open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Римский-Корсаков һәйкәле

**Н. А. Римский-Корсаков һәйкәле** — күренекле рус композиторы, педагог, дирижер, йәмәғәт эшмәкәре, музка тәнҡитсеһе, «Бөйөк бишәү» ҡатнашыусыһы Н. А. Римский-Корсаковтың скульптура һәйкәле.  1952 йылда  Санкт-Петербургта Театр майҙанында ҡырҡ йылған яҡын үҙе профессор булған Ленинград консерваторияһы  ҡаршыһында ҡуйылған. Һәйкәл авторҙары  скульпторҙар  В. Я Боголюбов, В И. Ингал, архитекторы М. А. Шепилевский. Һәйкәл федераль әһәмиәттәге  мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Төҙөлөү тарихы
Скульпторҙар В.Я. Боголюбов  һәм В.И. Ингал, Н.А. Римский-Корсаков һәйкәле  өҫтөндә эште,  1944 йылда СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы композиторҙың йөҙ йыллығына Ленинградта һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡабул иткәндән һуң,   Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында уҡ башлай.  1945 йылда  алдан проекты әҙер була. Башта скульпторҙар Римский-Корсаковты Глинка һәйкәле кеүек үк тулы кәүҙәлә һүрәтләргә планлаштыра, әммә һуңынан был уйҙан улар баш тарта.   Скульптура 1950 йылда  «Монументскульптура» заводында ҡойола. Постамент төҙөү өсөн Знаменский майҙанында 1937 йылда һүтеп алынған Александр III һәйкәленең гранит блоктарын, шулай уҡ Путсаари утрауынан гранитты  ҡулланалар. Гранитты  «Баррикада» һәм «Ҡыҙыл Байраҡ»  заводында эшкәртәләр. Һәйкәл асыу тантанаһы  1952 йылдың 30 ноябрендә үтә.

## Тасуирламаһы
Н. А. Римский-Корсаков партитураны уҡыуға сумған килеш  ултырған ҡиәфәттә  һүрәтләнә. Уның уң ҡулы еңелсә күтәрелгән һәм  дирижерлыҡ  башларға әҙер. Композиторҙың торошо тәбиғи, ҡарашы етди һәм иғтибарлы.

Шымартылған ҡыҙыл гранитан яһалған тура мөйөшлө постаменттың йөҙ өлөшөндә алтын билдәләр менән  «Николай Андреевич / Римский-Корсаковҡа / 1844—1908» тип уйып яҙылған.

Скульптураның  бейеклеге 3,3 метр, постаментының бейеклеге  3,5 м тәшкил итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Композитор Н. А. Римский-Корсаков
* Ансамбль Театральной площади в Санкт-Петербурге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Н. А. Римский-Корсаков — Страницы истории Петербургской Консерватории
Тананыҡ

**Тананыҡ **-  - йылға, Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡорманай районы биләмәләрендә аға. Бобровка йылғаһының уң ҡушылдығы. Йылға Бобровка йылғаһына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо — 52 км.

## Тарихы
Йылға ярында нигеҙләнгән беренсе урыҫ ауылы Покровка була. Уға 19-сы быуаттың 20-се йылдарында был төбәккә яҡшы тормош эҙләп килгән тамбов крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалынған 

## Этимологияһы
Гидроним төрки сығышлы: сағыштырыу өсөн, мәҫәлән, Таналыҡ йылғаһын атарға була. Башҡорт телендәге «тана» һәм диалект һүҙ яһаусы «-ныҡ» аффиксы менән яһалған

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск һыуһаҡлағысынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем,. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007300.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тана (Һарыһыу ҡушылдығы)
* Таналыҡ
## Иҫкәрмәләр
Соковиков йорто

**Соковиков йорто** — Вологда өлкәһенең Вологда ҡалаһында  1830 йылда төҙөлгән торлаҡ йорт. Ағас архитектура стилендә төҙөлгән. Федераль әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы.  Әлеге ваҡытта йортта өлкә балалар китапханаһы залдары  урынлашҡан.

## Тарихы
Соковиков йорто федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты һәм ағас архитектураһы ҡомартҡыһы булып тора. 1830 йылда протоиерей Пётр Васильевский торлаҡ йорт төҙөй башлай, ул Иоанн Предтеча сиркәүе ҡаршыһында урынлаша. Тап ошо йортта Григорий Гревенс, Константин Батюшковтың ир туғаны һәм бағыусыһы  үҙенең инде ауырыу шағир ағаһынан фатир ала.  1833 йылда Константин Батюшков Вологдаға күсеп килә һәм был айырым йорттоң икенсе ҡатында урынлаша. 1835 йылда бүлмәләрҙең береһендә шағирҙың  компаньоны – штаб-ротмистр Львов йәшәй.

XIX быуаттың икенсе яртыһында йорт һатыу-алыу саралары буйынса  икенсе гильдия сауҙагәре Иван Соковиковҡа күсә. Артабан нәҡ уның исеме менән был йорттоң исеме бәйле була. Уның вафатынан һуң йорт ҡулдан ҡулға күсә. 

1918 йылда айырым йортта Австрия илселеге урынлаша, ә 1919 йылдан торлаҡ йорт булып китә. Һуңғараҡ унда китап магазины ла, балалар баҡсаһы ла һәм драма студияһы ла урынлаша.  1940  йылдарҙа бында теген һәм аяҡ кейеме оҫтаханалары үгҙ эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра,  1948 йылда өлкә туберкулез диспансеры урынлаша. 1980 йылдан 1983 йылға тиклем ҡомартҡыны  реставрациялау эштәре үткәрелә. Күптән түгел йортта «Содружество»  йәштәр үҙәге  урынлашҡан була. 

## Архитектураһы
Йорт антресолдәр менән ике ҡатлы ағас айырым йорттан ғибәрәт. Йорт үҙе тура мөйөшлө формала, кәрнизе ныҡ сығып тора,   ҡыйығы тимер менән ҡапланған. Фасады йоҡа таҡта менән көпләнгән. Төп инеү урыны ихата яғынан. Бинаның төп фасадында ризалитты күрергә мөмкин, ул икенсе ҡатта дүрт колонналы портик менән  һәм тәҙрәһе бормалы-һырмалы семәрле орнамент менән биҙәлгән. Йорттоң периметры буйлап бөтә кәрниз сығынты- дентикулдар менән биҙәлгән. .

## Хәҙерге торошо

2013 йылда бинаға ремонт эштәре үткәрелә – проводка һәм йылылыҡ узелдары алмаштырыла, йылытыу  радиаторҙары ҡуйыла, биналарҙа биҙәү эштәре башҡарылға, ҡыйыҡ ремонтлана, тәҙрә уйымдарының ревтаврацияһы башҡарыла. Бина фасадының буяуҙары яңыртыла, күтәрмәләренең  реставрацияһы үткәрелә. 2013 йылдың декабрендә бында Вологда өлкә балалар китапханаһы күсә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Соковиков Йорт. Өлкә китапхана балалар 
* Йорт Соковиков
* Мираҫ. Йорт Соковиков
* Путеводитель. Йорт Соковиков
Йәрминкә йорто

**Йәрминкә йорто** — Вологда өлкәһенең Вологда ҡалаһында 1780 йылғы өс ҡатлы ҡатлы торлаҡ йорт. Классицизм стилендә төҙөлгән.  Федераль әһәмиәттәге тарихи һәм мәҙәни  ҡомартҡы

## Тарихы
Йәрминкә йорто юғары шпиль менән  өс ҡатлы йорттан ғибәрәт, ул шул ваҡытта губерна архитекторы булған   Петр Трофимович Бортников проекты буйынса төҙөлгән. Йортта ихатаға ҙур үтеп йөрөү аркаһы, шулай уҡ йәнәшәлә күрше йорттоң бер нисә боҙолған ҡаралтылары урынлашҡан. 

Бина 1790 XVIII быуаттың 1790 йылдар тирәһендә төҙөлгән. 1820  йылда айырым йортто ҡала власы сауҙагәр Михаил Хомутинниковтан  ассигнация менән  40 мең һумға йәки көмөшләтә ун мең ярым һумға  һатып ала.  Ҡала башлыҡтары тарафынан ҡоролманы йәрминкә сауҙаһы өсөн ҡулайлаштырырға ҡарар ителә, бында 94 кибет урынлаша ала, ә йәрминкә бөтә төньяҡ территорияла бик популяр була.  Йыл һайын 6 ғинуарҙан 1 февралгә тиклем  бында традицион Вологда йәрминкәләре  үтә. Вологда халҡы йәрминкәләренең ябыҡ һәм уңайлы булыуы менән ғорурлана. XIX быуатта йәнәшәлә  (Тыныслыҡ урамы, 4) бинаға төкәтмә төҙөлә, унда шулай уҡ сауҙа рәттәре урынлаштырыла.

Йорттоң төҙөлөшө башланыр алдынан был урында иҫке Сауҙа йорто булған. 1794 йылғы архитектура планында инде Йәрминкә йорто сағылған.  1927 йылда бина ҡунаҡхана урынлаштырыу өсөн яраҡлаштырыла. 

## Архитектураһы
Бина аныҡ композицияға эйә, пилястралары бар, улар  йорттоң үҙәк өлөшөн айырып тора һәм яйлап мөйөштәренең әйләнешенә күсә. Шулай уҡ һылап эшләнгән гирляндалар бар, улар капителдәрҙең волюталары аша эленеп тора. Тәҙрә өҫтәрендәге фронтондарҙың нәфис кронштейндары Йәрминкә йортоноң композицияһын башҡа күрше сауҙа биналарынан ҡабатланмаҫ һәм айырмалы сағыу яһай.

Йорттоң стиле Петербург классицизмын  хәтерләтә.

## Хәҙерге торошо
Бина беҙҙең кәндәргә тиклем йорт үҙгәрешһеҙ көйөнсә  һаҡланып ҡалған. Әлеге ваҡытта айырым йортта магазиндар һәм сауҙа майҙансыҡтары урынлаша, бинаның өлөлөшөндә  «Коммунальная» ҡунаҡханаһы урынлаша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Фехнер М. В.* Вологда. — М., 1958
* *Воронин И. Б.* История Ярмарочного дома (ул. Мира, д. 4, 6).

## Һылтанмалар

* Ярмарочный дом. Вологда
* Достопримечательность Ярмарочный дом 
* Наследие. Ярмарочный дом
Сафа йырыны йылғаһы

**Сафа йырынындағы исемһеҙ йылға** () — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Александровка районы биләмәләрендә аға. Туҡ йылғаһыныңһул ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк Канчерово тимер юлы станцияһы ауылында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск һыуһаҡлағысынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем,. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006846
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112100684
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* Гө буйынса томы — 12
* Гө буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Скворцов йорто (Вологда)

**Скворцов йорто** — Вологда өлкәһе Вологда ҡалаһының  Благовещенская урамындағы (1991 йылға тиклем - Клара Цеткин урамы)  XIX быуаттың ике ҡатлы торлаҡ йорто.  Әлеге ваҡытта  йорт тәрбиәләп тороу  буйынса ауыр йөк менән шәхси милеккә  тапшырылған.

## Тарихы
Архитектура тикшеренеүселәре билдәләүе буйынса  айырым йорттоң беренсе ҡаты XIX быуаттың башына ҡарай. Икенсе ҡаты күпкә һуңыраҡ төҙөлә һәм XIX - XX быуаттар сиктәрендә   Рәсәйҙә киң ҡулланылған модерн стиленә ҡарай.

1918 йылдан, яйлап совет власы урынлаштырылыу менән, айырым йортта керәндилдәр  бешереү буйынса икмәкхана урынлаша. Һуңғы совет осоронда йорттоң түбәнге ҡатын туристик контора биләй, ә өҫкө ҡатында кешеләр йәшәй.

## Архитектураһы
Йорттоң беренсе ҡаты таштан, ә икенсе ҡаты — ағастан, бинаның тәҙрәләрендә Вологдала бер урында ла осрамаған үҙенсәлекле киң семәрле тәҙрә ҡапҡастары ҡуйылған. Айырым йорттоң декоры модерн элементтарынан ғибәрәт. Аҫҡы ҡатында  шулай уҡ тәҙрә ҡапҡастары, тәҙрә тупһалары сығынтылары һәм мөйөштәренең горизонталь рустары бар.  Йортто  кәрниз һәм традицион һыр менән фриз  ослай.

1995 йылдың  20 февралендә Рәсәй Федерацияһы Президентының   №176 Указы  менән  был йорт федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы исеменә индерелә.  2013 йылда ҡала властары айырым йортто реставрациялауға ете миллион һумдан күберәк аҡса бүлә.  Ҡоролма тейешле ҡиәфәткә килтерелә һәм яңы буяуҙар менән тарих һөйөүселәрҙе һәм туристарҙы йәлеп итә.

## Хәҙерге торошо
2017 йылда муниципаль аукциондан  17 миллион һумға һатыла. Яңы хужа, медицина үҙәге, федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһын  һаҡлау буйынса бурысты үҙ өҫтөнә ала. Объектты нисек булған шул ҡиәфәттә һаҡлау, фасады, ҡыйығы, конструкция элементтары — хужалар боҙорға тейеш булмаған нәмәләре.

## Документтары

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Дом Скворцова
* Дом Скворцова. Новая жизнь памятника
Сығанаҡ йырыны йылғаһы

**Сығанаҡ йырынындағы йылға** () — Рәсәйҙәге миҙгеллек йылғаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Быҙаулыҡ йылғаһының һул ҡушылдығы.

## Географияһы
Йылға Междулесье ҡасабаһынан көнсығышыраҡ башлана. Асыҡ ерҙәрҙән көнсығышҡа табан аға. Скворцовка ауылы тирәһендә Быҙаулыҡ йылғаһына ҡушыла. Йылға тамағы Быҙаулыҡтың һул яғынан 48 км алыҫлыҡта ята.. Йылға оҙонлоғо 18 км тәшкил итә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007348.

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буенча коды — 112100734

— Бассейн коды — 11.01.00.010

— ГӨ буйынса һаны

— ГӨ буйынса сығарылышы — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Һарытал (йылға)

**Һарытал ** () — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия һәм Грачевка биләмәләрендә аға. Туҡ йылғаһының уң яғынан 115 км алыҫлыҫта ҡушыла. Ҡорман ауылы тирәһендә, ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км тәшкил итә. Бассейн майҙаны — 84,5 км².

**Ҡушылдыҡтары:**

Һарытал йылғаһының ҡушылдығы бар — Шешкилә йылғаһы.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007089.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Яланғас (һырт)

**Яланғас** () — Көньяҡ Уралдағы ҙур булмаған һырт. туристарҙың яратыҡан урыны. Административ яҡтан Башҡортостандың Белорет районында урынлашҡан.

Яланғас һырты оҙонлоғо яҡынса 10 километр, Көньяҡ-төньяҡ йүнәлешендә һуҙылған. Уртаса бейеклеге бер мең метрҙан ашыу — 1136 м көньяҡ билдәһенән алып төньяҡтағы 1297,9 билдәһенә тиклем.

Эргәһендә Устьинский (төньяҡта), Тихий (774,4 м) тауҙары урынлашҡан. Һырт итәгендә — Тирлән йылғаһы башланған урын — Торналар Һаҙлығы.

Яланғас һырты түбәһенән төньяҡта Оло Ямантау, Машаҡ һәм Елмерҙәк һырттары һәм көньяҡта Кирел тауы күренеп тора.

Туристик маршруттар: ат, йәйәүле, велотур, джиппинг.

## Риүәйәттәр
Һырттың исеме есеменә тура килә. Ысынлап та, тау яланы алыҫтан уҡ күренеп тора. Совет заманында Яланғас — Йылан ҡыҙы тип тасуирланған риүәйәт уйлап сығарыла. Башҡорт телен белмәгән кешеләргә *яланғас* һүҙе *йылан ҡыҙы* тип тәржемә ителә (*йылан (ялан)* + ҡыҙ (ғас). Башҡортса пеләш (урыҫса лысый, плешивый) һүҙенең синонимы ялтас. Риүәйәт авторҙары, күрәһең, риүәйәт нигеҙенә Яланғас тау һыртының аждаһа кикрегенә оҡшап тороуын төп дәлил итеп алғандар. Әммә башҡортса яланғас һүҙе — *кейенмәгән*, *асыҡ*, *шәрә*, *ҡаҡ* мәғәнәһендә билдәле..

## Тораҡ пункттар
XХ быуат башында Торналар Һаҙлығы яғына тар колеялы тимер юл (узкоколейка) тармағы төҙөлә, артабан торф сығарысыуларҙың Торналар Һаҙлығы исемле ҡасаба барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта ул ерҙе урындағы халыҡ Журболото, тип ҡыҫҡартып йөрөтә. Бында әле лә кешеләр йәшәй.

## Предприятиелар
ХХ быуатта Яланғас һырты тирәһендә Белорет һәм Магнитка металлургия заводтары өсөн торф сығарыла. Торфты тимер юлдан сығаралар. Тар колеялы тимер юл юҡҡа сыҡҡандан һуң был ерҙәр башлыса туристик үҙәге булып ҡала. 1990—2000 йылдарҙа аҡ шыршыны (пихта) эшкәртеү өсөн ике предпритие барлыҡа килә — береһе Яланғас һыртының көнсығыш битләүендә ике пихтоварка — көнсығыш битләүендә (Устьинский артылышы янында, хәҙер ташланған), икенсеһе — Торналар Һаҙлығы ыҙанында — барлыҡҡа килгән.

## Транспорт
Бөгөнгө көндә туристар Ялангас һыртына башлыса Белорет — Отнурок утары — Журболото маршруты буйынса юлланалар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Мәҡәләләр белешмә. Ялангас. Көньяҡ Уралда Барлыҡ Сайты
* Rodionov фоторәсемдәр ҡулланыусы Alexey > Ялангас
Лермонтов һәйкәле (Санкт-Петербург, Лермонтов проспекты)

**М. Ю. Лермонтов һәйкәле** —  рус яҙыусыһы һәм шағиры М. Ю. Лермонтовтың скульптура монументы. 1916 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Лермонтов проспектында ҡала скверҙа  Николаевск кавалерия училищеһы бинаһы алдында ҡуйыла.  Һәйкәл  проекты авторы — скульптор Б. М. Микешин (скульптор  М. О. Микешиндың улы). Һәйкәл федерал үь әһәмиәттәге  мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
1907 йылда Санкт-Петербургта  М.Ю. Лермонтов һәйкәлен төҙөү  инициативаһы менән Николаевск кавалерия училищеһы начальнигы генерал-майор Л.В. Де-Витт сығыш яһай, сөнки Лермонтов был училищены тамалаған була. Һәйкәлде Ново-Петергоф проспектында училище бинаһы алдында ҡуйыу күҙаллана. Һәйкәл өсөн аҡсаны училищены тамамлаусылар, шәхси кешеләр һәм хөкүмәт учреждениелары йыя.   1912 йылда һәйкәл проекты конкурсы үткәрелә, унда  беренсе премияны  Л. А. Дитрих һәм В В. Козлов проекты ала, икенсе премияға Б М. Микешин лайыҡ була, өсөнсө премияны  Д. Н. Малашкин ала. Шуға  ҡарамаҫтан, нәҡ скульптор түгел, ә рәссам  булараҡ билдәле булған  Микешиндың проекты раҫлана.

Һәйкәлгә нигеҙ һалыу тантанаһы  1913 йылдың 1 октябрендә үтә.  Һуңғараҡ һәйкәлдең  натураль ҙурлыҡтағы макеты  әҙерләнә, ул буласаҡ монумент урынына ҡуйыла. Лермонтов скульптураһы  Карл Робекки бронза ҡойоу заводында эшләнә. Һәйкәлде асыу Лермонтовтың тыуыуына 100-йыллығы алдынан 1914 йылдың 1 октябрендә планлаштырыла, ләкин башланып киткән  Беренсе донъя һуғышы  был пландарға  ҡамасаулай.  Һөҙөмтәлә 1916 йылдың 9 майында,  уның үлеменең  75-йыллығына ҡарата  асыла. Шул уҡ йылда Ново -Петергоф проспекты  *Лермонтов проспекты*  тип атала.

## Тасуирламаһы
М. Ю. Лермонтов хәрби кейемдә креслола ултырған килеш һүрәтләнә. Ҡыҙыл шымартылған гранит пьедесталда ҡорал-ҡорамалдар, лира һәм таж менән бронза барельефы. Уның аҫтында яҙыу: «М. Ю. / Лермонтову / 1814—1841». Аҫтараҡ   — арыҫландың бронза томшоғо. Пьедесталдың арт яғында Лермонтовтың төп әҫәрҙәре һаналып киткән: «Демон», «Ангел», «Бородино», «Герой нашего времени», «Песня про купца Калашникова», «Пророк», «Мцыри», «Спор». Пьедесталдың яҡтарында бронза яҡтыртҡыстарҙы тәпәйҙәрендә  тотҡан арыҫландар торған  тумбалар менән тамамланған ярым түңәрәк булып ике гранит эскәмйә урынлашҡан.

Сәнғәт тарихсыһы В. Г. Исаченко  фекере буйынса һәйкәл  уңышһыҙ була, сөнки ул образлы башланғысҡа эйә түгел. Һәйкәлдең Лермонтовҡа арналғанлығы тураһында тик пьедесталындағы яҙыуҙар буйынса ғына аңларға була.

## Иҫкәрмәләр
Божор (тау)

**Божор** () - Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Рәүҙәк һәм Кесе Рәүҙәк йылғалары араһында урынлашҡан..
Иң бейек түбәһе - 549 м. Тауҙың һырттары бик текә түгел. Божор менән Шәгәбыуа тауы араһында уларҙы айырып торған тәрән соҡор бар. Тау тоҡомо ҡомташ, аргиллиттар һәм венд ҡатнашмаһынан тора. Тау өҫтө уҫаҡ һәм ҡайын ҡатыш урман менән ҡапланған. Йылға итәгенән ваҡ шишмәләр ағып сыға.

Божор тауының көньяҡ итәгендә Божор йылғаһы (Кесе Рәүҙәк бассейны) аға.. Тауҙан алыҫ түгел Әрмет ауыл советына ҡараған Божор йорт тип аталған утар булған. Уға 1920-30 йылдар тирәһендә нигеҙ һалынған. 1950 йылға тиклем утарҙа халыҡ йәшәгән.

«Божор» - ҡайһы бер райондарҙа "сел"де божор тип йөрөтәләр. Божор, сел Уралда 67°-ҡа тиклем урмандарҙа йәшәй. Икенсе мәғәнә «божор, быжыр»-ала-ҡола, «пёстрый./

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Геологические памятники природы Республики Башкортостан. Гареев Э. З., Уфа. 2004
*Словарь топонимов Республики Башкортостан. - Уфа: Китап,. 2002. - 256 с. ISBN 5-295-03192-6.
Мейәс (ауыл)

**Мейәс** () — Рәсәй Силәбе өлкәһендәге Ҡыҙыл Армия районының һәм Мейәс ауылы биләмәһенең административ үҙәге. Оло Силәбе агломерацияһының бер өлөшө булып тора. Ауыл Силәбенән көнсығышҡа табан 37 км арыраҡ Мейәс йылғаһы буйында, Силәбе — Ҡурған һәм Силәбе — Шадринск юлдары сатында элекке Мейәс нығытмаһы урынында урынлашҡан.

## Географияһы
Ауыл Ҡыҙыл Армия районының көньяҡ өлөшөндә Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан, исеме лә шунан алынған. Мейәс ауылы нигеҙҙә ҡайын урмандары менән уратып алынған, төньяҡ-көнсығыш ситендә имәнлек урынлашҡан. Ауылдан 1,5 км арыраҡ Эткүл күле ята.

## Тарихы
Мейәс ауылы 1736 йылдың 1 авгусында башҡорт тарханы Таймаҫ Шәһимовҡа императрица Анна Иоанновнаның әмере менән бирелгән ерҙә Мейәс ҡәлғәһе булараҡ ойошторола. Был Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен ҡырғыҙҙар һәм башҡорттар һөжүменән хәүефһеҙлек тәьмин итеү «башҡорттарҙың ғәмәлдәрен яҡшыраҡ күҙәтеп тороу» («лучшее наблюдение за действиями башкир») маҡсаты менән эшләнә. Бының өсөн Шаимов ҡылыс бүләк итеп ала, ә башҡорттар йән башынан алынған һалымдан азат ителә. Ҡәлғәгә нигеҙ һалыр урынды Теча Слободаһынан шул уҡ йылдарҙа төҙөлгән Үрге Яйыҡ пристаненә һәм Ырымбур ҡәлғәһенә аҙыҡ-түлек ташыу юлында урынлашҡан Мейәс йылғаһы кисеүе янында һайланған.Ҡәлғә төҙөлөшөнә дөйөм идара итеү Урал заводтарының Баш дирекцияһы башлығы Василий Никитич Татищев тарафынан башҡарыла, ә төҙөлөш эштәре Яков Павлуцкий етәкселегендә Себер гарнизоны драгун полкы һәм крәҫтиәндәр көсө менән алып барыла.

Мейәс ҡәлғәһе Силәбе ҡәлғәһенән йылға ағымы буйынса 27 һәм Ҡалмыҡ кисеүенән 33 саҡрымда урынлашҡан булған. 1760-сы йылдарҙа ҡәлғәлә 143 казак һәм сиркәү була. Ҡәлғә ағас бағаналы диуарҙар, кәртәләр, соҡоп яһалған ҡаршылыҡтар, 1 юл буйы манараһы менән нығытылған булған.

18 быуат аҙағынан 1841 йылға тиклем ул Ырымбур казак ғәскәренең икенсе станицаһы ролен үтәй, артабан полк округы үҙәге булып китә.

XIX быуат аҙағында Мейәс ҡәлғәһе станица итеп үҙгәртелә. 1782 йылда Силәбе өйәҙе барлыҡҡа килтерелгәс, административ йәһәттән уның составына Мейәс улусы үҙәге булараҡ индерелә.

1924 йылдың 27 февраленән ул Урал өлкәһе Силәбе округы Мейәс районының административ үҙәгенә әүерелә, 1930 йылдан — Урал өлкәһенә (өлкә округтарын юҡҡа сығарыу менән), 1934 йылдан — Силәбе өлкәһенә (барлыҡҡа килгән ваҡытында) ҡарай. 1941 йылдың ғинуарында Мейәс районы Ҡыҙыл Армия районы итеп үҙгәртелә.

## Халҡы

1739 йылда Мейәс ҡәлғәһендә 64 ғаилә иҫәпләнеп, 1742 йылға 85 — ҡәлғә гарнизоны кешеһе, 280 кеше казаклыҡҡа алынған булып, XIX быуат урталарына 1356 кеше 242 хужалыҡта йәшәгән. 1926 йыл мәғлүмәттәре буйынса 2378 кеше 703 йортта йәшәгән.

## Транспорт
Мейәстән Силәбегә автобус йөрөй. Ауыл аша Р-330 автомобиль юлы уҙа, ауылдың көньяҡ ситендә — М51 трассаһы. Иң яҡын тимер юл станцияһы — Чернявская — 12 км көньяҡ-көнсығыштараҡ.

## Иҡтисады
* Сусҡасылыҡ комплексы
* Аҙыҡ-түлек етештергән ярымфабрикаттар комбинаты.
* Колбаса цехы.
* Икмәк комбинаты.
* «Ҡыҙылармеец» ауыл хужалығы предприятиеһы.
* ДРСУ — автомобиль юлдарын ҡарау һәм ремонтлау, төҙөлөш материалдары етештереү ойошмаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мейәс (ҡала)
* Сыбаркүл ҡәлғәһе

## Иҫкәрмәләр
Ғатаулла мулла мәсете

**Ғатаулла мулла мәсете** - (,  *Троицкиҙың алтынсы йәмиғ мәсете *) — Силәбе өлкәһе  Троицк ҡалаһындағы таш мәсет.

## Тарихы
1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында (хәҙер Силәбе өлкәһе) мәсеттәр төҙөлгән. Йәмғеһе ете мәсет - бишәүһе таштан, икәүһе ағастан һалынған була. Әлеге ваҡытта шуларҙан дүрт таш бина һаҡланған, уларҙың икәүһе тәғәйенләнеше буйынса мәсет итеп файҙаланыла. Шуларҙың береһе - Ғатаулла мулла мәсете.

XIX быуаттың 1897 йылында ҡалала йәшәүселәрҙең 36,2 % (8 430 кеше) мосолман була.

Ғатаулла мулла мәсете 1894 -1895 йылдарҙа сауҙагәр Абдулвәли Яушев аҡсаһына төҙөлгән. Ул  Баҙар урамы һәм  Осипов тыҡрығы  (хәҙерге Ленин һәм Дубинин урамдары) сатында төҙөлгән булған.  Мәсет  беренсе имам исеме менән аталып килә. 1928 йылда ябылып, уның бинаһы  тәғәйенләнеше буйынса ҡулланылмай (магазин урынлаша), ләкин манараһын совет осоронда ла емермәгәндәр.  1977 йылда мәсет бинаһы төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы тип таныла. 1990 йылдар башында  мәсет бинаһы дини йәмәғәткә кире ҡайтарыла. 2002-2009 йылдарҙа мәсетте тергеҙеү эштәре башҡарыла. 2009 йылда яңынан эшләй башлай.

«Мәхәллә-мәсет № 722» ММРО-һы тарафынан файҙаланыла. 

Архитектура ҡомартҡыһы — РФ мәҙәни мираҫ объекты  № 7400365000 (өлкә башҡарма комитеты ҡарары менән 20.09.1977 № 371).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Троицк тарихи мәсеттәре

## Сығанаҡтар
*Здание мечети. Код памятника 7400365000

## Әҙәбиәт

* Ислам на Урале: энциклопедический словарь / Коллект. автор. Сост. и отв. редактор Д. З. Хайретдинов. — М.: Медина, 2009. — 404 с., ил. — (Ислам в Российской Федерации; Вып. 5).
Бурһыҡташ (Ишембай районы)

**Бурһыҡташ** () — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Иң бейек түбәһе — 659,9 м. Әсеү менән Лыс (Ылыҫ?) (Ямаш йылғаһы бассейны) йылғалары араһында урынлашҡан.

Битәүҙәре һөҙәк, көнбайыш итәгендә Әсеүбаш яланы? ята.

## Тау тоҡомо
Тау тоҡомо алевролиттар, сланцы рифей һәүерташы, ҡомташ.

## Ландшафт
Тау өҫтө ҡайын һәм йүкә ҡатнаш урман менән ҡапланған. Тауҙың хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы төрлө һәм бай. Яҡын тирәлә йәшәгән халыҡ малсылыҡ, умартасылыҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнә.

## Атамаһының килеп сығышы
Башҡорт телендәге **Бурһыҡ** () + **камень** (, тау) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Тимәк, был тауҙы бурһыҡтар төйәк иткән.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
карта

## Иҫкәрмәләр
Боғалыш

**Боғалыш ** —  — Рәсәй, Урта Урал йылғаһы, Ҡариҙел йылғаһының һул ҡушылдығы.Свердловск өлкәһе Әртә һәм Красноуфимск ҡала округтары биләмәһендә аға. Баш алған урыны Кесе Дегтярканан төньяҡ-көнбайышҡа табан диңгеҙ кимәленән 300 метр самаһы бейеклектә урынлашҡан.. Йылға оҙонлоғо 35 км. Йылға буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Сажино, Попово, Турышовка, Голенищево, Үрге Боғалыш , Урта Боғалыш, Яңы Боғалыш, Боғалыштамаҡ.

Ҡойоусы йылғалар (тамағынан км алыҫлыҡта):

* 1,9 км: йылға Яманйылға (һул)
* 13 км: Титнигул (уң)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

## Этимологияһы
Гидронимдың килеп сығышы тураһында яҙғанда профессор, топонимдар белгесе А. К. Матвеев башҡорт телендәге *боға* һүҙен ҡуллана һәм йылғаны *Бычья — Боғалыш* тип атай. Боға+алыш тигән фараз да осрай.

**''Боға** — тоҡом үгеҙе''

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит== Һылтанмалар ==
Бурһыҡ шишмәһе (Ишембай районы)

**Бурһыҡ шишмәһе** — Башҡортостандың Ишембай  районындағы шишмә. Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында, Ишембай ҡалаһын һыу менән тәъмин иткән һыу ҡыуҙырыу станцияһынан көньяҡтараҡ 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ишембай ҡалаһының көньяҡ микрорайоны — Тирмән-Йылға ҡасабаһы һәм Алаҡай ауылы араһындағы Олотау итәгенең көнбайыш яғында Бурһыҡ (урындағы һөйләш буйынса «Бурҫыҡ») соҡоронда, көнсығыштан көнбайышҡа табан аға. Шишмә яҙын, ҡар һыуҙары ирегән осорҙа мул һыулы. Шишмә һыуҙары тауҙан түбәнгә, Ағиҙел туғайына табан ағып төшөп, Ағиҙел үҙәнендәге күлдәр һәм бәләкәй йылғалаларға ҡушыла.

Йәйге осорҙа һыуы әҙәйә, йәй ҡоро килгән саҡта бөтөнләй ҡороп, ер аҫтына китә. Бурһыҡ соҡорондағы шишмә үҙәнендә төрлө файҙалы үҫемлектәр, дарыу үләндәре үҫә.

1950—1960 йылдарҙа Бурһыҡ соҡорон һөрөп эшкәртеү маҡсатында унда үҫкән ҡыуаҡлыҡтар,бүре муйылы,зелпе һәм ҙур майҙанды алып торған сейәлек юҡ ителә. Шишмәнән йыраҡ түгел төҙөлгән Ишембай һыу ҡыуҙырыу станцияһы урыны әле лә халыҡ араһында «Сейәлек» тип атала. Урыҫтар уны «Чилижник», йәки «Селеклек» ти. Бында 1990 йылдар аҙағына тиклем «Аҡсарлаҡ» («Чайка») санаторийы эшләне.
Һуңғы осорҙа Бурһыҡ соҡоронан төньяҡтараҡ ятҡан ерҙәр шәхси йорт төҙөлөшө өсөн халыҡҡа бүлеп бирелгән, уның буйында шәхси йорттар ҡалҡып сыҡан.

## Һылтанмалар
* Д.Никулочкин. Прерванный полёт

## Карта
*
Сереккүл

**Сереккүл** — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районында Таналыҡ йылғаһы башы эргәһендәге һыуһаҡлағыс. Һарыкүл күлен көнбайыш осонда быуып яһалған. 

Һыуһаҡлағысты төҙөү 2006 йылдың йәйендә башлана. Төҙөлөш эштәрен «„Башмелиоводхоз“ идаралығы» федераль дәүләт учреждениеһы алып бара. Һыуһаҡлағыстың көтөлгән күләме — 18 млн м³. 2015 йылдың 23 мартына ҡарата һыуһаҡлағыс файҙаланыуға тапшырылмаған.

Һыу өҫтө майҙаны 250 гектар тәшкил итә, күләме — 9,8 млн м³. Һыуһаҡлағыстың гидротехник ҡоролмалары хәүефлектең IV класына ҡарай.

Диңгеҙ кимәленән 520 метр бейеклектә, Ирәндек ҡыҙырымында Һаҡтау һырты янында , Бикеш, Мерәҫ һәм Ниғәмәт ауыл Советтары сиктәре тоташҡан урында, Талҡаҫ күленән 5 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.

2006 йылдың 11 ноябрендә һыуһаҡлағыс төҙөлөшөндә Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Г. Рәхимов була.

Һыуһаҡлағыстың атамаһына ҡарата тиҫкәре иҫкәрмәләр:

директор турбазы «Озеро Графское» А. А. Юсупов:
— Как человек, конкретно занимающийся организацией досуга людей на берегу водоёма, хочу выразить своё мнение по поводу строительства «Сереккульского» водохранилища. Меня больше волнует название будущего водоема. С какой гордостью в будущем можно будет рекламировать озеро с изначально подмоченной репутацией. Ведь Серек-Куль переводится как гнилое озеро. При определении имени будущего «младенца» следовало бы подойти к этому делу ответственно с учётом географии, истории и будущего назначения водоёма. Не зря говорят, что имя определяет судьбу ребёнка. Эту истину, я думаю, можно применить и в отношении озера.

## Иҫкәрмәләр
Масленников йорто (Вологда)

**Масленников йорто** (**Масленниковтар йорто**) — Вологдала  XVIII быуат аҙағы бинаһы,  VI Армия яры буйы урамы, 127 йорт  адресы буйынса урынлашҡан, федераль әһәмиәттәге  архитектура ҡомартҡыһы.

## Тарихы
Йортто 1780 йылдарҙа голланд  контораһы төҙөй. 1789 йылда тәүге тапҡыр планда күрһәтелә.  Һуңынан уны Вологда сауҙагәрҙәре Рыбников, Бросов, Извозчиков биләй. Күпемеле ваҡыт ул Прочтмейстер йорто тип иҫәпләнә, бында почта контораһы һәм почтмейстер фатиры урынлаша. Артабан бинаға ҡалала билдәле булған Масленниковтар ғаиләһе хужа була   (1910 йылдараҙ адресы:Дмитриев яры буйы урамы, 12). Совет осоронда ремонттан һуң бында Йәш йылғасылар клубы эшләй (1950 йылдарҙа адресы: Ҡыҙыл флот яр буйы урамы, 16).

Ҡомартҡы бинаһында балалар «Меридиан» диңгеҙ үҙәге урынлаша.   2010 йылда тергеҙеү эштәре сиктәрендә  ҡыйығын алмаштыралар, штукатурлау буйынса эштәр башҡарыла, шул уҡ мәлдә сәнғәт белгесе Г.М.Лукомский һүрәтләгән классицизм өсөн хас булған  бер тонлы төҫтәрҙе боҙоп, фасады ике төҫкә — «терракота» һәм аҡҡа буяла.

## Архитектураһы

Масленников йорто Вологдалағы иртә классицизмының үҫеше ваҡытына ҡарай. Ярым ҡатлы көмбәҙ түшәмле  аҫҡы ҡат менән айырым йорт ярым-ҡат  ярым- антресоль рәүешендә өҫҡорма менән айырылып тора, ул ҡасандыр еңелсә аттик менән биҙәлгән, XX быуат башындағы Петербург архитектура тәнҡитсеһе Г.К.Лукомский һүҙҙәре менән  «бик яҡшы профилдә» була.  Был композиция алымы XVIII быуат урталарында Петербург архитектураһынан һуңлап үҙләштерелгән тип иҫәпләнә.  Бүлмәләр анфилад урынлаша,  өс бүлмәнән төп, үҙәк бүлмә ике семәрле симметрия ишектәре, бигерәк тә  үҙәк бүлмә яғынан бай биҙәлгән ишектәре менән  иғтибарға лайыҡ. Тышҡы баҫҡыстар ихатанан  туранан-тура  икенсе ҡатҡа алып бара, был бинаны XVII быуат ҡаралтыларына  яҡынайта.

Фасады биҙәлеше классицизм өсөн хас  — өҫтә биҙәкләп һыланған тура мөйөшлө нишалар һәм аҫта тәҙрәләре, үҙәк өлөшөндә улар өҫтөндә сандриктар, шулай уҡ консолдәргә эленеп торған гирляндалар менән тамамланыусы матур фриз  һәм кәрниз. Ярым подвал һәм бина мөйөштәре эре рустовка менән эшкәртелгән.  Үҙәк күләмде барокко эҙҙәре булған дүрт пилястра  — уртаһында һылап эшләнгән түңәрәктәр бүлә, элек пилястралар бер-береһе менән киҫешкән ботаҡтарҙан капителдәр менән тамамланған (хәҙер юғалған).  Тәҙрәләр араһындағы аралыҡ филенкалар менән башҡарылған. 

Г. К. Лукомский Масленников йортон   «Людовик XVI стиленең иҫ киткес өлгөһө»  тип атай, бинаның пропорцияларын, кәрнизен, XX быуат башында әле иҫән булған балкон  рәшәткәләрен маҡтай, йорттоң бер тонда терракот төҫөндә  дөрөҫ буяулыуын, тик, ҡыҙғанысҡа, был тон «бер аҙ ҡуйы» булыуын билдәләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Достопримечательности Вологды

## Иҫкәрмәләр
Сауҙагәр Воробьёв йорто

**Сауҙагәр Воробьев  йорто** — Выборгта коммерция бүлмәләре менән торлаҡ йорт.  Вокзал, Димитров һәм Ростов  урамдары араһындағы өс мөйөшлө участканы биләй, биш ҡатлы архитектура ҡомартҡыһы  исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
XX быуаттың башына Выборгтың  иң уңышлы сауҙагәре һәм  рус общинаһында билдәле  хәйриәтсеһе Ф.П. Воробьев була.  Ул Выборг вокзалынан алыҫ түгел өс мөйөшлө майҙанды  ҡунаҡхана төҙөү өсөн һатып ала.  Ҡунаҡахана бинаһының проектын Выборг архитекторы К.А.Шульман эшләй, бынан алда ул сауҙагәр Маркеловтың йортон проектлаған була.

Мансарда ҡаты менән 1904 йылда төҙөлгән өс ҡатлы бина формаһы буйынса төрлө тәҙрәләре менән төньяҡ модерн стилендә һәм фасадының бай декоры, матур осло ҡыйыҡлы күп һанлы эркерҙары, шулай уҡ шпилдәре менән ҙур булмаған  мөйөш башнялары менән айырылып тора, шуларҙың икеһе  вокзал бинаһына ҡараған мөйөш фасадында күтәрелеп тора.

Тиҙҙән күрше участкала икенсе Выборг эшҡыуары Юхо Лаллукки заказы буйынса шул уҡ стилдәге йорт төҙөлә. Выборг сауҙагәрҙәре йорттарҙың фасадын биҙәү өсөн аҡса йәлләмәй, сөнки был уларҙың коммерция эшмәкәрлеге өсөн реклама була. Воробьев йортоноң төп бүлмәләрен төрлө хаҡ категорияһындағы   28 номерға «Рауха» ( «тыныслыҡ») ҡунаҡханаһы биләй. Беренсе ҡатта магазиндар һәм коммерция тәғәйенләнешендәге башҡа предприятиелар, ә икенсе ҡатта киң мөйөш балконда асыҡ веранда менән ресторан  урынлаша.  

1939 йылда ҡунаҡханаһы майҙанын  киңәйтеү өсөн  бина архитектор В.Кейянен проекты буйынса тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. Йортто өҫтәп төҙөү барышында архитектор функционализм алымдарына мөрәжәғәт итә. Ысынында  был фасадының һәм интерьерҙарының бай романтик биҙәктәренең юҡҡа сығыуына килтерә. Тикшеренеүселәр фекере буйынса, силуэтын ябайлаштырыу бинаның үҙенсәлеген юҡҡа сығара: киң тәҙрәле шыма штукатурланған аҡ  фасадтың  тура линиялары 1920 — 1930 йылдарҙағы фин архитектураһы өсөн типик. Бында йәшәүселәргә  яңыртылған  «Рауха» ҡунаҡханаһының 35 бүлмәһе, шулай уҡ  «Иматра» йыһазландырылған бүлмәләр тәҡдим ителә. 

Ҡунаҡхана сифатында бина совет-фин һуғышы  (1939-1944) тамаланғанға тиклем ҡулланыла: хәрби ваҡытта зыян күргән ерҙәре йүнәтелә.  Һуңғараҡ йорт һаулыҡ һаҡлау ведомствоһы учреждениелары һәм тимер юлсылар торлағы сифатында тимер юлдар ведомствоһына тапшырыла. 1962 йылдан ведомство дауаханаһы һәм поликлиникаһы Ленинград шоссеһындағы яңы төҙөлгән бинаға күскәндән һуң,  Воробьевтың элекке йорто йәнә торлаҡ була, әммә тимер юлдар аптекаһы  мөйөш бүлмәлә  XXI быуаттың башына тиклем урынлаша.  Бинаның беренсе ҡатының  ҙур өлөшөн  магазин һәм йәмәғәт туҡланыуы предприятиелары биләй

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Ю. А. Гусаров* Выборг. Прошлое и настоящее урта быуаттарҙан ҡалған. Путеводитель. — : Паритет, 2017. — 320 б. — ISBN 978-5-93437-434-2.
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Довоенные изображение здания на «Виртуальном Выборге»
Луга ҡултығы

**Луга ҡултығы** — Балтик диңгеҙендә Фин ҡултығының бер өлөшө. Көнбайышта Нарва ҡултығынан Кургальский ярымутрауы, көнсығышта Копор ҡултығынан — Сойкино ярымутрауы менән айырылған. 18,5 километрға ҡоро ергә кереп тора. Ҡултыҡтың көньяҡ яры буйында Усть-Луга тигән динамик үҫештәге диңгеҙ порты урынлашҡан. Ярҙар һәм һыулығы үҙе лә балыҡ тотоу һәм рекреация өсөн файҙаланыла.

## Гидрография
Луга ҡултығы һай булған, тағараҡ һыман ҡултыҡ, ул Фин ҡултығының көнсығыш өлөшөндәге үҙәнлектәрҙе тултыра. Көнсығыштан уны Колганпя мороно сикләй, ә көнбайыштан Кургальский ярымутрауы. Шулай итеп, ул көньяҡтан, көнсығыштан һәм көнбайыштан ябылған. Асыҡ диңгеҙгә сығыу төньяҡ өлөшөндә генә мөмкин. Ҡултыҡтың тирәнлеге уртаса 11,4 метр тәшкил итә. Меридиан ҡултыҡтың буйынса оҙонлоғо 18,5 км-ға етә, урта өлөшөндә максималь киңлеге 13 км тәшкил итә, һыу көҙгөһө майҙаны 192,9 км2, уртаса һыу күләме 2,3845 км3 тәшкил итә.

## Климаты
Климат уртаса, диңгеҙҙәге климатҡа оҡшаған. Уртаса һауа температураһы ғинуар айында -6,5 °C тәшкил итә , һыу -0,2 °C, һыу июлдә 19 °C тиклем йылына, һай ғына булған урындарҙа иһә 32,5 °C тиклем. Һыу тоҙлолоғо түбән булыу сәбәпле (көньяҡта 0,17 ‰, 6,20 ‰ төньяҡта) Луга ҡултығында йыл һайын боҙ барлыҡҡа килә, йыл буйына боҙ менән ҡапланыу көндәре оҙонлоғо 86 тәүлектән алып 186 тәүлеккә ҡәҙәр үҙгәреп тора. Хатта ғинуар аҙағынҙа йомшаҡ ҡыштарҙа ла бөтә ҡултыҡ та  апрель уртаһына тиклем һаҡлана торған боҙ менән тула. Боҙ ҡатыу һай булған һәм төсө һыу булған көньяҡтан башлана.

## Рельефы
Ҡултыҡтың төбен, нигеҙҙә, ҡом, балсыҡ, таш тәшкил итә. Төньяҡтан көньяҡҡа табан ҡултыҡты һыу аҫты һырты кисә, уның бер өлөшө булып Мерилода, Шпартенкова, Тёмная Лода, Щит һәм башҡа таш банкалары ҡушыла. Ул шартлы рәүештә ҡултыҡ акваторияһын көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәренә 1:2 пропорцияһына бүлә.

## Ихтиофауна
Луга ҡултығы ихтиофаунаның нигеҙен өс төрө диңгеҙ тәшкил итә: клюшка, Балтик диңгеҙе сельды - салака һәм корюшка.

## Сығанаҡтар
* Топонимическая энциклопедия Санкт-Петербурга. — СПб: Информационно-издательское агентство ЛИК, 2002. — 808 с. — ISBN 5-86038-094-1.
* Географический энциклопедический словарь: Географические названия — М.: Советская энциклопедия, 1983.
* Хазанович К. К. Геологические памятники Ленинградской области. — Л.: Лениздат, 1982.

Төркөм:Алфавит буйынса ҡултыҡтар
Төркөм:Фин ҡултығы ҡултыҡтары
Төркөм:Ленинград өлкәһе ҡултыҡтары
Сойкино ярымутрауы

**Сойкино ярымутрауы**, шулай уҡ **Сойкинский ярымутрауы** — Фин ҡултығының көньяҡ ярындағы, Ленинград өлкәһе Кингисепп районына ҡарай торған ярымутрау. Исем ижорсадан килеп сыҡҡан һәм «Soikkola» — ярымутрау тигәнде аңлата.

Көнбайыштан Сойкино ярымутрауы Луга ҡултығы, көнсығыштан — Копора ҡултығы һыуҙары менән йыуыла. Ярымутрауҙың иң төньяҡ нөктәһе - Колганпя мороно. Үҙәк өлөшөндә Сойкино ҡалҡыулығы урынлашҡан, иң бейек нөктәһе - диңгеҙ дәрәжәһенән 136 метр.

## Тарихы
Ярымутрауҙа боронғо замандарҙан уҡ кеше йәшәгән, быға Соловецкий утрауҙарында «лабиринттар» менән сағыштырылған мегалитик ҡоролмалар дәлил булып тора.

Беҙҙең эраның, иң кәм тигәндә беренсе мең йыллығында башлап ярымутрау фин-уғыр ҡәбиләләре күсеше аренаһына, ә икенсе мең йыллыҡ башында Новгород йоғонтоһо өлкәһенә инә. XVI быуатта ярымутрауҙың ерлектәре Водьская пятина Копок өйәҙенең Каргаль погостына кереүе писцовые китаптарҙа телгә алына. XVII быуаттың бөтә дауамында тиерлек ярымутрауҙың бер өлөше Швецияның Ингерманландия провинцияһы булған, был ваҡытта уның ерҙәренә эвремейстар күсереү башлана. Россия составына йоҡторғандан һуң ярымутрау Ямбург өйәҙенең Сойкино волосына ҡарай башлай.

XX быуаттың 30-сы йылдарында ярымутрауҙа «Кронштадт-2» йәки «Ручьи» исеме хәрби-диңгеҙ базаһы төҙөлә һәм уның бетон ҡоролмаларының ҡалдыҡтарын хәҙер ҙә Сойкино урмандарында осратырға мөмкин. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бында ауыр һуғыштар уҙа, шуның нәтижәһендә ярымутрауҙың күп кенә боронғо ауылдары емерелә һәм яңынан торғолай. Улар араһында ҡасандыр булған иң ҙурыһы Сойкино ауылы ла бар, уның элекке йәшәйше тураһында Сойкино ярымутрауының иң бейек нотаһында Николай Чудотворец сиркәүе һәм ҡәберлек ташландыҡ ер хәтерләтә.

## Халҡы
Боронғо замандарҙан бирле Сойкино ярымутрауы халҡын фин-уғыр төркеме халыҡтары — водь һәм ижора тәшкил иткән. Әлегә тиклем унда этник төркөмдәрҙең аҙ һанлы ҡалдыҡтары компактлы рәүештә йәшәй бирә. Һуңғараҡ урыҫтар һәм ингерманланд финдары килеп ултыра.

Хәҙерге ваҡытта ярымутрау территорияһында Истину, Истину, Глинки, Горки, Дубки, Залесье, Кошкин, Красная Горка, Логи, Логи, Логи, Яңы Гаркол, Пахомовка, Ручьи, Слободка, Семеново, Иҫке Гаркол, Зюганов, Косово ауылдары урынлашҡан. Ярымутрауҙа барлығы 2000гә яҡын кеше йәшәй.

## Мәҙәниәте

Халыҡтың аң-белемгә эйә мираҫын һаҡлау өсөн Вистину ауылында тыуған яҡты өйрәнеү музейы булдырыла. Унда ижора көнкүреше әйберҙәре, кейем-һалым һәм йыһаздар ҡуйылған, экспозицияның бер өлөшө традицион һәм заманса балыҡсылыҡҡа арналған. Горки ауылында ижор телендә йырҙар һәм таҡмаҡтар башҡарыусы фольклор ансамбль, Вистина йәштәр фольклор төркөмө ижор йырҙарын башҡара.

## Сығанаҡтар
* Сидоренко А.В. том I // геология СССР. — М: Недра, 1970. — P. 28. — 548 p.
* Александр ВЕРТЯЧИХ. Любовь к отеческим камням // Санкт-Петербургские ведомости, №219 от 21.11.2008.
* Шаскольский И. П. Была ли Россия после Ливонской войны отрезана от Балтийского моря? (рус.) // АН СССР. Исторические записки, том 35. — 1950.

Төркөм:Алфавит буйынса ярымутрауҙар
Төркөм:Фин ҡултығы
Төркөм:Ленинград өлкәһе ярымутрауҙары
Сәтләүек утрауы

**Сәтләүек утрауы** (*Пянкинясаари, финса Pähkinäsaari, шведсә Nötö*) — Нева йылғаһы Ладога күленән башланған ерҙә урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Ленинград өлкәһенең Киров районына ҡарай.

Төп иҫтәлекле урыны — XIV ғасырҙарға Орешек (руссанан сәтләүек тип тәржемә ителә) тигән боронғо Новгород нығытмаһы, хәҙер ул Санкт-Петербург тарихы музейы филиалы булып тора. Утрауҙа халыҡ даими юҡ. Музей материк өлөшөндә урынлашҡан Морозов исемендәге поселок һәм Шлиссельбург менән бәйле.

## Географияһы
Утрауҙың рельефы тигеҙлек булып тора. Пляж урынлашҡан көнсығыш ярына тамағынан тыш, утрау ярҙары бик текә, ҡаялы. Бастиондарҙы яр нығытмалары таш менән нығытылған.

Утрау үләнле үҫемлектәр (клевер, кесерткән, әрекмән, арыҫлан ауыҙы, эт ҡаҡыһы, шайтан таяғы) менән ҡапланған. Ерек һәм ҡыҙыл ҡарға миләше ҡыуаҡтары, бер-бер генә үҫеп торған шыршы, тирәк, миләш һәм алма ултыртмалары үҫә. Хайуандар дөньяһы бөжәктәр (һағыҙаҡ, күбәләктәр) һәм һыу ҡоштары (аҡсарлаҡтар) менән тәҡдим ителгән.

## Тарихы
Нева йылғаһының шишмә башында урынлашҡан Сәтләүек утрауы беренсе тапҡыр 1228 йылда, Невада «Варягтарҙан гректарға» сауҙа юлы уҙғанда, Новгород йылъяҙмаларында тип алына. Пекинсарда (Сәтләүек утрауы) Ландскронаға нигеҙ һалынған йылда ҡабул ителгән Харальдҡа ҡаршы экспедиция менән бәйле Эрика хроникаһында иҫкә алына. 1323 йылда бөйөк князь Новгородский Юрий Данилович бында Орешек нығытмаһына нигеҙ һала.

Утрауҙа нығытыу төҙөлөшө барышында новгородтар утрауҙың урынашуын һәм уның яраҡһыҙлығын иҫәбенә алған, ул оло ерҙән көслө ағымлы Неваның ике тамағы менән айырылып тора. Шулай уҡ нығытманы тәрән соҡорҙар менән уратып алғандар. Нығытма шведтарҙың Ладога куленә табан юлында булған, был иһә новгородсыларға Нева буйынса Фин ҡултығына юл тәьмин иткән, ул Көнбайыш Европа илдәре менән алыш-биреш итеү өсөн ҡулланылған.

Шведтар даими рәүештә ошо мөһим портҡа эйә булыу хоҡуғы өсөн көрәшкәндәр һәм 1348 йылдың августында Сәтләүек утрауын һуғыш хәрәкәттәре алыуға ирешәләр, тик хәҙер 1349 йылдың февралендә үк төрлө урыҫ шәһәрләренә килгән ополчение көсө утрау менән законлы хужаһына ҡайтарыла. Әммә һуғыш ваҡытында ағас нығытманы юҡ иткән янғын сыға.

Орешек таш нығытмаһы төҙөлөшө 1352 йылда тамамланған.

Төҙөлөш менән Новгород Республикаһы башлығы — архиепископ Василий етәкселек итә. Ул ваҡытта нығытманың таш варианты утрауҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҡалҡыулыҡта урынлашҡан була һәм уның 1/5 территорияһын биләп торған.

## Сығанаҡтар
* ЛАДОЖСКОЕ ОЗЕРО (НАВИГАЦИОННО-ГЕОГРАФИЧЕСКИЙ ОЧЕРК) 

Төркөм:Алфавит буйынса утрауҙар
Төркөм:Ладога күле
Төркөм:Ленинград өлкәһе утрауҙары
Никуличевтар йорто

**Никуличевтар йорто** — Вологда өлкәһе Усть Кубинский районының Устье урамында XX быуат башында төҙөлгән ике ҡатлы торлаҡ йорт.  Төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы.  Әлеге ваҡытта йортто йәш архитектор Иван Магарев тейешле тәрбиә күрһәтеү бурысы менән шәхси милкенә  һатып ала.

## Тарихы
Ике ҡатлы айырым йорт архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә һәм XX быуат башында эклектика элементтары менән боронғо Русь стилендә  төҙөлә.  Бейек тәҙрәләре, башнялары һәм шпилдәре менән йорт шулай уҡ буй етмәҫлек булып күренә. 

100 йылдан ашыу унда сауҙагәр Иван Никуличевтың сауҙа йорто урынлаша, Никуличев ағас киҫеү, быяла, синкаль-химия, кирбес заводтарына хужа була, буксир һәм тауар-пассажир пароходтарына эйә була.  Капиталының күләме, активтарының һаны һәм сауҙа әйләнеше буйынса Никуличевтарҙың Устьела, хатта Вологдала  тиңе булмай.

## Архитектураһы
Йорта бола, шулай уҡ совет власы осоронда ҡуйылған ваҡытлы бүлкәләргә ҡарамаҫтан, бина тулыһынса үткәндәрҙең тарихы менән тулы. Беренсе ҡатта таш арка түшәмдәр төҙөлгән һәм беҙҙең көндәргә тиклем  һаҡланған,  икенсе ҡатта бордюр һылау биҙәктәре һәм люстралар өсөн матур розеткалар менән түбәлектәр һаҡланған.  

Ҡоролмала ҙур үтеп йөрөү бүлмәләре бар, улар күрше бәләкәй бүләмәләр менән йәнәш. Ҡайһы бер тәҙрәләре беҙҙең көндәргә тиклем сүкеп яһалған биктәре менән килеп еткән, ишектәре үҙенсәлекле орнаменттан ғибәрәт. Йорт тәҙрәләренән Устье ауылының үҙәк өлөшөнә, Николай Мириликийский ҡорамына матур күренеш асыла.  Сауҙагәр йортоноң өҫкө ҡатына күп баҫҡыслы күтәрмә алып бара. Бында ул иҫкергән, әммә тергеҙеүгә бара. Йорт бүлмәләре ҙур камин-мейестәр менән йылытыла, улар юғары оҫталыҡ менән сығарылған һәм бөгөнгө көнгә тиклем емерелмәгән, хатта плитаһы тигеҙ һәм ныҡ тора.

## Хәҙерге торошо
1917 йылғы революциянан һуң Никуличевтарҙың сауҙа  йорто   йәшәүҙән туҡтай, ә йорттоң  бүлмәләрен тапшыралар һәм  китапхана урынлаштыралар. Һуңыраҡ был бина  ауыл хужалығы предприятиеһына күсә, ул ваҡыт үтеү менән бер нисә тапҡыр исемен үҙгәртә: Ленин исемендәге совхоз, «Русь», «Вологда картуфы». 

2020 йылда Никуличевтар йортон бинаға яңы тормош биреү теләге менән Вологданың йәш архитекторы Иван Магарев һатып ала, ул йорттоң бүлмәләрендә кафе һәм күргәҙмә залдары менән туристик -ҙәк асырға ниәтләнә. Тәүге айҙарҙа хужа йортто тәртипкә килтереү менән мәшғүл була. Тик сарҙағынан ғына бер тоннанан артыҡ ҡош тиҙәге сығарыла.

## Документтары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Дом Никуличевых. Вперёд к реставрации
* Дом купца Никуличева. Новая жизнь памятника 
* Наследие. Тайны Устьянского замка 
* Видео. Новый владелец Дома Никуличевых
* Инстаграм. Дом Никуличевых
Кемь өйәҙе

**Кемь өйәҙе** - Олонец наместниклығы, Архангельск губернаһы, Карелия хеҙмәт коммунаһы һәм Карелия Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы составындағы административ берәмек. Үҙәге - Кемь ҡалаһы.

## Географияһы

Кемь өйәҙе Архангельск губернаһының төньяҡ-көнбайыш өлөшөн биләгән, Аҡ диңгеҙгә күтәрелеү юлы булған. Финляндия һәм Олонец губернаһы (Повенец өйәҙе) менән сиктәш. Өйәҙҙең төньяҡ сиге Кандалакша ҡултығының көнсығыш ярында башлана, уны урай һәм көнбайышҡа табан йүнәлә. Шул рәүешле, Кемь өйәҙенә Кандалакша ярының ҙур булмаған өлөшө, бөтә Корелия тыш һәм Поморье ярының ҙур өлөшө, йәғни Аҡ диңгеҙҙең көнбайыш яры инә. Өйәҙҙең майҙаны һыу һәм эске диңгеҙ утрауҙары менән бергә 45,5 мең км2 тәшкил иткән.

## Тарихы
Кемь өйәҙе Олонец наместниклығы составында 1785 йылда ойошторола. Өйәҙҙең төп ерҙәрен Кемь һәм Шуерец волостары тәшкил иткән.

1796 йылда Архангельск губернаһына күсә, уға Повенец өйәҙенең ҙур өлөшө ҡушыла.

1801 йылдың 9 (21) сентябрендәге император Указ нигеҙендә, Кемь өйәҙе яңы ойошторолған Олонец губернаһына тапшырыла, ләкин 1802 йылдың октябрендә Архангельск губернаһы составына ҡайтарыла.

1859-1883 йылдарҙа Кемь өйәҙенә Кола өйәҙе территорияһы ҡушыла.

1920 йылда Кемь өйәҙе Карелия хеҙмәт коммунаһы составына тапшырыла, 1923 йылда ул Автономиялы Карелия ССР итеп үҙгәртелә.

1923 йылдың 30 апрелендә Кемь өйәҙенә Онега өйәҙенең  Сумпосад, Нюхот, Лапинская, Надвоицкая һәм Колежем волосте ҡушыла.

1923 йылдың 25 июлендә Кемь өйәҙенең көнбайыш өлөшөнән Ухта (Калевала) ауылын үҙәк итеп Ухта өйәҙе ойошторола.

1927 йылда Кемь өйәҙе бөтөрөлә, ә уның территорияһында административ райондар ойошторола. Совет осоронда өйәҙҙең биләмәләре бер нисә тапҡыр үҙгәрә.

## Халҡы

1897 йылғы халыҡ һанын ҡабул итеү мғлүмәттәре буйынса өйәҙҙә 35,4 мең кеше йәшәгән, шул иҫәптән карелдар — 54,4%, урыҫтар — 45,0 %. Кемь ҡалаһында 2447 кеше йәшәй.

## Административ бүленеше

1905 йылда Кемь өйәҙе составына ҡала, посад, монастырь һәм 22 волость кергән.

## Сығанаҡтар
* Краткая справка об административном и епархиальном делении территорий, документы которых представлены в Национальном архиве Республики Карелия
* Труды Карельского научного центра РАН № 4. 2012. С. 74-84

## Һылтанмалар
* Онежский, Кемский и Кольский. — 1896. — Архангельск, 1894—1896. — 3 т.
* Алфавитный каталог населенных мест Кемского уезда 
* Старые карты Кемского уезда

Төркөм:Архангельск губернаһы өйәҙҙәре
Төркөм:Карелия өйәҙҙәре
Корела (ҡәбилә)

**[[Карелдар|Корела]]** — Урта быуаттарҙа, нигеҙҙә, Карел муйынында һәм Төньяҡ Ладога буйында йәшәгән боронғо Балтик буйы-фин ҡәүеме.

## Килеп сығыштары
Карелдарҙаң килеп сығышы буйынса төрлө фараздар бар. В. И. Равдоникас карелдарҙың ата-бабалары Көнсығыш Ладога буйынан килгән тип һанай. X. Киркинен карелдарҙың килеп сығышын чудь һәм вепс ҡәбиләләренең үҙ-ара мөнәсәбәте һөҙөмтәһе итеп күрә..

Д. В. Бубрих корелаларҙың ата-бабалары араһында шулай уҡ весь ҡәүемен атай (дьяк археологик мәҙәниәте).

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр (К. А. Нордман, А. С. Жербин, И. П. Шаскольский) үҙенсәлекле карел мәҙәниәте иһә беҙҙең эраның I мең йылдарында уҡ (иртә Урта быуат) булған тип һанай.

VI быуатта саамдар йәшәгән Карел муйынына көнбайыш Ингриянан емь ҡәүеме күсенгән, ә һуңынан IX быуатта уларға көньяҡ Ладога буйынан (вепстар йәшәгән) күп һанлы күсенеүселәр ҡушылған, тигән фекерҙәр бар.

## Тарихи осор
X быуаттан (археологик мәғлүмәттәр буйынса) Карел муйынында Корела ҡалаһы (хәҙерге Приозерск) — корела ерҙәренең административ үҙәге булған. Новгород документтарында Водь пятинаһының Карелия өлөшө тип көньяҡ Ладога буйында Волхов йылғаһының көнбайышҡа табан территорияһы һаналған.

Корелалар тәүге тапҡыр Боронғо Новгород туҙ яҙма сығанаҡтарында 1075—1100 йылдарҙа телгә алына (№ 590)

XII быуаттағы корела ерҙәрендә Новгород республикаһы *Обонег пятинаһы* составында феодаль ҡоролош урынлаштырыла.

Йылъяҙмаларҙа корелдар беренсе тапҡыр 1143 йыл телгә алына. Тарихсылар ул заман ҡәбиләһен Карел муйынында, төньяҡ Ладога буйында урынлашҡан тип һанай.

1227 йылда Новгород кенәзе *Ярослав Всеволодович* корелаларға номиналь суҡындырыу үткәрә, ләкин ғәмәлдә, һәр хәлдә, Ладога буйы карелдары мәжүси булып ҡалыуын дауам иткән.

XIV быуатҡа корелалар төркөмдәре, Аҡ диңгеҙҙән башлап (Төньяҡ Двина тамағында) Ботния ҡултығына тиклем төньяҡҡараҡ таралған.

XIV быуат аҙағында — XV быуат башында Валаам һәм Коневец монастырҙары нигеҙләнә һәм миссионер эшмәкәрлеген башлай

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Корельская земля

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *[[Панкрушев, Григорий Александрович|Панкрушев Г. А.]]* Племена Карелии в эпоху неолита и раннего металла. — М.,Л.: Наука, 1964. — 150 с.:табл.
* 
* *[[Сакса, Александр Иванович|А. И. Сакса]]* 100 лет археологического изучения корелы // Современное финно-угроведение. Опыт и проблемы. — Л., 1990.
* Кочкуркина С. И. Народы Карелии: история и культура. 2-е издание. Петрозаводск, 2005.- 208 с.
* Х. Киркинен, П. Невалайнен, Х. Сихво. История карельского народа. Петрозаводск, 1998.