open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы

**Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы** (7 ноябрь 1928 йыл — 27 август 2007 йыл) — ғалим-табип, юғары мәктәп хеҙмәткәре. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы (1965). 1970—1992 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996). 

## Биографияһы
Вәрис Зыяҡай улы Ғүмәров 1928 йылдың 7 ноябрендә Златоуст өйәҙенең Мәсәғүт контоны Дыуан-Мәсетле волосы Ясин ауылында тыуған.

1945 йылда Силәбе өлкәһенең Бирҙәүш станцияһы урта мәктәбен, 1951 йылда Силәбе медицина институтын (хәҙер Көньяҡ Урал дәүләт медицина университеты) тамамлаған.

1951-1959 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, полкта һәм госпиталдә врач вазифаһын үтәй.

1959-1961 йылдарҙа Башҡорт медицина институтының (хәҙерге Башҡортостан дәүләт медицина институты) ординатураһында уҡый.

1961-1970 йылдарҙа тире-венерология институтында эшләй.

1970-1990 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт медицина институтында уҡыта. Ассистент, өлкән уҡытыусы, социал гигиена һәм һаулыҡ һаҡлау кафедраһы доценты вазифаларын биләй.

1990 йылда хаҡлы ялға сыға.

1992-2000 йылдарҙа «Башҡорт Энциклопедияһы» ғилми нәшриәтендә әйҙәүсе мөхәррир булып эшләй.

2007 йылдың 27 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Республика һәм күрше өлкәләрҙә ғилми экспедицияларҙа башҡорттарҙың халыҡ медицинаһы буйынса мәғлүмәт йыя, уларҙы системалы эшкәртә һәм китаптар итеп баҫтырып сығара.

«Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия» — республиканың беренсе энциклопедияһын әҙерләүҙә һәм баҫтырып сығырыуҙа ҡатнаша. 

;Китаптары
# Көнкүреш гигиенаһы. Өфө, 1966.
# Һаулыҡ һаҡлау әлифбаһы. Өфө, 1968.
# Башкирская народная медицина. Уфа, 1988. ( һәм )
# Краткий русско-башкирский словарь анатомии и физиологии человека. Уфа, 1981.
# Быуаттар аҡылы. Өфө, 1988.
# Башкирский словарь медико-гигиенических терминов. Уфа, 1990.
# Тыуған яҡтың шифалы үҫемлектәре. Өфө. 1996./ Өфө. 2016.

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Врач, ученый, просветитель. Марат Азнабаев. «Ватандаш»
Метамерия (биология)

**Метамери́я** ( мета- һәм  — өлөш, бүлкәт, шулай уҡ **сегментация**, **быуынтыҡ**) — организмдарҙың кәүҙәһе буйынан-буйына үҙ-ара оҡшаш сегменттарға - **метамерҙарға** бүленеше.

Эстән дә, тыштан да ағзалары метамерлы булған осраҡта - ысын метамерия, ә  тышҡы яҡтан ғына булһа - псевдометамерия тип атала.

Бөтә организмды солғап алғаны -  тулы метамерия,  бындай метамерия ҡулсалы селәүсендәргә һәм быуынтыҡ аяҡлыларға хас.

Организмдың ҡайһы бер өлөшөндә генә осраған тулы булмаған  метамерияны ошолай бүлеү ҡабул ителгән: дерматомер  (тире), миомер (мускул), склеромер (һөлдә), нейромер (нервылар).

Тән метамерҙары төҙөлөшө  һәм функциялары оҡшаш булған осраҡта гомоном метамерия тип атала; тышҡы яҡтан оҡшаш булмаған осраҡта гетероном  метамерия тураһында һүҙ бара.

хордалыларҙа  яралғы сағында метамерия  асыҡ беленә, ә артабанғы этаптарында һөлдә төҙөлөшөндә, мускулатурала, ҡан тамырҙары һәм нервы системаһында  күҙгә ташлана. Мәҫәлән, кешенең а метамер һыҙаттары һөлдәһендә  (умыртҡа),  арҡа мейеһе ҡоролошонда,  ҡабырғалары, ҡабырға араһындағы мускулдар һәм нервылар сиратлашыуында күренә.

Юғары үҫемлектәрҙә һабаҡтағы быуындар һәм быуын арауыҡтары  метамерия миҫалы булып тора .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы

**Ҡәҙерғолов Азамат Яхъя улы** (1938 йыл — 23 март 1983 йыл) — башҡорт яҙыусыһы.
## Биографияһы

Азамат Яхъя улы Ҡаҙаҡбаев 1938 йылда Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Түбә ҡасабаһында донъяға килгән. Атаһы шахтала өйөм аҫтында ҡалып һәләк була. Ғаилә Темәс ауылына күсә. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Йоматау ауыл хужалығы техникумына уҡырға инә. Артабан «Һәүәнәк» совхозында эшләй, комсомол комитеты секретары итеп һайлана. 

Йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнашыусы булараҡ район гәзитенә көнүҙәк темаларға, ауылдың алдынғы кешеләре тураһында мәҡәләләр, очерктар яҙа. Тиҙҙән уны редакцияға хәбәрсе итеп эшкә саҡыралар. 1963 йылдан алып Баймаҡ район гәзитендә радиохәбәрсеһе була. Ғаилә хәле буйынса Ҡырмыҫҡалы районына күсеп, ундағы гәзит редакцияһында эшләргә лә тура килә.  Әҙәби ижад менән ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарында етди шөғөлләнә башлай, эштән буш ваҡытта хикәйәләр, күләмле проза әҫәрҙәре ижад итә. 

Азамат Ҡаҙаҡбаев 1983 йылда фәжиғәле рәүештә һәләк була.  Хикәйәләре республика гәзиттәрендә, «Аманат» журналында донъя күрҙе. «Бүре» хикәйәһе күренекле артист Әхтәм Абушахманов башҡарыуында радионан яңғыраны. Тәбиғәте менән баҫалҡы, итәғәтле, артыҡ күренеп бармаған яҙыусыға танылыу һуңыраҡ килде, әммә уның әҫәрҙәре башҡорт әҙәбиәтенә яҡты бер бит булып өҫтәлде.

Ике китабы баҫылып сыҡты.

## Нәшер ителгән әҫәрҙәре
* Илек бүләге. Хикәйәләр, Өфө, 1991 
* Етем ялан. Роман. Өфө, 1997.  
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
* Литературная карта Республики Башкортостан
Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы

**Ҡаҙаҡбаева Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы** (24 октябрь 1966 йыл) — яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнгән (2006). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы  Һәм Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылар Союзы ағзаһы (2012), Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы ағзаһы (2012). 

## Биографияһы
Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы Ҡаҙаҡбаева 1966 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районының Бөрйәнйылға ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған. Балалар баҡсаһында — тәрбиәсе, Шишмә һәм Йылайыр райондарында уҡытыусы булып эшләй.  Йылайыр районының «Ауыл уттары» гәзитендә — хаттар бүлеге мөдире, баш мөхәррир булып эшләп хаҡлы ялға сыға.

Уның хикәйәләре һәм повестары 1996 йылдан алып район һәм республика матбуғатта баҫылып сыға. Беренсе китабы — «Сиселмәгән сер» — 2004 йылда нәшер ителә.

Әҙип үҙенең әҫәрҙәрендә мәңгелек темаларҙы, мөхәббәт һәм нәфрәт, яҡшылыҡ һәм яуызлыҡ, йәшәү һәм үлем проблемаларын аса, кешеләр араһындағы ҡатмарлы мөнәсәбәттәр тураһында һөйләй.
 
Яҙыусы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Зөлфирә Ҡаҙаҡбаева бик йыш осраша үҙенең уҡыусылары менән, уларҙан көс-дарман ала, бөгөнгө заман кешеләренең уй-хистәрен йөрәге аша үткәреп, түкмәй-сәсмәй халҡына кире ҡайтара. Әҙибә менән сираттағы бер осрашыуҙан һуң яҡташы ошондай һүҙҙәр яҙған:
: «Ғаиләһендә биш балаға ғүмер бүләк итеүсе әсәй, һөйгән йәренә ҡәҙерле ҡатын, ҡәйнәһенә егәрле килен, туғандары өсөн өҙөлөп торған һөйөклө зат, уҡыусылары йөрәгенә изгелек сәсеүсе уҡытыусы, ижад ҡомарын сайпылтмай гәлсәр күңелендә һаҡлаусы яҙыусы ул — Зөлфирә Йәғәфәр ҡыҙы».

## Төп әҫәрҙәре
* Сиселмәгән сер (Неразгаданная тайна).Өфө, 2004;
* Хыялға илтер һуҡмаҡ (Тропа счастья).Өфө, 2011
* Мәрхәмәтле булһын яҙмыш.(Судьба благосклонна).Өфө,2016.
* Икебеҙ өсөн дә яраттым, (Любила за двоих) Өфө, 2022.
* Геройҙар ваҡыты, (Время героев) Өфө,2024.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* «Әсәлек даны» миҙалы (2006).
* "Мөхәббәт һәм тоғролоҡ өсөн" миҙалы
* "Ҡатын-ҡыҙ - милләт әсәһе" миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
* Башҡорт әҙәбиәте күгендә — Баймаҡ йондоҙҙары
* http://yuldashfm.ru/ru/zolfir-kazakbaevanyn-hyyalga-ilter-hukmak-kitaby  Юлдаш радиоһы.
* «Үҙебеҙҙең гәзит бит ул!»
* Литературная карта Республики Башкортостан
Чжэцзян университеты

**Чжэцзянский Университет** (, пиньинь *Zhèjiāng Dàxué*) — Ҡытай дәүләт университеты. 1897 йылда нигеҙләнгән. Яҡынса Шанхайҙан көньяҡҡа табан,  Чжэцзян провинцияһында, Ханчжоу ҡалаһында  урынлашҡан. Иң иҫке һәм иң абруйлы Ҡытай университетарының береһе.  2012 йылда Бөтә Ҡытай  вуздар рейтингында 1 урын ала. Алдан университет «Цюши академияһы» (*Qiushi Shuyuan*) исемен йөрөткән. 1952 йылда университет  реструктуризацияға дусар була һәм ҡайһы бер факультеттар айырым уҡыу йорттары булып китәләр.  1998 йылда вуздар  яңынан ҡушылалар (Чжэцзян университеты, Ханчжоу университеты, Чжэцзян ауыл хужалығы университеты һәм Чжэцзян медицина университеты) һәм яңы Чжэцзян университеты барлыҡҡа килә.  КНР дәүләт йыйылмаһы ҡушыуы менән университет юғары белемде реформалау  буйынса үҙәк элементтарының береһе булып китә. «Проект 211» программаһын тормошҡа ашырыуҙа ҡатнашҡан  университетарҙың исемлегенә инә.

Мәғариф министрлығының идара итеүе аҫтында, вузда уҡыу11 йүнәлештә алып барыла:  философия, экономика, юриспруденция, педагогика, әҙәбиәт, тарих, неоконфуцианство, техник фәндәр, агрономия, медицина, идара итеү.

Университет 24 колледжтан тора. Университетта  бакалаврҙар өсөн 112 һөнәр, аспирантар өсөн 317, һәм 283 табиптар өсөн төрлө һөнәрҙәр бар.

Хәҙер университетта 14 дәүләт халыҡ кимәлендәге лабораториялар, 5 дәүләт инженерҙар тикшеренеү үҙәге бар. Хәҙерге ваҡытта төрлө праграммалар буйынса көндөҙгө формала унда 40 мең тирәһендә студент уҡый. Профессорҙар - уҡытыусылар һәм ярҙамсы персоналдың һаны —  9 мең кеше. Уларҙың араһында — 13 кеше Ҡытай фәндәр академияһының профессорҙары (атап әйткәндә, университет президенты — Ян Вэй), 13 — КНР академияһының инженер фәндәре, 1200 тирәһе профессорҙар һәм 2400 — доценттар.

Университет китапханаһы — Ҡытайҙың иң ҙур китапхана комплекстарының береһе — 7 млн баҫма һанай. Университета 6 медицина клиникалары бар, бөтә провинцияның пациентары менән эшләйҙәр.

## Һылтанмалар
Эҫем тар колеялы тимер юлы

**Эҫем тар колеялы тимер юлы ** —  Башҡортостан Республикаһының  Нуриман районында  Яманйылға тар колеялы тимер юлынан көньяҡтараҡ урынлашҡан ағас ташыу тимер юлы. Элек тимер юл буйында урман ауылдары булған: Аҡманай 10 км, Эҫем 16 км, Берёзовка 18 км һәм башҡалар. Тар колеялы тимер юл бөтә оҙонлоғонда  ауыр хәрәкәт составы йөрөүгә  яраҡлы була.  Ағас ташыу 1980-се  йылдарҙа уҡ туҡталһа ла,  1999  йылға  ул эшләп тора әле.  Унда хәрәкәт иткән ТУ6А тепловозында урындағы халыҡ бесәнгә йөрөй. Тимер юлда шулай уҡ мотодрезиналар ҙа хәрәкәт итә. 2001 йылдан 2006 йылға тиклем арауыҡта ул тулыһынса юҡҡа сыға.

## Станциялары һәм тораҡ пункттары

* Сандар ҡасабаһы

## Һылтанмалар

* О Симкинской железной дороге, 06.07.2006 © С. Болашенко
Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы

**Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы** (1847–1922) — башҡорт старшинаһы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт халҡы союзы бюроһының ағзаһы.

## Биографияһы
1847 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Бурағол ауылында тыуған. Сығышы менән үҫәргән башҡорттарының Бикбау бей нәҫеленә барып тоташа.

1877 йылда Ырымбур ҡалаһындағы И. И. Неплюев исемендәге кадет корпусын тамамлай.

1889–1922 йылдарҙа 2-се Үҫәргән улусында старшина булып хеҙмәт итә. 1896 йылда Николай II-нең тәхеткә ултырыу тантанаһына саҡырыла, император илгә тоғро хеҙмәт иткәне өсөн уны көмөш миҙал менән бүләкләй.

1899 йылда «Оренбургская газета»ның ете һанында баҫылып сыҡҡан «Башкурды» исемле күләмле әҫәре билдәле. Был әҫәр башҡорт халҡының тарихына арналған. Әҫәрҙә Европа, ғәрәп, фарсы ғалимдарының башҡорттар тарихына бәйле тикшеренеүҙәрҙе, халыҡтың ауыҙ-тел ижады ҡомартҡылары, легендалары, шәжәрәләре ҡулланылған.

1917 йылдың июнендә Башҡорт халҡы союзы бюроһының ағзаһы итеп һайлана. 1917 йылдың 8–20 декабрендә Ырымбурҙа уҙғарылған 3-сө Бөтә башҡорт ҡоролтайында делегат булып ҡатнашҡан. Башҡортостан автономияһы өсөн көрәшеүселәргә, шулар иҫәбендә улы — Башҡорт Хөкүмәте рәйесе Юныс Бикбовҡа ярҙамлашҡан.

## Ғаиләһе
* 1-се ҡатыны — Тутыя (1881 йылға тиклем вафат булған), балаларынан — Искәндәр (1876–1962) ғүмере буйы Ейәнсура районының Әбүләис ауылында йәшәй, «Көрәш» (һуңынан Салауат исемендәге) колхозда эшләй, уның улы Абдулла, ейәндәре Алмас һ. б., уның балалары әле Себер яғында, ХМАО-ла эшләй.
* 2-се ҡатыны — Мәхүпъямал (1881 йылда никахлаша, 1894 йылда вафат булған), балаларынан — Юныс (1883–1943).
* 3-сө ҡатыны — Хөббөниса (1894 йылда никахлаша), балалары – Сәлимгәрәй (1895–1970) Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, унда аяғы ҡаты яраланып, Ейәнсура районы Әбүләис ауылына һыңар аяҡлы булып ҡайтып төшә, ғүмере буйына ошо ауыл ҡараған «Көрәш»  (һуңынан Салауат исемендәге) колхозда эшләгән , балалары, ейәндәре ошо ауылда төпләнгән; Әсфәндиәр (1897–1939), Вазифа (1899–1940), Ғүмәр (1901–1942), Ибраһим (1904–1943). Улдары Искәндәр менән Юныс репрессиялана, Ғүмәр менән Ибраһим Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була.

## Әҫәрҙәре
* Башкурды (материалы по истории башкирского народа) // Оренбургская газета, 1899. — № 762, 765, 768, 771, 773, 777, 789.
* Башкурды // Ядкяр, 2002. № 3. С. 57–70.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Сәйфуллин Хәмит Мөхәмәтйән улы

**Хәмит Мөхәмәтйән улы Сәйфуллин** (1902—1978) — Тываның беренсе историографы, тарих фәндәре кандидаты, Тыва АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Сәйфулин Хәмит Мөхәмәтйән улы 1902 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуа. Үҫмер йылдарында сауҙагәрҙә йәш приказчик булып эшләй.

1919 йылда үҙ ирке менән Ҡыҙыл армия сафына баҫа, унда тәүҙә хәрбиләштерелгән милицияла, һуңынан ВЧК-ГПУ ғәскәрҙәрендә рота политругы булып хеҙмәт итә. 

1921—1924 йылдарҙа Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетында социаль-иҡтисади дисциплиналар уҡытыусыһы һөнәре буйынса белем ала. Университетты тамамлағас, шунда уҡ уҡыусылар өсөн лектор булып ҡала. Шул уҡ йылда партия ҡушыуы буйынса Донбассҡа ебәрелә. Унда Артемьевский округы совет партия мәктәбендә уҡытыу бүлеге мөдире була һәм бер үк ваҡытта уҡыта ла. 

1928 йылда Мәскәү ғилми-тикшеренеү ассоциацияһына милли һәм колониаль проблемаларҙы өйрәнеү буйынса (НИАНиКП) аспирантураға инә, КУТВ-та уҡытып та йөрөй. Шунда ул Тыва һәм Тыва студенттары менән таныша. 

1929 йылдан уның бөтә ғилми-уҡыу эшмәкәрлеге Тыва менән бәйле була. Ул монгол-тыва кафедраһы мөдире була, шул кафедрала уҡыта, Тыва Халыҡ Республикаһына экспедицияларҙа ҡатнаша (1930, 1931, 1934, 1936, 1938 йылдар). 1935 йылда уға доцент дәрәжәһе бирелә.

1941 йылда М. Х. Сәйфуллин Ҡыҙыл армия сафында полк агитаторы сифатында күп һанлы алыштарҙа ҡатнаша. 1943 йылда демобилизациялана.

1944 йылла «Тыва Халыҡ Республикаһы тарихы буйынса ҡыҫҡа очерк» темаһы буйынса диссертация яҡлап, тарих фәндәре кандидаты исемен ала. Шул уҡ йылда Х. М. Сәйфуллин Тыва автономиялы өлкәһенә юллана.

1958 йылға тиклем ТНИИЯЛИ (ТИГПИ) директорының фән буйынса урынбаҫары, Тыва өлкә партия мәктәбендә йәмәғәт башланғысында уҡытыусы — КПСС-тың Ҡыҙыл ҡала комитетының киске университет лекторы булып эшләй. Ул — Тыва иҡтисады һәм тарихы буйынса яҡынса 40 ғилми хеҙмәт авторы, уның исеме Тываны өйрәнеүсе А. А. Пальмбах, В. И. Дулов кеүек күренекле белгестәр рәтендә тора. Х. М. Сәйфуллин ТНИИЯЛИ-ҙың бик күп коллектив хеҙмәттәрен әҙерләү һәм баҫтырыуҙа ҡатнаша.

Хаҡлы ялға сыҡҡас ғаиләһе эргәһенә Мәскәүгә ҡайта. 1978 йылда вафат була.

## Төп ғилми хеҙмәттәре

* История Тувы. Краткий очерк. (1958)
* Образование Тувинской автономной области РСФСР (1954)
* К истории иностранной военной интервенции и гражданской войны в Туве (1956) и др.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* «Почёт билдәһе» ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы.
* Тыва АССР-ы Юғары Советы президиумы Почёт грамотаһы
* Тыва АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Иҫкәрмәләр
Огородов Геннадий Васильевич

**Огородов Геннадий Васильевич** (1 декабрь 1907 йыл — 15 ғинуар 1988 йыл) — рәссам. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1964).

## Биографияһы
Геннадий Васильевич Огородов 1907 йылдың 1 декабрендә Әстерхан губернаһы Николаев слободаһында тыуған. 1920 йылда Огородовтар ғаиләһе Өфөгә күсеп килә.

1930 йылда Геннадий Васильевич Һарытау художество-сәнәғәт техникумын (педагогы П. С. Уткин) тамамлай. Техникумды тамамлағас 1932 йылға тиклем шунда уҡ уҡыта. 1938 йылда Башҡорт театр-художество училищеһын тамамлай.

1933 йылдан Башҡортостан үҙәк тыуған яҡты өйрәнеү музейында эшләй, 1935 йылдан — Башҡортостан художество фондында, 1936—1938 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт художество музейында эшләй.

Огородов Геннадий Васильевич Йәштәр берекмәһенең Өфө филиалын (1926), революцион Рәсәй рәссамдары ассоциацияһының һәм совет рәссамдарының Өфө ҡала союзының ойошторусыһы була (1937).

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1941 йылдан 1946 йылға тиклем — взвод командиры.

1949—1979 йылдарҙа М. И. Калинин исемендәге Мәҙәниәт йортонда һынлы сәнғәттең халыҡ студияһы менән етәкселек итә. 

Рәссамдың эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Өфө сәнғәт галереяһында, Нижневартовск картиналар галереяһында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.

## Уҡыусылары
Огородовтың уҡыусылары рәссамдар.Э.Меос, В. Н. Пегое, П.Багин, Т.Булавина, Ю. М. Ракша, Г.Сысолятин, А. Шестак (Мәскәү), Н.Полякова (С.-Петербург), Н.Селиков (Новгород).

## Күргәҙмәләре
Огородов Геннадий Васильевич «20 йыл эсендә Башҡортостан рәссамдары» (1939), Өфөлә Башҡортостан рәссамдары әҫәрҙәренең күргәҙмәһе (1946, 1949, 1953); периферия рәссамдары әҫәрҙәре (1940), Мәскәүҙә «РСФСР-ҙың йәш рәссамдары» күргәҙмәһе (1941); Ҡазанда алты автономиялы республикалар рәссамдарының эштәре (1947) һәм башҡа күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

Өфөлә шәхси күргәҙмәһе (1980).

Өфөлә «Ижад» галереяһында «Огородов уның уҡыусылары» күргәҙмәһе (2008).

## Төп эштәре
«Портрет матери», «Портрет А. Э. Тюлькина» (1958); «День уходящий» (1965); «Лето в Миньяре», (1973), «Мужской портрет» (1935), «Память» (1966), «Портрет сына», «Вечерний Урал».

«Солдат» (1945), «В окопе» (1946); «Фронтовая дорога» (1944), «Бетховен» (1970).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1964)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *А. Е. Навозова.* Огородов, Геннадий Васильевич . *БАШКИРСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ*.  ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (2013). Проверено 4 апреля 2017.
* http://hallart.ru/19/view/1600
* http://www.proza.ru/2012/12/29/1193
* http://www.art-auction.ru/painters_detailed.php?id=403
* http://artinvestment.ru/auctions/70680/biography.html
«Хеҙмәт ветераны» миҙалы

**«Хеҙмәт ветераны»**  миҙалы— СССР-ҙың дәүләт наградаһы.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1974 йылдың 18 ғинуарындағы указға ярашлы булдырыла.  Миҙал проекты авторы — рәссам С. А. Поманский.

## Миҙал тураһындағы Положение
«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән ауыл хужалығында, халыҡ хужалығында, фән, мәҙәниәт, халыҡ мәғарифы, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә, дәүләт учреждениеларында һәм йәмәғәт ойошмаларында күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн — хеҙмәтсәндәр, шулай уҡ  выслуга йәки ҡартлыҡ буйынса пенсия тәғәйенләү өсөн эш стажы тулыу айҡанлы хеҙмәт ҡаҙаныштарын таныу йөҙөнән  эшселәр, колхозсылар һәм хеҙмәткәрҙәр бүләкләнгән.  Шулай уҡ миҙал менән Бөйөк Ватан һуғышы осоронда заводтарҙа эшләгән бәлиғ булмағандар бүләкләгәндәр.

Миҙал «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалынан һуң күкрәктең һул яғында йөрөтөлә.

1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән  яҡынса **39 197 100** кеше бүләкләнгән.

## Миҙалдың һүрәтленеше
«Хеҙмәт ветераны» миҙалы  *томпактан* эшләнә, көмөшкә һылатылған, 34 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формаһында.

Миҙалдың алғы яғында таралышҡан нурҙар фонында  «СССР» тигән ҡабарынҡы яҙыу, лавр ботағы, ураҡ һәм сүкеш рельефлы һүрәте урынлаштырылған. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә таҫманың контурлы һүрәте әйләнә «ВЕТЕРАН ТРУДА» тип яҙылған. Миҙалдың алғы яғы оксидатланған.

Миҙалдың артҡы яғында  тоноҡ яҡты фонда  дүрт юл менән «КҮП ЙЫЛЛЫҠ НАМЫҪЛЫ ХЕҘМӘТ ӨСӨН» тигән рельефлы яҙыу урынлашҡан.

Миҙалдың ситтәре *буртик* менән уратылған.

Миҙал элмәк һәм дүңгәләк менән биш мөйөшлө калыпҡа тоташтырыла.  24 мм киңлектәге ҡалып 7 миллиметрлыҡ ҡарағусҡыл,  8 миллиметрлыҡ буҙ  һәм өс аралаштырылған тар аҡ һәм ҡыҙыл төҫтәге ебәк муар таҫмаһы менән уратылған. Таҫманың ситтәре тар аҡ һыҙаттар менән ҡаймаланған.

## Иллюстрациялар

File:Veteran truda 1.jpg|Миҙалдың аверсы
File:Veteran truda 2.jpg|Миҙалдың реверсы


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Хеҙмәт ветераны (исем)

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Медаль «Ветеран труда». Медали и ордена СССР
Әбүзәров Хисмәт Ниғәмәтйән улы

**Хисмәт Ниғәмәтйән улы Әбүзәров** — Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — XXI быуат» төбәк йәмәғәт ойошмаһын булдырыусы һәм ойоштороусы.
 
1980—1985 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы буйынса 56-сы Орджоникидзе һайлау округынан һайланған Унынсы саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы

## Хеҙмәт юлы

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

 
ОГРН: 1040200003568 ИНН: 275044362 Год регистрации: 2004 
Адрес: 450077, Башкортостан респ, Уфа г, Достоевского ул, д. 73, , оф. 5 
Учредитель: Абузаров Хисмат Нигаметьявич 27715479605 

## Сығанаҡтар
* БАССР Юғары Советы 10-сы саҡырылыш депутаттары

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* «Мәжит Ғафури - XXI быуат» төбәк йәмәғәт ойошмаһы»ның адресы
* «Мәжит Ғафури - XXI быуат» төбәк йәмәғәт ойошмаһы»н булдырыусы һәм ойоштороусы тураһында мәғлүмәт

## Иҫкәрмәләр
Әһлиуллина Роза Нуриәхмәт ҡыҙы

**Роза Нуриәхмәт ҡыҙы Әһлиуллина**- "Бәләбәймежрайгаз" тресы слесары. Бәләбәй ҡалаһы буйынса 73-сө Приют һайлау округынан Унынсы саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты

## Биографияһы

## Хеҙмәт юлы

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

* 1980 йыл - Торлаҡ-коммуналь хужалығы тармағындағы ҡаҙаныштары өсөн Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған торлаҡ-хужалыҡ хеҙмәткәре маҡтаулы исеме .
* 1980-1985 йылдарҙа - Унынсы саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы
* Башҡорт АССР-ы 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаттары

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Указы — 02.04.1980 N 6-2/96

## Иҫкәрмәләр
Аллаяров Рәүеф Фазылйән улы

**Аллаяров Рәүеф Фазылйән улы** (1932 йыл — 2002 йыл) — партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, *1980—1985* йылдарҙа КПСС-тың Бөрйән район комитетының беренсе секретары. 186-сы Бөрйән һайлау округы буйынса БАССР-ҙың унынсы саҡырылыш Юғары Советы (1980—1985) депутаты

## Биографияһы
Рәүеф Фазылйән улы Аллаяров 1932 йылда Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ураҙ ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтын тамамлай.

;Хеҙмәт юлы:
* 1955 йылдан — механик-контролер
* 1957 йылдан — Бөрйән МТС-ында баш инженер
* 1959 йылдан — Бөрйән ремонт-техник станцияһы директоры
* 1961 йылдан — Бөрйән, 1963 йылдан — Белорет «Сельхозтехника» берекмәһе идарасыһы (*управляющий*)
* 1965 йылдан — КПСС-тың Белорет районы район комитетының 2-се секретары
* 1968—1985 йылдарҙа — КПСС-тың Бөрйән районы район комитетының 1-се секретары

Рәүеф Фазылйән улы Аллаяров 2002 йылда вафат була һәм Ураҙ ауылында ерләнә.

## Хеҙмәт юлы

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* 1984 йыл — «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнгән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләү тураһында Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Указы
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының рәсми мәғлүмәт порталында Башҡорт АССР-ы 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының рәсми мәғлүмәт порталында Башҡорт АССР-ы 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр
Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы

**Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы** (27 август 1915 йыл — 30 июль 1992 йыл) — йырсы-тенор, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1959), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976).

## Биографияһы
Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы 1915 йылдың 27 авгусында Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Таҡталасыҡ улусының (хәҙер Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) Тләкәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
* 1933—1936 йылдарҙа Ҡазан сәнғәт техникумының вокал бүлегендә уҡый.
* 1952 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының башҡорт студияһын Н. Н. Сперанский һәм М. В. Владимирова класында уҡып тамамлай.
* 1941—1967 йылдарҙа Башҡорт опера һәм балет театрында солист булып эшләй. Был йылдарҙа ул П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» операһында Ленский, А. П. Бородиндың «Князь Игорь» операһында Владимир Игоревич, Дж. Вердинҙың «Травиата» операһында Альфред, З.Ғ. Исмәғилевтың «Шәүрә» операһында Аҡмырҙа партияларын башҡара. Башҡорт радио һәм телевидениеһында эстрада йырҙарын башҡарып тыңлаусыларҙың мөхәббәтен яулай.
* 1960—1964 йылдарҙа Башҡорт опера һәм балет театры директоры була.
* 1967—1977 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры булып эшләй. Башҡорт радио һәм телевидениеһында эстрада йырҙарын башҡара, Башҡортостан ауылдары буйлап гастролдәрҙә йөрөй.
* 1959 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы» исеменә лайыҡ була.
* 1976 йылда уға «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән исем бирелә.
Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы 1992 йылдың 30 июлендә вафат була һәм Өфө ҡалаһының Көньяҡ(мосолман) зыяратында ерләнә.
Рәсәй Федерацияһы Геройҙары исемлеге (Башҡортостан)

Был исемлектә, «Башҡорт энциклопедияһы»на ярашлы,  Башҡортостанда тыуған йәки Башҡортостанға ниндәй ҙә булһа мөнәсәбәте булған Рәсәй Федерацияһы Геройҙары, алфавит тәртибендә бирелә . Исемлектә маҡтаулы исем биреү тураһында указ датаһы, Рәсәй Федерацияһы Геройы исемен биргән ваҡыттағы вазифаһы, хәрби исеме һәм ғәскәр төрө, тормош йылдары, тыуған һәм вафат булған урыны тураһында мәғлүмәт бирелә.

Башҡортостандан «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеменә лайыҡ булған тәүге кеше, С. В. Ильюшин исемендәге Авиация комплексының лётчик-һынаусыһы, запастағы өлкән лейтенант Зәкиров Игорь Рәүф улы. Исем Зәкировҡа 1994 йылдың 14 мартында, Рәсәй Федерацияһы Президентының указдағы *«авиация техникаһының яңы өлгөләрен һынау, аҙағына алып барып еткереү һәм үҙләштереү ваҡытында күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлыҡтары өсөн» тигән *билдәләмәһе менән бирелә.

Үлгәндән һуң бүләкләнгән Геройҙар һоро төҫ менән күрһәтелгән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Герой Российской Федерации//Башкирская энциклопедия. В 7 т./Гл. редактор М. А. Ильгамов. Т.2. В—Ж. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2006. — 624 с. С. 273. ISBN 5-88185-062-9
* Герои России: Сб. док. очерков / М-во внутр. дел. Рос. Федерации; Ред. и сост. Б. В. Пендюр. — М.: Студия писателей МВД РФ и др., 2001. — 509 с. ISBN 5-901809-02-5
* Герои России / авт.-сост. Панькова Т. Н. — Минск: Литература, 1998. — 558 с. — (Энциклопедия военного искусства). — ISBN 985-437-742-3

## Һылтанмалар

* 

СтатьяавторБикмеев М. А., Смирнов Е. А.заглавиеГерои Российской ФедерацииссылкаязыкruизданиеБашкирская энциклопедияisbn978-5-88-185143-9
* 

СтатьяавторСмирнов Е.заглавиеГерои нашего времениссылкаhttp://vatandash.ru/index.php?article=459 изданиеВатандашгод2005номер11issn1683-3554
* 

СтатьяавторСоколов Е.заглавие17 подвигов героев из БашкирииссылкаизданиеКомсомольская правдагод08.12.2014
* Закон Российской Федерации «Об установлении звания Героя Российской Федерации и учреждении знака особого отличия — медали „Золотая Звезда“»
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы

**Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы** 1969 йылдың аҙағында Башҡорт дәүләт филармонияһында «Башҡортостан хор капеллаһы» булараҡ ойошторола. 

## Ҡыҫҡаса тарихы
Капелла беренсе тапҡыр 1970 йылдың 12 апрелендә концерт менән сығыш яһай. Уның тәүге художество етәксеһе һәм баш дирижеры — Таһир Сәйфуллин). 

1991 йылдан коллектив атамаһы «Башҡортостан Республикаһының Дәүләт хор капеллаһы» итеп үҙгәртелә. 1996 йылда юғары художество башҡарыу оҫталығы өсөн «академик хор капеллаһы» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.

2017 йылда капеллаға уның ойоштороусыһы, тәүге художество етәксеһе һәм баш дирижёры Таһир Сәйфуллин исеме бирелә. 

## Репертуары
Хор капеллаһының репертуарында 600-ҙән артыҡ әҫәр иҫәпләнә. Шулар араһында композиторҙар Бах, Шуберт әҫәрҙәре, Моцарттың «Реквием»ы, Вердиҙың "Реквием"ы, С. В. Рахманиновтың "Колокола", С. И. Танеевтың  "Иоанн Дамаскин", Г Фореның "Реквием"ы, К. Орфтың "Кармина Бурана", Ф. Пуленоктың "Глория" әҫәрҙәре, хәҙерге заман Рәсәй композиторҙары Д. Д. Шостакович, Г. Г. Свиридов, Т. Н. Хренников, А. Г. Флярковский, Б.П. Кравченколарҙың хор өсөн яҙылған әҫәрҙәре бар. Хор капеллаһы репертуарында айырым урынды башҡорт композиторҙары З. Ғ. Исмәғилевтың "Мин-россиянмын" кантатаһы һәм "Үлемһеҙлек" вокал-симфонияһы, Х. Ф. Әхмәтовтың "Ауыл йәштәре" хор циклдары, Р. Ә. Мортазиндың "Тыуған ер", әҫәре, Р. М. Хәсәнов, Д. Д. Хәсәншин, Ш. Ш. Ибраһимов, С. Ә. Низаметдинов, Л. З. Исмәғилева һәм башҡаларҙың  әҫәрҙәре биләп тора. Капелла шулай уҡ башҡорт халыҡ йырҙарын да башҡара.

Капелла составында 65 йырсы. Шулар араһында Башҡортостандың халыҡ артистары Ф. Шәйҙуллин, Р. Ғарифуллин, Башҡортостандың атҡаҙанған артистары Н. Байрамғолова, Р. Сабиров, Ю. Суханов, Р. Нохова, Т. Кислицына, Н. Лоҡмановтар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа ҡаҙаныштары
* «Академик хор капеллаһы» маҡтаулы исеме (1996) 
* Бөтә Рәсәй профессиональ хорҙар конкурсы дипломанты (Мәскәү, 1982). 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Хор капеллаһы
СССР Дәүләт премияһы лауреаттары исемлеге (Башҡортостан)

СССР дәүләт премияһы —  СССР граждандарын фән һәм техника, хеҙмәт, әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге күренекле ижади ҡаҙаныштары өсөн  дәртләндереү формаһы. СССР дәүләт премияһы 1966 йылдың 9 сентябрендә КПСС Үҙәк Комитетының һәм СССР Министрҙар Советының ҡарары менән булдырылған.

СССР Дәүләт премияһы лауреаттары булып фән һәм техника, хеҙмәт, әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге күренекле ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнгәндәр тора. Премия 1967 йылдан алып йыл һайын  Октябрь революцияһының йыллығына бирелә, диплом һәм күкрәккә тағыла торған билдәһе менән тапшырыла.

1941-1952 йылдарҙа Сталин премияһы (20.12.1939 СССР халыҡ комиссарҙары Советы ҡарары менән булдырылған) бирелгән шәхестәр шулай уҡ Дәүләт премияһы лауреаттары булып торалар.

Түбәндә Башҡортостандан булған  СССР Дәүләт премияһы лауреаттары исемлеге эшмәкәрлеге өлкәләре буйынса алфавит тәртибендә премияларҙы тапшырыуҙың хронологик эҙмә-эҙлелегендә  килтерелә.

## Сталин премияһы лауреаттары

## Фән һәм техника өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн.

## Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн.

## Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаттары исемлеге (Башҡортостан)

## Сығанаҡтар
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; т. 4. Л-О. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
http://www.bashnl.ru/content/perechen-znamenatelnykh-i-pamyatnykh-dat-respubliki-bashkortostan-na-2013-god 

## Иҫкәрмәләр
Паращенко Владимир Михайлович

**Паращенко Владимир Михайлович** (16 октябрь 1936 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1986—1998 йылдарҙа «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар төҙөүсеһе (1994). Рәсәй Федерацияһы Транспорт академияһының мөхбир ағзаһы (1993).

## Биографияһы
Владимир Михайлович Паращенко1936 йылдың 16 октябрендә  Невель ҡалаһында (хәҙерге Псков өлкәһе) тыуған.

1966 йылда  Өфө авиация институтын тамамлай.

1951 йылдан 1956 йылға тиклем Советск ҡалаһында 18-се һанлы Мосэнерго дәүләт энергия станцияһында  токарь уҡыусыһы,  кочегар, ҡаҙан машинисы булып эшләй; 1960 йылдан  Өфө нефть институтында лаборант; токарь, көйләүсе, мастер, начальник урынбаҫары, цех начальнигы, 1976 йылдан — ҡойоу производствоһы буйынса директор урынбаҫары, 1986—1998 йылдарҙа — генераль директор, 1998 йылда — иҡтисад мәсьәләләре буйынса консультант, 2005 йылдан — ОАО «УМПО» аҡһаҡалдар советы генераль кәңәшсе-рәйесе, 1990 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетында бер үк ваҡытта «Машиналар һәм ҡойоу технологияһы производствоһы» кафедраһы профессоры.

10-ға яҡын фәнни эштең һәм ике уйлап табыуҙың авторы. Паращенконың  фәнни  өлкәлә ҡыҙыҡһыныуҙары  — ҡойоп етештереү технологияһын үҫтереү. Уның ҡатнашлығында  предприятиела АЛ—31СТ турбиналы двигателдәр, ҡаргиҙәрҙәр, «Урал» мотоблоктары һ.б. эшләп сығарыла.  

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Башҡортостан Ресрубликаһының атҡаҙанған машиналар төҙөүсеһе
* СССР министрҙар Советы премияһы (1991)
* Н. Е. Жуковский исемендәге премия (1994)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975), «Почёт Билдәһе» ордены (1980), Дуҫлыҡ ордены (1995), миҙалдар.

## Һылтанмалар

* Паращенко Владимир Михайлович .  *Башҡорт энциклопедияһы*.   БР ГАУН «башҡорт энциклопедияһы» (2013).  2017 йылдың 4 апрелендә тикшерелде.
* Паращенко Владимир Михайлович
* Энциклопедия Урала
Әбдрәшит Айытов

**Айытов Әбдрәшит** — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында полковник чинында ҡатнаша.

## Биографияһы
Әбдрәшит Айытов Бөгөлмә ведоствоһының Абдулла ауылында яһаҡ татары ғаиләһендә тыуа..

Е. Пугачев восстаниеһына 1773 йылдың ноябрендә ҡушыла, Башҡортостанда баш күтәреүселәр хәрәкәте етәксеһе була. Әбдрәшит Айытов отряды Мәләкәҫ ҡасабаһы, Тиинск, Биләр-Күл һәм Ҡаҙан губернаһының башҡа тораҡ пункттары, Сиремшән ҡәлғәһе, Яңы Кама аръяғы линияһы һәм Бөгөлмә слободаһы янында һуғыш хәрәкәттәре алып бара. 

1774 йылда Быҙаулыҡ ҡәлғәһе янында П. Д. Мансуров командалыҡ иткән хөкүмәт ғәскәре менән һуғыш ваҡытында әсир итеп алына.

 Ырымбур тәфтиш комиссияһында тикшерелә, ҡамсы менән һуҡтырыла.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Әҙәбиәт

* Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. Уфа, 1975.
* Пугачевщина. М.; Л., 1929. Т. 2. С. 346.
* Емельян Пугачев на следствии. М., 1997.
* Гвоздикова И. М. Салават Юлаев. Исследование документальных источников. Уфа, 1992.
* Материалы для истории Пугачевского бунта // Пермский сборник. М., 1860. Кн. 2.
* Лимонов Ю. А., В. В. Мавродин, В. М. Панеях. Пугачев и пугачевцы. Л., 1974.

## Һылтанмалар

* http://www.yanzori.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1633:2012-10-12-10-43-07&catid=37:2011-02-08-06-08-21&Itemid=69 
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/7106-abdrashit-aitov
Тубаҡбаш

**Тубаҡбаш** (*Тубаҡ-Баш*) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға, Тәйрүк йылғаһының һул ҡушылдығы. Тамағы Байғужа ауылы эргәһендә. Башы Көньяҡ Урал итәге яны урмандарында (иң яҡын тау түбәһе — Арҡауылтау һәм бейеклеге 322,5)) Ишембай ҡалаһынан 5-6 км көнсығышта. Уның уң яҡ ярында пионер лагерҙары районы урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо — 4,9 км.

Йылға системаһы: Тубаҡбаш → Тәйрүк → Ағиҙел → Кама → Волга.

Йылға янында өс карьер эшләнгән: ҡырсынташ, ҡом һәм балсыҡ сығарыла

## Һылтанмалар

* Лист карты 

## Иҫкәрмәләр

## Топографик карта
Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары исемлеге (Башҡортостан)

Исемлектә, 1974 йылда  совет Хеҙмәт Даны ордены булдырылғандан алып 1991 йылда СССР йәшәүҙән туҡтағанға тиклемге осорҙа, БАССР-ҙың Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалерҙары килтерелгән.

* Абдуллин Ғафар Абдулла улы
* Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы
* Бәҙретдинов Рәғиб Мәрүәретдин улы
* Бикҡолов Мөнир Кәрәмәт улы
* Большаков Виктор Григорьевич
* Ивушкин Владимир Иванович
* Ишкилдин Люцир Мирзайән улы
* Кожевников Павел Андреевич
* Мәхмүтов Фәүир Шәрифулла улы
* Мусин Сәфәр Ғайсар улы
* Назаров Николай Григорьевич
* Наркевич Иван Иосифович
* Немкова Татьяна Ивановна
* Пегишев Юрий Петрович
* Ступников Анатолий Петрович
* Тяптин Виталий Михайлович
* Ханова Рәзифә Сәлих ҡыҙы

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. - Уфа : Китап, 2011. - 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Мостафин Урал Сабирйән улы

**Мостафин Урал Сабирйән улы** (17 ғинуар 1951 йыл) — хеҙмәт ветераны, шағир, яҙыусы. 2014 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Баймаҡ районының Батыр Вәлид исемендәге (2002) һәм Сәғит Агиш исемендәге әҙәби премиялар лауреаты (2011).

## Биографияһы
Урал Сабирйән улы Мостафин 1951 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында тыуған. 1966 йылда үҙҙәрендә һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай, артабан Өфөлә 1-се башҡорт интернат-мәктәбендә белем ала. 1968—1973 йылдарҙа Өфө авиация институтында уҡый. 1973—1975 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Хеҙмәт иткән йылдарҙа Юрий Гагарин уҡыған авиация училищеһында хәрбиҙәрҙе уҡыта.

1975—1982 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында «Ҡыҙыл пролетарий» заводында инженер-конструктор булып эшләй. Был заводта танкылар, самолеттар двигателдәре эшләйҙәр.

1982 йылда ғаиләһе менән тыуған яҡтарына ҡайта. 1983—1989 йылдарҙа КПСС-тың Баймаҡ район комитетында сәнәғәт-төҙөлөш бүлеге мөдире булып эшләй, 1989—1990 йылдарҙа — мебель фабрикаһының баш инженеры, артабан 1990—1992 йылдарҙа төҙөлөп ятҡан кирбес заводының баш технологы, директор урынбаҫары. 1992—1995 йылдарҙа Баймаҡ ремонт-техник предприятиеһы генераль директоры вазифаһында эшләй.

1994 йылда Баймаҡ — Сибай юлында аварияға эләгеп, умыртҡа һөйәге имгәнә. Урал Мостафин ошо ауыр ситуацияла төшөнкөлөккә бирелмәй, үҙ-үҙендә яңы мөмкинлектәр эҙләй. Әҙәбиәткә 2000-се йылдарҙа килә. Шиғриәт, проза, публицистика өлкәләрендә ижад итә.

## Төп әҫәрҙәре
* Тәүбә тәсбихем (Четки покаяния).// Нур усағы (Свет костра).Өфө, 2001;
* Йәшәү яҙмыш (Жизнь — судьба). Сибай, 2002;
* Илһам көсө (Сила вдохновения). Өфө, 2005;
* Ғүмер- атылған уҡ (Жизнь- пущенная стрела).Өфө, 2010;
* Ҡойон ҡойроғо оҙон (Шлейф смерча).Өфө, 2013;
* Хистәр донъяһында (Мир чувств).Өфө, 2013.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1   
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
* Литературная карта Башкортостана. Урал Мостафин
Башҡортостан Республикаһының Театр эшмәкәрҙәре союзы

**Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы** — Башҡортостан Республикаһының театр эшмәкәрҙәрен берләштергән ижади йәмәғәт ойошмаһы.

Башҡортостан Республикаһы театр эшмәкәрҙәре союзы үҙенең ағзалары өсөн профессиональ, хоҡуҡи, социаль-көнкүреш ярҙам үҙәге булып тора. Союздың эше ижади, ойоштороу һәм хужалыҡ үҙаллылығы һәм үҙидараһы нигеҙендә бара.

Ойошма адресы: Өфө ҡалаһы, Пушкин урамы, 94-се йорт.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы 1986 йылда Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең 15-се съезы ҡарары нигеҙендә ойошторола. 1938 йылда барлыҡҡа килгән Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе вариҫы (1-се ойоштороу конференцияһы 1940 йылда үтә).

Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы ижади, ойоштороу
эше алып бара, театр хеҙмәткәрҙәренә социаль ярҙам күрһәтә, Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең Үҙәк советы, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы менән бәйләнеш булдыра.

Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзының эшмәкәрлеге Рәсәй Федерацияһы Театр эшмәкәрҙәре союзы аҡсаһы, биналарҙы ҡуртымға биреүҙән алынған аҡса, ағзалыҡ взносы иҫәбенә финанслана. Союз актерҙар, режиссерҙар, театр тәнҡитселәре секцияларын үҙ эсенә ала.

Союз менән рәйес етәкселегендәге идара етәкселек итә. Өфө актерҙар йорто Театр эшмәкәрҙәре союзына ҡарай.

Йыл һайын театр һәм көлкө көнө алдынан Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы «Күңелле кулиса» театр кисәләре фестивале үткәрә. Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы «Мельпоменаның алтын ҡәләме» театр премияһын булдырған.

## Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзы идараһы рәйестәре
* Г. С. Егназаров (1940—1945)
* И. К. Глушарин (1946—1951)
* Т. С. Саттаров (1951—1952)
* Бәҙәр Йосопова (1952—1961)
* Зәйтүнә Бикбулатова (1961—1984)
* Олег Ханов (1984—1999).
* Әхтәм Абушахманов (1999 йыджан)

## Әҙәбиәт
*  
* Саитов С. С. Союзу театральных деятелей Башкирской АССР 50 лет. Уфа, 1988.

## Һылтанмалар
* http://www.temaufa.ru/company/15117/ 
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/sattarov.html
* http://zakon-region3.ru/1/65837/ 

## Иҫкәрмәләр
Япраҡ

**Япраҡ** (*күпл.* **япраҡтар**; , ) — ботаникала төп функцияһы  фотосинтез, газ алмашыу һәм транспирация булған тышҡы органдар. Был маҡсатҡа, ҡағиҙә булараҡ, япраҡтарҙың табаҡлы (пластинкалы)  структураһы хеҙмәт итә, ул күҙәнәктәргә ҡояш нурҙарынан хлорофилл тупларға мөмкинлек бирә. Япраҡ шулай уҡ үҫемлектәрҙең һулыш, дым бүленеү һәм гуттация  (һыу бөрсөктәре - ысыҡ сығарыу) органы булып тора. Япраҡ үҙендә һыу һәм туҡлыҡлы матдәләр һаҡлай ала, ә ҡайһы бер үҫемлектәрҙә башҡа функциялар ҙа үтәй .

## Япраҡтың анатомияһы

Ҡағиҙә булараҡ, япраҡ түбәндәге туҡымаларҙан тора:
* **Эпиде́рмис** — зарарлы мөхит  тәьҫиренән һәм артыу быу бүленеп сығыуынан һаҡлап торған күҙәнәктәр ҡатламы. Йыш ҡына япраҡ  эпидермис өҫтөнән  балауыҙ кеүек ҡатлам кутикула) менән ҡапланған була.
* **Мезофи́лл** йәки "'паренхима"', — төп бурысты — фотосинтез функцияһын үтәүсе хлорофиллы  эске туҡыма.
* **Тамырсыҡ селтәрҙәре** - һыу,ирегән тоҙҙар, углеводтар күсеп йөрөүгә хеҙмәт иткән ҡыуыш юлаҡлы туҡымалар.
***Япраҡ аҫты күҙәнәктәре** (урыҫса - устьица)  — башлыса япраҡтың аҫҡы яғында урынлашҡан күҙәнәктәрҙең махсус  комплекстары;  улар  аша артыҡ дым сыға (транспирация) һәм газ алышыуы бара.

## Япраҡ терминологияһы

### Япраҡ рәүеше
Япраҡтар төрлө рәүешле була: 
* Елпеүес рәүешле
* Икешәрле ҡыйғас
* Дельта кеүек
* Ҡул суғы рәүешле
* Осло
* Энәле
* Өсмөйөш
* Һөңгө кеүек
* Ҡыяҡ
* Һыҙыҡ кеүек
* Ҡалаҡ кеүек
* Көрәк кеүек
* Ишһеҙ ҡыйғас
* Баштүбән ҡыяҡ
* Баштүбән йөрәк рәүешле
* Баштүбән йомортҡа рәүешле
* Оҙонса түңәрәк
* Осло төплө оҙонса түңәрәк
* Бер ҡалаҡ рәүешле
* Түңәрәк
* Бармаҡ һымаҡ
* Ҡуш ҡыйғас
* Теленгән ҡыйғас
* Ике ҡатлы ҡыйғас
* Бөрө кеүек
* Теленгән япраҡ: **сегментлы**
* Ромб рәүешле
* Ураҡ рәүешле
* Йөрәк рәүешле
* Уҡ һымаҡ
* Өсәрле ҡыйғас
* Өсәр япраҡлы япраҡ
* Беҙ рәүешле
* Ҡалҡан рәүешле

### Япраҡ сите
Япраҡ сите үҫемлектең ырыуын һәм төрөн билдәләргә ярҙам итә:
* Шыма ситле 
* Керпекле
* Тешле 
** Түңәрәк тешле.
** Ваҡ тешле
* Ҡалаҡлы — имән япрағы кеүек теленгән
* Бысҡы ситле 
** Тештәре тешле ситле
** Тигеҙһеҙ ваҡ тешле
* Тулҡынлы 
* Сәнскеле

## Шулай уҡ ҡара
* Үҫемлектәр
* Япраҡ ҡойолоу (биология)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

*  
* Лист в Библейской энциклопедии архимандрита Никифора 
*  
*
Сығарыш

**Сығарыш** () — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл, Урал ауыл Советы составына инә.

## Тарихы
Ауыл 2015 йылда (Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2015 йылдың  11 июнендәге 1097-р һанлы ҡарары), элек бөтөрөлгән, 1986 йылда юҡ ителгән Шигрыш  утары урынында барлыҡҡа килгән. Сығарыш исемен алған. 

Ҡасандыр Бикбулат ауылы халҡы бынан йәйгеһен малдарын текә тауҙар аша Улаҡҡа ҡыуалаған, һәм Сығарыш башҡорт һүҙе «аша сығырға ярҙам ит» тигән мәғәнәлә.

## Халҡы
# Н/Д

## Географик урыны
Кесе Эйек йылғаһының һул яры буйлап ҡурсаулыҡ биләмәһендә урынлашҡан.

Алыҫлығы:

* район үҙәгенә тиклем (Мораҡ): 20 км
* ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Бикбулат): 12 км
* яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем (Мәләүез): ? км

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы

**Мәүлитова Регина Салауат ҡыҙы** (16 октябрь 1979 йыл) — спортсы. Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001).

## Биографияһы
Регина Салауат ҡыҙы Мәүлитова 1979 йылдың 16 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.

2001 йылда Урал физик культура академияһын тамамлай.

Спорт менән 15-се Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә шөғөлләнә (тренеры В. Г. Вагин).

1995 йылда Рәсәй йыйылма командаһына инә. 53 кг тиклемге ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай.

Әлеге ваҡытта Өфөлә «Аврора» фитнес үҙәгендә инструктор булып эшләй.

## Ҡаҙаныштары
* Рәсәй чемпионы һәм Рәсәй кубогы эйәһе (2003);
* Рәсәй чемпионатының (1995, 2000, 2002, 2006) һәм Рәсәй Кубогының (2002, 2004) көмөш призеры;
* Рәсәй чемпионатының ике төр ярышта бронза призеры (2001, 2004, 2007-08);
* Ырғымда һәм күтәреүҙә Рәсәй Кубогының еңеүсеһе (2003; 2004) һәм бронза призеры (2004-06);
* Үҫмер спортсылар араһында Рәсәй чемпионы (1995, 1997);
* 53 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһындағы ҡатын-ҡыҙҙар араһында ырғымда һәм ике төр ярышта Рәсәй рекордсыһы (2003)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Башҡортостан нефтен тәүге асыусылар майҙаны

**Башҡортостан нефтен тәүге асыусылар майҙаны** — Ишембай ҡалаһының үҙәк һәм төп майҙаны, Ленин проспекты һәм Губкин урамы киҫешкән ерҙә урынлашҡан.

Ленин проспекты буйынса  (элекке атамаһы *Октябрь урамы*) ҡаланың тағы ла бер майҙаны — Ленин майҙанына тиклем күтәрелергә мөмкин.

## Тарихы
1967 йылдан 2005 йылғаса — Октябрҙең 50 йыллығы майҙаны.

2007 йылда майҙанға реконструкция үткәрелә һәм унда Ишембай нефтен символлаштырыусы фонтан асыла.

## Иҫтәлекле урындары
Майҙанда 1969 йылда Ишембай ҡалаһының символы булған Башҡортостан нефтен тәүге асыусыларға һәйкәл ҡуйылған. Майҙан  йәнәшәһендә Ишембай районы хакимиәте бинаһы урынлашҡан.

## Мәҙәниәт
Башҡортостан нефтен тәүге асыусылар майҙанында Ишембай районы ауыл хужалығы предприятиеләре көҙгө йәрминкәләр үткәрә. Яңы йыл байрамында майҙанда ҡаланың дүрт елка ҡаласығының береһе ҡорола.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Никулочкин, Д. В.*&#x20;Хранители истории Ишимбая &nbsp;: чч. I, II&#x20;// Подметки+&nbsp;: газ.&nbsp;/ ред. Г. Р. Ямалова.&nbsp;— Ишимбай&nbsp;: РИК «Аспект», 2018.&nbsp;—&#x20;№&nbsp;16&#x20;(18 апреля).&nbsp;— С.&nbsp;2.&nbsp;— ISSN [//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:2220-8348 2220-8348].
Иллинци районы

**Иллинци районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Иллинци ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 36 874 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Іллінецька районна рада  
* Іллінецька РДА  

## Иҫкәрмәләр
Кәшәләк

**Кәшәләк** (Кәшәлә) (, бында *кәшәл* `карлик`, *-әк* — суффикс) — Башҡортостандың Ишембай районындағы йылғаһы, Һәләүек йылғаһының һул ҡушылдығы. Йылға системаһы: Кәшәләк → Һәләүек → Ағиҙел → Кама → Волга.

Йылғаның башы Кәшәләкбаш утары биләмәһендә урынлашҡан, ошонан ойконим атамаһы килеп сыҡҡан (тура тәржемәһе — «башы» (йәғни йылға башы) Кәшәләк). Инеше Мамбардали эргәһенән ағып үтә.

Йылға картала рәсми рәүештә Кәшәлә тип билдәләнә, был орфографик хата (башҡортса йылға *Кәшәләк* тип атала).

## Топографик картаһы

## Иҫкәрмәләр
Жариков Дмитрий Сергеевич

**Жариков Дмитрий Сергеевич** (8 март 1984 йыл) — спортсы. Байдаркала һәм каноэла ишеү буйынса халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры (2003). 

## Биографияһы
Дмитрий Сергеевич Жариков 1984 йылдың 8 мартында Свердловск ҡалаһында тыуған. СДЮШОР 

Байдаркала һәм каноэла ишеү спорты буйынса Өфө ҡалаһындағы Олимпия резервының махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары Н. А. Попов, Н. А. Попова).

2005 йылда Урал физик культура академияһын тамамлай. 2001 йылдан байдаркала һәм каноэла ишеү буйынса Рәсәй йыйылма командаһына инә.

## Ҡаҙаныштары
* Көмөш миҙал (2003, 2004 —  500 һәм 2000 м  дистанцияларында) һәм бронза (2004 — 2000 метр дистанцияһында)
* Байдарка-яңғыҙ, байдарка -ике ишкәкле, байдарка -дүрт ишкәкле кәмәләрҙә Рәсәй чемпионаттары призеры.
* Донъя (2001), Европа (2 тапҡыр, 2002) һәм Рәсәй (2 тапҡыр, 2002; 2003, 2004) беренселеге еңеүсеһе.
* Үҫмер спортсылар араһында 500, 1000 һәм 2000 м дистанцияларында байдаркала Рәсәй беренселегенең көмөш призеры (2 тапҡыр, 2001; 2002, 2003).

## Һылтанмалар
*