open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тимер ҡапҡалар

**Тимер ҡапҡалар** (Ђердапска клисур, Porţile de Fier) — Карпат һәм Балҡан тауҙары (йылға ҡапҡалары) яҡынайған ерҙә, Оршов ҡалаһынан түбәндә Сербия менән Румыния сигендә Дунай йылғаһының үҙәне тарайған урын. Оҙонлоғо — 15 км, киңлеге — 162 м. Европаның иң матур урындарының береһе тип һанала.

## Тәбиғи һәм тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре
Уң яҡ ярында Джердап (Сербия) милли паркы урынлашҡан. Тимер ҡапҡалар өлкәһенең хәҙерге халыҡтарының иң боронғолары — роман телле валахтарҙың (балкан-роман төркөмө) ярымкүсмә малсылыҡ менән шөғөлләнеүсе ҡәбиләләре. Төньяҡ ярында уларҙың вари: тары булып румындар тора. Көньяҡ ярында әлеге ваҡытта сербтар һәм серб влахтары йәшәй.

## Хужалыҡта ҡулланыу
Дунай йылғаһының Переграда тип аталған шаршылары һәм тупһаһы 1896 йылда оҙонлоғо 2,5 километр булған Сипск урау каналын төҙөгәнгә тиклем судноларға йөрөргә ҡамасаулай. 1964 — 1972 йылдарҙа Югославия менән Румыния СССРҙың фәнни-техник ярҙамында заманса суднолар йөрөү системаһын эшләй, плотиналар төҙөлә һәм ике ҡеүәтле гидроэлектростанция (Джердап I һәм Джердап II) тәҙәлә. Тарлауыҡтың иң ҙур ҡалаһы — Дробета-Турну-Северин (Румыния).

## Әҙәбиәт
* Ҙур совет энциклопедияһы, 3-сө баҫма.

## Һылтанмалар

* Железные Ворота (сербск.)
* Национальный парк Железные Ворота  (рум.)

## Иҫкәрмәләр
Мараскин

**Мараскин, мараскино** () —   әскелт миндаль тәме биреү өсөн, төшө менән ваҡланған мараскин сейәһенән етештерелгән емеш-еләк ликёры. Мараскин ликёры өс йыл тотолған булырға тейеш, составында алкголь — 32 %.

Етештереү процессы коньяк етештеоеүгә оҡшаған. Процесс һуңында шәкәр сиробы ҡушыла, ликёр фильтрала. Мараскин ликёры башҡа ликёрҙарҙан, етештереүҙә емеш-еләк һуты йәки киптерелгән емеш-еләк ҡулланыу менән айырыла.

Мараскино ликёрын етештереү беренсе мәртәбә 1821 йылда Хорватияның Задар портында асыла. Һигеҙ йыл үткәс коммерсант Джироламо Луксардо ликёр етештереүҙә монополист булып китә. 18 быуат аҙағына мараскин киң билдәлелек ала, Европаның шарап етештереүселәрен уҙып китә. 1804 йылда Австрия императоры фабрикаға империя гербын файҙаланырға рөхсәт биргән Imperial Regia Privilegiata титулын бирә. Ликёр европа хакимдары ихтирамын яулай, тиҙ арала Австрия, Италия, Бөйөк Британия  гербын ҡулланыу хоҡуғы бирелә. Британияның Корфу һәм Мальта базаларындағы хәрби корабтары корольдәр өсөн мараскин ташыуға йүнәлтелә.
Мараскинда етештерә башлаған ваҡытынан уҡ ялған ликёр етештереүселәр күбәйә. Хатта 1890 йылда завад ябылғас та, ялған ликёр етештереүселәр будыуы билдәле.

Ликёр өсөн квадрат йәшел шешәләр киң билдәле муран быялаһынан эшләнгән. 19 быуат башында һалам төҫөндәге шәшәләр диңгеҙ транспорты менән йыраҡ илдәргә оҙатыла һәм оҙаҡ йылдар фабрика бренды булып ҡала.
Икенсе донъя һуғышынан һуң, Задар Югославия эсендә ҡала. Дуксардоның балалары Падуи ҡалаһы янында мараскин ликёрын етештереүсе яңы завод асалар. Хәҙер уларҙың ликеры «Luxardo Maraschino» тип алала, ә хорватса исеме  «Original Maraschino from Zadar».

Десерт, туңдырма, еләк-емеш салаттарында үҙенсәлекле тәм биреү өсөн мараскин ликёры ҡуллынала..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мараскин сейәләре
* Коктейль сейәһе

## Һылтанмалар
* Италия етештеререүселәре сайты Luxardo S.p.A.
## Иҫкәрмәләр
Срабионов йорто

**Срабионов йорто** (**«[[Петроград]]»** ҡунаҡханаһы) — Дондағы Ростовта 1910-сы йылдарҙа архитектор А. Х. Зәкиев проекты буйынса төҙөлгән бина. Башта ул С. Д. Срабионов йорто була, унда «Петроград» ҡунаҡханаһы урынлашҡан була. 1925 йыл мәғлүмәттәре буйынса, был «Деловой двор» ҡунаҡханаһы була. 1940 йылдан бирле ҡунаҡхана «Дон» исемен йөрөтә. Әлеге ваҡытта бинаны Ун бишенсе арбитраж апелляция суды биләй. 2009—2013 йылдарҙа был бинала капиталь ремонт үткәрелә. Срабионов йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Архитектураһы
Срабионов йорто Темерницкая урамы һәм Гәзит тыҡрығы сатында урынлашҡан. Урамға ҡараған фасадтары симметрик композициялы. Фасадтарҙың мөйөш өлөштәре эркерлы сығынтылары менән иғтибарҙы йәлеп итеп торалар. Фасадтың үҙәк өлөшөндәге сығынтыһы аркалы конфигурациялы аттик (кәрниз өҫтөндәге биҙәкле стенка) менән тамамлана. Мөйөштәрҙәге сығынтылар сәскә тажы һәм япраҡтар рәүешендәге орнаменттар, декоратив вазалы һәм шарҙар ҡуйылған тумбалар, сәскә орнаменттары менән биҙәлгән аттик менән тамамлана. Фасадтарҙың архитектура-художестволы йөҙөн формалаштырыуҙа формаһы буйынса төрлө балкондарҙың (тура мөйөшлө һәм ярым түңәрәк) роле ҙур. Фасадтар һылап яһалған биҙәктәр һәм декоратив штукатурка менән биҙәлгән. Бинаның парад ишеге арка рәүешендә эшләнгән һәм Гәзит тыҡрығы яғынан урынлашҡан. Ул ҡатын-ҡыҙ маскаһы һәм  рельефы менән биҙәлгән.



## Иҫкәрмәләр
Йүкә аллеяһы (Дондағы Ростов)

**Йүкә аллеяһы **— аллея Беренсе Май исемендәге паркты тәүҙә Йәйге коммерция клубы баҡсаһы, хәҙер Дондағы Ростовта Физик культура йорто булған көнбайыш өлөшөндә киҫеп үтә. Йүкә аллеяһына 120 йылдан ашыу.

## Тарихы һәм һүрәтләнеше
Баҡса территорияһын бүлегеләү менән 1860 йылда Петербург архитекторы Петерс шөғөлләнә. Буласаҡ аллея йүнәлеше ҡәлғәнең (ер аҫты биналары менән) ер редутнан ҡалған убаны һәм Оло Баҡса урамы эргәһендәге элекке склад биналары подвалдарын тоташтырыусы ер аҫты галереялары трассаһын билдәләй.

1890 йылдар башында киң аллеяның ике яғына беренсе йүкәләр ултыртыла. Уның уртаһында газон булдырыла, уларҙың бурсаһын клумбалар тамамлай. Йүкәләр араһындағы аралыҡтағы байрам кәйефен тыуҙыра.

1901 йылда аллеяны көнсығышта элекке редут убаһына урынлаштырылған мемориаль ротонда тамамлай. Уның алдына 1910 йылдар башында фонтан ҡуйыла. Ротонда  бейек цоколь ярусы майҙансығында, ер уры ҡалдыҡтарын йәшереп урынлаштырыла. Уның күркәм беседкаһы ҙур булмаған көмбәҙ аҫтындағы алты ионик ордер колоннаһынан формалаштырылған. Ротонданың аллеяның сәскә партерына йүнәлтелгән күренеш майҙансығы тап сәскә композициялары менән һоҡланыу маҡсатында эшләнгән. 

Аллея XX быуат һуңына тиклем тейелгеһеҙ булып һаҡлана. Уға хатта Дондағы Ростов территорияһында барған хәрби хәрәкәттәр ваҡытындағы утҡа тотуҙар ҙа, янғындар ҙа зыян килтермәй. Паркта оранжерея һүтеп алынғандан һуң (1986), газондар һәм клумбаларэлекке күркәмлеген һәм байлығын юғалта.

Хәҙер йүкә олондары ҙур үҫеп, ҡыҫҡартыу талап итә, ә аллеяға партктың заманса павильондары тығыла. Шулай ҙа Дондағы Ростовтың йүкә аллеялары һаман да үҙенсәлекле урын булып ҡала, сөнки Бөйөк Ватан һуғышынан иҫән ҡалған һәр ағас  - һирәк  һәм шатлыҡлы күренеш.

Медиктар һәм психологтар раҫлауынса,  терапияның алдынғы дауалау ысулдарының береһе тип сәскә еҫе, япраҡ шауы, ағастар һәм ҡыуаҡтар күҙәтеүҙы күҙәтеү тора. Бер һүҙ менән әйткәндә, ростовчандарға йүкә аллеяһы бүләк иткән бар нәмә файҙалы.

## Әҙәбиәт
* Волошинова В. Ф., Волошинова Л. Ф. 100 уникальных мест Ростовской области: Иллюстрированный справочник. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2011.-176 с., ил. ISBN 978-5-7509-0631-4
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Тайна старинной ротонды (легенды и были городского парка)
* 100 МЕСТ: ЛИПОВАЯ АЛЛЕЯ
* Ротонда с фонтаном в парке имени 1-го Мая в г.Ростове-на-Дону
Иҫке Һарай мәсете

**Иҫке Һарай мәсете** (, *Старый Дворец*) — элекке мәсет, XIV быуат ҡырым татарҙары архитектураһы ҡомартҡыһы, Ҡырымдың иң боронғо мәсеттәренең береһе. Симферополь районының Пионерский ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Мәсет Салгир йылғаһының үҙәнендә юҡҡа сыҡҡан Иҫке Һарай торамаһы урынында урынлашҡан. Мәсеттән башҡа элек бында шулай уҡ аҡса һуғыу йорто һәм һарай булған. Мәсет Ҡырым Алтын Урҙа дәүләтенең улусы булған осорҙа төҙөлгән.

1923 йылда мәсетте профессор П. В. Никольский өйрәнгән. Уның яҙмаларына ярашлы, был ваҡытта бинаның өҫтөн көмбәҙ биҙәгән, хәҙерге ваҡытта ул һаҡланмаған. Совет осоронда мәсетте бер нисә тапҡыр реставрациялауға ынтылыш була. 1969 йылда емерелгән ҡомартҡыны консервациялау буйынса эштәр башҡарыла.

## Архитектураһы
Мәсет бинаһы ике квадраттан тора: ҙур квадрат яғының оҙонлоғо яҡынса 12,7 м һәм бәләкәй квадрат яғының оҙонлоғо яҡынса 6 м. Фараз буйынса, бәләкәй өлөшө ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәғәйенләнгән. Бинаның төньяҡ-көнбайыш яғынан манара харабалары урынлашҡан. Ҡоролманың стеналары ваҡ бөртөклө ҡомташтан һалынған һәм бик ҡалын (125 см-ға тиклем). Конструктив һәм декоратив элементтары эзбизташтан эшләнгән. Төньяҡтан урынлашҡан төп инеү урыны уҡлы арка рәүешендә яһалған. Мәсеттең һәр бер стеналарында (көнығыштан башҡа) 5-әр тәҙрә уйылған: беренсе кимәлдә 2 квадрат тәҙрә, икенсе кимәлдә 2 ярымциркуль тәҙрә һәм өсөнсө кимәлдең үҙәк өлөшөндә 1 түңәрәк бәләкәй тәҙрә.

## Галерея

File:Eski-Saray mosque (Crimea) 06.jpg|
File:Eski-Saray mosque (Crimea) 02.jpg|
File:Eski-Saray mosque (Crimea) 04.jpg|
File:Eski-Saray mosque (Crimea) 05.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Исаенко А.* Путешествие к Эски-Сарайской мечети // Крымские известия. — 2005. — № 35.
* *Крикун Е. В.* Памятники крымскотатарской архитектуры. — Симферополь : Крымучпедгиз, 1998.
Максимов йорто

**Максимов йорт** (**Ҡала идаралығы** бинаһы) — Дондағы Ростовҡалаһында XIX быуат уртаһында төҙөлгән бина. Был ҡалалағы иң боронғо, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған таш биналарҙың береһе. Йорттоң беренсе хужаһы сауҙагәр П. Р. Максимов. Максимов йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы

1867 йылда Дондағы Ростовтың Иҫке (Баҙар) майҙанында ике ҡатлы таш табыш йорто төҙөлә. Ул иген менән сауҙа итеүсе, тирмән тотҡан П. Р. Румянцев милеге була. Ҡайһы бер фараздарға ярашлы, бина проекты авторы Трофим Шаржинский. 1868 йылда Максимов йортонда яңы йәмәғәт урындары бинаһы асыла, ҡала думаһы, мещан һәм сауҙагәрҙәр идаралыҡтары шунда күсә. Ҡала думаһы Максимова йортонда 1899 йылға тиклем, уның өсөн Оло баҡса урамында яңы бина төҙөгәнгә тиклем була.

Максимов йортонда ҡала думаһынан башҡа төрлө ваҡытта төрлө учреждениелар урынлаша: М. Л. Левкованың ҡатын-ҡыҙҙар училищеһы, сауҙагәрҙәр старостаһы канцелярияһы, фабрика-завод белем биреү мәктәбе, спорт мәктәбе, проект институттары. Максимов йортонда шулай уҡ бик күп сауҙа кибеттәре эшләй.

2000-се йылдарҙа йорт бер нисә хужа алмаштыра, унда төрлө магазиндар һәм офистар урынлаша. Шул уҡ осорҙа Максимов йортоноң һаҡлау статусына ҡарата бәхәстәр башлана. 2006 йылдың апрелендә Дондағы Ростовтың Ленин район суды Максимов йортон мәҙәни мираҫ объекттары статусынан мәхрүм итә. Артабан прокуратура был ҡарарҙы кире ҡағырға тырыша. Максимов йорто реконструкциялауға һәм ҡайтанан планлаштырыуға дусар булған. 2006 йылда бинаға мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, ләкин уны 2011 йылда фасадты ремонтлау барышында алына.

## Архитектураһы
Бина Станиславский урамы менән Семашко тыҡрығы киҫешкән урында урынлашҡан. Төп фасады Пресвятая Богородица Раштыуаһы соборына ҡарай. Бина һуңғы классицизм стилендә төҙөлгән. Беренсе һәм икенсе ҡаттың тәҙрә уйымдары ярым түңәрәк менән тамамлана. Аркалы билбаулы кәрниз фасад биҙәлешен тамамлай. Төп фасадтың үҙәк өлөшө ҙур булмаған аркалы тәҙрәләр рәте булған сарлаҡ менән иғтибарҙы йәлеп итеп тора.

## Иҫкәрмәләр
А. Д. Дувакинаның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы

**А. Д. Дувакинаның шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы** — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Уҡыу йорто Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында, Атаман урамы, 42 адресы буйынса төҙөлгән бинала урынлаша. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ҡыҙҙар өсөн Алексеевск приюты булараҡ теркәлә.

## Тарихы
Шәхси гимназияны асыу датаһы төрлө сығанаҡтарҙа 1880 йылдан алып 1889 йылға тиклем күрһәтелә. Асыҡ уҡыу йорто булған гимназяла урта хәлле һәм башҡа ҡатлам балалары белем ала. 1921 йылда гимназия беренсе һәм икенсе баҫҡыс уҡыу йорттарын берләштергән икенсе дөйөм асыҡ совет мәктәбе итеп үҙгәртелә. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң бында сәнәғәт-иҡтисад, элеватор һәм ветеринар техникумы урынлаша. XXI быуатта гимназия урынлашҡан бинала Рәсәй Федерацияһының Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығының агробизнес һәм белгестәргә яңы һөнәр биреү институты уҡыусылар ҡабул итә. 1992 йылдан йорт архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни әһәмиәтле объект булып һанала.

## Һүрәтләнеше
Ике ҡатлы бинаны төҙөү уҡыу йортон рәсми асҡындан күпкә алдараҡтамамлана. Бина ампир стилендә башҡарыла. Был хаҡта симметрик урынлаштырылған тәҙрәләр, стеналарҙың яҫы пилястралар ярҙамында бүленеүе һөйләй. Төп инеү урыны төҙөлөш барышында үҙктән ситкәрәк күсерелә. Элек күтәрмә урынында япмалы сатыр тора. Йорт фасады ҡәтғи декор һәм элементтарҙы урынлаштырыу рационаллеге менән айырыла. Йорттоң өҫкө ҡатын, беренсе ҡат менән сағыштырғанда, күберәк декоратив элементтар биҙәй.

## Иҫкәрмәләр
Лусеген Поповтың утар йорто

Лусеген Поповтың айырым йорто— Дондағы Ростов  ҡалаһының Карл Маркс майҙанында урынлашҡан бина. Йорт 1890—1891 йылдарҙа төҙөлгән булған. Ул ер биләүсе һәм ит етештереүсе Лусеген Попов милегендә була. 1928 йылда йортта бала табыу йорто урынлаша, 2012 йылда ул реконструкциялауға ябыла. Лусеген Попов йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Ике ҡатлы айырым йорт 1890—1891 йылдарҙа Дондағы Нахичевань ҡалаһының (хәҙерге Дондағы Ростов ҡалаһының Пролетар районы составында) үҙәк майҙанында төҙөлә. Йорт ҡалала билдәле булған ер биләүсе һәм ит етештереүсе Лусеген Попов милегендә була. Бина проекты авторы, фаразлауҙар буйынса, архитекторДурбах була. Йорттоң беренсе ҡатында төрлө конторалар һәм сауҙа кибеттәре булған. Йорт хужаһы апартаменттары икенсе ҡатта урынлаша.

1907 һәм 1916 йыл мәғлүмәттәре буйынса, йорт бинаның беренсе хужаһының вариҫы Манук Михайлович Попов милке булған. йорт хужаһы Манук Михайлович әүҙем рәүештә коммерция һәм сауҙа менән шөғөлләнә һәм ҡалала билдәле шәфҡәт итеүсе була.

1920 йылда йортта хәрби-революцион комитет урынлаша. 1928 йылда бинала бала табыу йорто асыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Ростов ҡалаһы оккупацияла булған осорҙа, бала табыу йортонда өс ҡатын-ҡыҙ-табип тороп ҡала. Улар подвалда бала табыу залы йыһазландыралар һәм унда бала табыусы ҡатындарҙы ҡабул итәләр. Һуғыш тамамланғандан һуң бала табыу йорто ремонтлана һәм яңынан асыла. 2012 йылда бала табыу йорто реконструкцияға ябыла .

## Архитектураһы
Лусеген Поповтың айырым йорто эклектика рухында төҙөлгән, уның биҙәлешендә барокко һәм классицизм мотивтары бергә ҡушылған. Фасадтың архитектура-художество композицияһын үҙәк һәм ян яҡтарҙағы сығынтылар билдәләй, улар аттик (кәрниз өҫтөндәге биҙәкле стенка) менән осланалар. Бинаның беренсе ҡаты , икенсе ҡатын һылап яһалған биҙәктәр һәм декоратив штукатурка биҙәй. Ян яҡ тәҙрәләрҙең порталдары өҫтән ярым түңәрәк формала, ҡатын-ҡыҙ башы рәүешендәге йоҙаҡ ташы менән биҙәлгән. Был тәҙрәләрҙең архивольты атлант фигураларына һәм  таяна. Фасадтың үҙәк өлөшөнөң тәҙрәләр араһындағы стенаһы ярымколонналар һәм өҫтөндә горизонталь урынлашҡан биҙәктәре булған дүрт ҡырлы ярым колонналар менән биҙәлгән. Башта парад ишеге өҫтөндә япмалы балкон урынлашҡан булған(1930 йылдарҙа һүтеп алынған). Тәҙрә өҫтөндәге горизонталь һыҙат картуш һәм үҫемлек орнаменттары менән биҙәлгән. Үҙәк сығынты өҫтөндә сарлаҡ урынлашҡан.

Бинаның планировкаһы бүлмәләре ике яҡлап урынлашҡан коридор системаһы буйынса. Айырым йорт бай эске йыһазы менән айырыла, ул беҙҙең көнгә тиклем бөтөнләй һаҡланмаған. Үҙәк вестибюлдән икенсе ҡатҡа мәрмәр баҫҡыс илтә. Икенсе ҡаттағы үҙәк өлөшөндә зал була, уға ҡунаҡ бүлмәһе, ашхана, торлаҡ бүлмәләре һәм кабинеттар терәлеп тора. Бүлмәһенең стеналарын дүрт ҡырлы ярым колонналар, түшәмен һылап яһалған биҙәктәр биҙәй. Поповтың айырым йорто көнбайыштан элекке әрмән магистраты бинаһына терәлеп тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Колузаево

**Колузаево** — Ростов өлкәһенең Азов районындағы утар.
## Географияһы
Колузаево Дон йылғаһының уң яҡ ярында, уға Койсуг йылғаһы ҡойған урында , Усть-Койсуг ауылы янында урынлашҡан. Колузаево Ростов өлкәһендәге Елизаветинский ауыл биләмәһенә инә.

**Ҡалаға тиклем алыҫлыҡ:**

### Урам
* ул. Береговая,
* ул. Ленина,
* ул. Надежда,
* ул. Степная.

## Белем
* МОУ Колузаево төп дөйөм белем биреү мәктәбе.

## Иҫтәлекле урын
* Колузаево утарының көнбайыш ситендә (балыҡ үрсетеү быуалары территорияһында) археологик ҡомартҡы— «Колузаево-1» утырағы тора. «Дельта Дона» тәбиғи һәм тарихи-археологик комплексы . Кесе өлкә советы 301 ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы ауыл урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ исемлегенә 6100245000 коды аҫтында теркәлгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дон буйындағы тораҡ пункттар

## Иҫкәрмәләр
Новочеркасск һөт заводы

**Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Новочеркасск» һөт заводы** (Новочеркасск һөт заводы булараҡ билдәле) — һөт тауарҙары етештереүсе завод. Ростов өлкәһе эре аҙыҡ-түлек предприятиеларының береһе. Ул Новочеркасск ҡалаһында урынлашҡан. 51 төр һөт продукцияһы етештергән. Хеҙмәт ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән (1986). Социалистик ярыштарҙа бер нисә тапҡыр еңеп сыҡҡан. Әлеге ваҡытта завод банкрот булған һәм ғәмәлдән сыҡҡан.

## Тарих

### Беренсе тапҡыр телгә алынған
Документтарҙа Новочеркасск һөт заводы тәү башлап Төньяҡ-Кавказ крайсоюз системаһына ҡараған һөт эшкәртеүсе предприятиеларҙың титуллы исемлегендә телгә алына. 1931 йылдың 1 майына, ул «ҡул» ҡеүәте типлы ҡуйы һөт етештереү предприятиелары араһында йылына 600 центнер һөт етештерә.

1935 йыл завод яраҡлаштырылған башҡа бинаға күсә. Завод механизацияланмаған нигеҙҙә, ҡул көсө менән эшләгән. Әммә етештергән продукция ассортименты киңәйгән. Һөт флягаларҙа һәм бутылкаларҙа сығарылған. Унан башҡа простокваша, ҡаймаҡ, аҡ май һәм шоколад, туңдырма, эремсек әйберҙәре лә сығарылған. Һөт заводының ҡеүәте тәүлегенә 6 тонна тәшкил иткән. Был бинала завод 1965 йылға тиклем эшләй.

### Етештереүҙе үҫтереү

Новочеркасск заводы 1965 йылда эшләй башлай. Ҡала халҡының күбәйеүе һәм Новочеркасскиҙың үҫешеүе арҡаһында ҡалала механизациялы яңы предприятие асыу талап ителә. 1965 йылдың ноябрендә проектҡа һалынған сменаға 50 тонна һөт эшкәртеү ҡеүәтле яңы завод төҙөлә. 1967 йылда проектланған ҡеүәт тормошҡа ашырыла һәм етештереү көстәре үҫешә башлай. Ҡаймаҡ эшләү цехы реконструкциялана, уның ҡорамалдары тулыһынса яңыртыла. Ҡаймаҡты 0,5 л банкаларҙа металл ҡапҡастар менән сығарыу фольга ҡапҡастар менән ябыуға алыштырыла. 1968 йылдан башлап завод коллективы даими рәүештә социалистик ярыштарҙа ҡатнашып килә һәм бер нисә тапҡыр еңеүсе тип табыла.

## Иҫкәрмәләр
Павел Крамерҙың утар йорто

**Павел Крамерҙың айырым йорто** — бина Дондағы Ростовтың Пушкин урамында урынлашҡан 114-се йорт. Айырым йортто 1910-сы йылдарҙа Ростов меценаты П. И. Крамер төҙөтә. 1997 йылда айырым йорт төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡылары исемлегенә индерелә. 2000 йылдан алып айырым йортта Ростов йәмәғәт йыйылышы рестораны урынлашҡан.

## Тарихы

Йорт, сама менән, Павел Иванович Крамер тарафынан 1914 йылда төҙөлгән. Крамерҙың айырым йорто 1900-сө йылдарҙа төҙөлгән П. И. Крамерҙың табыш йорто менән йәнәш була. П. И. Крамер һынлы сәнғәт әҫәрҙәрен йыйыусы булараҡ билдәле булған.

Граждандар һуғышы йылдарында Крамер Ростовтан китә. Уның картиналар коллекцияһы өлкә сәнғәт музейына күсә. Крамерҙың айырым йорто национализациялана. 1920 йылдан алып ул район һаулыҡ һаҡлау бүлеге ҡарамағында. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң айырым йортта өлкә комитетының дауалау йорто урынлашҡан.

1982 йыл да айырым йорт реконструкциялана. Реконструкциялау проекты авторҙары архитекторҙар Н. А. Сергеев менән В. А. Королев була. Реконструкция тамамланғандан һуң, бинаны композиторҙар һәм яҙыусылар Йортона тапшыралар.

1990-сы йылдарға ҡарай йорт яңынан ремонтҡа мохтаж була. Айырым йортто тәрбиәләп тотоу проблемаларын хәл итеү өсөн уның залдарын төрлө саралар үткәреү өсөн ҡуртымға бирә башлайҙар. Ресторан йорттоң подвалын ҡуртымға ала. 1990 йылдар уртаһында йортта әҙәби музей асырға тәҡдим ителә. Әммә 1999 йылда айырым йорт Ростов өлкәһе хакимиәте милкенә күсә һәм архитектор Г. Шевченко проекты буйынса яңынан реконструкциялауға дусар була. Шул ваҡытта тәҙрәләр, стенаның өлөшө, ҡыйыҡ, ҡат ара таяуҙар алмаштырыла. Ремонттан һуң бина Ростов йәмәғәт йыйылышына тапшырыла. Йортта «Собрание» рестораны асыла.

## Архитектураһы
Ике ҡатлы айырым йорт участкала төптә урынлашҡан, ул планда П-рәүешле конфигурациялы. Фасад неоклассик стилдә биҙәлгән. Фасадтың уртаһын дуға рәүешле эркер (бинаның тышҡа сығып торған өлөшө) биҙәй. Йорт стенаһы . Фасадты биҙәүҙә кәрниз, үремдәр, штукатуркалы сығынтылар, балясина ҡулланыла. Айырым йорттоң үҙәк өлөшөндә башта ҡунаҡтар ҡабул итеү залы һәм ҡунаҡ бүлмәһе урынлашҡан була. Ситтәрендә кабинеттар, торлаҡ һәм хужалыҡ бүлмәләре урынлашҡан.

1982 йылда реконструкциялау барышында көнсығыш ҡабырғаһы эргәһендә бер ҡатлы төкәтмә төҙөлгән. Участканың көнбайыш өлөшөндә беседка төҙөлгән. Бинала яңы һылап яһалған плафон барлыҡҡа килә? ә икенсе ҡатында камин урынлаштырылған.

## Иҫкәрмәләр
Лащ табыш йорто

**А. Э. Лащ табыш йорто** (**А. П. Ливус табыш йорто**) — Дондағы Ростов ҡалаһының Пушкин урамында, Максим Горький исемендәге парк ҡаршыһында урынлашҡан 75-се йорт. Йортто XX быуат башында Александр Эдмундович Лащ төҙөгән. Табыш йортоноң иң бай фатирҙары тәҙрәләре менән Пушкин урамына ҡарай, дәрәжәләре кәмерәк фатирҙар — ихатаға. Әлеге ваҡытта был күп фатирлы торлаҡ йорт. Килем йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Архитектураһы
Табыш йортоноң фасады Пушкин урамының ҡыҙыл линияһы буйынса урынлашҡан. Бина дүрт ҡатлы, мансардаһы бар. Фасадтың биҙәлешендә готика мотивтары бар. Фасадтың вертикаль бүленешен, ҡабырғалары буйлап колонналар менән биҙәлгән ике ситке сығынтылар билдәләй. Сығынтылар фронтон менән тамамлана. Парад ишеге өҫтөндә ҙур булмаған декоратив колонналар һәм үҫемлек орнаменты урынлашҡан. Тәҙрә уйымдары йоҙаҡ ташы менән биҙәлгән. Фасад өсөнсө һәм дүртенсе ҡат араһындағы үҫемлек орнаментлы бүлкәт менән биҙәлгән. Бишенсе ҡатта — ҡыйыҡ тәҙрәле мансарда.

## Иҫкәрмәләр
Кушнаренко мәҙәниәте

**Кушнаренко мәҙәниәте** — Көньяҡ Урал буйындағы тимер быуат археологик мәҙәниәте. 1955—1959 йылдарҙа Кушнаренко ҡәберлегендә (Башҡортостан) алып барылған ҡаҙыныуҙарға нигеҙләнеп, тәү тапҡыр В. Ф. Генинг тасуирлаған.

VI — VIII быуаттарҙа Ҡама арты  территорияһында, Ағиҙел, Ҡама һәм Ыҡ йылғалары бассейнында барлыҡҡа килгән. Был мәҙәниәт VI б. уртаһында Урал арты һәм Көнбайыш Себер урман-дала региондарынан килгән тип һанала.  VIII быуатта Уралдан көнбайышҡараҡ  башҡа уғыр төркөмдәренән  Ҡараяҡуп мәҙәниәте барлыҡҡа килгән.

Археологтар, был ҡәбиләләр иртә осор тормошонда (VI—VIII быуаттарҙа)  ҡурғандарҙа ҡәрҙәштәренең баштарын төньяҡҡа ҡаратып ерләгәнен асыҡлаған. Мәйеттәрҙең баш һөйәге — яһалма деформацияланған. Һуңғараҡ мәйеттәрҙең башын көнбайышҡа ҡаратып һалғандар. Ҡәберлектәрҙә ҡорал, ат егеү ҡаралдылары, төрлө биҙәүестәр һәм  керамика ҡалдыҡтары табылған. Ултыраҡтарҙа ла байтаҡ керамика табылған. Бөтә һауыт-һаба әүәләп эшләнгән, төптәре түңәрәк, формалары көршәк йәки бомба һыҙатлы. Уларҙың йоҡа ғына булыуы һәм нәфис биҙәктәре иғтибарға лайыҡ.

Кушнаренко мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙе ғалимдар күскенсе уғырҙар менән бәйләйҙәр. Е. А. Халиҡова, А. Х. Халиҡов, В. А. Иванов уларҙы мадьяр тигән. Н. А. Мәжитов кушнаренко мәҙәниәтен йөрөтөүселәрҙе башҡорттарҙың боронғо ата-бабалары тип атаны.

## Әҙәбиәт
* *Генинг В. Ф.* Южное Приуралье в III—VII вв. н. э. // Проблемы археологии и древней истории угров. М., 1972.
* *Генинг В. Ф.* Памятники у с. Кушнаренково на р. Белой // Исследования по археологии Южного Урала. Уфа, 1977.
* *История татар. Том I*. Народы степной Евразии в древности. Казань: Рухият, 2002. 552 с.
* *Казаков Е. П.* Памятники Кушнаренковского типа на территории Татарии // Тез. докл. итог. науч. сессии за 1972 г. / АН СССР. Казан. ин-т яз., лит. и истории. Казань, 1973. С. 130—131.
* *Казаков Е. П.* О кушнаренковских памятниках на территории Татарии // Вопросы археологии Урала. — Свердловск, 1981. — Вып. 15. — С. 136—140.
* *Казаков Е. П.* Коминтерновский II могильник в системе древностей эпохи тюркских каганатов: [Респ. Татарстан] // Культуры Евразийских степей 2 пол. I тыс. н. э.: (вопросы археологии). Самара, 1998. С. 97-150.
* *Казаков Е. П.* Кенотафы эпохи Тюркских каганатов в низовьях р. Камы // Древности Востока. М., 2004. С. 76-85.
* *Мажитов Н. А.* Южный Урал в VII—XIV вв. М., 1977.
* *Матвеева Г. И.* О культурном и хронологическом соотношении памятников кушнаренковского и караякуповского типов // Средневековая археология евразийских степей. Материалы Учредительного съезда Международного конгресса. Том 2. Казань, 2007.
* *Археология Южного Урала*: уч.пособ. Стерлитамак, 1993.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://ksu.ru/archeol/kushnar.htm 
* http://encycl.bash-portal.ru/kushn_kult.htm
* http://www.tataroved.ru/publication/almet/7/4/
Аргутинский-Долгоруковтың табыш йорто

**А. З. Аргутинский-Долгоруковтың табыш йорто** — XIX быуат аҙағында модерн стилендә төҙөлгән айырым йорт. Дондағы Ростовтың тарихи үҙәгендә, Оло Баҡса урамы, 10 адресы буйынса урынлашҡан. Урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
Башта табыш йортоноң беренсе ҡатында магазиндар урынлаша, ә икенсе һәм өсөнсө ҡаттарҙы торлаҡ бүлмәләре биләгән. Әммә йорт дәүләт милкенә күскәндән һуң, уның эске арауығын үҙгәрткән күп һандағы бинаны ҡайтанан планлаштырыу үткәрелгән. 1996 йылда, реставрация проекты булмайынса, төп фасадтарын ремонтлау эштәре башҡарыла. Дондағы Ростовтың 255 йыллығына, 2004 йылда, бина «Славяне» төҙөлөш компанияһы тарафынан реставрациялана, быны иҫтәлекле табличка раҫлай. Хәҙерге ваҡытта табыш йортонда магазиндар һәм офистар урынлашҡан.

## Һүрәтләнеш
Аргутинский-Долгоруковтың табыш йорто XIX быуаттың һуңғы сиреге граждандар архитектураһы ҡомартҡыһы булып тора. Өс ҡатлы йорт архитектураһы модерн стилендә башҡарылған. Бина Дондағы Ростовтың төп урамындағы тарихи төҙөлөш комплексына инә һәм уның стилистик төрлөлөгөн сағылдыра. Бинаның фасады биҙәлешендә классицизм һәм барокко өсөн хас композицион алымдар һәм декор ҡулланыла. Фасадтың симметрияһын үҙәк һәм ҡабырғаларындағы сығынтылар билдәләй, сығынтылар кәрниз өҫтөндәге ҡатмарлы биҙәкле стенка менән тамамлана. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләрҙе һылап яһалған биҙәктәр менән тулыландырылған йәйә кәрниздәр биҙәй. Биш асыҡ дүртмөйөшлө балкондың семәрләп бөгөлгән металл ҡоймаһы бар. Үҙәк балкон ишеге башындағы арканы ике колонна тотоп тора.

## Иҫкәрмәләр
Мазунин мәҙәниәте

**Мазунин мәҙәниәте** — Ҡама йылғаһының урта ағымындағы,  Ағиҙел йылғаһының түбәнге һәм урта ағымындағы III—V быуаттар археологик мәҙәниәте. Мазунин ҡәберлеге исеменән алынған. Көньяҡ  Удмуртиялағы ҡәберлектәрҙе ҡаҙыу нигеҙендә 1950 йылдарҙа В. Ф. Генинг тарафынан билдәләнгән.

Мазунин мәҙәниәте урындағы  пьяноборский археологик мәҙәниәтенең  дауам итеүсеһе.

Мазунин мәҙәниәте һәйкәлдәренең ике - ҡама һәм ағиҙел - төркөмө билдәләнә.  VI—VII быуаттарҙа ағиҙел варианты нигеҙендә бахмутин мәҙәниәте барлыҡҡа килгән.

Тикшеренеүселәр мазунин мәҙәниәте халҡының фин-уғыр сығышлы булыуын билдәләй.

## Сығанаҡ
* 

## Әҙәбиәт
* *Генинг В. Ф.* Мазунинская культура в Среднем Прикамье // ВАУ, 1967. Вып. 7.
Лакиерҙарҙың икенсе йорто (Таганрог)

* 

**Лакиерҙарҙың икенсе йорто** — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы, ул Грек урамы, 44 адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы
XIX быуат башында һәм уртаһында ике кирбес йорт — № 42, № 44, Иван Андреевич Варваци милегендә була, һуңынан уның вариҫтарыныҡы була. 1906-1910 йылдарҙа 44-се номерлы йорт Александра Попудова һәм Елена Лакиер милкендә була.

Был йортҡа бер нисә таганрог ғаиләһе тормошо бәйле.

1836 йылда Варваци титулярный советник ҡыҙы София Дмитриевна Алфераки менән никахлаша. Уларҙың ғаиләһендә Александра һәм Елена исемле ҡыҙҙары була. Александра батша һарайындағы грек короле Попудовҡа кейәүгә сыға, ә Елена — «Русская геральдика» авторы Александр Борисович Лакиергә кейәүгә сыға. Был китап 1854 йылда нәшер ителгән була. Автор Демидов премияһына лайыҡ була.

Александр Лакиер 1870 йылда вафат була, ә уның ҡатыны Елена — 1915 йылда. Александр һәм Елена Лакиер ғаиләһендә биш балалары була: улдары Марк, Иван, ҡыҙҙары София, Александра һәм Елена (икенсе версия буйынса — Мария).

1892 йылда был йортта И. Ю. Фивичтың тегеү оҫтаханаһы урынлашҡан. Совет власы йылдарында бында «Тополек» балалар баҡсаһы була. Хәҙерге ваҡытта бинаны прокуратура биләй.

## Һүрәтләнеш
Грек урамындағы 44-се йорт, 42-се һанлы Лакиерҙар йортонан ябайыраҡ биҙәлгән. Был бинаның архитектура композицияһы симметрияға нигеҙләнгән, уның классик стилен кәрниз өҫтөндәге кәкре һыҙыҡлы деталдәре боҙа. Йорттоң беренсе ҡаты тәпәш, дүрт яҡлы ҡыйыҡлы, ҡат ара кәрниз, фасад буйынса һигеҙ тәҙрәһе бар. Тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары тирәсһеҙ.

1992 йылдың 18 ноябрендәге 301-се һанлы ҡарарға ярашлы бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр
Тәпәш Татр тауҙары

**Тәпәш Татр** (), үҙәк Словакиялағы тау массивы, Фатра-Татра өлкәһенең өлөшө. Иң юғары нөктәһе — Дюмбьер тауы, 2043 м. Тәпәш Татра тауҙары территорияһы тәбиғәтенең матурлығы арҡаһында халыҡ паркы ителгән. Күп урындарҙа, мәҫәлән, Чертовица менән Кралёва Голя араһында кеше йоғонтоһо ҡағылмаған урмандар һаҡланған. Тәпәш Татра тауҙары әһәмиәте буйынса Словакияла Бейек Татра тауҙарынан ҡала икенсе урында торған туризм төбәге тип иҫәпләнә. Хопок и Дюмбьер тауҙары итәгендә туристарҙы күпләп йәлеп иткән заманса туризм үҙәктәре урынлашҡан. 

## Иҫтәлекле урындары
* Дюмбьер 2043 м, Хопок 2024 м, Дереше 2004 м, Хабенец 1955 м, Кралёва Голя 1948 м тауҙарынан асылған һоҡланғыс күренештәр;
* Деменовска Долина һәм ундағы мәмерйәләр, Тәпәш Татралағы иң матур үҙән 
* Күп һанлы туризм үҙәктәре, мәҫәлән, Доновалы, Тале, Срдьечко, Косодревина, Лучки, Ясна, Мито һ. б.;
* Быстрьянская мәмерйәһе;
* Үле ярғанаттар мәмерйәһе;
* Яворова һәм Поноркова упҡындары;
* Липтовска Мара һыуһаҡлағысы;
* Важецка мәмерйәһе.

## Иҫкәрмәләр
Головатовка (Ростов өлкәһе)

**Головатовка** — Ростов өлкәһенең Азов районындағы ауыл.

Пешков ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Головатовка ауыл (Головатый, Головатовский) Кагальник йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы, далалағы Пешково һәм Заимо-Обрыв ауылдары араһында тора. Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 17 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

### Урамдар

## Тарих
Ревиз әйтеүҙәре буйынса, 1816 йылда Кагальникта дүрт ағалы-энеле йәшәй: Степан, Данило, Давид һәм Демьян Иванович Головатенколар. Уларҙың иң өлкәненә 48 йәш була. Уларҙың кеме утарға нигеҙ һалыуы билдәһеҙ. Кагальник ауылынан XIX быуаттың 50 — 60-сы йылдары башында утар күсенеп сыҡҡан. Генплан буйынса 1860 йылда 58 ихата була.

Ауылда ағас сиркәү була. Ул Семибалка ауылы территорияһында ситтән күсеп килгән грек-албан кешеһе Маргарит Мануилович Блазоның ҡыҙы Мария Блазо тарафынан 1797 йылда төҙөлгән, ә уның атаһы Маргарит ауылына нигеҙ һалыған. 1882 йылда ул ағас сиркәүҙе һүткәндәр һәм Головатый утарына һатҡандар. Бында уны яңынан ҡорғандар һәм ул (электән йәшәүселәрҙең һүҙе буйынса) хәҙерге мемориаллы парк урынында торған. 1930 йылдарҙа сиркәү емерелгән. Һуңғараҡ, 1940-сы йылдарҙа сиркәү Щорс урамындағы йорттарҙың береһендә була, тик ул да һүтеп алына. Был сиркәүҙең Евангелиеһы ауылда ҡала һәм бер ғаиләлә ғаилә ҡомартҡыһы (реликвияһы) булып хәҙерге көндә лә һаҡлана.

## Иҫтәлекле урын
* Һыу биреүсе башнянан 200 метр төньяҡ-көнсығышҡа археологик ҡомартҡы — «Головатовка-1» ҡурғаны тора. Ул б.э. тиклемге ике мең йыллыҡ — б. э. XIV быуаты ҡомартҡыһы.Өлкә Советы Кесе Советының 301 Ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы ҡурған урындағы  әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекты итеп 6100295000 коды аҫтында индерелә.
* Ауылдан 0,5—ауыл 1,6 км көньяҡтараҡ археологик ҡомартҡылар — ҡурғанһыҙ ҡәберлек «Головатовка-2» (7 өйөм) бар. Ул б. э. тиклемге ике мең йыллыҡ — б. э. XIV быуат ҡомартҡыһы. Өлкә Советының Кесе советының 301 Ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл)ярашлы ҡәберлек урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100296000 коды аҫтында индерелгән.
* Был ауыл зыяраты янында археологик ҡомартҡылар — ҡурғанһыҙ ҡәберлек «Головатовка-3» (5 өйөм) бар. Ул б. э. тиклемге ике мең йыллыҡ— б. э. XIV быуаты ҡомартҡыларына ҡарай. Өлкә Советы кесе советының 301 Ҡарарына (8 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы ҡәберлек урын әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттарына 6100297000 код аҫтында индерелгән.
* Ауылдан 0,05.— 1 километр төньяҡтараҡ археологик ҡомартҡылар — ҡурғанһыҙ ҡәберлек «Головатовка-4» (2 өйөм) урынлашҡан. Ул б. э. тиклемге ике мең йыллыҡ — б. э. XIV быуат ҡомартҡыһы. Өлкә Советының Кесе советының 301 Ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы ҡәберлек урын әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттарына 6100298000 коды аҫтында индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Головатовка (ауыл)
Высочино (ауыл)

**Высочино** — Ростов өлкәһе Азов районындағы ауыл.

Новоалександровский ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Район үҙәге — Аҙау ҡалаһынан 20 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Уның янында Кагальник йылғаһы һәм Широкая йырыны аға.

### Урам

## Тарих
Кагальник йылғаһының Широкий йырыны янындағы ауылға, «Екатеринослав губернаһы статистик мәғлүмәттәр йыйынтығы» китабы раҫлауынса, 1780 йылда Койсуг (хәҙер Батайскиҙың өлөшө) ҡасаҡ крәҫтиәне , Полтава губернаһында тыуған — Семен Высочин һөрөнтө ерҙәрҙе һәм болондарҙы оҡшатҡанлыҡтан нигеҙ һалған. 1812 йылда дүрт утар ихатаһы иҫәпләнә. Чумак койсуг башҡа ауылдары кеүек башта утарҙың исеме булмай, ә 1834 йылда уны Горбачев тип атағандар. Һуңыраҡ яҙылған документтарҙа (шул иҫәптән Новониколаевка ерҙәрендә 1845 йыл) ул Средний (Середний ауылы) тип, ә уның янындағы утарҙар Кочеванчик һәм Кирбыт (Новониколаевка) — Оло һәм Кесе утарҙар тип раҫлана.

1879 йылда утар тимерҙән сүкеп эшләнгән ҡойма менән уратып алына, уның янында Богородица Раштыуаһы сиркәүен төҙөйҙәр. Өс йыл үткәс ,ауыл статусын ала,үҙенә нигеҙ һалған , ә 1825 йылда туҡһан ике йәштә вафат булған кешенең исеме менән атала. 1885 йылда ауылда шәхси мәктәп барлыҡҡа килгән, ә дәүләт мәктәбе — 1898 йылда.

## Иҫтәлекле урын
Ауылда архитектура ҡомартҡыһы — Богородица Раштыуаһы Сиркәүе урынлашҡан. Һәйкәл XIX быуат аҙағында төҙөлгән.Өлкә Советы Кесе Советының № 301 ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы ҡәберлек урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттарына 6100433000 коды аҫтында индерелгән. Адресы: 346744, Ростов өлкәһе, Азов районы, Высочино ауылы, Парк урамы, 2.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сокольский Э. Койсугские хутора: Кочеванчик, Самарское, Новониколаевка, Высочино // Донской временник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 1993—2014
* Литвиненко В. Из истории названий приазовских сел.
* Высочино (село)
Ҡаланың идара бинаһы (Таганрог)

**Ҡаланың идара бинаһы** — Таганрогтың үҙәк өлөшөндәге айырым йорт.

## Айырым йорт тарихы
Дүртмөйөшлө колонналы өс ҡатлы бина Петр урамы, 87 адресы буйынса, Бәләкәй Баҡса тыҡрығы ҡаршыһында урынлашҡан. Бина күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡоролған.

Был ер участкаһында беренсе булып 1830-сы йылдарҙа сауҙагәр Д. Петрококино йорт төҙөй. 1880-се йылдар аҙағында йортто алпауыт К. Н. Комнено-Варваци һатып алған һәм капиталь үҙгәртеп төҙөгән. Йортҡа төкәтмә төҙөлгән, ихаталағы флигель төп бина менән тоташтырылған, фасад яңы архитектура модаһы буйынса биҙәлгән. Бинаның 62 бүлмәһе була, уларҙы ғаилә башлығынан һәм ике ҡыҙынан торған Комнено-Варваци ғаиләһе биләй. 1905 йылғы беренсе урыҫ революцияһы ваҡиғаларынан һуң, үҙенең имениеһындағы крәҫтиәндәр сыуалыштарынан ҡото осҡан алпауыт Комнено-Варваци, ҡалалағы ҙур йортон һатырға ҡарар итә. Бындай хәүефле шарттарҙа был өйҙә йәшәү ҡурҡыныс булыр тип иҫәпләй ул.

1907 — 1920 йылдарҙа бинала ҡала идаралығы урынлаша, реформа осоронда (1810 йылдан) ул ҡала үҙидараһының төп башҡарма органы булып ҡала. 1909 — 1914 йылдарҙа бүлмәләрҙең береһендә картиналар галереяһы менән ҡала музейы урынлаша. 1918 йылдың 17 ғинуарынан 1 февраленә тиклем бинаны Таганрог ҡалаһының эшсе депутаттар Советы биләй. 1918 йылдың май айында ҡалаға немецтар, ә һуңынан Деникин ғәскәре ингәс, ҡала Идараһы яңынан үҙенең урынына ҡайта. Совет власы урынлашҡандан һуң йортто Хәрби-революцион комитет биләй, ул 1920 йылдың 10 ғинуарынан июнгә тиклем ҡала власының төп органы булып тора. Һуңынан бында профсоюз клубы, мәғариф хеҙмәткәрҙәре Йорто, Автомотоклуб урынлаша. 1935 йылдар аҙағында барлыҡ бина ҡаланың пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары Һарайына тапшырыла.

Таганрог немец-фашист оккупацияһы аҫтында булған ваҡытта, 1942 йылдың апреленән немец полицияһы йортто биләй. Таганрогты азат иткән ваҡытта бина яна. 1959 йылдың авгусында бина тергеҙелә башлай. Шул ваҡытта йорттоң фасады һәм планировкаһы һиҙелерлек үҙгәрә, өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә, ишек дүрт квадрат колонналы портик менән биҙәлә. Бина үҙ ҡиәфәтен үҙгәртә һәм танылғыһыҙ матурая.

Реконструкциянан һуң йортта фатирҙар урынлаша.

## Иҫкәрмәләр
Григорьевка (Азов районы)

**Григорьевка** — Ростов өлкәһенең Азов районы  утары.

Отрада ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 70 км көньяҡ-көнбайыштараҡ тора. Краснодар крайы сигенән 4 км алыҫлыҡта Ея йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

### Урамдар
* Күңелле урамы,
* Эшсе урамы,
* Дала урамы,
* Мәктәп урамы,
* Йылға аръяғы урамы,
* Күләгәле урамы,
* Һҙәк урамы.

## Иҫтәлекле урын
* Утарҙан 2,5 саҡрым төньяҡ-көнбайыштараҡ археологик ҡомартҡы— ҡурғанһыҙ төркөм «Григорьевка-1» (2 өйөм) урынлашҡан. Б. э. тиклемге ике мең йыллыҡтың — б. э. XIV быуат ҡомартҡыһы. Өлкә Советы Кесе Советының 301-се ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл)ярашлы ҡурған төркөмө урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100299000 коды аҫтында индерелгән.
* Утарҙан 2,5 километр көнбайыштараҡ археология ҡомартҡылары — ҡурғанһыҙ төркөм «Григорьевка-2» (2 өйөм) бар. Б. э. тиклемге ике мең йыллыҡтың— б. э.XIV быуат ҡомартҡыһы. Өлкә Советы Кесе Советының 301-се ҡарарына(18 ноябрь, 1992 йыл)ярашлы ҡурған төркөмө урындағы  әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100300000 коды аҫтында индерелгән.
* Утарҙан бер ярым километр көнбайыштараҡ археология ҡомартҡылары — ҡурғанһыҙ төркөм «Григорьевка-3» (3 өйөм) тора. Б. э. тиклемге ике мең йыллыҡтың —б. э. XIV быуат археологик ҡомартҡыһы. Өлкә Советы Кесе Советы 301-се ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы ҡурған төркөмө урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттарының исемлегенә 6100301000 коды аҫтында индерелгән.
* Утарҙан 4 саҡрым көньяҡтараҡ археологик ҡомартҡы — ҡурған төркөмө «Григорьевка-5» (3 өйөм) тора. Б. э. тиклемге ике мең йыллыҡтың —б. э. XIV быуат археологик ҡомартҡыһы. Өлкә Советы Кесе Советы 301-се ҡарарына 18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы ҡурған төркөмө урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттарының исемлегенә 6100301000 коды аҫтында индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Григорьевка (хутор)
Бирючий (Ростов өлкәһе)

**Бирючий** — Азов районы, Ростов өлкәһе утары.

Калиновка ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан көньяҡтараҡ (юлдар буйлап) 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан .

### Урам
* Музей урамы

## Иҫтәлекле урын
Был утарҙың клубынан бер километр алыҫлыҡта археологик ҡомартҡы— ҡурғанһыҙ ҡәберлек «Бирючий-1» (2 өйөм) урынлашҡан. Ул беҙҙең эраға тиклемге ике мең йыллыҡтың — б. э. XIV быуаты ҡомартҡыһы. Ростов Өлкә Советы Кесе Советының 301 Ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы ҡурғанһыҙ ҡәберлек урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттарына 6100288000 коды аҫтында индереп яҙҙырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бирючий (хутор)
Волков йорто (Таганрог)

* 

**Волков йорто** — Таганрог ҡалаһындағы Петр урамы, 103а адресы буйынса урынлашҡан боронғо айырым йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (Ҡарар № 301 18.11.92 йыл).

## Йорт тарихы
Петр урамындағы 103а һанлы ике ҡатлы йорт, XIX быуаттың беренсе яртыһында, надворный советник Степан Степанович Волков аҡсаһына төҙөлгән. С. С . Волков Таганрог ҡала башлығы янындағы төрмәләр буйынса комитет ағзаһы булған.

Надворный советник вафат булғандан һуң, 1880-се йылдарҙа йорт уның ҡыҙҙары: Глафира, Зинаида, Ольга һәм Любовь ҡарамағында булған.
1910 йылда улар йортто төрөк кешеһе Антон Косталасҡа һаталар, ә йортҡа һул яҡтан төкәтеп эшләнгән йортто шул уҡ ваҡытта уның ҡатыны Аргирия Пантелеевна һатып ала. Косталос ғаиләһе ошо ике йортта йәшәй. 103а йортонда Антон Косталас ресторан-кафе аса. Йортҡа уң яҡтан тағы бер бер ҡатлы төкәтмә төҙөй һәм унда ҙур булмаған магазин тота. Косталас кафеһында күңелле һәм йәнле була — гректар күңел асырға һәм яҡшы итеп ваҡыт үткәрергә белгән һәм бик яратҡан. Йорт хужаһының ағайы Дмитрий Косталас Таганрогтағы Коммерция тыҡрығында урынлашҡан «Караис» ҡунаҡханаһы хужаһы булған.

1912 йылда Косталас йорто ихатаһының бер өлөшөн эшҡыуар А. Д. Гернштейн ҡуртымға ала. Ихатала ул йортҡа 12x20 метр үлсәмендә оҙон бина төкәтеп төҙөтә һәм унда «Россия» электробиографы аса, унда фильмдәр күрһәтелә. Был театр-электробиограф ул ваҡытта ҡалала иң һыйҙырышлы кинотеатр була.

Совет власы йылдарында был йортта Яңы драма театры эшләй, һуңынан унда металлистәр клубы була. 1934 йылда бина күн заводы клубына бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, немец оккупацияһы осоронда, бинаны Украина халыҡ театры биләй. Һуғыштан һуң бинала күн заводы кинотеатры һәм клубы була. Яңы иҡтисди сәйәсәт йылдарында Антон Косталастың кафеһын ашханаға бирәләр.

Хәҙерге ваҡытта бинала күп һанлы магазиндар урынлашҡан.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Надворный советник Волков төҙөткән ике ҡатлы кирбес йорт бейек колонналы, колонналар йорттоң периметры буйынса сығынтылары булған кәрниз менән бөтә, ике яҡлы ҡыйығы була. Аҡ төҫкә буялған.

Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән (Ҡарар № 301 18.11.92 йыл).

## Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: БАННЭРплюс, 2000. — 436 с.

## Һылтанмалар
* Таганрог. Петр урамы, 103а
Саул улы

**«Саул улы»** йәки **«Шауль улы»** () — 2015 йылғы венгр фильм-драмаһы, ундағы ваҡиғалар 1944 йылда Освенцим концлагерында бара; режиссёр Ласло Немештың беренсе тулы метражлы фильмы. Төп ролдә һәүәҫкәр актёр Геза Рёриг төшкән.

Фильмдың премьераһы 2015 йылдың 15 майында Канн кинофестивалендә була, ул унда «Гран-при» яулай. 2016 йылдың февралендә картина сит телдәге иң яҡшы фильм номинацияһында «Оскар» премияһына лайыҡ була(Венгриянан тәҡдим ителә, ул туғыҙ картинанан торған шорт-листҡа, ә һуңынан биш дәғүәсе араһына инә).

## Сюжеты
Фильмдағы ваҡиғалар 1944 йылдың октябрендә Освенцим концлагерында (Аушвиц-Биркенау) бара. Саул Ауслендер (Геза Рёриг) зондеркомандаға — нацистарҙың газ камераларында кешеләр үлтереү, уларҙың кәүҙәләрен һәм кейем-һалымын яндырыу кеүек эш-йомоштарын башҡара торған тотҡон йәһүдтәр төркөмөнә инә. Саул нацист табибының газ камераһында иҫән ҡалған малайҙы үлтереүенең шаһиты була һәм ул малайҙы үҙ улы тип уйлай. Ул малайҙы йәһүд доғалары менән ерләргә кәрәк тип таба һәм бының өсөн раввин табырға тырыа. Тиҙҙән зондеркоманда ағзалары нацистарҙың бөтәһен дә юҡ итергә йыйыныуы тураһында белеп ҡала. Улар ҡасырға әҙерлек башлай. Саул да ошо эшкә йәлеп ителә. Тотҡондар концлагерҙан тышҡа сығыуға өлгәшә. Саул малайҙың мәйетен тоҡҡа һалып алып сыға.

## Ролдәрҙә
Мәғлүмәттәр Канн кинофестивале өсөн әҙерләнгән буклеттағыға ярашлы килтерелде.

## Премьераһы һәм күрһәтеү
«Саул улы» фильмының донъя премьераһы 2015 йылдың 15 майында Канн фестивалендә була.

Венгрияла ул 2015 йылдың 11 июнендә прокатҡа сыға.

2015 йылдың 18 декабрендә АҠШ-та сикләнгән прокаты башлана.

## Тәнҡит
Тәнҡитселәр картинаны юғары баһалай. Rotten Tomatoes сайтында 87 тәнҡитсенең 96 проценты кинотаҫмаға ыңғай баһа бирә. Metacriticта фильм 39 рецензия нигеҙендә 89 % рейтинг ала. На *[[Metacritic]]* фильм имеет рейтинг  на основании 39 рецензий.

Британ кино тәнҡитсеһе Питер Брэдшоу фекеренсә, тәьҫир итеү көсө буйынса "Сауылдың улы"н Элем Климовтың «Иди и смотри» һәм Лайоша Кольтаиҙың «Без судьбы» фильмдары менән сағыштырырға мөмкин.

## Наградалар
* «Гран-при» Каннского кинофестиваля, Франция, май 2015
* Приз «Бронзовая лягушка» фестиваля кинооператорского искусства  (Матьяш Эрдей), Быдгощ, Польша, ноябрь 2015
* Премия Международного кинофестиваля в Стокгольме за лучшую режиссуру (Ласло Немеш), Швеция, ноябрь 2015
* Премия Национального совета кинокритиков США за лучший фильм на иностранном языке, декабрь 2015
* Премия «Золотой глобус» за лучший фильм на иностранном языке, США, январь 2016
* Премия «Оскар» за лучший фильм на иностранном языке, США, февраль 2016

## Иҫкәрмәләр

* (инг.) Internet Movie Database сайтында 
* Статьи и отзывы о фильме «Сын Шауля», www.imdb.com
* Rotten Tomatoes
Давидович йорто (Таганрог)

**Давидович йорто** — Таганрог ҡалаһындағы боронғо айырым йорт (Грек урамы, 34).

## Йорт тарихы
Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Грек урамында 34-се номерлы бер ҡатлы йорт XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән.

Йорттоң хужаһы билдәле кеше. Бер ҡатлы кирбес йорт 1897 йыл проекты буйынса, ғалим, Санкт-Петербург университетының физика-математика факультеты кандидаты, Давид-Шейль Абрам Давидович аҡсаһына төҙөлгән. 1897 йылда уларҙың ғаиләһендә (ҡатыны Александра Давидовна) улдары тыуа, Симеон тип исем ҡушалар.

1910 йылда, был бина менән йәнәш, асыҡ төҫтәге кирбестән яңы бина төҙөлә. Ул 80 мең һумға баһалана, Алфераки Һарайынан да ҡыйбатыраҡ була. Хәҙерге ваҡытта унда Үҙәк ҡала элемтә бүлексәһе урынлашҡан. Уның хужаһы, банкир Александр Абрамович, 1911 йылдың авгусында, уның банк контораһы яңы төҙөлгән бинаға күсенер алдынан, 49 йәшендә йөрәге ярылып үлә.

1925 йылға тиклем Грек урамындағы 34-се йорт Александра Давидовна, Мария Семеновна һәм Ананий Давидовичтар милегендә була

Ире вафат булғандан һуң бер ай үткәс, Давидовичтың ҡатыны банк эше менән идара итә башлай. Ул идара иткән осорҙа банкта күңелһеҙ ваҡиға була. Бер ваҡыт Давидовичтар контораһында хеҙмәт иткән Владимир, ҡаланың билдәле мещаны Алексей Порфирьевич Товелдың улы, банкка аҡса тапшырыр алдынан бер мең һум аҡсаның юғалыуын белеп ҡала. Давидович ханым Владимирҙың атаһына, иҫбат ителмәгән булыуына ҡарамаҫтан, урлашыуҙа уның улынан шикләнеүен белдерә. Бындай хурлыҡҡа түҙмәй, Алексей Порфирьевич конторанан сығып өйөнә ҡайта ла, атылып үлә.

Совет власы йылдарында йорт дәүләт милкенә күсерелә. Әлеге ваҡытта бинаны хужалары бушатҡан һәм ул һатыуға ҡуйылған.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Грек урамындағы 34-се йорт П-рәүешле формала. Фасадында алты тәҙрә. Йорт кирбестән төҙөлгән, асимметрик конструкциялы, дүрт яҡлы ҡыйыҡлы. Ҡабырға стеналары штукатуркаланған, тәҙрәһеҙ. Бинаның цоколе һәм фасады, алғы йөҙө эшкәртелмәгән дүрткел таштар менән көпләнгән. Йорт һары төҫкә буялған, цоколе — ҡара-һоро, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫ менән айырылып тора. Бинаның ҡат ара кәрнизе, сығынтылы ослаусы кәрнизе, дүрт ҡырлы ярым колонналары бар, тәҙрәләрен ярымколонналар биҙәй. Тәҙрә өҫтөндә йоҙаҡ ташы бар. Дүрт ҡырлы ярым колонналы парад ишеге бинаның һул яғында. Уң яҡтағы тәҙрәләр өҫтөндә өсмөйөшлө фронтон һәм уны ослаусы биҙәкле стенка иғтибарҙы йәлеп итеп тора. Бинаның фасады һәм ҡабырға стеналар штукатуркаланған.

Шулай уҡ парад ишеге башында фигуралы кәрниз эшләп ҡуйылған. Ихатаға инеү өсөн ике яғында металл ҡапҡа эшләнгән.

## Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Таганрог. Греческая улица, 34
Галагановка (Ростов өлкәһе)

**Галагановка** — Азов районы, Ростов өлкәһе утары.

Задонское ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 45 км (юлдар буйынса иҫәпләгәндә) көньяҡтараҡ урынлашҡан.

### Урам
* Баҡса урамы.

## Иҫтәлекле урын
Утарҙан 3,5 саҡрым көньяҡтараҡ археология ҡомартҡылары — ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр «Кугейская падь-3» («Малеванные курганы») (3 өйөм) урынлашҡан. Ул беҙҙең эраға тиклемге ике мең йыллыҡтың — беҙҙең эралағы XIV быуат археологик ҡомартҡылары. Ростов Өлкә Советының Кесе Совет 301 Ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы рәүештә Галагановка янындағы ҡурғанһыҙ ҡәберлек урындағы  әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100314000 коды аҫтында индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Галагановка (хутор)
Казачий Ерик (Ростов өлкәһе)

**Казак Йырыны** — Азов районы, Ростов өлкәһе утары.

Елизавета ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
7 км төньяҡтараҡ урынлашҡан Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 7 км төньяҡтараҡ урынлашҡан, Каланча гирлаһының уң яры (Дон тармағы), Ростов-на-Дон тирәһендә тора.

### Урам
* пер. Бережной,
* пер. Проездной,
* ул. Береговая,
* ул. Степная,
* ул. Шевченко,
* ул. Школьная.

## Иҫтәлекле урын
* Утар яр буйы һыҙатында археологик ҡомартҡы — ауыл «Казак йырыны» утырағы бар. Ул «Дон Дельтаһы» тәбиғи һәм тарихи-археологик комплексына инә. Ҡомартҡының датаһы итеп беҙҙең эраға тиклемге IV—III мең йыллыҡ — XIII быуат (беҙҙең эра) һанала. Ростов Өлкә Советының Кесе Советы 301 Ҡарарына(18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100244000 коды аҫтында индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Казачий Ерик (хутор)