Оло Ыҡтамаҡ

**Оло Ыҡтамак** (; элекке атамаһы **Оло Шигәле** (Оло Шиҙәле)) — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы ауыл. Район һәм Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7839 кеше .
Почта индексы — 452550, ОКАТО коды — 80242815001. 
Атамаһы йылға исеменән.

## Тарихы
1800 йылдың 1 декабрендә Пермь губернаһы Көңгөр өйәҙенән күскенселәр Самойл Окулов һәм Семен Редкин башҡорттар менән ергә инеү тураһында килешеү төҙөгәндәр. Ҡошсы улусы башҡорттары исеменән килешеүгә старшина Кутуш Исекеев ҡул ҡуйған. Килешеүҙән күренеүенсә, ерҙәр тиҫтәләрсә генә түгел, ә төбәктәр, тауҙар, ярҙар, йылғалар аша ғына бирелгән, ә Әй йылғаһы сиккә әүерелгән. За пользование земельными угодьями переселенцы должны были заплатить 500 рублей и платить ежегодно по 40 рублей оброку в течение 40 лет. 40 йылдан һуң был ерҙәрҙе башҡорттар кире ала алған. Урыҫ крәҫтиәндәре 50 йорт хужалығында төпләнгән, гидронимдан барлыҡҡа килгән яңы ауыл Устьикин (Ыҡ Тамаҡ) ауылы тип аталған: Ыҡ йылғаһы тамағы.

### XIX быуат
1835 йылда устьикиндар (ыҡ-тамаҡсылар) сиркәү төҙөй. Сиркәүҙе төҙөү Ырымбур крайы генерал-губернаторы Перовскийҙы крәҫтиәндәр яғына йәлеп итә. Башҡорт ғәскәренең баш командующийы Циолковскийға йыйылған ерҙәрҙе устьикиндарҙың тулы һәм даими милкенә тапшырыу тураһында үтенес менән мөрәжәғәт итә. Ырымбур һәм Өфө епискобы Иоанникий (Образцов) дин әһелдәре өсөн 99 сутый ер бүлеүҙе һораған. Ер эше крәҫтиәндәр файҙаһына хәл ителә. 1847 йылда, яңы ҡырҡыуға ярашлы, башҡорттарға аҡса түләмәйенсә йән башына бер ир-атҡа 15 сутый ер алалар.
Ауыл йылдан-йыл үҫә бара. Беренсе урам тип Революционная урамы тип иҫәпләргә кәрәк (уны Сальовка йәки Сальевка тип атағандар). XX быуат башында ауыл үҙенең тышҡы ҡиәфәтен үҙгәртә башлай: тимер менән ҡапланған биш диуарлы ҙур йорттар барлыҡҡа килә. 1873 йылда Оло Ыҡтамаҡта ауыл халҡы иҫәбенә мәктәп төҙөлә. Ул ағас йортта урынлашҡан ике класлы мәктәп ине. Лукин Дмитрий Васильевич беренсе уҡытыусы була.

### XX быуат
1969 йылда колхоз-ара «Сосновый бор» шифахана-профилакторийы ойошторола, һуңынан ул «Ҡарағай» шифаханаһы тип үҙгәртелә.

## Халыҡ һаны

; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселек милләтте башҡорттар (43,2 %), урыҫтар (32,2 %) тәшкил итә..

## Географик урыны
Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Алыҫлыҡ:
* Республика үҙәге Өфөгә тиклем: 283 км
* Яҡындағы тимер юл станциялары: Сулея — 126 км, Красноуфимск — 102

## Иҫтәлекле урындар

* Фазыл шишмәһе. Ҙур яҫы яланда тотош «парк» урынлашҡан. Шишмәнең ҡапҡаһы башҡорт телендә яҙылған .

 

* Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙәре мемориалы. Мемориаль стела ҙур булмаған, әммә бик йәшел парк территорияһында урынлашҡан. Һәйкәл артында һуғыштан килмәгән ауыл халҡының исемлеге ҡуйылған. Паркта, һуғыш яугирҙарына һәйкәлдән тыш, тағы ике танк бар..

 

* Өс "Изгеләр" хөрмәтенә төҙөлгән сиркәү.

* Тигеҙ ерҙән өҫкә күтәрелгән өс убалы түбә — Төньяҡ, Урта һәм Оло Мунчуги. Уларҙы алыҫтан күрергә мөмкин. Түбәләргә яҡынлашҡанда тауҙар үҫеп, ҙурая барған кеүек тойола. Тау итәгендә генә күтәрелеү ваҡытты аласаҡ, ә тауҙарҙың бейеклеге байтаҡ: Оло Мунчугта - 417 метр, Уртала - 374 метр, Төньяҡта - диңгеҙ кимәленән 357 метр..

* 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашыусылар һәйкәле. 2007 йылда Башҡортостандың Рәсәйгә үҙ ирке менән инеүенә 450 йыл тулыу айҡанлы һәйкәл ҡуйылған. Һәйкәлдең исеме: «1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында әүҙем ҡатнашыусылар, Салауат Юлаевтың тоғро арҡаҙаштары, яҡташтарыбыҙ — полковник Илсеғол Иткулов, полковник Бәхтийәр Канкаев, полковник Миҙәт Миндияров, сержант Сөләймән Күсекеев, сержант Исекей Садыров рәхмәтле вариҫтарҙан»..

 

* Мәсетле тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы. Экспонаттар районда булған ваҡиғалар тураһында ентекләп һөйләй. Музей 1967 йылда КПСС-тың Мәсетле район комитетының беренсе секретары Абрар Мәсәлимович Сәҙретдинов ярҙамы менән асыла. 1967 йылдың мартында Оло Ыҡтамаҡ ауылының әүҙем кешеһе Самат Мостафович Ваисов уға төбәк тарихын киләсәк быуындар өсөн һаҡлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Самат Мостафа улы үҙе шаһит булған 1918-1919 йылдарҙағы ваҡиғалар хаҡында һөйләне һәм йыйылған материалдарға таянып музей йәки кинофильм төшөрөргә тәҡдим итте. Ә.М. Саҙретдинов музей асыу идеяһын хупланы. Һәм тарихи ҡиммәткә эйә булған материалдарҙы һәм предметтарҙы эҙләү башланды. Һәр район 50 йылдан ашыу булған музей менән маҡтана алмай.

 

* Ҡотошта Бал музейы. Музей экспозицияһын оҙаҡ йылдар ошо эш менән шөғөлләнгән тәжрибәле умартасы Әхмәтнур Әүбәкер улы Хафизов йыйған. Музейҙа умарталарҙың ҙур коллекцияһы бар. Улар формаһы, ҙурлығы һәм материалы буйынса айырыла, вертикаль һәм горизонталь умарталар була. Музейҙың ҡыҙыҡлы һәм һирәк экспонаты — ысын солоҡ. 

* Шулай уҡ ҡумыҙ музейы эшләй. Оло Ыҡтамаҡ ауылында уникаль урын - Башҡортостан Республикаһында берҙән-бер ҡумыҙ музейы бар. 2010 йылда ойошторолған. Башҡортостандың Мәсетле районы был боронғо халыҡ ҡоралының тарихи тыуған төйәге булып тора. Ошонда ғына металл ҡумыҙҙың төрлө төрҙәре, оҙаҡ ваҡыт юғалған тип иҫәпләнгән ҡыллы ҡумыҙ (ҡыл-ҡумыҙ) һәм ағас ҡумыҙ һаҡланған.. 

## Радиостанциялар
* 102,5 МГц — Спутник FM радиоһы;
* 104,4 МГц — Юлдаш радиоһы.

## Билдәле шәхестәре
* Андриевских Людмила Николаевна (16.01.1950), уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004). Сығышы менән Төркмән ССР-ының Мары ҡалаһынан. Оло Ыҡтамаҡ ауылында йәшәй.
* Ахунова Ольга Андреевна (28.01.1952), уҡытыусы. Рәсәй Федерацияһы мәғариф отличнигы (1995), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007).
* Середа Нина Алексеевна (9.02.1948), ғалим-тупраҡ белгесе‑агрохимик. 2000—2009 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының агрохимия кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1999), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004).
* Ураҙаҡов Камил Рәхмәтулла улы (9.08.1949), ғалим-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1996).
* Әбхәлимов Владилен Васильевич (22.09.1958), хәрби һәм дәүләт хеҙмәткәре, 1-се ранг капитаны. «К—131» атом һыу аҫты кәмәһе командиры. Белгород ҡала хакимиәте башлығы аппараты етәксеһе.
* Камалова Алиса Атлас ҡыҙы (30.08.1979), табип, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (2006). Башҡорт дәүләт медицина университеты доценты. Башҡортостан Республикаһының Терапевтар ассоциацияһы ағзаһы.
* Камалов Атлас Закир улы (12.08.1950), хужалыҡ һәм партия эшмәкәре, ғалим. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2005). Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1990—1993).
* Кустиков Сергей Иванович (3.09.1960), уҡытыусы, спортсы, волейбол һәм саңғы спорты тренеры. Саңғы спорты буйынса спорт мастерлығына кандидат (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2012).
* Максимов Владимир Александрович (6.08.1944), географ, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (1971), Рәсәй дәүләт сауҙа-иҡтисад университеты профессоры (2008).

## Урамдары

Урам исеме : 
*  8 март (урамы) —  8 Марта ( улица ) 
*  Әй (урамы) —  Айская ( улица ) 
*  Акулов (урамы) —  Акулова ( улица ) 
*  Балашов (урамы) —  Балашова ( улица ) 
*  Ҡайын сауҡалығы (урамы) —  Березовая роща ( улица )
*  Бер туған Жильцовтар (урамы) —  Братьев Жильцовых ( улица ) 
*  Ватолин (урамы) —  Ватолина ( улица ) 
*  Сейәле (урамы) —  Вишневая ( улица ) 
*  Запольских (урамы) —  Запольских ( улица ) 
*  Йәшел (урам) —  Зеленая ( улица ) 
*  Иван Крючков (урамы) —  Ивана Крючкова ( улица ) 
*  Интернационал (урамы) —  Интернациональная ( улица ) 
*  Шишмә (урамы) —  Ключевая ( улица ) 
*  Колхоз (урамы) —  Колхозная ( улица ) 
*  Космонавтор (урамы) —  Космонавтов ( улица ) 
*  Курорт (урамы) —  Курортная ( улица ) 
*  Ленин (урамы) —  Ленина ( улица ) 
*  Урман (урамы) —  Лесная ( улица ) 
*  Урмансылар (урамы) —  Лесоводов ( улица ) 
*  Туғай (урамы) —  Луговая ( улица ) 
*  Меллиоратоврҙар (урамы) —  Мелиораторов ( улица ) 
*  Тыныслыҡ (урамы) —  Мира ( улица ) 
*  Йәштәр (урамы) —  Молодежная ( улица ) 
*  Күпер (урамы) —  Мостовая ( улица ) 
*  Йылға буйы (урамы) —  Набережная ( улица ) 
*  Тау буйы (урамы) —  Нагорная ( улица ) 
*  Яңы (урам) —  Новая ( улица ) 
*  Йырын (урамы) —  Овражная ( улица ) 
*  Октябрь (урамы) —  Октябрьская ( улица ) 
*  Коммуна Иҫтәлеге (урамы) —  Память Коммуны ( улица ) 
*  Беренсе Май (урамы) —  Первомайская ( улица ) 
*  Петр Филиппов (урамы) —  Петра Филиппова ( улица ) 
*  Еңеү (урамы) —  Победы ( улица ) 
*  Пролетар (урамы) —  Пролетарская ( улица ) 
*  Сәнәғәт (урамы) —  Промышленная ( улица ) 
*  Пушкин (урамы) —  Пушкина ( улица ) 
*  Йәйғор (урамы) —  Радужная ( улица ) 
*  Революцтон (урамы) —  Революционная ( улица ) 
*  Ҡыҙыл яҡут (урамы) —  Рубиновая ( улица ) 
*  Баҡса (урамы) —  Садовая ( улица ) 
*  Салауат Юлаев (урамы) —  Салавата Юлаева ( улица ) 
*  Төньяҡ (урамы) —  Северная ( улица ) 
*  Төньяҡ (тыҡрығы) —  Северный ( переулок ) 
*  Күксин (урамы) —  Сиреневая ( улица ) 
*  Совет (урамы) —  Советская ( улица ) 
*  Ҡояш (урамы) —  Солнечная ( улица ) 
*  Степан Чусов (урамы) —  Степана Чусова ( улица ) 
*  Төҙөлөш (урамы) —  Строительная ( улица ) 
*  Йылытма (урамы) —  Тепличная ( улица ) 
*  Тихон Онкин (урамы) —  Тихона Онкина ( улица ) 
*  Сауҙа (урамы) —  Торговая ( улица ) 
*  Тракт (урамы) —  Трактовая ( улица ) 
*  Урал (урамы)—  Уральская ( улица ) 
*  Сәскә (урамы) —  Цветочная ( улица ) 
*  Үҙәк (урам) —  Центральная ( улица ) 
*  Чапаев (урамы) —  Чапаева ( улица ) 
*  Мәктәп (урамы) —  Школьная ( улица ) 
*  Энергетиктар (урамы) —  Энергетиков ( улица ) 
*  Юбилей (урамы) —  Юбилейная ( улица ) 
*  Көньяҡ (урам) —  Южная ( улица )

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. 

## Һылтанмалар
* 
* http://www.mechetly.ru/article/rus/a-421.html 
* «Генеалогия и Архивтар» порталында