Ҡайдаров Әбдуәли Туғанбай улы

**Кайдаров Абду-Али Туғанбай улы** ( 13 декабрь 1924 йыл — 27 февраль 2019 йыл) — ғалим-тел белгесе. Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы. (1983), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982), Ҡаҙағстан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1994). I (1944) һәм II (1985) дәрәжә Ватан һуғышы, Халыҡтар Дуҫлығы (1984), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), III дәрәжә Дан ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
* Әбдуәли Туғанбай улы Ҡайдаров 1924 йылда Ҡаҙағстандың Алматы өлкәһе Енбекшиҡаҙаҡ районы Талдыбулаҡ ауылында тыуған.
* 1941—1946 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт иткән — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
* 1951 — Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетының (С. М. Киров исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт университеты) филология факультетын тамамлаған
* 1951—1954 йылдарҙа — Ҡаҙағстан Милли Фәндәр Академияһы аспирантураһында уҡый.

## Хеҙмәт юлы
* Аспирантура тамамлағандан һуң Ҡаҙағстан Милли Фәндәр Академияһында эшләй.
* 1958 йылдан көнсығышты өйрәнеү секторының өкән ғилми хеҙмәткәре.
* 1959 йылдан уйғыр филологияһы бүлеге мөдире.
* 1961 йылдан 1978 йылға саҡлы — директор урынбаҫары.
* 1978 йылдан 1995 йылға тиклем — директор, ә 1995 йылдан 2019 йылға саҡлы — почётлы директор, шулай уҡ ғилми кадрҙарҙы әҙерләү мәсьәләләре менән шөғөлләнә.
* 1982 йылдан Әл-Фараби исемендәге Ҡаҙаҡ милли университетында (С. М. Киров исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт университеты) ҡаҙаҡ теле кафедраһы профессоры.
* Байтурсынов исемендәге Тел ғилеме институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре

## Фәнни, әҙәби хеҙмәттәре
* Ғалимдың ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: лексикология, диалектология һәм тел тарихы, этнолингвистика,    һәм алтаистика, тел сәйәсәте, дәүләт теле проблемалары һ. б.
* Уның фәнни етәкселегендә 65 юғары квалифицикациялы ғалим, шуларҙан 10 кеше фән докторы.
* 400-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы (шуларҙан 40-ы — монографиялар, дәреслектәр, һүҙлектәр, йыйынтыҡтар).
* Бер нисә фәнни, фәнни-популяр журналдың («Известия НАН РК», «Советская тюркология» һ. б.) редакторы һәм редколлегия ағзаһы булған.

Ҡайһы бер хеҙмәттәре:
* Ҡаҙаҡ телендә бер ижекле һүҙҙәр тамырҙары һәм нигеҙҙәренең структураһы (Структура односложных корней и основ в казахском языке), Л., 1986;
* Тысяча метких и образных выражений (этнолингвистик аңлатмалар бирелгән ҡаҙаҡ-рус фразеологик һүҙлеге), Астана, 2002

## Ғилми дәрәжәләре
* 1970 йылдан — филология фәндәре докторы 
* 1972 йылдан — профессор
* 1984 йылдан — Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр Академияһы академигы
* 1989 йылдан — М. Ататөрк исемендәге Төрөк лингвистик йәмғиәтенең почётлы ағзаһы, академик 
* 1991 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы, академик

## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
* **[[Совет Социалистик Республикалары Союзы|СССР]]**
* Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советының почёт грамотаһы 
* 1944 — 3-сө дәрәжәле Дан ордены
* 1944 — 1-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены
* 1945 — ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* 1984 — Халыҡтар дуҫлығы ордены
* 1985 — 2-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены
* 1982 — «Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре» почётлы исеме бирелде
* 1984 — Ҡаҙаҡ ССР-ы халыҡ мәғарифы алдынғыһы 
* 1971 — Ч. Ч. Вәлиханов премияһы лауреаты
* СССР-ҙың күп һанлы миҙалдары
* **[[Ҡаҙағстан]]**
* 1996 — Отан ордены
* 2014 — президент ҡулынан І дәрәжәле Достык ордены РК
* 2017 — «За бесценный вклад в развитие тюркологии» TWESCO миҙалдары
* «Ҡаҙағстандың атҡаҙанған эшмәкәре» почётлы исеме бирелде
* Ҡаҙағстан Республикаһының күп һанлы миҙалдары 
* 2002 — Енбекшиҡаҙаҡ районының Почётлы гражданы
* Төрөк республикаһының «Почёт билдәһе» ордены («Ликат нишани»)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Библиографии обществоведов Казахстана, А., 1986