open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ризуанов Наил Мәсәлим улы

**Ризуанов Наил Мәсәлим улы** ( — ) — тау инженеры. Техник фәндәре кандидаты (1983). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1993), Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1999). Октябрь Революцияһы (1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976, 1981) ордендары кавалеры. «Башнефть легендаһы» коропоратив премияһының беренсе лауреаты (2010).

## Биографияһы
Ризуанов Наил Мәсәлим улы 1929 йылдың 15 сентябрендә Башҡортостан АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Уҫман ауылында тыуған.

1952 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлаған.

1952 йылдан «Башвостокнефтеразведка» тресында эшләй. Башта Ҡолтүбә быраулау контораһы производство‑техник бүлегенең өлкән инженеры була. 1954 йылдан Ҡалтасы быраулау контораһының производство‑техник бүлеге начальнигы вазифаһын үтәй, ә 1956 йылдан ошо уҡ контораның баш инженеры була.

1962 йылдың майынан «Башвостокнефтеразведка» тресының баш инженеры, ә 1968 йылдан трестың идарасыһы вазифаларын башҡара.

1970 йылдан Бөрө быраулау эштәре идаралығы начальнигы була.

1972 — 1995 йылдарҙа «Башнефть» ойошмаһында генераль директорының быраулау буйынса урынбаҫары, 1995—2002 йылдарҙа генераль директор советнигы вазифаларын үтәй.

2012 йылдың 6 апрелендә  ҡалаһында вафат булған.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһының 50 нефть ятҡылығын, шул иҫәптән Арлан нефть ятҡылығын, асыуҙа ҡатнаша. Бынан тыш Көнбайыш Себерҙә, Ҡаҙағстанда Йәмән Республикаһында нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. 35 фәнни хеҙмәт һәм 10 уйлап табыу авторы. 

## Иҫкәрмәләр
Хәйруллина Вәҡифә Ғилман ҡыҙы

**Хәйруллина Вәҡифә Ғилман ҡыҙы** (1 март 1947 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1983), фәлсәфә фәндәре докторы (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2012), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004).

## Биографияһы
Вәҡифә Ғилман ҡыҙы Хәйруллина 1947 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ы  Монас ауылында тыуған.

Монас башланғыс мәктәбендә, Яңыбай ауылы урта мәктәбендә уҡыған. Мәсәғүт педагогия училищеһын тамамлаған.

1965 йылдан Үтәш һәм Әшәй мәктәптәрендә уҡыта.

1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

1973 йылдан Өфө ҡалаһының 20‑се урта мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. 1974 йылдан СССР Фәндәр академияһы Урал бүлеге Башҡортостан фәнни үҙәгенең Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегендә эшләй, ә 1984 йылдан ошо уҡ ойошмала өлкән ғилми хеҙмәткәр була.

1983 йылда аспирантура тамамлай һәм СССР Фәндәр академиһының Иҡтисад институтында «Природные ресурсы и отраслевые структуры промышленности (на примере Башкирской АССР)» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1989 йылдан өҙөклөк менән Башҡорт дәүләт университетында уҡыта: башта — өлкән уҡытыусы, 1995 йылдан — доцент.

1997—1998 йылдарҙа Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтында директорҙың фән буйынса урынбаҫары вазифаһын үтәй.

2008—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының иҡтисадта математик ысулдар кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Хайруллина Вакифа Гильмановна  // Институт экономики, финансов и бизнеса Башкирского государственного университета.
Леонтьев Борис Михайлович

**Леонтьев Борис Михайлович** (2 февраль 1924 йыл, Ряжск — 21 сентябрь 2017 йыл, Мәскәү) — юрист, енәйәт хоҡуғы һәм иҡтисади енәйәт өсөн яуаплылыҡтың актуаль проблемалары буйынса белгес; Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Юридик фәндәр докторы (1970), профессор (1978); Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (2012); I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

## Биографияһы
Борис Михайлович Леонтьев Ряжск ҡалаһында 1924 йылдың 2 февралендә тыуған; 1942 йылда, урта белем алғандан һуң, Ҡыҙыл Армия сафтарына саҡырыла һәм Тамбов пулемёт училищеһына ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1943 йылдың ғинуар-авгусында, хәрәкәт итеүсе армияның Үҙәк фронтындағы 37 гвардия дивизияһы составында танкка ҡаршы мылтыҡ ротаһында пехотаның ябай һалдаты булып хеҙмәт итә, Үҙәк фронт һалдаттары менән Курск дуғаһындағы алышта ҡатнаша. Бында 1943 йылдың 27 авгусында ҡаты яралана һәм инвалидлыҡ менән бәйле демобилизациялана. Хәрби ҡаҙаныштары өсөн I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградланған.

1944—1949 йылдарҙа Борис Леонтьев Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында уҡый. Юғары белем алғандан һуң, аспирантурала уҡыуын дауам итә; 1952 йылда «Уголовная ответственность за выпуск недоброкачественной продукции» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм «юридик фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһен ала. 1952 йылдың 1 сентябренән вафатына тиклем Мәскәү дәүләт университетында уҡытыусы булып эшләй һәм бер-бер артлы төрлө вазифалар биләй: енәйәт хоҡуғы һәм криминология факультетында ассистент, өлкән фәнни хеҙмәткәр, доцент һәм профессор булып эшләй.

1963 йылда Борис Леонтьевтың «Хужалыҡ енәйәттәре өсөн яуаплылыҡ» (Госюриздат) монографияһы баҫылып сыға. Ул 1969 йылдың ноябрендә «Уголовная ответственность за хозяйственные преступления по советскому уголовному праву» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, «юридик фәндәр докторы» дәрәжәһен ала.

1975—1984 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында профсоюз комитеты рәйесе була. 1979 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1978), Леонтьев профессор вазифаһына тәғәйенләнә. 2012 йылда «Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры» исеменә лайыҡ була. 2008 йылдан «Служебные преступления», «Преступления против интересов службы и экономической деятельности» һәм «Преступления в сфере экономической деятельности» курстарын студенттарға уҡыта. 2014 йылдың майынан алып 2017 йылдың авгусына тиклем Мәскәү дәүләт университетының «Уголовное право и криминология; уголовно-исполнительное право» диссертация советына инә. Мәскәүҙә 2017 йылдың 21 майында вафат була.

## Хеҙмәттәре
Борис Леонтьев алты тиҫтәнән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән СССР һәм Рәсәй енәйәти хоҡуғы буйынса ун биш дәреслек яҙған; ул шулай уҡ ун юридик фәндәр кандидаты әҙерләгән:
* Развитие норм об уголовной ответственности за преступления в сфере экономической деятельности (1813—1996 гг.) // Вестник Московского университета. Серия 11: Право, издательство Изд-во Моск. ун-та, № 3.
* «Уголовное право РФ. Общая часть» (соавт., 2012).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сивцова Маргарита Николаевна

**Сивцова Маргарита Николаевна** (11 сентябрь 1938 йыл) — педагог, уҡытыусы-методист, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975), СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982), Чита өлкәһенең почетлы гражданы , Чита ҡалаһының почетлы гражданы (2012). КПСС-тың XVII съезы делегаты (1986). Халыҡ мәғарифы отличнигы билдәһе менән бүләкләнгән (1969), «Чита өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалына эйә (1997), «Ҡала алдындағы хеҙмәттәре өсөн»  миҙалы менән бүләкләнәгән (Чита, 1998).

## Биографияһы
1938 йылдың 11 сентябрендә Чита ҡалаһында тыуған. Атаһы — Каслов Николай Александрович педагог, математик, Н, Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтында физика-математика факультетының беренсе деканы. Маргарита Николаевна 1955 йылда урта мәктәпте тамамлағас, 24-се (хәҙер 45-се) мәктәпте тамамлай һәм Н. Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә, уны 1960 йылда тамамлай.  ЧДПИ-ла уҡыған сағында Маргарита Николаевна үҙенең буласаҡ ире — Борис Данилович Сивцов менән таныша. 1960-1970 йылдарҙа улар икәүләшеп Чита өлкәһенең Хапчеранга ҡасабаһы урта мәктәбендә эшләйҙәр, Маргарита Николаевна математика уҡытыусы булып, Борис Данилович физика уҡытыусыһы булып эшләй . Маргарита Николаевна 1970 йылдан алып Чита ҡалаһының 36-сы урта мәктәбендә эшләй, педагогик стажы-50 йыл. 1986 йылда КПСС-тың XVII съезы делегаты була. 
Маргарита Николаевна әлеге ваҡытта хаҡлы ялда, ләкин педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дауам итә, репетитор булып эшләй.

### Ғаиләһе
М. Н. Сивцованың атаһы — Каслов Николай Александрович, педагог, математик, Н, Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтында физика-математика факультетының беренсе деканы. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән (1961), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы  ордены кавалеры (1985), миҙалдар менән бүләкләнгән. Халыҡ мәғарифы отличнигы (1960), Чита ҡалаһының почетлы гражданы (1973).

Ире — Борис Данилович Сивцов, педагог, физика уҡытыусыһы, Чита ҡалаһының 36-сы урта мәктәбенең директоры була. ТН. Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлаған. «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл» юбилей миҙалы, «Сиҙәм ерҙәрен үҙләштергән өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнгән, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы  маҡтаулы исеменә лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Халыҡ мәғарифы отличнигы (1969),
* «Чита өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (1997),
* «Ҡала алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (Чита, 1998),
* СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982),
* РCФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975),
* Чита өлкәһенең Почетлы гражданы (2001),
* Чита ҡалаһының Почетлы гражданы (2012),
* Уҡытыусы-методист.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сивцова Маргарита Николаевна. Народный учитель СССР
* Торжественный приём Почётных граждан города прошёл в Чите 
* Главное — добросовестно работать
* Вперед, Чита, к новым достижениям!
Лашин Анатолий Григорьевич

**Лашин Анатолий Григорьевич** (6 февраль 1914 йыл — 1994 йыл) — юрист, социалистик дәүләттәр ойошмалары һәм эшмәкәрлеге мәсьәләләре буйынса белгес; Харьков совет төҙөлөшө һәм хоҡуғы институтын тамамлаған (1938), юридик фәндәр докторы (1965), Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты профессоры һәм факультет деканы (1953—1956); ошо уҡ уҡыу йортонда философия факультетының социаль-сәйәси тәғлимәттәр тарихы кафедраһы мөдире; РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре. Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Анатолий Григорьевич Лашин Һарытау ҡалаһында 1914 йылдың 6 февралендә тыуа. Икенсе донъя һуғышы алдынан 1938 йылда Харьков совет төҙөлөшө институтында юғары белем ала. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша — Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Ҡыҙыл Байраҡ ордендары менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң, 1950 йылда «О культурно-воспитательной деятельности Советского государства» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. Философия факультетының социаль-сәйәси тәғлимәттәрҙең тарихы кафедраһы профессоры булып 1994 йылға тиклем эшләй.

1951—1953 йылдарҙа Лашин юғары юридик уҡыу йорттарының баш идаралығы начальнигы булып тора, СССР-ҙың юғары белем министрлығы ҡарамағында эшләй (МВО). 1953—1965 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты деканы була. 1965 йылда «Возникновение и развитие форм социалистического государства» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китте. Ун йылдан һуң, 1975 йылда, дөйөм университет гуманитар факультеттарының фәнни коммунизм кафедраһы мөдире була — был вазифала 1980 йылға тиклем ҡала; бер үк ваҡытта был кафедрала профессор булып эшләй. «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеменә лайыҡ була. 1994 йылда Мәскәүҙә вафат була.

## Хеҙмәттәре
Анатолий Лашин юридик мәсьәләләр менән шөғөлләнә, социалистик дәүләттәрҙе ойоштороу һәм уларҙың эшмәкәрлегенең юридик проблемаларын махсус өйрәнә

* «Культурно-воспитательная деятельность советского государства» (1955)
* «Местные органы государственной власти в СССР» (1955)
* «Формы социалистического государства» (1960)
* «Социалистический государственный аппарат» (1961)
* «Возникновение и развитие форм социалистического государства» (1965)
* «Преемственность в развитии социалистической демократии» (1968)
* «Международное значение опыта КПСС в государственном строительстве» (1974)
* «Теория социалистического строительства» (соавт., 1976)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Лашин Анатолий Григорьевич // Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века). Энциклопедический словарь биографий / под ред. докт. юрид. наук В. М.; Сырых. — М.: РАП, 2006. — 548 с.

## Һылтанмалар
*
Карасс Александр Васильевич

**Карасс Александр Васильевич** (, Мәскәү — 25 ғинуар 1953, Мәскәү) — юрист, совет хужалығы хоҡуғы һәм СССР предприятиеларын ойоштороу хоҡуҡи формалары буйынса белгес; Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған (1912), юридик фәндәр докторы (1952), Мәскәү дәүләт университеты юридик факультетының профессоры (1938); ер һәм колхоз хоҡуғы кафедраһы мөдире 1942—1943 һәм 1945—1952 йылдарҙа, шулай уҡ 1951—1953 йылдарҙа — гражданлыҡ хоҡуғы һәм гражданлыҡ процесы кафедраһы мөдире.

## Биографияһы
Александр Карасс Мәскәүҙә  йылда тыуған; 1912 йылда юғары белемде Император Мәскәү университетының юридик факультетында ала. Шул уҡ йылда ул «Понятие риска по договору страхования» темаһына диссертацияны уңышлы яҡлап, юриспруденция кандидаты булып китә. СССР осоронда, 1925 йылда, ул Мәскәү дәүләт университетының йәмғиәт фәндәре факультетының хоҡуҡ бүлегендә штаттан тыш уҡытыусыһы һәм, 1925—1931 йылдарҙа совет хоҡуғы факультетынды ассистент. 1938 йылда Мәскәү дәүләт университетының профессоры була; ике тапҡыр — башта 1942—1943 йылдарҙа, ә һуңынан 1945—1952 йылдарҙа — колхоз һәм ер хоҡуҡтары кафедраһы мөдире була.

1951 йылда Карасс граждандар хоҡуғы һәм гражданлыҡ процесы кафедраһы мөдире — элек, 1947—1948 йылдарҙа ул кафедра мөдире вазифаһын башҡарыусы була. 1952 йылда ул «Право государственной социалистической собственности» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. Ленин ордены менән(1951) һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә. Ҙур совет энциклопедияһы (БСЭ) мәҡәләләренең авторы. 1953 йылдың 25 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була.

## Ғилми хеҙмәттәре
Александр Красс хужалыҡ хоҡуғы һәм сәнәғәт предприятиеларын ойоштороуҙың хоҡуҡи формаларын махсус өйрәнә:

* Советское промышленное право: Обзор и материалы / А. В. Карасс — (Проблемы советского права). — М.—Л.: Госиздат, 1925. — 162 с.
* «Залог» (1930)
* «Право государственной социалистической собственности. Объекты и содержание» (1954)
* «Основы советского права» (соавт., 2-е изд., 1929)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Карасс Александр Васильевич (неопр.). letopis.msu.ru. Летопись Московского университета, Аналитическая служба МГУ имени М. В. Ломоносова. Дата обращения 13 ноября 2019.
Монасипов Миңлеғаффан Хәйрулла улы

**Монасипов Миңлеғаффан Хәйрулла улы** (1 декабрь 1929 йыл — 21 октябрь 1997 йыл) — СССР-ҙың нефтсе-быраусыһы. Ишембай быраулау эштәре идаралығы начальнигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Миңлеғаффан Хәйрулла улы Монасипов 1929 йылдың 1 декабрендә Башҡорт АССР-ының  Бүреҡаҙған ауылында донъяға килгән.

1954 йылда тау инженеры һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлай.

1954—1966 йылдарҙа Иҫәнғол быраулау контораһында мастер булып эш башлай, һуңынан шул уҡ конторала участка начальгнигы, бүлек начальнигы вазифаһында эшләй. Артабан Ишембай быраулау контораһы бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1966—1972 йылдарҙа — Башюгнефтеразведка начальнигы вазифаһында; 1972 йылдан алып — Ишембай быраулау эштәре контораһының баш инженеры, һуңынан начальнигы була.

Ишембай быраулау эштәре идаралығында М. Монасипов эшләгән осорҙа яңы технологиялар практикаға индерелә, уның ҡатнашлығында скважиналарҙы алмаз бырауҙары менән быраулау, реактив-турбина бырауҙары менән ҙур диаметрлы үтә тәрән скважиналарҙың үрге интервалдарын быраулау, үтә тәрән скважиналарҙы үҙ-ара торба секциялары менән беркетеү индерелә.

1997 йылдың 20 октябрендә  ҡалаһында вафат була.

## Хәтер
Башҡортостандың Ишембай ҡалаһында бер урам М. Монасипов исемен йөрөтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почет Билдәһе» ордены (1971)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  ордены (1977)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1979)
* БАССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1980)
* Миҙалдар

## Әҙәбиәт
* Инженеры Урала: Энциклопедия / Рос. инженер. акад. Ур. отд-ние; [Редкол.: Данилов Н. И. гл. ред. и др.]. — Екатеринбург : Уральский рабочий, 2001. — 694, [1] с. : портр.; 27 см. С.373/

## Иҫкәрмәләр
Вәлиуллин Булат Риф улы

**Вәлиуллин Булат Риф улы** (10 ғинуар 1987 йыл) — спортсы, Рәсәй шорт-трексыһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2003—2006). Рәсәй чемпионатының (2005) көмөш (1000 м, 1500 м) һәм бронза (500 м, 3000 м, эстафетала) призеры. Күпалышта Рәсәй кубогының бронза призеры (2005). 2006 йылда Рәсәй кубогын яулай, Донъя чемпионаты һәм кубогы ҡатнашыусыһы.

## Биографияһы
Вәлиуллин Булат Риф улы 1987 йылдың 10 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуа.
Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы 1-се Олимпия резервының махсуслаштырылған балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. 2003—2006 йылдарҙа Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай. Беренсе тренеры: А. Х. Тимербулатов.Өфө дәүләт нефть техник университетының Углерод энергия йөрөтөүсе һәм тәбиғи материалдарҙы эшкәртеү технологиялары кафедраһын таммалай.

«Башнефть-Новойл» тауар операторы, Өфөлә тәүге ҡышҡы корпоратив уйындарҙа (декабрь 2013), «Башнефть» өсөн сығыш яһай.

Әлеге ваҡытта "Башнефть — Өфөнефтехим"да технологик ҡоролмалар операторы булып эшләй. Шорт-трек буйынса Роснефттең 2017, 2019 йылғы Ҡышҡы спартакиадаһы еңеүсеһе, 2018 йылда — бронза призер. Триатлон буйынса бик күп марафондар һәм ярыштарҙа ҡатнаша. 2019 йылдың авгусында Ҡазанда үткән full timerman ярыштарында дистанцияны тулыһынса үтә.

## Һылтанмалар
* 
* профиль на сайте Спортивная Россия

## Иҫкәрмәләр
Тугунов Павел Иванович

**Тугунов Павел Иванович** (28 октябрь 1930 йыл — 4 февраль 1993 йыл) — инженер механик. Техник фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Рәсәй Федерацияһының (1992) һәм БАССР-ҙың (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, нефть сәнәғәте отличнигы (1973).

## Биографияһы
Павел Иванович Тугунов 1930 йылдың 28 октябрендә Сталинград (хәҙер Волгоград) ҡалаһында тыуған. Уның атаһы тимер юлында эшләй. 1954 йылда Сталинград механика институтын тамамлағандан һуң Өфө нефть институтында эш башлай. Башта — ассистент, һуңынан өлкән уҡытыусы, доцент булып эшләй. Кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 1971 йылда докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай, 1972 йылда профессор булып һайлана.
1971 йылдан алып — гидравлика һәм гидравлик машиналар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1972—1976 йылдарҙа ошо уҡ институтта фәнни эштәр буйынса проректор вазифаһын башҡара.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге үткәргес торба транспорты проблемаларына арналған. П. И. Тугунов тарафынан нефтте һәм нефть продукттарын, үҙлелеге аҙ булған эреткестәр менән ҡатыштырылған юғары үҙле нефттәрҙе, газ менән туйындырылған шыйыҡлыҡтарҙы эҙмә эҙ ҡыуыу технологияһы; присадкаларҙы, вибрация тәьҫирен, температура һәм баҫым ярҙамында эшкәртеүҙе ҡулланып, үткәргес торбаларҙың парафинланыуын булдырмау, уларҙы йылынан һәм һыуҙан изоляциялау, ҡыуҙырылған продукттарҙың реологик үҙсәнлектәрен яҡшыртыу ысулдары табылған.

П. И. Тугунов — 300 ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, яҡынса 40 монография, күп кенә дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары авторы.

**Төп ғилми хеҙмәттәре**

Нестационарные режимы перекачки нефтей и нефтепродуктов. М., 1984;

Теплообмен подземного трубопровода с внешней средой в сложных гидрологических условиях. М., 1992 (авторҙаш).

Павел Тугунов ғалим-экспериментатор булараҡ һәр фәнни проблеманы логик нөктәһенә һәм практикаға индереүгә тиклем еткерә торған үҙенсәлекле сифатҡа эйә була. Ошо уҡ нәмәне Павел Иванович һәр саҡ үҙенең уҡыусыларынан һәм артынан эйәреүселәренән талап иткән. Тап Өфө нефть институты эсендә Павел Туйгунов нефть һәм газ транспорты буйынса күренекле белгес булып үҫешә. Ғалимды һәм уның эштәрен сит илдә лә белгәндәр. Ул институттың ғилми-падагогик потенциалын булдырыусы ғалимдарҙың береһе була.

1971 йылдан ул Гидравлик тикшеренеүҙәр буйынса Халыҡ-ара ассоциацияһының милли комитет составына инә.

Тормошта Павел Тугунов иҫ киткес баҫалҡы һәм күркәм холоҡло кеше була. Бөтә буш ваҡытын ул китаптарға бағышлай, тарих, музыка һәм мәҙәниәт — уның күңел торошоноң айырылығыҙ өлөшө була. Театрҙы бик ярата.

П. И. Тугунов 1993 йылдың 4 февралендә Өфөлә вафат була.

Өфө нефть институты музейында уға бағышланған экспозиция бар.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
В. В. Новосёлов.  Профессор Тугунов Павел Иванович. Уфа, 1998.
## Һылтанмалар
* 
*  Павел Тугунов — видный представитель отечественной трубопроводной науки (К 85-летию со дня рождения профессора)
Куприц Николай Яковлевич

**Куприц Николай Яковлевич** (14 июль 1912  йыл — 5 август  1980 йыл) — юрист, дәүләт хоҡуғы һәм   дәүләт-хоҡуҡи фекер  тарихы буйынса белгес;  ғалим-металлург профессор Я.Н. Куприцтың  улы,  А.Я. Вышинскийҙың аспиранты; юридик фәндәр докторы.  Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында профессор.

## Биографияһы
Николай Куприц 1912 йылдың 14 июлендә  Мәскәүҙә техник фәндәр докторы Яков Николаевич Куприцтың ғаиләһендә тыуған.  1936 йылда «Правовое положение автономной республики в СССР и союзной республике»  темаһына  
кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм юридик фәндәр кандидаты була — диссертацияһының етәксеһе булып СССР-ҙың элекке  Генераль прокуроры һәм  СССР Сит ил эштәре министры Андрей Вышинский тора. Мәскәү дәүләт университетында Куприц студенттарға «буржуаз  илдәрҙең»  дәүләт  ҡоролошо буйынса  курс   уҡый.

1960—1970  йылдарҙа  Куприц дәүләт хоҡуғы буйынса фәндең Рәсәй тарихын ойотороу буйынас эш алып бара — был эше уның докторлыҡ диссертацияһының нигеҙе булып тора.  1970 йылдарҙа ул   «Развитие советской государственно-правовой мысли в период перехода от капитализма к социализму»  темаһына уңышлы докторлыҡ диссертацияһын яҡлай; ошо уҡ ваҡытта  ул ике монографияһын баҫтырып сығара, унда дәүләт-жоҡуҡи фекерҙең осорҙарға бүлеүен күрһәтә. Олег Кутафиндың уҡытыусыларының береһе була. 1980 йылдың  5 авгусында  Мәскәүҙә ҡапыл вафат була

## Эштәре

* «Государственное устройство СССР»
* «Конституция СССР» (в соавторстве с В. Ф. Котоком)
* «Из истории науки советского государственного права»
* «Государственное право стран народной демократии» (в соавторстве с Л. Д. Воеводиным и Д.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Златопольским)
* «Вопросы истории науки советского государственного права переходного периода» (1969)

## Әҙәбиәт

* Вестник Московского университета. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2004, № 4-6. — С. 114.
* 100 лет Николаю Яковлевичу Куприцу // Вестник Московского университета. Серия 11. Право. — 2012. — № 3. — С. 157—158.

## Һылтанмалар

* Николай Яковлевич Куприц (1912—1980) (неопр.). pravo.hse.ru.  НИУ ВШЭ. Дата обращения 13 ноября 2019.
Клявлин Марс Сәлих улы

**Клявлин Марс Сәлих улы** (27 апрель 1949 йыл) — инженер-технолог, химия фәндәре докторы (1994), профессо (2000); Рәсәй Федерацияһы юғары профессиональ белем биреү почетлы хеҙмәткәре (1999), уйлап табыусы һәм рационализаторҙар йәмғиәтенең Бөтә Союз премияһы лауреаты (1978).

## Биографияһы
Марс Сәлих улы Клявлин 1949 йылдың 27 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Красноусол ҡасабаһында тыуған.

1966-67 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә эшләй.

1972 йылда Өфө нефть институты технология факультетының «Төп органик синтез технологияһы һәм нефть химияһы» һөнәре буйынса тамамлай. Ошо йылдан уҡ нефть институтында кҡытыусы булып эшләй.

1976 йылда Мәскәүҙә Д.Зелинский исемендәге Органик химия институтында Р. А. Караханов етәкселегендә химия фәндәре кандидаты ғилми исемен яҡлауға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1978 йылда Бөтә союз уйлап табыусылар һәм рационализаторҙар йәмғиәтенең йәштәр.премияһы лауреаты булыуға өлгәшә.

1994 йылда химия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай. 1996 йылда кафедра мөдире итеп тәғәйенләнә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре һыуҙың карбонатлы ҡатылығына физик‑химик факторҙарҙың тәьҫирен тикшереү, тәбиғи һыуҙарҙы таҙартыуҙың экологик һәм аҙ сығымлы ысулдарын эшләүгә арналған. Уның етәкселегендә кислород һәм азотлы гетероциклик 1,3‑диоксацикландар рәте берләшмәләренең гомоген‑гетероген синтезы өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып барыла.

50-нән ашыу фәнни баҫмалар, шул иҫәптән 16 авторлыҡ таныҡлығы авторы. Архитектура-төҙөлөшө факультетының һәм университетың Ғалимдар советы ағзаһы булып тора.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Ларионов Виктор Петрович

**Ларионов Виктор Петрович** ( 18 апрель 1935 йыл— 7 декабрь 2014 йыл) — педагог, физика уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ уҡытыусыһы (2000), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978),  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986).

## Биографияһы
Виктор Петрович Ларионов 1935 йылдың 18 апрелендә Ырымбур өлкәһе Кваркен районының Уртызыл ауылында тыуған.

Күрше ауыл урта мәктәпте 1953 йылда күрше Әбйәлил районындағы Гусев ауылында урта мәктәпте тамамлай, һуңынан Ҡыҙыл Башҡортостан ауылының ете йыллыҡ мәктәбендә математика һәм физика уҡытыусыһы булып эшләй. 1957 йылда армия хеҙмәтенән һуң Магнитогорск педагогия институтына уҡырға инә, уны 1962 йылда тамамлай, башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1961 йылда. 

1961 йылда уҡытыусы ҡатыны менән бергә Виктор Петрович Силәбе өлкәһе Агаповка районының Агаповка ауылына күсеп килә. 1962—1967 йылдарҙа  урындағы 1-се урта мәктәптә физика уҡытыусыһы булып эшләй.

Магнитогорск ҡалаһының 13-сө мәктәбендә эшләгән ваҡытында 1978 йылда Ларионов «РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеменә лайыҡ була һәм 1986 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1988 йылда Виктор Петрович Ларионов мәғариф хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Союз съезына делегат була.

Үҙенең педагогик эшмәкәрлеген Виктор Петрович Ларионов Рәсәй ФА Магнитогорск ҡалаһы лицейында дауам итә (МАОУ «Күп профилле лицей № 1» , Магнитогорск ҡалаһы), унда физика уҡытыусыһы булып 1997 йылдан 2009 йылға тиклем эшләй.

2000 йылда Ларионов Виктор Петровичҡа «Рәсәй Федерацияһының халыҡ уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исем бирелә, ул илдә был юғары исемгә лайыҡ булған беренсе һәм Магитогорск ҡалаһында был исемде алған берҙән-бер уҡытыусы.

Ларионов Виктор Петрович 2014 йылдың 17 декабрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены,
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ уҡытыусыһы,
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Учительская газета. Светлана Царегородцева. И тогда Ларионов "живописал" термометр... 
* Газета «Магнитогорский рабочий» № 184, 10 декабря 2014 года, стр. 4
Альфахор

***Альфахор*** (alfajor [alfaˈxor],ғәрәп: الفاخر) — традицион кондитер изделиеһы, уны Испанияның ҡайһы бер өлкәләрендә һәм Латин Америкаһы илдәрендә, шул иҫәптән Көньяҡ Америка, Үҙәк Америка һәм Мексиканы ла индереп, табырға мөмкин. Төп өлөшө ике ҡатламдан: араһына һөт карамеле йәки шәкәр пудраһы менән ҡапланған джем һалынған түңәрәк татлы печеньенан тора. Альфахорҙың күбеһендә — ике ҡатлам печенье һәм улар араһына һалынған эслек.

Көньяҡ Америкала альфахор Аргентина, Уругвай, Эквадор, Парагвай, Чили, Перу һәм Бразилияның көньяҡ төбәгендә йышыраҡ осрай. XIX быуат уртаһынан Аргентина менән Уругвайҙа был тәмлекәс ныҡ популяр булыуға ҡарамаҫтан, ул ғәрәп донъяһында барлыҡҡа килгән. А*льфахор* атамаһығәрәп телендәге الفاخر, [ælˈfæːxɪr] һүҙенән килеп сыға һәм «фантастик» йәки «бына тигән» тәмлекәс тигәнде аңлата. Тәүге тапҡыр альфахор Аль-Андалус булған заманда Иберияла барлыҡҡа килә.

## Төрҙәре

Альфахорҙың тағы ла бер популяр (хәйер, йыш ҡулланылмаһа ла) ингредиенты — аҡ йәки ҡара шоколад менән ҡаплатылыуы (альфахорҙарҙың күбеһе «ҡара» һәм «аҡ» төрҙә һатыла). Тағы бер төрө «*de Alfajor nieve*» тип атала, быныһы шоколад урынына «ҡар» менән ҡаплана (йомортҡа ағы һәм шәкәр ҡатышмаһынан барлыҡҡа килә).  Перуан альфахорҙары шәкәр пудраһы менән ҡаплана, ә печеньелар араһына blanco manjar (аҡ тәмләткес) һалына. Альфахор, ғәҙәттә алюминь фольгаға төрөп һатыла. Мексикала альфахор - кокостан әҙерләнгән өс төҫлө тәм-том. Никарагуала альфахорҙың Канар утрауҙарында таралғаны өҫтөнлөк ала. Был тәм-том төрлө ҡуҙаҡлыларҙың онона какао һәм меласса ҡушып әҙерләнә һәм пластикҡа йәки майлы ҡағыҙға төрөлә.

Альфахорҙарҙың башҡа төрҙәре ингредиенттары (мәҫәлән, арахис ҡушып) һәм эслектәре менән генә айырыла

Испанияның Кадис провинцияһында бөтөнләй икенсе төрлө кондитер изделиеһы *альфахор* тип атала. Улар он, бал, миндаль һәм бер нисә тәмләткес, мәҫәлән, дәрсен ҡушып әҙерләнә . Йышыраҡ Раштыуа  байрамында һатыла.

## Галерея

## Тышҡы һылтанмалар

* Альфахорес (рецепт на русском)
* Alfajores TRADICIONALES CORDOBESES
* Alfajores de Argentina (испанский, английский)
* El Blog De Los Alfajores
* Alfajores Balcarce (испанский, английский)
* Alfajores Guaymallen
* Alfajores HAVANNA
* Alfajores Jorgito
* Alfajores Merengo (Santafesino Type)  (испанский, английский)
* Alfajores Estancia El Rosario (Cordobes Type) (испанский, английский)
* Alfajores Portezuelo (испанский, английский)
* Alfajor Ibope made entirelly from Carob tree fruit  (испанский)
* Alfajor Bits’nBites, non traditional Mexican alfajor (испанский)
Синельников Василий Григорьевич (яҙыусы)

**Синельников Василий Григорьевич** (24 апрель 1918 йыл — 23 февраль 2004 йыл) — СССР яҙыусыһы, педагог һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Василий Григорьевич Синельников 1918 йылдың 24 апрелендә Ырымбур губернаһының Рассыпной станицаһында күп балалы ғаиләлә тыуған.

1932 йылда Ырымбур техник станцияһы янындағы электротехниктар курсын тамамлағандан һуң шунда инструктор, һуңынан станцияның авиамодель лабораторияһында мөдир булып эшләй. 1938 йылда Ырымбур педагогия институтына уҡырға инә, уны Бөйөк Ватан һуғышынан һуң тамамлай.

Һуғыш ваҡытында хәрби-һауа көстәрендә хеҙмәт итә, Сталинград һәм Курск ҡалаларында, Ҡырымда, Молдавия һәм Чехословакияла һуғыштарҙа ҡатнаша. Һуғышты Берлинда тамамлай.

Институтты тамамлағандан һуң (ситтән тороп), Василий Григорьевич 1948 йылдан алып Ырымбур ҡалаһының 34-се һәм 44-се мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1960 йылдан алып 1962 йылға тиклем өлкә крайҙы өйрәнеү буйынса музейҙың фән буйынса директор урынбаҫары була. 1962 йылдан 1975 йылға тиклем өлкә крайҙы өйрәнеү буйынса музей директоры. Шулай уҡ яҙыусы булараҡ билдәле була, уның китаптары араһында — «Оренбургский „Золотой колос“» (1975), «Знакомьтесь, Оренбуржье» (1970). Синельников ҡатнашлығында «Ырымбур өлкәһе атласы» (1969) нәшер ителә. Ул шулай «Форштадт» Ырымбур казактары мәҙәниәте үҙәген ойоштороусыларҙың береһе булып тора. Оҙаҡ йылдар Бөтә Рәсәй Педагогия өлкә йәмғиәтенең президиум ағзаһы (1952—1972), Тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәрен һаҡлау буйынса өлкә йәмғиәтенең президиум рәйесе урынбаҫары булып тора (1964—1972).

2004 йылдың 23 февралендә вафат була

Ырымбур өлкәһе Дәүләт архивы фондында В. Г. Синельниковтың документтары һаҡлана.

## Наградалары
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «Праганы азат иткәне өсөн», «Берлинды алған өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары бар.

## Сығанаҡтар
* Исследователи Оренбургского края : библиографический указ. / ОУНБ им. Н. К. Крупской; сост. Н. Н. Факеева. Оренбург, 1993.
* Василий Григорьевич Синельников. // Книга памяти. 2004 год. Оренбург, 2005.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Синельников Василий Григорьевич
Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы

**Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы** (8 август 1952 йыл) — ғалим-селекционер, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2006).

## Биографияһы
Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы 1952 йылдың 8 августында БАССР-ҙың Ғафури районы Бурлы ауылында тыуған, урындағы урта мәҡтәптән һуң 1975 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1972—1976 йылдарҙа Әбйәлил районының Байым урта мәктәбендә эшләй.

1976 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында (БНИИСХ) эшләй. 1999 йылда өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, 2012 йылдан лаборатирия мөдире вазифаларын башҡара.

2006 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетында «ауыл хужалығы фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостандың Урал алды далаларында минераль ашламалар тәьҫирендә  ҡарабойҙай һәм тары культураларын формалаштырыуға арналған.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге ярма культуралары селекцияһына арналған. Мәғәфүрова тарафынан ҡарабойҙайҙың Агидель, Башкирская красностебельная, Илишевская, Инзерская, Светлана, Уфимская сорттары сығарыла, Башҡортостанда ярма культураларын үҫтереү буйынса тәҡдимдәр яһала. 

Мәғәфүрова Флүрә Фаат ҡыҙы 20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Новосёлов Виктор Фёдорович

**Новосёлов Виктор Фёдорович** (2 март 1929 йыл) — инженер механик. Техник фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Рәсәй Федерацияһының (1979), БАССР-ҙың (1973) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1979).

## Биографияһы
Виктор Фёдорович Новосёлов 1929 йылдың 2 мартында Урал өлкәһе Новосёлов ауылындатыуған. 1953 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлай. 1956 йылдан алып Өфө нефть институтында эшләй: 1962—1964 йылдарҙа нефть механикаһы факультеты деканы, 1963—1993 йылдарҙа нефтте һәм газды ташыу һәм һаҡлау кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1956—1958 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү Ғилми-тикшеренеү институтында лаборатория етәксеhе вазифаһын биләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефтте һәм нефть продукттарын үткәргес торбалар ярҙамында ташыу технологияһына арналған. В. Ф. Новоселов ҡатнашлығында ҡуйылығы юғары булған нефть продукттарының горизонталь үткәргес торбалар эсендә ҡаты фаза барлыҡҡа килтереп ҡатыуы, ҡуйы булмаған нефть продукттарының ирекле конвекция шарттарында һыуыныуы процестары тикшерелгән. Уның тарафынан һурҙырып ҡыуҙырыу күләме кәмегәндә бер көпшәле үткәргес торбаларҙы һәм күп көпшәле үткәргес торбалар системаларын рациональ тултырыу теорияһы, бер нисә нефть продуктын бер үткәргес торба буйлап эҙмә эҙ һурҙырыу технологияһы эшләнгән. Асыштары үткәргес торба транспортында индерелгән.
 
В. Ф. Новоселов — 300 ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 12 уйлап табыу авторы.

**Төп ғилми хеҙмәте:**

Транспортирование вязких нефтей и нефтепродуктов по трубопроводам. М., 1973 (авторҙаш);
 
Последовательная перекачка нефтей и нефтепродуктов по магистральным трубопроводам. М., 1976 (авторҙаш);

Типовые расчёты при проектировании и эксплуатации нефтебаз и нефтепроводов. Уфа, 2002 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Базазьянц Стелла Борисовна

**Стелла Борисовна Базазьянц** ( 9 май 1932 йыл — 11 сентябрь  2009 йыл) — сәнғәт   буйынса белгес, хәҙерге заман СССР һәм Рәсәй сәнғәте  буйынса белгес;  Мәскәү дәүләт университетының тарих факультеты сәнғәт фәне бүлеген тамамлаусы (1958); 1989 йылдан 1992 йылға тиклем осорҙа «Декоративное искусство СССР» журналының баш мөхәррире була; РФ  сәнғәтенең атҡаҙанған  эшмәкәре һәм Рәсәй Сәнғәттәр  академияһының академигы; 1991 йылдан 1997 йылға тиклем Мәскәү Галереялары ассоциацияһы президенты (АМОГ).

## Биографияһы
Стелла Базаньянц 1932 йылдың 9 майында  Мәскәүҙә  тыуған;  1952 йылда М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты  (МДУ) тарих факультетының сәнғәт фәне бүлегенә уҡырға инә.  1956 йылда профессор Юрий Коллинскийҙың фәнни етәкселеге аҫтында башҡарылған диплом эшен яҡлай. 1963 йылда Стелла Борисовна Базаньянц СССР рәссамдарының  Мәскәү Союзы ағзаһы булып тора.

Стелла Борисовна «Декоративное искусство СССР»  журналында эшләй башлай: 1957—1976 йылдарҙа  журналдың бүлек мөдире  булып тора; 1976 йылдан 1989 йылға тиклем осорҙа баш мөхәррир урынбаҫары вазифаһын биләй, ә 1989 йылда баш мөхәррир булып тора — был вазифала 1992 йылға тиклем  ҡала. 1991—1997 йылдарҙа Мәскәү   галереялары  ассоциацияһы президенты вазифаһын биләй (АМОГ). 1988 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исемен ала; артабан Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре  исеменә лайыҡ була. XXI  быуатта инде, 2012 йылда, сәнғәт белеме бүлеге буйынса Рәсәй сәнғәттәр академияһының академигы була. 2019 йылдың 11 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була.

## Эштәре

* «Художник, пространство, среда». М., 1983;
* «А. В. Васнецов». Монография, М., 1989;
* Каталог «Московские галереи», 1995;
* Каталог о галеристах. М., 1993;
* Статья в каталоге выставки «Гиперреализм и его окрестности». М., 2007;
* Статья в каталоге выставки «Русская метафора». М., 2007;
* Статья «Rara avis» (о художнике Сергее Есаяне). ДИ. М., 2008;
* Серия статей по современному интерьеру в журнале-газете «Стиль жизни» — «Место встречи изменить нельзя», «Москва обречена на любовь», «Музей современного искусства»: № 22, 23, 29 — 1998; 31,32 — 1999; 40 — 2000.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Ғәбитов Ринат Хәмит улы

**Ғәбитов Ринат Хәмит улы** (1 февраль 1943 йыл — 16 июнь 2016 йыл) — фән-ғалим-хоҡуҡ белгесе. Халыҡ-ара информатизация академияһының мөхбир ағзаһы (1995), юридик фәндәр докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2000).

## Биографияһы
Ринат Хәмит улы Ғәбитов 1943 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Боҙаяҙ районы Бекетов ауылында тыуа.

Мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетына уҡырға инә һәм унан 1975 йылда дипломлы белгес булып сыға. Хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында башлай һәм ғүмер буйы шунда эшләй. 1995—2011 йылдарҙа Экология, хеҙмәт һәм финанс хоҡуғы кафедраһы мөдире була. 1986 йылда «Атмосфера һауаһын хоҡуҡи һаҡлау» темаһына — кандидатлыҡ, 2000 йылда «Заманса шарттарҙа ер атмосфераһын хоҡуҡи һаҡлауҙың теоретик проблемалары» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Ғалим 2016 йылдың 16 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре экологик хоҡуҡ проблемаларына арнала. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Теоретические проблемы организации правовой охраны атмосферы Земли в современных условиях. Уфа, 2000. 
* Теория воздухоохранного права. Уфа, 2003.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2000)
* Башҡортостан Республикаһы Фән, юғары һәм урта һөнәри белем биреү дәүләт комитетының Маҡтау ҡағыҙы 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Ринат Хамитович Габитов
Мате

**Мáте**, матэ, па­ра­гвай­ сәйе — напиток из высушенных и измельчённых листьев *Парагвай падубаһының* киптерелгән һәм ваҡланған япраҡтарынан әҙерләнгән эсемлек. Көньяҡ Америка илдәрендә: Аргентина, Парагвай, Уругвай һәм Бразилияның көньяҡ төбәгендә ул киң ҡулланыла.

Мате оказывает тонизирующее действие на центральную нервную систему за счёт содержанияСоставына кофеин булыу сәбәпле, мате үҙәк нервы системаһы тонусын күтәрә, падуба япраҡтарында кофеин миҡдиры 0,7—2,0 процент, ә 100 грамм әҙер эсемлектә 30—60 мг тәшкил итә.

## Тарихы
Кевропа кешеләре Көньяк Америкаға аяҡ баҫҡанға тиклем был континенттың ерле халҡы Парана и Парагвай йылғалары бассейндарында ҡырағай килеш үҫеп ултырған матены ҡуллана. XVII быуатта Междуречьела (Аргентина) иезуиттар Парагвай падубаһын үҙҙәре сәсеп үҫтерә башлай, һәм ошо шөғөл XVIII быуат аҙағына тиклем дауам итә, шуға ла был эсемлекте «иезуит сәйе» тип тә атайҙар). Аҙаҡ мате әҙерләү онотолоп тора. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында мате сәйен әҙерләү ҡайтанан тергеҙелә. Тап ошо хәл Аргентинаға Бразияның көньяҡ райондарынан күбеһенсә поляктар һәм немецтарҙан торған күскенселәрҙе килтерә.

; Исеме

«Мате» — испан һүҙе, ул кечуан телендәге *mati*, һүҙенән килеп сыҡҡан һәм эсемлек ҡойоу өсөн ҡабаҡтан эшләнгән һыйымды (шешә формаһындағы) аңлата. Эсемлек әҙерләү өсөн йыйылған падуб япраҡтары испанса «ерба мате» () була, тәржемәһе — «мате үләне». Урыҫса әйтелештә баҫым «мате» һүҙенең аҙаҡҡы ижегенә, ә испанса әйтелештә тәүге ижегенә төшә.

## Әҙерләү
Матены ттрадицион ысул менән әҙерләү һәм ҡулланыу түбәндәгесә: теләһә ниндәй һауыт-һабаның (сынаяҡ, көрөшкә, стакан) өстән ике өлөшөнә еткәнсе мате үләнен һалалар. Уға фильтрлы көпшәне (бомбиль) батырып ҡуялар һәм көпшә батырылған урынға 15 градусҡа тиклем йылытылған һыуҙы бер ни ҡәҙәр ҡоялар. Һыу, үлән ҡатламы аша үтеп, ундағы матдәне иретә. Шунда уҡ эсемлекте ҡуллана башларға мөмкин. Эскән ваҡытта бер нисә тапҡыр һыу өҫтәп алырға була.

## Шулай уҡ ҡара
* Терере — һыуыҡ мате, йәки парагвайса мате.
* Кудин — киң япраҡлы падуб япраҡтарынан әҙерләнгән ҡытай эсемлеге.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

; Энциклопедик мәҡәләләр

* 
*
Ерохин Владислав Всеволодович

**Ерохин Владислав Всеволодович** (1 ноябрь 1936 йыл— 22 ноябрь 2014  йыл) — совет, Рәсәй фтизиатры; медицина фәндәре докторы, профессор (1991); РМФА мөхбир ағзаһы (2004),   Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Владислав Всеволодович Ерохин 1936 йылдың 1 ноябрендә Ворошилов ҡалаһында (хәҙер Приморье крайы, Уссурийск ҡалаһы)  — совет
1960 йылда Һарытау медицина институтын «дауалау эше»  һөнәре буйынса тамамлай, 1962 йылда  — фтизиатрия буйынса СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 3-сө Баш идаралығы ҡарамағында клиник ординатураны тамамлай. 1962—1964 йылдарҙа  табип-фтизиатр, СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 52-се  медицина часында туберкулезға ҡаршы бүлек мөдире булып эшләй (Кирово-Чепецк).

1967 йылдан  РМФА/СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Туберкулездың ғилми-тикшеренеү институты  (ЦНИИ) үҙәгендә: аспирант (1964—1967), кесе  ғилми хеҙмәткәр, һуңынан өлкән ғилми хеҙмәткәр (1967—1980); лаборатория етәксеһе, лаборатория-эксперименталь бүлеге мөдире(1980—1991); фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары, ваҡытлыса директор бурыстарын үтәүсе (1991—1999); директор, бер үк ваҡытта  патанатомия, электрон микроскопия һәм биохимия бүлеге мөдире булып эшләй (1999).

Рәсәй фтизиатрҙары йәмғиәте президенты,  «Туберкулез и болезни легких»  журналының баш мәхәррире; Европа респиратор йәмғиәтенең туберкулез һәм үпкә ауырыуҙары  менән  Халыҡ-ара көрәш союзы комиссияһы ағзаһы.  

2014 йылдың 22 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була, Котляков зыяратында  ерләнгән (участка 59а).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре —туберкулез  шешеүен өйрәнеү, туберкулез формаларының көсәйеү патогенезы, үпкәнең сурфактант системаһы нормала һәм патологияла.

1968 йылда кандидатлыҡ (Иммунологические реакции лёгких при экспериментальном туберкулёзе по данным гистохимии и электронной микроскопии»)  диссертацияһын, 1975 йылда   докторлыҡ диссертацияһын яҡлай («Субклеточная морофлогия легких при экспериментальном туберкулезе»).

400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография, дәреслектәр, шулай уҡ  методик әсбаптар  һәм ҡулланмалар, патенттар  авторы.

## Бүләктәре һәм танылыуҙары


* «һаулыҡ һаҡлау отличнигы» (1981)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1987)
* «Мәскәүҙең 850-йыллығы  иҫтәлегенә» (1997)
* Рәсәй Минюст ГУИН иҫтәлекле билдәһе (2001)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2002)
* «Рәсәй Минюст  200-йыллығы иҫтәлегенә» (2002)
* Федор Гааз миҙалы (2006)
* Почет ордены (2012)
* «Ҡалмыҡ халҡының Рәсәй дәүләте составына үҙ ирке менән  инеүенең 400-йыллығы айҡанлы»
* Рәсәй Федерацияһының  атҡаҙанған фән эшмәкәре
* Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының  Хөкүмәт премиялары
* фтизиатрия буйынса РФМА академигы А.Г. Хоменко исемендәге РФМА Президиумы премиялары.

## Хәтер
Һарытау дәүләт медицина университетнда  Ерохин  уҡыуҙары  үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Гнауа (музыка)

**Гнауа музыкаһы** — африкандар, берберҙар һәм ғәрәптәрҙең дини йырҙары һәм ритмдары ҡатнашмаһы. Ул үҙендә музыканы ғына түгел, уны доға һәм тормош байрамын символлаштырған акробатик бейеүҙәрҙе лә берләштерә. Музыканың формалаштырыусы күп кенә элементтары Тропик Африканан, анығырағы Сахелдән булыуға ҡарамаҫтан, уны йышыраҡ Төньяҡ Африкала, башлыса Марокко һәм Алжирҙа башҡаралар.

Гнауа — мәҙәни аспектта ике мәғәнәгә эйә термин. Ул шундай уҡ атамалы халыҡҡа хас булған дини-рухи тәртиптәрҙе билдәләү өсөн дә, уларҙың рухи тормошон сағылдырған музыға өсөн дә ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гнауа

## Һылтанмалар
* World Music Central
* ptwmusic.com
Евтушенко Евгений Викторович

**Евтушенко Евгений Викторович** (29 июль 1962 йыл) — иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006). 2006—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш министры.

## Биографияһы
Евгений Викторович Евтушенко 1962 йылдың 29 июлендә Ырымбур өлкәһе Ташлы районы Вязовое ауылында тыуған.. 1984 йылда «Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларында иҡтисад һәм идара итеү» һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң — Өфө синтетик спирт заводында, артабан 1985 йылдан алып «Башнефтехимзаводы» берекмәһендә эшләй. 1986—1988 йылдарҙа Өфө нефть институтында өлкән инженер була. 1991 йылда ошо институтта аспирантура тамамлай. 1992 йылдан башлап башлап Өфө нефть эшкәртеү заводының баш бухгалтеры, 1995 йылдан — «Нефтехиминвест» ЯАЙ-ның (Өфө) генераль директоры. 1998 йылда ҡабаттан ӨДНТУ-ға эшкә ҡайта һәм 2012 йылға тиклем шунда эшләй. 2001 йылдан алып — иҡтисад һәм менеджмент факультеты деканы, 2004 йылдан — Иҡтисад институты директоры. 2006 йылда — нефть һәм газ сәнәғәте предприятиенда иҡтисад һәм идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2006—2010 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш министры. 2012 йылдан башлап Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы уҡытыусыһы..

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте предприятелары эшен стратегик планлаштырыу, ойоштороу, идара итеү, яңыртыу һәм һөҙөмтәлелеген күтәреү мәсьәләләренә арналған.

### Төп ғилми хеҙмәттәре
* Методические основы реструктуризации нефтеперерабатывающего предприятия в условиях отрицательного воздействия внешних экономических факторов. Уфа, 2000;
* Модели и технологии реструктуризации нефтеперерабатывающего предприятия. М., 2003;
* Основы стратегической реструктуризации предприятия. М., 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сеймов Валентин Михайлович

**Сеймов Валентин Михайлович** (; 14 июнь 1928 йыл — 17 май 2008 йыл) — СССР һәм  Украина ғалимы. техник фәндәре докторы (1977), профессор (1988).

120-нән ашыу фәнни эштәр авторы һәм авторҙашы,  шул иҫәптән 5 монографияһы бар.

## Биографияһы
1928 йылдың 14 июнендә Түбәнге Волга крайының (хәҙер Волгоград өлкәһе)  Рябовский утарында тыуған.  

### Белеме
Урта белемде Ростов өлкәһенең Аҡсай станицаһында 1-се мәктәптә ала.  1947—1952 йылдарҙа Ленинград һыу инженерҙары транспорты  институтын (ЛИИВТ,  һыу коммуникацияларының Санкт-Петербург дәүләт университеты)  «инженер-гидротехник»  һөнәре буйынса тамамлай.

1956—1958 йылдарҙа УССР ФА гидрология һәм гидротехника институтында  аспирантурала «гидротехника»  һөнәре буйынса уҡый. 1959 йылда   «Исследование напряжений в плитах гидротехнических сооружений при учёте сил трения по контакту с основанием» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 1960 йылда техник фәндәр кандидаты дәрәжәһен ала. 1974 йылда «Некоторые динамические контактные задачи теории упругости и гидроупругости»  темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1977 йылда техник фәндәр докторы дәрәжәһенә лайыҡ була. Борис Андреевич Пышкиндың  тәрбиәләнеүсеһе.

### Эшмәкәрлеге
ЛИИВТ-ты  тамамлап, 1952—1955  йылдарҙа инженер-проектлаусы һәм Һарытауҙа төҙөлөш-монтаж һәм һыу аҫты-техник эштәрҙең  идаралығында өлкән инженер булып эшләй.

Кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, 1958 йылда, Украина ССР-ы Фәндәр академияһының гидрология һәм гидротехника институтында эшләй: кесе ғилми хеҙмәткәр (1958—1962), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1964—1971). Һуңынан институт УССР  Фәндәр академияһының гидромеханика институты тип атала башлай, һәм Валентин Сеймов директор вазифаһын башҡарыусы була, 1972 йылдан 1977 йылға тиклем ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары, 1976 йылдан 2007 йылға тиклем УССР ФА гидромеханика институтында шыйыҡсалы мөхиттә һығылмалы системалар динамикаһы  бүлегенең мөдире булып эшләй.

Валентин Михайлович Сеймов ғәмәли механика өлкәһендә фәнни мәктәпкә нигеҙ һала.  5 фән кандидаты  һәм 1 фән докторы әҙерләй. Механика буйынса Болгарияла II һәм II  Милли съездарҙа ҡатнаша, халыҡ-ара, Бөтә Союз, республика фәнни һәм фәнни-техник конференцияларҙа докладтар менән сығыш яһай. 

Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә —  УССР ФА Президиумы ҡарамағында «Гидромеханика» проблемалары буйынса ғилми совет ағзаһы, СССР ФА ышҡылыу һәм майлау ғилми советының «Теория контактного взаимодействия твердых тел» секцияһы ағзаһы,  «Механика» рефератлы журналының референты булып тора.

2008 йылдың 17 майында Киевта вафат була.  Ҡаланың Берковецкий зыяратында ерләнгән.

Күп миҙалдар менән наградланған, улар араһында «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыллыҡ айҡанлы» (1970), «Киевтың 1500-йыллығы иҫтәлегенә» (1982), «Хеҙмәт ветераны» (1984)  миҙалдары бар. КПСС Үҙәк Комитетының, СССР Министрҙар Советының, ВЦСПС-тың әһм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почет грамоталарына лайыҡ була.

## Сығанаҡтар
* Институт гидромеханики. — М.: Интерграфика, 2002. — 240 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Юрий Мажуга

**Юрий Мажуга** (13 апрель 1931 йыл) — совет һәм украин театр һәм кино актёры. СССР-ҙың халыҡ артисы (1981).
## Фильмографияһы
* Дөрөҫлөк (1957)
* Ғәжәп қатын (1977)