open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғәлимйәнов Фауат Ғиниәт улы

**Ғәлимйәнов Фауат Ғиниәт улы** (26 июнь 1929 йыл–31 август 2000 йыл) — инженер-механик, ғалим педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1964), профессор (1989).

## Биографияһы
Фауат Ғиниәт улы Ғәлимйәнов 1929 йылдың 26 июнендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Ҡубыяҙ ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы) тыуа.  
1952 йылда Өфө авиация институтын (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты, ӨДАТУ) тамамлай.. 
1952 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң Свердловск өлкәһенең Артёмовка машиналар эшләү заводында  эшләй. 1957—1967 йылдарҙа — Артемовка машиналар эшләү заводының техник контроль бүлеге начальнигы урынбаҫары, махсуслаштырылған конструкторҙар бюроһы лабораторияһы начальнигы, баш инженер урынбаҫары. 1967 йылдан алып ӨДАТУ‑ла: уҡытыусы, «Авиация двигателдәре теорияһы» кафедраһы мөдире урынбаҫары, мөдире, профессор, бер үк ваҡытта 1970 йылдан башлап Өфө дәүләт авиация техник университетының ғилми-тикшеренеү секторында өлкән ғилми хеҙмәткәр. 

2000 йылдың 31 авгусында Өфөлә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Бер нисә изделиеның баш конструкторы булған, вентиляторҙарҙы тикшереү өсөн ғилми-тикшеренеү лабораторияһын ойошторған.
Фәнни эшмәкәрлеге гидродинамикаға һәм газ динамикаһына, турбиналы машиналарҙы проектлауға арналған. Ғ. тарафынан юғары экономиялы вентиляторҙарҙың аэродинамик схемалары уйлап табыла; шыйыҡлыҡтарҙың стена буйлап уртасалаштырылған турбулентлы хәрәкәтенең теорияһы нигеҙләнә, ул йылылыҡ һәм масса алмашыныуҙы иҫәпләгәндә, үткәргес торба системаларында шыйыҡлыҡтарҙың гидродинамикаһын тасуирлағанда ҡулланыла. Ғәлимйәнов асыштары машиналар эшләү предприятиеларында, үткәргес торба транспортында индерелгән. 

Уйлап табыуҙарға 2 авторлыҡ таныҡлығы бар. 140-тан ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 26 монография, авторы.
## Бүләктәре
Миҙалдар, шул иҫәптән Рәсәй Космонавтика федерацияһының академик А.Д.Надирадзе исемендәге миҙалы менән бүләкләнгән.
## Төп хеҙмәттәре
* Вентиляторы: атлас конструкций. 2-е изд., М., 1968;
* Теория турбулентного движения в элементах летательных аппаратов. Уфа, 1989; 
* Теория внутреннего турбулентного движения. Уфа, 1999 (авторҙашта).
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Татарская энциклопедия
Гәрәева Лина Авзал ҡыҙы

**Гәрәева Лина Авзал ҡыҙы** (1 май 1952 йыл — 11 ноябрь 2021 йыл) — йырсы. 1982—2007 йылдарҙа хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡортостандың халыҡ артисы.

## Биографияһы
Лина Авзал ҡыҙы Гәрәева 1952 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ының Борай районының Таңатар ауылында тыуа. Юғары белемде Өфө дәүләт сәнғәт институтында ала. Уҡыу йортон тамамлағас Әстерханға йәш йырсылар йәрминкәһенә бара һәм унда уның һәләтен күреп, Пятигорск, Ырымбур, Коми Республикаһы, Алтай крайы оперетта театрҙары үҙҙәренә саҡыра. Әммә ул хеҙмәт юлын Барнаулдан башлай. 
1982—2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. Ошо 25 йылдың алты йылын эстрадала үткәрә, әммә төп эшмәкәрлеге музыкаль-әҙәби лекторий менән бәйле.
2021 йылдың 11 ноябрендә Өфө ҡалаһында 70-се йәшендә вафат була.

## Репертуары
Лина Авзал ҡыҙының репертуарында 100-ҙән ашыу яҙма бар. Т. Кәримов, Р. Сәхәүетдинова йырҙары уның башҡарыуында халыҡ йырҙарына әүерелә. Репертуарында классик музыка — ариялар, башҡорт композитрҙары — М. Вәлиев, Ғ. Әлмөхәмәтов, З. Исмәғилев, К. Рәхимов, Т. Кәримов, Х. Әхмәтов, Р. Сәлмәнов, Р. Сәхәүетдинова, Р. Мортазин, А. Ҡобағошов, А. Кәримов, Н. Дауытов, Ф. Йыһанов, С. Низаметдинов һәм башҡаларҙың вокал әҫәрҙәре бар.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Һуңғы йылдарҙа Лина Гәрәева «Башҡортостан Республикаһы татарҙары конгресы» Төбәк йәмәғәт ойошмаһы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* В Уфе скончалась народная артистка Башкортостана Лина Гареева
* Ушла из жизни народная артистка Башкортостана Лина Гареева
* Скончалась народная артистка Башкирии Лина Гареева
* Сборник: Гареева Лина
Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы

**Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы** (7 июль 1975 йыл, Өфө ҡалаһы) — инженер‑механик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), техник фәндәр докторы (2007), профессор (2012).

## Биографияһы
Дмитрий Альберт улы Әхмәтйәнов 1975 йылдың 7 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1997 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын «Авиация двигателдәре һәм энергетика ҡоролмалары» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай. Техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһе 2000 йылда бирелә (диссертацияһының темаһы «Автоматизация термогазодинамического расчета переходных режимов работы авиационных ГТД»); техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе 2007 йылда бирелә (диссертацияһының темаһы «Имитационное моделирование неустановившихся режимов работы авиационных ГТД с элементами систем управления»). Профессор ғилми дәрәжәһе 2012 йылда бирелә.

Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлағас, унда эшләргә ҡала: 2007 йылдан авиация двигателдәре кафедраһы профессоры, 2014 йылдан авиация двигателдәре, энергетика һәм транспорт факультеты деканы. Өфө дәүләт авиация техник университетының Ғилми советы ағзаһы. Шулай уҡ ул Башҡортостан Фәндәр академияһы профессоры (2016 йылдан).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы техник объекттарҙың, авиация двигателдәрен автоматлаштырылған проектлау системаларының моделдәрен әҙерләү менән бәйле. Уның 208 баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре бар, шуларҙың 10-һы — Рәсәй Федерацияһы Роспатент электрон хисаплау машиналары өсөн программаларҙы рәсми теркәү тураһында таныҡлыҡ, 1 уйлап табыу патенты, 23-ө уҡыу-методик (шуларҙың бишәүһе Рәсәй Федерацияһы юғары уҡыу йорттарының авиация, ракета төҙөү һәм йыһан өлкәһендәге уҡыу-методик берләшмәһе грифы менән уҡыу ҡулланмаһы) һәм 135 ғилми хеҙмәт (шуларҙың илле бише Юғары аттестация комиссияһы тәҡдим иткән журналдарҙа), 9 мәҡәлә Scopus индексацияланған базала.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт республика йәштәр премия лауреаты (2005).
.
 
## Хеҙмәттәре
* Концепция инновационного развития технических вузов России, Өфө, 2009 (авторҙашлыҡта);
* Методы и средства для автоматизации отладки форсажных режимов при испытаниях ТРДДФ в серийном производстве. Өфө, 2013 (авторҙаш);
* Методология создания интегрированной информационной системы для автоматизации бизнес-процессов имитационного моделирования, технической подготовки и оперативного управления авиационным и машиностроительным производством. Мәскәү, 2015 (авторҙаш).
* Термогазодинамическое моделирование авиационных ГТД : учебное пособие для студентов очной формы обучения, обучающихся по направлению 160300 "Двигатели летательных аппаратов" специальность 160301 "Авиационные двигатели и энергетические установки, специализация 160301.65 Информационная поддержка жизненного цикла продукции (двигателей и энергоустановок)

## Һылтанмалар
* Ахмедзянов Д. А. 
* 

## Иҫкәрмәләр
Әхмәтйәнов Альберт Мөхәмәт улы

**Әхмәтйәнов Альберт Мөхәмәт улы** (18 февраль 1941 йыл, Өфө – 22 февраль 2001 йыл, Өфө) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1978), профессор (1980). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). Башҡортостан Республиканың Дәүләт премия лауреаты (1999).

## Биографияһы
Альберт Мөхәмәт улы Әхмәтйәнов 1941 йылдың 18 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1963 йылда Өфө авиация институтын (Өфө дәүләт авиация техник университетын) тамамлай. 1968 йылда - кандидатлыҡ, 1978 йылда докторлыҡ диссертацияларын яҡлай.

Институтты тамамлағас, унда эшләргә ҡала: 1976-1979 йылдарҙа - авиация двигателдәре факультеты деканы, 1980 йылдан - авиация двигателдәрен проектлау һәм һынау кафедраһы мөдире, 1983-2001 йылдарҙа - авиация двигателдәре кафедраһы мөдире.

2001 йылдың 22 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Капиталь техник системаларҙың термогазодинамик процестарының математик моделен әҙерләү өлкәһендә ғилми мәктәп ойоштороуға етәкселек итә. Мәғлүмәт технологиялары уйлап табыу, индереү; традицион булмаған энергия үҙгәрткестәрен ҡулланыу базаһында яңы энергия һәм ресурстарҙы һаҡлаусы, экологик яҡтан таҙа технологиялар әҙерләү һәм производствоға индереү мәсьәләләрен комплекслы хәл итеү менән шөғөлләнә. Ил предприятиеларында һәм конструкторҙар бюроларында индерелгән двигателдәрҙе автоматлаштырылған проектлау системаһын эшләгән. Альберт Мөхәмәт улы ҡатнашлығында газ турбиналы ҡоролма уйлап табылған. Уйлап табыуҙарға 2 авторлыҡ таныҡлығы бар. 180 баҫма ғилми хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994)

— Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).

— Башҡортостан Республиканың Дәүләт премия лауреаты (1999).
 
## Хеҙмәттәре
* Диагностика состояния ВРД по термогазодинамическим параметрам. М., 1983 (авторҙаш);
* Принципы эквивалентности в технике и жизни. М., 1996 (авторҙаш);
* Проектирование авиационных газотурбинных двигателей. М., 2000 (авторҙаш).

## Һылтанмалар
* Ахмедзянов А. М.
* 
* УГАТУ Ахмедзянов 

## Иҫкәрмәләр
Булатова Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы

**Булатова Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы** (Ҡыҙ фамилияһы — Миңлеғәлиева, 5 март 1953 йыл) — сәнәғәт эшмәкәре, электр техникаһы инженеры. «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» (2000). Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең махсус элемтә бүлеге мөдире (1998 йылдан алып).

## Биографияһы
Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы Булатова 1953 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Урмантау ауылында тыуа. 1978 йылда Өфө авиация институтын электр техникаһы инженеры һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә башлай. 1983 йылға тиклем 25-се цехта инженер, инженер-лаборант булып эшләй. 1983—1998 йылдарҙа инженер-электронсы, өлкән инженер-электронсы, әйҙәүсе инженер-электронсы, 3-сө бүлек начальнигы була. 1998 йылдан алып махсус элемтә бүлеген етәкләй. Был бүлек берекмәнең автоматик телефон станцияларын, диспетчер бәйләнешен, радиотрансляция селтәрен, һау-янғынға ҡаршы сигнализацияны, электр таблоларын һәм башҡаларҙы ҡулланыуҙы тәьмин итә, бәйләнештә сүс-оптика линияларын үҫтереү буйынса әңҙем эшләй. Әлфирә Хәйретдин ҡыҙы тәрән белемгә һәм ҙур тәжрибәгә эйә. Оҫта ойоштороусы, һәр саҡ һөнәри кимәлен күтәреп, белемен камиллаштырып тора.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Берекмәнең иң яҡшы инженер-техник хеҙмәткәре» (1981)
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе» (2000)
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең Маҡтау ҡығыҙы (2005)
Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең Рәхмәт хаттары (2011, 2013, 2018).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Булатова Альфира Хайретдиновна 
* Булатова Альфира Хайретдиновна
Ғәлиев Радик Гәрәй улы

**Ғәлиев Радик Гәрәй улы** (15 июнь 1956 йыл) ғалим-стоматолог. Медицина фәндәре докторы, профессор (2004). 1987 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Радик Гәрәй улы Ғәлиев 1956 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Яңы Ишле ауылында тыуа. 1982 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай, 1987 йылдан алып шунда уҡ эшләй. Башҡорт дәүләт медицина университетының өҫтәмә һәм һөнәри белем биреү институты курстары менән ортопедик стоматология һәм яңаҡ-бит хирургияһы кафедраһы профессоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге стоматолог-ортопедтарҙың һөнәри әҙерлек алымдарын камиллаштырыуға арналған. Ғәлиев “ИСТОК” интеграциялы стоматологик өйрәтеү комплексын, ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм ортопедик дауалау алгоритмдарын эшләй һәм дауалау практикаһына индерә. 

180 эш, шул иҫәптән 9 монография, 14 патент һәм уйлап табыуҙарға авторлыҡ таныҡлығы, файҙалы моделдәр һәм мәғлүмәт базалары баҫылған.
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* "Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре" тигән маҡтаулы исем
* «Юғары белем биреү өлкәһендә новаторлыҡ эше өсөн» алтын миҙалы

## Мөһим мәҡәләләре
* Галиев Р.Г. Ортопедическая стоматология в многомерных моделях, схемах и алгоритмах Многофункциональная монография. Уфа: Гилем, 2002. – 358 с.  ISBN 5-7501-0285-8
* Галиев Р.Г. Многомерные модели и алгоритмы в ортопедической стоматологии.  М.: Наука, 2006. – 500с. ISBN 5-02-034369-2
* Галиев Р.Г., Штейнберг В.Э. Профессионально-педагогические проблемы медицинского образования: монография. Уфа: Изд-во БГПУ, 2009. – 174 с. ISBN 978-5-87978-453-3
* Галиев Р.Г. Ортопедическая стоматология в многомерных моделях  и алгоритмах. – 2-е изд., перераб. и доп. – Уфа: АН РБ, «Гилем», 2010. – 335 с. ISBN 978-5-7501-1145-9
* Галиев Р.Г. Ортопедическая стоматология в многомерных моделях и алгоритмах: монография.  – 3-е изд., перераб. и доп. – Уфа: ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2014. – 500 с.  ISBN 978-5-85051-7
* Галиев Р.Г. Конструкции зубных протезов и этапы их изготовления при лечении больных с патологией зубочелюстной системы. – Уфа: Гилем, 2002. – 61 с.
*  Штейнберг В.Э., Калимуллин Р.Х., Манько Н.Н, Галиев Р.Г. Изобразительные средства в духовном образовании молодежи. Уфа: Изд-во БГПУ, 2011. – 188с.
* Галиев Р.Г. Ортопедическая стоматология в многомерных моделях и алгоритмах: монография/ Р.Г.Галиев. – 4-е изд., перераб. и доп. – Уфа: КП РБ Издательство"Мир печати", 2019. – 428 с.
* Профессионально-педагогические проблемы медицинского образования. Уфа, 2009 (авторҙ.);

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Фәтхуллин Салауат Һиҙиәт улы

**Фәтхуллин Салауат Һиҙиәт улы** (4 май 1947 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип-хирург. 1973 йылдан Аҡъяр үҙәк район дауаханаһы хирургы, 1976—1992 йылдарҙа һәм 1996—2019 йылдарҙа — хирургия бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1984), «Почёт Билдәһе» (1986) һәм Салауат Юлаев (2007) ордендары кавалеры. Хәйбулла районының почётлы гражданы (2015).

## Биографияһы
Салауат Һиҙиәт улы Фәтхуллин 1947 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Юлдыбай ауылында тыуа. ВЛКСМ-дың ХV йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Бер йыллыҡ интернатуранан һуң хеҙмәт юлын 1973 йылда Аҡъяр үҙәк район дауаханаһы хирургы булып башлай. 1976—1992 һәм 1996—2019 йылдарҙа — хирургия бүлеге мөдире.
Салауат Һиҙиәт улы хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем йәштәр өсөн юғары квалификациялы остаз була. Тәжрибәле хирург булараҡ, ул үҙ белеме менән теләп уртаҡлаша, йәштәрҙең белемен арттырыуҙа әүҙем ҡатнаша. Коллективында ла, район халҡы араһында ла абруй яулай.
Үҙ һөнәренең оҫтаһы, гражданлыҡ һәм шәхси сифаттары менән өлгө булған яуаплы коллегаларын Аҡъяр район үҙәк дауаханаһы коллективы 2019 йылдың 30 сентябрендә хаҡлы ялға оҙата.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997)
СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1984)
«Почёт Билдәһе» ордены (1986)
Салауат Юлаев (2007) ордены
Хәйбулла районының почётлы гражданы (2015)
район хакимиәтенең, Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының, Башҡортсотан Республикаһының күп һанлы маҡтау ҡағыҙҙары.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Фатхуллин Салават Хидиятович, «Заслуженный врач Республики Башкортостан», кавалер Ордена Салавата Юлаева, Почетный гражданин Хайбуллинского района.
Бәкеров Наил Кутлужан улы

**Бәкеров Наил Кутлужан улы** (30 март 1952 йыл — 23 март 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, профессор, физика-математика фәндәре докторы (1995). Ихтималлыҡ теорияһы һәм математик статистика өлкәһе белгесе.

## Биографияһы
Наил Кутлужан улы Бәкеров 1952 йылдың 30 мартында Ҡаҙаҡ ССР-ының Ҡарағанды ҡалаһында тыуа. Атаһы — Кутлу Хакимжан улы Бәкеров — нефтсе, Ҡаҙағстандың атҡаҙанған геологы, геология-минералогия фәндәре кандидаты, әсәһе — Зәкиә Абдрахман ҡыҙы Бәкерова, күҙ табибы.

Наил Ҡутлужан улы 1969 йылда Аҡтүбәлә мәктәпте тамамлағандан һуң, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң тормошон Өфө менән бәйләй. Бында ул 1974 йылдың ноябренән — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында аспирант була, 1977 йылдың ноябренән — кесе ғилми хеҙмәткәр, 1986 йылдың июленән — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалының физика һәм математика бүлеге ғилми хеҙмәткәре. Өфөлә Математика институты ойошторолғандан һуң, унда өлкән ғилми хеҙмәткәр (1988 йылдың июленән) һәм әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр (1996 йылдың июненән) булып эшләй.

1979 йылда — кандидатлыҡ, 1995 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (икеһе диссертацияһын да Санкт-Петербург дәүләт университетында яҡлай). Башҡортостандың юғары уҡыу йорттарында уҡытыусы булып эшләй. "Өфө математика журналы"ның мөхәрририәте коллегияһы ағзаһы була.

2010 йылдың 23 мартында өйөнә ҡайтып барғанда машина бәреп китеүҙән һәләк була

## Ҡыҙыҡһыныуҙары
Наил Бәкеров һыу туризмы, өҫтәл теннисы, карате һәм башҡа спорт төрҙәре менән ҡыҙыҡһына. 80-90-сы йылдарҙа Себер һәм Алыҫ Көнсығыштың тау йылғаларынан ағып төшә. 50 йәшендә өҫтәл теннисы буйынса спорт мастерлығына кандидат исеме ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Публикации Н. К. Бакирова на математическом портале Math-Net.Ru
* 
* Памяти Бакирова Наиля Кутлужановича
Йәнекәйев Заршат Дәүләтша улы

**Йәнекәев Заршат Дәүләтша улы** (29 март 1932 йыл — 28 июнь 2011 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (1992), профессор (1992). Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡорт АССР-ының (1981) атҡаҙанған юрисы. Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997).

## Биографияһы
Заршат Дәүләтша улы Йәнекәев 1932 йылдың 29 мартында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Сафар ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1949 йылда Ҡазан юридик институтына уҡырға инә. 1953 йылдан тәфтиш органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан Башҡорт АССР-ы Прокуратураһының тәфтиш бүлеге прокуроры булып эшләй. 1973 йылға тиклем Бүздәк, Нуриман райондары, Өфөнөң Киров районы прокуратураһы тәфтишсеһе, БАССР Эске эштәр министрлығының тәфтиш органдары начальнигы, 
1972 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1973 йылда Башҡорт дәүләт университетына эшкә килә һәм унда уҡытыусынан профессор, кафедра мөдире дәрәжәһенә тиклем юл үтә. Ул енәйәти хоҡуҡ һәм процесс кафедраһында ғына 40 йылға яҡын эшләй. 1984—1988 йылдарҙа совет хоҡуғы кафедраһы мөдире, 1992 йылдан — юридик факультет деканы.
1992 йылда Свердловск юридик институтында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм юридик факультет деканы итеп тәғәйенләнә. 1996 йылда БМО ҡарамағындағы Халыҡ-ара информатизациялау академияһы академигы итеп һайлана. 1999 йылда Хоҡуҡ институты директоры итеп тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта 1994—2010 йылдарҙа енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһы мөдире.
2011 йылдың 28 июнендә вафат була. Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.

## Ғимли эшмәкәрлеге
Заршата Йәнекәйев бик күп уҡыу әсбаптары һәм монографиялар авторы. Хоҡуҡи дәүләтселек формалаштырыу, халыҡтың хоҡуҡи мәҙәниәтен үҫтереү, ҡануниәтте камиллаштырыу, законлылыҡты нығытыу мәсьәләләре уйынса 330-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы идеяларын тормошҡа ашырыу мәсьәләләренә 40-тан ашыу хеҙмәтен бағышлай. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була. Урал дәүләт юридик академия һәм Һамар дәүләт университетының диссертация советтары составына инә. Төрлө баҫмаларҙың редколлегия ағзаһы була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы (2000) 
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған юрисы (1981) 
Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997)
«Кеше хоҡуҡтарын яҡлаған өсөн» почет билдәһе
РФ Юстиция министрлығының Маҡтау ҡағыҙы
РФ Дәүләт Думаһының Маҡтау ҡағыҙы
БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың Маҡтау ҡағыҙы

## Хәтер
Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында иң яҡшы студенттар өсөн З. Йәнекәйев исемендәге стипендия раҫланған.

## Сығанаҡтар
* Видные ученые Башкортостана: Заршат Еникеев (К 85-летию со дня рождения профессора)
* Еникеев Заршат Давлетшинович
* [Еникеев Заршат Давлетшинович 29.03.1932]
* З. Д. Еникеев — известный в России и за ее пределами крупный специалист в области юриспруденции
* Памяти З. Д. Еникеева
Ваһапов Роберт Фәнил улы

**Ваһапов Роберт Фәнил улы** (18 март 1959 йыл, БАССР-ҙың Стәрлебаш районы, Стәрлебаш ауылы) — сәнәғәт һәм дәүләт эшмәкәре. Подполковник (2010). Иҡтисад фәндәр кандидаты (2003), Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2010), Рәсәй Федерацияның почетлы машина эшләүсеһе (2014).

## Биографияһы
Роберт Фәнил улы Ваһапов 1959 йылдың 18 мартында БАССР-ҙың Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында тыуған.

1981 йылда Өфө авиация институтын тамамлай, инженер-механик. 2003 йылда «Бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа муниципаль ярҙам: Башҡортостан Республикаһы өлгөһөндә» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1981 йылда Өфө авиация институтында инженер булып эшләй.

1981-1984 йылдарҙа - ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты студенттарҙың төҙөлөш отряды өлкә штабы комиссары, командир урынбаҫары.

1984-1986 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.

1986-1987 йылдарҙа "Гидравлика" Өфө акционерҙар йәмғиәтендә мастер булып эшләй.

1987-1992 йылдарҙа - СССР Дәүләт именлеге комитеты хеҙмәткәре.

1992-1996 йылдарҙа - «Оргтехника» Башҡорт производство берекмәһенең «Эталон-сервис» фәнни-производство фирмаһы директоры урынбаҫары, директоры.

1996-1997 йылдарҙа - Дәүләт проект-конструкторлыҡ технологик бюроһы директоры.

1997-1998 йылдарҙа - Өфөнөң "Эталон" тәжрибә заводы директоры.

1998-2003 йылдарҙа - бүлек начальнигы; тышҡы иҡтисади бәйләнештәр һәм сауҙа министры урынбаҫары; сәнәғәт, тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министры урынбаҫары; Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт министрының беренсе урынбаҫары.

2003-2005 йылдарҙа - «Витязь» Ишембай транспорт машиналары эшләү заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры.

2005 йылда - Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш һәм сәнәғәт министры урынбаҫары.

2005-2006 йылдарҙа - «Башҡортостан яғыулыҡ компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты.

2006-2007 йылдарҙа - Башҡортостан Республикаһының иҡтисади үҫеш һәм сәнәғәт министры урынбаҫары.

2007-2009 йылдарҙа - Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, инвестиция һәм инновация сәйәсәте министры урынбаҫары, министрҙың беренсе урынбаҫары.

2009-2010 йылдарҙа - Башҡортостан Республикаһы сәнәғәт һәм инновация сәйәсәте министрының беренсе урынбаҫары, министры.

2012 йылдан - "Компания Уралтехнострой" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең беренсе вице-президенты.

30-ҙан ашыу хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2010)
* Рәсәй Федерацияның почетлы машина эшләүсеһе (2014)
* «Почёт Билдәһе» ордены ордены (1981).
* «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл» миҙалы.
* «Хәрби хәрәкәттәр ветераны» миҙалы,
* «Ышаныс һәм изгелек өсөн» миҙалы,
* «Комсомолда әүҙем эшләгәне өсөн» билдәһе (1984),
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы (1983),
* Рәсәй Федерацияһы сәнәғәт һәм сауҙа министрлығының Почёт грамотаһы (2009)

## Һылтанмалар
* Вагапов Роберт Фанилевич
* 
* УГАТУ Вагапов 
* Человек на своём месте
## Иҫкәрмәләр
Колесов Сергей Викторович

**Колесов Сергей Викторович** (24 ноябрь 1950 йыл, Өфө, Башҡорт АССР-ы, РСФСР) - СССР һәм Рәсәй ғалимы, химик, химия фәндәре докторы (1985), профессор (1990), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почетлы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы Президиумының С.Р. Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты,  (2009).

## Биографияһы
Сергей Викторович Колесов 1950 йылдың 24 ноябрендә  Өфөлә тыуа.

1973 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетын тамамлай, Һуңынан был университеттың юғары молекуляр ҡушылмалар кафедраһында  аспирантураға уҡырға инә.

1977 йылда «Исследование влияния некоторых металлсодержащих соединений на термораспад поливинилхлорида» темаһы буйынса  кандидатлыҡ  диссертацияһы яҡлай». Юғары молекуляр ҡушылмалар кафедраһыда кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй, Проблемалы лаборатория мөдире була. 

1984 йылда  химия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн  «Химическая стабилизация полимеров» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1990 йылда профессор итеп һайлана. 

1985 йылдан Башҡорт дәүләт  университетының Юғары молекуляр берләшмәләр кафедраһында  эшләй, 2004 йылдан 2011 йылға тиклем ошо кафедра мөдире. 2000 йылда бер үк ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһының Урал фәнни үҙәге органик химия институтының функциональ  полимерҙар синтезы лабораторияһының мөдире итеп һайлана.  

2011 йылда Органик химия институтының штатлы  хеҙмәткәре була, унда Стереорегуляр полимерҙар лабораторияһын  етәкләй. Рәсәй Фәндәр академияһының Урал фәнни үҙәге Органик химия институтының  һәм Башҡорт дәүләт университетының диссертация советтары ағзаһы булып тора.  

Юғары молекуляр ҡушылмалар – полимерҙар синтезы, полимерҙарҙың химик әйләнеүе, физиологик актив полимерҙар һәм полимер системалары, полимер һәм полимер материалдар технологияһын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Уның уҡыусылары  араһында 3  фән докторы һәм 15 фән кандидаты бар. 450-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография. 13 уйлап табыу авторы, улар Рәсәй һәм Башҡортостан предприятиеларына индерелгән.

СССР ВДНХ-ның  алтын һәм көмөш миҙалы,  «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» билдәһе (2004), 2010 йылда  Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнгән . Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы Президиумының С.Р. Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты (2009). «Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почетлы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була (2013).

## Библиография

* Монография К.С.Минскер, С.В.Колесов, Г.Е. Заиков «Старение и стабилизация полимеров на основе винилхлорида.»  М.: Наука.1982 .
* Монография K.S. Minsker, S.V. Kolesov, G.E..Zaikov «Degradation & Stabilization of  Vinylchloride Based Polymers». London: PergamonPress. 1988.
* Монография В.И.Манушин, К.С.Никольский, К.С.Минскер, С.В.Колесов. «Целлюлоза. Сложные эфиры целлюлозы и пластические массы на их основе». Владимир: ОАО НПО «Полимерсинтез». 2002 (2-ое изд.)
* С.В. Колесов, Е.И. Кулиш, А.Е. Чалых. Смешение полимеров. Аспект термостабильности. В кн. Синтез и модификация полимеров. Панорама современной химии России. М.: Химия. 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Колесов Сергей Викторович
Үтәшева Рүзидә Рәсүл ҡыҙы

**Үтәшева Рүзидә Рәсүл ҡыҙы** (18 февраль 1958 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Биографияһы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Кәримов Мөҙәрис Рәсүл улы

**Кәримов Мөҙәрис Рәсүл улы** (2 июль 1949 йыл) — Рәсәй Һаҡ­лыҡ банкының Башҡорт­остан буйынса тәүге рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2012).

## Биографияһы
Мөҙәрис Рәсүл улы Кәримов 1949 йылдың 2 июлендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Лағыр ауылында күп балалы ғаиләлә иң беренсе бала булып тыуа. 

1964 йылда үҙ ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпте, 1966 йылда Нәсибаш урта мәктәбен тамамлай. Артабан Йоматау ауыл хужалығы техникумында (1970) һөнәри белем ала. Хәрби бурысын Венгрияла үтәй. Хеҙмәттән ҡайтҡас Йүкәлекүл  ауылында эшләй, һуңынан Ҡыйғы районы партия комитетына инструктор итеп алалар. 
Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисади институтында (1976) юғары белемгә эйә була. Артабан уны Ҡыйғы районының Ленин исемендәге колхозға рәйем итеп тәғәйенләйҙәр.  1985 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлағандан һуң партия Өлкә комитетында эшләй башлай. 
Оҙаҡ йылдар Рәсәй Һаҡ­лыҡ банкының Башҡорт­остан буйынса етәксеһе, Милли банктың бүлек мөдире була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1982)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2012)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Берәү, әммә берәгәйле! 
* Арҡа терәр ағайым бар
Мархасин Илья Львович

**Мархасин Илья Львович** (27 апрель 1919 йыл—21 апрель 1988 йыл) — физик. Техник фәндәр докторы (1966), профессор (1968). БАССР‑ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967), СССР‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1979), нефть сәнәғәте (1980) отличнигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Илья Львович Мархасин 1919 йылдың 27 апрелендә Киевта тыуа. 1943 йылда Баҡыла Әзербайжан университетын тамамлай. 1949 йылдан алып ул ғилми-тикшеренеү институтында эшләй башлай, ҡатлам шыйыҡлыҡтарын фильтрлау процестарын һәм уларҙың нефть биреүсәнлегенә йоғонтоһон тикшерә..
1952 йылдан алып Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1968 йылда Өфө нефть институтының кафедраһы мөдире вазифаһына техник фәндәр докторы, профессор Илья Львович Мархасин саҡырыла. Ул килгәс, физика кафедраһы институттың төп кафедралары менән бер рәткә әйләнә. Кафедра илдең алдынғы ғалимдары йыйылған Бөтә Союз семинарҙары һәм конференцияларын үткәреү инициаторы булып сығыш яһай.

Мархасин И.Л.  1988 йылдың 21 апрелендә Өфөлә вафат була

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге нефть ҡатламы физикаһына арналған. Мархасин тарафынан нефть һәм нефть продукттарының физик‑химик механикаһы, нефть ҡатламдарына һыу ебәргәндә ҡулланылған химик реагенттарҙы фильтрлау ваҡытындағы процестар тикшерелгән, ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу, сәнәғәттәге ағынты һыуҙы таҙартыу ысулдары эшләнгән. Мархасин етәкселегендә ҡаты йөҙ өҫтөндәге нефттең сик ҡатламын өйрәнеү аппараттары, нефтле ағынты һыуҙы, сәнәғәттәге ағынты һыуҙы электр‑флотация юлы менән таҙартыу ҡоролмалары төҙөлгән. 250‑гә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 20 уйлап табыу авторы 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967)
* СССР‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1979)
* И.М.Губкин исемендәге премия лауреаты (1971).
* СССР-ҙың сәнәғәт отличнигы (1980)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* “Хәрби хеҙмәттәре өсөн” миҙалы (1946).
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
## Хеҙмәттәре
* Физико-химическая механика нефтяного пласта. М., 1977.
Ғимранов Эрнст Ғайса улы

**Ғимранов Эрнст Ғайса улы** (22 ноябрь 1939 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәре докторы (1990), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1992).  Өфө дәүләт авиация техник университетының атҡаҙанған профессоры (2012). К.Э. Циолковский исемендәге (1980), М.В. Келдыш исемендәге (1990) һәм В.П. Макеев исемендәге (1993) миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Биографияһы
Эрнст Ғайса улы Ғимранов 1939 йылдың 22 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.

1965 йылда инженер-электромеханик һөнәре алып Өфө авиация институтын тамамлай. Артабан шунда уҡ эшләй башлай.

1966 йылдан - Өфө авиация институтында (ӨДАТУ): ассистент (1966-1968); аспирант (1968-1971); өлкән уҡытыусы (1975-1980); доцент (1980-1992); 1992 йылдан алып профессор, авиация двигателдәре факультеты деканы (1988-1995). 

## Фәнни эшмәкәрлеге
Эрнст Ғайса улы Ғимрановтың фәнни эшмәкәрлеге газ динамикаһы һәм гидрогаз автоматикаһы, осоу аппараттары двигателдәрен автоматик көйләү системалары менән идара итеү проблемаларын тикшереү менән бәйле. Осоу аппараттары двигателдәре каналдарында тауыштан шәберәк үҙле ағымдарҙың газодинамикаһын өйрәнеү буйынса белгес. Эрнст Ғайса улы етәкселегендә осоусы аппараттар һәм энергетика ҡулайламалары двигателдәре каналдарында үҫешкән сик буйы ҡатламлы тауыштан шәберәк үҙле ағымдарҙы тотҡарлау процестары теорияһы уйлап табыла. Асыштары Башҡортостан Республиканың һәм Рәсәй Федерацияның авиация сәнәғәте предприятиеларында индерелгән. 130‐ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1992). 
* Өфө дәүләт авиация техник университетының атҡаҙанған профессоры (2012).
* К.Э. Циолковский исемендәге миҙал (1980)
* М.В. Келдыш исемендәге миҙал (1990)
* В.П. Макеев исемендәге миҙал (1993)

## Хеҙмәттәре
* Расчёт динамических параметров и анализ частотных характеристик быстродействующего гидропривода. Өфө, 2004 (авторҙаш);
* Нестационарные гидрогазодинамические эффекты в системах гидравлических и пневматических приводов. Өфө, 2008 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* УГАТУ Гимранов 
* Свободная энциклопедия Урала 
* Гимранов
Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы

**Ғәлиуллин Марат Мөҙәрис улы** (28 апрель 1956 йыл) — комсомол органдары, сәнәғәт өлкәһе һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 2014—2022 йылдарҙа Өфө ҡалаһы ҡала округының Орджоникидзе районы хакимиәте башлығы. 2-се класлы ғәмәлдәге муниципаль советник.Башҡортостан Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2009).

## Биографияһы
Марат Мөҙәрис улы Ғәлиуллин 1956 йылдың 28 апрелендә Үзбәкстан ССР-ының Ташкент ҡалаһында тыуған.

1979 йылда  инженер-электромеханик һөнәре алып Өфө авиация институтын тамамлай. Артабан Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлай, менеджер.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1978 йылда Өфө авиация институтында инженер булып башлай, артабан Башҡортостан республика һөнәри-техник белем биреү идаралығында инженер, 1981-1984 йылдарҙа студент йәштәр бүлеге инструкторы, 1986 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы булып эшләй.

СССР Хәрби көстәрендә хеҙмәт иткәндән һуң эшен инструктор булып дауам итә, һуңынан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының сектор мөдире итеп тәғәйенләнә.

1988-1991 йылдарҙа Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең цех начальнигы урынбаҫары, һуңынан Өфө ҡалаһы Киров район Советы башҡарма комитетының 1-се категориялы белгесе булып эшләй. 1991 йылдан алып Киров район Советы башҡарма комитетының йәштәр эштәре буйынса белгесе.

1992 йылдан 2003 йылға тиклем 1-се категориялы белгестән алып Өфө ҡалаһының Киров районы хакимиәте башлығы урынбаҫарына тиклем хеҙмәт юлы үтә. 2005 йылға тиклем Өфө ҡалаһы Киров районы башлығы вазифаһын башҡара. 2005 йылда — Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2006—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары була.

2014 йылдан — Өфө ҡалаһы ҡала округының Орджоникидзе районы хакимиәте башлығы.

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең (2006, 2011, 2022), Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының (2007) Почет грамоталарына һәм Башҡортостан Республикаһы Почет грамотаһына (2009) лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы, 2002 йыл;
* 2006 йылда «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы;
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы (1982)
* Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Почет грамотаһы (2007, 2011, 2022);
* Башҡортостан Республиканың Почёт грамотаһы (2009)
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы (2016)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* УГАТУ Галиуллин 
* Глава района
Шәйәхмәтов Рәшит Заһит улы

**Шәйәхмәтов Рәшит Заһит улы** (6 май 1947 йыл) — спортсы, педагог, Башҡорт дәүләт аграр университетының өлкән уҡытыусыһы, СССР-ҙың спорт мастеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәйәхәтсеһе, спорт туризмы буйынса СССР чемпионы. Туризм буйынса халыҡ-ара класлы инструктор. Башҡортостандың Маршрут-квалификация комиссияһы рәйесе.

## Биографияһы
Рәшит Заһит улы Шәйәхмәтов 1947 йылдың 6 майында Өфө ҡалаһында тыуа.

1965 йылда Өфө авиация техникумын, 1973 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. Хеҙмәт юлын тыуған уҡыу йортоноң «Сәнәғәт электроникаһы» кафедраһында өлкән инженер булып башлай һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. 1995—2007 йылдарҙа «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй, артабан хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт аграр университетыныда дауам итә — физик культура, спорт һәм туризм кафедраһы доценты.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Рәшит Заһит улы 50 самаһы фәнни хеҙмәт, 15 авторлыҡ танытмаһы һәм ике патент авторы. СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә күп тапҡырҙар ҡатнаша һәм ике тапҡыр бронза миҙал менән бүләкләнә. «СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһенә эй. Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләгән дәүерендә 60-тан ашыу дипломсы әҙерләй.

## Ҡыҙыҡһыныуҙары
Рәшит Шәйәхмәтов спорт туризмына 1964 йылда килә. Артабан Урал, Алтай, Саян, Төньяҡ Байкал аръяғы, Приморье, Яҡутстан, Магадан өлкәһе, Камчатка, Чукотка буйлап йөрөй һәм үҙенең оҫталығын арттыра. Йәмғеһе 100 самаһы спорт походында була, уларҙың 25-е — 4-5 ҡатмарлыҡ категорияһына ҡарай, күптәрендә етәксе була.
Уның командалары төбәк, округ һәм Бөтә Союз ярыштарында призлы урындар ала. 
1973 йылда Рәшит Заһит улы ӨДАТУ-ның «Икар» туристик клубы рәйесе итеп һайлана. 2008 йылда ул Башҡорт дәүләт аграр университетында «Терра» туристик клубын ойоштора. 2014 йылда клуб республика буйынса беренсе урын алып, БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының кубогына эйә була.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Р. Шәйәхмәтов Өфө ҡалаһының Маршрут-квалификация комиссияһы (МКК) составына инә, Башҡортостан өлкә советының «Буревестник» студенттарҙың ирекле спорт йәмғиәте МКК-һын етәкләй. 1985 йылдан Башҡортостан төбәк МКК-һында эшләй. 
Студент йылдарынан турист кадрҙарын әҙерләй. Дөйөм алғанда уның тарафынан 1 мең тирәһе йәмәғәт ойоштороусылары һәм туризм буйынса инструкторҙар, разрядлы спортсылар әҙерләнә.
  
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
СССР-ҙың спорт мастеры
«Рәсәйҙең атҡаҙанған сәйәхәтсеһе» билдәһе (2002)
«Буревестник» студенттарҙың ирекле спорт йәмғиәте Үҙәк советының почет билдәһе (1986)
«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе
Башҡортостан Республикаһының Йәштәр сәйәсәте һәм спорт, Мәғариф министрлыҡтарының күп һанлы Маҡтау ҡағыҙҙары, рәхмәт хаттары.

## Сығанаҡтар
* Рашиду Шаяхметову исполнилось 70 лет !
* Шаяхметов Р. З. 
* Республика Башкортостан: 6 мая - картина дня
Сидоров Виктор Владимирович

**Сидоров Виктор Владимирович** (10 май 1932 йыл — 2015 йыл) — ғалим-тарихсы, фольклорсы. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевты өйрәнеүсе. Тарих фәндәре кандидаты (1985). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһы луреаты (1983). 

## Биографияһы
Виктор Владимирович Сидоров 1932 йылдың 10 майында Һарытау ҡалаһында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан беренсе класты тамамлай. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев менән танышыуы 1942 йылда була — ҡулына Степан Злобиндың «Салауат Юлаев» тигән китабы килеп эләгә һәм ул уның өҫтәл китабына әүерелә. 
1952 йылда Сидоровтар Өфөгә күсенә. Виктор Владимирович К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының Әҙәбиәт факультетына уҡырға инә. 
1956 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Дыуан районының Мәсәғүт ауылына эшкә йүнәлтелә, унда ике йыл рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй, ошо ваҡытта Салауат тураһында риүәйәттәр йыя, уның эҙҙәре буйлап йөрөй. 
1958 йылда Виктор Владимирович Өфөгә ҡайта һәм СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында эшләй башлай, ситтән тороп аспирантураға инә. Һуңынан Ленинградта «Историческое предание о Пугачевском восстании и Салавате Юлаеве» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 
1983 йылда «О башкире певце и бесстрашном бойце» китабы донъя күрә. Ошо китабы өсөн ул В. П. Бирюков исемендәге Урал премияһына лайыҡ була. Һуңынан был баҫма башҡорт теленә тәржемә ителә. 
1988 йылда «По следам Салавата» китабын яҙа. 2004 йылда, Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулған ваҡытта уның «Был героем Салават» һәм «Слово о Салавате» китаптары сыға. Салауатты өйрәнеүсе башҡа белгестәр менән берлектә «Салауат Юлаев» энциклопедик баҫмаһын сығара, ундағы 900 мәҡәләнең 146-һын яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Хлыбов Виктор Петрович

**Хлыбов Виктор Петрович** (13 май 1947 йыл) — сценограф. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998).

## Биографияһы
Виктор Петрович Хлыбов 1947 йылдың 13 майында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1963 йылда Башҡорт опера һәм балет театрында бутафор вазифаһында башлай. 1970 йылдан Рәсәйҙең төрлө тетарҙарында рәссам-ҡуйыусы була. 1979—1982 йылдарҙа Стәрлетамаҡ урыҫ драма театрында ҡуйыусы рәссам булып эшләй, 1994 йылдан алып — баш рәссам. Стәрлетамаҡ дәүләт драма театрында эш стажы 20 йылдан ашыу.
Дөйөм 40 йыллыҡ хеҙмәт эшмәкәрлеге осоронда В. П. Хлыбов 260-тан ашыу, шул иҫәптән М. М. Рощиндың, В. С. Розовтың, М. А. Булгаковтың, Г. И. Гориндың, Н. В. Гоголдең, А. П. Чеховтың, А. Н. Островскийҙың, Ф. Гарсия Лорканың, Ж. Ануйҙың һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре буйынса сәхнәләштерелгән спектаклдәргә декорациялар эшләй.
1972 йылдан алып төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Уның тетар макеттары, эскиздары һәм һүрәттәре Мәскәүҙә, Ҡазанда Пермдә, Йошкар-Олала, Һамарҙа, шулай уҡ рус тетарында һәм ҡаланың картиналар галереяһында күрһәтелә. 2002 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында беренсе шәхси күргәҙмәһе үтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007)
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Хлыбов Виктор Петрович
* Хлыбов Виктор Петрович
* Виктор Хлыбов — 50 лет творчества
Фрид Аркадий Исаакович

**Фрид Аркадий Исаакович** (21 февраль 1946 йыл) — ғалим-инженер электромеханик. 1972 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2002). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2002), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985).

## Биографияһы
Аркадий Исаакович Фрид 1946 йылдың 21 февралендә Өфө ҡалаһында тыуа. 1968 йылда Өфө авиация институтын (ӨАИ, хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты, ӨДАТУ) тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Өфө “Молния” агрегат конструкторлыҡ бюроһында эшләй, 1972 йылдан алып Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта. Өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор була

Фәнни эшмәкәрлеге билдәһеҙлек шарттарында ҡатмарлы динамик системаларға идара итеүгә арналған. Авиация көс ҡоролмалары менән автоматик идара итеүҙең яраҡлаштырылған цифрлы системаларын төҙөү проблемалары, нефть химияһы производствоһында мәғлүмәт-идара итеү системалары, селектор менән бәйле авиация энергияһы ҡулайламалары менән автоматик идара итеү системалары менән шөғөлләнә. Авиация көс ҡоролмалары менән автоматик рәүештә идара итеүҙең яраҡлаштырылған һыҙыҡлы булмаған системалары һәм авиация двигателдәрен осоуҙа һынау өсөн прецизион приборҙар структураларын, аналог сигналдарҙы кодҡа үҙгәртеү, нефть продукттарын тотоноуҙы иҫәпкә алыу, полимерҙар етештереү процесында реаль ваҡыт масштабында мәғлүмәт менән тәьмин итеүҙе уйлап таба. Фрид  ҡатнашлығында авиация двигателдәренә идара итеүҙең адаптив системаһын төҙөү принциптары, автоматлаштырылған идара итеүҙең цифрлы системалары һ.б. уйлап сығарыла. Асыштары Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының авиация һәм нефть сәнәғәте предприятиеларында индерелгән. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 78 уйлап табыу авторы. 12 фән кандидаты, 1 фән докторы әҙерләгән.
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Авиация сәнәғәте министрлығының Почет грамотаһы (1982)
* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2002)
* Рәсәй Федерацияның почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010).
* М.С. Рязанский исемендәге миҙал, 
* СССР ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнгән.
## Төп хеҙмәттәре
* Проблемы проектирования и развития систем автоматического управления и контроля ГТД. М., 1999 (авторҙ.); * Нейрокомпьютеры в авиации (самолёты). М., 2004 (авторҙ.); 
* Проблемы управления сложными динамическими объектами авиационной и космической техники. М., 2015 (авторҙ.).
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*
Мөҙәрисов Рәмил Зөфәр улы

**Мөҙәрисов Рәмил Зөфәр улы** (18 июль 1956 йыл) — ғалим-тарихсы. Тарих фәндәре докторы, профессор (2003). Юғары мәктәп уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Рәмил Зөфәр улы Мөҙәрисов 1956 йылдың 18 июлендә Өфө ҡалаһында тыуа. 1979 йылда Башҡорт дәүләт университетын «тарихсы» квалификацияһы буйынса тамамлай.  1979—1980, 1983—1989 һәм 1998—2005 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре, 1989—1997 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта.

1987 йылда тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Развитие горнозаводской промышленности Южного Урала в первой половине XIX века» темаһына диссертация яҡлай. 2003 йылда тарих фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Промышленность Южного Урала в первой половине XIX века: 1801-1861 гг.» темаһына диссертация яҡлай.

2005 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетының Өфө филиалы уҡытыусыһы, «Философия, тарих һәм хоҡуҡ» кафедраһы профессоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре тау сәнәғәте, алтын табыу сәнәғәте, тоҙ сығарыу кәсептәре, эшкәртеү сәнәғәте, Көньяҡ Уралдың эшселәр синыфы тарихына арналған. 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр авторы.

## Төп хеҙмәттәре
* Горнозаводская промышленность Южного Урала в первой половине XIX в. Уфа, 1998; 
* Промышленность Южного Урала в первой половине XIX века (1801—1861). Уфа, 2003.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Винокуренные заводы
* Кожевенные заводы
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
## Һылтанмалар
Профиль Мударисова Рамиля Зуфаровича на официальном сайте «Финансовый университет: Годы и люди»
Баранов Ефрем Харитонович

**Баранов Ефрем Харитонович** (22 май 1903 йыл — 1972 йыл) — БАССР-ҙың беренсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты, ВКП(б) -ның Стәрлетамаҡ ҡала комитеты беренсе секретары, БАССР-ҙың социаль тәьминәт министры (1951—1961), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ускова Нина Николаевна

**Ускова Нина Николаевна** (30 май 1947 йыл) — педагог. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған, Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2011).

## Биографияһы
Нина Николаевна Ускова 1947 йылдың 30 майында Өфө ҡалаһында Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә хеҙмәт итеүсе ябай эшселр ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте көмөш миҙалға тамамлап, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. Йәш белгес хеҙмәт юлын 1969 йылда Иглин районының Урман урта мәктәбендә башлай. 1971 йылдан Өфө ҡалаһының 87-се, 1973 йылдан 51-се, 1976 йылдан алып бөгөнгә тиклем — 60-сы урта мәктәп уҡытыусыһы. Уның уҡыусылары артабан Рәсәйҙең абруйлы юғары уҡыу йорттарында белем ала. Күп йылдар Нина Ускованың уҡыусылары Болгария, Венгрия, Польша, Төркиә, Грецияла фәнни конференцияларҙа сығыш яһай.
Нина Николаевна йәйге лагерҙарҙа математика фәндәрен уҡыта, институтта лекциялар уҡый.

## Билдәле уҡыусылары
Александр Басыров — профессор-математик. Уҡытыусыһы юлынан китеп, Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, артабан АҠШ-тың Индиана университетында уҡый. Әлеге ваҡытта Висконсинск университетында (АҠШ, Меномони) уҡыта.
Андрей Грабовский — Новосибирск дәүләт университетының ядро физикаһы факультетын тамамлай, физика фәндәре кандидаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002)
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996)
Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2011).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Мы в вас берем свое начало!
* УСКОВА НИНА НИКОЛАЕВНА