open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Беспалова Раиса Макаровна

**Раиса Макаровна Беспалова** (ире буйынса Еремеева; 21 ғинуар 1925, Курил ауылы — 18 декабрь 1993, Саранск ҡалаһы) — совет опера йырсыһы (меццо-сопрано), педагог, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1970).

## Биографияһы
Раиса Макаровна Беспалова (Еремеева) 1925 йылдың 21 ғинуарында Саранск өйәҙенең Курил ауылында (хәҙерге Ромодановский районы, Мордовия) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса эрзә. Драма түңәрәге эшендә ҡатнаша.

1944—1949 йылдарҙа Л. В. Собинов исемендәге Һарытау дәүләт консерваторияһы янындағы Мордва милли опера студияһында уҡый, һуңынан 1952 йылға тиклем Һарытау консерваторияһында уҡый.

1952 йылдың авгусынан «Умарина» мордва йыр һәм бейеү ансамбле солисы була. 1959 йылдан Мордва АССР-ының Дәүләт музыкаль-драма театры (1969 йылдан Музыкаль комедия театры, хәҙер И. М. Яушев исемендәге музыкаль театр) солисы. Әммә 1973 йылда театрҙан китергә мәжбүр була.

1973—1989 йылдарҙа Л. П. Кирюков исемендәге Саранск музыка училищеһында педагог булып эшләй.

Саранск ҡала советы (1957 йыл) һәм СССР Юғары Советының Милләттәр Советы (1962 йыл) депутаты итеп һайлана.

1993 йылдың 18 декабрендә Саранск ҡалаһында вафат була.

## Ғаиләһе

* Атаһы — Макар Фомич Беспалов, эрзә, балалайкала уйнай, йырларға ярата.
* Әсәһе Крестиния Силантьевна Хлопотова.
* Ире — йырсы (тенор) Дмитрий Иванович Еремеев (1927—2006), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, Мордва АССР-ының халыҡ артисы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (07.03.1960).
* Мордва АССР-ының халыҡ артисы (1964).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (07.02.1966).
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (12.06.1970).
* миҙалдар.

## Операларҙа ариялары
* «Пиковая дама», П. Чайковский — *Полина*
* «Кармен», Ж. Бизе — *Кармен*
* «Чио-Чио-сан», Дж. Пуччини — *Сузуки*
* «Литова», Л. П. Кирюков — *Литова и Варда*
* «Сильва», И. Кальман — *Сильва*
* «Марица», И. Кальман — *Марица*
* «Лакме», Л. Делиб — *Мәликә*
* «Евгений Онегин», П. Чайковский — *Ольга*
* «Весёлая вдова», ф. Легар — *Ганна*
* «Нормальня», Л. Кирюков — *Важяй*
* «Цыганский барон», И. Штраус — *Чипра*
* «Севастопольский вальс», К. Листов — *Нина*
* «Вольный ветер», И. Дунаевский — *Клементина*
* «Русалка», А. Даргомыжский — *Княгиня*
* «В бурю», Т. Хренников — *Аксинья*
* «Невеста грома», К. Акимов һәм Ф. Атянин — *Царица Туча*

## Әҙәбиәт
* Беспалова Р. М. Творчество жизни // Театральная жизнь. — 1966. — № 7. — С. 5.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе

**Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Баймаҡ ҡалаһындағы урта дөйөм белем биреү мәктәбе

## Тарихы
Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбенең үҫеше:
* Нигеҙ һалынған йылы: 1934
* 1878 йылда — башланғыс мәктәпкә нигеҙ һалына
* 1890 йыл — мәктәпте 7 йыллыҡ мәктәпкә үҙгәртелә
* 1934 йыл — урта мәктәпкә үҙгәртеп ҡорола
* 1992 йылда яңы ике ҡатлы бина төҙөлә
* 75 йыл эсендә 1-се урта мәктәп 5 меңдән ашыу уҡыусы сығара

## Етәкселәре
* Хисмәтуллин Илшат Рәфҡәт улы

## Уҡытыусылары
* Кәримова Фәниә Муса ҡыҙы (1945), педагогик хеҙмәт ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәтсе. 1969—2009 йылдарҙа Баймаҡ ҡалаһы 1-се мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985—2000 йылдарҙа Баймаҡ районы туған тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыларының методик берекмәһе, 1997—2009 йылдарҙа мәктәптә үҙе ойошторған ҡурай музейы етәксеһе. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, Баймаҡ районының Батыр Вәлид исемендәге премияһы лауреаты (2006). Сығышы менән ошо райондың Йомаш ауылынан.
* Ирназарова З. М. — директор урынбаҫары
* Әбделмәнова Т. М. — логопед
* Азаматов Р. А. — физик культура уҡытыусыһы
* Әлибаева А. И. — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Атанғолов — физика уҡытыусыһы
* Арғынбаева Л. С. — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Атанбаева В. М. — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Аткина Д. М. — математика уҡытыусыһы
* Бикбулатова С. М. — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Билалова К. Ю. — тәрбиәсе
* Буранбаева Т. С. — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Вәлиева М. А. — башҡорт теле уҡытыусыһы
* Вәхитова В. Ю. — социаль педагог
* Ғәббәсова З. И. — музыка уҡытыусыһы
* Ғилманова Г. Р. — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Ғүмәрова Л. Х. — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Иҙрисова А. М. — химия уҡытыусыһы
* Исҡужин Р. Г. — йәшәйеш хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы-ойоштороусыһы
* Исҡжина Р. Ф. башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Ҡаҙбулатова Л. С. — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Кинйәбаева Г. У. — директор урынбаҫары
* Ҡоҙабаева З. Д. Педагог-китапханасы
* Ҡорбанғолова А. Р. — инглиз теле уҡытыусыһы
* Мырҙабаева Э. Р. — башҡорт теле уҡытыусыһы
* Мөсәләмова С. М. — математика уҡытыусыһы
* Рәсүлева А. Р. — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Рәсүлева Р. З. — инглиз теле уҡытыусыһы
* Рәхимова З. Р. — башҡорт теле уҡытыусыһы
* Ризуанова Г. Ф. — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Рәхимова Г. Р. — технология, ИЗО
* Сәгитова Р. Х. — тарих һәм йәмғиәт белеме уҡытыусыһы
* Сарина З. Р. — Педагог-психолог
* Сөләйманова Г. М. — инглиз теле уҡытыусыһы
* Үзбәкова Г. Г. — математика уҡытыусыһы
* Уйылданова Г. Х. — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Үҙәнбаева Н. Р. — география уҡытыусыһы
* Фәхрисламова Ф. А.
* Хәлитова З. Ф.
* Хисмәтуллина А. С. — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Юнусбаев З. З. — физик культура уҡытыусыһы
* Йәнтурина Ф. М. — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Яҡшымбәтова Ф. В. — башланғыс кластар уҡытыусыһы

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Баймаҡ
* Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбе
* Баймаҡ ҡалаһының 3-сө мәктәбе
* Баймаҡ ҡалаһының 4-се лицейы
* Баймаҡ лицей-интернаты

## Һылтанмалар
* Мәктәп сайты Основные сведения

## Иҫкәрмәләр
И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты

**И. Я. Яковлев исемендәге Сыуаш дәүләт педагогия университеты** (сыуаш *И. Я. Яковлев ячĕллĕ Чăваш патшалăх педагогика университечĕ*) Сыуаш Республикаһының беренсе милли юғары уҡыу йорто.  Чебоксарҙа урынлашҡан.

## Тарихы
Университетҡа 1930 йылда нигеҙ һалынған, Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты  һәм РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән 1930 йылдың октябрендә Сыуаш дәүләт педагогия институты булараҡ асылған. . Сыуаш Республиканың беренсе юғары уҡыу йорто булып тора.

РСФСР Министрҙар Советы ҡарары менән 1958 йылда вузға сыуаш педагогы-мәғрифәтсеһе Иван Яковлевич Яковлев исеме бирелә.

## Университет бөгөн

## Күренекле уҡытыусылары

## Билдәле тамамлаусылар
* Сидорова Ефросиния Сергеевна  (16 февраль 1930 йыл — 30 июль 2018 йыл) — СССР һәм Рәсәй фольклорсыһы һәм педагогы, филология фәндәре кандидаты (1973), Сыуашстан Республикаһының К. В. Иванов исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1988),.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яковлев уҡыуҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ЧГПУ
Шәфәғәт

**Шәфәғәт** (; ) — ислам эсхатологияһында: Ҡиәмәт көнөндә Аллаһтың пәйғәмбәрҙәргә рөхсәт ителгән аралашсылығы.

## Тасуирламаһы
Пәйғәмбәрҙәр Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендә, гонаһлы мосолмандарҙың бөтәһен дә, уларҙы тамуҡ ғазаптарынан ҡотҡарып , йәннәт индереүҙе һорап, ҡурсый ала. Аралашсылыҡ тураһында Та Һа сүрәһенең 109 аятында әйтелә.

Бәғеҫтән (үленән терелеү) һуң фәрештәләр бөтә кешеләрҙе бер урынға (*мәүкиф*) йыйыр һәм Аллаһ хөкөмө башланыр. Ислам сөннәтендә, кешеләр яланғас, яланаяҡ һәм сөннәтләнмәгән булыр, тип әйтелә. Үҙ хәленең ҡотолғоһоҙ булыуын күреп, кешеләр үҙ пәйғәмбәрҙәренән Аллаһ алдында үҙҙәрен яҡлауҙарын һорар. Әммә һәр пәйғәмбәр уларҙы унан һуң килгән пәйғәмбәргә ебәрер, һәм, ниһайәт, бөтә кешеләр һуңғы пәйғәмбәр — Мөхәммәт Пәйғәмбәр тирәләй йыйылыр. Мөхәммәт Пәйғәмбәр, шәфәғәт — минең эшем, тип белдерер, шунан һуң өс тапҡыр Аллаһы тәғәлә алдында үҙенең өммәтен яҡлап сығыр .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тәүәссүл

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
А. М. Горький исемендәге Донья әҙәбиәте институты

**Рәсәй Фәндә Академияһының А. М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институты** *(ИМЛИ РАН)* — 1932 йылда барлыҡҡа килгән Рәсәй Фәндәр академияһы ғилми-тикшеренеү институты Мәскәүҙә кенәз Гагариндың элекке усадьбаһында урынлашҡан.

## Тарихы

1932 йылдың 17 сентябрендә СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының «Максим Горькийҙың әҙәби эшмәкәрлегенә 40 йыл тулыу уңайынан саралар тураһында»ғы ҡарары менән булдырыла. 1934 йылға тиклем — *Максим Горький исемендәге Әҙәбиәт институты*, СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1934 йылдың 27 авгусындағы ҡарарына ярашлы, *А. М. Горький исемендәге әҙәбиәт институты*. Л. Б. Каменев институттың тәүге директоры итеп үҙгәртелә.

1937 йылдың 14 февралендә Институт ҡарамағында А. М. Горький архивы һәм А. М. Горький музейы булдырыла. 1937 йылдың 1 ноябрендә музей күмәк халыҡҡа асыҡ була, ә 1938 йылдың 4 мартында — А. С. Пушкин Дәүләт музейы тип йөрөтөлә башлай. 1949 йылда ул Ленинградҡа күсерелә.

1938 йылдың 16 апрелендә, СССР Фәндәр академияһы составына ингәс, СССР Фәндәр академияһының *А. М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институты*, артабан хәҙерге исемен — Рәсәй Фәндәр академияһының А. М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институты (ИМЛИ) ала. Доменико Жилярди проекты буйынса XIX быуаттың тәүге сирегендә төҙөлгән Гагариндарҙың элекке усадьбаһында, Поварская урамы, 25 адресы буйынса урынлашҡан.

1950 йылда ИМЛИ хеҙмәткәре Вера Степановна Нечаева В. Г. Белинскийҙың дүрт томлыҡ биографияһының тәүге томы (1949) өсөн В. Г. Белинский исемендәге академия премияһы лауреаты була. 1952 йылда Нечаева Институттың текстология секторы мөдире итеп тәғәйенләнә.

Мирбадалева Адэльма Сабировна 1961 — 2005 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһындағы Рәсәй Фәндәр Академияһының А. М. Горький исемендәге Донья әҙәбиәте институтында 1977 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1989 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2000 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :Категория:ИМЛИ хеҙмәткәрҙәре
* Пушкин Йорто

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Евнина, Елена Марковна|Евнина Е. М.]]* Фрагменты группового портрета ИМЛИ 30—70-х годов // Апрель: литературно-художественный и общественно-политический альманах. Вып. 5. М., 1992. С. 274—292.
* *Евнина Е. М.* Из книги воспоминаний. Во времена послевоенной идеологической бойни // Вопросы литературы, 1995, № 4. (ИМЛИ в 40-е годы: А. Старцев, В. Щербина, Р. Самарин, А. Белецкий, Ю. Данилин и другие персонажи)
* 
* 
* 
* *Курилов А. С.* Из истории Института: (А. М. Горький и ИМЛИ; первые Положения об Институте и планы научной работы) // Литературоведческий журнал. 2012.
* *Курилов А. С.* Институт мировой литературы им. А. М. Горького Российской Академии наук. Предпосылки. Предыстория. Начало. Становление. — М.: ИМЛИ РАН, 2022.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* 
*
Ҡыҙ башняһы (балет)

**«Ҡыҙ башняһы»** () — прологлы һәм эпилоглы өс шаршаулы балет, беренсе әзербайжан балеты һәм мосолман Көнсығышында беренсе балет. Музыка авторы һәм либретто — Афрасияб Бадалбейли.

## Премьераһы
Балеттың премьераһы 1940 йылдың 18 апрелендә Әзербайжан дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә була.  С. Кеворков, В. Вронский постановкаһы. Рәссамы Ф. Гусак була.

Балеттың премьераһында төп ролдәрҙе башҡаралар:

* *Гюльянак* — Гамэр Алмасзаде (һуңыраҡ Т. Алиева)
* *Джангир-хан* — А. С. Урванцев
* *Полад* — Константин Баташев
* *Айпери, имеҙеүсе ҡатын-ҡыҙ* — М. Бабаева
* *Гюльянактың әсәһе* — Л. Тахмасиб

## Артабанғы постановкалары
1948 йылда ошо уҡ театрҙа Гамер Алмасзаденың яңы хореографик вариантында спектакль яңынан тергеҙелә; сираттағы яңыртыу 1958 йылда, яңы баҫмала була.

Төп ролдәрҙе 1958 йылда башҡаралар:

* *Гюльянак* — Лейла Векилова (һуңынан Рәфиға Ахундова, Тамилла Ширалиева)
* *Джангир-хан* — Константин Баташев
* *Полад* — Максуд Мамедов (һуңынан Юрий Кузнецов, Владимир Плетнёв)

1999 йылдың 24 октябрендә балеттың яңы редакцияһы үтә. Яңы баҫманың авторы — Юлана Аликишизаде. Яңы музыкаль баҫманың авторы — Фәрхәд Бадалбейли.
Төп ролдәрҙе башҡаралар:

* *Гюльянак* — Мәҙинә Әлиева
* *Полад* — Гюльагаси Мирзоев
* *Джангир-хан* — Юрий Лобачев
* Балетта шулай уҡ Афаг Меликова етәкселегендәге Дәүләт бейеү ансамбле коллективы ҡатнаша.

## Балет музыкаһы

## Галерея

Файл:Maude tower ballet Qamar Aslanzade and Batashov.jpg|К.Баташев (Полад) һәм Г.Алмасзаде (Гюльянак), 1940 й.
Файл:Maiden Tower baku.jpg|Н.Рамазанова (Гюльянак) һәм Г.Мирзоев (Полад), 1999 й. (И. Джафаров фотоһы)


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Санкт-Гоарсхаузен

**Санкт-Гоарсхаузен** () ҡала Германиялағы ҡала, район үҙәге, Рейнланд-Пфальц ерендә Рейн яр буйында, билдәле Лорелея ҡаяһы янында. Дүрт ҡала районына бүленә.

Рейн-Лан районы составына инә. Лорелай идаралығына буйһона. Халҡы 1307 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Майҙаны - 7,00 км². Рәсми коды — *07 1 41 121*.

## Иҫтәлекле урындары
* Катц ҡәлғәһе
* Маус ҡәлғәһе
* Лорелея музейы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Әҙәбиәт
* Маркина Л. Г., Муравлёва Е. Н., Муравлёва Н. В. LORELEY-MUSEUM / ST. GOARSHAUSEN МУЗЕЙ ЛОРЕЛЕИ // Культура Германии: лингвострановедческий словарь: свыше 5000 единиц / под общ. ред. проф. Н. В. Муравлёвой. — М.: АСТ, 2006. — С. 585—586. — 1181 с. — 3000 экз. —
Мира Ступица

**Мирослава «Мира» Ступица** (ҡыҙ фамилияһы *Тодорович*; ; 17 август 1923, Серегән, Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге (хәҙер Косово һәм Метохия, Сербия) — 19 август 2016, Белград, Сербия) — Югославия серб ы.

## Биографияһы
Гимназия уҡытыусылары ғаиләһендә тыуған. Бора Тодоровичтың апаһы. Мәктәптә уҡыған сағында уҡ үҙешмәкәр театрҙа сығыш яһай башлай. 1940 йылда Белградта Художество театрының актерҙар студияһын тамамлай. 1941 йылдан — Белградтың Милли театры актрисаһы. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында һәм унан һуң Шабац (1943—1945) һәм Ниш (1945—1947) театрҙарында уйнай, шунан Һуң Белградтағы Милли театрға ҡайта.

1948—1955 һәм 1957—1963 йылдарҙа — Белградта Югославия драма театры актрисаһы, 1955—1957 йылдарҙа — Загребта Хорват милли театрында уйнай. 1964 йылдан — йәнә Белградтың Милли театры актрисаһы.

Үҙенең бай экспрессияһы, эмоционаллеге һәм илһамландырыусы темпераменты менән билдәле, шулай уҡ актерлыҡ оҫталығына универсаль һәләттәргә эйә була, был уға драма һәм комедия ролдәрен берҙәй уйнарға һәм жанрҙар араһындағы кәртәләрҙе уңышлы еңеп сығырға мөмкинлек бирә. Мирослава Ступица төрлө образдар тыуҙыра: Лючета (Гольдониҙың «Кьоджи ирешеүҙәре» пьесаһы), Дунька («Любовь Яровая»), Петрунела (Држичтың «Дундо Маройе»), Негина («Таланттар һәм һөйөүселәр»), Глафира («Егор Булычев һәм башҡалар»), Лауренсия («Фуэнтеовехуна»), Василиса («На дне»), Мелита (Крлежиның «Леда») һәм башҡалар.

Кинола төшә. 60-ҡа яҡын кино- һәм телефильмдарҙа, сериалдарҙа уйнай.

Инсульттан һуң вафат була.

### Шәхси тормошо
Өс тапҡыр никахта була. 1943 йылда популяр серб актеры Миливойе Мавид Поповичҡа (1909-94) кейәүгә сыға, ул ҡатынынан 14 йәшкә өлкәнерәк була. 1948 йылда режиссер Боян Ступицаға кейәүгә сыға, ул1970 йылда вафа була.1973-1993 йылдарҙа — Югославия Социалистик Федератив Республикаһы Президиумы рәйесе Цвиетин Миятович менән никахта була.

## Һайланма фильмографияһы
* 2011 — Парад — *Ольганың өләсәһе*
* 1973 — Смертельна весна 
* 1971 — Завтрак с дьяволом — *Ольга
* [[1969]] — Кровавая сказка
* [[1968]] —  Солнце чужого неба 
* [[1968]] — Герои 
* [[1967]] — Пальма среди пальм 
* [[1966]] — Опечаленная родня — *Сарка
* 1962 – Степь – *Настасья
* [[1964]] — Мужская компания — *Мирослава
* 1957 — Маленький человек — *Мишаның әсәһе
* [[1956]] — Сеть 
* [[1955]] — Ханка 
* [[1954]] — Загубленные жизни — *Андя, хужабикә
* 1951 — Баконя фра-Брне — ''Маша

## Наградалары
* Аҡ фәрештә миҙалы (2001 йылдың 28 декабре, Сербия һәм Черногория)
* Павле Вуйсич премияһы
* Актёрлыҡ ҡаҙаныштары өсөн Стерия премияһы
* Йоаким Вуич статуэткаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Театральная энциклопедия. Том 4/ Глав. ред. П. А. Марков. — М.: Советская энциклопедия, 1965.

## Һылтанмалар
*
Ғәҙимилек

**Ғәҙими силсиләһе** (ғәҙәттә **Ғәҙими рухи суфый тәриҡәте** дип атала) — Пакистанда урынлашҡан мосолман суфый тәриҡәте, тарафдарҙары Бөйөк Британия, АҠШ, Австрия, Сербия, Рәсәй, Австралия, Канадаға һәм Яҡын Көнсығыштың төрлө илдәрендә бар. Тәриҡәткә *Ҡәләндар Баба Әүлиә* (шулай уҡ Сәйед Мөхәммәт Ғәҙим Бәрхия (1898—1979) булараҡ билдәле) нигеҙ һала.

## Хәҙерге заманда
Әлеге ваҡытта 1980 йылдан алып тәриҡәткә *Хважа Шәмсетдин Ғәҙими* етәкселек итә.

## Маҡсаттары
Ғәҙими тәриҡәтенең төп ҡағиҙәләре (тәриҡәттең рәсми сайтында күрһәтелгәнсә):

# Тура юлдан барып, дингә хеҙмәт итеү.
# Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең рухи миссияһын алға ебәрергә ынтылыу, уның тәғлимәтен дөрөҫ үтәү.
# Аллаһтың яралтылғандарына хеҙмәт итеү.
# Рухи һәм хәҙерге фәндәрҙе өйрәнеүгә өҫтәп, кешеләрҙе дини белем алыуға өндәү.
# Кешеләргә Үҙ Йәндәрен һәм Рухи потенциалдарын аңларлыҡ фекерләү рәүешен булдырырға ярҙам итеү.
# Һәр кемгә, уларҙың кастаһына, диненә йәки тән төҫөнә ҡарамай, бөтә кешелекте ғаилә итеп ҡарап, мөмкин тиклем мәрхәмәтле һәм әҙәпле булырға

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Силсилә
* azeemiasilsila.org 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Австралия үҙәгенең рәсми төп веб-сайт-сайты 
* Британия үҙәгенең веб-сайты 
* Аземия-ISB
* Изик.
* ОнлайнНасиб
Үвәйсилек

**Үвәйсилек** йәки **нәҡшбәндиә**-**үвәйсиә** — суфый тәриҡәте, Пакистанда киң таралған, Үҙәк Азияла Баһауетдин Нәҡшбәнд (ваф. 1389) нигеҙләгән нәҡшбәндиә тәриҡәте тармағы.

## Тарихы
Был тәриҡәттең эйәрсендәре фекеренсә, ул Һиндостанда XVII быуатта *Әхмәт Сирхинди* (1556—1606) шәйехтең эйәрсендәре нигеҙ һалған нәҡшбәндиә-мөжәддидиәнең төп тармағы менән бергә барлыҡҡа килгән.

Тәриҡәттең үҙенсәлеге: тыныс (хәфи, ҡәлби) зекер, эргәлә шәйех булмаған килеш үвәйси рухи бәйләнеш ысулы (нисбәт); тәриҡәткә тоғролоҡ анты (бәйғәт) Мөхәммәт Пәйғәмбәргә туранан-тура килтерелә. Улар шәриғәт күрһәтмәләренә ҡәтғи буйһоноу һәм бидғәт яңылыҡтарына тәнҡитле ҡараш менән айырылып тора.

## Хәҙерге заманда
Әлеге ваҡытта тариҡәт шәйехе булып Мөхәммәт Әкрәм Аван (1934 й. тыуған) тора. Ул тәфсир һәм практик суфыйлыҡ буйынса бер нисә хеҙмәт, шиғри йыйынтыҡтар авторы.

Нәҡшбәндиә-үвәйсиәнең силсиләһе:

: Мөхәммәт Пәйғәмбәр
: Әбү Бәкер;
: Хәсән әл-Бәсри;
: Дауд әт-Тай;
: Жүнәйд әл-Бағдад;
: Хужа Әхрар;
: Ғабдуррахман Жәми;
: Әбү Әйүп Мөхәммәт Сәлих;
: Ғәллә әд-Дин Мәҙни;
: Абдур Рәхим;
: Аллаһ Яр Хан;
: Мөхәммәт Әкрәм Аван

Тәриҡәт үҙәге Дар-үл-Ғирфан Мунара ҡалаһында, Пәнжәб провинцияһының Чакваль районында урынлашҡан. Тәриҡәттең нигеҙе *нисбәт үвәйси* булғанға, был бөтә мосолмандар өсөн интернетта күп зекер үткәрергә мөмкинлек бирә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Силсилә

## Һылтанмалар
* naqshbandiaowaisiah.com
* owaisiah.com 
* zikr-e-ilahi.com
* Zikr-e-Illahi-Russian Русский перевод брошюры «Zikr-e-ilahi»
* Хазрат Мухаммад Акрам Аван «Вопросы и ответы о тасаввуфе»
Баһауетдин Нәҡшбәнд

**Баһауетдин Мөхәммәт ибн Борһанетдин Мөхәммәт әл-Бохари ** (; йәки Баһауетдин Балогардон, март , Бохаранан йыраҡ түгел Ҡәсри-Һиндуван (хәҙерге Ҡаған районы), Үзбәкстан — март , шунда уҡ) — фарсы дин әһеле, шулай уҡ суфый уҡытыусы булараҡ та билдәле, мөһим урын тотҡан Нәҡшбәндиә суфый тәриҡәтенә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә (ғәмәлдә ул тәриҡәттең етенсе шәйехе булып тора).

## Биографияһы
Баһауетдин Бохаранан йыраҡ түгел *Ҡәсри-Һиндуван* ауылында һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. Ғүмеренең күп өлөшөн ул Бохарала йәки уның эргәһендә уҙғарған.

Суфыйлыҡ менән ҡыҙыҡһыныу олатаһынан күскән. Бала сағында Нәҡшбәнд шәйех Мөхәммәт Баба Сәммәси тарафынан (ваф. 740/1339) рухи уллыҡҡа алына, һәм ул артабан белем биреүҙе уҡыусыһы Әмир Гүләлгә тапшыра. Артабан Баһауетдин бүтән билдәле шәйехтәрҙән дә белем ала.

### Ҡушаматтары
*Нәҡшбәнд* ҡушаматы — тажиксанан "нағыш туҡыусы " тигәнде аңлата. *Баһауетдин Нәҡшбәнд, Хужаи Бузурғ* һәм *Шаһи Нәҡшбәнд* булараҡ танылған.

### Вафаты

Хәнәфи мәҙһәб тарафдары Баһауетдин Нәҡшбәнд 1389 йылдың мартында вафат була һәм тыуған ауылында ерләнә.

Үлгәндән һуң Нәҡшбәнд әүлиә, шулай уҡ Бохараның ҡурсалаусыһы тип таныла. Уның ҡәбере өҫтөндә 1544 йылда мазар төҙөлә, ул Урта Азия мосолмандарының хаж ҡылыу урыны булып китә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нәҡшбәндиә
* Тәриҡәт
* Суфыйлыҡ
* Хәнәфи мәҙһәб

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Eleven Principles Of The Naqshbandi Sufi Order
* Omar Ali-Shah *The Rules or Secrets of the Naqshbandi Order. — 1992. ISBN 2-909347-09-5*
Вырумаа һөнәри белем биреү үҙәге

**Вырумаа һөнәри белем биреү үҙәге** (, аббревиатураһы **VKHK**) Вяймела ҡаласығында урынлашҡан уҡыу йорто (Вырумаа, Эстония), уҡыу йорто юғары, урта һөнәри белем биреү һәм белгестәрҙе алдан әҙерләү программаларын тәҡдим итә.

Уҡыу йорто корпустарының майҙаны 6200 м² тәшкил итә.

## Тарихы
Мәғариф үҙәгенә 1999 йылдың сентябрендә ике техникумдың ― ауыл хужалығы һәм сәнәғәт техникумының — ҡушылыуы һөҙөмтәһендә нигеҙ һалына. Выруск сәнәғәт техникумы 1925 йылда нигеҙләнә һәм ағас һәм металл эшкәртеү күнекмәләренә өйрәтеүгә махсуслаша. 1920 йылда Выруск ауыл хужалығы мәктәбе базаһында нигеҙләнгән Вяймела ауыл хужалығы техникумы ауыл хужалығы һөнәрҙәре буйынса белем бирә.

1999 йылда мәғариф үҙәгенә 410 студент ҡабул ителә. Бөгөн уларҙың һаны 900-ҙән ашыу кеше тәшкил итә.

2008 йылдың 11 ғинуарында үҙәктә яңы техник лаборатория асыла.

## Уҡыу-уҡытыу программалары
Мәғариф үҙәге 16 уҡыу-уҡытыу программаһын тәҡдим итә. Был программаларҙың йүнәлештәре: металл эшкәртеү, мехатроника, ағас эшкәртеү, мәғлүмәт технологиялары, туризм менән идара итеү һәм бизнес менән идара итеү.

2007 йылда Вырумаа профессиональ белем биреү үҙәге халыҡ-ара *Arch of Europe* наградаһына лайыҡ була .

Вырумаа һөнәри белем биреү үҙәге халыҡ-ара «Эразмус» университет программаһына ҡушыла һәм VANKeR электрон белем биреү программаһында ҡатнаша.

Мәғариф үҙәге 2008 йылдың июненән — Эстония студенттар союзы (EÜL) , ә 2010 йылдың февраленән Балтик академияһы ағзаһы.

## Галерея

Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_002-teenindus.jpg|Ашхана
Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_004-raamatukogu.jpg|Китапхана
Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_006-metallikoda.jpg|Металды эшкәртеү буйынса оҫтахана
Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_007-mehhatroonika-labor.jpg|Мехатроника лабораторияһы
Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_008-puidutookoda.jpg|Ағас эшкәртеү буйынса оҫтахана
Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_009-ehituslabor.jpg|Төҙөлөш лабораторияһы
Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_010-kompetentsikeskus-tsenter.jpg|Компетенциялар үҙәге
Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_012-opilaskodu.jpg|Талиптар өсөн бүлмәләр
Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_013-teenindusklass.jpg|Хеҙмәтдәндереү класы
Файл:Võrumaa_Kutsehariduskeskus_014-metallitookoda.jpg|Металды эшкәртеү буйынса оҫтахана


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Выру этносы флагы

**Выру этносы флагы** — Эстонияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Рәсәй һәм Латвия сигендә, йәшәгән выру халҡы флагы.

## Дөйөм мәғлүмәт
Выру халҡының флагы йәшел туҡыманан ғибәрәт, унда һигеҙ осло йондоҙ рәүешендә 8 аҡ параллелограмма урынлашҡан. Был билдә бәхет килтерә һәм ярлыларҙы яҡлай тип иҫәпләнә. Билдәнең һигеҙ сегменты Вырумааның һигеҙ боронғо кихелькондын символлаштыра — Урваста, Канали, Пылва, Рялина, Вастселийна, Рыуге, Харгла, Карула. Туҡыманың йәшел төҫө — урманды, ә аҡ төҫ намыҫлы һәм саф йәнде аңлата. Флаг халыҡ тауыш биреү һөҙөмтәһендә раҫлана һәм тәүге тапҡыр 2013 йылдың 14 февралендә Кяэпа ауылы мәктәбендә эленеп ҡуйыла.

**Былар ҡыҙыҡлы**

Флаг юғары ныҡлыҡтағы туҡыманан яһала (100 % полиэстер).
Материал температураның үҙгәреүенә сыҙамлы, ҡояшта янмай, һәм ямғыр йәки ҡарға бирешмәй. Секундына 10-15 метрҙан ашыу ел иҫкәндә флагты флагштоктан төшөрөргә һәм бинаға индереп ҡуйырға, әгәр ундай мөмкинлек булмаһа — флагшток тирәләй урап, уны бау йәки башҡа төрлө ҡулайлама ярҙамында беркетергә кәңәш ителә.

## Тарихы

Выру халҡы флагына ихтыяж 1980-се йылдар аҙағында көсәйгән выру теле һәм мәҙәниәте хәрәкәте менән бәйле барлыҡҡа килә. 2004 йылда флагтың варианты тәҡдим ителә, ул йәшел төҫтәге һары-зәңгәр-йәшел күк түңәрәктән ғибәрәт. Әлеге вариант ул ваҡытта ҡайһы бер интернет-сайттарҙа ҡулланыла. 2013 йылда рәсми этник символ сифатында флагтың икенсе варианты раҫлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Вырумаа Флагы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Выру халҡы флагы
* Выру халҡы флагы
Новикова Лилиә Барый ҡыҙы

**Новикова Лилиә Барый ҡыҙы** (26.10.1946) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-невролог, Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡыусыһы, медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы.
 
## Биографияһы
Лилиә Барый ҡыҙы Новикова 1946 йылдың 26 октябрендә Красноярск крайының Канск ҡалаһындда тыуған.

1971 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.
1974 йылға тиклем Өфө ҡалаһының 5-се дауаханаһында эшләй.
1977 йылдан БДМУ-ға эшкә килә. 

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1977 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәмты Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан Өҫтәлмә һөнәри белем биреү институтының неврология һәм нейрохирургия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан Өфөләге Баш ҡан тамырҙары үҙәге һәм Инсульт кисергән ауырыуҙарҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе. 2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының баш неврологы. 

Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы. Профессор П. Я. Гапонюк исемендәге премия лауреаты (2013).
2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2016). 

 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Әҙәбиәт
* Геморрагическая лихорадка с почечным синдромом: актуальные проблемы эпидемиологии, патогенеза, диагностики, лечения и профилактики. Уфа, 2006 (авторҙаш)
* Нейровизуализация в диагностике острого церебрального инсульта: (атлас исследований). Уфа, 2007 (авторҙаш).

## Һылтанмалар
* НОВИКОВА Лилия Бареевна
*
*

## Иҫкәрмәләр
Ҡара Африка

**Ҡара Африка**, йәки **Тропик Африка**, йәки **Сахаранан көньяҡтағы Африка** — Африка ҡитғаһының Сахара сүллегенән көньяҡтараҡ урынлашҡан бер өлөшөнөң исеме. Африканың был өлөшөндә күбеһенсә негроид халыҡтар (Төньяҡ Африка европеоидтарынан айырмалы рәүештә) йәшәй, исем өсөн шул нигеҙ була ла инде.

## Халҡы

Донъя илдәренең картаһы

Африка континентының бүленеүен яҡынса б. э. т. 3-сө мең йыллыҡтар уртаһы тип һанайҙар, сөнки Сахара ҡорой башлағас, мәҙәни бәйләнештәр өсөн еңеп сыҡҡыһыҙ ҡаршылыҡ килеп тыуа. Берҙән-бер бәйләүсе юл булып Нил үҙәне ҡала, уның ярҙары буйлап Боронғо Мысыр менән бәйләнештә булған бер нисә цивилизация барлыҡҡа килә.

Ҡара Африкала б.э. т. 1-се мең йыллыҡта тимер металлургияһы бөтә ерҙә лә тарала. Тимерҙең таралыуы яңы территорияларҙы, иң элек тропик урмандарҙы, үҙләштереүгә булышлыҡ итә, һәм күпселек осраҡта Тропик һәм Көньяҡ Африканың күпселек өлөштәрен *банту телдәрендә* һөйләшкән халыҡтарҙың таралыу сәбәптәренең береһе булып тора, улар эфиопия һәм капоид расаһы вәкилдәрен төньяҡҡа һәм көньяҡҡа ҡыҫырыҡлаған.

Хәҙерге сәйәси бүленеш буйынса Ҡара Африка 48 илде үҙ эсенә ала. Ҡайһы берҙә был исемлеккә, географик яҡынлығы арҡаһында, Мадагаскарҙы ла өҫтәйҙәр, әммә был ил континентта түгел, ә утрауҙа урынлашҡан.

## Тулыһынса Сахаранан көньяҡта ята

* Ангола
* Бенин
* Ботсвана
* Буркина-Фасо
* Бурунди
* Габон
* Гамбия
* Гана
* Гвинея
* Гвинея-Бисау
* Джибути
* Замбия
* Зимбабве
* Кабо-Верде *(шартлы)*
* Камерун
* Кения
* Коморы *(шартлы)*
* Конго Республикаһы
* Конго Демократик Республикаһы
* Кот-д’Ивуар
* Лесото
* Либерия
* Маврикий *(шартлы)*
* Мадагаскар *(шартлы)*
* Малави
* Мозамбик
* Намибия
* Нигерия
* Руанда
* Сан-Томе һәм Принсипи *(шартлы)*
* Сейшель Утрауҙары *(шартлы)*
* Сенегал
* Сомали
* Сьерра-Леоне
* Танзания
* Того
* Уганда
* Үҙәк Африка Республикаһы
* Экваториаль Гвинея
* Эритрея
* Эсватини
* Эфиопия
* Көньяҡ Африка Республикаһы
* Көньяҡ Судан

## Өлөшләтә Сахаранан көньяҡта ята
* Судан
* Чад
* Нигер
* Мали
* Мавритания

## Галереяһы

Файл:Ethiopian highlands 01 mod.jpg|Эфиоп яйлаһы һәм Рас-Дашэн тауы
Файл:ET Bahir Dar asv2018-02 img17 Tis Issat.jpg|Тис-Ысат шарлауығы, Эфиопия
Файл:Hand der Fatima.jpg|Хомбори янындағы пейзаж, Мали
Файл:Sahel forest near Kayes Mali.jpg|Сахель регионы, Мали
Файл:Limbe view with Bioko.jpg|Камерун яр буйы - Гвинея ҡултығы һәм горизонтта Биоко утрауы
Файл:Mont-Cameroun.jpg|Камерун вулканы 
Файл:Dune 7 in the Namib Desert.jpeg|Намиб сүлендәге дюна, бейеклеге 383 м — донъялағы иң бейек дюна
Файл:Victoriafälle.jpg| Виктория шарлауығы
Файл:Adansonia grandidieri02.jpg|Мадагаскар, баобабтар.
Файл:Tsingy - 099.jpg|Цинги-де-Бемараха — Мадагаскарҙағы ҡурсаулыҡ


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көньяҡ Африка
* Төньяҡ Африка
* Көнсығыш Африка
* Көнбайыш Африка
* Мәғриб
* Африка дәүләттәре

## Иҫкәрмәләр
Учалы филармонияһы

**Учалы филармонияһы** (2000 йылдың ноябре) — муниципаль автономиялы мәҙәниәт учреждениеһы.

## Тарихы
Учалы филармонияһы 2000 йылдың ноябрендә асыла.
Филармонияның 2000 йылда хореограф Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы, ә 2005—2006 йылдарҙа хореограф Амантаева Фәниә Ғәлимйән ҡыҙы етәкләгән тәүге ижади коллективы — «Уралтау» бейеү ансамбле.

Шулай уҡ Р. Р. Ғабдуллин етәкселегендәге халыҡ музыка ҡоралдары оркестры эшләй.

Концерттарҙа вокалсы солистар Ғ. Ә. Батыршин, С. Б. Исламова, К. М. Ишбулдин, Л. Ф. Ҡужагилдина, Р. Ә. Мәхмүтова, И. С. Юламанов һ.б. сығыш яһай.

2005 йылда Учалы филармонияһы составына Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Э. Д. Әхмәтова, И. С. Тайсин, Р. П. Туйсин, И. С. Усманов, Н. М. Шәмсетдинов, М. Ғ. Яхина инә.

2007 йылда «Алтын Ай» балалар халыҡ бейеүҙәре ансамбле ойошторола, төрлө йылдарҙа был коллективты Л. Н. Байышева, Ғ. Ғ. Мусина, Ғ. Ғ. Хилажев етәкләй.

Һуңғараҡ солистар Е. Л. Евдокимов, И. Р. Жамалов, Р. Ә. Ишкилдин, В. Р. Моратшин, З. Усманова, Г. Н. Хилажева эш башлай.

Учалы филармонияһы Рәсәй буйлап һәм сит илдәргә гастроль сәфәренә сыға. Халыҡ-ара фольклор фестивалдәрендә, балалар фестиваль-конкурстарында ҡатнаша.

Халыҡ-ара фольклор фестивалдәре ҡатнашыусыһы:

2004 йыл — Сент ҡалаһында (Франция),

2004 йыл — «Вале де Мена» (Испания)

2007 йыл — «Стокгольм каникулдары» фестиваль-конкурсы (Швеция),

2008 йыл — «Зәңгәр ҡош» («Голубая птица») фестиваль-конкурсы (Италия)

## Коллективтары
Учалы филармонияһы составында:

— Г. С. Сөләймәнова етәкләгән «Уралтау» бейеү ансамбле

- Ғәрифә Ғиниәтулла ҡыҙы нигеҙ һалған «Хазина» фольклор ансамбле

— А. А. һәм Ф. Ғ. Буранбаевтар, Ғ. Ғ. Кәримова етәкләгән «Алтын Ай» өлгөлө халыҡ бейеүҙәре ансамбле

— «Илһам» бал бейеүҙәре студияһы (Н. И. Зырянова)

— «Йырлаусы йөрәктәр» («Поющие сердца») ветерандарҙың халыҡ хоры (Л. А. Тамарова)

— Урыҫ халыҡ йырҙары хоры (И. Л. Трушкова),

— Кудрявая Ғәрифә Ғиниәтулла ҡыҙы башланғысында барлыҡҡа килгән «Хазина» фольклор ансамбле

— Д. М. Фәйезов етәкләгән тынлы оркестр эшләй.

— «Уралтау» балалар вокаль-хореография студияһы

## Етәкселек
Учалы филармонияһының художество етәкселәре:

Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы (2000 йылдан), Г. М. Фәзуллин (2002 йылдан), Мәхмүтова (2009 йылдан)

Директорҙары:

А. А. Хужин (2000 йылдан), БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Р. М. Заһиҙуллина (2001 йылдан), Ж. Ш. Солтанов (2011 йылдан), Э. Т. Ғибаева (2012 йылдан), Хилажев (2013 йылдан), Сөләймәнова (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) (2016 йылдан), А. М. Мөхәмәтйәров (2017 йылдан)

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Рәсәй сәскәләре. Аҡ төндәр» (С.-Петербург, 2009) Халыҡ-ара цирк һәм эстрада сәнғәте фестиваль-конкурсында Гран-при
* Республика филармониялары фестивале дипломанты (Өфө, 2008)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* УЧАЛИНСКАЯ ФИЛАРМОНИЯ
* ФИЛАРМОНИИ
* Учалинская филармония. Официальный сайт

## Иҫкәрмәләр
Мадагаскар (утрау)

**Мадагаскар** (, ; *ерле атама*: *Nosin Dambo* — ҡабандар утрауы) — ҙурлығы буйынса Ерҙә дүртенсе утрау.

## Тасуирламаһы
Һинд океанында урынлашҡан, Африканың көнсығыш ярынан Мозамбик боғаҙы менән айырылған.

Утрауҙың оҙонлоғо яҡынса 1600 км, киңлеге 570 км, майҙаны 587 000 км². Утрау Мадагаскар дәүләтенең төп өлөшө булып тора, (баш ҡалаһы — Антананариву).

Утрауҙағы йылғалар: Бетсибока, Манчака һ.б.

Утрауҙың иң бейек нөктәһе һүнгән вулкан Марумукутру (2876 м), ул тау массивында урынлашҡан , ул утрауҙың төньяҡ өлөшөндә. Тауҙар минералдарға һәм металдарға бай: алтын, баҡыр, тимер; киң яр буйы тигеҙлектәре һаҙлы, йыш ҡына бик уңдырышлы.

Мадагаскар Африканан алыҫ булмаһа ла, уның фаунаһы һәм флораһы уникаль: утрауға ер йөҙөндәге хайуандар һәм үҫемлектәр төрҙәренең 5 % — ы тура килә, шуларҙың 80 % Мадагаскарҙан башҡа ерҙә үҫмәй һәм йәшәмәй. Уларҙың иң күренеклеһе — лемурҙар.

Иң ҙур Мадагаскар күле — Алаутра (майҙаны 200 км² тирәһе). Башҡа күлдәре — Итаси, Ихутри.

Тропик климатлы, утрауҙың көньяғын йыш ҡына субтропик климатлы тип иҫәпләйҙәр.

## Координаттары
Утрауҙың төньяҡ нөктәһе — Бубаумби мороно (Амбр, ), көньяҡ нөктәһе — Вухимена мороно (Сент-Мари, ), көнбайыш нөктәһе Мананунука мороно () һәм көнсығыш нөктәһе -Ангунци мороно (Көнсығыш, ).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

*Ҡара Африка
*Мадагаскар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*  (в пер.)
* *Каландадзе&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Н., Шаповалов А. В.* Судьба мегафауны наземных экосистем мадагаскарской зоогеографической области в позднем антропогене . 2005.
* Мадагаскар // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* Madagascar  — CIA — The World Factbook.
Көнсығыш Африка

**Көнсығыш Африка** — Нил буйынан көнсығышҡа табан Африка илдәрен үҙ эсенә алған географик термин (Мысырҙан башҡа).

## Тасуирламаһы
Конго бассейнынан көнсығышҡа табан урынлашҡан, материктың ҡалҡыу өлөшөн алып тора. Бында материктың ҙур күлдәре, континенттың иң бейек нөктәһе, Ер ҡабығының донъя күләмендә бик ҙур ярыҡтары урынлашҡан, донъяның иң оҙон йылғаһы шунан башлана.

Көнсығыш Африкала 200-гә яҡын халыҡ йәшәй һәм дүрт тел төркөмө осрай. Көнсығыш Африкалағы ҙур мәҙәни-социаль айырмалыҡтар арҡаһында элекке һәм хәҙерге һуғыштар, шул иҫәптән граждандар һуғыштары килеп сығып тора.

Күп кенә дәүләттәрҙең сиктәрен элекке колониаль державалар ирекле рәүештә, тәбиғи этник һәм мәҙәни сиктәрҙе иҫәпкә алмайынса билдәләгән. Был факт төбәктең үҫешен ҡатмарлаштыра.

Көнсығыш Африканың бер нисә иле — Танзания, Кения, Уганда, Бурунди һәм Руанда — *Көнсығыш Африка берләшмәһе* тигән таможня союзы төҙөй .

Көнсығыш Африка күпселек антропологтар тарафынан кешелек бишеге тип ҡарала.

## Көнсығыш Африкаға индерелгән дәүләттәр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көньяҡ Африка
* Төньяҡ Африка
* Көнбайыш Африка
* Ҡара Африка
* Мәғриб
* Африка дәүләттәре

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

* Көнсығыш Африка. Илдәр һәм территориялар
Көньяҡ Африка

**Көньяҡ Африка** — Африка ҡитғаһының көньяҡ өлөшөн биләгән төбәк. Йыш ҡына Көньяҡ Африканың төньяҡ сиге тип Кунен һәм Замбези йылғаларын иҫәпләйҙәр: был төбәккә Көньяҡ Африкаға ҡараған бөтә биш ил (БМО классификацияһы буйынса), шулай уҡ Зимбабве һәм Мозамбиктың көньяҡ өлөшө инә тигәнде аңлата.

Көньяк Африканың ҙур өлешөн саванналар алып тора.

Көньяк Африканың майҙаны — 6,605,628,1 км².

## Көньяҡ Африкаға индерелгән дәүләттәр

## Иҡтисады
Ботсвана, Лесото, Намибия, Эсватини һәм Көньяҡ Африка Республикаһы Көньяҡ Африка таможня союзына инә. Нефть, алмас һәм башҡалар сығарыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көнбайыш Африка
* Төньяҡ Африка
* Көнсығыш Африка
* Ҡара Африка
* Мәғриб
* Африка дәүләттәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Көнбайыш Африка

**Көнбайыш Африка** — Африка континентының бер киҫәге. Континенттың көньяҡтан һәм көнбайыштан Атлантик океан һыуҙары йыуа торған, төньяҡта Сахараның бер ҡәҙәреһен эсенә алған, көнсығышта Чад куленә тиклем йәйелгән өлөшөн Көнбайыш Африкаға индерәләр.

Көнсығышта тәбиғи сик булып Камерун тауҙары тора.

Көнбайыш Африкалағы илдәре халҡының күпселек өлөшө ауылдарҙа йәшәй һәм игенселек, малсылыҡ, урман кәсебе менән шөғөлләнә. Халыҡ Атлантик океан яр буйҙарында йылға һәм үҙәндәрендә тығыҙ ултырған. Халҡы ифрат күп төрлө, нигеҙҙә был — негроид расаға ҡараған халыҡтар. Халыҡтың тел составы сыбар. Халыҡтарҙың тышҡы ҡиәфәте лә төрлө. Ҡайһы берҙәре ҡара тәнле һәм бөҙрә сәсле, икенселәре аҡ тәнле. Буйҙары менән дә ныҡ айырылалар.

Көнбайыш Африкалағы илдәр донъялағы күп кенә дәүләттәр менән йәнле сауҙа алып бара. Төп диңгеҙ порттары — Лагос, Луанда, Дакар.

## Көнбайыш Африкаға ингән дәүләттәр

## Инфраструктураһы
Юл инфраструктураһы насар үҫешкән, тимер юлдар эске төбәктәрҙән яр буйына тиклем генә бар һәм колониаль иҡтисади сәйәсәт мираҫы булып тора. Мөһим порттары — Дакар, Конакри, Абижан, Аккра, Ломе һәм Лагос.

## Иҡтисады
Сахель дәүләттәренең донъяның иң ярлы илдәренә ҡарай, нефть запастары бай булыуға ҡарамаҫтан Нигерия шулай уҡ үҫешендә ныҡ артта ҡала. Яр буйында ауыл хужалығында экспортҡа тәғәйенләнгән монокультуралар үҫтерелә. Көнбайыш африкалыларҙың күпселеге үҙ-үҙен тәьмин итеү менән шөғөлләнә.

## Мәҙәниәте
Көнбайыш Африка африка телдәренең яртыһынан күберәгенең тыуған ере. Уларҙың күбеһе конго-кордофан һәм афро-азиат тел төркөмөнә инә. Саванналарҙа һәм тропик урмандарҙа йәшәгән халыҡтарҙың традицион мәҙәниәте өсөн телдән тапшырылған фольклор һәм белем биреү, шулай уҡ тантаналы сараларҙа битлектәр һәм бейеүҙәр ҡулланыу ҙур әһәмиәткә эйә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көньяҡ Африка
* Төньяҡ Африка
* Көнсығыш Африка
* Ҡара Африка
* Мәғриб
* Африка дәүләттәре
* Экваториаль Африка

## Иҫкәрмәләр
Изге Елена, Олғашыу һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары

**Изге Елена, Олғашыу һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары** ( , 2009 йылға тиклем Изге Елена утрауы һәм бәйле терртиториялар дип аталған) — Атлантик океанының көньяғында урынлашҡан Бөйөк Британиянең диңгеҙ аръяғы территорияһы. Изге Елена, Олғашыу утрауҙарынан һәм Тристан-да-Кунья архипелагынан ғибәрәт.

## Административ бүленеш

## Иҡтисады
Иҡтисады күбеһенсә Бөйөк Британия финанс ярҙамына бәйле. Урындағы халыҡ балыҡ тотоу, мал-тыуар үрсетеү менән шөғөлләнә. Халҡының 25 % өлөшө Фолкленд утрауҙарына һәм Бөйөк Британияға эш эҙләп китә.

Утрауҙарҙа ҡәһүә, иген, картуф, йәшелсәләр үҫтерелә; мал үрсетелә. Етен экспортҡа ебәрелә; сәнәғәт тауарҙары һәм яғыулыҡ импортлана.

Төп сауҙа партнерҙары: Бөйөк Британия һәм Көньяҡ Африка Республикаһы.

## Иҫкәрмәләр
Экваториаль Африка

**Экваториаль Африка** төрлө мәғәнәләге термин булып тора, ул ҡайһы берҙә тропик Африканы йәки Африканың Сахаранан көньяҡҡа табан экватор менән менән киҫешкән төбәген билдәләү өсөн ҡулланыла

## Тарихы
Француз Экваториаль Африкаһы (Afrique Équatoriale Française, AEF) 1910 йылдан 1959 йылға тиклем дүрт француз колониаль биләмәһе федерацияһы була (Габон, Урта Конго (хәҙерге Конго Республикаһы), Убанги-Шари (хәҙерге Үҙәк Африка Республикаһы) һәм Чад), .
Биләмәләре аша экватор үткән Африка илдәре:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көньяҡ Африка
* Төньяҡ Африка
* Көнсығыш Африка
* Көнбайыш Африка
* Ҡара Африка
* Мәғриб
* Африка дәүләттәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*
Жәбәриҙәр

**Жәбәриҙәр**, йәки **жәбриҙәр** (; ) — донъяға ҡарашҡа бәйле тәүге ислам инаныстарының береһенең вәкилдәре.

## Тарихы
Ҡадәриҙәрҙән айырмалы рәүештә, улар Аллаһты донъяла барған ғәмәлдәрҙең, шул иҫәптән кешеләрҙә лә, берҙән-бер ысын ғәмәл булдырыусыһы (*фаил хаҡиҡи*) тип таный. Жәбәри мәҙһәб Бәсрала Өмәүиҙәр династияһы идара иткән осорҙа барлыҡҡа килә.

Был мәҙһәбтең беренсе вәкиле *әл-Жәғәд ибн Дирхәм* була (724 йылда үлем язаһы бирелгән).

## Тәғлимәте
Жәбәриҙәр абсолют Илаһи тәҡдир барлығы яҡлы була. Улар кеше үҙ ғәмәлдәрендә ирекле түгел, ә Аллаһ ҡушҡанға мәжбүри рәүештә башҡара тип иҫәпләй . «Тулы» жәбәриҙәргә жәхмиҙәр индерелә, «уртасалар» тип әл-Хөсәйен ән-Нәжжәр (нәжжәриҙәр) һәм Дирар ибн Ғәмер (дирариҙар) тарафдарҙары һанала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡадәр һәм ҡаза
* Тәҡдир

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Ибрагим Т. К. и Сагадеев А. В. ал-Джабрийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 57-58. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Байым мәктәбе (Баймаҡ районы)

**Байым мәктәбе** (рус. муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение основная общеобразовательная школа им. М. А. Баимова д. Баимово муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Байым ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе

## Тарихы
1966/1967 уҡыу йылында яңы мәктәп асыла. Уның мөдире итеп Салауат педагогия училищеһын тамамлаған Хәмиҙә Вәлитова тәғәйенләнә. Уҡытыу ике сменала ойошторола.

Байым мәктәбе 1967/1968 уҡыу йылында һигеҙ йыллыҡ мәктәп итеп үҙгәртелә. 1996 йылда ике ҡатлы мәктәп бинаһы төҙөлә.

2017 йылдың 23 июненән — хәҙерге статусында. Байымов Мөхтәр Әхмәтғәзи улы исемен йөрөтә.

## Етәкселәре

* Хәмиҙә Вәлитова (1966 йылдан)
* Ғәҙелшин Хәкимйән Ғатаулла улы (1968—1973)
* Разыя Вәдүт ҡыҙы
* Вәлитов Әхиәр Әхмәтйән улы

## Уҡытыусылары
* Баһуманова-Ғүмәрова Мәҙинә Ишемғужина
* Исламғолова Мәхмүзә Әфтәх ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте (1968 йылдан)
* Ғәҙелшин Хәкимйән Ғатаулла улы — математика
* Зәйнәғәбдинова Гөлсирә Әли ҡыҙы
* Мөстәҡимова Нәзифә Йәмил ҡыҙы
* Вәлитов Әхиәр Әхмәтйән улы — директор, физик культура
* Вәлитова Лилиә Ишбулды ҡыҙы — туған тел һәм әҙәбиәт, инглиз теле, немец теле
* Сбитова-Вәлиева Гүзәл Шәйәхмәт ҡыҙы
* Галина Рида Рәис ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Йылҡыбаева Мәҡсүҙә Вәкил ҡыҙы — ИКБ, технология, йәмғиәтте өйрәнеү фәне
* Исхаҡова Фәтихә Әғләм ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Ҡылысова Әлмира Ишбирҙе ҡыҙы — алгебра һәм физика
* Назарова Динә Рушан ҡыҙы — география
* Солтанова Гөлдәр Мирхәт ҡыҙы — рус теле
* Хәлилов Мораҙым Ишбулды улы — тарих

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
*

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Байым

## Һылтанмалар
* Мәктәп сайты Сведения об образовательной организации 
* Мәктәп сайты Информация о составе педагогических (научно-педагогических) работников 

## Иҫкәрмәләр
Фатализм

**Фатализм** йәки **фаталлек** ( — яҙмыш тарафынан билдәләнгән) — яҙмыштың алдан билдәләнгәнлегенә ышаныу; нигеҙендә ваҡиғаларҙың ҡотолғоһоҙ булыуына ышаныу ятҡан ҡараш, *алдан яҙылғанлыҡ* һәм тик ошо арауыҡтың баштан һалынған үҙенсәлектәре «ғәмәлгә инеү».

Фатализм уның бөтә сағылышында ла кешенең йәшәү мәғәнәһенә һәм маҡсатҡа ярашлылығына ҡарата үҙбилдәләнеш системаларының береһе булып тора.

## Фатум һәм [[ихтыяр азатлығы]]
Фатализмды хәҙерге йәмғиәт танымауҙың төп сәбәбе — уны етди ҡабул итмәү, ижади процесс үҙлегенән килеп сығыуына, фәнни эҙләнеүҙәрҙең сикһеҙ мөмкинлектәре барлығына ышаныу.

«Фатализм» һүҙе йыш ҡына «көнкүреш пессимизмы» һүҙенә синоним булараҡ ҡулланыла.

Әгәр «көнсығыш доктриналары» менән шартлы параллель үткәрһәк, Индуизмда фатумды яҙмыш, донъяның цикллы ҡабатланған булмышында, уның тәүге яралтылғанлығында универсаль **булмыш законы** (Дһарма санскр. धर्म, dharma) бар тип аңлау. Киң мәғәнәлә бындай инаныс индуизмға, шулай уҡ буддизмға хас.

Ҡытай фәлсәфәһе, "көнбайыш"тан айырмалы, фатум төшөнсәһен ҡарамай, ә йәрәбәгә идара итеү ысулдары (йәки, күберәк, уның менән үҙ-ара эш итеү) тураһында күберәк ҡайғырта.

Йәһүдилектә шулай уҡ фатум һәм йәрәбә төшөнсәләренә тап килә, әммә шартлы һәм үҙенсәлекле. Мишна китабында «Аколь цафуй, веарешут нетуна, убетов аолам нидон» — «Бөтәһе лә **алдан билдәләнгән**, әммә азатлыҡ бирелгән; ә донъя зарурлыҡ буйынса хөкөм ителә». Бындай параллелдең шартлылығы — ихтыяр иркенә баҫым яһау, ул йәһүд тормош нормаһына индерелгән.

Ислам термины «ҡадәр һәм ҡаза» **[[Аллаһ]]** яҙған тәҡдирҙе, Уның ихтыярын тормошҡа ашырыуҙы аңлата. Был ябай ҡарар ғына түгел, ә ғәҙел ҡарар, ғәҙел бүлеү. Был — Аллаһтың ихтыяры һәм ҡөҙрәте, ул тигеҙ, дөрөҫ итеп тормошҡа аша.

Ҡөрьәндә кешеләрҙең үлгәндән һуң Ожмахҡа йәки Тамуҡҡа эләгеүе тураһында туранан-тура күрһәтмә юҡ, әммә бындай күрһәтмәләр ҡайһы бер хәҙистәрҙә осрай.

## Форс һәм фатум (осраҡлылыҡ һәм тәҡдир тураһында)

Боронғо заманда күрәҙәселәр Юғарынан билдәләнгән тәҡдирҙе асыҡлау өсөн төрлө әйберҙәр ҡулланған. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткәндәрҙән шундайҙарға түбәндәгеләр ҡарай: уйын карталары һәм ноҡот һалыу.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Фатум
* Тәҡдир
* Ҡадәр һәм ҡаза
* Карма
* Резиньяция
* Пессимизм

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[:ru:Пиотровский М. Б.|Пиотровский М. Б.]]* Ислам и судьба  // Понятие судьбы в контексте разных культур. / Сост. Т. Б. Князевская. М.: Наука, 1994, С. 92-97 ISBN 5-02-011574-6

## Һылтанмалар
* «fatum — εἱμαρμένη» 
* Предопределение и свободная воля
* Притчи Христовы
Мәхмүзә (йыр)

**Мәхмүзә (йыр)** (урыҫ. Махмуза (песня) — нахаҡҡа ғәйепләнеп һөргөнгә ебәрелгән иренән ҡалмайынса, һөйгән йәре артынан һөргөнгә киткән батыр йәш ҡатын Мәхмүзә тураһындағы йыр.

## Тарихы
Йыр 1840йылдарҙа булған ваҡиғаға арнала. Алсынбай ауылынан (хәҙерге Әбйәлил районы) Сафа ҡарттың Мәхмүзә исемле ҡыҙы бик яратып ярлы ғына көтөүсе егеткә кейәүгә сыға. Эшлекле, һылыу ҡыҙҙың был ҡарары байҙарға оҡшамай, шуға ла улар, көтөү малдарын урлаған, тигән нахаҡ бәлә тағып, Мәхмүзәнең ирен һөргөнгә ебәрәләр. Ҡыйыу йәш ҡатын (уны «башҡорт декабристкаһы» тип тә атап булалыр) ире менән бергә һөргөндә киткән мәлдә уның ире, үҙҙәренең аяныслы яҙмышы тураһында йыр сығарып, оҙатырға йыйылған халыҡ алдында йырлай.

## Йырҙы башҡарыусылар
Был йырҙы 1991 йылдың июнь айында Хәйбулла районында мәшһүр ҡурайсы Йомабай Иҫәнбаевтың 100 йыллығына арналған байрамда Әбйәлил районының Үтәгән ауылынан 74 йәшлек уҡытыусы Сафин Мөхтәр Сафый улы башҡара, өҫтәүенә тарихын да һөйләп ишеттерә. Юлай Ғәйнетдинов билдләүенсә, йырҙың көйө 1894 йылда музыка белгесе Сергей Рыбаков ҡурайсы Мәғәфүр Ҡараҡаев башҡарыуында яҙып алған «Мәхмүзә» көйөнә тап килә.

Йырҙы Мөхтәр Сафиндың ҡатыны Шәмсиә Мофәззалова Әбйәлил районы Алсынбай ауылында йәшәгән өс туған ағаһы 78 йәшлек Хажмөхәмәт Солтановтан магит таҫмаһына яҙҙырған була.

## Йырҙың тексы

: Елһеҙ генә көндә елп-елп итә
: Суртанды ла күлдең тирәге.
: Йәшлек кенә менән белмәгәнмен
: Дуҫ-иш икән донъя кәрәге.

: Алтын ғына һарай, быяла тәҙрә
: Шәм шөғләһе төшөр битеңә.
: Илама ла, йәнейем, әй Мәхмүзә,
: Тыуған илең төшөр иҫеңә.

: Зәлек йылғаһының буйҙарында
: Үҫәр микән бер саҡ ҡуйы һаҙ.
: Дуҫ-иштәрем күп тип йөрөгәйнем —
: Дошмандарым күберәк, дуҫ-иш аҙ.

: Зәбер күләүеге шау муйылдыҡ
: Сыбал ғына буйы һары тал.
: Әллә генә күрәм, әллә лә юҡ,
: Атаҡайым, сығып ҡарап ҡал.

: Себерҙәргә сығып киткән саҡта
: Бер ҡараным артҡа ҡайырылып.
: Ҡарамаҫ та инем, ай, ҡайырылып,
: Тыуған илем ҡалды айырылып.

: Иртәнсәккәй тороп, йүгереп мендем
: Себеш кенә тауының биленә.
: Иҫән генә булһаҡ, беҙ ҡайтрбыҙ
: Тыуып ҡына үҫкән илемә.

: Себер еркәйҙәре, әй, ер түгел
: Кәкүк тә генә саҡрар ил түгел.
: Себер ерҙәрендә йөрөһәм дә,
: Хур булыр ҙа иркәй мин түгел.

: Һыйырүлгән тауҙың битләүендә
: Байҙың йылҡыларын көттөм мин.
: Ялған бәләләрҙе яғып миңә
: Себер ерҙәренә киттем мин.

: Суртанды ла буйы өс өйрәк
: Һауаларға осмай шаңҡымай.
: Тыуған ғына ерем Себер түгел,
: Тыуған ауылым минең Алсынбай.

: Алыҫтарҙан күгәреп күренеп ята
: Урал тауҙарының үңере.
: Себер һөргөнөндә үтәр микән
: Ир-егеткәйҙәрҙең ғүмере.

: Сусаҡ тауҡайының ауылында
: Бер ҡош һайрай ҡанат ҡағынып.
: Ошо йырҙарымды мин сығарҙым
: Тыуған илкәйемде һағынып.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A1_%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%99%D0%B0%D1%80%D1%8B
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D2%BA%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%BD%D0%B4%D3%99
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80

## Сығанаҡтар
* Ю. И. Ғәйнетдинов. Ҡурай һәм ҡурайсылар.Өфө: Матбуғат донъяһы. 2011.448 бит. Т. 500 экз./ISBN 978-5-9613-0170-0
* Ю. И. Ғәйнетдинов. «Мәхмүзә». «Башҡортостан». 6.03.91.
Яҙмыш

**Яҙмыш** (шулай уҡ **тәҡдир**, **күрәсәк**, **насип**) — кеше, халыҡ һәм башҡалар йәшәйешенә тәьҫир яһаусы һәм уны көн элгәре билдәләүсе тарихи ваҡиғалар, күренештәр күплеге; ваҡиғаларҙың, ғәмәлдәрҙең алдан билдәләнеүе; күрәсәк, юғары көс.

## Ғәрәптәрҙә яҙмыш
Исламға тиклемге ғәрәптәрҙә яҙмыш тураһында ике ҡараш булған: *мәнә* — конкрет өлөш, һәр кемдең шәхси өлөшө, һәм *дәхрүн* — донъя өҫтөнән тулыһынса хакимлыҡ иткән шәхесһеҙ ваҡыт. Ҡөрьәндә улар башлыса яҙмыштың яңы концепцияһы — ҡадәр файҙаһына кире ҡағыла — Аллаһ үҙ ихтыяры менән бар нәмәлә лә, бөтәһе өсөн дә ҡарар ҡабул итә. Мәжүсилектәге һуҡырҙарса яҙмыш урынына мосолмандарҙа ҡадәр Аллаһтың юғары ғәҙеллеген кәүҙәләндерә. Аллаһ ихтыярының һынауҙарын түҙем үткәрергә һәм уның ғәҙел мәрхәмәтен көтөргә диндар сабырлыҡ ярҙам итә..

## Төрки донъяла яҙмыш
**«Яҙмыш»** — яҙылған тамырынан сыҡҡан төшөнсә. Төрки халыҡтарҙа, шул иҫәптән башҡорт мәҙәниәтендә был яҙыу кешенең маңлайында тип иҫәпләнгән. Яҙмыш концепцияһы (ҡадәр) күп кенә ышаныуҙарҙа булған һәм кеше менән булған ваҡиғаларҙың күп өлөшө уның ҡулында түгел тигән ышаныуға нигеҙләнгән.

## Сәнғәт әҫәрҙәрендә яҙмыш
Боронғо гректар араһында яҙмышҡа ышаныу Софоклдың «Эдип батша» трагедияһында сағыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фатум
* Фортуна
* Карма
* Тәҡдир
* Күрәсәк
* Фатализм

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Гайденко&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;П.* Тема судьбы и представление о времени в древнегреческом мировоззрении // Вопросы философии. — 1969. — № 9. — С. 88—98.
* 
* 
* Судьба // Статья из православной энциклопедии
* А. М. Карапетъянц. Концепция судьбы у древнекитайских философов  // Понятие судьбы в контексте разных культур. М., 1994, с. 84-91
* *Чудновский В. Э.* Смысл жизни и судьба человека // Общественные науки и современность. — 1998, № 1.