Левинсон-Лессинг Франц Юльевич

**Франц Юльевич Левинсон-Лессинг** (Федор Юрьевич Левинсон-Лессинг; 9 март 1861 йыл — 25 октябрь 1939 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың ғалим-геологы, петрограф һәм фәндәр ойоштороусы, СССР Фәндәр академияһы академигы (1925). Әрмән ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
1861 йылдың 9 мартында Санкт-Петербургта медицина докторы ғаиләһендә тыуған.

* Атаһы — Юлий Дмитриевич (Юлиус Давидович) Левинсон-Лессинг (10.12.1832, Рига — 19.05.1897, Петербург) Дерпт университетын тамамлаған (1856), Дерпт өйәҙендә хеҙмәт итә, һуңынан Санкт-Петеобургта ярлылар өсөн Марина дауаханаһында өлкән табип булып эшләй. 1861 йылдың 18 апрелендә Юлий Дмитриевич Левинсон-Лессинг Санкт-Петебургҡа тәғәйенләгеш ала, бөтә ғаиләһе менән шунда күсеп китә. Христианлыҡ ҡабул итә.
* Әсәһе — Елизаве Иосифовна Бер (18?? — 16.11.1913).
* Олатаһы һәм өләсәһе — Розалия Левен һәм Давид Левинсон-Лессинг — сығыштары менән Риганан.

### Белеме
1879 йылда Санкт-Петеобургта классик 3-сө ҡала гимназияһын көмөш миҙал менән тамамлай, өс европа телдәрендә иркен һөйләшә.

1883 йылдың майында «Продукты выветривания и изменение главнейших минералов из группы полевых шпатов, авгитов и роговых обманок» рефераты өсөн алған алтын миҙалы һәм тәбиғи фәндәр кандидаты дәрәжәһендә Санкт-Петербург Император университетының физика-математика факультетын тамамлай. Университетта профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ҡалдыралар. Профессор А. А. Иностранцевта геологияға һәм минералогияға профессор В. В. Докучаевта шөғөлләнә

1886 йылда — Санкт-Петербург университетында геология кабинетының консерваторы

1888 йылда минералогия һәм геогнозияның магистр дәрәжәһенә «Олонецкая диабазовая формация» исеме аҫтында диссертация яҡлай. 10 йылдан һуң, 1898 йылдың 12 апрелендә, доктор диссертацияһын яҡлай доктор дәрәжәһенә "Исследования по теоретической петрографии в связи с изучением изверженных пород Центрального Кавказа"диемаһына ссертация яҡлай".

### Уҡытыусы эшмәкәрлеге
1889—1892 йылдарҙа магистр диссертацияһын яҡлап, Санкт-Петербург университеты физика-математика факультетының приват-доцент сифатында петрографик минералогия һәм петрография буйынса лекциялар уҡый башлай.

1892 йылдың ғинуарында Дерпт университетында минералогия кафедраһы буйынса ғәҙәти булмаған профессор итепи тәғәйенләнә. 1896 йылдың сентябрендә Юрьев университеты профессоры, 1898 йылдың июлендә , докторлыҡ диссертацияһын яҡлағандан һуң, был вазифаға раҫлана.

1892—1902 йылдарҙа Дерпт университетында минералогия кафедраһын етәкләй; башта кристаллография, минералогия, геология (һуңынан петрография) буйынса курстар уҡый, 1896 йылда кафедра ике профессураға бүленгәндән һуң лекциялар уҡый һәм кристаллография, минералогия һәм петрографиянан практик дәрестәр үткәрә . Бер үк ваҡытта медицина факультетында геология нигеҙҙәренең ҡыҫҡа курсын уҡый. 1893 йылдың апреленән алып 1899 йылдың авгусына тиклем физика-математика факультетында декан вазифаһын башҡара.

1902—1930 йылдарҙа — Петербург Политехник институтында геология минералогия һәм металлургия факультетының кафедра мөдире; 1906 йылдан — металлургия факультеты деканы. 1919—1920 йылдарҙа Политехник институтының химия факультеты деканы вазифаһын башҡара, ә 1921/1922 йылдарҙа физика-математика факультетының декан урынбаҫары була.

1902 йылдан Санкт-Петербург университетында петрография буйынса курс уҡый; 1921 йылдан университеттың петрография кафедраһын етәкләй.

Бынан тыш, 1902—1920 йылдарҙа Бестужев курстарында геология кафедраһының мөдире була

### Фәнни эше

1885—1887 йылдарҙа геологияны һәм петрографияны тикшеренеү менән шөғөлләнә.

1886 йылда Санкт-Петербург университетында геология кабинетының консерваторы вазифаһын биләй.

В. В. Докучаевтың Түбәнге Новгород һәм Полтава комплекслы экспедицияларында ҡатнаша

1919 йылда Геология комитетының петрографы булып һайлана.

1919—1923 йылдарҙа — Петроград университетының геология, минералогия һәм агрономия бүлексәһенең рәйесе.

Фәнни ҡаҙаныштары:

* 1888 — беренселәрҙән булып урғылған тоҡомдарҙың йәшен билдәләй. (эффузивтар)
* 1891 — «Таблицы для микроскопического определения породообразующих минералов» хеҙмәтен баҫтырып сығара
* 1897 — урғылған тоҡомдарҙың химик классификацияһын эшләй.
* 1897 — халыҡ-ара петрография номенклатураһын эшләй (Петрография һүҙлеге)
* 1902 — Ғәмәли петрография (Петрургия) — лаборатор тәжрибәләр һәм сәнәғәт технологияларын эшләй
* 1925 — магманың дифференциацияһы тураһында тәғлимәт, һәм петрография төшөнсәһе — Петрография формацияһы
* Петрография һәм башҡа фәндәр тарихы буйынса тикшеренеүҙәр
* Рәсәйҙә эксперименталь петрографияһының беренсе лабораторияһын ойоштороусы)

; СССР фәндәр академияһының төп ойошмалары һәм комиссияларының етәксеһе
:

## Ойошмаларҙа ағзалығы
* 1899 йыл — сит ил хәбәрсеһе, ә 1914 йылдан башлап — Лондонда геология йәмғиәте ағзаһы
* 1914 йыл — Санкт-Петербург фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, ә 1925 йылдан — СССР-ҙың фәндәр академияһытулы хоҡуҡлы ағзаһы,
* 1916 йыл — Рәсәй минералогия йәмғиәтенең почетлы ағзаһы
* 1926 йыл — Америка геология йәмғиәтенең сит ил хәбәрсеһе
* Бельгия геология йәмғиәтенең сит ил ағзаһы.

## Бүләктәре, чиндары һәм званиелары
* 1914 — ғәмәли статский советник.
* 19?? — Әрмән ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Хәтер

Левинсон-Лессинг хөрмәтенә аталған(шул иҫәптән тере саҡта):

Географик атамалар:

* Таймыр ярымутрауында морон (1926 й.)
* Таймыр ярымутрауында Левинсон-Лессинг күле
* Лессинг-Лич —Тавуш өлкәһендә Арагац тауындағы «Лессинг күле», Әрмәнстан
* Курил утрауҙарында һырт һәм вулкан
* Кель вулкан яйлаһында (икенсе исеме — Шерхота) вулкан
* Ҡара-Дагау т массивындағы ҡая
* Норденшельд архипелагында Паландера бухтаһындағы утрау (1933 й.)
* Большевик утрауында тау (<u>Т</u>өньяҡ Ер) (1950 йй.)

Ойошмалар:

* СССР фәндәр академияһы Петрография институты —СССР фәндәр академияһының дөйөм йыйылышы ҡарары менән Левинсон-Лессингтың 50 йыллыҡ фәнни эшмәкәрлеге юбилейы хөрмәтенә (1934 й.)
* Санкт-Петербург дәүләт университеты эргәһендә ер ҡабығының ғилми-тикшеренеү институты

Минералдар:

* лессингит — силикаттар класынан минерал (1929 йылда һүрәтләнгән)

Организмдар:

* ике ҡабырсаҡлы моллюскылар класынан форма

Башҡалар:

* Ф. Ю. Левинсон-Лессинг исемендәге премия — петрография өлкәһендә күренекле ғилми эштәр өсөн премия. Ойоштороу ссср фәндәр академияһы 1949 йылдың 4 авгусында СССР фәндәр академияһы тарафынан булдырылған , 3 йылға бер тапҡыр бирелә.

## Библиографияһы
270-кә яҡын ғилми мәҡәләләр һәм монографиялар авторы, геология тематикаһының күп фәнни баҫмалары редакторы була.

Петрография һәм тәбиғәт белеме тарихсыһы булараҡ, тәбиғәт белеме тарихы буйынса махсус монографиялар, күп тарихи очерктар яҙа.

Төп монографиялары:

* *Левинсон-Лессинг Ф. Ю. Краткая программа и наставление для коллектирования и наблюдений по геологии. СПб.: СПб. об-во естествоисп. 1886. 19 с.; 7-е изд., испр. и доп. (совм. с Б. К. Поленовым, Г. Г. Петцем) СПб., 1913. 35 с.*
* *Левинсон-Лессинг Ф. Ю. Петрографические исследования в центральной части Кавказского хребта. СПБ., 1896. 38 с.*
* *Иностранцев А. А., Левинсон-Лессинг Ф. Ю., Каракаш Н. И., Стрешевский С. И.* Чрез Главный Кавказский хребет. Геологические исследования предполагаемого ж.д. пути чрез Архотский перевал между Владикавказом и Тифлисом: Отчет Управлению казенных ж.д. СПб.: Изд. Упр. казенных ж. д. 1896. 250 с.
* *Левинсон-Лессинг Ф. Ю.* …Исследования по теоретической петрографии в связи с изучением изверженных пород Центрального Кавказа. — Юрьев : тип. К. Матисена, 1898. — XVII, [3], 404, XXVI, [2] с., 7 л.
* *Левинсон-Лессинг Ф. Ю.* Геологический очерк Южно-Заозерской дачи и Денежкина Камня на Сев. Урале. Юрьев: Матисен. 1900. 277 с.
* *Левинсон-Лессинг Ф. Ю.* Руководство для оптического исследования кристаллов под микроскопом. 2-е изд., испр. и доп. СПб.: Шредер, 1909. 96 с.
* *Левинсон-Лессинг Ф. Ю.* Учение о рудных месторождениях. СПб.: СПб. политех. ин-т, 1909. 335 с.
* *Левинсон-Лессинг Ф. Ю.* Учебник кристаллографии: В 2 ч.: Ч. 1. Геометрическая кристаллография. СПб.: Риккер, 1911. 168 c.
* *Левинсон-Лессинг Ф. Ю.* Введение в геологию. Пг.: Научхимтехиздат, 1923. 319 с.
* *Левинсон-Лессинг Ф. Ю.* Успехи петрографии в России. Пг.: Геол. ком., 1923. 408. с.
* *Левинсон-Лессинг Ф. Ю.* Землетрясения и меры борьбы с ними. Л.: Academia, 1924. 111 с.
* *Левинсон-Лессинг Ф. Ю.* Петрография. Л.: Научхимтехиздат, 1925. 395 с.
* *Архангельский А. Д., Вернадский В. И., Борисяк А. А., Карпинский А. П., Левинсон-Лессинг Ф. Ю. и др.* Задачи Академии наук СССР в области геологических дисциплин. Л.: Изд-во АН СССР, 1929. 18 с.
* *Левинсон-Лессинг Ф. Ю.* Введение в историю петрографии. Л.; М.: ОНТИ, 1936. 138 с.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* 1924 йылда СССР-ҙа матбуғатҡа Ф. Ю. Левинсон-Лессингтың «Петрография» дәреслеген үткәреүсе цензор «Петрография» исемен ҡыҙыл менән сыйып, уның исемен «Ленинграфия» тип алмаштыра.

1929—1939 — Лейтенант Шмидт яры буйы урамы, 1.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Левинсон-Лессинг // [Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Юрьевского, бывшего Дерптского университета за сто лет его существования: (1802—1902)](https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3AБиографический_словарь_ИД(Ю)У_1902-1.pdf&page=233). Т. 1 / ред. Г. В. Левицкий. — Юрьев: Тип. К. Маттисена, 1902. — С. 226—230.
* Франц Юльевич Левинсон-Лессинг (1861—1939) . — М.: Всесоюзная книжная палата, 1941. — 52 с.
* *Устиев Е. К.* Франц Юльевич Левинсон-Лессинг и некоторые проблемы современной петрографии // Известия АН СССР. Сер. геол. — 1961. — № 3. — С. 3—22.
* 
* Тау инженеры һәм геолог россии: энциклопедия / под ред. Лавров, а. п. — М.; СПб., 2000
* Карелия: энциклопедия: 3 т. Т. 2: К—П — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. — 143—464 с. с.:, карт. — ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)

## Һылтанмалар
* 
* Научные труды в Электронной библиотеке «Научное наследие России»
* Биография и библиография в Информационной системе «История геологии и горного дела» РАН
* Биография на сайте СПбГПУ
* Могила на сайте litmostki.ru