open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбүлхәсән Әләкбәрзадә

**Әбүлхәсән Әлибаба оглу** **Әләкбәрзадә** (  12 март, 1904 - 1986 ) - әзербайжан һәм совет яҙыусыһы, журналист. Совет Азербайджанының беренсе романы авторы. 1934 йылдан  Әзербайжан ССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Әзербайжан халыҡ яҙыусыһы ( 1979 )  . Ул Почет билдәһе ордены менән бүләкләнгән . 

## Биографияһы
Әбүлхәсән Әләкбәрзадә Шемаха районы Баскал ауылында 1906 йылдың 12 мартында тыуған . Баскалда ул 4 йыллыҡ урыҫ-татар мәктәбендә уҡыған, һуңынан өс айлыҡ уҡытыусылар курсын тамамлаған. 1921 йылда ул Баҡы уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә, артабан Дербентта уҡыта башлай. 1932 йылда ул Баҡы педагогия институтын тамамлай. 

Ул Әзербайжан кинематография комитетының баш мөхәррире була, ике тапҡыр төрлө ваҡытта "Әзербайжан" журналының баш мөхәррире булып эшләй. 

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашкан . 

Хәрби һәм әҙәби эшмәкәрлеге өсөн ул өс тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены (1966, 1971, 1976), Маҡтау грамоталары һәм хәрби миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Ижад юлы
Әбелхәсән Әләкбәрзадә әҙәби ижадының беренсе йылдарында күберәк шиғриәт менән шөғөлләнгән. 1925-27 йылдарҙа «Мариф йолу» журналында уның беренсе шиғырҙары баҫыла. Был әҫәрҙәр лирик характерҙа һәм, дөйөм алғанда, тәбиғәт күренештәренә бағышлауҙарҙан тора . 

Хәҙерге әзербайжан романының беренсе үрнәге - "Күтәрелеш"те Әбүлхәсән Әләкбәрзадә яҙған. Роман ауылдағы дөйөм хәрәкәткә арналған. 1930 йылда сыҡҡан «Күтәрелеш»тең беренсе өлөшө  1933 һәм 1938 йылдарҙа автор тарафынан эшләп бөтөрөлә. Яҙыусы роман өҫтөндә ижади эшен дауам итә һәм 1962 йылда әҫәрҙең икенсе өлөшөн баҫтыра. 

1933 йылда яҙылған «Донъя емерелә» романында Әзербайжан эшселәренең яулап алыу һәм революцион дәүләт төҙөү процессы тасуирлана. «Донъя емерелә» - авторҙың да, ул саҡтағы әзербайжан прозаһының ла оло ҡаҙанышы була, был әҫәр шулай уҡ бер нисә тапҡыр өр-яңынан эшкәртелеп, яҡшыртыла. 1980 йылда ул уны «Өс йылдан һуң» тигән исем менән баҫтыра. 

## Вафаты
Әбүлхәсән Әләкбәрзадә 1986 йылда Баҡыла вафат булған. 

## Әҙәбиәт

* Очерк истории азербайджанской советской литературы, М., 1963, с. 461-76.
* Ismayılov Y. Əbülhəsənin yaradıcılığı. Bakı: Elm, род. 1986, 208 səh.
* Cəfərov M. Ə.Əbülhəsənin nəsrinin dili. Bakı: APU, 1992, 97 səh.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Абульгасан// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 1-й т. — М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.
Шафран (шифахана)

**Шафран шифаханаһы** — Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районының Шафран ауылында урынлашҡан климат һәм ҡымыҙ менән дауалаусы ойошма.

## Урынлашыуы
Шифахана Өфөнән 138 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Шафрантимер юлы янында , Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының итәгендә, диңгеҙ кимәленән 230—250 м бейеклектә урынлашҡан. .

## Климаты
Климаты континенталь. Ҡыш уртаса һалҡын (ғинуарҙа уртаса т. −15оС), йәй йылы, яҡты (июль айында уртаса +19ос). Уртаса яуым-төшөм миҡдары — йылына 400 мм самаһы. Ҡояшлы сәғәттәр һаны — йылына 2055. .

## Тарихы

Беренсе шәхси ҡымыҙ менән дауалау йорто 1882 йылда тайный советник ҡатыны *О. В. Шафранова* тарафынан асыла. Йәйге осорҙа 60-ҡа яҡын кешегә хеҙмәт күрһәтелгән.

Бер аҙҙан Шафран станцияһы янында ҡымыҙ менән дауалаған тағы бер нисә йорт эшләй башлай.

1919 йылда «Дөйөм дәүләт әһәмиәтендәге дауалау урындары тураһында»ғы декрет менән бәйле, улар базаһында 360 койкаға иҫәпләнгән хәҙерге Шафран дөйөм дәүләт шифаханаһы ойошторола. Беренсе тапҡыр курорт эшен фән менән бәйләп, ҡымыҙ менән дауалауҙы фәнни нигеҙгә ҡуйып, берҙәм шифахана режимын эшләргә тәҡдим ителгән.

1923 йыл дауалау миҙгелендә санаторийҙа 460 ауырыу дауалау курсы уҙа һәм 92,9 процент ауырыуҙарҙың яҡшы һөҙөмтәләренә ирешелә. «Шафран» шифаханаһы ул йылдарҙа уҡ сит илдә лә таныла.

1923 йыл дауалау миҙгелендә Америка полковнигы Белл миссияһы вәкиле үтенесе буйынса, Шафранға дауалау курсы үтергә Американың алты гражданы килә. Һуғыш ваҡытында санаторий яралылар өсөн госпиталь булараҡ эшләй. 1960 йылда Башҡортостан республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының шул саҡтағы баш урологы, Башҡорт медицина институты профессоры *Леонид Петрович Крайзельбурд* тырышлығы менән урология бүлеге асыла.

Санаторий биналарында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 2576-сы эвакогоспиталь урынлаштырыла, унда 1943 йылға тиклем яралылар, артабан туберкулез менән ауырыусылар дауалана.

1960 йылдан — Башҡортостан Республикаһының туберкулездың төрлө формаларын (үпкә, һейҙек системаһы, ҡорһаҡ ҡыуышлығы органдары зарарланыуы) ҡымыҙ менән йыл әйләнәһенә дауалау өсөн 460 койка (1994) иҫәпләнгән санаторий. Шуға бәйле күп ауырыуҙарҙы (специфик булмаған үпкә һәм тын алыу юлдары, ашҡаҙан-эсәк тракты, йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы һ. б. сирҙәр) дауалау үткәрелә.

## Дауалау ысулдары
Төп дауалау ысулдары: ҡымыҙ һәм климат; диеталар, дауалау физкультураһы, физиотерапия, бактерияға ҡаршы һәм патогенетик дауалау киң ҡулланыла.

Санаторийҙың клиник, биохимик, бактериологик лабораториялары бар. Рентгенология, функциональ диагностика, эндоскопия, стоматология, физиотерапевт. һ. б. кабинеттар эшләй. Үҙенең ярҙамсы хужалығы, ҡымыҙ оҫтаханаһы дауаланыусыларҙы урындағы продукция менән тәьмин итә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шафраново // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Шамаев А. Г. Башкирский кумыс. Өфө, 1989.
Бук

**Бук** () — яҫы япраҡлы ағастар *бук кеүектәр* ғаиләһенән.

## Атамаһы
Урыҫ теленә праславтарҙағы  һүҙенән килеп сыҡҡан

Ҡайһы бер герман телдәрендә бук исеме «китап» һүҙе менән тап килә: немец. Buche — "бук", нем.. Buch — "китап", швед. bok, норв. bok, дат. bog  "бук" һәм "китап". Был беренсе рундарҙы буктан юнылған ағас таяҡсаларҙа йәки бук ҡайырында яҙылыуы менән бәйле.

## Тасуирлама
Ағастың бейеклеге 30 метрға тиклем, олононоң диаметры 2 м етә.

Олоно шыма , һоро йоҡа ҡабыҡ ҡатламы менән ҡапланған .

Япраҡтары ҡойола, ябай, тигеҙ ситле йә һирәк кенә киртләсле, оҙонса түңәрәк - оҙонлоғо 5-15 см һәм киңлеге 4-10 см

Сатыры ҡуйы, өҫкө ботаҡтары аҫтағыларына яҡтылыҡ үткәрмәгәнлектән ,һуңғыларына фотосинтез етмәй, әкренләп һарғайым ҡойола бара. Һөҙөмтәлә, урманда бук ағасының иң өҫкә тиклем тиерлек ваҡ  ботаҡтары юҡ, һәм сатыры шәрә бағаналарҙан торған кеүек. . 

Бөрөләре  (йыш ҡына 2,5 см ашыу ), тәңкәле, ҡыш уҡ барлыҡҡа килә.

Яҙ сәскә ата, бер үк ваҡытта япраҡ яра. Сәскәһе бер енесле, һырғаға йыйыла, елдән һеркәләнә.

Яңғыҙ торған ағастарҙың емеш биреүе 20-40 йылдан һуң башлана, ә төркөмдәрҙә - 60 йыллап үткәс һәм һуңғараҡ. Емештәре имән сәтләүегенә оҡшаған,  өс ҡырлы, 10-15 мм оҙонлоҡта, ағас кеүек тышсалы, парлап йәки дүртәрләп туплана. Емеше ашарға яраҡлы,  ҡырҡыу тәмле танин күп,   бер аҙ ағыулы алкалоид пагин булыуы ихтимал, тик ҡыҙҙырғанда улар юҡҡа сыға.

Бук яй үҫә, әммә 400 йылдан ашыу йәшәй.

Күләгәгә сыҙам, йылы ярата,  балсыҡ ҡатнаш  тупраҡта  яҡшы үҫә. 

Ғәҙәттә буктар орлоҡтан үрсей, ҡайһы саҡта тармаҡлы тамыр системаһы  ҡабырғанан шытым бирә һәм, уларҙан йәш ағастар үҫеп сығыуы ихтимал.

## Таралыуы

Уртаса, субтропик һәм өлөшләтә Европа, Азия һәм Төньяҡ Америка тропик һыҙаттарында таралған. Бук тропиктарға Мексика (Мексика) тауҙарында барып инә. Бук - Европала иң киң таралған ағастарҙың береһе. Тауҙарҙа диңгеҙ кимәленән 2300 метрға тиклем бейеклектә үҫәләр. Йыш ҡына  япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарҙа өҫтөнлөк тоталар.

Рәсәй федерацияһы урмандарында  шулай уҡ үҫә көнсығыш тоҡомло бук та үҫә — уның тәбиғи ареалы  Кавказ һәм Ҡырым.

Сәтләүектәре бик туҡлыҡлы: уларҙа  50 процентҡа тиклем май, бынан тыш, аҡһым, шәкәр, алма һәм лимон кислотаһы, Е витамины бар. Бук ағастары күп булған урындарҙа йәшәүселәр таҙартылған һәм яҡшылап ҡыҙҙырылған сәтләүектән он яһай. Уға әҙ генә бойҙай оно өҫтәп, ҡоймаҡ,  печенье бешерәләр. Ҡайһы бер урындарҙа (Кавказда, Карпатта) бук онон ғәҙәти икмәк бешереү өсөн ҡулланалар. Бындай өҫтәмәнән уның тәме һиҙелерлек яҡшыра

Бынан тыш, ҡыҙҙырылған орлоҡтарын Кавказда  Рәсәйҙә көнбағыш емешен яратҡан кеүек яратып ашайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бук// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 4-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Соколов С. Я., Стратонович А. И. Род 2. Fagus — Бук // Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1951. — Т. II. Покрытосеменные. — С. 392—405. — 612 с. — 2500 экз.
* 
* 

## Һылтанмалар

** Санкт-Петербургский центр абразивов: Бук.
** Статья из журнала «Дерево. RU» (март-апрель 2004 г.)
Тимер юл транспорты

**Тимер юл транспорты** — йөктәрҙе һәм пассажирҙарҙы тәгәрмәсле транспорт саралары менән рельс юлдары буйынса йөрөтөүсе ер өҫтө транспорты төрө.

## Ҡулланылышы
Күп кенә илдәрҙә транспорттың барлыҡ төрҙәре араһында тимер юл транспорты төп урынды алып тора, был уның универсаллеге менән аңлатыла: иҡтисадтың барлыҡ тармаҡтарына хеҙмәт күрһәтеү һәм халыҡтың барлыҡ климат зоналарында ла тиерлек пассажирҙар йөрөтөүгә булған ихтыяжын тәьмин итеү мөмкинлеге бирә.

Тимер юл транспортының төп өҫтөнлөктәре: күпләп йөк ташыу һәләте; оҙон араларға ҙур күләмле йөк ташыу һөҙөмтәлелеге; сағыштырмаса ҙур тиҙлек; ышаныс һәм именлек; ташыуҙарҙың үҙҡиммәте түбән; башҡа төр транспортҡа ҡарағанда тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһо аҙыраҡ.

Һәр илдә тимер юл транспорты өлөшө иҡтисади-географик, демографик һәм башҡа факторҙарҙы иҫәпкә алып барлыҡҡа килә.

## Тарихы
Кеше йөктө үҙе тартҡан боронғо тимер юлдар б. э. VI быуатына ҡарай; уның уйлап табыусыһы булып ете аҡыл эйәһенең береһе Периандр һанала. Тимер юлдар Бөйөк Британияла XVIII һәм XIX быуаттарҙа мөһим энергия сығанағы булған пар машинаһын уйлап табыуҙан һуң сәскә ата.

1880-се йылдарҙа беренсе электр поездары, шулай уҡ трамвай һәм тоннель барлыҡҡа килә. 1940-сы йылдарҙан башлап, күпселек илдәрҙә электрлашҡан паровоздарҙы дизель- электр менән алыштыра башлайҙар, был процесс 2000-се йылда тамамлана тиерлек. 1960-сы йылдарҙа Японияла һәм башҡа бер нисә илдә электрлаштырылған юғары тиҙлекле тимер юлдар барлыҡҡа килде.

Тимер юл транспортының үҫеше, кәмеүе һәм тергеҙелеүе тарихын ҡулланылған энергия менән билдәләнгән бер нисә осорға бүлеп була.

Тимерҙән яһалған беренсе юл, ағас рельстар өҫтөнә суйын түшәм рәүешендә, 1768 йылда һалынған. Был яңылыҡ төрлө колея үлсәүҙәренә мөмкинлек бирә. 1790-сы йылдарҙа Бөйөк Британияла тулы тимер рельстар барлыҡҡа килә башлай. 1788 йылда Петрозаводск ҡалаһында Рәсәйҙең беренсе тимер юлы булған «Суйын тәгәрмәсле юл үткәргес» төҙөлә.

Рәсәй Федерацияһында уның бик ҙур биләмәһе һәм тәбиғи үҙенсәлектәре, эшкәртеү предприятиеларында сеймал базаһы алыҫ булған тимер юл транспорты транспорт системаһының нигеҙен тәшкил итә. Барлыҡ транспорт төрҙәренең (торба үткәргестәренән башҡа) йөк әйләнешенең 80 % -тан артығын, алыҫ һәм ҡала яны поездарында дөйөм файҙаланыуҙағы транспорттың пассажирҙар әйләнешенең 40 % тан артығырағын тимер юл бирә.

Рәсәй тимер юлдары — иң ҙур, яҡшы үҫеш алған, динамик һәм һөҙөмтәле эшләп килеүсе система. Илдең тимер юл селтәре 85 мең км-ҙан артыҡ оҙонлоҡҡа эйә

## Әҙәбиәт
* * 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Железная дорога// Большая советская энциклопедия
** Схема Железных дорог Евразии 
** 
**
Николай Өлзей-оол

**Николай Өскеевич Өлзей-оол**  (**Ользей-оол**; ; 1916 йыл, 20 февраль (7 февраль) — 1994) — СССР һәм Рәсәй тыва театр һәм кино актеры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1975), Тыва АССР-ның халыҡ артисы(1964).

## Биографияһы
Николай Өлзей-оол Рәсәйҙә ,1916 йылдың 7 февралендә  Тываның Бай-Тайга кожууны Бай-Тал ауылында мал ҡараусы арат ғаиләһендә тыуған. Ҡыҙыл ҡалаһында мәктәп тамамлаған, алтын приискыларында эшләгән. Ревсмол активисы булған, 1930-сы йылдар башында Бай-Тал арбан советы рәйесе булған (***арбан*** - Тыва һәм Монголияның тарихи административ-берәмеге, ун хужалыҡты берләштерә). 1935 йылда Советтар Союзы коммунистик партияһы сафына кергән. 1936 йылда, Ҡыҙылда В. Кок-оол исемендәге милли музыка-драма театры асылыу менән үк, Өлзей-оол уның труппаһына инә. 1945 йылда урындағы театр студияһын тамамлай.

### Сәхнә ижады
Үҙен драма актеры булараҡ яҡшы яҡтан күрһәтә. Уның театр ролдәре  күп төрлө һәм араларында ил, донъя классикаһы әҫәрҙәре буйынса ла ҡуйылғандары була (мәҫәлән, Железнов («Васса Железнова», Миллер («Мәкер һәм мөхәббәт»)).

Тыва халыҡ йырҙарын оҫта башҡарған. Уның йырҙарынан «Ореховая тайга» иң ныҡ популяр була, уны йыш ҡына радио аша тапшыралар. Милли музыка ҡоралдарында (бызанчи, игил, хомус) уйнай.

Ете фильмда төшкән. Киноэкранда 1959 йылда режиссер Андрей Аполлон төшөргән «Зәңгәр йылға кешеләре» фильмында дебют яһай, ул унда төп ролдәрҙең береһе - Кауай-оол ҡарт ролен башҡара. Был Тыва актёрлары төшөрөлгән беренсе фильм була. Өлзей-Оол ҡатнашлығында кинотаҫмаларҙан иң ҙур уңыш ҡаҙанғаны «Одесса киностудияһы» төшөргән «Что там, за поворотом?» фильмы була, ул 1980 йылда прокатҡа сыҡҡан. Был картина Тыва һуғышсылары иҫтәлегенә һәм быуындар элемтәһенә арналған.

## Ғаиләһе
Улы — Сергей Өлзей-оол музыкант булып китә, «АЯЛГА» төркемендә йырлай, һуңынан В. М. Хәлилов исемендәге Тыва дәүләт филармонияһы менән етәкселек итә.

## Хәтер

* Николай Өлзей-оол исеме Бай-Тайга кожууны Тээли ауылы мәҙәниәт йортона бирелгән.
* Николай Өлзей-оол «XX быуат Тываһының күренекле кешеләре» китабына индерелгән .
* Николай Өлзей-Холдың 100 йыллығына уның хөрмәтенә Тывала кино аҙнаһы үткәрелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1975)
* Тыва АССР-ның халыҡ артисы (1964)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә утыҙ йыл» юбилей миҙалы 
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҡырҡ йыл» юбилей миҙалы

## Сығанаҡтар

* Ользей-Оол Николай Оскеевич // Театральная энциклопедия. Том 6/Глав. ред. П. А. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1967.
** К 100-летию Николая Олзей-оола
** Николай Ользей-оол. Жизнь и роли
** Николай Ользей-Оол

## Иҫкәрмәләр
Бондаренко Михаил Захарович

**Михаил Захарович Бондаренко** (7 (20) октябрь 1913 йыл, Богдановка - 27 июль 1947 йыл) - ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында авиаэскадрильяның 198-се штурм авиация полкы командиры (Үрге баш командованиеның 4-се удар авиация төркөме, Көнбайыш фронт); 198-се штурм авиация полкы штурмы (233-се штурм авиация дивизияһы, 1-се һауа армияһы, Көнбайыш фронт)

## Биографияһы
Михаил Захарович Бондаренко 1913 йылдың 7(20) октябрендә Рәсәй империяһының Полтава губернаһы Богдановка ауылында (хәҙерге Украинаның Киев өлкәһе, Ягодинский районында) тыуған. Милләте буйынса украин . 1927 йылда ауыл мәктәбенең 7 синыфын тамамлай. 

1936 йылдың авгусында Совет армияһында. 1937 йылда ул Харьков хәрби авиация пилот мәктәбен, 1939 йылда  осоусыларҙың Качин хәрби авиация мәктәбен тамамлай. 

1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнашыусы, 148-се истребитель авиация полкының кесе осоусыһы булараҡ, И-153 «Чайка» истребителендә 17 хәрби осош яһай. Һуғыштан һуң Балтик буйы хәрби округының Хәрби-һауа көстәре сафтарында хеҙмәт итә.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Төньяҡ-Көнбайыш фронтының 241 се штурм авиация полкы звеноһы командиры булараҡ, 1941 йылдың июнь-июль айҙарында Прибалтикаға оборона һуғышында ҡатнаша, И-153 истребителендә 25 хәрби осош яһай. 1941 йылдың августында Ил-2 штурмовик уҡыу уҙа. 

1941 йылдың сентябренән 1942 йылдың декабренә тиклем звено, авиаэскадрилья командиры, 198-се штурм авиация полкы штурманы, ә 1942 йылдың декабренән 1943 йылдың ноябренә тиклем 3-се штурм авиация корпусының пилоттар техникаһы буйынса инспектор була. Мәскәү оборонаһында һәм Курск һуғышында ҡатнаша. 

63 бик мөһим осоштарҙы үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 6 июнендәге Указы менән лейтенант Бондаренко Михаил Захар улына Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ " миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә» (No. 581). 

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 24 авгусындағы Указы менән майор Михаил Захарович Бондаренко икенсе Алтын Йондоҙ миҙалы  менән бүләкләнә (No. 7/2). 

Һуғыш ваҡытында барлығы 94 хәрби осош яһай, шул иҫәптән 79 осош штурмовик Ил-2 самолетында 

1943—1946 йылдарҙа Монинолағы Хәрби Көстәр Академияһында уҡый, һуңынан Польшла һөжүм полкы командиры булып Хәрби һауа көстәрендә хеҙмәт итеүен дауам итә. 

1947 йылдың 27 июлендә ул Польша Халыҡ Республикаһының  Олава ҡалаһы янындағы Одра йылғаһында йөҙгәндә һуға батып үлә. Уны Богдановка ауылында ерләйҙәр.

## Бүләктәре

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР) (06.06.1942)
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР) (08.24.1943)
* Ленин ордены (5.12.1941) 
* Ленин ордены (06.06.1942)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (11/06/1941)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (09/23/1942)
* Миҙалдар

## Хәтер

* Геройҙың бронза бюсы тыуған илендә - Киев өлкәһе, Ягодинский районының Богдановка ауылында ҡуйылған.
* Богдановка ауылыныңның бер урамына Бондаренко исеме бирелгән

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Вебер Валериан Николаевич

**Валериан Николаевич Вебер** - (1871 йылдың 14 (26) сентябре, Петербург - 1940 йылдың 20 ғинуары, Ленинград), Рәсәй геологы һәм палеонтологы. 

## Биографияһы
1897 - Санкт-Петербургтағы Тау институтын тамамлай. 

1917-1918 - Геология комитетының беренсе һайланган директоры. 

1920 - Ленинград тау институты профессоры. 

1923 - «Полевая геология» курсын баҫтыра. (Геологик тикшеренеү ысулдары. (Ялан геологияһы), 3 сө баҫма, Л. - М., 1937). 

1925 - бер төркөм фекерҙәш-уҡыусылары менән берлектә таулы Төркөстандың геологик картаһын төҙөй. 

1937 - Геология һәм минералогия фәндәре докторы. 

1939 - РСФСР-ҙың почетлы фән һәм техника эшмәкәре. 

1900 йылдан үлеменә тиклем ул Геология комитетында эшләй (һуңыраҡ Бөтә Рәсәй фәнни тикшеренеүҙәр геологик тикшеренеү институты ). 

Төп хеҙмәттәре Үҙәк Азияның геологик төҙөлөшөн һәм файҙалы ҡаҙылмаларын өйрәнеүгә арналған. Ғалим нефть, арсен, ҡурғаш, күмер һ.б. сығанаҡтарын аса. 

Валериан Николаевичтың Челекен утрауы буйынса монографияһы ҙур әһәмиәткә эйә, ул сейсмолог булараҡ билдәле - Андижан, Ахалкалак һәм Шемаха ер тетрәүҙәрен өйрәнә. 

Валериан Вебер трилобиттар палеонтологияһы буйынса ҙур хеҙмәттәр авторы. 

Валериан Николаевич Вебер Ленинградта 1940 йылдың 20 ғинуарында вафат була. Волков зыяратында ерләнгән 

## Ғаиләһе

* Улы - Вебер, Василий Валерианович (1900-1987) - геолог-.нефтсе.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* *Марковский А.* Валериан Николаевич Вебер // «Записки Всероссийского минералогического общества. Вторая серия». — 1940. — Т. 69. — Вып. 1.
* Вебер, Валериан Николаевич — статья из Большой советской энциклопедии.
Вахитов Наил Шәрәф улы

**Вахитов Наил Шәрәф улы** () (2 ғинуар 1947 йыл)  — совет һәм партия эшмәкәре, «Ишембайнефть» акционер йәмғәиәтенең генераль директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Вахитов Наил Шәрәф улы 1947 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Түбәнге Уҫылы ауылында тыуған. Милләте татар. Юғары белемле. 1970 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған. 1985 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1970 йылда, ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Стәрлетамаҡ районы «Салауат» колхозында баш инженер булып башлай. 1975 йылдан 1979 йылға тиклем Стәрлетамаҡ районы «Первомайск» совхозының директоры булп эшләй. 1979 йылда КПСС-тың Стәрлетамаҡ райкомының икенсе секретары итеп һайлана, 1983 йылдан Стәрлетамаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. 1985 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының партия ойоштороу эше бүлеге мөдире урынбаҫары. 1986 йылда Башҡорт АССР-ы Дәүләт агросәнәғәт комитеты рәйесе урынбаҫары.

1987 — 1991 йылдарҙа КПСС-тың Ишембай ҡала комитетының беренсе секретары.
1991 —1993 йылдарҙа «Ишембайнефть» тәжрибә заводының начальник урынбаҫары.
1993 йылдан «Ишебайнефть» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.

Башҡортостан Республикаһының Юғары Советында Халыҡ депутаттары советы Комиссияһы ағзаһы.. 

Өйләнгән, ике ул үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Гаврилов Михаил Александрович

**Гаврилов Михаил Александрович** (24 ноябрь (11 ноябрь) 1903 йыл — 29 апрель 1979 йыл) — СССР-ҙың ғалим-инженер-электригы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Илдә информатика һәм кибернетика фәндәренә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Техник фәндәр докторы (1946), профессор (1948), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1964). Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Михаил Александрович Гаврилов 1903 йылдың 11 ноябрендә Мәскәүҙә Ҙур театрҙың балет артисы — Александр Митрофанович Гаврилов ғаиләһендә тыуған, әсәһе Елизавета Сергеевна Гаврилова теш табибы була.

1920 йылда |Мәскәүҙең 109-сы хеҙмәт мәктәбен тамамлағас, Юғары тимер юл курсына уҡырға инә, ләкин бер йылдан һуң Мәскәү юғары техник училищеһына (хәҙер Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) күсә һәм уны 1925 йылда «инженер-электрик» һөнәре буйынса тамамлай.

1926—1935 йылдарҙа Гаврилов МОГЭС (1932 йылдан — «Мосэнерго») эксперименталь лабораторияһында инженер-диспетчер, һуңынан — цех башлығы булып эшләй. Бында 1926—1928 йылдарҙа ул СССР-ҙа беренсе телеконтроль системаларын тәҡдим итә һәм ҡулланышҡа индерә. 1932 йылда илебеҙҙәге беренсе телеидара яйланмаһын — энергия системалары өсөн теле-сигнал яһай. Шул уҡ ваҡытта ул төрлө квалификация күтәреү курстарында, шулай уҡ Мәскәү энергетика институтында лекцияләр уҡый, 1934 йылда автоматлаштырыу һәм телемеханика кафедраһын ойоштора һәм етәкләй. 1936—1949 йылдарҙа ситтән тороп уҡыу Политехника институтында уҡытыусы, һуңынан — автоматика һәм телемеханика кафедраһы мөдире булып эшләй. 1938 йылдан техник фәндәр кандидаты.

1936 йылдан алып ғүмеренең аҙағына ҡәҙәр Михаил Александрович Фәндәр академияһында Автоматлаштырыу һәм телемеханика комиссияһында, һуңынан 1939 йылда уның базаһында нигеҙләнгән автоматлаштырыу һәм телемеханика институтында (1969 йылдан — Идара итеү проблемалары институты) эшләй. М. А. Гаврилов тарафынан уның хеҙмәт итеү осоронда 250-нән артыҡ хеҙмәте баҫтырып сығарыла. Беренсеһе, электр селтәрҙәренә бағышланғаны, 1928 йылда, һуңғы хеҙмәттәре, проектлауҙы автоматлаштырыу системаларына бағышланғандары, 1979 йылда баҫтырыла.

Ғалим 1979 йылдың 29 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.

Юрий Веберҙың «Когда приходит ответ» тигән фәнни-популяр китабының баш геройы инженер Мартьяновтың прототибы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены 
* миҙалдар,
* Румыния Республикаһы миҙалы (1969),
* ГДР Фәндәр академияһы миҙалы (1977).

## Сығанаҡтар
* *Амбарцумян А. А.* Михаил Александрович Гаврилов (К 100-летию со дня рождения) // Проблемы управления, 2003, № 4.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гаврилов Михаил Александрович
* Гаврилов Михаил Александрович
* Гаврилов Михаил Александрович Рәсәй Фәндәр академияһы архивы сайтында
Гәрәев Риф Рәхим улы

**Гәрәев Риф Рәхим улы** (; 24 февраль 1938 йыл) — СССР-ҙың партия эшмәкәре,
1985—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Риф Рәхим улы Гәрәев 1938 йылдың 24 февралендә Башҡорт АССР-ының Архангел районы Архангел ауылында тыуған. Милләте башҡорт. Юғары белемле — 1970 йылда Өфө нефть институты тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, Өфө индустриаль техникумын тамамлағас, 31-се треста ташсы булып башлай. Артабан шул уҡ треста бригадир була. 1959—1962 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң шул уҡ треста мастер булып эшләй. 1966 йылда КПСС-тың Өфө ҡала комитетында инструктор, бүлек мөдире була. 1978 йылда «Главбашстрой» начальнигы урынбаҫары вазифаһын биләй.

1985—1991 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары. 1989—1991 йылдарҙа РСФСР Коммунистар партияһы Өфө ҡала комитетының беренсе секретары.

Өфө ҡалаһының Совет районы, 67-се Северо-Посадский һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советына халыҡ депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ» ордены, 
* «Почёт Билдәһе» ордены, 
* миҙалдар. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Вахитов Риф Хәйрулла улы

**Вахитов Риф Хәйрулла улы** () (4 сентябрь 1940 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре,  Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты.

## Биографияһы
Вахитов Риф Хәйрулла улы 1940 йылдың 4 сенябренд Башҡортостандың Салауат районы Арҡауыл ауылында донъяға килгән.
Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле —  1969  йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1976 йылда Свердловск Юғары партия мәҡтәбен тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1958 йылда Арҡауыл МТС-ында токарь булып башлай. 1959 — 1962 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Салауат районы «Һарғамыш» совхозында агроном булып эшләй. КПСС-тың Салауат районы комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1976 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының инструкторы. 1979 йылда Салауат районы советы башҡарма комитетының рәйесе. 1991 йылдан Салауат районында һатып алау һәм ауыл хужалығы продукцияһы сифаты инспекцияһы инспекторы булып эшләй.
Салауат районы 247-се Малаяҙ һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*Человек, воплотивший мечты 
*  12 созыв (БАССР)
Ғәләмшин Ренат Биктимер улы

**Ғәләмшин Ренат Биктимер улы** (; 18 февраль 1949 йыл — 8 ноябрь 2020 йыл) —  ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981—2009 йылдарҙа «Дэмен» хужалығы рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты, Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы. «Башҡортостан удмурттарының республика милли-мәҙәни үҙәге» төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). Кузебай Герд исемендәге Бөтә удмурт милли премияһы лауреаты (2004), Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2009). Саңғы спорты буйынса СССР спорт мастеры, еңел атлетика буйынса мастерлыҡҡа кандидат. 

## Биографияһы
Ренат Биктимер улы Ғәләмшин 1949 йылдың 28 февралендә Башҡорт АССР-ының Тәтешле районы Әрибаш ауылында тыуған. Милләте удмурт. юғары бемемле — 1976 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1965 — 1967 йылдарҙа хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Хеҙмәт юлын, армиянан хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Арибаш урман-техник мәктәбен тамамлағас, райпотребсоюзда водитель булып башлай. Дыуан ауыл хужалығы техникумын тамамлай.

1971 йылда Тәтешле районы  «Социализм» колхозында агроном була. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, 1975 — 1981 йылдарҙа «Урал» колхозының агрономы, баш агрономы һәм рәйесе булып эшләй. 1981 йылдан Тәтешле районының «Демән» колхозы рәйесе

Тәтешле районы  255-се Тәтешле һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

Өйләнгән, ул һәм ҡыҙ үҫтергәндәр.

Ренат Биктимер улы Ғәләмшин оҙайлы һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2020 йылдың 8 ноябрендә  ҡалаһында вафат булды.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ободриттар

**Ободриттар (бодричтар, абодриттар**) — урта быуат славян ҡәбиләләре союзы.

Йәшәү урыны — Эльбаның (Лабе) түбәнге өлөшө, хәҙерге Мекленбургтың көнбайышында, Шлезвиг-Гольштейндың көнсығыш өлөшө һәм хәҙерге Түбәнге Саксонияның төньяҡ-көнсығыш өлөшө, унда древандар йәшәгән.

## Тарихы
VII—XII быуаттарҙа ободриттар союзы ререгтар ҡәбиләһе етәкселегендәге конфедерация була .

«Бавария географы» яҙмаһы буйынса, IX быуат уртаһында ободриттарҙың ҡәбилә берлеге дүрт ҡәбиләнән тора: бодричтар үҙҙәре, вагрҙар (), полабтар (лат. polabi) һәм варндар () .

X быуат аҙағында Велиградты — ободриттар башҡалаһын — немецтар яулап ала һәм Мекленбург тип үҙгәртә. Ғәрәп авторы Ибраһим ибн Яҡуб әҫәрендә 965 йылда ул телгә алына . Замандаштары һүрәтләүе буйынса, Велиград (лат. Magnopolis) әйләнәһе 20 саҡрым самаһы була

Вагрҙарҙың баш ҡалаһы Старгард була, яулап алынғандан һуң Ольденбург тип үҙгәртелә, полабтарҙың баш ҡалаһы Ратибор Ратценбург булып китә .

Төрлө ваҡытта башҡа конфедераттар: глиняндар, смолиндар, древандар һ.б. ингән була .

Мөһим йәшәгән урындары: Елово, Зверин, Дубин (Висмар ҡултығы янындағы Зверин күле ярында).

IX быуатҡа ободрит халҡы араһында социаль айырымланыу арта бара, уның феодаль элитаһы барлыҡҡа килә, улар немец дворяндарынан матди мәҙәниәтте ала. Беренсе булып 821 йылда кенәз Славомир христиан динен ҡабул иткән булған, әммә һыуға сумдырылыу һуңыраҡ, XII быуатта ғына булған.

## Ассимиляция
XII быуатта, немецдар менән күп һәм оҙаҡ барған һуғыштарҙан һуң, Изге Рим империяһы менән ҡушылалар. Славян ерҙәрендә күп төрлө уделдар ойошторолған. Шул иҫәптән Мекленбург маркаһы менән 1918 йылға тиклем славян кенәз Никлот тоҡомдары идара итә. Был ерҙәрҙе империяға ҡушҡандан һуң, христианлаштырыу һәм әкренләп «немецлаштырыу» башлана.

Полаб славян теле әкренләп, бигерәк тә рәсми эш яҙмаһы немец телендә булыуҙы талап иткән ҡалаларҙа, немец теленә алыштырыла. Полаб теле ҡайһы бер социаль һәм профессиональ маргиналь төркөмдәрҙәге ҡалаларҙа ҡала, мәҫәлән, балыҡсылар араһында осрай. Рюген утрауында полабиан диалекты XV быуатта юҡҡа сыға, Вендланд төбәгендә древан-полаб диалекты XIX быуат башына тиклем һаҡланған булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ободриты//Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 18-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*
Гаврилюк Александр Акимович

**Александр Акимович Гаврилюк** (1911 йылдың 10(23) апреле, Заболотье ауылы, Бельский өйәҙе, Седлецк губернаһы, Рәсәй империяһы, хәҙер Польша, — 1941 йылдың 22 июнендә, Львов, Украина ССР-ы) — Украина яҙыусыһы — коммунист һәм публицист.

## Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Көнбайыш Беларуссия һәм Көнбайыш Украина ерҙәрендәге коммунистик подпольела актив ҡатнашыусы. 1929 йылда ул Көнбайыш Беларуссияның Коммунистар партияһына керә, уның өйәҙ комитеты секретары була.

Ул Львовтағы Украина Коммунисттар партияһы Үҙәк Комитетының йәшерен гәзитендә эшләй. Көнбайыш Украина пролетар яҙыусылары «Горно» төркөмө ағзаһы була, улар араһында яҙыусылар Ярослав Галан һәм Степан Тудор була. 1936 йылда Львовта мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең антифашистар конгресын ойошторусыларҙың һәм катнашыусыларҙың береһе.

1929 — 1939 йылдарҙа ул 14 тапҡыр Польша полицияһы тарафынан ҡулға алына, ике тапҡыр Береза-Картузская концлагерендә була, һәм 1939 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл Армия тарафынан азат ителә.

Ул әҙәби эшсәнлеген 1929 йылда башлай. Александр Гаврилюктың «Воспоминания политзаключенного» тигән беренсе шиғыры төрмәлә яҙылған (һуңыраҡ шиғыр һүҙҙәре популяр революцион йыр тексы булып китә). «Львов» (1939) поэмаһында ул 1936 йылда Львовтағы эшселәр хәрәкәтен сағылдыра. Украин милләтселәренә ҡаршы «Паны и панычи над „Кобзарём“»" брошюраһы авторы (1936 йылда баҫтырылған). Үҙенең «Песня из Березы» поэмаһында (1937) һәм «Береза» повесында (1941) ул концлагерь тотҡондары көрәшен һүрәтләй.

Ул шулай уҡ публицист һәм әҙәбиәт белгесе булараҡ та билдәле («Пальцы на горле», «Учимся понимать и воспринимать поэзию» мәҡәләләре һ.б.).

1940 йылдан — Украина совет яҙыусылары Союзы ағзаһы, Әҙәбиәт Фондының Львов бүлеге директоры.

Львовта Бөйөк Ватан һуғышының беренсе көнөндә Степан Тудор менән бергә немец һауа бомбаһы осраҡлы эләгеүҙән үлә. 1957 йылда Киевта урамға уның хөрмәтенә исеме бирелә. Элегерәк Львовта бер урам А. Гаврилюк исеме менән аталған була (хәҙер ул үҙгәртелгән).

Лычак зыяратында С. Тудор менән бер ҡәберҙә ерләнгән.

## Әҫәрҙәре
* Гаврилюк О. Поезії. — Киев, 1941;
* Вибране. — Киев, 1955;
* Песни из Березы. — М., 1954.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Большая советская энциклопедия.
* «Вулиці Києва, Довідник» УЕ, Київ — 1995.
Йозеф Кайнц

**Йозеф Игнац Кайнц** (; ,  — , ) — XIX–XX быуаттар сигендә Германия һәм Австрияның иң билдәле актёрҙарҙың береһе.

## Тормошо һәм ижады
Йозеф Кайнц тимер юл хеҙмәткәре, элекке  актёр ғаиләһендә тыуған. 15 йәшендә үк ул беренсе тапҡыр сәхнәгә сыға. Ул профессиональ актёрлыҡ карьераһын Венала башлай. Шуның менән бергә ул бер нисә йыл Германияның  провинция театрҙарында эшләй. 1878 йылда Л. Кронының Менингит театрының популяр труппаһына ҡушыла. Бында ул бер нисә ҡыҙыҡлы роль уйнай, улар араһында Генрих фон Клеистың шул уҡ исемдәге пьесала принц Гамбург роле. 1880 йылдарҙа Мюнхенла, унан һуң Берлинда сығыш яһай. 

Берлинда үткән йылдар  Йозеф Кайнцтың ижад карьераһында иң яҡшыһы була. Башта Ирекле Сәхнәлә, һуңынан Л'Арронждың Дойче театрында, һуңынан Отто Брамда эшләй, Кайнц классик материалға нигеҙләнгән иҫ киткес образдар галереяһын булдыра — Мольерҙың Тартюф һәм Альцесты, Шиллерҙың "Юлбаҫарҙар" әҫәренән Фердинанд һәм Франц Моор, Шекспирҙың "Король Лир" драмаһынан клоун, Ромео, Гауптман драмаһында оҫта Генрих һәм туҡыусы  Беккер. Ибсендың «Өрәктәр» әҫәренән Освальдты 1894 йылда Брауншвейгта, һуңынан 1903 йылда Вена Бургтетарында уйнай. Уның актёрлыҡ оҫталығының иң юғары нөктәһе Гамлет ролен башҡарыу ине (беренсе тапҡыр 1891 йылда). Мастер үҙ уйыны менән Шекспир образын кешелеклерәк, ябайыраҡ итә: уның Гамлеты ҡулдарын кеҫәлә тота, өҫтәлдә ултыра, ә атаҡлы «Булырға йә булмаҫҡа» монологын баҡсалағы эскәмйәгә ятып әйтә. 

Бурттетарҙа беренсе актёр булып, ғүмеренең аҙағында Кайнц Венаға ҡайта. Бында ул беренсе булып Александр Мессиҙың һәләтен аса һәм уға сәхнәлә үҙен күрһәтергә булыша. Йозеф Кайнц 1910 йылда Венала вафат була
Файл:Josef Kainz 1900.jpg|механизмда һ. б. | Йозеф Ҡайт. 1900


## Хәтер

* Австрияла Кайнцтың театр миҙалы бар, уның менән иң яҡшы башҡарыусыларҙы  бүләкләйҙәр.
* Лукино Висконтиның «Людвиг» фильмында Кайнц ролен Фолькер Бонет башҡарған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* История зарубежной театра. — С. 2. — , 1984.

## Һылтанмалар

*
Любушкин Виктор Васильевич

**Любушкин Виктор Васильевич** (23 октябрь 1913 йыл — 1 февраль 1983 йыл) — СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының 3—6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Виктор Васильевич Любушкин 1913 йылдың 23 октябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Айҙарәле приискыһы ҡасабаһында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Кваркен районы Айҙарәле ҡасабаһы) тыуған. 1936 йылда Баймаҡ тау‑металлургия техникумын тамамлаған. 1931 йылдан алып — геология разведка идаралығының (Баймаҡ эшселәр ҡасабаһы) быраулау мастеры, 1936 йылдан Сибай руднигына күсә, унда тау эштәре мөдире, шахта идаралығының техник етәксеһе була. 1942 йылда ҡабаттан Баймаҡҡа ҡайта, ВКП(б)‑ның Баймаҡ район комитетында ‑ инструктор, 1943 йылда — райком секретары. 1948 йылдан — ВКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире. 1955 йылда Сибайға ҡайтарыла — КПСС Сибай ҡала комитетының 1‑се секретары итеп һайлана. 1961 йылдан башлап Башҡортостан совнархозының (ХХС), 1963 йылдан — Урта Волга совнархозының Төҫлө металлургия идаралығы начальнгигы. 1966—1974 йылдарҙа — Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты директоры.

Любушкин В. В. етәкселегендә БАССР‑ҙың *алтын табыу сәнәғәте*, Баймаҡ рудник идаралығы, *Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комбинаты*, *Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты* үҫеш ала.

Башҡорт АССР-ының 3—6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты була.

Учалы ҡалаһында 1983 йылдың 1 февралендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1956);
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949, 1971);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1970);
* ике «Почёт Билдәһе» ордены (1961, 1966).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Любушкин 
*
Вахитов Шамил Хөснулла улы

**Вахитов Шамил Хөснулла улы** (; 4 февраль 1954 йыл) — ауыл хужалығы, партия, муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1992 йылдан Мәләүез районы хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә үҙенең өсөнсө сессияһында Республиканың дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Йәштәр эштәре, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Шамил Хөснулла улы Вахитов 1954 йылдың 4 февралендә Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы Ергән ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1981 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

1969—1973 йылдарҙа Стәрлетамаҡ зоотехник-ветеринария техникумында уҡый, уны тамамлағас, Совет Армияһына саҡырыла. Хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, 1975—1985 йылдарҙа Мәләүез районының СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхозында эшләй.

1985—1986 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез район комитетының икенсе секретары; 1989—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мәләүез районы Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992 йылдан Мәләүез районы хаимиәте башлығы.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы.

Мәләүез районы 236-сы Воскресенск һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
* Человек, воплотивший мечты 
*  12 созыв (БАССР)

‎
Вилданов Әхмәт Шафиҡ улы

**Вилданов Әхмәт Шафиҡ улы** (; 26 февраль 1932 йыл — 9 июль 2016 йыл) — төҙөлөш тармағы эшмәкәре. 1993—1997 йылдарҙа «Баштрансстрой» дәүләт берекмәһенең  генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының Төҙөүселәр союзын ойоштороусы һәм 1995—2004 йылдарҙа уның тәүге пезиденты. Рәсәйҙең  һәм Башҡорт АССР-ының (1983) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Әхмәт Шафиҡ улы Вилданов 1932 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ы Бүздәк районы Боғаҙы ауылында тыуған
Башҡорт, юғары белемле — 1979 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын, 1954 йылда Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас башлай. 1954 йылдан 1981 йылға тиклем төҙөүселәр бригадиры булып эшләй. Артабан төҙөлөштә прораб, төҙөлөш-монтаж поезы начальнигы булып эшләй. Харьков юл төҙөлөшө техникумын тамамлай.

1981—1983 йылдарҙа «Уфимтрансстрой» тресының идарасы урынбаҫары.

1992 йылдан «Уфимтрансстрой» тресының генераль директоры.

1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Сәнәғәт, энергетика, элемтә информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы» ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* Башҡорт АССР-ының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
* Видные деятели строительной индустрии Башкортостана: Ахмет Вильданов (К 85-летию со дня рождения). Сайт городы Бугульмы, 26.02.2017
Эдуар Колонн

**Эдуар Колонн** (  ; 23 июль 1838, Бордо - 28 март 1910, Париж ) - француз дирижёры һәм скрипкасыһы .

## Биографияһы

Нәҫелдән музыкант, Колонн Париж консерваторияһына 1856 йылда скрипка һәм композиция класстары буйынса уҡырға инә. Әммә  1858 йылда ул Париж Гранд операһы театры оркестрына беренсе скрипка булараҡ саҡырыла. Тиҙҙән  Колонн шулай уҡ танылған  Ламурё квартетында икенсе скрипка урынын ала - уның беренсе скрипкасыһы Шарль Ламурё Колонн менән бергә эшләгән оҙайлы йылдарында көнәркәш була,  бигерәк тә икеһе лә, Колонн менән Ламурё, үҙ оркестрҙары ойошторған ваҡытта. 

1873 йылдың мартында Колонн Париждағы «Одеон» театрында Сезар Франктың «Искупление» премьераһы менән үҙенең йәкшәмбе концерттарының беренсе миҙгелен аса. Шул уҡ йылдың ноябрендә Колонн был концерттарҙы алып барыу өсөн үҙ оркестрын ойоштора. Колонндың концерттары, иң беренсе сиратта, һуңғы француз музыкаһын пропагандалай: Массенет, Лало, Бизе, Берлиоз, Равел һәм башҡалар. Колонн шулай уҡ рус музыкаһы менән ҡыҙыҡһына, бер нисә тапҡыр Санкт-Петербургта, шул иҫәптән 1894 йылда Бәләкәй театрҙа тамаша биргән Француз операһы менән дә гастролдәрҙә була. 1892 йылда Колоннды Опера оркестры менән етәкселек итергә саҡыралар, ләкин ул бер мәл генә етәкселек итә, унан һуң бөтә иғтибарын үҙ оркестрына йүнәлтә. 

Колонн XIX быуаттың иң ҙур француз дирижёрҙарының береһе һанала. Ул оркестрҙын ҡаты, ҡәтғи тиерлек етәксеһе данын ҡалдыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Эдуард Колон.
Гагаринский Юрий Владимирович

**Гагаринский Юрий Владимирович** (16 февраль 1915 йыл, Полтава губернаһы Гадячский өйәҙенең Петровка ауылы — 22 ғинуар 1976 йыл, Владивосток) — СССР-ҙың ғалим-химигы. Химия фәндәре докторы (1964), профессор (1967), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1970).

## Биографияһы
Юрий Владимирович Гагаринский ауыл табибының улы (ғаиләлә бишенсе бала, әсәһе уны 48 йәшендә тыуҙырған). Атаһы үлгәс, Мәскәүгә күсенә, ул ваҡытта оло ағайҙары һәм һеңлеләре унда йәшәгән була.

1937 йылда Мәскәү дәүләт университетының химия факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай. Аспирантураға уҡырға керергә йыйына, ләкин анкетала ағайының Аҡ Армияла хеҙмәт иткәнен, һуңынан Болгарияға күсенеүен күрһәтеү сәбәпле, ул комсомолдан ҡыуыла.

Калинин өлкәһенең Редкино ауылындағы урта мәктәптә математика һәм физика уҡытыусыһы (1937—1939), Клин яһалма сүс заводында смена инженеры (1939—1941) булып эшләй.

1941—1946 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, һуңғы хәрби дәрәжәһе подполковник, армияның химия бүлеге начальнигы. Демобилизациянан һуң ул Мәскәү дәүләт университетының термохимия кафедраһында ғилми хеҙмәткәр була.

1947—1961 йылдарҙа ул СССР химия сәнәғәтенең «ябыҡ» ғилми тикшеренеү институтында эшләй. Атом проектында ҡатнашыусы, ул уран, полоний, тритий һәм башҡа радиоактив элементтарҙың химияһы һәм технологияһы мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уран фторидтары етештереү өсөн химия һәм технология темаһы уның кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларының, һуңынан Л. А. Репин менән бергә яҙылған «Тетрафторид урана» монографияһының нигеҙен тәшкил итә.

1961 йылда ул Новосибирскиға күсенә, СССР Фәндәр академияһы Себер филиалының Органик булмаған химия институты ғилми хеҙмәткәре, уран һәм торий химияһы лабораторияһын етәкләй. 1966 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш филиалының Химия бүлегендә, ул уның етәкселегендә 1970 йылда Алыҫ Көнсығыш ғилми үҙәгенә үҙгәртелә.

Химия фәндәре докторы (1964). Профессор (1967). СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1970) .

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: галогенидтар, оксидтар һәм башҡа уран ҡушылмаларының термодинамик үҙенсәлектәре, органик булмаған ҡушылмаларҙың кристаллик структуралары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944),
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Юрий Владимирович Гагаринский — советский химик-неорганик, член-корреспондент АН СССР (с 1970).
* Летопись Московского университета. Гагаринский Юрий Владимирович
Бурма Александр Иванович

**Бурма Александр Иванович** (4 март 1930 йыл — 22 август 1995 йыл) — партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1970—1985 йылдарҙа КПСС-тың Октябрьский, 1985—1989 йылдарҙам Стәрлетамаҡ ҡала комитеттарының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 8—11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм Президиумы ағзаһы, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Халыҡтар Дуҫлығы һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Октябрьский ҡалаһының почетлы гражданы (1985).

## Биографияһы
Александр Иванович Бурма 1930 йылдың 4 мартында Ырымбур өлкәһе Аҡбулаҡ районы Яңы Одесса ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1941—1945 йылдарҙа, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, А. И. Бурма өлкәндәр менән бер рәттән, колхоз баҫыуҙарында эшләй һәм өй хужалығында әсәһенә ярҙам итә. Атаһы һуғышта булғанға күрә, ғаилә мәшәҡәттәре тулыһынса үҫмер елкәһенә төшә.

1948—1953 йылдарҙа Ленинград тау институтында белем ала. 1953 йылдан алып 1959 йылға тиклем нефть сығарыу сәнәғәтендә төрлө етәксе вазифаларҙа эшләй: «Башнефть» производство берекмәһе энергетик идаралығының өлкән инженеры, «Октябрьскнефть» нефть прромыслаһы идарылығы начальнигы һәм «Башэнергонефть» махсус төҙөлөш-монтаж идаралығы начальнигы.

1959 йылда ВНИИнефть Октябрьский филиалы етәксеһе итеп тәғәйенләнә, әлеге вазифала 1969 йылға тиклем эшләй. А. И. Бурманың туранан-тура ҡатнашлығында һәм етәкселегендә яңы перспектив автоматика, ҡоралмалар һәм күҙәтеү приборҙар системалары һәм саралар төрҙәре булдырыла.

1969 йылдан алып партия эшенә күсә. 15 йыл дауамында, 1970 йылдан алып 1985 йылға тиклем, КПСС-тың Октябрьский ҡала комитетының беренсе секретары була, уның туранан-тура етәкселеге аҫтында яңы предприятиелар барлыҡҡа килә, мәҫәлән: Октябрьский Түбән вольтлы электр аппаратураһы заводы, «Автоприбор» һәм «Блокжилкомплект» производство берекмәләре, сәнәғәт үҫешә, социаль һәм торлаҡ төҙөлөшө фонды алып барыла, ғилми, мәҙәни һәм спорт йүнәлешендәге объекттар күтәрелә.

1985−1989 йылдарҙа А. И. Бурма — КПСС-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитетының беренсе секретары. 1989 йылда сит илгә командировкаға Йеменға ебәрелә, унан ҡайтҡандан һуң, ул Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводында кәңәшсе булып эшләй

Төп эшмәкәрлегенән тыш, А. И. Бурма  Башҡорт АССР-ы Юғары Советының (8, 9-сы, 10-сы һәм 11 саҡырылыш)  депутаты һәм Президиумы ағзаһы итеп һайлана), КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана.

1985 йылдың 3 ғинуарында «Октябрьский ҡалаһы үҫешенә ҙур ҡаҙаныштар индергән өсөн» А. И. Бурмаға «Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә

1995 йылдың 22 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы (1985)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Почётные граждане города Октябрьского* / Сост.: И. С. Комендантов, Н. И. Пентегов, ред.: Н. И. Пентегов. Октябрьский информационный центр — филиал ГУП РБ Издательский дом «Республика Башкортостан», 2017 г. — 207 с. — С.68-69