open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дерло

**Дерло** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Мурованые Куриловцы, Шаргород һәм Могилёв-Подольский райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 45 километр. Бассейн майҙаны — 223 км².


Mohyliv-Podilskyi city park 09.jpg
Mohyliv-Podilskyi city park 08.jpg
Mohyliv-Podilskyi park (Nov 2021) 1.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Словник гідронімів України. — К.: Наукова думка, 1979. — С. 168.
Джерба (утрау)

**Джерба** (جربة‎, ) — Урта диңгеҙҙең Габес ҡултығындағы утрау. Африканың Урта диңгеҙ ярҙарынындағы иң ҙур утрауҙарының береһе, майҙаны — 514 км².Утрау Тунис дәүләтенә инә.

## Географияһы
Утрауҙың өҫтө тигеҙлек. Һыу сығанаҡтарыы — артезиан ҡоҙоҡтары.

## Халыҡ
Халыҡ һаны — 139 517 кеше, шуларҙың 65 меңгә яҡыны — Хумт-Сук һәм 50 меңдән ашыуы — Мидун ҡалаһында йәшәй. Хәҙер утрауҙа күбеһенсә ғәрәптәр һәм берберҙәр йәшәй. Күп быуаттар йәшәгән йәһүд общинаһы XX быуаттың икенсе яртыһында тулыһынса тиерлек Францияға һәм Израилгә күсеп бөткән. Утрауҙа доньяның иң боронғо синагогаларҙың береһе Эдь-Гриба урынлашҡан.

## Иҡтисад
Зәйтүн, финик, инжир үҫтерелә. Ауыл хужалығынан тыш, халыҡ балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә, шулай губка тота.

Туризм алға киткән (бик күп ҡунаҡханалар һәм туристик маршруттар бар).

## См. шулай уҡ

## Иҫкәрмә
Сфакс

**Сфакс** (صفاقس‎) —  Тунистағы ҡала,  илдең баш ҡалаһы Тунистан көньяҡ-көнсығышҡа 270 километрҙа урынлашҡан. Сфаксҡа Рим ҡалаһы Тапарур урынында 849 йылда нигеҙ һалына. Ҙурлығы буйынса Тунистан һуң икенсе ҡала. Сфакс провинцияһының административ үҙәге, уны йыш ҡына «көньяҡ баш ҡала» тип йөрөтәләр. Габес ҡултығы яры буйында урынлашҡан Урта диңгеҙ порты. Сфакста йәшәгән халыҡ һаны 340 мең кешегә еткән  (2005). Фосфат эшкәртеү буйынса мөһим үҙәк.

## Тарихы
X быуат аҙағына Сфакс бойондороҡһоҙ ҡала-дәүләт булып китә. 1148 йылда ҡаланы Сицилия короле Рожер II яулап ала һәм тик 1156 йылда ғына уны урындағы ғәскәрҙәр азат итә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, инде XVIбыуатта, ҡала испандар ҡулына күсә. Бербер пираттары терәк төйәге булған Сфакс 1785 йылда Венецияның һөжүмдәренә бирешмәй. XIX быуат аҙағында,  Тунистың башҡа төбәктәре менән бергә, ҡаланы Франция яулап ала һәм Сфакс Француз империяһы составына инә.

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында нацистик блок илдәре, британ ғәскәрҙәре ҡыйратҡанға тиклем, ҡаланы эре хәрби база итеп файҙалана. Икенсе донъя һуғышынан һуң ғына Тунис Францияға кире ҡайтарыла һәм бары тик 1956 йылда ғына бойондороҡһоҙлоҡ ала.
1970 йылда ҡаланан алыҫ түгел бай нефть запастары табыла.

## Мәғарифы
Сфакс ҡалаһында түбәндәге юғары уҡыу йорттары эшләй:
* ENIS (École d Nationale Ingénieurs Sfax de — Сфакс инженерҙар милли мәктәбе)
* ESCS (Commerce de Sfax Supérieure École de — Сфакс юғары коммерция мәктәбе)
* Faculté Sfax de Médecine de — Сфакс медицина факультеты

## Иҫтәлекле урындары
* Хеди Шакер майҙаны — ҡала үҙәге
* Хәбиб Бурғиб урамы 
* Ике әбей ҙур мәсете (Жами әл-Азузейн) — IX быуатта төҙөлгән
* Диңгеҙ Әмире мәсете (Сиди әл-Баһри)
* Дар-Жәлүли Һарайы— XVIII быуатта төҙөлгән, Халыҡ сәнғәте һәм традициялары музейы
* Баб әд-Диван ҡапҡаһы (Кәңәш ҡапҡаһы) — XIV быуатта төҙөлгән

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Дакар, Сенегал (1965)
*  Марбург, Германия (1971)
*  Касабланка, Марокко (1981)
*  Сафи, Марокко (1982)
*  Оран, Алжир (1989)
*  Махачкала, Рәсәй (1990)
*  Гренобль, Франция (1998)

## Һылтанмалар
* Путеводитель по Сфаксу
Күтәрелгән сиҙәм (опера)

**Күтәрелгән сиҙәм** — И. И. Дзержинскийҙың шул исемдәге М. А. Шолохов романы буйынса эшләнгән операһы.

## Тарих
«Тымыҡ Дон» спектаклен уңышлы ҡуйғандан һуң, И. И. Дзержинский Ленинградтың Кесе опера театрынан М. А. Шолоховтың «Күтәрелгән сиҙәм» романының беренсе өлөшө буйынса опера яҙырға тигән йөкләмә ала. Дон казактарының йырҙарын өйрәнеү өсөн композитор Дондағы Вёшенская станицаһында һәм Миллерово районының казактар йәшәгән колхоздарында була. Был сәйәхәтте «Тымыҡ Дон» спектаклендә Шолохов менән тәү тапҡыр осрашҡан композитор яҙыусының кәңәше буйынса ҡыла. 1937 йылда ул операны тамамлай.

Операның либреттоһын композиторҙың ҡустыһы, музыка драматургы Л. И. Дзержинский М. А. Шолоховтың «Күтәрелгән сиҙәм» романы буйынса яҙа. Либреттоның тәү сығанаҡтан айырмаһы шунда: романдың беренсе өлөшө кулак улы Тимофей һөргөндән ҡасыу менән тамамланһа, либреттола сюжет артабан дауам итә. Давыдов менән Нагульнов етәкселегендәге колхозсылар Тимофейҙы тоталар һәм колхозға ҡаршы заговор ойоштороп, ҡотҡо таратыусы Островновты фашлайҙар.

Операның музыкаһы СССР Дәүләт академик ҙур театрының оркестры башҡарыуында Апрелевский заводында яҙылған.

## Тасуирлама
«Күтәрелгән сиҙәм» операһы өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950), композитор И. И. Дзержинский тарафынан 1937 йылда яҙыла, либреттоһын Л. И. Дзержинский яҙа. Шиғырҙарының авторҙары — Л. И. Дзержинский һәм А. Чуркин. Опера дүрт актлы (һигеҙ картиналы).

1937 йылдың 23 октябрендә Ҙур театрҙа опера ҡуйыла. Уны ҡуйыуҙа дирижер Самосуд Самуил Аркадьевич, режиссёр Мордвинов, рәссам Вильяме, балетмейстер Захаров; артистар: Нагульнов — Головин, Давыдов — Евлахов, Лушка — Кругликова, Щукарь ҡарт — Стрельцов, Тимофей — Коротков, Островнов — Перегудов, Половцев — Бугайский, Банник — Годовкин ҡатнаша.

«Күтәрелгән сиҙәм» операһы 1937 йылда Ленинградтың Кесе опера театрында, хәҙер Михайловский театры, ҡуйыла. Спектаклде ҡуйыуҙа дирижер Хайкин Борис Эммануилович ҡатнаша, операны ҡуйыусыһы — Зон, рәссамы Штоффер, Чеснаков балетмейстеры — Чеснаков; ролдәрҙе башҡарыусы артистар: Давыдов — Чернышев, Нагульнов — Орлов, Лушка — Софронова, Щукарь ҡарт — Балашов, Лукич — Чесноков, Половцев — Бутягин, Тимофей — Малаховский, Фрол — Аббакумов.

## Ҡуйылған спектаклдәр
Опера Киев, Свердловск (1937), Харьков, Днепропетровск (1938), Одесса (1939), Пермь (1964, яңы редакцияһында), Һарытау һ. б. ҡалаларҙа ҡуйыла.

## Әҙәбиәт
* «Поднятая целина» — клавир, М., 1939. п. 1 р.
* И. Дзержинский. Казачья песня из оперы «Поднятая целина» М.-Л. Изд. Искусство, 1938.

## Һылтанмалар
* Опера Поднятая целина
* Песня донских казаков (опера Поднятая Целина)
* Опера Дзержинского «Поднятая целина»
* Сергей Лемешев. Романс Давыдова из оперы «Поднятая целина»

## Иҫкәрмәләр
Тирәк (йылға)

**Тирәк** ( (*Тэрги);* ; ; ; ; ) — Төньяҡ Кавказдағы йылға.

Оҙонлоғо 623 км. Бассейнының майҙаны 43,2 мең км². Оло Кавказдың төньяҡ битләүҙәрендә башлана; түбәнерәк, Дарьял тарлауығында Ян теҙмәне киҫеп үтә. Тауҙарҙан сыҡҡандан һуң тигеҙлек буйлап ағып, Каспий диңгеҙенә ҡоя.

Ҡар, ямғыр, грунт һыуҙарына туйына. Ҡышын аҙ ғына ваҡытҡа боҙ менән ҡаплана. Һыуы һүғарыуға сарыфлана. Төп ҡушылдыҡтары: һул — Ардон, Урух, Малка (Баксан менән); уңда — Сунжа. Моздок ҡалаһынан юғарыраҡ Теректан Терек-Кума каналы башлана.

## Галерея

Terek Mosque.JPG|Тирәк Владикавказда.
Терек у Терекского.jpg|Тирәк
Терек.jpg|Тирәк (Чечня)
Чечня река Терек.jpg|Тирәк (Чечня)
Река Терек (Чечня) 15.jpg|Тирәк (Чечня)
Тирәк (мәғәнәләр)

* Тирәк— Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһындағы ҡала.
* **[[Тирәк]]** (Pópulus) — талдар ғаиләһенә ҡараған ағастар ырыуы.
* Тирәк — Төньяҡ Кавказдағы йылға.
Тымыҡ Дон (балет)

**Тымыҡ Дон** — М. А. Шолоховтың шул исемдәге романы буйынса балет. Композиторы — Клиничев Леонид Павлович. 1987 йылдың 26 декабрендә Ленинградтың Кесе опера театрында балет тәүге тапҡыр ҡуйыла.

## Тарих
Композитор Леонид Павлович Клиничев 20 йыл тирәһе балетҡа музыка яҙа. Клиничев балет өсөн музыкаль материалдарҙы туплау өсөн ХХ быуаттың 60-70-се йылдарында фольклор экспедицияларында ҡатнаша. Балет музыкаһына Донға экспедициялар яһау арҡаһында ваҡыт-ваҡыт композитор тарафынан үҙгәртеүҙәр индерелә. Балеттың беренсе картинаһында «Һандуғасҡай, һайра һин баҡсала» туй йырының башланғыс көйҙәре файҙаланыла.

«Һин Егорушка, Егор» туй йырының интонацияларынан балеттың икенсе картинаһы булған "Туйҙың " төп темаһы тыуа. «Польшала казактар» бейеү таҡмағы балеттың «Австриялылар менән алыш» исемендәге дүртенсе картинаһында файҙаланыла. Казактарҙы сафта йөрөргә әҙерләү күренешендә «Хоҙай, батшаны һаҡла» гимнының мелодияһы ҡулланыла.

Балет партитураһының ике редакцияһы билдәле — авторҙың ике актлы һәм Н. Боярчиковтың Ленинградта ҡуйыу өсөн яҙған өс актлы партитуралары.

## Сәхнәгә ҡуйыу
«Тымыҡ Дон» балеты Леонид Павлович Клиничев музыкаһына ҡуйылған.

1987 йылдың 26 декабрендә Ленинград ҡалаһының Кесе опера театрында балет сәхнәгә ҡуйыла. Балетмейстеры — Николай Боярчик. Дирижеры — Вадим Петрович Афанасьев. Рәссамы — Р. Иванов.

## Әҙәбиәт
* Уринсон Е. Г. Фольклорный балет «Тихий Дон» Л. Клиничева: Принципы музыкальной характеристики и вопросы тематизма. Музыкальная культура Юга России. Южно-Российский музыкальный альманах. Изд. Ростовская консерватория. 2013.
* Чернова Н. Прорастание смысла (о постановке балета «Тихий Дон» Л. Клиничева в Ленинградском Малом театре оперы и балета) // Советский балет. — 1989. — № 1. -С.16-18.
* Большой театр СССР. К 85-летию со дня рождения Михаила Александровича Шолохова. Л. П. Клиничев. «Тихий Дон». Балет в 2-х частях. — М. : Тип. ГАБТ. — 1990 — 23 мая.

## Һылтанмалар
* ЛЕОНИД КЛИНИЧЕВ: «ГЛАВНЫЙ МЕЛОДИЧЕСКИЙ ДАР — ОТ БОГА»
* ФОЛЬКЛОРНЫЙ БАЛЕТ «ТИХИИ ДОН» Л. КЛИНИЧЕВА: ПРИНЦИПЫ МУЗЫКАЛЬНОЙ ХАРАКТЕРИСТИКИ И ВОПРОСЫ ТЕМАТИЗМА
Тимер ташҡын (фильм)

**«Тимер ташҡын»** () — төҫлө нәфис киң форматлы совет фильмы. Фильмды 1967 йылда режиссёр Ефим Дзиган Александр Серафимовичтың шул исемдәге повесы буйынса төшөрә. 1967 йылдың 5 ноябрендә фильмдың премьераһы үтә. Фильм (прокатка) киң ҡарауға сыҡҡас уны 22 200 000 тамашасы ҡарай.

## Сюжет
Сюжет нигеҙендә ысынбарлыҡта, Граждандар һуғышы ваҡытында, 1918 йылда, ҡыҙыл Тамань армияһының аҡтар биләгән райондарҙан азатлыҡҡа юл ярып сыҡҡан еңеүле походы ята.

## Ролдәрҙә
* Николай Алексеев — *Кожух**, Тамань армияһы командиры *
* Лев Фричинский — *Артемов, полк командиры*
* Владимир Ивашов — *Алексей Приходько*
* Николай Дупак — *Волосатов, полк командиры*
* Николай Денисенко — *Безуглый*
* Анатолий Дегтярь — *Опанасов*
* Яков Гладких — *Смирнюк*
* Г. Заславец — *Голован*
* Ирина Мурзаева — *Горпина*
* Нина Алисова — *Клавдия*
* Леонид Галлис — *Деникин*
* Владимир Седов — *генерал Покровский*
* Николай Засеев-Руденко — *генерал Покровскийҙың адъютанты*
* Трофимов Николай — *Чирик («Ҡайҙа минең рота?» ҡушаматлы һалдат)*
* Борис Битюков — *ҡыҙыл командир*
* Валентин Голубенко — *Смолокуров*
* Щербакова Аркадий
* Акакий (Како) Кванталиани — *духан тотоусы*
* Ксения Козьмина — *Степанида*
* Валерий Скоробогатов — *Браткин*
* Сергей (Макс) Максимов — *һалдат*
* Юрий Волков — *полковник*
* Леон Кукулян
* Галина Самохина
* Мария Сахарчук
* Михаил Семенихин
* Совчис Георгиос
* Валентина Владимирова — *Горпина (тауышландырыусы)*

## Ижади төркөм
* Режиссер: Дзиган Ефим
* Сценарий авторҙары: Ефим Дзиган, Аркадий Первенцев
* Оператор-ҡуйыусы: Темерин Алексей
* Композитор: Вано Мурадели
* Рәссам: Петр Киселев
* Оператор: И. Мельников
* Тауыш операторҙары: В Шарун. Калиниченко
* Дирижеры: Эмин Хачатурян
* Грим һалыусы: И. Чиченин
* Монтажлаусылар: Е. Карпова, А. Бурмистрова
* Костюмдар тегеүсе: С. Портной, Н. Мешкова
* Режиссер ярҙамсыһы: Леонид Басов
* Картина директоры урынбаҫары: Сергей Каграманов
* Директорҙары: А. Фрадис, Г Кузнецов

## Наградалар
* Первая премия за лучший историко-революционный фильм — ВКФ (1968) в Ленинграде;
* Большой приз «Золотой идол древних инков» — МКФ в Чикалайо-70 (Перу).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.) Internet Movie Database сайтында
Эҫем (Ағиҙел ҡушылдығы)

**Эҫем** ( — (урыҫса — **Сим**). Уралдағы йылға, Рәсәй Федерацияһының ике субъекты — Силәбе өлкәһе һәм Башҡортостан Республикаһы биләмәләренән аға. Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Оҙонлоғо 239 километр. Һыу өҫтө майҙаны — 11700 км². Тамағындағы йыллыҡ һыу ағымы — 145 м³/с.

Мыш-Арҡа (Амшар) һыртынан башлана. Уның ярҙарындағы ауыл-ҡалалар: Силәбе өлкәһендә Эҫем, Минйәр, Әшә, Башҡортостанда Оло Теләк, Ҡаҙаяҡ-Ҡотош, Петровское, Кузнецовка, Серпиевка.

Ҡушылдыҡтары: Инйәр, Минйәр, Әшә, Ләмәҙе, Уҡ. Эҫем йылғаһы ярында Игнатьев (Ямаҙыташ) мәмерйәһе бар.

## Атаманың килеп сығышы

Эҫем йылғаһы этимологияһының иран сығышлы булыуын, ғөмүмән, Уралда һәм Урта Азияла иран сығышлы субстрат топонимдар осрауын тәүгеләрҙән булып А. К. Матвеев яҙып сыға. Эҫем йылғаһы атамаһын ул фарсы теленән ингән «сим» — көмөш һүҙе менән аңлата. Һуңынан уның фаразы Н. Д. Ғарипова, Т. М. Ғарипов һәм Ж. Кейекбаев тикшеренеүҙәрендә раҫлана.
Башҡорт телендә «*сим»* һөйләштәге «*сөм»* (йылғалағы тәрән, сөмгөл урын) тигәнгә яҡын. Ғәбделәхәт Вилданов «*эсемлек»* тигән менән яҡынайта, ваҡыт уҙыу менән ҡыҫҡарып «эҫем» рәүешендә ҡалған, тип аңлата. Рәил Кузеев фин-уғыр телдәренә яҡынлыҡ күрә. Оло Иҙел буйы башҡорттары һәм сыуаштары аралашып, уртаҡ атама барлыҡҡа килгән тигән фекерҙә булған. Сыуаштарҙа ла «*сим»* боронғо эсемлек Татарҙың «үҫәм» (һыу үләне) тигәненән килеп сыҡҡан тиеүселәр ҙә бар.

## Һүрәтләү
Эҫем йылғаһы бассейнын ике өлөшкә — тау һәм уйһыулыҡҡа — бүлеп була. Эҫемдең үрге ағымдары Әшәгә тиклем тауҙар, ике яҡтан баҫҡан урмандар аша килә. Һул яҡ ярынан Атьегәрҙек (урыҫ. Аджигардак) һырты һуҙыла, уң яҡ ярынан — Турғай тауҙары (Воробьиные горы). Әшә ҡалаһы янында ландшафт үҙгәрә, йырҙа тауҙарҙы ҡалдырып көньяҡ-көнсығышҡа борола. Артабан яр буйҙарында ҡуйы ҡыуаҡлы урмандар, ҙур булмаған һаҙҙар, һәм үле йылғалар китә. Ҡаҙаҡ-Хөснулла ҡасабаһы янында тәпәш тауҙар бар.

Сим ҡалаһы янында плотина ҡоролған, ул Сим быуаһы барлыҡҡа килтергән.

## Экологик проблемалар
Сим, Әшә һәм Минйәр ҡалалары йылғаға 25 000 000 м³ бысраҡ һыуҙар ағыҙа. Яр буйҙарындағы сүп-сар тауҙары ла ҙур проблема тыуҙыра.
Эҫем ярында тораҡ пункттар: 
#Эҫем
#Минйәр ҡалаһы
#Әшә ҡалаһы
#Оло Теләк
#Түбәнге Лютик
#Петровское
#Кузнецовка

## Ҡушылдыҡтар

* 6 км: Инйәр (оҙонлоғо — 307 км)
* 28 км: Ҡорт
* 46 км: Гучунга
* 60 км: Бөйөндө
* 72 км: Ләмәҙ (оҙонлоғо — 119 км)
* 91 км: Тәләк
* 103 км: Оло-Тәләк
* 106 км: Эҫемғаҙы
* 107 км: Әрҙегүл
* 108 км: Арғауыҙ
* 117 км: Уҡ
* 120 км: Әшә (оҙонлоғо — 59 км)
* 124 км: Мәнйылға
* 137 км: Кеҫәл
* 150 км: Бирҙе
* 160 км: Минйәр
* 162 км: Малайөҙ
* 167 км: Көлөслө
* 170 км: Яралҡы
* 186 км: Көрәк
* 194 км: Тәнкәл
* 202 км: Ғамаҙа
* 220 км: Эҫембаш
* 225 км: Кесе Эҫем

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Чемель, Дарья Сергеевна. Оценка состояния поверхностных вод города Сим Ашинского района . Выпускная квалификационная работа по направлению 05.03.06, 2016.

## Һылтанмалар
* 
* Туристический маршрут по реке Сим 
* 
* Топонимы индо-иранского происхождения, характеризующие водные объекты и горный ландшафт Башкортостана
Баһауетдинова Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы

**Баһауетдинова Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы** (11 июнь 1967 йыл) — уҡытыусы, журналист. 

## Биографияһы
Таңһылыу Сәйфетдин ҡыҙы Баһауетдинова 1967 йылдың 11 июнендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районының Байғаҙы ауылында тыуған.

1990 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, тыуған районында Килдеғол һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

Университетта уҡыу йылдарында уҡ ижадҡа ылыҡҡан ҡыҙ шиғырҙар ижад итә. Мәктәптә 1997 йылғаса эшләгәндән һуң, 2007 йылда «Таң» гәзите редакцияһында эш башлай, бүлек мөхәррире һәм мөхәррир урынбаҫары булып эшләй.

## Шиғырҙары
* «Бесән өҫтө»

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Бөрйән районы Бәләкәй Ҡыпсаҡ ауылы герой-әсәләре

**[[«Герой әсә» исеме]]нә** лайыҡ булған Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы әсәләре исемлеге.

{| class="wikitable sortable"
!№!!Фамилияһы, исеме, атаһының исеме!!«Герой-әсә» исеме тапшырылған йылы!!Йәшәгән йылдары !!Ауылы !!Тормош иптәше!! Балалары (һаны, исемдәре, тыуған йылдары)
!Һөнәре, хеҙмәте
|-
|| ||  Мөхәмәтғалина Зөһрә Мансур ҡыҙы || 1967|| || || || Фидан, Миләүшә, Гөлсинә,Гөлгөнә, Сынтимер
|
|-
|| ||  Байназарова Илиза Риф ҡыҙы|| 1963|| || || || Филүс, Гүзәлиә, Фәнгиз,Айзилә, Гөлсөм
|
|-
|| ||  Әҙелмырҙина Разида Килмөхәммәт ҡыҙы|| 1972|| || || || Лиана,Эдуард, Юлиә, Гөлнәзирә,Кинйә
|
|-
|| ||  Хурамшина Ләйсән Зөлфәр ҡыҙы|| 1986|| |||||| Илназ, Һөйөндөк, Батырйән,
|
|-
|| || Ҡаһарманова Бибикамал Мөхәмәтвәли ҡыҙы || 1927-2012|| |||||| Фәүриә, Фәрғәт,Фәниә, Йомабикә, Сәриә, Фәрзәт, Миңнур, Фәнил
Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы

**Вәлиев Абдулла Хәбибулла улы** (23 февраль 1922 йыл — 24 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, уҡсылар полкының танкыға ҡаршы мылтыҡ тоҫҡаусыһы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Абдулла Хәбибулла (Хәби) улы Вәлиев 1922 йылдың 23 февралендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы) Баҡай ауылында тыуған. Милләте татар. Башланғыс белемле, колхозда эшләгән. 1941 йылдың сентябрь айында Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың ғинуарынан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың июленән Үҙәк фронттың 60-сы армияһында 280-се уҡсылар дивизияһы 1031-се полкының 1-се уҡсылар батальонында һуғыша. Курск дуғаһында һәм Днепр өсөн һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 13 июлендә Курск өлкәһенең Троснянский районы биләмәләрендәге алышта Абдулла Вәлиев хеҙмәт иткән взвод дошмандың өс атакаһын кире ҡаға. Һан яғынан өҫтөн булыуға ҡарамаҫтан, немец подразделениелары, 300 һалдатын һәм өс офицерын юғалтһа ла, бейеклекте ала алмай. Яуҙа Вәлиев ике тапҡыр яралана, ләкин ярҙам килгәнгә тиклем һуғыш яланын ташлап китмәй. Артабанғы һуғыштарҙа ул дүрт пулемёт һәм 17 дошман һалдатын юҡ итә. 24-нән 25 сентябрь төнөнә Вәлиев төркөм составында Украина ССР-ы Чернигов өлкәһенең Рыбный Промысел ауылы янында Днепр аша сыға. Төркөм плацдармды яулап ала һәм, дошмандың 12 контратакаһын кире ҡағып, 42 сәғәт дауамында уны тотоп тора. Был алышта Вәлиев ике пулемёт һәм туғыҙ немец һалдатын юҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 октябрь Указы ҡыҙылармеец Абдулла Вәлиевҡа, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исем бирелә.

1944 йылдың 24 ғинуарында яуҙа һәләк була, Ленинград өлкәһенең Гатчинский районы Туганицы ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (17.10.1943)
* Ленин ордены (17.10.1943)

## Хәтер
Баҡай ауылында Вәлиевкә һәйкәл ҡуйылған, урындағы мәктәпкә уның исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* .
* Подвиги Героев Советского Союза. — М., 1981.
* Славные сыны Башкирии. — Книга 1. — Уфа, 1965.
* Книга:Шёл парнишке в ту пору.

## Һылтанмалар
*
Татьяна Репина (Чехов пьесаһы)

**«Татьяна Репина»** — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың 1 шаршаулы драмаһы. Ул 1889 йылда яҙылған. Был пьеса А. С. Сувориндың "Татьяна Репина " исемле пьесаһының дауамы булып тора. Чехов пьесаһында Суворин пьесаһындағы персонаждар тураһында яҙылған. Пьеса А. С. Суворинға бағышланған. Пьесаны яҙған осорҙа Антон Павлович Чехов А. С. Суворин менән бик ныҡ дуҫ була һәм Сувориндың «Татьяна Репина» пьесаһын Мәскәүҙә сәхнәләрендә ҡуйҙырыуҙа эшлекле ҡатнаша.

Чеховтың «Татьяна Репина»һы  йөкмәткеһендә пьесаның ике персонажы — Сабинин һәм Оленинаның — сиркәүҙә никахлашыуы кәүҙәләндерелә. Пьесалағы «ҡара кейемдәге» ҡатын персонажын күргән халыҡ  уны Суворин пьесаһының аҙағында ағыу эскән Татьяна Репина тип уйлай һәм  истерикаға бирелә. Сәхнәлә барған ғибәҙәт ҡылыу (башҡа персонаждарҙың репликаһы арҡаһында өҙөлгәнлектән), цензура, әҫәр цензура шарттарына тура килмәй тип, пьесаны күрһәтеүҙе һәм баҫып сығарыуҙы тыйа. Суворин, нәшриәт хужаһы һәм «Новое время» гәзитенең нәшерсеһе булараҡ, үҙе  Чеховтың бик юғары баһалаған, тик цензураны үтә алмаған бер шаршаулы пьесаһын айырым аҙ тиражлы оттискылы итеп нәшер итә. (Татьяна Репина. Антон Чеховтың 1 шаршаулы драмаһы (А. С. Суворинға арналған). — СПб.: 1889).

## Ҡатнашыусылар
* *Оленина*.
* *Кокошкин*.
* *Матвеева*.
* *Зоненштейн*.
* *Сабинин*.
* *Котельников*.
* *Кокошкин*.
* *Патронников*.
* *Волгин*, йәш офицер.
* *Студент*.
* *Туташ*.
* *о. Иван,* кафедраль протоиерей, 70 йәштәрҙәге ҡарт.
* *о. Николай*
* *о. Алексей*
* *Дьякон*.
* *Кесе дьяк*.
* *Кузьма*, сиркәү ҡарауылсыһы.
* Ҡара кейемдәге ҡатын
* Прокурор ярҙамсыһы.
* Актерҙар һәм актрисалар.
Ғүҡбә мәсете

**Ғүҡбә мәсете** (جامع عقبة‎)** Бөйөк Кайруан мәсете **булараҡ билдәле** **(جامع القيروان الأكبر‎) — Кайруан ҡалаһында урынлашҡан мәсет Туниста иң ҙуры һанала. Мосолман Мәғрибенең тарихи беренсе баш ҡалаһы Кайруан, Тунистың рухи һәм дини үҙәге һәм ҡайһы берҙә — Ислам донъяһында дүртенсе изге ҡала тип иҫәпләнә. Ҡаланың символик бинаһы булараҡ Бөйөк мәсет мосолман көнбайышының иң боронғо һәм изге мәсете һанала. 1912 йылдың 13 мартынан -  Туниста һаҡланған тарихи ҡомартҡылар, ә 1988 йылда, бөтә Кайруан ҡалаһы менән рәттән, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.

## Төҙөлөшө
Яҡынса  миләди 670 (һижри 50-се) йылда (Ислам календары буйынса 50 йылда) Кайруан ҡалаһын төҙөү ваҡытында ғәрәп ғәскәр башлығы ибн Ғүҡбә Нәфи тарафынан төҙөлә. Мәсет 9000 квадрат метр майҙанды биләй һәм ислам доньяһында ғибәҙәт ҡылыу урыны булған боронғо мәсеттәрҙең береһе булып тора. Һуңғараҡ Мәғрибтә төҙөлгән мәсеттәр өсөн унан үрнәк алалар. Төньяҡ Африкала Бөйөк Кайруан мәсете. Ислам архитектураһының бик әһәмиәтле һәм мөһабәт мәсеттәренең береһе һанала, уның периметры 405 метр тәшкил итә. Был арауыҡтың эсенә ҙур гипостиль ғибәҙәт залы, мәрмәр түшәлгән ихата һәм массив квадрат манара инә. Ғүҡбә мәсете үҙенең дини әһәмиәтенән тыш ислам архитектураһының һәм дөйөм алғанда бөтә ислам сәнғәтенең шедеврынан һанала. Мәсет ислам сәнғәте буйынса күп кенә китап һәм уҡыу әсбаптарына индерелгән.

## Тарих

Кайруан ҡалаһының Бөйөк мәсете үҙенең архитектура һәм сәнғәт яғынан әһәмиәтенән тыш Тунис университеты уҡытыусыһы Мөхәммәт Тәлби фекеренсә «Бөтә мосолман Көнбайышын, шул иҫәптән Испанияны исламлаштырыуҙа һәм мәликиликте таратыуҙа төп роль уйнаны».

Әғләбиҙәр династияһы (IX быуат) хакимлыҡ иткән ваҡытта мәсет үҙендә башҡарылған эштәргә ярашлы, бөгөнгө көнгәсә һаҡланған статусын ала. Ғүҡбә һәм башҡа мәсеттәрҙең даны Кайруан ҡалаһына үҫергә һәм халҡының артыуына ярҙам итә. Мәсеттә уҡытҡан ғалимдарҙан торған университет, ислам тәғлимәтен һәм нәфис фәндәрҙе уҡытыу үҙәге булып тора. Уның ролен Урта быуаттарҙағы Париж университеты менән сағыштырырға мөмкин. Кайруан ҡалаһының бөлгөнлөккә төшөүе менән XI быуаттың урталарынан интеллектуаль фекер үҫеше үҙәге Тунистағы Әз-Зәйтүнә университетына күсә.

## Иҫкәрмәләр
Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи

**Сәйед Хөмәйни Мостафауи Рухолла Мусауи** йәки **Имам Хөмәйни** ( ; 24 сентябрь 1902 йыл — 3 июнь 1989 йыл) — Иран сәйәси эшмәкәре, Ирандың 1979—1989 йылдарҙағы юғары етәксеһе.

## Биографияһы
Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи 1902 йылдың 24 сентябрендә, ҡайһы бер башҡа мәғлүмәт буйынса, 1898 йәки 1900 йылда Фарсы дәүләтенең Хөмәйен ҡалаһында тыуған.
 
## Шәхесе
**Рухолла** (روح الله/روح الله‎) — ғәрәп теленән иранлаштырылған «Аллаһтың рухы» мәғәнәһендәге исем. Атаһының исеме күсеп, Сәйед Мостафа булып китә. Нәҫел тамырҙары менән етенсе быуынында изге имамМуса әл-Ҡазим һәм Мөхәммәт пәйғәмбәргә барып тоташа.

Кумала уҡыта, 50-се йылдарҙа «аятолла» титулын ала. 1963 йылдан Ирандың шаһ режимына ҡаршы оппозицияла була. Уны ҡулға алыу тиҫтә йыл эсендә иң ҙур тулҡынланыуға килтереп, 1000-дән ашыу кеше үлтерелә. Төркиә властары илдән ҡыуа, һуңынан - Ираҡҡа, 1978 йылда — Парижға күсенә.

1979 йылдың ғинуарында Иранда ислам революцияһын етәкләй. Шаһ ҡасҡандан һуң ике аҙна үткәс,  1979 йылдың 1 февралендә Иранға ҡайта. 

Ирандың  ҡалаһында 1989 йылдың 3 июнендә вафат була. 
## Иҫкәрмәләр
Туроверов Александр Васильевич

**Туроверов Александр Васильевич ** (1833—1890) — шағир, хәрби эшмәкәр.

## Биография

А. В. Туроверов дворян ғаиләһендә тыуған, Новочеркасск гимназияһын һәм Харьков университетының юридик факультетын тамамлаған. Октябрь менән 1848 йылдың октябренән башлап  ғәскәри идара канцелярияһында эшләй, артабан ғәскәр есаулы һәм Дон наказлы атаманының адъютанты була. Ошо ваҡыт эсендә ғәскәр старшинаһы дәрәжәһен ала һәм Изге Станислав  һәм 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә. 1861-1863 йылдарҙа Донецк округында мировой аралашыусы булып хеҙмәт итә һәм 1869 йылдың октябрендә подполковник чинында отставкаға сығарыла. 1870 йылдың мартында ул ҡабат хеҙмәт итергә ҡайта һәм  "крәҫтиән эштәре буйынса өлкә присутствиеһының алыштырғыһыҙ ағзаһы була". 1887 йылдың  май айында ул генерал-майор дәрәжәһен ала һәм бөтөнләйгә эштән сығып, яратҡан шөғөлө — шиғыр яҙыу менән булыша.

## Ижады
Александр Туроверов "Казачьи досуги" (1858) шиғырҙар йыйынтығы авторы булараҡ билдәле. Уның йыйынтығындағы "Конь боевой с походным вьюком" һәм "Много лет Войску Донскому" шиғырҙары казактарҙың киң ҡатламдары араһында популярлыҡ яулай (тәүге шиғыры киң билдәле булған йырға әйләнеп китә). Нәҫелдән килгән шиғыр яҙыу таланты артабан Николай Туроверовҡа ла бирелә.

Александр Васильевич Туроверов Новочеркасскиҙә ерләнгән.

## Әҙәбиәт
* Астапенко М. П., Астапенко Е. М. Николай Туроверов: казак, воин, поэт. — Ростов н/Д, ООО «Терра», 2014. — 100 с. ISBN 978-5-906446-03-9

## Һылтанмалар
* Генеалогический форум ВГД. Туроверов Александр Васильевич 1833—1890
* КАЗАЧЬЯ ДОЛЯ — ДОН, СТЕПЬ ДА ВОЛЯ. С.293
Каруан (виләйәт)

**Ҡайруа́н** (ولاية القيروان‎, *Эль-Кайрван*) — Тунистағы виләйәт.
* Административ үҙәге — Ҡайруан.
* Майҙаны — 6 712 км², халҡы — 551 900 кеше (2007 йыл).

## Географияһы
Төньяҡтан — Зигван, көнсығыштан — Сус һәм Махдия, көньяҡ-көнсығыштан — Сфакс, көньяҡ-көнбайыштан — Ултыра-Бу-Зид, көнбайыштан Сильян виләйәттәре менән сиктәш.

## Административ бүленеше
Ҡайруан вилайәте 11 округтан тора:
* Бу-Хаджла (Bou Hajla)
* Шебик (Chebika)
* Эшрард (Echrarda)
* Эль-А (El Alâa)
* Хаффуз (Haffouz)
* Хаджеб-эль-Аюна (El Ayoun Hajeb)
* Төньяҡ Ҡайруан (Kairouan Nord)
* Көньяҡ Ҡайруан (Sud Kairouan)
* Нәсер-Аллаһ (Nasrallah)
* Эль-Васлатия (Oueslatia)
* Сбиха (Sbikha)

## Иҫкәрмәләр
Тунис (ҡала)

**Туни́с** (, ) — Тунис Республикаһының һәм Тунис провинцияһының баш ҡалаһы. Халҡы 1 200 000 кеше (2008), ҡала яны халҡы менән бергә — 3 980 500.

## Географияһы
Ҡала Урта диңгеҙҙең Тунис ҡултығы ярында, Тунис күле аръяғында урынлашҡан. Радес һәм Хальк-эль-Уэд (Ла-Гулет) порттары менән канал һәм тимер юлы аша тоташҡан.
Ҡала яр буйы тигеҙлеге һәм уны уратып торған түбәләр буйлап һуҙылған. Замансараҡ ҡаралтылар (колониаль һәм унан һуңғы замандағы) уртаһында иҫке ҡала — Әл-Мәҙинә урынлашҡан. Ҡала янындағы Карфаген (Картаж) да Тунисҡа инә. Туристар күпләп Боронғо Рим заманы ҡалаһы Карфаген емеректәрен ҡарарға, шулай уҡ Сиди-Бу-Саид, Эль-Марса, Ля-Гуллет ҡаласыҡтарына килә.

## Климаты
Туниста башлыса йәй, Урта диңгеҙҙәгесә, эҫе һәм ҡоро, ә ҡыш — йылы һәм ямғырлы тора.

## Тарихы
Ҡала тураһында б. э. т. 814 йылда тәүгә телгә алына, ә һаҡланып ҡалған ҡаралтыларҙың иң иҫкеһе XIII—XV быуаттарға ҡарай.

2011 йылдағы ғәрәп яҙында ҡалала комендант сәғәте индерелә.

## Иҡтисади торошо
Ҡала илдең иҡтисади үҙәге булып һанала. Ҡалала һәм ҡала янында химия, төҙөлөш, текстиль һәм аҙыҡ-түлек етештереү промышленносе үҫешкән.

## Транспорты

Ҡаланы Тунис-Карфаген халыҡ-ара аэропорты хеҙмәтләндерә. Баш ҡала илдең башҡа ҡалалары менән Тунис тимер юлы һәм автотрасса аша тоташҡан. Ҡалала диңгеҙ порты, тимер юлы вокзалы, бер нисә автовокзал бар. Ҡала араһында йөрөгән ҡыҙыл-буйлы маршрут таксиҙары (луаждар) өсөн вокзалдар ҙа бар.

1985 йылдан заманса тиҙ йөрөшлө Тунис трамвайы ла йөрөй. Француз телендә ҡаланың трамвай селтәре «Métro» тип атала. Трамвайҙарҙан тыш ҡала һәм ҡала яны маршруты буйынса ҡала яны поездары бар. Шулай уҡ ҡала буйлап автобустар, күк-буйлы маршрут таксиҙары (луаждар) йөрөп тора.

## Билдәле шәхестәре
* Антонио Корпора (1909—2004) — италиялы рәссам.

## Туғандаш ҡалалар
Тунис һәм түбәндәге ҡалалар араһында туғандашлыҡ булдырылған:

*  Амман, Иордания
*  Джидда, Сауд Ғәрәбстаны
*  Доха, Катар
*  Кёльн, Германия
*  Әл-Күвәйт, Күвәйт
*  Лиссабон, Португалия
*  Марсель, Франция
*  Маскат, Оман
*  Монреаль, Канада
*  Мәскәү, Рәсәй
*  Париж, Франция
*  Прага, Чехия
*  Рабат, Марокко
*  Рим, Италия
*  Истанбул, Төркиә
*  Рио-де-Жанейро, Бразилия
*  Сантьяго, Чили
*  Стокгольм, Швеция
*  Ташкент, Үзбәкстан
*  Триполи, Ливия

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* В Тунисе бунт — город в блокаде, полиция спасается в мечетях
Аҡһаҡал

**Аҡһаҡал** — башҡорттарҙа һәм башҡа төрки халыҡтарҙа оло йәштәге иң абруйлы кеше, ырыу-ҡәбилә башлығы. Аҡһаҡалдар кәңәшсе һәм хөкөмдәр булараҡ йәмғиәттә мөһим урын алып тора. Урындағы үҙидара ойошма бурыстарын Аҡһаҡалдар ҡоро үтәй.

## Этимология
**Аҡһаҡал** һүҙе башҡа күпселек төрки телдәрҙәге кеүек үк **аҡ** һәм **һаҡал** тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Халыҡ ғәҙәттә абруй яулаған оло йәштәге кешене йә ырыу башында торған хөрмәтле оло кешене шулай атаған йә иһә күпте күргән, берәй өлкәлә ҙур тәжрибә туплап, белемлелеге менән абруй ҡаҙанған кешене атаған.

## Баҫма сығанаҡтарҙа
Аҡһаҡал илде афәттән ҡотҡарыу тураһында көнө-төнө уйланып, ырыуҙағы ир-егеттәрҙе йыя. Ә. Вахитов.

Йырсыны хаҡлы рәүештә «башҡорт йыры аҡһаҡалы» тип йөрөтәләр. Мәүлетбай Ғәйнетдинов башҡорт музыка сәнғәтен республиканан ситтә лә лайыҡлы таныта. -

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Башҡортостан» гәзите
Исхаҡов

**Исхаҡов** — фамилия.
* Исхаҡов Вәзих Мөхәмәтша улы (1927—1985) — яҙыусы, 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты.
* Исхаҡов Гәрәй Усман улы (1931—1997) — журналист, яҙыусы-драматург. 1972 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. 
* Исхаҡов Ибраһим Ғата улы (1892—1985) — уҡытыусы, Ленин ордены кавалеры (1952), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1953). 
* Исхаҡов Ибраһим Ейәнбай улы (1891—1921) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашҡан башҡорт офицерҙарының береһе, Беренсе донъя һуғышында (1914—1917) һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Әхмәтзәки Вәлидиҙең шәхси адьютанты.
* Исхаҡов Мөхәммәтлатиф (1848—1906) — башҡорт дин әһеле.
Тунис (мәғәнәләр)

**Туни́с**
* Тунис — Төньяҡ Африкалағы дәүләт.
* Тунис (виләйәт) — Тунис Республикаһының административ берәмеге.
* Тунис (ҡала) — Тунис Республикаһының баш ҡалаһы һәм Тунис виләйәтенең үҙәге.
Яныбай Хамматов исемендәге Башҡорт гимназияһы

**Яныбай Хамматов исемендәге Башҡорт гимназияһы** — Белорет ҡалаһының муниципаль бюджет дѳйѳм белем биреү учреждениеһы. Ҡаланың иң абруйлы белем усаҡтарының береһе. Яныбай Хамматов исемендәге гимназияла даими рәүештә «Я. Хамматов көндәре» фәнни-ғәмәли конференцияһы уҙа.

2017 йылдан «Урал батыр» эпосын Рәсәй Федерацияһы һәм донъя телдәрендә һөйләүселәрҙең онлайн-фестивале үткәрелә. Башҡорт гимназияһы ЮНЕСКО ассоциацияһы дуҫтары клубы исемлегенә ингән.

## Тарихы
Мәктәп үҙ ишектәрен 1995 йылда аса.

2009 йылдың 12 июлендә 22-се Башҡорт гимназияһына Яныбай Хамматов исеме бирелә.

## Музей
Мәктәп музейы 2003 йылда асыла.

## Гимназия директорҙары
* 1995—2000 йылдар — Рәхмәтуллин Рәмил Нафиҡ улы
* 2000—2009 йылдар — Суфиянова Зөбәржәт Әхмәҙулла ҡыҙы.
* 2010 йылдан — Ғәлийәнова Зөлфиә Басыр ҡыҙы.

## Билдәле уҡытыусылар

## Билдәле уҡыусылар
* Вәлиев Закир Марат улы — Томск опера театры йырсыһы
* Фазлетдинова Гөлшат — еңел атлетика буйынса Рәсәй һәм Европа чемпионы.
* Үтәғолова Нурия Сәғит ҡыҙы — Силәбе ҡалаһы башҡорт гәзитенең баш мөхәррире

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Вәлиуллина Ф. Башҡорт гимназияһы өй туйланы./Вәлиуллина Ф.//Урал.- 2002.- 10 октябрь. — 4-се бит

## Һылтанмалар
USB-флеш-һаҡлағыс

**USB-һаҡлағыстың** (флешка) төп тәғәйенлеше — мәғлүмәтте һаҡлау, күсереү,резерв копия һаҡлау, операцион системалар индереү.

Флешканың төп компоненттары:
* USB-интерфейс
* Контроллер — ROM һәм RAM менән беркетелгән ҙур булмаған микроконтроллер.
* NAND-чип флеш-хәтер — мәғлүмәтте һаҡлай.
* Осциллятор — USB шинаһы өсөн синхронлаусы сигналды генерирлай.
* Күп флешкаларҙа FAT төркөмөнә ҡараған файл системалары ҡулланыла. Флешканың куләменә ҡарап FAT16, FAT32 йәки exFAT ҡулланыла. 64 ГБ һәм унан да ҙурыраҡ күләмле флешкалар өсөн NTFS ҡулланыла.

## Өҫтөнлөктәре һәм етешһеҙлектәре

### Өҫтөнлөктәре
* еңеллеге, эштең тауышһыҙлығы һәм портативлыҡ;
* универсаллек, компьютер, телевизор һәм DVD- һәм медиа уйнатҡыстарға ҡуйыу мөмкинлеге;
* энергияны әҙ ҡулланыусы;
* температураның киң диапазонында эшләүе;
* механик тәьҫирҙәргә бирешмәй, шулай уҡ жесткий дискка ҡарағанда магнит яланы тәьҫиренә ныҡлы ҡаршы тора.
* оптик һаҡлағыстарға һәм дискеталарға хас булған сыйыҡтар һәм саң ултырыу проблемаһы USB-һаҡлағыстар өсөн ҡурҡыныс түгел.
* автоном режимда мәғлүмәтте 10 йылға тиклем һаҡлау мөмкинлеге бар. Иң аҙы мәғлүмәт 3-6 ай дауамында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр
Коктейль күлдәге

**Коктейль күлдәге** (киске мәжлес күлдәге) — ҡатын-ҡыҙҙарҙың ниндәйҙер тантаналы шарттарҙа кейә торған ҡыҫҡартылған итәкле, яғаһыҙ һәм еңһеҙ күлдәге.

### Тарихы
Тәү башта Америка Ҡушма Штаттарында «ҡоро закон» ваҡытында киске күлдәктәрҙең демократлаштырылыу барышында барлыҡҡа килгән. Йәш ҡыҙҙар өсөн тәғәйенләнгән. Тубыҡты саҡ ҡына ҡаплап торған, һуңғы мода осорона тап килгән һәм ҡыйбатлы, ләкин шул уҡ ваҡытта сағыу булмаған тауарҙарҙан тегелгән. Тәүге осорҙа ул күлдәктә *Чарльстон бейеүен* башҡарырға мөмкин булған. Коктейль күлдәктәргә стеклярус менән биҙәлгән, эсенә аҡса, пудра һәм портсигар ғына һыйған бәләкәй муҡса кеүек махсус аксессуарҙар ҡаралған. Күлдәк төҫөндәге ҡайышлы асыҡ туфлиҙар, терһәккә тиклем оҙонлоҡтағы бирсәткәләр, бәләкәй эшләпәләр ҡулланырға булған.

Хәҙерге ваҡытта коктейль күлдәктәрен күп осраҡта корпоратив сараларҙа, ғаилә байрамдарында һәм киске мәжлестәрҙә күрергә мөмкин. Коктейль күлдәктәре төнгө клубтарға, казино йәки ресторанда үткәрелгән осрашыуҙарға тәғәйенләнгән. Ҡағиҙә булараҡ, бындай күлдәк киске сәғәт етенән һуң башланған сараларға кейелә. Йәйге коктейль күлдәк асығыраҡ була. Ул сағыу төҫтәрҙән һәм еңел шифон, ебәк туҡыманан тегелә. Ҡыш көндәрҙә кейелгән күлдәктәр өсөн ҡара, ҡыҙыл, күк һәм зәңгәр төҫтәр традицион булып һанала. Туҡыманан бәрхәт һәм атлас ҡулланыла, бер төҫтәгеһенә өҫтөнлөк бирелә.

## Библиография

* *Laird Borrelli-Persson.* The Cocktail Dress. — HarperCollins, 2009. — ISBN 978-0-06153-613-7.
Сусаҡтау

**Сусаҡтау** — Башҡортостандағы тау. Әлшәй районындағы Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылынан төньяҡҡа табан 5 км алыҫлыҡта Дим йылғаһының уң ярында урынлашҡан. 

Осло түбәле Сусаҡтау — ҡалдыҡ тау, Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы, уның дөйөм майҙаны 116 гектар. Тауҙа һәм уның биттәрендә ағастар бөтөнләй үҫмәй, улар тик үлән менән генә ҡапланған. Тауҙың көньяҡ-көнбайыш итәгенән Дим йылғаһы аға.

Тау битләүҙәрендәге ҡомло яландарҙа күп төрлө үҫемлек үҫә, улар араһында Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгәндәре лә бар (мәҫәлән, ҡауырһынлы ҡылған).

## Туризм
Сусаҡтау һәм уның тирә-яғы туристарҙы, шулай уҡ Раевка—Стәрлетамаҡ юлынан үткәндәрҙе хозур тәбиғәте менән йәлеп итә. Тау башынан Дим киңлектәренә матур күренеш асыла. Сусаҡтауҙан күптәрҙә ҙур ҡыҙыҡһыныу уятҡан Сатыртауҙы ла күрергә була.

## Ялған факттар
Ҡайһы бер турист-блогерҙар, тауҙың тышҡы ҡиәфәтенә ҡарап, уны «Ҡыҙ күкрәге» тип атай. Әммә яҡын-тирәләге ауыл халҡы был исемде бер ҡасан да ҡулланмаған. Урындағылар уны «Таҙ тау» тип тә атай.

## Сусаҡтау — ваҡытлы матбуғатта
* Суфийәнова Ф. Теләктәр тауы тарта. «Башҡортостан» гәзите, 2014, 17 сентябрь.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы. Сусаҡтау.
Урал барыҫы

**Урал барыҫы** (**Урал ҡапланы**) — Башҡортостанда тау бейеклектәрен яулаусылар өсөн «Ҡар барыҫы» программаһы аналогында булдырылған проект.

## Норматив
«Урал барыҫы» билдәһен алыу өсөн беренсе этапта республиканың 1000 һәм унан бейегерәк булған тау түбәләренә менергә һәм икенсе этапта (2018 йылда иғлан ителәсәк) тағы ла ҡатмарлыраҡ башҡа маршруттарҙы үтергә кәрәк.
Беренсе этап:
Белорет районында:
# Оло Ирәмәл (1582 м)
# Рассыпная (1017 м)
# Яланғас (1287 м)
# Көмәрҙәк (1318 м)
# Ҡорташтау (1019 м) (Учалы районы)
# Ҡушай (1048 м) (Әбйәлил районы)
# Мәсем (1030 м) (Бөрйән районы).

## Шарттары
Проектта 18 йәше тулған, физик әҙерлеге яҡшы булған, Башҡортостан Республикаһы Авария-ҡотҡарыу хеҙмәте сайтында теркәлеү үткән һәр кем ҡатнаша ала.
Тау үренә менеүҙе раҫлау өсөн поход тураһында отчет һәм тау түбәһендәге билдәле урындан өстән дә кәм булмаған фото талап ителә.

## 1-се этап йомғаҡтары
2017 йылдың 21 декабрендә «Урал барыҫы» проектының беренсе этабын уңышлы үткән, йәғни Көньяҡ Уралдың 1000 метр бейеклегендәге ете түбәһен буйһондорған туристар тәбрикләнде. Проектта Рәсәйҙең 16 ҡалаһынан һәм 6 төбәгенән, Канада һәм Австралиянан 116 кеше (шул иҫәптән Рәсәй география йәмғиәтенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе башҡарма директоры Римма Ғәлиева) ҡуйылған бурысы үтәй. Өфөнән блогер
Олег Чагодаев ете түбәне ике тәүлектән әҙерәк ваҡытта үтеп, тиҙлек буйынса рекорд ҡуя. Беренсе этапты тулыһынса үтеүселәр бейеклек" тип яҙылған бронза жетондаға лайыҡ була һәм проект ҡатнашыусыһы танымтаһын ала.
Үҙенсәлекле проект ойошторғаны өсөн Рәсәй география йәмғиәтенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе Камил Йыһаншин алтын ялатылған жетон менән бүләкләнә.

## Ойоштороусылар
* Рус география йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе
* Рәсәй Ҡотҡарыусылар союзының төбәк бүлексәһе
* Башҡортостан Республикаһының Авария-ҡотҡарыу хеҙмәте.

## Иҫкәрмәләр
Насир әл-Мүлк мәсете

**Насир әл-Мүлк мәсете** () — Шираздағы иң боронғо мәсеттәрҙең береһе. Шираздың тарихи үҙәгендәге Лотф Али-шаһ урамында, Шаһ-Черах мавзолейына яҡын ғына урынлашҡан.

Мәсет 1870—1880 йылдарҙа Каджар династияһынан булған Мирза Хәсән Али Насир әл-Мүлк үтенесе буйынса, архитекторҙар Мирза Мөхәммәт Хөсәйен-Мемар һәм Мөхәммәт Риза Каши Пазе Ширази тарафынан төҙөлгән.

## Исеме
Икенсе исеме — Рауза мәсете — ғибәҙәтхана бинаһының эске һәм тышҡы биҙәү элементының төп биҙәге булып раузалар торғанлыҡтан бирелгән. Был мәсет төҙөүҙең дөйөм ҡанундарына тап килмәй, шуға күрә Насир әл-Мүлк мәсете башҡа мәсеттәр араһында берҙән-бер иҫәпләнә — биҙәлештәге күп һанлы раузалар ҡулланылыуы раузаларҙың 300-ҙән ашыу төрө үҫтерелгән Шираз ҡалаһын символлаштыра.

## Тарихы
Мәсет төҙөү 12 йылға (1877—1889 йылдар) тиклем һуҙыла. Төҙөкләндереү һәм техник хеҙмәтләндереү тарихи мираҫ булған һәйкәлдәрҙе тергеҙеүҙең халыҡ-ара стандарттарына ярашлы алып барыла; мәсетте хеҙмәтләндереү өсөн сығымдарҙы Насир әл Мүлк фонды бүлә.

## Тасуирлама
Бинаның эске майҙаны 2890 кв. м. тәшкил итә. Мәсет биләмәһендә ҙур ғына тура мөйөшлө хоуз (һыу өсөн бассейн) урынлашҡан, ихатаның төньяҡ яртыһында — Ҡөрьән шиғырҙары менән һырланған Ынйы аркаһы, көнсығышта — таштан эшләнгән ете бағаналы неф, көньяҡ өлөшөндә — ике манара, ә көнбайышында мәсеттең витражлы көҙгөләр менән биҙәлгән төп залы урын алған. Мәсеттең эске биҙәлешендә ете — ҡара, аҡ, күк, зәңгәр, ҡыҙыл, һары һәм ҡыҙылһыу-көрән төҫтәге плиткалар ҡулланылған. Был төҫтәр Шираз архитектураһы өсөн типик күренеш һанала.

Мәсеттең эске залында витражлы бер нисә тәҙрә бар, уларҙың һәр береһе төрлө стилдә биҙәлгән — беренсе витраж тәҙрәлә күп һанлы тура мөйөшлө элементтар һәм ромбтар ҡулланылған, икенсеһендә күпләп сәскә элементтары урын алһа, өсөнсөһөнөкө иһә колейдоскоп фигураларын хәтерләтә һ. б. Әлеге витраждарҙың үҙенсәлеге шунда: ҙур төҫтәр күләмен булдырыу өсөн, һалҡын һәм йылы төҫмөрҙәр бер үк ваҡытта ҡулланыла. Төп залдың тәҙрәләре көнсығышҡа ҡаратып эшләнелгән, тап шуның өсөн дә витраж буяуҙарының иң ҡыҙыҡлы сағылышы бында иртән — ҡояш ҡалҡҡанда күҙәтелә.

Төп залдың иҙәненә Шираз келәме түшәлгән.

## Мәсет 1979 йылғы Ислам ихтилалынан һуң
Мәсет биҙәлешендәге Европа мәҙәниәтенә хас булған декоратив элементтарҙың күплеге, шулай уҡ мосолман архитектураһы өсөн ят булған сәскәләр төшөрөлөүе 1979 йылда Иран властарын ғибәҙәтхананы музейҙар рәтенә күсерергә мәжбүр итә.

## Галерея

Nasir al-Mulk Mosque Darafsh (10).JPG|.
Nasr ol Molk mosque vault ceiling.jpg|.
Nasir-al molk -1.jpg|.
File:The Prayer in Nasir ol Molk Mosque.png|.



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Насир әл-Мүлүк мәсете
* Насир әл Мүлк мәсете
Ханча

**Ханча** (кор. 한자 /hɐːn.tɕɐ/) — корей теленең яҙыуында ҡулланыла торған ҡытай иероглифтары. Был ***ханы*** (хань, ҡытай яҙыуы) тигән ҡытай һүҙенең корей телендәге иң киң билдәле уҡылышы.

Ханча корей теленең лексикаһын 50 процентҡа яҡын өлөшөн тәшкил иткән ҡытай сығышлы һүҙҙәрҙе яҙғанында ҡулланыла.

Көньяҡ Кореяла һанса нигеҙҙә гәзит-журналдарҙа һәм фәнни әҙәбиәттә ғына ҡулланыла.

Төньяҡ Кореяла ханча ҡулланыштан төшөп ҡалған.

## Иҫкәрмәләр
Ыбыр-сыбыр

**Ыбыр-сыбыр** &nbsp;— Антон Павлович  Чехов хикәйәһе.

## Тарих
Беренсе тапҡыр А Чехонте имзаһы аҫтында "Осколки" журналында  1885 йылдың 25 мартында баҫылып сыға. Хикәйә Чеховтың "Пестрые рассказы" йыйылмаһында, Санкт-Петербургта 1886 йылда баҫыла, уны  Чехов нәшерсе Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа баҫып сығарған әҫәрҙәр йыйынтығының өсөнсө томына индерә. 

## Сюжет
Пасха алдынан бер бәләкәй түрә, тараҡандар йүгерешеп йөрөгән өҫтәл артында ултырып, был донъяла үҙенең тәҡдире буйынса ниндәй эш (күп аҡса урларғамы йә булмаһа берәй кешене ғәйепләп полицияға һатырғамы) ҡылырға тейешлеге тураһында баш вата. Әммә быларҙың береһе лә ҡулынан килмәйәсәген аңлай.  Үҙенең дәрәжәһенә тап килмәгәнлектән ғәрләнеп, ул өҫтәлдәге тараҡанды үлтерә һәм кәйефен күтәрә.

А. П. Чеховтың был хикәйәһендә кешенең эске азатһыҙлығы тураһындағы проблема күтәрелә һәм ул геройҙың фамилияһы (Невыразимов) менән һыҙатлана.  Невыразимов тараҡандың нисек теләһә шулай йәшәй алғанлығын аңлай, ә бына ул үҙе тынсыу контор бүлмәһендә ултыра һәм йәмғиәт ҡуйған тәртипкә бойһонорға тейеш. Авторҙың аңлатмаһынан күренеүенсә, герой үҙе өсөн икенсе төрлө тормошто теләй : «Яңы , яҡшыраҡ тормоштоң кәрәклеге уның йөрәген түҙеп торғоһоҙ итеп ҡыҫа". Уның ҡапыл ғына урамға сығып, халыҡ ағымына ҡушылып, ниндәйҙер ҡыңғырауҙар сыңлаған, экипаждар шалтыраған  тантанала ҡатнашҡыһы килә...бала саҡта үҙе татыған ғаилә түңәрәген, яҡындарының тантаналы йөҙҙәрен, өҫтәлдәге аҡ эскәтерҙе, яҡтылыҡты, йылылыҡты яңынан күргеһе, татыйһы килә. Коляскала, янынан үтеп киткән зауыҡлы ҡатынды, алтын сылбырсыҡты муйынына аҫҡан сәркәтипте,яңы пальто кейгән экзекуторҙы иҫенә төшөрә.Уның хәтеренә  үҙендә бер ваҡытта ла булмаған  йылы түшәк, Станислав ордены, яңы итек, өр-яңы виц-мундир килә... Былар урынына Невыразимов бары тик тормоштағы шарттарға бойһоноп йәшәргә  тейеш, шуға күрә  был тормошҡа ҡарата ныҡ асыуы ҡабара һәм нәфрәте арта.

Хикәйәнең күләме ҙур түгел,  йөкмәткеһе уҡытыу маҡсатында РФ мәктәптәрендә әҙәбиәт дәрестәрендә өйрәнелә һәм анализлана.

## Әҙәбиәт
* Балухатый С.&nbsp;Д.&nbsp;Проблемы драматургического анализа. Чехов / С.&nbsp;Д.&nbsp;Балухатый.&nbsp;— Л.: Academia, 1927.&nbsp;— 186 с.
* Бердников Г. П. А.&nbsp;П.&nbsp;Чехов: идейные и творческие искания / Г.&nbsp;П.&nbsp;Бердников.&nbsp;— М.: Худож. лит., 1984.&nbsp;— 511 с.
* Гурвич И. Проза Чехова (Человек и действительность) / И. Гурвич.&nbsp;— М.: Худож. лит, 1970.&nbsp;— 182 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мелюзга. Текст на русском языке.
*  (Мелюзга), перевод Констанс Гарнетт 1918 года на английский язык для сборника «Учительница и другие рассказы» (The Schoolmistress and Other Stories).
Тере хронология

**Тере хронология** — Антон Павлович Чеховтың сатирик хикәйәһе. Был әҫәр тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 2-се һанында  1885 йылдың 23 февралендә А. Чехонте псевдонимы аҫтында баҫыла. Һуңғараҡ яҙыусының эштәре «Пестрые рассказы» тигән исем аҫтында сыға һәм артабан Чехов үҙе әҫәрҙәре йыйынтығының икенсе томына индерә, шунан улар нәшерсе Адольф Маркс тарафынан 1899―1901 йылдарҙа баҫтырыла.

## Хикәйә сюжеты
Ҡатыны, балалары һәм дуҫы компанияһында тыныс ҡына кистәрен үткәргән статский советник Шарамыкин үҙҙәренең ҡалаһында бер ниндәй ҙә мәҙәни тормоштоң булмауына зарлана башлай. Ҡатыны Анна Павловнаны ҡыуандырып, ул элек был хәлдең әллә күпме яҡшыраҡ булыуын иҫкә ала. Шулай итеп, ул теге йәки был актерҙың, йырсының элек ҡалаға килгәнен иҫкә төшөргән саҡта ваҡыт-ваҡыт ҡатыны Анна Павловнаға мөрәжәғәт итеп, һәр бер мәҙәни ваҡиғаның үҙ балаларына ул саҡта нисә йәш булыуы менән бәйләй.

## Иҫкәрмәләр
Билдәһеҙ кеше хикәйәһе

**Билдәһеҙ кеше хикәйәһе** — А. П. Чехов тексы. 1893 йылда «Русская мысль» журналының 2-се һәм 3-сө һандарында (февраль һәм март айҙары) баҫылып сыҡҡан. Үҙгәрештәр яһалып, яҙыусының әҫәрҙәре йыйынтығының алтынсы томына индерелгән.

## Тарих
1880-се йылдар аҙағында Чеховтың башына яңы сюжеттың бик ҡыҙыҡ идеяһы килә. 1893 йылда яҙыусы Любовь Гуревичҡа яҙған хатында ул «баҫтырырға уйламайса ғына бер әҫәр яҙа башланым» тип хәбәр итә. Автор әҫәрҙе цензура үткәрмәйәсәген алдан уҡ белеп тора. Был идеяһына яҙыусы 1891 йылда кире ҡайта һәм уны «Минең пациентым хикәйәһе» тип атай.

Повесть 80-се йылдарҙа йәшәгән кешеләргә арналған (алдан уйланған атамаларының береһе — «Һикһәненсе йылдарҙа»). Уйланған әҫәрҙең геройы — террорист, был саҡта ул көн үҙәгендә торған мөһим мәсьәлә була. 1881 йылдың 1 мартында батшаға һөжүм итеү арҡаһында «Народная воля» революцион народниктар ойошмаһы етәкселеге тармар ителеүгә ҡарамаҫтан, ХIХ быуаттың 80-се йылдарында был ойошманың эшмәкәрлеге дауам итә. 1887 йылдың апрелендә А. И. Ульянов һәм уның иптәштәрен хөкөм итеү процесы бара, шул уҡ йылдың майында улар язаға тарттырыла. 1887 йылдың июнендә народная волясылар Г. А. Лопатин һәм шағир П. Ф. Якубовичтарҙың суд процесы бара, уларҙы ла үлем язаһына хөкөм итәләр, аҙаҡтан язаны каторга менән алыштыралар. «Билдәһеҙ кеше хикәйәһе» әҫәренең ижади идеяһында Чехов менән таныш булған революцион хәрәкәттә ҡатнашыусыларҙың яҙмышы күрһәтелергә мөмкин була.

Чехов тере саҡта «Рассказ неизвестного человека» серб-хорват теленә тәржемә ителә.

## Сюжет
«Билдәһеҙ кеше» (элек үҙен флот лейтенанты тип атап йөрөтөүсе кеше) Санкт-Петербургҡа етди дошман араһына инергә бара. Еңел аҡыллыраҡ бай кешенең ғаиләһендә, хеҙмәтсе битлеге аҫтында ул ялсы булып хеҙмәт итә. Һуңынан ул үҙенең был миссияһын һәм тормошоноң мәғәнәһеҙлеген аңлап, хеҙмәтсе булып эшләүҙе дауам итеүҙән баш тарта.

## Анализ
Тәржемәсе Хью Аплин был повесты «бөйөк әхләҡи таҙалыҡҡа» эйә булған ҡатын-ҡыҙ персонаждарының авторы яҙыусы И. С. Тургенев әҫәрҙәре менән сағыштыра. Луи де Берньер «Рассказ неизвестного человека» хикәйәһен бик шәп әҙәби әҫәр тип таба.

А. В. Луначарский А. П. Чеховтың актив геройҙарҙы күрһәтмәүен бик йәл тип таба.

## Әҙәбиәт
Журнал «Образование», 1903, № 9, стр. 85—91.

## Иҫкәрмәләр
Унтер Пришибеев

**Унтер Пришибеев** — урыҫ яҙыусыһы Антон Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған һәм тәүге тапҡыр ошо уҡ йылдың 18 октябрендә Петербург гәзитенең 273-сө һанында баҫылып сыҡҡан.

## Баҫмалар
Хикәйә, беренсе тапҡыр 1885 йылдың 18 (5 иҫке стиль буйынса) октябрендә Петербург гәзитенең 273-сө һанының «Летучие заметки» бүлегендә «Ошаҡсы» тип аталып, А. Чехонте псевдонимы аҫтында баҫыла. Яңы атамаһы Чехов әҫәрҙәренең Адольф Маркс 1899—1901 йылдарҙа сығарған икенсе томында яҙыусы тарафынан бирелә.

Чехов тере саҡта был хикәйә нимес, серб-хорват, чех телдәренә тәржемә ителә.

## Тарих
"Сержант Пришибеев " хикәйәһе Чехов тарафынан башта «Осколки» гәзите өсөн яҙыла, тик уның мөхәррире Николай Лейкин хикәйәне оҙон, көлкөлө түгел һәм бик ҡоро тип таба. Лейкин үҙе хикәйәнең ҡыҫҡа вариантын яҙа, тик уны цензура кире ҡаға. Лейкин кәңәше менән Чехов хикәйәһен цензура проблемаһы булмаған Санкт-Петербург гәзитенә ебәрә. Унда хикәйә «Ошаҡсы» исеме аҫтында баҫылып сыға.

Хикәйәнең Петербург гәзитендә баҫылған версияһында Чехов ваҡиғаның датаһын алыштыра (3 август урынына 3 сентябрь тип яҙа) һәм Пришибеевтың ҡылыҡһырламаһын йомшарта, мировойҙың Пришибеевты «һин», урынына «һеҙ» тип әйтергә өйрәткән күренеште өҫтәп яҙа: «Әгәр иҫәр кешене туҡмамаһаң, йәнеңә гонаһ алаһың. Бигерәк тә, әгәр ысын ғәйеп һәм тәртипһеҙлек булһа…»

## Йөкмәткеһе
Сержант Пришибеев үҙенең армиялағы иҫке ҡылығы буйынса «тәртипте» нисек һаҡлауы арҡаһында полиция менән ҡытыршылыҡҡа керә.

## Әҙәбиәт
Чехов А. П. Унтер Пришибеев // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Унтер Пришибеев. Оригинальный русский текст.
* , английский перевод Констанса Гарнетт.