open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сауҙа йорто (Новочеркасск)

**Сауҙа йорто** — Ростов өлкәһенең  Новочеркасск ҡалаһындағы тарихи бина 

Адресы: Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Платов  проспекты, 59б.

## Тарихы
Платов проспектындағы Сауҙа йорто бинаһы ике ҡатлы тарихи ҡоролма  булып тора, ул XIX быуатта төҙөлгән. Башта Сауҙа йортоноң таш бинаһы урынында шул  уҡ Сауҙа йортоноң ағас бинаһы урынлаша. 1805 йылдың 18 майында Новочеркасск ҡалаһына нигеҙ һалған көндә майҙанда таш сауҙа йортоноң   нигеҙенә таш һалына. Бина менән йәнәш майҙан башта Сауҙа йорто майҙаны тип атала  

Йорттоң ике оҙон яғы булған. Хәҙерге ваҡытта тик уң яғы һәм һул яғының бәләкәй өлөшө һаҡланған. Сауҙа йорто бинаһын ланлаштырыуҙы  һәм төҙөлөшөн архитектура академигы И.О. Вальпреде башҡарған. Бина ҙур һәм оҙон булған, унда күп һанлы кибеттәр урынлашҡан булған. 

XX быуат башында бинала дүрт кинотеатр   эшләй: «Бомонд», «Палас», «Варьете», «Идэм». Сауҙа рәттәре Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында өлөшләтә янып юҡҡа сыға, әлеге ваҡытта улар урынында ҡала хакимиәте бинаһы урынлашҡан.

## Архитектураһы
Вальпреде бинала һуңғы классизицм һәм ампир биҙәлеше мотивтарын ҡулланған. Бинаның тәҙрәләре ярым түңәрәк, ҡат араһында кәрнизе бар. Бина һары төҫкә буялған, архитектура элементтары аҡ төҫтә.   

## Әҙәбиәт
Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. С. 74. .

## һылтанмалар

* Гостиный двор 
* Городской уголок с уникальной историей
Оха

**Оха** (нивх. Т’оӽ — «бысраҡ йылға») — (1938) . Рәсәй Федерацияһы Сахалин өлкәһе ҡалаһы (1938 йцылдан алып). Сахалин утрауының төньяғында урынлашҡан .

Халыҡ —20175 кеше (2018) йыл).

Нефтселәр ҡалаһы. Көньяҡ-Сахалинскиҙан 849 км алыҫлыҡта урынлашҡан

Оха ҡасабаһы 1880 йылда нефтьасыу арҡаһында барлыҡҡа килә. 1920—1925 йылдарҙа Япония тарафынан оккупацияланған була.

Оха ҡалаһы дәүләт наградаһы — «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән (1978 й).

## Тарих
1880 йылда нефть ятҡылығы асыла, уның эргәһендә Охэ ҡасабаһы үҫеп сыға (һуңыраҡ — Оха). Әммә бер нисә тапҡыр нефть табырға тырышыу уңышһыҙ була һәм ҡасаба ташландыҡ хәлгә килә. 1900 йылда Сахалиндың тораҡ пункттары араһында Оха юҡ. 1908 йылда был урында ниндәй ҙә булһа торлаҡ булмаған.

1920—1925 йылдарҙа Япония тарафынан оккупацияланған. 1921 йылда бында нефть сығара башлағандар. Күптәр ҡалаға нигеҙ һалыу ваҡыты — 1925 йыл тип иҫәпләйҙәр. 1925 йылдың октябрендә Оха Көнсығыш районы үҙәге була (һуңынан Оха районы).
Оха йылғаһының атамаһы буйынса ҡалаға исем бирелә. Һуңғы атамаһы әлегә мотлаҡ һуңғыһы тигән һүҙ түгел.

## Этимология
Амурҙағы Николаевск ҡалаһынан сауҙагәр А. Е. Ивановтың 1880 йылдың 7 июлендәге мөрәжәғәт-ғаризаһында Оха беренсе тапҡыр телгә алына. Бәлки, атамаһы эвенк телендге «ох» һүҙенән (төньяҡ боланынан) килеп сыҡҡандыр. Шундай риүәйәт бар: бер ваҡыт болан, аусынан ҡурҡып ҡасып, тәрән һаҙға бата башлаған. Һунарсылар һаҙға төрлө бөотаҡтар ташлап, боланды ҡоро ергә сығарған һәм боландың ҡорһағы менән аяҡтарының майлы бысраҡ шыйыҡсаға буялғанын күргәс, «ОХ» тип, йәғни «бысраҡ» тип ҡысҡырып ебәргәндәр.

## Климат
Оха ҡалаһы, Мәскәүҙән көньяҡтараҡ урынлашҡан булһа ла, Иң Төньяҡ районга ҡарай. Охот диңгеҙе һәм Көнсығыш-Сахалин һалҡын ағымы был урындың климатын ҡырыҫ климатҡа әйләндергән (уртаса- һалҡын диңгеҙ климатына).

* Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — −0,2&nbsp;°C
* Уртаса һауа дымлылығы — 71,7 %
* Уртаса ел тиҙлеге — 6,3 м/с

## Халыҡ

1995 йылда Нефтегорск ҡалаһында булған ер тетрәүҙән һуң, Нефтегорскиҙан 878 км алыҫлыҡта торған Оха ҡалаһының халҡы ҡырҡа кәмей. Ер тетрәүҙән шулай уҡ Оха ҡалаһы һәм районы зыян күрә, күп йорттар емерелә йәки зыянлана. 1996—2016 йылдар буйынса ҡала халҡының өстән бер өлөшө материкка күсеп китә.

## Иҡтисад

### Тәбиғи ресурстар сығарыу
Оха — эре нефть һәм газ сәнәғәте үҙәге Сахалин (ААО «РН-Сахалинморнефтегаз»). Оханан нефть үткәргестәр буйынса нефть Комсомольск-на-Амуре ҡалаһына сығарыла.

### Энергетика
* АО «Охинский ТЭЦ»

### Завод
* механика
* тимер-бетон изделиелар һәм стена материалдары
*

## Транспорт
2013 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Оха Рәсәй ҡалалары һәм Сахалин ятырутрауының башҡа тораҡ пункттары менән һауа һәм автобус юлдары менән тоташҡан.

### Һауа транспорты
Төп тәғәйенләнеш пункттары — Хабаровск, Южно-Сахалинск.

### Автомобиль транспорты
Автобус менән Оха ҡалаһы Москальво, Ноглики, Некрасовка, Тунгор, Эхаби, Көнсығыш, Сабо, Лагури тораҡ пункттары менән бәйле.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Оха в каталоге ссылок Open Directory Project (dmoz)
Ноябрьск (аэропорт)

**Ноябрьск **(IATA: **NOJ**, ICAO: **USRO**)— аэропорт,Рәсәйҙең Ямал-Ненец автономиялы округының шул уҡ исемдәге ҡалаһының аэропорты. Аэропорт ҡаланың үҙәк өлөшөнән 9 м көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан, яҡынса 20 гектар майҙанды биләй. Аэропортта бер осоу-ултырыу һыҙаты һәм вертодром бар. Эксплуатант — милексеһе акционерҙар йәмғиәте һәм «Сорғот аэропорты».

## Аэропорттың техник характеристикаһы

## Ҡабул ителгән [[Һауа судноһы|һауа суднолары]]
Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-74, Ил-76, Ту-134, Ту-154, Шул-204/214, Як-40, Як-42, A320 Airbus, ATR-42, ATR-72, Boeing 737—400/500/800, Bombardier CRJ100, Bombardier CRJ200, 900 Dassault Falcon, 120 Embraer EMB, IV Gulfstream, Sukhoi Superjet 100 , бөтә төр вертолеттар.

## Авиакомпаниялар һәм йүнәлештәр

## Эшмәкәрлек күрһәткестәре

### Пассажирҙар ағымы

#### Компания -эксплуатанттың күрһәткестәре

## Иҫкәрмәләр
Назрань районы

**Назрань районы** () — административ-территориаль берәмек һәм муниципаль берәмек (муниципаль район), көнбайыш һәм үҙәк өлөшө ингушетия республикаһы Рәсәй Федерацияһының Ингушетия Республикаһында урынлашҡан.

Административ үҙәге — Назрань (район составына инмәй).

## Географияһы
Назрань районы Ингушетия Республикаһының үҙәк һәм көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Төньяҡта Малгобек районы, көнсығышта — Сунжа районы һәм Ҡарабулаҡ ҡала округының ҡалаһы, көнбайышта — Правобережный, көньяҡта — Төньяҡ Осетия—Алания республикаһының Пригородный районы менән сиктәш. Назрань һәм ҡала Магас ҡалалары округы территориялары ҡайһы бер ерҙә Төньяҡ Осетияның ҡайһы бер участкалары менән сиктәш, башҡа урындары Назрань районы территориялары менән уратып алынған.

Район территорияһының конфигурацияһы үҙенсәлектәренә ҡарап, район ике өлөшкә бүленә:көнбайыш өлөшө, майҙаны буйынса бәләкәйерәк, унда Долаково, Кантышево һәм Гейрбек-Юрт ауылдары, улар Камбилеевка йылғаһы үҙәнендә һәм Сунжа тау битләүҙәрендә тора. Райондың төп өлөшөндә халыҡ йылға үҙәнендә йәшәй.

Сунжа һыртының төньяғында райондың көнсығыш өлөшө тора (Албаскин тауҙары, 777,9 м), көньяҡта — Ҡара тауҙар. Али-Юрт, Ғази-Юрт, Сурхах һәм Яндае ауылдары, улар йылға үҙәндәрендә һәм Ҡара тау битләүендә урынлашҡан. Бындағы иң бейек тау түбәһе — Сейвендук тауы (1160,6), Али-Юрт ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ тора.

## Тарих
Төньяҡ Осетия АССР-ы составында торған саҡта, район 1944—1957 йылдарҙа *Коста-Хетагуровский* (сөнки Назрань был саҡта *Коста-Хетагуровский районы тип аталған була*) тип йөрөтөлә. Чечен-Ингуш АССР-ының Чечен һәм Ингуш Республикаһына бүленеү ваҡытында 1991—1992 йылдарҙа Назрань районы Ингушетияға инә, ул 2009 йылда ғына Назрань муниципаль районы статусын ала. Шул уҡ ваҡытта уның составында 10 муниципаль берәмекле ауыл биләмәһебарлыҡҡа килә.

## Халыҡ

Милли составы

2002 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса:

* ингуштар — 75 078 (88,31 %)
* чечендар — 9 225-е (10,85 %)
* дунгандар — 129 кеше (0,15 %)
* урыҫтар — 112 кеше (0,13 %)
* башҡалар — 477 кеше (0,56 %)

2010 :

* ингуштар — 86 551 кеше (98,52 %)
* чечендар — 176 кеше (0,20 %)
* урыҫтар — 109 кеше (0,12 %)
* башҡалар — 85 кеше (0,10 %)
* күрһәтелмәгән — 930 кеше (1,06 процент)

## Муниципаль-территориаль ҡоролошо

2010 йылда Назрань муниципаль районы составына 9 ауыл биләмәләре һәм 10 тораҡ пункттары инә.

### Тораҡ пункттар

## Галереяһы

Файл:Nazran district 4.jpg|Назрань районы Кавказ тауҙары фонында
Файл:Nazran district 3.jpg|Назрань районы күренеше
Файл:Nazran district.jpg|Назрань районы күренеше


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ингушетияның административ-территориаль бүленеше

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Макушино

**Макушино** — ҡала, Рәсәйҙең Ҡурған өлкәһе Макушино районының административ үҙәге.

Административ-территориаль ҡоролошо буйынса район буйһоноуындағы ҡала. Муниципаль ҡоролош сиктәрендә ҡала биләмәһе статусы менән *Макушино ҡалаһы* муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә, ул район составындағы берҙән-бер тораҡ пункты.

Халҡы —  кеше ( йыл мәғлүмәттәре буйынса). Халыҡ һаны буйынса Ҡурған өлкәһенең иң аҙ һанлы ҡалаһы.

## Тарих
* [./https://ru.wikipedia.org/wiki/XVII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA XVII] быуат аҙағында күсенеп килгән крәҫтиәндәр Макушино ауылына нигеҙ һалған;
* XX быуат башында Макушино Ҡурған өйәҙенең иң ҙур ауылдарының береһе;
* 1944 йылдың 17 апрелендә Макушино эшселәр ҡасабаһы, 1963 йылдың 23 февралендә ҡала статусын ала.

## Халыҡ

## Климат
Климаты уртаса континенталь, ҡоро.

* Йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы — 73 процент. Уртаса ай дымлылығы— 57 % май айында һәм 81 % ноябрь һәм декабрҙә.
* Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 4,0 м/с тиҙлек.

## Иҡтисад

### Сәнәғәт
* **«Макушино» агро машиналар төҙөү акционерҙар йәмғиәте** 2000 йыл башында юҡҡа сыҡҡан.
* **ЯСЙ" Макушино элеваторы"**

## Киң мәғлүмәт саралары
Макушинола 6 телеканал тапшырыуҙар алып бара.

Макушинола ҙур булмаған тиражлы (яҡынса 3000 дана) матбуғат баҫмалары — «Саҡырыу» (элек — «Путь к Коммунизму», «Сталин Юлы», «Комбайн») гәзите сыға, теркәү номеры ПИ №ТУ45-2012 йылдың 27 мартында 00143, e-mail: priziv11@yandex.ru, вебсайт гәзите .

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Администрация города Макушино
Тёша (Навашино ҡала округы)

**Теша** — ҡасаба. Рәсәйҙең Новгород өлкәһеНавашинский ҡала округы ҡасабаһы.

## Географияһы
Түбәнге Новгородтан 197 км көньяҡ-көнбайышҡа табан алыҫлыҡта, район үҙәге Навашинонан көнсығышҡа табан 41 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Муром — Арзамас тимер юлы станциялары һыҙығы.

## Тарих
1943 йылда *Салавирский ауыл советының* Теша ҡасабаһы эшселәр ҡасабаһы итеп үҙгәртелә. 1963 йылда Навашинский ҡала советына буйһона, 1965 йылдан алып Навашино районы составында тора.

Новгород өлкәһе Закондар сығарыу йыйылышы ҡарары буйынса ҡасаба 22.11.2013 эшселәр ҡасабаһы статусын ала, ә 1.01.2014 Теша ҡасабаһы була.

## Иҡтисад
Навашино районының Теше ҡасабаһында ағас эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары бар.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Өкөлө йорт (Новочеркасск)

**Өкөлө йорт** (*Дубовский урамы, 8*) — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының Дубовский урамы һәм Совет урамдары киҫелешендә модерн стилендәге торлаҡ йорт

## Тасуирламаһы
Йорт 1910 йылда  төҙөлгән һәм үҙ-ара кредит йәмғиәте етәксеһе Г.Г. Кривцовтың шәхси милеге булған, ә һуңынан йортҡа Дон политехник институты профессоры М.М. Гришин хужа була (1891—1979).

Торлаҡ йорттоң архитектура стилен сәнғәт белгесе В.И. Кулешов  «фин модерны» тип атай. Ундай һығымтаның сәбәбе булып фасады биҙәлешендә фактура күҙлегенән бөтөнләй төрлө материалдарҙың берләшмәһе тора, был төньяҡ илдәре өсөн хас була: порталға инеү урынын уратып алған ҡырағай таш, аҫҡы, ҡаттың цоколь өлөшө һәм стненаның өҫтөн ҡаплап тороусы ялтыратылған плитка 

Йорт үҙенең исеме менән осло башлы фронтондың уйымына мәрмәрҙән өкө скульптураһы  — ғаилә именлеге һәм бәхет символы ҡуйылған. Плитканың зәйтүн төҫөндәге ялтыр йөҙлөгө һәм тупаҫ эшкәртелгән һоро таштың контрасын урта быуат архитектруаһында йыш осратырға була.

Нәҡ ошо йорт   Г. А. Семенихин «Новочеркасск» романында телгә алына,  әммә унда башҡа адрес күрһәтелә.

## Иҫкәрмәләр
Советскорунный ауыл советы

**Советскорунный ауыл советы** — юҡҡа сыҡҡан ауыл биләмәһе, ул СРәсәй Федерацияһының Ставрополь крайы Ипатов районына ҡараған.

Советское Руно ҡасабаһының административ үҙәге.

## Географияһы
Ипатов районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ауыл биләмәһенең дөйөм майҙаны 398,7 км² тәшкил итә. Муниципаль берәмектең административ үҙәгенән район үҙәгенә тиклем — , край үҙәгенә тиклем — .

## Тарих
Ставрополь крайының 2017 йылдың 1 майынан алып, 2016 йылдың 29 апрелендә сыҡҡан Ставрополь крайы № 48 ҡарарына ярашлы, Ипатов районының бөтә муниципаль берәмектәре (ҡала биләмәһе Ипатово, ауыл биләмәләре:  Оло Джалга ауылы, Большевистик ауыл советы, Бурукшун ауылы, Винодельненский ауыл советы, Добровольно-Васильевский ауыл советы, Золотаревский ауыл советы, Кевсалинский ауыл советы, Красочный ауыл советы, Леснодачненский ауыл советы, Лиманский ауыл советы, Мало-Барханчакский ауыл советы, Октябрьский ауыл советы, Первомайский ауыл советы, **Советскорунный ауыл советы** һәм  Тахтинский ауыл советы)  берләштереү юлы менән,Ипатовский ҡала округына үҙгәртелгән.

## Халыҡ

; Милли составы

2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бында йәшәүсе халыҡтың милләте:

## Ауыл биләмәһе составы
Ауыл советы бөтөрөлгәнгә тиклем уның территорияһы составына 4 тораҡ пункты ингән:

## Урындағы үҙидара

* Советскорунный ауыл советы ауыл биләмәһе советы депутаттары (10 депутаттан тора, бер мандатлы һайлау округтары буйынса һайланған, муниципаль һайлау ваҡыты 5 йыл)
* Советскорунный ауыл советы ауыл биләмәһе хакимиәте

; Хакимиәт башлығы

* Наконечный Александр Васильевич, ауыл биләмәһе башлығы

## Инфраструктураһы

* Советскорунный социаль-мәҙәни берекмәһе
* «Ипатово-Совруно» автомобиль юлы
* Рәсәй һаҡлыҡ банкы, Филиал № 1856/01856

## Белем

* № 15 «Ромашка» балалар баҡсаһы
* 7 урта дөйөм белем биреү мәктәбе

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
*
Башнялы йорт (Новочеркасск)

**Башнялы йорт** — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының Ҡыҙыл ауыш урамындағы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ростов өлкәһе кесе өлкә советының 1992 йылдың 17 декабрендәге 325-се һанлы ҡарарына ярашлы архитектура ҡомартҡыһы булып танылған.

## Тарихы
«Башнялы йорт» Ҡыҙыл ауыш (1917 йылға тиклем Крещенский урамы) һәм Кавказ урамдары мөйөшөндә урынлашҡан. Бина яҡынса XIX быуат уртаһында ампир стилендә төҙөлгән һәм XIX быуаттың икенсе яртыһында тау инженеры һәм 1880 йылда немец фабриканты Герцберг нигеҙ һалған ҡалала беренсе суйын-ҡойоу заводының хужаһы А. В. Миненковҡа ҡараған. Был заводта асамай урҙалары һәм башҡа метал өлөштәр, шулай уҡ Ермак майҙанында архитектор А. А. Ященко проекты буйынса төҙөлөүсе Новочеркасск ғәскәри Вознесенкий кафедраль соборы (1891 — 1904) скульпторҙар М. О. Микешин, В. А. Беклемишев проекттары буйынса төҙөлгән Ермак Тимофевич һәйкәле (1903—1904) өсөн ҡойма сылбырҙары эшләнә. Инженер Миненков сит илдәрҙә — Испанияла, Францияла йыш була, унда сәнәғәт етештереүен өйрәнә. Оло кешеләрҙең хәтирәләре буйынса, Новочеркасск ҡалаһына Д. И. Менделеев килә һәм үҙенең танышы Миненков йортонда туҡтап, китә.

## Иҫкәрмәләр
Алапаевск

**Алапаевск** — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге ҡала, Муниципаль берәмек «Алапаевск ҡалаһы» ҡала, округының административ үҙәге.

Алапаиха ауылы 1639 йылда нигеҙләнгән, шул исемдәге йылға яры янында, йылғаның Нейва йылғаһына ҡушылған урында. Алапаевск 1781 йылда Екатерина II указы буйынса ҡала статусын ала һәм Пермь губернаһының Алапаевский өйәҙе үҙәге була. 1783 йылда уның беренсе үҙ гербы булдырыла.

## Географияһы
Урта Урал тауҙарының көнсығыш битләүендә, Нейва йылғаһы буйында (Обь бассейны), уға Алапаиха йылғаһы ҡушылған ерҙә, Свердловск өлкәһенең үҙәгендә, Екатеринбург ҡалаһынан, 146 км төньяҡ-көнсығышта , 1847 км алыҫлыҡта Мәскәүҙән 1847 км һәм Санкт-Петербургтан 2483 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Екатеринбург — Түбәнге Тагил — Алапаевск, Екатеринбург — Артемовский — Алапаевск — Серов тимер юлы төйөнө. Алапаевск — Мурзинка — Петрокаменский- Түбәнге Тагил автомобиль юлдары менән тоташҡан.

Климаты уртаса-һалҡын. Уртаса һауа температураһы — 1,9&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 496 мм.

Март айы- иң ҡоро ай, яуым-төшөм — 15 мм. Июлдә яуым-төшөм һаны- уртаса 89 мм.

Июль — йылдың иң йылы айы, уртаса температура 18,7&nbsp;°C. Йылдың иң һыуыҡ айы- ғинуар — −15.6&nbsp;°C.

## Тарих

Беренсе тапҡыр Алапаиха йылғаһы янындағы тораҡ 1639 йылда Верхотур баяры Бужанинов Андрей улы менән бәйле телгә алына.

1696 йылда Алапаиха тирәһендә -Нейва йылғаһы буйында тимер мәғдәне табыла.

1702 йылда Алапаиха йылғаһы янында ҡаҙна тимер ҡойоу заводы төҙөлә башлай. Ошо ваҡыттан алып Алапаиха ауылы завод ҡасабаһы була.

9 сентябрь 1941 йыл. Өлкә партия комитеты ҡарарына ярашлы Алапаевск ҡалаһы өлкә буйһоноуындағы ҡала булып китә.

Алапаевск Свердловск өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала советы . 1963 йылдың 1 февралендә Алапаевск ҡлаһының хеҙмәтсәндәр депутаттары советы Свердловск өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала советына тапшырыла.

Менән 20 май, 1918 йылда бар мәктәптәр һәм төн менән… Алапаевск Напольный 17 на 18 июлендә император ғаиләһе ағзаларына ине зверский убита . Романов: бөйөк кенәз Сергей Михайлович, бөйөк княгиня Елизавета Федоровна, ҡан кенәзе император Константин Константинович, Иоанн Константинович, Игорь Константинович, кенәз Владимир Палея, Федор Ремез (бөйөк кенәз Сергей Михайлович эштәр идарасыһы) һәм Варвар (Яковлев) (келейница Елизавета Федоровна).

## Алапаевскиҙың иҫтәлекле урындары

Бөйөк рус композиторы П. И. Чайковский үҙенең бала сағын Алапаевскиҙа үткәргән. Алапаевск осороноң йоғонтоһо менән композиторҙың әҫәрҙәре бәйле, мәҫәлән, «Балалар альбомы». Городилин инициативаһы менән композитор Чайковскийҙың бала сағында йәшәгән йортта композиторҙың музейы булдырылған. .

### Алапаевск металлургия заводы
Бөгөнгө Алапаевск үҙәгендә иҫке металлургия заводының һыҙаттары һаҡланып ҡалған..

### Алапаевск тар колеялы тимер юлы

## Транспорт

### Тимер юл транспорты

.

### Ҡала райондары
* Үҙәк районы
* Төньяҡ районы
* Октябрьский районы
* Нейво-Алапаиха районы
* Эшселәр районы
* Максим Горький районы
* Станкозавод районы
* «Стройдормаш» заводы районы
* «ДОК» районы

## Халыҡ

## Һылтанмалар
* Список памятников культурного наследия Алапаевска в Викигиде
* Старые карты Алапаевского уезда

## Иҫкәрмәләр
Волюталы айырым йорт (Новочеркасск)

**Волюталы айырым йорт** — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһындағы айырым йорт. 1992 йылдан төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарихы
Новочеркасск ҡалаһында Дубовский урамы буйынса йорт элек Мария урамында урынлаша. XIX быуатта модрен стилендә төҙөлгән. Йортто төҙөгәндә фасадын биҙәүгә ҙур иғтибар бүленә. Уны бик күп  ҙур (волюта) ишенте биҙәй.  Шул уҡ ваҡытта, был элементтар тик  декоратив  функция башҡара. Йорттоң архитектура биҙәлешенең бөтә деталдәре берҙәм орнаменталь-график алымда башҡарылған. Тәҙрә конструкциялары кәкре һыҙыҡлы рамдарҙан тора, йортҡа инеү ҙур контрофорс менән төҙөлгән.

Йортто төҙөгәндә   семәрле ағас ишектәр  ҡуйылған. Фасадын тере үҫемлектәргә оҡшаған һылап яһалған сәскәле орнаменттар  биҙәй. Айырым йорттоң күләме ҙур түгел. Капиталь ремонт үткәргәндән һуң, күп кенә оригиналь элементтары,   шул иҫәптән оригиналь ишек һәм тәҙрәләре юҡҡа сыҡҡан. Уларға алмашҡа, заманса пластик конструкциялар  ҡуйылған. Был йортта хәҙер пенсия фонды  эшләй. 1992 йылдан төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы һәм   мәҙәни мираҫ объекты булып танылған.

## Иҫкәрмәләр
Черногория короллеге

**Черногория короллеге** () — Балҡан ярымутрауында 1910 йылдан 1918 (де-факто 1916) йылға тиклем булған дәүләт. Корллектең баш ҡалаһы — Цетине. Дәүләт валютаһы — черногор перперы.

## Тарихы

1910 йылдың 28 авгусында Цетинье ҡалаһында Черногория кенәзе Никола I Петрович король титулын алған һәм Черногория короллек тип иғлан ителгән.

1912—1913 йылдарҙағы Беренсе һәм Икенсе Балҡан һуғыштары королдең әүҙем эшмәкәрлеге менән билдәләнгән, әммә шулай ҙа артабан короллектең ҡолауының сәбәптәренең береһе лә булып хеҙмәт иткән. Мәҫәлән, Черногория бер нисә территорияларҙы үҙенә ҡушҡан, айырым әйткәндә Сербия ғәскәрҙәре менән бергә 1913 йылдың 30 майында биләнгән Яңы Баҙар (Новопазар) санджагы иҫәбенә киңәйгән. Черногория составына ҙур территорияның инеүе һәм урындағы халыҡтың яңы хужаларҙы хупламауы көрсөккә ҡәтғи аҙым булып хеҙмәт иткән

Шулай уҡ Бөйөк державалар Шкодер ҡалаһын яңыраҡ бойондороҡһоҙлоҡ алған Албанияға биреүҙе талап иткән, шул уҡ ваҡытта был ҡаланы Ғосман империяһынан яулап алыу өсөн Черногорияның юғалтыуҙары яҡынса 10000 кеше тәшкил иткән.

Беренсе донъя һуғышы башынан Черногория короллеге Антантаның союздашы булған. 1916 йылдың 15 ғинуарынан 1918 йылдың октябренә ҡәҙәр короллек Австро-Венгрия тарафынан оккупацияланған.

1917 йылдың 20 июлендә Корфу декларацияһына ярашлы, Черногорияның Сербия короллеге менән ҡушылыуы иғлан ителгән. 1918 йылдың 26 ноябрендә Черногория рәсми рәүештә Сербия короллеге составына кергән. Бының менән риза булмағандар, айырым атағанда ҡолатылған король Никола яҡлылары, бер нисә йыл дауамында партизан ҡаршылығын дауам иткән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Черногория кенәзлеге

## Һылтанмалар
* Карта Черногории (1918)
* Карта 
* Карта
Черногория (мәғәнәләр)

**Черногория**:

* Черногория — Европаның көньяғында Балҡан ярымутрауының көнбайышында хәҙерге дәүләт.
* Черногория кенәзлеге — 1852—1910 йылдарҙа булған дәүләт.
* Черногория короллеге — 1910—1918 йылдарҙа булған дәүләт.
Агинское (Красноярск крайы)

**Агинский** — ауыл. Красноярск крайының Саянский районы административ үҙәге һәм Агинский ауыл советы үҙәге.

## Географияһы
Агинский тораҡ пункты Анжа йылғаһы ярында урынлашҡан. Агинское ауылы диңгеҙ кимәленән 342 метр бейеклектә һуҙылып ята. Ул Саянский тимер юл станцияһынан 40 километр алыҫлыҡта (Абакан, Тайшет һәм Уяр тимер юл һыҙығы буйлап) урынлашҡан.

## Тарих
Агинское ауылына 1829 йылда һөргөнгә ебәрелгән күскенселәр нигеҙ һалған. Агинское ауылында тыуған яҡты өйрәнеү музейы ойошторолған. Ауылда «Присаянье» гәзите сығарыла.

## Халыҡ
2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Агинское ауылында 5584 кеше йәшәгән. Почта индексы — 663580.

## Иҫкәрмәләр
Фистина йорто (Таганрог)

**Фистина йорто** — Таганрогтағы боронғо йорт   (Грек урамы, 65). 1992 йылдың 18 ноябрендәге   301 -се ҡарарға ярашлы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәниәт мираҫы объекты

## Йорт тарихы
Ике ҡатлы йорт XIX  быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән.

Йорттоң хужалары һәм  уларҙың туғандары билдәле. Башта йорт сауҙагәр ҡатын  Фистина Аннаға ҡараған, һуңынан уның вафатынан һуң  бина уның вариҫтарына  күскән. XX быуаттың 70-се йылдар аҙағында  йорт шатбс-капитан С.   Пекуневичтың ҡатынына ҡарай, һуңынан уны  Курск мещаны Тычинин Василий һатып ала.  1890 йылдар аҙағында йортҡа бишенсе артиллерия бригадаһының өсөнсө батарея поручигы Петр Евграфовичтың  ҡатыны Людмила Николаевна Лукина хужа була 

1910 йылдың 7 ноябрендә Никольский сиркәүендә   45 йәшлек губерна секретары, дворян  Александр Петрович Даниловтың һәм вафат булған полковник Грековтың илле өс йәшлек тол ҡатыны Антонина Домиановнаның никахлашыуы була. Антонина Домиановна   1910 йылда Лукиндарҙан йортто һатып ала. 1910 йылда  был йортта Таганрог хәйриә йәмғиәтенең секретары Герман Эммануилович  Штейнфинкель фатирҙа йәшәй.

Граждандар һуғышы йылдарында бинаны  Петр урамындағы булка магазины хужаһы Бруль Греппер  һатып ала. Совет власы йылдарында йорт национализациялана.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Фасад яғынан биш тәҙрәһе бар. Тура мөйөшлө тәҙрәләр өҫтө   бөҙрә таштар менән биҙәлгән. Ҡат араһында кәрнизе бар. Ҡыйығы дүрт яҡлы, төп инеү урыны өҫтөндә металл япма бар. Икенсе ҡаттың тәҙрәләре өҫтөндә тура мөйөшлө сандриктар ҡуйылған.

1992 йылдың 18 ноябрендәге   301-се ҡарарға ярашлы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәниәт мираҫы объекты

## Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. По старой Греческой... (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — .

## Һылтанмалар

* Таганрог. Греческая улица, 65 

## Иҫкәрмәләр
Рошаль майҙаны

**Рошаль майҙаны** — Санкт-Петербургтың Кронштадт районындағы үҙәк майҙан. Ҡаланың тарихи үҙәгендә, Совет урамы һәм Рошаль урамы киҫешкән ерҙә, Якорь майҙаны ҡаршыһында урынлашҡан.

Майҙан XVIII быуат аҙағынан билдәле. 1770 йылдан башлап император Екатерина II хөрмәтенә Екатеринина исемен йөрөтә. Яҡында шулай уҡ Оло һәм Кесе Екатеринина урамдары үтә. XIX быуаттан башлап — Комендант майҙаны. Бында комендатура, гауптвахта һәм атырға өйрәнеү урыны урынлашҡан була. Был урын ҡойма менән уратып алына һәм һаҡсылар тарафынан һаҡлана. Ләкин 1840-сы йылдарҙа былар барыһы ла һүтелә һәм тик комендатура бинаһы ғына төҙөлә, ул 1917 йылға тиклем шунда урынлаша.

Февраль революцияһынан һуң, 3 марттан уҡ, был бинала РСДРП(б.) комитеты урынлаша. Уның эшендә төрмәнән сығарылған С. Г. Рошаль ҡатнаша, ул төрмәгә большевиктар идеяһын пропагандалаған өсөн эләккән була. Уның Румынияла вафатынан һуң майҙан һәм уның эргәһендәге урам уның исеме менән атала.

Революциянан һуң майҙандың тәғәйенләнеше ҡырҡа үҙгәрә — хәҙер был байрамдарҙа халыҡтың күңел асыу урыны, йәй ошонда Футбол уйнайҙар, ҡыш һырғалаҡ яһала.

## Һәйкәлдәр
* 1967 йылдың 31 октябрендә майҙанға исеме бирелгән кеше тураһында иҫтәлек итеп, уның профиле барельефы менән мемориаль таҡтаташ асыла.
* Балтика революцион матростарына һәйкәл (авторы — Н. С. Кочуков)

## Әҙәбиәт
* Городские имена сегодня и вчера: Петербургская топонимика / сост. С. В. Алексеева, А. Г. Владимирович, А. Д. Ерофеев и др. — 2-е изд., перераб. и доп. — СПб.: Лик, 1997. — С. 141. — 288 с. — (Три века Северной Пальмиры). — .
* Зодчие Санкт-Петербурга. XX век / сост. В. Г. Исаченко; ред. Ю. Артемьева, С. Прохватилова. — СПб.: Лениздат, 2000. — 720 с. — .
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Санкт-Петербурга. — СПб.: Норинт, 2002. — 353 с. — ISBN 5-7711-0019-6.
Слученко йорто (Таганрог)

**Слученко йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында Антон Гулшко тыҡрығында урынлышҡан төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Архитектура ҡомартҡыһы тип танылған.

## Тарихы
1840 йылдарҙа хәҙерге  Антон Глушко  тыҡрығы участкаһында  Варваци фамилиялы кеше бер ярым ҡатлы йорт төҙөй.

1873 йылдан алып 1880 йылға тиклем йорт участкаһы менән бергә сауҙагәр ҡатын Анна Дикиака милке була, йорт I гильдиялы сауҙагәр Тимофей Леонтьевич Слученконыҡы була   1885 йылда ул  ҡала   башланғыс училищелар өҫтөнән күҙәтеү комиссияһы ағзаһы була, 1890 йылда, (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1892 йылда)   ҡала думаһына ағза итеп һайлана. Күпмелер ваҡыт ул Д.Г. Кандоянака контораһында конторсы сифатында эшләй һәм йылына 3000 һум ала. Тимофей Леонтьевичтың ҡатыны  Софья Яковлевна була, никахта уларҙың улдары  Иван, Павел, Александр һәм  Георгий тыуа.

Улы Иван шулай уҡ I гильдия сауҙагәре була,   ирекле рәссам Валериан Молл ғаиләһе менән дуҫ була. Сауҙагәр Слученколар Таганрогта  пар тирмәненә эйә булалар. 1898 йылда йорт сауҙагәр вариҫтарына  милек булып күсә.  1906 йылдан 1915 йылға тиклем йорт Иван, Алексей,   Александр Слученколарға һәм Аслазия Георгиевна Слученкоға ҡарай осоп ҡарайыҡ. домовладение буйынса, Александр Георгиевна һәм Слученко Слученко һәм алексей Аспазий.

1920 йылда  йорт ихатаһында Совнархоздың   «Эйәр»  фабрикаһы урынлаша. 1992 йылдың  18 ноябрендәге  301-се ҡарарына ярашлы йорт төбәк әһәмиәтендәге  мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.

## Тасуирламаһы
Биш тәҙрәле бер ярым ҡатлы йорт  бейек фундаментта төҙөлгән.  Йорттоң ҡапҡаларында ярым колонналар  урынлашҡан.


Файл:Жилой дом, переулок А. Глушко, 8, Таганро.jpg|
Файл:Таганрог Глушко 8 фото 010.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Ханжонков йорто (Таганрог)

**Ханжонков йорто** — Таганрог ҡалаһында боронғо йорт  (Грек урамы, 36).

## Йорт тарихы
Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы  бер ҡатлы йорт  XIX  быуат аҙағында төҙөлгән.

Бинаның элекке хужалары билдәле. Беренсе милексеһе булып Донда билдәле Ханжонков фамилияһын йөрөткән дворян  Михаил Павлович тора. Был фамилияны йөрөтөүселәрҙең күбеһе  хәрби хеҙмәткә ҡағылышлы була, есаул,  сотник, подполковник, полковник, генерал исемен йөрөтә. Егерме алты йәшлек отставкалағы канцелярия хеҙмәтсеһе Михаил Павлович Ханжонков һәм уның кәләше, Таганрог сауҙагәре Михаил Петровичтың ҡыҙы, ун һигеҙ йәшлек Екатерина   1895 йылдың 14 апрелендә сиркәүҙә никахлаша. 1910 йылда улар  йорттарын казак ҡатыны Евгения Захаровна Хованскаяға һата. Октябрь революцияһынан һуң 1925 йылға тиклем йорт хеҙмәткәр В.П. Черевковтың әсәһенең милегендә була. 

Совет власы йылдарында йорт национализациялана, әлеге ваҡытта был күп фатирлы торлаҡ йорт.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Ханжонковтар ғаиләһенең бер ҡатлы  кирбес йорто биҙәлешендә асиметрияһы менән иғтибарҙы йәлеп итә. Әүәләүендәге  медуза медальоны архитектура биҙәлешендә йыш ҡулланыла.  Бинаның ҡыйығы дүрт яҡлы, фасадында биш тәҙрәһе бар. Бинаға инеү урыны төкәтмә аша уның һул яғында урынлашҡан. Йорт кирбестән, симметриялы конструкциялы. Фасады ҡабырға стеналарҙан айырмалы рәүештә штукатурланған. Һоро төҫкә буялған, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫ менән айырылған.  

Йорттоң ихатаға инеү урыны ике кирбес бағаналағы декоратив  тимер ҡапҡалар аша  ашырыла. Бинаның  декоратив кронштейндар менән ҡат араһы кәрнизе бар, тәҙрәләре   пилястрҙар, тура мөйөшлө  сандрик менән биҙәлгән. Капитель менән коринф ордерының ярым колонналары йорттоң һул өлөшөндәге тәҙрәләрҙе биҙәй.
>.

## Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. По старой Греческой... (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — .

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Таганрог. Греческая улица, 36
Перестиани йорто (Таганрог)

**Перестиани йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында Грек урамындағы ҡоролма өлгөһө XIX быуатта төҙөлгән.

## Тарихы
1860 йылдар башында  хәҙерге Грек урамы, 64 адресы буйынса урынлашҡан  ике ҡатлы йорт төҙөлә, ул 1880 йылда чиновник Николай Афанасьевич Перестианиға ҡарай. Ул хәлле сауҙагәрҙәр ғаиләһенән була, мировой судья вазифаһын биләй һәм Таганрогта артистар йәмғиәтенең ағзаһы була. Беренсе никах уңышһыҙ була, һәм ул тәүге ҡатыны менән айырылыша. Николай Афанасьевичтың   никахтан ситтә актриса Анна Ивановна Солодухинанан  ике  балаһы тыуа (ижади псевдонимы — Александрова). Был балаларҙың кесеһе Иван Николаевич Перестиани «Красные дьяволята» һәм «Три жизни» фильмдарында  төшкән билдәле кинорежиссёр һәм актёр була. Николай Афанасьевич Перестиани балаларын никахһыҙ тыуған тип иҫәпләмәһендәр өсөн    төрлө канцелярияларға  үтенес менән мөрәжәғәт итә һәм һөҙөмтәлә уларҙы рәсми уллыҡа алыуға өлгәшә. Уның икенсе рәсми ҡатыны булып Лидия Павловна Петропавловская тора, Уның да шулай уҡ был икенсе никахы — ул  коллеж асессорының тол ҡатыны була. 1872 йылдың 15 октябрендә  туй үтә, никахтан  Лидия, Людмила һәм Мстислав тыуа. 1899 йылда Николай Афанасьевич вафат була.

1890 йылдан алып 1906 йылға тиклем йорт Лидия Перестиани милкендә була. 1915 йылда йорттоң хужаһы булып присяжный вәкиле ҡатыны Елена Константиновна Ковалевская тора.

## Тасуирламаһы
Йорт кирбестән, ике ҡатлы,  таш  нигеҙгә ултыртылған. 1871 йылға ҡарата  йорт эргәһендә флигель, ҙур  ихата була. Кирбестән инеү урындары араһында сүкеп яһалған  ҡапҡа һәм бәләкәй ҡапҡа урынлашҡан.  Ихата эсендә төп инеү урыны булып хеҙмәт иткән ике ҡатлы сығынты бар. Беренсе ҡаттағы тәҙрәләр арыҫлан битлеге кеүек  бөҙрә таштар менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр тура мөйөшлө, улар ябай йөҙлөктәргә кертелгән. Фасад буйлап ослаусы кәрниз кронштейндарға таяна.

## Иҫкәрмәләр
Франк йорто (Таганрог)

**Франк йорт ** —   Таганрог ҡалаһында боронғо йорт (Грек урамы, 38). Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты (18.11.92 йылдың  301-се ҡарары). Таганрог ҡалаһы башлығы  Отто Германович Пфейлицер-Франк өсөн 1857 йылда төҙөлгән.

## Йорт  тарихы
Йорт 1857 йылда  Отто Германович Пфейлицер-Франк өсөн  (1788-1844) төҙөлә. Отто Германович фон Пфейлицер-Франк барондар тоҡомо Пфейлицер-Франктарға ҡарай. 1794——1797 йылдарҙа М.И.Кутузов етәкләгән Император ҡоро ер Шляхта кадет корпусында уҡый.  1812 йылда Бородино һуғышы ваҡытында кавалерия һөжүмдәренең береһендә Отто Франк яралана. батырлығы өсөн  4-се дәрәжә Изге  Владимир ордены менән бүләкләнә. Франк рус армияһының Сит ил походында, Бриенне һәм Ла-Ротьере алыштарында ҡатнаша. Шулай уҡ Наполеон һуғыштарында,  Лейпциг янындағы «Халыҡтар алышында» (1813 йылдың 16-19 октябрендә) батырлыҡ күрһәтә һәм 2-се дәрәжә Изге Анна орденына лайыҡ була.   

Одессала Франк баш ҡаланан Рәсәй көньяғына сит ил эштәре министрлығының чиновнигы сифатында ебәрелгән Пушкиндың  таныштары иҫәбенә инә.  1832 йылдың 4 июнендә Пфейлицер-Франк Азов диңгеҙе суднолар йөрөшөнөң төп попечителе һәм Таганрог таможня округы  начальнигы итеп тәғәйенләнә. Ул Таганрог ҡалаһы төҙөлөшөнөң генераль планын раҫлай. Был план буйынса төп урам булып Александр урамы (хәҙер Чехов урамы) , ә төп майҙан булып Александр майҙаны (хәҙер Ҡыҙыл) тора. Уның өсөн Грек урамында бина төҙөлә.  

1900 йылдар башында йорт советник  ҡатыны Анна Ивановна Араканцева милкендә була, һуңынан йорт статский советник һәм прокурор Михаил Петрович Араканцевҡа ҡарай. Совет власы йылдарында йорт национализациялана

1919 йылда был йортта Аҡ армияның баш командующийы   Антон Иванович Деникиндың фатиры була. Артабан Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң йортта «Еләк» исеме  аҫтында  балалар баҡсаһы урынлаша . Әлеге ваҡытта был административ бина.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Бинаның ҡыйығы дүрт яҡлы, Грек урамына ҡарай фасадында  ун тәҙрә һәм Некрасов тыҡрығына ҡарай биш тәҙрә урынлашҡан. Үҙәктә бина ярымтүңәрәк фронтонға эйә, ҡабырғаларында   — ике өсмөйөшлө фронтон бар. Бинаға инеү урыны төкәтмә аша уның уң яғында һәм ихата яғынан. Йорттоң фасады штукатурланған, һоро төҫкә буялған, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫ менән айырылып тора.  

Бинаның ҡат ара кәрнизе бар, бина үҙәгендә  бөҙрә ташлы биҙәктәр менән ярым түңәрәк  һәм ситтәрендә тура мөйөшлө тәҙрәләр, ярым колонналар, капителдәр бар. Бинала сығынтылар менән тамамлаусы кәрниз, Грек урамы буйлап декоратив рәшәткәле аттик  башҡарылған.

## Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. По старой Греческой... (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — .

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Таганрог. Греческая улица, 38
Бетулинский йорто (Таганрог)

**Бетулинский йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы балкон менән ике ҡатлы бина, Лермонтов тыҡрығы, 11 адресы буйынса урынлашҡан.  Бина XIX быуаттың икенсе яртыһында Григорий Ефимович Бетулинский өсөн төҙөлә.

## Тарихы
Бетулинскийҙар ғаиләһе йортҡа 1872 йылдан алып (ҡаралты) XIX быуат аҙағына тиклем хужа була. Григорий Ефимович Бетулинский губерна секретары була. Ҡатыны  Мария Константиновна  менән уның ҡыҙы Наталья булған, ул 1885 йылдың 10 авгусында тыуған. Йорттоң киләһе  хужаһы  булып сауҙагәр ҡатыны Мария Юрди була. Уның ире грек консулы вазифаһын биләй.

Йортто тағы бер хужаһы билдәле — ул  генерал-майор Александр Иванович Крижановский. Ул йорттоң  1910 йылға тиклем йорттоң хужаһы була.  Унан һуң йортҡа статский советниктың  ҡатыны Федорова Валентина Владимировна хужа була.

Уның менән йәнәш 6 тәҙрәле бер ҡатлы йорт урынлаша, уны  коллеж асессоры ҡатыны П. М. Работина төҙөтә. 13-сө һанлы йорт  1910 йылда төҙөлә. Уның милексеһе булып коллеж теркәүсеһе Отто Оттович Герман була. Күсемһеҙ милек 3200 һумға баһалана.

## Иҫкәрмәләр
Ф. П. Покровский йорто (Таганрог)

**Ф П. Покровский йорто** — Комсомол тыҡрығы, 43 адресы буйынса урынлашҡан Таганрог ҡалаһындағы  XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән айырым йорт. Покровский йорто өлкә башҡарма комитетының  1976 йылдың  4 февралендәге   ҡарары менән төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты  исемлегенә индерелгән.

## Тарихы

1865 йылда Киевтан  Таганрог ҡалаһына дини академия уҡытыусыһы Ф.П. Покровский күсеп килә. Килеү менән ирҙәр гимназияһында  Аллаһ Ҡануны уҡытыусыһы, шулай уҡ Успение соборының протоиерейы  итеп тәғәйенләнә.  Тиҙҙән Покровский ҡалала, бигерәк тә уҡыусылар һәм уларҙың ата-әсәләре араһында  ҙур популярлыҡ яулай.  Покровский һул йүнәлешле  китаптар һәм журналдар алдыра.  1870 йылдарҙа ул урынлашҡан йортта революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы гимназистар төйәк таба.  Покровскийҙың  улы 80-се йылдарҙағы  революцион түңәрәктәрҙә ҡатнаша

Ф.П. Покровский уҡытҡан гимназияла   А. П. Чехов уҡыған. Урта синыфтарҙа Аллаһ Ҡануны дәрестәрен Покровский башлыса уҡыусылар менән әҙәбиәт, рус тарихы һәм заманса ваҡиғалар тураһында әңгәмәләргә арнай. Чеховтың данлыҡлы Антоша Чехонте псевдонимын Чеховҡа мәктәптә көлкөлө ҡушамат итеп Покровский бирә. 

А. П. Чехов Покровскийҙың ҙур симпатияһын яулай, Покровский уны йыш ҡына үҙенә саҡырған һәм шул саҡта үҫмерҙәр өсөн зарарлы тип иҫәпләнгән әҙәбиәт менән тәьмин иткән  Покровский Чеховтың атаһы Павел Егоровичтың уны дини фанатизмы өсөн яратып еткермәһә лә йыш ҡунағы булған.  Билдәле яҙыусы булып китһә лә, Чехов Покровский менән араларҙы өҙмәй, уның менән хатлаша, уға үҙенең әҫәрҙәрен ебәрә һәм Таганрогҡа килгәндә уға инеп йөрөй.

## Тасуирламаһы
Бер ҡатлы, кирбес, штукатурланған  Ф.П.  Покровский йорто үҙеңдең һыҙаттарында  боронғо архитектураның тарихилығына эйә. Һулдан инеү урыны ғибәҙәтханаларға һәм боронғо өйҙәргә хас  ҙур мискә һымаҡ колонналы күтәрмә  менән биҙәлгән. Өҫтән тәҙрәләрҙе геометрик орнаментлы уйымдар биҙәй. Тәҙрә аҫтында шыма тура мөйөшлө нишалар бар. Йөҙлөктәр урынына тәҙрә уйымдары  бағаналар менән  башҡарылған. Цоколдә бөҙрә таштар менән нишалар бар.

## Иҫкәрмәләр
Грековтың айырым йорто (Таганрог)

**Греков йорто** — Таганрог ҡалаһы үҙәгендә XIX быуат уртаһында классицизм стилендә башҡарылған йорт Урындағы әһәмиәткә эйә булған мәҙәни мираҫ объекты.

## Тасуирламаһы
Греков йорто Таганрог ҡалаһында классицизмдың иң яҡшы өлгөһө. Йорт ҡала усадьба йортоноң типик миҫалы булып тора. Портигы коринф ордерының алты колоннаһына таяна, улар ҡорос рәшәткә менән тоташҡан һәм бельэтаждың балконын булдыра. Һәр колоннаға фасадтағы пилястра тап килә. Төп ишеге үҙәктә түгел, был фасадының етешһеҙлеге булып тора.

## Тарихы
Айырым йорт Д. Е. Грековтың улы 1787—1791 йылғы рус-төрөк һуғышы, 1805—1807 йылғы Наполеон һуғышы, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы Д. Е. Греков өсөн төҙөлә. Архитектураһы шул ваҡыт өсөн хас була: тыҡрыҡ буйынса оҙон фасадының ете тәҙрәһе була, төп инеү ишеге ихата яғында урынлаша.

Өс йыл үткәс Т. Д. Грековтың улы тыуа, ул һуңынан казак генералы була. 1831 йылда Тимофей Дмитриевич улына бай мираҫ ҡалдырып вафат була. Грековтарҙың йорто яйлап сүгә башлай, 1840 йылда йәш гвардия корнеты, Николай Греков йортто капиталь ҡороуҙы планлаштыра һәм шул маҡсатта күсемһеҙ милкен залогҡа һалып кредит ала. Үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң йорт яңы төҫ ала. Ул һуңғы ампир стилендә башҡарыла.

Нәҫелдән килгән имениеларҙың сығымы килеменән артып китә. Греков кредитты түләй алмай, шуға күрә 1876 йылда Император Ғәли йәнәптәре Александр Икенсенең отставкалағы корнет Николай Грековтың Донецк, Миус һәм Таганрогтағы имениелары һәм күсемһеҙ милке өҫтөнән бағыусылар тәғәйенләү тураһында указы сыға. Дәүләт Банкының Таганрог бүлексәһендә алынған кредитты ҡайтарыуҙың тотҡарланыуы менән бәйле Таганрог полицмейстеры эш ҡуҙғата.

Грековтың имениелары өлөшләтә һатыла, Тагарогтағы йортон сауҙагәр Яков Хлытчев һатып ала. 1898 йылдан уның баһалау хаҡы 3000 һум тәшкил итә. 1906 йылда Греков йорто Сандра Шилгова милкенә күсә, баһалау хаҡы 6300 һумға арта. Һуңғы хужалары булып 1911 йылдан алып революцияға тиклем Карл Фердинандович Юнг һәм Софья Ефимовна Броневская була. Йорт инде 20 000 һумға баһалана. Бинаның күп хужалары йортто ҡуртымға тапшыра.

Совет власы осоронда йорт национализациялана, һәм уны ҡулланыусылар кооперацияһының күргәҙмә әсбаптар оҫтаханаһына, һуңынан ебәкселектең тәжрибә станцияһына (1922—1924 йылдар) тапшыралар. Һуңынан бинала коммуналь фатирҙар урынлаша. Эсендә бүлкәләр ҡуйыла, яңы инеү урындары эшләнә, һылап эшләнгән кәрниз һәм түбә фәрештәләре алып ташлана. Йорт Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында дошман авиацияһы һөжүменән зыян күрә. 1994 йылда ҡоролманы «Донинвест» банкы филиалы ҡуртымға ала. «Спецпроектреставрация» проекты буйынса реставрация эштәрен банк финанслай, шуның арҡаһында бина яңынан тәүге үҙ ҡиәфәтен ала.

## Иҫкәрмәләр
Лабинский районы

**Лабинский районы** — Краснодар крайының муниципаль берәмеге, Рәсәй Федерацияһының Краснодар крайының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге — Лабинск ҡалаһы.

## Географияһы
Лабинский районы Төп Кавказ һыртының төньяҡ битләүенең тау алды зонаһында урынлашҡан, был уның тәбиғәт-климат шарттарын формалаштырған, уның климаты крайҙың тигеҙлек райондары климатынан айырылып тора.

Сиктәш районы: төньяҡта — Краснодар крайының Курганинский, көнсығышта — Новокубанский һәм Отрадненский районы, көнбайышта —Мостовский районы һәм Адыгей Республикаһы Кошехабльский районы, ә көньяҡта — Ҡарасай-Чркес Республикаһы менән сиктәш. Райондың ауыл хужалығы ерҙәре — 148,8 мең гектар, шул иҫәптән һөрөнтө ер — 105,2 мең гектар.

## Административ бүленеше
**Лабинскиого районы** үҙ эсенә ала:

* **1 ҡала биләмәһе**
** Лабинский — ҡала үҙәге Лабинск (3)
* **Ауыл биләмәһе- 12**
** Ахметовский — станица үҙәге Ахметовский (4)
** Владимирское — үҙәге станица Владимирская (2)
** Вознесенский — станица үҙәге Вознесенская (8)
** Зассовское — станица үҙәге Зассовское (4)
** Каладжинский — станица үҙәге Каладжинский (2)
** Лучевое — үҙәге Луч ҡасабаһы
** Отважненский — станица үҙәге Отважненский (2)
** Первосинюхинский — үҙәге Беренсе Синюха утары (6)
** Сладковский — үҙәге Сладковский утары (2)
** Упорненский — станица үҙәге Упорная (1)
** Харьков — үҙәге Харьков утары (1)
** Чамлыкский — станица үҙәге Чамлыкская (2)

Тораҡ пункттар һаны йәйә эсендә күрһәтелде.

## Халыҡ

## Иҡтисад
Лабинский районының агросәнәғәт комплексына инә: ҙур 12 ауыл хужалығы предприятиелары, 295 крәҫтиән-фермер хужалыҡтары һәм шәхси ярҙамсы хужалыҡтары — 15 335. Ауыл хужалығы ерҙәре — 148,8 мең гектар, шул иҫәптән һөрөнтө ер — 105,2 мең гектар.

## Билдәле шәхестәр
* Донцов Максим Иванович (1914, станица Упорная — 1985) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы
* Замерцев Иван Терентьевич (1899, станица Владимирская — 1981) — совет хәрби эшмәкәре, генерал-майор
* Коркоценко Дмитрий Игнатьевич (1922, станица Упорная — 1990) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Административное деление Краснодарского края
* Флаг Лабинского района

## Һылтанмалар
* Муниципальное образование Лабинский район
* Лабинский район на портале исполнительных органов власти края 
* Официальный сайт Администрации Лабинского района
* Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов
* **Почтовые индексы:**
** Почтовые индексы: Лабинский Район
** Почтовые индексы | Краснодарский край | Лабинский район
* Список памятников культурного наследия Лабинского района в Викигиде
Ребриха (тимер юл станцияһы ҡасабаһы)

**Ребриха станцияһы** — тимер юл станцияһы. Рәсәй Федерацияһы Алтай крайы Ребриха районының тимер юл станцияһы. Барнаул ҡалаһынан көнбайышҡа табан 110 километр алыҫлыҡта урынлашҡан тораҡ пункты. Ребриха ауылына тиклем Ребриха тимер юл станцияһы ҡасабаһынан 12 км оҙонлоҡтағы юл ята.

Ребриха тимер юл станцияһы ҡасабаһында — 2587 кеше йәшәй. (2009 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса).

## Географияһы
Ребриха тимер юл станцияһы ҡасабаһы Ребриха ауылынан 12 км алыҫлыҡта Касмалинский сәсеп үҫтерелгән  ҡарағай урман һыҙаты янында урынлашҡан.

## Транспорт
Ребриха станцияһынан Ребриха район үҙәгенә һәм райондың башҡа тораҡ пункттарына рейс автобустарында, шулай уҡ шәхси таксиҙа барырға мөмкин. Ребриха районының башҡа тораҡ пункттарына йөк ташыу өсөн йөк автомобиле транспорты ҡулланыла.

## Һылтанмалар
* МОУ «Станционно-Ребрихинская средняя школа»
Ребриха

**Ребриха** — ҙур ауыл. Рәсәй Федерацияһы Алтай крайы Ребриха районы ауылы, шул уҡ исемдәге райондың административ үҙәге.

## Социаль сфера
Ауылдың социаль сфераһына: урта мәктәп, махсуслаштырылған коррекция мәктәп-интернат, ике балалар баҡсаһы, район дауаханаһы, поликлиника, 6 дарыухана, Ребриха профессиональ лицейы инә. Шулай уҡ бында Ребриха ауыл балалар сәнғәт мәктәбе, район китапханаһы һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар.

Ауылдарҙың ҡайһы бер урамдарында асфальт япмалары бар. Ауыл үҙәгендә өс ҡатлы торлаҡ йорто бар, ләкин ауыл халҡының күпселеге типик бер ғаилә йәшәгән ауыл йортонда көн итә.

## Иҡтисад
Ауылда лесхоз, май-сыр завод, Ребриха Үҙәк ДСУ филиалы, Ребриха аҙыҡ-түлек компанияһы бар. Касмала йылғаһында районы һыуһаҡлағысы бар, уның күләме яҡынса 1 млн м³, уның һыуы баҫыуҙарға һыу һибеү, халыҡ ялын ойоштороу өсөн файҙаланыла. Касмала йылғаһы дамбаһының оҙонлоғо 200 метрҙан артыҡ.

## Транспорт
Автобус менән Ребриханан (Подстепной, Паново, Боровлянка, Усть-Мосиха, Ясная Поляна, Рожнев Лог, Клочок һ. б.) ауылдарына һәм Барнаул ҡалаларына барырға мөмкин.. Шәхси һәм йөк такси хеҙмәте эшләй. Яҡындағы тимер юл станцияһы: Ребриха станцияһы — 9 км.

## Радио
* 101,3 — Радио России / ГТРК Алтай
* 100,8 — Европа плюс — план
* 103,1 — Милицейская волна

## Телевидение
* 7 ТВ — Беренсе канал
* 10 ТВ — Рәсәйҙәге 1 / ГТРК Алтай
* 21 ТВ — НТВ
* 35 ТВ — 24 Катунь
* 37 ТВ — Матч ТВ
* 32 ТВ — РТРС1
* 34 ТВ — РТРС2

## Географияһы
Барнаулдан көнбайышҡа табан 110 км алыҫлыҡта урынлашҡан.. Ребриха тимер юл станцияһына тиклем Ребриха 12 км

### Климат

## Тарих
1779 йылда күрше ауыл крәҫтиәндәре тарафынан нигеҙ һалынған.

Тимер юлына яҡын урынлашҡанлығы ауылдың артабанғы үҫешен тәьмин итә.Ауыл исеме шул исемдәге йылғанан килеп сыҡҡан.

## Халыҡ

## Символикаһы

## Ауыл менән бәйле кешеләр
* Куропятник Дмитрий Григорьевич — Советтар Союзы Геройы, ауылда йәшәй, эшләй һәм ерләнгән
* Зверев Максим Дмитриевич (1896—1996) — билдәле ғалим-зоологһәм яҙыусы-натуралист. Демобилизациянан һуң (1917 й. һуң) ауылда бер нисә йыл урман технигы булып эшләгән.
* Попов Филипп Васильевич (1930—2007) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, Кемерово өлкә башҡарма комитеты рәйесе (1977-83 йй.), РСФСР-ҙың торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры (1983-85 йй.) КПСС-тың Алтай крайкомы беренсе секретары (1985-90 йй.).

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Администрация Ребрихинского района
Печенга

**Печенга** (1920—1944 йылдарҙа **Петсамо**, ) — ҡала тибындағы ҡасаба. Мурманск өлкәһе Печенга районында урынлашҡан. Шул уҡ исемдәге ҡала биләмәһенә инә.

## Географияһы
Печенга йылғаһы буйында Мурманскиҙан 120 км төньяҡ-көнбайышта, Баренц диңгеҙенең Печенга иренендә урынлашҡан

Мурманск өлкәһенең янғын хәүефлеге янаған тораҡ пункттары исемлегенә индерелгән.

## Тарих

### Иртә тарихы
Печенга районында саамдар йәшәгән.

Рәсәйҙә Печенга 1532—1533 йылда Новгород архиепискобы Макарий фатихаһы менән, преподобный Трифон Печенгский православие ҡорамын һәм Печенга йылғаһы янында Изге Троица хөрмәтенә монастырь төҙөгәс билдәле була. 1589 йылда шведтар монастырҙы емерә. Монастырь урынында преподобный Трифон сиркәүе төҙөлә.

Рәсәй империяһында Печенга Архангелогородский губернаһы составына инә, ә һуңыраҡ — Вологда губернаһы, Архангельск губерналары составында тора.


### Финляндия составында
Финляндия хөкүмәте 1918 йылдың 15 майында Совет Рәсәйенә ҡаршы һуғыш иғлан итә, Печенга артабан Финляндияға тапшырыла (1920 йылғы Тарту килешеүе буйынса)

1921 йылда районда никель ятҡылыҡтары табылған , 1934 йылда ул биш миллион тоннаға баһалана. 1935 йылда француз һәм канада компанияһы никель сығара башлай.

#### Совет-фин һуғышы 1939—1940
Совет-фин һуғышында (1939—1940 йй.), СССР Печенга районын баҫып ала, ләкин һуғыш бөткәс, уны, Рыбачий ярымутрауынан тыш, Финляндиға кире ҡайтара.

### Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылда һуғыш башланғас, Печенга немец-фин ғәскәрҙәре тарафынан Мурманскиға һөжүм итеү өсөн ҡулланыла. Петсамо-Киркенесский операцияһы һөҙөмтәһендә 1944 йылда Ҡыҙыл Армия Печенганы баҫып ала һәм ваҡытлыса тыныслыҡ тураһында килешеү нигеҙендә, 1944 йылдың 19 сентябрендә Печенга РСФСР-ҙың Мурманск өлкәһенә инә.

### Һуғыштан һуңғы һәм хәҙерге Печенга
РСФСР Юғары Советы Президиумы указы менән 27 ноябрь, 1945 йылда Печенга эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә. Ҡасаба совет ососронда хәрбиҙәр идаралығы аҫтында була.

1990-сы — 2000 йылда Печенга һәм яҡындағы ҡасабалар көрсөк кисерә.

Ҡасаба власы күптән тугел генә граждандар власть структураларына бирелә, әммә әлегә тиклем торлаҡ һәм көнкүреш биналарының күпселек өлөшө хәрбиҙәр ҡулында.

### Билдәле кешеләр
Печенгала Советтар Союзы Геройы Владимир Басков (1913), америка актрисаһы Майла Нурми (1921), яҙыусы һәм рәссам Андрей Монастырский (1949) һәм Рәсәй Геройы Игорь Уразаев (1960) тыуған.

Печенга ҡасабаһының № 5 мәктәбендә рәсәй рок-музыканты, Рәсәйҙең халыҡ артисы Владимир Кузьмин уҡыған.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Официальный сайт городского поселения Печенга
* Страница МО Печенга на сайте администрации Мурманской области
* Печенга: опыт краеведческой энциклопедии