open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әхмәтйәнова Нелли Васильевна

**Әхмәтйәнова Нелли Васильевна** (8 июнь 1946 йыл) — музыка белгесе, фольклорсы, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (1991), профессор (1999). 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). 

## Биографияһы
Нелли Васильевна Әхмәтйәнова Өфө ҡалаһында 1946 йылдың 8 июнендә тыуған.

1973 йылда Ҡазан консерваторияһын тамамлаған.

Ҡазан консерваторияһын тамамлағандан һуң уҡытыусы булып эшләй, 1991 йылдан алып — башҡорт музыкаһы кафедраһы мөдире, 1997 йылдан алып — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының музыкаль фольклористика кафедраһы мөдире.

Сәнғәт фәндәре кандидаты (1991), профессор (1999). «Башҡорт инструменталь музыкаһы. Мираҫ» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын 1991 йылда яҡлаған.

Ғилми хеҙмәттәре башҡорт инструменталь халыҡ музыкаһы жанрҙары үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә, башҡорт композиторҙарының һәм башҡарыусыларҙың ижадына бағышланған. 

1970-1990 йылдарҙа Нелли Васильевна Башҡортостан буйлап фольклор экспедицияларында ҡатнаша. Экспедициялар ваҡытында ул яҡынса 2 мең башҡорт халыҡ көйҙәрен яҙып алған һәм улар эсенән 500 тирәһен нотаға һалған.

## Хеҙмәттәре
Әхмәтйәнова Нелли Васильевна — яҡынса 100 фәнни хеҙмәттәре, башҡорт музыкаль фольклоры буйынса училищелар һәм вуздар өсөн дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары авторы.
* Ахметжанова Н. В. Башкирская этномузыкология: исследование. Ч.1. Изд., 2-е доп. / 
* Н. В. Ахметжанова. — Уфа: Вагант, 2008. — 160 с.: нот. Ахметжанова Н. В. Башкирская этномузыкология: исследование. Ч.2. / 
* Н. В. Ахметжанова. — Уфа: Вагант, 2009. — 124 с.; нот. 
* Ахметжанова Н. В. В мире башкирской музыки: сб. ст. /
* Н. В. Ахметжанова. — Уфа, 1996. — 119 с.
* Ахметжанова Н. В. Деятели культуры и искусства Башкортостана в годы Великой Отечественной войны
* Н. В. Ахметжанова, Р. К. Ялалитдинова // Урал-Алтай: Через века в будущее. Материалы V Всероссийской научной конференции, посвящённой III Всемирному курултаю башкир (25-27 марта, 2010). II том. История. — Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН , 2010. — С. 18-22.
* Ахметжанова Н. В. Её призвание — музыка / Н. В. 
* Ахметжанова // Ватандаш. — 2009. — № 3. — С.168-174. 
* Ахметжанова Н. В. Композиторы и этномузыкологи Башкортостана: избр. ст. / 
* Н. В. Ахметжанова. — Уфа: Вагант, 2009. — 56 с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүлктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993) 
* Рәсәй Федерацияһының  атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2005)

## Һылтанмалар
*  
* http://www.dissercat.com/content/istoriya-stanovleniya-i-razvitiya-muzykalnoi-kultury-bashkirii-60-e-gody-xix-30-e-gody-xx-v
Ртвели

**Ртветли** () — Грузияла борондар килгән виноград уңышын йыйыу байрамы. Был Кавказ илендә шарап культы бик көслө һәм көҙ уртаһында мул уңыш йыйыу осоронда ртвели байрамын үткәреү тамырҙары менән бик боронға барып тоташа.

## Ртветли үткәреү ваҡыты
Байрамды үткәреү көнө юҡ, был байрам һәр төбәктә виноград уңышын йыйыу ваҡытына бәйле. Ғәҙәттә көнсығыш Грузияла сентябрь аҙағында,көнбайыш Грузияла октябрь уртаһында була. Һалҡынса Рача-Лечхуми крайында иртәрәк башлана, Кахерияла ҡырауҙар башланғанда ғына үткәрелә. Ни тиклем йәй эҫе һәм ҡорораҡ була, шул тиклем виноград уңышын йыйыу иртәрәк башлана. Мәҫәлән, 2010 йылдың ҡоро йәйенән һуң виноград уңышын йыйыу ике аҙнаға иртәрәк башланды.

## Байрам тарихы
Ртветли – ғаилә байрамы. Ғөрөф-ғәҙәт буйынса, байрамға шарап эшләүсенең бөтә туғандары килә. Иртәнән кискә тиклем уңыш йыйалар. Виноградты ҙур чандарға һалып аяҡ менән, йәки махсус иҙгестәрҙә иҙәләр. Иҙелгән виноград һуты ергә күмелгән көршәктәргә ағып төшә. Был көршәктәр *кверви* тип атала. Башта көршәктәрҙе былтырғы шараптан таҙарталар. Яңы һығылған виноград һутын көршәктәрҙә әсетергә ҡалдыралар. Бер нисә көн дауам иткән байрам барышында табын ҡоралар, халыҡ йырҙарын, халыҡ бейеүҙәрен бейейҙәр, күп тауышла йырҙар йырлауҙар. Ртвели байрамында былтырғы шарапты эсәләр, был яңы шарап өсөн һауыттарҙы бушатыу йолаһы. Байрам бер нисә көн, виноград уңышын йыйып бөткәнсе дауам итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Грузия шарап етештереү

## Һылтанмалар
Эсперанто энциклопедияһы

**Эспера́нто энциклопедияһы** — эсперанто һәм эсперанто хәрәкәте хаҡындағы энциклопедия, 1934 йылда Будапешт ҡалаһындағы «*Әҙәби донъя*» («''Literatura Mondo''», «*Литературный мир*») нәшриәте тарафынан баҫылған. Артабанғы бер нисә тиҫтә йылда был китап Ер шарында киң таралған яһалма тел — эсперантоның тарихына һәм уны ҡулланыуға күҙәтеү яһаған берҙән-бер иң тулы баҫма булып ҡала. Унда шулай уҡ төрлө илдәрҙең байтаҡ ҡына эсперантистарының (был яһалма телдә һөйләшеүселәрҙең йә уны ниндәйҙер кимәлдә ҡулланыусыларҙың) биографиялары бирелгән. Эсперанто тарихы буйынса мәғлүмәт сығанағы булараҡ, был энциклопедия бөгөн дә үҙенең әһәмиәтен юғалтмаған.

Дөйөм алғанда «Эсперанто энциклопедияһы» исеменә тағы бер нисә баҫма дәғәүә итһә лә был атама нәҡ Будапешта донъя күргәне белешмәгә нығынып ҡалған.

## Алдағы энциклопедиялар

### 1913 йылғы энциклопедия
1913 йылда Рәсәй эсперантисы *Пётр Стоян* Бөтә донъя Карточка Энциклопедияһы (; ) булдырырға тәҡдим итә. Уның фекеренсә, бындай энциклопедияны һәр тема өсөн айырым карточкалар итеп эшләргә, ә һуңынан уларҙан тупланма (шәлкем) төҙөргә була. Тәҡдим, дөйөм алғанда, ҡыҙыҡлы ғына булһа ла, бары тик тәүге биш карточка ғына нәшер ителә.

### 1917 йылғы энциклопедия
1917 йылда икенсе урыҫ эсперантисы *Владимир Шмурло* Петроградта үҙенең «Всемирная алфавитная адресная книга „Нить Ариадны“» исемле хеҙмәтен нәшер итә һәм уның тураһында был эсперантизм энциклопедияһы төҙөүҙең тәүге аҙымы тип яҙа («первая попытка [создания] энциклопедии эсперантизма»; её исходная версия, однако, состояла из одних лишь ссылок). Баҫманың тәүге 88 бите Ригала донъя күрә, артабанғы биттәрҙе сығарыуға илдәге граждандар һуғышы ҡамасаулай. Был хеҙмәт ниндәйҙер оло әһәмиәткә эйә булмай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Эсперанто

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Энциклопедия Эсперанто (һылтанма 2011 йылдың 18 ғинуарында тикшерелгән)
Гемиле

**Гемиле** () — Фетхий ҡалаһынан алыҫ булмаған урында Төркиә яр буйындағы утрау. Утрауҙа IV һәм VI быуаттарҙа төҙөлгән бер нисә сиркәү һәм бина харабалары бар. Археологтар фаразлауынса, утрау изге Николай Мирликийскийҙың тәү ерләнеү урыны булыуы ихтимал.

## Географияһы
Әллә ни ҙур булмаған утрау Фетхий ҡалаһынан яҡынса 9 саҡрым көньяҡта, төрөк ярынан ни бары 200 метр алыҫлыҡта урынлашҡан. Был кеше йәшәмәгән ҡаялы утрау. Оҙонса төньяҡ яр буйында ҙур булмаған пристань урынлашҡан. Ҡалған яр буйы текә ҡаялы һәм упҡынлы.

## Иҫтәлекле урындары
Византиялағы IV һәм VI быуат араһында төҙөлгән биш сиркәүҙең харабалары 350 метрлыҡ маршрут менән бәйләнә .Шулай уҡ утрауҙа, сиркәүҙәрҙән тыш, 40 бинаның һәм 50 христиан ҡәберлеге емереклектәре урын алған. Сиркәүҙәрҙең береһе утрауҙың иң бейек нөктәһендә ҡаяның үҙен ҡырҡып эшләнгән. Хәҙер ҙә был сиркәүҙең мозаикаһын һәм фрескаһын шәйләргә була.

Археологтар фаразлауынса, утрау Изге Николайҙың тәү ерләнеү урыны булыуы ихтимал. *Adası Gemiler* тигән төрөк исеме тәржемәлә "моряктар утрауы"н аңлата, был иһә изге Николайға ишаралай, сөнки ул моряктарҙың ҡурсалаусыһы һаналған. Урта быуатта был утрау диңгеҙселәр араһында И*зге Николай утрауы булараҡ таныла *. Белгестәр фекеренсә, Николайҙы ҡая сиркәүендә ерләйҙәр. Храм диуарында уның исеме күп тапҡыр осрай. Изге Николайҙың һөлдәһе ҡалдыҡтары сиркәүҙә сама менән 650 йыллап ятҡан, аҙаҡ ғәрәп флоттары яҡынлашыуы арҡаһында 25 саҡрым көнсығыштараҡ булған Мира ҡалаһына күсерелә.

## Туризм
# Утрауға күпләп турист кәмәләре килә, уларҙың барыһы ла тиерлек Олюдениз ҡалаһынан сыға. Шулай уҡ пристандә шәхси яхталар ҙа туҡтай ала. Йәй көнө утрауҙа ҙур булмаған ресторан эшләй.

## Һылтанмалар
* Father Christmas' Island Mediterranian Escape,, BBC(инг.)

## Биография
Әйүпов Рим Шәрип улы

**Әйүпов Рим Шәрип улы** (4 июль 1938 йыл — 2 февраль 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры. 1965—1996 йылдарҙа Киров ҡалаһындағы драма һәм өлкә йәш тамашасы театрҙары хеҙмәткәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984).

## Биографияһы
Рим Шәрип улы Әйүпов 1938 йылдың 4 июлендә Башҡорт АССР-ының Поляковка ауылында тыуған.

Түбәнге Тагил һәм Севастополь театрҙарында эшләй. 1964 йылдан Киров радиоһы дикторы була, ә 1965 йылда Киров драма театрына эшкә килә. Ике тиҫтә йылдан һуң Н. Островский исемендәге Киров өлкә йәш тамашасы театрына күсә һәм 1996 йылға тиклем шунда эшләй. Рим Шәриф улы кинола төшә, уның ижад активында — 16 кинокартина.

«Три жизни мадонны» — А. С. Пушкиндың ҡатыны Н. Н. Гончарова тураһында, «Я помню чудное мгновенье» — Анна Керн тураһында тасуири уҡыу программаһы башҡарыусыһы.

Оҙайлы яман шеш ауырыуынан һуң Рим Әйүпов 2015 йылдың 2 февралендә Киров ҡалаһында вафат була.

## Ижады

### Фильмография

* 1973 — «Юнга Северного флота»
* 1984 — «Поиски истины» — *Павлов Иван Петрович*
* 1986 — «Лётное происшествие» — *авиабаза башлығы*
* 1988 — «Комментарий к прошению о помиловании» — *Вячеслав Иванович Тепляков*
* 1989 — «Бывший папа, бывший сын»
* 1989 — «Процесс» — *судья Постников*
* 1990 — «В полосе прибоя» — *ҡарауылсы*
* 1990 — «Николай Вавилов» — *Терентьев*
* 1991 — «Армавир» — *катала*
* 1991 — «Без правосудия» — *Морг*
* 1991 — «Люк» — *сусҡа көтөүсеһе*
* 1991 — «Откровение Иванна Первопечатника» — *Максим Грек*
* 1992 — «Тишина» — *Вохминцев*
* 1994 — «Тень Алангасара» — *Сихырсы*
* 1995 — «Лунные псы»
* 1995 — «Под знаком Скорпиона» — *[[Ленин]]*

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Сайт «ПомниПро» виртуальный мемориал. Аюпов Рим Шарипович — Биография  

## Һылтанмалар
* Рим Аюпов: внутренне я в театре (www.gtrk-vyatka.ru). Свой 70-летний юбилей отметил Заслуженный артист России Рим Аюпов 
* Сайт «Ruskino.ru». Персоны: Актёры. Аюпов Рим Шарипович
Седир (утрау)

**Седир** (**Сехир**; Sedir) — Төркиәнең көньяҡ-көнбайышындағы Эгей диңгеҙенең Геков ҡултығында урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Мугла провинцияһының Ула районы составына ҡарай. Шулай уҡ рәсми булмаған *«Клеопатра урауы» исемен дә йөрөтә*.

Утрау үҙенең һирәк осрай торған ҡырсынлы алтын ҡомлоғо менән билдәле. Урындағы гидтар һөйләгән легенда буйынса, был үҙенсәлекле ҡом Клеопатра өсөн Мысырҙан күп ишкәкле хәрби кәмәләрҙә махсус килтерелгән. Клеопатра, йәнәһе лә, үҙенең һөйгәне Марк Антоний менән ошо утрауҙа осраша була. Ҡомлоҡтоң һәр бөртөгө — идеаль сфераға тиң тип әйтерлек. Ҡомлоҡ Төркиәнең Мәҙәниәт министрлығы тарафынан милли ҡаҙаныш булараҡ һаҡлана, шуға күрә бында аяҡ кейемендә инеү, үҙең менән таҫтамал алыу һәм тәмәке тартыу тыйыла. Ҡырсын ҡомлоҡтан сыҡмаһын өсөн, сығыр урында сөсө һыулы душ ҡуйылған. Ҡомлоҡҡа инеү түләүле. *Ташбюкю* утрауына тиклем һәр 30 минут һайын туристик кәмәләр йөрөп тора.

Ҡомлоҡтан тыш, утрауҙа Кедраи боронға ҡаланың емереклектәре лә бар. Иң боронғо ҡоролмаларҙан ғибәҙәтхана, амфитеатр һәм данлыҡлы кешеләрҙең зыяраты һаҡланып ҡалған. *Кедраи* тигән атама грек теленән тәржемә иткәндә *кедр тигәнде аңлатһа ла*, ысынында иһә бында кедр ағасы үҫкәнме, юҡмы икәне билдәһеҙ. Ҡала диуар менән уратып алынған була. Һаҡланып ҡалған башнялары һәм диуарҙары ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Аполлон ғибәҙәтханаһы дорик стилдә төҙөлгән. Боронғо ҡаланың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан амфитеатр тап төньяҡҡа йүнәлтелгән. Пелопонесс һуғышы ваҡытында Афина яғында булған Кедраи ҡалаһын спарта хәрби ғәскәрҙәре башлығы Лисандр баҫып ала, ә уның халҡы ҡоллоҡҡа эләгә. Был ваҡиғаларҙы тарихсыһы Ксенофонт ентекле һүрәтләп, Кедраи халҡының ярым ҡырағай һәм ҡанһыҙ булыуын билдәләй.

## Галерея

Клеопатра ҡомлоғо.jpg|мини|Клеопатра ҡомлоғондағы ҡырсын
File:Gulf of Gökova from Sehir.JPG|Утрау яғынан ҡултыҡ күренеше
File:Gulf of Gökova - Cleopatra's beach.JPG|Клеопатра ҡомлоғо


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Какава

**Какава** — сиғандарҙың яҙғы байрамы, халыҡ-ара төрөк фестивале.

## Тарихы
Какава байрамының тыуған урыны — Мысыр һәм Яҡын Көнсығыш. Сиғандарҙың раҫлауынса, Какава Боронғо Мысырҙа ундағы Копт халҡы менән булған мөғжизәле ваҡиғалар сылбырын кәүҙәләндерә.

Ваҡиғалар йәберләнгән Мысыр кешеләренең үлеменә ҡағыла. Улар артынан барған фирғәүен армияһы бөтә һалдаттары менән диңгеҙгә бата. Йыл һайын 6 май көнө был ваҡиғаны иҫкә алып, кешеләр йылға ярына киләләләр һәм байрам ойошторалар.

## Төркиәлә какава

Төркиәнең көнбайыш ҡалалары — Эдирне һәм Кыркларәлиҙа Какав байрамы яҙ килеү байрамы булараҡ, йыл һайын үткәрелә. Әлеге ваҡытта байрам Халыҡ-ара фестиваль статусын ҡабул итте, уны Эдирн губернаторы һәм ҡала мэры хуплай. Фестивалдең рәсми өлөшө Sarayiçi-ҙа үтә. ОшОнда уҡ көрәш турнирҙары ла үткәрелә. Байрам ваҡытында усаҡ яғыла, кешеләр уның аша һикерә, музыка уйнай, бейеүҙәр башҡарыла. Рәсми өлөшөнөң аҙағында 5000-гә тиклем ҡунаҡтарҙы һәм фестиваль хужаларын былау менән һыйлайҙар. Байрам икенсе көндөң таңында Тунджа йылғаһы ярында дауам итә.

## Әҙәбиәт
* Nazım Alpman; Çingeneler Başka Insanları Dünyanın, ISBN 2880000117865
* Murat Kurt, «Vatansızları nın Avrupa': Çingeneler», Sitesi Haksöz Haber, 2008 4 Kasım.
* Marushiakova, and Elena Vesselin Popov. 2007. Юҡҡа сыҡҡан Ҡорбан: Какава байрамын -ткәреүҙең заманса аспекттары (Hıdırellez) сиғандар араһында көнсығыш Фракия (Төркиә). .: Sikimić, Bilijana, Христос Петко, ЭЦП. Балканда ҡорбан. Белград: Балҡан тикшеренеү институты, 33-50.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хедерлез
* Егорий Вешний

## Иҫкәрмәләр
Брайль шрифтында эсперанто

**Брайль шрифтында эсперанто** — һуҡырҙар һәм насар күреүселәр өсөн эсперанто телендә бирелгән рельеф-нөктәле шрифт. 1920 йылдан «Aŭroro» журналы Брайль шрифтында, 1904 йылдан *Esperanta Ligilo ошондай уҡ журнал сығарыла.*

## Алфавит
Брайль телендәге алфавит түбәндәгесә:

## Тыныш билдәләре
; Һыңар пунктуацион билдәләр

; Парлы тыныш билдәләре

## Цифр
: Инглизсә баҫыу 100,000.00
: = эсперанто телендә баҫыу 100&#x20;000,00
: = Брайль буйынса ⠼⠁⠚⠚⠄⠚⠚⠚⠂⠚⠚.

## Форматлаштырыу
Баш хәрефтәр яңғыҙлыҡ исемдәрҙә генә билдәләнә. Һөйләм башында улар ҡулланылмай.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Лиго internacia де blindaj esperantistoj .
Вилмош Прёле

**Вилмош Прёле** (*Проле*, венг. Prőhle Vilmos; 29 октябрь 1871 йыл — 2 октябрь 1946 йыл) — венгр төркиәтсеһе, башҡорттарҙы һәм ҡарасайҙарҙы өйрәнеүсе, ҡарасай—балҡарҙарҙы өйрәнеүгә фәнни яҡтан нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Вилмош Прёле 1871 йылдың 29 октябрендә Австро-Венгрияның Ньиредьхаза ҡалаһында тыуған.

Будапешт университетын тамамлаған.

1895 йылда төрөк тел ғилеме буйынса диссертация яҡлай.

1899—1917 йылдарҙа инжил гимназияһында уҡытыусы булып эшләй.

1908 йылдан алып Австро-Венгрияның Клуж университеты приват-доценты була.

1919—1920 йылдарҙа Дебрецен университетында төрөк теле һәм әҙәбиәте уҡытыусы булып эшләй.

1920—1922 йылдарҙа Дебрецен ҡалаһынан Венгрия Короллегенең Милли йыйылышы депутаты була, «Уянып барған мадьярҙар Союзы» һәм «Этелькез Союзы» хәрәкәттәренең лидерҙарының береһе була.

1923—1943 йылдарҙа Будапешт университетының ғәрәп филологияһы кафедраһында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Урта һәм Көнсығыш Азия халыҡ-ара йәмғиәтенең Венгрия комитеты йүнәлтмәһе буйынса, Бернат Мункачи етәкселегендә Рәсәй империяһына ебәрелә. 1901 йылда Башҡортостанда була. 1901 йылда венгр төркиәтсеһе «Заятүләк һәм Һыуһыулыу» башҡорт эпосының бер вариантын яҙып ала. Уның мәғлүмәттәренең бер ҙур булмаған өлөшө Будапешта «Билдәле башҡорт әкиәтенең варианты» исеме аҫтында немец һәм венгр телдәрендә донъя күрә. Рәсәйҙә ғалим башҡорт, ҡарасай һәм балҡар телдәре буйынса әһәмиәткә эйә булған материалдар йыя.

1908—1916 йылдарҙа венгр һәм немец телдәрендә ҡарасай-балҡар теле буйынса беренсе эштәрен, шул иҫәптән Ҡарасай—Черкес Республикаһының халыҡ шағиры Касбот Кочкаровтың бер нисә шиғри текстарын, нәшер итә.

## Әҙәбиәт
* *Pröhle Vilmos*. Karatschaische Studien. — Budapest, 1909.
* *Pröhle Vilmos*. Baskir nyelvtanulmányok. // Szemle Keleti. — IV-V-VI. — Будапешт, 1903—1904.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Обзор венгерской тюркологии  (Вопросы языкознания.1964)
Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы

**Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы** (15 март 1914 йыл — 19 декабрь 1987 йыл) — нефтсе, 1949—1978 йылдарҙа Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының «Собханғол» нефтте һурҙырып бушатыу станцияһы машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Рәфғәтдин Талип улы Әйүпов 1914 йылдың 15 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Собханғол ауылында тыуған.

17 йәшлек егет тракторсылар курсын тамамлай һәм совхозда механизатор булып эшләй башлай.

Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Ҡыҙыл Армияла өс йыл хеҙмәт итә һәм тыуған ауылы Собханғолға әйләнеп ҡайта. Тиҙҙән яңынан совет-фин ҡораллы конфликт барышында хеҙмәт итеү өсөн саҡыртып алына. Ете ай тыныс тормоштан һуң 1941 йылдың 22 июне тыуа, һәм ул яңынан ҡулына ҡорал ала. Бөйөк Ватан һуғышынан 1946 йылда ғына әйләнеп ҡайта.

Һуғыштан һуңғы ваҡытта ул ҙур нефть өсөн көрәштең алғы һыҙығында була, нефттең девон ятҡылыҡтары туранан-тура тыуған ауылы Собханғол аҫтында һәм уның тирә-яғында асыла. Әйүпов «Туймазы—Өфө» нефть үткәргесе төҙөүҙә эшләй. Автоколонна контораһында уны бер нисә минут эсендә эшкә алалар һәм уның икенсе көнөндә үк үҙенә беркетелгән машинала тәүге рейсҡа сығып китә. Шулай, 1946 йылдың апрелендә кисәге хәрби шофер удар төҙөлөш ҡатнашыусыһы булып китә. Ә 1947 йылдың ноябрендә, Октябрҙең 30-йыллығы алдынан, нефть үткәргес төҙөүселәре еңеү байрам итә: беренсе тапҡыр улар һалған торбалар буйынса Туймазы нефте Өфө нефть эшкәртеү заводына бара. Нефть үткәргесе сафҡа индерелгәндән һуң, Рәфғәтдин Талип улы насос машинисы квалификацияһы алып, уны эксплуатациялаусы булып китә.

Нефть сығарыу буйынса ете йыллыҡ план заданиеһын үтәгәндә юғары ҡаҙаныштары һәм юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 майындағы указы менән, Әйүпов Рәфғәтдин Талип улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Әйүпов 30 йыл нефть үткәргес транспортта машинист вахтаһын үтәй, был йылдар дауамында уның тарафынан тиҫтәләрсә миллион тонна углеводород сеймалы һурҙырып ҡыуҙырылған.

1976 йылдың июнендә пенсияға киткәнгә тиклем РСФСР Главнефтеснаб Урал-Себер нефть үткәргесе идаралығының Собханғол нефть һурҙырып ҡыуҙырыу станцияһы машинисы булып эшләй.

Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы 1987 йылдың 19 декабрендә вафат була, Туймазыла ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
* Ленин ордены
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. - ISBN 978-5-295-05228-6.

## Шулай уҡ ҡара
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*  Подвиги Рафгетдина Аюпова. Ратный плюс трудовой
* Газ тармағы профессионалдары
* Аюпов Рафгетдин Талипович// Межпоселенческая центральная библиотека муниципального района Туймазинский район
Бөтә донъя эсперанто конгресы

**Бөтә донъя эсперанто конгресы** йәки **Бөтә донъя эсперантистар конгресы ** () йыл һайын Бөтә донъя эсперанто ассоциацияһы (UEA) тарафынан үткәрелә. Был донъялағы иң ҙур эсперанто-сара һәм бында меңәрләгән эсперантистар ҡатнаша. Ҡағиҙә булараҡ, июлдең һуңғы йәки августтың тәүге аҙнаһында шәмбелә башланып киләһе шәмбегә тиклем дауам итә (йәмғеһе 8 көн).

Тәүге конгресс 1905 йылда Францияла (Булонь-сюр- Мер) ойошторола.

Үҙ тарихында конгресс бер тапҡыр ҙа Рәсәйҙә үткәне юҡ (2010 йылда рәсәйҙәр заявка бирә, әммә Гавана еңә). Элекке СССР илдәренән ул Литвала ғына үтте. .

Мәҙәни сараларҙан тыш, конгреста Бөтә донъя эсперанто ассоциацияһының ойоштороу мәсьәләләре лә хәл ителә — атап әйткәндә, бында ойошма комитетының осрашыуы һәм етәксе органдарына һайлау үтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Халыҡ-ара йәштәр эсперанто конгресы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бөтә донъя эсперанто конгресы темаһына яңылыҡтар  (русса)
* Барлыҡ конгрестарҙың исемлеге 
* Бөтә донъя эсперанто ассоциацияһы сайты (русса бите) 
* Бөтә донъя конгрестарынан ҡыҫҡаса фотопанорама (1905—2010) (һылтанма 2011 йылдың 31 октябрендә тикшерелгән)
Ҡалҡан (мәғәнәләр)

**Ҡалҡан** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Ҡалҡан — һаҡланыу ҡорал-ҡорамалы төрө.
***Ҡалҡан** - туп, пулеметтың, башҡа атыу ҡоралдарының алдындағы ҡорос ҡаплама
* Ҡалҡан (ауыл) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Ҡалҡан (йондоҙлоҡ) — йондоҙлоҡ.
* Ҡалҡан (күл) — Башҡортостандын Учалы районындағы күл.
* Ҡалҡан (тау) — Башҡортостандың Учалы районындағы тау. 
* **Ҡалҡан биҙе** (*анатомия*) - умыртҡалалырҙың эндокрин биҙе
***Ҡалҡан** (*күсмә*) - ниндәйҙер яман көстән ҡурсалаған һаҡ - *Күкрәп үҫ һин, илем - хаҡлыҡ, тыныслыҡ ҡалҡаны.* Ш. Бабич
Нью-Йорктағы биш манара

**Нью-Йорктағы биш манара** () — режиссёр Махсун Кирмизигюлдең һуғыш-талаш тураһындағы төрөк фильмы. Премьераһы 2010 йылдың 5 ноябрендә үтә.

## Сюжет
Төркиәнең террорға ҡаршы бүлегенән ике полиция хеҙмәткәрен Федераль тикшеренеү бюроһы (ФБР) ҡулға алған террористик берекмәнең ислам юлбашсыһын табыр өсөн һәм Төркиәгә кире ҡайтарыу теләге менән Нью-Йоркҡа ебәрәләр. Фильм Төркиәлә исламофобия һәм АҠШ-та 11 сентябрҙә булған террористик һөжүмдәрҙең артыуына иғтибарҙы йүнәлтә, был кешегә ҡон ҡайтарырға теләк булғанда ла ул ғәйеплепеме, юҡмы икән тигән һорауға яуап эҙләй:.

## Ролдәрҙә
* Махсун Кирмизигюль — Фира
* Халук Бильгинер — Хажи
* Мостафа Сандал — Акар
* Денни Гловер — Маркус
* Джина Гершон — Мария
* Роберт Патрик — Бекер

## Тәнҡит
Rotten Tomatoes веб-сайтында рецензия-һорау алыу 36 % аудиторияның, 5 балдан 2.9-ы был фильмға ыңғай баһа биреүен күрһәтте...

## Етештереү
Махсуньм Кирмизигөл сценарийҙы фильм үҙе сығырҙан 11 йыл элек яҙа башлаған була. Фильм 2010 йылдың апрель-июнь арауығында Нью-Йоркта (АҠШ), Истанбулда һәм Битлиста (Төркиә) төшөрөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  (төр.)
* Mahsun Kirmizigul Site Official (төр.)
* Mahsun Kirmizigul Site International  
* Mahsun Kirmizigul Site Persian  
* (инг.) Internet Movie Database сайтында
Истанбул халыҡ-ара кинофестивале

**Истанбул халыҡ-ара кинофестивале** (төр. *Festivali Film Uluslararası Istanbul*) — төрөк халыҡ-ара кинофестивале. 1982 йылда Истанбул сәнғәт һәм мәҙәниәт фонды тарафынан нигеҙ һалынған. 1984—1988 йылдарҙа «Истанбул халыҡ-ара кино көнө» тип аталған. Йыл һайын апрелдә үткәрелә. Фестиваль директоры — Аян Керем.

Кинофестивалдә милли һәм халыҡ-ара фильмдар тәҡдим ителә. 1989 йылда Кинопродюсерҙар ассоциацияһының халыҡ-ара федерацияһы тарафынан аккредацияланған. Кинофестивалдең төп бүләге — «Алтын ләлә».

Беҙҙең ватан картиналарынан 1987 йылда совет режиссёры Роман Балаяндың «Һаҡла мине, минең талисман» тигән фильмы берҙән-бер еңеү яулаған совет фильмы булған. 2012 йылда рәсәй сығышлы америка режиссёры Джулия Локтевтың «Бик яңғыҙ планета» тигән америка-немец фильмы еңеү яуланы.

## Цензура
1988 йылда төрөк хөкүмәте тәҡдим ителгән 160 фильмдың 5-ен тикшереү өсөн тартып алған. Тикшереү һөҙөмтәһендә фильм Тенгиз Абуладзеның «Ялбарыу» («Мольба») фильмын, «антиисламлығы» өсөн, Төркиәлә күрһәтеү тыйылған, тағы дүрт фильмға эротик сәхнәләрен ҡырҡыу талабы ҡуйылған. «Алтын ләлә» жюри коллегияһы рәйесе Элиа Ҡазан цензура менән бәйле протест белдергәндән һуң, Төркиәнең мәҙәниәт министры Төркиә халыҡ-ара кинофестивалдәрен законлы рәүештә цензуранан азат итте(eds..

## Номинациялар
* Алтын ләлә (иң яҡшы сит ил фильмы өсөн)
* Йылдың иң яҡшы төрөк фильмы
* Йылдың иң яҡшы төрөк режиссёры
* Жюриҙың махсус призы
* Махсус иҫкә алыу
* Иң яҡшы актёр һәм актриса (милли конкурс)
* Почётлы приз
* Шәхси өлөш өсөн бүләк
* ФИПРЕССИ призы (милли (Онат Ҡотлар иҫтәлегенә) һәм халыҡ-ара конкурстар)
* Европа Советы Кинопремияһы призы
* Тамашасы симпатияһы призы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Рәсми сайт
Анкара зәғферәне

**Анкара зәғферәне**, йәки анкара **крокусы ** (, Ankara çiğdemi) — зәғферән, һуған төплө, ҡыяҡ япраҡлы, ҡыҙғылт күк төҫтәге ҡыңғырау сәскәле күп йыллыҡ үлән үҫемлек; бал ҡорттары уның һеркәһен яратып йыя. Зәғферәндәр төркөмөнән (Crocus) Ирис ғаиләһенән, йәки Касатиклылар (Iridaceae). Төркиә эндемигы,   (IUCN) классификацияһына ярашлы, юғалыу ҡурҡынысы артыҡ янамай (LC). Атамаһын  Анкараның боронғо исеменән алған — *Ancyra*.

## Таралыуы
Төркиәнең төньяҡ-көнсығышында һәм Үҙәк Анатолияла ҡырағай тәбиғәт шарттарында үҫә. Амасья, Анкара, Болу, Чорум, Кастамону, Ҡыршәһәр, Ҡайсери, Кахраманмараш, Самсун, Сивас һәм Йозгат илдәрендә киң таралған. 1000-1600 метр бейеклектә, ҡаялы тупраҡта, ҡоро бейек таулы урмандарҙа һәм ҡоро болондарҙа, ҡыуаҡлы һәм ылыҫлы урмандарҙа үҫә. Һыуыҡҡа сыҙамлы, эҫене яратмай, һыу ярата.

Европала һуған төплө баҡса үҫемлеге сифатында үҫтерелә һәм "Golden Bunch" (алтын гөлләмә) атамаһы менән билдәле.

## Ботаник тасуирламаһы
Зәғферән, йәки анкара крокусы - һуған төплө күп йыллыҡ үҫемлек, бейеклеге 10-12 сантиметрға етә.

Ғалимдар Уильям Герберт һәм Дж. Мав тарафынан 19 быуатта табылған һәм асылған, 1881 йылда Кью Король ботаника баҡсаларында тикшеренеү эштәре үткәргәндән һуң үҙ аллы төр булараҡ танылған.

Анкара крокусының һуған төбө тиресәнең үрелгән сүстәре барлыҡҡа килтергән ҡаты селтәрле тәңкәләр менән ҡапланған. Инглиз ботанигы Дж. Мав (1886 й.) () классификацияһына ярашлы, төҙөлөшө буйынса *Crocus ancyrensis* һуған төплөләр  *Crocus *секцияһына ҡарай.

Япрағы тар, киңлеге 0.5-1 мм, сәскә атҡандан һуң оҙонлоҡҡа һуҙылалар. Сәскәһе сағыу ҡыҙғылт һары - һары төҫтә, асыҡ һаплы ҙур булмаған «бокал»ға оҡшаған, таждары асыла барған һайын киң йәйелә. Бер һуғандан гөлләмә иллюзияһын хасил иткән бик күп сәскә үҫеп сыға. Ҡар ирегәндән һуң, февраль-март айҙарында сәскә ата. Сәскәләнеү осоро 20 көнгә тиклем һуҙыла.

Анкара крокусының һары зәғферән (Crocus flavus) менән тышҡы оҡшашлығы бар, әммә унан алтынланғаныраҡ төҫө һәм  нескәрәк япраҡтары менән айырыла.

Крахмал һәм  шәкәр миҡдары күп булғанлыҡтан, был үҫемлектең һуған төбөн элегерәк сей һәм бешерелгән көйө ашамлыҡ итеп ҡулланғандар, әммә, шул уҡ төбәктә киң таралған крокус менән тышҡы оҡшашлығы булған ағыулы  (*Colchicum*) менән бутағанлыҡтан, крокустың һуған төбөн ашау туҡтатылған.

## Таксономия
Вид **Анкара зәғферәне** *баш. лат.* Зәғефрән/Crocus төркөмөнөң  *лат.* Crocoideae *баш. лат. *Ирислылар/Iridaceae ғаиләһенә *баш. лат. *күп йыллыҡ Спаржа сәскәлеләр/Asparagales отрядына ҡарай.

## <font style="background-color: transparent;">Ш</font>улай уҡ ҡарағыҙ
* Зәғферән

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Gardeners The' chronicle: (лат.) journal of a illustrated and allied horticulture subjects weekly. N Volume.'s. v.16, 1881: 528
Гюрер Айкал

**Гюрер Айкал** (; 22 май 1942 йыл) — төрөк дирижеры һәм Билькент университетының адъюнкт-профессоры. 1999 йылдан 2009 йылға ҡәҙәр Истанбулдағы Борусан филармонияһы оркестрының музыка етәксеһе һәм баш дирижеры.

## Белеме
Айкал Гюрер төрөк ҡалаһы Эскишехирҙа тыуған. Анкара дәүләт консерваторияһында уҡыған. Скрипкала уйнау серҙәрен 1963 йылда (Недждет Ремзи Атактан), һәм композицияны 1969 йылда (Әхмәт Аднан Сайгундан) өйрәнә. Аҙаҡ дирижерлыҡҡа өйрәнеү өсөн Лондондағы Гилдхолл музыка мәктәбенә сығып китә, бында Андре Превин һәм Джордж Херст уның уҡытыусылары була. Шунан ул Италияға юл тота һәм унда 1973 йылда Изге Цецилияның Милли академияһында музыка сәнғәте докторы дәрәжәһен алыуға өлгәшә. Аҙаҡ Аднан Сайгун кәңәшен тотоп, Папа хөрәфәти музыка институтында Григориан йырын һәм Яңырыу дәүеренең полифоник музыкаһын өйрәнеү өсөн, Италияла тороп ҡала. 

## Карьераһы
Айкал Истанбул дәүләт симфоник оркестры, Англия камера оркестры, Лондон филармонияһы оркестры, Norddeutscher Hamburg Rundfunk симфоник оркестры, Анкара камера оркестры (Суна Кан менән берлектә нигеҙләнгән), Консертгебау оркестрҙары менән дирижерлыҡ итә. 1975 йылда Анкарала Президент симфоник оркестрының баш дирижеры була.

1987—1991 йылдарҙа Айкал Техастағы Лоббак симфоник оркестрының, 1992—2004 йылдарҙа шул уҡ Тезастағы Эль-Пасо симфоник оркестрының музыкаль етәксеһе була. Ул шулай уҡ 2014 йылдың йәйендә Анталияла үткән Халыҡ-ара фортепиано сәнғәт фестивалендә художество етәксе булараҡ сығыш яһай.

## Наградалары
Музыка өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн төрөк хөкүмәте 1981 йылда Дәүләт артисы тигән маҡтаулы исем менән бүләкләнде.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Smith Harriet, «Turkish Delight» (*Music Magazine BBC* 12:11, 2004 July: 28-31 pp)
* «Aykal Gürer»  — page Leyla Gencer Competition Voice
* «Aykal Gürer»  — Bilkent University
Рица

**Рица** (Оло Риц; , ) — Абхазияла, Көнбайыш Кавказында Гудаут районының боҙло-тектоник сығышлы тау күле.

## Географияһы
Диңгеҙ кимәленән 950 метр өҫтәрәк, Бзыбь йылға бассейнында, Гагр һыртынан көнсығышҡа ҡарай Лашипс һәм Юпшар йылғаларының урманлы тәрән тарлауығында урынлашҡан. Күлде уратҡан тауҙар 2200-3200 метр бейеклеккә етә. Майҙаны — 1,27 км2, оҙонлоғо — 2,5 км, киңлеге — 270-тән 870 метрға тиклем. Күлдең уртаса тәрәнлеге 63 метр, иң тәрән урыны — 131 метр (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 114-кә тиклем). Ямғыр һәм ҡар һыуы менән туҡлана, һыу кимәленең миҙгеллек тирбәлеше 2-3 метр тәшкил итә. Күл өҫтөндәге һыу температураһы 10 °C (июнь-октябрь аҙағынаса), иң юғарыһы — 17,6 °C (август), ҡышын (февраль) уртаса температура +3,8 °C була.

Рица бик ҡырыҫ ҡышҡы һыуыҡтарҙа туңа. Бындай һалҡын ҡыштарҙа күлдең өҫтө 1-5 см. ҡалынлығындағы боҙ менән ҡаплана. Үтә ҡарлы ҡыш булғанда, Рица тирәһендәге ҡар ҡалынлығы 7-11 метрға етә, ғәҙәттә 2-3 метрҙан артмай уҡ артты

Һыуҙың өҫкө сағылышы йыл миҙгелдәренә ҡарап үҙгәрә. Бының сәбәбе күлгә ҡойған йылғаларҙың төрлө дәрәжәләге үтә күренмәле һыуҙары һәм микроскопик ылымыҡтарҙың — фитопланктондың һыу ятҡылығындағы үҫеше менән бәйле. Яҙлы-йәйле йәшкелт һары төҫ өҫтөнлөк итә, көҙөн һәм ҡышын — һалҡын күкһел зәңгәр төҫ.

Рица күленән Лашипс (Лашпса) йылғаһының дауамы — Бзыбь йылғаһының ҡушылдығы Юпшар ағып сыға. Күл яҡынса 250 йыл элек, Пшегишхва тауының бер өлөшө Лашипс йылғаһына емерелеп төшөп, уны быуған мәлдә барлыҡҡа килгән.

Күлдә бағыр, яраҡлашҡан алабалыҡ, голавль тереклек итә.

Яҡында ғына Кесе Рица күле лә бар, майҙаны 0,2 км2.

## Топографик картаһы
* 

## Иҫтәлекле урындары

Күлдең иҫ китмәле матурлығы уны Абхазияның төп туристик иҫтәлекле урындарҙың береһенә әйләндерҙе. Күл буйында Сталиндың дачаһы һәм унан арыраҡ Брежневтың дачаһы урынлашҡан. Дачала тарихи йыһаз һәм кәрәк-яраҡ әйберҙәр һаҡланған, бында экскурсиялар үткәрелә. Күл һәм уның тирә-яғындағы биләмәләр Рица ҡурсаулығына ҡарай.

Ҡара диңгеҙ яры буйлап күлгә автомобиль юлы алып бара, ул Бзыбь, Юпшар һәм Гег йылғаларының туғайҙары буйлап үтә лә Ауадхар климатик курортына илтә.

## Галереяһы

2014 Reliktowy Park Narodowy Rica, Widok na jezioro Rica od strony południowo-zachodniej (06).jpg|Рица күле көньяҡ-көнбайыштан
Ritsa1.jpg|Рица күле
Ritsa2.jpg| Рица күле буйлап туристар катамаранда йөҙә
63 Озеро Рица.JPG|Рица
65 Озеро Рица.JPG|Рица
68 Озеро Рица. В кафе.JPG|Күл өҫтөндәге кафела
Greater Ritsa Lake.jpg| Рица күле, 2013 / mitrios.net


## Һылтанмалар
* Рица күле — Абхазияның рәсми туристик сайты 

## Иҫкәрмәләр
Босния һәм Герцеговина флагы

**Босния һәм Герцеговина флагы** 1998 йылдың 4 февралендә раҫлана.

Босния һәм Герцеговинаның был флагы БМО-ның Юғары вәкиле тарафынан тәғәйенләнгән парламентҡа тәҡдим ителгән өсәүһенең береһе булып тора. Барлыҡ флагтарҙа шул уҡ төҫтәр ҡулланылған: зәңгәр — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының төҫө, әммә ул ҡарараҡ төҫкә алмаштырыла. Йондоҙҙар Европаны символлаштыра. Өсмөйөш ил халҡының өс төп төркөмөн (боснийҙар, хорваттар һәм сербтар) һәм дәүләттең карталағы һыҙаттарын кәүҙәлләндерә.

1992 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң Босния һәм Герцеговина Республикаһының раҫланған флагы үҙәгендә республика гербы урынлашҡан аҡ әләмдән торған. Герб 6 алтын ләлә һәм аҡ буйлы диагонале менән күк ҡалҡандан тора. Босния һуғышы осоронда босний момосолмандары һәм Босния һәм Герцеговина Хөкүмәте ошо флагты  файҙаланғандар. Хәҙерге ваҡытта Босния һәм Герцеговина Республикаһы флагы (халыҡ телендә — «ләләләр менән флаг») мосолман милли ойошмалар, босний милләт вәкилдәре тарафынан ҡулланыла.

## Флаг проекттары
Дейтон килешеүенән һуң илгә яңы флаг һайлау һорауы күтәрелә, һәм һөҙөмтәлә яңы дәүләт флагы раҫлана. Башҡалар араһында ошо варианттар күрһәтелгән:

; 1-се проект: «Чех өлгөһө» — Чехия флагына оҡшаған флаг, төҫтәр Босния һәм Герцеговинаның өс төп милләт вәкилдәрен символлаштыра.
; 2-се проект: асыҡ күк төҫтәге фонда лавр ботағы, бында лавр ботағы һәм флагтың төҫө Берләшкән Милләттәр Ойошмаһын символлаштыра.
; 3-сө проект: асыҡ күк төҫтәге фонда дәүләттең һыҙҙаттары.
; 4-се проект: диагональ буйлы ҡыҙыл-аҡ-күк флаг, уның уртаһындағы аҡ буйҙа йондоҙҙар менән уратылған дәүләт картаһы булған.
; 5-се проект: Босния һәм Герцеговинаның рәсми флагы булып китә, 6-сы һәм 7-се проекттар уның альтернативаһын тәшкил иткән.


Файл:BiH_flag_proposal_(three_nations).svg|1-се проект
Файл:Flag of BiH (first set of proposals 2).svg|2-се проект
Файл:Flag of BiH (First set of proposal 3).svg|3-сө проект
Файл:B&H First Alternative Flag of Second Proposal.svg|4-се проект
Файл:First Westendorp Proposal of BiH flag.svg|5-се проект
Файл:Second Westendorp Proposal of BiH flag.svg|6-сы проект
Файл:Flag of BiH (third Westendorp proposal).svg|7-се проект


## Һылтанмалар
* Zakon o zastavi Bosne i Hercegovine  (), published on 3 August 2001 and valid from 10 August 2001; according to the Article 13 of the Law which proclaimed *vacatio legis* of seven days. Službeni glasnik BiH dated: 10 August 2001
* Flags of the World
Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе

**Төркиәнең Бөйөк Милләт Мәжлесе **( — *TBMM*) — Төркиә Республикаһының юғары бер палаталы закондар сығарыу органы (парламент), **Мәжлес**  (төрөк. Meclis) тип кенә лә йөрөтәләр. 1920 йылдың 23 апрелендә Анкарала грек-төрөк һуғышы барғанда ойошторола. 

## Тарихы
Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе  1920 йылдың апрелендә Төркиә конституцияһын ҡабул итеү маҡсатында ойошторола. Конституция 1921 йылдың ғинуарында ҡабул ителә.

## Ҡоролошо
Парламенттың 550 депутаты дөйөм һайлауҙа партия исемлектәренә нисбәтле, шулай уҡ 85 һайлау округында дүрт йылға  һайлана. 

Халҡының һанына ярашлы, Истанбулға — 3 һайлау округы, ә Анкара менән Измирға 2-шәр һайлау округы инә.  

Парламентҡа тауыштарҙың 10 проценттан ашыуын алған партиялар ғына үткәрелә.

### Спикеры
Әлеге парламент спикеры Исмаил Ҡаһраман, ул 2015 йылдың  22 ноябрендә һайланған. 

## Составы

### 2015 йылдың 1 ноябрендәге һайлау

* &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы (Төркиә) (317)
* &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Республика халыҡ партияһы (Төркиә) (133)
* &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Халыҡтарҙың демократик партияһы (59)
* &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Милләтсел хәрәкәт партияһы (Төркиә) (40)
* &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Бойондороҡһоҙ (1)

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Шота Руставели исемендәге грузин театры

**Шота Руставели исемендәге грузин дәүләт академия театры** — Грузияның төп драма театрҙарының береһе, Тбилиси ҡалаһында  Руставели проспектында урынлашҡан.

## Театр тарихы
1920 йылдан бирле эшләп килгән Дәүләт драма театры нигеҙендә Тифлис ҡалаһында 1921 йылда ойошторолған.

1921 йылда был театрға Шота Руставели исеме бирелгән.

1926 йылдан театрҙы А. В. Ахметели  етәкләгән.

1966 йылда был театр маҡтаулы академик театр исемен алды.

### Театр труппаһы
* Чавчавадзе Тамара Ираклиевна (1942-1964).

### Уҙған йылдарҙа ҡуйылған күренекле постановкалары
* 1921 — Георгий Эриставиҙың «Дәғүәләшеү»е
* 1922 — Лопе де Веганың«Һарыҡ шишмәһе» («Фуэнте Овехуна»)
* 1923 — З. Н. Антоновтың «Грузияла ҡояш тотолоу»ы, ҡуйыусыһы Марджанишвили.
* 1924 — Шаншиашвилиҙың «Эрети  батырҙары»
* 1925 — Какабадзеның «Лиссабонда ер тетрәү», ҡуйыусыһы Дото Антадзе
* 1925 — Шекспирҙың «Гамлет»ы
* 1965 — А.Миллерҙың «Салем процесы»
* 1975 — Б.Брехтың «Ҡаф тауы аҡбур түңәрәге»
* 1991 — Шекспирҙың «Макбет»ы 

## Театрҙың бөгөнгө көнө

### Хәҙерге репертуары
* 1975 — Б.Брехтың «Ҡаф тауы аҡбур түңәрәге»
* 2003 — Сэмюэл Беккеттың«Годоны көткәндә», ҡуйыусы Роберт Стуруа

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Роберт Стуруа режимға өйрәнә алманы
Грузия музыкаһы

**Грузин халыҡ музыкаһы** — Грузияның һәм грузиндарҙың музыкаһы.

2001 йылда ЮНЕСКО грузин йырҙарын ауыҙ-тел ижадының матди булмаған мираҫы хазинаһы тип таныны. Грузиндарҙың күп тауышҡа йырланған йырҙары өсөн тауыштың махсус техникаһын ҡулланыу һәм бер-береһенә яҡын булған тондарҙы файҙаланыу хас. Грузияның стандарт йырҙары, күпселек осраҡта, өс тауышҡа башҡарыла. Тәү башта грузин йырҙары халыҡ йыры булараҡ йәшәй, әммә христианлыҡ ҡабул иткәс, сиркәү йыры булып китә. Тарихи яҡтан ҡарағанда, музыка менән Грузияла тик ир-аттар ғына шөғөлләнә.

Грузиялағы юғары музыкаль белем биреү учреждениеһы — ул Тбилиси консерваторияһы. Был уҡыу йортон түбәндәге билдәле шәхестәр тамамлаған: композиторҙар Гия Канчели, Вано Мурадели, Отар Тактакишвили, Татаркан Кокойыт, Микаэл Таривердиев, Дудар Хаханов, дирижерҙар Самуил Самосуд һәм Одиссей Димитриади, йырсылар Медея Амиранашвили, Нани Брегвадзе, Тамара Гвердцители.

Грузияның шулай уҡ үҙенең симфоник оркестры һәм «Эрисиони» һәм «Рустави» ише бик күп һанлы йыр һәм бейеү халыҡ ансамблдәре бар.

## Һылтанмалар
* Грузия музыкаһы « Музыка планетаһы: ретро-музыка» сайтында
* Грузин йыры «Игорь Померанцев менән кәртәләр аша» «Азатлыҡ» радиоһы (2016 йылдың 28 майы, аудио)

## Әҙәбиәт
* Көнбайыш Грузияның (Имеретия) халыҡ йырҙары— Мәскәү: А. А. Левенсон скоропеч. ижады, 1908. — 124 б.  83 йыр халыҡ гармонизацияһы менән ҡушымталы, фонографтан яҙыулы.
Граклиани

**Граклиани** () — Грузиялағы тау һәм милли әһәмиәткә эйә булған археология һәйкәле. Шида-Картли крайының Касп муниципалитетына ҡараған Игоети ауылы эргәһенән аҡҡан Лехур йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы
 (груз.)баш. автомагистрален төҙөгән ваҡытта, 2007 йылда Граклиани тауында беренсе археологик табышҡа тап булалар. Шул ваҡыттан алып бында профессор Вахтанг Личель етәкселегендәге Тбилиси университетының археологик экспедицияһы эшләп килә.

Ҡаҙыныу эштәре барышында ауыл, ғибәҙәтхана комплексы һәм ике ҡәбер табыла. Бында табылған әйберҙәр араһында Кавказ төбәктәре өсөн уникаль булған һәм беҙҙең эраға тиклем IV быуатҡа ҡараған Көньяҡ Месопотамия балдаҡтары, шулай уҡ түшкә тағылмалы бронза һәм алтын түңәрәктәр, таштан ҡырҡылған балалар уйынсыҡтары, фарсы керамикаһына оҡшатып эшләнгән әйберҙәр, көнкүреш кәрәк-яраҡтары, ғибәҙәт ҡылыу әйберҙәре, хәрби, дарыуҙар әҙерләүгә тәғәйен нәмәләр һәм башҡалар табыла.

Эҙләнеүҙәр барышында таш ғибәҙәтханаларҙың береһендә төрлө диндәрҙе бутау күренештәре: бында фарсы зороастрий алтары ла, кавказдарҙың традицион диненән һынлы һүрәттәр ҙә булыуы асыҡлана.

2014 йылдың сентябрендә Граклиани тауындағы археологик объекттар тарихи әһәмиәткә эйә булған рәсми статус ала, шул йылдың көҙөндә Грузияның Мәҙәниәт һәм һәйкәлдәрҙе һаҡлау министрлығы асыҡ һауа аҫтында музей булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.

2015 йылда ҡаҙыныу эштәре барышында уңыш алиһәһенә бағышланған Граклиани ғибәҙәтханаларының береһендә алтарь нигеҙендә беҙҙең эраға тиклем яҡынса VII быуаттыҡы тип билдәләнгән аңлайышһыҙ телдәге яҙыуҙарға юлығалар. 2016 йылда «Beta Analytic» (Майами, АҠШ) лабораторияһы үткәргән радиоуглерод анализы яҙыуҙың беҙҙең эраға тиклем XI быуат аҙағында — X быуат башында яҙылғанан асыҡланы. Шулай итеп, был яҙыу Кавказда бынан элегерәк табылғандарҙан меңәр йылға өлкәнерәк булып сыға. Вахтанг Личель был яҙыуҙың хәрефтәре грек һәм арамей хәрефтәренә оҡшаш булыу ихтималлығын билдәләй, әммә әлегә улар быға тиклем билдәле булған яҙмаларҙың береһенә лә тап килмәй. Шулай уҡ икенсе алтарҙың мөйөштәренең береһендә балсыҡтан ҡырҡып алынған өс хәреф табыла, улар әле иҫкә алынған яҙыуҙарҙан айырыла, — бер үк ғибәҙәтханала төрлө телдәрҙәге яҙыуҙарҙың ғәҙәти булмаған күршелегенә әлегә аңлатма табылмаған.

Күп һанлы мәҙәни ҡатламдар, ә уларҙың ун бере ҡаҙып алынған, таш быуаттан башлап, 300 мең йыл эсендә был төбәктә кеше эшмәкәрлегенең тарихын күрһәтә.

## Иҫкәрмәләр
Грузия халыҡ бейеүҙәре ансамбле

**Грузия халыҡ бейеүҙәре ансамбле** — 1945 йылда Тбилисиҙа (Грузин ССР-ы) төҙөлгән хореографик коллектив. Ирле-ҡатынлы Илья Сухишвили (1954 йылға тиклем бейей) һәм Нина Рамишвили (1972 йылға тиклем бейей) ансамблдең тәүге етәкселәре була.

Ансамблдә М. Мхеидзе, В. Купарадзе, Г. Сурвиладзе, Н. Лордкипанидзе, Ш. Барамидзе, В. Каландадзе, З. Билалович кеүек Грузин ССР-ының атҡаҙанған артистары эшләй.

Уның репертуарында Грузияла, Осетияла йәшәгән милләтттәрҙең төрлө халыҡ бейеүҙәре, шулай уҡ грузин халыҡ ҡоралдары оҙатыуындағы сюжетлы театрлаштырылған сәхнәләштереүҙәр урын алған. Улар араһында ансамбль артистары башҡарған бейеүҙәр — «Картули» (), ҡатын-ҡыҙҙар бейеүе «Самаия» (), «Кинтоури», «Давлури», аджар бейеүе «Гандаган» һәм «Хоруми», әзербайжан бейеүе «Джейрани», осетиндарҙың «Симд» һәм «Шаян бейеү», «Илоури», Хонг бейеүе, «Хевсурский бейеү» һәм башҡалар бар.

1948 йылдан башлап, ансамбль СССР ҡалалары буйлап гастролдәргә сығып китә, унан һуң шулай уҡ Польша, Румыния, АҠШ, Финляндия, Франция, Чехословакия, Австрия, Болгария, Венгрия, Дания, Венесуэла, Колумбия, Кубала гастролдә булалар.

  йылда ансамбль Италияла Милан «Ла Скала». Гәзиттәр был сығыш тураһында:«Грузин балеты артистары — үҙҙәре бер камиллыҡ. Был бейеү түгел, был — осош. Сәхнәләге дауыл! Уларҙың бейеүе гравитация ҡанунына ҡаршы сыға. Ирҙәр ҡыйыулығы менән ҡатын-ҡыҙ һығылмалығының берләшеүе. Күккә олғашыусы калейдоскопик геометриялар һәм хәрби теүәллек булдырыусы бейеүселәрҙең сихри тамашаһы».

2007 йылға ҡәҙәр ансамбль менән уның тәүге художество етәкселәренең улы Тенгиз Сухишвили етәкселек итә. Уның вафатынан һуң ансамбль етәкселәре булып балалары Нино һәм Илья Сухишвили (кесеһе) — Нино Рамиашвили һәм Илья Сухишвилиҙың ейәндәре эшләй башлай.

## Фильмографияһы
*  — «Грузия Дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле», документаль фильмы, режиссеры Тенгиз Абуладзе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* National Ballet Sukhishvili Georgian // ансамблдең рәсми сайты
* Алтын запасы. Грузин бейеү ансамбле тағы традицияларҙың ҡалдыҡтары һаҡланған // «Ведомости»
* Беренсе грузинса бейеү ансамбле
Чурчхела

**Чурчхела** — (киптерелгән төшөмһөҙ емеш, груз. ჩურჩხელა) — грузиндарҙың милли тәм-томо. Башҡа исемдәре - "Аджинджухуа" (Абхазия), "Татлы суджук" (Әрмәнстан). Төркиәлә  Sucuk Pestil Cevizli исеме менән билдәле: һүҙмә-һүҙ грек сәтләүеге менән *суджук тип тәржемә ителә*. Чурчхела күп кенә Кавказ халыҡтарының яратҡан  тәм-томо һанала. Уны епкә теҙелгән сәтләүектәрҙе  он менән ҡуйыртылған йөҙөм һутында әҙерләйҙәр.

Глюкоза һәм фруктозаға (30-52 %), үҫемлек майҙарына, аҡһымға, органик кислоталарға (1,1-2 %), азотлы һәм феноллы матдәләргә, витаминдарға бай булыуы арҡаһында юғары туҡлылығы менән айырыла.

Чурчхеланың кахетин, имеретин һәм башҡа сорттары билдәле.

Кахетин чурчхелаһы виноград һуты ҡулланып әҙерләнә, өҫтәүенә, уның айырып алынған матдәләргә бай прессланған фракцияһы алына. Һутты 30  минут буйы  ҡайнатҡандан һуң, 10-12 сәғәткә һыуытырға ҡуялар. Ялтырап торған һутты фильтр аша үткәрәләр һәм   30-40 % шәкәрләнгәнсе ҡаҙанда быҡтыралар. Кәрәк булһа,  аҡбур йәки мәрмәр оно (5 г/литр) ҡушып, кислотлығын кәметәләр. Ҡуйыртылған һутты 5-6 сәғәт тоталар һәм ултырмаға төшкәнен ҡойоп алалар. Һуңынан  30 °C -ҡа тиклем йылыталар, аҙаҡ бойҙай оно ҡушып өҙлөкһөҙ бутайҙар һәм кәркле ҡуйылыҡҡа еткерәләр. Массаның әҙерлеген епкә теҙелгән эслекте төшөрөп тикшерәләр. Масса епкә нығыраҡ йәбешһен өсөн,  2-3 сәғәтэсендә киптереп алалар, бынан һуң епкә теҙелгән эслекте массаға төшөрөүҙе  1,5 - 2 см ҡалынлыҡтағы ҡатлам барлыҡҡа килгәнсе ҡабатлайҙар.  Чурчхеланы15 -17 тәүлек буйы ҡояшта киптерәләр. Һуңынан  чурчхеланы йәшниктәргә тултыралар, һәр ҡатлам араһына сепрәк һалалар һәм ҡоро һалҡынса урынға ҡуйып,  2-3 ай буйы өлгөрөп етеүен көтәләр.. Өлгөрөү ваҡытында  шоколад тәменә тартым тәм ала. Эслек өсөн грек сәтләүеге, миндаль, фундук, йөҙөм;  өрөктөң, персиктың төштәрен ҡулланалар. Емештәрҙең төштәрен тышы һыҙырылып сыҡҡансы һыуҙа тоталар, унан һуң еңелсә шәкәрле иретмәлә бешерәләр.

Кахетин чурчхелаһынан тыш , Грузияла уның башҡа сорттарын да әҙерләйҙәр. Уларҙы әҙерләү технологияһы эслегенең составы, ҡулланылған ондоң сифаты һәм һутты әҙерләү режимы буйынса айырыла.

Чурчхела — грузиндарҙың Яңы йыл табынының мотлаҡ компоненты.

Чурчхеланы  Ҡара диңгеҙ буйы, Краснодар крайы, Грузия курорт ҡалаларында йыш осратырға мөмкин. Шулай уҡ Украинала ла һатыла.

2011 йылдың сентябрендә Грузия властары чурчхелаға  һәм башҡа бер нисә милли ашамлыҡҡа патент юллай.

## Иҫкәрмәләр
Ҡараҡая плотинаһы

**Ҡараҡая быуаһы (плотинаһы)** (Karakaya Barajı) — Төркиәнең Евфрат йылғаһында төҙөлгән һәм 1987 йылда тамамланған эре гидроҡоролмаһы; Көньяҡ-Көнсығыш Анатолия проектының 21 быуаһының береһе (Projesi Güneydoğu Anadolu, GAP). ГЭС плотинаһы алты генератор ярҙамында дөйөм билдәләнгән ҡеүәте 1800 МВт тиклем булған  300 МВт электр энергияһы эшләп сығара. Ҡоролманың конструктив үҙенсәлеге — машина залының туранан-тура плотинаның «тәнендә», һыу ағыҙғысында урынлаштырылыуы.

Йыл һайын һыу кимәле кәмегәндә, күсеп киткән кешеләрҙең бер ауылынан тороп ҡалған «яңғыҙ манара» һыу эсенән ҡалҡып сыға. Һыу баҫҡандан һуң 30 йыл үтеүгә ҡарамаҫтан, ул емерелмәгән дә, ҡыйшаймаған да.

## Конструкцияһы
Ҡараҡая гидроэлектростанцияһы составына 173 м бейеклегендәге бетондан эшләнгән арка-гравитация плотинаһы инә; ГЭС-тың үҙ ҡеүәте 1800 МВт тәшкил итә: быны 300 МВт ҡеүәтендәге 6 агрегат тәьмин итә. Ҡаракая һыуһаҡлағысы Ататөрк быуаһыныҡына ҡарағанда бәләкәйерәк, шулай ҙа бик ҙур: уның майҙаны 298 квадрат километр тәшкил итә, ә күләме — 9,5 кубик километр. Быуаның ГЭС-тарҙың күбеһендә булмаған «ҡыҙыҡлы конструктив үҙенсәлеге» бар — гидроагрегатлы машина залы туранан-тура плотинаның «тәнендә», һыу ағыҙғысы аҫтында урынлаштырылған.

## Ираҡ һәм Сүриә менән конфликт
Евфрат йылғаһы Сүриәлә лә, Ираҡта ла ауыл хужалығы һәм техник маҡсаттарҙа ҡулланылған мөһим һыу сығанағы булып тора — Ҡараҡая плотинаһын төҙөү проектын планлаштырыу стадияһында уҡ ике илдең дә хөкүмәттәре борсолоу белдергән. Һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә плотина аша аҡҡан минималь һыу ағымы 500 м³ (18 000 куб. фут) күләмендә гарантиялаған килешеүгә ҡул ҡуйылған.

## Халыҡтың күсенеп ултырыуы
2013 йылда Богумил Терминский Ҡараҡая плотинаһы төҙөлөшө төбәктән яҡынса 30 000 кешене күсергә мәжбүр иткән тигән фекер әйтте.

Һыу баҫҡан ауылдарҙың береһендә — урындағы халыҡ әйткәнсә, унда 600 ғаилә йәшәгән — «яңғыҙ манара» тороп ҡалған: 1984 йылда һыуҙы резервуарҙа тотоп ҡалдыра башлаған дамба ауылды ла, мәсетте лә емерергә мәжбүр итә. Һыуһаҡлағыстағы һыу кимәленең миҙгелле үҙгәреүе менән бәйле, йәй көнө тороп ҡалған манараларҙың береһе тулыһынса һыуҙан «ҡалҡып сыға» һәм бик күп урындағы, төрөк, шулай сит ил туристарының иғтибарын йәлеп итә. 30 йылдан ашыу ваҡыт үтеүгә ҡарамаҫтан, «яңғыҙ манара» ҡыйшаймаған да, емерелмәгән дә — шуның өсөн был төбәк халҡы өсөн ул символға әйләнгән, йыл һайын мәсеттең «күренеүен» байрам итә улар. Манараны тарихи бина тип таныу һәм тергеҙеү идеяһы барлыҡҡа килгән.

## Күлдең экологик хәле
Ҡараҡая плотинаһы булдырған күл төбәктең мөһим һыуһаҡлағыстарының береһе: уның һыуы баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн файҙаланыла, ә күл үҙе — балыҡсылыҡ өсөн ҡулай. Күл һыуының химик анализ һөҙөмтәләре күрһәтеүенсә, ул төрлө ауыр металдар менән бысранған: был мәғлүмәттәр һыу төбө ултырмалары һәм урындағы балыҡтарҙың айғолаҡтары анализы менән раҫланған. Бысраныуҙың сәбәбе булып төбәктәге ауыл хужалығының әүҙемлеген дә билдәләр кәрәк.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*