open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Изге Анна ҡәлғәһе

**Изге  Анна ҡәлғәһе** (Анна ҡәлғәһе) — Ростов өлкәһенең Старочеркасская станицаһы янындағы фортификация ҡоролмаһы. Старочеркасск музей-ҡурсаулығының  филиалы булып тора. Рәсәй хәрби-оборона төҙөлөшөнөң XVIII быуат ҡомартҡыһы.

## Тарихы
Изге Анна ҡәлғәһе 1731 йылда Рәсәй императрицаһы Анна Иоановна  бойороғо буйынса төҙөлгән. Ҡәлғә төҙөү буйынса эргәлә урынлашҡан Васильевский ҡурғандары тупрағы ҡулланыла.   

Үҙ ваҡытында ҡәлғә рус ғәскәрҙәренең   Төркиә менән һуғышы йылдарында  (1735–1739) форпост булып хеҙмәт итә. Ҡәлғә гарнизоны Рәсәйҙең көньяҡ сиктәрен күҙәтә һәм казак ғәскәрҙәрен контролдә тота.

Ваҡыт үтеү менән Изге Анна ҡәлғәһенең  форпост роле ҡеүәтле һәм нығытылған Дмитрий Ростовский ҡәлғәһенән ҡалыша. Дмитрий Ростовский ҡәлғәһенән Дондағы Ростов ҡалаһы башлана.   

Атаман Платов ваҡытында ҡәлғә менән йәнәш Черкасск йәрминкәһе асыла. XIX быуаттың 30-сы йылдарында казактарҙы махау сиренән дауалау  өсөн  ике өй төҙөлә.

## Ҡылыҡһырламалары
Изге Анна ҡәлғәһе мөйөштәрендә алты форт менән алты мөйөшлө фортификация ҡоролмаһынан ғибәрәт. Алтымөйөштөң яҡтары һәр яғы 360 метр оҙонлоҡта. Ҡәлғә 50,2 гектар  майҙанды биләй. Ҡәлғә валдарының периметры әйләнәһе  2 км тиерлек тәшкил итә.  Кәртәләнгән ҡәлғә биләмәһендә  ағастан Покровский сиркәүе, дары мөгәрәптәре, комендант йорто, слобода төҙөлгән. XIX быуатта бөтә ҡаралтылар  һүтеп алына. Элекке ҡәлғә  биләмәләрен Старочеркасская станицаһы халҡының  баҡсалары биләй.

Ҡәлғә XVIII быуатта Рәсәйҙең көньяҡ оборона форпосты булған  "украин" оборона тармағына ҡарай. Рәсәйҙең көньяғындағы  оборона ҡоролмалары рус ғәскәрҙәренең алдынғы сиктәрен Ҡырымға яҡыныраҡ ҡуйыу иҫәбе менән төҙөлә. Нығытмаларҙың яңы һыҙыҡтарының төҙөлөшө пехота һәм кавалерия полктарын ҡоролған ҡәлғәләргә даими урынлаштырыу, ғәскәрҙәрҙең системалы әҙерлеген булдырыу менән алып барыла. Улар һан яғынан яйлап артып ваҡыт үтеү менән бөтә яҡтан татар һәм төрөк биләмәләрен уратып ала һәм көньяҡ дошмандарға ҡаршы һаҡланыу һыҙығын төҙөй алыу мөмкинлегенә эйә була.  

Ҡәлғәнең етешһеҙлеге булып уның  Дон тамағынан һәм Аҙау диңгеҙенән  алыҫ ятыуы була.  Был уның хәрби әһәмиәтен юҡҡа сығара. Даими яҙғы ташҡындар һәм  һаҙлыҡлы урында йәшәү арҡаһында гарнизон  һалдаттарының  ауырыуы өҫтәмә ауырлыҡтар бирә. Рус-төрөк һуғышын тамамлаусы Төркиә менән белград солох килешеүе буйынса Дон йылғаһынан түбәндә нығытмалар төҙөүгә хоҡуҡ алғандан һуң, Рәсәй хөкүмәте 1760 йылда Анна ҡәлғәһен бөтөрә. Ҡәлғә гарнизоны Изге Дмитирий Ростовский ҡәлғәһенә күсерелә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Вид с высоты птичьего полета
* Туризм в Донском крае 
* Аннинская крепость 
* Остатки крепости Св. Анны  .
Лебу

**Лебу** () — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Халҡы — 20838 кеше (2002).

## Һылтанмалар
* Коммунаның рәсми сайты
Албания ҡалалары

Албанияла рәсми рәүештә ҡала статсуны эйә барлығы 74 тораҡ пункт. Илдең баш ҡалаһы, бер үк ваҡытта иң ҙуры ла — Тирана. Ҙурлығы буйынса икенсе урында — Дуррес ҡалаһы.

** [[Албания|Албания ҡалалары]] исемлегенә** халҡы нән ашыу ҡалалар ингән:

## Иҫкәрмәләр
Ахыркапы маяғы

**Ахыркапы маяғы** () — ғәмәлдәге тарихи маяҡ, Сарайбурну морононда, Истанбулдың Европа ярында, Фәтих районының Ахыркапы кварталында урынлашҡан. Ахыркапы маяғын Азия ярында урынлашҡан Кадыкей Инчибурну маяғы менән тоташтырған тура һыҙыҡ Истанбул портының көньяҡ сиген аңлата. Маяҡтар араһы яҡынса 2.8 км.

## Тарихы
Фараз буйынса, маяҡтың барлыҡҡа килеүенә уның эргәһендәге карап һәләкәте сәбәпсе була. 1755 йылда Мысырға йүнәлгән сауҙагәр карабы Кумпкапа яры янында төндә, насар һауа шарттары арҡаһында ҡомға терәлә. Карап һәләкәте тураһында ишетеп, ғосман солтаны Ғосман III моряктарҙы ҡотҡара. Был һыуҙа хәүефһеҙ йөҙөүҙе тәьмин итеү өсөн, солтан бойороғо буйынса, капудан - паша ҡала диуарында бейеклеге 40 метр булған Ахыркапы маяғын төҙөтә. Маяҡ аҡ башня формаһында була һәм зәйтүн майында эшләй.

1857 йылда, солтан Әбдел-Мәжит I яңы маяҡты сафҡа индерә, ул француз инженерҙары тарафынан Ахыркапы тирәһендә, Топкапы һарайынан көньяҡта, ҡала диуарҙары янында төҙөлә. 1958 йылда маяҡ Босфорҙан Кеннеди урамы менән айырыла, әммә тәғәйенләнеше буйынса ҡулланылыуын дауам итә.

## Архитектураһы
1857 йылда төҙөлгән маяҡ беҙҙең көнгә тиклем үҙгәрешһеҙ тиерлек килеп еткән. Маяҡ 89 м бейеклектәге, уртаһында ҡара горизонталь һыҙаты булған, конус формаһындағы аҡ башнянан ғибәрәт. Яҡтылыҡ 118 метр бейеклектә урынлашҡан. Башта маяҡ кәрәсин менән эшләй, һуңынан уны карбид лампаһына күсерәләр. Әлеге ваҡытта маяҡ электр ҡулланып эшләй. Маяҡ фонарҙарының биш йөҙ миллиметрлы көҙгөлө линзалары бар, лампаларының ҡеүәте 1000 ватт. Ғәҙәти режимда маяҡ һәр 6 секунд һайын 30 саҡрым алыҫлыҡта күренгән емелдәүсе сигналдар бирә. Томан ваҡытында сигнал һәр 20 секунд һайын бирелә.

Ахыркапы маяғы Төркиәлә «TUR-056» коды аҫтындағы маяҡтар исемлегенә индерелгән, һәм TC1ALH радиосигналдары бар.
Маяк *Яр ҡотҡарыу һәм хәүефһеҙлек идараһы* ҡарамағында(төр. Kıyı Müdürlüğü Emniyeti Genel).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Хәтмуллина Нәжибә Ғәлимйән ҡыҙы

**Хәтмуллина Нәжибә Ғәлимйән ҡыҙы** (; (1 сентябрь 1923 йыл — 6 апрель 1993 йыл — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, «За оборону Кавказа» миҙалы   һәм  2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены  менән бүләкләнгән .

## Биографияһы
Нәжибә Ғәлимйән ҡыҙы Хәтмуллина (ҡыҙ фамилияһы Өмөтдинова) Башҡорт АССР-ы Мәсетле районының Яңы Мөслим ауылында 1923 йылдың 1 сентябрендә тыуған. Атаһы - Ғәлимйән Өмөтдин улы Өмөтдинов, әсәһе - Баян Мөхәмәтхан ҡыҙы Өмөтдинова .

1941 йылдың 1 июлендә 18 йәшлек ҡыҙ Мәсетле район хәрби комиссариаты тарафынан Бөйөк Ватан һуғышына оҙатыла. Һауа һөжүме оборонаһының 85-се дивизияһы составына эләгә. Хәрби наградалары документтарынан күренеүенсә, ҡыҙ һауа һөжүмен күҙәтеү, хәбәр итеү һәм элемтә ғәскәренең айырым батальонында 63-сө күҙәтеү посында күҙәтеүсе булған .

Һуғыштан һуң яугир ҡыҙ Жданов исемендәге колхоз автогаражында эшләй. 1947 йылда Мөхәмәтфәғил Ҡәниф улы Хәтмуллинға	
 тормошҡа сыға һәм, ире фамилияһына күсеп, Хәтмуллина булып китә. Күпмелер ваҡыт "Кустпром" тигән ойошмала ла эшләп ала.

Тормош иптәше менән ике ул, ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерәләр.

1993 йылдың	6 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Яңы Мөслим ауылында, 69 йәшендә вафат була һәм ауыл зыяратында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Нажиба Галимьяновна Хатмуллина https://www.myheritage.com/person-2002560_27987862_27987862/%D0%BD%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%B1%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0-%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?lang=RU
Шәмәхә астрофизика обсерваторияһы

**Насретдин Туси исемендәге Шәмәхә астрофизика обсерваторияһы** (ШАО,  ) — Оло Кавказ һыртының көньяҡ-көнсығыш итәгендә 1435 метр бейеклектә, район үҙәге Шәмәхәнән 22 километрҙа һәм Баҡынан 144 километрҙа урынлашҡан, Әзербайжан Милли Фәндәр академияһы Астрофизика секторы базаһында асылған обсерватория. Нигеҙе 1960 йылда  һалына. Обсерваторияны ойоштороуға билдәле ғалим Йософ Мәмәдалиев ҙур өлөш индерә.  

1981 йылда обсерваторияға урта быуаттар математигы, физигы һәм астрономы Мөхәммәт Насретдин Туси  исеме бирелә.

Обсерватория хеҙмәткәрҙәре өсөн  Йософ Мәмәдалиев исемендәге (Пиркули) ҡасаба төҙөлә.

2008 йылдың сентябренән  капиталь  ремонт-төҙөлөш һәм фәнни-техник ҡорамалдарҙы модернизациялау башлана. 2013 йылдың 16 майында Шәмәхә астрофизика обсерваторияһында капиталь ремонт, реконструкция һәм автоматлаштырыу эштәре тамамлана.

## [[Телескоп]]тары
Төп ҡорамалы  — Германиянан алынған  рефлектор, көҙгөһөнөң диаметры — 2 метр, 1966 йылдан бирле файҙаланыла һәм Кавказ аръяғында беренсе ҙур телескоп булып тора.

Обсерваторияла йәнә түбәндәгеләр  ҡулланыла:

* Горизонталь ҡояш телескобы,   Ҡояшатмосфераһына спектр тикшеренеүҙәре үткәреү өсөн тәғәйенләнгән төп көҙгөһөнөң диаметры — 50 см.
* 20/13 сантиметрлы АФР-2 хромосфера-фотосфера стандарт телескобы, Ҡояш хеҙмәте ихтыяждары өсөн ҡулланыла;
* АЗТ-8 рефлекторы, көҙгөһөнөң диаметры 70 см;
* «Карл Цейс» фирмаһының рефлекторы,  көҙгөһөнөң диаметры 60 см;
* Мәҡсүтов  сисемаһының менискылы телескобы.

Батабат тауында (Нахичеван АР) 2300 м бейеклектә  1971 йылдан Батабат астрофизика обсерваторияһы эшләй.  Унда ҙур ҡояш коронографы тора, көҙгөһөнөң  диаметры — 53 см, шулай уҡ 70 сантиметрлы Ай-планета телескобы, Цейс-600,  ФАС-3А һәм киң мөйөшлө экспедицион  астрограф бар.

## Баҫмалар

* «Циркуляр ШАО»

## ШАО директорҙары

* Солтанов  Ғаджибәк Фаражулла оғлы, (1951—1980)
* Гусейнов Октай Хангусейн оғлы, (1980-??)
* Аббасов Алик Рза оғлы, (??-??)
* Исмаилов Зохраб Аббасали оғлы, (??-??)
* Гусейнов Камран Әхмәт оғлы, (??-??)
* Әхмәтов Шмидт Буньяд оғлы, (??-1997)
* Кулиев Әйүб Сәләх оғлы (1997 йылдан). 

## Галерея

Файл:Stamps of Azerbaijan, 2001-593s.jpg|Фәйләсүф, математик һәм астроном Насретдин Тусиҙың тыуыуына 800 йыл тулыуға арнап сығарылған Әзербайжан маркаһы
Файл:SHAO.JPG|ШАО-ҙың 2 метрлы телескобы
Файл:Shemakhy Astrophysical Observatory.JPG|Шәмәхә обсерваторияһы күренеше
Файл:Shamaxi Astrofizika.jpg|Әзербайжан маркаһы. Шәмәхә астрофизика обсерваторияһы.


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Шемахинская астрофизическая обсерватория
* ШАО в Большой советской энциклопедии
* Официальный сайт Обсерватории
* Шамахинская Астрофизическая Обсерватория им. Н. Туси на сайте НАНА
* ШАО в «Астропедии»
* Д.Шестопалов, К.Шапиро. Планета учителя Сорина 
* Внеземное — информация о космосе. Спутник Ио и вулканическая активность
* ШАО за 40 лет.
* Из истории обсерватории …
* Оптические телескопы ШАО
* Подписан договор о сотрудничестве с Шамахинской обсерваторией
Богородица Успение сиркәүе (Недвиговка)

**Богородица Успение сиркәүе** ― Ростов өлкәһе Недвиговка ауылында православие ғибәҙәтханаһы.   Ростов һәм Новочеркасск епархияһына ҡарай. XX быуат башында төҙөлгән. Мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
Недвиговка ауылында Богородица Успение сиркәүе 1796 йылда уҡ төҙөлә. Диуарҙары таштан, ә  көмбәҙе һәм манараһы  ағастан була. Ваҡыт үтеү менән ул иҫкерә, уның урынына  1905 йылда шул уҡ урында һәм шул уҡ исем менән яңы ғибәҙәтхана төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.  Архитекторы билдәһеҙ, әммә төҙөлөш яҡынса В.Н. Васильев  проекты буйынса алып барыла. 1914 йылда төп төҙөлөш эштәре тамамлана.

1937 йылда ғибәҙәтхана  ябыла һәм талана, сиркәү китапханаһы һәм архивтары яна, сиркәү башлығы Иоанн Загравский  ҡулға алына һәм һөргөнгә ебәрелә. 1943 йылда немец оккупацияһы ваҡытында, сиркәү яңынан асыла.

## Тышҡы күренеше
Сиркәү ҡыҙыл кирбес эклектикаһы өлгөһө булып тора. Уның архитектураһында боронғо рус төҙөлөшө, шулай модерн элементтары (мәҫәлән, аш бүлмәһендә  ҙур ярым түңәрәк тәҙрә уйымдары) бар. Бина тәре формала, сатырлы япма менән биш көмбәҙе пропорционаллек менән айырыла. Манараһы туранан-тура сиркәү бинаһына йәнәш төҙөлгән һәм уның көнбайыш инеү урынында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Сарс (эшселәр ҡасабаһы)

**Сарс** — Рәсәй Федерацияһының Пермь крайындағы Октябрь районының ҡала тибындағы ҡасабаһы.

## Географияһы
Сарс ҡасабаһы Сарс йылғаһы (Камабассейны) башында, Ҡазан — Екатеринбург тимер юл линияһының Октябрьский (Чад) тимер юл станцияһынан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Шулай уҡ ҡала тибындағы Сарс ҡасабаһы янында Кесе Сарс, Оло Сарс һәм Рус Сарсы ауылдары тора.

Сарс эргәһендә бик күп мәмерйә һәм шишмәләр бар.

## Тарих
Сарс тәүге тапҡыр 1800 йылда телгә алына. 1859 йылда Сарс ҡасабаһына нигеҙ һалына. Сарс ҡала тибындағы ҡасаба статусында — 1939 йылдан алып тора. Ҡасабала 2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса 4931 кеше йәшәй.

## Халыҡ

## Инфраструктураһы
Сарс ҡасабаһында быяла заводы бар. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Сарсҡа Ленинград оптика-механика заводы эвакуациялана. Һуғыштан һуң завод ағас бысыу һәм ағас эшкәртеүгә күсә. Әлеге ваҡытта ул эшләмәй.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанағы
* 
* terrus.ru — Рәсәй база данных
* http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803791839
Вата (галерея)

**«Вата»** — Дондағы Ростовта хәҙерге сәнғәттең  коммерцияға ҡарамаған шәхси арт-галереяһы

## Тарихы
«Вата» шәхси  галереяһы 2009 йылда Эллада  Алексеева һәм Александр Дорохов тарафынан Дондағы Ростовта ойошторола.

Галерея  2009 йылдың  19 декабрендә   Сергей Сапожниковтың «Моя бабушка снимает лучше» проекты буйынса асыла.  Галереяны  ойоштороусылар «Вата»  рәсми  статусҡа эйә түгел  һәм коммерция булмаған  предприятие  булып тора тип билдәләй. 

2010 йылдың  авгусында «Вата»  галереяһы янында  Рәсәйҙең көньяғында беренсе  заманса сәнғәт китапханаһы асыла. Китапхананы башлап ебәреүсе булып Сергей Сапожников тора.

«Вата» галереяһы  бер йылдан саҡ ҡына ашыуыраҡ эшләп ҡала, әммә Дондағы Ростов сәнғәте тарихында яҡты эҙ ҡалдыра.

## Һайланма күргәҙмәләре

* 2010 — «Живопись». Альберт Погорелкин.
* 2010 — «Слепые. Disconnect».  «Мир» төркөмө.  Руфат  Гасановтың  «O, Sortie!» фильмы премьераһы
* 2010 — «Out of focus». Михаил Малышев.
* 2010 — «ВиноВатаЯ». Наталья Дурицкая.
* 2010 — «Здесь был Вова». Наталья Дурицкая, Сергей Сапожников.
* 2010 — «Объекты, конструкции, звуки». Эдуард «Papa Srapa» Срапионов.
* 2010 — «Александр Аксинин».
* 2010 — «Поля Цвета». Александр «Китаец» Селиванов.
* 2010 — «Поймёт не каждый, но искусствоведы, я думаю, оценят». Олег Устинов.
* 2010 — «97 см». Эдуард «Papa Srapa» Срапионов.
* 2010 — «Авторская фотография без названия». Сергей Сапожников..
* 2010 — «Видите ли, город». Вивиан дель Рио.
* 2010 — «Я-Ма». Алексей Хамов.

* 2009 — «Моя бабушка снимает лучше». Сергей Сапожников.

## Фильмографияһы

* 2010 — «O, Sortie!», док. фильм. Режиссёры Руфат Гасанов. ВГИК студияһы.

*

*

## Сығанаҡтар
Ростов бойондороҡһоҙ драма театры

**Ростов бойондороҡһоҙ драма театры (РНДТ)** — хөкүмәткә ҡарамаған репертуарлы  драма театры, 2013 йылдың  9 мартында нигеҙ   һалынған. Театрҙың художество етәксеһе кинорежиссёр һәм театр актёры, сценарист, журналистар союзы ағзаһы Илья Костинкин

## Театр тураһында
Театр классиканан алып модернға тиклем төрлө постановкалар менән  сығышы яһай. Репертуарында заманса жанр элементтары менән яңыса ҡарап классик спектаклдәргә баҫым яһала. Театр шулай уҡ сәхнәлә пьесалары уңышлы барған йәш авторҙар менән хеҙмәттәшлек итә. Реперутары халыҡтың төрлө  социаль һәм йәш төркөмдәренә  иҫәпләнә. Театр  үҙенең даими профессиональ  труппаһына,   тулы  техник йыһазландырыуға, камера майҙансығына эйә.  

Театр  эргәһендә балалар һәм өлкәндәр өсөн  актерлыҡ оҫталығы курстары асылған

## Репертуары

* «Случай в зоопарке» (Э.Олбиның «Что случилось в зоопарке?» пьесаһы буйынса)
* «Мертвые души» (Н. В. Гоголь)
* «Лифт» (романтик комедия М.Балаян)
* «Чайка» (А. П. Чехов)
* «На дне» (М.Горький)
* Мюзикл «Ревизор» (Н. В. Гоголь)
* «Он, она и его жена» ( М.Заславскаяның пьесаһы буйынса комедия)
* «Записки покойника» ( М.Булгаковтың «Театральный роман» әҫәре буйынса)
* «Четверо» (М.Балаянлың пьесаһы буйынса лирик комедия)
* «Иду на Вы!» (М.Задорнов һәм М.Крупиндың әҫәре буйынса тарихи драма)
* «Преступление и наказание» (Ф. М. Достоевский)

## Һылтанмалар

* Сайт театра
* Группа Вконтакте 
* Группа Facebook
* Instagram

## Әҙәбиәт

* Опыт театральной независимости 
* Интервью Ильи Костинкина: «Частный театр — проект неокупаемый» 
* Илья Костинкин: на нытиков и критиков я внимания не обращаю
* Как из управляющего партнера строительной компании стать худруком театра
Карл Либкнехт исемендәге ҡасаба

**Карл Либкнехт исемендәге** ҡала тибындағы ҡасаба Рәсәй Федерацияһының Курск өлкәһе Курчатов районында урынлашҡан]].

Карл Либкнехт исемендәге ҡасабаһы шул уҡ исемдәге ҡала биләмәһе статуслы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтергән һәм үҙ составына берҙән-бер тораҡ пункты кергән ҡасаба..

Халыҡ — 7908 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса).

Ҡасаба Сейм йылғаһының һул ярында урынлашҡан (Десна йылғаһының ҡушылдығы). Тимер юл станцияһы: Курск — Иркутск тимер юл линияһындағы Блохино станцияһы.

## Тарих
Тораҡ пункты 400 йылдан ашыу йәшәй. 1606 йылда Пенка йылғаһының ярында нигеҙләнгән. Тораҡ пункты элек Пены тип йаталған була, ләкин Карл Либкнехт хөрмәтенә уның исеме менән аталған.
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан ҡасабала Карл Либкнехт исемендәге ремонт-механика оҫтаханаһы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — завод) була, һуғыш башланыу менән ул бөтә персоналы менән бергә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 1941 йылда Ҡырғыҙ ССР-ына эвакуациялана. Сокулукский районынан эвакуацияланған оҫтахана ҡорамалдары базаһында Краснооктябрьский ҡала тибындағы ҡасабала тыл хеҙмәтсәндәренең героик тырышлығы менән ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Сокулукский заводы «Торгмаш» төҙөлә, ул бөтә илгә билдәле продукция : тағылма-цистерналар АЦПТ-0,9, ялан кухняһы КП-125М, автоцистерна 806 (АЦА-4.2-53А) ГАЗ-53-12 шассиһында һәм башҡа бик күп нәмәләр — сығара.

Ҡала тибындағы ҡасаба статусын 1930 йылда ала.

## Иҡтисад
* Бетон заводы
* Тимер ҡоролмалары эшләү заводы.
* Машиналар төҙөү заводы (ябылған)
* Шәкәр комбинаты (ябылған)

## Иҫкәрмәләр


## Сығанағы
* 
* terrus.ru — база данных России
* ВОССТАНОВЛЕНИЕ ЭВАКУИРОВАННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ В КЫРГЫЗСТАНЕ В ГОДЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ
Айс Арена (спорт -күңел асыу комплексы)

**«Айс Арена»** — Дондағы Ростовта  спорт-күңел асыу комплексы, 2014 йылдың декабрендә асылған. 

Әлеге ваҡытта боҙ аренаһы административ комплекстан һәм ярыштар үткәреү өсөн боҙ майҙансығынан тора. Перспективала   урынға монтажлана, проекты буйынса ҡышҡы спорт төрҙәре менән генә түгел, шулай уҡ   баскетбол, волейбол һәм мини-футбол менән шөғөлләнергә була. Бының өсөн майҙансыҡты махсус япма менән ябыу планлаштырыла. Икенсе сиратта – күнекмәләр өсөн һырғалаҡты  2015 йылдың яҙында төҙөй башлау планлаштырыла, хәҙерге ваҡытта ерҙе нығытыу буйынса эштәр башҡарыла. 

Бинала кафетерий,  конькиҙар  прокаты пункты, сисенеү бүлмәләре, бәҙрәфтәр бар, икенсе ҡатта боулин урынлаштырыу мөмкинлеге ҡаралған. Ҡышҡы спорт төрҙәре буйынса 6-сы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенә ҡуртымҡа бирелгән икенсе бинала сисенеү бүлмәләре, бәҙрәфтәр, душ бүлмәләре, спорт залдары, административ бүлмәләр урынлашҡан.    

Мәктәптә бушлай  460  хоккейсы һәм  фигурасылар уҡый, өлкә мәктәбе тағы ла 140 баланы уҡытыу өсөн контингентты киңәйтеүгә ғариза биргән 

«Айс Арена» «Ростов» хоккей клубының запас стадионы һәм күнекмәләр базаһы  булып тора. Беренсе рәсми уйынды бында  2015 йылдың  7 мартында үткәрәләр, Юғары хоккей лигаһы беренселегенә  уйындың  1-се раундында «Ростов» Новочебоксар  «Ыласынын»  10:0  иҫәбе менән тар-мар итә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт ХК «Ростов» Ростов-на-Дону
Высокогорный (Хабаровский крайы)

**Высокогорный** — Рәсәйҙәге Хабаровск крайының Ванинский районындағы ҡала тибындағы ҡасаба. Высокогорненский ҡала биләмәһенең административ үҙәге .

Сихотэ-Алинь (450 метр самаһы бейеклектә) таулы урынында, район үҙәге Ванинонан 140 километр төньяҡ-көнбайышта, Муля йылғаһы ярында урынлашҡан. Тимер юл станцияһы Комсомольск-на-Амуре — Советская Гавань линияһында тора.

## Тарих
Высокогорный ҡасабаһына 1943 йылдың октябрендә нигеҙ һалынған, ә 1947 йылдың 8 ғинуарындағы СССР Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы Комсомольск-на-Амур—Советская Гавань тимер юл линияһы менән берлектә Алыҫ Көнсығыш тимер юлдары составына индерелә һәм Приморье крайынан Хабаровск ҡалаһына тапшырыла. Был 1949 йылда РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Башҡарма комитеты һәм Совет-Гавань район советы ҡарары менән Муля станцияһында Башҡарма комитет һәм Ҡасаба советы ойошторола, ә станция Муля эшселәр ҡасабаһы статусын ала, ул Советская Гаваны ҡала яны зонаһына инә. 1955 йылдың 10 июнендә Муля эшселәр ҡасабаһы Высокогорный эшселәр ҡасабаһы итеп үҙгәртелә. 1972 йылда, Ванинский районы барлыҡҡа килгәс, ҡасаба уның составына индерелә.

## Иҡтисад
* Высокогорный ҡала биләмәһе территорияһында бер нисә тимер юл предприятиелары урынлашҡан: ТЧ-10 локомотив депоһы, сигнализация һәм ШЧ-10 элемтә дистанцияһы. НГЧ-8 граждандар ҡоролмалары дистанцияһы, һыу менән тәьмин итеү ВоДч-4 дистанцияһы, ПЧ-18 юл дистанцияһы, янғын һүндереү поезы (ВОХР), 2-се класлы тимер юл станцияһы.
* Ҡала тибындағы ҡасаба биләмәһендә урман тармаҡ предприятиеһы «Арҡайым» эшләй.

## Мәҙәниәт һәм белем биреү
Ҡала биләмәһендәге мәҙәниәт тармағы хеҙмәткәрҙәренең дөйөм һаны — 26,5 берәмек тәшкил итә.

Ҡала Мәҙәниәт йортонда 25 ижади клубтары тотороҡло эшләй, уға 392 кеше йөрөй. Уларҙың 14-е 14 йәшкә тиклемге балалар өсөн (245 бала ҡатнаша).

Ҡасабала 2 дөйөм белем биреү учреждениеһы эшләп килә: 920 мәктәп уҡыусыһы урта белем ала һәм балалар баҡсаһы, блалар сәнғәт мәктәбе эшләй.

Ҡала биләмәһендә Высокогорненский китапханаһы бар.

## Һаулыҡ һаҡлау
Халыҡты медицина хеҙмәтләндереүен дәүләт бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы «Ванинский үҙәк район дауаханаһы» тормошҡа ашыра, унда 6 әйләнәһенә эшләүсе стационар, ашығыс медицина ярҙамы хеҙмәте, поликлиника эшләй.

## Бәйләнеш
Ҡасабала цифрлы телевидениеһы эшләй, ул үҙ эсенә каналына 8 каналды алған («Беренсе канал», «Россия 1», « Россия 2», «Россия К», «Рәсәй 24», НТВ, «Петербург—Бишенсе канал» һәм «Карусель»), шулай уҡ телефон бәйләнеше һәм интернет менән файҙаланыу бар. Бынан тыш, ауыл халҡы кәрәҙле элемтә хеҙмәттәре менән файҙалана (Beeline, МегаФон, МТС). Барлыҡ өс оператор ҙа 3G яңы стандарты буйынса эшләй. 2017 йылда «МТС» 4G эшләй башлаған.

## Галереяһы

## Сығанағы
* 
* terrus.ru — база данных России
* Паспорт посёлка на сайте Ванинского района — информация частично устарела

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Ванинский районының рәсми сайты
Бесәйҙәр ҡалаһы

**«Бесәйҙәр ҡалаһы»** ( — «Бесәй») — Истанбул ҡалаһын тултырған берәҙәк бесәйҙәр тураһында тулы метражлы документаль  фильм.

Картинаның премьераһы 2016 йылдың 21 февралендә Истанбулда «!f» бойондороҡһоҙ кино фестивалендә була. Рәсәйҙә премьераһы 2017 йылдың 30 ноябрендә була.

## Тәнҡит
«Бесәйҙәр ҡалаһы» кино тәнҡитселәренең һоҡланыулы фекерҙәрен яулай. Фильмдың  Rotten Tomatoes сайтында 106 рецензия нигеҙендә төҙөлгән рейтингы  98 процент тәшкил итә.

Борис Иванов (Film.ru) билдәләүенсә, «„Бесәйҙәр ҡалаһы“ йөнтәҫ йән эйәләрен күҙәткәндә түгел, ә бесәйҙәр менән дуҫлығы тураһында һөйләгән истанбуллыларҙың йөҙҙәренә ҡарағанда күпкә ҡыҙыҡ».

## Бүләктәре һәм номинациялары

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
* 
-
Октай Синаноғлу

**Октай Синаноғлу** (; 25 февраль 1935 йыл — 19 апрель 2015 йыл) — Төркиә ғалимы, физик-химик һәм молекуляр биофизик.

## Биографияһы
Октай Синаноғлу 1935 йылдың 25 февралендә Италияның Бари ҡалаһында Нүзхәт Хашим менән Рүвейдә Синаноғлу ғаиләһендә тыуа. Октай Синаноғлуҙың атаһы Төркиә консуллығы хеҙмәткәре һәм яҙыусы була. Ул грек һәм рим мифологиялары тураһында китап яҙа. «Петрарка» тигән икенсе бер китабы 1931 йылда баҫылып сыға. 1938 йылдың июлендә Октай Синаноғлуҙың атаһы ғаиләһе менән бергә Төркиәгә ҡайтарыла. Октай Синаноғлуҙың һеңлеһе — төрөк йырсыһы Эсин Афшар (1936—2011).

1953 йылда Синаноғлу АҠШ-ҡа китә. 1956 йылда Берклиҙа Калифорния университетын тамамлай һәм бакалавр дәрәжәһен ала. Киләһе йылына Синаноғлу MIT-та магистр дәрәжәһен ала һәм Слоун стипендияһы лауреаты була. 1959—60 йылдарҙа физик химия өлкәһендә фәлсәфә докторы дәрәжәһенә өлгәшә.

1960 йылдан Йель университетында эшләй. 1963 йылдың 1 июлендә химия буйынса тулы профессор вазифаһын ала. Синаноғлу ХХ быуатта Йелдең иң йәш тулы профессоры, ә университеттың бөтә тарихында өсөнсө иң йәш тулы профессор була.

1964 йылда Синаноғлу Йелдә теоретик химия бүлексәһен аса. 1997 йылда Октай Синаноғлу Йель университетынан китә.

Йелдән киткән мәлдән алып 2002 йылға тиклем Йылдыз Техник университетында химия уҡыта.

1966 йылда Синаноғлу Төркиәнең Химия өлкәһендәге ғилми-техник тикшеренеүҙәр советы премияһы менән бүләкләнә.

Синаноғлу ике тапҡыр Нобель премияһына тәҡдим ителә.

2001 йылда Октай Синаноғлу тураһында «Төрөк Эйнштейны Октай Синаноғлу» тигән китап сыға, уның авторы — төрөк яҙыусыһы Әминә Чәйҡара.

2015 йылдың 10 апрелендә Дилек Синаноғлу иренең Майами дауаханаһына һалыныуы тураһында хәбәр итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, ул мәлгә Синаноғлу туҡланыу көпшәһе аша ғына тәғәмләнә. Октай Синаноғлу 2015 йылдың 19 апрелендә 80 йәшендә вафат була. Вафатының сәбәбе тураһында рәсми хәбәр бирелмәй. Синаоғлу, Шакирин мәсетендә йыназаһы уҡылып, Ҡараджаәхмәт зыяратында ерләнә.

### Шәхси тормошо
1963 йылдың 21 декабрендә Синаноғлу Паула Амбрустерға өйләнә. Был никахтан Синаноғлуҙың өс балаһы була.

Дилек Синаноғлу — икенсе ҡатыны. Игеҙәк балалары тыуа. Ғаилә Техаста һәм Истанбулда йәшәй.

## Иҫкәрмәләр




## Һылтанмалар
* Умер «турецкий Эйнштейн» — профессор Октай Синаноглу
Яҡшымбәтов

**Яҡшымбәтов** — фамилия.

* Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы (18 октябрь 1928 йыл — 6 ноябрь 2018 йыл) — Сибай руднигының элекке быраулаусыһы, бригадиры, газ һәм электр менән эретеп йәбештереүсеһе. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны.
* Яҡшымбәтов Малик Нәсих улы (18 апрель 1944 йыл — 18 февраль 1993 йыл) — кинорежиссёр, 1991—1993 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһының художество етәксеһе.
Ямалиев

**Ямалиев** — фамилия.

* Ямалиев Альберт Мәғсүм улы (1942—2017) — үҫемлектәр физиологы. Биология фәндәре докторы (1990).
* Ямалиев Вил Үзбәк улы (1957 й.т.) — тау инженеры. Техник фәндәре докторы (2002).
* Ямалиев Ким Мәсғүт улы (1928—2012) — физик. Техник фәндәре докторы (1990).
* Ямалиев Сәлих Ямалетдин улы (8 апрель 1889 йыл — 1 июль 1938 йыл) — педагог, мәғариф эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. 1923—1930 йылдарҙа Бәләбәй педагогия техникумы директоры, 1936—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары урынбаҫары. Сәйәси золом ҡорбаны.
* Ямалиев Памир Камалетдин улы (26 май 1942 йыл — 27 март 1999 йыл) — СССР һәм Рәсәй биатлонсыһы, тренер. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1994), биатлон буйынса спорт мастеры (1969).
Янбаев

**Янбаев** — фамилия.

* Янбаев Марат Салауат улы (10 апрель 1947) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре.
* Янбаев Шакир Мәхийән улы (19 ноябрь 1925 йыл — 3 июнь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист.
* Янбаев Юлай Әғләм улы (21 ғинуар 1962 йыл) — ғалим-биолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 
----
* Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы (16 октябрь 1953 йыл) — башҡорт журналисы һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Хулуси Бехчет

**Хулуси Бехчет** (; 20 февраль 1889 йыл, Истанбул — 8 март 1948 йыл, Истанбул) — төрөк дерматологы,  Адамантиадис—Бехчет  ауырыуына исеме бирелгән;  1910 йылда Истанбулда Гүлхана Медицина академияһын тамамлай; 1914 йылда Кыркларели хәрби госпиталендә баш табип урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

## Биографияһы
Хулуси Бехчет 1889 йылдың 20 февралендә Истанбулда тыуа. 1990 йылда Истанбулдағы Гүлхана  Медицина академияһын тамамлай һәм академия ҡарамағындағы дерматология клиникаһында эшләй башлай. 1914 йылдың июлендә  Кыркларели хәрби госпиталенә тәғәйенләнеш ала, баш табип урынбаҫары итеп ҡуйыла.  Беренсе донъя  һуғышы  ваҡытында  Әдирнә хәрби госпиталендә дерматолог булып эшләй,  һуғыш аҙағында,  1918 йылдың авгусынан,  Будапештта  һәм Берлиндағы   Шарите клиникаһында эшләй.  Ғосман империяһына  1919 йылдың октябрендә ҡайта.

Бер ни тиклем үҙенең клиникаһында эшләгәндән һуң, 1923 йылда Бехчет енси юл менән тапшырылыусы ауырыуҙарҙы дауалауҙа махсуслашҡан Хаскөй дауаханаһына баш табип итеп тәғәйенләнә; алты айҙан Гураб дауаханаһы дерматология клиникаһына өлкән табип итеп ҡуйыла. 1933 йылда үткәрелгән  университет реформаһынан һуң,  дерматология һәм сифилис кафедраһы профессоры итеп тәғәйенләнә. Байтаҡ йылдар үткәс (1947 йылда Женевалағы медицина конгресында)  «Бехчет ауырыуы»  тигән атама аласаҡ  ауырыу өҫтөндәге эшенә бәйле билдәлелек ала.  1939 йылда Истанбул университетының медицина факультеты профессоры була; 1948 йылдың 8 мартында вафат була.

## Хеҙмәттәре

* Behçet H, Hodara M. Etude histologique expérimentale sur le sublimé appliqué sur la peau normale. Keçecian Matb., Istanbul, 1921.
* Behçet H, Hodara M. Recherches sur la pathogénie de la dermatose produites par les poussiéres d’orge altérées. Istanbul, 1921.
* Behçet H, Hodara M. Un cas de iodide noduleuse, pustuleuse, ecthymateuse et vegétante ou ioderma tubéerosum. Istanbul, 1921.
* Behçet H. Emrazı Cildiyede Laboratuarın Kıymet ve Ehemmiyeti. Istanbul, 1922.
* Behçet H. Halep veya Şark Çıbanlarının Diatermi ile Tedavisi. Orhaniye Matb., Istanbul. 1922.
* Behçet H. Frengi tedavisi hakkında beynelmilel anketlerim. 1923.
* Behçet H. Wassermann Hakkında Noktai Nazar ve Frengi Tedavisinde Düşünceler. Istanbul, 1924.
* Behçet H. Frengi iptidai karhası ve hurdebini teşhisi. 1926.
* Behçet H. Halep veya Şark Çıbanlarının Diatermi ile Tedavisi. Kader Matb., Istanbul. 1926.
* Behçet H, Hodara M, Süreyya. Memleketimizde Arpa Uyuzlarının Menşei Hakkında Etüdler. Istanbul, 1927.
* Behçet H. Frengi Niçin Ayıp Görülür, Frengiyi Neden Gizli Tutmak Adet Olmuştur. Tabiatta Ayıp Denilen Hastalık Var mıdır?, Belediye Basımevi, Istanbul, 1935.
* Behçet H. Frengi Dersleri. Istanbul, Akşam Matbaası, 1936.
* Behçet H. Frengi tarihi ve geçirdiği devirler. Üniv. Haft. Ist. Üniv. Yayın., No : 47, Ist. 1937.
* Behçet H. Klinikte ve Pratikte Frengi Teşhisi ve Benzeri Deri Hastalıkları. Istanbul, Kenan Basımevi, 1940.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* ӘTürkan Saylan: Life Story of Dr. Hulusi Behçet, Yonsei Med J 1997; 38: 327—332.
* 
* 

## Һылтанмалар

*
Король һарайы

**Король һарайы** () —  Польшаның Варшава ҡалаһындағы тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы,  Милли мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Дәүләт музейҙары реестрына индерелгән.

## Тарих
Польша короллеге һәм Лөйөк Литва кенәзе  король Сигизмунд Ваза 1598-1618 йылда төҙөгән һарай. Һарай урта быуаттарҙағы Мазовея кенәздәренең һарайы урынында төҙөлгән. Һарай өсөн яһалма ҡалҡыулыҡ булдырыла һәм уның өҫтөндә биш мөйөшлө, 60 метр бйеклектәге манаралы һарай төҙөлгән. Ҡайһы бер фараздар буйынса, һарай Смоленск  фортификация ҡоролмаларына оҡшатып эшләнгән.

Замок талауға дусар ваҡытында һөжүм швед XVII быуаттың уртаһындағы Төньяҡ һуғышы нда замокты шведтар талай. Ян Собеский, һәм III Август  ремонт эштәрен финанслауға ҡарамаҫтан, төҙөлөш масштаблы рәүештә һуңғы король Станислав Август Понятовской тарафынан яңыртыла.  Уның инициативаһы буйынса Висла буйлап  классицизм  стилендә төҙөлгән заманса яңы ҡанат  төҙөлә,  ә иҫке замок эргәһендә булған ҡоролмалар янында королдең яңы китапхана корпусы барлыҡҡа килә, ул замокты барокко стилендә төҙөлгән "билбау тимере аҫтындағы һарай" менән тоташтырып тора.

 Король һарайының Сенаторҙар залында  Николай I Польша батшалығының тәхетенә ултыртыу поляк батшалығы була.

Ике донъя һуғыштары араһындағы аралыҡта һарай бер нисә тапҡыр реставрациялана һәм унда президент Мосцицкий Игнаций урынлаша. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында нацистар һарайҙы бомбаға тотоп емерә.

Һуғыштан һуң һарай 1971 йылға тиклем буш тора. 1971 йылда Польша сеймы һарай бинаһын тергеҙеү буйынса хөкүмәт ҡарарҙары ҡабул итә, һарай элекке фотоһүрәттәр буйынса тергеҙелә. 1988 йылға тиклем тергеҙеү эштәре дауам итә. Аркада Кубицкий Аркадалары файҙаланыуға 2009 йылда тапшырыла.

Хәҙер һарайҙа музей тора, унда Рембрандтың (*Ученый за пюпитром* и *Девушка в картинной раме)* һәм Матейконың («Стефан Баторий под Псковом]») картиналарын, шулай уҡ Беллоттоның иҫке Варшава күренештәре төшөрөлгән картиналарҙы күрергә мөмкин.

Көн һайын, 11:15 сәғәттә Король һарайы башняһы араһында торбала уйнаусы сигнал бирә: был ваҡытта Бөйөк Ватан һуғышы барышында Варшаваны  бомбаға тотҡанда сәғәт туҡтап ҡалған була.

## Галереяһы

Файл:Chamber of Deputies of Polish Sejm in Warsaw Royal Castle.PNG|Депутаттар палатаһы
Файл:2 Zamek Krolewski 19.jpg|Һарай капеллаһы
Файл:2 Zamek Krolewski 20.jpg|Каналетто картиналары
Файл:2 Zamek Krolewski 29.jpg|Тәхет залы
Файл:2 Zamek Krolewski 33.jpg|Милли зал
Файл:2 Zamek Krolewski 36.jpg|Ассамблея залы
Файл:2 Zamek Krolewski 43.jpg|Кәңәшмәләр бүлмәһе
Файл:Marble Room at the Royal Castle in Warsaw, Poland.jpg|Мәрмәр бүлмә
Файл:Dziewczyna w ramie obrazu.jpg|Рембрандт картинаһы
Файл:Rembrandt Scholar at the Lectern.jpg|Рембрандт картинаһы

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Andrzej Rottermund, *w zamek królewski Warszawie*, Naukowe Wydawnictwo PWN, Warszawa, 2002,
Зерноград (станция)

**Зерноград**,( 1973 йылға тиклем  **Дөйә**) — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы,  Ростов өлкәһе  Зерноград районының  Зерноград ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарихы
1015 йылда Дондағы Ростовтың Торговая (хәҙер Сальск ҡалаһы) тимер юлы менән бергә разъезд сифатында төҙөлгән. Урындағы оло кеше Григорий Иванович Махно Дөйә разъезы тураһында былай тип һөйләй:
  
Беренсе донъя һуғышы алдынан батша хөкүмәте Батайск тимер юлы тармағы аша  Дондағы Ростовты Торговый станцияһын (хәҙер Сальск ҡалаһын) тимер юлы менән   тоташтырырға ҡарар итә. 1915 йылға юл төҙөлөшө тамамлана.   Инженерҙар уны файҙаланыуға ҡабул итә.   Кагальницкая станицаһынан  Мечётинская станицаһына ярты юлда  разъезд асырға ҡарар итәләр. Һәм уйлай башлайҙар; нисек итеп атарға? Тирә-яҡта ҡылғанлы дала, кешеләр юҡ, ә сағыштырмаса яҡында дөйәләр көтөүлеге.  Шулай итеп разъезды «Дөйә» разъезы тип атарҡға ҡарар итәләр.   


## Әҙәбиәттә телгә алыныуы
Дөйә станцияһына Владимир Войтенко шул уҡ исемле шиғырын арнай

## Расписание

* Расписания рейсов из Зернограда в Батайск

## Иҫкәрмәләр
Сиҙәм (станция)

**Сиҙәм** — Ростов өлкәһе Сиҙәм районы Сиҙәм ҡасабаһында урынлашҡан электрлаштырылмаған Батайск — Сальск тимер юлы һыҙығындағы тимер юлы станцияһы.

## Станцияның эшмәкәрлеге
Ростов төбәгендәге Сиҙәм станцияһы Рәсәй тимер юлдарының Төньяҡ-Кавказ тимер юлы составына инә.

Станция хужалығында ебәреү-ҡабул итеү һәм инеү урындары бар. Станцияла йөктәрҙе бушатыу һәм тейәүҙәр башҡарыла. Сиҙәм элеваторына һәм башҡа предприятиеларға инеү урындары үткәрелгән.

Станция аша йөк поездары йөрөй.

Әлеге ваҡытта пассажир поездары алыҫ маршруттарға йөрөмәй.

Станцияла тимер юлы вокзалының бер ҡатлы кирбес бинаһы бар, унда станция начальнигы һәм станция буйынса дежурный урынлаша.

## Ҡала яны пассажирҙар хәрәкәте
Сиҙәм станцияһы буйлап 6 ҡала яны пассажир поезы йөрөй, улар Сиҙәм ерҙе Ростов-Главный, Сальск, Волгодонск, Куберле станциялары менән, шулай уҡ ике аралағы станциялар һәм туҡталыу платформалары менән бәйләй.

## Иҫкәрмәләр
Венгрияның һалым системаһы

**[[Венгрия|Венгрияның]] һалым системаһы** федераль хөкүмәт һәм урындағы властарҙың һалым түләтеүен күҙҙә тота. Венгрия ҡаҙнаһына һалым керемдәре Эске тулайым продукттыңП 39,3 процентын тәшкил итә. Иң мөһим килем сығанатары — федераль кимәлдә йыйылған килем һалымы, социаль яҡлау, табыштан һалым һәм өҫтәмә хаҡҡа һалым. Төбәк һалымдары өлөшө 5 % тәшкил итә, ә Европа Берлеге буйынса уртаса күрһәткес 30 %.
## Тарихы
Һәр тарихи осорҙа Венгрияла һалым һалыу үҙгәреп тора. Ғосман империяһы хакимлыҡ иткәндә урындағы властар Венгрияның уртаһында мосолман булмаған халыҡтан — зимми — мосолмандар азат ителгән айырым һалым йыя. Австрия-Венгрия хакимлығы ваҡытында Австрия властары һалым йыя, аҙаҡ 1867 йылда Габсбургтар менән төҙөлгән килешеү йомғаҡтары буйынса Венгрия үҙе һалым йыйыу хоҡуғын ала. 1988 йылда Янош Кадар реформалары ваҡытында Венгр Республикаһында бөтөнөһөн эсенә алған һалым һалыу системаһы индерелә. Ул үҙәк һәм төбәк һалымдарын, шәхси килем һалымын, табыштан һалымды һәм өҫтәмә хаҡҡа һалымды. айырып йыйыуҙы күҙҙә тота.

## Ағымдағы структураһы
Венгрияла килем һалымы нормаһы 15 %тәшкил итә. Һалым пособиеһы ғаиләлә тәрбиәләнгән балалар һанына ҡабатланған пособиеға тиң булған ғаилә пособиеһына ҡушыла. Беренсе бала өсөн пособие 66670форинт, икенсе балаға — 100 мең форинт, өс һәм унан да күберәк балаһы булғандарға — һәр бала өсөн 220 мең форинт тәшкил итә. Һалым пособиеһы күләме ир менән ҡатын араһында бүленеүе ихтимал.

Венгрияла өҫтөмө хаҡҡа һалым 27 % тәшкил итә һәм 2012 йылдың 1 ғинуарынан Европала иң юғары булып ҡала. Дарыуҙар һәм ҡайһы бер аҙыҡ-түлекте һатҡан предприятиелар өсөн5 процентҡа түбәнәйтелгән. Өҫтәмә хаҡҡа18 процентлы һалым нормаһы интернет-провайдерҙар, ресторандар, кейтеринг хеҙмәттәре, һөт консерва һәм икмәк- ҡалас магазиндары, ҡунаҡханалар һәм ҡыҫҡа ваҡытҡа асыҡ һауала саралар ойоштороусыларға ҡарата ҡулланыла.

2017 йылдың ғинуарынан яңы закондар сығарылыуға бәйле табыштан һалым нормаһы 9 процент тәшкил итә, был — Европа Берлегендәге иң түбән күрһәткес. Контролдә тотолған сит ил компанияһынан алынмаһа дивидендтарға һалым һалынмай. Капиталдың үҫеүе ҡайһы бер иҫкәрмәләр менән табышҡа һалымға индерелә.

Хеҙмәт килем-төшөмө социаль страховка иғәнәләре менән бәйле, эш биреүсегә — билдәләнгән 22 процент. Шулай уҡ эш биреүселәр уҡытыу фондына 1,5 % түләй. Капиталдың артыуына һалым 15 процент ставкаһы менән түләнә.

## Иҫкәрмәләр
Лех Валенса исемендәге Гданьск аэропорты

**[[Лех Валенса]] исемендәге Гданьск аэропорты**(элекке ) (IATA: GDN, ICAO: EPGD) — халыҡ-ара аэропорт, Польшаның Гданьск ҡалаһында урынлашҡан. Ул Труймясто: Гданьск (10 км), Сопот (10 км) һәм Гдыня (23 км) ҡала үҙәге агломерацияһынан алыҫ түгел тора.

Аэропорт Польшаның элекке президенты Лех Валенса исемен йөрөтә. Терминалдың тышҡы яҡтағыстенаһында Лех Валенаның стилләштерелгән «W» ҡултамғаһын күрергә мөмкин

2017 йылда Гданьск аэропорты 4 611 714 пассажирҙарҙы хеҙмәтләндергән.

## Тарих
Аэропорт 1974 йылда Рембехово ауылынан алыҫ түгел (; 1973 йылда асыла, ул элекке Заспелағы аэропортты

алмаштыра. Аэропорт хәҙерге исемен 2004 йылда ала.

Гданьск аэропорты 1993 йылда приватизациялана. 1997 йылда яңы терминал асыла.

2015 йылда аэропорт 3 706 108 пассажирҙарҙы хеҙмәтләндерә, йәғни алдағы йылдар һөҙөмтәһенән 12,7 % күберәк. Air Wizz төп ташыусы булып тора. 2016 йылда 4 миллиондан ашыу пассажир көтөлә, был Ryanair авиакомпанияһының рейстары, шулай уҡ инвестициялар артыуы менән бәйле: ILS системаһы категорияһының артыуы насар һауа шарттарында самолеттарға ергә төшөү мөмкинлеген булдыра, тағы ла Гданьск һәм Гдыня тимер юлының барлыҡҡа килеүе, осоу-ултырыу һыҙатының ремонтланыуы менән бәйле.

## Авиакомпаниялар һәм йүнәлештәр
Хельсинки Ryanair

## Иҫкәрмәләр


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аэропорттың рәсми сайты
Зверево (станция)

**Зверево** — Ростов төбәгендә  Төньяҡ-Кавказ тимер юлының үҙәк тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһе Зверево ҡалаһында урынлашҡан. 

1960 йылдар уртаһына тиклем  өс  магистралде: Көньяҡ-Көнсығыш, Төньяҡ-Донецк һәм Төньяҡ-Кавказды тоташтырып торған.

## Тарихы
Зверево ҡалаһының үҙәк  тимер юл станцияһы 1878 йылдың 14 декабрендә барлыҡҡа килә. Бында ҙур паровоз депоһы төҙөлә. 

1905 йылда станция эшселәре самодержавиеға  ҡаршы ихтилал менән дан ала,   Граждандар һуғышы ваҡытында бында Зверево бронепоезы булдырыла.  

Бөйөк Ватан һуғышынан  һуң Зверево тимер юлсылары Ростов өлкәһендә алдынғы коллектив була.  1960 йылдар уртаһында Зверево депоһы Лихая станцияһына күсерелә.

## Эшмәкәрлеге
Станцияла пассажирҙарға билет һатыпа, багаж ҡабул ителә һәм бирелә. 

Ваҡ  ебәреүҙәр һәм ҡабул итеүҙәр башҡарыла  (ябыҡ складтар һәм инә торған юлдар бар).

## Станциянан алыҫ юлға йөрөү маршруттары
График буйынса 2018 йылда  станция аша түбәндәге алыҫҡа бара торған поездар йөрөй:

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список железнодорожных станций и платформ Ростовской области

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Боевая и трудовая доблесть узловой станции Зверево в годы Великой Отечественной войны
* ЗВЕРЕВО | Железнодорожная станция
* Железнодорожная станция Зверево
Австриялы

**Абдуллин** — фамилия.

* Эрцгерцог Австриялы Австриялы Фердинанд Карл Йозеф-Эсте (нем. Ferdinand Karl Joseph von Österreich-Este; 25 апрель 1781 йыл — 5 ноябрь 1850 йыл) — Австрия фельдмаршалы, Галицияның һәм Трансильванияның генерал-губернаторы.
* Австриялы Леопольд Вильгельм  (5 ғинуар 1614 йыл, Венер-Нойштадт, Австрия — 20 ноябрь 1662 йыл, Вена, Австрия) — Австрия эрцгерцогы, империяның фельдмаршалы (1639), Тевтон орденының 46-сы бөйөк магистры, Утыҙ йыллыҡ һуғыштың баш командующийы. Ул Леопольд Вильгельм фон Габсбург исемен йөрөтөүе менән билдәле.
* Австриялы Карл Йозеф (7 август 1649 йыл, Вена — 27 ғинуар 1664 йыл, Линц) — Австрия эрцгерцогы ,  Оломоуц, Пассау епископы һәм Вроцлав архиепископы, 47-се Тевтон орденының  бөйөк магистры.
Аҡсулпанов

**Аҡсулпанов** — фамилия.

* Аҡсулпановтар — башҡорт дворяндары нәҫеле.
* Аҡсулпанов Аралбай Күсәрбай улы (1783—1835) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында 2-се Башҡорт атлы полкының ғәскәр старшинаһы, подпоручик (1812).
* Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы (1868—?) — хәрби эшмәкәр, подполковник (1917), башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре (1917—1920).
* Аҡсулпанов Күсәрбай Өмөтбай улы (1760—?) — хәрби эшмәкәр. 1788–1790 йылдарҙағы рус-швед һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорттар араһынан тәүгеләрҙән булып нәҫелдән күсеп килгән дворянлыҡ титулына лайыҡ була.
Аралбаев

**Аралбаев** — фамилия.
----
* Аралбаева Ләйлә Ҡәҙим ҡыҙы (14 март 1977 йыл) — журналист, музыка белгесе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының мәҙәниәт буйынса күҙәтеүсеһе. 
* Аралбаева Әминә Кәшфи ҡыҙы (22 май 1928 — 27 октябрь 2014) — башҡорт актёры, театр белгесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999). СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1950).
Азатлыҡ майҙаны (Кобрин)

**Азатлыҡ майҙаны** () — Беларусь Республикаһындағы Кобрин ҡалаһының тарихи үҙәгендәге төп майҙаны. Азатлыҡ майҙаны Ленин, Беренсе май, Октябрь, Интернациональный, Суворов, Совет, Матросов, 17 Сентябрь урамдары киҫешкән ерҙә урынлашҡан.

## Тарих һәм архитектура
Тарихи майҙан баҙар майҙаны булған, элек ул Баҙар майҙаны тип аталған. Кобрин ҡалаһы үҙәгендәге ҙур майҙанда каруанһарай һәм сауҙа рәттәре торған, ә уның ике яғында — торлаҡ һәм йәмәғәт биналары булған. 1939 йылда, Көнбайыш Белоруссия СССР-ға ҡушылғандан һуң, майҙан Азатлыҡ майҙаны тип атала. Азатлыҡ майҙаны ансамбле XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында барлыҡҡа килгән. 1920 йылда кайзер ғәскәрҙәре Кобрин ҡалаһын баҫып алғандан һуң, майҙандағы янған сауҙа рәттәре яңынан үҙгәртеп төҙөлгән, 1961 йылда элекке Кобрин баҙары территорияһында тегеү фабрикаһының өс ҡатлы корпустары төҙөлә.

## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар
Кобриндың майҙан ансамбле архитектураһында классицизм һәм барокко һыҙаттары сағыла. Азатлыҡ майҙаны ансамбле Беларусь Республикаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән (код 112Е000383). Ансамблгә, сауҙа рәттәренән тыш, майҙандың көньяғындағы төҙөлөп бөтмәгән көйө һаҡланған 7, 9, 12, 13 торлаҡ йорттары, Ленин урамындағы 1970-се йылдарҙа яңынан үҙгәртелеп төҙөлөп бөткән 15, 17, 19, 29 йорттар һәм башҡа биналар инә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Һарай майҙаны (Кобрин)

**Һарай майҙаны** () — Беларусь Республикаһы Кобрин ҡалаһының тарихи үҙәгенең майҙаны. Ул ҡаланың үҙәк майҙаны — Азатлыҡ майҙанынан- төньяҡта урынлашҡан.

## Тарих һәм архитектура
Майҙан Кобрин ҡалаһының элекке административ үҙәге булған Түбәнге һарай районында XVIII быуат аҙағында барлыҡҡа килә, әммә ул туҙғанлыҡтан юҡҡа сығарыла, ә һуңыраҡ һүтелә. XIX быуатта ул Сенная майҙаны тип атала һәм хәҙерге Безымянный тыҡрығы (элек Сенный тип аталған) уны Баҙар майҙаны менән тоташтыра. Ул ваҡытта майҙанда ҡаҙна урынлашҡан була. 1905 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1912) майҙанда банк бинаһы төҙөлә. 1921—1939 йылдарҙа Кобрин ҡалаһы Польша составында була, был майҙан Банк майҙаны тип атала. Кобрин СССР составына индерелгәндән һуң майҙан 11 Июль майҙаны тип атала (Минск поляктарҙан 1920 йылда азат ителеү хөрмәтенә). 1948 йылда Комсомол майҙаны тип үҙгәртелә. 1987 йылда, ҡаланың 700 йыллыҡ юбилейы байрамына, майҙанда һәйкәл ҡуйылған һәм 2003 йылдың июлендә уға хәҙерге исеме бирелә.

## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар
Майҙан ансамбле Беларусь Республикаһы Кобрин ҡалаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән (коды — 112Е000383). Майҙандағы дәүләт һағы аҫтында торған йорттары — 1, 5, 14, 15.

* № 1 — банк бинаһы, хәҙер ЗАГС. 1905 төҙөлә йәки 1912 йылда. Тарихи-мәҙәни ҡиммәт (код 113Г000387).
* № 14 — йортта 1920 йылда хәрби-революцион комитет урынлашҡан.
* Александр Невский соборы. 1864—1868 йылдарҙа төҙөлгән. Тарихи-мәҙәни ҡиммәте (код 112Г000392).
* Кобриндың 700 йыллығы һәйкәле. 7 быуаттың символы булған 7 таштан тора, уның тирәләй Кобриндың ике тарихи гербы ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Төркиәнең атом энергетикаһы

**Төркиәнең [[Ядро энергетикаһы|атом энергетикаһы]]**  әлегә юҡ, әммә уны үҫтереү  пландары бар.

Төркиә Республикаһында атом тармағының үҫеш йылъяҙмаһы:

* 1955 — Атомды тыныс маҡсаттарҙа файҙаланыу тураһында АҠШ менән килешеүгә ҡул ҡуйыу.
* 1956 — Атом энергетикаһы буйынса комиссияның эш башлауы.
* 1965 — АЭС төҙөлөшө мәсьәләләре буйынса тикшеренеүҙәрҙе башлау.
* 1972 — Атом энергетикаһы департаменты булдырыу.
* 1974–1975 — Беренсе АЭС-ты урынлаштырыу өсөн майҙан һайлау буйынса тикшеренеүҙәр.  
* 1976 — Урта диңгеҙ буйында  «Аккую» майҙансығына лицензия алыу.
* 1981 — МАГАТЭ менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу.
* 1977–2009 — Төркиә Республикаһында дүрт энергоблокты төҙөүгә конкурстар үткәреү.

## Проектланыусы АЭС-тар
Илдә беренсе  «Аккую» АЭС-ы Урта диңгеҙ буйында, Төркиәнең   Мәрсин  провинцияһында  төҙөләсәк.  Уның менән «Росатом»дың бүлендеге «Атомстройэкспорт»   предприятиеһы шөғөлләнәсәк. Проект  Рәсәй проекты буйынса тормошҡа ашырыласаҡ һәм  1,2-шәр гигаватлы дүрт энергоблоктан торасаҡ. 
Төҙөлөш тураһында килешеүгә  2010 йылда ҡул ҡуйыла. 
2011 йылда Анкараның Юғары суды ерле халыҡтың һәм Кипр утрауында йәшәүселәрҙең АЭС төҙөлөшөнә ҡаршы сығыуы арҡаһында  төҙөлөштө ваҡытлыса туҡтатып тора. 
2015 йылдың аҙағында, Рәсәй менән Төркиә араһында мөнәсәбәттәр боҙолғас,  эш туҡтатыла.  
2016 йылдың авгусында Рәсәй һәм Төркиә президенттары АЭС проектына яңынан тотонорға килешә. 2017 йылдың майында төҙөлөш башланасағы тураһында хәбәр ителә.  
2017 йылдың июнендә Европа берлеге Төркиәнең АЭС төҙөлөшөнән баш тартыуын талап итә.  
Мәрсиндәге АЭС-тың беренсе энергоблогы 2019 йылда файҙаланыуға тапшырылырға тейеш.

Икенсе АЭС-ты Төркиәнең төньяғында Ҡара диңгеҙ буйында  Синоп ҡалаһы эргәһендә төҙөү планлаштырыла.  Синоп провинцияһындағы АЭС төҙөлөшөн Францияның  Areva һәм Японияның Mitsubishi Heavy Industries компанияһының берлектәге предприятиеһы  Atmea проектлай (Ҡытайҙан да альтернатив  проект тәҡдим ителә). Проект  22-25 млрд доллар самаһы тора, йәмғеһе 4800 МВт-лы 4 блок төҙөү ҡарала. Проект Төркиә һәм Япония   премьер-министрҙары кимәлендә  2013 йылдың 3 майында хуплана.

2016 йылдың сентябрендә Төркиә менән ҠХР атом энергетикаһы өлкәһендә хеҙмәттәшлек тураһында  килешеү төҙөшә&#x5B;**&#x5D;  — ҡытайҙар, моғайын,  Westinghouse технологияһын ҡулланып, өсөнсө АЭС-ты төҙөр.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Атомная энергетика Турции в pronedra.ru
* Атомная энергетика Турции. Подготовка к началу строительства АЭС «Аккую»  // energokaskad.com
* Турция: строительство АЭС любой ценой? // DW, 19 апр 2015
* http://propertyturkey.ru/information/atomnaya-stanciya-in-turkey.htm // propertyturkey.ru
* Турция пытается вытеснить Россию с собственного энергорынка // Газета.Ру, 27 апр 2016
* http://www.ng.ru/economics/2016-09-26/4_nuclear.html // НГ, сен 2016
Авдеев

**Авдеев** — фамилия.

* Авдеев Анатолий Алексеевич (1948 йыл) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1981—1985).
* Авдеев Михаил Васильевич (28 сентябрь (10 октябрь) 1821 йыл, Ырымбур — 1 (13) февраль 1876 йыл, Санкт-Петербург) — рус беллетрисы һәм тәнҡитсеһе.
Афанасьев

**Афанасьев** — фамилия.

* Афанасьев Георгий Емельянович (28 февраль 1848 йыл — 15 декабрь 1925 йыл) — тарихсы, журналист, дәүләт эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы, тарих фәндәре докторы. 1918 йылда Советтарҙың Украина Халыҡ Республикаһының Сит ил эштәре министры була.
* Афанасьев Олег Львович (4 июль 1937 йыл, Дондағы Ростов) — яҙыусы, прозаик, публицист, Рәсәй Яҙыусылар Союзы ағзаһы (1991 йыл).
* Афанасьев Сергей Валерьевич (29 ғинуар 1987 йыл) — Рәсәй спортсыһы (янғын һүндереү спорты).
Белая Калитва (станция)

**Белая Калитва** — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының ике аралыҡтағы тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһенең   Белая Калитва ҡалаһында урынлашҡан.   

Белая Калитва станцияһы Ростов төбәгендә Рәсәй тимер юлдарының Төньяҡ-Кавказ тимер юлдары составына инә һәм  Лихая-Волгоград электрлаштырылмаған тимер юлы һыҙығындағы тимер юлы станцияһы.

## Эшмәкәрлеге
Белая Калитва станцияһы аша йөк поездары, алыҫ юлға йөрөү поездары һәм ҡала яны поездары йөрөй. Станцияла маневр эштәре, шулай уҡ поезд составтарын инеү урынына биреү өсөн эштәр башҡарыла.  

Станция аша йөк поездары хәрәкәте 2ТЭ116 тепловоздары менән башҡарыла. 

Белая Калитва станцияһында тимер юлы вокзалының ике ҡатлы бинаһы бар, унда билет һатыу кассалары, пассажирҙар өсөн көтөү залы, шулай уҡ станцияның тимер юлдары аша йәйәүлеләр өсөн ер өҫтө үтеү урыны бар.

## Станция буйлап тимер юл бәйләнеше

### Ҡала яны бәйләнеше
Белая Калитва станцияһы буйлап рельс автобустары  РА-1 йәки РА-2 составтары менән ҡала  яны поездары йөрөй.  Рельс автобустарының маршруты Лихая  — Морозовская.

### Алыҫ тимер юл бәйләнеше
2018 йылдың декабренә ҡарата станция аша алыҫ юлға. түбәндәге поездар йөрөй:

## Иҫкәрмәләр
Амиранашвили

**Амиранашвили** — фамилия.

* Амиранашвили Медея Петровна (груз. მედეა ამირანაშვილი; 1930) — грузин опера йырсыһы (лирик сопрано), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисткаһы (1976).
* Амиранашвили Пётр (Петре) Варламович (груз. პეტრე ვარლამის ძე ამირანაშვილი; 1907—1976) — грузин опера йырсыһы (баритон), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1950).