open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Совет-фин һуғыштары

1918—1944 йылдар осоронда РСФСР (һуңынан — СССР) һәм Финляндия араһында дүрт ҡораллы бёрелеш булыуы билдәле:

* **Беренсе совет-фин һуғышы (1918—1920)** — аҡ фин ғәскәрҙәре һәм РККА частары араһында Совет рәсәйе территорияһындағы 1918 йылдың мартынан 1920 йылдың октябренә тиклем барған хәрби ғәмәлдәр. Башта рәсми рәүештә алып барылмай. 1918 йылдың мартынан инде, Финляндиялағы Граждандар һуғышы барышында аҡ финдар ғәскәрҙәре, дошманды фин «ҡыҙылдарын») эҙәрлекләп, Рәсәй-Финляндия сиген үтеп, ҡайһы бер урындарҙа Көнсығыш Карелияға килеп сығалар. Рәсми рәүештә РФСР менән һуғышты Финляндия демократик хөкүмәте 1918 йылдың 15 майында, Финляндия Социалистик Эшсе Республикаһы ҡыйратылғандан һуң, иғлан итә . Беренсе совет-фин һуғышы Рәсәйҙәге Граждандар һуғышының Рәсәй төньяғындағы сит ил интервенцияһының бер өлөшө булып тора. 1920 йылдың 14 октябрендә РСФСР һәм Финляндия араһында Тарту солох килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана.

* **Икенсе совет-фин һуғышы (1921—1922)**
** 1921 йылдың 6 ноябрендә фин ирекле соединениелары РФСР территорияһына (Карелияға) бәреп ингәндән һуң башлана. Һуғыш иғлан ителмәй.
** 1922 йылдың 21 мартында Мәскәүҙә РСФСР һәм Финляндия хөкүмәттәре араһында *совет-фин сик буйҙарының тейелгеһеҙлеген тәьмин итеү буйынса саралар ҡабул итеү тураһындағы килешеүгә* ҡул ҡуйғандан һуң тамамлана.

* **Совет-фин һуғышы (1939—1940)**
** 1939 йылдың 30 ноябрендә совет ғәскәрҙәренең Финляндияға баҫып ингәндән һуң башлана.
** 1940 йылдың 13 мартында алдағы көндө Финляндия һәм СССР араһында *Мәскәү солох килешеүенә* ҡул ҡуйғандан һуң тамамлана.

* **Совет-фин һуғышы (1941—1944)** — Бөйөк Ватан һуғышы сиктәрендә Карелияла фин һәм совет ғәскәрҙәре араһында хәрби ғәмәлдәр
** 1941 йылдың 22 июнендә фин ғәскәрҙәре Аланд милитаризацияланмаған зонаһы утрауҙарын баҫып алғандан һуң башлана.
** Ысынбарлыҡта — 1944 йылдың 19 сентябрендә — ваҡытлыса тыныслыҡ урынлаштырыу буйынса килешеү төҙөлгәндән һуң, формаль рәүештә — 1947 йылғы Париж солох килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң тамамлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Төньяҡ Ингрия Республикаһы
* Төньяҡ Карелия дәүләте
* Олонец хөкүмәте
* Олонец походы
* Карелияла фин оккупацияһы (1941—1944)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.aroundspb.ru/finnish/pohlebkin/war1917-22.phpПохлебкин В. В. Война, которой не было
* Хронология Финляндии на портале Хронос
* Исторические фотографии из Финляндии времён Второй мировой войны
* АВС-36, СВТ-38 и СВТ-40 в финской армии
* SA-kuva-arkisto. Etulinjasta kotirintamalle 1939—1945
Джвели Гавази сиркәүе

**Джвели Гавази сиркәүе** (груз. ძველი გავაზის ღვთისმშობლის ეკლესია) - урта быуат христиан сиркәүе Грузияла Үрге Кахетияның көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Көмбәҙле  сиркәүҙең ҡасан төҙөлгәнлеге аныҡ билдәле түгел.  Архитектура үҙенсәлектәре буйынса яҡынса   VI быуатҡа ҡарай,  1852 йылда байтаҡ йүнәтелә. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә  индерелгән

## Тарихы
Джвели Гавази сиркәүе Кавказ тауҙарының итәгендә  Кварели төбәгендәге Ахалсопели ауылында урынлашҡан. "Иҫке Гавази" тигәнде аңлатҡан уның атамаһы күрше Дағстандандан баҫып инеүселәрҙән ҡасып, йорттарын ташлап Алазань ярҙарына күсеп ултырып яфа сигеүселәрҙең "яңы Гавази" ауылына нигеҙ һалыуы менән бәйле. Вице-премьер Михаил Воронцовтың ярҙамсыһы кенәз Амилахвари ташландыҡ ауылдың күсеп ултырыу планын эшләй һәм уны Ахалсопели тип атай (яңы ауыл), 1850 йылда боронғо сиркәүҙе тергеҙә. 1971 йылда археологик  экспедиция зыяратта X-XVIII быуат артефакттары менән 35 ҡәбер таба

## Тасуирламаһы
Джвели Гавази сиркәүе - тетраконх, уның түшәмдәр менән дүрт ярым түңәрәк апсидаһы бар. Бина уртала торған көмбәҙ менән ослана, көмбәҙе өс тәҙрә уйылған һигеҙ мөйөшлө барабанда урынлашҡан.  Джвели Гаваз Кахетияла Ниноцминда соборында үҙенең аналогына эйә. Был төбәктә урта быуат башында өс сиркәүҙән торҡан базилика тибы өҫтөнлөк иткән

## Иҫкәрмәләр
Накалакеви сиркәүе

**Накалакеви сиркәүе** - Грузияла Самцхе-Джавахети төбәге  Аспиндза муниципалитетының  Накалакеви ауылындағы IX быуатҡа ҡараған мәҙәни ҡомартҡы.  Әлеге ваҡытта емереклектәрҙә һаҡланған. Сиркәү эсендә ныҡ зыян күргән фрескаларҙың фрагменттары һәм урта быуат грузин яҙыуҙарының өлөшө урынлашҡан. 
Сиркәүгә 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелә
## Әҙәбиәт
* ცისკარიშვილი ვ., ჯავახეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყარო, თბ., 1959

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Иҫкәрмәләр
Абули сиркәүе

**Абули сиркәүе** Грузияла Ахалкалаки муниципалитетындағы Абули ауылында урынлашҡан сиркәү. Ҡорам төкәтмәле типтағы X быуатҡа ҡарай. Һуңыраҡ  (XIV б) унда ҡапҡа төҙөйҙәр. Сиркәү диуарының фасады тәре һәм башҡа һүрәттәр менән биҙәлгән. Сиркәү менән йәнәшәлә зыярат урынлашҡан, унда боронғо ҡәберлектәрҙең ҡыҙыҡлы таштары һаҡланған. 
Сиркәүгә 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы категорияһы бирелә

## Әҙәбиәт
* ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1, გვ. 38, თბ., 1997 წელი.
* ჟღერს ქვის ჰარმონია. ნაკვეთი პირველი ა-დ. საკითხავი ყმაწვილთათვის 13, თბ., გვ. 9–10, თბ., 2006;
* ცისკარიშვილი ვ., აბულის წარწერა, ჯავახეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყარო, გვ. 122, თბ., 1959;
* კალისტრატე, საისტორიო მასალა, გაზ. „ივერია“, 1891 (19 ნოემბ.), N246, გვ. 2–3.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
*ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია
## Иҫкәрмәләр
Дутко Тарас Романович

**Тарас Романович Дутко** (; 27 ғинуар 1982 йыл, Наконечне ауылы, Яворив районы, Львов өлкәһе, Украина) — украин футболсыһы. 2004, 2008 һәм 2016 Йәйге Паралимпия уйындарының чемпионы. 2000 һәм 2012 Йәйге Паралимпия уйындарының көмөш призеры.

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України  
* Тарас Дутко. О футболе и о себе
Наиса сиркәүе

**Наиса сиркәүе**-Грузияла, Ахалкалаки муниципалитетының Чунчха ауылындағы ғибәҙәтхана. 
Ҡорам X-XI быуаттарға ҡарай. Ярайһы уҡ бейек бина. Манараһы көнбайыш яҡта урынлашҡан. Сиркәүҙең фасадтары күп биҙәктәр менән айырылып тормай. Көнсығыш фасадында арыҫландарға атланған Даниилдың рельефлы һүрәте бар. Бина күп тапҡыр яңынан ҡоролған- ун XIX быуатта төҙөлгән. Бина ныҡ зыян күргән. Сиркәү ихатаһында күп һырланған ҡәбер таштары ята. Ике метр бейеклектәге  дүрт мөйөшлө стела бар, әммә уның өҫкө өлөшө юҡҡа сыҡҡан. 

Сиркәү  2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы категорияһына индерелә

## Һылтанмалар
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
* ჯავახეთი, ფონდი „ღია საზოგადოება საქართველო“ ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის პროგრამა, საანგარიშო კრებული, გვ. 14-15, თბ., 1997.
## Иҫкәрмәләр
Чачкари

**Чачкари**-Грузияла, Аспиндза муниципалитетындағы тарихи ауыл, Вардзиянан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай, Мтквари йылғаһы ярында урынлашҡан. 
Риүәйәткә ярашлы Чачкариға Вардзияның ауыл хужалығы запастары өҫтәмәләре килгән- ҡаяла шарап һыҡҡыстарынан күп һанлы шарап ҡойолоп торған. Чачкари ауылында зыян күргән террасаларҙан һәм 50-гә яҡын таш шарап һыҡҡыстарҙан  тыш дүртенсе быуат виноград тәлгәше һаҡланып ҡалған. Шулай уҡ мәмерйә йәшәү залы, Георгий сиркәүе, балсыҡтан һуғылған йорт залдарының (Месхетия залдары) өлгөләре һ.б. бар.

Чачкари ауылына  2016 йылда ГРузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмтиәтендәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исеме бирелә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Иҫкәрмәләр
Хорениа сиркәүе

**Хорениа сиркәүе** — Грузияла Ахалкалаки муниципалитетының Хоспио общинаһы Хорениа ауылындағы грузин архитектура ҡомартҡыһы. 
Сиркәү X быуатта төҙөлгән, әммә һуңыраҡ реставрациялана һәм тергеҙелә.  Биналағы алты яҙыуҙың береһе лә әлеге мәлдә аныҡ уҡылмай, әммә уларға ҡарата төрлө авторҙарҙың һылтанмалары бар. Ҡорамда рельефтағы һүрәт бигерәк тә иғтибарға лайыҡ, ике һүрәт бер -береһенән ныҡ айырыла. 
Сиркәүҙең фасадтары ҡыҙғылт базальт таштар, һуңыраҡ һоро төҫтәге таштар менән биҙәлгән. Барельефтар менән бай биҙәлгән. Семәрле үремтәгә тәре ҡуйылған. ағастар мкнән уратып алынған ике ирҙең һүрәте урынлашҡан. Панелдең өҫкө өлөшөндә ике яҡтан геометрик фигуралар бар. Көньяҡ фасад төрлө фигуралар менән биҙәлгән. Һуңыраҡ сиркәүгә ҡапҡа төҙөйҙәр. Уларҙы һуңғы йылдарҙа ике тапҡыр ҡоралар; Зыяратында күп һанлы боронғо ҡәбер таштары ята.

Хорениа сиркәүенә 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы Грузияның дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы категорияһы бирелә
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია
## Әҙәбиәт
ბერძენიშვილი ნ., ჯავახეთის 1933 წლის ექსპედიციის დღიური, საქართველოს ისტორიის საკითხები I, თბ., 1964, გვ. 105-106.
ხარაძე კ. ჯავახეთის ხუროთმოძღვრული და ბუნების ძეგლები, სოფელი დიდი ხორენია, თბ; 2003. გვ. 52-53.
ცისკარიშვილი ვ. ჯავახეთის ეპიგრაფიკა როგორც საისტორიო წყარო, ხორენიას წარწერა, თბ., 1959, გვ. 60-61.
## Иҫкәрмәләр
Кочио соборы

**Кочио соборы**-Грузияла, Ахалкалаки муниципалитетының Кочио ауылындағы X быуат архитектура ҡомартҡыһы. 
Ҡорам төкәтмәләр менән. Диуарҙары урындағы ҡыҙғылт төҫтәге яҡшы эшкәртелгән таштан төҙөлгән. Көнсығыш һәм көнбайыш фасады, шулай уҡ эске төньяҡ һәм көньяҡ диуарҙары орнамент менән биҙәлгән. Төҙөлөш материалдары, юғары кимәлдә башҡарылыуы, шулай уҡ үҙенсәлекле архитектура һәм декоратив формалары X быуат ҡомартҡылары менән бәйле. Көнсығыш һәм көнбайыш диуарҙарында тәре уйылған. Барельефтар шулай уҡ фасадтарында ла бар. Сиркәүгә инеү урыны көньяҡтан һәм көнбайыштан. Ҡыйығы тулыһынса ябылған. Көньяҡ диуарының өҫкө өлөшө емерелгән. Сиркәү ихатаһы боронғо ҡәбер таштары менән тулы. Уларҙың береһендә яҙыуҙар бар. 
Кочио сиркәүе 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә

## Әҙәбиәт
* არქიტექტურის რესტავრაცია საქართველოში, კოჭიოს (ძველი კაჭიო) ეკლესია, ისტორიოგრაფია, ტრადიცია, გამოცდილების ანალიზი, გვ. 118, თბ., 2012;
* შუბითიძე ვ., კოჭიოს (კაჭიო) ეკლესია, ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები, გვ. 141, თბ., 2012.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Һылтанмалар
* ინფორმაცია ტაძრის შესახებ, ფოტოები

## Иҫкәрмәләр
Бурнашети сиркәүе

**Бурнашети сиркәүе** -Грузияла төкәтмәле сиркәү, Ахалкалаки муниципалитетының Бурнашети ауылында урынлашҡан. Сиркәүҙең көньяҡ яҡтан парлы аркалар менән биҙәлгән ҡапҡалары бар. Архитектура-декоратив формалары һәм көнсығыш фасадында рельефы X быуаттан һуң түгел төҙөлгән. 
Сиркәүҙең диуарҙарында ике яҙыу һаҡланған. Береһе уның көньяҡ фасадта. Грузин урта быуат алфавиты менән яҙыуҙа сиркәү төҙөлөшөнөң Аллаһҡа доға формулаһы яҙылған.	
Икенсе яҙыу сиркәү эсендә төньяҡ диуарҙа тора. 
Тыш яҡта сиркәү аркалы ҡапҡаларға эйә. Көньяҡ фасадта ҡояш сәғәте урынлашҡан, унан әле тик фрагменттар ғына ҡалған. Хәйер, ҡояш сәғәттәре бер нисә Грузия сиркәүҙәренең көньяҡ фасадтарында ҡалған. Улар араһында Гелати һәм Икорти ҡорамдары бар. 

Бурнашети сиркәүе  2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы Грузияның дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә
## Әҙәбиәт
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, გვ. 580, თბ., 1977 წელი.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Һылтанмалар
* ბურნაშეთის ეკლესია
## Иҫкәрмәләр
Гогичаант Геле мегалиттары

**Гогичаант Геле мегалиттары**-Грузияла Самцхе-Джавахети төбәге Боржоми муниципалитетының Чобисхеви ауылындағы милли әһәмиәткә эйә булған мәҙәни ҡомартҡылар. 

Урман менән ҡапланған бейек Град Амосар тауының Мтквари үҙәнендә харабалар бар. Ауыл шул таулы урында урынлашҡан. Ҡоролмалар комплексы ике этап төҙөлөштән: христианлыҡҡа тиклем һәм христиан осоронан тора. Археологтар ҡаҙыныу эштәренән һуң шартлы рәүештә биш террасаны билдәләй. I терраса ике өлөштән тора. Был инеү урыны өҫтөндә сәйер арка менән. Ҡоролма бер ниндәй ҙә беркетеп ҡуйыусы иретмәһеҙ вертикаль блоктарҙан тора. Эске бина ике ниша менән көмбәҙ рәүешле. Көмбәҙҙең түбәһендә яҡтылыҡ өсөн тишек бар. Архитектураһы һәм төҙөлөшө буйынса шундай уҡ оҡшаш ҡоролма, әммә ҙур күләмдә III террасала бар. II терраса I-се террасала ике бүлмә  терәлеп урынлашҡан. Береһенең эсендә ҡәберҙәргә оҡшаған бер пар таш йәшник урынлашҡан. III терраса иң ҡыҙығы. Археологтар бында өс ҡатлам төҙөлөштө билдәләй:
1-се ҡатлам (ҡыҙыл) - христианлыҡҡа тиклемге дәүер. Был бронза дәүере тип фараз итергә мөмкин. Был көмбәҙ рәүешле бина, уның алдындағы майҙан һәм инеү урынынан уң яҡта бина.
2-се ҡатлам (һары). иртә христиан осоро.
3-сө ҡатлам (миләүшә,иң һуңғы) - V-VII быуат сиркәүе. 
IV  и V терассалар күләмдәре буйынса ҡоролмалар I, II һәм III террасалағы ҡоролмаларҙан күпкә ҡалыша. Былар торлаҡ биналар булыуы мөмкин. Үҙәк биналар ҙур таш киҫәктәренән төҙөлгән. Чобсихеви залдары үҙенең сәнғәт һәм тарихи ҡиммәте менән донъя әһәмиәтендәге ҡомартҡылар иҫәбендә тора. 

2006 йылдың 30 мартында Грузияның ҡомартҡыларҙы һәм спортты һаҡлау буйынса Мәҙәниәт министрлығы, шул уҡ йылдың 7 ноябрендәге Грузия президентының  665-се указына ярашлы мегалитик ҡоролмалар милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы категорияһына индерелә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎
## Һылтанмалар
* საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი რ/ნ 12170
## Иҫкәрмәләр
Сепиети ҡорамы

**Сепиети ҡорамы**- Грузияла Аабаша муниципалитетының Сепиети ауылындағы базилика. Бина кирбес һәм таштарҙан төҙөлгән. Ғибәҙәтхана урта быуаттарҙа төҙөлгән тигән фараз бар, әммә күп тапҡыр үҙгәртеп ҡороуҙар һөҙөмтәһендә баштағы ҡиәфәтенең юғалыуына килтергән. Көньяҡ яғында тәҙрәләре бар. Сиркәү һуңғы урта быуатта биҙәлә. Дини сводкаларҙа портреттары менән урындағы феодалдарҙың тарихи шәхестәре асыҡлана (Абрам Иле, рәссам Зосим Коплатадзе һ.б.). Уларҙың исемдәре сиркәү диуарҙарындағы яҙыуҙарҙа  телгә алына. Бында боронғо биналар  территорияһында  тәреләр һәм Светсилав тарафынан биҙәлгән ҡояш һүрәттәре табылған  (Мартвили тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана).
Сиүепиети ҡорамы Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.

## Әҙәбиәт
ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, გვ. 304, თბ., 1985 წელი.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы

**Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы** (1 сентябрь 1934 йыл) — табип. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). Мәсетле районының почётлы гражданы (2009).

## Биографияһы
Ғабдулхаҡ Кашаф улы Сафиуллин 1934 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Оло Ҡыҙылбай ауылында тыуған.

Оло Ҡыҙылбай һигеҙ йыллыҡ, Әләгәҙ урта мәктәбен тамамлаған.

1954 йылдан Карл Маркс исемендәге колхозда эшләй.

1964 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шул уҡ йылды Әләгәҙ участка больницаһының баш табибы вазифаһына тәғәйенләнә. 

1968 йылдан Оло Ыҡтамаҡ үҙәк район больницаһында ренгенолог булып эшләй.

1969 йылда «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы итеп тәғәйенләнә, 1984 йылдан шул шифаханала ординатор булып эшләй.

1997 йылдан ҡабаттан Оло Ыҡтамаҡ үҙәк район больницаһында ренгенолог булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976)
* Мәсетле районының почётлы гражданы (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

## Һылтанмалар
* Сафиуллин Габдулхак Кашапович. Страница почётного гражданина на официальном сайте Мечетлинского района  
* Об истории санатория «Карагай»
Рәхмәтуллин Шамил Сәйет улы

**Рәхмәтуллин Шамил Сәйет улы** (7 сентябрь 1920 йыл — 1 октябрь 1943 йыл) —  Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, кавалерия дивизияһының артиллерия-миномёт полкы командиры, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Шамил Сәйет улы Рәхмәтулин 1920 йылдың 7 сентябрендә Томск ҡалаһында тыуған. Урта мәктәптең 10 класын тамамлай. 1939 йылдың авгусында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1941 йылда 1-се Мәскәү артиллерия училищеһын тамамлай. Шул уҡ йылдан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша.

1943 йылдың сентябренән гвардия капитаны Шамил Рәхмәтулин — Үҙәк фронттың 61-се армияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы 14-се гвардия кавалерия дивизияһы 146-сы гвардия артиллерия-миномёт полкы командиры. Днепр өсөн һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. 1943 йылдың 30 сентябрендә Рәхмәтулин полкы Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Лоев ҡасабаһы эргәһендә Днепр йылғаһы аша сығып, уның көнбайыш ярында плацдарм яулай, немецтарҙың бик күп контратакаларын кире ҡаға. 1943 йылдың 1 октябрендә бер алышта Шамил Рәхмәтулин батырҙарса һәләк булған. Чернигов паркында Валдағы туғандаш ҡәберлегендә ерләнгән.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 9 февраль Указы менән «командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» гвардия капитаны Шамил Рәхмәтулин үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була.  Яугир шулай уҡ Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә.

Ҡазан һәм Чернигов ҡалаларында урам һәм тыҡрыҡ Шамил Рәхмәтулиндың исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Ахмадиев Т. Х. Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Герои Советского Союза — наши земляки. Книга 2. Казань, 1984.
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.
* Ханин Л. Герои Советского Союза — сыны Татарии. Казань, 1969.
Симашко Константин Николаевич

**Константин Николаевич Симашко** (; 12 ноябрь 1980 йыл, Никополь ҡалаһы, Днепропетровск өлкәһе, Украина) — украин футболсыһы. 2008 һәм 2016 Йәйге Паралимпия уйындарының чемпионы. 2012 Йәйге Паралимпия уйындары көмөш призеры.

## Һылтанмалар
* Національний комітет спорту інвалідів України
Нәбиев Вәли Нәби улы

**Нәбиев Вәли Нәби улы** (31 ғинуар 1916 йыл — 6 март 2000 йыл) — Хәсән күле буйындағы алыштарҙа ҡатнашыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
1916 йылдың 31 ғинуарында Нагзакарон ҡышлағында (хәҙер Үзбәкстандың Бохара өлкәһе Гиждуван районы) диһҡан ғаиләһендә тыуған. Үзбәк.

7 класс тамамлай, ауыл хужалығында эшләй.

1936—1938 йылдарҙа һәм 1941 йылдың декабренән  Ҡыҙыл Армияла. 1938 йылда Хәсән күле янында япон милитаристары менән алыштарҙа ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры ярҙамсыһы гвардия старшинаһы Вәли Нәбиев 1943 йылдың 18 сентябрендә Украинаның Чернигов өлкәһе Менский районында Березна ҡала тибындағы ҡасаба биләмәһендә разведка яһай, аҙ яҡланған участкаларҙы асыҡлағандан һуң, дошман оборонаһында паника тыуҙырып, Березнаға бәреп инә, һәм был тораҡ пунктты уңышлы азат итеү мөмкинлеген бирә.

Гвардия старшинаһы Нәбиев взводы Украинаның Чернигов өлкәһендәге Бегач, Лопатин ауылдарын азат итеүҙә ҡатнаша.

Автоматсылар төркөмө менән беренселәрҙән булып ҡыйыу взвод командиры үҙенең эскадронының Днепр йылғаһын аша сығыуын тәьмин итә.

Һуғыштан һуң ҡыйыу яугир-кавалерист демобилизацияланған. Гиждуван ҡалаһында — Үзбәкстандың Бохара өлкәһе Гиждуван районы район үҙәгендә йәшәгән. 1948 йылда партия мәктәбен, 1959 йылда — Бохара ауыл хужалығы техникумын тамамлаған. Пенсияға сыҡҡанға тиклем Гиждуван район колхоз-ара көнкүреш хеҙмәтләндереү комбинаты етәксеһе булып эшләгән.

2000 йылдың 6 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарында Указы менән командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия старшинаһы Нәбиев Вәли Нәби улына, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3014) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт билдәһе» ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.

## Хәтер

* Башҡортостан Республикаһының Милли музейында (Өфө,ҡалаһы, Совет урамы, 14), 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы Музейында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа 112-се Башҡорт (16-сы Чернигов гвардия) кавалерия дивизияһының 78 Советтар Союзы Геройҙары исеме араһында Вәли Нәбиевтең дә исеме алтын хәрефтәр менән уйылған.

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
Буторин Виктор Васильевич

**Буторин Виктор Васильевич** (26 сентябрь 1898 йыл — 7 март 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының взвод командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Виктор Васильевич Буторин 1898 йылдың 26 сентябрендә Семипалатинск ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. 9 класс тамамлаған. 1918—1924 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, һуңынан ҡулланыусылар кооперацияһы системаһында эшләй.

1941 йылдың октябрендә ҡабаттан Ҡыҙыл армия сафтарына саҡырыла. 1943 йылдан — ғәмәлдәге армияла. Ошо уҡ йылда ВКП(б)-ға инә.

Гвардия өлкән сержанты Виктор Буторин Днепр йылғаһы өсөн алышта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. 1943 йылдың 21 сентябрендә Перше Травня ауылы (Украина, Чернигов өлкәһе, Городнянск районы) өсөн алыш ваҡытында ул, ике тапҡыр яраланған булыуына ҡарамаҫтан, ауыл тулыһынса азат ителгәнгә тиклем яу яланын ташламай.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия лейтенанты Буторин Виктор Васильевич «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3010-се һанлы) тапшырыла.

Һуғыш бөткәндән һуң лейтенант Буторин — запаста, Киевта йәшәй һәм эшләй. 1974 йылдың 7 мартында вафат була. Киевта Лукьянов хәрби зыяратында ерләнгән

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Миҙалдар

## Хәтер
В. В. Буторкиндың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Васильев Михаил Павлович

**Васильев Михаил Павлович** (2 октябрь 1922 йыл — 23 март 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының гвардия артиллерия-миномёт полкы орудиеһы командиры. Гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Михаил Павлович Васильев 1922 йылдың 2 октябрендә Крутченская Байгора ауылында (хәҙер Липецк өлкәһе Усман районы) хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.

1940 йылда Усман педагогия училищеһын тамамлай, артабан уҡытыусы булып эшләй.

1941 йылдың август айында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла. Ошо уҡ йылдың ноябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1945 йылдың ғинуарына гвардия старшинаһы Михаил Васильев 1-се Белорус фронтының 7-се кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһында 148-се артиллериия-миномет полкы орудиеһы менән командалыҡ итә. Польшаны азат иткән саҡта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

1945 йылдың 14 ғинуары һәм 4 феврале араһындағы осорҙа Васильевтың расчеты 8 танк, 4 БТР, ҡорал, 3 пулемёт, 7 автомашина, шулай уҡ күп һанлы дошмандың тере көстәрен юҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия старшинаһы Васильев Михаил Павлович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менә «Алтын Йондоҙ» миҙалы (6774-се) тапшырыла.

Һуғыш тамамланғандан һуң Васильев Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1948 йылда демобилизациялана.

СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 23 авгусындағы указына ярашлы «Советтар Союзы Геройы» исеменән мәхрүм ителә. 1972 йылдың 4 сентябрендә уға «Советтар Союзы Геройы» исеме ҡабаттан ҡайтарыла.

Мәскәүҙә йәшәй. 1998 йылдың 23 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (6774-се, 31 май 1945 йыл)
* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары
* Миҙалдар.

## Хәтер
* М. П. Васильевтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.
Воронин Андрей Фёдорович

**Воронин Андрей Фёдорович** (1900—1979) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы, сержанты, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Андрей Воронин 1900 йылдың 15 авгусында Антоновка (хәҙер — Ҡаҙағстандың Алматы өлкәһе Саркан районы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Башланғыс белем ала, колхозда эшләй.

1941 йылдың авгусында Воронин Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың ноябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Һыу 1943 йылдың сентябренә гвардия сержанты Андрей Воронин Үҙәк фронттың 61-се армияһы 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының отделение командиры. Днепр өсөн алыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 27 сентябрендә Воронин, дошман көслө ут асыуына ҡарамаҫтан, ҡул аҫты сараларынан подручные средства һал ҡороп беренселәрҙән булып Днепр аша сыға һәм эскадрондың йылға кисеүен пулемёт уты оҙата. 30 сентябрендә ул беренсе булып Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Галки ауылына бәреп кергән һәм бер нисә дошман һалдатын юҡ итә, был полк подразделениеларының алға хәрәкәт итеүенә булышлыҡ итә.

Һуғыш тамамланғандан һуң демобилизациялана. Алматыла йәшәй һәм эшләй. 1979 йылдың 26 июнендә вафат була.

## Наградалары
* СССР Юғары Советы Президиумының алып 1944 йылдың 15 ғинуар Указы менән «командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән көрәштә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» гвардия сержанты Андрей Воронин Ленин ордены һәм 3006 һанлы «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы юғары исеменә лайыҡ булды.
* Шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм бер нисә миҙал менән бүләкләнгән.

## Әҙәбиәт
* 
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984.
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Воронин Андрей Фёдорович
Ливрусткаммарен

**Ливрусткаммарен**, (), йәки **Король хазинаһы** — Стокгольмдың Король һарайындағы музейы. Бында швед хәрби тарихына һәм монархияға бәйле күп экспонаттар тупланған.

## Тарихы
1628 йылда король Густав Адольф I нигеҙләгән Ливрусткаммарен Швецияның иң боронғо музейҙарының береһе булып тора. Ул Стокгольмда Король һарайының подвалында урынлашҡан. 1978—2017 йылдар осоронда музей Ливрусткаммарен власының һәм Фондом Халлвиль музейы фонды менән бергә Скоклостерск замогының өлөшө була. 2017/2018 йылдарҙан музей Швецияның Дәүләт тарихи музейының бер өлөшө булып тора.

Бөгөнгәсә музейҙа һаҡланған әйберҙәр король ғаиләһенең ҡайһы бер рәсми тантаналарында — туйҙарҙа, ерләү һәм тәхеткә тәғәйенләү ваҡытында файҙаланыла.

## Һылтанмалар

* Официальный сайт сокровищницы
Гречушкин Дмитрий Фёдорович

**Дмитрий Федорович** **Гречушкин** (10 апрель 1921 йыл — 30 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының танкыларға ҡаршы мылтыҡтар взводы командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Дмитрий Гречушкин 1921 йылдың 10 апрелендә Толкаевка ауылында (хәҙер — Ырымбур өлкәһе Сорочинск районы) крәҫтиән ҡаиләһендә тыуған. Ташкентта Элемтә техникумын тамамлай. 1940 йылда Гречушкин Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылда ул Тамбов кавалерия училищеһын тамамлай. 1943 йылдың апреленән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша. Гвардия лейтенанты Дмитрий Гречушкин командиры дәрәжәһендә взвод танкыға ҡаршы мылтыҡ 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы 4-се эскадроны составындағы танкыларға ҡаршы мылтыҡтар взводына (Үҙәк фронт, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы) етәкселек итә. Днепр өсөн алыштарҙа айырыусса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 27 сентябрендә Гречушкин Нивки ауылы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы) Днепр аша сыға. Уның взводы шунда уҡ дошман танк взводы һөжүменә дусар була һәм, ошо һөжүмде кире ҡаҡҡан саҡта, бер нисә танкыны юҡҡа сығара һәм башҡа подразделениеларға юл аша сығырға булышылыҡ итә. 1943 йылдың 30 сентябрендә Галки ауылы өсөн алыш барышында Гречушкин шәхсән үҙе 5 немец танкын ҡыйрата, әммә үҙе лә ошо алышта һәләк була. Комарин ҡасабаһында ерләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия лейтенанты Гречушкин Дмитрий Фёдорович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* Миҙалдар

## Хәтер
* Д. Ф. Гречушкин хөрмәтенә Ташкенттағы Элемтә техникумы һәм Комаринда урам исемләнгән.
* Д. Ф. Гречушкиндың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Ахмадиев Т. Х. Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Березняк Н. Г. Герои Советского Союза — узбекистанцы. Ташкент, 1984.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984.
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.
Давлетжанов Бердымурад

**Бердымурад Давлетжанов** (баш. Бирҙеморат Дәүләтйәнов, урыҫ. Бердимурат Довлетджанов) (1 ғинуар 1921 йыл — ноябрь 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 62-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944). Төркмәнстан Геройы.

## Биографияһы
Бердымурад Давлетжанов Мульксыгмоз ауылында (хәҙер — Төркмәнстандың Марый виләйәте Марый этрапы Чкалов исемендәге ауыл) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ете класс тамамлаған, колхоз трактор бригадаһында иҫәпсе-хисапсы булып эшләй. 1941 йылдың ноябрендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә алына. 1943 йылдың июненән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың сентябренә гвардия ҡыҙылармеецы Бердымурад Давлетджанов 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының 62-се кавалерия полкы ҡылыссыһы була (Үҙәк фронты, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы). Днепр өсөн алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 28 сентябрендә Давлетжанов үҙенең подразделениеһында тәүгеләрҙән булып Нивки ауылы эргәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы) Днепр аша сыға. Усохи ауылы тирәһендә ул шәхсән үҙе дошман минометын ҡыйрата һәм эскадронға һөжүмде дауам итеүҙә булышлыҡ итә.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Бердымурад Давлетжанов Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3041-се һанлы) тапшырыла.

Һуғыш тамамланғандан һуң өлкән сержант Давлетжанов тыуған яҡтарына ҡайта, Төркмән ССР-ының Компартияһы Үҙәк Комитеты янындағы партия мәктәбен тамамлай. Мары ҡалаһында йәшәй, «Туркменлегторг» базаһы идарасыһы булып эшләй. 1988 йылдың ноябрендә вафат була, тыуған ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Советтар Союзы Геройы. Төркмән ССР-ы Юғары Советы депутаты. Төркмәнстан Геройы. Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3041-се һанлы), Октябрь Революцияһы ордены, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм күп һанлы миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Хәтер
Б. Давлетжановтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Ими гордится Туркменистан. — Ашхабад, 1973.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.1
Грицынин Константин Данилович

**Константин Данилович Грицынин (Грицинин)** (13 октябрь 1905 йыл — 12 октябрь  1943 йыл) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы ефрейторы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Константин Грицынин 1905 йылдың 13 октябрендә Ванновка ауылында (хәҙер —Ҡаҙағстандың Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Төлкөбас районы Турар Рысҡулов исемендәге ауыл) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағас, колхозда эшләй. 1942 йылдың авгусында Грицынин Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1943 йылдың сентябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында, Үҙәк фронт 61-се армия 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында гвардия ефрейторы дәрәжәһендә элемтә взводы телефонисы булып хеҙмәт итә. Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 28 сентябрендә Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы янында Днепр аша сыҡҡанда Грицынин, беренселәрҙән булып йылғаның көнбайыш ярына етеп, алдан сыҡҡан эскадронды һыу аҫты телефон элемтәһе менән тәьмин итә. Эскадрон менән бергә һөжүм итеп, ул өс тәүлек дауамында полк штабы менән өҙлөкһөҙ бәйләнеш ойоштора. 1943 йылдың 30 сентябрендә Галки утары янында Грицынин «Фердинанд» үҙйөрөшлө артиллерия һына тап була, батыр уны граната менән юҡ итә. Шул уҡ алышта ул ауыр яралана, ләкин һуғыш яланын ташлап китмәй, үҙен алмаштырғансы һәм госпиталгә ебәрелгәнсе, өҙлөкһөҙ бәйләнеш тотоуын дауам итә. Алған яраларынан Грицынин 1943 йылдың 12 октябрендә вафат була. Украинаның Чернигов өлкәһе Репки ҡасабаһындағы туғандаш ҡәберлегендә ерләнгән.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән сөн «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шуның менән бергә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия ефрейторы Константин Грицынин үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары менән бүләкләнә.

Үҙенең тыуған ауылында һәм Репки ҡасабаһындағы урамдар батыр хөрмәтенә Грицынин урамы тип аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Ахмадиев Т. Х. Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Герои Советского Союза — казахстанцы. Книга 1. Алма-Ата, 1968.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984.
* Плесцов К. М. Люди высокого подвига. М., 1962.
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.
Калинич Николай Денисович

**Николай Денисович Калинич** (25 август 1909 йыл—10 июль 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы взводы командиры ярҙамсыһы. Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Николай Калинич 1909 йылдың 25 авгусында Украиналағы Харьков өлкәһе Сахновщинск районы Новобогдановка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ.

Дондағы-Ростовта йәшәй, столяр булып эшләй. Тулы булмаған урта белемле.

Ҡыҙыл Армия сафтарында — 1941 йылдан. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында −1941 йылдың авгусынан. Взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты Николай Калинич 1943 йылдың 18 сентябренән Березна һәм Бегач ауылдарына (Украина, Чернигов өлкәһе) һөжүм иткән саҡта көслө дошман уты аҫтында үҙенең взводы менән беренсе булып ауылға бәреп инә һәм башҡа подразделениеларға ошо ике ауылы биләп алыуға булышлыҡ итә. 27 сентябрҙә Калинич Н. Д. взводтың икенсе отделениеһы менән тәүгеләрҙән булып Днепрҙың уңы ярына сыға (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы, Нивки ауылы тирәһендә). Яуланған рубежда нығынып, һалдаттары менән бергә 60-сы кавалерия полкы подразделениеларына йылға аша сығыуҙы тәьмин итә.

Һуғыштан һуң Н. Д. Калинич демобилизациялана. 1945 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй. Пенсияға тиклем электр-техник техникумында завхоз булып эшләй.

1996 йылдың 10 июлендә вафат була, Дондағы Ростовта ерләнә.

## Наградалары
* СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Калинич Николай Денисович Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (3012-се һанлы).
* Шулай уҡ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

## Хәтер
* Н. Д. Калиничтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Советского Союза Ростовской области.

## Һылтанмалар

* Калинич Николай Денисович.
* Герои Советского Союза, проживавшие на Дону после Великой Отечественной войны .
Нивки (Гомель өлкәһе)

**Нивки**() — Белоруссиялағы Гомель өлкәһе Добруш районы Терехов ҡасаба Советы составындағы ауыл.

## Географияһы

### Урынлашыуы
Добруш район үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай — 40 километр, Гомель — Николаевка линияһындағы Тереховка тимер юлы станцияһынан — 7 километр, Гомель ҡалаһынан 46 километр алыҫлыҡта ята. Украина сигенә тиклем — 1, 5 километр.

## Тарихы
Яҙма сығанаҡтары буйынса, ауыл XVIII быуаттан алып Бөйөк Литва кенәзлеге Минск воеводлығы Речица поветы слободаһы булараҡ билдәле. 1764 йылда генерал Маслов етәкселегендәге хәрби формированиелар бөтә староверҙарҙы (иҫке дин кешеләре) Себергә һөрәләр. Речь Посполитаяның 1-се бүленешенән һуң (1772 йыл) — Рәсәй империяһы составында. 1776 йылда — фельдмаршал граф П. А. Румянцев-Задунайский, 1834 йылдан — фельдмаршал граф И. Ф. Паскевич биләмәһендә була. 1885 йылда ел тирмәне эшләй. 1893 йылдан алып Александр Невский сиркәүе ғәмәлдә була. 1897 йылда икмәк һаҡлау магазины, белем биреү мәктәбе, корчма иҫәптә тора. 1909 йылдан — Гомель өйәҙе Краснобудск улусында. 1926 йылда ауылда мәктәп, почта бүлексәһе була.

1926 йылдың 8 декабренән 1927 йылдың 30 декабренә тиклем — Гомель округы Терехов районы Нивки ауыл Советы үҙәге.

1929 йылда «Ҡыҙыл баҫыу» (Красная нива) колхозы ойошторола. Ауылда 2 ел тирмәне, тимерлек була.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда оккупанттар 1943 йылдың сентябрендә ауылды өлөшләтә яндыралар. Ауыл өсөн ҡаты алыштарҙа 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы яугирҙары ҡатнаша. Нивки ауылы тирәһендә барған алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн әлеге дивизия яугирҙары Ҡужаҡов М. Ғ., Гречушкин Д. Ф. (үлгәндән һуң), Калинич Н. Д., Давлетжанов Б., Безуглов Г. В., Байрамов М. (үлгәндән һуң), Бояркин В. И., Арсенюк А. Н., Антошин Я. Ф., Азалов Ҡ., Кенжебаев Т. Т., Двадненко И. К. (үлгәндән һуң)  һәм башҡалар 1944 йылдың 15 ғинуарында Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булдылар. Уларҙың исемдәре алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған. Барыһы ошо ауыл өсөн барған алыштарҙа алты яугир батырҙарса һәләк була.

Хәҙерге ваҡытта — «Ҡыҙыл баҫыу» ярҙамсы хужалығы үҙәге. Ауылда урынлашҡан: кирбес сиркәүе (1990 йылдан алып), көнкүреш хеҙмәтләндереү комбинаты, лесопилка, 9-йыллыҡ мәктәп, клуб, китапхана, фельдшер-акушерлыҡ пункты, элемтә бүлексәһе, 2 магазин.

2011 йылдың сентябрь айында сиркәүҙә янғын сыға.

## Халҡы

### Һаны
* 2004 йыл — 175 йортта 338 кеше йәшәй.

## Шулай уҡ
* 
* Белоруссия ҡалалары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Вескі Беларусі гарада і: Энцыклапедыя. Т. 1, кн.1. Вобласць гомель/с в Марцэлеў; Рэдкалегий: Пашкоў Г. П. (рэдактар галоўны) інш і. — Мн.: БелЭн, 2004. 632с.: іл. Тыраж 4000 экз. 985-11-0303-9 ISBN
Хизбуллин Ғифат Әдиәт улы

**Хизбуллин Ғифат Әдиәт улы** (2 сентябрь 1929 йыл — 15 ноябрь 1993 йыл) — уҡытыусы. 1964—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Мәсетле районының Оло Ҡыҙылбай мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).

## Биографияһы
Ғифат Әдиәт улы Хизбуллин 1929 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Оло Ҡыҙылбай ауылында тыуған.

1948 йылда Оло Аҡа урта мәктәбен, 1952 йылда Мәсәғүт уҡытыусылар институтын тамамлай.

1969 йылда ситтән тороп Бөрө дәүләт педагогия институтын тамамлай.

1952 йылдан Оло Ҡыҙылбай мәктәбендә уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса мөдир, 1964—1986 йылдарҙа шул уҡ мәктәптең директоры булып эшләй.

1993 йылдың 15 ноябрендә Оло Ҡыҙылбай ауылында вафат булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
Кенжебаев Түле Таскентбай улы

**Кенжебаев Түле Таскентбай улы** (1 ғинуар 1902 йыл—18 октябрь 1988 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 1-се эскадроны ҡылыссыһы. Гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Түле Кенжебаев 1902 йылдың1 ғинуарында Зайцевский ауылында (хәҙер — Ҡаҙағстандың Алматы өлкәһе Еңбекшиҡаҙаҡ районы Шелек ауылы) тыуған. Башта ялланып эшләй, һуңынан — күн заводында, колхозда көтөүсе булып эшләй. 1942 йылдың мартында Кенжебаев Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына алына. 1943 йылдың сентябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 1-се эскадроны ҡылыссыһы (Үҙәк фронты, 61-се армия. 7-се гвардия кавалерия корпусы) булып хеҙмәт итә.Днепр өсөн алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 27 сентябрендә Кенжебаев эскадронда тәүгеләрҙән булып Нивки ауылы (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы) тирәһендә Днепр аша сыға. Шул уө төндә совет ғәскәрҙәре позициялары йәшерен рәүештә килеп сыҡҡан немец ғәскәрҙәре тарафынан утҡа тотола. Секретта торған Кенжебаев флангка инеп барған бер төркөм немец пехотасыларын күреп ҡала. Кенжебаев уларға ҡаршы граната ырғыта, шунан ҡул һуғышына инә, өс һалдатты үлтерә һәм бер офицерҙы пленға ала. Ҡалған немец һалдаттары ҡасып ҡотола. Барыһы әлеге алыштарҙа Кенжебаев бер нисә тиҫтә дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуар ындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Кенжебаев Түле Таскентбай улы Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (8077-се һанлы) тапшырыла.

Һуғыш тамамланғандан һуң Кенжебаев демобилизациялана. Тыуған яғына ҡайтҡас, колхозда эшләүен дауам итә. 1988 йылдың 18 октябрендә вафат була.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройыының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944).
* Ленин ордены (15.01.1944).
* Ҡыҙыл Байраҡ Ордены (19.11.1943).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Миҙалдар.

## Хәтер
* Т. Т. Кенжебаевтың хөрмәтенә уның исеме тыуған ауылындағы мәктәпкә бирелгән.

* Т. Т. Кенжебаевтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999.
* Герои Советского Союза — казахстанцы. Книга 1. — Алма-Ата, 1968.
* 
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. — Минск, 1984.
* Слава башкирских конников. — Уфа: Китап, 2005.
Двадненко Иван Карпович

**Двадненко Иван Карпович** (3 февраль 1903 йыл — 15 декабрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының артиллерия батареяһы командиры, кесе лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Иван Карпович Двадненко 1903 йылдың 3 февралендә Минутка станицаһында (хәҙер — Ставрополь крайы Кисловодск ҡалаһы составына ингән ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 9-сы урта белем биреү мәктәбендә уҡый. 1924—1926 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә. 1926 йылда артиллерия полк мәктәбен тамамлай. 1931—1941 йылдарҙа колхоз идараһы һәм станица Советы рәйесе булып эшләй.

1941 йылда Иван Двадненко армияға ҡабат саҡырыла. 1942 йылда Тамбов артиллерия училищеһын тамамлай. Шул уҡ йылдың июленән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша. 1943 йылдың сентябренә гвардия кесе лейтенанты Иван Двадненко 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының артиллерия батареяһы командиры. Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә..

1943 йылдың 27 сентябрендә, дошман артиллерияһы һәм миномёттарының берләштерелгән көслө утына ҡарамаҫтан, Иван Двадненко үҙенең батареяһы менән Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр йылғаһын уңышлы аша сыға һәм дошман менән алышҡа инә. Немец танкылары контратакаларын кире ҡағыу алышында яугир яралана, ләкин һуғыш яланын ташлап китмәй. Бер орудиеның тоҫҡаусыһы наводчигы һәләк булғас, Двадненко уның урынын ала һәм ут асып, шәхсән үҙе дошмандың ике танкыһын юҡ итә. Артабан шул уҡ райондың Галки ауылы янында Двадненко батареяһы дошмандың өс танк һәм үҙйөрөшлө орудиеһын юҡ итә.

Двадненко 1943 йылдың 15 декабрендә алынған яраларынан вафат була. Гомель өлкәһе Речица ҡалаһында ерләнгән.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 9 февраль Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия кесе лейтенанты Иван Двадненкоға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» юғары исеме бирелә, ул шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнә . Бынан тыш яугир Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендарына лайыҡ булған.

Кисловодск ҡалаһында Герой хөрмәтенә Двадненко урамы бар, шулай уҡ Речица ҡалаһында (Беларусь) урам һәм тыҡрыҡ Двадненко исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Ахмадиев Т. Х. Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Их имена никогда не забудутся. Книга 1. Ставрополь, 1968.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984.
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.