open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ковалёв Иван Платонович

**Ковалёв Иван Платонович** (21 май 1921 йыл — 20 июль 2016 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр,  генерал-майор. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Иван Платонович Ковалёв Тарасовка ауылында (хәҙер — Украина Винница өлкәһе Жмеринка районы) тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң Днепропетровск өлкәһендәге Никополь ҡалаһында Көньяҡ торба металлургия заводында токарь булып эшләй. 1940 йылдың октябрь айында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһынахәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1941 йылдың июненән — алып Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Шул уҡ йылдың октябрь айында Вязьма тирәһендә ҡаты яралана. Һауыҡҡандан һуң Ковалёв кесе лейтенанттар курсына ебәрелә, уны 1942 йылда тамамлай.

1943 йылдың мартынан гвардия лейтенанты Иван Ковалев Төньяҡ-Көнбайыш фронты гвардия айырым минёрҙар батальонының мина-шартлатыу взводына етәкселек итә. 10 мартта взвод Псков һәм Ленинград өлкәләрендә диверсия эшен алып барыу маҡсатында дошман тылына ебәрелә. Артабанғы ете ай эсендә взвод яугирҙары 16 дошман эшелонын шартлата, 17 күпер, 8 км-ҙан ашыу тимер юлын, километр ярым элемтә бәйләнешен, 2 танкты, 1 бронемашинаны, яҡынса 520 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, 350 партизанды сапёр эшенә өйрәтә, дошман тураһында бер нисә мөһим мәғлүмәт таба. Ковалев үҙе шәхсән 4 эшелонды шартлата, 5 күперҙе, 6 автомашинаны юҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 4 июнендәге Указына ярашлы «немец баҫҡынсылары менән көрәштә күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы» өсөн гвардия лейтенанты Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ була..

Һуғыш тамамланғандан һуң Ковалев Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1950 йылда ул Юғары инженер ғәскәрҙәре академик курстарын тамамлай. 1953 йылда полковник Ковалев запасҡа сыға. Тыуған ауылына ҡайтып, унда урындағы колхозда партия ойошмаһы секретары булып эшләй.

2008 йылдың 5 майында Президент Украина Президенты Указына ярашлы уға Украина Ҡораллы Көстәре генерал-майоры исеме бирелә.

## Хәтер

* Ковалёв хөрмәтенә балыҡ тотоу траулеры аталған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены (3968-се)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Хмильнык һарайы

**Граф Ксидо һарайы** — Хмильныкта иҫтәлекле урын,  1911-1915 йылдарҙа академик Фомин проекты буйынса  боронғо замок диуарҙары янында матур Буга яры өҫтөндә төҙөлгән. Төрлө осорҙарҙың эклетик стиле берләшмәһен тәшкил итә. Әгәр һарайға төрлө яҡтан ҡараһаң, уның  шул уҡ йорт икәненә ышаныуы ауыр. Йылға яғынан мөйөштәрендә башнялар менән ренессанс һарайы панорамаһы асыла, ә бына төп инеү урынында колонналар менән  бинаның түр фасады — классицизм  архитектураһы өлгөһө.

## Һарай тарихы
Кәүҙәле матур Рәсәй дворяны Константин Ксидо Хмильныкҡа  19 быуат аҙағында офицер дәрәжәһендә Ҡазан пехота полкына хеҙмәт итергә килә. Хәрби эштәр араһында Ксидо донъяуи балдарҙы ҡалдырмай, унда модалы эшләпә кейгән күп кенән йәш ҡыҙҙарҙың башын әйләндерә.  Күренекле кавалерға ьтик бер генә нәмә етмәй — ул хәлле кешеләрҙән  булмай. Шулай итеп, бәлки, Ксидо  хәрби жалованьела ғына ҡалыр ине, әгәр ул үҙенең  матурлығын «һатмаһа». Урындағы һылыуҡайҙар араһындағы билдәлелеген ҡалдырып, Ксидо,  Летичевела, йәнәшәләге полкта хеҙмәт итеүсе  Бунин кәңәше буйынса йәш булмаған графиня Левашоваға тәҡдим яһай. Урындаға тыуған яҡты өйрәнеүсе   Николай Иващук уны  "ныҡ йәмһеҙ" тип тасуирлай, өҫтәүенә Екатерина Левашова һаңғырау-телһеҙ була.  Был етешһеҙлекте графиня  йомарт бирнә менән ҡаплай — Хмильныктағы милеген иҫәпкә алмайынса 28 тирә- яҡ ауылдарҙы бүләк итә. Аҡса һәм граф титулы өсөн офицер ныҡлы никах менән яуап бирә, ә алынған аҡсаларға 1911 йылда ғаилә замогы төҙөй

Йылға яғынан  һарай, ҡәлғәне хәтерләтһен өсөнө,  таш плиткалар менән көпләнә, ә икенсе яҡтан аҡ колонналар һәм балкондар менән бай йорто  стиле кеүек эшләнә. Һуңғы планы ниндәй булғаны  — билдәһеҙ. Ксидо бик төҙөлөш менән шөғөлләнмәгән, сөнки Хмильнык резиденцияһы күберәк дача булған.  Граф күбеһенсә  Петербургтә йәшәгән, ә революциянан һуң көнбайышҡа күсеп киткән.  1943 йылда  граф Ксидо ҡабаттан  Хмильныкҡа килә. Йәнәһе Чехиянан, артабан кире ҡайта, тик үҙенең һарайы буйлап бер аҙ йөрөй һәм элекке ялсыһы менән осраша. Ксидоға ул саҡта 70 йәш тирәһе була.

Һарай һәм ҡәлғә тураһында тарихи мәғлүмәттәр Хмильнык тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана, уны һаҡланып ҡалған таш ҡәлғәнең башняһында Николай Иващук йәмәғәтселек башланғысында ойоштора.
## Галерея

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Хмільник
* Хмільницький замок

## Иҫкәрмәләр
Фәрхетдинов Усман Рауил улы

**Фәрхетдинов Усман Рауил улы** (18 декабрь 1954 йыл) — ғалим-терапевт, 1983 йылдан Өфөләге 21-се дауахананың пульмонология бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 2006 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2003). Рәсәй Федерацияһының (2017) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған табибы, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002).

## Биография
Усман Рауил улы Фәрхетдинов 1954 йылдың 18 декабрендә Өфө ҡалаһында табип ғаиләһендә тыуған. 

Урта белем алғандан һуң Ҡазан дәүләт медицина институтына уҡырға инә һәм 1978 йылда был уҡыу йортон отличиие менән тамамлай. 

## Ғилми хеҙмәттәре
*  Саногенез (о науке и практике врачевания). СПб., 2009 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2017) 
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001) 
* Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
*  Башкирский государственный медицинский университет. Официальный сайт. Главная› О ВУЗе› Преподаватели: Фархутдинов Усман Раульевич
Топаллер Анатолий Семёнович

**Анатолий Семёнович Топаллер**  (13 ноябрь 1911 йыл — 16 ғинуар 1996 йыл) — совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, еңел бомбардировка авиация полкының эскадрилья командиры, подполковник (1945). Советтар Союзы Геройы (1940).

## Биографияһы
Украинаның Луганск өлкәһенең өлкә үҙәгендә 1911 йылдың 13 ноябрендә тыуған. Паровоз төҙөү заводында модельщик булып эшләгән.

1929 йылдан Ҡыҙыл армия сафында. 1935 йылда Борисоглебский хәрби лётчиктар мәктәбен тамамлай. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан.

1940 йылдың мартына, тере көстәренә һәм техникаһына ҙур зыян килтереп, дошман ғәскәренә разведка яһау һәм бомбаға тотоу өсөн 25 хәрби осош яһай. 1940 йылдың 19 майында «фронтта күрһәткән батырлыҡтары һәм командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм батырлығы өсөн» капитан Анатолий Семёнович Топаллерға, Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырып, Советтар Союзы Геройы званиеһы бирелә.

1941 йылдың авгусынан Бөйөк ватан һуғышы ҡатнашыусыһы. 1945 йылдан подполковник Топаллер запаста, ә һуңынан — отставкала. Украинаның Винница өлкәһенең Гайсин ҡалаһында йәшәй. 1996 йылдың 16 ғинуарында вафат була.

## Сығанаҡтар
* 
* *Булкин С. П.* Герои Отечества. 2-е изд. Донецк: Донбас, 1977.
* 
* Подвиги, ставшие легендой. Донецк: Донбас, 1985.
* Анатолий Топаллер биография (в т. ч., фотография). // Cайт «Знаменитые люди планеты» (persones.ru)
Комарҙар һарайы

**Комарҙар  ғаиләһе һарайы**   Мурованые Куриловцыла урынлашҡан.

## Архитектураһы
Бина тигеҙ булмаған  ландшафтта урынлашҡан. Һарайҙың төп фасады  ике ҡатлы, ә паркҡа сыҡҡан яғы — өс ҡатлы. Фасадтары  өс ризалит менән симметриялы. Төп фасадтың үҙәк ризалиты ионик ордерҙың дүрт бағаналы портигы менән биҙәлгән һәм өс мөйөшлө фронтон менән тамамлана.  Беренсе ҡат кимәлендә һарайҙың бинаһы буйлап бағаналарҙа галереялар китә, улар өҫтөндә ризалиттарҙа  фигуралы таш консолдәрҙә балкондар урынлашҡан. Артҡы фасад алдында иң түбәнге ҡаттағы оранжереяла киң терраса урынлашҡан. Эске бүлмәләҙең  планы&nbsp;— уртаһында урынлашҡан зал менән. 1960 йылдарҙа һарай  ҡайтанан әҙ генә үҙгәртелә (вестибюле һәм икенсе ҡат тәҙрәләренең күләме һәм кимәле).

## Йылъяҙма
17 быуат уртаһында Һарай яны кешеһе  Николай Чуриланың һәм Зофия  Лянцкоронскийҙарҙың &nbsp;ҡыҙы София  Коссаковский Николайға кейәүгә сыға  - шулай итеп Куриловцы  Коссаковскийҙар ғаиләһенә күсә. 

Речь Посполитаяны өсөнсө тапҡыр бүлгәнгә тиклем Куриловцының хужаһы булып Пилява гербының  Потоцкийҙарынан Катажина Косскаковская тора. Речь Посполитая бүленгәндән һуң  (1569-1795) Куриловцыны Рәсәй хөкүмәте конфискациялай һәм Екатерина II Куриловцыны Комарҙарға тапшыра. 

Станислав Комар   дүрт ҡаласыҡтың һәм 10 000   подданныйы менән 36 ауылдың хужаһы  булып тора. Үҙенең имениеларында Куриловцыны буласаҡ резиденция итеп һайлай. Чурилов замогы реставрацияға дусар булмаһа ла, ул уның нигеҙендә яңы һарай төҙөй. 
Файл:Муровані Курилівці. Палац 02.JPG|
Файл:Муровані курилівці-палац.jpg|
Файл:Муровані Курилівці Палац.jpg|
Файл:Муровані курилівці палац.jpg|
Файл:Муровані Курилівці Флігель 1.jpg|
Файл:Муровані Курилівці Арсенал.jpg|
Файл: Delfina Potocka 4.jpg|Комарҙарҙан Дельфина
Файл: Katarzyna Kossakowska.PNG|Потоцкий Коссаковскийҙарҙан Катерина


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Замок Чурилів в Мурованих Курилівцях

## Әҙәбиәт

* Украина сср-ы архитектура ҡомартҡыһы һәм ҡала төҙөлөшө
Мазепа Всеволод Григорьевич

**Мазепа Всеволод Григорьевич** (2 август 1939 йыл, Казатин, Украина ССР-ы, СССР — 22 октябрь 2018 йыл, Киев, Украина)— украин архитекторы, «Мазепалар ғаиләһе» халыҡ-ара йәмғиәте ойошмаһы советы рәйесе. Украинаның атҡаҙанған архитекторы, беренсе булып Иван Мазепа Тәреһе менән бүләкләнгән.

## Биографияһы
Всеволод Григорьевич Мазепа 1956 йылдан 1961 йылға тиклем Днепропетровск транспорт инженерҙары институтында уҡый

1969 йылға тиклем — архитекторы, Львов, Днепропетровск, Омск, Алматы һәм башҡа ҡалаларҙа ҡала-ара телефон станциялары проекттарының авторы.

1969-1977 йылдарҙа — ГНИ «Укрдипроводгосп» проекттарының баш архитекторы, Каховский һуғарыу системаһында гидротехник ҡоролмалар һәм торлаҡ ҡасабалар авторы.

1977-1980 йылдарҙа — «Киевгипротранс» институтының баш архитекторы һәм бүлек начальнигы, Ургал станицияһының (БАМ) пассажир вокзалы станцияһы авторы.

1980 йылдан 2002 йылға тиклем Киев ҡала дәүләт хакимиәтендә ҡала төҙөлөшө һәм архитектура идаралығында эшләй, шул иҫәптән идаралыҡ начальнигының беренсе урынбаҫары вазифаһын биләй.

2002 йылдан хаҡлы ялда. 2008 йылдан — «Мазепалар ғаиләһе» халыҡ-ара йәмғиәт ойошмаһы советы рәйесе.

Украина Архитекторҙарының милли союзы ағзаһы (1968), Украина архитектураһы академияһының вәкиле итеп тәғәйенләнгән ағзаһы (1996), Украина Төҙөлөшө академияһының ғәмәли ағзаһы (1998).

Улы — Игорь (1966 й.), төҙөүсе, «Мазепалар ғаиләһе» ойошмаһы рәйесе, III дәрәжә «Хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2008 й.)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Украинаның атҡаҙанған архитекторы (23 май 1997 йыл) — *Киев ҡалаһын социаль-иҡтисади үҫтереүҙә, милли мәҙәни мираҫын байытыуға тос өлөш индергәне, юғары профессионализм өсөн*
* Украина президенты билдәһе — Иван Мазепа Тәреһе (18 август, 2009 йыл; награда № 0001) — *Украина дәүләтенең* *социаль-иҡтисади, мәҙәни үҫешенә шәхси өлөш индергәне өсөн һәм Украина бойондороҡһоҙлоғоноң 18-йыллығы уңайы менән*
* «Киевтың 1500-йыллығы иҫтәлегенә» СССР миҙалы (1982), «Хеҙмәт ветераны» (1989)
* Украина Министрҙар кабинетының почет грамотаһы (29 июль 1999) — *юғары профессионализм, Украинала архитектура эшенә тос өлөш индергәне өсөн һәм тыуған көнөнөң 60-йәшлек уңайы менән*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Родина Мазеп

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Хто є хто в будівництві та архітектурі 2010 — Мазепа Всеволод Григорович // Who-is-Who.ua 
* Посвідчення № 1 нагородженого Хрестом Івана Мазепи // «Родина Мазеп» на Facebook
Бойчук Василий Сафронович

**Василий Сафронович Бойчук** ( йыл, Винница өлкәһе, хәҙер Томашпольский районының Яланец ауылы — ?) — украин совет партия эшмәкәре, Винница өлкәһе Украинаның КП Крыжополь район  комитеты секретары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (26.02.1958). СССР Юғары Советының 5-се  саҡырылыш депутаты.  1960-1961 йылдарҙа Украина КП Үҙәк комитеты ағзаһы.

## Биографияһы
Василий Сафронович Бойчук крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1928 йылда Донбасста  «Зугресбуду» предприятиеһында эшсе булып башлай. Одесса тимер юл институтының киске бүлегендә уҡый һәм бер үк ваҡытта, 1930-1932 йылдарҙа, башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй.

1933-1935 йылдарҙа — Ҡыҙыл Армияла.

1938 йылда Винница  педагогия институтын тамамлай.

1938-1939 йылдарҙа — Винница өлкәһенең Крыжополь  районы Соколовка урта мәктәбе директоры.

1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

1939-1946 йылдарҙа — Ҡыҙыл Армияла. 1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында,  1945 йылдан япон һуғышында ҡатнашыусы. 1941 йылда 5-се армияның 254-се уҡсылар дивизияһы 981 -се уҡсылар полкында хәрби комиссар булып хеҙмәт итә.  1942 йылдың июненән — 460 -сы айырым автотранспорт  батальонында хәрби комиссар, һуңыраҡ — 4 һәм 9-һауа армияһы Төп командование резервының  103-сө айырым автотранспорт батальоны командиры. Көньяҡ-Көнбайыш, 2-се Белорус һәм 1-се Алыҫ Көнсығыш фронттарында һуғыша

1946 — 1950 йылдарҙа — Винница өлкәһе Крыжополь районы Городковский   урта мәктәбе директоры.

1950-1962 йылдарҙа — Винница өлкәһе УКП Крыжополь  район комитеты секретары.  1962-1963 йылдарҙа — Крижополь производство колхоз-совхоз идаралығы начальнигы, һуңынан ошо уҡ идаралыҡта УКП  партия комитеты секретары.

1963 йылдың сентябрендә — Винница өлкәһе ҡулланыусылар союзы идараһы рәйесе.

## Дәрәжәһе

* майор

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (26.02.1958)
* Ленин ордены (26.02.1958)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены  (15.08.1944)
* ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (5.06.1945, 20.09.1945)
* миҙалдар

## Сығанаҡтар

* Депутаты Верховного Совета СССР. Пятый созыв. —  : Издательство «Известия Советов депутатов трудящихся», 1959.
Вишну

**Вишну** — индуизм илаһы. Вайшнавизмда иң оло йән һәм һаҡлау илаһы булып тора. Уның күренекле аватарҙары Рамаянала Рама һәм Махабхаратала Кришна булып тора. Шулай уҡ Нараяна, Ананта, Кешава, Трилокинатх, Иштадэва, Джаганнатх, Васудэва, Витхоба һәм Һари исемдәре менән мәғлүм. Вишну традицион рәүештә ҡатыны Лакшми менән Шеша йыланының балдаҡларында ял иткән итеп һәм "Ғәләмне ысынбарлыҡҡа ашсын өсөн күҙ алдына килтерә".
Һинд дине риүәйәттәрендә, Вишну ҡараһыу зәңгәр тәнле һәм дүрт ҡуллы итеп һүрәтләнә. Ул аҫҡы һул ҡулында Падма (символ)ты (лотос ҫәҫкәһен) , аҫҡы уң ҡулында, Кумодаки Гада (суҡмарын) , өҫкө һул ҡулында Панчаджанья Шанкха (ҡабырсығын) һәм өҫкө уң ҡулында Сударшана (дискын) тотҡан итеп һүрәтләнә. Вишну йәйәһе Шаранга булараҡ мәғлүм, ә ҡылысы Нандака булараҡ мәғлүм. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Прамбанан
* Ангкор-Ват

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Рамаяна» — подробное изложение (5 кн.)
* «Рамаяна» — литературное изложение Э. Н. Темкина и В. Г. Эрмана (7 кн.)
* «Первая поэма» Древней Индии — краткий поэтический перевод «Рамаяны» Б. Захарьина и Потаповой В. А.
* «Рамакатха Расавахини» — «Рамаяна» в изложении Сатьи Саи Бабы
* «Рамаяна» — аудиокнига
* *[[Бхакти Вигьяна Госвами]]* Шесть уроков «Рамаяны»
* Вишну-Пурана: книга 1 / Пер. с санскрита Т. К. Посовой. СПБ.: Издательство «ОВК», 1995. 256 с.]
Брацюк Николай Захарович

**Брацюк Николай Захарович** (19 май 1909 йыл — 23 июль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, танк батальоны командиры, майор. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Николай Захарович Брацюк 1909 йылдың 19 майында Бритавка (хәҙер Винница өлкәһенең Чечельник районы) эшсе ғаиләһендә тыуа. Украин. 1922 йылда слесарь-машинист өйрәнсеге була. 1928 йылда Харьков ҡалаһында тау-быраулау техникумын тамамлай.

1928 йылда үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына баҫа. Алыҫ Көнсығышта бронетанк ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1938 йылда Хәсән күле эргәһендәге алыштарҙа ҡатнаша. 1938 йылда — Горький хәрби-сәйәси училищеһын, 1943 йылда Бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре хәрби академияһының офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышында 1943 йылдың февраленән ҡатнаша. 12-се танк корпусының 106-сы танк бригадаһы 305-се команда-танк батальоны менән командалыҡ итә. Воронеж һәм Брянск фронттарында һуғыша. Харьков операцияһында, Чугуев һәм Мерефа ҡалаларын азат итеүҙә, Курск дуғаһында Новосиль ҡасабаһы районында, Отрада һәм Золотарево станцияларындағы һуғыштарҙа ҡатнаша.

305-се танк батальонын ҡабул итеп алып, уның белемен һәм хәрби әҙерлеген күтәреү буйынса ҙур эш башҡара, һөҙөмтәлә батальон 106-сы танк бригадаһында 1-се урынға сыға.

1943 йылдың 19-23 июлендә майор Брацюк батальоны Орел өлкәһенең Отрада һәм Золотарево станциялары районында һөжүм итеп, дошмандың 8 танкыһын, 9 һөжүм ҡоралын, 4 бронемашинаһын, 12 пушкаһын, штурмлаусы орудиеһын, тиҫтәләгән миномет һәм пулеметын, йөҙләгән һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Брацюк шәхсән 2 танк һәм 3 штурмлау орудиеһын сафтан сығара.

1943 йылдың 23 июлендә майор Брацюк Субботинский хуторы өсөн барған алышта һәләк була (Орел өлкәһе, Залегощенский районы).

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән «көрәш фронтында немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы, ҡаһарманлығы өсөн» майор Брацюк Николай Захаровичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә (үлгәндән һуң).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944 йылдың 15 ғинуары, үлгәндән һуң)
* Ленин ордены (15 ғинуар 1944, үлгәндән һуң)

## Хәтер
Субботинский утарында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Нерсесян Н. Г.* Киевско-Берлинский. — М.: ВИМО, 1974.

## Һылтанмалар
*
Собанскийҙар һарайы (Ободовка)

**Собанский һарайы** йәки **Ободовский  һарайы** —  Ободовкала урынлашҡан. Авария хәлендә, емерелә.

## Мәғлүмәттәр
Элекке Ободовка урыны Дохни йылғаһының Берладинка йылғаһына ҡойған урында  урынлашҡан.  16-сы быуатта Бадовка тип аталған һәм Ободенскийға ҡараған. Һуңыраҡ ҡаласыҡҡа Корткийҙар, кенәз Вишневецкийҙар, Любомирскийҙар, магнат Потоцкийҙар  хужа булған. 1786 йылда Станислав Потоцкий Ободовканы  20 башҡа ауылдары менән Каэтана Собанскаяға һата.  Ободовканың һуңғы алпатуыты граф Михаил Мария  Собанский була  (1934 йылда вафат була).

Ободовка өс өлөшкә бүленә: Пески, Лозы, Кучугури (Собанский һарайы бында урынлаша).

Ободовкала Собанскийҙар алдында  таш замок була. Ободовкала  резиденцияны беренсе булып  Михаил Собанский төҙөй.  ул алтын ялатылған яҙыу менән мәрмәр стела беркетергә бойора: 1800 йылда был йортто Михаил Собанский төҙөй. Ҡатыны — Орловскийҙарҙан булған  Виктория— ике ҡатлы башня өҫтәп төҙөй.

1900—1908 йылдарҙа Михаил Мария Собанский  һарайҙы  үҙгәртеп ҡора һәм киңәйтә.  Үҙгәртеп ҡороу менән француз архитекторы Майер  шөғөлләнә.  Һарайҙа ҡыҙыл, һары  салондар була.  Ҙур залда Собанскийҙар ғаиләһенең ҡиммәтле картиналары эленеп торған.  Һарайҙа 16-сы быуаттың ғаилә архивы һәм   12 000 томдан торған  китапхана була. Унда шулай уҡ 16-сы  быуат китаптары һәм часовня урынлаша. Китаптарҙың бер өлөшө Украина революцияһынан һуң китапхананан  Киевҡа һәм Винницаға күсерелә. Киевта шулай уҡ ғаилә портреттары һәм картиналар урынлаша.  

Паркты һарай менән бергә билдәле Дионис Меклер төҙөй. Парк  18 га ерҙе биләй. Ул өс өлөшкә бүленә. Һарай алдында сәскә түтәлдәре менән ҙур газон һәм фонтан урынлаша. Газон Бернадинка  йылғаһы ярына төшә. Түбәндә  көнсығыш яҡтан  1822 йылда Михаил Собанский төҙөгән сиркәү тора. Подвалдарында Собанскийҙарҙың бөтә  ғаиләһенең табуттары булған.  Сиркәү янында инеү ҡапҡаһы тора.  Бөтә йорт уратып алынған. Имениела оранжерея урынлашҡан. Быуа янында пристань һәм уның эргәһендә тағы ҡапҡа тора. Һарай янында өҫтәлдәр урынлашҡан.  

Большевиктар оккупацияһынан һуң һарайҙа Бессарабия   коммунаһы урынлаша. Котовский исемендәге колхоз  1941 йылға тиклем  ҡаралтыларҙың хужаһы була, ә ауылды фашист илбаҫарҙарынан азат иткәндән һуң унда район башҡарма комитеты, УКП район комитеты   һәм башҡа район учреждениелары урынлаша.  1959 йылда һарай  һәм  паркты яңы ойошторолған Ободовка мәктәп-интернатына тапшыралар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Так втрачають скарби: Розкішний палац в Ободівці, замість стати туристичним центром Поділля, перетворюється на руїну
* &nbsp;— S. 333.
Девдера Катерина Михайловна

**Девдера Екатерина Михайловна** (, Винница өлкәһе Ямполь районы Качковка ауылы) — Украина шағиры, тәржемәсе. Украина яҙыусыларының милли союзы ағзаһы (2013).

## Биографияһы
Девдера Екатерина Михайловна 1990 йылдың 25 ноябрендә Винница өлкәһенең Качковка ауылында тыуған. Тыуған ауылында урта белем ала. Коцюбинский исемендәге Винница дәүләт педагогия университетының (2012) филология һәм журналистика факультетын тамамлаған. Уҡыу йортон тамамлағандан һуң кесе тыуған иленә ҡайта, урындағы мәғариф системаһында эшләй. 2014 йылда Шевченко исемендәге әҙәбиәт институты аспиранты була.

## Әҙәби эшмәкәрлеге
Шағир үҙенең тәүге остазы тип яҡташы шағир Виктор Дьячокты, Винница өлкәһенең Подольск әҙәбиәтселәре — Виктор Мельник, Михаил Каменюкты иҫәпләй."Соприсутствии" (2011), «Буквы и стихии» (2015) китаптары, матбуғатта баҫмалар авторы, испан теленән (Лорки) , поляк теленән әҫәрҙәр тәржемә итә, Краков шағирәһе Божена Бобров-Диґаның «Запах каштанов» әҫәрен (2013), инглиз теленән әҫәрҙәр тәжемәләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Молода Республіка Поетів» (2015) әҙәби проекты буйынса гран-при
* Әҙәби премия — «Гәлсәр сейә» (2016)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт
* Митці слова Вінниччини. До 45-річчя обласної організації НСПУ: довід.-хрестом. Вид. / Упоряд. А. М. Подолинний. — Вінниця: Консоль, 2015. — 224 с. — . — С. 72—74.
* http://krasnoslov.org.ua/615/Подоляни Катерина Девдера, Тетяна Коноваленко, Дмитро Штофель стали спілчанами // Сайт Вінницької організації НСПУ «Краснослов». — 2013. — 20 травня.]
* [Грищук, Тетяна. Свято «з ароматом кави…» Про презентацію книги К. Девдери «Співприсутність» // Наші новини (Асоціація бібліотек Вінниччини). — 2013. — 27 червня. — С. 7.] 
* Катерина Девдера презентує у Вінниці свою дебютну збірку // Сайт радіокомпанії «Місто над Бугом». — 2012. — 5 квітня.

## Һылтанмалар
* Офіційний сайт НСПУ
* «Краснослов» — офіційний сайт Вінницької письменницької організації
Копайгород

**Копайгород** () — Украинаның Винница өлкәһе Бар районында урынлашҡан ҡала тибындағы ҡасаба.

## Географик урыны
Немия һәм Кесе Немия йылғалары ҡушылған ерҙә, Барҙан 28 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
1624 йылда беренсе тапҡыр телгә алына.

1795—1923 йылдарҙа Подолье губернаһының Могилев өйәҙе составына инә.

1798 йылда бында католиктар костеле төҙөлә.

1882 йылда 157 йортта 800 кеше иҫәпләнә.

1897 йылдағы иҫәп алыу буйынса, халыҡ һаны 2950 кеше була.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1941—1944 йылдарҙа ауыл немец-румын ғәскәрҙәре оккупацияһында була («Транснистрия» составына индерелә).

1989 йылдың ғинуарына халыҡ һаны  иҫәпләнә.

2013 йылдың 1 ғинуарында халыҡ һаны 1318 кеше була.

## Дин
Ҡасабала Изге Мәрйәм Инә раштыуаһы ҡорамында Украин православие сиркәүенең Винница һәм Бар епархияһы Бар благочиниеһы эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Зубков Виктор Алексеевич

**Зубков Виктор Алексеевич** (15 сентябрь 1941 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре. 

## Биографияһы
Зубков Виктор Алексеевич 1950 йылдың 1 сентябрендә хәҙерге Һамар өлкәһе Красноярский районы Курумоч ауылында тыуған. 

* 1972 йылда «инженер-механик» һөнәре буйынса Мәскәү станок-инструменталь институтын (хәҙер «Станкин» Мәскәү дәүләт технологик университеты) тамамлаған.
* 2004—2007 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе.
* 09.10.2007 — 04.10.2016 — Рәсәй Федерацияһының Тышҡы разведка хеҙмәте директоры.
* 2017 йылдың 4 ғинуарынан — Рәсәй стратегик тикшеренеүҙәр институты директоры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Формирование нового правительства России 
* Биография на сайте Правительства Российской Федерации
Карана Хасуге

**Чаннабасаванна**ның Карана Хасуге яҙмаһы - ул Лингаята (Шиваизм ағымы) дине тураһында Каннада телендә иң әһәмиятле китаптарҙың береһе. Чаннабасаванна Лингаята диненә нигез һалған Басаваннаның замандашы булған.
Бойко Михаил Акимович

**Бойко Михаил Акимович** (1 июль 1899 йыл — август 1986 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, УССР-ҙың атҡаҙанған металлургы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Запорожье ҡалаһының почетлы гражданины.

## Биографияһы
1899 йылдың 1 июлендә хәҙерге Винница өлкәһе Тулчин районы территорияһында тыуған.

* 1917—1921 йылдар — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы яугиры;
* 1931—1933 йылдар — Днепргэс төҙөлөшөндә таш юныусы;
* 1933—1941 йылдар — «Запорожсталь» комбинатының инструменталь ҡорос заводында ҡорос ҡойоусы;
* 1942—1950 йылдар — Электросталь ҡалаһындағы (эвакуацияла) металлургия комбинатында ҡорос ҡойоусы;
* 1951—1965 йылдар — «Днепроспецсталь» заводында ҡорос ҡойоусы.

Запорожье ҡалаһы һәм өлкә советының бик күп саҡырылышы депутаты булып һайлана.
1986 йылдың авгусында Запорожьела вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958)
* Өс Ленин ордены (1939, 1954, 1958) 
* миҙалдар
* УССР-ҙың атҡаҙанған металлургы.
* Запорожье ҡалаһының Почетлы гражданины (ҡала советының 1967 йылдың 27 октябрендәге 4/4-се ҡарары менән бирелә).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *А. И. Голдобин.* «Запорожье и запорожцы». — Запорожье, 2005. — С. 301.

## Һылтанмалар
*
Котлубаевка (йылға)

**Котлубаевка**, **Бронница** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Могылив-Подильский районы аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 18 километр. Бассейн майҙаны — 106 км².
Могилев-Подольским районы сигенән алыҫ түгел, Черневец районының Котлубаевка ауылы эргәһенән ағып сыға.

Могилев-Подольск районының: Петровка, Пилип, Шлишковец, Заречье, Матеивка, Бронница ауылдары аша үтә.

Йылғаның өҫкө ағымында  Котлубаевка ауылы эргәһендә екән һәм ҡамыш үҫентеләре, 3 таҡыр бар. Йылғаның башы һуңғы 25 йыл эсендә йылға тамағына ҡарай 2 км-ға яҡыная. Йылғаның киңлеге 2 м-ҙан артмай. Петровка ауылында ҙур ғына быуаһы бар (5 га).

**Ҡушылдығы**: Безымянная (һул).


Річка Котлубаївка2.jpg
Річка Котлубаївка3.jpg


## Әҙәбиәт
* Гавриков Ю.&nbsp;С.&nbsp;Реєстр річок Вінницької області.&nbsp;— Вінниця: Басейнове управління водними ресурсами річки Південний Буг, 2010.&nbsp;— 34 с. (Таблиця 3.)
## Һылтанмалар
*Винницкая область, Украина
Асыҡ Грушанск ере

**Асыҡ Грушанск ере** () — дәүләт кимәлендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ул Винница өлкәһенең Могилёв-Подольский районындағы Грушка ауылы эргәһендә урынлашҡан.

1984 йылда барлыҡҡа килгән, майҙаны — 0,5 гектар.

Һаҡланған биләмә — Украина өсөн һирәк һәм үҙенсәлекле булған протерозой ҡалдыҡтары булған Мурафа йылғаһының уң яҡ яры.

Уның асыҡ өлөшөнөң оҙонлоғо 13,3 км тәшкил итә. Йәшкелт-һоро һәм ҡом-балсыҡлы булып башланған ер ҡатламы, аҫҡа ҡарай, тәрәнәйгән һайын, аркоз ҡомташтары менән эшкәртелмәгән насар ҡаты тоҡомға йәләнә. Был ҡушылмалар араһындағы тишектәрҙән һыу ағымдары үтә. Ерҙең нигеҙенә кристаллик тоҡомдарҙан торған брекчий ята. Ярандарының ҡеүәте 13 метрҙан ашыу.

Ер ҡатламы:

Йәшкелт-һары линзалы ҡомташтарҙан торған аргиллит — 4,6 м;

• Аркозови ҡомташтары — балсыҡлы, ҡара-һоро-ҡыҙғылт, аңлайышыһыҙ галоплы — 4,3 м;

• Брекчия — ҡара-һоро, сыбар, ваҡланыусан, бөртөклө, елләтелгән, ҡом ҡалдыҡтарынан, балсыҡлы цементтан тора.

• Массивлы Брекчия — ҡом ҡалдыҡтары, гранит, гнейс, елләтелгән базальт, балсыҡлы цемента урынлашҡан кварцтан тора— 0,4 м;

• Мигматит — елләтелгән, көрән— 1,5 м.

Заказниктың фәнни ҡиммәте бар. Уның ер тоҡомо асыҡ рәүештә генә түгел, вулканогенлы материал менән дә буталған. Әлбиттә, был тағы ла әһәмиәт һәм үҙенсәлек өҫтәй. Ер ҡалдыҡтар, вулкан кратерҙары, лава төйөнсөктәре Волынь һәм Ровно өлкәләрендәге менән синхрон булып тора. Грушанск еренең асылыуы нәҙек тел һыҙаты булып хатта Днестр эргәһенә тиклем килеп етә. Был геологик күренеш Вищеолчедаив ауылындағы Лядова йылғаһы буйлап та күҙәтелә.

2007 йылда өлкәлә «Винницаның ете мөғжизәһе» исеме аҫтында үткәрелгән конкурстың йомғаҡтары буйынса «Грушанск» Могилев-Подольский районында «Винница ынйыһы» тигән исемде 20 еңеүсе менән белектә ала.

2010 йылда «Мурафа» региональ ландшафт паркына индерелә.

## Иҫкәрмә

## Сығанағы
* Украинаның георафик энциклопедияһы : 3 томда / редкол.: А. М. Маринич (соот. ред.) һ. б. — Ҡарай. : «Украин Совет Энциклопедияһы» ул. М. П. Бажан, 1989—1993. — 33 000 дана — .
* Иҫтәлекле Винница өлкәһе: Альбом / Вінниц. полтава краєзн. музей; отв. сығарыу өсөн К Иданы.  — Винница, 2011.  — С. 26, 28.
* Ярандары Грушанськ тураһында // Сайтында «туристик Винниччинаның»[недоступная ссылка буйынса 2019 июнь]
Немиров районы

**Немырив районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Немырив ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 48 347 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Немирівська районна рада 
* Немирівська РДА  

## Иҫкәрмәләр
Стебелев Андрей Валентинович

**Стебелев Андрей Валентинович** (23 март 1965 йыл) — рус телендә ижад итеүсе Украина шағиры. Украина Журналистарының (2013), Украина Яҙыусыларының (2013) Украина тыуған яҡты өйрәнеүселәренең милли союздары (2015) ағзаһы.

## Биографияһы
1965 йылдың 23 мартында Приморье крайының Уссурийск (хәҙерге Рәсәй составында) тыуа. Украина Ҡораллы көстәренең запастағы полковнигы, Афған һуғышыында, ҡайһы бер Африка илдәрендә (Ангола, Конго) тыныслыҡ урынлаштырыусы булып ҡатнаша, АҠШ-та дипломатик хеҙмәттә була. СССР Оборона министрлығының хәрби институтын тамамлай (Мәскәү, 1987). Көнсығыш телдәренән (урду, дари) тәржемә менән шөғөлләнә. 1992 йылдан Винницала йәшәй.

## Ижады
1989 йылдан баҫыла. Урыҫ телендә лирик йыйынтыҡ авторы:

* ** Быть может… ** (1997);
* ** Подземная страна ** (1998);
* ** Tertium Quid ** (2000);
* ** Реки ** (2013);
* ** Асбест ** (2015).

Рус әҙәбиәтенең "көмөш быуат"ы тураһында әҙәби тикшеренеүҙәр, авиация тарихы тураһында баҫма, Подолье крайы тарихы буйынса материалдар, **«Тиврівщина»** фотоальбомы (2015) авторы.

## Әҙәби процесты ойоштороусы
«Лірики Transcendent’a» әҙәби төркөмө культуртрегеры.

2001 йылда «Малахит мөгөҙморо» әҙәби конкурсына нигеҙ һала.

Ойошторошоусы булып тора Подольела "Подкова Пегаса " Бөтә Украин шиғриәт фестивален ойоштороусыларҙың береһе.

2010 йылда асылған "Винница шағирҙары йорто"йәмәғәт инициативаһы кураторы.

2015 йылдан Украина Яҙыусылар милли ойошмаһының Винница ҡалаһы ойошмаһы рәйесе.

«Взмах крыла» (2003), «Маскарад» (2004), «Подкова для насорога» (2016), «Извечная Винничина» (2017) төбәк альманахтарын туплаусы булып тора.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* В. Даль исемендәге Украина Яҙыусыларының төбәк ойошмаһы әҙәби премияһы лауреаты (2013);
* «Гәлсәр сейә» әҙәби-нәфис премияһы (2013—2014).
* «Винница крайы» журналының Михаил Стельмах исемендәге әҙәби премияһы (2016)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Митці слова Вінниччини. До 45-річчя обласної організації НСПУ: довід.-хрестом. Вид. / Упоряд. А. М. Подолинний. — Вінниця: Консоль, 2015. — 224 с. — . — С. 182—185.
* Стебелєв Андрій Валентинович (довідка). — С. 781. // Гальчак, С. Д. Розвиток краєзнавства у Східному Поділлі : ХІХ — поч. ХХІ ст. / Вид. 2-е, доп. — Вінниця : Меркьюрі-Поділля, 2013. — 876 с.
* Сегеда, Ю. Поет і в Африці — поет [Людина в дзеркалі доби] [Про А. В. Стебелєва] / Ю. Сегеда // Вінниччина. — 2007. — 24 серпня. — С. 8. : портр.
* Мельник, В. «Слово оставило тело»: кілька штрихів до портрета поета Андрія Стебелєва [Презентація книги] / В. Мельник // 9 вал. — 2004. — 17 березня. — С. 19.
* Трубникова, Т. Г. Стебелєв Андрій Валентинович / Т. Г. Трубникова // З-над Божої ріки: літ. біобібліогр. слов. Вінниччини. — 2-ге вид., перероб. і доп. / упоряд. і заг. ред. А.nbsp;М.nbsp;Подолинного. — Вінниця: Континент-ПРИМ , 2001. — С. 322.

## Һылтанмалар
* Офіційний сайт НСПУ
* Стебелєв Андрій Валентинович на сайті Вінницької обласної організації НСПУ «Краснослов»
* Сторінка Андрія Стебелєва на сайті «Стихи.ру»
Дашаватара ғибәҙәтханаһы

**Дашаватара ғибәҙәтханаһы** — Гупттар империяһы ваҡытында һалынған һәм һаҡланып ҡалған Вишну Илаһы мандиры. Ғибәҙәтхана Һиндостанда, Уттар-Прадеш штатында, Деогархта, Дшханси ҡалаһынан 113 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ғибәҙәтхана V—VI быуаттар менән даталана, уның атамаһы — Дашаватар Мандир («Вишну Илаһының ун аватары мандиры»). Мандир квадрат формала, яҡтары яҡынса 6-шар метр. Мандир бейеклеге элек 12 метр булған.

**Дашаватара ғибәҙәтханаһының баш панель рельефтары**





## Әҙәбиәт
* Горбушина М. Иконография индуизма / Под общ. ред. М. Ф. Альбедиль и А. М. Дубянского. — Индуизм. Джайнизм. Сикхизм: Словарь. — М.: Республика, 1996. — С. 194—200.
* Короцкая А. А. Архитектура Индии раннего средневековья. — М.: Стройиздат, 1964. — 244 с.
* Моде Х. Искусство Южной и Юго-Восточной Азии / Пер. с нем. А. И. Исаевой. — М.: Искусство, 1979. — 357 с.
* Brown P. Indian architecture: Buddhist and Hindu Periods. — Bombay: D. B. Taraporevala Sons & Co., 1976.
* Dehejia V. Indian art. — London: Phaidon, 1997.
* Lochtefeld J. The illustrated encyclopedia of Hinduism. — New York: The Rosen Publishing Group, 2002.
* Lubotsky A. M. The iconography of the Viṣṇu temple at Deogarh and the Viṣṇudharmottarapurāṇa (англ.) // Ars Orientalis. — 1996. — Vol. 26. — P. 65—80.
* Lubotsky A. M. The «Sarvatobhadra» temple of the Viṣṇudharmottarapurāṇa and the Viṣṇu temple at Deogarh / Kolff D. H. A., Oort M. S., Hoek A. W. van den (eds.). — Ritual, State and History in South Asia. * Essays in Honour of J. C. Heesterman. — Leiden — Boston: Brill, 1992. — P. 199—221.
* Vats M. S. The Gupta temple at Deogarh. — Memoirs of the Archaeological Survey of India № 70. — Delhi: Manager of Publications, 1952.
* Williams J. G. The art of Gupta India: empire and province. — Princeton: Princeton University Press, 1982.
Кришна Баларам Мандир

**Шри Кришна-Баларам Мандир** — Вриндаван ҡалаһында Гаудия Вайшнава ғибәҙәтханаһы (мандиры).
## Илаһтар

Ғибәҙәтханада поттар булып Кришна һәм Баларама тора. Шулай уҡ уң яҡта Гопи, Лалита һәм Висакха менән Радха Кришна урынлашҡан. Һул яҡта Нитьянанда менән Чайтанья Махапрабху һәм Ачарья Бхативеданта Свами Прабхупада менән уның рухи остазы Бхактисиддханта Сарасвати Тхакура поттары тора. Кришна-Баларам Мандирда бөтә Вриндаванда иң юғары таҙалыҡ һәм Илаһларға табыныу стандарты булып тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Krishna-Balaram Mandir
*:en:Prem Mandir Vrindavan
*:en:Vrindavan Chandrodaya Mandir
*:en:Banke Bihari Temple
*:en:Radha Raman Temple

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Krishna-Balaram Mandir 24-hour Kirtan official web site
* Live video Darshan From ISKCON Vrindavan Temples 
* ISKCON Vrindavan official website
Клементьев Юрий Леонидович

**Клементьев Юрий Леонидович** (10 апрель 1961 йыл — 1 сентябрь 2016 йыл) — СССР һәм Украина рәссамы. 2000 йылдан Украина рәссамдарының милли берекмәһе ағзаһы.

## Биографияһы
Ю́рий Леонидович Клементьєв 1961 йылдың 10 апрелендә Украина ССР-ының Винница өлкәһенең Казатин ҡалаһында тыуған.

1988 йылда Молдавияның Кишинёв ҡалаһында И. Ю. Репин исемендәге Республика сәнғәт-педагогия училищеһының сәнғәт һәм педагогия бүлеген тамамлай һәм артабан Кишинёвтағы Республика сәнғәт мәктәбендә уҡыта.

Украина рәссамдарының милли берекмәһе (НСХУ) ағзаһы (2000). Молдова рәссамдар берекмәһенең йәштәр ойошмаһы ағзаһы (1988), «Эскадрон» (1989—1992) һәм «Фантом» (1990—1994) ижади төркөмдәрендә ҡатнаша.

Юрий Клементьєвтың сәнғәте юғары тойоу художество сфераһына ҡарай. Уның картиналарына реаль күҙәтеүҙәр хас түгел, хатта көндәлек тормош күренештәрен үҙенсәлекле сағылышын тыуҙырыу ҙа әҙәби реминисценциянан мәхрүм. Автор першоформа, төҫ һәм фактура менән эш итә. Рәссам, төҫтө физик һәм ассоциатив башланғыстан арындырыу өсөн, буяуҙы тәбиғи материалдар: тупраҡ, ҡом, лак менән тулыландыра.

Абстракцияның геометрик төҫтәренән айырмалығы булып, Ю. Клементьевтың XVII быуаттағы голланд һәм испан рәссамдары репертурынан алынған ирониялы гротеск аша ҡайтанан ҡаралған сюжеттарҙан фигуративлыҡҡа мөрәжәғәт итеүе тора.

Молдованың өлкә һәм республика конкурстарында 1987 йылдан ҡатнаша, Украинала — 1994 йылдан, Француз мәҙәни үҙәге галереяһында — 1995 йылдан, Мәскәү ҡалаһындағы Марат Гельман галереяһында үткән йәш рәссамдар күргәҙмәһендә 1995 йылдан башлап ҡатнаша.

Персональ күргәҙмәләре: Винница ҡалаһында 1994 йылдан алып 2001 йылға тиклем — 8 күргәҙмә. Хмильникта үткәрелгән сәнғәт пленэрҙарҙа ла әүҙем ҡатнаша.

Ул автор техникаһында абстракт-символик композиция жанрында ижад итә.

Төп хеҙмәттәре: «Сферик объект» («Сферичний об’єкт» (1992); «Таҫмалы сфера» («Стрічкова сфера» (1994); «Композиция. Рациональ-импульсив күнегеү» («Композиція. Раціонально-імпульсивна вправа» (1999); «Йән эйәһе» («Істота» (2000); «Иероглифтар» («Ієрогліф» (2000).

Юрий Клементьев Винницала 2016 йылдың 1 сентябрендә вафат була.

## Әҙәбиәт
* «Винница сәнғәте» («Мистецтво Вінничини»)

## Сығанаҡ
* НСХУ
Эрфурт

**Э́рфурт** () — Германиялағы ҡала, Тюрингия федераль еренең административ үҙәге. Халыҡ һаны — 214 мең кеше (2018). Хәҙерге ФРГ һәм Тюрингияның уртаһында, Гера йылғаһы буйында урынлашҡан. 14 быуатта асылған университет үҙәге, католик сиркәүенең епискобы резиденцияһы . Эрфурт университетында протестант сиркәүенә нигеҙ һалған Мартин Лютер, күренекле ғалим- социолог Макс Вебер уҡыған.

## Тарихтан

Был ерҙәрҙә урта быуаттарҙа герман һәм славян ҡәбиләләре йәшәгән. IX быуатта йәшәгән исеме билдәһеҙ Бавария географы (Geographus Bavarus) Эрфуртҡа славян верзит ҡәбиләһе нигеҙ һалған тип яҙа.

Эрфурт «Erphesfurt» — «Эрф кисеүе» (Гера йылғаһы аша) 742 йылға ҡарай. Майнц архиепискобы Бонифациус Рим папаһына бында епископлыҡ булдырыуҙы һорап яҙа.

1990 йылда Германия яңынан белшәкәнәдән һуң Тюрингия федераль еренең баш ҡалаһы итеп яңынан Эрфурт билдәләнә.


Juri Gagarin memorial Erfurt 1 (aka).jpg|Памятник Юрию Гагарину (1986, скульптор Л. Е. Кербель)
MartinLutherErfurt.jpg|Памятник Мартину Лютеру
Luftbild Erfurter Rathaus.jpg|Аэрофотоснимок ратуши
Krämerbrücke_von_oben.JPG|Кремербрюке с высоты
Erfurter_Weihnachtsmarkt.JPG|Рождественская ярмарка
Alte Synagoge Erfurt.JPG|Старая синагога 
CollegiumMaius.jpg|Старый университет (1392)
Zitadelle_Erfurt.jpg|Цитадель Петерсберг (вход)
Clp 20100626 Erfurt Domplatz.jpg|Соборная площадь


### ЭГА парк

Эрфурттағы ЭГА парк (нем. Egapark) — Германиялағы иң ҙур ял парктарының береһе (майҙаны 36 гектарҙан ашыу). .

## Фән һәм мәғариф

### Эрфурт ғәмәли фәндәр университеты
1991 йылда Эрфурт ғәмәли фәндәр университеты асыла. Бында алты факультетта 5 меңгә яҡын студент уҡый.

### Эрфурт университеты

1392 йылда асылған. Германияла асылған өсөнсө унверситет тип иҫәпләнә (Гейдельберг (1386), Кёльн (1388)). Эрфурт университетының эшләүе тураһында 1379 йылғы документтарҙа әйтелә, шулай булһа, ул Германиялағы иң боронғо университет. Дини реформатор Мартин Лютер, социология фәненә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Макс Вебер был университетта уҡыған. Университет 1816 йылда ябылған, 1994 йылда Германия икенсе тапҡыр яңынан берләшкәс асыла. Бында биш меңгә яҡын студент уҡый..

;Факультеттары
* Философския
* Йәмғиәт һәм сәйәсәт
* Сәнғәт
* Педагогия
* Католик-теология факультеты
* Макс Вебер коллегияһы — мәҙәни һәм йәмғиәт фәндәре буйынса тикшеренеү үҙәге

## Шәхестәр
* См. :Категория:Персоналии:Эрфурт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт города Эрфурт 
* Сайт эрфуртского зоопарка Thüringer Zoo
Джанаки Мандир

**Джанаки Мандир** (Непал телендә - जानकी मन्दिर) Непалда, Митхилада, Джанакпурда Индуизм Алиһәһе Сита мандиры (ғибәҙәтханаһы).  Ғибәҙәтхана шулай уҡ **Нау Лакха Мандир** тип атала. 
Һиндостанда Тикамгарх батшабикәһе ғибәҙәтһанаһы беҙҙең эраға тиклем 1910 йылында төҙөгән.
Архитектураһы Һинд-Коири Непал архитектураһы өлгөһө булып тора. Мандир бейеклеге 50 метр. Мандирға һәр йыл Непалдан, Һиндостандан, Шри-Ланканан һәм башҡа илдәрҙән Рама һәм Сита Илаһтарына табынырға пилигримдар килә. Күп пилигримдар Рам Навами, Виваха Панчами, Дашайн һәм Тихар байрамдары ваҡытында килә.

## Галерея

File:Janki Mandir of Janakpur Dham(Nepal).jpg|
File:Sunset view of the Janaki Mandir (Janakpur, Nepal) captured on Nov. 02, 2012..JPG|
File:Janki Mandir (Janakpur, Nepal) as seen in the early morning of Nov. 02, 2012..JPG|
File:Inside view of the Janki Mandir of Janakpur, Nepal..JPG|
File:Ganga Sagar Janakpurdham- MG 3584.jpg|Ганга сагар
File:Historical Museum 2 (Janakpur).jpg|Тарихи Музей
File:Janakimandir Janakpur.jpg|


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Сита Маи ғибәҙәтханаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Sita Upanishad''
* Janaki Mandir on Google Maps
Стеноз

**Стеноз** ( — «тар, тығыҙ») йәки **стриктура** ( — «ҡыҫылыу») — организмдың  ҡыуыш эсле анатомик структураһында бушлыҡтың тотороҡло тарайыуы.

Мәҫәлән, ҡан тамырҙары, ҡурылдай, эсәктәр, үт юлы, умыртҡа каналы, баш һөйәге һ.б. стенозы. 

Боғаҙ стриктураһы өн артикуляцияһының бер сәбәбе була.  

Ағзаның стенозы тыумыштан килергә йә ниндәй ҙә булһа   патологик процесс — пролифератив  шешеү, шеш үҫеүе, метаболик боҙоҡтар  һ.б. һөҙөмтәһе булып тора. 

Стеноздарҙы диагностикалау тикшереүҙәр нигеҙендә башҡарыла, был тикшереүҙәргә рентген һәм/йәки магнит резонанслы томография (МРТ) инә.

## Һылтанмалар

* *Гальперин Э.И., Волкова Н.В.* Рубцовые стриктуры желчных протоков. М.: Медицина, 1982. - 240 с.
Тарасовка (Жмеринка районы)

**Тарасовка** () — Украиналағы ауыл, Винница өлкәһе Жмеринка районында урынлашҡан.

КОАТУУ коды — 0521086303. 2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 688 кеше тәшкил итә. Почта индексы — 23161. Телефон коды — 4332. 2,895 км² майҙанды биләй.

## Ауылдың тарихы һәм бөгөнгөһө
Тарасовка ауылы Винница өлкәһендә бай тарихлы боронғо ауылдар иҫәбенә инә, тәүге тапҡыр XVIII быуат башында телгә алыныуы билдәле. Боронғо ултыраҡ Тарасовка ауылынан көньяҡ-көнбайышыраҡ урынлашҡан булған, ул урын «Попов быуаһы» тип йөрөтөлә. 1986 йылда П. И. Хавлюк тарафынан асылған. Риүәйәт буйынса, ауыл татар-монгол ябырылыуы арҡаһында юҡҡа сыға. Ауылдың исеме буйынса фараздарҙың береһе: «Попов быуаһы» ыҙаны тирәһендәге Таращан монастыры атамаһынан алынған.

Ауылда Изге Апостол һәм Евангелист Иоанн Богослов ғибәҙәтханаһы эшләп килә, Украина православие сиркәүенең Винница епархияһы Жмеринка благочиниеһына ҡарай.

Бөгөнгө көндә Тарасовка — ауыл советы үҙәге, совет составына ике ауыл инә: Будьки, Вознивцы.
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 688 кеше йәшәй.

Ауыл тәбиғи һыу сығанаҡтарына бай, улар күп урындарҙа өҫкә сығалар әм ауыл аша үткән Мурафа йылғаһын байыталар, 1970 йылда «Заря коммунизма» колхозы йылғала майҙаны 180 га булған быуа төҙөй.
Икенсе донъя һуғышында 289 ауыл кешеһе ҡатнашҡан.

Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙары хөрмәтенә һәм Аслыҡ ҡорбандары иҫтәлегенә обелискылар ҡуйылған. Мәктәп, ике магазин, клуб, почте бүлексәһе бар.

Урындағы фермер бик күркәм ял итеү базаһын төҙөгән, унда шарлауыҡ,  ҡулдан эшләнгән ҙур таш күпере бар.  XVIII быуатта бер километр тирәһе оҙонлоҡтағы өс имән таҡталарынан немецтар тарафынан эшләнгән һыу үткәргес торбаһы аша шифалы һыу килә. Әлегә тиклем был урын «немец» атамаһы менән йөрөтөлә. Улар унда шулай уҡ спирт заводы () төҙөгән, һуңынан был завод янған, урынында бик күп ҡап-ҡара көл ҡалды, тип иҫләй ауыл ҡарттары. Заводтың фундаменты әле лә һаҡланып ҡалған.

Шулай уҡ ауылда ҙур булмаған костёл һаҡланып ҡалған (элек бында поляктар күпләп йәшәгән).

## Билдәле шәхестәр
* Ковалёв Иван Платонович (21 май 1921 йыл — 20 июль 2016 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Совет армияһы полковнигы, Советтар Союзы Геройы (1944);
* Витвицкий Александр Павлович (05.08.1924 йыл − 22.12.1977 йыл) — Социалистик Хеҙмәт Геройы;
* Страшный Василий (09.09.1951 йыл — 08. 06. 2008 йыл)— яҙыусы, шағир.
 
**Урындағы советтың адресы**

23161, Винница өлкәһе, Жмеринка р-ны, Тарасовка ауылы, Шевченко урамы, 17, тел. 3-12-31

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Тарасовка на сайте Верховной рады Украины
Артикуляция (фонетика)

**Артикуля́ция** ( — «бүлгеләйем») —  фонетикала телмәр өндәре яһалғанда айырым телмәр ағзаларының эш итеү һөҙөмтәһе.  Ағзаларҙың теге йәки был өндө хасил итеү өсөн кәрәк булған торошо өндөң артикуляцияһын, өндәрҙең айырым-асыҡлығын тәьмин итә.  Телмәр өндәре  телмәр ағзалары эшмәкәрлеге, асыҡлабыраҡ әйткәндә, тауыш ярыларын үпкәнән сыҡҡан һауа ағымы тирбәлтеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.  Һауа ағымының ҡыҫылыуы һәм тулҡын кеүек таралыуы билдәле бер юғарылыҡҡа, көскә, тембрға, оҙонлоҡҡа эйә булған өн хасил итә .

Стриктура — өн яһалыу ысулдарының береһе.  Унан башҡараҡ параметрҙар ҙа өн яһалыуҙа, мәҫәлән, бер һәм күп баҫымлы һуҙынҡылар хасил булыуҙа,  шулай уҡ шышылдаулы  фрикативтарҙа ҡатнаша. Танау һәм тел эргәһе тартынҡыларының әйтелеше лә  тартынҡылар яһалыу ысулы тип һанала. 

Өн артикуляцияһы 3 этаптан тора:

# **Экскурсия** — телмәр аппаратын өндө әйтеүгә әҙерләү, йәғни  артикуляцияның башланыуы;
# **Тотороҡлашыу** —  өндө әйтеү өсөн кәрәк булған тороштоң һаҡланыуы һәм өндө әйтеү;
# **Рекурсия** — артикуляцияның тамамланыуы, өндөң әйтелеп бөтөүенән һәм телмәр ағзаларының киләһе өндө әйтергә әҙерләнеүенән йә тыныс хәлгә ҡайтыуынан тора. 



## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Өндәрҙе әйтеү 
* Артикуляция аппараты

## Иҫкәрмәләр
 

## Әҙәбиәт

*
Иҫке Прилука һарайы

**Иҫке Прилука һарайы** (*Меринг һарайы*) — Иҫке Прилука ауылындағы (Украина, Винница өлкәһе) Десна йылғаһы ярында XVIII быуат аҙағында Александр Борецкий тарафынан төҙөлгән һарай.

## Тарихы
Элекке ҡаласыҡ урынында Збаражскийҙарҙың йорто булыуы һәм 1594 йылда Прилука һарайы тирәһендә 4000 казак йорто урынлашыуы билдәле.

XVIII быуат аҙағында Александр Борецкий (? −1769) Прилукала һарай төҙөй һәм шулай уҡ бында паркка нигеҙ һала, бәләкәй сиркәү төҙөй. Уның шулай уҡ тоҡомло аттары ла булған. Ҡыҙы Александра — графиня Гонората Борецкая ауылда 1805 йылда — Изге Анна костелын, 1819 йылда Преображенск сиркәүен төҙөй. ХIX быуаттың икенсе яртыһында Чеслав Здыховский һарайҙы яңынан ҡора. ХХ быуат башында уның аҙаҡҡы хужаһы Сергей Меринг һарайға ҙур ғына үҙгәрештәр индерә (шуға күрә был һарайҙы уның исеме менән йөрөтәләр) һәм ул хәҙерге көндә шул рәүештә һаҡлана. Барецкий төҙөгән һарайҙың күренеше билдәһеҙ.

Сергей Меринг — сәнәғәт магнаты, урындағы производстволарҙы үҫтерә:кирбес заводын, шарап эшләү заводы, тирмән һәм башҡаларҙы. Уның атаһы Киевта бик билдәле, хатта күренекле, кеше була — табип Федор Меринг (сығышы буйынса Саксониянан). Байҙарҙы ул ҙур аҡсаға дауалаған, ә ярлыларҙы — йыш ҡына бушлай. Версияларҙың береһе буйынса, Ф. Меринг аҡсаһын мөлкәт туплауға йүнәлткән һәм, шулай итеп, һарай уның улына күскән.
Меринг һарайын Киевтағы Мариин һарайы менән сағыштыралар, хатта уның теүәл күсермәһе, тиҙәр. Һәр хәлдә баш ҡала һарайы билдәһеҙ архитектор өсөн илһам сығанағы булғандыр, тип фаразлап була.

Һарайҙа иҫке немец һәм испан рәссамдарының картиналары, шулай уҡ Стимлер, Гротгер эштәре һаҡланған була. Здеховскийҙың улы һатыуға ҡуйған картиналар үҙ ваҡытында 100 000 көмөш аҡсаға баһалана. Здеховскийҙың галереяһы картиналарының бер өлөшө Рәсәй хөкүмәте ҡарамағына эләгә.
Хәҙерге ваҡытта элекке һарайҙа Иҫке Прилука махсуслаштырылған урта белем биреү интернат-мәктәп урынлашҡан.

## Бөгөнгө хәле
Һарай интерьерҙары өлөшләтә генә һаҡланып ҡалған. Тышҡы фасады Европа стилендә башҡарылһа, эске интерьерында мавритан стилендәге ғәрәп мотивтары осрауы ҡыҙыҡһыныу уята. Необарокко стилендә төҙөлгән һарай фасады штукатурка менән бергә ҡойолоп төшөп тора. ХХ быуаттың 50-се йылдарҙа һарай «үҙенә бер башҡа» балалар өсөн интернатҡа тәғәйенләнгән. Әйтергә кәрәк, хәҙерге көндә бында китапхана, спортзал, бер нисә кабинет урынлашҡан, күп кенә бүлмәләр буш тора. Уҡыу кластары башҡа урынға күсерелгән.

Һарай яйлап эштән сығып бара.

## Галерея

Файл:Palace in Stara Pryluka 5.jpg|Һарайҙа Иҫке Прилука һәм Брацлавщина гербтары
Файл:Palace in Stara Pryluka 4.jpg|Төп инеү урыны
Файл:Palace in Stara Pryluka 9.jpg|Ишек алдынан һарай күренеше
Файл:Palace in Stara Pryluka 6.jpg|Ишек алдындағы мөгәрәп
.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Мариинский дворец на Виннитчине: Как доживает век роскошный особняк доктора Меринга 
* Достопримечательности. Староприлуцкий дворец в Украине 
* Малоизвестные дворцы Украины
* Дворец Меринга в Старых Прилуках 
* Копия Мариинского дворца разваливается