open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йоҡо үләне

**Йоҡо үләне** (, ()—  ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек төрө. Япрағы күренеү менән апрель-май айында сәскә ата, июньдә емеше өлгөрә. Орлоҡтан үрсей.

Төньяҡ ярымшарҙың субтропик, уртаса һәм һалҡын поясында таралған. Ҡарағай урманында, ҡыуаҡлыҡта, һөҙәк урындарҙа үҫә. Бейеклеге 15-50 см. 

Тамыры верикаль булып төшә, көрән төҫтә. Сәскәләре яңғыҙ, шәмәхә төҫөндәге ҡыңғырау һымаҡ. Сәскә уртаһында күп һанлы сәскәлек һәм емешлектәр урынлашҡан. Үҫемлек көмөштәй төксәләр менән ҡапланған. 

Үҫемлек ағыулы.  Халык медицинаһында ялҡынһыныуға ҡаршы һәм ҡан туҡтату, тынысландырыу сараһы булараҡ файҙаланыла.  

Декоратив үҫемлек булараҡ үҫтерелә.

## Һылтанмалар
*  
*  
* ''Прострел обыкновенный'' на сайте USDA NRCS 
* ''Прострел обыкновенный''  на сайте Травник
Байтук (Һөйөндөк ҡушылдығы

**Байтук** — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002523
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200252
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Еловка (Пасынок ҡушылдығы)

**Еловка** — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пасынок йылғаһының уң ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502512111200011307
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111201130
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Аҡбуҙат

**Аҡбуҙат**
* Аҡбуҙат (мифология) — башҡорт мифологияһында ҡанатлы ат.
* Аҡбуҙат (эпос)— башҡорт халыҡ эпосы.
* Аҡбуҙат (ипподром) — Өфө ҡалаһында урынлашҡан ипподром.
* Аҡбуҙат (журнал) — башҡорт телендәге мәктәпкәсә йәштәге һәм кесе мәктәп йәшендәге балалар өсөн айлыҡ журнал.
* Аҡбуҙат (опера) — башҡорт әкиәти-тарихи операһы
* Аҡбуҙат (һәйкәл)
Ҡотош

**Ҡотош** — башҡорт ир-ат исеме. Топоним булараҡта таралған.

## Мәҡәләләр
* Ҡотош (Мәләүез районы) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
* Ҡотош (Мәсетле районы) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл
* Ҡотош (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Новосергиевка районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡотош Иҫәкәев — Салауат Юлаевтың көрәштәше, Пугачев ихтилалында ҡатнашыусы
Белорус теле

**Белорус теле** () — славян төркөмөнә ҡараған тел, Беларусь Республикаһында урыҫ теле менән бер рәттән дәүләт теле. Белорус теле, урыҫ һәм украин телдәре кеүек, славян төркөмөнөң көнсығыш төркөмсәһенә ҡарай.

Беларустән тыш, белорус теле Польшала, Литвала, Рәсәйҙә, АҠШ-та һәм башҡа беларус диаспоралы илдәрҙә киң ҡулланыла. Беларус телендә туған теле рәүешендә һөйләшеүселәр һаны (стандарт әҙәби телен, диалекттарҙы, трасянканы ҡулланыусыларын иҫәпкә алғанда) — 8-9 миллион тирәһе кеше.

1999 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, Беларустә йәшәгән 8 159 миллион самаһы беларустан 85,6 % (йәғни 7 миллион самаһы кеше) өсөн белорус теле — туған тел. 41,3 % кеше белорус телен өйҙә ҡуллана, тип күрһәткән. Шул уҡ мәғлүмәттәр буйынса, Беларустә 395,7 мең самаһы поляк йәшәй, уларҙан 67,1 % беларус телен туған теле тип һанай, ә 57,4 % өйҙә белорусса һөйләшә тип яҙған.
Башҡорт иҡтисади-хоҡуҡ техникумы

**Башҡорт иҡтисади-хоҡуҡ техникумы Дәүләттеке булмаған Урта-профессиональ белем биреү учрежденияһы** () — Өфө ҡалаһында урынлашҡан Рәсәй Федерацияһы мәғариф буйынса Федераль Агентлығынан бирелгән Аккредитация һәм Башҡортостан Республикаһының Мәғариф Министрлығы Лицензия тарафында эшләгән техникум. БИХТ 1995 йылда Өфө ҡалаһында барлыҡҡа килгән. Ойоштороусыһы Көнсығыш иҡтисади хоҡуҡ , идара һәм гуманитар фәндәре институты.

## Структура
БХИТ составында:
* Иҡтисад
* Хоҡуҡ(юридик)
* Техник
* Компьютер технологиялары
* Дизайн һәм сервис факультеттары эшләй.
Шулай уҡ БИХТ-тың Башҡортостандағы Стәрлетамаҡ, Салауат, Күмертау, Нефтекама ҡалаларында филиалдары , Стәрлебаш, Ҡырғыҙ-Миәкә ауылдарыда вәкәләтлектәре урынлашҡан. Ырымбур өлкәһендә лә филиалдары бар.

## Иҫкәрмәләр
Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт интернат-гимназияһы

**Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназия-интернаты** (РХГИ)&nbsp;— белем һәм тәрбиә биреүҙә милли-региональ компонентты эсенә алған дөйөм (урта) белем биреү учреждениеһы.

## Тарих
thumb|200px|right|Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназия-интернаты уҡыусылары күргәҙмәһе

1961 йылда халыҡ мәғарифы министры Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы башланғысы менән асыла.

1965 йылда БАССР Министрҙар Советы ҡарары буйынса урта һынлы сәнғәт мәктәп-интернаты тип үҙгәртелә (РСХШИ).

1994 йылда Башҡортостан Министрҙар Советы 19.08.94 №293 күрһәтмәһе буйынса, башҡорт һынлы сәнғәтенә нигеҙ һалыусы хөрмәтенә, Дәүләткилдеев исеме бирелә. 

## Уҡыусыларҙың һәм мәктәпте тамамлаусыларҙың ижади эштәре
Графика (акварель, гуашь, тушь, перо), һынлы сәнғәт (майлы буяу), туҡымаға һүрәт төшөрөү (батик), күлдәктәр тегеү, сигеү, ағасты һырлап киҫеү, скульптура һәм башҡалар.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* 2011 йылдың 11 ноябрендә РХГИ 50 йыллыҡ юбилейын билдәләне

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Муниципальное общеобразовательное учреждение Республиканская художественная гимназия-интернат им.  К. Давлеткильдеева  на сайте федерального портала «Российское образование»
* образованиероссии.рф&nbsp;— РХГИ на сайте «Образование России»
Биткәле

**Биткәле** — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердлов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға  Ҡуҫа (Ҡуҫа быуаһы) йылғаһының уң ярына тамағынан 3,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17,00 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама бассейн округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021665
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102166
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
«Урал» мәрхәмәтлек фонды

** «УРАЛ» хәйриә фонды** — 2006 йылдың мартында төҙөлгән хәйриә фонды. «Ағиҙел», «Инйәр», «Йүрүҙән» хәйриә фондтарын берләштереп «УРАЛ» хәйриә фонды ойошторолдо .

## Фондтың маҡсаты
*Фондтың маҡсаты* : Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының социаль үҙ-ара ярҙамлашыу һәм үҫеш традицияларын үҫтереу.

## Фондтың етәкселәре
Фондты Совет рәйесе Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы етәкләй. Генераль директоры *Мирсаитов Ю. М.* .

## Эш нәтижәләре
2011 йылдың 5 октябренә ҡарата фонд һәм уның эсенә кергән фондтар тарафынан 12,3 млрд. һумлыҡ шәфҡәтлелек эшмәкәрлеге күрһәтелгән

* һаулыҡ һаклау учреждениеләренә
* мәғариф учреждениеләренә
* төбәктә спорт үҫешенә ярҙам
* төбәктең мәҙәни үҫешенә ярҙам
* дини ойошмаларға ярҙам
* коммерцияға крамаған һәм йәмәғәт ойошмаларына ярҙам
* Урман һәм Кудеевка ҡасабаларында янғындан зыян күреүселәргә ярҙам
* «Салауат Юлаев» хоккей клубы бюджетының төп өлөшөн таплай
* Шамонино, Дорогино, Жуково, Алкино ҡасабаларында 3208 ғаилә фонд ярҙамы менән газ, һыу, электричество үткәрҙе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми вебсайт
* Благотворительный фонд «УРАЛ» фильм 1
Нуриев Зыя Нурый улы

**Нуриев Зыя Нурый улы** (21 март 1915 йыл — 19 октябрь 2012 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, СССР-ҙың 4—11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1986), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). Иҡтисад фәндәре кандидаты (1966).

## Биографияһы
Зыя Нурый улы Нуриев 1915 йылдың 21 мартында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Үрге Ыласынтау ауылында тыуған. 

1933 йылда Башҡортостан халыҡ мәғарифы институтын тамамлай. 1933—1935 йылдарҙа колхоз йәштәре мәктәбе уҡытыусыһы булып эшләй. 1935—1938 йылдарҙа Борай районы мәғариф бүлеге мөдире вазифаһын үтәй.

1938—1940 йылдарҙа Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы сафында хеҙмәт итә. 1940—1942 йылдарҙа Боҙаяҙ районы мәғариф бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.

1942—1943 йылдарҙа Полуб МТС-ы политбүлек етәксеһе вазифаһын үтәй. 1943—1944 йылдарҙа ВКП(б)-ның Боҙаяҙ район комитетының 2-се секретары
* 1944—1945 — ВКП(б)-ның Ҡыйғы район комитетының 1-се секретары
* 1945—1948 — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының ауыл хужалығы бүлеге мөдире

1951 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1951—1952 — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының партия, профсоюз, комсомол ойошмалары бүлеге мөдире
* 1952—1957 — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары һәм 2-се секретары
* 1957—1969 — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының 1-се секретары
* 1969—1973 — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Әҙерләүҙәр Дәүләт комитеты рәйесе, СССР Әҙерләүҙәр министры
* 1973—1985 — СССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары, СССР Министрҙар Советы Президиумының агросәнәғәт комплексы буйынса комиссия рәйесе
* 1985 йылдың ноябрь айынан — СССР күләмендәге персональ пенсионер

## Бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)
* Дүрт Ленин ордены (1957, 1965, 1975, 1985)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1944)
* Салауат Юлаев ордены (2009)
 
## Хәтер
* 2020 йылдың мартында Башҡортостанда Зыя Нуриев иҫтәлегенә төрлө саралар үтәрелде.
* 2015 йылдың 21 мартында Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Зыя Нуриевҡа һәйкәл асыла.
* Республика йорто эргәһендә урынлашҡан скверға уның исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. руссанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р. З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997. 696 бит, һүрәттәре менән.
* *Ҡотлоғәлләмов М.* Бәхет ерҙән сыҡмаҫ, тирҙән сығыр. Зыя Нуриев: ҙур шәхестең оло яҙмышы. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 21 март.

## Һылтанмалар
* 
* 
* «Башҡортостан» гәзите, 2015, 21 март 
* Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Зыя Нуриевҡа һәйкәл асылды
Оло Йыуашйылға

**Оло Йыуашйылға** — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға  Ҡуҫа йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

## Географияһы
Оло Йыуашйылға, йәғни карталарҙа алынғанса, Йыуашйылға - Силәбе өлкәһе Ҡуҫа йылғаһының уң яҡ ярынан 17 км-ҙа килеп ҡойған сығанаҡ.Йылғаның оҙонлоғо - 16 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй  йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Камаа:.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201012111100021641
*Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды —111102164
*Бассейн коды — 10.01.02.010
*ГӨ буйынса томы — 11
*ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист  Шувалов Николай Иванович гидронимдың килеп сығышы тураһында  ошолай тип яҙа: *Юваж-Елга (Юважъелга), Большая и Малая, речки, правый приток Кусы, бассейн Ая, поселок, Кусинский район.С башкирского переводится как «кроткая или тихая река», где юаш — «кроткий», «тихий», елга — «река». Возможно происхождение и от башкирского мужского имени Юаш.*.

Тимәк, йылға атамаһы башҡорт телендәге *йыуаш+йылға* һүҙҙәре ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан. Мәғәнәһе йылғаның үҙенсәлектәренә лә бәйле булыуы, шул уҡ ваҡытта ир-ат исеменән килеп сығыуы ла ихтимал. Ысынлап та, башҡорт телендә *Йыуашбай* тигән исем бар .Тәүге вариант ысынбарлыҡҡа яҡындыр, сөнки ғәҙәттә башҡорттар йылға-күлдәр атамаһын уларҙың тәбиғәтенә, күренешенә ярашлы итеп бирә торған булған. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 1. Кама/ Под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 324 с.
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 223 бит
* Шувалов Н.И. Катай// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm
*Большая Юважелга
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Бондаревский

**Бондаревский** — Рәсәйҙәге йылға. Белгород өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға  Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Айдар  йылғаһы  Рәсәй  менән  Украина сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010400412107000013069
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107001306
* Бассейн коды — 05.01.04.004
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Арзинка

**Арзинка** — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы/ Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға тамағы: КАС/ВОЛГА/2064/277/225. Йылға оҙонлоғо 18 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь  йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 08010500212110000037904
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 110003790
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 10
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Замарайка

**Замарайка** — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға  Зиминка йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей  йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010200212115200000836
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115200083
* Бассейн коды — 13.01.02.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Архон-Дон

**Архон-Дон** — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға  Ардон йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон  йылғаһы . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 07020000112108200003245
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200324
* Бассейн коды — 07.02.00.001
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ямашлы (Ағиҙел ҡушылдығы)

**Ямашлы** () — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.  Ағиҙел йылғаһының уң ярынан (тамағынан 1046 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы —  Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәренә ярашлы :

- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017553
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101755

- Бассейн коды — 10.01.02.002

- ГӨ буйынса томы — 11

- ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
*
Тирәкле (Мәндем ҡушылдығы)

**Тирәкле** — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы биләмәһендә аға. Йылға Мәндем йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км

## Ҡушылдыҡтары
Тамағынан инешенә табан:

— Кузеон (һул ҡ.)

— Ишәкәй (һул ҡ.)

— Исәй (һул ҡ.)

— Шарлама (уң ҡ.)

— Мөхәтйылға (уң ҡ.)

— Кесе Тирәкле (һул ҡ.)

— Туҙҡыуышйылға (һул)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018920

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101892

— Бассейн коды — 10.01.02.007

— Гө буйынса томы — 11

— Гө буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр
Тере Танып

**Тере Танып, Етеҙ Танып, Йор Танып** — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы һәм Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙелгә ҡушыла. Оҙонлоғо 345 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Йылға Пермь крайындағы һаҙлыҡтарҙан алып Тәтешле, Балтас, Борай һәм Ҡалтасы райондары буйлап Күгәрсен ауылына ҡәҙәр 287 километр ара үтә, артабан Краснокама районына сыға һәм, тағы ла алтмыш саҡрым тирәһе ағып барып, Ағиҙелгә ҡоя.

Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы —  Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100025674
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102567
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Үләй

**Үләй** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Үләй (йылға) — Башҡортостандағы йылға.
* Үләй (Борай районы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Үләй (Бөрө районы) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Абзаҡ — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
* Абзан — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
Бишағас

**Бишағас** — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы  биләмәләрендә аға. Йылға  Һәләүек йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

Йылға Тимашевка ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 6 км алыҫлыҡта ятҡан шишмәнән башлана. Йылға үҙәнендә Түңәрәккүл тигән күл бар. Ярҙарында тау-урман һоро тупраҡта  киң япраҡлы урмандар үҫә (имән, ҡайын). Атамаһы башҡорт телендәге «биш» һәм «ағас» һүҙҙәренән алынған.
## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы —  Ағиҙел  йылғаһы  Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018395
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101839
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Уртаайыры (утар)

**Уртаайыры** (Урта-Айры) — Башҡорт АССР-ы Маҡар районының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) юҡҡа сыҡҡан утары. Ҡолғона ауыл Советы составына ингән була.

## Географияһы
Ауыл Ҡалыуайыры ауылынан көнбайышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Уртаайыры йылғаһы аға. Уртаайыры гидронимы урта һәм айыры — ҡушылдыҡ, йылға тармағы һүҙҙәренән яһалған.

; Географик урыны

Алыҫлығы:

* район үҙәгенә (Петровский) тиклем: 50 км,
* ауыл Советы үҙәгенә (Ҡолғона) тиклем: 7 км
* яҡындағы тимер юл станцияһына (Стәрлетамаҡ) тиклем: 85 км

## Тарих
XIX быуат аҙағында башҡорт ауылы (Мөхәмәтшарип) барлыҡҡа килә, ул тәүге күскенселәр: Һарғай йәки Мөхәмәтшарип исемдәре менән атала. Бер-береһенән ике саҡрым алыҫлыҡта Уртаайры һәм Ҡалыуайры утарҙары урынлашҡан. Беренсеһендә 23 йортта 109 кеше йәшәгән, икенсеһендә 26 йортта 131 кеше булған.

## Халҡы
Уртаайыры ауылында 23 хужалыҡта 109 кеше йәшәгән. 1969 йылдың 1 ғинуарына 265 кеше йәшәй, күпселек милләт — башҡорттар .

Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабында 1931 йылда Уртаайыры ауылынан репрессия ҡорбандарының фамилиялары килтерелә:

- Әбүбәкер Нурмөхәмәт улы Шәйәхмәтов, (1887 й., Уртаайыры ауылы, Маҡар районы), башҡорт; башланғыс белемле; партияһыҙ; Урмансы. 1931 йылдың 21 мартында ҡулға алынған. 58-10 статья буйынса хөкөм ителгән. Хөкөм ҡарары: 7 йылға иркенән мәхрүм итергә. 1989 йылдың 6 июнендә аҡлана.

- Гиззәт Сәфиулла улы Маннанов (1880 йылда тыуған, Уртаайыры ауылы, Маҡар районы), башҡорт; башланғыс белемле; партия сафында тормай; урмансы. 1931 йылдың 21 мартында ҡулға алына. 58-10 статья буйынса хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары: 10 йылға һөргөнгә/ 1989 йылдың 6 июнендә аҡлана.

## Инфраструктураһы
Урман хужалығы (леспромхоз).

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*  

## Иҫкәрмәләр
Кесе Эртиль

**Кесе Эртиль** — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға  Эртиль йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Битюг. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010100912107000003972
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000397
* Бассейн коды — 05.01.01.009
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Арык (йылға)

**Арык ** — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға  Кесе Каурчак йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100212115100000502
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100050
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Әселе (Оло Эйек ҡушылдығы)

**Әселе** () — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға  Оло Эйек йылғаһына һул яҡтан тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек(Һаҡмар ҡушылдығы) йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000612112200006368
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200636
* Бассейн коды — 12.01.00.006
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Аманаҡ

**Аманаҡ** —  (*устар.* Амонак)Рәсәйҙәге йылға,  Һамар өлкәһе буйлап аға Оло Киңел (Һамар ҡушылдығы) ҡушылдығы. Һамар өлкәһе биләмәләренән аға. Йылға тамағы Оло Киңел йылғаһының уң яры буйлап 203 километрҙа. Йылға оҙонлоғо 35 км. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 408 км². Йылғаның башы Яңы Мансур ауылы эргәһендә.

Аманаҡ буйында Иҫке Мансур, Яңы Аманаҡ, Иҫке Аманаҡ ауылдары урынлашҡан. Ҡушылдыҡтары — Түбәнге Аманаҡ, Мурава, Мораҡлы.

## Этимологияһы
Сәйәхәтселәр өсөн мәғлүмәт биреүсе сайтта «ом» — үҙән, тарлауыҡ тигәнде аңлатыусы монгол термины, «аман» — бүрәт телендә йылға тамағы тигән һүҙ тип яҙып ҡуйғандар. Тарихи башҡорт ерҙәрендә, Оло Киңел һәм Көтөүлек менән бәйле йылғаның атамаһында башҡорт теленә яҡын һыҙаттар ҙа күҙгә ташлана. "Аҡ" *ағым* тигән мәғәнәгә яҡын тора.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008166
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100816
* Бассейн коды — 11.01.00.008
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* Сәйәхәтселәр өсөн, Аманаҡ йылғаһының легендаһы
Башкирка (Оло Киңел ҡушылдығы)

**Башкирка ** — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кенәле йылғаһының һул ярына тамағынан 319 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км тәшкил итә. Бассейн майҙаны — 71,1 км².

## Исеменең килеп сығышы
Ырымбур өлкәһендә Первомайский районы биләмәләрендә аға. Исеме XIX быуат уртаһына тиклем йылға буйындағы башҡорттар йәйләүҙәре иҫтәлегенә бирелгән булырға тейеш.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем).. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100007824

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100782

— Бассейн коды — 11.01.00.008

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 1

### Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Тиргәле (йылға)

**Тиргәле** () — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур һәм Һамар өлкәләре биләмәләрендә аға. Савруша йылғаһына уң яғынан тамағынан 7,8 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км тәшкил итә. Бассейн майҙаны — 237 км².

## Географияһы
Йылға башы Кенәле Ярҙары ҡалҡыулығында Һамар өлкәһе Исаково ауылынан 4, 5 км алыҫлыҡта ята. Көньяҡ — көньяҡ-көнсығыш-йүнәлешендә әлеге ауыл, шулай уҡ ошо өлкәнең Кротково, Тиргәле, Рысайкино, Алькино ауылдары аша аға. Савруша йылғаһына Ырымбур өлкәһе Пчелка ҡасабаһы ҡаршыһында ҡушыла. 

Тиргәле ауылы (Һамар өлкәһе, Похвистневск районы) эргәһендә йылғаны быуып, яһалма күл эшләгән булғандар. Унда халыҡ ял итергә яратҡан, әммә һуңғараҡ быуаны йыралар. 

**Төп ҡушылдыҡтары:** Дерягаль (һул, оҙонлоғо 15 км), Оло Эрәме (һул), Ҡарамалы (уң).

Шулай уҡ йылға бассейнында Новорысайкино, Алешкино, Атамановский, Новокротково (бөтәһе лә Һамар өлкәһе) ҡасабалары урынлашҡан.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кенәле йылғаһы башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008111

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100811

— Бассейн коды — 11.01.00.008

— ГӨ буйынса томы — 12

— ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Видеояҙмалар

#  Старая, добрая Тергала 
## Һылтанмалар

* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Мәмбәт (ҡая)

300px|left|thumb300px|thumb300px|left|thumb 300px|thumb

**Мәмбәт** — Көньяҡ Уралда Башҡортостандың Ғафури районында Еҙем йылғаһы буйындаға ҡая.
Еҙем буйлап 15 км өҫтәрәк һәм Толпар ауылынан 10 км алыслыҡта урынлашҡан. 1,5 км ситтә Күҙгәнәк тауы.

Туристар өсөн иҫтәлекле урын.

Ҡая башында тирә-яҡты ҡарау майҙансығы эшләнгән.

Риүәйәт буйынса,ҡаяға ҡасандыр кәлмәргән ояһына менергә тырышҡан Мәмбәт исемле һунарсы исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://kuznetsov-ru.livejournal.com/106743.html Сәйәхәт фотоотчеты.
* http://maps.vlasenko.net/?lon=57.058096&amp;lat=53.979613 карта
*
Пыжьяновка шарламаһы

**Пыжьяновка шарламаһы** — Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында Башҡортостандың Бәләбәй районындағы Пыжьяновка (хәҙер бөткән) ауылы эргәһендә, Дәүләкән районы менән Бәләбәй райондарының сиген бүлеп тора.

## Тасуирламаһы
Һыу текә ҡаянан, 12 метр бейеклектән, төшә.
Йәй һыу ағымы кәмей, һәм шарлауыҡ урынына ҡаянан ағып төшөүсе һыу ҡала.

Башҡортостандағы иң ҙур күл — Асылыкүлдән дүрт км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Шарлама һыуы артабан Дәүләкән районы Буранғол ауылы эргәһендә бер нисә шишмә ҡушылып киңәйә, йылға булып Асылыкүлгә ҡоя. Йылға «Шарлама йылғаһы» тип йөрөтөлә.

Пыжьяновка шарламаһы тибиғәт паркы биләмәһендә урынлашҡан.

## Этимологияһы
Шарлама, шарлауыҡ — текә ҡаянан, һикәлтәнән, киҫә ағып төшкән һыу. Шарламаны урындағы халыҡ Пыжьяновка ауылы исеме менән йөрөтә. Ерле халыҡ телендә Пыжьяновка — «Буржиян ауылы», «Буржиян шарламаһы».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шарлама шарлауығы
Башҡорттар (мәғәнәләр)

**Башҡорттар**

* Башҡорттар — төрки сығышлы милләт, Башҡортостан Республикаһының төп халҡы. 
* Башҡорттар — БСТ Башҡорт спутник телевидениеһында бөтә донъя башҡорттары тормошонан мөһим ваҡиғалар, факттар, проблемалар яҡтыртыусы тапшырыу.
Энтомология

**Энтомология** ( — бөжәктәр һәм  — һүҙ, өйрәнеү) — бөжәктәр тураһындағы фән, зоология тармағы. Бөжәктәр төрлөлөгө күп булғанға (3 млн-дан артыҡ), уларҙың әһәмиәте һәм уларҙы өйрәнеүсе белгестәр бик күп.

## Әҙәбиәт
* Жерихин В. В., Пономаренко А. Г., Расницын А. П. *Введение в палеоэнтомологию*. — М.: КМК, 2008. — 371 с. http://fossilinsects.net/pdfs/Zherikhin_etal_2008_VvedenieVPaleoent_excerpt.pdf 
* Росс Г., Росс Ч., Росс. Д. Энтомология. — М.: Мир, 1985 г. — 572 с.
* Воронцов А. И. Лесная энтомология. — М.: Высшая школа, 1982 г. — 384 с.
* Историческое развитие класса насекомых. — М.: Наука, 1980 г. — 270 с.
Ихтиология

**Ихтиология** ( [ихтю́с], [ихти́с] — балыҡ;  [ло́гос] — һүҙ) — балыҡтар   һәм түңәрәғауыҙҙар (круглоротые) тураһындағы фән, зоология тармағы.

**Уның төп бүлектәре шул уҡ**: систетика, филогенетика, анатомия, физиология, экология, биогеография. Әммә был осраҡта өйрәнеү объекты булып  түңәрәғауыҙҙар һәм балыҡтар тора. Төп бурысы булып промысла әһәмиәтендәге  түңәрәғауыҙҙарҙы һәм балыҡтарҙы өйрәнеү. Шулай уҡ  уларҙы яһалма үрсетеү маҡсатында өйрәнеү ҙә мөһим урын биләй.

## Билдәле ихтиологтар

* Коммерсон, Филибер (1727-1773)
* Блох, Маркус Элиэзер (1723-1799)
* Агассис, Жан Луи Родольф (1807-1773)
* Блекер, Питер (1819-1878) —  Индонезия балыҡтары атласының авторы, *Atlas Ichthyologique des Orientales Neerlandaises*, 511 яңы ырыу  һәм 1925 яңы төр заттарын тасуирлай.
* Варпаховский, Николай Аркадьевич (1862-1909)
* Аверинцев, Сергей Васильевич (1875-1957)
* Берг, Лев Семёнович (1876-1950), СССР Фәндәр академияһы академигы
* Суворов, Евгений Константинович (1880—1953)
* Правдин, Иван Фёдорович (1880—1963)
* Никольский, Георгий Васильевич (1910-1977), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты
* Павлов, Дмитрий Сергеевич (р. 1938), Рәсәй Фәндәр академияһы академигы

## Институттар
*Бөтә Рәсәй балыҡ хужалығы һәм океан океанграфияһы ғилми-тикшеренеү институты 

*Н.М. Книпович исемендәге диңгеҙ балыҡсылыҡ хужалығы һәм океан океанграфияһының Полярка ғилми-тикшеренеү институты (ПИНРО)

*Тымыҡ океан ғилми-тикшеренеү балыҡсылыҡ хужалығы үҙәге (1934-1995 - институт) 

*Камчатка НИРО (балыҡ хужалығы һәм океан океанографияһы ғилми-тикшеренеү институты) 

*Алыҫ Көнсығыш Рәсәй Фәндәр академияһының биология институты
*Рәсәй Фәндәр академияһының эске һыуҙар биология институты 

*Рәсәй Фәндәр академияһының Мурманск диңгеҙ биологияһы институты

*А. О. Ковалевский исемендәге көньяҡ диңгеҙҙәр  биологияһы институты

*Украинаның гидробиология институты
*Рәсәй Фәндәр академияһының зоологик институты 

*Азов балыҡ хужалығы ғилми-тикшеренеү институты (АзНИИРХ)

## Журналдар
* *Вопросы ихтиологии* (с 1953)
* *Рыбное хозяйство* (с 1920)
* *Copeia* (1913-) http://www.asih.org/ 
* *Cybium* (Revue internationale d’ichtyologie Société française d’ichtyologie, 1977-) http://www.mnhn.fr/sfi/cybium/
* *Journal of Applied Ichthyology* http://www.blackwellpublishing.com/journal.asp?ref=0175-8659&site=1 
* *Japanese Journal of Ichthyology* (Токио, с 1950)

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* FishBase.org
Акарология

**Акарология** ( (*akari*) «талпан» һәм  «һүҙ») — талпандарҙы өйрәнеүсе умыртҡаһыҙҙар  зоологияһы. Акарология ветеренария, медицина, дөйөм һәм ауыл хужалығы йүнәлештәренә бүленә. Талпандар йоғошло аурыүҙарҙы таратыусы булараҡ, акарологияның төп мәсьәләләре ветеренария һәм медицина менән берлектә өйрәнелә.
## Институттар
Акарология өлкәһендә ғилми-тикшеренеү эше Рәсәй Фәндәр академияһының Зоология институтында, университеттарҙың кафедраларында, ветеринария, медицина һәм эпидемиологик ғилми-тикшеренеү учреждениеларында алып барыла.
*М.П. Чумаков исемендәге Рәсәй медицина университетының полиомиелит һәм вируслы энцефалит институты

* *Лаборатория клещевого энцефалита* НИИ эпидемиологии и микробиологии Сибирского отделения РАМН (Владивосток, ул. Сельская, 1).
* Рәсәй фәндәр академияһының Себер бүлексәһе эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтының талпан энцефалиты лабораторияһы (*Центр диагностики и профилактики клещевых инфекций* Института эпидемиологии и микробиологии ВСНЦ СО РАМН (Иркутск, ул. К. Маркса, 3).
* *Acarology Lab* at Ohio State University (Columbus, Огайо, США). https://web.archive.org/web/20111019153529/http://www.biosci.ohio-state.edu/~acarolog/
* *Laboratory of Medical Acarology* (Institute of Parasitology, Academy of Sciences, Чехия. https://web.archive.org/web/20021002045834/http://www.paru.cas.cz/Structure/Biology_of_Parasitic_Anthropods/acarology.htm
* *Tick Research Laboratory*, University of Rhode Island (США) https://web.archive.org/web/20090630002716/http://www.uri.edu/artsci/zool/ticklab/
* *Tick Research Lab* at Texas A&M University (Техас, США) http://ticsys.tamu.edu/

## Акарологтар
Үҙаллы тикшеренеүҙәр өлкәһе булараҡ акарологияны үҫтереү 19 быуатта башлана һәм 20 быуатта дауам итә.  Фән үҫешенә  билдәле белгестәр   Берлезе, Канриня, Бэнкс, Гранжан, Кох, Налепа, Труэссар, Хирман, Удеманс, Р, Тред, Уортовинг, Эвинг кеүек ғалимдарға ҙур өлөш индерә.  

Акарология өлкәһендә  медицина хеҙмәте генерал-лейтенанты Е.Н. Павловский (1884-1965), А. Захваткин, Ю.С. Балашов, А. Л. Ланге, Н. Филиппова, Г. Галузо, А. А. Земская, Б. Померанцев һәм башҡалар  билдәле белгестәр булып торалар.

## Әҙәбиәт
* Бэкер Э. В., Уартон Г., *Введение в акарологию*, пер. с англ., М., 1955.
* Evans, G.O. 1992. *Principles of Acarology*. CAB International, Cambridge.

## Һылтанмалар
* Сайт о клещевом энцефалите
* Сайт о клещах-краснотелках
* Акарология 
* Клещи на tolweb.org
Мирмекология

мини|Ҡырмыҫҡаларҙың фәнни коллекцияһы
**Мирмеколо́гия** (  «ҡырмыҫҡа» и  «өйрәнү») — ҡырмыҫҡалар тураһындағы фән.

## Иң киң өйренелгән ҡырмыҫҡалар
1984—2008 йылдарҙа ҡырмыҫҡалар тураһындағы мәҡәләләр һаны буйынса иң кң өйрәнелгән ҡырмыҫҡалар исемлеге:
* *Solenopsis invicta* — 984 мәҡәлә
* *Linepithema humile* — 343
* *Lasius niger* — 250
* *Formica rufa* — 167
* *Atta sexdens* — 163
* *Formica polyctena* — 160
* *Solenopsis geminata* — 151
* *Myrmica rubra* — 142
* *Monomorium pharaonis* — 121
* *Atta cephalotes* — 112

## Билдәле мирмекологтар исемлеге
* Длусский, Геннадий Михайлович (1937) 
* Караваев, Владимир Афанасьевич (1864—1939) 
* Кипятков, Владилен Евгеньевич (1949) 
* Мариковский, Павел Иустинович (1912—2008) 
* Захаров, Анатолий Александрович  
* Резникова, Жанна Ильинична (1950) 
* Ernest André (1838—1911) 
* Francis Bernard (1908-1990) 
* Murray S. Blum (род.1929) 
* Barry Bolton 
* Thomas Borgmeier
* Michael Vaughan Brian M.A. Sc.D. OBE (1919-1990) 
* Alfred Buschinger 
* A. C. Cole, Jr.
* Cedric Collingwood 
* Wojciech Czechowski 
* Mark A. Deyrup
* Jan Dobrzański (род.1922) 
* Janina Dobrzańska 
* Horace Donisthorpe (1870—1951) 
* Carlo Emery (1848—1925) Биография 
* Xavier Espadaler 
* Auguste Forel (1848—1931) 
* Karl Gößwald (1907—1996)
* William Gould (17?? — ????) 
* Bert Hölldobler (род.1936)
* Pierre Huber (1777-1840)
* Charles Janet (1849—1932) 
* Thomas C. Jerdon (1811—1872)
* Heinrich Kutter (1896—1990) 
* N. Kusnezov (Н. Н. Кузнецов-Угамский)  
* Pierre André Latreille (1762-1833) 
* Sir John Lubbock (1834—1913) 
* William Mann 
* Gustav Mayr
* Derek Wragge Morley (1920—1969)
* Bohdan Pisarski 
* Bernhard Seifert 
* Frederick Smith (1805—1879)
* Marion Russell Smith (1894-1981) 
* Roy R. Snelling (1934—2008) Биография 
* E. Wasmann Биография
* John Obadiah Westwood (1805—1893)
* William Morton Wheeler (1865—1937) Биография 
* Edward Osborne Wilson (род.1929) Биография 

## Журналдпр
* *Myrmecological news*, Австрия, 1995
НАТО генераль секретарҙары исемлеге

**[[НАТО]] генераль секретарҙары** исемлеге
* 2009 йылдан хәҙергәсә — **[[Андерс Фог Расмуссен]]**
* 2004 — 2009 — Яаап де Хооп Схеффер (03.04.1948) 
* 1999 — 2003 — Джордж Робертсон (12.04.1946) 
* 1995 — 1999 — Хавьер Солана (14.07.1942)
* и. о. 1995 — Серджио Баланцино (20.06.1934)
* 1994 — 1995 — Вилли Клас (24.11.1938)
* и. о. 1994 — Серджио Баланцино (20.06.1934)
* 1988 — 1994 — Манфред Вёрнер 
* 1984 — 1988 — лорд Каррингтон 
* 1971 — 1984 — Йозеф Лунс (28.08.1911 — 17.07.2002)
* 1964 — 1971 — Манлио Брозио (10.07.1897 — 14 .03. 1980)
* 1961 — 1964 — Дирк Стиккер 
* 1957 — 1961 — Поль-Анри Спаак (25.01.1899 — 31.07.1972)
* 1952 — 1957 — Гастингс Лайонел Исмей ( 21.07.1887 — 17.12.1965)
Териология

**Териология** ( — йәнлектәр) — йәнлектәр тураһындағы фән, һөтимәр хайуандарҙы өйрәнеүсе зоология тармағы.

«Териология» термины күберәк зоология буйынса урыҫ телле фәнни әҙәбиәттә ҡулланыла. Был терминды башлап С.И. Огнёв тәҡдим итә. http://www.bio.msu.ru/l03c05/b02d07/html/hist_research_rus.html .
## Териология бүлектәре
* иппология (гиппология) — аттар (йылҡы малы) тураһында фән
* кетология — кит һымаҡтар тураһында фән (киттар, дельфиндар)
* приматология — приматтар тураһында фән (маймылдар, лемурҙар)
* родентология — кимереүселәр тураһында фән (сысҡандар, ҡомаҡтар, алйырҙандар, ҡондоҙҙар)
* хироптерология — ҡулғанатлылар тураһында фән(ярғанаттар)
## Әҙәбиәт
* *Вопросы териологии: Итоги мечения млекопитающих*. М. Наука 1980.
* *Медицинская териология: Вопросы териологии*. М.: Наука, 1979.
* Соколов В. Е., Парнес А. Я. *У истоков отечественной териологии*.- М.: Наука, 1993. — 412 с.
* Громов В. С. *Пространственно-этологическая структура популяций грызунов* — М.: КМК, 2008. — 581 с.
* Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (eds.). 2005. Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed), Johns Hopkins University Press, 2.142 pp. (http://www.press.jhu.edu)
Колеоптерология

**Колеоптероло́гия** (*Coleoptera*, Ҡуңыҙҙар, һәм , *өйрәнеү*) — ҡаты ҡанатлылар отрядындағы ҡуңыҙҙарҙы өйрәнеүсе Энтомология бүлеге ).

Чарльз Дарвин билдәле колеоптерологтарҙың береһе. Рәсәйҙә XIX быуатта Мочульский В. И. колеоптерология менән шөғөлләнә һәм был отрядтың бик күп вәкилдәрен яҙып ҡалдыра.

Санкт-Петербургта урынлашҡан Рәсәй фәндәр академияһында колеоптерологияны асылған көндән башлап өйрәнәләр.

## Һылтанмалар
* Сайт о жуках и колеоптерологии
* ''The Coleopterist''
* Scarab Workers World Directory 
* www.koleopterologie.de
Орнитология

**Орнитоло́гия** (,  — ҡоштар һәм  — өйрәнеү, һүҙ)— ҡоштар тураһындағы, һәм уларҙың эмбриология, морфология, физиология, экология, систематикаһын һәм географик таралыуын өйрәнеүсе фән, зоология фәненең бер тармағы.

«Орнитология» терминын XVI быуатта итальян натуралисы У. Альдрованди керетә.

## Әҙәбиәт
* Даревский И. С., Лоскот В. М. *Лаборатория орнитологии и герпетологии.* В кн.: Зоологический институт. 150 лет. — Л., «Наука». 1982. С. 68-83.
* Дементьев Г. П., *Птицы,* М. — Л., 1940 (Руководство по зоологии, т. 6)

## Һылтанмалар
* Отделение орнитологии Зоологического института РАН
* Союз охраны птиц России 
* Мензбировское орнитологическое общество
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гербы

**Башҡортостан Республикаһының Дәүләт гербы** — Башҡортостандың дәүләт символы.

## Тарих
Дәүләт гербы 1993 йылдың 12 октябрендә раҫланған, 1999 йылдың 6 июлендә ҡабаттан раҫланған. Дәүләт гербының авторы — рәссам Фазлетдин Ислахов.

## Һүрәтләү
Герб милли биҙәк менән уратып алынған түңәрәк эсендәге Салауат Юлаев һәйкәле һүрәтенән тора. Һәйкәлде сығып килгән ҡояш нурҙары балҡыта. Һәйкәлдең аҫтында — ҡурай сәскәһе, флаг төҫтәренә буялған таҫма, уның аҡ төҫлөһөнә «Башҡортостан» тип яҙылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан гимны
* Башҡортостан флагы

## Һылтанмалар
* «Рәсәй менән 450 йыл» сайтында герб һәм гимн тураһында 
* «Гералдика» сайтында Герб Республики Башкортостан
* «Гералдика» сайтында Закон Республики Башкортостан о государственной символике Республики Башкортостан
Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы

**Рафиҡов Зәйнетдин Фәсхетдин улы** (11 март 1923 йыл — 2007 йыл) — башҡорт шағиры, публицист. Хәрби хеҙмәткәр, отставкалағы полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәләүез районының Булат Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты (2002).

## Биографияһы
Зәйнетдин (Зәйни) Фәсхетдин улы Рафиҡов Рафиҡов 1923 йылдың 11 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны  Дәүләтҡол ауылында тыуған. 1940—1946 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1946 йылдың көҙөндә Зәйни Рафиҡов тыуған яҡтарына ҡайта. 1949 йылдың көҙөндә яңынан Совет Армияһы сафына саҡырыла. Ул отставкалағы полковник.

Уның «Һалдат уйҙары», «Йондоҙло кешеләр» тигән шиғри йыйынтыҡтары һәм публицистик китаптары бар.
1994 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.

II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Физик антропология

**Физик** йәки **биологик антрополо́гия** (,  — кеше) — кешенең һәм расаның эволюцияһы, физик ойошоуы тураһында тәбиғәт белеме тармағы .

## Әҙәбиәт
* Гримм Г., Основы конституциональной биологии и антропометрии, М., 1967;
* Ископаемые гоминиды и происхождение человека. Труды ин-та Этнографии им. Н. И. Миклухо-Маклая. Нов. сер. Т. 82. М.: «Наука». 1966. 555 с.
* Дерягина М. А. Эволюционная антропология: Биологические и культурные аспекты. Учебное пособие. 2-е издание, исправленное. М.: Изд-во УРАО, 2003. 208 с.

### Һылтанмалар
* Сайт «Российская антропология» (физическая антропология)
* Мостова Л. А. Американская антропологическая школа
Бикҡолов Шәриф Сәғәҙәтулла улы

**Бикҡолов Шәриф Сәғҙәтулла улы, Шәриф Бикҡол** (28 май 1924 йыл — 3 сентябрь 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, яҙыусы һәм журналист. 1950 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1980) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1969). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм «Почёт Билдәһе» (1974) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Шәриф Сәғҙәтулла улы Бикҡолов 1924 йылдың 28 майында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы) Ҡарлыман ауылында тыуған.

Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, 1937 йылда Дәүләкән педагогия училищеһына уҡырға инә һәм 1940 йылда тамамлай. Артабан уҡытыусы, совхозда партия ойошмаһы секретары булып эшләй.

## Наградалары
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты
* 1-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (31.10.1944)
* Миҙал «Батырлыҡ өсөн» (26.07.1944)
* «Почёт Билдәһе» ордены

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Апиология

**Апиология** ( «бал ҡорто» һәм  — өйрәнәм)— балҡорттарын өйрәнеүсе фән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бал ҡорто
* Умартасылыҡ
* Башҡорт балы

## Һылтанмалар
* Британская ассоциация пчеловодов
* University of Illinois — Honey Bee Research Group
* Thomas D Seeley
* Dr. Mark L. Winston
* An updating bibliography of the bees of the world
Арахнология

**Арахноло́гия** ( «үрмәксе» и  — «өйрәнәм») — зоологияның үрмәксе һымаҡтарҙы өйрәнеүсе бүлеге.

Арахнология составына үрмәкселәрҙе өйрәнеүсе фән **аранеология**, талпандарҙы өйрәнеүсе **[[акарология]]**, шулай уҡ үрмәксе һымаҡтарҙың ваҡ төркөмдәрен (саяндар, бесән сапҡыстар, фаланга-үрмәкселәр) тикшереүсе башҡа фәндәр инә.

Боронғо грек мифында Арахна исемле иләүсе ҡыҙҙы Афина алиһәһе үрмәксегә әйләндерә. Арахнология исеме артабан шунан аланған.

## Әҙәбиәт
* Ажеганова Н. С. Краткий определитель пауков (Aranei) лесной и лесостепной зоны СССР. — Л.,1968. — 150 с.
* Акимушкин И. Первопоселенцы суши. — М.: Мысль, 1972. — 206 стр.
* Иванов А. В. Пауки, их строение, образ жизни и значение для человека. — Л., 1965. — 304 с.