Химик ҡорал

**Химик ҡорал** — ағыулы матдәләрҙең ағыулы үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән күпләп юҡ итеү ҡоралы, уларҙы ҡулланыу саралары: артиллерия снарядтары, ракеталар, миналар, һауа бомбалары, газ ебәреү системалары, цилиндр газын осороу системалары, ВАП, гранаталар, шашкалар.Ядро һәм биологик (бактериологик) ҡорал менән бер рәттән күпләп юҡ итеү ҡоралына (WMD) ҡарай.

Химик ҡорал ҡулланыу төрлө халыҡ-ара килешеүҙәр менән бер нисә тапҡыр тыйыла:

* 1899 йылдағы Гаага конвенцияһы, уның 23-сө статьяһы берҙән-бер маҡсаты дошмандың кеше көсөн ағыулау булған ҡорал ҡулланыуҙы тыя;
* 1925 йылғы Женева протоколы;
* 1993 йылда химик ҡорал эшләүҙе, етештереүҙе, запасҡа сығарыуҙы һәм ҡулланыуҙы һәм уларҙы юҡ итеүҙе тыйыу тураһындағы конвенция.

## Химик ҡорал төрҙәре

Химик ҡорал түбәндәге характеристикалары менән айырыла:

# Ағыулаусы матдәләрҙең (агент) кеше организмына физиологик йоғонтоһо характеры ;
# тактик тәғәйенләнеше;
# яҡынлашып килгән һуғыу тиҙлеге;
# ғәмәлдәге ағыулаусы матдәнең сыҙамлылығы;
# ҡулланыу саралары һәм ысулдары.

Кеше организмына **физиологик тәьҫире** характеры буйынса ағыулы матдәләрҙең алты төп төрө бар:

* Нервы системаһына **тәьҫир итеүсе нервы ағыулаусы матдәләр**. Нервы ағыулаусы матдәләрҙең маҡсаты — мөмкин тиклем күберәк үлем осрағы булған шәхси составты (кадрҙарҙы) тиҙ һәм күпләп эшкә яраҡһыҙ итеү. Был төркөмдөң ағыулы матдәләренә *зарин,* *зоман, табун, Новичок* һәм *V-газ* инә.
* **Тире-шеш ағыулаусы матдәләрҙең тәьҫире**, ул башлыса тире аша зарарланыуға килтерә, ә аэрозоль һәм пар рәүешендә ҡулланғанда — шулай уҡ һулыш алыу системаһы аша инә. Төп ағыулы матдәләр — иприт, люизит.
* **Дөйөм ағыулы хәрәкәттең ағыулаусы матдәләре**, организмға эләгеп, кислородтың ҡандан туҡымаларға күсеүен боҙа.Был иң тиҙ тәьҫир итеүсе ағыулы матдәләр. Уларға гидроцианид кислотаһы һәм цианоген хлориды инә.
* **Тонсоғоу ғәмәленең ағыулаусы матдәләре**, башлыса үпкәгә тәьҫир итә. Төп ағыулаусы матдәләре — фосген һәм дифосген.
* **Психохимик ғәмәлдең ағыулаусы матдәләре**, күпмелер ваҡыт дошмандың кеше көсөн сафын сығарырға һәләтле. Был ағыулы матдәләр, үҙәк нервы системаһына тәьҫир итеп, кешенең нормаль психик эшмәкәрлеген боҙа йәки ваҡытлыса һуҡырлыҡ, һаңғыраулыҡ, ҡурҡыу, хәрәкәт функцияларын сикләү кеүек тайпылыштар тыуҙыра. Был матдәләр менән психик ҡаҡшау тыуҙырыусы дозаларҙа ағыуланыу үлемгә килтермәй. Был төркөмдөң ағыулы матдәләре — хинуклидил-3-бензилат (BZ) һәм лизергик кислоталы диэтиламид.
* **Асыу килтереү, ярһыу ғәмәленең ағыулаусы матдәләре**, йәки ирританттар ( — ярһыу). Ярһыу килтереүсе матдәләр тиҙ тәьҫир итә.  В то же время их действие, как правило, кратковременно, поскольку после выхода из заражённой зоны признаки отравления проходят через 1—10 мин. Үлемесле тәьҫире организмға минималь һәм оптималь һөҙөмтәле дозаларҙан тиҫтәләрсә—йөҙ тапҡырға күберәк дозалар ингәндә генә мөмкин. Ярһыу килтереүсе ағыулы матдәләргә күҙ йәштәрен сығарыу, сөскөрөү, тын юлдарын ҡыҫыу (шулай уҡ нервы системаһына йоғонто яһауы һәм тиренең зарарланыуына килтере) инә. Күҙ йәштәрен сығарыусы матдәләр (лакриматорҙар) — CS, CN (хлорацетофенон) һәм PS (хлорпикрин). Сөскөртөү матдәләр (стерниттар) — DM (адамсит), DA (дифенилхлорарсин) һәм DC (дифенилцианарсин). Күҙ йәштәрен һәм сөскөрөү тәьҫирен берләштергән ағыулы матдәләр бар. Ярһыу килтереүсе ағыулы матдәләр күп илдәрҙә полиция хеҙмәтендә тора һәм шуға күрә полиция, йәки үлемесле булмаған махсус ҡорал саралары (махсус ҡоралдар) тип классификациялана.

Дошмандың кеше көсөн туранан-тура тар-мар итеү маҡсатын ҡуймаған башҡа химик берләшмәләрҙе ҡулланыу осраҡтары ла бар. Әйтәйек, 1854 йылда Севастополь ҡамауында (ҡара. Ҡырым һуғышы) британ ғәскәрҙәре одоранттар, йәки «һаҫыҡ бомбалар» ҡулланған. Вьетнам һуғышында АҠШ ағастарҙан япраҡтарҙың төшөүенә сәбәпсе булған *дефолианттар* ҡуллана, атап әйткәндә «Агент Оранж», унда үтә ағыулы 2,3,7,8-ТХДД була.

Тактик классификация буйынса ағыулы матдәләр төркөмдәргә хәрби тәғәйенләнеше буйынса бүленә:

* үлемесле — кеше көсөн юҡҡа сығарыу өсөн тәғәйенләнгән матдәләр, уларға нервы-паралитик, тире-шеш, дөйөм ағыулы һәм тонсоҡтороусы ағыулы матдәләр инә;
* кеше көсөн ваҡытлыса сафтан сығарыу — бер нисә минуттан алып бер нисә тәүлеккә тиклем ваҡытҡа дошмандың кеше көсөн сафтан сығарыуҙы тәьмин иткән матдәләр. Уларға психотропик (инкапаситанттар) һәм ирританттар инә.

Әммә үлемесле булмаған матдәләр ҙә үлемгә килтереүе мөмкин. Атап әйткәндә, Вьетнам һуғышы йылдарында АҠШ армияһы газдарҙың түбәндәге төрҙәрен ҡуллана:

* CS — ортохлоробензилиден малононитрил һәм уның рецепт формалары;
* CN — хлорацетофенон;
* DM — адамсит йәки хлордигидрофенарсазин;
* CNS — хлропикриндың рецепт формаһы;
* BA (BAE) — бромацетон;
* BZ — хинуклидил-3-бензилат.

АҠШ хәрбиҙәренең мәғлүмәттәре буйынса, газдар үлемесле булмаған концентрацияларҙа ҡулланылған. Әммә Сорбонна медицина факультеты профессоры Фрэнсис Кан билдәләүенсә, Вьетнамда CS газы үлемесле ҡорал (сикле арауыҡтарҙа күпләп ҡулланыу)  булған шарттарҙа  барлыҡҡа килгән.

Тәьҫир итеү тиҙлеге буйынса тиҙ тәьҫир итеүсе һәм әкрен тәьҫир итеүсе ағыулы матдәләр бүленә. Тиҙ тәьҫир итеүселәргә нервы-паралитик, дөйөм ағыулаусы, ярһыу килтереүсе һәм ҡайһы бер психотроп матдәләр инә. Әкрен тәьҫир итеүсе матдәләргә тире-шеш, тонсоғоу һәм айырым психотроп матдәләр инә.

Емергес һәләтте һаҡлау оҙайлығына ҡарап, ағыулы матдәләр ҡыҫҡа ваҡытлы эш итеү (ҡыҫҡа йәки көсһөҙ) һәм оҙайлы (ныҡ) матдәләргә бүленә. Беренсеһенең зарарлы эффекты минуттарҙа иҫәпләнә (AC, CG). Һуңғыһының ғәмәле ҡулланғандан һуң бер нисә сәғәттән бер нисә аҙнаға тиклем дауам итеүе мөмкин.

Беренсе донъя һуғышы йылдарында химик ҡорал хәрби хәрәкәттәрҙә (Варшава, Осовец һ. б.) бик киң ҡулланыла, әммә, ғәмәлдәренең үлемесле булыуына ҡарамаҫтан, ул түбән һөҙөмтәлелек күрһәтә. Ҡулланыу мөмкинлеге елдең һауа торошона, йүнәлешенә һәм көсөнә ныҡ бәйле булған; күпләп ҡулланыу өсөн яраҡлы шарттарҙы ҡайһы бер осраҡтарҙа аҙналар буйы көтөргә тура килгән. Һөжүм ваҡытында химик ҡорал ҡулланғанда, уларҙы ҡулланған яҡ үҙе үҙенең химик ҡоралынан юғалтыуҙар кисерә, ә дошмандың юғалтыуҙары һөжүмдең традицион артиллерия әҙерлегенән юғалтыуҙарҙан артыҡ булмай. Беренсе донъя һуғышы тарихсыһы Сергей Геннадьевич Нелипович фекеренсә, химик ҡоралдың һөҙөмтәлелеге түбән булыуы үҙ-ара «күпләп ҡырыу ҡоралын ҡулланыуҙы тыныс ҡына кире ҡағыуға» килтерә һәм артабанғы һуғыштарҙа химик ҡоралды күпләп хәрби ҡулланыу күҙәтелмәй.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Германияның химик һуғыш башланыуына әҙерлек сиктәрендә, СССР ирекмәндәргә химик ҡорал ҡулланыу буйынса тәжрибә үткәрә. 1941 йылдың июлендә Мәскәүҙә медицина студенттары (ирекмәндәр араһында) һайлап алына, уларға һул ҡулының тиреһенә иприт һәм люизит тамсылары һалына. Иприт һәм люизит локаль анальгетик йоғонто яһағанға күрә, ирекмәндәр ҡулланғанда ауыртыуҙы һиҙмәгән. Ирекмәндәр бер нисә көн Любянкала, тиренән зарарланыу эҙҙәре сыҡҡансы тороп ҡала. Бынан һуң тирелә асыҡ-көрән таптар ҡала һәм бөтә ирекмәндәрҙе өйҙәренә ҡайтаралар, был тәжрибәне кешегә һөйләү тыйыла.

XX быуат аҙағында, ғәскәрҙәрҙе WMD-нан һаҡлауҙың юғары үҫеше арҡаһында, хәрби ағыулаусы матдәләрҙең төп маҡсаты — дошмандың кеше көсөн ҡыҫырыҡлау һәм бығауҙау һанала.

## Тарих

### Химик ҡорал ҡулланыу менән бәйле һуғыштар һәм конфликттар

* Беренсе донъя һуғышы (1914—1918; бөтә яҡтар)

* Рәсәйҙәге граждандар һуғышы: Ярославль ихтилалы (1918; Ҡыҙыл Армия аҡтарға ҡаршы)
* Рәсәйҙәге граждандар һуғышы: Рәсәйҙең төньяғына сит ил хәрби интервенцияһы (1918—1919; Британия интервенттары Ҡыҙыл Армияға ҡаршы)
* Рәсәйҙәге граждандар һуғышы: Ҡырым һуғышы, (1919; Аҡ армия һәм британ интервенттары Ҡыҙыл Армияға ҡаршы)
* Рәсәйҙәге граждандар һуғышы: Орел-Кромский янындағы алыш, (1919; Аҡ армия Ҡыҙыл Армияға ҡаршы)
* Рәсәйҙәге граждандар һуғышы: Гимра ауылының штурмы (Дағстан), (1920; Ҡыҙыл Армия)
* Рәсәйҙәге граждандар һуғышы: Тамбов ихтилалы (1920—1921; Ҡыҙыл Армия баш күтәреүселәргә ҡаршы, 0016 бойороҡҡа ярашлы, 12 июнь)
* Татарбунар ихтилалыр (1924 йыл 15-18 сентябрь; Румын армияһы баш күтәреүселәргә ҡаршы).
* Риф һуғышы (1920—1926; Испания, Франция)
* Икенсе Итало-Эфиопия һуғышы (1935—1936; Италия)
* Икенсе ҡытай-япон һуғышы (1937—1945; Япония)
* Хәсән күлендә совет-япон сик буйы конфликты (1938; СССР, хата менән)
* Вьетнам һуғышы (1957—1975; Америка Ҡушма Штаттары)
* Төньяҡ Йеменда Граждандар һуғышы (1962—1970; Мысыр)
* Иран-Ираҡ һуғышы (1980—1988; ике яҡтан да)
* Ираҡ-курд конфликты (Ираҡ хөкүмәте көстәре «Анфаль» операцияһы барышында)
* Ираҡ һуғышы (2003—2010; баш күтәреүселәр)
* Икенсе чечен һуғышы (Грозныйҙы штурмлау ваҡытында 1999 йылдың 29 декабрендә боевиктар хлор һәм аммиак резервуарҙын шартлата).
* Сүриәлә граждандар һуғышы (2011 йылдан; хөкүмәт көстәре лә, ҡораллы оппозиция ла бер нисә тапҡыр бер-береһен химик ҡорал ҡулланыуҙа ғәйепләй. Иң билдәле осраҡтар — Хан аль-Асалда 2013 йылдың мартында булған ваҡиға һәм шул уҡ йылдың авгусында Гуталағы химик һөжүмдәр).

## Химик ҡорал ҡулланып теракт һөжүмдәре
1995 йылдың 20 мартында Аум Синрикё сектаһы Токио метрополитенында химик һөжүм яһай. Яҡынса 5000 кеше өҫкө һулыш алыу тракты менән етди ағыуланған, күптәренең күҙҙәре янған. 13 кеше һәләк була.

## Химик ҡорал менән геноцид акттарын тормошҡа ашырыу

* Икенсе донъя һуғышы йылдарында Германия оккупацияланған территорияларҙың граждандар, шулай уҡ хәрби әсирҙәр концлагерҙарында күпләп үлтереү өсөн «Циклон Б» ағыулы матдәһен ҡуллана.

## Ағыулы матдәләр ярҙамында енәйәтселек менән көрәш

### Сыуалыштар һәм демонстрациялар менән көрәш

Сыуалыштар һәм кәрәкмәгән сығыштар менән көрәшеү өсөн күп илдәрҙең властары үлемесле булмаған ағыулы матдәләр ҡуллана.
Ағыулы матдәләр түбәндәге формала ҡулланылырға мөмкин:

* химик матдәләр менән граната (Рәсәйҙә — «Черёмуха», «Дрифт»);
* аэрозоль спрейы (Рәсәй Федерацияһында — «Черёмуха 10М»).

## Рәсәйҙә химик ҡорал
1993 йылда Рәсәй Химик ҡорал конвенцияһына ҡул ҡуя, ә 1997 йылда ратификациялай.Был йәһәттән күп йылдар дауамында тупланған ҡоралды юҡ итеү өсөн «Рәсәй Федерацияһында химик ҡорал запастарын юҡ итеү» тип аталған федераль маҡсатлы программа ҡабул ителә. Тәүҙә программа 2009 йылға тиклем проектлана, әммә финанс булмауы арҡаһында бер нисә тапҡыр оҙайтыла. 2014 йылдың апреленә Рәсәйҙең химик ҡорал запастарының 78 проценты юҡ ителгән. 2015 йылдың октябренә Рәсәй химик ҡорал запасының 92 процентын юҡ итте.

Рәсәйҙә химик ҡоралдың һигеҙ һаҡлағысы була, уларҙың һәр береһе юҡ итеү предприятиеһына тап килә:

* Покровка ауылы, Һамар өлкәһе Безенчук районы (Чапаевск-11) юҡ итеү заводы тәүгеләрҙән булып 1989 йылда хәрби төҙөүселәр тарафынан ҡуйылған, әммә бөгөнгө көнгә тиклем консервацияланған;
* Горный (Һарытау өлкәһе) (2008 йылда эшкәртеү тамамланған);
* Камбарка (Удмурт Республикаһы) (2009 йылда эшкәртеү тамамланған);
* Кизнер ауылы (Удмурт Республикаһы) (2013 йылда файҙаланыуға тапшырылған, 2017 йылда эшкәртеүҙе тамамлаған);
* Щучье (Ҡурған өлкәһе) (завод 2009 йылда сафҡа индерелә, 2015 йылда эшкәртеүҙе тамамлай);
* Марадыково ауылы (Марадыковский объекты) (Киров өлкәһе) (2006 йылда файҙаланыуға тапшырылған, 2015 йылда эшкәртеүҙе тамамлаған);
* Леонидовка ауылы (Пенза өлкәһе) (2008 йылда ғәмәлгә индерелә, 2015 йылда эшкәртеүҙе тамамлай);
* Почеп (Брянск өлкәһе) (2010 йылда файҙаланыуға тапшырылған, 2015 йылда эшкәртеүҙе тамамлаған).

2017 йылдың 27 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путинға Рәсәй Федерацияһының химик ҡоралын тулыһынса юҡ итеү тураһында хәбәр ителә..

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Диафильм "Граждандар оборонаһы. Ғәмәли стандарттар", 1984 йыл.
* Химик ҡоралһыҙландырыу асыҡ электрон журнал. Рәсәйҙә химик ҡоралды юҡ итеү процесы тураһында ентекле мәғлүмәт (Яңылыҡтар, документтар) — *Сайт ваҡытлыса юҡ (04.02.2010).*
* *Де-Лазари А. Н.* Химик ҡорал 1914—1918 бөтә донъя һуғышы фронттарында
* Владимир Воронов. Шайтандың һуңғы аргументы: Рәсәйҙә химик ҡорал тарихы тураһында, 1916—1941 йылдар // Индекс/Цензураға досье, № 12/2001.
* Владимир Воронов. Иприт урманы.  // Совершенно секретно, № 11 (258), 2010.
* Федоров Л. А. Рәсәйҙә иғлан ителмәгән химик һуғыш: Тирә-яҡ мөхиткә ҡаршы сәйәсәт, Мәскәү, 1995
* Ҡоралдар энциклопедияһы. Химик ҡорал