open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вәлиев Мәсхүт Малик улы

**Вәлиев Мәсхүт Малик улы** (13 ғинуар 1947 йыл — 28 апрель 2018 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).

## Биографияһы
Мәсхүт Малик улы Вәлиев 1947 йылдың 13 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Яңы Тимкә ауылында тыуған.
1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй. 1998 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетында: 2000 йылға тиклем ауыл хужалығын электрлаштырыу һәм автоматлаштырыу факультеты деканы, бер үк ваҡытта 1999—2001 йылдарҙа электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара, 2009 йылдан информатика һәм мәғлүмәт технологиялары кафедраһы мөдире һәм БДАУ ҡарамағындағы Мәғлүмәт технологиялары буйынса ғилми тикшеренеү институты етәксеһе.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге математик модель әҙерләү, ғәмәли информатика мәсьәләләрен сисеү, белем биреү өлкәһендә электрон ресурстарҙы эшләүгә арналған. Ғалим машиналар эшләүҙә ҡулланылған изделиеларҙың сифатын тикшереп тороу өсөн ҡулланылған магнитлы ҡоролмалар уйлап таба. 120‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Магнитные цепи и электромагнитные устройства. Өфө, 2000;
* Компьютерное моделирование в технике и технологиях. Өфө, 2010.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007).

## Һылтанмалар
*
Бохарова Гөлнур Һарун ҡыҙы

**Бохарова Гөлнур Һарун ҡыҙы** (29 ноябрь 1960 йыл) — ғалим-тел белгесе. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010).

## Биографияһы
Гөлнур Һарун ҡыҙы Бохарова Башҡорт АССР-ы Ғафури районы Түбәнге Ташбүкән ауылында тыуған.

1984 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1978 йылдан Ҡурғашлы ауылының урта мәктәбендә уҡыта.

1988 йылдан СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.

1989 йылдан Башҡорт дәүләт академия драма театрында әҙәби-драма бүлегенең өлкән мөхәррире вазифаһын үтәй.

1990 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусы булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Гөлнур Һарун ҡыҙының фәнни хеҙмәттәре когнитив лингвистика, лингвокультурология, ономастика, этимология проблемаларына бағышланған. 150-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы булып тора.

## Хеҙмәттәре
* Башкирская мифотопонимия : диссертация … кандидата филологических наук : 10.02.02. — Уфа, 1998. — 287 с.
* О происхождении мифотопонима «Шульган» // Ватандаш : журнал. — 2003, № 11. — С. 139—143.
* Мифопоэтическая картина мира в башкирской топонимии. — Уфа, 2003. — 150 с.
* Башкирская ономастика в контексте духовной культуры : словарь мифотопонимов / Российская акад. наук, Уфимский науч. центр, Ин-т истории, яз. и лит. ; М-во образования и науки Российской Федерации, Башкирский гос. пед. ун-т. — Уфа : Гилем, 2006. — 112 с. — ISBN 5-7501-0627-6.
* Башкирский народный эпос «Урал‑батыр»: когнитивно‑дискурсивный и концептуальный анализ. — Уфа, 2008.
* Башкирский народный эпос «Урал-батыр»: когнитивно-дискурсивный и концептуальный анализ : диссертация … доктора филологических наук : 10.02.02. — Уфа, 2009. — 468 с.
* Формирование и управление человеческими ресурсами в современных условиях. — Уфа : Гилем, 2009. — 241 с. — ISBN 978-5-75011-060-5
* Башкирская географическая терминология : (историко-культурный и этимологический комментарий, лексикографирование). — Санкт-Петербург : Социально-гуманитарное знание, 2016. — 272 с. — ISBN 978-5-9909004-0-0.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Вәлиев Рифҡәт Нурый улы

**Вәлиев Рифҡәт Нурый улы** (15 октябрь 1931 йыл) — конструктор. 1962—1993 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).

## Биографияһы
Рифҡәт Нурый улы Вәлиев 1931 йылдың 15 октябрендә Татар АССР-ының Ташлыҡ ауылында тыуған.
1962 йылда Ҡазан авиация институтын тамамлаған. 1993 йылға тиклем Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә эшләй: 1964—1972 йылдарҙа, 1975—1981 йылдарҙа һәм 1986—1992 йылдарҙа конструкторҙар бюроһы начальнигы, 1972—1975 йылдарҙа цех начальнигы, 1981 йылдан алып баш конструктор урынбаҫары, 1984—1986 йылдарҙа баш конструктор.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиев Рифҡәт Нурый улы етәкселегендә «Космос» сериялы юлдаштар өсөн команда‑иҫәпләү һәм иҫәпләү ҡорамалдары, «Восток», «Восход», «Союз» сериялы йыһан караптары, «Салют», «Мир» орбиталь станциялары, «Прогресс» йөк ташыу карабы өсөн борт ҡоролмалары комплекттары, граждандар һәм хәрби самолёттарҙың пилотаж‑навигация комплекстары өсөн аппаратура эшләп сығарыу үҙләштерелә. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1976).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976).

## Һылтанмалар
*
Йәнекәев Таң Ғүмәр улы

**Йәнекәев Таң Ғүмәр улы** (1 октябрь 1948 йыл) — театр рәссамы. 1977 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1979 йылдан — Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы (1979).  БАССР-ҙың (1980) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1994). Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1996) һәм Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1981) лауреаты.

## Биографияһы
Таң Ғүмәр улы Йәнекәев 1948 йылдың 1 октябрендә Өфөлә тыуа. Сығышы буйынса дворян Йәнекәевтар нәҫеленән.

1975 йылда В. И. Суриков исемендәге Мәскәү художество институтын тамамлай (педагогы В. Ф. Рындин, М. М. Курилко). Ике йыл Е. Вахтангов театрында практика үтә.

1973 йылдан алып рәссам-сәхнәгә ҡуйыусы, 1980—2000 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт академия драма театрының баш рәссамы.

Йәнекәев Таң 2000 йылда Ырымбур ҡалаһына күсә. Ырымбур драма театрында эшләй.

Йәнекәев Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының 200-гә яҡын спектаклдәрен биҙәй.

## Ижады

Йәнекәев Башҡорт академия драма театрының «Ташлама утты, Прометей!» (1977), «Диктаторға ат бирегеҙ!» (1982); М. Кәримдең «Ай тотолған төндә» (1992); Р. Исрафиловтың «Яҙмыштарҙан уҙмыш бар!..» , М. Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» повесы буйынса; Н. Әсәнбаевтың «Ҡыҙыл паша» (1982); Ф. Кроммелинктың «Миһырбанлы мөгөҙлө ир» (1994); Ф. М. Бүләковтың «Бибинур, ах, Бибинур!..» (1995) спектаклдәрен биҙәй.

Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры спектаклдәренә декорациялар авторы: Э.Григтың «Пер Гюнт» (1983), В. И. Флейшман — Д. Д. Шостаковичтың «Ротшильд скрипкаһы» (1987), һ.б.

Ырымбурҙа 35-тән ашыу спектаклде биҙәй, шул иҫәптән: Мольерҙың «Дон Жуан», А. С. Пушкиндың «Капитан ҡыҙы», М. Ю. Лермонтовтың «Маскарад», Э. Э. Шмиттың «Фредерик, йәки енәйәттәр бульвары», Б.Васильевтың «Ә таңдар бында тымыҡ…», Ф. Кроммелинктың «Миһырбанлы өгөҙлө ир», А.Вампиловтың «Ҡала эргәһендә осрашыу» һ.б.

## Күргәҙмәләре
Йәнекәйев Таң Ғүмәр улы 1972 йылдан алып ватан сәнғәт күргәҙмәләрендә, 1975 йылдан алып халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы (1994) һәм БАССР-ҙың (1980) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* «Мәскәү театры яҙы» фестивале дипломанты (1983)
* Төрки халыҡтарының «Науруз» халыҡ -ара театры фестивале дипломанты (1998, Ҡазан).
* Рәсәй Федерацияһының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге дәүләт премияһы (1996)
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1981).
* Театрҙарҙың «Туғанлыҡ» халыҡ-ара фестивале лауреаты (1996, Өфө).

## Һылтанмалар
* 	 
* Еникеев Тан Гумерович (Уфа)
* Юбилей Тана Еникеева (Оренбург)
* Юбилей художника.

## Иҫкәрмәләр
Вәлиәхмәтов Ансар Фазлиәхмәт улы

**Вәлиәхмәтов Ансар Фазлиәхмәт улы** (1 май 1922 йыл — 10 июль 2005 йыл) — ғалим-патологоанатом, юғары мәктәп эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1975), профессор (1977). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Ансар Фазлиәхмәт улы Вәлиәхмәтов 1922 йылдың 1 майында Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Йыланлы ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) тыуған.

1950 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. 1953 йылдан алып шунда уҡ эшләй: 1958—1961 йылдарҙа, 1968—1970 йылдарҙа дауалау факультеты деканы, 1961—1963 йылдарҙа уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1976—1987 йылдарҙа патологик анатомия кафедраһы мөдире; 1989—1998 йылдарҙа Хужалыҡ иҫәбендәге ҡала косметология дауаханаһында (Өфө) эшләй.

2005 йылдың 10 июлендә Өфө ҡалаһында вафат булған.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиәхмәтов Ансар Фазлиәхмәт улының фәнни тикшеренеүҙәре нефть продукттары (тиофен һәм уның яһалмалары) тәьҫирендә организмдағы морфологик үҙгәрештәрҙе өйрәнеүгә арналған. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Бөтә Союз патологоанатомдар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе (1972—1989). 1‑се (1985) һәм 2‑се дәрәжә (1944) Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары менән бүләкләнгән.

## Ҡаҙаныштары һәм бүләктәре
* Медицина фәндәре докторы (1975), профессор (1977).
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)

## Һылтанмалар
*
Кукубаев Анатолий Кукубаевич

**Кукубаев Анатолий Кукубаевич** (1 июль 1937 йыл — 1 август 2002 йыл) — композитор, 1964-2002 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы педагогы. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1967).
 
## Биографияһы
Анатолий Кукубаевич Кукубаев 1937 йылдың 1 июлендә БАССР-ҙың Бөрө районы Бахтыбай ауылында Куғыбай Ҡотлосатов ғаиләһендә тыуа. Кукубаев — композитор псевдонимын урман ҡошоноң «ку-ку» йырынан алған.

Анатолий Кукубаевич 1961 йылда Өфө сәнғәт училищеһының баян класын (педагогы И. П. Фоменков), 1966 йылда — Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогия институтын тамамлай (А. А. Лубенниковтың баян класын, С. П. Горчаковтың дирижерлыҡ класын).

1964 йылдан алып Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы булып эшләй, 1971 йылға тиклем «Салауат Юлаев» культура йортонда музыка етәксеһе һәм халыҡ бейеүҙәре ансамбленың оркестр дирижеры була.

Милләте буйынса мари, ул үҙен башҡорт музыкаһы ижадына арнай. 2002 йылдың 1 авгусында вафат була. Тыуған Бахтыбай ауылында ерләнә.

## Хәтер
1996 йылда Өфө сәнғәт училищеһында йыл һайын Кукубаев исемендәге конкурс ойошторола. 2004 йылда училищела уның исемендәге уҡыу класы асыла.

## Әҫәрҙәре
«Легенда» симфоник поэмаһы (1996),

Ғ.Сәләм шиғырҙарына «Республика иртәһе» ораторияһы (1989).

Ю. А. Андрианов шиғырына «Башҡортостан — тыуған ер» кантатаһы (1987).

«Ирәндек үҙәнендә» поэма-фантазияһы (1982),

«Халыҡ байрамы» увертюраһы (1983), Мари рапсодияһы (1986), Салауат маршы (1993);

Аккордеон, балалайка, баян, гармун, думбыра, ҡурай һ. б. өсөн пьесалар

И. Х. Йомағолов «Нәркәс» пьесаһы буйынса «Ҡыуыпған» спектакленә музыка

«Совет һалдаттары йыры» йырҙары (1955), «Киске вальс» (1956);

Баян өсөн пьесалар «Ете ҡыҙ», «Башҡорт темаларына вариациялар», «Интермеццо».

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987).
* Ғ. Сәләм исемендәге премия (1967).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* http://vechufa.ru/culture/814-muzyki-bashkirskoy-kraski-pokorili-vsyu-moskvu.html
* http://kulturarb.com/publ/biografii/kompozitory_rb/svoe_tvorchestvo_on_posvjatil_narodnomu_folkloru_k_75_letiju_so_dnja_rozhdenija_kompozitora_i_pedagoga_anatolija_kukubaeva/19-1-0-122 
* http://borgo.ucoz.ru/blog/kukubaev_anatolij_kukubaevich/2012-04-08-105
Вәлиев Самат Фәттәх улы

**Вәлиев Самат Фәттәх улы** (3 декабрь 1904 йыл — 15 октябрь 1986 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1948—1971 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының финанс министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IV—VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Ленин (1959, 1966) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Вәлиев Самат Фәттәх улы 1904 йылдың 3 декабрендә Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Өлкөндө ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) тыуған.

1930 йылда Мәскәү сәнәғәт‑иҡтисад ғәмәли институтын тамамлағандан һуң БАССР Финанс халыҡ комиссариатында эшләй (1932 йылдан алып бүлек начальнигы). 1938 йылдан алып БАССР Дәүләт планының финанстар һәм тауар әйләнеше секторы начальнигы, 1945 йылдан — БАССР финанс министры урынбаҫары, бер үк ваҡытта бюджет бүлеге начальнигы, 1948—1971 йылдарҙа БАССР финанс министры. БАССР Юғары Советының 4—6‑сы саҡырылыш депутаты. Ленин (1959, 1966), «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары менән бүләкләнгән.
1986 йылдың 15 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* ике Ленин ордены (1959, 1966)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1949)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Фархшатова Луиза Азамат ҡыҙы

**Фархшатова Луиза Азамат ҡыҙы** (8 март 1953 йыл) — радио һәм телевидение ветераны, журналист, сценарийҙар һәм телевизион фильмдар авторы, Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһының «Тамыр» балалар студияһын ойоштороусы. Рәсәй Федерацияһының Кинематографистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2022), Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2012).

## Биографияһы
Луиза Азамат ҡыҙы Фархшатова (ҡыҙ фамилияһы - Әхмәҙиева) 1953 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Яңы Байрамғол ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Урта белемде Уральск мәктәбендә ала.

1978 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-урыҫ бүлеген тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡорт АССР‑ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетында башлай. Ошо йылдың 1 сентябренән Башҡортостан радиоһының музыкаль мөхәррире була.

1983 йылдың сентябренән — Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының кадрҙар бүлегендә өлкән инспектор, 1990 йылдың ғинуарынан — хаттар бүлеге комментаторы.

1992 йылдың февралендә Луиза Фархшатоваға 1991 йылда яңыртылған Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы составында «Тамыр» балалар студияһын ойоштороу буйынса мөһим бурыстар йөкмәтелә: ул «Тамыр»ҙың художество етәксеһенән уның директорына тиклем хеҙмәт юлы үтә.

Артабан 2000 йылдың октябренән 2006 йылғаса Луиза Фархшатова «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының генераль директор урынбаҫары һәм телевидение студияһы директоры булып эшләй.

## Ижади эшмәкәрлеге
### Документаль фильм сценарийҙары

### Китаптары
* Ләйсән — Беҙҙең байрам. Хәтирәләр китабы-альбом (2016)
* Тәҡдир. Ғофран мәсетенең имам хатибы Ғәли Хәсәнов тураһында китап-альбом (2011)
* Йәшәмеш (ике телдә; 2009)
* Абдулла. Абдулла Солтанов ижады һәм тормошона арналған китап-альбом (-2008)
* Йәшәмеш аҡыл йыя (2007)
* Йәшәмеш ағай булды. «Аҡбуҙат» журналы китабы. (2003)
* Йәшәмеш ағай, имеш. (2002)
* Йәшәмеш үҫә. (2000)

## Ҡаҙаныштары
* 2019 йылдың 2—7 июнендә Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның административ үҙәге Ханты-Мансийск ҡалаһында үткән «Спасти и сохранить» 23-сө Халыҡ-ара экология телефестивале йомғаҡтары буйынса Луиза Фархшатованың «Башҡа таштар. Торатау — ҡабырсаҡ таш» исемле  документаль фильмы «Этноэкология (тәбиғәт һәм төп халыҡтар)» номинацияһында еңеүсе тип танылды һәм бәйгенең абруйлы бүләге *«Алтын гагара»ға* лайыҡ булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (2022)
* Зәйнәб Биишева исемендәге премия (2012)
* Башҡортостан Республикаһы Президентының Маҡтау грамотаһы (2002)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994)
* Башҡортостандың 100 йыллығы айҡанлы юбилей миҙалы (2019)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Известный журналист Луиза Фархшатова отметила юбилей. Сайт «БезФормата. Ru». Новости города. 2013, 24 марта.
* Известный тележурналист Луиза Фархшатова отмечает юбилей. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2013, 22 марта.
* Две судьбы. Мавлия Рахимова. «Учалинская газета» № 18(10093) от 16 февраля 2008 года .
Вәлинуров Ринат Ғаян улы

**Вәлинуров Ринат Ғаян улы** (27 май 1952 йыл) — ғалим-психиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының 4‑се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының (1995) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған табибы, СССР-ҙың (1988), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2009) һаулыҡ һаҡлау отличнигы.

## Биографияһы
Ринат Ғаян улы Вәлинуров 1952 йылдың 27 майында БАССР-ҙың Асҡын районы Асҡын ауылында тыуған.
1976 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң 1‑се Республика психиатрия дауаханаһында эшләй: 1979 йылдан алып бүлек мөдире, 1980 йылдан — 2‑се филиал мөдире; 1982 йылдан Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш табибы, бер үк ваҡытта 1996 йылдан алып баш психиатры һәм 1997 йылдан — БДМУ‑ла уҡыта.

Башҡортостан Республикаһы психиатрҙары ассоциацияһы президенты (1996 йылдан). Башҡортостан Республикаһының 4‑се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

2012 йылдың 23 майындағы Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Президиумы ҡарары менән Социаль сәйәсәт һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комитет ағзаһы, 1-се Республика психиатрия дауаханаһының баш табибы Вәлинуров Ринат Ғаян улы «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүгә айырым өлөш индергән өсөн» Почёт билдәһе менән бүләкләнә.

## Ижади эшмәкәрлеге
Вәлинуров Ринат Ғаян улының фәнни тикшеренеүҙәре ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә һәм һәләкәттәрҙә зыян күргәндәргә, шулай уҡ ауыр енәйәттәр ҡылған психик ауырыуҙарға медицина‑психологик һәм психиатрик ярҙам ойоштороу проблемаларына арналған. Ринат Ғаян улы ҡатнашлығында 1‑се Психиатрия дауаханаһында локаль һуғыштарҙа алған йәрәхәттәрҙән һуң стрестан ҡаҡшағандарҙы реабилитациялау өсөн тергеҙеү бүлеге асылған. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Семейная психотерапия. Өфө, 2009 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (1995)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы (1989)
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1988)
* Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы(2007)
* Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2009)
* «Башҡортостан Республикаһы ҡануниәтен үҫтереүгә айырым өлөш индергән өсөн» Почёт билдәһе 2012

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/print:page,1,3359-hemten-kr-hrmte.html
Невинномысск

**Невинномысск** () — Ставрополь крайындағы ҡала.

## Географияһы
Ҡобан йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарих

## Иҡтисад
* Невинномысск азоты
* Невинномысск ГРЭС-ы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт администрации города Невинномысска
Вәлиев Сәғит Сабит улы

**Вәлиев Сәғит Сабит улы** (31 октябрь 1957 йыл) — ғалим-инженер‑электромеханик, 1980 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 2009 йылдан — информатика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2006), профессор (2007).

## Биографияһы
Сәғит Сабит улы Вәлиев 1957 йылдың 31 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1980 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң шунда уҡ эшләй башлай (2009 йылдан алып информатика кафедраһы мөдире).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиев Сәғит Сабит улының фәнни эшмәкәрлеге идара итеүҙең интеллектуаль системаларын эшләүгә арналған. Сәғит Сабит улы ҡатнашлығында ҡатмарлы техник объекттар менән идара итеү ысулдары һәм алгоритмдары уйлап табылған, улар авиация сәнәғәте предприятиеларында индерелгән. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 8 уйлап табыу авторы.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Проблемы проектирования и развития систем автоматического управления и контроля ГТД. М., 1999 (авторҙаш);
* Нейрокомпьютеры в авиации (самолёты). М., 2004 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы

**Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы** (22 октябрь 1912 йыл — 12 октябрь 1970 йыл) — 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. Уҡсылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенат (1944). Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Сәлих Шәйбәк улы Вәлиев 1912 йылдың 22 октябрендә Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Ғүмәр ауылында тыуған.

1940 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла. 1942 йылда кесе лейтенанттар курстарын тамамлаған. 1941 йылдың июленән Көнбайыш, Брянск, Воронеж һәм 1‑се Украина фронттарында хеҙмәт итә. Герой исеменә 40‑сы армия 309‑сы уҡсылар дивизияһы 957‑се уҡсылар полкы взвод командиры кесе лейтенант Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы 1943 йылдың 24 сентябрендә Украина ССР‑ы Балыко‑Щучинка ауылы янында Днепрҙы аша сыҡҡанда һәм уң яҡ ярҙағы плацдармды һаҡлап ҡалыуҙа күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була. Запасҡа сыҡҡандан һуң (1945) Өфөлә йәшәй һәм эшләй. Ленин (1943), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары менән бүләкләнгән.

## Хәтер
Тыуған ауылында Вәлиев Сәлих Шәйбәк улына — һәйкәл, Өфөләге ул йәшәгән йортҡа һәм Иҫке Ғүмәрҙәге мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1943)
* Ленин ордены (1943)
* 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Вәлиев Шамил Зөфәр улы

**Вәлиев Шамил Зөфәр улы** (26 февраль 1951 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы (2003), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).

## Биографияһы
Шамил Зөфәр улы Вәлиев 1951 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

1973 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң Өфөләге «Союз»машиналар эшләү конструкторҙар бюроһында, 1975—1981 йылдарҙа һәм 1985 йылдан алып (өлкән ғилми хеҙмәткәр) Өфө авиация институтында ла эшләй.

1987 йылдан Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университетында: 1990 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1995 йылдан — инженерлыҡ графикаһы кафедраһы мөдире; 2003 йылдан — беренсе проректор, 2008 йылдан — мәғариф сәйәсәте буйынса проректор, 2013 йылдан — стратегик үҫеш идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан башлап төбәк иҡтисад һәм идара итеү кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиев Шамил Зөфәр улының фәнни эшмәкәрлеге баҙар шарттарында иҡтисад һәм профессиональ белем биреү учреждениелары эше проблемаларына бәйле. 160‑ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Рынок образовательных услуг: теоретические аспекты. Өфө, 2008 (авторҙаш);
* Образовательная услуга — основа формирования финансового портфеля негосударственного вуза. Өфө, 2008 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2001)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы

**Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы** (20 сентябрь 1947 йыл — 1 июль 2000 йыл) — график, архитектор. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Илдус Ғәләметдин улы Вәлитов 1947 йылдың 20 сентябрендә Ҡазан ҡалаһында тыуған.
1973 йылда Ленинград ҡалаһындағы И. Е. Репин исемендәге Рәсем сәнғәте, скульптура һәм архитектура институтын тамамлағандан һуң «Татпроект» ғилми тикшеренеү институтында (Ҡаҙан) эшләй. 1978 йылдан алып «ГипроНИИавиапром» (Өфө), 1980 йылдан — «Уфанефтехим» акционерҙар йәмғиәте дизайнеры. 1985 йылдан алып акварель техникаһында эшләй.
  
## Ижади эшмәкәрлеге
Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы эштәренең эмоциональ үҙенсәлеге төҫ палитраһының әүҙемлегенә, төп төҫтәрҙең нескәлегенә һәм бай колоритҡа нигеҙләнгән. Рәссам ижадында төп тема — ҡала, башлыса Өфө, архитектураһы пейзажы («Өфө акварелдә» серияһынан: «М. В. Нестеров исемендәге музей» (1989), «Шаляпин йорто» (1999) һәм башҡалар). Тәбиғи, архитектура мотивтары реаль булмаған һыҙаттар, төҫтәр ала, поэтика һәм экспрессия менән тулыланып, йыһан метафораһына әүерелә: «Сикһеҙлек», «Ҡарт ағас», «Монар» (бөтәһе лә — 1994), «Иртә» (1997), «Тулған ай» (1998) һәм башҡалар. 1986 йылдан башлап күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Өфө, Гандия (Испания), Хельсинки (Финляндия) ҡалаларында 10‑дан ашыу шәхси күргәҙмәһе (1986 йылдан алып) үткән. Эштәре Башҡорт дәүләт художество музейында, Ирбит Һынлы сәнғәт музейында, Рәсәй һәм сит илдәр шәхси йыйылмаларында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://hallart.ru/ourartists/ildus-valitov-watercolor-something-going-fly
Джоди Уильямс

**Джоди Уильямс** (, 9 октябрь 1950 йыл, Братлборо, Вермонт) — АҠШ әүҙемсеһе һәм уҡытыусы; Пехотаға ҡаршы миналарҙы тыйыу буйынса халыҡ-ара хәрәкәтте ойоштороусы, 1997 йылғы тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы лауреаты. 

## Биографияһы
1972 йылда Вермонт университетында — сәнғәт бакалавры, 1974 йылда Вермонт Халыҡ-ара уҡыу мәктәбендә Испан телен һәм икенсе тел сифатында инглиз телен уҡытыу буйынса магистр дәрәжәһен ала. 1984 йылда Джонс Хопкинс университетының Халыҡ-ара тикшеренеүҙәр мәктәбе тарафынан уға халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә сәнғәт магистры дәрәжәһе бирелә. Мексикала, Бөйөк Британияла һәм Вашингтонда уҡытыусы булып эшләй, унан һуң үҫештәге илдәрҙә гуманитар эшмәкәрлеккә тотона. 1986 йылда Сальвадорҙа медицина ярҙамы күрһәтеү буйынса Лос-Анджелес хәйриә эшмәкәрлеге ойошмаһының директор урынбаҫары була. 1992 йылда Пехотаға ҡаршы миналарҙы тыйыу буйынса халыҡ-ара хәрәкәттең (International Campaign to Ban Landmines) етәксеһе була. Ойошманың һәм Уильямстың үҙенең тырышлығы менән 1997 йылда Пехотаға ҡаршы миналарҙы етештереүҙе һәм ҡулланыуҙы тыйыу тураһындағы конвенцияға ҡул ҡуйыла (әммә Рәсәй, Ҡытай һәм АҠШ үҙе килешеүгә ҡул ҡуйыуҙан баш тарта). Пехотаға ҡаршы миналарҙы тыйыу һәм юҡ итеү эшмәкәрлеге өсөн Уильямс менән ул етәкселек иткән ойошма 1997 йылда тыныслыҡ буйынса Нобель премияһы лауреаты ителә. 2003 йылда Уильямс АҠШ-тың Ираҡтағы хәрби кампанияһына ҡаршы сыға, ошо арҡала хатта ҡулға алына.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография Джоди Уильямс  
* Профиль на Nobelprize.org
Вәлитов Нәжип Хәтмулла улы

**Вәлитов Нәжип Хәтмулла улы** (15 февраль 1936 йыл — 3 октябрь 2008 йыл) — ғалим-химик-технолог, 1987—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1978), профессор (1985). СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1981), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1986) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Нәжип Хәтмулла улы Вәлитов 1936 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Топорнин районы Ҡарасайылға ауылында  тыуған.

1959 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң «Башнефтепроект» институтының Салауат филиалында эшләй; 1962 йылдан  Салауат нефтехимия комбинатының тәжрибә‑тикшеренеүҙәр заводында (1970 йылдан башлап директор); 1974 йылдан — «Башнефтехимзаводы» территориаль берекмәһенең начальник урынбаҫары, 1976 йылдан — баш инженеры; 1987—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 

## Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлитов Нәжип Хәтмулла улының фәнни-производство эшмәкәрлеге сәнәғәт катализаторҙарының физик‑химик үҙенсәлектәрен, каталитик реакцияларҙың кинетикаһын һәм механизмын тикшереүгә арналған. Нәжип Хәтмулла улы етәкселегендә нефть яғыулыҡтарын, шул иҫәптән уларҙың юғары калориялы һәм экологик таҙа төрҙәрен, бутил спирттары, синтетик май спирттары, метилэтилкетон, пластификатор, аммиак, техник водород һәм башҡалар етештереүҙең яңы технологиялары эшләнгән һәм етештереүгә индерелгән; республика нефть эшкәртеү заводтарының технологик ҡорамалдары үҙгәртеп ҡоролған.

Вәлитов Нәжип Хәтмулла улы шәхсән үҙе нефть химияһының, үҙе асҡан күренештәргә нигеҙләнеп, 9 конкурентҡа һәләтле технологияһын эшләгән һәм етештереүгә индергән, был 80-се йылдар аҡсаһы менән йылына 20 млн һум иҡтисади эффект биргән. СССР Юғары аттестация комиссияһы рәйесе һәм Халыҡ-ара фәнни һәм техник мәғлүмәт үҙәге уның докторлыҡ диссертацияһын унынсы биш йыллыҡ йылдарында иң әһәмиәтле тип таный, уның асыштары ил һәм донъя фәне үҫешенә ҙур өлөш индерә.
150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 23 уйлап табыу авторы.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Вакуумные колебания при химическом возбуждении атомов, молекул и хаотичность силовых линий электромагнитного и гравитационного поля. Өфө, 1997;
* Электромагнитные и гравитационные взаимодействия виртуальных диполей, Т‑инвариантность, мгновенность, периодичность равновесных процессов, универсальность изотермически десорбируемых и термодесорбируемых частиц. Өфө, 2002.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1981)
* СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Выдающиеся ученые Башкортостана: Нажип Валитов (К 80-летию со дня рождения профессора). ИА «Башинформ», 15 февраля 2016 года   
* Профессор Башкирского университета Нажип Валитов доказал существование единой Высшей силы. Портал LogoSlovo.ru. 14 декабря 2017 года
Христиана Нюслайн-Фольхард

**Христиана Нюслайн-Фольхард** (; 20 октябрь 1942 йыл, Магдебург, Германия) — немец биологы, яралғы үҫешенә генетик контролде асҡан өсөн физиология һәм медицина буйынса 1995 йылғы Нобель премияһы лауреаты (Э. Льюис һәм Э. Вишаус менән берлектә). Макс Планк йәмғиәте составындағы Үҫеш биологияһы институтының профессоры һәм директоры; toll һымаҡ рецепторҙарҙы асыуға килтергән *toll * генын асыусы булараҡ та билдәле. Фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Лейбниц исемендәге (1986) һәм Альберт Ласкер исемендәге премиялар (1991) лауреаты.

Бәләкәй сағынан биолог булырға хыяллана. Мәктәпте уртаса тамамлаһа ла, уҡытыусылары уның һәләтле булыуын билдәләй. Тюбингенға биохимия буйынса белемен күтәрергә китә. Шунда уҡ ДНК-ны тикшереп, философия докторы дәрәжәһен ала. Молекуляр биология өйрәнә. 1975 йылдан Базелдә лабораторияла эшләй, унда Э. Вишаусты осрата. 1978 йылда улар Гейдельбергтағы Европа молекуляр биология лабораторияһына эшкә алына һәм бергә эшләй. 1981 йылда Нюслайн-Фольхард Тюбингендағы лабораторияға эшкә күсә, унда дрозофилалар өҫтөндә эшен дауам итә. 1985 йылдан Макс Планк йәмғиәте составындағы Үҫеш биологияһы институтының директоры.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2004 йылда үҙ исемендәге фондты (*Christiane Nüsslein-Volhard Stiftung*) аса, фонд йәш немец ғалимәләренә өйҙә бала ҡарау һәм йорт мәшәҡәттәрен башҡарыу буйынса финанс ярҙамы күрһәтә.

2016 йылда Гринписты, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһын һәм бөтә донъя илдәренең хөкүмәттәрен генетик модифициялы организмдар (ГМО) менән көрәште туҡтатырға саҡырған хатҡа ҡул ҡуя.

## Танылыуы һәм маҡтаулы бүләктәре
* Лейбниц исемендәге премия (1986)
* Розенстил премияһы (1989)
* Силлиман лекцияһы (1989)
* Карус премияһы (1989)
* Фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Альберт Ласкер премияһы (1991)
* Keith R. Porter Lecture (1991)
* Луиза Гросс Хорвиц премияһы (1992)
* Отто Варбург миҙалы (1992)
* Альфред Слоун премияһы (1992)
* Louis-Jeantet Prize for Medicine (1992)
* Sir Hans Krebs Medal (1993)
* Ernst Schering Prize (1993)
* Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы (1995)
* Order of Merit of Baden-Württemberg (1996)
* Goetheplakette der Stadt Frankfurt am Main (1996)
* Pour le Mérite (1997)
* ГФР алдындағы хеҙмәттәре өсөн орденының йондоҙло һәм яурын таҫмалы Ҙур тәреһе (2005)
* Deutscher Stifterpreis (2007)
* «Фән һәм сәнғәт өсөн» Австрия почётлы билдәһе (2009)
* Сент-Эндрюс университеты Doctor of Science почётлы докторы (2011)
* «Фән һәм сәнғәттәге ҡаҙаныштар өсөн» Максимилиан ордены (2014).
Астероидҡа исеме бирелгән .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Автобиография Христианы Нюслайн-Фольхард на Нобелевском сайте  (инг.)
* Домашняя страница Христианы Нюслайн-Фольхард на сайте Института эволюционной биологии имени Макса Планка (инг.)
Вәлитов Октябрь Кәли улы

**Вәлитов Октябрь Кәли улы** (25 октябрь 1934 йыл) — комсомол, партия, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-философ, публицист. 2001—2016 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Нефтекама филиалы директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Вена халыҡ-ара университетының (Австрия) һәм Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры; Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984); «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2009). Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2008). Нефтекама ҡалаһының һәм Яңауыл районының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Октябрь Кәли улы Вәлитов 1934 йылдың 25 октябрендә БАССР-ҙың Мораҡ районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Күгәрсен ауылында тыуған.

1962 йылда Башҡорт дәүләт университетын, 1968 йылда Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

1962 йылдан алып ВЛКСМ‑дың Башҡортостан өлкә комитетында, 1968 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында эшләй, 1980 йылдан — БАССР Министрҙар Советы эргәһендәге Матбуғатта дәүләт серҙәрен һаҡлау идаралығы, 1992 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары иркен һаҡлау буйынса дәүләт инспекцияһы начальнигы. 1996 йылдан башлап БДУ‑ла эшләй: редакция‑нәшриәт үҙәге директоры, бер үк ваҡытта уҡыта, 2001—2016 йылдарҙа — университеттың Нефтекама филиалы директоры.

Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2008). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнгән (2009).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлитов Октябрь Кәли улының фәнни тикшеренеүҙәре киң мәғлүмәт сараларының хоҡуҡи һәм ижтимағи‑философик мәсьәләләренә арналған. 150‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Информация в жизни общества. Өфө, 1996;
* Правовое регулирование свободы средств массовой информации. Өфө, 1999;
* Социально‑философский анализ проблемы свободы средств массовой информации (СМИ) в современных условиях. Өфө, 2009.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009)
* Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2008)
* «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2009)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://yuldashfm.ru/ba/mp3_id/18705
Юлдашбаева Римма Мөхтәр ҡыҙы

**Юлдашбаева Римма Мөхтәр ҡыҙы** (1937 йылдың 1 ғинуарында БАССР -ҙың Маҡар (хәҙерге Ишембай) районының Әхмәр ауылында тыуа); тыуғанда Мусина) — башҡорт опера йырсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Ишембай ҡалаһындағы 3-сө башҡорт мәктәбен (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) тамалай.
Бала саҡтан табип булырға хыяллана, шуның өсөн медицина институтына инергә тырыша, әммә химиянан уңышһыҙ тапшырған имтиханы икенсе уҡыу йортон эҙләргә мәжбүр итә. Һөҙөмтәлә Римма Өфө сәнғәт училищеһын һайлай. Училищенан һуң Мәскәүгә күсеп китә, унда 1970 йылда Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтын тамамлай (профессор П. Л. Тронина класы).

Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры, 1971 йылдан алып вокал сәнғәте кафедраһында эшләй. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Уҡыусылары
* Лауреаттар: халыҡ-ара конкурстарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, Башҡортостандың халыҡ артисы А. Солтанов, Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы Венера Рәхмәтуллина;

* Бөтә Рәсәй конкурстарында — Ишбаев Райман; Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы, Рәсәй һәм Башҡортостан халыҡ артисы, С. Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Флүрә Килдейәрова; Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Г. Фазуллин;

* Төбәк конкурстарында — Ишморатова Г;

* Республика конкурстарында — Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Ишбаев Райман, Ишморатова Г., Рәхмәтуллина (Юлгилдина) Венера, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы Хөснөтдинова О.

* Дипломанттар; бөтә рәсәй конкурстарында -Басырова Н.

* Республика конкурстарында — Рәхмәтуллина (Юлгилдина) Венера, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы Волкова А., Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Калинина Е., Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы Муллабаева Ләлә, Рәсәй Федерацияһының 2-се дәрәжәләге Мария миҙалына эйә булыусы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Татарстан республикаһының атҡаҙанған артисы Хәбибуллина Н.,

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кафедра вокального искусства
Вәлиев Фәрит Абдулла улы

**Вәлиев Фәрит Абдулла улы** (21 июнь 1952 йыл) — ғалим-химик‑органик. Химия фәндәре докторы (1997), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).

## Биографияһы
Фәрит Абдулла улы Вәлиев 1952 йылдың 21 июнендә БАССР‑ҙың Йылайыр районы Ҡананикольский ауылында тыуған.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм шул ваҡыттан бирле Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Органик химия институтында эшләй: 1995 йылдан алып ғилми секретарь, бер үк ваҡытта 1998 йылдан — лаборатория мөдире. 

Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1992), Ленин комсомолы (1986) премияһы лауреаты. СССР Фәндәр академияһының йәш ғалимдар өсөн миҙалы, СССР ВДНХ көмөш миҙалы, Рәсәй фәндәр академияһы һәм Рәсәй Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Почёт грамотаһы, Д. И. Менделеев исемендәге бөтә Рәсәй химия йәмғиәтенең Грамотаһы менән бүләкләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиев Фәрит Абдулла улының фәнни хеҙмәттәре тәбиғи берләшмәләрҙең, шул иҫәптән простагландиндарҙың һәм терпеноидтарҙың күп стадиялы синтезы проблемаларына, улар нигеҙендә дарыу препараттары уйлап табыуға арналған. Фәрит Абдулла улы Вәлиев ҡатнашлығында малсылыҡ сәнәғәтендә ҡулланылған простагландинлы эстуфалан препараты эшләнә. 8 кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 10 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001)
* Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1992)
* Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1986)
* СССР Фәндәр академияһының йәш ғалимдар өсөн миҙалы
* СССР ВДНХ көмөш миҙалы
* Рәсәй фәндәр академияһы һәм Рәсәй Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Почёт грамотаһы
* Д. И. Менделеев исемендәге бөтә Рәсәй химия йәмғиәтенең Грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.bashedu.ru/ba/node/1561
Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы

**Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улы** (24 октябрь 1930 йыл) — тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).

## Биографияһы
Ҡәҙим Барый улы Вәлиуллин 1930 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Иҫке Балтас районы Иҫке Тимкә ауылында тыуған.

1960 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1949—1951 йылдарҙа, 1954—1955 йылдарҙа Балтас районы мәктәптәрендә, 1960—1962 йылдарҙа Бәләбәй педагогия училищеһында эшләй. 1965 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиуллин Ҡәҙим Барый улының фәнни хеҙмәттәре XX быуаттың 1960—1980‑се йылдарында Уралдың ижтимағи- иҡтисади тарихы проблемаларына арналған. 90‑ға яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 12 китап, юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр һәм брошюралар авторы.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Общественно‑политическая активность рабочего класса в условиях развитого социализма. Өфө, 1981
* История города Стерлитамака. Уфа, 1994 (авторҙаш)
* Рабочий класс в общественно‑политической жизни страны в 1959—1975 гг. (на материалах Урала). Өфө, 1995.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://2.bashedu.ru/ba/node/1741
Хәмбәлиева Әлфиә Сәйәр ҡыҙы

**Хәмбәлиева Әлфиә Сәйәр ҡыҙы** (2 февраль 1960 йыл — 3 июль 2013 йыл) — опера йырсыһы (драматик сопрано). 1994—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1996).
Вокалсыларҙың Михаил Глинка исемендәге халыҡ‑ара конкурсы лауреаты (Өфө, 1995).

## Биографияһы
Әлфиә Сәйәр ҡыҙы Хәмбәлиева 1960 йылдың 2 февралендә Силәбе ҡалаһында тыуа.

1981 йылда Воронеж сәнғәт институтына уҡырға инә (профессор И. Уткина класы).

1984 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтына (хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтына күсә — 1987 йылда уны «яңғыҙ йырлау» һөнәре буйынса тамамлай (Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостандың халыҡ артисы, профессор Г. Ғәлимуллина класы).

1989 йылдан алып 1994 йылға тиклем Башҡорт дәүләт филармонияһында солист булып эшләй, ә 1994 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында опера труппаһы солисы.

1996 һәм 2000 йылдарҙа төрки телле халыҡтарҙың «ТӨРКСОЙ» опера музыкаһы фестивалендә Төркиәлә һәм Кипрҙа (Мерсин ҡалаһында) ҡатнаша.

Әлфиә Хәмбәлиева 2013 йылдың 3 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Ижады
Төп партиялары:
* Аида (Джузеппе Верди, «Аида»)
* Аҡсәскә, Миңлебикә (З. Исмәғилев, «Аҡмулла»)
* Әминә (З. Исмәғилев, «Салауат Юлаев»)
* Икенсе ханым (В. А. Моцарт, «Тылсымлы флейта»)
* Домна Сабурова (Н. Римский-Корсаков, «Батша кәләше»)
* Зәлифә (З. Исмәғилев, «Ҡаһым-түрә»)
* Ҡарасәс (З. Исмәғилев, «Урал Илселәре»)
* Леонора (Дж. Верди, «Трубадур»)
* Лиза (П. Чайковский, «Ҡарға дама»)
* Мими (Дж. Пуччини, «Богема»)
* Сантуцца (П. Масканьи, «Ауыл намыҫы»)
* Татьяна (П. Чайковский, «Евгений Онегин»)
* Ярославна (А. Бородин, «Кенәз Игорь»)
Дирижерҙар А. А. Людмилин, Ф. Ш. Мансуров менән эшләй

Концерт репертуары: Б. Бриттен «Хәрби реквием».

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Вокалсыларҙың М. И. Глинка исемендәге XVI Халыҡ—ара конкурсында II премияһы лауреаты (Өфө) (1995);
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1996).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*     
* http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=4744 
* http://www.bashopera.ru/newsinfo.621.html
* http://www.bashkortostan.ru/news/51809/
Вәлиуллин Ренат Абдулла улы

**Вәлиуллин Ренат Абдулла улы** (20 сентябрь 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдары союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997).

## Биографияһы
Вәлиуллин Ренат Абдулла улы 1947 йылдың 20 сентябрендә БАССР-ҙың Туймазы районы Үрге Бишенде ауылында тыуған.

Атаһы Абдулла Вәлиуллин — өс һуғышта ҡатнашыусы, һәм әсәһе Сәзиҙә апа алты бала үҫтергән. Өлкән ағаһы Рифғәт режиссёр һәм театр педагогы булып китә, ҡустыһы Валиуллин Рим — ғалим-геофизик, Башҡортостан Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты.

Ренат мәктәпте тамамлағандан һуң Ҡаҙан химия-технология институтына уҡырға инә. Уҡыуын ташлай һәм армияла хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә.

1983 йылда Ренат Абдулла улы Өфө сәнғәт институтын (педагогы Р. М. Нурмөхәмәтов, И. Л. Пеганов) тамамлай.

Институтты тамамланғандан һуң, Өфөләге Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам булып эшләй, 1993 йылдан — директор урынбаҫары, 2002 йылдан — Өфө сәнғәт училищеһының художество бүлеге мөдире. 2011 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.

## Эштәре
Вәлиуллин Ренат Абдулла улы станокта башҡарылған һынлы сәнғәт һәм графика оҫтаһы булып тора. Ренат Абдулла улы монументаль сәнғәт өлкәһендә байтаҡ әҫәрҙәр ижад итә:Асҡын район мәҙәниәт йорто фасадындағы «Сәнғәт» мозаика панноһы (1989); Стәрлетамаҡ машиналар эшләү заводы интерьеры өсөн «Йәй», «Ат сабыштары» (бөтәһе лә — 1992 йылда), «Кәйеф» (1993, иретеп йәбештерелгән витраж), «Рапсодия», «Сәскәләр» (икеһе лә — 1995, рельеф) композициялары һәм башҡалар.

Станокта башҡарылған рәсем сәнғәте һәм графика әҫәрҙәрендә автор, тирә‑яҡ донъяның мотив һәм образдарын үҙенең эмоциональ ҡабул итеүе аша үткәреп, реалистик йүнәлештән ситкә тайпыла. Уның «Арҡалын станцияһы» (1995), «Яңы фермерҙар» (1996, икеһе лә — ҡағыҙ, акварель), «Алтын балыҡ менән натюрморт» (1996, автолитография), «Әсә портреты» (1997), «Йәйләү» (1998) эштәренә юғарылыҡ, форма аныҡлығы, композицион ритм ҡәтғилеге, эске экспрессия һәм көсөргәнешлек, контраст колорит хас. «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы (1995).

## Күргәҙмә
Вәлиуллин Ренат Абдулла улы — 1978 йылдан башлап бөтә союз һәм республика художество күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Эштәре Башҡорт дәүләт художество музейы, Кесе графика ассоциацияһы музейы (Медон ҡалаһы, Франция), Халыҡ‑ара кесе графика үҙәге (Синт‑Никлас ҡалаһы, Бельгия) коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1997)

## Һылтанмалар
* Союз художников Республики Башкортостан. Валиуллин Р. А.
* Энциклопедия. Валиуллин Р. А.
* Красочный мир живописца и графика Рената Валиуллина. К 65-летию художника
Чиглинцев Александр Петрович

**Чиглинцев Александр Петрович** (1902−1938) — Башҡортостандың күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан өлкә комсомол комитетының беренсе секретары (1923—1925). Сәйәси золом ҡорбаны (1938).

Чиглинцев Александр Петрович 1902 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрө ҡалаһында тыуған.

1919 йылдан — коммунистар партияһы ағзаһы. 1919−1920 йылдарҙа — РКСМ-дың Бөрө өйәҙе комитетының рәйесе. Граждандар һуғышы осоронда 58-се дивизияһының рота политругы (май−ноябрь, 1920), артабан РКСМ-дың Бөрө өйәҙе комитетының (1920−1921), Өфө өлкә комитетының яуаплы секретары, РКСМ-дың Өфө өйәҙ комитетының яуаплы секретары булып эшләй.

1921−1923 йылдарҙа — Башҡортостандың профессиональ советында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының вәкиле, 1923−1925 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары, 1925−1927 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының II дәрәжә 1-се мәктәбенең уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, 1928−1931 йылдарҙа — Сәнәғәт-иҡтисади техникумының (Башҡорт кооператив техникумының) беренсе директоры.  1935−1936 йылдарҙа — кадрҙар бүлеге мөдире, 1932−1935 йылдарҙа — Белорет ҡалаһының ВКП(б)-ның район комитетының инструкторы, 1936−1937 йылдарҙа — Һыу транспортының Ағиҙел өлкә контораһының парторгы (Кама йылға пароходлығының сәйәси бүлеге), ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының сәнәғәт бүлегенең инструкторы. 

1938 йылда репрессиялана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА  
* Башкирский кооперативный техникум
Гәрәев Рафаил Закир улы

**Гәрәев Рафаил Закир улы** (15 сентябрь 1930 йыл, Кесе Шаҙы ауылы Мишкә районы Башҡорт АССР-ы — 11 ғинуар 2010 йыл, Өфө, Башҡортостан, Рәсәй) — 21-се төҙөлөш тресының ташсылар бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген колхозда башлай. 1949 йылда фабрика-завод мәктәбен тамамлағандан һуң 21-се төҙөлөш тресында ташсы булып эшләй.

1960 йылдан ПМК-95 ташсылар бригадиры вазифаһында эшләй. Уның әүҙем ҡатнашлығында күп кенә торлаҡ йорттар, шулай уҡ йылылыҡ энергетикаһы һәм нефтехимия, ОАО «Өфөнефтехим», «Өфөоргсинтез», Өфө ТЭЦ-3, Өфө ТЭЦ-4 кеүек мөһим объекттар файҙаланыуға тапшырыла. Благовещен ҡалаһында сөй һәм арматура заводтары, Башбиохимкомбинат төҙөлә. Гәрәев етәкселеге аҫтында Турбаҫлы ҡошсолоҡ фабрикаһы төҙөлә, шулай уҡ күп социаль-мәҙәни һәм ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге объекттар Илеш, Благовещен, Өфө, Асҡын райондарында ҡорола.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* 1971 йылда уға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
* Ленин ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, «Почёт билдәһе», миҙалдар менән наградлана
* БАССР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, Өфө ҡалаһының Хеҙмәт Даны китабына индерелә.

## Сығанаҡтар
* В. С. Смирнов. Гараев, Рафаил Закирович. Сайт «Герои страны».