open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таулы (Һаҡмар ҡушылдығы)

**Таулы** — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына уң яҡтан (тамағынан 702 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км тәшкил итә.

Таулы йылғаһы — Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы. Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылы эргәһенән аға.

Таулы йылғаһы Майҙы (Майлы) һаҙынан башлана. Уның тәүге ҡушылдыҡтары: Уңғар, Морас, Мәтем, Рәжәп, Сыбалайыр, Саҡмағош.

## Этимологияһы
Тел белгесе М. Усманованың фаразлауынса, йылға атамаһы бөрйән ырыуы нуғай-бөрйән ырыу-араһының *таулы* этнонимына ҡарай. Икенсе Этҡол ауылында таулы ырыу-араһы вәкилдәре бар. Шулай итеп, был йылға буйында *таулылар* йәшәгән.

БАССР-ҙың топонимика исемлегендә *таулы* гидронимына «гористая», йәғни таулы, аңлатмаһы бирелә.

Икенсе Этҡол ауылы тарихын өйрәнеүсеһе А. Ә. Тажетдинов та 2005 йылда нәшер ителгән «Ел-дауылдар аша…» исемле китабында был атаманың килеп сығышына иғтибарын бүлә. Йылғаның һул яҡ ярында гел генә тауҙар теҙмәһе (Бейекҡыр, Раһай, Көрәй) булғанға күрә, йылға Таулы тип атала тигән фекергә ҡаршы мәғлүмәттәр килтерә: XVI быуатта Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш өлөштәре Рәсәй ҡулына күскәндән һуң, Иҙел-Ыҡ буйы халҡы Икенсе Этҡол тирәһенә күсенә. Күскенселәрҙең бер өлөшө бөрйән ырыуының бер тармағы булған *таулылар* булған. Улар ошо йылға буйында төпләнәләр, йылға атамаһы ла ырыу-ара исеменә бәйле.

Таулы ырыу-ара вәкилдәре Икенсе Этҡолдан тыш, Байымда һәм тарихсы Үтәғолов Р. И. фекеренсә, Баймаҡ районының 13 ауылында теркәлгән.

Зәки Вәлиди әҫәрҙәрендә лә *таулылар* ырыу-араһы телгә алына.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004860

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200486

— Бассейн коды — 12.01.00.005

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡаҙанболаҡ (йылға)

**Ҡаҙанболаҡ** — Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ҡаҫмарт йылғаһының һул яғынан (тамағынан 56 км
алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км тәшкил итә.

Ҡаҙанболаҡ йылғаһы, Яутейгән (Шайтан) (Ейәнсура районы) тауҙарынан башланып, Ҡаҫмартҡа ҡоя. Был йылғаны Сусаҡтау башынан ҡараһаң, бер урында ҡаҙан рәүешендә бормаланып ятҡаны күренә. Баш исеме «ҡаҙан» шунан алынған. «Болаҡ» һүҙе хәҙерге башҡорт телендә ҡулланылмай. Шишмә, йылға үҙәне, йылға тигәнде аңлата.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инеш башынан алып Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһы һыу хужалығы районының геомәғлүмәт системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005621

- Гидрологик өйрәнеү буйынса коды (ГӨ) — 112200562

- Бассейн коды — 12.01.00.005

- ГӨ буйынса томы — 12

- ГӨ буйынса сығарылышы — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡондорош

**Ҡондорош** () — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһының Йылайыр һәм Баймаҡ райондары биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Йылайыр йылғаһының уң яҡ яры буйлап 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км тәшкил итә.

Баймаҡ районы Ишмырҙа ауылы янында элекке йәйләү урыны *Ҡондорош буйы* исемен йөрөтә. I Бөрйән улусы, Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Баймаҡ районы территорияһы) составына Ҡондорош исемле ауыл ингән. Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районында Кундуровка ауылы бар. 1800 йылғы рәүиз мәғлүмәттәрендә Кундуровка ауылы телгә алына, унда яһаҡлы татарҙар һәм хеҙмәтле казактар йәшәй, барыһы 230 кеше.

## Этимологияһы
Л. Рашоньи Мағаш, Иҙәш, Ҡондорош, Бигәш атамаларын венгр теле менән бәйләй, уның ватандашы Д. Немет та этнонимия өлкәһендә башҡорт-венгр изоглостарын таба. Ж. Ғ. Кейекбаев венгрҙар менән бәйле атамалар төркөмөн тағы ла киңәйтә. Гидрономия өлкәһендә тикшеренеүҙәр башҡорт топонимияһында фин-уғыр сығышлы топонимдарҙың булыуын иҫбатлай.

Башҡорт теле белгесе М. Усманова фекеренсә, йылға атамаһы болғар-венгр *ҡондор* һүҙенән һәм *-ош* аффиксынан барлыҡҡа килгән.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө)/

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005089

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ)— 112200508

— Бассейн коды — 12.01.00.005

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Словарь топонимов Башкирской АССР. Уфа, Башкирское книжное издательство, 1980 г.
Таянды

**Таянды** ( - ауыл. Рәсәй Силәбе өлкәһенең Эткүл районы Яманйылға ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Ауыл Силәбе өлкәһенең көнсығышында, урман-дала зонаһында, Таянды күле буйында, Эткүл ауылынан көнбайыш-көньяҡ-көнбайышҡа табан (WSW) сама менән 34 километр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге - диңгеҙ кимәленән271 метр.

## Халҡы

; Гендер составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса халҡының составында ир-егеттәр - 48 %, ҡатын-ҡыҙҙар 52 % тәшкил иткән.

; Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында күпселекте  урыҫтар тәшкил иткән (82 %) .

## Урамдары
Ауыл урамы селтәрҙәре ете урамдан һәм ике тыҡрыҡтан тора.

## Этимологияһы
Ауыл атамаһы үҙе урынлашҡан Таянды күленән алынған. Таянды - башҡорт һүҙе, таяныр урын, таяныс мәғәнәһендә .

## Иҫкәрмәләр
Ҡарайылға (Һаҡмар ҡушылдығы)

**Ҡарайылға** — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һаҡмар йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

Йылға башының географик координаталары	51°56′33″ с. ш. 56°23′34″ в. д.HGЯO

Йылға тамағының географик координаталары 51°50′46″ с. ш. 56°20′11″ в. д.HGЯO

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006411

- Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200641

- Бассейн коды — 12.01.00.007

- Гө буйынса томы — 12

- Гө буйынса сығарылыш — 2

### Ҡушылдыҡтары (тамағынан км алыҫлыҡта)

- 1,8 км: Туйымбәт йылғаһы (пр.)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Яманйылға ауыл биләмәһе

**Яманйылға ауыл биләмәһе** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге Эткүл районы муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Яманйылға ауылы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһе сиктәре һәм статусы Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 16 ноябрендә ҡабул ителгән № 310-ЗО «Эткүл муниципаль районы статусы һәм уның составындағы ауыл биләмәләре тураһында» Закон менән билдәләнгән.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Яңғыҙ

**Яңғыҙ** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һайылмыш йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км тәшкил итә. Йылғаның һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк Богдановка ҡушыла.

## Исеменең килеп сығышы
Фараз буйынса, тәүҙә топоним ике һүҙҙән торған, Башҡортостандағы Яңғыҙ ҡайын («Одинокая береза») тибы буйынса, һуңыраҡ исемдең төп өлөшө төшөп ҡалған, ә билдәләмәһе («яңгыҙ») ҡалған. Икенсе версия буйынса, гидроним ир-ат яңғыҙлыҡ исеме Энгизға барып тоташа (исемдең килеп сығышы иран).

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Аҫбассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200007067

- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200706

- Бассейн коды — 12.01.00.007

- ГӨ буйынса томы — 12

- ГӨ буйынса сығарылышы — 2

## Иҫкәрмәләр
Ямаш (йылға)

**Ямаш** — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үрек йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км

## Ямаш атамаһының этимологияһы
*Ямаш* термины иран теленән туранан-тура тәржемә итеп алынған һүҙ, *Йама нәҫелдәре* мәғәнәһендә.
Ямаш йылғаһы буйында шул уҡ исемле ауыл бар. Был ауыл үҙенең күренекле шәхесе, XX быуатта йәшәгән көслө мулла Уйылдан Аҫылғужин менән данлыҡлы.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017972

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101797

— Бассейн коды — 10.01.02.003

— Гө буйынса томы — 11

— Гө буйынса сығарылыш — 1

### Ҡушылдыҡтары (тамағынан км алыҫлыҡта)
— 4,9 км: Олойылға йылғаһы (һул ҡушылдыҡ)

## Иҫкәрмәләр
Ниәт (йылға)

**Ниәт —** Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәһендә аға. Йылға тамағы Һайылмыш йылғаһының уң яры буйлап 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо 48 км тәшкил итә.

— Тамағынан йылғаның уң яры буйлап 14 км өҫтәрәк Искәгинтамаҡ йылғаһы ҡушыла

— Тамағынан 7 км өҫтәрәк йылғаның уң яры буйлап Ключ йылғаһы ҡушыла.

## Атамаһы
Ниәт топонимы ир-аттарҙың шәхси Ниәт исеменән килеп сыҡҡан (татарҙарҙа Ният, ҡаҙаҡтарҙа Ниет, башҡорттарҙа — Ниәтбай исеме билдәле), ул, үҙ сиратында, төрки «ниәт», «фекер» һүҙенә барып терәлә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы —  Оло Эйек йылғаһының ҡойған урынынан алып тамағына тиклем Һаҡмар йылғаһы. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006671.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Алатауайыры (йылға, Оло Шешәнәк ҡушылдығы)

**Алатауайыры**-Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә аға. Еҙем йылғаһы бассейнына ҡараған йылға, Оло Шешәнәк йылғаһы ҡушылдығы. Йылға буйында  йүкә, имән, йыла һәм саған үҫә, тауҙың текә битләүҙәрендә ҡарағай осрай. Уның буйында 1930 йылдарға тиклем  Ишембай районы Алатауайыры ауылы булған. 

Атамаһы «Алатау+ айыры» һүҙҙәренән алынған, Алатау- урындағы тау һырты, айыры- армыт, ҡушылдыҡ тигәнде аңлата. 
## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 
* Словарь топонимов Башкирской АССР
Мағаш (Һаҡмар ҡушылдығы)

**[[Мағаш]]** — Рәсәй Федерацияһындағы йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә аға. Йылға тамағы Һаҡмар йылғаһының уң ярынан 623 км өҫтәрәк урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 29 км

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһының инешенән алып Оло Эйек йылғаһына ҡойған еренә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһы һыу хужалығы районының геомәғлүмәт системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004990
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112200499
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

### Ҡушылдыҡтары (йылға тамағынан км алыҫлыҡта)

* 8,7 км: Яманташ йылғаһы (һул ҡушылдығы)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Башҡарҡы (йылға)

**Башҡарҡы** — Рәсәй йылғаһы, Свердловск өлкәһе буйлап аға. Йылға тамағы Ямбарка йылғаһының һул ярынан 18 км өҫтәрәк урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 20 км тәшкил итә.

Һыу объекты системаһы: Ямбарка → Нейва → Ница → Тура → Тубыл → Иртыш → Обь → Кара диңгеҙе.
## Тарихы
Урындағы халыҡ араһында таралған риүәйәт буйынса, йылғаның һәм ике ауылдың, Иҫке Башҡарҡының һәм Яңы Башҡарҡыаның атамаларын был ерҙәргә тәүге булып килеп төпләнгән башҡорт милләтле кеше менән бәйләйҙәр. Шунан киткән инде был бер аҙ үҙгәртелгән йылға исеме.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы —Реж (йылға Әйәт йылғаһынан башҡа (Реждың ҡушылдығы) сығанағынан башлап Әйәт һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Нейва (Невьян һыуһаҡлағысынан) уларҙың ҡушылғанына тиклем, йылғаның йылға бассейны — Тубыл. Бәләкәй йылға бассейны — Иртыш.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501812111200006464.

## Йылға биләмәләре аша аҡҡан тораҡ пункттар
* Яңы Башҡарҡы
* Иҫке Башҡарҡы

## Иҫкәрмәләр
Яңы Башҡарҡы

**Яңы Башҡарҡы** — Рәсәй, Свердловск өлкәһе, Горноуральский ҡала округы ауылы.

## Халҡы

## Географияһы
Ауыл Урал тауҙарынан көнсығышта Башҡарҡы йылғаһының ике ярында ята, ауыл һыҙатында йылға ҙур булмаған быуа барлыҡҡа килтергән. Екатеринбургтан, төньяҡта урынлашҡан, Түбәнге Тагилдан 60 км көньяҡ-көнсығышҡа, (юл буйлап 77 км), ҡала округының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә.

## Тарихы
Яңы Башҡарҡының атамаһы ошо урындарҙа беренсе булып төпләнгән башҡорт ир-атынан килеп сыҡҡан тип фаразлана. Яңы Башҡарҡы Башҡарҡы ауыл хакимиәтенә ҡарай. Шулай уҡ был биләмәгә Иҫке Башҡарҡы, Мокроусское һәм Сарапулка инә. Барлығы 784 кеше йәшәй был территорияла. Дача ауылы Сарапулкала теркәлгән бер ауыл кешеһе лә юҡ. Экологик яҡтан саф һауалы урын, бик шәп быуаһы һәм иҫ киткес шәп тәбиғәте үҙенә тарта. Екатеринбург ҡалаһы кешеләре бында өйҙәр һәм ер участкалары ала башлаған. 
Төп ауыл Екатеринбургтан 170 километрҙа Горноуральский ҡала округы составында. Батша замандарында бында дәүләт крәҫтиәндәренең Башҡар улусы булған. Хәҙерге көндәрҙә ул Урал биләмәләрендәге башҡа ауылдар кеүек, 600 кеше тирәһе кеше йәшәгән ғәҙәти ҙур булмаған ауыл. Эргәлә Яңы Башкарка ауылы.

## Инфраструктураһы
Ауылда почта һәм фельдшер пункты бар.

## Сәнәғәте
«Гидравлика» ЯСЙ-е

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Репортаж из Башкарки: как живет старинное уральское село 17 апреля 2019 г.
* Информация о Свердловской области и Урале 
* Новая Башкарка на карте
Алатауайыры ( Ишембай районы)

**Алатауайыры** (), *Ташбүкән* тип тә йөрөтөлгән— хәҙерге Ишембай районында булған, хәҙер юҡҡа сыҡҡан ауыл.Ҡолғона ауыл советына ингән.

## Тарихы һәм географияһы
Ауыл 1930-йылдарға тиклем Алатауайыры йылғаһы буйында (Еҙем йылғаһы бассейны) булған. 1865—1896 йылдар араһында Юрматы волосы Ташбүкән (Үрге Ташбүкән һәм Түбәнге Ташбүкән) ауылы кешеләре тарафынан нигеҙ һалынған . 1896 йылда 20 йортта 72 кеше ,1906 йылда— 25 кеше йәшәгән. Халыҡ малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән, ағастан төрлө кәрәк-яраҡ яһаған.
Алатауайыры Ташбүкәндән айырылып сыҡҡан Ҡалыу-Айыры, Урта-Айыры ауылдарына күрше булған. Ауылдың төп аймағы- Алатау-Айыры, Шауһөйәк, был аймаҡтың бер өлөшө Ташбүкәндә ҡалған.

## Топонимика
Айыры (төрки. телдәрҙә, башҡорт телендә) —армыт, тау армыты. Алата́у— «ала тау» (төрлө төҫлө). Топонимдың башҡортса атамаһы ) уртаҡлыҡ исемдәргә хас булмаған ике һүҙҙе ҡушып булдырылған.

## Әҙәбиәт
* Ишимбайская энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, С.567

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
http://ru.advisor.travel/city/Alatau-Ayry-1893809/photos
Еңгәй ауыл биләмәһе

**Еңгәй ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһы.Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районы муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Еңгәй ҡасабаһы.

## Тарихы
Ауыл биләмәһе сиктәре һәм статусы Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 17 сентябрендә ҡабул ителгән № 276-ЗО «Ҡыҙыл муниципаль районы статусы һәм уның составындағы ауыл биләмәләре тураһында» Закон менән билдәләнгән.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Этимологияһы
Ҡасаба башҡорт телендә Еңгәй тип йөрөтөлгән йылға буйында урынлашҡан һәм атама ла ошо йылға исеменән бирелгән. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип аңлата: "Зингейка, река, левый приток Урала, озеро, Чесменский район; поселок, Агаповский район; Зингейский, поселок, Кизильский район. В народе воспроизводится от казахского слова жинге (зинге), жингей — «сноха», «невестка». Возможно происхождение от тюркского мужского имени Зингерей, Зингей. Название могло относиться и к именованию казахского рода, обитавшего в долине реки.

Мәгәр Н. И. Шувалов атаған был төбәктәр тарихи башҡорт ерҙәренә ингән булған һәм атаманы башҡорттар биргән булыуы ла ихтимал. Еңгәй һүҙе башҡорт телендә — ағайҙың ҡатыны

## Иҫкәрмәләр
Ҡуййылға (йылға)

**Ҡуййылға ** () — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе үҙәк өлөшөндә Көньяҡ Урал буйындағы йылға. Уйылғаның һул, иң ҙур ҡушылдыҡтарының береһе (Тубыл бассейны).

Оҙонлоғо — 59 км

## Этимологияһы
XVIII быуат сығанаҡтарында — Койелга, Койжилга, Коилга тигән атамалары осрай. Башҡорт телендәге «ҡойо» һәм «йылға» һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, йәғни «ҡойо йылғаһы», йәки «йылға ҡойоһо» тигәнде аңлата тигән фараздар бар..

Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа:

Башҡорт телендәге «О» өнө топонимдарҙы урыҫ теленә әйләндергәндә «А» өнөнә, ә «У» өнө «О»-ға әйләнеүсән икәнен иҫәпкә алғанда, ошо фараз дөрөҫлөккә тап киләлер.

## Тамағы һәм инеше
Сыбаркүл районындағы Сыбаркүлдән баш ала. Ҡуййылға ауыл биләмәһендә Уйылға йылғаһына барып ҡоя. Өлкәнең ике — Сыбаркүл һәм Эткүл районы биләмәләрендә аға.

## Ҡушылдыҡтары
: ← Һул ҡушылдыҡтары
: → Уң ҡушылдыҡтары
* ← Головановский
* → Камбулат
* → Ҡоротамаҡ

## Ауылдар
Ҡуййылға йылғаһының уң ярына урынлашҡан ауылдар: Малково, Пустозерово, Травник, Щапин, Бурһыҡ, Звягино, Коелга.

## Файҙаланыу
Күп кенә ауылдар эргәһендә плотиналы быуалар төҙөлгән. Пустозёрово һәм Травники ауылдары араһында балыҡсылыҡ хужалығы бар.

## Һылтанмалар
* 
## Иҫкәрмәләр
Әпес (Үрек ҡушылдығы)

**Әпес** — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостандың Ишембай районындағы Әпес тауының көнсығыш битләүенән башлана.Ҡушылдыҡтары: Ҡарағасйылға,
 
## Әҙәбиәт
Ишимбайская энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, 71-се б.
Йоҡйылға (Ишембай районы)

**Йоҡйылға**- тәбиғи ыҙан, сик билдәһе (урочище), яҙғы осорҙа аҡҡан йылға. Ишембай менән Белорет райондары сигендә һуҙылып киткән Арҡа-Йорт һыртының төньяғында урынлашҡан.

## Әҙәбиәт
* 
*
Ҡарғалы (Һаҡмар ҡушылдығы)

**Ҡарғалы** —  Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Ырымбур өлкәһенең  Октябрьский һәм Һаҡмар райондары биләмәһенән аға.  Йылға оҙонлоғо 74 км. Площадь водосборного бассейна — 626. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 626 км².

Дикаревский тәбиғи сигенән башлана, йылға башынан йырын  буйынса көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә аға. Уранбаш ауылы, һуңынан Егорьевк, Искра һәм Светлый ауылдары аша үтә. Артабан Майорский янында Р-314 автомобиль юлы менән киҫешә. Түбәнге ағымдарында быуыла.  Йылға тамағы Һаҡмар һәм Татар Ҡарғалы ауылдары араһында Һаҡмар йылғаһының уң яры буйлап 40 км өҫтәрәк ҡушыла

Светлый ауылы янында киңлеге 30 м һәм тәрәнлеге 1 м. Йылғаның үҙәне урманһыҙ, тик Светлый һәм Майо янында икешәр ҙур булмаған урман бар.

## Исеме
Атаманың этимологияһы хаҡында бер нисә фараз бар. Уларҙың береһе буйынса, нигеҙендә — төрөк *ҡарға* — «һарыҡташ йәки таштар өйөмө». Ҡарғала, Каргалка, Ҡарғалы топонимдарының байтаҡ территорияла: Ҡаҙағстанда, Себерҙә, Көнбайыш Монголияла, Тывала, Көньяҡ  Уралда таралыуын күҙ уңында тоторға кәрәк

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ  бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар  Оло Эйек йылғаһына ҡойған ерҙән алып тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200007081.

### Ҡушылдыҡтары (тамағынан км алыҫлыҡта)
Объекттары тамағынан сығанағына тиклем тәртиптә һаналған.

* Ордын йырыны (уң)
* Ершов йырыны (һул)
* Пегов йырыны (һул)
* 58 км: Усолка (уң)
* Сквозной йырыны (һул)

## Иҫкәрмәләр
Еңгәй (Ҡыҙыл районы)

**Еңгәй** — Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районы ҡасабаһы. Еңгәй ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Ҡасаба аша Еңгәй йылғаһы аға. Район үҙәге Ҡыҙыл ауылына тиклем ара - 55 км.

## Халҡы
 Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасаба халҡы һаны 2010 йылда 1222 кеше тәшкил иткән (667 ҡатын-ҡыҙ һәм 555 ир-егет).

## Урамдары
Ҡасаба урамдары селтәре  20 урам, 4 тыҡрыҡ һәм 1 майҙандан тора.

## Иҫкәрмәләр
Бәлә (һырт)

**Бәлә**  — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостандың Ишембай районының көнсығыш сигендә урынлашҡан.
## Дөйөм характеристика
Ишембай районында Әбейауырыған (Оло Шешәнәк ҡушылдығы) менән Ҡарағасйылға (Нөгөш бассейны) араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 7 км, киңлеге 2 км тирәһе, абсолют бейеклеге 791,2 м. Битләүҙәре һөҙәк. 

Тау ҡомташ, алевролиттар һәм девон һәүерташтарынан тора. Өҫтөндә ҡараһыу һоро тау-урман тупраҡта киң япраҡлы урман (ҡайын, имән һ.б.) үҫә.

## Топонимика
Һырттың атамаһын күптәр «бәлә» һүҙенән алынған тип уйлай.Бәлә тауы Бөрйән районының Брәтәк ауылына ҡарай.

Хәҙерге ваҡытта тау атамаһы «бәлә» һүҙенән алынған кеүек булып күренһә лә, ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны фарсы телендәге «боло» һүҙенә бәйләй. «Боло» фарсы телендә- бейеклек, тау, иң юғары власть .
## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Карта Ишимбайского района 
*[ https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf  Словарь топонимов Башкирской АССР ]
Урта Бешәҙе

**Урта Бешәҙе** — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ялан Йылайыры йылғаһына уң яғынан (тамағынан 61 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км тәшкил итә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005072

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200507

— Бассейн коды — 12.01.00.005

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
## Бешәҙе йылғаһы шиғри юлдарҙа
	

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Шештимер (йылға)

**Шештимер** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Һайылмыш йылғаһына уң яғынан (тамағанын 53 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км тәшкил итә.

Ырымбур өлкәһе Октябрь районы Биҡҡол ауылы эргәһенән аға. Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы.

## Этимологияһы
Атаманың башҡа варианттары билдәле: Аштимер, Шештимер. Риүәйәт буйынса, яҙғы ташҡын ваҡытында Тимер исемле егет һәм бер ҡыҙ йылға аша сығырға булалар. Ҡыҙ егеткә: «Ашыҡ, Тимер!» — тип ҡысҡырған, әммә көслө һыу ағымы егетте алып киткән. шунан килеп сыҡҡан йылға исеме: Ашыҡ, Тимер// Аштимер//Шештимер//Шестимер. Ошо уҡ районда Шестимер исемле ҡасаба бар, уға йылға исеме бирелгән.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200007036.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Шарлыҡ (Һайылмыш ҡушылдығы)

**Шарлыҡ ( Шырлыҡ, русса Шарлык (Шарлычка) )** —  Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һайылмыш йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округына ҡарай. Йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006633

- Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200663

- Бассейн коды — 12.01.00.007

- Гө буйынса томы — 12

- Гө буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы

Йылға буйында Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ ауылы урынлашҡан. Шарлыҡ (Шырлыҡ) һүҙе үтеүе ҡыйын булған урынды аңлата. Был атаманың килеп сығыуының икенсе версияһы ла бар. Шарлыҡ ауылы тирәләй һәр саҡ күп йүкә ағасы үҫкән. Урындағы халыҡ йүкәнән сабата үргән. Шунан Шарлыҡ исеме киткән дә инде – "шарить лыко".

## Иҫкәрмәләр
Бикбулатбаш (тау,Ишембай районы)

**Бикбулатбаш** () —тау.  Башҡортостан.дың  Ишембай районы Хажы ауылынан  4,5 км алыҫлыҡта төньяҡ-көнсығыштараҡ  урынлашҡан .

Бейеклеге- 510,8 м. Һырттары текә,  йылға ярҙарын хасил итә.

Түбәһендә  геодезия  билдәһе тора.  Көнсығыш һыртында приток Шиҙе Кәрәмәлүк ( Карамалук) йылғаһы   башлана. Көньяғында шишмәләр бар.

Көнсығыштан Һайран ауылынан Ҡәҙерәле һыртына табан урындағы әһәмиәткә эйә булған юл үтә .

*Бикбулатбаш*тан йыраҡ түгел исемһеҙ түбәләр бар: 505,9 һәм  506,1 (көнсығыштараҡ); 486,5 (көнбайыштараҡ); 491,1 (төньяҡтараҡ).

Тауҙан  4,5 км алыҫлыҡта — Һайран  ауылы,  9,6 км алыҫлыҡта- Ишембай ҡалаһы.

Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора.

Тау өҫтөндә йүкә, тал үҫә. 

Тауҙың атамаһы  Бикбулат (кеше исеме) һәм баш (түбәһе, башы) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр
Урта Ҡарғалы

*Эта статья о притоке [[Сакмара|Сакмары]]. Статья о притоке Большой Каргалки с тем же именем находится [[Средняя Каргалка (приток Каргалки)|здесь]]*.

**Урта Ҡарғалы** — Рәсәйҙәге йылға. Рәсәй, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һаҡмар йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.

Йылға башының географик координаталары 52°09′56″ с. ш. 54°44′07″ в. д.HGЯO
Йылға тамағының географик координаталары 51°56′39″ с. ш. 55°10′26″ в. д.HGЯO

Ырымбурҙан алыҫ түгел, Урта Ҡарғалы йылғаһында ,серле урын - ҡулдан эшләнгән таш канал бар. 
https://vk.com/wall-66879314_19908?z=photo-66879314_457249176%2Fwall-66879314_19908

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200007104

- Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200710

- Бассейн коды — 12.01.00.007

- Гө буйынса томы — 12

- Гө буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы
Ҡарғалы атамаһының мәғәнәһе тураһында ике төрлө фекер йөрөй:

1) Элек йылға буйында тирәктәр үҫкән, унда ҡарғалар күпләп оя ҡорған һәм бала сығарған.

2) Борон был ерҙә Ғәле исемле кеше йәйләгән. Уны икенсе бер Ғәле исемле кеше менән бутамаҫ өсөн Ҡарға Ғәле тип йөрөткәндәр. Ҡарға Ғәле еңелләштерелеп, Ҡарғале, Ҡарғалы булып киткән http://distolimp.bspu.ru/template/guest/global/page.php?p=t_15_29.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ҡарғалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Биктәр (тау)

**Биктәр** — тау, Көньяк Уралдағы тау. Башҡортостандың Ишембай районының көнсығышында урынлашҡан.

## Дөйөм характеристика
Рәүҙәк һәм Кесе Рәүҙәк йылғалары араһында урынлашҡан.

Иң бейек түбәһе — 629 м. Тауҙың һырттары һөҙәк, көнсығыш яғында Ҡырынйорт йырыны һуҙылған.

Тау тоҡомо ҡомташ, венд аргиллиттары һәм конгломераттарынан тора. Биктәр һыртынан Ҡырынйортйылға— Кесе Рәүҙәк ҡушылдығы башлана. Өҫтө башлыса имән һәм йүкә ҡатыш урман менән ҡапланған.

Ошо уҡ атамалы Ерекле (Һикәҙе ҡушылдығы) йылғаһынан алып, көнсығышта Рәүҙәк инешенә тиклем һуҙылған Биктәр һырты (русса: Биктарь) бар.

## Атамаһының килеп сығышы
«Биктәр» атамаһын кеше исеменән алынған тип иҫәпләйҙәр. Ысынлап та был исем фамилияларҙа һаҡланып ҡалған. Бынан тыш, элекке ваҡыттарҙа төрки халыҡтар «биктар» (бик тар) тип хәрби кейемде (панцирь, доспехи, мәҫәлән, Дербент биктары) атаған.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  Словарь топонимов Башкирской АССР 
*  Карта Ишимбайского района
Харовск

**Харовск** — Рәсәйҙәге ҡала (1954 йылдан), Вологда өлкәһе Харовск  районының административ үҙәге.

Ҡала  Харовск  теҙмәһендә, Кубена йылғаһының һул яҡ ярында, Вологданан  төньяҡҡа табан 89 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тимер юл станцияһы Харовская.

Харовск **«Харовск ҡалаһы»** ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә (ОКТМО коды 19 652 101), шулай уҡ Харовское ауыл биләмәһенең үҙәге булып тора.

Халҡы — 8776 кеше (2020) иҫәпләнә

## Тарихы

Тораҡ пункты ҡасаба булараҡ станция һәм Кубена йылғаһы менән  тимер юлы киҫелешендә күпер төҙөгән ваҡытта барлыҡҡа килә.  Станция  1898 йылда асыла һәм  1904 йылға тиклем Кубино, һуңынан Лещёво һәм  1914 йылдан Харовская тип атала. 

1903 йылда быяла заводы төҙөлөшө ваҡытында Харовск ҡасабаһына нигеҙ һалына.  

1930 йылдарҙа ҡасабала  45-се урман заводы, аҙыҡ-түлек комбинаты, шпал мансыу  заводы, музыка ҡоралдарын етештереү буйынса завод, икмәк, һөт заводы, етен заводы  һәм оптик-механик заводы филиалы төҙөлә. 1932 йылдың 31 декабрендәге ҡарар менән  ҡасаба эшселәр ҡасабаһы статусын ала, 1954 йылдың 28 октябрендә Харовск  ҡалаһы итеп үҙгәртелә.

## Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ  һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының  1115  ҡалаһы  араһында  965-се урында тора

## Сәнәғәт һәм элемтә

* «Харовсклеспром» (элекке «Лесдок» урман сәнәғәте  комбинаты) яуаплылығы сикләнгән Харовск  урман сәнәғәте йәмғиәте
* «Харовск урман эшкәртеү заводы» (элекке «Резонанс» урман заводы)
* Быяла заводы «Геро» (элекке «Заря») — химик шешәләр, аккумулятор һауыттары, 2007 йылда туҡтатыла.
* Технологиялы ҡорамалдар заводы  (АПК тармаҡтар өсөн ҡорамалдар)
* Етен заводы (эшләмәй), аҙыҡ -һәм икмәк, һөт заводы (эшләй).
* Шпал мансыу  заводы (эшләмәй) — Төньяҡ тимер юлы өсөн берҙән-бер  ағас шпалдар етештереүсе. Заводта тар колеялы тимер юлы эшләй. «Харовск шпал мансыу заводы» итеп үҙгәртелгән, «ТрансВудСервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәте филиалы
* Урман әҙерләү  — Семигородний урман сәнәғәте хужалығы
* Иген культуралары, етен, күп йыллыҡ үлән үҫтерә. Ит-һөт малсылығы бар
* Торф, керамика һәм кирбес балсығы, быяла, гравий, туф ҡомдары.
* ООО «Профмастер» (элекке «Профиль» предприятиеһы)
* ООО "КОМЛАЙН"  интернет һәм элемтә хеҙмәте
* ОАО "Ростелеком" интернет һәм элемтә хеҙмәте.
* ООО "РУФ Харовск" яғыулыҡ брикеттары етештерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Туркин А. М., Боев М. А. Харовск // Вологодская энциклопедия / гл. ред. Г. В. Судаков. — Вологда: Русь, 2006. — С. 501. — .
* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт администрации Харовского района
* Город Харовск и Харовский район
* Харовск в энциклопедии «Мой город»
* Харовский район: местное самоуправление
* НЛО в Харовске (репортаж от 30 июня 1989 года).
Ташлыҡул (Ләмәҙ ҡушылдығы)

**Ташлыҡул** —  Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районында Ләмәҙ йылғаһының һул ҡушылдығы, Рәсәй.

Урманлы ҡалҡыулыҡта башлана (275 м НУМ билдәһе), әммә  күп өлөшөндә сағылда, урманһыҙ ерҙә аға, тик тамағына яҡын ерҙә тағы Лукановка урманына инә. Йылғаны  ЛЭП һәм элемтә линияһы киҫеп үтә.

Һыу сығанағына  яҡын биләмә  — Октябрьск. Әй бассейны округына ҡарай.

## Иҫкәрмәләр
Сатыртау

**Сатыртау** — Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылы эргәһендә урынлашҡан тау.

Емерелеүҙән (эрозия) һаҡланып ҡалған ҡалдыҡ тау булып тора. Тәбәһе киҫеп алынған кеүек булғанға сатырға оҡшап тора. Тап ошо сатыр рәүешенән сығып бирелгән атамаһы ла.

Дим буйы башҡорттары телендә «сатыра»- ботаҡтары арҡыс-торҡос үҫкән, кеше үткеһеҙ ҡуйы ҡыуаҡлыҡтар, шырлыҡ. Борон бәлки был тирәләрҙә ысынлап та ҡуйы ҡыуаҡлыҡтар үҫкәндер, климат үҙгәреүе һәм күпләп мал көтөү, башҡа төрлө хужалыҡ эштәре башҡарыу сәбәпле Дим йылғаһының уң яҡ ярында ҡыуаҡлыҡтар юҡҡа сыҡҡандыр тигән фараз да бар. Димдең һул яғында ҡыуаҡлыҡтар һаҡланып ҡалған.
 
Сатыртау Башкортостан Республикаһының тәбиғәт  ҡомартҡыһы булып тора. Бөтәһе 8 гектар майҙанды тәшкил итә.

Иң бейеклек нөктәһе — 266,6 м. Дим йылғаһына ҡарата сағыштырма бейеклеге 150 м тәшкил итә.

Был тау һәм уның эргәһендәге биләмәләрҙә бөтөнләй ағастар юҡ. Улар бары тик үҫемлектәр менән генә ҡапланған. Тауҙың көнбайышынан километрҙан саҡ ҡына кәм алыҫлыҡта Дим. йылғаһы үтә.

Тау битләүендә үҫемлектәрҙең бик күп һирәк төрҙәре үҫә. 

**Шул иҫәптән Ҡыҙыл китапҡа индерелгәндәре бар**:
жестколистный тонконог, , шиңмәҫгөл, йәки үлмәҫгөл (цмин песчаный),астрагал рогоплодный (дөйә һеңере), люцерна сетчатоплодная(селтәр емешле люцерна),  эре тәңкәгөл (копеечник крупноцветковый).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мацегора Александр Иванович

**Мацегор Александр Иванович** (21 ноябрь 1955 йыл, Одесса, УССР, СССР) — Рәсәй Федерацияһы дипломаты.

## Биографияһы
Халыҡ-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр факультеты тамамлай, Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын (МГИМО) СССР сит ил эштәре министрлығы (1978). Корея һәм инглиз телдәрен белә.. 1999 йылдан дипломатик эштә.

* 2005 — 2006 йылдарҙа — Азияның Беренсе департаментында Рәсәйҙең сит ил эштәре министрлығының бүлек начальнигы .
* 2006 — 2011 йылдарҙа — КХДР.-ҙағы Рәсәй илселегененең советник-илсеһе.
* 2011 — 2014 йылдарҙа — Рәсәйҙең сит ил эштәре министрлығының Азия департаменты директорының беренсе урынбаҫары.
* 2014 йылдың 26 декабренән — Корея Халыҡ Республикаһында Рәсәй Федерацияһының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе. 2015 йылдың 9 мартында ышаныс грамоталарын тапшырҙы.

## Дипломатик ранг
* 2 класлы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе (28 апрель, 2011).
* 1-се класлы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе (2016 йылдың 8 июле).
* Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе (1 октябрь 2019 йыл)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дуҫлыҡ ордены (2018 йылдың 10 сентябре) — Рәсәй Федерацияһының *тышҡы сәйәси курсын тормошҡа ашырыуҙа ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ фиҙәҡәр дәүләт хеҙмәте өсөн*
* I дәрәжә Дуҫлыҡ ордены (КХДР, 2015)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй сит ил эштәре министрлығының сайтындағы биографияһы
Ҡара Уба (Силәбе өлкәһе)

**Ҡара Уба**— () - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Варна районы ҡасабаһы. *Катенино ауыл биләмәһе* составына инә.

## Географияһы
Райондың үҙәк өлөшөндә, Ҡараталаят йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Катенино ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Катенино а.) — 12 км, район үҙәге Варна ауылына тиклем аралыҡ — 33 км. Күрше тораҡ пункттар араһында грунтлы йәки шоссе юлдары һалынған.

## Тарихы
Ҡара Уба ауылы Варна районына инә. Билдәле булыуынса, был төбәк Силәбе өлкәһенең көньяғындағы башҡа биләмәләр кеүек үк, казактар килеп урынлашҡан нығытмалар төбәге булараҡ билдәле. XIX быуат уртаһында бында ғәскәри казак постары урынлашҡан булған. Тәүҙә уларҙың исемдәре булмай, номерҙар менән генә аталалар, 1843 йылда улар Ырымбур казак ғәскәре еңеүҙәре хөрмәтенә яңы исемдәр бирелә. Варна үҙе Болгар крепосын яулап алыу айҡанлы исем алған. Катенино Ҡараталаят йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ауылға XIX быуаттың икенсе яртыһында Ырымбур өлкәһе, Николаевка ауылынан казактар нигеҙ һалған булған.1857 йылда был казак ауылы исеме Ырымбур генерал-губернаторы *Александр Андреевич Катенин* хөрмәтенә Катенино тип үҙгәртелгән .

Ҡара Убаға 1910 йылда Катенино ауылынан күсенгән халыҡ нигеҙ һалған. Был ауылға өҫтәмә ер киҫеме биргән булғандар (1202 дис. 960 саж2). Йәғни, Ҡара Уба ошо ауылдың ҡушығы булып сыға.

1930-сы йылдарҙа Ҡара Убала малсылыҡ фермаһы ойошторола, ул 1945 йылда «Покровский» совхозына бирелә. 1970 йылда «Кулевчинский» совхозы ойошторола, хәҙер ул «Заречье» ЯСЙ-ы бүлексәһе.

## Тәбиғәте
Рельефы — Урал аръяғы пенепленына ингән ярымтигеҙлек; иң яҡын ҡалҡыулыҡтар — 258 һәм 261 м бейеклектә. Ландшафы — ҡылғанлы һәм төрлө үләнле дала, яр буйҙарында ҡайын, уҫаҡ үҫә . Урал аръяғы пенепленының көнсығыш сиге ошо төбәк аша Ҡаҙағстан яғына китә 

## Халҡы
(1970—360, 1983—248,1995 −251)

## Урамдары
* Яр буйы урамы
* Яңы урам
* Эшсе тыҡрығы
* Мәктәп урамы

## Этимологияһы
Топоним урыҫ теленә башҡорт телендәге "ҡара"  - һәм "уба"  һүҙҙәренән яһалған топонимдан күскән. Был төбәктә ҡара талдар үҫкән һәм ошо яҡта аҡҡан йылғаға ла *ҡара таллы аят* - Ҡараталаят исеме бирелгән.

Был төбәккә күсенгән ҡаҙаҡтар иһә этимологияны "яңғыҙ" тигән мәғәнә менән бәйләй, сөнки улар шундай яңғыҙ торған ҡалҡыулыҡтарҙы "ҡара уба" тип атай. Был хаҡта Силәбе топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә яҙа 

## Инфраструктураһы
* ООО «Заречье»

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. -1-се, 2-се томдар
*Н.И. Шувалов. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Оло Әрмет (Рәүҙәк ҡушылдығы)

**Оло Әрмет** () — Башҡортостандың Ишембай һәм Ғафури райондарындағы йылға. Ғафури районы Ҡурғашлы ауылынан 4,5 км төньяҡтараҡ (Саранцев) шишмәһенән башлана.Рәүҙәк йылғаһына уң яҡтан уның тамағына 2,6 км ҡалараҡ барып тоташа. Ишембай заказнигының көнбайыштан тәбиғи сиге. Оҙонлоғо — 36 км.

Ярҙарындағы тау һоро тупраҡта киң япраҡлы урмандар үҫә (ҡарама, йүкә).
Йылға буйындағы ауылдар (йылға үрендә):
* Ҡурғашлы
* Түбәнге Ташбүкән

Оло Әрмет Бейектүбә тауының көнсығыш итәгендә аға, Кесе Әрмет — тауҙың көнбайыш итәгендә. Оло Әрмет менән Кесе Әрмет бер береһенә параллель аға, Кесе Әрмет Рәүҙәккә түбәндәрәк барып ҡушыла .

## Атамаһының килеп сығышы
Әрмет (Ғафури, Ишембай райондарында аҡҡан йылға) исеме филология фәндәре кандидаты Г.Х Бохаров докладында, башҡорт гидронимдарында осрай торған һинд-иран һүҙе тип атала, йәки һинд-иран алиһәһе Арматай, Армаити исеменә бәйле булыуын фаразлай. Был һүҙҙе санскриттағы: amrta — «бессмертный», «мир богов», «бессмертие», «напиток бессмертия», «нектар», «целебный напиток», «вода», «молоко»(Бухарова, С.23) һүҙҙәренә лә бәйләйҙәр.

Ләкин урындағы халыҡ телендә (диалект) «әрмет/армыт» йылғаның бер тармағы тигәнде аңлата.

## Ҡушылдыҡтары
Оло ҡушылдыҡтары:
* Ҡаран- йылға, йылыу
* Ҡашҡат(Ишембай энциклопедияһында уны яңғылыш Ҡашҡа тип яҙғандар)
* Ҡондорошло
* Ҡурғашлы
* Майғашлы
* Олойылға
* Саранцев
* Сикйылға

## Топографик карта
*  — исток
*  — среднее и нижнее течение
*  — впадение

## Иҫкәрмәләр
Ябалаҡташ

**Ябалаҡташ** — () — Рәсәй, Силәбе өлкәһе, Һатҡы районындағы тау.

## Ябалаҡташ ғилми хеҙмәттә
Ябалаҡташ оронимы ғилми хеҙмәттәрҙә лә телгә алына. Мәҫәлән, Силәбелә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған *Лена Надир ҡыҙы Дәүләтҡолова*
үҙенең «Топонимдар лингвокултурологик аспектта» тигән ғилми хеҙмәтендә Силәбе өлкәһе географик атамаларын топонимдарҙың семантикаһын, структураһын, мәҙәни компонентын иҫәпкә алып, өлкәнең ҡатмарлы топонимик системаларының милли мәҙәни үҙенсәлектәрен өйрәнеп, күп кенә атамаларҙы тасуирлай. Улар араһында Ябалаҡташ та телгә алына һәм был атама төбәк тәбиғәт шарттарын, фаунаһын, был ҡоштарҙың йәшәгән урынын, мөхитен күрһәтә, тип раҫлай

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә яҙа: .
Н. И. Шувалов атамаға башлыса дөрөҫ аңлатма биргән. «Башҡорт теленең һүҙлеге» «Ябалаҡ» һүҙен былай аңлата: ***Ябалаҡ*** — *йомро башлы, ҙур түңәрәк күҙле, сыбар төҫлө төнгө йыртҡыс ҡош*

"Башҡортса-русса һүҙлек"тә: **''Ябалаҡ** — сова* тип тәржемә ителгән Мәгәр бында хата юҡ, сөнки *филин — өкө'' шулай уҡ ябалаҡтар ғаиләһенә ҡарай һәм йыш ҡына был ике ҡоштоң атамаларын айырмайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Ябулакташ// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN 5-7688-0157-7
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 772-се бит
* Башкирско-русский словарь/РАН. УНЦ. АН РБ.- М.:Дигора, Рус.яз. 1996. — 884 с. — ISBN 5-200-02354-8

## Һылтанмалар
* Ябулакташ//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
Ялтыргүл

**Ялтыргүл** — Дарыулы йылғаһының урта ағымындағы күл, йылғаның уң яғынан, Ирәндек һәм Олоғортау һырттары араһында диңгеҙ кимәленән 467,7 м бейеклектә Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Хәлил ауыл Советы территорияһы сиктәрендә ята.

Икенсе атамаһы — Яланғаскүл.
 
Ялтыргүл атамаһы *ялтыр* һәм *күл* һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.

Googlemaps яңы үлсәүҙәр буйынса күл майҙаны 0,301 км² самаһы тәшкил итә. Оҙонлоғо — яҡынса 300 м, киңлеге 200 м.

Тымыҡ (һыуы ағып сыҡмаған) күлдәр иҫәбенә инә. Соҡоро түңәрәк. Туҡланыуы ҡатнаш. Күлдең көнбайыш яры һаҙлыҡлы. Күл тирәләй һирәкләп ҡайын ағасы үҫә. Күл буйында бик ҡыҙыҡлы, ҡатлаулы формалағы таштар күҙ яуын ала. Ял көндәрендә, бигерәк тә йәйгеһен, күл буйына ял итергә, балыҡ ҡармаҡларға төрлө яҡтан халыҡ ағыла.

## Иҫкәрмәләр

## Видеояҙмалар
# Яланғаскүл, Ялтыргүл…

## Һылтанмалар
— Словарь топонимов Республики Башкортостан
Хажы мәмерйәһе

**Хажы мәмерйәһе** (**Тирмән-Таш**) — Башҡортостандың  Ишембай районында,  Тирмәнтауҙағы мәмерйә

Хажы ауыл эргәһендә урманда   Хажы тарлауығында урынлашҡан. 

Был исем шулай уҡ  башҡа  мәмерйәгә ҡарата ҡулланыла, уға барырға юлы ҡыйын һәм ҡоҙоҡ рәүешле. Уларҙың дөйөм атамаһы    — Ғүмәр-Хажы мәмерйәләре. Фәнни әҙәбиәттә Хажы мәмерйәһе I һәм Хажы мәмерйәһе  II исемдәре ҡулланыла. Улар янында археология ҡомартҡылары табылған. (Хажы торағы).

Ишембай районының халыҡтың иң күп килә торған мәмерйәһе һәм тәбиғәттең  гидрогеологик ҡомартҡыһы булып тора,  фәнни, тарихи һәм ғәмәли әһәмиәткә эйә.

## Тарихы
1770 йылда урыҫ ғалимы-сәйәхәтсеһе һәм тәбиғәт фәндәре белгесе И. И. Лепехин асҡан, уның тураһында яҙмаларында былай тип яҙа.

Мәмерйә эргәһендә археологик ҡомартҡылар табылған.

Элек мәмерйәгә  тикшеренеүселәр һәм туристар факел менән йөрөгән, шуның арҡаһында стеналарында ҡором күренә

1974 йылда мәмерйәлә  яҡынса 15 000 йыл элек юҡҡа сыҡҡан мәмерйә айыуының теше табылған (spelaeus Ursus).

## Географияһы
Мәмерйә Хажы Шиҙеһе йылғаһы бассейнында  (Һәләүек йылғаһының уң ҡушылдығы) Тирмәнтау битләүенең  көнбайыш һыртында, Хажы ауылынан  1,5 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ул үҙәндәр, тарлауыҡтар менән йырғысланған тәпәш таулы урман менән уратып алынған. Мәмерйә карбонат, нигеҙҙә, урта таш күмер йәшендәге эзбиз ҡатламдарынан тора. Эзбиз ҡатламдарында барлыҡҡа килгән ярыҡтар тәрән упҡындарҙы һәм мәмерйәләрҙе барлыҡҡа килтергән. Мәмерйә ауыҙы көньяҡта һәм үҙән кимәленән  150 метр бейеклектә урынлашҡан, ә бейеклеге — 1 м, ә киңлеге — 1,5 м. Ингәс тә төньяҡҡа ҡараған коридор саҡ ҡына түбәнгә ауышыраҡ булып 2 метрға һуҙыла, шунан коридор ныҡ тарая, артабан юлды дауам итеү өсөн шыуышып барырға тура килә. Шунан иркен коридор күренеше асыла. Мәмерйәгә инеү урынының бейек булыуы арҡаһында, уға тар ғына текә һуҡмаҡ буйлап күтәрелергә була.  Унан тарлауыҡҡа күренеш асыла.

## Структураһы
Оҙонлоғо 120 метр, тәрәнлеге 2 метр булған мәмерйә өс ҡаттан тора, һуңғыһы бөгөнгө  көнгә тиклем өйрәнелеп бөтмәгән. Мәмерйә эсендә  эзбизле  Сталактиттар һәм Сталагмиттар, кальцит ванналар, кораллиттар, быуа һәм гурҙар, стеналарында һарҡындылар һәм һарҡынды шарлауыҡ бар.  Мәмерйәгә эләгеү өсөн, инеү урыны ҙур булһа ла, тар урынын шыуышып үтергә тура килә. Артабан, бер-бер артлы өс ҡыуышлыҡ  килә: Көтөү, Төңөлөү һәм Хөжрә. Өсөнсөһөнөң артында  50 метрлыҡ аралыҡ бар, уның  уң яғында һыу һарҡып торған орган торбалары менән  дүртенсе ҡыуышлыҡ бар. Түшәме көмбәҙле, тамыу күҙәтелә,  сталактиттар һәм сталагмиттар һарҡындыһы бар. Иҙән тигеҙ, ваҡ эзбизташлы балсыҡ менән ҡапланған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
*  Овсянникова М. М., Кулясова А. Е./Туристические маршруты Ишимбайского районы/Уфа, ООО "Информреклама"/2012/стр. 80/ISBN 978-5-904555-44-3

## Һылтанмалар

* Хазинская пещера на Викимапии
Йәнгел (ҡасаба)

**Йәнгел** — () - Рәсәй Силәбе өлкәһенең Агаповка районындағы ҡасаба. Йәнгел ауыл биләмәһе административ үҙәге.

## Географияһы
Силәбе өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында, Яйыҡ йылғаһының уң ярында, Оло Йәнгел йылғаһы тамағына яҡын урында, төбәк үҙәге Агаповка ауылынан 20 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә урынлашҡан.

## Тарихы
Был төбәккә, Силәбе өлкәһенең көньяғындағы башҡа биләмәләр кеүек үк, XIX быуат уртаһында ғәскәри казак постары булараҡ казактар килеп урынлашҡан.

Йәнгел дә 1740—1743 йылдар араһында Ырымбур сик һыҙатында хәрби пост рәүешендә ойошҡан. 1871 йылда баҫылып сыҡҡан "Ырымбур губернаһының кеше йәшәгән урындары исемлеге"ндә Йәнгел станица булараҡ телгә алына.

## Этимологияһы
Станица Оло Йәнгел йылғаһы буйында урынлашҡан һәм башта, башҡа ғәскәр постары кеүек үк, номер менән генә йөрөтөлгән. Исем атарға бойороҡ бирелгәс, казактар уны йылға исеме буйынса Янгельский тип атай башлаған. Йәнгел йылғаһына атама антропоним — боронғо башҡорт исеме Йәнгилдән алып ҡушылған булыуы ихтимал."Башҡорт исемдәре" белешмәһендә Йәнгил исеменә шундай бирелә: Йәнгил (фарс., баш.) — йән+гил (кил). Шулай уҡ Йәнгил тигән йылға, ауыл исемдәре бар тип аңлатыла.

## Халҡы

; Енси составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ҡасаба халҡының 47,8%-ын ир-егеттәр 52,2%-ын ҡатын — ҡыҙҙар тәшкил иткән.

; Милли составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ҡасаба халҡының милли структураһынрустар тәшкил иткән — 78 %.

## Инфраструктураһы
Ауылда А. К. Филатов исемендәге урта мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, ауыл медицина амбулаторияһы һәм почта бүлеге бар.

## Урамдары
Ҡасабала 8 урам һәм 2 тыҡрыҡ бар.

## Иҫкәрмәләр
Сатый (йылға)

**Сатый** — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы биләмәләрендә аға. Йылға Өйәҙе (Дим ҡушылдығы) йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км тәшкил итә.

Йылға Миәкә районының Ржановка ауылы эргәһендә башлана, географик координаталары 53°34′35″ с. ш. 54°43′33″ в. д. HGЯO

Йылғаның тамағы Миәкә районының Сатый айылынан көньяҡта, географик координаталары 53°28′55″ с. ш. 54°43′53″ в. д.HGЯO

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024533

- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102453

- ГӨ буйынса томы — 11

- ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Топографик картаһы

- 

## Иҫкәрмәләр
Ҡыуай (Ырымбур өлкәһе)

**Ҡыуай**(Ҡыуайыр) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе Переволоцкий һәм Новосергиевский райондары ерҙәре буйлап аға. Йылғаның оҙонлоғо 64 км. Һыу бассейны майҙаны— 821 км².

Ырымбур өлкәһе Абрамовка ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ башлана. Асыҡ ерҙән көнбайышҡа табан 3-5 метрға еткән бейек текә ярлы йырын буйлап көнбайышҡа ҡарай аға. Горный, Мерәҫ, Ҡыуай, Васильевка ауылдары аша үтә, шунан көньяҡ-көнбайышҡа табан борола. Уйһыу ерҙәрҙә йылға ярҙарында урмандар осрай. Йылға Новосергиевка ауылы янында Һамар йылғаһының 476-се км уң яҡтан барып ҡушыла .

## Ҡушылдыҡтары
Йылғалар Ҡыуай тамағынан башына табан тәртиптә бирелгән

* Казачка (уң ҡушылдыҡ)
* 16 км: Хуторка (уң ҡушылдыҡ)
* 24 км: Солянка (уң ҡушылдыҡ)
* 38 км: Западная (һул)
* Ерекле (уң)
* 42 км: Адамовка (һул)
* 45 км: Моховая (һул)
* Липки (уң)

## Атамаһының килеп сығышы
XIX быуаттағы сығанаҡта йылғаның атамаһы «Ҡыуайыр» тиелгән, был йылғаның ысын атамаһылыр. Башҡортса «ҡыу» — «ҡороған; кипкән», «айыр» — «ҡушылдыҡ,тармаҡ», йәки «ҡоро ҡушылдыҡ».

Ҡыуайыр йылғаһы буйындағы Мерәҫ ауылы элек Ҡыуайыр тип аталған. Был ауылда Сәғит Мерәҫев, Кәрим Иҙелғужин тыуған. Кинйә Арыҫланов улы Һеләүһен 1773—1775 йылғы ихтилалдан һуң бында төпләнгән.

«Башҡорт иленең сигендә»

Эй, Ҡыуайыр, Ҡыуайыр.

Ҡыуайырға бер дан булып

Ҡалһын ошо ҡобайыр.(Р.Бикбаев. Ҡыуайырға-ҡобайыр)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейн округына, Сорочинск гидроузелынан Емшанка (Быҙаулыҡ районы) ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Йылға бассейны — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы бассейны..

Дәүләт һыу реестрында объекттың коды— 11010000912112100006222.

## Иҫкәрмәләр