open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Атанғолова Әлифә Ҡотой ҡыҙы

**Атанғолова Әлифә Ҡотой ҡыҙы** — «Хеҙмәт батырлығы өсөн», «Германияны еңгән өсөн», «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» ордендары менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Әлифә Ҡотой ҡыҙы Атанғолова 1920 йылдың 20 июнендә Йылайыр районы Һабыр ауылында тыуған. 1929—1936 йылдарҙа Һабыр ете йыллыҡ мәктәбендә башланғыс белем ала.

Темәс педагогия училищеһында 1936—1939 йылдарҙа уҡый. 1949—1955 йылдарҙа Өфө уҡытыусылар әҙерләү институтында уҡып, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы тигән диплом ала.

1939 йылдың 1 сентябренән 1940 йылдың 1 июненә тиклем Ҡаҙырша ауылында уҡыта. 1940 йылдың 1 сентябренән 1943 йылдың 1 сентябренә тиклем Һабыр ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыта, уҡытыу-тәрбиә мөдире лә һәм директор ҙа булып эшләй. 1943—1944 йылдарҙа Матрай РОНО-һында кабинет мөдире вазифаһында эшләй. 1944—1946 йылдарҙа яңынан Һабыр ете йыллыҡ мәктәбе директоры итеп ҡуйыла. 1946 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Сиҙәм ерҙәрен үҙләштергән өсөн» миҙалы.

## Һылтанмалар
Түләшев Ғөмәр Ғатаулла улы

**Түләшев Ғөмәр Ғатаулла улы** — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы

## Биографияһы
Ғөмәр Ғатаулла улы Түләшев 1921 йылда Башҡорт АССР-ы Матрай районыны Һабыр ауылында тыуған. 

Һабыр мәктәбендә уҡый, һуңынан ошо мәктәптә уҡыта.

1941 йылдың 1 авгусында Бөйөк Ватан һуғышына алына. 1945 йылдың 13 декабрендә демобилизациялана.  

## Иҫкәрмәләр
Бағышаев Ғәни Исҡужа улы

**Бағышаев Ғәни Исҡужа улы** — РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, хеҙмәт ветераны 

## Иҫкәрмәләр
Бағышаева Суфия Ниғәмәт ҡыҙы

**Бағышаева Суфия Ниғәмәт ҡыҙы** — БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы

## Һылтанмалар
Солтанғужина Гөлнур Яныбай ҡыҙы

**Солтанғужина Гөлнур Яныбай ҡыҙы** — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы

## Иҫкәрмәләр
Атанғолов Шәйәхмәт Ғәлиәхмәт улы

**Атанғолов Шәйәхмәт Ғәлиәхмәт улы** — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Ҡыҙыл Йондоҙ , I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары менән бүләкләнеүсе

## Һылтанмалар
Козлов Александр Фёдорович

**Козлов Александр Фёдорович** (24 апрель 1922 йыл — 26 ноябрь 2004 йыл) — архитектор, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947 йылдан «Башкиргражданпроект» институтының архитекторҙар төркөмө етәксеһе, баш архитекторы, 1965—1984 йылдарҙа — институт директоры. 1955 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы, 1955—2000 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй Архитекторҙар союздары Башҡортостан бүлексәһенең идара ағзаһы һәм идара рәйесе урынбаҫары. Өфөнөң ун саҡырылыш ҡала Советы депутаты, СССР Архитекторҙар союзының бер нисә съезы делегаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1969). 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974), Ҡыҙыл Йондоҙ (1968) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Александр Федорович Козлов 1922 йылдың 24 апрелендә хәҙерге Приморье крайының Партизан ҡала округына ҡараған Бровничи ауылында тыуа. 1940 йылда Новосибирскиҙа — урта мәктәпте, бер йылдан Барабинскиҙағы граждан авиация флоты мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, автоматсы итеп 25-се айырым саңғысылар истребитель батальоны составында Төньяҡ-Көнсығыш фронтҡа оҙатыла. Һуңынан 11-се армияның 171-се уҡсылар полкы составында алыштарҙа ҡатнаша. 1942 йылдың 24 апрелендә ҡаты яралана һәм 2-се төркөм инвалиды тип, сентябрҙә демобилизациялана.
1947 йылда Новосибирск инженер-төҙөлөш институтының архитектура факультетын отличноға тамамлай һәм йүнәлтмә буйынса «Башнефть» берекмәһенең «Башнефтепроект» институтына ебәрелә. Ойошмала архитектура төркөмө етәксеһе, баш архитектор булып эшләй. 
1955 йылда СССР һәм Рәсәй Архитекторҙар берлегенә инә. 1965 йылдың июленән бер йыл элек ойошторолған «Башкиргражданпроект» проект институтын етәкләй һәм 1984 йылға тиклем ошо вазифаны башҡара.
Александр Федорович Ишембай, Нефтекама, Дүртөйлө ҡалаларының, Йылайырҙың, Малаяҙҙың, Мораҡтың, Серафимовка, Приют эшселәр ҡасабаларының генераль планы авторы. Александр Федорович 2004 йылдың 26 ноябрендә 83-сө йәшендә вафат була, Өфөлә ерләнгән.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
А. Ф. Козлов йәмәғәт эшендә лә әүҙем ҡатнаша. 10 саҡырылыш рәттән Өфө ҡала советы депутаты, Өфө ҡала советы башҡарма комитеты һәм КПСС-тың Өфө ҡала комитеты ағзаһы була. 
1955—2000 йылдарҙа — СССР (Рәсәй) Архитекторҙар союзының Башҡортостан бүлексәһе идараһы рәйесе. 
СССР Архитекторҙар берлеге съездары делегаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1969).
1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены(1985).
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены(1974).
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1968).
«Почёт Билдәһе» (1966) ордены.
Башҡорт АССР-ының Юғары Советы Президиумы Почет грамотаһы.
СССР һәм РСФСП Архитекторҙар берлегенең Маҡтау ҡағыҙҙары.
Күп һанлы миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Он был одним из создателей башкирской архитектуры (К 90-летию со дня рождения Александра Козлова)
Швецов Валерий Антонович

**Валерий Антонович Швецов** (3 декабрь 1946, Яранск, Киров өлкәһе ― 31 ғинуар 2007, Екатеринбург) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы, еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.

## Биографияһы
Мәктәптә үк саңғы спорты, еңел атлетика һәм велоспорт менән шөғөлләнә башлай. 10 класта велосипед һәм саңғы ярыштары буйынса 1-се спорт разрядын үтәй . Шулай уҡ кросс буйынса Киров өлкәһе чемпионатында еңеүсе була. Мәктәпте тамамлағандан һуң Свердловскиға күсә, унда заводта фрезерсы булып эшкә урынлаша. 1965 йылдан алып 1967 йыл буйынса тренер Ермаков Георгий Григорьевичта еңел атлетика менән шөғөлләнә. 1966 йылда Свердловск дәүләт педагогия институтына уҡырға инә, бында тренер М. А. Махов етәкселегендә шөғөлләнә башлай. Шул йылда уҡ үҫмер спортсылар араһында 800 метрға йүгереүҙә Свердловск өлкәһе еңеүсеһе була.

Институтты тамамлағандан һуң Совет Армияһы сафына хеҙмәткә саҡырыла. Свердловскиҙа хеҙмәт итә. Кросс буйынса Урал хәрби округы ярыштары призеры була.

Армия хеҙмәтенән һуң «Калининсы» спорт клубында балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенә еңел атлетика буйынса тренер булып эшкә урынлаша. 1975 йылда Урал педагогия институтының физик тәрбиә кафедраһына эшкә күсә. 1975 йылдан алып 1985 йыл буйынса үҙенең студенттары менән тренер эше менән шөғөлләнә. Һигеҙ йыл дауамында институттың йыйылма командаһының өлкән тренеры була. Был йылдарҙа бик күп билдәле спортсылар уның етәкселеге аҫтында спорт әҙерлеге үтәләр: СССР призёры, РСФСР чемпионы В. Куцаев; «Буревестник» ирекле спорт йәмғиәте Үҙәк Советының күп тапҡыр призерҙары һәм чемпиондары С. Липский, В. Жолудев, Г. Иванов, А. Попов, күптөр буйынса СССР беренселеге призеры Н. Маричев һәм башҡалар.

1980 йылдан алып еңел атлетика буйынса Свердловск — Екатеринбург федерацияһы рәйесе вазифаһын биләй.

1985—1991 йылдарҙа «Уралмаш» спорт клубының **балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы махсус спорт мәктәбенең** өлкән тренеры була. Был осорҙа йәш спортсылар араһында ҡаршылыҡтар менән 400 метрға йүгереүҙә буласаҡ СССР беренселеге еңеүсеһе А. Симакинды әҙерләй.

1992 йылдан яңынан Урал дәүләт педагогия институтында эшләй башлай, бында спорт дисциплиналары кафедраһы доценты була. Үрге Пышма ҡалаһының «Уралэлектромедь» спорт клубының баш тренеры була. Свердловск өлкәһе тренерҙар советы рәйесе була. Был йылдар эсендә уның тарафынан әҙерләнгән: Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, 2001 йылдағы һаңғырауҙар араһында Олимпия уйындары призеры һәм чемпионы, Европа чемпионы һәм призеры, һаңғырауҙар араһында Рәсәй рекордсмены П. Уханов; Рәсәй чемпионаттарының күп тапҡыр призеры һәм чемпионы М. Конойко; күп тапҡыр Рәсәй чемпионы, Европа, Донъя чемпионаттарында һәм 2000 йылда Сиднейҙағы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы В. Ширяев.

2001 йылда «Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры» маҡтаулы исеменә лайыҡ була. Шулай уҡ «Физик культура һәм спорт алдынғыһы» түш билдәһе менән бүләкләнә, республика категорияһындағы судья статусына эйә.

2007 йылдың 31 ғинуарында Екатеринбургта вафат була. Төньяҡ зыяратта ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы

**Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы** (июль, 1898, Бәләбәй районы, Туҙлыҡыуыш ауылы — 10.07.1938) — дәүләт эшмәкәре, Ишембай нефтен үҙләштереү башында тороусы, БАССР-ҙың игенселек халыҡ комиссары (1937), сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы

Ғимат Йыһангир улы Йәһүҙин 1898 йылдың июлендә Бәләбәй өйәҙе Туҙлыҡыуыш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Хеҙмәт юлын иртә, 12 йәшендә, мейес яғыусы булып башлай. 1916 йылда Соҡаҙытамаҡ улус идаралығының йомошсоһо, артабан — күсереп яҙыусы вазифаһын башҡара.

## Хеҙмәт юлы һәм ҡаҙаныштары
1918 йылдың сентябрендә Бәләбәй ҡалаһы өйәҙ ревкомы башҡорт-татар комиссариаты хеҙмәткәре итеп тәғәйенләнә.

1919-1920 йылдарҙа Петроград ҡалаһын аҡтар һөжүменән азат итеүҙә ҡатнаша.

1920 йылдың мартында Соҡаҙытамаҡ ауылының улус башҡарма комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә.

1922 йылдың декабренән 1925 йылдың ноябренә тиклем Бәләбәй кантонының ер идаралығы мөдире.

1927 йылдың февралендә Бәләбәй кантон башҡарма комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә.

1929 йылдың июленән 1934 йылдың майына тиклем БАССР-ҙың Халыҡ хужалығы советы рәйесе.

1932 йылда Ишембайҙа Башҡортостан нефтен үҙләштереү башланғысында тора.

1934 йылдың июненән ноябренә тиклем Мәскәү ҡалаһында Бөтә Союз башҡарма комитеты (ВЦИК) эргәһендә Башҡортостан Хөкүмәтенең даими вәкиле була.

1934 йылдың ноябренән 1937 йылдың июненә тиклем БАССР-ҙың урындағы сәнәғәте халыҡ комиссары вазифаһында хеҙмәт итә.

## Сәйәси золом ҡорбаны
ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты бюроһының 1937 йылдың 29 июле ҡарары (10-сы һанлы протокол) менән, Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы
Эске эштәр халыҡ коимссариаты органдары тарафынан «халыҡ дошманы» исеме тағылып, ҡулға алына һәм ВКП (б) сафтарынан сығарыла.

1938 йылдың 10 июлендә СССР Юғары судының хәрби коллегияһы Енәйәти кодексының 58-2, 58-7, 58-8, 58-11 статьялары нигеҙендә мөлкәтен тартып алыуға һәм юғары язаға — атып үлтереүгә дусар ителә.

1957 йылдың 26 июлендә СССР Юғары суды хәрби коллегияһы 1938 йылдың 10 июль хөкөм ҡарарын юҡҡа сығара һәм 1957 йылдың 26 декабрендә, енәйәт составы булмау сәбәпле, Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы аҡлана, уның яҡшы исеме тергеҙелә.

## Хәтер
Тыуған төбәгендә Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы һәйкәле ҡуйылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Соҡаҙытамаҡ
* Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)

## Әҙәбиәт
* Курганов Денис, Федин П. А. Возвращение расстрелянного наркома, 2007. ISBN 5-88719-074-4

## Һылтанмалар
* Памятник народному комиссару Гимаду Зигангировичу Ягудину
* [Ягудин Гимад Зиянгирович](https://ru.openlist.wiki/%D0%AF%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%B4_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1898))
* Фото и биография Ягудина Гимада Зигангировича

## Иҫкәрмәләр
Шиленко Борис Петрович

**Шиленко Борис Петрович** (8 октябрь 1912 йыл—2 ноябрь 1983 йыл) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1964). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, РСФСР-ҙың атҡаҙанған агрономы, СССР-ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы (1949). Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Борис Петрович Шиленко 1912 йылдың 8 октябрендә Ырымбур ҡалаһында тыуа. 1934 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң БАССР Игенселек Халыҡ комиссариатының Тупраҡ-ботаника бюроһында эшләй. 1935 йылдан алып Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеү институтының Дыуан терәк пункты мөдире; 1939—41 йылдарҙа Бөрө тәжрибә баҫыуының ғилми хеҙмәткәре

1941 йылдың 7 июнендә Өфө ҡалаһының Жданов район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла һәм ғәмәлдәге армияға фронтҡа ебәрелә. 1945 йылға тиклем илде һаҡлауҙа ҡатнашып, һуғышты майор званиеһында тамамлай. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн Шиленко Б.П. ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, ике тапҡыр 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «Хәрби батырлыҡ өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә Совет-япон һуғышында ла ҡатнашып, «Японияны еңгән өсөн» миҙалына лайыҡ була. 

Һуғыштан һуң 1946 йылда Башҡортостан баҫыусылыҡ ғилми-тикшеренеү тәжрибә станцияһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире; 1956—76 йылдарҙа агрохимия лабораторияһы мөдире, 1977—82 йылдарҙа ауыл хужалығының Башҡорт ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре вазифаларын башҡара.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге тупраҡтың агрохимияһы, агрохимик үҙенсәлектәре проблемаларына арналған. 
Шиленко етәкселегендә тупраҡтан туҡлыҡлы матдәләрҙе сығарыу нормативтары һәм Башҡортостанда ауыл хужалығы культуралары менән ашламаларҙың туҡланыу элементтарын ҡулланыу коэфициенттары эшләнгән. 100 фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған агрономы
* СССР-ҙың социалистик ауыл хужалығы отличнигы
* Ике тапҡыр 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (икеһе лә — 1945) ордены 
* Ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ (1943, 1944) ордендары  
* «Хәрби батырлыҡ өсөн» миҙалы 
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы 
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Забелин Сергей Николаевич

**Сергей Николаевич Забелин** (16 октябрь 1954 йыл) — Рәсәй машиналар эшләүсеһе, менеджер.

Витязь машиналар эшләү компанияһының техник директоры, элек Ишембай транспорт машиналары эшләү заводын, Ишембай нефть кәсепселек ҡорамалдары заводын етәкләгән. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе, РСФСР-ҙың фән һәм техника өлкәһендә Хөкүмәт премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Сергей Николаевич Забелин 1954 йылдың 16 октябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
1977 йылда Өфө авиация институтын инженер-механик һөнәре буйынса тамамлай.

1977—1980 йылдарҙа — Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһында Машиналар эшләү конструкторлыҡ бюроһы инженеры.

Аҙаҡ Ишембай ҡалаһына әйләнеп ҡайта, унда эшләй: 1980—1998 йылдарҙа — Ишембай транспорт машиналары эшләү заводында инженер-технолог, баш технолог бүлегенең металлургия бюроһы начальнигы вазифаһын башҡарыусы, баш металлург урынбаҫары, баш металлург вазифаһын башҡарыусы, баш металлург, баш технолог, баш инженер; «Ишимбайтрансмаш» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры; 1998—2000 йылдарҙа — «Техно-Центр» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең дөйөм мәсьәләләр буйынса директор урынбаҫары; 2000 йылдан алып — башҡарма директоры, Ишембай кәсепселек ҡорамалдары заводының тышҡы идарасыһы урынбаҫары, «Нефтемаш» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.

2003—2006 йылдарҙа «Баштерратехника» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры була.

2006—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы буйынса Күсемһеҙ милек федераль кадастр идаралығының территориаль бүлеге мөдире була.

2007 йылдан — «Урал-япмаларҙың технологик системалары» ЯСЙ-һының генераль директоры, баш инженер, «Кровлестом» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры.

Әлеге ваҡытта «Витязь» (Ишембай ҡалаһы) машиналар эшләү компанияһының техник директоры.

СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1994).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сергей Николаевич Забелин
Кузнецов Леонид Иванович

**Кузнецов Леонид Иванович** (5 апрель 1947 йыл) — именлек органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Красноярск крайы буйынса идаралығы начальнигы, генерал-лейтенант (1999); 2001—2006 йылдарҙа Рәсәй Президентының Урал федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре. Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Леонид Иванович Кузнецов 1947 йылдың 5 апрелендә Башҡорт АССР-ының Балаҡатай районы Яңы Балаҡатай ауылына тыуа. 1966 йылда Мейәс геология-разведка техникумын тамамлағас, юғары белемде Свердловск тау институтында ала (1973).
1966 йылда Яҡутск геология идаралығының Аимск геология-разведка партияһында техник-геолог булып эшләй. 1966—1968 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итә. 1969 йылдан Балаҡатай кәсепселек-геофизик экспедицияһы газокартонаж партияһының техник операторы булып эшләй.
1973—1974 йылдарҙа — Свердловск тау институтының кесе ғилми хеҙмәткәре.

1974 йылдың февраленән — дәүләт именлеге органдарында хәрби хеҙмәттә, төрлө вазифалар биләй. СССР Дәүләт именлеге комитетының һәм Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Свердловск өлкәһе буйынса идаралығында эшләй. 1998 йылдан ФСБ-ның Красноярск крайы буйынса идаралығы начальнигы, 1999 йылдан генерал-лейтенант. 

Хәрби хеҙмәт осоронда СССР Дәүләт именлеге комитетының Минск ҡалаһындағы Юғары курсын, Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте Академияһының квалификация күтәреү факультетын тамамлай. «Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була, Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары, СССР һәм Рәсәй миҙалдары менән бүләкләнә.

2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Президентының Урал федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары булып эшләй.

2006 йылдан «Связь-Банк»тың Урал төбәк үҙәге етәксеһе.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ике ҡыҙы бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» ордены
* 3-сө дәрәжә «Контрразведакалағы хеҙмәте өсөн» билдәһе
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Информационно-аналитическое издание «Чекист.ru». Генерал-лейтенант Кузнецов Леонид Иванович 
* Кузнецов Леонид Иванович. Сетевое издание «Информационно аналитический портал «VIPERSON»

## Һылтанмалар
*  Уральский федеральный округ. Свободная энциклопедия Урала.
Ҡоҙашев Зәйнулла Фәтхулла улы

**Ҡоҙашев Зәйнулла Фәтхулла улы** — «Почет Билдәһе» ордены менән бүләкләнеүсе

## Һылтанмалар
Атанғолов Хәбир Ғәлиәхмәт улы

**Атанғолов Хәбир Ғәлиәхмәт улы** — БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы, «Почет билдәһе», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» ордендары менән бүләкләнеүсе

## Һылтанмалар
Ғиззәтуллин Мәжит Нурислам улы

**Ғиззәтуллин Мәжит Нурислам улы** (20 октябрь 1937 йыл) — энергетик, Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1997).

## Һылтанмалар
Солтанов Юнир Йонос улы

**Солтанов Юнир Йонос улы** (6 октябрь 1954 йыл), дәүләт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1998—2005 йылдарҙа Мәсетле районындағы «Ҡарағай» шифаханаһының баш табибы һәм директоры, 2005—2011 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Атанғолова Фәғилә Ғәлиәхмәт ҡыҙы

**Атанғолова Фәғилә Ғәлиәхмәт ҡыҙы** — «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн», миҙалы, «Хеҙмәт батырлығы өсөн», «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнеүсе. РСФСР — ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы

## Биографияһы
Фәғилә Ғәлиәхмәт ҡыҙы Атанғолова Һабыр мәктәбен тамамлай, һуңынан уҡытыусы була.

## Һылтанмалар
* Конкурсная работа "Молодой журналист"
* Мәктәп тарихы История школы
Шәмсетдин (Йылайыр районы)

**Шәмсетдин** — Йылайыр районы Һабыр ауылы янындағы бөткән ауыл

## Һылтанмалар
Әбдиев Ринат Ғәзизйән улы

**Әбдиев Ринат Ғәзизйән улы** (28 август 1956 йыл) — ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (1997). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987).

## Биографияһы
Ринат Ғәзизйән улы Әбдиев 1956 йылдың 28 авгусында БАССР‑ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Боҙаяҙ ауылында тыуған. 1982 йылда Өфө дәүләт нефть институтын тамамлай. 1982 йылдан Өфө нефть институтында эшләй, технологик машиналар һәм ҡорамалдар кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Ер һәм тәбиғәт ресурстары тураһындағы фәндәр кафедраһы рәйесе. 2006 йылдан алып Ырымбур университетының Өфө филиалы директоры урынбаҫары. 2011 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетының технологик машиналар һәм ҡорамалдар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2017 йылдан алып уҡытыу‑ғилми үҙәге директоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — нефть химияһы аппараты инженерияһы проблемалары. Хеҙмәттәре ҡаты есемде деформациялау механикаһына, нефть химияһы производствоһы ҡорамалдарының төп өлөштәрен етештереүҙең яңы технологик процестарын эшләүгә һәм булғандарын камиллаштырыуға арналған. Уның тарафынан эшләнгән штамплауҙың термик циклдарын көйләү ысулы менән һауыт төптәрен әҙерләүҙең технологик процесы Рәсәй Федерацияһында беренсе тапҡыр АSME халыҡ-ара стандарт талаптарына яуап биргән тимер юл цистерналарын етештереүҙе ойоштороу мөмкинлеген бирә. Уйлап табыуға ете авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты бар. 112 баҫма, шул иҫәптән өс монография авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
— Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987).

## Хеҙмәттәре
* Обеспечение работоспособности содовых печей повышением точности и технологичности при сборке на стадии эксплуатации. Өфө, 1998 (авторҙаш);
* Повышение качества аппаратуры обеспечением взаимозаменяемости при изготовлении. Өфө, 2011 (авторҙаш).
 
## Иҫкәрмәләр

 
## Һылтанмалар
* Свободная энциклопедия Урала
*
Голов Вячеслав Николаевич

**Голов Вячеслав Николаевич** (29 апрель 1962 йыл) — журналист, «Вечерняя Уфа» гәзитенең баш мөхәррире (2005). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2020), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Вячеслав Николаевич Голов 1962 йылдың 29 апрелендә Өфөлә баянсы-композитор Наил Ғәлиев менән йырсы Мәғфирә Ғәлиева ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының рус филологияһы факультетында белем ала.
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының төп муниципаль баҫмаһы булған «Вечерняя Уфа» гәзитендә башлап, журналист иерархияһының барлыҡ баҫҡыстарын да үтә: репортер, хәбәрсе, күҙәтеүсе, бүлек мөдире, өҫтәмә баҫманың баш мөхәррире була. 2005 йылдан «Өфө» нәшриәт йорто" муниципаль бюджет учреждениеһы «Вечерняя Уфа» гәзитенең баш мөхәррире.
Вячеслав Николаевич үҙе лә иәҡәләләр яҙыусы баш мөхәррир, ул теләһә ниндәй темаға: мәҙәниәт, спорт, сәйәсәт иркен яҙа. Уға хәрби тематика ла сит түгел: 1990 йылдарҙа Тажикстанға хәрби алыштар барған ерҙәрҙә командировкала булып, репортаж әҙерләй.
Ҡатнаш ғаиләлә үҫһә лә, әсә теле уға һәр саҡ туған тел булып ҡала. Вячеслав Голов башҡортса иркен һөйләшә, яҙа.
— ти ул.
Вячеслав Николаевич республикала беренселәрҙән булып «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы» исеменә лайыҡ була

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән ике ул тәрбиәләйҙәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2020)
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Вячеслав Голов: «Я себя ощущаю башкиром» 
* Голов Вячеслав Николаевич
*  Ҡунағыбыҙ иң рухлы башҡорттарҙың береһе (6.00 минуттан) 
* В «Вечерней Уфе» — новый главный редактор 
* Радия Хабирова порадовали итоги прошедшего года
* Редактору "Вечерней Уфы" Вячеславу Голову 50 лет
Сошников Дмитрий Яковлевич

**Сошников Дмитрий Яковлевич** (8 ноябрь 1915 йыл — 25 октябрь 1985 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты. (1971). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы,  Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Дмитрий Яковлевич Сошников 1915 йылдың 8 ноябрендә Өфө губернаһы шул уҡ өйәҙҙең Охлебинин ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Иглин районы) тыуа. 
1933—1937 йылдарҙа Архангел районы Советы башҡарма комитеты инспекторы, инструкторы, секретары, 1938—1939 йылдарҙа — Көйөргәҙе районы буйынса Ауыл хужалығы һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау союзы инспекторы, вәкиле, Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районы комсомол комитетының бүлек мөдире, 1946 йылдан БАССР МС инспекторы, 1949 йылдан БАССР Дәүләт контроле министрлығының спирт сәнәғәте буйынса инспекторы булып эшләй.
1955 йылда Мәскәүҙә Аҙыҡ-түлек сәнәғәте юғары мәктәбен тамамлай. 
1951—53 йылдарҙа  КПСС‑тың ҡала комитетында, 1955 йылдан алып һәм 1962—78 йылдарҙа Өфө витамин заводы директоры, 1960 йылда башлап Башҡортостан совнархозының аҙыҡ‑түлек сәнәғәте идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара.

1985 йылдың 25 ноябрендә Өфөлә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Сошников етәкселегендә гөлйемеште комплекслы эшкәртеү үҙләштерелгән; илдә тәүге тапҡыр В15 һәм U витаминдарын етештереү ойошторолған. Уның ҡатнашлығында кальций пангаматын, А, Е, Р витаминдары концентратын алыу ысулдары эшләнгән. 20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы. 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1966) 
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944), 
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971) 
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* миҙалдар
## Төп хеҙмәттәре
* Полувековой путь. Уфа, 1969 (авторҙ.).
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Витаминдар
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Әхмәтов Радик Рәхимйән улы

**Әхмәтов Радик Рәхимйән улы**  (3 март 1933 йыл—9 август 2008 йыл) — ғалим-биохимик, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1981—1985 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биология институты директоры. Биология фәндәре докторы (1976), профессор (1986). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975)

## Биографияһы
Радик Рәхимйән улы Әхмәтов 1933 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ының Дыуан районы Өлкөндө ауылында тыуа.

1958 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1959—85 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында эшләй: 1967 йылдан биохимия һәм цитохимия бүлеге мөдире, 1981 йылдан Биология институты директоры, бер үк ваҡытта 1967—81 йылдарҙа, шулай уҡ 1985 йылда мөдир, 2000 йылдан Башҡорт дәүләт университетының биохимия һәм биотехнология кафедраһы уҡытыусыһы. 
Республикала үҫемлектәр биотехнологияһы һәм кеше генетикаһы үҫешенә башланғыс һала.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре үҫемлектәр гетерозисының күҙәнәк ядроһын һәм молекуляр-генетик тәбиғәтен өйрәнеүгә арналған. Әхмәтов етәкселегендә тәүге тапҡыр үҫемлектәрҙәге гистон аҡһымдарының модификацияһы асыла; фитогормондарҙың һәм башҡа физиологик актив матдәләрҙең күҙәнәктең генетик аппараты активлығын көйләүҙә ҡатнашыуының яңы механизмдары асыҡлана; рекомбиноген үҙенсәлектәргә эйә булған һәм иммунитетты стимуллаштырыусы, фунгицид тәьҫиргә эйә химик берләшмә асыҡлана. Уның тарафынан үҫемлектәрҙә матдәләр алмашыныуының, шул иҫәптән үҫемлектәрҙең гетерозис гибридтарының нуклеин кислоталары синтезы һәм уларҙың инә формаларының законлыҡтары асыҡлана; тәүге тапҡыр ҡыяҡлылар протопластарынан каллусҡа оҡшаш туҡымалар алына.  190-дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 10 уйлап табыу авторы.
Әхмәтов - РФ биохимия йәмғиәтенең Өфө бүлексәһен һәм РФ генетиктары һәм селекционерҙары йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһен ойоштороусыларҙың береһе.
## Төп хеҙмәттәре
* Электронно-микроскопическая цитохимия. Уфа, 1971 (соавт.); 
* Теоретические основы селекции. Т.1. 
* Молекулярно-биологические аспекты прикладной ботаники, генетики и селекции. М., 1993 (соавт.).
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Быстрых Фёдор Павлович

**Быстрых Федор Павлович** (, Таҙтүбә, Златоуст өйәҙе, Өфө губернаһы, Рәсәй империяһы (хәҙерге Башҡортостандың  Дыуан районы Башҡортостан, Рәсәй) — 2 май 1976, Свердловск, РСФСР, СССР) — СССР тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1960), профессор (1961).

## Биографияһы
Федор Павлович Быстрых 1901 йылдың 23 декабрендә (1902 йылдың 5 ғинуары) Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Таҙтүбә ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) тыуа. 

Мәскәүҙә Н.К.Крупская исемендәге  Коммунистик тәрбиә академияһына уҡырға инә, уны 1929 йылда тамамлай, шунан һуң Свердловск юғары уҡыу йорттарында уҡыта башлай. 

1925—1937 йылдарҙа ВКП(б) ағзаһы,  «троцкистар менән бәйләнеше» өсөн сығарыла, 1957 йылда стажын тергеҙеү менән  1942 йылда ҡабаттан партияға ҡабул ителә. 

1941—1953 һәм 1956—1969 һәм йылдарҙа Уральск университетының КПСС тарихы һәм марксизм-ленинизм тарихы кафедраһы мөдире булып эшләй.

1953—1956 йылдарҙа  ҠХР-ҙа йәшәй, урындағы юғары уҡыу йорттарында эшләй.

«Революционное движение и большевистские организации Урала накануне и в период революции 1905—1907 годов» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1976 йылдың 2 майында  Свердловск  ҡалаһында вафат була, Широкореченское зыяратында ерләнә.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — революция хәрәкәте тарихы, Уралда партия ойошмалары эшмәкәрлеге. 60-тан ашыу фәнни эштәр авторы, улар араһында «Возникновение Уральской областной организации РСДРП(б)» (Свердловск, 1933) һәм ««Большевистские организации Урала в революции 1905—1907 годов»  (Свердловск, 1959).

Октябрь Революцияһы ордены (1971) һәм ««Почёт Билдәһе» ордены» менән бүләкләнгән (1961).  Свердловскиҙа профессор В. В. Адамов тәҡдим иткән историографиялағы «яңы йүнәлеш»кә тәнҡит күҙлегенән ҡараған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Волин&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Р., Суслов&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Г., Дашевская М. А., Попов Н. Н.* Ф. П. Быстрых как историк пролетарской революции на Урале // Большевистские организации Урала в период Октябрьской революции и гражданской войны (1917—1920). Свердловск, 1981;
* Быстрых Федор Павлович. Подборка документов  / ЦДООСО, ГАСО [сост. Г. И. Степанова, И. В. Темникова, Е. И. Яркова]. — Екатеринбург: Центр документации общественных организаций Свердловской области, 2001. — 61 с. (Имя в истории);
* Урал в ХХ в.: экономика и политика : тезисы регион. ист. чтений, посвящ. 100-летию со дня рожд. Ф. П. Быстрых. — Екатеринбург, 2001;
* Историки Урала XVIII—XX вв. / глав. ред. В. В. Алексеев. — Екатеринбург : УрО РАН, 2003. — С. 61. — 451 с. — 500 экз. — .

## Һылтанмалар

* Статья на сайте «Уральский государственный университет в биографиях»
* [Некоторые работы на оф. сайте РГБ](https://search.rsl.ru/ru/search#q=author:(быстрых%20федор%20павлович))
Әмирханова Лилия Риф ҡыҙы

**Әмирханова Лилия Риф ҡыҙы** (18 июнь 1960 йыл, Өфө ҡалаһы) — инженер-системотехник, ғалим, педагог. Иҡтисад фәндәре докторы (2007), профессор (2007).

## Биографияһы
Лилия Риф ҡыҙы Әмирханова 1960 йылдың 18 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1982 йылда Өфө дәүләт авиация институтын тамамлай. Шул уҡ йылдан Өфө авиация институтында эшләй: автоматлаштырылған идара итеү системалары кафедраһы инженеры, техник кибернетика кафедраһының кесе ғилми хеҙмәткәре, аспирант, өлкән уҡытыусы, иҡтисад һәм производство менән идара итеү кафедраһы доценты, доцент, социаль-иҡтисади системаларҙа идара итеү кафедраһы профессоры. 2006 йылда «Экономико-математические методы исследования устойчивости и экономичности производства» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының менеджмент кафедраһы профессоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Идаралыҡтың ойоштороу структураһын камиллаштырыу өлкәһендә белгес. Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше — предприятиелар менән идара итеү системаһының ойоштороу структураһын проектлау алымдарын эшләү, прогнозлау ысулдарын эшләү. 180-дән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығарған. Ғилми хеҙмәттәре предприятиелар эшмәкәрлегенең иҡтисади күрһәткестәрен прогнозлау ысулдарын, ресурстарҙы һөҙөмтәле файҙаланыу моделдәрен эшләүгә арналған. 2 иҡтисад фәндәре кандидаты әҙерләгән.

## Хеҙмәттәре
— Активные формы обучения : Учебно-методич. пособие : Для студентов всех спец. ун-та, преподавателей, науч. сотрудников, аспирантов. Өфө, 1997 (авторҙаш)

— Обеспечение устойчивости и экономичности производственной деятельности предприятия. М., 2005;

— Современный инструментарий оценки конкурентоспособности вуза на основе процессно-ориентированного подхода: Монография. Өфө, 2015 (авторҙаш).

— Об одном подходе к оптимизации количества предприятий в составе холдинга // Вестник Уфимского государственного авиационного технического университета. — 2005. — Т. 6, № 2. Амирханова Лилия Рифовна.

— Оптимизация структуры капитала компании. Амирханова Лилия Рифовна. Өфө, 2017

## Һылтанмалар
* УГАТУ
* 
* Амирханова Лилия Рифовна
* НЭБ

## Иҫкәрмәләр
Валявин Геннадий Георгиевич

**Валявин Геннадий Георгиевич** (25 декабрь 1938 йыл — 16 октябрь 2017 йыл) — инженер-технолог. Техник фәндәр докторы (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1996), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1979).

## Биографияһы
Геннадий Георгиевич Валявин 1938 йыл дың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Йылайыр ауылында тыуа. 1966 йылда Өфө нефть институтының технология факультетын тамамлай.

1966 йылда нефть химияһы эшкәртеү проблемалары институтында (ИПНХП) эшләй: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1976 йылдан лаборатория мөдире. 1978—1987 һәм 1994—2000 йылдарҙа бүлек мөдире, 1987—1994 директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.

2000 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты нефть һәм газ технологияһы кафедраһының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.

1986 йылда «техник фәндәр докторы» ғилми исеменә дәғүә итеп, «Закономерности физико-химических явлений в нефтяных дисперсных системах и схемы глубокой переработки нефти на базе термических процессов» темаһына диссертация яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге төрлө нефть сеймалының термик әүерелештәре кинетикаһын һәм механизмын, юғары температураға еткерелгән нефть системаларының физик-химик механикаһын өйрәнеүгә арналған. Валявин ҡатнашлығында анизотропик структуралы *коксты* сәнәғәттә етештереү технологияһы эшләнгән, ул Яңы Өфө һәм Красноводск (Төркмәнстан) НЭЗ‑дарында индерелгән; 21 яйлатып *кокслаштырыу* ҡоролмаһы төҙөлгән һәм үҙгәртеп ҡоролған (Ангарск, Атырау, Баҡы, Фирғәнә һ.б. ҡалалар), БР һәм РФ‑тың башҡа төбәктәрендәге нефть эшкәртеү заводтарында термик крекинг һәм *висбрекинг* процестары индерелгән

Валявин етәкселегендә Рәсәй Федерацияһында тәүге тапҡыр нефть эшкәртеү тәрәнлеген 95 %‑ҡа еткергән яйлатып кокслаштырыу технологияһы эшләнгән һәм «*Уфанефтехим*» ААЙ‑нда индерелгән.

350‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 85 уйлап табыу авторы.

СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1979).

## Төп хеҙмәттәре
* Физико-химические особенности термолиза сложных углеводородных систем. Эксперимент. Теория. Технология [Текст] = Physico-chtvical features of pyrolysis of hydrocarbon complex systems. Experiment, theory, engineering / Г. Г. Валявин, М. Ю. Доломатов, А. И. Ылясов, Н. Ф. Юрченко; под редакцией д.х.н., проф. Доломатова М. Ю. — Санкт-Петербург : Недра, 2017. — 350 с. : ил., табл.; 21 см; ISBN 978-5-905153-92-1: 1000 экз.
* Современные и перспективные термолитические процессы глубокой переработки нефтяного сырья [Текст] : научное издание / Г. Г. Валявин [и др.]; ред. С. А. Ахметов ; УГНТУ, каф. ТНГ, НИЧ. — СПб. : Недра, 2010. — 224 с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе
* СССР-ҙың уйлап табыусыһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/8263-valyavin-gennadij-georgievich
* http://www.neftemir.ru/modules/news/print.php?storyid=122&PHPSESSID=4f0f048cd0a81a26e7368346fbbbcdb7
* Фото http://enc.rusoil.net/index.php/person/92-persona/v/1188-valyavin-gennadij-georgievich
* https://greenrays.ru/heavy-oil-residue-processing/
Куликов Сергей Иванович (ғалим)

**Куликов Сергей Иванович** (1 июль 1912 йыл — 19 сентябрь 2006 йыл) ― ғалим, педагог. Техник фәндәр кандидаты (1943), профессор (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962).

## Биографияһы
Сергей Иванович Куликов 1912 йылдың 1 июлендә Ярославль губернаһының Большое Плесо ауылында тыуған. 1937 йылда Рыбинск авиация институтын тамамлай, инженер-механик-технолог. 1938—1993 йылдарҙа Рыбинск авиация институтында — Өфө авиация институтында — Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй: уҡыу бүлеге мөдире, ассистент, Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһы аспиранты, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, профессор-консультант. 1941—1965 йылдарҙа металл ҡырҡыу станоктары һәм автоматлаштырыу саралары кафедраһы мөдире. 1978—1988 йылдарҙа һығылмалы автоматлаштырылған комплекстар ҡорамалдары һәм технологияһы кафедраһы мөдире. 1942—1946 йылдарҙа моторҙар эшләү факультеты деканы. 1960—1963 йылдарҙа механика-технология факультеты деканы. 1963—1968 йылдарҙа уҡыу эштәре буйынса проректор.

1970—1985 йылдарҙа үҙе етәкләгән Башҡорт АССР-ы машина төҙөүселәрҙең фәнни-техник йәмғиәтен ойоштороусыларҙың береһе.

2006 йылдың 18 сентябрендә Өфөлә вафат була

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары осоусы аппараттарҙың двигателдәре һәм агрегаттары элементтарының айырыуса теүәл тишектәрен иң прогрессив алмаслы хонингылау технологияһының теоретик нигеҙҙәрен эшләү менән бәйле. Эшкәртеү процесы механизмы, юғары теүәллекте һәм етештереүсәнлекте тәьмин итеү законлылыҡтары тураһында яңы фәнни һөҙөмтәләр алына. Ватан хонингылау станоктарының яңы ассортименты һәм технологик йыһазландырыуҙы проектлау ысулдары эшләнә һәм ҡулланыуға индерелә. Эшләнмәләре Стәрлетамаҡ станоктар эшләү заводында һәм Башҡортостан Республикаһыныңң башҡа предприятиеларында ҡулланыуға индерелгән. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттәр, шул иҫәптән 6 монография һәм 10 уйлап табыу авторы. Башҡорт АССР-ы машина төҙөүселәрҙең фәнни-техник йәмғиәте рәйесе (1970—1985). Башҡортостан Республикаһы Инженер академияһының мөхбир ағзаһы (1997).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Ике «Почет Билдәһе» ордены (1945, 1954)

— Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962)

— дүрт миҙал менән бүләкләнгән.
 

## Хеҙмәттәре
* Хонингование. М., 1973 (авторҙашлыҡта);
* Металлорежущие станки и станочные системы. Свердловск, 1988 (авторҙаш).

## Һылтанмалар
* Куликов С. И. 
* Свободная энциклопедия Урала
* 

## Иҫкәрмәләр
Суханкин Елеферий Исаакович

**Суханкин Елеферий Исаакович**  (16 октябрь 1886 йыл — 27 июль 1966 йыл) — химик, инженер-технолог.  СССР ғалимы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты. (1947). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Сталин премияһы лауреаты.

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Елеферий Исаакович Суханкин 1886 йылдың 16 октябрендә Грозный өлкәһенең Старогладковская станицаһында тыуа.  
Фәнни-производство эшмәкәрлеге нефть геологияһы менән бәйле.

1916 йылда Томск технология институтын тамамлай. 1922—1923 йылдарҙа һәм 1926 йылдан алып “Грознефть” тресында эшләй: үҙәк промысла лабораторияһы химигы, газ буйынса инженер.  
1926—1935 йылдарҙа — газ буйынса инженер, баш инженер, «Грознефть» буйынса консультант ;

1935—1939 йылдар —«Ишембайнефть» тресында газ буйынса инженер;

1939—1964 — УфНИИ лабораторияһы мөдире (БашНИПИнефть).

«Ҡатлам шарттарында нефттең физик үҙенсәлектәрен ентекле тикшереүҙең яңы алымдарын уйлап тапҡан өсөн» өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1952)  

Геология -минералогия фәндәре кандидаты (1947). 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

1968 йылдың 27 июлендә Өфөлә вафат була.

## Бүләктәре
* Сталин премияһы (1952).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1951)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1948)
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Инженеры Урала: Энциклопедия / Рос. инженер. акад. Ур. отд-ние; [Редкол.: Данилов Н.И. гл. ред. и др.]. - Екатеринбург : Уральский рабочий, 2001. - 694, [1] с. : портр.; 27 см. С. 538

## Һылтанмалар
* Уральская энциклопедия 
## Сығанаҡтар
*
Викторов Виталий Васильевич

**Викторов Виталий Васильевич** (11 июль 1960 йыл) — анестезиолог- реаниматолог. Медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған табибы.

## Биографияһы
Виталий Васильевич Викторов 1960 йылдың 11 июлендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Һыуыҡҡул-Михайловка ауылында тыуа. 
1987 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Республика балалар психоневрология үҙәгендә табип-анестезиолог-реаниматолог, анестезиология-реаниматология бүлеге мөдире булып эшләй, 1999 йылдың 12 ғинуарынан алып бында Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһында балалыҡ буйынса баш табип урынбаҫары булып эшләй.
 
2001 йылдан башлап ғәмәли һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге эште педагогик һәм фәнни-методик эшмәкәрлек менән бер рәттән дипломдан һуң белем биреү институтының педиатрия һәм балалар хирургияһы кафедраһында ассистент (2001-2003 йылдар) һәм профессор (2003-2011 йылдар) сифатында алып бара.

2002 йылдың июленән Өфө ҡалаһының 17-се ҡала балалар клиник дауаханаһының баш табибы итеп тәғәйенләнә. Бер үк ваҡытта 1990 йылдан БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү институтында эшләй. 2011 йылда педиатрия һәм балалар хирургияһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2012 йылдан алып институт директоры вазифаһын башҡара. 

Викторовтың бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеге Өфө ҡалаһы дауалау учреждениеларында эшләү менән бәйле. 2003 йылдың 1 авгусынан әлеге ваҡытҡа тиклем Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең Һаулыҡ һаҡлау идаралығы начальнигы булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге абдоминаль хирургияла операция яһағанда һәм операциянан һуңғы осорҙа ағзаларҙың һәм организм системаларының функциональ етешмәүсәнлеген, сепсис аҙып китеүгә морфофункциональ һәм генетик бирешеүсәнлекте өйрәнеүгә арналған. Викторов тарафынан септик процесты һәм шокты интенсив дауалау ысулдары камиллаштырылған һәм дауалау практикаһына индерелгән. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография, Рәсәй Федерацияның 5 уйлап табыуы, 12 уҡыу ҡулланмаһы баҫтыра.

Ғилми етәксе сифатында 5 медицина фәндәре кандидатын әҙерләгән. Әлеге ваҡытта уның етәкселегендә 1 кандидатлыҡ һәм 1 докторлыҡ диссертациялары үтәлә.
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Фәнни-ғәмәли эшмәкәрлек өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн дәүләт наградаларына лайыҡ була: 2002 йылда уға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исем бирелгән, 2008 йылда — «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы», Черен Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Һаулыҡ һаҡлау отличнигы» билдәһе,  Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, Абхазия дәүләт университетының почетлы профессоры, юғары йәмәғәт категориялы табип-реаниматологы.
## Төп хеҙмәттәре
Экстренная колопроктология. Уфа, 2001 (автор.). 
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы

**Бәҙәмшин Рөстәм Әхмәр улы** (12 сентябрь 1950 йыл) — ғалим-инженер‑электромеханик. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). СССР-ҙың уйлап табыусыһы. Халыҡ-ара юғары мәктәп фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.

## Биографияһы
Рөстәм Әхмәр улы Бәҙәмшин 1950 йылдың 12 сентябрендә Башҡорт АССР‑ының Туймазы районы Уяҙытамаҡ ауылында тыуған.

1973 йылда инженер-электромеханик һөнәре алып авиация институтын (ӨАИ, хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты, ӨДАТУ) тамамлай һәм шунда уҡ эшләй башлай: инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ассистент, доцент, профессор. 1990 йылдан алып фәнни эштәр буйынса проректор урынбаҫары, 2003 йылдан — фәнни һәм инновацион эшмәкәрлек буйынса проректор; бер үк ваҡытта 1994 йылдан башлап Башҡортостан инновациялы фәнни-технологик паркының генеральный директоры, 2012 йылдан — «Башҡортостан технопаркы» коммерцияға ҡарамаған партнёрлыҡ идараһы рәйесе. «Вестник УГАТУ» журналының редакция коллегияһы ағзаһы. Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән (2008).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге төрлө физик тәбиғәтле ҡатмарлы системалар менән идара итеү проблемаларына арналған. Хәрәкәтле энергия сығанаҡтары булған бүленгән системалар менән оптималь идара итеүҙе анализлау һәм синтезлауҙың һөҙөмтәле математик ысулдарын, ток үткәреүсе есемдәрҙе индукцион ысул менән йылытыуҙың идара итеү системаларын булдырыуҙы тәьмин итеүсе техник алымдарҙы уйлап тапҡан. Был юғары етештереүсәнле һәм энергия талап иткән йылытыу ҡорамалдарын яһағанда ҡиммәтле һәм оҙайлы натураль эксперименттарҙан баш тартырға мөмкинлек биргән. Башҡортостан инновациялы фәнни-технологик паркын («Башҡортостан» технопаркы) ойоштороу инициаторҙарының береһе һәм директоры (1994 йылдан алып). Төрлө технологик процестар өсөн индукцион йылытыу ҡулайламаларын проектлауҙың ул уйлап тапҡан ысулдары Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының бер нисә предприятиеһында индерелгән. Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы менән бүләкләнгән (2008). Халыҡ-ара юғары мәктәп фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.

150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы, 7 уйлап табыуҙарға Рәсәй Федерацияһының авторлыҡ танытмаһы һәм патенты бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
* Н. А. Пилюгин исемендәге Рәсәй Федерацияһы Космонавтика федерацияһы миҙалы (2008)

## Хеҙмәттәре
* Оптимальное терминальное управление системами с распределёнными параметрами при неполном измерении их состояния. Өфө, 1997 (авторҙаш);
* Проблемы управления сложными динамическими объектами в критических ситуациях на основе знаний. М., 2003 (автор7аш);
* Интеллектуальные системы управления и контроля газотурбинных двигателей. М., 2008 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бадамшин Р. А.
* Свободная энциклопедия Урала  
*  
* Бадамшин Рустам Ахмарович
Шакиров Дамир Фәйез улы

Шакиров Дамир Фәйез улы (15 февраль 1956 йыл) — ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2002), профессор (2006). 1982 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Дамир Фәйез улы Шакиров 1956 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуа. 1980 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының санитар-гигиена факультетын тамамлай. Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң  Республика санитария мәғарифы йортонда эшләй. 1982 йылдан алып (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт медицина университетында «Дөйөм гигиена», «Ғәҙәттән тыш хәлдәр гигиенаһы һәм эпидемиологияһы» дисциплиналары буйынса уҡыта.
 
1991—93 йылдарҙа “Биос” преприятиеһының (Өфө) өлкән ғилми хеҙмәткәре.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге производство мөхитендәге химик бысратыусыларҙың химия, нефтехимия һәм нефть эшкәртеү сәнәғәте эшселәре һаулығы торошона йоғонтоһон өйрәнеүгә, хеҙмәт шарттарына гигиеник баһа биреүгә, тирә-яҡ мөхиттең зарарлы факторҙары тәьҫир иткәндә донозологик критерийҙар эшләүгә һ.б. арналған. 400  фәнни хеҙмәт, 30 методик эш һәм 3 уйлап табыу авторы.
## Төп хеҙмәте
* Энергообеспечение жизнедеятельности человека в норме и патологии. 2‑е изд., доп. и перераб. Уфа, 2005 (авторҙ.).
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Камалов Фредик Хәмзә улы

**Камалов Фредик Хәмзә улы** (4 июнь 1937 йыл, Башҡорт АССР-ының Әлшәй ауылы) — тау инженеры. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1993), Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), Нефть сәнәғәте отличнигы (1982), СССР-ҙың спорт мастеры (1960).

## Биографияһы
Фредик Хәмзә улы Камалов 1937 йылдың 4 июнендә Башҡорт АССР‑ының Әлшәй ауылында (хәҙерге Әлшәй районы үҙәге Раевка ауылында) тыуған.

1960 йылда Өфө нефть институтын (ӨНИ, хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университеты, ӨДНТУ) тау инженеры һөнәре алып тамамлай.

1960—1962 йылдарҙа — «Башвостокнефтеразведка» тресында: инженер; 1963—1965 йылдарҙа — «Башнефтепроект» институтында; 1966—1969 йылдарҙа — «БашНИПИнефть» институтында: инженер, өлкән инженер; 1970 йылдан «ВНИИнефтепромгеофизика» институтында өлкән инженер, «Геофизика» ғилми-етештереү фирмаһы лабораторияһы мөдире, бүлек мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Файҙаланыу скважиналары фонды буйынса нефтле һәм газлы ятҡылыҡтарҙы разведкалау һәм үҙләштереү өсөн һынау ҡорамалдары комплексы — КИОД-110М; үтәнән-үтә каналлы һынау ҡорамалдары комплексы — ИПТ-110С; мәғлүмәтте дистанцион тапшырыу торбаларында һынау ҡорамалдары комплексы — ИПТ-110Д, ИПТ-146Д, ИПТ-146С; сығарыу һәм разведкалау скважиналарын тикшереү технологиялары эшләнмәләре етәксеһе.

Уйлап табыуҙары нефть сығарыуҙы тикшереүгә, үҙләштереүгә, интенсивлаштырыуға, «ИПТ-ГИС» комплексында скважиналарҙы тикшереүгә булышлыҡ итә һәм Рәсәйҙә, сит илдәрҙә нефть сығарыу предприятиеларында индерелә. Уйлап табыуҙарға 19 авторлыҡ танытмаһы бар. 26 баҫма хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1993)
* Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997).
* Нефть сәнәғәте отличнигы (1982),
* СССР-ҙың спорт мастеры (1960).

## Һылтанмалар
* Камалов Ф. Х. 
* патент Якорь

## Иҫкәрмәләр