Мариҙар

**Мариҙар** (; элегерәк: , төрки тел. *чирмыш*)) — Рәсәйҙә фин-уғыр халҡы, Марий Эл Республикаһының төп халҡы. Рәсәйҙә 643 мең кеше, шул иҫәптән Марий Элда 324 мең кеше, Башҡортостанда 106 мең кеше иҫәпләнә.

Мариҙарҙың дүрт төркөмөн бүлеп йөрөтәләр: тау (Марий Элдең көнбайышында һәм күрше райондарҙа, Волганың уң һәм өлөшләтә һул ярында йәшәй), төньяҡ-көнбайышта (Киров өлкәһенең көньяҡ-көнбайышында һәм Түбәнге Новгород өлкәһенән төньяҡ-көнсығышта), болон (мари халҡының күпселеген тәшкил итә, Волга-Вятка йылғалары араһын биләй) һәм көнсығыш (Волганан Башҡортостанға һәм Уралға иммигранттарҙан барлыҡҡа килгән). Һуңғы ике төркөм тарихи һәм лингвистик яҡтан яҡын.

Мари халҡы вәкилдәре Башҡортостанда башлыса Балтас, Бөрө, Дүртөйлө, Краснокама, Ҡалтасы, Мишкә, Нуриман, Шаран, Яңауыл райондарында йәшәй. Дөйөм алғанда, республикала 240-тан ашыу мари ауылы иҫәпләнә.

Мари халҡының күпселеге бөгөн ике телле — урыҫ телендә лә һөйләшәләр.

Мариҙарҙың күпселеге мәжүси, бер өлөшө христиан, ҡалғандары ислам динен тота.

## Атамаһы
Мари исеме прото-һинд-иран тамырынан *márya-, «кеше» тигәнде аңлата, һүҙмә-һүҙ «хоҙай бәндәһе». Ул фин-уғыр һәм һинд-иран телдәрендә һөйләшеүселәр араһындағы иртә бәйләнештәрҙе күрһәтә.

## Этногенез
Беҙҙең эраның беренсе мең йыллығында мари ҡәбиләләре Унжи, Ветлуга йылғаларының бассейны һәм Сура һәм Цивил тамағы араһында (Волганың уң ярында) барлыҡҡа килә. Мариҙарҙың нигеҙен көнсығыш дьяковтар, ананьиндар вариҫтары һәм һуңғы городецтар ҡәбиләләре тәшкил иткән.

## Иҫәбе һәм урынлашыуы

Мариҙарҙың төп өлөшө Марий Эл Республикаһында йәшәй (290 мең кеше). Байтаҡ өлөшө Киров һәм Түбәнге Новгород өлкәләрендә. Иң ҙур мари диаспораһы Башҡортостан Республикаһында урынлашҡан (103 мең кеше). Мариҙар Татарстанда (18,8 мең кеше), Удмуртияла (8 мең кеше), Свердловск өлкәһе (23,8 мең кеше) һәм Пермь крайында (4,1 мең кеше), Ханты-Манси автономиялы округы, Силәбе һәм Томск өлкәләрендә тығыҙ йәшәй. Шулай уҡ Ҡаҙағстанда (4 мең, 2009 йыл һәм 12 мең, 1989 йыл), Украинала (4 мең, 2001 йыл һәм 7 мең, 1989 йыл), Үзбәкстанда (3 мең, 1989 йыл) йәшәйҙәр.

Халыҡтың иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса мариҙар һаны (кеше):

;Киров өлкәһе
2002 йыл: район, иҫәп, районда өлөшө:
* Кильмез, 2 мең, 8 %;
* Кикнур, 4 мең, 20 %;
* Лебяж, 1,5 мең, 9 %;
* Малмыж, 5 мең, 24 %;
* Пижан, 4,5 мең, 23 %;
* Санчур, 1,8 мең, 10 %;
* Тужин, 1,4 мең, 9 %;
* Уржум, 7,5 мең, 26 %.

Иҫәбе (Киров өлкәһе): 2002 йыл — 38 390, 2010 год — 29 598.

## Теле
Мари теле Урал телдәренең фин-уғыр тармағы фин-Волга төркөмөнә ҡарай.

1938/1939 уҡыу йылынан мари мәктәптәрендә урыҫ алфавиты нигеҙендә берҙәм алфавит индерелә.

1958 йылғы СССР-ҙың мәғариф тураһындағы законы урыҫ милләтле булмаған балаларҙың ата-әсәләренә балалар өсөн туған телде һайлау хоҡуғы бирә, был мари телендә уҡытҡан мәктәптәрҙең бер өлөшөн ҡыҫҡарта. 1988/1989 уҡыу йылында Мари АССР-ында 255 милли мәктәп эшләй. Мари телен күпселек осраҡта айырым предмет булараҡ өйрәнәләр. Башланғыс мәктәптә туған тел булараҡ Мари АССР-ында һәм күрше төбәктәрҙә 12 000 бала өйрәнә.

Мари Эл Республикаһында 2000 йылдар уртаһында мари теле туған тел итеп 163 мәктәптә, айырым предмет булараҡ 125 мәктәптә өйрәнелә.

Рәсәйҙә 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса мари телендә 487 855 кеше һөйләшә. Рәсәйҙә 604 298 мари кешеһе араһында 464 341 кеше (76,8 %) мари телендә һөйләшә, 587 452 кеше (97,2 %) рус телендә һөйләшә, йәғни мари-рус ике теллелеге киң таралған. Марий Элдағы 312 195 мари кешеһе араһында мари телендә 262 976 кеше (84,2 %) һөйләшә, шул иҫәптән болон-мари телендә — 245 151 кеше (93,2 %) һәм тау-мари телендә — 17 825 кеше (6,8 %); урыҫ телендә — 302 719 кеше (97,0 %).

## Диндәре
Православиенан тыш мариҙарҙың үҙ традицион дине бар, ул хәҙерге ваҡытта ла үҙҙәренең рухи мәҙәниәтендә билдәле бер роль уйнай. Мариҙарҙың үҙ традицион диненә тоғролоғо Европа һәм Рәсәй журналистарында ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Мариҙарҙы хатта «Европаның һуңғы мәжүсиҙәре» тип тә атайҙар.

XIX быуатта мариҙарҙың традицион дине ҡыҫырыҡлауҙарға дусар була. Мәҫәлән, 1830 йылда Эске эштәр министры күрһәтмәһе буйынса (уға Изге Синодтан мөрәжәғәт килә) ғибәҙәт ҡылыу өсөн урынын — Чумбылат курыкты шартлаталар. Шуға ҡарамаҫтан, Чумбылат ташын юҡҡа сығарыу көтөлгән һөҙөмтә бирмәй, сөнки мариҙар ташҡа түгел, ә ундағы аллаға табына.

## Исемдәре
Элек-электән мариҙарҙың милли исемдәре булған. Уларҙың исем формалашыуының үҙ формаһы бар, патроним һәм үҙ исемендәге йыйылмаһынан тора. Ул күп йәһәттән исланд теленә оҡшаған. Мәҫәлән, Абай Имансар (Имансар Абаевич), Яҥграват Токтар (Токтар Яҥграватович), Темрай Саркандай (Саркандай Темраевич). Ҡатын-ҡыҙ исемдәре: Лари Салима (Салима Лариевна), Кыркылай Лыставий (Лыставий Кыркылаевна), Гельсий Агави (Агави Гельсиевна) һ. б.

## Белем кимәле
Рәсәй мариҙарының белем кимәле Рәсәй Федерацияһы халҡына ҡарағанда күпкә түбәнерәк. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, мариҙар араһында 11,7 % ғына юғары йәки юғары уҡыу йортонан һуң белемле булған (15 йәштән өлкән 470 834 кешенән 55 277 кеше белем кимәлен күрһәтә). Рәсәй халҡы араһында 2010 йылда юғары йәки аспирантурала белем алған кешеләрҙең өлөшө 23,4 % тәшкил итә (15 йәштән өлкәнерәк 117 639 476 кешенән 27 540 707 кеше белем кимәлен күрһәтә).

## Башҡортостан мариҙары
Башҡортостан — Мари Элданн һуң Рәсәйҙә йәшәүсе мариҙар һаны буйынса икенсе урында. Башҡортостанда 105 829 мари йәшәй (2002), Башҡортостан мариҙарының өстән бер өлөшө ҡалаларҙа йәшәй.

Мариҙарҙың Уралға күсеүе XV—XIX быуаттарҙа бара һәм уларҙы Урта Волгала көсләп христианлаштырыу менән аңлатыла. Башҡортостандың мари халҡы күпселек осраҡта традицион инаныуҙарын һаҡлап ҡалған.

Мари телендә белем алыу милли мәктәптәрҙә, Бөрө һәм Благовещен урта махсус һәм юғары уҡыу йорттарында бар. Өфөлә «Марий ушем» Мари йәмәғәт берекмәһе эшләй.

## Билдәле мариҙар
* Арбан) Николай Михайлович — прозаик, драматург, музыкант, рәссам, Мари АССР-ының беренсе атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Мари Элдың халыҡ яҙыусыһы.
* Айзенворт Анатолий Карпович — яҙыусы, әҙәбиәт белгесе .
* Борисов Иосиф Алексеевич — яҙыусы, тикшеренеүсе, педагог, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Васикова Лидия Петровна — профессор, мариҙар араһында беренсе ҡатын-ҡыҙ филология фәндәре докторы,.
* Васильев Валериан Михайлович — тел белгесе, этнограф, фольклорсы, әҙәбиәтсе.
* Васин Ким Кириллович — яҙыусы.
* Вишневский Семён Алексеевич — шағир, тәржемәсе, журналист.
* Герасимов Михаил Степанович — шағир.
* Григорьев Александр Владимирович — рәссам.
* Данилова Раисия Михайловна — Мари Эл Республикаһының атҡаҙанған артисы, мөхәррир, йырсы.
* Евсеев Тимофей Евсеевич — этнограф, крайҙы өйрәнеүсе, педагог, Мари Эл Республикаһының Милли музейына нигеҙ һалыусы.
* Ефимов Измаил Варсонофьевич — рәссам, герольдмейстер.
* Ефруш Георгий Захарович — яҙыусы.
* Ефремов Тихон Ефремович — мәғрифәтсе.
* Зотин Владислав Максимович — Марий Эл беренсе президенты.
* Игнатьев Никон Васильевич — яҙыусы.
* Йыван Кырла — шағир, кино актёры.
* Искандаров Алексей Искандарович — композитор, хормейстер.
* Казаков Николай Иванович — шағир.
* Кириллова Сарра Степановна — режиссёр, Мари АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Мари Эл Республикаһының халыҡ артисы, МАССР Дәүләт премияһы лауреаты.
* Колумб Валентин Христофорович — шағир.
* Конаков Александр Фёдорович — драматург.
* Коршунов Константин Максимович — актёр, драматург, режиссёр, Мари АССР-ының атҡаҙанған артисы, МАССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты.
* Лашманов Пётр Ильич — шағир, прозаик, тәржемәсе, этнограф, крайҙы өйрәнеүсе, педагог.
* Лекайн Никандр Сергеевич — яҙыусы.
* Луппов Анатолий Борисович — композитор.
* Макс Майн — шағир, тәржемәсе, журналист, мөхәррир.
* Матвеев Иван Сергеевич — актёр.
* Матюковский Геннадий Иванович — шағир, прозаик, тәржемәсе, журналист.
* Мосолов Василий Петрович — агроном, мариҙарҙан беренсе академикref>.
* Мухин Николай Семёнович — шағир, тәржемәсе.
* Николаев Сергей Николаевич — драматург.
* Олык Ипай — шағир.
* Орай Дмитрий Фёдорович — яҙыусы.
* Осмин Йыван — шағир, прозаик, журналист, мөхәррир, педагог.
* Петров Иван Петрович — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Мари ОБИК-ының беренсе рәйесе.
* Палантай Иван Степанович — композитор, фольклорсы, педагог.
* Першуткин Пётр Григорьевич — шағир.
* Прохоров Зинон Филиппович — гвардия лейтенанты, Советтар Союзы Геройы.
* Рыбаков Николай Фёдорович — драматург, яҙыусы, журналист, артист.
* Сави Владимир Алексеевич — яҙыусы.
* Савинов Эчан — яҙыусы-драматург, тәржемәсе, журналист, актёр.
* Сануков Ксенофонт Никанорович — тарих фәндәре докторы, журналист.
* Сапаев Эрик Никитич — композитор.
* Суворов Сергей Романович — мари халҡының беренсе Советтар  Союзы Геройы из народа.
* Тактаров Олег Николаевич — спорсы, актёр, телетапшырыуҙар алып барыусы, кинопродюсер, режиссёр, йәмәғәт эшмәкәре.
* Тойдемар Павел Степанович — музыкант.
* Чавайн Сергей Григорьевич —шағир һәм драматург.
* Чалай Васлий — шағир, прозаик.
* Четкарёв Ксенофонт Архипович — этнограф, фольклорсы, яҙыусы, фән эшмәкәре.
* Шабдар Осып — яҙыусы.
* Шадт Булат — шағир.
* Шакиров Станислав Алексеевич — йырсы, композитор, Марий Эл Республикаһының атҡаҙанған артисы (1997), народный артист Республики Марий Эл (2000), Башҡортостандың халыҡ артисы (2012).
* Шкетан Яков Павлович — яҙыусы.
* Элексейн Яков — прозаик, журналист, педагог.
* Эшкинин Андрей Карпович — яҙыусы.
* Эшпай Андрей Яковлевич — советский композитор.
* Эшпай Яков Андреевич — этнограф и композитор.
* Юзыкайн Александр Михайлович — яҙыусы.
* Юзыкайн Алеко — яҙыусы, журналист.
* Юксерн Василий Степанович — яҙыусы.
* Ялкайн Яныш Ялкаевич — яҙыусы, тәнҡитсе, этнограф.
* Ямбердов Иван Михайлович — рәссам.
* Мамич-Бердей — кенәз.
* Чоткар патыр.
* Полтыш — Малмыж кенәзе
* Чумбылат — XII быуаттағы легендар мари кенәзе.

## Иҫкәрмәләр

## Комментарийҙар

## Әҙәбиәт
* Знаменский П. Горные черемисы Казанского края (Из наблюдений очевидцев)./ Хартахай. Историческая судьба крымских татар / Хартахай. — [Б. м.], [1867]
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 161
* 
* 
* 
*  
* 
* М. В. Пенькова, Д. Ю. Ефремова, А. П. Конкка. Материалы по духовной культуре марийцев // Сборник статей памяти Юго Юльевича Сурхаско. — Петрозаводск: КарНЦ РАН, 2009. C. 376—415. 
* С. В. Стариков. Марийцы (черемисы) Среднего Поволжья и Приуралья на рубеже XIX—XX веков. — Филокартия, 2009, № 4(14) — с. 2—6.
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Интернет-журнал «Кидшер» («На пульсе»)
* MariUver — Независимый портал о марийцах, Марий Эл на четырёх языках: марийском, русском, эстонском и английском
* Марийцы 
* История марийского этноса
* Этническая карта марийцев в ПФО на уровне сельского поселения
*