Ҡарапапахтар

**Ҡарапахалар** (, диал. *Qarapapaxdar*) — төрки халыҡ, ҡәбиләләр төркөмө йәки әзербайжандарҙың этнографик төркөмдәренең береһе. Улар Төркиәнең төньяҡ-көнсығышында (Карс һәм Ыгдыр) һәм Ирандың төньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ Грузияла (Квемо-Картли) һәм Әзербайжанда (башлыса Газах һәм Агстафин райондарында) йәшәй.

Ҡарапапахтарҙа түбәндәге ҡәбиләләр бар: теркәүен (икенсе исеме — борчало, «хан ҡәбиләһе» тип һанала), сарал, араплы, йән-Әхмәди, чахарли, улахли.

Әзербайжан теле диалектында һөйләшәләр. 1935 һәм 1950 йылдарҙағы төрөк халҡы иҫәбен алыуҙа ҡарапапахтар төрөктәр һәм төркмәндәр менән бер рәттән төрөк телендә, ә 1897 йылғы урыҫ халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡарапапахтарҙың үҙ телендә һөйләшә тип күрһәтелә.

Ислам динен тоталар. Иран ҡарапапахтары башлыса шиғыйҙар (күбеһенсә әлиүиҙәр)), Төркиәләгеләр — сөнниҙәр.

## Таралыуы һәм һаны
Традицион рәүештә Төркиәнең төньяҡ-көнсығышында һәм Ирандың төньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ Грузияла (Квемо-Картли) һәм Әзербайжанда (башлыса Газах һәм Агстафин райондарында) йәшәйҙәр.

1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Кавказ аръяғында 6,3 мең ҡарапапах йәшәгән. 1944 йылда улар Урта Азияға депортацияланғандар, уларҙың бер өлөшө Грузияға һәм Әрмәнстанға 1980 йылдарҙа ҡайта.

2015 йылғы баһа буйынса донъяла бөтәһе 300—700 мең самаһы ҡарапапах бар.

## Теле
Рәсәй империяһының 1897 йылғы беренсе дөйөм халыҡ иҫәбен алыуҙа «ҡарапапах теле» айырым тел булараҡ теркәлгән. Әммә хәҙерге ҡарапапахтар әзербайжан теленең ҡарапапах диалектында һөйләшә.

## Этимологияһы
«Ҡарапапаха» этнонимы һүҙмә-һүҙ «ҡара баш кейеме» йәки ҡарапах телендә «карабёрка» («ҡара» баш кейеме) тигәнде аңлата.

Ҡарапапахтарҙың бер өлөшө "ҡарабёрк"тип атала. Билдәле булыуынса, улар XVI быуатта Ширванда (Әзербайжандың хәҙерге Уджар районында — Карабёрк ауылында йәшәгән; Ҡарабёрк исеме аҫтында ҡырғыҙ эпосы "Манас"та шул исемле ҡыҙ-батыр булыуы билдәле, улар шулай уҡ ҡарағалпаҡ халҡы формалашыуында роль уйнаған ҡәбиләләрҙең береһе).

## Дине
Ҡарапапах диндарҙары хәнәфи мәҙһәбе исламының сөнни ағымын үҙ итә.

## Тарихы
1814 йылда һуңғы эриван сардары Хөсәйен хан Ҡажар ҡарапапахтарҙың бер өлөшөн Эриван өлкәһенә күсерә. Был ханлыҡ территорияһында ҡарапапахтар Дарачичаг магалының 28 ауылында йәшәгән. XIX быуаттың икенсе сирегенә тиклем Севан күленән төньяҡтараҡ йәшәйҙәр (хәҙер был территория Әрмәнстан, Грузия һәм Әзербайжан араһында бүленгән).

Ҡарапапах отрядтары 1826—1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышында әүҙем ҡатнаша. Һуғыштан һуң Севан күле районында йәшәгән һигеҙ йөҙ ҡарапапах ғаиләһе Фарсы һәм Ғосман империяһына күсеп килә. Фарсы шаһтары уларға Резая күленең көньяҡ ярында ер бирә. Бында ҡарапапахтар күрше мамаш курд ҡәбиләһе менән ҡатнашып, курд мәҙәниәте элементтарын үҙләштерә. Төркиәлә ҡарапапахтар Карс өлкәһендә ер ала.

Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (ул XIX быуат аҙағы — XX быуат башында баҫылып сыға) ҡарапапахтарҙы айырым этник төркөм тип телгә ала, әммә ҡарапапахтарҙы «Кавказ аръяғы татарҙары (йәғни әзербайжандар) тип атайҙар, улар Карс өлкәһенә Кавказ аръяғы провинцияларынан күсеп киләләр».

Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге мәғлүмәттәре буйынса, XIX быуат аҙағында ҡарапапахтар Карс ҡалаһы халҡының 22,5 процентын, Карс өлкәһе халҡының 14 процентын тәшкил итә.

Х. А. Вермишев, Тифлис губернияһының Ахалцих һәм Ахалкалак өйәҙҙәрендә йәшәгән азербайжандар карапапахтар тип аталғандар, тип иҫбатлай.

1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Әрмән ССР-ында 6311 кеше үҙен ҡарапапах тип һанай. Әрмәнстандың Агбабин районында йәшәгәндәр.

1944 йылда улар төрөк-месхетинсылар менән бергә Урта Азияға ҡыуыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
; Видеоматериалдар

* Репортаж турецкого телевидения о карапапахах в Грузии