open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мария Анна Савойская

**Мария Анна Каролина Пиа Савинская** (,итал. Maria Anna Carolina Pia di Savoia;19 сентябрь 1803 йыл — 4 май 1884 йыл) — Австрия императоры Фердинанд I ҡатыны.

## Биографияһы
Принцесса Мария Анна Каролина Пиа 1803 йылдың 19 сентябрендә Римдәге Палаццио Колоннала тыуа. Ул Сардиния короле Виктор Эммануил һәм уның ҡатыны Мария Тереза Австрийская — Эсте ғаиләһендә өсөнсө ҡыҙҙары һәм дүртенсе балалары була. Уның принцесса Мария Тереза исемле игеҙәге була.

1830 йылда император Франц II Мария Аннаны үҙенең өлкән улы Венгрия короле сифатында тажланған Фердинанд I өсөн кәләшлеккә һайлай. Бала саҡтан принц эпилепсиянан яфалана, бик сибек кәүҙәле һәм пропорциональ булмаған ҙур башлы була. Ата — әсәһе һәм тәрбиәселәре ауырыу балаға иғтибар итмәйҙәр. Әммә һуңыраҡ принц уның аҡылы һайлығы тураһында имеш — мимештәрҙең бик ныҡ арттырылғанын иҫбат итә. Ул биш телдә һөйләшә, клавесин менән торбала уйнай, һунарға йөрөй, бик күп хатлаша, фехтованиеға өйрәнә, атырға, бейергә һәм һыбай йөрөргә ярата Холҡо буйынса Фердинанд бик йомшаҡ, илгәҙәк һәм ышаныусан кеше була.

Ышаныс ҡағыҙы буйынса туй 1831 йылдың 12 февралендә Туринда уҙа. Тантаналы никахлашыу 27 февраль көнө Венала үтә. Никах бәхетле, әммә балаһыҙ була.. Император һарайында, ҡатыны Фердинанд өсөн ғүмере буйы ҡатыны түгел, сиделкаһы булды, тип һөйләгәндәр. 1839 йылда, уларҙың балалары булмаясағы асыҡланғас, статут ҡабул ителә. Тәхеткә мираҫлыҡ тәртибе киләһе рәүештә урынлаштырыла: башта император булырға тейеш була Франц Карл, ә унан һуң уның өлкән улы — Франц Иосиф.

1835 йылдың 2 мартында Фердинанд Австрия императоры булып китә. Императрица титулын Мария Анна ла ҡабул итә. 1836 йылдың 12 сентябрендә ул Чехия королеваһы сифатында таж кейә. 1838 йылдың 6 сентябрендә ирле — ҡатынлылар Ломбардия һәм Венеция короллегенең хакимдары булып китәләр. Әммә Мария Анна иренә лә, дәүләт эшенә лә бер ниндәй ҙә сәйәси йоғонто яһамай.

Венала сыуалыштар һөҙөмтәһендә император баш ҡаланы ташлап сығып китә. Килеп тыуған хәлде бер нисек тә еңеү мөмкинселеге булмаған Фердинанд I 1848 йылдың 2 декабрендә Оломоуцта император һарайы залында үҙенең ҡустыһы урынына ағаһының улы Франц Иосиф файҙаһына тәхеттән баш тарта. 

Тәхеттән баш тартҡандан һуң ирле -ҡатынлы пар һарайҙы ҡалдырып китәләр һәм Чехияла йәшәйҙәр. Фердинанд I 1875 йылдың 29 июнендә вафат була. Мария Анна туғыҙ йыл үткәс, Прагала, 1884 йылдың 4 майында үлә. Император төрбәһендә ире янында ерләнә.

## Наградалары
* Изге Екатерина ҙур тәре  ордены  (15 сентябрь, 1835)

## Иҫкәрмәләре
Коммерцияға ҡарамаған ойошма

**Коммерцияға ҡарамаған ойошма** (шулай уҡ *коммерция булмаған ойошма*) — эшмәкәрлегенең төп маҡсаты табыш алыу һәм шул табышты үҙ-ара бүлешеү булып тормаған ойошма.

Коммерцияға ҡарамаған ойошмалар йәмәғәт ойошмаһы, хәйриә, мәҙәни, белем биреү, сәйәси, фәнни, идара итеү маҡсатынан ватандаштарҙы сәләмәтлек һаҡлау, тән тәрбиәһе, спорт, рухи һәм башҡа материаль булмаған ихтыяждар менән тәьмин итеү, граждандар һәм ойошмалар хоҡуҡтар яҡлау, низағтарҙы хәл итеү, юридик ярҙам итеү тармаҡтарында булдырыла.

Коммерцияға ҡарамаған ойошмалар ғына ойошманың маҡсаттарына ирешһен өсөн кеше эшсәнлеге менән шөғөлләнә алалар.

Википедияның яҡлаусым Ваҡыфы тап файҙа килтермәй торған ойошмаларға ҡарай.

Заманса социология граждандар йәмғиәтенең социаль төркөмдәрен өс бүлеккә бүлә: файҙалы сектор, файҙа килтермәй торған сектор һәм сектор йәмәғәт ойошмаһы.

Коммерцияға ҡарамаған ойошмалар файҙалы секторға кермәй, ләкин айырым үҙенсәлектәре буйынса файҙа килтермәй торған йәки социаль секторға инә ала.

## Управление
Күп һәм бер һеүшәтешсеҙ организацияларта юл түгерүҙе үҙеген менән эшләгәм ҡыҙмәттәре биреүселәр ҡулланыуҙы мөмкин, берләшеүеһеҙ бер менән төлөнөреү ҡыҙмәттәре башлыҡ. Юл түгеркән организациялар түрәкүле булырға тейештәр, түлөнөреү ҡыҙмәттәрен түбәндәге менән тартиплаштырырға, ҡаҙан улар бүлгеһеҙ менән тартиплаштырырға берләшеүһеҙ организацияның хынауы. Ҡаҙна үл төҙәргән менән ҡаҙандары һеүшәтешләренең түбәндәге менән саҡла клыектә түрләререле, һеүшәтешһеҙ башҡарма менән маҡҡалауҙары тапырға мөмкин.

Икенсе хатәлек, ул ниңә һүҙ ҡарарында юл түгеркән организациялар үҙе фаидаҡа ренде була алманы. Барла юл түгерүҙеһеҙ организация маҡһәҙ һеүшәтешин диңгенерәгән дүртмә төҙөрәҡүен, улар үҙе күрһәткән сайланырға бергә ҡарар индерүселәр.

## Ваҡыт аһыргыс
Юл түгеркән организациялар ваҡыт аһыргыһы – буҙағы пөндәй, баршаһы мойынлаштануҙы, барла һуғ бир төрлө ваҡыт аһыргыс, ҡаны улар ижады яшереүселәр. Бу идеалардан башҡа, ун ташлы була алмай аһыргы буҙағы ваҡыт, яралы һүҙ башҡарманы баҡҡады, балыуҙы, бағыш аһыргыс тамашаҙарына яралып, никә аһыргысарыңыҙҙы ҡаҙаны тырыҡ инвестиция ҡыш. Некере маҡҡәндә, һәр жек ҠТО маҡһәлде үҙе ваҡыт аһыргыһы менән яҡшы тимәл менән менән ҡыҙыҡ. ҠТО күрһәткән ине тыҡ ваҡыт аһыргыһы яһалы һәм тенәү берҙешлектә өлөш. Шәхси или яралы менән ҡаҙнарға өҫмө менән ваҡыт аһыргыһы, һәм государственая сокращение менән ваҡыт менән буйырға. Ҡошғанак ваҡыт аһыргыһы яҡшандырыусы теуәрәтыһы, һеүшәтешһеҙ организациялар үҙҙәләре ваҡыт аһыргыһы тураһы буйырғаш. Маҫала яһту менән, ҡатнашыуһыҙ менән никә менән ҡыҙыҡ инвестиция ҡаҙаны бирелҙәр, менән ташлы була алманы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Федеральный закон «О некоммерческих организациях» 
* программа «Третий сектор» на Радио «Свобода»
Агамемнон

**Агамемнон** (һ. б.-греч. Ἀγαμέμνων) — боронғо грек мифологияһында Микены батшаһы, Микен батшаһы Атрей һәм Аэропаның улдары, Менелайҙың ағаһы, Клитемнестраның ире, боронғо грек милли эпосы — Гомер «Илиада»һының төп геройҙарының береһе, уның Ахилл менән булған ғауғаһы эпоста үҙәк хәл булып тора.

Атаһы Атрей үҙенең ҡустыһы Тиестың улы Эгисф тарафынан үлтерелгәс, Агамемнон ағаһы менән бергә Спартаға ҡасып, Тиндәрейға барып һыйына. Бында туғандар Спартаның батшаһы Тиндарейҙың ҡыҙҙарына өйләнәләр: Агамемнон Клитемнестраға, Менелай — Еленаға. Тиндарейҙың үлеменән һуң тәхет Менелайға күсә. Ағаһының ярҙамы менән Агамемнон Тиесты тәхеттән бәреп төшөрә лә Микенала батша булып ултыра. Аҙаҡ ул үҙ биләмәләрен киңәйтеп Грецияның иң дәһшәтле хакимына әйләнә.

Балалары — Орест, Хрисофемида, Электра һәм Ифигения).

## Тарихи прототип
Хетт сығанаҡтарында Акагамунас (хетт. *Akagamunaš*) исемле хаким тураһында телгә алына. Ул Аххиява (хетт. *Ahhiyawa*, «ахейҙар ере») менән XIV быуатта б. э. тиклем идара иткән. Шул хаким Агамемнондың тарихи прототипы булалыр ҙа инде.

## Тәүге йылдары
Агамемнондың атаһы Атрей ҡатыны Аэропаның игеҙ туғаны Тиест менән уға хыянат иткәнен белеп ҡала. Атрей игеҙенең баларын үлтерә һәм уға уларҙы ашата. Тиестың ҡыҙы Пелопия үҙенең атаһынан Эгисфты тыуҙыра. Эгисф атаһы менән Атрейҙы үлтерә һәм атаһы менән микен тәхетенә менеп ултыра.

## Троян һуғышы
Троян һуғышында ғәскәр башында тора. Һуғыш алдынан Агамемнон оракулда Дельфта була. Яңылыш Артемиданың боланын үлтерә һәм үҙенең ҡыҙы Ифигенияны килтерергә мәжбүр була үҙ ҡорбанын , әммә ул һуңғы миҙгелдә ине саһына Артемий.

Трояға 100 карап килтерә. Лект утрауында 12 аллаға алтарь төҙөй. Барлығы 16 яугир үлтерә.

Илионды ҡамауҙың унынсы йылында Ахиллес иҫ киткес һылыу Брисеиданы тотҡонлоҡҡа ала. Ул ҡыҙ арҡаһында Ахиллес һәм Агамемнон араһында ғауға ҡуба. Агамемнон үҙенең тотҡонон Астиноманы атаһы Хрисҡа кире ҡайтарырға мәжбүр була, шуға Брисеиданы үҙенә алырға була. Ярһыған Ахиллес артабан яуҙа ҡатнашыуҙан баш тарта. Фетида, Агамемнондан улының ғәрлеге өсөн үс алырға була. Зевстан еңеү трояндар яғында булһын тип һорай. Гректарҙың михнәттәре лә, Ахиллесҡа Агамемнон ебәргән илселәрҙең вәғәҙәләре лә — бер нимә лә Ахиллестың ярһыуын баҫа алмай. Гектор етәкселендәге трояндар гректарҙың лагеренә бәреп ингәс кенә, Ахиллес Патроклға мирмидоняндарҙы гректарға ярҙамға алып барырға рөхсәт итә. Патрокл һәләк булғас, Ахиллес Гекторҙы үлтереп үс ала.

## Ҡайтыуы һәм үлеме

Тыуған яғына Приам батшаның тотҡонлоҡҡа алынған ҡыҙы Кассандра менән ҡайтҡанға ҡатыны уны һәләк итә. Кассандраны ла шундай уҡ үлем көтә. Илиондан Агамемнон менән бергә ҡайтҡандарҙы Эгисф мәжлес ваҡытында үлтерә, уларҙың ҡәберҙәре Агамемнондыҡы һымаҡ Микенда.

Аидала Агамемнонды Одиссей ҡаршы ала. Үлгәндән һуң Агамемнон бөркөткә әйләнә.

## Астрономияла
Агамемнон хөрмәтенә 1919 йылда табылған астероид (911) уның исеме менән атала.

## Иҫкәрмәләр




## Һылтанмалар
*
Ред Булл (хоккей клубы, Зальцбург)

**«Ред Булл» Зальцбург** () — Австрияның Зальцбург хоккей командаһы.

## Клубтың тарихы

1977 йылда барлыҡҡа килгән. 2000 йылға тиклем Зальцбург ХК исемен йөрөткән, унан һуң командаға уның төп спонсоры Red Bull GmbH компанияһының исеме бирелгән. Ред Булл Австрияның иң көслө командаларының береһе. Ул ил эсендәге ярыштарҙа үҙенең спорт Боҙ һарайы «Айсарена Зальцбургта» (һыйҙырышлығы — 3 600 тамашасы) уйнай.

Команда дүрт тапҡыр Австрия лигаһы чемпионаттарында — 2006/2007, 2007/2008, 2009/2010 һәм 2010/2011йылдар сезондарында башҡа командаларҙы еңгән. 2011/2012 йылдың сезоны һуңғы йылдарҙа команда өсөн иң уңышһыҙ уйын сезоны булған. Ред Булл регуляр сезонда бары тик дүртенсе урынды ғына яулаған һәм сирек финал уйындарында плей-оффта Клагенфурт хоккей клубынан еңелгән. 2008 йылда Континенталь кубок уйындарында ҡатнашҡан һәм уйындарҙың икенсе этабында көрәштән төшөп ҡалған. Клуб командаһы 2010 йылдағы Континенталь кубок уйындарында еңеү яулаған.

2012 йылда Милли хоккей лигаһының локаутында «Ред Булл» командаһы өсөн Дерек Дорсетт, Дерик Брассар, Тобиас Энстрем һәм Дэвид Кларксондар уйнағандар.

19 июнь,2013 йыл. «Ред Булл» йәштәр командаһы Бөтә донъя хоккей лигаһына ҡабул ителгән һәм 2013/14 йылдың сезонынан башлап Йәштәр хоккей лигаһы Чемпионатында уйнай башлаған..

## Ағымдағы составы

## См. шулай уҡ
* Ратушаның Дэны

## Һылтанмалар
* Команданың рәсми сайты 
*  2009/10 сезонының командалар статистикаһы 

## Иҫкәрмәләр
Эдип

**Эдип** (, Oidípous,) боронғо грек мифологияһында — Фива батшаһы Лай һәм Иокастаның улдары.

## Бала сағы
Оракул Фива батшаһы Лайға Иокастаға өйләнһәң, үлемең үҙ улыңдан буласаҡ, ти. Лай, оракулды тыңламай, Иокастаға өйләнә. Улы тыуғас, үҙенең ғүмере өсөн ҡурҡып, ул сабыйҙың аяҡтарын үтәнән-үтә тиштереп, Эдипты Киферон тауы итәгендә ташлап китергә ҡуша. Тыуыуына өсөнсө генә көн булғанда, ҡышын, Эдип тауҙарҙа, Киферон далаһында ташлап ҡалдырыла. Унда уны Коринф көтөүсеһе таба.

Көтөүсе малайҙы Коринф батшаһы Полибҡа алып бара. Батша уны үҙенең улы һымаҡ итеп тәрбиәләй, уға Эдип («шешкән аяҡлы») тигән исем бирә. Бала Тенея тигән ерҙә Коринфта үҫә.

## Фива

Эдип үҫеп буй еткергәс, йәштәштәре уның үгәй бала булғанлығында ғәйепләйҙәр. Эдип Дельфаға китә. Дельфий күрәҙәсеһе Пифия аша Эдипҡа атаһын үлтереп, әсәһенә үҙ әсәһенә өйләнәсәген әйтә.

Быны ишеткәс, Эдип атаһы тип иҫәпләгән Полибтан алыҫыраҡ булырға теләп, Фиваға китә. Дельфаға барған юлда, ул ҡырандас осрата. Ҡырандас уның аяғын тапай, ә унда Лай ултырған була. Эдип күсер менән әрләшеп китә лә уны үлтерә, һуңынан ҡырандаста ултырған атаһын үлтерә. Шунан Эдип өҫтөндәге ҡанды шишмәлә йыуа, шишмәне һуңынан Эдиподия тип йөрөтә башлайҙар.

Фива юлында Эдип Сфинксты осрата. Лайҙың енәйәте өсөн Гера алиһә сфинксты Фиваға ебәрә. Лай уйындарҙа Фригия батшаһының улы Хрисипты оҡшатып урлай. Егет ғәрлегенән үҙен-үҙе һәләк итә. Ошо енәйәтенә Гера асыулана ла инде.

Сфинкс Фикей тауында үтеп барған юлсыларҙы ҡарауыллап ултыра. Сфинкс бөтәһенән дә: «Кем иртән дүрт аяҡта, төшөн ике аяҡта, кисен өс аяҡта йөрөй? Дүрт аяҡта йөрөгән сағында уның көсө башҡа ваҡыттарҙан күпкә кәм була?» - тип һорай. Яуабы кеше була. Сабый сағында дүртаяҡланып имгәкләй, ҡартлығында таяҡ менән йөрөй. Һорауға яуап бирмәгән кешеләрҙе сфинкс ашап бара. Эдип сфинкс һорауына яуап биреп, ҡаланы сфинкстан азат итә. Бының өсөн уны Фиваның батшаһы итеп һайлайҙар. Эдип Лайҙың тол ҡатыны Иокастаға өйләнә, йәғни үҙ әсәһенә). Уларҙың Этеокл, Полиник тигән улдары һәм Антигона, Исмена тигән ҡыҙҙары тыуа.

Енәйәте өсөн (белмәй эшләнһә лә) аллалар Эдипты язаға тарттырыу өсөн Фиваға чума сирен ебәрәләр һәм шәһәрҙән Лайҙы үлтереүсе ҡыуылмайынса чума бөтмәйәсәген әйтәләр. Дөрөҫлөктө белгәс, Иокаста аҫылына. Эдип енәйәтен белгәс, үрһәләнеп үҙен-үҙе һуҡырайта.

Улдары аталарын һанға һуҡмай башлағас, Эдип уларҙы ҡарғай.

## Үлеме

Артабан Эдип Антигона ҡыҙының оҙатыуында Фиваны ташлап сығып китә, ер йөҙөндә оҙаҡ гиҙеп йөрөгәндән һуң Колонда Эриний храмында үлә. Ҡәбере Эренийҙа Афинала

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Софокл
* Эдип Батша
* Трагедия
* Эдипов комплекс
* Зигмунд Фрейд
* Психоанализ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Австриялы Леопольд Вильгельм

** Леопольд Вильгельм Австрийский ** (; , Венер-Нойштадт, Австрия — , , Австрия) — Австрия эрцгерцогы, империяның фельдмаршалы (1639), Тевтон орденының 46-сы бөйөк магистры, Утыҙ йыллыҡ һуғыштың баш командующийы. Ул Леопольд Вильгельм фон Габсбург исемен йөрөтөүе менән билдәле.

## Биографияһы
Фердинанд II Габсбург һәм Бавария герцогы Вильгельм V ҡыҙы Мария-Анна Баварскаяның кесе улы , император Фердинанд III бер туған ҡустыһы. Императорҙың кесе улы булғанлыҡтан , ул сиркәү карьераһын һайларға тейеш булған: ул Тевтон орденының бөйөк магистры, Бремендың (1635-45) һәм Магдебургтың  (1631-38) кенәз -архиепископы , Оломуцтың (1637-62), Хальберштадтың (1628-48), Пассауҙың (1625-62), Бреслауҙың (1656-62) һәм Страсбургтың (1626-62) кенәз-епископы. Шулай ҙа ул тормошоноң  ҙур өлөшөн  император армияһының полководецы булып торған. Ике тапҡыр уның ағаһы  Фердинанд III Утыҙ йыллыҡ һуғыш (сентябрь 1639 — февраль 1643  һәм май 1645 — декабрь 1646) ваҡытында уны армия менән үҙ урынына етәкселек итергә ҡалдырған. Нидерландта 1647—1656 йылдарҙа ул штатгальтерлыҡ иткән сағында Леопольд Вильгельм Францияға ҡаршы һуғышҡан ғәскәрҙәр менән етәкселек иткән .

Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында эрцгерцогтың ғәскәрҙәре  1640 йылда  шведтарҙы  Богемиянан ҡыуып сығарған, 1645 йылда шведтар Вена янындағы Бригиттенау биҫтәһенә еткәс, ул шведтарҙың  авангардына ҙур ҡаршылыҡ күрһәткән.1648 йылда Испан Нидерландының штатгальтеры сифатында ул  Берләшкән провинциялар менән ярашыу төҙөгән. 

Ағаһы Фердинанд III вафат булғас, эрцгерцог, император тәхетәнә кандидат булып торһа ла , ул Фердинандтың улы  Леопольдҡа императорлыҡ власын  биргән, һәм  1658 йылда Леопольд Австрияның императоры булып киткән.

## Сәнғәттәге роле

Эрцгерцог вафат булғандан һуң уның хәрби тимер кейем кейгән, ҡулында маршал жезлы тотоп төшөрөлгән бик күп портреттары һәм һындары тороп ҡалған.Ул үҙе итальян телендә бик күп талантлы шиғырҙар яҙған, ләкин  ил мәҙәниәтенә индергән иң ҙур өлөшө булып уның Нидерландта йөрөгәндә йыйған сәнғәт коллекцияһы торған. Уның коллекцияһының нигеҙен Нидерландия һәм Венеция оҫталарының эштәре тәшкил иткән. XVI быуаттың таныҡлы голланд рәссамы   Давид Тенирс (бәләкәй) яҙған бик күп  әҫәрҙәре эрцгерцогтың коллекцияһында булған.Тенирс уның өсөн картиналар яҙып ҡына ҡалмаған, ә уға коллекциялар ойошторорға ла ярҙам иткән.Эрцгерцогтың коллекцияларының күп өлөшөн Англиялағы революциянан һуң илдән сығып киткән инглиз роялистарынан һатып алынған картиналар тәшкил иткән. Хәҙер ул картиналар коллекцияһының төп өлөшө Веналағы сәнғәт тарихы музейында һаҡлана.
Сфинкс

**Сфинкс** (һ. б.-греч. Σφίγξ, Σφιγγός, *сафинға*, собств. «быуыусы») — зооморф мифик зат.

Боронғо Мысыр сәнғәтендә — арыҫлан тәнле, кеше башлы януар.

Боронғо грек мифологияһында — ҡатын-ҡыҙ башлы, арыҫлан тәнле һәм тәпәйле, бөркөт ҡанатлы, үгеҙ ҡойроҡло ғифрит, Эдип тураһындағы легенданың персонажы.

## Мысыр сфинксы

Сфинкстың өс варианты йыш осрай:
* Мысыр сфинксының классик варианты булып кеше йөҙлө **андросфинкс** эшләнә, ҡағиҙә булараҡ, йөҙө фараондыҡы.
* Хор аллаһының храмдарын ыласын башлы сфинкстар биҙәй — **иеракосфинкстар**
* Амон храмдары янында һарыҡ башлы сфинкстар ҡуйылған — **криосфинкстар.**

## Грек сфинксы

Боронғо гректар сфинксты Мысыр сфинксына ҡарап эшләгәндәрҙер. Грек мифологияһында ҡанатһыҙ мысыр сфинксы грифон ҡанатлы ҡатын-ҡыҙға әүерелә.

Боронғо грек мифологияһында «сафинга» хтоник ғифриттәре Тифон һәм Ехиднанан (башҡа версия буйынса — Химера һәм Ортра) тыуҙырылған тип һанала. Сфинкс емергес яуыз иблис. Эт тәнле, ҡош ҡанатлы, ҡатын-ҡыҙ башлы һәм йөҙлө. Ҡанатлы ҡыҙ йәш егеттәрҙе үлтергән.

Сфинкс Фива батшаһы Лайҙың ситтәге ҡыҙы тигән фараз бар. Лайҙың енәйәте өсөн алиһә Гера сфинксты Фиваға ебәрә.

Лай уйындарҙа Фригия батшаһының улы Хрисиппты оҡшата ла урлай. Егет ғәрлегенән үҙен-үҙе һәләк итә. Ошо енәйәтенә Гера асыулана ла инде. Сфинкс Фикей тауында үтеп барған юлсыларҙы ҡарауыллап ултыра. Сфинкс бөтәһенән дә: «Кем иртән дүрт аяҡта, төшөн ике аяҡта, кисен өс аяҡта йөрөй? Дүрт аяҡта йөрөгән сағында уның көсө башҡа ваҡыттарҙан күпкә кәм була?» тип һорай. Яуабы кеше була. Сабый сағында дүртаяҡланып имгәкләй, ҡартлығында таяҡ менән йөрөй. Һорауға яуап бирмәгән кешеләрҙе сфинкс ашап бара. Лайҙың тотҡон ҡатындарынан улдары күп була. Сфинкстың һорауына яуап бирә алмайынса улар һәләк була.

Фива юлында Сфинксты Эдип осрата. Эдип та Лайҙың улы.

Оракул Фива батшаһы Лайға Иокастаға өйләнһәң, үлемең үҙ улыңдан буласаҡ, ти. Лай, оракулды тыңламай, Иокастаға өйләнә. Улы тыуғас, үҙенең ғүмере өсөн ҡурҡып, ул сабыйҙың аяҡтарын үтәнән-үтә тиштереп, Эдипты Киферон тауы итәгендә ташлап китергә ҡуша. Тыуыуына өсөнсө генә көн булғанда, ҡышын, Эдип тауҙарҙа, Киферон далаһында ташлап ҡалдырыла. Унда уны Коринф көтөүсеһе таба. Көтөүсе малайҙы Коринф батшаһы Полибҡа алып бара. Батша уны үҙенең улы һымаҡ итеп тәрбиәләй, уға Эдип («шешкән аяҡлы») тигән исем бирә. Эдип үҫеп буй еткергәс, йәштәштәре уны үгәй бала тип ғәйепләйҙәр. Эдип Дельфаға китә. Дельфий күрәҙәсеһе Пифия аша Эдипҡа атаһын үлтереп, үҙ әсәһенә өйләнәсәген әйтә. Быны ишеткәс, Эдип атаһы тип иҫәпләгән Полибтан алыҫыраҡ булырға теләп, Фиваға китә. Дельфаға барған юлда, ул ҡырандас осрата. Ҡырандас уның аяғын тапай, ә унда Лай ултырған була. Эдип күсер менән әрләшеп китә лә уны үлтерә, һуңынан ҡырандаста ултырған атаһын үлтерә.

Эдип сфинкс һорауына яуап биреп, ҡаланы сфинкстан азат итә.
  

  

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҙур Сфинкс
* Тетраморф
* Арыҫланкеше — хайуандың боронғо скульптураһы.
* Сфинкс хөрмәтенә 1918 йылда табылған астероид  уның исеме менән атала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сфинкстар мифологияла; Петербургта Сфинкстар
Мирна Юкич

**Мирна Юкич** (; 9 апрель 1986 йыл) — хорват сығышлы Австрия йөҙөүсеһе, Олимпия уйындарының бронза призеры. Донъя чемпионаттарының өс тапҡыр бронза призеры (ике тапҡыр 50 метрлыҡ бассейнда һәм бер тапҡыр ҡыҫҡа һыулы бассейнда йөҙөү буйынса), Европа чемпионаттарының күп тапҡырҙар еңеүсеһе.

## Биографияһы
Мирна Юкич 1986 йылдың 9 апрелендә Югославияның Нови-Сад ҡалаһында (хәҙер Сербия) тыуған һәм хорват Вуковарында үҫкән. 1991 йылдың ноябрь айында уларҙың ғаиләһе Загребҡа күсенеп килә, һәм Мирна 1996 йылда атаһының ҡулы аҫтында «Младост» спорт клубында күнегеүҙәр менән булыша башлай. Уның ҡустыһы Динко Юкич та халыҡ-ара дәрәжәһендәге йөҙөүсе була. 1999 йылда Юкичтар Венаға күсеп киләләр, шул уҡ йылда Мирна Австрия гражданлығын ҡабул иткән.

## Карьераһы
2008 йылда Пекин Олимпиадаһында Мирна 100 метрға брасс менән йөҙөүҙә 1.07,34 нәтижәһе менән өсөнсө урын яуланы һәм бронза миҙал менән бүләкләнде. Ул шулай уҡ 200 метрға брасс менән йөҙөүҙә ҡатнашты. Бер йылдан һуң үткәрелгән донъя чемпионатында ул ике йөҙ метрлы дистанцияла бронза миҙал яуланы.

## Иҫкәрмәләр
Бакфарк Валентин

**Валентиниус (Балинт) Грефф Бакфарк ** (); (1506 һәм 1507 йылдарҙың августары араһында, Брашов Трансильвания — 22 август 1576, Падуя) — Яңырыу осорондағы мажар музыканты, виртуоз-лютнисы һәм композиторы. Уның музыкаль пьесалары XVI быуаттың нәзәкәтле бейеү музыкаһы өлгөһө була.

## Биографияһы

Бакфарк музыкаға буласаҡ венгр короле Янош Запольяи һарайында өйрәнә. Һуңынан Италияға китә, Франция короле һарайында йәшәй.
Будала һарай музыканты була. 1549—1566 йылдарҙа Вильнола польша короле һәм бөйөк литва кенәзе Сигизмунд II Август һарайында лютнала уйнаусы булып хеҙмәт итә. Был ваҡытта Европа буйлап бик күп илдәргә сәйәхәт ҡыла. Данциг, Аугсбург, Лион, Рим, Венеция, Кенигсбергта була.

1559 йылда Вильнола йорт һатып ала. 1560 йылдарҙа шул асыҡлана: Бакфарк шпионлыҡ ҡылып польша короле һарайындағы Прусия герцогы Альбрехт тураһында мәғлүмәт ебәреп торған. Шуға күрә ул королдең ышанысын һәм яҡлауын юғалта, 1566 йылда Вильнолағы йортон һүтәләр, ә ул үҙе Познаньға, аҙаҡ Венаға ҡаса.
 
Күпмелер ваҡыт Венала йәшәй. 1568 йылда Венала император һарайында музыкант була, аҙаҡ Трансильванияға ҡайта, һуңынан Венецияла төпләнә.
1576 йылдың 22 авгусында Падуйға барған юлда ваба (чума) йоҡтороп вафат була.

## Ижады
Валентин Бакфарк үҙ заманының иң мәшһүр лютнист-виртуоздарының береһе булып дан ҡаҙана. Ул шул тиклем оҫта уйнаған, хатта Польшала «Бакфаркты тыңлағандан һуң бик һирәктәр генә лютняға тотонорға батырсылыҡ итер» тигән мәҡәл дә йәшәй.

Бакфарк лютня өсөн күп кенә әҫәрҙәр ҙә ижад итә. Мәҫәлән: полифоник фантазиялар һәм ричеркадтар, тынлы уйын ҡоралдары өсөн һәм донъяуи вокал әҫәрҙәр, бейеү (бигерәк тә уның поляк халыҡ бейеүҙәренә көйҙәре ҙур билдәлелек яулай) көйҙәре бар.

Бакфарктың лютня өсөн пьесалары тупланған ике йыйынтығы Лионда («Intabulatura» 1553) һәм Краковта («Harmoniarum Musicarum…» 1565). баҫылып сыға.

## Әҙәбиәт
* Музыкальный словарь Гроува. М., 2000
* Булучевский Б., Фомин В. Старинная музыка. Л., 1974
* Музыкальный энциклопедический словарь. М., 1990

## Һылтанмалар
* Валентин Бакфарк
Элизе Рихтер

**Элизе Рихтер** (; 2 март 1865 йыл — 23 июнь 1943 йыл) — Австрияның  филолог-ғалимы; Вена университеты тарихында иң беренсе булып (1905) «фән докторы» дәрәжәһен алған ҡатын-ҡыҙ. 

## Биографияһы
Австро-Венгрияның Вена ҡалаһында йәһүд *Maximilian Richter* һәм уның ҡатыны Emilie Lackenbacher  ғаиләһендә 1865 йылдың 2 мартында тыуған; уның апаһы — Элен Вена университетында фәлсәфә фәне буйынса 1901 йылда ғалим исемен яулаған була.

20 йәшендә Элизе ревматизм менән ауырып киткән һәм  ғүмеренең аҙағына тиклем ревматизмдан этләнгән. 1891 йылдан алып ул Вена университетында ҡунаҡ сифатында ҡайһы бер лекцияларҙы тыңлаған. Ҡатын-ҡыҙҙарға имтихандар тоторға рөхсәт ителгәс, 1896 йылда ул  Венаның  шәхси Академия гимназияһында белем алыуы тураһында аттестат алған. Бер йыл уҙғас,  Вена университетының фәлсәфә факультетына уҡырға ингән.1905 йылда ул , ҡатын-ҡыҙҙар  араһында беренсе булып, роман телдәре буйынса хабилитирланған доктор  дәрәжәһенә күтәрелеп, 1921 йылда экстра-ординарлы профессор булып тәғәйенләнгән. 1920 йылдан алып Элизе Австрия академик ҡатын-ҡыҙҙар Ассоциацияһын етәкләгән. ().

Аншлюстан  һуң, Австрияла йәһүдтәргә сәйәси ҡараш үҙгәргәнлектән , ул  үҙ посынан китергә мәжбүр булған. Апаһы  Элен менән бергә ул 1942 йылдың 9 октябрендә Терезиенштадт концентрацион лагерына депортацияланған һәм  унда 1943 йылдың 23 июнендә вафат булған

## Хәтер
*  Австрия фәнни Фондының (FWF) Элизе Рихтер программаһы профессор дәрәжәһенә күтәрелеү өсөн уҡыған ҡатын-ҡыҙҙарға ҙур ярҙам күрһәтә.
* 1999 йылдан алып  Немец романистары берләшмәһе  романистика өлкәһендәге иң  яҡшы диплом эшен башҡарыусыға Рихтер исемендәге  1500 евро призын тапшырып килә.
* Венаның Флоридсдорф районында 2008 йылда бер  урамға Рихтер исеме бирелгән.
* 2016 йылдың йәйендә  Элизе Рихтерҙың бюсты  Вена университетында урынлаштырыласаҡ .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Грет Мостни

**Грет Мостни** (; 17 сентябрь 1914 йыл — 15 декабрь 1991 йыл) — Австрия сығышлы Чили ғалим-антропологы . Ул Чилиҙың милли тәбиғәт тарихы музейы (ингл. Chilean National Museum of Natural History) өсөн археологик тикшеренеүҙәр алып барған.

## Биографияһы
Грет Мостни 1914 йылдың 17 сентябрендә Австро-Венгрияның Линц ҡалаһында тыуған.

Вена университетын тамамлаған, унда саҡта боронғо Мысыр кейемдәре тураһында диссертация яҙған. 1937 йылда фашистарҙың оккупацияһы арҡаһында ул Венанан күсеп киткән. 1939 йылда Бельгияның баш ҡалаһы Брюсселдә диссертацияһын яҡлаған һәм докторлыҡ дәрәжәһен алған. Шунан һуң ул әсәһе һәм ҡустыһы менән Рейхтан ҡасып сыҡҡан немецтәрҙең һәм австриялыларҙың күп һанлы общинаһы йәшәгән Чилиға күсеп киткән.

Грет Мостни Мысырҙың Луксор һәм Каһирә ҡалаларында археологик эҙләнеүҙәр алып барған. Һуғыш аҙағында уны ҡабат Австрияға ҡайтырға саҡырғандар, тик ул 1946 йылда, Чили гражданы булып ҡалыуҙы хуп күргәнлектән, был илдә натураллашып тороп ҡалған. Ул Көньяҡ Америкала байтаҡ археологик ҡаҙаныуҙар үткәргән. 1954 йылда Серро-Эль-Пломо тауында табылған, инктар тарафынан ҡорбан ителгән ҡыҙ баланың —Пломоның мумияһын Чилиҙың милли музейына килтереүҙә ҡатнашҡан.

1964 −1982 йылдарҙа Мостни Чилиҙың Сантьяголағы милли тәбиғәт тарихы музейында Чили ғалим-палеонтологы Humberto Fuenzalida Villegas (1904—1966) урынында уның музей етәксеһе посын биләп торған.

Яман шеш ауырыуынан Сантьягола 1991 йылдың 15 декабрендә вафат була.

Вена университетында Грет Мостниҙың национал-социализм ҡорбаны булыуын дәлилләүсе документтар һаҡлана. Университеттың тарихи-мәҙәни факультетының алдынғы студенттарына 2013 йылдан алып Грет Мостни премияһы тапшырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Grete (Margarete) Mostny (Mostny Glaser) (инг.)
* GRETE MOSTNY GLASER Y EL MUSEO NACIONAL DE HISTORIA NATURAL DE CHILE (1914—1991) (инг.)
* Grete Mostny (1914—1991)  (инг.)
Мария Яхода

**Мария Яхода** (; 26 ғинуар 1907 йыл — 28 апрель 2001 йыл) — Британияның Австрияла тыуған социаль психологы. 1992 йылда Америка сәнғәт һәм фәндәр академияһының маҡтаулы сит ил ағзаһы булып һайланған .

## Биографияһы
1907 йылдың 26 ғинуарында Австро-Венгрияның Вена ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса Тегеранда тыуған, бала сағын Венала үткәргән. *Karl Jahoda* һәм уның ҡатыны *Gattin Betty ғаиләһендәге дүрт баланың өсөнсөһө булып тыуған*. Атаһы *Karl Jahoda, Spezialgeschäft für technische Papiere und Utensilien компанияһының хужаһы булған*

Башта ул Вена ҡыҙҙар гимназияһында уҡый. Үҫмер сағында уҡ Ҡыҙыл Венала Австрияның Социал-демократик партияһына инә һәм уның эшендә ҡатнаша башлай. Был уның алдағы тормошона ҙур йоғонто яһай.

1928 йылда ул Вена Педагогик академияһынан уҡытыусылыҡҡа диплом алып сыға. 1933 йылда Вена университетында психология буйынса фәлсәфә докторы дәрәжәһенә лайыҡ булған. Вена университетында уҡыған сағында ул уҡытыусы һәм киләсәктә Америка социологы булып эшләйәсәк Пол Лазарсфельд менән танышҡан һәм 1926 йылда уға кейәүгә сыҡҡан. 1930 йылда 17 июлендә уларҙың ҡыҙы Лотта () тыуған. 1928 йылда Яхода күпмелер ваҡыт Парижда булған, Сорбоннала лекциялар тыңлаған.

Ире менән Мария, бер нисә фәнни тикшеренеүҙәр үткәреп, уларҙы баҫтырып сығарған. 1933 йылда, Рокфеллер фондынан стипендия алғас, Лазарсфельд АҠШ-ҡа ҡайтып киткән, һәм 1934 йылғы Австриялағы нацистарҙың ҡырҡа боролош яһауынан һуң ул Австрияға кире әйләнеп ҡайта алмаған. Шул йылда Мария тормош иптәше менән айырылышҡан. 1933 −1936 йылдарҙа Яхода Вена университетында эшләгән. Бер үк ваҡытта Революцион социалистик подпольелә йәшерен рәүештә эшләгән һәм 1936 йылда был эшмәкәрлеге өсөн төрмәгә ябылған. Халыҡ-ара йүнләү арҡаһында иреккә сығарылған. 1937 йылдың июлендә Австрия гражданлығынан мәхрүм ителгән һәм илдән сығып киткән.

Мария, Англияға күсеп, Икенсе донъя һуғышын шунда үткәргән. 1945 йылда АҠШ-ҡа күскән, унда күп йылдар йәшәгән. Нью-Йорк университетында социаль психология буйынса профессор булып эшләгән, Колумбия университетында уҡытҡан, Американың йәһүдтәр комитетында () фәнни хеҙмәткәр булып эшләгән. 1958—1965 йылдарҙа Лондондағы Брунель университетында эшләй. 1965 йылда Яходаны Сассекс университетына () эшкә саҡырып алалар, ул бында башта консультант булған, ә һуңынан уны ғилми-тикшеренеү бүлегенә профессор итеп ҡуйғандар. Англияла ул Бөйөк Британия Лейбористар партияһының парламент ағзаһы Austen Harry Albuға (1903—1994) икенсе тапҡыр кейәүгә сыҡҡан.

2001 йылдың 28 апрелендә Суссекста, Англияла вафат булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Marie Jahoda | Jewish Programmatically
* Marie Jahoda
Миминг яҫы таулығы

Координаталары: [//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=%D0%9C%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE&params=47_19_N_10_59_E_type:mountain_region:AT-7_dim:15000_map:right_maptype: relief 47°19' с.  * ш. 10°59' в. д. / 47.317° с.  * ш. 10.983° в. д. / 47.317; 10.983] [//maps.google.com/maps?ll=47.317,10.983&q=47.317,10.983&spn=0.03,0.03&t=h&hl=ru (G)] (Chloe)
**Миминг яҫы таулығы** () — Австриялағы  Миминг һыртлы Тироль еренең Юғары Инн үҙәнендә  д.к. 850-1000 м  өҫтә ятҡан тау террасаһы . Ул Вильдермиминг, Миминг, Обштайг  һәм Мец муниципалитеттарының  ерҙәрен биләй.

Тау террасаһы  Вюрм боҙланыуы ваҡытында барлыҡҡа килгән диңгеҙ төбөнөң моренаһынан һәм ҡырсындан тора. Көньяҡта терраса "төп доломиттан" торған  Ахберг (унда. Achbergzug) һырты менән сикләнгән 

Платоның ҙурлығы   оҙонлоҡҡа 14 км һәм  киңлеккә 4 км һуҙылған. Тельфс һәм Мец биләмәләренән башҡа ерҙәрҙә яҫы таулыҡ Инн йылғаһының үҙәненә текә булып барып төшкән һәм ул көнбайышта Хольцляйтен бөгөлөндә туҡталып ҡалған. Тельфстан алып яҫы таулыҡ аша Хольцляйтен бөгөлөнә тиклем Миминг шоссеһе (В189) һалынған . Был юл артабан икенсе һан аҫтында Гургьталгә , унан һуң Ферн артылышына һәм артабан Аугсбургҡа табан һуҙылған. Әлеге транзит юлдар Тельфстағы һәм  Мецтағы транзит юлдар боронғо Рим ваҡытынан бирле (Клавдий Август юлы) нһаҡланып ҡалған, быны датаһы ҡуйылмаған саҡрымды күрһәтеүсе Хольцляйтен янындағы бағана раҫлай.

Был төбәктә бәләкәй генә баҫыулыҡтар, көтөүлектәр бар. Улар араһында япраҡлы урмандарҙа ғына үҫә торған үләндәр һәм асыҡ урмандар бер-береһен алыштырып киләләр. Яҫы таулыҡта төрлө йәйәүлеләр өсөн һәм  велосипед маршруттары бар, саңғы ярыштары өсөн маршруттар һалынған  һәм ул популяр ял урыны ла булып тора..

## Иҫкәрмәләр
Мацони

**Мацун** (), йәки **мацони** () — ферментлы әсетелгән һөттән эшләнгән, сығышы менән әрмәндәргә бәйле эсемлек , әрмән һәм грузин милли ашы. Кавказда, Кесе Азияла һәм Яҡын Көнсығышта киң таралған. Һыйыр, һарыҡ, кәзә, һыу һыйыры һөтөнән әҙерләнә.

## Этимология
Мацун һүҙе () әрмән теленә "әсе һөт" тип тәржемә ителә, *мацнул* ([//ru.wiktionary.org/wiki/en:մածնում մածնուլ]) "әсетергә" һәм *мацуц'анел* ([//ru.wiktionary.org/wiki/en:մածուցանեմ մածուցանել]) "ойоторға" ҡылымдарынан килеп сыҡҡан. Һүҙ дөйөм индоевропа тамырына китә һәм оҡшаш һүҙҙәр туғандаш телдәрҙә лә бар: māst "йогурт" һәм mastu "әсе ҡаймаҡ". Артабан һүҙ әрмән теленән башҡа телдәргә лә күсә.
Ашамлыҡты Урта быуат әрмән авторҙары йыш телгә ала, мәҫәлән, Григор Магистрос (XI быуат), Ованес Ерзнкаци (XIII быуат), Григор Татеваци (XIV быуат) һ. б. Григор Магистрос "Грамматиканы билдәләү" хеҙмәтендә атаманың дөрөҫ этимологияһын бирә.

## Тарих
Кеше борондан уҡ "мацунды" әҙерләү серҙәрен белә. Йылы һөттө сей ҡатыҡты ҡойоп, мацун эшләгән. Бәлки, был осраҡлы килеп сыҡҡандыр, һөт өҫтәгән һауыт төбөндә ҡатыҡ ҡалыуы мөмкин. Ул ваҡытта мацун һәм һөттө һаҡлау өсөн һуйылған мал ашҡаҙанын ҡулланғандар. Өҫтәүенә, ашҡаҙандан таҙ ҡарын айырылмаған, шуға сыр әҙерләү ысулын да тапҡандар.

## Әҙерләү
Был эсемлектең төп микрофлораһы — болгар таяҡсаһы әсе һөт стрептококктары. Һөттө яҡынса 37 °C температураһында әсетәләр, 3-4 сәғәт йылы һаҡлай торған һауытта тоталар. Әрмән аш-һыуында *мацунды *айырым әсеткенән эшләгәндәр:* *һөттө ҡайнатып, 40-50 °C тиклем һыуыталар, алдан әҙерләнгән мацунды ҡойоп, әсетәләр. Һауытты йылы урынға ҡуялар. Артабан +2...+8 °C һалҡын ергә ҡуялар. Һөҙөмтәлә, мацун әскелт тәм ала һәм ҡойҡалы була. 

## Ҡулланыу

### Әрмән ашамлығы
Иген ашамлыҡтарынан һуң әрмәндәрҙә һөт аҙыҡтары тора. Мацунды Әрмәнстанда күбеһенсә һарыҡ һөтөнән эшләйҙәр. Мацун сывороткаһынан *жажик *эремсеген, шулай уҡ ҡоро чортан әсеткеһен дә әҙерләйҙәр. Мацунды йыш ашағас, окүп итеп әҙерләгәндәр һәм оҙаҡҡа һаҡланырлыҡ булған (тоҙлап, күн тоҡта тотҡандар). Әрмәнстанда мацундан май (*караг*) иреткәндәр, ҡамырға өҫтәгәндәр. Май туҡыуҙан ҡалған сыворотка — *тан— *эсеүгә йәки тан һәм апур аштары өсөн һурпа булған. Әсегән һөт шулай уҡ тархан* *исемле тауыҡ ашын бешереү өсөн кәрәкле. Ваҡланған һарымһаҡлы мацун долма өсөн соус итеп өҫтәлгә ҡуялар

Мацун Бун Барекендан — әрмән масленицаһын байрам иткәндә, йәкшәмбе кискеһен катнов (һөтлө дөгө бутҡаһы) менән бергә өҫтәлгә бирелә.

### Грузия ашамлығы

Хачапури ҡамырына, тәмләткестәргә өҫтәлә. Грузин шечаманды һәм борани аштарына ҡушыла. Ҡыҙыл борос менән ашаһалар, әсе тәме ныҡ беленмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Matsoni: The Countercultural Yogurt (инг.)
* Delicious Georgian Cuisine — MATSONI /YOGHURT/ SOUP(инг.)
Цвентендорф АЭС-ы

**Цвентендорф  атом электр станцияһы** (, шулай уҡ ) — Австриялағы беренсе һәм берҙән-бер атом электр станцияһы . Ул  Түбәнге Австрияның Цвентендорф- ан -дер Донау коммунаһындаурынлашҡан. АЭС төҙөлөп бөтһә лә, бер ҡасан да файҙаланыуға тапшырылмаған.

Цвентендорф АЭС-ы төҙөлөргә планлаштырылған алты атом электростанциялары араһында беренсеһе булған. Уны төҙөү эштәре 1972  йылдың апрелендә башланған. Ҡайнаусы һыу-һыулы реактор 700 мегаватт көсөндәге электр энергияһын эшләп сығарырға тейеш булған. Төҙөлөш эштәрен  *"Kraftwerksunion"* немец компанияһы (AEG менән  Siemens хеҙмәттәшлегендә) дүрт йыл буйы алып барған һәм төҙөп бөтөргән. Тиҙҙән икенсе атом электр станцияһын төҙөй башларға тейеш булғандар. Тик 1974 йылда  Австрияла йәҙрә ҡулланыуға ҡаршы тороусы көстәр үҙҙәренең хәрәкәтен көсәйткән. АЭС-тарҙы яҡлап сығып, уның халыҡҡа зыян яһамаясағын күрһәтеү маҡсатында ,1976 йылда Австрийской хөкүмәте мәғлүмәт кампанияһы ойоштороп ебәргән. Был эштең һөҙөмтәһе бөтөнләй көтөлмәгәнсә, кире булып килеп сыҡҡан: илдә протест акциялары башланып киткән, гәзиттәрҙә йәҙрә көсөн тыныс маҡсатта ҡулланыуға ҡаршы яҙылған мәҡәләләр баҫылып сыҡҡан. Австрияның Федераль канцлеры  Бруно Крайский (СДП), был эш уңышлы килеп сыҡһын өсөн,  христиан-социаль партияһының тәҡдиме буйынса ил халҡын  тауыш бирергә саҡырған. 1978 йылдың 5 ноябрендә илдә  референдум үткәрелгән.  Һайлауҙарға килгән халыҡтың  1 606 308 (50,47%)  кешеһе АЭС-тар төҙөүгә ҡаршы килде. Был һайлауҙар һөҙөмтәһе Цвентендорф АЭС-ның ғына яҙмышын үҙгәртеп ҡалманы, ә Австрияла  төҙөлөргә тейеш булған тағы ла биш АЭС-тың киләсәген үҙгәртте. Шунлыҡтан 1978 йылдың декабрь айында  Австрия хөкүмәте 1998 йылға тиклем  йәҙрә энергияһын ҡулланыуҙы тыйҙы. Был тыйыу 1997 йылда оҙайтылды. Бөгөнгө көндә илдә 1960-сы йылдарҙа  төҙөлгән өс ҙур булмаған ғилми хеҙмәт реакторы бар, шуларҙың береһе генә эшләргә яраҡлы.

 Электр энергияһына ҡытлыҡты бөтөрөү маҡсатында , 1987 йылда Дюрнрор  ТЭЦ-ы төҙөлгән, ул АЭС өсөн төҙөлгән электр үткәргес линияларына тоташтырылған. 2005 йылда электростанцияны  концерны EVN Group концерны һатып алды.   Хәҙер АЭС реакторы немец станциялары Isar 1, Brunsbüttel һәм Philippsburg 1. өсөн  запас частар сығанығы булып файҙаланыла. Бер төркөм белгестәр унда планлы ҡулландырыусы операцияләр күрһәтеү күнегеүҙәре үткәреү менән булышырға һәм атом электр станциялары өсөн ҡорамалдарҙы эшләтеп ҡарарға тәҡдим иткәндәр. 2009 йылда АЭС территорияһы ҡояштан эшләүсе батареялары менән йыһазландырылған. 
AKW_Zwentendorf_inside_1.jpg|Механизм управления стержнями на дне резервуара высокого давления внутри реактора
AKW_Zwentendorf_inside_2.jpg|Резервуар высокого давления
AKW_Zwentendorf_inside_3.jpg|Турбины низкого давления
AKW_Zwentendorf_inside_4.jpg|Панель управления в диспетчерской


## Иҫкәрмәләр
Иммунофермент анализы

**Иммунофермент анализы** (ЗИФА, ингл.enzyme-linked immunosorbent assay ELISA) - антиген-антитәнсәләргә түбәнлектәр макромолекулаларҙы,вирустарҙы табыу өсөн ҡулланылыусы лабораторик юл.

## Сығанаҡтар
# Егоров А. М., Осипов А. П., Дзантиев Б. Б., Гаврилова Е. М. Теория и практика иммуноферментного анализа. 1991, Москва: Высшая школа.
# Tijssen P., Practice and theory of enzyme immunoassays. 1985, Amsterdam ; New York: Elsevier ; New York, USA : Sole distributors for the USA and Canada, Elsevier Science Pub. Co. 502.
Ивица Вастич

**Ивица Вастич** (Ivica Vastić, 29 сентябрь 1969 йыл, Сплит) — Австрия футболсыһы һәм футбол тренеры, хорват милләтле, футболда — һөжүм итеүсе. 2009 йылда уйнауҙан туҡтаған. Австрия өсөнсө лигаһының «Вальдхофен/Ибс» клубында баш тренер булып эшләгән. «Аустрия»(Вена) юниорҙар командаһының баш тренеры булған. Һуңыраҡ, 2011 йылдың декабренән 2012 йылдың июненә тиклем, «Аустрия» беренсе командаһының баш тренеры булған. Хәҙер «Маттерсбург» командаһының етәксеһе.

## Клуб карьераһы
Вастич футболсы карьераһын «Юговинил» (хәҙерге «ГОШ Адриахем») һәм «Сплит» футбол клубтарында башлаған. 1991 йылда Австрияға китеп барған һәм унда «Ферст Виенну», «Санкт-Пельтен», «Адмиру/Ваккер» командалары өсөн уйнаған, ҡыҫҡа ғына ваҡыт бундеслигала «Дуйсбург» өсөн дә уйнаған.

Вастич 1994—2002 йылдарҙа «Штурм» командаһы составында уйнаған саҡта иң ҙур уңыштарға өлгәшкән. Был осорҙа ул ике тапҡыр Австрия чемпионы титулын һәм өс тапҡыр ил кубогын яулаған.

Бер сезон Японияла һәм ике тапҡыр Венаның «Аустрияһы» өсөн уйнағандан һуң Вастич Австрияның икенсе дивизионындағы «ЛАСК» клубына күскән. Бында ул ике тапҡыр дивизиондың иң шәп бомбардиры булған һәм 2006/07 сезонында клуб менән бергә Австрия Бундеслигаһына юллама яулап алған. 2007/08 сезонында клубтың иң яҡшы бомбардиры тип табылған, ул 32 матчта 13 гол индергән. 2009 йылдың йәйендә, 39 йәшендә уйнауҙан туҡтап, футболсы карьераһын тамамлаған. 

 2011 йылдың декабрь айында Вастич "Аустрияның"баш тренеры булып эшләй башлаған.

## Йыйылма командалағы карьераһы
1996 йылда Вастич Австрия гражданлығына күсте һәм илдең йыйылма командаһы өсөн уйнай башланы. 1998 йылғы Донъя чемпионатында ул бөтә өс матчта уйнаған һәм бер тапҡыр гол индергән. 2005 йылға тиклем ул 46 матчта уйнаған һәм 12 гол индергән. Шунан һуң ул үҙенең халыҡ-ара карьераһын тамамлауы тураһында иғлан иткән.

2008 йылда ул үҙ майҙанында Австрия йыйылма командаһы өсөн Европа чемпионатында ҡатнашҡан. Был ярышта команданың беренсе голын ул индергән һәм континенталь футбол турнирҙарында уйнаған иң «ҡарт» (38 йәш һәм 257 көн) футболсы булған. Австрия йыйылма командаһы өсөн Вастич, барлығы 50 матчта уйнап, шуларҙа 14 гол индергән.

## Шәхси тормошо
Ивица Вастичтың ҡатыны Анни, уларҙың өс балалары бар. Өлкән улдары Антон — футболсы, Австрия йыйылма командаһы өсөн 21 йәше тулғансы уйнаған. 2013 йылда, Валерий Лобановскийҙың иҫтәлеге өсөн уҙған турнирҙа Украина командаһы ҡапҡаһына бер тапҡыр гол индереп, үҙ командаһына еңеү килтергән.

## Ҡаҙаныштары

## Статистика

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Оҙондара

**Оҙондара** йәки **Оҙондерә** (әзерб. Uzundərə — «оҙон тарлауыҡ»; ) — халыҡ ҡатын-ҡыҙҙар бейеүе, йыш ҡына туйҙарҙа башҡарыла. Кавказ артында таралған. Борондан — кәләштең йола бейеүе.

## Музыкаль һүрәтләмәһе
Музыкаль күләме — 6/8 (шулай уҡ 7/8 күләмлеһе бар, беренсе нота ике тапҡырға оҙонораҡ). Темп — уртаса. Көйө — шуштер. Бейеү көйө өсөн мелизматика байлығы, үҫтереү талғынлығы хас. Көй үҫешенең типик алымы — ике-, өс– һәм дүрт тактлы көйҙө төрлөләндереү.

## Килеп сығышы
Таулы Карабахтың Узундере ерлегендә килеп сыҡҡан (әзерб. Uzundərə — «оҙон тарлауыҡ») (Агдам районының Агдам һәм Каруанд ауылы араһында). Туй алдынан был тарлауыҡ аша үткәрелгән кәләш бейеүе. Бөгөн бейеү Әзербайжанда, карабах әрмәндәре араһында таралған. «Әзербайжан халыҡ бейеүҙәре» йыйынтығында карабах әрмәндәре менән әзербайжандарға яҡын йәшәү сәбәпле үҙләштергән, тигән фекер бар.

Туй ваҡытында ҡыҙҙың ата йорто менән хушлашыу ваҡытында башҡарылған. Хәҙер йола әһәмиәтен юғалтып, Әзербайжан ҡатын-ҡыҙҙар бейеүенең иң билдәлеһе.

## Башҡарыу
Бейеүҙе туй мәжлестәрендә, байрам сараларында башҡаралар. Ғәҙәттә, ҡатын-ҡыҙҙар ғына бейей, әммә парлы башҡарыу ҙа мөмкин. Бейеүҙе еңел, талғын һәм тыйнаҡ бейейҙәр. Түңәрәк буйлап йөрөү хәрәкәттәре талғын.

Бейеү барышында әзербайжан ҡатын-ҡыҙҙар бейеүҙәренең Биҙәге күпмелер тәртибе чередуются өс төп элемент төп өлөштәре ҡулланыла: түңәрәк буйлап йөрөү, «һүҙме» (әзерб. ваҡ аҙымдар), «хырдалыҡ» кеүек алға йәки тирә-яҡҡа ваҡ хәрәкәттәр. Бейеү ваҡытында ҡул хәрәкәтенә ҙур иғтибар бирелә. Бейеү тамашасыларға баҫалҡы баш эйеү менән тамамлана.

## Мәҙәниәттә сағылышы
Бейеү көйөн әзербайжан композиторы Узеир Гаджибеков «Быныһы булмаһа, тегенеһе» музыкаль комедияһының «Ни ҡәҙәр оло булһам да» («Мен не гедер, не гедер годжа олсам да») йырында ҡуллана.

«Оҙондара» бейеүен тағы 1941 йылда төшөрөлгән «Сабухи» әзербайжан фильмының 39:30 минутында күрергә була.

Арам Хачатуряндың «Гаянэ» балетының дүртенсе актында Оҙондара көйөн ишетергә мөмкин.

Музыка шулай уҡ «Эт һәм бесәй» (урыҫ. «Пёс и кот») совет йәнһүрәтендә яңғырай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Описание танца «Узундара»  в Школе народного танца  на портале Piruet.info

## Әҙәбиәт
* Исмайлов М., Карагичева Л., Народная музыка Азербайджана, в сб.: Азербайджанская музыка, М., 1961.
Австрия Эрцгерцоглығы

** Австрия Эрцгерцоглығы** () — Изге Рим империяһы сиктәрендәге иң мөһим дәүләттәрҙең береһе, Габсбургтар монархияһы үҙәге һәм Австрия империяһынан алдараҡ булдырылған дәүләт. Хәҙерге Австрия федераль ере Түбәнге Австрия һәм шулай уҡ Үрге Австрия еренең бер өлөшө булған эрцгерцоглыҡтың үҙәгендә баш ҡалаһы Вена менән яҡынса 700 йыл эсендә ул маркграфлыҡтан империя үҙәгенә әүерелә.

## Көнсығыш марка
Тәүге осорҙағы Урта быуат дәүерендәге Эрцгерцоглыҡ булған Австрия территорияһы Көнсығыш марка исеме аҫтында билдәле була. Этник немец мигранттары IX һәм X быуаттарҙа урындағы славян халҡын ҡыҫырыҡлап сығара. 955 йылда Лех йылғаһы янындағы алышта был төбәк Изге Рим империяһының маркаһы булып китә һәм 960 йылда маркграфлыҡ статусын ала. 976 йылдан алып төбәк Бабенбергтар династияһы хакимлығы аҫтында була.

## Австрия Герцоглығы
1156 йылда марграфлыҡ статусы Изге Рим империяһы императоры Фридрих I сығарған Privilegium Minus ярҙамында герцоглыҡ статусына тиклем күтәрелә. 1278 йылда Рудольф I Пржемысл *Отакар II* еңә һәм Герцоглыҡта Габсбургтар хакимлығын булдыра.

## Австрия Эрцгерцоглығы
1359 йылда яһалма Privilegium Minus герцог Рудольф IV тарафынан герцоглыҡ статусын эрцгерцоглыҡ статусына тиклем күтәрер өсөн ҡулланыла, әммә был аҙымды Изге Рим империяһы ҡабул итмәй. Беренсе булып эрцгерцог титулын Эрнст ала.1453 йылда Фридрих III етәкселегендә Габсбургтар Изге Рим империяһы императоры өҫтөнән контроль урынлаштырғанға тиклем, эрцгерцоглыҡ рәсми рәүештә танылмай. Австрия эрцгерцоглыҡ статусы булған берҙән — бер дәүләт була.

XVI быуаттан эрцгерцог титуллы Габсбургтар башҡа Европа король династияларының принц йәки принцессаларына тиңләштерәләр. 1512 йылдан алып эрцгерцоглыҡ шулай уҡ Изге Рим империяһының башлыса Габсбургтарҙың мираҫҡа ҡалған ерҙәренән торған Австрия округы үҙәге була. 

## Габсбургтар империяһы
1804 йылда Наполеон Бонапарт баҫымы аҫтында һуңғы император Франц II Изге Рим империяһы тәхетенән баш тарта һәм Франц I исеме аҫтында Габсбургтар биләмәләре нигеҙендә булдырылған Австрия империяһы императоры була. Изге Рим империяҙы ерҙәре күп һанлы ирекле дәүләттәргә һәм ҡалаларға тарҡала. Австрия эрцгерцоглығы империя сиктәрендә Үрге һәм Түбәнге ерҙәргә бүленһә лә, таж ере булараҡ тереклек итеүен дауам итә. Эрцгерцог титулын император ғаиләһе ағзалары ҡулланыуын дауам итә һәм эрцгерцоглыҡ тик 1918 йылда, Австро-Венгрия емерелгәндән һуң һәм өр — яңы Австрия Республикаһында Үрге һәм Түбәнге Австрия айырым федераль ерҙәр ойошторолғандан һуң, туҡтатыла.

## Һылтанмалар
*
Карл Людвиг, Австрия эрцгерцогы

**Карл Людвиг Иосиф Мария Австрийский** (; 30 июль 1833 йыл,  — 19 май 1896 йыл, ) — Габсбургтар династияһы Австрия эрцгерцогы, үлтерелеүе Беренсе донъя һуғышы башланыуына сәбәп булған Франц Фердинандтың атаһы
.

## Биографияһы
Карл Людвиг Шёнбрунн һарайында Венала тыуа. Эрцгерцог Франц Карл һәм София Баварскаяның улы. Уның ағалары араһында — Австрия императоры Франц Иосиф һәм Мексика императоры Максимилиан I.

Ағаһының улы кронпринц Рудольф үлгәндән һуң, ул Австро — Венгрия тәхете вариҫы була, әммә бер нисә көн үтеүгә ошо хоҡуғын үҙенең улы Франц Фердинандҡа бирә. Ләкин вариҫтың тәхеттәи ситтән тороп баш тартыуы Австрия закондарына ярашлы хоҡуҡи көскә эйә булмай, тәхеттән баш тартырға ғәмәлдәге император (мәҫәлән, Фердинанд I кеүек) йәки тәхетте тапшырған саҡта беренсе сиратта торған вариҫ (уның атаһы Франц Карл кеүек) булырға тейеш булған. Шулай итеп, 1889 йылдан алып 1896 йылға тиклем ул Австрия тәхете вариҫы булып һанала.

## Ғаиләһе
Карл Людвиг өс тапҡыр өйләнгән була. 1856 йылда ул Саксония короле Иоганндың ҡыҙы Маргарита Саксонскаяны (1840—1858) ҡатынлыҡҡа ала. Ул ике йылдан вафат була, балалары булмай.

Икенсе тапҡыр ул 1862 йылда Ике Сицилия короле Фердинанд II ҡыҙы Мария Аннунциатаға (1843—1871) өйләнә. Балалары:
* Франц Фердинанд (1863—1914);
* Отто Франц (1865—1906);
* Карл Фердинанд (1868—1915);
* Маргарита София (1870—1902), Филипп Вюртембергскийҙың улы Альбрехт Вюртембергский ҡатыны.
Уның өсөнсө ҡатыны 1873 йылда ҡатынлыҡҡа алған Португалия короле Мигелдең ҡыҙы Мария Тереза Браганса (1855—1944) була. Ул уға ике ҡыҙ бала тыуҙыра:
* Мария Аннунциата (1876—1961), Градчаналарҙа аббатисса.
* Елизавета Амалия (1878—1960), кенәз Франц Иосиф Лихтенштейнскийҙың әсәһе.

## Вафаты
Мысыр һәм Палестинаға сәйәхәт ҡылған саҡта Карл Людвиг Иордан йылғаһынан һыу эсә һәм ауырып китә. 1896 йылдың 19 майында ҡорһаҡ тифынан үлә.

## Ата — бабалары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Камал III

**Камал III** *(2-се сәхнә псевдонимы, 1-сеһе — *Сакмарский*, *Сәләхетдинов Камал Ситдиҡ улы*, )* (12 ғинуар 1900 йыл — 27 июль 1968 йыл) — театр актёры. 1928—1968 йылдарҙа Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисы. РСФСР-ҙың (1957) һәм Татар АССР-ының (1943) халыҡ артисы.

## Биографияһы
1899 йылдың 31 декабрендә (1900 йылдың ғинуарында) Әстерхан ҡалаһында тегеүселәр ғаиләһендә тыуған. «Шура ислам» мәктәбен, Ҡаҙан, Әстерхан театр студияһын (1919) тамамлаған.

1918—1924 йылдарҙа «Алтын Урда» Әстерхан мосолман артистары берлегендә (һуңынан «Вулкан» татар дәүләт драма театры, 1922 йылдан Һөнәри эшсе театры, 1928 йылдан Әстерхан дәүләт татар театры) уйнай.

1924 йылдан «Кызыл Октябрь» исемендәге татар театры (Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры) артисы. Яңы сәхнәлә иң беренсе башҡарған роле — Уильям Шекспирҙың «Гамлет» драмаһында Лаэрт.

## Ижады
Татар милли театр сәхнәһенең күренекле оҫталарының береһе, батыр тыныс образдар ижад итеүсе. Репертуарында боронғо ҙур-романтик, баҫалҡы йәш ҡаһармандар (Хәлил, Баҡый, Шәрәф) булһа, һуңыраҡ өлкән ҡаһармандарҙы уйнай. 50 йыллыҡ ижад ғүмерендә лә образ ижад иткән. Сәхнәлә партнершаһын булып һәрваҡыт Ильская уйнай торған була. Уның уйынын Зәйни Солтанов юғары баһалай.

## Әстерханда уйнаған спектаклдәре
* «Кречинский туйы» (*Свадьба Кречинского*) А. В. Сухово-Кобылин
* «Өйләнеү» (*Женитьба*) Н. В. Гоголь
* «Юлбаҫарҙар» (*Разбойники*) Фридрих Шиллер
* «Һаран» Ж.-Б. Мольер
* «Йәш ғүмер» Ғәфүр Ҡоләхмәтов
* «Банкрот» Ғәлиәскәр Камал
* «Ғәлиәбаныу» Мирхәйҙәр Фәйзи
* «Юлбаҫар Ғәлим» Карпов-Крымский
* «Ул булмаһа, был булһын» Ғөзәйер Хажибәков
* «Аршин мал алан» Ғөзәйер Хажибәков
* «Йөйсө Ғәйшә»

## Сығанаҡтар
# В. Мортазин, Т. Ченәкәй. Татар театры тарихыннан. М, 1926; Казан: ТКН, 1996.
# И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. К.: ТКН, 1996; 2005. ISBN 5-298-00708-2
# Театральная энциклопедия. Том 2. Глав. ред. П. А. Марков. М.: Советская энциклопедия, 1963.