open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бәрһүт

**Бәрһүт** (; ) — ислам эсхатологияһында тамуҡ менән бәйле кафырҙарҙың йәндәре тултырылған ҡоҙоҡ. Әлеге ваҡытта Бәрһүтте, ғәҙәттә, Һадрамауттағы (Йәмән, ) ҙур эзбизташ мәмерйәлә урынлашҡан тип һанайҙар. Уның эргәһендә исламдағы Һуд пәйғәмбәр ҡәбере булараҡ хөрмәт ителгән урын бар.

Бәрһүт әт-Тәбараниҙың «*әл-Мүғжәм әл-кәбир*» тигән йыйынтығында Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙисе телгә алынған .

Мосолман халыҡтары фольклорында Бәрһүткә арналған бик күп легендалар һәм хикәйәттәр бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Догузова Зарина Валерьевна

**Зарина Валерьевна Догузова** (25 апрель 1985, Цхинвали, Көньяҡ-Осетин автономиялы округы, Грузин ССР-ы, СССР) Рәсәй дәүләт эшмәкәре, 2019—2022 йылдарҙа Ростуризм етәксеһе.

## Биографияһы
Зарина Догузова 1985 йылда Көньяҡ Осетияның Цхинвали ҡалаһында тыуған. 2008 йылда ул Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының халыҡ-ара журналистика факультетын тамамлай, 2008 — 2012 йылдарҙа Рәсәй хөкүмәтенең матбуғат-хеҙмәте һәм мәғлүмәт департаментында эшләй, 2012 — 2019 йылдарҙа президент идаралығы идаралығында ижтимағи бәйләнештәр һәм коммуникациялар буйынса идара итеүҙә эре халыҡ-ара сараларҙы оҙатыу буйынса департамент етәксеһе була.

2019 йылдың февралендә Догузова Ростуризмды етәкләй; шуға бәйле киң мәғлүмәт сараларында "кадрҙар сюрпризы" тураһында мәҡәләләр донъя күрә, сөнки Догузованың эше бер ҡасан да туризм менән бәйле булмай. Уны тәғәйенләүҙә Рәсәй Президенты аппаратындағы элекке етәксеһе Алексей Громовтың ҡатнашыуы ихтимал тип иҫәпләнелә. Догузова туризм өлкәһенә бер нисә мөһим яңылыҡ индерә: маҡсаты — илдә эске туризмды дәртләндереү, эске һәм сит илдәрҙән туристарҙы йәлеп итеүҙе үҫтереүгә гранттар биреү, Рәсәй буйлап йәйге һәм ҡышҡы чартерҙар ойоштороу. Ҡыҫҡа ғына ваҡытта Ростуризм башлығының социаль селтәрҙәре популяр тревел-блогҡа әйләнә.

2021 йылдың апрелендә Догузова "BOSS Women. Внутренняя сила" махсус номинацияһында GQ Super Women премияһы лауреаты була. .

2021 йылдың июлендә Коррупцияға ҡаршы көрәш фонды Догузываға арналған тикшереү баҫтырып сығара. ФБК мәғлүмәттәре буйынса, Ростуризм башлығы Мәскәүҙә мохтаж кешеләр иҫәбендә элиталы фатир ала; бынан тыш, уның  өйөндә 30 миллион һумлыҡ кейем-һалымы бар.

2022 йылдың 20 октябрендә Ростуризм бөтөрөлә, уның вәкәләттәре иҡтисади үҫеш министрлығына күсә. Туристик тармаҡ үҫешенә яуаплы иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары вазифаһынан Догузова баш тарта.

2022 йылдың 12 декабрендә Зарина Догузова Рәсәй хөкүмәте ҡарамағындағы эксперт советы составына МГИМО ректораты ҡарамағындағы кәңәшсе сифатында инә.

## Ғаиләһе
2022 йылдың октябренә ҡарата рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Догузова кейәүҙә түгел, балалары юҡ.

## Иҫкәрмәләр
Фитрәт (ислам)

**Фитрат, фитрәт** (; ) — исламда кешенең тыумыштан бирелгән асылы, тәбиғәте; кешенең иң юғары мөмкинлектәре. Нәфсегә — кеше тәбиғәтендәге хайуани сифатҡа — ҡаршы ҡуйыла. Үҙ фитратына өлгәшкән кешегә суфыйлыҡта, мәҫәлән, «инсан әл-камил», йәғни *камил инсан* тигән исем бирелә.

## Хәҙистә
«Һәр кем үҙенең тәбиғи хәлендә (фитрат) тыуа, шунан һуң ғына ата-әсәһе унан йәһүди, христиан йә утҡа табыныусы яһай» (әл-Бохари "Сәхих"е, 2-се том, 23-сө китап, 441-се хәҙис).

Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙисенә ярашлы, фитрәткә биш нәмә инә: ир-атҡа сөннәтле булыу, сандырҙа һәм ҡултыҡ аҫтындағы төктәрҙе йолҡоу, тырнаҡ ҡырҡыу һәм мыйыҡты төҙәтеү

## Этимологияһы
Был һүҙ ғәрәп телендәге **Ф-Т-Р** тигән тамырҙан барлыҡҡа килгән. «Фәтер» — уйлап табыу һүҙе лә ошо уҡ тамырҙан барлыҡҡа килгән; башланғыс. «Фитрат» һүҙенә килгәндә, ул булмыш тигәнде аңлата, икенсе төрлө әйткәндә, «фитрат» — «тәбиғи асыл» хәлендә булыу.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сөннәт (мәғәнәләр)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Кәрәҙле көмбәҙ

**Кәрәҙле көмбәҙ**, *моҡарнастар* (перс. مقرنس‎, ; ), *сталактиттар*; ) — традицион ғәрәп һәм фарсы архитектураһының үҙенсәлекле элементы; бал ҡорто кәрәҙҙәренә йәки сталактиттарға оҡшаған йыйырсыҡлы көмбәҙ төрҙәре.

## Ҡулланылышы

Был күҙәнәкле көмбәҙ элементы шулай уҡ моҡарнас (моҡарна) йәки кәрәҙ тип атала. Моҡарналар архитектура элементы сифатында ҡулланыла ала (көмбәҙ яһау) йәки тик орнаменталь функцияға эйә.

## Миҫалдар
Моҡарнастың иң тәүге миҫалы Сәмәррә эргәһендә, *Шәрәф әд-Дәүлә кәшәнәһе* (Имам Дур кәшәнәһе) янында табылған. Кәрәҙле көмбәҙҙең башҡа миҫалдары — Альгамбра (Гранада), Ғәббәсиҙәр һарайы (Бағдад), солтан Ҡайытбей төрбәһе (Мысыр). Кәрәҙле көмбәҙҙе биҙәү өлгөһө — Палермолағы Сицилия королдәре һарайында Палатина капеллаһының түбәһе (яҡынса 1140 й.).

## Галерея

Файл:Creation and ceiling- Capela Palatina - Palermo - Italy 2015.JPG|1132 йылда Сицилия короле Рожер II бойороғо буйынса төҙөлгән Палатина капеллаһы.Палермо,  (Италия)  
Файл:Honeycomb work.jpg|Кәрәҙле көмбәҙ фрагменты. Альгамбра, (Испания)
Файл:Abencerrajes.jpg|Абенсерагтар залы интерьеры. Альгамбра, Испания
Файл:Embajadores 1.jpg|Мукарнастарҙан эшләгән елкәндәргә таянған көмбәҙ. Севилья, Испания
Файл:Amber Fort Jai Mandir 20080213-5.jpg|Ман Сингх I Раджа резиденцияһы. Амбер (Һиндостан). Көҙгөлө зал
Файл:Liwan de la mosquée Bolo-Khaouz (Boukhara, Ouzbékistan) (5688028451).jpg|Бағаналарҙың муҡарнаслы өҫкө өлөшө. Бохара (Үзбәкстан)


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ислам архитектураһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Muqarnas : A Three-Dimentional Decoration of Islam Architecture  Илдәр буйынса кеҫә телефондарының киң мәғлүмәт базаһы
Фани

**Фани** ( — үлем, мәңгелек; ) — суфыйлыҡта — мистиканың Аллаһтың хозурында иреп юғалыу концепцияһы.

## Тарихы
Концепция Аллаһы Тәғәләгә кире ҡайтыу тураһындағы Ҡөрьән аяттарының шәрехләмәләренә нигеҙләнгән. Аллаһҡа кире ҡайтыу фанилыҡ — Абсолют менән берҙәмлекте аңлау һәм иреү — булараҡ аңлатыла. Унынсы быуатта йәшәгән суфый *Жүнәйди* концепцияның авторы булып тора.

## Этимологияһы
«Фанә» һүҙе ғәрәп теленән тәржемә иткәндә түбәндәгеләрҙе аңлата:

# үлеү, һүнеү; һәләк булыу; юғалыу;
# йәшәйештең юҡлығы; *рел.* нирвана (суфыйҙарҙа);
# фанилыҡ.

## Фанилыҡ
**Дәр әл-фанә (** ) — үтеп, юҡҡа сығасаҡ, ваҡытлы, фани донъя. «Дәр әл-фанә» термины суфый авторҙар тарафынан мәңгелек донъяға (**дәр әл-баҡый**) ҡапма-ҡаршы ҡуйыу булараҡ ҡулланылған. Был термин көндәлек тормошта йыш ҡына киләсәктәге мәңгелек тормош кеүек ҡабул ителә. Суфый терминологияһында *дәр әл-баҡый* Аллаһ хозурына ирешеп, бәрәкәт алыу. Шул мәғәнәлә «дәр әл-фанә» термины суфый-мистиктар — Сәнәи (вафаты 1131 йылда), Ғаттар (вафаты 1220 йылда), Йәләлетдин Руми (вафаты 1273 йылда) әҫәрҙәрендә киң ҡулланыла. Мистик шиғриәттән был термин лирик донъяуи шиғриәткә күсә.

## Башҡорт телендә
Башҡорт телендә был һүҙ фольклорға ла, көндәлек телмәргә лә инеп ҡалған .
*Был донъя - фани, теге донъя - мәңгелек; (әйтем)
*Батырша: Мәңгелек бер ни юҡ, бөтәһе тик фани;(Рәми Ғарипов)
*Фани донъяларҙы бер уйлаһаң, башҡынайың булыр диуана; (халыҡ йырынан)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Акимушкин О. Ф. Дар ал-фана // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 56. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Әт-Тәбарани

**Әбү әл-Ҡасим Сөләймән ибн Әхмәт әт-Тәбарани** (; 873, Тәбария (Тверия), хәҙ. Израиль — 970, Исфаһан, хәҙ. Иран) — Мөфәссир — Ҡөрьән тәфсирсеһе, ислам хоҡуҡ белгесе — фаҡиһ һәм хәҙис белгесе — мөхәддис.

## Биографияһы
Уның тулы исеме Әбү әл-Ҡасим Сөләймән ибн Әхмәт ибн Әйүп ибн Мотаййир әл-Ләхми әл-Шәми әт-Тәбарани. Тәбарияла (Тверия) тыуған (Фәләстин), йәшәгән һәм Исфаһанда вафат булған. 13 йәшендә ғилем эҫтәй башлаған; үҙ заманының билдәле дин белгестәрендә белем алған.

## Эшмәкәрлеге
Әт-Тәбараниҙың хәтере бик яҡшы булған һәм тапшырғыстар сылбыры менән Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең 3000-дән ашыу хәҙистәрен яттан белгән. Хәҙистәр йыйыу һәм өйрәнеү өсөн ул Сүриә, Ираҡ, Хижәз, Йемен һәм Мысыр буйлап күп сәйәхәт иткән.

Сөләймән әт-Табараниҙың билдәле уҡыусылары араһында Ғәмер ибн Ғабдул-Халиҡ әл-Басри һәм Әбү Бәкер әл-Бәззәр.

## Әҫәрҙәре
* «әл-Мүғжәм әл-Кәбир»
* «әл-Мүғжәм әл-Әүсәт»
* «әл-Мүғжәм әс-Сәғир»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Фәй (ислам)

**Фәй** ( «ҡайтарыу»; ) — мосолмандар тыныс юл менән башҡа дин кешеләренән алған бөтә төр һалымдар һәм бөлгөнлөккә төшкән мөлкәтте алыу.

## Тарихы
Был термин Ҡөрьәндәге Әл-Хәшр сүрәһенең 7-се аятында барып тоташа: «мә әфә’ә Аллаһу ’әлә рәсүлиһи минһүм» (« Аллаһ Үҙенең Рәсүленә ҡайтарып биргән нәмә»):

Ғәрәп баҫып алыуҙары осоронда *фәй* тип һуғыш яланында баҫып алынған табышты атағандар (мәҫәлән, Ктесифонда сәсәниҙәр батшаларының һәм аҡһөйәктәренең ташлап ҡалдырылған байлығы). Фәйҙән хәмес алынған, ә ҡалған өлөшө яугирҙар араһында бүленгән.

## Әһәмиәте
Эш хаҡы индерелгәндән һәм һалымдарҙы даими йыйғандан һуң хәл үҙгәрә. VIII быуат аҙағында уҡ ислам дине белгестәре фәй артында тәү сиратта башҡа диндәгеләрҙән алынған һалымды аңлай (жизйә, хараж), улар менән, зәкәттән һәм хәмстән айырмалы рәүештә, бөтә мосолмандар ҙа файҙаланыу хоҡуғына эйә тип ҡарала. Әл-Мәүәрди һәм Әл-Ғазали кеүек ислам ғалимдары фәйҙән хәмс алынырға тейеш, тип һанағандар, шул уҡ ваҡытта хараждан йәки жизйәнән хәмс түләнмәй. Теоретиктар булдырған фәй төшөнсәһе жизйә һәм хараж йыйыу өсөн фискаль йәһәттән әһәмиәткә эйә булмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большаков О. Г. Фай // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 248. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Яһилиәт

**Яһилиәт** (; ) — ислам динен ҡабул иткәнгә тиклемге тәүтормош тупаҫлығы һәм әҙәпһеҙлеге билдәләмәһе. Киң мәғәнәлә — «тәбиғи хәл» аналогы: законһыҙлыҡ һәм рәхимһеҙлек.

## Этимологияһы
Харлампий Барановтың ғәрәп-рус һүҙлегендә  *(Яһилиәт)* һүҙенең ошондай мәғәнәләре бирелә :
1) наҙанлыҡ; 2) мәжүсилек;  йәки  — исламға тиклемге дәүер.

## Мәҙәниәте
Исламға тиклемге ғәрәптәрҙә ҡунаҡсыллыҡ, килешеүгә тоғролоҡ ҙур хөрмәт ҡаҙанған. Исламға тиклемге йәмғиәттең примитив сифаттары араһында түбәндәгеләрҙе билдәләргә мөмкин: ; ҡайһы берҙә ата-әсәләре аҫрай алмам тип ҡурҡып, яңы тыуған ҡыҙҙарҙы тереләй күмеп ҡуйған.

Ислам иңгәс, Аллаһы Тәғәлә яңы тыуған сабыйҙарҙы үлтереүҙе тыйған аяттар ебәрә:

*Фәҡирлектән ҡурҡып, балаларығыҙҙы үлтермәгеҙ, беҙ уларҙы ла, һеҙҙе лә туйындырабыҙ, ысынлап та, уларҙы үлтереү ҙур гонаһ!"(Сүрә әл-Исра, аят 31).*

*«Тереләй күмелгәндән уны ниндәй гонаһтары өсөн үлтереүҙәрен һорарҙар» (әт-Тәкүир сүрәһе, 8-9).*

Шуның менән тәртипһеҙ тормош, наҙанлыҡ юҡҡа сығарыла. Яһилиәт тар-мар ителә.

## Яһил
*Яһил* ( — тупаҫ, ҡырағай, наҙан; ) — яһилиәт осоронда йәшәгән кешеләрҙе атаған термин. Урта быуат ислам дине белгесе Ибн Тәймиә, моғайын, заманының мосолман йәмғиәтендә диндән ситкә китеүселәрҙе һүрәтләү өсөн «яһил» терминын ҡулланған беренсе кеше булғандыр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*  
* 

## Һылтанмалар
* «Пророк, ниспосланный милостью для всех миров» — о джахилии на сайте Шамиля Аляутдинова umma.ru
* Вернулись ли мы во времена джахилии?
Сөмбөлә

** Сөмбөлә** (22-25 сентябрь) — башҡорт һәм татар халыҡтарының уңыш йыйыу, көҙгө көн менән төндөң тигеҙләшеүе байрамы.

## Ҡылыҡһырлама
Сөмбөлә — башҡорттарҙа һәм татарҙарҙа иген уңышын йыйыу, көҙгө көн менән төндөң тигеҙләшеүе байрамы (22-25 сентябрь).
Төп баҫыу эштәре тамамланғандан һуң үткәрелгән.

**Сөмбөлә **— башҡорттар һәм татарҙар юлиан календары индерелгәнгә тиклем файҙаланған зодиак календарь айының исеме.

Байрамды Әбейҙәр сыуағының йылы, елһеҙ көндәрендә, һауала үрмәкселәр оса башлағанда, үткәргәндәр. Үрмәксе ауҙарын тотоп, бармаҡҡа урағандар ҙа, яҙмыштарын күрәҙәлек иткәндәр, буласаҡ хәләл ефеттәренең исемдәрен белергә тырышҡандар. «Киләсәкте күрәҙәлек итеүсе төштәр» күрерҙәренә ышанып, йоҡлар алдынан мендәр аҫтына үрмәксе ауын һалғандар.

Сөмбөлә алдынан ҡатын-ҡыҙҙар байрам табыны өсөн аҙыҡ-түлек йыйған, ҡоймаҡ, яңы уңыш игененән түңәрәк икмәк бешергән. Сөмбөлә байрамын үткәреү тәбиғәт көстәрен, ата-бабаларыбыҙҙың рухын шәфҡәтлеләндереүгә ярҙам итә, тип иҫәпләнгән.

Башаҡтарҙан көлтә яһағандар, уны яндырғандар һәм, яҡшы һауа торошо, мул уңыш, именлек һәм муллыҡ теләп, һәнәккә элеп урам буйлап йөрөткәндәр, махсус доға уҡығандар, халыҡ уйындары, бейеүҙәр һ. б. ойошторғандар.

Оло йәштәге ҡатындарға барып уларҙың фатихаһын алыу мотлаҡ булған. Байрам барышында иң һылыу (һары сәсле) ҡыҙҙы Сөмбөлә итеп тәғәйенләгәндәр. Байрам батшабикәһенә һорауҙар биргәндәр. «Балтамы, беҙме?» тигәнгә Сөмбөлә «балта» тип яуаплаһа, һыуыҡ ҡыш буласаҡ тип, әгәр «Беҙ» тиһә, ҡыш йылы була тип күрәҙәлек иткәндәр.

Был ваҡытта тыуған ҡыҙҙарға Сөмбөл (Сөмбөлә) тигән исеме бирелгән.

2021 йылда Татарстан Республикаһында Башҡорт милли-мәҙәни үҙәге составындағы «Урал» башҡорт автономияһы Түбәнге Кама ҡалаһында «Сөмбөлә» башҡорт фольклор-йола байрамын уҙғарҙы.

Уңыш байрамы - йыйылған уңышҡа, уңдырышлылыҡҡа һәм ғаилә именлегенә арналған байрам. Был ваҡытҡа ураҡ, игенде элеваторҙарға ташыу, етен йыйыу кеүек баҫыу эштәре тамамлана. Киләһе йылға ғаиләнең етеш тормошона нигеҙ һалынған. Был көндө, йыйып алынған уңыш өсөн, Аллаһы тәғәләгә рәхмәт әйтелгән. Ул именлек килтерә, игенселекте, ғаиләне һәм бигерәк тә әсәләрҙе һаҡлай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Науруз

## Әҙәбиәт
Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998

Башкирское народное творчество. Т.1. Эпос. Уфа, 1987

## Һылтанмалар
Р. А. Султангареева. СУМБУЛЯ

РОО НАЦИОНАЛЬНО-КУЛЬТУРНАЯ АВТОНОМИЯ БАШКИР — КУРУЛТАЙ (КОНГРЕСС) БАШКИР РТ. Башкирский праздник «Сюмбюля» отметили в Нижнекамске

МКУ Централизованная библиотечная система г. Троицка

 Сценарий башкирского праздника Сумбуля

«Праздник урожая Сюмбюля» 
## Иҫкәрмәләр
Ҡәләндарлыҡ

**Ҡәләндарлыҡ** (; ) — тәүҙә мәләмәтилек суфыйлыҡ тәриҡәте идеялары тәьҫирендә барлыҡҡа килгән мистик-аскетик хәрәкәт, һуңынан берәҙәк ярлы дәрүиштәр тәриҡәтенә әүерелә.

## Тарихы
Ҡәләндарлыҡ барлыҡҡа килгәндән алып ҙур эволюция кисерә.

Ҡәләндарлыҡ хәрәкәте XI быуат башынан да һуңға ҡалмайынса Хөрәсәндә һәм Урта Азияла мәләмәтилек тәғлимәте йоғонтоһонда барлыҡҡа килә. Ҡәләндарлыҡ тәриҡәтенең барлыҡҡа килеүе *Йәләлетдин Мөхәммәт ибн Йонос әс-Сәүәжи* (1232 й. вафат) эшмәкәрлеге менән бәйле, ул хәрәкәткә ойоштороу структураһын бирә һәм аныҡ тәғлимәткә дөйөм принциптар төҙөй.

Ҡәләндарлыҡ Сүриәнән килеп сығып Марокконан Һиндостанға тиклем тарала. XIII-XV быуаттарҙа Мысырҙа һәм Сүриәлә тәриҡәт ағзалары күп булған.

Индуизм һәм буддизм традицияларының тәриҡәткә етди йоғонто яһау сәбәпле, Ҡәләндарлыҡ тәғлимәте башҡа тәриҡәттәр доктриналарынан айырылып тора. Әс-Сәүәжи эшләгән положениеларға ярашлы, тәриҡәт ағзаһы бер ҡасан да хис-тойғоларға бирелмәҫкә; бер кейем менән ҡәнәғәтләнергә, бер киҫәк икмәк менән ҡәнәғәтләнергә; кешеләрҙән ситләшергә; яҡты йөҙлө булырға; ҡыйбатлы нәмәләрҙән йөҙ сөйөрөргә; даими сәфәрҙә булырға; ике йөҙлөлөктән ҡасырға тейеш булған.

## Хәрәкәт
Ҡәләндарлыҡ хәрәкәте XI быуат башынан да һуңға ҡалмай Хөрәсәндә һәм Урта Азияла мәләмәти тәғлимәте йоғонтоһонда барлыҡҡа килә. Шул осорҙағы сығанаҡтарҙа ул «берләшмә» тип аңлашылған та’ифа булараҡ күрһәтелә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Ҡәләндарлыҡ популярлыҡ яулай һәм көнсығышта Фирғәнәгә, көнбайышта Ираҡ менән Сүриәгә тиклем киң тарала. Бөтөр хәлгә еткәндән һуң (XIII быуат башы) уның эйәрсендәре йә Ҡәләндарлыҡ тәриҡәтенә ҡушыла, йә башҡа мосолман берләшмәләренә инә. Хәрәкәт несториан һәм буддизм монахтары практикаһының йоғонтоһон кисерә һәм, күрәһең, аныҡ формулировкаланған тәғлимәткә эйә булмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Акимушкин О. Ф. Каландарийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 130—131. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Туйчиева Н. М. Каландария //Сборники конференций НИЦ Социосфера. 2013. № 49. С. 19-23.
Мирбадалева Адэльма Сабировна

**Мирбадалева Адэльма Сабировна** (5.10.1932) — фольклорсы, филология фәндәре докторы (1995).

## Биографияһы
Адэльма Сабировна Мирбадалаева 1932 йылдың 5 октябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.

1956 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң, Сит ил һәм милли һүҙлектәр дәүләт нәшриәте мөхәррире булып хеҙмәт юлын башлай.

1961 йылда филология фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай.

1961 — 2005 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһындағы Рәсәй Фәндәр Академияһының 
А. М. Горький исемендәге Донья әҙәбиәте институтында 1977 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1989 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2000 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

Фәнни эшмәкәрлеге башҡорттарҙың һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙың эпик ҡомартҡыларын өйрәнеүгә һәм уларҙың фәнни баҫмаларын әҙерләүгә бәйле. Инеш мәҡәләләр авторы.

«Башҡорт халыҡ эпосы» (1977) китабының һәм «СССР халыҡтары эпосы» серияһына ингән башҡа китаптарҙың төҙөүселәренең, тәржемә авторҙарының береһе.

Шулай уҡ «СССР халыҡтарының героик эпосы» китабына ингән «Урал батыр» эпосын тәржемә итеүселәрҙең береһе (1, 1975).

30-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

1995 йылда «Төрки телле эпос текстологияһы: „Манас“ ике телле ғилми баҫмаһының һәм башҡа эпик ҡомартҡыларҙың теоретик һәм методик аспекттары» тнемаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Әҙәбиәт
Башкирский эпос «Урал-батыр» // Башкирский фольклор. Уфа, 2000. Вып.4.

Башкирский народный эпос. Вступ. статья А. С. Мирбадалевой. - М., Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1977. - 519 с. с ил. («Эпос народов СССР»).

## Һылтанмалар
МИРБАДАЛЕВА Адэльма Сабировна

https://search.rsl.ru/ru/record/01000124741?ysclid=lebe4zu8xo538652134 Мирбадалева, Адэльма Сабировна.
Текстология тюркоязычного эпоса: теоретические и методические аспекты двуязычного научного издания «Манаса» и других эпических памятников

## Иҫкәрмәләр
Хумс

**Хумс** ( — бишенсе өлөш) — мосолман-шиғыйҙарҙа йыллыҡ килемдең биштән бер өлөшөн тәшкил иткән килем һалымы.

## Этимологияһы
Хумс һүҙе Ғәрәп телендәге «хәмсә» (биш) һүҙенән килеп сыҡҡан, йыллыҡ килемдең биштән бер өлөшө һалым итеп түләнелгән.

## Хумс тарихы
Беренсе мәртәбә хумсты Ғәбд әл-Моталлип түләгән, һуңынан ул Ҡөрьәндең Әл-Әнфәл сүрәһенең («Табыш») 41-се аятына фарыз ғәмәл булараҡ иңгән. Ислам дине тәғлимәтенә ярашлы, Ғәбд әл-Моталлип Аллаһтан ҡабаттан Зәм-зәм тигән изге сығанаҡты һәм уның эргәһендә күмелгән хазинаны тапҡас, төшөндә ошо бойороҡто ала һәм хазина хаҡының биштән бер өлөшөн дини ихтыяждарға тотонорға ҡарар итә.

## Хумс Ҡөрьәндә һәм фиҡһта
Хумс тураһындағы положение нигеҙендә түбәндәге Ҡөрьән аяты ята:

## Ҡөрьәндәге «ғәнимәт мал» төшөнсәһе хоҡуҡ шәрехләүендә
Шиғый ғалимдары фекеренсә, Ҡөрьәндәге *«[[ғәнимәт]]»* төшөнсәһе хумс тураһындағы аятта ҡулланылған «табыш», йәғни «байлыҡ сифатында килеп ингән билдәле бер мөлкәт» тип тәржемә ителә. Әһеле Бәйт хәҙистәренә ярашлы, хумс түбәндәге мөлкәттәргә һалына:

# Артыҡ юғары табыш (йыл дауамында тотонолмай торған);
# Законһыҙ килем менән ҡатышҡан законлы килем;
# Мәғдәндәр һәм файҙалы ҡаҙылмалар;
# Диңгеҙҙән тотолған хазиналар (таштар);
# Аҫыл таштар;
# Мосолман булмаған килешеүле кешенең (зимми) (ҡыш) мосолмандан һатып алған ерҙ;
# Хәрби трофейҙар.

## Ҡулланылған әҙәбиәт
* A Shi’ite Encyclopedia, Chapter 6b // www.al-islam.org
* Макарем Ширазиҙың хумс тураһындағы фетвалары.
* Хумс Фәтүәләре буйынса Али Систани.
Имарәт

**Имарәт** Имарет - ғәҙәттә  мәсеттәр эргәһендә асылған хәйриә учреждениеларының көнсығыш атамаһы. Улар йәмәғәт  хәйер-саҙаҡаһына тотолған. 

Уларҙа, ғөмүмән, аҡсаһыҙ шәкерттәр, шулай уҡ фәҡирҙәр һәм асарбаҡтар туҡлана. Имарәттәр бөтә мосолман ҡалаларында ла тиерлек бар һәм тәүге  хәлифәләр осоронан уҡ барлыҡҡа килә. Бигерәк тә Истанбулда имарәттәр күп.

## Әҙәбиәт

*
Дәсүҡилек

**Дәсүҡилек** (; ) — суфый тәриҡәте, башлыса Мысырҙағы Дәсүҡ ҡалаһында эшмәкәрлек алып бара.

Нигеҙ һалыусыһы Ибраһим әд-Дәсүҡи, уның Нил дельтаһындағы ял итеү урыны Мысыр суфыйҙары өсөн төп ғибәҙәт ҡылыу урыны. Тәриҡәт тарафдарҙарын ***дәсүҡиҙәр*** йәки ***борһаниҙар*** тип йөрөтәләр.

## Нигеҙ һалыусы
Тәриҡәткә нигеҙ һалыусы *Борһанетдин Ибраһим ибн Әбүл-Мәжәд әд-Дәсүҡи* (вафаты ). Дәсүҡ ауылында (Көньяҡ Мысыр) тыуған. Унда ул оҙаҡ йәшәй, башланғыс белем ала, Ҡөрьәнде ятлап ала, шәфиғи фиҡһын өйрәнә. Тәжрибәле уҡытыусылар етәкселегендә суфыйлыҡты өйрәнеү менән шөғөлләнә. Егерме йыл бикләнеп йәшәй, шунан һуң үҙенең юлын әүҙем вәғәзләй башлай.

## Тәғлимәте
Тәриҡәт тәғлимәтенең рифәғи, сүхравәрди һәм шәзили тәриҡәттәре менән оҡшаш ерҙәре күп. Ҡайһы берәүҙәр бәдәүиҙәр тәриҡәтенең бер өлөшө тип иҫәпләй.

Тәриҡәт эйәрсендәре яңғырауыҡлы зекер (жаһри) ҡуллана. Йәшел кейем кейәләр.

## Таралыуы
Дәсүҡиҙәр тәриҡәте Мысырҙа, Суданда һәм Төньяҡ Африкала тарала. Мысырҙа таралыуы буйынса шәзили һәм бәҙәүиҙәрҙән ҡала өсөнсө урында тора. Тәриҡәттең бер нисә тармағы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Нәфес

**Нәфес** (; ) — исламда — кешенең асылы, уның "мин"е, уның эгоһы. Кешегә һәм ендәргә хас булған барлыҡ кире сифаттарҙы ла нәфес тип атайҙар, башҡорт телендә ул *нәфсе* (нәпсе) варианты менән йөрөй.

## Нәфсе булараҡ
Нәфес йыш ҡына шәриғәт ҡанундарына ҡаршы килгән теләктәрҙең сығанағы менән бер үк — йәғни, нәфсе итеп ҡарала. Ҡөрьән Кәримдәге Ән-Нәзиғәт сүрәһе аяттарында нәфсеһен еңеп сығыусыларға ожмах баҡсалары вәғәҙә ителгән.
.
. Һәр бер мосолман бөтә ғүмере буйына үҙ нәфсеһе менән көрәшергә тейеш.

## Нәфес һәм рух
Иртә ғәрәп шиғриәтендә *нәфес* «шәхес» йәки «кеше» тигәнде, "ә «рух» һүҙе «һулыш алыу» йәки «ел» тигәнде аңлатҡан. Ҡөрьәндә нәфес һүҙе менән "йән"де, ә рух һүҙе менән Рәсүлдең махсус фәрештәһе һәм айырым илаһи сифат аңлатыла.Ҡөрьән иңгәндән һуңғы әҙәбиәттә нәфс менән рухтың әһәмиәте үҙ-ара бәйле һәм кеше рухына, фәрештәләргә һәм ендәргә ҡарата ҡулланыла.

### Нәфес Ҡөрьәндә
Нәфес һүҙе (күпл. әнфүс һәм Нүфүс) Ҡөрьәндә биш мәғәнәлә ҡулланыла.

Кеше йәненең 3 ҡылыҡһырламаһы бар::
:* ул яманлыҡҡа этәрә, ҡоторта; кеше уны сикләргә тейеш, сабыр булырға һәм ҡарун булмаҫҡа;
:* шелтәләй;
:* ул оялсан була һәм тыныслана ала.

Шуныһы иғтибарға лайыҡ: нәфес фәрештәләргә ҡарата ҡулланылмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Рух

**Рух** (; иврит — руах רוח) — ислам — йыш ҡына нәфес терминының синонимы булараҡ аңланыла.

## Нәфес һәм рух
Иртә ғәрәп шиғриәтендә *нәфес* «шәхес» йәки «кеше» тип, ә рух «һулыш» һәм «ел» тигән мәғәнәлә аңланыла. Ҡөрьәндә нәфес һүҙе менән "йән"де, ә рух һүҙе менән Рәсүлдең махсус фәрештәһе һәм айырым илаһи сифат аңлатыла.Ҡөрьән иңгәндән һуңғы әҙәбиәттә нәфес менән рухтың әһәмиәте үҙ-ара бәйле һәм кеше рухына, фәрештәләргә һәм ендәргә ҡарата ҡулланыла

Ислам дине белгестәре тарафынан аңлатма биреүенә ҡарап та, терминдарҙың ҡулланыу өлкәһенән дә *рух* һәм *нәфес* мәғәнәһе үҙгәрә. Суфыйҙар " рух " тип кеше күңеленең иң юғары сифаттарын, ә ҡалған өлөшөн — «нәфсе» тип атай.

## Рух Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндә *рух* һүҙе биш мәғәнәлә ҡулланыла

Мосолмандарҙың Изге Китабында «рух» һүҙе тик берлектә генә әйтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
*
Йәүм

**Йәүм** (,  *йәүм*, сүр. *йәүмө*; ) — ғәҙәттә тәүлеккә (бер көнгә) тигеҙ булған ваҡыт арауығын аңлатҡан төшөнсә.

## Этимологияһы
Иврит һәм ғәрәп телдәрендә «йом» һүҙе урыҫ теле һүҙмә-һүҙ «көн» тип тәржемә ителә..

## Ҡулланылышы
Йәһүдилек (Танах) һәм Ислам (Ҡөрьән) Изге китаптарында иң ҡыҫҡа ваҡыттан илле мең йылға тиклем теләһә ҡайһы ваҡыт арауығына ҡарата ҡулланылған, шуға күрә ул әҙҙең-әҙе йәки күптең күбе ваҡыт арауығына ла тура килергә мөмкин.

Христиан тәғлимәтенең (донъяны яралтыу) шәрехләмәһендә , Библияны яҙғанда Муса йәһүд телендә «йәүм» һүҙен ҡулланған, был һүҙ көн һәм ваҡыт арауығын аңлата, тип билдәләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Исламда донъя бүленеше

**[[Ислам]]да** **донъя бүленеше** — дини билдә буйынса буйынса географик бүленештәр идеяһы.

## Тарихы
Ғәҙәттә ислам дине белгестәре донъя илдәрен *[[Дәр әл-ислам|дар әл-ислам]]* (ислам территорияһы), *[[дәр әл-куфр]]* (көфөрлөк территорияһы), *[[дәр әл-хәрб]]* (һуғыш территорияһы), *дәр әс-сүлх* (солох территорияһы), *[[дәр әл-хүднә]]* (ваҡытлы килешеү территорияһы), *дәр әл-хийәд* (нейтраль территория) тип айырып йөрөтәләр.

Ислам юриспруденцияһының төп сығанаҡтары тип һаналғанҠөрьәндә лә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрендә лә улар тегә алынмай. Тәүге тапҡыр бындай бүлеүҙе хәнәфи хоҡуҡ мәктәбен (мәҙһәб) нигеҙләүсе имам Әбү Хәнифә тәҡдим итә. Һуңғараҡ был концепция урта быуаттарҙа абруйлы сәләфи ғалим Ибн Тәймиә (1263—1328) эшләп еткерә. Уның йәшәгән йылдары Яҡын Көнсығышты монгол яулап алыуҙарына тап килгән. Ислам дәүләттәренән ситтә булған бөтә территориялар ҙа *дәр әл-күфр*гә инә. Хәҙерге ислам дине белгестәре Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтендә күрһәтмә булмау һәм уның бөгөнгө сәйәси хәлгә тап килмәүе сәбәпле, донъяның бындай бүленешен ҡабул итеү мөмкин түгел тип һанай.

## Ислам территорияһы

Ислам территорияһының бер нисә исеме бар:

* Дәр әл-ислам ()- «ислам территорияһы»
* Дәр әт-тәүхид ()- «Бер Илаһлыҡ территорияһы»
* Дәр әс-сәләм ()- «тыныслыҡ территорияһы»
* Дәр әл-әмән ()- «именлек территорияһы»

*[[Дәр әл-ислам]]* — мосолмандар йәшәгән, мосолман дине ҡануны ғәмәлдә булған ерҙәрҙе мосолман донъяһы булараҡ билдәләү. Дәр әл-ислам үҙ эсенә ислам идара итеү системаһын алған, ислам дине закондары үтәлгән бөтә илдәрҙе ала. Исламда ҡайһы бер хоҡуҡ белгестәре (фаҡиһтар) *дар әл-ислам* халыҡтың күпселеген мосолмандар тәшкил иткән һәм теге йәки был кимәлдә ислам закондары үтәлгән бөтә илдәрҙе күҙ уңында тота. Улар фекеренсә, был илдәрҙә ислам идараһының булыуы мотлаҡ түгел.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* 

; башҡа телдәрҙә

* König D. G. Arabic-Islamic Views of the Latin West. Tracing the Emergence of Medieval Europe, Oxford: Oxford University Press, 2015. 436 p.
* Melis N. , Cagliari, Aipsa, 2002.

## Һылтанмалар
* *Васильцов К. С.* Дар ал-ислам / дар ал-харб: урта быуат исламындағы арауыҡ категориялары // ИСЛАМОВЕДЕНИЕ ДДУ. 2020. 4-се сығарылыш.
Мөжәһид

**Мөжәһит** (, ғәрәп әҙәби теленә яҡыныраҡ — ***мөжәһит***, күпл. ***мөжәһидин*** — «иман, хаҡ, изге эш өсөн көрәшеүсе», «рухи көс һалыусы») — йыһатта ҡатнашыусы (тамырҙаш һүҙ, сөнки «йыһат» ғәрәпсә «джиһад»), тура мәғәнәһендә «көрәшсе» тигәнде аңлата.

## Ҡулланылышы

Был термин бөтә мосолман илдәрендә, мәҫәлән, Алжирҙа, Иранда, Афғанстанда, Чечняла һәм башҡа илдәрҙә лә ҡулланыла. Социаль, милли-азатлыҡ хәрәкәттәрендә, шулай уҡ дини хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан кешеләр *мөжәһиттәр* тип атала.

Мөжәһит — яугир генә түгел, көрәше йыһат билдәләренең береһендә сағылыш тапҡан һәр мосолман.

Шулай итеп, уҡытыусы һәм дин әһеле, үҙ балаһын тәрбиәләп үҫтергән әсә лә мөжәһит була ала. Һәләк булған мөжәһит Аллаһы Тәғәлә алдында үҙ иманын иҫбатлаған шәһит тип иҫәпләнә. Мәгәр быларҙың барыһы ла Аллаһ хаҡына түгел, ә дан, аҡса, үс алыу йәки башҡа ҡомарлы теләктәр, шулай уҡ «кафыр» кешеләрҙең указы буйынса эшләнгән икән, Аллаһ юлындағы тырышлыҡтар ҡабул ителмәйәсәк.

## Терминологияһы

Европа телдәрендә «мөжәһит» термины йыш ҡына "ислам боевигы ", «террорсы» төшөнсәһенең синонимы булараҡ ҡабул ителә. Күп йәһәттән был европа дәүләттәре сәйәсәтенә ҡорал күтәреп сыҡҡандарҙың үҙҙәрен мөжәһиттәр тип атауы менән бәйле. Шулай уҡ көнбайышта һуғыштар һәм терроризм менән бәйле киң билдәле булған «йыһат» һәм «шәһит» терминдары ла шулай аңланыла. Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр үҙҙәре быны ғәҙәттә дөрөҫ түгел тип иҫәпләй һәм террорсылар өсөн кире мәғәнәләге башҡа билдәләмәләр ҡуллана.

Мөжәһиттәр тип ғәҙәттә радикаль ислам идеологияһы йоғонтоһона дусар булған хәҙерге законһыҙ, әммә ярайһы уҡ яҡшы ойошторолған һәм ҡораллы ойошма ағзаларын атайҙар. Урта быуат контекстарында мәғәнәһе буйынса яҡын термин — ғази (ғазауаттан). XX быуат башында Урта Азияла шулай уҡ баҫмасылар эш итә .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Бәғеҫ

**Бәғеҫ** ( — үлгәндән һуң терелеү; ) — ислам эсхатологияһында — заман ахырында дөйөм терелеү. Бәғеҫкә ышаныу ислам диненең Ахыры заманды (*[[ахирәт]]*) күҙ аллауҙың бер өлөшө һәм ислам иманының (ғаҡидә) төп принциптарының береһе булып тора.

## Дин ғилемендә
Ортодоксаль ислам тәғлимәтенә ярашлы, йәндәр ҙә, тән дә тереләсәк. Әл-Хаж сүрәһенең 6 һәм 7 аятында шулай тиелә : « Был — сөнки Аллаһ хаҡ, һәм Ул үлектәрҙе терелтә, һәм Ул һәр нәмәгә ҡөҙрәтле, һәм сәғәте киләсәк — унда шик юҡ! — Һәм Аллаһ кешеләрҙе ҡәберҙәренән терелтеп сығарасаҡ.*». 
Мосолмандар был ваҡиғаға ҙур әһәмиәт бирә.

Бәғеҫ һүҙе [[Ҡөрьән|Ҡөрьәндең]] 15 аятында телгә алына. [[Мөхәммәт Пәйғәмбәр|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] сөннәтендә был ваҡиға тураһында ентекләп аңлатыла. Ородоксаль ислам тәғлимәтенә ярашлы, үлемдән һуң хәл-торош тормоштоң бер төрө булып тора, әммә юҡҡа сығыу түгел.

Ислам дине буйынса, мәрхүмдәрҙең йәне үлгәндән һуң теге донъяға эләгә (*бәрзәх*). Тәндәрен ташлап киткән йәндәр бәрзәхтә хозурлыҡ, йә ғазап кисерә (*ҡәбер ғазаптары*), улар [[Ҡиәмәт көнө|ҡиәмәт көнөнә]] тиклем шунда ҡаласаҡ. Фәрештәләр һәм кешеләр үлеп бөткәс, [[Исрафил]] үлгәндәрҙең [[Яуап көнө]] (*ҡиәмәт*) өсөн терелеүе тураһында борғо тауыштары менән хәбәр итер.

== Башҡорт телендә ==
Бик күп ислам дине терминдары кеүек үк, *әл-Бәғҫ бәд әл-мәүт — үлгәндән һуң терелеү* «*'Бәғеҫ'''» тигән ҡыҫҡа вариантта башҡорт теленә лә инеп киткән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Хөрәфәти хикәйә

**Хөрәфәти хикәйә** — фольклор жанры, кешенең тәбиғи булмаған йән эйәһе менән осрашыуы тураһындағы ҡыҫҡа хикәйә.

## Жанрға билдәләмә
Хөрәфәти хикәйә — фольклор жанры, кешенең тәбиғи булмаған йән эйәһе менән осрашыуы тураһындағы ҡыҫҡа хикәйә. Һөйләүсенең үҙе йәки уның танышы менән булған ваҡиға бәйән ителә. Өҫтәүенә, жанрҙың ойоштороусы эстетик башланғысы булып уйҙырма хәл-ваҡиғаларҙы ысынбарлыҡ итеп һөйләү принцибы тора.

Көсөргәнешле психологик хәл тыуҙырыу һөйләүсенең төп маҡсаты булып тора. Хөрәфәти хикәйәнең барлыҡҡа килеүе бик боронғо дәүергә ҡарай һәм тәбиғәтте йәнләндереүгә, изге һәм яуыз рухтарға ышаныуға бәйле. Хөрәфәти хикәйәнең сюжеты өсөн ваҡиға урынын һәм ваҡытын һүрәтләүҙә үҙгәртеүҙәр индереү хас.

Ғәҙәттәге урын итеп ҡараңғы урман, һаҙлыҡ, йылға йәки күл яры, йырын, зыярат һ. б. ер һайланған. Хөрәфәти хикәйәләрҙең ваҡыты булараҡ төн, таң, эңер мәле һайланған.

Хөрәфәти хикәйәләге ваҡиғалар үҫешенең иң юғары нөктәһе йәғни кульминацияһы — кешенең тәбиғи булмаған йән эйәләре, аждаһа, албаҫты, бисура, эйә-рухтар, мәскәй, шайтан менән осрашыу мәлен һүрәтләү.

Хөрәфәти хикәйәләр йыш осраҡта әкиәт нигеҙе итеп ҡабул ителә.

Халыҡ ышаныуҙарында уларҙың ике төрө осрай: яуыз, сиктән тыш хәүефле ендәр һәм сағыштырмаса зыянһыҙ, изге йән эйәләре. Тәғәйен тыйыуҙарҙы үтәмәгән хәлдә, изге итеп ҡабул ителгәндәре лә шулай уҡ кешегә зыян килтерә ала, тип фараз ителгән.

Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла хөрәфәти хикәйәләр бар.

Хөрәфәти хикәйәләр, ғәҙәттә, йөкмәткеһе буйынса классификациялана. Сюжет һәм мотив күрһәткестәрендә бүлектәр мифологик персонаждары буйынса айырыла. Мәҫәлән, тәбиғәт рухтары, йорт эйәһе, шайтан, йылан, ҡәһәрләнгәндәр һ. б. тураһында бәйән иткән хикәйәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Анимизм

## Әҙәбиәт
Нәҙершина Ф. А. Хөрәфәти хикәйәләр //Башкирский фольклор: исследования и материалы. Уфа, 1993.

Устно­-поэтическое творчество мор­довского народа: Легенды, предания, былички /сост. и автор предисл. Л. В. Седова. Саранск, 1983

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Исламда уҡыныу

**Исламда «уҡыныу»** һүҙе ғәҙәттә намаҙ (сәләт) тип тә, доға ҡылыу тип тә аңланыла.

## Намаҙ

Намаҙ бер-береһенән ҡылыныу ваҡыты, рәкәғәттәр һаны менән айырыла. Һәр бер намаҙ алдынан мосолман теге йәки был намаҙға ниәт әйтергә тейеш. Ислам дине буйынса ышаныслы сығанаҡтарҙың береһендә лә ҡысҡырып ниәт әйтеүҙең нигеҙе юҡ.

Исламдың икенсе терәге — тәүлеккә биш фарыз намаҙ ҡылыу.

* Фәжер, сабах, (Иртәнге намаҙ)
* Зүһр, Өйлә намаҙы — төшкө намаҙ
* Аср, Икенде — төштән һуңғы намаҙ
* Мәғриб, Аҡшам намаҙы- киске намаҙ
* Иша, Йәстү намаҙы — төнгө намаҙ

Бынан тыш күмәкләп уҡый торған фарыз намаҙҙар:Йыназа намаҙы, Йома намаҙы һәм Ғәйет-Байрам намаҙҙары. Шулай уҡ мосолмандар ямғыр һорап, ҡояш һәм ай тотолғанда һәм башҡа намаҙҙар ҡыла (ҡар. намаҙ төрҙәре). Сәләт шәхси рәүештә лә, күмәкләп тә башҡарылырға мөмкин , ә сәйәхәт ваҡытында һәм ҡурҡыныс янағанда ҡәсер намаҙы һәм хәүеф намаҙы уҡылыуы мөмкин.

## Доға

Намаҙҙарҙан тыш, мосолмандар доғаларҙы йыш ҡуллана. Доға ( — ялбарыу) — был билдәле бер ваҡытҡа, тәһәрәткә бәйле булмаған ирекле доға. Мосолмандар йыш ҡына билдәле бер доғаларҙы төрлө тормош шарттарында, намаҙҙан һуң һәм зекер ваҡытында уҡый. Ҡайһы бер доғаларҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәр рисаләте осоронда билдәләгән һүҙҙәр һәм мәғәнә бар. Был доғаларҙың тексы ҡануни һәм уларҙы үҙгәртеү дөрөҫ түгел. Ҡөрьәндә лә «ялбарыу» тип атап була торған аяттар бар. Уларҙың үҙенсәлеге шунда: улар «Йә Аллаһ» тип башлана һәм Аллаһҡа мөрәжәғәт итә, сөнки ислам тәғлимәтенә ярашлы, Ҡөрьән Аллаһтың туранан-тура телмәре булып тора.

## Ҡайһы бер осраҡтағы доғалар
Исламда төрлө ситуацияларҙа әйтелгән доғалар бар. Бына уларҙың ҡайһы берҙәре:

* **Бәҙрәфкә ингәндә һәм унан сыҡҡанда;**
* **Өйгә ингәндә;**
* **Мәсеткә ингән ерҙә** ;
* **Ауырыған кеше килгәндә** ;
* **Ҡәберҙәргә барғанда;**
* **Ямғыр һорағанда;** 
* **Ямғыр ваҡытында;**
* **Аш алдынан;**
* **Ашағандан һуң** .

### Ҡыҫҡа доға кәлимәләре

* Әстәғәҙәт ( *[[Әстәғәҙәт|әғүҙү билләһи минә шәйтани ражим]]*) — мосолмандар ниндәй ҙә булһа эш башлар алдынан ҡулланған һүҙҙәр.
* Бисмиллаһ ( (*[[Бисмиллаһ|бисми лләһи рахмани рахим)]]*
* Хаж ҡылғанда тәлбиәнән өҙөк () *ләббәйкә-ллаһүмә ләббәйкә, ләббәйкә лә шәрикә ләкә ләббәйкә, иннәл-хәмдү вән-ниғмәтә ләкә үәл мүлк, лә шәрикә ләк*
* Әт-Тәхиәт( *[[Әт-Тәхиәт|аллаһүммә сәлли ғәлә мүхәммәдин үә ғәлә әли мүхәммәт]]* — Мөхәммәт Пәйғәмбәргә һәм уның ғаиләһенә изгелек теләп доға ҡылыу.

### Ҡөрьән аяттары
Ҡөрьәндә Аллаһҡа ялбарыу ингән аяттар бар, уларҙы динле мосолмандарға тел менән әйтергә кәңәш ителә.

### Зекер

**[[Зекер]]** ( — «*иҫкә алыу*») — дини практика, исламда Аллаһы тәғәлә исемен данлап, ҡат-ҡат ҡабатлап салауат әйтеү.Ғәҙәттә, намаҙҙан һуң күпмелер тапҡыр әйтелә (3, 10, 33, 100)

## Иҫкәрмәләр
Мөнафиҡ

**Мөнафиҡ** (; ) — ислам термины, ул ике йөҙлөлөктө аңлата. Мөнафиҡ тышҡы яҡтан үҙен тәҡүә мосолман итеп күрһәтә, ләкин иманһыҙ булып ҡала. Монафиҡтар тураһында бер нисә Ҡөрьән аятында телгә алына.

## Этимологияһы
Ғәрәп һүҙе «мүнәфиҡун» *нәфиҡә*' һүҙенән килеп сыҡҡан, ул һуҡыр сысҡандың бер тишектән инеп, икенсе тишектән сығып ҡасыуын аңата. Дин буйынса, ике йөҙлөләр исламға бер яҡтан инәләр, икенсе яҡтан сығып китәләр.

## Беренсе мөнафиҡтар
Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманында Мәҙинәлә *Ғабдуллах ибн Ғөбәй* етәкселегендәге «ике йөҙлөләр партияһы» булған. Улар ислам динен ҡабул иткән булып ҡыланған, әммә мосолмандарға ҡаршы эшләгән. Уларҙың Мәҙинә ҡалаһы янындағы Күбә биҫтәһендә «Мәсжид әд-Дирәр» (Талаш мәсете) һалып, үҙәк ойошторорға тырышыуы уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. Ғабдуллах ибн Ғөбәй үлгәндән һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр уға йыназа уҡый, әммә шунан һуң уға мөнафиҡтарға ҡарата быны эшләүҙе тыйған аят иңә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Смирнов А. В. Мусульманская этика как система  // Этическая мысль. Вып. 6 / Отв. ред. А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Гусейнов. М.: ИФ РАН, 2005. С. 51—75
Уасатия

**Уасатия** ( уртасалыҡ, сама белеү; ) — ислам доктринаһында "алтын урталыҡ"ты үтәү һәм уртасалыҡ, сама белеү йәһәтенән мөһим позиция. Ул экстремизм һәм декаданс араһындағы позиция ғына түгел; был интеллектуаль ҡараш һәм әхлаҡи тәртип.

## Ҡөрьәндә
Уасатия Ҡөрьәндең «Әл-Бәҡара» сүрәһендәге 143-сө аятҡа таяна.

**Төп нөсхәлә**
 القرآن: وكذلك جعلناكم أمة وسطا لتكونوا شهداء على الناس ويكون الرسول عليكم شهيدا وما جعلنا القبلة التي كنت عليها إلا لنعلم من يتبع الرسول ممن ينقلب على عقبيه وإن كانت لكبيرة إلا على الذين هدى الله وما كان الله ليضيع إيمانكم إن الله بالناس لرءوف رحيم

## Ҡулланылышы
«Уасатыйя» исламда яңылыҡ, йәғни бидғәт түгел.Әммә төплө ислам белеме булмағанлыҡтан, күпмелер мосолман йә исламды сәйәси маҡсаттарҙа ҡулланған кешеләрҙең пропагандистик материалдарына, йә урындағы традицияларға, йә өлкән быуындарҙың фекеренә эйәрәләр

Хәҙистәрҙә Пәйғәмбәрҙең ҡайһы бер тарафдарҙарының ашау-эсеүгә, йоҡоға, никахҡа инеүгә сикләү кеүек дини йолаларҙы саманан тыш арттырып үтәүен ишетеүе телгә алына. Ул, ураҙа тоторға, доға ҡылырға, ял итергә, өйләнергә кәрәклеген белдереп, уртасалыҡ һәм саманан сыҡмау кәрәклеген билдәләгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Васатыйя Сайты
* Эльмир Кулиев. Исламда уртасалыҡ принцибы
Ғурабиҙәр

**Ғурабиҙәр** (; ) — шиғыйҙарҙың иртә осорондағы фирҡәләрҙең береһе.

## Этимологияһы
«Ғурабиҙәр» төркөмөнөң исеме ғәрәпсә «ҡоҙғондар» тигәнде аңлата. Был фирҡәгә атама хәҙрәте Али ибн Әбү Талип менән Мөхәммәт Пәйғәмбәр бер-береһенә «ике ҡоҙғон кеүек» бик оҡшаш булған, тип раҫлағанға бирелгән.

## Инаныуҙары
Ғурабиҙәр шиғый инаныуҙарына сиктән тыш бирелгән булалар. У лар Али ибн Әбү Талип илаһилаштыралар һәм уны Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән юғарыраҡ күтәрәләр. Улар фекеренсә, Ябраил фәрештә Мөхәммәт Пәйғәмбәргә хаталыҡ менән үәхи килтергән, ул хәҙрәте Алиға тапшырырға тейеш булған .Уларса, имамат Али тоҡомдарынан ғына торорға тейеш

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Зәңгәр Ҡөрьән

**Зәңгәр Ҡөрьән** (; ) — Ҡөрьәндең тунис күфә яҙмаһы менән IX быуат һәм X быуат араһында Ҡәйрәүән мосолмандары өсөн башҡарылған зәңгәр төҫтәге ҡулъяҙмаһы .

## Ҡиммәте
Ҡулъяҙма Ҡөрьәндең иң нәзәкәтле экземплярҙарының береһе, шулай уҡ ислам сәнғәтенең бөйөк әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала ; иң ҡиммәтле ҡулъяҙмаларҙың береһе.

## Ҡулъяҙманың тарихы
Ҡулъяҙма тураһында беренсе тапҡыр 1293 йылда телгә алына, шул йылы ул Ҡәйрәүәндәге Ғүҡбә мәсете китапханаһы каталогына индерелә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр Испанияла эшләнгән тип фекер йөрөтә. Тикшеренеүселәрҙең күбеһе Зәңгәр Ҡөрьән ҡулъяҙмаһын яҙыу урыны һәм ваҡыты менән ризалаша, әммә Элейн Джордж уны Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең иртә дәүере менән даталанырға мөмкин тип иҫәпләй.

Ҡулъяҙма 7 томдан, 600 биттән тора. Ғосман империяһы заманында уның биттәре донъя буйлап таралып киткән.

### ХХ быуаттағы тарихы
1923 йыл в Истанбулда ҡулъяҙманың ҡайһы бер биттәрен коллекционер Ф. Р. Мартин һатып ала һәм уны Европала һата. 1977 йыл Christie’s ҡарамағында Зәңгәр Ҡөрьән биттәренә оҡшаш ҡайһы бер ҡулъяҙмалар булыуы асыҡлана, әммә ысынбарлыҡта улар шулаймы-юҡмы икәнлеге аныҡ билдәле түгел.

Бөгөн биттәрҙең күпселеге Тунистың милли сәнғәт һәм археология институтында, ҡалғандары донъяның башҡа музейҙарында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр
Күфә яҙмаһы

**Күфә яҙмаһы** ( *әл-хат күфи* — күфи яҙыуы; ) — VIII быуат аҙағында Ираҡта ике ҡала — Бәсра менән Әл-Күфәгә нигеҙ һалынғандан һуң барлыҡҡа килгән ғәрәп яҙмаһының иң боронғо төрҙәренең береһе. Күфә яҙыуы бөтә ғәрәп каллиграфияһын артабан үҫтереүҙә ҙур роль уйнай.

## Тарихы

Яҡынса XI быуатҡа тиклем күфә стиле Ҡөрьәнде күсереп яҙыу өсөн ҡулланылған төп стиль була. Быға асыҡ миҫал булып Зәңгәр Ҡөрьән тора. X быуаттан күфә яҙыуын яйлап еңелерәк һәм тиҙерәк *нәсх* тиҙъяҙмаһы ҡыҫырыҡлап сығара. Күфә яҙыуҙарын архитектура биҙәлештәрендә күрергә мөмкин. Әкренләп декоратив яҙыуҙар мәғлүмәти мәғәнәһен юғалта, һәм XIX быуаттан уларҙы эпиграфик орнамент тип атай башлайҙар.

## Стиле
Күфи яҙыу стиле бик аныҡ, үҙенсәлекле геометрик пропорцияларҙан тора. Күфи яҙыуы горизонталь өҫлөктәрҙә яҙыуҙар өсөн ҡулланыла. Ул металл, ебәк, быяла, керамика, ағас һ. б. материалдарҙы биҙәү өсөн универсаль ысул булып тора

## Модификациялары
Күфи яҙыуының үҫеше уның күп модификацияларының барлыҡҡа килеүенә килтерә, шуларҙың иң сағыуҙары түбәндәгеләр:

* **Күфия әл-мүхәммәл**;
* **Күфия әл-мозафар** ;
* **Күфия әл-һәндәси** 


Мухаммед вмнс.png|«Мөхәммәт"(шаҡмаҡ күфи)
Ali kufi.svg|«Али"(шаҡмаҡ күфи)
ISIL Caliphate Seal.svg|Ираҡ һәм Шам дәүләте мисәте 
Basmalah.gif|Бисмиллаһ 


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Куфеск — европа сәнғәтендә күфи яҙыуын имитациялау

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Дивани яҙма

**Дивани** ((; ) — ғосман төрөктәре XVI быуатта булдырған ғәрәп яҙмаһының каллиграфик стиле күп халыҡтарҙы берләштергән үҙ империяһында ҡулланыу өсөн (шул иҫәптән ғәрәп теле туған теле түгелдәр өсөн дә) әҙерләнгән.

## Тарихы
Яҙманы барлыҡҡа килтереүсе тип XV быуат каллиграфы ғосманлы Ибраһим Мөнифте атайҙар.

Дивани яҙма күп мосолман илдәрендә таралған, Ғосман дәүләтендә тап ошо дивани яҙма ҡулланып, аҡсалата купюралар, бойороҡтар һәм указдар, шулай уҡ хаттар һәм башҡа яҙма документтар яҙа һәм баҫтыра башлайҙар.

## Тасуирламаһы
Дивани стиле хәрефтәрҙең тығыҙ урынлашыуы һәм уларҙың ҡатмарлы түңәрәк-бөгөлсәк формалары менән айырылып тора. Ул аныҡ һәм структуралы курсив (ауышлығы яҡынса 23 °), хәрефтәр үҙ-ара айырым рәүештә тоташа.

Хәҙерге ваҡытта дивани шрифы йыш ҡына төрлө тантаналы документтар — дипломдар, аттестаттар һ. б. өсөн ҡулланыла.

Һуңыраҡ диван модернизациялана һәм хәҙерге идеаль күренешенә тиклем еткерелә.

Әлеге ваҡытта ике төр дивани бар — ҡатмарлы дивани һәм өҙөк дивани.

Өҙөк диваниҙан айырмалы рәүештә, ҡатмарлы диваниҙа *әлиф, дәл, ҙәл, ра һәм уау* хәрефтәре үҙҙәренән һуң бөгөлгән һыҙыҡтар менән тоташа, был яҙманы уҡыуҙы ҡатмарлаштыра һәм уға ҡабатланмаҫ матурлыҡ бүләк итә.

## Сығанаҡ
* Исламское мусульманское искусство  // Кругосвет
* Становление и развитие арабской книжной письменности
* Məmməd Adilov, Azərbaycan paleoqrafiyası. Bakı: Elm, 2010. — 224 s.
Ислам һалымдары

**Ислам һалымдары** — ислам илдәре халҡынан йыйылған түләүҙәрҙең йәки башҡа һалымдарҙың төрлө формалары.

Ислам һалымдар системаһы VII—VII быуаттарҙа ғәрәп баҫып алыуҙары һәм Ғәрәп хәлифәлегенең финанс структураһын формалаштырыу осоронда барлыҡҡа килә.

Тәүҙә һалымдар (зәкәт, ғөшөр) мосолмандарҙан ғына алына, сит дин кешеләренән башҡа төрлө йыйымдар (жизйә, хараж) түләтелә. Ислам иҡтисадының хәҙерге концепцияларында һалымдар йәмғиәттә килемде ҡабаттан бүлеү юлы менән социаль ғәҙеллекте тәьмин итеү саралары ролен уйнай.Ҡайһы бер мосолман илдәрендә зәкәт һәм ғөшөр дәүләт һалымы статусына эйә.

## Мосолмандарҙан һалымдар

### Зәкәт

**[[Зәкәт]]** () — ярлылар, мохтаждар файҙаһына, шулай уҡ ислам динен таратыуға һәм уның тураһында хаҡ белем биреүгә булышлыҡ иткән проекттарҙы үҫтереүгә мотлаҡ йыллыҡ һалым. Зәкәт йәмғиәттә ғәҙеллек принциптарын раҫлауға йүнәлтелгән һәм йәмғиәт эшмәкәрлегенең күп аспекттарына ҡағылышлы мөһим социаль-иҡтисади институт булып тора. Хәҙер мосолмандар өсөн зәҡәт йыйыу һәм таратыу буйынса хәйриә ойошмалары асылған.

Зәкәт — йылына бер тапҡыр һәр мөьмин- мосолман мөлкәтенән мохтаждар файҙаһына мотлаҡ бирелә торған өлөш. Мосолмандарға фарыз булған биш ғәмәлдең дүртенсеһе.

### Ғөшөр

**[[Ғөшөр]]** (« унынсы өлөш», ғәрәпсә «ғәшүрә» — «ун» тигәндән) — .мосолмандарҙа 1/10 һалым күләмендә йыйым, ярлылар файҙаһына алына торған саҙаҡа. Ул үҫтерелгән йәшелсә -емештән, умарталыҡ тотҡан кешенең балынан алына. Ғөшөр түләү фарызлығы Ҡөрьән, Сөннәт һәм ислам дине ғөләмәләренең бер тауыштан ҡарары (ижмә) менән нығытылған.

### Хумс

**[[Хумс]]** («бишенсе өлөш») — төрлө табыш төрҙәренән 1/5 өлөш күләмендә аҡса күсереү. Мөхәммәт Пәйғәмбәр тарафынан хәрби табыштың уға бүленә торған өлөшө булараҡ индерелә; шуғаса юлбашсыға дүрттән бер өлөш бирелә торған булған.

## Башҡа дин тотоусыларҙан һалымдар

### Жизйә

**[[Жизйә]]** () — мосолман дәүләттәрендә сит дин кешеләренән(зимми) йән башына һалым . Ислам ҡанун белгестәре жизйәне яулап алынғанда ғүмерен һаҡлап ҡалынған өсөн түләү тип ҡарай. Жизйә түләүҙән ҡатын-ҡыҙҙар, ҡарттар, инвалидтар, ярлылар, ҡолдар, монахтар (VIII быуат башына тиклем) һәм мосолман армияһында һуғышҡан христиандар азат ителә.

### Хараж

**[[Хараж]]** () исламда ер менән файҙаланған өсөн түләнгән дәүләт һалымы. Хараж мосолмандар тарафынан яулап алынған ерҙәрҙә сит динлеләрҙән (кафырҙарҙан) түләтелгән. Ислам динен ҡабул иткән башҡа диндәгеләр жизйә түләүҙән азат ителә, әммә хараж түләүен дауам итә. Хәлифәлектең күпселек өлкәләрендә хараж Византия һалым системаһы нормаларына барып тоташа.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
*
Хур ҡыҙҙары

**Хур ҡыҙҙары** (; ) — ожмахта тәҡүә кешеләрҙең ҡатындары буласаҡ ҡыҙҙар. Иҫ киткес сибәр, мәңге йәшел зиннәтле баҡсаларҙа ҡиммәтле келәмдәрҙә яталар, һәм уларҙың ҡосағында икһеҙ-сикһеҙ ләззәт көтә, тип раҫланыла.

## Тасуирламаһы

Хур ҡыҙҙарының күҙ ҡараһы ағынан ныҡ айырылып тора, йәғни ҡара күҙлеләр. Ожмах хур ҡыҙҙары сатырҙарҙа йәшәй мәңге йәшел баҡсаларҙа зиннәтле келәмдәрҙә ята. Кеше лә, ен дә ҡағылғаны булмаған улар ҡабырсаҡ эсендә йәшерелгән ынйы кеүек булыр. Ҡөрьәндә ғәҙәти һүҙбәйләнеш: «ҙур ҡара күҙле».

Хур ҡыҙҙары термины башлыса Ҡөрьәндең башлап иңгән өлөштәрендә ҡулланыла. Һуңғыраҡ варианттарҙа тәҡүә ирҙәр янында «таҙарынған ҡатындар», ғиффәтле ҡыҙҙар, ирҙәрен яратҡан йәштәш ҡатындар" тигән кәлимәләр барлыҡҡа килә. Ҡөрьәндә шулай уҡ, тәҡүә кешеләрҙең ҡатындары улар менән бергә ожмахҡа инәсәк, тип әйтелә.

Хис тойғоло хур ҡыҙҙары образы ислам дине тәғлимәтендә һәм халыҡ әҙәбиәтендә һиҙелерлек үҫеш ала. Хур ҡыҙҙарын «хуш еҫ бөрккән матдәләрҙән (шафран, мускус, амбра) торған төрлө төҫтә, аҫыл таштар ҡаплаған үтә күренеп торған йоҡа тиреле» тип тасуирлайҙар.

Ҡөрьәндең ҡайһы бер шәрехләүселәрендә хур ҡыҙҙары образын символик аңлатыу улар менән ер ҡатын-ҡыҙҙары араһындағы айырманы билдәләү өсөн ҡулланыла. Суфый әҙәбиәтендә хур ҡыҙҙары образы мистик мөхәббәт һәм мистик ләззәт символына әүерелә. Хур ҡыҙҙары образы, Ҡөрьәндәге бөтә ожмах кеүек үк, Яҡын Көнсығыштың халыҡ ышаныуҙары өсөн уртаҡ образдарҙы үҫтерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Пиотровский М. Б. Хур // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 283. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Ғилем (ислам)

**Ғилем** (ғәрәп. **العلم** ; әл-ғилм — «фән, ғилем») — исламда Аллаһы Тәғәләнең ҡөҙрәте билдәләренең береһе булған, мәңгелеккә тиклемге һәм бөтә нәмәне солғап алыусы илаһи белем.

## Төшөнсәнең үҫеше
Фекер алышыуға нигеҙ булып Ҡөрьән аяттары, хәҙистәр һәм төрлө сығанаҡлы әҫәрҙәр хеҙмәт итә. Дөйөмләштереп әйткәндә, ғилемдең йөкмәткеһе түбәндәгесә: 1) ислам традицияларын үҙләштереү; 2) мистик һиҙемләү, уй төшөү, балҡыш; 3) логик фекерләү аша аңлау; 4) энциклопедик белемгә эйә булыу. Үҙләштерелергә тейеш ислам традициялары Ҡөрьәнде, сөннәтте, ҡануни хоҡуҡ — фиҡһты, иман төшөнсәһен һәм изге тарихты үҙ эсенә ала. Уларҙы тәртипкә килтереү, аңлатыу һәм нигеҙләү менән дини фәндәр шөғөлләнә: «тәфсир ғилеме» (ғилм әт-тәфсир), «хәҙис ғилеме» (ғилм әл-хәҙис), «фиҡһ ғилеме» (ғилм әл-фиҡһ|, «кәләм ғилеме» (ғилм әл-кәләм) һ. б.

## Хәҙерге заманда
Хәҙерге мосолман аҡыл эйәләре һәм публицистары фән һәм мәғариф үҫеше менән бәйле ғилем проблемаларын ҡыҙыу тикшереүен дауам итә. Ғилемде фәнни белем булараҡ киңәйтелгән аңлатыу, һәр хәлдә, донъяуи фәндәргә ҡаршы килмәүе һәм ҡамасауламауы өҫтөнлөклө тенденция булып тора.

## Әҙәбиәт
* Ислам: Энциклопедик һүҙлек. — М.: Фән. Көнсығыш әҙәбиәтенең баш редакцияһы, 1991. — С. 95.

## Һылтанмалар
* Али-заде Айдын Ариф-оглы. Исламский энциклопедический словарь
* Густерин П. Энциклопедия «Братьев чистоты» // ЦентрАзия.
Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы

**Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы** (16 июнь 1962 йыл) — педагог, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре, тарихсы-эҙәрмән

## Биографияһы
Дамир Зиннәт улы Аллабирҙин 1962 йылдың 16 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған. Тимер, Иҫке Монасип мәктәптәрендә уҡый. 1985 йылда Күмертау педагогия училищеһын, 1985 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1985 йылдан алып 1994 йылға тиклем Бөрйән районы Ғәлиәкбәр мәктәбендә физик культура уҡытыусыһы, ә 1994—2004 йылдарҙа мәктәп директоры булып эшләй. Тарих, йәмғиәт белеме фәндәренән уҡыта.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Аллабирҙин Дамир Зиннәт улы Бөрйән районы тарихын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә. Аллабирҙиндың мәҡәләләре «Таң» гәзите биттәрендә баҫыла, Башҡортостан юлдаш телевидениеһы каналында «Эҙәрмән» телетапшырыуында ҡатнашыусы (2018, 2019).

Тыуған яҡты өйрәнеүселәрҙең Бөрйән йәмғиәте рәйесе (2007 йылдан), Бөрйән районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (2005)
* Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре (2013)
* Хеҙмәт ветераны
* Башҡортостан Республиканың почётлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2016)

## Матбуғатта
* Таң гәзите 17 июнь 2022, Яҡтылыҡтан тыуа яҡшылыҡ 

## Сығанаҡтар