Археологик мәҙәниәт

**Археологик мәҙәниәт ** — бер биләмәгә һәм дәүергә ҡараған һәм дөйөм һыҙаттары булған матди ҡомартҡылар йыйылмаһы.

Ғәҙәттә археологик мәҙәниәтте башҡаларҙан айырылып торған ниндәй ҙә булһа характерлы сифаты буйынса атайҙар. Әйтәйек, керамиканың һәм биҙәүестәрҙең формаһы йә орнаментына (мәҫәлән, буранкаға оҡшаш кубтар мәҙәниәте), ерләү йолаһына (мәҫәлән, катакомба мәҙәниәте) бәйле, йәки был мәҙәниәттең типик ҡомартҡылары (мәҫәлән, днепро-донецк мәҙәниәте) тәү тапҡыр табылған урыны буйынса атайҙар.

Археологияла мәҙәниәт төшөнсәһенә мөһим әһәмиәт бирелә, сөнки ул дөйөм ҡабул ителгәндән һәм башҡа ғилми дисциплиналарҙа ҡулланылғандан бер ни тиклем айырыла. Археологик мәҙәниәтте һүрәтләгән оҡшаш матди ҡомартҡыларҙың бер йәмғиәттеке булыуы мотлаҡ түгел, ә төрлө йыйылмала булғанға ғына матди ҡомартҡыларҙы кешеләрҙең төрлө төркөмөнөкө тип әйтеп булмай. Шуға бәйле ҡайһы бер археологтар, археология мәҙәниәтен социологиялағы шундай уҡ термин менән бутамау өсөн, «технологик комплекс» йәки «технокомплекс» терминына өҫтөнлөк биреп, «археологик мәҙәниәт» тигән терминдан баш тарта.

Археологтар «мәҙәниәт» терминын ҡулланғанда, уларҙың табылдыҡтары үткән тормоштоң теге йәки был ҡомартҡыһын ҡалдырған кешеләрҙең билдәле тормош рәүешен алып барыуҙары тураһында раҫлай, тип иҫәпләй. Әгәрҙә ки һүҙ бер төрлө типтағы эш ҡоралы йәки башҡа артефакттар тураһында барһа, «индустрия» термины ла ҡулланыла. Яҙма сығанаҡтары булмаған тарихҡа тиклемге дәүерҙе һүрәтләгәндә «археология мәҙәниәте» термины төп урынды алып тора. Археология мәҙәниәтен таратыу механизмдары төрлө булыуы ихтимал. Мәҫәлән, диффузионизм теорияһы мәҙәниәтте йөрөтеүселәрҙе күсереү йәки сауҙа алып барғанда технологияларҙы тапшырыу кеүек варианттарҙың ихтималлығын билдәләй. Ҡайһы берҙә бер үк ерҙә ҡаҙыу эштәрен алып барғанда төрлө мәҙәниәттәр өсөн хас булған һыҙаттар табыла, был ошо мәҙәниәттәрҙе йөрөтөүселәрҙең бәрелеше йәки үҙ-ара килешеп йәшәүе, ә, бәлки, бер мәҙәниәттең икенсе мәҙәниәтте дауам итеүен аңлаталыр.

Профессиональ археологтар бөгөн «археология горизонты» тигән яңы терминды йышыраҡ ҡуллана башланы, ул күп йәһәттән В. С. Бочкарёв тәҡдим иткән «мәҙәниәттәр блогы» төшөнсәһе менән яҡыная.

## Төшөнсәнең килеп сығышы
Төшөнсәне 1920-се йылдар аҙағында австралия филологы һәм археологы Вир Гордон Чайлд индерә, ул түбәндәгеләрҙе яҙып ҡалдыра:Матди ҡомартҡыларҙың билдәле типтары — һыйымдар, ҡорал, биҙәүестәр, ерләү йолалары һәм йорттар формалары — даими рәүештә яңыртылып тороуын күрәбеҙ. Үҙ-ара бәйле һыҙаттар комплексын беҙ «мәҙәни төркөм» йәки тик «мәҙәниәт» тип атайыҡ. Бындай комплекс — бөгөн беҙ «халыҡ» тип атарға теләүҙең матди кәүҙәләнеше, тип иҫәпләйбеҙ.Һөҙөмтәлә альтернатив юлдар эшкәртелә, уларҙа матдиь ҡомартҡылар комплексы ниндәй ҙә булһа бер генә халыҡтың йәки бөтә билдәле халыҡтың матди кәүҙәләнешенә тигеҙ, тип иҫәпләнелмәй.

## Матди мәҙәниәт
«Матди мәҙәниәт» термины, беренсенән, билдәле бер мәҙәниәт халҡы өсөн мөхиттең бөтә физик объекттарының әһәмиәткә эйә булыуын, икенсенән, — был социомәҙәниәт өсөн типик һәм уның мәҙәни оҡшашлығының ҙур ғына өлөшө булған артефакттар комплексы (технокомплекс) булыуын күҙҙә тота. Ғөмүмән кешеләр матди объекттарға үҙ мәҙәниәттәрендә ҡабул ителгәнсә ҡарай, һәм матди мәҙәниәтте өйрәнеүселәр табылған объекттарҙы һәм ошо мәҙәниәтте йөрөтөүселәр өсөн уларҙың әһәмиәтен тикшерә. Был йәһәттән матди мәҙәниәтте тел, йәғни вербаль мәҙәниәт менән сағыштырып була; матди мәҙәниәт тә, тел дә, — мәҙәниәт феномендары. Археологтар боронғо берләшмәләрҙең дөйөм мәҙәниәтен тергеҙеү юлдарын эҙләй.

## Төшөнсә эволюцияһы

## Мәҙәни материалдар
«Мәҙәни материал» терминын «матди мәҙәниәт» менән бутарға ярамай. Ул тик кеше эшмәкәрлеге арҡаһында барлыҡҡа килгән объекттарға ҡарай. Археологтар үҙ табыштарына ҡарата «мәҙәни материал» терминын йышыраҡ ҡуллана. Был терминдан тыш «антропоген материал» тураһында ла әйтәләр.

Мәҙәни материалға түбәндәгеләр ҡарай:

* артефакттар — кешеләр тарафынан булдырылған йәки үҙгәртелгән объекттар.
* рельефтың яһалма үҙенсәлеге — ҡурғандар, упҡындар, соҡорҙар,
* биофакттар һәм экофакттар — йортянында үҫтереүгә ҡулайлаштырылған үҫемлектәр, йорт хайуандарының һөйәктәре йөки һунарсылыҡ объекттары, төҙөлмөлөрҙө ҡулланфылған ағас һәм башҡалар,
* кешеләр күсергән объекттар — үҙҙәре барлыҡҡа килгән ерҙән алыҫта табылған минералдар, ҡабырсыҡтар һәм башҡалар.

## Ҡайһы бер археологик мәҙәниәттәр

### [[Палеолит]]

#### Түбәнге палеолит

#### Урта палеолит

#### Үрге палеолит

### Мезолит

### [[Неолит]] һәм [[энеолит]]

### [[Бронза быуаты|Бронзоа]] быуаты

### [[Тимер быуат]]

## Боронғо славяндарҙың археологик мәҙәниәттәре
* Триполь мәҙәниәте — IV—III быуат б. э. тиклем — Украинала һәм Молдавияла. Археолог В. В. Хвойка 1893—1896 йылдарҙа аса. Киев янында ҡаҙыныу эштәрен алып барғанда археологтар балсыҡ һауыт-һаба, ҡатын-ҡыҙҙар һәм хайуандар статуэткаларын, торлаҡ моделдәрен таба. Шуға ҡарамаҫтан боронғо триполселәрҙең мәйет ҡалдыҡтарын һуңғы антропологик тикшереүҙәр (М. Ю. Видейко һәм башҡалар) триполселәрҙең славяндар менән генә түгел, хатта һинд-европа халыҡтары менән бәйләнештәрен кире ҡаға.
* Фатьянов мәҙәниәте — бронза быуаты — Волга-Ока йылғалары араһы.
* Бронза быуатының Абашев мәҙәниәте — Волга буйында.
* Дьяков мәҙәниәте — VII быуат б. э. тиклем — б. э. I мең йыллыҡ уртаһы — Волга-Ока йылғалары араһында. Волганың, Оканың үрге ағымы бассейнында, Валдай ҡалҡыулығы сиктәрендә йәшәгән боронғо фин-уғыр ҡәбиләләре (йылъяҙмалар буйынса меря һәм весь булараҡ билдәле булған, шулай уҡ башҡалар) мәҙәниәте. Ҡайһы бер тарихсылар дьяк мәҙәниәте ҡомартҡыларының бер өлөшөн бик боронғо славяндар менән бәйләй.
* Ромны-Борщёв (VIII—X быуаттар). Урман, далала йәшәгән славян халҡының мәҙәниәте. Атамаһы Ромны ҡалаһы һәм Борщево (Воронеж өлкәһе) алынған.
* Городец мәҙәниәте — VII быуат б. э. тиклем. — б. э. I мең йыллыҡ уртаһы — Волга буйы.
* Ананьинск мәҙәниәте — VIII быуат б. э. тиклем — Урал итәге.
* Зарубинцы мәҙәниәте — б. э. тиклем I йыллыҡтың икенсе яртыһы — б. э. тиклем I мең йыллыҡтың тәүге быуаттары — славяндарға тиклемге һәңғы (көнбайыш балтика) мәҙәниәте Украинала урта Днепр буйы һәм Белоруссияла Припяттә. Атама Черкас өлкәһенең Зарубинцы ауылынан алынған. III—V быуаттарҙа Позднезарубинцы мәҙәниәте булараҡ билдәле. Зарубинецы мәҙәниәте славяндарҙың олаталары готтар, скифтар, сарматтар менән бәйләнеш тотоуын раҫлай, уларға Рим империяһының йоғонтоһо тураһында ла мәғлүмәттәр бар.
* Черняхов, киев мәҙәниәте — б. э. I мең йыллыҡтның тәүге яртыһы. — түбәнге Приднепровье. Түбәнге Дунайҙан алып Днепрҙың һул яҡ ярына тиклем дала һәм урман-дала зонаһында «Позднесармат» мәҙәниәте. Ер эшкәртеүҙә һабан ҡулланыла, тимерлек һәм бронза иретеү эше юлға һалынған, көршәк керамикаһы, Римдән килгән әйберҙәрҙең күплеге хас. В. В. Хвойка уны 1898 йылда аса. 1901 йылда «Записки Русского археологического общества» журналында «Урта Днепр буйында күмелгән баҫыуҙар (В. В. Хвойканың 1899—1900 йылдарҙағы ҡаҙылмалары)» мәҡәләһе баҫылып сыға. Мария Гимбутас фекеренсә, черняхов мәҙәниәте готтар яулан алған ерҙәрҙә барлыҡҡа килә, әммә халыҡтың төп составы славяндарҙан тора.

## Шулай уҡ ҡара

* Духовная культура
* Материальная культура
* Список археологических культур Британии
* Список археологических культур России
* Список археологических культур Украины
* Список неолитических культур Китая
* Список археологических культур Сибири

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* Захарук Ю. М. Проблемы археологической культуры // Археологiя. 1964. № 17;
* Каменецкий И. С. Археологическая культура — её определение и интерпретация // Советская археология. 1970. № 2;
* 
* Классификация в археологии: Терминологический словарь-справочник. М., 1990 (библ.).
* Клейн Л. С. Проблема определения археологической культуры // Советская археология. 1970. № 2.
* Левин М. Г., Чебоксаров Н. Н. Хозяйственно-культурные типы и историко-этнографические области. // Советская этнография. 1955. № 4.
* Монгайт А. Л. Археологические культуры и этнические общности. // Народы Азии и Африки. 1967. 1.
* Монгайт А. Л. Археология Западной Европы. М., 1973—1974. [Т. 1-2];
* Смирнов А. П. К вопросу об археологической культуре // Советская археология. 1964. № 4;
* Формозов А. А. Этнокультурные области на территории Европейской части СССР в каменном веке. — М., 1959.

; башҡа телдәрҙә

* Childe V. G. The bronze age. Camb., 1963;
* Clarke D. L. Analytical archaeology. L., 1979;
* Eggers Н. J. Einführung in die Vorgeschichte. — Münch., 1959.
* De Laet S. L’archéologie et ses problemes. — Berchem-Brux., 1954.
* Kossinna G. Die Herkunft der Germanen: zur Methode der Siedlungsarchäologie. Würzburg, 1911. Bonn, 1978;

## Һылтанмалар

*  [./Археологическая_культура#cite_note-ReferenceA-2 ]Перечень (более 130) археологических культур Европы и Азии, включая подгруппы и родственные связи