Богословский Михаил Михайлович

**Богословский Михаил Михайлович** (13 (25) март 1867 йыл, Мәскәү — 20 апрель 1929 йыл, шунда уҡ) — ғалим-тарихсы, уҡытыусы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1921); мөхбир ағзаһы (1920).

## Биографияһы
Михаил Михайлович Богословскийҙың ысын ата-әсәһе билдәһеҙ — Мәскәү университеты студентының шәхси битендә — уның Метрик таныҡылығы, шулай уҡ статский советник Михаил Михайлович Богословскийҙың — туған атаһының уны уллыҡҡа алыуы тураһында таныҡлығы һаҡлана.

### Белеме
1886 йылда 5-се Мәскәү гимназияһын алтын миҙал, Богословскийға имтиханһыҙ Мәскәү университетының тарих-филология факультетына инергә мөмкинлек бирә, уны 1890 йылда 1-се дәрәжә диплом менән тамамлай. В. О. Ключевсийҙың уҡыусыһы. 1891 йылда университет ҡарамағында профессор эшмәкәрлегенә әҙерлек өсөн ҡалдырыла.

Урыҫ тарихы магистры (1902) — диссертация темаһы: *«Областная реформа [[:ru:Пётр I|Петра Великого]]. Провинция. 1719—1727 гг.» Уваров премияһына* лайыҡ була. 1910 йылда рус тарихы докторы дәрәжәһенә *«Земское самоуправление на русском Севере в XVII в. Ч. 1»* темаһы буйынса диссертация яҡлай, ул Г. Ф. Карпов исемендәге премияға лайыҡ була.

### Фәнни эшмәкәрлеге
Мәскәү археология йәмғиәте янындағы Археография комиссияһы, Мәскәү университеты ҡарамағындағы Юридик ойошма янында Тарих-юридик комиссия эштәрендә ҡатнаша. Рәсәй боронғолоғо һәм тарихы йәмғиәте ағзаһы (1904), А. Кизеветтерҙың магистрлыҡ *«Посадская община в России в XVIII в.» әҫәренә* ҡарата рецензия өсөн йәмғәиәттең алтын миҙалына лайыҡ була. Рус тарих йәмғиәте, Псков археография комиссияһы ағзаһы була, 1916 йылда Мәскәү университеты янында Тарихи йәмғиәтте тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша (1922 йылдан — ошо йәмғиәттең комитеты рәйесе). 1922 йылдан башлап— Рәсәй Фәндәр академияһының Археография комиссияһы ағзаһы.

1917 йылда революция ваҡиғаларын кире ҡабул итә, уны хаос һәм тәртипһеҙлек прологы тип һанай. 1917 йылдың мартында Мәскәү университеты профессоры вазифаһынан бушатыла, әммә оҙаҡламай кире тергеҙелә. 1921 йылдан — Мәскәү тарих музейының Тарихи-ижтимағи бүлеге рәйесе, шулай уҡ был музейҙа XVII быуат тарихы бүлеге етәксеһе була. Мәскәү дәүләт университетының ижтимағи фәндәр факультеты ҡарамағында Тарих институтының урыҫ тарихы секцияһын етәкләй.

1929 йылдың 20 апрелендә, «Академиктар эше» сиктәрендә тарихсыларға ҡаршы репрессиялар алдынан вафат була, әммә үлгәндән һуң дәүләт именлеге органдары (СССР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарамағындағы берләштерелгән дәүләт сәйәси идараһы) тарафынан заговорсылар һәм контрреволюционерҙар исемлегенә «теркәлә»

Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.

### Педагогик эшмәкәрлеге
Мәскәү университетына лекциялар курсы уҡый һәм семинарҙар үткәрә:

* Рус тарихи әҙәбиәтендә Петр реформаһы.
* Бөйөк Петр реформалары тарихы.
* XVIII быуатта Рәсәй тарихы.
* Бөйөк Петр реформаһы тарихы сығанаҡтарын тикшереү.

Бер үк ваҡытта Мәскәү дини академияһында (МДА) урыҫ граждандар тарихын уҡыта:

* 1908 йылдан — МДА доценты.
* 1909 йылда — МДА экстраординар профессоры
* 1912—1919 йылдарҙа — МДА ординар профессор.

1907 йылдан шулай уҡ Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында урыҫ тарихын уҡыта.

### Фәнни мираҫы
Бөйөк Петрҙың реформалар тарихына, Екатерина ваҡытында үҙгәртеп ҡороуҙарға, урыҫ дворянлығы эволюцияһына, земство үҙидаралығына, боронғо һәм урта быуат урыҫ юридик документтарға арналған 90-ға яҡын ғилми хеҙмәт авторы. Шулай уҡ крәҫтиәндәр тарихына арналған очерктары менән билдәле. Урта мәктәптәр өсөн урыҫ тарихы буйынса дәреслек һәм УXVIII һәм XIX быуаттарҙа Рәсәй тарихы буйынса лекциялар курсы яҙа.

Үҙенең магистрлыҡ диссертацияһында Петр I курсын мәғрифәтселек абсолютизмы сәйәсәте кеүек һүрәтләй, уның реформаһында Европа өлгөһө буйынса «идеаль» дәүләт бинаһын төҙөүгә ынтылыш күрә. Докторлыҡ диссертацияһында төньяҡ территорияларҙың иҡтисади һәм социаль көнкүрешенең тикшернеүҙәре һөҙөмтәһен, ер милке мәсьәләлрен, крәҫтиәндәрҙең ҡатламдарға бүленеүен, земство үҙидаралығының финанс, административ, суд, сиркәү һәм башҡа өлкәләрен күрһәтә.

Петр I нең фундаменталь «Петр Первый. Материалы для биографии» биографияһы авторы. А. С. Лаппо- Данилевскийға яҙған хатында ул хәбәр итә:*Мин үҙемә маҡсат итеп уның тормошоноң һәр көнөн һүрәтләү бурысын ҡуйҙым. Был эште йәшерәк саҡта башламауыма бик үкенәм. Хәзер инде уны аҙағына еткерә алмаҫмын инде, тик, бәлки, дауам итеүсе табылыр.*

Богословский хикәйәләүҙе 1700 йылға, Төньяҡ һуғыш башына тиклем еткерә. Был хеҙмәт беренсе рус императорының йәшлек йылдары тураһында капиталь мәғлүмәттәр йыйылмаһы һәм ғалимдың үлеменән һуң баҫылып сыға.

## Хеҙмәттәре
Рәсәй Фәндәр академияһы архивында М. М. Богословскийҙың 108 һаҡлау берәмегенән торған ғилми хеҙмәттәре һаҡлана (636-сы фонд, 1-се опись).

* Быт и нравы русского дворянства в 1-й половине XVIII в. — М.: Тип. Г. Лисснера и Д. Совко , 1906 — 58 с.
* Введение подушной подати и крепостное право / Великая реформа: Русское общество и крестьянский вопрос в прошлом и настоящем. М.: Типография Т-ва И. Д. Сытина, 1911. Т. 1. С. 52—56.
* Дворянские наказы в Екатерининскую комиссию 1767 года // Русское богатство — 1897. № 6. С. 46-83, № 7. С. 136—152.
* Земское самоуправление на русском Севере в XVII в. Т. 1: Областное деление Поморья; Землевладение и общественный строй; Органы самоуправления. — Москва: издание Имп. о-ва истории и древностей российских при Московском ун-те , 1909—1912. — 28 см.
* Земское самоуправление на русском Севере в XVII в. Т.2: Т. 2. Деятельность земского мира; Земство и государство. — Москва : издание Имп. о-ва истории и древностей российских при Московском ун-те , 1909—1912 . — 28 см.
* Земские челобитные в древней Руси. (Из истории земского самоуправления на севере в XVII веке) // Богословский вестник — 1911.
* Из истории верховной власти в России. — М. : Издательство Е. В. Кожевникова и Е.А Коломийцева, 1905. — 35 с.— (Библиотека «Свободная Россия»; № 2).
* Историография, мемуаристика, эпистолярия: (Науч. наследие) — М.: Наука, 1987.
* Конституционное движение 1730 г. — 2-е изд. — Пг. : Задруга, 1918. — 36 с.
* Областная реформа Петра Великого. Провинция. 1719—1727 гг. — М., 1902.
* О трудах С. А. Белокурова по русской истории. — Рус ист. журн., кн. 8. Пгр., 1922, стр. 229—240.
* Северный монастырь в XVII веке / [М. Богословский] // Вестник Европы. — 1908. — 278—306 с.
* Памяти В. О. Ключевского / Проф. М. Богословский. — Москва : типо-лит. т-ва И. Н. Кушнерев и К°, 1912. — 22 с.; 25.
* Пётр Великий и его реформа / М. Богословский. — М.: Центр. т-во «Кооперативное изд-во», 1920. — 117, [2] с.
* Пётр I. Материалы для биографии. / М. М. Богословский; под ред. и с предисл. В. И. Лебедева. — [М.]: Соцэкгиз, 1940—1948. — Изд-во т. 3—5 — Госполитиздат.
* Профессор Сергей Иванович Смирнов († 4 июля 1916 года). — М.: MelanarЁ, 2009. — 38 с.
* Реформа духовной школы при Александре I и основание Московской духовной академии / Проф. М. Богословский. — Сергиев Посад : тип. Моск. сов. солд. деп., 1917. — 31 с. ; 23.
* Тяглая организация Поморья в XVII веке (1913). — М. : печатня А. И. Снегиревой, 1913. — 45 с.
* Три века царствования Дома Романовых / М. М. Богословский. — М. : [Тип. Г. Лисснера и Д. Собко], 1913. — 11 с.
* Учебник русской истории : Курс V класса гимназий / Проф. М. Богословский. — М.: Т-во И. Д. Сытина, Отдел средней школы, 1915. — 182 с.
* Учебник русской истории : Курс VI класса гимназий и реальных училищ / Проф. М. Богословский. — М : Т-во И. Д. Сытина, Отдел средней школы, 1915. — 150 с., +2 л. карт.
* Фабрично-заводская промышленность при Петре Великом // Журнал для всех — 1904. № 9. С. 564—567; № 10. С. 624—627.
* Церковный приход на русском севере в XVII веке  // Богословский вестник. — 1910.

## Ғаиләһе
* Атаһы — Богословский Михаил Михайлович (өлкән) (1826—1893), Мәскәү дини семинарияһын тамамлай, Мәскәү опекун советының Һаҡлыҡ ҡаҙнаһында өлкән бухгалтер булып эшләй. Хеҙмәтен статский советник чинында тамамлай. Отставкаға сыҡҡандан һуң Мәскәүҙә Д. А. Олуфьев йорттары идарасыһы була. Эмериталь кассаһы идараһы ағзаһы була, уға нигеҙ һалыусыларҙың береһе уның ҡустыһы, протоиерей И. М. Богословский-Платонов.
* Әсәһе — Мария Серафимовна (1842—1914), үҙ мөнәсәбәттәрен өлкән М. М. Богословский менән рәсми рәүештә теркәй алмай, сөнки үҙенең ире, уны ташлап киткән штабс-капитан Баглай менән айырылышмаған була.
* Ҡустыһы — Сергей Михайлович Богословский(1870—1931) — табиб, профессор, РСФСР һаулыҡ һаҡлау Наркоматының санитар статистикаһы мөдире.
* Һеңлеһе — Мария Михайловна, кейәүҙә Богоявленская (1877—1949) — пианист, ағаһының коллегаһы, тарихсы Богоявленский Сергей Константиновичта (1877—1949) никахта була.
* Ҡатыны — Елизавета Петровна, ҡыҙ фамилияһы Толстова (1886—1970), хеҙмәткәр.
* Улы — Михаил (1908—1925) — батып үлә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* *Мельников А. В.* М. М. Богословский в воспоминаниях современников // Археографический ежегодник за 2000 год. М.: Наука, 2001. — 508 с. — с.278—300. — ISBN 5-02-008728-9.
* *Неберекутина Е. В., Сафронова Т. В.* Дневник М. М. Богословского // Археографический ежегодник за 2000 год. М., 2001.
* 
* *Черепнин Л. В.* Академик М. М. Богословский // Исторические записки. 1974. Т. 93.
* *Шмидт С. О.* Труд академика М. М. Богословского «Пётр Великий. Материалы для биографии» // Пётр Великий — реформатор России. М., 2001.
* 

## Һылтанмалар
* Биография на сайте исторического факультета МГУ
* 
* 
* Статья  в энциклопедии «Всемирная история»
* 
* Статья на сайте МПГУ
* Михаил Богословский  на Проекте1917
* Историческая справка на сайте Архива РАН