Эҫем (Силәбе өлкәһе)

**Эҫем** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Әшә районындағы ҡала (1942 йылдың 13 ноябренән). Эҫем ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Халыҡ һаны —  кеше ()).

Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге 1398-р-һанлы ҡарарына ярашлы Эҫем ҡала торағы моноҡалалар исемлегенә индерелгән.

## Географияһы
Ҡала Эҫем йылғаһында урынлашҡан, район үҙәге Ашанан — 27 , Силәбенән — 290, Транссиб тарихи йүнәлешендәге Эҫем тимер юлы станцияһынан 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан ҡала аша М-5 «Урал» федераль трассаһы үткән.

## Тарихы
Императрица Елизавета ғәли йәнәптәренең 1759 йылдың 29 мартындағы Берг-коллегия Указына ярашлы тәҡдим итә:«…заводчику Матвею Мясникову с сызранским купцом Яковом Петровым на приисканной ими… в Уфимской провинции в дачах Шайтан-Кудейской волости… на речке Сим построить железовододействуемый завод с двумя домнами и при них завод з девятью действительными и тремя запасными молотами…»1763 йылдың 18 февралендә Ырымбур тау етәкселеге Берг-коллегияға Ҡатау-Ивановкала иретелгән суйынды яңынан ҡойоуҙы башлаған коллегия ассесорҙары Твердышев һәм Мясниковтың заводтарының эше тураһында рапорт бирә. Йылға Эҫем йылғаһына ҡоя. 20 саҡрым н Яраль 1763 йылда Эҫем йылғаһына Ерал йылғаһы һыуҙарын ҡойған ерҙән 20 км алыҫлыҡта Твердышевтың тимер заводттарыныҡы булған ҙур урыҫ ауылы барлыҡҡа килә. Эҫем зводы Уралда Рәсәйҙең Ете йыллыҡ һуғышында, Төркиә менән һуғыштарҙа ҡатнашҡан осоронда төҙөлгән заводтарҙың береһе.

1759 йылдың 16 мартында Берг- коллегия заводчиктарға Эҫем йылғаһында завод төҙөргә рөхсәт биреүе тураһында билдәләмә сығара, ә 1761 йылда завод продукция етештерә башлай. Шул уҡ ваҡытта ауыл һәм завод янында барлыҡҡа килгән. 1773 йылда 900-ҙән ашыу приписной крәҫтиән заводта эшләй.

1774 йылдың 23 майында 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында Пугачевтың полковнигы Салауат Юлаев һәм уның атаһы Юлай Аҙналин етәкселегендәге менән башҡорт ихтилалсылары отряды Эҫем заводына бәреп инә. 60 завод хеҙмәтсеһе, работный эшселәр һәм крәҫтиәндәр үлтерелә. Завод, быуаһы менән бергә фабрика, сиркәү һәм завод ауылы яндырыла. Һөжүм иткән башҡорттарҙың ғаиләләренән 15 йыл элек тартып алынған ерҙәрҙә завод төҙөлгәне өсөн үс алыу була был һөжүм.

1774 йылдың 30 майында үртәлгән сиркәү урынына Эҫем заводының яңы сиркәүе төҙөлә. 1777 йылдың сентябренә завод та тергеҙелә. Унда башлыса заводчиктарҙың крепостной крәҫтиәндәре эшләй.

1895 йылда беренсе асыҡ китапхана эшләй башлай. 1898 йылда 40 уҡыусылыҡ башланғыс һөнәрселек мәктәбе асыла. 1897 йылда беренсе мәҙәни-ағартыу учреждениеһы — китапхана, буфет, драма түңәрәктәре менән Халыҡ айыҡлыҡ йәмғиәте йорто асыла.

1898 йылда Эҫемдән 9 км алыҫлыҡта заводтың һәм ауылдың иҡтисадына ҙур этәргес көс биргән Һамар — Златоуст тимер юлы һалына. Эҫемдән Эсем станцияһына тиклем тар колеялы тимер юлы асыла.

1913 йылда заводтар «Тау заводтарының һәм Уралдағы тәүге ауыл хужалығы машиналары һәм ҡоралдары Эҫем йәмғиәте» акционерҙар йәмғиәте составына инә. 1914 йылда заводтар ҡорал әйберҙәре етештереүгә күсәләр.

1917 йылдың 8 декабрендә, Октябрь революцияһынан һуң, Эҫем заводтарын совет власы национализациялай.

1935 йылда Уралсельмаш ҡарамағынан ылау төҙөү министрлығы ҡарамағына күсә һәм Эҫем ылау төҙөү заводы итеп үҙгәртелә. 1941 йылға тиклем заводтың пар атлы саналар, санитар һәм пулемёт ике тәгәрмәсле арбалар, автомашиналар өсөн кузовтар, поход кухнялары, автоприцептар етештереләп.

2011 йылдың 11 авгусында Эҫем — Ерал аралығында поездарҙың һәләкәткә осрауы теркәлә, уның һөҙөмтәһендә ике поезд рельстан төшәләр һәм ике кеше һәләк була.

## Халыҡ



## Билдәле шәхестәре
* Буслаев Пётр Дмитриевич (1900—11.10.1982), ғалим-зоотехник. 1936 йылдан Башҡортостан малсылыҡ тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1942 йылдан Башҡортостан Игенселек халыҡ комиссариатының өлкән зоотехнигы. 1943—1980 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты уҡытыусыһы, 1945 йылдан зоотехния факультеты деканы, 1950—1978 йылдарҙа (өҙөклөк менән) айырым зоотехния кафедраһы мөдире. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1953) 
* Эҫем (ул саҡта Эҫем заводы) — билдәле физик Игорь Курчатовтың, Советтар Союзы Геройы Николай Изюмовтың, совет йәмәғәт эшмәкәре Николай Волковтың тыуған ҡалаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Статья в Энциклопедии Челябинской области
* Официальный сайт администрации Симского городского поселения
* Сим в энциклопедии «Мой город»
* История герба Сима
* Фотографии Сима 1910 года. Работы фотографа Прокудина-Горского
* Сим в энциклопедии Ашинского района
* Симский горный завод.  Справочная статья.