open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы

**Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы** (4 сентябрь 1950 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, агроном, иҡтисадсы, ғалим, иҡтисад фәндәре докторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының «Башҡортостан Республикаһында закондар сығарыуҙы үҫтереүҙәге өлөшө» Почёт билдәһе менән бүләкләнгән.

## Биографияһы
Франис Әсҡәрйән улы Сәйфуллин 1950 йылдың 4 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Дыуан районы Ҡәҙер ауылында тыуған, башҡорт, юғары белемле — Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия бүлеген тамамлаған. Иҡтисад фәндәре докторы.

Хеҙмәт юлын 1967 йылда Дыуан районының Киров исемендәге колхозында колхозсы булып башлай.

1968—1970  — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1970—1975  — механизатор.

1975—1981  — Дыуан районы Киров исемендәге колхозының агрономы.

1981—1982  — Дыуан районы Рухтин ауыл советы башҡарма комитеты рәйесе.

1982—1987  — Дыуан районы «Урал» колхозы рәйесе.

1987—1990  — КПСС-тың Дыуан район комитетының икенсе секретары.

1990—1993  — Дыуан район советы башҡарма комитеты рәйесе, Дыуан район хакимиәте башлығы.

1993—1995  — ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫары.

1995—2000  — Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры.

Башҡортостан Республикаһы 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты, Башҡортостан Республикаһы 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

2000—2007 йылдар — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы Федераль Йыйылышы депутаты.
 
2008 йылда Башҡортостан Республикаһы 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, , экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу мәсьәләләре буйынса Комитет рәйесе.

2013 йылдан Башҡортостан Республикаһы 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе Урынбаҫары

Бөтөн Рәсәй сәйәси «Берҙәм Рәсәй» партияһының фракция ағзаһы.

Өйләнгән, дүрт ҡыҙ атаһы.

## Наградалары һәм дәрәжәһе
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы.
* Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының Почёт грамотаһы.
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайының «Башҡортостан Республикаһында закондар сығарыуҙы үҫтереүҙәге өлөшө» Почёт билдәһе.
## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Сығанаҡтар
* http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/sayfullin-franis/
* http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956327
Йәнекәев Ҡасим

**Ҡасим Йәнекәев** — хәрби эшмәкәр. Батша армияһы штабс-капитаны, Башҡорт армияһы подполковнигы (1918—1919), 4-се Башҡорт пехота полкының командиры.

## Биографияһы
1918 йылдың йәйендә штабс-капитан Ҡасим Йәнекәев Башҡорт армияһы сафына инә. 1918 йылдың июлендә Башҡорт хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бүлеге составында 4-се Башҡорт пехота полкын ойоштороу менән шөғөлләнә. 1918 йылдың 26 июлендә ошо полктың командиры итеп тәғәйенләнә. 

4-се Башҡорт пехота полкы Ырымбур өйәҙендә мобилизацияланған башҡорттарҙан торған. Йәнекәев Ырымбур хәрби округы командованиеһынан казак частарынан мосолман офицерҙарын үҙ полкына күсереүгә ирешә. Полк ҡарамағында хәрби оркестр ойоштора, артабан ул Башҡорт ғәскәрҙәренең дөйөм оркестры тип үҙгәртелә. 1918 йылдың авгусында Башҡорт частарының хәрби формаһын әҙерләү комиссияһы составына керә.

Башҡорт армияһында Йәнекәев башта капитан хәрби дәрәжәһен ала. Аҙаҡ Орск фронтында Сара ауылы янында күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 1918 йылдың 29 сентябрендә уға подполковник дәрәжәһе бирелә.

1919 йылдың ғинуарында Башҡорт корпусы штабында өлкән адъютант булып хеҙмәт итә. 1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Ҡыҙылдар яғына күскәс, Йәнекәев Аҡтар хәрәкәте яғында ҡала һәм улар составында булған 2 меңгә яҡын башҡорт яугирҙары менән бергә Алыҫ Көнсығышҡа сигенә. Аҙаҡ Японияға эмиграциялай.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Ырымбур священнигының ҡыҙы Калерия Яковлевна Андреева, улы — Олег.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Ғафури халыҡ театры

**Ғафури халыҡ театры** — Ғафури районы Красноусол ауылы мəҙəниəт һарайында эшләп килгән башҡорт халыҡ театры. Театр 1972 йылда драма
түңəрəге булараҡ ойошторола, 1994 йылда «халыҡ театры» исеме бирелә.
1972—2011 йылдарҙа 45‑кə яҡын спектакль ҡуйыла.

## Тарихы
50 йылға яҡын данлы тарихы бар үҙешмәкәр театрҙың. Тәүге көндәр­ҙән үк Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» трагедия­­һын сәхнәләштереүгә баҙнат ит­кән ға­фу­риҙар әк­ренләп ижад баҫҡыс­тарын яулай бара. М. Ға­фуриҙың «Ҡара йөҙҙәр», Н. Асан­баевтың «Рәйсә + Фәйзи», Х. Иб­ра­һимовтың «Баш­ма­ғым», «Зәңгәр шәл», Ә. Ат­на­баевтың «Законлы никах ме­­нән», «Ба­ла­­ҡай­­ҙа­рым», «Иге­ҙәктәр», Т. Миң­нул­линдың «Гөргөри ке­йәү­ҙәре», Ә. Мир­­за­һитов­тың «Әсәләр көтәләр улдарын» спек­­такл­дәрен тама­ша­сылар әле лә һа­ғынып иҫкә ала.
 
Коллектив составы А. Ш. Абдуллин, И. Х. Абсатарова, А. М. Баймөхəмəтов, Г. Т. Бəширова, Н. Р. Вəлиев, Ə. Ə. Ғəзизов, Х. М. Нəзиров, Э. Н. Насирова, Ф. А. Садиҡова,Р. З. Ураҙғолов, Д. М. Ураҙғолова, Р. Р. Хəбибуллина һәм башҡалар эшләй. Спектаклдəрҙе Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәрҙəре З. Ə. Зəйнəшева һəм Ə. Ғ. Исҡужина (1‑се художество етəксеһе), А. М. Смирнова сəхнəгə ҡуя; сəхнəне художестволы биҙəүсе — Р. Ш. Хəкимов; музыкаль яҡтан биҙəүсе — Р. А. Степанов.

1972, 1979 йылдарҙа Республика драма коллективтары смотрында ҡатнаша, Өфөлә 1985 йылда
Еңеүҙең 40 йыллығына арналған фестивалендә ҡатнаша.

2000 йылда Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында һәм 2003 йылда Дүртөйлө ҡалаһында үткән «Алтын тирмə — Золотая юрта» халыҡ театрҙары фестивалендә лауреат исемен яулай.

## Сығанаҡтар
* 
* Халыҡ театры — Табында . Табын. 21.04.2017

## Иҫкәрмәләр
Төркмәнабад

**Төркмәнабад** () — Төркмәнстандың көнсығышында урынлашҡан ҡала. Лебап виләйәтенең үҙәге.

## Тарихи исемдәре

## Тарихы

## Транспорт

### Тимер юл транспорты

### Һауа транспорты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Городище Амуль
* Амуль-Чарджуй на трассе Великого шёлкового пути
Дүрткүл

**Дүрткүл** (, ) — Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында Ҡарағалпаҡстан Республикаһында урынлашҡан ҡала.

## Физик-географик характеристикаһы

### Географик урыны

### Климаты

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр
4-се Башҡорт уҡсылар полкы

**4-се Башҡорт уҡсылар полкы** (1918 йылдың 25 октябренә тиклем — *4-се Башҡорт пехота полкы*) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.

## Тарихы
4-се Башҡорт пехота полкы Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 18 июлендәге приказына ярашлы Ырымбур ҡалаһында ойошторола. Ырымбур өйәҙе башҡорттарынан формалашҡан. Полкты ойоштороу эше менән Башҡорт хөкүмәтенең Ырымбур хәрби бүлеге ағзаһы штабс-капитан Ҡасим Йәнекәев шөғөлләнгән, аҙаҡ уның командиры итеп тәғәйенләнә.

Ырымбур ҡалаһы ул ваҡыттағы Башҡортостан автономияһының хәрби-сәйәси үҙәге Силәбенән алыҫ булғанға күрә, Башҡорт хөкүмәтенең хәрби-ойоштороу мәсьәләләр буйынса вәкәләттәре Ырымбур хәрби бүлегенә бирелә. Был хәрби бүлек 4-се Башҡорт пехота полкын төҙөү менән етәкселек итә, уны бөтә кәрәк-яҡтар һәм офицер кадрҙары менән тәьмин итә. 4-се Башҡорт пехота полкы Башҡорт айырым корпусының 2-се Башҡорт пехота дивизияһы составына инә.

1918 йылдың сентябрь аҙағында полк частары Орск ҡалаһын алыуҙа ҡатнаша. 1918 йылдың октябрь-ноябрендә 4-се Башҡорт пехота полкы Аҡтүбә фронтында алыштарға инә. 1918 йылдың декабренән 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составында ҡыҙылдарҙың 1-се армияһына ҡаршы һуғыша. 1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм армияһы Совет власы яғына күскәндән һуң полк таратыла.

## Командирҙары
* Ҡ. Йәнекәев (1918 йылдың июле — 1919 йылдың феврале)
* Байрашевский (1919 йылдың февраленән)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Сәлихов Фәнәүи Зиҡаф улы

** Сәлихов Фәнәүи Зиҡаф улы **(15 апрель 1957 йыл) — Рәсәй опера йырсыһы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).

## Биографияһы
Фәнәүи Зиҡаф улы Сәлихов 1957 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Исхаҡ ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, ул һигеҙ бала араһында дүртенсе була. Әсәһе Нәфиға Хәйерлевара ҡыҙы. Атаһы Зиҡаф Сәлихов, бейеүсе.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Ҡаҙағстанда, ағаһында йәшәй, заводта эшләй. Армия хеҙмәтенән һуң Нефтекама автозаводының үҙ бушатҡыс машиналар етештереү цехына эшкә инә.

1987 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын «яңғыҙ йырлау» һөнәре буйынса (педагогы профессор Ғәлимуллина Рәйсә Ғәле ҡыҙы) тамамлай һәм Башҡорт дәүләт филармонияһының музыкаль-әҙәби лекторийы солисы булып эшләй башлай. Артабан бер аҙ Екатеринбург опера һәм балет театрында хеҙмәт һала. 1988 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында йырлай.

Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (2002).

Фәнәүи Зиҡаф улы 1993 йылдан алып Өфө сәнғәт училищеһының яңғыҙ йыр бүлегендә уҡыта. 2000 йылдан — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының музыкаль белем биреү кафедраһы доценты, 2008 йылдан — профессоры.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Лыков («Батша кәләше», Н. А. Римский Корсаков; дебют, 1988)
* Мантуанск герцогы («Риголетто», Дж. Верди)
* Ленский («Евгений Онегин», П. И. Чайковский)
* Нәҙир («Ынйы эҙләүселәр», Ж.Бизе)
* Аҡмырҙа («Шәүрә») һ. б.
Диуана («Ай тотолған төндә»), Хәҙрәт («Аҡмулла»), Ҡаһым түрә («Ҡаһым-түрә») партияларының, С. А. Есенин шиғырҙарына Р. Х. Сәхәүтдинованың «Фарсы мотивтары» вокаль циклының, А. Х. Ғабдрахмановтың бер нисә романстарының тәүге башҡарыусы.
Концерт репертуарында Х. Ф. Әхмәтовтың, Н. Ә. Дауытовтың, З. Ғ. Исмәғилевтың, Ш. З. Кульбарисовтың, М. И. Глинканың, С. В. Рахманиновтың, Чайковскийҙың һәм башҡаларҙың яңғыҙ йыр әҫәрҙәре, башҡорт халыҡ йырҙары «Азамат», «Буранбай», «Ирәндек», «Ҡаһым түрә», «Һандуғас».

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1994)
* Татар йырҙарын башҡарыусыларҙың бөтә союз конкурсы (Ҡазан) лауреаты
* «Яҙғы моңдар» II республика конкурсы (Өфө) лауреаты

## Әҙәбиәт
«Рампа» журналы, № 5 (223), 2012 йыл.

## Һылтанмалар
* Фанави Зикафович Сәлихов . Башҡорт энциклопедияһы.
* Фанави Зикафович Сәлихов . Башҡорт опера һәм балет театры.
* Миг ғына була . Журнал Ватандаштарыбыҙҙы.
* «Браво, Сәлих!» 
* Фанави Сәлихов. БР мәҙәниәт
* http://www.gorod-ufa.com/ufa/community/26561-talant-sogrevayushhij-serdca-i-dushi-lyudej-k-55-letiyu-pevca-fanavi-salixova.html 
* http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=4737 
* http://ufavesti.ru/561-benefis-fanavi-salihova.html
Нахчиван

**Нахчиван** ( (Нахчыван),  (Нахиджеван)) — ҡала Әзербайжандың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Нахичеван Автономиялы Республикаһының баш ҡалаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дондағы Нахчиван

## Иҫкәрмәләр
Шәмәхә (Әзербайжан)

**Шәмәхә** ( [шамахы]) — Әзербайжандың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала.

## Галерея


Файл:Schamachia 1734.jpg|Шәмәхә Кемпфер Энгельберт гравюраһында. 1683 йыл.
Файл:Shemaha.jpg|Шәмәхә. Олеарий Адам гравюраһы, 1656 йыл.
Файл:Grigory Gagarin. Chirvan. Bayaderes de Chemakha.jpg|«Шәмәхә баядеркаһы». Г. Гагарин, XIX быуат.


## Иҫкәрмәләр
Шәки

**Шәки** () — Әзербайжандың төньяғында урынлашҡан ҡала.

## Географияһы
Оло Кавказдың ҡарлы түбәләре ҡайһы бер урындарҙа 3000-3600 метрға етә. Шәки климатын циклондар һәм антициклондар, төрлө һауа массалары һәм урындағы елдәр билдәләй. Шәкиҙә уртаса йыллыҡ температура - 12 градус. Июндә, августа уртаса тәүлек температураһы - 20-25 градус йылы. Диңгеҙ кимәленән 500-850 метр бейеклектәге таулы урмандар ҡаланың ныҡ йылыныуына юл ҡуймай. Тау урмандары ҡаланы һыу баҫыуҙан һаҡларға мөмкинлек бирә. Урмандарҙа сәтләүек, бук үҫә. Хайуандар донъяһы бай. Көрән тупраҡлы ерҙәр бөтә территорияла таралған. Киш һәм Гуржан йылғалары - ҡаланың төп йылғалары.

## Иҫкәрмәләр
Бәрдә

**Бәрдә** () — Әзербайжандың төньяғында урынлашҡан ҡала.

## Иҫкәрмәләр
Шаляпин һәйкәле (Өфө)

**[[Шаляпин Фёдор Иванович|Ф. И. Шаляпин]] мәрмәр һәйкәле** Өфөлә, Заһир Исмағилев исемендәге дәүләт сәнғәт институты янында (элек — Өфө Дворян йыйылышы бинаһы), Ленин урамында, Башҡорт опера һәм балет театры ҡаршыһында урынлаштырылған. Бында йырсы 1890 йылдың 18 декабрендә беренсе мәртәбә сығыш яһаған.

## Тарихы
Һәйкәлде рәссам-монументалсе Рөстәм Хәсәнов эшләгән, архитекторы — К. Донгузов. Һәйкәл асыу тантанаһы 2007 йылдың 12 июнендә үтте.

Скульптор әйтеүенсә, ул талантлы бас эйәһен йәш егет образында тыуҙырған. Шаляпин Өфө театрында сығыш яһай башлағанда уға ни бары 17 йәш була һәм ул бер кемгә лә билдәле булмай. Шуға күрә скульптор мрамор һәйкәлдә популярлыҡ яулаған һәм үҙ-үҙенә ышанған артисты кәүҙәләндермәгән, киреһенсә, ижади юлында беренсе аҙымдар эшләгән һәм тамашасылар реакцияһын тулҡынланып көткән мәлен кәүҙәләндергән. Яҙмыш ҡушыуы буйынса, Шаляпиңдың ижади юлы нәҡ Өфөлә башланған.

## Һылтанмалар
* (урыҫ.).&#x20; Бельские просторы&#x20;(Февраль 2008).&#x20;Тәүге сығанаҡтан архивланған 7 июнь 2013.&#x20;7 июнь 2013 тикшерелгән.
* (урыҫ.).&#x20; Памятники всего мира.&#x20;Тәүге сығанаҡтан  архивланған 7 июнь 2013.&#x20;7 июнь 2013 тикшерелгән.
Федеряев Александр Алексеевич

**Федеряев Александр Алексеевич** (30 ғинуар 1962 йыл) — театр һәм кино актёры, йырсы һәм шағир, телетапшырыуҙар алып барыусы. Афған һуғышында ҡатнашыусы. 1983 йылдан Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2014), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2004) артисы. Бөтә Рәсәй Андрей Миронов исемендәге актёр йыры конкурсы дипломанты (Түбәнге Новгород ҡалаһы, 1994).

## Биографияһы
Александр Алексеевич Федеряев 1962 йылдың 30 ғинуарында Силәбе өлкәһенең Кропачёво ҡасабаһында тыуған.

Армия сафына алынып, Афғанстанда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.

1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (П. Р. Мельниченко курсы) тамамлай.

1983 йылдан алып Башҡортостан Республика рус драма театрында эшләй. Амплуаһы — «кире» персонаждар.

Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1990).

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Валер («Тартюф», Мольер)
* Шантеклер (Э. Ростандың шул уҡ исемле пьесаһы)
* Петруччио («Укрощение строптивой», У. Шекспир)
* Дон Мануэль («Дама невидимка», П. Кальдерон)
* Красильников («Царь Фёдор Иоаннович», А. К. Толстой; дебют, 1983)
* Подхалюзин («Банкрот, или Свои люди — сочтёмся!», А. Н. Островский)
* Мизгирь («Ҡарһылыу», А. Н. Островский)
* Жевакин («Женитьба», Н. В. Гоголь)
* Арбенин («Маскарад», М. Ю. Лермонтов).

## Кинофильмдарҙағы ролдәре
* Николай («Һоро сысҡан»)
* Банкир («Ловец ветра»)
* Лев Сен-Лоран («Мегаджунглис»)
* Селиверстов («Медведь», 2005; «Студия Vista Vision»)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2014)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1998)
* Бөтә Рәсәй А. Миронов исемендәге актёр йыры конкурсы дипломанты (Түбәнге Новгород ҡалаһы, 1994).

## Китаптары
* Лирика. Уфа, 1999;
* Сказание о пылком Абду Малеке и о луноликой Зану или Поэма о страсти. Уфа, 2004.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Главная / Труппа / Александр Федеряев. Государственный академический русский драматический театр Республики Башкортостан. Официальный сайт.
* Глобальный рейтинг актеров кино. Александр Алексеевич Федеряев
Киров (Киров өлкәһе)

**Киров** () — Киров өлкәһенең үҙәге.

## Географияһы

## Тарихы

## Мәғариф
# Вятка дәүләт университеты
# Вятка ауыл хужалығы академияһы
# Киров дәүләт медицина университеты

## Климаты


## Транспорты
Киров — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный портал Муниципального образования «Город Киров»
Тиманова Вера Викторовна

**Тиманова Вера Викторовна** (18 февраль 1855 йыл — 22 февраль 1942 йыл — Рәсәй империяһы пианиносыһы.

## Биографияһы
Вера Викторовна Тиманова 1855 йылдың 18 февралендә Өфө ҡалаһында коллежский асессор, Ырымбур губернаһының вице-губернаторы ғаиләһендә тыуа. Туберкулез менән ауырыған атаһы иртә вафат була, биш йәшлек Вера менән унан бәләкәй тағы өс ҡыҙы етем ҡала.

Вера өйҙә музыкаль белем ала; йәш пианистканың талантын үҫтереүгә Өфөлә эшләгән Людвиг Новицкий ярҙам итә. Вера туғыҙ йәшендә Дворяндар йыйылышы залында беренсе концертын бирә, был концертта Шопендың, Калькбреннерҙың ҡатмарлы әҙәрҙәрен, Моцарт концертын башҡара. Артабан ул Петербург консерваторияһында А. Г. Рубинштейнда һәм П. Л. Петерсонда уҡый. Өфө байы Базилевскийҙың аҡсалата ярҙамы уға консерваторияла уҡырға мөмкинлек бирә. Оҫталығын камиллаштырыр өсөн Берлин ҡалаһына китә, унда өс йыл буйы Карл Таузиг етәкселегендә күнекмәләр үтә, шунан бер аҙға Веймарға килә, унда Ференц Листтың яратҡан уҡыусыларының береһенә әйләнә.

Сит илдәрҙәге уңышлы концерттарынан һуң Тиманова Санкт-Петербургҡа ҡайта, ғүмерен концерт һәм педагогия эшмәкәрлегенә бағышлай. Уның башҡарыу оҫталығын П. И. Чайковский һәм А. П. Бородин юғары баһалай. Чайковский уға — Юмористик скерцоһын, Эдуард Направник Фортепиано менән оркестр өсөн рус фантазияһын (1881) бағышлай, быныһының премьераһын Тиманова ҙур уңыш менән башҡара.

1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Тиманова халыҡ алдындағы сығыштарын туҡтата, ул яңы власты хупламай. Ленинградта блокада ваҡытында 1942 йылдың 22 февралендә вафат була. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Атанова Л. Вера Тиманова //Сохраним выцветшие строки. Уфа, 1988; Музыкальная энциклопедия. Т.5. М., 1981.
*  С листа играла Листа. Исполнилось 150 лет со дня рождения выдающейся пианистки Веры Тимановой
* Конкурс юных пианистов им. Веры Тимановой
* Уфимские губернские ведомости (апрель 1896 года). Второй концерт В. В. Тимановой.
Сумҡайыт

**Сумҡайыт** () — Әзербайжандың көнсығышында урынлашҡан ҡала. Ҙурлығы буйынса икенсе урында.Майҙаны буйынса өсөнсө (Баҡынан һәм Гәнжәнән ҡала) һәм халыҡ иҫәбе буйынса икенсе урында. Апшерондың ҙурлығы буйынса икенсе сәнәғәт үҙәге.

## Милли состав
2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 309 446 кеше йәшәгән, шуларҙан: 302 461 әзербайжан (97,74 %), 3488 лезгин (1,13 %), 2143 урыҫ (0,69 %), 475 талыш (0,15 %), 179 төрөк (0,06 %), 116 татар (0,04 %), 96 тат (0,03 %), 94 украин (0,03 %), 60 йәһүд (0,02 %) һәм 334 бүтән милләт вәкиле.


Sumgait2.jpg|
Sumgait3.jpg|
Sumgit4.jpg|
Sumgit6.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Салауат йәмиғ мәсете

**Мәсжид Ән-Нәби Йәмиғ мәсете** — Салауат йәмиғ мәсете, 1985 йылда төҙөлә башлай.

## Архитектураһы
Салауат ҡалаһындағы Мәсжид Ән-Нәби Йәмиғ мәсете ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр өсөн ике залы булған бинанан ғибәрәт. Төп манараның бейеклеге — 49 метр, иң ҙур көмбәҙҙең бейеклеге — 25 метр, файҙалы майҙаны — 3000 кв. метр тәшкил итә. Мәсеттең эскизын В. В. Лебедев етәкселегендәге Петербург архитекторҙары эшләне.

Мәсеттең михрабы Ҡиблаға, ислам үҙәге — Ҡәғбәғә (ғәр. الكعبة المشرفة‎) — Әл-Харам мәсетендәге Ҡара ташҡа (Мәккә) йүнәлеш бирә. Мәсеттең эске ихатаһы бар.

## Тарихы
Салауат ҡалаһындағы мәсет бик оҙаҡ төҙөлә. Тәүге намаҙ бында 2002 йылдың 21 декабрендә уҡыла. 2008 йылдың 23 авгусында МДУМ юғары мөфтөйө Тәлғәт Тәджетдин ҡатнашлығында мәсет тантаналы рәүештә асыла. Төҙөлөш ҡалала йәшәүселәрҙең иғәнәһенә төҙөлә, уларға ҡала предприятиелары һәм сит ил компаниялары ярҙам итә. Майҙаны буйынса мәсет Башҡортостанда Өфө мәсете Ләлә Тюльпандан һуң икенсе урынды биләй. Мәсет холоҡ төҙәтеү учреждениеларын ҡурсалай: Салауат ҡалаһында — 2-се һанлы ИК, 16 ЛИУ 19 16 (Салауат); Мәләүез ҡалаһында −7-се һанлы ИК; Шәкетауҙа — балалар колонияһы. Мәсеттә никахлашыу йолалары үткәрелә.

Мәсеттә Рәсәй ислам университетының филиалы асылған (башланғыс дини белем), йыл һайын бында 100 уҡыусы шәкертeуҡый, диплом алғас, улар имам, ислам нигеҙҙәре мөғәллимдары була алалар. Уҡыу ваҡыты — 3 йыл. Һуңынан уларҙың күбеһе артабан уҡыуын дауам итеү өсөн Өфөгә китәләр. Филиалда 22 уҡытыусы эшләй, улар араһынан 12 мөғәллим юғары дини белемле. Йолалар атҡарған башҡа 15 руханиҙар кеүек, уларҙың  барыһы ла ирекле нигеҙҙә эшләйҙәр, эш хаҡы алмайҙар. Төрлө йәштәге диндарҙар өсөн йәкшәмбе мәктәбе эшләп килә. Мәсеттә ғәрәп теле буйынса факультативты Сүриәнән килгән мөғәллим алып бара. 2004 йылдан башлап йәмиғ мәсете манараһынан Салауат ҡалаһы мосолмандарына намаҙ ваҡыты етеүен белгертеп, аҙан тауышы саҡыра.

Мөфтөй — Рәсәй МДУМ юғары мөфтөйө ярҙамсыһы Рәмил хәҙрәт Насыров. Имам ахунд — Тимерҡаҙыҡ хәҙрәт, имам-мөхтәсиб Зөфәр хәҙрәт, имам — хатип Тимерғәлей хәҙрәт, имам — хатип Низаметдинов Ғабдраүф Бәҙретдин улы. Мәҙрәсә янындағы мәсет мөғәллиме — Асия Шәрифуллина.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Мосолман ай календары буйынса яңы йыл — хиджрға мәсеттә бер нисә номинация буйынса традицион конкурс үтә: ҡөрьән сүрәләрен уҡыу, ислам нигеҙҙәре һәм тарихы буйынса викторина.

## Һылтанмалар
* Мечеть с высоты птичьего полета
* http://vsalavat.ru/social/salavat-gorod/attractions/sobornaya-mechet-v-salavate 

## Әҙәбиәт
* Газета «Салаватский нефтехимик» № 32 (4965). 20 августа 2011 г.
* Газета "Выбор" №102-105 от 16.07.2015 г. Статья "Вера дает надежду и любовь".

## Иҫкәрмәләр
Алексеевка йәмиғ мәсете

**Йәмиғ мәсете** Башҡортостан Республикаһының Өфө районы Алексеевка ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Мәсет 2004 йылдың 15 ноябрендә асыла һәм уның асылыуы Ураҙа байрамына тура килтерелә.

Мәсет ҙур булмаған биш көмбәҙ һәм манаралы биш ҡатлы заманса бинанан ғибәрәт. Мәсет тыштан ҡыҙыл кирбес менән көпләнгән, эсе — мәрмәрҙән. Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн айырым намаҙ залдары ҡаралған, шәкерттәрҙе ислам нигеҙҙәренә өйрәтеү өсөн уҡыу кластары бар.

Мәсеттең төҙөлөшө дүрт йыл тиерлек барҙы, «Алексеевский» совхозы һәм иғәнә итеүселәр аҡсаһына төҙөлдө. Эштәрҙе «Башкортостаннефтезаводстрой» компанияһы алып барҙы.

Тантанала Башҡортостан мосолмандары диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғматуллин, Өфө һәм Стәрлетамаҡ архиепископы владыко Никон, Мәрйәм Солтанова исемендәге Ислам институты ректоры Илдар хәҙрәт Малахов, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Дин эштәре буйынса советы рәйесе Марс Шаһиев, «Алексеевский» совхозы директоры Евгений Майстренко ҡатнашты.

Мәсеттең имам-мөхтәсибы — Мөлөков Варис Ғилмулла улы (Варис хәҙрәт Мөлөков). Йома вәғәздәре башҡорт һәм урыҫ телдәрендә үткәрелә.

2012 йылдың 25 апрелендә Алексеевка ауылының йәмиғ мәсетендә Башҡортостан республикаһы мосолмандары диниә назаратының күсмә пленумы үтте. Шулай уҡ мәсеттә балалар өсөн исламға арналған төрлө саралар үткәрелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (урыҫ.).&#x20; Башинформ&#x20;(2004-11-12).&#x20;Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 сентябрь 2012.&#x20;13 май 2012 тикшерелгән.
*  (урыҫ.).&#x20; Islam-love.ru.&#x20;Тәүге сығанаҡтан  архивланған 21 сентябрь 2012.&#x20;13 май 2012 тикшерелгән.
Исмәғилева Ләйлә Заһир ҡыҙы

**Исмәғилева Ләйлә Заһир ҡыҙы** (26 май 1946 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй композиторы, пианиносы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012), Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1984) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСР Композиторҙар союзының Д. Шостакович исемендәге премияһы (1978), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2018) лауреаты.

## Биографияһы
Ләйлә Заһир ҡыҙы Исмәғилева 1946 йылдың 26 майында Мәскәүҙә башҡорт совет композиторы Заһир Ғариф улы Исмәғилев ғаиләһендә тыуған.

1965—1968 йылдарҙа Ҡазан консерваторияһы ҡарамағындағы махсус музыка мәктәбендә уҡый (А. С. Леман класы).

1968—1970 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында уҡый (В. Г. Фере класы).

1972 йылда Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка колледжын тамамлай (Г. И. Литинский класы).

1972 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта, 1979 йылдан әлеге ваҡытҡаса шул уҡ институттың (хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты) композиция кафедраһына етәкселек итә.

1990—1991 йылдарҙа институттың фәнни эш буйынса проректоры була. 2003 йылдан башлап — профессор.

2013 йылдың 9 декабренән — Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар берлеге рәйесе.

## Ижады
Ләйлә Заһир ҡыҙы — «Хужа Насретдин» (1998), «Арҡайым» (2005) һәм «Роза Альгамбры» (2012) балеттарының авторы.

«Роза Альгамбры» балеты Испаниянан килгән заказ буйынса яҙыла һәм Торревьеха ҡалаһында Сәнғәт үҙәгенең камера залында промоверсияһының презентацияһы була.

Ләйлә Исмәғилеваның әҫәрҙәре билдәле ватан дирижерҙары Ф. Мансуров, Н. Рахлин, В. Синайский етәкселегендәге оркестрҙар тарафынан Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында һәм сит илдәрҙә (Германия, Бөйөк Британия, Венгрия, Болгария, Польша, Румыния) даими башҡарыла.

## Әҫәрҙәре
**Музыка театры өсөн:**
* «Хужа Насретдин» — балет (В. Щербаков либреттоһы), (1998).
* «Арҡайым» — балет (Я. Седов либреттоһы), (2005).
* «Роза Альгамбры» — балет (Е. Голуб либреттоһы), (2012).
**Симфоник, вокаль-хор әҫәрҙәре:**
* Камера симфонияһы (1996)
* Фортепиано менән оркестр өсөн концерт (1968)
* Скрипка менән оркестр өсөн концерт (1982)
* «Атайҙар ере» — 4 өлөштән (Дала. Көй. Бишек йыры. Егеттәр) торған симфониялар циклы(1972)
* Тауыш һәм симфоник оркестр өсөн «Таҡташ-симфония» (1987)
* Симфоник күренештәр (1983)
* «Хужа Насретдин» балетынан сюита
* «Мәңгелек шиғыр» ҡатнаш хор менән музыка ҡоралдары ансамбле өсөн Ғүмәр Хәйәм шиғырҙарына оратория (1980)
* Тауыш менән оркестр өсөн поэма (1989)
* «Из Альгамбры» симфоник картиналары (2013).
**Камера-инструменталь әҫәрҙәре:**
* Флейта, гобой, ике скрипка, альт, виолончель, фортепиано һәм литавралар өсөн октет (1978)
* Ҡыллы квартет (1973)
* Фортепиано өсөн соната (1975)
* Фортепиано өсөн полифоник цикл (1971)
* Фортепиано өсөн вариациялар (1963).
* Фортепиано өсөн ике концерт пьесаһы (2000)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Музыкальный энциклопедический словарь, 1990 
* Исмагилова Лейла Загировна . Статья в Башкирской энциклопедии.
Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы

**Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы** (16 июль 1971 йыл) — Башҡортостан Республикаһының Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленың 1997—2016 йылдарҙағы балет артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).

## Биографияһы
Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы 1971 йылдың 16 июлендә Өфөлә тыуған.

Рөстәм Мөлөков Өфө ҡалаһында 88-се һанлы урта мәктәпте тамамлағас, ике йыл Ленин исемендәге Өфө приборҙар эшләү заводында слесарь-аппаратура йыйыусы булып эшләй.

Рөстәм Миңлерәүеф улы 1992—1994 йылдарҙа «Мираҫ» фольклор ансамблендә балет артисы булып эшләй. Һуңынан өс йыл Яңы-Өфө нефть эшкәртеү заводының АЙ «Чара» фирмаһы именлек хеҙмәтендә, «Страж» һаҡлау предприятиеһендә эшләй.

1997 йылдан алып Рөстәм Миңлерәүеф улы Башҡортостан Республикаһының Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле артисы булып эшләй. Рөстәм Мөлөков характерлы бейеүс; башҡарыу оҫталығы юғары техника һәм тәьҫирлелек менән айырылып тора. Репертуарында «Бөркөтостан», «Гаучо», «Гөлнәзирә», «Дуҫлыҡ», «Еҙ үксә», «Ете ырыу», «Зарифа», «Төньяҡ амурҙары», «Һунарсы» һәм башҡа бейеүҙәр.

1999 йылда улы Дамир тыуа.

Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы 2016 йылда пенсияға сыға, параллель рәүештә ансамблдә репетитор булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2001)

## Һылтанмалар
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/86485/%D0%9C%D1%83%D0%BB%D1%8E%D0%BA%D0%BE%D0%B2
* http://zakon-region3.ru/1/69553/
Хаустов Анатолий Тихонович

** Хаустов Анатолий Тихонович ** (27 февраль 1942 йыл — 21 август 2017 йыл) — театр актёры. 1966 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1984).

## Биографияһы
Анатолий Тихонович Хаустов 1942 йылдың 27 февралендә Һарытау ҡалаһында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, политехник институтҡа уҡырға инә. Төҙөлөштә, һуңынан Һарытау драма театрында электрик-яҡтыртыусы булып өҫтәмә аҡса эшләй. Политехник институтта уҡыуын ташлап, яңы асылған Иван Слонов исемендәге театр училищеһына уҡырға күсә.

1965 йылда Һарытау театр училищеһын (А. С. Быстряков, Я .А. Рубин курсы) тамамлай. Олег Янковский менән бер курста уҡый.

Училищены тамамлағас Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театрында эшләй.

Ҡатыны Галина Мидзяева, рус драма театры актёры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Рилькен («Между ливнями», А. П. Штейн; дебют, 1965)
* Леонид («Ретро», А. М. Галин)
* Анчугин («Провинциальные анекдоты», А. В. Вампилов)
* Андрей Иванович («Русское варенье», Л. Е. Улицкая)
* Леонид Папагатто («Моя профессия — синьор из общества», Д. Скарначчи, Р. Тарабузи)
* Дон Хозе де Сантарем («Дон Сезар де Базан», Ф. Дюмануар, А. Деннери)
* Саня Арефьев («Кадриль», В. П. Гуркин)
* Клеант («Тартюф», Мольер)
* Ранк («Кукольный дом», Г. Ибсен)
* сэр Генри Джеймс Честерфильд («Загнанная лошадь», Ф.Саган)
* Горецкий («Волки и овцы», А. Н. Островский)
* Муров («Без вины виноватые»; А. Н. Островский)
* Гаев («Вишневый сад», А. П. Чехов).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1984).
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1976).

## Һылтанмалар
* И. А. Бондарева. Ст. Хаустов, Анатолий Тихонович. Башҡорт энциклопедияһы.
* На 76-м году ушел из жизни народный артист Башкортостана, актёр Русского театра Анатолий Хаустов. Башҡортостандың мәҙәни донъяһы.
* Анатолий Хаустов: «Мне кажется, наше искусство опрощается». Уфимские ведомости. 2012 № 23. 
* Хаустов Анатолий Тихонович. 
* [Видные деятели театра Башкортостана: Анатолий Хаустов (К 75-летию актёра)](http://www.ishimbaimr.ru/ru/component/content/article/131-novosti/news-baskortostan/36551-%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9-%D1%85%D0%B0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2-(%D0%BA-75-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8E-%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0)) 

## Иҫкәрмәләр
Чекирова Людмила Дмитриевна

**Чекирова Людмила Дмитриевна** (18 март 1950 йыл) — опера йырсыһы (лирик драматик сопрано), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2000). Төркмән ССР-ының атҡаҙанған артисы (1991) һәм Төркмән ССР-ының Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1985).

## Биографияһы
Людмила Дмитриевна Чекирова 1950 йылдың 18 мартында Прокопьевск ҡалаһында тыуған.

1979 йылда Мәскәү консерваторияһын (Е. И. Шумилова класы) тамамлағандан һуң Махтумкули исемендәге Төркмән опера һәм балет театры солисы булып эшләй (Ашхабад).

1995 йылдан алып — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 2011 йылдан — педагог репетиторы.

Чекирова Людмила Дмитриевна матур тембрлы көслө тауышҡа эйә. Гастролдәр менән Рәсәй, Германия, Польша, Төркиә буйлап йөрөй.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Чио-Чио-сан (Дж. Пуччини операһы; дебют, Махтумкули исемендәге Төркмән опера һәм балет театры, 1979)
* Аида (Дж. Вердиҙың шул уҡ исемле операһы)
* Ярославна («Князь Игорь», А. П. Бородин)
* Кармен (Ж.Бизеның шул уҡ исемле операһы)
* Шәфәҡ («Ай тотолған төндә») һ. б.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Йәштәр, мәҙәниәт, үҙгәртеп ҡороу» Бөтә союз сәнғәт фестивале дипломанты (Мәскәү, 1988).
* Төркмән ССР-ының Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1985).
* Төркмән ССР-ының атҡаҙанған артисы (1991).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2000)

## Һылтанмалар
* Башкирская эниклопедия —Чекирова Людмила Дмитриевна 
* http://bashkiria.prazdnik-land.ru/afisha/2010/3/22/s-lyubovyu-k-vam-lyudmila-chekirova/
Калининград

**Калининград** (, ) шулай уҡ *Королевец* (, ) — Калининград өлкәһенең үҙәге.

## Географияһы

## Тарихы

## Мәғариф
# Калининград дәүләт техник университеты
# Иммануил Кант исемендәге Балтик федераль университеты

## Климаты


## Транспорты
Калининград — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Көнигсберг

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт мэрии Калининграда
1-се Башҡорт уҡсылар полкы

**1-се Башҡорт уҡсылар полкы** (1918 йылдың 25 октябренә тиклем — *1-се Башҡорт пехота полкы*) — Башҡорт хөкүмәтенең тәүге регуляр хәрби формированиеһы.

## Тарихы
1-се Башҡорт пехота полкы Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 13 июнендәге приказына ярашлы Силәбе ҡалаһында Мосолман ирекле отряды нигеҙендә ойошторола.

Ырымбур ҡалаһы ул ваҡыттағы Башҡортостан автономияһының хәрби-сәйәси үҙәге Силәбенән алыҫ булғанға күрә, Башҡорт хөкүмәтенең хәрби-ойоштороу мәсьәләләр буйынса вәкәләттәре Ырымбур хәрби бүлегенә бирелә. Был хәрби бүлек 4-се Башҡорт пехота полкын төҙөү менән етәкселек итә, уны бөтә кәрәк-яҡтар һәм офицер кадрҙары менән тәьмин итә. 4-се Башҡорт пехота полкы Башҡорт айырым корпусының 2-се Башҡорт пехота дивизияһы составына инә.

1918 йылдың июленән 1-се Урал пехота дивизияһы составында була. 1918 йылдың авгусында Башҡорт хөкүмәте менән бергә Ырымбурға күсә, бында 2-се Башҡорт пехота дивизияһы составына инә.

1918 йылдың 25 октябрендә 1-се Башҡорт пехота полкына «уҡсылар» атамаһы бирелә. 1918 йылдың ноябрендә 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы таратылғас, 1-се полк 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына керә.

Адмирал А. В. Колчак власҡа килгәндән һуң, 1918 йылдың 20 ноябрендә Юғары баш командующий штабының приказына ярашлы 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһын *10-сы уҡсылар дивизияһы* тип үҙгәртелә, ә 1-се Башҡорт полкына 37-се номер бирелә.

1919 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт ғәскәренең штабы полкка элекке номерын ҡайтара.

Рәсәйҙә Граждандар һуғышы барышында 1-се Башҡорт уҡсылар полкы Екатеринбург (1918 йылдың июнь-авгусы) һәм Стәрлетамаҡ (1918 йылдың декабре — 1919 йылдың феврале) фронттарында Ҡыҙыл Армияһы частарына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.

1919 йылдың февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм армияһы Совет власы яғына күскәндән һуң, полк таратыла.

## Айырыу билдәләре
1918 йылдың 14 июнендә Башҡорт хөкүмәтенең ҡарары буйынса полк яугирҙарының хәрби формаһында милли айырмалыҡ системаһы индерелә. Һул еңдә күк төҫтәге ҡалҡан рәүешендә билдә (киңлеге яҡынса 9 см, оҙонлоғо 11 см) беркетелә, ҡалҡандың түбәнге өлөшөндә полктың номеры, ә уртаһында көмөш ярым ай ҡуйыла. Көмөш ярым ай өҫтөндә хәрби званиеларҙың айырмалыҡ билгеләре урынлаштырыла: офицерҙарҙа — йондоҙҙар (званиеға ярашлы, штаб-офцерҙарҙа алтын төҫтә, обер-офицерҙарҙа көмөш төҫтә); ефрейторҙар, кесе һәм өлкән унтер-офицерҙар көмөш уҡа, ә подпрапорщиктар — алтын уҡа сиккән. Баш кейемендә кокарда урынына чехословак корпусында кеүек күк таҫма беркетелә.

## Командирҙары
* поручик Харис Туймаҡаев (1918 йылдың июне — 1918 йылдың сентябре)
* подполковник Ибраһим Якубовский (1918 йылдың сентябре — 1919 йылдың ноябре)
* штабс-капитан Сөләймән Ишмырҙин (1918 йылдың ноябре — 1919 йылдың феврале)

1918 йылдың ноябренән Хәбибулла Ғәбитов был хәрби формированиеһында полк муллаһы булып хеҙмәт итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Юй Мин Бэй

**Юй Мин Бэй** (шулай уҡ **Йо Мин Пей** , ;  26 апрель 1917 йыл) — ҡытай сығышлы Америка архитекторы.

## Биографияһы
Гуанчжоуҙа тыуған. Массачусетс технология институты һәм Гарвард университетында (Валтер Гропиуста) белем ала. Мис ван дер Роэның «интернациональ стиле» традицияларын дауам итеүсеһе Притцкер премияһыных тәүге биш лауреаттарҙың береһе.

## Эре проекттары
* 1962 — Плас Виль-Марий-Эл, Монреаль
* 1968 — Эверсон сәнғәт музейы, Сиракьюс
* 1971 — Харбор-тауэрс, Бостон
* 1972 — Пол Меллон исемендәге сәнғәт үҙәге, Уоллингфорд, Коннектикут штаты
* 1973 — Херберт Джонсон исемендәге сәнғәт музейы, Корнелл университеты
* 1974 — Милли сәнғәт галереяһының көнсығыш ҡабырғаһы, Вашингтон
* 1975 — OCBC банкының офисы, Сингапур
* 1976 — Джон-Хэнкок-тауэр, Бостон
* 1978 — Индиана университетының сәнғәт музейы
* 1979 — Джон Ф. Кеннеди китапханаһы, Бостон
* 1979 — Донъя сауҙа үҙәге, Балтимор
* 1980 — Рафлс-сити, Сингапур
* 1981 — JPMorgan Chase башняһы
* 1982 — Ҡытай банкы башняһы, Гонконг
* 1986 — Фаунтейн-плейс, Даллас
* 1987 — Америка банкы, Майами
* 1989 — Лувр пирамидаһы, Париж
* 1990 — Гейтуэй, Сингапур
* 1991 — Михо музейы, Киото
* 1995 — Рок-н-ролл дан залы, Кливленд
* 1999 — Хәҙерге заман сәнғәт музейы, Люксембург
* 2002 — EDF Башняһы, Дефанс, Париж
* 2004 — Ислам сәнғәте музейы, Доһа

File:OCBC Centre 2, Mar 06.JPG|Сингапурҙа Банк OCBC
File:The_Gateway,_Singapore,_Aug_06.JPG|Сингапурҙа Гэйтуэй
File:02110601l.jpg|Фаунтейн-Даллас плейс.
File:Rock-and-roll-hall-of-fame-sunset.jpg|Дан залында рок-н-ролл
Ду Фу

**Ду Фу** (712—770) — Тан дәүере ҡытай шағиры. Икенсе исеме Цзымэй.

## Биографияһы
Хэнандә тыуған. Йәш сағында Ҡытайҙың төрлө урындары буйлап күп сәйәхәт итә. Баш ҡалаға килеп, һарай ҡарамағында бәләкәй вазифа ала. Ань Лушань фетнәһе ваҡытында, император ярандары менән бергә баш ҡаланан ҡаса, уның ғаиләһе Чанъандә тороп ҡала, һәм Ду Фу уларҙан оҙаҡ бер ниндәй ҙә хәбәр алмай. Сыуалыштар баҫтырылғандан һуң, ул императорға яҡынайтыла. 757 йылда Ду Фу йәш император Суцзундың кәңәшсеһе булып китә, уға хатта императорҙы тәнҡитләү хоҡуғы бирелә, әммә был хоҡуҡ менән файҙаланыу менән, уны төрмәгә ябалар. Был эште тикшергән комиссия уны ғәйепһеҙ тип таный һәм император уның тупаҫлығын ғәфү итеп вазифаһын ҡайтара.

Әммә 759 йылда хеҙмәтенән китә һәм Чэнду ҡалаһы ситендә дүрт йыл дауамында бер үҙе бәләкәй өйҙә йәшәй. 765 йылда ғаиләһе менән бергә көньяҡҡа Янцзы түбәнге ағымына күсә. Янцзы йылғаһы буйлап сираттағы сәйәхәте ваҡытында үҙенең кәмә-джонкаһында вафат була.

Ҡытайҙың бөйөк шағирҙарының береһе, бигерәк тә бөтә ҡытай халыҡтарының ғазаптарын үҙенең әсе яҙмышы менән тиңләштергән шиғырҙары өсөн баһаланған.

Ли Бо менән оҙайлы һәм яҡын дуҫтар булғандар. Уларҙы йыш ҡына ҡытай шиғриәтенең ике иң бөйөк даһилары тип телгә алалар. Традицион ҡытай әҙәбиәт ғилемендә Ду Фуға «шишэн» («священномудрый пиит») титулы бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бежин Л. Е. Ду Фу. — М.: Мол. гвардия, 1987. — 271 с. (Жизнь замечательных людей. Вып. 5(674).)
* 

## Һылтанмалар
* Ду Фу, очерк. Н. И. Конрад
* Поэзия Ду Фу в переводах А. И. Гитовича
* [Стихотворение Ду Фу в переводе К. Д. Бальмонта](https://ru.wikisource.org/wiki/В_уровень_с_водой_(Ду_Фу/Бальмонт))
* Своеобразие поэзии Ду Фу
Ғайсин Айрат Рәшит улы

**Ғайсин Айрат Рәшит улы** (9 апрель 1962 йыл) — башҡорт композиторы. Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге рәйесе (2009—2013)

## Биографияһы
Айрат (ысын исеме — Рәит) Рашит улы Ғайсин 1962 йылдың 9 апрелендә Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районының Аһылай ауылында ун дүрт балалы ғаиләлә тыуған. Ун бер йәшендә атайһыҙ ҡала. Туғандарын ҡарашыр өсөн йәй колхозда эшләй. Ун өс йәшендә Айрат гармунда уйнарға өйрәнә, көйҙәр сығарырға тырышып ҡарай.

Айрат Ғайсин Таштимер ауылында урта профессиональ-техник училище тамамлай, тракторсы булып эшләй, армияла хеҙмәт итә. Хеҙмәттән ҡайтҡас, колхоздың комсомол ойошмаһы секретары була.

Свердловск ҡалаһында Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1983 йылда Учалы музыка училищеһының музыка теорияһы бүлексәһенә уҡырға инә.

1989—1994 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында композиция класында (педагогы З. Исмәғилев) белем алыуын дауам итә.

1993 йылда композитор студенттарҙың конкурсында уның шағир Мәүлит Ямалетдинов шиғырына яҙылған «Балан» тигән йыры вокаль музыка әҫәрҙәре араһында беренсе урынды яулай. Институтты тамамлағас, Айрат Ғайсин Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалында музыка теорияһы дисциплиналарынан уҡыта.

1995 йылдан Республика мәғариф буйынса уҡытыу-методика үҙәгендә уҡытыусыларҙың квалификацияһын күтәреү бүлеге начальнигы булып эшләй, унан һуң Республика халыҡ ижады үҙәгендә Башҡортостан Республикаһында үткән киң күләмле мәҙәни, тамашалы сараларҙың кураторы була.

2009 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының фольклористика бүлеге ғилми хеҙмәткәре. 2009—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар берлегенең рәйесе.

2009 йылдан — Өфөнөң 7-се музыка мәктәбе директоры.

Композитор Айрат Ғайсин башҡорт шағирҙары Мәүлит Ямалетдинов, Дамир Шәрәфетдинов, Сафуан Әлибай, Риф Мифтахов, Әсхәл Әхмәт-Хужа, Рәмил Йәнбәк һәм башҡаларҙың шиғырҙарына йырҙар яҙа.

Тарихи-патриотик темаға ижад ителгән симфониялары ла билдәлелек ала, пьесалар, фугалар, сонаталар, концертинолар ижад итә. Айырым әҫәрҙәре балалар музыка мәктәптәренең педагогик репертуарына ингән.
Фәнни эш менән шөғөлләнә: башҡорт сәсәне Ишмөхәмәт Мырҙаҡаев репертуарындағы йырҙар материалы буйынса кадидатлыҡ диссертацияһын яҙыуҙы тамамлай.

Ғаиләһе: ҡатыны, алты балаһы бар. Өлкән улы — профессиональ ҡурайсы,
ҡыҙҙары фортепиано класын тамамлаған.

## Әҫәрҙәре
Симфоник поэмалар: «Тәфтиләү», «Үткән йылдар риүәйәте».

Романстар һәм йырҙар: «Әсәйемә», «Ҡаршы сығам», «Эргәмә кил», «аң атҡанда», «Аңламаның», «Һағыш», «Һары япраҡ», «Күҙ йәштәре күле», «Эх, ҡысҡырып бер иларға ине» һәм башҡалар.

Рәмил Йәнбәк шиғырына «Бөркөт саңҡыуы» хор поэмаһы.

## Һылтанмалар
* http://kulturarb.com/publ/biografii/kompozitory_rb/ajrat_gajsin/19-1-0-131 
* Айрат Гайсин остается верен музыкальным традициям башкирского народа (К 50-летию со дня рождения композитора)
* Айрат Гайсин, председатель Союза композиторов РБ: «Я — против революции»

## Иҫкәрмәләр
Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы

**Әхмәтвәлиев Линар Миниғаян улы** (5 август 1959 йыл) — башҡорт театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009).

## Биографияһы
Линар Миниғаян улы Әхмәтвәлиев 1959 йылдың 5 авгусында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

1985 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Л. В. Вәлиев курсы) тамамлай.

1989 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында эшләй.

Үҙен режиссёр эшендә һынап ҡарай, 1989 йылда Өфөнөң йәш тамашасылар театрында П. Высоцкий һәм О. Колчинскаяның «Трамвайҙы кем урлаған?» спектаклен ҡуя.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Лауренсьо («Дурочка», Лопе де Вега; дебют, 1994)
* Пердикан («Мөхәббәт менән шаярмайҙар», А. де Мюссе)
* Канцлер («Петрушка и Витязь», О. Проклов)
* Диодор («Божий дар», Н. Воронов)
* Беренсе министр («Голый король», Е. Л. Шварц)
* Илья («Ночевала тучка золотая», А. И. Приставкиндың шул уҡ исемле повесы буйынса)
* Ашнаҡсы («Мамаша Кураж и её дети» Б. Брехт)
* Тригорин («Аҡсарлаҡ», А. П. Чехов)
* Пугачев («Салауат», М. Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» трагедияһы буйынса)
* Антонио («Чума на оба ваши дома», Г. И. Горин).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2001)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009)
* «Күңелле кәзә» Бөтә Рәсәй театр кисәләре фестивале лауреаты (1994; Түбәнге Новгород)

## Һылтанмалар
*  
*
Ишмырҙин

**Ишмырҙин** — фамилия, *Ишмырҙа* ир-ат исеменән барлыҡҡа килгән.

## Мәҡәләләр
* Ишмырҙин Ғәли Мөхәмәтйән улы (1903—1942) — лётчик-испытатель, майор. Өфө аэроклубының беренсе етәксеһе. Башҡорттарҙан һәм Башҡортостандың беренсе лётчигы.
* Ишмырҙин Сөләймән Ғәләүетдин улы (1893—1937) — хәрби эшмәкәр, Рәсәйҙә Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, Башҡорт милли хәрәкәтеэшмәкәре, штабс-капитан.
* Ишмырҙин Хәйрулла Ғәйнан улы (1870—1947) — шағир-импровизатор.
* Ишмырҙин Әбүбәкер Әхмәҙулла улы  (1936 т.) — башҡорт ғалимы, тау инженеры, техник фәндәр докторы (2000).
* Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы  (яҡ. 1890—1923) — хәрби эшмәкәр, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышының һәм Башҡорт милли хәрәкәтенең актив ҡатнашыусыһы, штабс-ротмистр.
Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы

**Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы** (25 ноябрь 1913 йыл — 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт композиторы. Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Рәйеф Лотфулла улы Ғәбитов 1913 йылдың 25 ноябрендә Өфө губернаһы Орск өйәҙе Юлыҡ ауылында тыуған.

Бала саҡтан гармунда, мандолинала уйнай, һәйбәт йырлай. Атаһы Лотфулла Арыҫлан улы ла гармунда уйнаған, ә әсәһе Хәнифә Яҡуп ҡыҙы халыҡ йырҙарын оҫта йырлаған. Ғаиләлә ун бала була.

Ырымбур ҡалаһында педагогия техникумына уҡырға ингәс, шунда уҡ художестволы үҙешмәкәрлеккә етәкселек итә.

1932 йылда Ырымбур педагогия техникумын тамамлай һәм Белорет ҡалаһына металлургия заводының уҡыу комбинатына уҡытыусы булып китә.

Белоретта Рәйеф Ғәбитов урындағы художестволы үҙешмәкәрлеккә етәкселек итә, унан һуң завод мәҙәниәт һарайында башҡорт һәм татар секцияһының художество етәксеһе була. Мәҙәниәт һарайында ул хор коллективы ойоштора, һәүәҫкәр ҡурайсыларҙы һәм гармунсыларҙы йәлеп итә, концерттар ойоштора, башҡорт халыҡ йырҙарын оркестр башҡарыуы өсөн эшкәртә.

Республика художестволы үҙешмәкәрлек смотрында хор коллективы менән уңышлы сығыш яһағанда уға йырсы һәм музыка эшмәкәре Ғәзиз Әлмөхәмәтов иғтибар итә, Рәйеф Лотфулла улын уҡыуын Мәскәүҙә дауам итеүгә һайлап алыу имтихандары үтер өсөн Өфөгә саҡыра. Ғәбитов имтихандарҙы уңышлы үтә һәм 1934 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының милли студияһына уҡырға ебәрелә. Һуғыш ваҡытында Башҡорт студияһын ваҡытлыса Өфө ҡалаһына күсерәләр, бында студенттар бер юлы уҡый ҙа, эшләй ҙә.

1942 йылда Рәйеф Лотфулла улы Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге Башҡорт студияһын тамамлай (педагог В. А. Белый). Рәйеф Ғәбитовтың диплом эше «Урал тураһында поэма» була. Был әҫәр беренсе тапҡыр 1942 йылдың яҙында Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә театрҙың хор коллективы һәм Өфөгә эвакуацияланған Т. Г. Шевченко исемендәге Киев операһы көсө менән башҡарыла.

Күҙе насар күрһә лә, Рәйеф Лотфулла улы фашистарға ҡары һуғышыр өсөн фронтҡа барырға бик теләй. 1942 йылда артиллерист командирҙар курсын тамамлап, ул фронтҡа эләгә һәм алыштарҙың береһендә 1943 йылда һәләк була.

Ғәбитов Рәйеф Лотфулла улы Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе була.

## Әҫәрҙәре
Йырҙары: Салауат Юлаев шиғырына «Уралҡайым» (1938), «Салауаттың поход йыры», бас һәм фортепиано өсөн «Тыуған Урал», «Сталин тураһында йыр».

«Салауат», тауыш һәм фортепиано өсөн «Тейен тубырсыҡ яра» тигән халыҡ йырҙарына эшкәртмәләр.

«Уралды маҡтау» поэмаһы (1940), a cappella хоры өсөн.

Башҡорт халыҡ йырҙары «Ашҡаҙар», «Ғабдрахман Булатов», «Ғүмәров», «Таштуғай» һәм башҡа йырҙар яҙмалары.

## Әҙәбиәт
* Атанова Л. П. Раиф Габитов: очерк жизни и творчества / Л. П. Атанова; муз. ред. Г. Семенов. — Уфа: Баш. кн. изд-во, 1987. — 48 с.: нот.

## Һылтанмалар
*  
* Свое творчество он посвятил народу (К 100-летию со дня рождения композитора Раифа Габитова)
* Певец родного края

## Иҫкәрмәләр
Нижегородка (Өфө)

**Нижегородка** — Өфө ҡалаһының көнбайыш өлөшөндәге   торлаҡ районы, бында башлыса шәхси йорттар төҙөлгән. Күпселек өлөшө Ленин районына, ҙур булмаған өлөшө Совет районына ҡарай. Район Өфө үҙәгенән 1-2 км алыҫлыҡта ята. 

Нижегородка Ағиҙел йылғаһының бөгөлгән урынында урынлашҡан. Ул өс яҡтан йылға менән уратылған, шуға күрә яҙғы  ташҡын ваҡытында районды һыу баҫа. Нижегородканың уртаһында Долгое күле ята.

2 мәктәп,  балалар баҡсаһы, 1 университет (РГСУ), Рәсәй православие сиркәүе Өфө епархияһының Крестодвиженск сиркәүе бар. Бында Уң Ағиҙел (Правая Белая) тимер юлы туҡталыш платформаһы, райондан бик алыҫ түгел Өфө тимер юлы вокзалы  урынлашҡан.

## Тарихы
XVIII  быуаттың икенсе яртыһында Өфөгә Нижегород губернаһындағы Шереметьев графтарҙың вотчина ерҙәренән 50 крепостной крәҫтиән - күскенселәр килә. Башта улар Сутолока йылғаһының һул ярында йәшәй башлайҙар, һуңынан үҙҙәренең оҫтаханаларын ҡаланың ҡапма-ҡаршы яғына күсерәләр.Шулай итеп, Нижегород  биҫтәһе барлыҡҡа килә. Ҡала хакимдары килмешәктәр менән оҙаҡ ҡына судлашалар, әммә артабан Өфө ҡала думаһы биҫтәлә төпләнеү хоҡуғын һәм ошо ерҙәрҙә кәсеп итеүҙе таный.

Күскенселәр күн һәм итек эштәре менән шөғөлләнәләр, Долгое күлендә тире ебетәләр. Ваҡыт үтеү менән ҡасабала көршәк әүәләү, ҡалай әйберҙәре, тире эшкәртеү, ағас һәм балта эштәре менән шөғөлләнә башлайҙар.

XIX быуаттың 80-се йылдарында Нижегородкала мәсет төҙөлә. 1893 йылда  хәҙерге көнгә тиклем ғәмәлдә булған Крестовоздвиженск сиркәүе төҙөлә.  Шулай уҡ Нижегородкала "Мөнирә" мәсете эшләп килә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Нижегорордка  микрорайоны территорияһы диңгеҙ кимәленән 87-91 метр бейеклектә урынлашҡан, һәр ун йыл һайын яҙғы ташҡында Ағиҙел  90,4 - 90,7 метр билдәһенә күтәрелә. 100 йылға бер мәртәбә йылғаның кимәле 92 метрға барып етә һәм ер тулыһынса һыу аҫтында ҡала. Был проблеманы сисер өсөн Ағиҙел йылғаһы яры буйлап дөйөм оҙонлоғо 9 километр булған дамба төҙөлөүе ҡаралған. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө
* Ленин районы (Өфө)
* Совет районы (Өфө)
* Өфө биҫтәләре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* "Нижегородка" матур районында булды