open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бәшәр әл-Мүрәйси

**Әбү Ғабдрахман Бәшәр ибн Ғийәҫ әл-Мүрәйси** (; яҡынса 763; хәҙ. Ираҡ — 833, Бағдад) — ислам дине белгесе, мөғтәзилилектең күренекле вәкиле.

## Биографияһы
Уның атаһы — Әл-Күфә баҙарында буяусы Нәсер ибн Мәлик, хәбәр ителеүенсә, йәһүд булған, ә Бәшәр ислам динен ҡабул иткәс, мәүлә Зәйет ибн әл-Хаттаб исеме алған. Бағдадта  йылда декабрь айында 70 йәшендә вафат булған.

### Дини эшмәкәрлеге
Фиҡһта Бәшәр әл-Мүрәйси ҡайһы бер мәсьәләләрҙә үҙ ҡараштарында торһа ла, хәнәфи мәҙһәб эйәрсене булып һанала. Әбү Йософтоң ( вафат) уҡыусыһы булған. Хәҙистәрҙе Хәммәт ибн Сәләмәнән, Сүфйән ибн Ғүйәйнәнән һәм башҡа мөхәддистәрҙән өйрәнгән .

Бәшәр әл-Мүрәйси раҫлауынса, Ҡөрьән барлыҡҡа килтерелгән булған, шуның өсөн ул жәхмилектә һәм мөғтәзилилектә ғәйепләнгән. Мәгәр ҡәҙәр һәм ҡаҙа мәсьәләһендә ҡапма-ҡаршылыҡлы жәбәриҙәр менән ҡәҙәриҙәр араһындағы ике арауыҡта тороп, мөғтәзилиҙәрҙең дә идеяһына ҡаршы килә.

Хәбәр ителеүенсә, Бәшәр әл-Мүрәйси имам Мөхәммәт әш-Шәфиғи менән бәхәс ҡорған. Бәшәрҙең ҡайһы бер һорауҙарҙа сөнниҙәрҙең, икенселәрендә ҡәҙәриҙәрҙең фекерен уртаҡлашҡанын ишеткәс, әш-Шәфиғи уға: «Һин — ярым диндар, ярым — кафыр», — тигән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* al-Nawbak̲h̲tī, Firāḳ al-S̲h̲īʿa, ed. Ritter, index (with bibliography)
* ʿUt̲h̲mān b. Saʿīd al-Dārimī (d. 282), Radd al-Imām al-Dārimī . . . ʿalā Bis̲h̲r al-Marīsī, Cairo 1358
* al-Ḵh̲ayyāṭ, K. al-Intiṣār, ed. Nyberg, 1925 (French transl. Nader, 1957), index
* al-As̲h̲ʿarī, Māḳālāt al-Islāmiyyīn, ed. Ritter, index (with bibliography)
* al-Bag̲h̲dādī, al-Farḳ bayn al-Firaḳ, 192 f. (transl. A. S. Halkin, Moslem Schisms and Sects, 1935, 5 f.)
* al-Ḵh̲aṭīb al-Bag̲h̲dādī, Taʾrīk̲h̲ Bag̲h̲dād, vii, 56 ff.
* al-Isfarāʾīnī, al-Tabṣīr fi ’l-Dīn, 61
* al-S̲h̲āhrastānī, 107 (transl. Harbrücker, Religionsspartheien und Philosophen-Schulen, 162, 407)
* ʿAbd al-Ḳādir, al-D̲j̲awāhir al-Muḍīʾa, i, 164 ff.
* Ibn Ibn Ḥad̲j̲ar al-ʿAsḳalānī, Lisān al-Mīzān, ii, 29 ff.
* ʿAbd Allāh Muṣṭafā al-Marāg̲h̲ī, al-Fatḥ al-Mubīn fī Ṭabaḳāt al-Uṣūliyyīn, i, 143 ff.
* A. N. Nader, Le système philosophique des muʿtazila, 106
* Laoust, La profession de foi d’Ibn Baṭṭa, 167, n. 3 (with bibliography).
Ғәмер ибн Ғөбәйд

**Ғәмер ибн Ғөбәйд** (мил.699 й., Бәлх, хәҙ. Афғанстан — мил. 761) — мөғтәзилилеккә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Ғәмер ибн Ғөбәйд 699 йылда Бәлх (Вәзирабад) ҡалаһында тыуған. Атаһы менән бергә ул Бәсраға күсеп килә, шунда әл-Хәсән әл-Бәсриҙың уҡыусыһы булып китә. Ҡайһы бер урта быуат авторҙары фекеренсә, мөғтәзилилектең барлыҡҡа килеүе Үәсил ибн  Ғата менән түгел, ә нәҡ Ғәмер ибн Ғөбәйд менән бәйле. Ғәмер ибн Ғөбәйд, дөйөм алғанда, мөғтәзили мәктәбен булдырыуы төп ҡаҙаныш булып торған Үәсил артынан эйәрә.

759 йылда мөғтәзилиҙәр исеменән хәлифә әл-Мансур менән уның яҡлыларҙың Ираҡтағы Алисылар династияһын пропагандалаусы Мөхәммәт ән-Нәфс Әз-Зәкигә мөнәсәбәте айҡанлы һөйләшеүҙәр алып барырға тейеш була. Мөғтәзилиҙәр Мөхәммәт ән-Нәфскә яҡшы ҡарашта булһа ла, Ғәмер ибн Ғөбәйд нейтралитет һаҡлап ҡала ала. Ул 761 йылда Алисылар ихтилалы башланыуға тиклем вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ибрагим Т. К. ‘Амр б. ‘Убайд // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 21. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 

## Һылтанмалар
* Amr ibn Ubayd (неопр.). The Oxford Dictionary of Islam. Дата обращения: 13 ноября 2014.
Мастодонзаврҙар

**Мастодонзаврҙар** () — триас осороноң гигант темноспондилдәр төркөмө.

## Классификацияһы
Темноспондилдәр инфраотрядына ҡараған. Төркөмдә өс төр бар:
* *Mastodonsaurus jaegeri*
* *Mastodonsaurus giganteus*
* *Mastodonsaurus torvus* — Мастодонзавр мөһабәт

## Описание

Һыу төбөндә аҙ хәрәкәт иткән балыҡ ашаусы йыртҡыстар, моғайын, һыуҙан сыҡмағандыр.

Мастодонозаврҙарҙың өсмөйөш формаһындағы баш һөйәге яҫы, ләкин бейек елкәле, баш һөйәгенең оҙонлоғо 1,75-2 метрға еткән. Күҙ соҡорҙары яҡын, баш һөйәгенең уртаһында урынлашҡан, өҫкә йүнәлтелгән. Баш һөйәге бик ҡалын.

Теше бик күп, ваҡ, максиллендә 2 рәт булып урынлашҡан. Аңҡауында ла ҙур «ҡаҙыҡ тештәре» бар.

Тәүҙә баш һөйәгенең оҙонлоғо дөйөм оҙонлоҡтоң өстән бер өлөшө самаһы тәшкил иткән, тип һаналған, әммә Купферцелдән килгән тулы һөлдәләрҙе өйрәнеү уның дөрөҫ булмауын күрһәткән. Ысынында иһә баш һөйәге дөйөм оҙонлоҡтоң дүрттән бер өлөшөн тиерлек тәшкил иткән.

Аяҡтары ғәйрәтһеҙ. Кәүҙәһе крокодилдың кәүҙәһен хәтерләтә, әммә ялпаҡ һәм ауыр. Умыртҡалары стереоспондиаль. Дөйөм оҙонлоғо 6 метрға, ә ауырлығы 2 тоннаға тиклем барып етеүе мөмкин булған.

## Асыш тарихы
Өлгөлө төрө — *Mastodonsaurus jaegeri*, шулай уҡ *Mastodonsaurus giganteus*, 1828 йылда Г. Йегер тарафынан Германияның урта триас осоро ҡалдыҡтары нигеҙендә тасуирланған. Өлгөлө төрҙөң синонимдары — *Mastodonsaurus salamandroides* һәм *Labyrinthodon jaegeri*; *Mastodonsaurus acuminatus* төрөнөң синонимы — *Mastodonsaurus giganteus*.

*Mastodonsaurus torvus* (мастодонзавр мөһабәт) — Урал буйы (Ырымбур өлкәһе һәм Башҡортостан) триастарынан сыҡҡан өсөнсө төр. 1955 йылда Е. Д. Конжукова тасуирлай. 1972 йылда Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Ҡалта ауылы янында табылған мастодонзаврҙың баш һөйәге Мәскәүҙәге Ю. А.Орлов исемендәге Палеонтология музейында күрһәтелә. Ҙурлығы буйынса герман төрөнән ҡалышмаған.

## Галерея

Mastodonsaurus giganteus.JPG
Mastodonsaurus NT.jpg
Mastodonsaurus giganteus skull.JPG
Mastodonsaurus giganteus 9743.jpg
Mastodonsaurus skull restoration.jpg
Mastodonsaurus giganteus 37872.jpg
Mastodonsaurus recon.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Основы палеонтологии: Земноводные, пресмыкающиеся и птицы/под ред. А. К. Рождественского, Л. П. Татаринова. — М., 1964. — С. 95—96.

## Һылтанмалар
* Palaeos Vertebrates 160.300 Temnospondyli: Rhinesuchids & Capitosaurs
* http://www.paleofile.com/Demo/Mainpage/Taxalist/Labyrinthodon.htm
* http://science.naturkundemuseum-bw.de/files/Mastodonsaurus99.pdf (полная ревизия рода с детальным описанием типового вида)
Йәзид III ибн әл-Вәлид

**Йәзид ибн Әл-Вәлид ибн Абдул-Мәлик** () йәки **Йәзид III**;  — Өмәүиҙәр династияһынан сыҡҡан хәлифә. 744 йылдың апреленән октябргә тиклем алты ай дауамында хакимлыҡ иткән.

## Шәхси сифаттары
Ғәрәп тарихсыһы Мөхәммәт әт-Тәбәри Йәзидте оҙон буйлы һәм сибәр итеп һүрәтләй.

Инглиз телендәге әҙәбиәттә Йазид былай ти: «*Минең ата-бабаларым дүрт батша: Хөсрәү, Хакан, Ҡайсар һәм Мәрүән булған*» — әммә был дөрөҫ түгел. Шиғри формала төп нөсхәһе шулай күренә: *«Атайым-Хосрой һәм атайым-Мәрүән, / минең олатайым-император, олатайым-хакан»*. *«Ҡайсар»* һәм *«хакан»* титулдары ҡайһы бер инглиз телле хеҙмәттәрҙә исемдәр тип яңылыш ҡабул ителгән.

Йәзид фарсы кенәзе ҡыҙының улы була, ул хәлифә әл-Вәлидкә кәнизәк сифатында бүләк ителә (ҡара: Фарсы кенәзлеге).
Әсәһенең сығышы Йәзидтең донъяға ҡарашына ни тиклем йоғонто яһағанын әйтеүе ҡыйын — ул ғәрәп сығышлы Өмәүиҙәрҙең донъяға ҡарашынан айырылып торған. Хәлифәнең бындай ғәҙәти булмаған донъяға ҡарашы нимәгә бәйле булғанын әйтеүе ҡыйын — ул заманда кешенең эске тормошо теркәлеүгә лайыҡ булмай. Йәзид тәҡүә генә түгел — ул шул ваҡыттағы ғәрәптәрҙең күпселегенә ят булған идеяларҙы — иртә мөғтәзилиҙәр һәм мүржиғиҙәрҙең ихтыяр азатлығы һәм үҙ ҡылыҡтары өсөн яуаплылыҡ тураһында идеяларын уртаҡлашҡан.

Замандаштары Йәзидте йыш ҡына ҡәҙәри тип атаған: ул саҡта был мөртәтлек төшөнсәһенең синонимы булған; шулай итеп, Йәзид III подданныйҙары алдында кешелек сифаттары менән әл-Вәлид II хәлифәнән бер ҙә яҡшыраҡ булмаған. Йазид III абруйының төп етешһеҙлеге — Хәлифәлектең быуаттан ашыулыҡ тарихында тәүгеләрҙән булып тәхеткә үҙенән алда эшләгән хакимды үлтереү юлы менән күтәрелеүе була.

Йәзид хәлифә идара иткән осорҙа ҡайһы бер провинцияларында етди сыуалыштар була. Бынан тыш, Өмәүиҙәр династияһы эстән тарҡала. Ихтилалдар шулай уҡ Палестинала, Әрмәнстанда һәм Атропатенда бара..

### Һуңғы айҙары һәм үлеме
Идара итеүенең 5-се айы аҙағында Йәзид III ҡаты ауырып китә һәм, үлемен һиҙенеп, ҡустыһы Ибраһим ибн әл-Вәлидте вариҫы итеп тәғәйенләй. Унан һуң тәхеткә Әбделғәзиз әл-Хәжәжә ибн Әбделмәлик ултырырға тейеш була. Ауырыу тиҙ арала Йәзид әл-Вәлидте үлтерә — ул 25 сентябрҙә вафат була, шуға күрә уның подданныйҙарын үҙенең вариҫтарына ант иттереп өлгөргәнме-юҡмы икәнлеге билдәһеҙ. Йәзид III вафат булғандан һуң башланған үҙ-ара низағ тарихи хәтерҙән власты артабан тапшырыу тураһындағы бөтә мәғлүмәттәрҙе, Мәрүән I ибн әл-Хакам түңкәрелешенә тиклем, тарихи хәтерҙән алып китә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[А. Али-заде]]*. Ибрахим ибн аль-Валид (126/744 — 127/744) // Хроника мусульманских государств. М., УММА,. 2004. — 445 с., илл. ISBN 5-94824-111-4
Платиопозавр

**Платиопозавр** () — Рәсәйҙә ташҡа әйләнгән пермь осоро темноспондилдәр төркөмө. Иҫке әҙәбиәттә **платиопс** (*Platyops*) булараҡ билдәле.

## Тасуирлама

Баш һөйәгенең оҙон, ҡырҡа тарайған, яңаҡ осонда ҡалаҡ рәүешле тешле киңәйгән өлөшө айырыла. Күҙ ҡабығының өлөшөндә таҡта һөйәктәрендә һәм ҡолаҡ ҡырҡыуҙары алдында бугрҙар баш һөйәгенең бөтә өлөшөндә урынлашҡан. Тештәре ярайһы уҡ ҙур, айырыуса яңаҡ осонда. Кәүҙәһе ҙур, мыҡты, яҫы. Ҡорһағы ваҡ оҙонса-оҙонса тәңкәләр менән ҡапланған, арҡа тәңкәләре табылмаған. Аяҡтары ярайһы уҡ оҙон, айырыуса артҡылары. Ҡойроғо оҙон түгел, ян-яғынан яҫы. Дөйөм алғанда, оҙон моронло ҙур булмаған (2 метрға тиклем оҙонлоҡтағы) крокодилды хәтерләткән (тышҡы күренеше менән бигерәк тә иртә юра осоронда йәшәгән *Pelagosaurus* крокодилы менән бик ҙур оҡшашлыҡ күҙәтелә). Моғайын, балыҡ ашаусы йыртҡыс даими рәүештә һыуҙа йәшәгәндер (сөнки крокодилдарҙан айырмалы рәүештә, уны ҡоро ер менән бер нимә лә бәйләмәгән).

## Төрҙәре

*P. rickardi* өлгөлө төрөн 1880 йылда Уралда баҡырлы ҡомташтарҙың айырым ҡалдыҡтары буйынса В. Твелвтриз тасуирлаған. Башҡа ике төрө — *P. stuckenbergi* һәм *P. watsoni* тулыраҡ билдәле. Штукенбергтың платиопозавры һөлдәһе буйынса тулыһынса тиерлек билдәле. Икенсе яҡтан, Уотсон платиопозавры (1932 йылда И. А. Ефремов тасуирлаған) баш һөйәге буйынса билдәле, унан да бигерәк, Шихово-Чирка ятҡылығында был төрҙәге бик күп хайуандарҙың ҡалдыҡтары табылған.

## Яҡын туғандары
Шуныһы ҡыҙыҡ, Көньяҡ Американың пермь осоро ҡатламдарында платиопозаврға бик яҡын темноспондилдәр табылған. Тәүгеләрҙән булып 1948 йылда төньяҡ Бразилияла Педра де Фого пермь ултырмаларынан Л. Прайс тарафынан һүрәтләнгән прионозух (*Prionosuchus plummeri*) булған.

Тағы бер Көньяҡ Америка платиопозавры — *Australerpeton cosgriffi* була, ул Бразилияның көньяғында Рио до Растола табылған. Ул — ҙур булмаған хайуан, баш һөйәгенең оҙонлоғо 40 см. Тышҡы яҡтан австралерпетон төрө платиопозавр менән оҡшаш, уның да кәүҙәһе шулай уҡ яҫы һәм мороно оҙон. Ҡорһаҡ тирәһендә дермаль тәңкәләре ҡалдыҡтары тасуирлана. Шул уҡ Рио до Расто ултырмаларында һүрәтләнгән *Bageherpeton longignathus* 32 см оҙонлоҡтағы аҫҡы яңағы менән билдәле.

Платиопозаврҙың Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙағы табылдыҡтары Пермь осоронда Гондвана һәм төньяҡ континенттар араһындағы бәйләнештең булыуын раҫлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Материалы по пермским и триасовым наземным позвоночным СССР. — М., 1955.
* 
* Основы палеонтологии: Земноводные, пресмыкающиеся и птицы/под ред. А. К. Рождественского, Л. П. Татаринова. — М., 1964. — С. 73.

## Һылтанмалар
* http://www.paleofile.com/Demo/Mainpage/Taxalist/Labyrinthodon.htm
* https://web.archive.org/web/20080102054809/http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/160Temnospondyli/200.html#Archegosauroidea
* https://web.archive.org/web/20070706074840/http://www.fmnh.helsinki.fi/users/haaramo/metazoa/deuterostoma/chordata/Amphibia/Limnarchia/Limnarchia.htm
Мәсетле киҫелеше

**Мәсетле геологик  киҫелеше** () — Башҡортостан Республикаһының дөйөм майҙаны 100 гектар булған геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Салауат районында урынлашҡан, Янғантау геопаркының уникаль объекттары һәм туристик маршруттары исемлегенә инә. 2007 йылда ойошторолған

## Тарихы
Әртә быуаты һуңында — Көнгөр быуаты башында бынан 283 миллион йыл самаһы элек йылы диңгеҙ төбөндә, һуңынан яр буйындағы һай урында тупланған алевролит, аргиллит, эзбиз ҡомонан торған геологик киҫелеш. Геологик төрҙәр динозаврҙар дәүеренә тиклем барлыҡҡа килгән һәм был умыртҡалы (конодонттар, балыҡтар) һәм умыртҡаһыҙ (фораминиферҙар, трилобиттар, аммоноидейҙар, брахиоподтар) хайуандар, шулай уҡ боронғо ҡырҡбыуындар (каламиттар) ҡалдығын табыу мөмкинлеген бирә. Ташҡа әйләнгән был табыштар ҡатламдың йәшен билдәләүгә йүнәлеш бирә.

## Объекттың әһәмиәте
Мәсетле киҫелеше халыҡ-ара фәнни, шулай уҡ фәнни-мәғрифәт, белем биреү һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә. 30 метрлыҡ ҡатҡан ҡатламдан ғиәбәрәт булған киҫелештә бер урында йөҙҙәрсә миллион йылдың тарихы менән танышырға була 
Диңгеҙ һәм континенталь фоссилийҙарҙың табылыуы арҡаһында объектты Ерҙең 10 миллион йылдан ашыу геологик тарихы һәйкәле тип иҫәпләйҙәр. Киҫелеште тикшереүҙә Ҡазан федераль университеты студенттары, Башҡортостан һәм Татарстандың «Йәш геологтары» әүҙем ҡатнаша.
Ғалимдар киҫелешкә ярустың аҫҡы сиген билдәләүсе символик «алтын ҡаҙау» ҡуйырға хыяллана. Сиктең глобаль страттотибы статусына эйә юулыу артабан ғалимдарҙы ғына түгел, палеонтология менән ҡыҙыҡһынған туристарҙы ла йәлеп итәсәк. Ошондай эре «алтын ҡаҙау»ҙың береһен Палеозой һәм Мезозой дәүере сиге үткән Ҡытай ғына алған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Хүжәт әл-ислам

**Хүжәт әл-ислам** ( — *исламды иҫбатлау*) шиғыйҙарҙың аятулла һәм бөйөк аятулла менән рәттән дини титулдарының береһе, рангыһы аятулланан түбәнерәк, яҡынса христиан динендәге епископка тап килә.

## Тарихы
Башта был титул юғары мөжтәһидтәргә генә бирелә, әммә 1920-се йылдар уртаһынан, юғары мөжтәһидтәр араһында аятулла титулы таралыу менән, урта кимәлдәге ислам ғалимдары өсөн ҡулланыла башлай.

Хүжәт әл-ислам титулын алыу өсөн Һауза юғары дини белем биреү курсын үтергә кәрәк, ул фиҡһ, кәләм, хәҙис, тәфсир, философия һәм ғәрәп әҙәбиәтен өйрәнеүҙе үҙ эсенә алған. Был фәндәрҙе үҙләштергәндән һуң студентҡа *хүжәт әл-ислам* титулы бирелә, һәм ул мөжтәһид була ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әбү Хәмит әл-Ғазали — сөнни дин белгесе һәм философ. Сөнниҙәрҙән *хүжәт әл-ислам тигән* почетлы титул ала.

## Иҫкәрмәләр
Мөхтәсиб

**Мөхтәсиб** (, DMG *muḥtasib*; ) — Исламдың әхлаҡи нормаларын тормошҡа ашырыуҙы күҙәткән махсус ойошма хеҙмәткәре, ул хупланылғанды бойороуға һәм хөкөм ителгәнде тыйыуға ҡайтып ҡала *(әл-әмр би-л-мәғруф үә ән-нәһй ғән әл-мүнкәр)*.

## Тасуирламаһы
Мөхтәсиб үҙ эшмәкәрлегендә шәриғәт закондарына таянып эш итә.

Мөхтәсиб эшенең бер өлөшө хоҡуҡ боҙоуҙарҙы иҫкәртеү була. Мөхтәсиб халыҡ араһында мәғрифәтселек алып бара, уның барышында Аллаһ кешеләргә дөрөҫ тормош юлы, гонаһтар өсөн яуаплылыҡ аңлатыла. Урта быуаттарҙа ғәрәп илдәрендә мөхтәсибтәр чиновник функцияһын үтәй. Улар баҙарҙа тауарҙарҙың сифатын һәм сауҙа ҡағиҙәләрен үтәүҙе, шулай уҡ шәриғәт нормаларын үтәүҙе, ижтимағи тормоштоң төрлө өлкәләрендә һәм көнкүрештә дини йолаларҙың һәм ислам әхләгенең ҡануни үтәлешен күҙәтә.

Мөхтәсиб булып бәлиғ булған, юғары әхлаҡи сифаттары, физик көсө һәм тәүәккәллеге менән айырылып торған ир-аттар ғына эшләй ала.

Сөнни ислам динендә ниндәй ҙә булһа формаль иерархия йәки руханиҙар булмағанлыҡтан, мөхтәсибәттәр башлыса Көнсығыш Европа һәм Үҙәк Азия ислам ойошмаларында, бигерәк тә элекке СССР илдәрендә осрай .

## Мөхтәсибәт
Волга буйы һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә мосолмандарҙың Диниә Назараттары эргәһендә берләштергән административ берәмектәр (мөхтәсибәттәр) бар. Улар мәсеттәрҙе, дини ойошмаларҙы йәки билдәле бер территория общиналарын (ҡала, район, округ, мәхәллә) берләштерә. Мөхтәсибәттәрҙе мөхтәсибтәр етәкләй, улар имам дәрәжәһенә эйә була һәм мосолман руханиҙары араһында ахундан ҡала икенсе урында тора. Мөхтәсиб вазифаһына мөфтөй раҫлай. Мөхтәсибтәр имамдарҙың эшмәкәрлегенә бәйле ялыуҙарҙы ҡарай һәм уларҙың ҡарарҙарын ҡайтанан ҡарауҙа ҡатнаша.

1855 йылда Ырымбур мосолман диниә назаратында — 66, 1868 йылда 51 мөхтәсиб булған. Мосолмандарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезында Ырымбур мосолман Диниә назаратында 60 мөхтәсиб булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1930-сы йылдарҙа мөхтәсибәттәр бөтөрөлә. 1990-сы йылдар башында дини ойошмалар Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты һәм Башҡортостан мосолмандары Диниә назаратытарафынан мөхтәсибәттәр яңынан булдырыла. Башҡортостанда — 38-гә яҡын Татарстанда — 44 тирәһе мөхтәсибәт бар. Мөхтәсибәттәрҙең туранан-тура контроле аҫтында дини учреждениелар һәм ислам мәхәллә мәктәптәре (мәҙрәсә) эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Баш һөйәклеләр

**Баш һөйәклеләр** () — хордалы хайуандар клады (йыш ҡына ярым тип рангында). Уға умыртҡалы хайуандар (Vertebrata), миногалар (Petromyzontida) һәм миксиналар (Myxini) индерелә (бынан алдараҡ һуңғы икеһе умыртҡалыларға ҡараған). Төркөмдөң төп үҙенсәлеге — уның баш һөйәге булыуы, тап ошо төркөмгә исем биргән дә инде.

## Әҙәбиәт
* Campbell, Neil A. & Reece, Jane B. (2005). Biology, Seventh Edition. San Francisco CA: Benjamin Cummings
* Cracraft, Joel & Donoghue, Michael J. (2004). Assembling the Tree of Life. New York: Oxford University Press US (стр. 390)
Ун ике имам

**Ун ике [[имам]]** () - шиғыйлыҡта Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең дини һәм сәйәси вариҫтары тип һанала. 

## Тарихы
Шиғый-ун икеселәр теологияһына ярашлы, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вариҫы - тәҡүәлек менән идара итеүҙән тыш, Аллаһ ҡанундарын (шәриғәтте) һәм уның эзотерик мәғәнәһен һаҡлау һәм аңлатыу вәкәләтенә эйә булған гонаһһыҙ кеше.

Пәйғәмбәрҙең һәм имамдарҙың һүҙҙәре һәм ғәмәлдәре хаҡ,  берләшмәлә уларға оҡшау өсөн өлгө булып тора; һөҙөмтәлә, улар хаталарҙан һәм гонаһтарҙан азат булырға, илаһи указ йәки Пәйғәмбәр бойороғо менән һайланырға тейеш.

Шиғыйҙар теологияһына ярашлы, ерҙә ислам берләшмәһендә власть хоҡуғына эйә булған имам һәр саҡ бар. Алла Илсеһе Ғәдир хәҙисендә әйткән хәҙрәте Али ибн Әбү Талип Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең законлы вариҫы һәм беренсе имам була. Хөсәйен ибн Алиҙан башҡа, һәр имам элекке имамдың улы булған, Хөсәйен ибн Али (Ғәли)  - Хәсән ибн Алиҙың ҡустыһы.

## Иҫкәрмәләр
Сәйет (титул)

**Сәйет** ( — *башлыҡ, әфәнде, хужа*) ) — сөнни мосолмандарҙа почетлы титул, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатима һәм ейәне Хөсәйен аша таралған нәҫелдәре (шиғыйҙарҙа — Али ибн Әбү Талип) титулы. Хәсән ибн Али ейәне нәҫелдәре — шәрифтәр.

## Тарихы
Ислам донъяһында *сәйет* тип Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатиманан һәм дүртенсе хәлифә һәм ике туған ҡустыһы Али ибн Әбү Талиптан таралған тоҡомдарын атағандар. Сәйеттәр мосолман йәмғиәтенең социаль иерархияһында айырым төркөм булып торған. Мосолмандар аңында сәйеттәр йыш ҡына изгеләргә тиңләштерелә (әүлиә). Сәйеттәр исламдың төп дини идеялары вәкилдәре тип иҫәпләнгән.

Ислам илдәрендә сәйеттәр айырым өҫтөнлөктәргә эйә булған: улар енәйәтселәргә ярлыҡау юллау хоҡуғына эйә булған һәм тән язаһынан, үлем язаһынан азат ителгән. Сөнниҙәрҙә сәйет булыу билдәһе, ҡағиҙә булараҡ, — йәшел сәллә, ә шиғыйҙарҙыҡы ҡара сәллә булған. Сәйеттәр ҙур ихтирам менән файҙалана.

Әзербайжанда Апшеронда Ирандағы Хәлхәлә ауылынан сыҡҡан сәйеттәр тупланып йәшәгән Пирекешкүл ауылы бар. Урындағы зыяратҡа ингәндә сәйет ҡәберҙәрен күрергә мөмкин.

## Оҡшаштары

Шулай уҡ әйләнештә *[[Сәйет (титул)|сәйет]]* синонимы булараҡ, монархтар (мәҫәлән, Мароккола — мәүлә, мулай), дини дәрәжәле абруйлы кешеләр (шунан — мулла) титулатураһында мәүлә термины ҡулланыла.

Тағы ла бер бик оҡшаш мәғәнәле — Шәриф термины бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттары
* Хужа
* Шәриф

## Иҫкәрмәләр
Хужа (нәҫел)

**Хужа**, **Ҡужа, Ҡожа** (, ;;, , , , , , ;  — Урта Азияла сығышы менән ислам ғәрәп миссионерҙарынан булған кеше. Ораны —*[[Аллаһ]]*!

## Исһаҡиҙар («ҡаратауҙар»)
Үәли Исһаҡ хужа — сәйеттәрҙең береһе, йәғни Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тура ептән килгән тоҡомдарының береһе — *хужаларға* нигеҙ һалыусы була, уның вәкилдәре Көнсығыш Төркөстанда (*Ҡаратау партияһы* булараҡ нығыраҡ билдәле) Исһаҡия сәйәси партияһын төҙөй, ул 70 йылға яҡын хакимлыҡ итә һәм 1760-сы йылдар аҙағында *Аҡтау партияһы* башлығы, *хужа Борһанетдин* тарафынан юҡ ителә.

## «Аҡтауҙар»
Хужаларҙың тоҡомон башлаусы — Мәхтүм-Ғәзәмдең өлкән улы Имам-кәлән («өлкән имам») булған. Уның яҡлылар һәм шәкерттәре Көнсығыш Төркөстанда «Аҡтау» исеме менән билдәле «Ишкия» сәйәси партияһын ойошторған. Ҡашғарҙа власта торған был партияның һуңғы вәкиле һәм башлығы Бузюрғ-Хужа — бик түбән шәхес һәм *Яҡуп бәк* ҡулындағы уйынсыҡ ҡына булған

## [[Шәжәрә]]
«Ҡужа» (хужа) нәҫеле ҡаҙаҡ «йөҙ»ҙәре (жуз) составына инмәй. Ғәҙәттә, миссионерҙарҙың нәҫеле булып һанала. Чоҡан Вәлиханов, ҡаҙаҡтар ҡайһы бер «ҡужа» ырыуҙарын "аҡ һөйәк"кә индермәй, әммә уларҙы солтандар менән бер рәттән хөрмәт итә, тип яҙған.

### [[Сәйет (титул)|Сәйет]] тармағы
Бары тик Мөхәммәт Пәйғәмбәр тоҡомо, йәғни Хәсән менән Хөсәйендең балалары ғына сәйет һәм шәриф тип һанала ала. Сәйет — ғәрәп теленән *юлбашсы*, *әфәнде*, *башлыҡ*.

Әлеге ваҡытта сәйет нәҫеле, ҡужаның башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда, иң ҙур төркөмдәрҙең береһе булып һанала. Бының сәбәбе — бер үк атамалы төрлө ата-бабаларҙан төрлө тоҡомдар үҙ-ара ҡушылып киткән. Сәйеттәрҙең тармаҡтары : Ҡылышты ҡужа, Сабылт ҡужа (сабулт).

## Хөрәсән тармағы

### Баҡсайыс тармағы

### Сабылт-ҡожа тармағы

### Төркпен-ҡожа тармағы

### Ҡылышты-ҡожа тармағы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хужа Әхмәт Йәсәүи
* Абах Ходжа
* Хужа Насретдин
* Сеид
* Ишандар
* Урта Азия ғәрәптәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Муминов А. Родословное древо Мухтара Ауэзова, при участии А. Ш. Нурмановой и С. Саттарова. Алматы, 2011
* Маликов А. М. Ходжи южного Казахстана: история и идентичность // Этнографическое обозрение, № 4, 2014, с.35-45
* Ходжи Туркестана
* Ходжа (Национальная Энциклопедическая служба) 
* Ходжи в генеалогической системе
* «Türkistan Seyyidler ve Şerifler derneği» 
* Шежире Кожа 
* Ходжи в генеалогической системе казахского народа
Хаҡ хәлифә

**Хаҡ хәлифә** () — сөнниҙәр традицияһында тәүге дүрт хәлифә: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан һәм Али ибн Әбү Талип титулы, шулай уҡ Хаҡ хәлифәт һәм донъялағы бөтә мосолмандар башлығы вазифаһы.

## Хаҡ хәлифәләр исемлеге

## Исламдың башҡа өлкәләрендә
Ибәди исламында беренсе һәм икенсе хәлифәләр — Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн Хаттаб ҡына Хаҡ хәлифә тип һанала.

Шиғый исламда, ғәҙәттә, дүртенсе хәлифә — Али ибн Әбү Талиб ҡына Хаҡ һанала. Әммә зәйди шиғыйҙар тәүге өс хәлифәгә лә ҙур хөрмәт менән ҡарай.

**[[Хаҡ хәлифәт]]** () — Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң 632 йылда барлыҡҡа килгән дәүләт. Хәлифәтте дүрт хаҡ хәлифә етәкләй: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан һәм Али ибн Әбү Талип. Хәлифәт территорияһы үҙ эсенә Ғәрәбстан ярымутрауын, Шамды, Кавказды, Төньяҡ Африканың Мысырҙан Тунисҡа тиклем бер өлөшөн, Иран таулығын һәм Урта Азияны ала. Хаҡ хәлифәт Ғәрәп хәлифәлегенә нигеҙ һала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ғирфан (Ислам)

**Ғирфан** (; ) — ислам суфыйлығындағы категория: хаҡ мосолман-монотеист нисек булырға тейешлеге тураһында (مُوَحِّدٌ *мүүәхид*) һәм Аллаһҡа нисек яҡынлашырға мөмкин булыу тураһындағы махсус сакраль белемгә эйә булыу. «Ғирфан» термины был төр белемгә ҡарата башлыса шиғыйҙар тарафынан ҡулланыла. Сөнниҙәргә килгәндә, мистика улар араһында «тәсәвуф» — суфыйлыҡ тип йөрөтөлә.

## Тасуирламаһы
Ғәмәлдә ғирфан ҡулланған мистиктар, терминдың хис һәм эмпирик тәжрибә, аҡыл һәм фекер йөрөтөү иҫәбенә алына алмай, әммә эске тойомлау һәм һиҙенеү юлы менән өлгәшелә торған айырым үҙенсәлегенә иғтибарҙы йүнәлтә. Кешенең тыумыштан уҡ белгән, әммә был донъяла юғалтҡан һәм онотҡан айырым бер белем. Ғирфан — Аллаһ тураһында белгән һәм юғалтҡан белемде тергеҙергә тырышыу.

Ғирфан өйрәткәнсә, Аллаһты танып белеү — был донъялағы бөтә нәмә һәм күренештәрҙең асылын таныуҙың асҡысы. Шул уҡ ваҡытта Аллаһы Тәғәлә генә абсолют белемгә эйә.

## Ғирфандың билдәле ғарифтары һәм тикшеренеүселәре
XX быуатта ғирфандың иң билдәле европа тикшеренеүселәренең береһе француз ғалимы *Анри Корбен* була. Шиғый дин белгестәре араһында ғирфандың күренекле ғарифтары һәм белгестәреАлламе Табатабаи, Муртаза Мутаххари кеүек аҡыл эйәләре, һәм шулай уҡ «Ҡырҡ хәҙис» һәм «әл-Фатиха сүрәһен аңлатыу» әҫәрҙәре авторы, Ирандағы Ислам революцияһы лидеры аятулла Хөмәйни бар.

Хәҙерге ваҡытта ғирфан буйынса төп рус телле белгестәрҙең береһе булып Латвия ғалимы *Янис Эшотс* тора. Әле йәшәгән ғарифтар иҫәбендә — Иран дин белгестәре аятулла Жәвәди Ғәмүли һәм аятулла Мөхәммәт Таҡый Мисбәх Йәзди.

## Башҡорт телендә
«Ғирфан» һүҙе ғәрәп теленән башҡорт теленә лә ингән һәм «аң, белем, тәрбиә» тигәнде аңлата. Мәҫәлән, Аҡмулла «*Кемдең зауҡы юҡ — ғирфаны юҡтыр, кемдең ғирфаны юҡ — выжданы юҡтыр*», тигән. Һүҙ ир-ат исеме булып та киткән. Шәйехзада Бабичтың шундай юлдары бар: «*Ғирфан абзый бер шәһәрҙә ғирфаны юҡ бер ахун*»

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Muhammad Taqi Misbah Yazdi. Islamic Gnozis ('Irfan) and Wisdom (Hikmat). Published by: Al Tawhid Islamic Journal, vol. 14 № 3, Fall 1997, Qom — the Islamic Republic of Iran.
* Алламе Табатабаи. Тайны исламского монотеизма. — М.: «Исток», 2009.
* Имам Али. Путь красноречия. Пер. с араб. и комм. Т. Черниенко. — Казань: «Идел-пресс», 2010.
* Муртаза Мутаххари. Совершенный человек в исламе. Пер. с перс. М. Машхулова. — СПб.: «Петербургское востоковедение», 2008.
* Муртаза Мутаххари. Краткий экскурс по «Нахдж ал-балага». Пер. с перс. и прим. М. Машхулова. — СПб.: «Петербургское востоковедение», 2008.
Әүлиә

**Әүлиә** (), берл. **үәли** ( — «изге» — исламда, үҙенең бөтә көндәрен даими намаҙ ҡылып һәм Аллаһыны иҫкә алып уҙғарған кешеләр. Улар, рухи донъяһын камиллаштырып, тәҡүә тормош алып бара һәм гонаһтарҙан ҡаса.

## Ҡөрьәндә
Ундай кешеләр тураһында Ҡөрьәндә түбәндәге аяттарҙа иҫкә алына:

## Билдәләмә
Ҡөрьәндә *үәли* тигән һүҙ, күрәһең, Аллаһҡа һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ҡарата «ҡурсыусы», кешеләргә ҡарата «Аллаһ ҡурсалауында булған» тигәнде аңлаталыр.
Суфый шәйехе Ҙүн-Нүн әл-Мисриҙа (IX быуат) *үәли* термины асыҡ теософик төҫ ала. Хәҙистәрҙә, тәүге шәрехләүҙәрҙә, мөхәддистәрҙә һәм заһиттарҙа ул Аллаһтың «яҡыны», «дуҫы» һәм хатта «һөйгәне» (үәли Аллаһ) тип аңланыла.

## Әүлиәләр культы
Исламда әүлиә ғәҙәттән тыш һәләттәргә (кәрәмәт) эйә була, улар — Аллаһтың рәхмәтенә (*бәрәкәткә*) ирешеүселәр . Улар йыш ҡына төрлө хөрәфәттәр объектына әүерелә, ҡәберҙәренә зыярат ҡылалар; кешеләргә төрлө ауырыуҙарҙан һауығырға ярҙам итә алыуына ышаналар. Улар йыш ҡына «рәсми» ҡаҙыйҙарға һәм фаҡиһтарға ҡарағанда ҙурыраҡ абруй ҡаҙаныусан. Шуның менән бергә әүлиә йыш ҡына милли-азатлыҡ хәрәкәттәре башында тора, колонизаторҙарға ҡаршы әүҙем көрәшә (Алжирҙа Әбд әл-Ҡадир, Ливияла — санусия (суфыйҙар тәриҡәте) һ.б.)

«Әүлиәләр» культы һәм уларҙың кәшәнәләре Афғанстанда, Иранда, Йеменда, Пакистанда, Төньяҡ Африкала, Төркиәлә һәм башҡа ислам илдәрендә киң таралған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Кныш А. Д. Вали // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 45—46. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Хәүза

**Хәүза** () — традицион шиғый ислам академияһы, дини семинария. Унда ислам дисциплиналары: Жәғәфәри мәҙһәб фиҡһы, тәфсир һәм башҡа Ҡөрьән фәндәре, логика (*мантиҡ*), ислам тарихы, хәҙис фәне (ғ*илм әл-хәҙис*), хәҙистәрҙе тапшырыусылар тураһындағы фән (*илм ар-рижәл*), теология (ғаҡидә һәм кәләм), ғәрәпсә һәм башҡа телдәр, ислам фәлсәфәһе һәм ғирфан өйрәнелә.

## Тарихы
Хәүза институтына нигеҙ һалыусы — күренекле шиғый ғалимы Әбү Жәғәфәр әт-Түси (995—1067 йй.). Ул хәүзаны Ираҡтағы ән-Нәжәф ҡалаһында () аса, ул 1000 йыл дауамында шиғыйлыҡ белеме үҙәге булып тора, артабан алдынғылыҡ Ҡом () ҡалаһы хәүзаһына күсә. Күбеһенсә уны яңы заманда күтәреүгә Хөмәйни имамдың эшмәкәрлеге булышлыҡ итә.

## Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта Ҡом һәм Нәжәф ҡалалары хәүзалары шиғыйлыҡ буйынса ике көнәркәшлек үҙәге булып тора. Был ике мәктәп тә төп шиғый текстарҙы (Ҡөрьән тәфсирен һәм хәҙистәрҙе) һәм Жәғәфәри фиҡһты (юриспруденция) тәрән өйрәнеүгә нигеҙләнгән.

Ҡом һәм Нәжәфтәге ике ҙур хәүзанан тыш, уҡыу йорттары Ливанда, Сүриәлә , Британияла эшләп килә.
Файл:طلبه 35.jpg||
Файл:طلبه 30.jpg||
Файл:طلبه ها در مدارس علوم دینی شهر قم.jpg||
Файл:طلبه در حال بحث و درس. مدرسه علمیه خان.jpg||
Файл:طلبه ها در صحن مدرسه علمیه آقا بزرگ کاشان.jpg||
Файл:Fin Garden, Kashan, Iran باغ فین کاشان، ایران 05- یک طلبه در کنار حوض در حال عکاسی.jpg||


## Ҡулланылған сығанаҡтар
* Hawza — Advanced Islamic Studies — www.al-islam.org
Әбү Дауыт cүнәне

**Әбү Дауыт Сүнәне** (**Сунан Аби Дауд**; ; ) — Әбү Дауыт йыйған алты төп хәҙистәр йыйынтығының (Күтүб әс-ситтә) иң бәләкәйе. Әбү Дауыт йыйынтығы әл-Бохари һәм Мөслим имамдар йыйынтығынан һуң өсөнсө урынды биләй.

## Күҙәтеү
«Сунән» — имам Әбү Дауыттың тәүге әҫәрҙәренең береһе. 20 йыл дауамында ул ғәрәп хәлифәтенең төрлө мөйөштәрендә хәҙистәр йыя һәм һижри 241 йылда яҙып бөтөрә. Әбү Дауыт 500 мең хәҙис йыйған, шуларҙың 5 274-е генә йыйынтыҡҡа индерелгән. Дауыт ғүмере буйына йыйынтығына бер нисә тапҡыр әйләнеп ҡайта һәм ҙур булмаған үҙгәрештәр индерә.

Әбү Дауыт сүнәнендә башҡа оҡшаш йыйынтыҡтарҙа осрамаған хәҙистәр йыйылған. Ул шәриғәт нормаларын үҙ эсенә алған тәүге хәҙистәр йыйынтығы тип иҫәпләнә, ә был китаптың бүлектәре фиҡһтың төрлө бүлектәренә тап килә: «Инаныс», «Тәһәрәт», «Намаҙ», «Зәкәт» һәм башҡалар. Мәккә халҡына мөрәжәғәтнамәһендә имам Әбү Дауыт былай ти: «„Сүнән“ йыйынтығына шәриғәт ҡанундарынан торған хәҙистәрҙе генә индерҙем, һәм донъя рәхәтлектәрен (зуһд), төрлө эштәрҙең яҡшылыҡтарын ҡулланыуҙа сама белеү тураһында хәҙистәрҙе индермәнем…».

Әбү Дауыт үҙенең китабын 18 өлөшкә бүлә, уларҙың бер өлөшөн хәҙистәр, беренсе тапшырыусыһы күрһәтелмәгән хәҙистәр (мөрсәл) тәшкил итә. Һуңғараҡ йыйынтыҡтағы хәҙистәрҙе тапшырыусылар уны башҡаса бүлә. Мәҫәлән, Әл-Хатиб әл-Бағдади йыйынтыҡты 32 өлөшкә бүлә.

Тәүге «Әбү Дауыт Сүнәне» хәҙистәр йыйынтығы Делиҙа (Һиндостан), һижри 1271 йылда нәшер ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Имам Абу Дауд — хадисовед, достигший уровня иджтихада — MuslimPress.ru, 21 апреля 2011.
* «Сунан» — сборник хадисов имама Абу Дауда ас-Сиджистани — Musulmanin.com, 18 февраля 2012.
* *Имам Абу Дауд Сулейман ибн аль-Аш’ас ас-Сиджистани* Краткая биография имама Абу Дауда  (подготовил: Фарук Абу Хамид)
Сәхих Мөслим

**Сәхих Мөслим, Мөслим Сәхихе** (; ) — хәҙистәрҙең алты төп сөнни йыйынтығының береһе (Күтүб әс-Ситтә). Мөслимдең сәхихе Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәренең дөрөҫлөк буйынса, Сәхих әл-Бохариҙан ҡала, икенсе йыйынтыҡ тип иҫәпләнә. Китап Мөслим ибн әл-Хажаж тарафынан яҙылған.

## Күҙәтеү
Мөслим ибн әл-Хажаж 817 йылда Нишапурҙа тыуған һәм 874 йылда шунда уҡ вафат булған. Ираҡ, Ғәрәп ярымутрауы, Сүриә һәм Мысыр буйлап сәйәхәте ваҡытында Мөслим 300 мең хәҙис йыйған, шуларҙың бәләкәй өлөшө генә дөрөҫлөк критерийҙарына яуап биргән. Мөслимдең сәхихе 43 китапҡа бүленгән, унда дөйөм алғанда 7190 хәҙис бар, шуларҙан 2200 хәҙис ҡабатланмай. 1400 самаһы дөрөҫ хәҙисе хәҙистәрҙең башҡа йыйынтыҡтарында ла бирелгән.

Сөнни мосолмандар Мөслимдең Сәхихен теүәллек буйынса Әл-Бохариҙан ҡала икенсе тип иҫәпләй. Ғәҙәттә был ике йыйынтыҡты «Сәхихтәр» йәки «Сәхихейн» («ике дөрөҫ йыйынтыҡ») тип атайҙар.

## Үҙенсәлектәре
Әмин Әҡсән Ислаһи Сәхих Мөслимдең ҡайһы бер үҙенсәлектәрен билдәләгән:

# Мөслим сәхәбәләр араһынан ышаныслы ике тапшырыусы хәбәр иткән, һуңынан ул ике бойондороҡһоҙ өҙлөкһөҙ сылбыр (иснәд) буйынса барған риүәйәттәрҙе генә яҙып ала.
# Тема һәм бүлектәрҙең урынлашыуы. Мөслим башта хәҙисте килтерә, уның янында бөтә версияларын ҡуя (риүәйәт).
# Хәҙистәрҙең риүәйәттәре башҡа хәҙистәр кеүек үк иснәд (тапшырыусылар сылбыры) менән бергә килтерелгән.

## Комментарийҙар
* *[[Ибн әс-Сәләх]]* Сийәнә Сәхих Мөслим
* ''Мөхөтдин ән-Нәүәүи'' Әл-Минһаж фи шәрх Сәхих Мүслим
* *[[Шаббир Әхмәт Усмани]]* Фәс әл-Мүлхим
* *[[Мөхәммәт Тәҡый Усмани]]* Тәкмиләт Фәс әл-Мөлхим
* *[[Ғәлләмә Гүләм Рәсүл Сәйеди]]* Шарх сәхих Мөслим
* *Әл-Һүмәйди*Тафсир әл-ғәриб мә фи әс-Сәхихейн

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мөслим Сәхих. Имам Мөслим хәҙистәренең ышаныслы йыйынтығы xadis.wordpress.com
Күтүб әс-ситтә

**Әл-Күтүб әс-Ситтә** ( — «Алты китап») — Ислам дин белгестәре Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң 200 йыл тирәһе үткәс йыйған сөнни төп алты хәҙистәр йыйынтығы. Икенсе исеме — «Әс-Сихәх әс-Ситтә», йәғни «ышаныслы алтау».

## Тасуирламаһы
*Күтүб әс-ситтәгә* түбәндәгеләр инә:

# «Әл-Жәми әс-Сәхих» *[[Әл-Бохари|Мөхәммәт ибн Исмәғил әл-Бохари]]*
# «Әл-Жәми әс-Сәхих» *[[Мөслим ибн әл-Хажаж]]*
# «Сүнән» *[[Әбү Дауыт]]*
# «Жәми» *Әбү Иса әт-Тирмизи*
# «әс-Сүнән әс-Сүғрә» *ән-Нәсәйи*
# «Сүнән» *Ибн Мәжаһ*

XI быуатта уларҙы беренсе тапҡыр ислам дине белгесе мөхәддис *Ибн әл-Ҡайсарани* бергә туплай. Күтүб әс-Ситтә сөнниҙәрҙең дөйөм таныуы менән файҙалана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Хәҙис йыйынтыҡтары исемлеге

Түбәндә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең әйткән фекерҙәре, ғәмәлдәре һәм хуплауҙары тураһында хәбәрҙәр сығанағы булып торған хәҙистәр йыйынтығы исемлеге бирелгән.
## [[Сөнниҙәр|Сөнни]] хәҙис йыйынтыҡтары

* Алты төп йыйынтыҡ:

### Хәҙистәрҙең башҡа йыйынтыҡтары (беренсел):

Икенсел:

## [[Шиғыйҙар|Шиғый]] хәҙис йыйынтыҡтары

* Дүрт төп шиғый йыйынтығы:

## [[Мөғтәзилиҙәр|Мөғтәзили]] хәҙис йыйынтыҡтары

## [[Ибәдиҙәр|Ибәди]] хәҙис йыйынтыҡтары

## Әҙәбиәт

* 
* Бойко К. А. Хадис // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 262-263. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Хадисы / Ибрагим Т. К. // Уланд — Хватцев. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — С. 704—705. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 33). — .
* Hadis / M. Yasar Kandemir // TDV İslâm Ansiklopedisi :  [тур.] : 44 c.. — İstanbul : TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1997. — Т. 15. — С. 27-64.
Сәхих әл-Бохари

**«Сәхих әл-Бохари», әл-Бохари Сәхихе** () — сөнниҙәрҙең алты төп хәҙистәр йыйынтығының береһе (Күтүб әс-ситтә). Хәҙистәр урта быуат ислам дине белгесе Мөхәммәт әл-Бохари тарафынан, ике быуат дауамында был хәҙистәр телдән-телгә тапшырылып килгәндән һуң, йыйылған. Сөнниҙәр өсөн "Сәхих әл-Бохари " хәҙистәрҙең иң ышаныслы өс йыйынтығының береһе булып тора. Ҡайһы бер дин белгестәре «Сахих әл-Бохари» ҙы Ҡөрьәндән ҡала иң ышаныслы ислам китабы тип иҫәпләй. Ғәрәп һүҙе *сахих* ул хаҡ, дөрөҫ тип тәржемә ителә.

2021 йылдың декабрендә Татарстандың Лайыш суды «Сәхих әл-Бохари»ҙы экстремистик баҫма тип таный, ә 2022 йылдың 5 июлендә Татарстандың Юғары Суды тәҡдим ителгән ҡарарҙы раҫлай һәм 29 августа ошо нигеҙҙә РФ Юстиция Министрлығы «Сахих әл-Бохари» йыйынтығын экстремистик материалдар исемлегенә индерә .

## Атамаһы
Ибн әс-Сәләх хәбәренә ярашлы «Сәхих әл-Бохари»ның дөрөҫ атамаһы шулай: «Әл-жәмиғ әл-мүснәд әс-сәхих әл-мөхтәсәр мин үмүр рәсүли-Ллах үә сүнәни-һи үә ғәйәми-ҙи». Ибн Һажәр әл-Әсҡәләни шул уҡ исемде телгә ала, бары «үмүр» һүҙен *«хәҙис»* менән алмаштыра.

## Хәҙистәр һаны
Ибн әс-Сәләх «Сәхих әл-Бохари»ҙа, ҡабатланғандарын да индереп, 7275 хәҙис бар, ҡабатланғандарын иҫәпкә алмағанда — 4000 хәҙис тип әйткән.

## Иҫкәрмәләр
Ибн Мәжа

**Әбү Абдулла Мөхәммәт Ибн Йәзид әл-Ҡәзвини** (; ) **Ибн Мәжа** булараҡ билдәле ; , , хәҙ. Иран — 28 февраль 886, , хәҙ. Иран) - фаҡиһ, хәҙистәр белгесе - мөхәддис.  Сөнниҙәрҙең алты төп хәҙистәр йыйынтығы "Күтүб әс-ситтә"нең береһе Ибн Мәджаһ Сүнәне авторы.

## Биографияһы
Уның тулы исеме: Әбү Абдулла Мөхәммәт Ибн Йәзид ибн Мәжит әл-Раби әл-Ҡазвини. Ҡәзвиндә 824 йылда тыуған. 

Хәҙистәр йыйыу өсөн Ибн Мәжа  Ираҡ, Хижәз, Шам һәм Мысыр буйлап йөрөп сыға

Әҙ-Ҙәһәби мәғлүмәте буйынса Ибн Мәжа 887 йылдың 19 февралендә  Рамаҙандың һуңғы көндәрендә Ҡәзвиндә вафат була . Уның туғандары Әбү Бәкер, ағаһы Әбү Ғабдулла һәм уның улы Абдулла бин Мөхәммәт Бин Йәзид менән бергә ерләүҙе үҙ өҫтөнә алалар.

## Хеҙмәттәре
Әҙ-Ҙәһәби Ибн Мәжаның түбәндәге әҫәрҙәрен телгә ала:

* Ибн Мәжа Сүнәне - хәҙистар йыйынтығы, 1500 бүлектән һәм 4000-гә яҡын хәҙистән тора;
* Китаб әт-Тәфсир - Ҡөрьәнгә аңлатма биреү;
* Китаб әт-Тарих - тарих буйынса китап, йәки хәҙис тапшырыусылар исемлеге.

## Иҫкәрмәләр
Ән-Нәсәйи

**Әбү Ғабдрахман Әхмәт ибн Шөғәйеп ән-Нәсәйи (ән-Нәсәи)** (; 829, Нәса — 915, Рамлә; ) — фарсы сығышлы мосолман ғалимы, атаҡлы мөхәддистәрҙең береһе. Алты иң абруйлы хәҙистәр йыйынтығының береһенең авторы.

## Биографияһы
Ән-Нәсәйи хәҙерге көндә юҡҡа сыҡҡан Нәса (уның нисбәһе шунан килеп сыҡҡан) ҡалаһында тыуған, ул Төркмәнстандың хәҙерге баш ҡалаһы Ашхабадтан көнбайыштараҡ урынлашҡан булған.

Ғүмеренең икенсе яртыһын Ән-Нәсәи Мысырҙа үткәрә, үлер алдынан ғына Фәләстингә юллана һәм шунда вафат була. Мысырҙан китеүенә башҡа кешеләрҙең уның тәрән белеменә көнләшеүе сәбәп була. Фәләстингә килеп төшкәс, уға хәрижиҙәр төркөмө һөжүм итә, һәм ул алған яраларынан вафат була. Әл-Хәкимдән риүәйәт ителә: «Әбү Ғабдрахмандың барлыҡ кешелек дәрәжәләре өҫтәүенә ул шәһит үлеме менән китте». Мосолман биографтары уның үлеме сәбәбе буйынса бер фекерҙә.

## Библиографияһы
Ән-Нәсәйи бер нисә хәҙистәр йыйынтығы һ. б. хеҙмәттәр авторы:

* «Әс-Сүнән әл-Ҡубра».
* «Әл-Мөжтәбә» йәки «әс-Сүнән әс-Сүғра». Шулай уҡ «Сүнән ән-Нәсәйи» булараҡ билдәле.
* «Әд-Дуафа үәл-мәтруҡун» («Көсһөҙ һәм кире ҡағылғандар (хәҙистәрҙе тапшырыусылар)») — был китапта 2679 кеше бар, улар ышанысһыҙ һәм көсһөҙ хәҙистәрҙе тапшырыусылар категорияһына ҡарай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Имам ан-Насаи — пятый среди самых авторитетных ученых-хадисоведов // Muslimpress.ru
* Сунан ан-Насаи // Хәҙистәр энциклопедияһы.
Яҡшыдәүләтов Йәркәй Әнүәр улы

**Яҡшыдәүләтов Йәркәй Әнүәр улы** (; 11 ғинуар 1943 йыл—8 сентябрь 2005 йыл) — журналист, «Совет Башҡортостаны» гәзите (1978), Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы (1989) хеҙмәткәре, СССР Журналистар союзы ағзаһы (1978), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1991).

## Биографияһы
Йәркәй Әнүәр улы Яҡшыдәүләтоа 1943 йылдың 11 ғинуарарында Баймаҡ ҡалаһында тыуған. 1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Баймаҡ һәм Ҡыйғы районыдары мәктәптәрендә эшләй. 1972—1978 йылдарҙа (өҙөклөк менән) һәм 1987 йылдан «Башҡортостан пионеры» гәзитенең бүлек мөдире, 1978 йылдың сентябренән — «Совет Башҡортостаны» гәзизете хеҙмәткәре. 1989 йылдан «Башҡортостан» ДТРК-нда эшләй: 1992 йылдан — өлкән мөхәррир, 1999 йылдан — «Тамаша» ижад берекмәһе етәксеһе; 2002—2003 йылдарҙа — «Башҡортостан» ТРК ДУП-нда. Башҡорт ТВ-нда милли юмористик жанрға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, Башҡорт дәүләт филармонияһының «Кәтүк һәм Мәҙәк» проекты авторы. 1991—2005 йылдарҙа «Йома» дини-мәғрифәт программаһының, 1989—1994 йылдарҙа ислам мәсьәләләренә арналған «Замана» публицистик тележурналының авторы һәм алып барыусыһы. Сит илдәрҙәге милләттәштәребеҙҙең тормошо хаҡында репортаждар тәҡдим итә. Беренселәрҙән булып башҡорт телендәге мосолман календарҙарын төҙөй.
## Ғаиләһе

Ҡатыны - Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы, яҙыусы.

Ҡыҙы- билдәле йәмғәтсе, Өфө фән һәм технологиялар университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, тарих фәндәре кандидаты Ләйсән Йәркәй ҡыҙы Йосопова.

Улы- Айсыуаҡ Яҡшыдәүләтов, бортпроводник (1971-2002).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989);
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1991).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ән-Нәсәйи cүнәне

**Ән-Нәсәйи Сүнәне**, **Сүнән ән-Нәсәйи**, **әс-Сүнән әс-Сүғрә** йәки **Әл-Мөжтәбә** (; ) — Ән-Нәсәйи авторлығындағы хәҙистар йыйынтығы. «Әл-Мөжтәбә» "һайланмыш, йыйып алынған " тигәнде аңлата, сөнки хәҙистәр Ән-Нәсәйиҙең икенсе йыйынтығы — "әс-Сүнән әл-Күбра"нан һайлап алынған булған. Йыйынтыҡ ән-Нәсәйиҙең уҡыусыларынан тарала.

## Китаптың тасуирламаһы
Йыйынтыҡта 5758 хәҙис бар, әммә, ҡабатланып килгән хәҙистәрҙе иҫәпкә алмағанда, уларҙың һаны ике тапҡырға кәмей, сөнки бер үк хәҙисте бер нисә бүлектә килтереү ан-Нәсәйи "Сүнән"енең бер үҙенсәлеге булып тора. Сүнән ән-Нәсәйи Күтүб әс-ситтәләге (Алты китап) дүрт сүнән араһында иң эреһе булып тора.

Ән-Нәсәйи башҡа авторҙарға ҡарағанда хәҙистәргә ҡәтғиерәк талаптар ҡуйыуына ҡарамаҫтан, уның хеҙмәте шәрехселәр яғынан көсһөҙ һәм кире ҡағыла торған хәҙистәргә бай Әбү Дауыт һәм әт-Тәрмиә сүнәндәре кеүек иғтибарға алынманы. Ән-Нәсәйиҙең тәржемәләре шулай уҡ, Сәхих әл-Бохари , Сәхих Мөслим һәм Әбү Дауыт менән әт-Тирмиә сүнәндәренән айырмалы рәүештә, бер ҡасан да рус теленә тәржемә ителмәгән.

## Әҙәбиәт
*
Ниса (ҡала)

**Ниса**, **Нәса** йәки **Неса** (, перс. نسا‎, , шулай уҡ **Парфавнис**; ) -   емереклектәре *Бәғер* ауылы эргәһендә урынлашҡан боронғо ҡала, Төркмәнстандың баш ҡалаһы Ашхабадтан көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта. Ике  ҡаласыҡтан тора — Парфияның үҙәндәге ҡалаһы ***Яңы Ниса***, һәм ҡалҡыулыҡтағы батша ҡәлғәһе ***Иҫке Ниса*** .

## Этимологияһы

«Ниса» этимологияһының бер нисә версияһы бар. Тарихсы  Әбү Сәғед әс-Сәмәни  (XII б.) иҫәпләүенсә, был атама ғәрәп телендәге «ниса»нан (ҡатын-ҡыҙ) килеп сыҡҡан, сөнки тап ҡатын-ҡыҙҙар, йәнәһе, ғәрәптәрҙең был ҡалаға һөжүмен кире ҡаҡҡан. Тикшереүселәр фекеренсә, «ниса» «ултыраҡ ауыл төрө» йәки «йәшәргә ултырған урын» тигәнде аңлата.

## Тарихы
Ниса урынында кеше эшмәкәрлегенең иң тәүге эҙҙәре б.э.т. IV-II меңдәргә ҡарай. Беҙҙең эраға тиклем I меңенсе йылдарға тиклем бында ярайһы уҡ ҙур ултыраҡ ауыл булған.

Риүәйәт буйынса, Дарий I Гистасп  заманында (б.э.т.VI быуат) ауыл сик ҡәлғәһе була, ул төньяҡтан баҫып ингән һуғышсан күсмә халыҡтарға юлды тотҡарлай.

Ниса Парфяның үҙәк хакимиәтенең тәүге үҙәге булараҡ һүрәтләнә. Ҡалаға Арсак I нигеҙ һалған (б.э.т. 250 йылда идара иткән) тип һанайҙар. Нисалағы замокты төҙөүҙең аныҡ маҡсаты билдәһеҙ булһа ла, ул некрополь итеп файҙаланылған тип фараз ителә.

Ниса ҡалаһында археологтарҙың ҡаҙыныу эштәре мөһим биналар, ҡәберлектәр һәм ҡорамдар, яҙма документтар һәм таланылған хазинаханалар тапҡан. Фарсы сюжеттары йәки классик мифологик күренештәр менән биҙәп фил һөйәктәренән эшләнгән күп һанлы ритондар һәм тәңкәләр, шулай уҡ бик күп эллинистик сәнғәт әҫәрҙәре табыла.

Һуңғараҡ Парфиянан Митридат I (б.э.т. 171 й. - б.э.т. 138 й.) Нисаның исемен Митридаткиртҡа (« Митридат замогы»)  үҙгәртә. 

Ул  I быуаттың тәүге сирегендә ер тетрәүҙән һуң тулыһынса емерелә. 

## Мәҙәни-тарихи әһәмиәте
2007 йылда Парфия ҡәлғәһе емереклектәреЮНЕСКО-ның Бөтә Донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә .

## Галереяһы

Parthian Fortresses of Nisa-130388.jpg|Ниса диуары күренеш
Parthian Fortresses of Nisa-130390.jpg|Ниса ҡапҡаһы күренеше
Parthian Fortresses of Nisa-130389.jpg|Ниса емереклектәренең ауыш күренеше
Parthian Fortresses of Nisa-130391.jpg|Ниса емереклектәре күренеше


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* *Массон В. М.* Культурогенез древней Центральной Азии. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2006.
* 
* *Массон В. М.* Старая Ниса — резиденция парфянских царей / АН СССР. ИА; ООПИК Туркм. — Л: Наука, 1985 — 12 с: ил.
* 
* *Ставиский Б. Я.* Искусство Средней Азии. Древний период. VI в. до н. э. — VIII в. н. э. — М.: Искусство, 1974.
* *Brentjes B.* Mittelasien, Koehler und Amelang, Leipzig 1977.
* *Lippolis C.* Nisa-Mitradatkert: l’edificio a nord della Sala Rotonda. Rapporto preliminare delle campagne di scavo 2000—2001 // Parthic 4 (2002), 47-62.

## Һылтанмалар
* 
* *С. Атаева.* Тайны древней туркменской столицы Нисы
* Парфянская крепость Ниса включена в реестр всемирного наследия ЮНЕСКО
* 
* Старая Ниса: путеводитель по древности
Тәкәләр (ырыу)

**Тәкәләр** (шулай уҡ **тәкә,** ҡәбилә атамаһы боронғо замандан «тау кәзәһе» тотемынан килеп сыҡҡан, *тәкә һүрәте* — шулай уҡ тотем һәм тамға) — төркмән халҡы составындағы иң ҙур подразделениеларҙың береһе.

## Сығышы

Төркмән ғалимы А.Бикморатов, тәкә ырыуы үҙ сығышын һуннуҙарҙың *түкү* ҡәбиләһенән алып бара; әйткәндәй, төркмән-тәкә һәм боронғо һуннуҙарҙың хәрби-административ ойошмаһы ла үҙ-ара оҡшаш. "Төркмәндәрҙең шәжәрәһе"ндә тәкә ырыуы салыр төркмән ҡәбиләһенән Туй-Тотмаҫ тоҡомо булып тора, тип хәбәр ителә .

Тәкәләр урындағы үҙенсәлекле тоҡом — Аһалтәкә атын бик ҡәҙерләгән, үрсеткән. Башҡа күсмә төрки халыҡтарҙан айырмалы рәүештә, тәкәләр һарыҡ итенә өҫтөнлөк биреп, йылҡы итен ашамаған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* ''Константин Константинович Абаза'', Война с текинцами, «Читальня народной школы» Вып. 10 — , 1888. Стр. 1—21.
* 

## Һылтанмалар
* Xix быуат текиндарының тормошо һәм мәҙәниәте тураһынданыйекле очерк
* Төркмәндәр. Текин ҡәбиләһе. 1885 й.
Бәғер (ауыл)

**Бәғер** () Багир — Төркмәнстандағы ауыл, Үҙәк Копетдағ итәгендә, Ашхабадтан 18 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан . Ашхабадтың Копетдаг әтрафына инә. 2018 йылға тиклем ауыл Аһал вилайәтенең хәҙер бөтөрөлгән Рухабат әтрафына ҡарай.

## Тарихы
Ауыл территорияһында боронғо һәм урта быуат Ниса ҡалаһының емереклектәре бар , бында б.э. I быуатына тиклем Аршакиҙарҙың ырыу кәшәнәләре урынлашҡан. Парфяндарҙың Бәғер ауылында һаҡланған Ниса ҡәлғәләре *ЮНЕСКО-ның Бөтә Донъя мираҫы объекты* тип танылған.

Ниса XIX быуаттың 20-се йылдарында тулыһынса йәшәүҙән туҡтай, ҡаланы халыҡ ташлап китә, баҫыуҙар ташландыҡ хәлгә килә. XIX быуат аҙағында Ниса төбәген Тәкәләр ырыуы биләй Һәм Ниса ҡаласығы тауы итәгендә Бәғер ауылы барлыҡҡа килә.

1946 йылда Бәғер ауылында иҫке « ҡәлғә» (нығытылған бай усадьбалары,  ғала-ҡәлғә, цитадель  һүҙенән) ғалимдар тарафынан өйрәнелә

1915 Йылда С. А. Александров һәм Б. А. Шкафф Ашхабад һәм Бәғер тирә-яғындағы Төркмәнстандың фаунаһын өйрәнә. Был сәйәхәттән Фаунистик йыйымдар нәшер ителгән.

Бәғерҙә «Коммунизм» колхозы һәм Калинин ис. совхоз а урынлашҡан булған. 1966 йылдың 22 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Ашхабад районы Бәғер ауылының «Коммунизм» колхозынан һауынсы Сөлгөн Аннакулиева Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән юғары исем бирелә.

1985 йылға Бәғер ауылы халҡы 10 меңгә етә, ауылда дауахана була.

## Иҫкәрмәләр
Әтрап

**Әтрап** (, ) — Төркмәнстандың хәҙерге административ-территориаль берәмегенең икенсе рәттәге территориаль берәмеге. Рәсәйҙәге район аналогы.

## Тасуирламаһы
Төркмәнстан виләйәттәре әтраптарға бүленә, был элекке Төркмән ССР-ы өлкәләренең райондарға бүленешенә тап килә. Шулай уҡ Төркмәнстандың баш ҡалаһы — Ашхабад -  бер нисә ҡала әтраптарына бүленә. 

2016 йылдың 1 февраленә ҡарата Төркмәнстанда 50 әтрап, ҡалаларҙа 8 әтрап һәм әтрап хоҡуҡтары булған 15 ҡала була.

## Этимологияһы
Әтрап һүҙе төркмән теленә ғәрәп теленән ингән. Башҡорт телендә лә, төркмәндәрҙәге кеүек үк,"тирә-яҡ, урата" тигәнде аңлатҡан "әтраф" һүҙе бар .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Төркмәнстандың 2009 йылдың 18 апрелендәге законы »Төркмәнстандың административ-территориаль ҡоролошо мәсьәләләрен хәл итеү тәртибе, дәүләт предприятиелары, ойошмалары, учреждениелары һәм башҡа объекттарға исем биреү һәм исем биреү тураһында".
Тау кәзәләре

**Тау кәзәләре** йәки **тәкәләре** (; ) — ҡыуышмөгөҙ кәзәләр ғаиләһенә ҡараған ҡуш тояҡлы көйшәүсе һөтимәрҙәр нәҫеле. Был ырыуҙың ҡайһы бер төрҙәрен — **кәзәмөгөҙ**, Кавказда йәшәгән ике төрөн **тур** тип атайҙар.

## Тасуирламаһы

Йорт кәзәһе () — ошо төрҙән 8500 йылдар самаһы элек кешегә эйәләштерелгәнлеге иҫбатланған.

Тау кәзәләре таулы райондарҙа йәшәй. Етеҙ һәм сыҙамлы хайуандар, текә ҡая буйлап менеп, ярлы үҫемлектәр менән туҡланып йәшәй ала.

*Ҡар кәзәһе* төрө айырым ырыуға бүленгән ().
## Классификация
Мөгөһ төҙөлөшө буйынса, тау кәзәләренең һигеҙ төрө өс төркөмгә бүленә. 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Вл. Циммерман, «Наставление к разведению К. простых, кашмирских, тибетских и ангорских» (2-е изд., 1860);
* H. К. Зейдлиц, «Об ангорских К. и значении разведения их на Кавказе» (1863);
* William Löbe, «Die Ziegen- und Kaninchenzucht» (1880).
* 
*
Бөйөк аятулла

**Бөйөк [[аятулла]]́** (,  — «Аллаһтың бөйөк билдәһе»;) — шиғый дини титулы. Был титулды ислам хоҡуғында (Фиҡһ) һәм методологияһы (фиҡһ ысулы) буйынса ҙур бейеклектәргә өлгәшкән шиғый ғөләмәләре йөрөтә. Улар теге йәки был мәсьәләләр буйынса шәриғәт һығымталарын фәтүәләр сығарыу хоҡуғына эйә. Бөйөк аятулла  титулын йөрөтә

Бөйөк аятулла абсолют ижтиһадҡа хоҡуҡлы. Йәғни, ул, дини нормаларҙы үҙ субъектив аңлауына нигеҙләнеп, ижтимағи мөнәсәбәттәрҙең бөтә өлкәләрендә лә яңы тәртип ҡағиҙәләрен булдыра ала.

## Әҙәбиәт
* *Wilfried Buchta*. Schiiten. — Hugendubel, München u. a. 2004. — ISBN 3-7205-2491-4, (*Diederichs Kompakt*).
* *Heinz Halm*. Die Schia. — Darm.: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1988. — ISBN 3-534-03136-9.
Мәржә-и тәҡлид

**Мәржә-и тәҡлид** (; ;) — шиғый дини лидерҙарының (мөжтәһидтәрҙең) юғары дини титулы. Был титул ислам хоҡуғында (Фиҡһ) һәм шәриғәт буйынса ҙур абруйлы шиғый ғөләмәләренә бирелә.

## Тасуирлама
Мәржә-и тәҡлид теге йәки был мәсьәләләр буйынса шәриғәт һығымталарын (фәтүәләр) сығарыу хоҡуғына эйә, һәм йәмәғәттең барлыҡ ағзалары ла мәржә-и тәҡлидтең бойороҡтарын мотлаҡ үтәргә тейеш.

Жәғәфәри мәҙһәб тәғлимәтенә ярашлы, мәржә-и тәҡлид гонаһһыҙ һәм шиғыйҙарҙа тәртибе һәм ҡылыҡтары оҡшатыу өсөн өлгө булып торған йәшерен имамдың наместнигы тип һанала. Мәржә-и тәҡлид дөрөҫ булмаған эштән тыйылырға, динде яҡларға һәм Аллаһҡа абсолют буйһонорға һәләтле булырға тейеш.

Иран Ислам Республикаһында был исем конституция буйынса беркетелгән. Был титулды аятулла Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи, Ираҡ аятуллаһы Әбүл-Ҡасим әл-Хеүей һәм башҡа аятуллалар йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә
* 

## Һылтанмалар
*