open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фәтҡуллин Хөсәйен Әһлиулла улы

**Фәтҡуллин Хөсәйен Әһлиулла улы **(21 ноябрь 1926 йыл— 24 сентябрь 1996 йыл) — СССР-ҙың дәүләт һәм профсоюз органдары эшмәкәре. 1963—1970 йылдарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттарының Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡортостанда спорт һәм физкультура-һауыҡтырыу эшен ойоштороусы. Педагогия фәндәре кандидаты. 1975 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың беренсе халыҡ-ара категориялы судьяһы (1965). 

## Биографияһы
Хөсәйен Әһлиулла улы Фәтҡуллин 1926 йылдың 21 ноябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ының Ҡустанай ҡалаһында тыуған.  
Тамамланмаған юғары белемле — авиация институтының дүрт курсы. 1961 йылда Свердловск ҡалаһындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.

1944-1949 йылдар — Николай Гастелло исемендәге Өфө спортклубы тренеры.

1950 йылдан — ВЛКСМ-дың Черниковка ҡала комитетының хәрби-физкультура бүлеге мөдире.

1951 йылдан — Черниковка ҡала спорткомитеты, Стәрлетамаҡ өлкә физкультура һәм спорт комитеты рәйесе.

1953 йылдан — БАССР һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары.

1954-1957 йылдарҙа — БАССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Физкультура һәм спорт эштәре буйынса комитет рәйесе.

1956-1965 йылдарҙа — БАССР-ҙың Ауыр атлетика федерацияһы рәйесе.

1963-1970 йылдарҙа — Салауат ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Шул уҡ йылдарҙа ҡалалар араһында Бөтә союз спорт һәм һаулыҡ поход-конкурсы инициаторҙарының береһе.

1970 йылдарҙа, Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы секретары булараҡ, Фәтҡуллин автономиялы республикала физкультура һәм спортты дәүләт тарафынан планлаштырыу системаһын индереү менән шөғөлләнә. 1970 йылдың 27 декабрендә БАССР Юғары Советы сессияһы «1971-1975 йылдарға Башҡорт АССР-ы халыҡ хужалығы үҫешенең биш йыллыҡ дәүләт планы»н ҡабул итә, һәм был документта республикала физкультура һәм спортты артабан үҫтереү буйынса Х. Ә. Фәтҡуллиндың тәҡдимдәре раҫлана

Хеҙмәт ветераны 1996 йылдың 24 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (ГДР, 1975 йыл),
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Салават: энциклопедия / гл. ред. Л. О. Шипанова. — Уфа: Башк. энцикл., 2018. — 536 с.: ил.  ISBN 978-5-88185-397-6
Яғыулыҡ

**Яғыулыҡ** - һүҙҙе киң мәғәнәлә алғанда — билдәле бер процестар ваҡытында энергия бүлеп сығарырға һәләтле матдә,  уны техник маҡсаттарҙа файҙаланырға мөмкин. Химик яғыулыҡ  янғанда - экзотермик химик реакциялар барышында, ядро яғыулығы  ядро реакциялары барышында энергия бүлеп сығара . Ҡайһы бер яғыулыҡтар (мәҫәлән, гомоген дары һәм ҡаты ракета яғыулығы) кислородһыҙ ҙа яна ала.Әммә күпселек яғыулыҡҡа яныу өсөн кислород кәрәк. 

Иң киң таралаған органик яғыулыҡтар составында углерод һәм водород бар. Агрегат торошона ҡарап яғыулыҡ ҡаты, газ һәм шыйыҡ төрҙәргә бүленә, ә етештереү ысулы буйынса  тәбиғи (күмер, нефть, газ) һәм яһалма яғыулыҡтар була. Хәҙерге йәмғиәттең төп яғыулыҡ сығанағы тәбиғи ҡаҙылмаларҙан алына. 2010 йылда кешелек етештергән энергияның яҡынса 90 %  ҡаҙылма яғыулыҡтан йәки биояғыулыҡтан торған һәм артабан да кәмемәйәсәк. Хәҙерге цивилизацияла шуның менән бәйле глобаль проблемалар барлыҡҡа килә: ресурстарҙың тулыланмауы, тирә-яҡ мөхит бысраныу һәм глобаль йылыныу.

## Яғыулыҡ төшөнсәһе
Яғыулыҡ төшөнсәһе  ҡайһы бер матдәләрҙең йылылыҡ бүлеп сығарып һәләте арҡаһында барлыҡҡа килгән.

Яғыулыҡтың йылылыҡ энергияһын  кинетик энергияға үҙгәртеү өсөн йылылыҡ двигателдәренең төрлө төрҙәре ҡулланыла.

Яғыулыҡтың төп күрһәткесе - йылы сығарыу һәләте . Төрлө яғыулыҡты сағыштырыу маҡсатында  шартлы яғыулыҡ төшөнсәһе индерелгән ( бер килограмм "шартлы яғыулыҡ" яныу йылылығы   29,3 МДж йәки 7000 ккал тәшкил итә).

## Яғыулыҡ кимәле һәм ҡулланыу структураһы

Яғыулыҡ төрҙәре бик күп булыуға ҡарамаҫтан,  төп энергия сығанағы булып нефть, тәбиғи газ һәм күмер ҡала бирә. 
Яҡын киләсәктә ҡаҙылма яғыулыҡ ныҡ кәмейәсәк. Ядро яғыулығы запасы бик ҙур, әммә уны ҡулланғанда хәүефһеҙлек талаптарын ҡәтғи булыу зарур, уны тотоноу юғары сығымдарталап итә.

Донъя кимәлендә ҡаҙылма яғыулыҡ яҡынса 12 миллиард тонна шартлы яғыулыҡ миҡдары тәшкил итә. BP Statistical review of World Energy 2003 мәғлүмәттәре буйынса,  2002 йылда ҡаҙылма яғыулыҡтар ҡулланыу ошолай булған:
* Европа союзы (EU-15) — 1396 миллион тонна нефть эквиваленты  (2,1 млрд т. шартлы яғыулыҡ)
**  45 %   — нефть, 25 % — газ (тәбиғи), 16 % — күмер, 14 %-ы — ядро яғыулығы
* АҠШ-та — 2235 миллион тонна нефть эквиваленты  (3,4 млрд т. ш. я.)
** 40 %  — нефть, 27 % — газ (тәбиғи), 26 %  — күмер, 8 % — ядро яғыулығы

Яҡынса баһалауҙар буйынса Рәсәйҙә йылына 1,3 миллиард тонна шартлы яғыулыҡ тотонола. 
* 6 % — ядро яғыулығы
* 4 % — тулыланған сығанаҡтар.

## шулай ук кара
* Биояғыулыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/6889
Соколов Игорь Александрович

**Соколов Игорь Александрович** (2 ғинуар 1958 йыл, Өфө ҡалаһы) — хәрәкәт итеүсе сәптәргә атыусы СССР спортсыһы,  Олимпия чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1980). Пуля менән атыу буйынса бөтә союз категорияһындағы судья (1988). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1995).

## Биографияһы
Өфөнөң «Буревестник» командаһы өсөн сығыш яһай.  Өфө нефть институтында инженер һөнәрен, ә 1989 йылда  Воронеж физик культура институтын  тамамлағас тренер һөнәрен  ала.

1978—1988 йылдарҙа  совет уҡсылар йыйылма командаһы составына инә. 1985 йылдан Рәсәй Спорткомитетының өлкән тренеры булған, әлеге ваҡытта атыу буйынса Рәсәй йыйылма командаһының өлкән тренеры булып эшләй.

## Спорт ҡаҙаныштары

* Олимпия уйындары чемпионы
* Донъя чемпионы (1979)
* Донъя чемпионатының көмөш призеры (1971)
* Европа чемпионы (1979)
* Ике тапҡыр СССР чемпионы  (1978, 1980)
* Олимпия уйындары рекордсыһы
* Ике тапҡыр донъя һәм Европа рекордсыһы

## Бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены (1980)
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (1985)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы

**Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы** (10 октябрь 1923 йыл — 19 июнь 1995 йыл) — уҡытыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, айырым разведка ротаһының отделение командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1984).

## Биографияһы
Рифҡәт Ғәлимйән улы Туҡаев 1923 йылдың 10 октябрендә Башҡортостан АССР-ы Бөрө кантоны Түбәнге Ҡарыш ауылында тыуған. Мишәр.

1929 йылдан Андижан (хәҙерге Үзбәкстан) ҡалаһында йәшәй. Бохара уҡытыусылар институтында уҡый. 1940 йылдан Үзбәк ССР-ы Сурхандаръя өлкәһенең мәктәбендә урыҫ телен уҡыта.

1942 йылдың июненән Ҡыҙыл армия сафында, 1-се Мәскәү пехота-пулемёт училищеһында уҡый. 1942 йылдың ноябренән 2‑се Балтик буйы фронтында 10‑сы гвардия армияһы 379‑сы уҡсылар дивизияһының 1257‑се һәм 1250‑се уҡсылар полктарында хеҙмәт итә. 1944 йылдың декабренән 1‑се Украина фронтында 59‑сы армияның 245‑се дивизияһының 322‑се айырым разведка ротаһында отделение командиры була.

1944 йылдың 21 февралендә Псков өлкәһенең Пустошка ҡалаһы тирәһендә 433-сө разведка ротаһы бүлеге төркөмөнөң командиры старшина Туҡаевтың разведка төркөмө башында дошман тылына үтеп инә һәм яугирҙар менән алышҡа инеп разведка яһай. Алышта тиҫтәгә яҡын немец һалдаты юҡ ителә һәм бишеһе әсиргә алына. Туҡаевтың төркөмө ҡайтып килгәндә яраланған рота командирының ғүмерен ҡотҡара. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1944 йылдың 18 мартында 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1944 йылдың 12 июлендә Псков өлкәһе Янчево ауылы тирәһендә Туҡаев етәкселегендәге төркөм немец отряды менән алышҡа инә. Туҡаев үҙе дошман пулемёты менән 10-дан ашыу пехотасыны юҡ итә, 2 офицерҙы әсиргә ала. Дошман батареялары һәм инженер ҡоролмалары урынлашыуы тураһындағы йыйылған мәғлүмәттәрҙе разведчиктар ваҡытында штабҡа алып еткерә. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1944 йылдың 22 авгусында 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.

1944 йылдың 29 сентябрендә Латвия ССР‑ының Мадлиена торама пункты тирәһендә дошман тылында алышҡа инеп разведка яһағанда Туҡаев дошиан штабы менән блиндажды шартлата, 5 автоматсыны юҡ итә, икеһен әсиргә ала. Был алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн 1944 йылдың 5 декабрендә йәнә 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә, әммә 1958 йылдың 26 ноябрендә был бүләк урынына 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм шулай итеп Дан орденының тулы кавалеры була.

1945 демобилизациялана, Андижанға ҡайта. 1962 йылда Ташкент педагогия институтын тамамлай. Андижан өлкә уҡытыусыларҙы камиллаштырыу институтының хәрби-методик кабинеты мөдире булып эшләй. 1968 йылдан — отставкалағы старшина.

1995 йылдың 19 июнендә Үзбәкстандың Андижан ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* 1‑се дәрәжә Дан ордены (1958 йылдың 26 ноябре)
* 2‑се дәрәжә Дан ордены (1944 йылдың 22 авгусы)
* 3‑сө дәрәжә Дан ордены (1944 йылдың 18 марты)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945)
* миҙалдар
* Үзбәк ССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975) 
* СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1984)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Тукаев Рифкат Галимзянович // Полные кавалеры ордена Славы: краткий биографический словарь
Юрматы (футбол клубы)

**«Юрматы»** — Салауат ҡалаһындағы СССР һәм Рәсәй футбол клубы. 1963 йылдан алдараҡ барлыҡҡа килгән. Хәҙер төбәк кимәлендә сығыш яһай.

## Клуб тарихы

### Исемдәре
* 1963, 2010 йылдан башлап — «Юрматы»;
* 1963—1967, 1972 йылдарҙа — «Химик»;
* 1968, 1986—2009 йылдарҙа — «Нефтехимик»;
* 1969—1970 йылдарҙа — «Нефтсе»;
* 1972—1973 йылдарҙа — «Труд».

### Ҡаҙаныштары
* Икенсе лигала — 4-се урын (РСФСР ярым финалында «Б» класы 1968 йыл).
* СССР Кубогы — зона финалының 1/4 (1963).
* Башҡортостан Республикаһы чемпионаты еңеүсеһе (3): 2010, 2011, 2012
* Башҡортостан Республикаһы Кубогы — финалсы (1): 2013
* Башҡортостан Республикаһы Суперкубогы эйәһе 2012 йыл

### Билдәле уйынсылары
* Рәхмәтуллин Дамир Әүҙәх улы
* Урин Валерий Григорьевич
* Фәхурдинов Фәтих Әҙиула улы

### Билдәле тренерҙары
* Загрецкий, Александр Иванович

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Клуб в базе footballfacts
* Матчи клуба в базе Wildstat 
* История футбольных клубов
Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы

**Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы** (5 май 1894 йыл — 5 март 1947 йыл) — театр актёры, режиссёр, ҡурайсы, бейеүсе һәм йырсы. Башҡорт АССР-ының халыҡ һәм атҡаҙанған артисы, Беренсе бөтә донъя һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Ғиниәт Ғабдулла улы Ушанов 1894 йылдың 5 майында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы) Шәҙиғәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнаша. 1919—1920 йылдарҙа Башҡортостан мәғариф халыҡ комиссариатының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы художество бүлегенең театр студияһында эшләй.

1920 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй. Бапшҡорт фольклоры (музыка, бейеү, театр) эстетикаһын яҡшы белгән оҫта. Ул һөнәри театр сәхнә сәнғәтенә халыҡ театры формаларын индереүсе артист.

Беренсе ролдәре: М. Буранғоловтың "Ашҡаҙар"ында Йомағол, "Дала кешеһе Йәркәй"ендә Йәрмөхәмәт, "Шәүрә килен"ендә Айсыуаҡ ролен, Ф. Сөләймәнов Инан, С. Мрәҫов, В. Мортазин-Иманскийҙарҙың «Салауат» драмаһында Салауат,Х. Ғәбитовтың "Ынйыҡай һәм Юлдыҡай"ында Юлдыҡай.

Был ролдәрҙе уйнағанда уның лирик-романтик амплуалы артист икәнлеге таныла һәм алдағы ижадының йүнәлеше билдәләнә.

Олоғайғас, Ушанов башлыса сатирик акцентлы комик ролдәрҙе уйнай, мәҫәлән; Х. Ибраһимовтың "Башмағым"ында Вафа, "Кейәүкәй"ендә Низами, Ҡ. Даяндың "Таңсулпан"ында Мортаҙа, А. Н. Островскийҙың "Бирнәһеҙ ҡыҙ"ында («Бесприданница») Карандышев, "Шаулы-гөрло урын"ында («На бойком месте») Аҙғын (Непутевый) ролдәрен башҡара.

Ушанов шулай уҡ У. Шекспир, Ф. Шиллер, Н. В. Гоголь, А. П. Чехов , А. М. Горький әҫәрҙәренең персонаждарын да сәхнәлә бик өҫта итеп башҡара. Төрлө театр коллективтарында ул режиссёр булараҡ 20-нән артыҡ спектакль әҙерләп күрһәтә.

Шул иҫәптән, Баймаҡ колхоз-совхоз театрында М. Буранғоловтың «Башҡорт туйы», М. Фәйзиҙең «Ғәлиәбаныу», Т. Ғиззәттең «Данлы дәүер», Башҡорт дәүләт академия драма театрында Ғ. Камалдың «Беренсе театр», Д. Юлтый һәм К. Иҙелғужиндың «Әбйәлиловтар уғры төркөмө», П. М. Невежиндың «Икенсе йәшлек» спектаклдәре.

Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улы бейеүсе һәм ҡурайсы булып республикала концерттар ҡуя. Уның эстрада репертуарында театр һәм фольклор әҫәрҙәре ҙур урынды биләп тора.

Ушанов Ғиниәт Ғабдулла улына 1935 йылда Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған, ә 1944 йылда «Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы» исеме бирелә.

1947 йылдың 5 мартында Өфө ҡалаһында вафат була һәм Көньяҡ мосолман зыяратында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бирҙин Ғәли. Осҡор талант // Ағиҙел, 1970 йыл, № 8

## Һылтанмалар
*
Юлышев Ирек Ғәле улы

**Юлышев Ирек Ғәле улы** (28 апрель 1934 йыл — 2 ноябрь 2021 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009).

## Биографияһы
Ирек Ғәли улы Юлышев 1934 йылдың 28 апрелендә Свердловск өлкәһе (хәҙерге Пермь крайы) Барҙы районы Танып ауылында тыуған.

1958 йылда Пермь ауыл хужалығы институтын тамамлай.

1958 йылдан Киров өлкәһе Фален селекция станцияһында агроном-орлоҡсо булып эшләй. 1960 йылдан Фален селекция станцияһы директоры, ә 1962 йылдан ошо уҡ станцияһының директор урынбаҫары вазифаларын биләй.

1962 йылдың октябренән 1968 йылға тиклем Киров ҡалаһындағы Вятка ауыл хужалығы академияһында уҡыта, бер үк ваҡытта 1964—1966 йылдарҙа лаборатория мөдире була.

1968—1972 йылдарҙа Мали Республикаһының Халыҡ-ара политехник институтында эшләй.

1972—1976 йылдарҙа Вятка ауыл хужалығы академияһында уҡытыусы булып эшләй.

1976—1990 йылдарҙа Киров ҡалаһындағы Н. В. Рудницкий исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш ауыл хужалығы фәнни-тикшеренеү институтында эшләй:
* 1976—1984 йылдарҙа директор урынбаҫары вазифаһын биләй,
* 1984—1987 йылдарҙа «Луч» фәнни етештереү берекмәһендә генераль директорҙың фәнни эш буйынса урынбаҫары була,
* 1987—1990 йылдарҙа лаборатория мөдире.

1990 йылдан Вятка дәүләт ауыл хужалығы академияһында уҡыта, бер үк ваҡытта 1993—2008 йылдарҙа агрохимия һәм тупраҡты өйрәнеү кафедраһы мөдире була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
210-дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 13 изобретение авторы. Фәнни эшмәкәрлеге гумустың трансформацияһын, миграцияһын һәм балансын, биоген элементтарҙы, ауыр металлдарҙы, тупраҡта төп туҡланыу элементтарын файҙаланыуҙы тикшереү менән бәйле.

### Хеҙмәттәре
* Система удобрения в Горьковской и Кировской областях [Текст] / И. Г. Юлушев, С. Н. Юркин, кандидаты с.-х. наук. — Горький : Волго-Вят. кн. изд-во, 1970. — 167 с. (авторҙаш)
* Эффективность удобрений и окультуривания почв Северо-Востока Нечерноземной зоны РСФСР : Тр. НИИСХ Северо-Востока / ВАСХНИЛ, Отд-ние ВАСХНИЛ по Нечернозем. зоне РСФСР, НИИ сел. хоз-ва Северо-Востока им. Н. В. Рудницкого; [Науч. ред. И. Г. Юлушев, Н. Г. Суров]. — Киров : НИИСХ Северо-Востока, 1984. — 183 с.
* Прогнозирование эффективности известкования и применения фосфорных удобрений с учетом строения и свойств профиля дерново-подзолисных почв северо-востока Нечерноземной зоны РСФСР : диссертация … доктора сельскохозяйственных наук : 06.01.04. — Киров, 1989. — 488 с.
* Система применения удобрений в севооборотах. — Киров, 1999.
* Почвенно-агрохимические основы адаптивно-ландшафтной организации систем земледелия ВКЗП. — М., 2005.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
}}
Сухов Анатолий Петрович

**Сухов Анатолий Петрович** (26 ноябрь 1948 йыл — 10 сентябрь 2012 йыл) — тренер. Мотоспорт буйынса РСФСР‑ҙың атҡаҙанған тренеры (1983), СССР‑ҙың спорт мастеры (1972). 

## Биографияһы
Анатолий Петрович Сухов 1948 йылдың 26 ноябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 3-сө трестың спорт мотоклубында механик булып башлай. 1967 йылда «Башҡортостан» өфө командаһына индерелә, уның составында өс тапҡыр СССР чемпионы, шәхси беренселектә ике тапҡыр бронза призеры була (1972, 1973).

Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлағас, тренерлыҡ эшенә күсә. Уның етәкселегендә «Башҡортостан» командаһы өс тапҡыр СССР чемпионы була, күп тапҡыр көмөш һәм бронза миҙал яулай. Спорт өсөн ауыр «үҙгәртеп ҡороу» йылдарында һәм «иҡтисади реформалар» башланғанда ул тиҫтә ярым тиерлек йыл «Хеҙмәт» стадионынан алыҫ булмаған урта мәктәптең бокс гаражында, йә стадиондың үҙенең өҫтәмә бинаһында урынлашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең (ДОСААФ) спидвей бүлеген етәкләй.

2002 йылда «Башҡортостан» командаһы уның етәкселеге аҫтында Рәсәй чемпионатында боҙҙа мотоуҙыш буйынса беренсе тапҡыр алтын миҙал яулай, ә 2010 йылда тренерҙың тәрбиәләнеүсеһе Шишегов Андрей Европа чемпионы була. 2010 йылда Башҡортостандың Мотоспорт федерацияһының техник комиссияһы рәйесе итеп һайлана.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* http://www.bashinform.ru/news/491301/

## Һылтанмалар
*
Спиридонов Михаил Григорьевич

**Спиридонов Михаил Григорьевич** (28 апрель 1952 йыл) — рәссам. 1996 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2020).

## Биографияһы
Спиридонов Михаил Григорьевич 1952 йылдың 28 апрелендә Өфөлә тыуған. 1970 йылда Өфөлә А. А. Кузнецов исемендәге 1-се балалар сәнғәт мәктәбен тамамлай.

Хәҙерге ваҡытта Өфөлә йәшәй һәм эшләй.

Ижадта метафизик художество йүнәлештәге вәкилдәргә ҡарай.

Әҫәрҙәренең урынлашыуы: АҠШ, Германия, Польша, Израиль, Франция галереяларында, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, «Мираҫ», «Урал» (Өфө) галереяларында, К. А. Савицкий музейында (Пенза), Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа.

## Күргәҙмәләре
Михаил Спиридонов 1976 йылдан республика, зона, төбәк, бөтә рәсәй һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы. Уның 70-кә яҡын шәхси күргәҙмәләре Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының ҡалаларында үтә. Ул Өфө, Мәскәү, Вологда, Төмән, Свердловск, Силәбе, Варшава ҡалаларында коллектив күргәҙмәләрҙең ҡатнашыусыһы.

## Эштәре
«Уфимский дворик», 1977; «Шорохи», 1979; «Путешествие в отрезке времени», 1987; «Белый путь», 1993; «Светозария», 2001; «Незнакомый полустанок», 2007; «Зов», 1990; «Путники», 1992.

«Мерцающая свинья», «Красное окно», «Путешествие в отрезке времени».

## Әҙәбиәт
* Газета «Известия РБ» от 17 апреля 2007 г.
* А. Гарбуз «Современная художественная культура Башкортостана» Изд-во «Гилем», Уфа, 2007 г.
* «Земляничные места» Михаила Спиридонова, Новосибирск. 2009 г.
* Каталог «Михаил Спиридонов. Живопись» . Изд-во МК РБ, 1994 г.
* Каталог «Востокозапад. Живопись». Изд-во «Слово», Уфа, 1994 г.

## Һылтанмалар
* 
*  РО ВТОО «Союз художников России» Республики Башкортостан. Официальный сайт. Члены РО ВТОО «Союз художников России» Республики Башкортостан. ЖИВОПИСЬ И СЦЕНОГРАФИЯ. Спиридонов Михаил Григорьевич (Уфа)

* http://www.vangogh.ru/gallery/mspiridonov/ 
* http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=11411 
* http://www.artlib.ru/index.php?id=11&idp=0&fp=2&uid=5548&idg=0&sa=1&pid=625
* СВЕТ и ПУТЬ в художественном сознании Михаила Спиридонова 

## Иҫкәрмәләр
Сотников Михаил Васильевич

**Сотников Михаил Васильевич** (15 ғинуар 1925 йыл — 17 май 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Михаил Васильевич Сотников 1925 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР‑ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Федоровка районы) Прасковьино-Васильевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — урыҫ. 1940 йылда ете синыфты тамамлағандан һуң Чкалов өлкәһе (Ырымбур) Шарлыҡ районының «Родина» колхозында эшләй

1943 йылдың февралендә Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Тоцкий полигонында әҙерлек үтә. Бөйөк Ватан һуғышында 1943 йылдың 23 авгусынан ҡатнаша башлай. 8-се гвардия армияһы 82-се гвардия уҡсылар дивизияһының 91-се айырым гвардия сапёр батальонында сапёр булып хеҙмәт итә. Көньяҡ-Көнбайыш, 3-сө Украина һәм 1-се Белоруссия фронтарында һуғыша.

1943 йылдың 28 ноябрендә Днепропетровск һөжүм операцияһы ваҡытында мина яланында 15 минут буйына үтеү урыны башҡара, һуңынан быуаның емерелеүенә юл ҡуймай. 1945 йылдың 14 ғинуарында Польша ҡалаһы Нове-Място янында дошман оборонаһының алғы һыҙығына сыға һәм, ҡорал-артиллерия утына ҡарамаҫтан, дошмандың мина яландарын һәм сым кәртәләрен асыҡлай. 1945 йылдың 11-23 февралендә ефрейтор Сотников Познань ҡәлғәһен алыуҙа ҡатнаша. Фортҡа баҫып инеп, ҡарауыл бинаһына гранаталар ташлай һәм 10-ға яҡын гитлерсыны юҡ итә, төркөмдөң башҡа саперҙарына килергә мөмкинлек бирә. Ҡәлғә өсөн алышта дошмандың уты аҫтында Сотников яугирҙәр менән ҡәлғә соҡоро аша күпер урынлаштыра, был ғәскәрҙәрҙең алға барыуын тәьмин итә. 1945 йылдың 23—29 апрелендә Берлин өсөн һуғыштарҙа Сотников дошман уты аҫтында Шпрее йылғаһына һәм Тельтов каналына барыу урынын минанан таҙарта, совет ғәскәрҙәренең һуғышып аша сығыуын тәьмин итә. 29 апрелдә төркөм яугирҙәр менән тимер юлы күперен емерелеүҙән һаҡлап алып ҡала һәм унан аша техниканың һәм йөктәрҙең өҙлөкһөҙ хәрәкәтен тәьмин итә.

1945 йылдың 15 майында башына ауыр яра ала. 17 майҙа 2575-се һанлы госпиталдә вафат була. Польшаның Лодзь ҡалаһында Понятовский исемендәге паркта совет яугирҙәренең 2-се һанлы хәрби зыяратында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Сотников Михаил Васильевич түбәндәге наградаларға лайыҡ була:
* 1-се дәрәжә Дан ордены (1946 йыл 15 май);
* 2-се дәрәжә Дан ордены (1945 йыл 26 март);
* 3-сө дәрәжә Дан ордены (1945 йыл 30 ғинуар);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943 йыл 13 декабрь).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Министерство обороны Российской Федерации (Минобороны России). Сотников, Михаил Васильевич. Проверено 13 июня 2017.
*
Пантелькин Анатолий Александрович

**Пантелькин Анатолий Александрович** (15 сентябрь 1919 йыл — 14 март 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, авиация полкының эскадрилья командиры, майор. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Пантелькин Анатолий Александрович 1919 йылдың 15 сентябрендә Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының Юрматы кантоны Кирюшкин ауылында тыуған..

Урыҫ. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1935 йылда 7 синыфты, 1936 йылда Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһында фабрика-завод уҡытыу мәктәбен тамамлай, Стәрлетамаҡ ҡалаһының тирмән комбинатында токарь булып эшләй. Бер үк ваҡытта Осоавиахим пилоттар курсына йөрөй.

1940 йылда Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм 30 ирекмән иҫәбендә комсомол юлламаһы буйынса Сталинград хәрби авиация пилоттар мәктәбенә уҡырға ебәрелә, уны 1941 йылда тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1943 йылдың ғинуарынан.

1945 йылдың 14 мартында А. А. Пантелькин Будапешт (Венгрия) янында хәрби заданиеларҙы үтәгәндә батырҙарса һәләк була. Венгр ауылы Пекш зыяратында ерләнгән.

## Батырлығы
«116-сы истребитель авиация полкының эскадрилья командиры (295-се истребителдәр авиацияһы дивизияһы, 17-се һауа армияһы, 3-сө Украин фронты) 1945 йылдың ғинуары уртаһына 270 хәрби осош яһай (дошман ғәскәрҙәренә разведка яһау — 26, ер өҫтө ғәскәрҙәрен ҡаплау — 84, штурмовик һәм бомбардировщиктары оҙатыу — 160).

49 һауа һуғышында ҡатнаша, шәхсән 16 дошман самолетын бәреп төшөрә. Штурмлау һәм бомба ташлау юлы менән 5 танкты, 30 хәрби йөк автомашинаһын, 150-гә тиклем дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, 3-сө тимер юл эшелонын яндыра. Капитан А. А. Пантелькин етәкселек иткән эскадрилья 1944 йылдың мартынан 1945 йылдың ғинуарына тиклем 517 хәрби осош яһай. Һауа һуғышында 29 дошман самолетын бәреп төшөрә. Штурмлау һәм бомба ташлау юлы менән 6 танк 67 автомашина, яғыулыҡ менән 2 цистерна, 10 тимер юл вагоны, боеприпастар, яғыулыҡ менән 3 склад, 580-гә тиклем дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә».

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 18 авгусындағы указы менән эскадрилья менән өсөн оҫта етәкселек иткәне, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Пантелькин Анатолий Александровичҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Хәтер
* Советтар Союзы Геройы А. А. Пантелькин исеме менән Киев ҡалаһында (элекке Виноградарский) һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһында урам аталған.
* Стәрлетамаҡта Пантелькин йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Бүләктәре
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (18.08.1945).
* Ленин ордены (18.08.1945).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.07.1943).
* Ҡыҙыл Байраҡ Ордены (06.03.1944).
* Александр Невский ордены (20.09.1944).
* 2- дәрәжә Ватан һуғышы ордены (23.04.1945).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (11.02.1943).
* Миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* Республиканский музей боевой Славы: Пантелькин Анатолий Александрович .
Евстигнеев Александр Семёнович

**Евстигнеев Александр Семёнович** (9 сентябрь 1894 йыл — 20 ғинуар 1945 йыл) — Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир-уҡсы. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Александр Семёнович Евстигнеев 1894 йылдың 9 сентябрендә (иҫке стиль буйынса 27 август) Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Пёстровка (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Оло Аксаков) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем алған.

Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылда Петроградта Путилов заводында эшләй. 1918 йылдың аҙағында Һамар торба хәрби заводына күсә. Һуңынан Стәрлетамаҡ районына ҡайта, Ҡыҙыл Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда эшләй.

1942 йылдың ғинуарында Стәрлетамаҡ район хәрби комиссариаты аша үҙ ирке менән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына китә. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың майынан.

1945 йылдың 20 ғинуарында һәләк була. Борск Фоленски ауылында, хәҙерге Краков ҡалаһының (Польша) Лагевники — Борек-Фаленцкий районында 9-сы һанлы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән. 1945 йылдың 10 апрелендә үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. Ленин ордены, Алтын Йондоҙ миҙалы менән бүләкләнә.

## Батырлығы
«1085-се уҡсылар полкы уҡсыһы (322-се уҡсылар дивизияһы, 60-сы армия, 1-се Украина фронты) рядовой Г. С. Евстигнеев 1945 йылдың 20 ғинуарында Свошовице ҡалаһы (Краков, Польша) районында дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. Дошман бронетранспортеры өҫтөнә ырғып менеп, уның экипажын граната менән юҡ итә. Дошман яңынан ҡаршы һөжүм иткән ваҡытта, А. С. Евстигнеев, үҙ ғүмерен ҡорбан итеп, гранаталар бәйләме менән дошман танкыһы аҫтына ташлана, уны шартлата һәм үҙе лә һәләк була. Гитлерсыларҙың танктары һәм бронетранспортерҙары беҙҙең пехотаға үтеп инә алмай, дошмандың ҡаршы һөжүме килеп сыҡмай».

## Хәтер
* Стәрлетамаҡ районының Оло Аксаков ауылында 1962 йылдың майында А. С. Евстигнеевҡа һәйкәл ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*         
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1968, кн.3. / стр.82—86.
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь в двух томах - М.: Воениздат, 1987.

## Һылтанмалар
*   
* 
* Республиканский музей Боевой Славы: Евстигнеев Александр Семёнович .
* А. С. Евстигнеев в онлайн версии краткого биографического словаря «Герои Советского Союза».
Декан (яҫы таулыҡ)

**Декан**, йәки ** Декан яҫы таулығы** (, *Даккхин*; , от दक्षिण *дакшин* — «көньяҡ») — Һиндостан ярымутрауының эске өлөшөндә урынлашҡан яҫы таулыҡ. Төньяғынан *Нармада*, көньяғында — *Кавери* йылғалары менән сикләнгән.

Яҡынса 1 млн квадрат километр майҙанды биләй. Битләүе башлыса көнсығышҡа табан нығыраҡ эйелгән. Шуға ла күпселек йылғалар көнсығышҡа аға һәм Бенгал ҡултығына ҡоя.

Төньяҡҡа ҡарай Һинд—Ганг тигеҙлеге урынлашҡан. Яҫы таулыҡтың көнбайыш ҡырынан Көнбайыш Гат тауҙары үтә. Улар көньяҡ өлөшөндә Малабар ярын, ә көнсығыш ҡырыйы менән Көнсығыш Гаттарҙы сикләп тора. Ә Көнсығыш Гаттар үҙҙәре яҫы таулыҡтан Коромандель ярын айыра.

## Геология
Тауҙар — бик боронғо һүнгән вулкан кратерҙары булып тора. Башлыса мезозой һәм палеогон-неогон йәшендәге тигеҙләнгән өҫлөктәрҙән ғибәрәт. Төньяҡ-көнбайышында һикәлтәле структур-денудацион рельеф. Геология күҙлегенән ҡарағанда, яҫы таулыҡ Һинд платформаһының бер өлөшө булып тора.

Дөйөм алғанда, архей һәм протерозой осоро гнейстарынан, гранит интрузиялы кристаллы кварциттарҙан һәм һәүерташтарҙан (сланец) ғибәрәт. Шулай уҡ төньяҡ-көнбайышы 1500—1800 м тирәһе ҡалынлығында юғары аҡбур һәм эоцен йәшендәге базальт ҡатламлы урындар (трапп) осрай. Уларҙың яҡынса майҙаны 520 мең км².

Яҫы таулыҡта баҡыр, тимер, марганец, вольфрам, алтын мәғдәне, таш күмер ятҡылыҡтары асылған, һәм улар эшкәртелә. 6000000 йыл элек булған вулкан урғылыуҙары һөҙөмтәһендә базальт плато — Декан трапптары барлыҡҡа килгән. Уларҙан һикәлтәле базальтлы йылға үҙәндәре киткән.

## Климаты
Көньяҡ Азияла иң уңайлы климат — субэкваториаль муссонлыһы. Яуым-төшөмдең иң ҙур күләме йәйгә тура килә (йыллыҡ миҡдары: ел ҡағып торған битләүҙәрҙә 2500-3000 мм , үҙәктә 500—700 мм). Май — иң йылы ай (уртаса температура 29 — 32 °С), ғинуар — иң һыуығы (21 — 24 °С).

Ҙур йылғалары: Нармада, Маханади, Годавари, Кришна, Кавери.

Тупрағы ныҡ уңдырышлы. Трапптарҙа (магма ятҡан урындар)тропик ҡара тупраҡ (регура). Ә күпселеге ҡыҙыл латерит , ҡыҙыл-көрән тупраҡ.

Ландшафт япраҡ ҡойоусы муссон урмандарҙан, ҡоро саванна, һирәк урманлыҡтар һәм яланғасланған саванналарҙан(көнбайыш өлөшө) тора. Урмандары тик, сал, тимер ағасы, бамбуктарҙан тора. Яҫы таулыҡ биләмәләренең күп өлөшө ауыл хужалығында ҡулланыла (60 процентын һөрөнтө ерҙәр биләй).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Арманд Д. Л., Добрынин Б. Ф., Ефремов Ю. К. и др.* Зарубежная Азия. Физическая география. — : Учпедгиз, 1956.
* 

## Һылтанмалар
* Деканское плоскогорье // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Декан, географическая область // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Ярма

**Ярма** — иген культураларын бөтәүләй йәки ваҡлып, онтаҡлап етештерелгән аҙыҡ-түлек сеймалы.

Ярма нигеҙҙә  ярма культураларынан (тары, ҡарабойҙай, дөгө, кукуруз), башҡа игендән (арпа, һоло, бойҙай, дагусса, һирәгерәк арыш) һәм ҡуҙаҡлыларҙан (борсаҡ, яҫмыҡ) етештерелә. Шулай уҡ ярмаға (һоло, кукуруз) йәйпәктәре, бүрттереп киптерелгән дөгө, бойҙай, яһалма саго һәм башҡалар инә.

Ярма етештереү процесы орлоҡтарҙы  ҡушылмаларҙан, ҡабыҡтарынан таҙартыуҙан һәм тейешле  рәүеш һәм тышлыҡ барлыҡҡа килтереүҙән ғибәрәт.

Ярма  организмға сәләмәт туҡланыу өсөн кәрәкле ҡатмарлы углеводтарға  бай.
Ярманан башлыса бутҡа һәм өйрәбешерәләр.

## Төрҙәре

## Шулай уҡ ҡара

* Крупяные культуры
* Зерновые культуры
* Хлебные зерновые культуры
* Зернобобовые культуры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Смородин Александр Алексеевич

**Смородин Александр Алексеевич** (23 сентябрь 1933 йыл — 22 декабрь 2009 йыл) — инженер‑технолог, хужалыҡ эшмәкәре, уйлап табыусы. 1991—1994 йылдарҙа «Салаватнефтеоргсинтез» берекмәһе генераль директорының иҡтисад буйынса урынбаҫары. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1982). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1980).

## Биографияһы
Александр Алексеевич Смородин 1933 йылдың 23 сентябрендә Көнбайыш Себер крайы Барбаза ҡасабаһында тыуған.

1952 йылда Ленинск-Кузнецк яһалма шыйыҡ яғыулыҡ техникумын, 1975 йылда «инженер-технолог» һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлаған.
 
1952—1954 йылдарҙа — конструктор, техник-механик, мастер, 1957—1959 йылдарҙа — 18-се һанлы яһалма шыйыҡ яғыулыҡтың баш идаралығы комбинатының («Салаватнефтеоргсинтез» ОАО) 7 -се цехы механигы. 1959 йылдан — «Техмашимпорт» бөтә союз берекмәһендә ҡорамалдарҙың инженер-ҡабул итеүсе вазифаһын башҡарыусы; 1962 йылдан — баш механик, ҡоролма начальнигы, полиэтилен етештереүҙең цех начальнигы, 1978 йылдан — нефть химияһы заводының баш инженеры, «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең спирт заводы директоры; 1984—1985 йылдарҙа — Салаватнефтехимремстрой" тресының идарасыһы; 1985 йылдан — төҙөлөүсе «Химволокно» производство берекмәһенең (Башҡорт АССР-ы Благовещен ҡалаһы) генераль директоры; 1991—1994 йылдарҙа — «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең иҡтисад буйынса генераль директор урынбаҫары)..

«Уның ҡатнашлығында бәрелеүгә ныҡлы полистирол етештереүҙең юғары эффектлы процесы эшләнә һәм индерелә» (В. А. Потеряхин).

16 уйлап табыу һәм 300-ҙән ашыу рационализаторлыҡ тәҡдиме авторы.

Александр Алексеевич Смородин 2009 йылдың 22 декабрендә Салауат ҡалаһында вафат була. 2010 йылдың 16 ғинуарында «Салаватский нефтехимик» гәзитендә «Салаватнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ветерандар советы некролог яҙып сығара, унда былай тиелә:
«Александр Алексеевич үҙен оҫта ойоштороусы һәм талапсан етәксе, ижади һәләтле һәм юғары квалификациялы белгес итеп күрһәтә. Ул нефть химияһы заводының 23, 27, 41, 43, 47-се һанлы цехтарын, спирт заводының 48, 34, 51, 52-се һанлы цехтарын ебәреүҙә һәм үҙләштереүҙә туранан-тура ҡатнаша. Ул иҫ киткес кешелеклелеге, ябайлығы, тыйнаҡлығы һәм кешеләргә иғтибарлы булыуы менән айырылып торҙо»

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1982).
* «Почёт Билдәһе» ордены (1980)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Соколов Владимир Михайлович

**Соколов Владимир Михайлович** (15 март 1939 йыл — 11 ғинуар 2017 йыл) — спортсы һәм тренер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (1998). Велосипед спорты буйынса СССР‑ҙың (1980) һәм РСФСР‑ҙың (1979) атҡаҙанған тренеры, СССР‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1967), СССР‑ҙың атҡаҙанған (1970) һәм почётлы спорт мастеры (1965). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000).

## Биографияһы
Владимир Михайлович Соколов 1939 йылдың 15 мартында Өфөлә тыуған. 1960 йылда Омск ҡалаһына күсеп китә.

1961 йылда студенттар араһында СССР чемпионы.

1963 йылда —РСФСР халыҡтары Спартакиадаһы еңеүсеһе.

1971 йылда велосипед ярышында донъя еңеүсеһе. (Варшава — Берлин — Прага).

1980 йылда Мәскәүҙәге Олимпиада өсөн велосипедта ярышыусылар командаһына күнекмәләр үткәрә.

1988 йылда — 1988 йылғы Олимпиада өсөн велосипедта ярышыусылар командаһын әҙерләй. 

1995 йылда «Вело-Омск» ҡала веломарафонын ойоштора.

В. М. Соколов физик культура һәм спорт буйынса Себер дәүләт университетында күп йылдар велосипед һәм коньки ярышы спортының кафедра мөдире булып эшләй. 1998 йылда уға «профессор» ғилми дәрәжәһе бирелә. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1999)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1980)
* «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы (1970)
* «Намыҫлы хеҙмәте өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл уңайынан» миҙалы (1970) 
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1985) 
* «Рәсәй дәүләт спорт комитетына 80 йыл» миҙалы (2003)

## Һылтанмалар
* 
* omsk.bezformata.ru 
* omskvelo.ru 
* nashomsk55.ru
Суркин Валерий Андреевич

**Суркин Валерий Андреевич** (21 ноябрь 1939 йыл) — СССР-ҙың хужалыҡ, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1984—1990 йылдарҙа КПСС-тың Пермь ҡала комитетының беренсе секретары. РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1984—1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1984) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Валерий Андреевич Суркин 1939 йылдың 21 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ергән ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы) тыуған. ВКП (б) ағзаһы.

1962 йылдан - хужалыҡ һәм партия эшендә. Шул иҫәптән: 1962-1980 йылдарҙа — М. И. Калинин исемендәге завода мастер, слесарь, инженер, тикшеренеүҙәр бюроһы начальнигы, баш конструктор урынбаҫары, ышаныслылыҡ бүлеге начальнигы, баш инженерҙың етештереү буйынса урынбаҫары, партком секретары, аҙаҡтан — М. И. Калинин исемендәге агрегат производство берекмәһендә баш инженер.

Артабан Валерий Суркин партия эшендә: 1980 йылдың ноябрендә ул КПСС-тың Пермь ҡалаһы Свердловск район комитетының беренсе секретары итеп һайлана һәм был вазифала дүрт йылға яҡын эшләй.

1984 йылдың сентябрендә ул КПСС-тың Пермь ҡала комитетының беренсе секретары итеп һайлана. Был яуаплы эште башҡарғанда КПСС-тың XXVII съезында (1986) һәм КПСС-тың XIX Бөтә Союз конференцияһында ҡатнаша, РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш (1984—1989) Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

1990 йылдың декабренән Валерий Андреевич Суркин КПСС-тың Пермь өлкә комитетының икенсе секретары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Энциклопедия Урала:Суркин Валерий Андреевич
Ҡырмыҫҡалы улусы

**Ҡырмыҫҡалы улусы** (Рәсәй империяһы һәм РСФСР улусы. Стәрлетамаҡ өйәҙе, Өфө губернаһы, РСФСР составына ингән. 1919 йылдан улус Бәләкәй Башҡортостандың Табын кантонына, һуңынан БАССР-ға ингән.

## Тарихы
Ҡырмыҫҡалы улусы Дыуан-Табындан бүленеп сыға.

Төрлө өйәҙҙәр һәм кантондар составына ингән.

1918 йылда — Стәрлетамаҡ өйәҙендә, улуста 15 ауыл була.

1919 йылда кантон системаһы булған Бәләкәй Башҡортостан ойошторола, Ҡырмыҫҡалы улусы хәҙер Табын кантонына инә.

1922 йылда Табын кантоны бөтөрөлә, Ҡырмыҫҡалы улусы Стәрлетамаҡ идаралығы аҫтына, Стәрлетамаҡ кантонына ҡайта.

1923 йылдың авгусында сираттағы улустарҙы үҙгәртеп ҡороуҙар була. Стәрлетамаҡ кантонының Дыуан-Табын улусы, Өфө кантонының Биштякинский һәм Бишауыл-Уңғар улустары Ҡырмыҫҡалы улусына инә. Ҡырмыҫҡалы улусы Өфө кантонына күсә.

1927 йылда Ҡырмыҫҡалы улусына бөтөрөлгән Булгаков улусының 27 ауылы индерелә.

1930 йылдың 20 авгусында ВЦИК Президиумының «Автономиялы Башҡорт Совет Социалистик Республикаһын административ бүлеү тураһында» ҡарары сыға, улустарға бүлеү бөтөрөлә һәм Ҡырмыҫҡалы улусы Ҡырмыҫҡалы районына әйләнә.

## Иҫкәрмәләр
Зарифуллин Рәмил Рәлиф улы

**Зарифуллин Рәмил Рәлиф улы** (6 ноябрь 1991 йыл, Өфө) — Рәсәй спортсыһы, саңғы менән трамплиндан һикереү буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең спорт мастеры (саңғыла трамплиндан һикереү буйынса).

Өфө ҡалаһында тыуған һәм йәшәй.

«Башҡортостан-1» йыйылма командаһы составында (Рәмил Зарифуллин, Григорий Леонтьев, Ильмир Хазетдинов, Дмитрий Васильев) К-125 трамплинында саңғы менән трамплиндан һикереү буйынса Рәсәй йәйге асыҡ чемпионаты призеры була..

Өфө юғары спорт оҫталығы мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Беренсе тренеры — Никулин Владимир Андреевич, әлеге ваҡытта — Рәмил Рәжәп улы Абраров.

Спорт клубы: Олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (СДЮШОР),  юғары спорт оҫталығы мәктәбе (ШВСМ) «Локомотив».

FIS Code: 6040

## Һылтанмалар
http://data.fis-ski.com/dynamic/athlete-biography.html?sector=JP&listid=&competitorid=144617&type=result

https://web.archive.org/web/20140116201127/http://tramplin.perm.ru/sportsmen/rus/zarifullin.htm

## Иҫкәрмәләр
Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы

**Хәбирова Разия Исхаҡ ҡыҙы** (26 ғинуар 1933 йыл — 14 февраль 2015 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Разия Исхаҡ ҡыҙы Хәбирова 1933 йылдың 26 ғинуарында БАССР-ҙың Маҡар районы (хәҙерге Стәрлетамаҡ районы) Алатана ауылында тыуған.

1952 йылдан Әхмәр ауылының тулы булмаған урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1960 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай, Ишембай районының төрлө мәктәптәрендә уҡыта.

Ишембай районының Һайран ауылында йәшәгәндә улдары Радий (1964 йылда) тыуа. Был ваҡытта ғаилә башлығы Фәрит Барый улы мәктәптең директоры булып эшләй.

Улдарына 6 йәш тулғанда, ғаилә Ишембай ҡалаһына күсенә

Разия Исхаҡ ҡыҙы Хәбирова артабан халыҡ депутаттарының Ишембай район Советы секретары вазифаһын башҡара.

2015 йылдың 14 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була, Ишембай ҡалаһында ерләнгән.

## Наградалары
* «Почёт Билдәһе» ордены (????)
* 1983 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән.

## Ғаиләһе
* Ире — педагог Хәбиров Фәрит Барый улы менән Рәмил, Ришат һәм Радий исемле улдар үҫтергәндәр.
* Улы — Хəбиров Радий Фəрит улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 26.01.1983 N 6-2/26 http://bashkortostan.regnews.org/law/kw/tt.htm
* ХАБИРОВА Разия Исхаковна http://ishimbay-enc.ucoz.net/publ/znamenitye_ljudi_kraja/rukovoditeli_rajona_i_goroda/khabirova_razija_iskhakovna/6-1-0-77
* Учителя Радия Хабирова рассказали о его детстве https://rb7.ru/news/236963

.
Кәбиров Марат Миҙхәт улы

**Кәбиров Марат Миҙхәт улы** (15 ғинуар 1956 йыл — 16 март 2016 йыл) — спортсы, тренер. 1977—1979 йылдарҙа бокс буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.  1996—2011 йылдарҙа Өфөләге 22-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең уҡытыусы-тренеры. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979).

## Биографияһы
Марат Миҙхәт улы Кәбиров 1956 йылдың 15 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. Бокс менән «Нефтяник» спорт клубында шөғөлләнә, тренеры В. Ш. Вәлиуллин.

1983 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай.

СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1977—1979).

1996 йылдан башлап Өфө ҡалаһында 22-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә бокс буйынса тренер-уҡытыусы булып эшләй.

## Ҡаҙаныштары
* СССР чемпионатының көмөш призеры (1979)
* РСФСР чемпионатының бронза призеры (1977—1979)
* СССР-ҙың спорт комитеты призына халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (1979).
* СССР беренселегенең бронза призеры (1975) үҫмер спортсылар араһында.

## Һылтанмалар
*    
* http://sdusshor4.narod.ru/index/0-4
Әминев Салауат Хөрмәт улы

**Әминев Салауат Хөрмәт улы** (10 сентябрь 1946 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1987—1994 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры, 1994—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016).

## Биографияһы

Салауат Хөрмәт улы Әминев 1946 йылдың 10 сентябрендә Баймаҡ ҡалаһында тыуған. Темәс ауылында урта мәктәпте тамамлай һәм Баймаҡ тау-металлургия техникумына уҡырға инә (1965 йылда тамамлай). Артабан Магнитогорск тау-металлургия институтында юғары һөнәри белем ала. Мурманск өлкәһендә Жданов тау-байыҡтырыу комбинатында экскаватор машинисы ярҙамсыһы булып эш башлай, әммә шул уҡ йылда Совет Армияһына хеҙмәткә алына. 1968 йылда тыуған яҡтарына ҡайта һәм Сибай карьерында үҙ һөнәре буйынса эшләй башлай. Тап ошо йылдарҙа Салауат Хөрмәт улы дәүләт һәм партия өлкәһендә эшмәкәрлеген башлай: ВЛКСМ-дың Сибай ҡала комитеты секретары итеп һайлана (1969). Юлланма буйынса Мәскәүгә Үҙәк комсомол мәктәбенә уҡыуға ебәрелә.

Мәктәпте тамамлағандан һуң Өфөгә ҡайта һәм ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының ойоштороу бүлеге мөдире (1978), артабан КПСС-тың Өфө ҡалаһы Киров район комитеты секретары (1980) булып эшләй.
КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдиренең урынбаҫары, инструктор (1985). БАССР Министрҙар Советының ойоштороу бүлеге мөдире (1985—1987).

1987—1994 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры булып эшләй.

1994 йылдан 2000 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтен етәкләй. Башҡортостан Республикаһы буйынса Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министрының беренсе урынбаҫары (2001—2004). Налог хеҙмәтенең II рангы дәүләт советнигы (2000). 

2008 йылдан — «Химия комплексында техник-иҡтисади тикшеренеүҙәр фәнни-тикшеренеү институты» (НИИТЭХИМ) асыҡ акционерҙар йәмғитенең генераль директоры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймакский край. Краеведческое и энциклопедическое издание. Уфа: «Китап», 2002. 332 с.
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
* Аминев Салават Хурматович
Әйүпов Вадим Рәмил улы

**Әйүпов Вадим Рәмил улы** (13 октябрь 1974 йыл) — спортсы, тренер. 1995—2005 йылдарҙа фехтование буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. 2006—2009 йылдарҙа рапира менән фехтование буйынса Рәсәй үҫмер спортсылар йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры (1990), Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1996).

## Биографияһы
Вадим Рәмил улы Әйүпов 1974 йылдың 13 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 

«Локомотив» балалар спорт йәмғиәте, 4-се олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Башҡортостан Республикаһының юғары спорт оҫталығы мәктәбе (беренсе тренеры — атаһы Рәмил Исмәғил улы Әйүпов) тәрбиәләнеүсеһе.

1997—2002 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһы (тренерҙары — М. П. Мидлер, Д. С. Шевченко) өсөн сығыш яһай.

Урал дәүләт физик культура академияһын тамамлаған (1999).

Лос-Анджелес ҡалаһында (АҠШ) спорт клубы тренеры.

## Һөҙөмтәләре
: Шәхси зачетта:

Бөтә донъя йәйге Универсиаданың бронза призеры (1997; 2001);

Рәсәй чемпионы (2000);

Хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында донъя чемпионатының көмөш призеры (1997) ,

Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (1999),

Донъя Кубогы этабының көмөш призеры (2003);

Ир-егеттәр араһында Рәсәй Кубогын яулаусы (1995).

Егеттәр араһында СССР чемпионы (1990).

Үҫмер спортсылар араһында Европа беренселегенең бронза призеры (1993).

; Команда зачетында

Бөтә донъя йәйге Универсиадаһы чемпионы (1995),

Европа чемпиондары Кубогын яулаусы (1998),

Хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында донъя чемпионы (1997);

Рәсәй чемпионы (1997, 1998, 2001, 2003),

«Ете милләт» халыҡ-ара турнир еңеүсеһе,

Донъя Кубогы этабы еңеүсеһе (1996).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1996).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://bashfencing.ru/o-fekhtovanii/entsiklopediya-fekhtovaniya-rb/19-entsiklopediya-fekhtovaniya/67-ayupov-vadim-ramilevich
* http://ranglisten.ophardt-team.org/biographien.asp?codenr=8939&lang=EN&sa=1
Манама

**Мана́ма** (المنامة, Al-Manāmah) — Баш ҡала һәм Бахрейн батшалығының төп иҡтисади үҙәге. Ҡалала 157 мең тирәһе кеше йәшәй (2010 й.).

 Фарсы ҡултығында, Бахрейн утрауының төньяҡ-көнсығыш яғында урынлашҡан  — унда, Мухаррак утрауына терәлә, баш ҡала шәрҡиәһе.

## Тарих
Ҡаланың беренсе телгә алыныуы 1345 йылда а ислам  йылъяҙмаларында була. 1521 йылда ҡала португалдар менән ҡулға алына, ә 1602 — фарсылар менән. 1783 году Аль Халиф династияһының идара итеүе башлана.

 1958 йылда  Манама порт-франко тип исемләнә,ә 1971 йылда бойондороҡһоҙ Бахрейндың баш ҡалаһы булып китә.

## Иҡтисад
Манаманың төп иҡтисады — шулай уҡ бөтә Бахрейндың — финанс баҙарҙар, каботаж кәмәләрен төҙөү — дау, балыҡ тотоу һәм ыйны сығарыу булып тора. Ҡаланың төп майҙаны — Ынйылы.

Урында йәшәгән кешеләр ынйылы ҡабырсаҡтар үҫтереү менән  булышҡан фермаларҙа эшләйҙәр, әммә ҡайһы берәүҙәр элеккесә һыу төбөнә төшөп иң яҡшы ҡырағай ынйылар эҙләп алалар. Туристар бындай батырҙарҙың эше артынан ҡарарға яраталар һәм хатта бында аҡса эшләүҙе ҡабатлап та маташалар. Табып алынған ынйыларҙы илдән сығарырға ярамай, әммә күңел асыу өсөн һәм Бахрейндың ҡаҙнаһын тултырыу өсөн был мөмкин.

Утрауҙы ҡарарға  Милли Музейҙан башлар кәрәк, унда ил тарихын, үҙенсәлектәрен, мәҙәниәттәре, телдәре, диндәре, хужалыҡ эшмәкәрлеге һәм милли һөнәрҙәре тураһында хәбәр иткән ете меңдән ашыу ҡыҙыҡлы экспонаттар бар. Илдең төп кәсебе булып ынйы үҫтереп эшкәртеү тора, шуның ярҙамында батшалыҡ донъяның ун иң бай илдәренең списогына инеүен дауам итә.

Бахрейндың баш ҡалаһында бик күп бейек йорттар урынлашҡан, уларҙың араһында үҙенең ғәҙәти булмауы менән  Бахрейн Бөтә Донъя Һатыу Үҙәге айырылып тора. Мухарраҡ утрауында урынлашҡан, Бахрейндың халыҡ-ара аэропорты менән, ҡаланы дамба буйлап һалынған шоссе бәйләй.

## Климат
Тропик климаты субтропик климатына алмашыла; ғинуарҙың уртаҡ температураһы 16&nbsp;°C, августа 31&nbsp;°C, йылына 90 мм тирәһендә яуым-төшөмө.



## География

## Мәҙәниәт
1986 йылда ниғеҙләнгән Бахрейн университеты Манамала урынлашҡан.

Көнбайыш мәҙәниәтенең йоғонтоһо, бигерәктә Британияның, ныҡ беленә. Ҡала таксиларның автомобилдәре Лондондың кэбтарының күсермәһе, ә этаждар  нумерацияһы британия системаһында кеүек һанала, күп популяр барҙар ирландия пабтары стилендә биҙәлгән. Махсус магазиндарҙа еңел итеп алкоголь һатып алырға була, күп төнгө клубтар һәм хәҙерге заман талаптарына тура килгән кинотеатрҙары бар. Шул сәбәпле, һәм шулай уҡ сауҙа һәм күңел асыу комплекстары селтәренең киңлеге өсөн, Манама яйлап үҙен региональ туристик үҙәк булараҡ Персид заливының илдәре араһында үҙ позицияһын нығыта.

## Туғанлашҡан ҡалалар

*  Эль-Кувейт, Кувейт
* Ҡалып:Флагификация/Qatar Доха, Катар
* Ҡалып:Флагификация/Tunisia Тунис, Тунис (1999)
*  Бейрут, Ливан (1977)
*  Чикаго, США (2004)
*  Дубай, ОАЭ
*  Чиангмай, Таиланд

## Әҙәбиәт

* *Густерин П. В.* Города Арабского Востока.&nbsp;— М.: Восток—Запад, 2007.&nbsp;— 352&nbsp;с.&nbsp;— (Энциклопедический справочник).&nbsp;— 2000 экз.&nbsp;— ISBN 978-5-478-00729-4.

## Иҫкәрмәләр