open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Урмансылыҡ

**Урмансылыҡ** - урман ресурстарын үҫтереү, һаҡлау һәм файҙаланыу менән шөғөлләнгән хужалыҡ эшмәкәрлеге өлкәһе; шулай уҡ урманды үҫтереү, яҡшыртыу һәм етештереүсәнлеген күтәреү ысулдарын өйрәнеүсе фәнни дисциплина. Урман һәм башҡа урман продукттарына ихтыяжды ҡәнәғәтләндереү маҡсатында урмандарҙы үҫтереү һәм тотороҡло файҙаланыу теорияһы һәм практикаһы, шулай уҡ урманды төҙөкләндереү һәм уның һыу һаҡлау, экологик һәм социаль функцияларын арттырыу. Иҡтисади, экологик һәм социаль аспектҡа эйә.

**Урман ресурстары** — ағас һәм ағас булмаған урман изделиелары запастары йыйылмаһы.

Хәҙерге заман урмансылығы эшкәртелмәгән ағас етештереү өсөн урман үҫтереү, ҡырағай тәбиғәттең йәшәү урындарын һаҡлау, тәбиғи һыу сығанаҡтарының сифатын көйләү, урман массивтарын һәм тәбиғи ландшафттарҙы тергеҙеү проблемалары менән шөғөлләнә. Урман массивтарын тергеҙеү һөҙөмтәһендә атмосферала углекислый газ миҡдары кәмей.

Урман Ер биосфераһының иң мөһим компоненттарының береһе булып тора, һәм урмансылыҡ был ресурсты фәнни өйрәнеүҙә һәм файҙаланыуҙа төп звено булып тора.

## Маҡсаттары һәм бурыстары

Урмансылыҡ - урман биологияһын һәм экологияһын, уны ағас сығанағы һәм башҡа файҙалылыҡтары булараҡ хужалыҡ менән файҙаланыу мәсьәләләрен өйрәнеүсе комплекслы фән, һәм оптималь тоҡомло үҫентеләр үҫтереү мәсьәләләрен хәл итергә тейеш. Әлеге ваҡытта урмансылыҡ ботаника, дендрология, радиология нигеҙҙәре менән урман пирологияһы, ландшафт урмансылығы, урман хужалығын һәм урман менән файҙаланыу нигеҙҙәре алып барыу, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм урман экосистемаларына мониторинг, радиоэкология кеүек дисциплиналарҙы үҙ эсенә ала. Уларҙы өйрәнеү һәм теоретик тикшеренеүҙәрҙе ҡулланыу тәбиғи урман массивтарының продуктлылығын арттырыу, урман тармағы хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәтен еңеләйтеү маҡсатында эшләнә. Урмансылыҡ фәнни дисциплина булараҡ урмандың тормош башланғандан алып төп ҡырҡыу йәшенән алып йәшәү процесын үҙ эсенә ала. 

Урман ултыртыуҙы үҫтереү процесында урмансылыҡ ултыртыуҙарҙа уйымдар, урмандың продуктлылығын күтәреү буйынса саралар, ағастарҙың тоҡом һәм сифатлы составын формалаштырыу буйынса саралар үткәреүҙе күҙ уңында тота.

Донъяның күпселек илдәрендә урман хужалығына дәүләт сығымдары унан килемдән күберәк.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Федераль урман хужалығы агентлығы сайтында урман хужалығы буйынса терминологик һүҙлек  (Йөрөү ваҡыты: 19  )
* Наставление по рубкам ухода в равнинных лесах Европейской части России (Федеральная служба лесного хоз-ва РФ, М. 1994 г.)
Амосов

**Амосов** — урыҫ ир-ат фамилияһы. Амос исеменән барлыҡҡа килгән. Топоним булып та ҡулланыла.

**Амосова** — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Амосов Николай Михайлович 6 декабрь  1913 йыл — 12 декабрь 2002 йыл) — СССР һәм Украинаның торакаль хирургы, ғалим-медик, кибернетик, әҙип.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Амосовка —  Рәсәй йылғаһы, Архангельск, Вологда өлкәләре биләмәләрендә аға.
* Аммосов
Ғәлимова Флүзә Кәбир ҡыҙы

**Ғәлимова Флүзә Кәбир ҡыҙы** (14 сентябрь 1948 йыл) — педагог, Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2011).

## Биографияһы
Флүзә Кәбир ҡыҙы Ғәлимова 1948 йылдың 14 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Асҡын районы Ҡубыяҙ ауылында тыуған.

1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң Нуриман районындағы Байгилде урта мәктәбендә эшләй.

1975 йылдан алып Өфө ҡалаһы мәктәптәрендә эшләй: 108-се урта мәктәптә, 1980 йылдан — 1-се, 1981 йылдан — 2-се урта мәктәптә хеҙмәт итә.

— 1989 йылдан алып Өфө ҡалаһының 5-се лицейында уҡыта.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2011)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006)
* Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы (2000)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Анохин

**Анохин** — ир-ат фамилияһы.

**Анохина**  — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Анохин Пётр Федорович (3 июнь 1891 йыл — 10 май 1922 йыл) — дәүләт эшмәкәре, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, Алыҫ Көнсығыш бюроһының яуаплы секретары.
* Анохин Виктор Фёдорович (18 июль 1951 йыл) — СССР еңел атлеты.
-----------------
* Анохина Элеонора Алексеевна (25 март 1930 йыл) — шағир, драматург, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Алтыншин

**Алтыншин** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Башҡа төрки телле халыҡтарҙа  лә ҡулланыла.

**Алтыншина** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Алтыншин Раян Мырҙабай улы (27 февраль 1976 йыл) — йырсы, Нефтекама дәүләт филармонияһының артист-вокалсыһы. «Ҡәрҙәштәр» башҡорт эстрада төркөмө етәксеһе.
* Алтыншин Ғаяз Сәғит улы (23 апрель 1966 йыл — 20 август 2008 йыл) — башҡорт театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
------------------
Мирный (Саха)

**Мирный** (, ) — Рәсәй ҡалаһы, Саха Республикаһы Мирный улусының административ үҙәге.

Халыҡ һаны — 179 37 кеше.

## Географияһы
Мирный Вилюй һәм Лена буйы убалыҡтары сигендә, Иреләх йылғаһы буйында, Якутскиҙан 1027 километр көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Тарихы
Мирный 1955 йылда алмас сығанағы ("Мир" кимберлит трубкаһы) эшкәртеү сәбәпле нигеҙләнгән.

1956 йылда ҡала тибындағы биҫтә статусы бирелә. 1959 йылдан — ҡала.

## Халҡы

Милли состав (2002): урыҫтар — 71,3%, украиндар — 7,9%, сахалар — 7,4%, бүрәттәр — 2,9%, татарҙар — 2,2%.

## Иҡтисады
Мирный — алмас сәнәғәте үҙәге. "Яҡуталмас" берләшмәһе

Аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары, төҙөлөш материалдары етештереү комбинаты .

## Галерея

Apartment block in Mirny.JPG||
Center square in Mirny (Yakutia, Russia).jpg|Үҙәк майҙаны
Coat of Arms of Mirny (Yakutia) (1989).png|Иҫке гербы (1989)


## Юғары уҡыу йорттары

* М.Т. Аммосов исемле Төньяҡ-Көнсығыш дәүләт университетының  политехник институты филиалы
* Новосибирск дәүләт архитектура-төҙөлөш университетының филиалы

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар

* «Минең ҡала» энциклопедияһы
Нюрба

**Нюрба** ( ) — Рәсәй Федерацияһының Саха Республикаһында урлашҡан ҡала.

## Этимологияһы
Исеме эвенктарҙың  *Нүрмаған* тигән ырыуы атамаһынан алынған — «уҡлылар» тип тәржемә ителә.

## Географияһы
Нюрба Якутскиҙан 812 саҡрым алыҫлыҡта Вилюй йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге - 119 метр.

## Тарихы
Ҡала  ҡала тибындағы биҫтә  статусын 1958 йылдан, ҡала статусын 1997 йылдан башлап йөрөтә.

## Халҡы
Милләттәр (2010): сахалар (89,7%), урыҫтар (8,2%).

## Иҫкәрмәләр

## Галерея

File:Coat of Arms of Nyurba (Yakutia).png|thumb|слева|300 пкс|Нюрба районы гербы
File:Nurba4.gif|thumb|300 пкс|Нюрба муниципаль ҡала берәмегенең гербы 


## Тышҡы һылтанмалар

* Нюрба «Минең ҡала» энциклопедияһында
Саха әҙәбиәте

**Саха әҙәбиәте** — саха халҡының саха телендә әҙәбиәте.

Саха әҙәбиәтенә Алексей Кулаковский нигеҙ һалған. 1900 йылда ул «Байанай алгыһа» («Баянайға фатиха») —саха нәфис әҙәбиәтенең беренсе яҙма әҫәре һаналған шиғырын яҙа. Саха нәфис әҙәбиәте  барлыҡҡа килгеүендә О. Н. Бётлингтың «Саха теле тураһында» тигән китабы (1851) хәл иткес роль уйнай, унда А. Я. Уваровскийҙың (1800-1861)«Ахтыылар»ы («Хәтирәләр») баҫылған.

## Саха авторҙары

* Винокуров Илья Дорофеевич (псевдонимы Чаҕылҕан, 1914—1952)
* Гоголев Иван Михайлович (1930—1998)
* Данилов Семён Петрович (1917—1978)
* Данилов Софрон Петрович (1923—1993)
* Ермолаев Рафаэль Дмитриевич (псевдонимы Рафаэль Баҕатаайыскай, 1931—2016)
* Ефимов Моисей Дмитриевич (1929—2010)
* Золотарёв Николай Гаврилович (псевдонимы Николай Якутский, 1908—1995)
* Иванов Алексей Андреевич (псевдонимы Күндэ, 1898—1934)
* Кулаковский Алексей Елисеевич (псевдонимы Алексей Ексекюлях, 1877—1926)
* Кулачиков Серафим Романович (псевдонимы Элляй, 1904—1976)
* Макаров Гавриил Иванович (псевдонимы Дьуон Дьаҥылы, 1914—1956)
* Мординов Николай Егорович (псевдонимы Амма Аччыгыя, 1906—1994)
* Неустроев Николай Денисович (1895—1929)
* Неустроева Анна Денисовна (1903—1947)
* Новиков Владимир Михайлович (псевдонимы Кюннюк Урастыров, 1907—1990)
* Павлов Николай Николаевич (псевдонимы Тыаһыт)
* Попов Леонид Андреевич (1919—1990)
* Руфов Семён Титович (псевдонимы Сэмэн Руфов, 1927)
* Саввин Степан Афанасьевич (псевдонимы Күн Дьирибинэ, 1903—1970)
* Седалищев Никифор Кирикович (псевдонимы Дьүөгэ Ааныстыырап)
* Сивцев Дмитрий Кононович (псевдонимы Суорун Омоллоон, 1906—2005)
* Сивцев Ефрем Степанович (1909—1989)
* Слепцов Иван Егорович (псевдонимы Иван Арбита, 1913—1943)
* Слепцов Платон Алексеевич (псевдонимы Ойунский, 1893—1939)
* Сметанин Тимофей Егорович (1919—1947)
* Соловьёв Василий Сергеевич ( псевдонимы Болот Боотур, 1915—1993)
* Софронов Анемподист Иванович (1886—1935)
* Сыромятников Георгий Саввич (1926—1991)
* Тобуроков Николай Николаевич (1934-)
* Тобуроков Пётр Николаевич (1917—2001)
* Туласынов Пантелеймон Яковлевич (1916—1949)
* Харлампьева Наталья Ивановна
* Эрилик Эристиин (1892—1942)
* Яковлев Семён Степанович

## Иҫкәрмәләр
Среднеколымск

**Среднеколымск** (, ) — Саха Республикаһы ҡалаһы, Среднеколымск районының административ үҙәге, Рәсәйҙең иң бәләкәй ҡалаларының береһе.

Халыҡ һаны — 3 525 кеше.

## Географияһы

Среднеколымск  Колыма уйһыулығында, Колыма йылғаһының һул ярында, Якутскиҙан ~1500 километр төньяҡтараҡ (һауа юлы буйынса) урынлашҡан.

## Тарихы
1643 (1644) йылда сәйәхәтсе Михаил Стадухин һәм казак Дмитрий Зырян тарафынан острог булараҡ нигеҙләнгән.

1775 йылдан — ҡала һәм Якутск өлкәһеһенең Колыма округы үҙәге. Һөргөн урыны булараҡ билдәле булған.

1930 йылдан Среднеколымск районы үҙәге булып тора.

## Халҡы

Милли составы (2002): сахалар — 68,7%, рустар — 25,1%, эвендар — 2,0%, украиндар — 1,2%.

## Иҡтисады
Ит-һөт комбинаты, нефть базаһы.

## Иҫкәрмәләр
Әминев Юлай Ғәзиз улы

**Әминев Юлай Ғәзиз улы** (15 август 1937 йыл —2012 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе, 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2012).

## Биографияһы
Юлай Ғәзиз улы Әминев 1937 йылдың 15 авгусында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районыны Иҫке Ҡаратаулы ауылында тыуған. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның улы.

1953 йылда Өфөлә урта мәктәпте, һуңынан Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. Мәскәү дәүләт университетының Механика институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, артабан башҡа ғилми-тикшеренеү институттарында эшләй, ғилми тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә, үҙен һәләтле ғалим итеп күрһәтә. Техника өлкәһендә асыштар өсөн ундан ашыу авторлыҡ танытмаһына эйә була. Уның ғилми асыштарының күбеһе производствоға индерелә.

Бынан тыш башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнә. Башҡорт телен, башҡорт халҡының тормошон, көнкүрешен, фольклорын яҡшы белә. Зәйнәб Биишеваның халыҡ яратҡан романдарын юғары профессиональ кимәлдә урыҫ теленә тәржемәләй, уларҙы Союз уҡыусыһына еткерә. Зәйнәб Абдулла ҡыҙының әҫәрҙәренән тыш, Булат Рафиҡов, Роберт Байымов, Шакир Янбаев һәм Мәрйәм Бураҡаеваның әҫәрҙәрен урыҫ теленә тәржемә итә.

## Тәржемәләре
* Зәйнәб Биишева «Яҡтыға» трилогияһы  («К свету») 
* Булат Рафиҡов «Ҡараһаҡал» романы («Карасакал»);
* Роберт Байымов «Сыбар шоңҡар» романы («Кречет мятежный»);
* Мәрйәм Бураҡаева «Шишмә» повесы («Родник»);
* Ҡәҙим Аралбаев «Тау эйәһе: замана әкиәте» («Хозяин горы»).
* Шакир Янбаев «Хикәйәләр» («Рассказы»)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әминев Тельман Ғәзиз улы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Һылтанмалар
* Национальный литературный музей РБ / Әминев Юлай Ғәзиз улына — 80 йәш
Покровск (Саха)

**Покровск** () — ҡала, Саха Республикаһы (Яҡутстан) Хангалас улусының административ үҙәге.  **Покровск ҡала биләмәһе ** ҡала берәмеген тәшкил итә.

## Этимологияһы
1682 йылда казактарҙың Ҡарауыл мороно нығытмаһы булараҡ нигеҙ һалына. Бында бәләкәй генә *Покров монастыры* (*Покровская пустынь)* асыла. 1720 йылда *Покровский* ауылы барлыҡҡа килә, 1941 йылдан башлап *Покровск* эшселәр ҡасабаһы , 1997 йылда ҡала статусын ала.

## Географияһы
Лена йылғаһының һул ярында, Якутск ҡалаһынан 78 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. 

## Тарихы
Урыҫтар килгәнсе әле ҡала урынлашҡан урында Тыгын Дархандың ҡарауыл посы булған, Хоруол тумус  () - Ҡарауыл мороно тип аталған

## Ҡала биләмәһе
Статусы һәм ҡала биләмәһенең сиктәре 2004 йылдың 30 ноябрендәге Саха (Яҡут) Республикаһының «Саха (Яҡут) Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәрен билдәләү һәм уларға ҡала һәм ауыл биләмәләре статусын биреү тураһында»  N 173-З Н 353-III Законы менән билдәләнгән.

## Халҡы
2022 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһындағы 1117/24 ҡала араһында 935-се урында ине.

## Иҡтисады

Төҙөлөш материалдары заводы, асфальт-битум заводы, базальт тауар етештереү  заводы.

Урман хужалығы. Көмөшһыу-ҡара тиреле төлкө, кеш үрсетеү менән шөғөлләнгән йәнлекселек хужалығы. Комбикорм заводы.

## Климаты
Покровск климаты, бөтә  үҙәк Яҡутстан кеүек үк, бик юғары континенталлелек кимәле менән  айырыла. Йәй йылы, йышыраҡ — эҫе, әммә ҡыҫҡа, ә ҡыш бик ҡаты һыуыҡ һәм оҙайлы. Ҡышын һыуыҡ -50 °C температуранан түбәнерәк төшөүе мөмкин , йәй —  +30 °C-тан да юғары күтәрелә.

* Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — −9,3 °C
* Уртаса һауа дымлылығы — 69,5 %
* Уртаса ел тиҙлеге — 2,4 м/с

## Билдәле кешеләр

* Притузов Андрей Иванович ― Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, генерал-майор, 104-се уҡсылар дивизияһы  командиры.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар

* Страница Краеведческого музея им. Г. В. Ксенофонтова на сайте Музеи России
*  
*
Винокуров-Чағылған Илья Дорофеевич

**Илья Дорофеевич Винокуров-Чагылган** (псевдонимы ; 31.7.1914 — 9.9.1952) — саха совет шағиры.

Шевченко шиғырҙарын саха теленә тәржемә иткән: «Һәр кемдең үҙ яҙмышы», «Васыят» (икеһе лә 1939) һәм «Ут яна, музыка уйнай» (1951) һәм баҫтырған.

«Төш», «Кавказ», «Петрусь» поэмаларының тәржемәһе  һәм «Хотя лежачего не бьют» шиғыры «Нәфис әҙәбиәт» саха альманахында баҫылған(2-се китап, Якутск, 1939).

«Причинная» йырының инеш өлөшө — «Ревет и стонет Днепр широкий», Шевченко әҫәрҙәренең башҡа тәржемәләре менән бергә, «Украина яҙыусылары»  йыйынтығына ингән (Якутск, 1954).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шевченковский словарь: В двух томах / Институт литературы имени Т. Г. Шевченко Академии Наук УССР. — Киев : Главная редакция УСЭ, 1978.
Шайморатов

**Шайморатов** — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

**Шайморатова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы (15 (27) август 1899 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия дивизияһы) Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороусы һәм 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың февраленә тиклем уның командиры. Рәсәй Федерацияһы Геройы (2020, үлгәндән һуң).

* Шайморатова Әсмә Сабир ҡыҙы (9 декабрь 1910 йыл — 11 ғинуар 1992 йыл) — йырсы (лирик-колоратура сопрано). 1942 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1948 йылдан — Татар филармонияһы (Ҡазан), 1950—1960 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1950).

----
* Генерал Шайморатов ордены — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы (бүләге).
Шаймөхәмәтов

**Шаймөхәмәтов** — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

**Шаймөхәмәтова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Шәймөхәмәтов Хажмөхәмәт Баймөхәмәт улы (1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙылармеецы.
* Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы  (27 июль 1911 йыл — 14 сентябрь 1979 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, 1937—1963 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводы операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
* Шаймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы  (21 март 1957 йыл) — педагог, рәссам-график. Республика балалар сәнғәт мәктәптәренең элекке уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2015). 

----
* Шәймөхәмәтова Гөлнара Зиннәтнур ҡыҙы  (ижади псевдонимы *Гөл Мирһаҙый* — *Гуль Мирхади* — *Гөл Мирһади*; 23 апрель 1971 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, уҡытыусы, журналист, яҙыусы. 2010 йылдан «Балтач таңнары» район гәзите хәбәрсеһе, 2017 йылдан — район мәҙәниәт һарайы директоры. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар һәм 2011 йылдан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. 
* Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна  (12 ноябрь 1951 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең музыка белгесе, педагог, сәнғәт фәндәре докторы (2001), профессор (2001), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001).  «Проблемы музыкальной науки» һәм «Креативное обучение в Детской музыкальной школе» журналдарының баш мөхәррире, музыкаль семантика фәнни өлкәһендәге йүнәлеште ойштороусыларҙың береһе,  Музыкаль семантика лабораторияһы ғилми етәксеһе.
Арсеньев

**Арсе́ньев** — урыҫ ир-ат фамилияһы. Арсений исеменән барлыҡҡа килгән. Топоним булып та ҡулланыла.

**Арсе́ньева** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Арсеньев Александр Михайлович — (4 сентябрь 1906 йыл — 19 сентябрь 1988 йыл) — педагогия фәндәр докторы, профессор .
* Арсеньев Владимир Клавдьевич — сәйәхәтсе һәм яҙыусы.
---------------
* Арсеньева Наталья Алексеевна — (20 сентябрь 1903 йыл — 25 июль 1997 йыл) — белорус шағиры.

## Топоним
* Арсеньев (ҡала) —  Рәсәйҙең Приморье крайындағы ҡала, Сәйәхәтсе һәм яҙыусы, Уссурий крайын тикшереүсе Владимир Клавдьевич Арсеньев хөрмәтенә аталған.
Гәрәев Вячеслав Юрьевич

**Гәрәев Вячеслав Юрьевич** (10 август 1957 йыл) — педагог, йәмәғәтсе. 1991 йылдан Нефтекама ҡалаһының 1-се лицей директоры. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш (2008—2013) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай, Нефтекаманың бишенсе саҡырылыш ҡала Советы  депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2016), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (1994), Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2018). 

## Биографияһы
Вячеслав Юрьевич Гәрәев 1957 йылдың 10 авгусында Башҡорт АССР-ының  Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

1978 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын «урта мәктәптең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлай.  

Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә буйынса шул уҡ йылда Краснокама районы Түбән Таҡыя һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай. 

1979 йылдың авгусында ошо уҡ райондың Мүзәк урта мәктәбенең мәктәптән һәм кластан тыш эштәрҙе ойоштороусыһы итеп тәғәйенләнә. 

1980 йылдың октябренән Краснокама район мәғариф бүлегенең хеҙмәткә өйрәтеү буйынса инспекторы.

1981 йылдың авгусынан Арлан, 1982 йылдың авгусынан — Краснокама районы үҙәге Николо-Берёзовка урта мәктәбе директоры. 1989—1990 йылдарҙа ошо мәктәптең тарих уҡытыусыһы. 

1990 йылдың 26 ноябренән 1991 йылдың 10 июненәсә Нефтекама үҙбушатҡыстар заводының 2-се категориялы инженеры.
 
1991 йылдың 11 июнендә Нефтекама ҡалаһында яңы асылған 1-се лицейға директор итеп тәғәйенләнә һәм бөгөнгө көнгәсә шул вазифала эшләй.

Педагогик хеҙмәттәге юғары күрһәткестәре өсөн 1994 йылда «Башҡортостандың мәғариф отличнигы» билдәһенә, 2001 йылда «Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре»,  2016 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була. 2018 йылдан Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 2008—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты .
* Нефтекама ҡалаһының бишенсе саҡырылыш ҡала Советы  депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2016)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994)
* Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2018)
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Почетные граждане города Нефтекамска. Гареев Вячеслав Юрьевич. Официальный сайт Совета городского округа город Нефтекамск Республики Башкортостан
Кашапова Ләлә Мөхәмәтдин ҡыҙы

**Кашапова Ләлә Мөхәмәтдин ҡыҙы** (22 август 1952 йыл — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2012), Рәсәйҙең Тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы (1995) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) мәғариф отличнигы.

## Биографияһы
Ләлә Мөхәмәтдин ҡыҙы Кашапова хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Шаҡша станцияһы ҡасабаһынан
1975 йылда Ҡазан педагогия институтын тамамлағандан һуң Приморье крайы Дунай ҡасабаһында балалар музыка студияһы уҡытыусыһы булып эшләй. 1976 йылда Өфө ҡалаһы «Юбилейный» мәҙәниәт һарайының урыҫ вокаль ансамбле етәксеһе. 1978—1989 йылдарҙа Өфөнөң 78-се урта мәктәбендә музыка һәм донъя художество мәҙәниәте уҡытыусыһы. 1981—1996 йылдарҙа Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтыныңмузыкаль һәм эстетик белем биреү кабинеты мөдире. 1997 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы.

Ғилми тикшеренеүҙәре этномузыка белем биреү проблемаларына арналған.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары — буласаҡ уҡытыусыларҙы музыка, сәнғәт, инклюзив һәм юридик белем биреү өлкәһендә профессиональ әҙерләү; һәләтле уҡыусылар менән эшләргә әҙер булыуҙарын формалаштырыу; 5 педагогия фәндәре кандидаты әҙерләгән; ғилми хеҙмәттәр һаны — 200-ҙән ашыу.

## Ғилми баҫмалары
* Непрерывное этномузыкально-педагогическое образование в целостной национально-региональной образовательной системе. Уфа, 2008;
* Этнопедагогика: методология и технологии этномузыкального и этнохудожественного образования. Уфа, 2009 (авторҙ.);
* Экспериментальная площадка в школе: организация, деятельность, перспективы. Уфа, 2011 (авторҙ.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1995);
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004);

;Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының наградалары
* Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре;
* «Ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусы» (маҡтаулы исеме);
* Атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре;
* Леонардо Да Винчи исемендәге миҙал

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Известные учёные / Кашапова Ляля Мухаметдиновна
Исрафил

**Исрафи́л** (ғәрәп. إسرافيل — исра́фи́л) — Ислам эсхатологияһында ҡиәмәт хөкөмө хәбәрсеһе. Дүрт фәрештәнең береһе (Ябраил, Микаил һәм Ғазраил менән бер рәттән) — мөҡәррәбүн фәрештәләрҙең береһе. Иерусалим тауында тороп, Исрафил борғо ҡысҡыртып, үлгәндәрҙең ҡиәмәт хөкөмө өсөн терелеүе тураһында хәбәр итер. Торбаһын ҡысҡыртыу арҡаһында Исрафилды ҡайһы берҙә «музыка фәрештәһе» тип тә атайҙар. Исрафил ҙур кәүҙәле, дүрт ҡанаты бар, кәүҙәһе йөн, ауыҙҙар, тештәр менән ҡапланған. Исрафил Аллаһ бойороғон башҡа фәрештәләргә тапшыра. Исрафил көн дә өс тапҡыр, төнөн бер тапыр тамуҡта гонаһлыларҙың ғазаптарын күреп, илай.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аваддон

## Әҙәбиәт
* Али-заде А. А. Исрафил // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8.
* 
* 
* 
* 
*
Гоголев Иван Михайлович

**Гоголев Иван Михайлович** (18 ғинуар 1930, Вилюйск — 22 ноябрь 1998, Покровск) — саха яҙыусыһы, шағиры һәм драматургы. Саха АССР-ының халыҡ шағиры.

## Биографияһы
Уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1954 йылда Мәскәүҙә А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай. Саха китап нәшриәтенең мөхәррире һәм урта мәктәптә саха теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

1960 йылдан КПСС ағзаһы.

Яҡут АССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

### Ғаиләһе
* Ҡатыны — Мария Алексеевна Черткова, агроном.
** Балалары: Елена, Анна.

## Ижады
1948 йылда әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. 1952 йылда «Ыңырар уоттар» (*Зовущие огни*) беренсе шиғырҙар йыйынтығы сыға. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Проза әҫәрҙәре китап уҡыусылар араһында танылыу алды: роман-трилогияһы «Хара кыталык» (*Чёрный стерх-Ҡара* *аҡ* *торна*), «Иэйэхсити кэлэтии», «Олорор мутуккун кэрдимэ» повесы.

Ул «Аҡ торналар үҙәне» музыкаль әкиәт-пьесаһын, «Хотугу сибэкки» (*Төньяҡ сәскәһе-Цветок Севера*) беренсе саха опереттаһы өсөн либретто яҙа. Уның популяр «Ыам ыйын халлаана» (*Майское небо-*Майҙың к*үк йөҙө*), «Таас таба» (*Таш болан-Каменный олень*), «Наара суох», «Өлүөнэ сарсыардата» (*Утро Лены-Лена* *иртәһе*), «*Сердце солдата-*Саллаат сүрэҕэ» (*Һалдат йөрәге*) һ. б. популяр драмалары бар.

Гоголев әҫәрҙәре урыҫ теленә тәржемә ителгән һәм Мәскәүҙә баҫылған.

## Һайланма әҫәрҙәре
* 
*  *(якут. яз.)*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  *(якут. яз.)*
*  *(якут. яз.)*
* 
* 
** 
* 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Саха АССР-Ы халыҡ шағиры (1990)
* Рәсәй федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998)
* Саха АССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре
* Саха комсомолы премияһы
* Рәсәй һәм Яҡутстан-Саха Яҙыусылар союздарының әҙәби премиялары
* «Почёт билдәһе» ордены (17.01.1980)
* Бүлүү (Вилюйск) улусының Почётлы гражданы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Гоголев Иван Михайлович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Исламда уң һәм һул яҡ

Исламда кеше тәне **яғына** айырыуса иғтибар бирелә. «Таҙа» әйберҙәр эшләгәндә (ашау, эсеү, кейенеү) өҫтөнлөк уң яғына бирелә, һәм «бысраҡ» эштәрҙе эшләгәндә (истинжә, танау һемгереү, кейенеү) — һул яҡҡа.

## Уң яҡ

Ғәрәп һүҙе йә*мин* тура мәғәнәлә «уң ҡул» тигәнде аңлата, ләкин йыш ҡына образлы рәүештә «ант», «вәғәҙә» һәм «килешеүҙәр» мәғәнәһендә ҡулланыла. Йәмин һүҙе ғәрәп йәмғиәтендә контракт төҙөгәндә уң ҡулды ҡыҫыу ғәҙәте булған өсөн *антҡа* ҡарата ҡулланыла .

Кеше тормошонда уң яҡ йыш ҡына көстө һәм эш башлау һәләтен символлаштыра. *Йәмин* һүҙе «далан» һәм «бәрәкәт» тигәнде аңлата ала. Йәм*ин* термины ҡулғаҡарата («уң ҡул») киң семантик диапазонды үҙ эсенә ала: көс, ярҙам, ҡеүәт, етешлек, эш итеү һәләте һ.б. Уң яҡ культ мәғәнәһенә лә эйә булырға мөмкин  .

## Сөннәт ғәмәлдәр
Риүәйәттәр буйынса, Мөхәммәт пәйғәмбәр уң кулын ашау, эсеү, тәһәрәт алыу алыу, кейенеү һ.б., һул ҡулын истинжә һәм башҡа «йәпһеҙ эштәр» өсөн ҡулланған. Мосолмандарға кейенеү, мәсеткә инеү, тырнаҡ һәм мыйыҡ ҡырҡыу, сәсте тарау, ҡултыҡ аҫтын ҡырыу, доғанан һуң, сәләмләү, бәҙрәфтән сығыу, ҡул ҡыҫыу, Ҡара ташҡа ҡағылыу һәм башҡаларҙы уң ҡул менән башларға кәңәш ителә . Туалетҡа инеү, мәсеттән сығыу, танау һемгереү, истинжә, өҫ һәм аяҡ кейемен сисеү кеүек ғәмәлдәрҙе һул ҡул менән йәки һул аяҡтан башҡарырға кәңәш ителә  .

Мосолмандар шулай уҡ әйберҙәрҙе уң ҡулы менән бирергә, алырға һәм уң яғына ятып йоҡларға кәңәш ителә. Туалетта, ванна бүлмәһендә, рибалы килешеүҙәр төҙөлгән урындарҙа, спиртлы эсемлектәр, музыка тауыштары булғанда, һул аяҡ менән кереп, уң менән сығыу кәңәш ителә.  .

Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең иң яҡын сәхәбәләренән Ғөмәр ибн әл-Хаттаб һүҙҙәре буйынса, " Шайтан һул ҡулы менән ашай һәм уның менән эсә."Ислам уң ҡулда кәртәләр булһа (мәҫәлән, ауырыу йә йәрәхәттәр) һул ҡулды ҡулланырға рөхсәт итә . Яҙғанда һул ҡулды ҡулланырға рөхсәт ителә  .

## Ғәмәл дәфтәре
Ислам эсхатологияһы буйынса, барлыҡ кешеләргә Ҡиәмәт көнөндә Ғәмәл дәфтәре биреләсәк. Аллаһҡа ышанған, уға хеҙмәт иткән һәм яҡшы ғәмәлдәр ҡылған дин тотҡан кешеләр Дәфтәрҙе уң яҡтан алырҙар . Был кешеләр *әсхәб әл-йәмин* икенсе төрлө әйткәндә *әсхәб әл-мәймүнә* тип атала .

Ҡиәмәт көнөндә гөнаһлыларға һәм иманһыҙҙарға Ғәмәл китабы һул яҡтан биреләсәк . Был кешеләр *әсхәб аш-шимәл* икенсе төрлө әйткәндә *әсхәб әл-мәшәмә* тип атала .

Риүәйәттәр буйынса, һәр кешене ике фәрештә оҙатып йөрөй, уларҙың береһе кешенең уң яғында (Рәҡиб), икенсеһе (Атид) урынлаша. Уң яҡтағы фәрештә кешенең яҡшы эштәрен яҙа, һул яҡтағыһы гөнаһтарҙы теркәй  .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Следуем Сунне: начинайте все дела с правой стороны (неопр.). Ислам Сегодня (14 ноября 2014). Дата обращения: 1 июня 2015. Архивировано 14 мая 2015 года.
* Важность применения правой руки в повседневной жизни (неопр.) (недоступная ссылка). annisa-today.ru (23 декабря 2014). Дата обращения: 1 июня 2015. Архивировано 14 июня 2015 года.
Әл-Әғраф

**[[Әл-Әғраф]]** (  «*кәртәләр*») —  ислам эсхатологияһында  тамуҡ (йәһәннәм) һәм ожмах (йәннәт) араһындағы арауыҡ, ундағыларҙың яҙмышы яҡшы яҡҡа ла,  насар яҡҡа ла үҙгәреүе мөмкин.  Ҡөрьәндең  етенсе сүрәһендә телгә алына .

## Ҡөрьәндә
Әғрафтәге халыҡтың изге эштәре менән гонаһтары тиң булып сыға, шуға күрә улар унда Аллаһтың мәрхәмәтен көтөп ҡаласаҡ. Улар, ожмахта йәшәүселәрҙе, шундай яҙмыштарҙы уртаҡлашырға хыялланып, сәләмләр һәм, тамуҡ ғазаптарының ҡурҡыныстарын күреп, Аллаһтан мәрхәмәт һорар. Ахыр сиктә, Аллаһы Тәғәлә уларҙы аяп, ожмахҡа индерер

Был хаҡта Ҡөрьән сүрәһендәге аяттар ошолай бәйән итә:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Али-заде А. А. Исрафил // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8.
*
Кашапов

**Кашапов**  — башҡорт ир-ат фамилияһы. Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла ҡулланыла. Кашап исеменән барлыҡҡа килгән.

**Кашапова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Кашапов Марс Фәрәх улы (28 ғинуар 1966 йыл) — хужалыҡ һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре. 2012—2017 йылдарҙа «Янғантау» шифаханаһы дәүләт унитар предприятиеһының директор урынбаҫары, 2017 йылдың мартынан Салауат районы хакимиәте башлығы. Өсөнсө (2012) һәм дүртенсе (2016) саҡырылыш район Советы депутаты.
* Кашапов Иван Ибраһим улы (2 сентябрь 1915 йыл — 12 март 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, миномет взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. Дан орденының тулы кавалеры.

* Кашапов Солтан Ғилметдин улы — (12 июль 1912 йыл — 18 июль 2001 йыл) — СССР-ҙың хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1952) һәм почётлы нефтсеһе (1972), Бәләбәй ҡалаһының почётлы  гражданы (1967). Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1948, 1952, 1959).
---------
* Кашапова Клара Наил ҡыҙы (29 ғинуар 1970 йыл) — Рәсәй еңел атлеты, оҙон дистанцияға йүгереү буйынса белгес.
* Кашапова Ләлә Мөхәмәтдин ҡыҙы (22 август 1952 йыл — ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (2007), профессор (2012), Рәсәйҙең Тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты. Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы (1995) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) мәғариф отличнигы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кашап (исем)
Аҙыҡ-түлек инженерияһы

**Аҙыҡ-түлек инженерияһы** () — ғәмәли физик фәндәрҙең дисциплина-ара өлкәһе, ул ферменттарҙы, вирустарҙы, микроорганизмдарҙы, хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең күҙәнәк мәҙәниәттәрен, шулай уҡ аҙыҡ сәнәғәтендә биосинтез һәм биотрансформацияпродукттарын өйрәнеүҙе, етештереүҙе һәм ҡулланыуҙы үҙ эсенә ала. Дөйөм алғанда, *аҙыҡ-түлек инженерияһы* концепцияһы киң эшмәкәрлек өлкәһен үҙ эсенә ала: аҙыҡ-түлек сәнәғәте, приборҙар эшләү, аҙыҡ-түлек ҡорамалдарын ремонтлау һәм файҙаланыу, үҙенсәлекле төргәк, шулай уҡ производство контроле. Аҙыҡ-түлек инженерлығы өлкәһендә аттестация үткән белгестәргә (5 йыл тулы белемле уҡыу программаларын үҙләштереү өсөн стандарт сроклы инженер квалификацияһын алған сығарылыш уҡыусылары) рөхсәт ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар
Агротехника

**Агротехника** (синоним: үҫемлекселек технологияһы) - культуралы **үҫемлектәрҙе** үҫтереү алымдары системаһы. Агротехниканың бурысы - сифатлы продукция берәмегенә минималь хеҙмәт һәм матди-финанс аҡса сығымдары менән үҫтерелгән үҫемлектәрҙең юғары уңдырышлылығын тәьмин итеү. Хәҙерге агротехника шулай уҡ тупраҡтың уңдырышлылығын һаҡлауға, тупраҡты эрозиянан һаҡлауға йүнәлтелгән. Һәр ауыл хужалығы техникаһы һәм баҫыуҙың йәки культураның ауыл хужалығы техникаһының бөтә системаһы тупраҡ һаҡлаусы, дымлы һәм серетмә һаҡлаусы булырға тейеш. Был айырыуса хәҙерге хужалыҡтарҙа әүҙем индерелгән ауыл хужалығы үҫемлектәрен үҫтереүҙең интенсив технологияларына ҡағыла.

Агротехника тупраҡты эшкәртеүҙе, ашламалар индереүҙе, орлоҡ һәм ултыртыу материалдарын әҙерләүҙе, сәсеүҙе һәм ултыртыуҙы, сәсеүлектәрҙе һәм плантацияларҙы тәрбиәләүҙе, уңыш йыйыуҙы үҙ эсенә ала. Культуралы үҫемлектәр үҫтереүҙә ҡулланылған агротехника алымдары, бер яҡтан, уларҙың биологик үҙенсәлектәре, ә икенсе яҡтан, эшкәртеү районының тупраҡ-климат шарттары менән бәйле.

## Һылтанмалар
Маликов Рәйеф Сәлих улы

**Маликов Рәйеф Сәлих улы** (24 август 1952 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1998—2013 йылдарҙа Нефтекама автозаводының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 2—4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2003), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2001), Дуҫлыҡ (2008) һәм Салауат Юлаев (2007) ордендары кавалеры. Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2007).

## Биографияһы
Рәйеф Сәлих улы Маликов 1952 йылдың 24 авгусында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Иҫке Дөмәй ауылында тыуған.
1974 йылда хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлай. 1974—1977 йылдарҙа Төмән моторҙар эшләү заводында эшләй.
1977—2013 йылдарҙа Нефтекама автозаводында:  тәүҙә цех начальнигы урынбаҫары, 1982—1985 йылдарҙа —цех начальнигы, 1985 йылдан — партия комитеты секретары, 1990 йылдан — етештереү буйынса директор, 1998 йылдан — генераль директор вазифаларын биләй. Рәйеф Сәлих улы етәкселегендә завод «НефАЗ-5299» пассажир автобусы, төрлө тәғәйенләнештәге тағылмалар һәм ярым тағылмалар эшләп сығара, Рәсәйҙә был техниканың төп етештереүсеһе булып һанала.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2001);
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2003);
* Дуҫлыҡ ордены (2008);
* Салауат Юлаев ордены (2007).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нефтекама автозаводы;
* НефАЗ-5299

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Почетные граждане города Нефтекамска. Маликов Раиф Салихович. Официальный сайт Совета городского округа город Нефтекамск Республики Башкортостан
Тоник

**Тоник** ( — тонусты күтәреүсе, көс биреүсе һыу) — составында хинин булған әсе алкоголһеҙ газлы эсемлек. Йыш ҡына алкоголле эсемлектәрҙе шыйығайтыу, бигерәк тә джинды, коктейль эшләү өсөн ҡулланалар.

Беренсе коммерция тонигы 1858 йылда, Pitt & Co компанияһы хужаһы Эразм Бонд тарафынан патентлана.

## Тәғәйенләнеше
Эсемлек Һиндостанда һәм Африкала тапма (малярия) менән көрәшеү өсөн уйлап сығарылған. Бер ваҡыт Британияның Ост-Һинд компанияһы һалдаттары хининдың киҫкен тәмен алыу өсөн тоникты джин менән бутайҙар, шулай итеп әле лә популяр джин-тоник коктейле барлыҡҡа килә. Хинин арҡаһында тоник көслө айнытыу һәм эскелек зәленә (баш төҙәтеү) ҡаршы үҙенсәлектәргә эйә.

Медицина маҡсатында ҡулланылған тоник газлы һыуҙан һәм күп һанлы хининдан ғына тора. Эсемлек сифатында ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән тоникта кукуруз сиробы, шәкәр йәки яһалма тәмләткестәр булыуы мөмкин. Вьетнамда эсеү тониктары наркоманиянан сығыу симптомдарын еңеләйтеү өсөн тәғәйенләнгән дарыу булараҡ ҡулланыла.

## Составы
Тәүҙә тоник составында газлы һыу һәм хинин ғына була, әммә ваҡыт үтеү менән күпселек компаниялар хининды аҙыраҡ өҫтәй башлай. Һөҙөмтәлә ул әҙ генә әсерәк һәм татлыраҡ була бара, йыш ҡына фруктоза, кукуруз сиробы йәки юғары шәкәрле була. Ҡайһы бер етештереүселәр диетик (компакт) тоник сығара, унда аспартам кеүек яһалма тәмләткестәр була ала.

АҠШ-та тониктың хинин миҡдары (литрына 83 мг) менән сикләнгән. 1 йәшкә тиклемге балалар өсөн терапевтик доза 100 мг тәшкил итә. Күп кенә табиптар уны аяҡ тартыуҙан дарыу булараҡ кәңәш итә, шул уҡ ваҡытта үҙеңә зыян килтермәҫ өсөн дөрөҫ доза биреү мөһим.

## Иҫкәрмәләр
Кампус

**Кампус** ( «ялан, асыҡ киңлек») —  университет (институт, студенттар) ҡаласығы.

Ҡайһы берҙә *кампус* тип эре компанияға ҡараған айырым территорияны атайҙар (фирма эсендәге инфраструктураны, мәҫәлән, корпоратив университет). Шулай уҡ *кампус* тип территориянан, коммуникацияларҙан, биналарҙан, юлдарҙан һәм юл япмаларынан, мөлкәтенән һәм кешеләрҙән торған ҡоролмалар комплексын атарға мөмкин.

## Тарих
XVIII быуатта Принстон университеты территорияһын беренсе тапҡыр кампус тип атайҙар.

Университет кампустары, ҡағиҙә булараҡ, автономиялы, ҡайһы берҙә һайлап ҡуйылған хакимиәткә эйә.
Римдә төҙөлөп бөтмәгән Champ de Mars яланының үҙәк өлөшө кампус тип атала.

## Составы
Урман-парк йәки рекреация зонаһында урынлашҡан университет ҡаласығы түбәндәге функциональ элементтарҙы үҙ эсенә ала:

* төп уҡыу институттары, юғары колледждар, факультеттар һәм уларҙың инфраструктураһы (шул иҫәптән уҡыу аудиторияһы) биналары;
* ғилми-тикшеренеү институттары, лабораториялар һәм тикшеренеү үҙәктәре;
* фәнни китапхана;
* Фәнни-технологик парк структуралары: бизнес-инкубатор, НИОКР-ҙың коммерциялаштырыу офисы, инженер үҙәге;
* дипломдан һуң белем биреү подразделениелары;
* студенттар һәм уҡытыусылар өсөн торлаҡ биналар;
* спорт-уҡыу комплексы, бассейн, стадион;
* конгресс-үҙәк һәм концерт залы;
* аш-һыу һәм башҡа йәмәғәт туҡланыу объекттары;
* университет йәки тармаҡ музейы;

һ. б.

## Әҙәбиәт

* Абрамов О. К. Корпоративный университет как учреждение pos-пломного развития специалистов () // Инноватика-2015: сборник материалов IX Международной конференции: Томский государственный университет, 21 22 май 2015 г. / ред.: Солдатов А. Н., Миньков С. Л. ቝ Томск: Изд. дом Том. гос. ун-та, 2015.
* Ланкин В. Е., Горелова Г. В., Сербин В. Д., Арутюнова Д. В., Татарова А. В., Баканов Г. Б., Макарова Е. Л.
Латипов Ринат Закир улы

**Латипов Ринат Закир улы** (5 август 1942 йыл) — ғалим-табип-хирург, 1974 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012). Рәсәй Медицина фәндәре академияһының А. Н. Бакулев исемендәге премия лауреаты (2004).

## Биографияһы
Ринат Закир улы Латипов 1942 йылдың 5 авгусында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Балтас районы Уҫман ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы 1944 йылда фронтта һәләк була, 1947 йылда әсәһе вафат була. Ике балалар йорто һәм олатаһы тәрбиәһендә үҫә.1960 йылда Балтас урта мәктәбен тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә. 1966 йылда Өфө районында эш башлай: Яңы Черкассы ҡасабаһында табип-хирург, 1968 йылдан «Дмитриевский» совхозының медик-санитария бүлегендә хирург-табип, 1970 йылдан бер үк ваҡытта баш табип вазифаһын башҡара. 1974 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта. 1977 йылда хирургия госпитале кафедраһы эргәһендә аспирантура тамамлай, 1999 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, 2000 йылдан — кафедра профессоры.

2004 йылда Р. З. Латипов Башҡортостандың медицина фәнендә тәүге тапҡыр А. Н. Бакулев исемендәге премияға — «Ҡорһаҡ ярыһының йәбешеү ауырыуы» монографияһы өсөн хирургия буйынса Рәсәй медицина фәндәре академияһының юғары ғилми наградаһына лайыҡ була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡорһаҡ ярыһының йәбешеү ауырыуын һәм уның ҡатмарлашыуын, ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзалары ауырыуҙарын, уларҙың төшөүен диагностикалауға һәм хирургик дауалау ысулдарына арналған. Ринат Закир улы ҡатнашлығында эсәктәрҙең йәбешеп үткәрмәүсәнлеге һәм стенозы төрҙәрен, пилоростенозды диагностикалау, висцероптозды дауалау, операциянан һуң йәбешмәләр үҫеп китеүен иҫкәртеү ысулдары эшләнә. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 33 уйлап табыу, 4 монография авторы.

## Ғилми баҫмалары
* Толстокишечный стаз у больных висцероптозом. Өфө, 2012 (авторҙ.);
* Рентгеноанатомический атлас осложненного висцероптоза. Өфө, 2014 (авторҙ.);
* Хирургия спаечной болезни брюшины. Өфө, 2015 (авторҙ.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000);
* Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012);
* Рәсәй Медицина фәндәре академияһының А. Н. Бакулев исемендәге премия лауреаты (2004).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Медицинский Вестник» Латыпов Ринат Закирович (К 70-летию со дня рождения и 35-летию педагогической деятельности)
Икенсе Минск килешеүе

**[[Минск протоколы|Минск килешеүен]]** **үтәү буйынса саралар комплексы,** **Икенсе Минск килешеүе** — Украинаның көнсығышындағы ҡораллы низағты көйләү маҡсатын ҡуйған документ. 2015 йылдың 11-12 февралендә Минск саммитында көйләү Германия, Франция, Украина һәм Рәсәй етәкселәренең «норманд дүрте» форматында килешелгән һәм Украина, Рәсәй, ОБСЕ һәм танылмаған Донецк һәм Луганск халыҡ республикаһы вәкилдәренән торған Украинаның көнсығышындағы хәлде тыныс юл менән көйләү буйынса контакт төркөмө тарафынан ҡул ҡуйылған. Һуңғараҡ Минск килешеүҙәре БМО Именлек Советының махсус резолюцияһы менән хупланған.

Минск килешеүҙәре төҙөлгәндән алып уларҙың бер пункты ла үтәлмәгән: Рәсәй Украинаны Минск килешеүҙәренең сәйәси өлөшөн хәл итеүгә аяҡ салыуҙа (Донецк һәм Луганск өлкәләренең айырым райондарының үҙенә хас статусын даими нигеҙҙә ҡабул итеүҙе, уны Украина Конституцияһында нығытыуҙы, амнистия үткәреүҙе һәм урындағы һайлауҙарҙы ойоштороуҙы күҙ уңында тотҡан) ғәйепләне, ошо һәм башҡа килешеү пункттарын үтәгәндән һуң ғына Украина хөкүмәтенең Рәсәй-Украинаның тотош сиген контролдә тотоуҙы тергеҙеүҙе талап итте; Украина иһә урындағы һайлауҙар үткәреү һәм был территорияларҙы Украина дәүләте составына кире ҡайтарыу өсөн төп шарт булараҡ хәүефһеҙлек мәсьәләләрен хәл итеү кәрәклегенең (танылмаған республикалар һәм Рәсәй араһында сик өҫтөнән контролде тергеҙеү, украин киң мәғлүмәт саралары һәм сәйәси партияларҙың Донецк һәм Луганск өлкәләрене айырым райондары (ОРДЛО) территорияһына ирекле инеүен тәьмин итеү) өҫтөнлөклө булыуы тураһында белдерә.

Украина, Америка Ҡушма Штаттары һәм Евросоюз Донбастағы ҡораллы низағты Рәсәй яғынан агрессия күренеше тип ҡараны. Рәсәй етәкселеге, Рәсәй, Украина властары һәм танылмаған республикалар араһында аралашсы яҡтарҙың береһе булып торған эске низағ тураһында һүҙ барҙы, тип ныҡышты.
Ғәлимуллин

** Ғәлимуллин** — ир-ат фамилияһы. Ғәлимулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡорт һәм татар халыҡтарында киң ҡулланыла.

** Ғәлимуллина**  — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы (; 5 октябрь 1943 йыл — 20 ғинуар 2022 йыл) — ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. 1994—198 йылдарҙа Шишмә район хакимиәте башлығы. 
1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

----
* Ғәлимуллина Рәйсә Ғәли ҡыҙы (7 май 1931 йыл — 6 сентябрь 2000 йыл) — йырсы (лирик-колоратур сопрано), педагог, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974), профессор (1995).
Миһранов

** Миһранов** — ир-ат фамилияһы. Миһран исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

** Миһранова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

* Миһранов Рәйес Һаҙый улы  (1 июнь 1926 йыл — 1970 йыл) — комсомол, партия һәм дәүләт органдары эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1954—1960 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары; 1960 йылдан КПСС-тың Өфө ҡала һәм Баймаҡ район комитеттары секретары; 1963—1967 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 4–6-сы сығаралыш Юғары Советы депутаты. ВЛКСМ-дың XXIII съезы делегаты (1958). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ  (1957) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1959, 1966) ордены кавалеры. 
* Миһранов Марс Шәрифулла улы (6 март 1964 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007).
* Миһранов Ғәлимулла Ғимран улы (1924—2005) — педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1963). «Почёт Билдәһе» ордены (1972) кавалеры.
* Миһранов Искәндәр Абрар улы (1 декабрь 1939 йыл) — мәғариф ветераны, тарих уҡытыусыһы, ауыл хәбәрсеһе, тыуған яҡты өйрәнеүсе, һәүәҫкәр йырсы һәм ҡурайсы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, Салауат районының Рәми Ғарипов исемендәге премияһы лауреаты (1997).
* Миһранов Әнүәр Низам улы  (1922 — ????) — совет һәм партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, лейтенант. 1962—1966 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Мәсетле район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
* Миһранов Рауил Зариф улы  (24 июль 1941 йыл) — Рәсәйҙең еңел атлеты, кросс-кантри буйынса ветерандар араһында донъя чемпионы (2007), Омскиҙа, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта үҙенең йәш төркөмөндә халыҡ-ара марафондар еңеүсеһе.

----
## Иҫкәрмәләр
Алёшин

**Алёшин** — ир-ат фамилияһы. Алексей исеменән барлыҡҡа килгән. Топоним булып та ҡулланыла.

**Алёшина** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Алёшин Андрей Васильевич (3 июнь (25 май) 1905 йыл — 11 апрель 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, орудие командиры, Дан орденының тулы кавалеры, Советтар Союзы Геройы.
* Алёшин Евгений Павлович (23 апрель 1931 — 7 апрель 2014) — Рәсәй ғалимы, биолог, биология фәндәре докторы, профессор.
* Алёшин Самуил Иосифович  — рус совет яҙыусыһы һәм драматургы, сатирик, мемуарҙар яҙыусы.
* Алёшин Иван Иванович — (14 [27] июль 1901 йыл — 27 февраль 1944 йыл) —  Молдавияла Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе.
-----------
* Алешкин  () — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.
Абдулғужин Рәүил Сәлим улы

**Абдулғужин Рәүил Сәлим улы** (1942) — геолог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (2004).

## Биографияһы
Рәүил Сәлим улы Абдулғужин 1942 йылда Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы Хоҙайбәндә ауылында тыуған.
 
## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1967 йылдан Бүребай, 1981 йылдан «Башкиргеология» берекмәһенең Көньяҡ-көнсығыш геология-разведка экспедицияһы геологы.

1986 йылдан — Сибай ҡалаһындағы Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты (Сибай ҡалаһы), 1988 йылдан — Ырымбур өлкәһендәге Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты геологы.

1990 йылдан — Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты, 2000—2004 йылдарҙа Хәйбулла тау компанияһы геологы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған геологы (2004)
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* О присвоении почетного звания «Заслуженный геолог Республики Башкортостан» Абдулгужину Р. С.
* ИП Абдулгужин Равиль Салимович 2007—2010 гг.
Артамонов

**Артамонов** — урыҫ ир-ат фамилияһы.

**Артамонова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Артамонов Владимир Иванович (20 ноябрь 1906 йыл — 29 сентябрь 1944 йыл) — Советтар Союзы Геройы.
* Артамонов Игорь Георгиевич (14 март 1967 йыл) — Рәсәй сәйәсмәне, иҡтисадсы.
---------------
Аҡбутин

**Аҡбутин** — башҡорт ир-ат фамилияһы.

**Аҡбутина**  — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
*  Аҡбутин Сәйетғәли  Мысырғәли улы (1921 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
-------
* Аҡбутина Земфира Хәкимйән ҡыҙы (18 март 1966 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир. Рәсәй Федерацияһының (2011) һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар (2011) союздары ағзаһы. 
* Аҡбутина Әлфиә Носрат ҡыҙы (9 октябрь 1955 йыл) — журналист, тәржемәсе. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2015 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире.
Анисимов

**Анисимов** — урыҫ ир-ат фамилияһы. Топоним булып та ҡулланыла.

**Анисимова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Анисимов Иван Иванович (16 февраль 1899 йыл—10 июнь 1966 йыл) — совет әҙәбиәт белгесе, Көнбайыш Европа әҙәбиәтен өйрәнеүсе.
* Ансимов Анатолий Дмитриевич (7 ноябрь 1934 — 9 июнь 2002) — журналист, шағир. 
* Анисимов Фёдор Иванович  (1814 йыл—1855 йыл) — шағир, дон казактарының «Всколыхнулся, взволновался православный тихий Дон» гимны авторы.
-------
* Анисимова Нина Александровна (14 ғинуар 1909 йыл — 23 сентябрь 1979 йыл) — балет артисы һәм балетмейстер.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Анисимовка (Кыртомка ҡушылдығы) Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға ;
* Анисимова Поляна — () — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.
Артемьев

**Арте́мьев**  — урыҫ ир-ат фамилияһы. Топоним булып та ҡулланыла.

**Арте́мьева** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Артемьев Василий Григорьевич (24 июль 1987 йыл) — Рәсәйҙең профессиональ регбисы.
* Артемьев Ринат Александрович (20 июль 1958 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре.
* Артемьев Александр Спиридонович  (14 сентябрь 1924 йыл — 5 август 1998 йыл) — сыуаш прозаигы, шағир, әҙәби тәнҡитсе һәм тәржемәсе. Сыуашстандың халыҡ яҙыусыһы.
* Артемьев Михаил Алексеевич 12 апрель 1932 йыл — 12 май 2001 йыл) — йырсы (лирик тенор). 1965—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Артемьевтар — ике боронғо дворяндар нәҫеле.
* Артемь-Вань-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси биләмәләрендә аға.
* Артемьев ( Ай кратеры) — Айҙың икенсе яғында урынлашҡан ҙур  кратер.
Асатрян

**Асатря́н** (арм. Ասատրյան) —  әрмән фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Асатрян Гегам Магносович (27 ноябрь 1920 йыл — 16 декабрь 1995 йыл) — СССР-ҙың театр һәм кино рәссамы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1953 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Әрмән ССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1967).
* Асатрян Баграт Арташесович (2 февраль 1956 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, банкир. Иҡтисад фәндәре кандидаты. Әрмәнстан Үҙәк банкыһының элеккке рәйесе.