Ян Вермеер

**Ян Вермеер** (*Вермеер Делфтский*,  йәки Johannes Vermeer van Delft МФА; 1632—1675) — нидерланд рәссамы, көнкүреш рәсем сәнғәте һәм жанр портреты оҫтаһы. Терборхҡа эйәреүселәр араһында иң һәләтлеләрҙең (де Хох менән бер рәттән) береһе. Рембрандт, Хальс һәм Вермеер ижады Голландия алтын быуат сәнғәтенең иң юғары нөктәһе тип һанала.

Урыҫ сәнғәт ғилеме традицияһында рәссам исемен яҙыуҙа *Вермеер Дельфтский* айырыуса киң таралған вариант булып тора. Башҡа варианттар — *Йоханнис ван дер Мер*, *Йоханнис вер Мер*, *Вермер Делфтский*. Голландия исемдәре транскрипцияһы ҡағиҙәләре буйынса *ее* яҙылышы *е* тип бирелә.

## Биографияһы

Вермеер тормошо тураһында бик аҙ билдәле. Ул 1632 йылдың 31 октябрендә Делфтта сауҙагәр-эшҡыуар ғаиләһендә тыуған (һәр хәлдә суҡындырылған). Ғаиләлә Ян икенсе бала һәм ата-әсәһенең берҙән-бер улы була. Уның атаһы сығышы менән Антверпендан була, 1611 йылда Амстердамға күсә һәм ебәк буйынса туҡыусы булып эшләй. 1653 йылда ул өйләнә, Делфт ҡалаһына күсеп килә һәм мосафихана хужаһы булып китә. Ул ебәк туҡыусылыҡ менән шөғөлләнеүен дауам итә, шулай уҡ Изге Луканың гильдияһында сәнғәт предметтары менән сауҙа итеүсе сифатында теркәлгән.

### Белеме
Вермеерҙың уҡыусылыҡ йылдары тураһында ышаныслы мәғлүмәт һаҡланмаған. 1653 йылдың 29 декабрендә Ян Вермеерҙың Изге Лука гильдияһына ҡабул ителеүе билдәле. Гильдия шарттары буйынса, унда алты йыл дауамында ағза булып гильдияла торған оҫтаның етди һынлы сәнғәт белемен үҙләштерә. Ян Вермеер рәссамдар Леонарт Брамер һәм Герард тер Борх менән таныш була. Әлеге фактҡа нигеҙләнеп, Вермеерҙы уларҙың береһендә уҡыуы мөмкин, тигән фараздар төҙөлә. Бынан тыш, рәссам Карел Фабрициус, үҙ сиратында Рембрандттың уҡыусыһы, Вермеерҙың уҡытыусыһыбулыуы тураһында фараздар ҙа бик ныҡ таралған. Һис шикһеҙ, 1652 йылдан 1661 йылға тиклем Делфтта йәшәгән Голландияның жанр һынлы сәнғәте оҫтаһы Питер де Хох Вермеерҙың ижадына ҙур йоғонто яһаған, был «Юлдаштары менән диана» картинаһында сағылыш тапҡан. Уның стиле Вермеер эштәрендә артабанғы үҫешен ала.

### Ғаиләһе һәм эше
Ян Вермеер 1653 йылдың 20 апрелендә Делфт янындағы ауылдан Катарина Болнесҡа өйләнә. Уның кальвинистик дине башта католик Болнес ғаиләһендә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Католик Брамерҙың өгөт-нәсихәттәренән һуң ғына буласаҡ Вермеер ҡәйнәһе ҡыҙына никахҡа инергә рөхсәт бирә.

1660 йылда ҡатыны менән бергә ҡәйнәһенең йортона күсә. Вермеерҙың 15 балаһы тыуа, әммә 1 шуларҙың дүртәүһе сабый сағында вафат була. Күренеүенсә, балаларын бер ниндәй ауырлыҡтарһыҙ аҫрай алғанға күрә, рәссамдың матди хәле бик насар булмаған. Мәғлүм булыуынса, Вермеер йылына икешәр генә картина яҙған, шуға уның башҡа килем сығанаҡтары ла булған. Ул әсәһенә ирен юғалтҡандан һуң мираҫҡа ҡалған Делфттың төп баҙарында «Мехелен» трактирына идара итергә ярҙам иткән. Был трактирҙа Вермеерҙың ул ваҡыттағы Голландия рәссамдары өсөн ғәҙәти сәнғәт предметтары менән сауҙа итеүе күҙ уңында тотола. 1662—1663 һәм 1670—1671 йылдарҙа Вермеер Изге Лука гильдияһы деканы вазифаһын биләп, уға етәкселек итә. XVII быуатта һәр һөнәрсе һәм рәссам һөнәр вәкилдәренең эшмәкәрлеген көйләүсе тейешле гильдияла торған. Рәссамдар гильдияһы деканы вазифаһы бик абруйлы булғанға күрә, Делфтта Ян Вермеерҙың абруйы ҙур булыуы хаҡында һөйләй.

Рәссам иҫән сағында уҡ уның картиналары өсөн бик һәйбәт аҡса түләйҙәр. Башлыса Вермеер үҙенең заказсы-меценаттары өсөн яҙа. Рәссамдың төп яҡлаусылары һәм уның ижадын үҙ итеүселәр — икмәк бешереүсе Хэндрик ван Буйтен һәм баҫма оҫтаханаһы хужаһы Якоб Диссиус. Диссиустың коллекцияһында 1682 йылғы инвентарь исемлегенә ярашлы Вермеерҙың 19 картинаһы теркәлгән. Вермеерҙың меценаттарҙың заказы буйынса яҙғанмы-юҡмы икәнлеге билдәһеҙ ҡала. Вермеер сәнғәт мәсьәләләре буйынса билдәле эксперт булған. Мәҫәлән, ул Бранденбург курфюсты Фридрих Вильгельм I 30 мең гульденға Венеция һәм Рим картиналары коллекцияһының ысын булыуын билдәләргә ышанып тапшырған эксперттар иҫәбендә булған. 1672 йылда Вермеер Гаагаға килә һәм унда икенсе рәссам Якоб Йорданс менән картиналарҙың хаҡы тураһында һығымта бирә. Нотариус алдында ул коллекцияның төп нөсхәһен кире ҡаға һәм коллекцияның ғәмәлдәге хаҡының ундан бер өлөшөнән артығыраҡ тормауын белдерә.

### Ғүмеренең һуңғы йылдары

Ғүмеренең аҙағына рәссамдың иҡтисади хәле насарайған һәм ул кредит алырға мәжбүр була. 1672 йылда Франция ҡаршы башланған (1679 йылға тиклем дауам иткән) һуғыш һөҙөмтәһендә һынлы сәнғәт менән сауҙа итеү туҡтап ҡала. 1676 йылдың 30 апреленә ҡарата бурыстарын өлөшләтә иҫәптән сығарыу тураһында үтенесендә Вермеерҙың ҡатыны һуғыш ваҡытында иренең картиналарҙы кәметелгән хаҡ буйынса һатырға мәжбүр булыуын аңлата.

1675 йылда Вермеер ауырып китә һәм бер нисә көндән вафат була. Уны ғаилә склепында Иҫке сирк биләмәһендә ерләйҙәр,ерләү  урынын рәссамдың ҡәйнәһе Мария Тиннс 1661 йылда һатып ала. Ҡатыны  мираҫтан баш тартырға мәжбүр була, сөнки кредиторҙарға бурыстарҙы түләй,  һәм уның хатта мемориаль плитә ҡуйыуға аҡсаһы ҡалмай.

Йылдар үткән һайын сиркәүҙә рәссамдың ҡәберлеге хаҡында мәғлүмәт юғала. 1975 йылда уның вафатына 300 йыл тулыу айҡанлы урындағы власть Вермеерҙарҙың элекке ғаилә склепы урынлашҡан урында тәүге мемориаль плита ҡуйыуҙы финанслай. 2007 йылдың 26 ғинуарында сиркәүҙең көнбайыш яғында тантаналы рәүештә өҫтәмә, статуслыраҡ плита асыла, унда рәссамдың тап ошо сиркәүҙә ерләнеүе күрһәтелә. Шул уҡ ваҡытта, сиркәүҙәге бөтә плиталар аҫтындағы ҡәбер ҡалдыҡтары үҙ ваҡытында бинанан ситкә күсерелгән, тигән версия бар.

## Художество манераһы
Вермеер эштәренең күбеһе ентекле яҙылған интерьерҙа, һындар һаны аҙ булған композицияларҙан ғибәрәт. Шулай уҡ бер нисә ҡала пейзажы бар. Дини темаларға сюжеттар юҡ тиерлек.

Күп кенә хәҙерге авторҙарҙың фекере буйынса (рәссам Дэвид Хокни, архитектор Филип Стейдмен (), Вермеер һәм тағы бер нисә рәссам техник саралар — камера-обскура, камера-люсида һәм сфера көҙгөләре менән файҙаланған). Был теориялар гипотезаға нигеҙләнгән тип иҫәпләнә һәм рәссамдар, ғалимдар тарафынан тәнҡитләнә.

## Һаҡланып ҡалған эштәре
Якоб Диссиус үлгәндән һуң 1696 йылдың 16 майында үткәрелгән аукцион каталогында Вермеерҙың 21 картинаһы күрһәтелгән бөгөнгө көндә улар араһынан 16 картина билдәле. Сәнғәт белгестәре оҙаҡ ваҡыт Вермеерҙың билдәһеҙ картиналарын эҙләне. Был эштәрҙең ғәйәт ҙур әһәмиәте 1930 йылдарҙа бер нисә уңышлы ялған картиналарҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Иң уңышлы фальсификатор — Вермеер эштәре (мәҫәлән, «Эммауста Христос») сифатында һатылған бер нисә эштең авторы, шул иҫәптән нацистик Германияһы етәкселәренә, Хан ван Мегерен була.

XIX быуат аҙағында Вермеерҙың дүрт рәсеме Рәсәй коллекционерҙары ҡулына эләгә. Флоренция тирәһендәге Демидовтар виллаһында «Географ» һәм « Офицер һәм көлөп торған ҡыҙ» картиналары эленгән була. А. А. Половцов үҙ ҡунаҡтарына «Хужабикә һәм хеҙмәтсе ҡатын-ҡыҙ» тигән ҙур картинаһын күрһәткәне билдәле. Рәссам Илья Остроухов, Эглон ван дер Нераның эше тип сауҙагәр Д. И Щукинға «Иман аллегорияһы» исемле картинаһын һата; Щукин һуңғараҡ, ысын авторы билдәләнгәс, был әҫәрҙе Маурицхейс директоры Бредиусҡа һата.

Хәҙерге ваҡытта Вермеерҙың 34 картинаһы ысын тип иҫәпләнә, тағы ла бишәүһе — бәхәсле. Хәҙерге Рәсәй йыйынтыҡтарында Вермеерҙың картиналары юҡ.2018 йылда Гаагалағы Маурицхёйс галереяһы һәм Google Arts & Culture онлайн-платформаһы виртуаль музей булдыра, унда Вермеерҙың бөгөнгө көнгә билдәле эштәре ҡуйыла.
 


Изображение:Vermeer young women sleeping.jpg|Йоҡлаған ҡыҙ. 1656—1657. Метрополитен-музей. Нью-Йорк
Изображение:Jan Vermeer van Delft 023.jpg|Офицер һәм көлөп торған ҡыҙ. 1657—1659. Фрик коллекцияһы. Нью-Йорк
Изображение:Jan Vermeer van Delft - Brieflezend meisje bij het venster (ca. 1657-59).jpg|Асыҡ тәҙрә янында хат уҡыған ҡыҙ. 1657—1659. Дрезден картиналар галереяһы. Дрезден
File:Jan Vermeer van Delft 025.jpg|Бәләкәй урам. Около 1657—1661 годов. Рейксмюсеум, Амстердам
Изображение:Jan_Vermeer_van_Delft_021.jpg|Һөт ташыусы ҡыҙ. 1658. Рейксмюсеум. Амстердам


File:Jan Vermeer van Delft - The Glass of Wine - Google Art Project.jpg|Шараплы бокал. 1660—1661. Берлин  картиналар галереяһы. Берлин
File:Jan Vermeer van Delft 019.jpg|Йәш ҡатын һыу көршәге менән. 1662. Метрополитен-музей, Нью-Йорк
Изображение:Jan_Vermeer_van_Delft_016.jpg|Селтәр сигеүсе ҡыҙ. 1664. Лувр. Париж
Изображение:Johannes Vermeer - The Astronomer - 1668.jpg|Астроном. 1668. Лувр, Париж
File:Vermeer, Johannes - The Loveletter.jpg|Ғишыҡ хаты, 1668


## Мәҙәниәттә
* «Яҡтылыҡ нуры», Ален Жобер, документаль фильм, «Палитра» циклынан (Франция, 1989);
* «Нью-Йоркта Вермеерҙың бөтә эштәре», Джон Джост, нәфис фильм (АҠШ, 1990);
* «Вермеер хат», Луи Андриссен, Питер Гринуэй либреттоһы, опера (1997—1998);
* «Ынйы алҡалы ҡыҙ», Шевалье Трейси, тарихи роман (1999);
* «Ынйы алҡалы ҡыҙ», Трейси Шевалье романы буйынса нәфис фильм (АҠШ, 2003);
* «Вермеерҙың ике яҡлы тормошо», , роман (2004);
* «Вермеер эшләпәһе», Тимоти Брук, китап (2007);
* «Вермеер Тима», Теллер, документаль фильм (АҠШ, 2013);
* «Яҙмыш менән бәрелеш»;
* Билл Гекастың фотоһүрәттәре рәссамдең ҡайһы бер картиналарын яңырта, Вермеерҙың бөтә персонаждарын фотографты бәләкәй ҡыҙы Афина һүрәтләндерә;
* «Ысын Вермеер», фильм.

## Хәтер
* Ян Вермеер хөрмәтенә астероид аталған (4928), уны 1982 йылдың 21 октябрендә Ҡырым астрофизик обсерваторияһында астроном Людмила Карачкина аса.
* Вермеер хөрмәтенә «Вермеер Милнер» исемле сыр бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*