Унуғырҙар

**Унуғырҙар** (, ) — V—X быуаттарҙа Азов диңгеҙе һәм Төньяҡ Кавказ тирәһендә йәшәгән төрки ҡәбиләләр. Бер нисә тапҡыр төрлө ҡәбилә берләшмәләренә керәләр, шул иҫәптән һундар составында булалар.

## Этимологияһы
Терминдың дөйөм ҡабул ителгән этимология буйынса төрки телдә «ун уғыр [ҡәбиләһе]» тип аңлатыла. Башҡа версия буйынса «унуғыр» термины «ун йылға», «ун йылға халҡы» тип аңлатыла.

Уғырҙарҙың этнонимы шулай уҡ бер нисә боронғо болғар ҡәбиләләре составындағы атамаларында айырылып тора: унуғыр/оноғур (< оn оγur «ун уғыр ҡәбиләһе»), һары уғыр/сарағур (< sarγ оγur «һары уғырҙар»), утиғурҙар (< utur оγur «утыҙ уғыр ҡәбиләһе»), ҡутриғырҙар, биттуғырҙар, куриғырҙар һәм башҡалар. Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев башҡорт этнонимының да *баш*+*уғыр*//*уғор*+*т*: *биш*+*уғыр*+*т* (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе) өлөштәренән тора тип иҫбатлай һәм «венгр» (*вун уғар*//*уғыр*) һәм «болғар» (*бäл уғор*//*уғар*//*уғыр*) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра.

## Географияһы
А. К. Шапошников фекеренсә, III быуаттың һуңғы өстән берендә унуғырҙар Кубань һәм Азов буйында йәшәй. Равенна Анонимы («Космография») Оногория (*Onogoria*) илен Понт диңгеҙе буйында урынлаштыра.

## Тарихы

### Унуғырҙар исеме аҫтында
Унуғырҙар (*’Ονόγουροι*) тәүге тапҡыр Византия тарихсыһы *Приск Панийский* хеҙмәтендә телгә алына: 463 йылда уғырҙар, һары уғырҙар һәм унуғырҙарҙың илселәре Константинополь ҡалаһына киләләр. Был өс ҡәбилә аварҙар тарафынан ҡыҫырыҡланған савирҙар ҡыҫымы арҡаһында күсергә мәжбүр була. Фараз буйынса, һары уғырҙар, уғырҙар һәм унуғырҙар ғәбилә берләшмәһен тәшкил иткәндәр һәм улар араһында иң төп урынды һары уғырҙар биләгән. Приск буйынса, һары уғырҙар был осорҙа акацирҙарҙы буйһондоролар, әммә уларға Византиянан ярҙам һорарға тура килә.

Унуғырҙар шул уҡ исем менән (*’Ονογούρων*) *Агафий Миринейский*ҙың әҫәрендә телгә алына, уның фаразы буйынса Оногурис (*’Ονόγουριν*) ҡәлғәһе был һун ҡәбиләһенең исеме буйынса аталған.

VII—VIII быуаттарҙағы Епархия исемлектәрендә Оногурия (*’Ονογούρων*) епископияһы була, ә Равенна Анонимы *Оногория* (*Onogoria*) тигән илде телгә ала. Был атамалар тәбиғи рәүештә унуғыр ҡәбиләһе менән бәйләнә.

Унуғырҙар (*’Ονογούρους*) Ялған-Каллисфендың IX быуат яҙмаһында осрай. Унда Искәндәр Зөлҡәрнәй яулап алған халыҡтар (аварҙар, славяндар, хазарҙар, рустәр һ.б.) атап үтелә һәм улар араһында унуғырҙар телгә алына. Ялған-Каллисфендың яҙмаһы Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең тауға халыҡтарҙы бикләүе тураһындағы эсхатологик легендаларға бәйле булған; күҙҙаллау буйынса был халыҡтар ахыр заман етер алдынан иреккә сығырға тейеш.

### Оногундурҙар, унногундурҙар исеме аҫтында
VII быуат византий сығанаҡтарында осраған *оногундурҙарҙа (унногундурҙарҙа)* күп тикшеренеүселәр (Ю. А. Кулаковский, Д. Моравчик, А. В. Гадло, И. С. Чичуров һ.б.) V быуат унуғырҙарын күрәләр, ә оногундурҙар үҙ сиратында артабан утығырҙар (болғар ҡәбиләләренең береһе) тип атала башлай. А. П. Новосельцев оногундурарҙы һәм утығырҙарҙы бер үк ҡәүем тип иҫәпләүгә ҡаршы була.

Оногундурҙар йәки унногундурҙар (*’Ονογουνδούρων*, *Ούννογουνδούρων*) *Феофан Византийский*ҙың «Хронография»һында телгә алына.

Константинополь патриархы *Никифор*ҙың «Бревиария»һына ярашлы, болғар хакимы *Ҡобрат хан* уногундурҙарҙың (*Ούνογουνδούρων*) батшаһы була. *Константин Багрянородный* үҙенең «Фемалар тураһында» хеҙмәтендә элек болғарҙарҙың атамаһы оногундур (*’Ονογουνδούρους*) булған тип иҫбатлай. Д. Моравчик һәм И. С. Чичуров иҫәпләүенсә, был атаманы Константин Феофандың «Хронография»һынан алған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Болғарҙар
* Бөйөк Болғар дәүләте
* Ҡутриғурҙар
* Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)
* Уғырҙар
* Утиғурҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Артамонов М. И.* История хазар. — Л.: Государственный Эрмитаж, 1962. — 522 с.
* *Джафаров Ю. Р.* Оногуры византийских писателей и хайландуры Елишэ // Византийский временник. — 1980. — Т. 41. — С. 153—162.
* *Кулаковский Ю.* К истории готской епархии (в Крыму) в VIII веке // Журнал Министерства Народного Просвещения. — 1898. — Ч. 315. — С. 173—202.
* *Науменко В. Е.* К вопросу о времени и обстоятельствах образования Хазарского каганата // Хазарский альманах. — М.: Мосты культуры; Гешарим, 2004. — Т. 2. — С. 52—76.
* *Петрухин В. Я., Раевский Д. С.* Очерки истории народов России в древности и раннем средневековье. — М.: Языки славянской культуры, 2004. — 416 с.
* *Хауссиг Г. В.* К вопросу о происхождении гуннов // Византийский временник. — 1977. — Т. 38. — С. 59—71.
* *Шушарин В. П.* Ранний этап этнической истории венгров. Проблемы этнического самосознания. — М.: РОССПЭН, 1997. — 512 с.