open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хәҙерге заман фәлсәфәһе

**Хәҙерге заман европа фәлсәфәһе** (европа мәҙәни традицияһының хәҙерге заман фәлсәфәһе) — XX-XXI быуат фәлсәфәһе.

## Төрҙәре
*Аналитик* һәм *континенталь фәлсәфәне *айыралар.

Ҡайһы берҙәр хәҙерге заман фәлсәфәһенең  географик билдә буйынса бүленешенә ҡаршы торалар.

**Аналитик фәлсәфә** (инглиз-саксон фәлсәфәһе, инглиз-американ философияһы) — XX быуаттың фәлсәфәүи фекерендә башлыса инглиз телле илдәрҙә үҫешкән һәм бик күп төрлө концепция һәм  һәм мәктәптәрҙе берләштергән  йүнәлеш.

Аналитик фәлсәфә өсөн түбәндәге моменттар уртаҡ булып тора:

* *лингвистик боролош* — фәлсәфәүи проблемалар  тел өлкәһендә ятҡан булараҡ билдәләнә, шуға күрә уларҙың хәл ителеүе телмәр әйтемдәрен анализлау менән бәйле;
* *семантик *  — мәғәнә проблемаһында иғтибарҙы туплау;
* *аналитик метод* — анализды фәлсәфәүи рефлексияның бөтә төрҙәренән өҫтөн күреү.

Готлоб Фреге, Джордж Мур, Бертран Рассел һәм Людвиг Витгенштейн - аналитик философияға нигеҙ һалыусылар. Бынан тыш, оҡшаш проблематика Вена түңәрәгенең неопозитивизмында һәм немец тел тәнҡитендә ентекләп эшләнгән.

*Идеялар*. Дөрөҫлөгө һәр кешегә билдәле булған күпмелер  бар. Мәҫәлән: «Күп кеше бар», «Күп матди әйберҙәр бар». Д. Э. Мур фекере буйынса, фәйләсуфтың бурысы был фекерҙе иҫбатларға тырышыуҙа һәм уларҙың дөрөҫмө-дөрөҫ түгелме икәнлеген асыҡлауҙа түгел, ә уларҙың  мәғәнәһен, нисек мөмкин булһа, шул тиклем асыҡ һәм аныҡ итеп анализлауҙа. Мурҙан башлап британ фәлсәфәһенең аналитик хәрәкәте ҙур импульс алған.

**Континенталь фәлсәфә** — хәҙерге көнбайыш фәлсәфәһенең ике төп традицияһының береһен билдәләгәндә ҡулланылған термин. Бындай исем был традицияны инглиз-америка йәки аналитик фәлсәфәнән айырыу өсөн ҡулланылған, сөнки, айырма тәүге тапҡыр билдәләнгәндә (егерменсе быуат уртаһында),  инглиз телендә һөйләшкән донъяла аналитик фәлсәфә өҫтөнлөклө стиль булып торған шул уҡ дәүерҙә континенталь фәлсәфә континенталь Европала өҫтөнлөклө стиль булған. 

Дөйөм ҡабул ителгән, шул иҫәптән Континенталь фәлсәфә Франкфурт мәктәбе асылында феноменологияны,экзистенциализмды, герменевтиканы, структурализмды, постструктурализмды һәм постмодернизмды, деконструкцияны, феминизмды, тәнҡит теорияһын, психоанализды, Фридрих Ницше һәм Сёрен Кьеркегор эштәрен, марксизм һәм марксистик фәлсәфәнең күпселек тармаҡтарын индерә.

## Хәҙерге замандың ижтимағи фәлсәфәһе
Фәнни-техник прогрестың уңыштары, аҡылды абсолют рангына  күтәреү менән бергә (мәғрифәтселек дәүере кульминацияһы булған процесс), тоталь инструменталләшеүе менән бәйле , хәҙерге замандың ижтимағи фәлсәфәһе уның эҙемтәһе булған тоталитаризмдың саҡырыуҙарына яуап булып тора. Шул уҡ ваҡытта тоталитаризм мәғәнәһендә фәҡәт СССР һәм Өсөнсө рейхты ғына түгел, шулай уҡ Көнбайыш Европаның һәм АҠШ-тың «ҡулланыу тоталитаризмын» да аңлайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Калантар Карен Левонович

**Калантар Карен Левонович** (; 30 июль 1928 йыл — 14 сентябрь 2000 йыл) — әрмән кино белгесе. Сәнғәт фәндәре кандидаты (1972). Әрмән ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Карен Левонович Калантар 1928 йылдың 30 июлендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы Ереванда тыуған.
1951 йылда Ереван университетын тамамлай. Шул уҡ йылда матбуғатта баҫыла башлай. 1976 йылдан Әрмән ССР-ы Кинематографистар союзының 1-се секретары, бер үк ваҡытта СССР Кинематографистар союзы идараһы секретары. 1959—1991 йылдарҙа КПСС ағзаһы. 1981—1991 йылдарҙа Әрмәнстан Коммунистар партияһының Ревизия комиссияһы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1982 — Әрмән ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* «Почёт Билдәһе» ордены

## Ғилми хеҙмәттәре
* Амо Бек-Назаров. Искусство кинорежиссера. — Ереван, 1973.
* О творчестве киноактёра. // Проблемы кино и телевидения. — Ереван, 1980.
* Актёр в армянском кино. Концепция фильма и актёрский образ. — Ереван, 1982.
* Համո Բեկնազարյան. — Ե․, 1986.(әрм.)

## Әҙәбиәт
* Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич Москва, Советская энциклопедия, 1987. — с. 165—166

## Һылтанмалар
* (инг.)Internet Movie Database''
* Карен Калантар на сайте КиноПоиск
Ашрафян Клара Зармайровна

**Ашрафян Клара Зармайровна** (15 сентябрь 1924 йыл, Ереван — 7 август 1999 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-, тарих фәндәре докторы (1966).

## Биографияһы
Клара — украин һәм әрмән партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1936 йылда ҡатыны менән бергә репрессияланған Зармайр Андреевич Ашрафяндың ҡыҙы. Ата-әсәһе ҡулға алынғандан һуң, Мәскәүҙә, туғандарында йәшәй.

Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын (1947) һәм аспирантура (1950) тамамлай.

1950—1955 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Ижтимағи фәндәр фундаменталь китапханаһында сит ил әҙәбиәте бюллетене мөхәррире.

1955 йылдан СССР Фәндәр академияһының Шәрҡиәт институты хеҙмәткәре, 1984 йылдан Көнсығыш халыҡтары тарихы секторы мөдире.

## Төп хеҙмәттәре

* «Делийский султанат. К истории экономического строя и общественных отношений (XIII—XIV века)» (1960),
* «Аграрный строй Северной Индии. XIII — середина XVIII в.» (1965),
* «Феодализм в Индии: особенности и этапы развития» (1977),
* «Средневековый город Индии. XIII — середина XVIII в.» (1983),
* «Дели: история и культура» (1987).
* История народов Восточной и Центральной Азии с древнейших времен до наших дней. М.: Наука, Глав. ред. восточной лит-ры, 1986—583 с.

## Әҙәбиәт
* *Котовский Г. Г.* Памяти Клары Зармайровны Ашрафян (15 сентября 1924 г. — 7 августа 1999 г.) // Восток, 2000, № 1, с. 216—217.

## Һылтанмалар
* 
* http://book.ivran.ru/f/polnyjtekst-alaev-istoriografiyaistoriiindii2013.pdf
Киш (Шумер)

**Киш** (Kiš) — Боронғо Месопотамияла (Ираҡ) Бабилдан төньяҡ-көнсығышҡа 18 километрҙа урынлашҡан ҡала һәм дәүләт.

Киш ҡалаһы (хәҙ. Телль-Ухаймир) беҙҙең эраға тиклем IV  мең йыллыҡта боронғо торамалар урынында нигеҙләнә.  Киштың йәмәғәт илаһы  Забаба була. Һуңғыраҡ осорҙа барлыҡҡа килгән  Хурсанг-калама (һүҙмә-һүҙ «Илдең урманлы тауы») ҡалаһы ла Кишҡа ҡарай.

Беҙҙең эраға тиклем XXVIII быуатта Киш шумер ҡәбиләләренең  1-се берләшмәһенең үҙәге була. Башланғыс династия осоронда  Кишта   ярым легендар  I Киш династияһы хакимлыҡ итә, әммә был династия «Батшалар исемлеге» буйынса ғына билдәле.

Тәүҙә I Киш династияһының хакимдар исемлеге Этана менән башлана. Һуңыраҡ Киш исемлеге башына (Этана алдынан) урындағы семит ҡәбиләләренең башлыҡтары һәм тотемдар өҫтәлә, был исемлектең, моғайын,  «батшалар» исемлегенә ҡағылышы булмағандыр.  

Беҙҙең эраға тиклем  XXVII быуатҡаса Киш хакимдары Төньяҡ Ике йылға араһында иң ҡеүәтлеләре була.

Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 3500 йылда  бында боронғо шына яҙыу барлыҡҡа килә  (Киш таҡтаташы).

Беҙҙең эраға тиклем XXVII быуатта  Урук ҡалаһы менән алышта үҙенең хакимлығын юғалта. 

Беҙҙең эраға тиклем  XXIV  быуатта Киш  шумер батшаһы  Лугальзагеси тарафынан емертелә, тиҙҙән аккад батшаһы  Саргон тарафынан тергеҙелә. Артабан Киш үҙ аллы ҡала булараҡ әһәмиәтен юғалта, Бабилияның, Әһәмәниҙәр дәүләтенең, Парфия батшалығының һәм Сәсәниҙәр дәүләтенең  эре провинциаль үҙәге булыуҙан үтмәй. Ҡаҙыныуҙар барышында (1912 һәм 1923—1932) ике бинанан торған һарай ҡалдыҡтары  (беҙҙең эраға тиклем XXVIII—XXV быуаттар) табыла; был ике бинаның боронғорағы дүрт мөйөшлө планлы, манаралы ҡәлғә диуары менән уратылған,  икенсеһе һуңыраҡ төҙөлгән һәм көнсығыш өлөшөндә үҙәге буйлап 4 колонналы тар залдан, көнбайышында парапетына колонналар ултыртылған галереянан тора.  Башланғыс династия осороноң некрополе (беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡтың 2-се сиреге) тикшерелгән.  Аккад һәм унан һуңғы осорҙарға ҡараған биналар, шына яҙыулы  документтар архивы асылған (беҙҙең эраға тиклем III—I мең йыллыҡтар).

Анри де Женуйак етәкселегендәге француз археологтары төркөмө  Кишта беренсе ҡаҙыныуҙарҙы  1912 һәм 1914 йылдар араһында үткәрә. 1923—1933 йылдарҙа унда Стивен Лэнгдон етәкселегендәге инглиз-американ төркөмө лә эшләй (Oxford-Field Museum Expedition — Оксфорд музейы экспедицияһы).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Шумер һәм Аккад батшалары исемлеге

## Галерея

File:Развалины древнего Шумерского г.Киш (совр. городище Телль-Ухаймир, Ирак)..jpg|Телль-Ухаймир ҡаласығы, Ираҡ
File:Tableta_con_trillo.png|Киштан балсыҡ таҡтаташтар (беҙҙең эраға тиклем 3500 йыл)
File:Small jug Kish Louvre AO10603.jpg|Киш ҡаҙылмаларында табылған ваза (беҙҙең эраға тиклем III быуат)
Конгруэнтлыҡ (геометрия)

**Конгруэнтлыҡ** (, сығанаҡ килеш *congruentis* — «үлсәмдәш», «ярашлы») — геометрик фигуралар (киҫектәр, мөйөштәр һ. б.) күмәклегендә эквивалентлылыҡ бәйләнеше. Йәки, мәҫәлән Гильберт  аксиомалар системаһындағы кеүек аксиоматик ысул менән (бында, мәҫәлән, киҫектәргә, мөйөштәргә йәки өсмөйөштәргә  конгруэнтлыҡ, геометрик тигеҙлек төшөнсәләрен ҡулланып була), йәки ниндәйҙер үҙгәртеүҙәр төркөмө, йышыраҡ хәрәкәттәр нигеҙендә индерелә.

Әгәр бер фигураны икенсеһенә сағылдырыусы изометрия булһа, был ике фигура **конгруэнт** йәки **тигеҙ** тип атала. Мәҫәлән, Евклид геометрияһында, әгәр яҫы фигураларҙың береһен икенсеһенә параллель күсереү, боролош йәки көҙгөләгесә сағылыу (йәки уларҙың композицияһы) ярҙамында сағылдырып булһа, ике яҫы фигура конгруэнт тип атала.

Ике фигураның конгруэнтлығы ғәҙәттә  математик \cong (шулай уҡ Тигеҙлек символы мәҡәләһен ҡарағыҙ) символы менән тамғалана. Мәҫәлән:
: \triangle \mathrm{ABC} \cong \triangle \mathrm{DEF} 
яҙыуы ABC өсмөйөшө DEF өсмөйөшөнә конгруэнт тигәнде аңлата.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гомотетия
* Оҡшашлыҡ
* Күпҡырҙар тураһында Коши теоремаһы — ҡабарынҡы күпҡырҙарҙың конгруэнтлыҡ билдәһе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Шумер һәм Аккад батшалары исемлеге

**[[Шумер]] һәм [[Аккад]] батшалары исемлеге** — боронғо Көньяҡ Месопотамиялағы дәүләттәрҙең хакимдары исемлеге. Ниппур батшалар исемлегенә нигеҙләнгән, башҡа сығанаҡтарҙан тулыландырылған. Батшаларҙың идаралыҡ ваҡыты һәм оҙайлығы ныҡ ҡына арттырып күрһәтелгән.  

## Туфанға (династияларға) тиклемге осор батшалары
*Беҙҙең эраға тиклем XXX быуат йәки элгәрерәк  *

Бындай батшаларҙың булғанлығына шаһитлыҡ иткән берҙән-бер сығанаҡ — Ниппур батшалар исемлеге, унда раҫланыуынса, уларҙың хакимлығы туфан һыуы ҡалҡыу менән тамамланған.  Ираҡтағы ҡаҙыныуҙар Шуруппак һәм башҡа шумер ҡалалары торған урындарҙың һыу аҫтында ҡалыуына иҫбатламалар бирә.   Беҙҙең эраға тиклем  2900 йыл тирәһендә торамаларҙың йәшәйешендәге өҙөклөктө йылға ултырмалары ҡатламдары күрһәтә 

## Киштың I династияһы
*Беҙҙең эраға тиклем XXIX—XXVII быуаттар*

Этанаға тиклемге батшаларҙың исеме башҡа тарихи сығанаҡтарҙа юҡ, уларҙың булыу-булмауы  археологик күҙлектән дә тикшерелмәгән.  Ғалимдар һуңғы ике батша — Эн-Мебарагеси менән уның улы   Агга тураһында ғына бер аҙ мәғлүмәткә эйә. Батшалар исемлегенә ярашлы, Киш  Месопотамияла туфандан һуң хакимлыҡ итә.  Гилгәмеш  Агганы еңгәс, хакимлыҡ Урукҡа күсә.

## Уруктың I династияһы
*Беҙҙең эраға тиклем XXIX—XXVI быуаттар*

*Хакимлыҡ Урға күсә*

## Урҙың I династияһы

## Лагаштың I династияһы
Лагаштың беренсе династияһы Батшалар исемлегендә телгә алынмай, әммә башҡа яҙма ҡомартҡыларҙан яҡшы билдәле.  

*Беҙҙең эраға тиклем 2500—2312 йылдар*

## Аван династияһы

## [[Киш (Шумер)|Киш]]тың II династияһы
*Беҙҙең эраға тиклем XXVI—XXIV быуаттар*

*Хакимлыҡ Хамазиға күсә*

## Хамази династияһы
*Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2400 йыл*

## Уруктың II династияһы
*Беҙҙең эраға тиклем 2400—2336 йылдар*

*Хакимлыҡ Урға күсә*

## Урҙың II династияһы

## [[Адаб (ҡала)|Адаб]] династияһы

## Мари династияһы

*Хакимлыҡ  Кишҡа күсә*

## Киштың III династияһы
*Беҙҙең эраға тиклем XXIV—XXIII быуаттар*

## Акшак династияһы
*Беҙҙең эраға тиклем 2500—2315 йылдар*

*Хакимлыҡ Кишҡа күсә*

## Киштың IV династияһы

*Хакимлыҡ Урукҡа күсә*

## Умма династияһы

## Уруктың III династияһы

## Аккад династияһы
*Беҙҙең эраға тиклем 2316—2137 йылдар*

## Уруктың IV династияһы
*Беҙҙең эраға тиклем 2150—2120 йылдар*

*Хакимлыҡ гутийҙарға күсә*

## Гутийҙар
*Беҙҙең эраға тиклем XXII быуат*

*Хакимлыҡ Урукҡа күсә*

## Лагаштың II династияһы
(гутийҙар менән бер ваҡытта) беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2136—2109 йылдар

## Уруктың V династияһы

## Урҙың III династияһы

## Исиндың I династияһы
*беҙҙең эраға тиклем  2017—1794 йылдар*

## Ларса династияһы
*беҙҙең эраға тиклем  2025—1763 йылдар*

## Эшнунна батшалары
*Беҙҙең эраға тиклем  2025—1727 йылдар *

## Әҙәбиәт

* *Сычёв Н.* Книга Династий. — М.: Издательство АСТ, 2005. — С. 960. — ISBN 5-17-032495-2

## Һылтанмалар

* Ниппурский царский список на русском (из библиотеки Руслана Хазарзара)
* Ниппурский царский список на английском (перевод от ETCSL)
* Ниппурский царский список (оригинал)

## Иҫкәрмәләр
Каскад (Ереван)

**«Каскад»** — Еревандағы архитектура-монументаль комплексы. Биш асыҡ террасанан барлыҡҡа килгән каскадты кәүҙәләндерә. 2009 йылдан комплекста художество музейы — Гафесчяндың сәнғәт үҙәге эшләй.

Ҡоролма 1980 йылда төҙөлә башлай. 2010 йылда өҫкө өлөшө тамамланмай ҡала.

## Тарихы
Архитектор А. О. Таманян әҙерләгән «Төньяҡ каскад» 1924 йылда уҡ генераль планда проектлана. Документҡа ярашлы, Канакер убаһы битләүҙәре аша һикәлтәле баҫҡыстар, шарлауыҡ һәм сәскә түтәлдәре үтеүе күҙаллана. Каскад ҡаланың төньяҡ һәм үҙәк өлөшөн бәйләп торорға тейеш була.

1960 йылдарҙа каскад итәгенә алып килгән Таманян урамы эшләнелә. Өҫкө өлөштә, буласаҡ каскад буйынса Әрмәнстанда совет власы урынлаштырылыуҙың 50-йыллығы хөрмәтенә 50 метрлыҡ обелиск ҡуйыла (архитекторҙары Дж. Торосян, С Гюрзадян). Шунда уҡ үҙәтеү майҙансыҡтары эшләнә.

Каскад проектын 1970 йылдар башында архитекторҙар Дж. Торосян, С Гюрзадян, А. Мхитарян эшләй. Уларҙың планына ярашлы, уба итәгендәге Таманян урамынан обелискка һәм күҙәтеү майҙанына тиклем баҫҡыстарҙан торған эспланада эшләнергә тейеш була. Каскадта биш интервал-терраса планлаштырыла, улар асыҡ һауалағы музейҙы күәҙәләндерә, уларға эскалаторҙар илтә. Террасаларҙа сәскә түтәлдәре, фонтандар һәм бассейндар урынлаштырыу планлаштырыла, уларҙан Ереван һәм Арарат тауы күренештәре асылырға тейеш була.

Каскад төҙөлөшө 1980 йылда башлана. Йыл һуңында, Спитакта ер тетрәү, СССР тарҡалыуы һәм Ҡарабах һуғышына бәйле, төҙөлөш эштәре туҡтатыла.

2002 йылда әрмән сығышлы Америка меценаты  инициативаһы менән комплексты төҙөү, реставрациялау һәмтөҙөкләндереү эштәре тергеҙелә. 2009 йылдың 17 ноябрендә "Каскад"та художество музейы — Гафесчяндың сәнғәт үҙәге асыла. 2011 йылда бинаның өҫкө ярусында Шарль Азнавурҙың йорт-музейы эшләй башлай.

## Галерея

2014 Erywań, Park przy Kaskadach (17).jpg|Битләүҙәге сквер
2014 Erywań, Kaskady (02).jpg|«Мөхәббәт» яҙмаһы
2014 Erywań, Kaskady (01).jpg|Беренсе кимәл
2014 Erywań, Kaskady (03).jpg|Икенсе кимәл
Yerevan, Cascade of Yerevan, Art 2, Armenia.jpg|Өсөнсө кимәл
2014 Erywań, Kaskady (18).jpg|Дүртенсе кимәл
2014 Erywań, Kaskady (22).jpg|Бишенсе кимәл
Yerevan, View of Yerevan, Armenia.jpg|Каскадтан күренеш


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ереванский Каскад — живая история. «Ереван. XX век». 17 мая 2012
Варданян Вардуи

**Варданян Вардуи** (; 27 июнь 1976 йыл, Ереван — 15 октябрь 2006 йыл, Севан-Мартуни) — әрмән эстрада йырсыһы.

## Белеме

* 1993 — Әрмәнстандың Хор йәмғиәте ҡарамағындағы музыка мәктәбен тамамлай.
* 1994 — Валерий Брюсов исемендәге сит телдәр институтын тамамлай.
* 2003 — Комитас исемендәге Ереван консерваторияһын тамамлай.

## Музыкаль карьераһы

* 1994 — «Джаз-поп» ансамбле менән бергә Свердловскиҙа үткән халыҡ-ара конкурста «гран-при»ға лайыҡ була.
* 1995 — Әрмәнстан Дәүләт театрында эшләй.
* 1996 — «Ялта—Мәскәү транзит» йәш башҡарыусылар конкурсында ҡатнашып, махсус булдырылған иң яҡшы башҡарыусы призына лайыҡ була.
* 1999 — Әрмәнстанда «Йыл йырсыһы» тип таныла. Шул уҡ йылда Беларустә «Алтын шлягер» конкурсында 2-се урын ала.
* 2000 — Болгарияла «Дискавери» конкурсында «гран при» ала һәм «Тамашасы һөйөүе» махсус призына лайыҡ була. Шул уҡ йылда Македонияла тағы ла «гран-при» алыуға өлгәшә.
* 2000 — Халыҡ-ара «Славян баҙары» конкурсында ҡатнашып, икенсе урынды яулай.
* 2001 — Йәш башҡарыусыларҙың «Дуҫтар диңгеҙе 2001» Ялта — Украина Халыҡ-ара конкурсында ҡатнаша һәм икенсе урын ала.

## Бәхетһеҙ осраҡ
2006 йылдың 15 октябрендә Әрмәнстандың Севан-Мартуни трассаһында автоһәләкәттә һәләк була.

## Шәхси мәғлүмәт
Тормошта була. 1998 йылда Рубен исемле улы тыуа.

## Һайланма дискография

* Disarray 
* *[http://www.armenianmusiccenter.com/shop.php?step=2&album=1001&singerid=47 Только Ты] *
* Իմն ես 

## Һылтанмалар

* Varduhi Vardanyan’s official website 
* Кратко
* Вардуи Варданян
Томбойоҡ

**Томбойоҡ** — томбойоҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙең дөйөм атамаһы. 

## Үҫемлектәр
* Аҡ томбойоҡ
* Һары томбойоҡ
Эребуни (музей)

**«Эребуни» музейы ** — Еревандың тарихи музейҙарының береһе. Арин-Берд ҡалҡыулығында, Эребуни урарту ҡәлғәһе ҡалдыҡтары эргәһендә урынлашҡан. Музейҙа 1950—1959 йылдарҙа Эребуни ҡәлғәһен һәм 1939—1958 йылдарҙа Кармир-Блур ҡалҡыулығында күрше Тейшебаини урарту ҡалаһында ҡаҙыныу эштәре алып барылғанда табылған экспонаттарҙың күбеһе урын алған. Музей 1968 йылда, Эребуни ҡалаһына нигеҙ һалыныуҙың 2750 йыллығына ҡарата, Совет Әрмәнстаны Хөкүмәтенең 1968 йылдың 24 майындағы 225 һанлы ҡарарына ярашлы асыла. 

Иң ҡиммәтле ҡомартҡылар, мәҫәлән, алтын һәм көмөш изделиелар, Тейшеба аллаһы статуэткаһы Әрмәнстандың Тарих музейына — илдең төп музейына күсерелгән. Ә Эребуни музейында бары тик уларҙың күсермәләре генә һаҡлана. Эребуни музейының иң ҡиммәтле экспонаты тип урарту осорондағы 23 шына яҙыулы табличкалар һанала.

Музей территорияһына Эребуни ҡәлғәһенең ҡалдыҡтары һәм батша һарайының ҡайһы бер залдарының реконструкцияланған өлөштәре инә. Улар асыҡ һауала, музейҙың төп бинаһының артында, Арин-Берд ҡалҡыулығы түбәһендә урынлашҡан.

Музей составына «Шенгавит» Тарихи-археологик ҡурсаулыҡ инә.

## Галерея

File:Urartian language stone, Erebuni museum.jpg|
File:Urartu Cuniform Argishti 1.jpg|
File:Urartian pottery, Erebuni museum 6a.jpg|
File:Erebuni museum, Yerevan, Armenia 1257a.jpg|
File:StoneBox04.jpg|
File:Erebuni museum, Yerevan, Armenia 1263a.jpg|
File:Urartian Fresco07.jpg|
File:Urartian Fresco06.jpg|


## Әҙәбиәт
* Каталог археологических предметов музея «Эребуни», издательство Управления по охране памятников истории и культуры Республики Армения, Ереван, 2002 ISBN 99930-2-535-6
Айвазян Артур Суренович

**Айвазян Артур Суренович** (; 14 ғинуар 1973 йыл, Ереван, Әрмән ССР-ы) — спортсы, бәләкәй калибрлы һәм пневматик спорт винтовкаһынан атыу буйынса сығыш яһай. Атҡаҙанған спорт мастеры. Буйы 176 см, ауырлығы 82 кг.

## Биографияһы
1985 йылда еңел атлектиканан киткәндән һуң, Ереван ҡала спорт-атыу клубында Әрмәнстандың атҡаҙанған тренеры Роберт Акопян етәкселегендә пуля менән атыу буйынса шөғөлләнә башлай. Әрмән ССР-ы йыйылма командаһы ағзаһы була.

1990 йылда Львов дәүләт физик культура институтына уҡырға инә, тиҙҙән УССР, СССР йыйылма командаһы ағзаһы була. 1995 йылда юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, Украина армияһына (спорт ротаһы) хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм һаман да шунда хеҙмәт итә (2008 йылдан —Украина сик буйы ғәскәрҙәре өлкән лейтенанты). 1997 йылда Симферополгә күсенә, Вадим Клименко етәкселегендә күнекмәләр башлай, Ҡырымдың «Динамо» спорт йәмғиәте федерацияһы ағзаһы була. Хәҙерге тренеры — Богдан Клименко.

## Спорт ҡаҙаныштары
* 1993 йыл — Европа чемпионаты (Брно) — 3-сө урын.
* 1994 йыл — Донъя чемпионаты (Милан) — команда сығышында 1-се һәм 2-се урындар.
* 1998 йыл — Донъя чемпионаты (Барселона) — команда сығышында 1-се урын.
* 1998 йыл — Донъя кубогы этабы (Буэнос-Айрес) — 1-се урын.
* 1999 йыл — Европа чемпионаты (Арнем) — команда күнегеүҙәрендә 1-се урын.
* 1999 йыл — Европа чемпионаты (Бордо) — команда күнегеүҙәрендә 1-се урын, шәхси зачетта 3-сө урын.
* 2000 йыл — Донъя кубогы этабы (Милан) — шәхси зачетта МВ-6 күнегеүендә 1-се урын .
* 2000 йыл — Донъя кубогы этабы (Мюнхен) — шәхси зачетта МВ-6 күнегеүендә 2-се урын.
* 2000 йыл — XXVII Йәйге Олимпия уйындары (Сидней) — МВ-6 күнегеүендә 5-се урын.
* 2004 йыл — XXVIII Йәйге Олимпия уйындары (Афины) — 7-се урын.
* 2007 йыл — Европа чемпионаты — индивидуаль ярышта 3-сө урын.
* 2008 йыл — XXIX Йәйге Олимпия уйындары (Пекин) — 50 метрҙан ятып шәхси атыуҙа 1-се урын. Квалификацияла уҡ Артур Айвазян беренсе һөҙөмтәне күрһәтә — 600 мөмкинлектән 599 мәрәй йыя, ә финал серияһында 103,7 мәрәй йыя (дөйөм — 702,7).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өсөнсө дәрәжә «Ҡаҙаныштары өсөн» ордены (4.09.2008) — Пекинда (Ҡытай) үткән XXIX Йәйге Олимпия уйындарындағы юғары спорт һөҙөмтәләренә өлгәшкән, күрһәткән батырлығы, фиҙакәрлеге һәм еңеүгә ихтыяры, Украинаның халыҡ-ара кимәлдә абруйын күтәргәне өсөн*.
* Симферополь ҡалаһының почётлы гражданы (2008) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне, спорт оҫталығы, юғары спорт һөҙөмтәләренә өлгәшкәне өсөн''.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Артур Айвазян: Артур Айвазян — «Обещанного три года ждут?»
* Артур Айвазян: «Не могу жить без борща. А после Олимпиады — без утки по-пекински»(недоступная ссылка) 
* Артур Айвазян приносит Украине второе золото!(недоступная ссылка) 
* Выдающиеся спортсмены Крыма(недоступная ссылка) 
* Крымский динамовец Артур Айвазян стал олимпийским чемпионом по стрельбе из малокалиберной винтовки
* Артур Айвазян(недоступная ссылка) 
* Артур Айвазян
* Интервью Артура Айвазяна на сайте ФСУ
Шумер календары

**Шумер календары **— шумерҙарҙың календары. 

Шумер календарҙары ай-ҡояш календары була. Улар Энтен (йылдың һалҡын һәм яуым-төшөмлө өлөшө) менән Эмеш (ҡоро һәм эҫе өлөш) тип аталған ике ярты йыллыҡтан һәм 12 айҙан тора. Шумер заманында миҙгелдәргә бүлеү булмай. Ай һәм ҡояш циклдарын тигеҙләү өсөн бер нисә йыл һайын ярты йыллыҡтарҙың береһенән һуң ун өсөнсө ай индерелә, ул VI—II йә XII—II була. Йыл яҙ көнө, йылғалар ташҡас беренсе яңы айҙан һуң башлана. Яҙ арпа урағы һәм «карптар ташҡыны» ваҡиғалары була.

Шумерҙың Ниппур, Ур, Лагаш, Умма, Урук (өлөшләтә), Адаб ҡалалары календарҙары булғаны билдәле. Улар тураһында мәғлүмәттәр беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡҡа ҡараған хужалыҡ һәм мөдирлек документтары аша килеп еткән. 

Комментарийҙарында айҙар һәм йолалар сағылған берҙән-бер календарь — Ниппур ҡалаһыныҡы. Был календарҙың беренсе тапҡыр телгә алыныуы уммий хакимы Лугальзаггеси (б.э.т. XXIV быуат аҙағы) ваҡытына ҡарай. Әммә бөтә комментарийҙарының даталары йә Урта Бабил (б.э.т. XVI—XI быуаттар), йә Яңы Ассирия (б.э.т. VIII—VII) осорона ҡарай. Ниппур ҡалаһы календарының айҙары:

# Бараг-заг-гар-ра «изге урын тәхете»
# Гуд-си-са «екке үгеҙҙәрҙең йүнәлеше (һабан менән һөрөүгә)»
# Сиг-у-шуб-ба-гар «кирбесте кирбес ҡалыбына ҡуйыу»
# Шу-нумун-а «сәсеү айы»
# Изи-изи-гар-ра «уттар яндырыу айы»
# Кин-Инанна «Инанна алиһә йолаһы айы»
# Дуль-Куг «Изге Ҡалҡыулыҡ айы»
# Апин-ду-а «һабанды (баҫыуҙан) ебәреү айы»
# Ган-ган-эд «Ҡатилдың (= Нергалдың) сығыу айы»
# Аб-ба-эд «атайҙар сығыу айы» (йә «диңгеҙ сығыу айы»)
# Зиз-а (икенсе уҡылышы — удра) «ике бөртөклө йәки борай айы» (икенсе уҡылышы — ҡараңғылыҡ айы)
# Ше-гур-куд «ураҡ айы».

## Әҙәбиәт

* В. В. Емельянов. Ниппурский календарь и ранняя история Зодиака. СПб; 1999.
* M.E.Cohen. The Cultic Calendars of the Ancient Near East. Bethesda, 1993.
Бабил медицинаһы

**Бабил медицинаһы** —  Бабилдағы медицина.  Боронғо Бабил табиптары айырым   социаль ҡатлам тәшкил иткән. Бабил медицинаһы дин менән тығыҙ бәйле булған.  

## Дин менән бәйләнеш
Дауалау ысулдарының күбеһе тылсым һәм дин йолалары менән бәйле була, ҡайһы бер ауырыуҙарҙың сәбәбе аллаларҙың ҡәһәре төшөү менән аңлатыла. Беҙҙең эраға тиклем  2-се мең йыллыҡтың  уртаһына  хәтлем  Бабил медицинаһы дауалауҙың ғәмәли ысулдарын да,  тылсым ысулдарын да ҡуллана, ләкин һуңынан тылсым ысулдарына  өҫтөнлөк бирелә башлай. Дауалау һәр ваҡыт Бабил аллалары пантеонынан берәйһенең ҡурсауы аҫтында башҡарыла.

Табиплыҡ ҡурсаусыһы  тип  Гула алиһә һанала, ул дауалау серҙәрен иң юғарғы өс илаһтан  (Ану, Энлиль һәм Эа) өйрәнгән тип ҡарала. Тағы өс алла — Иштар, Син һәм Шамаш — медицинаға туранан-тура ҡағылышлы була,  сөнки улар Сулпан,  Ай һәм  Ҡояш аллалары булып тора. Риүәйәттәргә ярашлы,  Иштарҙың һүрәте ауырыуҙы һауыҡтыра алған.   Нергал алла  инфекцияларға һәм биҙгәктәргә идара иткән.

## Дауалау ысулдары
Табип сирҙе тәбиғи сәбәптән башланған тип тапһа һәм ауырыуҙың һауығырына ышанһа,  ул пациентҡа ниндәй дарыуҙар кәрәклеген яҙып биргән.  Әгәр сирҙе еңә алмаҫын аңлаһа, дауалауға тотоноп та тормаған. Дарыу рецептары таҡтаташтарға  шына яҙыу менән яҙылған.  2015 йылға уларҙың шифрын сисеү тамамланмаған була әле.  Ғәмәли табиптар һыҙланыуҙы баҫырға тырышҡан, ә тылсымсы табиптар ауырыуҙы һауыҡтырыу маҡстаын ҡуйған.

Рецептарҙа күп төрлө үҫемлектәр,  минералдар һәм хайуандар донъяһы продукттары  ҡулланылған. Үҫемлектәрҙән айырыуса   финик япраҡтары һәм емештәре, борсаҡ, һуған, ҡыяр, салат-латук һәм һарымһаҡ  файҙаланылған. Хайуандар донъяһынан алынған продукттарҙан бал, моллюск ҡабырсаҡтары,  ҡан, тиҙәк,  һары май, һарыҡ-кәзә тиреһе,  балыҡ майы һ.б. киң ҡулланылған. Дарыу формаларынан   төймәләр, шәмдәр, тампондар, майҙар һәм  онтаҡтарға өҫтөнлөк бирелгән.

Тылсымсы табип дарыуҙар урынына ауырыуҙың сәбәбен теге йәки был илаһ менән бәйләгән һәм,  уның менән бәйлнешкә инеп, ауырыуҙы ғәфү итеүен ялбарған. Ауырыуҙы өмөтһөҙ тип тапһа, тылсымсы табип дауалауҙы башлап та тормаған.

Боронғо Бабил табиптары  теште хирургик дауалау ысулдарын белмәгән, улар тик һыҙлауҙы баҫа торған  пасталар һәм үлән мастикалары ғына тәҡдим иткән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* (рус.)
Саркисян Габриэл Эдуардович

**Саркисян Габриэл Эдуардович** (; 3 сентябрь 1983 йыл) — Әрмәнстан шахматсыһы, халыҡ-ара гроссмейстер. Һигеҙенсе донъя команда чемпионаты еңеүсеһе (2011), Әрмәнстан командаһы составында бөтә донъя шахмат олимпиадаһының өс тапҡыр еңеүсеһе (2006, 2008 һәм 2012) .

Г. Саркисян — 1996 йылда 14 йәшкә тиклемгеләр араһында донъя чемпионы, ике тапҡыр Әрмәнстан (2000 һәм 2003) чемпионы, Рейкьявикта һәм Дубайҙа (2006) үткән халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе.

Әрмәнстан командаһы составында өс тапҡыр шахмат олимпиадаһының еңеүсе була: 2006 йылда Туринда, 2008 йылда Дрезденда һәм 2012 йылда Стамбулда. Беренсе уңышы өсөн Мовсес Хоренаци миҙалы менән бүләкләнә,
икенсеһе өсөн беренсе дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалына лайыҡ була, өсөнсөһөндә Почёт Билдәһе ордены менән наградлана.

Бөтәһе шахмат олимпиадаларында биш тапҡыр ҡатнаша.

2007 йылда Зафрҙағы турнир еңеүсеһе (Испания). 7 мөмкинлектән 6,5 мәрәй йыйып, дәғүәселәрен (Пономарев, Сашикиран, Иван Соколов) мәрәй ярымға уҙа.

2008 йылдың декабрендә Әрмәнстандың иң яҡшы спортсыһы тип таныла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Концовка партии Саркисян-Морозевич, Турин, 2006 на сайте YouTube.
* Интервью Габриела Саркисяна газете «Голос Армении» 
* Статистика на сайте Sport-stat.ru 
* Биография Габриела Саркисяна
Ереван циркы

**Ереван циркы** () 1930 йылдарҙа нигеҙ һалына. Бина һуңынан 1962 йылда тулыһынса реконструкциялана һәм 2012 йылдың сентябрендә һүтелә. Яңы цирк бинаһы төҙөлә башлай, уны 2018 йылдың көҙөндә асыу планлаштырыла.

## Тарихы

Ереван циркының беренсе ағас бинаһы 1930 йылда төҙөлә. 1939 йылда Николай Буниатян проекты буйынса яңы бина төҙөлә, ул 800 тамашасыға иҫәпләнә. 1962 йылда был бина Вагаршак Белубекян проекты буйынса Карлен Варданян етәкселегендә тулыһынса реконструкциялана. Дүрт ҡатлы бинаның бейеклеге 18 метр тәшкил итә, тамаша залы 1,5 мең кеше һыйҙырышлы була. Ереван циркы сәхнәһендә Каранлаш, Леонид Енгибаров, Игорь Кио, Степан Исаакян сығыш яһай. XXI быуат башына тиклем бина ремонтланмай.

Ереван циркы 2005 йылдың авгусында хосусилаштырыла. 150 миллион драмға ул Сос Петросян етәкселегендәге коллективтың милкенә күсте. 2011 йылда Мәскәүҙәге әрмән бизнесмены Самвел Карапетян үҙенең «Ташир» компаниялар төркөмө Ереван циркын реконструкциялауға 10 миллион доллар инвестициялауын хәбәр итә.

2011 йылдың авгусында «Ташир» компаниялар төркөмө ремонт эштәрен башлай. Һуңыраҡ бинаны тулыһынса һүтеп, яңы бина төҙөргә ҡарар ителә, сөнки иҫкеһен бөтөнләй реконструкцияларға мөмкин булмай. Цирк көмбәҙе 2012 йылдың 21 июлендә алына. Бер нисә ай үткәс, 2012 йылдың 8 сентябрендә, бина тулыһынса һүтеп алына. Был процесс менән Әрмәнстандың Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы етәкселек итә.

Цирк хайуандары ваҡытлыса Ереван зоопаркына күсерелә.

Яңы бина 8 ҡатлы буласаҡ, шул иҫәптән икеһе — ер аҫтында, унда автомобиль парковкалары урынлаша. Өҫкө ҡаттарҙа Ереванға гастролдәргә килгән цирк труппалары өсөн ҡунаҡхана Ереван цирк труппаһы гастролдәр ойоштороу өсөн һуңғы ҡатлы ҡунаҡхана бүлмәләре эшләнәсәк. Яңы бинаның бейеклеге — 24-25 метр, тамаша залы 2350 кеше һыйҙырышлы. Циркта 3 алмаш манеж бар .

## Мәҙәниәттә
1963 йылда режиссёр Генрик Маляндың «Путь на арену» фильмының күп сәхнәләре Ереван циркында, билдәле клоун Леонид Енгибаров ҡатнашлығында төшөрөлә.

## Иҫкәрмәләр
Шәрипов Миҙхәт Вилдан улы

**Шәрипов Миҙхәт Вилдан улы** (8 июль 1948 йыл) — журналистика ветераны, «Башҡортостан» һәм «Кызыл таң» республика гәзиттәренең элекке үҙ хәбәрсеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Миҙхәт Вилдан улы Шәрипов 1948 йылдың 8 июлендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған.

1971 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлеген тамамлай.

1971-1973 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хәрби хеҙмәт бурысын үтәй: университетта уҡығанда тейешле әҙерлек алғанлыҡтан, Байкал аръяғы хәрби округында офицер вазифаһын башҡара һәм ике йыл дауамында мотоуҡсылар взводы командиры була.

Запасҡа ҡайтарылғандан һуң 1974 йылда журналистикала оҙайлы эшмәкәрлеген башлай һәм 2012 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы республикабыҙ матбуғат сараларында хеҙмәт һала. «Башҡортостан» һәм «Кызыл таң» республика гәзиттәренең көнбайыш райондар буйынса үҙ хәбәрсеһе бурыстарын башҡара.

Фиҙакәр хеҙмәте өсөн «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булған.

Журналистика ветераны хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң да ҡәләмен ташламай: республика гәзит һәм журналдарында бөгөн дә көнүҙәк мәҡәләләр менән сығыш яһай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

## Иҫкәрмәләр
Параллеллек

**Параллеллек** — тура һыҙыҡтар араһындағы бәйләнеш.

Төрлө геометрия бүлектәрендә төрлөсәрәк билдәләмә бирелә.

## Евклид геометрияһында
Евклид геометрияһында **параллель тура һыҙыҡтар** тип, бер яҫылыҡта ятҡан һәм киҫешмәүсе тура һыҙыҡтар атала.

m һәм n тура һыҙыҡтарының параллеллеге ғәҙәттә m\parallel n тип тамғалана.





### Үҙсәнлектәре
# Параллеллек — бинар эквивалентлылыҡ бәйләнеше, шуға күрә бөтә тура һыҙыҡтар күмәклеген үҙ-ара  параллель тура һыҙыҡтар кластарына бүлә.
# Теләһә ниндәй нөктә аша бирелгән тура һыҙыҡҡа параллель булған бер генә тура һыҙыҡ үткәрергә мөмкин. Был Евклид геометрияһының мөһим, үҙенә генә хас үҙенсәлеге, башҡа геометрияларҙа 1 һаны икенсе һандар менән алмаштырылған (Лобачевский геометрияһында бындай тура һыҙыҡтар сикһеҙ күп, улар ике ситке тура һыҙыҡтар менән сикләнгән тура һыҙыҡтар шәлкемен барлыҡҡа килтерә).
# Арауыҡта 2 параллель тура һыҙыҡ бер яҫылыҡта ята.
# 2 параллель тура һыҙыҡты өсөнсөһө, *киҫеүсе* тип аталған тура һыҙыҡ киҫкәндә:
## Киҫеүсе ике тура һыҙыҡты ла киҫеп үтә.
## Киҫелештә 8 мөйөш барлыҡҡа килә, ҡайһы бер характерлы парҙары айырым исемдәр менән атала һәм үҙсәнлектәргә эйә:
### **Арҡыры ятыусы** мөйөштәр тигеҙ (һүрәтте ҡарағыҙ).
### **Ярашлы** мөйөштәр тигеҙ (һүрәтте ҡарағыҙ).
### **Бер яҡлы** мөйөштәрҙең суммаһы 180°-ҡа тигеҙ (дөрөҫөрәге, эске арҡыры ятыусы булмаған мөйөштәр, һүрәтте ҡарағыҙ).

## Лобачевский геометрияһында

Лобачевский геометрияһында яҫылыҡта AB тура һыҙығынан ситтә ятҡан C нөктәһе аша AB-ны киҫеп үтмәгән сикһеҙ күп тура һыҙыҡ үтә.
CE тура һыҙығы AB тура һыҙығына A-нан B-ға ҡарай йүнәлештә равнобежная тура һыҙыҡ тип атала, әгәр:
# B һәм E нөктәләре AC тура һыҙығынан бер яҡта ятһа;
# CE тура һыҙығы AB тура һыҙығын киҫеп үтмәй, әммә ACE мөйөшөнөң эсендә ятҡан һәр нур AB нурын киҫеп үтә.

Аналогично определяется прямая, равнобежная AB тура һыҙығына B-нан A-ға ҡарай йүнәлештә равнобежная тура һыҙыҡҡа билдәләмә оҡшаш рәүештә бирелә.

Равнобежные тура һыҙыҡтар шулай уҡ **асимптотик параллель** йәки **параллель** тип кенә аталалар.
Бирелгән тура һыҙыҡты киҫеп үтмәүсе башҡа бөтә тура һыҙыҡтар **ультрапараллель** йәки **таралышыусы** тура һыҙыҡтар тип аталалар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Антипараллеллек
* Яҫылыҡтар параллеллеге
* Асамай тура һыҙыҡтар
* Перпендикулярлек
* Ортогоналлек
* Трансверсаль (геометрия)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Күпҡыр

**Күпҡыр** йәки **полиэдр** — ғәҙәттә күпмөйөштәрҙән төҙөлгән йомоҡ йөҙ, ләкин ҡайһы берҙә был йөҙ менән сикләнгән есем дә атала.

## Билдәләмә
**Күпҡыр**, теүәлерәк **өс үлсәмле күпҡыр** — өс үлсәмле Евклид арауығындағы сикле һандағы шундай яҫы күпмөйөштәр йыйылмаһы, бында:
# теләһә ниндәй күпмөйөштөң һәр яғы бер үк ваҡытта икенсе, беренсеһе менән  **эргәләш** тип аталған (ошо яғы буйынса) (ләкин тик берәүҙең генә) күпмөйөштөң яғы;
# **бәйләнешлелек**: күпҡырҙы төҙөүсе теләһә ниндәй күпмөйөштән уларҙың теләһә ниндәйенә, уның менән эргәләшенә күсеп, ә уныһынан, үҙ сиратында, уның менән эргәләшенә күсеп, һәм шулай артабан, барып етергә мөмкин. 

Был күпмөйөштәр күпҡырҙың **ҡырҙары** тип, ә уларҙың яҡтары — **ҡабырғалары**, түбәләре — күпҡырҙың **түбәләре** тип атала.

Күпҡырға иң ябай миҫал булып ҡабарынҡы күпҡыр, йәғни Евклид арауығының сикле һандағы ярымарауыҡтар киҫелеше булған шундай сикле аҫкүмәклеге сиге тора.

### Мәғәнәһенең варианттары
Күпҡырҙың килтерелгән билдәләмәһе, күпмөйөш төшөнсәһенә ниндәй билдәләмә биреүгә бәйле, төрлө мәғәнә ала. Уның өсөн ошондай варианттар мөмкин:
* Яҫы йомоҡ һыныҡ һыҙыҡтар (үҙ-үҙе менән киҫешеүсе булһа ла);
* Яҫылыҡтың һыныҡ һыҙыҡтар менән сикләнгән өлөштәре.
Беренсе осраҡта беҙ йондоҙло күпмөйөш төшөнсәһе алабыҙ. Икенсеһендә — күпҡыр ул күпмөйөшлө киҫәктәрҙән төҙөлгән йөҙ. Әгәр был йөҙ үҙен үҙе киҫмәһә, ул саҡта ул ниндәйҙер геометрик есемдең тулы йөҙө, ул да күпҡыр тип атала.Ошонан сығып күпҡырҙың, үҙе  геометрик есем булараҡ, дүртенсе билдәләмәһе килеп сыға.

## Бәйле билдәләмәләр
 ҡыры булған күпҡыр -ҡыр тип атала.
Айырып әйткәндә, тетраэдр — дүртҡыр, додекаэдр — ун икеҡыр, икосаэдр — егермеҡыр 

## Ҡабарынҡы күпҡыр
Күпҡыр, әгәр ул һәр ҡырының яҫылығынан бер яҡта ятһа, **ҡабарынҡы** тип атала.

Ҡабарынҡы күпҡыр өсөн Эйлер теоремаһы дөрөҫ:  бында В— күпҡырҙың түбәләре һаны, Г— ҡырҙары һаны, Р— ҡабырғалары һаны.

## Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр
* Күпҡыр төшөнсәһе үлсәме буйынса индуктив дөйөмләштерелә; бындай дөйөмләштереү ғәҙәттә **''n''-үлсәмле күпҡыр** тип атала.
* Сикһеҙ күпҡыр билдәләмәһендә сикле һандағы сикһеҙ ҡырҙар һәм ҡабырғалар булыуы рөхсәт ителә.
* Кәкере һыҙыҡлы күпҡырҙар кәкере һыҙыҡлы ҡырҙар һәм ҡабырғалар булыуын рөхсәт итә.
* Сфералы күпҡыр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡаршылыҡлы күпҡыр
* Бөгөлөүсе күпҡыр
* Алмаштырмалы күпҡыр
* Политоп
* Ярым төҙөк күпҡыр
* Төҙөк күпҡыр
* Күпҡырҙар тураһында Коши теоремаһы
* Күпҡырҙар тураһында Минковский теоремаһы
* Ҡабарынҡы күпҡырҙар тураһында Александров теоремаһы
* Бирелгән күләмле иң бәләкәй майҙанлы күпҡыр тураһында Линделёф теоремаһы
* Джонсон күпҡыры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
*
Геруни Парис Мисакович

**Геруни Парис Мисакович** (, 17 декабрь 1933 йыл — 5 декабрь 2008 йыл) — СССР ғалимы, радиофизик, радиотехник һәм радиоастроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1996 йылдан Әрмән Республикаһы Милли фәндәр академияһы академигы (1982 йылдан ағза-корреспондент), техник фәндәр докторы (1972), профессор (1983). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1983). СССР-ҙың (1986) һәм Әрмән ССР-ының (1985) Дәүләт премиялары лауреаты.

## Биографияһы
Пари́с Миса́кович Геруни́ 1933 йылдың 17 декабрендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы Ереванда тыуған.

Уникаль радиооптик телескоп — «Геруниҙың көҙгөлө радиотелескобы» — үҙенең конструкцияһы буйынса бик ҡатмарлы телескоп, ул иң ҡеүәтле радиотелескоптарҙың береһе булып тора. Уның ғилми асыштары һәм теориялары радиофизика, радиотехника һәм радиоастрономияны ғәмәли тормошта ҡулланыуға яҡынайта. 

Ереван политехник институтының антенналар кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара. 

Ғалим 2008 йылдың 5 декабрендә тыуған ҡалаһында вафат була. 

## Ҡайһы бер мәҡәләләре
* Вопросы расчета сферических двухзеркальных антенн — Радиотехника и электроника, т.19, N1, с. 3—12., Москва, 1964.
* Пятиметровая сферическая антенна миллиметрового диапазона — Сб. «Антенны», вып. 4, с. 3—15, «Связь», Москва, 1968.
* Зеркальный радиотелескоп Геруни. АС N 1377941 от 01.11.87 (приоритет от 02.01.86).
* The First Radio-Optical Telescope. Trans. of the Sixth International Conference on Antennas and Propagation ICAP-89, pp. 540—546, IEEE-URSI, UK, 1989.

## Галерея

File:Ancient Armenian Sun Moon and Star dial Reconstructed by academician Paris Herouni Yeravan Armenia.jpg|Боронғо әрмән ҡояш, ай һәм йондоҙ сәғәттәре.
File:Ancient Armenian Sun Moon and Star dial Tomar Reconstructed by academician Paris Herouni Yeravan Armenia.jpg|Боронғо әрмән календары томар (арм. Տոմար).


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сотрудник НАН РА|143|Парис Мисакович Геруни- НАН РА
* Война во Вьетнаме выиграна благодаря армянским радиофизикам
* На сайте Государственного инженерного университета Армении
* Некролог
Ереван ботаника баҡсаһы

**Ереван ботаника баҡсаһы** () — Әрмәнстандың баш ҡалаһы Еревандың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге Аван районында урынлашҡан ботаника баҡсаһы.

## Тасуирлама
80 гектарға яҡын майҙанды биләй. Нигеҙҙә, был майҙандарҙа Кавказ аръяғы ярымсүллегенең флораһы урынлашҡан.

Коллекцияға 200 төрҙән ашыу эндемик, һирәк осрай торған һәм юҡҡа сығыу сигендә торған үҫемлектәр инә, һәм ул әрмән флораһын һаҡлай, шулай уҡ сағыштырмаса тәбиғи мөхиттә үҫемлек төрҙәре араһындағы үҙ-ара экологик йоғонтоно тәьмин итә.

## Тарихы
1935 йылда ойошторолған, хәҙерге ваҡытта Әрмәнстан Республикаһы Милли фәндәр академияһының Ботаника институтына буйһона.

СССР тарҡалғандан һуң баҡсаны тотоуға финанстар бүленмәй башлай.

Энергетик көрсөк мәлендә күп кенә ағастар утынға ҡырҡыла.

Хәҙерге ваҡытта белгестәр булған коллекцияны тергеҙәләр һәм тулыландыралар. Әле ботаника баҡсаһы оранжереяларында 300 төргә яҡын тропик һәм субтропик үҫемлектәр үҫә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Арам MP3

**Арам Саргсян**, А**рам MP3** (; 5 апрель 1984 йыл) — әрмән йырсыһы, шоумен һәм комик, ул «Евровидение 2014» йыр конкурсына «Not Alone» йыры менән Әрмәнстан вәкиле булараҡ һайлана.

## Биографияһы
Арам Саркисян 1984 йылдың 5 апрелендә Ереванда тыуа. Бала сағынан ҙур сәхнәләрҙә сығыш яһарға хыяллана һәм мәктәптә уҡыған сағында уҡ хорҙа йырлай, мәктәп сараларында һәм театр постановкаларында ҡатнаша. 2006 йылда Ереван дәүләт медицина университетын фармацевт һөнәре буйынса тамамлай.

Студент сағынан КВН-дарҙа, «Ике йондоҙ» телепроектында, танылған йырсыларға пародиялар тыуҙырып, «32 теш» юмористик проектында ҡатнаша. Байтаҡ ҡына телетапшырыуҙарҙың алып барыусыһы була. Әлеге ваҡытта «Vitamin Club» юмористик проектында сығыш яһай.

Телетапшырыуҙарҙың береһендә коллегаларының береһе уны, шаяртып, «MP3», тип атай, шунан алып был ҡушамат уның сәхнә исеменә әйләнә.

## Евровидение 2014
2013 йылдың 31 декабрендә Арам MP3 «Евровидении 2014» йыр конкурсына «Not Alone» йыры менән Әрмәнстан вәкиле булараҡ һайлана.. Күп кенә күҙаллауҙарға ярашлы ул Евровидение-2014-тең төп фавориттарының береһе була һәм финалда  4-се урынды яулай.

## Дискографияһы

### Синглы

* «Shine» (2013)
* «If I Tried» (2013)
* «Just Go On» (2013)
* «Not Alone» (2014)
* «Help» (2014)
* «Magic» (2014)
* Help (2015)
* Asa (2016)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Папян Ара Артушевич

**Папян Ара Артушевич** (; 6 июнь 1961 йыл) — әрмән юрисы, дипломат, политолог һәм тарихсы, Әрмәнстандың Канадалағы 2000—2006 йылдарҙағы илсеһе , Modus Vivendi тикшеренеү үҙәге етәксеһ.

## Биографияһы
Ара Артушевич Папян 1961 йылдың 6 июнендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы Ереванда тыуа. Афғанистанда совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингентында хәрби тәржемәсе булып хеҙмәт итә. 1988—1989 йылдарҙа Афған һуғышының әрмән ветерандары союзын етәкләй.

### Белеме

* 1984 йыл − Ереван дәүләт университетының көнсығышты өйрәнеү факультетын «Иран телдәрен һәм Иранды өйрәнеү» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай.
* 1989 йыл − Ереван дәүләт университетының Әрмән халҡы тарихы кафедраһы аспирантураһын тамамлай.
* 1994 йыл − Рәсәй Сит илдәр эштәре министрлығының Дипломатик академияһын отличие менән тамамлай.
* 1998 йыл − Римдә НАТО-ның Оборона колледжын тамамлай.
* 1999 йыл − Оксфордта «Йәмәғәт дипломатияһы» курсын тамамлай.

### Дипломатик хеҙмәте

* 1999—2000 − Әрмәнстан Сит ил эштәре министрлығының пресс-секретары, йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса департамент начальнигы.
* 1997—1999 − Әрмәнстан Сит ил эштәре министрлығының хәүефһеҙлек өлкәһендәге хеҙмәттәшлек буйынса бүлек начальнигы.
* 1995—1997 − Әрмәнстан илселегенең беренсе секретары.
* 1994—1995 − Әрмәнстан Сит ил эштәре министрлығының Иран бүлеге начальнигы.
* 1992—1993 − Иранда Әрмәнстан илселегенең икенсе секретары.
* 1992 — Әрмәнстан Сит ил эштәре министрлығының АҠШ һәм Канада, аҙаҡ Иран бүлегенең икенсе секретары.
* 1989—1991 − Кипрҙа Мелконян уҡыу комплексы уҡытыусыһы.
* 1981—1982 һәм 1984−1986 − Афғанистанда хәрби тәржемәсе.
* 2000—2006 − Әрмәнстан Республикаһының Канадалағы ғәҙәттән тыш һәм вәкәләтле илсеһе.

### Артабанғы тормошо
Дипломатик хеҙмәте тамамланғас, әрмән мәсьәләһенең юридик аспекттарын, шул иҫәптән Таулы Карабахтың статусын, Вильсонов Әрмәнстаннын һәм башҡа мәсьәләләрҙе өйрәнә башлай. Күп кенә илдәрҙә лекциялар менән сығыш яһай.

Милли аҙсылыҡ хоҡуҡтары мәсьәләләре менән шөғөлләнә һәм Әзербайжандың үҙ дәүләтселегенән мәхрүм ителгән халҡын (талыш, лезгин һәм башҡаларҙы) Әрмәнстан ошо мәсьәлә буйынса хупларға тейеш, тип үҙ интервьюларында күп тапҡырҙар һыҙыҡ өҫтөнә ала.

«Modus Vivendi» үҙәгенә нигеҙ һала һәм уға етәкселек итә.

## Шәхси тормошо

Өйләнгән, Нарек һәм Тарон исемле улдары бар.

Әрмән, инглиз, фарсы һәм урыҫ телдәрен белә.

## Наградалары
7 хәрби миҙал һәм ордендар менән бүләкләнә.

* 2006 йыл − Канада Сит ил эштәре министрлығының «Corps Diplomatique» миҙалы менән бүләкләнә.
* 2006 йыл − Канадалағы Әрмән епархияһының Овнан Мандакуни ордены менән бүләкләнә .
* 2005 йыл − Америка биографик институты (ABI) «Йыл кешеһе» тип таный.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Центра «Modus Vivendi» 
* wilsonforarmenia.org

## Иҫкәрмәләр
Бабилдар

**Бабилдар **— Көньяҡ Месопотамияның (Бабилияның)  беҙҙең эраға тиклем II—I мең йыллыҡтарҙа йәшәгән һәм аккад телендә һөйләшкән боронғо халҡы.

## Атамаһы
«Бабилдар» термины шул исемдәге өлкә исеменән алынған, ә  өлкә исеме был ерҙәрҙең баш ҡалаһы булған  Бабил ҡалаһы атамаһына барып тоташа .

## Сығышы һәм тарихының төп баҫҡыстары
Борон замандарҙан уҡ Көньяҡ  Месопотамия (Бабилия)  этнолингвистик сыбарлыҡ менән айырылып торған. Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡ башынан уҡ яҙма сығанаҡтар  шумер телендә һөйләшкән һәм һуңыраҡ аккадтар булараҡ билдәлелек алған халыҡ йәшәгәнлеге һәм уның эсендә семит төркөмдәре лә булғанлығы тураһында шаһитлыҡ итә. Аккадтарҙың күрше төбәктәрҙән күпләп күсеп ултырыуы һөҙөмтәһендә үҙ дәүләтселеге барлыҡҡа килә. Урҙың III династияһы дәүерендә Месопотамияла   амориҙар күбәйә, беҙҙең эраға тиклем  II мең йыллыҡтың беренсе яртыһында улар үҙ  батшалығын булдыра; беҙҙең эраға тиклем  II мең йыллыҡтың икенсе яртыһында төбәкте касситтар баҫып ала. Килмешәк халыҡтарҙың күбеһе  беҙҙең эраға тиклем  II—I мең йыллыҡтарҙа аккад теленең бабил диалекттарында һөйләшкән төп халыҡ араһына инеп ирей тора.
Беҙҙең эраға тиклем  II һәм I мең йыллыҡтар сигендә Яҡын Көнсығышта  арамиҙар  һәм уларҙың бер тармағы булған халдейҙар күбәйә. Бабилияның халдейҙар тарафынан алыныуы ерле халыҡтың яйлап арамилаштырылыуына килтерә. 

## Антропологик тип
Тикшеренеүселәр Көньяҡ  Месопотамия халҡын европеоид  расаһының Урта диңгеҙ тибына индерә.  Улар ҡуңыр тәнле, ҡоңғорт күҙле, тура танаулы,  тура йә бөҙрә ҡуңыр сәсле кешеләр була.   

## Теле һәм яҙмаһы
Бабилдар аккад теленең айырым   (бабил) диалекттарында һөйләшә. Беҙҙең эраға тиклем  I мең йыллыҡта  халдейҙар йоғонтоһо аҫтында арами теле киң тарала. 

## Кейеме
Геродот хәбәр итеүенсә, бабилдар аяҡҡа төшөп торған етен хитон, йөн хитон һәм аҡ  хламида рәүешендәге ябынсыҡ кейеп йөрөгән. Аяҡтарына —  итек,  баштарына салма кейгәндәр. Сәстәре оҙон булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Боронғо Месопотамия тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
«Тумо» ижади технологиялар үҙәге

**«Тумо» ижади технологиялар үҙәге ** () — Әрмәнстандың Ереван ҡалаһындағы уҡытыу үҙәге. 2011 йылда нигеҙләнә. 12 −18 йәшлектәрҙе заманса технологиялар ҡулланып, IT өлкәһендә эшләргә өйрәтә.

## Тарихы

«Тумо» тәүҙә үҫмерҙәр өсөн мәктәпте тамамлағандан һуң белем биреү үҙәге булараҡ уйланыла. Уға әрмән сығышлы Америка эшҡыуары Сэм Симонянин нигеҙ һала. Төҙөлөш 2003 йылда башлана һәм 2009—2010 йылдарҙа тамамлана. «Тумо» үҙәге 2011 йылдың 14 авгусында асыла һәм унда рок-музыканттар Серж Танкян, Dorians концерт менән сығыш яһай.

Тәүге 5 йыл эсендә үҙәктә 10 меңдән ашыу кеше белем ала. 2016 йылда «Тумо» ижади технологиялар үҙәге француз журналы «We demain» төҙөгән донъяның инновацион мәктәптәре рейтингында беренсе урынға сыға.

## Белем биреү

Үҙәктә белем алыу дүрт йүнәлеш буйынса ойошторолған: анимация, уйындар эшләү, веб-әҙерләмәләр һәм һанлы киң мәғлүмәт саралары. Шулай уҡ бейеү, спорт һәм музыка дәрестәренә иғтибар бүленә. Мотлаҡ дисциплиналар буйынса дәрестәр аҙнаһына ике тапҡыр үтә. Белем алыу циклы ике йыл дауам итә.

«Тумо» үҙәге Ливан архитекторы Бернар Хури проекты буйынса төҙөлгән заманса бинаның тәүге ике ҡатында 6000 квадрат метр майҙанды биләй. Ҡалған ҡаттар ҡуртымға бирелә, ошо килемдәр үҙәктең бюджетын булдыра.

## Киңәйеүе
2013 йылдың ғинуарында, Әрмәнстан үҙәк банкы ярҙамы менән «Тумо» Дилижанда белем алыу программаһын аса. 2015 йылдың майында Бөтә Әрмәнтан хәйриә фонды менән партнерлыҡта Гюмриҙа филиал аса. 2015 йылдың сентябрендә Таулы Ҡарабахтың Степанакерт ҡалаһында филиал асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт(инг.)
Дөйөм алгебра

**Дөйөм алгебра** (шулай уҡ *абстракт алгебра*, *юғары алгебра*) — математикаиның  төркөмдәр, ҡулсалар, яландар, модулдәр, решёткалар, һәм шулай уҡ шундай структуралар араһында сағылыштар кеүек алгебраик системаларҙы (шулай уҡ ҡайһы берҙә алгебраик структуралар тип атала) өйрәнеүсе бүлеге.
Бинар ғәмәлле алгебраик структураларҙың миҫалы булып ярымтөркөмдәр, моноидтар, төркөмдәр, квазитөркөмдәр, ярымрешёткалар, ике бинар ғәмәлле — ҡулсалар, Ҡулса тиерлектәр, яландар, решёткалар тора. Ҡатмарлыраҡ алгебраик структураларға миҫал булып ҡулсалар өҫтөндә модулдәр, векторлы арауыҡтар, ҡулса өҫтөндә алгебралар, Ли алгебралары тора. Тернар алгебра, полиадик алгебра (мәҫәлән, полиадик төркөмдәр), күп сортлы алгебралар махсус өйрәнеләләр.

Структураларҙы өйрәнеү өсөн дөйөм ысулдар һәм оҡшаш төшөнсәләр ҡулланыла: структуралар араһында сағылыштар өсөн гомоморфизм, изоморфизм, автоморфизм төшөнсәләре индерелә, эске төҙөлөшөн өйрәнеү өсөн аҫсистемалар (аҫтөркөмдәр, аҫҡулсалар, аҫрешёткалар) һәм факторсистемалар (фактортөркөмдәр, факторҡулсалар, факторрешёткалар) индерелә.

Был алгебраик системалар өсөн дөйөм үҙсәнлектәр дөйөм  алгебраның махсус бүлегендә — универсаль алгебрала әйтелә һәм өйрәнелә. Шулай уҡ дөйөм алгебраның бүлеге булып иҫәпләнгән категориялар теорияһы, алгебраик структуралар үҙсәнлектәрен һәм улар араһындағы  бәйләнештәрҙе, объекттар, морфизмдар, функторҙар кеүек абстракциялар ҡулланып өйрәнә, улар ярашлы төшөнсәләрҙе алгебраик структураларҙа ғына түгел, ә топологияла, логикала, күмәклектәр теорияһында дөйөмләштерәләр.

## Дөйөм алгебра бүлектәре
Төрлө авторҙар дөйөм алгебра (юғары алгебра) составына математиканың түбәндәге бүлектәрен индерәләр:
* Гомологик алгебра
* Төркөмдәр теорияһы
** Төшөнсәләр теорияһы
* Ҡулсалар теорияһы
** Коммутатив алгебра
* Яландар теорияһы
** Галуа теорияһы
* Категориялар теорияһы
* Решёткалар теорияһы
* Универсаль алгебра

Дөйөм алгебра идеялары математиканың күп өлкәләрендә ҡулланыла. Бигерәк тә алгебраик геометрия, алгебраик һандар теорияһы һәм алгебраик топология ысулдары әүҙем ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Курош А. Г. Лекции по общей алгебре. 2-е изд. — М.: Физматлит, 1973.
* Фейс К. Алгебра. Кольца, модули, категории. Т. 1-2 — М.: Мир, 1977, 1979—688 с. + 464 с.
*
Могилёв-Подольский районы

**Могилёв-Подольский районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Могилёв-Подольский ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 32 647 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Могилів-Подільська РДА 
* Могилів-Подільська районна рада  

## Иҫкәрмәләр