open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абдулсаттар Абдуллатифов

**Абдулсаттар Абдуллатифов** (1787—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Абдулсаттар Абдуллатифов (Абдулсаттар Абдуллатиф улы Ғүмәров) Ырымбур губернаһы Гәрә улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Таҡталасыҡ ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.

1807 йылда 3-сө Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнаша.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *5-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Яхъя Килдеғолов

**Яхъя Килдеғолов** (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Яхъя Килдеғолов Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында йәшәгән. Йорт идарасыһы, зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *13-сө Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Яугир-итернационалистар һәйкәле (Мәскәү)

**Яугир-интернационалистарға һәйкәл** Мәскәүҙә Поклонный тауындағы Еңеү паркында ҡуйылған.

## Тарихы
Яугир-интернационалистар монументы афған һуғышы ветерандары ойошмаһы иғәнәһенә, баш ҡала хөкүмәте ярҙамы менән яугир-интернационалистарҙың шәхси аҡсаһына төҙөлә. Һәйкәлдең авторҙары скульпторҙар Салауат Щербаков һәм С. С. Щербакова, архитекторҙар Ю. П. Григорьев һәм С. Григорьев.

Һәйкәл дүрт метрлы камуфляж кейгән йәш совет һалдатының бронза фигураһынан ғибәрәт, ул һул ҡулына каска, ә уң ҡулына автомат тотҡан. Һалдат текә ҡаяға яҡын килеп алыҫтарға ҡарап торған кеүек һүрәтләнә. Фигура ҡыҙыл граниттан эшләнгән постаментта баҫып тора. Постаментта һуғыш күренеше менән бронза барельеф ҡуйылған.

Һәйкәлде асыу 2004 йылдың 27 декабрендә Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереүҙең 25-йыллығына тап килтерелә. Һәйкәл асыу тантанаһында ветеран-афғанлылар, Әмин һарайын штурмлаған махсус тәғәйенлештәге төркөмдәр, ветеран ойошмалары вәкимлдәре ҡатнаша.

## Һылтанмалар
*  
* 
*
Башҡортостан Республикаһының халыҡ табибы

**Башҡортостан Республикаһының халыҡ табибы** — Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән 2008 йылдың 27 июнендә раҫланған.

*Башҡорт Википедияһында мотлаҡ булырға тейеш мәҡәлә! *

## Маҡтаулы исем менән бүләкләнеүселәр

## Иҫкәрмәләр
Британия китапханаһы

**Британия  китапханаһы** (*British Library*) —  Бөйөк Британияның милли китапханаһы. Уны төҙөү тураһында Закон 1972 йылда парламент тарафынан ҡабул ителә һәм уға ярашлы Британия музейы китапханаһына вағыраҡ тупланмалар ҡушыла; китапхананың яңы бинаһы Лондонда  1973 йылдың 1 июлендә асыла.  Был китапхана АҠШ-тың  Вашингтон ҡалаһындағы  Конгресс китапханаһынан ҡала Донъяның иң ҙур китапханалары исемлегендә икенсе урында тора.

## Тарихы
Британия  китапханаһы хәҙерге статусына 1972 йылда ҡабул ителгән Британия китапханаһы тураһындағы Законға ярашлы эйә була (). Уға ярашлы ошо китапханалар берләштерелә: Британия музейыныҡы , Милли үҙәк (1916-ла ойошторолған), Патент бюроһы, шулай уҡ Британия милли библиографияһы эштәре буйынса Совет, Милли китапхана-абонемент (Бостон Спа),   Фәнни һәм техник мәғлүмәт милли бюроһы.

Милли үҙәк китапханаһы менән Милли китапхана-абонементтың берләштерелгән фондтары нигеҙендә 1973 йылда Документтар алып барыу үҙәге булдырылған. 

Британия китапханаһы каталогына 2017 йылда Л. Кэрроллдың "Alice’s Adventures in Wonderland" әкиәтен Гүзәл Ситдиҡова башҡорт теленә тәржемә иткән "Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары" китабы индерелгән 

## Китапхана структураһы һәм идаралығы
Британия  китапханаһын дәүләт финанслай, шулай уҡ түләүле хеҙмәттәр, хәйриә һәм спонсорҙар аҡсаһына тотола. Китапхана идараһына 8 - 13 кеше инә, уларҙың береһе таж (корона) итеп ҡуйыла, ҡалғандарын министрҙар итеп тәғәйенләйҙәр. Баш башҡарыусы директор идара рәйесе урынбаҫары булып тора.

Британия  китапханаһының өс бүлексәһе бар:
* Британия  китапханаһы  (Сент-Панкрас вокзалында);
* Гәзит китапханаһы (Лондонда);
* Британия  китапханаһы  (Бостон-Спала).

Китапхананың уҡыу залдары түләүһеҙ, йәш сикләнмәй, әммә башҡа китапханалар менән файҙалана алған  18 йәшкә тиклемге йәштәр хеҙмәтләндерелмәй

## Китапхана фондтары
Китапханала дөйөм алғанда 150 миллион берәмек һаҡлана.  Британия китапханаһының инкунабулаһында  XV быуат баҫмаларының сирек өлөшө һаҡлана 

## Библиография
* Alan Day: *Inside the British Library*. Library Association, London 1998, ISBN 1-85604-280-4
* Philip Howard: *The British Library, a treasure of knowledge*. Scala, London 2008, ISBN 978-1-85759-375-4
* Giles Mandelbrote (Hrsg.): *Libraries within the library. The origins of the British Library's printed collections*. British Library, London 2009, ISBN 978-0-7123-5035-8
* Colin St John Wilson: *The design and construction of the British Library*. British Library, London 1998, ISBN 0-7123-0658-7

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Сайт Британской библиотеки
Эскильстуна

**Эскильстуна** () — үҙәк Швециялағы ҡала, бер исемле коммунаның үҙәге. 1659 йылда ҡала статусын ала. Лена Седерманланденең иң эре ҡалаһы булып тора.  2010 йылда Эскильстунаның халыҡ һаны - 64679 кеше.  E20 Европа автомобиль маршруты ҡала аша үтә.

Ельмарен һәм Меларен күлдәренән аҡҡан  ҙур булмаған Эскильстунаон йылғаһында урынлашҡан. Изге Эскиль хөрмәтенә исем бирелә. Ҡала халҡының ҙур өлөшө финндарҙан тора.

1659 йылда Карл X Густав ауылға ҡала хоҡуғын бирә. Ҡала сиктәре яңы нигеҙләнгән Карл-Густавс-Стадтыла (Karl Stad Gustavs, «Карл Густав ҡалаһы»)үҙ эсенә ала. Карл- Густав - Стад йылғаһының көнбайыш ярында урынлашҡан ҡала Рейнхольд Радемахерҙың тимер эшләү оҫтаханаһы тирәләп төҙөлә, уның башланыуҙарына Карл Х Густав булышлыҡ итә. Мануфактураның беренсе эшләп сығарылған нәмәһе ут менән атҡан ҡоралдар һәм пушкалар була.  

Эскильстунда тарихи  металлургия һәм ҡорос ҡойоу сәнәғәте үҫешкән була, улар гербта кәүҙәләнәләр. Ҡалала Вольво концернының бер нисә бүлектәре урынлашҡан, «Volvo Construction Equipment» етештереү компанияһы, шул уҡ һанда Component CE Volvo, Мунктель музейы, Вольвоның запас өлөштәренең үҙәк келәте һәм ҡаланан алыҫ урынлашмаған Вольво клиентарын хеҙмәтләндереү үҙәге. Шулай уҡ ҡалала Альфа Лаваль компанияһының сепараторҙар заводы урынлашҡан. Эскильстунала Мелардален университетының өлөшө урынлаша.

Мунктеллстендта, Мунктель музейы эргәһендә, Болиндер- Мунктель исемле тешле тәгәрмәс етештереү заводының иҫке бинаһында Эскильтунаның сәнғәт музейы  урынлашҡан музей.

Рarken Zoo зоопаркында күп төрлө уникаль һәм экзотик йәнлектәрҙе күрергә мөмкин: аҡ юлбарыҫтарҙы, азия арыҫландарын, леопардтарҙы, комодор варандарын.

Спорт ҡоролмалары араһында Тунаваллен һәм Исстадион стадионын да билдәләр кәрәк.

## Туғанлашҡан ҡалалар

*  Лутон, Бөйөк Британия
*  Ювяскюль, Финляндия
*  Ставангер, Норвегия
*  Арыҫлан, Украина
*  Эрланген, Германия
*  Эсбьерг, Дания
*  Гатчина, Россия

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт
Хадера

**Хадера** () —  Израилдәге ҡала

Ҡала Хайфск округында урынлашҡан, Израилдең үҙәк районы менән сикләш, Тель-Авив һәм Хайфа араһында. Ҡаланың үҙәге Урта диңгеҙҙең яр буйҙарынан бер нисә километр алыҫлығында урынлашҡан, ә ҡаланың көнбайыш районы — Гиват-Ольга туранан - тура диңгеҙ эргәһендә урынлаша. 

1890 йылда  Рәсәйҙән һәм көнсығыш Европанан сыҡҡандарҙан торған«Ховевея Цион» организацияһының ағзалары ҡаланы нигеҙләгән.

## Топонимдарының этимологияһы
«Хадер» исеме ғәрәп телендәге «Әл - Худейра»- "йәшел"  һүҙенән алынған, был районда борондан өҫтөнлөк иткән һаҙлыҡ үҫемлектәренең төҫө.

## Тарих
Хадер тарихы һаҙлыҡлы ер участкаһын һатып алыуҙан  һәм ҙур булмаған ауыл хужалығы ойоштороуҙан башлана. Беренсе күскенселәр төрөк властарының ҡыҫырыҡлауы һәм талауҙары, бәҙүәндәр һөжүмдәре һәм малярия менән көрәшергә тура килә. Маляриянан беренсе 20 йылда Хадерала тороусылаҙың  яртыһы вафат була. Күскенселәр 1895 йылда, барон Эдмонд де Ротшильд һаҙлыҡтарҙы киптереү, каналдар төҙөү һәм ҙур эвкалипт сауҡаларын ултыртыуға аҡса бүлгәндә ярҙам алалар.

ХХ быуаттың 20 йылдарында Хадер аша Тель - Авивтан Хайфаға тимер юл һалғандар. Әлеге ваҡытта ҡалала тимер юл станцияһы бар. Тель - Авивтан Хайфаға тиклем поездта 30 минут эсендә барып етеп була. Шулай уҡ ҡала аша Хайфанан Тель-Авивҡа барған ике автотрасса үтә, — 2 һәм 4 шоссе юлы.

1936 йылда Хадерға ҡала статусы бирелә. Ҡала бер береһенән бер ни тиклем алыҫлыҡта урынлашҡан райондарҙан тора. Иң ҙур райондары — Гиват - Ольга диңгеҙ әргәһендә һәм Бейт - Элиэзер, ҡаланың үҙәгенән көнсығышта урынлашҡан.

1982 йылда диңгеҙ һәм ҡала араһында Ицхак Рабин данына «Рабит Уттары» исемле ҙүр электр станцияһы төҙөлгән.

## Иҡтисад
Сәнәғәт зонаһы ҡаланың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ҙур шина һәм ҡағыҙ заводтары бар.

## Белем
Ҡалала 98 балалар баҡсаһы, 14 башланғыс мәктәп, 12 урта һәм аралыҡ мәктәптәре, 2 сәнғәт мәктәбе, урта мәктәп - интернаты эшләй. 

## Һаулыҡ һаҡлау
Ҡалала «Хилель-Яфе» дауаханаһы урынлашҡан, унда ҡала халҡы һәм ҡаланың эргәһендә урынлашҡан йәшәү пункттарында тороусыларҙы ҡарайҙар. Диңгеҙ буйында ҙур хәрби шифахана урынлашҡан.

## Халыҡ

Израилдең үҙәк статистик бюро мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылда ҡала халҡы һаны - 93 973 кеше.

Халыҡтың 22 % 1990 йылдан һуң килгән иммигранттар. Иммигрантар араһында Рәсәйҙән һәм БДБ илдәренән, күбенеһе Кавказдан сығыусылар күп. 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
* Хадер
Акрополь музейы

**Акрополь музейы** (грек. Μουσείο Ακρόπολης) — Грециялағы музей. 2003 йылдың 22 декабрендә Афинала нигеҙ һалына һәм рәсми рәүештә 2009 йылдың 20 июнендә асыла.Музей асылыу уңайынан Греция президенты Каролос етәкселегендә рәсми тантана уҙғарыла, унда Европа Советы һәм сит илдәр етәкселәре ҡатнаша. Ул ваҡытта мәҙәниәт министры вазифаһын биләгән Антонис Самарас, Грецияға Ватикан музейҙары ҡайтарып биргән метоп фрагментын тапшыра һәм шуның менән грек халҡының илдән сығарылған мәрмәр фрагменттарҙы акрополдең яңы музейында урын алғандары менән берләштереү үтенесен символлаштыра.

Музейҙы төп ойоштороусы булып Салоникиҙағы Аристотель университетының археология профессоры Димитриос Пандермалис. Музей проекты Швейцария архитекторы Бернар Чуми тарафынан эшләнә.

## Музей тарихы
Акропол>дең беренсе музейы 1874 йылда төҙөлә. Тикшеренеүселәр ике быуат дауамында бер-береһен алмаштыра, һәм XIX быуат башынан ғына бинаның күҙалланған һыйҙырышлығынан күпкә артығыраҡ булыуын раҫлаған бихисап артефактар табыла. Яңы музей төҙөүгә Грецияның Британия хөкүмәте менән лорд Элгин тарафынан сығарылған мәрмәр скульптураларҙы кире ҡайтарыу буйынса һөйләшеүҙәр башлауы өҫтәмә стимул булып тора. Британия яғының контрдәлилдәренең береһе булып Грецияның экспозиция, бигерәк тә боронғолоҡто һаҡлау өсөн кәрәкле шарттарға эйә булмауы була. Мәрмәрҙән скульптураларҙы күрһәтеү өсөн галерея булдырыу шарты яңы музейҙың яҙмышын хәл итә лә инде.

Архитекторҙарҙың беренсе конкурсы 1976 йылда үтә һәм унда грек архитекторҙары ғына ҡатнаша. Әйткәндәй, 1976 йылдағы конкурс та, 1979 йылда үткәрелгән икенсеһе лә бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй, сөнки конструкцияны планлаштырыу өсөн һайланған урын төҙөлөш өсөн яраҡһыҙ тип табыла.

1989 йылда өсөнсө, был юлы инде Халыҡ-ара конкурс үткәрелә, шулай уҡ һайлап алыуға өс ер участкаһы тәҡдим ителә. Конкурста итальян архитекторҙары Манфреди Николетти менән Лусио Пассарелли еңеү яулай. 1990 йылдағы тынлыҡтан һуң, музей төҙөлөшө башлана. Әммә бинаның нигеҙе өсөн котлован ҡаҙа башлағас, археологик ҡомартҡылар табыла һәм Хөкүмәт 1999 йылда конкурс һөҙөмтәләрен ғәмәлдән сығара.

Дүртенсе конкурсҡа боронғо ҡәберлектәрҙе емерергә рөхсәт иткән бер генә проект та үтмәй. Һуңыраҡ был шарттар грек һәм сит ил белгестәрен йәлеп итеп еренә еткерелеп эшләнә. Ниһайәт, грек архитекторы Михалис Фотиадис менән берлектә яңы план шундай итеп үҙгәртелә, бинаның барлыҡ конструкциялары археологик ҡаҙылмаларға зыян килтермәһен өсөн уларҙың өҫтәндә колонналар ярҙамында күтәртелеп торорға тейеш.

Тәүҙә музейҙы Афинала 2004 йылда үткән Олимпия уйындарына ҡарата асыу планлаштырыла. Әммә төҙөлөш һуҙыла. 2007 йылдың 14 октябрендә төҙөлөш тамамланыуға яҡынлаша һәм Акрополь убаһы итәгендә урынлашҡан иҫке музейҙан артефакттарҙы ташыу башлана. ике музей араһы 400 метр самаһы ғына булыуға ҡарамаҫтан, был эште башҡарыу өсөн өс ҙур кран йәлеп ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Нойбург замогы

**Нойбург замогы** (нем. Schloss Neuburg)&nbsp;— Виттельсбах династияһынан Пфальц-Нойбург хакимдарының резиденцияһы  (1505—1742 йй.), Бавария ҡалаһы Нойбургта  Дунай йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихи күҙәтеү
Улдары булмаған Бай Георг  һәм Ядвига Ягеллонка Ландсхут герцоглығын үҙҙәренең  ҡыҙҙарына һәм бәләкәй улдарына тапшырырға тырыша. Ландсхут һуғышы барышында етемдәр мираҫһыҙ ҡала, һәм император Максимилиан  1505 йылда улар өсөн махсус Пфальц-Нойбург кенәзлеген ойоштороу буйынса  ҡарар сығара. Шуға күрә ҡала гербында уйынсыҡ аттарҙа ике малай  һүрәтләнгән.

1527 йылда был балаларҙың өлкәне, пфальцграф Отто Генрих (1502—1559), алдағы нығытма урынына Яңырыу дәүере рухында замок төҙөй башлай.   Һуңғараҡ ҡала ситендә үҙенең ҡатыны Сюзанна өсөн эске ихатаһында ҙур баҡса менән Грюнау  һунар замогы төҙөтә. Отто Генрих  биналарының эсендә урта быуат традициялары хөкөм һөргән, диуарҙары трофейҙар һәм властың геральдик символдары менән биҙәлгән.

1537 йылда ҡала  һарайында  итальян стилендә яңы ҡабырға төҙөлә. 

Лютеранлыҡҡа күскәс, пфальцграф  1543 йылда замоктың көнбайыш яғында сиркәү (Schlosskapelle) төҙөй,  ул Германияның иң боронғо протестант сиркәүе була. Диуарҙарын билдәле   зальцбург рәссамы  Өлкән Ганс Боксбергер биҙәй.

Әммә финанс ҡыйынлыҡтар арҡаһында төҙөлөш эштәре 1550 йылдар аҙағына  тиклем һуҙыла. Вариҫы Отто Вольфганг Цвайбрюккенский  идаралығы ваҡытында ихатаға сыҡҡан  көнбайыш яғы сграффито менән биҙәлә. Төп темаһы —  Иосифтың һәм уның ир туғандарының библия тарихы. Билдәле булыуынса, Иосифҡа  ағалары хыянат итә, әммә ул үҙенең аҡылы арҡаһында фирғәүен наместнигы булыуға өлгәшә. Протестанттар өсөн ул изге хаким символы була. Уның яҙмышы протестант кенәздәренә папа власы һәм Габсбургтарҙың эҙәрлекләүҙәрен хәтерләтеп тора. 

1575 йылда Рыцарь залы барлыҡҡа килә, уны Ганс Пигель биҙәй. 1655 йылда пфальцграф  Вильгельм Филипп замокты барокко стилендә реконструкциялай һәм  ике манара менән тамалап ҡуя.

## Музейҙары
Замок  территорияһында бер нисә  музей урынлашҡан:

* Нойбург музейы.
* Археологик музей
* Бавария дәүләт тупланмаһының фламанд һынлы барокко сәнғәте бүлексәһе  (Рубенс, Снейдерс, ван дейк, барлығы 154 картина).

Файл:Hofstube Neuburg Hoppe2004.jpg|
Файл:Neuburg (Donau). Grot of castle 1.jpg|
Файл:Neuburg (Donau). Grot of castle 2.jpg|


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Bayerische Verwaltung der staatlichen Schlösser, Gärten und Seen 
* 500 лет Пфальц-Нойбургу
Мариенберг ҡәлғәһе

**Мариенберг ҡәлғәһе** (нем. Festung Marienberg) —  Түбәнге Франконияла Вюрцбург ҡалаһы өҫтөндәге ҡеүәтле нығытма.

## Тарихы
Кельт ваҡыттарында уҡ ҡәлғә торған тауҙа  ҡоймаланып алынған ауыл һәм   мәжүсилек ғибәҙәтханаһы булған. Уның урынына Вюрцбургтың иң боронғо Мариенкирхе сиркәүе  төҙөлә, унда Вюрцбург епископтарын ерләгәндәр. Майн янында ҡәлғә аҫтында изге Буркхард исемен йөрөткән ҡаланың иң боронғо сиркәүе урынлаша.  

Күп быуаттар дауамында  ҡәлғә күп тапҡыр яңынан ҡоролған.  Һаҡланып ҡалған иң бороғо өлөштәренең йәше мең йылдан ашыу.  1253 йылдан алып 1719 йылға тиклем Мариенберг ҡәлғәһе Вюрцбург кенәздәре-епископтарының резиденцияһы булған. 1573 йылдан ҡәлғәне Яңырыу дәүере стилендә замок итеп үҙгәртеп ҡороу башлана. Утыҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында  1631 йылда ҡәлғәне шведтар яулап ала,   барокко стилендә яңынан үҙәгртеп төҙөлә, һәм уның эргәһендә кенәз баҡсаһы эшләнә.  

Кенәздең-епископ Иоһанн Филипп фон  Шёнборн   (1642—1673)  бойороғо буйынса күп һанлы өҫтәмә хәрби һәм бастиондар төҙөлә. Ҡәлғә эсендә шулай уҡ 105  метр тәрәнлектә ҡоҙоҡ  була. 

Майнға поход ваҡытында 1866 йылда прус армияһы  король бавар  ҡәлғәһе булып хеҙмәт иткән Мариенбергты утҡа тота, әммә ҡәлғәнең артиллерияһы был утҡа һөҙөмтәле яуап бирә, һәм Мариенбург тыныслыҡ тураһында килешеүгә ҡул ҡуйғанға тиклем тора ала. 

Бөгөн Мариенберг  ҡәлғәһе Вюцбургтың төп иҫтәлекле урындарының береһе булып тора, унда Майн Франконияһының һәм Фюрстенбауҙың музейҙары бар.  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Замки Баварии
* Вюрцбург

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*
Таш манара (Дортмунд)

**Таш манара** (нем. Steinerne Turm) — Дортмунд (Германия) ҡалаһындағы тарихи ҡарауыл башняһы, Westfalenhallen спорт һәм күргәҙмә үҙәгенән алыҫ түгел урынлашҡан. Архитектура ҡомартҡыһы тип танылған.

## Тарихы
Манара урта быуаттар осоронда Дортмунд ирекле империя ҡалаһы оборона системаһының бер өлөшө булған һәм тарихи үҙәкте уратып алған ҡала стеналарынан бер ни тиклем ситтәрәк төҙөләгән. Ҡарауыл башняһы ҡаланан [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Кёльн Кёльнға] тиклем көньяҡҡа алып барған сауҙа юлын контролдә тотҡан. Ул XIII быуаттан бирле ҡаланы уратып нығытылған һәм уның биләмәләрендә генә ҡала хоҡуҡиәте ҡулланылған Штадтһаген (нем. Stadthagen) еренең тарихи сигендә урынлашҡан.

Дортмунд Штадтһагены XIV быуатта нығытылған булған. XV быуат уртаһында киҫкен хәрби хәрәкәттәр барғанда, таш манара дошман ғәскәрҙәре тарафынан ҡамауға алынған һәм зыян күргән, шуның һөҙөмтәһендә башняның түбәнге өлөшө ҡалын кирбес стеналар менән нығытылған була. Таш манараның түбәнге яртыһы хәҙерге ваҡытҡа тиклем элеккесә һаҡланған, ә бына өҫкө өлөшө .

Был көньяҡ ҡарауыл башняһына өҫтәп манаранан  арауыҡта ҡала тирәләй тағы ла биш күҙәтеү пункты: төньяҡта Фреден (нем. Fredenturm) башняһы, төньяҡ-көнсығышта Эдерлос (нем. Ederloeswarte), көнсығышта Остеррутер (нем. Osterruterwarte), Эмшер йылғаһы буйында Бергфреде (нем. Bergfrede) һәм көнбайышта Вестеррутер (нем. Westerruterwarte) ҡарауыл башнялары барлыҡҡа килгән. Һуңыраҡ Таш манаранан көньяҡтараҡ Дортмунд һәм Эмшерҙағы Марк графлығы сиктәрендә [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Хёрде Хёрде](нем. Hörder Warte) ҡарауыл башняһы төҙөлгән.

Таш манара Дортмунд ҡалаһы ҡомартҡылары реестрына индерелгән.

## Тарихи һүрәттәр

File:IMG 2552-Steinenthurm.jpg|Таш манара, Альберт Людорф һүрәте, яҡынса 1890 й.
File:Der Steinerne Turm..jpg|Таш манара реконструкция алдынан һәм һуңынан.


## Әҙәбиәт
* Althoff, Christiane: *Die Befestigung der Stadt Dortmund — Ergebnisse der Stadtkernarchäologie*, Dortmund, 1996. 
* Michalak, Tim: *Die Stadthagen. Zur Bedeutung und Funktion der Landwehren an den Grenzen der reichsstädtischen Feldmark Dortmunds.* In: Heimat Dortmund 1/2002. Stadtgeschichte in Bildern und Berichten. Zeitschrift des Historischen Vereins für Dortmund und die Grafschaft Mark e.V. in Verbindung mit dem Stadtarchiv Dortmund. pp. 12-15. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Turm an der Ardeystraße , Dortmund Informative
Нимфенбург

**Нимфенбург һарайы** (нем. Schloss Nymphenburg)   Мюнхендың көнбайышында Нойхаузен-Нимфенбург районында урынлашҡан.  Курфюрст Фердинанд Мария указы буйынса архитектор Агостино Барелли тарафынан 1664 йылда төҙөлә башлай һәм 1675 йылда тамамлана,  шунан һуң замок бер нисә тапҡыр киңәйә. Баштан һарай   барокко стилендә төҙөлгән.

Һарай Баварияның иҫтәлекле урындары исемлегенә индерелә.

Һарай эсендә ҡыҙыҡһыныу тыуҙырғандары: Циммерман фрескалары менән биҙәлгән  рококо стилендәге Ҙур зал; Штилер эшләгән Европаның 36 иң матур ҡатын-ҡыҙҙарының портреттары менән данлыҡлы  Һылыуҡайҙар галереяһы; ҡыҙыл һәм ҡара лаклы ҡытай панелдәре менән Лаклы кабинет

Нимфенбург һарай  паркы һарай менән берҙәм бер  бөтөндө булдыра һәм Европаның иң ҙур король һарайы булараҡ күп һанлы туристарҙы йәлеп итә.  

Блютенбург замогы менән һарайҙы улар араһындағы визуаль бәйләнеште тәьмин иткән тура күреү мөмкинселеге һыҙаты берләштерә.  XX быуат уртаһынан унда ағастар үҫкән, әммә уны тергеҙеү планлаштырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Уҙған йыл Мариенбада.
* Ботаника баҡса Нимфенбургский

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт Баварского управления замками, парками и озёрами
Шахенда король йорто

**Шахенда король йорто** (нем.Am Königshaus Schachen)&nbsp;— ҙур булмаған тау замогы.  Людвиг II Баварискийҙың замоктары араһында ул бик үк билдәлеһе түгел. Бейеклеге  1866 м булған Шахен (Альп) тауында,   Бавариялағы Гармиш- Партенкирхендан көньяҡҡа ҡарай яҡынса 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡында Эльмау замогы урынлашҡан.

## Тарихи күҙәтеү
Замок 1869—1872 йылдарҙа Людвиг  II тарафынан Георг Дольман проекты буйынса швейцар ағас өйө      стилендә төҙөлгән. Ҡайһы саҡта уны һунар замогы тип тә атайҙар, ләкин Людвиг һарайҙы бер ҡасан да ул маҡсата  файҙаланмаған.  Бында ул тыуған көндәренә йәки юбилей даталары айҡанлы килгән.

## Король һарайы

Ағас өйҙә ҡунаҡ бүлмәһе, кабинет, йоҡо бүлмәһе, ванна бүлмәһе, төрөк мунсаһы, тантана  залы, өҫкө ҡатты биләгән төрөк һарайҙары өлгөһөндәге мавритан стилендә биҙәлгән «Төрөк кабинеты» урынлашҡан. Йорт,  көнсығыш хакимдары йорто стилендә  тауис ҡауырһындары менән лаклы вазалар менән биҙәлгән, матур люстралар, затлы дивандар, йоҡа келәмдәр менән йыһазландырылған. Әммә Людвиг Икенсенең башҡа замоктары һәм һарайҙары менән сағыштырғанда был йорт бик ябай күренә. 

1900 йылда замоктан түбән  баҡса  планлаштырыла (1 га), хәҙер Мюнхен ботаника баҡсаһы филиалы, унда Альптан алып Гималайҙарға тиклем  бөтә донъянан килтерелгән меңдән ашыу альп үҫемлектәре үҫә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Король Людвиг II и его замки 
* Ботанический сад на Шахене 
* Konigshaus am Schachen История и фотографии королевского домика
Паткуль йорто

**Паткуль йорто** —  Пушкин ҡалаһында тарихи бина. 1854 йылда төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.  Урта урамы, 8-се йорт. Шулай уҡ усадьба комплексы составына   Кесе урам, 13-сө йорт адресы буйынса флигель инә.

## Тарихы
XIX быуат башында хәҙерге заманса йорт урынында һарай яны хеҙмәтсеһе Терентьевтың мезонин менән ағас йорт урынлашҡан булған.    1848 йылдан участканы Паткуль Мария Александровна биләй.  Яңы ағас йортто төҙөү  И. А. Монигетти проекты буйынса 1854 йылда башлана, төҙөлөш менән И.А. Видов етәкселек итә. Иҫке йорт  шул уҡ ваҡытта   участка ситенә, Кесе урамға  күсерелә,  һәм йорттоң  флигеле була.  Участка тирәләй ҡапҡалар менән ағас ҡоймалар эшләйҙәр.   Флигель 1881 йылда ҡорола, архитектор. Н. С.Никитин  проекты буйынса мезонин тулыһынса икенсе ҡат итеп үҙгәртеп төҙөлә.

Бөйөк Ватан һуғышынан һуң төп йортта 2-се һанлы  балалар баҡсаһы, һуңыраҡ — айнытҡыс, паспорт өҫтәле урынлаша. Әлеге ваҡытта бинаны Пушкин районының Торлаҡ агентлығы һәм кафе (подвалда) биләй. 1950 йылдарҙа участка төпкөлөндә күп фатирлы йорт төҙөлә, был элекке усадьбаның планировкаһын боҙа.   Кәртә менән ҡапҡалар ҙа һаҡланмаған.  1990 —2000 йылдарҙа   йорт тирәләй тағы ла 5 яңы торлаҡ  йорт төҙөлә. Мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә булған йорттоң флигеле   2012 йылдың сентябрендә һүтеп алына. Йорт 2015 йылда тергеҙелә, әммә тыштан ғына ул ағас менән көпләнгән, ә йорт үҙе кирбестән яңынан төҙөлгән.

## Архитектураһы
Асимметрик йорт. Ул  йәй йәшәү өсөн тәғәйенләнгән, тәҙрәләре ҡояш нурҙары йортҡа көнө буйына төшөп торорлоҡ итеп  урынлашҡан   Фасадтарын биҙәлеше таш архитектура алымдарына оҡшаған. Йортта бер нисә эркер, балкон, мөйөш башня -мезонин бар. Фасадтар  бай семәрле биҙәктәр менән башҡарылған.   Ҡапҡастары менән ишектәре, һылап яһалған фриздары, кәрниздәре һаҡланған

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*  
*
Айхбаум

**Айхбаум һыра ҡайнатыу компанияһы**  (нем. *Privatbrauerei Eichbaum*) Германиялағы   Мангеймда (Баден-Вюртемберг) урынлашҡан. Ул 1679 йылда  Мангейм бургомистры Жан дю Шен тарафынан ойошторола (*Eichbaum* һүҙе немец теленән тәржемә иткәндә «Имән» йәки «Айхбаум» тигәнде аңлата).

Бөгөн Айхбаум һыра ҡайнатыу компанияһы Actris AG компанияһына ҡарай.   Дитмар Хопп, SAP AG нигеҙ һалыусыларының береһе, шулай уҡ  Actris хужаһы булып тора. 

Мангеймда һыраны ҡайһы саҡта яратып *мәйет һыуы* тип атайҙар. Һыра ҡайнатыу предприятиеһы зыярат менән йәнәш урынлашҡан, ә һыра өсөн һыуҙы туранан-тура ерҙән һурҙырып сығаралар. Әммә был һыуҙың сифатына йоғонто яһамай, сөнки бер нисә һыуға бирешмәй торған балсыҡ ҡатламы һыуҙы бысраныуҙарҙан һаҡлай. UMUC Мангеймда үҙенең кампусына эйә булғанда, был һыра уның студенттары араһында популяр булған. Ҡайһы бер сығарылыш тантаналарына Айхбаум вәкилдәре лә саҡырыла.

## Брендтары

### Айхбаум һыра ҡайнатыу предприятиелары, Мангейм

* Eichbaum Ureich Premium Pils
* Eichbaum Ureich Lager
* Eichbaum Pilsener
* Eichbaum Export
* Eichbaum HefeWeizen hell
* Eichbaum HefeWeizen dunkel
* Eichbaum KristallWeizen
* Eichbaum Leichter Typ
* Eichbaum Original Radler
* Eichbaum Kurpfälzer Helles
* Eichbaum Kellerbier
* Eichbaum Rotes Räuberbier
* Eichbaum Kläänes Pils
* Eichbaum Goldener Germane ( 2012 йыл һыраһы)
* Eichbaum Apostulator
* Eichbaum Winterbier
* Eichbaum Braumeisters Limonade (Zitrone Naturtrüb, Orange-Malz, Wilder Holunder)
* Eichbaum Braumeisters Brand (Mirabelle-Malz, Williams-Malz)
* Feuerio-Tropfen
* Apostelbräu
* Eichbaum Ureich Premium Pils Alcohol Free
* Karamalz

## Иҫкәрмәләр
Клара замогы

**Клара замогы** (ингл. &nbsp;Каро Castle; ирл.Caisleán Chláraigh) —  Ирландия замоктарының береһе,   Килкенни графлығында урынлашҡан

## Тарихы
Клара замогы XV быуатта аристократ Шорталл ғаиләһе тарафынан төҙөлгән.   Был ғаилә һарайҙа   1640 йылға тиклем йәшәгән, һуңынан Ирландия бойондороҡһоҙлоғо өсөн ихтилал  башлана.Оливер Кромвель  ихтилалды баҫтырғанда  Джонсон Генри Клара һарайын баҫып ала. Һуңынан  замокта Бирн  ғаиләһе йәшәй.   Энтони Бирн (1656—1720), Льюис Бирн (1690—1766),  Мэтью Бирн (1694—1754),  Энтони Бирн (1725—1810), Майкл Бирн (1762—1835). Замок  1905 йылға тиклем  торлаҡ йорт  була. 

Норманн тибындағы Клара замогы, замок башняһы биш ҡатлы, ҡаттар араһында көмбәҙҙәр бар. Ишектәренең күп балкалары, XV быуат таяуҙары һаҡланып ҡалған. Шулай уҡ һарайҙа бойницалар, шул иҫәптән улар һарайға инеү урынында ла һаҡланған.  Икенсе ҡатта лорд бүлмәһе, йоҡо бүлмәһенә утеү урыны бар. Диуарҙарында фрескалар һаҡланған. Бер ҡат өҫтә йәшерен бүлмә бар. Өҫкө ҡатта лорд ғаиләһе өсөн ҡулланылған бүлмә яҡшы яҡтыртылған. Ҙур камин, ирланд стилендә манараларҙың сығынтылары, бойницалар һаҡланған.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список замков Ирландии

## Һылтанмалар

* Leask, H. G. (1 January 1937). «Clara Castle, Co. Kilkenny». The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland. 7 (2): 284—289. JSTOR 25513886.
* Byrne-Rothwell, Daniel (1 January 2010). «The Byrnes and the O'Byrnes». House of Lochar&nbsp;— via Google Books.
* Byrne-Rothwell, D. (2010). The Byrnes and the O'Byrnes. 2. House of Lochar. p. 254. . Retrieved 2016-09-12.
* «Clara Castle, Kilkenny».
* Gomme, Andor; Maguire, Alison (1 January 2008). «Design and Plan in the Country House: From Castle Donjons to Palladian Boxes». Yale University Press&nbsp;— via Google Books.
* «Clara Castle, County Kilkenny».
* «Clara Castle».
Фәйруша Монасипов

**Фәйруша Монасипов** (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Фәйруша Монасипов (Фәйрүшаһ Монасип улы Ураҙмәтов) Ырымбур губернаһы Байлар улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Мортыштамаҡ ауылында йәшәгән. Старшина ярҙамсыһы, зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *5-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Юламан Дәүләтов

**Юламан Дәүләтов** (1776—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Юламан Дәүләтов Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Тәүәтәй ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *12-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 12-се Башҡорт атлы полкы Куроедово ауылында 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 16 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 15 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 12-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Кивач

**Кивач** (карел. Kivačču, фин. Kivatsu) —  Карелия Республикаһының Суна йылғаһындағы шарлауыҡ

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Шарлауыҡтың исеме, күрәһең, фин  һүҙе «*kiivas*»,-   «ҡеүәтле, йылдам» тигәнде аңлата.

Бейеклеге 10,4 м  һәм  участкала дөйөм оҙонлоғо яҡынса 170 м. Түбәнге баҫҡысының текә ағыу бейеклеге —  8 м. Шарлауыҡтың баҫҡысы сығып торған диабаз тарафынан барлыҡҡа килә. 

Шарлауыҡты ҡая ике ағымға бүлә: төп (уң) һәм икенсел (һул). Төп ағым дүрт баҫҡыс буйлап төшә, икенсел ағым тура мөйөш аҫтында төп ағымға ҡушылған бер нисә йүнәлешкә бүленә.

Шарлауыҡ  «Кивач» ҡурсаулығы сиктәрендә экскурсия объекты булып тора, уның майҙаны 10 меңдән ашыу гектар. Шарлауыҡ янында Тәбиғәт музейы һәм  дендрарий урынлашҡан.

## Тарихы
1566 йылда беренсе тапҡыр  Ер китабында телгә алынған.

Риүәйәттәрҙең береһенә ярашлы, ике апалы-һеңлеле  Суна һәм Шуя йылғалары бер-береһәнән айырылырға теләмәй йәнәш аҡҡандар, Тик бер мәлдә Суна һеңлеһенә үҙенең уңайлы үҙәнен бирә һәм ял итергә ятып тора. Уянып киткәс,  ул Шуяның бик алыҫҡа ағып киткәнен күреп аптырай  һәм юлындағы бөтә нәмәне ағыҙып алып китеп, артынан ҡыуып китә. Суна ҡаялар ярған урында Кивач  шарлауығы барлыҡҡа килә.

1837 йылда  бүрәнә ҡыуыуҙа  ағастарҙың һыныуын булдырмау өсөн махсус бүрәнә төшөрөү ҡулайламаһы ҡорола. 

1868 йылда шарлауыҡҡа  император Александр II килә, уның  килеүенә бында махсус ҡуныу йорто төҙөлә.  

ГЭС-тың Суна  каскадын төҙөгәндә һыуҙың бер өлөшө бирелә (каскадтың иң ҙур станциялары   — Кондопожский ГЭС һәм Пальеозерский ГЭС). Был шарлауыҡтың    гидрографик селтәрен үҙгәртә һәм тәбиғи ҡеүәтен кәметә  (66 тиклем м³/с).

## Кивач әҙәби әҫәрҙәрҙә
Шарлауыҡҡа Г. Р. Державинадың  «Шарлауыҡ» шиғыры, Ф. Н. Глинканың  һәм башҡа билдәле шағирҙарҙың шиғри юлдары арналған.


## Галереяһы

Файл:Kivach 1904.jpg| Кивач шарлауығы, павильондар (1904 йыл)
Файл:Prokudin-Gorsky.Suna River.jpg| Кивач шарлауығы, 1915 йыл. Һүрәттә — автор, С.М. Прокудин-Горский
Файл:Kivach 2008.JPG
Файл:Kivach2 2008.JPG
Файл:Kivach Waterfalls at winter.jpg| Шарлауыҡ ҡышын
Файл:Осенний ручей в заповеднике "Кивач".jpg| Кивач шарлауығы көҙ көнө


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* *Березин Н. И.* Пешком к карельским водопадам. — СПб., 1903
* *Шайжин Н. С.* Поэзия северорусской природы. Олонецкие водопады: Кивач, Пор-Порог и Гирвас в описаниях туристов. — Петрозаводск, 1907
* *Григорьев С. В.* Водопады Карелии. — Петрозаводск, 1956
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 2: К — П. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. С. 54 — 464 с.: ил., карт.  (т. 2)

## Һылтанмалар

* Водопад «Кивач». Институт водных проблем Севера КарНЦ 
* Кивач на официальном сайте Карелии
* Фотографии Кивача начала XX века (полноводный, до строительства плотины в Гирвасе) 
* Как добраться до водопада. Описание и GPS координаты. 
* Интерактивная фотография водопада со множества ракурсов 
* Чудские памятники и предания о «Панах» // Памятная книжка Олонецкой губернии на 1867 год. Петрозаводск, 1867, С. 118.
Зәңгәр мәғәрә (Капри)

**Зәңгәр мәғәрә** ( — «зәңгәрһыу мәмерйә») — Капри (Италия) утрауының төньяҡ ярындағы мәғәрә.

Мәмерәйнең оҙонлоғо — 56, киңлеге — 30, көмбәҙ бейеклеге һыу кимәленән 15 метр, инеү урыны бейеклеге 1,3 метр тәшкил итә. Ҡыуышлыҡтың диңгеҙ яғынан берҙән-бер инеү урыны бар һәм уға бары тик йөҙөп йәки кәмәлә генә килеп етергә мөмкин. Инеү ауыҙы тәпәш булғанлыҡтан, дауыллы көндәрҙә мәмерйәгә инеп булмай. Уның төбө диңгеҙ менән ҡапланған һәм яҡтылыҡ һыуцға һәм тотош мәмерйәгә матур зәңгәр төҫ бирә. Мәғәрәнең матурлығы немец шағиры һәм рәссамы Август Копиш тарафынан һүрәтләнгәндән һуң ул Каприҙа туристарҙы йәлеп иткән иң популыр иҫтәлекле урындарҙың береһенә һәм утрауҙың символына әйләнә. Мәмерйә тураһында Рим халҡы ла белгән һәм быны унда табылған Рим статуялары ла раҫлай.

Зәңгәр мәмерйәне бик йыш Бишево утрауының шундай уҡ иҫтәлекле урыны булған Зәңгәр мәғәрә менән сағыштыралар.

## Галерея

Файл:Grotta azzurra2 ag1.jpg|Мәмерйәгә инеү. Бер кәмә сыға, ә икенселәре, киреһенсә, инә.
Файл:blue grotto in capri arp.jpg|Ҡыуышлыҡ эсендә 
Файл:Blue Grotto Capri Inside.jpg|Мәмерйәгә инеү — уң яҡтағы яҡтылыҡ


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* The Grotta Azzura  ,  — на сайте «Isola di Capri»
Безье

**Безье** (франц.Béziers, окс.Besièrs) — Францияның көньяғындағы  Орб йылға буйында урынлашҡан  Эро департаментындағы ҡала,  Урта диңгеҙ яры буйынан  12 км алыҫлыҡта ята.

## Тарихы

### Иртә тарихы
Безье —  беҙҙең эраға тиклем яҡынса VII быуатта нигеҙләнгән Францияның иң боронғо ҡалаларының береһе. Ҡалала бик күп тарихи ҡомартҡылар бар: антик амфитеатр, изге Назарий соборы, (VIII быуаттан телгә алына),  Изге Мадлена сиркәүе (XI быуат), Көньяҡ каналы (XVII быуат). Безье халҡы 70 мең самаһы кеше тәшкил итә.

### Альбигой тәре походтары

1209 йыл  уртаһында 10 000 тирәһе ҡораллы тәре йөрөтөүселәр  Лионда йыйыла. Июнь айында Раймунд VI Тулузский, ниндәйҙер насар хәл килеп тыуыуына шикләнеп, католик руханиҙарына катарҙарҙарға ҡаршы хәрби хәрәкәт башларға вәғәҙә бирә. Был вәғәҙәнән һуң күпмелер ваҡыт үткәс уның сиркәүҙән ҡыуылыуы алына. Шул уҡ ваҡытта  тәре йөрөтөүселәр Монпельеға яҡынлаша.  Катарҙар общинаһы йәшәгән  Альби  һәм Каркассон тирәләй   Раймунд-Рожер Транкавель ерҙәре бөлгөнлөккә төшөү ҡурҡынысы аҫтында була.  Раймунд Тулузский кеүек, Раймунд-Рожер ҙа тәре йөрөтөүселәр юлбашсылары менән һөйләшергә маташа, ләкин һөйләшеү килеп сыҡмай, һәм ул ҡаланы оборонаға әҙерләү өсөн, Каркассонға ашыға. Июль айында тәре йөрөтөүселәр ҙур булмаған ауылды яулап ала һәм Безьеға яҡын килә. Улар ҡаланан бөтә католиктарҙың сығыуын талап итә. Католиктар баш тарта, һәм Безье ҡалаһын алғандан һуң уның бөтә халҡы юҡ ителә. Хәҙерге сығанаҡтар һәләк булған халыҡтың һанын ете һәм егерме мең араһындағы диапазонда билдәләй. Һуңғы иҫәп саманан тыш арттырылған тип папа легаты Арнольд Амальрик отчетында күренә.

## Мәғарифы
Ҡалала 6 колледж (шуларҙың өсәүһе шәхси), унда уҡыусылар дөйөм урта белем ала, шулай уҡ 5 лицей, шул иҫәптән уны тамамлағандан һуң бакалавр дәрәжәһе алалар, ул  юғары уҡыу йортона инеү хоҡуғын бирә.

Хәҙерге ваҡытта Безье ҡалаһында ике юғары уҡыу йорто асылған: Поль Валери исемендәге университет (Монпелье III) һәм Технология институты.

Шулай уҡ сәнғәт консерваторияһы һәм өлкәндәрҙең профессиональ белемен күтәреү үҙәге  бар. 

## Иҫтәлекле урындары

Бик боронғо Chappaz ҡунаҡханаһы Безье  ҡалаһында тыуған билдәле француз скульпторы  Жан-Антуан Энжальбер тарафынан төҙөлгән.

## Шәхестәре

* Пьер- Поль Рике— инженер, эшҡыуар,  Лангедок йәки Көньяҡ каналының инициаторы һәм төҙөүсеһе

## Туғандаш ҡалалар

*  Хайльбронн (Германия, 1965 йыл)
*  Стокпорт (Бөйөк Британия, 1972 йыл)
*  Ставрополь (Рәсәй, 1982 йыл)
*  Чиклан-де-ла-Фронтера (Испания, 1993 йыл)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт города
* Official tourist office website for visting Béziers 
* Official Portal for visting Béziers
* The Old Cemetery of Béziers-Art Photos
Өндәрҙе әйтеү

**Өндәрҙе әйтеү**, прононс () — ул:

* һәр аныҡ телгә  хас булған телмәр өндәре артикуляцияһының үҙенсәлектәре. Өндәрҙе дөрөҫ әйтеү  — теге йәки был телдең орфоэпик нормалары;
* милләттәрҙең, ҡәбиләләрҙең, ерле халыҡтың, йәмғиәттәге төрлө ҡатламдарҙың өндәрҙе әйтеү ысулы, рәүеше, манераһы. Бер үк һүҙ төрлө кешеләр тарафынан йә төрлө социаль, территориаль, профессиональ төркөмдәр эсендә, төрлө йәштәгеләр  араһында төрлөсә әйтелергә мөмкин.

## Өндәрҙе әйтеүҙәге етешһеҙлектәр
Тәүге һүҙҙәрҙе бала  9 айлыҡтан 18 айлыҡҡа  тиклем сағында асыҡ әйтә башлай. Артабан яңы һүҙҙәрҙе үҙләштереү төрлө тиҙлек менән дауам итә, күп осраҡта  2—3 йәшенә бала ярайһы уҡ ҙур һүҙ байлығын үҙләштереп өлгөрә.  

Һуңлап йә ауыр һөйләшеү, тотлоғоу, аңлайышһыҙ дикция телмәр ағзалары төҙөлөшөндәге етешһеҙлектәргә бәйле булырға мөмкин.  

* **Тел керешенең ҡыҫҡа булыуы ** — тел кереше ҡыҫҡа булһа,  «ж», «ш», «р», «л» өндәре боҙоп әйтелә.
* **Ирен һәм тел мускулдары парезы**. Парез — ул мускулдар хәрәкәтенең көсһөҙләнеүе. Былай булғанда телмәр ағзаларының хәрәкәте көсһөҙләнә, теүәллеген, аныҡлығын юғалта. 
* **Тешләнештең дөрөҫ булмауы** ла өндәрҙе дөрөҫ әйтмәүгә килтерергә мөмкин.
* Ҡайһы берҙә **фонематик (телмәрҙе) ишетеүҙең етлекмәгәнеге **өндәрҙе дөрөҫ әйтеүгә ҡамасаулай.   

Өн әйтеү боҙоҡлоҡтары йыш ҡына  психологик шарттар эҙемтәһе була.

* Һулыш алыу аппараты һәм телмәр ағзалары хис-тойғоларға буйһона. Тулҡынланыу, борсолоу, ҡурҡыу, асыуланыу — был эмоциялар һулышты ауырлаштыра, ауыҙ ҡыуышлығын киптерә. Айырым осраҡтарҙа был бәйләнеш тиҙ генә нығына — һөҙөмтәлә тотлоғоу барлыҡҡа килә.
* Йыш ҡына бала үҫкән мөхит дикция боҙолоуының сәбәпсеһе була.  Өндәрҙе боҙоп әйткән тешһеҙ әсәһе менән йәшәгәнлектән бала телмәренең аңлап булмаҫ хәлгә етеп боҙолған осраҡтары билдәле.  Әсәһе әйткәнде ҡабатлағанлыҡтан бала  аңлайышыһыҙ телмәргә эйә була.

## Акцент, әйтелеш
Сит тел акценты күренеше айырым ҡыҙыҡһыныу уята. Ул  патология түгел, әммә үтә сағыу булһа («көслө акцент»), телдән аралашҡан саҡта ҡыйынлыҡтар тыуҙырырға мөмкин.  Көслө акцент менән һөйләгәнде хатта телде яҡшы белеүселәр ҙә аңлап етмәҫкә мөмкин, акцент менән һөйләүсе үҙе лә йүгерек телмәрҙе аңламауы бар. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Фонетика
* Орфоэпия
* Диалект
* Халыҡ-ара фонетик алфавит
* Логопедия

## Һылтанмалар
Гримальди замогы (Антиб)

**Гримальди замогы** (франц. *Château Grimaldi*) — XII быуатта Антиб территорияһында төҙөлгән ҡоролма. XX  быуат башында замокҡа реставрация кәрәк була — уны  Антиб  ҡала муниципалитеты һатып ала. Был замокта Пикассоға арналған беренсе музей  ойошторола.

## Тарихы
XII быуатта  Гримальди замогы төҙөлгәнгә тиклем был  биләмәлә, рим нығытмалары булған. Аҙаҡ, урта быуат осоронда епископ резиденцияһы урынлашҡан. 1385 йылдан алып  1608 йылға тиклем территория Гримальди ғаиләһенә ҡараған, ул замок биләмәһен хәҙер беҙ күргән күләмгә тиклем киңәйткән.

XVI быуатта   Гримальди замогы үҙгәртеп ҡорола.  Гримальди замогы роман стилендәге манараһы менән нығытылған замоктан ғибәрәт.  Бында төрлө ваҡыттарҙа казармалар, госпиталь, ҡәлғә урынлаша.

XX быуатҡа  Гримальди һарайы ярым емерек хәлдә була һәм байтаҡ реставрация талап итә. Ҡалала аукцион үткәрелә, уның барышында ҡоролманы 1925 йылда муниципалитет һатып ала. 1946 йылда властар был һарайҙы рәссам Пикассоға файҙаланырға рөхсәт итә, сөнки уға ижад итеү өсөн ҙур бина  талап ителә. Рәссам был урында  6 ай эшләй һәм рәхмәт билдәһе итеп Антиб ҡалаһына үҙенең 25 эшен ҡалдыра. Иң билдәлеләренең береһе — «Антибта төнгө балыҡ тотоу». Рәссамдың замокта эшләү осоро  ҙур ижади үҫеш менән билдәләнә. Рәссамға ул саҡта 65 йәш була, 6 ай эсендә 150-ләп әҫәрен яҙа. Гримальди замогында Пикассо үҙенең иҡ яҡты әҫәрҙәренең береһе «Тормош шатлығы» картинаһын яҙа.
Әҙер эштәренән тыш, төрлө эскиздары һәм һүрәттәре  ҡала. Был урында Пикассо музейын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә (франц. *Musee Picasso*).  Әммә Гримальди замогында Пикассоның ғына түгел, шулай уҡ Пикаби, Модильяни, Леже эштәрен дә күрергә мөмкин. Һарайҙың террасаһында  Миро, Арман, Пажес скульптуралары урынлашҡан.

Музейҙың эш графигы июнь-сентябрь айҙарында: 10:00 сәғәттән алып  18:00 сәғәткә тиклем көн һайын,  шаршамбы һәм йома көндәрендә сәғәт 20:00 тиклем. Октябрь айынан май айына тиклем көн һайын сәғәт 10:00 алып 12:00 тиклем һәм 14:00 алып 18:00 тиклем. 1 ғинуар, 1 май, 1 ноябрь һәм  25  декабрь музей эшләмәй.

18 йәшкә тиклемге килеүселәргә инеү бушлай. Өлкәндәр өсөн Пикассо музейына инеү хаҡы 4,6 евро.
Antibes (5647623592).jpg|
Antibes - Château et musée Picasso -1.jpg|
Antibes - Château et musée Picasso -3.jpg|
Antibes - Promenade Amiral de Grasse - View North & Up on Chateau Grimaldi.jpg|
Antibes castle, France - panoramio.jpg|
Antibes, Château Grimaldi - panoramio.jpg|
Chateau-Antibes2.jpg|
Museo Picasso (Antibes).jpg|
Musée Picasso - panoramio.jpg|
Musée Picasso 2.jpg|
Musée Picasso Antibes.jpg|
The Picasso Museum in Antibes, France.jpg|


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Где любили отдыхать знаменитые художники
Оем

**Оем** () — Габон ҡалаһы, Волё-Нтем провинцияһының һәм Волё департаментының административ үҙәге. Оем ҡалаһы провинцияның төньяғында, Нтем йылғаһы буйында, урынлашҡан.

## Географияһы
Ҡала 910 м самаһы бейеклектә торған платола урынлашҡан. Ҡала үҙенең яҡын-тирәһендәге ауыл хужалығы территорияларының административ һәм транспорт үҙәге. Оем ҡалаһы Габондың баш ҡалаһы Либревилдән 411 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Климат




## Тарих
Оем ҡала ситендә үҫкән ҙур ағас хөрмәтенә аталған. 1990-сы йылдарҙа Тыныслыҡ корпусының бер нисә ҡатын-ҡыҙын көсләйҙәр һәм үлтерәләр, был ваҡиға төбәктең именлек төбәге булыуына шикләндергән сәбәп була.

2004 йылдың март айында ҡаланы ҡоторған эттәр баҫып ала, улар өс кешене үлтерә. Ҡала хакимиәтте 50 берәҙәк эттәрҙе атырға мәжбүр була.

2004 йылдың октябрендә Оем һыу һәм электр етешмәүҙән зыян күрә. Оемда шул уҡ йылдың декабрендә ҡорһаҡ тифы эпидемияһы була, ул бөтә Төньяҡ Габонға тарала. Оемда ауырыуҙың 50 осрағы теркәлә.

## Иҡтисад
Оемда үҫтерелгән төп ауыл хужалығы культуралары булып какао һәм кофе тора. Автомобиль транспорты менән улар Камерундың Криби, Дуала ҡалаларына килтерелә, аҙаҡ бынан башҡа илдәргә экспортҡа бара. Бында шулай уҡ картуф һәм каучук етештерелә.

## Хеҙмәттәр
Ҡалала дауахана, ике сиркәү, ауыл хужалығы мәктәбе, дәүләт урта мәктәбе һәм таможня эшләй.

## Демография

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Клермон-Ферран, Франция

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* MSN Мар
Закинтос

**Закинтос** (бор.грек.  Ζάκυνθος, ) — Закинфа утрауының көнсығыш яғында, Грецияла урынлашҡан бәләкәй ҡала. Ион утрауҙары переферияһында Закинтос общинаһының(дима) һәм Закинтос перефирия берәҙегенең административ үҙәге. 2011 йылда халыҡ иҫәбе буйынса ҡала халҡы һаны - 9772 кеше. Рәсми атамаһынан тыш, шулай уҡ Хоры тип атайҙар — Греция өсөн  ғәҙәти хәл, әгәр ҡала исеме һәм ул урынлашҡан утрау бер уҡ исем йөрөтһә. 

## Тарих
Закинтос — ахеецтарҙың боронғо ауылдары. Системалы рәүештә элекке ауылдарҙы табыу өсөн ҡаҙыүҙар әлеге көндә лә башланмаған.

1185 йылда Закинтосты нормандары баҫып ала, ҡала ҡиәфәтендә һәм архетиктураһында  көнсығыш йоғонтоһо ныҡ һиҙелә. Венеция республикаһының (XIV—XVII быуат) оҙайлы хакимлығы ҡаланың дөйөм күренешенә  йоғонто һала. Венециялағы Изге Марк майҙаны өлгөһө буйынса, ҡалала Иҙге Марк католик серкәүе урынлашҡан  Айиу - Марку майҙаны барлыҡҡа килә. Шулай уҡ хәҙерге Грецияның беренсе музыкаль мәктәбенә Закинтоста нигеҙ һалына, ә  XVIII һәм XIX быуаттарҙа Венеция һәм Англия хакимлыҡтары һәлһеҙләнгәс, әҙәбиәте сәскә ата. Был мәҙәниәт вәкиле күренекле шағир — Дионисиос Соломос. 1864 йылда британ хакимлығы тамамлана, ҡала Ион республикаһының өлөшө һымаҡ рәсми хәлдә Греция составына инә. Ҡала, Икенсе донъя һуғышынан һуң,1943 йылдың сентәбренән алып 1944 йылдың октябренә тиклем немец оккупацияһы ваҡытындағы меры Лукас Каррера һәм грек - православ архиерейының эшмәкәрлеге өсөн үҙенә рәхмттәр ала. Был ваҡытта яҡынса 300 еврей һаҡлап алып ҡалынған.

Ҡала күп тапҡыр көслө ер тетрәүҙәрҙән зыян күргән, әммә һәр ваҡыт яңынан төҙөлгән. Һуңғы көслө ер тетрәүе 1953 йылдың 12 августында була, ҡала тулыһынса тиерлек емерелә. Яңы төҙөлөш иҫке төҙөү пландарына нигеҙләнгән, ҡала үҙенең элекке йөҙөн һаҡлап ҡала алһын өсөн. Бөгөнгө Закинтос — яңы һәм реконструкция үткән өйҙәрҙең ҡатышмаһы.

Айиу - Марку майҙанында 1957 йылда кире төҙөлгән һәм 1966 асылған Соломса Музейы һәм Закинтостың башҡа күренекле эшмәкәрҙәре муҙейы урынлашҡан. Дионисиу - Солому майҙанында 1959 йылда төҙөлгән Закинтос Музейы урынлашҡан.
2013 йылда изге Дионисия храмының диуары эргәһендә билдәле Рәсәй флотоводецы Федор Ушаковтың бронзалы бюстын куйғандар. 

## Закинтос берләшмәһе
Закинтос общинаһы берләшмәһенә Строфадес төркөмөнөң Стамфанионе утрауындағы  Строфадес монастыре инә общиналары берлегенә инә. 2011 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса халыҡ һаны 9773 кеше.  Майҙанды 5,717квадрат километры.

## Халыҡ

* Каррер, Павлос (1829-1896) — беренсе грек опера композиторы, авторҙың 12 операһы.
* Соломос, Дионисиос (1798-1857) — шағир, «гимн свободе» авторы, Греция милли гимны.
* Фосколо, Уганда (1778-1827) — филологы һәм шағиры.
* Цокос, Дионисиос (1814-1862) — рәссам, хәҙерге Греция пионерҙарҙың һынлы сәнғәтенең береһе.

## Туғанлашҡан ҡалалар

## Иҫкәрмә
Тэер виллаһы

**Тэер виллаһы** (нем.Thaersche Villa) — Түбәнге Саксониялағы Целле ҡалаһында ҡалаһында  ике ҡатлы фахверк йорто, 1793 йылда ғалим Альбрехт Тэер заказы буйынса төҙөлгән. Өсөнсө рейх осоро ваҡытында бинала СС уҡыу үҙәге  урынлашҡан;  архитектураның ҡала ҡомартҡыһы булып тора.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
1786 йылда ауыл хужалығы проблемалары менән шөғөлләнеүсе  ғалим Альбрехт Даниель Тэер, Целлела Даммашвизен зонаһы менән Ам-Тиргартен урамы араһындағы хәҙерге парк биләмәһен һатып ала. Алты йылдан һуң ул үҙе һәм ғаиләһе өсөн резиденция кеүек ике ҡатлы фахверк бинаһын төҙөй. 11 йыл үткәс, Тэер ҡаланан китә, уның йорто һатыла: бина туристар өсөн ҡунаҡхана һәм ресторан кеүек  файҙаланыла башлай. XIX быуатта вилланың яңыртылған штукатурланған көнбайыш фасады төҙөлә. Германияла власҡа национал-демократтар килгәндән һуң, 1934 йылда, бина  ҡала милкенә күсә һәм шул уҡ йылда СС уҡыу үҙәге сифатында файҙаланыла башлай.  Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, Целле ҡалаһында торлаҡ  йорттар етешмәү сәбәпле, бина күп фатирлы йорт итеп үҙәгртелә.

2007 йылдағы архитекторҙар виллаға кисекмәҫтән капиталь ремонт кәрәклеген аңлай: ул ваҡытта бөжәктәр (ағас  ҡоротҡостары) ағас ҡаралтыға күп урында һиҙелерлек  зыян килтереп өлгөрә. Йорт ҡыйығы  һәм фасады  шулай уҡ  ҡурҡыныс хәлдә була — уларға тулыһынса емерелеү янай. Яҡынса 1,7 миллион евро булған ҡатмарлы төҙөлөш проектын тормошҡа ашырыу барышында  бина  үҙгәртеп ҡорола һәм яңынан тергеҙелә: атап әйткәндә, уның ҡыйығы һүтеп алына, герметизациялана һәм урынына кире ҡуйыла, XVIII быуат аҙағында төҙөлгән  фасадына тарихи ҡиәфәте ҡайтарыла. Иҫке  вилла үҙе  2010 йылда Өсөнсө  рейх осорондағы ҡала тарихын тикшереүсе  урындағы фондҡа тапшырыла: уның документтар коллекцияһы һәм махсуслаштырылған китапханаһы  киң публика өсөн асыҡ була.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Habbo Knoch: Bericht des Geschäftsführers // Jahresbericht 2010, Stiftung niedersächsische Gedenkstätten.

## Һылтанмалар

* Reinhard Rohde. SS-Schulungsstätte. Celle im Nationalsozialismus. Ein historischer Stadtrundgang (неопр.). celle-im-nationalsozialismus.de.  Verein zur Förderung politischer Literatur e.V.. Проверено 6 февраля 2019.
* Albrecht Thaer Haus (нем.). aknds.de.  Architektenkammer Niedersachsen (8. Oktober 2012). Проверено 6 февраля 2019.