open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зурков Павел Эдуардович

**Зурков Павел Эдуардович** () — тау эше өлкәһендә совет ғалимы, техник фәндәре докторы (1958), профессор (1959).

Асыҡ ысул менән ятҡылыҡтарҙы үҙләштереү, быраулау һәм шартлатыу эштәре, тау-шартлау сейсмикаһы тураһында 200-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт авторы. Уралда асыҡ тау эшкәртеү үҫешенә ҙур йоғонто яһай.

## Биографияһы
1906 йылдың 5(18) ноябрендә Харьков ҡалаһында эшсе-слесарь ғаиләһендә тыуған.

1918 йылда башланғыс мәктәптең өс класын тамамлай. Урта хәлле крәҫтиәндә 13 йыл батрак булып, китап баҫыу эше өйрәнсеге, Смоленск ауылында слесарь өйрәнсеге булып эшләй.

1923—1924 йылдарҙа Бийскта шәхси оҫтаханала эшләй, бер үк ваҡытта киске мәктәптә уҡый. 1924—1927 йылдарҙа Бийск профессиональ-техник мәктәптә уҡыуын дауам итә, тракторсы-монтер һөнәре ала. 1927 йылда комсомол ҡала комитеты уны Томск дәүләт университетына уҡырға ебәрә. 1929 йылда Себер технология институтына (Томск) күсерелә, ә 1931 йылда Свердловск тау институтына күсә. Уҡыу менән бер үк ваҡытта Кривой Рог шахталарында, «Уралуголь» комбинатында һәм Магнитогорск руднигында эшләй.

1933 йылда Свердловск тау институтын «тау инженеры» һөнәре буйынса тамамлай һәм шунда уҡ уҡыу йорттары баш идаралығы (ГУУЗ) тарафынан Турин тау техникумы уҡытыусыһы һәм директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1934 йылда Свердловск тау институты аспирантураһына уҡырға инә. 1939 йылда «Анализ условий применения тупиковых, спиральных заездов и наклонных подъёмников большой производительности» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1939—1941 йылдарҙа Свердловск тау институтында ассистент, мәғдән ятҡылыҡтарын эшкәртеү кафедраһы доценты булып эшләй. 1942—1943 йылдарҙа «Тагилстрой» тау бүлегендә эшләй һәм бер үк ваҡытта Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Түбәнге Тагилға эвакуацияланған Кривой Рог тау-мәғдән институтының тау эше кафедраһы доценты, мөдире була. Артабан уҡыу йорттары баш идаралығы тарафынан 1944 йылда Түбәнге Тагил индустриаль институтына уның кафедраларының береһенә мөдир һәм тау-металлургия факультеты деканы итеп күсерелә.

1947 йылда Магнитогорск ҡалаһына Магнитогорск тау-металлургия институтына эшкә ебәрелә, ғүмеренең аҙағына тиклем шунда эшләй. 1958 йылда СССР Фәндәр академияһының Тау эше институтында «Основные вопросы открытой разработки полезных руд сложного состава» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 1959 йылда профессор ғилми дәрәжәһендә раҫлана.

1968 йылдың 3 майында Магнитогорск ҡалаһында вафат була һәм шунда ерләнә.

1961 йылда Зурков Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, 1962 йылда у4а «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» исеме бирелә.

Пермь крайының Дәүләт архивында П. Э. Зурковҡа ҡағылышлы документтар бар.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1961),
* «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» (1962)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Зурков Павло Едуардович // Професори КГРІ-КТУ / Кривий Ріг: Видавничий дім КНУ, 2012. — 190 с. — С. 68. ISBN 978-966-2775-04-4.
* Зурков, Павел Эдуардович // Энциклопедия Криворожья. В 2 т. Т. 1. А—К : [укр.] / сост. В. Ф. Бухтияров. — Кривой Рог : Явва, 2005. — С. 480.

## Һылтанмалар
* Зурков Павел Эдуардович.
Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы

**Сәлихова Эльвина Әхнәф ҡыҙы** (18 декабрь 1973 йыл) — тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2008). Профессор.

## Биографияһы
Эльвина Әхнәф ҡыҙы Сәлихова 1973 йылдың 18 декабрендә Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Прибельский ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетында юғары белем ала һәм 1995 йылда дипломлы белгес була. 1997 йылда — кандидатлыҡ, 2007 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2004 йылдан — доцент, 2020 йылдан — профессор.
1995 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй, 2008 йылдан тел коммуникацияһы һәи сихолингвистика кафедраһы профессоры.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Эльвина Сәлихова 3 аспирант әҙерләй. Аспирантураға ҡабул итеү буйынса төп белем биреү программаһын эшләүсе автор-төҙөүселәрҙең береһе. Өфө дәүләт авиация техник университеты өсөн барлыҡ йүнәлештәге һәм профилдәге юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүҙең һөнәри программаһын эшләй. 18 докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялар яҡлауҙа оппонент була, 11 докторлыҡ һәм кандидатлыҡ эшенә рецензия яҙа, 10 докторлыҡ һәм 31 кандидатлыҡ авторефераттарҙың баһалама авторы. Ғилми тикшеренеүҙәре ике теллелек мөхитендә һүҙҙе белеү һәм уның психологик структураһы менән ҡулланыуҙы моделләштереүгә бағышланған. Барлығы 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән вуздар өсөн уҡыу әсбаптары авторы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Эльвина Әхнәф ҡыҙы аттестация комиссияһы составына инә. Асирантураға уҡырға инеүселәрҙең кандидатлыҡ имтихандарын ҡабул итеүҙә һәм юғары квалификациялы фәнни-педагогик кадрҙарҙы аттестациялауҙа ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Төрлө кимәлдәге Рәхмәт хаттары
«Гуманитар өлкәләге иң яҡшы ғилми хеҙмәт — 2012; 2017» халыҡ-ара конкурстары дипломы, сертификаттары
Бөтә Рәсәй педагогик уйлап табыуҙар смотр-конкурсы призеры дипломы
«Иң яҡшы фәнни мәҡәлә — 2018» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Салихова Эльвина Ахнафовна
* Салихова Эльвина Ахнафовна
Атанғол (Бөрйән районы)

**Атанғол ауылы**  —  Ырымбур өйәҙе  Бөрйән улусына  ҡараған  (Бөрйән районы Кейекбай ауылы эргәһендә урынлашҡан булған ) һәм  XIX быуатҡа тиклем юҡҡа сыҡҡан ауылдарҙың береһе  .

## Тарихы
Ауылдың урыны 1755 йылғы картала  Ҡана  йылғаһынан аҫтараҡ  Ағиҙел йылғаһының уң яҡ  яры буйында  күрһәтелгән  

1816 йылда ауылда 129 кешенән  торған  24 йорт хужалығы булған.

1834 йылда  270 кешеһе булған 55 хужалыҡтан торған.   

1850 йылда   61 хужалыҡта  —92 кеше, 1859 йылда  17  хужалыҡта   108 кеше йәшәгән.  1835 йылда назарҙар эргәлә генә Абызгилде ауылын  булдыралар. 

### Профессор Әнүәр Әсфәндияров әйтеүенсә
Назар (Атанғол) ауылына нигеҙҙе   Мостай  ауылынан күсеп килгән   25 ғаилә һала.Улар   1811 йылда йөҙ башы Назар Мостаев етәкселегендә (1761-1830) күсеп киләләр. ауылынан.  Назарҙың улдары — Рахматулла, Кагарман, Ниғмәтулла. 

Бында шулай уҡ 70 йәшлек Ишембәт Ташбулатов (Йәнтүрә улы) һәм уның улы — яңы Абыҙгилде ауылына, һуңыраҡ Абҙаҡ ауылына  нигеҙ һалған маршсы есаул Әбызгилде Исембәтов  та күсеп килә. 

Наҙарҙың тағы бер атамаһы бар — Атанғол. Атанғол Тойғонов 1751 йылдағы документта Тойғын ауылы кешеһе итеп күрһәтелә, тимәк, уға атаһы нигеҙ һалған.  Әммә  ул  12-13 йыл элегерәк  Атанғол ауылында йәшәгән була. Тимәк, XVIII быуаттың 30-50-се йылдарында  тораҡ пункттың   ике исеме булған — Тойғон һәм Атанғол. Тойғон атамаһы элегерәк барлыҡҡа килгән.

1740 йылда Ҡараһакал ихтилалы ваҡытында Атанғол ауылында Атанғол Тойғонов йортонда  билдәле батыр һәм тархан Алдар Исәкәев була. 

1755 йылдағы ихтилалда Атангул әүҙем ҡатнаша. Ихтилал  баҫтырылғас Яйыҡ йылғаһы аръяғына  ҡаҙаҡтарға ҡаса, әммә ҡулға алына һәм язалана. Ауылды карателдәр  яндыра. Уның урынында 1811 йылда Назар исемле яңы ауыл барлыҡҡа килә.

Ошо ауыл кешеһе  рядовой Абдрахман Мораптанов 1814 йылдың 19 мартында Парижды алыуҙа ҡатнашҡан 15-се Башҡорт полкы составында Рәсәйҙең тышҡы дошмандары менән һуғышта ҡатнаша.

1816 йылда Назар 129 кеше йәшәй. X ревизияла 100 кешеһе булған  17 хужалыҡ  күрһәтелгән. 1920 йылда  52  хужалыҡта 270 башҡорт  йәшәгән..

1839 йылда 190 кеше йәшәгән 30 хужалыҡта  252 ат, 52 һыйыр, 80 һарыҡ, 15 кәзә  булған.  21 десятина ергә 130 бот  яҙғы бойҙай сәселгән.

## Сығанаҡтар
*Хисамитдинова Ф.Г. Названия башкирских населенных пунктов Х У1-Х1Х веков. - Уфа: Информреклама, 2005. - 280с.13ВИ 5-94780-074-8 (Список башкирских деревень ХУ1-Х1Х веков ).
*Таймасов, С. У. Т14 Бурзяне в XVIII — первой половине XIX века / С. У. Таймасов. — Уфа: Китап, 2019. — 160 с. ISBN 978-5-295-07145-4
## Һылтанмалар
* Таймасов, С. У. Т14 Бурзяне в XVIII — первой половине XIX века / С. У. Таймасов. — Уфа: Китап, 2019. — 160 с.
* Названия башкирских населенных пунктов XVI-XIX веков / Ф. Г. Хисамитдинова ; Российская акад. наук, Уфимский науч. центр, Ин-т истории, яз., и лит., Акад. наук Респ. Башкортостан
Натали Дениз

**Натали Дениз** (, ;  Одесса өлкәһе Котловина а.) — украин сығышлы гагауз йырсыһы. 2014 йылда Тюрковидение  («Türkvizyon-2014») йыр конкурсында ҡатнаша. Иҡтисад фәндәре кандидаты.

## Әҙәбиәт
* Натали Дениз презентовала новую песню // Рени — Одесса наш общий дом 
* «Мелодия Зурны»: украинская гагаузка Натали Дениз выпустила новую песню на гагаузском (ВИДЕО) «Ой у лузі червона калина» и на гагаузском языке! Гагаузская певица Натали Дениз перепела гимн борьбы за свободу Украины // Топор 

## Һылтанмалар
* YouTube-каналы
Кәбиров Артур Зиннур улы

**Кәбиров Артур Зиннур улы** (10 апрель 1985 йыл) — Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2023),  Шәйхзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (2017), Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2022).

## Биографияһы
Артур Зиннур улы Кәбиров 1985 йылдың 10 апрелендә Башҡорт АССР-ының Дыуан районы Арый ауылында тыуған. Арый урта мәктәбендә белем ала.

Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлағандан һуң, Бөтә Рәсәй М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһында В. П. Селезнёв оҫтаханаһында театр сәнғәте серҙәрен өйрәнә.

2007 йылдан Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры.

## Ролдәре
Башҡорт дәүләт академия драма театрында уйнаған ролдәре:
* Рәми Ғарипов — «Февраль. Буран…»
* Закир — «Ҡара йөҙҙәр»
* Тимерхан — «Нәркәс»
* Ильяс — «Хыялға ҡаршы»
* Миңлеғәле Шайморатов — «Ат уйнатып алдан бара…»
* «Ҡырағай» кинофильмында (режиссёр Ф. Утарбаева)
* «Ургала» кинофильмында (режиссёр А. Асҡаров).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Шәйхзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауеаты (2017).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2023).
* Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2022).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Артур Кабиров — актёр театра и кино
* Интервью с Артуром Кабировым
* Министерство культуры РБ. Интервью с актёром БГАТД им. М. Гафури Артуром Кабировым, 28 февраля 2017 г.
* Артур Кәбировтың «Яңғыҙ юлаусы» акустик концерты
Лазарев Сергей Тихонович

**Лазарев Сергей Тихонович** (1 апрель 1926 — 25 декабрь 2017) — совет күмер сәнәғәте алдынғыһы, «Кузбассуголь» комбинатының «Чертинская-Южная» шахтаһы директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
1926 йылда Тверь губернаһында (хәҙерге — Тверь өлкәһе) тыуған. ФЗО мәктәбендә уҡығандан һуң, 1942 йылдан 1944 йылға тиклем «Төньяҡ» шахтаһында (Кемерово ҡалаһы) нығытыусы булып эшләй.

1948 йылда техникумды тамамлағандан һуң «Бутовская» шахтаһында (Кемерово ҡалаһы) участка начальнигы булып эшләй. 1956 йылда ситтән тороп Свердловск тау институтын тамамлай, тау инженеры дипломы ала.

1963—1977 йылдарҙа «Чертинская-Южная» шахтаһын етәкләй (1973 йылдан — «Яңырыу» шахтаһын) (Белово ҡалаһы). Уның быуынына иң ҡатмарлы осор тура килә. Ул эшләгән осорҙа яңы етештереү технологиялары үҙләштерелә, әҙерлек һәм таҙартыу забойҙарына көсөргәнештең ҡырҡа артыуы башлана, уның менән П-3М, ПК-7, ГПК үтеү комбайндары, шулай уҡ ОМКТМ, МК-1 таҙартҡыс комплекстары, «Глиник» Дөйөм Рәсәй продукция классификаторы серияһы комплексы эш йөкләмәләрендә һынала.

60-сы йылдар уртаһында сәнәғәт запастары бөтә башлай, шахта начальнигы реконструкциялауға техник документация һәм инженер нигеҙләүе әҙерләй, комбинатта хуплау таба һәм «Сибгипрошахт» Новосибирск институты менән хеҙмәттәшлек итә башлай. Унда реконструкциялау проектының тәүге варианты эшләнә, һәм 1974 йылда уҡ объекттың беренсе сираты сафҡа индерелдә (1984 йылда реконструкциялау тулыһынса тамамлана, хәҙер инде унан башҡа). Шахтаның йыллыҡ ҡеүәте ике тапҡырға тиерлек арта, ярым миллионға тиклем еткерелә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 30 мартындағы Указы менән Лазарев Сергей Тихоновичҡа күмер сәнәғәте продукцияһын етештереүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырыла.

1977 йылдың ғинуарында ул хаҡлы ялға китә, һуңынан тыуған иленә Калинин өлкәһенә ҡайтып китә, Селижарово ҡасабаһында төпләнә.

2017 йылдың 25 декабрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы алтын йондоҙо(30.03.1971)
* Ленин ордены (30.03.1971)
* «Шахтер даны» билдәһенең тулы кавалеры.
* башҡа миҙалдар.

## Һылтанмалар
* 
* *Музалевский М. В.* Герои Социалистического Труда : Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — 200 с.
* Кладчихин В. Лазарев Сергей Тихонович (рус.) (недоступная ссылка). Уголь Кузбасса.  Дата обращения: 24 апреля 2015. Архивировано 13 февраля 2016 года.
* Лазарев Сергей Тихонович (рус.). Централизованная библиотечная система г. Белово.
## Иҫкәрмәләр
Булатов Пантелеймон Константинович

**Булатов Пантелеймон Константинович** (9 август 1902 ― 1975) ― совет ғалимы, терапевт, аллерголог, медицина фәндәре докторы, профессор, И. П. Павлов исемендәге Беренсе Ленинград медицина институтының госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире (1957—1975), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964), Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968).

## Биографияһы
Булатов Пантелеймон Константинович1902 йылдың 9 авгусында тыуған.

1925 йылда Ленинград ҡалаһында С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында уҡыуын уңышлы тамамлай. Ҡыҙыл Армия сафында хәрби медик булып хеҙмәт итә. 1934 йылда И. П. Павлов исемендәге беренсе Ленинград медицина институтында Михаил Васильевич Черноруцкий етәкселеге аҫтында эшләй башлай.

Ленинград блокадаһы ваҡытында институттың Урындағы һауа оборонаһы хеҙмәте етәксеһе һәм уның штаб начальнигы була.

1957 йылда госпиталь терапияһы кафедраһын етәкләй. Ғүмеренең аҙағына тиклем ошо вазифала эшләй. 1963 йылдан КПСС ағзаһы.

210 фәнни хеҙмәт авторы, улар араһында бронхиаль астма этиологияһына, патогенезына, клиникаһына һәм дауалауға арналған монографиялар. Ул астма ауырыуҙары этиологияһы һәм патогенезының инфекцион-аллергия һәм өҫтөнлөклө теорияһына нигеҙ һалыусы. Профессор Андрей Дмитриевич Адо менән бергә 1969 йылда бронхиаль астма классификацияһы раҫлана, уны СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы раҫлай. Бронхиаль астма менән сирләүселәрҙе дауалауҙың бөтөнләй яңы ысулдарының авторы һәм эшләүсеһе булып тора: кире зарядлы һауа иондары, фитонцидтар, новокаин, ганглиоблокаторҙар, электро-йоҡо; гипнотерапия, баротерапия. 1969 йылда астма менән ауырыусыларҙы барокамерала дауалау ысулын асҡан өсөн ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнә. 76 диссертацияның, шул иҫәптән 12 докторлыҡ диссертацияһының етәксеһе була.

Медицина берләшмәләренең әүҙем ҡатнашсыһы. С. П. Боткин исемендәге Ленинград терапевтарының ғилми йәмғиәте рәйесе була. Ҙур медицина энциклопедияһының өсөнсө баҫманың «Аллергология» бүлегенең яуаплы мөхәррире урынбаҫары була.

1975 йылда Ленинградта вафат була. Богословский зыяратында ерләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Хеҙмәттәре, монографиялары:

* *Булатов К. П.* Бронхиальный астма дауалауға заманса ысулдар, — Ленинград, 1954;
* *Булатов К. П.* Чага ҡулланыу һәм уны дауалау, — Ленинград, 1959;
* *Булатов К. П.* Бронхиаль астма, — Ленинград, 1964.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ленин ордены,
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Булатов Пантелеймон Константинович (К 70-летию со дня рождения), Клиник медицинала, т. 50, № 6, 1972 йыл, 6 С.

## Һылтанмалар
* БМЭ. Булатов Пантелеймон Константинович
Лукьянов Виктор Андреевич

**Лукьянов Виктор Андреевич** (1932 йыл—1991 йыл) — СССР хәрби-сәнәғәт эшмәкәре һәм  инженер, ракета комплекстарының ер өҫтө ҡорамалдарын һынау өлкәһендә белгес, генерал-майор (1983).  СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1991, үлгәндән һуң)

## Биографияһы
Виктор Андреевич Лукьянов 1932 йылдың 21 июлендә Воронеж өлкәһенең Хреново ауылында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.

1949 йылдан 1953 йылға тиклем С.М. Киров исемендәге Томск политехник институтында уҡый, һәм 1953 йылда  Ф. Э. Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженер академияһының реактив ҡоралланыу факультетына уҡырга күсерелә, уны 1954 йылда  инженер-механик һөнәре алып тамамлай. 1954 йылдан СССР Оборона министрлығының Хәрби вәкиллеге системаһында хеҙмәт итә. 1954 йылдан 1957 йылга тиклем —  Новокраматор машина төҙөү заводында хәрби вәкил ярдҙамсыһы. 1957 йылдан 1960 йылға тиклем  — Харьков транспорт машина төҙөү заводының хәрби вәкиле, һәм танк күперҙәрен төҙөүҙә, һынауҙарҙа һәм ҡоралландырыуҙа ҡатнаша. 

1960 йылдан алып 1991 тиклем СССР Оборона министрлығының  ракета ҡоралдары Баш идаралығының үҙәк аппаратында   ғилми-тикшеренеү эшендә бүлектең өлкән офицеры, бүлек башлығы етәксеһе урынбаҫары һәм етәксеһе, ракета комплекстарының ер өҫтө ҡорамалдарын һынау идараһы башлығы урынбаҫары һәм башлығы вазифаларында.  В. А. Лукьянов СССР Оборона министрлығының заказдары һәм махсуслаштырылған оборона предприятиеләры өсөн старт ракета комплекстарын етештереү буйынса тәҗрибә-конструкторлыҡ эшләренә бәйле мәсьәләләр менән кураторлык итә.

1991 йылда  КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡарары менән «Юғары энергетик эре габаритлы ҡаты яғыулыҡ двигатель ҡоролмаларын эшләү һәм серияле производствоға индереүе өсөн» В. А. Лукьянов «үлгәндән һуң» СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.

1991 йылдың 3 февралендә  Мәскәүҙә вафат була, Троекуроо зыяратында ерләнә

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1983)
* 3-сө дәрәжә «СССР ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены  (1975)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы

### Премиялары

* СССР Дәүләт премияһы (1991, үлгәндән һуң)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Военный энциклопедический словарь / Редкол.: А. П. Горкин [и др.]. -  : Большая рос. энцикл.; РИПОЛ КЛАССИК, 2002. - 1663 с. — ISBN 5-85270-219-6
* 
* *Энциклопедия Ракетных войск стратегического назначения* / М-во обороны Российской Федерации ; под общ. ред. Соловцова Николая Евгеньевича. - Москва : РВСН ; Белгород : Белгородская обл. тип., 2009. — 859 с. — ISBN 978-5-86295-200-1
Герасимов Иван Семёнович

**Герасимов Иван Семёнович**  (1894 йыл—1937 йыл) — дәүләт эшмәкәре.

## Биографияһы һәм эшмәкәрлеге
Герасимов Иван Семенович 1894 йылда Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе Ново-Спасское ауылында тыуа.

1914 йылда  Өфө гимназияһын тамамлай.  1914—1918 йылдарҙа Ҡазан университетының юридик факультетында уҡый. Уҡыу йортоноң 4 курсын тамамлағандан  һуң  1919 йылға тиклемрепетитор булып эшләй. 

1919 йылдың авгусынан 1920 йылдың декабренә тиклем  Өфө хәрби комиссариатында сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары вазифаһында эшләй һәм Урал яны хәрби округының сәйәси идаралығы начальнигы урынбаҫары була.

1921—1922 йылдарҙа  Өфө губернаһы халыҡ мәғарифының сәйәси ағартыу бүлеге мөдире була.

1922 йылдың июненән 1923 йылдың декабренә тиклем Башҡорт АССР-ының Юстиция  Халыҡ комиссары  булып эшләй. Шул уҡ ваҡытта, ярашлы, 1922 йылдың 30 авгусындағы БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарарына ярашлы, юстиция халыҡ комиссары вазифаһын һаҡлап, Башҡорт АССР-ы прокуроры итеп тәғәйенләнә. Халыҡ комиссары вазифаһында прокуратура органдарын булдырыу һәм автономиялы республикала башбаштаҡлыҡты булдырмау буйынса  әүҙем эш алып бара.

1924—1926 йылдарҙа  Вятка губернаһында прокурор вазифаһында эшләй.

1926 йылдың 31 авгусынан  1930 йылдың февраленә тиклем  —  Урал өлкәһе прокуроры.   1930 йылдың февраленән декабренә тиклем РСФСР прокуроры урынбаҫары вазифаһында эшләй..

1930 йылдың 18 декабрендә РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы эштәре идарасыһы итеп тәғәйенләнә. 

1937 йылдың 28 июнендә ҡулға алына.  1937 йылдың 26 октябрендә атып үлтерелә. 1956 йылдың 16 июнендә аҡлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иванов Иван Дмитриевич

## Әҙәбиәт
* Прокуратура Республики Башкортостан: История и современность / Авт.-сост. Р.Н.Зинуров  Уфа, 1996. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Герасимов Иван Семёнович.//Статья в Башкирской энциклопедии (недоступная ссылка)
Жданов Константин Валерьевич

**Константин Валерьевич Жданов** (14 февраль 1968 йыл, Өфө, БАССР, СССР) — Рәсәй ғалим-инфекционисы, Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының баш инфекционисы, медицина хеҙмәте полковнигы, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2016).

## Биографияһы

1968 йылдың 14 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған, атаһы — Валерий Павлович Жданов, билдәле инфекционист, хәрби һәм граждандар һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы.

1991 йылда С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын отличие менән тамамлай, уҡыуын тамамлағандан һуң инфекция ауырыуҙары кафедраһы адъюнктураһына ҡабул ителә.

1991 йылдан алып әлеге көнгә тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының инфекция ауырыуҙары кафедраһында эшләй, унда адъюнктан кафедра начальнигына тиклем юл үтә (2010 йылдан).

2000 йылда «Латентные формы вирусных гепатитов В и С у лиц молодого возраста» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

2016 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе: вируслы инфекциялар (ВИЧ, гепатиттар), йоғошло иммунология.
Ул етәкләгән кафедра уның етәкселеге аҫтында вируслы гепатит һәм ВИЧ-инфекция, шулай уҡ киҫкен эсәк инфекцияһы һәм эсәк микробиоценозы, грипп, аденовируслы, менингококклы инфекция, паразитоз һәм тропик ауырыуҙарҙың боҙолоуы кеүек социаль әһәмиәтле инфекцияларҙы тикшеренеү эше алып бара.

350-нән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр, шул иҫәптән йоғошло ауырыуҙар буйынса дәреслек һәм ҡулланмалар, белешмәләр һәм монографиялар серияһы авторы. Жданов К. В. — «ВИЧ-инфекция и иммуносупрессия», «Журнал инфектологии», «Эпидемиология и инфекционные болезни. Актуальные вопросы», «Лечение и профилактика», «Журнал гепатологии. Русское издание», "Клиническая гастроэнтерология и гепатология. Русское издание журналдарының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы. Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы Юғары аттестация комиссияһының терапевтик фәндәр буйынса эксперт советы ағзаһы, С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһы ҡарамағындағы диссертация советы ағзаһы.

Уның етәкселеге аҫтында 18 кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертациялары әҙерләнгән һәм яҡланған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы,

— I дәрәжә «Хәрби батырлыҡ өсөн» миҙалы,

— «Ватан һаулыҡ һаҡлау алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы,

— Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәте.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Константин ЖДАНОВ: «Не боюсь никаких инфекций» (неопр.). archive.redstar.ru. Дата обращения: 2 января 2020.
Фәхретдинова Динара Йәлил ҡыҙы

**Фәхретдинова Динара Йәлил ҡыҙы** (; 20 ноябрь 1992 йыл) — Рәсәй спортсыһы. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Ҡаяға үрмәләү буйынса Европа чемпионы (2013). Ҡаяға үрмәләү буйынса өс тапҡыр Рәсәй чемпионы (2013, 2014, 2018) һәм күп тапҡыр Рәсәй чемпионаты призеры (2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2021, 2022). Ҡаяға үрмәләү буйынса Рәсәй кубогы еңеүсеһе (2017, 2021, 2022).

## Биографияһы
Динара Йәлил ҡыҙы Фәхретдинова 1992 йылдың 20 ноябрендә Башҡортостан Республикаһы Салауат ҡалаһында тыуған. 4 йәшендә ғаиләһе менән Ямал-Ненец автономиялы округының Губкинский ҡалаһына күсә. 6 йәштән акробатика менән шөғөлләнә башлай. Атаһы спортсы була, ул Динараға 7 йәш булғанда вафат була. 10 йәшенән ҡаяға үрмәләү спорты менән шөғөлләнә. 16 йәшендә Мәскәүгә күсә.

2006, 2008 һәм 2009 йылдарҙағы үҫмерҙәр араһында донъя беренселектәрендә тиҙлеккә үрмәләү буйынса дисциплинала өс тапҡыр еңеү яулай. Ә 2010 йылда донъя беренселегендә ауырлыҡҡа үрмәләү буйынса дисциплинала бронза миҙалын яулай.

Ҡаяға үрмәләү буйынса Рәсәй чемпионаттарында күп тапҡыр уңышлы сығыш яһай. Ауырлыҡҡа үрмәләү дисциплинаһында өс тапҡыр — 2013, 2014 һәм 2018 йылдарҙа Рәсәй чемпионы титулын яулай. Ошо уҡ дисциплинала 2008, 2009, 2011, 2012, 2015, 2021 йылдарҙа көмөш, ә 2010 һәм 2022 йылдарҙа бронза миҙалдарына эйә була.

2012 йылда ҡаяға үрмәләү буйынса донъя кубогы этабында 3-сө урынға эйә була.

2013 йылда рәсәйлеләрҙән беренсе булып Европа чемпионатында ауырлыҡҡа үрмәләү дисциплинаһында 1-се урын яулай һәм ошо уҡ дисципланала Бөтә донъя уйындарынан бронза миҙалын алып ҡайта.

2015 йылдың ноябрендә Мәскәүҙә уға бысаҡ менән һөжүм итәләр, дауаханала операция яһайҙар. 2016 йылдың йәйендә йәнә халыҡ-ара спорт ярыштарында ҡатнаша башлай.

2017, 2021 һәм 2022 йылдарҙа ҡаяға үрмәләү буйынса Рәсәй кубогы еңеүсеһе була.

Боулдеринг буйынса ла уңыштары бар — Динара 2021 йылда Рәсәй чемпионатында көмөш миҙал яулай һәм 2022 йылда Рәсәй кубогында 2-се урынға эйә була.

2021 йылда Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары араһынан тәүгеләрҙән булып 9а «Макс Фактор» категорияһын үтәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шәхси сайты 
* Фахретдинова Динара Жалиловна // Федерация скалолазания России
* DINARA FAKHRITDINOVA // International Federation of Sport Climbing (IFSC)
Чукаева Ирина Ивановна

**Чукаева Ирина Ивановна**  (23 февраль 1950 йыл, Мәскәү — 5 ғинуар 2018, шунда уҡ) — СССР һәм Рәсәй табип-кардиологы, медицина фәндәре докторы, профессор. Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университетың поликлиника  кафедраһы мөдире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2011).

## Биографияһы
Ирина Ивановна Чукаева 1950 йылдың 23 февралендә Мәскәүҙә тыуа.  2-се Мәскәү медицина институтын отличие менән тамамлай, артабан эске ауырыуҙар кафедраһы буйынса аспирантураны тамамлай (кардиология һөнәре). 2003 йылдан алып 2017 йылға тиклем Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университетың поликлиника  кафедраһы мөдире

Рәсәй кардиология йәмғиәтенең ағзаһы, Мәскәү бүлексәһе рәйесе (2008), артериаль гипертонияның Рәсәй  медицина йәмғиәте Президиумы ағзаһы, беренсел быуын табиптарына һөнәри ярҙам күрһәтеү үҙәгенең башкарма директоры.

Рәсәй Федерацияһы ижтимағи палатаһының ғаилә, әәлек һәм балаларға  ярҙам итеү буйынса комиссия, Мәскәү ҡалаһының Һаулыҡ һаҡлау департаменты ижтимағи  советы, кардиология буйынса ҡала аттестация комиссияһы составына инә.

10 йыл дауамында  «Студия „Здоровье“» программаһының авторы һәм алып барыусыһы (2005 йылдан 2008 йылға тиклем —  «Рәсәй» телеканалында, 2013 — йылдан Рәсәй йәмәғәт телевидениеһы). Пациенттар өсөн белем биреү фильмдарын булдырыу инициаторы; был  проекттың миссияһы — өй телевидениеһы ярҙамында  рәсәйлеләрҙең  тормош сифатын яҡшыртыу.

2018 йылдың 5 ғинуарында Мәскәүҙә пневмониянан өҙлөгөүҙән һуң вафат була. Троекурово зыяратында ерләнә.

### Шәхси тормошо
Кейәүҙә булған, балалары һәм ике ейәне бар.

## Фәнни эшмәкәрлеге
1981 йылда —  кандидатлыҡ, 1991  докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Рәсәй милли тикшеренеү медицина университетының  терапия һәм кардиология диссертаця советы, «Лечебное дело» журналы редколлегияһы ағзаһы, Рәсәй милли тикшеренеү медицина университетының этика комитеты ағзаһы булып тора

400-ҙән ашыу баҫма эш, шул иҫәптән  медицина юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн поликлиника терапияһы  буйынса дәреслек, студенттар һәм табиптар өсөн методик ҡулланмалар, 8 авторлыҡ таныҡлыктары авторы булып тора. 

### Һайланма хеҙмәттәре
Сығанағы — Электрон каталог РГБ

* *, , Чукаева И. И.* Возможности миокардиальной цитопротекции в лечении больных ИБС и постинфарктным кардиосклерозом. — М.: Компания Медиком, 2009. — 11 с. — ISBN 978-5-91264-015-5
* *Сторожаков Г. И., Чукаева И. И., * Поликлиническая терапия : учебник для студентов медицинских вузов. — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2007. — 701 с. — ISBN 978-5-9704-0543-7
**  — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2009. — 701 с. — ISBN 978-5-9704-1129-2
**  — М.: ГЭОТАР-Медиа, 2011. — 636 с.; 1 CD-ROM. — ISBN 978-5-9704-1772-0
* *Чукаева И. И.* Воспаление и иммунокомплексные реакции при инфаркте миокарда : автореферат дис. … д-ра мед. наук. — М., 1991. — 43 с.
* *Чукаева И. И., , * Современное состояние терапии пациентов с ИБС в Российской Федерации. — М.: Компания Медиком, 2009. — 11 с. — ISBN 978-5-91264-011-7

## Наградалары

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2011)
* Рәсәй артериаль гипертония медицина йәмғиәтенең «Просвещение» премияһы (2015).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Буренков Сергей Петрович

**Буренков Сергей Петрович** (20 июль 1923 йыл, Петроград, РСФСР, СССР — 8 апрель 2004 йыл, Мәскәү, Рәсәй Федерацияһы) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре,  1980—1986 йылдарҙа һаулыҡ һаҡлау министры.

## Биографияһы
Сергей Петрович Буренков 1923 йылдың 20 июлендә Петроградта (хәҙер — Санкт-Петербург) тыуған. Уның атаһы Буренков Петр Андреевич (1890—1941) Ленинградты утҡа тотоуҙа һәләк була. Әсәһе — Павлова Ольга Прокофьевна (1896—1969). Ҡатыны — Протопопова Новелла Михайловна (1925—1990). Улы — Буренков Михаил Сергеевич.
Юғары белемле: 1947 йылда Хәрби-диңгеҙ медицина академияһын тамамлай. Медицина фәндәре кандидаты. 1945 йылдан Коммунистар партияһы ағзаһы.

1943 йылдан Дон фронтында танк бригадаһының санитар инструкторы.

1944 йылдан. — С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһы курсанты.

1947 йылдан — Грузия ССР-ында СССР Дәүләт именлеге министрлығының туберкулез шифаханаһында табип-ординатор.

1949 йылдан — Ленинград туберкулез институтында клиник-ординатор.

1950 йылдан — Карел АССР-ында Медвежьегорск туберкулез шифаханаһының медицина буйынса бүлек мөдире һәм баш табип урынбаҫары.

1959 йылдан. — Ленинград ҡала туберкулез дауаханаһының баш табибы.

1961 йылдан — КПСС-тың Ленинград ҡалаһы Сестрорецкий район комитеты секретары.

1963 йылдан — Ленинградтың Сестрорецкий район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1963 йылдан — КПСС-тың Сестрорецкий район комитеты  беренсе секретары.

1966 йылдан — Ленинград ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире.

1971 йылдан — СССР һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары,

1980 йылдың декабренән — СССР һаулыҡ һаҡлау министры.

1980—1990 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат. 
Тажик ССР-ынан 10-11 саҡырылыш СССР Юғары Советының Милләттәр Советы депутаты (1979—1989).

1986 йыл аҙағында Борис Васильевич Петровский СССР һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын ҡалдыра. Тиҙҙән был вазифаға Буренков Сергей Петрович тәғәйенләнә. 1987 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем ете йыл дауамында ғилми эшен дауам итә һәм илдә халыҡ һаулығын яҡшыртыуға йүнәлтелгән мөһим документтарҙы эшләүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша.

1986 йылдың декабренән Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер. Хаҡлы ялға сыҡҡас, Сергей Петрович СССР Медицина фәндәре академияһының «Медицина энциклопедияһы»ның ғилми мөхәррире була һәм был вазифала алты йыл самаһы эшләй. Троекуров зыяратында 10-сы участкала ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ленин ордены,
* Октябрь Революцияһы ордены,
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.az-libr.ru/index.shtml?Persons&1LG/c9023221/index.
Алдар (Бөрйән районы)

**Алдар ауылы** — Верхнеуральск өйәҙе Бөрйән улусына ҡараған ауыл булған. XIX быуатҡа тиклем юҡҡа сыҡҡан ауылдарҙың береһе  .
## Тарихы
Бөрйән ырыуының башлығы, 1730-сы йылдар уртаһынан — Нуғай даруғаһы Бөрйән ырыуы -улусының старшинаһы нигеҙләгән ауыл. Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы булған  Ҡана йылғаһының уң ярында урынлашҡан булған ( Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Әтек ауылы янында).
Урыны 1737,1755,1786 йылдарҙағы  карталарҙа күрһәтелгән.

## Һылтанмалар
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. - Уфа, Китап, 2009. - 744 с. Страницы 43-44.  
* Таймасов, С. У. Т14 Бурзяне в XVIII — первой половине XIX века / С. У. Таймасов. — Уфа: Китап, 2019. — 160 с.
* Названия башкирских населенных пунктов XVI-XIX веков / Ф. Г. Хисамитдинова ; Российская акад. наук, Уфимский науч. центр, Ин-т истории, яз., и лит., Акад. наук Респ. Башкортостан
Шәһиев Хәйҙәр Хызыр улы

**Шәһиев Хәйҙәр Хызыр улы** (29 октябрь 1953, Кинйәбулат ауылы, Ишембай районы, Башҡорт АССР-ы, РСФСР) ― СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне, СССР халыҡ депутаты Башҡорт АССР-ының 357-се Стәрлетамаҡ территориаль һайлау округынан, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының муниципаль район «Стәрлетамаҡ районы» хакимиәте башлығы (2006—2012).

## Биографияһы
1953 йылдың 29 октябрендә Ишембай районының Кинйәбулат ауылында (Башҡорт АССР-ы, РСФСР) тыуған.

1969 йылда Стәрлетамаҡ совхоз-техникумының зоотехник бүлегенә уҡырға инә. 1973 йылда Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтына уҡырға инә, уны 1978 йылда тамамлай, ғалим-агроном квалификацияһы менән «Агрономия» һөнәре буйынса диплом ала. Шул уҡ йылда Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районы «Дружба» колхозының баш агрономы вазифаһына тәғәйенләнә.

1981 йылда Өфө ҡалаһында идара итеүсе кадрҙар курсын тамамлай, шунан һуң Стәрлетамаҡ районының «Ҡорос» колхозы рәйесе, 1984 йылда — шул уҡ райондың Фрунзе исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана.

1989 йылдың мартында Башҡорт АССР-ының 357-се Стәрлетамаҡ территориаль һайлау округынан СССР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. Шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, бер нисә тапҡыр район Советы депутаты була.

1998 йылда Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы хакимиәте башлығы була. 2000 йылда Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә, 2006 йылда — Башҡортостан Республикаһының муниципаль район Стәрлетамаҡ районы хакимиәте башлығы. Был вазифала 2012 йылға тиклем эшләй.

Дуҫлыҡ ордены, «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» һәм «Салауат Юлаев» ордены, «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Ул шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Президентынан «Ауыл хужалығы өлкәһендәге ҡаҙаныштары һәм хеҙмәт уңыштарына өлгәшкәне өсөн» рәхмәт хаты ала.

Хеҙмәттәге уңыштары өсөн Шәһиев Хәйҙәр Хызыр улына «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» һәм «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемдәр бирелә. 2010 йылда «Стәрлетамаҡ районының почетлы гражданы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.

Әлеге ваҡытта хаҡлы ялда.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Шаһиева Рәмилә Әнүәр ҡыҙы, ике ҡыҙы һәм ейәндәре.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Дуҫлыҡ ордены (1997)
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2003)
* Салауат Юлаев ордены (2008)
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Рәсәй профсоюздарына 100 йыл» миҙалы (2004)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Урыҫ православие сиркәүенең "III дәрәжә изге кенәз Даниил Московский"ордены (2006)
* «Рәсәй агросәнәғәт комплексы үҫешенә индергән өлөшө өсөн» алтын миҙал (2006)
* СССР халыҡ депутаты (1989)
* Стәрлетамаҡ районының Почетлы гражданы (2010)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Один из членов влиятельной семьи оставил кресло главы Стерлитамакского района
* Шагиев Хайдар Хзырович
Урманов Рифат Нур улы

**Урманов Рифат Нур улы** (14 май 1924 йыл― 19 октябрь 2006 йыл) ― СССР инженер-электригы, техник фәндәре докторы (1974), профессор (1975), Урал тимер юл транспорты инженерҙары институты ректоры (1974—1987), РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1984).

## Биографияһы
Рифат Нур улы Урманов 1924 йылдың 14 майында Башҡорт АССР-ының  Туймазы районы Ҡандра ауылында тыуа. 

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Ҡыҙыл армия сафына мобилизациялана, танк механик-водителе булып һуғыша. 63-сө  айырым ауыр танк полкының составында Оршанан алып Берлинға тиклем юл үтә. Еңеү Көнө Эльба буйында ҡаршылай. 

1951 йылда Урал политехник институтын «инженер-электрик» һөнәре буйынса тамамлай.  Шул уҡ йылда ошо институтта эшләй башлай. 1954 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертация яҡлай (1954), 

1959 йылда Урал тимер юл транспорты инженерҙары институтына эшкә күсә, шунда  доцент булып уҡыта башлай, һуңынан кафедра мөдире һәм фәнни эштәр буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. 1974 йылда Урманов был институттың ректоры булып китә. Юғары уҡыу йортонда 1987 йылға тиклем етәкләй.

1974 йылда докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай, бер йылдан һуң профессор итеп һайлана.

Тартыусы трансформаторҙар менән ярымүткәргесле үҙгәртеп ҡороусыларҙы эшләү һәм идара ителеүсе реакторҙар  һәм автоматика системалары менән көсөргәнеште контактһыҙ автомат рәүештә  көйләү өлкәһендә фәнни тикшеренеүҙәр үткәрә. Ярымүткәргестәр менән электр сылбыры  теорияһы менән шөғөлләнә. Уның күп хеҙмәттәре СССР-ҙың СССР тимер юлдарына индерелә. 

180-дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән өс монография авторы. Уҡыусылары  араһында 18 фән докторы һәм кандидаты бар. Уйлап табыуға 12 авторлыҡ таныҡлығына эйә. 

1964 йыл «Почетлы тимер юлсы» билдәһе менән бүләкләнә. 1984 йылда Рифат Урманов тимер юл транспорты үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн почетлы «РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре» тигән исемгә лайыҡ була. Шулай уҡ  I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943, 1945, 1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944, 1945), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), Халыҡтар Дуҫлығы (1981), «Почё Билдәһе» ордендары  (1961) һәм «Варшава ҡалаһын азат иткән өсөн» һәм «Берлинды алған өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943, 1945, 1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944, 1945)
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1961)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1984)
* «Почетлы тимер юлсы» билдәһе (1964)

## Библиографияһы

* Особенности режимов работы полупроводниковых преобразователей при конечной индуктивности цепи нагрузки : Учеб. пособие / Р. Н. Урманов; Урал. гос. акад. путей сообщ., Каф. "Электр. машины". - Екатеринбург : УрГАПС, 1996. - 98 с. : ил.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рифат Нурович Урманов: солдат, ученый, ректор
Татарск

**Татарск** — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Татарск районының административ үҙәге.

2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 23 282 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт   

## Иҫкәрмәләр
Васильев Игорь Евгеньевич (әҙәбиәтсе)

**Васильев Игорь Евгеньевич** (2 сентябрь 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы, Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты филология факультетының XX һәм XXI быуат рус әҙәбиәте кафедраһы профессоры.

## Биографияһы
Игорь Евгеньевич Васильев 1947 йылдың 2 сентябрендә Ҡурған өлкәһе Юрғамыш районының Зырянка станция хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуа, хәҙер ҡасаба шул уҡ райондың Чинеев ауыл советына инә.

1971 йылда А. М. Горький исемендәге урал дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.

1971—1973 йылдарҙа — Свердловск өлкәһе Березовка ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы.

1972—1976 йылдарҙа А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университетының аспиранты.

1976—1979 йылдарҙа — Катовицала (Польша Халыҡ Республикаһы) Силезия университетының рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.

1973 йылдан алып — Урал дәүләт университеты уҡытыусы: ассистенты, доценты (1983). 2007 йылдан алып — XX быуат рус әҙәбиәте кафедраһы профессоры (хәҙер Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университетының XX һәм XXI быуат рус әҙәбиәте кафедраһы).

1980 йылда В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында «Стихотворный сказ в советской литературе (На материале сов. поэзии 20—30-х годов)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1980 йылдың 14 ғинуарынан — филология фәндәре кандидаты.

1999 йылда А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университетында «Русский литературный авангард начала XX века (группа „41°“)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. XX быуат башында рус авангард шиғриәте тарихы буйынса белгес. 2000 йылдың 19 майынан — филология фәндәре докторы.

1996 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Археология һәм тарих институты хеҙмәткәре (өлкән, аҙаҡ әҙәбиәте тарихы секторының төп ғилми хеҙмәткәре).

Бер нисә гуманитар фәндәр буйынса идаралыҡ советы ағзаһы (филология, культурология, сәнғәт) Ҡурған дәүләт университетында дәүләт имтихандары комиссияһының рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре
* Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының Почет грамотаһы.
* Польша -совет дуҫлығы йәмғиәтенең Алтын Почет билдәһе
* «Силезия университеты алдындағы хеҙмәттәре өсөн» көмөш билдәһе
* Катовица воеводалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре исеме
* Иң яҡшы фәнни-тикшеренеү эше өсөн Урал дәүләт университеты премияһы лауреаты (2002, «Русский поэтический авангард XX века» китабы)
* Уҡытыу-методик эшендә ҡаҙаныштары өсөн Урал дәүләт университеты премияһы (1996, 2001)

## Төп хеҙмәттәре
Васильев Игорь Евгеньевич 120-нән ашыу ғилми баҫма авторы. 1974 йылдан әҙәбиәт белгесе булараҡ баҫылып сыға.

* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* УрГУ в биографиях: И. Е. Васильев
* Статьи И. Е. Васильева в Электронном научном архиве УрФУ
Томаш Сикора

**То́маш Сико́ра** (; ) — Польша биатлонсыһы, 2006 йылда Туринда ҡышҡы Олимпия уйындарының көмөш призёры. 1995 йылғы донъя чемпионы. 1990-сы йылдар уртаһынан 2000-се йылдар аҙағынаса биатлон буйынса Польша йыйылма командаһының лидеры.

2011/2012 миҙгеленән һуң биатлонсы карьераһын тамамлау хаҡында ҡарар ҡабул итә.

## Биатлон
Томаш Сикора биатлон менән 1989 йылда шөғөлләнә башлай, ә 1993/1994 миҙгелдә Донъя кубогы кимәлендәге ярыштарҙа ҡатнаша. Киләһе миҙгелдә 1995 йылғы Антхольц-Антерсельвела донъя чемпионатында шәхси уҙышта еңеү яулай. Әммә артабан Сикораның сығыштарында һиҙелерлек уңыштар булмай. 1998 һәм 2002 йылға ҡышҡы Олимпия уйындарында ла уңышһыҙлыҡҡа осрай (шәхси уҙыштарҙа иң яҡшы һөҙөмтә — 2002 йылда эҙәрлекләүҙә 25-се урын. Әммә 2003 йылдан һуң ул һөҙөмтәләрен яҡшырта. 2004 йылда Оберхофта донъя чемпионатында 20 километрға шәхси уҙышта көмөш миҙал яулай, ә 2006 йылда Туринда ҡышҡы Олимпия уйындарында масс-стартта көмөш призёр була.

2008/2009 миҙгелендә дөйөм зачетта 2-се була (Уле-Эйнар Бьёрндалендан ғына ҡалыша).

2010 йылғы Олимпиадала ҡатнаша, әммә призлы урындар яуламай (иң яҡшы һөҙөмтә — шәхси уҙышта 7-се урын).

## Саңғы ярыштары
2008/2009 миҙгелгә әҙерлек барышында Сикора FIS саңғы ярыштарында ҡатнашырға ниәтләй, әммә Польша йыйылмаһы тренерҙары уға Голливарҙа саңғы буйынса Донъя кубогының беренсе этапта эстафета командаһына ярҙам итеүҙе һорай. 2008 йылдың 23 ноябрендә эстафетаның өсөнсө этабында сығыш яһай, ә үҙ этабында 16-сы һөҙөмтә күрһәтә.

## Донъя кубоктары

* 1993—1994 — **43-сө урын**
* 1994—1995 — **16-сы урын**
* 1995—1996 — **26-сы урын**
* 1996—1997 — **40-сы урын**
* 1997—1998 — **32-се урын** (60 мәрәй)
* 1998—1999 — **57-се урын** (12 мәрәй)
* 1999—2000 — **24-се урын** (130 мәрәй)
* 2000—2001 — **26-сы урын** (197 мәрәй)
* 2001—2002 — **34-се урын** (133 мәрәй)
* 2002—2003 — **9-сы урын** (442 мәрәй)
* 2003—2004 — **7-се урын** (516 мәрәй)
* 2004—2005 — **12-се урын** (508 мәрәй)
* 2005—2006 — **4-се урын** (606 мәрәй)
* 2006—2007 — **18-се урын** (376 мәрәй)
* 2007—2008 — **12-се урын** (461 мәрәй)
* 2008—2009 — **2-се урын** (870 мәрәй)
* 2009—2010 — **18-се урын** (421 мәрәй)
* 2010—2011 — **29-сы урын** (315 мәрәй)
* 2011—2012 — **72-се урын** (36 мәрәй)

### Донъя кубогында сығыштары һөҙөмтәләре

## Иҫкәрмәләр
Гречишников Владимир Фёдорович

**Гречишников Владимир Фёдорович** (1917—1958) — СССР инженер-конструкторы, техник фәндәр кандидаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы, Ленин премияһы лауреаты.

Двигателдәрҙең айырым узелдарын һәм яңы моторҙарын эшләй, уларҙы конструктив һәм технологик камиллаштырыу буйынса тәҡдимдәр индерә. Атом һәм водород бомбаһының тәүге өлгөләрен эшләүҙә ҡатнаша. Уның фәнни һәм техник идеялары ядро зарядтарының конструкцияларын төҙөүҙә һәм ракета комплекстарының хәрби блоктарында урынлаштырыуҙа киң ҡулланыла.

## Биографияһы
Владимир Федорович Гречишников 1917 йылдың 27 июнендә Өфөлә, Рәсәй империяһы (хәҙер Башҡортостан, Рәсәй) тыуа.

### Белеме
Өфөлә уҡый. Ул 8-се класта уҡығанда атаһы ауырып китә һәм инвалидлыҡ буйынса пенсияға сыға. Ғаиләнең матди хәле насарая һәм Гречишников рабфакҡа уҡырға инергә мәжбүр була. Эштән айырылмайынса бер йыл эсендә ул 9-сы һәм 10-сы класты тамамлай.

1934 йылда Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһына «Эске яныулы двигателдәр» факультетына уҡырға инә. 1939 йылда уны отличие менән тамамлай һәм П. И. Баранов исемендәге Үҙәк авиация моторҙар төҙөү институтына ебәрелә.

### Эшмәкәрлеге
1939—1940 йылдарҙа Үҙәк авимоторҙар төҙөү институтында (Мәскәү) эшләй: инженер-конструктор, өлкән инженер, төркөм етәксеһе урынбаҫары.

1940—1941 йылдар — Киров заводында (Ленинград): конструкторҙар бригадаһы етәксеһе.

1941—1947 йылдарҙа — 76 -сы заводта (Свердловск): эштәр тәжрибәһе буйынса баш конструктор урынбаҫары.

1947—1955 йылдарҙа — Арзамас-16 ҡалаһында (Новгород өлкәһенең Саров ҡалаһы).

1955 йылдан алып — Рәсәй федераль ядро үҙәгенең Бөтә Рәсәй техник физика фәнни-тикшеренеү институтында баш конструктор урынбаҫары (Силәбе г-70, Снежинск).

1958 йылдың 15 авгусында Силәбе өлкәһенең Снежинск ҡалаһында кинәт вафат була. Снежинск ҡалаһы зыяратында ерләнә.

## Бүләктәре
* Атом зарядтарын һәм водород бомбаһы конструкциялары эшләүҙә ҡатнашҡаны өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1953 йылдың 12 авгусындағы «ябыҡ» Указы менән Гречишников Владимир Фёдоровичҡа Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
* Ике Ленин ордены (1949, 1953).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945).
* Ленин премияһы (1958).
* Ике тапҡыр Сталин премияһы (1951, 1953).
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1945).

## Хәтер

* Гречишников исеме Снежинск ҡалаһының хеҙмәт даны китабына индерелгән. (1962).
* Уның исемен Снежинск урамдарының береһе йөрөтә
* Снежинскта ҡала зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Энциклопедия Урала — Гречишников Владимир Федорович
* ГРЕЧИШНИКОВ Владимир Федорович
Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы

**Мөхәмәтйәнов Ирек Зирәк улы** (22.01.1959), ғалим-математик, 1981 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, 2006—2010 йылдарҙа кафедра мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (2004).

## Биографияһы
Ирек Зирәк улы Мөхәмәтйәнов 1959 йылдың 22 ғинуарында БАССР‑ҙың Баҡалы районы Иҫке Ҡорос ауылында тыуған.
 

## Хеҙмәт юлы
1981 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай.

Өфө дәүләт нефть техник университетында эшләй:

2006 йылдан алып математик моделдәр әҙерләү кафедраһында, 2007—2010 йылдарҙа — иҡтисадта математик ысулдар һәм финанс кафедраһы мөдире.

Фәнни эшмәкәрлеге техникала һәм тәбиғәт фәндәрендә математик моделләүгә, иҡтисад һәм социаль системаларҙа барған процестарҙың моделдәрен әҙерләүгә арналған.

Мөхәмәтйәнов тарафынан дисперслы нефть системаларының макроскопик структураһын имитациялаусы моделдәр әҙерләү ысулы һәм дисперслы фаза эволюцияһының математик моделе уйлап табыла. Макромолекуляр ассоциаттарҙың арауыҡ структураһы фракталь булыуы тикшерелә һәм иҫбатлана һ.б.

100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Физика‑математика фәндәре докторы (2004)

## Әҙәбиәт
* Структурная организация макромолекулярных ассоциатов в нефтяных средах. М., 2003; Обратные задачи в приложениях. Бирск, 2006 (авторҙаш).

## Һылтанмалар
* 
* Мухаметзянов Ирик Зирягович Математика Курс для студентов экономических специальностей

## Иҫкәрмәләр
Березин Владимир Александрович

**Березин Владимир Александрович** (3 апрель 1957 йыл) — СССР һәм Рәсәй дикторы, актер, тележурналист, теле- һәм радиотапшырыуҙар алып барыусы. Кремлдә, мэрияла концерт һәм рәсми сараларҙы, шулай уҡ күп фестивалдәрҙе, телевизион тапшырыуҙарҙы һәм шоуҙарҙы алып барыусы. «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы.

## Биографияһы
Владимир Александрович Березин 1957 йылдың 3 апрелендә Орёл ҡалаһында тыуған.

Атаһы Кавказ мосолманы, чечен, өс ҡатыны булған. Әммә Березин уның менән йәшәмәгәнлектән, фамилияһын әсәһе яғынан ала.

Орел мәҙәниәт колледжында режиссура факультетында, ә һуңыраҡ Урал дәүләт университетының журналистика факультетында уҡый.

1980 йылда уҡ Березин Свердловск телевидениеһында дикторҙар бүлеген етәкләй. Ул был урында 10 йыл ҡала. Әйткәндәй, был осраҡлы ғына була тиерлек — Борис Ельцин урындағы телевидениела Березинды күреп ҡала, ул уны Свердловскиға үҙенә саҡыра. Ә инде унда Останкино етәкселеге уға иғтибар итә, һәм Березин Мәскәүҙә була.

1990 йылдар башында Владимир Березин Үҙәк телевидениела эшләй. Диктор ҡатнашлығындағы проекттар араһында — «Доброе утро» программаһы, шулай уҡ балалар өсөн «Спокойной ночи, малыши!» тапшырыуы.

1991 йылдағы бик драматик ваҡиғаларҙан һуң Березин «Время» программаһының алып барыусыһы булып сыға.

Артабан Березин РТР каналына күсә, тиҙҙән унда каналдың баш дикторы вазифаһын ала. РТР-ҙа диктор бүлеге ябылғандан һуң (1996) Березин «Мой XX век», «Площадь звёзд» телевизион тапшырыуҙарын, шулай уҡ шул уҡ телеканалда «Славянский базар в Витебске» фестивалдәрен алып бара. 1998 йылда ҡыҫҡа ваҡытҡа РТР-ҙа диктор бүлеге тергеҙелә, уның етәксеһе Березин була.

Мәскәү өлкәһе губернаторы С. К. Шойгуның вазифаһына кереү тантанаһын үткәреүсе (2012).

2021 йылдың ғинуарынан «Москва Доверие» каналында «Киноның мистик серҙәре» документаль программаһын алып бара.

Мәскәү өлкәһе буйынса Рәсәй Эске эштәр министрлығы баш идаралығы ҡарамағындағы Йәмәғәт советы ағзаһы.

## Танылыуы
- «Шәхси батырлығы өсөн» ордены (17 ғинуар 1994 йыл) — *ғүмеренә хәүеф янаған шарттарҙа һөнәри бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм фиҙакәрлеге өсөн*.
- Рәсәй Федерацияһының милли сәнғәтенә индергән өлөшө өсөн Милли гуманитар академияның почетлы академигы итеп һайлана

## Иҫкәрмәләр