open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рустов мәсете

**Рустов мәсете** (; ) - Әзербайжанда 1903 йылда Губин районы Рустов ауылында Һажи Зәйнәләбдин Тагиев  () ярҙамында төҙөлгән тарихи-архитектура ҡомартҡыһы.

Әзербайжан Республикаһы Министрҙар кабинетының 132-се ҡарары менән мәсет урындағы әһәмиәткә эйә күсемһеҙ тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә (2 август 2001 йыл).Ҡомартҡы 2008 йылда реставрацияланған.

## Тарихы
Рустов ауылы мәсете 1903 йылда меценат Һажи Зәйнәләбдин Тагиев аҡсаһына төҙөлә. Апрель оккупацияһынан һуң мәсет ябыла һәм иген һаҡлағыс булараҡ ҡулланыла. Әзербайжандың бойондороҡһоҙлоғо тергеҙелгәндән һуң бина ҡабаттан мәсет булараҡ файҙаланыла. Мәсет Әзербайжан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 2001 йылдың 2 авгусындағы 132-се ҡарары менән урындағы әһәмиәткә эйә күсемһеҙ тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә.

Мәсеттә дәүләт тарафынан теркәлгән дини йәмәғәт эшләй.

### Архитектураһы
Мәсеттең нигеҙе кафедра кимәленә тиклем йылға ташынан башҡарылған. Йылға ташы һәм ваҡланған эзбизташ комбинацияһынан торған стеналар михраб өлөшөндә, ә ҡалған урындарынүлсәмдәре (20х20х4) һәм (27х13х6) яндырылған кирбестән. Стеналарҙың түбәһенән фронтон ситтәре буйлап 9 рәт кирбес кәрниз үтә. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн икенсе ҡат балкон өҫтөндә урынлашҡан. Икенсе ҡатҡа һәм сарҙаҡҡа төньяҡ стенаның уң мөйөшөнән башланған баҫҡыс буйлап күтәрелергә мөмкин. Мәсеттең ҡыйығы япмаһының конструкцияһында имән балкалар ҡулланылған

Мәсеттең көньяҡ фасадында юнылған эзбизташта түңәрәк тәҙрә аҫтында эпиграфик яҙыу соҡоп яҙылған, һәм мәсет Беренсе тапҡыр Хажи Йософ тарафынан төҙөлгән, тип яҙылған


Rustov kənd məscidi (1).jpg||
Rustov kənd məscidi (2).jpg||
Rustov kənd məscidi (3).jpg||
Rustov kənd məscidi (5).jpg||
Rustov kənd məscidi (4).jpg||
Rustov kənd məscidi (10).jpg||
Rustov kənd məscidi (9).jpg||
Rustov kənd məscidi (8).jpg||


* 

## Иҫкәрмәләр
Муллайәнов

**Муллайәнов** — фамилия.

* Муллайәнов Кәбир Ҡадир улы (1939) — агроном-селекционер. Төшлө емеш культуралары буйынса белгес.
* Муллайәнов Сәлимйән Хәбиб улы (1946) — педагог. Рәсәй Федерацияһының Почетлы башланғыс һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Муллайәнов Кәбир Ҡадир улы

**Муллайәнов Кәбир Ҡадир улы** () — агроном-селекционер. Төшлө емеш культуралары (слива һәм өрөк) буйынса белгес.

## Биографияһы
Муллайәнов Кәбир Ҡадир улы 1939 йылдың 28 мартында Башҡорт АССР-ы Илеш районы Баҙытамаҡ ауылында тыуған.

1954—1965 йылдарҙа токарь булып эшләй.

1966 йылда баҡсасылар мәктәбен, 1969 йылда Тамбов өлкәһендәге Мичуринск йәшелсә-емеш институтын тамамлаған.

Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районы Сарафаново ауылында «Сарафановский» махсуслаштырылған емеш совхозында баҡсасы булып эшләгән.

1968 йылдан Силәбе йәшелсә-емеш тәжрибә станцияһында (хәҙерге Көньяҡ Урал йәшелсәселек һәм картуфсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты) техник, 1970—2000 йылдарҙа кесе ғилми хеҙмәткәре була.

## Фәнни эшмкәрлеге
15 фәнни хеҙмәт авторы, «Көньяҡ Уралда һәүәҫкәр баҡсасылыҡ» йыйынтығы һәм «Урал өсөн емеш-еләк культураларының 100 сорты» авторҙарының береһе. Уралда сливаның сорт составын һәм уны үҫтереү агротехникаһын өйрәнә. 1960—1970 йылдарҙа 12-15 гектар майҙанда слива буйынса тәжрибә-производство питомнигын ойоштора. Башҡа белгестәр менән берлектә абрикос, сейә һәм слива сорттарының перспективалы төркөмөн сығара. Сливаның — 11, абрикостың — 7, сейәнең 4 сорты авторы.

## Хеҙмәттәре
* Слива и вишня // Садоводство в Челябинской области. Ч., 1977.
* Селекция косточковых культур // Проблемы садоводства на Южном Урале: Сб. науч. трудов. Новосибирск, 1982.
* Абрикос на Урале // Садовник. 1989. № 1.
* Методические рекомендации садоводам-любителям по выращиванию сортов абрикоса. Ч., 1989.
* Сорта сливы и их размножение. Ч., 1990.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* *Назаров В. И.* Муллаянов Кабир Кадирович // Челябинск: Энциклопедия / Сост.: В. С. Боже, В. А. Черноземцев. — Изд. испр. и доп. — Челябинск: Каменный пояс, 2001. — 1112 с. ISBN 5-88771-026-8
Маликов Зәки Рамаҙан улы

**Маликов Зәки Рамаҙан улы** (7 ғинуар 1923 йыл — 9 май 2011 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры

## Биографияһы
Зәки Рамаҙан улы Маликов 1923 йылдың 7 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы) Байназар ауылында тыуған.

Зәки Рамаҙан улы 1942 йылдың май айында Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә алына һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһына Риганан эвакуацияланып килгән хәрби пехота училищеһына уҡырға ебәрелә. Сержант званиеһы бирелә һәм сентябрь айында ашығыс рәүештә фронтҡа ебәрелә. Һуғышта 201-се уҡсылар дивизияһының 92-се уҡсылар полкы һәм 87-се уҡсылар дивизияһының 264-се гвардия уҡсылар полкы составында була. Сталинград ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша, Ростов тирәһендә һуғышта була. 1943 йылдың 5 ғинуарында ҡаты яралана һәм госпиталдә дауалана. Сентябрь айынан Ленинград фронтының Волхов төркөмөндә йәнә һуғышҡа инә. Блокаладағы Ленинградты азат итеп, Латвияға тиклем ҡыуыша. Еңеүҙе шунда ҡаршылай. Һуғыш тамамланыуға ҡарамаҫтан, 1945 йылдың 25 сентябренә тиклем Тажикстан сиктәрендә була.

Хәрби хеҙмәттән 1950 йылда демобилизациялана.

Маликов Зәки Рамаҙан улы 2011 йылдың 9 майында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (9 май 1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (30 июль 1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (14 май 1945)
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы

## Сығанаҡтар
* Бурзянская энциклопедия
* Память народа сайты

## Иҫкәрмәләр
Быяла мәсет (Һиндостан)

**Мәҙинә мәсете**, **Быяла мәсет** () — был Һиндостандағы беренсе һәм берҙән-бер быяла мәсет.

## Тасуирламаһы
Бынан тыш, Мегхалая штатының баш ҡалаһы Шиллонг ҡалаһында урынлашҡан Мәҙинә Мәсете илдең төньяҡ-көнсығышындағы иң ҙур мәсет булып тора. Шиллонг Мосолман берекмәһе һәм мосолмандарҙың иғәнәһе иҫәбенә төҙөлгән мәсет йыл ярым дауамында һалына. Уны асыу тантанаһы 2012 йылдың 18 октябрендә була.

Ғибәҙәт йортоноң көмбәҙе һәм манаралары тулыһынса быяланан эшләнгән. Мәсет бейеклеге 36 метр (120 фут), киңлеге 18 метр (61 фут) булған дүрт ҡатлы бинанан ғибәрәт. Биналарҙың һыйҙырышлылығы 2000-дән ашыу кеше. Проектлағанда ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн айырым залдар ҡаралған. Мәсеттең үҙенсәлеге булып шулай уҡ төнгө яҡтыртыу тора. Төҙөүселәрҙең ниәте буйынса, бындай биҙәлеш мәсетте мәхәллә кешеләре өсөн генә түгел, яңы туристар өсөн дә ылыҡтырғыс итә.

Мәсет бөтә диндәрҙең берҙәмлеге символы булараҡ төҙөлгән. Биләмәлә дини институт-мәркәз урынлашҡан, унда буласаҡ имамдар белем ала, асыҡ лекциялар һәм дәрестәр үтә. Мәҙинә Мәсетезаманса ислам китапханаһы менән йыһазландырылған. Мәсет комплексына Мехерба исемле етем балалар өсөн приют та инә, унда әле 51 бала тәрбиәләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Һиндостандың быяла мәсете // islamisemya.com
* Мәҙинә Масджид Викимапияла
Ғәҙеллек

**Ғәҙел, ғәҙеллек** ( — ғәҙеллек, намыҫлылыҡ; ) — киң мәғәнәлә шәхесте әхлаҡи баһалау категорияһын аңлатҡан ислам термины, ул ғәҙеллекте һәм дөрөҫлөктө күҙ уңында тота. Ислам дине белгесе һәм философ Әбү Хәмит Әл-Ғазали (1058—1111) был терминды ихсан («ихлас», «выждан») төшөнсәһе менән бергә ҡулланған.

## Илаһи ғәҙеллек
Ғәҙеллек доктринаһы Илаһи ғәҙеллек булараҡ (ғәр. *Ғәҙел* *әл-Илаһи*) шиғыйҙар догматикаһында һәм мүғтәзилиҙәрҙең кәләмендә төп урындарҙың береһен биләй.

Аллаһтың абсолют ғәҙеллеге тураһындағы раҫламаларҙың һуңғылары кеше ихтыяры азатлығы тураһындағы тезис сығарған. Аллаһ ғәҙеллеге — кеше аңлай алмаҫлыҡ юғары ғәҙеллек. Шуға күрә ул ғәҙеллек һорап түгел, ә Аллаһы Тәғәләнән мәрхәмәт һорап мөрәжәғәт итә ала.

## Әл-Ғәҙел
Әл-Ғәҙел исеме Аллаһ тәғәләнең эпитеттарының береһе. Был — Ғәҙеллек — Аллаһтың яҡшылыҡты һәм яуызлыҡты бәрәбәр хөкөм итеүсе сифаты.

Ислам тәғлимәтселәре әл-Әдл исемен түбәндәге билдәләмә бирә:

* Ул — Кемдең тәртибе, ҡарарҙары, эштәре ғәҙел;
* Ул — Үҙе залимлыҡ күрһәтмәүсе һәм башҡаларға быны тыйыусы;
* Ул — Үҙенең эштәрендә һәм ҡарарҙарында ғәҙелһеҙлектән азат Зат;
* Ул — һәр кемгә үҙенең хеҙмәтенә күрә әжерен бирә;
* Ул — иң юғары ғәҙеллек сығанағы;
* Ул — Үҙенең дошмандары менән ғәҙел ғәмәл ҡылыусы, ә Үҙенең тәҡүә ҡолдарына мәрхәмәтле һәм рәхимле.

## Ғәҙел кеше
Әҙәм балаһына ҡарата ғәҙеллек, дөйөм алғанда, дөрөҫлөккә ярашлылыҡты һәм яуызлыҡ ҡылыу ниәтен күрә белеү һәм бөтөрөү һәләтен аңлата. Дәүләт йәки һайлап ҡуйылған вазифа биләүгә дәғүә итеүсе кеше ғәҙеллеккә эйә булырға тейеш. Намыҫһыҙлыҡта һәм тыйылған ғәмәлдәр (харам) ҡылыуҙа күренмәгән мосолманға ниндәйҙер мөһим йәмәғәт бурыстарын (опека, яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алыу, шаһитлыҡ һ.б.) үтәргә рөхсәт ителә.

Тәртип боҙоуҙа (фасиҡлыҡ, яҙыҡ) һәм шәриғәт тарафынан тыйылған ҡылыҡтарҙа (харам) һиҙелмәгән мосолман ғәҙел тип ҡарала. Ғәҙел тип һаналмаған кеше тәүбәгә килергә, гонаһ юйҙыртыу ғәмәлдәре (кәффара) башҡарырға һәм бынан һуң лайыҡлы тормош алып барырға тейеш.

## Башҡорт телендә
Башҡорт телендә **ғәҙел** һүҙе, уны исем итеп ҡараған ғәрәп теленән айырмалы, сифатты аңлата. Шуға күрә   ғәмәлдә "*ғәҙеллек*" тигән төшөнсәгә тап килә 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Маликов Мөжәүир Суфиян улы

**Маликов Мөжәүир Суфиян улы** (1 июнь 1926 йыл — 7 май 2004 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы, II дәрәжә Ватан һуғышы, Жуков ордендары кавалеры, хеҙмәт ветераны

## Биографияһы
Мөжәүир Суфиян улы Маликов 1926 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы) Байназар ауылында тыуған.

Мөжәүир Суфиян улы 1944 йылдың 20 сентябрендә Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә алына. 390-сы гвардия үҙйөрөшлө-артиллерия һәм 5-се запас танк полкында хеҙмәт итә. Хәрби дәрәжәһе — өлкән лейтенант.

Мөжәүир Суфиян улы Маликов, һуғыш бөткәс тә, хәрби хеҙмәтен дауам итә һәм 1950 йылдың 17 октябрендә демобилизациялана.
;Хеҙмәт юлы:
* 1952—1955 — киномеханик;
* 1961 йылдан — «Ағиҙел» колхозында, Бөрйән районының «Сельхозтехника» производство берекмәһе баш инженер;
* 1972 йылдан Байназар урта мәктәбендә техник әҙерлек уҡытыусыһы.

Маликов Мөжәүир Суфиян улы 20104 йылдың 7 майында вафат була һәм Байназар ауылы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Жуков ордены
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1984)

## Сығанаҡтар
* Бурзянская энциклопедия

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Посвящается отцу Маликову М. С. Фарида Мурзабаева 

## Иҫкәрмәләр
Кәләм

**Кәләм** ( — *һүҙ*, *телмәр*; ) — урта быуат мосолман әҙәбиәтендә: дини-фәлсәфәүи темаға һәр төрлө фекерләү, шулай уҡ махсус мәғәнәлә — ислам догматтарына дини абруйға таянып түгел, ә аҡылға нигеҙләнгән аңлатма биреүсе секулятив дисциплина. Кәләмде рационалистик теология һәм ғәрәп-мосолман фәлсәфәһенең төп йүнәлештәренең береһе тип тә атайҙар, шул уҡ ваҡытта кәләмде мосолман ортодоксияһы тип иҫәпләргә ярамай, тип билдәләйҙәр .

## Тарихы
Юғары инстанция булараҡ аҡылға мөрәжәғәт итеү — ул, бер яҡтан, кәләм менән фәлсәфәне берләштереп, уларҙың вәкилдәрен (мөтәкәллимдәр менән фәйләсуфтар) сәләфиҙәрҙән, икенсе яҡтан, мистик-суфыйҙарҙан айырып тора. Мөтәкәллимдәр менән фәлсәфә вәкилдәре араһындағы айырма шунда: тәүгеләренең фекер йөрөтөү башланғысы өсөн — исламдың норматив принциптары һәм был дингә хас проблемалар булһа, ә икенселәре өсөн аҡылдың норматив принциптары һәм философияның антик моделдәре тора. VIII быуатта формалаша.

XIII быуаттан кәләмдең фәлсәфә менән яҡынайыуы башлана . Мөтәкәллимдәр яғынан был яҡынайыу *әш-Шәһрәстани* һәм *әр-Рази* ижады менән, ә фәйәлсуфтар яғынан — Насир әд-Дин Туси ижады менән әҙерләнә .

## Төп мәсьәләләр
* Аллаһтың берлеге һәм Уның асылы, атрибуттары тураһында.
* Ҡөрьәндең яралтылыпмы, әллә яралтылмай барлыҡҡа килгәнмелеге тураһында.
* Ихтыяр азатлығы һәм тәҡдир.

## Кәләм мәктәптәре
* Мөғтәзилиҙәр
* Әшғәриҙәр
* Матуриҙар

## Башҡорт телендә
Башҡорт телендә - кәләм һүҙенә тамырҙаш *кәлимә* тигән һүҙ бар. Ул шулай уҡ *һүҙ* тигән мәғәнәлә йөрөй

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
 

## Һылтанмалар
*
Һигеҙмөйөшлөк

**Һигеҙмөйөшлөк** () — архитектурала Һигеҙ ҡырлы йәки һигеҙ мөйөшлө ҡоролма йәки уның бер өлөшө.

Иң боронғо һигеҙ ҡырлы бина, күрәһең, беҙҙең эраға тиклем I быуат уртаһында Афинала төҙөлгән Елдәр Башняһы булғандыр. Һигеҙмөйөшлөк — ел тирмәндәре өсөн таралған күренештәрҙең береһе. Һигеҙ ҡырлы йорттар АҠШ-та бик популяр булған.

Бер тигеҙ периметрҙарҙа һигеҙ мөйөшлө форма төҙөлөш майҙанын яҡынса 20 % ҙурайтырға мөмкинлек бирә. Был ысул менән төҙөлөш материалдарын экономиялауға, ҡышҡыһын аҙыраҡ һыуыныуға һәм йәйен йылыныуға, бынан тыш яҡшыраҡ яҡтыртыуға өлгәшелә.

## Дүртмөйөшлөктәге һигеҙмөйөшлөк
Дүртмөйөшлөктәге һигеҙмөйөшлөк — рус сиркәү архитектураһында таш һәм ағастан төҙөлгән бинаның популяр конструктив тибы. Аҫҡы өлөшө — куб рәүешендә булып, уның өҫтөнә бер йәки ике һигеҙмөйөшлөк урынлашыуы мөмкин, сатыр йәки көмбәҙҙәр рәүешле ослана. Рәсәйҙә бындай тип айырыуса XVII һәм XVIII быуаттарҙа (барокко заманында) таралған.

## Галерея

Файл:Kolomenskoe AscensionChurch.JPG|Вознесение Сиркәүе (Коломенское) 1529-1532 Йй. 
Файл:Kokoshniki yaroslavl.jpg| Илия Пәйғәмбәр сиркәүе (Ярославль) 
Файл:Kishi church 4.jpg|Преображенский сиркәүе (Кижи), 1714 йыл 
Файл:Menshikov tower (1).jpg|Меншиков башняһы, 1707 йыл
Файл:Suharev Tower in Moscow.jpg|Сухарев башняһы 1692-1695 йылдар
Файл:St Basils Cathedral-500px.jpg|Василий Блаженный Ҡорамы (Покров соборы), 1555-1560 йылдар
Файл:Spasskaya Tower-1.jpg|Спас башняһы 1491 йылда П. А. Солари  проекты буйынса төҙөлгән 
Файл:Longwood.jpg|Лонгвуд йорто  - АҠШ-та иң ҙур һигеҙ мөйөшлө йорт


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дүртмөйөшлөк

## Иҫкәрмәләр
Орск йәмиғ мәсете

**Орск йәмиғ мәсете** (*Дербисалы Беркимбаев исемендәге мәсет*) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһындағы мәсет. Иман йортоноң бинаһы — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.

## Тарихы
1734 йылда Ырымбур экспедицияһы юлға сыҡҡанда, императрица Екатерина II нигеҙләнәсәк яңы ҡалала мосолмандар менән сауҙаны үҫтереү маҡсатында айырым бойороҡ бирә: *«Урындағы [[башҡорт халҡы]]на һәм яңы подданыйҙарыбыҙ ҡырғыҙ-ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ халыҡтарына Азия илдәренән килеп, төпләнергә, йәшәргә, сауҙа итергә, һәр төрлө кәсеп менән шөғөлләнергә»*. Һөҙөмтәлә Ырымбур (Орск) ҡәлғәһендәге тәүге мәсет ахун Мансур Абдрахманов тарафынан 1738 йылда асылған.

Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була. 1822—1916 йылдарҙа мәсет янында мәҙрәсә эшләй.

1888 йылда иҫке мәсет янғас, таштан яңы мәсет төҙөлөшө башлана. Ике ҡатлы бинаның төҙөлөшөнөң төп бағымсыһы ҡаҙаҡ сауҙагәре Дербисалы Беркимбаев була. Мәсет 1900 йылда асыла.

1932 йылда мәсет ябыла. Бинала башта оҫтахана, һуңынан клуб менән кионтеатр, аҙаҡ балалар баҡсаһы урынлаша. Ә мәҙрәсәнең бинаһы тегенселәр фабрикаһы эшселәренең ятағы булараҡ файҙаланыла.

1990 йылда бина диндарҙарға ҡайтарыла, һуңыраҡ уҡыу ойошторола. 1991 йылда бәләкәй манараһы тергеҙелә. 2006–2010 йылдарҙа ҙур манара төҙөлә.

2001–2008 йылдарҙа мәсет ҡарамағында «Нур» мәҙрәсәһе эшләгән.

## Имам-хатиптары
* Мансур Абдрахманов (1738 йылдан),
* Исмәғил Абдразаҡов (1740—1760-сы йылдарҙа), 
* Ибраһим Мәмбәтов (1770-се йылдар),
* Ғабдуллатиф Ғәббәсов (1805—1860 йылдарҙа),
* Ҡорбанғәли Юлдашбаев (1861—1865 йылдарҙа),
* Мөхәмәтғариф Мағазов (1866—1876 йылдарҙа),
* Мөхәмәтлатиф Исхаҡов (1877—1906 йылдарҙа),
* Мөхәмәтсафа Мөхәмәтфәрух улы Дауытов (1906—1908 йылдар)
* Ғабдулла Мөхәмәтсәлих улы Зәйнәғәбетдинов (1908—1932 йылдарҙа),
* Шәфиғулла Шәрипов (1990 йылдан),
* Рәсим Исмәғил улы Әхмәтов (1998 йылдан), 
* Талибжан Юныс улы Азаматов (2010 йылдан),
* Ҡадир Жанбылжан улы Тнаштыгулов (2018 йылдан).

## Галерея

Мечеть Орск Старый город 3.jpg
Мечеть Орск Старый город.jpg


## Әҙәбиәт
* 
* *Денисов Д. Н.* Исторические мечети Орска //Край Оренбургский. Праведной дорогой ислама. Оренбург, 2007.
* Соборная мечеть Орска: вехи истории : (к 120-летию Орской Соборной мечети 285-летию города Орска) / Мусульманская религиозная организация города Орска; редакционная коллегия: К. Алкулов [и др.]. — Орск ; Оренбург, 2020 (Типография «Южный Урал»). — 121 с.

## Һылтанмалар

*
Ғәҙәт (ғөрөф)

**Ғәҙәт** ( — йола, ғәҙәт, ғөрөф; ) — йола, исламға тиклемге, иҫкелектән ҡалған хоҡуҡи комплекстар нормалары, шулай уҡ шәриғәттә сағылыш тапмаған хоҡуҡи нормалар ҡулланылышы. Ғәҙәт төрлө милек, ғаилә һәм быға оҡшаш мөнәсәбәттәр өлкәләрендә ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар һәм халыҡтың юридик практикаһы йыйылмаһынан тора.

## Шәриғәт
Ислам ҡанун белгестәренең эшләнмәләрендә *ғәҙәт* (*адат)* төшөнсәһе ғөрөф төшөнсәһен аңлау менән ҡушыла(), һәм улар синоним булып тора. Әммә был Мәккә һәм Мәҙинәгә яҡын территорияларға ғына ҡағыла, йола хоҡуғы уларҙа шәриғәт нормаларын формалаштырыуға ҙур йоғонто яһаған һәм ҡануниәттең өҫтәмә сығанағы булараҡ ҡарала. Башҡа мосолман донъяһында ғәҙәт нормалары шәриғәттән башҡа йәшәй.

Был халыҡ исламлашҡан ерҙә һәм шәриғәт судтарында етерлек абруй булмаған, шулай уҡ, исламдың күп быуат йәшәүенә ҡарамаҫтан, ырыу-ҡәбилә мөнәсәбәттәре һәм боронғо хоҡуҡи ҡараштар һаҡланған урындарға; йәнә исламға тиклем халыҡ хоҡуҡи системаһы үҫешкән дәүләттәр составына ингән һәм, исламды ҡабул иткәс, ғәҙәти хоҡуҡ нормаларынан баш тартмаған төбәктәргә ҡағыла.

Ҡайһы бер ислам хоҡуҡ белгестәре ғөрөф-ғәҙәткә ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе көйләүҙә билдәле бер роль бирә, әммә ул шәриғәткә ҡаршы килергә тейеш түгел тигән фекерҙә. Ислам дине ҡанундарына ҡаршы килгән ғәҙәттәр, үҙ сиратында, Ҡөрьән аятында кире ҡағылғандар рәтенә инә:

Ғәҙәт нормалары, альтернатива булараҡ ҡулланылып, шәриғәттекенән ныҡ айырыла йәки хатта уларҙы ҡыҫырыҡлап сығара ала. Мәҫәлән, туарегтарҙағы ҡатын-ҡыҙҙың мираҫы һәм матриархаль характерҙағы башҡа йолалар, Кавказдың күп халыҡтарында ҡон ҡайтарыу йолалары, Үҙәк Африка мосолмандарының никах мөнәсәбәттәре һәм башҡалар.

Практик эшмәкәрлектә ғәҙәт нормалары менән сикләүҙәрһеҙ третей судьяһы ғына (*хәким*) файҙаланырға мөмкин, уның төп бурысы — яҡтарҙы килешеүгә килтереү. Дини судья (*[[Ҡазый|ҡаҙый]]*) йәки хөкүмәт чиновнигы айырым осраҡтарҙа ғына, әгәр шәриғәттең дөйөм рухына ҡаршы килмәгән норма ҡулланылһа, ғөрөф-ғәҙәткә таяна ала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
*  
* 
*
Әжәл

**Әжәл** (; ) — ислам дине тәғлимәтендә — һәр тере йән эйәһенә (атап әйткәндә, кешегә) Аллаһы Тәғәлә тарафынан бирелгән йәшәү срогының ҡотолғоһоҙ тамамланыуы. Әжәл темаһы иртә кәләмдә ризыҡ темаһы менән бергә даими тикшерелә.

## Ҡөрьән
Әлү Ғимран сүрәһенең 145-се аятына ярашлы, тереклек Аллаһы тәғәлә хөкөмөндә һәм Уның ҡушыуы буйынса ғына яралтыла.

Әжәл һүҙе Ҡөрьәндә төрлө мәғәнәлә, мәҫәлән, эмбриондың донъяға килеүе, бурысты түләү ваҡыты сифатында һәм башҡа шундай осраҡтар өсөн дә ҡулланыла. Күк менән ерҙе, ҡояшты, айҙы яралтҡанда, Аллаһ уларға ваҡыт билдәләгән. Аныҡлабыраҡ әйткәндә, *әжәл* йәмәғәттәрҙең һәм кешеләрҙең йәшәү ваҡыты булараҡ файҙаланыла.

Кеше гонаһ ҡылһа ла, уның ғүмере ҡыҫҡартылмай. Икенсе яҡтан, Мөхәммәт Пәйғәмбәр һүҙҙәренсә, ғүмер оҙайлығы ҡыҫҡартыла, әммә ул тәүбә итеү һөҙөмтәһендә яңынан тергеҙелә ала. Ҡөрьәндә бик йыш *әжәл* Аллаһы тәғәлә тарафынан билдәләнгән ғүмерҙең кире ҡайтмаҫлыҡ осоро булараҡ телгә алына. Хәҙистәргә ярашлы, *әжәл* һәм *ризыҡ* — был кеше өсөн тәғәйенләнгән дүрт әйберҙең икәүһе — әсә ҡарынында саҡта уҡ билдәләнә.

## Тәҡдир
*Тәҡдир* термины туранан-тура *алдан билдәләнгәнлек* ()) проблемаһы менән бәйле. Исламдың донъяға ҡарашы төрлө мәктәптәрҙә төрлөсә булған. Мәҫәлән, *мөғтәзилиҙәр* үлтерелеүгән кешенең ғүмере алдан өҙөлә, тип һанай. Уларса, әгәр был кеше үлтерелмәһә, ул тағы ла бер ни тиклем ваҡыт йәшәүен дауам итер ине. Бәлки, Аллаһы тәғәлә яманлыҡ ҡылған тип иҫәпләргә баҙнат итмәгәндер. Ортодоксаль сөнниҙәр, үлтерелгән ҡорбан үлтерелгән минутта ғүмерен юғалтырға тейеш булған, тип иҫәпләй. Шулай итеп, әгәр ҡорбан үлтерелмәһә, ул башҡа нәмәнән үлер ине, сөнки был Аллаһ тарафынан алдан билдәләнгән. Был осраҡта енәйәтсене ҡулға алырға һәм тейешле язаға тарттырырға кәрәк .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Аман (именлек тәьмин итеү)

**Аман** () — мосолмандың дошманға йәки мосолман түгелгә биргән хәүефһеҙлек гарантияһы. Ҡөрьәндә *аман* термины урынына *дживар* һүҙе («ҡурсалау», «яҡлау бурысы») ҡулланыла.

Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ғәрәп ҡәбиләләренә мөрәжәғәттәрендә *дживар* менән бер рәттән шул уҡ мәғәнәлә *зиммә* һүҙе лә ҡулланыла (ҡара: зимми). Зиммәнән айырмалы рәүештә, аман артабан үҙ-ара йөкләмәләр билдәләмәйенсә эшләнгән мәрхәмәтлек акты булып тора.

## Тарихы
Беренсе тапҡыр *аман* һүҙе 634 йылда яулап алынғандарҙың ғүмере һәм мөлкәте тейелгеһеҙлеген гарантиялау мәғәнәһендә Хәлит ибн әл-Вәлиттең Дамаск менән килешеүендә осрай Айырым мосолман бер йәки бер нисә аныҡ билдәләнгән кешегә генә аман (именлек) бирә ала, ә имам йәки уның вәкиле ҡала халҡына йәки уның гарнизонына имен-аманлыҡ тәьмин итә ала. Амандан уны биргән кеше генә мәхрүм итеү хоҡуғына эйә.

Яулап алыу һуғыштарында аман тыныс килешеү төҙөүҙең башланғыс осоро була (сульха). Ҡурсыу хаты формаһында ул мосолман булмаған кешенең (изге урындарға ғибәҙәт ҡылыусы, сауҙагәр һәм башҡаларҙың) мосолман илендә хәүефһеҙлеген гарантиялаған документ булараҡ файҙаланылған. Амандың был формаһы Европа илдәренең Ғосман империяһы менән килешеүҙәрен төҙөү өсөн нигеҙ була. Һуңғараҡ Урта быуаттарҙа әсирлеккә төшкәндә мәрхәмәтлек һорап ҡысҡырыу аман тип аталған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большаков О. Г. Аман // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 20. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Амин

**Амин, әмин** (, *амен/амин*, , *амен* — « шулай буласаҡ»; Көнбайыш Европа традицияһында ; сирк.-слав. бꙋди, *уян*; , *әмин*; ) — ғәҙәттә исламда, йәһүдилектә, христианлыҡта доғаларҙы һәм дини мәҙхиәләрҙе тамамлауҙы аңлатҡан формула. Киң таралған (айырыуса көнбайыш христиан конфессияларының ғибәҙәт ҡылыуында) аккламацияларҙың береһе. Халыҡ-ара һүҙ.

## Тарихи-культурологик тасуирлама

### Йәһүдилектә
Рабби Ханина — Талмуд заманы аҡыл эйәһе (Шаббат 119 б), «амен» һүҙенең килеп сығышы *эль мелех нээман* фразаһының акростихы, уны әйтеүсе теге донъяла өлөшкә лайыҡ буласаҡ тип һанаған.

### Исламда
Мосолмандар ( *ʾĀmīn) «әмин»* һүҙен намаҙ уҡығанда Ҡөрьәндәге беренсе сүрә — Әл-Фатиханы тамамлаған саҡта йәһүдилектәге һәм христианлыҡтағы кеүек үк мәғәнәлә ҡуллана. Башҡорттар доғанан, намаҙҙан һуң әйтеп тамамлап ҡуя, көнкүрештә был һүҙҙе теләк теләгәндә «амин» йә «әмин» рәүешендә йыш ҡуллана. Ашап бөткәндән һуң ҡул күтәреп доға ҡылыу — «амин тотоу» тигән күренеш тә таралған.

Башҡорт халҡында шулай уҡ «әмин» һүҙенән барлыҡҡа килгән ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исемдәре лә бар, улар топонимикаға ла инеп киткән.

### Рустә һәм Рәсәйҙә
Ғәҙәттә ул боронғо рус әҙәби әҫәрҙәрендә грек телендә «ҡабул булһын», «шулай булһын» мәғәнәһендә ҡулланылған. Формула халыҡ көнкүреше һәм фольклоры өлкәһенә күскән һәм йыш ҡына арбауҙарҙа, ялбарыуҙарҙа ҡулланыла

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Аҫҡар мәктәбе (Бөрйән районы)

**Аҫҡар мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Аҫҡар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто.

## Тарихы
1917—1921 йылдарҙа Аҫҡар ауылында дин нигеҙҙәренә Шәйех мулла, 1927—1929 йылдарҙа Арыҫлан хажи өйрәтә. 1930 йылдан Ғата хәлфә ғәрәп телендә уҡыта башлай. Һуңғараҡ Смаков дәрестәрҙе латин алфавиты нигеҙендә алып бара башлай.

Аҫҡар мәктәбе 1930 йылдан башланғыс, 1938 йылдан тулы булмаған урта (7, 8 йыллыҡ) мәктәп булараҡ эшләй. 1990 йылда урта мәктәп итеп үҙгәртелә. 1932, 1954—1956 йылдарҙа уҡытыу мәсет бинаһында, 1934—1935 йылдарҙа Сафа бай йортонда алып барыла. 1954 йылда мәсет бинаһында уҡытыусылар кабинеты һәм 3 класс булдырыла. Уҡытыу 2 сменала була. Бында шулай уҡ Исламбай ауылынан да балалар уҡый. Улар өсөн 3 бүлмәле интернат эшләй. Мәктәп бинаһы иҫкереү сәбәпле, уҡыусылар 1990 йылдан алып балалар баҡсаһында уҡый. 2008 йылда 2 ҡатлы яңы типтағы мәктәп төҙөлә.

;Филиалдары:
* Берәтәк төп мәктәбе
* Исламбай төп мәктәбе

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары
* Ғәлиуллина (Теләүембәтова) Факиһа Мөхәмәтрәхим ҡыҙы.
* Мөхәмәтов Азамат Әбделвәхит улы 1987 йылдың 18 майында Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Мәктәпте тамамлағас, Сибай институтының тарих факультетында уҡый. Әлеге көндә тарих уҡытыусыһы.
* Мөхәмәтова (Теләмбитова) Ләйлә Рафиҡ ҡыҙы 1988 йылдың 30 июлендә Бөрйән районы Аҫҡар ауылында тыуған. 2005 йылда Аҫҡар урта мәктәбен тамамлай һәм 2006—2011 йылдар Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡый. 2011 йылдан алып Аҫҡар урта мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта.
* Йәрмөхәмәтов Ильяс Ишмөхәмәт улы
* Фәтхетдинова Зәйтүнә Мазһар ҡыҙы
* Бикбаева Мәрҙиә Йәһүҙә ҡыҙы
* Мырҙабулатова Зөлфиә Йәһүҙә ҡыҙы
* Мырҙабулатова Гөлнур Әйүп ҡыҙы
* Мырҙабулатов Биктимер Зөфәр улы

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Видеояҙмалар
* БФ УРАЛ школа и детский сад Аскарово

## Мәктәп тураһында матбуғатта
* Башҡортостан. 7 ғинуар 2020, Төпкөл тип әйтмәгеҙ…

## Социаль селтәрҙә
* "Яҙ килтергән наҙҙар". Концерт. 17.04.2023 йыл Яҙ килтергән наҙҙар

## Галерея

Аҫҡар мәктәбе уҡытыусылары.jpg|thumb|



## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Аманат (ислам)

**Аманат** () — тоғролоҡ йәки намыҫ кешеләре, дөйөм мәғәнәлә: һаҡлауға ышандырылған, ышаныслылыҡ. Аллаһ ышанып тапшырған, кешеләргә һаҡларға ҡушҡан нәмә. Яуаплы һаҡлауға бирелгән матди булмаған ҡиммәттәрҙе лә (тел, мәҙәниәт, милләт), шулай уҡ матди ҡиммәттәрҙе лә (әйбер, күсемһеҙ милек) үҙ эсенә ала.

## Аманат төрҙәре
Матди булмаған аманат миҫалы: милләт, этнос , мәҙәниәт, тел, милли булһынмы, ғаиләгә ҡағылышлымы традициялар, шәжәрә, генеалогик мәғлүмәт һ. б. Ғәҙәттә ғаиләлә, быуындан- быуынға, ата-әсәнән балаларға күсә.

Ҡайһы берҙә милли-мәҙәни ҡиммәттәр ғаилә мөхитенән ситтә лә тапшырыла ала.

Мәҫәлән: телде юғалтыу һөҙөмтәһендә кешеләр уны үҙ аллы, йә ошо телдә һөйләшкән кеше ярҙамында өйрәнә.

Матди аманаттың миҫалы: ниндәй ҙә булһа мираҫ, атайҙың фатиры, өләсәйҙең йорто, һаҡлауға тапшырылған әйберҙәр, берәй ергә киткән саҡта күршеләрҙең ҡарап торорға ҡалдрған фатиры һәм башҡалар. Берәй нәмәне үтәтеү, йә ҡағиҙә боҙоуға юл ҡуймау маҡсаты менән ҡулған алынған тотҡон (заложник) йәки ҡиммәтле нәмә лә аманат тип атала

## Башҡорт халҡында
Башҡорт телендә аманат төшөнсәһен тәрән аңлау, яуаплы ҡарау быуындан-быуынға тапшырыла, «аманатҡа хыянат» тигән төшөнсә лә бар. Яҙыусы Гүзәл Ситдиҡованың «Күсле ил — көслө ил» тигән китабында был хаҡта бүлек тә бар. Шул бүлектән өҙөк: *«Аманатҡа хыянат ҡылыу ҙур ғәйеп һанала.Ғаилә, бала ла беҙгә аманат итеп бирелә. Уларҙы һаҡлау, лайыҡлы йәшәтеү — аманат кеүек бурыс. Кемдер һөйләгән сер ҙә — аманат. Һөйләүсе сер икәнен әйтмәһә лә, бер һиңә генә ышанып һөйләүен беләһең икән — ул һүҙ ҙә аманат. Аманатҡа хыянат ҡылыусыны боронғолар „хаин“, йәғни, „хыянатсы“ тип атаған»* .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әр-раий

**Әр-раий** (; ) — *ҡараш, фекер, хөкөм йөрөтөү*) — фәтүә сығарған факиһтың үҙ бойондороҡһоҙ фекере йәки хөкөм йөрөтөүе>.

## Барлыҡҡа килеүе
Әр-раий төшөнсәһенең барлыҡҡа килеүе хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб менән бәйле. Ул Ираҡҡа ебәргән ҡаҙый итеп Абдулла ибне Мәсғүдкә Әр-раий тигәнде оҡшашлыҡ буйынса фекер йөрөтөү һәм йәмәғәт файҙаһы тигән мәғәнәлә аңлата. «Риүәйәт яҡлыларға» (әл-хәдиҫ әһелдәре) ҡаршы булараҡ, Ғабдулла ибне Мәсғүд эйәрсендәре «бойондороҡһоҙ фекер яҡлылар» тип атала башлай (*әсхәб Әр-раий*)..

Әр-раий категорияларының береһе лә прецедентлы хоҡуҡи материалға эйә булмаған һәм Ҡөрьән менән Сөннәт текстарына туранан-тура аңлатма биргәндә килеп тыуған ҡыйынлыҡтарҙы уңышлы хәл итергә мөмкинлек биргән. Улар мәҙһәбтәр араһындағы айырмаларҙы билдәләүсе дәлилдәрҙең береһе булып торған (ихтилаф) .

Мәҙһәбтәр ҡушылғандан һуң Әр-раий төшөнсәһе, ижтиһад төшөнсәһе менән йотолоп, ҡулланылыштан сыға (ҡыяс).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* Боголюбов А. С. Ар-рай // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 197. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* М. Абу Захра. Та’рих ал-мазахиб ал-исламийа. 1—2. Каир, [б. г.], 1, 12—21

; башҡа телдәрҙә

* Bravmann M. M. The Spiritual Background of Early Islam. Leiden, 1972, 177—188
*
Ҡыяс

**Ҡыяс** ( «үлсәү») — аналогия буйынса фекер йөрөтөү, ислам ҡоҡуғы сығанаҡтарының береһе.Ҡыяс мәсьәләне Ҡөрьәндә һәм сөннәттә һүрәтләнгән хәлгә ярашлы, аналогия буйынса сисергә мөмкинлек бирә.

## Фиҡһ буйынса
Бындай ҡарар ҡабул итеү ысулы абруйлы фаҡиһтар мөхитендә ҡулланылған. Ҡөрьән һәм сөннәт кеүек хоҡуҡи сығанаҡтарҙа күрһәтелмәгән осраҡтар килеп сыҡҡан хәлдә, ижмәгә (консенсусҡа) өлгәшеп булмағанда, фаҡиһтар шуға оҡшаш хәлдәр буйынса фекер йөрөтөп, ҡарар сығарған.

Имам Әхмәт ибн Хәнбәл нигеҙ һалған хәнбәли мәҙһәбе ҡыясты абруйлы хоҡуҡ сығанағы булараҡ танымаған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Боголюбов А. С. ал-Кийас // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 137. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Кыяс / Рощин М. Ю. // Крещение Господне — Ласточковые. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 512. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 16). — .
Ырғыҙлы мәктәбе

**Ырғыҙлы мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ырғыҙлы ауыл Советы биләмәһенә ҡараған Ырғыҙлы ауылындағы уҡыу йорто.

## Тарихы
Ирғыҙлы ауылында беренсе мәктәпкә 1911 йылда нигеҙ һалына, уҡыу осоро — 2 йыл. Унда яҡын-тирәләге ауылдарҙан һәм утарҙарҙан балалар ҙа уҡыған. Тәүге уҡытыусылары — С. П. Морозов, Мочалов, Рассадников, П. Н. Якушин. 1934 йылдан алып башланғыс, 1952 й. — тулы булмаған урта (ете йыллыҡ, 1959 й. — һигеҙ йыллыҡ) мәктәп. 1968 йылда урта мәктәп итеп үҙгәртелә.

;Филиалдары:
* Ғәҙелгәрәй төп мәктәбе
* Мәҡсүт башланғыс мәктәбе

Ырғыҙлы мәктәбе ихатаһында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға обелиск асылған.

## Етәкселәре
*
* Нуротҡолов Ильяс Һатыбал улы. Бөрйән районы
* Ғәлина (Сәйфуллина) Лилия Миңлеғәле ҡыҙы
* Ноғоманова (Мырҙағолова) Нәйлә Фәрхитдин ҡыҙы.
* Ғазина Айгөл Султан ҡыҙы. 1977 йылдың 17 октябрендә Бөрйән районының Яңы Монасип ауылында тыуған.
  1983-1990 йылдарҙа Тимер урта мәктәбендә белем ала. 1990-1991  йылдарҙа Иҫке Собханғол мәктәбендә белем ала. 1992-1994 йылдарҙа Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназия-интернатында белем ала. 1994-1999 БДУ Сибай филиалында уҡый. 1999 - 2006 йылдарҙа Ғәлиәкбәр урта белем биреү мәктәбендә инглиз теленән уҡыта. 2006-2015 йылдарҙа Ҡотан дөйөм белем биреү мәктәбендә эшләй.2015 йылдан Ырғыҙлы дөйөм белем биреү мәктәбендә эшләй.

## Уҡытыусылары
* Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы - (1968—1969 йылдар)

## Уҡытыусы һөнәрен һайлаусы уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Исҡужин Рәмил Кәбир улы (5.03.1958), ғалим-хоҡуҡ белгесе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2007—2011 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Салауат Юлаев ордены кавалеры.
* Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы (24.03.1974), дәүләт эшмәкәре, музыкант-пианист. 2012 йылдың ноябренән Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2002) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2005).
* Михаил Николаевич Косарев (8 август 1957 йыл) — «Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы директоры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған экологы (2018), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты

## Мәктәп тураһында матбуғатта
* 
## Сығанаҡтар
* Бурзянская энциклопедия

## Иҫкәрмәләр
Ижмә

**Ижмә** ( — «фекер берлеге»; ) — фекер алышҡан мәсьәлә буйынса абруйлы шәхестәрҙең (фаҡиһтарҙың) килешеүе, берҙәм фекере йәки ҡарары. Мосолман хоҡуғы сығанаҡтарының береһе — Фиҡһ.

## Сөнниҙәр мәҙһәбендә ижмәгә мөнәсәбәт
Мәҙһәб вәкилдәренең ижмәгә ҡарата мөнәсәбәте төрлөсә. Хәнәфиҙәр хәҙистәре төҙөк тип һаналған сәхәбәләрҙең ижмәләрен генә, мәликиҙәр Мәҙинә мөжтәһиттәренең ҡайһы бер ижмәһен ғына таныған. Шәфиғиҙәр ижмәне үҙаллы хоҡуҡ сығанағы итеп түгел, ә бары Ҡөрьән һәм сөннәткә ҡушымта итеп кенә таныған. Хәнбәлиҙәр Мәҙинә мөжтәһиттәре ижмәһенең бөтә категорияларын да ҡабул иткән.

## Ижмә категориялары
Ижмә тасуирлау һәм уны дөйөм ҡарамаҡҡа еткереү ысулы буйынса ошондай категорияларға бүленә:

* *әл-ижмә ' әл-ҡәүли* ()- тауыш менән әйтелгән, йәғни асыҡ фекер алышыуҙа ҡабул ителгән ҡарар;
* *әл-ижмә' әл-ғәмәли* ()- булған хәлдәргә таянған, йәғни тикшерелмәгән, әммә бер үк шарттарҙа бер төрлө ҡарарҙарҙан һәм ғәмәлдәрҙән сыҡҡан ҡарар;
* *әл-ижмә ' әс-суҡути* ( — әйтелмәгән, әммә барыһына ла билдәле булған берәйһенең ҡаршылыҡтар белдерелмәгән ҡарары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Иджма / Бобровников В. О. // Железное дерево — Излучение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 699. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 10). — .
* Боголюбов А. С. Иджма // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 91. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Мәҡсүт мәктәбе

**Мәҡсүт мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ырғыҙлы ауыл Советы биләмәһенә ҡараған Мәҡсүт ауылындағы уҡыу йорто. БР Бөрйән районы Ырғыҙлы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең филиалы

## Тарихы
Мәҡсүт мәктәбе 1940 йылда барлыҡҡа килә. Уҡытыу мәсет бинаһында алып барыла. Тәүге уҡытыусылар — Хәйбуллин. Айытова М., Исмәғилева Р. З., Килсенбаев, Муллағолова М., Р. Сәлихова, С. Фәхретдинова, М. Ямашева һәм башҡалар.

1994 йылда мәктәп яңы бинаға күсә, ә 2005 йылда (ауыл яңы урынға күсерелгәс) хәҙерге бинаһы төҙөлә. 2 кабинеты, спорт залы, ашханаһы бар.

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Сығанаҡтар
* Бурзянская энциклопедия

## Иҫкәрмәләр
Юнысов Наил Кәбир улы

**Юнысов Наил Кәбир улы** (; 10 ғинуар 1928 йыл) — ғалим- инженер-геофизик, геология-минерология фәндәре кандидаты (1969), РСФСР-ҙың атҡаҙанған геологы (1978), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1998), Рәсәй Федерацияһы нефть һәм газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1998), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Ленин (1981), Октябрь Революцияһы (1986) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Наил Кәбир улы Юнысов 1928 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны Тәтер-Арыҫлан ауылында тыуған.

1952 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлағандан һуң «Башнефтегеофизика» производство берекмәһендә: өлкән инженер-интерпретатор, сейсмик партия начальнигы, етештереү-техник бүлеге начальнигы, Көньяҡ-Башҡортостан геофизика экспедицияһының баш инженеры һәм начальнигы, трестың баш инженеры, 1975 йылдан — трест идарасыһы. 1957 йылда — Һиндостанда, 1969—1972 йылдарҙа Мысырҙа геофизика (сейсмик) эштәре етәксеһе. 1993—1998 йылдарҙа — «Башнефтегеофизика» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 1998—1999 йылдарҙа — директорҙар советы рәйесе, бер үк ваҡытта, 1980—1992 йылдарҙа — Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. 1998—1999 йылдарҙа — директорҙар советы рәйесе. 2001 йылдан Европа-Азия геофизика йәмғиәтенең Башҡортостанн бүлексәһе рәйесе. 2007—2011 йылдарҙа «MV-ГЕО» ЯСЙ (Өфө) директоры.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни-производство эшмәкәрлеге нефть һәм газ ятҡылыҡтарын разведкалау һәм файҙаланыу өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Уның ҡатнашлығында Башҡортостан Республикаһының геофизика хеҙмәте ойошторола, разведка һәм промысла геофизикаһында геофизика эштәренең һөҙөмтәлелеген күтәрергә булышлыҡ итеүсе алдынғы технологиялар индерелә. Ғалим етәкселегендә геофизик мәғлүмәтте теркәү, эшкәртеү һәм интерпретациялауҙың цифрлы ысулдары эшләнә. Урал алды бөгөлөндә тоҙ аҫты рифоген массивтарын картаға төшөрөү өсөн скважина сейсморазведкаһы ысулы эшләнә һәм булдырыла, был бер нисә нефть ятҡылығын асыуға булышлыҡ итә. Күмертау, Һарытау, Балҡан, Яңы Уҙыбаш нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша. Көнбайыш Себерҙә вахта геофизика хеҙмәтен, ике сейсмик экспедицияны ойоштороусы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976);
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған геологы (1978);
* Ленин ордены (1981);
* Октябрь Революцияһы ордены (1986);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1998);
* Рәсәй Федерацияһы нефть һәм газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1998)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Юнысов Зәбир Кәбир улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Оҙон ғүмер, ҡыҫҡа мәлдәр» Марсель Ҡотлоғәлләмов 09.01.2018
Яңы Собханғол мәктәбе

**Яңы Собханғол мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл Советы биләмәһенә ҡараған Яңы Собханғол ауылындағы уҡыу йорто. Адресы: Йәштәр урамы, 33

## Тарихы

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы (12 май 1989 йыл) — уҡытыусы, филология фәндәре кандидаты
* Сиражетдинов Рәүеф Дәүләт улы (21 декабрь 1952 йыл) — мәғариф, комсомол, партия, ауыл хужалығы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Рәсәй агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре (2010).

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Сығанаҡтар
* Бөрйән энциклопедияһы

## Иҫкәрмәләр
Мөжтәһид

**Мөжтәһид** (;  — тырыш, ҙур белемле) — юғары дәрәжәле фаҡиһ (ислам дине белгесе). Мөжтәһид дин һәм шәриғәттең мөһим мәсьәләләре буйынса фәтүә сығарыу хоҡуғына эйә (фиҡһ). Ул башҡа дин әһелдәренең (фаҡиһтар) фекер йөрөтөүенә түгел, ә Ҡөрьән аяттарына һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәҙистәренә таянырға тейеш.

Сөнниҙәр һуңғы мөжтәһидтәр тип дүрт сөнни мәҙһәбкә нигеҙ һалыусыларҙы (Әбү Хәнифә, Мәлик ибн Әнәс, Мөхәммәт әш-Шәфиғи һәм Әхмәт ибн Хәнбәл) иҫәпләйҙәр. «Ижтиһад ҡапҡаһы ябылыу менән» тере сағында мөжтәһид дәрәжәһенә өлгәшеү мөмкин түгел тиерлек. Шиғыйҙарҙа мөжтәһид тип Ҡөрьәнде шәрехләүҙә (тәфсир), шәриғәтте, хәҙистәрҙе һәм ислам хоҡуғын (фиҡһты) белеүҙә камиллыҡҡа өлгәшкән фаҡиһтар иҫәпләнә. Тик бик аҙ фаҡиһтар ғына мөжтәһид тип танылған.

## Мотлаҡ сифаттар
Мөжтәһит эйә булырға тейешле сифаттар ошолай:

* ғәрәп телен һәм ғәрәп грамматикаһын, синтаксисын, морфологияһын һ.б. иркен белеү;

* Ҡөрьәнде һәм хоҡуҡи ҡарарҙарға ҡағылышы булған хәҙистәрҙе яттан белеү (хафиз) ;

* ниндәй ҙә булһа мәсьәләләрҙә берҙәм фекер булған барлыҡ һорауҙар буйынса мәғлүмәтле булыуы (ижмә);

* аналогия буйынса фекерләү алымын ҡуллана белеү (*[[ҡыяс]]*);

* иманлылыҡ һәм ихлас ниәт.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Муджтахид / Рощин М. Ю. // Монголы — Наноматериалы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2013. — С. 382. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 21). — ISBN 978-5-85270-355-2<.

## Һылтанмалар
*
Хажи (Ислам)

**Хажи** (; ) — Мәккәгә барып хаж йолаһын уңышлы үтәгән мосолманға бирелгән дәрәжәле исем. Дәрәжә, ғәҙәттә, исем алдынан ҡушып әйтелә (мәҫәлән, Хажи Морат, Хажи-Рамаҙан), шул уҡ ваҡытта исемдән һуң әйтелгән осраҡтар ҙа була (Әхмәт хажи, Мөхәммәт хажи). Ваҡыт үтеү менән исемдәргә һәм фамилияларға ла инеп киткән (мәҫәлән, Хажиәхмәт, Хаж(и)ғәле, Хажибәк). Хаж ҡылған ҡатын-ҡыҙҙарҙы хажжә тип атайҙар().

Ғәрәп илдәрендә оло йәштәге кешегә ҡарата, был кешенең хажға барыу-бармауына ҡарамаҫтан, *хажи* һәм *хажжә тип* өндәшеү ихтирамлы мөнәсәбәт күренеше булып тора. Ҡасандыр Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында булған Балҡан илдәрендә Иерусалимға һәм Изге ерҙәргә барған христиандарҙы ла «хажи» термины менән йөрөтәләр.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Ираҡ һуғышы ваҡытында Америка һалдаттары, вьетнамдарға ҡарата «Чарли» һәм «Виктор Чарли» һүҙҙәрен ҡулланған ише, «хажи» һүҙен ираҡ баш күтәреүселәрен һәм төп ғәрәп халҡын билдәләү өсөн ҡулланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. Хаж юлъяҙмалары. Шиғырҙар. — Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит (баш.)
Байғаҙы мәктәбе

**Байғаҙы мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байғаҙы ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. БР Бөрйән районы Иҫке Собханғол дөйөм урта белем биреү урта мәктәбенең Байғаҙы филиалы.

## Тарихы
Байғаҙы мәктәбе 1918 йылда асыла.
;Артабанғы үҙгәрештәр:
* 1921—1924 йылдарҙа — эшләмәй
* 1930 йылдан 1950 йылға тиклем һәм 1956—1971 йылдарҙа — башланғыс мәктәп
* 1951—1956 тулы булмаған урта (7 йыллыҡ) мәктәп
* 1971 йылдан — һигеҙ йыллыҡ
* 1993 йылдан — урта мәктәп
* 2011 йылдан — төп мәктәп (филиал)

;*Байғаҙы мәктәбе тарихы* викидәреслектә

## Етәкселәре

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр

## Мәктәп тураһында матбуғатта
*  26 апрель 2019, Әҙәпкә ғәҙәтләнһәң — әҙәм булырһың

## Видеояҙмалар

## Сығанаҡтар
* Бурзянская энциклопедия

## Иҫкәрмәләр
Хатип

**Хатип** ( — *дин таратыусы, вәғәзсе*; ) — йома намаҙын үткәреүсе мосолман руханиҙар.

Намаҙы алдынан ул мөнбәрҙең өсөнсө баҫҡысынан телмәр (хөтбә) һөйләй. Мөнбәр намаҙ уҡыу өсөн тәғәйенләнгән, Ҡиблаға йүнәлтелгән михрабтың уң яғында урынлаша.

## Тарихы
Урта быуаттарҙа хөтбә, нигеҙҙә, Аллаһтан хәлифәгә, батшаларға, хандарға һаулыҡ һорап уҡыла торған доға булған. Ғәскәргә еңеү һорап, халыҡты ҡоролоҡ, аслыҡ, эпидемия кеүек афәттәрҙән һаҡлауҙы ялбарып, хөтбә уҡылған.

### Хөтбә
Ғәҙәттә, хөтбә 5 өлөштән тора:

* Аллаһты маҡтау,
* Мөхәммәт Пәйғәмбәр, хәлифәләр рухына доға ҡылыу,
* Аллаһтың берлеген раҫлау,
* вәғәз
* мосолмандарҙың именлегенә доға ҡылыу

Хөтбәләге вәғәз (өгөт-нәсихәт, өйрәтеү) мәсеткә ғибәҙәткә килгән мосолмандарҙың туған телендә һөйләнелә һәм, дин талабы буйынса, фәҡәт дингә, дини йолаларға бәйле мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш.

Йома хөтбәһенән тыш хатип дини байрамдарҙа, мәҫәлән, Ҡорбан йәки Ураҙа байрамдарында (Ид әл-Фитр) телмәр тота.

## Әҙәбиәт
* 
* Encyclopaedia of Islam, том IV, стр. 1141—1142
Мөжәддит

**Мөжәддит**, **мөжәддид** ( — *реформатор, яңыртыусы*) — Шәриғәтте яңыртыусы. Бер һүҙ менән әйткәндә, мөжәддит — ғалим мөжтәһид, фаҡиһ, йәғни, хәҙерге заман мәсьәләләренә Шәриғәт буйынса ҡарарҙар ҡабул итеү мөмкинлеге булған кеше. Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙисенә ярашлы, йөҙ йыл һайын мосолмандар араһында исламды тергеҙеүсе кешеләр килеп торасаҡ. Мөжәддиттәр иҫәбенә Ғүмәр ибн Ғәбдел-Ғәзиз, Мөхәммәт әш-Шафиғи, Әл-Ғазали, Фәхретдин әр-Рази, Ибн Дәҡиҡ әл-Ид, әс-Сөйөти, Әхмәт ибн Хәнбәл, имам Шәуҡани, Имам Тәҡиүддин ән-Нәбхани, имам Әбү Хәнифә, Ибн Хәзм һәм башҡалар индерелгән.

## Сөннәттә
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең, сәлләЛлаһү ғәләйһи үәс-сәләм, бер хәҙисендә шулай тиелә:«Ысынлап та, Аллаһ был өммәткә (йәғни, мосолмандарға) һәр быуатта уларҙың динен яңыртыр бер мөжәддитте (ғалим мөжтәһидте) ебәрер.»Әбү Дауд 4291, әл-Хәким 4/522, ат-Табарани 6527.Ҡайһы бер хәҙистәрҙә, мөжәддиттәр Пәйғәмбәр ғаиләһенән булырға тейеш, ә икенселәрендә, мөжәддиттәр күп буласаҡ, тиелә.

Ислам дине тәғлимәтен тергеҙеүҙе (реформатлыҡ) Ислам ғалим-ғөләмәләре Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманындағы ислам дәғүәтен тергеҙеү тип аңлай, ул тик Ҡөрьән һәм Сөннәткә нигеҙләнгән булырға тейеш. Һуңғы пәйғәмбәр үлгәндән һуң мосолмандар араһында сығанаҡтарға әйләнеп ҡайтҡан һәм яңылыҡтарға (бидғәт) ҡаршы көрәшкән кешеләр килеп сығып тора. Был кешеләрҙе мөжәддиттәр тип атайҙар.

Аллаһтан туранан-тура үәхи алған пәйғәмбәрҙәрҙән айырмалы рәүештә, мөжәддиттәр пәйғәмбәрҙәрҙең традицияларын тергеҙеп, бөгөнгө дин шарттарында эш итә.

Мөжәддид ғүмере буйына үҙенең миссияһы тураһында белмәүе мөмкин. Мөжәддидтең эшмәкәрлегенә киләсәк быуындар баһа бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
*
Иҫке Собханғол мәктәбе

**Иҫке Собханғол мәктәбе** (Башҡортостан Республикаһы Бөрйән муниципаль районы Иҫке Собханғол ауылының дөйөм урта белем биреү муниципаль дөйөм белем биреү бюджет ойошмаһы) — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы биләмәһендәге уҡыу йорто.

## Тарихы
Иҫке Собханғол мәктәбенә 1925 йылда 1-се баҫҡыс хеҙмәт мәктәбе булараҡ нигеҙ һалына. 1934 йылдан тулы булмаған урта (7 йыллыҡ), 1937 йылдан урта мәктәпкә әүерелә. Беренсе уҡытыусы — Орҡоя Ишмырҙина. 1936 йылда 60 урыҫ уҡыусыһы 4-се класты тамамлай.

1927 йылдан мәктәп яңы бинаға урынлаша. 1939 йылда мәктәп яны интернаты төҙөлә башлай. 1940 йылдың майында мәктәптә 10 көнлөк уҡытыусылар курсы ойошторола.

1940—1941 йылда урыҫ һәм башҡорт кластары асыла, бөтәһе 308 уҡыусы уҡый. 1941 йылда 1-се сығарылыш була. Мәктәп янында Темәс башҡорт педагогия училищеһының филиалы эшләй, 3, 5 айлыҡ район-ара курстар үткәрелә.

Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ике ҡатлы ағас мәктәп төҙөлә. 1947 йылда 2-се сығарылыш була. 1958—1966 йылдарҙа уҡыусылар аттестат менән бер рәттән тракторсы, водитель, электрик, балта оҫтаһы һ.б. таныҡлығы ала. 1969 йылда бөтәһе 54 уҡытыусы эшләй.

1968 йылда мәктәп 360 урынлыҡ яңы төҙөлгән кирбес бинала алып барыла. 1972 йылда мәктәп яны интернаты төҙөлөп бөтә. 1979 йылда ике ҡатлы кирбес бина сафҡа индерелә.

2016 йылда 550 урынға иҫәпләнгән 4 ҡатлы мәктәп, ә 2018 йылда 3 ҡатлы мәктәп яны интернаты сафҡа инә.

;Филиалдары:
* Әтек төп мәктәбе
* Байғаҙы төп мәктәбе
* Ғәлиәкбәр төп мәктәбе
* Мәндәғол башланғыс мәктәбе
* Үрге Нөгөш башланғыс мәктәбе
* Яңы Мөсәт төп мәктәбе
* Яңы Усман төп мәктәбе

;Өҫтәп уҡығыҙ:
Иҫке Собханғол мәктәбенең 2011 йылға тиклем тарихы

## Етәкселәре
* Яубаҫаров Ғәни Сөләймән улы — (1945—1947 йылдар)
* Ишбаев Исмәғил Сәхиулла улы
* Салауатова Рәмилә Фәхретдин ҡыҙы
* Йомағолов Гәрәй Миңлеғәли улы
* Әдрәхимов Әхәт Әбдрәхим улы

## Уҡытыусылары

## Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Вәлиуллин Ғәли Фәйзрахман улы
* Ғәзизов Юнир Хәсән улы
* Манапов Юлай Хәләф улы
* Манапова Сәмәрә Ноғоман ҡыҙы
* Лыгин Сергей Александрович
* Шәрәфетдинова Әлфиә Мазһар ҡыҙы
* Әминева Эльмира Фәхретдин ҡыҙы

## Мәктәп тураһында матбуғатта

## Видеояҙмалар
*  Мәктәп тарихы
* Спорт майҙансығын асыу тантанаһы, 27 сентябрь2019
* Иҫке Собханғол ауылының урта дөйөм белем биреү мәктәбендә үҫеш нөктәһе 1 апрель 2022
*  Иҫке Собханғол ауылының урта дөйөм белем биреү мәктәбендә һуңғы звонок. 26 май 2022

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Жәғәфәри мәҙһәб

**Жәғәфәри мәҙһәб** () — иснәғәшәриҙәр () һәм исмәғили-низариҙар инанған ислам хоҡуғы мәктәбе (фиҡһ). Жәғәфәри мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы — имам Жәғәфәр ибн Мөхәммәт әс-Садиҡ.

## Тарихы
Шиғыйлыҡ ҡарашынан жәғәфәри мәктәбенә нигеҙ һалыусы зат гонаһһыҙлыҡ статусына эйә булғас, дин белгестәре һәм хоҡуҡ белгестәре уны мәҙһәб тип атауҙың хаҡлы булыуына шикләнә.

Сөнки мәҙһәб терминологик күҙлектән ҡарағанда — ислам хоҡуғы нигеҙҙәрен уның беренсел сығанаҡтарынан (Ҡөрьән һәм Сөннәт) алыуҙың билдәле бер методологияһын эшләгән мәктәп, ул дөрөҫ йәки хаталы була ала.

Әммә, шиғый теологтары һәм ҡанун белгестәренең дөйөм фекере буйынса, 12 Имамдың барыһы ла гонаһһыҙ һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Сөннәтенә бер ниндәй ҙә субъектив баһалар бирмәй, төп нөсхәлә һаҡлап ҡалғандар.

Икенсе яҡтан, жәғәфәри фиҡһында ике төп йүнәлеш — ысулиәт һәм әхбәрилек — сиктәрендә Ҡөрьән һәм Сөннәттән хоҡуҡ нормаларын сығарыу өсөн төрлө методологик алымдар эшләнгән.

### Ижмә
Шиғый дин әһелдәренең дөйөм ижмәһе нигеҙендә теге йәки был дөрөҫ хәҙискә йәки Ҡөрьән аятына һылтанма ята. Әммә ҡайһы берҙә шиғый ғалимдары хәҙистең сәхихлек дәрәжәһенә йәки уның ялған булыуы мөмкинлегенә ҡарата төрлө фекерҙә булғанлыҡтан, шулай уҡ аят һәм хәҙистәрҙе төрлөсә шәрехләй һәм уларҙан төрлө һығымта яһағанлыҡтан, ҡайһы бер мәсьәләләр буйынса дин белгестәренең фәтүәләре айырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Ҡулланылған әҙәбиәт
* *Мөхәммәт Бәкер әс-Садр.* Тарихы 'илм әл-усул. М.," Исток", 2009.
* *И. И. К. А. Ховард Мостафа Авлийа ' и.* Хәҙистәрҙе өйрәнеү ғилеме. М.," Исток", 2010.

## Һылтанмалар
* Мосолман-Шиғыйҙар Сайты
* Джафарит мәзһәбенең фетвалары
Аятулла

**Аятулла** (перс. آیت‌الله‎; ; ) — жәғәфәри хоҡуҡ мәктәбе (мәҙһәб) нигеҙендә ислам хоҡуғы (шәриғәт) мәсьәләләре буйынса үҙ аллы ҡарарҙар сығарырға хоҡуҡлы шиғый дин белгестәренең (мөжтәһидтәрҙең) абруйлы исеме. Аятуллаларҙың күпселеге Иранда, Ираҡта һәм Ливанда йәшәй

## Тарихы

Аятолла термины Х быуатта әйләнешкә инә. XVII быуат аҙағында һәм тотош XVIII быуат дауамында аятуллалар шиғый дин белгестәре араһында мөһим роль уйнай. XIX быуат аҙағына шиғый дин белгестәренең артабанғы дифференциацияһы уларҙың береһен «өлгө алыу сығанағы» тип таныуға килтерә (*мәржә әт-тәҡлид*). XIX быуатта иң күренекле мәржәне аятолла тип атай башлайҙар. XХ быуаттың 40-сы йылдарынан термин киң ҡулланылыш ала.

## Бөйөк аятулла
Тәүгеләрҙән булып Бөйөк аятулла (*аятулла* *әл-ғүзмә*) титулы иң һуңғы «имам наибтарының» (наместник) (*наиб әл-имам*) һәм «өлгө алыу сығанаҡтарының» береһе (*мәржә әт-тәҡлид*) Хөсәйен Буружерди аятуллаға бирелә.

Был титулды йөрөткәндәр араһында Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи (Тәһран) һәм башҡа дин әһелдәре бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кушев В. В. Айат Аллах // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 16. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* 
* 
*