open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анисимов Фёдор Иванович

** Фёдор Иванович Анисимов** (Дон Ғәскәре өлкәһенең Грушевская станицаһында 1814 йылда тыуған) — шағир, Дон казактарының «Всколыхнулся, взволновался православный тихий Дон» гимны авторы. 1855 йылда вафат булған.

## Тормошо һәм ижады
Фёдор Иванович Анисимов Новочеркасск гимназияһын һәм Харьков университетын тамамлағас, Новочеркасск гимназияһында математиканан, латин һәм француз телдәренән уҡыта. Уҡытыу эшмәкәрлегендәге уңыштары өсөн ул Дон училищелары дирекцияһынан бик күп тапҡырҙар маҡталып тора. Анисимовты даими рәүештә дәрәжәһендә күтәрәләр. Фёдор Иванович Анисимов шиғриәтте бик ныҡ ярата, үҙе лә шиғырҙар яҙа. 1853 йылда Ҡырым һуғышы башланғас, ул «Всколыхнулся, взволновался православный тихий Дон» шиғырын яҙа, уға үҙе үк көйөн дә яҙып ҡуя. Федор Иванович Анисимовтың был шиғыры бик ҙур патриотик тойғо менән һуғарылып яҙылған:

Шиғырҙың тексы әҙ генә үҙгәртелеп, Новочеркасскиҙа 1918 йылда үткән казактарҙың Оло йыйынында Бөйөктәрҙән-бөйөк Дон Ғәскәренең рәсми гимны итеп ҡабул ителә.

## Әҙәбиәт
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Һылтанмалар
* Всколыхнулся, взволновался православный Тихий Дон 
* Гимн Донского казачьего войска
* СЛУЖИТЬ РОССИИ И ТИХОМУ ДОНУ 
* КАЗАЧЬЯ ДОЛЯ — ДОН, СТЕПЬ ДА ВОЛЯ
Сухум

**Сухум** (, , ) — Абхазияның баш ҡалаһы һәм иң боронғо ҡала. Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ-көнсығыш ярында урынлашҡан.

## Эске бүленеш

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Сайт города Сухум
Иркутск

**Иркутск** () — Рәсәйҙең Ангара буйындағы ҡалаһы. Иркутск өлкәһенең административ үҙәге.

## Билдәле шәхестәре
* Анатолий (донъяуи исеме Кузнецов Евгений Власович; 1930), дин әһеле. 1979—1990 йылдарҙа Өфө һәм Стәрлетамаҡ епискобы. Дини тәғлимәт кандидаты (1960). Архиепископ (1993), архимандрит (1968).
* Ганченко Владимир Александрович (1971), спортсы, боксёр. «Ринг Башкортостана» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. СССР (1991), БДБ (1992) һәм Рәсәй (1992—1996) йыйылма командалары ағзаһы. 1992 йылғы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Бокс буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1995), Рәсәй чемпионы. (1992), Германияла халыҡ-ара турнирҙа еңеүсе (Галле ҡалаһы, 1992), СССР Ҡораллы Көстәре чемпионы (1991).

## Мәғариф
# Иркутск дәүләт университеты
# Иркутск дәүләт аграр университеты
# Иркутск дәүләт медицина университеты

## Иҫкәрмәләр
Линин Анатолий Михайлович

** Анатолий Михайлович Линин ** (1901—1938) — яҙыусы, рус әҙәбиәте тарихсыһы, Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Тормош юлы

Анатолий Линин уҡытыусы ғаиләһендә тыуа. Әзербайжан дәүләт университетының тарих-филология факультетын уңышлы тамамлай. 1928 йылда Дондағы Ростовҡа доцент булып килә. Һигеҙ йыл буйына Ростов педагогия институтында рус әҙәбиәте кафедраһы менән етәкселек итә, бик ҙур ғилми тикшеренеүҙәр алып бара.

## Ижады

Анатолий Михайлович Лининдың баштағы эштәре А. Н. Островский һәм Леонид Андреевтарҙың ижадына арнала.

Дондағы Ростовта Анатолий Михайлович А. Н. Островскийҙың драматургияһын өйрәнеүҙе дауам итә, был турала бик төплө «Творчество Островского» тигән монографияһын баҫтыра.

Үҙе мөхәррирләгән «Чехов и наш край» йыйынтығында А. П. Чехов тураһындағы байтаҡ мәҡәләләрен һәм материалдарын баҫтыра. 1935 йылда А. М. Лининдың А. М. Горький, А. С. Серафимович һәм А. П. Чехов тураһындағы тәнҡит мәҡәләләре сыға.

А. М. Линин шулай уҡ А. С. Пушкиндың Төньяҡ Кавказда булыуы менән бәйле мәсьәләләрҙе лә ныҡлап өйрәнә. Ул «Историк Войска Донского В. Д. Сухоруков и А. С. Пушкин» һәм «А. С. Пушкин на Дону» тигән ғилми эштәрен баҫтырып сығара. Шуларҙың һуңғыһы 1941 йылда нәшер ителә, ә 1949 йылда ҡайтанан баҫыла.

Анатолий Михайлович Линин Ростов яҙыусылар ойошмаһында ҙур эштәр алып бара, дон яҙыусылары тураһында үҙенең күп мәҡәләләрен яҙып сыға.

## А. М. Линин әҫәрҙәре

**Айырым баҫмалары**

* Литература по А. Н. Островскому. — Владикавказ, 1924.

* Литературные очерки. — Ростов н/Д: Азчериздат, 1935.

* За литературную, достойную эпоху. — Ростов н/Д: Азчериздат, 1936.

* Творчество А. Н. Островского. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1937.

* А. С. Пушкин на Дону. — Ростов н/Д: Ростиздат, 1941, 1949.

## Әҙәбиәт
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5

## Һылтанмалар
* Генеральный алфавитный каталог книг на русском языке (1725—1998)
* Линин, Анатолий Михайлович — Творчество А. Н. Островского
* ПАМЯТИ А. М. ЛИНИНА
* А. С. Пушкин на Дону
* А. С. Пушкин на Дону
Ҡыҙыл (ҡала)

**Ҡыҙыл** (, ) — Рәсәйҙәге Тыва Республикаһының баш ҡалаһы.

## Климаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт мэрии города Кызыла 
* Слайд-шоу Кызыла
* Герб города
* Фотогалерея г. Кызыл на «Фотосайте о Земле»
* Фоторепортаж из Кызыла
Бикбау

**Бикбау** — күп мәғәнәле һүҙ. *[[Бикбай (исем)|Бикбай]]* (бик (көслө, ныҡ) + бай) исеменең боронғо формаһы.

## Мәҡәләләр
* Бикбау бей — башҡорттарҙың үҫәргән ҡәбиләһе башлығы.
* Бикбау (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
* Бикбау (Татарстан) — Татарстандың Минзәлә районындағы ауыл.
* Бикбау (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы бөткән ауыл.
* Бикбау (Ырымбур өлкәһе) — хәҙерге Ырымбур өлкәһе биләмәһендә урынлашҡан бөткән ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бикбай (исем)
* Бикбов — фамилиялаштар исемлеге.
* Бикбаев — фамилиялаштар исемлеге.
Бикбау бей

**Бикбау бей** — үҫәргән ҡәбиләһе башлығы була. Башҡорт халҡының Нуғай Урҙаһына ҡаршы барған оҙайлы көрәштәрен ойоштороусы, әйҙәүселәрҙең береһе.

«Үҫәргән тәуарихы»нда Бикбауҙың атаһы Тәтегәс тип күрһәтелгән.

Башҡорт халҡының Шәжәрәләр яҙмалары һәм башҡа төрлө тарихи сығанаҡтарҙан асыҡланыуынса Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли, Иҫке бей, Шәғәле Шаҡман менән берлектә көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының Мәскәү дәүләтенә үҙ ирке менән инеүе тураһында һөйләшеүҙәрҙә лә ҡатнаша. Килешеү төҙөгәндән һуң ул дәүләттең Рәсәй подданныйлығын раҫлаусы жалованная грамотаһын йәғни ярлыҡ ала.  Иван Грозный Бикбау бейгә тархан (кенәз) титулы бирә.

Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Бикбау ауылының атамаһы Бикбау бейҙең исеменән килеп сыҡҡан тигән фараз да йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ульяновск

**Ульяновск** (боронғо исемдәре **Сембер**; ) — Рәсәйҙең Волга буйындағы ҡалаһы. Ульяновск өлкәһенең административ үҙәге.

## Билдәле шәхестәре
* Борисов Михаил Вячеславович (2.10.1893—14.02.1951), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1950). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1944), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1941). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1942). 
* Добротворский Пётр Иванович (3.10.1839—17.01.1908), рус яҙыусыһы, юрист. 1863 йылдан Бөрө, 1865 йылдан — Бәләбәй өйәҙендә мировой , 1877—1983 йылдарҙа Өфө өйәҙендә мировой судья. Матбуғатта башҡорт ерҙәрен талауға ҡаршы мәҡәләләр баҫтыра.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Губернатора Ульяновской области 
* Администрация города Ульяновска 
* Презентационный ролик Ульяновск

## Иҫкәрмәләр
Сатырлы ҡыңғыраулыҡ (Иҫке Черкасск)

**Сатырлы ҡыңғыраулыҡ** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе, Рәсәй Федерацияһы Иҫке Черкасск станицаһындағы ике ҡатлы ҡыңғыраулыҡ. Илдең көньяғындағы шундай берҙән-бер бина. 

## Тарихы
1730 йылда Иҫке Черкассктың Воскресение Христово Ғәскәри соборы йәнәшәһендә ике ҡатлы сатырлы башня-ҡыңғыраулыҡ төҙөлә. Уның бейеклеге 45 метрҙан ашыу тәшкил итә. 1744—1857 йылдарҙа беренсе һәм икенсе ҡатында казактарҙың ғәскәри архивы һаҡлана. 1751 йылда Иҫке Черкасскта 1812 йылғы Ватан һуғышының буласаҡ геройы, билдәле казак атаманы М. И. Платов суҡындырыла. 

## Һүрәтләнеше
Ҡыңғыраулыҡ аҫҡы өйҙән, дүрт мөйөшлө буранан, дүрт мөйөштән һигеҙ мөйөшкә сығарылған ҡоролманан һәм тәре урынлаштырылған сатырҙан тора. Сатыр күләме һигеҙ ҡырлы ҡат менән сағыштырғанда һиҙелерлек кәметелгән. Аҫҡы ҡатта күпмелер ваҡыт төрмә була, унда айырым мөһим енәйәтселәр тотола. Беренсе ҡаттың һигеҙ ҡыры стеналары ике метрға етә, икенсе ҡатта күҙәтеү майҙансығы була. Һигеҙ мөйөшлө ҡоролмала — һигеҙ ҡырлы, ҡыңғыраулыҡтың иң бейек өлөшөндә — диуарҙар эсенән таш баҫҡыс үтә. ошо өлөштәге түңәрәк тәҙрәләрҙә тантаналар ваҡытында шәмдәр ҡуйыла, улар байрам иллюминацияһын барлыҡҡа килтерә. 

## Иҫкәрмәләр
Ҡурған (ҡала)

**Ҡурған,** шулай уҡ **Ҡорған** () — Рәсәйҙәге ҡала, Себерҙә урынлашҡан, Ҡурған өлкәһенең үҙәге.

## Географияһы
Тубыл йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы
Нигеҙләнгән - 1679 йыл

## Мәғариф
# Ҡурған дәүләт университеты
# Ҡурған дәүләт ауыл хужалығы академия
# Ҡурған тимер юлдары институты

## Халҡы

## Климаты


## Транспорты
Ҡурған — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* kurgan-city.ru Официальный сайт муниципального образования «город Курган»
Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексы

**Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексы** *(РФ УК-һы)* — енәйәт эше хоҡуҡиәтенең төп һәм берҙән-бер сығанағы, Рәсәй Федерацияһы территорияһында ғәмәлдәрҙең енәйәтселлеген асыҡлаусы һәм хөкөм ителеүсәнлеген нығытыусы берҙән-бер норматив акт.

Рәсәй Федерацияһының ғәмәлдәге енәйәт кодексы 1996 йылдың 24 майында Дәүләт думаһы тарафынан ҡабул ителә, 1996 йылдың 5 июнендә Федерация Советы тарафынан хуплана, 1996 йылдың 13 июнендә Президент тарафынан ҡул ҡуйыла һәм 1997 йылдың 1 ғинуарынан 1960 йылғы РСФСР Енәйәт кодексына алмашҡа көсөнә инә. 

## Рәсәй Федерацияһының енәйәт эше ҡануниәте
Рәсәй Федерацияһында, Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 71-се статьяһы «о» пунктына ярашлы, енәйәт эше ҡануниәтен ҡабул итеү дәүләт власының федераль органдары компетенцияһына ғына инә. Рәсәй Федерацияһы суъекттарының власть органдары енәйәт эше ҡануниәте акттарын ҡабул итеү хоҡуғына эйә түгел. 

Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 105-се статьяһына ярашлы, Дәүләт думаһы федераль закондар ҡабул итеүгә вәкәләтле орган булып тора.

XIX быуат уртаһынан Рәсәй енәйәт эше ҡануниәте кодификациялы булып тора. Әлеге ваҡытта Рәсәйҙә кодификациялы енәйәт эше законы — 1997 йылдың 1 ғинуарында ғәмәлгә ингән Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексы эш итә. 

Рәсәй Федерацияһының Енәйәт кодексы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына, дөйөм танылған халыҡ-ара хоҡуҡиәт принциптарына һәм нормаларына, шулай уҡ Рәсәйҙең халыҡ-ара хоҡуҡ йөкләмәләрендәге нормаларға нигеҙләнгән.

## Енәйәт кодексының структураһы
Кодекс ике өлөштән (Дөйөм һәм Айырым) тора.

**Дөйөм бүлек ** алты киҫәктән, ун ете бүлектән һәм 1—1045-се статьяларҙан тора. Уның нормалары енәйәт эше хоҡуҡиәтенең дөйөм принциптарын һәм положениеларын, енәйәт эше законының ваҡыт һәм арауыҡ эсендәге эш итеү сиктәрен, енәйәттәрҙең һәм енәйәт яуаплылығына тарттырыла торған кешеләр төшөнсәләрен һәм категорияларын, ғәйеп төшөнсәһен, уның формаларын һәм төрҙәрен, тамамланмаған енәйәт эшмәкәрлегенә, енәйәттә ҡатнашыусы булыуға, хөкөм язаһына, уның төрҙәренә, тәғәйенләү маҡсаттарына һәм тәртибенә ҡағылышлы положениеларҙы, кешенең енәйәт яуаплылығынан һәм хөкөм язаһынан азат ителеү мөмкинлеге осраҡтарын, бәлиғ булмағандарҙың енәйәт яуаплылығы үҙенсәлектәрен, енәйәт-хоҡуҡи характерҙағы башҡа сараларҙың төшөнсәһен һәм йөкмәткеһен билдәләй. 

Кодекстың **Айырым өлөшө ** алты киҫәктән, ун туғыҙ бүлектән һәм 105—361-се статьяларҙан тора, Айырым өлөштә аныҡ енәйәттәрҙең составтары тасуирлана һәм уларҙы ҡылған өсөн санкциялар (яза төрҙәре һәм күләмдәре) һанала. Рәсәй Енәйәт кодексының Айырым өлөшө енәйәт-хоҡуҡи һаҡтың өҫтөнлөктәрен сағылдыра: беренсе урында — шәхескә ҡаршы енәйәттәр, унан һуң ғына иҡтисад өлкәһендәге, йәмәғәт хәүефһеҙлегенә һәм йәмәғәт тәртибенә, дәүләт власына, тыныслыҡҡа һәм кешелектең хәүефһеҙлегенә ҡаршы енәйәттәр тора. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы енәйәт кодексы  сайте *Pravo.gov.ru *сайтында
Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында кодекс

**[[Рәсәй Федерацияһы]]ның Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында кодексы** — административ яуаплылыҡҡа тарттырыу буйынса ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе, шулай уҡ бөтә административ хоҡуҡ боҙоуҙарҙың дөйөм башланғыстарын, исемлеген (төбәк кимәлендә тулыландырыла ала), административ эштәрҙе ҡараусы органдарҙы, административ яуаплылыҡҡа тарттырыу тәртибен һәм административ эштәр буйынса ҡарарҙарҙы үтәү тәртибен раҫлаусы кодификациялы норматив акт.
Хабаровск

**Хабаровск** () — Рәсәйҙең Амур йылғаһы буйындағы ҡалаһы. Хабаровск крайының административ үҙәге.

## Һылтанмалар
* Администрация города Хабаровска 
* Сайт Хабаровска 
* Новости Хабаровска 
* Хабаровск в DMOZ 
* Новости Хабаровска 

## Иҫкәрмәләр
Коллектив договор

**Коллектив договор** — ойошмала йә индивидуаль эшҡыуарҙың социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләүсе һәм хеҙмәткәр менән эш биреүсе вәкилдәре (РФ Хеҙмәт кодексының 40-сы статьяһы) араһында төҙөлә торған хоҡуҡи акт. Предприятиела коллектив договорҙы эш биреүсе менән хеҙмәткәрҙәр профсоюзы йәки, хеҙмәткәрҙәр профсоюзға берләшмәгән булһа, уларҙың тулы хоҡуҡлы вәкилдәре төҙөй. 

## Коллектив договорҙарҙың йөкмәткеһе һәм структураһы
Коллектив договорҙың йөкмәткеһе һәм структураһы коллектив һөйләшеүҙең яҡтары тарафынан билдәләнә. Коллектив договорға яҡтарҙың түбәндәге һорауҙар буйынса үҙ-ара йөкләмәләре индерелергә мөмкин: хеҙмәткә түләүҙең формалары, системалары һәм күләмдәре, аҡсалата бүләкләүҙәр, пособиелар, компенсация, өҫтәп түләүҙәр; хаҡтар үҫешенә, инфляция кимәленә, коллектив договорҙа ҡаралған күрһәткестәрҙе үтәүгә ҡарап, хеҙмәткә түләүҙе көйләү механизмы; мәшғүллек, ҡайтанан уҡытыу, хеҙмәткәрҙәрҙе бушатыу шарттары; хеҙмәт ваҡытының һәм ял ваҡытының, отпускыларҙың оҙайлығы; йәштәрҙең хеҙмәт шарттарын һәм хеҙмәтен һаҡлауҙы яҡшыртыу; ирекле һәм мотлаҡ медицина страховкаһы; предприятиены, ведомство торлағын хосусилаштырғанда хеҙмәткәрҙәрҙең мәнфәғәттәрен күҙәтеү; производствола экологик хәүефһеҙлек һәм хеҙмәткәрҙәрҙең һаулығын һаҡлау; эште уҡыу менән бергә алып барған хеҙмәткәрҙәр өсөн льготалар; коллектив договорҙың үтәлешенә контроль; яҡтарҙың яуаплылығы, социаль партнерлыҡ, профсоюздың, хеҙмәткәрҙәр тарафынан вәкәләтлек бирелгән бүтән башҡарма органдарҙың эшләүе өсөн шарттар тыуҙырыу; был коллектив договорға индерелгән шарттар ваҡытында һәм тулы күләмдә үтәлгән осраҡта, забастовкаларҙан баш тартыу.

## Рәсәй Федерацияһында коллектив договорҙар төҙөү процедураһын көйләү үҙенсәлектәре
* Коллектив договор өс йылға ҡабул ителә һәм дөйөм осорға (мөҙҙәткә) оҙайтыла ала.
* Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексының 7-се бүлеге менән көйләнә.

* .

## Иҫкәрмәләр
Эш ваҡыты

**Эш ваҡыты** — эштәге ваҡыт, пассив йәки актив хеҙмәт ваҡыты.

Эш ваҡыты дөйөм ваҡыт берәмектәре, йәғни сәғәттәр, көндәр һәм башҡалар менән иҫәпләнә. Ҡануниәт башлыса эш көнө (смена) һәм эш аҙнаһы тигән үлсәмдәр менән файҙалана.

## Производство календары
Производство календарында бөтә эш көндәре һәм эш көнө булмаған көндәр (ял көндәре һәм байрам көндәре) билдәләнә. Производство календары нигеҙендә көн, ай, йыл эсендәге эш ваҡыты нормаһы хисаплана. 

Рәсәй Федерацияһы ял көндәренең һаны буйынса илдәр рейтингында йылдан йылға тәүге урындарҙың береһен биләп килә. Мәҫәлән, 2015 йылда 118 ял көнө була, был бөтә календарь көндәр һанының өстән берен тиерлек биләп тора. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Статья «Рабочее время»
* Трудовой кодекс Российской Федерации
* Производственный календарь
* Конвенция о рабочем времени в промышленности
* Конвенция Международной Организации Труда от 22.06.35 № 47 
* Рекомендация Международной Организации Труда № 116 (1962 г.)
* Конвенция Международной организации труда № 171 (1990 г.)
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексы

**Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексы** — хеҙмәт тураһында кодифициялы закон акты (кодекс), 2001 йылдың 30 декабрендә сыҡҡан 197-ФЗ һанлы Федераль закон. 2002 йылдың 1 февраленән уға тиклем 1971 йылдан бирле эш иткән РСФСР Хеҙмәт тураһындағы закондар кодексы (РСФСР КЗоТ-ы) урынына ғәмәлгә индерелгән. Кодекс хеҙмәткәрҙәр менән эш биреүселәр араһындағы хеҙмәт мөнәсәбәттәрен билдәләй һәм хеҙмәт мөнәсәбәттәренә ҡағылышлы бүтән федераль закондарға, РФ Президенты Указдарына, РФ Хөкүмәте Ҡарарҙарына һәм башҡаларға ҡарата өҫтөнлөклө әһәмиәткә эйә. 

Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексы, атап әйткәндә, хеҙмәткәр менән эш биреүсенең хоҡуҡтарын һәм бурыстарын раҫлай, хеҙмәтте һаҡлау, һөнәргә әҙерлек, һөнәргә ҡайтанан әҙерләү һәм квалификацияны күтәреү, эшкә урынлашыу, социаль партнерлыҡ мәсьәләләрен көйләй. Хеҙмәткә түләү һәм хеҙмәт нормалары ҡағиҙәләре, хеҙмәт бәхәстәрен хәл итеү тәртибе нығытыла. Айырым бүлектәр граждандарҙың ҡайһы бер категорияларының (бәлиғ булмағандарҙың, педагогтарҙың, тренерҙарҙың һәм спортсыларҙың, йортта эшләүселәрҙең, вахта ысулы менән эшләүселәрҙең һәм башҡаларҙың) хеҙмәтен хоҡуҡи көйләү үҙенсәлектәренә арнала. 

## Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт кодексының киҫәктәре
* I киҫәк. Дөйөм положениелар
* II киҫәк. Хеҙмәт өлкәһендә социаль партнерлыҡ
* III киҫәк. Хеҙмәт договоры
* IV киҫәк. Эш ваҡыты
* V киҫәк. Ял ваҡыты
* VI киҫәк. Хеҙмәткә түләү һәм хеҙмәт нормалары
* VII киҫәк. Гарантиялар һәм компенсациялар
* VIII киҫәк. Хеҙмәт тәртибе, хеҙмәт дисциплинаһы
* IX киҫәк. Хеҙмәткәрҙәрҙең һөнәргә әҙерлеге, һөнәргә ҡайтанан әҙерләү һәм квалификацияларын күтәреү
* X киҫәк. Хеҙмәтте һаҡлау
* XI киҫәк. Хеҙмәт договоры яҡтарының матди яуаплылығы 
* XII киҫәк. Хеҙмәткәрҙәрҙең айырым категорияларының хеҙмәтен көйләү үҙенсәлектәре 
* XIII киҫәк. Хеҙмәт хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын яҡлау. Хеҙмәт бәхәстәрен ҡарау һәм хәл итеү. Хеҙмәт ҡануниәтен һәм хеҙмәт хоҡуҡиәте нормаларына ҡағылған башҡа акттарҙы боҙған өсөн яуаплылыҡ 
* XIV киҫәк. Йомғаҡлау положениелары

## Ғәмәлдәге Хеҙмәт кодексы
Ғәмәлдәге Хеҙмәт кодексы 2001 йылда ҡабул ителә һәм 2002 йылда көсөнә инә.

Кодексҡа әүәлге хеҙмәт ҡануниәтендә булмаған «дистанциялы эш» һәм «дистанциялы хеҙмәткәрҙәр» тигән төшөнсәләр индерелә. Шулай уҡ бындай хеҙмәткәрҙәр менән хеҙмәт договорына ҡул ҡуйыуҙы еңелләштереү өсөн Электрон ҡултамға тураһындағы законға үҙгәрештәр индерелә.

## Рәсәй Федерацияһының ғәмәлдәге Хеҙмәт кодексындағы төп төшөнсәләр
* Коллектив договор һәм килешеүҙәр 
* хеҙмәт договоры
* мөҙҙәтле договор
* эш ваҡыты
* ял ваҡыты
* хеҙмәткә түләү һәм хеҙмәт нормалары
* хеҙмәт хоҡуғы мөнәсәбәттәренең субъекттары
* хеҙмәткәр
* эш биреүсе
* хеҙмәт кенәгәһе
* бер юлы бер нисә урында эшләү
* бер нисә вазифаны башҡарыу.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексы «Гарант» СПС-ы сайтында
Өҫтәмә ҡиммәткә һалым

**Өҫтәмә ҡиммәткә һалым (НДС)** — ситләтелгән һалым, тауарҙар, эштәр йә хеҙмәттәр етештереү барышында хасил ителгән тауар йә хеҙмәт ҡиммәтенең бер өлөшөн дәүләт бюджетына алыу формаһы.

НДС ҡулланыу һөҙөмтәһендә тауарҙы, эште йә хеҙмәтте һуңғы ҡулланыусы һатыусыға тотош ҡиммәттән һалым түләй, ләкин был сумма бюджетҡа һатыуҙың иң һуңғы баҫҡысынан алдараҡ инә башлай, сөнки уны етештереүҙә ҡатнашҡан һәр кем үҙенең өҫтәмәһен түләй бара.

Рәсәйҙә өҫтәмә ҡиммәткә һалым күләме 20 процент тәшкил итә һәм, операция 10 процент ставкалы исемлеккә йә 0 процент ставкалы исемлеккә инмәгән булһа, һәр осраҡта ҡулланыла. 

## Тарихы
Өҫтәмә ҡиммәткә һалымды Морис Лоре (1954 йылда Францияның Иҡтисад, финанс һәм сәнәғәт министрлығының Һалымдар, йыйымдар һәм НДС буйынса дирекцияһы директоры) уйлап таба. Башта яңы һалым төрө 1954 йылда Францияның колонияһы Кот-д’Ивуарҙа һынау үтә. Тәжрибәне уңышлы тип тапҡан француздар уны үҙҙәрендә тәүләп 1958 йылда индерә. Һуңынан Европа иҡтисад берләшмәһе Советының директиваһы менән Европа берләшмәһенең бөтә илдәренә 1972 йыл аҙағына тиклем үҙ илдәрендәге иҡтисади эшмәкәрлек субъекттары өсөн өҫтәмә ҡиммәткә һалымды индерергә ҡушыла. 

## Рәсәй
Рәсәйҙә НДС 1992 йылдың 1 ғинуарынан ғәмәлдә. Һалымды иҫәпләү һәм түләү тәртибе башта «Өҫтәмә ҡиммәткә һалым тураһында»ғы Закон менән билдәләнә, 2001 йылдан РФ Һалым кодексының 21-се бүлеге менән көйләнә.

Һалым түләүселәрҙең айырым категорияларына һәм операцияларҙың айырым төрҙәренә һалым һалынмай. Дөйөм алғанда Һалым кодексында НДС буйынса алынмалар һәм льготалар 100-ҙән ашыу. Атап әйткәндә, үтеп киткән календарь өс йәнәш ай эсендә ойошманың йә индивидуаль эшҡыуарҙың тауарҙар, эштәр, хеҙмәттәр һатҡандан алған төшөмө билдәле бер дәүмәлдән артмаһа (РФ Һалым кодексының 145-се статьяһы 1-се пунктына ярашлы — 2 млн. һум), әгәр ойошма йә эшҡыуар махсус һалым режимдарына (УСН, ПСН, ЕНВД, ЕСХН) күсһә, НДС түләүҙән азат булыу хоҡуғына эйә.

### Һалым ставкалары (РФ Һалым кодексының 164-се статьяһы)
# 0 % ставкаһы, мәҫәлән, экспорт буйынса таможня процедураһында сығарылған тауарҙарҙы һатҡанда; тауарҙарҙы халыҡ-ара ташыу хеҙмәттәрен күрһәткәндә ҡулланыла.
# 10 % ставкаһы, мәҫәлән, ҡайһы бер аҙыҡ-түлек тауарҙарын; балалар өсөн тауарҙарҙы; медицина тауарҙарын һатҡанда ҡулланыла.
# 20 % ставкаһы — төп ставка, башҡа бөтә осраҡтарҙа ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Налог на добавленную стоимость в законодательстве РФ
* Налоговый кодекс РФ. Часть вторая
Махачҡала

**Махачҡала** (, , , , , , , , ) — Дағстан Республикаһының баш ҡалаһы.

### Климат

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный портал Администрации Махачкалы 
* Народное собрание депутатов Дагестана 
* План Махачкалы
* История Махачкалы
* Города России на Великом шелковом пути (Анжи-кала или Саман-дар)
Ярославль

**Ярославль** () — Волга йылғаһы ярында урынлашҡан, Ярославль өлкәһенең административ үҙәге. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

## Билдәле шәхестәр
* Вахромеев Игорь Сергеевич (18.01.1924—16.01.1998), ғалим-геолог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1986—1991 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы, артабан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Геология институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Геология-минералогия фәндәре докторы (1973), профессор (1986).
* Павлычев Валентин Николаевич (12.02.1936), хеҙмәт ветераны, ғалим-химик-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1994—1996 йылдарҙа «Газпром Нефтехим Салауат» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 1996—2000 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең баш технологы. Химия фәндәре кандидаты (1978), доцент (1986). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть сәнәғәте отличнигы (1986), СССР уйлап табыусыһы (1988), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рационализаторы (1980). СССР-ҙың дәүләт премияһы (1983) һәм СССР Министрҙар Советы премияһы (1976) лауреаты. Октябрь Революцияһы ордены кавалеры (1976).
* Роднов Михаил Игоревич (14.01.1959), тарихсы-ғалим, тарих фәндәре докторы (2004). 1985—1990 йылдарҙа һәм 1995 йылдан — Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1999—2011 йылдарҙа — бүлек мөдире.
* Сабанеев Леонид Павлович (1844—25.03.1898), Рәсәй империяһы этнографы, тәбиғәтте өйрәнеүсе. 1873—1877 йылдарҙа Мәскәүҙә баҫылған «Природа», 1878 йылдан — «Природа и охота» журналдарының мөхәррире һәм нәшерсеһе. 1868—1870 йылдарҙа Урал буйлап экспедицияла ҡатнашып, төбәктең тарихын, үҫемлек һәм хайуандар донъяһын өйрәнә, 1873 йылда «Очерки Зауралья и степное хозяйство на башкирских землях» тигән китап яҙа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт органов городского самоуправления Ярославля  
* Официальная туристическая карта Ярославля 
* Культурная эволюция — Ярославль 
* Панорамы Ярославля, фото Ярославля 
* *Рощектаев А. В.* Паломнический путеводитель по Ярославлю
* История и исторические фотографии Ярославля 
* Путеводитель по Ярославлю
Татыулыҡ һәм Берҙәмлек һәйкәле (Новочеркасск)

**Татыулыҡ һәм Берҙәмлек һәйкәле** — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһындағы һәйкәл. 2005 йылда асыла. Авторҙары: скульпторы — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2004) А. А. Скнарин, архитекторы — И. А. Жуков.

## Тарихы
Татыулыҡ һәм Берҙәмлек һәйкәле Новочеркасскта Ермак майҙанында Дон казактары баш ҡалаһының 200 йыллығы хөрмәтенә 2005 йылда асыла. Һәйкәл ҙур гранит православие тәреһенән, уның тирәләй ярым түңәрәк итеп йығытып һалынған 12 гранит таштан торған скульптура композицияһын тәшкил итә. Ташҡа казак ғәскәрҙәренең атамалары яҙылған: Дондың Бөйөк ғәскәре, Кубань казак ғәскәре, Терек казак ғәскәре, Ырымбур казак ғәскәре, Себер казак ғәскәре, Байкал аръяғы казак ғәскәре һ.б. Тәренең уң яғында — бронза казак фуражкаһы, шашка һәм башлыҡ, ә һулда винтовка менән буденовка ята. Тәре алдына ҡулын күкрәгенә ҡуйған казачканың һәм уның алдында фуражкаһын сисеп ҡулына тотҡан малай скульптураһы тора. Һәйкәл һигеҙ бетон баҫҡыс күтәрелгән түңәрәк убала урынлашҡан. Тәренең бейеклеге — 7 метр самаһы.

Һәйкәлдең авторҙары — скульптор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2004) А. А. Скнарин һәм архитектор И. А. Жуков. Улар уйлағанса, һәйкәл казактарҙың берләшеүен, сәйәси ҡараштарына һәм инаныуҙарына ҡарамай, бер-береһе менән татыулығын символлаштырырға тейеш була.

Граждандар һуғышы йылдарында Рәсәйҙә казактарҙың бер өлөшө совет власын ҡабул итә, башҡалары судһыҙ-ниһеҙ ғаиләләре атып үлтерелә, бәғзе казак утарҙары яндырыла. Скульптуралар алдында мәрмәр плитаға: «Үткәндәр иҫтәлеге хаҡына. Казаклыҡтың бәгәнгәһә һәм киләсәге хаҡына беҙ татыулыҡҡа һәм берһҙәлеккә килдек. Аллаға шөкөр, беҙ — казактар».

Һәйкәл һәм татыулыҡ идеяһы урыҫ һәм сит ил казактарының баш атаманы В. Водолацкий һәм Рәсәй император йортоноң баш княгиняһы Мария Владимировна Романова тарафынан тәҡдим ителә. 2005 йылда улар берҙәмлек миссияһы үткәрә. Рәсәйҙә бер нисә йыл (1999—2004) 7 ноябрҙә рәсми байрамы — Татыулыҡ һәм берҙәмлек көнө билдәләнә. казактарҙың бер өлөшө һәйкәл проекты буйынса фекер алышыу барышында урындағы сиркәү властары үтенесе буйынса буденовкалағы биш сатлы йондоҙҙо алыуға ҡаршы була.

Төҙөлөш төрлө сәйәси ҡарашлы кешеләрҙе татыулаштырыу мәсьәләһен лайыҡлы хәл итергә тырышыу ынтылышы булып тора. 

## Һылтанмалар
* Памятник Примирения и Согласия 
* Памятник Примирения и Согласия в России 
## Иҫкәрмәләр
«Фашизм ҡорбандарына» мемориалы (Ериковск)

* 
**«Фашизм ҡорбандарына» мемориалы** — Ростов өлкәһе Дубовский районы Ериковск утарындағы мемориаль комплекс.

## Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылда Ериковский утары эргәһендә фашистар совет хәрби әсирҙәре өсөн лагерь булдыра.

Хәрби әсирҙәрҙе юҡ итеү өсөн фронт һыҙаты йәнәшәһендә немецтар башта күсмә лагерҙар ойоштора, икенсе этап булып тимер юл станциялары эргәһендә даими оҙатыу лагерҙарын булдырыу («Дулаги» — немец телендә «Durch lager»), артабан Германия территорияһында һәм союздаш илдәрҙә «Шталаги» ойошторола. Лагерь ҡарап Ериковский «Дулаг». Был «Дулаг-124», ысын мәғәнәһендә концентрацион лагерь була.

Беренсе хәрби әсирҙәрҙе немецтар оккупациянан һуң шунда уҡ утарҙың һөт-тауар фермаһына оҙата. Утарҙа барактар төҙөлә башлай. Хәрби әсирҙәр сыбыҡтарҙан үрелгән ике ҡатлы һикеләрҙә йоҡлай, күптәр, урын етмәгәнлектән, урамда ҡала. Уларҙы конвой һағында вафат булыусыларҙы һөйрәп сығара һәм 6х4 метр ҙурлыҡтағы дөйөм ҡәберлеккә ташлай.

Лагерһа туҡтауһыҙ мунса яғыла, ундахәрби әсирҙәр йыуына ала. Әммә мунсанан бер кем дә иҫән-һау әйләнеп ҡайтмай.

Немец етәкселеге үҙҙәре өсөн күңел асыу ойоштора — әсирҙәргә немец формаһын кейҙереп, уларға эттәрҙе һөсләтәләр, әммә эттәр әсирҙәргә ташланмай. Әгәр әсирҙә совет хәрби формаһы булһа, эттәр шунда уҡ ташлана. Әсирҙәргә совет ғәскәрҙәре алып сығып өлгөрмәгәс, яндырып киткән көйгән иген ашаталар. Һарайҙарҙа 200-ҙән күберәк кеше була, ҡайһы берҙә әсирҙәргә ултырып йәки баҫып йоҡларға тура килә. Ямғыр ваҡытында барактарҙың береһе емерелә һәм барлыҡ әсирҙәр емереклектәр аҫтында ҡала.

Ериковск концлагерындағы команда постарын немецтар биләй, уларға Төньяк Кавказдан сыҡҡан казактар, украиндар, латыштар һ.б. буйһона.

1942 йылдың декабрендә немецтар хәрби әсирҙәрҙе сығара башлай. Сигенгәндә сирҙәрҙе дүрт өлөшкә бүлеп, Зимовники ҡасабаһына ҡыуалар. 1943 йылдың ғинуарында Дубовский районы фашистарҙан азат ителә, хәлһеҙ тотҡондар госпиталгә дауаланырға ебәрелә.

Лагерь ойошторолғандан алып унда яҡынса 18 мең кеше әсирлектә тотола. Язалауҙан, ябығыуҙан, ауыр хеҙмәттән көн һайын 100—200 кеше вафат була, барлығы яҡынса 5 мең кеше, шул иҫәптән Дубовский районының 46 гражданы, вафат була һәм атыла.

«Дулаг-124» лагерында хәрби әсирҙәр ерләнгән урында 1987 йылда «Фашизм ҡорбандарына» тип аталған мемориал төҙөлә. Монументтың авторҙары — Ленинград архитекторҙары М. Ш. Хададзе менән Ю. А. Степанюк. Уның эргәһендә парк булдырыла. Мемориалдың нигеҙен күккә баҡҡан өс әсирҙең аҡ скульптураһы тәшкил итә. Улар эргәһендә концлагерь ҡоролмаһы. Ҡабырғала — надзирателдәр вышкаһы. Мемориал ҡойма һәм сәнскеле тимерсыбыҡ менән уратылған. Ҡойма эргәһендәге плитаға: «1942. Концлагерь ҡорбандар иҫтәлегенә. Совет яугирҙарына», — тип яҙылған.

Йыл һайын мемориал территорияһында Еңеү көнөнә һәм һуғыш йылдарында һәләк булыусылар иҫтәлегенә бағышланған митинг, еңел атлетика кросы үткәрелә.

## Һылтанмалар
*  Мемориал «Жертвам фашизма» 
* Мемориал «Жертвам фашизма» (на месте бывшего немецкого концлагеря)
* Мемориал на Викимапии
Легенда

**Легенда** ( «уҡыу», «уҡымлы») — әкиәт булмаған халыҡ ижадының сәсмә төрө. Ниндәй ҙә булһа тарихи ваҡиға йәки шәхес тураһындағы яҙма риүәйәт.

*Киң мәғәнәлә* — ысынбарлыҡтағы факттар тураһында дөрөҫлөккә тап килеүе икеле булған хикәйәләү.

Күсмә мәғәнәлә дан менән уратып алынған, әкиәттәрҙә, хикәйәләрҙә һ.б. һүрәтләнеп, һоҡланыу тыуҙырған үткән заман ваҡиғалары. Ҡағиҙә булараҡ, ул өҫтәмә рәүештә, дини һәм ижтимағи пафосҡа эйә.

Легенда — миф төшөнсәһенә яҡын торған синоним; хикәйәнең төп геройҙары — тулы мәғәнәһендә, ҡәҙимге кешеләр, йыш ҡына ваҡиғаларҙа аллалар йәки башҡа юғары көстәр туранан-тура ҡатнаша. Легендала ваҡиғаларҙы йыш ҡына арттырып, ҡабартып күрһәтә, ундә уйҙырмалар өҫтөнлөк ала. Шуға күрә ғалимдар легендаларҙы тарихи ысынбарлыҡ итеп ҡабул итмәйҙәр, шул уҡ ваҡытта уларҙың күпселеге реаль ваҡиғаларға нигеҙләнгән икәнлеген дә инҡар итмәйҙәр.

Легендаларҙың мифтарҙан айырмалы яҡтары:
* легенда — ысынбарлыҡта булған ваҡиғалар, әммә ваҡыт үтеү менән, уларҙа үҙгәртеүҙәргә юл ҡуйыла. Йыш ҡына легендаларҙа бер геройҙың исеменә икенсе геройҙың исеме өҫтәлә (Илья Муромец), йәки геройҙың портреты танымаҫлыҡ итеп үҙгәртелә (Крали Марко).
* миф — тулыһынса уйлап сығарылған сюжеттар һәм персонаждар (Прометей; Пандор). Әммә мифҡа әхлаҡи мәғәнә һалынырға мөмкин, шуның менән миф хикмәттәргә һәм мәҫәлдәргә әйләнеп китә ала (Мидас һәм алтын).
Легендалар дини һәм ижтимағи булырға мөмкин.

Легендалар, ҡағиҙә булараҡ, телдән һөйләнелгән хикәйәләр рәүешендә йәшәп килгән, йыш ҡына көйгә һалынып, күсенеп йөрөүсе сәсәндәр тарафынан телдән-телгә тапшырылыр булған. Һуңынан күп легендаларҙың яҙма формалары барлыҡҡа килә.

Билдәле булыуынса, кем тураһында булһа ла легенда барлыҡҡа килә икән, был йәмғиәт тарафынан уның эшмәкәрлеген ҡабул ителеүен аңлатҡан, һәм һүҙ көсө яңы мәғәнәгә эйә булған: танылыу һәм ихтирам яулаған ваҡиға һәм эшмәкәрҙәрҙе шулай атағандар (мәҫәлән, «Рок легендалары»).
Ишбирҙе

**Ишбирҙе** — ир-ат исеме. Топоним булараҡ та таралған.

## Мәҡәләләр
* Ишбирҙе (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Ишбирҙе (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
* Ишбирҙе (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһе Гай ҡала округындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ишбирҙин — фамилиялаштар исемлеге.
* Ишбирҙе Ишкинин — хәрби эшмәкәр.
Аманбай Торошев

**Аманбай Торошев** — хәрби эшмәкәр. Зауряд-сотник. 1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Аманбай Торошев Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Килсенбай (Һыҙғы) ауылында йәшәгән.

1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан *1-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола, июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.

Аманбай Торошев 1-се Башҡорт полкы составында Рәсәй империяһы, Саксония, Пруссия, Голландия һәм Франция территорияларындағы хәрби операцияларҙа ҡатнаша. 1813 йылда 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 1813 йылдың 10 ноябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.

1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.

## Бүләктәре
* Изге Георгий хәрби орденының батырлыҡ билдәһе
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Португал телле илдәр берләшмәһе

**Португал телле илдәр берләшмәһе** () — 1996 йылдың 17 июлендә төҙөлгән һәм португал теле рәсми булған илдәрҙе берләштергән халыҡ-ара ойошма.

Берләшмәгә Португалия һәм уның элекке колониялары — Ангола, Бразилия, Гвинея-Бисау, Кабо-Верде, Мозамбик, Сан-Томе һәм Принсипи керә. 2002 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң берләшмәгә Көнсығыш Тимор ҡушыла. Бынан башҡа ойошмаға күҙәтеүсе булараҡ Экваториаль Гвинея, Маврикий һәм Макао инә.

2005 йылда Берләшмәнең ағзал-илдәре Анголаның баш ҡалаһы Луандала, 5 май көнөн *Бөтә донъя портуал теле һәм мәҙәниәте көнө* тип ҡабул итте.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт CPLP
* CPLP.ru
Мөйтән бей

**Мөйтән бей** — башҡорт ханы, башҡорттарҙың үҫәргән ҡәбиләһе башлығы. «Мөйтән» этнонимы ҡарағалпаҡтарҙа, үзбәктәрҙә лә билдәле.

## Биографияһы
"Үҫәргән тәуарихы"нда Бикбауҙың атаһы Тоҡсаба булған тип күрһәтелгән

"Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе"нә ярашлы Мөйтән бей һәм уның улы Үҫәргән менән бергә Сыңғыҙхан тарафынан ҡабул ителә (яҡынса 1219 йылдың йәйендә хан үҙ армияһы менән Көньяҡ Себер далаларында булған осорҙа).

Сыңғыҙхан Мөйтән бейгә Ағиҙел, Тубыл, Ишем (Иртышҡа ҡәҙәр) йылғалары бассейндары буйҙарында, Яйыҡ йылғаһының (ҡушылдыҡтары менән бергә) үрге ағымындағы улустарҙы биләүгә ярлыҡ бирә. Был биләмәләр IX быуат — XIII быуат башындағы тарихи Башҡортостан территорияһы менән тулыһынса тап килгән.

Мөйтән бей монголдарҙың "Сыңғыҙнәмә дәфтәре"ндә телгә алына. Мөйтән бей тураһындағы боронғо һарнау жанрындағы йырҙа ул дүрт ҡәбилә берләшмәһенең хакимы итеп һүрәтләнә.

## Риүәйәттәрҙә
«Мөйтән бей» риәүәйәте 1967 йылда Йылайыр районы Юлдыбай ауылы Рәхмәтуллин Мөким Бәҙри улынан (1898 йылғы) Шоңҡаров Ниғмәт Динәхмәт улы яҙып ала. Риүәйәт шәжәрәнән алынған. Шәжәрә буйынса үҫәргән ырыуын Мөйтән бей һәм уның улы Үҫәргән башлап ебәргән. Үҫәргәндәр үҙҙәренең легендар ата-бабаһы тип Туҡһаба улы Мөйтән бейҙе атайҙар. Шәжәрәнең Туҡһаба улы Мөйтэнде данлаған өлөшө шиғри юлдарҙан тора.

Сыңғыҙ хан заманында башҡорт халҡынан ҡыуаҡан, үҫәргән ырыуҙарының бабалары Мөйтән Туҡһаба балаһын бүләк менән ханға ебәреүҙәре, Мөйтән бай хан ҡулынан Урал, Яйыҡ, һаҡмар үҙәндәрен биләүгә хоҡуҡ алып ҡайтырға тейеш булыуын, хан да Мөйтәнде ҙурлап ҡаршы алғаны, ҡунаҡ иткәне, бейлек дәрәжәһе биргәне хикәйәләнә. Мөйтән иленә ҡайтҡас, йыраусылар уны маҡтап тулғау (ҡобайыр) әйткәндәр.

Мөйтән бей ҡайтып оҙаҡ йылдар йәшәй, ер-Һыуға үҫәргәндәр хужа булып ҡала. Мөйтән бей хандан бетеү алып ҡайтҡан. Унда былай яҙылған, ти:


«Мөйтән Туҡһаба балаһына бейлек мансабы * бирелде. Үҙе үлгәс, балаларының берәйһе бей булыр. Шул рәүештә баланан балаға бирелеп, Мөйтәндең нәҫеленән башҡаға бирелмәҫ. Шул нәҫелдең береһе һайланмай бей булыр, йәпә лә Мөйтән бей һораған төрлө сәхрә, урман, ер төрлө мәғдәндәре берлә аларныҡы булыр…»

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе;
Ҡәнзәфәр бей

Бикбау бей;

Ялыҡ бей;

Ҡарағужаҡ бей Мөшәүәли;

Иҫке бей;

Айсыуаҡ бей;

Шәғәле Шаҡман бей;

Аҙнай бей;

Тәтегәс бей;

Ҡармыш бей

Ҡаҙансы (ырыу)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкирские шежере. — Уфа, 1960.
* Мөйтән бей ҡобайыры // Башҡорт халыҡ ижады. 7-се том. Яҙма ҡисса һәм дастандар. — Өфө, 2004. — 624 б.
* 

## Һылтанмалар
* 
* / «Башҡорт халыҡ ижады» «Риүәйәттәр һәм легендалар» 2-се том, Өфө, «Китап» 164—165; 386-сы б.
Насир Абдуллин

**Насир Абдуллин** — хәрби эшмәкәр. Есаул. 14-се Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Насир Абдуллин Нуғай даруғаһы Түңгәүер улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Белорет районы) Исмаҡай ауылында, башҡа мәғлүмәттәр буйынса Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы) Аҡйегет ауылында йәшәгән.

1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, Верхнеурал өйәҙендә 6-сы кантон башҡорттарынан *14-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола. Был полк составында Насир Абдуллин есаул булып хеҙмәт итә.

1812 йылдың 8 октябрендә 14-се Башҡорт полкы Һаҡмар үҙәненән ҡуҙғала һәм Һамар ҡалаһы аша үтеп Түбәнге Новгородҡа килеп етә. 1813 йылдың ғинуарында Волынь губернаһына йүнәлә, ә шул уҡ йылдың майында Варшава герцоглығына барып етә. 1813 йылдың 26 сентябрендә полк Гисгибень ауылы, 27 сентябрҙә — Дона, 29 сентябрҙә һәм 1 октябрҙә — Плауден ауылы янындағы алыштарҙа һуғыша.

1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендә Лейпциг янындағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнаша. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Насир Абдуллин 3-сө дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.

1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы "Халыҡтар һуғышы"нда ҡатнашҡан 1-се, 4-се һәм 5-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә. 30 һәм 31 октябрҙәге Дрезден өсөн хәл иткес алыштарҙа бигерәк тә 14-се һәм 4-се Башҡорт полктары ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

1813 йылдың ноябрендә 14-се Башҡорт полкы Магдебургты блокадалауҙа ҡатнаша, ә шул уҡ йылдың декабрендә Кёльн ҡалаһына барып етә.

1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 14-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

## Бүләктәре
* III дәрәжәләге Изге Анна ордены кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Новокузнецк

**Новокузнецк** (), **Аба-Тора** (, , ) — Кемерово өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында, Томь йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

## Тарих

## Мәғариф
# Себер дәүләт индустриаль университеты

## Иҫкәрмәләр
Аҡыл буталышы (хикәйә)

**Аҡыл буталышы** — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. Тәүге тапҡыр 1884 йылдың 16 июнендә  журналының 24-се һанында Нищегладск ҡалаһы йылъяҙмаһының бер киҫәге тигән өҫтәмә исем һәм А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.

## Баҫмалары
Хикәйә тәүге тапҡыр 1884 йылдың 16 июнендә  журналының 24-се һанында Нищегладск ҡалаһы йылъяҙмаһының бер киҫәге тигән өҫтәмә исем һәм А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.

Чеховтың хикәйәләре А. Ф. Маркс баҫып сығарған Әҫәрҙәр йыйынтығына инә. Чехов тере саҡта әле хикәйә словак һәм швед телдәренә тәржемә ителә.

Хикәйәнең тәүге баҫмаһына цензор үҙгәрештәр индерә, һәм нәшриәтсе Лейкин уны үҙе теләгәнсә үҙгәртә — «сыуалыш» һүҙен «аҡыл буталышы» тигән төшөнсә менән алмаштыра. А. П. Чехов нәшриәтсенең хикәйәне өҫтәлмә исем менән баҫтырыуына ҡаршылығын күрһәтә: «Ни өсөн һеҙ Аким Данилычтың хатында („Аҡыл буталышы“) шундай фраза ҡыҫтырҙығыҙ: „Ә барыһы сыйырсыҡтар тубы арҡаһында килеп сыҡҡан…“ Хаттың төп өлөшө уһылданы… Ҡала башлығына, ни сәбәптән бола сыҡҡаны билдәһеҙ, һәм уға үҙенең администраторлыҡ батырлығын сыйырсыҡ кеүек әһәмиәтһеҙ сәбәп арҡаһында кәметеү кәрәк түгел… Ул бер ҡасан да боланы сыйырсыҡтар менән аңлатып тормаясаҡ… Уға  кәрәк…». Лейкин, цензура талаптарын тыңланым, тип аҡлана.

Хикәйәнең фабулаһы, А. Чеховҡа саҡлы ла, шулай уҡ матбуғатта һүрәтләнгән була.

## Сюжеты
Хикәйәләге ваҡиғалар көндөҙ баҙар майҙанында бара. Шунан үтеп барыусы ике ,  Евпл Серапионыч Почешихин һәм  хәбәрсеһе Оптимов, эргәләренән осоп барған сыйырсыҡ тубына иғтибар итә. Туп протоиерей баҡсаһына килеп ҡуна. Ҡоштар тубы ҡайҙа ултырҙы, протоиерей отец баҡсаһынамы әллә дьякон Вратоадовтың баҡсаһынамы, тип фекер алышҡанда, уларҙың янына үтеп барыусылар: өс ҡарт богомолка, протоиерей Восьмистишиев үҙе, Евстигней дьячок, урындағы ял итеүселәр,  йыйылып киткән.

Халыҡ — унда янғын-фәлән юҡмы тип тулҡынлана башланы. Аҡрынлап халыҡ өйкөлөштө. Ҡала башлығы городничий Аким Данилыч килгәс, йыйылған халыҡты ҡыуа башланы. Һыу һәм техникаһыҙ янғын һүндереүселәр пәйҙә булды. Йыйылған төркөм тулҡынланған мәлдә, күрше трактирҙа Мәскәүҙән алынған орган уйнай башланы. Орган тауышын ишеткән халыҡ төркөмө трактирға эркелде.

Кисен Аким Данилыч  лавкаһында был ваҡиға тураһында «күҙ йәштәре менән ҡан ҡойошҡа саҡлы Еткермәүсе кешегә» рәхмәт хаты яҙа.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Брожение умов // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Стрелок. Сборник опер, водевилей, шансонеток, комических куплетов, сатирических, юмористических стихотворений, романсов, песен, сцен и рассказов из народного малороссийского и еврейского бытов. М., 1882, стр. 163—164.

## Иҫкәрмәләр
↑ Чехов А. П. Брожение умов: (Из летописи одного города). Примечания.
↑ «Новости дня», 1884, № 57, 28 февраля, сцена «Сборище», подпись: Озор
↑ «Картинка уличных нравов». «Будильник», 1877, № 4, стр. 5

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. Брожение умов . Оригинальный русский текст
Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында (хикәйә)

**«Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында»** ― урыҫ совет яҙыусыһы Михаил Александрович Шолоховтың 1926 йылда яҙылған хикәйәһе.

## Баҫмаһы
«Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында» хикәйәһе беренсе тапҡыр 1926 йылда ның 5-се һанында баҫыла. «Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында» (1927) һәм «Зәңгәрһыу дала. Дон хикәйәләре. 1923—1925» (1927) автор йыйынтыҡтарына инә.

## Сюжеты
Әҫәр сюжеты нигеҙендә дон станицаһындағы «ҡатындар бола»һының «уйынлы-ысынлы» тарихы ята. Тышҡы ҡиәфәте менән адмирал Колчакка оҡшаған төп герой, Федот, казактар тарафынан боларған ҡатындарға парламентарий итеп ебәрелә. Ләкин бисәләр, «амнистия» һүҙен дөрөҫ аңламайынса, Федотты кесерткән менән яра. Тарих станица йыйыны менән тамамлана, һәм түбәндәге ҡарар протоколға теркәлә: «бисәләргә бер тапҡыр ҙа ҡул күтәрмәҫкә һәм уларҙың ның көнбағыш ултыртырға тәғәйенләнгән дисәтинәһен эшкәртергә». Әҫәрҙең  формаһы менән уның стилистикаһы ла бәйле.

## Персонаждар
* **Анисим** ― төп геройҙың күршеһе Федот.

* **Гришка** ― төп герой Федоттың улы.

* **Дуня** ― ҡыҙ Анисимдың ҡыҙы.

* **Ҡатыны** ― Федоттың исемһеҙ ҡатыны.

* **Настя** ― утарҙа тыуып үҫкән, комсомолка, жениспоком ҡушыуы буйынса утар ҡатын-ҡыҙҙары араһында уларҙың хоҡуҡтарын яҡлау агитацияһы алып бара.

* **Стешка** ― утарҙың рәйесе.

* **Стешкиндың ҡатыны** ― Стешканың исемһеҙ ҡатыны

* **Федот** ― «Колчак» ҡушаматлы хикәйәсе һәм төп герой, өйләнгән, ике балаһы бар. Утар бисәләре менән бәрелештән һуң кесерткән менән ярыла.

## Адаптациялар
1963 йылда Свердловск киностудияһында [[Шолохов Михаил Александрович|Михаил Шолохов]тың «Колчак, кесерткән һәм башҡалар тураһында» хикәйәһе буйынса «Казактар илағанда» тигән ҡыҫҡа метражлы нәфис фильм төшөрөлә. Ҡуйыусы режиссеры Е. А. Моргунов.

## Әҙәбиәт
* Шолоховская энциклопедия/ Колл. авторов; глав. ред. Ю. А. Дворяшин; вступ. ст. М. М. Шолохов. — М.: Издательский дом «СИНЕРГИЯ», 2013. — 1216 с.: ил. ISBN 978-5-94238-022-9

## Һылтанмалар
* Колчаке, крапиве и прочем
Пенза

**Пенза** () — Рәсәй Федерацияһының 50 иң ҙур иҫәбендәге ҡалаһы, Пенза өлкәһенең үҙәге.

## Географияһы

## Тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Задорнов Николай Павлович (22.11.1909—18.09.1992), СССР яҙыусыһы. 1935—1937 йылдарҙа Башҡортостанда йәшәй һәм эшләй: «Белорецкий рабочий» гәзитенең хеҙмәткәре, 1936 йылдан «Красная Башкирия» (хәҙерге «Республика Башкортостан») гәзитенең үҙ хәбәрсеһе була. 19-сы быуаттың 60-сы йылдарында Белорет заводында булған реаль ваҡиғаларҙы сағылдырған «Мәғәсүм менән Гурьяныч» («Могусюмка и Гурьяныч»; 1956) исемле повесть авторы. Латвия ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1969). Сталин премияһы лауреаты (1952).
* Давыдов Виталий Викторович (1941), спорт ветераны, ДОСААФ-тың Өфө радиоклубы тәрбиәләнеүсеһе. Радиоспорт буйынса РСФСР-ҙың 1971—1975 йылдарҙағы йыйылма командаһы ағзаһы һәм СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979). Радиоэлемтә буйынса ҡыҫҡа тулҡындарҙа ситтән тороп ярышыуҙа донъя (1974), Европа (1972), СССР һәм РСФСР (1973) чемпионы; Австралияла, АҠШ-та, ГФР-ҙа (бөтәһе лә — 1972), Колумбияла (1973—1974) халыҡ-ара ярыштарҙа еңеүсе. Азия рекордсыһы (1971—1974).
* Тенишев Әҙһәм Рәхим улы (1921—11.07.2004), СССР һәм Рәсәйҙең лингвист-төркиәтсеһе. Рәсәй Фәндәр академияһы Тел ғилеме институтының Урал-Алтай телдәре бүлеге мөдире. «Советская тюркология» журналының һәм «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков» күп томлы баҫманың баш мөхәррире. СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1984); Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1992). Филология фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Татарстандың (1997), Башҡортостандың (2000), Ҡалмыҡ Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Юғары уҡыу йорттары
# Пенза дәүләт университеты
# Пенза дәүләт архитектура һәм төҙөлөш университеты
# Пенза дәүләт медицина университеты
# Пенза дәүләт технологик университеты

## Климаты


## Транспорты
Пенза — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Пензы 
* Сайт пензенского государственного краеведческого музея
* Справочник Пензы
Фәрғәнә

**Фәрғәнә** (**Фирғәнә**; ) — ҡала Үзбәкстандың көнсығышында, Фирғәнә үҙәнендә урынлашҡан. Фәрғәнә өлкәһенең административ үҙәге.

## Физик-географик характеристикаһы

### Географик урыны

### Климаты

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр
Һалым льготаһы

**Һалым льготаһы** — дәүләт йә урындағы үҙидаралыҡ тарафынан һалым түләүселәрҙең айырым категорияларына бирелеүсе һәм уларҙы башҡа һалым түләүселәргә ҡарағанда отошлораҡ хәлгә ҡуйыусы өҫтөнлөк. Һалым льготалары һалым сәйәсәтенең бер элементы булып тора, улар социаль һәм иҡтисади маҡсаттарға хеҙмәт итә. Һалым льготаларын түбәндәге төркөмдәргә бүлеп була:
* шәхси һәм  юридик шәхестәр өсөн;
* дөйөм иҡтисади һәм социаль һалым льготалары;
* экспортты дәртләндереүгә йүнәлтелгән тышҡы иҡтисади һалым льготалары һәм дөйөм иҡтисади льготалар.

Ватан һалым әҙәбиәтендә түбәндәге классификация бирелә:
# **һалымдан сығарыу **— һалым һалына торған айырым предметтарҙы (объекттарҙы) һалымдан сығарыу. Айырым эшмәкәрлек төрҙәренән алынған табыш һәм килем дә һалым һалыныусы составтан сығарылырға мөмкин. 
# **һалым ташламаһы **— һалым базаһын кәметеүгә йүнәлтелгән льгота. Һалым түләүсе һалым түләнергә тейешле табышын йәмғиәт һәм дәүләт хуп күргән маҡсаттарға тотҡан сығымдарының суммаһына кәметергә хоҡуҡлы. 
# **һалымдан азат итеү **— һалым ставкаһын йә һалым окладын кәметә торған льгота. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Налоговый кодекс РФ — часть 1 с последними изменениями
* Налоговый кодекс РФ — часть 2 с последними изменениями
* Налоговые льготы для бюджетных учреждений
Кодлаштырыу

**Кодлаштырыу** (дөйөм мәғәнә) — ниндәй ҙә булһа тексты тәртипкә килтереү, өлөштәренә номер һуғыу, бүлектәргә, ярҙамсы бүлектәргә, параграфтарға бүлеү, шулай итеп, был текст менән эшләгәндә өҙөмтәләр һәм һылтанмалар ҡуйыуҙы еңелләштереү маҡсатына ла өлгәшелә. Боронғо һәм хәҙерге текстар өсөн әһәмиәтле. 

**Юриспруденцияла кодлаштырыу (кодификациялау) ** — хоҡуҡиәттә системалаштырыу ысулы, хоҡуҡ нормаларын эшкәртеү, үҙгәртеү, яңыртыуҙан, кодлаштырылған яңы акттар ҡабул итеүҙән ғибәрәт. Кодлаштырылған акттарға закон йыйынтыҡтары, кодекстар, ҡануниәт нигеҙҙәре, уставтар, регламенттар, положениелар һәм башҡалар инә.