open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аҡ шарап

**Аҡ шарап** — виноградтың аҡ ҡына түгел, ҡыҙыл һәм ҡыҙғылт сорттарынан виноградтың тышсаһын алып ферментлау ысулы менән әҙерләнгән шарап. Тап тышсаның булмауы шарапҡа асыҡ төҫ бирә. Күп төрлө виноградтың эсендәге йомшағының төҫө юҡ тиерлек.

## Аҡ виноград сорттары
* Шардоне (Chardonnay)
* Рислинг (Riesling)
* Алиготе (Aligote)
* Совиньон блан (Sauvignon Blanc)
* Семийон (Semillon)
* Токай
* Мюскаде (Muscadet, Melon de Bourgogne)
* Пти Мансен и Гро Мансен (Petit Manseng, Gros Manseng)
* Шенен Блан (Chenin Blanc)
* Гевюрцтраминер (Gewürztraminer)
* Мускат (Muscat)
* Мюллер-Тургау (Müller-Thurgau, Riesling-Silvaner, Rivaner)
* Вионье (Viognier)
* Мюскадель (Muscadelle)
* Пино Гри (Pinot Gris, Pinot Gridgio, Tokay Pinot Gris)
* Пино Блан (Pinot Blanc, Pino Blanco, Weifiburgunder)
* Сильванер (Silvaner, Sylvaner)
* Марсан (Marsanne, Ermitage)
* Руссан (Roussanne)
* Саваньен (Savagnin)
* Грюнер Фельтлинер (Grüner Veltliner)
* Верначча (Vernaccia)
* Греко (Greco)
* Макабео (Macabeo, Viura)
* Альбариньо (Albarino, Alvarinho)
* Вердельо (Verdelho,Verdejo)
* Фурминт (Furmint)
* Мальвазия (Malvasia, Malmsey)
* Треббьяно (Trebbiano, Ugni Blanc)
* Гарганега (Garganega)
* Кортезе (Cortese)

## Эшләп сығарыу
Күп кенә виноградтың буяусы матдәләре тышсаһында ғына була. Шуға ла аҡ шарапты төрлө төҫтәге виноградтан да әҙерләп була. Төп шарт булып һуттың тышса менән бәйләнешкә инмәүе тора. Шуға ла виноград боламығы (сусло) емештең тышсаһы менән бәйләнешкә инмәһен өсөн йыйылғас та йәһәтләп баҫтыра (пресслау) башларға кәрәк. Ҡайһы берҙә виноградтың һабаҡтарын да айырып тормайҙар, шул килеш баҫтыралар, һығалар. Аҙаҡ виноград боламығын тондороуға ҡуялар.

Аҡ шарапты ферментлау өсөн бүлмә йылылығын күҙәтеп тороу мөһим. Ҡыҙыл шарапты әҙерләгәндә киреһенсә, ваҡыт-ваҡыты менән шарапты һыуытып тороу яҡшы булһа, аҡ шарапты әҙерләгәндә температура 20 градус Цельсийҙан да кәмеп китергә тейеш түгел.

Ваҡыт үтеү менән шараптар ҡараһыуыраҡ төҫ алалар. Ә ҡыҙыл шараптар, киреһенсә, сағыулана баралар һәм төбөнә ҡуйы иҙмәһе ултыра бара.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡыҙыл шарап

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Varieties of white wines —  
* Производство Вина
Ольшанка (Десна ҡушылдығы)

**Ольшанка**, **Вильшанка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Липовец районы аша көньяҡҡа табан аға. Деснаның (Көньяҡ Буг) һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 29 километр. Бассейн майҙаны — 219 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гавриков Ю.С. Реєстр річок Вінницької області. Довідковий посібник
* Олександр Роговий. Про що шумлять верби: історичні нариси про Корчинці-Ротмистрівку-Вербівку (XVIII-XXI століття). - Вінниця: ДП «Державна картографічна фабрика», 2010. - 344 с.: іл. (с.10-11)
Джеймс Фенимор Купер

**Джеймс Фенимор Купер** (*[[Инглиз теле|ингл.]]* *James Fenimore Cooper*; 1789 йылдың 15 сентябре, Берлингтон, АҠШ — 1851 йылдың 14 сентябре, Куперстаун, АҠШ) — Америка романсыһы һәм сатирик. Мажаралы әҙәбиәт классигы.
## Биографияһы
Джеймс Фенимор Купер АҠШ-тың Нью-Джерси штаты Берлингтон ҡалаһында тыуған. Күп тә үтмәй, уның атаһы, судья Уильям Купер, Нью-Йорк штатына күсенә һәм унда аҙаҡ ҡалаға әйләнгән Куперстаун ҡасабаһына нигеҙ һала. Урындағы мәктәптән һуң ул Йель университетына юллана, әммә, курсты тамамламай, диңгеҙ хеҙмәтенә(1806—1811) яҙыла һәм Онтарио күленә хәрби карап төҙөлөшөнә ебәрелә. 1811 йылда ул француз ҡыҙы Сюзан Аугуста Делансиға өйләнә. Ҡатынына ниндәйҙер роман уҡығанда, Купер, яҡшыраҡ яҙыуы ҡыйын түгел, тип ысҡындыра һәм, уның алдында маҡтансыҡ булып күренмәҫ өсөн, бер нисә аҙнала үҙенең тәүге «Һаҡлыҡ» (*Precaution, 1820*) романын яҙа.

## Романдары
«Пионерҙар, йәки Саскуиханна башында», 1823;

«Һуңғы могикан», 1826;
Баллирони

**Баллирони** (ингл.*Ballyroney*) — Төньяҡ Ирландияның Даун графлығындағы бәләкәй ауыл.

Элек ауыл аша Ирландияның иң мөһим тимер юлдарының береһе үткән. Тимер юл станцияһы 1880 йылдың 14 декабрендә асылған һәм 1955 йылдың 2 майында ябылған. Ауыл ул саҡта мал тейәүҙең төп пункттарының береһе була, бынан хайуандарҙы Англияның төньяҡ-көнбайышына порттарға оҙатҡандар. 

Баллирони яҙыусы Томас Майн Ридтың тыуған ере булараҡ билдәле.

## Һылтанмалар
http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=54.273870&lon=-6.125307&z=16&m=b&show=/7530259/Ballyroney-(Baile-Uí-Ruanaí)&search=Ballyroney
Ҡарсығалар

**Ҡарсығалар** () — ҡарсығалар (Ястребиные - Accipitridae) йыртҡыс ҡоштар төрөнә ҡараған ҡоштар ғаиләһе. Был ҡупшы ҡоштарҙың ҡанаттары ҡыҫҡа һәм киң, ҡойроҡтары оҙон. Осло тырнаҡлы аяҡтары оҙон, улар һунар итеү өсөн ҡулайлашҡан. Төҫтәре буй һыҙатлы, түштәренең аҫ яғы көлһыу. Ата ҡоштар инә ҡоштарға ҡарағанда эрерәк.

Ҡарсығалар үҙ ҡорбандарын һауанан  күҙәтеп тороп ауларға ярата. Бейектән үк күреп ҡалып, таштай шыҡыйып ҡорбанына атыла һәм тиҙ генә осло тырнаҡтары менән эләктереп ала. Күбеһенсә ваҡ ҡоштар һәм имеҙеүселәрҙе аулай.

Ҡарсығалар киң таралған. Айырыуса урман һәм ҡыуаҡлыҡтар массивтарында йәшәйҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Подборка статей и видовых очерков на сайте «Пернатые хищники России»
Томас Майн Рид

**Томас Майн Рид** (ингл. *Thomas Mayne Reid*; 1818 йылдың 4 апреле, Баллирони ауылы, Даун графлығы, Ирландия — 1883 йылдың 22 октябре, Лондон, Англия) — инглиз яҙыусыһы, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн ҡайһы берҙәре «Капитан Майн Рид» исеме аҫтында баҫтырылған мажаралы романдар авторы.

## Тормош юлы
Томас Майн Рид Ирландияның Даун графлығы Баллирони ауылында пресвитериан руханийы Томас Майн Рид Өлк. ( ингл. *Rev. Thomas Mayne Reid Sr)* ғаиләһендә тыуған. Атаһы ла, әсәһе лә сығыштары буйынса шотланд булған.

Рид белемде Белфаста ала һәм 1840 йылда мажаралар эҙләп АҠШ-ҡа китә. 1846—1848 йылдарҙа хәбәрсе булараҡ Америка-Мексика һуғышында ҡатнаша. 1849 йылда Рид үҙ ирке менән Бавария революцияһына ҡушылырға йыйына, ләкин кире уйлай һәм Төньяҡ Ирландияға китә. Яралы булараҡ, Лондонға ҡайта, унда 1850 йылда Мексика һуғышы ваҡиғаларына арналған тәүге «Ирекле уҡсылар» романын (*[[Инглиз теле|ингл.]]* *The Rifle Rangers*) баҫтыра. 1854 йылда Рид үҙенең нәшерсеһе Дж. Хайдтың ҡыҙы ун биш йәшлек Элизабетҡа өйләнә. Баллы айҙан һуң яҙыусы әҙәби ижадҡа әйләнеп ҡайта. Уның был осор әҫәрҙәре һаман да Ридтың АҠШ-тағы мажараларына нигеҙләнгән. 1865 йылда Ридҡа дан килтергән «Башһыҙ һыбайлы» романы (''ингл.'' *The Headless Horseman*) сыға. 1867 йылда Рид Нью-Йоркҡа ҡайта, унда «Onward Magazine» журналын ойоштора. Рид элеккесә уңышҡа иҫәп тота, әммә уны һәм яңы әҫәрҙәрен һалҡын ҡаршылайҙар. 1870 йылға һуғышта алған яраһы үҙен һиҙҙерә башлай һәм ул бер нисә ай дауаханала үткәрә. Ридтың ҡатынына АҠШ-та оҡшамай, шуға Ридты 1870 йылдың 22 октябрендә дауахананан сығарғас та, улар Англияға китә һәм Херефордширҙа төпләнә.

Майн Рид күңел төшөнкөлөгө менән яфалана, тағы госпиталгә ебәрелә. Ул яҙыусылыҡ һөнәренә ҡабат тотоноп ҡарай, әммә ниәттәрен тулыһынса бойомға ашыра алмай. Уның бюджетының нигеҙе булып АҠШ хөкүмәте тарафынан хәрби хеҙмәте өсөн тәғәйенләнгән пенсия тора. Тормошоноң һуңғы йылдарында Рид ғәрипкә әйләнә: ҡултыҡ таяғы менән генә йөрөй ала. Рид 1883 йылда 65 йәшендә Лондонда вафат була. Ул Кенсал Грин зыяратында (*[[Инглиз теле|ингл.]] Kensal Green Cemetery*) ерләнгән.

Революцияға тиклемге Рәсәйҙә лә, Советтар Союзында Майн Ридтың китаптары киң танылыу таба, ә тыуған ерендә һәм АҠШ-та ул осорҙа киң ҡатлам уҡыусыға билдәһеҙ була тиерлек. ХХ быуат аҙағында-XXI быуат башында уға ҡыҙыҡһыныу ҡабат уяна.

## Библиография
* «Ирекле уҡсылар»
* «Аҡ бизонды эҙләгәндә»
* «Башһыҙ һыбайлы»
* «Аҡ юлбашсы»
* «Ҡыйыу һунарсы ҡыҙ»
* «Квартеронка»
* «Левиафанға һунар»
* «Оцеола, семинолдар юлбашсыһы» һ.б.

## Һылтанмалар
* http://lib.ru/MAJNRID/
* http://www.borisba.com/litlib/m_reid/index.html 
* Андрей Танасейчук. Майн Рид: йәшәгән ти, ҡыйыу капитан. — М.: Молодая гвардия, 2012. — (ЖЗЛ) — ISBN 978-5-235-03338-2

## Иҫкәрмәләр
Оскар Уайльд

**Оскар Фингал О’Флаэрти Уиллс Уайльд** (Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde; 1854 йылдың 16 октябре, Дублин — 1900 йылдың 30 ноябре, Париж)— ирланд сығышлы инглиз философы, эстет, яҙыусы, шағир, драматург.

## Биографияһы
Оскар Уайльд 1854 йылдың 16 октябрендә Дублинда сэр Уильям Уайльд (? — 1895) һәм Джейн Франческа Уайльдтарҙың (? — 1901) ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. Ағаһы унан ике йәшкә өлкәнерәк була. Атаһы Ирландияның төп отоофтальмологы (ҡолаҡ һәм күҙ хирургы) була һәм 1864 йылда рыцарҙар ҡорона алына. Һөнәри эшмәкәрлегенән тыш, Уильям Уайльд ирланд археологияһы һәм фольклоры буйынса китаптар яҙа, филантроп була, ярлыларҙы бушлай хеҙмәтләндергән медпункт аса. Әсәһе инҡилап хәрәкәте өсөн шиғырҙар яҙған һәм ғүмере буйы ирланд милләтсеһе булып ҡалған. 1856 ғаиләлә өсөнсө бала — һеңлеһе Изола тыуа. Ул ун йәшендә менингиттан вафат була. Уайльдтың 1881 йылда яҙылған «Requiescat» (лат. «Тыныс йоҡлаһын») шиғыры уға бағышланған.

Туғыҙ йәшенә тиклем Оскар Уайльд өйҙә белем ала, француз гувернанткаһынан француз теленә, немец гувернанткаһынан немец теленә өйрәнә. 1864—1871 йылдарҙа Уайльд Фермана графлығының Эннискиллен ҡалаһындағы Портора король мәктәбендә уҡый. Егерме йәшенә тиклем Уайльд йәй көндәрен атаһының Мейо графлығындағы виллаһында үткәрә, унда улар ағаһы Уильям һәм буласаҡ яҙыусы Джордж Мур менән уйнайҙар. Портора мәктәбен алтын миҙал менән тамамлаған Уайльд Дублиндағы Тринити-колледжда уҡыу өсөн стипендияға лайыҡ була. Был уҡыу йортонда ул антик тарих һәм мәҙәниәтте өйрәнә, боронғо телдәрҙе өйрәнеүгә һәләтен бында ла күрһәтә. Бында ул тәүге тапҡыр эстетика буйынса курстар тыңлай һәм кураторы — антик тарих профессоры Дж. П. Махаффи менән аралашыу һөҙөмтәһендә үҙенең артабанғы эстеттарса тотошоноң мөһим элементтары күренә башлай (дөйөм ҡабул ителгән әхлаҡты бик һанға һуҡмау, кейемдә ҡупшылыҡ, прерафаэлиттарға ылығыу, үҙенә еңелсә көлөп ҡарау, эллинизм менән мауығыу).

1874—1878 йылдарҙа, шулай уҡ стипендияға лайыҡ булып, Оскар Уайльд Оксфорд университетында классик бүлектә уҡый. Бында ул ирланд акцентынан ҡотолоп, инглизсә таҙа һөйләшә башлай. Оксфордта Уайльд мәҙәниәт теоретигы Джон Рёскиндың һәм уның шәкерте Уолтер Пейтерҙың лекцияларын тыңлай. Икеһе лә матурлыҡты данлай, әммә Рёскин уны изгелек менән берлектә генә күрһә, Пейтер матурлыҡта ниндәйҙер яуызлыҡ ҡушылмаһы булыуын да таныған. Университетта уҡыған йылдарҙа уҡ Уайльд Греция һәм Италияны барып күрә, уларҙың мәҙәни мираҫы һәм матурлығына таң ҡала. Оксфордта ул «Равенна» поэмаһы өсөн бик абруйлы Ньюдигейт премияһын ала, уны XVIII быуатта сэр Роджер Ньюдигейт йыл да үткәрелгән поэмалар конкурсында еңгән Оксфорд студенттары өсөн булдыра.

1878 йылда университетты тамамлағас, Уайльд Лондонға күсенә.

## Иҫкәрмәләр
Постолова

**Постолова** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Козятын һәм Калиновка райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 41 километр. Бассейн майҙаны - 455 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гавриков Ю.С. Реєстр річок Вінницької області. — Вінниця: Басейнове управління водними ресурсами річки Південний Буг, 2010. — 28 с.
Плешаново (Ырымбур өлкәһе)

**Плешаново** — Ырымбур өлкәһендәге ауыл. Ҡыҙыл Гвардия районының һәм Плешаново ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Туҡ буйында, Кинель—Ырымбур линияһындағы Сорочиск тимер юл станцияһынан 57 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
1890 йылда сауҙагәрҙәр Плешанов һәм Красиковтан ер йәмғиәте һатып алынған биләмәләрҙә немец-меннониттар тарафынан нигеҙләнә. Ауылдың атамаһы коммерсант, беренсе гильдия сауҙагәре Иван Михайлович Плеша́новтың фамилияһынан алынған.

## Халҡы

Ауылда башлыса урыҫтар һәм башҡорттар йәшәй.

## Мәҙәниәт
2009 йылда район үҙәге Плешановола Башҡорт мәҙәниәте үҙәге ойоторола. Район мәҙәниәт йортонда «Таң йондоҙо» һәм «Заман» фольклор коллективтары эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Батайск тарих музейы

**Батайск тарих музейы** ― Ростов өлкәһендәге Батайск ҡалаһының тарих музейы. Музейҙың хәҙерге бинаһы ҡаланың ял һәм мәҙәниәт паркында, Киров урамы, 51а адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарих
Батайскиҙағы беренсе музей 1966 йылда асыла һәм урындағы кинотеатрҙа урынлаша. Музейҙың тәүге исеме ― «*Революция, хәрби һәм хеҙмәт даны музейы »*. Ул ике бүлмәлә урынлаша, ә фондында  400 самаһы экспонат иҫәпләнә. Хәҙерге бина 1979 йылда күтәрелеп, шул уҡ йылдың 22 апрелендә асыла.

=  Музей экспозицияһы ==
Музейҙың экспозициялары нигеҙендә ҡаланың тарихы, этнографияһы, археологияһы тураһында һөйләүсе экспонаттар ята. Музей фонды Батайск ҡала тарихына бәйле 9 меңдән ашыу  документтың төп нөсхәһен һаҡлай..

Өс экспозициялар залы:
* Хәрби Дан залы ―    Рәсәйҙә Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышы буйынса экспонаттар  күрһәтелә. Һәләк булыусы яугирҙарҙың исемдәре менән иҫтәлекле таҡтаташ бар. Залда төрлө тантаналы саралар, һуғыш ветерандары менән осрашыуҙар һәм эҙәрмәндәрҙең ултырыштары булып тора.
* Тыуған яҡты өйрәнеү залы.
* Күргәҙмәләр залы

Экспозициялар:
* Баранов ис.ГВФ һәм Серов ис.ГВФ.осоу училищеларының тарихы. Был уҡыу йорттарында Алексей Петрович Маресьев, һуңынан Борис Полевойҙың  «Ысын кеше хаҡындағы повесть» китабындағы төп геройҙың прототибы, оҫта осоусы Дольников Григорий Устинович укыған. 
* Тәүге лётчик-космонавтар - Комаров Владимир Михайлович, Хрунов Евгений Васильевич, Горбатко Виктор Васильевичтарҙың шәхси әйберҙәре урынлашҡан. 
* Батайск тимер юл тарихына бәйле экспонаттар. Владикавказ тимер юлы, 1875 йылда императорар Александр II указы менән төҙөлөп, Батайск ҡалаһы аша үткән.  Был юлды Кавказға «ҡапҡа» тип  атайҙар.
* Этнография экспозицияһы. Бында Батайскиҙа, уның тирә-яғында  йәшәүсе кешеләрҙең традицияларына, ғөрөф- ғәҙәттәренә бәйле экспонаттар: боронғо мебель, хеҙмәт ҡоралдары, сиркәү  һәм ҡулланма-декоратив әйберҙәр бар.
*  Батайск рәссамы Лосевский Николай Сергеевичтың шәхси күргәҙмәһе..
## Һылтанмалар
Дары баҙы (Азов)

**Дары баҙы** — Ростов өлкәһе Азов ҡалаһындағы XVIII быуат хәрби-инженерлыҡ сәнғәте ҡомартҡыһы. Азов тыуған яҡты өйрәнеү музейының филиалы. Федераль әһәмиәтле ҡомартҡы.

Музейҙың адресы: Ростов өлкәһе, Азов ҡалаһы, Лермонтов урамы, 6.

## Тарих
Азовтағы беренсе дары баҙы 1770 йылда дары һаҡлау өсөн төҙөлгән ағас йорт. Уның эсендә дарылы мискәләрҙе һалыу өсөн яһалған һикеләр. Был йорт 1797 йылдан һуң иҫкерегәнлек арҡаһында һүтелеп алынған.

1799 йылда Изге Анна бастионындағы ағас баҙ урынында инженер Делаваль проекты буйынса кирбес мөгәрәп һалынған. Уның стеналарының ҡалынлығы метр ярым, бейеклеге — 12 метр, ә тәрәнлеге — 5 метр, һыйҙырышлығы — 60 тонна. Йорттоң түбәһе өс ҡат ыҫмала менән һыланған, балсыҡ һәм сирәм менән ҡаплап эшләнгән. Баҙға снаряд төшөп шартлаған саҡта бындай төҙөлөш шартлауҙы амортизацияларға мөмкинлек биргән.

Төҙөлөштөң нигеҙе өсөн кирбесте, диңгеҙ ҡабырсаҡтарынан блоктар яһап, Азовта эшләгәндәр. Шундай уҡ блоктар менән йорттоң тышын да ҡаплағандар.

Азов ҡәлғәһендә барлығы дүрт дары баҙы булған. Улар изге Петр, Полугар, Алексеевский ҡапҡалары янында һәм Изге Анна бастионында урынлашҡан булған. Тәүге өс дары баҙы хәҙерге вакытҡа тиклем һаҡланып ҡалмаған. Изге Анна бастионындағы дары баҙы ла 1806 йылда артиллерия хәрби келәтенә (цейхгауз) әйләндерелгән.

Йортто һуңғы үҙгәртеп ҡороуҙар ваҡытында стеллаждарҙы һүткәндәр, бинаны ике ҡатҡа бүлгәндәр.

1810 йылдан алып Азов ҡәлғәһе аҡрынлап ташландыҡ хәлгә килә башлаған. XIX быуатта баҙҙы бөтөнләй түбәһе ҡапланғансы ер менән күмгәндәр.

ХIХ—XX быуат башында Дары баҙына йәйгелеккә боҙ һалып ҡалдырғандар һәм аҙыҡ продукттарын боҙолоуҙан унда һаҡлағандар.

1967 йылда Азов ҡалаһында «Дары баҙы» тигән музей асылған. Музейҙың экспозицияһында рәссам Арсен Чернышовтың «1696 йылда Петр I ғәскәрҙәренең төрөк ҡәлғәһе Азовты алыуы» тарихи диарамаһы ҡуйылған. Музейҙа артиллерия арсеналын һаҡлау ҡорамалдары ҡуйылған күргәҙмә эшләй, һуғыш ҡоралдары тарихын сағылдырыусы материалдар ҡуйылған.

Музей ишеге алдында половецтарҙың таш һындары менән ҡурған төҙөлөп ҡуйылған, йорто янында XVII быуат аҙағында ҡойолған рус пушкаһы тора.

## Һылтанмалар
* Дары баҙы
* Дары баҙы
* Дары баҙы

## Иҫкәрмәләр
Ҡолман

**Ҡолман** (*Ҡулма́н*, ) — Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы ауылы. Пролетарка ауыл советы составына керә..

## География
Ауыл Туҡ буйында урынлашҡан.

## Тарих
Риүәйәт буйынса, ауыл 1630—1640 йылдарҙа йә унан иртәрәк нигеҙләнгән. Ауылда йәшәүсе *Агиш* исемле кешенең улдары *Ҡолман* һәм *Ҡоръяу* 1764 йылғы Нуғай даруғаһы документында телгә алыналар.

Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Ҡолман ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була.

Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составына керә, ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.

XX быуат башында мәсет төҙөлә. Аслыҡ осоронда ауыл халҡының бер өлөшө Ташкентҡа күсергә мәжбүр була.

1933 йылда Ҡолман һәм күрше Бәхтийәр ауылдарында «Ҡыҙыл Кәмәтау» () колхозы ойошторолған. 1937 йылда колхоздың атамаһы «Красный Стахановец» тип үҙгәртелә, 1959 йылда ул «Родина» колхозы составына инә.

## Халҡы




## Иҫкәрмәләр
Ҡаймаҡ

**Ҡаймаҡ** — һөттөң ҡуйыһын айыртыу юлы менән алынған майлы ризыҡ.  

Сепаратор уйлап табылғанға тиклем ҡаймаҡ эшләү өсөн ултырған һөттөң өҫтө генә һөҙөп алынған. Ризыҡты шыйыҡ көйө ҡулланырға мөмкин. Сауҙа өсөн аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә 10-20 % (уртаса) һәм 35 %  (майлы) ҡуйылыҡтағы ҡаймаҡ сығарыла. Һатыуҙа  шулай уҡ консерваланғаны ла осрай. Майлы ризыҡ булараҡ ҡаймаҡ бик туҡлыҡлы. Бынан тыш уның составында 3,5 % аҡһым, 4,3 процент углевод, минераль тоҙ һәм витаминдар (A, E, B, В, C, PP һ. б.) бар. 

Ҡаймаҡтан аҡ май эшләйҙәр. Ул шулай уҡ кулинарияла киң ҡулланыла. Шыйыҡ ҡаймаҡты ҡамыр ризыҡтарына, уларҙы биҙәү өсөн крем яһағанда тотоналар. 

## Үҫемлек ҡаймағы

Аҙыҡ сәнәғәтендә оҙаҡ һаҡлана торған үҫемлек ҡаймағы ҡулланыла. Ул тәбиғи ҡаймаҡты алыштыра һәм башлыса кокос, пальма майҙарынан яһала. Бындай үҫемлек ҡаймағы составына шулай уҡ тәм, төҫ, еҫ биреүсе һөт аҡһымдары (башлыса натрий казениаты), төрлө ҡатнашмалар һәм буяуҙар инә .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
Археология һәм этнография музейы (Өфө)

**Археология һәм этнография музейы** (Өфө) — Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Р. Ғ. Кузеев исемендәге Этнологик тикшеренеүҙәр институты эргәһендәге ғилми музей. 1976 й. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты эргәһендә ойошторолған. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
## Тарихы
Өфөлә археология һәм этнография академия музейын ойоштороу инициаторы — танылған ғалим-этнолог, тарих фәндәре докторы, РФА ағзаһы Рәил Кузеев. Уны ойоштороу тураһында ҡарар 1976 йылдың 20 ғинуарында ҡабул ителде, һәм тағы ла бер нисә йылдан, 1980 йылда, музей үҙенең  ишектәрен асты. Академия музейы үҙенең фондтары менән таң ҡалдыра: ул фәнни экспедициялар ваҡытында йыйылған археология, этнография һәм антропология коллекцияларының иң ҙур һаҡлағыстарының береһе. Бында Көньяҡ Уралдың боронғо һәм урта быуат тарихының бөтә осорҙары  буйынса материал тупланған, шул иҫәптән киң билдәле Филипп ҡурғандарының "Сармат  алтыны" коллекцияһы, төбәктә йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәте һәм көнкүреше буйынса ҡиммәтле мәғлүмәттәр йыйылған.
## Музей фонды
Археология һәм этнография музейы Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Р.Ғ. Кузеев исемендәге Этнологик тикшеренеүҙәр институты составында эш итә.

2012 йылдан Музей экспозицияһы Р.Ғ. Кузеев исемендәге Этнологик тикшеренеүҙәр институтының (РФА ӨФҮ ikuzeev.ru) рәсми сайты 3D форматта интернет — файҙаланыусылары өсөн тулыһынса асыҡ.

Музей коллекциялары фундаменталь археологик һәм этнологик тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн нигеҙ булып тора.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
http://ikuzeev.ru/

## Әҙәбиәт
* Золотые олени Евразии. С.-Пб., 2003. 
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
Әхмәтзәки Вәлиди музейы

**Әхмәтзәки Вәлиди музейы** — Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалы, Әхмәтзәки Вәлиди тыуған Ишембай районыныңКөҙән ауылында булдырылған. Музей ауылдың үҙәк өлөшөндә — Зәки Вәлиди исемендәге майҙанда — урынлашҡан.

## Музейҙың булдырылыуы
Музейға нигеҙ һалыу көнө тип 1992 йылдың 2 ноябрь көнө һанала. Музей йорто Вәлидовтарҙың өйөнөң урынында төҙөлгән. Әхмәтзәки Вәлиди иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса подрядсы ойошмаларының комплекслы планына ярашлы эштәр Башҡортостан Республикаһының Хөкүмәте һәм Ишембай район администрацияһы контроле аҫтында булды. Проектҡа Милли музей етәкселеге кураторлыҡ итте, башлыса күп көс философия фәндәре кандидаты Әмир Юлдашбаев һалды.

Музейға нигеҙ һалыусы Кәрим Фәтҡулла улы Шәйәхмәтов (1934 йылда тыуған) хәҙерге көндә музей директоры. 

Артабанғы йылдарҙа төп йорттоң һәм ишек алдындағы биналарҙың, ҡоҙоҡтоң, ҡоймаларҙың, тротуарҙарҙың косметик ремонты ойошторолдо. Иҫтәлекле стела янында сквер булдырылды.

## Музей экспонаттары
Музейҙа 1600-ҙән артыҡ Әхмәтзәки Вәлидиҙең, тормошон һәм эшмәкәрлеген, уның ғаиләһен сағылдырыусы экспонат тупланған. Әхмәтзәки Вәлидиҙең ҡыҙы Иҫәнбикә Туған музейҙы беренсе тарихи документтар һәм фотографиялар менән тәьмин итте. 2002 йылда Кәрим Шәйәхмәтов Төркиәлә Әхмәтзәки Вәлидиҙең балалары — Иҫәнбикә һәм Субәҙәй, уның арҡаҙашының улы Йәшәр менән осрашты. Был сәфәрҙән һуң музей ҡиммәтле экспонаттар, шул иҫәптән автономиялы Башҡортостан республикаһының картаһы менән тулыланды. Был картала бөтә яҙыуҙар ҙа Әхмәтзәки Вәлиди ҡулы менән башҡорт телендә ғәрәп шрифтында яҙылған. Шулай уҡ ошо сәфәрҙән Әхмәтзәки Вәлидиҙең телмәре һәм уның башҡарыуында йырҙар яҙылған аудиокассета алып ҡайттылар.

Экспонаттар араһында:
* Ә. З. Вәлидиҙең мантияһы
* Ә. З. Вәлидиҙең ата-әсәһе йорто йыһаздары

## Музей эшмәкәрлеге
2002 йылда музей администрацияһы саҡырыуы буйынса Төркиәнән атаһының тыуған яҡтарына Иҫәнбикә Тоған үҙенең ҡыҙы Сара менән килеп китте.

Район бюджеты иҫәбенә Төркиәгә ике экспедиция ойошторолдо.

2011 йылдың 14 февралендә музейҙа Халыҡ-ара ТЮРКСОЙ ойошмаһы генераль секретары Дюсен Касеинов етәкселегендәге рәсми делегацияһы булып китте.

## Урындағы иҫтәлекле урындар
* Вәлиди ҡойоһо,
* Ә. З. Вәлидигә стела
* Юрматы ырыуы ерҙәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Музеи России» сайтында музейҙың рәсми бите
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Удыч (йылға)

**Удыч** () — Украиналағы йылға. Черкассы өлкәһенең Христиновка районы һәм Винница өлкәһенең Теплык һәм Бершадь райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 56 километр. Бассейн майҙаны - 681 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Водні ресурси та якість річкових вод басейну Південного Бугу / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-центр, 2009. — 184 с.
* Udycz // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Warszawa : Filip Sulimierski i Władysław Walewski, 1892. — T. XII : Szlurpkiszki — Warłynka.
Маргарита Чернова йорто

**Маргарита Чернова йорто** — Дондағы Ростовта, Оло Баҡса (Большая Садовая), 27/47 урамында урынлашҡан йорт. 

Ул 1899 йылда төҙөлгән. Чернова йорто статусына төбәк әһәмиәтендәге  мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

## Тарихы
Йортто  Маргарита Никитична Чернова өсөн ул тип йән атып йөрөүсе парамоновтар затының бер вәкиле төҙөтә. Күҙаллауҙар буйынса, бинаның архитекторы -   Николай Александрович Дорошенко.

XIX быуат аҙағы — XX быуат башында был йортта йыш ҡына балдар үтә, музыканттар сығыш яһай һәм башҡа саралар ойошторола. Беренсе ҡатты төрлө сауҙа ойошмалары , атап әйткәндә, Шамковичтың дарыуханаһы һәм "Юлиус Гароховтың сауҙа йорто" ҡуртымға ала. Икенсе ҡатта торлаҡ урынлаша. Ҡабул итеү залының тәҙрәләре урам яғына ҡарай.  Башҡа бүлмәләр араһында ул бейек түбә һәм интерьерҙар биҙәлешенең байлығы менән айырылып тора. Сәхнә залдың мөйөшөндә тора. Коридорҙан балконға сығырға мөмкин. Фасад буйлап, халтурин урамы тыҡырығы буйынса ашхана, ҡунаҡ бүлмәһе, йоҡо  һәм башҡа бүлмәләр урынлаша. 

Төп инеү урыны  Оло Баҡса урамы менән  Халтурин тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан. Унан ике яҡҡа ялған тәҙрәләр яһалған. Мөйөш өҫтөндә көмбәҙле бельведер бар ул йорттоң композиция үҙенсәлеге. Йорттоң фасады бай күренешле:  уйымдарҙа декоратив вазалар ултыра, атланттар, кариатидтар, медальондар, диңгеҙ ҡабырсаҡтары, гирляндалар, үҫемлектәрҙән эшләнгән орнаменттар менән биҙәлгән.

1920 йылда совет власы урынлашҡас, Чернованы йортонан сығаралар, бинаны дәүләткә алалар. Беренсе ҡаттың подвалында  "2-се дарыухана", ә икенсе ҡатта — "5-се балалар коммунаһы" урынлаша. 1926 йыл мәғлүмәттәре буйынса, икенсе ҡатта Донпрофобрҙың теген мәктәбе була. Беренсе ҡатты "2-се дарыухана", "Тире сеймалы акционер йәмғиәте", шулай уҡ "элекке сауҙа бинаһының бер бүлмәһендә 7 кеше тығылышып йәшәгән 9 ғаилә* биләй*".

1926 йылдың 2 февралендә йорт Край Прокуратураһына тапшырыла. 1926 йылдан унда Партклуб урынлаша. 1940 йылда бина  - Ростов өлкәһенең партия архивына, ә Советтар Союзы тарҡалғандан һуң  Дәүләт архивына бирелә. 2000 йылдар башында йорт  авария торошонда була.  2001 йылда бында төҙөкләндереү эше башлана һәм ул һүтелеп, ҡабаттан тергеҙелә.  Реконструкция барышында биҙәү элементтарының төп нөсхәләре ҡулланыла. Хәҙерге ваҡытта бында Мәскәү Банкыһының бүлеге урынлашҡан.




Файл:Chernova house old 3.jpg|1909 йыл
Файл:Bolshaya Sadovaya street old 2.jpg|1910 йыл
Файл:Chernova house old 2.jpg|1916 йыл


## Иҫкәрмәләр
В. И. Лениндың Йорт-музейы (Өфө)

**В. И. Лениндың  Йорт - музейы**  Өфөлә  Киров районының Достоевский урамында  урынлашҡан, 

## Тарих
В. И. Ленин Өфөлә ике тапҡыр булған — 1900 йылдың февраль  һәм июнь айҙарында. Икенсе мәртәбә килгәнендә уның ҡатыны Н. К. Крупская Өфөлә Жандарм (хәҙер Крупская урамы) һәм Төрмә (хәҙер - Достоевский) урамдары киҫелешендә ваҡытлыса файҙалыныуға мезонинлы йорт ала, бында Ленин өс аҙнаға яҡын тороп китә.

Лениндың ошонда булыу хөрмәтенә  Өфөлә музей асырға ҡарар сығаралар. Ошо маҡсатта Ленин йәшәгән йорт эргәһендәге ике ҡатлы йорт һайлана. Проект архитекторы Г. Адамович була. Проект 1938 йылдың апреленә әҙер була. Н.К. Крупская күҙәтеүе аҫтында эштәр 1938 - 1941 йылдарҙа алып барыла. Шул ваҡыттағы йыһаҙ тергеҙелә, Крупскаяның талабы буйынса ошонда уҡ Лениндың тормошон һәм революцион эшмәкәрлеген сағылдырған күргәҙмә ойошторола.

Йорт-музейы 1941 йылдың  21 ғинуарында асыла. Өс айҙан музейға килеүселәрҙең һаны 12 мең кешенән артып китә, уны барлығы  87 илдән дүрт миллиондан артыҡ кеше килеп күргән. Музейҙың беренсе директоры - Ш. Ханафин. 1943 йылдан алып, ҡырҡ йыл дауамында, музейға Хаят Әхмәтова етәкселек итте.

1980 йылдар тирәһендә музей тирәләй мемориаль зона ойошторолдо. Музей янында революцияға тиклем булған Өфө өлөшө  яңынан тергеҙелде. Бында ҡыҙыл кирбестән йорттар төҙөлдө, суйырташ түшәлгән урамдар һалынды, урам фонарҙары ҡуйылды. Был территория дәүләт һаҡлауы аҫтындағы архитектура ҡомартҡыһы тип иғлан ителде.

Музей комплексы  2002 йылға тиклем ғәмәлдә булды.
Ул  XIX-XX быуаттар араһында төҙөлгән ысынлап та боронғо биналар менән  бер рәттән һүтеп ташланды. Уның урынына  2003-2005 йылдарҙа элиталы торлаҡ комплексы төҙөлдө.

Әммә бик күптәнге бинала музей һаҡланып ҡалған һәм үҙ эшен бөгөнгәсә дауам итә.

## Һылтанмалар
*  (урыҫ.).  Bashkortostan450. Тәүге сығанаҡтан  архивланған 9 апрель 2013. 19 март 2013 тикшерелгән.
*  (урыҫ.).  Дом-музей В. И. Ленина г. Уфа. Тәүге сығанаҡтан  архивланған 9 апрель 2013. 19 март 2013 тикшерелгән.

## Әҙәбиәт
* 
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 89-94 с. ISBN 5-295-02294-3. *Дом-музей Ленина В. И. Достоевского улица, 78*.
Дюма Александр (атай)

**Дюма Александр** (фр. *Alexandre Dumas, père*; 1802 йылдың 24 июле, Вилле-Котре — 1870 йылдың 5 декабре, Пюи) — француз яҙыусыһы, драматург һәм журналист. Уның хеҙмәттәре йөҙ тиерлек телгә тәржемә ителгән, ул — иң уҡылған француз авторҙарының береһе. Дюма бик емешле булған һәм күп жанрҙарҙа эшләгән. Үҙенең карьераһын шунда уҡ танылыу алған пьесалар ижад итеүҙән башлай. Шулай уҡ ул журналдар өсөн күп мәҡәләләр һәм сәйәхәттәр тураһында китаптар яҙған. Уның хеҙмәттәре 100 000 бит тирәһе. 1847 йылда Дюма Парижда Тарихи театр асҡан. Дюма үҙенә абруйҙы француз әҙәбиәтендәге иң билдәле ике роман менән яулай: «Граф Монте-Кристо» һәм «Өс мушкетер».

## Биографияһы
Александр Дюма 1802 йылда генерал Том-Александр Дюма һәм Вилле-Котрелағы ҡунаҡхана хужаһы ҡыҙы Мария-Луиза Лабуре  ғаиләһендә тыуған. Дюма квартерон һаналған, сөнки атаһы яғынан өләсәһе Гаити утрауынан ҡара тәнле ҡол булған.

Дюманың бала сағы, үҫмер йылдары тыуған ҡалаһында үтә. Унда Александр шағир һәм театрал Адольф де Лёвен менән таныша. Дюма мотлаҡ драматург булырға ҡарар итә. Аҡсаһыҙ һәм файҙалы танышлыҡтарһыҙ көйө, атаһының элекке дуҫтарына ғына өмөт итеп, Дюма Парижға китә. Матур яҙыуы менән генә маҡтана алған, белеме булмаған Александрға генерал Фуа  Пале-Роялдә (Париж) Луи-Филипп I ҡарамағындағы канцелярияға эшкә урынлашырға ярҙам итә. Дюма үҙенең белеме өҫтөндә эш башлай. Бер танышы уға уҡып сығырға кәрәкле китаптар исемлеген төҙөп бирә: унда классиктарҙың әҫәрҙәре, мемуарҙар, хроникалар инә. Драматург һөнәрен үҙләштереү маҡсаты менән Дюма Париж театрҙарына йөрөй, унда осраҡлы рәүештә яҙыусы һәм библиофил Шарль Нодье менән таныша. Еңел жанрҙа уңышҡа  өлгәшеүе анһатыраҡ, тип һанаған  де Лёвен менән берлектә Дюма «Һунар һәм һөйөү» водевилен ижад итә һәм ул Амбигю театры тарафынан сәхнәләштереүгә ҡабул ителә. Бынан һуң Дюма уңышлы рәүештә пьесалар яҙа, улар әҙәби яҡтан камил булмаһалар ҙа, публиканың иғтибарын баштан аҙағынаса йәлеп итәләр, шуға күрә иғланда Дюманың исеме булыуы театр директорҙары өсөн күп аҡса йыйыуҙы аңлата.

1830 йылдың июлендә Францияла Июль инҡилабы була, Карл Х тәхеттән төшөрөлә һәм буржуаз батшалыҡ нигеҙләнә. Тәхеткә Луи-Филипп исеме менән Орлеан герцогы ултыра. Дюма батшаның Тюильри һарайына һөжүм итеүселәр араһында була. Инҡилаптың тәүге көндәренән үк Дюма йәмғиәт тормошонда әүҙем ҡатнаша һәм ул саҡта Милли гвардияны етәкләгән генерал Лафайеттың бер нисә мөһим йомошон үтәй.

## Иҫкәрмәләр
Ш. Ә. Хоҙайбирҙиндың Йорт - музейы

** Ш. А. Хоҙайбирҙиндың Йорт-музейы** — күренекле партия һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡортостанда Совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнашыусы, яҙыусы Ш.Ә. Хоҙайбирҙиндың музейы, Башҡортостан Республикаһыны Милли музейы филиалы.  Урынлашҡан адресы: Өфө, Яңы күпер урамы, 20-се һанлы йорт.

## Тарихы һәм тасуирлауы
Музей  Өфөлә  ике ҡатлы  мезонинлы айырым  ағас йортта урынлашҡан.  Йорт  тарихи-архитектура ҡомартҡыһы булып һанала.

1923 йылда республика Хөкүмәте йортто республиканың Эске эштәр министры - Шәһит Әхмәт улы Хоҙайбирҙингә һәм уның ғаиләһенә бүләк итте. Шәһит Әхмәт улы был өйҙә бер йыл ғына йәшәп өлгәрә, уның ҡатыны һәм ҡыҙы 1960 йылға тиклем йәшәй. 

Уның ғаиләһе Ш. Хоҙайбирҙин иҫтәлегенә экспозиция асыу өсөн йортто  дәүләткә ҡайтарырға теләк белдерә һәм Музейҙың асылыуы 1959 йылда уҡ планлаштырылған  була, әммә тик 1991 йылда ғына йортто музейға әйләндереү тураһында ҡарар сыҡты.

Иң башта Ш. Хоҙайбирҙиндың мемориаль музейын булдырыу планлаштырыла. Артабан музейға уның исемен бирергә, экспозицияла Ш. Хоҙайбирҙиндың мемориаль бүлмәһен ҡалдырырға, ә ҡалған ике залда Башҡортостан Республикаһының милли-дәүләт төҙөлөшөнөң төп этаптарын күрһәтергә ҡарар итәләр. 

Музейҙа Башҡортостандың  милли-дәүләт төҙөлөшө процесының башынан алып бөгөнгө көнгә тиклем, башҡорт халҡының  милли дәүләтселегенең булдырылыуы һәм нығыныуы ( башҡорт милли хәрәҡәте формалаша башлаған ваҡыттан алып) ; Башҡортостандың милли-дәүләт ҡоролошоноң төрлө проекттары: Башҡортостандың Ваҡытлыса революцион советы, Татар-Башҡорт совет республикаһы, Урал-Иҙел штаттары, башҡорт- Ҡырғыҙ республикаһы тураһында  материалдар һәм документтар. Совет власының үҙәк органдарының һәм башҡорт милли хәрәҡәте лидерҙары  Ә-З. Вәлидовтың, Ш. Манатовтың, М. Халиҡовтың һ. б.   башҡорт автономияһын булдырыуҙа ролдәре, территориаль үҙгәрештәр, шулай уҡ Башҡортостандың административ бүленеше; Башҡортостанда милли-дәүләт төҙөү барышында булған ҡаҙаныштары  һәм уңышһыҙлыҡтары тураһында бәйән ителә.

Аҙаҡҡы ваҡытҡа тиклем башҡорт халҡының милли автономияға эйә булыуы тик Октябоь революцияһы һәм 1919 йылдың 23 мартындағы Килешеү менән сикләнде. Шул уҡ ваҡытта башҡорт милли хәрәҡәте, үҙенең дәүләтселеге һәм азатлығы өсөн 1917—1919 йылдарҙа башҡорттарҙың көрәше ул ваҡытта хаким иткән идеологияға ярашлы инҡар ителә килде.

Бөгөнгө көндә ул осорҙағы күп кенә ваҡиғаларҙы яңынан аңлау архив документтарының асылыуына, башҡорт милли хәрәҡәте лидерыӘхмәтзәки Вәлидиҙең хеҙмәттәре легалләштереүенә  бәйле.

Музейҙың айырым залы —  Ш. Хоҙайбирҙиндың мемориаль бүлмәһе.

Айырым зал Афғанстандағы һәм Чечнялағы  һуғыштарҙа ҡатнашыусыларға арналған..

Өсөнсө залдың экспозицияһы Ш. Хоҙайбирҙиндың ҡыҙы, БАССР-ҙың халыҡ артисы Тамара Хоҙайбирҙинаға бағышланған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.vatandash.ru/index.php?article=527 
* http://www.museum.ru/M1185
* http://gidpoufe.ucoz.ru/publ/muzei/dom_muzej_sh_khudajberdina/46
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Хәсәнов Әнәс Ғәббәс улы

**Хәсәнов Әнәс Ғәббәс улы** (18 май 1937 йыл — 11 декабрь 1997 йыл) — дәүләт эшмәкәре, 1990—1995 йылдарҙа Башҡортостандың эске эштәр министры, 1995—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы Рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Эске эштәр органдарының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт генерал-лейтенанты.

## Биографияһы
Әнәс Ғәббәс улы Хәсәнов 1937 йылдың 18 майында Башҡорт АССР-ы Шишмә районының Түбәнге Хәжәт ауылында тыуған.
Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткәндән һуң эске эштәр органдарына ҡабул ителә һәм Өфө ҡалаһы Киров районы эске эштәр бүлегендә ябай милиционер булып эш башлай.

1958—1960 йылдарҙа СССР Эске эштәр министрлығының Алабуға махсус мәктәбендә уҡый.

1961—1970 йылдарҙа Өфө ҡалаһы райондары эске эштәр бүлектәрендә һәм Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығы аппаратында оператив хеҙмәткәр булып эшләй.

1966 йылда ситтән тороп Свердловск юридик институтын тамамлай. 1971—1979 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Киров районы эске эштәр бүлеге начальнигы була.

1976 йылда СССР Эске эштәр министрлығы Академияһы ҡарамағындағы Юғары курсты тамамлай. 1980—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министры урынбаҫары, 1990—1995 йылдарҙа — Башҡортостандың Эске эштәр министры. РСФСР Эске эштәр министрлығының коллегия ағзаһы була.

1995—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы Рәйесе.

1997 йылдың 11 декабрендә вафат була, Өфө ҡалаһының мосолман зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы
* Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре

## Хәтер
* Өфө ҡалаһының Октябрь районы Нуғай ҡасабаһындағы бульварға Әнәс Хәсәнов исеме бирелгән.
* Өфөнөң 7-се балалар китапханаһында Әнәс Ғәббәс улына бағышланған музей асылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡураз

**Ҡураз** (*Әтәс*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Менделеевск районы ауылы. Песәй ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## Тарих
Ҡураз (Әтәс)— байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә, 1805 йылдан Вятка губернаһы Алабуға өйәҙе Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош улусы составына керә.

1840 йылда мәсет теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан —Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан — Бөндөж районы, 1931 йылдан — Алабуға районы, 1935 йылдан — Бөндөж районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1985 йылдан — Менделевск районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 208 йән аҫаба башҡорт; 1816 йылда — 134 аҫаба башҡорт һәм 6 керҙәш башҡорт; 1834 йылда — 125 аҫаба башҡорт һәм 10 керҙәш башҡорт; 1850 йылда — 346 аҫаба башҡорт йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән Йәнәй улусы Бәзәкәй түбәһенең аҫаба башҡорттарынан.

## Билдәле шәхестәре
* Ғәли Чуриев — 1806—1807 йй. Наполеон Францияһына ҡаршы Пруссия кампанияһында ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр
Тыңламаҫ

**Тыңламаҫ** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Кәзәкей ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Башҡортостан Республикаһы менән сик эргәһендә, ул Аҡтаныш ауылынан көнсығыштараҡ 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Тыңламаҫ — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 1722 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.

Тыңламаҫ ауылында йәшәүсе Ҡотломөхәмәт Ҡотлоғошовҡа Ҡазан ханы Ибраһим (1467—1489) тарафынан бирелгән ярлыҡ һаҡланған

1773—1775 йй. Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда, ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһайҙар.

ХХ быуат башында ауылда мәсет, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Яңы Ҡормаш (Татарстан)

**Яңы Ҡормаш** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Татар Сыуыҡсыуы ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайыштараҡ 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Яңы Ҡормаш — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XIX быуатта Иҫке Ҡормаш ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсары улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда мәсет (1893—1894 йй. төҙөлгән), мәҙрәсә-мәктәп теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1859 йылда ауылда ир енесле 166 йән аҫаба башҡорт; 1870 йылда — 404 башҡорт; 1906 йылда — 736 башҡорт һәм типтәр йәшәй. Типтәрҙәр сығышы менән байлар ырыуы салағош түбәһе аҫаба башҡорттарынан (хәҙерге Әгәрже районы Вәрзи ауылынан).

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Ҡормаш (Татарстан)

**Иҫке Ҡормаш** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Иҫке Ҡормаш ауыл биләмәһе үҙәге. 

## География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан 24 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Тарих
Иҫке Ҡормаш — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улысына ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 57 йән башҡорт; 1816 йылда — 165 йән башҡорт (уларҙың 5-һе күп ҡатынлы); 1834 йылда — 247 йән башҡорт, шул иҫәптән 88 аҫаба (бүләр ырыуы) һәм 159 керҙәш башҡорт (байлар ырыуы); 1859 йылда — 327 керҙәштәр (типтәрҙәр); 1870 йылда — 741 типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Билдәле шәхестәре
* Басиров Зилфәт Рәүеф улы (1927—2000) — скульптор, Башҡортостандың халыҡ (2000) рәссамы (1977).

## Иҫкәрмәләр
Татар Сыуыҡсыуы

**Татар Сыуыҡсыуы** (*Һыуыҡһыу*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Татар Сыуыҡсыуы ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Аҡтаныш ауылынан көнбайыштараҡ 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Сыуыҡсыу (Һыуыҡһыу) — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. 1745 йылдан билдәле. Революцияға тиклем *Башҡорт Сыуыҡсыуы* тип телгә алына. Татарҙан ауылда керҙәштәр булмаһала, урыҫ сығанаҡтарында ауыл Татар Сыуыҡсыуы тип атала. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусына ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиостровная улусы составына керә һәм уның үҙәге була.

Ауыл башҡорттары — Миңлеғол Ҡанбаров һәм Рәхмәтулла Илъясов 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша.
ХХ быуат башында ауылда улус идаралығы, почта станцияһы, мәсет (1798 йылдан билдәле), мәктәп, ел һәм һыу тирмәне, баҙар теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда 197 аҫаба башҡорт; 1816 йылда — 305 башҡорт (уларҙың 6-һы күп ҡатынлы); 1848 йылда — 391 башҡорт; 1859 йылда — 293 керҙәш (типтәр); 1912 йылда — 929 керҙәш башҡорт йәшәй.

 

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Әжәкүл

**Әжәкүл** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ауыл Ағиҙел буйында пристань булып тора, ул Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл эргәһендә Әжәкүл күле урынлашҡан.

## Тарих
Әжәкүл — гәрә ырыуы татарҙарының ауылы. 1722 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Гәрәй улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл башта Шәрип, ә артабан Таҡталасыҡ улусы составына керә.

Ауыл мәсете тураһындағы тәүге мәғлүмәт 1831 йылға ҡарай, 1870 йылда уның ҡарамағында мәктәп теркәлә. ХХ быуат башында земство мәктәбе эшләй.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

Коллективизация осоронда «Урал» колхозы ойошторола, 1958 ул «Үҙәк» колхозына ҡушыла.

## Халҡы
1795 йылда — 225 йән башҡорт һәм 6 йән типтәр; 1816 йылда — 305 йән башҡорт; 1834 йылда — 363 йән башҡорт (уларҙың 6-һы — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы); 1848 йылда — 351 йән башҡорт; 1859 йылда — 404 башҡорт; 1912 йылда — 580 башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән, комбикорм заводы эшләй. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Бәзәкә

**Бәзәкә** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Менделеевск районы ауылы. Бәзәкә ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, Менделеевск ҡалаһынан көнсығыштараҡ 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Бәзәкә — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Вятка губернаһы Алабуға өйәҙе Байлар улусының Бәзәкә түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет (1860 һәм 1875 йылдарҙа төҙөлгән) теркәлгән.

1920 йылдан Вотяк автономиялы өлкәһе (хәҙерге Удмуртия), 1921 йылдан — Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Татар АССР-ының Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан — Алабуға районы, 1935 йылдан — Бөндөж районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1985 йылдан — Менделевск районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда ир енесле 334 йән башҡорт һәм типтәр; 1816 йылда — 316 йән башҡорт; 1834 йылда — 434 йән башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Билдәле шәхестәре
* Шәмсетдин Усманов — 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. «1812 йыл» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән.
* Зәки Ғимранов — Ҡазан коммуналь-төҙөлөш институты директоры (1930—1933).

## Иҫкәрмәләр
Турай

**Турай** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Менделеевск районы ауылы. Турай ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан 1,5 км алыҫлыҡта, Менделеевск ҡалаһынан көнсығыштараҡ 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Турай — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 1664 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Байлар улусының Турай түбәһенә, 1805 йылдан Вятка губернаһы Алабуға өйәҙе Байлар улусының Турай түбәһенә ҡарай. 11-се башҡорт кантоны составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош улусы составына керә.

ХХ быуат башында ауылда мәсет һәм мәктәп теркәлгән. 1913 йылдан земство мәктәбе эшләй.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан —Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан — Бөндөж районы, 1931 йылдан — Алабуға районы, 1935 йылдан — Бөндөж районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1985 йылдан — Менделевск районы составында була.

## Халҡы
1816 йылда ауылда ир енесле 161 йән башҡорт; 1834 йылда —  246  йән башҡорт; 1850 йылда — 346 йән башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән; кирбес заводы эшләй. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Айыш

**Айыш** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. Айыш ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Башҡортостан Республикаһы менән сик эргәһендә, Аҡтаныш ауылынан көньяҡтараҡ 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Айыш — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 1745 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Байсары түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.

Ауыл мәсете тураһындағы тәүге мәғлүмәт 1831 йылға ҡарай (уға яңы бина 1882 йылда төҙөлә), мәсет ҡарамағында мәктәп булған. ХХ быуат башында земство мәктәбе эшләй.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

Коллективизация осоронда ауылда Ленин исемендәге колхоз ойошторола, 1991 йылда ул «Айыш» колхозы тип үҙгәртелә.

## Халҡы
1795 йылда — 142 йән аҫаба башҡорт, 10 йән керҙәш башҡорт (керҙәштәр сығышы менән Ырымбур өйәҙе Тамъян улусынан) һәм 64 йән типтәр; 1816 йылда — 244 йән башҡорт (уларҙың 3-һө — ике ҡатынлы); 1834 йылда — 352 йән башҡорт (уларҙың 7-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — дүрт ҡатынлы) һәм 24 йән мишәр; 1859 йылда — 293 йән башҡорт; 1912 йылда — 1045 башҡорт йәшәй.




## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән, комбикорм заводы эшләй. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Аҙалаҡ

**Аҙалаҡ** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Сарман районы ауылы. Аҙалаҡ ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## География
Ауыл Минзәлә буйында, Сарман ауылынан көньяҡтараҡ 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Аҙалаҡ — байлар ырыуы татарҙарының ауылы. XVII быуат аҙағында нигеҙләнгән тип иҫәпләнә. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1755 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә.

1870 йылда ауылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны 1930 йылдан — Сарман районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда — 37 башҡорт һәм 149 типтәр; 1834 йылда — 54 башҡорт һәм 302 типтәр; 1859 йылда — 100 башҡорт һәм 302 типтәр; 1870  йылда — 784 башҡорт һәм  15  татар; 1912  йылда —  205 аҫаба башҡорт һәм 1178 керҙәш башҡорт йәшәй. 

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Иҫкәрмәләр
Витя Черевичкин исемендәге балалар паркы

**Витя Черевичкин исемендәге балалар паркы ** — Дондағы Ростов парктарының береһе; ҡалалағы берҙән-бер балалар паркы. Совет урамында, ҡала үҙәгенән алыҫ түгел, яр буйында урынлашҡан.

## Тарихы һәм эшмәкәрлеге

Паркка 1880 йылда нигеҙ һалына. Уның тарихи атамаһы — Александр баҡсаһы — Нахичевань ҡала Думаһы ҡарары буйынса  *"Император ғали йәнәптәре Александр II хакимлыҡ итеүенең тантаналы 25 йыллығына" бағышлап  бирелә*. 1894 йылда бында  Александр колоннаһы — Н. Н Дурбах проекты буйынса итальян архитекторы Тонетти төҙөгән 11 метрлыҡ Александр бағанаһының  күсермәһе ҡуйыла. 1994 йылда гранит күсермәгә совет йылдарында алып ташланған иҫтәлекле таҡтаташтар һәм ике башлы сәмреғош кире ҡуйыла.  Хәҙерге ваҡытта колонна урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.

1936 йылдан парк "Пионерҙарҙың һәм мәктәп уҡыусыларының балалар паркы" тип атала. Унда күперле канал һәм тамашалар өсөн сәхнә ҡорола. 1965 йылдан немец оккупанттары тарафынан үлтерелгән Ростов үҫмере Витя Черевичкин  (1925-1941) исемен йөрөтә. Унан алдараҡ, 1961 йылда уға Ростов скульпторы Н. В. Аведиков эшләгән бюст-һәйкәл ҡуйыла. 

Витя Черевичкин  паркы Дондағы Ростовта ғына түгел, ә Ростов өлкәһендә берҙән-бер балалар паркы. Мәктәпкәсә һәм мәктәп йәшендәге балаларға тәғәйенләнә. Бында балалар аттракциондары ҡаласығы, балалар манежы (батут), аквапарк һәм "Шхуна" балалар уйын комплексы урынлашҡан. Никахҡа инеүселәр парк күперенә бәхет йоҙаҡтары элә башлағандан һуң, хәҙер ул "Мөхәббәт һәм бәхет күпере" тип атала. 

2000 йылда Мәҙәниәт идаралығы ярҙамы менән парк реконструкциялана -  яңы балалар уйын майҙансыҡтары ҡуйыла, яҡтылыҡ сығанаҡтары урынлаштырыла, аллеяларға плиткалар һалына.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар