Футбол буйынса донъя чемпионаты

**Футбол буйынса донъя чемпионаты**, рәсми — **ФИФА́-ның донъя Ку́богы** (от ), йыш ҡына **Футбол буйынса донъя Ку́богы**, **ФИФА-ның донъя чемпиоаты**, **мундиа́ль** (от ) тип атала — халыҡ-ара футбол ярыштары. Донъя чемпионатын ФИФА үткәрә, унда ФИФА ағзаһы булған илдәрҙең ирҙәр йыйылма командалары ҡатнаша ала.

Донъя чемпионатының финал турнирҙары, Олимпия уйындары кеүек үк, дүрт йылға бер үткәрелә, әммә төбәк турнирҙарын иҫәпкә алһаң, һәр мундиаль өс йылдан ашыу дауам итә. Чемпионаттың һайлап алыу ярыштарында 200-ҙән ашыу команда ҡатнаша. Чемпионаттың финал турнирында 48 команда (2026 йылдан алып; 1998—2022 йылдарҙа — 32 йыйылма) ҡатнаша: һайлап алыу турниры йомғаҡтары буйынса ошондай хоҡуҡҡа эйә булған 47 командаға тиклем һәм (1938 йылдан) ҡабул итеүсе илдең йыйылма командаһы йәки ҡабул итеүсе илдәрҙең бер нисә командаһы.

Футбол буйынса донъя чемпионатының финал өлөшө ҙур аудитория йыя һәм бөтә донъяла ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Мәҫәлән, 2022 йылда финалды 1,5 миллиардтан ашыу тамашасы ҡарай, ә турнирҙың дөйөм аудиторияһы бөтә донъя буйынса көйәрмәндәр һаны 4 миллиардтан артып китә.

Үҙенең бер быуатлыҡ тарихында донъя чемпионаты Австралиянан тыш бөтә ҡитғаларҙа ла уҙғарыла, әммә донъя чемпиондары исеменә Көньяҡ Америка һәм Европаның йыйылма командалары ғына лайыҡ була.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Донъя чемпионаттары тарихында 8 ил генә чемпион исеменә лайыҡ була. Иң күп титулға Бразилия эйә — Донъя кубогын биш тапҡыр яулай. Италия һәм Германия — дүрт, Аргентина — өс, Уругвай һәм Франция — ике, ә Англия һәм Испания беренселектә бер тапҡыр еңеү яулай.

Пеле — (1958, 1962 һәм 1970 чемпионаттарында) өс тапҡыр донъя чемпионы. Тағы ла 20 уйынсы ике тапҡыр чемпион була (башлыса бразилиялылар (1958 һәм 1962 чемпионаттарында — 13, икеһе 1994 һәм 2002 чемпионаттарҙа), шулай уҡ Италия йыйылма командаһының дүрт уйынсыһы (1934 һәм 1938 чемпионаттарҙа) һәм Аргентина йыйылма командаһынан бер уйынсы (1978 һәм 1986 чемпионаттарҙа).

## Тарихы

### Беренсе халыҡ-ара ярыштар
Донъя чемпионаты футбол буйынса донъя тарихында беренсе футбол ярышы түгел. Һәүәҫкәр футбол 1908 йылдан Олимпия уйындары программаһына инә.

1909 йылда сэр Томас Липтон Туринда турнир ойоштора, һуңынан ул «Иң беренсе донъя чемпионаты» тип атала.

Олимпия уйындарында төрлө илдәрҙән футболсылар ҡатнаша алған футбол турниры берҙән-бер рәсми халыҡ-ара ярыштар була. Профессиональ һәм һәүәҫкәр уйын кимәле араһындағы айырманың йылдам үҫеүе сәбәпле ФИФА-ны донъя чемпионаты ойошторорға ҡарар итә.

1926 йылда ФИФА конгресында ФИФА башҡарма комитеты комиссия ойоштора һәм уға донъя чемпионатын ойоштороу мөмкинлеген өйрәнеү бурысын йөкмәтә. ФИФА Конгресы Донъя чемпионаты тураһындағы һуңғы ҡарарҙы Амстердамда 1928 йылдың 28 майында ҡабул итә.

### Беренсе чемпионат
Ике Олимпия уйындарында еңеү яулаған Уругвай — футбол буйынса донъя чемпионатының беренсе ҡабул итеүсе ил.

Башта донъя чемпионатын үткәреүгә биш ил: Италия, Испания, Швеция, Нидерланд һәм Уругвай дәғүә итә. Күпселек Уругвай өсөн тауыш бирә. Уругвай федерацияһы ФИФА-ның бөтә финанс шарттарын үтәргә вәғәҙә бирә.

Әммә Уругвайҙы турнир аренаһы итеп һайлау ойоштороусыларға ауырлыҡтар тыуҙыра: Европанан Уругвайға барыу оҙайлы һәм ҡиммәткә төшә, турнир башланырҙан ике ай алда Европаның бер федерацияһы ла үҙенең командаһын чемпионға ебәрергә планлаштырмай. Риме  Жюль дүрт Европа командаһын: Франция, Бельгия, Румыния һәм Югославия йыйылмаларын турнирҙа ҡатнашыуға йәлеп итә ала.

Турнирҙа бөтәһе 13 команда ҡатнаша — етеһе Көньяҡ Американан, дүртәүһе Европанан һәм икәүһе Төньяҡ Американан. 13 команда дүрт төркөмгә бүленә. Төркөм еңеүселәре ярымфиналға сыға.

Турнир финалында Көньяҡ Американың ике командаһы осраша: Монтевидеолағы «Сентенарио» стадионында 93 000 тамашасы алдында Уругвай йыйылма командаһы, Аргентинаны 4:2 иҫәбе менән еңеп, беренсе донъя чемпионы була.

## Ҡатнашыусылар
Төп мәҡәлә: Футбол буйынса донъя чемпионаты (командаларҙың ҡатнашыу статистикаһы)

2018 йылдың июненә ҡарата, донъя чемпионаттарының 21 финал турнирында дөйөм алғанда ФИФА-ның 211 ағзаһынан 78-е йыйылма команда, шулай уҡ хәҙер булмаған 5 йыйылма (*курсив* менән бирелә) ҡатнаша. Бразилия — бөтә донъя чемпионаттарында ҡатнашҡан берҙән-бер йыйылма команда. Таблицала йыйылма командаларҙың хәҙерге исемдәре (әлеге ваҡытта булмағандарҙың һуңғы чемпионаттағы исемдәре) һәм конфедерациялар буйынса бүленеше күрһәтелгән, чемпион дәрәжәһе иҫәбе йондоҙҙар менән күрһәтелгән.

## Һөҙөмтәләр

### Футбол буйынса бөтә донъя чемпионаттары

**1** — 1930 йылда өсөнсө урын өсөн матч үткәрелмәй. Югославия һәм АҠШ ярымфиналда Уругвай һәм Аргентинанан бер үк 6-1 иҫәбе менән еңелә. Әммә ФИФА бөтә чемпионатта сығыш яһау һөҙөмтәләре буйынса АҠШ йыйылма командаһына өсөнсө урын, ә Югославия йыйылма командаһын дүртенсе урын тапшыра. 

**2** — 1950 йылда рәсми финал матчы үткәрелмәй, сөнки тәүге урындарҙың яҙмышы дүрт команданың һуңғы төркөм этабында хәл ителә. Әммә Уругвай һәм Бразилия йыйылма командалары араһындағы һуңғы раунд матчы ысынбарлыҡта финал булып сыға, сөнки нәҡ был уйында 2:1 иҫәбе менән еңеп, Уругвай финал төркөмөндә беренсе урын ала һәм чемпион титулын яулай. Швеция менән Испания араһындағы матчта шведтар 3:1 иҫәбе менән еңә һәм өсөнсө урынға сыға.

#### Донъя чемпионаттары тарихында иң яҡшы бомбардирҙар
*Түңәрәк йәйәләрҙә уйынсы уйнаған, әммә туп индермәгән, квадрат йәйә менән уйынсы составта булған, әммә майҙанға сыҡмаған турнирҙар күрһәтелгән.*

#### Донъя чемпионаттары финал уйындарының иң яҡшы бомбардирҙары
**4 туп**
*  Килиан Мбаппе (2018 — 1, 2022 — 3)
**3 мяча**
*  Вава (1958 — 2, 1962 — 1)
*  Пеле (1958 — 2, 1970 — 1)
*  Джефф Херст (1966 — 3)
*  Зинедин Зидан (1998 — 2, 2006 — 1)
**2 мяча**
*  Джино Колаусси (1938 — 2)
*  Сильвио Пиола (1938 — 2)
*  Хельмут Ран (1954 — 2)
*  Пауль Брайтнер (1974, 1982)
*  Марио Кемпес (1978 — 2)
*  Роналдо (2002 — 2)
*  Лионель Месси (2022 — 2)

#### Уйналған матчтар һаны буйынса лидерҙар

#### Йыйылма команда сығыштары статистикаһы
Түбәндә ярымфиналға сыҡҡан командалар статистикаһы килтерелә. Олимпия турниры сиктәрендә футбол буйынса ярыштары 1924 һәм 1928 йылдарҙа үткәрелгән тәүге ике донъя чемпионаты иҫәпкә алынмай.

¹ 1930 йылда — ярымфиналсылар

Донъя кубогын яулаған һигеҙ команданың 6-һы турнир хужалары булараҡ быға еңә. Донъя чемпионатында еңгән, әммә үҙ илендә уңышҡа өлгәшмәгән йыйылмалар — Бразилия, ул 1950 йылда Уругвай йыйылмаһынан, ә 2014 йылда — Германия йыйылмаһынан ярымфиналында еңелә, шулай уҡ был иҫәпкә Испания ла инә. Англия йыйылма командаһы чемпион титулына тик «өйҙәге» донъя чемпионатында ғына өлгәшә. Чемпион булмаған башҡа командалар йыш ҡына «өйөндәге» чемпионаттарҙа тарихтағы иң яҡшы һөҙөмтә күрһәтә (Швеция 1958 йылда — 2-се урын, Чили 1962 йылда — 3-сө урын, Мексика 1970 һәм 1986 йылдарҙа — сирекфинал, 2002 йылда Корея һәм Япония Республикаһы — 4-се урын һәм 1/8 финал, Рәсәй 2018 йылда — сирекфиналда; Швейцария 1954 йылда үҙенең иң яҡшы һөҙөмтәһен ҡабатлай — 1/4 финал; 1938 йылда Францияның 1/4 финалы һәм 1950 йылда Бразилияның икенсе урыны ла шул ваҡыттағы иң яҡшы һөҙөмтә була).

#### Донъя чемпионаттарында ҡатнашыу
Донъя чемпионаттарының финал турнирҙарында бөтәһе 78 илдең йыйылмаһы ҡатнаша. Түбәндә донъя чемпионатының финал өлөшөнә иң күп сығыш яһаусы командалар һанап үтелә:

* Бразилия һәм Германия һайлап алыу турнирҙарының береһендә лә еңелмәй (Германия чемпионатта ике тапҡыр, 1930 һәм 1950 йылдарҙа ҡатнашмай). Италия ике, Аргентина бер һайлап алыу турнирында еңелә (Италия өс, Аргентина дүрт чемпионатта ҡатнашмай).

## Чемпионат үткәреү урынын һайлау

Әлеге ваҡытта киләһе донъя чемпионатын үткәреү урынын ФИФА Башҡарма комитеты ағзаларытауыш биреү юлы менән турнирға тиклем кәмендә 6 йыл ҡалғас билдәләй. 2010 йылғы донъя чемпионатын үткәреү урыны 2004 йылда, 2007 йылда 2014 йылғы донъя чемпионатын, 2018 һәм 2022 йылғы донъя чемпионаттарын үткәреүселәре асыҡлана.

1930 йылдан алып 1998 йылға тиклем бөтә донъя чемпионаттары йә Европала, йә Америкала үтә. 1934—1938 һәм 1954—1958 йылдарҙа Европала чемпионат рәттән уҙа. 1958 йылдан һуң ярышты сиратлап: бер чемпионатты Европала, икенсеһен Америкала үткәрергә ҡарар ителә.

1982 йылда донъя чемпионаты Испанияла үткәрелә, шул ваҡыттан алып футбол мөхитендә, ниндәй илдә үтеүенә ҡарамаҫтан, был турнирҙы ҡайһы берҙә испанса «мундиаль» тип атайҙар (был һүҙ «донъя, донъя чемпионаты» тигәнде аңлата).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт турнира
* Обзор турнира на сайте RSSSF