерфордий элементының символы — Rf (*Резерфордий* тип уҡыла).

## Тарих
Резерфордий 1964-69 йылдарҙа Г.Флёров тарафынан асыла.

Тәүге тапҡыр периодик системаның 104-се элементы 1964 йылда Дубналағы Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты ғалимдары тарафынан Г.Флёровет етәкселегендә алынған. Улар 115 МэВ энергия ҡеүәте менән плутоний-242 сәбен неон-22 ядролары менән аттырған:

: \mathrm{^{242}_{94}{Pu}+^{22}_{10}Ne\rarr ^{264}_{104}Rf^*}\begin{matrix} \nearrow\mathrm{^{260}_{104}Rf+4^1_0n} \\ \searrow\mathrm{^{259}_{104}Rf+5^1_0n} \end{matrix}

Барлыҡҡа килгән 104-се элемент атомдары газ хәлендәге цирконий хлориды мөхитенә эләгә, унда хлор менән бәйләнә һәм үҙлегенән бүленеү детекторына күсә.

## Изотоптары
2016 йылдың башына резерфордийҙың 16 изотобы билдәле (шулай уҡ 4 атом изомеры), масса һандары 253—270 һәм ярым тарҡалыу осоро микросекунд өлөштәренән алып 1,3 сәғәткә тиклем тиклем (267 Rf).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Резерфордий//Большая российская энциклопедия
* Резерфордий на Webelements
* Резерфордий в Популярной библиотеке химических элементов 
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ
Гафний

**Гафний** (, Hf) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор, 4-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 72.

Ябай матдә — ауыр, ҡыйынлыҡ менән иреүсән көмөшһыу-аҡ металл. Гафнийҙың ике модификацияһы бар.

## Символы
Гафний элементының символы — Hf (*Гафний* тип уҡыла).

## Асылыу тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Гафнийҙы башта һирәк ер элементтары араһынан эҙләйҙәр. Дания физик-теоретигы Нильс Борҙың квант-механикаһы нигеҙендә иҫәптәре буйынса һирәк ер элементтарының һуңғыһы 71-се элемент булып тороуы асыҡланғас ҡына гафний элементы — цирконий аналогы икәне аңлашыла.

Н. Бор һығымтаһына нигеҙләнеп, 1923 йылда Дирк Костер һәм Дьёрдь де Хевеши рентгеноспектраль ысул буйынса норвег һәм гренланд циркондарын анализлайҙар. Был тәжриәбәләр нигеҙендә улар 72-се элемент асылыу тураһында иғлан итә һәм уға ҡала хҡрмәтенә гафний тигән исем бирә ( — Копенгагендың латинса исеме). 1949 йылда элементтың «гафний» исеме Халыҡ-ара комиссия тарафынан раҫлана.

### Донъя ресурстарында — гафний
2007 йылда 99%-лы гафний хаҡы килограмы өсөн уртаса алғанда $780 тәшкил итә (infogeo.ru мәғлүмәттәре буйынса)

Гафнийҙың бөтә донъя ресурстарын гафний ике окисенә күсереп иҫәпләгәндә, 1 миллион тоннанан бер ни тиклем артып китә. Был ресурстарҙы бүлеү структураһы яҡынса түбәндәгесә күренә:

* Австралия — 630 мең тоннанан ашыу,
* КАР — 287 мең тонна тиерлек,
* АҠШ — 105 мең тоннанан саҡ ҡына ашыу ,
* Һиндостан — 70 мең тонна самаһы,
* Бразилия — 9,88 мең тонна.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Химия и технология редких и рассеянных элементов. Ч. 2. Под ред К. Большакова. Изд. 2. М.: Высшая школа, 1976.

## Һылтанмалар
*
Әхәтов

**Əхәтов** — фамилияһы.
* Әхәтов Ғәбделхәй Хурам улы (8 сентябрь 1927 йыл — 25 ноябрь 1986 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958—1980 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының кафедра мөдире. Филология фәндәре докторы (1965), профессор (1970).
* Әхәтов Искәндәр Шәүкәт улы (18 август 1956 йыл) — Рәсәй ғалимы, физик-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2002).

----
* Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы (10 ғинуар 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-зооинженеры, юғары мәктәп уытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
Сиборгий

**Сиборгий** (, Sg , элек **Уннилгексий**, *Unnilhexium*, **Unh**, йәки *эка-вольфрам*) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор,  6-сы төркөм химик элементы. Тәртип номеры - 106. Әҙ генә ваҡыт тора торған радиоактив элемент.

## Символы
Сиборгий элементының символы - Sg (*Сиборгий* тип уҡыла).

## Тарихы

Сиборгий 1974 йылда  Берклиҙа Калифорния университетындағы Лоуренс исемендәге лабораторияла   Берклиҙа Калифорния университетындағы(Лаборатория имени Лоуренса Калифорнийского университета ) синтезланған . Яңы элементты алыу өсөн 249Cf+18O→263106+4n  реакцияһы ҡулланыла.  Бер үк ваҡытта, уларға бәйһеҙ рәүештә, Г. Н. Флеров һәм Юрий Оганесян етәкселегендә Дубна төркөмө ҡурғаш һәм хром ҡушылған ядро реакциялары һөҙөмтәһендә 106-сы  элементты синтезлау тураһында мәғлүмәт баҫтырып сығара   .

1993 йылда IUPAC эшсе  төркөмө Дубналағы төркөм эше тикшеренеүҙәр өсөн оло әһәмиәткә эйә, әммә, Беркли төркөмөнөң эшенән айырмалы булараҡ, яңы элемент барлыҡҡа килеүен етерлек ышаныс булдырырлыҡ итеп күрһәтмәне, тип һығымта яһай. Шуға күрә 1997 йылда IUPAC (совет ғалимдары "резерфорд" тип атарға ризалығын белдереүенә ҡарамаҫтан) элементты Беркли физигы Гленн Сиборг  хөрмәтенә сиборгий тип  атарға ҡарар ҡабул итә. Сиборг үҙе иҫән саҡта элемент уның исеме менән аталған беренсе ғалим була.

## Билдәле изотоптары

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Сиборгий на Webelements
* Сиборгий в Популярной библиотеке химических элементов 
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ