open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Украина башҡорттары

**Украина башҡорттары** — Украинала йәшәгән башҡорт халҡының диаспораһы.

## Тарих
IX быуатта башҡорт ҡәбиләләре бәшнәктәр союзы составында төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына (хәҙерге Украина территорияһына) килеп ултырған.

Купселек башҡорттар Украинаға СССР-ҙа хеҙмәт миграцияһы осоронда күсеп ултыралар.

Башҡорттар Украинаның милли аҙсылығын тәшкил итә: 1989 йылда — 7,4 мең кеше, ә 2001 йылға торошло 4,2 мең кеше, йәғни Украина халҡының 0,008 %).

Башҡорттарҙың 40 % Башҡортостан Республикаһынан ситтә, шул иҫәптән Тарихи Башҡортостанда, йәшәй. Украина, Рәсәй һәм Ҡаҙағстандан ҡалышып, башҡорттар һаны буйынса өсөнсө ил. Украина һәм Башҡортостан араһындағы дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре ике илдә лә диаспораларҙың мәҙәни ихтияжын ҡәнәғәтләндерә (Башҡортостанда йәшәгән 75 мең украин өсөн РФ яҡшыраҡ шарттар булдырылған: милли мәктәптәр, «Кобзарь» украин милли-мәҙәни үҙәге һ. б. эшләй).

## Ойошмалар
* Украина башҡорттары ҡоролтайы (Киев, 1993 йылдан алып).
* Киев «Нур» татар-башҡорт үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башкортостан: Культура и искусство. — Уфа, 2000. 
* *[[Рәхмәтуллина Зөһрә Йыһанур ҡыҙы|Рахматуллина З. Я.]]* Башкирская традиция: Социально-философский анализ. — Уфа, 2003. 

## Һылтанмалар
* Енциклопедія історії України: Т. 1: А-В / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка», 2003. — 688 с.: іл.
Туйсин

**Туйсин** — башҡорт фамилияһы.

* Туйсин Рәмил Париж улы (1972 т.) — педагог һәм йырсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009 йыл).

-----------------------
* Туйсина Рәшиҙә Ғилметдин ҡыҙы (1942 т.) — донъяға билдәле башҡорт бейеүсеһе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1978) һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы (1974).
Туйсин Рәмил Париж улы

**Туйсин Рәмил Париж улы** (12 апрель 1972 йыл) — педагог һәм һәүәҫкәр йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009).

## Биографияһы
Рәмил Париж улы Туйсин 1972 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында тыуған.

1999 йылда Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтын тамамлағаc, 2000 йылдан Сибай ҡалаһының 13-сө башҡорт урта мәктәбендә, 2001—2008 йылдарҙа Балалар сәнғәт мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Учалы филармонияһы концерттарында ҡатнаша. 2009 йылдан уҡытыу-методик эш буйынса белгес, 2011 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетының Урал аръяғы филиалының Студенттар ижады үҙәге етәксеһе.

## Ижады
Репертуарында йөҙҙән ашыу башҡорт халыҡ йыры, шул иҫәптән: «Абдрахман кантон», «Ауыл көйө», «Буранбай», «Сибай». Хөсәйен Әхмәтов, Х. А. Дәүләтов, Ю. Х. Үҙәнбаев һ. б. йырҙарын башҡара. 2007 йылдан Туйсиндар ғаилә концерт студияһы етәксеһе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009).

## Ҡаҙаныштары
«Дуҫлыҡ моңо» халыҡ-ара башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусылар фестивале (2001 йыл, Нефтекама ҡ.), «Студент яҙы» Башҡортостан Республикаһы юғары уҡыу йорттары студенттарының ижад фестивале (1995 йыл, Өфө ҡ.), «Башҡортостан — Урал ынйыһы» халыҡ ижады республика форумы (2005 йыл, Өфө), «Ирәндек моңдары» төбәк-ара башҡорт йырын башҡарыусылар конкурсы (2002 йыл, Сибай ҡалаһы.) лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.
Арғынбаева Светлана Роберт ҡыҙы

**Арғынбаева Светлана Роберт ҡыҙы** (8 ғинуар 1966 йыл) — йырсы (меццо сопрано). 1993 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003). Опера йырсыларының Дж. Виотти исемендәге халыҡ-ара конкурсы лауреаты (Верчелли ҡалаһы, Италия, 1994), шулай уҡ күп кенә халыҡ-ара конкурстар дипломанты. 

## Биографияһы
Светлана Роберт ҡыҙы Арғынбаева 1966 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (1992 йылдан Башкортостан Республикаһы) Сибай ҡалаһында тыуған. Өфө сәнғәт училищеһын (1987), Өфө дәүләт сәнғәт институтын (1993) тамамлаған. 1993 йылдан Башҡорт опера һәм балет театры солисы.

## Ижады
Төп партиялар: Розина («Севилья цирюльнигы», Дж. Россини, дебют, 1994), З. Исмәғилевтың «Салауат Юлаев опера» операһында — Көнбикә, «Шәүрә» операһында — Яубикә, Кармен («Кармен», Ж.Бизе), һ. б. 1994—1997 йылдарҙа Озимо ҡалаһында (Италия) Опера сәнғәте академияһында, 2000 йылда Дж. Россини ис. опера академияһында (Пезаро ҡ., Италия) стажировка үтә. Репертуарында сит ил, үҙ илебеҙ композиторҙары операларынан ариялар, башҡорт халыҡ йырҙары. «Лисео» (Барселона, Испания), «Перес Гальдос» (Лас-Пальмас ҡ., Испания), «Россини» (Пезаро) театрҙарында йырлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).

## Ҡаҙаныштары
* Опера йырсыларының Дж. Виотти исемендәге халыҡ-ара конкурсы лауреаты (Верчелли ҡ., Италия, 1994), 
* С. Я. Лемешев исемендәге халыҡ-ара опера йырсылары конкурсы дипломанты (Тверь ҡ., 1992), 
* Ф. Виньяса исемендәге вокалистар конкурсы дипломанты (Барселона ҡ., Испания, 1993),
* Л. Вольпи исемендәге опера йырсылары конкурсы дипломанты (Латина ҡ., Италия, 1995) 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.

## Һылтанмалар
*
Тарапака

**Тарапака** () — Чилиҙың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 7 коммуна һәм 2 провинция берләштерә.

Майҙаны — 42 225,8 км². Халыҡ һаны — 286 105 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 6,78 кеше/км².

Административ үҙәге — Икике.

## Географик урыны
Боливия менән Тымыҡ океан араһында урынлашҡан. Чилиҙың төньяғынан икенсе өлкә.

Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Арика өлкәһе
* көнсығышта — Боливияның Оруро һәм Потоси департаменты
* көньяҡта — Антофагаста өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

### Төп йылғалар
* Тана

### Ҡурсаулыҡтар
* Пампа-дел-Тамаруғал милли ҡурсаулығы
* Ислуга янартауы милли паркы

## Тарих

Тарапака өлкәһендә боронғо ҡая һүрәттәре (петроглифтар) табылыуы, был ерҙәрҙә кешенең борон-борондан килеүен таныта.

Бында чинчорро, аймара, уро һәм каманчако культуралары йәшәгән. Шуларҙың араһынан чинчорро индейҙары ер йөҙөндә иң беренсе булып мәйетте мумияға әйләндерә алғандар. Улар Арика ҡалаһына яҡын ярҙа торған булғандар.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
 

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
 

## Административ бүленеш

## Иҡтисад
Әлегесә өлкәнең иҡтисады балыҡ тотоуҙа һәм төрлө файҙалы ҡаҙылмалар (тутыя, тимер, көмөш, баҡыр һ.б) табышында тупланған. Ирекле эшҡыуарлыҡ зонаһын асҡас, өлкәнең иҡтисади яҡтан үҫеше күтәрелә.
Өмөтбай

**Өмөтбай** — исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.

## Мәҡәләләр
* Өмөтбай (Баймаҡ районы) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
* Өмөтбай (Белорет районы) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл.
* Өмөтбай (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өмөтбаев — фамилиялаштар исемлеге.
Мөнир Һаҙый

**Мөнир Һаҙый** (*Мөхәммәт-Мөнир Мөхәммәт-Ғәҙей улы*; 10 декабрь 1876 йыл — 10 август 1913 йыл) — башҡорт тарихсыһы, дин әһеле. Ырымбур губернаһы ғилми архив комиссияһының мөхбир ағзаһы (1911).

## Биографияһы
Һаҙыев Мөнир Һаҙый улы 1876 йылдың 10 декабрендә Ҡазан губернаһы Чистай өйәҙе Иҫке Әлмәт улусының Яңы Әмзә ауылында тыуған.

Ҡазандағы Ғәлекәй мәҙрәсәһендә белем ала. Шул уҡ ҡаланың «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһен тамамлай. 1902—1904 йылдарҙа «Мөхәммәҙиә» мәҙрәсәһендә мөғәлимлек итә.

1905 йылдан Силәбе ҡалаһы мәҙрәсәһендә мөғәллим, шул уҡ йылдың ноябренән ҡала йәмиғ мәсетенең 2-се муллаһы итеп һайлана. 1906 йылдан йәмиғ мәсетенең имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөҙәрисе була. Йәдитселек яҡлы була. 1906 йылдың февралендә Силәбе мосолман хәйриә йәмғиәтенең ойоштороусыларҙың береһе булып тора.

Мәхәлләнең уҡыу йорттарында йәдитселек нигеҙендә реформалар үткәрә. 1912 йылда Силәбе уҡытыусылар семинарияһында уҡытырға рөхсәт ала.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Ризаитдин Фәхретдинов менән бәйләнеш тота. «Шура» журналында мәҡәләләрен, шул иҫәптән 1909—1910 йылдарҙа «Башҡорттар» тигән мәҡәләһен, баҫтырып сығара.

Һаҙый Мөнир 1912 йылда нәшер ителгән «Башҡорт тарихы» хеҙмәтендә башҡорттарҙың традицион рухи һәм материаль мәҙәниәтен, хужалығын, социаль ҡоролошон һәм йолаларын тауисирлай. Бында башҡорттарҙың 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдары, 1755—1756 йылдарҙағы ихтилалы, 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиән һуғышында ҡатнашыуы һ. б. буйынса фактик материалдар бар.

Ямалетдин әл-Афғаниҙың «Афғанстан тарихы»н тәржемә итә, ғүмеренең һуңғы йылдарында ҡаҙаҡтарҙың тарихын өйрәнеү менән шөғөлләнә.

## Хеҙмәттәре
* Башҡорт тарихы. — Ҡазан: «Өмөт» электротипографияһы, 1912. 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Боже В. С.* Школьный мир дореволюционного Челябинска. Т. 2. Справочные материалы. — Челябинск, 2006. — С. 53.
* *Денисов Д. Н.* Мусульманская община Челябинска (60-е гг. XIX — начало XX вв.) // Вестник Челябинского госуниверситета. История. Вып. 27. — 2008, № 34. — С. 137—148.

## Һылтанмалар
*   
*
Лос-Риос (өлкә)

**Лос-Риос** () — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 12 коммуна һәм 2 провинция берләштерә.

Майҙаны — 18 429,5 км². Халыҡ һаны — 356 396 кеше (2002). Халыҡ тығыҙлығы — 19,34 кеше/км².

Административ үҙәге — Валдивиа.

## Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
* төньяҡта — Аракуания өлкәһе
* көнсығышта — Аргентина республикаһы
* көньяҡта — Лос-Лагос өлкәһе
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
 

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
* Валдивиа — 140 559 кеше (2002)
* Ла-Унион — 39 447 кеше (2002)
* Рио-Буэно — 32 627 кеше (2002)

## Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 12 коммуна һәм 2 провинция берләштерә.
{| cellpadding="4" cellspacing="0" style="align:; margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width=70% align=
|-
!colspan=2|Айсен өлкәһенең административ бүленеше
|-
|width=85%|
Сәйфуллин Риф Ғәли улы

**Сәйфуллин Риф Ғәли улы** (4 октябрь 1949 йыл) — театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы(2022).

## Биографияһы
Риф Ғәли улы Сәйфуллин 1949 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ының (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Архангел районының Муллаҡай ауылында тыуған.

Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлағас (1973), Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрына актёр булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.

## Ижады
* Төп ролдәре: сэр Маклой («Бәхтегәрәй», Әсғәт Мирзаһитов)
* Яппар («Ҡоҙаса», Баязит Бикбай, Заһир Исмәғилев)
* Иҫәнгилде («Аҡмулланың аҡ төндәре», Наил Ғәйетбаев)
* Кочкарев («Өйләнеү», Н. В. Гоголь) һ. б.
* Ғ. Исхаковтың «Һайра, һандуғасым» спектаклен ҡуйыусы режиссёр (1993), пьесаларҙы тәржемә итеүсе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1979)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1988)
* Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2022)
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  

## Әҙәбиәт
* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.
Сәлимгәрәева Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы

**Сәлимгәрәева Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы** (5 июнь 1950 йыл) — башҡорт театр актёры, 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986).

## Биографияһы
Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы Сәлимгәрәева 1950 йылдың 5 июнендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Иҫке Хөсәйен (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Хөсәйен) ауылында тыуған.

1972 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлағас, Сибай драма театрында (1991 йылдан — Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры) эшләй, 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театрында актёр булып хеҙмәт итә.

Комедия жанры артисы.
Милли йәштәр театрында уның яҙған пьесаһы буйынса "Ғүмерҙәрем — ҡалҡып килгән ҡояш" (2008) спектакле ҡуйыла.

## Ижады
Сибай драма театрындағы ролдәре: Вәлимә («Һыу юлы» — Н. Асанбаев; дебют, 1972), Луиза («Мәкер һәм мөхәббәт» — Ф.Шиллер), Ғәзизә («Ғәзизәкәй балдыҙ» — Р. Сафин), Шәмсиә («Ҡоҙаса» — Б.Бикбай һәм З. Исмәғилев), Диләфрүз («Диләфрүзгә дүрт кейәү» — Т. Миңнуллин);

Милли йәштәр театрындағы ролдәре — Мәстүрә («Ауылға ҡыҙҙар килде» — Н. Ғәйетбай), Унғанбикә («Ҡыҙ урлау» — М. Кәрим), Әсә («Дала ҡиссаһы» — Ф. Бүләков), Өләсәй («Беҙҙең өйҙөң йәме» — М.Кәрим әҫәре буйынса).

1995 йылда «Театр яҙы» республика фестивалендә «Ҡоҙаса» музыкаль комедияһындағы Шәмсиә роле өсөн «Миҙгелдең иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзының Бәҙәр Йосопова исемендәге премияһына лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1981)
* Бәҙәр Йосопова исемендәге премия (1995)

## Әҙәбиәт
* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.
Бикмәтов

**Бикмәтов** — башҡорт фамилияһы.

* Бикмәтов Альберт Әлмир улы (26.10.1964) — спортсы.
* Бикмәтов Мөхәмәт Мөхәмәтзариф улы (1838—1927) — башҡорт дин әһеле.

-----------------------
* Бикмәтова Рәшиҙә Шаһиморат ҡыҙы (1952 т.) — яҙыусы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бикмәтовтар — Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоро эшмәкәрҙәре.
Һаҙыев

**Һаҙыев, Һадиев, Һаҙиев** (ғәрәп теленән — *юлбашсы, тура юл күрһәтеүсе*) — башҡорт фамилияһы.

* Мөнир Һаҙый (1876—1913) — башҡорт тарихсыһы, дин әһеле.
* Закир Һаҙый (1863—1932) — башҡорт һәм татар яҙыусыһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һаҙый Сәғҙи (1883—1933) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.

## Иҫкәрмәләр
Бикмәт

**Бикмәт** — исемдәш тораҡ пункттар атмаһы.

## Мәҡәләләр

* Бикмәт (Саҡмағош районы) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
* Бикмәт (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Бикмәт — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Кесе Бикмәт — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Түбәнге Бикмәт — Татарстандың Сарман районындағы ауыл.
* Яңы Бикмәт — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
Тымыҡ океан һуғышы

**Тымыҡ океан һуғышы (1879—1883)** — Чилиҙың баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары булған территорияларҙы яулап алыу маҡсатында Перу һәм Боливияға ҡаршы һуғышы. Диңгеҙҙә өҫтөнлөк итеп чилиҙар еңеү яулайҙар һәм баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтары булған территорияларҙы баҫып алалар.

## Сәбәптәре

Чили баҡыр мәғдәне ятҡылыҡтарына бай булған Атакама сүле территорияһының Перу һәм Боливия өлөштәрен яулап алыу маҡсатында һуғышты башлап ебәрә.

## Һуғыш барышы

1879 йылдың февралендә Чили ғәскәрҙәре Боливияға һөжүм итәләр. Боливия менән теләктәшлек килешеү төҙөгән Перу шул уҡ йылдың апрелендә һуғышҡа инә. Диңгеҙҙә хакимлыҡ итеп, чилиҙар йыл аҙағына ҡарай Боливия яр буйын һәм Перуның Тарапака провинцияһын баҫып алалар. Боливия фактик рәүештә һуғыштан сыға. 1880 йылдың апрелендә Чили флоты Перуның төп порты Кальяоны ҡамайҙар, ә 1881 йылдың ғинуарында илдең баш ҡалаһы Лиманы яулап алалар.

Селитра сығарыу монополияһы алған Бөйөк Британия Чилиға булышлыҡ күрһәткән, ә АҠШ был төбәктә нығыныу маҡсатында Перу һәм Боливияға ярҙам итергә вәғәҙә бирә.

## Һуғыштың тамамланыуы һәм уның эҙемтәләре

1883 йылдың июлендә Чили ғәскәрҙәре тағы ла ике тапҡыр Перу ғәскәрҙәрен ҡыйраталар. Шул уҡ йылдың 12 июнендәге килешеүгә ярашлы Перу хөкүмәте Чилиға Тарапака провинцияһын ғүмерлеккә, ә Такна һәм Арика провинцияларын 10 йылға (ғәмәлдә тик Такна ғына 1929 йылда ҡайтарыла) тапшырырға мәжбүр була. 1884 йылдың 4 апрелендәге Валпараисо ҡалаһындағы Чили һәм Боливия араһындағы солохҡа ярашлы Боливия Антофагаста өлкәһен бирергә мәжбүр була һәм шуның менән ул диңгеҙгә сығыу юлынан мәхрүм ителә. Был торош 1904 йылғы Боливия һәм Чили араһында ҡул ҡуйылған тыныслыҡ килешеүендә нығытыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Тихоокеанская война 1879—1883 // Большая советская энциклопедия: в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — Т. 25 : Струнино — Тихорецк. — 600 с.
* ''Граньер Х. Г.'' Берег Боливии и США. 1997.
* Боливия һәм Перуның 1833 йылғы картаһы
Гимн

**Гимн** — ҡағиҙә булараҡ, махсус яҙылған Алланы маҡтай торған дини йыр төрө; гимнда Алла, йәки алиһәләр, күренекле шәхестәр бөйөклөгө кәүҙәләндерелә. Гимн һүҙе грек телендәге ὕμνος (hymnos) һүҙенән алынған, «маҡтау йыры» тигәнде аңлата. Гимн инструменталь аккомпониат менән дә, айырым да башҡарыла.

Гимн башҡарыу христиан сиркәүе өсөн ғәҙәти күренеш булһа ла, башҡа диндәрҙә лә ул күренеш яраҡлашҡан, мәҫәлән Һиндостан диндәрендә. Боронғо Грек һәм Египет мәҙәниәтендә һаҡланып ҡалған. Ноталар менән яҙылған грек тексты иң боронғо гимн өлгөһө булып тора.

## Тарихы
Египеттә фирғәүен Ахенат яҙған «Атонды данлаусы Бөйөк Гимн»; индуизм традициялары буйынса йыйылған Ведалар; иудаизм Псаломдары (до4алары) боронғо гимндар булып тора. Көнбайышта гимн башҡарыу боронғо грек гимндары йыйынтығындағы Гомер Гимнынан башланы. Уларҙың иң боронғоһо БЭТ 7 быуатта, боронҡо грек динендәге аллаларҙы маҡтап, яҙылған. БЭТ 3 быуатта яҙылған Александрия шағиры Каллимахус гимнар йыйынтығы (Ὕμνοι) беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған.

Сиркәү башлыҡтары латин телендәге ὕμνος, йәки hymnus һүҙен ҡулланһа, христиан йырҙары өсөн «псамл» һүҙе ҡулланыла.

## Христиан гимндары
Ғәҙәттә, Псалом (доға) өлгөһө буйынса, христиан гимндары, христиан Аллаһын маҡтауға йүнәлтелгән. Күптәре Иисус Христосты тураға йәки ситләтеп атай.

Боронғо замандан алып христиандар шәхси доғаларҙа һәм күмәкләп доға уҡығанда «псалом һәм башҡа дини йырҙар» йырлағандар. (Matthew 26:30; Mark 14:26; Acts 16:25; 1 Cor 14:26; Ephesians 5:19; Colossians 3:16; James 5:13; cf. Revelation 5:8-10; Revelation 14:1-5).

Христиан гимндары йыш ҡына, Раштыуа, Пасха, Изгеләр көнө кеүек, берәй миҙгелгә бағышлап доға ҡылыусының Аллаға мөнәсәбәте тураһында яҙыла. Ҡайһы берҙәре Библияны ихтирам итеү, христиан байрамдарын байрам итеүге дәртләндерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дәүләт гимны

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Hymn* // The Oxford dictionary of Byzantium / Alexander P. Kazhdan, editor-in-chief. New York; Oxford: Oxford University Press, 1991. Vol. 2. P. 959—960.
Зевс

**Зевс** — (; ) илаһтар батшаһы, грек мифологияһында Олимп хакимы, ун ике Олимпия илаһһының береһе. Ул ата-әсәһе Титан хакиме Кронос һәм Реяның алтынсы балаһы була. Уның атаһы Кронос Реянан тыуған һәр баланы йотоп торған, сөнки күрәҙәселер һине балаларың Олимп хакимлегенән ҡолатып төшөрәсәк тип юраған. Зевс тыуғас, Рея Кроносҡа Зевс урынына йоторға таш бирә. Үҙе Зевсты йәшереп ҡуя. Зевс үҫеп еткәс Кроносты үҙенең союзниктары Циклоптар менән хакимлектән бәреп төшөрә. Был бәрелеш Титаномахия исеме менән билдәле. Улар үлемһеҙ булғанға, Зевс Кроносты тамуҡта төрмәгә ябып ҡуя, үҙе, күрәҙәселәр юрағанса, илаһтар батшаһы булып китә.

Боронғо Грецияла ул ҙур баһа ала. Ул үҙенә ихтирам яулай. Ун ике Олимпия илаһтары араһында ул иң мөһим илаһ була. Зевс һауа торошо менән идара итә, Мойранан (яҙмыштан) башҡа һәр кемгә бойороҡ бирә ала. Асыуы килгәндә көслө йәшен йәшнәтәсәге тураһында һөйләгән.

Ул һеңлеһе Гераға өйләнә, әммә башҡа алиһәләр һәм әжәлле ҡатындар менән бәйленеше һәм балалары күп була. Был Гераның асыуына тейә, ул үс алырға теләй.

Посейдон һәм Аид уның ағалары була. Ул улар менән донъяны бүлешеп алырға килешә, һәм Зевс күкте, Посейдон диңгеҙҙе, Аид ер астын ала. Олимпия уйындары уның хөрмәтенә үткәрелә.

Зевстың һеңлеләре Гера, Деметра, Гестия исемле булалар. Икәүһе ун ике илаһ исемлегендә була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Энциклопедия античной мифологии: Зевс
Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй

**Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй** — башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевтың һуңғы төйәге булған Эстония республикаһында баҫылып сыҡҡан китап. Баҫма Эстонияның аҙ һанлы милләттәре берләшмәһе, Палдиски ҡалаһының ҡала хакимиәте һәм «Урал» мәрхәмәтлек фонды ярҙамында сыҡҡан.

Идея авторы һәм төҙөүсеһе — Таллин ҡалаһындағы «Ағиҙел» башҡорт мәҙәниәте йәмғиәте етәксеһе Флүзә Хәйруллина. Мәҡәләләрҙе эстон теленә Илнур Хайруллин тәржемә иткән. Салауат Юлаев шиғырҙарын эстон шағирҙары Ли Сеппель һәм Андрес Эхин тәржемәһендә бирелә.

Китапта Салауат Юлаев биографияһы, Емельян Пугачев етәкселегендә восстаниела ҡатнашыуы турыһында материалдар бирелә. Мостай Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» драмаһы, Салауат Юлаевтың Эстлянд губернаһы Рогервик ҡәлғәһендә (хәҙәрге Палдиски ҡалаһында) һөргөндәге ваҡыты менән бәйле архив материалдары бирелгән.

Китаптың баш битендә Эстония мәҙәниәт министры Урве Тийдус: « Таллин ҡалаһындағы “Ағиҙел” башҡорт мәҙәниәте йәмғиәтенең китап сығарыу башланғысын хуплайбыҙ. Китап Эстония халҡын тарихыбыҙҙың бер өлөшө менән таныштырасаҡ» ,-- тип яҙған.

«„Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй“ китабы халҡыбыҙҙың аҫыл улының 25 йыл ғүмерен Рогервик ҡәлғәһендә үткәргән тетрәндергес яҙмышының изге аманаты булып, Балтиҡ диңгеҙе шауына, аҡсарлаҡтар тауышына ҡушылып, Салауатыбыҙҙың йөрәк сәләме булып башҡорт иленә тиҙҙән әйләнеп ҡайтыр. Милли батырыбыҙҙың һынмаҫ рухы булып ҡайтыр… Азатлыҡ рухы булып ҡайтыр!», — ти Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы.

Китаптың тулыларнырылған икенсе баҫмаһы сыҡты.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Салауат Юлаев һәйкәле (Палдиски)

## Сығанаҡтар
*  Ағиҙел ж. 2014 йыл № 8
* Башҡортостан. 09.07.2014 
* Башҡортостан мәҙәниәт министрлығы сайты
Бөтә донъя статистика көнө

**Бөтә донъя статистика көнө** (, ) — йәмғиәт торошон сағылдырған һанлы күрһәткестәрҙе даими туплау эшенең мөһимлеген билдәләү көнө. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Статистика комиссияһы ҡарары менән булдырыла һәм БМО-ның Генераль Ассамблеяһы тарафынан раҫлана. Беренсе тапҡыр 2010 йылдың 20 октябрендә донъяның 130 илендә билдәләнә.

## Тарихы
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Статистика комиссияһының 2010 йылда үткәрелгән 41-се ултырышында «Бөтә донъя статистика көнөн» булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 3 июнендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль Ассамблеяһы был ҡарарҙы раҫлай һәм 2010 йылдың 20 октябрен «Бөтә донъя статистика көнө» итеп иғлан итә. Беренсе тапҡыр сара уңышлы үтеү айҡанлы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Статистика комиссияһының 2012 йылдың мартында булған 43-сө ултырышында «Бөтә донъя статистика көнөн» биш йылға бер тапҡыр билдәләргә ҡарар ителә.

### 2010 йылдың 20 октябре

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль секретары Пан Ги Мун барлыҡ илдәрҙең башлыҡтарына 2010 йылдың 20 октябрендә беренсе тапҡыр "Бөтә донъя статистика көнө"н билдәләргә тәҡдим итә. Уның тәҡдимен ҡабул итеп 130 илдә эшлекле һәм байрам саралары үтә.

2010 йылғы байрам саралары **«Һөнәри оҫталыҡ менән намыҫлы хеҙмәт итеү»** ораны менән үткәрелә.

#### Байрам саралары
* Рәсәй Федерацияһында был көн Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу ваҡытына тура килә.
* Башҡортостанда октябрь айында тыуған көнөн билдәләүсе халыҡ иҫәбен алыусыларҙы ҡотлап «Юлдаш» радиоһы байрам концерты тапшыра.

### 2015 йылдың 20 октябре

2014 йылдың март айында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Статистика комиссияһының 45-се ултырышында 2015 йылдың 20 октябрендә сираттағы «Бөтә донъя статистика көнөн» билдәләү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

2015 йылғы байрам саралары ораны: **«Мәғлүмәт сифатын яҡшыртыу. Йәшәү кимәлен яҡшыртыу»**.

#### Байрам саралары
* Рәсәй Федерацияһында 20—22 октябрҙә Новосибирск ҡалаһында Беренсе Асыҡ Рәсәй статистика конгрессы үткәрелә. Ойоштороусылары — Рәсәй Статистиктар Ассоцицияһы, Рәсәй Федераль статистика хеҙмәте, Новосибрск дәүләт иҡтисад һәм идаралыҡ университеты.
* Башҡортостан Республикаһында 20 октябрҙә Башҡортостан статистика хеҙмәте ҡарамағындағы Йәмғиәт палатаһының киңәйтелгән ултырышы буласаҡ, уға киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре саҡырыла. 20 октябрҙә шулай уҡ йәш статистиктарҙың КВН командаһы республиканың янғын һүндереүселәренең ике КВН командалары менән берлектә байрам сығышы күрһәтәсәк.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* '''Бөтә донъя статистика көнө''' сайты
Сибай тарих-крайҙы өйрәнеү музейы

**Сибай тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — музей, мәҙәниәт һәм сәнғәт муниципаль бюджет учреждениеһы. Башҡортостан Республикаһы Сибай ҡалаһында урынлашҡан. Адресы: Таусылар проспекты, 45-се йорт.
## Тарихы
1959 йылда Ф. В. Папков башланғысы менән ВЛКСМ ҡала комитеты кабинетында ҡаланың мәктәп тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы булараҡ барлыҡҡа килә.

1966 йылда ябыла, экспонаттары Сибай мәктәп-интернаты бинаһында һаҡлана.

1969 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтының уҡыу-консультация пунктында ҡаланың тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла.

Ике залда «Тыуған яҡ тәбиғәте», «Нумизматика», «Башҡорт халыҡ кейеме», «Крайҙа Совет власы өсөн көрәшеүселәр портреттары», «Сибай ятҡылығын 20-40-сы йылдарҙа үҙләштереү тарихынан» экспозициялары урын ала.

1976 йылда музей ябыла, экспонаттары Пионерҙар йортоноң тыуған яҡты өйрәнеү түңәрәгенә тапшырыла. Ҡала йәмәғәтселеге тарафынан түңәрәккә йәмәғәт музейы статусы бирелә.

1984 йылда музей эше яңынан тергеҙелә, Ленин урамындағы ике этажлы бинала «Кем Сибай ятҡылығын асҡан?», «Ғалимдар беҙҙең край тураһында», «Тыуған яҡтың боронғо тарихынан», «Совет власы өсөн», «Баймаҡ баҡыр заводы» (бер бүлеге Башҡорт баҡыр-көкөрт комбинаты бағышлана), «Сибай халҡының Бөйөк Ватан һуғышындағы батырлығы» экспозициялары төҙөлә.

1991 йылда музей Башҡортостан Республикаһының Милли музейының филиалдар рәтенә инә.

1993 йылдан хәҙерге бинаһында урынлаша. 1996 йылда Хеҙмәт даны музейы менән берләшеп, комбинат үҫеше тарихына бағышланған экспозициялар эшләй башлай. А. А. Шарипов, Р. Тураев шахтаның макет-киҫәлешен, баҡыр иретеү заводы моделен, Сибай карьеры макетын эшләйҙәр, улар СССР-ҙың халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә 1975-85 йылдарҙа күрһәтелә.

2006 йылдан музейға бөгөнгө статусы бирелә.

## Әҙәбиәт
* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Баҡса

**Баҡса** — ағастар, сәскәләр, ҡыуаҡтар һәм башҡа үҫемлектәр үҫтерә торған ер учаскаһы. Сәскәләргә һыу һибеү, сүп утау кеүек баҡсаны хәстәрләү эштәре баҡсасылыҡ тип атала.

## Баҡса төрҙәре
Баҡсалар күп төрлө. Кешеләрҙең өйө янында бәләкәй генә шәхси баҡсалары бар. Ҡайһы бер баҡсалар сауҙа йорттары, ижтимаҡи биналар, оранжереялар эсендә булыуы мөмкин. Оранжереялар — үҫемлектәр үҫтереү өсөн махсус төҙөлгән биналар. Оранжереяларҙың түбәһе һәм стеналары ҡояш нурҙарын үткәрә торған пластик йәки быяла материалдан төҙөлә.

Декоратив бассейндарҙа һәм һыу ятҡылыҡтарында һыу үҫемлектәре үҫтерелә. Кешеләр һыу тонбойоҡтарын йәки башҡа һыу үҫемлектәрен үҫтерәләр.

Өй янындағы баҡсаларҙан башҡа ла баҡсалар була. Мәҫәлән, ҡала баҡсаһы, ботатик баҡса (үҫемлектәр үҫтерә торған урын), парк һәм баҡсаһы булған зоопарктар. Был баҡсаларҙы баҡсасылар хәстәрләй.

## Баҡса менән крәҫтиән хужалығының айырмаһы
Баҡсаның крәҫтиән хужалығы (ауыл хужалығы) менән оҡшашлығы бар; икеһендә лә үҫемлектәр үҫтерелә. Әммә крәҫтиән хужалыҡтары баҡсаға ҡарағанда ҙурыраҡ. Унда йөҙҙәрсә квадрат километр майҙанда үҫемлектәр һәм иген үҫтерелә.

Крәҫтиән хужалыҡтары үҫтерелгән иген, еләк-емеш, йәшелсәләрҙе һатып аҡса эшләй.Ҡайһы бер баҡсаларға ингән өсөн аҡса йыялар. Ә шәхси баҡсаларҙы кешеләр буш ваҡытты үткәреү һәм ял итеү өсөн тоталар.

## Баҡсаларҙың киләсәге

Баҡсаларҙың үҫемлектәрҙән башҡа, таштар баҡсаһы, һыу ятҡылыҡтары, фонтандары, шарлауыҡтары булған ландшафт үҙенсәләктәре бар. Шулай уҡ ҡыйыҡ аҫтында һөйләшеп ултыра торған, ятып ял итеү өсөн гамак ҡуялар. Рим баҡсаларында, баҡсаның ҙурлығана, тәғәйенләнешенә ҡарап, колонналар, фонтандар, статуялар булыуы мөмкин. Япон баҡсаланың үҙ биҙәлеше, мөмкинлектәре бар.

## Баҡсаларҙың роле
Ҡайһы бер осраҡта өй янындағы баҡсаны ғына түгел, бөтә ихатаны баҡса тип атайҙар (мәҫәлен, Бөйөк Британияла ихата урынына баҡса һүҙен ҡулланалар). Өйө янында ере булһа, был ерҙә кешеләр баҡсасылыҡ менән шөғөлләнә. Баҡса ултыртыу, үҫемлектәргә һыу һибеү, ғөмүмән баҡса тәрбиәләү — физик активлыҡ төрө тип иҫәпләнә.

Сәскәләрҙең хуш еҫе таралған баҡсаны күп кешеләр ял итеү урыны тип иҫәпләй. Рауза, бугенвиллея, ардидея сәскәләре баҡсаны биҙәй. Күп кешеләр баҡса ял итеү, күңел асыу урыны тип иҫәпләй. Баҡса шулай уҡ барбекю эҙерләү, китап уҡыу урыны ла.

Күп илдәрҙә һәм мәҙәниәттәрҙә баҡса биҙәү сәнғәт тип иҫәпләнә. Японияла, мәҫәлән, Зен тәбиәғи таштар һәм материалдар ҡулланып шарлауыҡлы декоратив баҡса төҙөгән. Европала 1700 йылдарҙа король һәм королеваларҙың баҡсалары шартлы рәүештә булған (мәҫәлән, Францияла Версаль баҡсалары). Ҡытайҙа ҡытай баҡсалары барлыҡҡа килә. Хәҙерге көндә эшҡыуар кешеләр альтернатив, традицион һәм гомеопатик медицинала ҡулланылған дарыу үҫемлектәрен үҫтерә башланылар.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* *Новикова Е. В.* Китайский сад — модель взаимоотношений Человека и Природы  // Человек и Природа в духовной культуре Востока. — М.: ИВ РАН: Крафт+, 2004. — С. 397—417.
* *Малявин В. В.* Волшебство сада  // Малявин В. В. Сумерки Дао. Культура Китая на пороге Нового времени. — М., 2003. — С. 302—351.

## Һылтанмалар
* Лекция Ворониной С. Сады серебряного века. 
* История садов Ближнего Востока
Миссисипи (мәғәнәләр)

**Миссисипи** — күп мәғәнәле һүҙ:
* Миссисипи (йылға) — Төньяҡ Америкала иң оҙон йылғаһы;
* Миссисипи (штат) — АҠШ штаты.
Ҡалмантаева Вәкилә Ғатаулла ҡыҙы

**Ҡалмантаева Вәкилә Ғатаулла ҡыҙы** (7 ноябрь 1948 йыл — 5 февраль 2021 йыл) — театр һәм кино артисы. 2002 йылдан Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).

## Биографияһы
Вәкилә Ғатаулла ҡыҙы Ҡалмантаева 1948 йылдың 7 ноябрендә Чкалов, хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районының Плешаново ауыл биләмәһе составына ингән Үрге Ильяс ауылында тыуған.

1970 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 1987 йылда — Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

1970 йылдан Салауат башҡорт дәүләт драма театрында, 1971—1983 һәм 1985—1992 йылдарҙа, артабан 1994 йылдан Сибай драма театрында (1991 йылдан — Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры) эшләй.

2000—2002 йылдарҙа Өфө «Нур» татар дәүләт театры, 1992—1993 йылдарҙа һәм 2002 йылдан башлап — Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры актёры.

Вәкилә Ҡалмантаева 2021 йылдың 5 февралендә Өфө ҡалаһында вафат булды

## Ижады
Төп ролдәре: *Ғәлимә* (Ғ. Әмири, В. Ғәлимов (Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса), *леди Мильфорд* (Фридрих Шиллер, «Мәкер һәм мөхәббәт»), *Зәлифә* («Әсәләр көтәләр улдарын», Әсғәт Мирзаһитов) һәм башҡалар.

2005 йылда «Башҡортостан» киностудияһы төшөргән «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» фильмында Оло әсәй, 2011 йылда «13 раунд» фильмында Өләсәй ролдәрен башҡара.

## Уның тураһында
* Аҡбулатова Ф. Вәкилә Ҡалмантаеваның ғүмерлек һөнәре. «Сәхнәгә арналған ғүмер» циклынан. «Юлдаш» радиоһы тапшырыуы. 2016, 20 июль.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989)
* РСФСР Юғары Советының Почет грамотаһы (1982)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.
Ҡармасан (мәғәнәләр)

**Ҡармасан** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Ҡармасан — Башҡортостандағы йылға.
* Ҡармасан (ауыл) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл.
* Ҡармасан (киностудия) — Башҡортостандағы киностудия.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡариҙел (мәғәнәләр) — күп мәғәнәле һүҙ.
Сәрмәсән (мәғәнәләр)

**Сәрмәсән** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Сәрмәсән — Башҡортостандағы йылға.
* Сәрмәсән (Бүздәк районы) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
* Сәрмәсән (Бәләбәй районы) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл.
* Сәрмәсән (предприятие) — ҡошсолоҡ фабрикаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡармасан (мәғәнәләр) — күп мәғәнәле һүҙ.
Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы

**Ниғмәтуллин Мулланур Абдулхай улы** (28 октябрь 1941 йыл — 11 февраль 2002 йыл) — башҡорт театр актёры, БАССР-ҙың халыҡ (1989) һәм атҡаҙанған (1978) артисы, Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1979).

## Биографияһы
Мулланур Абдулхай улы Ниғмәтуллин 1941 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Йонос ауылында тыуған. Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен 1960 йылда тамамлаған.
1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Илшат Йомағолов курсы буйынса) тамамлай һәм ике йыл Мәсетле район мәҙәниәт йортоноң художество етәксеһе була. 1968—2002 йылдарҙа Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында эшләй.

2002 йылдың 11 февралендә Сибай ҡалаһында мәрхүм була.

## Ижады
* Ярынбай («Эх, Өфө ҡыҙҙары», И.Абдуллин)
* Сәлмән («Зәйтүнгөл», Н.Асанбаев)
* Мәхмүт («Йәйәүле Мәхмүт», М.Кәрим)
* Үтәғол («Башҡорт туйы», М. А. Буранғолов)
* Мөхәмәтша мулла («Ҡоҙаса», Б.Бикбай, З.Ғ. Исмәғилев)
* Ҡотлобай («Ҡартаямы ни һуң йөрәк?», Н.Ә. Ғәйетбаев),
* Тимербай («Эх, Байтимер дуҫ!», М. М. Кинйәбаев) һ. б.
1998 йылда Иң яҡшы артист премияһы лауреаты.

## Маҡтаулы исемдәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1978)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1989)
* Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы (1997)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Әҙәбиәт
* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с. илл. — ISBN 978-5-9613-0148-9.
Моратов Юлай Хәким улы

**Моратов Юлай Хәким улы** (21 май 1949 йыл — 4 октябрь 2015 йыл) — уҡытыусы, үҙешмәкәр композитор, йырсы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Үҙешмәкәр композиторҙарҙың асыҡ фестиваль-конкурсы лауреаты (2002).

## Биографияһы
*  Юлай Хәким улы Моратов 1949 йылдың 21 майында БАССР-ҙың Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауылында тыуған.
* Сибай педагогия училищеһын (1968), ситтән тороп уҡыу дәүләт сәнғәт университетын (Мәскәү, 1969), Стәрлетамаҡ педагогия институтын (1973), Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтын (1999) тамамлаған.
* 1983 йылдан Сибай мәктәп-интернатында, 1996—2010 йылдарҙа Сибай педагогия колледжының баян һәм музыкала компьютер технологиялары класында уҡытыусы була.
* Тыуған яғына, мөхәбәткә бағышланған ике йөҙҙән ашыу йыр авторы: «Ҡоштар китә», «Тирмән быуалары» (Р.Сурағол һүҙ.), «Төштәремә инһәң» (Р. Ураҡсина һүҙ.), һ.б.
* Йырҙарын Айҙар Ғәлимов, Азамат Тимеров, Фәрүәз Урманшин, Алһыу Бәхтиева, Фәнис Сирбаев, Й. Нәҙершин, Гөлсөм Бикбулатова башҡара.
* Сибай «Сулпан» балалар драма театрында ҡуйылған З. Фәйзуллинаның «Шалтай мажаралары», В. Н. Афониндың «Һәпрүш», Мирхәйҙәр Фәйзиҙең «Аҡ ҡалфаҡ» спектаклдәренә көй яҙған.
* Республика һәм район гәзиттәрендә донъя күргән бихисап мәҡәләләр авторы.

Ҡатыны Айһылыу Солтан ҡыҙы менән 10 бала үҫтереп, бөтәһенә лә музыкаль белем бирәләр.

2015 йылдың 4 октябрендә Сибай ҡалаһында үлеп ҡала.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992)
* Күмертау ҡалаһында үткән Үҙешмәкәр композиторҙарҙың асыҡ фестиваль-конкурсы лауреаты (2002).

## Хеҙмәттәре
* Баймаҡ — Сибай юлдары. Сибай, 1992
* Тыуған яҡ. Учалы, 1996
* Һыулүҙәккәй буйы. Өфө, 2004
* Шат йырғанаҡ. Өфө, 2007.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.

## Һылтанмалар
* В Башкирии не стало отца самого музыкального семейства Юлая Муратова
Херсон

**Херсон** () — Украиналағы ҡала. Херсон өлкәһенең административ үҙәге.

## Эске бүленеш
Ҡала 3 районға бүленә:
* Суворов районы
* Корабль районы
* Днепр районы

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Сайт города Херсон   
* Историческая информация о городе Херсон
Тимеров Азамат Камил улы

**Тимеров Азамат Камил улы** (14 февраль 1969 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006).

## Биографияһы
Азамат Камил улы Тимеров 1969 йылдың 14 февралендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ ҡалаһында тыуған.

1994 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған (уҡытыусыһы Д. М. Мусин).

1993 йылдан Сибай филармонияһында, 2007 йылдан — «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамблендә, 2008 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. 2009 йылда «Йәдкәр» фольклор ансамбле художество етәксеһе була.

Азамат Камил улы башҡорт халыҡ һәм эстрада йырҙарын башҡарыусы булараҡ билдәле.

## Репертуары
Башҡорт халыҡ йырҙары: «Абдрахман кантон», «Буранбай», «Кәмәлек», «Ҡара юрға», «Сибай», «Урал», «Хисам», «Эскадрон»; башҡорт композиторҙары Хөсәйен Әхмәтов, Х. Ә. Дәүләтов, Рафиҡ Сәлмәнов, Руза Сәхәүетдинова, Юлай Үҙәнбаевтың, шулай уҡ ҡайһы бер сит ил композиторҙары йырҙарын уңышлЫ башҡара.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1997)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006)
* 1992 йылда — «Яҙғы моңдар» Республика башҡорт йырҙарын башҡарыусылар конкурсы (Өфө), 1995 йылда — «Татар йыры» Халыҡ-ара конкурсы (Ҡазан), 1996 йылда «Ирәндек моңдары» төбәк-ара башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусылар конкурсы (Сибай), 2000 йылда Ҡырғыҙстандың Ҡара-күл ҡалаһында үткәрелгән Халыҡ-ара фольклор көйө конкурсы лауреаты.

## Әҙәбиәт
* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.

## Һылтанмалар
*
Львов

**Львов**, **Львив** йәки **Илбау** (, , ) — Украиналағы ҡала. Львов өлкәһенең административ үҙәге.

## Эске бүленеш
Ҡала 6 районға бүленгән:
* Галыч районы
* Тимер юлы районы (Зализнычный районы)
* Личакив районы
* Франкив районы
* Шевченко районы
* Сыхив районы

## Билдәле кешеләр
* Арыҫлан Әхмәтов (1948), техник фәндәре докторы.

## Һылтанмалар
* Сайт города Львов
Икике

** Ики́ке ** () — Чилилағы ҡала һәм диңгеҙ порты. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның, Икике провинцияһының һәм Тарапака өлкәһенең административ үҙәге.

Коммунаның майҙаны — 2262 км². Халыҡ һаны — 226 000 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 100 кеше/км².

## Географик урыны
Икике ҡалаһы Тарапака өлкәһенең көнбайышында Тымыҡ океан ярында урынлашан. Ҡала аша Панамерикан таш юлы үтә.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Уара коммунаһы
* көнсығышта — Альто-Осписио һәм Посо-Альмонте коммунаһы
* көньяҡта — Токопия коммунаһы
* көнбайышта — Тымыҡ океан

## Иҫтәлекле урындар
Асторека һарайы 1904-се йылда орегон ҡарағайынан төҙөлгән. Уның архитектураһы георгиан стиленә ҡарай. Йорт ике ҡаттан тора, ә уның майҙаны 1400 м². Һарайҙың бүлмәләре төрлө стилдәге йыһаздар менән биҙәлгән. Йорт, селитра табышы ойошмаһының хужаларыныҡы булған (Дон Хуан Ихинио Асторека ғаиләһенеке).

## Тарих
XVI быуатта Тымыҡ океан һуғышы ваҡытында конкистадорҙар ҡалаға нигеҙ һала. 1868 һәм 1877 йылдарҙағы ер тетрәүенән ҡала бик ҙур зарар күрә.

## Иҡтисад
Иҡтисадтың төп тармаҡтары:
* Балыҡ консервалау
* Нефть (нифет) таҙартыу
* Шәкәр таҙартыу
* Цемент (симент) әҙерләү
* Суднолар төҙөү.

## Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
 

## Административ бүленеш
 

**Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)**

 

## Климат

## Һылтанмалар
* PORTAL IQUIQUE — WAYKIKE — INFO AND NEWS, magazine  (исп.)
* Iquique’s CityHall  (исп.)
* Digital Newspaper Iquique On Line  (англ.)
* Somos Iquique Blog  (исп.)
* Iquique’s photos on Flickr
* Zona Franca de Iquique (исп.)
* Primer Portal de la Region Tarapaca (Iquique y el Tamarugal)  (исп.)
* Santa Maria de Iquique Massacre Centenary  (исп.)
* Zona Franca  de America Latina
Бритни Спирс

**Бритни Джин Спирс** (; 2 декабрь 1981 йыл, Маккомб, Миссисипи) —  АҠШ йырсыһы, «Грэмми» премияһының һәм алты MTV Video Music Awards наградаларҙың лауреаты.

Бритни Спирс — донъяның иң уңышлы музыканттарҙың береһе: ул 100 млн күберәк альбомдар һәм синглдар һата. Уның биш альбомдар *Billboard* Hot 100 чартының беренсе позиция ала. Киң мәғлүмәт саралары уға «Поп-музыка принцессаһы» ҡушамат таға.

## Студия альбомдары
* *…Baby One More Time* — 1999
* *Oops!… I Did It Again* — 2000
* *Britney* — 2001
* *In the Zone* — 2003
* *Blackout* — 2007
* *Circus* — 2008
* *Femme Fatale* — 2011
* *Britney Jean* — 2013

## Иҫкәрмәләр
Терракота

**Терракота** ( — ер, балсыҡ һәм *cotta* — яндырылған) — төҫлө балсыҡтан яһалған көпшәк төҙөлөшлө керамик әйберҙәр. Көнкүрештә һәм төҙөлөштә ҡулланыла. Терракотанан һауыт-һаба, ваза, скульптура, уйынсыҡтар, сынаяҡ, кирбес, кафель, черепица, архитектура элементтарын яһайҙар.
Терракотаны, яндырылғас бөртөклө йәки ялтырауыҡ төҫ ала торған, балсыҡтың масхус сорттарынан яһайҙар. Төҫө ҡуйы-көрөн, ҡыҙыл-көрән, аҡһыл һарғылт булырға мөмкин.

## Тарихта терракота
Терракота барлыҡ неолит мәҙәниәтендә таралған булған. Бронғо Греция, Этрусктар, Боронғо Ҡытай, Боронғо Һиндостан һәм Боронғо Америкала саркофагтар, статуялар, боронғо архитектура элементтарын терракотанын яһағандар.

Ҡытайҙа табылған Цинь династияһынаң Терракотанан яһалған армияһы был мәҙәниәттең сағыу миҫалы.

Урта быуаттарҙа терракота Урта Азия, итальян архитектура-төҙөлөш сәнғәтендә, Яңырыу осоро архитектура элементтарында ҡулланыла.

Рәсәйҙә аритектурала терракота ҡулланыу Кмев Русе осронда уҡ билдәле булған.

XV быуатта кирбес биналарҙың фасадтарын биҙәгәндәр.
Совет төҙөлөшөндә 1950 йылдарҙа терракота тышлан биҙәү, көпләү эшендә киң ҡулланыла.

## Әҙәбиәт
* *Филиппов А. В., Филиппова С. В., Брик Ф. Г.* **Архитектурная терракота.** — М., 1941.
* *Бритова Н. Н.* **Греческая терракота.** — М., Искусство, 1969. 180 с. (Серия «Из истории мирового искусства»).
Хоҙайғолова Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы

**Хоҙайғолова Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы** (12 октябрь 1942 йыл) — театр актёры. 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).

## Биографияһы
Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы Хоҙайғолова 1942 йылдың 12 октябрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Дүртөйлө ауылында тыуған.

1964 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Ғ. Ғ. Ғиләжев курсы) тамамлағас, 1972 йылға тиклем һәм 1974 йылдан алып Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында эшләй.

## Ролдәре
Мәҙинә («Йәйәүле Мәхмүт», Мостай Кәрим), Мария («Һуңғы аҙым», А. Дударев), Мөғлифә («Бәхеткә ҡасҡандар», Таңсулпан Ғарипова). Ауыр һәм трагик яҙмышлы ҡатын-ҡыҙҙар образдарын һүрәтләндерә: Шәфәҡ («Ай тотолған төндә»; дебют, 1964), Асель («Ҡыҙыл яулыҡлы тирәккәйем», Сыңғыҙ Айтматов), Нурия («Аҡҡош йыры», Баязит Бикбай), Илбикә («Әсә хөкөмө», Әнғәм Атнабаев), Һәҙиә («Төн, йәки Һәҙиә менән Рәми», Наил Ғәйетбай), Мәхмүзә («Ҡоҙаса», Баязит Бикбай һәм Заһир Исмәғилев), Сәрби («Башмағым»), Мәрфуға ҡарсыҡ («Эх, буйҙаҡтар, буйҙаҡтар…», Флорид Бүләков).Йәш режиссёр Айнур Асҡаровтың «Еңмеш» фильмында Өләсәй ролен уйнай (2010).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1978)
* Һәҙиә Дәүләтшина роле өсөн Республика театр сәнғәте смотрында Бәҙәр Йосопова исемендәге Театр эшмәкәрҙәре союзының премияһы (1994).
* «Театр яҙы» Республика фестивалендә «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында приз (2005).

## Һылтанмалар
* Тамашаға бай Сибай 
* Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Рәмилә Хоҙайғолова: «МѲХӘББӘТКӘ БАШ ЭЙҘЕМ…»
* "Еңмеш"те Питерҙа беләләр!
Днепр (ҡала)

**Днепр** (; 2016 йылға тиклем — **Днепропетровск**) — Украиналағы ҡала. Днепропетровск өлкәһенең административ үҙәге..
Халыҡ һаны буйынса Киев, Харьков һәм Одессанан ҡала илдә дүртенсе. Советтар Союзында Мәскәү һәм Санкт-Петербургтан һуң өсөнсө баш ҡала итеп төҙөлә. Совет Украинаһының эре сәнәғәт үҙәге, СССР-ҙың ядро, оборона, космос программаларының үҙәге . Хәрби промышленность өҫтөнлөгө булғанға 1990 йылдарға тиклем Днепропетровск ябыҡ ҡала була. Ҡара металлургия, металл эшкәртеү, машиналар төҙөү үҫешкән.

## Атамаһы
Ҡала үҙенең *Екатеринослав* тигән тәүге исемен ике осорҙа: 1776 йылдан 1796 йылға тиклем һәм 1802 йылдан 1926 йылға тиклем йөрөтә. Беренсе фараз буйынса ҡалаға исем императрица Екатерина II хөрмәтенә, икенсе фараз буйынса изге Екатерина Александрийская исеме хөрмәтенә бирелгән.

1796—1802 йылдарҙа ҡалаға *Новороссийск* исеме бирелә. Ҡаланың исемен алыштырыу Павел I-нең әсәһе императрица Екатерины II тураһында хәтерҙе юйырға теләүе менән аңлатыла. Павл I үлгәндән, ҡала халҡы һорауы буйынса, император Александр I 1802 йылда ҡалаға тәүге исемен ҡайтара.

1926 йылда ҡала исеме *Днепропетровск* тип үҙгәртелә. Днепр һүҙенән, һәм ҡалала хеҙмәт эшмәкәрлеген башлаған совет партия һәм дәүләт эшлеклеһе Г. И. Петровский исемен ҡушыуҙан барлыҡҡа килгән.

2016 йылдың 19 майында Украина Юғары Радаһы декоммунизации сиктәрендә Днепропетровск ҡалаһының атмаһын рәсми рәүештә Днепр тип үҙгәртте.

## Билдәле шәхестәре
* Рудой Борис Петрович (1941—10.02.2006), ғалим-инженер-механик. 1963 йылдан (өҙөклөк менән) Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—2006 йылдарҙа эске яныулы двигателдәр кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1983—1987 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының (1987) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.

## Эске бүленеше
Ҡала һигеҙ районға бүленгән:
* Яңы Кодак районы
* Үҙәк районы
* Чечеливка районы
* Соборы районы
* Шевченко районы
* Амур-Түбенге Днепр районы
* Индустриаль районы
* Һамар районы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт города Днепр
Гетто

**Ге́тто** ( «новая литейная») — ҙур ҡалаларҙа үҙ ирке менән йәки мәжбүри күсереп килтерелгән милли аҙсылыҡ йәшәгән район (иң беренсе йәһүдтәр өсөн) .

## Тарихы
Термин 1516 йылда балдыҡҡа килгән. Ул ваҡытта каналдар менән бүленгән Каннареджо (Венеция) районында Венеция йәһүдтәренә геттола (итал. Ghetto di Venezia) йәшәргә күрһәтмә бирелә.

Әммә был күренеш күптән барлыҡҡа килгән. Ғәҙәттә йәһүдтәр, көсләү буйынса түгәл, үҙҙәре бер-береһенә яҡын урынға күсеп килгәндәр. 1239 йылда Арагонда йәһүдтәргә махсус бирелгән кварталдарҙа ғына йәшәргә тигән күрһәтмә биргән указ сыға.

Артабан йәһүд геттолары Германия, Франция, Швейцария һәм Италияла барлыҡҡа киләләр. Рәсәйҙә гетто булмай, бындай сикләү XVIII быуатта ғына барлыҡҡа килә ("Йәһүд тормошо үҙенсәләге" тип аталған).

### ХХ быуат
XX быуаттың беренсе яртыһында «гетто» идеяһына яңы барлыҡҡа килгән европа дәүләттәре әйленеп ҡайта. Мәҫәлән, парта артында гетто. Юғары уҡыу йорттарында йәһүдтәр айырым ултытырға тейеш була. Был юғары уҡыу йорттарында сегрегация булыуын күрһәтә.

#### Икенсе донъя һуғышы
Икенсе донъя һуғышы йылдарында оккупацияланған территорияла нацистар һәм улар яҡлы урындағы милләтселәр йәһүдтәрҙе көсләп күсереп ултыртҡан «пидо-гетто» тип аталған зоналар барлыҡҡа килә. Был «йәһүдтәр мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» сәйәсәтенең бер өлөшө була.

Иң билдәле геттолар:
* Польшала Варшава геттоһы,
* Чехияла Терез геттоһы,
* СССР-ҙа Минск геттоһы
Холокост ваҡытында бөтә гетто тотҡондары юҡ ителә.

## АҠШ-та гетто
Ҡайһы бер тарихсылар индеецтар резервацияларын гетто менән сағыштара. Хәҙерге ваҡытта «гетто» тип АҠШ ҡалаларында афроамериканлылар, пуэрториканлылар, латинамериканлылар йәшәгән, йәғни «төҫлө милли аҙсылыҡ» йәшәгән райондарҙы атайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Вишницер М. Л.*[//ru.wikisource.org/wiki/ЕЭБЕ/Гетто Гетто]Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1906—1913.
*