Ләлә (сәскә)

**Ләлә** () — лилия һымаҡтар ғаиләһенә (лилейные, Liliaceae) ҡараған күп йыллыҡ үләнле һуғанбашлы үҫемлектәр нәҫеле. Ул хәҙерге заман системаларында 80-дән ашыу төрҙө  үҙ эсенә ала. Төньяҡ Иран, Памир-Алай һәм Тянь-Шань тауҙарынан килеп сыҡҡан. 10-15 миллион йыл эсендә ләләләр (тюльпан) көнбайышта Испанияла һәм Мароккола, көнсығышта Байкал аръяғында һәм көньяҡта Синай ярымутрауына тиклем таралып ултырған. Төньяҡта кеше тарафынан сығарылған урман ләләһе популяциялары Шотландияға һәм Скандинавияның көньяҡ ярына барып еткән .

Бөтә ләләләр ҙә — типик геофит-эфемероидтар, йылы ҡоро йәй, һалҡын ҡышы һәм ҡыҫҡа йылы, дымлы, ямғырлы яҙы булған таулы, далалы һәм сүллектәргә яраҡлашҡан. ләлә орлоҡтан алып сәскә атҡан үҫемлеккә тиклем өс йылдан алып ете йылға тиклем үҫә . Нәркәстәрҙән айырмалы, һуғанбаштары тоҡомдары йыл һайын алмашына . Яҙғы оҙон булмаған вегетацияһы ослоронда ләлә сәскә ата {переход|#Цветок}}, емеш бирә  һәм ер аҫтына йәш һуғанбаштар һала, ә сәскә атҡан һуғанбаш үлә . Йәйге ял осоронда, ә ҡайһы бер төрҙәрҙә ҡышҡыһын да, һуғанбаш эсендә, киләһе йыл үрендеһенең һәм сәскәһенең яралғылары формалаша. Көҙ көнө һуғанбаш тамыр бирә  һәм емеш биреүсе  үренделәр һалыуҙы  тамамлай.

Геснер ләләһе һәм уның Фостер ләләһе менән гибридтары — асыҡ грунтта ла , теплицаларҙа киҫеп алыу маҡсатында үҫтерелгән  иң мөһим декоратив культура. Азияла ләлә үҫтереү XI быуатта башлана һәм XV—XVIII быуаттарҙа Ғосман империяһында сәскә ата . XVI быуат уртаһында ләләләр Көнбайыш Европала барлыҡҡа килә, һәм быуат ярым дауамында иң ҡиммәтле декоратив культура була. XVII быуат башынан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем ләлә селекцияһы, үҫтереү һәм халыҡ-ара сауҙа үҙәге Нидерландта урынлашҡан . Коммерция йәһәтенән үҫтерелгән ләләләрҙең өҙлөкһөҙ яңыртылған донъя фондында 2013-2014 йылдарҙа 1800 сорт һәм форма иҫәпләнә .

## Этимологияһы
**тюльпа́н**: тульпа́н, тулипа́н — шул уҡ (Даль). Беренсе формаһы *франц.* tulipan, хәҙерге. tulipe — шул уҡ, ә ҡалғандары, моғайын, иҫке нов.-в.-н. Tulipan аша (1586 й.; ҡара: Клюге-Гётце 634) йәки ит. tulipano фарсы-төрөк теленән  tülbend «тюрбан», һүҙмә-һүҙ «кесерткән туҡымаһы»;

## Таралыуы
Ләлә сәскләре затының тәбиғи ареалы көнбайышта Балҡан ярымутрауын, төньяҡта Көнбайыш Себерҙе, көньяҡта Иран һәм Синай ярымутрауын, көнсығышта Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы һәм Монголияның көнбайыш өлкәләрен, көнбайыш Урта диңгеҙ буйында (Испанияның көньяҡ яр буйы, Марокконың төньяҡ яр буйы, Ливия, Тунис һәм Сицилия утрауы) һәм Алыҫ Көнсығышта (Иркутск өлкәһе, Чита өлкәһе, Маньчжурия) . Артабан төньяҡҡа элекке СССР сиктәренә табан арыраҡ Биберштейн ләләһе һәм һалынҡы ләлә төрҙәр инә  — бәхәсле төрҙәр, яңы систематикаларҙа улар урман ләләһе формалары тип һанала. Ләләлрҙең яҡын туғандашы —  1935 йылға тиклем Ләлә затына индерелгән *Аmana* заты үҫемлектәре Корея ярымутрауында, Япония утрауҙарында һәм Ҡытайҙың көнсығышында үҫтерелгән. Ләләнең икенсе туғаны, Кандык заты Евразияла ла, Төньяҡ Америкала ла таралған. Төрҙәрҙең күп төрлөһө көнбайышта Каппадокиянан көнсығышта Бактрияға тиклем, айырыуса төньяҡ Иранда, Памир-Алайҙа һәм Тянь-шанда күҙәтелә. Үҫемлектәр диңгеҙ кимәленән яҡынса 3000 м бейеклеккә тиклем тауҙарға күтәрелә . Бында, Памир-Алай һәм Тянь-Шань тау итәктәрендә, төрҙәрҙең барлыҡҡа килеүенең ике беренсел усағы урынлашҡан . Хәҙерге заманда, Зинаида Петровна Бочанцева фекеренсә, ләләләрҙең формалашыуы өс төбәктә: Памир-Алайҙа, көнбайыш Тянь-Шанда һәм Урта Азия сүллектәрендә дауам итә .

Ҡасандыр кеше тарафынан индерелгән, тәбиғи ареалдарҙан ситтә киң таралған ләләләр Европаға Төркиәнән килтерелгән. Элек *Neotulipae* төркөмөнөң айырым төрҙәре — Геснер баҡса ләләләренең тоҡомдары тип танылған Төньяҡ Италия, Франция һәм Швейцария ләләләренең төрлө формалары. Был ергә хас булмаған (интродуцированный) урман ләләһе Көнбайыш Европала бөтә ерҙә тиерлек, шул иҫәптән Шотландияла, Балтик буйында һәм Скандинавия илдәренең көньяҡ өлкәләрендә осрай. Төньяҡ Германияла уның популяция картаһы юғалған алпауыт усадьбалары һәм сиркәү баҡсалары картаһы менән тап килә.

Заттың типик төрө, геснер тюльпаны, тәбиғәттә табылмаған. Европала, Азияла һәм Төньяҡ Америкала ҡырағай үҫкән бөтә формалары культуралы үҫемлектәрҙең ҡырағай тоҡомдары булып тора; хәҙерге аңлауҙа төр элек үҙ аллы ҡырағай үҫкән төр тип һаналған күп формаларҙы үҙ эсенә алған. Уның тәбиғи формаһы Ҡара диңгеҙ буйында үҫкән Шренк ләләһе булыуы мөмкин тигән фаразды хәҙерге ботаниктар кире ҡаға. Уларҙың күҙаллауынса, Геснер ләләһе «килеп сығышы билдәле булмаған күп һанлы баҡса һәм ҡырағай формаларға бирелгән йыйылма исем», «баҡса культиварҙарының күпселеген тыуҙырған үтә ҡатмарлы төр», Һәм «Францияла, Италияла, Норвегияла, Рәсәйҙә, Швейцарияла һәм Төркиәлә ҡырағай формаларҙа ғына билдәле ҡатмарлы гибрид». Ул урта быуаттарҙа, бер нисә быуат дауамында Иран һәм Төркиәлә маҡсатлы гибридлаштырыу осоронда, барлыҡҡа килә; Европаға хас булмаған (интродуцированный) ваҡытта (XVI быуат уртаһы) ул инде үҙ аллы, үҙенең туғандаш төрҙәренән айырылған була.

## Тасуирламаһы
Грей-Уилсон һәм Мэтью Брайан (1981) формулировкаһында Линнейҙың тасуирламаһына (1753) барып тоташҡан хәҙерге тюльпан тасуирламаһы:

Ләләләр — һуғанбашлы күп йыллыҡ эфемероидтар. Төрлө текстуралы бүлбеләрҙе ҡаплаусы тәңкәләре эске яҡтан төклө булырға мөмкин. Аҙ һанлы япраҡтары — итле, аҫҡыһынан өҫкөһөнә тиклем кәмей барыусы. Сәскәләре ғәҙәттә яңғыҙ; һирәк осраҡта икенән алып ун икегә тиклем  сәскә күҙәтелә. Сәскә эргәлегенең япраҡтары бер-береһенә тоташып үҫмәй. Нектарниктары юҡ. Нигеҙенә табан киңәйгән һеркә ептәре төклө булырға мөмкин. Һеркәлектәре һеркәләргә нигеҙе менән беркетелә һәм сәскә эсенә асыла. Бәйләнеше өҫкө, емешлек бағанаһы бик ҡыҫҡа йәки юҡ. Емешлек ауыҙы өс көрәк япраҡлы. Емеше — күп һанлы яҫы орлоҡтары булған шар йәки оҙонса төймәлек 

### Һуғанбаш

Ләләнең һуғанбашы — «ҡатмарлы вегетатив тергеҙелеү, үрсеү органы һәм үҫемлектең запасланыу органы», модификацияланған, диск һымаҡ һабаҡтың төбөнән һәм берҙән алып алтыға тиклем махсус япраҡтарҙың запас тәңкәләренән тора. Тәбиғәттә һуғанбаштың ятыу тәрәнлеге 50 сантиметрға етә. Тышҡы яҡтан һуған һаҡлағыс япма менән ҡапланған ; бынан тыш, әсә һуғандың һәм былтырғы үренделәрҙең үле ҡалдыҡтары һуғанбашты зыян күреүҙән һаҡлай . Ҡырағай Борщов ләләһендә, Грейг ләләһендә һәм башҡа ләлә төрҙәрендә бындай ҡалдыҡтар тупраҡ өҫтөнә тиклем дауам иткән ҡаты торба формаһында йылдар буйы туплана(фото). Һуғанбаштарҙың тышҡы морфологик билдәләре — формаһы, үлсәмдәре, төҫө һәм япма япраҡтары текстураһы, унда төктәр йәки сәстәр булыуы — төрҙәр системаһында мөһим, әммә билдәләүсе түгел. Мәҫәлән, Кауфман ләләһенең һәм Грейг ләләһенең типик һуғанбаштары тышҡы яҡтан бер төрлө, уларҙың сикке үлсәмдәре генә айырыла: ҡырағай Грейг ләләһенең һуғанбашы ауырлығы — 27 г, Кауфман ләләһенең — 11 г .

Тәбиғәттә һуғандың йәшәү ваҡыты ғәҙәттә 22 ай, баҡса формаларының йәшәүе — 24 ай тәшкил итә. Ғүмеренең беренсе йылында ул төп һуғанбаш эсендәге бөрө рәүешендә йәшәй. Бер йылдан һуң, йәй көнө, әсә һуған ҡорой һәм үлә, ә унда һалынған бөрөләр яңы һуғанбаш булараҡ өлгөрә. Төп (үҙәк) йәш һуғанбаш алмаштырыусы, запас япмаларҙың башҡа бөрөләренән үҫеп сыҡҡан һуғанбаштар — бүлендек, ә япма ҡуйынында үҫеп сыҡҡан ваҡ һуғанбаштар — бәбәк тип атала. Күп төрҙәрҙә уларҙың үҫеше баҫылып ҡала: үҫемлек бөтә ресурстарҙы берҙән-бер алмаштырыусы һуғанбашҡа бирә. Вегетатив үрсеү тиҙлеге критерийы буйынса һайлап алынған культуралы сорттарҙа бүлендек һуғанбаш алмаштырыусы менән бер рәттән тиерлек үҫешә, ә  үрсеү коэффициенты 3-тән ашып китә. Йәй һәм көҙ йәш һуғанбаштың эсендә буласаҡ йәшел үренде һәм сәскә башланғысы үҫешә, һәм буласаҡ һуғанбаштың бөрөләре һалына. Ҡышлағандан һуң, һуғанбаш сәскә ата, яңы быуын һуғанбашын һала һәм үлә.

Ләләнең бөтә туҡымаларында, бигерәк тә һуғанбаш япмаһында булған үҙенсәлекле гликозидтар  тулипозидтар һәм уларҙың сығарылмалары — тулипалиндар — фузариоз һәм   һоро сереүҙең күпселек формалары менән зарарланыуға ҡамасаулаған тәбиғи фунгицидтар. Йәш һуғанбаштар йәйгеһен фузариозға дусар була, ул саҡта өлгөрмәгән япмала А тулипозиды нормаға етмәгән була. Тулипалин A — көслө аллерген; кешенең баҡса, бигерәк тә етештереү шарттарында, ләлә һуғанбаштары менән бәйләнеше аллергик дерматит, һуғанбаш ашау — ағыуланыу тыуҙырыуы мөмкин. Шуға ҡарамаҫтан, аслыҡ йылдарында европалылар йәш һуғанбашты һуған урынына ҡулланған, ә киптерелгән һуғанбаш онтағын онға өҫтәгәндәр. XVI быуаттан баҡса ләләләренең асылмаған сәскә төймәләре лә кулинарияла ҡулланылған. Көнсығышта  ашарға яраҡлы ҡырағай ләлә (Amana edulis, 1935 йылға тиклем Tulipa edulis) һуғанбашын ашайҙар.

### Ер аҫты үрендеһе
Ләләнең ер аҫты үрендеһе — модификацияланған ер аҫты һабағы, һуғанбаштың йыл һайын һуғандың үрсеү һәм вегетатив күбәйеү органы. Ер аҫты үрендеһе (столон) һуғанбаш  бөрөһөн ер эсенә тәрәнәйтә, үҫкәндә уны туҡландыра һәм тупраҡ баҫымынан һаҡлай; ер аҫты үрендеһенең тышҡы йөҙөн түшәгән ҡабарынҡы күҙәнәк-папиллалар һуңғы функцияны башҡара . Беренсе һәм артабанғы йылдарҙа, беренсе сәскә атҡанға тиклем,  бөтә төр ләләләр ҙә тәрәнлектәге ер аҫты үренделәрен барлыҡҡа килтерә. Енси өлгөргән һайын, ләлә төрҙәренең күпселеге ер аҫты үрендеһе (столон) һалыуҙы туҡтата; еткән йәшендә лә ер аҫты үрендеһен формалащштырыусы баҡса ләләләренең бик аҙ төрҙәре бар: шуларҙан —өҫтөн һаналған ләлә, Кауфман ләләһе, һәм .

Морфологик яҡтан ләлә сәскәһенең ер аҫты үрендеһе (столон) башҡа үҫемлектәрҙең ысын үренделәренән айырыла, әммә А.И. Введенский һәм Д. Е. Янишевский тәҡдим иткән «ер аҫты үрендеһе» һәм «ризоморф тамырһабағы» терминдары әҙәбиәттә ныҡлап ҡабул ителмәй; уның урынына был орган «тәрәнәйтеү ер аҫты үрендеһе» (И. Г. Серебряков) йәки ябай — столон —тип атала . Ул япраҡ һәм һабаҡ туҡымаларының ҡушылып үҫеүенән барлыҡҡа килә һәм, асылда, һабаҡтың буш төйөнөнән ғибәрәт . Уның эсендә ике-ете үткәргес шәлкем һәм атмосфера менән тоташҡан һауа менән тултырылған ҡыуышлыҡ үтә . Геснер баҡса ләләһенең ер аҫты үренделәре ҡалын торбаға оҡшаған, өҫтөн һаналған ләләнең — нәҙек, еп һымаҡ, Фостер ләләһенең йәш үҫемлектәренең ер аҫты үренделәре ярты метр оҙонлоҡҡа етә.

### Тамырҙары
Ғүмеренең тәүге аҙнаһында ләлә сәсеү орлоғо (сеянец) берҙән-бер төп тамырға эйә; беренсе яҙғы вегетациянан һуң был тамыр үлә һәм бер ҡасан да терелмәй . Артабанғы йылдарҙа ләлә йыл һайын нәҙек, тармаҡланмаған һәм төкләнмәгән  тамырҙарҙан торған алмашыныусы тамыр системаһын барлыҡҡа килтерә; уларҙың һаны өлгөргән һуғанбаштарҙа 245-кә етә . Ғәҙәттә, тамырҙар йәй һәм көҙ үҫә; ҡыуыу ваҡытында улар шул тиклем тиҙ һәм ҡеүәтле үҫә, хатта һуғанды субстрат өҫтөнә этәреп сығарыуы мөмкин. Мәҫәлән, Кауфман ләләһенең тамырҙары тәбиғәт шарттарында июнь аҙағында һалына, октябргә тулыһынса формалаша һәм киләһе йылдың май уртаһына юҡҡа сыға. Быуындар алмашыныуы ваҡытында (май-июнь) үҫемлектең бер ниндәй тамыры ла булмай.

Тюльпандар юғалған тамырҙарҙы регенерациялауға һәләтле түгел: зарарланған тамырҙар, өҫкө үҫеү нөктәләрен юғалтып, бөтөнләй туҡтай , ә һуғанбаш яңы тамырҙарҙы һала алмай, сөнки уның бөтә  меристемаһы көҙгө үҫешкә тотонола . Һөҙөмтәлә, күсереп ултыртыу, прививкалау һәм башҡа төрлө манипуляциялар йәйге тынлыҡ осоронда, тамырҙар һалынғанға тиклем генә мөмкин . Тамырҙары зарарланған үҫемлектәр, ғәҙәттә, һуғанда тупланған ресурстар иҫәбенә йәшәй, әммә бер нисә йылға үҫешендә артта ҡала .

### Емешле үренде

Икенсе йәшенән башлап, бөтә төр йәш ләләләрҙең дә берҙән-бер ысын япрағы барлыҡҡа килә. Япраҡлы, сәскәле һабаҡлы һәм тулы емешле ер өҫтө үрендеһе тик өлгөргән үҫемлектәрҙә генә барлыҡҡа килә . Һабаҡтың башланғысы бөрө-һуғанбаш эсендә ул төп һуғанбаштан айырылғанға тиклем үк һалына: мәҫәлән, Кауфман һабаҡ ғүмере яҡынса 450 көн тәшкил итә, шуларҙың яҡынса 200 көнө орган барлыҡҡа килтереүгә арнала (март-сентябрь), 180 көнө — ҡышҡы тынлыҡ (сентябрь—февраль), 75 көнөн генә яҙғы вегетация (март—май) биләй; ; Геснер ләләһенең культуралы сорттарында киләһе йылға үренде һалыу ағымдағы йылдың япраҡтарын йәйелдереү менән тап килә һәм кәм тигәндә сентябргә тиклем дауам итә .

Ғәҙәттә ләлә һабағында ике-биш япраҡ була; Регель ләләһе һабағында берҙән-бер япраҡ, Шмидт ләләһендә — ун ике япраҡҡа тиклем була . Япраҡ ҡуйынында һауа һуғанбаштары һирәк үҫешә . Ҡайһы бер төрҙәргә һабаҡ һәм япраҡтарҙың төклө булыуы, һабаҡтың антоциандар менән буялыуы хас; Грейг ләләһе һәм уның гибридтарында — ҡара ҡыҙыл антоциан штрихтарынан һәм япраҡтарҙағы һыҙаттарҙан торған характерлы һүрәт. Өҫтөн һымаҡ ләләлә, осло (килеватый) ләләлә, чимган ләләһендә япраҡтарында үҙәк тамырҙар, Кауфман ләләһендә япраҡтарында — тотш тамырҙар селтәре күренә; башҡа бөтә төрҙәрҙә лә япраҡтарҙа тамырҙар күренмәй . Регель ләләһе япрағы йөҙөндә һырт һымаҡ үҙенсәлекле үҫентеләр булыуы гофрирланған туҡымаға оҡшаш структура барлыҡҡа килтерә . Япраҡтарындағы һоро йәки асыҡ йәшел һыҙаттар — сыбар япраҡ сире менән зарарланыу билдәһе булып тора . Япраҡтар һуғанбашлыларҙы үрсетеү өсөн айырыуса кәрәк; япраҡтарҙың тулыһынса юғалыуы, мәҫәлән, хайуандар тарафынан ризыҡланылыуы һәм тапалыуы арҡаһында, үҫемлектәрҙең һәләк булыуына килтерә .

Мәҙәниәттә ләләләр  агротехникалағы үҙгәрештәргә бик иғтибарлы, һәм уңайлы шарттарҙа тәбиғәттәгегә ҡарағанда ҙурыраҡ үҫентеләр һәм сәскәләр бирә. Ҡырағай үҫемлектәрҙең һабаҡ бейеклеге төрлөсә; бер популяцияла бейек һәм тәпәш экземпляры ла күрше булыуы мөмкин. Ҡырағай Грейг ләләһенең сәскәлеге бейеклеге 20-нән алып 70 см-ға тиклем үҙгәрә . Кауфман ләләһендә һәм башҡа төр-тәүге сәскәләрҙә төйөн йыш ҡына ерҙең үҙендә, япраҡ розеткаһында асыла; ; сәскә атҡандан һуң ер өҫтөндәге һабаҡ үҫә башлай һәм ерҙән 15-20 см-ға күтәрелә . Сәләмәт үҫемлектәрҙең сәскәләре вертикаль рәүештә өҫкә йүнәлтелгән; сәскәлеге эйелеү Островский ләләһенә, урман ләләһенә һәм лилиә сәскәлеләр класының культуралы сорттарына ғына хас . Дюк ван Толь төркөмө сорттарында дүрт япраҡлы ләләлә өлгөргән төймәләктәре ваҡытлыса һүрелә, әммә сәскә атыр алдынан турая . Һәленеп төшкән ләләнең атамаһы шул уҡ билдә менән бәйле, ә ике тапҡыр һәленеп төшкән ләләнең сәскәлеге төймәләнгән осоронда ла, шулай уҡ сәскә атыу тамамланғас та һәленеүе менән бәйле .

Ләләнең күп кенә төрҙәренә өс төрлө формалы күп итеп сәскә атыу хас . Ләләләрҙең *Eriostemones* төрсәле төрҙәрендә (ике сәскәле ләлә, Төркөстан ләләһе, [Һалынҡы ләлә
Tulipa kaufmanniana 270303.jpg|Кауфман ләләһе
Tulipa sylvestris (flower)2.jpg|Урман ләләһе 
Tulipa greigii 2.jpg|Грейг ләләһе
Tulipa fosteriana.jpg|Фостер ләләһе
</gallery>

Ҡыҙғылт һары сәскәләрҙә. алһыу һәм ҡыҙылдар менән сағыштырғанда, каротиноидтарҙың айырыуса күп тупланыуы күҙәтелә. Аҡ һәм һары сәскәләрҙә фәҡәт флавонолдар һәм  каротиноидтар ғына, ә антоциандар һәм антоцианидиндар юҡ  .

<gallery heights="150px" widths="150px" caption="Геснер ләләһе сортының сәскә формалары" class="center">
Tulipa classic FotoTakkk Hungary.jpg|Ябай
Tulipa 'Casablanca', Jardín Botánico de Múnich, Alemania, 2013-05-04, DD 01.jpg|Махровый
Kentucky tulip blooming.jpg|Ләлә сәскәле
Tulipa (fringed, purple) 02.JPG|Суҡлы, сәсәкле
Kvetoucí tulipán.jpg|Тутыйғош һымаҡ
Tulipa Viridiflora 'Flaming Springgreen', Jardín Botánico de Múnich, Alemania, 2013-05-04, DD 01.jpg|Йәшел сәскәле
</gallery>
. 

=== Емеше һәм орлоғо ===


Эре сәскәле төрҙәрҙә: ҙур ләләлә, Фостер ләләһендә һәм Грейг ләләһендә  төймәлек оҙонлоғо 11,5 см-ға, киңлеге 3 см-ға тиклем етә. Уның эсендә өс вертикаль камера бар, уларҙа алты өйөмгә урынлашҡан орлоҡтар өлгөрә. Ләлә орлоғо нәҙек йомортҡа йәки өсмөйөшлө пластинка формаһында; Грейг ләләһендә уның ҙурлығы, ғәҙәттә, 13×7 мм.

Төймәлек ярылғандан һуң, орлоҡтар ҡойола һәм ел уларҙы тарата. Орлоҡтоң тупраҡ өҫтөндә нығынырлыҡ бер ниндәй ҙә ҡоролмаһы юҡ. Шытымға әҙерлекте тамамлау өсөн ул кәмендә бер һалҡын ҡыш ерҙә ятырға тейеш; ҡыш йомшаҡ булһа, шытым киләһе йылға тиклем кисектерелә .

=== Ғүмер циклы ===


Ләләләр — типик эфемероидтар, эҫе, һыуһыҙ йәйле ҡоро ерҙәрҙә йәшәүгә яраҡлашҡан. Яҙғы ҡыҫҡа үҫеш миҙгелендә ләлә сәскә атып, емеш биреп кенә ҡалмай, ер аҫтында яңы быуын бүлбеләре ултыртырлыҡ туҡлыҡлы матдәләр тупларға тейеш. Һөҙөмтәлә, ләләнең үҫентенән  сәскәле үҫемлеккә тиклем үҫеше бер нисә йылға һуҙыла. Баҡса ләләләре сәскәндән һуң бишенсе, алтынсы йәки етенсе йылда сәскә ата; был ваҡытҡа бүлбе ​​оло үҫемлеккә хас ҙурлыҡҡа етә, ә уртаса тәрәнлеге 15-тән 40 см-ға етә . Яңғыҙ үҫентеләр күпкә иртәрәк сәскә ата ала: мәҫәлән, Ташкент ботаника баҡсаһында тәжрибә шарттарында Кауфман ләләһе үҫентеләренең күпселек өлөшө бишенсе йылда, ә шул уҡ төрҙөң айырым үҫентеләре — өсөнсө йылында сәскә ата.

Ҡышлаған ләлә орлоҡтары 0 — +10 °С температураһында шыта . Ғүмерҙәренең тәүге аҙнаһында төнгө ҡырауҙар уларға зыян килтермәй, әммә үҫешен һәм фотосинтез хлор ҡатламын тотҡарлай . 

Уянғандан һуң бер нисә көн эсендә орлоҡта тупланған запас менән туҡланған эмбрион ҙурая. Орлоҡ ҡабығы ярыла. Бәбәктәге япраҡтарҙың аҫҡы тамыр осо, һаҡлаусы ҡабыҡтан сығып, тупраҡҡа тәрәнәйә; өҫкө осо ҡабыҡ эсендә ҡала һәм аҫҡыһы өсөн үҙенсәлекле терәү булып хеҙмәт итә. Шытып сыҡҡандан һуң 10—12 көн үтеүгә бәбәк япраҡтары 2,5—6 сантиметрға тупраҡ эсенә тәрәнәйә , уның тамыр осонда берҙән-бер, төп ысын,  тамыр үҫешә башлай . Шул уҡ ваҡытта орлоғоноң ер өҫтөндәге өлөшө — диаметры 1 мм-ҙан артмаған хлорофилһыҙ аҡһыл төк — үҫә башлай. Бейеклеге 5—6 см еткәс, өҫтө яҫылана һәм йәшел төҫкә инә, үҫенте орлоҡ япмаһын ҡоя, әүҙем фотосинтез башлана. Үҫентенең ер өлөшөнөң максималь бейеклеге 10,5 см-ҙан , максималь ҡалынлығы 3 мм-ҙан артмай ; 6—8 см һәм 1—1,5 мм ҡиммәттәре типигыраҡ . Беренсе йылда ер өҫтөндәге ысын япраҡтары үҫешмәй . Үҫентенең берҙән-бер бөрөһө — төбө рудименттары (модификацияланған һабаҡ) һәм һаҡлау ҡауырһындары (модификацияланған япраҡ) буласаҡ бүлбе ​​— шытмаған орлоҡтоң эсенә һалына , шытҡандан һуң ул ер аҫтында үҫешә. Орлоҡ өлөшөнөң ер аҫты, япраҡ һабы өлөшөндә шеш барлыҡҡа килә, ул осонда бөрөһө булған янға үҫкән үҫемлеккә әүерелә . Артабан был үҫенте үҫеш йүнәлешен үҙгәртә һәм һауа тулған ҡыуыш эслегә әйләнә  һәм вертикаль үҫкән ер аҫты үрендеһе бөрө һаҡлаусы япмаға әйләнә. Ер аҫты үрендеһе (столон) бөрөһөн тағы ла 1,5—5,0 см тәрәнәйтә. Был төр, 10-26 көн эсендә типик тәрәнлеккә еткәс , ер аҫты үрендеһенең тәрәнәйеүҙән туҡтай, һәм бөрө ҡалынлыҡҡа үҫә башлай. 
Ер аҫты үрендеһендә һаҡланған крахмал бөрөнөң япраҡ өлөшөнә күсә. Ҡалынайған һайын, ә ер аҫты үрендеһенең диуарҙары, буласаҡ һуғанбашҡа бөтә крахмалды биреп, һаҡлаусы тәңкәгә әүерелә. Һуғанбаш 24-36 көн дауамында үҫә  һәм орлоҡ өлөшөнөң ер өҫтө һәм төп тамыры юҡҡа сығыу менән тамамлана. Беренсе йылда һуғанбаш ауырлығы, төрөнә ҡарап, 20-нән 120 миллиграмға тиклем тарта . Йәйҙең икенсе яртыһында бүлбе ​​6-нан 11-гә тиклем (юҡҡа сыҡҡан төп тамыр бер ваҡытта ла терелмәй) һәм ике япраҡ бәбәге — ер өҫтөндә йәшел һәм ер аҫтында запас эйәрсән тамыр һала . Көҙөн, тупраҡ яңынан ямғыр һыуы менән туйынғас, йәшел япраҡ үҫә башлай һәм һуғанбаш ситенә сыға, ​​ләкин ер өҫтөнә етмәй, ҡалын ер аҫтында ҡышларға ҡала .


Икенсе йылдың иртә яҙында ныҡ итеп йомарланған торбаға оҡшаған бер генә йәшел япраҡ ер өҫтөнә күтәрелә. Ике аҙна самаһы үткәс, япраҡ асыла; уның оҙонлоғо — төрө һәм үҫеш шарттарына ҡарап, 3-тән 17 см-ға тиклем . Йәшел япраҡ йәйге эҫегә тиклем үҫә . Уның формаһы, төҫө һәм төктәре өлгөргән ләлә япраҡтарының тышҡы ҡиәфәтен миниатюрала ҡабатлай . Үҫеү миҙгеле башланғанда, һуғанбаштан япраҡҡа, һуңынан — яңы (алмаштырыусы) бүлбегә туҡлыҡлы матдәләр бирә. Алмаш һуғанбаш һалғандан һуң, беренсе йылғы төп һуғанбаш кибә һәм юҡҡа сыға. Йәшәүенең икенсе йылында ләләләрҙең күпселеге ер аҫты үренделәре ярҙамында тәрәнәйеп үрсей . Бөтә төр бүлбеләр кәмендә ике — береһе үрге һәм бер йәки бер нисә ҡыуышлыҡлы бөрө барлыҡҡа килтерә . Үрге бөрө төп алмаштырыусы һуғанбаш булып етлегә. Йәйге эҫелек тынлығы тамамланғас, был бөрө йөрөткән ер аҫты үрендеһе, төп һуғанбаштың тәңкәһен ярып, тупраҡҡа тәрән инеп, инә һуғанбаштан бер нисә сантиметр түбәнерәктә алмаш бүлбе һала. Икенсе йылға Регель ләләһендә тәрәнәйеү 18 сантиметрға етә; 4—6 см иң типик һанала. 

Өсөнсө, дүртенсе һ.б. йылдарҙа алмаш һуғанбаштарҙың эҙмә-эҙлекле тәрәнәйеүе ҡабатлана. Уның тамамланыуы ғәҙәттә енси өлгөрөү осоро башланыуға һәм ләләнең тәүге сәскә атыуына тура килә ; өҫтөн һаналған ләлә, Кауфман ләләһе һәм өлгөргән осоронда ер аҫты үренделәре формалашҡан баҡса сорттары ҡағиҙәнән тайпыла . 


=== Ләлә заты бүлексәләре ===


Зонневельдтың (2009) һәм Кристенхуздың һәм авторҙаштарының (2013) хәҙерге систематикаһында зат дүрт затсаға бүленә:
* '''''Clusianae''''' — һуғанбаш осонда йөнтәҫ шәлкемле  бәләкәй сәскәле дүрт иран-гималай төрө. Клюзиус ләләһе. Теркәстәре (тычинка) яланғас, емешлек (пестик) бағанаһы юҡ. Был төрҙәр бөтә ләләләр араһында 30-32 пг геном ауырлығы менән иң аҙ (диплоид формаларҙа; полиплоидтарҙа пропорциональ рәүештә күберәк) һәм генератив үренде башланғысының иң оҙайлы үҫеш ваҡыты менән ҡылыҡһырлана ;
* '''''Orythiya''''' — заттың  аҙ сәскәле, ябай төньяҡ-көнсығыш сигенә ҡараған дүрт төрө ([Ҡаҙағстан, Ҡытай, Монголия, Себер). Типик төрө — бер сәскәле ләлә. Был төр ләләлә асыҡтан-асыҡ емешлек бағанаһы бар; башҡа ләләлрҙең емешлек ауыҙы туранан-тура емшәндә (завязь) ултыра. 38-39 пг геном массаһы бөтә *Clusianae* төрҙәренә ҡарағанда күберәк, һәм теләһә ниндәй *Eriostemones* йәки *Tulipa* төрҙәренә ҡарағанда кәмерәк .
* ***Eriostemones*** — Урта Азиянан төньяҡҡа һәм көнбайышҡа күсеп килгән төклө һеркәсле егермегә яҡын ваҡ сәскәле төр. Типик төрө — урман ләләһе .
* ***Tulipa*** (1984 йылға тиклем *Leiostemones*) — Раамсдонк фаразы буйынса ҡырҡҡа яҡын, Ә Кристенхуз һәм авторҙаштары фаразы буйынса — 54 төрө булған, башлыса Урта Азияла үҫкән типик һәм иң күп һанлы затса . Сәскәләрҙең үҙенсәлекле билдәләре — яланғас (төкһөҙ) һеркәстәре һәм емешлек бағанаһының булмауы. Затсаның һәм тотош заттың типик төрө — Геснер ләләһе.

XIX һәм XX быуаттар систематикаһында *Eriostemones* һәм *Tulipa* (*Leiostemones*) затсалары артабан икенсе (зат һәм төр араһындағы рангтар), ә ҡайһы берҙә өсөнсө (зат һәм төр араһындағы рәттәр) кимәлдәге таксондарға бүленә.

Кристенхуз һәм уның авторҙаштары фекеренсә (2013), бындай бүлексә XXI быуат мәғлүмәттәре менән генә ышаныслы нигеҙләнә алмай, һәм практик күҙлектән ҡарпағанда кәрәк тә түгел .

1980-се йылдар тикшеренеүселәре *Sensu stricto* затына йола буйынса Аман һәм Кандык затына ҡаратылған ләләләрҙе индерергә тырыша. Хәҙерге заман авторҙары бындай берләштереү мөмкинлеген кире ҡаға ; Раамсдонк — де Фриз, Зонневельд һәм Кристенхуздың авторҙаштары систематикаһында был заттарҙың төрҙәре күрһәтелмәгән.

## Үҫтереү тарихы

### Көнсығыш ләләләре

Ләләләр үҫтереү Яҡын Көнсығышта башланған. Күп кенә артефакттар XI быуатта уҡ ләләләрҙең сәлжүктәр мәҙәниәтенең күренекле символына әйләнеүен дәлилләй . Иртә ғосман идеологияһында ләлә тыныслыҡты, тынлыҡты, тәбиғи яңырыуҙы һәм бер үк ваҡытта мистик рухи кисерештәрҙе кәүҙәләндерә . Символ булараҡ, ләлә Ғүмәр Хәйәм (XII быуат) шиғриәтендә , Сәғҙи Ширази (XIII быуат) һәм Косов яланындағы алышты төрөктәрҙең тасуирлауҙарында (XVI быуат) урын ала . Урта быуат византий һәм көнбайыш Европа текстарында Азиянан килгән билдәһеҙ үҫемлек телгә алынмай .

Ғосман империяһында ләләләр үрсетеү тураһындағы ентекле мәғлүмәт Мәһмәд II (1451—1481) осоронда — баҫып алынған яңы баш ҡаланы, Константинополды (1453), төҙөкләндереү заманында билдәле була. Һайлап алынған сәскәләрҙең береһе булған ләлә хакимлыҡ иткән династияның символына әүерелә; ул ғосмандар тарафынан үҙгәртеп ҡоролған Истанбулды биҙәгән рельефтарҙа, фрескаларҙа һәм меңәрләгән керамик плиткаларҙа һынландырыла . XV быуат төрөктәренең ләләләрҙе әүҙем селекциялау менән шөғөлләнмәүе, ә һарай баҡсаларында бөтә империянан ебәрелгән күп һанлы төрҙәрен һәм төрҙәрен йыйыуы ғына билдәле . Аналогичная деятельность, но с меньшим размахом, шла при дворах Бабура в Афганистане и Аббаса I в Иране.

XVI быуатта, Сөләймән I (1520—1566) осоронда һарай яны сәскәселек мәҙәниәте сәскә ата, ул ҡулланма һынлы сәнғәттә һәм изник керамикаһында ентекле күрһәтелгән . Сәлим II ваҡытында сәскәселек бығаса күрелмәгән күләмгә эйә була: Генуя ҡәлғәһе (Феодосия) Кафанан ғына солтан 300 мең ләлә һуғанбашы сығара . Был мауығыу киң тарала, төрөктәр берәмек ләләләрҙе (солитер) нәфис вазаларҙа ҡәҙерләп үҫтереүгә әүәҫләнә . Ләлә һуғанбаштарына хаҡ артыу сәбәпле, Сәлим айырым бойороҡ менән көйләргә мәжбүр була .

Изник керамикаһы буйынса, XVI быуат төрөк ләләләре лилиә тибындағы бай сәскәле була . 1601 йылда Клузиус Карл Истанбулда иң таралған сорт «Кафа ләләһе» һәм «Кавала ләләһе» була; ә Ҡырымдың көнсығышының (Кафа) иң билдәле һәм эффектлы ләләһе Шренк ләләһе була.
Бер быуаттан һуң, Әхмәт III (1703—1730) ләләләр осоронда һынлы стиль үҙгәрә: ләләләр сәйер оҙонса, ҡоро формаға эйә була . Ләләләр үҙҙәре үҙгәргәнме-юҡмы-билдәһеҙ: Паворд фекеренсә, XVII быуаттың көнсығыш миниатюристары Көнбайыш Европа сюжеттарын шул тиклем йыш күсерә, уларҙың эштәрен ышаныслы дәлилдәр тип иҫәпләү икеле .

### Атамаһының килеп сығышы
Европа телдәренең *тюльпан* атамаһы төрөк теленән алынған **тюрбан** (йәки *сәллә, салма*) һүҙенә барып тоташа, дөрөҫөрәге — ғосман—фарсы *tülbend* — салмаларҙа ҡулланылған туҡыма атамаһына барып тоташа . Бер аңлатма буйынса, атама XVI быуатта төрөктәрҙең сәлләләрҙе тере сәскәләр менән биҙәү модаһын, икенсеһе буйынса — баш кейеменең сәскәгә тышҡы оҡшашлығы ғына теркәй.  Моғайын, яңы атаманы беренсе булып итальяндар () йәки испандар () ҡабул иткәндер . Көнсығыш Европа телдәрендә лә  ошо форма нығынып ҡалған (, , ).
Герман телдәрендә һүҙ *-an* «ялғауын» юғалта: {lang-en|}} һәм , ,  (, ж. р.). Тап ошо ҡыҫҡартылған форма академик латин теленә (лат. tulipa, ж. р.) һәм уның аша ботаника номенклатураһына индерелә .

### Европа ләләләре

Көнбайыш Европала тәүге ләләләр 1530 йылда Португалияла үҫтерелгән . Сирек быуат үткәндән һуң, 1550-се йылдарҙа, ләләләр Төньяҡ Европла барлыҡҡа килә. 1559 йылдың апрелендә Конрад Геснер]] Аугсбургта хәҙерге заман ботаниктары Шренк ләләһе төрөнә ҡараған ҡыҙыл ләлә сәскәһен күҙәткән . Геснер, был ләләне хужаһы Истанбулдан йәки Каппадокиянан алып килтерелгән орлоҡтан үҫтергән. тип фаразлай. 1562 йылда Карл Клузиус һуғанбаштарҙы Истанбулдан Антверпенға диңгеҙ аша килтергәндәр ти. Популяр әҙәбиәттә Аугсбург һәм Антверпен ләләләрен Европаға 1554-1562 йылдарҙа Төркиәлә йәшәгән фламанд дипломаты Ожье Гислен де Бусбек ебәргән һуғанбаштарҙан үҫтерелгән тигән фекер нығынған . Сәскә менән сауҙа итеүселәрҙе  сәскә үҫтереүселәрҙе берләштереүҙә Карл Клузиус — Вена ботаник баҡсаһы директоры (1573—1587) һәм Лейден университеты профессоры (1593—1609) ҙур роль уйнай. Фәҡәт уның тырышлығы арҡаһында Ғосман империяһынан сиктәш Австрия империяһына килтерелгән сәскәләр тиҙ арала Европала таралған; уның ентекле һаҡланған лейден коллекцияһынан урланған ләлә һуғанбаштары сорттарҙың голланд фонды нигеҙен тәшкил итә. 

XVII быуат башында ләлә үҫтереү колонияларҙа ауҙа итеп байыҡҡан голланд, инглиз һәм француз сауҙагәрҙәренең модалы мауығыуына әүерелә . Сәскә үҫтереүселәр тәүге Европа селекцияһы ләләләрен сығара ('Duc van Tol', 1595), ә нәшриәтселәр үҫемлектәр тураһында матур биҙәлгән китаптар баҫтыра — *[[:commons:Category:Florilegium Amplissimum et Selectissimum|Florilegium]]* Свеерта (1613), *[[Hortus Eystettensis]]* Беслера (1613). Францияла килемле кәсеп үҙәге барлыҡҡа килә. Ләләләр менән с ауҙа итеү үҙәге яйлап Голландияға күсә . 1634 йылда голланд баҙарҙарында тюльпаномания ҡыҙа бара. 1636 йылдың ноябренән ләләләрҙең һирәк сорттарына ғына түгел, ябай, бер төҫтәге баҡса ләләләренә лә хаҡ арта . 

Semper Augustus Tulip 17th century.jpg|*Semper Augustus* сортлы ләлә, 1630-сы йылдар
Two Tulips, a Shell and an Insect.jpg|Якоб Марель, *Ике ләлә* 1630-сы йылдар
Sweerts Florilegium 1647 Plate 10.jpg|Свеерттың *Florilegium* битенән, 1647 йылғы баҫма
Karlsruher Tulpenbuch 27.jpg|*Karlsruher Tulpenbuch* китабы бите, 1730
Gerard Van Spaendonck - Tulipe.jpg|Жерар ван Спендонктың *Fleurs dessinées d'après nature* китабы бите, 1800
Valentine Bartholomew - Tulip - Google Art Project.jpg|Валентайн Бартоломью литографияһы, 1822


### XX быуат

XX быуат башында сәскәселектә уникаль шәхси коллекциялар үҫтереүҙән асыҡ йәмәғәт киңлектәрен йәшелләндереүгә боролош күҙәтелә. Яңы бурыстарҙы тормошҡа ашырыуға  иң яңы ләлә сорттары тап килә  — 1880-се йылдарҙа Крелаге голланд фирмаһы тарафынан француз селекцияһының тәжрибәле сәскәселәре сығарған төбө яҫы сыҙамлы, бейек сәскәләр . XX быуатта сәскәселәр ләләәләрҙе киҫеп алып һатыу маҡсатында үҫтереүгә күсә; асыҡ грунт мәҙәниәте икенсе планда ҡала. 

XIX быуат аҙағында Европала бик күп төрлө Урта Азия төрҙәре билдәле була; XX быуатта был төрҙәр яңы сорт һәм гибрид ләләләр сығарыу мөмкинлеген бирә. Икенсе донъя һуғышынан һуң XX быуат аҙағына тиклем улар өҫтөнлөклө булып һанала. 1982 йылда Голландияла 'Apeldoorn' сорты мең гектарҙан ашыу майҙанда үҫтерелә . 1952 йылда коммерция маҡсатында үҫтерелгән ләләләрҙең донъя фонды 5544 сортҡа етһә, 1981 йылға 2140 сортҡа тиклем кәмей.

### Хәҙерге заманда

Ләләләр — декоратив һуғанбашлы культураларҙың иң мөһиме. 2002-2003 йылдар миҙгелендә ләләләрҙең коммерция плантациялары 12,5 мең гектар майҙанды биләгән (бөтә һуғанбашлылар — 32,2 мең га). Был плантацияларҙың абсолют күпселеге —  10,8 мең га йәки 88 %, йылына 4,3 млрд тауар һуғанбаш үҫтергән үҙәк Нидерландта урынлашҡан. XXI быуат сигендә ғәмәлгә ингән гидропон теплицаларында ил эсендә киҫеп һатыу маҡсатында сәскәләр етештереүҙә 2,3 миллиард һуғанбаш ҡулланылған; 2011 йылда уларҙың өлөшө 75-80 % тәшкил иткән . 2,0 млрд һуғанбаш экспортҡа һатылған. Һатып алыусы илдәрҙә йәшелләндереү һәм ҡыуыу өсөн ҡулланылған һуғандарҙың нисбәте Бөйөк Британияла 3:1-ҙән алып Италияла 1:4-кә тиклем тирбәлә; дөйөм алғанда, донъяла асыҡ грунт культураһының өлөшө тотороҡло үҫә.

Нидерландта сәскә аукциондары, селекция һәм сорт һынау хужалыҡтары   һәм халыҡ-ара сорттарҙы сертификациялау органы — Король һуғанбашлы үҫемлектәр йәмғиәте (KAVB) урынлашҡан . Ил халыҡ-ара һуғанбаштар сауҙаһының 92 %-ын контролдә тота  һәм ғәмәлдә бөтә донъя коммерция хужалыҡтары һәм һәүәҫкәр сәскә үҫтереүселәре һатып алырлыҡ сорттар фондын билдәләй. 2013-2014 йылдар миҙгелендә был фонд 1800 сорт тәшкил итә, шуларҙың 800-гә яҡыны ғына 1 гектарҙан ашыу майҙанда үҫтерелә . XXI быуатта ул кәмей бара . Коммерция йәһәтенән уңышлы булған Триумф ләләһе класы өлөшө дүрт йыл эсендә (2010 йылдан 2014 йылға тиклем) плантацияларҙың 59,8 %-ынан 61,4  %-ына тиклем арта, ә ялбыр (ҡатмарлы таж япраҡлы) тутыйғғош ләлә, ябай һуңғы ләлә һәм бөтә төр ләлә кластары өлөшө тотороҡло кәмей .

Иң популяр сорттарҙың аҙ һанлы даирәһе даими яңыртыла. Вегетатив үрсеү тиҙлеге түбән булғанлыҡтан, гибридлаштырыу һәм сортты коммерция маҡсатында етештереү араһында 25 йыл самаһы ваҡыт үтә , әммә һуңынан голланд ләлә индустрияһы яңы сорттарҙы тиҙ арала лидер итә ала: мәҫәлән, 2001 йылда теркәлгән иң яңы 'Candy Prince' сорты 2010—2011 йылдарҙағы миҙгелдә 57 га майҙан, ә 2013—2014 йылдарҙа инде — 132 га биләгән. 2010-сы йылдарҙың абсолют лидеры — 1989 йылда теркәлгән 'Strong Gold' Триумф класлы һары ләлә, 2013—2014 йылдар миҙгелендә 595 га, йәки голланд сәсеүлектәренең 6 %-ын тәшкил итә. Элекке, төшөмһөҙ сорттарҙы үҫтереүҙе һәүәҫкәрҙәр һәм ботаник баҡсалар ғына дауам итә; Кастрикюмдағы (Лиммен) гектар ярымлыҡ *Hortus Bulborum* реликт һуғанбаш үҫемлектәренең ҙур йыйылмаһы майҙанында 2600-гә тиклем тарихи сорт һаҡлана, уға иң боронғо 'Duc van Tol Red and Yellow' (1595) һәм 'Zommerschoon' (1620) сорттары ла инә.

1992 йылдан башлап донъяла ләлә етештереү тигеҙ кимәлдә: һуғанбаш хужалыҡтарының иҫәпкә алынған дөйөм майҙаны үҙгәрмәй , ләкин үҫешкән илдәр, Ҡытай Халыҡ Республикаһы һәм Израиль файҙаһына яңынан бүленә . Әммә Европа аналитиктары фекеренсә, булған статистика үҫешкән илдәрҙә, бигерәк тә Ҡытайҙа, етештереү күләмен һиҙелерлек кәметә . Тулы булмаған мәғлүмәт буйынса, 2010 йылда уҡ Ҡытай һуғанбаш плантациялары (4680 га) майҙаны буйынса голланд түтәлдәренә тиң булған. Ләлә плантацияларының байтаҡ өлөшө Японияла, Америка Ҡушма Штаттарында, Францияның көньяғында, ә Көньяҡ ярымшарҙа — Чилиҙа, Яңы Зеландияла һәм Тасмания утрауында тупланған . Француз, чили һәм яңы зеланд ләлә хужалыҡтары менән голланд фирмалары идара итә . 

## Агротехникаһы

### Асыҡ грунт

Асыҡ грунтта ләләләрҙе декоратив үҫемлек булараҡ үҫтерәләр, ҡырҡыу һәм «һуғанбаш алыу» — ултыртыу материалы етештереү өсөн . Бөтә осраҡтарҙа ла сәскә үҫтереүселәр йыл һайын һуғанбаштарҙы ҡаҙыу менән шөғөлләнә, был эре һуғанбаш сығымын арттыра һәм ауырыуҙарҙың таралыуын кәметә; ике йыллыҡ цикл коммерция сәскәселегендә тик ваҡ бәбәктәрҙе үҫтергәндә генә ҡулланыла . Бигерәк тә сәскә бөрөһө һалыу өсөн күп йылылыҡ талап иткән суҡлы, ялбыр, тутыйғош һәм күп сәскәле сорттарҙы һәм интенсив үрсеүсе Дарвин гибридтарын ҡаҙыу кәрәк .

Һуғанбаштарҙы, йәй, ер өҫтөндәге үренде тулыһынса кипмәҫ борон (Рәсәйҙең урта һыҙаты шарттарында июль аҙағында — август башында ), ҡаҙып алалар. Йыйылған һуғанбаш ояларын йылы, яҡшы елләтелгән бүлмәлә киптерәләр, һуңынан уларҙы берәмтекләп ҡарайҙар, һайлайҙар, сорттарға айыралар, фунгицидтар менән эшкәртәләр һәм ултыртыу дәүеренә тиклем ҡоро келәттә һаҡлайҙар . Голландия коммерция хужалыҡтарында йыуыу, берәмләп айырыу һәм сорттарға айырыу машиналар менән ҡаҙып алыу менән башҡарыла, шул уҡ ваҡытта ҡул менән эшкәртеү менән сағыштырғанда, йыйылған һуғанбаштарҙы юғалтыу әллә ни ҙур түгел.

Һуғанбаштарҙы, тупраҡ температураһы +5—7 °С түбәнәйгәс — ер туңмаҫ борон тамырланыуын иҫәпкә алып, ултырталар. Рәсәйҙең урта һыҙатында сентябрҙең икенсе яртыһы йәки октябрь башы — иң ҡулай ултыртыу ваҡыты . Һәүҫкәрҙәр һуңыраҡ та ултырта, ә иртә ултыртыу ҙа ярамай: йылыла ләлә насарыраҡ тамырлана һәм йышыраҡ сирләй . 1970-се йылдар мәғлүмәте буйынса, иҡтисади иң уңай сәсеү тығыҙлығы сортына бәйле һәм 1 м²-ҡа 50—90 һуғанбаш тура килә . Тығыҙлығы 1 м²-ҡа 100 һуғанбаш тирәһе сәселгәндә, эре һуғанбаштарҙан иң юғары уңыш алына; ҙурыраҡ тығыҙлыҡ булғанда, дөйөм уңыш арта, ләкин эре һуғанбаш өлөшө кәмей.

Тюльпан үҫтереү өсөн тупраҡ үткәреүсән, уңдырышлы, яҡшы дренажланған, тупраҡ әселеге нейтраль йәки аҙ һелтеле булырға тейеш. Һабаҡтың ер өҫтөнән төбөнә тиклем ултыртыу тәрәнлеге уның яҡынса өс бейеклеген тәшкил итергә тейеш . Геснер ләләһенең иң эре һуғанбаштарын 15 см тәрәнлеккә ултырталар; еңел ҡомло тупраҡта һуғанбаштарҙы тәрәнерәк, ауыр балсыҡлы тупраҡта — унан саҡ ҡына өҫкәрәк ултыртыу яҡшыраҡ. Һай ултыртҡанда,  һуғанбаштар ер аҫты үренделәрен һәм бәбәктәрен барлыҡҡа килтергән, тәрән ултыртыу ваҡытында иң ҡеүәтле алмаштырыусы һуғанбаштар үҫешә . Ҡышҡы туңыу ғәҙәттә ләләләргә зыян килтермәй, ә һыуыҡтарҙан тулыһынса һаҡланыу өсөн торф түшәмен мульча материалдары менән ҡаплау кәңәш ителә .

Вегетация осоронда ләләләргә һыуҙы мул ҡоялар; Нидерландта, плантацияларҙы һыулау маҡсатында, грунт һыуҙарының кимәлен яһалма күтәрәләр . Коммерция хужалыҡтарында сезонына өс тапҡыр ләләләрҙе шыйыҡ минераль ашламалар менән ашлайҙар. Һуғанбаш өсөн үҫтерелгән ләләләрҙе, сәскә бөрөләре асылғандан һуң, япраҡтарын да, йәшел һабағын да һаҡлап, баштарын киҫеп алалар: йәшел масса күберәк булған һайын, йәш һуғанбаштар күберәк туҡлыҡлы матдәләр ала. Сәскәне һабағы һәм өҫкө япраҡтары менән киҫеү үҫемлеккә зыян килтермәй, әммә ҙур йәш һуғанбаш һалырға ла мөмкинлек бирмәй; сәскә бөрөләрен иртә стадияла алып ташлағанда, шул уҡ хәл күҙәтелә .

### Ҡырҡыу өсөн үҫтереү

* Сәскә атыуҙың тәбиғи ваҡытын бер нисә аҙнаға тиҙләтеү өсөн һуған көҙөн парниктарға (йылытылмаған теплицаларға) ултыртыла. Был технология, ғәҙәти асыҡ грунт культураһынан әллә ни айырылмай, ҡыш һыуыҡ булған төбәктәрҙә генә ҡулланыла: йомшаҡ климатта парник һуғандары ҡышҡы һыуыҡтарҙы тейешле күләмдә алмай .
* Сәскә атыуҙы февраль—мартҡа күсереү өсөн һуғанбаштарҙы +9 °С температураһына алдан һыуытып күсереп ултыртыу ҡулланыла . Сентябрь уртаһында һуғанбаштарҙы ғәҙәти келәттән елләтелгән мөгәрәпкә күсерәләр. +9 °С температурала һәм  85 % дымлылыҡта (Дарвин гибридтары өсөн 14 аҙнанан да артмаҫҡа тейеш, башҡа сорттарға — 16 аҙнала) һуғанбаштар үҫешенең ҡышҡы циклын тамамлай. Уларҙы ноябрь уртаһында ултыртҡанда, ләләләр февраль уртаһында сәскә ата. Һуғанбаш тамыр йәйгәнсе, тәүге ике-өс аҙнала, теплицала +5—9 °С температура, ә йәшел үренделәре үҫә башлағанда, уны һалмаҡ ҡына +15-кә күтәрәләр; 18° С градустан юғарыраҡ температура ярамай . Үҫкән осорҙа ләләлргә даими рәүештә һыу һибәләр, юғары дымлылыҡ тоталар, тупраҡ кимәленең тәбиғи яҡтыртылыуы  йәки 700 лк тәүлек әйләнәһенә яһалма яҡтыртылғанда, 3500 люкстан кәм булмаҫҡа тейеш. Альтернатив көршәк йәки йәшник технологияһын ҡулланғанда, сентябрь уртаһында  һуғанбаштарҙы йәшниктәрҙә мөгәрәпкә (+9° С) йәки йылытылған траншеяға урынлаштыралар . Декабрҙә йәшниктәрҙе теплицаға күсерәләр.
* Октябрь—ноябрҙә сәскә атҡан «көҙгө» ләләләрҙе Францияның көньяғында һәм Көньяҡ ярымшарҙа үҫтерелгән һуғанбаштарҙан алалар . Уртаса климатта үҫтерелгән һуғанбаштар был срокка буласаҡ сәскәнең гинецейын  һәм кәрәкле минималь «ҡышҡы» тынлыҡ формалаштырып өлгөрмәй .
* Сәскә атыу срогын яҡынайтыу ғына түгел, йәйгә лә ҡалдырып була. «Боҙло ләләләр»  технологияһында () ҡыш башында күсереп ултыртыу йәшниктәрендә   һуғанбаштарҙы +9° С температураһында тоталар, ә өс-дүрт аҙнанан уларҙы боҙло бүлмәгә күсерәләр һәм −1…—2° С температурала кәрәкле мөҙҙәткә тиклем һаҡлайҙар . Талап ителгән сәскә атыу ваҡытына тиклем өс-дүрт аҙна ҡалғас, йәшниктәрҙе теплицаларға күсереп ултырталар һәм ғәҙәти күсереп ултыртҡандағыса артабан үҫтерәләр. Бының менән бергә теплицала температура +15…18 °С-тан арта, һәм шуның өсөн сәскәләрҙең сифаты зыян күрә .

Бөтә күсереп ултыртыу технологияларында һайлап алынған, 11—12 см дәүмәлендәге эре һуғанбаштар (Геснер ләләһе) кәрәк; эре һуғнбашлылар (Грейг ләләһе һ. б.) күсереп ултыртыуға бармай. Ҡаптарҙа һуғанбаш калибры ҡыя һыҙыҡ аша күрһәтелә, мәҫәлән, 11/12 әйләнәһе 11—12 см-лы һуғанбашты аңлата , так называемая «голланд экстраһы»; күсереп ултыртыу графигы ни тиклем көсөргәнешле булһа, ултыртыу материалына талап та юғарыраҡ.

### Ауырыуҙары һәм ҡоротҡостары

СССР территорияһында ләләләрҙең 30-ҙан ашыу йоғошло ауырыуы теркәлгән булған, шуларҙан иң ҡурҡынысытары: һоро серек, фузариоз, тифулёз һәм ләлә сыбар япраҡлылығы. Ләләне үлән бете (тли), нематодалар (йомро селәү) һәм кимереүселәр зарарлай;

**Һоро серек** — ләләләрҙең ике төрлө бәшмәк менән зарарланыуы: ысын һоро серек (*Һоро ботритис-Botrytis cinerea*) һәм ләләләрҙең айырым паразиты *Botrytis tulipae* (инглиз сығанаҡтарынд был ике төрлө ауырыу —  һәм *tulip fire*). Беренсеһе уның ер өҫтө үренделәренә генә зыян килтерә, икенсеһе — һуғанбаштарын да зарарлай; улар күҙгә бөтөнләй тигеләй күренмәй. Ауырыу ғәҙәттә һауа юлы менән, еүеш, һалҡынса һауа торошонда бигерәк тиҙ тарала; тупраҡ аша ла таралыуы мөмкин . Ауырыуҙың беренсе билдәһе — япраҡтарында ваҡ һары йәки һоро таптар барлыҡҡа килә. Улар тиҙ тарала һәм бергә ҡушыла; һарғайғандан һуң, енесһеҙ үрсеү күҙәнәге (спора) йөрөтөүсе бәшмәк аҡ төҫкә инә. Һабаҡ нигеҙе зарарланғандан һуң үҫемлек юҡҡа сыға.

**Фузариоз** ғәҙәттә тупраҡ аша тарала, үҫемлекте аҫтан, һуғанбаш төбөнән ҡырҡа, һәм үҫеш осоронда асыҡлана . Зарарланған ләләләр насар үҫә, ваҡлана; һуғанбаштар ер эсендә һәләк була . Һуғанбаштарҙа ҡыҙғылт таптар, артабан ал төҫтәге бәшмәк табы барлыҡҡа килә . Һуңғы стадияһында һуғанбаш йомшара, ҡарая һәм юҡҡа сыға. 'Викинг', 'Авигнон', 'Иль де Франс', 'Куин оф Найт', 'Ринаун', 'Аладдин', 'Саппоро', 'Априкот Пэррот', 'Рококо', 'Тексас Флэйм' сорттары фузариозға бирешмәй.

Температура +15 °С градустан юғарыраҡ булғанда, фузариоз ауырыуына дусар булған һуғанбаш этилен бүлеп сығара. Насар елләтелгән һаҡлағыстарҙа һәм теплицаларҙа этилендың тупланыуы ләләләр өсөн ҡурҡыныс. Сәскә бәбәгенең һәләк булыуы, һабағы һәм япраҡтарының деформацияһы һәм етеңкерәмәүе — ағыуланыу һөҙөмтәһе вегетация осоронда сағыла.

**Тифулёз** — *Typhula borealis* бәшмәге тамырҙар һәм һуғанбаш сереге барлыҡҡа килтерә. Көслө зарарланған ләләнең йәшел үренделәре күтәрелә, ләкин асылмай, аҙ зыян күргәндә — үҫемлек ваҡ була . Ауырыу яҙ, көҙ, бигерәк тә ҡыш көсәйә . Бәшмәк иген бөртөктәре, борсаҡ, сөгөлдөр, ирис аша күсә.

**Ләләнең сыбар япраҡлылығы** — ләләләргә зыян килтереүсе вируслы ауырыу. Ауырыуҙың билдәләре — Геснер ләләһенең япраҡтарында йәшел, һоро-көмөш штрихтар һәм һыҙаттары, Грейг ләләһе япраҡтарының тәбиғи һүрәте боҙолоуы. Ауырыу йылдан йылға көсәйә, үҫемлек көсһөҙләнә. Һуғанбаштар ваҡлана, насарая . Вирус үлән бете һәм башҡа бөжәктәрҙән йоға, баҡса ҡырҡыу ҡоралдары аша күсә . Сәләмәт үҫемлектәр ҙә вирус йөрөтөүсе була ала; сорт ни тиклем өлкәнерәк, улар араһында вирус йөрөтөүселәр ҙә шул тиклем юғары.

Инфекцион ауырыуҙар менән көрәштә төп сара — тупраҡта патогендар тупланыуына юл ҡуймау маҡсатында агротехника буйынса тәҡдимдәрҙе теүәл үтәү . Асыҡ грунт культураһында йыл һайын яңы урынға күсереп, һуған ҡаҙыу өҫтөнлөклө; ләләләрҙе иҫке урынға өс йылдан һуң ғына ултырталар . Нидерландта кәмендә биш йыллыҡ сәсеү әйләнеше циклы ҡулланыла . Яңы түтәлдәрҙе ентекле һөрөргә һәм ҡаҙырға кәрәк, дымлы тупраҡта һөҙөмтәле дренаж кәрәк . Азот ашламалар ентекле өлөштәргә бүлеп үлсәнә (дозируются), тиреҫ менән ашлау булырға тейеш түгел . Настурция, календула һәм фитонцид бүлеп сығарыусы башҡа бер йыллыҡ үҫемлектәр менән күрше булыу файҙалы; кәбеҫтә һәм картуф менән йәнәш сәсеү кәрәкмәй . Теплица хужалыҡтарында субстратты икенсе тапҡыр ҡулланыу рөхсәт ителмәй. Һуғанбаштарҙы һаҡлауға һалыр алдынан һәм ултыртыр алдынан комплекслы фунгицидтар менән эшкәртеү практикаһы ҡулланыла; ул профилактик агротехникаға өҫтәмә булараҡ ҡына һөҙөмтәле . Үҫентеләрҙе даими тикшерергә, ә ауырыу үҫемлектәрҙе шунда уҡ алып ташларға, шул иҫәптән ер аҫты өлөштәрен юҡ итергә кәрәк . Коммерция хужалыҡтарында һайланған технологияға һәм урындағы тупраҡ төрөнә яуап биргән тотороҡло сорттарҙы һайлап алыу тәҡдим ителә; мәҫәлән, Нидерландта ҡомло һәм балсыҡлы тупраҡ зоналарында төрлө сорттар йыйылмаһы ҡулланыла .

## Ҡулланыу
* Ҡайһы бер ләлә япраҡтары ашарға яраҡлы. Тәме сорттарына һәм миҙгеленә ҡарап үҙгәрә һәм яҡынса салат-латукҡа йәки башҡа салат йәшеллегенә оҡшаш .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ләлә-Тюльпан
* Ләлә (исем)

## Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

**Урыҫ телендә**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Инглиз телендә**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (электронная книга Google)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**Нидерланд телендә**
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* *Лисянский, Б. Г., Ладыгина, Г. Б.* Тюльпаны. — М.: Астрель; АСТ, 2002. — 152 с. — ISBN 5-17-014176-9 (АСТ). — ISBN 5-271-04222-7 (Астрель)
* 
* 
*