open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юлмөхәмәтов Миндибай Бәхтиәр улы

**Юлмөхәмәтов Миндибай Бәхтиәр улы** (; 15 май 1947 йыл) — ғалим-педагог, мәғариф эшмәкәре. 1987—2007 йылдарҙа Башҡортостандың мәғариф министры урынбаҫары. Педагогия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Миндибай Бәхтиәр улы Юлмөхәмәтов 1947 йылдың 15 майында Башҡорт АССР-ы Учалы районы Ильинка ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.

1966 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, ул Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. БДУ-ла Радищев исемендәге стипендия алып уҡый, уны ҡыҙыл дипломға тамамлай.

1971 йылда Иманғол урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Артабан Ҡунаҡбай урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләйҙәр.

1986 йылда Миндибай Бәхтиәр улы Юлмөхәмәтов Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтының туған телдәр кабинеты мөдире итеп алына. Бында ул республика мәктәптәрендә туған тел һәм әҙәбиәт уҡытыу методтарын һәм алымдарын камиллаштырыу буйынса әүҙем эшләй, туған телдәр уҡытыуҙы яҡшыртыу программаһын төҙөй, имтихан билеттары һәм башҡа ҡулланмалар әҙерләй.

1987 йылда Башҡортостан Халыҡ мәғарифы министрлығына мәктәптәр инспекторы итеп тәғәйенләнә һәм шул уҡ йылда мәғариф министры урынбаҫары вазифаһына күсерелә.

1988—2005 йылдарҙа Мәғариф министрлығының аттестация комиссияһы рәйесе.

1988 йылдан «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының мөхәрриәт ағзаһы.

2007 йылдан Башҡортостан Республикаһы ғилми-методик уҡытыу үҙәгенең директор урынбаҫары.

## Дәреслектәре һәм уҡытыу программалары
Миндибай Бәхтиәр улы Юлмөхәмәтов — мәғариф министрлығында эшләгән йылдарҙа дәреслектәр, методик ҡулланмалар яҙыуҙа һәм баҫтырып сығарыуҙа әүҙем ҡатнашҡан авторҙарҙың береһе. Уның авторҙашлығында:
* «Синыфтан тыш уҡыу китабы», 5-се синыф өсөн;
* «Синыфтан тыш уҡыу китабы», 6-сы синыф өсөн;
* «Балалар баҡсалары өсөн башҡорт теле буйынса программа»;
* «Йәйғор» уҡыу китабы;
* «Тормош һабаҡтары» исемле яңы предметтың һәр синыф өсөн программаһы һәм дәреслектәре;
* Примерная образовательная программа по предмету «Башкирская литература» для 5-11 классов общеобразовательных организаций с родным (башкирским) языком обучения" (автор: Юлмухаметов Миндибай Бахтиярович)

## Ғилми-тикшеренеү эштәре
1997 йылда Мәскәүҙә «Башҡорт мәктәбенең V—IX синыфтарында туған тел һәм әҙәбиәт дәрестәре араһындағы үҙ-ара бәйләнештәрҙе тормошҡа ашырыу» темаһына диссертация яҙа һәм уны уңышлы яҡлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, ()
* Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, ()

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Информационно-политический портал России 
* Шэжэре Юлмухаметовых. Юлмухаметов Миндибай Бахтиярович
Үҙем һәм халҡым

**Үҙем һәм халҡым** (1912) — БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 1912 йылда яҙылған.

## Мәжит Ғафури — балаларға
Мәжит Ғафури — милли башҡорт балалар әҙәбиәтенә башланғыс һалған шағирҙарҙың береһе. 1908-1912 йылдарҙа Мәжит Ғафури ижады шаҡтай ҡатмарлы эволюция кисерә. Ябай хеҙмәтсәндәрҙең тормошон ыңғай яҡҡа фәҡәт мәғрифәтселек үҙгәртер, тип ышанған Мәжит Ғафури ысынбалыҡтағы алдынғы көстәрҙе, замана геройын  эҙләүен дауам итте.

1912 йылда ул ижадының идея-эстетик программаһын, бөтә ғүмеренең, шағирлыҡ яҙмышының кредоһын билдәләгән ике мәшһүр шиғыр — «Үҙем һәм халҡым» менән «Мин ҡайҙа?» әҫәрҙәрен ижад итә. Үҙенең эстетик идеалына, синфи симпатияларына ишара яһап, ысын кешеләрҙе «тыштары керле, ә ләкин юҡ уларҙа эс кере», тип ярлы, зарлы, моңлолар араһында эҙләргә кәрәклекте шағир өҙөп әйтте. Лирик герой үҙенең халыҡҡа тоғролоғо, артта ҡалғанлыҡ менән килешмәүсәнлеген әйтеп бирә.

## «Үҙем һәм халҡым» шиғыры
«Үҙем һәм халҡым» шиғыры 1939 йылда Ҡазанда Мәжит Ғафуриҙың «Һайланма әҫәрҙәр» китабында баҫыла. Шулай уҡ 1954 йылда Ҡазанда сығарылған ике томлыҡтың беренсеһендә һәм башҡорт телендә баҫылған алты томлыҡта ла бар.
**Үҙем һәм халҡым** 

*Бер аҙым алға баҫам да*
*Әйләнәм мин артыма,*
*Ҡайҙа баҫҡандар икән тип*
*Күҙ һаламын халҡыма.*

*Шул ваҡыт мин бик юғары*
*Ҡош кеүек осһам әгәр,*
*Ә улар һаман шулай*
*Баҫҡан урында торһалар?*



## Тасуирлау алымдары
«Үҙем һәм халҡым» шиғырында лирик геройҙың әүҙем тәбиғәте ҙур шиғри  оҫталыҡ менән асыла, һәм был Мәжит Ғафуриҙың поэтик оҫталығы үҫеүҙә мөһим аҙым булды.

## Әҙәбиәт
* Мәжит Ғафури. Әҫәрҙәр дүрт томда. I том, 496 б. (335 бб.). Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1978
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 2-се том / Ғ. Хөсәйенов, Р. Байымов, Р. Бикбаев, Ә. Мирзаһитов, С. Сафуанов, З. Ураҡсин, Р. Шәкүр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. 420—421 б. ISBN 5-295-00595-X (2-се том).

## Һылтанмалар
* Мәжит Ғафуриҙың «Үҙем һәм халҡым» шиғыры
* М. Гафури. «Я и мой народ». Читает Заки Алибаев

## Иҫкәрмәләр
Морат Абдалов

**Морат Абдалов** (; 1706 — ?) — батыр. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачевтың полковнигы.

## Биографияһы
Морат Абдалов (бәлки Абдулов йәки Абралов) Нуғай даруғаһы Бөрйән улусының Морат ауылында (С. У. Таймаҫов буйынса — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  Таулыҡай ауылы) тыуған һәм көн иткән башҡорт батыры. 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ла ҡатнашыуы билдәле. 

1773 йылдың декабрь айынан алып Морат Абдаловтың 600 яугирҙән торған отряды Иҫәт провинцияһында һуғыша. 16 декабрҙә, Уй ҡәлғәһен ҡамауға алып, подполковник Декастро-Лацеродо командаһына ҡаршы һуғыша. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышының әүҙем яугиры Төркмән Йәнсәйетовтың отряды менән берлектә Ҡарағай, Петропавловск һәм Магнит ҡәлғәләренә һөжүм итә.

1774 йылдың май айы башында батшаға тоғро булған старшина Кейекбай Яманһарин отрядын тар-мар итә. Ошо уҡ йылдың май һәм июнендә Һаҡмар йылғаһы буйында Төрөкмән Йәнсәйетов отряды менән берлектә подполковник И. Л. Тимашев командалығындағы хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғыша. 22 майҙа Урғаҙа һәм Таналыҡ ҡәлғәләрен алыуҙа ҡатнаша. 5 июндә Преображенск заводын ҡыйрата. Октябрь айында Морат Абдалов, ахырыһы, ихтилалды артабан дауам итеүҙең мөмкин булмауын аңлап, подполковник И. Л. Тимашевҡа килеп баш һала.

Башҡорт батыры Морат Абдаловтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Рахманғол Иртуғанов

**Рахманғол Иртуғанов** () — 1771—1773 йылдарҙа Рәсәй ғәскәренең Уҫы даруғаһы поход старшинаһы, 1780 йылдан алып Ғәйнә улусы старшинаһы.

## Биографияһы
Рахманғол Иртуғанов Уҫы даруғаһының Ғәйнә улусы башҡорто. Рәсәй империяһы ғәскәренең 1771—1773 йылғы Польшаға походында Рахманғол Иртуғанов Ғәйнә олоҫо Уҫы даруғаһының поход старшинаһы булараҡ ҡатанаша. Уның империяға тоғро хеҙмәттәре юғары баһалана: 1780 йылда ул Ғәйнә улусы старшинаһы итеп тәғәйенләнә.

1771 йылдың ноябрь айында Польша һәм Бөйөк Литва кенәзлеген берләштергән федератив дәүләт Речь Посполитаяға ебәрелгән Башҡорт ғәскәренең 1-се партияһы командиры була. Ошо уҡ йылдың 16 декабрендә составына Уҫы даруғаһының Ғәйнә һәм Ирәкте улустары, Ҡаҙан даруғаһының Һеңрән улустарынан тупланған 311 башҡорт менән походҡа сыға. 1772 йылдың апрель айынан алып декабргә тиклем Польша һәм Литва территорияһында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1773 йылдың март айында 277 башҡорттан торған партия Өфөгә ҡайтарыла.

1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда Рахманғол Иртуғанов Рәсәй хөкүмәтенә «тоғро» башҡорт булараҡ таныла. Е. И. Пугачев полковниктары Ейән Ҡуштанов менән Мөҡсин Мәҙийәров, поход старшинаһы Әҙел Әшмәновты ҡулға алып, хөкүмәт ғәскәре ҡулына тапшыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Баш­кирии: сб. док. Уфа, 1975.
* Башкирское войско в Польском походе (1771—1773): сб. док. Уфа, 2009.
Нарынбай

**Нарынбай** () — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачевтың полковнигы.

## Биографияһы
1773 йылда Крәҫтиәндәр һуғышы башланғанға тиклем Нарынбай Яйыҡ казак полкында хәрби хеҙмәттә була. 1770 йылдың башында Орск ҡәлғәһендә хеҙмәт итә. 1773 йылдың көҙөндә ихтилалға ҡушыла. Е. И. Пугачев уны отряды менән Орск ҡәлғәһен яулап алыуға ебәрә. Ихтилалға ҡушылғанға тиклем үк Ҡасим атаман менән һөйләшеүҙәр алып бара, Яйыҡ казактарының башҡорттарҙан һәм татарҙарҙан торған өлөшөндә Пугачевтың манифестарын тарата. Ҡәлғәлә генерал-майор С. К. Станиславский командалыҡ иткән һәм 2 меңгә яҡын кешенән торған хөкүмәт командаһы булғанға күрә, башҡорттарҙы ихталалға ылыҡтырыуға өлгәшә алмай. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ, тип иҫәпләнелә.

Әммә Нарынбай исеменең башҡорттар араһында бик һирәк осрауын иҫәпкә алһаҡ, бер фаразға туҡталырға мөмкин: тарихта Нарынбай Ҡыуатов (1745—1830) исемле мулла булыуы билдәле. Крәҫтиәндәр һуғышы башланған йылда уға 28 йәш була. Ул рус һәм фарсы телдәрен белгән алдынғы ҡарашлы мулла булараҡ таныла. Уның атаһы 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан өсөн аманат итеп алына. Нарынбайҙың улы Мөхәмәтбаҡый (1815—?) — хорунжий, йәғни хәрби хеҙмәткә ҡағылышлы шәхес.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Кулбахтин Н. М. Башкирские вожди Крестьянской войны 1773—1775 годов. Ч.1. Уфа, 2005.

## Һылтанмалар
* 
*
Маннанова Флора Фәтих ҡыҙы

**Маннанова Флора Фәтих ҡыҙы** (19 сентябрь 1946 йыл) — стоматолог, юғары категориялы табип. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986).

## Биографияһы
Флора Фәтих ҡыҙы Маннанова  1946 йылдың 19 сентябрендә Германияның Галле ҡалаһында тыуған.

1974 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтының стоматология факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда Башҡортостанда Өфө ҡалаһының 1-се стоматология поликлиникаһында стоматолог-ортопед һәм ортодонт булып хеҙмәт юлын башлай. 1979—1981 йылдарҙа Ҡазан дәүләт медицина институтының ортопедик стоматология кафедраһында көндөҙгө бүлектә аспирантура тамамлай һәм 1981 йылда «Особенности диагностики и лечения аномалий прикуса у детей с нарушенным носовым дыханием» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1981 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында балалар стоматологияһы кафедраһы ассистенты, ә 1984 йылдан башлап ортопедик стоматология кафедраһы мөдире булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Әүҙем фәнни тикшеренеүҙәр үткәрә. Уның фәнни эшмәкәрлеге балаларҙа теш‑яңаҡ деформацияларын һәм аномалияларын иртә диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалауға, ортопедик һәм ортодонтик технологиялар ҡулланып стоматологик ауырыуҙарҙы дауалау һәм реабилитациялау ысулдарын камиллаштырыуға арналған. 1996 йылда ул Мәскәүҙә «Ранняя диагностика, профилактика и морфофункциональная коррекция зубочелюстных аномалий и деформаций у детей при недоразвитии нижней челюсти» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 190 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография, 3 уҡыу әсбабы авторы, 17 уйлап табыуға патент, 18 рационализаторлыҡ тәҡдиме танытмаһы эйәһе, 22 методик тәҡдимдәр баҫтырып сығарған. Флора Фәтих ҡыҙы Маннанова ортопедик стоматология буйынса 6 дәреслек, шул иҫәптән Рәсәйҙә теш техниктарын уҡытыу өсөн 2 дәреслек авторҙашы. Уның етәкселегендә 1 докторлыҡ һәм 11 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған.

## Хеҙмәттәре
* Комплексное лечение заболеваний пародонта при скученном положении зубов. Өфө, 2007 (авторҙаш);
* Оптимизация ортопедического лечения стоматологических больных в пожилом и старческом возрасте. Өфө, 2008 (авторҙаш); * Оценка степени риска и индивидуальное прогнозирование результатов ортопедического лечения при дефектах зубных рядов несъёмными протезами. Өфө, 2011 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998),
* СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986),
* Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (1993 йыл, 1996 йыл),
* I дәрәжә «Стоматология алдынғыһы» миҙалы (2000),
* Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Рәхмәт хаты (2002) — күп йыллыҡ хеҙмәте һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә өлгәшкән уңыштары өсөн.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Маннанова Флора Фатыховна
Мәмлиев Айрат Хәбиб улы

**Мәмлиев Айрат Хәбиб улы** (6 ғинуар 1940 йыл) — ғалим-физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2004). 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы эйәһе (2011).

## Биографияһы
Мәмлиев Айрат Хәбиб улы 1940 йылдың 6 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған.
1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Ҡулына диплом алғандан һуң Органик химия институтында хеҙмәт юлын башлай. 1978 йылдан алып СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы физика һәм математика бүлегендә ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1980 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1994 йылдан Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институтында ғилми хеҙмәткәр, шул иҫәптән 1999—2013 йылдарҙа лаборатория мөдире булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Мәмлиев Айрат Хәбиб улы молекулаларҙың төҙөлөшөн, физик һәм динамик үҙенсәлектәрен тикшерә, был маҡсатта микротулҡынлы спектроскопия ысулын ҡуллана. Ул күп органик берләшмәләрҙең геометрик параметрҙарын, диполь моменттарын, квадруполь тәьҫир итешеү һәм үҙәктән ситкә ҡыуылған боҙолоу константаларын билдәләй; йомшаҡ молекулаларҙы төҙөгән өлөшсәләрҙең динамикаһын өйрәнә, биш быуындан торған циклдарҙағы псевдоәйләнеү хәрәкәтенә тап килгән моделде таба. Ул йөҙҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы (2011).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ситдиҡов Баян Ғариф улы

**Ситдиҡов Баян Ғариф улы** (; 14 ғинуар (27 ғинуар) 1916 йыл) — 11 сентябрь 1979 йыл) — ғалим-фармаколог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1971). Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры. 

## Биографияһы
Баян Ғариф улы Ситдиҡов 1916 йылдың 14 (27) ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Туймазы районының Ҡандра станцияһы ҡасабаһында тыуған.

1939 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1939 йылдан 1946 йылға тиклем Алыҫ Көнсығышта регуляр хәрби частарҙа медицина взводы командиры, медицина хеҙмәте батальоны начальнигы булып хеҙмәт итә.

1946—1969 йылдарҙа Силәбе дәүләт медицина институтының хәрби кафедраһында өлкән уҡытыусыһы, 1970 йылдан профессор, 1973—1979 йылдарҙа фармакология кафедраһы мөдире.

Ситдиҡов Б. Ғ. «Эксперименталь терапия һәм үпкәнең дисфоген шешеүе патогенезы мәсьәләләре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Докторлыҡ диссертацияһы һәм артабанғы ғилми тикшеренеүҙәр темаһы — үпкә токсин тәьҫирендә шешкән осраҡтарҙа ҡулланылған терапия ысулдарын эҙләү. Баян Ғариф улы 140 ғилми эш авторы. Уның етәкселегендә фармакология кафедраһы белгестәре токсикология, шул иҫәптән хәрби токсикология проблемаларын хәл итеү юлдарын өйрәнеү менән шөғөлләнә.

Ғалим 1979 йылдың 11 сентябрендә Силәбелә вафат була, ҡала зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены;
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы;
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы;
* «Яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ГОСУДАРСТВЕННЫЙ МЕДИЦИНСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ. Официальный сайт. Очерки о ветеранах. СИТДИКОВ БАЯН ГАРИФОВИЧ  
* http://chel-portal.ru/enc/Sitdikov_Bayan_Garifovich.
Мин ҡайҙа?

**Мин ҡайҙа?** — БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 1912 йылда яҙылған.

## Мәжит Ғафури — балаларға
Мәжит Ғафури — милли башҡорт балалар әҙәбиәтенә башланғыс һалған шағирҙарҙың береһе. 1908—1912 йылдарҙа Мәжит Ғафури ижады шаҡтай ҡатмарлы эволюция кисерә. Ябай хеҙмәтсәндәрҙең тормошон ыңғай яҡҡа фәҡәт мәғрифәтселек үҙгәртер, тип ышанған Мәжит Ғафури ысынбалыҡтағы алдынғы көстәрҙе, замана геройын эҙләүен дауам итте.

1912 йылда ул ижадының идея-эстетик программаһын, бөтә ғүмеренең, шағирлыҡ яҙмышының кредоһын билдәләгән ике мәшһүр шиғыр — «Мин ҡайҙа?» менән «Үҙем һәм халҡым» әҫәрҙәрен ижад итә. Үҙенең эстетик идеалына, синфи симпатияларына ишара яһап, ысын кешеләрҙе «тыштары керле, ә ләкин юҡ уларҙа эс кере», тип ярлы, зарлы, моңлолар араһында эҙләргә кәрәклекте шағир өҙөп әйтте. Лирик герой үҙенең халыҡҡа тоғролоғо, артта ҡалғанлыҡ менән килешмәүсәнлеген әйтеп бирә.

## «Мин ҡайҙа?» шиғыры
«Мин ҡайҙа?» шиғыры «Янған йөрәк» китабында баҫылып сыға. 1950, 1954 йылдарҙағы баҫмаларҙа шиғырҙың айырым һүҙҙәре үҙгәртелгән (47-48 бб., 180 б.)
**Мин ҡайҙа?** 

*Ҡайҙа ярлы, ҡайҙа зарлы, ҡайҙа моңло күп була,*
*Мин шулар янында булам, улар менән килешеп була.*

*Юҡ уларҙа төрлө ҡатлау, юҡ уларҙа эс сере,*
*Тыштары керле, вә ләкин юҡ уларҙа эс кере.*

*Юҡ тәкәллеф, юҡ эрелек, ултырышаһың һин дә мин,*
*Юҡ күңел ҡырылыр тигән уй, ул йәһәттән мин әмин.*
* тәкәллеф — яһалмалыҡ, ҡыланыу
* әмин — тыныс, ҡурҡыуһыҙ



## Тасуирлау алымдары

## «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.

## Әҙәбиәт
* Мәжит Ғафури. Әҫәрҙәр дүрт томда. I том, 496 б. (336 бб.). Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1978.

## Һылтанмалар
* Мәжит Ғафуриҙың «Үҙем һәм халҡым» шиғыры
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 2-се том / Ғ. Хөсәйенов, Р. Байымов, Р. Бикбаев, Ә. Мирзаһитов, С. Сафуанов, З. Ураҡсин, Р. Шәкүр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. 420—421 б. ISBN 5-295-00595-X (2-се том).

## Иҫкәрмәләр
Һары Абдуллин

**Һары Абдуллин** (; тыуған һәм үлгән йылдары билдәһеҙ) — Е. И. Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачевтың полковнигы.

## Биографияһы
Себер даруғаһы Иҫәт провинцияһы Бала-Ҡатай улусы Һары ауылы башҡорто. 1772 йылда Бала-Ҡатай улусы старшинаһы була. Иҫәт провинцияһында Рәсәй империяһының башҡорт ерҙәрен талауға ҡоролған сәйәсәтенә ҡаршы ихтилалға күтәрелгән баш күтәреүселәрҙең етәксеһе. Уның отряды ихтилал аҙағынаса, 1774 йылдың көҙөнә тиклем, Иҫәт провинцияһының Силәбе ҡәлғәһе һәм Сыбаркүл ҡәлғәһе райондарында регуляр батша ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша.

1774 йылдың йәй аҙағында Башҡортостандың Урал аръяғында ихтилал тағы ла көсәйә. Баш күтәреүселәрҙең отрядтары генералдар Деколонг, Скалон, Станиславский, Фреймандарҙың һалдаттарына ҡаршы һуғыша, ҡәлғәләргә һөжүм итә, ауылдарҙы талай. Был төбәктә ихтилал ҡара көҙҙә лә баҫылмай. Иҫәт воеводаһы А. П. Веревкин батша хөкүмәтенә 1874 йылдың 6 ноябрендә Баҙарғол Юнаев, Юламан Ҡушаев һәм Һары Абдуллин кеүек етәкселәрҙең һаман да ҡорал һалмауҙарына зарлана.

1774 йылдың йәй айҙарынан батша хөкүмәте ихтилалсыларға почетлы шарттарҙа ҡорал һалыуға саҡырыу менән мөрәжәғәт итә башлай. Сәбәбе — ихтилал барышында иҡтисади йәһәттән туҙҙырылған крайҙа йәшәгән урыҫ крәҫтиәндәре аслыҡтан ҡырылыу сигендә була. Сөнки баш күтәреүселәр батша хөкүмәте менән ҡәлғә һәм заводтар араһында булдырылған бөтә бәйләнештәрҙе лә юҡҡа сығара. Шуға ла хөкүмәт крәҫтиәндәрҙе аҙыҡ-түлек һәм йәшәү өсөн талап ителгән кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеүҙе ойоштороу мөмкинлегенә эйә булмай. Нуғай һәм Себер даруғаларында баш күтәреүселәрҙең етәкселәре Ҡаранай Моратов, Һеләүһен Кинйин, Төркмән Йәнсәйетов, Юлай Аҙналин, Салауат Юлаев һәм башҡа юлбашсыларға Иҫәт провинцияһынан Өфө провинцияһы ҡәлғәләренә һәм заводтарына аҙыҡ-түлек ташыуҙы тәьмин итергә, тигән тәҡдим ебәрелә. Шул шарт үтәлһә, улар хөкүмәт хеҙмәтенә күскәндәр иҫәбенә инәсәк. Шулай итеп, башҡорт юлбашсыларына ошондай шарттарҙа ихтилалда ҡатнашыуҙарын ғәфү итеүгә өлгәшә алыуҙарына ишара яһала.

Һары Абдуллиндың 1777 йылда улус старшинаһы булыуы билдәле. Күрәһең, уның батша властары тәҡдим иткән шартҡа риза булыуын иҫәпкә алып, батша хеҙмәтенә алынғандыр. Һары Абдуллиндың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* История Башкортостанна с древнейших времен до наших дней, том 1, Китап, 2004, Т. 3 000, С.486.
* Аҡманов И. Ғ. XVII быуатта — XVIII быуат башында башҡорт күтәрелештәре.

## Һылтанмалар
* 
* 
* https://bashkirica.com/upload/iblock/c2f/c2f76e63dca9389d3f16d6ef709d6d78.pdf
Гөлдәр баҡсаһында

**Гөлдәр баҡсаһында** — БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 1924 йылда яҙылған. 7 кластар өсөн «Башҡорт теле» һәм «Туған әҙәбиәт» дәрестәре программаһына индерелгән.

## Мәжит Ғафури — балаларға
«Гөлдәр баҡсаһында» шиғыры, 1924 йылда яҙылһа ла, М. Ғафуриҙың «Төнгө смена» (Ҡазан, 1927) тигән шиғырҙар йыйынтығында баҫыла. Һуңынан Ҡазанда сыҡҡан «Совет әҙәбиәте» журналының 1937 йылғы 3-сө томында, шулай уҡ М. Ғафуриҙың 1939, 1950, 1955 йылғы (III том) йыйынтыҡтарында ла баҫылып сыға. Текстарҙа айырма юҡ. 
 
Революциянан һуң Мәжит Ғафури йәш башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерҙе. «Азат мәктәп» исемле дәреслек-хрестоматия төҙөүҙә ҡатнашты, Максим Горький әҫәрҙәрен тәржемә итеү инициаторы булды. Заман геройы хаҡында уйланыуҙар, кем ул ысын герой тигән һорау Мәжит Ғафуриҙың ижады үҙәгендә тора. «Гөлдәр баҡсаһында» шиғырында хеҙмәт кешеһе данлана.

## «Гөлдәр баҡсаһында» шиғыры
**Гөлдәр баҡсаһында** 

*Бер көн шулай, гөлдәр баҡсаһында*
*Сәскәләрҙе ҡылдым тамаша.*
*Хуш еҫтәре менән йән шатлана,*
*Нурҙарынан күҙҙәр ҡамаша.*
*Нәфис төҫтәренә, буйҙарына*
*Хайран ҡалып, ҡыҙығып ҡараным:*
*- Әй, сәскәләр, һеҙгә кемдәр дуҫтар,*
*Кемдәр дошмандар? - тип һораным.*
*Гүйә, улар шунда йәнләнделәр,*
*Нурҙар сәсеп, ем-ем көлдөләр.*

*Әкрен генә иҫкән ел арҡылы*
*Миңә былай яуап бирҙеләр:*
*«Кемдәр эшләй, кемдәр ерҙәр ҡаҙый,*
*Кемдәр беҙгә һыуҙар һибәләр,*
*Кемдәр сәскә кеүек саф күңелле, -*
*Шулар беҙгә дуҫтар!» - тинеләр. -*
*«Кемдәр ҡара эсле, тар күңелле,*
*Кемдәр ысын эшкә ҡул бирмәйҙәр,*
*Кемдәр килеп беҙҙе хаҡһыҙ өҙә, -*
*Шулар беҙгә дошман!» – тинеләр*

*Сәскәләрҙең ошо яуаптарын*
*Алғас: «Дөрөҫ», — тинем уларға,*
*Эшһеҙ кешеләрҙең хаҡтары юҡ*
*Һеҙҙе түштәренә ҡаҙарға.*
*Күңелле эш, матур тормош менән*
*Йыл артынан йылдар ағырҙар...*
*Эшсән егет менән эшсән ҡыҙҙар*
*Һеҙҙе түштәренә тағырҙар.*



## Тасуирлау алымдары
Яңы замандың ыңғай геройын реалистик алымдар, тормошсан деталь һәм штрихтар аша һүрәтләне. Шулай уҡ был осор шиғриәтенә революцион романтика элементтары, юғары пафос, күтәренкелек мотивтары хас.

## «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Шиғри флешмобта күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.

## Әҙәбиәт
* Мәжит Ғафури. Әҫәрҙәр дүрт томда. III том, 544 б. (178 бб.). Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1979
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 2-се том / Ғ. Хөсәйенов, Р. Байымов, Р. Бикбаев, Ә. Мирзаһитов, С. Сафуанов, З. Ураҡсин, Р. Шәкүр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990. 420—421 б. ISBN 5-295-00595-X (2-се том).

## Һылтанмалар
* Мәжит Ғафури. «Гөлдәр баҡсаһында» шиғыры
* «Гөлдәр баҡсаһында» шиғыры буйынса дәрес
* Мәжит Ғафуриҙың «Гөлдәр баҡсаһында» шиғыры буйынса дәрес өлгөһө
* «В цветнике» 

## Иҫкәрмәләр
Ураҡсин Урал Ғәзиз улы

**Ураҡсин Урал Ғәзиз улы** (рус. Ураксин Урал Газизович; 25 август 1951 йыл — 7 март 2022 йыл) — архитектор, дәүләт хеҙмәте ветераны, йәмәғәтсе. 1995 йылдан Рәсәй Архитекторҙар союзы ағзаһы. 2000—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министры урынбаҫары. 2003—2015 йылдарҙа Башҡортостан Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1994) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы (2001). Рәсәй Архитекторҙар союзының юғары наградаһы «Кентавр» почёт билдәһе эйәһе (2010).

## Биографияһы
Урал Ғәзиз улы Ураҡсин 1951 йылдың 25 авгусында РСФСР-ҙың Чкалов өлкәһе Төйлөгән районы Мәҡсүт ауылында (хәҙер Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы Дәүләтҡол ауылы составында) ишле ғаиләлә тыуған. Тел ғалимы, академик, яҙыусы Зиннур Ураҡсиндың ҡустыһы.

Өфөләге 1-се башҡорт интернат-мәктәбен тамамлағас, Мәскәү архитектура институтына уҡырға инә. 1974 йылда уны уңышлы тамамлап, Сибай ҡалаһының баш архитекторы булып эшләй башлай.

1994—2000 йылға тиклем Өфө хакимәтенең Архитектура һәм ҡала төҙөлөшө баш идаралығының 1-се урынбаҫары.

2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары.

2013 йылдан башлап «Башкиргражданпроект» институты генераль директорының советнигы.

2022 йылдың 7 мартында Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Проекттары
* Сибай ҡалаһының генераль планы (1976)
* Сибай ҡалаһының үҙәген деталләп планлаштырыу (1977)
* Сибай ҡалаһында ҡайһы бер микрорайондарҙы төҙөү һәм йәмәғәт биналары (1980—1990)
* Сибай ҡалаһының иҫке автовокзалы (1987)
* Никах йорто (Сибай) (1994)
Урал Ғәзиз улы Ураҡсин етәкселегендә Башҡортостан Республикаһының ҡалалары һәм район үҙәктәренең пландары эшләнә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 2003—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Архитекторҙар союзы идараһы рәйесе
* 2010 йылда Башҡортостан төрки телле илдәрҙең архитектураһы һәм ҡала төҙөлөшө буйынса Астанала үткән 3-сө Халыҡ-ара ҡоролтайында ҡатнаша.
* 2010 йылдың 15-17 октябрендә Мәскәүҙең Үҙәк күргәҙмәләр залында уҙған «Зодчество—2010» Халыҡ-ара фестивалендә ҡатнаша һәм «Кентавр» почёт билдәһе менән бүләкләнә.
2001 йылда «Дуҫтарыма ҡала бүләк итәм» автобиографик китабын нәшер итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (1994)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы архитекторы (2001)
* «Кентавр» почёт билдәһе (2011)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкирские архитекторы удостоились «Кентавра» 
* Башҡортостандың күренекле архитекторҙары: Урал Ураҡсин 
* «Әйттермәнең ниңә аҡҡошом тип..» Урал Ураҡсин менән әңгәмә
Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы

**Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы** (25 март 1965 йыл) — спортсы. 1996—2000 йылдарҙа кикбоксинг буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Сибайҙың «Искра» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).

## Биографияһы
Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы 1965 йылдың 25 мартында Башҡорт АССР‑ының Сибай ҡалаһында тыуған. Сибайҙың «Искра» спорт клубында шөғөлләнә, тренерҙары Р. Р. Кәримов, Э. Н. Нурмөхәмәтов, Р. Т. Әхмәтвәлиев. Фәнил Ғәфүр улы Уйылданов өс төрлө бәйге көрәше буйынса спорт мастерлығына кандидат. Европа (1996, 1998), Евразия (2001), Рәсәй (1996—98, 2001) һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе универсиадаһы (1996) чемпионы, Европа чемпионатының бронза призёры (1996), Рәсәй чемпионаттарының көмөш (2003) һәм ике бронза (1999, 2001) призёры; профессионалдар араһында Европа чемпионы (2000). Ветерандар араһында Рәсәй чемпионы (2012) һәм Донъя кубогының бронза призёры (2014). Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1996—2000).

Фәнил Ғәфүр улы Уйылданов алты бала атаһы. Ҡасандыр үҙ көсө менән Европа чемпионы кимәленә күтәрелгән уҙаман хәҙер башҡаларға спорт үрҙәрен яуларға ярҙам итә. Чемпион Сибай ҡалаһында үҙ аҡсаһына ике спорт залы асып, унда күнекмәләр үткәрә һәм иң мөһиме — теләгән һәр кемгә бушлай. Ул спортты эскелеккә ҡаршы көрәшеүҙә бер ысул тип һанай. Йәшел йылан менән шаярыусылар күберәк булған биҫтәне һайлап алып спорт менән шөғөлләнергә шарттар тыуҙыра. Ул балаларҙы сәләмәт йәшәргә өйрәтергә,дөрөҫ юлдан атларға ваҡыт та мөмкинлек тә таба.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997)

Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1999).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы
Фәритов Айрат Тәбрис улы

**Фәритов Айрат Тәбрис улы** (27 апрель 1965 йыл) — ғалим-механик-коррозионист. Техник фәндәр кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2010). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2005) һәм И. М. Губкин исемендәге премияһы (2008) лауреаты.

## Биографияһы
Фәритов Айрат Тәбрис улы 1965 йылдың 27 апрелендә Башҡорт АССР‑ының Бөрө ҡалаһында тыуған.

1987 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Шул йылда СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Энергресурстарҙы транспортлау проблемалары институты хеҙмәткәре булып хеҙмәт юлын башлай. 2002 йылда бүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә. 2016 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Стратегик тикшеренеүҙәр институты, бер үк ваҡытта Өфөләге «Акрус—М» ғилми‑производство фирмаһы хеҙмәткәре.
Генераль директорҙар рейтингы ҡатнашсыһы Айрат Фәритов «Другие» тармағында Башҡортостан  Республикаһы буйынса 2021 йылдың 26 авгусына ҡараты 1-се урынды биләй. Айрат Тәбрис улының профессионализмы, вазифа бурыстарын сифатлы һәм яуаплы башҡарыуы, лидерлыҡ сифаттары арҡаһында, ЯСЙ «Акрус—М» ғилми‑производство фирмаһы ҙур уңыштарға өлгәшә һәм баҙарҙа алдынғы урынды биләй. Шулай, 2020 йылда компанияның килеме 159.6 млн һум тәшкил итә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәритов Айрат Тәбрис улының фәнни эшмәкәрлеге нефть промыслаһы ҡорамалдарының электрохимик коррозияланыу һәм эрозияланыу механизмдарын өйрәнеүгә һәм уны тикшереү һәм контролдә тотоу өсөн приборҙар эшләүгә, үткәргес торбаларҙы комплекслы анализлау өсөн программа тәьминәте төҙөүгә арналған. Айрат Тәбрис улы етәкселегендә коррозияны мониторингылау өсөн «Моникор» системаһы, «Экстра» селтәр программа тәьминәте уйлап сығарылған һәм индерелгән. 30‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2010)

Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2005)

Башҡортостан Республикаһының И. М. Губкин исемендәге премияһы лауреаты (2008).

## Хеҙмәттәре
* Ретроспективный анализ состава и коррозионной агрессивности сред Самотлорского месторождения // Нефтяное хозяйство. 2003. № 6 (авторҙаш)
* Концепция развития системы технического диагностирования промысловых трубопроводов // Нефтяное хозяйство. 2005 (авторҙаш),
* Совершенствование метода линейного поляризационного сопротивления для испытаний ингибиторов коррозии стали. «Металлы», 2016, № 6 (авторҙаш),
* Анализ методики CMAS (Coupled Multielectrode Array Sensors) для определения локальной коррозии // Проблемы сбора, подготовки и транспорта нефти и нефтепродуктов. 2017. № 4 (110) (авторҙаш),
* Исследование кинетики процесса десорбции сероводорода из водного раствора в помещение // Сборник научных трудов ГАНУ «Институт стратегических исследований Республики Башкортостан». Уфа: АЭТЕРНА, 2017. (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Фаритов Айрат Табрисович
Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы

**Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы** (4 ғинуар 1930 йыл — 6 март 2019 йыл) — инженер. Техник фәндәр кандидаты (1977). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985).

## Биографияһы
Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улы совет терапевт-табибы, ғалим-курортолог, юғары мәктәп ойоштороусыһы һәм уҡытыусыһы, педагог, медицина фәндәре докторы (1940), профессор Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы Тереғоловтың улы. Ул 1930 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР‑ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовар районы) Ҡарғалытамаҡ ауылында тыуған.

1953 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Шул йылда Амурҙағы Комсомольск ҡалаһында хеҙмәт юлын башлай. 1961—1962 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалыһының «Строймаш» заводында баш технолог урынбаҫары булып эшләй. 1962—1974 йылдарҙа Күмертау авиация производство предприятиеһында башта цех начальнигы, 1963 йылдан башлап бүлек начальнигы, 1965 йылдан инженер‑конструктор, 1966 йылдан баш технолог, 1967 йылдан баш инженер, 1970—1974 йылдарҙа төп конструктор булып эшләй. 1974—1976 йылдарҙа Октябрьский эксперименталь‑тәжрибә заводында баш инженер. 1976 йылдан алып яңынан Күмертау авиация производство предприятиеһында бүлек начальнигы, 1991 йылдан ғилми‑производство бүлексәһе начальнигы булып эшләй. Бер үк ваҡытта 1979—1989 йылдарҙа Өфө авиация университетында уҡыта.

2019 йылдың 6 мартында Күмертау ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Тереғолов Нәүғәт Ғиниәтулла улының фәнни эшмәкәрлеге энергетика инструменттары ярҙамында материалдарҙы эшкәртеүҙең заманса технологияларын өйрәнеүгә һәм үҙләштереүгә арналған. Нәүғәт Ғиниәтулла улы етәкселегендә лазер нурланышы, электр тогының ҡеүәтле импульстары, плазма ағымдары, электр дуғаһы, электрон һәм ион шәлкемдәре менән материалдарҙы эшкәртеү ҡоролмалары һәм технологиялары индерелә; десант техникаһын, шул иҫәптән Ка‑26 вертолётын сериялы етештереү ойошторола. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы..

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981)

СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985)

## Хеҙмәттәре
* Технологии лазерной обработки конструкционных и инструментальных материалов в авиадвигателестроении. Мәскәү, 2007 (авторҙаш)
* Воздействие отдельных энергетических инструментов на материалы при их резании. Өфө, 2009.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Кунафин Марат Саубанович
Тереғолов Филарит Шәрип улы

**Тереғолов Филарит Шәрип улы** (26 ғинуар 1945 йыл) — педагог. Педагогия фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1995).

## Биографияһы
Тереғолов Филарит Шәрип улы 1945 йылдың 26 ғинуарында Башҡорт АССР‑ының Шишмә районы Шишмә ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Шишмә ҡасабаһында тыуған.

1968 йылда Бөрө педагогия институтын тамамлай. Шул йылда Шишмә районының Иҫке Муса урта мәктәбендә уҡытыусы булып хеҙмәт юлын башлай. 1970 йылда Иҫке Муса урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә. 1971—1974 йылдарҙа БАССР Мәғариф министрлығы инспекторы, 1977 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 1981 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия университетында: 1982—1984 йылдарҙа башланғыс белем факультеты, 1993—1999 йылдарҙа педагогика һәм психология факультеты, 2004—2006 йылдарҙа мәғарифтың етәксе хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы, шул үк ваҡытта 1984—1985 йылдарҙа педагогика, 1994—2004 йылдарҙа педагогик теориялар һәм технологиялар кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Тереғолов Филарит Шәрип улы 1993 йылда Силәбе дәүләт университетында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның фәнни эшмәкәрлеге алдынғы педагогик тәжрибәне өйрәнеү һәм файҙаланыу, формалаштырыусы биосоциаль педагогика проблемаларына арналған арналған. Тереғолов шулай уҡ үҙе нигеҙләгән теорияның педагогикала билдәле ағымдар һәм концепциялар менән үҙ-ара бәйләнеше буйынса теоретик эштәр циклы башҡара. Филарит Шәрип улы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһен практикаға индереүгә ҙур иғтибар бирә. Уның тарафынан «алдынғы педагогик тәжрибәне өйрәнеү, дөйөмләштереү һәм йәйелдереү өсөн методик тәҡдимдәр» төҙөлә (Өфө, 1991). Педагогик юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн «Передовой педагогический опыт. Проблемы теории и практики» махсус курс программаһы баҫтырып сығара (1991). «Башҡортостан Республикаһының 1993—1998 йылдарға мәғариф үҫеше программаһы» конкурсы еңеүсеһе һәм уның авторҙарының береһе. Башҡорт дәүләт педагогия университеты ҡарамағындағы диссертация Советы ағзаһы, аспиранттарҙың һәм дәғүә итеүселәрҙең кандидатлыҡ эштәре менән ғилми етәкселек итә (6 кеше).

Филарит Шәрип улы Тереғолов тарафынан социогеном тураһында тәғлимәт нигеҙләнә, Йыһан барлыҡҡа килеүҙең топологик‑генетик теорияһы эшләнә. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997)

Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).

## Хеҙмәттәре
* Передовой педагогический опыт: Теория распознавания, изучения, обобщения, распространения и внедрения //Педагогика. — 1991
* Учителю о передовом педагогическом опыте. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1999,
* Материя и её сознание. М., 2002;
* 1991; Генетическая теория Вселенной. Өфө, 2006.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Терегулов Филарит Шарифович
Бүләков Илдус Ҡасим улы

**Бүләков Илдус Ҡасим улы** (29 июнь 1940 йыл — 18 сентябрь 2016 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән (2000).

## Биографияһы
Илдус Ҡасим улы Бүләков 1940 йылдың 29 июнендә Учалы районы Учалы ауылында тыуған.

1958 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын башлай. Ҡаҙаҡҡол ауылында клуб мөдире була, артабан — БАССР-ҙың Учалы районы «Байрамғол» совхозының 5-се бүлексәһендә төрлө эштәр башҡара.

1960—1962 йылдарҙа Стәрлетамаҡ культура-ағартыу училищеһында уҡый. Өс йыл армияла хеҙмәт итә.

1965—1970 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында,

1970—1973 йылдарҙа — аспирантурала уҡый, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, шул уҡ ваҡытта Өфө сәнғәт академияһының театр факультетында уҡыта.

1973—1993 йылдарҙа ғилми хеҙмәткәр, 1986 йылдан алып 1993 йылға тиклем — Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәгендә Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми секретарь була.

1996 йылдан 2005 йылға тиклем Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтына педагогия факультеты деканы, артабан 2010 йылға тиклем башҡорт филологияһы кафедраһы профессоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Илдус Бүләков — 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Грамоталар һәм премиялар, шул иҫәптән Башҡорт дәүләт университеты, Өфө, Сибай ҡала советы Почёт грамоталары, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнгән. 2000 йылда БР Президенты бойороғо менән әүҙем фәнни-педагогик эшмәкәрлеге өсөн Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһына лайыҡ булған.

Бөтә төр йәмәғәт һәм етештереү эшмәкәрлеге өлкәһендә Бүләков Илдус Ҡасим улы үҙен маҡсатлы һәм принципиаль, талапсан һәм бик тырыш, ярҙамсыл һәм йыйнаҡ хеҙмәткәр итеп күрһәтте.

## Маҡтаулы исемдәре
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2000)
* Башҡорт дәүләт университеты Почёт грамоталары
* Өфө ҡала советы Почёт грамоталары
* Сибай ҡала советы Почёт грамоталары

## Сығанаҡтар
* Буляков, Ильдус Касимович. Возникновение и становление башкирской советской драматургии, 1917—1932 : диссертация кандидата филологических наук : 10.01.03. — Уфа, 1973. — 189 с. Тема: Литература народов СССР. Российская государственная библиотека. Дата поступления в ЭК 14.08.2018

## Һылтанмалар
* БГУ. Выпускники башкирской филологии, востоковедения, журналистики 
* Российская государственная библиотека.

## Иҫкәрмәләр
Сөләймән Кинйин

**Сөләймән Кинйин** — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Сығышы менән Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарынан. Абыҙ Кинйә Арыҫлановтың улы, Арыҫлановтар нәҫеленән.

1774 йылдың яҙында Крәҫтиәндәр һуғышына ҡушылыуы документтарҙа сағылыш таба. Ағаһы Һеләүһен Кинйин менән бергә ихтилал мөрәжәғәтнамәләрен таратыуҙа ҡатнаша. Документтарҙа ағалы-ҡустыларҙың исемдәре буталып йөрөгән.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Әҙәбиәт
* 
*
Хәлфетдинов Әбделғәфи Рәхәдил улы

**Хәлфетдинов Әбделғәфи Рәхәдил улы** (; 1937 йыл — 1984 йыл) — ҡурайсы-актёр, ҡурайсыларҙың йыйылма ансамбле етәксеһе.

## Биографияһы
Әбделғәфи Рәхәдил улы Хәлфетдинов 1937 йылда Башҡорт АССР-ының Белорет районының Шығай ауылында тыуған. Атаһы ҡурайсы Рәхәдил, Бөйөк Ватан һуғышында, 1943 йылда, Төньяҡ фронтта снайперҙар ярышында, 136 фашисты юҡ итеп, еңеүсе булып сыға һәм ҡыҫҡа ғына отпуск алыуға өлгөшә. Бына шул ҡыҫҡа ғына осрашыу мәлендә бәләкәй генә Әбднелғәфиҙең күңеленә атаһының ҡурайынан ағылған серле моң һеңеп ҡала. Малайҙың ҡурайға тартылыуын һиҙеп ҡалған ауылдашы, оҫта ҡурайсы Әлмәғужам Баймөхәмәтов уға моң даръяһына табан тәүге аҙымдар яһарға ярҙам итә. 

1954 йылда ҡурайсылар бәйгеһендә «Өмөтлө йәш ҡурайсы» призы менән бүләкләнә. Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә. Флейта класында уҡый һәм композиция менән дә шөғөлләнә. Училищены тамамлағандан һуң йәш быуынға ҡурай серҙәрен өйрәтеү менән шөғөлләнә.

1969 йылдың 23 мартында БАССР-ҙың 50 йыллығы айҡанлы Өфөлә үткәрелгән тантанала Баймаҡ районынан 50 ҡурайсы һәм ошо ваҡиға айҡанлы октябрҙә Ленинградта үткәрелгән «Башҡортостан мәҙәниәте көндәрендә» Баймаҡ, Бөрйән, Белорет райондарынан 50 ҡурайсы сығыш яһай. Был ҡурайсыларҙың сығышын әҙерләүсе һәм уларҙың етәксеһе Әбделғәфи Хәлфетдинов була.

1974 йылда Өфө ҡалаһының 400 йыллығы айҡанлы үткәрелгән тантанала сығыш яһаған Өфө студенттарының йыйылма ансамблен дә Әбделғәфи Хәлфетдинов әҙерләп сөхнөгө сығара. Музыканттар араһында Әбделғәфи виртуоз ҡурайсы булып таныла. Музыка белгестәре уны ҡурайҙа традицион уйнау алымдарын виртуозлыҡ берләштерә белеүен юғары баһалай, ихтирам итә.

Әбделғәфи Рәхәдил улы 1947 йылда вафат була һәм тыуған яғында — Белорет районының Шығай ауылы зыяратына ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ю. И. Ғәйнетдинов. Ҡурай һәм ҡурайсылар. Өфө. 2014. Т. 1 000., — 424 бит.
Рәхмәтуллин Мөхәммәт Абдрахман улы

**Рәхмәтуллин Мөхәммәт Абдрахман улы** (; 1915 йыл — 1972 йыл) — театр ҡурайсы-актёры, Башҡорт дәүләт филармонияһының ҡурайсыһы.

## Биографияһы
Мөхәммәт Рәхмәтуллин 1915 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы) Салауат ауылында тыуған. 1921 йылғы аслыҡта йәтим ҡала һәм һарыҡ көтөп тамаҡ туйҙырырға мәжбүр була. Ауылдашы, оҫта ҡурайсы Мотаһар Кәримовтан ҡурайҙа уйнау серҙәренә төшөнә. Тиҙ арала тирә-йүнгә оҫта ҡурайсы булып таныла. 16 йәшлек егетте Өфөгә Башҡорт дәүләт театрына ҡурайсы-актёр итеп эшкә саҡыралар. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостан артистарының фронт бригадаһы составында яугирҙар алдында ҡуйылған концерттарҙа ҡатнаша.

1955 йылда уны Башҡорт дәүләт филармонияһына солист-ҡурайсы итеп эшкә саҡыралар. Ул сәхнәгә башҡорттарҙан беренсе музыкаль белемле скрипкасы Ахун Кучуков менән бергә сыға башлай. Был осрашыу уның яҙмышына хәл иткес йоғонто яһай. Ансамблдә уйнау серҙәрен тап Ахун Кучуковтан үҙләштергәндер, сөнки Мөхәммәт Рәхмәтуллинда ансамлде тойоу бик юғары кимәлдә була.

*Бөйөк йыраусылар [[Сөләймән Абдуллин]] башҡарыуында «Урал», «Уйыл», «Зөлхизә», Иншар Солтанбаев башҡарыуында «Буранбай» йырҙарының, был исемлекте дауам итергә мөмкин, яҙмалары оҙон көй йырлау өлгөһө тип ҡабул ителә икән, бында музыкаль оҙатыусы, ҡурайсы Мөхәммәт Рәхмәтуллиндың өлөшө ҙур. Оҫта аккомпаниатор йырсыға ҡанат ҡуя,..*

Төп эшенән тыш йәш быуынға ҡурай серҙәрен өйрәтеү менән әүҙем шөғөлләнә ҡурайсы. 70-се йылдар башында Башҡорт дәүләт медицина университетында ҡурай түңәрәге алып бара. 1970 йылда В. И. Лениндың 100-йыллығына арнап үткәрелгән концертта ҡатнашыусы 100 ҡурайсынан торған ансамбль составында уның шәкерттәре лә ҡатнаша.

Мөхәммәт Рәхмәтуллин 1972 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ю. И. Ғәйнетдинов. Ҡурай һәм ҡурайсылар. Өфө, 2014. Т. 1 000 экз. —424 бит.
Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы

**Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы** (9 май 1954 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005). Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2007).

## Биографияһы
Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы 1954 йылдың 9 майында Башҡорт АССР‑ының Боҙаяҙ районы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы, Атйетәр ауылында тыуған.

1978 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Шул йылда Өфөнөң 8‑се дауаханаһында хирург булып хеҙмәт юлын башлай. 1979 йылдан Асҡын үҙәк район дауаханаһында, ә 1981 йылдан алып Өфөнөң 21‑се дауаханаһында эшләй. 2004—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетының өстәмә белем биреү институтында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улының фәнни эшмәкәрлеге ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзаларында киҫкен хирургик ауырыуҙар булған кешеләрҙе диагностикалауға һәм дауалауға арналған. Ул эндоскопик, эндохирургик тикшереүҙәр үткәрә, туҡымаларҙағы патологик үҙгәрештәрҙе объективлаштырыу өсөн төҫ метрологияһын өйрәнә. Илдар Миҙхәт улы ҡатнашлығында лайлалы тиресәләр колориметрияһы, видеоэндоскопик тикшереүҙәр ваҡытында ишемияны һәм сероз тиресәләрҙең шешеү реакцияһын баһалау ысулдары эшләнгән. Ураҙбахтин 270 самаһы фәнни хеҙмәт авторы, 7 уйлап табыуға патент эйәһе

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005),

— Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2007).

## Хеҙмәттәре
* Хирургия абдоминальных повреждений. М., 2005 (авторҙаш);
* Применение лазерной допплеровской флоуметрии в эндоскопии и эндохирургии при неотложных заболеваниях органов брюшной полости. М., 2006 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* []
* Ураҙбахтин Илдар Миҙхәт улы
Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнө

**Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнө** — 3 сентябрҙә Рәсәйҙә йыл һайын билдәләнеүсе иҫтәлекле даталарҙың береһе.

## Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнө тарихы
Рәсәйҙең был яңы иҫтәлекле датаһы Рәсәй Федерацияһының 2005 йылдың 21 июлендә донъя күргән «Рәсәйҙең хәрби дан көндәре (еңеү көндәре)» федераль законы редакцияһына ярашлы барлыҡҡа килә. Ул 2004 йылдың 1-3 сентябрендәге Беслан террорсы ваҡиғалары менән туранан-тура бәйләнгән.

Терроризмға ҡаршы көрәштә теләктәшлек көнөн билдәләгәндә, Бесланда ғына түгел, бөтә ил буйлап террорсы акттар ҡорбандарын, шулай уҡ тәртип һаҡлағанда бурысын үтәп һәләк булған хеҙмәткәрҙәрҙе иҫкә алалар.

2013 йылда датаны билдәләнгәндә Мәскәү ҡала думаһы Мәскәү ҡалаһы көнөн билдәләү ҡағиҙәләрен һәм был датаға ҡарата сентябрҙең тәүге ял көндәренең яҡын тороуын үҙгәртеү тураһында закон ҡабул итте.

## Иҫкәрмәләр
Мөниров

**Мөниров** — фамилия.

* Мөнирова Римма Мирас ҡыҙы (1948—1998) — Үрге Өпәле ҡалаһының почётлы гражданы.
* Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы (1963 й.т.) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), хореограф.
Байрамғолов

**Байрамғолов** — фамилия.

* Байрамғолов Баязит Байрамғол улы (1896 — ?) — Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.
* Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы (1 май 1930 йыл) — педагог, шағир, үҙешмәкәр рәссам.
* Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы (1894—1965) — совет дәүләт эшмәкәре.
* Байрамғолов Фирғәт Миҙхәт улы (9 май 1960 йыл) — ғалим-анестезиолог-реаниматолог, һаулыҡ һаҡлау һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Байрамғолов Юлай Ейәнғәле улы (15 декабрь 1937 йыл) — инженер-механик, ғалим, университет уҡытыусыһы, уйлап табыусы. 
----
* Байрамғолова Нилә Ильяс ҡыҙы (21 февраль 1948 йыл) — йырсы.
Шәйхисламов

**Шәйхисламов** — фамилия.

* Шәйхисламов Вәли Шәйхислам улы (1903 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры
* Шәйхисламов Ҡадир Абрар улы (18 ноябрь 1928 йыл) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961).
* Шәйхисламов Рафаэль Бәҙретдин улы (27 март 1954 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
* Шәйхисламов Рәшит Бәҙретдин улы (5 октябрь 1959) — тарихсы, тарих фәндәре докторы (2007). 
* Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы (14 ноябрь 1980) — дәүләт эшмәкәре.
* Шәйхисламов Хәләф Шакир улы (1912–1958) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шәйхлисламов Зәйнулла Ғүмәр улы (2 ғинуар 1938 йыл) — рәссам.