open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Леушино (Башҡортостан)

**Леушино** — Башҡортостанда бөткән тораҡ пункт. Стәрлетамаҡ районы Подлесный ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан булған.

## Тарихы
XIX быуатта *Леушино* ауылы Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең 1-се станы составына инә. Кальций, магний, калий һәм натрийҙан торған Леушино сығанаҡтары урынлашыуы арҡаһында билдәле була.

1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Леушинола 46 ихата һәм 301 кеше булған (152 ир-егет һәм 149 ҡатын-ҡыҙ); өҫтөнлөклө милләт — урыҫтар. Ауылда һыу тирмәне булған. Халыҡ арба, сана, тәгәрмәстәр, тәгәрмәс туғыны эшләү, сабата үреү менән шөғөлләнгән.

1920 йылдарҙа Стәрлетамаҡ кантоны Ашҡаҙар улусының Леушино ҡасабаһы булараҡ иҫәпләнә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡасабала 13 ихата һәм 82 кеше булған (35 ир-егет һәм 47 ҡатын-ҡыҙ); өҫтөнлөклө милләт — рустар. 1926 йылда СССР Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Ашҡаҙар улусы Талалаевка ауыл Советының Леушино ауылында 15 йорт һәм 96 кеше булған (50 ир-егет һәм 46 ҡатын-ҡыҙ).

1952 йылғы белешмәлә Леушино ауылы Стәрлетамаҡ районы Талалаевка ауыл Советы составында ауыл булараҡ теркәлгән. 1969 йылғы белешмәлә һәм 1985 йылғы топографик картала инде Леушино ауылы юҡ. Фараз буйынса, Леушино ауылы Талалаевка составына инә.

Леушино ауылында Социалистик Хеҙмәт Геройы Анатолий Назарович Каллистов (1910—2001) тыуған.

## Урынлашыуы
Леушино ауылы Мәҫәле йылғаһының уң ярында урынлашҡан булған. 1952 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Талалаевка ауылынан көнбайышҡа ҡарай бер километр алыҫлыҡта ятҡан.

## Иҫкәрмәләр
Ольга Кульчынська

**Ольга Кульчынська** (12 июль 1990 йыл, Ровно, СССР) — опера йырсыһы (сопрано).
Троицк һыуһаҡлағысы

**Троицк һыуһаҡлағысы** — яһалма һыу ятҡылығы. 1960 йылда Рәсәйҙең Силәбе һәм Ҡаҙағстандың Кустанай өлкәләре сигендә, Уй йылғаһында төҙөлгән.  Троицк ГРЭС -ы плотинаһын төҙөү буйынса эштәр тамамланыуға.һыуһаҡлағыс булдырыла.

## Географияһы
Һыуһаҡлағыс '''Уйылға''' (рус. *Увелька*) йылғаһының '''Уй''' (рус. *Уй*, ҡаҙ. Ой) йылғаһына ҡушылған еренән алып Троицк (ГРЭС ) плотинаһына тиклем  урынды биләй. Һул яҡ ярында — Бобровка ҡасабаһы , уң ярында Кварцит ҡасабаһы урынлашҡан .

Һыу көҙгөһенең бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 161 метр тәшкил итә. Тулы күләме — 45 млн м3. Файҙалы күләме — 22 млн м3. Һыу көҙгөһөнең майҙаны — 10,85 км2. Һыуһаҡлағыстың уртаса тәрәнлеге - 3-5 метр. Һыу төбө ҡомло һәм ләмле. Һыуының үтә күренеүсәнлеге - 1 метр.

Һыуһаҡлағыстан Силәбегә тиклем ара - 150 саҡрым, Магнитогорскиға - 230 саҡрым, Кустанайға - 193 саҡрым.

GPS координатаһы:54.034014 61.631121  54°2'2"N 61°37'52"E.

Троицк ГРЭС-тың эргәһендә автомобиль күперенән башлап дәүләт сиге үтә. Шуға күрә Кварцитлы ҡасабаһына тиклем һыу ятҡылығы ның һул яры - Силәбе өлкәһенә, ә уң яҡ ярыҠаҙағстанға ҡарай.Ярҙары буйлап ҡамыш һәм өсмөйөш осрай.

Оҙонсай түңәрәк формалағы һыу ятҡылығы менән 80 метр бейеклегендәге Троицк ГРЭС плотинаһы эргәһендә урынлашҡан. Шуға йылылыҡ электр станцияһы һыу ятҡылығындағы торошҡа үҙ йоғонтоһон керетә.

Ҡышҡыһын ГРЭС тирәһендә боҙ тиҙ ирей башлай. Шул уҡ сәбәп менән Троицк һыу һаҡлағысында балыҡтарҙың ыуылдырыҡ сәсеүе иртәрәк башлана. Балыҡ тотоуға ла тыйыу башҡа һыу ятҡылыҡтарына ҡарағанда иртәрәккә күсә ( 25 апрелдән 5 июнгә тиклем).

Һыуһаҡлағыстың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә өс ҙур булмаған утрау бар..

Яһалма һыу ятҡылығында тереклек төрлөлөгө менән айырылып тормай. Һыу аҫты өлөшөн - ни бары бер нисә төр үҫемлек тәшкил итә. Яр буйҙарын башлыса камыш, екән биләй.Был һыуҙың юғары дәрәжәлә минералләшеүенә бәйле. Составындағы азот, нитриттар, фториттар, марганец һәм баҡыр флора һәм фаунаны төр яғынан бик ныҡ сикләй.

Ярҙары һөҙәк.Тик урыны менән генә текә ерҙәре бар. Төньяҡ ярҙары буйлап хужалыҡ һәм торлаҡ йорттары,  коллектив баҡсалар китә. Башҡа урындарҙы ылыҫлы һәм япраҡлы ағастарҙан торған урман биләй.

## Хайуандар донъяһы
Быуала суртан, алабуға, ҡорман, һыла, ҡасаба, аҡ амур, сабаҡ, канал йәйене, карп, толстолобик,опто, ҡыҙылғанат тереклек итә. 2018 йылда һаҙан селбәрәләре ебәрелә . Плотина эргәһендә Троиск балыҡсылыҡ хужалығы урынлашҡан.

## Антропоген йөкләнеш
Һыуһаҡлағыс Троицк ГРЭС-ын һыуытыу өсөн хеҙмәт итә һәм эсәр һыу менән тәьмин итеү сығанағы булып тора.

Гидротехник ҡоролмалар составына : һыу үткәргес тимер бетон плотина ; 4 насос станцияһы; 2 ситкә ебәрә торған каналдар (өҫкө һәм түбән).

## Һылтанмалар
* Троицкое водохранилище (Челябинская область) 
*ТРОИЦКОЕ ВОДОХРАНИЛИЩЕ 
## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Оҫҡонош

**Оҫҡонош** () — Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районының Ялан Йылайыры йылғаһының уң ҡушылдығы.
Оҙонлоғо — 13 км. Ялан Йылайыр йылғаһына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла.

## Һыу реестрҙары
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйеккә ҡушылғандан алып тамағана тиклем. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Һыу объектының дәүләт һыу реестрындағы коды — 12010000512212200005116
* Гидрологик өйрәнелеү коды — 112200511
* Гидрологик өйрәнелеү буйынса том һаны— 12
* Гидрологик өйрәнеү буйынса сығарылыуы — 2

## Тасуирламаһы
Бәләкәй генә Оҫҡонош йылғаһының оло тарихы ла бар: ул барып ҡушылған Ялан Йылайыры (Яман Йылайыр) йылғаһы русса  тип тә йөрөтөлә. Был йылғаның исеме башҡорттарҙың фажиғәле тарихы менән бәйле. Алдау юлы менән ерҙәре тартып алынғас, башҡорттар ризаһыҙлыҡ күрһәтеп, ерҙәренә килеп ултырған баярҙың утарын яндыра. Шунан һуң губерна хакимиәте башҡорттарҙы был урындарҙан ҡыуа, ә баярға утар булып ҡалған ауыл Крепостной Зилаир тип атала башлай.

## Топонимикаһы
Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлегендә аңлатылыуынса, атама оҫҡон тигән ҡырағай һарымһаҡтан алып ҡушылған. Башҡортостанда был һүҙ менән аталған топонимдар бер нисә: мәҫәлән, Күгәрсен, Ишембай райондарындағы *Оҫҡонно* йылғалары, шулай уҡ һуңғыһында *Оҫҡонтау* тигән тау ҙа бар.

## Иҫкәрмәләр
Шайтан ҡырлаһы

**Шайтан ҡырлаһы** — Урта Уралда төньяҡтан көньяҡҡа табан 20 километрҙан ашыу алыҫлыҡҡа һуҙылған. Первоуральск районы биләмәһендә. 
## Географик урыны
Көнбайыштан ҡырланы Четаев Шайтанка йылғаһы урап үтә. Көнсығыштан уның көньяҡ өлөшөн Емелино станцияһының тимер юл участкаһы урай, ә төньяғында Первоуральск динас заводы һәм Урта Урал баҡыр иретеү заводы урынлашҡан.

Юғары нөктәһе — һырттың төньяҡ өлөшөндәге Ҡарауылтау (486,4 м). Башҡа түбәләренең бейеклеге — 452,7, 440,2, 434,9 һәм 430,2 м.

Төп һыуайырғыс һырттың асыҡ ҡына күренеп торған ҡырасы юҡ, ул айырым тауҙар сылбырынан ғибәрәт. Әйтер кәрәк, урындағы халыҡ төп һыуайырғысты дөрөҫ атай.

Урал һырты Первоуральск ҡалаһынан көнсығыштараҡ үтә.

Район сиктәрендә ул төньяҡтан көньяҡҡа 30 километрҙан ашыуға һуҙылған. Шулай уҡ районда ҡырла тип йөрөтөлгән башҡа тәпәш тау теҙмәләре лә бар. Улары ла оҙон булып һуҙылып ятҡан тауҙар сылбыры.

Тағы ла Гробовский, Киргишанский, Коноваловский, Шайтанский ҡалҡыулыҡтары бар.

## Топонимикаһы
Ысынында, элекке замандарҙа «шайтан» Урта Уралда манси биләмәләренә яңы килеүселәрҙе, башҡорттарҙы һәм татарҙарҙы билдәләү һүҙе булыуы мөмкин.

Рудольф Кашин: "Шайтан" топонимы башҡа халыҡтарҙың манси ерҙәренә үтеп инеү тәрәнлеген билдәләгән һымаҡ, төньяҡтан Тура йылғаһы менән сикләнгән территорияла таралған һәм ошо йылға буйлап көнсығышҡа шулай уҡ Ница һәм Пышма йылғаларына үтеп ингән", — тип яҙған.

Ҡасандыр Чусыу буйында вогул биләмәләре һәм элгәрге хужаларҙың тораташтарына табыныу урындары урынлашҡан булған. Тимәк, башҡорттар «шайтан» һүҙе менән мансиҙар өсөн изге урындарҙы атаған.

XVIII быуатта Уралда булып ҡайтҡан академик П.С. Паллас былай тигән: 

Мансиҙар «шайтан» һүҙен башҡа мәғәнә һалып үҙләштергән. Уларҙың телендә «шайтан», исламға тиклемге ғәрәптәрҙәге кеүек, ике донъя аралашсыһы йәки "изге, имсе, шаман" тигән мәғәнәгә эйә.

## Дидин тоннеле
Дидин тоннеле Рәсәй империяһы осоронда Ҡазандан Екатеринбургҡа поездарҙы үткәреү маҡсатында Шайтан һырты аҫтынан төҙөлә. Дидин ауылы эргәһендә төҙөгәнлектән атамаһын да Дидин тоннеле тигәндәр .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Коновалов ҡырлаһы
* Подволошная
* Рәүҙе (Свердловск өлкәһе)
* Рәүҙе ҡала округы

## Әҙәбиәт
* Топографическая карта O-40-120 Первоуральск, масштаб 1 : 100 000, состояние местности на 1984 г., издание 1985 г.

## Һылтанмалар
* Шайтанский увал
* Дидинский тоннель
* Шайтан на Чусовой. Нижняя Пристань
* Динас. Большой энциклопедический политехнический словарь. Динас- материал для огнеупорных кирпичей
Аҡҡоҙоҡ (Ырымбур өлкәһе)

**Аҡҡоҙоҡ** ()— Рәсәй, Ырымбур өлкәһенең Домбаровка районы Ҡыҙыл Чабан ауыл советы составындағы ҡасаба.

## Географияһы
Район үҙәге Домбаровка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ, туранан яҡынса 43 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡыш, ҡағиҙә булараҡ, аҙ ҡарлы, ҡоро, һалҡын. Иң һыуыҡ ай — ғинуар. Ғинуарҙың уртаса температураһы — 16,5-17оС. Йылдың һыуыҡ осоронда (ноябрҙән мартҡа тиклем) яуым-төшөм яҡынса 100 миллиметр тәшкил итә. Ҡар япмаһы ноябрь уртаһында ята һәм апрель аҙағында иреп бөтә. Ҡар япмаһының бейеклеге 30 сантиметрҙан кәмерәк була.

Яҙ бик интенсив килә. Температура тиҙ күтәрелә һәм ер йылына. Ҡырау төшмәгән осор уртаса 120—135 көн тәшкил итә.

Йәй эҫе, ғәҙәттә, ҡоро. Июлдә уртаса температура +21,8оС. Максималь температура +42оС градусҡа тиклем барып етергә мөмкин. Йылдың йылы осоронда (апрелдән октябргә тиклем) яуым-төшөм яҡынса 100—250 миллиметр тәшкил итә.

Көҙөн иртәнге ҡырауҙар башлана. Һауа температураһы тигеҙһеҙ. Октябрь аҙағында температура нулдән түбән төшә.

## Тарихы
Ауылға 1929—1930 йылдарҙа «Ҡыҙыл Чабан» совхозының 2-се малсылыҡ фермаһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. Ауыл 1954 йылдан алып үҫешә башлай, ул саҡта илдә «сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙәрҙе үҙләштереү» сәйәсәте киң йәйелдерелә — был яңынан булдырылған совхоздарға ғына түгел, ә электән эшләп килгән колхоздар менән совхоздарға ла ҡағыла.

## Этимологияһы
Аҡҡоҙоҡ ҡасабаһы рәсми атамаһын 1966 йылда алған. Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, башҡорт телендәге аҡ һәм ҡоҙоҡ һүҙҙәренән яһалған.

## Халҡы
2002 йылдан даими халыҡ һаны-186 кеше (ҡаҙаҡтар 99 %) , 2010 йылда 59 кеше.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :ru:Освоение целины

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Оренбургской области
* 

## Әҙәбиәт
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С. 216.
* С. М. Стрельников. Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь. — Кувандык: Издательство С. М. Стрельникова, 2002. — С. 123—124.
Ҡоҙаҡай (Салауат ҡалаһы)

**Ҡоҙаҡай** — элек Мәләүез районына ингән юрматы ырыуы башҡорттары ауылы. Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Уның ерҙәрендә хәҙер Салауат ҡалаһының төньяҡ урамдары. Хәҙерге Губкин урамы менән Октябрь сатында Ҡоҙаҡай ауылына һәйкәл ҡуйылған.

1952 йылда Ҡоҙаҡай Мәләүез районы Нурдәүләт ауыл Советына ҡараған. Яҡындағы тимер юл станцияһы Салауат ҡалаһында урынлашҡан, Ергән станцияһына тиклем— 18 км, Үрге Юлдаш ауылына (хәҙер Салауат ҡалаһы микрорайоны) тиклем — 8 км.

## Тарихы
1842 йылда Ҡоҙаҡай 7 башҡорт кантонының 16-сы йортона ҡараған.

Ауылға нигеҙ һалыусы — Ҡоҙаҡай. Бында уның улдары Ҡолгилде (1760—1823), Миңлеғол (1789—1848) ғаиләләре менән йәшәгән.

Революцияға тиклем ауылда мәсет булған. Был урында 1990 йылдарҙа Салауат ҡалаһының йәмиғ мәсете (Мәсжид Ән-Нәби) төҙөлгән.
## Демография
1795 йылда үткән V ревизия документтары буйынса Ҡоҙаҡай ауылында 10 йортта 54 кеше йәшәгән. 1850 йылғы IX ревизия ваҡытында бында 13 йортта 82 аҫаба башҡорт йәшәгән. Ауылдың бик тиҙ үҫмәүе уның оло юл өҫтөндә булыуына бәйле (Өфө-Ырымбур), башҡорттар мал үрсетеп, ғәҙәти тормош алып барыр өсөн тынысыраҡ, чиновниктар һәм хәрбиҙәр йөрөмәгән, урындарға күсенгән. 1920 йылда бында 43 йортта 239 кеше иҫәпкә ингән

## Иҡтисады
Төп хужалыҡ тармаҡтары — малсылыҡ була. 12 йортта йәшәгән 67 кешегә XIX быуат уртаһында берәр ат һәм һыйыр ғына тура килә. Тотош ауылға 12 һарыҡ һәм 7 кәзә генә була. Халыҡ умартасылыҡ менән дә бик аҙ шөғөлләнә : ауылда 25 умарта һәм 3 солоҡ була. 1842 йылда ауылда дүрт боттан әҙ генә күберәк ашлыҡ сәскәндәр. XX быуаттың 60-сы йылдарында ауылдағы ике урамда (Полежаев һәм Нахимов урамдары) 80 өй була. Ауылда был осорҙа инде төрлө милләт вәкилдәре йәшәгән — башҡорттар, татарҙар, урыҫтар, мордвалар. Улар башлыса Салауат ҡалаһы предприятиеларында эшләй.

## Хәтер
Салауат ҡалаһында Губкин һәм Октябрь урамдары киҫешкән урында Ҡоҙаҡай ауылы кешеләренә иҫтәлелек итеп билдә ҡуйылған (2004). Һәйкәлдә яҙылған текст (төньяҡ -көнсығыш яҡтан урыҫ телендә, көньяҡ-көнсығыш яғында — башҡорт телендә):

*Ҡоҙаҡай XVIII быуаттың 60-сы йылдарында барлыҡҡа килгән. Рәсәйҙең азатлығын һәм бойондороҡһоҙлоғон яҡлап, ҡоҙаҡайҙар [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда, 1914 йылғы [[Беренсе донъя һуғышы]]нда, 1941—1945 йылдарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан.*Кудакаево 

Һәйкәл граниттан эшләнгән. Һәйкәле янында тротуар плиткалары түшәлгән. Һәйкәл тирәләй сәскә клумбалары эшләнгән.

Ҡоҙаҡайҙа тыуып үҫкән В. К. Аҙнағолов үҙенең «Ике быуатҡа һуҙылған дәүер» тигән китабын тыуған ауылы һәм ауылдаштарына бағышлаған.

## Тағы ҡарағыҙ
- Мәләүез районы

- Салауат

## Иҫкәрмәләр
Аҡҡош Яҙлаған

**Аҡҡош Яҙлаған** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы Һаҡмар йылғаһы буйындағы үҙән.

## Географияһы
Аҡҡош Яҙлаған үҙәне Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы Һаҡмар йылғаһы буйындағы Оло Сурай ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Аҡҡош Яҙлаған тигән үҙәне булған Оло Сурай (Сурай) ауылы ярайһы боронғо — 1765 йылда тәүге тапҡыр документтарҙа (йәки 1795 йылда) теркәлеп ҡалған.

Был төбәк административ-территориаль йәһәттән бер нисә тапҡыр субъект атамаһын алмаштыра — 1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһының Үҫәргән улусы составында була, ә Октябрь революцияһынан һуң Башҡортостан автономияһына индерелә, 1919 йылдан инде Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны биләмәһендә булып сыға. 1934—1959 йылдарҙа төбәк Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районына инә, шул уҡ ваҡытта өлкә үҙе лә 1938—1957 йылдарҙа Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөп ала. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Этимологияһы
Риүәйәттәргә ҡарағанда Һаҡмар йылғаһының Сурай ауылы эргәһендәге үҙәндә бер аҡҡош, йылы яҡҡа осоп китә алмай ҡалып, яҙға сыҡҡан. Шунан бирле был урын Аҡҡош Яҙлаған үҙән тип атала башлаған. Был хаҡта Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән *С. М. Стрельников* «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында үҙәндең атамаһын башҡорт телендәге аҡҡош һәм *яҙлаған* һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, тип яҙа

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С. 216.
* 

## Һылтанмалар
* Оренбургской области
* Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию
Баландин (Башҡортостан)

**Баландино** — Башҡортостан Республикаһының (Рәсәй) Әлшәй районы Ҡыпсаҡ-Асҡар ауыл Советы составындағы ауыл. 2016 йылдың 24 декабрендә ойошторола.

## Географияһы
Ауыл Йылға йылғаһының уң яры буйлап, район үҙәге Раевка ауылынан һәм тимер юл станцияһы Раевканан 20 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Яҡын тораҡ пункттар: Отрада — 2 км, Ҡыпсаҡ-Асҡар — 4 км, Һарыш — 7 км, Яңы Ҡыпсаҡ — 7 км, Михайловка — 7 км, Әбдрәшит — 8 км

## Тарихы
Беренсе тапҡыр «Өфө губернаһының 1901 йылға улустар һәм ауылдар алфавиты»нда Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Әлшәй волосы ауылы булараҡ телгә алына. Унда 24 хужалыҡ, 100 ир кеше иҫәпләнә, милектәге ерҙәре 1258 гектар тәшкил итә. «Өфө губернаһының 1906 йылға бөтә тораҡ пункттарының тулы исемлеге алфавиты»нда инде ауылда 23 хужалыҡ һәм 178 кеше иҫәпләнә. 1917 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы һәм ер иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса Баландинда 39 хужалыҡ иҫәпләнә, ялланған эшселәр менән 328 кеше йәшәй.

1911 йылда ауылда сиркәү төҙөлә, революциянан һуң мәктәп һәм ауыл клубы итеп үҙгәртеп төҙөлә. 1930-сы йылдарҙа Баландино ауылының исеме Чапа́ево итеп үҙгәртелә. Ул Дәүләкән районының Отрада ауыл Советы составына инә. Ауыл 1940-сы йылдарҙан Н. К. Крупская исемендәге колхоздың үҙәк усадьбаһы, ә 1960-сы йылдарҙан Раевка игенселек совхозының Отрада бүлексәһе була.

1960-сы йылдар башында күршеләге Отрада ауылын яҡын-тирәләге ауыл халҡын күсереү иҫәбенә эреләтеү башлана. Чапаево ауылындағы мәктәп Отрада ауылына күсереп төҙөлә. Ауыл халҡы әкренләп ауылды ташлап китә башлай.

Чапаево ауылы Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһында» 6-2/396 номерлы указы менән иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөлә.

Ауыл 2016 йылдың 24 декабрендә Баландин исеме аҫтында яңынан барлыҡҡа килә.

## Халыҡ һаны

## Инфраструктураһы
Ауыл электрлаштырылған, эргәһенән Отрада— Ҡыпсаҡ-Асҡар автомобиль юлы үтә, ул Стәрлетамаҡ — Раевка төбәк автомобиль юлы менән тоташҡан.

## Билдәле шәхестәре
* Дерягин Владимир Васильевич (1923 йыл) — Баландин ауылында тыуған, мәктәп директоры, 1964—1985 йылдарҙа БАССР мәғариф министры урынбаҫары.
* Рабовалюк Михаил Иванович (18 октябрь, 1915 йыл) — Отрада ауылында тыуған, Баландин мәктәбендә белем ала. Советтар Союзы Геройы.

## Иҫкәрмәләр
Ҡарлыман (Ағиҙел ҡушылдығы)

**Ҡарлыман** (— «ҡарлы тауҙар, урыны») — йылға. Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы йылға. Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ҡушылдығы.

Йылға буйындағы Урал ауылы эргәһендә итек табанына оҡшаш формалы быуа бар, ҙурлығы 450× 80 м.

«Ҡарлыман»- ҡарлы һәм ман һүҙҙәренән яһалған. Ҡарлы һүҙе тәржемәһеҙ ҙә аңлашыла.«Ман»— төрки халыҡтар йәшәгән урындарҙа күл һәм йылға атамаларында осрай. Фин-уғыр телдәрендә «ма»- урын, ер, местность тигәнде аңлата ти белгестәр.
## Йылға һәм уның үҙәне тураһында
Ҡарламан йылғаһы Иҫке Бәпес ауылы янында башлана, Ҡырмыҫҡалы районы биләмәләре буйлап көньяҡтан төньяҡ-көнсығышҡа табан аға һәм Ағиҙел тамағынан 553 км алыҫлыҡта Бельский ауылы янында Ағиҙелгә һул яҡтан барып ҡушыла.

Ҡарлыман йылғаһы бассейнының рельефы тәбәшәк убалар осраштырған тигеҙлектән ғибәрәт, уның үҙәнендә йырындар, карст бушлыҡтары (Ҡарлыман мәмерйә) ла осрай.

Оҙонлоғо- 46 км. Бассейн майҙаны — 110 км2.

Йылғаға һыу сығанаҡтарҙан ағып төшә, шул иҫәптән ҡар һыуҙары менән тулылана.Олокүл ауылы эргәһендә уртаса йыллыҡ һыу сығымы 0,52 м3/с..

Йылға буйында буйында урынлашҡан тораҡ пункттары (тамағынан инешенә табан): Иҫке Бәпес, Яңы Бәпес, Ҡарлыманбаш, Яңы Ҡуғанаҡ, Ҡарлыман, Ҡырмыҫҡалы, Алексеевка, Урал, Яңы Аҡташ, Оло Күл,.

Ҡарлыман йылғаһы буйындағы ерҙәр— бишауыл-табын ырыуы башҡорттары ерҙәре.

## Үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы
Йылғаның тирә-яғы болонло далалар,ҡара тупраҡлы ерҙәрҙә киң япраҡлы урмандар үҫә. Йылға тирә-яғында 10 %- урмандар, 60 %- һөрөнтө ерҙәр.

Яңыраҡ Ҡарлыманбаш менән Иҫке Бәпес ауылдары араһындағы арыш баҫыуында ер убыла һәм 20 м тәрәнлектәге карст соҡоро барлыҡҡа килә. Ҡарлыман йылғаһы буйындағы ерҙәрҙә бындай хәлдәр электән күҙәтелә.

Ҡарлыман йылғаһы- күптәрҙең яратҡан балыҡ тотоу урыны. Ҡарлыман йылғаһында Ағиҙелең урта ағымындағы башҡа ҡушылдыҡтарында ла төйәкләгән балыҡтар бар. Сабаҡ, табан балыҡ, һаҙан балыҡ, ҡорман балыҡ, шамбы, алабуға, кәлсәк кеүек балыҡтарҙан тыш тағы бер нисә төр балыҡ тоторға бында Ҡырмыҫҡалы районынан ғына түгел Өфө ҡалаһынан да балыҡсылар килә.
 
Ҡырмыҫҡалы районы Урал ауылы янында Ҡарлыман йылғаһында быуа төҙөлгән. 2020 йылдың июль айында ауыл халҡы йылғала күпләп балыҡтарҙың үлеүе тураһында борослоуын белдерә. Башҡортостан Республикаһы тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы хеҙмәткәрҙәре быуаны һәм йылғаны тикшереп, лабораторияла анализ яһау өсөн һыу алған. Үле балыҡтар йыйып алынып, күмелгән. Эҫе көндәрҙә быуала һыу кимәле түбәнәйеп, һыуҙа кислород етмәүе балыҡтарҙың үлеүенә бер сәбәп булыуы мөмкин тип фаразлана.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Ҡуғанаҡ 2-се

**Яңы Ҡуғанаҡ 2-се** (**Яңы Ҡуғанаҡ Икенсе**) — Башҡортостандың (Рәсәй) Стәрлетамаҡ районы хәҙерге Подлесный ауыл Советы биләмәһендәге бөтөрөлгән ауыл.

## Географияһы
Райондың төньяҡ өлөшөндә, Мәҫәле йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Мәҫәле төньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә ағып, бер нисә километрҙан шулай уҡ төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ағыусы Ҡуғанаҡ йылғаһына ҡушыла. Йылға яры сағыштырмаса һирәк осрай торған үҫемлек менән ҡапланған. Ауылдан төньяҡ-көнбайыштараҡ Волков урманы тип аталған урман массивы башлана. Ауылдан көнсығыштараҡ йылға аша кисеү булған.

### Яҡын тораҡ пункттар
Яҡын тирәләге тораҡ пункттарҙан түбәндәге ауылдар: ҙур ауыл Оло Ҡуғанаҡ — 2,2 км көньяҡ-көнсығышта, Ҡуғанаҡ һәм Мәҫәле аръяғында (ауыл Ҡуғанаҡтың уң яҡ ярында урынлашҡан; Ҡуғанаҡ ауыл Советының үҙәге булып тора, Ҡарлыман—Мораптал аралығында Ҡуғанаҡ тимер юл станцияһы бар); Талалаевка ауылы — 1,8 км көньяҡ-көнбайышта, Мәҫәле йылғаһының көньяҡ ярында; Спасский ауылы — 1,4 км төньяҡ-көнбайышта; хәҙер бөткән ауыл Белороевка — 2,3 км шулай уҡ төньяҡ-көнбайышта, Волков урманы ситендә урынлашҡан; хәҙер кеше йәшәмәгән ауыл Валентиновка — кәмендә 1 км төньяҡ-көнсығышта, зыярат аръяғында урынлашҡан.

## Тарихы
1926 йылдағы СССР-ҙың беренсе Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Стәрлетамаҡ кантонының Ашҡаҙар улусы Спасский ауыл Советы составындағы Яңы Ҡуғанаҡ 2-се ҡасабаһында 19 йорт һәм 101 кеше (48 ир-ат һәм 53 ҡатын-ҡыҙ) булған. 1983 йыл мәғлүмәттәре буйынса, тораҡ пунктта 20-гә яҡын кеше йәшәгән. Ауыл Талалаевка ауыл Советы составына ингән.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июлендәге указы менән юҡҡа сығарыла. Талалаевка ауыл Советы 2008 йылда йәшәүҙән туҡтай, уның биләмәһе Подлесный ауыл Советына ҡушыла.

## Иҫкәрмәләр
Литинка (Рәсәй)

**Литинка** (**Литовка**) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл, 1970 йылдарҙа бөтөрөлгән. Рәсми рәүештә 2005 йылда Һарай ауыл Советының Литинка ҡасабаһы булараҡ бөтөрөлә

Координаталары: 54° 0'11,7648", 54° 39'16,5528". Почта индексы 452134

Литинка ҡасабаһы Ҡорһаҡ йылғһы буйында, Белюковский йылғаһы ҡойған урындан 350 метр алыҫлыҡта урынлашҡан

Күренекле Рәсәй совет археологы Пшеничнюк Анатолий Харитоновичтың кесе тыуған иле булараҡ билдәле.

Уның иҫтәлектәренән:

Ул тыуған һәм үҫкән Литенка хәтергә төшә, Столыпин реформаһы ваҡытында украин күскенселәре тарафынан нигеҙ һалынған ун дүрт ихаталыҡ һәм 60-70-се йылдарҙа Ауырғазы районының картаһынан юҡҡа сыҡҡан бәләкәй генә ауыл.

Башҡорт Литенкаһы Винница янында ҡалған тыуған Литенканың күсермәһе тип әйтәләр, исеме лә шул уҡ. Таҙа, һалам менән ябылған ағартылған өйҙәр, өй алды баҡсалары, ситән менән уратып алынған баҡсалар, арымай-талмай бәрхәт иңкештәр мыжғыған мальвалар. Мәктәпкә яланаяҡ йүгереүсе бала-саға, уның дуҫтары, үл үҙе…Хәҙер унда бушлыҡ, тик әрем, кесерткән һәм шайтан таяғы.— http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=3898&num=164Был мәғлүмәттәргә ҡарағанда, һүҙ Украиналағы Литинка ауылы тураһында бара (), ул Винница өлкәһенең Литинка районында урынлашҡан

1920-1930 йылғы сығанаҡтарҙан түбәндәгеләр билдәле.

1926 йылда — Бәләбәй кантоны Ыҫлаҡ улусына ингән ауыл.

Өҫтөнлөклө милләт — украиндар. Үҙәккә тиклем (Ыҫлаҡ) — 4 саҡрым. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 43 ихатала 237 кеше йәшәй — 114 ир-егет, 123 ҡатын-ҡыҙ. 1925 йылда хужалыҡтар һаны — 39. (Башҡортостан тораҡ пункттары... 54-се бит)

М. И. Роднов (41 б) башҡа анығыраҡ мәғлүмәттәр килтерә, 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса (ихата буйынса иҫәпләүҙәр) Литовка ауылында:

1930 йылдарҙа *Литинка* Бәләбәй районына инә. Был ваҡытта ауылдан Андрейчуктар ғаиләһе һөрөлә (фамилияһы варианты: Андрийчук): Надежда Васильевна, Василий Николаевич

Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үзҙгәреүе, административ үҙәктәр күсеүе менән бәйле рәүештә үҙгәрештәр индереү тураһында» N 211-з законы хәбәр итә:4. п. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:

1) Әлшәй районында:

ж) Һарай ауыл Советының Литинка ауылын

## Әҙәбиәт

* Башҡортостан тораҡ пункты. Ч III. Башреспублика, 1926. — Өфө: Китап, 2002. — 400 менән
* *М. и. Роднов* Крәҫтиәндәре Бәләбәй өйәҙе 1920 йылдағы иҫәп алыу буйынса: этник составы. — Мәскәүҙә: РФА-НЫҢ ИЭА, 2009. — 121 б.
* 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Белюковский

## Иҫкәрмәләр
Атйетәр ауыл советы

**Атйетәр ауыл советы** — Рәсәйҙәге Ҡурған өлкәһенең Сафакүл районы составындағы ауыл биләмәһе статусына эйә муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Атйетәр ауылы.

## Риүәйәте
Бынан 400—500 йыл элек Башҡортостанда йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән бай Биктимеров Хажитар хан ғаиләһе менән атаһынан айырылып сығырға ҡарар итә. Атаһы уға мал бүлеп бирә һәм йылҡы өйөрө ҡайһы көтөүлектә туҡтай, шунда нигеҙ ҡор, тип кәңәш бирә. Улы йәй башында юллана. Йылҡы яйлап көтөлә һәм Силәбе яғына йүнәлеш ала. Йәй уртаһында йылҡы өйөрө Копейск янындағы Ҡурлауҙы күлендә туҡтай. Бер айҙан төндә өйөр ҡапыл ҡуҙғала. Бер аҙҙан Фиҙәркүлгә (?) килә. Август аҙағына өйөр тағы юлға сыға һәм әлеге Атйетәр ауылы янындағы күл эргәһендә туҡтай. Ҡыш етә. Беҙҙең күлдәр араһында ҡарағайлыҡ була. Шуға тәүҙә Хажитар хан икенсе күлде шәйләмәгән була. Элек нигеҙ ҡорған урынын «Иҫке ҡышлау» тип атай ҙа яңы урынға күсә — икенсе күл ярында яңы ауыл барлыҡҡа килә. Биктимеров Хажитар хан нәҫеленән ауылда хәҙер Мирсәлиховтар, Рәүилевтәр, Әмировтар йәшәй. *Информатор — Ниғмәтйән Шәймәрҙәнов*.

## Тарихы
Атйетәр ауылы тәүге тапҡыр 1697 йылда телгә алына һәм башта урындағы сауҙагәр Азамат исеме менән атала. Батша армияһы полковнигы дәрәжәһендәге хеҙмәтле кеше, ҡазанлы Фәйзулла Яҡупов улына Азаматтың ҡыҙын йәрәшә. Уныһы бында килеп нигеҙләнә һәм ауылды Атйетәр — Силәбенән килеү мөмкинлеген күҙ уңында тотоп, «ат менән барып етерлек» — тип атай.

Бынан тыш ауылды Кантонауыл тип тә атағандар, сөнки 1798 йылдан алып 1865 йылға тиклем бында административ биләмә — кантон үҙәге булған.

Революцияға тиклем ауыл ҙур ғына була: 315 йортта 1240 йән йәшәй.

3 мәсет һәм 3 мәҙрәсә, магазин, баҙар, ел тирмәне була.

Ауыл Атйетәр, Асылыкүл, Иҫкеҡышлау тигән өс күл араһында урынлашҡан.

Борон ауыл халҡы үҙҙәрен мишәргә беркеткән башҡорт ырыуы әйленән тип һанаған.

Атйетәрҙәрҙең һөйләш теле Сафакүл һөйләшенә ҡарай. Башҡортостан Республикаһының Үҙәк Дәүләт архивы мәғлүмәттәре буйынса, 1797 йылда, Атйетәр халҡы «был урында 100 йылдан ашыу» йәшәй, тип билдәләнгән.

Халыҡ яйлап көнсығышҡа күскән. Яңы тораҡ пункттар элекке ауылдар исемен йөрөткән. Атйетәр халҡы оҙаҡ ҡына ваҡыт Көньяҡ Урал алдында, Сыбаркүл станцияһына яҡын йәшәгән. Ошо алыҫ осорҙар иҫтәлегенә кескәй тимер юл станцияларының береһе Атйетәр станцияһы тип атала.

Халыҡ башлыса малсылыҡ иҫәбенә йәшәгән. Йылҡы иң хөрмәтлеһе һаналған. Киң һәм иркен көтөүлектәрҙә һыйыр, һарыҡ, кәзәләр көтөлгән. Арыш, бойҙай, һоло, арпа үҫтергәндәр.

Революцияға тиклем Атйетәр Ырымбур губернаһы Ҡараһыу улусы Силәбе өйәҙенә ингән. Революциянан һуң Башҡорт АССР-ына ҡараған.

Ҡурған өлкәһенең 2004 йылдың 6 июлендәге 419-сы законына ярашлы, ауыл советына ауыл биләмәһе статусы бирелгән.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составында

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡурған өлкәһе
* Сафакүл районы
* Ҡурлауҙы (күл, Силәбе өлкәһе)

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Поселение на сайте администрации района 
* село Аджитарово на карте
* Курганская область Сафакулевский район село Аджитарово. Татарские и башкирские уголки мира
* Видео об Аджитарово
* В поиощь туристам

## Иҫкәрмәләр
Озёровка (Бишбүләк районы)

**Озёровка** () — Башҡортостан Республикаһы Бишбүләк районы Сухоречка ауыл советының 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы.

## Географияһы
Башҡортостанды көньяҡ-көнбайышында Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының көньяҡ өлөшөндә, Чегодаево-Шкапово автомобиль юлы эргәһендә, йылға янында урынлашҡан.

### Географик урыны
Алыҫлығы (1 ғинуар, 1969):

* район үҙәгенә тиклем (Бишбүләк): 16 км
* Яңы Бикташ ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яңы Бикташ): 6 км
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово) тиклем: 18 км

## Тарихы
Атамаһы Озеров фамилияһынан алынған. *Башҡорт АССР-ының Топонимдар һүҙлегендәге* (1980) версия буйынса, Озёровка «урыҫса озеро һүҙенә -ов-, -к(а) суффикстары ҡушылып яһалған», ә яҡын ҡасаба тирәһендә күл дә, быуа ла булмаһа ла исем Озёровка тип әйтелә.

1969 йылда ҡасаба Яңы Бикташ ауыл советына ҡарай.

2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законда түбәндәге юлдар бар:

*4. Түбәндәге тораҡ пункттарын бөтөрөргә:
….<br>
11) Бишбүләк районында:

а) Михайловка ауыл советының [[Сандалак|Сандалыҡ]] ҡасабаһын;

б) Ҡыңғыр-Мәнәүез ауыл советының [[Весёлая Роща (Бижбулякский район)|Веселая Роща]] ауылын;

в) Сухоречка ауыл советының Озеровка ҡасабаһын;

г) Каменка ауыл советының [[Сергеевка (Бижбулякский район)|Сергеевка]] ҡасабаһын;

д) Калинин ауыл советының [[Тумашелга|Тумашйылға]] ҡасабаһын*

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡасабала 45 кеше йәшәй; башлыса урыҫтар.

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 января 1969 года : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. с. 348—430. С. 96.
* Русско-башкирский словарь-справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан / Ф. Г. Хисамитдинова, З. А. Сиразетдинов. — Уфа : Китап, 2001. — 317, [2] с.; 21 см; ISBN 5-295-02981-6 С.84.

## Иҫкәрмәләр
Иҫәнбай (Мәсетле районы)

**Иҫәнбай** () — элекке ауыл, Яңы Мишәр ауылының бер өлөшө. Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Яңы Мишәр ауыл Советы биләмәһәнә тура килә. ХIX быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килгән, 1968 йылдың 31 октябрендә Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 6-2/180-се Указы менән Яңы Мишәр ауылына ҡушылған һәм рәсми исемлектән алынған.

## Географик урыны
Ауыл Әй йылғаһы буйында урынлашҡан була. Яңы Мишәр ауылының элекке өлөшөн һәм Иҫәнбай яғын Көршәле йылғаһы айырып тора.
Район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан — 35 км, Сулея тимер юлы станцияһынан 85 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
XIX быуаттың беренсе яртыһында дыуан ырыуы башҡорттары үҙ аҫаба ерҙәрендә Иҫәнбай ауылына нигеҙ һала. Ауылға нигеҙ һалыусы — Иҫәнбай Яҡупов, йәшәгән йылдары — 1762—1825 йылдар. Уның улдары — Иҫлебай, Иленбай, Иҫәнаман, Ғибәҙулла.
 
1906 йылда Златоуст өйәҙе Дыуан-Мәсетле улусы составында теркәлгән. Был ваҡытта ауылда бакалея һәм ике мануфактура лавкаһы була, әлеге факт үҙе үк ауылдың ни тиклем үҫешкәнен дәлилләй. 1920 йылда Мәсәғүт кантоны Дыуан-Мәсетле улусы составында күрһәтелгән.
1939 йылдан — Мишәр ауыл Советы составында (артабан Яңы Мишәр). Яңы Мишәр ауылы менән тоташҡандан һуң, ауыл рәсми рәүештә бөтөрөлә һәм Яңы Мишәр ауылының бер өлөшө булып ҡала. Халыҡ араһында әлеге микрорайон элеккесә *Иҫәнбай* тип йөрөтөлә. Илдә үҙгәртеп ҡороу реформалары башланғас, элекке БАССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхоз «Йондоҙ» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте фермер хужалығына (етәксеһе Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Юрис Латипов) әүерелә. Элекке Иҫәнбай халҡы ла таҡта ярыу цехы, иген келәте, иген киптергесе, ашханаһы, заманса йыһазландырылған фермалары булған фермер хужалығында, Яңы Мишәр, Аҙанғол, Көршәле, Ясин ауылдары менән бер рәттән, эш тапҡан.

## Халҡы
1865 йылда 13 йортта — 62 кеше, 1906 йылда — 86, 1920 йылда — 169, 1939 йылда — 159, 1959 йылда — 156 кеше иҫәптә торған.

## Хужалығы
Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнә, мәҫәлән, 1842 йылда Иҫәнбайҙа 50 кеше башына 11 сирек ужым бойҙайы, 56 сирек ярауай бойҙайы сәселгән. Бынан тыш арба-сана, башҡа кәрәк-яраҡтар әҙерләү кәсебе менән булышалар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мәсетле районы ауылдары исемлеге
* Дыуан ырыуы

## Иҫкәрмәләр

 
## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.179

## Һылтанмалар
* Мечетлинский район РБ, из истории села Исянбаево
* Ясеново (Муртазино, Исянбаево)
* Исянбаево
* Ергә эйелһәң, уңышҡа һөйөнөрһөң
Логовка (Баҡалы районы)

**Логовка** — Башҡорт АССР-ы Баҡалы районының 1986 йылда бөтөрөлгән ҡасабаһы. Почта индексы 452657. Хәҙер - Михайловка ауыл советы биләмәһендәге урман.

## Географияһы
1952 йылда — *Логовка* ҡасабаһы Буғабаш ауыл советына инә, ауыл район үҙәге булған Баҡалы ауылынан 17 километр, ауыл советы үҙәге Буғабаш ауылынан 5 километр һәм Туймазы тимер юл станцияһынан 61 километр алыҫлыҡта урынлашҡан була.

1981 йылда Михайловка ауыл советына ҡарай, ауыл район үҙәге Баҡалынан 26 километр, ауыл советы үҙәге Михайловка ҡасабаһынан 5 километр, Туймазы тимер юл станцияһынан 101 километр алыҫлыҡта урынлаша.

## Тарихы
Ҡасаба Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы») Указына ярашлы иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлана.

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына 173 кеше йәшәй. 

; Милли составы

1969 йылдың 1 ғинуарына, 1981 йылдың 1 сентябренә - башлыса урыҫтар.

## Билдәле кешеләре
Вачаев Анатолий Васильевич (1936—2004) — совет һәм Рәсәй инженеры, ғалим-металлург, техник фәндәр кандидаты (1972), профессор (1997). Ул Логовка ауылында тыуып үҫкән. Ул файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары һәм металлургия буйынса 250-нән ашыу ғилми эш авторы. Автор **Вачаев плазмоиды** авторы, **Вачаев-Иванов ҡоролмаһы** авторҙашы.

## Әҙәбиәт
Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.35.

## Иҫкәрмәләр
Башҡорт ауыл советы

**Башҡорт ауыл советы** — Ҡурған өлкәһе Половинный районы составындағы ауыл тораҡ пункты статусындағы муниципаль берәмек. 
Административ үҙәге — Башҡорт ауылы.

## Тарихы
Ҡурған өлкәһенең 2004 йылдың 6 июлендәге 419-сы һанлы Законына ярашлы ауыл советына ауыл тораҡ пункты статусы бирелә.

Башҡорт ауыл советы Половинный районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм Ҡурған өлкәһенең Половинный муниципаль берәмеге составына инә. Өлкәнең Воскресенка, Пищальский, Менщиковка, Хлуповка, Половинский муниципаль берәмектәре һәм Ҡаҙағстан Республикаһы менән сиктәш. Муниципаль берәмек составына бер генә ауыл — Башҡорт ауылы ҡарай. Тораҡ пункты район үҙәгенән 12 километр, өлкә үҙәге булған Ҡурған ҡалаһынан 120 километр алыҫҡлыҡта урынлашҡан. Муниципаль берәмек сик буйы зонаһына инә, шуға мунципаль берәмек биләмәһендә сик буйы режимы ҡағиҙәләре индерелгән.

Муниципаль берәмек биләгән майҙан 8488 гектар тәшкил итә. Бында 747 кеше йәшәй. Ауылда Рәсәй Почта бүлексәһе, Рәсәй һаҡлыҡ банкы филиалы, урта дөйөм белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы һәм 2-се Шмаков һөнәрселек училищеһы урынлашҡан.

Ауыл аша Половинный — Воскресенский автомобиль юлы үтә, ул Ҡурған өлкәһен Ҡаҙағстан Республикаһы менән бәйләй.
Электрон почта адресы: bashkirsel@yandex.ru

## Халҡы

## Ауыл тораҡ пунктының составы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

Тораҡ пункты район хакимиәте сайтында
Арыҫлан петроглифтары

**Арыҫлан петроглифтары** — ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр,  Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районында Өфө йылғаһының уң ярында урынлашҡан Яман-таш ҡаяһындағы археология ҡомартҡыһы, Арыҫлан ауылынан йылға ағымы буйлап өс километр түбәндә, һәм  шул уҡ исемле тимер юл станцияһынан көнбайышҡа ҡарай 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.  Дөйөмләштерелгән мәғлүмәттәр буйынса һүрәттәр һуңғы тимер быуатҡа ҡарай (б.э. 9 - 7 бб.)
Ул охра менән башҡарылған геометрик, зооморф һәм антропоморф һүрәттәрҙән тора.

## Өйрәнеү тарихы
Һүрәттәр 1968 йылда  В. Т. Петрин тарафынан табыла, 1990 йылдар башында уларҙы В.Н. Широков өйрәнә

## Тасуирламаһы
Көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнбайышҡа ҡараған ҡаяның эзбизташлы асыҡ урыны, ҙур ишелмә өҫтөндә һыу өҫтөнән  яҡынса 15-18 м бейеклектә урынлашҡан. Һүрәттәр ишелмәнән 1  – 1,7 м бейеклектә төшөрөлгән

Һигеҙ метрлы панно сиктәрендә 2 төркөм һүрәттәр бүленә: төньяҡ ( 6 фигура менән) һәм үҙәк (8  һүрәт); шулай уҡ  2 яңғыҙ һүрәт табылған. Төньяҡ төркөмдә һулдан ситке позицияны айыуға оҡшаш хайуан һыны биләй: үҙәктә Ф-рәүешле тәшбихтә һындан композиция һәм 3  хайуан һүрәте (һулдағыһы насар һаҡланған һәм аңлашылмай, башҡа икеһе – тояҡлылар, бер-береһенә баштары менән урынлашҡан); уларҙан  уң яҡта -  2 тәшбихтә һындан торған композиция, улар араһында б.э. 2-се мең йыллыҡтың икенсе яртыһы – 2-се  мең йыллыҡтың  беренсе быуаттарҙа  археологик ҡомартҡыларҙан  металл ҡойолмалар буйынса танылған стилдә атҡа оҡшаш тояҡлы хайуан төшөрөлгән. Үҙәк төркөмдә ике композиция бүленә. Өҫкө төркөмдә  геометрик фигура ҡалдыҡтары һәм башы икегә бүленгән, аяҡһыҙ Ф-рәүешле тәшбихтәле йән эйәһенең һынына уңға башын борған тояҡлы хайуан һүрәте күренә. Был композиция аҫтында баштарын һулға борған 2 тояҡлы һүрәт төшөрөлгән, тәшбихтә һын улар араһында, уңда һәм һулда – вертикаль йүнәлтелгән зигзагтар. Бер тояҡлының  күләме ҙур түгел, һыҙыҡлы  манера менән башҡарылған, икенсеһе - ҙур, силуэт менән төшөрөлгән. Артабан уңда ҡыҙыл тап өҫтөнән тәшбихтә һын һәм селтәрле һүрәт ҡалдыҡтары

Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 1960-64 йылда уҡ урындағы манси ғаиләһе туғандары ҡаяға изге урын тип килгән. ХХ быуаттың 1 -се яртыһында мансы ғаиләһенең ҡаяларҙа яҙылған  нәмәләрҙе хөрмәт итеүе тураһында мәғлүмәттәр В.Н.Чернецовтың тикшеренеүҙәрендә килтерелгән. Хәҙерге уғыр халҡының традицион йолалары менән бәйле Көньяк Урал яҙмаларын өйрәнгәндә алынған мәғлүмәттәр  Көньяҡ Урал төбәгенең этник мөхитен тергеҙеү өсөн файҙаланылырға мөмкин. Арыҫлан петроглифтары янында ҡаҙыныуҙар ваҡытында Петрин  ҡорбан комплексы ҡалдыҡтарын таба (балсыҡ һауыт-һаба ҡалдыҡтары, охра киҫәктәре, таш әйберҙәр, шул иҫәптән песта, шулай уҡ илек, ат, ҡош һәм ҡайһы бер билдәһеҙ фрагменттаҙың һөйәктәре). Табылған артефакттар бында ҡорбан салыу урыны булыуын раҫлай. Керамик фрагменттарҙағы орнамент буйынса әйбер комплексы  сылва мәҙәниәтенә ҡарай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Уральские писаницы 
* Участок реки Уфа между Тимофеевым и Зайкиным камнями

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* 
*
Березники (Башҡортостан)

**Березники** — Башҡортостан Республикаһы Архангел районыМихайловка ауыл советының 2005 йылда бөтөрөлгән ауылы.

## Тарихы
1972 йылдың 1 июлендә Михайловка ауыл советы составында була. Башлыса урыҫтар йәшәгән.

1981 йылдың 1 сентябрендә Михайловка ауыл советы составына инә. Йәшәүселәрҙең күбеһе — башҡорттар.

2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законда түбәндәге юлдар бар:

4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарын бөтөрөргә:

2) Архангел районында

а) Михайловка ауыл советының Березники ауылын

## Географияһы
Ауыл Ләмәҙе йылғаһы буйында урманлы урында аУрынлашҡан була.

## Географик урыны
1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата алыҫлыҡ :

* район үҙәгенә тиклем (Архангел): 52 км
* ауыл советы үҙәгенә тиклем (Михайловка): 12 км
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Равтау): 42 км

## Һылтанмалар
* Березники на географической базе данных GeoNames

## Әҙәбиәт
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин ; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327-387. С.31

Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов ; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326-383. С.37
Аҡса Ҡуйған

**Аҡса Ҡуйған** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы (хәҙерге Ҡыуандыҡ ҡала округы) Һарыбай ауылы эргәһендәге тау.

## Географияһы
Аҡса Ҡуйған тауы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы, Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәгенән туранан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта көн иткән Һарыбай ауылынан 3 км алыҫлыҡта көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.

Аҡса Ҡуйған тауы урынлашҡан Ҡыуандыҡ районы Ырымбур ерҙәренең тәпәш таулы ҡалҡыу тигеҙлегендәге иң ҡалҡыу өлөшө булып тора. Был урындар губернаның үҙәк һәм көнсығыш тарафтары араһында үҙенсәлекле, киң булмаған «муйын» рәүешлерәк булып ята. Географик яҡтан ул Яйыҡ бассейнының һәм уның төп ҡушылдығы Һаҡмар йылғаһының урта өлөшөндә урын биләй.

## Этимологияһы
Аҡса Ҡуйған тауына иң яҡын Һарыбай ауылы 1871 йылда телгә алына. Ауылдың атамаһы Һарыбай тигән антропонимдан алынған. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Беренсе Май ауыл советына ҡарай, ә инде муниципаль берәмектәрҙең реорганизацияһынан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составына индерелә.

Ауыл халҡының телендә йөрөгән риүәйәттәр буйынса, тауҙа аҡса тултырылған ҡомған табылған. Һөйләүҙәренсә, унды алтын тултырылған кәмә менән затлы һауыт-һаба ла йәшерелгән булырға тейеш, ти. Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән *С. М. Стрельников* «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында тауҙың атамаһын башҡорт телендәге аҡса һәм *ҡуйған* һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, тип яҙа Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәт тә ошо фаразды раҫлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* 

## Һылтанмалар
* Оренбургской области
* Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию
Шайтанка (Чусыу йылғаһының үрге һул ҡушылдығы)

**Шайтанка** (иҫк. *Чатаев Шайтанкаһы* ) — Урта Уралдағы Чусыу йылғаһының һул ҡушылдығы. Оло Шайтанка йылғаһы тамағынан 2 км түбәнерәк Свердловск өлкәһе Подволошный ауылы янында ҡоя. Волга йылғаһының өсөнсө тәртиптәге ҡушылдығы булып тора. Оҙонлоғо яҡынса 26 км.

Көнбайыштан Шайтан ҡырлаһын ситләп урап үтеп, Рәүҙе районындағы Коноваловский ҡырлаһы Гладкая (Шыма) тауының төньяҡ битләүенән баш алған тау йылғаһы. Төп ҡушылдыҡтары (Хомутовка, Поскакушка, Вторая Листвянка, Омутная) шулай уҡ Коноваловский ҡырлаһы тауҙарынан башлана.

## Топонимикаһы
Атаманың килеп сығышы: «шайтанка» гидронимының тамыры, әлбиттә, төрки телдәрҙән. «Шайтан» — «чёрт» һүҙе менән бәйле. Ололар элек йылға һаҙлыҡлы, һис үтеп булмаҫлыҡ, ҡырағай йәнлектәр мыжғып торған хәүефле урындарҙан аҡҡан тип хәтерләгән.

Был ерҙәрҙә йәшәгән башҡорттар уны «ен (шайтан) үҙәне» тип атаған.

Шуға ла йылғаға ошо исем тағылған. Был территорияны, моғайын, культивациялағандарҙыр һәм нәмәләрҙер ҡорғандарҙыр, күпмелер өлөшө Первоуральский быуалары менән күмелгән.

Рудольф Кашин: "Шайтан" топонимы башҡа халыҡтарҙың манси ерҙәренә үтеп инеү тәрәнлеген билдәләгән һымаҡ, төньяҡтан Тура йылғаһы менән сикләнгән территорияла таралған һәм ошо йылға буйлап көнсығышҡа шулай уҡ Ница һәм Пышма йылғаларына үтеп ингән", — тип яҙа.

Ҡасандыр Чусыу буйында вогул биләмәләре һәм элгәрге хужаларҙың тораташтарына табыныу урындары урынлашҡан булған. Тимәк, башҡорттар «шайтан» һүҙе менән мансиҙар өсөн изге урындарҙы атаған.
XVIII быуатта Уралда булып ҡайтҡан академик П.С. Паллас былай тигән:
Себерҙең был өлөшөндә Шайтан йә Шайтанская тип аталған шишмәләр, тауҙар һәм аҡландар күп. Сөнки унда вогулдар тораташтарға табынған, һәм рәсәйҙәр уларҙың һындарын шайтан тип атаған. 

Мансиҙар «шайтан» һүҙен башҡа мәғәнә һалып үҙләштергән. Һәм уларҙың телендә «шайтан», исламға тиклемге ғәрәптәрҙәге кеүек, ике донъя аралашсыһы йәки "изге, имсе, шаман" тигән мәғәнәгә эйә.

## Тарихы
1721 йылда Шайтанка аша Чусыу (Уткинский) биҫтәһенән Уктус заводына юл һалына. Йылға тамағында, яр буйында Подволошный ауылы урынлаша. XX быуат башында йылға аша Пермь — Екатеринбург тимер юлы рельстары түшәлә.

1921 йылда Подволошный ауылы эргәһендәге йылғаны быуалар. Йылға ағышы ерҙе бергәләп эшкәртеү буйынса ширҡәт ағзалары төҙөгән тирмән ташын әйләндерә. Чатаев Шайтанкаһы мул һыулы була, йылға буйлап ағас ағыҙалар. Бассейнында урман күп ҡырҡылғанлыҡтан, йылға һәм уның күп һанлы ҡушылдыҡтары көсөн юғалта. Хәҙер ул һайыҡҡан, әммә ике урында быуылған.

Бер һыу ятҡылығының бейек уң ярында динас заводының «Урман әкиәте» тигән профилакторийы урынлашҡан.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100612111100010287.

## Һылтанмалар
* Шайтанка атамаһының легендаһы
* Легенда реки Шайтанка  http://reki-ozera.ru/rybalka_v_sverdlovskoy_obl/reki/108848-bolshaya-shaytanka.html Шайтанка. Балыҡ тотоу

## Иҫкәрмәләр
Дим (Фёдоровка районы)

**Дим** (урыҫ. Дёма) — Башҡорт АССР-ы Федоровка районы Тәнәй ауыл Советының 1986 йылда бөтөрөлгән утары.
1969 йылдың 1 ғинуарына ауылда 122 кеше йәшәй, башлыса сыуаштар.

## Тарихы
1969 йылдың 1 ғинуарында, 1972 йылдың 1 июлендә, 1981 йылдың 1 сентябрендә Дим утары Тәнәй ауыл Советы составына инә.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһындағы» Указына ярашлы иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлана.

## Географик урыны
Алыҫлыҡ:

район үҙәгенә тиклем (Федоровка): 11 км
ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Тәнәй): 5 км
яҡындағы тимер юл станцияһы (Мәләүез): 71 км

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 января 1969 года: [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с.: табл. преим. — Алф. указ.: с. 348—430. С.316
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года: [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с.: табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327—387. С.287
* Башкирская АССР: административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года: [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с.: табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326—383. С.296
Медведь-Камень

**Медведь-Камень (Ермак Ҡаласығы)** — Урал тауҙарындағы ҡаялы ҡалҡыулыҡ. Рәсәйҙәге Свердловск өлкәһенең Тагил йылғаһының уң яҡ ярында,Түбәнге Тагилдың төньяҡ -көнбайышында,ҡаланың төньяҡ — көнбайыш ситке нөктәһе. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 288 метр.

## Географик урыны
Ҡаялы массив *Медведь-Камень Свердловск өлкәһенең* « Горноуральск ҡала округы» муниципаль берәмегендәге Тагил йылғаһының уң яҡ ярында,Евстюних ҡасабаһынан дүрт саҡрым алыҫлыҡта ята. Абсолют бейеклеге 294 метрға тиклем. Тәбиғи-тарихи, тәбиғи ландшафт ҡомартҡыһы, туризм урыны.

## Тасуирламаһы
Тау урман менән ҡапланған, түбәһе ҡаялы. Тагил йылғаһы яғынан ҙур ҡаяһы (шихан) бар.Үҙенең атамаһын хикмәтле ҡиәфәте өсөн алған. Йыраҡтан ҙур айыу арҡаһын хәтерләтә. Тау түбәһенән тирә — яҡтың матур күренеш асыла: аҫта борғаланып йылға аға, йәшел яландар, горизонтта урмандар һәм тауҙар теҙмәһе.

Ҡая массивы сиенит тоҡомдарынан (гранитҡа яҡын, ләкин кварц ҡатнашһыҙ). Тау эсендә сиениттар матур алһыу төҫ менән, тик өҫкә яҡтан елдән уңғандар, алһыу төҫ һоро төҫкә күсә.

## Тарихы
Элек-электән был урындар мансыларҙың изге урындары булып һаналған. Мансылар Айыуташты Елпинг-Куэ («Изге таш») һәм Хоб-Елпинг («Изге айыу»). Риүәйәттәр буйынса, бында Ермак Тимофеевич Себер юлында ҡышлаған, дружинаһы караптар төҙөгән.. Был турала иҫтәлекле бағаналарҙа боронғо яҙыу табылған. Туҡталыш *Ермак Ҡаласығы тип атала һәм ул 1945 йылда профессор* О. Н. Бадер тарафынан асыла.

### Үрге Тагил ҡаласығы
Үрге Тагил ҡаласығын кенәз Семён Болховский 1583 йылда Себергә китеп барғанда нигеҙләй. Ул үҙенең отрядында сотник булып хеҙмәт иткән Рюма Языковты воевода итеп тәғәйенләп китә.
Йылъяҙмала Үрге Тагил ваҡиғаһы шулай итеп теркәлгән: 
1586/87 йылдарҙа воевода итеп муромсы Григорий Елизаров ебәрелә. 1588/89 йылдарҙа Ржев дворяндары Василий Андреевич Квашин,Иван Иванович Ордин-Нащокин булалар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ермак-Камень

## Һылтанмалар
*  
* Айыу тураһында мәҡәләләр-Таш сайты uralweb.ru 
* Айыу тураһында мәҡәләләр-Таш сайты wildural.ru

## Иҫкәрмәләр