open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шелонь

**Шелонь** (иҫкесә. *Шалонь*) —  Рәсәй Псков һәм Новгород өлкәләрендә аҡҡан уртаса ҙурлыҡтағы йылға. Көнбайыштан Новгород өлкәһенең  Илмән күленә ҡушыла.

Йылға оҙонлоғо — 248 км, бассейны майҙаны — 9710 км².Уртаса йыллыҡ һыу сығымы тамағынан 59 км өҫтәрәк 43,6 м³/с.  Балтик диңгеҙе бассейнына ҡарай.

Йылға буйында урынлашҡан ҡалалар: Порхов, Сольцы, шулай уҡ ҙур ҡасабалар — Дедовичи һәм Шимск.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары — Мшага, Ситня, Удоха, Уза, Судома, Ильзна (слева), Колошка, Лемёнка, Люта, Щилинка, Полонка, Белка, Северка (уңда).

Йылға бассейнында минераль сығанаҡтар йыш осрай.

Йылға түбәнге ағымында  Сольцы ҡалаһынан тамағына тиклем суднолар йөрөй.

## Физик-географик тасуирламаһы

Шелонь ҙур һаҙлыҡтарҙа, Дедовичи ҡасабаһынан 23 саҡрым көньяк-көнсығышта, айырым алғанда, Селезень күленән 1 саҡрым көньяк-көнсығышта,  Новгород өлкәһе сигенән йыраҡ түгел, Яңы Слобода ыҙаны янында башлана.

Шелонь  Илмән күленә уның көнбайыш өлөшөндә барып ҡоя һәм 10 км² майҙанлы дельта барлыҡҡа килтерә.

## Тарихы
XV быуаттың Ганза документтарында Бөйөк Новгородты  Фин ҡултығы менән тоташтырған Луга юлы тураһында бер нисә тапҡыр хәбәр ителә. Шелонь буйлап уның киҫемдәренең береһе үтә: Волхов - Илмән - Шелонь - Мшага - Киба - Луга йылғаһына, артабан Луга буйлап Фин ҡултығына барып сыҡҡандар. Луга юлы иң мөһим транспорт артерияһы булған һәм ҡәҙимге Волхов - Ладога - Нева юлы ниндәй өсөндөр ябылған ваҡытта әүҙем ҡулланылған.

1471 йылда, Шелонь йылғаһының һул ярында, хәҙерге Скирино һәм Велебицы ауылдары ерҙәрендә (Новгород өлкәһе, Солецкий районының Выбит ауыл биләмәһе), Мәскәү ғәскәрҙәре менән Новгород ополчениеһы араһында Шелонь һуғышы була, ул Новгород республикаһының бөтәсәген алдан уҡ һиҙҙереп ҡуя.

## Ҡушылдыҡтары

; Исемлеге

*(тамағынан алыҫлығын күрһәтелгән)*
* 9 км: река Векша (пр)
* 14 км: река Углянка (пр)
* 18 км: река Струпенка (лв)
* 19 км: река Мшага (лв)
* 21 км: река Сосенка (пр)
* 32 км: ручей Турьевский (пр)
* 35 км: река Колошка (пр)
* 42 км: река Крутец (лв)
* 48 км: река Милиц (лв)
* 51 км: река Боровенка (пр)
* 57 км: река Патчерка (Колешовка) (пр)
* 64 км: река Ситня (лв)
* 71 км: река Лемёнка (пр)
* 82 км: река Люта (пр)
* 93 км: река Удоха (лв)
* 103 км: река Дрязженка (лв)
* 106 км: река Щилинка (Красуха) (пр)
* 112 км: река Демянка (Тенюха, Демьянка) (лв)
* 120 км: река Уза (лв)
* 125 км: река Полонка (пр)
* 145 км: ручей Бахаревка (лв)
* 148 км: река Белка (пр)
* 151 км: ручей Любава (лв)
* 153 км: река Тишинка (лв)
* 165 км: ручей Дубеченок (пр)
* 178 км: река Судома (лв)
* 185 км: река Ильзна (лв)
* 200 км: река Городянка (лв)
* 210 км: река Северка (Севера) (пр)
* 215 км: ручей Грибковский (пр)
* 221 км: река Болотинка (пр)

;

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Шелоник

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* 
* Воронов Ю. Б. «100 избранных маршрутов для путешествий на байдарке». М., «Мир», 1993. (рус.). www.skitalets.ru. Дата обращения: 11 декабря 2019.
Ҡыҙылғы (йылға)

**Ҡыҙылғы** () — Рәсәй биләмәләрендә, Башҡортостанда аҡҡан йылға. Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы.

## Тасуирлама
Ҡыҙылғы йылғаһының оҙонлоғо 32 км. Йылға Ауырғазы районындағы Мостафа ауылынан 4 км көньяҡ-көнбайышта башлана. Район буйлап төньяҡ-көнсығышҡа табан аға, артабан Ҡырмыҫҡалы районының уйһыулыҡтары буйлап үтә. Ағиҙел йылғаһының һыубаҫар туғайҙарынан килеп, Ҡабаҡ ауылы эргәһендә Ағиҙелгә ҡоя. Йылға тамағынан 643 км алыҫлыҡта Ағиҙелдең һул яҡ ярынан килеп ҡушыла.

Төп ҡушылдыҡтары: Сителга (лв), Таукей (пр.), Читла (лв).

Терәпә ауылында күләме 820 мең м³ булған быуаһы бар. Түбәнге ағымында йылғаны Өфө — Ырымбур тимер юлы киҫеп сыға.

Йылға буйындағы эре (150-нән ашыу кеше булған) ауылдар теҙмәһе — Терәпә/Зәйет/Гуровка, Түбәнге Ләкәнде, Мостафа, Федоровка, Үтәймулла, Үрге Төкөн.

## Топонимикаһы
Ҡыҙылғы исеме Ҡыҙҙар йылғаһы тигәнде аңлата тигән фараз бар. Йәйҙәр етеп, Ағиҙел ярҙарына ҡайтып, ер кипкәс, ҡыҙҙар Ҡыҙылғы йылғаһы буйҙарының яландарына төшөр булғандар. Хәтфә йәшел үлән өҫтөндә уйнағандар, байрамдарын үткәргәндәр. Шунан йылғаға Ҡыҙҙар йылғаһы тип исем биргәндәр, ваҡыт үтә килә, Ҡыҙйылға Ҡыҙылғыға әйләнгән.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел, Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһы инмәй, йылғаның һыу аҫты бассейны — Ағиҙел. Бәләкәй йылға бассейны — Кама.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712211100018644.

## Иҫкәрмәләр
Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе

**Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһы Арғаяш районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Хоҙайбирҙе ҡасабаһы.

## Исеменең килеп сығышы
Атамаһы ике һүҙҙән тора:
**Хоҙай** — 1. (йәки Хоҙай тәғәлә) Дин буйынса бөтә донъяны яратҡан, уға идара иткән юғары зат; Алла, Тәңре. Хоҙайға табыныу. Хоҙайҙан өмөт итеү һәм **бирҙе** — ҡулға тапшырыу, тоттороу. Башҡорттар араһында киң таралған ирҙәр исеме (антропо́ним).

## Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Администрация Худайбердинского сельсого поселения
Ишәле ауыл биләмәһе

**Ишәле ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — тимер юлы станцияһы Ишәле ҡасабаһы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҡтисады
— «Уралбройлер» ҡошсолоҡ фабрикаһы

— «REXAM» алюмин банка етештереү буйынса завод.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Официальный сайт Аргаяшского муниципального района
Алмалы (Төйлөгән районы)

**Алмалы** —Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районындағы ауыл. Алмалы ауыл советы административ үҙәге.

## Географияһы
Ауыл район үҙәге Төйлөгән ҡасабаһынан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа табан туранан яҡынса 25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылға 1891 йылда Ҡазан губернаһынан күсеп килгән крепостной татарҙар нигеҙ һалған. Ул алпауыт Николай Тимашевҡа башҡорт халҡы яҙмышында ҡанлы эҙҙәр ҡалдырған татар мырҙаһы Тәфтиләү ҡыҙының бирнәһе сифатында эләккән..

## Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбендә 404 кеше (урыҫтар 72 %), 2010 йылдағы халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса — 279.

## Этимологияһы
Ауылдың исеме Алмалы йылғаһынан алынған. Атама тураһында Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа:
.

## Иҫкәрмәләр
Орлов йорто (Вологда)

архитектура ҡомартҡыһы (төбәк)

**Орлов йорто (Актёр йорто)** — Вологда өлкәһенең Вологда ҡалаһында XIX быуаттың икенсе  яртыһында төҙөлгән ике ҡатлы  торлаҡ йорт. Төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы. Хәҙерге ваҡытта «Актёр йорто» йәмәғәт ойошмаһы урынлашҡан.

## Тарихы
Архитектура тикшеренеүселәре билдәләүенсә, Вологданың тарихи өлөшөндә урынлашҡан  ҙур ағас йорт, XIX быуаттың икенсе яртыһында классицизм стилендә төҙөлгән һәм  «А.Ф.  Орлов  йорто булараҡ билдәле. 1876 йылда Александр Федорович Орлов бинаның милексеһе булып тора. Белгестәр уның был йорттоң беренсе хужаһы икәнлеген теүәл билдәләй алмай, әммә ҡоролма уның фамилияһы буйынса атала.

Йорт Кремль  баҡсаһына ҡарай.

## Архитектураһы
Орловтың торлаҡ йорто архитектура планында ағастан тура мөйөшлө ҙур  ике ҡатлы бинанан ғибәрәт, унда  ярым подвал һәм өс тәҙрәле мезонин бар. Фасадының ябайлығы һәм ҡәтғилеге Вологда ҡалаһының ағас йорттар төҙөлөшө араһында айырылып тора.  Йорттоң биҙәге булып шикһеҙ икенсе ҡат өҫтөндәге ағас сандриктар һәм ромбтар менән ҡат араһындағы билбау тора. Ярым түңәрәк тәҙрә менән өс мөйөшлө фронтон йорттоң мезонинын ослай һәм кәрниз һыҙығын өҙә. Көрәксәләр бинаның һәм мезониндың төп күләме мөйөшөн һыҙыҡ өҫтөнә ала.

Йорт мезонинында түңәрәк кафель мейесте мөмкин. Вологдала башҡа ошондай йорттарҙан айырмалы рәүештә, был ҡоролманың  селтәрле декоры юҡ.

## Актёр йорто
Хәҙерге ваҡытта йортта А.В.Семёновтың  актёр йорто урынлашҡан. Был ҡаланың иң танылған мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора. Тарихи бинала даими спектаклдәр ҡуйыла,  әҙәби һәм музыкаль  сәхнәләштереүҙәр ойошторола.

Кино һәм театр һөйөүселәр өсөн — был табыныу  урыны булып тора, сөнки бында  ғәҙәти булмаған нәмәләр күрергә, йәки   яратҡан актерҙар менән аралашырға була. Бында үҙ традициялары бар, мәҫәлән, йыл һайын өмәләр үткәрелә, уға, бинаны һәм ихатаны тәртипкә килтереү өсөн  бөтә актёр халҡы  йыйыла

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Дом Орлова
* Дом актёра. Новая жизнь памятника 
* Дом актёра — дом Орлова
Яңы Юл (Силәбе өлкәһе)

**Яңы Юл** — Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл, Дәрүиш ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Арғаяш районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Тинес йылғаһының ике ҡушылдыҡтары араһында, урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 35 км, Дәрүиш ауыл биләмәһе үҙәге Дәрүиш ауылына тиклем — 15 км.

## Тарихы
Ауылға нигеҙ 1930-сы йылдар башында һалына, унда «Яңы Юл» коммуннаһы ағзалары күсеп ултыра. 1933 йылда ошо коммуна базаһында «Уңыш» колхозы ойошторола.

## Халҡы

(1956—146, 1959—171, 1970 — 97, 1983 — 43, 1995 — 19)

Хәҙерге ваҡытта ауылда татарҙар йәшәй (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса)

## Урамдары
* Трактовый

## Иҫкәрмәләр
Аҡауаз (ялан)

**Аҡауаз** — Ағиҙелдең үрге ағымында урынлашҡан, Күгәрсен районындағы иркен ялан. Уның тирә-яғын ярайһы уҡ бейек тауҙар уратып алған. Оҙонлоғо 6-8 километрға еткән Аҡауаз йылғаһы ла, ошо ялан аша үтеп, Ағиҙелгә ҡоя. Аҡауаз яланынан әйләнә-тирәһендәге тауҙарға менеү өсөн ике юл бар: береһе Ағуй буйлап, икенсеһе Ҡырҡкиҫәр йылғаһы буйлап һалынған.

## Этимологияһы
Топонимик һүҙлектә Аҡауаз атамаһы «аҡ» (белая), *ауаз* др. тюрк. «речка» тип аңлатыла. Әммә был атаманың икенсе төрлө аңлатмаһы ла бар. Ҡояш кисен Аҡауаз яланынан алыҫ булмаған бейек тау артына барып йәшеренә, әммә байтаҡ ваҡыт Аҡауаз яланын да, Ағуй буйын да яп-яҡты итеп яҡтыртып тора. Борон аҡшам намаҙы яҡынлашыу менән мәсет манараһынан аҙан тауышы яңғыраған. Тик был ауаз ялан өҫтөндә бер аҙ алдараҡ ишетелгән. Урындағы халыҡ ошо ауазды ишетеп аҡшамға ашыҡҡан һәм яланды «Аҡауаз» (аҡ — төҫ, ауаз — аҙан тауышы) тип атаған.

## Әҙәбиәт
* Рәшит Шәкүр. Исемдәрҙә — ил тарихы. Өфө. Китап. 1993. 6000 дана. 256 бит.

* Словарь топонимов РБ. Өфө. Китап. 2002. 5000 экз. стр. 256.

## Иҫкәрмәләр
Псков архитектура мәктәбе ҡорамдары

**Псков архитектура мәктәбе ҡорамдары ** — ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты, үҙ эсенә Псковтың XII—XVII быуат башындағы сиркәү архитектураһының 10 һәйкәлен ала. 2019 йылдың июлендә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы комитетының 43-сө сессияһы ҡарары менән Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә, исемлектә 29-сы (30-сы) Рәсәй объекты (шул иҫәптән 18-се (19-сы) мәҙәни объект) булып тора.

## Дөйөм мәғлүмәт
«Псков архитектура мәктәбе ҡорамдары» ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә мәҙәни критерий буйынса индерелә (ii), йәғни объект булараҡ, «билдәле бер ваҡыт арауығы йәки билдәле мәҙәни киңлектә архитектура йәки технологияларҙа, монументаль сәнғәттә, ҡала төҙөүҙе планлаштырыуҙа йәки ландшафт булдырыуҙа кешелек ҡиммәттәренең үҙ-ара йоғонтоһон раҫлай». Уларға түбәндәгесә тасуирлама бирелә:
Церкви, соборы, монастыри, крепостные башни и административные здания составляют группу памятников, расположенных в историческом городе Псков на реке Великая на северо-западе Российской Федерации. Главными особенностями архитектуры этих зданий, созданных псковской школой зодчества, являются кубические объёмы, купола, подъезды и колокольни, наиболее ранние элементы которых датируются XII веком. Церкви и соборы гармонично сочетаются с окружающим их природным ландшафтом посредством садов, заборов и стен. Под влиянием византийских и новгородских традиций псковская школа зодчества достигла пика своего развития в XV—XVI веках и стала одной из самых влиятельных в стране. Она оказывала значительное влияние на формирование архитектурных стилей в России на протяжении пяти столетий.

## Исемлеккә индереү тарихы
2002 йылдан алып, боронғо Псковтың һәйкәлдәрен ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүҙең бер нисә ыштылышы була. Башта «Бөйөк Псков» номинацияһын составында Псковта ғына түгел, Изборскта һәм Выбутала урынлашҡан күп һанлы һәйкәлдәр менән бергә. Шулай уҡ Псков кремле «Рәсәй кремлдәре» сериялы номинацияһы составында тәҡдим ителә; 2012 йылда заявка кире ҡағыла.

Яңы «Боронғо Псков һәйкәлдәре» номинацияһы буйынса эш 2015 йылда башлана. Заявкаға ҡаланың тарихи үҙәгендә урынлашҡан 18 объект инә. Әммә 2016 һәм 2017 йылдарҙа Псков заявкалары документация тулы күләмдә тапшырылмағанлыҡтан, кире ҡағыла. 2018 йылда материалдар ҡабат ебәрелә. Был заявка ЮНЕСКО-ның 2019 йылдың июнь-июлендә Баҡыла үткән Бөтә донъя мираҫ комитетының 43-сө сессияһында раҫлана, әммә 18 объекттан исемлеккә 10-ы ғына индерелә.

Псков өлкәһе властары киләсәктә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегендә төбәктең һәйкәлдәре һанын арттырырға ниәтләй, бының өсөн реставрация эштәре башҡаррыға һәм билдәле күләмдә аҡса һалырға кәрәк.

## Составы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Псков ҡорамдары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Псков в списке ЮНЕСКО — Псковское агентство информации 
* Десять храмов Пскова в списке ЮНЕСКО. Почему их обязательно надо увидеть? — ТАСС
Собольщиков-Самарин Николай Иванович

**Николай Иванович Собольщиков-Самарин** — (ысын фамилияһы Собольщиков; , Санкт-Петербург — 20 июль,1945, Горький) — СССР һәм Рәсәй театр режиссеры, актер, антрепренер, уҡытыусы, театр эшмәкәре. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1934). Хеҙмәт Геройы. Ленин ордены менән бүләкләнгән.

## Биографияһы
1868 йылдың 9 апрелендә (иҫке стиль буйынса 28 мартта) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Иртә йәштән башлап үҙешмәкәр спектаклдәрҙә сығыш яһай. 1883 йылдан Санкт-Петербург һәм уның янындағы биҫтәләрҙә клуб сәхнәһендә спектаклдәрҙә уйнай һәм сәхнәгә ҡуя. 1884 йылдан Петрозаводск һәм Новгородта театрҙарҙа сығыштар яһай. 1892 йылда Петербургтағы Василеостров эшселәр театрында актёр һәм режиссёр була .

Ошо уҡ йылдың авгусында Түбәнге Новгородҡа ҡайтып китә, унда сәхнәлә сығыш яһай һәм режиссура менән шөғөлләнә (1892—1899), бер йылдан үҙ етәкселегендә Артистар ширҡәте ойоштора. 1897 йылда ҡуртымға яңы театр бинаһы ала һәм антрепренёр була. 1901—1907 йылдарҙа Һарытау һәм Ҡазанда опера һәм драма театрҙары ойоштора, улар менән Рәсәйҙең төрлө ҡалалары буйлап гастролдәрҙә була. Әстерханда антреприза тота , өс йыл Дондағы Ростовта антрепренер булып эшләгән. Шулай уҡ Тверь, Ярославль, Екатеринодар, Һамар, Сембер, Царицын һәм Одессала (1917—1924) эшләй, һуңғыһында эшләгәндә революция башлана.

1917 йылдың яҙында Н. И. Собольщиков-Самарин Одессала революцион «Вронсобсам» сатира театры аса (В. М. Вронский менән берлектә), ә йәй — «Йылмайыуҙар» миниатюра театры ойоштора. 1921 йылда, интервенттар киткәс , Одесса театрының директоры һәм баш режиссеры итеп тәғәйенләнгән. 1924 йылда Түбәнге Новгородҡа күсеп, шунда ҡалған ғүмерен актёр, режиссёр, художество етәксеһе һәм консультанты булып үткәрә.

Горькийҙавафат була. Бугровский зыяратында ерләнгән

### Ғаиләһе
Ҡатыны — Славатинская, Инна Евгеньевна (1929 йылда вафат), ҡыҙы — Собольщикова-Самарина Антонина Николаевна (1892—1971).

## Хәтер
Н. И. Собольщиков-Самарин исемендәге премия — Түбәнге Новгород өлкәһендә иң маҡтаулы театр бүләге. Уны мәҙәниәт үҫешенә ҙур өлөш индергән, күренекле эштәре юғары сәнғәт ижады үрнәгенә әйләнгән театр сәнғәте әһелдәренә бирәләр

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* 
* 80-йыллығына Новгород дәүләт йәш тамашасы театры
* Некролог
Батюшков һәйкәле

**Шағир К. Н. Батюшков һәйкәле** —  — рус шағиры Константин Батюшковтың скульптура момументы. Вологда ҡалаһында Кремль майҙанында ҡуйылған. Һәйкәл 1987 йылда скульптор Вячеслав Клыков проекты буйынса төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып иҫәпләнә.

## Тарихы
Вологда ҡалаһының Кремль майҙанында 1987 йылда Сухона йылғаһы яры буйындағы сиркәү янында скульптор Вячеслав Клыков проекты буйынса Славян яҙыуы һәм мәҙәниәте көнөндә шағир Константин Николаевич Батюшковҡа һәйкәл асыла. Ваҡиға шағирҙың тыуыуына ике йәҙ йыл тулыу уңайына бағышлана. Һәйкәл бронзанан ҡойола..

Был хеҙмәт өсөн скульптор Вячеслав Клыков И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була. Һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора..

## Тасуирлама
Һәйкәл композицияһы һәр береһе аллегорик мәғәнәгә эйә булған дүрт фигуранан тора: шағир Батюшков, уның аты, һыбыҙғы (свирель) тотҡан крәҫтиән ҡыҙы һәм Афина Паллада..

Батюшков ат алдында тора, ҡулына ҡағыҙ төргәге тотҡан. Ул өҫтөнә хәрби мундир, аяғына кавалерия итеге кейгән. Шағир 1812 йылға Ватан һуғышында ҡатнашҡан, яраланған һәм ике мәртәбә дәүләт наградаһы алған. Шиғриәт хаҡына ул хәрби хеҙмәттән китә, шуға күрә аты бойоғоп башын эйеп тора..

Һул яҡтағы айырым аҫҡуймала сһыбыҙғы уйнаған ялан аяҡлы крәҫтиән ҡыҙы һүрәтләнгән. Автор шиғриәт музаһын һүрәтләгән, сөнки Константин Николаевич халыҡ йырҙарында һәр ваҡыт илһәм сығанағы тапҡан.

Һәйкәлдең уң яғында торҡа (шлем) кейгән һәм ҡалҡан тотҡан дәһшәтле Афина алиһәһе төшөрөлгән. Ул Батюшковты хәрби шиғриәт донъяһына оҙата. Һуғыш Батюшковты иллюзияларҙан мәхрүм итә. Түбән төшөрөлгән ҡалҡан Батюшковтың юғары илаһи көстәр ҡурсыуынан сығыуын аңлата.

Постаментта «К. Батюшковҡа рәхмәтле нәҫелдән» тигән һүҙҙәр яҙылған.

## Иҫтәлекле урын
Урындағы халыҡ ирония менән был һәйкәлгә «Ат һәйкәле» тигән исем биргән. Вологдалар ихтирам иткән иҫтәлекле урын. Муза һәм бойоҡ ат янына туй кортеждары фотоға төшөргә киләләр. Вандализм осраҡтары ла булғылай. Ҡайһы саҡта яуапһыҙ граждандар композицияның берәй өлөшөн айырып ала. Шулай, Афина һөңгөһөн, ат өҙәңге һәм йүгәнен юғалтҡан, шағир мемориаль таҡтаһыҙ, Муза һыбыҙғыһыҙ ҡала тора.

Күрергә килеүселәр араһында хөрәфәт тә бар: «Әгәр Музының аяғындаға баш бармаҡты ыуһаң, теләгең тормошҡа аша» икән. Шуға күрә Музаның аяғындағы баш бармағы алтын кеүек ялтырап тора..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Батюшков һәйкәле

* Мираҫ. К.Батюшков һәйкәле 

* Гид. Вологда. Батюшков һәйкәле
Чаплыгин Пётр Николаевич

**Чаплыгин Пётр Николаевич** (24 март 1896 йыл — 10 март 1948 йыл) — СССР-ҙың театр актёры, Карел АССР-ының атҡаҙанған артисы (1938), Карел-Фин ССР-ының халыҡ артисы (1943).

## Биографияһы
Пётр Николаевич Чаплыгин Мәскәүҙә тимер юлсы хеҙмәткәре һәм актриса ғаиләһендә тыуған.

1914 йылда йылда Мәскәүҙә 1-се реаль училищены тамамлаған.

Егет театр сәнғәтен яратҡан һәм сәхнәлә уйнарға хыялланған. Хыялын тормошҡа ашырыр өсөн Мәскәү художество театры артисткаһы С. В. Халютинаның театр мәктәбендә уҡыған һәм Е. Б. Вахтангов студияһында белем алған.

1916 йылдан Ырымбур, Смоленск, Һамар, Түбәнге Новгород театрҙарында уйнай, граждандар һуғышы йылдарында Көнсығыш фронттың 5-се армияһының сәйәси бүлек театрында сығыштар яһай.

1931 йылда ҡатыны артистка А. И. Шибуева менән бергә Петрозаводск рус драма театрына эшкә инә.

Актёрҙарҙан беренсе булып 1938 йылда, театрҙа 7 генә йыл эшләп өлгөрһә лә, Карел АССР-ының атҡаҙанған артисы исеменә лайыҡ була.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында театр труппаһы Карел фронтына барып, һалдаттар алдында сығыш яһай, уларҙың һуғышсан рухын күтәрә.

1945 йылда Бөтә Союз рус классикаһы спектаклдәре смотрында актер СССР-ҙың Сәнғәт эштәре буйынса комитеты премияһына лайыҡ була.

I саҡырылыш Карел-Фин ССР-ы Юғары Советы депутаты булып һайлана (1940—1947).

17 йыл эсендә театрында 100-ҙән ашыу төп ролдәрҙе башҡарған, шул иҫәптән милли карел тематикаһына бағышланған эштәре лә булған.

1948 йылдың 10 мартында вафат булған. Петрозаводск ҡалаһындағы Зарецкий зыяратында ерләнгән

## Хәтер
Н. П. Чаплыгиндың Г. А. Стронк төшөргән портреты билдәле. Ул 1947 йылда яҙылған булған. Әлеге ваҡытта Карелия Республикаһы һынлы сәнғәт музейында һаҡлана

## Төп ролдәре
* Кречинский (А. Сухово-Кобылин «Свадьба Кречинского»)
* Шванди (К. Тренёв «Любовь Яровая»)
* Петруччио (В. Шекспир «Укрощение строптивой»)
* Чацкий (А. С. Грибоедов «Горе от ума»)
* Колесников Л. Леонов «Нашествие»)
* Лаврецкий (И. Тургенев «Дворянское гнездо»)
* Юсов (А. Островский «Доходное место»)
* Карташов (бер туған Турҙар һәм Л. Шейнин «Кому подчиняется время»)
* Генри Хиггинс (Б. Шоу «Пигмалион»)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Колосёнок С. В. Народный артист П. Н. Чаплыгин / С. Колосёнок. — Петрозаводск : Государственное издательство Карело-Финской ССР, 1948. — 22 с. ; 16 см. — (Знатные люди Карело-Финской ССР)
* Карабанова, Н. Артист Пётр Чаплыгин / Карабанова Н. — Петрозаводск, 1970. — 68 с.
* Гаврилов М. Он знал себе цену : [Памяти нар.артиста Карелии П. Н. Чаплыгина] // Карелия.-1996.-27 апреля
* Полякова, С. Кумиры 1940-вых … : [о портрете петрозаводского актёра П. Н. Чаплыгина худож. Г. А. Стронка в Музее изобр. искусств РК] / Серафима Полякова // Карелия. — 2010. — 27 мая. — С. 32
* Генделева, Ю. Народный артист : [110 лет со дня рождения Петра Николаевича Чаплыгина — первого в респ. заслуж., а потом и нар. артиста] / Юлия Генделева // ПРОсцениум. — 2006. — Март/апрель (№ 3/4). — С. 4

## Һылтанмалар
* К 120-летию со дня рождения П. Н. Чаплыгина 
* Полякова С. Кумиры 1940-вых
* Почётная грамота о присвоении Чаплыгину П. Н. звания «Народный артист КФССР»
Иҫкейорт (Ишембай районы)

**Иҫкейорт** — Башҡортостандың Ишембай районының көнсығыш яғында ятҡан тау. Рәүҙәк һәм Кесе Рәүҙәк йылғалары араһында Сәфәртуйҙан көнсығыштараҡ урынлашҡан. Иң бейек түбәһе- 608,5 м. Иҫкейорт тауынан көньяҡ-көнсығыштараҡ Биктәр тауы (629 м) күренеп тора. Көньяҡта 6 км алыҫлыҡта Бөгөмәле тауы (672 м) ята. Иҫкейорттан төньяҡ-көнбайыштараҡ 5 км алыҫлыҡта элек Сәфәртуй ауылы булған.

Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо ҡомташтар, аргиллиттар һәм венд ҡатнашмаларынан тора.

Тау өҫтөндә һоро урман тупрағында имән һәм йүкә ҡатнаш урман үҫә.

Тау атамаһы «иҫке» һәм «йорт» — «өй», «йәшәгән урын», «йәйләү урыны», элекке ауыл урыны тигәндән алынған.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района

## Иҫкәрмәләр
Минйәр (йылға)

**Минйәр (Меңъяр)** (башында Үрге Минйәр) — йылға, Эҫемдең (Ағиҙел бассейны) уң ҡушылдығы, һәм уның һыуын ике тапҡырға тиерлек арттыра. Оҙонлоғо 42 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 609 км². Ҡаратау һыртының көньяҡ битләүендә башлана. Силәбе өлкәһенең Әшә районы буйынса аға. Эҫемгә ҡойған урынында Минйәр һыуһаҡлағысы ойошторолған.

## Этимологияһы
Бер фараз буйынса йылға исеменән килеп сыҡҡан төрки «мең» һәм «яр» һүҙҙәренән, һүҙмә — һүҙ — «мең ярлы йылға». Икенсе фараз буйынса, башҡорт *[[Мең]]* ырыуы этнонимынан барлыҡҡа килгән.

Топонимдар нигеҙендә **мең (меңле, минг)** тигән боронғо башҡорт ҡәбиләләр берләшмәһен аңлатҡан термин ята. Меңйылға — «меңлеләр йылғаһы»; *Меңйәр* — үҙгәртелә биргән *Меңлеләр* башҡорт этнонимынан, *мең* этнонимының күплек формаһы; -ка, -и — урыҫ һүҙ яһаусы ялғауҙары.

*Меңйылға, *Үрге һәм Түбәнге *Мең (Миня), Меңйәрҙең* уң ҡушылдығы; *Меңле (Минка),*— Йүрүҙән йылғаһының уң ҡушылдығы, поездар туҡталышы, 1779 йылда Минкә металлургия заводы урынлашҡан ауыл (ҡасаба); *Минкә тауы,* Ҡатау-Иван районы; **Минйәр** Эҫем йылғаһына ҡоя; *Меңе (Мини),* — Әшә йылғаһының уң ҡушылдығы, Әшә ҡалаһы янында аға.

## Ҡушылдыҡтары
* 8,2 км: Түбәнге Биянка
* 14 км: Үрге Биянка
* 19 км: Түбәнге Мең
* 20 км: Үрге Мең

## Флораһы һәм фаунаһы
Яр буйлап, тау битләүҙәрендә — ҡатнаш урман, һыу буйҙарында — ереклек. Ер-һыу хайуандарынае үлән тәлмәрйене күпләп осрай. Ҡоштарҙан ғәҙәттә һоро селән, перевозчик, һыу турғайы оляпка, ҡыҙыл турғай обыкновенная чечевица, һары турғай чиж, алағанат турғай зяблик, тау сәпсеге горная трясогузка, таң турғайы зарянка, ҡамыш турғайы, сыбар ҡурҙай камышовка-барсучок, ҡара төйлөгән, ябай һар канюк, черныш, мышар барпҡылдағы рябинник, йырсы барҡылдаҡ певчий дрозд һ. б. Яр буйы урмандарында тейен, осрай, ҡондоҙ бар.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — башынан алып тамағына тиклем Эҫем йылғаһы, йылғаның бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200612111100019249.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* http://old.toposural.ru/html/m.htm Сайт г. Аша
С. П. Боткин һәйкәле

**С. П. Боткин һәйкәле** — скульптуралы һәйкәл. Был һәйкәл урыҫ табибы, терапевт, йәмәғәт эшмәкәре С. П. Боткинға арналған. Һәйкәл Санкт-Петербург, ҡалаһында Боткин урамы менән Оло Сампсониевский проспекты мөйөшөндәге клиника алдында урынлашҡан. һәйкәл 1908 йылда скульптор В. А. Беклемишев моделе буйынса эшләнгән. Һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарих
Табип С. П.. Боткин үлгәндән һуң уға һәйкәл урынлаштырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Монументты С. П. Боткин уҡытҡан Хәрби-медицина академияһының клиникаһы бинаһы ҡаршыһына урынлаштырыу ҡарала. *әйкәлдең моделен скульптор А. В. Беклемишев бушлай эшләй. Скульптура А. Морандың бронза ҡойоу заводында башҡарыла һәм һәйкәлдең хаҡы 7,5 мең һум була, был сумманы табибтың шәкерттәре һәм уны һөйөүселәр йыйған. 1908 йылдың 25 майында һәйкәл асыу тантанаһы үтә.

## Тасуирлама
Бейек булмаған гранит пьедесталда Хәрби-медицина академияһы клиникаһының бинаһы алдында, клиника бинаһына йөҙө менән ҡаратып, С. П. Боткиндың бронза һыны баҫтырып ҡуйылған. С. П. Боткин сюртук кейгән, башын бер аҙ бөгөлгән. Табиптың ҡулдары арҡаһында, бер ҡулына ул стетоскоп тотҡан. Әйтерһең дә, Боткин әле генә ауырыуҙы тыңлаған һәм уға ниндәй диагноз ҡуйырға тип уйланып тора.

## Ҡала легендалары
Боткин һәйкәле арты менән ҡалаға, ә йөҙө менән клиниканың бинаһына ҡарап тора. Был ғәҙәти булмаған хәлде ҡала легендаһы аңлата. Йәнәһе, ҡала властары оҙаҡ ҡына ваҡыт Боткинға һәйкәл ҡуйыу урынын билдәләй алмай һәм шунлыҡтан уның тол ҡалған ҡатыны Е. А. Оболенскаянан: «*Һеҙҙең фекер буйынса, Сергей Петровичҡа һәйкәлде ҡайҙа ҡуйырға кәрәк? Уның өсөн лайыҡлы урын ҡайҙа?*» ,- тип һорағандар, тегеһе — «*Исаакиевский майҙанында!*» тип яуап биргән. — «*Нисек унда ҡуяйыҡ, ул урын биләнгән бит инде.*» — «*Улайһа, урыны — Академия янында , әммә ҡалаға арты менән ҡуйығыҙ!*».

Хәрби-медицина академияһы студенттары араһында уңышҡа ирешеү өсөн скульптуралағы табибтың стетоскобына, төймәләренә һәм итек баштарына эйбер ышҡыу традицияһы бар. Был традиция скульптураға зыян килтерә, сөнки һәйкәлдең металы һаҡлағыс патина ҡатламын юғалта.

## Иҫкәрмә
И. Ф. Крузенштерн һәйкәле

**Иван федорович Крузенштерн һәйкәле** — Рәсәйҙә урыҫ диңгеҙсеһе, адмирал Крузенштерн Иван Федоровичҡа ҡуйылған сульптура һәйкәле. Скульптура һәйкәле Санкт-Петербург ҡалаһының Лейтенант Шмидт яр буйындағы Диңгеҙ корпусы бинаһы ҡаршыһында урынлаштырылған. һәйкәл1873 йылда скульптор И. Н. Шредер һәм архитектор И. А. Монигетти проекты буйынса эшләнгән. Был һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты тип һанала.

## Тарих
1869 йылда адмирал И. Ф. Крузенштерндың (1770—1846) тыуыуына йөҙ йыл тулыу айҡанлы һәйкәл ҡуйыу өсөн халыҡ араһында аҡса йыйыу башланып китә. Рәсәйҙә подписка буйынса 7 мең һум аҡса йыйылған булһа, тағы ла 3140 һумы Рәсәй Диңгеҙ министрлығы тарафынан бүленә. Һәйкәл урынлаштырыу өсөн урынды Нева ярында, И. Ф. Крузенштнрн уҡыған һәм һуңынаныраҡ корус директоры булған Диңгеҙ кадет корпусы бинаһы ҡаршыһында, һайлайҙар.

1870 йылдың 8 ноябрендә Иван Федорович Крузенштерндың тыуыуына йөҙ йыл тулған көндө һәйкәлгә беренсе таш һалалар. 1871 йылда Николай һәм Иван Бариновтар оҫтаханаһында һәйкәлдең гранит постаменты йышып эшләнә. 1872 йылдың аҙағында А. Морандың бронза ҡойоу заводында И. Ф. Крузенштерындың кәүҙәһен һүрәтләгән скульптура ҡойола. Рәсәй империяһының Санкт-Петербург ҡалаһында 1873 йылдың алтынсы ноябрендә диңгеҙсе- сәйәхәтсе И. Ф. Крузенштерн һәйкәлен асыу тантанаһы үтә.

1970 йылда һәйкәлдәге бронза кортикты урлайҙар, һуңынан был бронза кортикты суйындан эшләнгән күсермәһе менән алмаштыралар. 1999 йылда был үҙенсәлекле төп нөсхә бронза кортик табыла һәм яңынан һәйкәлдә урынлаштырыла.

## Тасуирлама
Гранит постаментта бронза Крузенштерн баҫып тора, ул бик ныҡ уйланып башын аҫҡа табан эйгән. Диңгеҙ гиҙергә яратҡан сәйәхәтсе И. Ф. Крузенштерн  адмирал мундирында, бил ҡырына кортик аҫҡан. Крузенштерндың ҡулдары күкрәгендә ҡаушырылған, һул ҡулында төрөлгән карта бар. Постаментта ҙур булмаған барельеф, унда негр менән малайзия кешеһе һүрәте һәм: «*Беренсе булып ер йөҙөн урап йөҙөп сыҡҡан рус адмиралы Крузенштерн Иван Федорович*»- тигән яҙма бар.

## Иҫкәрмә
Йүкәле (тау, Силәбе өлкәһе)

**Йүкәле (Липовская) тауы** — Көньяҡ Уралда айырым торған тау, Силәбе өлкәһе (Рәсәй).

## Этимологияһы
«Йүкәле» атамаһы, күрәһең, тауҙы ҡаплап үҫкән йүкә ағасы күплегенән сығып бирелгәндер.

## Тасуирламаһы
Йүкәле тауының абсолют бейеклеге — 540 м. өҫтәрәк ҡушыла.. көньяҡ ярына Уның түбәһе Түргеяҡ күленең көньяҡ ярынан 3,4 километрҙа төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә.

Тау битләүҙәре текә, ҡатнаш урман менән ҡапланған. Уның итәгендә — Түргеяҡ күленең Йүкәле көрйәһе (ҡултығы) .

## Топографик картала тау

### Сығарылған карталар

* Гора Липовская на карте окрестностей Златоуста (Л. 22-Г) (1980—1990-е годы)
* Гора Липовская на карте окрестностей города Златоуста (1985 год: середина, правая граница карты)
* Липовская гора на карте Урала (2000 год)

### Һанлы карталар
* Страница Липовской горы на сайте Викимапия

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Заозёрный хребет
* Пугачёва гора
* Крутики (скалы)
* Центральный Ильменский хребет

## Әҙәбиәт
* *Сементовский В. Н. * Тургояк. 1916. — 60 с.
* *Сементовский В. Н. * Көньяҡ Урал Ынйылары. Күл Тургояк // Тәбиғәт һәм кеше. 1913. № 15. С 225-228.

## Һылтанмалар
* Йүкәле (Липовская) тауы // Мейәс. Энциклопедик һүҙлек
* Йүкәле (Липовская) тауы // Мейәс. Географик атамалар һүҙлеге / Сост. *С. М. Стрельников* — Златоуст: Изд. С. М. Стрельников, 1995. 25. с.

## Иҫкәрмәләр
Йүкәле тауы (Әшә)

**Йүкәле (Липовая) тауы** — Көньяҡ Уралда, Силәбе өлкәһе Әшә ҡалаһында урынлашҡан тау (Рәсәй).

## Этимологияһы
«Йүкәле» атамаһы тауҙа күпләп үҫкән йүкә ағасына бәйләп бирелгәндер.

## Тасуирламаһы
**Йүкәле** (Липовая) тауы — айырыуса һаҡланған тәбиғи ботаник ҡомартҡы (1969 йылдан). Әшә ҡалаһының көньяҡ өлөшөндә, Эҫем йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ҡалаға ул үҙенең төньяҡ ҡаялы текә яры менән ҡарап тора. Тауҙың бейеклеге 299 метр, нигеҙенең майҙаны 8 км².

Тау таш күмер осороноң түбәнге ҡатламы эзбизташынан (359—299 млн йыл элек) ҡоролған. Ике мәғәрәһе (таш ҡыуышы) бар.
 
Тауҙа үҫемлектәрҙең 400 төрө осрай. Үҫемлек донъяһының нигеҙен боронғо урман тәшкил итә. Тауҙың һөҙәк көньяҡ ҡашлағы тау туғай үҫемлектәре, һирәк ағаслыҡ менән ҡапланған. Тау итәгендә ныҡ һирәгәйгән реликт шыршылыҡ һаҡланып ҡалған. Урман массивында ағас тоҡомдарынан: ваҡ япраҡлы ҡарама, имән,  саған, япрағы йөрәк формаһындағы йүкә, себер аҡ шыршыһы осрай. Ҡыу ағастар һәм үрге ботаҡтары ҡороған ағастар күп.

Асыҡ урындарҙа тау туғай үҫемлектәре: ,  һ. б. менән ҡапланған. Бөртөклөләр фонында һары мәтрүшкә, ябай мәтрүшкә, , ҡуйы ҡыҙыл ,  үҫә. Йыш ҡына типик дала төрө —  осрай. Тау туғайында  һәм лиана — княжика сибирская булыуы был урында элек урман булғанлығын раҫлай. Йүкәле тауында һирәк осрай торған декоратив үҫемлектәр: ,  һ. б. үҫә.

Йүкәле тауының төньяҡ итәгенән Силәбе өлкәһе ҡалалары араһында үҙенә башҡа үҙенсәлекле Пилютов исемендәге утрау-парк башлана. Тау башында ла, паркта ла йөҙйәшәр йүкәләр һәм ҡарамалар үҫә.

Парктан арыраҡ, Эҫем йылғаһы ярында Алла Анаһы Ҡазан иконаһы хөрмәтенә һалынған ғибәҙәтхана урынлашҡан. Көнбайыштан һәм көньяҡтан тауға Липовый һәм Цементный (Әшә составында) ҡасабалары һырығып тора.

Тауҙа ике грунт юл һалынған. Беренсһе һыу һурҙырыу станцияһына, икенсеһе тау түбәһенә, Әшә телевышкаһына торған урынға, илтә.

Айырыуса һаҡланған тәбиғи ботаник ҡомартҡы территорияһында ағас ҡырҡыла, антропоген тәьҫир артыҡ дәрәжәлә: ял итеүселәр сәскә атып ултырған үҫемлектәрҙе бик күп итеп өҙә, урман түшәмәһен тапай. Шуның һөҙөмтәһендә йүкә, имән һәм аҡ шыршы ағас үҫемлектәренең ҡиммәтле, ыңғай сифаты һәм үҙсәнлектәренең яйлап насарая һәм юғала барыуы, деградацияһы, күҙәтелә.

## Йүкәле тауы картала
Әшә ҡалаһында урынлашҡан Йүкәле тауы координаталары: 54.985261, 57.266072
* Силәбе өлкәһенең туристик порталы. Йүкәле тауы 
* Йүкәле тауы (Әшә ҡалаһы)

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аджигардак
* Берёзовая гора гора
* Каратау
* Лысая гора

## Әҙәбиәт
* http://pochel.ru/c/1241-lipovaya-gora/ Йүкәле тау (Әшә ҡалаһы)

## Һылтанмалар
* Энциклопедия Аши
* Карта Липовой горы
* Силәбе өлкәһенең туристик порталы 
* Краеведческий портал Челябинской области
Космонавт П.И. Беляев һәйкәле

**Лётчик-космонавт П. И. Беляев һәйкәле** — Советтар Союзы геройы лётчик-космонавт Беляев Павел Иванович бюсы, скульптура һәйкәле. Вологда ҡалаһында Октябрь скверында Октябрь һәм Мальцев урамдары киҫелешкән урында урынлашҡан. Һәйкәл 1979 йылда скульптор Г. М. Постников проекты буйынса төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып иҫәпләнә.

## Тарихы
СССР лётчик-космонавы Павел Иванович Беляевты тыуған ерендә бик ихтирам иткәндәр һәм Вологда ҡалаһының почетлы гражданы исеме биргәндәр. П. И. Беляев бер ҡайтҡанында дуҫы А. А. Леонов менән килә, һәм улар икәүләп Вологданың Октябрь урамындағы скверҙа йәш имәндәр ултырталар. Космонавҡа бағышланған һәйкәл, бюст Рәсәйҙең Вологда өлкәһе Вологда ҡалаһында Йәш тамашасы театры ҡаршыһындағы төҙөкләндерелгән ана шул Октябрь скверында ҡуйылған да инде.

Космонавт Беляев Вологда өлкәһе Челищево ауылында тыуған. 1943 йылдан Совет Армияһы сафына хеҙмәт итергә алына, артабан Ейск авиация училищеһында уҡый. Хәрби-һауа академияһындә уҡыуын тамамлап, космонавттар отрядына күсерелә. 1965 йылдың мартында ул космосҡа осош яһай, «Восход-2» корабле командиры вазифаһын үтәй. Ошо осош ваҡытында космонавт Алексей Леонов кешелек тарихында беренсе тапҡыр асыҡ Йыһанға сыға. П. И. Беляев 1970 йылда вафат.

1979 йылдың 17 авгусында Вологдала Советтар Союзы Геройы һәм ҡаланың почётлы гражданы лётчик-космонавт П. И. Беляевҡа арнап, тантаналы рәүештә һәйкәл асыла..

Һәйкәлде ҡаплаған момументаль япманы лётчик-космонавттың ҡатыны Татьяна Филипповна һәм уның ҡыҙҙары Ирина һәм Людмила төшөрөп алалар.

Ҡала хәкимиәте баштараҡ һәйкәлде Кремлгә яҡын Вологда йылғаһы яры буйында ҡуйырға ниәтләнгән, әммә һуңыраҡ ошо урынды билдәләгәндәр.

## Тасуирламаһы
Ватандың атаҡлы улының бюсы торған аҫҡуймала «Беляев Павел Иванович, лётчик-космонавт, Советтар Союзы Геройы» тип яҙылған. Скульптура өлкә үҙәгенең иҫтәлекле урындарының береһе булып тора һәм үҫеп килеүсе быуынды тәрбиәләү йәһәтенән патриотик объект булып иҫәпләнә.

Скульптура янында даими рәүештә төрлө осрашыуҙар, космонавтика үҫешенә һәм шәхсән Павел Беляев ҡаҙанышына бағышланған мәҙәни саралар ойошторола. Монумент янына Вологда халҡы һәм ҡунаҡтары килә һәм сәскәләр һала.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Беляев Павел Иванович

## Һылтанмалар
* Памятник Беляеву 
* Наследие. Памятник Павлу Беляеву
* Гид. Вологда. Памятник П. И. Беляеву
Ҡамышлы (Силәбе өлкәһе)

**Ҡамышлы** — Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Ҡамышлы ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

Ауыл аша Үҙъйылға йылғаһы аға. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 20 км.

## Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны 901 кеше (410 ир-ат һәм 491 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил итә. 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауылда күбеһенсә башҡорттар (80 %) йәшәй, урыҫтар −17 %.

## Урамдар
Ауылда 27 урам бар.

## Былар ҡыҙыҡлы
2019 йылда ауылды себен баҫып ала

## Иҫкәрмәләр
Емь

**Ямь, емь** (*[[Фин теле|фин.]] jäämit)* - урта быуаттарла Фенноскандияҙә йәшәүсе ҡайһы бер төньяҡ халыҡтарҙың новгородтар тарафынан исемдәре атамаһы.

## Этногенез
Андреас Шерен, академик А.Х. Лейберҙың «Ямь» йылъяҙмаһы яҙмаһының һәм Финляндия көньяғындағы тарихи Häme (шведсә tavastland, лат. tavaste) өлкәһе атамаһының ауаздашлығы менән Хяме (hämäläiset) финдарҙан сағыштыра. Икенсе теория буйынса ямь Ладоганың төньяҡ ярынан булған карел кабиләһе була. Төрлө телгә алынған иҫтәлектәрҙә ямь исеме төрлө халыҡтарҙы күрһәтә ала, ул берҙәм географик йәки этник төркөмдө аңлатмай.

Ямьның урыҫ исеме Хямдың фин исеменә тура килергә мөмкин. Был ахырға тиклем асыҡланмаған булып ҡала, сөнки урта быуат сығанаҡтары алыҫ ҡәүемдәрҙең исемдәрен эҙлекһеҙ ҡулланғандар, йыш ҡына уларҙы бутағандар.

## Таралышы
Ямь Финляндияның үҙәк райондарына башта уҡ булмай, ә башта Ладога күле һәм Төньяҡ Двина (гипотеза авторҙары — Шенген, Барсов) араһында урынлашҡан тигән версия бар. А. Г. Ловин Двина бассейнында йәшәгән кешене балтиҡ фины тип түгел, ә фин-уғыр халыҡтарының төньяҡ фин төркөмөнә һанай. XX быуаттың беренсе яртыһында Карелия муйынтығыныж автохтон халҡы тураһында дискуссиялар алып барыла, унда Карелия һәм Ингерманландия ямьның төп йәшәү урыны булған, унан ул корела менән ҡыҫырыҡланған тип уйланылған.

Ямьның боронғо замандарҙа киң таралыуы хаҡында версия өлөшләтә Ям нығытмаһына нигеҙ һалған кескенә генә ҡәүеменең йәшәү факты хеҙмәт итергә мөмкин.

Шулай уҡ ямьдар 1042 йылда Новгород кенәзе Владимир, Ярослав Мудрыйҙың улы, ямға ҡаршы поход ҡылған ваҡытта ваҡытлы йылдар повесендә иҫкә ала. Әгәр был, ысынлап та ла, хәҙерге Финляндия территорияһына Емца йылғаһы булмайса ямға күрһәтһә, һүҙ Финляндия тарихына ҡағылышлы иң беренсе яҙыу тураһында бара булып сыға. 

## Яуҙары

Хроникаларҙа новгородтар һәм кареллар, Корела (Приозерск) районында йәшәүселәр XII быуатта ямдарға ҡаршы алып барған һуғышы тураһында әйтелә. Сығанаҡтар шулай уҡ ямьдарҙың Ладога буйына яуҙары иҫкә алына.

Ваҡытлы йылдар повесы ямь Рускә яһаҡ түләүен хәбәр итә. Аннары 1123, 1142, 1143, 1149, 1186, 1191, 1227 (йәки 1126), 1228, 1240, 1256, 1292, 1311 йылдарҙа ямь иҫкә алына.

1142 йылда ямь Новгород еренә һөжүм итә һәм 400 кешене юғалтып, Ладога буйында көрәштә җиңелә. 1149 йылда, рус сығанаҡтары буйынса 1000 кешенән торған яңы һөжүм ойоштора. Биш йөҙ новгородты водь менән бергә улар артынан ҡыуып китә һәм еңә.

1227 йылда Новгород кенәзе Ярослав Всеволодович новгородтар менән бергә ямьға яу йөрөй. Шул уҡ ваҡытта ул корел ҡәбиләләрен суҡындырыуҙы тормошҡа ашыра.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Соловьёв А.В. Заметки к "Слову о погибели Рускыя земли" // Труды отдела древнерусской литературы Института русского языка Академии наук СССР : научный сборник. — 1958. — С. 94-101

Төркөм:Фин-уғыр халыҡтары
Төркөм:Карелия тарихы
Ҡыҙылғы (күл)

**Ҡыҙылғы** () — Ағиҙел йылғаһының боронғо үҙәнендә, Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районының «Һәүәләй ауыл советы» биләмәһе территорияһында урынлашҡан күл.

## Этимологияһы
*Ҡыҙылғы* топонимы төрки сығышлы, «ҡыҙыл ер» тигәнде аңлата, (*-ҡыҙыл* + һүҙ яһаусы ялғау *-ғы*).

## Тасуирламаһы
Күл өлөшләтә һаҙлыҡлы, урыны менән урман үҫкән (башлыса ерек, ҡарағай ағастары) |Ағиҙел туғайында урынлашҡан. Ҡыҙылғы күле тирәләй артыҡ ҙур булмаған күлдәрҙән тыш, ҙур ғына, 1,5 километр көнсығыштараҡ, Оло Толпаҡ күле урынлашҡан. Күл диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә ята. Һыу өҫтө майҙаны 0,36 километрға тигеҙ. Оҙонлоғо бормаланып һуҙылған формала яҡынса 8 километр тәшкил итә. Көньяҡтан күлгә Ҡыҙылғы йылғаһы ҡоя, ә төньяҡтан ул әленән-әле кибеп торған һыу ағымдары менән Ағиҙелгә тоташа. Тар һәм һайыраҡ бер нисә урындан уны юлдар киҫеп үтә.

Күлгә яҡын Ибраһим ауылы һәм уның көнбайыш яры буйында «Фән» һауыҡтырыу лагеры урынлашҡан, алыҫыраҡ тораҡ пункттарҙан — Ҡабаҡ (адм. ауыл биләмәһе үҙәге «Ҡабаҡ ауыл советы»), Ҡолош һәм Һәүәләй (адм. ауыл биләмәһе үҙәге «Һәүәләй ауыл советы»).
2009 йылдың йәй көнө күл янында «Виктория» спорт-һауыҡтырыу лагеры асылған.

Күл эргәһендә дүрт археологик ҡомартҡы урынлашҡан: Ибраһим ҡәберлеге, I Ибраһим туҡталҡаһы һәм торағы, Ибраһим ауылы һәм II Ибраһим торағы.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына ҡарай, Ағиҙел йылғаһының һыу хужалығы участкаһы — Охлебино һыу үлсәү посынан Өфө, ҡалаһына тиклем, Ҡариҙел йылғаһынан башҡа (инештән алып ҡала тибындағы Шакша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән алып Бочкаревка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем). Йылға бассейны — Кама. Өҫтәмә йылға бассейны — Ағиҙел.

## Иҫкәрмәләр

}}
Ижора

**Ижора** (ижора, пинкертон, иралин, карьяла, ижор. inkeroin, ižora, ižoralain) — аҙ һанлы фин-уғыр халҡы. Элек — водь менән бер рәттән Ижора еренең төп халҡы. XX быуат уртаһына тиклем ижора телен һәм үҙенсәлекле гадәтләрен һаҡлап килгәндәр. Хәҙерге ваҡытта тулыһынса тейәрлек ассимиляцияға дусар булғандар. Туған телдә һөйләшеүселәр һаны бер нисә йөҙгә генә етә.

## Таралыштары
Ижора халҡы вәкилдәре бөгөнгө көндә Ленинград өлкәһе Ломоносов һәм Кингисепп райондарында йәшәйҙәр. 2002 йылғы халыҡ һанын ҡабул итеү буйынса Россияла ижора булараҡ 327 кеше теркәлгән, донъя 177се Ленинград өлкәһендә. Вистину ауылында иң күп ижора халҡы төркеме теркәлгән.

## Телдәре
Телдәре — фин-уғыр телдәренең Балтыйк буйы фин төркөмөнә кереүсе ижора теле. Ижора теленә иң яҡын телдәр булып карел һәм фин телдәре тора.

Ижора теле боронға карел теленең нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Тағы ла XX быуат башында эҙләнеүселәр ижора вәкилдәренең урыҫ телен аҙмы-күпме насар белеүҙәрен иҫкәртеп китәләр. Был уларҙың православ булуларына һәм урыҫ исем-фамилияларын йөрөтөүҙәренә ҡарамай күҙәтелә.

Ижора теле 2009 йылда ЮНЕСКО тарафынан юҡҡа сығыусы телдәр Атласына «юҡҡа сығыу янаған» тел булараҡ керетелә.

## Тарих
Ижора халҡы тураһында беренсе иҫкә алыуҙар урыҫ сығанаҡтарында (Иоаким йылъяҙмаһы) IX быуат урталарына ҡарай.

## Иҡтисад

XV быуат аҙағына инде ижорҙарҙа ауыл хужалығы нигеҙе булып һуҡалап ер эшкәртеү торған. Төп бөртөклө культуралар һоло һәм арыш булған, һирәгерәк арпа һәм бойҙай сәскәндәр, ә тағы ла һирәгерәк борсаҡ һәм ҡарабойҙай булған. Ижоралар аттарҙы, эре мөгөҙлө терелекте, һарыҡтарҙы үрсеткәндәр. Һунарсылыҡ ҙа әһәмиәтен һаҡлап ҡалған: ижоралар ҡуяндарҙы һәм тейендәрҙе аулағандар, ыласын һунары өсөн ыласындарҙы тотҡандар.

Диңгеҙ ярында йәшәгән ижорҙарҙа төп балыҡсылыҡ кәсебе булған, ул ҡыш көнө булған һәм байтаҡ табыш килтергән. XVI быуат башы яҙыусы кенәгәләре уҡ балыҡсылыҡты "оброкка" һалынғанын, ә яһаҡ исемлегендә "курва" балығы булыуҙы килтерә.

Көнсығыш ижора ауылдарҙың русса яҡшыраҡ белгән халҡы Санкт-Петербурга киткән: ир кешеләр фабрикаларға һәм оҫтаханаларға киткән, ямсылар булып эшләгән, кыҙҙар имсәк бала ҡараған. Күп кыҙҙар Нарваға туҡыма фабрикаларына ялланған. Шуға ла ҡарамаҫтан ижорҙарҙа ҡалаларға күсеүе ваҡытлыса булған; 1920-се йылдарҙа әлә ижорҙарҙа 99%-ы-ауыл кешеләре булған.

## Сығанаҡтар
* Киуру Э. С., Шлыгина Н. В. . Ижора // Прибалтийско-финские народы России / Отв. ред. Е. И. Клементьев, Н. В. Шлыгина. — М.: Наука, 2003. — 671 с. — (Народы и культуры). — ISBN 5-02-008715-7. — С. 592—620.
* Конькова О. И. . Ижора // Мы живём на одной земле. Население Петербурга и Ленинградской области / Под ред. К. В. Чистова. — СПб.: Лениздат, 2002. — 192 с. — ISBN 5-289-000909-4 (ошибоч.). — С. 89—109.
Мәскәй (ауыл)

**Мәскәй** — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районындағы ауыл. Травниковский ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Ауыл Силәбе өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, урман зонаһында, Мәскәй йылғаһы буйында райондың административ үҙәге Сыбаркүл ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа яҡынса (тура юлдан) 19 километр йыраҡлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 319 метр.

; Сәғәт бүлкәте

## Халҡы

; Гендер составы

2010 йылғы Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың гендер структураһында ир-егеттәр 48,6 %, ҡатын-ҡыҙҙар— 51,4 % тәшкил итте.

; Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар 89 %  тәшкил итте.

## Урамдары
Ауыл биш урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр
Үҙъйылға (Мейәс ҡушылдығы)

**Үҙъйылға** — Көньяҡ Уралдағы йылға. Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Бәләкәй йылғалар исемлегенә индерелгән. Мейәс йылғаһының иң эре ҡушылдыҡтарының береһе.

Йылға оҙонлоғо 65 км, бассейны майҙаны — 990 км².

## Башы һәм тамағы
Йылға Арғаяш районы Байрамғол ауылынан көнсығыштараҡ ятҡан һаҙлыҡта башлана. Үҙъйылға Мейәс йылғаһына һул яғынан тамағынан 326 км алыҫлыҡта ҡушыла. Арғаяш һәм Сосновка райондары биләмәләренән аға .

## Ҡушылдыҡтары
Үҙъйылғаның иң эре ҡушылдыҡаты — Миҙиәк һәм Ключевка ауылында Ключек.. Бынан тыш Үҙъйылғаның тағы ла бәләкәй ҡушылдыҡтары бар, уларҙың исемдәре аныҡланмаған

## Тораҡ пункттар
Йылға буйҙарында бик күп ауылда урынлашҡан, шул иҫәптән, Ключевка ауылы һәм Сосновка районы үҙәге Долгодеревенск ауылы. Әлеге ауылдарҙың күпселеге 200 йыл элек нигеҙләнгән. Мәҫәлән, 1693 йылда йылға буйында Үҙъйылға лободаһына нигеҙ һалына, әммә урыҫ күскенселәре бер нисә йыл ғына бында йәшәп өлгөрә, сөнки урындағы халыҡтың даими һөжүмдәре арҡаһында биҫтәне ташлап китергә мәжбүр булалар.

## Ҡулланышы
Үҙъйылға эргә-тирәләге ҡасабаларҙы һыу менән тәьми итеү өсөн ҡулланыла.

## Үҙенсәлектәре
Йылға Долгодеревенск ауылы тирәһендә бысратылған.

## Топонимикаһы
Төрлө сығанаҡтарҙа исеме төрлөсә бирелә: Изюлга, Юзелга, Юзя, Изюлге, Изюелга, Изюльга, Изюлька,, Исюсильга, Узюлга, Зюелга. 1736 йылғы Исәт провинцияһының ландкартаһында Мейәс йылғаһының бер ҡушылдығы башҡорт диалект зильга һүҙе менән билдәләнгән — «йылға» һүҙенән. Урындағы башҡорт халҡы әле лә йылғаны Йылға тип йөрөтәләр. Ошо уҡ картала башҡа бер йылға — Тинес йылғаһының ҡушылдығы, ул Узя, Узю тип билдәләнгән — боронғо башҡорт үҙән һүҙенән. Хәҙерге ваҡытта урыҫ фонетикаһы ҡағиҙәләрнә яраҡлаштырылған бер нисә йылға исеме нығынған: Зюзелга, Зюзелка, Узелга (Урал бассейны).

Силәбе өлкәһендә Зюзелга йылғаһынан тыш ике Зюзелка исемле йылғалар билдәле, уларҙың береһе Итҡул күленә ҡоя, икенсеһе — Тинес йылғаһына.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Мәғлүмәттәр буйынса Рәсәй дәүләт һыу реестры мәүғлүмәттәренә ярашлыИртыш һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс ҡалаһы Силәбе ҡалаһынан алып тамағына тиклем, бәләкәй бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Иртыш.

## Иҫкәрмәләр
89-сы разъезд (Силәбе өлкәһе)

**89-сы разъезд (187-се км)** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.

## Тарихы
Ҡасаба 19 быуат аҙағында тЕкатеринбург йүнәлешендә тимер юлын төҙөүселәр өсөн нигеҙләнә

## Географияһы
Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә, Арғаяш районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Үҙъйылға буйында, урынлашҡан. Ҡасаба эргәһендә Көньяҡ-Урал тимер юлдарының туҡталыу пункты — 183-се километр — бар.Ҡасаба район үҙәге Арғаяш ауылынан 23 км алыҫлыҡта ята.

Ҡасабала бер генә Станция урамы бар.

## Халҡы
1956 — 88, 1959 — 68, 1970 — 25, 1983 — 30, 1995 — 23 кеше.

## Инфраструктураһы
Көньяҡ-Урал тимер юлының юл хужалығы. 187-се км туҡталыу станцияһы ғәмәлдә.

## Транспорты

Ауыл-ара юлдары

Тимер һәм автомобиль транспорты

## Иҫкәрмәләр
Салауат районының почётлы граждандары

**Салауат районының почётлы граждандары** — райондың социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫешенә, йәш быуынды тәрбиәләүгә, мәғарифты үҫтереүгә һәм халыҡ һаулығын һаҡлау өлкәһенә ҙур өлөш индергән, оҙаҡ йылдар производствола, йәмәғәт, хәйриә эшмәкәрлегендә һәм башҡа өлкәләрҙә әүҙем эшләгән, халыҡ араһында абруй ҡаҙанған граждандарҙы дәртләндереү сараһы.

## Тарихы
«Салауат районының почетлы гражданы» исеме район Советының 2010 йылдың 24 июнендәге 156-сы ҡарары менән булдырыла. Ошо йылдар эсендә был маҡтаулы исемгә 15 кеше лайыҡ була.

## Өҫтөнлөктәре
Салауат районының почетлы граждандары исеменә лайыҡ булыусылар: район территорияһында үткәрелгән барлыҡ мәҙәни-киң күләмле сараларға бушлай инә ала; урындағы үҙидара органдары, муниципаль предприятиелар һәм ойошмалар етәкселәренә сиратһыҙ инеү хоҡуғына эйә; ай һайын 200 һум аҡсалата түләү ала.

## Иҫкәрмәләр