open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шәһәрова Сания Вәли ҡыҙы

**Шәһәрова Сания Вәли ҡыҙы** (17 март 1947 йыл) — дәүләт хеҙмәте, юғары мәктәп һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-педиатр. 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры, 2001 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының Өҫтәлмә белем биреү институты хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (2004). Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған табибы.

## Биографияһы
Сания Вәли ҡыҙы Шәһәрова 1947 йылдың 17 мартында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Наурыҙ ауылында тыуа.
1971 йылда Башҡорт медицина институтының педиатрия факультетын тамамлай. Табип карьераһын Учалы ҡалаһында участка педиатры булып башлай, артабан 1972—1984 йылдарҙа Өфө ҡалаһының йоғошло сирҙәр дауаханаһында ординатор, бүлек мөдире булып эшләй.

1995—1999 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы хакимиәтенең һаулыҡ һаҡлау идаралығы начальнигы, 1999—2001 йылдарҙа - Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры.

2001 йылдан — доцент, 2004 йылдан — Өҫтәмә һөнәри белем биреү институты курсы менән педиатрия кафедраһы профессоры.

Уның әүҙем ҡатнашлығында республикала һәм Өфөлә дауалау учреждениелары асыла, республиканың һаулыҡ һаҡлау өлкәһе артабан үҫешә башлай.
## Фәнни эшмәкәрлеге
1997 йылда Ырымбур медицина академияһында «Пути совершенствования медицинской помощи детям инвалидам в условиях крупного города» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 2004 йылда Мәскәүҙә Федераль реабилитация үҙәгендә «Заболеваемость, инвалидность и комплексная реабилитация больных и инвалидов вследствие болезней системы кровообращения в РБ» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Фәнни эшмәкәрлеге халыҡ һаулығын өйрәнеүгә һәм уның медик-биоогик күрһәткестәрен эшләүгә, поликлиника шарттарында балаларҙы дауалауҙы камиллаштырыуға, балалар инвалидлығын иҫкәртеүгә, балаларҙы һәм инвалид бала булған ғаиләләрҙе социаль яҡлау проблемаларына арналған. 170‑кә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республиканың һәм Рәсәй Федерацияның атҡаҙанған табибы. БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының, РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамоталары менән бүләкләнгән, бик күп рәхмәт хаттары бар.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Баулин Олег Александрович

**Баулин Олег Александрович** (15 июль 1981 йыл) — инженер-технолог, техник фәндәр кандидаты. Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры (2020).

## Биографияһы
Баулин Олег Александрович 1981 йылдың 15 июлендә Өфө ҡалаһында тыуа. Урта мәктәптән һуң Өфө дәүләт нефть-техник университетына уҡырға инә һәм уны 2003 йылда «Тәбиғи энергия йөрөтөүселәр һәм унлерод материалдарының химик технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай.

Хеҙмәт юлын Нефть һәм газ технологияһы кафедраһында әйҙәүсе инженер вазифаһында башлай.
2003—2006 йылдарҙа ошо уҡ уҡыу йортоноң аспирантураһында белем ала, туған кафедраһында ассистент, доцент булып эшләй.
2007 йылда уҡытыу менән бер рәттән Технология факультетының уҡытыу эше буйынса декан урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың декабрендә университеттың Йәш ғалимдар советы рәйесе итеп һайлана.
2008 йылда Рәсәйҙең йәш ғалимдар берлегенең Башҡортостан Республикаһы төбәк бүлексәһе рәйесе урынбаҫары була. 2011—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай ҡарамағындағы Йәштәр Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.

2011 йылда университеттың уҡыу-методика идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 2015 йылда уҡыу-методик эшмәкәрлек буйынса проректор вазифаһына күсерелә.

2019 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты ректоры.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — яҡшыртылған экологик ҡылыҡһырламалы мотор яғыулыҡтары, автомобиль бензины һәм дизель яғыулыҡтары присадкалары. 100-ҙән ашыу хеҙмәт авторы. Ике кандидат әҙерләгән.

## Наградалары
Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының Маҡтау ҡағыҙы (2015)
«Рәсәй Федерацияһы мәғариф тармағының маҡтаулы хеҙмәткәре» маҡтаулы исеме (2018)
Башҡортостан Республикаһы Башлығының Почет грамотаһы (2020).

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһының идара итеү кадрҙарын әҙерләү һәм формалаштырыу буйынса комиссия ағзаһы.
Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы дәғүәселекте үҫтереүгә ярҙам итеү буйынса йәмәғәт советы ағзаһы.
Башҡортостан Республикаһы ҡарамағындағы экспортты үҫтереү буйынса йәмәғәт советы ағзаһы.
Донъя кимәлендәге Евразия фәнни-белем биреү үҙәгенең күҙәтеү советы ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Страница ректора
Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы

**Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы** (5 апрель 1950 йыл — 6 август 2006 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Социология фәндәре докторы (1994), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Социаль белем биреү академияһының ғәмәлдәге ағзаһы (1997). Сәйәси фән академияһының ғәмәлдәге ағзаһы (2000).

## Биографияһы
Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы 1950 йылдың 5 апрелендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Йомағужа ауылында тыуа. Әлим Әхмәҙиевтың ағаһы.
1972 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай. 
1972—1975 йылдарҙа — БДУ-ның ВЛКСМ комитеты секретары.
Артабан белем алыуын Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтының философия кафедраһы аспирантураһында дауам итә һәм уны 1978 йылда тамамлай.
1978—1981 йылдарҙа — институттаың Философия кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы.
1981—1987 йылдарҙа — Мәскәү коммерция университетының Философия кафедраһы доценты.
1987—1991 йылдар — Башҡорт дәүләт аграр университетының Философия һәм социология кафедраһы мөдире.
1994—1996 йылдар — Башҡорт дәүләт педагогия институтының Сибай филиалы директоры. 
1995 йылда социология фәндәре докторы дәрәжәһен ла. Шул уҡ йылдан — профессор. 
1996—2002 йылдар — БДУ-ның Социаль эш кафедраһы мөдире.
2002—2006 йылдар — Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия университетының Өфөләге филиалы профессоры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары
«Фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (1971)
РСФСР Минвузының Маҡтау ҡағыҙы (1971)
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000).

## Фәнни эшмәкәрлеге
200-ҙән самаһы фәнни хеҙмәт авторы. Уның ғилми тикшеренүҙәре өлкәһе булып төбәктең социологик проблемалары, уның техноструктураһы, социал демография һәм экология тора.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* РФ юғары уҡыу йорттарының уҡытыу-методик берләшмәһе ағзаһы (1996—2002)
* БДУ-ның докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡау буйынса махсуслашҡан советтары ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
*
Жан-Мишель Жарр

**Жан-Мишель Жарр** (; 24 август 1948 йыл, Лион) — Франция композиторы, мультиинструменталист, электрон музыка пионерҙарының береһе, башлыса синтезаторҙа уйнай. Көйҙәр авторы һәм ҙур яҡтылыҡ  шоуы ҡуйыусы.

## Һайланма дискография

### Студия яҙмалары
* *[[La Cage]] / Erosmachine* (1970, 7" сингл)
* *[[Deserted Palace]]* (1972)
* *[[Oxygène (альбом)|Oxygène]]* (1976)
* *[[Équinoxe]]* (1978)
* *[[Magnetic Fields]]* / Les Chants Magnétiques (1981)
* *[[Music for Supermarkets]] / Musique Pour Supermarché* (1983, тиражы — 1 дана)
* *[[Zoolook]]* (1984)
* *[[Rendez-Vous]]* (1986)
* *[[Revolutions]]* (1988)
* *[[Waiting for Cousteau]]* / En Attendant Cousteau (1990)
* *[[Chronologie]]* (1993)
* *[[Oxygene 7–13]]* (1997)
* *[[Métamorphoses]]* (2000)
* *[[Interior Music]]* (2001, баҫма сикләнгән өсөн Bang & Olufsen, 1000 дана)
* *[[Sessions 2000]]* (2002)
* *[[Geometry of Love]]* (2003)
* *[[Téo & Téa]]* (2007)
* *[[Electronica 1: The Time Machine]]* (2015)
* *[[Electronica 2: The Heart of Noise]]* (2016)
* *[[Oxygène 3]]* (2016)
* *[[Radiophonie vol. 9]]* (2017, баҫма сикләнгән, 2000 дана)
* *[[Equinoxe Infinity]]* (2018)
* *[[Amazônia]]* (2021)
* *Oxymore* (2022)

### Концерт яҙмалары

* *[[The Concerts in China]]* (Les Concerts En Chine) (1982)
* *[[In Concert Houston-Lyon]]* (1987)
* *[[Jarre Live]]* (1989)
* *[[Hong Kong (альбом)|Hong Kong]]* (1994)
* DVD *Jarre in China — Forbidden City/Tian-Anmen* (2004, 2DVD+CD)
* *[[Live From Gdańsk — (Koncert w Stoczni)]]* (2005)
* *[[Live Printemps de Bourges 2002]] (2006, iTunes)
* DVD *Oxygen in Moscow* (8 окт. 2007)
* *Oxygène : Live in your living room'' (2007)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Рәсми сайт
Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы

**Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы** (20 февраль 1936 йыл — 19 июль 1998 йыл) — хирург. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993).

## Биографияһы
Ибраһим Ғәйзулла улы Рәхмәтуллин 1936 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Ҡужабаҡ ауылында тыуа. 1955 йылда Үрген урта мәктәбен уңышлы тамамлай.  1961 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң  Туймазы районы Күҙәй участка дауаханаһының баш табибы булып эшләй башлай.
1964—1966 йылдарҙа Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы ҡарамағындағы ординатурала уҡыуын дауам итә һәм 1969 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1966 йылдан был дауаханала хирург, Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡытыусы булараҡ эшен дауам итә. 1967—1982 йылдарҙа хирургия факультеты кафедраһының ассистенты, доценты булып эшләй. 
1991 йылда ул «Особенности клиники и комплексного лечения заболеваний щитовидной железы в очаге зобной эндемии» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, профессор дәрәжәһенә ирешә һәм 1993 йылдан башлап институттың  урология һәм эндокринология курстары менән стоматология һәм педиатрия факультеттарының хирургия кафедраһы мөдире вазифаһына һайлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге республика эндемик боғаҡ һәм ҡалҡан биҙенең башҡа ауырыуҙары таралышын, патогенезын, клиникаһын өйрәнеүгә, дауалау (шул иҫәптән гипербарик оксигенация ҡулланып) һәм иҫкәртеү ысулдарын камиллаштырыуға арналған.  Ул ошо йүнәлештә ике ҙур монография һәм 175-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Башҡортостан Республикаһының эндокринологтары йәмғиәте рәйесе (1976—98).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау отличнигы»
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы
* Башҡортостан Хөкүмәтенең Маҡтау грамотаһы
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Абрарова Зинира Фоат ҡыҙы

**Абрарова Зинира Фоат ҡыҙы** (16 декабрь 1972 йыл) — философ, социолог. Философия фәндәре кандидаты (2011). Доцент. Социология магистры (2012). РФ Эске эштәр министрлығының Иҡтисади именлек академияһы Маҡтау ҡағыҙы (2007).

## Биографияһы
Зинира Фоат ҡыҙы Абрарова 1972 йылдың 16 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Торна ауылында тыуа. Урта мәктәптән һуң Бөрө дәүләт педагогия институтында белем ала һәм уны 1996 йылда тамамалай. 2004—2006 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Философия һәм социология факультеты деканатының әйҙәүсе инженеры булып эшләй. Һуңынан 2008 йылға тиклем РФ Эске эштәр минитсрлығының Иҡтисади именлек академияһының уҡыу-методика бүлеге мөдире була. Артабан ике йыл ҡабат БДУ-лағы үҙ эшенә кире ҡайта. 2011 йылдан ошо уҡ уҡыу йортоноң Ҡулланма һәм тармаҡ социологияһы кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, Философия һәм социология факультеты деканының тәрбиә, фән эше буйынса урынбаҫары.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Зинира Фоат ҡыҙының фәнни эшмәкәрлеге мәҙәниәт социологияһын тикшереүгә бағышлана. 15 ғилми хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
РФ Эске эштәр министрлығының Иҡтисади именлек академияһы Маҡтау ҡағыҙы (2007).
Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының рәхмәт хаты (2007).
«Мәғарифты үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» миҙалы (2008).
«Рәсәйҙең киләсәге — һәләтле балалар» энциклопедияһы ҡатнашыусыһы, «Уҡытыусы» номинацияһы димломы (2008).
Башҡорт дәүләт университетының Маҡтау ҡағыҙы (2011)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы

**Ғүмәров Хәйҙәр Сәғит улы** (10 февраль 1936 йыл), инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы, ғалим. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1990). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған һәм техника эшмәкәре. Октябрь Революцияһы (1984) һәм  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Хәйҙәр Сәғит улы Ғүмәров 1936 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Күгәрсен ауылында тыуа.  1958 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң 1995 йылға тиклем «Мотор» ғилми производство предприятиеһында эшләй, бер үк ваҡытта 1982 йылдан алып  Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта.
1995 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетында «Авиация двигателдәре» кафедраһы профессоры.
Фәнни эшмәкәрлеге двигателдәрҙе һәм осоу аппараттарын интеграциялау проблемаларына арналған. Ғүмәров ҡатнашлығында авиация (Р13-300, Р25-300, Р95Ш, АЛ-31Ф һ.б.) һәм ракета двигателдәре, ГТЭ-10/95 энергетика ҡулайламаһы уйлап табыла, улар БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәренең авиация сәнәғәте предприятиеларында етештерелә.
Асыштары Башҡортостан Республикаһының осоу аппараттары двигателдәрен етештереүсе сәнәғәт предприятиеларында индерелгән.
Ғүмәров Х.С. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1980)
Октябрь Революцияһы ордены (1984) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының техник фәндәр өлкәһендәге С.А. Гаврилов исемендәге премия лауреаты (2014).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Ғәйфуллин Андрей Юрьевич

**Ғәйфуллин Андрей Юрьевич** (27 октябрь 1974 йыл) — социолог. Социология Фәндәре кандидаты (2000). Доцент (2010).

## Биографияһы
Андрей Юрьевич Ғәйфуллин 1974 йылдың 27 октябрендә Башҡорт АССР-ының Дыуан районы Мәсәғүт ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң белем алыуын Башҡорт дәүләт университетының Иҡтисад факультетында дауам итә һәм 1997 йылда «Социология» һөнәре буйынса диплом ала. Уҡыуын артабан дауам итеп аспирантураға инә һәм уны 2000 йылда тамамлай. 2001—2006 йылдарҙа Өфө ҡалаһының Киров районы хакимиәтендә мәғлүмәт-аналитика бүлеге менән етәкселек итә. Бер үк ваҡытта БР Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында уҡый һәм уны 2005 йылда тамамлай. 2006 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Социаль-хоҡуҡи тикшеренеүҙәр секторы мөдире.
Әлеге ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының Философия һәм социология факультетының Социология һәм йәштәр менән эшләү кафедраһы мөдире.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2002)
Башҡортостан Республикаһы Президентының Рәхмәт хаты (2003)
Рәсәй Муниципаль академияһы президентының Рәхмәт хаты (2004)
Өфө ҡала хакимиәтенең Рәхмәт хаты (2005, 2011)
Өфө ҡалаһы хакимиәтенең Йәштәр сәйәсәте буйынса комитеттың Рәхмәт хаты (2010)
Өфө ҡалаһы хакимиәтенең маҡтау ҡығыҙы (2011).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Андрей Юрьевич фәнни эшмәкәрлегендә социаль идара итеү, идара итеү процестарын мәғлүмәт-аналитика йәһәтенән тәьмин итеү, йәмәғәт фекерен өйрәнеү һәм йәштәр социологияһына өҫтөнлөк бирә. 60-тан ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
# Электорат Башкортостана: Монография./ Подред. Дж. М. Гилязитдинова. – Уфа: УОПУ ЮИ МВД РФ, 1999. – 175 с. 
# Молодёжь Башкортостана на рубеже тысячелетий: Монография/ Под ред. Дж. М. Гилязитдинова, К. Ж. Давлетовой, Ю. Н. Дорожкина и др. – Уфа: УЮИ МВД РФ, 2001. – 211 с. 
# Молодёжь Башкортостана: социально-экономический портрет: Монография. – Уфа: Гилем, 2006. – 148 с.  / Под. ред. Дж.М. Гилязитдинова, Ф.С. Файзулина, С. В. Егорышева и др. – Уфа: Гилем, 2003. – 160 с.
# Насибуллин Р. Т., Гайфуллин А. Ю., Ильясов Ю. Т. и др. Молодёжь Башкортостана: социально-экономический портрет: Монография. – Уфа: Гилем, 2006. – 148 с. 
# Гайнанов Д. А., Кириллова С. А., Печаткин В. В., Гайфуллин А. Ю., и др. Комплексная программа социально-экономического развития городского округа г. Уфа Республики Башкортостан на 2011 – 2015 годы. Часть I. – Уфа: Издательство «Слово», 2011. – 140 с. 
# Гайнанов Д. А., Кириллова С. А., Печаткин В. В., Гайфуллин А. Ю., и др. Среднесрочная комплексная программа социально-экономического развития северо-восточных районов Республики Башкортостанна 2011-2015 годы. – Москва: Экономика, 2012. – 392 с.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Мырҙабаев Хәсән Хәмзә улы

**Мырҙабаев Хәсән Хәмзә улы** (8 декабрь 1951 йыл) —  гистолог. Медицина фәндәре докторы (2002).«Рәсәй Федерацияһы юғары белем биреү өлкәһенең Маҡтаулы хеҙмәткәре», Рәсәй Федерацияның атҡаҙанған мәғариф эшмәкәре, Салауат Юлаев ордены кавалеры.

## Биографияһы
Хәсән Хәмзә улы Мырҙабаев 1951 йылдың 8 декабрендә Ейәнсура районының Ибрай ауылында Хәмзә һәм Миңлебаныу Мырҙабаевтар ғаиләһендә дүртенсе бала булып донъяға килә. Ибрай һигеҙ йыллыҡ һәм Күгәрсен урта мәктәптәрен тамамлай.

Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт иткәндән һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Институтта уҡыу осоронда уҡ Хәсән Мырҙабаевта фән менән ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә һәм ул үҙен был йүнәлештә бик һәләтле итеп таныта. Һөҙөмтәләр ҙә оҙаҡ көттөрмәй, төплө эҙләнеүҙәр ҙур уңышҡа алып килә. Профессор Бикбулатов етәкселегендәге фәнни хеҙмәте Мәскәүҙә СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш миҙалын яулай. Мырҙабаев СССР Юғары белем биреү министрлығы билдәләгән Ленин стипендияһын алып уҡый һәм институтты Ҡыҙыл дипломға тамамлай 1978 йылда тамамлай.  Һәләтле йәш белгес 1981 йылдан алып эшкә институтта ҡалдырыла.  1999—2020 йылдарҙа — Гистология кафедраһы мөдире, 2003—2015 йылдарҙа Педиатрия факультеты деканы булып уңышлы эшләй. Институтта гистология, цитология, эмбриология курстары уҡый.
## Фәнни эшмәкәрлеге
1999 йылдан алып гистология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003—15 йылдарҙа педиатрия факультеты деканы. Фәнни эшмәкәрлеге пуля яралары төҙәлеү барышында терәк‑хәрәкәт аппараты ағзалары туҡымаһы регенерацияһының морфологик нигеҙҙәрен, травмалар һәм киҫкен анемия ваҡытында һөлдә мускулдарының күҙәнәк эсендәге процестарын тикшереүгә, яңы тыуған балаларҙың гематологик күрһәткестәрен һәм лейкоциттарының цитохимик үҙенсәлектәрен, балаларҙа периферик ҡан күрһәткестәренә экологик факторҙар йоғонтоһон өйрәнеүгә арналған. Мырҙабаев тарафынан көкөрторганик берләшмәләр ҡулланып гистологик препараттар әҙерләүҙең тиҙләтелгән ысулы эшләнә. 110‑дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.

Хәсән Хәмзә улы 1987 йылда Мәскәүҙә  гистология, цитология, эмбриология темаһына кандидатлык, 2002 йылда Санкт-Петербургта «Морфологические основы посттравматической регенерации тканей органов опорно-двигательного аппарата(экспериментальное исследование)» темаһына докторлыҡ диссертацияларын уңышлы яҡлай.

Рәсәй һәм Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияларҙа, съездарҙа, симпозиумдарҙа әүҙем ҡатнашып, төплө сығыштар яһай. Халыҡ-ара, федераль һәм республика кимәлендәге журналдарҙа, йыйынтыҡтарҙа 110-дан ашыу фәнни хеҙмәте баҫылып сыҡҡан, ике күләмле монография һәм биш уйлап табыу авторы. Профессор Мырҙабаев етәкселегендә бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияның атҡаҙанған мәғариф эшмәкәре
* Рәсәй Федерацияһы юғары белем биреү өлкәһенең Маҡтаулы хеҙмәткәре
* Салауат Юлаев ордены
* Башҡортостан Президенты Указы менән Республиканың Маҡтау грамотаһы
* Гистология кафедраһының Маҡтаулы мөдире
* «БДМУ-ға тоғролоҡ өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Ғәлин Альберт Феликс улы

**Ғәлин Альберт Феликс улы** (5 апрель 1960 йыл) — философ, социолог. Социология фәндәре кандидаты (1988). Доцент

## Биографияһы
Альберт Феликс улы Ғәлин 1960 йылдың 5 апрелендә Омск ҡалаһында тыуған. Дөйөм урта белемгә эйә булғандан һуң юғары белемде Урал дәүләт университетында эстәй. 1982 йылда вуз тамамлауы тураһында диплом ала. Хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт педагогия институтының Философия кафедраһы уҡытыусыһы булып башлай, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетында аспирантурала уҡый һәм уны 1988 йылда философия фәндәре кандидаты дәрәжәһендә тамамлай. 1991 йылға тиклем бер урында эшләй. Һуңынан, 1997 йылға тиклем шәхси компанияларҙа маркетолог, социолог була.
1997—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Мәғлүмәт-аналитика бүлегенең баш белгесе, мөдире. 2011 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында Идара итеү һәм дәүләт хеҙмәте проблемалары ғилми-тикшеренеү үҙәге етәксеһенең урынбаҫары булып эшләй. Шул уҡ йылда БР Президенты Хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге мөире итеп күсерелә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Альберт Феликс улының фәнни эшмәкәрлеге идара итеү эшмәкәрлеген социологик һәм мәғлүмәт йәһәтеннә тәьмин итеүгә ҡағыла. Ул алты фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2010)

## Хеҙмәттәре
# Галин А. Ф. Общественное мнение о состоянии межнациональных отношений в Республике Башкортостан// Экономика и управление. – 2011. – No 5. – С.18-23.  
# Галин А. Ф. Общественное мнение о ситуации в Республике Башкортостан// Вестник Центральной избирательной комиссии Республики Башкортостан. – 2011. – No 1/15. – С. 4-6.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Мәсәлимов Сәғит Ғәйнислам улы

**Мәсәлимов Сәғит Ғәйнислам улы** (4 октябрь 1950 йыл — 21 апрель 2022 йыл) — тарих фәндәре кандидаты, Социаль белем биреү академияһының ғәмәлдәге ағзаһы, Рәсәйҙең хәрби фәндәр академияһы профессоры. Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар академияһының беренсе проректоры.

## Биографияһы
Сәғит Ғәйнислам улы Мәсәлимов 1950 йылдың 4 октябрендә тыуа. Урта белем алғандан һуң хеҙмәт юлын 18 йәшендә Шаҡша ҡасабаһында заводта башлай. Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында киске бүлектә белем ала. Хәрби хеҙмәтен Германияла, Совет ғәскәрҙәре төркөмөндә үтә.
1973 йылдан баш ҡаланың 115-се мәктәбендә эшләй башлай, мәктәп комсоргы була. БДУ-ны уңышлы тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт педагогия институтының СССР тарихы кафедраһына эшкә килә һәм 1997 йылға тиклем бер урында эшләй. 1983 йылдан 1997 йылға тиклем вуздың профком рәйесе булып эшләй.
1993 йылда үҙ аллы дәүләттеке булмаған юғары уҡыу йортон — Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар академияһын ойоштороусылар төркөмөнә ҡушыла, һуңынан уның тәүге проректоры була. Аграр һәм социаль тарих буйынса китаптар һәм мәҡәләләр авторы. 
Сәғит Ғәйнислам улы 2022 йылдың 24 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
СССР Юғары мәктәбе отличнигы 
Рәсәй Мәғариф министрлығының Маҡтау ҡағыҙы
«Рәсәй Федерацияһының юғары һөнәр биреүҙең почетлы хеҙмәткәре»

## Сығанаҡтар
* ПАМЯТИ ПЕРВОГО ПРОРЕКТОРА АКАДЕМИИ ВЭГУ, ИЗВЕСТНОГО УЧЕНОГО МАСАЛИМОВА САГИТА ГАЙНИСЛАМОВИЧА
* Восточный институт экономики, гуманитарных наук, управления и права (ВЭГУ), НОУ
* Беседа с Масалимовым С. Г. о роли голода в жизни общества
Итбаев Валерий Ҡәйүм улы

**Итбаев Валерий Ҡәйүм улы** (21 ғинуар 1947 йыл) — инженер-механик. Ғалим, педагог. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (2000). Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (1997).

## Биографияһы
Валерий Ҡәйүм улы Итбаев 1947 йылдың 21 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Бикбау ауылында тыуа.
1970 йылда Өфө авиация институтын «инженер-механик» һөнәре буйынса тамамлай  һәм шунда уҡ эшләй башлай. Авиация двигателдәренең динамикаһы һәм ныҡлығы өлкәһендәге белгес. 

Өфө дәүләт авиация техник университетында 1970 йылдан эшләй: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән уҡытыусы, доцент, 1986 йылдан алып ғилми лаборатория етәксеһе, авиация двигателдәре кафедраһы профессоры, бер үк ваҡытта 2001-2015 йылдарҙа механизм һәм машиналар ҡороуҙың нигеҙҙәре кафедраһы мөдире була. «Сборка в машиностроении и приборостроии» журналының редколлегия ағзаһы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары үткәргес торба системаларының, осоу аппараттары двигателдәре элементтарының  һығылмалылығы, машиналарҙың динамикаһы һәм ныҡлығы өлкәһенә арналған. Уның етәкселегендә һәм туранан-тура ҡатнашлығында предприятиелар менән хужалыҡ килешеүҙәре буйынса 40-тан ашыу эш башҡарылған: һығылмалы металл үткәргес торбаларҙы проектлау буйынса универсаль программа-методик комплекс, терминдар һәм һығылмалы металл үткәргес торбаларҙы шартлы билдәләү буйынса тармаҡ стандарты әҙерләнгән, «Буран» орбиталь самолеты өсөн һығылмалы металл үткәргес торбалар иҫәпләп сығарылған һәм һынауҙар үткәрелгән, «КамАЗ», «ВАЗ» автомобилдәренең газ сығарыу системалары өсөн һығылмалы металл үткәргес торбалар эшләнгән.  Итбаев Валерий Ҡәйүм улы ҡатнашлығында һығылмалы металл торба һәм сильфон компенсаторҙар, уларҙың вибрацияға тотороҡлолоғон һәм ныҡлығын билдәләү ысулдары эшләнгән. Асыштары Башҡортостандың, Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең, БДБ илдәренең сәнәғәт предприятиеларында индерелгән. 150‐нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 19 уйлап табыу авторы. Ул 1998 йылда РФ Хөкүмәте премияһы лауреаты була. Итбаев етәкселегендә 2 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының Ю.А. Гагарин исемендәге Космонавтика федерацияһы (1991), академик В.М.Челомей исемендәге (1995) миҙалдары менән бүләкләнгән. 
* РФ Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премия лауреаты (1998). 
* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997)
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Майоров Анатолий Петрович

**Майоров Анатолий Петрович** (23 апрель 1940 йыл) —  тел белгесе. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).

## Биографияһы
Анатолий Петрович Майоров 1940 йылдың 23 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Башҡорт Самаҙыһы ауылында тыуа. 

1957 йылдан алып 1962  йылға тиклем Башҡорт дәүләт университетының сит телдәр факультетында уҡый. Башҡорт дәүләт университетын «Филолог, урта мәктәптең немец теле уҡытыусыһы» квалификацияһы буйынса яҡшы билдәләренә тамамлағандан һуң 1967 йылға тиклем шунда уҡ уҡыта. 1964 йылдан 1967 йылға тиклем Мәскәүҙә Морис Торез исемендәге 1-се Мәскәү дәүләт сит телдәр педагогия институтында аспирантурала уҡый. 1967 йылда Мәскәүҙә Рәсәй лингистика университетында «Англо-американизмы в современном немецком языке ФРГ и ГДР» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1999 йылда «Взаимодействие языков в двуязычном коммуникативном пространстве (социальные аспекты» темаһына докторлыҡ диссертация яҡлай. 1973 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина университетының сит телдәр кафедраһы мөдире. Сит телдәр кафедраһы буйынса профессор исеме РФ Мәғариф министрлығының 2000 йылдың 16 февралендәге ҡарары менән бирелә.

БДМУ-ның Ғалимдар советы ағзаһы. Диссертация советы ағзаһы Д 212.013.02 (БДУ). Докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса ике совет ағзаһы булып тора. 30-ҙан ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларының эксперты, рецензенты һәм рәсми оппоненты сифатында сығыш яһай.
## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре дөйөм тел ғилеменә (тел онтологияһы мәсьәләләре), социолингвистикаға (күп теллелек шарттарында коммуникатив арауыҡтың формалашыуы), контрастив лингвистикаға (башҡорт теле, инглиз теле, немец теле, урыҫ теле материалында) арналған. 250-нән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәте, шул иҫәптән 3 монографияһы, 2 уҡыу әсбабы баҫылып сыға.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем (1982)
* РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамотаһы (1999)
* Юғары квалификациялы медицина кадрҙары әҙерләү буйынса күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2000)
* «Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре» түш билдәһе.
## Шөғөлө
Хобби сифатында Анатолий Петрович башҡортсанан руссаға тәржемә менән мауыға. Баҫылып сыҡҡан тәржемәләре:
* Башкирские анекдоты. — Уфа, 1993
* Исторический эпос. — Уфа, 1999
* Карасакал (из народного творчества)
* Кулямясы (Башкирские анекдоты)
* Повесть Ибрагима Гизатуллина «Через тридцать лет после смерти»
* Повесть Фаниды Исхаковой «Одно мгновенье вечности», - Уфа, Китап, 2008 8.б.
## Һайланма хеҙмәттәре
* Социальные аспекты взаимодействия языков в билингвистическом коммуникативном пространстве. Уфа, 1997;  
* Социальный билингвизм и языковое пространство. Уфа, 1998; 
* Формирование учебного языкового коммуникативного пространства (с включением национально‑регионального компонента на материале английского языка). Уфа, 2008 (авторҙашта).
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы

**Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы** (9 май 1943 йыл—17 март 2009 йыл) — театр актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1980).

## Биографияһы
Әнүәр Әбүбәкер улы Нурмөхәмәтов 1943 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Усман ауылында тыуа.
Әнүәр Әбүбәкер улы 1965 йылда — Өфө сәнғәт училищеһын (Ш. Р.Рәхмәтуллин, Р. С. Сыртланов курсы), 1975 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Ғ. Ғ. Ғиләжев курсы) уңышлы тамамлай.

1965 һәм 1968 йылдарҙа — Салауат драма театры актёры, 1975 йылда — режиссёры, 1978 йылдан баш режиссёры, 1987—2004 йылдарҙа «Башҡортостан» ТРК-ның телевидение студияһы режиссёры, баш режиссёры, художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1990—1996 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы булып эшләй.

Башҡорт драма театры һәм Сибай драма театры сәхнәләрендә спектаклдәр ҡуйған.
Төп ролдәре: Айтуған («Утлы өйөрмә»; дебют, 1965), Артур («Һалдат улы», икеһе лә — Ә. М. Мирзаһитов), Василий («Туй көнө» — «В день свадьбы», В. С. Розов) һ.б. образдар. Нурмөхәмәтов режиссёр эштәренә художество кәүҙәләнешенең ябайлығы, заман темаларына тартылыу, әүҙем гражданлыҡ позицияһы хас. Салауат башҡорт драма театрында — Ф. А. Әсәновтың «Тол ҡатын», Т. Ғ. Миңнуллиндың «Дуҫтар йыйылған ерҙә», Ф. Ә.И ҫәнғоловтың шул уҡ исемле романы буйынса «Арыш башағы»; Башҡорт драма театрында — Ә. Һ. Бикчәнтәевтең «Йәшенле таң» (дебют, 1974), М. Фәйзиҙең «Аҫылйәр»; Сибай башҡорт драма театрында Г. Д. Хугаевтың «Андро менән Сандро» («Андро и Сандро») пьесаһы б‑са «Күрше хаҡы» спектаклдәрен ҡуя. «Ырыуымдың бишек йыры» (1992), «Мине Матросов тип эҙләгеҙ» (2001), «Шәһит Хоҙайбирҙин» («Шагит Худайбердин»; 2006) документаль һәм «Миҙал» (2000) нәфис, шул иҫәптән күп сериялы «Һарығолаҡ» (1990, 1995), «Ай ҡыҙы» (2001, 2002; бөтәһе лә — «Башҡортостан» ТРК‑һы), фильмдары режиссёры.

Бер үк ваҡытта Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта. Уның башланғысы менән бында нәфис тапшырыуҙар режиссерҙарын әҙерләү буйынса махсус курс асыла.

2009 йылдың 17 мартында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты (1980).

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Таң гәзите. 10 май 2023 йыл Табып алынған малай

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы

**Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы** (15 сентябрь 1940 йыл) — паразитолог-гельминтолог. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1997).

## Биографияһы
Зөһрә Мофазал ҡыҙы Ғафурова (Сәғитова) 1940 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуа.
1963 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң, Ҡырмыҫҡалы районында туберкулёз диспансерының баш табибы булып эшләй, 1968—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетында эшләй, 1994 йылдан алып медицина биологияһы һәм генетика кафедраһы мөдире, 2004 йылда Мәскәүҙә Рәсәй медицина Дипломдан һуң белем биреү академияһында, 2005—10 йылдарҙа Мәскәүҙә Рәсәй сауҙа-иҡтисады университетында уҡыта.

## Фәнни тикшеренеүҙәре
1982 йылда медицина фәндәре кандидатына дәғүә итеп, «Особенности эпидемиологии и профилактики тениаринхоза на территориях функционирования индустриальных комплексов по откорму крупного рогатого скота» темаһына диссертация яҡлай.
1996 йылда Мәскәүҙә «Эколого-социальные основы эпидемиологии и профилактики основных гельминтозов на Южном Урале» темаһына докторлыҡ диссертация яҡлай.
Фәнни тикшеренеүҙәре кеше гельминтоздары эпидемиологияһы мәсьәләләренә арналған. Ғафурова тарафынан Көньяҡ Уралдың төрлө климатик зоналары өсөн гельминтоздарҙы иҫкәртеү буйынса саралар программаһы төҙөлә. Уның ҡатнашлығында паразитар ауырыуҙарҙы иҫкәртеү буйынса федераль санитар ҡағиҙәләр, норма һәм гигиена нормативтары эшләнә. 100‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

## Һайланма хеҙмәттәре
* Использование животноводческих стоков, сточных вод и их осадков для орошения и удобрения сельскохозяйственных культур. М., 1995 (авторҙашта).
* Эпидемиология и борьба с описторхозом в Башкортостане

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Ғәбитов Азат Исмәғил улы

**Ғәбитов Азат Исмәғил улы** (3 май 1962 йыл) — ғалим-инженер-төҙөүсе. 1984 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор(2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006).

## Биографияһы
Азат Исмәғил улы Ғәбитов 1962 йылдың 3 майында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуа. Исмәғил Әхмәҙулла улы Ғәбитовтың улы.
1984 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң, шунда уҡ төҙөлөш конструкциялары кафедраһында эшләй: ғилми-тикшеренеү бүлеге инженеры, аспирант, кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор.

## Фәнни тикшеренеүҙәре
Фәнни тикшеренеүҙәре төҙөлөш конструкцияларының коррозияға сыҙамлы булыуын һәм оҙайлы эшләүен һаҡлауҙа коррозия ингибиторҙары (ацеталдәр һәм уларҙың гетероаналогтары нигеҙендә) тәьҫире механизмын өйрәнеүгә арналған. Ғәбитов металдарҙы кислоталар һәм көкөртлө водород тәьҫирендәге коррозиянан һаҡлаусы юғары эффектлы ингибиторҙар етештереү технологияһын эшләй, улар “Башнефть” АНК‑нда (1998) һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа нефтехимия сәнәғәте предприятиеларында индерелә. 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография, 12 уҡыу әсбабы, юғары уҡыу йорттарының төҙөлөш белгеслектәре өсөн дәреслектәр, 15 уйлап табыу, СССР-ҙың 12 авторлыҡ таныҡлығы һәм Рәсәй Федерацияһының 4 патенты авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре 
* Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1985).

## Төп хеҙмәттәре
* Итоги и перспективы в теории и практике борьбы с коррозией. Уфа, 1998; 
* Современные системы защиты от электрохимической коррозии подземных коммуникаций. В 2 т. Т.1. 
* Катодная защита густоразветвлённой сети подземных трубопроводов. Уфа, 1999 (авторҙ.); 
* Ингибиторы коррозии. В 4 т. Т.4. 
* Теория и практика противокоррозионной защиты нефтепромыслового оборудования и трубопроводов. М., 2007 (авторҙ.)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
*
Йосопов Ислам Йосоп улы

**Йосопов Ислам Йосоп улы** (1 сентябрь 1924 йыл—16 апрель 1991 йыл) — инженер-радиотехник. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1978). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Ислам Йосоп улы Йосопов 1924 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Буралы ауылында тыуа. 1942 йылдың июнендә хәрби хеҙмәткә алына һәм Харьков хәрби авиация училищеһы курсанты итеп ҡабул ителә. Уны тамамлағандан һуң 1944 йылдың июнендә 14-се һауа армияһының хәрби осоштарын тәьмин итеүсе 81-се карап авиа төркөмөнө взводы командиры вазифаһына ебәрелә. Шул уҡ йылда Харьков лётчик-күҙәтеүселәр һәм штурмандар хәрби авиация училищеһын, 1952 йылда Рига хәрби-диңгеҙ авиация элемтә училищеһын тамамлаған. 1942 йылдан алып СССР Ҡораллы көстәрендә хеҙмәт иткән: 1952 йылдан башлап Прилуки ҡалаһында Алыҫ араға осоусы авиацияла радиолокация сараларын эксплуатациялау буйынса инженер, 1962 йылда Воронеж ҡалаһында — СССР Оборона министрлығы ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1972 йылдан алып Өфө нефть институтында эшләй: өлкән ғилми хеҙмәткәр, профессор, производство процестарын автоматлаштырыу кафедраһы, 1978 йылда — автоматлаштырылған идара итеү системалары кафедраһы мөдире. Уның етәкселегендә илдә тәүге автоматлаштырылған идара итеү системалары кафедраларының береһе асыла, унда 1974 йылда инженер-системотехниктар әҙерләнә башлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы техник объекттар менән автоматлаштырылған идара итеү системаларын уйлап табыуға бәйле. Йосопов тарафынан билдәһеҙлек һәм сикле ресурс шарттарында идара итеү буйынса автоматлаштырылған ҡарар ҡабул итеү методологияһы эшләнгән. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 40 уйлап табыу авторы..  СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының физика һәм математика бүлексәһенең ғилми-техник советы ағзаһы була.

1991 йылдың 16 апрелендә Өфөлә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* Хәрби хеҙмәттәре өсөн миҙалы
## Төп хеҙмәттәре
Автоматизированные системы принятия решений. М., 1983; Автоматизированное управление ситуациями в агропромышленном комплексе. Уфа, 1988 (авторҙ.).
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Янғуразов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы

**Янғуразов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы** (10 сентябрь 1910 йыл—12 сентябрь 1978 йыл) — иҡтисадсы-ғалим. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Иҡтисад фәндәре канидаты (1953). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974). Ҡыҙыл Йондоҙ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Әхмәт Мөхәмәтәвәли улы Янғуразов 1910 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Иҫке Бүздәк ауылында тыуа. 1933 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.
 
1933-1934 йылдарҙа РККА-ла курсант булып хеҙмәт итә. 1934—37 йылдарҙа Башҡортостан инженер‑техник хеҙмәткәрҙәрҙең һәм хужалыҡ етәкселәренең квалификацияһын күтәреү иститутында эшләй, 1936 йылдан алып сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара, 1937—1939 йылдарҙа Эске эштәр ХК тикшереүе аҫтында була. Аҡланғандан һуң Өфөнөң 2-се мәктәбе директоры була. 1939—41 йылдарҙа Өфөлә Башҡортостан он тартыу сәнәғәте техникумы директоры. 

1941-1943 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында уҡсылар дивизияһының сәйәси бүлек начальнигы була, хәрби орден һәм миҙалдар, Волгоград, Орел, Белгород ҡалаларының Почет грамоталары менән бүләкләнә. 1943 йылда яраланғандан һуң Өфөгә ҡайта. 1944 йылдан башлап ВКП(б)‑ның Өфө ҡала комитеты секретары.

1953 йылда А.М.Горький исемендәге Урал дәүләт университетында иҡтисад фәндәр кандидатлығы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп,  «Промысловая кооперация, ее значения и развитие в социалистическом народном хозяйстве» тмеаһына диссертация яҡлай. 

1948—53 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында ситтән тороп уҡыу буйынса директор урынбаҫары, 1956 йылдан алып сәйәси иҡтисад кафедраһы мөдире, 1967— 78 йылдарҙа Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс‑иҡисады институтының Өфө факультеты деканы. 1954—1968 йылдарҙа пединститутта һәм Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.

1978 йылда вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре нефтехимия сәнәғәте предприятиеларында хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу мәсьәләләренә арналған. 60‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре 
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1942), 
* «Почёт Билдәһе» ордены (1961) 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Сәйәхов Фәһим Лотфрахман улы

**Сәйәхов Фәһим Лотфрахман улы** (20 ноябрь 1926 йыл—20 ноябрь 2003 йыл) — тарихсы. Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1970). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). Фәнил Лотфрахман улы Сәйәховтың ағаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы

Фәһим Лотфрахман улы Сәйәхов 1926 йылдың 20 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Суйынсы ауылында тыуа. 
1944 йылда армияға саҡырыла, яуҙарҙа ҡатнаша, хәрби миҙалдар менән бүләкләнә.
Сәйәхов Ф.Л. 1948 йылда К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай. 1948 йылда ҡыҙыл дипломға эйә булараҡ ул институттың КПСС тарихы кафедраһына эшкә ҡалдырыла.  1951 йылға тиклем һәм 1954–89 йылдарҙа шунда уҡ эшләй, 1951-54 йылдарҙа аспирантурала уҡый, уңышлы яҡлағандан һуң уға тарих фәндәре кандидаты ғилми исеме бирелә. 1958–84 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһын мөдире. Тарих фәндәр докторы, кафедра башында торған профессор, уның менән 26 йыл етәкселек итә. 1970 йылда Фәһим Лотфрахман улы тарих фәндәре докторы була. Шул уҡ йылда профессор итеп һайлана. Фәһим Лотфрахман улы уҡытыусыларҙың квалификацияһын күтәреү һәм тарихи предметты уҡытыу кимәлен күтәреү, белем биреү сифатын яҡшыртыу, уҡытыу-методик материалдар менән тәьмин итеү һәм уҡыу процесын көйләү өсөн күп эштәр башҡара. 20 тарих фәндәре кандидатын әҙерләй. Фәһим Саяхов 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт һәм монография авторы..

Фәһим Лотфрахман улы университеттың һәм республиканың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. «Белем» йәмғиәтенең эшлекле лекторы була. Өфө предприятиеларында һәм ойошмаларында тарихи темаларға лекциялар менән йыш сығыш яһай. РСФСР-ҙың «Белем» Башҡорт республика ойошмаһы идараһы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана, күп йылдар уның идараһы составына инә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре БАССР‑ҙың сәйәси һәм социаль‑иҡтисади тарихына, историографияһына арналған.

1968 йылда А.М.Горький исемедәге Пермь дәүләт университетында «Борьба Башкирской партийной организации за осуществление ленинского плана построения социализма (1926-1937 гг.)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 

“КПСС‑тың Башҡортостан ойошмаһы тарихы очерктары”н (“Очерки истории Башкирской организации КПСС”; 1973), “Башҡорт АССР‑ының совет историографияһы очерктарын (“Очерки советской историографии Башкирской АССР”; 1975) төҙөүҙә ҡатнаша. 70‑тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1961 йылдың 18 сентябрендә Ф.Л. Сәйәхов юғары квалификациялы белгестәр әҙерләүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн БАССР Юғары Советы Президиумы Почет грамотаһы менән бүләкләнә
* 1974 йылдың 8 февралендә эштәге уңыштары һәм коллективтың ижтимағи эшендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн һәм СССР Фәндәре академияһының 250-йыллығы менән бәйле уға СССР Фәндәр академияһы Президиумының Почет грамотаһы бирелә. 
* Башҡорт АССР-ының тарих фәндәре өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн 1976 йылдың 19 ноябрендә уға атҡаҙанған эшмәкәр исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Сафин Әхмәт Мөхлис улы

**Сафин Әхмәт Мөхлис улы** (10 декабрь 1925 йыл — ???) — ғалим-педагог. Педагогия фәндәре докторы (1995), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1945). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Әхмәт Мөхлис улы Сафин 1925 йылдың 10 декабрендә БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Иҫке Бурлы ауылында, хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Бурлы ауылында тыуа. Бала сағы Ғафури районында үтә. Ете йыллыҡ мәктәпте Яңғыҙҡайын мәктәбендә тамамлай
Әхмәт Мөхлис улы унынсы кластан үҙ теләге менән армияға китә, Бөйөк Ватан һуғышын үтә, 1943 йылдан алып һуғыш аҙағынаса фронтта радист-телеграфсы булып хеҙмәт итә. 1945 йылда 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985 йылғы) орден менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң хәрби училищеға уҡырға инә һәм 1951 йылға тиклем армияла финансист булып хеҙмәт итә. 

Һуңынан мәктәпкә эшкә күсә: Шишмә мәктәбе уҡытыусыһы һәм артабан директоры булып эшләй (1963 йылға тиклем). Бер үк ваҡытта 1955 йылда К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын, 1959 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлай.
 
1963 йылдан алып Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтында, 1968 йылдан — Мәскәү технология институтының Өфө филиалында, 1970 йылда — Бүздәк районының Михайловка тулы булмаған урта мәктәбе директоры булып эшләй. Ун ете йыл дауамында республика мәктәптәрендә уҡытыусы һәм директор була, юғары һөнәри белем биреү системаһына килгәнсе кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1973 йылда — Өфө авиация институтында  инженерлыҡ педагогикаһы һәм психология кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 1979—2004 йылдарҙа СДПА‑ла (1983—97 йылдарҙа башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире).

А.М. Сафин факультет тарихында һәр ваҡыт беренсе булды: уның етәкселегендә ғәмәлдәге методологик семинар эшләй башланы, ул тәүгеләрҙән булып институтта педагогия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (1995 йыл), тәүгеләрҙән булып профессор ғилми исемен (1996 йыл) һәм Халыҡ-ара педагогия академияһы академигы исемен ала. Фәнни белгеслек буйынса аспирантураны асыуҙа ул туранан-тура ҡатнаша. Уның етәкселегендә кандидатлыҡ диссертациялары уңышлы яҡлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостанда мәғариф тарихына, этнопедагогика, мәктәп уҡыусыларын хеҙмәткә өйрәтеү проблемаларына һ.б. арналған. 150‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. Педагогик эшмәкәрлеген ул ғилми-тикшеренеү эше менән уңышлы алып барҙы. А.М. Сафин — бер нисә монография һәм уҡыу әсбабы, 150-нән ашыу фәнни мәҡәлә авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены  (1945).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (19.05.1945)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы

**Шәрипов Әкрәм Әғзәм улы** (15 август 1919 йыл—19 ноябрь 1991 йыл) — яҙыусы, тарихсы, мөхәррир. Хәрби фәндәр кандидаты. Полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хәрби-тарихи, героик-патриотик тематикаға, билдәле хәрби эшмәкәрҙәр хаҡында  яҙылған әҫәрҙәр авторы. Генерал А. Д. Черняховскийҙың биографы.
Ватан һуғышы, ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Әкрәм Әғзәм улы Шәрипов 1919 йылдың 15 авгусында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Наратаҫты тип аталған башҡорт ауылында ябай ғаиләлә (Башҡортостан Республикаһының Шаран районы) тыуа. 

1939 йылдан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәшһүр совет полководецы, армия генералы И. Д. Черняховский етәкселегендә һуғыша.
1949 йылда Мәскәүҙә М.В.Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай. 1960 йылда Ә.Шәрипов Совет Армияһынан демобилизацияланғандан һуң Мәскәүҙә йәшәй һәм СССР Электрон сәнәғәт министрлығында эшләй. Хәрби фәндәр кандидаты диссертацияһын яҡлай.

Төрлө йылдарҙа “Юғары мәктәп” нәшриәте редакцияһы мөдире, СССР Электрон сәнәғәте министрлығы хеҙмәткәре, “Батырлыҡ” (“Мужество”) журналының баш мөхәррире  була. Шулай уҡ Воронин Аркадий Иванович псевдонимы аҫтында нәшер ителә. 
## Хеҙмәттәре
Хәрби‑тарихи, героик‑патриотик, билдәле хәрби эшмәкәрҙәр тематикаһына яҙылған әҫәрҙәр авторы. “Черняховский” (1971), “Полководецтың яҙмышы” (“Судьба полководца”; 1988) романдары, “Операция дауам итә” (“Операция продолжается”; 1976) документаль повесы һ.б. армия генералы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы И.Д.Черняховскийға арналған. “Һуғышта бына шулай булды” (“Так было на войне”; 1966) очерктар йыйынтығында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың батырлығы һәм героизмы тасуирлана. Хәрби тарихҡа арналған күп кенә публикациялар авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* А.А.Фадеев исемендәге премия лауреаты (1981). 
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, 
* 2 Ҡыҙыл Йондоҙ ордены 
* миҙалдар менән бүләкләнгән
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Ғәлләмов Рушан Рәхимйән улы

**Ғәлләмов Рушан Рәхимйән улы** (27 октябрь 1962 йыл) — социолог. Философия фәндәре кандидаты (1990). Социология фәндәре докторы (1997). Профессор (2000)

## Биографияһы
Рушан Рәхимйән улы Ғәлләмов 1962 йылдың 27 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа.

Мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында белем ала. Юғары уҡыу йортон 1985 йылда тамамлай. Хеҙмәт юлын баш ҡаланың 45-се мәктәбендә уҡытыусы булып башлай. 1987—1988 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының философия кафедраһының өлкән хеҙмәткәре, уҡытыусыһы. 

1990 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетының философия кафедраһы аспирантураһын тамамлай, 1990—1993 йылдарҙа ошо уҡыу йортонда эшләй.

1993—1997 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһының Социаль-сәйәси тикшеренеүҙәр институтында докторантурала уҡый. 1997—1998 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1998—2003 йылдар — Башҡорт дәүләт аграр университетының философия һәм социология кафедраһы профессоры. 2003—2007 йылдарҙа шунда уҡ кафедра мөдире була. 2008 йылдан алып философия, социология һәм педагогика кафедраһы профессоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Рушан Ғәлләмовтың төп тикшеренеү өлкәһе — этносоциология һәм этнополитология; элитология; хәҙерге ҡала социологияһы һәм урбанизация; хәҙерге юғары белем проблемалары. 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
*
Ҡоҙашева Фәндиҙә Ғәлимйән ҡыҙы

**Ҡоҙашева Фәндиҙә Ғәлимйән ҡыҙы** — Мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Һылтанмалар
* АДМИНИСТРАЦИЯ СЕЛЬСКОГО ПОСЕЛЕНИЯ САБЫРОВСКИЙ СЕЛЬСОВЕТ МУНИЦИПАЛЬНОГО РАЙОНА ЗИЛАИРСКИЙ РАЙОН РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН
* Выборы депутатов Совета сельского поселения Сабыровский сельсовет муниципального района Зилаирский район Республики Башкортостан двадцать шестого созыва