Мари мифологияһы

**Мари мифологияһы**  мифологик күҙаллауҙар комплексы мариҙарҙың — болон, көнсығыш, төньяҡ-көнбайыш һәм тау.мариҙарының мифологик күҙаллауҙар комплексы. Дөйөм урал буйы һәм фин-уғыр мифологияһының бер өлөшө. Мари мифологияһы формалашыу нигеҙе мари традицион дине. Мари мифтары бер үк ваҡытта удмурт һәм мордва мифтарына яҡын.

## Пантеон
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Куго-Юмоның күтәрелеүе иң һуңғы күренеш булып тора. Тәүҙә мариҙар Кугурак кеүек үҙҙәренә яҡын булған ҡәбилә илаһтарына (Курук кугуза, Кукарка, Шенгел Кугу Енг) һәм Водыжға табынған, уларға, үҙ сиратында, вағыраҡ илаһтар һәм рухтар (Ужедыш, Имэ, Толэ) буйһонған. Шуның менән бергә дөйөм алғанда Кугурак менән Водыжға ҡарағанда түбәнерәк урын биләгән Кугу Йомшо һыу илаһы культы айырыла.

Куго-Юмоның иң һуңғы булып күтәрелә башлауы, уның *тукым шольыжо Куго-Юмо*, йәғни Оло Алланың ике туған ҡустыһы, булыуы менән иҫбатлана.
 
Мариҙарҙа хужалыҡтың етештереү формалары, бигерәк тә игенселек һәм малсылыҡ үҫешеү менән, күк илаһы Кугу Юмо тәүге планға күтәрелә. Ул бик күп малға эйә бай игенсе булып күренә башлай. Тәүге әҙер Алланың кешеләргә бер ниндәй ҙә ҡатнашлығы булмаған, шуға күрә улар уны белмәгән. Алла менән кеше араһында бәйләүсе звено булып уның ҡыҙы Юмын Удыр торған.

Юғары илаһты уратып алған үрге илаһтарға: Тӱн юмо - күк эштәре, йыһан менән идара итеүсе илаһ; Ош кече кугу юмо - ҡояш һәм яҡтылыҡ илаһы, Кава юмо - күк илаһы, күк йөҙө илаһы, Мэр кугу юмо - илаһ, халыҡты ҡурсалаусы илаһтар ҡараған. Шулай уҡ Вомелличе юмо - йәшен илаһы ҙур абруй менән файҙаланған. Һыу алиһәһе Вюд Ава белем һаҡсыһы тип хөрмәтләнгән. Ут алиһәһе Тул-Ава кешеләр һәм аллалар араһында аралашсы һымаҡ уларҙың үтенесен Куго Юмоға еткергән. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ер алиһәләре Мланде Аваға табыныу менән бер рәттән, урман һәм ҡырағай тәбиғәт илаһтары: Кожла, Чодра Ава ла үҙенең әһәмиәтен һаҡлап ҡалған. Мари алиһәләре мордва алиһәләренә айырыуса яҡын тора. Мәҫәлән, мари Мланде Аве алиһәһе - мордва Мод Аваға тап килә, Вюд Аве - Ведь Ава, Тул Аваға - Тол Ава, Мардеж Авеға - Варма Ава, Чодра Аве - Вирь Ава, Нур Аве - Норов Ава һәм башҡалар тап килә.
 
1770 йылда Н. П. Рычков ун һигеҙ илаһтан торған мари илаһтары һәм алиһәләре пантеонының ҙур булмаған исемлеген төҙөй. Төп аллалар иҫәбендә ул Юмо, Куго-Юмо, Пуйршо-Юмо, Азрека, Кудурчо-Юмо, Пиамбарҙы һанап киткән. И. Г. Георги 1799 йылда «Рәсәй дәүләтендә йәшәгән бөтә халыҡтарҙы тасуирлау» хеҙмәтендә мари аллалары иерархияһына төшөнөргә маташа. Уның, сирмештәрҙең һауа биләмәләрендә йәшәүселәре Кого юма менән Юман абыларҙың балаһы йәки туғаны, тигән фекере айырыуса мөһим һәм емешле тип һанала. В. М. Черемшанский (1859) иң төп илаһтары иҫәбендә юғары илаһ Куго-Юмо, Пуйршо-Юмо - күк илаһын, Кюдюрчо-Юмо - йәшен, күк күкрәү илаһын, Юмыш-Аву - тормош әсәһен, Мляндэ-аву - ер әсәһен, Шочэн-Аву- тыуыу әсәһен, Кече-Аву - ҡояш әсәһен, Мардэж-Аву - ел әсәһен атай. Түбән мифологик персонаждар араһында ул төпкөл урмандарҙа йәшәгән шишмә рухы Ямшинэрҙы (Йомшо), ер аҫты ятҡылыҡтары һәм тауҙар рухын - Одыр-Памашты, тау хакимы Одыр-Памашты һәм йортто һаҡлаусы Кудо-Вадишты телгә ала.

Г. Яковлев (1887) ике йөҙҙән ашыу сирмеш илаһтарын һәм кереметтары (рух) исемлеен килтерә. Каве алиһәгә иғтибарын йүнәлтә, шулай уҡ Кюртно-Юмо — металл илаһын айырып күрһәтә. В. И. Филоненко (1912) Шочектшо-Ава Пуэмбарҙың әсәһе икәнен өйрәнгән. Шулай уҡ ғалим ҡояш алиһәһе Кэчаваның фәҡәт ҡатын-ҡыҙ культлы булыуын һәм һауа алиһәһе Кава башҡа илаһтарҙан айырым йәшәүен билдәләй.

## Халыҡ шиғриәтендә, эпоста мифологик образдар һәм мотивтар
Мифологические представления мари нашли своё отражение в народных обрядовых песнях, так называемых «песнях жрецов» *карт-влак муро*. Они исполнялись картами — служителями марийских языческих культов — во время молений. В этих песнях, напоминающих древние молитвы и заклинания, жрецы обращались к богам с просьбой ниспослать им хорошую жизнь и защитить от зла. Об архаичности данного типа песен говорят образы древних божеств, упоминаемых в текстах — Пиямбар, Кинде-ава (мать-богиня урожая), Юмынӱдыр (дочь бога), Юмо колтымо мӱкшава (божья пчеломатка) и др..

Мари эпосының ҡайһы бер геройҙары (Кугурак, Тюкан Шур һәм башҡалар) сығышы буйынса мифик булып тора. Шулай итеп, мәҫәлән, Кугурак мариҙың геройы ғына түгел, ә аллаһы, рухы булып һанала.

## Мифик заттар, артефакттар, геройҙар
* Шем Кишке (Ош Кишке, Азырен Кишке) — Ҡара Йылан (Аҡ Йылан, Азырен Йылан), әхирәттә йәшәүсе имәнес зат.
* Турни — өс башлы аждаһа, һаҙ хакимы һәм ҡыҙҙарҙы урлаусы.
* Онар (Нар, Тютя) — ағастарҙы тамыры менән ҡуптарыусы тарихҡаса осорҙар алпамышаһы. Ҡайһы саҡта — Юмо алланың улы.
* Овда — ҡара сәсле бик матур яланғас ҡыҙ йәки ҡатын күренешендәге урман заты. Ҡайһы берҙә сәстәре туҙған, иңбаштары аша һелтәп ебәрерлек оҙон түшле имәнес заттар йә ҡанатлы алпамышалар һымаҡ күренгән. Шулай уҡ овда — Ветлуга һәм Вятка йылғалары араһында мариҙар килерҙән алда йәшәгән мифик бәләкәй халыҡ вәкиле .
* Кучкыж (Арслан-кайык) — Түбәнге донъяла оя ҡорған һәм аждаһа йылан менән алышҡан бик ҙур бөркөт (Арыҫлан-ҡош).
* Курныж-пий — эт-төйлөгән.
* Вюлтак — Бейә улы, Тылчак (Ай улы) һәм Кечамыш (Ҡояш улы) менән бер рәттән мари әкиәте геройы .
* Шёртнё лудо (Алтын өйрәк) — бал һалынған ағас киҫмәктә (чан) йөҙөп йөрөүсе һәм Акпатыр тарафынан илаһи хәрби көс сығанағы, дини культ итеп табынған нәмә (фетиш).
* Юзо ече — Пегеней, Полтыш һәм Тюкан Шураларҙың тылсымлы үҙҙәре йөрөгән саңғылары.
* Юзо керде — Юанай өсөн урланған ҡыҙҙарҙың биҙәүестәренән сүкелгән һәм уларҙың әсәләренең күҙ йәштәре менән сыныҡтырылған мөғжизәле ҡылыс.
* Немда (Лемда, Акпатыр, Акпарс, Чоткар, Чумбулат, Изима, Редваг һ.б.) — үҙе вафат булғандан һуң да кешеләргә ярҙамға килергә әҙер тороусы мари геройының йыйылма образы.
* Арын патыр — мәҙәни герой. Мариҙарҙы һиртмәк йәки һапҡын тип аталған таш атыусы ҡоралды ҡулланып һуғышырға өйрәткән ир.
* Алтыбай, Урса һәм Ямшан — малмыж мариҙарының легендәр етәкселәре, ватандаштарын баҫыуҙарҙы сәсеүҙгә әҙерләү маҡсатында таҙартырға өйрәткән мәҙәни геройҙар.
* Вегеней (Пегеней) — әкиәтсә уңыш ҡаҙанышына эйә һунарсы ҡарт .
* Тюкан Шур — вятка мариҙары менән идара иткән легендар кенәз.
* Акмазик — Тюкан Шурҙың вариҫы.
* Унавий — Тюкан Шурҙың ҡыҙы.
* Сави — баһадир-ҡыҙ, одо (удмурттар) юлбашсыһы Кюльмездың ҡыҙы һәм Шуэттың кәләше.
* Юанай — Турниҙы еңгән ҡурҡыу белмәҫ һунарсы{Sfn|Марийские народные сказки|2003|с=3—7}}.
* Полтыш — малмыж мариҙарының легендар хәрби начальнигы.
* Пёсьеносые (эт танаулылар) — эт танаулы кеше ашаусы мифик заттар. Вятка йылғаһы аръяғында төпкөл урмандарҙа йәшәгәндәр.
* Таргылтыш — үлектәр (мәйеттәр) рухы.
* Мужо — ауырыуҙарҙың яуыз рухы.
* Тоштыен — боронғо ата-бабалар рухы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Айхенвальд А. Ю., Петрухин В. Я., Хелимский Е. А. К реконструкции мифологических представлений финно-угорских народов // Балто-славянские исследования. 1980. — М.: Наука, 1982. — С. 162—192.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Holmberg Uno. Die Religion der Tscheremissen. Porvoo, 1926. Русский перевод книги: НРФ МарНИИ. Оп.1. Д. 91.

## Һылтанмалар
* Марийские мифы и героические предания (худ. пересказ Иликаев А. С.)
*