Ҡош юлы

**Ҡош Юлы** (йәки **Гала́ктика**) — галактика. Унда Ер, Ҡояш системаһы һәм ябай күҙ менән күреп булған айырым йондоҙҙар. Ошо тоташтырмаһы менән бер булған әйләнмә галлактикаға ҡарай.

Ҡош юлы  Андромеда галактикаһы (М31), Өсмөйөш галактикаһы (М33) һәм 40-лап  кәрлә юлдаш галактикалар менән (үҙенең һәм Андромеданыҡылар менән) галактикаларҙың Төбәк йондоҙҙар тупланмаһының (Ҡыҙ йондоҙҙар тупланмаһы) төбәк төркөмөн тәшкил итә.

## Структураһы

### Дәүмәле

Галактиканың диаметры 30 мең парсек ( 100 000-гә яҡын яҡтылыҡ йылы, 1 квинтиллион километр), баһаланған уртаса ҡалынлығы  1000-гә яҡын яҡтылыҡ йылы. APOGEE һәм LAMOST  миссиялары сиктәрендә үткәрелгән тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәрен статистик анализлағандан һуң,  Канар астрофизика институты хеҙмәткәрҙәре  Ҡош Юлы дискының диаметры   200 000-гә яҡын яҡтылыҡ йылы тәшкил итә тигән фекергә килә.

### Йондоҙҙар һаны
Хәҙерге мәғлүмәттәр буйынса Галактикала  200 - 400 миллиард йондоҙ бар. Уларҙың төп өлөшө йәлпәк диск рәүешле урынлашҡан .
Ҡош Юлында бынан тыш  25 - 100 миллиард көрән кәрлә йондоҙ бар.

### Массаһы
Галактика массаһында йондоҙҙар түгел һәм йондоҙҙар  араһындағы газдар түгел ә яҡтырып күренмәгән ҡара материянан торған гало күпселек өлөштө  тәшкил итә, шуға күрә Ҡош Юлының массаһын теүәл билдәләү әлегә мөмкин түгел.

2009 йылдың ғинуарына,  Галактика массаһы  3 Ҡояш  массаһы тиклем тип баһаланды, или 6 кг.

2016 йылдың майында Канада астрофизиктары баҫтырып сығарған мәғлүмәт буйынса  Галактика массаһы  7 Ҡояш массаһы тәшкил итә .

2019 йылда «Gaia» һәм «Hubble» миссияһы мәғлүмәттәрен бергә туплағандан һуң, астрономдар Ҡош юлы массаһын Галактика үҙәгенән  129 000 яҡтылыҡ йылы радиусында  1,5  Ҡояш массаһы  тип билдәләй.

## Галактиканы асыу тарихы
Күк есемдәренең күбеһе әйләнеп йөрөүсе системалар булып берләшә. Ай, мәҫәлән, Ер (планета)  тирәләй әйләнә, гигант планеталар юлдаштары төрлө есемдәргә бай системаларға инә. Юғарыраҡ кимәлдә ҡарағанда, Ер һәм башҡа планеталар Ҡояш тирәләй әйләнә. Шулай итеп үҙенән-үҙе  Ҡояш  тағы ла ҙурыраҡ берәй системаға инмәйме икән тигән һорау тыуа.

Башлап был мәсьәләне XVIII быуатта  инглиз астрономы Уильям Гершель эҙмә-эҙлекле тикшерә. Ул  күктең төрлө өлкәләрендәге йондоҙҙарҙы 
иҫәпләп ҡараған һәм  күктә  ҙур түңәрәк бар икәнен аңлаған (һуңыраҡ уны *галактик экватор* тип атағандар), ул күкте ике тигеҙ өлөшкә бүлә, шулай уҡ унда йондоҙҙар һаны иң күбе булып сыға . Бынан тыш, был түңәрәккә яҡынайған һайын  күк өлкәһендә йондоҙҙар күбәйә бара. Һуңыраҡ  тап ошо түңәрәктә Ҡош Юлы урынлашҡаны мәғлүм була. Гершель  беҙ күҙәткән бөтә йондоҙҙар ҙа ғәйәт ҙур  йондоҙ системаһына инә икәнен һәм уларҙың галактик экваторға табан ығышҡанын аңлай.

Башта Йыһанда булған бөтә нимә лә беҙҙең Галактика өлөштәре тип фаразлайҙар, ә бит Кант әллә ҡасан уҡ ҡайһы бер томанлыҡтар Ҡош Юлына оҡшаш галактика булыуы бар тигән фекерҙе әйтә.  1920 йылда уҡ беҙҙең Галактиканан тыш объекттар булыуы тураһындағы фараз фәнни бәхәсәтр тыуҙыра (мәҫәлән,  Харлоу Шепли менән Гебер Кёртис араһындағы күптәргә билдәле Ҙур бәхәс; Х.Шепли беҙҙең Галактика  берҙән-бер ти). Гипотеза Канттың фаразы тик  1920 йылдарҙа ғына иҫбатлана; Эрнст Эпик менән  Эдвин Хаббл  ҡайһы бер спираль рәүешендәге томанлыҡтарға тиклем арауыҡты үлсәй һәм  улар, шул тиклем алыҫ урынлашҡанға күрә, беҙҙең Галактикаға инә алмай икәнен иҫбатлай.

## Башҡорт халыҡ ижадында
Бик борон булған был хәл. Ул саҡта әле йондоҙҙар ҙа, Ҡош Юлы ла булмаған. Ҡайҙандыр алыҫтан, көньяҡтан, Уралға, Һаҡмар, Ағиҙел буйҙарына торналар килеп йәйләр булған. Элек уларҙы Һиндостан тигән ерҙән килә тип һөйләй торғайнылар.

Бер йылды торналар теҙелешеп йылы яҡҡа осҡан мәлдә ел-дауыл ҡупҡан. Бала торналар аҙаша башлаған, ҡайһы берҙәре, арып, ергә төшөп ҡала барған. Шул саҡ оло торналар ҡалғандарына юл күрһәтеү өсөн ҡауырһындарын сәсеп киткәндәр. Был ҡауырһындар йондоҙға әйләнгән имеш. Торналар осҡан юлда ана шулай йондоҙҙар хасил булған. Тороп ҡалған торналар ошо йондоҙҙарға ҡарап ҡайтыр булғандар. Ҡош Юлы тигәндәре ана шунан ҡалған ул.

## Панорамалар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Книга «Млечный путь», ISBN 5-85099-156-5

## Тышҡы һылтанмалар
* 
* Галактика. Сучков Л. А. Астронет (1984).
* GLIMPSE панорама телескопа Спитцер
* Интерактивная панорама Млечного пути
* Млечный Путь — фотографии 
* Млечный Путь на небе
* Карта магнитного поля Млечного Пути в мельчайших деталях