open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Волгодонск дендрарийы

**Волгодонск дендрарийы** *(Романов дендрарийы)* — Волгодонсктан көнбайыштараҡ, Дон буйында далала урынлашҡан берҙән-бер дендрарий (дендропарк). Майҙаны 11 га. 1966 йылда Е. П. Скребец тарафынан нигеҙ һалынған. Асыҡ һәм ябыҡ грунтта Урта диңгеҙ буйы, европа-себер, ҡытай-япон һәм Төньяҡ Америка флораһына ҡараған 240 төр үҫемлек үҫә. Дендропарк — Көньяҡ федераль университетының фәнни базаһы.

## Тарихы
Дендропарк 1950 йылда Волгодонск ҡалаһы ситендә нигеҙләнгән, унан көнбайыштараҡ далала урынлашҡан.
Дендропарк төҙөү идеяһын РСФСР-ҙың атҡаҙанған урмансыһы Емельян Протасович Скребец күтәреп сыға. Ул Романов механизацияланған урман хужалығы директоры була. 1966 йылда Волгодонск етәкселеге дендрарийға нигеҙ һалыу өсөн 11 гектар ер бүлеп бүлә. Йыл һайын төрлө географик зоналарҙан килтерелгән ҡыуаҡлыҡ һәм ағас үҫентеләре ултыртыла. 70-се йылдар уртаһында дендрарийҙа ағас тоҡомдары һаны 240 төргә етә.

Дендропаркка нигеҙ һалыусылар, ҡоро дала шарттарында төрлө үҫемлектәр үҫтереүҙән тыш, ҡырҙан килтерелгәндәрен акклиматизациялау менән дә шөғәлләнә. Улар алдына йәш ҡаланы биҙәү, парктар, скверҙар булдырыу, урамдарҙы йәшелләндереү өсөн сағыу, күркәм төҫ бирерлек ағас һәм ҡыуаҡлыҡ төрҙәрен туплау бурысы ҡуйыла.

СССР тарҡалыу менән Волгодонск дендрарийы ташландыҡ хәлгә килә. Биләмә һаҡланмағас, ундағы ағастарҙы ҡырҡа башлайҙар. Дендропарк байрам итеү урынына әйләнә, суп-сар менән тула. 2006 йылда Ростов өлкәһе администрацияһы 70 объектты «айырыуса һаҡлана торған тәбиғәт биләмәләре» итеп иғлан итә (ҡарар № 418). Ул исемлеккә Волгодонск дендрарийы ла индерелә. Ҡала администрацияһы менән йәмәғәт ойошмаларының дөйөм көсө ярҙамында парк биләмәһе таҙартыла һәм төҙөкләндерелә.

2016 йылдың июлендә Волгодонск дендрарийы Ростов өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенән төшөрөп ҡалдырыла.
Профиль буйынса министрлыҡ хеҙмәткәре Максим Огарев белдереүенсә, дендропарк ҡала урмандары категорияһына ҡарай.

## Һүрәтләмә
Волгодонск (Романов) дендрарийы ярҙамында ҡаланы йәшелләндереү өсөн ҡоролоҡҡа бирешмәй торған, тиҙ үҫеүсе бик күп яңы төрҙәр индерелгән һәм акклиматизацияланған. Дендрариарийҙың үҙәк өлөшөндә розарий булдырылған. Унда 150 сорт роза (Чайно-гибридные розы) сәскәләре үҫә. Дендрарий Ростов университетының Фәнни базаһына әүерелгән.

1966 йылда дендрарий хеҙмәткәрҙәре йәмәғәт башланғысында дала дендрарийы музейы булдыра. Унда 150 меңдән артыҡ кеше булған да инде. Дендропаркта Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән дүрт төр бар: артыш (можжевельник казацкий), саған (клён остролистный), сәтләүек ҡыуағы (Орешник обыкновенный), ҡарама (вяз). Ике төрө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабы исемлегендә: ҡырым ҡарағайы (сосна крымская), кизильник (Кизильник блестящий).

## Иҫкәрмәләр
Покров скверы (Дондағы Ростов)

**Покров скверы ** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы скверҙарҙың береһе. Ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. 2003 йылға тиклем Киров скверы тип аталған.

## Тарихы

1897 йылда Богатян проспектының ҡыҙыл һыҙаты эргәһендә, Покров скверының көнбайышында, таштан Новопокров сиркәүен төҙөй башлайҙар. Төҙөлөш Ростов сауҙагәре Пустовойтов Георгий Гаврилович етәкселегендә һәм уның иҫәбенә башҡарыла. 1909 йылдың 22 айында сиркәүҙе изгеләштереү йолаһы үткәрелә. Совет власы йылдарында сиркәүҙе ябалар. 1930-сы йылдарҙа емереп, урынына С. М. Кировҡа һәйкәл ҡуйылған. 2003 йылда Кировтың һәйкәлен парктан алалар. Киров проспекты менән Пушкин урамдары киҫешкән урынға күсереп ҡуялар. 2005 йылдың февралендә Покров сиркәүен тергеҙеү өсөн нигеҙенә тип тәүге таш һалына. Архитектор Шевченко Геннадий Александрович проекты буйынса төҙөлгән был сиркәүгә Иҫке Покров (Старо-Покровский) исеме бирелгән Сиркәүҙе 2007 йылдың 11 ноябрендә асалар.

Ә сиркәү асылыу алдынан ғына тиерлек, 2007 йылдың 25 июнендә сквер биләмәһендә, Покров сиркәүе алдында императрица Елизавета Петровнаға һәйкәл асыла (авторы скульптор Сергей Олешня).

Покров скверында тәүге һыу үткәргескә иҫтәлек — колонканан һыу алып тороусы ҡатын-ҡыҙҙҙың бронза һыны ҡуйылған (XIX быуат).
2009 йылда Покров скверы Дондағы Ростовтың иң һәйбәт йәшел объекты тип табыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Покровский сквер 
* Скверы Ростова-на-Дону
«Димитрий Ростовский ҡәлғәһенә нигеҙ һалыусыларға» һәйкәле

**«Димитрий Ростовский ҡәлғәһенә нигеҙ һалыусыларға» һәйкәле** — Дондағы Ростовтың үҙәгендә, ҡалаға нигеҙ һалыусылар: ҡәлғә төҙөлөшө етәксеһе Александр Ригель, беренсе комендант Иван Сомов, таможня идарасыһы Василий Астанов, Дон ғәскәрҙәре командующийы Данил Ефремов һәм уның адьютанты — доломановск казагына бағышланған һәйкәл. Скульптор С. Олешне һәм архитектор В. Фоменко эшләгән һәйкәл 2009 йылдың 15 декабрендә асыла һәм Дондағы Ростовтың 260 йыллыҡ юбилейына тап килтерелә. Скульптура композицияһы изге Димитрий Ростов ҡәлғәһе торған урынға ҡуйыла.

## Һүрәтләнеше
Һәйкәл бронзанан ҡойолған, биш фигуранан торған биш тонналыҡ скульптура композицияһынан ғибәрәт. Унда Дондағы Ростов тарихына башланғыс һалған төҙөләсәк ҡәлғә планы буйынса фекер алышыу мәле һүрәтләнә. Проект традицион һәйкәлгә ҡарағанда, ҡала скульптураһы стилендә эшләнгән. Ҙур булмаған постамент урам кимәленән саҡ ҡына өҫтәрәк тора. Постамент үҙе бейек булмаған дүрт киртләсе, бер нисә тиҫтә сантиметр ғына бейегерәк торған майҙанға барып тоташа. Атаман Ефремов трофей пушка өҫтөндә һүрәтләнә, казак ҡулына елдә елберләгән әләм тотҡан. Ҡалған геройҙар 12 мөйөшлө ҡәлғәнең рельеф планы өҫтөнә эйелгән.

Һәйкәлдә тарихи ысынбарлыҡ сағылыуы тәнҡиткә дусар була, сөнки уның буйынса бер тапҡыр ҙа фекер алышыу ойошторолмай, ә ул Санкт-Петербургта инженер Веденеев тарафынан башҡарыла, бер нисә тапҡыр А. Ригельман тарафынан үҙгәртелеүе ихтимал. Ригельман Донға ҡәлғәнең раҫланған проекты буйынса эшләүсе тәҙәүсе инженер итеп ебәрелә һәм уның проектты кем менәндер тикшереү хоҡуғы булмай.

## Иҫкәрмәләр
«Тыныс атом» һәйкәле (Волгодонск)

**«Тыныс атом» һәйкәле** — Волгодонскта ҡуйылған монумент ҡалала атом машиналары эшләү һәм энергетика үҫешен символлаштыра. Волгодонсктың төп символдарының береһе булып тора. Скульптор Юрий Владимирович Александровтың эше тәүҙә 1981 йылда Цимлянскта «Волгодонск» аэропорты алдындағы майҙанда урынлаштырыла. Әммә бер нисә айҙан һуң уны Ростов өлкәһе башҡарма комитеты рәйесе М. И. Иваницкий ҡалаға килгәндә монументтың вокзал алды майҙаны һәм аэровокзал бинаһы менән сағыштырғанда бик ҙур булып күренеүе һөҙөмтәһендә күсерергә тура килә. Яңы урынды Курчатов һәм Төҙөүселәр проспекттары киҫелешендә билдәләйҙәр һәм ул бөгөн дә шул урында тора.

## Һүрәтләнеше
Конструкцияның нигеҙен виноград ботағы менән үрелгән стилләштерелгән атом электроны орбитаһы тәшкил итә. Монументтағы виноград тәлгәштәре шарап эшләү традициялары менән билдәле булған Цимлянский менән бәйләнеште символлаштыра. Ҡала үҙенең виноградтары һәм унан эшләнгән, күргәҙмәләрҙә күп тапҡырҙар бүләктәр алған шараптары менән дан тота. Һәйкәл постаменты ҡабырғалары ауыш диуарҙан ғибәрәт. Тәүҙәге проект буйынса, постамент формаһы навигация башняһы һәм аэровокзал бинаһының ауыш диуарҙары менән ауаздаш була. Александров тәҡдим иткән архитектура композицияһы эскизы Волгодонскты монументаль-художестволы биҙәү концепцияһын әҙерләү буйынса ижади төркөм тарафынан оҙаҡҡа һуҙмайынса раҫлана. Монументтың каркасы, тутламаған ҡорос һәм латунь деталдәре «Атоммаш» заводында эшләнә.

## Иҫкәрмәләр
Әрмән зыяраты (Дондағы Ростов)

**Әрмән зыяраты** — Дондағы Ростов ҡала зыяраты, рәсми исеме — **Пролетариат зыяраты**. Дондағы Ростовтың Пролетар районында урынлашҡан.

## Тарихы

1749 йылда асылған, башта Әрмән зыяраты тип аталған, был исеме әле лә өҫтөнлөк итә.

Зыярат майҙаны яҡынса 14 гектар тәшкил итә. Уның даими планировкаһы бар; көньяҡ һәм көнбайыш ҡапҡаларынан һалынған үҙәк аллеялары Изге Карапет сиркәүенә илтә (Сурб-Карапет). 1875 йылда төҙөлгән, бөгөнгө көндә Дондағы Ростовта һаҡланған берҙән-бер боронғо әрмән ғибәҙәтханаһы булып тора. Сиркәү янында Акулина Погосовна Аладжалова — шәфҡәт күрһәтеүсе ерләнгән, был ғибәҙәтхана уның аҡсаһына төҙөлгән.

Зыярат үҙенең эшләү дәүерендә күп тапҡыр вандалдар һөжүменә дусар була, тейешле тәрбиә булмағанлыҡтан ташландыҡ хәлгә килә. Хәҙерге ваҡытта һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар яңыртыла, территорияһы тәртипкә килтерелә.

Әрмән зыяратында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған һуғышсыларҙың туғандар ҡәберлеге бар. Уларға *«1941-1945 йылдарҙа Ватаныбыҙҙың ирке һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта һәләк булған геройҙарға дан»* тигән яҙыу яҙылған һәйкәл ҡуйылған.

Шуныһы ҡыҙыҡлы, Әрмән зыяратында күп һәйкәлдәр данлыҡлы итальян скульпторы Сельвестр Антонио Тонитто тарафынан эшләнгән. Ул Дондағы Ростовта Оло Баҡса урамында йәшәй һәм ҡәбер ташы һәм һәйкәлдәр эшләй торған оҫтахана хужаһы була.

## Зыяратта ерләнгән билдәле кешеләр

* Аванесов Аким Карпович (1883—1966) — совет рәссамы.
* Готьян Фёдор Сергеевич (1904—1958) — совет әҙәбиәтсеһе, шағир, педагог һәм музыкант.
* Бухман Пётр Иванович (1872—1948) — Ростов онкология фәнни-тикшеренеү институтына нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе директоры.
* Лавров Константин Александрович (1903—1962) — ғалим-медик, медицина фәндәре докторы, профессор, Ростов медицина институтының гистология кафедраһы мөдире.
* Чалхушьян Григорий Христофорович (1861—1939) — Рәсәй юрисы һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Чубаров Георгий Иванович (1864—1930) — театр сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, меценат, "Драма сәнғәтен һөйөүселәр йәмғиәте"нең алыштырғыһыҙ етәксеһе.
* Шапошников Илья Галустович (1895—1953) — дирижёр һәм композитор.
Зыяратта шулай уҡ протоиерей Иоанн Домовский (1840—1930) ерләнгән — Нахичевандағы Александр Невский урыҫ православие сиркәүенең өлкән священнигы, халыҡ араһында изге тип ололайҙар.

## Эшмәкәрлеге
1998 йылдан алып зыярат эшләүсе зыярат статусына күсә. Унда ғәҙәткә ингән ерләүҙәрҙе лә башҡаралар, шулай уҡ туғандары ҡәберенә яндырылған мәйет көлө һалынған урналар ҙа ҡуялар.

Эш ваҡыты: көн һайын — 09:00—19:00 (май айынан сентябргә тиклем) һәм 09:00—18:00 — октябрҙән апрелгә тиклем.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Пролетарское кладбище, Ростов-на-Дону
* АРМЯНСКОЕ КЛАДБИЩЕ КАК ПАМЯТНИК КУЛЬТУРЫ
* ОБ ОБЪЕКТАХ КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ (ПАМЯТНИКАХ ИСТОРИИ И КУЛЬТУРЫ) ГОРОДА РОСТОВА-НА-ДОНУ
Мария Магдалина сиркәүе (Андреево-Мелентьево)

** Мария Магдалина сиркәүе**— Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүенең Ростов һәм Новочеркасск епархияһының Андреево-Мелентьево ауылындағы православие сиркәүе.

Адресы: 346841, Ростов өлкәһе, Неклиновский районы, Андреево-Мелентьево ауылы, Еңеү урамы , 9-сы йорт.

## Тарих
XIX быуаттың 20 йылдарында йөрөүселәрҙең, ауылдың Андреево-Мелентьево ауылы кешеләренең дини ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында Изге Мария-Магдалина сиркәүе төҙөлгән. Уны Ватан һуғышында Наполеонға ҡаршы һуғышҡан һәм 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнгән отставкалағы инфантерия генералы алпауыт Андрей Мелентьевтың аҡсаһына төҙөгәндәр.

Кирбес сиркәүҙе ун йыл төҙөгәндәр, төҙөлөп бөткәс уны алпауыт ҡыҙы Марияның исеме менән изге Мария Магдалина сиркәүе тип атағандар.

1930 йылға тиклем сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылғандар. Һуңынан ғибәҙәтхананы япҡандар, ә уның подвалында Таганрог ҡалаһының ябыҡ монастырҙарының береһенән килгән суфый ҡатын-ҡыҙҙар йәшәгән.

1948 йылда сиркәү яңынан асылып, 1960 йылға тиклем эшләп килгән. Сиркәүҙе ҡыйырһытыу йылдарында уның бинаһын төҙөлөш материалдары склады итеп файҙаланғандар. 80-се йылдарҙа бинала янғын сығып, сиркәүҙең таш стеналары ғына тороп ҡалған. Стеналағы фрескалар ҙа юҡҡа сыҡҡан. Ғибәҙәтхананы янғын ҡалдыҡтарынан таҙартҡан саҡта бина подвалында Федор һәм Андрей Мелентьевтарҙың сиркәүҙәге кәшәнәһен тапҡандар. Кәшәнәләге кешеләрҙең ҡалдыҡтары яҡшы хәлдә һаҡланып ҡалған, унда һуғышсыларҙың матур эполетлы мунддирҙары ла янмай ҡалған.

1992 йылдың сентябрь айында ауылда рәсми рәүештә сиркәү йәмғиәте теркәлгән. Емерелгән сиркәүҙе аҡрынлап тергеҙә башлағандар.

Сиркәүҙе тергеҙеүҙә бик күп кешеләр ҡатнашҡан."Сармат" колхозы, башында А. А. Геращенко торған район хакимиәте төҙөлөш эштәренә аҡсалата ярҙам күрһәткән. Тергеҙелә башлаған сиркәүҙә 4 айҙан һуң — 1993 йылдың 7 ғинуарында ғибәҙәт ҡылыу башланған.

1994 йылда сиркәүҙең ҡыңғырау манараһы төҙөлөп бөткән. Ҡыңғырауҙарҙы Воронеж ҡалаһының предприятиеларының береһендә ҡойғандар. 2000 йылда, Таганрог эшҡыуарҙары сиркәү иҙәне һәм иконостас өсөн мәрмәр плитәләр һатып алғандар. Хәҙерге ваҡытта сиркәү бинаһы тергеҙелгән. Унда йәкшәмбе мәктәбе, «Преображение» хәрби-патриотик клуб эшләй.

## Дин әһелдәре
1992 йылдан алып Изге Мария Магдалина сиркәүенең өлкән руханийы — протоиерей Николай Николаевич Бандурин.

## Изге әйберҙәр
* Изге Кукша Одесскийҙың изге һөйәктәре;
* Изге Мария Магдалинаның сиркәү иконаһы.

## Һылтанмалар
* Андреево-Мелентьево. Церковь Марии Магдалины
* Храм Святой равноапостольной Марии-Магдалины в селе Андреево-Мелентьево
* Церковь Марии Магдалины 
* Приходская жизнь сельского священника. О настоятеле храма св. Марии Магдалины в селе Андреево-Мелентьево
* Приход храма равноапостольной Марии Магдалины

## Иҫкәрмәләр
Пулялы йорт (Таганрог)

**Пулялы йорт** — Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы боронғо йорт. 1810 йылда Таганрогтың Шмидт урамында дворян Иван Андреевич Варваци аҡсаһына төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта йорт һүтелгән.

## Тарих
Таганрогтың Шмидт урамындағы 19-сы йорт 1810 йылда грек милләтле Рәсәй дворяны Иван Андреевич Варваци аҡсаһына төҙөлгән.

Йорт революцияға тиклемге Таганрог асылмаларында «Пулялы йорт» тип билдәләнгән. 1855 йылда, Таганрогты инглиз-француз эскадроны утҡа тотҡан саҡта, был йорттоң ҡалын стеналарында 32 йәҙрә, пуля һәм снаряд ватыҡтары ҡаҙалып тороп ҡалған. Таганрогты геройҙарса обороналау иҫтәлегенә уларҙы йорт стенаһынан алмай ҡалдырғандар.

Варваци ғаиләһенең был йорто баҡсалар менән уратып алынған булған. И. А. Варваци үлгәс, йорт уның иргә сығып Конно-Варваци фамилияһын алған ҡыҙы ҡарамағында ҡалған. Һуңыраҡ утар йорто уның ике улына күскән. 1901 йылдан алып йорт Коммерция училищеһына арендаға бирелгән. Йорт ҡала үҙәгенән алыҫ торғанлыҡтан, 1906 йылда училище өсөн яңы бина һалырға ҡарар иткәндәр. 1910 йылда йылда йорт һалынып бөткән һәм изгеләндерелгән. Шул йылда Пулялы йорт Дон лейб-гвардияһының 52-се казак полкы есаулы Борис Ростиславович Хрещатицкий ҡулына төшкән.

Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында был йортта Украинанан эвакуацияға килгән Изяслав ирҙәр гимназияһы булған. 1917 йылдың 27 ғинуарында йортта янғын сыҡҡан.

Хәҙерге ваҡытта йорт ватылған һәм уның урынында ун ҡатлы торлаҡ йорт һалынған.

## Архитектур үҙенсәлектәре
1913 йылда ер эштәре алып барғанда йорттоң ишек алдында Петоровский урамынан диңгеҙгә алып барған ер аҫты юлы табылған. Был юл ҡыҙыл кирбестән көпләп һалынған булған. Колонналы йорт ватылғанға тиклем ҡаланың иҫтәлекле урындарының береһе булып һаналған.

## Әҙәбиәте
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов н/Д: Ростина, 2003. — 512 б. — ISBN 5-7509-0662-0

## Һылтанмалар
* Шмидта улица‎, д. 19 .
* Тайна «Дома с пулями». Еженедельник «Аргументы и Факты» № 49 03.12.2008.

## Иҫкәрмәләр
Александровск сауҙа рәттәре

**Александровск сауҙа рәттәре — **Таганрогтағы XIX быуат архитектура һәйкәле. Ул 1840 йылдарҙа төҙөлә, проект авторы — итальян архитекторы М. Кампиньони.

Баштан уҡ архитектура ансамбле ике бер иш бер ҡатлы, Александровск майҙанын (хәҙер ― Ҡыҙыл майҙан) яртылаш уратып алған бинана тора. Хәҙер уларҙы Чехов исемендәге урам айыра.

Уйынҡы фасадтар ҡәтғи дорический бағаналар менән тотош бейек галерея аркадаһын тәшкил итә. Колонналар араһындағы уйымдарҙа элек магазиндар урынлашып, һәр ҡайһыһының ишеге һәм ике тәҙрәһе була; артҡы ишек иркен ихатаға алып сыға. Бейек цоколдә тәрән подвалдарға төшөү урыны була. Галереяның баҫҡыстары һәм ҙур күләмле антаблемент ансамблдең бөтөнлөгөн һыҙыҡ өҫтөнә алып, ҡорамалды теүәлләп ҡуя. Структура сауҙа үҙәген түгел, ә антик ҡорамды хәтерләтә. Уң яҡ ситтәге, Ҡыҙыл тыҡырыҡ яғыедағы сауҙа урынын 1874—1876 йылдарҙа Антон Павлович Чеховтың атаһы ҡуртымға ала. Уны ағаһы Иван Лободаның да унда үҙ кибете була. Ҡайһы бер рәттәр буш булғанлыҡтан, сауҙа эшмәкәрлеге рәттәрҙең уң өлөшөндә туплана, ҡалған бинадар торлаҡ итеп бирелә (Чехов урамының һул яғы, 107 — 119-сы номерҙар)).

1911 йылда уң галереяның бөтөнлөгө ике ҡатлы күн изделиелары магазинын төҙөгәндә (Чехов урамы, 98) боҙола. 1921 йылда Павел Чеховтың элекке магазины өҫтөндә эшселәрҙең һәм крәҫтиәндәрҙең союзын символлаштырған скульптура композицияһы урынлаштырыла. 1966 йылда ремонт эштәре барышында ул бинанан алына.

1935 йылда, А . П. Чеховтың тыуыуына 75 йыл тулыу алдынан рәттәр территорияһы йәмәғәт майҙанына әйләндерелә. Икенсе Бөтә донъя һуғышы ваҡытында бомба төшөүҙән зыян күрә; күп кенә уйымдар кирбестән һалына. Зыянланмаған биналар һаман да файҙаланыла.

1960 йылда, яҙыусының тыуыуына 100 йыл тулғанда, Таганрогта, Ҡыҙыл майҙанда уға һәйкәл ҡуйыла.

Александровск рәттәрен реставрациялау эштәре 2007 йылда тамамлана.

## Боронғо һәм хәҙерге күренеше

File:Alexander Trade Rows.jpg|Александровск Сауҙа рәттәре XIX быуат открыткаһында.
File:Alexandrovskie rows 2006.jpg|Александровск сауҙа рәттәре, 2006 йыл.
File:Logo Chekhov150 Trade Rows.jpg|2010 йылда.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* А. Цымбал, «Торговые ряды» // Таганрогская правда 06.02.1992;
* А. Щербина, «Оптимальный вариант» // Таганрогская правда, 28.03.1985;
* В. Решетников, «Торговые ряды» // Таганрогская правда, 25.01.1986.
Атаман урамы (Новочеркасск)

**Атама́н урамы** — Аҡсай урамынан Дубовский урамына тиклем һуҙылған Новочеркасск ҡалаһы үҙәгендәге урам. Кавказская, Александровская, Генерал А. И. Лебедь, Комитет, Красноармейсая урамдарын һәм Платов проспектын киҫеп үтә. Урамдың оҙонлоғо — 1430 м тәшкил итә. Йәмәғәт транспорты хәрәкәте юҡ. Генерал А. И. Лебедь һәм Дубовский урамдары араһындағы участкала машина менән йөрөй торған юл уртаһында 10 м киҫлектә бульвар һуҙылған. Урамда йәшеллек күп: дүрт рәт ҙур булып үҫкән ағастар (икәү аллеяла, икәү тротуар буйлап). Башлыса боронғо бер, бер ярым, ике ҡатлы йорттарҙан тора.

## Иҫтәлекле урындары

## Иҫкәрмәләр
Волков-Реми йорто

** Волков -Реми йорто**— Таганрогтағы иҫке ике ҡатлы йорт. Федераль әһәмиәтле тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.

## Тарих
Ике ҡатлы « Волкова-Рәми йорто» 1802 йылда ампир стилендә төҙөлгән. Йорт проектының авторы билдәһеҙ. Өй тирәһендә үҙ ваҡытында баҡса булған. Волковтар ХХ быуат башына тиклем был йортто биләгәндәр, унан һуң хаҡиҡый статский кәңәшсеһе, эре ер хужаһы Николай Александрович Реми йортто һатып алған.

Йорттоң һүрәтен рәссам Л. Манцо (Таганрог, 19.11.1825) төшөрөп ҡалдырған.

Төрлө вйылдарҙа йорттоң хужалары булып штабс-капитан кенәз П. С. Шахматов (1810—1820); коллегия надворный кәңәшсеһе Волковтың ҡатыны (1873—1898); дворянин. Н. А. Реми (1906—1915) торғандар.

1865 йылда йортта Коммерция суды булған. Октябрь революцияһынан һуң йорт хөкүмәткә тартып алынған һәм унда коммуналь фатирлы торлаҡ йорт яһағандар.

1970-се йылдарҙа был матур йортто Никахлашыу Һарайына бирергә ҡарар ителгән һәм 1980 йылдарҙа унда йәшәүсе кешеләрҙе сығарып ебәргәндәр. 1997 йылда йортта реставрация үткән. Уның алғы яғында Таганрогтың был өлөшөндәге урамдарҙың матурлығын йәмһеҙләп торған трансформатор подстанцияһы төҙөгәндәр..

Йорт Шмидт урамының бейек яр менән бөткән урынында тора. Йорттан әллә ҡайҙарға тиклем йәйрәп ятҡан диңгеҙ ҡултығы күренеп тора, ә ҡултыҡтан ҡарағанда йорттоң күренеше шулай уҡ бик матур.

Йорт федераль әһәмиәтле тарих, мәҙәниәт һәм архитектура ҡомортҡаһы булып һанала.

## Архитектур үҙенсәлектәре
Волков-Реми йортоноң алғы яғындағы колонналары диңгеҙ ҡултығына ҡарап тора, ә Шмидт урамына уның ҡабырға яғы сығып тора.

Йорттоң ҡабырға яғына ионик капителле дүрт шыма колонналар баҫтырылған. Колонналар ваҡ тештәр формаһында биҙәкләнгән өсмөйөшлө фронтонды күтәреп торалар. Бындай биҙәктәр йорттоң дүрт кәрнизендә лә бар.

Йорттоң икенсе ҡатындағы алғы яғында стеналар һәм баллюстрадалар менән тоташтырылған ике колонна тарфынан сикләнгән балкондар (лоджиялар). Балкон аҫтарындағы тәҙрәләр көмбәҙле арка формаһында эшләнгән. Йорттоң алғы стенаһындағы беренсе ҡаттың йөҙлөкһөҙ тәҙрәләре бишәү , урта тәҙрә ярым циркуль формаһында; икенсе ҡатта бөтәһе ете йөҙлөклө тәҙрә , урталағы өс тәҙрә бер-береһенә һыйындырып һалынған, уртала өҫкө өлөштә түңәрәкләнгән венеция тәҙрәһе. Йорттоң ике ҡаты араһында кәрнизе бар.

## Хәҙерге торошо
Волков -Реми йортонда хәҙерге ваҡытта фирма «Бета-Ир» һәм «Реми» фирмаларының офистары урынлашҡан.

## Әҙәбиәте
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0
* Вторая жизнь «Дома с привидениями»: [Об особняке Волкова- Реми] // Город.- 1998.- 29янв.- с.1
* Цымбал А. Особняк Волкова-Реми… // Таганрогская правда.- 1991.- 27 нояб.-с.2

## Һылтанмалар
* Шмидта улица‎, д. 16 . Объекты культурного наследия федерального значения.
* Дом Волкова-Реми
* Особняк Волкова-Реми

## Иҫкәрмәләр
Ленин һәйкәле (Ҡыҙыл Сулин)

**Шахты ҡалаһындағы Ленин һәйкәле** — совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре, донъя тарихында беренсе социалистик дәүләт төҙөүсе Владимир Ильич Ленин һәйкәле.

## Тарихы
* 

Совет власы йылдарында СССР-ҙың күп ҡалаларында В. И. Ленинға һәйкәлдәр ҡуйыла. Уларҙың бер өлөшө мәҙәни мираҫ объекттары тип таныла. Ҡыҙыл Сулин ҡалаһында ла бер нисә һәйкәл ҡуйыла.

### Үҙәк майҙанда Ленин һәйкәле

Ҡаланың В. И. Ленин исемен йөрөткән үҙәк майҙанында 1934 йылдың ноябрендә, Октябрь революцияһының йыллығына, ҡалала В. И. Ленинға беренсе һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәл Сулин металлургия заводының элекке директоры Соловьев Иван Григорьевч (1934—1939) инициативаһы буйынса ҡорола. Һәйкәлде Ҡыҙыл Сулин районы Администрацияһы бинаһы менән Йәштәр үҙәге араһында ҡуялар. Һәйкәл скульптураһы дүрт метрлыҡ тимер-бетон постаментҡа ҡуйыла, скульптура броневикта хеҙмәтсәндәр алдында сығыш яһаусы пролетариат юлбашсыһын кәүҙәләндерә. Һәйкәлдең нигеҙе һоро һәм алһыу гранит менән көпләнгән.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылда һәйкәлде немецтар шартлаталар. 1945 йылда уны тергеҙәләр һәм 1966 йылда уны Сулин металлургия заводы территорияһына күсерәләр. Күсерелгән һәйкәл урынына яңыһын эшләп ҡуялар.
Лениндың яңы һәйкәле 1967 йылда ҡаланың үҙәк майҙанында, элекке һәйкәл торған урында асыла. Һәйкәл совет скульптор-монументалисы Бродский Исаак Давидович проекты буйынса эшләнә. Ленин һоро плитка менән көпләнгән постаментта баҫып торған итеп кәүҙәләндерелгән, уң ҡулы менән пинжәгенең ҡайтармаһын тотҡан, һул ҡулында — торба итеп төрөлгән ҡағыҙ бите.

Һәйкәл эргәһендә ҡала халҡының демонстрациялары һәм митингтары үтә.

### Несветай-ГРЭС ҡасабаһындағы Ленин һәйкәле

В. И. Ленинға икенсе һәйкәл 1956 йылда Несветай-ГРЭС ҡасабаһында энергетиктәр мәҙәниәт Һарайы янында ҡуйыла. Һәйкәл тимер-бетондан һәм гипстан эшләнгән. Һәйкәлдең үлсәмдәре: постамент бейеклеге — 2,5 м; скульптура бейеклеге — 1,8 метр.

### Ленин һәйкәле металлоконструкциялар заводы территорияһында

1975 йылда совет халҡының фашистик Германияны Еңеүенең 30 йыллығына металлоконструкциялар заводы территорияһында В. И. Ленинға һәйкәл ҡуйыла. Тиражлы скульптура гипстан һәм тимер-бетондан эшләнә, завод идараһына ҡаршы, гранит менән көпләнгән таш постаментта баҫып тора. Постамент үлсәмдәре: 1,2 м. x 1,2 м. Скульптураның бейеклеге 2 метр. Ленин пальтола, һул ҡулы бөкләнгән итеп һүрәтләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Памятники Ленину
* Памятники Ленину. Земля Сулинская.
Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры

**Ғималетдин Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры** — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында урынлашҡан башҡорт халыҡ театры.

## Тарих
1934 йылда Ҡыйғы колхоз-совхоз театры булараҡ ойошторола.

1959 йылдан алып театр «халыҡ» исемен йөрөтә, ә 1977 йылда уға РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы Ғ. М. Минһажев исеме бирелә.

## Репертуары
Ҡадир Даяндың «Таңсулпан»ы театрҙың беренсе постановкаһы була. Ҡыйғы башҡорт халыҡ театрында 150-нән артыҡ спектакль ҡуйылған, шулар араһынан:
* «Аты барҙың дәрте бар» (Наил Ғәйетбаев);
* «Ҡыҙ урлау» (Мостай Кәрим);
* «Башмағым» (Хәбибулла Ибраһимов);
* «Их, Өфө ҡыҙҙары!» (Ибраһим Абдуллин);
* «Ул ҡайтты» (Әнғәм Атнабаев);
* «Ҡарлуғас» (Баязит Бикбай);
* «Пуля» (Д. Салихов) һәм башҡалар.

## Составы
Халыҡ театры коллектив составында уйнайҙар: Б. Б. Бикмөхәммәтов, М. Г. Исламова, Г. Х. Сәғитова; Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, М. Г. Бадамшина һәм М. Л. Лоҡманов, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре М. Б. Вәлиев, Ф. Б. Хәбибуллин һәм башҡалар.

Театрҙың беренсе художество етәксеһе И. Ибраһимов була. Төрлө ваҡытта театр менән Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Р. А. Кутупов, Р . С. Самиков һәм башҡалар етәкселек итә.

Театр постановкаларының художество биҙәлеше өҫтөндә Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Е. А. Белоусов, К. Г. Ғайфуллин, ә музыкаль яҡтан — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Сибәғәт Яруллин эшләй.

## Ҡаҙаныштары
* Ауыл драма коллективтарының Бөтә Рәсәй смотрҙары лауреаты (Ырымбур ҡалаһы, 1964, 1967);
* Халыҡ театрҙарының Бөтә Рәсәй смотрҙары лауреаты (г Чебоксары, 1969);
* Ауыл үҙешмәкәрҙәренең Бөтә Рәсәй смотрҙары лауреаты (Өфө, 1972);
* Үҙешмәкәр сәнғәт ижады Бөтә Союз фестивалдәре лауреаты (Өфө, 1977, 1985);
* Үҙешмәкәр сәнғәт ижады Бөтә Союз фестивалдәре лауреаты (Өфө, 1987);
* Республика театр сәнғәте смотры лауреаты (Үрге Ҡыйғы ауылы, 1990);
* Халыҡ театрҙарының «Алтын тирмә — Золотая юрта» фестивалдәре лауреаты (Ҡырғыҙ-Миәкә ауылы, 1996; Яңауыл ҡалаһы, 2005).

## Факттар
Ғ. Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры ҡарамағында  Балаларҙың өлгөлө «Кажигер» театры эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Өфө өйәҙе (XVI быуат аҙағы — XVIII быуат башы)

**Өфө өйәҙе** () — Урыҫ батшалығының административ-территориаль берәмеге. 1586 йылда ойошторолған.1708 йылдың 18 декабрендәге указ нигеҙендә Ҡаҙан губернаһы составына ингән, һуңынан Өфө провинцияһына әүерелдерелгән.

## Территорияһы
Өйәҙ сиктәре көнбайышта Волга йылғаһына тиклем барып еткән, төньяҡ-көнбайышта Кама йылғаһының һул ярҙарынан (урыны менән уң яҡ ярҙан) үткән, көньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡта Тубыл йылғаһының үренән Яйыҡтың һәм уның ҡушымтаһы Илектең урта ағымы буйлап барып Ағиҙел һәм Кесе Үҙән йылғаларының түбәнге өлөшөнә тиклем еткән.

Ойәҙ составында дүрт даруға (юлдар) айырыла:
* Ҡаҙан даруғаһы;
* Ногайская даруғаһы;
* Уҫы даруғаһы;
* Себер даруғаһы.

## Идаралығы
Өйәҙ идаралығы төрлө дәүләт органдары ҡарамағында булған. Дөйөм идаралыҡ Ҡаҙан Һарайы Приказына ярашлы атҡарылған. Ҡаҙан Һарайы Урыҫ дәүләтенең ул осорҙағы үҙәк органдарының береһе булған һәм административ, хәрби, суд һәм финанс идаралыҡтары менән шөғөлләнгән. Ҡаҙан Һарайы Приказы элекке Ҡазан, Әстерхан һәм Себер ханлыҡтары, бынан тыш Өфө өйәҙе, Ҡаҙан өйәҙе, Түбәнге һәм Урта Волга буйы, Мещера һәм Нижгород өйәҙе (1587 йылға тиклем) ингән бик ҙур территорияға идара иткән. Ҡаҙан Һарайы Приказының мөһим бурыстарының береһе яһаҡ китаптарын төҙөү һәм урыҫ булмаған халыҡтарҙан яһаҡ йыйыу була. Разряд приказына ярашлы воеводалар тәғәйенләнгән. Күрше халыҡтар менән мөнәсәбәттәр (Өфө өйәҙе өсөн — каҙаҡтар, ҡалмыҡтар, нуғайҙар, Яйыҡ казактары) Илсе приказы менән яйланған. Оло Һарай Приказы һарай волостары һәм ауылдары менән идара иткән. Урындағы үҙидара Өфө приказлы йорто аша тормошҡа ашырылған.

## Өфө приказлы йорто
Өфө приказлы йорто Өфө өйәҙендә һәм Өфөлә административ, хәрби, дипломатик, полиция, суд, финанс һ.б. идаралыҡтар менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл иткән. Урындағы идаралыҡ органы башында воевода торған, уға күп кенә һанлы хеҙмәткәрҙәр буйһонған. Штат составына дьяк (дәүләт хеҙмәткәре), подьячийҙар, целовальниктар (вазифалы кешеләр), таможня башлыҡтары, годовальщиктар, тәржемәселәр һәм толмачтар ингән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т.5. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2009.
* Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т.6. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2010.
* История башкирского народа. В 7 т. Т.3. — Уфа.: Гилем, 2011, C.90.
* Муравьев А. В., Самаркин В.В Историческая география эпохи феодализма (Западная Европа и Россия в V—XVII вв.). — М.: Просвещение, 1973.
* Руденко С. И. Башкиры: историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006.
Яхт-клуб (Таганрог)

**Яхт-клуб** — Таганрог ҡултығы ярында Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы бина.

Адресы: Таганрог ҡалаһы, Портовая урамы, 1-2.

## Тарихы
Таганрог яхт-клубына 1908 йылда Коммерция клубы йыйылышында нигеҙ һалына, шунда уның тәүге идараһы урынлаша. Яхт-клубтың беренсе ағас бинаһы ХIХ быуаттың 3-сө сирегендә төҙөлә. Бина «Урыҫ пароходсылыҡ һәм сауҙа йәмғиәте» аҡсаһына төҙөлә. Клуб менән йәнәшә пристань һәм пароходсылыҡ агентлығы урынлашҡан була.
Ағас бина сатырлы башнялы һәм балконлы үҙенсәлекле архитектуралы йорт. Балконға яндауырында фигуралап яһалған текмәһе булған борма баҫҡыс илтә. Бинала ресторан һәм бильярд бар. Яхт-клубтың рестораны гавандәге һыуҙа урынлашҡан. Революцияға тиклем яхт-клубтың ағзалары өҫтөнлөклө ҡатлам вәкилдәре була. Клубҡа инеү тик клуб ағзалары рекомендацияһы буйынса ғына башҡарыла, инеү хаҡы егерме биш тин тора. 1910 йылда ресторанды Т. Новомлинский тота, ресторанда көн һайын оркестр уйнай.

Яхт-клубта яҡынса егерме шлюпка була, теләүселәр шлюпкала ҡултыҡ буйлап ял итеп йөрөп килә ала. Шунда уҡ шәхси яхталар һәм катерҙар торалар. Байрам көндәрендә клубта Кулжинский дачаһына һәм ҡала баҡсаһына тиклем шлюпкаларҙа экскурсиялар ойошторола.

1930—1950-се йылдарҙа яхт-клубта спортсылар — паруслы һәм ишеү спорты мастерҙары шөғөлләнә. 1950 йылдың ғинуарында физкультура һәм спорт эштәре буйынса Республика комитеты Таганрогта 1-се сиратта яңы яхт-клуб төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Яңы бина 1952 йылда һүтелгән иҫке бина урынында төҙөлә.
Яңы бина кают-компания менән йыһазландырылған, унда конференция үткәреү залы, уҡыу кластары, буфет һәм көнкүреш хеҙмәте бүлмәләре бар. Шулай уҡ күҙәтеү майҙаны һәм башня була.

Хәҙерге ваҡытта яңы яхт-клуб республика спорт ойошмаһы булып тора. 1948 йылдан алып бында йыл һайын «Таганрогская правда» гәзите призына төнгө уҙыштар үткәрелә, төрлө яхталарҙа, крейсер яхталарында ла Бөтә Рәсәй уҙыштары үтә.

## Әҙәбиәт
* Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0

## Һылтанмалар
* 
*  Таганрогский яхт-клуб 
* Памятники архитектуры, истории и культуры Таганрога на старых открытках и фотографиях
Расташанскийҙар усадьбаһы

**Расташанскийҙәр усадьбаһы** — СССР һәм Рәсәй артисы, йырсы, Юрий Расташанскийға арналған мемориаль-художестволы экспозиция, музей һәм ул йыйған картиналар коллекцияһы. Усадьба Ростов өлкәһенең Неклиновск районында урынлашҡан.

## Һүрәтләмә
Музей 1998 йылдан алып 2011 йылға тиклем Юрий Расташанский йәшәгән йортта урынлашҡан.
Музей 2012 йылдың февралендә асыла. Коллекцияның нигеҙен Юрий Расташанский төрлө йылдарҙа йыйған картиналар төҙөй. Музейҙа әҙәби кисәләр һәм фортепиано музыкаһы концерттары үткәрелә.

## Музей фонды
Музейҙың һынлы сәнғәт әҫәрҙәре фонды 150-нән күберәк, улар араһында И. В. Радоман, А. Е. Стрелов, О. Х. Гусейнов кеүек совет оҫталарының рәсем сәнғәте әҫәрҙәре, шулай уҡ гравюра һәм графика техникаһы менән башҡарылған эштәр бар.

Ҡулъяҙма-документаль фонд Ю. И. Расташанскийҙың яҙыулы дәфтәрҙәрен һәм ҡараламаларын, афишалар, фотографиялар һәм артистың ижады тураһында гәзит мәҡәләләрен үҙ эсенә ала.

Мемориаль фондта 100 тирәһе һаҡланған әйбер бар. Йырсының шәхси әйберҙәре, сәхнә костюмдары һәм ғаилә ҡомартҡылары һаҡлана.

Расташанскийҙар ғаиләһе фонды 1000-дән артыҡ һаҡланған әйберҙәрҙе үҙ эсенә ала. Унда фотоархив, видео- һәм аудио-яҙмалар бар. Шулай уҡ ғаилә ағзаларының документтары, хаттары, ҡулъяҙмалары һаҡлана.

## Музейҙы ҡарау
Музей Неклиновск районы, Петрушино ауылы, Стахановская урамы, й. 28 адресы буйынса урынлашҡан.
Музейға барыу — алдан һөйләшеп килешеү буйынса.

## Һылтанмалар
* Радоман И. В. (официальный сайт)
* Страница И. В. Радомана на сайте мемориального музея «Городок художников на Масловке»  
* Страница И. В. Радомана на сайте московского союза художников-монументалистов 
* Страница А. Е. Стрелова на сайте арт-галереи Nostalgie  
* Вступительная статья Эдуарда Путерброта к каталогу выставки О. Гусйнова, Махачкала, 1986 г. 
* Страница О. Х. Гусейнова на сайте Художественной галереи современного искусства Дагестана
Беовульф

**«Беовульф»** (*Беовульф*, ингл. Beowulf), һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә «бал ҡорттарының бүреһе») — англосаксондарҙың эпик поэмаһы. Әҫәрҙә ваҡиғалар Скандинавияла, англдарҙың Британияға күскәнгә тиклем дәүерҙә бара. Әҫәрҙең исеме төп геройға арнап аталған. Текст аллитерацион шиғыр төҙөлөшө менән яҙылған һәм 3182 юлды тәшкил итә. Эпос VII аҙағында йәкиVIII быуат башында ижад ителгән һәм XI быуаттың Роберт Коттон китапханаһында булған янғындан (1731 йыл) имен ҡалған берҙән-бер исемлегендә һаҡланған. Был — «варвар» Европа дәүеренең тулы күләмдә һаҡланып ҡалған берһән-бер боронғо эпик поэмаһы.

## Текстың тарихы
Коттон китапханаһында боронғо инглиз телендәге поэманың барлығы 1700 йылда уҡ билдәле була, әммә текст 115 йыл уҙғас ҡына латин теленә тәржемәләнеп исланд филологы Торкелин тарафынан баҫтырылып сығарыла. Ҡулъяҙманың исеме булмай, поэма үҙенең хәҙерге исемен 1815 йылда баҫылып сыҡҡандан һуң ғына ала.

Поэма 3182 юлды тәшкил итә һәм боронғо инглиз телендәге иң оҙон поэма булып һанала (яҡынса англосаксон әҙәбиәтенең 10 % алып тора).

## Сюжеты
Поэманың төп йөкмәткеһе Беовульфтың Грендель (ингл. Grendel) исемле имәнес зат һәм уның әсәһе, шулай уҡ илде пыран-зыран килтереүсе аждаһа менән көрәшеп еңеү яулауын бәйән итеүҙән ғибәрәт.

### Экранлаштырыу
* «Беовульф» (1998) — ВВС мультипликацион фильмы; поэма сюжеты шаҡтай тулы сағылдырыла (реж. Юрий Кулаков).
* «Беовульф» (1999) — поэманың постакалиптик варианты.
* «Ун өсөнсө яугир» (1999) — Майкл Крайтон романын экранлаштырыу.
* «Беовульф һәм Грендель» (2005).
* «Грендель» (2007) — эпос мотивы буйынса фантастик боевик.
* «Беовульф» (2007) — эпосты сюжетынан күпкә ситкә тайпылып экранлаштырыу.
* «Викингтар» (2008 йыл) — фантастик сюжетлы интерпретация.
* «Беовульф (телесериал)» (2016) — Беовульфҡа бәйле легендалар мотивы буйынса төшөрөлгән британия телесериалы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ф. Э. Дзержинский һәйкәле (Таганрог)

**Ф. Э. Дзержинский һәйкәле ** — Таганрог ҡалаһында 1987 йылда, Дзержинский урамы осонда, вокзал эргәһендәге майҙанға сығыу урынында ҡуйылған Феликс Эдмундович Дзержинский һәйкәле.

## Һәйкәл
Скульпторы — Щербаков Александр Дмитриевич, архитекторы — Бондаренко Пётр Васильевич.

## Тарихы
Таганрогта, атаһы Дзержинский Эдмунд Иосифович Таганрог классик ирҙәр гимназияһында бер нисә йыл математиканы уҡытһа ла, Феликс Дзержинский булмаған.
Шулай ҙа, Таганрог һәм Ф. Э. Дзержинскийҙы билдәле бер мөнәсәбәттәр бәйләй: ул 1922 йылда Таганрог металлургия заводын ябылыуҙан ҡотҡарып ҡала. Таганрог металлургия заводы буйһонған «Югосталь» тресы, 1922 йылда заводты тергеҙеү мөмкин түгел һәм ул артабан эшләү өсөн яраҡһыҙ тип ҡарар итә. Ҡорамалдарҙы һүтә башлайҙар, һәм тик СССР Бөтә Союз Халыҡ хужалығы рәйесе Дзержинскийҙың ҡыҫылыуы ғына заводты юҡ итеүҙән ҡотҡарып ҡала.

Һәйкәлде тантаналы асыу 1987 йылдың 5 ноябрендә була.

## Сығанаҡтар
Николай Чудотворец сиркәүе (Лакедемоновка)

**Николай Чудотворец сиркәүе** — Урыҫ Православие Сиркәүенең Таганрог мәнфәғәтендәге Лакедемоновка ауылы православие ғибәҙәтханаһы.

Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Неклиновский районы, Лакедемоновка ауылы , Октябрьская урамы, 39-сы йорт.

## Тарих
XVIII быуат аҙағында, Лакедемоновка ауылы барлыҡҡа килгәс, ундағы халыҡтың дини ихтыяжын ҡәнәғәтләндерергә кәрәк булған. Ауылддағы утар хужаһы Дмитрий Афераки менән ауылдың ышаныслы идарасыһы Федор Базилевский Лакедемоновкала сиркәү төҙөүҙе башларға булғандар. Дмитрий Алферакиҙың күктәге ҡурсалаусыһы изге ыҙа кисереүсы Дмитрий Солунский хөрмәтенә сиркәүгә нигеҙ һалырға рөхсәт һорап мөрәжәғәт хаты яҙылған. 1794 йылдың 1 октябрендә Екатеринослав митрополитынан сиркәү төҙөргә рөхсәт алынған. 1794 йылдың 13 ноябрендә протоиерей Иоанн Андреев сиркәү урынын изгеләндергән, буласаҡ сиркәүҙең нигеҙ ташын һалып, шул урынға тәре баҫтырғандар.

1795 йылдың 24 июлендә Алфераки владыко Гавриилдан сиркәү төҙөргә рөхсәт һораған. шул уҡ хатта ул ауылға руханий ебәреүҙәрен дә һорап яҙған. Екатеринославск консисторияһынан Мариуполь дини идаралығына митрополиттың резолюцияһы ебәрелгән. Унда Таганрог протоиерейы Иоанн Андреевҡа Лакедемоновка ауылында төҙөләсәк Изге Дмитриев сиркәүен изгеләндерергә рөхсәт ителгән һәм изгеләндерелгән антиминс бирелгән.

Төҙөлгән кирбес сиркәү оҙаҡ ваҡыт эш ғәмәлендә булған. 1937 йылдың 10 февралендә, райфинананс бүлегенең мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, сиркәү ябылған. Шул уҡ йылда бинаны 50 мең һумға Таганрог райфинанс бүлеге Сталин колхозына һатҡан. Колхоз сиркәү бинаһында ашлыҡ һаҡлаған.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец оккупацияһы аҫтында 1942 йылда сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыуҙар алып барылған.

1961 йылдағы суд ҡарары менән православныйҙарҙың йәмғиәте бөтөрөлгән. 90-сы йылдарҙа сиркәү бинаһын хужалыҡ кәрәк-яраҡтары тотоу өсөн файҙаланғандар. 1980 йылда бинала хужалыҡ склады булған.

1991 йылда сиркәүҙе тергеҙеп, мәхәллә кешеләре өсөн асҡандар һәм уға Николай Чудотворец хөрмәтенә уның исемен биргәндәр. 2000-се йылдарҙа сиркәүҙә тергеҙеү эштәре алып барылған, стеналар изге һүрәттәр менән биҙәлгән. Хәҙерге ваҡытта был зәңгәр көмбәҙле ҡыйыҡлы сиркәү һәм уға төкәтеп һалынған сиркәү — ҡыңғырау манаралы, ҡыҙғылт -һары һәм ал төҫтәргә буялған, эшләүсе сиркәү.

## Руханийҙары
Сиркәүҙең өлкән руханийы — иерей Николай Кравченко.

## Һылтанмалар
* Церковь Николая Чудотворца.
* Лакедемоновка. Церковь Николая Чудотворца
* Лакедемоновка. Церковь Николая Чудотворца

## Һылтанмалар
Ирҙәр гимназияһы (Аҙау)

**Ирҙәр гимназияһы** — Аҙау ҡалаһындағы мәктәп, Аҙау ҡалаһындағы тарихи ике ҡатлы бина, төбәк кимәлендәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Тарихы

Аҙау ҡалаһында ирҙәр гимназияһы 1877 йылда Император Александр II Указы буйынса Аҙау ирҙәр прогимназияһы булараҡ ойошторола. Революцияға тиклем Рәсәйҙә гимназиялар һәм прогимназиялар урта уҡыу йорттары булып иҫәпләнә. Һуңынан уға гимназия статусы бирелә. Уҡыу йортонда 8 йәштән 10 йәшкә тиклемге балалар уҡый. Гимназияла уҡыусылар динде, әҙәбиәтте һәм урыҫ телен, латин, грек, француз һәм немец телдәрен, математиканы, физиканы, тарихты һәм башҡа предметтарҙы өйрәнә.

Гимназияла уҡыусыларҙың формаһы күк фуражканан, көмөш төймәле гимнастёрканан һәм ҡара салбарҙан тора. Фуражкала һәм ҡайыш айылында Аҙау гимназияһы баш хәрефтәре — «АГ» тигән яҙыу була.
XIX быуаттың 90-сы йылдары башында Аҙауҙа ҡыҙҙар гимназияһы асыла. Хәҙерге ваҡытта был гимназия бинаһында педагогия колледжы урынлашҡан.
ХХ быуаттың 20-се йылдарында Ирҙәр гимназияһы I (башланғыс кластар) һәм II баҫҡыс (өлкән кластар) Берҙәм хеҙмәт мәктәбе тип атала башлай.
Мәктәптә хеҙмәт тәрбиәһенә ҙур иғтибар бирелә. Уҡыусыларҙың көндәлектәре булмай, улар урынына — хеҙмәт кенәгәләре. 1924 йылда мәктәпкә В. И. Ленин исеме бирелә.
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан был ҡалала берҙән бер уҡыу йорто була, ә һуғыш ваҡытында мәктәптә хәрби госпиталдәр урынлаша. Уҡыусылар санитарҙарға ярҙам итә, яралылар алдында концерт менән сығыш яһай. Һуғыштан һуң мәктәп тағы ла ҡалала берҙән-бер ун йыллыҡ мәктәп була.
Хәҙерге ваҡытта бинала 1-се мәктәп эшләй.

XX быуаттың 70-80-се йылдарында мәктәптә В. И. Ленин исемендәге музей асыла. 2012 йылда мәктәп «һанлы быуат мәктәбе» мәғариф проекты ҡатнашыусыһы сертификатына эйә була.

## Архитектураһы
Гимназия бинаһы ҡаланың архитектура ынйыһы. Ике ҡатлы кирбес бина Рәсәй империяһының башҡа ҡалаларындағы гимназиялар өсөн характерлы архитектураға эйә. Унда парад баҫҡысы, ҙур ял итеү залы, оҙон коридорҙары бар.

## Әҙәбиәт
* Дик Н. Азовское просвещение. Как все начиналось. / Информационно-аналитический журнал «Современный журнал Азов», № 3 (13), октябрь 2010.

## Һылтанмалар

*  Здание Мужской прогимназии
* Мой маленький Азов 
* Мужская гимназия. Сайт администрации Азова.
* История нашей школы. Школа № 1 г. Азова.

## Иҫкәрмәләр
Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы

* 
**Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһындағы музей. Музей бинаһы XIX быуат аҙағы (1896 йыл) архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Музейға 1966 йылда нигеҙ һалына, 1967 йылдың 18 майында асыла.

Музей адресы: 346500, Ростов өлкәһе, Шахты ҡалаһы, Шевченко урамы, 149.

## Тарихы һәм һүрәтләмә
Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы Шахты ҡалаһының уртаһында, 1896 йылда төҙөлгән боронғо бинала урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта бина архитектура ҡомартҡыһы иҫәбенә инә. 1896 йылда был бинала, Император ғали йәнәптәре — Император Николай II һәм император ҡатыны Александра Феодоровнаның тәхеткә ултырыу иҫтәлегенә, император ҡатыны Александра Феодоровна хөрмәтенә аталған, Александра сиркәү- приход (мәхәлләһе) мәктәбе эшләй башлай. Мәктәп 1907 йылдан өлгөлө мәктәп иҫәбендә була. Бинаның үҙәк бүлмәһендә бейек көмбәҙ рәүешендәге түшәм музейҙа боронғолоҡ атмосфераһы тыуҙыра.

Музей Ростов өлкәһенең эре муниципал музейы булып тора. Уның төп фондында 13 000 тирәһе экспонат иҫәпләнә. Музейҙа боронғо иконалар һәм фотографиялар, төрлө периодтарҙың тарихи документтары, көнкүреш әйберҙәре һәм ҡала халҡының шәхси әйберҙәре йыйылған. Үҙ ваҡытында СССР художество Академияһы музейға бүләк итеп 200-гә яҡын картина тапшыра.
Музейҙа тематик залдар бар: «Боронғо ҡала», «Мещандар көнкүреше», «Ҡаланың хәрби даны», «Дон крайы тәбиғәте». Музейҙың картиналар галереяһында графика, рәсем сәнғәте, биҙәү-ҡулланма сәнғәте һ.б. күргәҙмәләре үткәрелә, музыка һәм шиғриәт кисәләре, ҡаланың күренекле кешеләре менән осрашыуҙар үткәрелә. Музейҙа бөтәһе биш тематик зал бар. Уның Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларына арналған ике залында ҡорал, һалдаттарҙың шәхси әйберҙәре, фотографиялары һәм документтары тупланған. Музей экспозицияларының береһе Дон тәбиғәтенә арналған, бында Дон крайында йәшәүсе хайуандар һәм ҡоштарҙың толобо ҡуйылған. Музейҙа регионда күмер сығарыу тарихы, XIX—XX быуаттағы ҡала халҡының мещанлыҡ интерьеры менән танышырға була.

2015 йылдың 12 ноябрендә музей администрацияһы, янған «Күмер сәнәғәте тарихы музейы» бинаһы территорияһынан, ҡаланың тыуған яҡты өйрәнеү музейы ихатаһына музей экспонаты — В. И. Ленин һәйкәлен алып сыға. Артабан уны яңыртыу кәрәклеге тураһында мәсьәлә ҡараласаҡ.

Шахты тыуған яҡты өйрәнеү музейы эргәһендә шағир Недогонов Алексей Иванович исемендәге әҙәби берекмә эшләй. А. И. Недогонов Александровск-Грушевский (хәҙерге Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһы) ҡалаһында, 1914 йылдың 19 октябрендә тыуған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шахтинский краеведческий музей
* Цели и задачи МУК «Шахтинский краеведческого музея» 
* Шахтинский краеведческий музей (Россия)
Үҙәк универмаг (Дондағы Ростов)

**Үҙәк универмаг** — Дондағы Ростов ҡалаһында, Оло Баҡса урамы, 46/30 адресы буйынса урынлашҡан бина. Ростов өлкәһе Администрация Башлығының 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се ҡарарына ярашлы регион әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты иҫәбенә инә (Ростов өлкәһе етәкселеге Ҡарары редакцияһында 27.11.2014 № 495).

## Тарихы
Ростов үҙәк универмагы урынлашҡан йорт, XX быуат башында ҡалала Г. Г. Пустовойтовтың сауҙа йорто булараҡ билдәле. Г. Г. Пустовойтов — судно биләүсе, ҡала меценаты, уның аҡсаһына 1910 йылда был йорт төҙөлә. Төҙөлөш архитектор Е. М. Гулин проекты буйынса башҡарыла.

Сауҙа йорто ҡаланың тарихи өлөшөндә, ике төп магистралдең — Оло Баҡса урамы менән Будённый проспекты киҫешкән ерендә урынлашҡан. Баштан уҡ был йорттоң төрлө учреждениеләр һәм ойошмалар ихтыяжы өсөн ҡуртымға биреләсәк икәне билдәле була. Йортта «Лондон» ҡунаҡханаһы һәм «Центральный» отеле, А. Гирштейндың зәргәр һәм сәғәт магазины урынлаша. Ростов универмагының иҫке өлөшөндә, үҙәк офисы Ригала булған, «Проводник» фирмаһының филиалы урынлаша.

Совет осоронда был йортта Дондағы Ростов Төньяҡ-Кавказ университетының фәнни китапханаһы эшләй. 1940-сы йылдарҙа ул емерелә һәм 1949 йылда архитекторҙар П. С. Калашников һәм Г. А. Петровтың проекттары буйынса тергеҙелә. 1965 йылда архитектор Лихобабиндың проекты буйынса өҫтәлмә ҡабырғаһы барлыҡҡа килә..

XXI быуатта элекке Пустовойтовтың сауҙа йорто бинаһында Ростов үҙәк универмагы урынлашҡанУның дөйөм майҙаны 4000 квадрат метрҙан артыҡ. Универмаг бинаһына реконструкциялау үткәрелә, склад бүлмәләрен кәметеү иҫәбенә майҙаны ҙурайтыла, өҫтәлмә бүлмәләр файҙаланыуға индерелә.


File:Башня с часами (с пр. Будёновский).jpg
File:Доходный дом Г.Г. Пустовойтова.JPG
File:Доходный дом Г.Г. Пустовойтова (ЦУМ).JPG


## Һүрәтләү
Йорт модерн стилендә. Тәҙрә элементтары был стилгә хас булғанса. Йортта нуленсе, беренсе, икенсе, өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттар бар. Төҙөлөш барған осорҙа был ҡаланың иң ҙур төҙөлөштәренең береһе була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* [ЦУМ на Викимапии](http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=47.219364&lon=39.711413&z=16&m=b&show=/1493858/ru/Центральный-универмаг-(ЦУМ))
Петр I һәйкәле (Аҙау)

* 
 
**Петр I һәйкәле ** — Ростов өлкәһе Аҙау ҡалаһындағы император Петр I һәйкәле. Һәйкәл 1996 йылда Петровск бульвары башланған ерҙә урынлашҡан.

## Тарихы
Петр I һәйкәлен ҡуйыу идеяһы 1947 йылда тыуа. Ул саҡта ҡаланың генераль планын төҙөүсе Аҙау архитекторҙары Петр I һәйкәлен ҡаланың Баҙар майҙанында (хәҙерге III Интернационал майҙаны) ҡуйырға уйлайҙар.

Ростов өлкәһе Аҙау ҡалаһында Петр I һәйкәле 1996 йылдың 19 июлендә, Рәсәй Флотының 300 йыллығын байрам иткәндә асыла. Һәйкәл Мәскәү урамы алдынан Петровск бульвары башланған ерҙә урынлашҡан.

Һәйкәл өҫтөндә Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы, академик Олег Константинович Комов етәкселегендәге ижади коллектив эшләй. Авторлыҡ коллективы составында Комовтың ҡатыны Нина Ивановна, ҡаланың баш архитекторы В. Т. Фоменко була. Олег Константинович Комов 1995 йылда вафат була һәм Петр I статуяһы моделе өҫтөндә эште Комовтың уҡыусыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы Ковальчук Андрей Николаевич дауам итә.

Петрҙың бронза фигураһы Мытищи ҡалаһындағы художестволы ҡойоу заводында ҡойола. Һәйкәл скульптураһының бейеклеге 3 метр тәшкил итә. Постамент ҙур бөтөн гранит киҫәгенән эшләнгән. Гранит киҫәге Аҙауға Украинанан килтерелә. Постаменттың бейеклеге 2 метр тәшкил итә. Суйын пушка баш архитекторҙың эскизы буйынса «Донпрессмаш» заводында ҡойола.

Һәйкәл проектының дөйөм хаҡы уны эшләгән йылда 700 миллион деномина́цияланған һум тәшкил итә. Һәйкәлде төҙөүгә киткән сығымдарҙың бер өлөшөн ҡаланың эшҡыуарҙары ҡаплай.

## Һүрәтләү
Олег Константинович Комов император Петрҙы герой-полководец итеп һүрәтләй. Батша бер ҡулы менән ҡыҫҡа көбәкле артиллерия орудиеһына таянған, уның ҡарашы йыраҡҡа төбәлгән. Петр батша үҙенең йәш сағындағы һымаҡ, уның ғәскәре ике аҙна буйы Аҙауҙы тупҡа тотҡан йылдағы кеүек һүрәтләнгән. Батшаға был ваҡытта 22 йәш тирәһе була. Уның ҡарашы нығытма яғына йүнәлгән. Батша тәжрибәһеҙ, ләкин маҡсатҡа ынтылышлы итеп күрһәтелгән.

## Әҙәбиәт
* Колесник, В. История творит нас, мы творим историю: об истории создания памятника Петру I //В. Колесник //Азовская неделя. — 2001. — 2 августа. — С. 3.

## Һылтанмалар
*  Об истории создания памятника Петру I
* Петр I һәйкәле .