Джакарта

**Джака́рта** (, ; 1527 йылға тиклем — **Сунда Келапа**, 1619 йылға тиклем — **Джаякарта**, 1942 йылға тиклем — **Бата́вия**) — Индонезияның айырым баш ҡала округы, баш һәм иң ҙур ҡалаһы. Ява утрауының төньяҡ-көнбайыш ярҙарында, Чиливунг (Кали Бесар) йылғаһының Ява диңгеҙенә ҡойған ерҙә урынлашҡан.

Майҙаны —Пулау-Серибу утрауҙары төркөмө менән бергә иҫәпләгәндә 664 км². Халҡы — 9 607 787 человек (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Халыҡ тығыҙлығы — бер квадрат километрға 14 469,56 кеше. Дин тотоусылар: 85,5 % — мосолмандар, 5,2 % — протестанттар, 4,8 % — католиктар, 3,5 % — буддистар, 1 % — индуистар.

## Географияһы

Джакарта Ява утрауының төньяҡ-көнбайыш ярҙарында, Ява диңгеҙенең ошо уҡ атамалы ҡултығы янында урынлашҡан. Ҡаланың төньяҡ өлөшөндәге биләмәләре тигеҙ, диңгеҙ кимәленән яҡынса һигеҙ метр бейеклектә ята. 2012 йылдан башлап грунт һыуҙарын әүҙем ҡулланыу арҡаһында ҡоро ер йылына 10 сантиметр тиҙлек менән түбән төшә бара. Әйткәндәй, был хәл йыш ҡына һыу баҫыуҙарға ла сәбәпсе була. Милли мәғлүмәт саралары хәбәрҙәренә ярашлы, баш ҡала территорияһының яртыһынан күберәге диңгеҙ кимәленән түбәнерәк ята, шуға ла ямғырҙар миҙгелендә Джакартаның күп райондары һыу аҫтында ҡала: хатта бындағы ҡеүәтле һурҙырғыстар ҙа күп осраҡта көсһөҙ булып ҡала. Ә ҡала ултырған ерҙең түбәнгә төшә барыуы шәбәйә генә. Ҡаланың көньяҡ өлөшө ҡалҡыу һәм убалы булыуы менән айырыла. Джакарта аша 13-кә яҡын йылға аға, уларҙың күбеһе, был көньяҡ биләмәләрҙе төньяҡ йүнәлештә үтеп, Ява диңгеҙенә барып ҡоя. Чиливунг, Маланг, Ангке, Чиденг һәм башҡа йылғалар араһында иң ҙуры Чиливунг ҡаланы көнбайыш һәм көнсығыш райондарға бүлә. Әһәмиәтлеләр исемлегенә шулай уҡ Песангграхан (Pesanggrahan) һәм Сунтер (Sunter) йылғалары ла инә.

Джакартаның түбән рельефы менән бергә был йылғалар ҡаланы йыш һыу баҫыуға алып килә, был бигерәк тә ямғырҙар миҙгелендә йылғаларҙың һиҙелерлек ташыуы һәм диңгеҙҙең күтәрелеүе менән туранан-тура. Һыу баҫыуға тәьҫир итеүсе башҡа факторҙарҙан һаны йылдам үҫә барған халыҡты хеҙмәтләндереүсе канализация торбаларының һәм һыу юлдарының сүпләнеп тығылыуы менән бер рәттән Джакарта янында урынлашҡан Богор һәм Депок биләмәләренең юғары тиҙлектәге урбанизацияға бирелеүе һәм һөҙөмтәлә урындағы урмандарҙың юҡ сығыуын да билдәләргә кәрәк. Ҡаланың төрлө һәм ҡатмарлы социаль-иҡтисади проблемалары ла ниндәйҙер дәрәжәлә ситләтеп булһа ла һыу баҫыуҙарҙың артыуына үҙ өлөшөн индерә.
1996 йылда айырыуса көслө һыу баҫыуҙар була, һәм улар һөҙөмтәһендә 5 000 гектар майҙандағы ер һыу аҫтында ҡала. Шулай уҡ 2007 йылда
булғандары ла оло ҡазаларға килтерә. Ҡала инфраструктураһы дусар булған зыян күләме, иң кәмендә, 5 200 млрд рупий (572 млн АҠШ доллары) тәшкил итә, ҡорбандар һаны 85-кә барып етә һәм 350 меңгә яҡын кеше үҙ йортон ҡалдырырға мәжбүр була. Джакартаның дөйөм майҙанының 70 процентҡа яҡыны һыу аҫтында ҡала, ҡайһы бер биҫтәләрҙә ташҡын тәрәнлеге дүрт метрға тиклем етә.

2011 йылдың майында Джакарттың тирә-яҡ мөхит менән идара итеү агентлығы (англ. Jakarta Environmental Management Agency) ҡала йылғаларының сифатын тикшергән; һөҙөмтәләр күрһәтеүенсә, уларҙың 71 проценты ныҡ бысранған, 20 проценты — өлөшләтә һәм 9 проценты еңелсә бысранған булып сыҡҡан.

Йылғаларының ташыуы менән бер рәттән Джакарта шулай уҡ һәр йыл 5-тән 10 сантиметрға тиклем дәүмәлдә ергә бата бара, ә уның төньяҡтағы материк өлөшөндә был һан 20 сантиметрға уҡ етә. Был проблемаларҙан ҡотолоу йә иһә әҙерәк булһа ла еңеләйтеү маҡсатында ҡала властары Нидерландтың $ 4 млн финанс ярҙамы менән Джакарта ҡултығын быуа плотинаһы менән уратып алыуға техник документация әҙерләй. Ташҡындарҙан һаҡлау нығытмаһы булараҡ дамба ҡулсаһы һыуҙы кире һурыу һәм уны үткәрмәү системаһы менән йыһазландырыласаҡ. Бер үк ваҡытта диңгеҙҙең күтәрелеү кимәлен дә контролдә тотоу һәм һыуҙың ҡала яғына килеүен көйләү саралары ла ҡаралған. 2025 йылға тиклем тормошҡа ашырыласаҡ был проект буйынса дамбаның өҫ йөҙөн өҫтәлмә түләүле юл сифатында ҡулланыу күҙаллана.

Ҡала көнсығышта Көнбайыш Ява провинцияһы, көнбайышта — Бантен провинцияһы менән сиктәш. Административ юҫыҡта Джакартаға бойһонған «Мең утрау» () архипелагы биләмәләре ҡаланың төп өлөшөнән төньяҡтараҡ ятҡан ошо исемдәге ҡултыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Хәҙерге Джакарта урынындағы тәүге билдәле биләмәнең атамаһы — Сунда Келапа. Баш ҡала булараҡ уның туралағы беренсел мәғлүмәт беҙҙең эраның IV быуатындағы Тарума исемле индонезий короллеге осорона барып тоташа. Ул заман батшаһы Пурнаварман 397 йылда Ява утрауының төньяғында урынлашҡан дәүләттең баш ҡалаһы итеп Сунда Пураға нигеҙ һала. Пурнаварман, үҙенең хакимлеге таралған биләмә сиктәрен билдәләп, ете мемориаль таш ҡуйҙырта, был майҙан хәҙерге Бантен һәм Көнбайыш Ява провинцияларын үҙ эсенә алған була. Джакартанан төньяҡтараҡ урынлашҡан Тугу ауылы янында ҡуйылған яҙыу барыһы менән сағыштырғанда иң боронғоһо булып иҫәпләнә.

1527 йылдың 22 июне ҡаланың рәсми нигеҙләнеү датаһы булып һанала, һәм ул һәр йыл һайын Ҡала көнө булараҡ байрам ителә. Был Ява утрауының көнбайышында урынлашҡан урта быуат мосолман дәүләте Демак солтанлығының Фатахилла етәкселегендәге ғәскәренең Португалия флотын еңеүе һәм Сунда-Келапаны баҫып алыуы менән бәйле. Португалдар бында форт төҙөргә ниәт иткән булған. Бөгөнгө көндә Индонезияның милли батыры итеп иғлан ителгән Фатахилла үҙе ҡулға төшөргән биләмәгә «Джаякерта» (тәржемәлә «еңеү ҡалаһы»; ) тигән яңы исем бирә.

1619 йылда Джаякерта инглиздәр тарафынан ҡамауға алына, ә улар киткәс, — голландтар тарафынан емертелә. Голландияның Малай архипелагы утрауҙарындағы колонияларының 4-се һәм 6-сы губернаторы булған Ян Питерсон Кун был урында **Батавия форты**н () нигеҙләй, уға атаманы нидерландтарҙың ата-бабалары булған боронғо батауҙар ( хөрмәтенә бирә.

1621 йылда был атаманы форт тирәләй үҫеп сыҡҡан һәм Нидерланд Көнсығыш Һиндостанының () үҙәгенә әйләнгән ҡалаға ла күсә. Порт причалы районындағы был урын хәҙерге ваҡытта Джакартаның «Түбәнге ҡала» тип исемләп йөрөтөлгән төньяҡ өлөшө булып тора. 1808 йылдан ҡала көньяҡҡа табан үҫә башлай һәм хәҙерге «Медан Мердека» тип йөрөтөлгән үҙәк майҙан районынан алып Батавияның һуңыраҡ «Үрге ҡала» тип аталып алып кителгән өлөшө ҡалҡып сыға. XIX быуат аҙағында Түбәнге ҡалала рәсми учреждениелар туплана, Үрге ҡалала Европанан килеүселәрҙең күпселеге йәшәй, ә Батавияның ошо ике өлөшө араһында ҡытайҙар көн күргән квартал урын ала. Үрге ҡалала шулай уҡ Батавия епархияһының әрмән сиркәүе лә була.

1942 йылда япон оккупацияһы башланғандан һуң ҡалаға Джакарта атамаһы кире ҡайтарыла. 1945 йылда Индонезияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәндән бирле Джакарта илдең баш ҡалаһы. 2019 йылдың авгусында Индонезия президенты Джоко Видодо милли телевидение аша ил халҡына мөрәжәғәтендә яңы баш ҡала төҙөләсәге хаҡында хәбәр итте. Ул Калимантан утрауында, Баликпапан һәм Самаринда ҡалалары янында урынлашасаҡ, уның аныҡ атамаһы әлегә билдәле түгел. Яңы баш ҡала өсөн 40 мең гектарлыҡ майҙан бүленгән дә инде. Төҙөлөш эштәре 2021 йылда башланасаҡ, талап ителәсәк сығымдар яҡынса 466 триллион индонезий рупийын (33 миллиард АҠШ долларын) тәшкил итер тип күҙаллана. 2024 йылда Яңы ҡалаға хөкүмәт органдары һәм ойошмалары күсә башларға тейеш.

## Демографияһы

Джакартала халыҡ һаны бик йылдам үҫә. Мәҫәлән, 1930 йылдан ҡалала йәшәүселәр 17 тапҡырҡа тиерлек артҡан. 1950-се йылдар башына бында 823 мең кеше йәшәһә, 1961 йылда — 2,9 миллион, 1971 йылда — 4,6 миллион, ә инде 1980 йылда — 6,5 миллионға еткән. 

1980-се йылдарҙа ил халҡының тығыҙлығы бер квадрат километрға 8 мең кеше тәшкил иткән, шул уҡ ваҡытта Үҙәк Джакарталағы Сенен районында — бер квадрат километрға 50 мең кеше, шулай уҡ Үҙәк Джакартаға ҡараған Танах-Абанг биҫтәһендә — бер квадрат километрға 25-30 мең кеше, ә әйтелгән Үҙәк Джакартаға ингән Гамбир менән Көнбайыш Джакартаның Гроголь районында — бер квадрат километрға уртаса 10-15 мең ткеше тура килә. 

Һуңғы йылдарҙа Джакарта ҡала агломерацияһында 23 миллион кеше йәшәй.

## Административ бүленеше

Джакарта, рәсми алғанда, ҡала түгел, ә баш ҡала статусына эйә булған провинция булып һанала, шуға ла уның менән мэр түгел, ә губернатор идара итә. Ә инде провинция булараҡ, Джакарта мэр (walikota) етәкләгән биш ҡала муниципалитетына (kota) (муниципалитеттан түбәнерәк — kotamadya) һәм башында бупати (bupati) торған бер округҡа бүленгән. 

2007 йылдың авгусында Джакарта тарихында беренсе тапҡыр губернатор һайлауы үткәрелә, ә быға тиклем ҡала башлығы урындағы вакилдәр палатаһы тарафынан тәғәйенләнгән була. Был һайлау илдә алып барылған үҙәк властың ҡайһы бер фунцияларын урындарға биреү () дөйөм дәүләт кампаниияһының бер өлөшө булып тора, уға ярашлы ҡайһы бер төбәктәрҙә тура һайлауҙар уҙғарыу ҡаралған.

Джакартаның ҡала муниципалитеттары араһында *Үҙәк Джакарта* (Jakarta Pusat) — ҡаланың иң бәләкәй муниципалитеты булып һанала, бында Джакартаның күпселек административ-сәйәси учреждениелары урынлашҡан. Бында шулай уҡ ҙур парктар һәм Голландия колонияһы булған замандан ҡалған йорт-ҡуралар байтаҡ. й Джакарты. Төп иҫтәлекле урындар иҫәбенә Милли монумент (Монас), Истикләл мәсете, урындағы собор һәм төрлө музейҙар инә.

*Көнсығыш Джакарта* (Jakarta Timur) сәнәғәттең төрлө тармаҡтары урынлашҡан һәм уларҙы етерлек дәрәжәлә үҫеш алған район булып характерлана. Бында шулай уҡ һаҙлыҡтар ҙәм дөгө баҫыуҙарын да осратырға була.

*Төньяҡ Джакарта* (Jakarta Utara) — ҡаланың диңгеҙ ярында урынлашҡан берҙән-бер муниципалитеты. Шуға ла «Танджунг-Приок» портының бында булыуы тәбиғи күренеш. Унан башҡа ҙур һәм урта предприятиеләр ҙа бар. Джакартаның 17-се быуаттан Батавия булараҡ тарихҡа инеп ҡалған һәм Нидерланд Көнсығыш Һиндостанының төп сауҙа эшмәкәрлеге үҙәге булып танылған боронғо өлөшө нәҡ ошо Төньяҡ Джакарта биләмәләренә тап килә. Бынан тыш ныҡ ошондағы Анколе Дримленд (Ancol Dreamland) (Тамань Impian Джая Ancol) беҙҙең заманда Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы иң эре интеграцияланған туристик майҙан һанала.

*Көньяҡ Джакарта* (Jakarta Selatan) башта Джакартаның юлдаш ҡалаһы булараҡ нигеҙләнә. Хәҙерге ваҡытта бында ҙур юғары класлы сауҙа үҙәктәре һәм бай тораҡ райондары урын алған. Джакарта Селатан ҡала өсөн грунт һыуҙарына ҡаршы ҡулайлама ( булараҡ хеҙмәт итә, әммә һуңғы осорҙа был райондағы йәшел зоналар яңы төҙөлөштәр баҫып килеүе ҡурҡынысын кисерә. Эшсән Джакартаның күп өлөшө Көньяҡ Джакарталағы Үҙәк Джакартаның Танах-Абанг районы менән сиктәш булған Сети-Буде биҫтәһендә (Setia Budi) тупланған.

*Көнбайыш Джакарта*  (Jakarta Barat) ваҡ предприятиеларҙың иң күбе урынлашыуы менән айырылып тора. Уның икенсе үҙенсәлеге — Джакартаның Ҡытай кварталының һәм Ланггам (Langgam) Ҡытай йорто менән Токо Мэра (Toko Merah) бинаһын үҙ эсенә алған иҫтәлекле урындарҙың да бында булыуы. Дөйөм әйткәндә, Көнбайыш Джакарта биләмәләрендә Джакартаның Иҫке ҡалаһының бер өлөшө урын алған.

*Мең утрау округы* (; Kepulauan Seribu) Ява диңгеҙендәге 105 утрауҙы үҙ эсенә ала, элегерәк Төньяҡ Джакарта составында булған. Үҙенсәлекле экосистемалы был биләмәне артабан да һаҡлап ҡалыуҙы ҡайғыртыу айырым әһәмиәткә эйә. Диңгеҙ туризмы, айырым алғанда, дайвинг, һыу велосипедтары һәм виндсерфинг, округтың туристик эшмәкәрлегенең иң әһәмиәтле йүнәлештәре. Утрауҙарҙа йәшәүселәр көндәлек тормош, шулай уҡ үҙ-ара аралашыу һәм бәйләнеш өсөн төп транспорт сараһы итеп тиҙ йөрөшлө кәмәләрҙе һәм ҙур булмаған  файҙалана.

## Иҡтисады
Джакарта илдең иң эре сәнәғәт үҙәге, ҡалала 27 меңдән артыҡ төрлө предприятие эшләй, уларҙың 8 меңдән күберәге кустар тибындағылар. Дөйөм алғанда, бында сәнәғәттең автомобилдәр йыйыу, суднолар эшләү һәм йүнәтеү, маталл һәм ағас эшкәртеү, туҡыу, тегеү, аҙыҡ-түлек, аяҡ кейемдәре, быяла, ҡағыҙ етештереү, электроника, химия, фармацевтика, полиграфия тармаҡтары ныҡ үҫеш алған. Яңы сәнәғәт зоналары булып һаналған Пуло-Гадунг, Анчол, Пуло-Мас, Чемпака-Путих, Гандариа һәм Плуит әүҙем үҙләштерелә.

## Транспорты

Ҡала шулай уҡ һауа һәм диңгеҙ, автомобиль һәм тимер юлдарының мөһим бәйләнеш үҙәге.

Халыҡ-ара Сукарно-Хатта аэропорты ҡаланың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Ченкаренг биҫтәһендә урынлашҡан. Һауа юлы порты 1985 йылдың 1 майында эшләй башлаған, ул Индонезияның беренсе президенты Сукарно һәм илдең тәүге вице- президенты Мөхәмәд Хатта исемдәрен йөрөтә. Аэропорт майҙаны 18 км² тәшкил итә, уның бер-береһенән айырым булған ике осоу-ултырыу һыҙаты бар. Пассажирҙар әйләнеше йылдан-йыл үҫә бара, мәҫәлән, 2008 йылда уларҙың уртаса йыллыҡ һаны 32 миллион тирәһе булһа, 2009 йылда — 33 миллионға яҡын, ә инде 2013 йылда — 59,7 миллионға еткән.

Джакартанан төньяҡ йүнәлештә 13 километр алыҫлыҡта Танджунгприок (1877—1883) диңгеҙ порты урынлашҡан. Ул — илдең төп контейнер терминалы. Бынан донъяның төрлө мөйөштәренә сәй, хинин ағасы ҡайыры, кассава үҫемлеге, ҡәһүә, каучук, пальма майы һәм башҡа күп төрлө тауарҙар оҙатыла.

Ҡаланың йәмәғәт транспорты башлыса автобустарҙан тора. Транспорттың традицион төрө булараҡ шулай уҡ баджадж осрай. 1970-се йылдарҙағы махсус тыйыуҙарға тиклем велорикша (велотаксиҙар) киң таралған була.

Хәҙерге ваҡытта Джакартала ике һыҙатлы ҡала метрополитенын төҙөү башланған, уның ҡайһы бер өлөштәре ер өҫтәнән үтәсәк. Финанс ҡыйынлыҡтар арҡаһында күп тапҡыркисектереүҙәргә ҡарамаҫтан, метроның башланғыс 15 километрын төҙөүгә контракттарға 2013 йылда ҡул ҡуйыла. Дөйөм алғанда проект 170 километрлыҡ метро юлдарын төҙөүҙе күҙаллай.

## Климаты
Джакартаның климаты — субэкваториаль, эҫе. Ҡоро осор июндән августҡа тиклем өҫтәнлөк итһә, йылдың ҡалған айҙары ямғырҙар миҙгеле һанала. Ғинуарҙа яуым-төшөм миҡдары 400 мм булһа, июнь — июлдә 70 мм. Дымлылыҡ 73 %. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 2000 мм тәшкил итә.

## Мәғарифы
Джакартала тәүге урта мәктәп 1851 йылда асыла, хәҙер ҡалала йөҙҙән артыҡ академия һәм юғары уҡыу йорто, шул иҫәптән 18 университет, эшләй, улар араһынан Индонезия университеты иң ҙуры булып иҫәпләнә. Илдең иң ҙур һәм баш ҡалаһы булараҡ Джакарта Индонезияның төрлө район һәм төбәктәренән күп һанлы студенттарҙы үҙенә йыйған, уларҙың төп өлөшө дөйөм ятаҡтарҙа йә ҡуртымға алған тораҡтарҙа көн күрә. Төп база белемен уҡыусыларға төрлө башланғыс һәм урта мәктәптәр бирә, улар араһында дәүләттекеләр, шулай уҡ шәхси һәм халыҡ-ара статуслы булғандары ла бар. Мәҫәлән, һуңғылары рәтенә Джакартаның Халыҡ-ара мәктәбе һәм Британия халыҡ-ара мәктәбе инә. Шулай уҡ Халыҡ-ара корея мәктәбе менән Джакарта халыҡ-ара мультимәҙәниәт мәктәбе уңышлы эшмәкәрлек алып бара. Билдәлелек алғандар араһынан Австралия Халыҡ-ара Мәктәбен, Яңы Зеландия Халыҡ-ара Мәктәбен, Сингапур Халыҡ-ара Мәктәбен һәм Секола-пелитовыый-Гарапан христиан мәктәбен (Sekolah Pelita Harapan) айырым билдәләргә була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Fauzi Bowo: *Grundlagen und Leitlinien für die Entwicklung des Metropolraumes Jakarta. Indonesien.* Universität Kaiserslautern, Dissertation im Fachbereich Architektur/Raum- und Umweltplanung/Bauingenieurwesen. 1999.
* Bernd Brunnengräber: *Stadtverkehr in Jakarta: Eine Untersuchung von Akteuren und Entscheidungsbedingungen*, Verlag für Entwicklungspolitik, Saarbrücken, 2001, ISBN 3-88156-749-6.
* Martin Heintel, Heinz Nissel, Christof Parnreiter, Günter Spreitzhofer, Karl Husa (Herausgeber), Helmut Wohlschlägl (Hrsg.): *Megastädte der Dritten Welt im Globalisierungsprozess. Mexico City, Jakarta, Bombay — Vergleichende Fallstudien in ausgewählten Kulturkreisen*. Universität Wien, 2000, ISBN 3-900830-40-1.
* Jacqueline Knörr: *Kreolität und postkoloniale Gesellschaft. Integration und Differenzierung in Jakarta.* Campus Verlag, Frankfurt am Main & New York 2007, ISBN 978-3-593-38344-6.
* Marion Markham: *Höflichkeit und Hierarchie bei den in Jakarta lebenden Javanern*. Peter-Lang-Verlag, Frankfurt am Main, 1995, ISBN 3-631-47744-9.
* Bodo Schulze: ''Nicht-staatliche Akteure und territoriale Kontrolle. Zur Produktion von (Un-)Sicherheit in Jakarta'' (PDF) Universität Hamburg, Forschungsstelle Kriege, Rüstung und Entwicklung, 2009.
* Günter Spreitzhofer, Martin Heintel: *Metro-Jakarta: Zwischen Nasi und Nike*. Peter Lang, Europäischer Verlag der Wissenschaften, 2000, ISBN 3-631-35992-6.

## Һылтанмалар

* Официальный сайт 
* Jakarta Official Travel Website