Жаңһар (эпос)

«**Жаңһар**» () — .Бумбаның (Бумбе) бәхет һәм именлек иле һәм уның батырҙарының ҡаһарманлығы тураһында бәйән итеүсе ҡалмыҡ фольклор героик эпосы. Рух көсө һәм ватансылыҡ менән һуғарылған эпос үҙенең художестволы дәрәжәһе буйынса ауыҙ-тел ижадының иң яҡшы өлгөләренә ҡарай. «Жаңһар» һәм уны башҡарған рапсодалар — жаңһарсы халыҡта ҙур һөйөү һәм хөрмәт ҡаҙана.

## Эпостың тарихы һәм өйрәнеү
Героик эпос «Жаңһар» күп быуаттар дауамында үҫешә. Эпостың барлыҡҡа килеү датаһы тураһында ғалимдарҙың фекере төрлөсә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны XIII—XIV быуаттарға бәйләй. Ғалимдарҙың икенсе төркөмө, эпос XVII—XVIII быуаттарҙа барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләй. Эпосты өйрәнеү тарихы 200 йыл тәшкил итә.

1804 йылда лютеран пасторы, яҙыусы һәм тәржемәсе Вениамин Бергман (1772—1856) баҫтырып сығарған джангарсы тураһында бер йыр һәм легенда баҫтырып сығара. Ул «Жанһар»ҙың Европала документлаштырылған иң тәүге яҙмаһы һанала.

1855 йылда А.Бобровников эпостың бер бүлеген рус теленә тәржемә итә. 1862 йылда К. Ф. Голстунский етәкселегендә иҫке ҡалмыҡ яҙмаһында 2 бүлек нәшер ителә. Эпостың 10 бүлеген 1908 йылда джжангарсы (сәсән) Ээль Овлынан ҡалмыҡ ғалимы, этнограф, мәғрифәтсе, джангарҙар ғилеменә нигеҙ һалыусы Номто Очиров В. Л. урыҫ һәм поляк лингвисы Котвич етәкселегендә яҙып ала.

Хәҙерге ваҡытта «джангарология ғилеме» фәнни дисциплина бар, ул Калмыҡ гуманитар тикшеренеүҙәр институты ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәренең береһе булып тора.

Элистала «Жаңһара» байрамы үткәрелә. «Джангар вариҫтары ерендә донъя эпостары» халыҡ-ара сәсәндәр фестивале 2005 йылдан алып уҙғарыла. Исеме менән ул «Джангар» ҡалмыҡ героик эпосына бурыслы. Әлеге ваҡытта республикала «Джангара» башҡарыу традицияһы тергеҙелә, яңы джангарчиҙар барлыҡҡа килде.

## «Жаңһар» Ҡытайҙа

«Джангар» эпосы монгол эпосы «Гэсэр» һәм ҡырғыҙҙың "Манас"ы менән бергә Ҡытай этник аҙсылығының өс төп эпосы булараҡ билдәле

Бөгөнгө көндә Ҡытайҙа һәм Монголияла 100 000 юл оҙонлоғондағы 60 том йыйылған һәм яҙып алынған.

2006 йылдың 20 майында «Джангар» Ҡытайҙың матди булмаған мәҙәни мираҫының милли исемлегенең беренсе партияһына индерелә.

2014 йылда Хобоксар-Монголия автономиялы округында, эпостың тыуған ере тип һналған Дзунгарияла, мәҙәниәт һәм сәнғәт һарайы асыла.
## Алтын һыбайлы һәйкәле
«Алтын һыбайлы» — «Жаңһар» халыҡ эпосы геройының һәйкәле. Алтын менән ҡапланған һигеҙ метрлыҡ һәйкәл яһалма ҡурғанға ҡуйылған 15 метрлыҡ стелала урынлашҡан.
Архитектор идеяһы буйынса, «Алтын һыбайлы» Элистаның дала ынйыһын һәм унда йәшәүселәрҙе һаҡлап, күктә оса, уң ҡулында байраҡ, ә һулда — монгол йәйәһе.
Һыбайлының һул яғында тоғро  ярҙамсыһы ҡарсыға оса.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Bergmann B., Nomadische unter den Kalmüken/ Bd. II, Riga, 1804, бит 205—211; Bd. IV, Riga, 1805, стр. 181—214;
* Т. А. Емельяненко, «Джангар» Ҙың иртә яҙмаларын, Ғалимдар яҙмаларын, КИТАПТАРЫН, вып. 7, филология серияһы, Элиста, 1969 йыл.
* Джангар. Ҡалмыҡ халыҡ эпосы. М.1983.

## Һылтанмалар
* "Джангар "«Kalmykia» сайтында рус телендә Архивная копия 29 октября 2018 года на сайте Wayback Machine
* Mongolian Epic Identity: Formulaic Approach to Janggar Epic Singing 
* «Джангар» — беҙҙең идеал! " Йәшлек «гәзите» йәмғиәт " киләсәгебеҙ булырмы?  Архивная копия 30 января 2012 года на сайте Wayback Machine
* «Джангар» ҡытай телендә 
* The Oirat Epic Cycle of Jangar (by Chao Gejin)
* Mongolian Epic Identity: Formulaic Approach to Janggar Epic Singing