open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фиҡһ ысулы

**Фиҡһ ысулы** ( — «фиҡһ нигеҙҙәре»; ) — юриспруденция теорияһы һәм методологияһының сығанаҡтарын, нигеҙҙәрен системаға һалыусы ислам хоҡуғы (фиҡһ) дисциплинаһы; дүрт «ысул» йыйылмаһы булып тора: Ҡөрьән, сөннәт, ижмә һәм ҡыяс. Шәриғәт терминологияһында *«'үсүл әл-фиҡһ»* термины "фиҡһтың дөйөм дәлилдәрен, уларҙы файҙаланыу ысулдарын һәм (уларҙан) файҙа алыусының (мөжтәһид) тотҡан урынын өйрәнгән фән"де аңлата

## Фиҡһ ысулы сығанаҡтары

Ҡөрьән һәм Сөннәт (Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һүҙҙәре һәм ғәмәлдәре тураһында риүәйәттәр) — *'«үсүл әл-фиҡһ»* йәһәтенән хоҡуҡтың классик сығанаҡтары. Ҡөрьән һәм Сөннәт көйләмәгән мәсьәләләр килеп сыҡҡанда әһәмиәтлелек йәһәтенән өсөнсө сығанаҡ ижмә — абруйлы имам-мөжтәһидтәрҙең бер тауыштан әйткән фекере. Дүртенсе сығанаҡ — ҡыяс — оҡшашлыҡ ысулы буйынса фекер йөрөтөү.

Тәүге ике сығанаҡтың интерпретацияһында мосолман хоҡуҡ белгестәре-фаҡиһтар башлыса бер үк фекерҙә булһалар, һуңғы икеһенә ҡарата фекер айырымлыҡтары бар. Мәҫәлән, мәликиҙәр *ижмә* тигәндә Мәҙинә ҡалаһы халҡын ғына күҙ уңында тота, ә ҙаһириҙар һәм ҡайһы бер хәнбәлиҙәр ижмә сифатында сәхәбәләрҙең берҙәм фекерен генә ҡарай.

Шиғый жәғәфәриҙәр Ҡөрьәндән тыш ун ике  имам фекеренә хоҡуҡ сығанағы сифатында мөрәжәғәт итә һәм *ҡыясты* фиҡһ сығанағы сифатында танымайҙар. Хәнәфиҙәр рациональ ысул булараҡ — истихсанды, ә мәликиҙәр — истислахты киң файҙалана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Сюкияйнен Л. Р. Усуль аль-фикх // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 243—247. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Ғүкүбә

**Ғүкүбә** (; ) — Ислам хоҡуғының (фиҡһ) шәриғәтте боҙған өсөн яза биреү проблемалары ҡаралған дүрт төп бүлегенең береһе. Шулай уҡ йәмәғәт (өммәт) мәнфәғәте өсөн енәйәтсегә һалынған яза *ғүкүбә* тип атала.

## Яза биреү шарттары
Язаны судья (ҡаҙый) билдәләй, ул һәр енәйәтте иғтибар менән өйрәнә һәм хөкөм ҡарарын шәриғәт закондары нигеҙендә сығара.

Ғүкүбә исламдың тәүсығанаҡтарының (Ҡөрьән һәм Сөннәт) туранан-тура бойороҡтары нигеҙендә генә ҡулланыла. Үҙенең ҡылығы өсөн, йоғонтололоғона һәм йәмғиәттәге урынына ҡарамаҫтан, бөтә кешеләр ҙә яуап бирергә тейеш, ә язалау сараһы ҡанун боҙолоуға бәрәбәр ҡабул ителергә тейеш.

## Яза төрҙәре
Яза өс төркөмгә бүленә: иҫкәртеүсе яза (хүдүд*),* ҡон ҡайтарыусы язалар (Ҡысас*, [[дийә]], [[кәффара]]* , *мөлкәтен тартып алыу*) яза һәм өгөт-нәсихәт (*[[тәғзир]]*).

### [[Хүдүд]]

#### [[Рәжем]]

### Ҡон ҡайтарыусы язалар
;Ҡысас,
;Дийә,
;Кәффара

### [[Тәғзир]]

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Ислам хоҡуғы сығанаҡтары

**[[Фиҡһ|Ислам хоҡуғы]] сығанаҡтары**  - хоҡуҡ белгестәре (фаҡиһтар) тарафынан хоҡуҡ ҡарары (фәтүә) сығарыу өсөн файҙаланылған төп сығанаҡтар.

## Сығанаҡтар

Ислам хоҡуҡиәтенең сығанаҡтарына Ҡөрьән, сөннәт, ижмә, ҡыясты индерергә мөмкин: . Өҫтәмә сығанаҡтарға  истихсан, истисләх, ғөрөф, истисхаб һәм садду з-зарайи инә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

** 
**  
**  
** Жаров С. Н., Кадири М. К вопросу об источниках исламского права // Вестник Челябинского государственного университета. 2015. № 13 (368). Право. Вып. 42. С. 29-32.
Хөкөм

**Хөкөм** (; ) — ислам термины, уның нигеҙендә ғаҡыл һәм абруйлы күрһәтмәне күҙаллау ята. Ислам хоҡуғында (*[[фиҡһ]]*) хөкөм тип кешенең ҡылыҡтарын рөхсәт ителгән позициянан баһалау атала. Хөкөм терминологияһы Ҡөрьәндең «харам-хәләл» дихотомияһына һыймай һәм ислам фекеренең артабанғы үҫеше һөҙөмтәһе булып тора.

## Хөкөм төрҙәре
Хөкөмдөң түбәндәге төрҙәре бар:

# *Әхкәм әл-хәмсә*. Фиҡһ буйынса әҙәбиәттә кеше ҡылығы уларҙың рөхсәт ителеү позицияһынан биш дәрәжәгә бүленгән:
## мотлаҡ (*[[фарыз]], [[важиб]]*)
## тәҡдим ителгән һәм хупланған (*[[сөннәт]],* мөстәхәб,*[[Мөстәхәб|мәндүб]]*)
## дөйөм рөхсәт ителгән һәм нейтраль (мөбәх*, [[жаиз]]*)
## шелтәле (*[[мәкруһ]]*)
## тыйылған(*[[харам]], [[мәҙһүр]]*).
# *Илаһи ғаҡыл*. Ҡөрьәндә хөкөм һүҙе Илаһи ғаҡыл йәки Аллаһтың язаһынан (ҡарарынан) ҡурҡыу мәғәнәһенә эйә. Был осраҡта Илаһи ғаҡыл Ҡөрьән һәм Сөннәт күрһәтмәләрен үҙ эсенә ала, шуның өсөн уларҙы үтәү фарыз. Бындай хөкөм фәтүә сығарыу нигеҙе булыуы мөмкин .
# *Билдәләмә йәки күрһәтмә*. Хакимдың йәки абруйлы кешенең уға буйһонған кешеләр өсөн мотлаҡ булған күрһәтмәһе.
# *Хүкм әл-[[ижтиһад]]и*. Хоҡуҡи мәсьәлә буйынса хоҡуҡи сығанаҡтар нигеҙендә әҙерләнгән ҡарар йәки әр-раий (ирекле фекерләү).
# *Логик фекерләү*. ҡыястың дөйөм формулаһында логик фигураның бер өлөшө.
# *Дөйөм ҡағиҙә йәки билдәләмә*. Фәнни әҙәбиәттә хөкөм термины ҡағиҙә йәки билдәләмә мәғәнәһендә киң ҡулланыла, мәҫәлән, «Идара итеү ҡағиҙәләре» (*әл-Әхкәм ас-солтания*).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Боголюбов А. С. Хукм // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 282. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* 
* 
*
Истисхаб

**Истисхаб** ( — хәл-тороштоң дәлил булмай тороп үҙгәрмәү презумпцияһы) — исламда хоҡуҡи ҡарар сығарыуҙың рационалистик принцибы (хөкөм), уға ярашлы, «үҙгәрештәрҙең асыҡ билдәләре күренгәнсе теләһә ниндәй үҙгәрештәр башланған тип иҫәпләнмәй». Ислам хоҡуғы сығанаҡтарының береһе. Истисхаб ғәйепһеҙлек презумпцияһы, «билдәле нәмә шик килеп сығыу менән генә бөтөрөлмәй», «көнкүрештең нигеҙе — иреклелек» кеүек хоҡуҡи ҡағиҙәләр өсөн нигеҙ булып тора.

## Функцияһы
Истисхаб мәликиҙәр араһында киң таралыу ала. Унда ижтиһад, истихсан һәм истислах кеүек артабан да ҡулланырлыҡ ҡарар (прецедент) булмай, ләкин, һанап кителгән башҡа алымдар кеүек үк, фаҡиһтарға Ҡөрьән һәм сөннәт, закон нормалары коллизияһы килеп тыуған осраҡта квалификациялы ҡарарҙар сығарырға мөмкинлек бирә.

### Миҫалдар
Истисхабтың функцияһын мосолмандарҙың мотлаҡ биш тапҡыр намаҙы миҫалында аңлатырға мөмкин. Ислам тарихының тәүге йылдарында мосолмандар өсөн биш тапҡыр намаҙ мотлаҡ булмай. Был йәһәттән шәриғәт дәлилдәре асыҡланғандан һуң ғына 5 намаҙ фарызға әйләнә. Хәҙер инде истисхаб шәриғәттә алтынсы намаҙ фарызлығы тураһында дәлил асыҡланғанға тиклем ундай бойороҡ юҡ тип күрһәтәсәк. Тағы бер миҫал: хәбәрһеҙ юғалғандарҙың мираҫын, уның үлеме тураһында дәлилдәр килтерелмәй тороп, бер кем дә ала алмай. Шулай уҡ, ғәйепләнеүсенең ғәйебе иҫбатлағанға тиклем, ул яуаплылыҡтан азат ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Әзербайжанда ислам

Әзербайжан халҡының күпселеге Ислам динен тота; Pew Research тикшеренеү үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, 2009 йылда ил халҡының яҡынса 99,2 проценты мосолман булған, Кавказ мосолмандар идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, шуларҙың мосолман динен тотоусы 85 % — шиғыйҙар (Жәғәфәри мәҙһәб), ҡалған 15 % -ын сөнниҙәр (башлыса Шәфиғи мәҙһәб) тәшкил иткән.

## Тарихы
Хәҙерге Әзербайжан биләмәһенә ислам VII быуат уртаһында ғәрәптәр Кавказ аръяғына баҫып ингән ваҡытта үтеп инә. Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифә заманында ғәрәптәр 642 йылда Иран Әзербайжаны яғынан Фарсы Әрмәнстанының Нахичевань өлкәһенә һөжүм итә, уны ала һәм талай. Ир-аттың күптәрен үлтергәндәр, ә башҡаларын, ҡатындары һәм балалары менән бергә Джульфин кисеүе аша Аракс аръяғына сығарып, әсирлеккә алып киткәндәр. Ғәрәп тарихсыһы әл-Бәләҙири хәбәр итеүенсә, 654 йылда Усман ибн Әффан хәлифәнең бойороғо буйынса ғәрәп полководецы Сәлмән ибн Рабиға әл Бәхили бик күп төбәктәрҙе яулап ала.

### Хижәп йөрөтөү тирәләй конфликт
2010 йылдың 9 декабренда  Әзербайжандың мәғариф министры Мисир Мәрҙәнов урта мәктәп уҡыусылары мәктәпкә хижәп кейеп йөрөргә тейеш түгел тип иғлан итә. Мәғариф министры аңлатыуынса, *«мәктәптәрҙә кейем-һалым буйынса аныҡ билдәләнгән ил закондары  бар»*. Әммә был диндарҙар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра һәм хижәбты яҡлап ҡаршылыҡ акцияларына килтерә.''.

2011 йылдың 2 ғинуарында Әзербайжан Ислам Партияһы лидеры Мөвсүм Самедов мәктәптә хижәп йөрөтөүҙе тыйыуға ҡәтғи ҡаршы сыға һәм властарҙың сәйәсәтен тәнҡитләй, "әзербайжан халҡы күтәрелергә һәм деспотик режимға нөктә ҡуйырға тейеш" тип иғлан итә. Бер нисә көндән һуң ул һәм тағы бер нисә партия ағзаһы башта хулиганлыҡта ғәйепләнеп, ҡулға алына, ә һуңынан теракт әҙерләүҙә, законһыҙ ҡорал һәм шартлатҡыс матдәләр һаҡлауҙа, шулай уҡ власты көсләп тартып алырға йыйыныуҙа ғәйепләнә. Шул уҡ йылдың октябрендә суд ИПА-ның ете ағзаһын, шул иҫәптән партия рәйесен дә, төрлө сроктарға-10 йылдан 12 йылға тиклем иректән мәхрүм итә.

## Иҫкәрмәләр

### Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Әзербайжанда ислам. Әзербайжан республикаһы президенты эштәре Идаралығы Президент китапханаһы материалдары
* Әзербайжанда исламдың таралыуы һәм үҫеше (ҡыҫҡаса тарихи-мәҙәни күҙәтеү)
* Әзербайжанда дин
* Әзербайжанда ислам факторы
* Әзербайжанда «Мөхтәрнамә» һәм"Хәҙрәти Йософ " фильмдары популяр
* Islam, State, and Society in Independent Azerbaijan. Between Historical Legacy and Post-Soviet Reality — with special reference to Baku and its environs, Rufat Sattarov, Reichert Verlag, Wiesbaden, 2009 ISBN 978-3-89500-692-0
Попив Ярок

**Попив Ярок** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Ғайсин һем Теплык райондары аша көньяҡҡа табан аға. Киблычың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 10 километр. Бассейн майҙаны — 26,4 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Олександр Роговий. Соб. Краєзнавчі нариси. — Вінниця: 2012. — с. 11.
Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы

**Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы** (14 февраль 1905 йыл — 19 апрель 1980 йыл) — сәйәси золом ҡорбаны, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» һәм башҡа миҙалдар менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Дәүләтша Мөхәмәтйән улы Байтурин 1905 йылдың 14 февралендә Буранбай ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районында) тыуған. Мәктәптә 7 класс белем алғас, Темәс башҡорт педагогия училищеһында уҡый. Уны тамамлағандан һуң, 1929 йылдан Баймаҡ районының Аҡморон ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Фарсы, латин, урыҫ, үзбәк, ҡаҙаҡ, төркмән телдәрен яҡшы белгән.

Дәүләтша Мөхәмәтйән улы 1935 йылда Йомағолова Йәмилә Ғәлим ҡыҙына өйләнә. Өйләнгәндән һуң, Хисмәт ауылында баҫыу ҡараусы булып эшләй. Уны «халыҡ дошманы» тип ғәйепләп, 10 йылға хөкөм итәләр. Әсәһе Сәхирә кире ҡаға торған документтар йыйып тапшырғас, ул тотҡонлоҡтан ҡотола. 1937 йылда репрессиялар ваҡытында ғаиләһе менән Үзбәкстанға китергә мәжбүр була. Унда 2 йыл йәшәгәс, тыуған яғына әйләнеп ҡайта.

1941 йылдың авгусында Дәүләтша Байтурин фронтҡа китә, минометсы һәм пулемет расчетында була. 1943 йылда яраланып, ай ярым госпиталдә ята. Госпиталдән һуң разведчик була. Ул Курск дуғаһындағы һуғыштарҙа, Мәскәүҙе обороналауҙа һәм Берлинды алыуҙа ҡатнаша. Еңеү көнөн ул Берлинда ҡаршылай.

1945 йылдың авгусында Дәүләтша Мөхәмәтйән улы Байтурин хеҙмәт иткән полкты Алыҫ Көнсығышҡа япондарға ҡаршы һуғышҡа ебәрәләр. 1946 йылдың сентябрендә тыуған яғына ҡайта. Сталиндан рәхмәт хаты ала.

Һуғыштан һуң Дәүләтша Мөхәмәтйән улы Хисмәт ауылында колхозда эшләй. Һуңынан урман хужалығына эшкә урынлаша һәм пенсияға тиклем шунда эшләй. 1980 йылда Баймаҡ районының Коммунар (Шүлкә) ауылында вафат була.

Ул Йәмилә Ғәлим ҡыҙы менән 10 бала тәрбиәләп үҫтерә (Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы, Абдуллина Фирүзә Дәүләтша ҡыҙы).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы

## Һылтанмалар
* Государственное автономное научное учреждение «Институт стратегических исследований Республики Башкортостан»
* Память народа официальный сайт

## Иҫкәрмәләр
Салауат Юлаев мәмерйәһе

**Салауат Юлаев мәмерйәһе** — Башҡортостандың Ишембай районындағы мәмерйә. 1940 йылда режиссер Яков Протазанов хәҙерге Ишембай районының (1965 йылдың 14 ғиуарына тиклем Маҡар районы) Маҡар ауылы янында башҡорт батыры Салауат Юлаев тураһында «Салауат Юлаев» фильмын алдында ҙур аҡланы булған мәмерйә янында төшөрә. Шунан башлап халыҡ ауылдан 9 км алыҫлыҡта ятҡан урындағы тәбиғәт ҡомартҡыһын Салауат Юлаев мәмерйәһе тип атай башлай.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
1985 йылда Салауат Юлаев мәмерйәһе Кәлимосҡан ҡаяһы менән берлектә комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Ул Ҡыҙылташ һыртының Кәлимосҡан ҡаяһында эзбиз ултырмаларында хасил булған. Мәмерйәнең ауыҙы көнсығышҡа ҡарап тора һәм ҡая янынан ағып ятҡан Һикәҙе улағынан 6 метр бейеклектә урынлашҡан. Әммә йылға һыуы тик яҙын ғына шарлап ағып ята, ә июнь айы урталарында, ҡаяға етәрәк 1 км ара ҡалғас, йылға һыуы эзбиз ултырмаларындағы ярыҡтар аша ер аҫтына инеп юғала һәм бер нисә йөҙ метрҙан, киренән ер өҫтөнә сығып, ағыуын дауам итә.

Салауат Юлаев мәмерйәһе өс ҡатлы (баҫҡыслы), түбәнге ҡаты урта һәм үрге ҡаттарға ҡарағанда киңерәк. Уның бейеклеге ингән урында 7 — 10 метрға етә. Һул яҡҡа табан мәмерйә иҙәне бер аҙ күтәрелә һәм унан ҙур булмаған залға инеү урыны күренеп тора. Залдың түшәмендә диаметры 1 метр тирәһе булған вертикаль инеү урыны бар. Тап шул урындан икенсе ҡатҡа күтәрелергә мөмкин. Икенсе ҡаттан бик тар ярыҡ (диаметры 60 — 70 сантиметр) аша өсөнсө ҡатҡа күтәрелергә була.

Мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо 35 метр, тәрәнлеге 6 метр. Мәмерйә бик ҡоро, аяҡ аҫтында балсыҡ менән ҡырсынташ аралаш ята. Инеү урынынан уң яҡта түшәмдә ғәйәт ҙур өң күренеп тора, бәлки, унда ла өҫкә күтәрелеү юлы барҙыр.

Мәмерйәгә ҡая стенаһында сығып торған таштарға баҫып инергә була, был маҡсатта ҡулдан эшләнгән ағас баҫҡысты ла ҡулланырға мөмкин. Беренсе ҡатта яҡты, шуға унда фотоға төшөү ҙә уңайлы. Ә өҫкө ҡаттарҙы күрергә теләүселәргә спелеолог кәрәк-яраҡтары талап ителәсәк.

## Географик урыны
Алыҫлығы:
* Район үҙәгенә тиклем (Ишембай): 62 км. Мәмерйәгә «Ишембай ҡалаһы — Ҡолғона ауылы» маршрут автобусында барырға була.
* Маҡар ауылына тиклем 9 км.
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 60 км.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ишимбайская энциклопедия. (Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015 г., стр. 656. 3000 экз.).
* Овсянникова М. М., Кулясова А. Е. «ТУРИСТИЧЕСКИЕ МАРШРУТЫ Ишимбайского района Республики Башкортостан» (Уфа, Информреклама, 2012 г., стр. 80, 500 экз.).
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник / Сост. Р. Ф. Хабиров. — Уфа: Белая Река, 2007. — 416 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-87691-038-7.
Бөрө заказнигы

** Бөрө заказнигы** — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы биләмәһендә, Ағиҙел йылғаһының уң ярында, Бөрө ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 6 километр алыҫлыҡта урынлашҡан зоологик заказник.

## Тасуирламаһы
Бөрө зоологик заказнигы 1967 йылда һунар-промысел йәнлектәре популяцияһын тергеҙеү маҡсатында Ағиҙел йылғаһының уң ярында, Бөрө ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 6 саҡрым алыҫлыҡта ойошторола. Майҙаны 20,6 мең га, территорияһының 53,3%-ы урман менән ҡапланған. Рельефы һыубаҫар туғайлы, уйһыу, йырындар менән йырғыланған.

## Флораһы
Заказник биләмәһендә муйыл, зелпе (осҡат), мурт эт муйылы, сәтләүек ағасы торған ваҡ урманлыҡтар менән бергә йүкә, ҡайын, уҫаҡ һәм имән урмандары, шулай уҡ ҡарағай культуралары таралған.

Бөрө заказнигында Башҡортостан Республикаһы Ҡыҙыл китабына индерелгән һары күбәләк сәскәһе үҫә.

## Фаунаһы
Заказник биләмәһендә бурһыҡ, йылға ҡондоҙо, аҫ, аҡ ҡуян, ҡабан, һары шәшке йәки көҙән, ҡоралай, һуҡыр сысҡан, һыуһар, төлкө, мышы, америка шәшкеһе, һеләүһен, янут һымаҡ эт, әберсен (вяхирь), һуйыр, урман күгәрсене (горлица), һыу күгәрсене (клинтух), һуна өйрәк (кряква), Таҙғара йәки ҡашҡабаш (лысуха) һ. б. тереклек итә.

Шулай уҡ заказникта Башҡортостан Республиканың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, европа шәшкеһе, бөркөт, диңгеҙ бөркөтө (орлан-белохвост), һоро һайыҫҡан (сорокопут серый), үлән тәлмәрйене һ. б. осрай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бишбүләк заказнигы

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Ишембай заказнигы

**«Ишембай»** — республика әһәмиәтендәге дәүләт тәбиғи зоология ҡурсаулығы, Башҡортостандың Ишембай районында 1971 йылда булдырылған махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Биләмә 1971 йылда һунар промыслаһы йәнлектәренең таралыу мөхитен һәм уларҙың һанын элекке кимәлгә тиклем тергеҙеү өсөн зоологик заказник булараҡ ойошторола. Уның территорияһы аша бик күп ҡушылдыҡтары булған Егән йылғаһы аға. Шулай уҡ Кәлимосҡан ҡаяһы, Салауат Юлаев мәмерйәһе, Ҡарауылтау, Ташөй мәмерйәһе кеүек тәбиғәт ҡомартҡылары ла бар. Заказник эсендә урынлашҡан Ҡуҡрауыҡ шарлауығы, Ҡыҙылташ тауы, Селтәрлеуртаташ төбәге, Ҡолоҡ йылғаһы тәбиғәт биләмәһенә бәҫ өҫтәй. Көнбайыш өлөшөндә тау эргәһе рельефлы, һөҙәкле‑убалы; көнсығыш өлөшөндә тигеҙ, Бағаръяҙ, Биктәр, Кесе Арҡа һәм башҡа айырым түбән һырттар ята. Карст соҡорҙары, ҡыуышлыҡтары йыш осрай.

Майҙаны 58 500 га булған заказник, нигеҙҙә, киң япраҡлы һәм ҡатнаш урман менән ҡапланған (80,8 процент), көньяҡтағы битләүҙәрен болонло һәм ҡыуаҡлы далалар биләй. Ишембай заказнигында үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә: Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән Браун күп рәтле абағаһы, республиканың һәм Рәсәйҙең Ҡыҙыл китаптарына индерелгән Клер астрагалы, урыҫ сыбар сәскәһе үҫә.

Хайуандар донъяһы ла бик бай: бурһыҡ, аҡ ҡуян, үрғуян, ҡабан, һары шәшке, ҡоралай, һыуһар, йәтсә, төлкө, мышы, һоро айыу, америка шәшкеһе, һеләүһен, көҙән, ҡурпысыҡ, һуйыр, һуна өйрәк, сел, ҡор һәм башҡа ҡырағай хайуандар бында көн итә. Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән төньяҡ шымамороно, Натузиус ваҡ ҡолаҡ ярғанаты, Наттерер төн күбәләге, яр төн күбәләге, баҡса ҡомағы, мөншөгөр, орсоҡ йылан, баҡыр йылан һәм башҡа төрҙәр йыш осрай. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡара ҡауҙы, бөркөт, ҡом һайыҫҡаны, көсөгән, өкө, шаршы күкене, зөгәй, ҡыҙыл балыҡ, йылға бағыры, европа бәрҙеһе осрай.

## Географик урыны
Заказник Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көнбайыш битләүендә урынлашҡан. Район үҙәге Ишембайға тиклем — 35 км. Маҡар ауылына — 9 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы Стәрлетамаҡҡа — 60 км.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ишимбайская энциклопедия. (Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015 г., стр. 656. 3000 экз.).
* Овсянникова М. М., Кулясова А. Е. «ТУРИСТИЧЕСКИЕ МАРШРУТЫ Ишимбайского района Республики Башкортостан» (Уфа, Информреклама, 2012 г., стр. 80, 500 экз.).
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник / Сост. Р. Ф. Хабиров. — Уфа: Белая Река, 2007. — 416 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-87691-038-7.
*
Башҡорт телендәге уйын фильмдары исемлеге

**Башҡорт телендәге уйын фильмдары** (**башкорт телендә уйналган нәфис фильмнар**, **башкорт нәфис фильмнары**, **башкортча нәфис фильмнар**, **башкортча кинолар**, **башкорт уен фильмнары**) **исемлеге**:

## Әҙ генә башҡортса телмәр булған фильмдар
* Визит
* Ловец ветра
* Из Уфы с любовью
## Башҡорт артисттары уйнаған, оригинал тауыштары яҙҙырылмаған йәки һөртөлгән, башҡортса тауышландырылған фильмдар
* Һөйәнтөҙ
## Документаль-публицистик фильм эчендәге уен фильмы кисәкләре
* Звуки курая над Сеной

## Ҡарағыҙ
Татар телендә уйналған нәфис фильмдар исемлеге

## Иҫкәрмәләр
Ташлы һаҙлығы

**Ташлы һаҙлығы** () — Дим йылғаһы бассейына ингән төбәк әһәмиәтендәге  ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005).

## Тасуирламаһы
Урман-дала зонаһы өсөн һирәк осраған бореаль төрҙәре булған үҫемлек бергәлектәре булған торфлы уйһыу һаҙлыҡ.

Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районы Ташлы ауылынан көнбайышҡа табан 0,6 саҡрым алыҫлыҡта Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ята. Урман-дала зонаһына инә. Көнсығышҡа табан ауышҡан торфлы уйһыу һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 1,5 гектар тәшкил итә. Төп туйындыруысы сығанаҡ булып ер аҫты һыуҙары тора. Һаҙлыҡтың төньяҡ сиге буйлап Дим бассейнына ингән Һарған йылғаһы аға.

## Үҫемлектәр донъяһы
Күрән, мүк, ҡамыш, таллыҡ һәм ереклек төркөмдәре комплексынан тора. Урман-дала зонаһы өсөн  һирәк осраған: бүлбеле тәбәнәкәшәлсә, һаҙ баҙыҡайы, һаҙ һарыгүҙе, боронғо дәүерҙән һаҡланып ҡалған (реликт) — тутыҡ схенустар үҫә. Был үҫемлектәр  Башҡортостан Республикаһының  Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Һаҙлыҡ төбәге  тәбиғәтте һаҡлау һәм фәнни әһәмиәткә эйә булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Арыҫлан Аҡҡолов

**Арыҫлан Аҡҡолов** () — башҡорт тарханы, батыр.

## Биографияһы
Арыҫлан Аҡҡолов сығышы менән Башҡортостандың Нуғай даруғаһы Бошман‑Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарынан булған. Арыҫлановтар нәҫеленә нигеҙ һала. Шәжәрәһе: *[[Бошман батыр|Бошман бей]] → Борондоҡ бей → Һөйөндөк бей → Аҡбулат бей → Һарыбайсал тархан → Дәүләтҡол → Миңлеғол → Аҡҡош (Аҡҡол) → Арыҫлан*. Ә башҡорттарҙың ҡара ҡыпсаҡ ырыуының шәжәрәһенә ярашлы: *[[Бабсаҡ бей]] → Борондоҡ бей → Һөйөндөк бей → Һарыбайсал тархан → Дәүләтҡол → Миңлеғол → Аҡҡош → Арыҫлан тархан*.

XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында Нуғай даруғаһының Бошман‑Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы була.

Башҡорт ихтилалы барышында, 1708—1722 йылдарҙа башҡа старшиналар менән бергә Арыҫлан Аҡҡолов яңы һалымдарҙы һәм йөкләмәләрҙе бөтөрөү үтенесе менән, аҫаба ерҙәрҙе баҫып алыуҙар, Өфө чиновниктарының башбаштаҡлыҡтарын, шул иҫәптән яһаҡ йыйыусы Андрей Жихарев һәм Михаил Дороховтарҙың 72 яңы һалым индереүҙе, комиссар Александр Сергеевтың төбәк халҡын талауҙы, тикшереү тураһында батша Пётр I бер нисә тапҡыр мөрәжәғәт итә.

1722 йылдың 12 февралендә Арыҫлан Аҡҡолов етәкселегендәге барлыҡ дүрт даруғанан килгән һәм 55 кешенән торған башҡорт делегацияһын етәкләй, улар ошо эште тикшереү буйынса суд процессында ҡатнашырға ирешә һәм суд ҡарарына ярашлы Сергеев үлем язаһына тарттырыла.

## Хәтер
Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы Арыҫлан ауылы уның исеме буйынса аталған (башта ауыл *Танып, Аҡҡол* тип йөрөтөлгән).

## Ғаиләһе
Арыҫландың өс улы була:
* Юлбарыҫ Арыҫланов. Уның улдары: Юлғотло (1757—1816), Юлдыбай (1758—?), Аҡбирҙе (1764—?), Аҡъюл (1767—1812), Аҡҡужа (1776—?).
* Ирназар Арыҫланов. Уның улы — йорт старшинаһы Ҡотлоғәләм (1790—1859), уның балалары: Муса (уның улдары — Ҡотлорәжәп, Ҡотлоәхтәм, Ҡотлойыһан, Ҡотлосаяф, Ҡотлофәйрүз), Ҡотломөхәмәт (уның улдары — Ҡотләхмәт, Ҡотломәхди, Ҡотлофәйрүз), Ҡотләхмәт (уның улдары — Ҡотлоҡасим, Ҡотломбәт, Ҡотлозариф), урядник Ҡотлорәсүл (Ҡотлозаман, Ҡотлосәйет, Сәхибгәрәй) һәм Ҡотлохәйҙәр.
* Кинйә Арыҫланов — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың баш полковнигы. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Кинйәабыҙ ауылы уның исеме һәм абыҙ (уҡытыусы, ғалим) һүҙе буйынса аталған. Кинйә Арыҫлановтарҙың улдары Хужәхмәт (1745—1816), Рәхмәтулла (1747—1823), Сәғит (1750—1820), Һеләүһен, Сөләймән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Зәңгәр шыршылар паркы (Дәүләкән районы)

**[[Комсомол (Дәүләкән районы)|Комсомол]] ауылы эргәһендә ултыртылған зәңгәр йәки сәнскәкле шыршылар паркы** () — парк культуралары, зәңгәр шыршы үҫентеләре, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

## Таралыу тарихы
Сәнскәкле шыршының ғәҙәти булмаған үҙенсәлекле *зәңгәрһыу төҫө* был ағас төрөнөң икенсе исемен — "зәңгәр шыршы"ны билдәләй. Зәңгәр (күк) шыршыларҙың тыуған ере — Төньяҡ Америка. 1879 йылда немец дендрологы Энгельман уны Европаға алып ҡайта һәм шунда уҡ тарала. Рәсәй империяһыында күп кенә алпауыттар уны үҙҙәренең баҡсаһына ултырта. Уҙған быуатта Мәскәү, Ленинград, Краснодар һәм башҡа ҡала парктарында ултыртылған зәңгәр шыршылар һаҡланған. 1900—1905 йылдарҙа немец күскенселәренең береһе Яков Иоганнович Мартенц Дәүләкәндән 12 километр алыҫлыҡта урынлашҡан утар биләмәһендә зәңгәр (күк) шыршылар ултырта. Үҫентеләрҙе Германиянан килтергән, тип фаразлана.

## Тасуирламаһы
Әлеге ваҡытта был урында 0,25 гектар майҙанда 52 ағас һаҡланған. 80 йәштә шыршы 20 м бейеклеккә һәм диаметры 30 см етә, бер ағас 1700 тубырсыҡ бирә. Шыршы участкаһын республика ғалимдары өйрәнә, үткән быуаттың уртаһында ҡиммәтле орлоҡ базаһы сифатында әүҙем файҙаланыла. Шул саҡта уҡ биологтар, шыршылар көсәйтелгән һаҡланыуға мохтаж, тигән һығымтаға килә. 1965 йылда, дендролог А. С. Сахарованың (1917-1986) тикшеренеүҙәре нигеҙендә һәм уның, шулай уҡ  Б. И. Федорако (1908-1967) һәм Е. В. Кучеров тәҡдиме буйынса был ултыртылған зәңгәр шыршылар ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын ала.

Комсомол ауылы эргәһендәге зәңгәр шыршы участкаһы — ҡалаларҙы һәм ауылдарҙы йәшелләндереү маҡсатында был ҡиммәтле декоратив тоҡомдо үрсетеү өсөн яҡшы орлоҡсолоҡ базаһы. Шыршы паркы кәртәләнгән һәм һаҡлана.

Дәүләкән шыршылары Өфө ҡала советы, баш ҡалала Ленин һәйкәле янындағы, бер нисә ҡала һәм район хакимиәттәре алдындағы биләмәләрҙе биҙәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Аҡкүл заказнигы

**Аҡкүл заказнигы** () — урман һәм болондо берләштергән, бай фауналы күл тәбиғәте комплексы, Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе. Башҡортостандың Ғафури районының үҙәге Красноусол ҡасабаһынан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Аҡкүл заказнигы 1957 йылда Ағиҙел йылғаһы һәм Аҡкүл күле туғайындағы уникаль тәбиғәт комплексын һаҡлау, шулай уҡ йылға ҡондоҙо популяцияһын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола. Биләмә район үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан. 8 мең гектар майҙанды биләгән тәбиғәт ҡомартҡыһының ҙур ғына өлөшө урман менән ҡапланған (39,7 процент). Бихисап һыу ҡоштары һәм йәнлектәренә төйәк булған Аҡкүл күле лә тәбиғәт ҡомартҡыһы булып танылған. Уның рельефына һыубаҫар болондар, ваҡ тулҡынлы уйһыулыҡтар хас. Туғайҙарында ерек һәм тал ҡыуаҡлыҡтары үҫә, ә урмандары имән, йүкә, ҡайын һәм уҫаҡ ағастарынан тора.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһен бик күп ҡырағай йәнлектәр үҙ иткән. Аҡ ҡуян, америка шәшкеһе, бурһыҡ, йылға ҡондоҙо, ҡабан, мышы, ондатра, төлкө, һеләүһен, һыуһар кеүек ҡырағай йәнлектәр менән йәнәш көйөлдө, ҡор, ҡурпысыҡ, сытырҙаҡ сөрәгәй, һоро өйрәк, һуна өйрәк һәм башҡа һыу ҡоштары йәшәй. Заказникта Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән баҡса ҡомағы, ҡама, аҡсабан, ала ҡаҙ, ышылдаҡ аҡҡош, ҡаңғылдаҡ аҡҡош, ҡушы өйрәк, һоро ағуна, һоро торна һәм башҡа уникаль ҡоштар осрай. Бынан тыш тәбиғәт заказнигы биләмәһендә башҡорт солоҡ ҡортон һаҡлау һәм үрсетеү өсөн саралар күрелә. .

## Махсус һаҡланған тәбиғәт территорияһы (ООПТ)
Һаҡлау объекттары:
* Башҡортостан Республикаһының махсус һаҡланыусы тәбиғәт ҡомартҡыһы, уның составына имән һәм йүкә ағастары үҫкән урмандар һәм ҡырағай йәнлектәргә һәм һыу ҡоштарына бай Аҡкүл күле инә.
* Шулай уҡ ҡырағай хайуандар һәм һыу ҡоштары популяцияларын һаҡлау һәм тергеҙеү буйынса шарттар булдырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ишимбайская энциклопедия. (Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015 г., стр. 656. 3000 экз.).
* Овсянникова М. М., Кулясова А. Е. «ТУРИСТИЧЕСКИЕ МАРШРУТЫ Ишимбайского района Республики Башкортостан» (Уфа, Информреклама, 2012 г., стр. 80, 500 экз.).
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник / Сост. Р. Ф. Хабиров. — Уфа: Белая Река, 2007. — 416 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-87691-038-7.
*
Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы туғайы

**Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайы** — төбәк әһәмиәтендәге дәүләт ботаника заказнигы. Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы территорияһында урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы
Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы туғайы — Республика әһәмиәтендәге «Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайы» дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы 1970 йылдың 22 майында Башҡортостан Республикаһы ҡарары менән булдырылған. Майҙаны — 101, 9 гектар.

Ҡолмәт ауылынан көньяҡҡа табан 2 километр алыҫлыҡта, уң ярҙағы һыубаҫар туғайҙа һәм Әй йылғаһының таулы яры буйында, Салауат урмансылығы дәүләт учреждениеһы составындағы Ҡыйғы участка урмансылығының 1-се, 14-се, 15-се, 16-сы, 24-се, 25-се кварталдарында урынлашҡан.

Заказник түбәндәге бурыстарҙы үтәү өсөн булдырылған:

— тәбиғи йәшәү мөхитен тәьмин итеүсе тәбиғәт комплексын һаҡлау, яңыртыу һәм тергеҙеү, һирәк осрай торған дарыу үҫемлектәренең ген- һәм ценофондын рациональ файҙаланыу һәм уларға булышлыҡ итеү;

— үҫемлектәр донъяһы объекттарын, шул иҫәптән һирәк осраған һәм юғалыу хәүефе янаған объекттарҙы һаҡлап ҡалыу, яңыртыу һәм тергеҙеү;

— экологик мониторинг үткәреү;

— экологик ағартыу эше алып барыу.

Яҡындағы ҡалаларҙың координаталары: 55°8’58"N 58°42’28"E

## Флораһы
Республика әһәмиәтендәге «Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы һыубаҫар туғайы» дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы тотороҡло продуктлы дарыу үҫемлектәре популяцияһын һаҡлау маҡсатында булдырылған.

Тәбиғәт комплексы һыубаҫар ҡарағай-ҡайын урмандарынан ғибәрәт, уларҙың флораһында үҫемлектәрҙең 40%-ы самаһы ҡиммәтле дарыу һәм аҙыҡ төрҙәренә тура килә. Яҙғы умырзая, себер умырзаяһы, ҡара һәм ҡыҙыл ҡарағат, әлморон — улар араһында иң күп продуктлылары. Ҡолмәт ауылы эргәһендәге ҡарағай урманында ябай һыуйыйыр үләне (водосбор обыкновенный) үҫеүе асыҡланған. Был Башҡортостан Республикаһында ошо төрҙөң берҙән-бер үҫеү урыны.

Заказник ресурстарҙы һаҡлаусы, фәнни һәм эталон әһәмиәткә эйә.

## Фаунаһы
Заказниктың хайуандар донъяһы әлегә төплө өйрәнелмәгән. Һирәк осрай торған йәнлектәрҙән башҡа, әлбиттә, ҡуян, бүре, тейен, төлкө, терпе, шәшке, һеләүһен, һыуһар, ҡыр тауыҡтары — ҡор, һуйыр кеүек йәнлек-ҡоштар, ваҡ йәнлектәр, төрлө бөжәктәр тереклек итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Арый янындағы дала сейәһе ҡыуаҡлыҡтары

## Һылтанмалар
* 
* Кульметовский ботанический природный заказник
* Постановление правительства Республики Башкортостан от 29.12.2021 № 733 «О ВНЕСЕНИИ ИЗМЕНЕНИЙ В НЕКОТОРЫЕ РЕШЕНИЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН»

## Иҫкәрмәләр
Толпар шыршылыҡтары

**Толпар шыршылыҡтары** — Башҡортостан Республикаһы Ғафури районыында урынлашҡан төбәк әһәмиәтендәге ботаника тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы
Толпар шыршылыҡтары — Ғафури районындағы Еҙем йылғаһы урта ағымында Ерекле һәм Талпар ауылдары араһында урынлашҡан ботаника тәбиғәт ҡомартҡыһы.
 
Үҙенсәлекле ботаника төбәге 1965 йылдың 17 авгусында уҡ булдырылған. Башҡортостан Республикаһы министрҙар кабинетының 1999 йылдың 26 феврале 48-се ҡарары менән (27.08.2014 редакцияһында) раҫланған Тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында положениеның 1.7-се пунктына ярашлы, махсус һаҡланыусы ҡомартҡы тип иғлан ителгән

Һәйкәл билдәле бер үҙәктәре булған 9 участканан тора.

## Флораһы
Киң япраҡлы урмандарҙың тотош таралыу зонаһында Еҙем йылғаһы үҙәнендәге киң япраҡлы-ҡара ылыҫлы (шыршы, һирәгерәк аҡ шыршы) боронғо урмандар. Икенсе яруста йүкә, ҡайын, һирәгерәк — йыла үҫә. Үләндәр япмаһы башлыса ғәҙәттәгесә. Төньяҡ экспозицияларҙа бореаль типтағы шыршылыҡтар, шул иҫәптән йәшел мүклектәр осрай. Шыршыларҙың йәше — 70—110 йәш. Үҫемлектәр япмаһында түбәндәге үҫемлектәр: Браун күп рәтле абағаһы, йәйелеүсән гудайера, эре сәскәле һәм ысын кәкүк ситеге сәскәһе, кортуза рәүешле кәзә һаҡалы йәки сәүкәбаш һ. б. кеүек һирәк төрҙәре осрай. Реликттар (Роберт яран сәскәһе, себер умырзаяһы, споралы әсе үлән һ.б.) һәм эндемиктар (Крылов айғолағы, татар ҡутырбашы, Урал цицербитаһы һ. б.) киң таралған.

## Фаунаһы
Толпар шыршылыҡтарының хайуандар донъяһы: һирәк осрай торған йәнлектәрҙән тыш ҡуян, бүре, айыу, тейен, төлкө, терпе, шәшке, һеләүһен, һыуһар, ҡыр тауыҡтары — ҡор, һуйыр кеүек йәнлек-ҡоштар. Шулай уҡ ваҡ йәнлектәр, төрлө бөжәктәр тереклек итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Талпар
* Ҡолмәт ауылы эргәһендәге Әй йылғаһы туғайы

## Һылтанмалар
* 
* ТОЛПАРОВСКИЕ ЕЛЬНИКИ
* Толпаровские ельники, Гафурийский район

## Иҫкәрмәләр
Александровка ауылы эргәһендә ултыртылған ағастар комплексы (Дәүләкән районы)

**Александровка ауылы эргәһендә ултыртылған һаҡлағыс ағастар комплексы** () — Кесе Өйҙөрәк йылғаһы бассейнындағы баҫыу һаҡлаусы урман һыҙаттары, ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

## Тасуирламаһы

Урман һыҙаттары үткән быуаттың 30-сы йылдарында Башҡортостандың Урал алдының иң ҡоро өлөшөндә, Дәүләкән МТС-ы колхоздары территорияһында, баҫыуҙарҙы һаҡлау маҡсатында республикала тәүгеләрҙән һалына. Ағас үҫентеләренән урындағы тоҡомдар ҙа, бальзам тирәк, америка ҡорос ағасы, суҡ ҡайын, америка сағаны, ағас рәүешле акация һ.б. интродукцияланған (климатҡа яраҡлаштырылған) тоҡомдар ҙа файҙаланыла. Тәүге ағастар 1936 йылда Александровка ауылы эргәһендә ултыртыла, 157,7 га майҙанды биләй. 1939 йылда уҡ үткәрелгән тәжрибәләрҙә уларҙың иген культуралары  уңдырышлылығына ыңғай йоғонто яһауы иҫбатлана. Урман һыҙаттарының йәше артҡан һайын, һаҡлаусы функцияһы ла арта бара. Бөгөнгө көндә был зонала 50 йәш самаһындағы, һуңыраҡ ултыртылған, урман культуралары ғына һаҡланған.

Был ултыртмалар ҡоро дала шарттарында тупраҡ һәм баҫыу һаҡлау функцияларын оҙайлы ваҡытҡа уңышлы башҡарыусы урман һыҙаттарын булдырыу кәрәклеген иҫбатлай. 

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 11 апрелендәге 162-се Ҡарары менән үҫентеләрҙең  үҫеү шарттарын насарайтыуға һәм тәбиғәт ҡомартҡыһын юҡ итеүгә килтереүе мөмкин булған һәр төрлө хужалыҡ эшмәкәрлеген алып барыуҙы тыйыла.

Ултыртылған ағастар комплексы  *хужалыҡ*, *фәнни* һәм *тарихи*  әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Эйек заказнигы

**Эйек заказнигы** (*урыҫ. *Икский заказник*) — *Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, Күгәрсен районының Оло Эйек һәм Кесе Эйек йылғалары (Һаҡмар йылғаһы бассейны) бассейнында урынлашҡан''.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Эйек заказнигы 1972 йылда Күгәрсен районы территорияһында һунар йәнлектәре популяцияһын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола. Әммә 1998 йылда Эйек заказнигының бер өлөшө Мораҙым тарлауығы тәбиғи паркына бүлеп бирелә. Заказник 2012 йылдан "Башҡортостан Уралы" биосфера резерваты (тулыһынса һаҡланған, йәғни кеше ҡулы теймәгән биләмә) составына инә. 29 300 гектар майҙанды биләгән тәбиғәт ҡомартҡыһы территорияһының күп өлөшө урман менән ҡапланған (71 процент). Көнбайыштағы майҙаны ныҡ йырғыланған арҡалар теҙмәһенән торһа, көнсығышы һөҙәк арҡалы йылға араларынан һәм тәрән үҙәндәрҙән ғибәрәт. Урманында ҡайын, имән, йүкә һәм ҡарағай ағастары үҫә, ҡарағастар ҙа осрай, ә һыу ятҡылыҡтары ярҙары ерек, талдар менән ҡапланған.

Заказникта үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән бойҙагөл, Гельм астрагалы, йәшел таш абағаһы, Карелин астрагалы, ҡыя һуған һәм башҡа һирәк төрҙәре үҫә, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китаптарына ингән Залесский ҡылғаны, ҡаурый ҡылған, Литвинов торна борсағы, рус сыбар сәскәһе, төклө ҡылған, һылыу ҡылған, шырттөклө еҙүлән, ысын кәкүк ситеге һәм һирәк үҫемлектәрҙең башҡа төрҙәре лә үҫә. Биләмәлә Америка шәшкеһе кеүек ҡиммәтле тиреле йәнлектәр менән бер рәттән ҡабан, ҡоралай, мышы, тейен, һеләүһен, һоро айыу, һыуһар, ҡырағай ҡоштарҙан ҡор, ҡурпысыҡ, һуйыр һәм башҡа ҡоштар йәшәй.

Шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, осар тейен, ваҡ ярғанат, һыу төн күбәләге, күк ҡарға, һоро ағуна, һоро өкө, һоро торна, баҡыр йылан, орсоҡ йылан, үлән тәлмәрйене был төбәкте төйәк иткән. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китаптарына ингән балабан, бөркөт, ваҡ һайыҫҡан, көсөгән, ҡарағош, өкө, сапсан, европа бәрҙеһе, зөгәй һәм башҡа һирәк осрай торған ҡоштар ҙа осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Башкирская энциклопедия, Уфа, 2015 г., стр. 656. 3000 экз.,(http://bashenc.online/ru/).
* Овсянникова М. М., Кулясова А. Е. «ТУРИСТИЧЕСКИЕ МАРШРУТЫ Ишимбайского района Республики Башкортостан» (Уфа, Информреклама, 2012 г., стр. 80, 500 экз.).
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник / Сост. Р. Ф. Хабиров. — Уфа: Белая Река, 2007. — 416 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-87691-038-7.
Уржум минераль һыу сығанаҡтары

**Уржум минераль һыу сығанаҡтары** () — төбәк әһәмиәтендәге гидрология тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965)

## Тасуирламаһы
Бөрө районы Бәләкәй Соҡаяҙ ауылынан көнсығышҡа табан 4 саҡрым алыҫлыҡта Сөгәҙе йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. 2 тоҙло сығанаҡ тураһында мәғлүмәт әҙәбиәттә XIX быуаттан уҡ билдәле була. Беренсе шишмә Сөғәҙенең уң ярында, уның тамағы менән Уржумовка ауылы араһында урынлашҡан. Икенсе сығанаҡ беренсеһенән 0,5 км түбәнерәк булған Сөғәҙе йылғаһының икенсе, һул яҡ ярында, урынлашҡан. Сығанаҡтар аҫҡы пермдең көңгөр ярусының гипс-доломит тоҡомдары үҫешендә барлыҡҡа килә. Ошонда уҡ, төп битләү итәгендә, бер нисә гипс ҡатламдарынан сыҡҡан тағы бер нисә ҙур булмаған сығанаҡ билдәләнә, улар бер-береһенән 0,3 км аралыҡта ята. Шишмәләр ул ваҡытта булмаған аш тоҙо сығанағы булараҡ иғтибарҙы йәлеп итә.
Шишмә дебиты (күләме) һәр төркөмдә яҡынса 300 л/с, минераллашыу — 11,9 г/л. Температураһы йыл әйләнәһенә яҡынса +6 °C тәшкил итә.

Тәүге тапҡыр 1919 йылда уҡ уларҙан аш тоҙо алыу өсөн файҙаланыу мөмкинлеге тикшерелә. Һыуҙы парға әйләндергәндә тоҙҙоң сығышы 80 %-ҡа тиклем тәшкил итә. Бынан тыш, сығанаҡта кальций һәм магний тоҙҙары билдәләнә, уларҙың һуңғыһы һыуға әсе тәм бирә. Сығанаҡтарҙы болондар һәм һыубаҫар талдар, киң япраҡлы урмандар уратып алған.

Һыу сығанаҡтары  фәнни, ғәмәли һәм һауыҡтырыу әһәмиәтенә эйә.

Тәғәйенләнеше: химик составы буйынса уникаль минераль һыу сығанаҡтарын һаҡлау.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Көнгәк заказнигы

**Көнгәк заказнигы** () — республика әһәмиәтендәге дәүләт зоология ҡурсаулығы. Һаҙ гөбөргәйеле йәшәгән мөхитте һаҡлау, хайуандарҙың ҡиммәтле һәм һирәк төрҙәре популяцияларын тергеҙеү маҡсатында ойошторола (2002).

## Географик урыны
Мәләүез ҡалаһынан көньяҡ- көнбайышҡа табан 5 саҡрым алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Майҙаны 3,8 мең га, шуның 80%-ын урман тәшкил итә. Рельефы теҙемле-убалы, һыубаҫар туғайлы тигеҙлектәрҙән тора. Ҡурсаулыҡтың ҙур өлөшөн Көнгәк һырты (512 м) алып тора.

## Тәбиғи үҙенсәлектәре
Махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең *тәбиғи үҙенсәлектәре*: Һырттың көнсығыш макробитләүендә ҡатнаш йүкә-саған-ҡайын урмандары, көнбайыш битләүендә — ҡоро имәнлектәр, ҡылғанлы, ҡылбашаҡлы, типсәкле далалы һәм ситендә дала ҡыуаҡлыҡтары булған ҡатнаш киң япраҡлы урмандар таралған. 
Заказникта *үҫемлектәрҙең* Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре: Гельм астрагалы, көмөш тәңкәғуҙаҡ, Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән Залесский ҡылғаны, кәрлә күбәләк сәскә, ҡаурый ҡылған үҫә. 

### Хайуандар донъяһы
Америка шәшкеһе, аҫ, бурһыҡ, дала көҙәне, йылға ҡондоҙо, йәтсә, ҡабан, ҡор, ҡоралай, мышы, ондатра, төлкө, урман көҙәне, һары шәшке, һыуһар, ҡурпысыҡ, һуна өйрәк йәшәй. Заказникта Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән баҡса ҡомағы, Баҡыр йылан, дала ҡара йыланы, ҡама, оло ялман, орсоҡ йылан, һаҙ гөбөргәйеле, һоро ағуна йәшәй.

### Ҡоштары
БР һәм РФ-ның Ҡыҙыл китаптарына индерелгән бөркөт, диңгеҙ бөркөтө, көсөгән, өкө, европа бәрҙеһе, зөгәй осрай. 

Көнгәк заказнигы территорияһында 1990 йылда биология фәндәре докторы Миһранов Марат Ғәлихан улы тарафынан фән өсөн әһәмиәтле тәңкәле ҡанатлыларҙың яңы төрө — Бутлеров әберсен  күбәләге билдәләнә (малинница Бутлерова). 

Ҡурсаулыҡ ресурс, фәнни һәм экологик әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  
*
Бөрйән районында мемориаль ағаслыҡтар

**Бөрйән районында мемориаль ағаслыҡтар** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы биләмәһендәге айырым кешеләр йәки махсус булдырылған иҫтәлекле урындар.

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Асҡын заказнигы

**«Асҡын» заказнигы** () — республика әһәмиәтендәге дәүләт зоологик ҡурсаулығы. Хайуандарҙың һирәк төрҙәре популяцияларын, һунар йәнлектәрен тергеҙеү маҡсатында ойошторола (1963).

### Географик урыны
Асҡын районы Ҡашҡа ауылы төньяҡ-көнсығышҡа табан 10 саҡрым алыҫлыҡта Өфө йылғаһы уң ярында урынлашҡан. Майҙаны 16,6 мең га, урман менән ҡапланған өлөшө 80 % тәшкил итә. Рельефы Сарс йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Көнгәк йылғаһы үҙәндәре менән йырғыланған яҫылыҡтан тора. Карст үҫешкән.

### Үҫемлектәре
Миләш, әлморон, муйыл, айыу баланынан торған ваҡ ағаслыҡтары булған икенсел ҡайын-уҫаҡ, йүкә һәм төп ҡарағас-ҡарағай урмандары таралған. Ҡурсаулыҡта үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының  Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре: ҡуйы ҡыҙыл баҙыҡай, себер зигаденусы, таплы кәкүк ситеге, урал зыягөлө үҫә.

### Хайуандар һәм ҡоштар донъяһы
Төп һаҡланыусы төрҙәр: америка шәшкеһе, бүре, мышы, һеләүһен, һоро айыу, һыуһар, ябай төлкө, ябай һуҡыр сысҡан.

50 ашыу ҡош төрө: ала күгәрсен, бүҙәнә, ҡор, сел, һуйыр һ.б. йәшәй.

Ҡама, ҡушы өйрәк, һоро ағуна, боған, үлән тәлмәрйене, европа шәшкеһе, бәрҙе (хариус) Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Ихтиофаунаһы балыҡтарҙың түбәндәге төрҙәренән ғибәрәт: суртан, алабуға,  шырт балыҡ (ёрш), бөгәрсә йәки йоморо сабаҡ (елец), борош балыҡ (подуст), бәшкәләй йәки бәшкәләк (уклейка).

Ҡурсаулыҡ ресурс, фәнни һәм экологик әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Архангел заказнигы

**Архангел заказнигы** () — республика әһәмиәтендәге дәүләт зоологик ҡурсаулығы. Һунар йәнлектәре популяцияларын тергеҙеү маҡсатында ойошторола (1967).

## Ландшафты
Архангел ауылының көнсығыш ситендә Аҫҡын йылғаһының һыубаҫар туғайында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡтың тәбиғәт комплексы киң япраҡлы һәм ҡайын урмандарын, болондарҙы һәм үлән һаҙлыҡтарын, һөрөнтө ерҙәрҙе берләштереүҙән ғибәрәт.

Майҙаны — 1912,0 га, шуның 45,1 % урман тәшкил итә, 21,4 % һаҙлыҡ, быуа бар. Рельефы тигеҙ, тау алды — убалы.

## Фаунаһы
Хайуандарҙың һунар-промысла төрҙәре комплексын: мышы, ҡоралай, төлкө, бурһыҡ, Һыуһар, америка шәшкеһе, ҡондоҙ, ондатра, аҡ ҡуян тәшкил итә.

Һыу яны һәм болон-һаҙлыҡ ҡоштарынан: ышылдаҡ аҡҡош (бөҙрә аҡҡош), ҡаңғылдаҡ аҡҡош, һоро ағуна, һоро торна һәм һуна өйрәк, ҡурпысыҡ (вальдшнеп), Һаралйындар төйәк итә.

Һирәк осрай торған ҡош һәм йәнлек төрҙәре: ҡаңғылдаҡ аҡҡош, ышылдаҡ аҡҡош, һоро торна, ҡара ярғанат (северный кожан), этбаш ярғанат (ночница Наттерера), боған, үлән тәлмәрйене, европа бәрҙеhе, ҡашҡалаҡ — күсмә йөрәк (свиязь) Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Ҡурсаулыҡ ресурс, фәнни һәм экологик әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Охлебинин гипс мәмерйәһе

**Охлебинин гипс мәмерйәһе** (шулай уҡ Охлебинин мәмерйәһе) — Башҡортостандың Иглин районы территорияһындағы карст гипс мәмерйәһе. Охлебинин ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 3,5 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында Аҡташ ҡаяһында урынлашҡан.  Яҡында Охлебинин археологик комплексы урынлашҡан.

Мәмерйә Башҡортостанда ер аҫты һыуҙары көҙгөһө асылған һәм гипс ер өҫтөнә сыҡҡан берҙән-бер урын булғанға күрә билдәле. Башҡортостанда ҙур күләмдәге гипс мәмерйәләренең береһе.

## Тасуирлама
Охлебинин мәмерйәһе Эҫем йылғаһы тамағынан 1 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһы үҙәненең уң ярында Көңгөр ярусы гипстарында урынлашҡан. Мәмерйә төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай һуҙылған,  оҙонлоғо 146 м,, майҙаны — 5410 м², ҙурлығы — 21100 м³, тәрәнлеге — 18 м. Мәмерйәгә инеү урыны диам. 50 метрҙан ашыу, үҙәнгә текә төшөүсе 12 метр тәрәнлектәге карст упҡыны төбөндә урынлашҡан һәм төньяҡ-көнсығыш йүнәлешле текә ауыш галереяға күсә. Галерея иҙәне таш киҫәктәре менән ҡапланған залға асыла. Мәмерйәгә ингән урындан 20 метр алыҫлыҡта ер аҫты күле бар.  Ул яҡынса 100 метр оҙонлоҡта, 2-12 метр киңлектә һәм 1 метр тәрәнлектә үтә күренмәле һыулы, уның өҫкө йөҙөндә хатта бер аҙ ҡағылғанда ла юғала барған йоҡа кальцит ҡатламы барлыҡҡа килә. Йәй мәмерйәләге температура 4-6 °C, ҡышын иһә ер өҫтөндәгегә ҡарағанда бер аҙ йылыраҡ. Йәй мәмерйәлә оҙаҡ ҡына боҙ һаҡлана. ҡышҡыһын мәмерйәгә ингән ерҙә боҙло сталагмиттар барлыҡҡа килә. Түбәһенән һоро гипстың плитка ҡатламдары аҫылынып тора. Мәмерйәнең ишелеп төшөү хәүефе бар, шуға күрә мәмерйә көмбәҙҙәренә теймәү яҡшыраҡ һәм башында мотлаҡ каска булырға тейеш.

Мәмерйәлә ярғанаттар колонияһы йәшәй.  Тирә-яғы киң япраҡлы ҡуйы урман менән ҡапланған. Мәмерйә янында дала үҫемлектәренең һирәк төрҙәре үҫә: һаҫык биҙгәксән, кейәү үләне, сүллек ҡылбашағы.

## Статус
1965 йылдың 17 авгусынан алып мәмерйә ғилми, уҡыу, тәбиғәтте һаҡлау һәм рекреацион әһәмиәткә эйә булған төбәк геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора

## Иҫкәрмәләр
Гладкий тауы

**Гладкий тауы** — Башҡортостан Республикаһы Дыуан районында урынлашҡан Салғыя рифынан ҡалған комплекслы, ботаник, геоморфологик төбәк тәбиғәт ҡомартҡыһы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июле ҡарары менән махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе тип таныла.

## Тасуирламаһы

**Гладкий** — Салғыя рифы, ҡалдыҡ тау, көньяҡ-көнбайыш өлөшө — тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005). Башҡортостан Республикаһы Дыуан районындағы Ярославка һәм Салғыя ауылдары араһында Мәләкәҫ йылғаһының уң ярында, Ярославка ауылынан 300 метр төньяҡҡа урынлашҡан.

Абсолют бейеклеге — 364,6 метр. Тауҙың формаһы конусты хәтерләтә, түбәһе яҫы. Битләүҙәре текә.

Ташҡа әйләнгән диңгеҙ риф фаунаһы ҡалдыҡтары менән көңгөр ярусының карбонатлы тоҡомдарынан тора.

Дөйөм майҙаны — 104,0 гектар.

## Флораһы
Ландшафы кәҫле көлһыу, болон ҡара тупрағындағы һәм һоро урман тупрағындағы ысын һәм ҡоро болондарҙан, ҡайын урмандарынан ғибәрәт. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре: ҡаурый ҡылған, Крашенинников минуарцияһы, ҡылсыҡлы аҡтамыр осрай.

## Фаунаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар
* Информационно-поисковая система Уникальные геологические объекты России (геологические памятники природы). http://www.geomem.ru/ 
С Семилеткин, Е Бодрякова, Е Борковая, З Крусанова, И Логачева, ЮП Ненашев, В Папчинская, О Ренева, Е Школьникова и др.
* Федеральное государственное унитарное предприятие «Всероссийский научно-исследовательский геологический институт им. А. П. Карпинского» (ФГУП «ВСЕГЕИ»)
Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации (справочник). Часть II.
Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ М.: ВНИИприроды (2006) : 364
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан. Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010): 413

## Һылтанмалар
* 
* 
*  

## Иҫкәрмәләр
Ромадановка йырыны

**Ромадановка йырыны** — Башҡортостандың Ишембай районындағы йырын, Ромадановка ауылының көнсығыш ситендә Ҡартышла йылғаһы (Тор йылғаһы бассейны)  үҙәнендә урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан алып). Болон һәм болон-дала үҫемлектәре менән ҡапланған.

## Тасуирламаһы

Йырын битләүҙәрендә һәм төбөндә, ҡороған йылға урынында, тәбиғи яланғаслыҡта өҫкө йөҙөнә тимерле ҡомташ конкрециялары ятҡан ҡом һәм аҡ балсыҡ ултырмалары сыға. Был конкрецияларҙа кайнозой эраһының олигоцены дәүерендә үҫкән һоҡланғыс, яҡшы һаҡланған ағас япраҡтарының эҙҙәре ята. Табылдыҡ тикшеренеүселәргә был төбәктә ер ҡабығының барлыҡҡа килеү хәрәкәттәренә аныҡлыҡ индерергә мөмкинлек биргән.
Ромадановка йырыны – ғилми ҡиммәткә эйә булған геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (стратиграфик, палеонтологик, минералогия, мәғдән-петрографик, палеогеографик, геоморфологик типта).  Бында көндөҙгө өҫкө ҡатламда палеогендың олигоцен ҡатламдарының иң яҡшы киҫелештәренең береһе асыҡ күренә, улар күмерле Урал алды серияһы ултырмаларын түшәй. 

Дөйөм ҡалынлығы 6 метрлыҡ олигоцен ҡатламдарының эталон киҫелештәренең береһе. Ҡомташтарҙан, балсыҡтан, балсыҡлы ҡомдарҙан тора. Уларҙа олигоцен флораһы үҫемлектәре (күбеһенсә мәңге йәшел һәм яланғас орлоҡло *[[:ru:Fagus_speritus|Fagus speritus]]*, *[[:ru:Potomogeton_speritus|Potomogeton speritus]]* һ.б.  ағас япраҡтары) эҙҙәре менән тимерле ҡомташ конкрециялары бар. Миллиондарса йыл элек бында үҫкән йылы яратыусы үҫемлек төрҙәрен билдәле совет палеонтологы А.Н. Криштофович тарафынан билдәләнгән: гинкго, граб, каштан, һаҙ кипарисы, платан һәм башҡалар.

Тәүге тапҡыр А.П.Тяжёва тарафынан тасуирлана (1937), Г.В.Вахрушев (1940), В.Л.Яхимович (1958) өйрәнә.

**Статусы**

Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се «Башҡорт АССР-ының тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау тураһында»ғы ҡарары менән һаҡланыусы тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Башҡортостан Республикаһы министрҙар кабинетының 1999 йылдың  26 февраленедәге  «Башҡортостан Республикаһында айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары тураһында положениеларҙы раҫлау тураһында» 48-се ҡарары менән республика әһәмиәтендәге махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре исемлегенә индерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*