open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Корела балалары

**Корела балалары** — абруйлы карел феодалдарының биш ырыу атамалары, был феодалдар Корела еренең урта быуаттағы биләмәләре хужалары .

## Исемдәр тарихы
*Балалар* исеме дөйөм урыҫ *«бояр балалары» һүҙенә тура килә*, йәғни рус кенәзлектәре кенәздәре һәм баярҙары вариҫтарының социаль структураһы. *Карел балалары* тигән төшөнсә бер үк ваҡытта элекке бөтә Корела ерҙәренең һәм ундағы абруйлы феодалдарҙың Новгород дәүләтенең  вассалитеты булып тороуын һәм уларҙың аҫаба ырыуҙары икәнен аңлата.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
1323 йылдан һуң Швед короллеге һәм Новгород республикаһы араһында төҙөлгән Ореховецкий тыныслыҡ килешеүе буйынса, Новгород республикаһы Водский пятинаһы составында торған Корела еренең биш ырыуының феодалдарының абруйлы вәкилдәре Новгород республикаһы менән идара итеүсе элитаға Корела балалары исеме аҫтында индерелгән. Ошо Ореховецкий тыныслыҡ килешеүенән һуң, Новгород үҙәк власы Корела ерҙәрендә йәшәгән халыҡтың элекке биләмәләрен феодал аҫаба хоҡуғында һаҡлап ҡалдырған.

Сығанаҡтарға ярашлы, биш ырыу : Вымолец, Куролец, Ровкулец, Валдолец һәм Наволоч-ырыу (фаразлауса Тивролец)- тип аталға булыуы билдәле. Ырыуҙарҙың шул замандағы атамалары Ладога буйындағы боронғо аҫаба ерҙәре райондарының атамаһына тап килә.

Төп аҫаба «биш ырыу» Корела еренең төньяҡ өлөшөндә һәм поморҙар йәшәгән өлкәләрҙә урынлашҡан булған. xv быуат аҙағында Корела ере ырыуҙарынан күпселек аҫабалыҡ тартып алына (был Бөйөк Новгородтың урыҫ кенәзе Бөйөк Иван III  мәскәү-новгород һуғышы (1477-1478)  барышында  еңеүе һәм Новгород ерҙәрен урыҫ державаһына ҡушыуынан һуң була). Аҫабалыҡ тартып алыныуға ҡарамаҫтанҢ Корел еренең элекке карел күренекле вәкилдәре боронғо айырым ерҙәргә хужа булыуын дауам итеп, урындағы кәсеп менән шөғөлләнә, әммә  «корела балалары » статусын юғалта.

Корела ерҙәренең көньяҡ өлөшөндәге аҫаба ерҙәре тартып алынмаған һәм «биш ырыу» ҡулында ҡалған. Был үҙ ере хужаһы-аҫабалыҡ хоҡуғы урындағы халыҡтың ерҙәрен һәм хоҡуҡтарын һаҡлап торған.

## Фамилия

* Ровкульские

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Валит

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* *Майнов В. Н.* Несторова Весь и Корельские дети. // Живописная Россия. 1881. Т I. Ч.2 стр. 493—527.
* Грамоты Великого Новгорода и Пскова / Под. ред. С. Н. Валка. — М.;Л., 1949
* История Карелии с древнейших времён до наших дней / Науч. ред. Н. А. Кораблёв, В. Г. Макуров, Ю. А. Савватеев, М. И. Шумилов. — Петрозаводск: Периодика, 2001. — 944 с.: ил. ISBN 5-88170-049-X
Йосопов баҡсаһы

**Йосопов баҡсаһы** —  Санкт-Петербургта баҡса

## Тарихы
Фонтанка һәм Баҡса урамы араһындағы 9 гектар майҙанды  Пётр I 1724 йылда  кенәз Г. Д. Йосоповҡа бүләк итә.  Һуңынан уның улы ике быуа, канал һәм гөл баҡсаһы  менән даими баҡса төҙөй. 1730 йылда был участкала  ағастан бер ҡатлы  йорт төҙөйҙәр, уның проекты өҫтөндә Доменико Трезини эшләй. 

1790-сы йылдарҙа  Н. Б Йосопов архитектор  Джакомо Кваренгиға  усадьбаны яңынан төҙөргә заказ бирә. Ул һарайҙы яңынан төҙөй һәм яңы баҡса планлаштыра. 

1810 йылда Йосоповтарҙың айырым йорто хужаларының айырылышыу арҡаһында ҡаҙнала һатыуға ҡуйыла. Артабан участканы Рәсәйҙең юлдар идаралығына тапшыралар. Паркта оранжерея, фонтан төҙөйҙәр, Баҡса урамы буйлап суйын рәшәткәләр ҡуялар. Парктың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә баҡсасы Эйлерстың теплицалары төҙөлә, уларҙан сәскәләр Петербургта иң яҡшы репутацияһына эйә була. 

1863 йылдың яҙында, император Александр Икенсе Йосопов баҡсаһының өлөшөн килеүселәр өсөн асырға бойора.  Бының өсөн парктың көньяҡ һәм төньяҡ өлөштәре аныҡ бүленә. Көньяҡ өлөшөндә утрауҙар менән ике быуа урынлаша, уларҙы үҙ-ара сылбыр күперҙәр менән, ә ярҙы ағас күпер менән тоташтыралар. Киң тамашасыға баҡсаны тулыһынса 1863 йылда асалар. Шул  ваҡытта һәр өлөшөндә  фонтан ҡуйыла.

Йосопов баҡсаһы ҡаланың тирә-яҡ райондары халҡы араһында  популярлыҡ менән файҙалана. Уның территорияһында һауа шарҙары ебәрәләр, тир һәм башҡа күңел асыу  аттракциондары эшләй. Ҡыш  баҡса  эшләмәй, әммә 1865 йылда уны   Петербург яхт-клубы ҡуртымға ала. Баҡсала  боҙ тауҙар, һырғалаҡтар ойошторалар, ҡар ҡәлғәләр һәм ҡалалар төҙөйҙәр. Раштыуала санала шыуыу һәм фейерверктар менән  киң күңел асыу байрамдары ойошторола.

Йосопов баҡсаһы Рәсәй фигуралы шыуыу үҫешендә мөһим роль уйнай. Бында Рәсәйҙең, шулай уҡ СССР-ҙың  тәүге донңя чемпионаттары уҙғарыла. Бынан тыш, баҡсаның  фигуралы шыуыу мәктәбендә   Н. А. Панин-Коломенкин, беренсе рус Рәсәйҙең олимпия чемпионы уҡый

Совет осоронда  парк «Октябрь районының балалар паркы» тип атала. 1950 йылдарҙа  С.Д.Меркуров эшләгән В. И. Ленин һәйкәле ҡуйыла, уны  1955 йылда  икенсеһе  алмаштыра (скульптор Д.П.Шварц)..

1990 йылда баҡсаға үҙенең тарихи  Йосопов исеме кире ҡайтарыла. 1995 йылда Ленин һәйкәле һүтеп алына.

Әлеге ваҡытта Император Александр Беренсенең Тимер юлдары университетына ҡарай

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Городские имена сегодня и вчера: Петербургская топонимика / сост. С. В. Алексеева, А. Г. Владимирович, А. Д. Ерофеев и др. — 2-е изд., перераб. и доп. — СПб.: Лик, 1997. — 288 с. — (Три века Северной Пальмиры). — ISBN 5-86038-023-2.
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Санкт-Петербурга. — СПб.: Норинт, 2002. — 353 с. — ISBN 5-7711-0019-6.
* Зодчие Санкт-Петербурга. XIX — начало XX века / сост. В. Г. Исаченко; ред. Ю. Артемьева, С. Прохватилова. — СПб.: Лениздат, 1998. — 1070 с. — ISBN 5-289-01586-8.

## Һылтанмалар
* Юсуповский сад. История, фотографии, как добраться, что рядом
* Юсуповский сад. Ссылки и статьи
Янбаҡты (күл)

**Янбаҡты, Ҡорлаҡкүл** () — Башҡортостандың Шишмә районындағы күл. Майҙаны 0,11 км². Дим йылғаһының һул ярындағы һыубаҫар туғайында урынлашҡан, ҡылымыҡ аша Дим йылғаһына ҡоя.

Күл Исаковка ауылынан 0,6 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201311111100005601
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 211100560
* Бассейн коды — 10.01.02.013
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Гидронимдың беренсе варианты антропоним — Янбаҡты тигән ир-ат исеменән килеп сыҡҡан. Икенсе исеме башҡорт телендәге «ҡор» йәки «ҡоро» һүҙенән килеп сығыуы ихтимал. Мәгәр, ҡор һүҙенең мәғәнәһе киң. Шулай ҙа ул халыҡтың ҡорға йыйылған урыны булыуы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ҡытай халыҡ дине

**Ҡытай халыҡ дине** (трад. 中國民間信仰, ябай. 中国民间信仰, пиньинь *mínjiān Zhōngguó xìnyăng*, палл. *Чжунго миньцзянь синьян*) йәки **шэнизм** ( «алла, рух») — Ҡытай цивилизацияһының тарихи үҫеше барышында барлыҡҡа килгән дини күҙллауҙар комплексы. Тәү сиратта, ата-бабаларыҙы ихтирам итеүгә һәм тәбиғәт көстәренә, изге һәм яуыз рухтарға, шулай уҡ йәмғиәткә һәм хакимдарға йоғонто яһаған Күк көсөнә нигеҙләнгән дини инаныуҙар һәм практикаларҙың эклектик берлеге. Төрлө сығанаҡтарҙан барлыҡҡа килгән бик күп төбәк формаларға эйә; яҡынса XI быуат тирәһендә карма һәм ҡабаттан тыуыу, шулай уҡ аллаларҙың иерархияһы тураһында дао тәғлимәтенә нигеҙләнгән синкретизм, барлыҡҡа килә.
Барлыҡ Ҡытай дини күҙаллауҙар үҙәге булып дүрт төп төшөнсә тора:

# Күк () — әхлаҡ мәғәнәләре сығанағы, йыһан резонаторы, кешелектең тәртибен баһалай һәм уға билдә ебәрә;
# Ци () — пневма-эфир, йыһан энергияһы һәм ижад көсө;
# Ата-бабаларҙы хөрмәтләү ();
# Ҡылған ғәмәлдәр өсөн хаҡ ().

Ҡытай халыҡ дине властар тыныс ҡабул иткән һәм дин тотоусылар ғәмәлдәге режимға лояль ҡарашта булғанда урындағы күп һанлы ауыл, клан, ғаилә тәғлимәттәре һәм секталар булараҡ ойошҡан. XI быуаттан алып баш ҡала властары урындағы культтарҙың — аллаларҙың, заттарҙың, изгеләрҙең һәм уларҙың «мөғжизәле» ғәмәлдәрен иҫәпкә алып барған. Исемлектәр император йолалары ведомствоһына тапшырылған һәм унда дөйөм дәүләт әһәмиәтендәге аллалар асыҡланған. Урындарҙағы әһәмиәтле культтарҙы «батша» йәки «хаким» дәрәжәһенә күтәреп, улар хөрмәтенә баш ҡалала миһрап йәки ғибәҙәтхана төҙөлә. 1911 йылда монархия ҡолағандан һуң республика властары киң халыҡ массаларына заманса ҡиммәттәрҙе һеңдереү аша традицион ҡиммәттәр менән көрәшеп ҡарай. 1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан һуң әленән-әле «феодаль ҡалдыҡтар» һәм "хөрәфәт"тәр, шул иҫәптән дингә ҡаршы көрәш кампаниялары үткәрелә. XX быуаттың икенсе яртыһынан ҡайһы бер традицион ҡараштарға нигеҙләнгән синкретик секталар материк Ҡытайҙа һәм Тайвандә киң тарала, күп осраҡта властар уларҙы Ҡытайҙың традицион мәҙәниәтен һаҡлау механизмы булараҡ ҡарай.

## Дини практика культы һәм формаһы
Адам Юэт Чау Ҡытай динен «яһауҙың» биш стилен һәм модаллеген билдәләй:
-Дискурсив-библиялы: үҙенә хеҙмәттәрҙе, өгөт-нәсихәттерҙе, текстарҙы яттан һөйләүҙе (классика, дао яҙмалары һәм әхлаҡ китаптары);
-Шәхси камиллашыу режимы: төрлө практикалар аша «үлемһеҙ» һәм «ысын кеше» булыу өсөн үҙеңде трансформациялау;
-Литургия; ғөрөф-ғәҙәттәр буйынса белгестәр үткәргән ҡатмарлы ритуал ғәмәлдәренә нигеҙләнә;
-Ғәмәли өлөш; ябай ғәмәлдәр ярҙамында тиҙ арала һөҙөмтәгә өлгәшеү;
-Реляция: кешеләр менән аллалар һәм кешеләрҙең үҙ-ара тоғролоҡло мөнәсәбәте.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Даосизм
* Ҡытай мифологияһы
* Ата-бабалар культы
* Ҡытайҙа дин
* Төп динде тотоусылар һаны

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* 
* 

; башҡа телдәрҙә

* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Арамиль

**Арамиль** —  Свердловск өлкәһендә  ҡала. Арамиль ҡала округы үҙәге.

## Географияһы

Арамиль ҡалаһы — Урал тауҙарының көнсығыш битендә, Әрәмәле йылғаһы Иҫәт йылғаһына ҡушылған урында, Екатиринбург — Курган тимер юлының Арамиль станцияһынан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Арамиль ҡала округының үҙәге. Екатеринбург трассаһынан 26 км ситтә, 5 км төньяҡ-көнбайышҡараҡ Уктус аэропорты бар. 

## Тарихы
Исеме "Әрәмәле" гидронимынан килеп сыҡҡан, башҡорт телендәге Әрәмә һәм ил һүҙҙәренән, йәғни урман-ҡыуаҡтар, камыштар үҫкән яр буйы.

1675 йылдың йәйендә Иҫәт һәм Әрәмәле йылғалары ҡушылған ерҙә, башҡорт ерҙәре сигендә Рәсәй дәүләтенең көньяҡ форпосты Әрәмәле слободаһына нигеҙ һалына. Слободаға нигеҙ һалыусы Кама буйынан килгән Михаил Сарапульцев башҡорт биләмәләренә иң яҡын булған. 

Күсеп ултырыусылар 1680 йылдан крица мейестәрендә тимер рудаһын яндырғандар һәм алынған крицаны (руданан алынған тимер менән күмер ҡатнашмаһы) Верхотурье ҡалаһына оҙатҡандар. 1711 йылда ике башнялы нығытма (остог), ат һарайы һәм сикәү төҙөлө.. 1711 йылда остог арсеналында Мәскәү байрағы, 18 тимер тубы булған тимер пушка, 663 тубы булған 9 суйын пушка; 41 фузеф, 7 самопал мылтыҡ, 38 мушкет, 19 бот дары була. Нығытма эсендә сиркәү, хөрөм йорто (судная изба), дин әһеләдәре биләмәләре, ат һарыйы һәм икмәк амбары була. 

1707 йылдың слобода 24 тораҡ пункттарын берләштерә. Нигеҙҙә, ошо ерҙә 1707-1725 йылдарҙа  Уктусск, Елизаветинский, Верхисетский, Екатеринбург һәм Сысертский заводтары төҙөлө. Был зафодтар  Каменский-Урал, Ревда, Сысерть, Березовский, Первоуральск, Екатеринбург кеүек башҡа заводтар ү:ешенә йоғонто яһай. Ауыл халҡының төп эшсәнлеге булып кустарь металлургия һәм игенселек тора. Йылғаларҙа тирмәндәр актив төҙөлә..

Ҡала статусы — 1966 йылдың 15 сентябрендә бирелә.

## Халҡы

### Билдәле кешеләр
Бирюков Борис Николаевич (1927-2013) — совет һәм украин ғалимы.

## Галереяһы

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

*
Нарышкиндар йорто

**Трубецкойҙар-Нарышкиндар йорто** — Санкт-Петербургта Чайковский урамы (29 йорт) урынлашҡан бина, XVIII быуат аҙағы архитектураһы ҡомартҡыһы.  2012 йылда табылған ҙур хазина менән билдәле.

## Тарихы
Бер ҡатлы айырым йортто төҙөү 1779—1780 йылдарҙа бара. Йорт төҙөлөшө өсөн  438  200 дана кирбес һәм 2512 мискә эзбиз кәрәк була (һәр береһе 20 бот). Беренсе хужаһы булып  рус генералы Абрам Петрович Ганнибал тора. Унда уның улдары — П. А. Ганнибал һәм И. А. Ганнибал  йәшәй. Абрам Петрович үлгәндән йорт  һуң уның өлкән улы Иванға күсә.

Ваҡыт үтеү менән  йорт сенатор  Н. И. Неплюевҡа күсә. 1823  йылда сенатор  үлгәндән һуң уның йортонда ире поручик Е.П. Енгалычев менән уның ҡыҙы менән Мария күсенеп йәшәй. Аҙаҡ 1855  йылда йорт  кенәз П.Н.Трубецкой  һәм уның Е.Э. ҡатыны Белосельская-Белозерскаяға күсә. Улар өсөн 1855—1856 йылдарҙа Г.А. Боссе проекты буйынса айырым йорт яңынан үҙгәртеп ҡорола. Сираттағы үҙгәртеп ҡороу  1875—1876 йылдарҙа архитектор Р. А. Гедик проекты буйынса бина үҙгәртелә: йорт киңәйтелә, планы үҙгәртелә; баҡса юҡ ителә;  фасад һәм интерьеры яңыса эшләнә.

1870 йылдар уртаһында  участканың яңы хужаһы  В. Л Нарышкин,  Сит ил эштәре министрлығы  чиновнигы була, ә ул үлгәндән һуң — өлкән улы Александр була. Ниһәйәт, аҙаҡҡы хужаһы  Гусар лейб-гвардия полкы поручигы  Сергей Сергеевич Сомов — Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышы ҡатнашыусыһы була. Ул Наталья Всильевна Нарышкинаға — Чайковский урамындағы йорттоң хужаһы ҡыҙына өйләнә..

Хәҙер  йорт торлаҡ йорт булыуҙан туҡтай: тиҙҙән бында  Санкт-Петербург Халыҡ-ара мәҙәни мираҫын һаҡлау үҙәге урынлаша.

## 2012 йылда йортта табылған хазина
2012 йылдың март аҙағында, йортты төҙөкләндереү ваҡытында эшселәр, флигелдең икенсе һәм өсөнсө ҡат араһындағы иҙәнде асып, хазина таба. Хазинаның  Нарышкиндарға  ҡарауы асыҡлана, улар  1917 йылда Рәсәйҙе ҡалдырып китә. Моғайын, хазина тап ошо тап ваҡытҡа ҡарай, сөнки артефакттар  1917 йылғы гәзиткә төрөп һалынған.  Бөтәһе 2000 ашыу әйбер табыла. Улар араһында Рәсәй империяһының хәрби ордендары, Игнатий Сазиков эше стилендәге матур аш-һыу сервизы һәм башҡа күп нәмәләр бар..

Хәҙер хазинаның әйберҙәр өлөшөн Эрмитажда һәм «Царское село» музей-ҡурсаулығында күрергә мөмкин.

## Әҙәбиәт

# Булах А. Г. Каменное убранство Петербурга. — «Центрполиграф». — 252 с. — ISBN 978-5-9524-4511-6.
# Санкт-Петербург. 300 лет истории / Рос. акад. наук. С.-Петерб. ин-т истории; [Анисимов Е. В. и др.]. — СПб. : Наука, 2003 (Акад. тип. Наука РАН). — 758, [3] с., [108] л. ил., портр. : ил.; 27 см; .

## Һылтанмалар

* Дом Ганнибалов — Особняк Трубецких 
* Особняк Нарышкиных в Санкт-Петербурге — дом, где нашли богатейший клад в 2012 году
* Клад Нарышкиных представили в царском селе — Россия 24, YouTube

## Иҫкәрмәләр
Бикҡол (Туҡ ҡушылдығы)

**Биҡҡол** — Ырымбур өлкәһе Александровский районындағы йылға. Туҡ ҡушылдығы. Йылға Туҡ йылғаһының һул яғынан барып ҡушыла (Туҡ ағышында 278 км). Йылға оҙонлоғо 34 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейн округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән (Быҙаулыҡ районы) ауылы янындағы һыу үлсәгес посына тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Йылға һыу бассейны — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы. Кесе йылға бассейны- юҡ..

Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһын һыу хужалығы буйынса районлаштырыу геоинформацион системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында объекттың коды — 11010001012112100006792
* Гидрологик өйрәнеү коды (ГӨ) — 112100679
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* ГӨ томы һаны — 12
* ГӨ сығарылышы— 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Эйәрлетау

**Эйәрлетау** — Ишембай районының Ғүмәр ауылы янындағы тау.

## Этимологияһы
«Эйәр» һүҙенә -ле аффиксы һәм «тау» һүҙен бергә ҡушып яһалған топоним. «Эйәргә оҡшаш тау» тигәнде аңлата.

## Әҙәбиәт
* Словарь топонимов Республики Башҡортостан. Өфө. 2002.- 5000 экз. стр.254.
* Азат Камалов. Башкирская топонимия. Башкирское издательство «Китап». Уфа. 1994. 3500 экз. стр. 396.

## Иҫкәрмәләр
Сестра (Оло Ырғыҙ ҡушылдығы)

**Сестра** — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау һәм Һамар өлкәләре биләмәләрендә аға. Оло Ырғыҙҙың һул ҡушылдығы.

## Тасуирлама
Йылға оҙонлоғо 97 км, бассейн майҙаны 1680 км². Йылға Яңы Кәмәлек ауылынан яҡынса 5 км төньяҡ-көнбайышта, Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы Дөйөм Һырт тау армыттарында баш ала.

Үрге ағымында бер аҙ төньяҡ-көнбайышҡа аға, артабан көньяҡ-көнбайышҡа борола, Һарытау өлкәһенең Перелюб районы биләмәһенә инә һәм яйлап, дуға барлыҡҡа килтереп, уңға тайпыла. Түбәнге ағымында Ивантеевский районы буйлап аға. Оло Ырғыҙ йылғаһының һул ярына тамағынан 425 км өҫтәрәк, Яблоновый Гай ауылынан 2,5 км көньяҡтараҡ (түбәндәрәк) ҡушыла.

Үҙәне бик күп иҫке үҙәндәре менән боролмалы. Эҫе ваҡытта үҙәне күлдәр сылбыры хасил итеп кибә.

Йылғаның һул яры буйлап ҙур һуҙымында Пугачев — Красногвардеец тимер юлы үтә.

**Тораҡ пункттар**

Йылға буйында (башынан): Аверьяновский, Сёстры (икеһе лә — Һамар өлкәһенеке), Смоленка, Новый Перелюб, Смородинка, <u>Грачёв Куст</u>, Аннин Верх, Кожевский, Канаёвка, Сёстры (барыһы ла — Һарытау өлкәһенеке).

Бассейнында: Октябрьский, Пригорки, Поперечный, Гусарка, Новокачановский, Наука (барыһы ла — Һарытау өлкәһенеке).

**Ҡушылдыҡтары** (тамағынан, йәйәләр эсендә оҙонлоғо км-ҙа күрһәтелгән)

* 33 км һул: Ҡоро Кәмәлек (57)
* 49 км һул: Смородинка (14)
* 59 км һул: Дурная (17)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — аҫбассейны юҡ. Йылға бассейны — Волга үрге Куйбышев һыуһаҡлағысынан Каспий диңгеҙенә ҡойғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001612112100009742

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100974

— Бассейн коды — 11.01.00.016

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш —1

## Иҫкәрмәләр
Офицерҙар йорто (Санкт-Петербург)

**Көнбайыш хәрби округының Офицерҙар йорто**  Санкт-Петербургта 1895—1898 йылдарҙа В К. Гаугер һәм А.Д. Донченко тарафынан төҙөлгән.

1828 йылға тиклем Кирочная һәм Литейная  урамдары мөйөштәрендә граф А.А.Аракчеевтың  ҡабул итеү йорто урынлаша. Һуңыраҡ  бында ҡаланың иң яҡшы экипаж фабрикаларының береһе була. Ғәмәлдә был бинаны  Император Ғали йәнәптәренең Үҙ канцелярияһы биләй.

Бина псевдорус стилендә махсус Офицерҙар йорто өсөн Николай II указы менән 1898 йылдың яҙында төҙөлә. Эштәр етәксеһе  — хәрби инженер Н. В. Смирнов. Нәҡ  император Офицерҙар йортон төҙөүгә ҡаҙнанан шаҡтай ҙур күләмдә аҡса бүлеп бирә.

Тәүге  проектты архитектор А.И. фон Гоген һәм М.А. Иванов башҡарған. Адресы: Литейный проспекты, 20 / Кирочная  урамы, 1.
Уларға ҡала сәнғәт академияһы ағзалары  Леонтий Николаевич Бенуа һәм Антоний Осипович Томишко консультациялар бирә.

Йәкшәмбе көнө, 1898 йылдың 22  мартында,  Санкт-Петербургта, Ғали Йәнәптәре бойороғо менән офицерҙар тормошон яҡшыртыу маҡсатында Юғары Ғали Йәнәптәре ҡатнашлығында Армия һәм Флоттың офицерҙар йыйылышы асыла. 
— Цит. по: Тарасов, 2006, С. 89Бында Хәрби белем һөйөүселәр йәмғиәте урынлаша.

Октябрь революцияһынан һуң Офицерҙар йорто Ҡыҙыл армия  йорто тип үҙгәртелә. 

1950 йылда Офицерҙар йортонда Ленинград эше буйынса суд «процесстары» үтә (1953 йылда иһә — уны ойоштороусылары өлөшө өҫтөндә).  Төп ғәйепләнеүселәр өҫтөнән күрһәтмә суд 1950 йылдың 29-30 сентябрендә уҙа. Хәрби коллегияның күсмә сессияһы  алты кешене атыуға, икеһен  10 йылға һәм бер кешене  15  йылға төрмәгә хөкөм итә. 

Әлеге ваҡытта бинала Көнбайыш хәрби округының  ғәскәрҙәр тарихы музейы, китапхана, *Тормош юлының* ветерандар советы эшләй.

Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт
Тирәкле (Егәнлек ҡушылдығы)

**Тирәкле** () — Рәсәйҙәге йылға. Егәнлек йылғаһының һул ҡушылдығы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Егәнлек йылғаһына һул яҡтан (тамағынан 36 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км тәшкил итә.

Атамаһы тарихи Башҡортостан ерҙәрендә йыш осрай: *тирәк* һүҙе һәм *-ле* аффиксы ярҙамында барлыҡҡа килгән.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Сорочинск гидроузелынан Елшанка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006891

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112100689

— Бассейн коды — 11.01.00.010

— Гө буйынса томы — 12

— Гө буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡурғашлы (Йылайыр ҡушылдығы)

**Ҡурғашлы** () — Көньяҡ Урал, Башҡортостандың Йылайыр районы Йылайыр йылғаһының һул ҡушылдығы.

## Тасуирламаһы
Йылғаның оҙонлоғо 14 км (башынан Икенсе шишмәгә тиклем). Бассейны Йылайыр яйлаһының кеше әҙ йәшәгән урманлы төбәктәрендә урынлашҡан.

Йылға Анновка ауылынан 3,5 км төньяҡ-көнсығышҡа табан урында башлана һәм Йылайыр ауыл Советы биләмәһе буйлап көньяҡ-көнбайышҡа табан аға.

Төп ҡушылдыҡтары йылғаға һул яҡтан ҡоя. Ауылда йылға быуаһы бар.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай , һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем, бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000514112200005308.

## Этимологияһы
«Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге» ошондай аңлатма бирә: гидроним ҡурғаш () һүҙенән килеп сыҡҡан, һәм йылғаның сифатына бәйле -*ауыр һыу* мәғәнәһендә алынған

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡурғашлы (Ғафури районы)
* Ҡурғашлы (йылға) — Әүжән ҡушылдығы
* Ҡурғашлы (Бөрйән районы)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Словарь топонимов Башкирской АССР. — Уфа, 1980, — 95-се бит. Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге
Чаплиндар йорто

**Чаплиндар йорто** йәки **Чаплин йорто** — 1804—1806  йылдарҙа архитектор В.И.Беретти етәеселеге аҫтында рус классицизмы стилендә төҙөлгән айырым йорт.  Санкт-Петербургта  *Нева проспекты, 13* һәм *Ҙур Диңгеҙ урамы, 9* адресы буйынса урынлашҡан

## Тарихы
1755 йылда Анна Иоанновнаның  Ҡышҡы һарай  урынында императрица Елизавета Петровна өсөн ваҡытлы  һарай төҙөлә. 1762 йылда бишенсе Ҡышҡы һарай төҙөлөп бөтә,  ваҡытлы ҡоролма һүтеп алына, Нева  проспекты  һәм Ҙур Диңгеҙ урамы  мөйөштәрендә участка бушап ҡала. Участканы төҙөү планы була, әммә ниндәй ҙә булһа эштәр  оҙаҡ ваҡыт башҡарылмай.  1771 йылда әле Рәсәй императрицаһы Екатерина II үҙе  бинаның һыҙмаларын әҙерләгән тигән риүәйәт бар. 1786 йылға  архитектор Николай Львов *Уның император Ғали йәнәптәре кабинетының* проекты бинаһын әҙерләй. Күп төрлө проекттар булыуға ҡарамаҫтан, яңы император Павел I был участканы Винчецо Бренн эскиздары буйынса театр төҙөү өсөн тапшыра. XVIII быуатта тәҡдим ителгән бер проект та  тормошҡа ашырылмай.1801 йылға тиклем ҡойма менән уратып алынған буш ер була.  Уның уртаһында тәрән күләүек була, хатта ямғырҙан һуң унда күрше йорттарҙан балалар бәләкәй кәмәлә йөрөй. Был урын асыҡ баҙарҙа һатыла. А. И. Перетц, үҙенең танышы арҡаһында бөтә ерҙе һатып ала һәм аҙаҡ өлөшләп Чаплинға, Косиковскийға һәм башҡаларға һата. 




1802 йылда ерҙе сауҙагәр А.И. Перетец һатып ала. Һуңынан  уны  Чаплиндарға һата.  Чаплиндар өсөн айырым йортто 1804—1806 йылдарҙа архитектор В.И. Беретти етәкселеге аҫтында төҙөйҙәр. Артабанғы хужалары — М. Ф. Маген, А Ф. Коханова, О. Ф. Георгандопуло.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Йорт Ддүрт ҡатлы. Әлеге ваҡытҡа тиклем йорттоң фасадтары һәйбәт  һаҡланған тиерлек.  Нева проспектына һәм Ҙур Диңгеҙ урамы киҫелешенә сыҡҡан йорт мөйөшө киҫеп алынған. Түр фасадтары симметриялы. Өсөнсө ҡат тәҙрәләре өс мөйөшлө һәм тура мөйөшлө сандриктар менән осланған. Фасадтарҙың үҙәктәре өс мөйөшлө фронтондар менән эшкәртелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Дом Чаплина (неопр.).  на CITYWALLS (24 августа 2008). Дата обращения: 8 марта 2011.
Кривдина дачаһы

**Кривдина дачаһы** —  Сестрорецк ҡалаһындағы дача, архитектура ҡомартҡыһы.  Григорьев һәм Садовая урамдары киҫелешендә урынлашҡан, адресы —  Григорьев урамы, 16/8.

## Тарихы

Валентина Евгеньевна Кривдинаның ағас дачаһы   XX быуат башында  модерн стилендә төҙөлгән,  проект авторы  тик фамилияһы буйынса ғына билдәле —архитектор Морозов. Рәсәй Федерацияһы  Хөкүмәтенең 10.07.2001 йылғы  № 527  ҡарарында  (Кривдинаның дачаһы Федераль әһәмиәттәге Рәсәй  мәҙәни мираҫ объекттарына ҡарай) В. Морозов  күрһәтелгән. Шуның өҫтәүенә  1910—1911 йылдарҙа Сестрорецкта техник-архитектор  Е. Ф. Морозов проекты буйынса Халыҡ йорто төҙөлә, ә Тарховкала   1905—1906 йылдарҙа архитектор Е.Л. Морозов тарафынан  ағастан  Изге  Пантелеимон Великомученик сиркәүе төҙөлә.  Архитекторҙарҙың һәр ҡайһыһы Кривдина дачаһының авторы булыуы мөмкин. 

Совет осоронда дача «Сестрорецк»  пансионаты хеҙмәткәрҙәре өсөн торлаҡ йорт булып хеҙмәт итә һәм яйлап авария хәленә килә. Перспектив план буйынса реставарцияға  әҙерләнә, ул 2018 йыл башына торлаҡта йәшәүселәрҙең таралыуы арҡаһында үткәрелмәй ҡала.  2018 йылдың февралендә Курорт районы прокуроры бина хужаһына  — яуаплығы сикләнгән ООО «Норд Отель» йәмғиәтенә дәғүә  белдерә. Дәғүәнең сәбәбе булып тикшереү һөҙөмтәһе була, ул  милексенең  һаҡһыҙ ҡарашы арҡаһында архитектура ҡомартҡыһының өлөшләтә емерелеүен күрһәтә. Дәғүәсе «Норд Отель» йәмғиәтенә тәү сиратта ярты йыл  дауамында консервация эштәре үткәрергә,  9 ай эсендә КГИОП заданиеһы буйынса бинаны ремонтлау буйынса документтар әҙерләргә һәм   20 ай буйы дача бинаһын тулыһынса тергеҙергә ҡуша.

## Кривдина дачаһы сәнғәттә
Кривдина дачаһы рәссам Стас Бородин ижадында «Старая дача в Сестрорецке» (2004. М., х60х50) картинаһы рәүешендә сағылыш таба.  Картина 2006 йылда Сестрорецк ҡалаһының Үҙәк күргәҙмә залында, шулай уҡ   башҡа күп һанлы күргәҙмәләрҙә, шул иҫәптән Берлинда Мутценмахер галереяһында күрһәтелә (2007).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Дача В. Е. Кривдиной, ул. Садовая, 8/16
* Дача Кривдиной
Волхов ҡултығы

**Волхов ҡултығы** — Ладога күленең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан ҡултыҡ. Уға Волхов, Сясь һәм Воронежка йылғалары ҡоя. Волхов тамағында, ҡултыҡтың көньяҡ ярында, Яңы Ладога ҡалаһы, Креницы һәм Сясьские Рядки ауыылдары, ә көнсығыш ярында — Вороново, Кириково һәм Сторожно ауылдары урынлашҡан.

## Географияһы
Ладога күленең көньяҡ ярына Волхов ҡултығы Птинов утрауының осо — Вороново мороно араһына (60°16' N, 32°05' Е) эскә табан инеп тора, ә Вороново мороно Стороженский морононан төньяҡ-көнсығышта 23,5 миль алыҫлығында тора. Волховҡултығының Көнбайыш яры һәм көньяғы, шулай уҡ көнсығыш ярының көньяҡ өлөшө ҡамыш үҫентеләре, ҡыуаҡтар һәм урыны-урыны менән төрлө урмандар менән ҡапланған. Бында һыу ҡоштарының оя ҡороу һәм баласығарыу урындары. Волхов иренендә ҡара көртмәле, ҡыҙыл көртмәле һәм төрлө бәшмәктәр үҫә.

Волхов ҡултығының урта өлөшөндәге һыуҙың тәрәнлеге 12-20 метрға етә. Ирендең көнбайыш ярында һыуҙың тәрәнлеге бер аҙ кәмей төшә, уның изобаты, 5,5 метр самаһы булып, 5 км алыҫлыҡҡа табан һуҙыла, ә киңлеге 0,9 км — 3,0 км тәшкил итә. Волхов ирененең тупрағы — ҡом менән ҡом һәм ләмдән, көнбайыш ярында һәм Шуряский Нос морононда — таш һәм ҡом менән таштан ғибәрәт.

Волхов иҡултығы даими рәүештә төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ елдәрҙең йоғонтоһон кисерә, улар ирендә көслө тулҡынланыу булдыра.

Волхов ҡултығында — Птинов, Варецкие Банки, Сухо утрауҙары бар.

## Суднолар йөрөү
Көнбайыш, көньяҡ һәм көнсығыштан иҫеүсе штормлы елдәр ваҡытында үҙ ауырлығынан һыуға 2 метр төшөп торған суднолар ел-дауыл тейә алмаҫтай ерҙә, шулай уҡ Шурягский бухтаһында якорҙә торалар. Төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ ел-дауылдарҙан Яңы Ладога гаванында һәм Сясь йылғаһы тамағында йәшеренеп тора алалар.

Волхов ҡултығында йөҙгәндә ориентир булып хеҙмәт итә ала: Сухо утрауы, Дубно ауылындағы сиркәүе бинаһы, Креницы, Немятово 1-се, Иссад, Сясьские Рядки ауылдары, Яңы ладога ҡалаһының соборы, шулай уҡ Сясьстрой ҡасабаһының ҡаҙанлыҡ торбалары.

## Иҫкәрмә

## Топографик картаһы
*
Карелия (тарихи өлкә)

**Карелия** (*кар. һәм финса Karjala, шведса Karelen, шулай уҡ региондың урыҫ телле кешеләре араһында Карьяла калькаһы ҡулланыла*) — төньяҡ-көнсығыш Европала тарихи урын, карелдар ере. Төбәктең ҙур өлөшө Рәсәйгә, ә бер өлөшө — Финляндияға ҡарай. Карелия халҡы рус, фин, карел һәм вепстарҙан тора. Төбәктең дөйөм майҙаны яҡынса 200 000 км2 тәшкил итә.

## Географияһы
Регион Балтика һәм Аҡ диңгеҙҙәр араһында урынлашҡан. Карелия көньяҡтан төньяҡҡа табан 60° төньяҡ киңлектән поляр әйләнешкә тиклем һуҙыла. Көнсығыштан уны Аҡ диңгеҙ, Онега һәм Ладога күлдәре, көньяҡтан Фин ҡултығы уратып алған. Көнбайыштан Карелия Саво һәм Кайнуу тигән фин өлкәләренә күсә.

Административ бүленеүҙән тыш, регион алты традицион өлөштән тора. Карелияның төньяғы менән Аҡ диңгеҙ һәм Рәсәй-Финляндия сиге Аҡ Карелия тип атала. Уның көньяғында, Онега һәм Ладога күлдәре араһында, Олонец Карелияһы урынлашҡан. Һуңғыһынан төньяҡҡа табан Ладога Карелияһы һуҙыла, уның составына Карел муйынтығы инә. Административ яҡтан Финляндияла Карелия Төньяҡ һәм Көньяҡ өлөштәргә бүленә.

Карелдар, финдар, вепстар һәм самалар Европаның төп төньяҡ фин-уғыр халыҡтарына ҡарай. Урта быуаттарҙа регион Корела ере булараҡ билдәле. Карелдар һәм финдар араһында ер «Калевала» милли эпосында сағылыш тапҡан булыуы айырым әһәмиәткә эйә. Төбәктең көнсығышы урта быуаттарҙа православие дине йоғонтоһон кисерһә, ә көнбайыш һәм көньяҡ өлөштәре урта быуаттарҙа һәм башҡа тарихи ваҡыттарҙа швед, урыҫ тарихи-мәҙәни йоғонтоһонда була.

## Тарихы
Карелияның тарихы Ладога күленең көнбайыш ярында табылған Меровингылар осорона ҡараған археологик ҡаҙылмаларҙан башлана. Был районда көнбайыш финдар тарафынан ҡалдырылған боронғо артефакттар асыҡланған, улар Хяме халҡы араһында ауыл ерлеге таныҡлығы булып һанала. Унан һуң яңы барлыҡҡа килгән боронғо карел мәҙәниәтенә әүерелә, ул саҡтағы тәре походтары иҫтәлектәре тарих тураһындағы бер сығанаҡ булып тора. Карелияла 50-ләп тимер быуат тораҡтары һәм 40-лап иҫке замок билдәле. Тарихҡаса булған осорҙар аҙағында бөтә Карелия Новгородҡа ҡарай.

## Сығанаҡтар
* Regional flag
* Visitkarelia.fi — Information about travel, tourism and other fields in North Karelia
* Information about Southern Karelia travel
* Pielis.ru — travel information about North Karelia region and City of Joensuu 

Төркөм:Карелия тарихы
Төркөм:Финляндия тарихы
Аҡ диңгеҙ Карелияһы

**Аҡ диңгеҙ Карелияһы** (*Беломор Карелияһы*) — хәҙерге Карелияның төньяҡ яртыһындағы тарихи-географик өлөшө.

## Дөйөм мәғлүмәт
XIX быуат этнографик әҙәбиәтендә хәҙерге исеме Кемь өйәҙенең бер өлөшөнә беркетелә, уның халҡын нигеҙҙә төньяҡ карелдар (үҙ карелдар субэтносы) тәшкил иткән.

Аҡ диңгеҙ Карелияһының ҡыҫҡа көньяҡ сиге Ребола һәм Ругозеро биҫтәләренән төньяҡҡа табан уҙа, көнсығыш сиге поморҙар урынлашҡан Помор ярына тамағынан көнбайышҡа табан уҙа.

Аҡ диңгеҙ Карелияһы биләмәһенең хужалыҡ рәуеше һөнәрселек, малсылыҡ, шул иҫәптән төньяҡ боландары үҫтереү, иген игеү кеүек тармаҡтарға нигеҙләнә. Аҡ диңгеҙ Карелияһы «Калевала» карел һәм фин эпосы арҡаһында киң танылған, эпостың күпселек рун йырҙары уның территорияһындағы ауылдарҙа йыйылған.

Аҡ диңгеҙ Карелияһы территорияһында Россияла Граждандар һуғышы йылдарында үҙ-үҙен иғлан ителгән Төньяҡ Карел дәүләте ғәмәлдә була.

## Тарихы
Бөгөнгө карел һәм финдарҙың ата-бабалары булған фин-уғыр халыҡтары Аҡ диңгеҙ Карелияның бөтә ерендә дә, төньяҡ-көнсығыш Европала кеүек, меңъйыллыҡтар дауамында йәшәгән. Аҡ диңгеҙ Карелияһы халҡы финдарҙың иң яҡын туғандаш халыҡтарынан булған, был төрлө дәүләт биләмәләре аша ла элемтәгә кереүгә шәп мөмкинлек бирә.

Финляндия, бөйөк кенәзлек булараҡ, Россия империяһы составына кергәс, Аҡ диңгеҙ төбәге Архангельск губернаһының Кемь волосте составында булған.

1918-1922 йылдарҙа Финляндия бәйһеҙлеге яулап алғандан һуң башланған урындағы халыҡтарҙың араһындағы үҙ-ара һуғыштарҙа һәм 1941-1944 йылдарҙа һуғышты дауам итеү маҡсаты булып төбәкте Финляндияға кушыу торған. Ике осраҡта ла финдар Көнсығыш Карелияның оло территорияларын яулап ала, һәм был райондың ҡайһы бер кешеләре Финляндияға ҡушылыуын энтузиазм менән хуплаған.

## Сығанаҡтар
* Hamunen, Paavo ja Pirttimaa, Tuomo: Vienan sydän. Ranua: Mäntykustannus, 2011. ISBN 978-952-5712-45-2.
* Hanki, Marjaana ja Nuutinen, Eeva: Vienan kävijän opas. Helsinki: Taifuuni, 1999. ISBN 951-581-065-5.

## Әҙәбиәт

* Киркинен X., Невалайнен П., Сихво X. История карельского народа. — Петрозаводск, 1998
* Исторические судьбы Беломорской Карелии. — Петрозаводск, 2000
* Дикая природа Кайнуу и приграничной Беломорской Карелии // К. Юнтунен, О. Исокяянтя, М. Ниеминен и др. — Лесная служба Финляндии, 2000
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2007. — Т. 1: А — Й. — С. 154. — 400 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8430-0123-0.

Төркөм:Карелия тарихы
Шишмә (Ырымбур өлкәһе)

**Шишмә** — Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл. Воздвиженка ауыл Советы составына инә.

## Географияһы
Район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан тура юлдан 6 км.

## Тарихы
Воздвиженкалағы 1870-се йылдарҙағы янғындарҙан һуң нуғайҙар әлеге ауылдан 3 саҡрым алыҫлыҡтағы урынға, Һаҡмар йылғаһы ағымы буйлап Олокүлдән көньяҡҡа табан, күсенәләр. Айырым торған ҡасаба Шишмә исемен ала. 1926 йылда ауылда 224 дүрт йорт хужалығы була, барыһы 941 кеше йәшәй. Совет заманында «Ҡыҙыл ғәскәр», «Дуҫлыҡ» колхоздары ойошторола.

## Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса 524 кеше (татарҙар 94 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 515 кеше йәшәй: татарҙар — 93,7%, урыҫтар — 3,0%, башҡорттар — 2,8%..

## Иҫкәрмәләр
Тәнәй (Һамар ҡушылдығы)

**Тәнәй** () — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ районы биләмәләрендә аға. Һамар йылғаһының уң ҡушылдығы.

## Исеменең килеп сығышы
Тәнәй — башҡорт телендә:1.сабый бала, бәпес; 2. йәшкә кесе туған; 3 ҡәйнеш. Шулай уҡ антропонимдан булыуы ихтимал.

Санскритта : tanu — тело (1.есем; 2.кәүҙә, тән), лицо (бит, йөҙ; сырай, ҡиәфәт), особа (бер кеше); tanu-ja — сын (ул кеше, малай), tәnu-ja — дочь (ҡыҙ бала); tanaya, tana — потомство, дитя (тоҡом, нәҫел, бала).

Быҙаулыҡ районы сайтынан: Ҡайһы бер боронғо географик карталарҙа Тонеевка тип күрһәтелгән. «Тоня, тоненье» (балыҡ тотоу урыны) һүҙенән алынған тигән версия бар. Балыҡ ҡармаҡлау өсөн сәстән үрелгән ҡармаҡ ебен дә «Тонька» тигәндәр. Аҡылдау һөйләше йоғонтоһонда фонетик яҡтан үҙгәреп, Танеевкаға әйләнгән, тип фаразлана.

## Географияһы
Тәнәй йылғаһы башы Лисья Поляна ҡасабаһынан көнбайышыраҡ ята. Төньяҡ-көнбайыш тарафтарына, һуңғараҡ көньяҡҡа борола һәм артабан урмандар аша аға. Чуфарово ауылы тирәһендә ҡарағай урманы эсенән ағып үтә. Йылға тамағы Палимовка ауылынан төньяҡтараҡ һаҙлыҡтарға инеп юҡҡа сыға. Йылға оҙонлоғо 20 км, бассейны майҙаны — 73,9 км².

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшанка ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлыгы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007379

— Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100737

— Бассейн коды — 11.01.00.010

— ГӨ буйынса һаны — 12

— ГӨ буйынса сығарылышы — 1

## Иҫкәрмәләр
Көтөүлек һыуһаҡлағысы

**Көтөүлек һыуһаҡлағысы** () — Көтөүлек йылғаһында төҙөлгән яһалма һыу ятҡылығы, беренсе сиратта баҫыуҙарҙы ирригация системаһы ярҙамында һуғарыу өсөн тәғәйенләнгән. Һыу йыйғыс бассейнының майҙаны — 889 км².

## Тарихы
1935 йылда яңы һыуһаҡлағыс проекты эшләнгән. 1938 йылда һыуһаҡлағыс төҙөү өсөн төҙөлөш ойошмаһы булдырылған.

Был төҙөлөш эштәрендә Куйбышев өлкәһенең 10 районынан 11 мең колхозсы, яҡынса 1250 ылау, 578 автомашина, 120 инженер ҡатнаша.

1940 йылдың 7 июнендә ирригация системаһының беренсе сираты сафҡа инә, ул 6000 гектар майҙанды һыу менән тәьмин итә. Һыуһаҡлағыстың һыу запасы 7300 гектар майҙанда үҙлегенән һуғарыуҙы, ә механик ысул менән 12 000 гектарға тиклем һуғарыуҙы тәьмин иткән.

## Географияһы
Һыуһаҡлағыс Оло Кенәле ҡушылдығы Көтөүлек йылғаһының урта ағымында барлыҡҡа килгән. һамар өлкәһенең Богатово һәм Бор муниципаль райондары территорияһында урынлашҡан .

Яр һыҙаты ныҡ киртләс түгел, уның оҙонлоғо 58 км тәшкил итә.

## Иҡтисад
1990 йылға предприятие мәғлүмәттәре буйынса һуғарыу майҙаны 7742 га тәшкил иткән, шунан һуң ул бик ныҡ кәмегән. 2003 йылдың 1 майына һуғарыу ерҙәренең майҙаны 1834 га ғына ҡалған. Һыу ҡулланыуҙың күләме кәмеү һыу кимәленең амплитудаһы тирбәлешенә һиҙелерлек йоғонто яһай, б үҙ сиратында был һыуһаҡлағыс экологияһын үҙгәртә.

## Экология
Һыуһаҡлағысты үҫемлек уңдырышлылығын арттырыу өсөн (1,5-3 тапҡыр) ҡулланыу ыңғай күренеш булыу менән бер рәттән һәм шулай уҡ тиҫкәре яҡтары ла бар.

Һуғара башлағансы тупраҡтың торошо Нижневолгопроект тупраҡ белгестәре тарафынан ентекләп өйрәнелгән. Ул ваҡытта ҡара тупраҡта грунт һыуҙары 5-10 м тәрәнлектә ятҡан. Татырлы тупраҡтарҙа грунт һыуҙары 3-5 м тәрәнлектә урынлашҡан

Көтөүлек һуғарыу системаларын эксплуатациялау грунт һыуҙары кимәле күтәрелеүгә килтерә, уларҙың тәрәнлеге территорияның күп өлөшөндә 1975 йылда уҡ 1-3 метр тәшкил иткән, ә уйһыулыҡтарҙа — 1-1,5 м. 2002 йылға һуғарылған 7 гектар ерҙә грунт һыуҙары 1,0 м-ҙан түбәнерәк, 88 гектарҙа — 1,5 метрға ҡәҙәр, 135 гектарҙа 2 метрға тиклем тәрәнлектә була. Һыуҙа һәр ерҙә үҫемлектәр өсөн үтә лә ағыулы матдә — сода табыла. Тупраҡтың тоҙлолоғо шаҡтай артҡан, 1578 га майҙанда ул 1 г/л тирәһенә етә, 256 га майҙанда — 1-3 г/л..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* *Соловьева В. В.* Геоэологические условия и динамика растительного покрова Кутулукского водохранилища // Известия Самарского научного центра РАН. Т. 8, № 1. Спец. выпуск «Актуальные вопросы экологии», вып. 5. 2006. С. 316—331.
Оло Ҡоҙаш (Яманйылға ҡушылдығы)

**Оло Ҡоҙаш** (Кудаш) (Ҡоҙаш) () — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләре буйынса аға. Йылға Яманйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100023735

- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102373

- Бассейн коды — 10.01.02.012

- ГӨ буйынса томы — 11

- ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр
Иртәк (Таллы ҡушылдығы)

**Иртәк** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе Грачевка районы биләмәләрендә аға. Таллы (Һамар бассейны) йылғаһының һул ҡушылдығы.

Йылға оҙонлоғо 14 км тәшкил итә, бассейны майҙаны — 64 км². Йылға тамағы — Яковлевка ауылынан 5,5 км алыҫлыҡта төньяҡ-төньяҡ-көнбайышҡа табан. Үрге өлөшөндә төньяҡ-көнбайышҡа һәм көнбайышҡа, һуңғараҡ көньяҡ — көньяҡ-көнбайышҡа аға. Таллы йылғаһына һул яғынан тамағынан 4 км алыҫлыҡта ҡушыла.

## Исеменең килеп сығышы
Йылға исеменең килеп сығышын ҡайһы бер тикшереүселәр ҡаҙаҡ телендәге «ирек» — зигзаг; извилина, кәкре һүҙе менән бәйләй.

Башҡортса «иртәк» (иртәге) — башҡорт эпосының бер төрө.

Үрге өлөштәрендә йылға кибә. Йылға бассейны тирәләй урмандар юҡ тиерлек.

Йылғаны урындағы Таллы — Комсомол автомобиль юлы киҫеп үтә. Йылға бассейны тирәһендә тораҡ пункттар юҡ.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем, Оло Кинәле йылғаһы һыу хужалығы участкаһына индерелмәгән. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001112112100007439.

## Иҫкәрмәләр
Быҙаулыҡ (Һамар ҡушылдығы)

**Быҙаулыҡ** —  — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһенең көнбайыш өлөшө буйлап аға. Һамар йылғаһының һул ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 248 км, бассейн майҙаны — 4460 км². Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағында — 7,7 м³/с.

## Географияһы
Дөйөм Һырттың төньяҡ битләүенән баш ала. Байтағы һөрөлгән далалар буйлап аға. Йылға буйында Урыҫ һәм украин, башҡорт, ҡаҙаҡ ауылдары теҙелеп киткән. Һамар йылғаһына ҡойған урында Быҙаулыҡ ҡалаһы урынлашҡан. Өлкәнең Ҡорманай районында, йылға тамағына етәрәк ағымының түбәнге өлөшөндә Лабаҙы ауылы янында үрге палеолит дәүеренә ҡараған торамалар һәм бура мәҙәниәтенә ҡараған ҡәберлектәр табылған. I Лабаҙы һәм II Лабаҙы тип иҫәпкә алынып, улар өлкәнең археологик ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.

**Йылға буйына урынлашҡан ауыл-ҡалалар**: Быҙаулыҡ (Ырымбур өлкәһе)Лабазы, Скворцовка, Петровка, Курманаевка, Кандауровка, Кутуши, Михайловка, Краснояровка, Андреевка

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Сорочинск һыуһаҡлағысынан Павловск һыуһаҡлағысына тиклем Елшән һыу посын индермәйенсә. Йылға бассейны — Волга, диңгеҙ бассейны — Каспий.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007195

## Этимологияһы
Гидронимдың килеп сығышының бер нисә версияһы бар. Уларҙың береһенә ярашлы, башҡорт телендәге **быҙау** һүҙенә һүҙ яһаусы **-лыҡ **аффиксы ҡушыу юлы менән яһалған. Ошо уҡ фекерҙе Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында раҫлай:

Шулай уҡ «болан быҙауы» тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз да бар. Әммә был фекерҙе ҡабул итмәйҙәр, сөнки болан булмаған яҡтарҙа ла Быҙаулыҡ тигән йылғалар бар, тип яҙа Б. Моисеев ошо уҡ мәҡәләһендә.

Совет тел белгесе В. А. Никонов иһә Мәскәүҙә сығарған «Ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә» атаманың «быҙау» һүҙенән килеп сыҡҡаны менән килешә, мәгәр икенсе фекер ҙә белдерә: 

Мәгәр быны раҫларлыҡ дәлилдәр табылмаған. Һәр хәлдә, башҡорт телендә ул әйткән мәғәнәләге һәм оҡшаш яңғыраған һүҙ юҡ.

## Быҙаулыҡ ҡалаһы

Быҙаулыҡ ҡалаһы 1736 йылда Быҙаулыҡ йылғаһы Һамар йылғаһының һул ярына ҡойған ерҙә Ырымбур сик һыҙығында нығытылған хәрби ҡасаба булараҡ нигеҙләнә. Был эшкә рус ғалимы һәм дәүләт эшмәкәре, географ, картограф, тарихсы, статисы, хоҡуҡ белгесе И. К. Кирилов етәкселек итә. Нығытма боронғо башҡорт ҡаласығы емереклектәре өҫтөндә һалына. Тәбиғи, уға Быҙаулыҡ йылғаһы исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Моисеев Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки / Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1
Ҡондоҙло ( Соран ҡушылдығы)

**Ҡондоҙло** () — Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йылға. Соран (Кесе Соран) йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Соран (Кесе Соран) тамағынан 38 км барып ҡушыла. Оҙонлоғо — 19 км.

## Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Бәләкәй һыу бассейны— юҡ. Йылға бассейныйылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы..
Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса:
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100006563

— Гидрологик өйрәнеү буйынса коды (ГӨ) — 112100656

— Бассейн коды — 11.01.00.010

— ГӨ буйынса том һаны — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Суртанлы

**Суртанлы ** () — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға (ҙур булмаған участкаһы һамар өлкәһе менән сиктәш). Боровка йылғаһына ҡоя. Йылға оҙонлоғо 26 км тәшкил итә.

## Исеменең килеп сығышы
Атамаһы башҡортса *суртанлы* һүҙенә тура килә, урындағы урыҫ телле халыҡ атаманы «щучья» тип тәржемә итә.

## Эргә-тирәләге ауылдар
— Могутов ауылы (Быҙаулыҡ районы);

— Черталык ауылы (Быҙаулыҡ районы);

— Комсомол ҡасабаһы (Һамар өлкәһенең Боровка районы).

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Елшанка ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем, Оло Кинәле йылғаһы һыу хужалығы участкаһына индерелмәгән. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001112112100007521.

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буенча коды — 112100752

— Бассейн коды — 11.01.00.011

— ГӨ буенча саны — 12

— ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ҡырыстал (Туҡ ҡушылдығы)

**Ҡырыстал** (рус. Кристалка)— Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йылға. Йылға Туҡ йылғаһына уң яҡтан барып ҡушыла (Туҡ тамағынан 125 км алыҫлыҡта). Йылға оҙонлоғо − 28 км.

Йылғаның уң яҡ ярында Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районы Кристалка ҡасабаһы, уның Туҡҡа ҡушылған ерндә Түбәнге Кристалка ҡасабаһы урынлашҡан. Кристалка ҡасабаһы — Дмитровский ауыл Советы үҙәге.

Ҡырыстал йылғаһы ҡушылдыҡтары — инешенән түбәнгә:Сальчик (Һалсыҡ)(һул), Өс ҡайын (һул, Юлдаш ауылы йылғаһы), Ҡарағай (һул); Уң — Тысячный (?) шишмәһе, уң яҡ ҡушылдығы (атамаһы күрһәтелмәгән), Половальник (уң, тамағына етәрәк)). Половальниктың ҡушылдығы (исеме күрһәтелмәгән). Ауыл эсендә Ҡырыстал йылғаһына уң яҡтан Йәйләү (Летовка) йылғаһы ҡушыла.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Йылға бассейны — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы.:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007065
* Гидрологик өйрәнеү буйынса коды (ГӨ) — 112100706
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* ГӨ буйынса том һаны — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ерекле (Шарлыҡ районы)

**Ерекле** () — Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районы Путятино ауыл Советы составындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл район үҙәге Шарлыҡтан төньяҡтараҡ яҡынса 35 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ауыл XVIII быуаттың икенсе яртыһында Башҡортостан менән Ырымбур өлкәһе сигендә барлыҡҡа килгән һәм элек Башҡортостанға ингән . Был ауылда йәшәгән кешеләр күберәк Ырымбур өлкәһе менән иҡтисади йәһәттән дә, туғанлыҡ ептәре аша ла бәйләнештә торғандар һәм оҙаҡ йылдар административ-территориаль яҡтан ошо өлкәгә күсереүҙе юллап йөрөгәндәр. 1952 йылда БАССР хөкүмәте менән килешеү нигеҙендә ауыл халҡының үтенесе ҡәнәғәтләндерелгән.

## Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 183 кеше , 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 153 кеше йәшәгән.

## Этимологияһы
Башҡортостанда һәм Ырымбур өлкәһендә «Ерекле» атамалы йылғалар ҙа, шул исемле йылға буйында урынлашҡан ауыл-ҡасабалар ҙа байтаҡ. Был ауылдың исеме лә үҙе урынлашҡан Ерекле йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ерекле (мәғәнәләр)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Моисеев Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки / Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1
Таллы (йылға)

**Таллы** — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Боровка йылғаһына уң яғынан тамағынан 145 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км, бассейны майҙаны — 165 км². Һул ҡушылдғы — Иртәк йылғаһы.

Йылға башы координаттары = 53.1581/53.0147

Йылға тамағы координаттары = 53.0647/53.0917
## Исеменең килеп сығыш
Атамаһы башҡортса *тал* һүҙенән һәм *- лы* аффиксынан барлыҡҡа килгән. Йылға исеме менән Ырымбур өлкәһе Грачевка районындағы ауылға ла бирелгән. Таллы ауылына XVIII быуаттың икенсе яртыһында нигеҙ һалынған.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Елшанка ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем, Оло Кинәле йылғаһы һыу хужалығы участкаһына индерелмәгән. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001112112100007422.

— Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100742

— Бассейн коды — 11.01.00.011

— ГӨ буйынса һаны — 12

— ГӨ буйынса сығарылышы — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы