Әләддин

Әләддин (шулай уҡ **Әлә әд-Дин**, , *ʻAlāʼ ad-Dīn*, ) — «Мең дә бер кисә» йыйынтығына ингән киң билдәле ғәрәп әкиәттәренең береһенең төп геройы. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, был әкиәт тәү башта йыйынтыҡҡа инмәгән булған, ә һуңынан көнбайыш үҙенсәлектәренә эйәреү һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан.

## Әкиәттең Европаға килеүе

### Антуан Галлан

«Мең дә бер кисә»нең беренсе тәржемәһен баҫтырыусы Галлан, Әләддин хаҡындағы әкиәтте лә унда индерә, әммә был әкиәт бер ғәрәп ҡулъяҙмаһында ла, баҫмаһында ла юҡ, шул айҡанлы Галлан оҙаҡ ваҡыт ялғанлыҡта ғәйепләнә . Тәржемәсенең көндәлегендә яҙылғанса, Галлан был әкиәтте инглиз сәйәхәтсеһе Пол Лукас тарафынан Парижға Халебтан килтерелгән сүриә һөйләүсеһе Ханнанан ишеткән. Галлан көндәлегендә «Әләддин»де 1709-1710 йылдарҙың ҡышында тәржемә итеүе тураһында белдерә.  Был әкиәтте ул «Мең дә бер кисә» баҫмаһының IX һәм X томдарына индерә.

### Табыу һәм тәржемә итеү тарихы

Галлан "Мең дә бер кисә"не 1704 йылда тәржемә итә башлай. Галландың көндәлектәрендәге яҙмаларға ышанғанда, әкиәт тураһында ул былай белеп ҡала: 1709 йылдың 25 мартында ул Парижға Алеппонан танылған Көнсығыш илдәре буйлап сәйәхәт итеүсе Пол Лукас тарафынан килтерелгән Юхенна Диаб[6] исемле маронит ғалимы менән осраша.

Галландың тормошон һәм ижадын өйрәнеүсе Джон Пейн фекеренсә, ул ваҡытҡа тиклем тәржемәнең беренсе алты томы баҫылған (1704—1705 йылдар), 7 һәм 8 томдар шулай уҡ баҫылған йәки баҫырға әҙерләнгән була. Тиҙҙән Ханна был ҡыҙыҡһыныусан французды оҡшата башлай һәм артабан уға киләһе томдарҙы төҙөргә ярҙам итергә тәҡдим итә, үҙе бик яҡшы һөйләүсе булараҡ, уны бай материал менән тәьмин итергә һүҙ бирә.

«Ул миңә бер нисә матур ғәрәп әкиәте һөйләне*,* — тип яҙа Галлан — һуңғараҡ уларҙы минең өсөн яҙып ҡуйырға ла ризалашты». Артабан көндәлектә лакуна барлыҡҡа килгән һәм киләһе яҙыу 5 май теркәлгән: «*Маронит Ханна миңә Лампа тураһындағы әкиәтте һөйләп бөттө*».

Ханна Парижда шул йылдың көҙөнә тиклем ҡала, был ваҡытта Галлан тағы ла бер нисә әкиәт яҙып ала, һуңғараҡ уларҙы хеҙмәтенең 9-12 томдарына индерә [8]. Улар «Баба-Абдалла» һәм «Сиди Ну’yман» (13 май 1709 й.), «Тылсымлы ат» (22 май 1709 й.) «Принц Әхмәт һәм Пәри Баныу» (25 май, 1709 й.), «Кесе һеңлеләренә көнләшкән ике апай» (27 май, 1709 й.), «Али Баба һәм 40 юлбаҫар» (29 май, 1709 й.), «Хужа Хәссән Әлхаббал» һәм ниһайәт, 31 май 1709 й. «Али Хужа».

Маронит Ханна 1709 йылдың октябрендә ҡайтып киткән булырға тейеш, сөнки Галлан көндәлегенә былай тип яҙа: «*25 октябрь. Бөгөн Марселдән Ханнанан хат килде. Ғәрәп телендә 17-һендә яҙылған, иҫән-һау барып етеүе тураһында яҙған*».

10 ноябрҙә көндәлеккә Әләддин тураһындағы әкиәткә арналған тағы ла бер яҙыу яҙыла:

Галлан шунда уҡ тәржемә эшенә тотона һәм ике аҙнала уны тамамлай. "1001 кисә"нең Ханна һөйләгән хикәйәләре ингән XI томы, көндәлек яҙыуҙарына ҡарағанда, 1711 йылдың 11 ғинуарында тулыһынса француз теленә тәржемә ителә.

### Төп нөсхә булыуына шикләнеүҙәр
Галландың үҙенең быға бер ҡағылышы булмаһа ла, «Мең дә бер кисә»нең 8 томын баҫтырыу алдынан бер күңелһеҙ ваҡиға була. Йыйынтыҡтағы бушлыҡты тултырыу өсөн баҫтырыусы үҙ белдеге менән «Зейн Әл-Әснам», «Кодадад һәм уның ағалары», «Принцесса Дарьябар» әкиәттәрен баҫмаға индерә, был әкиәттәрҙең ғәрәп фольклоры менән бәйле булмауы хаҡында баҫманың баш һүҙендә махсус рәүештә әйтеп үтә. Был әкиәттәр фарсы сығышлы , Францияға улар башҡа бер фольклорсы — Пети де ла Круа яҙмалары аша билдәле, һәм «1001 кисә»гә ысынлап та оҡшаш башҡа бер йыйынтыҡтың эсендә булалар, ләкин уның исеме hezar-o-yek ruz — «Мең дә бер көн». Башҡа йыйынтыҡтан был әкиәттәрҙе үҙләштереү хаҡында де ла Круа ла, Галлан да белмәгән була. Бындай үҙбелдеклелеккә асыуланған Галлан киләһе томды баҫтырыуҙы туҡтатырға һәм башҡа баҫтырыусы эҙләргә мәжбүр була һәм «артыҡ» әкиәттәрҙең икенсе баҫманан алынасағы тураһында айырып әйтә. Ләкин был ниәтен башҡара алмай, ул вафат була.

Ошо фактҡа таяныпмы, әллә Галландың үлеменән һуң уның архивында ла, бүтән ерҙә лә «Әләддин»дең ғәрәп телендәге нөсхәһе табылмағанғамы, әкиәттең дөрөҫ булыуына ҡайһы бер тикшеренселәр шик белдерәләр.  Улай ғына түгел — был әкиәт ул ваҡытта билдәле булған «1001 кисә» ҡулъяҙмаларында ла булмай. Шуға күрә, был һәм бер нисә башҡа әкиәтте Галлан үҙенең Көнсығыш ғәрәптәренең тормошон белеүе менән файҙаланып, үҙе уйлап сығарған һәм йыйынтыҡтың күләмен арттырыу өсн ҡушып ебәргән тигән тауыштар ишетелә башлай. Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, скептиктар Галландың әҙәби ялған ҡуллана алыуы хаҡында бер үк фекерҙә булһалар ҙа, нисә әкиәт уның ҡәләме менән яҙылыуы тураһында ҡараштары тап килмәй . 2—3-тән башлап («Зейн Әл-Әснәм», «Йоҡлаусының уяныуы» һәм «Әләддин»), 282-нән башҡа бөтәһен дә Галлан үҙе уйлап сығарған тигәнгә тиклем [11]. Был фекер алышыуҙа профессор Генри Палмер бик һаҡ фекер йөрөтә, уның билдәләүенсә, «1001 кисә»нең бер нисә әкиәте фарсы тамырлы һәм киң билдәле Һарун-әр-Рәшит тураһындағы цикл менән бәйле булыуы мөмкин , сформировавшим таким образом на века европейское видение Востока. Наиболее осторожно выразился в этой дискуссии профессор Генри Палмер, отметивший, что некоторые сказки «1001 ночи», возможно, имеют персидские корни и связаны с известным циклом о Гаруне-ар-Рашиде..

## Йөкмәткеһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар