Поезд

**Поезд** хәҙерге төшөнсәләр — бер төркөм вагондарҙан торған, бер йәки бер нисә хәрәкәт итеүсе тепловоз йәки моторлы вагондан торған, башын һәм ҡойроғон күрһәткән (тауышлы һәм күренеп торған) сигналдар ҡуйылған состав. Бынан тыш, күп кенә (шул иҫәптән Рәсәйҙең) тимер юлдарында һәр поезд билдәле бер номер ала, был уны башҡа поездарҙан айырырға мөмкинлек бирә. Поездарға шулай уҡ вагондарһыҙ паровоздар, моторлы вагондар һәм махсус үҙйөрөшлө күсмә состав (мәҫәлән, автотриса һәм дрезиналар) инә. Улар перегонға ебәрелә һәм махсус синалдары була. Поездарҙы өйрәнеүсе дисциплина һәм уларҙың хәрәкәтенә бәйле мәсьәләләр «Поезд тартыу көсө» тип атала.

## Төшөнсәгә билдәләмә

Ғәҙәттә «поезд» һүҙе тимер юл транспорты менән бәйле булһа ла, ул беренсе паровоздарҙан күпкә иртәрәк барлыҡҡа килә (1804 йыл). Даль һүҙлегенә ярашлы, «поезд» һүҙе «сәйәхәт» һүҙенән килеп сыҡҡан һәм башта бер-береһе артынан эйәргән вагондар теҙмәһен аңлата — был мәғәнәлә һүҙ, атап әйткәндә, «туй поезы» тигән фразала һаҡланып ҡалған.

Артабан тимер юл транспорты үҫеше менән уға «поезд» һүҙе ҡулланыла башлай. Далдең шул уҡ һүҙлегендә ошондай билдәләмә табырға мөмкин: «Тимер юл поезы — паровоз йөрөтә, йәки паровозды бер-береһенә бер бөтөн итеп бәйле». Был билдәләмә буйынса үҙ-ара тоташҡан вагондар төркөмө — тимер юл поезы төшә."Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә" бирелгән билдәләмә сотавта тартыу берәмектәре булыуын билдәләй:

Поезд — бер-береһенә тағылған тимер юл буйлап йөрөүсе экипаждар. Ғәҙәттә поезд башына урынлаштырылған паровоз менән идара ителеүсе вагондар теҙмәһенән тора.



Атлы транспортты ҡулланыу кәмегән һайын, «поезд» һүҙе әкренләп үҙенең тәүге мәғәнәһен юғалта («вагондар теҙмәһе») һәм тик тимер юлы менән генә бәйле була башлай.
Тимер юл поезы, бер йәки бер нисә тепловоз йәки моторлы вагондарҙан тора,
яҡтылыҡ һәм башҡа идентификация сигналдары була.



Ниһайәт, Тимер юлдарҙың техник эшмәкәрлеге тураһындағы Положениела «поезд» һүҙенең рәсми билдәләмәһе килтерелә, әммә
иҫкәрмә менән:
Вагонһыҙ паровоздар моторлы вагондар, рельс вагондары һәм перегонға ебәрелеүсе дрезиналар поезд булараҡ ҡарала.



Шулай итеп, рәсми төшөнсәлә һәр поезды поезд тип атарға ярамай; үҙ сиратында вагондарҙың булыуы поезд өсөн мотлаҡ шарт булып тормай.

### Оҡшаш терминдар

Исемдәрендә «Поезд» һүҙе йәки тамыры булған терминдар, әммә поездарҙың хәҙерге билдәләмәһендә юҡ:

* Автопоезд (автомобиль поезы);
* Агитация поезы — агитация, пропаганда һәм мәғрифәтселек эше өсөн тәғәйенләнгән хәрәкәтсән состав;
* Аэропоезд — күп вагонлы состав, хәрәкәт иткәндә аэродинамик көстәр ҡуллана, экран эффектын тыуҙыра;
* Бронетанк поезы — хәрби хәрәкәттәр алып барыу өсөн бронялы хәрәкәт итеүсе состав;
** Бронялы поезд — бронялы хәрәкәт составын хеҙмәтләндереү өсөн төркөм;
* Тергеҙеү поезы;
* Дизель-поезд — беренсел двигателе дизель булған моторлы хәрәкәт итеү составы;
* Янғын һүндереү поезы;
* Сана поезы — ҡышын йөк ташыу өсөн саналар теҙмәһе;
* Рельстарҙы иретеп йәбештереү поезы һәм тимер юлын шымартыу поезы — юлдың өҫкө төҙөлөшөн һалыу һәм ремонтлау менән бәйле хәрәкәтсән йәки стационар мобиль предприятиелар;
* Турбо-поезд — беренсел двигателе газ турбинаһы булған моторлы хәрәкәт итеү составы;
* Электромонтаж поезы — тимер юлдарҙы электрлаштырыуҙа электр эштәре өсөн тәғәйенләнгән агрегат;
* Электропоезд — тышҡы электр селтәренән (контакт селтәре, контактлы рельс), йәки аккумулятор батареяларынан энергия алыусы моторлы хәрәкәт итеү составы;
* Энергия монтажлаусы поезд — тимер юл транспортында электр тапшырыу линияларын төҙөүсе предприятие.

## Тарихы

1825 йылдың 27 сентябрендә беренсе йәмәғәт тимер юлы — Стоктон һәм Дарлингтон асыла. Унда беренсе поезд «Locomotion» паровозы тарафынан башҡарыла, һуңынан уның исеме менән паровоздар ғына түгел, башҡа үҙйөрөшлө рельс арбалары ла паровоз тип атала башлай. 1830 йылдың 15 сентябрендә беренсе «Ливерпуль— Манчестер» тимер юл линияһы асыла. поездар хәрәкәте тик паровоз тартыу көсө менән генә башҡарыла, һәм поездар хәрәкәте тәүге тапҡыр расписание индереү юлы менән яйға һалына. 1837 йылдың 30 октябрендә (11 ноябрь) Царское Село тимер юлы асыла, Рәсәй империяһының беренсе йәмәғәт тимер юлы була.

Поездар хәрәкәтен ойоштороу формалаша, шул иҫәптән хәрәкәт графигынан тыш сигнализация системаһы ла индерелә, һәм паровоздар яҡынлашыу тураһында иҫкәртеү өсөн сигналдар менән йыһазландырыла. Быуаттың икенсе яртыһында хәрәкәт итеү составын камиллаштырыу башлана, шул иҫәптән паровоздар көсәйә бара, был поездарҙың ауырлығын һәм тиҙлеген арттырырға мөмкинлек бирә, һәм автомобилдәр ағас каркастар урынына металдан эшләнгәндәре ҡулланыла башлай. Бынан тыш, пневматик тормоздар булдырыла һәм индерелә башлай, был хәрәкәт хәүефһеҙлеген тағы ла арттыра, һәм хәрәкәт параметрҙарын яҙҙырыу һәләтенә эйә булған тәүге паровоз тиҙлеген үлсәү приборҙары барлыҡҡа килә. АҠШ-та һәм Рәсәй донъялағы иң ҙур тимер юл линиялары — Америка трансконтиненталь һәм Транс Себер тимер юлдары төҙөлә. Быуат аҙағына АҠШ юғары эҙмә-эҙлекле көс һалыу мөмкинлеген биргән автоматик эләктереүҙе индерә башлай,, шунлыҡтан поездарҙың ауырлығы артыуын сикләмәй. Рәсәй тимер юлдарында автоэләктергестәр 1930-се йылдарҙан киң ҡулланыла.

XX быуаттың беренсе сирегендә хәрәкәт итеүсе составтың конструкцияһы яҡшырыуын дауам итә, шул иҫәптән йөк-ауыр йүнәлештә, биш һәм күп һанлы машина йөрөтөү күсәрҙәре булған паровоздар йөрөй башлай һәм 1920-се йылдарҙа тармаҡта йөк ташыу ҡеүәте юғары булған дүрт күсәрле вагондар етештереү үҙләштерелә. Әммә тимер юлдарҙа пар тартыу көсөн генә түгел, әкренләп электр тартыу көсө популярлыҡ яулай башлай, бигерәк тә ҡала транспортында, ә 1924 йылда Рәсәй инженерҙары донъяла беренсе магистраль тепловоздарҙы һынай. ХХ быуат уртаһына яңы паровоздар конструкцияһы үҫешеүен дауам итә, шул уҡ ваҡытта паровоздар конструкцияһы 1940-сы йылдар башында етештерелгән ысын гиганттар иң юғары нөктәгә етә — Union Pacific Big Boy, ауырлығы биш йөҙ тоннанан ашыу. Әммә ул ваҡытҡа паровоздар конструкцияһының иҫкергәнлеге асыҡ күренә, шуға күрә 1950-се йылдарҙан башлап ҡайһы бер илдәрҙә уларҙы етештереү туҡтатыла, шулай итеп, тепловоз һәм электровоз тартыу көсөнә күпләп күсеү башлана, был поездарҙың ауырлығын һәм тиҙлеген һиҙелерлек арттырырға мөмкинлек бирә.

## Хәрәкәт итеү составы
Классик мәғәнәлә поезд — үҙ-ара тоташҡан «вагондар» сылбыры — хәрәкәт итеүсе вагондар сылбыры. Йөк һәм пассажирҙар ташыу өсөн тәғәйенләнгән үҙ йөрөшлө хәрәкәт итеүсе состав — вагондар һәм үҙйөрөшлө — локомотивтар һәм мотор вагондары айырыла.

### Үҙйөрөшлө булмаған хәрәкәт итеү составы
Вагон поездың төп өлөшө булып тора, сөнки унда йөк һәм пассажирҙар ташыла. Тимер юл вагонының тарихы бөтә тимер юл транспорты тарихы менән бергә ҡарала һәм XVIII быуатҡа барып тоташа, ул шахта вагонеткаларынан башлана. Вагонеткалар кеүек үк, вагондар ҙа башта ике күсәрле, сағыштырмаса арзан һәм етештереүе еңел була. Артабан дүрт күсәрле вагон алмашҡа килә, уның йөрөтөү күсәре ике күсәрле арбанан тора һәм вагондар боролоштарҙы үтә башлай. Тәүге вагондарҙың кузовы ағастан була; әлеге ваҡытта уларҙың күпселеге тотош металдан эшләнә, был хәүефһеҙлекте арттыра. Функциональ тәғәйенләнеше буйынса пассажир һәм йөк вагондарына бүленә.

Пассажир вагоны эске планировкаһы буйынса айырыла: ултырғыстар йәки йоҡо урындары менән асыҡ (һуңғыһы совет осоронан һуңғы арауыҡта плацкарт булараҡ билдәле), купе һәм йоҡо бүлмәле (юғары уңайлыҡлы). Шулай уҡ пассажирҙар автопаркына багаж, почта һәм почта вагондары, шулай уҡ ресторандар инә.

Йөк вагондары универсаль (улар күп төрлө тауарҙар ташыу өсөн тәғәйенләнә) һәм бер-ике төр йөк ташыу өсөн махсуслашҡан (мәҫәлән, һөт) төргә бүленә. Кузов төрө буйынса универсаль вагондар ябыҡ, ярымвагон, платформаларға һәм цистерналарға бүленә.

* Ябыҡ вагон — ябыҡ кузовлы, ул һауа торошонан һәм механик зыяндан һаҡланыуға мохтаж булған тауарҙарҙы ташыу өсөн тәғәйенләнә (мәҫәлән, ҡағыҙ йәки хайуандар); улар иҫәбенә 1870—1940 йылдарҙа Рәсәй/совет тимер юлдарында киң таралған ғәҙәти йөк вагоны (НТВ) инә. Ябыҡ вагондың махсуслашҡан төрө — автомобиль ташыусы (иҙәне ике ҡатлы), апатит концентратын ташыу өсөн вагон (күтәргес кузовҡа эйә) һәм төргәкле ҡорос ташыу өсөн вагон (көсәйтелгән рамлы). Ҡапланған вагондың тағы бер төрө — изотермаль, ул кузовтың изоляцияһын көсәйтә һәм, температураны һәм дымлылыҡты ла индереп, билдәле бер микроклимат талап иткән тиҙ боҙола торған тауарҙарҙы (мәҫәлән, емеш-еләк һәм йәшелсәләрҙе) ташыу өсөн ҡулланыла.
* Ярымвагон — ҡыйығы булмаған вагон, механизацияланған тейәүҙе туранан-тура кузовҡа башҡарырға мөмкинлек бирә; был бигерәк тә ҡойолоусан йөк ташыған осраҡта уңайлы. Яуым-төшөмгә бирешмәгән тауарҙарҙы ташыу өсөн тәғәйенләнә (мәҫәлән, күмер). Уның махсуслашҡан төрө — хоппер һәм думпкар. Беренсеһенең бункер рәүешендәге кузовы бар (асыҡ та, ябыҡ та була ала), төбөндәге иҙән бер йәки бер нисә буранка рәүешендә эшләнә, ул ауырлыҡ көсө арҡаһында йөктәрҙе төшөрөү мөмкинлеген бирә, был процесты һиҙелерлек тиҙләтә. Думпкар, вагон-үҙбушатҡыс, ауҙарма кузовлы, ул арҡыры йүнәлештә әйләнә. Сәнәғәт транспортында, шул иҫәптән карьерҙарҙа эшләүҙә лә киң тарала.
* Платформа — атамаһы үк әйтеүенсә, периметры буйынса ҙур булмаған асылмалы яҡтары булған платформа. Атмосфера йоғонтоһонан ҡурҡмаған даналы, оҙон һәм күләмле йөктәрҙе ташыу өсөн тәғәйенләнә (мәҫәлән, ISO-контейнерҙар, свайҙар, автомобилдәр). Платформаның махсус төрҙәре — контейнер ташыусы (ҡабырғаһыҙ һәм иҙәнһеҙ, ә рамы махсус терәгестәр менән йыһазландырыла, асыҡ автомобиль ташыусы (ике яруслы, ә ҡайһы берҙә өс яруслы иҙән), ағас ташыусы һәм ҡабырға борттар урынына — өҫтәмә таяуҙар), шулай уҡ күсергес (үтә ауыр һәм/йәки йөк ташыу өсөн күп күсәрле вагон).
* Цистерна — горизонталь рәүештә урынлашҡан цилиндр рәүешендәге кузов, ситтәренән ябыулы. Шыйыҡ, газ хәлендәге, ойош һәм саң хәлендәге йөктәрҙе ташыу өсөн тәғәйенләнә; универсаль цистерналар, ҡағиҙә булараҡ, төрлө нефть продукттарын ташыу өсөн тәғәйенләнә. Махсуслаштырылған цистерна төрҙәре йөктәрҙең айырым төрҙәрен, мәҫәлән, битум йәки шыйыҡландырылған газдарҙы ташыу өсөн ҡулланыла

Amt Train-190-MHCs-Meriden.jpg|Amtrak юлының ябыулы вагоны
2009-0607-bahnbild-by-RalfR-17.jpg|Deutsche Bahn юлының ярымвагоны
PRR 33164.jpg|Хоппер вагон — Pennsylvania Railroad юлының күмер ташыусыһы
Sleepers on a wagon Jyväskylä.JPG|Шпалдар тейәлгән VR юл платформаһы. Артҡы планда ағас платформалар.
Taki38130 -Anzen.jpg|Япония милли тимер юлдарының (JNR) вагон-цистернаһы
Uacs-Waggon-01.jpg|Чехословак тимер юлдарының (ČSD) резервуарлы вагоны


### Үҙйөрөшлө хәрәкәт составы

Үҙйөрөшлө хәрәкәт составы поезды хәрәкәткә килтереү өсөн кәрәк. Уның төп төрҙәренең береһе — локомотив, ул двигатель ҡуйылған вагондан ғибәрәт, улар бер нисә булырға мөмкин. Был двигатель тәгәрмәстәрҙе әйләндерә, ул, үҙ сиратында, тәгәрмәстәрҙең рельстар менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә тартыу көсөнә әйләнә, поезд башында торған паровоз бөтә поезды ҡуҙғалта (компоновка схемаһын ҡарағыҙ). Үҙ энергия сығанағы менән йыһазландырылған автономлы паровоздар бар,
һәм автономияһыҙ, тышҡы яҡтан килгән энергияны сымдар аша электр энергияһы рәүешендә тапшырыла. Шулай уҡ паровоздар хеҙмәтләндереү төрө менән айырыла: пассажир, йөктәр, йөк-пассажир, манёвр яһаусы һәм сәнәғәт.

XIX быуатта һәм XX быуаттың беренсе яртыһында локомотивтың төп төрө булып паровоз тора, уның двигателе пар двигателе, ә энергия сығанағы булып пар ҡаҙаны тора. Конструкцияһы буйынса сағыштырмаса ябай булған паровозды машиналар эшләүсе ҡайһы бер заводтарҙа етештеререп була, был тимер юл транспортын киң ҡулланыуға булышлыҡ итә. Ике быуат тарихы дауамында (ҡайһы бер паровоздар XXI быуатта эшләүен дауам итә), тартыу көсөн, тиҙлекте һәм энергия һөҙөмтәлелеген арттырыу маҡсатында паровоз конструкцияһы даими яңыртыла. Әммә был паровоздың һөҙөмтәлелеге сағыштырмаса түбән була — 10 проценттан кәмерәк,
шуға күрә 1950-се йылдар уртаһында уҡ ҡайһы бер эре илдәрҙә (АҠШ, СССР, Бөйөк Британия) паровоздар етештереү туҡтатыла.

Хәҙерге автономлы тепловоздар эске яныулы двигателдәрҙе беренсел двигатель сифатында — дизель (тепловоздар) йәки газ турбинаһы (газ турбиналы паровоздар) ҡуллана. Бындай моторҙар әйләнеү тиҙлегенең сикләнгән диапазонында эшләй алғанлыҡтан, хәрәкәт итеүсе тәгәрмәстәргә — электр йәки гидравликҡа әйләнеүҙе тапшырыу өсөн аралаш трансмиссия талап ителә.

Электр тапшырыу генератор һәм электр двигателдәренән тора, гидравлик тапшырыу гидравлик бәйләүестәрҙән, гидромуфталарҙан һәм гидравлик насостарҙан тора.
Гидравлик тапшырыу еңелерәк һәм арзаныраҡ, әммә электр тапшырыу ышаныслыраҡ һәм экономиялыраҡ. Аҙ ҡеүәтле тепловоздарҙа ҡайһы берҙә механик трансмиссия ҡулланыла. Электр тапшырыусы тепловоздар генераторҙан һәм электр двигателдәренән тора, гидравлик трансмиссия гидравлик күсергестәрҙән, конвертерҙарҙан һәм гидравлик насостарҙан тора. Гидравлик тапшырыу еңелерәк һәм арзаныраҡ, әммә электр тапшырыу ышаныслыраҡ һәм экономиялыраҡ. Аҙ ҡеүәтле тепловоздарҙа ҡайһы берҙә механик трансмиссия ҡулланыла. Электр энергияһы менән тәьмин ителеүсе дизель-паровоздар йышыраҡ осрай.

Беренсел двигателде паровоздан тулыһынса алырға була, ә энергияны паровозға тыштан — контакт селтәре аша тапшырырға мөмкин. Нәҡ ошо принцип буйынса электровоз — электр двигателдәре менән идара итеүсе автоном булмаған паровоз эшләй. Электровоз контакт селтәренән электр энергияһын ҡабул итеүсе аша ала, артабан ул тартыу көсөнә тапшырыла, һәм редуктор аша машина йөрөтөү күсәрҙәрен хәрәкәткә килтерә. Электровоздың автономлы паровоздарҙан өҫтөнлөгө — атмосфераға зарарлы ҡалдыҡтарҙың булмауы (әлбиттә, электр станцияларынан сығарылған ҡалдыҡтар иҫәпләнмәһә), электр тартыу көсөнә бөтә ҡала тимер юл транспортын — трамвай һәм метроны һәм монорельс поездарын күсерергә мөмкинлек бирә. Паровоздарҙың һанап үтелгән төрҙәренән тыш, уларҙың комбинациялары ла бар: электр йылылыҡ паровозы, электропаровоз, йылылыҡ паровозы һ. б..

60163 Tornado, 22 May 2010 (3).jpg|[№ 60163 «Tornado» — XXI быуат паровозы
UP 3741 EMD SD40-2.jpg|EMD SD40-2 — Төньяҡ Америка юлдарының төп тепловозы
Rakouská lokomotiva v Holešovicích.jpg|Siemens ES64U4rude — донъялағы иң тиҙ электровоз (357 км/сәғ)


Үҙйөрөшлө хәрәкәт составының тағы бер төрө — моторлы вагон, ул, атамаһынан күренеүенсә, вагон, әммә двигатель менән йыһазландырыла. Поезды тепловоз кеүек моторлы вагон хәрәкәткә килтерә, әммә уның кузовы эсен йөк ташыу өсөн ҡулланып була. Сағыштырмаса әҙ көскә эйә булғанға, моторлы вагондар ҙур булмаған күләмдәге йөк ташыуҙа йәки пассажирҙар һанын бер нисә вагон менән генә сикләнергә мөмкин булғанда киң таралыу ала һәм ҡала эсендәге һәм ҡала эсендәге транспорттағы кеүек, тартыу көсө итеп ҡулланыу иҡтисади яҡтан файҙаһыҙ. Шул уҡ ваҡытта моторлы һәм ғәҙәти вагондарҙан торған ҙур булмаған даими тағылмаларҙы булдырыу мөмкинлеге бар; һуңғыһы тағылмалы вагондар тип атала. Бындай хәрәкәтсән состав моторлы вагон тип атала һәм ҡайһы бер белешмәләрҙә уны хатта икенсе төргә лә индерәләр, сөнки ул үҙйөрөшлө һәм үҙйөрөшлө булмаған хәрәкәт итеү составы араһында аралаш позицияны биләй. Паровоздарҙағы кеүек үк, тәүге моторлы вагондар пар көсө (паровоз вагондар) ҡуллана, уны XX быуатта эске яныулы двигатель (дизель поездары) һәм электр ҡулланыусы электропоездар алмаштыра. Моторлы вагондарҙың ҡайһы бер вагондары идара итеү кабиналары менән йыһазландырыла; уларҙы баш тип атайҙар, сөнки уларҙы алға ҡуйырға мөмкин. Әммә кабина кузов эсендә файҙалы урын алғанға, уны йыш ҡына был вагондар, айырым эшләй алмаһа ла, аралаш вагондарға ҡуймайҙар. Моторлы вагон составындағы тағылма һәм моторлы вагондарҙың планировка схемаһы төрлөсә. Тағылмалы вагондар моторлы вагондарға ҡарағанда арзаныраҡ, әммә уларҙың моторлы автомобилдәргә ҡарата һанын артырыу ҡуҙғалғанда тиҙлекте кәметә, был метро кеүек транспорт төрҙәре өсөн айырыуса мөһим. Бындай осраҡтарҙа состав моторлы вагондарҙан ғына тора. Сәнәғәт транспортында, киң таралған, бигерәк тә карьерҙарҙа эшләүсе, йөк ташыусы моторлы вагондар тураһында айырым телгә алырға кәрәк. Карьерҙарҙа тимер юлдар йыш ҡына текә була һәм был осраҡта бер нисә тиҫтә тейәлгән вагондан торған составты сығарыу өсөн етерлек күләмдә ҙур тартыу көсө кәрәк була. Был осраҡта был вагондарҙың бер нисәһен двигателдәр менән йыһазландырыу дөйөм тартыу көсөн арттырырға мөмкинлек бирә. Был төр транспорт тартыу агрегаты тип атала.

UeBB-CZm31.jpg|Швейцар ҡала яны паровоз машинаһы
Claisebrook Railcar Depot.jpg|Австралия ҡала яны электропоезы
DR98921 DR98971 at Sevington (1).jpg|Британия йөк дизель поезы
НП1-047.jpg|Михайловский ГОК карьерында тартыу агрегаты