open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яҡупов Ғилман Ғирфан улы

**Яҡупов Ғилман Ғирфан улы** (20 март 1925 йыл — 11 февраль 2012 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Хәйбулла районының почётлы гражданы (2007).

## Биографияһы
Ғилман Ғирфан улы Яҡупов 1925 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Иҫке Сибай ауылында тыуған.

1942—1943 йылдарҙа Сибай ауыл Советы сәркәтибе булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, күрһәткән батырлыҡтары өсөн орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

1946 йылдан туған ауылында тулы булмаған урта мәктәптә уҡыта, ВЛКСМ-дың Баймаҡ район комитетының 2-се секретары, ә 1948 йылдан Сибай, Баймаҡ МТС-тарының сәйәси бүлек буйвнса директор урынбаҫары була.

1949—1952 йылдарҙа КПСС-тың Баймаҡ район комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдире, секретары вазифаларын башҡара.

1956 йылда Мәскәүҙә КПСС-тың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.

1955 йылдан КПСС-тың Сибай ҡала комитетының 2-се секретары, ә 1956 йылдан КПСС-тың Мәсетле район комитетының 1-се секретары вазифаларын үтәй.

1962 йылдан Хәйбулла колхоз-совхоз производство идаралағының партия комитетын етәкләй. 1965 йылдан КПСС-тың Хәйбулла район комитетының 1-се секретары вазифаһын башҡара.

1980—1981 йылдарҙа Өфөлә Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының Эштәр менән идара итеү бүлеге начальнигы булып эшләй.

РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 6—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

2012 йылдың 11 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була, туған ауылында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены (1971)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957, 1966)
* СССР Юғары Советы Президиумының Маҡтау грамотаһы (1971)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Хәйбулла районының атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1984)
* Хәйбулла районының почётлы гражданины (2007)
* миҙалдар

## Китаптары
* Үткәндәрҙе хәтерләгәндә… = Вспоминая прошлое… — Өфө, 2009.

## Хәтер
* 2015 йылда Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында Аҡъяр балалар сәнғәт мәктәбе бинаһында уға таҡтаташ ҡуйыла.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы

**Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы** (12 август 1927 йыл — 16 сентябрь 1995 йыл) — сәнәғәт тармағы алдынғыһы. 1969—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы «Гидравлика» заводында токарь. Башҡорт АССР-ының VII саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971) Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Ғәзимулла Ғәйнулла улы Хәйбуллин 1927 йылдың 12 авгусында ауыл Башҡорт АССР-ы Ҡыйғы районыИҙрис ауылында тыуған. Урта белемле.

1942 йылда Ҡыйғы районындағы «Мырҙаҡай» колхозында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1944—1951 йй. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң токарь булып эшләй, 1968 й. — алмаш мастер, 1969 й. — Өфө «Гидравлика» заводында токарь булып эшләй. Оборона предприятиеһында эшләгән осоронда производство заданиеһын даими рәүештә 130—140 %-ҡа үтәй. Ете йыллыҡ план заданиеһын (1959—1965) ваҡытынан алда үтәй — биш йыл эсендә, һигеҙенсе биш йыллыҡтың биш йыллыҡ планын (1966—1970) — 1970 йылдың ғинуарында ваҡытынан алда үтәй. Пландан тыш 2318 һумлыҡ продукция әҙерләй.

Предприятиела уға авиация двигателдәре һәм самолёттары агрегаттарының ҡатмарлы деталдәрен әҙерләү буйынса айырыуса яуаплы заданиелар ышанып тапшырылған. Әҙерләнгән деталдәр техник контроль бүлегендә тәүге күрһәтеүенән үк ҡабул ителгән.

Ғ. Ғ. Хәйбуллин һауа- турбинаһының корпус деталдәрен, һауа һәм гидравлик фильтрҙарҙы, йоҡа таҙартыу фильтр-элементтарын һәм биш микронлы фильтрҙарҙы эшкәртеүҙе үҙләштерә.

Үҙен һәләтле рационализатор итеп күрһәтә. Уның рационализаторлыҡ тәҡдимдәренән шартлы рәүештә йылына 2500 һумдан ашыу  алынған. Уның тәҡдиме буйынса гидравлик фильтрҙар өсөн корпустарҙы эшкәртеү ысулы хеҙмәт етештереүсәнлеген 45 %-ҡа күтәрергә ярҙам итте. Ғ. Ғ. Хәйбуллин, авиация двигателдәре өсөн һауа агрегаттары деталдәрен әҙерләү өҫтөндә эшләп, металл-керамик иретмәлә 0,13—0,01 миллиметр аҙымлы һәм 0,01-0,13 миллиметр бейеклектәге лабиринт алыу техник проблемаһын хәл итеүҙе тәҡдим итә. Был тәжрибә илдең башҡа предприятиеларҙа ла тарала. Һигеҙенсе биш йыллыҡ йылдарында Ғ. Ғ. Хәйбуллин 6 квалификациялы эшсе әҙерләй.

1966—1970 йылдарҙағы биш йыллыҡ планды үтәүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн 1971 йылдың 26 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы  менән Ғ. Ғ. Хәйбуллинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 

1992 йылда хаҡлы ялға киткәнсе, хеҙмәт батыры «Гидравлика» Өфө агрегат предприятиеһында эшләй.

Ғәзимулла Ғәйнулла улы Хәйбуллин — Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971).

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. 2011. — 624 с., науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
* Знаменитые кигинцы
Саҙыйҡов Фәрит Шәмсетдин улы

**Саҙиҡов Фәрит Шәмсетдин улы**  (29 сентябрь, 1927 йыл — 20 декабрь, 1987 йыл) — БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы, Фрунзе исемендәге колхоздың шәкәр сөгөлдөрө үҫтереү буйынса механизацияланған звено тракторисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1967).

## Тормош юлы
Саҙиҡов Фәрит Шәмсетдин улы  1927 йылдың 29 сентябрендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылында тыуған. 

Башланғыс белемле.
Хеҙмәт юлын 1941 йылда Ҡырмыҫҡалы районы Фрунзе исемендәге колхозда тракторист булып башлай. 1947 йылдың февраленән май аҙағына хәтле Ҡарламан МТС-ында трактористар курсында уҡый. 1947—1959 йылдарҙа  тракторист булып, 1959 йылдан алып — Фрунзе исемендәге колхоздың шәкәр сөгөлдөрө үҫтереү буйынса механизацияланған звено етәксеһе булып эшләй.

Һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) Ф.&nbsp;Ш.&nbsp;Саҙиҡов етәкләгән звено планда ҡаралған 200 центнер урынына гектарынан 341 центнер шәкәр сөгөлдөрө уңышы йыйып ала. Туғыҙынсы биш йыллыҡтың тәүге өс йылында  пландағы 220 центнер урынына 345 центнер уңыш  ала. 1973 йыл — пландағы 21 245 центнер урынына 49 124 центнер уңыш алып, социалистик йөкләмәне 141 процентҡа үтәй. 94 гектар ерҙең һәр гектарынан  522-шар центнер уңыш алып, рекорд ҡуя. Республика сөгөлдөрсөләре араһында Саҙиҡов звеноһы беренсе урынды яулай. Сөгөлдөр етештереүҙә өс йыллыҡ план 156 процентҡа үтәлеп, планда ҡаралған 61 054 центнер урынына 95 705 центнер татлы тамыр йыйып алына. Сөгөлдөр һатыу планын звено 141 процентҡа үтәй — пландағы 58 470 центнер урынына 82 453 центнер шәкәр сөгөлдөрө хөкүмәткә һатыла. Звено был уңыштарға шәкәр сөгөлдөрө культураһын үҫтереү технологияһын камиллаштырыу, һөрөнтө ерҙәрҙе комплекслы механизация юлы менән эшкәртеү һәм шәкәр сөгөлдөрөн ағымлы һәм йөк күсереп тейәү  ысулы менән йыйыу арҡаһында ирешә.

1973 йылғы Бөтә Союз социалистик  ярышында хеҙмәт батырлығы күрһәтеп,ерҙән алынған  уңыш  планын  арттырып үтәп, хөкүмәткә һатҡан һәм был эштә ҙур һөҙөмтәләргә ирешкәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 7 декабрендәге Указы менән Ф. Ш. Саҙыйҡовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Ул Башҡорт АССР-ы Юғары Советының алтынсы саҡырылыш (1963—1967) депутаты.

Саҙыйҡов Фәрит Шәмсетдин улы 1987 йылдың  20 декабрендә вафат була.

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы  (16.01.1981) 
* Ленин ордены (1971, 1973), Халыҡтар дуҫлығы ордены (1981), миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Хәтер

Герой исеме  Ибраһим ауылының бер урамына бирелгән . 

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. - Уфа : Китап, 2011. - 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М.А. Ильгамов т. {0}[13]{/0}} (1936)  П-С. 2009. -576 с. ISBN 978-5-88185-072-2 науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар

http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r31/r31_33.html?gord=1&amp;template=46
Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы

**Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы** (29 сентябрь 1927 йыл — 20 декабрь 1987 йыл) — шәкәр сөгөлдөрөн эшкәртеү механизацияланған звено тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1967).

## Биографияһы
Фәрит Шамсетдин улы Садиҡов 1927 йылдың 29 сентябрендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылында тыуған.

Башланғыс белемле.
1941 йылда Ҡырмыҫҡалы районының Фрунзе исемендәге колхозда тракторсы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1947 йылдың февраленән майына тиклем Ҡарламан МТС-ының тракторсылар курсында уҡыған. 1947—1959 йй.— тракторсы, 1959 й. — Фрунзе исемендәге колхоздың шәкәр сөгөлдөрөн үҫтереү буйынса механизацияланған звено башлығы булып эшләй.

һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) Ф. Ш. Садиҡов звеноһында, план буйынса 200 центнер булып, был культураның уңышы 341 центнер тәшкил иткән. Туғыҙынсы биш йыллыҡтың өс йылында, план буйынса 220 центнер булып, звено 345 центнер сөгөлдөр уңышын йыйып алды. 1973 й. — план буйынса 21 245 центнер булып, 49 245 центнер сөгөлдөр — социалистик йөкләмә 141 %-ҡа үтәлде. 94 гектар ерҙең һәр гектарынан 522 центнер рекордлы уңыш алдылар. Свекловод республикаһы Звено республика сөгөлдөр үҫтереүселәре араһында беренсе урынды биләй. Сөгөлдөр етештереүҙең өс йыллыҡ планы 156 %-ҡа үтәлде — план буйынса 61 054 ц булғанда, звено 95 705 центнер татлы тамыр йыйып алды. Һатыу планын звено 141 %-ҡа үтәне — план буйынса 58 470 ц булып, 82 453 центнер һатылды. Уңыш эшкәртеү технологияһын камиллаштырыу, һөрөнтө ерҙе эшкәрткәндә комплекслы механизациялау һәм  ысулдарын ҡулланыу арҡаһында уңышҡа өлгәшелә.

1973 йылда Бөтә союз социалистик ярышында яулаған оло ҡаҙаныштары һәм игенселек аҙыҡ-түлеген етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса йөкләмәләрен арттырып үтәгәндә күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн Ф. Ш. Садиҡовҡа 1973 йылдың 7 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Алтынсы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты (1963—1967).

Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы 1987 йылдың 20 декабрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973);
* Ленин ордены (1971, 1973), 
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1981) 
* миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Хәтер
Ибраһим ауылындағы урам батыр исемен йөрөтә.

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2 науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
* 

http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r31/r31_33.html?gord=1&template=46
Исмәғилов Нурмөхәмәт Шәймөхәмәт улы

**Исмәғилов Нурмөхәмәт Шәймөхәмәт улы** (**Нур Исмағилов**) (1919—1942) — шағир-фронтовик. Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

Исмәғилов Нурмөхәмәт Шәймөхәмәт улы 1919 йылда Башҡортостандың Благовар районы Иҫке Һынны ауылында тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң 1936-1939 йылдарҙа Миловка ауылында ауыл хужалығы техникумында уҡыған.
 
1942 йылда немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы һуғышта батырҙарса башын һала.

Өфөлә Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханала Башҡорт дәүләт университеты талиптары өсөн башҡорт шағир — фронтовиктарға бағышланған «Һеҙҙең ҡаһарманлыҡ — мәңгегә беҙҙең йөрәктәрҙә» исемле әҙәби композиция формаһындағы асыҡ дәрес үтте (2015). Талиптар ябай уҡыусыға билдәһеҙ булған, Бөйөк Ватан һуғышында ғүмерен биргән башҡорт шағирҙары тураһында йөкмәткеле докладтар әҙерләнеләр. Ғәли Әхмәти, Зиннәт Ҡотип, Хөрмәт Хәйри, Әхмәт Шакири, Зөфәр Мансуров, Сабир Кинйәкәй араларында Нур Исмағиловтың исеме лә яңғыраны.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.bashedu.ru/facbashfiljur/otkrytyi-urok-posvyashchennyi-tvorchestvu-pisatelei-frontovikov  Открытый урок, посвященный творчеству писателей-фронтовиков.
925-се артиллерия полкы

**925-се артиллерия полкы** — Бөйөк Ватан һуғышында СССР Ҡораллы Көстәренең РККА часы.

## Тарихы
1941 йылда 361-се уҡсылар дивизияһы (1 формированиела) составында ойошторола.

## Ойоштороу ваҡытындағы хәрби һәм һан составы
1941 йылдың сентябрь аҙағында полк шәхси состав менән тулыландырыла. 361-се уҡсылар дивизияһы (1-се формированиела )ның частары Өфө ҡалаһында һәм уның тирәһендәге пункттарҙа: Шишмә, Сәфәр, Булгаково һәм Нижегородкала урынлашалар.
Дивизияның рядовой составы башлыса Башҡортостандың төп халҡы иҫәбенән торҙо...Бүздәк районы Боғаҙынан колхозсы  —  925-се  артиллерия полкының наводчигы. 
Кесе командирҙар составы шулай уҡ  запастан саҡырылды. Шулай, Дыуандан эшсе сержант Петр Верзаков  925-се артиллерия полкының орудиеһы командиры итеп тәғәйенләнде. 
Роталар политруктары, батальондар һәм дивизиондар военкомдары, частарҙың партбюро секретарҙары вазифаларына запастағы партия, совет, профсоюз хеҙмәткәрҙәре саҡырылды. Мәҫәлән, 925-се артиллерия полкының 1-се дивизионы военкомы итеп Т. Б. Билалов тәғәйенләнде
Бөйөк Ватан һуғышында ғәмәлдәге армияла — 1941 йылдың 22 мартынан алып 1942 йылдың 24 мартына тиклем.

Полк 1941 йылдың 22 мартынан 361-се уҡсылар дивизияһы (1 формированиела) составында, полк составында ике дивизион булған.

**1942 йылдың 24 мартында**  47 гвардия артиллерия полкы итеп үҙгәртелә.

## Тулы исеме
* **925-се артиллерия полкы**

## Ҡайтарыуһыҙ юғалтыуҙар тураһында донесениеларҙа
39 армия штабы тарафынан 21-се гвардия уҡсылар дивизияһы шәхси составының 1941 йылдың 26 декабренән алып 1942 йылдың 1 майына тиклем 2725 кеше ингән ҡайтарыуһыҙ юғалтыуҙар исемлегеhttp://www.obd-memorial.ru/Image2/filterimage?path=Z/002/058-0818883-1364/00000002.jpg&id=52081873&id=52081873&id1=02852e93dd3dda46f4441e78dd376b2f .
Шәхси состав юғалтыуҙар Үҙәк бюроһына ебәрелгән21-се гвардия уҡсылар дивизияһы шәхси составының ведомостҡа ярашлы ҡайтарыуһыҙ юғалтыуҙары: http://www.obd-memorial.ru/Image2/filterimage?path=Z/002/058-0818883-1364/00000003.jpg&id=52081874&id=52081874&id1=de7cbf0c674e11c8b2fb503fa91c72c3 .

* 47-се гвардия артиллерия полкы — 89 кеше — 241-се биттән 252 биткә тиклем.

## Буйһоноуы

## Командирҙары
* подполковник

## Шул уҡ номерлы көбәк ялан артиллерияһының башҡа частары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Справочники на Солдат.ру
* Перечень № 13 артиллерийских, миномётных, зенитно-пулемётных полков и полков ПВО железнодорожных составов входивших в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны 1941—1945
Богословский Владимир Александрович

**Владимир Александрович Богословский** (1872 — ?) — юрист, Екатеринослав губернаһынан Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы.

## Биографияһы
Владимир Александрович Богословский шәхси дворян булған. Керчь гимназияһын тамамлай, унан һуң Киев университетының юридик факультетын тамамлай. Мәскәү суд палаталарының хеҙмәткәре була, һуңынан Ни́кополь ҡалаһында ҡала судьяһы булып хеҙмәт итә. Владимир Богословский титуляр советник дәрәжәһенә эйә була. Майҙаны 2200 дисәтинә булған ер биләгән. Конституцион-демократик партия сафында тора.

1907 йылдың 6 февралендә Екатеринослав губерна һайлау йыйылышы һайлаусыларының дөйөм составынан Рәсәй империяһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы итеп һайлана. Конституцион-демократик фракция составына инә.

Вафат булыу датаһы һәм артабанғы яҙмышы билдәле түгел.

## Әҙәбиәт
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М, 1907. С. 99.
* Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008.  C. 61. 

### Архив
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-й созыв). Дело 43; Дело 595. Лист 6.
Амангилдина Дамира Зәйнетдин ҡыҙы

**Амангилдина Дамира Зәйнетдин ҡыҙы** (30 август, 1975 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).

## Биографияһы
Амангилдина Дамира Зәйнетдин ҡыҙы 1975 йылдың 30 авгусында Башҡорт АССР-ының (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Әбйәлил районы Хәлил ауылында тыуған.

1995 йылда Стәрлетамаҡтың башҡорт Республика мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжын тамамлай. Шул уҡ йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт театраль концерт ойошмаһы хеҙмәткәре, танылған сәхнә оҫтаһы.

## Наградалары һәм исемдәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012)

## Һылтанмалар
* Бәйләнештә социаль селтәрендә шәхси бите
* **Зилалай бейеүе**https://www.youtube.com/watch?time_continue=1&v=94rnJr3VJ-U
* **Үәт шулай** https://www.youtube.com/watch?v=YnUIq-DOSsg
* **Баранки**https://www.youtube.com/watch?v=anPJHoXrna0
Цветы Башкирии

**Цветы Башкирии** — Өфөнөң Киров районындағы биҫтә, Цветы Башкирии тигән ике ҡасабанан тора . Береһе — яңы коттедждар ҡасабаһы, икенсеһе элек п/л свх Цветы Башкирии тип йөрөтөлә. «Цветы Башкирии» совхозының атамаһын ала.

Р-314 трассаһы (көнсығыштан) һәм М-5 магистрале (көньяҡтан) эргәһендә урынлашҡан. Төньяғында «Ветеран» баҡсасылыҡ ширҡәте урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Йәшел Сауҡалыҡ (Өфө)

## Тарихы
 — Өфөнөң көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң тарихи атамаһы. 

XIX быуатта был ерҙең бер өлөшө — Успение ирҙәр монастыры биләмәһе, бер өлөшө алпауыт Новиковтыҡы була. XX быуат башында унда Өфө социал-демократтары йәшерен маёвкаларға йыйыла. 1917 йылғы инҡилаптан һуң был биҫтәлә «Лутовиново» ял йорто һәм санаторийы асыла, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында был шифаханала эвакогоспиталдәр урынлаша.

1970-се йылдар башынан Йәшел сауҡалыҡта төҙөлөш әүҙемләшә. Унда Өфөнөң «БЭТО», «Конди» (хәҙер — «Harry’s»), «Теастан» кеүек эре предприятиелары урынлаша. Шулай уҡ «Өфө кизе-мамыҡ комбинаты», «Трикотаж фабрикаһы», «Киров», «Кувыкин», «Менделеев» баҙарҙары һәм башҡалар — ошо биҫтәлә. 

## Билдәле урындары
* «Ихлас» мәсете
* Изге Сергий кафедраль соборы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө
* Киров  районы (Өфө) 
* Совет районы (Өфө) 

## Әҙәбиәт
*
Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы

**Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы** (1 ғинуар 1944 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1971—2004 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының сым һуҙыу цехы бригадиры, мастеры һәм өлкән мастеры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Ғайсар Бәхтегәрәй улы Аҫылғужин 1944 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Белорет районы Ноҡат ауылында тыуған.

Белеме — урта махсус, 1981 йылда Белорет металлургия техникумын тамамлаған.

1963 йылда Белорет металлургия комбинатында — сым һуҙыусы, 1971 йылдан сым һуҙыу цехының бригадиры булып эшләй.

Ғайсар Аҫылғужин етәкселегендә бригада туғыҙынсы (1971—1975) һәм унынсы (1976—1980) биш йыллыҡтар йылдарында көндәлек норманы 140 процентҡа үтәүгә өлгәшә, ә ун беренсе биш йыллыҡта (1981—1985) уртаса етештереү нормаһы 157 процентҡа еткерелә һәм пландан тыш 100 тонн продукция сығарыла. Бригаданан дүрт сым һуҙыусы шәхси сифат келәймәһе менән эшләй.

1990 йылда мастер итеп тәғәйенләнә, 1999 йылда — Белорет металлургия комбинатының сым һуҙыу цехының өлкән мастеры. 2004 йылда пенсияға сыға. Белоретта йәшәй.

## Наградалары
Планды һәм социалистик йөкләмәләрҙе ваҡытынан алда үтәгәне, хеҙмәттә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн, Ғайсар Бәхтегәрәй Аҫылғужин I дәрәжә (1986), II дәрәжә(1981), III дәрәжә (1975) Хеҙмәт Даны ордендары, миҙалдары менән наградланған.

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Рустэм Хамитов встретился с Героями Соцтруда и кавалерами ордена Трудовой Славы
Ишемғолов Сиражетдин Нуретдин улы

**Ишемғолов Сиражетдин Нуретдин улы** (20 август 1917 йыл — 20 ноябрь 2004 йыл) — педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1965). Хәйбулла районының почётлы гражданы (1990).

## Биографияһы
Сиражетдин Нуретдин улы Ишемғолов 1917 йылдың 20 авгусында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Асҡар-Ҡултай ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе  Асҡар ауылы) тыуған.

1936 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлай.

1936—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районы Әбеш урта мәктәбендә, ә 1937—1940 йылдарҙа Аҡъяр урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1942—1945 йылдарҙа Оло Әбеш ауылы сельпоһы бухгалтеры була.

1945—1953 һәм 1958—1977 йылдарҙа Әбеш урта мәктәбендә директор, ә 1953 йылдан шул уҡ мәктәптә уҡытыу бүлеге мөдире вазифаларын башҡара.

1959 йылда Орск дәүләт педагогия институтын тамамлай.

2004 йылдың 20 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһында вафат була, туған ерендә ерләнә.

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1965)
* Хәйбулла районы почётлы гражданины (1990)

## Әҙәбиәт
*
Ҡыуатов Ҡаһарман Буранғол улы

**Ҡаһарман Буранғол улы Ҡыуатов** (1787—1828) — башҡорт кантоны башлығы, яугир. 1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Ҡыуатов Ҡаһарман Буранғол улы 1788 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы Буранғол ауылында Буранғол Ҡыуатов ғаиләһендә тыуған. Башҡорт дворяндары Ҡыуатовтар нәҫеленән.

1806—1807 йылдарҙағы рус-прусс-француз (4-се коалиция) һуғыштарында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнаша.

1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан *1-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола, уның командиры итеп Буранғол Ҡыуатов тәғәйенләнә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.

1812 йылдың 3-5 сентябрендә Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә командаһы менән Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә алыш була.

1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург эргәһендә була.

1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.

1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

1814 йылдың 19 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.

1817—1828 йылдарҙа 9-сы башҡорт кантоны башлығы булып хеҙмәт итә. 200-ләп башҡорт балаларын Санкт-Петербург, Мәскәү, Ҡазан ҡалалары уҡыу йорттарына урынлаштырыу менән дә шөғөлләнә. Каруанһарайҙы төҙөү эшендә лә әүҙем ҡатнаша.

## Хәтер
* «Ҡаһарман кантон» исемле башҡорт халыҡ йыры Ҡаһарман Ҡыуатовҡа арналған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Хөсәйенов Ғөбәйҙулла Абдулла улы

**Ғөбәйҙулла Абдулла улы Хөсәйенов** (1892—1948) — дәүләт эшмәкәре, журналист.

## Биографияһы
Хөсәйенов Ғөбәйҙулла Абдулла улы 1892 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Соль-Илецк ҡалаһында тыуған.

Ырымбур ҡалаһында «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә белем ала.

1918—1919 йылдарҙа туған ҡалаһында мәғариф комиссары вазифаһын үтәй.

Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осоронда ҡыҙылдарҙың Төркөстан фронтында сыҡҡан «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитендә тәржемәсе булып эшләй.

Һуңынан Төркмән ССР-ында совет власын нығытыуҙа ҡатнаша, мәҙәниәт, фән, журналистика өлкәһендә эшләй. 1921—1929 йылдарҙа «Совет Төркмәнстаны» гәзитендә корреспондент, 1930 йылда ошо гәзиттең баш мөхәррире урынбаҫары вазифаһын биләй. Бер үк ваҡытта 1929 йылдан — Төрмәнстан үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы.

1938—1948 йылдарҙа Төркмән тел һәм әҙәбиәт институты директоры, Төркмәнстан дәүләт нәшриәте директоры һәм баш мөхәррире, Төркмәнстан Матбуғат эштәре идараһы директоры вазифаларын башҡара.

1948 йылда Ашхабадта булған ер тетрәү ваҡытында һәләк була.

## Бүләктәре
* Төркмән ССР-ы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

## Әҙәбиәт
*
Солтанов Байраҡ Зәки улы

**Солтанов Байраҡ Зәки улы** (21 сентябрь 1933 йыл — 24 октябрь 2012 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (2002), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1986). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988), РСФСР-ҙың почётлы нефтсеһе (1988).

## Биографияһы
Солтанов Байраҡ Зәки улы 1933 йылдың 21 сентябрендә Бөрө ҡалаһында тыуған.

1955 йылда В. В. Вахрушев исемендәге Свердловск тау институтын тамамлай.

Эш урыны: Урта Азия геологик предприятиеһында инженер-технолог, өлкән инженер (1955—1958); Көньяҡ Урал геология идаралығының тематик партия начальнигы (Өфө, 1958—1960); 1962—1965 йылдарҙа Свердловск тау институтында: ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент; 1965 йылдан Өфө нефть институтының кафедра мөдире (1985—2003), профессор (1986 йылдан).

Солтановтың хеҙмәттәренең фәнни йүнәлештәре: скважиналарҙы быраулау һәм нефть сығарыу технологиялары. Уның тарафынан нефть һәм газ скважиналарын һалғанда быраулау колоннаһының динамикаһы һәм тотороҡлолоҡ проблемаһы өйрәнелде. Ул өҫкө үткәргесле яңы винтлы һурғыс ҡоролма тәҡдим итә.

Солтанов Байраҡ Зәки улы — нефть технологияһы һәм техникаһы буйынса фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы.

30 фән кандидаты һәм 5 фән докторы әҙерләгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
РФ-ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1995), БАССР-ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1988), РСФСР-7ы\ның почетлы нефтсеһе (1988).

## Хеҙмәттәре
Солтанов Байраҡ Зәки улы — 400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән, ул — 7 монография, 180-дән ашыу авторлыҡ таныҡлығы һәм уйлап табыуға патент алған кеше.

Управление устойчивостью и динамикой бурильной колонны. М.: Недра, 1991.

Бурение наклонных и горизонтальных скважин. М.: Недра, 1997 (соавтор).

Эксплуатация оборудования для бурения скважин нефтегазодобычи. М.: Недра, 2005 (соавтор).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт энциклопедияһы. Баш мөхәррир Илһамов М. А. 6-сы том. Халыҡ. хужалығы берләшмәһе. — У. 2010. −544 с. ISBN 978-5-88185-071-5; фәнни нәшриәт. Башҡорт энциклопедияһы, Өфө ҡалаһы.
* Кто есть кто в нефтяной промышленности России. М.: 1998.
* Инженеры Урала: Энциклопедия. Екатеринбург. Уральский рабочий, 2001.

## Һылтанмалар
http://энциклопедия-урала.рф/index.php/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BA_%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87
Ҡонҡасов Мифтахетдин Дәүләткилде улы

**Мифтахетдин Дәүләткилде улы Ҡонҡасов** (1843—1923) — башҡорт дин әһеле, мәғрифәтсе, бағымсы.

## Биографияһы
Ҡонҡасов Мифтахетдин Дәүләткилде улы 1843 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы) Иләс ауылында тыуған.

Ҡарғалы (Сәйет биҫтәһе) ауылы мәҙрәсәһен тамамлай.

Хәйбулла (Аҡъяр) ауылы мәсете имам-хатибы булып хеҙмәт итә. Мәсет янында мәҙрәсәгә нигеҙ һала, уның мөҙәрисе була. Был мәҙрәсәлә дини дәрестәрҙән тыш, башҡорт теле, төрки теле, арифметика, география, геометрия, тарих, тәбиғәтте өйрәнеү һ.б. буйынса дәрестәр бирелә. Иң һәләтле шәкерттәрҙе Ҡунҡасов Орск, Ырымбур, Өфө һ.б. мәҙрәсәләренә уҡырға урынлаштыра.

Үҙ йортонда сирлеләрҙе ҡабул итә, шифалы үләндәрҙән төнәтмә яһай һәм уларҙы кешеләргә бушлай тарата.

Ике тапҡыр Мәккә һәм Мәҙинәгә хаж ҡыла. Бер нисә мөнәжәт яҙа.

1923 йылда Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Хәйбулла (Аҡъяр) ауылында вафат була.

## Әҙәбиәт
* 
*
Рәсәйҙең аҙ һанлы ерле халыҡтары исемлеге

**Рәсәй Федерацияһының Аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтарының берҙәм исемлеге** Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2000 йылдың 24 мартындағы 255-се һанлы, ҡарары менән раҫланған, шулай уҡ 2008 йылдың 13 октябрендәге 760-сы һанлы, 2010 йылдың 18 майындағы 352-се һанлы 2010 йылдың 17 июнендәге 453-се һанлы, 2010 йылдың 2 сентябрендәге 669-сы һанлы, 2011 йылдың 26 декабрендәге 1145-се һанлы, 25 август 2015 йылдың 25 авгусындағы 880-се һанлы ҡараҙарына ярашлы үҙгәртелгән.
; Рәсәй Федерацияһының Аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтары исемлеге

Аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтарының берҙәм исемлеге, Рәсәй Федерацияһының 1999 йылдың 30 апрелендә ҡабул ителгән 82-ФЗ һанлы «Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы халыҡтарының хоҡуҡ гарантиялары тураһында» федераль законына ярашлы, Дағстан халҡының этник составының уникаллеген иҫәпкә алып, уның территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың һаны буйынса, Дағстан Республикаһы Дәүләт Советы аҙ һанлы төп (ерле) халыҡтарының һанын һәм уларҙың башҡа үҙенсәлеген билдәләй, шулай уҡ, артабан Рәсәй Федерацияһының Аҙ һанлы төп (ерле)халыҡтарҙың берҙәм исемлегенә индерә, әммә 2015 йылдың 25 авгусына ҡарата Дағстан халыҡтарының берҙәм исемлегенә индерелмәгән. Сөнки Дағстан Дәүләт Советының 2000 йылда раҫланған Дағстан халыҡтарының исемлегенә, йәниҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, аварҙар составында күрһәтелгән арчин һәм һәм анд-цез халыҡтарын (андийҙар, ахвахтар, багулалдар, бежтиндар, ботлихтар, гинухтар, годобериндар, гунзибтар, каратиндар, тиндиндар, хваршиндар, цездар (дидойҙар), чамалиндар), шулай уҡ даргиндар составында күрһәтелгән ҡайтағтарҙы һәм кубачиндарҙы аҙ һанлы ерле (төп) халыҡтары исемлегенә рәсми рәүештә индермәгән.

## Һылтанмалар
* (рус.). *Постановление от 24 марта 2000 года № 255*. 2 июнь 2016 тикшерелгән.

## Иҫкәрмәләр
Ҡыуатов Әлмөхәмәт Әхмәт улы

**Әлмөхәмәт Әхмәт улы Ҡыуатов** (1827—?) — есаул-ротмистр, тел белеме буйынса кандидат (1849).

## Биографияһы
Ҡыуатов Әлмөхәмәт Әхмәт улы 1827 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе ) Буранғол ауылында тыуған. Башҡорт дворяндары Ҡыуатовтар нәҫеленән.

1849 йылда Ҡазан университетының фәлсәфә факультетын тамамлай, тел белеме буйынса фән кандидатлығы дәрәжәһен ала.

Ырымбур генерал-губернаторы канцелярияһы тәржемәсеһе вазифаһында хеҙмәт итә.

1850—1863 йылдарҙа Әлмөхәмәт Ҡыуатов VII, X, III, XI һәм IV Башҡорт кантондары башлыҡтары ярҙамсыһы, һуңыраҡ кантон башлығы булып хеҙмәт итә.

1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышы иҫтәлегенә бронза миҙал менән бүләкләнә.

Кантон башлығы булып хеҙмәт иткән осорҙа Әлмөхәмәт Ҡыуатов донъяуи милли мәктәптәр асылыуына булышлыҡ итә, ошо мәктәптәр өсөн методик әсбаптар сығара. Иң һәләтле уҡыусыларҙы юғарыраҡ уҡыу йорттарына уҡырға ебәрергә тырышҡан.

1867 йылда Ырымбур генерал-губернаторы Н. А. Крыжановский исеменә «Башҡорт халҡының фәҡирлеге сәбәптәре» тигән яҙмаһын тапшыра.

## Ғаиләһе
Әлмөхәмәт Ҡыуатовтың улдары: Шаһиәхмәт (1838—?), Хужәхмәт (1854—?), Дусмөхәмәт (1860—?), Ҡотломөхәмәт (1861—?).

## Хәтер
«Ҡыуатов кантон» («Әлмөхәмәт кантон») тигән башҡорт халыҡ йыры Әлмөхәмәт Ҡыуатовҡа арналған.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Бәхтейәрова Заһиҙә Нурый ҡыҙы

**Бәхтейәрова Заһиҙә Нурый ҡыҙы** (31 декабрь 1916 йыл — 1978 йыл), балет артисы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1972). Тəүге башҡорт балериналарының береһе.

## Биографияһы
Заһиҙә Нурый ҡыҙы Бәхтейәрова 1916 йылдың 31 декабрендә Өфө губернаһының Златоуст өйəҙе Мырҙалар‑Мəсетле ауылында, хəҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Мәсетле ауылында тыуған. 1931 йылда Дыуан-Мәсетле ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай. 1938 йылда ул бик яҡшы итеп Өфө театр училищеһының балет бүлеген (педагогы К. В. Матсон) тамамлай. Фәйзи Ғәскәров етәкселегендәге башҡорт халыҡ бейеүҙәре ансамблендә, Башҡорт опера һәм балет театрының тәүге балет труппаһында сығыш яһай. 1950 йылда Заһиҙә Бәхтейәрова Ленинград консерваторияһының хореография факультетын педагог-балетмейстер һөнәре буйынса тамамлай. 1964 йылға тиклем Башҡорт опера һәм балет театрында эшләй, унда балет йондоҙҙарының арҙаҡлы төркөмөн тәрбиәләй, бик күп яңы үҙенсәлекле бейеүҙәр ҡуя.

1953—1955 йылдарҙа йәш Рудольф Нуриев унан классик бейеү дәрестәре ала. 1965 йылда Заһиҙә Бәхтейәрованы хореографик студия ойошторолған йәш нефтселәр ҡалаһына, Октябрьскийгә ебәрәләр. Бында Заһиҙә Бәхтейәрова үҙенең уҡыусылары менән «Кенәз Игорь» операһынан ҡыпсаҡ бейеүҙәрен, «Аҡҡош күле» балетынан икенсе актты, «Щелкунчиктан» айырым номерҙар, Сен-Санстың бөтә донъяға билдәле «Умирающий лебедь» бейеүен ҡуя.

## Эш урындары һәм ижади эшмәкәрлеге
* 1938—1946 йылдарҙа Башҡорт опера һәм балет театрының балет артисы, 1950—1964 йылдарҙа педагог‑репетиторы, бер үк ваҡытта Башҡорт опера һәм балет театры эргəһендəге балет студияһы уҡытыусыһы.
* 1965—1974 йылдарҙа Ю. А. Гагарин исемендәге Техника йорто (Октябрьский ҡалаһында) балет студияһының (1972 йылдан алып халыҡ хореография студияһы) художество етəксеһе һəм балетмейстеры.
Бәхтейәрова Заһиҙә Нурый ҡыҙы киң диапазонлы бейеү лексикаһына, драматик кəүҙəлəндереү һəлəтенə эйə. Ш. Гуноның «Фауст», П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» һәм башҡа операларҙа бейеүҙəр башҡара. «Коппелия» балетында Сванильда партияһын тəүге башҡарыусы. Заһиҙә Бәхтейәрова Башҡорт драма театры спектаклдəрендə бейеүҙəр, Октябрьский ҡалаһындағы балет студияһында Р. М. Глиэрҙың «Ҡыҙыл мəк» («Красный мак»), Б. В. Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтаны» («Бахчисарайский фонтан»), «Гөлнəзирə» балеттарын һәм башҡаларҙы ҡуя.
2011 йылдың 16 декабрендә Октябрьскийҙа ҡалаһының Балалар хореография мәктәбен ойоштороуҙа ҡатнашҡан Заһиҙә Бәхтийәрова иҫтәлегенә арналған I бейеү фестивале үтә.

## Маҡтаулы исемдәре
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1972)

## Һылтанмалар
*
Низаметдинов

**Низаметдинов** — фамилия.

* Низаметдинов Ҡазыхан Низаметдин улы (1892—1937) — батша армияһы поручигы, Башҡорт армияһы штабс-капитаны (1918—1919), полк командиры, Башҡорт команда курстары начальнигы.
* Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы (1957—2013) — композитор. Башҡорт АССР‑ының (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (2003) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Ҡаһым түрә (мәғәнәләр)

* Ҡаһым түрә (Ҡаһым Мырҙашев) — 1812 йылғы Ватан һуғышы һәм 1813—1814 йылдарҙағы рус армияһының сит илгә походтары ҡаһарманы.
* Ҡаһым түрә (йыр) — башҡорт халыҡ йыры.
* Ҡаһым түрә (опера) — З. Ғ. Исмәғилев тарафынан яҙылған башҡорт операһы.
* «Ҡаһым түрә» — Баязит Бикбай (1942, икенсе варианты — 1957 йылда) драмаһы.
Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы

**Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы** (10 декабрь 1928 йыл — 25 июнь 1995 йыл) — нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1966—1989 йылдарҙа «Краснохолмнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. Башҡорт АССР-ының 8‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1989), БАССР‑ҙың атҡаҙанған (1971), СССР‑ҙың почётлы  (1987) нефтсеһе. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1972). Октябрь Революцияһы (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Әнүәр Сәхибгәрәй улы Бәхтейәров 1928 йылдың 10 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Көҙән ауылында тыуған. Маҡар урта мәктәбен, 1952 йылда Мәскәү нефть институтын тамамлай, тау инженер-нефтсеһе.

Әнүәр Бәхтейәров — Туймазы, Ҡансура, Краснохолмск нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә ҡатнашыусыларҙың һәм Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында нефть сығарыуҙы ойоштороусыларҙың береһе. Ул 17 нефть ятҡылығын эшкəртеүгə əҙерлəүҙə һəм үҙлəштереүҙə ҡатнаша.
Уйлап табыуға биш авторлыҡ танытма ала. Баҫма эштәр авторы.

1952—1956 йылдар — «Октябрьскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында инженер, өлкән инженер һәм бүлек начальнигы;

1956—1966 йылдар — «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры;

1966 йылдан 1989 йылға тиклем — «Краснохолмнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы башлығы. Был вазифаға идаралыҡ барлыҡҡа килгәндән һуң бер йыл үткәс, «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының баш инженеры вазифаһынан килә. Унан һуң алмашҡа килеүсе — Юрий Гаврилович Пензин.

Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы 1995 йылдың 25 июнендә Яңауыл ҡалаһында вафат була. Тыуған ерендә — Көҙәндә ерләнгән.

## Хәтер
1995 йылда Яңауыл урамдарының береһе Бәхтейәров исеме менән атала. Яңауыл ҡала советының 1995 йылдың 25 декабрендәге ҡарарында былай тиелә: "…Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улының ҡаланың социаль-иҡтисади үҫешенә индергән ҙур өлөшөн иҫәпкә алып… «Заречный» биҫтәһендәге Ялан (Полевая) урамын «Бәхтейәров» урамы тип үҙгәртергә. Был урамда Бәхтейәровтар ғаиләһе йәшәгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1989)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1976)
* СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1972)
* Октябрь Революцияһы ордены (1981)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Инженеры Урала: Энциклопедия / Рос. инженер. акад. Ур. отд-ние; [Редкол.: Данилов Н. И. гл. ред. и др.]. — Екатеринбург : Уральский рабочий, 2001. — 694, [1] с. : портр.; 27 см. С.53

## Һылтанмалар
*   
* Патенты автора Бахтияров, Анвар Сахибгареевич
Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы

**Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы** — Өфө ҡалаһында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.

Мәктәп 1970 йылда Өфө ҡалаһында беренсе башҡорт мәктәбе булараҡ асыла. 1992 йылдың 1 июленән алып гимназия статусын ала. Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 1999 йылдың 31 декабрендә ҡабул ителгән 404-се ҡарары буйынса гимназия күренекле педагог һәм дәүләт эшмәкәре Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина исемен йөрөтә.

## Гимназияла уҡыған билдәле шәхестәр
* Бураҡаев Илгизәр Диҡҡәт улы (12 июль 1957) — прозаик, тәржемәсе, дәреслектәр авторы.
* Псәнчин Айбулат Вәли улы (12 февраль 1967) — география фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының директор вазифаһын башҡарыусы.
* Юлдашев Роберт Нәжип улы (9 июль 1971) — музыкант, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (2003), Башҡортостандың халыҡ артисы (2012), «Ҡурайсы» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы һәм «Ҡурайсы» этно-төркөмө етәксеһе.

## Һылтанмалар
* Ф. Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһының рәсми сайты 
* 
* *Моталов И.*  Туған мөхиттә шәхестәр тәрбиәләнә//«Киске Өфө» гәзите, 2016
Үрге Өпәйле

**Үрге Өпәйле** (*Үрге Өпәйле*, *Үрге Өфәле*; ) — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендәге ҡала. Үрге Өпәйле ҡала округының административ үҙәге. Халыҡ һаны —  кеше ().

Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге «Моноҡалалар исемлеген раҫлау тураһында» 1398-р һанлы ҡарарына ярашлы, Үрге Өпәйле ҡала округы «Рәсәй Федерацияһының ҡатмарлы социаль-иҡтисади хәлдәге монопрофилле муниципаль берәмектәре (моноҡалалар)» категорияһына индерелде.

## Географияһы

Ҡала Ҡариҙел (Өфө) йылғаһының ҡушылдығы Өпәйле () буйында, Силәбенән 178 км алыҫлыҡта, Силәбе өлкәһенең төньяғында (Свердловск өлкәһе менән сигендә), Урта Уралдың көньяҡ битләүендә (Өпәйле һыртында) урынлашҡан. Ҡала территорияһы рельефының күп өлөшөн Урал тауҙары биләй. Ҡаланан йыраҡ булмаған урында Аракүл  һәм Иткүл күлдәре урынлашҡан.

## Тарихы
1761 йылда заводтар хужаһы Иван Мосолов тарафынан Өпәйле йылғаһы буйындағы Ҡатай һәм Шуран улустары башҡорттарының ерҙәрендә суйын иретеүсе һәм тимер етештереүсе завод янындағы ҡасаба булараҡ нигеҙләнгән.

1774 йылда завод эшселәре Емельян Пугачёв етәкселегендәге ихтилалда ҡатнаша, алыштар барышында Өпәйле заводтары баҫып алына һәм яндырыла.

Өпәйле заводы тергеҙелә һәм 1776 йылда тәүге продукцияһын етештереп сығара.

1791 йылдан Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе составында була. 1923 йылдың ноябренән Үрге Өпәле ҡасабаһы Урал өлкәһе Свердловск округы Өпәйле районының үҙәге була.

1928 йылдың 27 авгусында эшселәр ҡасабаһы, ә 1941 йылдың 26 апрелендә ҡала статусын ала.

1933 йылдың авгусында СССР-ҙағы тәүге никель сәнәғәте заводы — «Уфалейникель» үҙенең беренсе продукцияһын етештерә.

1944 йылдың 9 февралендә Үрге Өпәйле өлкә ҡарамағындағы ҡала статусын ала.

## Халҡы

.

;Милли составы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Сайт — администрация города Верхний Уфалей 
* Сайт-портал города Верхнего Уфалея — ufaley.su
* Верхний Уфалей в энциклопедии «Мой город»
* История герба Верхнего Уфалея
*
Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы

**Шафиҡова Әминә Ивний ҡыҙы** (24 март 1974 йыл) — башҡорт дәүләт эшмәкәре, музыкант-пианист. 2012 йылдың ноябренән Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (2002). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2005).

## Биографияһы
Әминә Ивний ҡыҙы Шафиҡова 1974 йылдың 24 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ырғыҙлы ауылында тыуған. Урта махсус музыка мәктәбен һәм Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (профессор Н. Г. Хәмиҙуллина класы) тамамлай.

1997—1999 йылдарҙа Ҡазан дәүләт консерваторияһында ассистентура-стажировка үтә.

2004 йылдың сентябренән 2008 йылдың октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының мәҙәниәт, спорт, киң мәғлүмәт саралары, милли һәм йәштәр сәйәсәте бүлегенең баш консультанты. 

2008—2010 йылдарҙа — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт академияһының өҫтәмә белем биреү буйынса проректоры.

2010 — 2012 йылдарҙа — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт академияһы ректоры.

2012 йылдың 5 октябренән — Башҡортостан республикаһының мәҙәниәт министры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Эшендәге ҡаҙаныштары, әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн» — Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәте
* Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (2005)
* «Пианелло валь тидон» халыҡ-ара конкурсы дипломанты (Италия, 2004)
*  «Өмөт. Таланттар. Оҫталар» халыҡ-ара конкурсының 2-се премияһы лауреаты (Добрич, Болгария, 2003)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002)
* «Музыкаль де франс» халыҡ-ара конкурсының 2-се премияһы лауреаты (Париж, 1996)
* Нариман Сабитов исемендәге I конкурстың 2-се премияһы лауреаты (Өфө, 1995)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡортостандың мәҙәни донъяһы
* Министр культуры Башкирии в рамках проекта «Атайсал» помогла родному клубу. ИА «Башинформ», 11 марта 2022 года
Дауыт (Силәбе өлкәһе)

**Дауыт** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Үрге Өпәле ҡала округы ауылы.

## Географияһы
Иткүл күленең төньяҡ яр буйында, округтың административ үҙәге Үрге Өпәле ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 20 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә урынлашҡан.

## Тарихы
Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Дауыт ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.

Ауылда 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яугирҙарына һәйкәл ҡуйылған.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 107 кеше (51 ир-егет һәм 56 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй.

## Урамдары
Ауылда 4 урам бар.

## Иҫкәрмәләр
Дауыт (мәғәнәләр)

**Дауыт** — ир-ат исеме, топоним.

## Мәҡәләләр

* Дауыт — Исраил халҡының икенсе батшаһы.
* Дауыт (Башҡортостан) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.
* Дауыт (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Үрге Өпәле ҡала округындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дауытлар — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Дауыт-Ҡайып — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
* Дауыт Юлтый — башҡорт яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре.
Октябрь проспекты (Өфө)

**Октябрь проспекты** — Өфөнөң төп урамы. Башҡорт дәүләт аграр  университеты эргәһенән башлана, Черниковкаға барған юлда Тоннель урамына етеп тамамлана. Проспекттың ян-яғына буйынан-буйына күп ҡатлы торлаҡ йорттар урынлашҡан, күбеһе хрущёвка. Оҙаҡ йылдар буйы Октябрь проспекты ҡалала берҙән-бер проспект булды, шуға уны халыҡ телендә «проспект» тип кенә йөрөтәләр.

## Галерея

File:Уфа 2013.jpg|Өфө хакимиәте
File:Республиканский Русский драматический театр.jpg|Урыҫ драма театры
File:Lenin Square in Ufa, Russia.jpg|Ленин һәйкәле
File:Уфимский государственный цирк.jpg|Өфө циркы


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Салауат Юлаев проспекты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Этҡол (Үрге Өпәле ҡала округы)

**Этҡол** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Үрге Өпәйле ҡала округы ауылы.

## Географияһы
Иткүл күленең яр буйында, ҡала округының административ үҙәге Үрге Өпәйле ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 22 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 289 метр бейеклектә урынлашҡан.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 122 кеше (67 ир-егет һәм 55 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй.

## Урамдары
Ауылда 6 урам бар.

## Билдәле шәхестәре
* Мөнирова Римма Мирас ҡыҙы (1948—1998) — уҡытыусы, совет органдары хеҙмәткәре, Үрге Өпәйле ҡалаһының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр
Салауат Юлаев проспекты

**Салауат Юлаев проспекты** — Өфө урамдарының береһе. Өҙлөкһөҙ хәрәкәт магистрале булып тора. Зәки Вәлиди урамы сатында, Ағиҙел йылғаһының көньяҡ күперенә ингән ерҙә башлана, Һупайлы районына ингән ерҙә Менделеев урамы юл айырсаһы аҫтында Һупайлы урамына терәлеп тамамлана. 2007 йылда төҙөлгән.

Бөтә оҙонлоғонда проспект транспорт йөрөй торған 8 һыҙаттан тора. Башҡа урамдар менән киҫелештәре ике кимәлле 10 юл айырсаһы һәм 237 метрлы туннель менән тәьмин ителә.

## Тарихы
Яңы транспорт магистрале төҙөү ҡаланың 1970 йылғы генераль планына индерелә. Яңы магистраль ҡала үҙәге буйлап үтергә тейеш була. 2000 йылға проспекттың һуңғы проекты эшләп бөтөлә. Проспект Соҡалаҡ йылғаһы үҙәне буйынан үтә, йылғаның һыуы урыны-урыны менән ер аҫты торбаларына йәшерелә. Төҙөлөш Ағиҙел күпере яғынан башлана — тәүҙә Киров урамы сатына, шунан Сәғит Агиш урамына, унан һуң СССР-ҙың 50 йыллығы урамы сатына тиклем һалына.

2004 йылда проспектҡа Салауат  Юлаев исеме бирелә. 2007 йылда проспект төҙөлөшө Глумилин тирәһендә 200 метрлы туннель менән тамамлана. Туннель күпер аша ҡалаға ингән ерҙән алып Һупайлы биҫтәһенә тиклем светофорһыҙ хәрәкәтте тәьмин итә.

## Проспекттың үҫеше
Өфөнөң 2025 йылға тиклем үҫешенең генераль планына ярашлы, 2008 йылда Салауат Юлаев проспектын ҡаланың төньяҡ өлөшөндә Черниковка аша Бөрө трактына тиклем оҙайтыу ҡарала. Башҡа проекттарҙы тормошҡа ашырыу (Яңы Затон күпере, Өфө йылғаһы аръяғына трамплин аҫтынан тоннель), ҡиммәтлек арҡаһында 2008 йылдан һуң проспект төҙөлөшө туҡтатыла.

2017 йылда Инорстан һәм Һупайлынан сыҡҡандағы тығындарҙы кәметеү маҡсатында, Һупайлыны урап, проспектты Ауыл-Богородица урамы сатына тиклем оҙайтыу тураһындағы тәҡдимдәр әйтелә башлай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Октябрь проспекты (Өфө)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''З. Алтынбаева.'' Проспект Салавата Юлаева // Ватандаш. — 2005. — № 6. (баш.)