open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анцуб заводы

**Анцуб (шулай уҡ Тряпицын, Кукмор) баҡыр иретеү заводы** — 1730 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1728 йылда) Ҡазан даруғаһы Байлар улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Анцуб йылғаһы буйында (Кама йылғаһы бассейны) крәҫтиән И. В. Тряпицын, сауҙагәр Г. һәм К.Вяземскийҙар баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һала. Завод 1743 йылға тиклем эшләй.

## Тарихы
Заводҡа И. В Тряпицын улы Д. И. Тряпицын менән бергә нигеҙ һала. 1732 йылда тол ҡалған  заводты Г. М. Вяземскийға һәм уның улы К. Г. Вяземскийға һата. 1734 йылдан 1735 йылға тиклем завод Вяземскийҙарҙың һәм Сембер сауҙагәре Г. И. Глазовтың уртаҡ милке була. 1735 йылдың 27 ноябрендә заводты 1100 һумға Вяземскийҙарҙан Ҡазан сауҙагәре С. Е. Иноземцев һатып ала. 1738 йылдан заводтың сирек өлөшөн Семен Еремеевичтың ҡәрҙәше Петр Еремеевич биләй.

Заводтың ике баҡыр иретеү мейесе һәм бер гармахер горны була. Унда күберәк ирекле ялланма эшселәр эшләй.

Завод эшләгән дәүерҙә унда бөтәһе 6873 бот саф баҡыр иретелә (йылына 200—1300 бот).

1733—34 йылдарҙа завод эшләмәй, 1743 йылда бөтөнләй ябыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Авторы-составители: Е. Г. Неклюдов, Е. Ю. Рукосуев, Е. А. Курлаев, В. П. Микитюк. Предприниматели Урала XVII — начала XX в. Справочник. Выпуск 1. Уральские горнозаводчики / отв. ред. Г. Е. Корнилов. — Екатеринбург: УрО РАН, 2013. — 128 с. — 500 экз. — .
* Павленко Н. И. История металлургии в России XVIII века: Заводы и заводовладельцы / отв. ред. А. А. Новосельский. — М.: Изд-во АН СССР, 1962. — 566 с. — 2000 экз.

## Һылтанмалар
* Анцуб заводы // Башҡорт энциклопедияһы
Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы

**Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы** (10 сентябрь 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, контр‑адмирал (1999). Юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Хәрби фәндәр докторы (1996), профессор (1997).

## Биографияһы
Батыргәрәй (Батыр) Сәлим улы Зөлҡәрнәев 1949 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Хоҙайбирҙин ауылында тыуған.

Стәрлетамаҡ районы Ҡырмыҫҡалы урта мәктәбендә белем ала.

1971 йылда Әзербайжан ССР-ы Баҡыла С. М. Киров исемендәге Каспий юғары хәрби‑диңгеҙ училищеһын бөткән.

1971 йылдан СССР Төньяҡ хәрби‑диңгеҙ флотынының һыу аҫты атом кәмәләрендә хеҙмәт итә, төрлө командир вазифаларын үтәй — электр навигацион төркөм командиры, штурман хәрби часы командиры, командир ярҙамсыһы була.

1977—1978 йылдарҙа Хәрби-диңгеҙ флотының юғары махсус офицер класстарында уҡый. 1978 йылдан Төньяҡ хәрби-диңгеҙ флотының һыу аҫты кәмәһендә командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.

1981—1983 йылдарҙа — крейсер атом ракета һыу аҫты кәмәһе командиры.

1985 йылда Ленинград ҡалаһында Гречко исемендәге Хәрби‑диңгеҙ академияһын тамамлай. 1985 йылдан Хәрби‑диңгеҙ академияһында уҡыта, һыу аҫты кәмәләре тактикаһы кафедраһы адъюнкты итеп тәғәйенләнә. 1988 йылда адъюнктураны бөтә һәм хәрби фәндәр кандидаты дәрәжәһен алыуға диссертация яҡлай, кафедрала уҡытыусы, ә 1990 йылда — өлкән уҡытыусы вазифаһын ала.

1992 йылдан Рәсәй Федерацияһы хәрби‑диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. 1996 йылда «хәрби фәндәр докторы» дәрәжәһен алыуға диссертация яҡлай. 1997 йылда кафедра профессоры ғилми исемен ала.

1997 йылдан Рәсәй Федерацияһы Оборона советында референт вазифаһын башҡара.

1998 йылда Мәскәүҙә Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре Генераль штабының Хәрби академияһының Юғары академик курстарын тамамлай.

1998 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Именлек советы аппаратында хәрби инспектор булып хеҙмәт итә.

2003 йылдан — Рәсәй Транспорт министрлығының «Росморпорт» предприятиеһының генераль директор урынбаҫары.

2006—2012 йылдарҙа Мәскәүҙә «Росатом» Дәүләт корпорацияһының «Атомспецтранс» ЯСЙ директоры урынбаҫары вазифаһын үтәй.

Ленинград (Санкт-Петербург) ҡалаһының Диңгеҙ буйы районының халыҡ депутаты була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре башлыса хәрби‑диңгеҙ флоты тарихына арналған. Батырәрәй Зөлҡәрнәев яҡынса 100 фәнни хеҙмәт (шул иҫәптән уҡыу әсбаптары һәм китаптары), 33 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һә башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1982),
* Батырлыҡ ордены (2001),
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Зөлҡәрнәев

**Зөлҡәрнәев** — фамилия.

* Зөлҡәрнәев Артур Валерий улы (9 июнь 1995) — спортсы, билбау көрәше һәм милли көрәш менән шөғөлләнеүсе. 
* Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы (10 сентябрь 1949) — СССР һәм Рәсәй хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы.
* Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы (1905—1982) — тәржемәсе, журналист.
* Зөлҡәрнәев Имамғәли Мөхәммәтдин улы (Али Карнай; 1904—1943) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 
* Зөлҡәрнәев Нурфәйез Абдулла улы (1910 — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы,
----
* Зөлҡәрнәева Шәүлиә Ниғмәт ҡыҙы (Шәүлиә Алкинская; 16 май 1946) — яҙыусы, шағир, журналист.
Хоҙайбирҙин

**Хоҙайбирҙин** — фамилия.

* Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы (1896—1924) — Башҡортостандың партия һәм дәүләт эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы.
----
* Хоҙайбирҙина Тамара Шәһит ҡыҙы (1923—1998) — балет артисы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хоҙайбирҙин (ауыл) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл.
* Хоҙайбирҙин (Белорет районы) — юҡҡа сыҡҡан ауыл.
* Хоҙайбирҙе (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ҡасаба.
Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы

**Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы** (1995 йылдан), **Киров исемендәге колхоздың Хәрби һәм Хеҙмәт даны музейы** (1988—1995) — музей. Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Яңы Мораптал ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Музей 1988 йылда Киров колхозының Хәрби һәм Хеҙмәт даны музейы исемендә асыла. Беренсе директоры Разиҡ Садыҡ улы Әбделмәнов — хеҙмәт ветераны, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Мораптал ауыл Советы башҡарма комитеты рәйәсе. Музей Киров колхозы ҡарамағында була. Колхоз рәйесе Р. Ф. Абудуллин ҙур ярҙам күрһәтә.

1995 йылда Ғәзиз Әлмөхәмәтовтың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы музейға күренекле башҡорт йырсыһының исеме бирелә. Музей Башҡортостан Республикаһы Милли музейы филиалы статусын ала.

2006 йылда музей Көйөргәҙе районы Мораптал аулы Советы ауыл биләмәһе ҡарамағындағы үҙ аллы юридик шәхес итеп теркәлә. Директоры Ниғмәтуллина Әлфирә Салауат ҡыҙы.

### Музей директорҙары
* 1988—1991 — Разиҡ Садыҡ улы Әбделмәнов
* 1991—1992 — Радик Сәмиғулла улы Ағишев
* 1992—2000 — Рәүеф Абдулла улы Әбдрәшитов
* 2000—2008 — Лилиә Хәниф ҡыҙы Хисаметдинова (декрет ялы ваҡытында Рәйфә Ильяс ҡыҙы Абдуллина (2002—2004))
* 2008 йылдан Әлфирә Салауат ҡыҙы Ниғмәтуллина (декрет ялы ваҡытында Гөлназ Финират ҡыҙы Хәмитова (2013—2015))

## Музей фонды
Һуңғы билдәле мәғлүмәттәр буйынса Музей фондында 1700-ҙән күберәк экспонат иҫәпләнә.  Экспонттар өс тематик күргәҙмә залында урынлашҡан. 

1-се зал — Ғәзиз Әлмөхәмәтовҡа бағышланған. Йырсы (лирик тенор), композитор, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. Тәүгеләрҙән булып «Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы» (1929) исеменә лайыҡ булыусы, башҡорт һәм татар профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Сәйәси золом ҡорбаны. Ғәзиз Сәлих (Мөхәмәтсәлих) улы Әлмөхәмәтов 1895 йылдың 29 октябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы) Иҫке Мораптал ауылында тыуған. Залда Ғәзиз Әлмөхәмәтовтың тулы һынлы портреты, туғандарының һәм бергә эшләгән иптәштәренең фоторәсемдәре, опера афишалары һәм нота дәфтәрҙәре ҡуйылған.

2-се зал — Хәрби һәм Хеҙмәт даны залы. Йырсы Ғәзиз Әлмөхәмәтов, Советтар Союзы Геройы Морат Ғәлләм улы Ҡужаҡов, башҡорт шағиры, прозаик, драматург Баязит Бикбай, Киров исемендәге колхозы рәйесе Әфтәх Ғәти улы Ишмаев тураһында экспонаттар, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы ауылдаштар, хеҙмәт алдынғылары тураһыда мәғлүмәттәр ҡуйылған. 

3-сө зал — этнография залы. Был залда тарихи ҡомартҡылар, боронғо тәңкәләр, төрле республикаларҙың аҡсалары, ғәрәп яҙмаҙындағы китаптар, көнкүреш һәм хужалыҡ кәрәк–яраҡтары, төҙөлөш материаллары, туҡыу станогы һәм һуғылған балаҫтар, һөлгөләр, быйма баҫыу ҡулайламалары бар. Был залда интерактив күргәҙмә эшләй.

## Галерея

Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы.jpg|Яңы Морапталда Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы
Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы экспонаттары.jpg|Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы экспонаттары


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Вконтанкте» социаль селтәрендә Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы сәхифәһе
* Көйөргәҙе районының мәҙәниәт бүлеге сайтында Ғәзиз Әлмөхәмәтов музейы тураһында белешмә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Алексеевка (совхоз)

**«Алексеевка» совхозы** — Башҡортостанда һәм Рәсәйҙә эре йылытма хужалыҡтарының береһе. Башҡортостан Республикаһының Өфө районында урынлашҡан, үҙәк усадьбаһы —  Алексеевка ауылы. Башҡортостандың Кушнаренко, Ҡалтасы һәм Яңауыл райондарында структур подразделениелары бар.

Генераль директоры — Низаметдинов Рәмзил Рауил улы.

## Тарихы
«Алексеевка» совхозы 1990 йылда Башҡорт АССР-ы Өфө районындағы «Өфө» йылытма комбинаты базаһында барлыҡҡа килә.

1998 йылда дәүләт унитар ауыл хужалығы предприятиеһы статусын ала (ДУАХП).

90‑сы йылдарҙа хужалыҡта помидорҙы сорттарға айырыу механизациялана,  һуған һаҡлағыстағы технологик процестар автоматлаштырыла. 1998 йылда 7 гектар йылытма тамсы ысулы менән һуғарыла башлай, йылытмаларҙың 7,5 гектарында Башҡортостанда тәүге тапҡыр үҫемлектәрҙе өҫтәмә яҡтыртыу системаһы ҡулланыуға индерелә. 

## Эшмәкәрлеге
«Алексеевка» совхозы япма аҫтындағы грунтта йыл әйләнәһенә йәшелсә етештереү менән шөғөлләнә. Совхоздың составына йылытма комбинаты, йәшелсәләрҙе ҡабул итеү, һаҡлау һәм төрөү комплексы, һөтсөлөк‑тоҡомсолоҡ фермаһы, сусҡасылыҡ комплексы инә, һөт эшкәртеү, сусҡа ите етештереү, туҡмас етештереү цехтары; био-, агрохимия лабораторияһы, иңкеш лабораторияһы эшләй http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/684-alekseevka-sovkhozy-duakhp. 

Хужалыҡ эшмәкәрлеге йүнәлештәренең береһе булып малсылыҡ тора. Һыйыр малы 3000 баш тәшкил итә.  Милли проект сиктәрендә ҡара-сыбар голштин-фриз тоҡомло мал һатып алына, был тоҡомло малдар һөт продукцияһы биреү йәһәтенән юғары генетик потенциалға эйә. Совхоздың үҙ  сауҙа селтәре бар (яҡынса 35 магазин).

2010 йылға ҡарата совхозда эшләүселәр һаны 1407 булған. Совхоздың һөрөнтө ерҙәренең күләме — 3895 гектар; йылытма комбинатыныҡы — 35,4 гектар. 

Совхоз йәшелсә, картуф, иген үҫтерә, малсылыҡ продукттары етештерә.  Продукцияһы Башҡортостанда һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә һатыла.

## Социаль яуаплылыҡ
Үҙ хеҙмәткәрҙәре өсөн торлаҡ һатып алыуҙа ярҙам күрһәтеү буйынса торлаҡ программаһын ғәмәлгә ашырыуҙа ҡатнаша.

## Наградалары
«Алексеевка» совхозының продукцияһы Мәскәүҙә (2001, 2002, 2003), Өфөлә (2004) үткән Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара агросәнәғәт күргәҙмәләрендә алтын, көмөш һәм бронза миҙалдарға лайыҡ булған, дипломдар менән билдәләнгән.

## Һылтанмалар

* Компанияның рәсми сайты
* 
*
Ағиҙел тулҡындары (опера)

**Ағиҙел тулҡындары** — 1969 йылда композитор Заһир Исмәғилев Мостай Кәрим либреттоһына яҙған башҡорт операһы.

Заһир Исмәғилевтың «Ағиҙел тулҡындары» (тәүге исеме — «Гөлзифа» (1967) беренсе башҡорт лирик операһы 4 күренештән тора.

«Ағиҙел тулҡындарының» премьераһы 1972 йылдың 24 февралендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры (ГТОиБ) сәхнәһендә үтә. Уның музыкаль етәксеһе һәм дирижеры — Г. Х. Моталов, ҡуйыусы-режиссеры — Р. А. Вәлиуллин, балетмейстеры — Ф. М. Саттаров, хормейстеры Л. Х. Исхаҡова була.

Операла төп партияларҙы: С. К. Ғәлимова (Гөлзифа), Н. З. Әбдиев (Зәйнулла), Мәғәфүр Хисмәтуллин (Ғәйнулла), Т. Ф. Сәғитов (Вадим) башҡара.

## Сюжеты
«Ағиҙел тулҡындары» әҫәре композитор тарафынан рус опера классикаһы традицияларында яҙыла.

Күренеш XX быуаттың 60-сы йылдарында бара. Сюжеты әхлаҡи йәһәттән саф һәм таҙа күңелле Гөлзифа менән уның һөйгән егете — үҙен генә яратыусы Зәйнулла араһындағы низағҡа ҡоролған. Геройҙарҙың мөнәсәбәттәре Гөлзифаның һәләк булыуына килтерә. Операла ауыл көнкүреше һәм тәбиғәт күренештәре ҡулланылған.

Әҫәргә музыка башҡорт халыҡ йырҙарының милли колориты (оҙон, ҡыҫҡа көй, таҡмаҡ) ҡулланып яҙылған.

## Наградалары
1973 йылда «Ағиҙел тулҡындары» операһы өсөн композитор Заһир Исмәғилев РСФСР-ҙың М. И. Глинка исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.

## Әҙәбиәт
* Галина Г. С. Загир Исмагилов. Уфа, 1997.
* Угрюмова Т. С. Вопросы драматургии оперы З. Г. Исмагилова «Волны Агидели» //Вопросы искусствоведения (статьи о творчестве З. Г. Исмагилова). Уфа, 1986.

## Һылтанмалар

* Т. С. Угрюмова Ст. Опера волны Агидели. Башкирская энциклопедия.

## Иҫкәрмәләр
Айбәк

**Айбәк хан** (*Сәйет Ибраһим-хан*, 1495 йылда вафат булған) — Себер ханлығы ханы (1468—1495). Себер (Төмән) ханлығына нигеҙ һалыусы һәм уның тәүге хакимы. Шибаниҙар нәҫеленән.

## Биографияһы
Сығышы менән Шибаниҙар династияһынан Мәхмүҙәк бейҙең улы. Уның исеме тәүге тапҡыр 1460-1470-се йылдар арауығында Көнсығыш Дәшти Ҡыпсаҡта барған ваҡиғаларҙы тасуирлағанда телгә алына.

1471 йылда ҡаҙаҡ хакимдары Кирәй хан һәм Жәнебәк хан менән коалиция төҙөгәс, Ибәк күтәрелә башлай һәм власҡа Тайбуғалар нәҫеленән Мар кенәзде юҡ иткәндән һуң килә.

1470‑се йылдар башында Оло Урҙа ханы Әхмәт, ҡаҙаҡ ханы Жәнебәк, Нуғай Урҙаһы мырҙалары Ғәббәс, Муса, Ямғурса һәм башҡалар менән берлектә Үзбәк ханлығы хакимы Әбелхәйер хандың вариҫы — Шәйех Хәйҙәр ханға ҡаршы көрәш барышында Күк Урҙала власты тулыһынса яулап ала. Шәйех Хәйҙәрҙе үлтергәс, Әбелхәйерҙең ейәне — Мөхәмәт Шәйбәни йәшенгән Әстерханды ҡамауға ала. Әммә Мөхәмәт ҡамауҙан сығып, Ибәктең ставкаһына һөжүм яһарға өлгәшә.

Әбелхәйер вариҫтарының йоғонтоһо кәмеп, Ҡаҙаҡ хандарының власы көсәйгәс, Ибәк нуғайҙар ярҙамында Көнсығыш Себерҙә нығынған. Тайбуғалар нәҫелен Марҙың ҡыҙына өйләнеп, Ибәк хан власын Иртыш йылғаһының урта ағымына, Тара, Тубыл һәм Тура йылғалары бассейнына тарата.

Башҡорт шәжәрәләренә ярашлы, Көнбайыш Себерҙә власть урынлаштырыу өсөн көрәш барышында Ибәк башҡорттарҙың табын ырыуы башлыҡтары Асаҙы бей һәм Шәкәрле бей менән бәрелештәр һөҙөмтәһендә, уларҙы көнбайышҡа Ағиҙел һәм Инйәр йылғалары яғына күсенергә мәжбүр итә.

Ибәкте хакимлығы нығынғас, Тайбуғаларҙы властан ситләштерә һәм бер үҙе Чимги-Тура ҡалаһында хакимлыҡ итә башлай. Ибәктең биләмәләре нигеҙендә Шибаниҙарҙың яңы дәүләте — Себер (Төмән) ханлығы барлыҡҡа килә.

1481 һәм 1483 йылдарҙа Мәскәү дәүләте хакимы Иван III-сөгә ике тапҡыр илселәр ебәреп, улар менән сауҙа мөнәсәбәттәре урынлаштыра. 1481 йылда нуғай мырҙалары ғәскәре менән берлектә Оло Урҙа ханы Әхмәттең ставкаһын тар‑мар итә, ә ханды үлтерә. Бер үк ваҡытта Ҡазан ханлығының сәйәсәтенә йоғонто яһарға тырыша.

1495 йылда Марҙың ейәне — Мөхәмәт етәкселегендә Тайбуғалар тарафынан ойошторолған фетнә һөҙөмтәһендә үлтерелә. Әммә Ибәктең вариҫтары уларға ҡаршылыҡ күрһәтеп, власты үҙ ҡулында һаҡлап ҡала.

## Сәнғәттә
* Ибәк 1991 йылғы 1 урал франкы купюраһында һүрәтләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* *Миллер Г. Ф.* История Сибири. В 3 т. Т.1. — М., 2005.
*  
* *Сафаргалиев М. Г.* Распад Золотой Орды. — Саранск, 1960.
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Аннинск баҡыр иретеү заводы

**Аннинск (шулай уҡ Бабкинск) баҡыр иретеү заводы ** — 1758—1806 йылдарҙа Пермь крайы территорияһында эшләгән баҡыр иретеү заводы.

## Төҙөлөү тарихы
Пермь крайы һәм Башҡортостан территорияһы файҙалы ҡаҙылмаларға, шул иҫәптән баҡыр запастарына бай. Баҡыр ятҡылыҡтары бында йылы диңгеҙ төбөндә диңгеҙ һыуына ҡушылған гидротермаль иретмәләрҙән формалашҡан.

Аннинск баҡыр иретеү заводы 1758 йылда граф И. Г. Чернышев тарафынан Бабка йылғаһы (Сылва йылғаһының ҡушылдығы) буйында Уса даруғаһы Гәйнә улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә нигеҙләнә. И. Г Чернышев заводтың хужаһы була, 1770 йылда заводты ҡаҙна һатып ала.

Аннинск (Бабкинск) атамаһы баҡыр иретеү заводына нигеҙ һалыусының Анна исемле ҡыҙының (177?—1817) исеменән йәки урындағы Анна-Успение ағас сиркәүе (тәүге ғибәҙәтхана 1764 йылда, икенсеһе 1847 йылда төҙөлгән) атамаһынан алынған. Бабкинск тигән икенсе атамаһы — йылға исеменән.

Завод 1760 йылда продукция бирә башлай. XVIII быуат аҙағына 12 баҡыр иретеү мейесе, 1 шплейзофен һәм 2 яндырыу горны эшләй. Аннинск заводында өс быуа ҡорола. 1772 йылда заводта 225 крепостной һәм 6408 беркетелгән крәҫтиән эшләй. Завод эшләгән йылдарҙа 77 178 бот саф баҡыр иретелә (йылына 400—10400 бот). 1789—1797 йылдарҙа завод аҡса һуғыу йорто булараҡ эшләй. 1806 йылда рудниктарҙың ярлыланыуы арҡаһында завод ябыла. Әлеге ваҡытта завод биләмәһе урынында Пермь крайының Анниск ҡасабаһы тора.

Элекке завод эргәһендә рудниктар һаҡланған. Заводтың шлак өйөмдәрендә 150 мең тонна самаһы шлак, уның составында 1 350 тонна баҡыр, 130 тонна ванадий, 10 тонна никель, 4 тонна кобальт, 3 тонна көмөш, 0,5 тонна германий һәм 1 тонна самаһы иттрий булырға мөмкин [225 сығанағы көн күрһәтелмәгән].

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* . Горнозаводская промышленность в Башкортостане XVIII век / Н. М. Кулбахтин. — Уфа : Китап, 2000. — 277, : ил.; 21 см; ISBN 5-295-02295-1;
* Павленко Н. И. История металлургии в России XVIII века: Заводы и заводовладельцы / отв. ред. А. А. Новосельский. — М.: Изд-во АН СССР, 1962. — 566 с. — 2000 экз.
* Черноухов А. В. История медеплавильной промышленности России. XVII—XIX вв. Свердловск, 1988;
* Кулбахтин Н. М. Горнозаводская промышленность Башкортостана в XVIII веке. Уфа, 2000.
Мотль Феликс

**Мотль Феликс** ( — (24 август 1856) — 2 июль 1911, Мюнхен) — Австрия дирижёры һәм композиторы.

## Биографияһы
Бала сағында уҡ Феликс Венаның малайҙар хорында йырлай. Ул Вена консерваторияһын тамамлаған. *Антон Брукнерҙан* музыка теорияһын, композицияны *Феликс Дессофтан*, дирижёрлыкты *Йозеф Хельмесбергерҙан* өйрәнгән, фортепианола *Антон Доорҙан* уйнарға өйрәнгән.

Мотль Феликс 1876 йылда Байрёйтта беренсе Вагнер фестивален әзерләүҙә әүҙем ҡатнаша. 1903 йылдан алып —  операһында музыка буйынса генераль директор (генеральмузикдиректор) булып эшләй башлай, бер үк вакытта Байрёйтта Р.Вагнерҙың (1886 йылда «Тристан һәм Изольда»), Лондонда (1898 йылда «Нибелунг балдағы» — «Ковент-Гарден» театрында), Мәскәүҙә һәм Петербургта (1910, 1911) концерт дирижёры булараҡ сығыш яһай.

Йәш сағынан үк Феликс Мотль музыка йәмғиәтенә үҙен Рихард Вагнер музыкаһын интерпретаторлаусыһы булараҡ таныта. Студент йылдарында уҡ Феликс Мотль Вена Вагнер йәмғиәтенең дирижёры булып тора. 1876 йыл ул Ганс Рихтерҙың ноталарының корректоры, төҙәтмәләр яһаусы коррепетиторы була. Байрёйт фестивалендә «Нибелунг балдағы» тетралогияһының беренсе тулы ҡуйылышында ярҙам итә. Артабан ул фестивалдә гелән дирижёр булып сығыш яһап килә. (1886—1906 йылдарҙа 69 спектакль, 1903 йылда Метрополитен-Операла американың «Парсифаль» премьераһын алып бара, шулай ук ​​Лондонда , Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербург сәхнәләрендә сығыштар яһай.
1881 йылдан алып Мотль Феликс һарай театры дирижёры була һәм (1892 йылға тиклем) Карсруэ филармонияһы хорының да дирижеры була(хәҙер Баден дәүләт капеллһы), 1893 йылда генеральмузикдиректор булып китә, был вазифала үҙенең уҡытыусыһы-остаҙы Дессоффты алмаштыра. 1903 йылдан алып — Бавария һарай операһының баш дирижеры, 1904 йылдан алып X. Бусмайер менән берлектә Мюнхен музыкаль академияһы менән етәкселек итә, академия концерттарында дирижер булараҡ сығыштар яһай; 1907 йылдан башлап — Мюнхендың генеральмузикдиректоры. Байтаҡ Европа илдәрендә как опера һәм симфоник оркестры дирижеры булараҡ сығыштар яһай.

Феликс Мотель — бер нисә опера, ҡыллы квартет, йырҙар авторы.

1911 йылдың 21 июнендә Вагнерҙың «Тристан һәм Изольда» операһын ҡуйған саҡта музыканттар менән дирижёрлык иткәндә инфаркт кисерә, дауаханала вафат була.

## Хәтер
* Венаның Дёблинг районында бер урам Мотль () исеме менән атаған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Frithjof Haas: *Der Magier am Dirigentenpult. Felix Mottl*. Info Verlag, Karlsruhe 2006, ISBN 3-88190-424-7, (*Hoepfner-Bibliothek*).
* Clarissa Höschel: *Der Nachlass Felix Mottls. Neue Einsichten zum New Yorker Aufenthalt 1903/04*. In: *Musik in Bayern,* Nr. 74 (2009), S. 97-115.
Протеза

**Протеза** ( *алда тороусы, алға ҡуйылыу*) — һүҙ башында һуҙынҡы йәки тартынҡы өн өҫтәлеүе, мәҫәлән:  «урам»,  «болот»,  > ,  «ышанырға». Протетик тартынҡылар сифатында [v], [j], [γ], протетик һуҙынҡы сифатында — [i], [е] сығыш яһай. Фонетик өндәрҙең хасил булыуына төрлө сәбәптәр булыуы мөмкин, атап әйткәндә, протеза әйтелеште еңеләйтеү өсөн ҡулланылырға мөмкин.

## Славян телдәрендә

### Белорус телдәрендә
Белорус телендә түбәндәге протетик өндәр бар: бер нисә тартынҡы алдынан өҫтәлеүсән [а], [і] һуҙынҡылары: *аржан* «ржаной» (арыш), *імгла* «мгла» (ҡараңғылыҡ), *ільвы «львы»* (арыҫландар) һәм башҡалар; иренләшкән һуҙынҡылар алдынан [в], [г] тартынҡылары өҫтәлеү: *воко* «око» (күҙ), *вуха* «ухо» (ҡолаҡ), *гэй* «эй» (әй) һ.б.

### Рус телендә
Протетик һуҙынҡылар һәм тартынҡылар рус теле диалекттарында бар.
Мәҫәлән, көньяҡ-көнбайыш диалекты зонаһында:

* сонор менән бергә тағы бер тартынҡы булған баҫымлы ижек алдында: *иржи* «ржи», *ил’ну* «льну»; *аржа*, *ал’ну* һ.б.; һирәгерәк протетик [и] танау тартынҡыһы менән бергә килгән икенсе бер тартынҡы алдынан килә: *[и]мне*, *[и]нарвится* һ. б.;
* протетик [в] о һәм у баштағы һуҙынҡылары алдынан килә: *[во]сен*', *[во]кна*, *[ву]тка*, *[ву]чит* һәм һ.б.;

Ҡайһы бер диалекттарҙа һүҙ башында баҫымлы ижек р йәки л сонор өндәре булған тартынҡылар ҡатнашмаһы алдынан [ъ], [а], һирәгерәк [и], [у], [о] протетик һуҙынҡылары өҫтәлә: *[ъ]ржаной*, *[а]ржаной*, *[о]ржаной*, *[у]ржаной* һ.б. Был вариант төньяҡ рус диалектының ҡайһы бер һөйләштәрендә генә осрамай

Протетик өндәр ҡайһы бер дөйөм рус һүҙҙәрендә лә осрай: *восемь* (, ); *яблоня* (, ); *ягненой* ().

### Чех телендә
О алдынан протетик [v] күпселек чех диалекттарында осрай: *vokno* (чех. әҙәби *okno* «окно»), *von* (әҙәби *on* «он»), *vocet* (әҙәби *ocet* «уксус») һ. б.

### Башҡорт телендә
Башҡорт телендә протеза үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең (башлыса рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең) әйтелешен телдең орфоэпик закондарына ҡулайлаштырыу һөҙөмтәһе булып тора. Мәҫәлән,

* һүҙ башында бер нисә тартынҡы йәнәш килһә: рус телендә «шляпа» [шл]япа — башҡортса «эшләпә» [эешл]әпә, «стол» [ст]ол — «өҫтәл» [өҫт] әл;
* һүҙ башында [р], [л] килһә: рус телендә «рожь» [р]ожь — башҡ. [ар]ыш, «лавка» [л]авка — «эләүкә» [эел]әүкә, ғәрәп телендә «рәхәт» [эер] әхәт — башҡорт йәнле һөйләү телендә «эрәхәт» [эер]әхәт һ.б.

Һуңғы осорҙа рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә башҡортса‑урыҫса билингвизмдың йылдам үҫеше һөҙөмтәһендә, ҡағиҙә булараҡ, протеза күҙәтелмәй: «стакан», «станция», «шланг», «ручка» һ.б. http://bash.bashenc.ru/index.php/8-statya/12414-proteza 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Метаплазма
* Эпентеза
* Эпитеза

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Серафимовка нефть ятҡылығы

**Серафимовка нефть ятҡылығы** 1949 йылда асыла. Ятҡылыҡтың майҙаны 36 мең гектар. Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы территорияһында урынлашҡан.

1949 йылдан эшкәртелә башлай һәм 289 скважина быраулана. Ятҡылыҡта 123 нефть ятҡылығы асыҡланған.

## Ятҡылыҡтың тасуирламаһы
Серафимовка ятҡылығы запастары Көньяҡ Татар көмбәҙенең төньяҡ-көнбайыш киңлектәге антиклиналь ҡалҡыулығына тура килә а. 

Ятыштары көмбәҙле, структуралы, структуралы-литологик. Бобрик горизонтының терриген ҡатламдарында, турней ярусында, фамен ярусының карбонатлы ултырмаларында нефть бар. Нефть яҡынса яҡынса 330 м тәрәнлектә ята. Девондың терриген ҡатламдарының тәрәнлеге 1730 метр самаһы. Серафимовка ятҡылығының төп запастары (96,8 %) девон терриген ҡатламдарында ята.

Нефть уртаса сифатлы (тығыҙлығы 0,777—0,866 г/см3), түбән йәбешкәклекле (2 МПа•с), әҙ көкөртлө (яҡынса 1,5 %), парафинлы, газлы (60 м3/т). Уртаса дебиты тәүлегенә 1,04 т — 417,9 т тәшкил итә. 

«Башнефть» акционерҙар нефть компанияһының «Башнефть—Өфө» филиалы үҙләштерә. 606 скважина бырауланған, 73 миллион тоннанан ашыу нефть сығарылған.

Запастарҙың 60 проценттан ашыуы сығарылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Проектирование разработки крупных нефтяных месторождений, Сатаров М. М. и др., — Москва, Недра. 1969
* Нефтяные и газовые месторождения СССР в двух книгах. /Под ред. С. П. Максимова. М: Недра. 1987. Т. 1. С. 42, 57, 105, 210

## Һылтанмалар
* Серафимовка нефть ятҡылығы // Башҡорт энциклопедияһы
Селтәрлеуртаташ

**Селтәрлеуртаташ** (Селтербиуртаташ) — Башҡортостандың көньяғында, Көньяҡ Урал тауҙары алдында, Ишембай районында урынлашҡан урын-ер.

Селтәрлеуртаташ Һикәҙе йылғаһының (Егән йылғаһы ҡушылдығы) уң ярында, Маҡар ауылының көнсығышында, «Ишембай» заказнигы биләмәһендә урынлашҡан. Аныҡ урыны: Маҡар лесхозы, Маҡар лесничествоһы, 46-сы квартал (2, 3-сө бүлемдәр).

Селтәрлеуртаташ Һикеяҙ йылғаһының текә ташлы төп яры яйлаһының бер өлөшө булып тора, бейеклеге йылға кимәленән 40 м тәшкил итә. Ландшафы туғайлашҡан киң япраҡлы ағастарҙан (йүкә ҡатнаш һалпыш аҡ ҡайын) һәм элекке урман урындарында хасил булған туғайҙарҙан тора. Ере һоро тау‑урман һәм кәҫле-көлһыу тупраҡлы.

Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1985 йыл 26 декабрь ҡарары менән был төбәк ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Айырыуса һаҡланыусы был объекттың майҙаны 5,2 гектар тәшкил итә. Уның төп тәғәйенләнеше — тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм тергеҙеү.

Төбәктә һирәк осраған үҫемлектәр — ябай абаға, сантолина япраҡлы әрем, шиверекия үләне, төньяҡ шиверекияһы һәм башҡалар үҫә.

Тау битләүендә уникаль шишмәләр бар. Битләүҙән карст сығанағы булған Аллғыуат шишмәһе ағып сыға. Һыуы минералдарға бай һәм шифалы тип һанала. Уның бер өлөшө һыу үткәргес торбалар буйлап Маҡар ауылы халҡын тәьмин итеүгә хеҙмәт итә, тағы бер өлөшө Һикеяҙ йылғаһына ағып төшә.

Атамаһының Селтербиуртаташ тигән варианты тауҙар уртаһынан селтерләп ағып сыға тигән төшөнсәнән барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Һүрәттәр
* Селтәрлеуртаташ // Башҡорт энциклопедияһы
Кинйә Арыҫланов музейы

**Кинйә Арыҫланов музейы** — музей, муниципаль бюджет мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһе. Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Кинйәабыҙ ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Музей 2001 йылда ойошторола. 2006 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалы була.

2006 йылда Көйөргәҙе районы муниципаль районы ҡарамағына ҡайтарыла һәм үҙ аллы юридик шәхес итеп теркәлә. Рәсми исеме — Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының Свобода ауыл Советы ауыл бермәгенең «Кинйә Арыҫланов» муниципаль бюджет мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһе.

2007 йылдың 13 июлендә музей урамында башҡорт халҡының милли батыр Кинйә Арыҫлановҡа бюст ҡуйыла (скульпторы Р. Н. Зиннуров).

### Музей директорҙары
* Гүзәлиә Фәнил ҡыҙы Биктимерова

## Музей фонды
Музей фондында 900‑ҙән ашыу экспонат һаҡлана, улар дүрт тематик залда урынлашҡан. Ғәли Ибраһимовтың «Кинйә» романының беренсе һәм киләһе баҫмалары (1977, 1982, 1987; бөтәһе лә — Өфө),  ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең ҡара‑ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе, нумизматик коллекция бар. Шулай уҡ Кинйә Арыҫланов һәм Емельян Пугачевтың беренсе осрашыуын һүрәтләгән диарама бар. Диараманың авторы рәссам И. П. Федоров.

Беренсе зал — этнография күргәҙмәһе, башҡорт халҡының мәҙәниәтен һәм көнкүрешен сағылдыра.

Икенсе зал — Крәҫтиәндәр һуғышына (1773—1775) бағышланған.

Өсөнсө зал — Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙарына бағышланған. Көйөргәҙе районы биләмәһендә тыуған өс Советтар Союзы Геройы: Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы, Биктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы, Ғайсин Хәсән Назар улы тураһында стендтар бар.

Дүртенсе зал — күргәҙмә залы. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Вконтанкте» социаль селтәрендә Кинйә Арыҫланов музейы сәхифәһе
* Көйөргәҙе районының мәҙәниәт бүлеге сайтында Кинйә Арыҫланов музейы тураһында белешмә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Сварга

**Сварга** (Санскрит телендә:स्वर्ग) шулай уҡ **Сварга [[Лока]]** булараҡ билдәле, Индуизм космологияһында эзотерик пландың иң оло һигеҙ локаларҙың (*Вьяртхи*) береһе. Һигеҙ лока Бху лока, Бһувар лока, Сварга лока, Махар лока, Джана лока, Тапа лока, Сатьялока (Брахмалока) һәм иң олоһо Голокадан тора.
Сварга Лока Меру тауында һәм уның өҫтөндә доньяларҙың тупланмаһы, бында киләһе инкарнацияларгә тиклем хаҡлылар тора. Һәр бер пралайя (бөйөк йемереү) ваҡытында өс батшалыҡ - Бху лока (Ер), Бхувар лока һәм Сварга лока емерелә. Ете өҫкө батшалыҡ астында Паталаның астарак батшалыҡлары ята, аҫҡы донъя һәм эске донъя.
## Һүрәтләү
Сварга тормошонда яҡшы эштәр ҡылған, әммә мокшаға бирешмәгән һәм Риг Веда буйынса Иң Оло Һыйыныу урыны, Хоҙай Вишну һыйыныу урыны Вайкунтхаға ирешмәгән хаҡлы йәндәр өсөн урын булып ҡарала. (Риг Веда (1.22.20) шулай тип иҫбатлай,
:""Oṃ tad viṣṇoḥ paramam padam sadā paśyanti sūrayaḥ""
:"Барлыҡ суралар (йәғни, дэвалар - Хоҙайҙар) Хоҙай Вишну табандарына иң Оло Һыйыныу урынына кеүек ҡарайҙар."
СВарганың баш ҡалаһы Амаравати һәм уның кереүен Айравата һаҡлай. Сваргала Дэватарҙың рәйесе Индра рәйес булып тора.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дуала
* Йеде лока
* Сатьялока
* Вайкунтха
* Нарака (Индуизм)
* Хираньягарбха
* Сварог
## Иҫкәрмәләр

*The Garuda Purana (Wood and Subrahmanyam translation, 1911) at sacred-texts.com
Төркөм:Индуизм
Ай тотолған төндә (балет)

**Ай тотолған төндә** — Мостай Кәримдең "Ай тотолған төндә" трагедияһы буйынса композитор М. Әхмәтов ижад иткән балет. Балет 1978 йылда яҙылған. 

## Тасуирлама
«Ай тотолған төндә» балетын композитор Морат Хөсәйен улы Әхмәтов 1978 йылда Мостай Кәримдең шул уҡ исемдәге пьесаһы буйынса ижад итә. «Ай тотолған төндә» трагедияһы башҡорттарҙың ярым күсмә көнкүреше, патриархаль-ырыу ҡалдыҡтары  һаҡланған дәүер ваҡиғаларын яҡтырта. Мостай Кәрим был трагедияһында ҡыйыу шәхестәрҙең иҫке йолаларға ҡаршы сығыуын, иреккә, рухи азатлыҡҡа ынтылыуын, әммә ул заман шарттарында уларҙың һәләкәткә дусар булыуын, йола ҡануны ҡорбандарына әүерелеүен тасуирлай. Әҫәрҙең төп идеялары Опера һәм балет сәхнәһендә бейеү теле саралары менән сағылдырыла.

Спектаклдең премьераһы Өфө ҡалаһында Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында 1982 йылда була.

Спектакль ике шаршауҙан тора.

Либреттоһының авторы — Э. В. Әхмәтова, балетмейстеры — Б. В. Танин, дирижёры — Ғ. Х. Моталов, ҡуйыусы рәссамы — Е. Ефимов.

Төп партияларҙы башҡарыусылар:
* Тәңкәбикә — Ф. М. Нафиҡова,
* Шәфәҡ — Л. В. Шапкина,
* Аҡйегет — Р. Г. Зарипов,
* Зөбәржәт — Л. С. Ҡыуатова,
* Диуана — Х. З. Мөхәмәтшин,
* Дәрүиш — Ш. Ә.Тереғоловhttp://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/517-aj-totol-an-t-nd-balet.

Спектаклдең пластик хәл ителеше классиканан модернға тиклемге төрлө хореографик йүнәлештәрҙе тәбиғи рәүештә берләштерә. Балеттың музыкаһына башҡорт фольклоры элементтары һәм заманса художестволы тасуирлау саралары синтезы хас.
«Ай тотолған төндә» премьераһынан һуң ваҡытлы матбуғатта донъя күргән рецензияларҙа ҡуйыусы балетмейстер эшенең оригиналлеге, композитор музыкаһының драматизмы һәм эмоциональ ышандырғыслығы билдәләнә http://vatandash.ru/index.php?article=1155 .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/517-aj-totol-an-t-nd-balet/

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Ай тотолған төндә (пьеса)
*Ай тотолған төндә (опера)
*Ай тотолған төндә (фильм)

## Әҙәбиәт
http://vatandash.ru/index.php?article=1155 /Ватандаш журналы
Шри Валлабхачарья

**Валлабха, Шри Валлабхачарья** (1479—1531) — Һиндостан дини фәлсәфәсеһе, Вайшнав Кришнаит дин әһеле, ачарья, Пуштимарга ("Жандың сәскә атыуы юлы") Индуизм Вишнуит ағымы нигеҙләүсеһе. Валлабха Вайшнавизм традицияһында Веданта фәлсәфәһен ҡабул иткән ачарья һәм гуру булараҡ ҡарала. Индуизм фәлсәфәһендә ул йыш Рудра-сампрадайя нигеҙләүсеһе Вишнусвами менән ассоциациялана һәм уның сағылышы булараҡ ҡарала.. Индуизм фәлсәфәһендә ул Кришна һәм уның Аватардарының күп лилалары тасүирланған Бхагавад-пурананың бер нисә комментариялары һәм уналты сутра (трактаттарының) авторы булараҡ билдәле. Валлабхачарья Һиндостан мәҙәниәтендә ғалим, фәлсәфәсе һәм бхакти тәғлимәте дәғүәсеһе булараҡ уникаль урын алып тора. Ул бигерәк тә Бхагавата дине дәғүәсеһе һәм тарафдары булараҡ мәғлүм. Валлабха Райпур янында Чампаранья ауылында хәҙерге Һиндостан Чхаттисгарх штатында тыуған.
## Хеҙмәттәре
* «Кришна»
* «Сиддхартха Рахасья»
* «Чатухшлоки»
* «Мадхураштакам»
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Пуштимарга
* Вишнусвами
* Кришнаизм
* Вайшнавизм
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Валлабха (по материалам «Энциклопедия РОЛ»)
* "Радарҙан С." Валлабха (из книги «Индийская философия» том 2)
* Валлабха-сампрадайя
Дан орденының тулы кавалерҙары (Башҡортостан)

**[[Дан ордены]]** — CCCР-ҙың хәрби ордены, СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 8 ноябрендәге «I, II һәм III дәрәжә Дан орденын булдырыу тураһында» Указына ярашлы булдырыла. Орден менән Ҡыҙыл Армияһының старшиналары һәм сержанттары, рядовой составы хәрбиҙәре, ә авиацияла — шулай уҡ кесе лейтенант званиеһындағы хәрбиҙәр бүләкләнә.

Дан орденының өс дәрәжәһе була, уларҙың иң юғарыһы — I дәрәжә — алтын, ә II һәм III дәрәжә — көмөш (икенсе дәрәжә билдәһенең медальоны алтын менән ялатылған). Орден статутына ярашлы, бүләкләү ҡәтғи тәртиптә түбәнге дәрәжәнән башлап юғарыһына табан үткәрелергә тейеш.

Бөйөк Ватан һуғышы алыштарындағы айырыуса ҡаһарманлыҡтары һәм башҡа хәрби конфликттарҙағы батырлыҡтары өсөн миллионға яҡын III дәрәжә Дан ордены, 46 меңдән ашыу — II дәрәжә һәм 2678 — I дәрәжә орденд тапшырылған. Аныҡланған мәғлүмәттәр буйынса, Дан орденының тулы кавалерҙары 2671 кеше иҫәпләнә, улар араһында дүрт ҡатын-ҡыҙ. 7 кеше I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнгән, әммә тулы кавалер булып һаналмаған.

Дан орденының тулы кавалерҙарынан 100‑ҙән ашыуы — Тарихи Башҡортостанда йәшәүселәр, улар араһынан Башҡортостан Республикаһында 44 кеше тыуған.

;Төҫтәр буйынса аңлатма:

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Советтар Союзы Геройҙары исемлеге (башҡорттар)
* Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Славные сыны Башкирии: очерки о полных кавалерах ордена Славы. Кн.5. — Уфа, 1985.
* Кавалеры ордена Славы трёх степеней: краткий биогр. словарь. — М., 2000.
* Подвиги их — бессмертны: справочник о Героях Советского Союза и полных кавалерах ордена Славы из Республики Башкортостан. — Уфа, 2000.

## Һылтанмалар
*
Дауыл (опера)

**Дауыл** — 1969 композитор Рәүеф Мортазиндың Рәғиҙә Янбулатова либреттоһына яҙған башҡорт операһы

## Тасуирламаһы
Композитор Рәүеф Мортазин 3 күренештәге «Дауыл» операһын Һәҙиә Дәүләтшинаның «Ырғыҙ» романы буйынса 1969 йылда яҙа. 1969 йылдың 26 апрелендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә Рәғиҙә Янбулатова либреттоһы буйынса ҡуйылған операның премьераһы үтә. Уның дирижеры — В Д. Руттер,ҡуйыусы режиссеры — Ш. М. Мортазина, хормейстеры — Л. Х. Исхаҡова, сценографы — М. Н. Арыҫланов, балетмейстеры Л. Е. Бородулин була.

Төп партияларҙы артистар Н. З. Абдеев (Айбулат), С. К. Ғәлимова (Гөлйөҙөм), С. А. Асҡаров (Ниязғол), М. Г. Сәлиғәскәров (Яланбикә), М. Г. Ғәлиев (Ҡотлобай), Х. З. Мәжитов (Волгин), З. С. Ғәзизов (Хаят) башҡара.

БАССР-ҙың 60-йыллығына операның икенсе редакцияһы ҡуйыла. 1979 йылдың 6 майында Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә үткән премьераның дирижеры — Й. Х. Моталов, ҡуйыусы режиссеры — М. М. Хисмәтуллин, хормейстеры — Л. Х. Исхаҡова, сценографы — М. Н. Арыҫланов, балетмейстеры Э. Х. Танн була.

Төп партияларҙа: Абдеев (Айбулат), Ғәлимова (Гөлйөҙөм), Р. А. Бәшәров (Ниязғол), Ғәзизова (Яланбикә), Ғәлиев (Ҡотлобай), Р. Ф. Кучуков (Волгин), А. Х. Күсемова (Хаят) сығыш яһай.

Опера Өфөлә үткән В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған Бөтә Рәсәй музыкаль тетарҙар фестивалендә 1-се дәрәжә диплом (1970) менән билдәләнә.

## Сюжеты
Операла Башҡортостандағы 1917 йылғы революция һәм Граждандар һуғышы ваҡиғалары күрһәтелә.

Сюжет нигеҙендә революция ваҡиғаларында ҡатнашҡан һәм яҡты идеалдар өсөн ҡорбан булған йәштәр — Гөлйөҙөм менән Айбулаттың драмаһы ята.

Икегә бүленгән халыҡ образын хор кәүҙәләндерә. Партитурала башҡорт ҡурайы яңғырай.

## Әҙәбиәт
* Еловская Н. А., Файзуллина Л. М. Опера Рауфа Муртазина «Буря». Уфа, 1997

## Һылтанмалар

* .
Кабальнов Юрий Степанович

**Кабальнов Юрий Степанович** (6 сентябрь 1948 йыл — 20 июль 2009 йыл) — электрон техника инженеры. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). 

## Биографияһы
Юрий Степанович Кабальнов 1948 йылдың 6 сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуа.

1971 йылда Өфө авиация институтын (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡала. Ошо институтта инженер, аспирант, ассистент, өлкән уҡытыусы була, 1993 йылда техник фәндәр буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1997 йылда институттың информатика кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә, фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.  1995 йылдан техник кибернетика кафедраһы профессоры.

Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы динамик объекттарға идара итеүҙең оптималь һәм адаптив системаларын тикшереүгә арналған. 

Кабальнов тарафынан реаль ваҡыт системаларында мәғлүмәтте синтаксик һәм семантик ҡыҫыу ысулдары; электрон (дистанцион) идара итеүҙең алгоритмик һәм дидактик нигеҙҙәре эшләнә. Ул күп бәйләнешле координацияланған идара итеү системалары өсөн уларҙың тотороҡлолоғон синтезлау һәм тикшереү моделдәрен һәм ысулдарын тәҡдим итә. Кабальнов тәҡдим иткән оптималь һәм адаптив идара итеү алгоритмдарының яңы кластары хәрби һәм ике төр буйһоноуҙағы осоу аппараттарында (Ан-70, МиГ-23 һәм башҡалар)http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Кабальнов_Юрий_Степанович ҡулланыла. 

Юрий Кабальновтың уйлап табыуҙары Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһындағы башҡа төбәктәрҙең авиация, нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиеларында ҡулланыуға индерелгән. Юрий Кабальнов — 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторыhttp://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/6319-kabalnov-yurij-stepanovich .

2009 йылдың 20 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре

1997 — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. 

1997 — Навигация һәм хәрәкәткә идара итеү академияһының ғәмәли ағзаһы.

## Хеҙмәттәре

* Оптимизация многомерных систем управления газотурбинных двигателей летательных аппаратов. М., 1989 (авторҙаш);

* Управление динамическими системами в условиях неопределённости. М., 1998 (авторҙаш); 

* Проблемы проектирования и развития систем управления и контроля авиационных ГТД. М., 1999 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* О нём в Башкирской энциклопедии 
* http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=Кабальнов_Юрий_Степанович
* Его труды на
Камала

Индуизмда *Камала* (Санскрит телендә: कमला) йәки *Камалатмика* (Санскрит телендә:कमलात्मिका) ул алҡыш биреү аспектында *[[Дэви]]* тулылығы. Ул унынсы Маһавидья булып торa (*олo хикмәт*). Ул Парватиның формаһы булып тора, барлыҡ Махавидьялар булған кеүек. Уның доғалары Шукраны тынысландыралар.
## Иконографияһы
Камалатмика алтынһыу төҫтә. Уны дүрт ҙур фил ҡойондора, улар аның өҫтөнә *[[калаша]]*ларҙан (сүлмәктәрҙән) "амританы" ҡоялар. Уның дүрт ҡулы бар. Ике ҡулында ул ике лотос тота һәм уның ике ҡулы тәңгәл рәүештә *абхайямудра*ла (ышаныслыҡ күрһәтеүсе ишаралар) һәм *варада-мудра*ла (алҡыштар биреү ишараһы). Ул сафлыҡ символында - Падмаасанала Лотос позицияһында  (Nelumba nucifera) ултыра.
## Риүәйәте
Парашакти Алиһәһе  Индуизм динендә аңлатылғанса дөйөм Йыһанды барлыҡҡа килтергән, әммә уның биреме тамамланмаған булған, Донъя эшләнеп беткән булһа ла, алҡыш булмау сәбәпле ул тамамланмаған булған. Ул үҙен донъяла бөтә төр байлыҡты һәм муллыҡты манифестациялау өсөн Камала Алиһәһенә әүерелдергән. Бары тик уның Камала булараҡ пәйҙа булыуы менән донъя бай буласаҡ, шулай итеп ул донъяға муллылыҡ бирер өсөн манифестацияләй.
## Шулай уҡ ҡарарға мөмкин
* Дэви
* Маһавидья
## Әҙәбият
*"Hindu Goddesses: Vision of the Divine Feminine in the Hindu Religious Traditions" () by David Kinsley

## Иҫкәрмәләр
Кришнапур Матха

*Кришнапур Матха* (Каннада телендә: ಕೃಷ್ಣಾಪುರ ಮಠ, कृष्णपुरा मठ "Кршнапура матха") йәки ҡайһы бер яҙмаларҙа һәм әҙәбиәттә Мадхва Вайшнава монастыре. Ул Удупиның Двайта фәлсәфәсеһе Мадхвачарья тарафындан нигеҙләнгән Удупи Ашта Матхаларҙың (һигеҙ өйрәнеү урындарҙың) береһе. Кришна Монастыре менән хәҙер Видьясагара Тиртһа идара итә. Монастырҙың беренсе свамиһы (рухи остаҙы) Джанардһана Тиртһа булған, ул Мадһвачарьяның туранан-тура өйрәнсектәрҙең береһе булған. Төп Хоҙай булып Калингамардһана Кришна тора. Матхала Мукьяпрана ғибәҙәтханаһы бар, унда көн һайын пуджа үткәрелә. 
Был монахлыҡ орденының бөтә Һиндостан буйынса күп тармаҡтары бар. Ҡайберәүҙәр Удупи,  Раманакатте, Падигару, Педжавара, Дандитһиртһа, Падубидрила һәм башҡалары күпселек осраҡтарҙа Карнатаканың Дашкина Каннада һәм Удупи райондарында һәм береһе Праягта (Аллаһабадта). 
Кришнапур  Матханың күп биләмә ере булған, әммә 1974 йылда Карнатака штатының Дэварадж Урсның "Tiller is the owner of Land" законы буйынса юғалтылған булған. 
Мангалорның Суратхкал урынындан 3 км арала Кришнапурла Матха (монастыре), төп Матхлар исеме шуннан алынған булған. Кришнапурда хәҙерге Матха Шри Видьямуртхи Тиртха тарафындан төҙөлгән булған, ул Кришнапур Матхасы (монастыре)ның егерме алтынсы Свамиджиһы булып тора. Матха эсендә Мукхьяпрана Хануман ғибәҙәтханаһы бар. Бинаның ҡоролмаһы күбеһенсә ағастан яһалған. Был тип йорт хәҙерге бетон биналар эраһында һирәк осорай. 

## Галерея

File:Krishnapura Matha North side.jpg|Кришнапурда Мукарам

## Кришнапур Матханың Свамиджиларҙың һыҙығы (Гуру парампара)
•	Шри Мадхвачарья (1238-1317) 
•	Шри Джанардһана Тиртха (1317-1319) 
•	Шри Шриватсанка Тиртха (1319-1359) 
•	Шри Вагиша Тиртха (1359-1407) 
•	Шри Локеша Тиртха (1407-1447) 
•	Шри Локанаатха Тиртха (1447-1461) 
•	Шри Локапуджья Тиртха (1461-1473) 
•	Шри Видьяараджа Тиртха (1473-1483) 
•	Шри Вишвааадхираджа Тиртха (1483-1493) 
•	Шри Вишвадхиша Тиртха (1493-1506) 
•	Шри Вишвеша Тиртха (1506-1519) 
•	Шри Вишвавандья Тиртха (1519-1530) 
•	Шри Вишварааджа Тиртха (1530-1541) 
•	Шри Дхаранидхара Тиртха (1541-1555) 
•	Шри Дхараадхара Тиртха (1555-1567) 
•	Шри Праджнамуртхи Тиртха - I (1567-1578)  
•	Шри Тапомууртхи Тиртха (1578-1589) 
•	Шри Сурешвара Тиртха (1589-1601) 
•	Шри Джаганнатха Тиртха (1601-1614) 
•	Шри Суреша Тиртха (1614-1627) 
•	Шри Вишвапунгава Тиртха (1627-1638) 
•	Шри Вишваллабһа Тиртха (1638-1649) 
•	Шри Вишвабһушана Тиртха (1649-1659) 
•	Шри Яадһавендра Тиртха (1659-1670) 
•	Шри Праджнамурти Тиртха II (1670-1701) 
•	Шри Видьяаадһираджа Тиртха (1701-1705) 
•	Шри Видьямуртхи Тиртха (1705-1766) 
•	Шри Видьяваллабха Тиртха (1766-1775) 
•	Шри Видьендра Тиртха (1775-1784) 
•	Шри Видьяанидһи Тиртха (1784-1799) 
•	Шри Видьяасамудра Тиртха (1799-1820) 
•	Шри Видьяапатхи Тиртха (хеҙмәткә керешкәнсе вазифадан киткән ) (1820-1820) 
•	Шри Видьяаадһиша Тиртха(1820-1886) 
•	Шри Видьяапурна Тиртха (1886-1938) 
•	Шри Видьяратхна Тиртха (1938-1972) 
•	Шри Видья Саагара Тиртха (1972) 

## Иҫкәрмәләр

*" UDUPI AN INTRODUCTION " Кришна Мат тарафынан баҫылған буклет.
Морозов Александр Иванович

**Морозов Александр Иванович** (1835-1904) — Рәсәй империяһының жанрҙар төшөрөүсе рәссамы, Император сәнғәт академияһы академигы, «бунт четырнадцати» болаһында ҡатнашыусы, Санкт-Петербург рәссамдары артелен ойоштороусыларҙың береһе.

## Биографияһы

Морозов Александр Иванович — портреттар һәм халыҡ көнкүрешен төшөрөүсе рәссам. Ул Санкт-Петербургта 1835 йылда тыуған. Уҡыу Император сәнғәт академияһында уҡыған (1852-1863). Тарихи һынлы сәнғәткә Т. А. Марков класында белем алған. Сәнғәт академияһында уҡыу дауамында күп тапҡырҙар академияның наградаларына лайыҡ була: ике бәләкәй көмөш (1857) һәм ҙур көмөш миҙал (1858), бәләкәй алтын миҙал (1861) менән «Отдых на сенокосе» картинаһы өсөн бүләкләнгән. Академик курсты 1-се дәрәжә класлы рәссам исеме менән тамамлаған (1863), ҡатнашыусылар «Бунт четырнадцати» болаһында ҡатнашыусы. 

Морозов Александр Иванович  академик исемен 1864 йылда *«Выход из церкви, в провинции»*   картинаһы өсөн ала.

Бынан һуңғы, иң уңышлы һәм танылған жанрлы әҫәрҙәре булып *«Сельская бесплатная школа»* (1872) һәм *«После пожара»* (1888) картиналары һанала.

Санкт-Петербург ҡалаһының академик күргәҙмәләрендә рәссамдың майлы буяуҙар һәм акварель менән яҙылған ҡайһы бер портреттары күп һанлы тамашасыларҙың иғтибарын үҙҙәренә ныҡ йәлеп итеп тора (мәҫәлән, йәш граф Апраксиндың һәм Корнилович ханым портреттары). Шулай у3 А. А. Морозов бумалаһы  аҫтынан бик күп сиркәү темаһына яҙылған картиналар ҙа сыға. Бер ваҡыт А. А. Морозов Сәнғәтте дәртләндереү йәмғиәтендә рәсем дәрестәре лә бирә.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Эштәре галереяһы

### Музей

Файл:Morozov AI 004.jpg|Сабынлыҡта ял итеү (1860)
Файл:Alexander Iwanowitsch Morosow 002.jpg|Сабынлыҡта ял итеү (1861)
Файл:Alexander Iwanowitsch Morosow 001.jpg|Псковта сиркәүҙән сығыу (1864)
Файл:Morozov AI 005.jpg|Йәйге көн (1878)
Файл:Morozov AI overtea.jpg|Сәй эсеү(1904 йылдан элек)
Файл:Morozov AI 009.jpg|Хужабикә хәстәрлеге(1904 йылдан элек)


### Шәхси йыйылмаларҙа

Файл:Morozov AI PzhSDerevyami.jpg|Ағас. Пейзаж (1893)
Файл:Morozov AI 006.jpg|Пейзаж(элек 1904)
Файл:Before the wedding by Morozov.jpg|Байрам алдынан(1904 йылдан элек)
Файл:Morozov AI 008.jpg|Диңгеҙ яры янындағы ҡаялыҡ(1904 йылдан элек)
Файл:Morozov AI 010.jpg|Бесәнде кәбәнгә һалыу (1891)
Файл:Morozov AI 011.jpg|Эңер төшкәндә. Ҡышҡы пейзаж(1904 йылдан элек)
Файл:Morozov AI 012.jpg|Өс егелгән ат(1904 йылдан элек)


## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
*  
* Морозов, Александр Иванович в библиотеке «Старатель»
*
Хәҙерге сәнғәт музейы (Нью-Йорк)

**Хәҙерге сәнғәт музейы**   (, ҡыҫҡартмаһы *MoMA*), Нью-Йорк Манхеттен — хәҙерге сәнғәт буйынса донъяла тәүге һәм иң бай музейҙарҙың береһе, ошондай башҡа йыйылмалар өсөн эталон тип иҫәпләнә.

Кешеләрҙең йөрөүе буйынса АҠШ-та өсөнсө, донъяла тәүге егерме художестволы музей иҫәбенә инә  — 2013 йылда  кеше булған. Нью-Йорктың күренекле урындарының береһе.

## Тарихы
1928 йылда Манхеттендағы офис бинаһының алты залында урынлаша, Рокфеллерҙар ғаиләһенең ҙур булышлығы һәм ярҙамы тейә. Сәнғәт белгесе  Альфред Барр музейҙың беренсе директоры була.

Йыйылмаларына XX быуаттың иң билдәле сәнғәт әҫәрҙәре —  «Звездная ночь» (Винсент Ван Гог)), «Танец» (Анри Матисс), «Авиньонские девицы», «Спящие крестьяне» (Пабло Пикассо), «Постоянство памяти» (Сальвадор Дали), «Птица в пространстве» (Брынкуши) инә.

Әлеге бинаһының төҙөлөшө  1939 йылда башлана,  1950-се йылдарҙа  «интернациональ стилдә» Филип Джонсон  тарафынан яңыртып төҙөлә,  1980-се һәм 2000-се йылдарҙағы реконструкциялар ваҡытында музей майҙандары бер нисә тапҡырға ҙурайтыла.

1947 йылда МоМА етәкселеге Нью-Йорктың «Метрополитен» музейы менән контракт төҙөй, уға ярашлы, хәҙерге заман сәнғәте разрядынан классик сәнғәт әҫәре разрядына күскән әҫәрҙәр МоМА-нан «Метрополитен»ға тапшырылырға тейеш була.

## Хәҙерге көндә
Музейҙа 150 000-дән ашыу әҫәр һәм  4 миллион самаһы кинофильм һаҡлана.

Коллекцияһы  XIX быуат аҙағынан  XXI быуат башына тиклемге донъя сәнғәте әҫәрҙәренән тора. Музейҙың бүлектәре: архитектура һәм дизайн (биналарҙың макеттары һәм рәсемдәре; Л. Мис ван дер Роэ архивы), һынлы сәнғәт һәм  скульптура ( постимпрессионизмдан, ХХ быуаттың авангардистик  йүнәлештәренән алып иң заманса сәнғәткә тиклем), һүрәт, баҫма графика һәм иллюстрацияланған китаптар, фотоһүрәттәр, кино, сәнғәт һәм перформанс сәнғәте https://bigenc.ru/fine_art/text/2236619 . 

Һәр бүлектең уҡыу үҙәге бар. Музейҙа әүҙем нәшриәт эшмәкәрлеге алып барыла, китапхана һәм  архивтар бар. Подвал ҡаттарында урынлашҡан кинотеатрҙарҙа музей фондындағы фильмдар күрһәтелә https://bigenc.ru/fine_art/text/2236619 . 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
* Официальный сайт МоМА
* https://bigenc.ru/fine_art/text/2236619  БРЭ
Оксфорд инглиз теле һүҙлеге

**Инглиз теленең оксфорд һүҙлеге** (, OED), **Оксфорд һүҙлеге**, **Ҙур Оксфорд һүҙлеге** — Оксфорд университеты нәшриәте сығарып килгән төп тарихи инглиз теле һүҙлеге. Ул инглиз теленең тарихи үҫешен күҙәтә, ғалим һәм академик тикшеренеүселәргә төрлө яҡлы ресурсты ҡулланыу мөмкинлеген бирә, шулай уҡ телдең бөтә донъя буйлап күп төрлө вариацияларҙа ҡулланылыуын тасуирлай.

Был һүҙлек «Oxford University Press» нәшриәт йорто сығарған инглиз теленең академик һүҙлектәре араһында иң билдәлеһе һәм күләмлеһе булып тора . 2005 йылғы сығарылышта 301 100 самаһы статья бар (350 млн баҫма билдә). Һүҙлекте «Мюррей һүҙлеге» (*Murray’s*) тигән рәсми булмаған атама менән дә йөрөтәләр (беренсе баш мөхәррире Джеймс Мюррей фамилияһынан).

Һүҙлектең беренсе электрон версияһы 1988 йылда ҡулланыуға инә. Онлайн-версия 2000 йылдан эшләй, 2014 йылдың апреленә ҡарата унда ай һайын ике миллиондан ашыу кеше инә. Һүҙлектең өсөнсө сығарылышы, моғайын, электрон рәүештә генә сығыр: Оксфорд университетының матбуғат хеҙмәте етәксеһе уның ҡасан да булһа баҫылып сығыры икеле тигән.
## Йөкмәткеһе
Оксфорд һүҙлегенең лексиконына инглиз әҙәби һәм йәнле телендә 1150 йылдан башлап йөрөгән йәки әлеге ваҡытта ҡулланыуҙа булған бөтә һүҙҙәрҙе үҙ эсенә ала. Һүҙлектә уларҙың ентекле этимологик, семантик, орфографик, орфоэпик һәм грамматик тасуирламаһы бирелә. Миҫалдар һәм өҙөмтәләр нигеҙендә төрлө тарихи осорҙа һәр һүҙҙең мәғәнәһендәге, яҙылышындағы, әйтелешендәге һәм ҡулланылышындағы  үҙгәрештәр күҙәтелә һәм теркәлә бара. Һүҙлектең беренсе баҫмаһында 500 меңләп һүҙ һәм  5 меңдән ашыу авторҙың 20 меңләгән әҫәренән  2 миллионлаған цитата бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Оксфордского английского словаря