open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бикбулатов Илдар Ғәлимнур улы

**Бикбулатов Илдар Ғәлимнур улы** (4 ноябрь 1953 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1986 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999).

## Биографияһы
Илдар Ғәлимнур улы Бикбулатов 1953 йылдың 4 ноябрендә Белорет ҡалаһында тыуған. Өфө сәнғәт училищеһында (педагогтары А. М. Кудрявцев һәм Н. Л. Самарина) уҡый.

1978 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогтары Рәшит Нурмөхәмәтов  һәм Эрнст Сәйетов) тамамлай. Диплом эше — «Герой әсәһе» картинаһы (1978). Армияла хеҙмәт итә.

1991—1992 йылдарҙа —Рәсәй Федерацияһы Художество фондының Башҡортостан ижади-производство комбинатында баш рәссам булып эшләй, 1993 йылдан — Башҡорт дәүләт педагогия институтының Художество-графика факультетында уҡыта. Портрет, пейзаж жанрында эшләй.

Илдар Ғәлимнур улы — 1989 йылдан «Етәү альянсы», 1990—1992 йылдарҙа «Сыңғыҙхан» ижади төркөмө ағзаһы.

Рәссамдың эштәре Башҡорт дәүләт художество музейында, Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханала, «Оҙайлы һаҡламдар фонды» асыҡ акционерҙар йәмғиәте коллекцияһында (Өфө), Татар йәмәғәт үҙәгендә (Ҡаҙан), шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.

## Хеҙмәттәре
«Герой әсәһе» портреты (1978), «Улымдың портреты», «Дуҫымдың портреты» (икеһе лә — 1981), «РСФСР-ҙың халыҡ артисы Н. Ирсаева портреты» (1984), «Автопортрет» (1989). «Мин 1953 йылда тыуғанмын» (1989), «Ҡыҙыл эңер» (1990), «Тау башындағы ҡала», «Мәсет» (икеһе лә — 1992). «Рәссам Э. М. Сәйетов портреты» (1998), «Рәссам Ә. Ф. Лотфуллин портреты» (2000), «Әсә портреты» (2003).
Пейзаждар: «Урал ихатаһы» (1981), «Вьетнам» серияһы (1984), «Ауыл кисе» (2003).

## Күргәҙмә
Бикбулатов Илдар Ғәлимнур улы — 1974 йылдан алып художество күргәҙмәләр ҡатнашсыһы.

Өфөлә шәхси күргәҙмәләре (1992, 2003, 2015).

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1999)

## Һылтанмалар
*  
* http://www.shrb.ru/painting/bikbulatov.htm

## Иҫкәрмәләр
Әхмәтова Гөлнар Хөсәйен ҡыҙы

**Әхмәтова Гөлнар Хөсәйен ҡыҙы** (14 ноябрь 1941 йыл) — музыка белгесе. 1975—1992 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы лекторы. 1971 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987).  

## Биографияһы
Гөлнар Хөсәйен ҡыҙы Әхмәтова 1941 йылдың 14 ноябрендә Ташкент ҡалаһында тыуған.

1968 йылда Мәскәүҙә Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогия институтының теоретик-композитор факультетын тамамлай (К. К. Розеншильдтың музыка тарихы класы).

1961—1962 йылдарҙа Республика халыҡ ижады йортонда музыка әҙәбиәте уҡытыусыһы, 1968—1969 йылдарҙа — музыка училищеһында музыка тарихы буйынса уҡытыусы, Ульяновск өлкә филармонияһы лекторы булып эшләй.

1969—1970 йылдарҙа Өфө сәнғәт институтында музыка теорияһы һәм тарихы кафедраһында эшләй. 1970—1973 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы аспирантураһында уҡый.

1974 йылдан Өфөләге тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, 1975—1992 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт филармонияһы лекторы.

Гөлнар Әхмәтованың ғилми эшмәкәрлеге башҡорт халыҡ музыкаһын, Башҡортостан композиторҙары һәм башҡарыусылар музыкаһын өйрәнеү менән бәйле. Үҙенең хеҙмәттәрендә ул беренсе булып Салауат Юлаевҡа арналған музыкаль әҫәрҙәрҙе системаға һалған һәм өйрәнгән.

Гөлнар Хөсәйен ҡыҙы тарафынан 100-ҙән ашыу башҡорт халыҡ йырҙары һәм инструменталь көйҙәр нотаға һалынған.

## Хеҙмәттәре
Гөлнар Әхмәтова — 50-нән ашыу фәнни мәҡәләләр, Башҡортостан радиоһында һәм телевидениеһында 40-тан ашыу тапшырыу авторы.
* Ахметова Г. Х. «Маэстро Родного Урала.» Уфа, 2010
* Ахметова Г. Х. В каждой арии — частица души / Г. Х. Ахметова // Республика Башкортостан. — 2007. — 4 апр.
* Ахметова Г. Х. Нариман Сабитов (камерно-вокальное творчество): музыковедческий очерк / Г. Х. Ахметова. — Уфа: Баш. кн. изд-во, 1982. — 96 с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). 

## Һылтанмалар
*    
* http://enc-dic.com/word/a/Ahmetova-gulnara-husainovna-16697.html
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/6797/%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0
Силәбе операцияһы

**Силәбе операцияһы** — 1919 йылдың июль — авгусында РККА-ның Көнсығыш фронты 5-се армияһының Көнбайыш армияһы көстәренә ҡаршы һөжүм операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең бер өлөшө.

Уңышлы тамамланған Златоуст һәм Екатеринбург операцияларынан һуң Ҡыҙыл армияһының 17 июлдә һөжүме башлана. Аҡ гвардиясылар ғәскәрҙәре ҡыҙылдарҙың һөжүмен Сыбаркүл — Иртәш рубежыда тотҡарларға тырышалар, әммә 20 июлдә РККА-ның 5-се армияһы рубежды өҙөп үтә һәм Силәбегә һөжүмен башлай. 

Аҡтарҙың планы буйынса, улар ғәскәрҙәрен үҙгәртеп ҡоралар һәм ҡыҙылдарҙы ҡалаға хәйлә менән алып инеү һәм шунда уларҙы ҡамау һәм тар-мар итеү өсө,н төп көстәрҙе Силәбе аръяғына йүнәлтәләр. 24 июлдә ҡыҙылдар Силәбегә инәләр, ә иртәгәһенә аҡтар контрһөжүмгә күсәләр. Аҡ ғәскәрҙәр ике төркөм менән һөжүм итә — төньяҡтан (С. Н. Войцеховский командованиеһы аҫтында, 20 мең кеше) һәм көньяҡтан (командующийы В. О. Каппель, 10 мең кеше). Войцеховский төркөмө Силәбе — Екатеринбург тимер юлын киҫеп үтә һәм 5-се армияның тылына сыға. Әммә ҡыҙылдарҙың 26-сы уҡсылар дивизияһы Каппель төркөмөнөң һөжүменән артҡа сигенмәй һәм ҡамауҙың ҡулсаһы ябылмай ҡала. 26-сы дивизия Каппелдең төркөмөн тотоп торған саҡта, 5-се армияның ҡалған частары үҙгәртеп ҡоролалар һәм 3-сө армия частары менән берлектә төньяҡтан килеп еткән Войцеховский төркөмөн ҡыйраталар. 4 августа 24-се уҡсылар дивизияһы партизандар менән берлектә Троицк ҡалаһын биләйҙәр, ә 5-се армияның төп көстәре Силәбенән 25 — 30 км көнсығышыраҡ ятҡан рубежға сыға.

Уңышлы үткәрелгән операциянан һуң РККА-ның ғәскәрҙәре бөтә Уралды биләйҙәр һәм Себергә, Төркөстанға һөжүм итеү мөмкинлеген алалар.

## Сығанаҡтар
* Бадиков Р. А. Челябинская операция 1919 года в военной биографии красного начдива Генриха Христофоровича Эйхе // Вестник Пермского университета. Серия: История. 2016. № 3 (34). С. 99-107.
* Гражданская война и иностранная интервенция в СССР. М., 1983
* Сахаров К. В. Белая Сибирь. Мюнхен, 1923. 
* Переиздание в сборнике: Восточный фронт адмирала Колчака. Центрполиграф. Москва. 2004. . 
* Переиздание в сборнике: Гражданская война в России: Катастрофа Белого движения в Сибири. Транзиткнига, Terra Fantastica. 2005.
Екатеринбург операцияһы

**Екатеринбург операцияһы** — 1919 йылдың июлендә үткән РККА-ның Көнсығыш фронтының 2-се һәм 3-сө армияларының Себер армияһы көстәренә ҡаршы ҡаршы һөжүм операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең бер өлөшө.

Ҡыҙыл армияһының һөжүме 5 июлдә, уның өсөн уңышлы тамамланған Пермь операцияһынан һуң, башлана. 3-сө армия Кама һәм Сылва йылғалары буйлап рубеждарҙа тора, ә 2-се армия Сылва һәм Өфө һыу айырғысын биләй. 2-се армияның туранан-тура һөжүмдәрен аҡтарҙың Удар корпусының ҡаты ҡаршылығы туҡтата. Ул саҡта РККА-ның 28-се уҡсылар дивизияһы отрядтары уларҙың позицияларын тау юлдарынан урап үтә һәм тылдан һөжүм итә. Ошо ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһендә Себер армияһы отрядтары ҡамауҙа ҡала һәм ҡыйратыла. 15 июлдә РККА Екатеринбургка инә.

3-сө армия (Н. Д. Томин етәкселегендәге 2 мең ҡылыслы кавалерия отряды) ғәскәрҙәре аҡтарҙың төп позицияларын тау юлдарынан урап үтеп, тылдан һөжүм итәләр. Был ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһендә Себер армияһы ҙур юғалтыуҙар кисерә. Уның ҡалдыҡтары Ялуторовск — Тобольск рубежына сигенә.

Хәрби ғәмәлдәрҙең төп һөҙөмтәһе: РККА частары Уралдың төп ҡалаларын һәм заводтарын — Рәсәйҙең мөһим сәнәғәт районын — баҫып алыу.

## Сығанаҡтар
* Гражданская война и иностранная интервенция в СССР. М., 1983
Кейекбаев Морат Жәлил улы

**Кейекбаев Морат Жәлил улы** (30 октябрь 1959 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), социология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының 5‑се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Ғалим-төркиәтсе, профессор Жәлил Кейекбаевтың улы.

## Биографияһы
Морат Жәлил улы Кейекбаев 1959 йылдың 30 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1982 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған (БДУ).
1987 йылда СССР Фәндәр Академияһы этнология һәм антропология институтының Ленинград бүлексәһендә «этнология»" һөнәре буйынса «тарих фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
2000 йылда Башҡорт дәүләт университетында «социология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

БДУ-ның Социология буйынса диссертация советы ағзаһы.

БДУ-ны тамамлағандан һуң (1982) шунда уҡ эшләй башлай. 1990 йылдан Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни Үҙәгендә: тарих, тел һәм әҙәбиәт Институтының ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан мөдире. Археология һәм этнография Музейының Урал халыҡтары бүлегенең  этносоциология бүлеге өлкән фәнни хеҙмәткәре, мөдире. 2001-03 йылдарҙа ЦЭИ директоры. 1998 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының фән, юғары һәм урта белем буйынса Дәүләт комитетында эшләй: Республика уҡытыу-методик фәнни үҙәге директоры урынбаҫары, 2000 йылдан социаль-гуманитар эштәр бүлеге етәксеһе. 2003 — 2007 йылдарҙа - БДУ-ның социаль эштәр кафедраһы мөдире, 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының гуманитар тикшеренеүҙәр Институты директоры.

Кейекбаев Морат Жәлил улының фәнни тикшеренеүҙәре этносоциология проблемаларына, этник төркөмдәрҙең ҡалала эшмәкәрлегенә, хәҙерге заман милләт-ара мөнәсәбәттәргә арналған.

## Хеҙмәттәре
Кейекбаев Морат Жәлил улы — 50-нән ашыу ғилми эш авторы.

## Сәйәси эшмәкәрлеге
Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының, Бөтә Рәсәй сәйәси "Берҙәм Рәсәй" партияһы тәҡдим иткән  кандидаттарҙың федераль исемлеге составында, бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайланыуы менән бәйле, 2007 йылдан алып ул Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.  "Берҙәм Рәсәй" фракцияһы ағзаһы.
Дәүләт думаһында милләттәр эштәре буйынса комитет ағзаһы.

## Һылтанмалар
* 
* http://lobbying.ru/persons.php?id=3198
Мәхәмбәт Өтәмисулы

**Мәхәмбәт Өтәмисулы** ( ماحامبەت وتەمىسۇلى; 1803, Бөкәй урҙаһы, Рәсәй империяһы — 20.10.1846, шунда уҡ) — 1836—1838 йылдарҙа Көнбайыш Ҡаҙағстандағы ҡаҙаҡ ихтилалы етәкселәренең береһе. Аҡын, ихтилалға тиклем Жәнгир Керей хан һарайындағы шағир була. 

## Биографияһы
1804 йылда Бөкәй урҙаһында тыуа  (хәҙер Урал өлкәһе Урҙа районы).

Бәләкәй Мәхәмбәт мәҙрәсәлә белем ала. 1824 йылда  Эске (Бөкәй) урҙа ханы Жәнгир шағир булараҡ билдәлелек яулап өлгөргән Мәхәмбәтте улы Зөлҡәрнәйгә тәрбиәсе итеп  Ырымбурға ебәрә. Унда Мәхәмбәт рус телен һәм грамотаһын өйрәнә. Исламды һәйбәт белгән иманлы кеше була. 

Хан вариҫын ул биш йыл тирәһе тәрбиәләй, шунан Мәхәмбәт менән Жәнгир хандың аралары боҙола. 
1829 йылдың көҙөндә далала тоҡанған ихтилалда әүҙем ҡатнаша һәм Ҡалмыҡ ҡәлғәһенә ябыла. Унда ике йыл ултыра, 1831 йылда ҡаса. 

Исәтәй Тайманов менән бергә Рәсәйҙең хөкүмәт ғәскәрҙәренә һәм Жәнгир хан ғәскәренә ҡаршы көрәшкән боласы отрядтарға етәкселек итә. Еңелгәндән һуң көньяҡҡа ҡаса, бер нисә йыл шунда йәшеренеп йәшәй. 

1846 йылдың 20 октябрендә хәҙерге Атырау өлкәһе территорияһында һәләк була — уны дошмандарының ялланма йәлләттәре үлтерә. 

## Ижады
Мәхәмбәт Өтәмисов — XIX быуаттың беренсе яртыһында йәшәгән һәм ижад иткән билдәле ҡаҙаҡ шағиры, 1836—1837 йылдарҙағы ҡаҙаҡ ихтилалы юлбашсыһы Исәтәй Таймановтың дуҫы һәм арҡалашы. 

Мәхәмбәт — аҡһөйәктәр мөхитенән сыҡҡан һәм асыҡтан-асыҡ халыҡ яғына баҫҡан йырсы. Ҡаһарман йырсылар традицияларын үҫтереп, ҡаҙаҡ поэзияһында социаль мотивтарҙы көсәйтә, был гражданлыҡ лирикаһы яралыуға этәргес бирә. Мәхәмбәттең лирик йыр-шиғырҙары араһында төрлө жанрҙағылары бар: дуҫтарға йә дошмандарға мөрәжәғәттәр, сеңләү йырҙары (жоҡтау), толғау, элегия һәм башҡалар.

## Хәтер

* Ҡаҙағстанда Мәхәмбәттең тыуыуына 200 йыл тулыуға арнап сығарылған  50 тәңгә номиналлы иҫтәлекле тәңкә.
* Шағир һәләк булған урында Атырау өлкәһенең  Индерборск ҡасабаһынан 40  километрҙа маҙар-төрбә төҙөлгән. Йыл һайын Мәхәмбәт әҫәрҙәре буйынса әҙәби уҡыу үткәрелә. 
* Мәхәмбәткә Уральск ҡалаһында атлы һәйкәл ҡуйылған.
* Ҡаҙағстандың Атырау өлкәһендә район үҙәгенә Мәхәмбәт исеме бирелгән. 
* СССР-ҙа Гурьев өлкә-ара ҡаҙаҡ драма театрына исеме бирелә.
* Алма-Атала рус скульптор-антропологы Михаил Герасимов ысулы буйынса Мәхәмбәт Өтәмисовтың йөҙ-ҡиәфәте тыуҙырыла. .
* 2003 йыл шағирҙың тыуыуына 200 йыл тулыу айҡанлы ЮНЕСКО тарафынан Мәхәмбәт йылы тип иғлан ителә. Был датаға Атырауҙа Мәхәмбәт менән Исәтәйгә һәйкәл ҡуйыла. 
* Астанала Мәхәмбәт Өтәмисев исемендәге уҡыусылар һарайы эшләй. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Стрела, летящая через века
* 
Из БСЭзаглавиеМахамбет Утемисов
* «Образ Махамбета в творчестве современных поэтов  (О.Сулейменов и А.Вознесенский)»
* Сайт, посвящённый 200-летию Махамбета
Пермь операцияһы (1919)

**1919 йылғы Пермь операцияһы** — 1919 йылдың июнендә үткән РККА-ның Көнсығыш фронты 2-се һәм 3-сө армияларының Себер армияһы көстәренә ҡаршы һөжүм операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең бер өлөшө.

Ҡыҙыл армияһы өсөн уңышлы тамамланған Сарапул-Воткинск операцияһынан һуң 20 июндә ҡыҙылдарҙың һөжүме башлана.
* **2-се армия** (командарм В. И. Шорин) Көңгөргә һөжүм башлай һәм артабан көньяҡтан — Пермгә;
* **3-сө армия** (командарм С. А. Меженинов) Пермгә һөжүмен көнбайыштан һәм төньяҡ-көнбайыштан башлай;
1919 йылдың 21 июнендә 2-се армия частары Волга флотилияһы ярҙамында Кама йылғаһы аша Уҫы тирәһендә сығалар һәм көңгөргә һөжүмен йәйелдерәләр.

29 июндә Пермь районындағы аҡтар тылына хәүеф тыуҙырып, РККА-ның 21-се уҡсылар дивизияһы Көңгөр эргәһенә килеп етә. Алдағы көндә 3-сө армияның 29-се уҡсылар дивизияһы Пермь тирәһендә Кама йылғаһы  аша сыға.

1919 йылдың 1 июлендә 2-се армия частары Көңгөрҙө яулап ала.

1919 йылдың 1 июлендә 29-сы уҡсылар дивизияһы көньяҡтан һөжүмләгән 3-сө армияһының 30-сы уҡсылар дивизияһы менән берлектә Пермь ҡалаһын алалар.

Пермь операцияһындағы еңеү Ҡыҙыл армияһына артабан һөжүмде Урал яғына (Екатеринбург операцияһы һ.б.) йәйелдерергә мөмкинлек аса.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡтар
* Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия / редколл., гл. ред. С. С. Хромов. — 2-е изд. — М., «Советская энциклопедия», 1987.
Покровка районы (БАССР)

**Покров районы** БАССР 1937 йылдың 20 мартында ойошторола һәм 1962 йылдың 12 декабрендә бөтөрөлә.
Район үҙәге — Фёдоровка (Благовещен районы) ауылы, 1938 йылдан — Бедеево ауылы (әлеге ваҡытта — Бедеева Поляна).

КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР-ҙың Министрҙар Советы Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың төҙөлөүе тураһында» 1937 йылдың 20 мартындағы ҡарары нигеҙендә Башҡортостанда 6 район ойошторола: Байҡыбаш районы, Воскресенск районы, Ишембай районы (1937-1940), Ҡандра районы, Матрай районы һәм Покров районы (БАССР).

1.02.1963 (12.12.1962) Әбйәлил, Архангел, Асҡын, Ауырғазы, Баҡалы, Балтас, Бишбүләк, Благовар, Благовещенск, Бүздәк, Бөрйән, Ғафури, Дәүләкән, Дыуан, Дүртөйлө, Йәрмәкәй, Зилаир, Иглин, Ҡалтасы, Ҡыйғы, Краснокама, Күгәрсен, Кушнаренко, Көйөргәҙе, Маҡар, Мәсетле, Мишкә, Миәкә, Нуриман, Покров, Стәрлебаш, Тәтешле, Учалы, Федоровка, Шаран, Юмағужа райондары бөтөрөлә.

1937 йылда район төҙөлөү менән Покров райкомы ойошторола. КПСС Үҙәк Комитетының 1962 йылдың ноябрь айындағы Пленумы ҡарарына ярашлы район бөтөрөлә.

## Иҫкәрмәләр
Бай Борис Иванович

**Бай Борис Иванович** (1878, Волын губернаһының Староконстантинов ҡалаһы — июль 1942, Өфө) — архитектор, Архитекторҙар союзы идаралығы председателе (1935—1936).

## Биографияһы
Бай Борис Иванович 1878 йылда Волын губернаһының Староконстантинов ҡалаһында тыуған.

1923 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Гражданлыҡ инженерҙары институтын (хәҙерге ваҡытта Санкт-Петербург дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты) тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң профессор Дитрих Адам Иосифовичтың проект оҫтаханаһында архитектор булып эшләй.

1915—1928 йылдарҙа Украинала эшләй. 1929 йылдан Щусев Алексей Викторович оҫтаханаһында В. И. Ленин мавзолейын төҙөүҙә ҡатнаша. 1930 йылдан Б. Бай Иваново ҡалаһында «Облпроектстройобъединение» берекмәһендә архитектура бүлеге башлығы булып эшләй.

1933 йылдан алып Өфө ҡала коммуналь хужалығының төҙөлөш контораһында эшләй. 1937 йылдан Кисловодск ҡалаһының Бөтә союз үҙәк башҡарма комитеты (ВЦИК) вәкиле проект бюроһының өлкән архитекторы (Кисловодск ҡалаһы), 1938 йылдан БАССР-ҙа Урман хужалығы министрлығында баш архитектор һәм «Башпроект» тресында архитектура төркөмө етәксеһе булып эшләй.

1935—1936 йылдарҙа Б.Бай — Архитекторҙар союзы идаралығы председателе.
Бай Борис Иванович — Хеҙмәт һәм Сәнғәт Һарайын (1928—1935), Аксаков халыҡ йортон реконструкциялау проекттары авторы. Стәрлетамаҡ ҡалаһының генераль планын төҙөүҙә ҡатнаша (1938). БАССР Архитекторҙар союзына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

1942 йылдың 12 февралендә ҡулға алына. 58-10 статьялары буйынса ғәйепләнә. Хөкөм ҡарары: 5 йылға иркенән мәхрүм итергә. 1989 йылдың 17 сентябрендә аҡлана.

## Һылтанмалар
*  
* http://www.uznal.org/book_of_memory.php?bukva=1&name=8&surname=84&repression=3
Ишемғолов Дамир Нуретдин улы

**Ишемғолов Дамир Нуретдин улы** (1 февраль 1943 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001).

## Биографияһы
Дамир Нуретдин улы Ишемғолов 1943 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Бәләкәй Әбеш ауылында тыуған.

1971 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (педагогтары Л. Ф. Мугтобаров, К. П. Чаругин) тамамлай.

1975—1995 йыл эшләй. Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам булып эшләй, 1996 йылдан — Өфө сәнғәт училищеһында уҡытыусы.

Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Рәссамдың картиналары башҡорт ауылының көнкүрешенә, башҡорт фольклорына арналған: "Йәйге көн үҙәге " (1986), «Далала» (1990), «Бесән өҫтө» (1992), «Йәйге аш-һыу бүлмәһе» (1992), «Хәйерле кис, Фатима өләсәй» (1992), «Ғаилә» (2008), «Әбеш» (2012). Башлыса неопримитивизм стилендә эшләй.

Ишемғолов Дамир Нуретдин улы — 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының рәссамдар союзы ағзаһы, 1995 йылдан алып — «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы. Ул — «Һары бейә» («Желтая кобыла») художество төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе (1989).

Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Силәбе өлкә картиналар галереяһында, Новосибирск дәүләт художество музейында, Марий Эл Республикаһының республика һынлы сәнғәт музейында (Йошкар-Ола), «Эстер» Галереяһында (Екатеринбург), Башҡортостан Республикаһы милли сәйәсәт һәм мәҙәниәт Министрлығы янындағы «Урал» ГНИ-да (Өфө), Туймазы тыуған яҡты өйрәнеү музейында (Туймазы ҡалаһы, Башҡортостан Республикаһы) һаҡлана.

## Хеҙмәттәре
«Бушап ҡалған ауыл» (1977), «Бесән өҫтө» (1988), «Юғалған кәзәне эҙләү», «Корбан» (1991). «Тәүлек» («Сутки»), «Тышаулы ат» (1991), «Атай-әсәй иҫтәлегенә» (1993), «Реквием» (1994). «Шишмә» (2000), «Үҙ-үҙеңде яндырыу» («Аутодафе») (1995—1999), «Баҡсала (ҡоҙоҡ менән пейзаж)».

Натюрморт «Һары самауыр» (1999), "Кәрзиндәге сирень " (2012), «Тыуған йорт» (2012).

## Күргәҙмәләре
Ишемғолов Дамир Нуретдин улы — 1986 йылдан алып художество күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы.

Өфөлә шәхси күргәҙмә (1996).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*     
* http://www.shrb.ru/painting/ishemgulov.htm
*  
* http://artageless.com/damir-ishemgulov-paintings-and-drawings-2-623 
* http://ufagallery.ru/?p=500
Алдар (фольклор персонажы)

**Алдар** («алдаҡсы» һүҙенән) — башҡорт фольклоры персонажы, көнкүреш әкиәттәре геройы.

## Ҡылыҡһырлама
Башҡорт әкиәттәренең персонажы Алдар «Алдар менән Ямар», «Алдар менән сәсән», «Пеләш Алдар һәм муллалар», «Алдар һәм Зөһрә» һәм башҡа башҡорт халыҡ әкиәттәрендә осрай.

Зирәк Алдар образы — алдаҡсы, хәйләкәр һәм йылғырҙарҙың йыйылма образы ул.

Алдар — үҙендә халыҡ аҡылын туплаусы ла. Алдар образы наҙанлыҡты, һаранлыҡты сағылдырыусы образдарға ҡапма-ҡаршы ҡуйыла.

Башҡорт әкиәттәрендә Алдар хан, мулла йәки һатыусы менән осраша. Ғәҙәттә, бындай осрашыуҙар уларҙың Алдарҙан алданыуы менән тамамлана. Алдар йә кешенең атын урлап, хәйлә тоғо артынан өйөнә ҡайтып китә, йә, йәнәһе лә, кәкре ҡайынды терәп торорға ҡушып, ҡасып китә, шул рәүешле язанан ҡасып ҡала («Хан менән Алдар», «Алдар менән һатыусы малайҙары», «Алдар менән шайтан» һәм башҡа башҡорт халыҡ әкиәттәре).

Алдар хәрәкәт иткән әкиәттәр өсөн афористик һығымтаһы булған тамамланыу хас.

Алдар персонажы башҡа төрки телле халыҡтар әкиәтендә лә популярлыҡ яулаған (ҡаҙаҡтарҙың «Алдар Косе тураһында әкиәттәре», осетиндарҙың «Алдар һәм көтөүсе» һәм башҡалар). Башҡорт әкиәттәрендә Алдар образына таҙ образы яҡын тора. Рус халыҡ әкиәттәрендә лә Алдарға оҡшаған образ бар, әммә уның исеме аталмай, бары йылғыр һәм зирәк крәҫтиән тип алына.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Башкирское народное творчество (БНТ). т. I—VIII — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1987—1995. т. V — Бытовые сказки.

## Һылтанмалар
* 
* http://www.ertegi.ru/index.php?id=11
Камалов Рәил Исмәғил улы

**Камалов Рәил Исмәғил улы** (20 февраль 1932 йыл — 24 март 1989 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1961—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Фрунзе исемендәге колхоздың шәкәр сөгөлдөрө үҫтереү буйынса механизацияланған звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1965). РСФСР-ҙың етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971).

## Биографияһы
Рәил Исмәғил улы Камалов 1932 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Һәүәләй ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.

1942 йылда Ҡырмыҫҡалы районының Фрунзе исемендәге колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1952—1955 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң колхозда төрлө эштәр башҡара. 1957 йылдың декабрендә тракторсылар курсына ебәрәләр. 1958 йылдың апреленән башлап тракторсы булып эшләй, 1961 йылда колхоздың шәкәр сөгөлдөрө үҫтереү буйынса механизацияланған звеноһына етәксе итеп ҡуялар.

Рәил Камаловтың производствоны ҙур оҫталыҡ менән ойоштороуы арҡаһында, бер йылда уның звеноһы байтаҡ ҙур хеҙмәт һөҙөмтәләренә өлгәшә. 1962 йылда 50 гектар майҙанда шәкәр сөгөлдөрөнөң уңышы гектарынан 250 центнер тәшкил итә. Агротехниканы, һөрөү сифатын яҡшыртып, 1965 йылда уның звено ағзалары 80 гектар сөгөлдөр майҙанының һәр гектарынан 311 центнер уңыш алыуға өлгәшә. Бер центнер шәкәр сөгөлдөрөнөң уртаса үҙҡиммәте 1,30 һум тәшкил итә, ә колхоз буйынса — 1,89 һум, район буйынса — 2,40 һум була.

Шәкәр сөгөлдөрөн етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа, уңдырышлылығын күтәреүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн, 1965 йылдың 31 декабрендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы указы менән Рәил Исмәғил улы Камаловҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1989 йылға тиклем Фрунзе исемендәге колхозда механизацияланған звено етәксеһе булып эшләй.

Етенсе саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты (1967—1971).

1989 йылдың 24 мартында вафат була.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1965)
* ике Ленин ордены (1965, 1971)

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамовт. 3. З-К. 2007. − 672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа..

## Һылтанмалар
* http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r31/r31_33.html?gord=1&template=46
Норовава

**Норовава** — йәки **Паксява**  (м., э. норов, пакся «ялан», ава «ҡатын-ҡыҙ»), яландарҙы ҡурсалаусы тәңре.

Модавынан һуңыраҡ, ер эшкәртеү башланғас, барлыҡҡа килгән булырға тейеш. Һәр ауыл, йәнәһе лә, үҙенең Нороваваһын булдырған. Уның йәшәгән урыны тип ыҙан һаналған. Ураҡсылар  Норовава өсөн урылмаған һыҙаттар ҡалдырғандар, төш ваҡытында ул ашаһын һәм уларҙы уңышһыҙ ҡалдырмаһын өсөн, тоҙ һибелгән икмәк һалғандар; унан урыу эштәрен имен-аман атҡарыуҙа, утауҙа һәм ураҡҡа ҡулды ҡырҡып ҡуймауҙа ярҙам һорағандар. Ер эшкәртеүселәр Нороваваға бағышлап доға уҡығандар, сөнки уңышҡа булған өмөт уның ҡурсауына бәйле, тип иҫәпләгәндәр.  .

## Әҙәбиәт
* Мокшин Н.Ф. Мордваларҙың дини инаныуҙары. — Саранск, 1968; 1998.

## Сығанаҡ
* Мордовия Энциклопедияһы, Н.Ф. Мокшин.
Суфиянов Әһлиулла Ғибәт улы

**Суфиянов Әһлиулла Ғибәт улы** (25 февраль 1927 йыл — 5 февраль 2009 йыл) — сәнәғәт алдынғыһы, 1952—1964 йылдарҙа Ҡаҙағстандағы Зыряновск ҡурғаш комбинатының проходчиктар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961).

## Биографияһы
Әһлиулла Ғибәт улы Суфиянов 1927 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Исламғол ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген тыуған колхозында башлай. Һуғыштан һуң Ҡаҙаҡ ССР-ының Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендәге Зыряновск ҡалаһына килә һәм урындағы ҡурғаш комбинатының Маслянск руднигында проходчик булып эшләй. Фиҙакәрлеге арҡаһында проходчиктарҙың бригадиры итеп һайлана. Ә. Ғ. Суфияновтың бригадаһы даими рәүештә эш планын арттырып үтәй. СССР Юғары Советы Президиумының 1961 йылдың 9 июнендәге Указы менән Суфиянов Әғлиулла Ғибат улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Ә. Ғ. Суфиянов Ҡаҙағстан Компартияһы Үҙәк Комитетының Ревизия комиссияһы ағзаһы итеп һайлана.

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Башҡортостанға, Мәләүез ҡалаһына ҡайта. 2009 йылда Мәләүездә вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Богатырев Ф.* Агулла Суфиянов — бригадир // Утро над Иртышом : сборник . — Усть-Каменогорск: Облиздат, 1960. — 211 с — С.188-195
* Зыряновск: сборник. — Алма-Ата: Казахстан, 1991. — 192 с. — С. 132. ISBN 5-615-00857-1

## Һылтанмалар
*   
* Администрация сельского поселения Зильдяровский сельсовет. Официальный сайт. Заслуженные люди. Видные земляки
* Мы ими гордимся
Украина иҡтисады

**Украина иҡтисады ** — донъяла 134-се үлсәмле ВВП (номинал) йән иҫәбенә, илдәр исемлеге (МВФ-тың 2015 йылға биргән мәғлүмәте буйынса).

## Күҙәтеү, төп күрһәткестәр

### Региональ айырмалыҡтар

Иҡтисади яҡтан иң үҫешкән региондар — Донбасс (Донецк өлкәһе һәм Луганск өлкәһе), Приднепровье (Днепропетровск өлкәһе һәмЗапорожск өлкәһе), шулай уҡ  Киев, Харьков, Одесса, Львов ҡалалары.
Аграр яҡтан иҡтисади үҫешкән райондар: Подольск, Үҙәк һәм Причерноморск.

## ВВП

br>Иҫкәрмә: Башланғыс файл — интерактив]]

 Экстраполированные значения.

 МВФ-тың йыллыҡ күҙаллауы.

## Тарих

1980 йылдар уртаһында,  «Үҙгәртеп ҡороуҙар» башланыу менән, Украина ССР-ы иҡтисады бер өлөшө булған, СССР иҡтисадында кире тенденциялар көсәйә. Чернобыль АЭС-ындағы авария хәлде ҡырҡыулаштырып ебәрә, уның ликвидацияһы күп кенә көс һәм сығым талап итә.  

 XII биш йыллыҡта (1986—1990) ВНП-ның уртаса йыллыҡ үҫеш темпы  2,4 %-ҡа тиклем түбәнәйә (сағыштырыу өсөн: X- ла йылына 4,8 % һәм XI биш йыллыҡта йылына  3,7 %), ә 1990 йылда бөтөнләй кире булып сыға . 

1990 йылдың 16 июлендә УССР Юғары Советы Украинаның дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул итә.,. Был деклорация Украинаның иҡтисади үҙаллылығын иғлан итә һәм бойондороҡһоҙ тышҡы сәйәсәт алып барыуға хоҡуҡлы булыуын белдерә (шул иҫәптән, тышҡы иҡтисади сәйәйсәт тә). Иҡтисадты үҙгәртеү өсөн,норматив-хоҡуҡи база булдырыу буйынса эш башлана.
Басиров

**Басиров** — фамилия.

* Басиров Зилфәт Рәүеф улы (1927—2000) — скульптор, Башҡортостандың халыҡ (2000) һәм Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған рәссамы (1977).
* Басиров Миәссәр Мәғәсүм улы (1930—1983) — башҡорт шағиры, 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Басиров Әсхәт Ғиниәт улы (1927—2012) — нефтсе, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977).
Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы

** Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы** (22 сентябрь 1937 йыл — 28 декабрь 2023 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп эшмәкәре.  1983—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1998), педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (1991), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). 

## Биографияһы
Эдуард Шәйхулла улы Хәмитов 1937 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Борай районы Яңы Киҙгән ауылында тыуған.

1958 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтын тамамлай һәм шунда үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.

1964—1966 йылдарҙа Куйбышев дәүләт педагогия институтында өлкән уҡытыусы, ә һуңыраҡ деканы булып эшләй.

1966—1969 йылдарҙа Өфө нефть институтында доцент, кафедра мөдире булып эшләй.

1969—1972 йылдарҙа М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында доцент, кафедра мөдире һәм декан булып эшләй. Ә 1972—1983 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор вазифаһын биләй.

1983 йылдан алып 2005 йылға тиклем — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры.

2005—2007 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт думаһы депутаты.

2008 йылдан алып М. Аҡмулла исемендәге БДПУ ректоры кәңәшсеһе.

Уның ҡыҙы Эльза М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның художество-графика факультеты профессоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Профессор Хәмитовтың төп фәнни йүнәлештәре — педагогик белем биреү, физика уҡытыу методикаһы. Ул 60 фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар һәм уҡыу әсбаптары, шулай уҡ Башҡортостан мәғарифын үҫтереү концепцияһын һәм программаһын эшләүсе ғилми коллектив етәксеһе.

### Һайланма әҫәрҙәре
* Контингент гуманитарного вуза: теория, подходы, практика формирования. — Челябинск: Факел, 1999.
* Профессиональная педагогическая подготовка в переломные периоды развития общества. — Уфа: Китап, 2001. (авторҙаш).
* Стратегия развития образования в евразийском пространстве. — Уфа: БГПУ, 2002 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''
Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы

**Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы** (4 март 1951 йыл) —  — дәүләт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһы Конституция Суды рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012). Юридик фәндәр докторы (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2011).

## Биографияһы
Зөфәр Ирғәли улы Йәнекәев 1951 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 1-се Моҡас ауылында тыуған.

Мәктәпте бөткәндән һуң 2 йыл Ирәндек совхозында эшсе була. 1973 йылда Свердловск юридик институтын тамамлай.

Дыуан районында (1973−1974), Салауат ҡалаһында (1974—1976) һәм Баймаҡ районында (1976−1978) прокуратура тәфтишсеһе булып эшләй. 1974 йылда Совет Армияһы сафына алына. Хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, Сибай ит комбинатында юрисконсульт була, унан һуң Сибай ҡалаһында торлаҡ-коммуналь хужалыҡ участкаһы начальнигы урынбаҫары, граждандар оборонаһы штабы начальнигының ярҙамсыһы булып эшләй.

1975 йылда Башҡорт дәүләт университеты юридик факультетының аспирантураһына инә. «Рәсәй составындағы Башҡортостандың хоҡуҡи статусы, ХVI — XXI быуаттар» тигән темаға кандидатлыҡ, артабан докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Артабанғы эш урындары: БДУ-ның юридик факультеты уҡытыусыһы; Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында: Секретариаттың сектор мөдире, Халыҡ мәғарифы, фән, мәҙәниәт, милли һәм интернациональ традициялар, тарихи мираҫты һаҡлау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. 1995 йылдан 2014 йылға тиклем — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу Палатаһы депутаты, Закондар сығарыу Палатаһының Урындағы власть мәсьәләләре, милләттәр, йәмәғәт һәм дини берләшмәләр эштәре комитеты рәйесе; Европа Төбәктәр Палатаһында (Европа Советы, Страсбург) Рәсәй Федерацияһы вәкиле; Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Закондар сығарыу Палатаһы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы Закондар сығарыу Палатаһының Ҡануниәт, дәүләт төҙөлөшө һәм суд-хоҡуҡи мәсьәләләр комитеты ағзаһы, 2003 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйлышы — Ҡоролтайҙың Урындағы үҙидаралыҡ, милләттәр, йәмәғәт һәм дини берләшмәләр эштәре, мәғлүмәт сәйәсәте комитеты рәйесе. «Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһы Конституция суды рәйесе вазифаһын биләй.

Ғаиләһе: ҡатыны, ике балаһы бар.

## Хеҙмәттәре
Йәнекәев Зөфәр Ирғәли улы — 200-ҙән ашыу ғилми публикация авторы.
* Еникеев Зуфар Иргалиевич. Правовой статус Башкортостана в составе России, ХVI — XXI вв. (История и современность) : Дис. … д-ра юрид. наук : 23.00.02 : Москва, 2003 387 c. РГБ ОД, 71:04-12/12-2
* Конституционно‑правовое развитие Башкортостана. Уфа, 2008.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2001)
* Салауат Юлаев ордены (2011)

## Иҫкәрмәләр
 

## Һылтанмалар
*    
* http://www.bashkortostan.ru/organizations/8133/personnel/15967.html 
* http://www.vatandash.ru/index.php?article=1056 
* http://www.gsrb.ru:88/MainLeftMenu/Museum/Deputats/3soziv/enikeevzi.php
* http://law.edu.ru/person/person.asp?persID=1121594 
* http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=956324
Грецияның «үҙәк» илдәре тарафынан баҫып алыныуы

«Үҙәк»** илдәре тарафынан **'''Греции'''**яны о**ккупациялау () 1941 йылдың апрелендә, 1940 йылдың октябренән Греция менән һуғыш башларлыҡ хәлдә торған фашистик Италияға, үҙенең союзнигына, ярҙам итеү маҡсатында нацист Германияһының Грецияға баҫып инеүенән башланған. Критты баҫып алғандан һуң , 1941 йылдың июненә бөтөн Греция оккупацияланған. Материк өлөшөнөң оккупацияланыуы Германия һәм уның союзнигы Болгария 1944 йылдың октябрь башында Союзниктар баҫымы аҫтында азат ителгәненә саҡлы дауам иткән. Шуға ҡарамаҫтан, 1945 йылдың май-июненә саҡлы, Критта һәм Эгей диңгеҙенең башҡа утрауҙарында, Европала Икенсе донъя һуғышы тамамланыу һөҙәмтәһендә уларҙы кире ҡайтарғанса, немец гарнизондары һаман торған булған.

Фашист Италияһы 1940 йылдың Грецияға һуғыш иғлан иткән һәм баҫып ингән, ләкин грек армияһы тәүҙәрәк баҫҡынсыларҙың көстәрен ул саҡтағы итальян протекторатына, күрше Албанияға, ҡыҫырыҡлай алған. Нацист Германияһы, үҙенең союзнигын яҡлап, ҡыҫылған. Грек армияһының күпселек өлөшө, албан фронтында дислокацияланып, итальян котратакаларын кире ҡағырға тырышҡанда, 1941 йылдың апреленән июненә саҡлы немецтар ашығыс *блицкриг* менән Грецияны баҫып алған. Һөҙөмтәлә, Греция хөкүмәте һөргөнгә китергә мәжбүр булған, ә илдә коллаборационистик марионетка режимлы «үҙәк» хөкүмәте барлыҡҡа килгән. Бынан тыш, грек территорияһы «үҙәк» державалары ҡарамағындағы оккупацион зоналарға бүленгән. Немецтар үҙ хакимлығына илдең иң мөһим региондарын, шул иҫәптән Афинаны, Салоникиҙы һәм стратегик яҡтан мөһим булған Эгей диңгеҙендәге утрауҙарҙы алған. Илдең башҡа региондары герман союзниктарына, Италияға һәм Болгарияға бирелгән булған.

Оккупация грек иҡтисадын тарҡатҡан һәм ҡот осҡос гуманитар эҙемтәләргә алып килгән. Ул сәнәғәттең иҫ китмәле (сәнәғәттең 80 % юҡҡа сыҡҡан), инфраструктура өлкәһендә (28 % юҡҡа сыҡҡан), порттарҙың, юлдарҙың, тимер юлдарҙың һәм күперҙәрҙең (90 %), урман һәм башҡа тәбиғәт ресурстарының (25 %) емерелеүенә һәм граждандар араһында юғалтыуҙарға алып килгән  (граждандарҙың 7.02 % — 11,17 %). Тик Афинала ғына 40 000 ашыу кеше аслыҡтан, тиҫтәләгән мең кеше нацистар һәм коллаборационистар яғынан ойошторолған репрессияларҙан һәләк булған. Шул уҡ ваҡытта грек ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте формалашҡан. Ҡаршылыҡ күрһәтеү төркөмдәре оккупацион ғәскәрҙәргә ҡарата партизандар сабауылдары (вылазки) ойоштоғандар, коллаборационистик именлек батальондарына ҡаршы торғандар һәм шпион селтәрҙәре булдырғандар. 1943 йылдың аҙағына ҡаршы тороу төркөмдәре үҙ-ара көрәш башлаған. 1944 йылдың октябрендә илдең материк өлөшөн азат иткәндән һуң Грецияның сиктән тыш сәйәси поляризацияла булыуы, граждандар һуғышы башланыуға килтергән. Артабанғы граждандар һуғышы күп кенә билдәле нацист коллабораторҙарына язанан ҡотолоп ҡалыу мөмкинлеге генә түгел (уларҙың антикоммунизм позицияһында булыуы), хатта, коммунистар еңелгәс, һуғыштан һуңғы Грецияла уларға идара итеүгә күтәрелеү мөмкинлеген биргән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Хәмитов

**Хәмитов** — фамилия.

* Хәмитов Александр Радик улы (12.09.1975) — хәрби хеҙмәткәр, Рәсәй Геройы (2000).
* Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы (1898—1943) — совет хәрби эшмәкәре.
* Хәмитов Рөстәм Зәки улы (18.08.1954) — Башҡортостан Республикаһы Башлығы (2010—2018).
* Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы (1933—2018) — педагог, РСФСР һәм Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Хәмитов Шәрәфетдин Йософ улы (1864—?) — 1-се гильдия сауҙагәре. Борай ихтилалының етәксеһе.
* Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы (22.09.1937) — педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (1991), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998).
------------
* Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы (14 ноябрь 1957) — педагог, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005).
* Хәмитова Хәбибъямал Бикмөхәмәт ҡыҙы (1890—2011) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә йәшәгән оҙон ғүмерле башҡорт ҡатыны.
Ливадия һарайы

**Ливадия һарайы** — Ҡырымдың Ялта төбәгендә, Ялтанан 3 километр алыҫлыҡта, Ливадия ҡасабаһында Ҡара диңгеҙ яры буйында урынлашҡан Рәсәй императорҙарының элекке көньяҡ резиденцияһы.

Һарай «итальян» стилендә, XIX быуат һуңында И. Монигетти һәм Н. П. Краснов етәкселегендә төҙөлә. Ҡырымдың иң бай резиденцияһы өсөн Воронцов һарайы менән дәғүәләшә. Бөйөк Ватан һуғышынынан һуң союздаштарҙың донъя ҡоролошоноң контурҙарын билдәләүсе Ялта конференцияһын үткәреү урыны. 

## Тарихы
1834 йылда Ливадияны (Ливадия — грек теленән аҡлан) грек Балаклава батальоны командиры Феодосий Ревелиоттиҙан граф Лев Северинович Потоцкий һатып ала. Потоцкий имениеһында Ф. Ф. Эльсон проекты буйынса хаким йорто, оранжерея төҙөлә, шулай уҡ ландшафт паркына нигеҙ һалына.

### Беренсе император резиденцияһы

1861 йылдан Ливадия имениеһы император Александр Икенсенең һәм император ғаиләһенең йәйге резиденцияһы була. Монигетти проекты буйынса, Потоцкий йорто Оло һарай, Вариҫ һарайына (Кесе һарай), Свита һәм аш-һыу йортона үҙгәртеп ҡорола. Был осорҙа шулай Крестовоздвиженский сиркәүе төҙөлә. 1871 йылда Ливадия резиденцияһында архитектор А. Г. Венсан хеҙмәт итә, ул «Эреклик» дачаһын, Крестовоздвиженский сиркәүенең ҡыңғыраулығы (Д. И. Грим проекты), Рущукский колоннаһы, Ливадияла Вознесение сиркәүе һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә.

1894 йылла Ливадияла Александр III вафат була.

### Икенсе император резиденцияһы
1911 йылда Ялта архитекторы Николай Петрович Краснова проекты буйынса император Николая Икенсегә яңы Аҡ һарай төҙөлә.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Николай II императоры һарайы өсөн яҡынса 4 миллион һум алтын сарыф иткән. Н. П. Красновтың ярҙамсыларының береһе, Александр Рогач исемле йәш кеше һуңынан билдәле рәссам һәм реставратор булып китә.

1902—1916 йылдар араһында Ливадияла һарай министры барон Фредерикс һарайы, Свита (Паж) корпусы һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә. Ҙур һарай 1910 йылда (уның урынына Аҡ һарай төҙөлә), ә Кесе һарай Икенсе донъя һуғышы йылдарында юҡ ителә.

Рәсәй империяһы закондары тупланмаһының X томы 1-се часының 412-се статьяһына ярашлы (дауамы буйынса), Ливадия Император йортоноң һарай милке булып тора һәм Император ғаиләһе ағзаларының шәхси милкен тәшкил итеп, уларға мираҫ ителә, өлөшләтә бүлеп бирелә ала.

### Рәсәйҙә Граждандар һуғышы

### Совет осоро

### Хәҙерге осор

## Һарай-парк ансамбле

## Шифахана

## Кинематография

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Крымского республиканского учреждения «Ливадийский дворец-музей» 
* [http://krym.sarov.info/dvorets_livadija.html  История и архитектура
Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры

**Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры** ( ) — Ҡырымда (элек Украинала) берҙән-бер төрки телле театр, ҡырым татарҙарының  донъяла берҙән-бер театры.

Был театрҙың традициялары, моғайын, ХIV—ХV быуаттарҙа ҡырым хандарының һарайҙарында театрлаштырылған тамашалар ҡуйыуҙан баш алғандыр.

## Тарихы
1901 йылда Ҡырымда ҡырым татарҙары театрының даими бинаһы асыла. Ул саҡта театрҙа тик ирҙәр уйнай, ҡатын-ҡыҙ ролдәрен дә ирҙәр башҡара. 

1922 йылдан Ҡырымтатар театрының дәррәү үҫеше башлана, ул осорҙо театр белгестәре  "ҡырымтатар ренессансы дәүере" тип атай. Шекспир һәм Мольер, Ипчи һәм Латиф-задә, Гольдони һәм Бомарше, Толстой һәм Тренёв пьесалары сәхнәләштерелә. Театрҙа мәшһүр актёрҙар, режиссёрҙар, драматургтар эшләй, улар традициялар тыуҙыра һәм ҡабатланмаҫ милли театр мәктәбен хасил итә, бөгөнгө Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры уны дауам итеүсе булып тора.    

## Актёрҙар
* Биләл Биләлов
* Ринат Бекташев
* Мөнир Аблаев
* Диләүер Сәттаров
* Сәйтабла Мәмәтов
* Алиә Темирҡаяева
* Фатма Асанова
* Зарема Биләлова

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КРИМСЬКОТАТАРСЬКИЙ НАЦІОНАЛЬНИЙ ТЕАТР
* Крымскотатарский музыкально-драматический театр ,
* Крымскотатарский академический музыкально-драматический театр / Симферополь,
* В Крымскотатарском театре лучший актерский ансамбль ,
* Крымскотатарский театр: 20 лет пути.
Әйтеш

**Әйтеш** (,  — башҡорттарҙа, ҡаҙаҡтарҙа һәм ҡырғыҙҙарҙа ике аҡындың импровизациялы ярышы, ауыҙ-тел ижадының йыр поэзияһы формаһы. Ҡыллы музыка ҡоралдары аккомпанементы ҡулланып башҡарыла.

Әйтеш ваҡытында, ҡара-ҡаршы ултырған (һирәк осраҡта — баҫып торған) ике аҡын даими сиратлашып һәм ҡаршы яҡтың әйткән һүҙен дауам итеп, үҙенсәлекле йырлы әңгәмә башҡара. Бындай йыр ярышында тема иреклегенә юл ҡуйыла. Ярыш һөҙөмтәләре буйынса, моңдо, ритмды тойоуын, шулай уҡ ҡаршы яҡтың дәлилдәрен ҡире ҡағыу зирәклеген иҫәпкә алып, еңеүсе һайлана.

Әйтештә бер нисә аҡын ҡатнаша ала, шулай ҙа парлы сығыштар иң таралғандарҙан һанала, ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында үткән ярыштарҙы ла йыш күҙәтергә мөмкин.

2015 йылда «ЮНЕСКО-ның кешелектең матди булмаған мәҙәни мираҫының репрезентатив исемлегенә» Ҡырғыҙстан-Ҡаҙағстандың «Айтыш/Айтыс — импровизация сәнғәте» номинацияһы индерелде.

## Әйтеш Башҡортостанда
Һүҙ оҫталарының әйтеш жанрындағы ярыш-диалогы Башҡортостанда халыҡ байрамдарында уҙғарыла. Ярыш думбырала уйнау менән үрелеп бара. Әйтеш жанрында башҡорт халыҡ эпостары һәм ҡобайырҙары геройҙары: Нәркәс менән Һәүбән («Аҡбуҙат»), Һабрау йырау менән Туҡтамыш хан («Иҙеүкәй менән Мораҙым»), Ҡужаҡ батыр менән һәм нуғай Тарғын («Тарғын менән Ҡужаҡ»); әкиәттәрҙән: («Торахан менән Йәнәбәхан һәм Ерәнсә сәсән»). Ризаитдин Фәхретдин иҫкә алыуынса, 1894 йылдың көҙөндә Өфөлә Аҡмулла менән Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев, ә 1917 йылда — Ырымбурҙа Шәйехзада Бабич һәм Төхвәт Ченәкәй араһында әйтештәр була.

Байыҡ Айҙар (1710—1814), Аҡмулла (1831—1895) һ. б. Башҡортостанда һүҙ жанры оҫталары һанала. Башҡорт шағирҙары Ғ. Ғ. Зарипов, Б. М. Исҡужин, Ә. Үтәбайҙарҙың әҫәрҙәре әйтеш жанрында яҙылған.

## Әйтеш Ҡырғыҙстанда
2001 йылда Ҡырғыҙстанда аҡындарға ярҙам күрһәтеүсе һәм әйтеш традицияһын үҫтереүсе «Айтыш» йәмәғәт фонды булдырыла.

2008 йылдан Ҡырғыҙстанда халыҡ-ара әйтеш конкурсы уҙғарыла. Беренсе халыҡ-ара «Айтыш» фестивале Бишкәктә 2008 йылдың авгусында үткәрелә. Ул ваҡытта аҡын тигән маҡтаулы исем өсөн 50-ләп кеше көрәшә. Икенсе фестиваль 2009 йылда Ош ҡалаһында үтә

Совет осоронда әйтеш менән шөғөлләнгән билдәле аҡындары — Туҡтағол Сатылғанов (1864—1933), Калык Акиев, Турсуналий Эстебес, Айталиев Ашыраалы, Абдиев Тууганбай.

## Иҫкәрмәләр

## Һытанмалар
* 
* 
* 
* Ҡырғыҙ халыҡ музыка ҡоралдары һәм традицион музыка 
* Ҡырғыҙстан вәкилдәре «Ко» һәм «Айтыш» юнеско-ның матди булмаған мәҙәни мираҫы исемлегенә индереү өсөн. 
* Юнеско-ның рухи мираҫы исемлегенә — сәнғәт акын-импровизатор
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/aitish.html
Томаш (ауыл)

**Томаш ** () — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл, Калинин ауыл советына ҡарай.

Томаш йылғаһының уң ярында урынлашҡа.

## Тарихы
2005 йылға тиклем был биләмәлә рәсми рәүештә Томаш-Йылға тораҡ пункты булған, әммә ауыл халҡы район үҙәгенә һәм яҡындағы ауылдарға күсеп китеп бөтөү менән бәйле, ауыл йәшәүҙән туҡтай.

2015 йылда ауыл яңынан тергеҙелә.

## Халҡы

## Хужалыҡ эшмәкәрлеге
Ауылда ике йорт төҙөлгән. Бишбүләк юл ремонт-төҙөлөш идаралығының (ДРСУ) хужалыҡ ҡаралтылары менән умарталығы бар. Муниципалитет  район халҡына  шәхси торлаҡ йорт төҙөлөшө өсөн 30 яңы ер участкалары бүлеп биргән. Урындағы халыҡ торлаҡ йорттар төҙөй башланы, йорт яны  участкаларын эшкәртеү,  йәшелсә үҫтереү, ҡош-ҡорт үрсетеү, баҡсасылыҡ, балыҡсылыҡ, умартасылыҡ   менән шөғөлләнә. 

## Географик урыны
Томаш ауылынан алыҫлыҡ:
* район үҙәгенә тиклем (Бишбүләк): 28 км
* ауыл советы үҙәгенә тиклем (Уҫаҡкисеү): 4 км,
* яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем (Аксеново): км.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡортостан республикаһы муниципаль берәмектәр советы.
*  на Викимапии
* Закон Республики Башкортостан от 29 мая 2015 года № 226-з «Об образовании географического объекта в Бижбулякском районе Республики Башкортостан» 
* Эльвира Латыпова. В Башкирии официально объявлено об образовании новой деревни//Башинформ, 29 мая 2015
Сиртаки

**Сирта́ки** (грек.|συρτάκι — ҡағылыу) — 1964 йылда «Грек Зорба» тигән фильм өсөн һалынған бейеү. Ул грек халыҡ бейеүе түгел, әммә боронғо яугирҙәр бейеүе булған хасапиконың яй һәм етеҙ версияларының ҡатнашмаһы булып тора. Сиртаки бейеүен һәм грек композиторы Микис Теодоракис яҙған уның музыкаһын «Зорба бейеүе» тип тә йөрөткөләйҙәр. Фильмдың, шулай уҡ картина һуңында Зорба менән Бэзил бейеүенең хореографы Йоргос Провиас була.

Фильм экранға сыҡҡас, сиртаки донъяла иң популяр грек бейеүе булып китә һәм Греция символдарының береһенә әйләнә.

## Барлыҡҡа килеү тарихы
«Грек Зорба» фильмында төп ролде уйнаған американ Энтони Куинн хәтирәләренә яҙыуынса, Алексис Зорбаның Бэзилды пляжда бейергә өйрәткән финал күренешен иң һуңғы көндә төшөрөргә тейеш булалар. Ләкин бынан бер көн элек Куинн аяғын һындыра. Бер нисә көндән съёмканы тағы башлайҙар, Куинн гипсһыҙ йөрөй башлаған була, ләкин бейегәндә сценарий ҡушҡанса һиркергеләй алмай. 
Фильм режиссёры Михалис Какояннис хәсрәткә бата, шулай ҙа Куинн уны кәйефләндерә.

Һәм мин бейенем. Аяғымды күтәрә-төшөрә алмай инем — түҙгеһеҙ һыҙлай — әммә уны һөйрәлдереү ҡыйын түгеллеген аңлап ҡалдым. Ошолай итеп мин һуҙылып-шыуып йөрөгән аҙымлы ғәҙәти булмаған бейеү уйлап сығарҙым. Мин традицион грек бейеүҙәрендәге кеүек итеп ҡулдарымды йәйҙем һәм аяҡтарымды ҡом буйлап шылдырҙым.

Һуңынан Какояннис унан бейеүҙең ни тип аталыуы тураһында һорай. Куинн былай тип яуап ҡайтара:

Был сиртаки. Халыҡ бейеүе. Ерле халыҡ араһынан бер кеше өйрәтте.

## Исеменең килеп сығышы
Куинн хәтирәләренән бейеү исемен ул уйлап сығарғаны билдәле; бәлки, крит бейеүенең оҡшаш атамаһын алғандыр. «Сиртаки» — «сиртос» тигән грек һүҙенең иркәләп әйтеү формаһы, ул бер нисә крит бейеүе өсөн дөйөм атама булып тора. Сиртос һикереп-ырғып башҡарыу хас булған пидихтос тигән крит бейеү стиленә ҡаршы ҡуйылғылай. Сиртакиҙың яй өлөшөндә — сиртос, етеҙ өлөшөндә пидихтос элементтары бар. 

## Хореография
Сиртакиҙы бер рәткә теҙелеп баҫып, һирәгерәк — түңәрәк яһап, ҡулдарҙы күршеләрҙең яурынына һалып бейейҙәр. Метры — 4/4, темпы — үҫә барыусан, етеҙ өлөштә метры 2/4-кә алмашынып китә. Сиртаки талғын, һығылмалы хәрәкәттәрҙән башлана, яйлап улар йылдамлана, киҫкенләшә бара, йыш ҡына ырғыу-һикереү хәрәкәттәре лә ҡушыла. 

## Гиннесс рекорды
2012 йылдың 31 авгусында Грецияның Фессалия районы Волос ҡаласығында сиртаки бейеүен иң күп кеше ҡатнашлығында башҡарыу буйынса Гиннесстың Рекордтар китабына ингән рекорд ҡуйыла. Урындағы муниципалитет был рекордҡа ай буйы әҙерләнә, 6400 кешене теҙеп ҡуйырға йыйыналар, ләкин рәсми рәүештә 5164 кеше генә теркәлә. Төнөн 5 минут буйы ирекмәндәр яр буйында Зорба бейеүен башҡара. Ҡатнашыусылар һаны буйынса 2010 йылда Кипрҙа ҡуйылған элгәрге рекордтан (1672 кеше) 4 тапҡырға тиерлек арттырып ебәрелә. 

## Перу
Перуҙа сиртаки көйө төрлө кешелә төрлө хистәр уята, сөнки «Балҡыулы юл» һул радикаль ойошмаһы етәкселәренең осрашыуын хәтергә төшөрә. Осрашыу яҙмаһында ойошма лидеры Абимаэль Гусман, Мао стилендәге костюм кейеп, иптәштәре менән сиртаки бейей.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Отрывок из фильма «Грек Зорба» на YouTube
Эрот

**Э́рот** (**Эро́т**, **Э́рос**) (), **Аму́р** (), **Купидо́н** () —   боронғо грек мифологияһында мөхәббәт аллаһы , Афродитаның айырылғыһыҙ юлдашы һәм ярҙамсыһы, Ерҙә тормошто дауам итеү нигеҙе булған яратыуҙың, ҡапма-ҡаршы енескә тартылыуҙың кәүҙәләнеше.

## Сығышы
Эростың сығышына ҡағылған күп варианттар бар:
* *Гесиод* буйынса: Хаос, Гея һәм Тартар менән бергә тәүге дүрт космогоник эске мөмкинлектең (потенцияның) береһе(А. Ф. Лосев раҫлауынса. http://iph.ras.ru/page50581478.htm ): «барлыҡ мәңгелек аллалар араһында иң илаһи — Эрот. Рәхәт ойоу хәленә килтереүсе, ул бөтә аллаларҙың һәм кешеләрҙең күкрәктәрендәге ерҙә тыуған йәндәрен яулап алып, бойһондора һәм барыһын да дөрөҫ фекерләүҙән мәхрүм итә» (урыҫса «между вечными всеми богами прекраснейший — Эрот. Сладкоистомный, у всех он богов и людей земнородную душу в груди покоряет и всех рассужденья лишает») («Теогония», 120—122)(В. В. Вересаев тәржемәһендә).
* *Алкей* буйынса: Зефир менән Ириданың улы.
* *Сапфо* буйынса: Афродита менән Урандың улы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

*  , «Большая советская энциклопедия»
*