open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғиндуллин

**Ғиндуллин** — ир-ат фамилияһы. Ғиндулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт һәм татар халыҡтарында киң ҡулланыла.

**Ғиндуллина** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Ғиндуллин Илүс Ғиндулла улы (1937), хеҙмәт ветераны, алдынғы нефтсе. 1965—1997 йылдарҙа «Южарланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Ленин (1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы Йосоп ауылынан.
* Ғиндуллин Фәрит Хөрмәтулла улы (13.08.1965) — шәхси эшҡыуар, ойоштороусы, директор. Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш (2018—2023) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың «Берҙәм Рәсәй» бөтә Рәсәй сәйәси партияһы фракцияһы депутаты, Сәнәғәт, инновацион үҫеш, сауҙа, эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса комитеты составында. Йәмәғәт эшмәкәре.
* Арсен Ғиндуллин — «Батыр» хоккей клубы — Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһында 2011 йылда Рәсәйҙә ойошторолған шайбалы хоккей буйынса йәштәр командаһы һөжүмсеһе.
----
Ғиндуллин Фәрит Хөрмәтулла улы

**Ғиндуллин Фәрит Хөрмәтулла улы** (13.08.1965) — шәхси эшҡыуар, ойоштороусы, директор. Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш (2018—2023) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың «Берҙәм Рәсәй» бөтә Рәсәй сәйәси партияһы фракцияһы депутаты, Сәнәғәт, инновацион үҫеш, сауҙа, эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса комитеты составында. Йәмәғәт эшмәкәре.

## Бографияһы
Фәрит Хөрмәтулла улы Ғиндуллин 1965 йылдың 13 авгусында Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы Күсәкәй ауылында тыуған.

1988 йылда «Автоматик электрон бәйләнеш» һөнәре буйынса Өфө радиоэлектроника приборҙары төҙөү техникумын тамамлай.

2002 йылда — Бөтә Рәсәй финанс-иҡтисад ситтән тороп уҡыу институтының финанстар һәм кредит факультетын тамамлай

2012 — Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһында «стратегик дәүләт идаралығы» һөнәренә эйә була.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
Хеҙмәт юлын 1988 йылда Өфө коммутацион аппаратура заводында радиоэлектрон аппаратура көйләүсеһе булып башлай.

1993 йылда «Сталкер-эскорт» ТОО ПК шәхси предприятиеһын ойоштороусы һәм директоры.

1997—2002 йылдарҙа «АиФ» ЯСЙ-те етәкләй. 1999 йылдан алып шәхси эшҡыуар.

2005 йылдан «АиФ» ЯСЙ-ен ойоштороусы һәм директоры, 2019 йылдың сентябренән «АиФ» ЯСЙ-ен ойоштороусы.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала Советының өс саҡырылышы: I — 2006—2008 йй., II — 2008—2012 йй., III — 2012—2016 йй. депутаты итеп һайлана.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2017 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Башҡорт сауҙа Ассоциацияһы рәйесе.
Башҡортостан Республикаһы Бәләкәй эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм уға ярҙам итеү фондын ойоштороусы. Өфө ҡалаһының Эшҡыуарҙар союзы советы ағзаһы.

2018—2019 йылдарҙа Өфө ҡала округының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, хәләл ефете менән өс бала тәрбиәләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* РФ Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының Почёт грамотаһы.
* Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының Почёт грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы—Ҡоролтайҙың «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүгә айырыуса ҙур өлөш индергәне өсөн» Почётлы билдәһе
* Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Почёт грамотаһы
* «Өфө ҡалаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» күкрәккә таға торған билдә
* Башҡортостан Республикаһы Башлығының Рәхмәт хаты
* Башҡортостан Республикаһының Сауҙа һәм ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтары яҡлау буйынса дәүләт комитетының Рәхмәт хаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Единая Россия». Гиндуллин Фарит Хурматуллович
*  Гиндуллин Фарит Хурматуллович
* Госсобрание Башкирии покидает депутат Фарит Гиндуллин — владелец сети продуктовых магазинов
Сәғәҙәтов

** Сәғәҙәтов** — ир-ат фамилияһы. Сәғәҙәт исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт, татар һәм башҡа төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

** Сәғәҙәтова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Сәғәҙәтов Хәбибулла Сәғит улы  — (1915 йыл — 5 март 1974 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) кавалеры.
* Сәғәҙәтов Һиҙиәт Сәғәҙәт улы (17 август 1896 йыл — 1968 йыл) — уҡытыусы. 1918 йылдан хәҙерге Әбйәлил районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1932 йылдан һәм 1946—1956 йылдарҙа район мәғариф бүлеге инспекторы, 1942—1946 йылдарҙа мәғариф бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1954), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949), Ленин ордены кавалеры (1949).
* Сәғәҙәтов Рафаэль — БР-ҙың Әбйәлил районы Нияҙғол ауылы егете, Афған һуғышында ҡатнашҡан.
----
Зиннуров

**Зиннуров** — ир-ат фамилияһы. Зиннур исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт, татар һәм башҡа төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Зиннурова**  — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Зиннуров Рафаил Нариман улы (26 июль 1953 йыл) — Рәсәй дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе, яҙыусы, скульптор. Юридик фәндәр докторы (2003), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыусы (вәкәләтле) органдарынан Федерация Советы ағзаһы (2013—2018), Федерация Советының халыҡ-ара эштәр буйынса Комитеты ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2003), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1993).
* Зиннуров Өлфәт Ғаяз улы (1950), ғалим-иҡтисадсы. 1970 йылдан (өҙөклөк менән) Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Ураҙ ауылынан.
* Зиннуров Нурулла Зиннур улы (1901—1943) — партия һәм дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән Салауат районы Лаҡлы ауылынан.
* Зиннуров Гранит Нурулла улы (2 август 1934) — инженер-электрик, крайҙы өйрәнеүсе, публицист. Силәбе политехник институтын тамамлаған.
----
* Зиннуров Ирек Хәйҙәр улы (11 ғинуар 1969 йыл) — Рәсәй ватерполсыһы, ике тапҡыр Олимпия уйындары призеры (2000, 2004), донъя һәм Европа чемпионаты призеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, хәрәкәтсән һөжүмсе. Дуҫлыҡ ордены кавалеры.
Әхмәҙиә

**Әхмәҙиә**  — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Әхмәҙиә — «мосолман» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме. 

## Билдәле кешеләр

## Фамилиялар
* Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы (1937—1983) — башҡорт шағиры, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970).
* Әхмәҙиев Риф Барый улы (13 февраль 1954) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, филология фәндәре докторы (2004), профессор (2010)
* Әхмәҙиев Тамимдар Хажиғәли улы (1923—2001) — тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты (1969). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1983).
* Әхмәҙиев Фәрит Вафа улы (11 март 1968) — яҙыусы, тәржемәсе, журналист, ғалим. Философия фәндәре кандидаты (2009).
----
* Әхмәҙиева Гөлназ Ғафир ҡыҙы (6 апрель 1960) — педагог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000).

## Атаһының исеме
* Ғәйнизаров Зәбих Әхмәҙи улы (8 май 1923 йыл — 28 ғинуар 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы яугиры, пулеметсы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры кавалеры.
* Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы (3 март 1957 йыл — 29 июль 2013 йыл) — композитор. 1983 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (2003) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1988) лауреаты.
* Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙи ҡыҙы (15 август 1961 йыл — БАССР-ҙың Бөрйән районы Асҡар ауылы) — журналист, уҡытыусы, шағирә, БР яҙыусылар союзы һәм РФ Яҙыусылар союзы ағзаһы (2014)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әхмәҙиә мәҙрәсәһе
* Әхмәҙиә мәсете

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Кусимова Т. «Исемдәр донъяһында» 
* 
* «Башҡортостан ҡыҙы» Ҡунафина Гөлшат «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан» 

## Сығанаҡтар
Александр Доставалов исемендәге батальон

ạ**Александр Доставалов исемендәге батальон**— Рәсәй Федерацияһы Хәрби көстәре составындағы подразделение. 2022 йылдың май аҙағында «Диңгеҙ пехотаһы һәм Хәрби диңгеҙ флоты спецназы ветерандары» ойошмаһы РФ Президенты ҡарарына ярашлы башланған махсус хәрби операцияла ҡатнашыу өсөн Башҡортостанда ирекле батальон төҙөү тәҡдиме менән сығыш яһай.

2022 йылдың 6 июлендә Шишмә районында урынлашҡан «Патриот» паркында Башҡортостан Республикаһы башлығы Р. Ф.Хәбиров М.Шайморатов исемендәге ирекле батальонға, 14 июлдә Доставалов Александр Васильевич исемендәге Башҡортостан ирекмәндәре батальонына хәрби байраҡ тапшыра. Ул Башҡортостан яугирҙарының хәрби бурысты уңышлы башҡарыуына ышаныс белдереп, уларҙың тыуған яҡҡа иҫән-һау кире әйләнеп ҡайтыуын теләй.

2022 йылдың 14 июлендә батальон хәрби яйға һалыу әҙерлеге үтеү өсөн Ырымбур өлкәһенә китә, һуңынан Донбассҡа юлланасаҡ. Күп һанлы йәмәғәт эшмәкәрҙәре, яугирҙарҙың туғандары һәм яҡындары батальонды оҙатыуҙа ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
Фазлетдинов Радмир Зиф улы

**Фазлетдинов Радмир Зиф улы** (20 август 1962 йыл) — ғалим-табип. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (2002), доцент (2002).

## Биографияһы
Радмир Зиф улы Фазлетдинов 1962 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Дүртөйлө ауылында (хәҙер — Дүртөйлө ҡалаһы) тыуған.

1985 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Шул уҡ йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында дауалау физкультураһы табибы булып башлай.

1987 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтының ВЛКСМ комитеты секретары.

1991 йылдан Республика табип-физкультура диспансерында бүлек мөдире.

2002 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина институтының физик тәрбиә, дауалау физкультураһы һәм табип контроле кафедраһы доценты.

15 фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Фазлетдинов Радмир Зифович. Особенности здоровья детей, занимающихся спортом, и пути его улучшения (Диссертация) (2002)
* Фазлетдинов Радмир Зифович. Современные проблемы последипломного профессионального медицинского образования.
* Фазлетдинов, Радмир Зифович. Особенности здоровья детей, занимающихся спортом, и пути его улучшения : автореферат диссертации кандидата медицинских наук : 14.00.33 / Башкир. гос. мед. ун-т. — Уфа, 2002. — 22 с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* [Дюртюлинская энциклопедия. Фазлетдинов Радмир Зифович](https://enc.durtulicbs.ru/index.php/component/content/article/3556-fazletdinov-radmir-zifovich?catid=116&Itemid=104#:~:text=%D0%A4%D0%90%D0%97%D0%9B%D0%95%D0%A2%D0%94%D0%98%D0%9D%D0%9E%D0%92%20%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D1%80%20%D0%97%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20(%D1%80.%2020.8.1962%2C,%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8F%20%D0%91%D0%93%D0%9C%D0%A3%20(%D0%B2%D1%81%D0%B5%20%E2%80%93%20%D0%A3%D1%84%D0%B0))
* Фазлетдинов, Радмир Зифович. Особенности здоровья детей, занимающихся спортом, и пути его улучшения (Диссертация)
* Современные проблемы последипломного профессионального медицинского образования.
* Автономная некоммерческая организация дополнительного профессионального образования Учебный центр АНО ДПО «ДДМ» г. Уфа, ул. Достоевского, д. 139/1
* Радмир Фазлетдинов
Лоҡманов Рәсих Сәләх улы

**Лоҡманов Рәсих Сәләх улы** (21 август 1942 йыл — 2 ноябрь 2019 йыл) — журналист, шағир, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1991—1999 йылдарҙа Учалы районының «Яйыҡ» гәзите мөхәррире. I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (1995), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Рәсих Сәләх улы Лоҡманов 1942 йылдаң 21 авгусында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Һөйәрғол ауылында тыуған. 1959 йылда Наурыҙ урта мәктәбен, 1963 йылда Белорет педагогия училищеһын, Башҡорт дәүләт университетының тарих, Башҡортостан ауыл хужалығы институтының иҡтисад факультеттарын тамамлай.

Белорет районының Абҙаҡ мәктәбендә, ВЛКСМ-дың Белорет район комитетында бүлек мөдире, район Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире булып эшләй.

1968—1977 йылдарҙа — Белорет районы мәғәриф бүлегендә методик кабинет мөдире, КПСС район комитетының партия мәғарифы кабинеты мөдире, район Советы башҡарма комитетының мәғариф бүлеге мөдире.

1980—1990 йылдарҙа КПСС-тың Ҡыйғы район комитеты секретары, Учалы районының «Яйыҡ» гәзите мөхәррире.

## Ижады
«Ямғыр көткәндә», «Яҙғы ташҡын», «Доктора „молчаливых“ пациентов», «На защиту Родины!», «Выжили. Выстояли. Победили», «Посланники надежды», «О них легенды не слагают», «Человечеством правит врач» китаптар авторы.
2005 йылда Анкарала нәшер ителгән төрөк әҙәбиәттәре антология­һының 30-сы томына  шиғырҙары ингән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены;
* СССР-ҙың юбилей миҙалы; 
* СССР Тыныслыҡ фондының Почет билдәһе һәм миҙалы;
* Учалы районының Муса Мортазин исемендәге премия лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Яйыҡ» гәзите / Лоҡманов Рәсих Сәләх улы
* «Башҡортостан» гәзите «Кешелекле кеше» 2017 йыл
Клюев Александр Владимирович

Клюев Александр Владимирович (21 август 1952 йыл) — ғалим-юрист, комсомол һәм дәүләт именлеге органдары хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978 йылдан Башҡортостан студент төҙөлөш отряды комиссары; 1981—2000 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитеты һәм Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы хеҙмәткәре. 2001—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2004). Полковник (2005).

## Биографияһы
Александр Владимирович Клюев 1952 йылдың 21 агусында хәҙерге Әзербайжандың Нахчиван ҡалаһында тыуған.
1976—1981 йылдарҙа комсомол эшендә. 1979 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1969—1970 йылдарҙа һәм 1973 йылдан Өфө приборҙар эшләү заводында эшләй. 

1976 йылдан Башҡорт дәүләт  медицина институтының дауалау факультеты ВЛКСМ-ының секретарь урынбаҫары, Башҡортостан студент төҙөлөш отряды комиссары. 

1981—2000 йылдарҙа Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығында эшләй. 

1994—1996 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Һалым полицияһы федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы хеҙмәткәре. 

2000 йылдан Рәсәй компанияһы «Вимм-Билл-Данн» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Өфө филиалында директор урынбаҫары, 2008 йылдың ғинуарынан Өфө хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарын социаль яҡлау ассоциацияһының генераль директоры, шул уҡ йылдың декабренән коммерцияға ҡарамаған партнерлыҡ «Тәржемәселәр ойошмаһы» директоры.

2001—2013 йылдарҙа БДУ-ла, бер үк ваҡытта, 2005—2010 йылдарҙа, Наркотиктар әйләнешенә контроль буйынса федераль хеҙмәттең Төньяҡ-Көнбайыш квалификация күтәреү институтының Өфө филалында уҡыта.

## Фәнни тикшеренеүҙәре
Терроризмға, экстремизмға, наркоенәйәтселеккә ҡаршы көрәш, Рәсәйҙең милли именлеге проблемаларына арналған. 50-нән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы.
Ғилми баҫмалары:
* Детерминанты терроризма и организация его профилактики. Өфө, 2005 (авторҙаш);
* Уфимское губернское жандармское управление. 1873—1917 гг.: док. и материалы. Өфө, 2012 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* «Йәмәғәт тәртибен һаҡлау буйынса яҡшы хеҙмәт өсөн» миҙалы (1985);
* 3-сө дәрәжә «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (1989);
* 2-се дәрәжә «Хәрби хеҙмәттә күрһәткән хеҙмәте өсөн» миҙалы (ФИХ) (1997);
* 1-се дәрәжә «Хәрби хеҙмәттә күрһәткән хеҙмәте өсөн» миҙалы (ФИХ) (2000);
* Рәсәй Эске эштәр министрлығы эске ғәскәрҙәренең күкрәккә таға торған «Хеҙмәттәге уңыштары өсөн» билдәһе (2002);
* СССР Дәүләт именлеге комитетының Почёт грамотаһы (1997).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Шәмсетдинова Римма Фәрит ҡыҙы

**Шәмсетдинова Римма Фәрит ҡыҙы** (23 август 1957 йыл) — бейеүсе, 1974—1994 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1989), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).

## Биографияһы
Римма Фәрит ҡыҙы Шәмсетдинова 1957 йылдың 23 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған. 1974—1994 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. 1997—2012 йылдарҙа Өфө яуаплылығы сикләнгән «Респект» йәмғиәтендә эшләй. Башҡорт АССР-ы әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә 1976 йылда Ҡарағалпаҡстан, 1978 йылда Яҡут АССР-ы, 1989 йылда Татарстан, 1981 йылда Сыуашстан, 1986 йылда Галле ҡалаһы сәхнәләрендә сығыш яһай. Донъяның 20 иле буйлап гастролдәрҙә була, нәзәкәтле башҡарыу манераһы һәм виртоуз әйләнештәре менән тамашасы һөйөүен яулай.

## Репертуары
«Бөрйән ҡыҙҙары», «Гопак», «Ете ҡыҙ», «Кадриль», «Кейәү» («Жених»), «Сиртаки», «Шаян ҡыҙҙар», «Яҙғы ташҡын»  бейеүҙәрҙә яңғыҙ партиялар башҡара.
## Маҡтаулы мсемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1989); 
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әхмәҙиев Әлим Әхәт улы

**Әхмәҙиев Әлим Әхәт улы** (8 сентябрь 1952 йыл — 8 август 2022 йыл) — ғалим-социолог, парламентарий, политолог. Башҡортостан Республикаһының беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 1995 йылдың апреленән Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу палатаһы рәйесе урынбаҫары. Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012), Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1985).

## Биографияһы
Әлим Әхәт улы Әхмәҙиев 1952 йылдың 8 сентябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы Йомағужа ауылында тыуған. Әнүәр Әхәт улы Әхмәҙиевтең ҡустыһы. 1975 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1975—1976 йылдарҙа — Әбйәлил районының Урал урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1976—1978 йылдарҙа — КПСС-тың Әбйәлил районы комитеты инструкторы.

1978—1981 йылдарҙа — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының философия факультеты аспиранты.

1981—1989 йылдарҙа — Бөрө дәүләт педагогия институтының өлкән уҡытыусыһы, доценты, кафедра мөдире.

1989—1992 йылдарҙа — доцент, профессор.

1994 йылдың ғинуарынан — БР Министрҙар Кабинетының мәғариф һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире урынбаҫары.

1995 йылдың мартында — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 1995 йылдың апреленән Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу палатаһы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана.

2004 йылдан Башҡортостан Хөкүмәтенең гуманитар мәсьәләләр һәм милләттәр эштәре буйынса бүлек мөдире урынбаҫары.

1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының бүлек мөдире урынбаҫары.

1995 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу палатаһы рәйесе урынбаҫары.

1999 йылдан — Закондар сығарыу палатаһының власть мәсьәләләре, милләттәр, йәмәғәт һәм дини берекмәләр эштәре буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары.

2003 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте аппаратында бүлек мөдире урынбаҫары, 2007 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Республика балалар (үҫмерҙәр) ижады үҙәге директоры. Республика ҡануниәтен үҫтереүгә, дәүләтселекте нығытыуға ҙур өлөш индерә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
300-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Ғилми тикшеренеүҙәренең төп өлкәһе — аграр социология, парламентаризм сәйәсәте социологияһы.

Ғилми баҫмалары:
* Агропромышленный комплекс: социальные аспекты развития. М., 1984;
* Современные социально-экономические теории. М., 1992;
* Генезис и развитие современной модели федерализма в России. Өфө, 2000 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012),
* Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1985).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башинформ/ Ахмадиев Алим Ахатович отмечает юбилей
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йәйылышы — Ҡоролтай / К. Толкачёв Әлим Әхмәҙиевтың вафатына бәйле ҡайғы уртаҡлашты
Денизли

**Денизли** (*төр.* Denizli) — Төркиәнең көньяҡ-көнбайышындағы ҡала, Денизли иленең административ үҙәге. Халҡы — 544 424 кеше (2012).

1912 йылда бында: төрөктәр — 33 316 кеше, гректар — 3580 кеше йәшәгән

## Иҫтәлекле урындары
Денизли янында:

* Памуккале — эҫе сығанаҡтар һәм уникаль кальций ултырмалары
* Хиераполис — боронғо ҡала харабалары.
* Лаодикея —  Фригияның боронғо баш ҡалаһы, антик ҡала харабалары.
* Колосстар — боронғо ҡала харабалары.

## Иҡтисады
Ҡала туҡыусылығы һәм келәм һуғыуы менән билдәле. Ҡала килемендә туризм ҙур роль уйнай.

## Спорт
Ҡалала «Денизлиспор» футбол клубы — төрөк футболының көслө дивизионы — Турксель Суперлигалары ҡатнашыусыһы бар.

## Туғанлашҡан ҡалалар

* Муш, Төркиә
* Бурса, Төркиә
* Токат, Төркиә
* Амасья, Төркиә
*  Алмело, Нидерланд
* Павлодар, Ҡаҙағстан
* Брэила, Румыния
*  Һамар, Рәсәй
*  Родос, Греция
*  Бецдорф, Германия
* Могилёв, Белоруссия
*  Лариса, Греция
* Тбилиси, Грузия
*  Муан, Көньяҡ Корея
* Дамаск, Сүриә

## Денизли ҡалаһына мөнәсәбәтле шәхестәр
* Илһан Чилер (тур. *Çiler İlhan,* 1972, Денизли, Төркиә) — төрөк яҙыусыһы, тәржемәсе, журналист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы. Европа союзының әҙәбиәт буйынса премияһы лауреаты (2011). Өс китап авторы. Уның китаптары донъяның 20-нән ашыу илендә нәшер ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Токат

**Токат** (*төр.* Tokat) — Төркиәнең ҡалаһы һәм район Токат провинцияһының административ үҙәге.

## Тарихы

### 628 йылда фарсыларҙы еңгәндән һуң византия императоры Ираклий тарафынан төҙөлгән һәм уның һеңлеһе Евдокия хөрмәтенә аталған. Әммә был ваҡытта ҡала мөһим роль уйнамаған, урындағы Дазимон ҡәлғәһе генә әһәмиәткә эйә булған, яҡындағы Понтий Ҡоманы мөһимерәк булған. 1021 йылда әрмән батшаһы булыуы Сенекерим Арцруни Токатты византий императорынан феодал биләмә сифатнда алған. 1045 йылда династик никах арҡаһында Токат Арцрунидтарҙан икенсе әрмән династияһы — Багратидтарға күсә. 1071 йылдан 1175 йылға тиклем был биләмәләрҙә [[Данишмәндлеләр|Данишмендтар]] идара иткән. 1396 йылдан Токат төркмән әмирлеге [[Ғосман империяһы]].өлөшө булып киткән. 1612 йылда ҡалала 500 әрмән йорто була.

XIX быуатта Токат Азиялағы иң ҙур төрөк ҡалаларының береһе булған. Яҡындағы Сивас ҡалаһы үҫеше арҡаһында Токат яйлап бөлгөнлөккә төшкән.

Константинополдә Әрмән Патриархатын халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 1912 йылда Токат санжагында (ҡаҙы Токат, Никсар, Эрбаа, Зиле) әрмән халҡының һаны 32271 кеше тәшкил иткән.

1912 йылда Токат (Токат, Никсар, Эбраа, Зиле) санжагында: төрөктәр — 151 800 кеше, Гректар — 27 174 кеше йәшәгән

Ҡалала 4 әрмән сиркәүе, 1 грек православие сиркәүе һәм 1 йәһүд синагогаһы була. Америка миссионерҙары — протестант, ә иезуиттар католик мәктәбен асҡан.

Беренсе бөтә донъя һуғышы осоронда мәсихселәрҙе эҙәрләү һөҙөмтәһендә христиан халҡының бер өлөшө һәләк булған, тере ҡалғандары башҡа илдәргә күсергә мәжбүр булған.

## Данлыҡлы кешеләре
* Лазарь Тохатци — XVI быуат әрмән шағиры, яҙыусыһы һәм сиркәү эшмәкәре.
* Тадеос Тохатци — XVI быуат әрмән шағиры.
* Минас Тохатци — XVI—XVII быуаттарҙағы әрмән шағиры һәм гусаны.
* Акоп Тохатци — XVI—XVII быуаттарҙың әрмән шағиры, яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе.
* Хачатур Тохатци — XVI—XVII быуаттарҙың әрмән шағиры.
* Вартан Гунанян (1644—1715) — рухани, Әрсән католик сиркәүенең львов архиепискобы.
* Осман Нури-паша (1837—1900) — Плевна оборонаһында дан алған ғосман генералы.
* Саввидис, Симеон (1859—1927) — грек рәссамы, грек һынлы сәнғәтенең "Мюнхен мәктәбе"нең төп вәкилдәренең береһе.
* Угур Борал (1982 й. тыуған) — футболсы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Күкрәк ситлеге

**Күкрәк ситлеге**, **күкрәк** () — кәүҙә өлөштәренең береһе. Күкрәк һөйәге, 12 пар ҡабырға, умыртҡа һөйәгенең күкрәк бүлеге, шулай уҡ мускулдар менән барлыҡҡа килә. Күкрәк ситлегендә күкрәк ҡыуышлығы (*Cavum thoracis*), шулай уҡ *диафрагманың* бөгөлөүе арҡаһында *ҡорһаҡ ҡыуышлығының* өҫкө өлөшө бар. Күкрәк ситлегендә эстән һәм тыштан нығытылған тын алыу мускулатураһы ҡоро ерҙәге умыртҡалыларҙың тын алыуын тәьмин итә.

Күкрәк ситлеге формаһы буйынса конус булып тора. Өҫкө һәм аҫҡы ике тишеге (апертура) бар. Өҫкө тишеге арттан I күкрәк умыртҡаһы кәүҙәһе менән сикләнгән, ҡабырғалары менән беренсе ҡабырсаҡтар, алғы яғында күкрәк тотҡаһы менән сикләнгән. Уның аша муйын өлкәһенә үпкә осо сыға, шулай уҡ ҡыҙыл үңәс, трахея, ҡан тамырҙары һәм нервылар үтә. Түбәнге тишеге өҫкөһенән ҙурыраҡ, ул XII күкрәк умыртҡаһы, XI һәм XII ҡабырғалары һәм ҡабырсаҡ дуғалары, ҡылыс һымаҡ үҫенте менән сикләнгән һәм диафрагма менән ҡапланған.

Кешенең күкрәк ситлеге бер аҙ ҡыҫылған, уның артҡы-алғы өлөшө арҡырынан күпкә бәләкәйерәк. Күкрәк ситлегенең формаһы енескә, кәүҙә төҙөлөшөнә, физик үҫешкә һәм йәшкә бәйле.

## Күкрәк ситлегенең төрҙәре
Күкрәк ситлеге формаһына ҡарап айырыла:

* *Нормостеник күкрәк* *ситлеге  —* киҫелгән конус формаһы менән характерлана, умрау һөйәгенең өҫкө һәм аҫҡы соҡорҙары әҙ генә күренә.
* *Астеник күкрәк ситлеге  —* ҙур булмаған диаметрлы һәм оҙонса формалы, ә умрау һөйәгенең өҫкө һәм аҫҡы соҡорҙары ныҡ асыҡ күренә.
* *Гиперстеник күкрәк* *ситлеге*  — күкрәк бүлегенең яҡшы үҫешкән мускулатураһына эйә, формаһы буйынса цилиндрға оҡшаған, алғы-артҡы һәм ҡабырға торошоноң диаметры бер төрлө тиерлек.

## Күкрәк ситлеге быуындары
Ҡабырғалары артҡы остары менән тән һәм күкрәк умыртҡаларының арҡыры үҫентеләре менән ҡабырға-умыртҡа быуындары (*articulationes costovertebrales*) ярҙамында хәрәкәтсән тоташҡан, алғы остары менән күкрәк-ҡабырға быуындары ярҙамында күкрәк менән тоташҡан (*articulatione sternocostales*).

## Күкрәк ситлегенең эстәлеге
Күкрәк ҡыуышлығы ()  — күкрәк ситлегенең эске йөҙө һәм диафрагманың өҫкө йөҙө менән сикләнгән анатомик арауыҡ. Күкрәк ҡыуышлығы стеналарын күкрәк эсе фасцияһы () ҡаплай. Күкрәк ҡыуышлығының үҙәк бүлектәрен күкрәк уртаһы (*mediastinum*) бүлектәре биләй, уның ҡабырғаларында үпкәләр урынлашҡан. Үпкә бөтә яҡтан висцераль (эске) һәм париеталь (тышҡы) плевра япраҡтарынан торған ярыҡ рәүешендәге плевра ҡыуышлыҡтары менән уратып алынған.

## Һылтанмалар
* 
*
Әхтәмов Рөстәм Әнүәр улы

**Әхтәмов Рөстәм Әнүәр улы** (21 май 1975 йыл) — инженер-энегетик, техник фәндәр кандидаты.

## Биографияһы
Рөстәм Әнүәр улы Әхтәмов 21 мая 1975 йылдың 21 майында Өфө ҡалаһында тыуған. 

Әхтәмов Рөстәм Башҡорт дәүләт университетын, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлаған. 

## Тормошо һәм хеҙмәт юлы
Хеҙмәт юлын 1998 йылда «Красноярск геофизика эштәре идаралығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә инженер-оператор булып башлай. 2010 йылдан «Башнефтегеофизика» акционерҙар йәмғиәтенең компаниялар төркөмөндә эшләй, 2017 йылдан - генераль директорҙың дөйөм һәм социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары.

«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтайҙың берҙәм республика һайлау округы буйынса депутаты.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ҡыҙы һәм улы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Энергетика минстрлығының Почёт грамотаһы
* Почетной грамотой Администрации городского округа город Уфа Республики Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы ҡала округы Хакимиәтенең Почёт грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ахтямов Рустем Анварович
* Ахтямов Рустем Анварович
Килмөхәмәтов Олег Зөфәр улы

**Килмөхәмәтов Олег Зөфәр улы** (; 26 август 1952 йыл) — опера йырсыһы (бас), педагог. 2004 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы директоры, бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, республика конкурсы лауреаты.

## Биографияһы
Олег Зөфәр улы Килмөхәмәтов 1952 йылдың 26 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған. «Яңғыҙ йырлаусы опера артисы» һөнәре буйынса Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. Педагогы — Вәлиева Баныу Нурғәле ҡыҙы. 

2007 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы директоры, бер үк ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы булып эшләй. Театрҙың ағымдағы репертуарындағы һәм яңы постановкаларындағы спектаклдәрҙә әүҙем ҡатнаша. Репертуарында 80-гә яҡын партия бар.

*Төп партиялары*:
* Бартоло («Севильский цирюльник» Россини Дж.),
* Дон Паскуале («Дон Паскуале» Доницетти Г.),
* Кенәз Галицкий («Кенәз Игорь» Бородин А.П.),
* Малюта Скуратов («Батша кәләше» Римский-Корсаков Н.А.),
* Монтероне  («Риголетто» Дж. Верди);
*  Орлик («Мазепа»  Чайковский П.И.),
* Скула («Кенәз Игорь»  Бородин А.П.)
* Египет батшаһы («Аида» Верди Дж.)
* Собакин («Батша кәләше» Римский-Корсаков Н.А),
* «Иблес» операһынан Иблес арияһы (Нур Дауытов музыкаһы)
Дирижёрҙар: А.Анисимов, Е. В. Бражник, Я. А. Вощак, Ю. Л. Кочнев, А. А. Людмилин, Ф. Ш. Мансуров менән эшләй.

Шулай уҡ репертуарын башҡорт композиторҙарының лирик һәм патриотик йырҙары биҙәй: «Дуҫлыҡ йыры» (Р. Тимерғәлиев), «Йырлайым мин» (Заһир  Исмәғилев), «Йәшәргә лә әле йәшәргә» (Рәил Өмөтбаев), «Ҡаһармандар йыры» (Шамил Ҡолбарисов), «Өфө йүкәләре» (Рим Хәсәнов), «Салауат батыр» (Хөсәйен Әхмәтов) һ.б.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы ();
* 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Республиканский центр народного творчества / Кильмухаметов Олег Зуфарович
Килмөхәмәтов

**Килмөхәмәтов** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Килмөхәмәт исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

**Килмөхәмәтова** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Килмөхәмәтов Тимерғәли Әбделғәлим улы — (19 декабрь 1941 йыл — 2 май 2021 йыл) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, яҙыусы.
* Килмөхәмәтов Олег Зөфәр улы (26 август 1952 йыл) — опера йырсыһы, педагог.
Пушкин Александр Иванович

**Пушкин Александр Иванович ** (7 сентябрь 1907 йыл—20 март 1970 йыл) — балет артисы һәм балет педагогы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1968).

## Биографияһы
Александр Иванович Пушкин 1907 йылдың 7 сентябрендә Тверь губернаһы Микулино ауылында тыуған. Рус бейеүсеһе, балетмейстер һәм балет педагогы, Император театрҙарының атҡаҙанған артисы Николай Легаттың шәхси мәктәбендә, һуңынан — Петроград театр училищеһында уҡый. Педагогы — хореограф һәм балетмейстер, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы Владимир Иванович  Пономарёв. 1925 йылдан С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театры солисы. Педагогик эшмәкәрлеген педагог-репетитор булараҡ башлай. 1932—1978 йылдарҙа Ленинград хореография училищеһының ирҙәр классик бейеүенең күренекле уҡытыусыһы була. Үҙ тәжрибәһен уҡыусыға тапшырыу һәм талант осҡононан бөйөклөк ялҡынын тоҡандырыу мөмкинлеге биреү һәләтлеге талантлы балет артистарын тәрбиәләргә мөмкинлек бирә. Аскольд Макаров, Рудольф Нуриев, Ф. М. Саттаров, Х.Ғ.Сафиуллин, Михаил Барышников, Юрий Соловьев, Сергей Викулов, Олег Виноградов кеүек донъя кимәлендәге балет йондоҙҙары төркөмөн тәрбиәләй. 1951 йылда Владимир Иванович Пономарёвтан Киров театры бейеүселәрен камиллаштырыу класына ҡабул итә. Пушкин дәрестәрен «йондоҙҙар класы» тип йөрөтәләр — Ленинград балетының ғына түгел, бөтә донъя премьераларына ла эләгергә ынтылалар.

Академик традицияларға таянып, бейеү техникаһын камиллаштырыуға булышлыҡ иткән үҙенең уҡытыу методикаһын төҙөй. XX быуаттың 30—60-сы йылдарында Ленинград хореография училищеһы милли бүлегенең башҡорт төркөмөнә һайлап алыу һәм ҡабул итеү комиссияһы ағзаһы була.

А. И. Пушкин Нурыевта сағыу, үҙенсәлекле талантты күрә. Нурыев һуңынан үҙенең уҡытыусыһын рәхмәт һүҙҙәре менән иҫкә ала: Александр Иванович уның училищела яратҡан һәм хөрмәт иткән берҙән-бер яҡын кешеһе була.

Пушкин 1970 йылдың 20 мартында Ленинградта фажиғәле вафат була. Санкт-Петербургтың Большеохтинск зыяратында ерләнгән, унда шулай уҡ ҡатыны К. И. Юргенсон ерләнә..

## Төп партиялары
* Шағир («Юҡҡа сыҡҡан өмөттәр» — «Утраченные иллюзии», Б. В. Асафьев);
* Принц («Аҡҡош күле» — «Лебединое озеро», П. И. Чайковский);
* Актеон («Эсмеральда», Ч.Пуньи).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1968).
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Хужәхмәтов Азамат Шәриф улы

**Хужәхмәтов Азамат Шәриф улы** (; 30 август 1962 йыл—1 июль 2021 йыл) — кинорежиссёр, сценарист, рәссам. 2012—2018 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһы директоры. 1997 йылдан Рәсәй Кинематографистар союзы ағзаһы. Евразия Телевидение һәм Радио академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәйҙең Кинорежиссерҙар Гильдияһы ағзаһы (2011), Башҡртостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ().

## Биографияһы
Азамат Шәриф улы Хужәхмәтов 1962 йылдың 30 авгусында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы Ҡотош ауылында тыуған.
1985 йылда рәссам-биҙәүсе һөнәре буйынса Өфө сәнғәт училищеһының художество бүлеген тамамлай. Хеҙмәт юлын художество оҫтаханаларында рәссам, ағас ҡырҡыусы булып башлай. 1990 йылда саҡырыу буйынса Башҡортостан Республикаһының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса комитетының «Баштелефильм»на рәссам-мультипликатор булып күсә. «Киевнаучфильм» һәм «Останкино» анимация студияларында стажировка үтә.

1996 йылда С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтының режиссерлыҡ факультетын, В. П. Лисаковичтың оҫтаханаһын тамамлай.

1996 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында режиссёр, һуңынан телевидение студияһының баш художество етәксеһе булып эшләй.

2000—2002 йылдарҙа Мәскәүҙә «Александра Политковский» студияһында режиссер һәм хәбәрсе. «Территория ТВ-6», «Территория Север», «Лицо кавказской национальностей», «Дүрт төҫлө заман», «Русский тарантас» телевизион проекттарында ҡатнаша.

2002 йылдан «СТС-Өфө» телеканалының генераль директоры.

50-ләп фильмдың авторы һәм режиссеры. Уның ҡайһы бер эштәре Башҡортостан киноһының алтын фондына ингән.

2011 йылдың июненән «Рәсәй — Башҡортостан» телеканалына «Башҡортостан» ДТРК-ның баш режиссеры — директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

2012 йылдың февраленән «Башҡортостан» киностудияһы директоры вазифаһын биләй. Һуңғы йылдарҙа яңы асылған «Сәләм» телеканалында баш режиссер булып эшләй. 2021 йылдың 1 июлендә Өфөлә ҡапыл вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ();
* Халыҡ-ара 2-се асыҡ «Мәңгелек ут» телефестивале лауреаты (Волгоград ҡалаһы, 2000 йыл);
* «Иң яҡшы режиссерлыҡ эше» номинацияһы еңеүсеһе («Генерал Шайморатов» фильмы өсөн) ;
* 4-се фестивалдең Рәхмәт хаты («Улар Еңеүгә ышанды» (2005 йыл), «Өс йылға ҡушылыуы янында» (2002 йыл) фильмдары өсөн) ;
* Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почет грамотаһы (Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте һәм сәнғәте көндәрендә ҡатнашҡаны һәм яҡтыртҡаны өсөн).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Некрологи и страницы памяти / Хужахметов Азамат Шарифович 
* «Киске Өфө» гәзите  Милли-этник фестиваль Башҡорт киноһын үҫтерәсәк
Тыуыу тураһында таныҡлыҡ

**Тыуыу тураһында таныҡлыҡ** — гражданлыҡ статусы актын дәүләт теркәүе тураһында таныҡлыҡ — кешенең тыуыу факты.

Был документта баланың исеме, тыуған көнө, шулай уҡ ата-әсәһенең исемдәре тураһында мәғлүмәттәр бар. Ҡағиҙә булараҡ, тыуыу тураһында таныҡлыҡ балаға дөйөм гражданлыҡ паспорты бирелгән йәшкә еткәнсе (Рәсәй Федерацияһында — 14 йәш) төп һәм берҙән-бер документ булып тора

### Тултырыу
Тыуыу тураһында таныҡлыҡ ҡулъяҙма ярҙамында ла, техник саралар (машинкалар, компьютерҙар) ярҙамында ла тултырыла ала. Әгәр форма ҡулъяҙма ярҙамында тултырылһа, бөтә яҙмалар ҙа аңлайышлы яҙыу менән һәм зәңгәр йәки ҡара төҫтәге паста менән башҡарыла. Компьютер йәки яҙыу машинкаһы ҡулланылған осраҡта буяу ҡара төҫтә булырға тейеш. Документтарҙы тултырғанда ҡулланылған паста, яҙыу ҡараһы, буяу сифаты документтарҙың тексын һаҡлау ваҡыты дауамында һаҡлап ҡалыуын тәьмин итергә тейеш. Тыуыу тураһында таныҡлыҡ тултырғанда төҙәтмәләр, тамғалар һәм таҙартыуҙар, ҡыҫҡартыуҙар булыуы рөхсәт ителмәй.

Тыуык тураһында таныҡлыҡҡа гражданлыҡ хәле акттарын яҙыу органы (реестры) (ЗАГС) йәки таныҡлыҡ биргән башҡа дәүләт органы (мәҫәлән, илселек, консуллыҡ һ.б.) етәксеһе ҡул ҡуя. ЗАГС етәксеһе ҡултамғаһы асыҡ булырға (инициалдар, фамилия) һәм герб мисәте менән беркетелергә тейеш.

Әлеге ваҡытта ата-әсәләрҙең милләте тураһында мәғлүмәт таныҡлыҡҡа теләк буйынса индерелә. Шаблон буйынса был графала һыҙыҡ ҡуйыла.

### Алыу тәртибе
Бала тыуыу тураһында таныҡлыҡты ата-әсә (ата-әсә хоҡуғынан мәхрүм ителмәгән), бәлиғ булған бала үҙе, опекун йәки попечитель ала. Документ гражданлыҡ хәле акттарын яҙыу органы (реестры) бүлексәләрендә бирелә.

Юғалған осраҡта таныҡлыҡ гражданлыҡ хәле акттарын яҙыу органында (реестры) яҙма ғариза нигеҙендә тәүге тапҡыр алынған урыны буйынса бирелә.

## Көнкүреш атамаһы
Көндәлек тормошта, бигерәк тә иҫке әҙәби сығанаҡтарҙа тыуыу тураһында таныҡлыҡ йыш ҡына *метрика* тип атала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* [Император Ҡазан Университеты Ректоры әфәнде Ғали йәнәптәренә үтенесе](https://ru.wikisource.org/wiki/Его%20Превосходительству%20господину%20Ректору%20Императорского%20Казанского%20Университета%20(Ленин))
* ССР Союзы Министрҙар Советының 1974 йылдың 28 авгусындағы 677/II һанлы ҡарары.
* 23-сө статья, II бүлек, Рәсәй Федерацияһының Гражданлыҡ хәле акттары тураһында 143-ФЗ һанлы Федераль законы, 1997 йылдың 15 ноябрендәге.
Әфлисун һуты

**Әфлисун, апельсин һуты** — әфлисундан әҙерләнгән эсемлек. Әфлисун һуты һаулыҡҡа файҙаһы менән билдәле, өлөшләтә С витамины күп булыуы менән бәйле. Әфлисундың төрлө сорттарына ҡарап һут төрлө төҫкә һәм тәмгә эйә. Шулай уҡ емеш етештереү һәм эшкәртеү ысулдарына ҡарап әфлисун һуты төрҙәре айырыла.

## Һаулыҡ өсөн
Бер стакан яңы өҙөлгән апельсин һутының ауырлығы 248 грамм һәм составында 124 мг С витамины бар — тәҡдим ителгән көндәлек норманан күберәк. Составында 20,8 грамм шәкәр бар һәм энергетик ҡиммәте 112 калориялы. Шулай уҡ калий, тиамин һәм фолий кислотаһы бар
Цитрус һуты составында һаулыҡ өсөн файҙалы булырлыҡ *флавоноидтар* бар. Әфлисун һуты шулай уҡ *гесперидин антиоксиданты* сығанағы булып тора. Лимон кислотаһы миҡдары арҡаһында апельсин һуты әсерәк, типик рН 3,5 тирәһе.

## Етештереү
2000 йылда донъяла әфлисун һутын етештереү 2,1 млн тонна тәшкил итә. Иң күп һут АҠШ-та һәм Бразилияла етештерелә
.

## Иҫкәрмә
Кетчуп

**Кетчуп** — соус, уның төп компоненттары — томаттар, уксус, шәкәр һәм тәмләткестәр (тоҙ, ҡыҙыл һәм ҡара борос һәм башҡалар) тора

## Этимологияһы
Емешле балыҡ соусы хәҙерге Малайзия территорияһында (бәлки, буласаҡ Сингапур) инглиз колонизаторҙары тарафынан табыла, шуға күрә атама индонезия-малай *kĕchap* һүҙенән үҙләштерелә. Этимологик һүҙлектәрҙә үҙләштереүҙең түбәндәге варианттары килтерелә:

# Кантон диалектында соус *koechiap* тип атала,  һәм индонезия телдәрендә *kĕchap*, 
#  ҡытай теленән 鮭汁 ( —  һөмбаш йәки сёмга (аҫыл һөмбаш) һәм  — соус).

## Тарихы

### Бәшмәк кетчупы

Бөйөк Британияла тарихи һәм башта кетчупты төп ингредиент сифатында бәшмәктәрҙән әҙерләгәндәр, ә помидорҙарҙан түгел. Кетчуп рецепттары XVIII быуатта Британия, ә һуңынан Америка аш-һыу китаптарында барлыҡҡа килә башлай. Инглиз теленең Оксфорд һүҙлегенә ярашлы, «кетчуп» термины беренсе тапҡыр 1682 йылда барлыҡҡа килә. АҠШ-та бәшмәк кетчупы кәмендә 1770 йылда барлыҡҡа килә, уны  британ колонистары әҙерләй. Хәҙерге ваҡытта бәшмәк кетчупы Бөйөк Британияла ҡулланыла, әммә ул киң ҡулланылған тәмләткестәр түгел.

### Томат кетчупы
Кетчуптың бик күп варианттары булдырыла, әммә томаттар нигеҙендәге версия башҡа төрҙәрҙән һуң йөҙ йыл үткәс кенә барлыҡҡа килә.

Башҡаларҙан алдараҡ, 1801 йылда, матбуғатта Сэнди Эдисон рецепты барлыҡҡа килә. Һуңыраҡ (1812 йылда) Джеймс Миз рецепты баҫылып сыға. Помидор кетчуптың 1817 йылдағы иртә рецепты анчоустарҙы үҙ эсенә ала. 1850-се йылдар уртаһына анчоустар алып ташлана. 1824 йылда кетчуптың томаттарға нигеҙләнгән рецебы Мэри Рэндольфтың «Вирджиниянан хужабикә» кулинария китабында күренә башлай.

Хәҙер киң таралған кетчуптың модификацияланған рецепты XX быуат башында АҠШ-та натрий бензоат консервантын ҡулланыу кәрәклеген тикшереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Сәнәғәтселәр, атап әйткәндә, Генри Дж. Хайнц, кетчупты ҡуйы томат пастаһы нигеҙендә етештерәләр, ул йылытыуһыҙ вакуумлы парға әйләндереп алына. Парға әйләнмәгән томат һутынан айырмалы рәүештә, паста бүлмә температураһында оҙаҡ һаҡлана ала. Ваҡыт үтеү менән ҡуйылыҡ кетчуптың үҙенсәлегенә әүерелә, һәм уға өлгәшеү өсөн ҡайһы бер етештереүселәр крахмал өҫтәй.

Кулинар яҙыусы В. В.&amp;nbsp;Похлебкин кетчупты Көнбайыш Европа (өйҙә әҙерләү өсөн), инглиз (сәнәғәт әҙерләү өсөн) һәм ҡытай төрҙәренә бүлә. Көнбайыш Европа кетчубында шәкәр юҡ, шул уҡ ваҡытта Румынияла һәм Венгрияла шәкәр өҫтәйҙәр. Инглиз кетчубында шәкәр, шулай уҡ һуған һәм сельдерей күп. Ҡытай кетчубында, башҡа варианттарға ҡарағанда, корица (дәрсен) һәм күберәк уксус бар.

## Медицина аспекттары
Кетчуп, *маринара соусы,* шулай уҡ *томат пастаһы* кеүек үк, *ликопин* антиоксиданты күп булыуы менән айырылып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Һидив

**Һидив** (*оттоман* خدیو [hıdiv]) — Ғосман империяһы (1867—1914) осорона ҡараған Мысырҙағы вице-солтан титулы. Был титулды Исмәғил, Тәүфиҡ һәм Ғәббәс II йөрөткән.

## Этимологияһы
Термин европа телдәренә ғосман төрөк теленән (ғосм. خدیو *hıdiv*) француз теле (франц. *khédive*) аша килгән, ә улар үҙ сиратында уны фарсы теленән (фарсы خدیو xadêv), ә фарсы теле — бактрия теленән (бактр. χοαδηο «әмер») үҙләштергән.

## Тарихы
Төрөк солтаны Абдул-Азиз мысыр пашаһы Исмаилға һидив титулын биргән, һәм был уны Ғосман империяһының башҡа төбәк башлыҡтарынан бер башҡа юғары ҡуя. 1914 йылда Мысыр өҫтөнән инглиз протектораты иғлан ителгәндән һуң, мысыр хакимдары солтан титулын ҡабул иткән.

## Һидивтар
* Исмаил паша (1867—1879)
* Тәүфиҡ паша (1879—1892)
* Ғәббәс II Хильми (1892—1914)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мысыр һидиваты
* Фирғәүен (титул)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы

**Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы** (5 сентябрь 1887 йыл—12 май 1979 йыл) — уҡытыусы, Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1943) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1949). Ике Ленин ордены кавалеры (1944, 1947).

## Биографияһы
Хөсәйен Ямалетдин улы Фәтҡуллин 1887 йылдың 5 сентябрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Дыуан-Мәсетле ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Атаһы, ете йәшлек Хөсәйенде һәм дүрт ҡыҙын ҡалдырып, ҡапыл вафат була. Тәүҙә дүрт йыллыҡ башланғыс белем ала, унан һуң ике йыллыҡ Златоуст училищеһын тамамлай. Был ваҡытта уға хәлле кешеләрҙә мал көтөргә лә, йорт һәм ялан эштәрен дә башҡарырға тура килә. 1902 йылдың көҙөндә Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға инә. Был уҡыу йортонда урыҫ телен ныҡлап өйрәнә. 1905 йылда башланған революция сәбәпле, уҡыуын тамамлап өлгөрмәй, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Арҡауыл ауылында йәшәгән әсәһе янына ҡайта. Ауылда йәштәр араһында сәйәси аңғартыу эштәре алып бара. 1907 йылдың яҙында Ҡазан уҡытыусылар мәктәбен тамамлай, Златоуст өйәҙе халыҡ мәғарифы бүлегенә тәғәйенләнә. Ләкин Златоуст Земство Советы уны «Ҡазан сәйәсмәне» булараҡ уҡытыу эшенә ҡабул итмәй. Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙе Шәкүр башланғыс мәктәбендә уҡыта. 1911—1956 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Дыуан-Мәсетле урта мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, 1925 йылдан директор урынбаҫары, 1942—1949 йылдарҙа мәктәп директоры. 1920—1924 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантоны халыҡ мәғарифының кантон бүлеге мөдире булып эшләй.

Рәми Ғариповтың яҡын ҡәрҙәше.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1943);
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949);
* Ленин ордены (1944, 1947).

## Билдәле уҡыусылары
* Йомаҙилов Акраметдин Йомаҙил улы — ғалим-нефтсе, техник фәндәр кандидаты.
* Латипов Ҡотдос Ҡәниф улы — Советтар Союзы Геройы
* Аллаяров Ричард Хәйрулла улы — СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
* Ғималова Мәрйәм Ғилметдин ҡыҙы — ғалим-педагог-методист, әҙәбиәт белгесе. Педагогия фәндәре кандидаты.

## Хәтер
* Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин исеме Дыуан-Мәсетле урта мәктәбенә бирелгән (2001).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1920—1940 йылдарҙағы Дыуан-Мәсетле мәктәбенең фоторәсемдәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Мечетлинский историко-краеведческий музей
Рафиҡов Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы

**Рафиҡов Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы** (26 март 1899 йыл — 1982 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, КПСС ағзаһы. Илеш район Советы башҡарма комитетының беренсе рәйесе (1935—1937), шулай уҡ Салауат (1939—1944) һәм Ҡырмыҫҡалы (1944—1955) район Советтарының элекке рәйесе. Башҡорт АССР-ының 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР Юғары Советы Президиумы, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты һәм СССР Журналистар союзы ағзаһы, РСФСР-ҙың персональ пенсионеры. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Ғәббәс Ғабдрафиҡ улы Рафиҡов 1899 йылдың 26 мартында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Йәлдәк улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Илеш районы) составындағы Иғмәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1927 йылда Совет-партия мәктәбенә уҡырға ебәрелә. Уҡыу йортон тамамлағандан һуң, ВКП-(б)-ның Бөрө кантонына ҡараған Баҙыҡ  улус комитеты секретары булып эшләй.

1930—1935 йылдарҙа Дүртөйлө районы ер бүлеге мөдире булып эшләй һәм бер үк ваҡытта «Красная Башкирия» һәм «Коммуна» республика гәзиттәренең эшсе-крәҫтиән хәбәрсеһе булып эшләй.

1935 йылда Илеш район советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана һәм Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ҡарамағындағы Юғары совет төҙөлөшө мәктәбенә уҡырға ебәрелгәнсе эшләй.

1939—1944 йылдарҙа — Салауат район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1944—1955 йылдарҙа — Ҡырмыҫҡалы район советы башҡарма комитеты рәйесе.

1955 йылдан алып 1961 йылға тиклем — Ҡырмыҫҡалы районының Будённый исемендәге (хәҙер — «Сулпан») колхозы рәйесе. Ике тапҡыр БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана, КПСС өлкә комитеты ағзаһы була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* ике Почёт Билдәһе ордены

РСФСР-ҙың персональ пенсионеры.

1982 йылда Ҡырмыҫҡалы ауылында вафат булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Двуязычность/ Рафиков Габбас Габдрафикович

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Илишевский историко-краеведческий музей. Официальный сайт. Илишевская историческая энциклопедия. Рафиков Габбас Габдрафикович
*  
* БАССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
Аконкагуа

**Аконка́гуа** () — Анд тауҙарында иң бейек түбә, Чили сигенән 15 км алыҫлыҡта Аргентинаның Мендоса провинцияһы территорияһында урынлашҡан. Уның бейеклеге диңгеҙ кимәленән 6960,8 м тәшкил итә. Азиянан ситтә донъялағы иң бейек түбә, шулай уҡ ул Аргентина, Көньяҡ Америка, көнбайыш һәм көньяҡ ярымшарҙың иң бейек нөктәһе булып тора. Аконкагуа «Ете түбә» исемлегенә инә, уның рәсми булмаған атамаһы — «Колосс Америки» ().

Тауҙың башына тәүге тапҡыр 1897 йылдың 14 ғинуарында Маттиас Цурбригген күтәрелә. Бер айҙан һуң Аконкагуаға араларында Цурбригген булған ике экспедицияның ағзалары менә.

## Этимологияһы
Тау атамаһының килеп сығышының төрлө версиялары бар. Уларҙың береһенә ярашлы, ул араукано теленән Aconca-Hue фразаһынан килә, йәғни Аконкагуа йылғаһына ҡарата тауҙың урынлашыуына һылтанма булып тора һәм тәржемә буйынса икенсе яғынан килеү тигәнде аңлата. Башҡа версияларға ярашлы, уның атамаһы кечуа теленән килергә мөмкин: *Ackon Cahuak* (*Таш һаҡсы*, йәки *Таш һаҡсыһы*), йәки *Anco Cahuac* (*Аҡ һаҡсы*), йә *Aqun qhawaq* (*Үҙ ҡомдарына ҡараусы*). Тағы тауҙың исеме аймара телендәге *Janq’u Q’awa* (*Аҡ шишмә*) йәки *Kon-Kawa* (*Ҡарлы түбә*; Мендоса провинцияһында йәшәүсе индеецтар (аймара) тауҙы шул атама менән йөрөтәләр) һүҙбәйләнештәренән килә тигән фекерҙәр бар.

## Физико-географик характеристика
Аконкагуа тауы - Анд тауҙары сылбырының, атап әйткәндә, Төп Кордильер һыртының бер өлөшө. Аргентина-Чили сигенән көнсығышҡа табан 12 км алыҫлыҡта Мендоса провинцияһында урынлашҡан. Түбә Аконкагуа милли паркы территорияһына керә. Аконкагуа провинцияның баш ҡалаһынан көнбайышҡа табан 110 км, Сантьягонан төньяҡ-көнсығышҡа табан 105 км һәм Буэнос-Айрестан 1100 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Лас-Куэвас ауылы тауға иң яҡын торама пункт булып тора — 18 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Тауҙа бик күп боҙлоҡтар бар, уларҙың иң ҙурҙары - төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш.

### Бейеклеге
1956 йылда Буэнос-Айрес университеты ғалимдары билдәләгән тауҙың бейеклеге 6959 метр тәшкил итә. Аргентина Милли географик институты ғалимдары төркөмөнөң 2011 һәм 2012 йылдарҙа яңы технологиялар ҡулланыу менән үткәрелгән үлсәүҙәре тау бейеклеген диңгеҙ кимәленән 6960,8 м булыуын теркәгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Peakware.com
* Классик маршрут буйынса тауға күтәрелеү фотолары 
* Аконкагуа — Көньяҡ Америкала иң бейек тау
Рейкьявик

**Рейкья́вик** ( — * Быулаған Бухта*) — иң ҙур ҡала һәм баш ҡала, шулай уҡ Исландия общинаһы. Баш ҡала төбәгенең административ үҙәге. Донъялағы иң төньяҡ баш ҡала булып һанала.

Халҡы - 134010 кеше (2021 йыл мәғлүмәттәре буйынса), шул иҫәптән юлдаш ҡалалар менән (баш ҡала зонаһы) — 238 170 кеше, был ил халҡының яҡынса 64 процентын (371 580) тәшкил итә.

## Этимологияһы
Исланд телендәге «Рейкьявик» топонимы һүҙмә-һүҙ «дымланып торған бухта»ны аңлата ( — «төтәй», *vik* — «залив, бухта»). Тәүге төпләнеүселәр залив артынан ошо ҡултыҡ буйында урынлашҡан эҫе сығанаҡтар өҫтөнән күтәрелгән парҙы төтөн тип ҡабул иткәндәр. 

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр