open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эдди Мерфи

**Эдди Мёрфи** (Эдвард Риган Мёрфи, *[[инглиз теле|инглизсә]] Edward Regan «Eddie» Murphy*;  3 апрель 1961 йыл — Америка комедия актёры, кинорежиссёр, продюсер һәм йырсы. Билдәлелекте башлыса 1980-се йылдарҙа яулай. Бигерәк тә «Беверли-Хиллз полицейскийы» (русса «Полицейский из Беверли-Хиллз») фильмдары серияһындағы Аксель Фоули роле, шулай уҡ «Урындарҙы алмаштырыу» («Поменяться местами»), «Бумеранг», «Сәйер профессор» («Чокнутый профессор»), «Изге йән» («Святоша»), «Доктор Дулиттл», «Таныш булығыҙ: Дэйв» («Знакомьтесь: Дэйв»), «Плуто Нэш мажаралары» («Приключения Плуто Нэша»), «Америкаға сәфәр» («Поездка в Америку»), «Норбиттың хәйләләре» («Уловки Норбита»), «Хыялдағы ҡыҙҙар» («Девушки мечты»), «Өрәкле йорт» («Особняк с привидениями»), «Небоскребты нисек урларға» («Как украсть небоскрёб») һәм башҡа фильмдарҙағы төп ролдәре менән популярлыҡ ала.

Мёрфи шулай уҡ музыкаль альбомдар яҙҙырған һәм бер-нисә мульт-персонажға, шул иҫәптән, «Шрек» мультфильмындағы Ишәккә «тауыш биргән». Бынан тыш стендап комедия жанрында (тамашасылар алдында үҙ аллы юмористик сығыш) оҙаҡ һәм уңышлы эшләй.

«Алтын глобус» («Золотой глобус») премияһы эйәһе, Билл Кондондың  «Хыялдағы ҡыҙ» фильмындағы икенсе пландағы иң яҡшы ир-ат роле өсөн «Оскар» премияһына номинант була.

«Comedy Central» телеканалы версияһы буйынса *«Бар осорҙоң 100 иң бөйөк стенд-ап комиктары»* теҙмәһендә 10-сы урынды яулай.

## Бала сағы
Эдди Риган Мёрфи 1961 йылдың 3 апрелендә }} йылда Нью-Йорктағы Бруклиндың Бушуик районында тыуған. Уның әсәһе Лиллиан телефон операторы, ә атаһы Чарльз Эдвард Мёрфи транспорт полицияһы офицеры, һәүәҫкәр актёр һәм комик була. Эддиның ағаһы Чарли ла актёр булып таныла.

Эдди бәләкәй саҡта уҡ атаһы һәләк була. Был ҡайғынан әсәһе Лиллиан ауырып китә. Ағалы-энеле туғандарға бер йыл буйына икенсе ғаиләлә йәшәргә тура килә. Һуңыраҡ Эдди менән Чарли Рузвельтта (Нью-Йоркта) әсәһе һәм үгәй аталары — туңдырма заводы мастеры Вернон Линч — менән бергә йәшәй.

Башланғыс синыфтарҙа уҡ беленгән комик һәләттәре өсөн Эддины уҡыусы һәм уҡытыусылар ихтирам итә. Яҡынса 15 йәшлек сағында Мёрфи үҙ аллы номерҙары менән сығыш яһай башлай. Был тамашаларға Билл Косби һәм Ричард Прайор йоғонтоһо көслө була. Бер уҡ ваҡытта Мёрфи Нью-Йорктағы «Roosevelt High School» махсус мәктәбендә шөғөлләнә.

## Фильмография

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
* Эдди Мёрфи на сайте Discogs
* Maxim Rated Top SNL performer
Уран (ҡәбилә)

**Уран** — башҡорт ҡәбиләһе. Төньяҡ башҡорттары төркөмсәһенә керә.

Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшенә ҡарай.

## Тарих

Башҡортостан Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, ҡәбиләнең ерҙәре *Уран улусын* барлыҡҡа килтерә. Һуңыраҡ Уран улусы Ырымбур губернаһының Бөрө өйәҙе составына керә, ә 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда, 2-се, 3-сө (артабан 14-се, 5-се) һәм 5-се (10-сы, 11-се) һәм 10-сы (12-се, 13-сө) башҡорт кантондарына ҡарай. Генераль ер межеваниеһы һөҙөмтәләре буйынса, XIX быуат башына Уран улусы биләмәләре 76429 дисәтинә тәшкил итә. Көнбайышта — йәнәй, төньяҡта — ғәйнә, көнсығышта — ирәкте һәм танып, көньяҡта — гәрәй һәм ыуаныш ҡәбиләләре урандарға күрше була.

## Урынлашыуы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Азнабаев Б. А.]]* Копия жалован­ной грамоты Иоанна Василье­вича башкиру Уранской волос­ти Авдуаку Санбаеву //Вестник Баш­кирского университета. — 2009. Т.14. №3.
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Әхмәҙуллин

**Әхмәҙуллин** — фамилия.

* Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы (1922—1998) — Бөйөк Ватан һуғышында һәм партизан хәрәкәтендә ҡатнашыусы, Чехословакияның почётлы гражданы (1945), БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989).
* Әхмәҙуллин Ғабдрахман Хәйрулла улы (1911 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Әхмәҙуллин Кәшфулмәғән Әхмәҙулла улы (1904—1968) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы (1895—1938) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
* Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы (1905—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
----
* Әхмәҙуллина Белла (Изабелла) Әхәт ҡыҙы (1937—2010) — СССР һәм Рәсәй шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе, XX быуаттың күренекле лирик шағирҙарының береһе. СССР-ҙың һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премиялары лауреаты.
* Әхмәҙуллина Сания Мөхәмәҙиә ҡыҙы (1932—2003) — малсылыҡ алдынғыһы.
Вильнюс

**Ви́льнюс** (лит. *Vilnius*, 1918 йылға тиклем — *Ви́льна*, 1919—1939 йылдарҙа — *Ви́льно*, ) — Литваның баш ҡалаһы. *Вильнюс ҡала үҙидараһы* муниципаль берәмеген тәшкил итә. 

Ҡалала 539 939 кеше (2014 йыл) йәшәй, был ил халҡының 18 процентын тәшкил итә; ҙурлығы буйынса Риганан һуң Балтик буйы илдәрендәге икенсе ҡала. 2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса, йәшәүселәрҙең 63,2 % литовтар, 16,5 % поляктар, 12 % урыҫтар. 

Литваның көньяҡ-көнсығышында, *Вильня* йылғаһының *Вилияға* ҡойған ерендә, Белоруссия менән сиктән йыраҡ түгел урынлашҡан. Фараздар буйынса, ҡала исеме йылға атамаһынан алынған. Илдең төп сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Ҡала Литваның эске тулайым продуктының өстән берен, ә бөтә Вильнюс өйәҙе — 38 процентын етештерә.

## Тарихы

Ҡаланың төрлө өлөшөндә үткәрелгән археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, хәҙерге Вильнюс биләмәләрендәге боронғо кешеләр йәшәгән осор мезолит дәүеренә ҡарай. Ҡала көнсығыш литва убаларының (кургандарының) иртә урта быуат феодализмға тиклемге мәҙәниәтенә ҡараған территорияһында урынлашҡан. Ҡалала ундан артыҡ уба асылған.

Яҙма сығанаҡтарҙа ҡала беренсе тапҡыр XIV быуаттың беренсе сирегендә телгә алына. Был ваҡытта ул бөйөк литва кенәздәренең даими торған урыны (резиденцияһы) һәм Бөйөк Литва кенәзлегенең баш ҡалаһы була. 1316—1341 йылдарҙа хакимлек иткән кенәз *Гедимин*  1323 йылдың 25 ғинуарында латин телендә яҙған хатында *Вильну*ны үҙенең баш ҡалаһы тип атай. Шулай итеп, был көнгә ошо кимәлгә еткән ҡалаға XIII быуатта нигеҙ һалынған булыуы мөмкин.

Үҙенең үҫеш юғарылығына Вильна поляк короле һәм бөйөк литва кенәзе Оло Сигизмунд хакимлеге осоронда күтәрелә. Артабан ҡала даими үҫә һәм ҙурая. 1579 йылда Польша короле Стефан Баторий Вильнюста университет асыу тураһында фарман бирә, шулай итеп, Вильна Бөйөк Литва кенәзлегененең тәүге университетлы ҡалаһы, уның мөһим фәнни һәм мәҙәни үҙәгенә әйләнә.  

Поляк короллеге һәм Бөйөк Литва кенәзлеге федерацияһы булған Речь Посполитая дәүләтен Австрия, Пруссия һәм Рәсәй 1795 йылда өсөнсөгә бүлешкәндән һуң, Вильна Рәсәй Империяһы составына инә. Башта (1795—1797) ул Вилен губернаһының, аҙаҡ Литва (1797—1801), Литва-Вилен (1801—1840), ә 1840 йылдан яңынан батшалыҡтың Төньяҡ-Көнбайыш крайына ҡараған Вилен губернаһының административ үҙәге була.  

1803 йылдың апрелендә батша Александр I Вилен университетына «император статусы»н бирә. 

XIX һәм XX быуаттар киҫешкән осорҙа Вильна литва дәүләтселелегенең мәҙәни һәм сәйәси яҡтан яңырыу үҙәгенә әйләнә. 1904 йылда литва телендә латин хәрефтәре менән яҙыуҙы тыйыу бөтөрөлгәс, бында литва телендәге *«Вильняус жинёс»* (урыҫса *«Виленские вести»*, башҡортса *«Вилен хәбәрҙәре»*) исемле тәүге гәзит сыға башлай. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Томас Венцлова.* Вильнюс: город в Европе. / Пер. с литовского Марии Чепайтите. —  Издательство Ивана Лимбаха, 2012. — 264 с., ил.

## Һылтанмалар
* Карта Вильнюса с панорамами
* Официальная страница города
* Вильнюс: полезная информация для туриста. Отели, транспорт, полезные телефоны
* Сайт о Вильнюсе 
* Расписание движения городского общественного транспорта 
* sviesoforai.lt — актуальная информация о дорожном движении в городе, (веб-камеры )
Ханты-Мансийск

**Ханты-Мансийск** (, ) — Рәсәйҙең ҡалаһы, Ханты-Манси автономиялы округының баш ҡалаһы. Иртыш йылғаһы ярында урынлашҡан.

## География

## Тарих

## Халҡы



## Әҙәбиәт
* *Семёнов О. В.* Начало Самаровского яма http://www.ugra-start.ru/ugra/dekabr-2012/1182 
* *Семёнов О. В.* Начало Самаровского яма http://www.ugra-start.ru/ugra/yanvar-2013/1252 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный информационный портал органов местного самоуправления г. Ханты-Мансийска (Ханты-Мансийский автономный округ — Югра) 
* Ханты-Мансийск в энциклопедии «Мой город»
* Ханты-Мансийск live / Городской форум Ханты-Мансийска
Барнаул

**Барнау́л** (*Барнауыл*; ) — Рәсәй ҡалаһы (1771 йылдан — ҡала), Алтай крайының административ үҙәге (1937 йылдан).

## Тарихы

## Географияһы

## Билдәле шәхестәре
* Елгаштина Мария Николаевна (14.06.1873—10.11.1966), график, театр рәссамы. Башҡорт һынлы сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамы (1955) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1944). «Почёт Билдәһе» ордены (1955) кавалеры.
* Стариков Алексей Маркович (30.03.1909—14.03.1984), төҙөүсе, дәүләт, йәмәғәт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1946—1970 йылдарҙа — Өфөләге «Башнефтезаводстрой» тресының идарасыһы. Башҡорт АССР-ының дүртенсе (1955—1959) һәм етенсе (1967—1971) саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

### Климаты

## Халҡы



## Туғанлашҡан ҡалалар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт города Барнаула
* Барнаульская городская дума
* Электронная карта и справочник города , проект 2ГИС
* 3D панорамы улиц города Барнаула
* Архитектура Барнаула
* Первая женская гимназия Барнаула 
* История Алтая: Просвещение 
* Барнаул с высоты 10 этажа. Фоторепортаж 
* Барнаул
Йосопов Ринат Мөхәмәт улы

**Йосопов Ринат Мөхәмәт улы** (12 ноябрь 1951 йыл — 15 ғинуар 2011 йыл) — ғалим-этнолог, антрополог, тарих фәндәре кандидаты. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2003).
## Биографияһы
1951 йылдың 12 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында тыуған.

1975 йылда Башҡорт медицина институтын тамамлай.

1977—1979 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы  Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институтының Ленинград бүлексәһе антропология кафедраһы аспиранты, махсус белеме — краниология.

1979 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.

1982 йылда «Краниология мәғлүмәттәре буйынса башҡорттарҙың антрологик составы» темаһы буйынса тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлаған (тармаҡ 03.00.14 — антропология).

1993—2011 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Өфө ғилми үҙәге этнология һәм антропология бүлеге мөдире.

Ринат Йосопов ғилми-педагогик кадрҙар әҙерләүгә лә ҙур өлөш индерә. Уның аспиранттары үҙәк ғилми-тикшеренеү институттарында диссертациялар яҡлай, уларҙың күбеһе республиканың ғилми институттарында һәм юғары уҡыу йорттарында уңышлы хеҙмәт итә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Көньяҡ Уралдың боронғо һәм хәҙерге халҡы антропологияһы мәктәбенә нигеҙ һалыусы, шулай уҡ Рәсәйҙә Башҡортостан Республикаһы һәм күрше өлкә башҡорттары буйынса ҙур краниологик коллекцияға (1500-ҙән ашыу баш һөйәге) нигеҙ һалыусы. 14 антропологик, шул иҫәптән ике халыҡ-ара экспедиция ойоштороусыһы һәм ҡатнашыусыһы (1983, 1989). Йыйылған материал бронза осоронан алып бөгөнгө көнгә тиклем 1,5 мең берәмекте үҙ эсенә алған краниологик коллекцияның нигеҙен тәшкил итә. Уның төбәк антропологияһы буйынса тикшеренеүҙәре Финляндия, Швеция, Америка, Хорватия, Италияның ғилми баҫмаларында нәшер ителә.

* Рәсәй этнографтары һәм антропологтары ассоциацияһы (Мәскәү) ағзаһы
* Европа антропологтар ассоциацияһы (Брюссель) ағзаһы.

200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән «Зәңгәр блокнот» йыйынтығына (2016) ингән шиғырҙар авторы.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: антропология, этнография, башҡорттарҙың этник тарихы.

## Хәтер
2011 йылдан алып Өфөлә Йосопов уҡыуҙары үткәрелә. Тыуған ауылында ул уҡыған 1‑се урта мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

Өфөнөң Софья Перовская урамындағы 48-се йортҡа ғалим-антрополог Ринат Йосопов иҫтәлегенә таҡтаташ асыла.

## Видеояҙма
 Башҡортостандың 100 исеме. Ринат Йосопов

### Монографиялары

### Башҡорт энциклопедияһы

### Мәҡәләләр

; урыҫ телендә

### Төҙөү һәм фәнни мөхәррирләү
* «Сравнительная антропология башкирского народа»,
* «Антропология и популяционная генетика башкир» (1987),
* «Материалы к антропологии Уральской расы» (1991).

### Башҡаһы
* Юсупов Р. М., Шитова С. Н., Султангареева Р. А. Башкирская юрта. Метод. пособие. Уфа, 2008. В соавт. с .
* Юсупов Р. М. Историческая антропология Южного Урала и формирование расового типа башкир. Уфа, 1991. 35 с.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Курманаева З. Д.* Юсупов Ринат Мухаметович.  // Башкирская энциклопедия

## Һылтанмалар
*
Мөхәмәҙиева Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы

**Мөхәмәҙиева Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы** (ижади псевдонимы **Хәлисә Рәйхан**; 19 июнь 1956 йыл) — ,  һәм . 1989 йылдан СССР Журналистар союзы, 2018 йылдан — Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (1999).

## Биографияһы
Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы Мөхәмәҙиева (ҡыҙ фамилияһы Шәмсетдинова) 1956 йылдың 19 июнендә Башҡорт АССР-ы Нуриман районы Ҡушкүл ауылында тыуған.

Күрше Байгилделә урта мәктәпте тамамлағас, шунда уҡ бер йыл пионервожатый булып эшләй. 1974 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының рус-татар бүлегенә уҡырға инә. 1979 йылда БДУ-ны ҡыҙыл дипломға тамамлап, юллама буйынса Туймазы ҡалаһына эшкә ебәрелә. Унда «Ленин юлы» — «Ленинский путь» район газетаһында әҙәби хеҙмәткәр, баш мөхәррир урынбаҫары була. Редакция ҡарамағында ойошторолған «Алтын башаҡ» төбәк әҙәби ижад ойошмаһына етәкселек итә. 1986 йылда КПСС өлкә комитеты күрһәтмәһе менән Өфөгә, Башҡортостан радио һәм телевидение буйынса дәүләт комитетына эшкә күсерелә. Башта телевидениеның балалар редакцияһында мөхәррир, өлкән мөхәррир була, һуңынан халыҡ хужалығы редакцияһында хеҙмәт итә, ә 1991 йылдан 2012 йылға тиклем «Милләт-ара тапшырыуҙар ижад берекмәһе»нә етәкселек итә. 19 йыл татар телендәге «Райхан» тапшырыуы авторы һәм алып барыусыһы була, 2010 йылдан 2012 йылдың октябренә тиклем «Орнамент» тапшырыуын эшләп эфирға сығара.

1980 йылдан — КПСС, 1989 йылдан — СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы.

## Ижади эшмәкәрлеге
Хәлисә Мөхәмәзиева  әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнә. 2005 йылда уның хикәйәләр, әкиәттәр һәм шиғырҙар ингән «Ҡышҡы ямғыр» тигән китабы донъя күрҙе. Авторҙың шиғырҙарына бик күп йырҙар яҙылған.

2017 йылдың майында Өфөләге «Китап» нәшриәтендә Халисә Рәйхандың ике мең дана тираж менән балалар өсөн «Бал яратам» тигән китабы донъя күрҙе. Шиғырҙар йыйынтығы бәләкәй балаларға, уларҙың ата-әсәләренә, олатай-өләсәйҙәренә тәғәйенләнгән. Йыйынтыҡҡа Татарстандың халыҡ шағиры Роберт Миңнуллин инеш һүҙ яҙған. Баҫма рәссам Г. Камалованың сағыу һүрәттәре менән биҙәлгән.

## Китаптары
* Ҡышҡы ямғыр: Хикәйәләр, әкиәттәр һәм шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2005.
* Бал яратам: Балалар өсөн шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2017.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (1999).

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Альфия Нафикова. Халиса Мухамадеева: Я люблю людей, мне они интересны. Работники экрана трудятся исключительно для зрителей. Газета «Республика Башкортостан», 15 апреля 2009 года; № 73                    
*  Роман Никольский. Халиса Мухамадеева: жизнь в кадре. Журнал «Ватандаш»                    

## Һылтанмалар
* Сайт историко-краеведческого музея Байгильдинского сельского лицея. Деятели культуры. Халиса Мухамадеева
Ольга Таусски-Тодд

**Ольга Таусски-Тодд** (англ. Olga Taussky-Todd), (30 август 1906 йыл — 7 октябрь 1995 йыл) — Австрия, Чехия, Англия һәм АҠШ математигы, философия докторы, Калифорния технология институты профессоры.

Ольга Таусски 1906 йылдың 30 авгусында Моравияның (Чехия) Оломоуц ҡалаһында еврей ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы, Юлиус Давид Тайский (Julius David Taussky) сәнәғәт химигы булып эшләй, ә әсәһе Ида Поллах (Ida Pollach) хужабикә була. Венала һәм Цюрихта уҡый. Вена университетында Филипп Фуртвенглер (Philipp Furtwängler) етәкселегендә һандарҙың алгебраик теорияһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Был ваҡытта ул Вена түңәрәге ултырыштарында ҡатнаша.

Джан-Карло Рота һөйләүенсә, бер төркөм немец математиктары йәш математик ҡатынды Давид Гильбертың (David Hilbert) хеҙмәттәрен тикшереү һәм математик хаталарын табыу, уларҙы бергә туплап, авторҙың тыуған көнөнә бүләк итеү өсөн ҡатынды яллайҙар.

1935 йылда Англияға күсеп килә һәм Кембридж университетының Гиртон-колледжында, шулай уҡ Брин-Мор-колледжында эшләй. 1938 йылда Британия математигы Джон Тоддҡа (John Todd) кейәүгә сыға һәм бергәләп Лондон университетында эшләйҙәр. Икенсе бөтә Донъя һуғышы ваҡытында Бөйөк Британия милли физик лабораторияһында самолеттарҙың вибрацияһын тикшереү өсөн математик матрицалар ҡуллана. Матрицалар теорияһына юл һалыусы булып таныла.

1945 йылда ире менән АҠШ-ҡа күсеп китә һәм Стандарттарҙың милли бюроһында эшләй. 1957 йылда Калифорния технология институты Пасадена (Калифорния) ҡалаһындағы факультетта уҡыта.

1995 йылдың 7 октябрендә Калифорния штатының Пасадена ҡалаһында вафат була.

## Әҫәрҙәре
* *How I became a torchbearer for matrix theory*, American Mathematical Monthly. v. 95, 1988
* ''Sums of squares'', American Mathematical Monthly. v. 77, 1970
* *A recurring theorem on determinants*, American Mathematical Monthly. v. 56, 1949

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Яҙмалар күҙәтеү 
* Тетер Буклет 
* Тетер Буклет
Насибуллина Минзиә Биктимир ҡыҙы

**Насибуллина Минзиә Биктимир ҡыҙы** (20 июнь 1948 йыл — 5 апрель 2021 йыл) — бейеүсе, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1989).

## Биографияһы
Минзиә Биктимер ҡыҙы Насибуллина (Ханнанова) 1948 йылдың 20 июнендә Башҡортостандың Бишбүләк районы Саҡмағош ауылында (хәҙер ул ауыл юҡ) донъяға килгән. Ҡыҙға биш йәш тулғанда, атаһы вафат була. Әсәһе ике бала менән тол ҡала, шуға ҡарамаҫтан, иренең тәүге никахтан тыуған улын да балалар йортонан тәрбиәгә ала.

Тыуған ауылында 8-се класты тамамлағандан һуң, күрше Айыт мәктәбендә урта белем ала. Артабан үҙе уҡыған мәктәптә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй.
 
Артист булырға теләп Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-ағартыу училищеһына уҡырға инә, әммә матди сәбәптәр арҡаһында, ситтән тороп уҡыуға күсә.
1965 йылда Айыт ауылында клуб мөдире булып эшләй башлай, ә 1966 йылда район мәҙәниәт һарайына методист, артабан директор итеп тәғәйенләнә. Һәләтле ҡыҙ үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә шөғөлләнеүселәр менән бик күп фестивалдәрҙә ҡатнаша. Талантлы коллектив Һамар, Силәбе, Ульяновск ҡалаларында концерттар менән сығыш яһай.

1967 йылда Өфөлә ике айлыҡ курстарҙа уҡый һәм «Бейеү коллективы етәксеһе» тигән таныҡлыҡ ала.
1970 йылда Өфө сәнғәт институтына уҡырға инә, сөнки унда профессиональ артист булыу хыялы шул тиклем көслө була. Һәләтле ҡыҙ театр факультетында уҡый башлағанда уҡ, Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленә конкурс барыуын ишетә һәм үҙен һынап ҡарай. Комиссия ҡарамағына башҡорт халыҡ бейеүе "Заһиҙә"не тәҡдим итә, ә уның өҫтөндә Фәйзи Ғәскәровтың китабы буйынса үҙе теккән милли кейем була. Ҡыҙҙың үҙен ышаныслы тотоуын, түҙемлеген һәм сибәрлеген күреп, Хашим Мостаев уны данлыҡлы ансамблгә саҡыра.

1971 йылдың 20 мартында ВЛКСМ-дың 40-йыллығы исемендәге Мәҙәниәт йортонда ул тәү тапҡыр самауыр менән «Шаян ҡыҙҙар» бейеүен башҡара. 18 йылдан ашыу сәхнәлә бейеүсе Минзиә Биктимер ҡыҙының репертуарында «Килен», «Димсе», «Кисен ҡапҡа янында», «Әсә образы» һәм башҡа бейеүҙәр бар.

Ф. Ғәскәров исемендәге бейеү ансамбленең Советтар Союзында да, сит илдәрҙә лә уңыш һәм дан ҡаҙаныуына Минзиә Биктимер ҡыҙы ла ҙур өлөш индерә. «Килен», «Яусы», «Бөрйән ҡыҙҙары», «Шаян ҡыҙҙар», «Ҡурай моңо саҡыра» кеүек бейеүҙәрен Франция һәм Италияла, Финляндия һәм Швейцарияла, Индия һәм Венгрияла һәм башҡа илдәрҙә көслө алҡыштарға күмәләр.

Минзиә Нәсибуллина-Ханнанова 51 йәшендә ансамблдә бейеүҙән туҡтай, әммә мәҙәниәт өлкәһенән ситләшмәй. 1989—2002 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт филармонияһында, 2002—2008 йылдарҙа М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында, ә 2008 йылдан Ф.Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамблендә баш администратор булып эшләй.

Минзиә Насибуллина-Ханнанова 2021 йылдың 5 апрелендә вафат булды. Өфөлә Мосолмандар зыяратында ерләнде.

## Ҡаҙаныштары
* Бейеүсенең сағыу таланты союздаш республикалар дуҫлығы фестивалдәрендә бер нисә тапҡыр билдәләп үтелә.
* 1989 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Ғаиләһе
Балалары — ҡыҙы Сулпан Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған, дизайнер. Улы Руслан да юғары белемле — Өфө техник нефть университетын тамамлаған, бокс буйынса тренер.

## Иҫкәрмәләр
Фәнни Пикник

**Фәнни Пикник** (**Piknik Naukowy**) — фәнде популярлаштырыу маҡсатында ойошторолған Европалағы иң ҙур сара. Ойоштороусылары — Поляк Радиоһы һәм Коперник Фәнни Үҙәге. 1997 йылдан 2010 йылғаса Яңы Ҡала Баҙары һәм Замок яны биҫтәһендә урын алған, 2010 йылдан хәҙергәсә иһә Повисле биҫтәһендәге Сейм Маршалкыһы Эдвард Рыдза-Смиглы паркында уҙғарыла.

Польша һәм башҡа илдәрҙән килгән ғилми учреждениелар вәкилдәре бында үҙ етешкәнлектәрен һәм ҡәҙимге эш үҙенсәлектәрен күрһәтә ала. Үҙҙәре уҡытҡан йәки тикшергән фәнде күргәҙмәләр, тәжрибәләр, интерактив материалдар менән ҡулланып күрһәтеүе бар. 2005 йылда Фәнни Пикник, Европала «Фән һәм йәмғиәт» өлкәһендәге 10 иң яҡшы проекттарҙың береһе булараҡ, Европа Комиссияһы тарафынан бүләкләнде.

## Тарихы
Тәүге Фәнни Пикник 1997 йылдың 14 майай (июль) көнөндә BIS радиостанцияһы тарафынан уҙғарыла. Үткәрелгән урыны булып Яңы Ҡала тигән биҫтәләге баҙар майҙаны торған ине. Ул сарала Варшавалағы 17 фәнни-тикшеренеү һәм юғары уҡыу йорто ҡатнашты, 13 майҙансыҡта физика, археология һәм медицина өлкәләрендәге төрлө тәжрибәләр күрһәтелде. Пикникта 3000-дән ашыу кеше ҡатнашты, фәнни йәмәғәтселек быны ҙур уңыш тип тапты.

Артабанғы йылдарҙа ҡатнашыусылар һаны арта бара: миҫал өсөн, 2005 йылда Пикникта 150 меңләгән кеше ҡатнашты. 2005 йылда унда 170 фән, тикшеренеү һәм уҡытыу учреждениеһы ҡатнашһа, 2007 йылда был һан 200-гә арта, улар бер нисә йөҙ күргәҙмә һәм тәжрибә күрһәтә 2005 йылдан алып Пикникка «махсус ҡунаҡ» саҡырыла: 2005 йылда Германия, 2006 йылда Франция, 2007 йылда Европа Берләшмәһе. 2001 йылдан алып һәр бер пикниктың махсус темаһы бар.

2008 йылдан алып Пикникты Поляк Радиоһы менән Коперник Фән үҙәге үткәрә

## Пикниктар үткәрелгән көндәр һәм темалары

## Ойоштороусылар

Фәнни Пикникҡа түбәндәге кешеләр нигеҙ һалған:
* Проф. Лукаш Турский, Польша Фәндәр Академияһының Теоретик физика үҙәге;
* Роберт Фирмхофер, Польша Радиоһы (2006 йылдан алып Коперник үҙәге етәксеһе)
* Крыстына Кемпска-Михальска, Польша Радиоһы.
1998 йылда инициатива бүләкләнә. Фәнни Пикник фәнде популярлаштырыу маҡсаты ҡуйылған башҡа сараларға, шулай уҡ Коперник үҙәгенең барлыҡҡа килеүенә лә этәргес булды.

## Иҫкәрмәләр
* XII Piknik Naukowy — Historia Pikniku (pol.). [dostęp 2009-08-06].

## Һылтанмалар
* Piknik Naukowy (pol. • ang.)
Гоби

**Гоби** — Үҙәк Азиялағы сүллекле һәм ярым сүллекле киң төбәк (Монголия, Ҡытай территорияһында). Гоби көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа 1600 км-ға һәм төньяҡтан көньяҡҡа 800 км-ға һуҙылған. Майҙаны — 1 300 000 км². Борон замандарҙан был ер «Шамо сүле» исеме менән билдәле. Сүлдең киңәйеүен туҡтатыу өсөн ҠХР тарафынан «Йәшел Ҡытай диуары» проекты тормошҡа ашырыла.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
Майский Сәхиб Нурлығаян улы

**Майский Сәхиб Нурлығаян улы ** (17 ғинуар 1901 йыл — 24 ғинуар 1943 йыл) — граждандар, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы хәрби хеҙмәткәр, механизацияланған бригада командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1943. Советтар Союзы Геройы (1940). 

## Биографияһы
Сәхиб Нурлығаян улы Майский (Мәхүбғәлиев) 1901 йылдың 17 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Бигәнәй ауылында тыуған.

1919 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

1939—40 йылдарҙа Төньяҡ-Көнбайыш фронтта хеҙмəт итə.

1943 йылдың 24 ғинуарында яуҙа алған яраларҙан хәҙерге Ростов өлкәһенең Багаевская станицаһында вафат була.

## Батырлығы

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1940 йылдың 7 апрелендә бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1940)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (07.04.1940)
* Ленин ордены (07.04.1940)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены 
* «Сталинград оборонаһы өсөн» миҙалы (1942-1943)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы

**Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы** (29 май 1922 йыл — 29 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының миномёт батареяһы расчёты командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Тәфтизән Таһир улы Миңлеғолов 1922 йылдың 29 майында АСБР-ҙың Бөрйән-Түңгәүер кантоны Күсей ауылында (Башҡорт АССР-ының Бөрйән-Түңгәүер кантоны (хәҙер — Башҡортостандың Баймаҡ районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса башҡорт. Шунда уҡ ете класс тамамлай, тыуған ауылында Ворошилов исемендәге колхозда эшләй, артабан — алтын приискыларында.

1941 йылдан — Ҡыҙыл Армияла. Кесе командирҙар мәктәбендә уҡый. 1942 йылдың апреленән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Сталинград һәм Үҙәк фронттарындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1943 йылдың 28 февралендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә/

1943 йылдың 20 сентябрендә 62-се гвардия кавалерия полкының миномет расчеты командиры (Үҙәк фронты, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия сержанты Тәфтизән Миңлеғолов Черныш тораҡ пункты (Украина, Чернигов өлкәһе) тирәһендәге алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә, алыш барышында ул шәхсән үҙе 18 дошманды юҡ итә.

## Батырлығы
1943 йылдың 29 сентябрендә Усохи ауылы (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы) өсөн барған алыштарҙа 62-се гвардия кавалерия полкы подразделениелары дошман уты аҫтында ҡала, шул ваҡтта расчет командиры Тәфтизән Миңлеғолов үҙ ирке менән дошман нөктәләрен юҡ итергә теләк белдерә. Автоматтан атып һәм гранаталар ташлап, ул шәхсән үҙе дошман миномет расчетын ҡыйрата, шулай уҡ дошман танкын шартлата, шуға ҡарамаҫтан, заданиены үтәгән саҡта Т. Миңлеғолов батырҙарса һәләк була. Галки ауылының көньяҡ-көнбайыш осонда Туғандар кәберлегендә ерләнә  (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы).

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы гвардия сержанты Тәфтизән Таһир улы Миңлеғолов Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы һәм Ленин ордены менән (үлгәндән һуң) бүләкләнә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы(15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* II дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (03.11.1943
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)

## Хәтер

* Т. Т. Миңлеғоловтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған..
* Тәфтизан Миңлеғоловтың тыуған ауылы Күсейҙә Герой хөрмәтенә бюст ҡуйылған һәм мәктәп бинаһында мемjриаль таҡтаташ урынлаштырылған. 
Шулай уҡ Баймаҡ ҡалаһында урамдарҙың береһенә уның исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
*
Миңлеғолов

**Миңлеғолов** — башҡорт фамилияһы.

* Миңлеғолов Вил Бәхтейәр улы (1940) — нефтсе, БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1975).
*  Миңлеғолов Тәфтизән Таһир улы (1922—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).
* Миңлеғолов Шәрип Хәби улы (1928—2003) — хәрби эшмәкәр. Полковник (1969).
Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы

**Миңлебаев Ғүмәр Хажинур улы** (22 октябрь 1923 йыл — 19 ноябрь 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, штурмлау авиация полкының авиация эскадрильяһы командиры урынбаҫары. Майор. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Ғүмәр Хажинур улы Миңлебаев 1923 йылдың 22 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) Урҙайбаш ауылында тыуған. Милләте башҡорт.

Өфө ҡалаһы аэроклубында шөғөлләнә. 1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла. 1942 йылда Молотов осоусылар хәрби мәктәбен тамамлай.

1943 йылдың апреленән Бөйөк Ватан һуғышында, осоусы-штурмовик, эскадрилья командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә.

3-сө Прибалтика фронтында 14‑се һауа армияның 7-се штурмлаусы авиация корпусы 289‑сы штурмлаусы авиация дивизияһы 947-се Севастополь штурмлаусы авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары өлкән сержант Ғүмәр Хажинур улы Миңлебаев ... Күрһәткән батырлыҡтары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге Указына ярашлы, «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.

1946 йылдан капитан Ғүмәр Хажинур улы Миңлебаев — запаста. Ҡаҙаҡ ССР-ы партия ойошмаларында эшләй. 1959 йылда Өфө юғары партия мәктәбен тамамлай.

1959 йылдан — «Туймазынефть» предприятиеһы хеҙмәткәре. 1965 йылда Алма-Ата халыҡ хужалығы институтын тамамлай.

Һуңыраҡ Краснодар крайының Геленджик ҡалаһында йәшәй. Бында 1999 йылдың 19 ноябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (23.02.1945)
* Ленин ордены (23.02.1945)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (06.11.1943; 14.01.1944)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (18.05.1944; 1985)
* «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (18.06.1945)
* миҙалдар

## Библиографияһы
* *Миннибаев Г. Х.* Мои боевые друзья: Воспоминания // Прибой. — 1976. — 6—8 мая.
* *Миннибаев Г., Кравцов И.* Вспоминают Герои Советского Союза // Прибой. — 1990. — 8 мая.

## Хәтер

* Геленджик ҡалаһының 9-сы һанлы урта мәктәбенә Ғүмәр Миңлебаевтың исеме бирелгән.
* Өфө аэроклубын тамамлаусы Советтар Союзы Геройҙарының мемориаль алтаҡтаһында Ғүмәр Миңлебаевтың исеме индерелгән.
* Бүздәк районы Урҙайбаш урта мәктәбенең пионер дружинаһына уның исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Миннибаев Г. Х. Некролог // Прибой. — 1999. — 25 ноября. — С. 8.
* *Обойщиков К.* «А помнишь, товарищ?» (О Герое Советского Союза Г. Х. Миннибаеве) //Кубани славные сыны: Очерки о Героях Советского Союза — кубанцах. Кн. 4 — Краснодар, 1995. — С. 188—190.

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Фәтҡуллин

**Фәтҡуллин** — фамилия.

*  Фәтҡуллин Ғөбәй Сәлим улы (1914) — хужалыҡ эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
* Фәтҡуллин Илдар Раил улы (1982 т.) — спортсы. Трамплиндан саңғыла һикереү буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2001).
* Фәтҡуллин Олег Хикмәт улы (1936 т.) — техник фәндәр докторы.
* Фәтҡуллин Ринат Абдулла улы (1939 т.) — географ. География фәндәре кандидаты (1974), профессор (1996).
* Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы (27.09.1949), журналист. Башҡортостан Республикаһының (1998) һәм Татарстан Республикаһының (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Фәтҡуллин Фәрхәд Наил улы (1979 т.) — синхрон тәржемәсе, фрилансер. «Йыл викимедиасыһы — 2018».
* Фәтҡуллин Хикмәт Нәбиулла улы (1901—1963) — селекционер. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1946).
* Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы (1887—1979) — педагог. 
*  Фәтҡуллин Әнүәр Әсәҙулла улы (1922—1986) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).

----
* Фәтҡуллина Флүзә Ғабдулла ҡыҙы (1958 т.) — тел белгесе. Филология фәндәре докторы (2002), профессор (2011).
16-сы гвардия кавалерия дивизияһы

**16-сы гвардия кавалерия дивизияһы** —Көньяҡ-Көнбайыш, Үҙәк, Белоруссия, 1-се һәм 2-се белоруссия фронттары составында  Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының хәрби соединениеһы.

## Тарихы
16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 1943 йылдың 14 февралендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы частарынан ойошторола. 275-се, 294-се, 313-сө кавалерия полктары шуға ярашлы 58-се, 60-сы һәм 62-се кавалерия полктары тип атала.

1943 йылдың 12 февраленән 23 февраленә тиклем дивизия Көньяҡ-Көнбайыш фронтта 8-се кавалерия корпусы составында Ворошиловград ҡалаһы районында дошман тылында әүҙем хәрби эш үткәрә. 

23 февралдә рейдтан сыҡҡанда дивизия командиры генерал-майор М. М. Шайморатов.һәләк була. М.М.Шайморатов һәләк булғандан һуң, дивизияны  полковник Г.А.Белов етәкләй.

1943 йылдың 15 апреленән 1943 йылдың 30 авгусына тиклем дивизия Баш командование ставкаһына ҡараған.

1943 йылдың 13 майынан 1943 йылдың 12 июленә  тиклем Воронеж өлкәһе Павловск ҡалаһында дивизияны яңынан үҙгәртеп ҡороу бара; сафтары тулыландырыла, шул иҫәптән 4-се кавалерия корпусының 16-сы һәм 81-се кавалерия дивизияларының личный составы менән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

## Командирҙары

## Айырыуса батырлығы менән дивизияны данлаған яугирҙәр

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* «Память народа». Боевой путь 16-й гвардейской кавалерийской дивизии
* Сайт «Танковый фронт 1939—1945».16-я гвардейская кавалерийская дивизия
* 32 танковый полк на сайте «Танковый фронт 1939—1945»

## Әҙәбиәт
Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы

**Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы** (17 ғинуар 1917 йыл — 17 июнь 1958 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
1917 йылдың 17 ғинуарында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Кинйәбулат ауылында тыуған.

1938 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (06.10.1943)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*   
* 
* 
*
Фәтҡуллин Әнүәр Әсәҙулла улы

**Әнүәр Әсәҙулла улы Фәтҡуллин** (5 август 1922 йыл — 21 декабрь 1986 йыл, Луцк, Украина) — хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
1922 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Иҫке Бүздәк ауылында тыуған.

1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

## Батырлығы

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 10 апрелендә бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (10.04.1945)
* Ленин ордены (10.04.1945)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены ( 07.12.1943; 25.04.1945)
* Александр Невский ордены
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (05.05.1944; 1985)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (16.07.1943)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (28.11.1943; ?)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы (06.11.1945)
* «Праганы азат иткән өсөн» миҙалы (06.11.1945)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
1956 йылғы мадьяр ихтилалы

**1956 йылғы венгр (мадьяр) ихтилалы** — (23 октябрь — 9 ноябрь 1956) (коммунистик осорҙан һуң Венгрияла **1956 йылғы мадьяр ихтилалы** тип йөрөтөлә, совет сығанаҡтарында **Венгриялағы 1956 йылғы контрревоюцион бола** тип атала) — 1956 йылдың октябрь — ноябрендә Венгриялағы советтар яҡлы режимға ҡаршы күтәрелгән һәм совет ғәскәрҙәре тарафынан баҫтырылған ҡораллы ихтилал.
 
Венгр ихтилалы Һалҡын һуғыш осороноң иң мөһим ваҡиғаларының береһе була һәм Советтар Союзының Варшава килешеүе ойошмаһына ингән илдәрҙә коммунистик режимдарҙы ҡораллы хәрби көс ярҙамында һаҡларға әҙер булыуын күрһәтә.

## Тәүшарттар
Икенсе донъя һуғышының аҙағына тиклем Венгрия нацистик Германия яғында була һәм артабан совет оккупация зонаһына эләгә. Бынан сығып, Гитлерға ҡаршы коалицияға ингән илдәрҙең 1947 йылғы Париж тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, Советтар Союзы Венгрия биләмәләрендә үҙенең хәрби көстәрен тоторға хоҡуҡ ала, әммә союзниктарҙың оккупация ғәскәрҙәре Австриянан сығарылғас та, шулай уҡ был илдән китергә тейеш була. Союзниктар ғәскәре Австриянан 1955 йылда сығарыла.

1945 йылдың 4 ноябрендә Венгрияла дөйөм һайлау үткәрелә (:en:Hungarian parliamentary election, 1945). Унда тауыштарҙың 57&nbsp;% *Ваҡ милекселәрҙең бойондороҡһоҙ партияһына* (урыҫса *Независимая партия мелких хозяев* һәм ни бары 17&nbsp;% — коммунистарға бирелә. Коммунистик ВПТ (*Венгр хеҙмәтсәндәре партияһы — Венгерская партия трудящихся* террор, янау (шантаж) һәм махинациялар ярҙамында 1947 йылғы һайлау һөҙөмтәһендә берҙән-бер легаль сәйәси көскә әйләнә. Вегр коммунистары үҙҙәренең оппоненттары менән көрәштә башлыса совет оккупацион ғәскәрҙәренә таяна. Мәҫәлән, 1947 йылдың 25 февралендә совет командованиеһы парламенттың популяр депутаты *Бела Ковачты* ҡулға ала. Ул СССР-ға алып сығыла һәм шымсылыҡ (шпионлыҡ) өсөн хөкүм ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гордиенко А. Н. Войны второй половины ХХ века. Мн., 1998.
* 
* 

## Һылтанмалар
* Венгерское восстание 1956 года. // Альманах «Россия. XX век. Документы»
* Боевой состав ВС СССР — ввод войск в Венгрию (1956 г., операция «Вихрь») 
* Венгерская весна 56-го 
* Война и мир: Венгерский кризис 1956
* *В. Гаврилов.* Чёрный октябрь 1956-го. 
* *Н. Морозов.* Восстание из прошлого — Часть 1, Часть 2
* *Тамаш Краус.* О венгерских рабочих советах 1956 года
* *К. Ерофеев.* Чардаш на крови
* *Рудольф Пихоя.* Кремль-Венгрия: октябрь-ноябрь 1956 
* *Холлош Э., Лайтаи В.* «Холодная война» против Венгрии. 1956.
* *В. Чекмарёв.* Танковая осень в Будапеште
* Доклад Особой комиссии ООН по расследованию венгерских событий
* *О. Филимонов.* Мифы о восстании 
* *В. Середа.* Будапешт: осень красного цвета 
* *В. Шурыгин.* Письма мёртвого капитана
* Военно-исторический форум 
* *Магид М.* Памяти восставшего Будапешта
* Венгерский мятеж 1956: юбилей . // Новая экономика, № 9-10, 2006, С. 75-103.
* *Дж. Гранвилл (Johanna Granville).* In the Line of Fire: New Archival Evidence on the Soviet Intervention in Hungary, 1956, *Carl Beck Paper*, no. 1307 (1999): 1-41.
* Hungary 1956 — документальный фильм
* *Евгений Музруков.* Четвёртая звезда маршала Жукова  // журнал «Братишка», апрель 2013.
Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы

** Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы ** (29 декабрь 1921 йыл, Сөләймән ауылы, Үҫәргән кантоны, АСБР — 10 ноябрь 1943 йыл, Лоевский район, Гомель өлкәһе, Беларусь) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, кавалерия полкының отделение командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
1921 йылдың 29 декабрендә АСБР-ҙың Үҫәргән кантоны Сөләймән ауылында тыуған.

1940 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

## Батырлығы

* «Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  
* 
*
Хәйбуллин

**Хәйбуллин** — башҡорт һәм татар фамилияһы.
*  Хәйбуллин Ғәзимулла Ғәйнулла улы (1927—1995) — токарь, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
* Хәйбуллин Ишморат Нәзир улы (1977), ғәрәбиәтсе, тәржемәсе, психолог, ислам дине әһеле. 
*  Хәйбуллин Ҡотләхмәт Ҡотлоғәлләм улы (1921—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Хәйбуллин Мөхәмәт Миңлеғәлим улы (1956) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 
* Солтанморат Хәйбуллин (1788—?) — хәрби эшмәкәр. 
* Хәйбуллин Әбүталип Сәфәрғәле улы (1898—1942) — яҙыусы, дәүләт эшмәкәре. 
--------------
* Хәйбуллина Лилиә Салауат ҡыҙы (1974—2007) — ғалим-ботаник (альголог), юғары мәктәп уҡытыусыһы.
Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы

**Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы** (5 февраль 1911 йыл — 4 декабрь 2006 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар дивизияһы айырым сапёр батальонының отделение командиры, гвардия рядовойы. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Ғәйнанша Хәйҙәрша улы Хәйҙәршин 1911 йылдың 5 февралендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Байғужа ауылында тыуған.

1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

## Батырлығы

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 22 февралендә бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (22.02.1944)
* Ленин ордены (22.02.1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (21.07.1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (27.06.1943)

## Хәтер
* Геройҙың тыуған ауылындағы мәктәп ихатаһында уның бронза бюсы ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Хәйҙәров

**Хәйҙәров** — фамилия.

* Хәйҙәров Мөхәммәт Аллаяр улы (1915—1999) — башҡорт яҙыусы.
*  Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы (1911—1996) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Хәсәнов Сафа Хөзәм улы

** Хәсәнов Сафа Хөзәм улы ** (26 июнь 1916 йыл — 24 сентябрь 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының миномёт взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты, Советтар Союзы Геройы (1944).
 
## Биографияһы
Сафа Хөзәм улы Хәсәнов 1916 йылдың 26 июнендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Өмөтбай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған тыуған.

Мәктәптә 7 класс тамамлай. Башҡорт. КПСС ағзаһы. Бригадир, хисапсы, колхоз рәйесе булып эшләгән. Стерлетамаҡта совет-партия мәктәбен тамамлаған.

1938—1940 йылдарҙа һәм 1941 йыллың декабренән алып Ҡыҙыл Армияла. Сафа Хөзәм улы 1942 йылдың майынан, кесе лейтенант курстарын тамамлағандан һуң, фронтҡа 

саҡырыла.

Миномёт взводы командиры гвардия кесе лейтенанты С. Х. Хәсәнов Гомель өлкәһе Брагин районын азат иткән осорҙа батырлыҡ күрһәткән.

1943 йылдың 27 сентябрендә взвод тәүгеләрҙән булып Днепр йылғаһын аша сыға, баҫып алынған плацдармда дошмандың өс ут нөктәһен туҡтатып, эскадронға Днепр йылғаһын аша сығырға мөмкинлек бирә. Нивки ауылы өсөн һуғышта дошмандар уратып алған взвод сәғәт ярым дауамында дошман һөжүмен батырҙарса кире ҡаға.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы *«Фронтта немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштең хәрби бурыстарын өлгөлө үтәгәне һәм шунда батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн»* гвардия кесе лейтенанты Хәсәнов Сафа Хөзәм улына, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

1946 йылдан алып өлкән лейтенант Хәсәнов С. Х. - запаста, 1969 йылға тиклем Стәрлебаш районында колхоз, ауыл советы рәйесе булып эшләй.

1973 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районының Йәлембәт ауылында вафат була һәм ерләнә.

## Батырлығы

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* II дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (31.03.1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (27.09.1943)
* Медаль «Золотая Звезда» Героя Советского Союза (15.01.1944);
* миҙалдар

## Хәтер

* Стәрлебаш районы Йәлембәт ауылында бюст һәм мемориаль таҡта ҡуйылған.
* Стәрлебаш ауылындағы урам Герой исемен йөрөтә.
* 1975 йылда Геройҙың тыуған төйәгендә — Башҡортостандың Стәрлебаш районы Өмөтбай ауылында данлыҡлы яҡташтарына һәйкәл тантаналы асылды. Имя С. Х. Хәсәновтың исеме Башҡортостандың Милли музейында һәм 112-се Башҡорт кавалерия музейында ҡуйылған мемориаль таҡталарға 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының бөтә 78 Советтар Союзы Геройҙары менән бергә алтын хәрефтәр менән уйып яҙылған. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999.
* 
* Подвиги их бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Слава башкирских конников. — Уфа: Китап, 2005.
* Славные сыны Башкирии. Книга 1. — Уфа, 1965.
* Несокрушимые. — Уфа, 1985. / стр. 174—204.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2011. — 624 с

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* Республиканский музей Боевой Славы: Хасанов Сафа Хузямович.
* Память народа. Хасанов Сафа Хузямович
* az-libr.ru.
Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы

** Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы ** (20 ноябрь 1911 йыл, Үрге Ҡоҙаш ауылы, Бөрө өйәҙе, Өфө губернаһы — 25 ноябрь 1996 йыл, Үрге Ҡоҙаш ауылы, Тәтешле районы) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
1911 йылдың 20 ноябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Үрге Ҡоҙаш ауылында тыуған.

1934-1937 йылдарҙа һәм 1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

## Батырлығы

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* I дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943; 06.10.1943)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (28.03.1943)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
*
Юҡҡа сығыу

**Юҡҡа сығыу ** — биология һәм экологияла билдәле бер биологик төрҙөң йәки тотош таксондың бар вәкилдәренең дә үлеп бөтөүе. Юҡҡа сығыуҙың сәбәптәре тәбиғи ҙә , кеше (антропоген) тәьҫиренән дә булырға мөмкин. Тәбиғәттә биологик төрҙөң ҡыҫҡа ваҡыт эсендә күпләп ҡырылыу йәғни күпләп юҡҡа сығыу (массовое вымирание) күренеше бар. 

## Ер тарихында төрҙәрҙең дәһшәтле юҡҡа сығыу тарихы

* 440 млн йыл элек — **[[ордовик-силурҙа]]** — умыртҡаһыҙҙарҙың 60 % -ы юҡҡа сыға
* 364 млн йыл элек — **[[девон осоро|девонда]] ** — диңгеҙҙәге төрҙәрҙең һаны 50 %-ҡа кәмей;
* 251,4 млн йыл элек — **[[дәһшәтле пермь ҡырылыуы]]**, иң-иң күпләп ҡырылыу, бөтә тере организмдарҙың 95 %-ҡа тиклеме юҡҡа сыға;
* 199,6 млн йыл элек — **[[триаста]]** — ул мәлдә Ерҙә тереклек итеүсе төрҙәренең яртыһы тиерлек ҡырыла.
* 65,5 млн йыл элек — **[[аҡбур –палеоген юҡҡа сығыуы]]** — бөтә төрҙәрҙең 1/6 өлөше, шулай уҡ, динозаврҙар юҡҡа сыға.
* 33,9 млн йыл элек — **[[эоцен-олигоцен юҡҡа сығыуы]]**.

## Юҡҡа сығыуҙың сәбәптәре

Әгәр билдәле арауыҡта тыуым үлемде ҡаплай (компенсировать) алмаһа, төр юҡҡа сыға.

**Юҡҡа сығыу сәбәптәре:**

* Популяция эсендәге һан (төркөм эсендә генә үрсеү мөмкинлеге булған хайуандар, мәҫәлән,гиҙеүсе күгәрсен)
* генетик төрлөлөк (гепардтарға янарға мөмкин)
* ғүмер оҙонлоғо
* йыртҡыстар
* Бер үк йәшәү урынында башҡа төрҙәр менән конкуренция
* паразиттар баҫыуы (ниндәйҙер сир)
* катастрофалар
* Әйләнә-тирә мөхиттең үҙгәреүе
* кеше факторы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Динозаврҙарҙың үлеүе
* Кешеләрҙең үлеү
* Глобаль һәләкәт
* Ер-ҡар
* Кислород һәләкәте
Шакиров Үлмәҫ Шакир улы

**Шакиров Үлмәҫ Шакир улы** (20 декабрь 1923 йыл — 20 август 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Үлмәҫ Шакир улы Шакиров 1923 йылдың 20 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны(хәҙерге Балтас районы) Яңы Аҫау (рус. Асавка) ауылында удмурт крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған.

7 класс тамамлаған.
1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Һуғышҡа тиклем Балтас районы «Үрнәк» колхозында эшләгән . 1941 йылдың июлендә Балтас хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә алынған.

259-сы полк взвод командиры (179-сы уҡсылар дивизияһы, 43-сө армия, 1-се Прибалтийский фронт) ярҙамсыһы булып хеҙмәт иткән. Белоруссияның Витебск өлкәһен дошмандан азат иткәндә күрһәткән батырлығы өсөн Советтар Союзы Геройы исеме бирелгән.

Һуғыштан һуң У. Ш. Шакиров тыуған ауылында йәшәй.

1950 −1959 йылдарҙа «Молотов» колхозы рәйесе була, 1959 йылдан —тыуған ауылындағы тулы булмаған мәктәптә физкультура һәм хеҙмәт уҡытыусыһы була. Тырыш хеҙмәте өсөн У. Ш. Шакиров «Башҡорт АССР-ы халыҡ мағәрифы алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнгән.

1983 йылдан хаҡлы ялда була, тыуғана ауылында йәшәй.
1998 йылдың авгусында ҡаты ауырыуҙан вафат була.

Шакиров Үлмәҫ Шакир улы исеме район үҙәге Иҫке Балтас ауылында, Аҫау ауылында бер урамға, 1-се һанлы Иҫке Балтас урта мәктәбенә бирелгән. Иҫке Балтас ауылындағы мемориаль комплекста Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға ҡуйылған һәйкәл янында Үлмәҫ Шакировҡа бюст ҡуйылған.

## Батырлығы
« 1944 йылдың 22 июнендә Шумилино  ауылы янындаУ. Ш. Шакиров взвод менән етәкселек итеүҙе үҙ өҫтөнә ала, уның оҫта етәкселге дошмандың 3 контратакаһын ҡағырға ярҙам итә. 16 Гитлер армияһы һалдаты юҡ ителә.  1944 йылдың  26 июнендә Боровцы ауылы янында взвод  11 кешенән торған разведка отрядын әсир итә».

«Советтар Союзы Геройы» исеме уға 1944 йылдың 22 июлендә бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (22.07.1944)
* Ленин ордены (22.07.1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)

## Хәтер

Шакиров Үлмәҫ Шакир улы исеме район үҙәге Иҫке Балтас ауылында, Аҫау ауылында бер урамға, 1-се һанлы Иҫке Балтас урта мәктәбенә бирелгән.   Иҫке Балтас ауылындағы мемориль комплекста Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарға ҡуйылған һәйкәл янында Үлмәҫ Шакировҡа бюст ҡуйылған һ.б.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*    
*
Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы

**Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы** (4 август 1921 йыл — 18 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкы командиры урынбаҫары, майор. Советтар Союзы Геройы (1946, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
1921 йылдың 4 авгусында АСБР-ҙың Юрматы кантоны 2-се Ялсы ауылында тыуған.

1940 йылдан Ҡыҙыл Армияла.
1945 йылдың 18 апрелендә Чехословакияла һәләк була.

## Батырлығы

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1946 йылдың 15 майында бирелә.

1945 йылдың 18  апрелендә яуҙа алған яраларҙан вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1946, үлгәндән һуң).
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.05.1946)
* Ленин ордены (15.05.1946)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (29.09.1942; 18.07.1945)
* III дәрәжә Кутузов ордены (14.02.1945)
* Александр Невский ордены (21.08.1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (21.04.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (09.02.1943)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*