open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бахмут мәҙәниәте

**Бахут мәҙәниәте** — археологик мәҙәниәт, б. э. I мең йыллығының уртаһына ҡарай, хәҙерге Башҡортостан территорияһында урынлашҡан. Атамаһы Благовещен районының Бахмут ауылы янындағы Өфө йылғаһы буйында табылған боронғо ҡәберлеккә бәйле бирелгән. Археолог А. В. Шмидт тарафынан 1928 йылда өйрәнелгән. Географияһы: Ағиҙел йылғаһының Камаға ҡойған урыны, Тере Танып, Кама һәм Өфө йылғалары буйҙары. 

## Тасуирламаһы

Бахмут мәҙәниәте б. э. 3-8 быуаттарына ҡарай. Ике осорға бүленә: тәүге бахмут осоро (III—V бб.) һәм һуңғы бахмут осоро (VI—VIII бб.). Башҡортостан территорияһындағы Бахмут мәҙәниәтенә ҡараған  һәйкәлдәр:
* Әгәсәк ҡәберлеге
* Баръязин ҡаласығы
* Бахмут ҡәберлеге
* Бөрө ҡәберлеге
* Бөрө ҡаласығы
* Ҡаҙаҡлар ҡаласығы
* Ҡаратамаҡ ҡәберлеге
* Мәнәк археологик комплексы
* Яңы Турбаҫлы ауылсығы
* Иҫке Ҡабан ҡәберлеге
* Иҫке Мөштин ҡәберлеге
* Сорвихинск ҡаласығы
* Өфө ҡаласығы
* Өфө (Шайтан) ҡәберлеге
* Юғамаш ҡаласығы
* Юлдаш ҡаласығы
* Юмаҡай ҡаласығы

## Этник сығышы
Бахмутсылар фин-уғыр халыҡтарына ҡарай. Ҡытай хроникаларында бахмут мәҙәниәте халҡы Янь ҡәбиләләре тип аталған, был удмурттарҙың төрөк атамаһы *ар* менән оҡшаш.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Ростов ипподромы

**Ростов ипподромы** ― Дондағы Ростов ипподромы — Рәсәйҙең көньяғындағы иң боронғо ипподром.

## Тарих
Ростов ипподромы тарихы XIX быуаттың аҙағында башлана.

Революцияға тиклем Дон Ғәсҡәре өлкәһендә бик ҙур темптар менән йылҡысылыҡ үҫешә. Уның менән урындағы казактар һәм шәхси эшҡыуарҙар булыша.. Эшҡыуарҙарға хөкүмәт йылҡысылыҡты үҫтереү өсөн субсидиялар биргән. 1880 йылдың урталарында Дон аръяғында 86-89 ат заводтары булһа, 1900 йылда уларҙың һаны 145-кә еткән, уларҙа аттарҙың дөйөм һаны 83 мең тәшкил иткән. Сама менән шул уҡ йылдарҙа учреждени был Новочеркасск һәм Дондағы Нахичеванда ярыш аттары йәмғиәте барлыҡҡа килә. Ат ярыштары ойоштороу урындағы халыҡтың иң яратҡан ярышына әйләнә..

1890-сы йылдарҙың беренсе яртыһында губерна властары ипподром төҙөргә Балабан сауҡалығында ер участкаһы бирә. Ростов-Нахичеван ат ярыштары йәмғиәте майҙаны бик тиҙ йыһазландырыла : йәмғиәт ихтыяждары өсөн ике ҡатлы йорт, трибуна, бер нисә ат һарайы төҙөлә, ә ипподром территорияһы ҡойма менән уратыла. Беренсе ат сабыштары 1894 йылда уҙғарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ИСТОРИИ СТРОКИ… К СТОЛЕТИЮ РОСТОВСКОГО ИППОДРОМА
* Ростовский ипподром
Ғаянов Илдар Ихсан улы

**Ғаянов Илдар Ихсан улы** (19 март 1957 йыл) — рәссам, график. 1998 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар Союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2004) (Исмәғилев Фәйзрахман Абдрахман улы менән берлектә).

## Биографияһы
Илдар Ихсан улы Ғаянов Башҡорт АССР-ының  Һәйтәк ауылында 1957 йылдың 19 мартында тыуған. Армия хеҙмәтен Германия территорияһында үтә. 1982 йылда Свердловск художество училищеһын (И. Д. Шадр исемендәге Екатеринбург художество училищеһы) тамамлай.

Хәҙерге ваҡытта Балтас районы Һәйтәк ауылы мәсете имамы булып хеҙмәт итә.

## Эштәре
Илдар Ғаяновың йөҙҙән ашыу картинаһы бар, шулар араһында «Башҡорт илселәре Иван IV янында», 11 картинанан торған «Слауат тураһында иртәк» серияһы, 1812—1814 йылдарҙағы Ватан һуғышына арналған картиналар циклы.

Улар М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө), МНК НКЦ «Ҡаҙан» МКҮ (Ҡаҙан, ТР), ГИ «Academia» (Өфө, УГАЭС) һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

## Күргәҙмәләр
1988 йылдан — республика, төбәк-ара, Рәсәй, союз, халыҡ-ара күргәҙмәләр.

1988 йылдан ете шәхси, 14 төп күргәҙмә (төбәк-ара, төбәк, Рәсәй, Союз, халыҡ-ара күргәҙмәләр).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2004) («Салауат тураһында иртәк», 1812—1814 йылдарҙағы Ватан һуғышына арналған эштәре өсөн).

## Әҙәбиәте
* Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э. П. Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа, 1979
* БСЭ, т. 3, раздел «Башкирская АССР». Изд. «Советская энциклопедия», Москва, 1970.
* Г. С. Кушнеровская: Изобразительное искусство Башкирской АССР. Изд. «Советский художник», Москва, 1974.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.shrb.ru/painting/gayanov_ildar.htm
Дон кадет корпусы

**Император Александр III Дон кадет корпусы** — Рәсәй Император армияһының балаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе хәрби хеҙмәткә әҙерләүсе башланғыс хәрби уҡыу йорто.

## Биографияһы
1883 йылда 15 февралендә император Александр III Дәүләт Советының Новочеркасскиҙә 400 интерндан һәм 200 экстерндан торған(йәғни корпуста ятып уҡыусы 400 кадет һәм уҡыу корпусына йөрөп уҡыусы 200 кадет өсөн) башлыса Дон түрәләренең һәм казак ғәскәрҙәре офицерҙарының балалары өсөн Дон кадеттар корпусы асыла. Уның беренсе директоры итеп полковник Илларион Михайлович Левачев тәғәйенләнә. Шул уҡ йылда 60 тәрбиәләнеүселәр яңы корпуста йәшәй һәм уҡый башлай. Корпустың үҙ йортон 1885 йылдың 6 майында батша вариҫы Николай Александровичтың тыуған көнөндә иженер-полковник Покотилов проекты буйынса һала башлайҙар. Бинаны контракт буйынса Петербург сәүҙәгәре Меер-Фридланд инженер-полковник Залесский күҙәтеүе аҫтында төҙөгән.

Ғәскәр Наказлы атаманы, кенәз. Н. И. Святополк-Мирский сиркәү молебенынан һуң корпус нигеҙенә таш һәм түбәндәге яҙыу яҙылған капсула һала:

Бинаның төҙөлөү хаҡы яҡынса 1 млн һум торған. 1886 йылдың август айында өс ҡатлы төп корпус бинаһы төҙөлөп бөткән.

## Иҫкәрмәләр
Ғималов Фуат Рамазан улы

**Ғималов Фуат Рамазан улы** (13 май 1957 йыл) — биология фәндәре докторы, Биохимия һәм генетика институтының ғилми секретары.

## Биографияһы
* 1957 йылдың 13 майында Мәсетле районы Мәләкәҫ ауылында тыуған.
* 1979 — Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Биология институтында эшләй башлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
* 1989 — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Биология институтынан Биохимия һәм генетика институтына күсә. Әлеге көндә ошо институттың ғилми секретары.
* 2014 — биология фәндәре докторы; диссертацияһының темаһы — «Һыуыҡтан стресс кисергәндә үҫемлектәрҙең һаҡлағыс аҡһымдары гендарының экспрессияһының сигнал көйләнеше» («Сигнальная регуляция экспрессии генов защитных белков растений при холодовом стрессе»).

## Өҫтәмә мәғлүмәт
* Ғималова Фәнүзә Арыҫлан ҡыҙы — ҡатыны.

## Иҫкәрмәләр

Мәсетле районы ғалимдары

## Һылтанмалар
* http://www.ufaras.ru/?part_id=377,432 
* https://famous-scientists.ru/list/17838
Азов флоты

**Азов флоты**— Рәсәйҙә 1695 −1711 йылдарҙарҙа Пётр I етәкселегендә төҙөлгән флот.

## Тәүтарих
1694 йылда Петр I бойороғо буйынса, уның Амстердамдан ҡайтыры алдынан, ләкин уның Голландиянан урап Мәскәүгә ҡайтыуынан һуң, Голландияға 32 ишкәкле галера төҙөргә заказ бирелә. Галераны киләһе йылда бөтөн ҡорамалдары менән бергә Архангельскигә , ә аҙаҡ Волгаға һәм Каспий диңгеҙенә килтерергә тейеш булғандар. Был галера илдең сәйәсәтен үҙгәртә. Амстердамдан килтерелгән галера Рәсәйҙә төҙөләсәк 22 бындай галераның моделе булып хеҙмәт итергә тейеш булған.

Шул рәүешле XVII быуаттың аҙағында Пётр I Ғосман империяһына ҡаршы хәрби хәрәкәткә әҙерләнә башлай. Бының өсөн даими рус хәрби-диңгеҙ флотын төҙөргә кәрәк була.

## 1696 йылғы Азов походы өсөн флот төҙөү
Файл: Галера_Лефорта.jpg|справа|мини|200x200пкс|Голландиянан килгән модель галера
Флот төҙөүҙе башлау өсөн Преображенское ауылы верфкә әйләндерелә. Унда 1696 йылдың февраль аҙағына Голландиянан килтерелгән галера өлгөһөндә туң сей ағастан 22 галераның һәм 4 брандерҙың өлөштәре киҫеп эшләнә. Преображенский верфендә Преображенский һәм Семенов полктары һалдаттары, элекке Переяславль кәмә төҙөү оҫталары һәм моряктары эшләй. Бынан тыш Преображенскийгә Мәскәү дәүләтенең төрлө ауылдарынан балта оҫталары килтерелә. Галераларҙы Вологда оҫтаһы Осин Щека үҙенең 24 ярҙамсыһы менән, Түбәнге Новгород оҫтаһы Яков Иванов 8 ярҙамсыһы менән һ. б. төҙөй. Рустарҙан башҡа сит илдәрҙән батша ҡушыуы буйынса Архангельскиҙән Преображенскийгә килгән балта оҫталары ла булған.. Уларҙы батша ҡушыуы буйынса сит ил сауҙагәре Гартман Мәскәүҙән саҡырып килтергән.

Был ваҡытта Воронеж, Козлов, Добрый һәм Соколки халҡы һәм Белгород полкы ярҙамында яҙғы ташҡын башланғансы Азовҡа походҡа сығыу өсөн 1 300 ҙур кәмә (уларҙың оҙонлоғо 12-17 сажин, ә киңлеге — 2,5-3,5 сажин), 300 кәмә, 100 һал һәм төрлө эш ҡоралдары, ҡуйыртылған һәм шыйыҡ ыҫмала, каторг һәм галеастар төҙөү өсөн ағас запастары әҙерләйҙәр. . Был эште башҡарыуҙа яҡынса 26 мең кеше ҡатнашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Ҡулланылған әҙәбиәт һәм сығанаҡтар
Асмолов театры

**Асмолов театры** — Дондағы Ростов театры; Таганрог проспектында (хәҙер — Будённый проспекты), 2000-се йылдарҙа эшләгән «Яңы тормош» баҙары урынында (Будённый проспекты, 40) урынлашҡан булған.

## Тарихы

1882 йылда Ростов ҡалаһындағы тәмәке фабрикаһы хужаһы Асмолов Владимир Иванович ҡала думаһынан Таганрог проспектында, Оло Баҡса урамы менән Тимерсе (хәҙер — Пушкин урамы) урамдары араһында, концерт залы төҙөргә рөхсәт ала. 1883 йылдың 19 октябрендә Асмолов театрында беренсе тапҡыр шаршау асыла. 38 йыл эшләгән дәүерендә театр үҙенең театр тамашасыларын булдырҙы, Дондағы Ростовты театр һөйөүселәр ҡалаһы итте. Оҙаҡ йылдар Асмолов театры иң күп тамашасылар һыйҙырған театр була. Хатта ҡалала тағы ла шундай уҡ һыйҙырышлы (мең тирәһе урын) залдар барлыҡҡа килгәс тә, Асмолов театры иң һыйҙырышлылар иҫәбендә ҡала. 1894 йылда театрға режиссёр итеп, ул осорҙағы билдәле театр эшмәкәре һәм актёр Синельников Николай Николаевичты саҡыралар. Бөтә урыҫ драматик классика тиерлек Асмолов театры сәхнәһендә ҡуйыла. Унда Синельников Николай Николаевич, Собольщиков-Самарин Николай Иванович, Марджанишвили Константин Александрович, Рощин-Инсаров Николай Петрович, Блюменталь-Тамарина Мария Михайловна, С. Кузнецов, Далматов Василий Пантелеймонович, Орлов-Чужбинин Яков Васильевич, Вульф Павла Леонтьевна, М. Юрьева, Н. Васильев, П. Муромцев һәм башҡалар сығыш яһай.

Асмолов үҙе башта үҙенең хеҙмәт емешен бик ярата һәм 1886—1887 йылдар миҙгелендә шәхси театр тота, ләкин бик уңышлы булмай. Ҡартая килә, бәлки ауырыуҙарҙан арығанлыҡтандыр, ул театрға һыуына һәм 1910 йылда уны һата. Театрҙың яңы хужаһы —присяжный вәкил Волькенштейн Лев Филиппович һәм Файн Иосиф Моисеевич, тоҡомдан килгән почетлы граждандар, Дондағы Ростовтың «Трамвай» акционер ойошмаһы вәкиле. Үҙҙәре лә театр һөйөүсе булараҡ, улар Дондағы Ростовтың театр тормошона яңы дәрт өҫтәйҙәр.

Беренсе урыҫ революцияһы осоронда, ҡаланың башҡа бик күп театр биналары кеүек, театр митингтар һәм йыйылыштар урынына әйләнә. Октябрь революцияһы башланғас тыныс театр тормошо бөтә — 1918 йылда казактар төркөмө ҡарары менән театр «кәрәкмәгәнлектән» бөтөрөлә. Ҡалаға Ҡыҙыл армия килгәс театр тормошо яңынан аяҡҡа баҫа, 1920 йылдың ғинуарында уның сәхнәһендә беренсе совет спектакле «Ҡыҙыл хаҡлыҡ» ҡуйыла. 1Шул уҡ йылдың 7 мартында театр националләштерелә, 12 апрелдән башлап халыҡ мәғариф комиссары Луначарский Анатолий Васильевич исемен йөрөтә башлай. Һуңғы тапҡыр Асмолов театрында шаршау 1920 йылдың ноябрендә асыла. 28 ноябрь төнөндә бинаны ут ялмап ала; янғында бөтә декорация, реквизит, костюмдар, шулай уҡ артистарҙың шәхси әйберҙәре янып юҡҡа сыға. Бынан һуң театр тергеҙелмәй, ә уның труппаһы, яңы нарком Луначарский исеме менән, Машонкиндар театрына эшкә күсә, ошонан һуң был театр Дондағы Ростовтың баш театрына әйләнә.

## Сығанаҡтар
* *В. Сидоров.* Энциклопедия Старого Ростова и Нахичевани-на-Дону. Ростов-н/Д, 1993.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Театр Асмолова. Ростов-на-Дону. 
* История театров Ростова-на-Дону
Чебоненко йорто

**Чебоненко йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы бина. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ҡарар № 301-се 18.11.92.

Адресы: Таганрог ҡалаһы , Грек урамы, 71.

## Тарих
Ике ҡатлы йорто, ҡалала Таганрог ҡалаһындағы Грек урамында һалынған тәҙрәләре менән урамға ҡарап торған ике ҡатлы йорт 1866 йылда Мариуполь сауҙагәре Иван Чебоненко аҡсаһына төҙөлгән Чебоненколар үҙ ваҡытында киндер майын күмәртәләп һәм аҙлап һатыу менән булышҡандар , макарон фабрикаһы тотҡандар.

Матур алты тәҙрәле, сухари биҙәкле  ике ҡатлы йорт 1866 йылда проек буйынса төҙөлгән. Йорттоң һул яғындағы ҡунаҡ күтәрмәһе ҡуйылған төкәтмәһе 1876 йылда айырым төҙөлгән чертеждар буйынса һалынған.

 Таганрогта Советвласы урынлаштырғансы  йорт Паласовтар ғаиләһенеке булған, унда башта Савелий Паласов, ә ул вафат булғас уның вариҫтары йәшәгән. 1897 йылдан алып йорт хужаһы  — Ольга Юлианона ( Георгий Саввич Паласова  ҡатыны) . 

Паласовтар ғаиләһе күмәртәләп тәмәке һатыу менән шөғөлләнгән. Йорттоң түбәнге ҡатын Вилен округы следователе штабс-капитан Николай Дмитриевич Аракин торған. Ул бик дини кешебула һәм балалары менән даими рәүештә сиркәүгә йөрөгән. 24 йәшлек Мария Николаевна Леонутова менән Аракин   Митрофаний сиркәүендә  1901 йылдың апрелендә 38 йәшенндә никахланған.

1918 йылда йортонда булған хәрби штаб формалаштырыу артиллерия буйынса батареи өсөн өлөштән Ҡыҙыл армия. Шул йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, шунан һуң ҡала азат итеү алмандар 1 ноябрьҙә 1943 йылдың йортонда асылған ине спецнефтеком йөҙ урынға иҫәпләнгән. Был хәл менән уҡыған һәм йәшәгән балалар һуғышсылар Ҡыҙыл Армия, тыуған ил ярышы һуғышы һәм совет хеҙмәткәрҙәрен, улар һәләк булды һуғыш йылдарында. Был спецнефтеком һәм тәрбиәсе музыка рәйесе булып эшләгән Павлина Павловна Гаврюшина.
В. А. Закруткин йорт-музейы

**В. А. Закруткин йорт-музейы** ― Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Кочетовская станицаһындағы әҙәби-мемориаль музей. Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейының структура бүлексәһе булып тора.

## Тарихы һәм һүрәтләмәһе
Кочетовская станицаһында В. А. Закруткин йорт-музейын асыу тантанаһы 1986 йылдың 26 апрелендә була.

Билдәле яҙыусы һәм әҙәбиәтсе, СССР дәүләт премияһы һәм Сталин премияһы лауреаты Виталий Александрович Закруткин (1908—1984) өс тиҫтә йылдан артыҡ Дон ерендә йәшәй һәм эшләй. Закруткин, Михаил Шолохов кеүек үк, яҙыусы тормошоноң үҙенсәлекле «дон» стилен кәүҙәләндерә.

Кочетовская станицаһында яҙыусы «Матерь человеческая», «Йөҙөп йөрөгән станица», «Донъяның яралыуы», «Мать сыра земля», «Цвет лазоревый» һәм башҡа әҫәрҙәрен яҙа. Бынан тыш, ул район, ә аҙаҡ өлкә Советы депутаты була. Закруткин хәстәрлеге менән станицала яңы ун йыллыҡ мәктәп, ҡасабаға юл төҙөлә, Семикаракорск станицаһында сиркәү тергеҙелә. Шулай уҡ ул урындағы совхозды төҙөкләндерергә ярҙам итә, уның тырышлығы менән икмәкхана төҙөлә, теплоходтар өсөн пристань йыһазландырыла.

Музей экспозицияһы авторҙары Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы П. Ибалаков һәм Рәсәй журналистар Союзы ағзаһы В. Тихомирова.

2004 йылда йорт-музей Муниципаль бюджет учреждениеһы Семикаракорск тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы"ның структура бүлексәһе булып китә.
Йорт-музей фондында 6868 экспонат бар. Улар бөтәһе лә яҙыусының ҡатыны H.В. Закруткина тырышлығы, шулай уҡ өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы хеҙмәткәрҙәре ярҙамы менән йыйылған.

В. А. Закруткиндың Йорт-музейында бөтәһе лә яҙыусы тере ваҡыттағы кеүек һаҡланған. Уның ҙур булмаған ағас йорто емеш-еләк баҡсаһы, ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтар менән уратып алынған, уларҙың бөтәһе лә Виталий Александровичтың үҙе тарафынан ултыртылған. Һикәлтәнең киң баҫҡыстары верандаға, ә артабан бүлмәләргә илтә. Яҙыусының кабинетында боронғо эш өҫтәле, боронғо өҫтәл лампаһы, яҙыу приборы, төрлө сувенирҙар урынлашҡан. Йәнәшәлә үҙе эшләгән кәштәләрҙә яҙыусының ике меңдән артыҡ китабы булған китапханаһы урын алған. Ял бүлмәһендәге стеналарҙа ― казак ҡылыстары, боронғо ярым даға күренешендәге патронташ ҡуйылған. Фронт буркаһы, бекеш, бинокль һәм ҡыҫҡа хәнйәр почётлы урында эленеп торалар.

Яҙыусының ҡәбере усадьба территорияһында урынлашҡан.

Йорт-музей бөтә Семикаракорск районының мәҙәни үҙәгенә әйләнгән. Бында йыл һайын «Закруткин яҙы» үтә.

## Иҫкәрмәләр
Дәүләт банкы бинаһы (Дондағы Ростов)

**Дәүләт банкы бинаһы** — 1915 йылда архитектор М. М. Перетяткович проекты буйынса Дондағы Ростовта төҙөлгән бина. Тәүҙә бында Рәсәй империяһы дәүләт банкының контораһы урынлаша. Хәҙерге ваҡытта уны Үҙәк банкының Ростов филиалы биләй. Дәүләт банкы бинаһы неоклассицизм стилендә төҙөлә һәм мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы

XX быуат башында Дәүләт банкы контораһы Оло Баҡса урамы һәм Үҙәк (хәҙер Соколов проспекты) мөйөшөндәге ике ҡатлы бинала урынлаша. Майҙан етмәй башлағас, ул өҫтәмә биналарҙы ҡуртымға алырға мәжбүр була. Шул саҡта яңы бина төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Дәүләт банкы бинаһының проектын архитекторы М. М. Перетяткович 1910 йылда уҡ эшләй. Тәүҙә смета иҫәбе һәм эш һыҙмаларын әҙерләү менән архитектор С. В. Попилин етәкселек итә, әммә ул тиҙҙән яйлылығы һөҙөмтәһендә эштән ситләтелә. Шул ваҡытта Перетяткович үҙенә ярҙамға Ростов граждан инженеры П. А. Тарачковты ала. Техник-консультант А. П. Бутков була.

1912 йылдың сентябрендә Перетяткович Дондағы Ростовҡа төҙөлөш эштәре менән дөйөм етәкселек итеү өсөн килә. Был ваҡыттабанктың иҫке бинаһы һүтелгән була. Төҙөлөштө көҙөн башлау планлаштырыла, әммә ҡаты һалҡындар арҡаһында эш 1913 йылдың яҙына ҡалдырыла. 1913 йылдың 28 апрелендә тәүге таш һалыу тантанаһы үтә, төҙөлөш эштәре 1915 йылда тамамлана. Бинаның фасады  Яңы Баҙар (хәҙер Советтар сайҙаны) майҙанына сыға һәм 1930 йылда һүтелгән Александр-Невский ҡорамының  ҡарай. 

Совет власы урынлашҡас, бина дәүләткә тапшырыла. 1920 йылдарҙа Перетяткович проекты буйынса көньяҡ-көнсығыш ҡанат төҙөлә, унда хеҙмәткәрҙәрҙең фатирҙары урынлаша. Дәүләт банкы бинаһы майҙандың Бөйөк Ватан һуғышында иҫән ҡалған берҙән-бер объекты. Майҙанды тергеҙгәндә башҡа биналарҙың фасадтары ла неоклассицизм стилендә эшләнә.

1950 йылдарҙа фасадҡа ике башлы сәмреғош скульптура композицияһы урыныа СССР гербы ҡуйыла. 1994 йылда йорт фасады реконструкциялана, уның барышында Дәүләт банкының  тәүге геральдика композицияһы һәм "Дәүләт банкы контораһы" тигән яҙыу кире ҡайтарыла.

## Архитектураһы

Цоколе булған өс ҡатлы бина П формаһынан ғибәрәт һәм Советтар майҙанында өҫтөнлөклө булып тора. Цоколь һәм беренсе ҡат руст менән эшләнгән,икенсе һәм өсөнсө ҡаттар штукатурланған. Төп ишектәр йөҙлөктәр һәм өсмөйөшлө сандриктар менән, беренсе ҡаттың тәҙрә уйымдары - люнеттар, икенсеһенеке йоҙаҡ таштары менән биҙәлә. Ҡеүәтле ун колонналы Тоскана ордеры портиклы фасад мөһәбәт фронтон менән тамамлана.  Колоннада өҫтөндәге аттик Рим аллаларының һындары ҡуйылған скульптура төркөмө, ике башлы сәмреғош һәм байраҡтар  менән биҙәлә. Беренсе һәм икенсе ҡаттар рельефлы билбау менән айырыла, ул колонналарға терәү тип аңлатыла. Бинаны шулай итеп ике ярусҡа бүлеү уның масштабын ҙур итеп күрһәтә.

Бинаның үҙәк өлөшөндә операциялар залдары урынлашҡан: беренсе ҡатта - бер төҫлө, икенсе һәм өсөнсө ҡатта - ике төҫлө. Залдарҙың ҡабырғаларындағы баҫҡыстарҙан эш биналарына коридорҙар үтә. Дәүләт банкыһы бинаһын Санкт-Петербург архитектура-төҙөлөш университеты профессоры П. И. Дмитриев проекты буйынса эшләнгән ике көмбәҙ тамамлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Проект и строительство конторы Госбанка
Перелешин йорто

**Перелешин йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. 301-се ҡарар (18.11.92).

Адресы: Таганрог ҡалаһы,Грек урамы, 63.

## Тарих
Таганоргтың Грек урамындағы 63 -се һанлы, ике ҡатлы урам яғына ҡарап торған һигеҙ тәҙрәле, ҡунаҡ күтәрмәһе өҫтөнә балкон ҡуйылған йорт ХХ быуат 3- се сирегендә төҙөлгән. Төп корпустың һул яҡ төкәтмәһе байтаҡ йылдар үткәс һалынған. Төкәтмә ике тәҙрәле, улар йорт ишек алдындағы металл ҡапҡаға ҡарай.

Бинаның беренсе хужаһы Таганрог ҡала башлығы (1864—1866) адмирал Павел Александрович Перелешиндың үтә мөһим эштәрен башҡарыусы коллежский асессор Михаил Семенович Кравцов булған. 1874 йылда ҡалала диңгеҙ класстары асылған һәм Михаил Семенович Кравцов Ахиллес Николаевич Алафузов һәм Иван Алексеевич Ветлицкий менән бергә диңгеҙ кластары менән идара итеү комитеты составына ингән.

1870 йылдар аҙағында был йортто коммерция суды присяжный стряпчийы коллежский секретарь Яков Викторович Дьяченко һатып алған Ул үлгәндән һуң йорта уның вариҫтары хужа булып ҡалалар. 1890-сы йылдарҙа йортто инженер-механик Кротковтың ҡатыны Любовь Кроткова һатып алған һәм 1900 йылға тиклем шунда йәшәгән. Бинаның һуңғы хужаһы — хәлле крәҫтиән . Семен Федорович Федоров. Был йортта Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының тәбиғәтте өйрәнеү уҡытыусыһы Владимир Семенович Михайловский фатирҙа торған.

Йортҡа урамдағы ҡунаҡ күтәрмәһенән инеп йөрөгәндәр. Йорттоң икенсе ҡатына инеүсе бик киң мәрмәр баҫҡыстары бинаны ике тиң яҡтарға бүлеп торған. Беренсе ҡаттың дүрткел тәҙрәләре замок тәҙрәләренә оҡшатып эшләнгән, икенсе ҡатының тәҙрәләренә йөҙлөктәр һәм сандриктар ҡуйылған.

Совет власы йылдарында бина милли объектҡа әүерелдерелә. Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт. Йорт төбәк әһәмиәтенндәге мәҙәни мираҫ объекты .

## Әҙәбиәте
* Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.

## Һылтанмалар
* Таганрог, Грек урамы, 63
Кульпин йорто

** Кульпин йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы Петр урамындағы ике ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Приказ 124-се. 31.12.02.

Адресы: Таганрог ҡалаһы , Петр ур., 30.

## Тарих
Таганрог ҡалаһының Некрасов тыҡрығы менән Петр урамы киҫелешендәге 30 -сы һанлы йорт яҡынса 1870 йылда төҙөлгән. Бина төҙөлөп бөткәс тә унда унтер-офицер Павел Буянововский ғаиләһе менән йәшәгән. ХIХ быуаттың 80-се йылдарынан алып 1918 йылға тиклем йортта уның туғаны Антон йәшәй.

Йорттоң беренсе хужаһы — төрөк гражданы Иван Контемиров. 70-cе йылдар аҙағында ул йортто Таганрог сауҙагәре Дмитрий Федорович Кульпинға һата. Дмитрий Федорович дини кеше була, сиркәүгә йөрөй, Николаев балалар приютының йорт сиркәүендә староста булып эшләй. Йортто ул ваҡ-төйәк менән һатыу иткәндә эшләп йыйған аҡсаһына һатып алған.

XX быуат башында йорт уның вариҫтарына күскән. 1925 йылда йорт хужаһы Борис Федорович Кульпин ваҡытында йорт милли объектҡа үҙгәртелгән.

## Архитектураһы
Йорттоң дүрт мөйөшлө тәҙрәләре ҡыҙыл кирбестән эшләнгән өс мөйөшлө кәрниздәр һәм сандриктар менән биҙәлгән. Йорттоң мөйөшөндә шпилле башня урынлаштырылған.

Совет власы йылдарында бина милли объектҡа үҙгәртелгән. Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт, ул төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Әҙәбиәте
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000.

## Һылтанмалар
* Таганрог ул. Петровская, 30 
* Улица Петровская Таганрог
Телеграф йорто (Таганрог)

**Телеграф йорто** — Ростов өлкәһе  Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы йорт.  Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты . Ҡарар 301-се. 18.11.92. XIX быуат аҙағында йортта  телеграф станцияһы хеҙмәт иткән.

Адресы: Таганрог ҡалаһы, Грек урамы, 88.

## Тарих
Файл:Brockhaus_and_Efron_Encyclopedic_Dictionary_b64_784-3.jpg|мини|375x375пкс|Беренсе электрлы телеграф. 1. Электрлы ҡыңғырау. 2, 3.Тимер сымдар өсөн ике ҡатлы изолятор  4. Тимер тирәсле изолятор . 5.Алмаш ток  менән эшләүсе ҡыңғырау. 6. Тимер сымдар  тоташтырыу 7. Реле. 8. Ғәҙәти немец яҙыусы телеграф приборы. 9.Томсондың билдә ҡуйыусы сифоны. 10. Сименс һәм Гальске полярлы яҙыусы телегра аппараты. 11. Морзе ҡабул итеү  аппараты. 12. Морзе асҡысы.
Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы Грек урамы 88-се һанлы ике ҡатлы бинала урынлашҡан Телеграф йорто  1859 йылда  икенсе гильдия грек сәүҙәгәре Агририй Скурич аҡсаһына төҙөлгән.  Бина нигеҙендә бер типтағы ГАРО проекты буйынса төҙөлгән.

Төҙөлөш тамамланғас, йортто Беренсе Таганрог телеграф станцияһына файҙаланыуға тапшыралар.  1860 йылдың  13 ғинуарында станция асыла һәм  Бердянск–Мариуполь-Таганрог–Дондағы Ростов линияларында хеҙмәт итә.

Ҡаланың сауҙагәрҙәр ҡатламы үҙҙәренең сауҙа эштәре йәһәтерәк алып барылһын өсөн телеграф төҙөүҙе хуплайҙар. Улар  1859 йылда хөкүмәткә хат яҙып, ҡалала телеграф станцияһын төҙөүҙе тиҙләтәләр.

Телеграф рәйесе итеп Риганан килгән  подпоручик  Александр Петрович Тимофеев тәғәйенләнә.

Ул ваҡытта станцияның йыһаздары   дүрт  даими токлы 42 батареянан эшләүсе  Даниэль ҡабул итеү- ебәреү аппаратынан торған. Телеграф иртәнге 7-нән алып киске  9-ға тиклем эшләгән һәм икенсе класлы телеграф булып һаналған.  Барлыҡ  телеграммалар  хөкүмәт, эш һәм шәхси телеграммаларға бүленгән.
Новосибирск

**Новосиби́рск** (; 1925 йылға тиклем — **Ново-Николаевск**) — Рәсәй Федерацияһының халыҡ һаны буйынса өсөнсө, майҙаны буйынса ун өсөнсө ҡалаһы. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

Себер федераль округының, Новосибирск өлкәһенең һәм уның составына ингән Новосибирск районының административ үҙәге; Ҡала шулай уҡ *Новосибирск агломерацияһының* үҙәге һәм федераль әһәмиәттәге сауҙа, эшлеклелек, мәҙәни, сәнәғәт, транспорт һәм фәнни үҙәк.

Новосибирскиға 1893 йылда нигеҙ һалынған, ҡала статусы 1903 йылда бирелгән. Ҡала халҡы —  кеше. ().

Ҡала Новосибирск ГЭС-ы плотинаһы менән яһалған һыуһаҡлағыс ярында урынлашҡан. Майҙаны 505,62 км².

Ҡала башлығы халыҡтың дөйөм тауыш биреү юлы менән һайлана. 2014 йылдың 23 апреленән был вазифаны Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы (КПРФ) вәкиле *Анатолий Локоть* башҡара.

### Герб

Новосибирск ҡалаһы гербы геральдик ҡалҡандан мәғлүм.

## Билдәле шәхестәре
* Медведева Елена Александровна (1921—22.02.2005), ғалим-дерматовенеролог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби табип. 1946—1959 йылдарҙа Башҡортостан тире-венерология ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре; 1960—1992 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967—1989 йылдарҙа дерматовенерология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1968—1982 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. 1970—1993 йылдарҙа Башҡортостан дерматовенерологтар ойошмаһы рәйесе. Медицина фәндәре  докторы (1969), профессор (1969). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1972).

## Физик-географик характеристика
### Географик урыны
Новосибирск Көнбайыш-Себер тигеҙлегенең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, урман һәм урман-дала тәбиғи зоналары киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Ҡаланың Новосибирск һыуһаҡлағысының һул яҡ ярындағы рельефы тигеҙ, ә Салаир тау теҙмәләренә күсеш башланған уң яҡ ярында күп һанлы соҡор һәм үҙәндәр бар. Ҡалаға Заельцов һәм Кудряшов ҡарағайлыҡтары, Новосибирск һыуһаҡлағысы терәлеп тора.

### Климаты
Новосибирск *континенталь климат* зонаһында урынлашҡан; Йылдың уртаса температураһы +1,8&nbsp;°C. Ҡала өсөн һауа температураһының төрлө айҙарҙағы уртаса (38&nbsp;°C) һәм абсолют күрһәткесе (92&nbsp;°C) ныҡ үҙгәреп тороуы характерлы. Ғинуарҙың уртаса температураһы −16&nbsp;°C булһа, июлдеке +19&nbsp;°C. 1915 йылдың ғинуарында иң түбән температура (−51,1&nbsp;°C) теркәлһә, 2014 йылдың 12 июле иң эҫе булған — (+41,1&nbsp;°C)|10|09|2016}}. Ҡала урман һәм урман-дала тәбиғи зоналары сигендә урынлашҡан. Йыл барышында ҡояшлы сәғәттәр уртаса  — 2077.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Новосибирск на сервисе Яндекс.Панорамы.
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
* Ҡала Новосибирск
* 
* 

## Веб-камералар
* Все вебкамеры Новосибирска в реальном времени
Перушина-Гавих йорто

* 

** Перушино-Гавих йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы Петров урамында берләштереп һалынған өс ҡатлы йорт. Башта ул айырым йорттарҙан торған. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Бойороҡ 124-се. 31.12.02.

Адресы: Таганрог ҡалаһы, Петров ур., 79, 81.

## Тарих
Таганрог өсөн типик булмаған йорт йәки элек ике айырым торған биналар комплексы Петров урамы, 79 һәм 81-се һанлы йорттар XIX быуаттың 70-се йылдарында төҙөлгән.

Һул яҡтағы ике ҡатлы йорт 1871 йылдың 2-се гильдия сауҙагәренең тол ҡатыны Матрена Никитична Баташева аҡсаһына һалына. Ире үлгәндән һуң ул иренең коммерция эшен дауам итә — шәкәр һатыу менән шөғөлләнә, улын һәм ҡыҙын тәрбиәләй, ҡаланың хәлле кешеләре менән бәйләнеш тота. Ул төҙөткән таш йорт бик зауыҡлы архитектуралы булған. Йорттоң икенсе ҡатында, бинаның һул яғында ҡунаҡ күтәрмәле ишек. Йорттоң ике яғында ла ишек алдына инеү өсөн көмбәҙле ҡапҡалар.

Төҙөлөш тамамланғас, Перушина йортонда «Дон» ҡунаҡханаһы барлыҡҡа килә, ә ярым подвалында Линицкийҙың китапханаһы һәм китап магазины була. Линицкийҙың ҡатыны — протоирей Федор Покровскийҙың апаһы яҙыусы Антон Чеховҡа Чехонте ҡушаматын биреүсе кеше.

Йорт комплексының уң яғында, элекке Гавих йортонда, КФУ Таганрог техник университетының ғилми-тикшеренү бүлексәләре урынлашҡан. Ә XIX быуат аҙағында бында «Франция» ҡунаҡханаһы була. Был ҡунаҡханала 1894 һәм 1898 йылдарҙа Таганрогҡа килеүсе А. П. Чехов туҡтаған.

Ике ҡунаҡхана йорттары унда йәшәүселәрҙең әҙәпһеҙ ҡыланыуҙары арҡаһында ябылған. ХХ быуат башында I-се гильдия сауҙагәре Отто Котович Гавих (1853—1911) күҙәтеүе аҫтында «Франция» ҡунаҡханаүы урынында уңайлы "Европа" ҡунаҡханаһы асыла.1911 йылдың апрелендә уның хужаһы үҙе теләп йәшәүҙән туҡтай.

Беренсе бөтә донъя һуғышы йылдарында ҡунаҡхана лазаретҡа әйләндерелә, ә һуңыраҡ — прапорщик мәктәбенә әүерелә.

Хәҙерге ваҡытта йорттоң һул өлөшөндә «Ростовграждан проект» һәм «Стандартлаштырыу һәм метрология Үҙәге урынлашҡан», уң яҡ өлөшөндә — Калмыков исемендәге радиотехник университетының микропроцессорҙар системаһы кафедраһы. Подвалында «Русский чай» кафеһы.
Йорт  төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объектына ҡарай. (Бойороҡ 124-се. 31.12.02 йыл).

## Әҙәбиәте
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000.

## Һылтанмалар
* Таганрог ул. Петровская, 79, 81
Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы

**Ильясова Гөлдәр Мозафар ҡыҙы** (11 июнь 1954 йыл) — театр режиссёры. 1990—2008 йылдарҙа Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрының художество етәксеһе һәм баш режиссёры. 1989 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1994) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).

## Биографияһы
Гөлдәр Мозафар ҡыҙы Ильясова 1954 йылдың 11 июнендә Ишембай ҡалаһында тыуған. 
* Өфө сәнғәт училищеһы (1975)
* Алма-Ата дәүләт театр-художество институты (1984)
* РСФСР Мәҙәниәт министрлығының Юғары режиссерлыҡ курсы (1987).

1975-78 йылдар — Башҡорт дәүләт филармонияһы бейеүсеһе;
1984-87 йылдар — Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры;
1988 йылдан Салауат башҡорт дәүләт драма театрының баш режиссеры;
1990 йылдан Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрының художество етәксеһе.

## Ижады
Төп эштәре: «Ғәйеплеләр» (А. Арбузов, 1985), «Упҡын, йәки муйыл һыуығы» (Л. Вәлиев), «Йәшлегем тирәктәре» (К. Аҡбашев, 1988), «Атылған өйөр» (Ф. Бүләков, 1989), «Вариҫтар» (Д.Исабеков, 1991), «Мурлин Мурло» (Н. Коляда, 1992), «Ҡабул ит, Шамбала!» (Б. Гаврилов, 1993), «Теге донъя, был донъя» (Р. Солтангәрәев), «Онотолған доға» (Ф. Бүләков, 1994), «Мәмерйә» (Ғ. Шафиҡов, 1995) һ.б.

1994 йылда «Онотолған доға» спектаклен оҫта сәхнәләштергәне өсөн Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына (Флорид Бүләков, Ирина Филиппова менән) лайыҡ була.

## Әҙәбиәт
* *Багуманов А. И., Фаизова Ф. А.* Лауреаты премии имени Салавата Юлаева. — Уфа: Китап, 1999. — 272 с. — С. 220—221.
* *Саитов С. С.* Ильясова Гульдар Музафаровна // Башкортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное изд-во «Башкирская энциклопедия», 1996.

## Һылтанмалар
* Айдар Хусаинов. Романтическая история времен дикого капитализма.
Дан ҡурғаны (Новочеркасск)

**Дан ҡурғаны** — Новочеркасск ҡалаһында Еңеүҙең 35 йыллығы айҡанлы асылған мемориаль комплекс. Александровский паркында уға ингән ерҙә урынлашҡан.

## Һүрәтләү
Комплекстың әһәмиәтле мәҙәни һәм мемориаль-тарихи ҡиммәте юҡ. Уның аҫтында ҡаланы һаҡлаусыларҙың да, уны азат итеүселәрҙең дә, нацистар ҡорбандарының да ҡәбере юҡ. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ҡурған үҙе ҙур тарихи әһәмиәткә эйә. Тап ул — ысын тарихи һәм мәҙәни мираҫ. Ҡурған скиф-сармат эпохаһында барлыҡҡа килгән һәм уның аҫтында боронғо  мәйеттәр ерләнгән тип иҫәпләнә.  
Оҙаҡ ваҡыт ҡурған «Александровский баҡсаһындағы ҡурған» исемен йөрөтә. 150 йыл тирәһе уны эргә-тирәне байҡау өсөн, атап әйткәндә Тузлов йылғаһы ташҡан ваҡытта, күҙәтеү майҙаны итеп ҡулланалар. Революцияға тиклем ҡурғанда пушка була, ул көн үҙәгендә  — Петербургтағы кеүек, — ата.

Архитектура-художество биҙәлеше Рәсәйҙең башҡа ҡалаларындағы һәм сит илдәрҙәге шундай ҡурғандарҙыҡына оҡшаш. Күккә төбәлгән дүрт штык дүрт йыл һуғышты кәүҙәләндерә. Уртаһында мәңгелек ут урынлаштырылған була, уның тирәләй бетон ярымсфераға беркетелгән тимер хәрефтәр «Бер кем дә онотолмай, бер нәмә лә онотолмаған!» тигән яҙыу төҙөй. Ярымсфера тышында, Советтар Союзы Геройы Йондоҙо һүрәтләнгән һәм герой-ҡалалар исемлеге яҙылған таш плитанан башланып киткән таш баҫҡыстар. Дан ҡурғанынан сыҡҡан ерҙә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған ҡала кешеләренең исемлеге яҙылған бетон плита ҡуйылған.

1990-сы йылдар аҙағында  комплекстың торошо насарая. Мәңгелек ут һүнә. Ләкин, ҡала ветерандарының принципиаль ҡарашы нәтижәһендә, 2012 йылдың 9 майына мемориал тулыһынса реставрациялана һәм яңынан мәңгелек ут тоҡандырыла. 

2016 йылдың октябрь башында ике үҫмер Дан ҡурғаны мемориаль комплексын бысраталар. Вандалдар Мәңгелек ут урынлашҡан күҙәтеү майҙанының стеналарына әҙәпһеҙ һүҙҙәр яҙалар. Уларға ҡарата «Вандализм» статьяһы буйынса енәйәт эше асыла.

## Иҫкәрмәләр
Маврокордато йорто (Таганрог)

**Маврокордато йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы бер ярым ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. 301-се ҡарар 18.11.92.

Адрес: Таганрог ҡалаһы, Грек урамы, 101.

## Тарих
Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы бер ярым ҡатлы, урамға ал яғы менән ҡараған биш тәҙрәле, өҫтө пилястрҙар менән биҙәлгән ярым колонналы ишекле йорт 1830-сы йылдарҙа һалына. Йорт семәрләп һылап эшләнәгән биҙәкле, пилястрлы, зәңгәр төҫкә буялған, ә бәләкәй архитектур биҙәү деталдары аҡ төҫтә.

1870 йылдан алып бинаның хужаһы Таганрог сәүҙәгәре Антон Сарандинаки, һуңынан — грек гражданы Екатерина Михайловна Кальвокореси. 19 йәшлек Екатерина Михайловна 35 йәшлек ире грек Михаил Иванович менән Грек сиркәүендә никахлаша.

ХХ быуат башында йортто грек гражданы Матвей Стоматьевич Маврокордато һатып ала.

Үҙ йортонда хужалар фатир тоталар һәм контораға 1890-сы йылдарҙа бында присяжный поверенный Иван Иванович Корсун йәшәгән, быға тиклем агентур-комиссион контораһы эшҡыуарҙары Стондың һәм Векслерҙың контораһы урынлашҡан. Таганрог кешеһе Пузанов үҙ мебелле бүлмәләрендә еңел холҡло ҡыҙҙарҙы тотҡан.

Совет власы ваҡытында 1925 йылда йорт сауҙагәр М. А. һәм Я. М. Берковичтәрҙең ҡарамағында була.

Хәҙерге ваҡытта приваизациялы күп фатирлы торлаҡ йорт, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.

## Әҙәбиәте
* Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.

## Һылтанмалар
* Таганрог ул. Греческая, 101
Бирюч балкаһы (тора)

**Бирюч балка**һы — Ростов өлкәһе "нең Константинов районы Кременск хуторы янында табылған аҙаҡҡы палеолит тораһы (боронғо кешеләр торған урын). Төньяҡ Донец йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. **Унда өс майҙансыҡ бар: 1-се Бирюч балкаһы **, 2-се **Бирюч балкаһы **һәм 3-сө **Бирюч балкаһы**.

## Тарих
Бирюч балкаһы был боронғо торалар 1976 йылда. Н. Д. Прасолов тарафынан асылған.

Бирюч балкаһында палеолитик ҡомартҡыларҙың күп ҡатлаулы булыуы асыҡланған. Етәүһе — мустьер, бишәүһе — аҙаҡҡы палеолит һәм иң өҫкөһө —
неолит.
Был археологик ҡомартҡылар 9 метрҙан ашыу ҡатламды тәшкил итә.

Тикшеренеү 1988—1992 һәм 2000—2004 йылдар дауамында үткәрелгән. Ҡаҙыныу эштәрен өс урында алып барған (1, 2 и 3).

Археологик эштәрҙән тыш, фәнни тикшереү эштәре лә үткәрелә. Маҡсаты — ҡатламдарҙың абсолют йәшен билдәләү, шул осорҙағы тәбиғәт шарттарын, климатын реконструкциялау.

Иң түбәнге мустьер ҡатламы беҙҙең эраға тиклемге 42000-40000 йылдар сиктәренә тура килә. Ә аҙаҡҡы палеолит дәүеренә ҡараған мәҙәниәт ҡатламының йәше, беҙҙең эраға тиклемге 32000-30000 йылдарға ҡарай. Һөйәк ҡалдыҡтары (бизондарҙың ҡалдыҡтары өҫтөнлөк итә, шулай уҡ, болан, ат, ваҡ антилопа ҡалдыҡтары) күпселеген түбәнге мустьер горизонтында ята. Шулай уҡ, был горизонтта бик күп кремнийҙан әйберҙәр табылған. Көл таптары һаҡланған урындар ҙа килеп сыҡҡан. Бында ҡырғыс, һоҫҡо таҙартҡыс, нуклеус (ваҡ умарта), һөңгө баштары табылған.

Өҫкө мустьер ҡатламдарында күберәк яҫы (плосколистный нуклеус), һәр төрлө ҡырғыс, һоҫҡо өҫтөнлөк итә.

Түбәнге мустьер ҡатламдарындағы әйберҙәр ҡайһы бер башҡа ҡомартҡылар — Волга буйындағы Шляхта, Донбасстағы Белокузьминовкала һәм Курдюмовкала, шулай уҡ, Төньяҡ Кавказдағы Монашка һәм Баракаева мәмерйәләрендәге менән оҡшаш.

Өҫкө мустьер ҡатламдарында әйберҙәр Ростов өлкәһенең Каменск районындағы Калитвенка 1, шулай уҡ Антоновка 1 һәм 2 Донбасс тораларындағы менән оҡшаштар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПРОШЛОЕ И НАСТОЯЩЕЕ КРЕМЕНСКОГО ХУТОРА 
* АРХЕОЛОГИЯ, ЭТНОГРАФИЯ И АНТРОПОЛОГИЯ ЕВРАЗИИ
* ПРОБЛЕМЫ ПАЛЕОНТОЛОГИИ И АРХЕОЛОГИИ ЮГА РОССИИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ТЕРРИТОРИЙ
* АРХЕОЛОГИЧЕСКИЙ ПАМЯТНИК КРАСНАЯ БАЛКА
Атаман Ефремовтар һарайы

**Атаман Ефремовтар һарайы***(шулай уҡ билдәле Атаман һарайы)* — Старочеркасская станицаһындағы XVIII быуаттың гражданлыҡ архитектураһы ҡомартҡыһы. Бина 1761 йылда Ефремовтарҙың хужалығында төҙөлгән һәм уларҙың нәҫелдән-нәҫелгә күсеп килгән йорто.

## Һүрәтләү
Старочеркасская станицаһындағы атаман һарайының алғы яғы классик стилдә төҙөлгән. Уның архитектураһы ғәҙәттәге Мәскәү һәм Петербургтың билдәле кешеләренең айырым утар һарайҙары кеүек итеп төҙөлгән. Бинаның өсмөйөшлө фронтоны дүрт айырым берәрләп торған колонналы һәи икешәрҙән бергә баҫтырылған шыма ярым колонналарҙа тора. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр сандрик менән биҙәлгән, ә беренсе ҡаттың тәҙрәләре баҫтырылған һуған формаһында. Тәҙрәләрҙең төрлө масштабта эшләнеүе йорт бинаһының үҙенсәлеге булып тора. Түбәнге ҡаттың тәҙрәләре ҙур түгел, формалары тәпәшәк, ә ҡараңғы йөҙлөктәре сауҙа итеүсе казактар Жученковтарҙың һатыу йорто тәҙрәләрен хәтерләтә. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләр — ҙурыраҡ , яҡтыраҡ, еңел рамлылар, улар бинаға һарай төҫөн биреп торалар. Атаман Ефремовтарҙың йорто янында уларҙың ғаилә сиркәүе лә һалынған.

## Иҫкәрмәләр
Руокко йорто (Таганрог)

**Руокко йорто**— Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы ике ҡатлы йорт. Йортта йәшәүселәр яҙыусы А. П. Чехов ғаиләһе менән бәйле булған.

Адресы: Таганрог ҡалаһы, Грек урамы,100.

## Тарих
Таганрогтың Грек урамы мөйөшөндә төҙөлгән ике ҡатлы йорт ХIХ быуаттың 3-се сирегендә төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта йорт яңынан төҙөлгән, элек ул көмбәҙле ҡапҡалар менән ике тигеҙ өлөшкә бүленгән булған. Унан йорттоң эске ишек алды күренеп торған. 1880-сы йылдарҙа йорт сауҙагәр Константин Муссури милкендә булған, һуңынан уны италия гражданы Давид Януарьевич Руоккоға һатҡандар.

Давид Януарьевич тыумышы менән Италиянан, уның бик яҡшы музыка һәләте була, бер нисә музыка уйын ҡоралдарында уйнаған, бай таганрог ғаиләләрендә музыка дәрестәре биргән, Таганрог ҡала баҡсаһы оркестрының етәксеһе булған.

Ул Таганрогта үҙенең улы Евгенийҙы скрипкала уйнарға өйрәткән. Евгений һуңыраҡ яҙыусы А. П. Чехов дуҫының ҡыҙы Евгения Дмитриевна Савельеваға өйләнгән. Яҙыусының атаһы , Павел Егорович Чехов (1825—1898) Давид Януарьевичты үҙенең музыкаға һәләтле улы Николайҙы скрипкала уйнарға өйрәтеү өсөн саҡырған. 

1910-сы йылдарҙан алып йорттоң хужаһы дворян Николай Иванович Демин булған. Уның ҡатыны Александра Васильевна йортта оранжерея һәм сәскәләр магазины тотҡан.

1912 йылда йортто Ветлицкийҙарҙың ғаиләһе (арендаға) ҡуртымға алған. Ғаилә башлығы Вадим Иванович Ветлицкий — коллежский кәңәшсе булған. Ошо уҡ йортта Таганрог коммерция училищеһы уҡытыусыһы Валентин Самойлович Исакович фатирҙа торған.

Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт.

## Әҙәбиәте
* Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.

## Һылтанмалар
* Таганрог ул. Греческая, 102
Дон тәбиғәт паркы

**Дон тәбиғәт паркы** — Волгоград өлкәһе тәбиғи паркы (айырыуса һаҡлана торған тәбиғәт территорияһы) һәм төбәк әһәмиәтенә эйә булған комплекс Волгоград өлкәһе Иловля районында урынлашҡан. 2001 йылда барлыҡҡа килгән.

## Географияһы
; Ятҡан урыны
Тәбиғи парк Волгоград өлкәһе Иловля районында (түбәндәге муниципаль берәмектәр территорияһында: Иловля ҡалаһы ,Авилов ауылы, Качалин ауылы , Краснодонск ауылы, Сиротин ауылы , Тререхостров ауылы ерлеге) урынлашҡан.

Тәбиғи парк Урта Дондың уң яҡ ярындағы иң бейек урынын, йылға үҙәнен һәм Иловля йылғаһының тамағын биләй.
File:Plateau Ventsy.JPG|Таж платоһы
File:Mare's Head Mountain 007.JPG|Бейә тауы башы 
File:Chalk Mountain near Don River 001.JPG|Аҡбур тауы


## Иҫкәрмәләр
Азов ҡарауыл ҡалансаһы

**Азов ҡарауыл ҡалансалары**— Ростов өлкәһе Азов ҡалаһы янында 1660-сы йылдарҙа Дон ярҙарында төҙөлгән ҡоролмалар.

## Тарих
1663 йылда Азов ҡәлғәһенән 3 саҡрым өҫтәрәк торған Дон ярҙарында, йылға икегә бүленеп тармаҡланған урында ике башня: Варин-холда һәм Джан-холда ҡалансалары — төҙөлгән. Улар һуңынан, билдәле булғанса, Новосергиевка һәм Никонов башнялары тип йөрөтөлә. Башнялар бер-береһе менән өс тимер сылбыр менән тоташтырылған булғанлыҡтан, Дондан асыҡ диңгеҙгә сығыусы юлды кәртәләп торғандар.

1695 йылда рустар төрөктәрҙең Азовын ала алмаһалар ҙа, хәрби хәрәкәттәр барышында был башнялар баҫып алына. Башняны алыуҙа үҙ теләге менән ҡатнашып, уны яулап алыусы дон казактарының һәр бер кешеһенә 10 һум премия вәғәҙә ителгән. Беренсе ҡалансаны 14 июлдә, икенсеһен 14- 15 июль төнөндә яулап алалар. Был ҡалансаларҙа төрөк пушкалары булған. Һуңынан манара-ҡалансалар Новосергиевск ҡалаһы тип аталған.

Дондың һул ярында Пётр I бойороғо буйынса башня-ҡалансалар янында бәләкәйерәк ҡәлғә төҙөлә. 1695 йылда, Азовты ҡамап тотоу тамамланғас, башня- ҡалансаларҙы 3 мең ҡораллы стрелецтар яулап алғандар. 1696 йылдың яҙында Новосергиевка һәм Никоновҡәлғәләре Рәсәй ҡоро ер армияһы һәм флотының йыйыу пунктына, ә Азов губерна ҡалаһына әйләнгән. Башня -ҡалансаларҙың тарих-хәрби әһәмиәте кәмегән. Бында хәҙерге көндәрҙә Дон йылғаһының ике ярында юғары вольтле электр бағаналары тора.

## Иҫкәрмәләр
Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)

**Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Органик химия институты ** (РФА ӨФҮ ОХИ) — Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ҡалаһындағы ғилми-тикшеренеү институты. 1995 йылда штаты 370 кешенән тора, уларҙың 190-ы ғилми хеҙмәткәр була. Институт эргәһендә Д 002.004.01 «Органик химия», «Физик химия», «Юғары молекуляр берләшмәләр» һәм «Биоорганик химия» специальностары буйынса ғилми совет эшләй.

## Тарихы
* 1951 йыл — СССР Фәндәр академияһының яңы ойошторолған Башҡортостан филиалы составындағы Химия секторы булараҡ асыла. Тикшеренеүҙәр үҙәгендә — көкөртлө нефттәрҙе эшкәртеү. 
* 1953 йыл — Р. Д. Оболенцев етәкселегендәге Химия бүлеге итеп үҙгәртелә, аспирантура асыла.
* 1961 йыл — Органик химия институты итеп үҙгәртелә, РСФСР Ғилми-тикшеренеү эштәрен координациялау дәүләт комитеты ҡарамағына тапшырыла. 
* 1967 йыл — СССР Фәндәр академияһының ҡабат асылған Башҡортостан филиалы ҡарамағына ҡайтарыла. 

## Тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре
* Органик синтез
:* Бирелгән үҙенсәлектәргә эйә органик молекулаларҙы дизайнлау һәм синтезлау;
:* Гетероциклдарҙы синтезлауҙың яңы ысулдары ;
:* Полимерҙарҙы каталитик синтезлау һәм модификациялау;
* Окисланыу процестарының кинетикаһы һәм механизмы 
* Молекулаларҙың һәм металдар комплекстарының ҡуҙғыулы хәлдәр химияһы һәм яҡтылыҡ сығарыу менән барған реакциялар 
* Үҫемлек матдәләренең химияһы һәм биологик әүҙемлеге 
* Литий-көкөрт аккумуляторҙары өсөн көкөрт-органик берләшмәләр нигеҙендәге электролит системалары 
* Металдар һәм фармакондар менән комплекстар барлыҡҡа килтереүҙә гомо- һәм гетерофункциональ берләшмәләр 

## Институт составындағы лабораториялар
**Органик һәм биоорганик химия бүлеге**
* Тәбиғи берләшмәләр лабораторияһы 
* Нуклеозидтарҙы синтезлау лабораторияһы
* Металл-органик синтез һәм катализ лабораторияһы
* Нескә органик синтез лабораторияһы
* Түбән молекуляр биокөйләүселәр лабораторияһы
* Бөжәктәрҙең феромондарын синтезлау лабораторияһы
* Яңы дарыу средстволары лабораторияһы
* Тикшеренеүҙең спектр ысулдары лабораторияһы 
* Хроматография лабораторияһы
* Икенсел метаболиттарҙы синтезлау лабораторияһы
**Физик химия бүлеге**
* Химик физика лабораторияһы
* Координациялы берләшмәләр лабораторияһы 
* Окислашыу процестары лабораторияһы
* Химик кинетика лабораторияһы
* Электрохимия лабораторияһы
* Электрон-молекуляр тәьҫир итешеүҙәр лабораторияһы
* Көкөрт-органик берләшмәләр лабораторияһы
* Органик берләшмәләр экстракцияһы төркөмө 
**Юғары молекуляр берләшмәләр химияһы бүлеге **
* Стереокөйләүсе полимерҙар лабораторияһы
* Радикаль полимерлашыу лабораторияһы 
* Поликонденсация төркөмө
* Полимерҙарҙы өйрәнеү төркөмө

## Билдәле ғалимдар
* Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы — РФА-ның мөхбир ағзаһы 
* Толстиков Генрих Александрович — РФА академигы
* Монаков Юрий Борисович — РФА академигы
* Юнысов Марат Сабир улы — РФА академигы, институт директоры 
* Казаков Валерий Петрович — РФА мөхбир ағзаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://w3.chem.anrb.ru  — Институттың рәсми сайты
* История Института органической химии 
* Статья в: «Башкортостан: Краткая энциклопедия»
Комнино-Варваци йорто

** Комнино-Варваци йорто** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Петр урамында урынлашҡан өс ҡатлы йорт.

Адресы: Таганрог ҡалаһы, Петр урамы,87.

## Тарих
ХХ быуат уртаһында грек сәүҙәгәре Дмитрий Петрококино аҡсаһына Петр урамы, 87-се һанлы бер ҡатлы, ярым подваллы йорт төҙөлә. 2-се гильдия сауҙагәре , Д. М. Петрококино 1865 йылда етемдәр судының ағзаһы итеп һайлана. 80-се йылдарҙа ул бөтә ғаиләһе менән Одессаға күсеп китә, ә йортто коллежский асессор Козьма Николаевич Комнино-Варваци һатып ала. Фамилияны башлаусы кеше грек Иван Андреевич Варваци булған. Ул фамилияһын төрөктәргә ҡаршы һуғышҡанда көрәштәш дуҫтары ҡушҡан «Варвакис» һүҙенән ала. Олоғайғас ҡына,1814-1815 йылдарҙа, ул һаулығын нығытыу маҡсатында Таганрогҡа күсеп килә, сөнки ҡаланың климаты уға һәйбәт тәьҫир иткән була. Козьма Николаевич Варваци ике ҡатлы йорт төҙөргә ҡарар итә. Рөхсәт һорап ул ҡала управаһына мөрәжәғәт итә.

1892 йылда Кузьма Николаевич Комнино-Варваци Петр урамында йорт төҙөргә рөхсәт ала. Төҙөлөш проект буйынса алып барыла.

Иҫке йорттан яңыртып һалынған ике ҡатлы бина симметриялы булмаһа ла, йорттоң колонналары һәм венициан стилендәге тәҙрәләре йортҡа матурлыҡ өҫтәп торған. Йорттоң икенсе ҡатындағы флигель ишек алдындағы флигель менән тоташҡан. Флигелдә кер йыуып киптереү бүлмәһе бар. Бинала 62 бүлмә. Уларҙа хужаһы Козьма Николаевич, уның ике ҡыҙы Зинаида һәм Вера; Моберли ғаиләһе йәшәгән. «Призовой край» гәзитенең «Шиллер из Таганрога» мәҡәләһендә 1906 йылдың 25 авгусында был йорт фатирҙарының һүрәтләмәһе былай тип яҙылған : «Бик матур йорт. Ни тиклем бүлмә! Ниндәй матур кейем, ғәжәйеп ризыҡтар, иҫ киткес клозеттар. Артыҡ ҙур һәм бейек булмаған бик күп бүлмәләр. Бер генә зал алты аршын бейеклегендә, ҡалған бүлмәләрҙең бейеклеге биш (3,55. м.) һәм хатта 3,5 аршын (2,5 м.)».

Йортто 46 ялсы ҡарай. Уларҙы хужалар янына саҡырып алыу өсөн бик ҡатмарлы шылтыратыу системаһы эшләгән. Ҡыңғырау шылтырауының тоны буйынса кемдең кемде һәм ҡайҙа саҡырыуын билдәләп булған.

Ата-әсәләре үлгәс, Варвациҙың балалары 1898 йылда Таганрогтан күсеп китергә булалар. 1906 йылда ҡала управаһына йортто 200 мең һумға егерме йыл эсендә хаҡын алып бөтөрөү шарты менән оҙайлы ваҡытҡа һатырға тип мөрәжәғәт итәләр. Поверенный кешене был ҡәнәғәтләндермәй һәм ул йылына дүрт процент өҫтәмә алыу юлы менән ун йыл эсендә йорт хаҡын алып бөтөргә тәҡдим итә. Ниһайәт, яҡтар ҡырҡ мең һумға риза булаышалар. 1908 йылдың 6 декабрендә йорт ҡала управаһына күсә. Бинала ҡаланың управаһы һәм музейы урынлаша.

Октябрь революцияһынан һуң йортта төрлө ваҡытта ҡаланың төрлө ойошмалары, түңәрәктәр эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышыда ҡала оккупацияға эләккәс, бинала полиция урынлаша. Полиция башында Таганрог кешеһе Борис Стоянов торған. Һуңыраҡ, СССР хәрби трибуналы ҡарары менән Б. В. Стоянов атып үлтерергә хөкөм ителгән.

Һуғыштан һуң йорттоң өҫтөнә өсөнсө ҡат өҫтәп һалғандар, фасадына дүрт мөйөшлө колонналар ҡуйғандар. колоннаһы. Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт, уның беренсе ҡатында Кофейня, Аяҡ кейеме һәм Бүләктәр магазины эшләй.

## Әҙәбиәте
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000.

## Һылтанмалар
* Таганрог ,, Петров урамы, 87
Павлов майҙаны (Новочеркасск)

**Павлов майҙаны** — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһы майҙандарының береһе.

## Тарих
XIX быуат башында Павлов майҙанында дон казактарының төп учреждениелары торған. Был урында 15 йыл дауамында Яңы Черкасскиҙың административ үҙәге була. Майҙан исеме ул ваҡытта Парад майҙаны тип йөрөтөлә. 

1895 йылдағы документтарҙа ул Институт майҙаны тип атала башлай, сөнки XIX быуат уртаһынан башлап был урында Мария дон ҡатын-кыҙҙар институты тора. Институты икенсе бинаға күсерелгәс, майҙан яңынан Дон Ғәскәре атаманы Н. И. Святополк-Мирской исемен йөрөтә. 1910 йылда майҙан территорияһында Серафим Саровский сиркәүен һалалар. Һуңынан сиркәү 1930-сы йылдарҙа емерелә. Шул уҡ ваҡытта майҙандың исеме тағы ла үҙгәртелә, ул немец социалисты Фердинанд Лассаль хөрмәтенә Лассаль майҙаны тип атала.

1963 йылда майҙан Павлов майҙаны тип атала. XXI быуат кешеләре был майҙандың Бөйөк Ватан һуғышы геройы Павлов хөрмәтенә аталғанын беләләр. 1942 йылдың сентябрендә ул Тимофей Васильевич Колыванов менән бергә, немец һуғыш кәрәк-яраҡтары тейәлгән вагонды шартлатып, тимер юл хәрәкәтен туҡтатҡан. Бының өсөн немецтар уны үлтергәндәр. Георгий Павлов үлгәндән һуң 2-дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр