open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лукьян Пономарёв һәйкәле

**Лукьян Пономарёв һәйкәле** — Башҡортостандың Баймаҡ ҡалаһынан биш-алты километр алыҫлыҡта 1933 йылда кулактар ҡулынан һәләк булған комсомолец Лукьян Пономарёвтың ҡәберлегендәге һәйкәл. Объект һаны: 0330131000. Тасуирламаһы: 1933 йыл. Монументаль сәнғәт һәйкәле.

## Тарихы
Лукьян Пономарев Баймаҡ районы Бикеш ауылында тыуып үҫкән. Был ауылға 1912 йылда Күгәрсен районынан күсеп килгән урыҫтар нигеҙ һалған, ерҙе ағалы-ҡустылы Юрьевтар Яйыҡбай ауылы башҡорттарынан һатып һала. 1929 йылда ауыл крәҫтиәндәре «Красная Новь» ауыл артеленә берләшәләр, 1931 йылда тағы ла бер ауыл артеле барлыҡҡа килә. Һуңғараҡ ошо ике артель «Победа» колхозына берләшәләр.. Колхозға берләшеү Бекешкә Баймаҡтан улус комитеты вәкиле К. Т. Дмитриев менән бәйле була, ул өй артынан өйгә инеп, крәҫтиәндәр менән һөйләшә, ә кискеһен ауыл Советы рәйесе М. К. Степанов ауыл халҡын йыйылышҡа саҡыра. Дмитриев крәҫтиәндәрҙе колхозға инергә өгөтләй: колхоз — ул күмәк хужалыҡ, уны ерен, малын, хеҙмәт ҡоралдарын бергә ҡушып, крәҫтиәндәр ойоштора. 1932 йылда бында шулай уҡ МТС эшләп килә. Бына ошондай ауылда, ошондай колхоз тормошонда ҡайнап йәшәй Лукьян Пономарев.

Уның атаһы Василий Григорьевич коллективлашыуҙы бик ихлас ҡабул итә, колхозға ла тимерсе беренсе булып яҙыла. Ярлы ғаиләләргә колхозда яҡшыраҡ булыр, тип өмөтләнә, айырыуса балаһы белем алыр, тип һөйөнә. Колхоз ойошторолғанға тиклем ауыл балалары бер ауыл байының иҫке һарайында уҡыйҙар. Ун йәшлек Лукьян мәктәп ишеген асып инә. Уны унда уҡытыусыһы Елизавета Ивановна ҡаршы ала. Киләһе йылда малайҙы пионерға алалар. Был тантаналы көн Беренсе Май байрамы алдынан була. Бына сафтан биш уҡыусы алға сығып баҫа, улар араһында тырыш, тәүәккәл Лукьян да бар. Иптәштәренә боролоп, улар уҡытыусы артынан пионерҙар антын ҡабатлайҙар.

Әүҙемлеге, зирәклеге менән айырылып торған Лукьян да үҫеп етә, уны комсомолға алалар. Шаян, йыр-моңға маһир, ҡыйыу йәш егеттең ҡыҙҙар һәм егеттәр араһында абруйы ҙур була. Тиҙҙән Лукьян ошо йәштәрҙән тәүге комсомол ячейкаһын ойоштора. Комсомолдар эшләп тә өлгөрәләр, үҙешмәкәр түңәрәктәренә лә йөрөйҙәр.
 
1933 йылдың июль айында Лукьян Пономарев, райкомдағы эштәрен тамамлап, һыбай Бекешкә ҡайтып килә. Ҡапыл уны бер нисә кеше уратып ала. Лукьян, ниндәй ниәт менән уны көткәндәрен, яҡшы аңлай. Коллективлашыуға ҡаршы булған бандиттар уны ошо ерҙә бысаҡ менән сәнсеп үлтерәләр.

38-се көндә генә ҡапыл юҡҡа сыҡҡан Лукьяндың кәүҙәһе табыла. Яҡшы, ғәҙел тормош өсөн янып-көйөп йәшәгән егеттең шулай ғүмере өҙөлә.

Баймаҡтан Бикеш яғына барған юл сатында бер ябай ғына һәйкәл тора. Ул коллективлашыуҙа әүҙем ҡатнашҡан һәм кулактар ҡулынан 1933 йылда үлем тапҡан комсомолец Лукьян Пономаревҡа ҡуйылған һәйкәл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Сказание о земле Баймакской (документальное повествование о. истории и людях). Автор-составитель Ю. А. Узиков. Уфа. Изд. "Слово", 1998. 72-74 бит.
Ғәли Соҡорой музейы

**Ғәли Соҡорой музейы** — танылған ғалим, XIX быуат башҡорт мәғрифәтсеһе Ғәли Соҡоройҙың мемориаль музейы, Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы Иҫке Соҡор ауылында урынлашҡан.
## Музей тарихы һәм тасүирламаһы
Башҡортостан Республикаһы Милли музейы филиалы буларыҡ «Ғәли Соҡорой музейы» 2001 йылдың июнендә, XIX быуат мәғрифәтсеһе Ғәли Соҡорой (ысын исеме — Мөхәмәтғәли Ғәбделсәлих улы Кейеков; 1828 — 10 декабрь 1889) тыуыуына 175 йыл тулый уңыйы менән Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы Иҫке Соҡор ауылында асыла. 2001 йыл аҙағында Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы ҡарамағына тапшырыла.

2006 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ҡарары нигеҙендә музей Әҙәбиәт музейынан айырылып Тәтешле районы мәҙәниәт бүлегенә тапшырыла.
2009 йылдың 21 декабренән башлап Тәтешле районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы филиалы булып тора.

Музей Иҫке Соҡор ауылында элекке мәҙрәсә урынанда төҙөлгән һәм 40 кв. м майҙанлы бер ҡатлы бинанан тора.  Музей фондында 288 экспонат һаҡлана. Улар араһында йорт-кәрәк-яраҡтары, китаптар, Кейековтар нәҫеле фотолары, шаҡир ҡулланған документтар бар. Ғ.Соҡорой төҙөгән “Ирәкте ырыуы шәжәрәһе” — музейҙың ғорурлығы булып тора.

Экспозиция өс бүлектән тора. Беренсе бүлек шағир‑суфыйҙың тормошона һәм ижадына, икенсе бүлек уның тыуған ауылы тарихына арналған, өсөнсө бүлек  урындағы халыҡтың традицион көнкүреш әйберҙәре күрһәтелгән этнографияға арналған.

Ғәли Соҡорой һәм уның улы башҡорт мәғрифәтсе-шағиры Ғарифулла Кейеков, XV быуатта йәшәгән Иҫән хан ҡәберенә барыу музей экскурсияһының бер өлөшө.. Музейҙа «Шәжәрә байрамдары», төрлө кисәләр, күсмә күргәҙмәләр ойошторола.

## Һылтанмалар
Музей сайты

Башҡортостан энциклопедияһында мәҡәлә 

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Ҡырғыҙстанда туризм

Ҡырғыҙстандың тауҙыры һәм күлдәре туристарҙы йәлеп итә тоған төбәк булһа ла,илдә туризм индустрияһы  насар үҫешкән, сөнки был өлкәгә инвестициялар бик аҙ. 2000 йылдар башында, башлыса элекке Советтар Союзы илдәренән, йыл һайын илгә уртаса 450 000 турист килгән. 2018 йылда Британияның бэкпэкерҙар йәмғиәте Ҡырғыҙстанды мажаралы сәйәхәт итеү исемлегендә бишенсе урынға ҡуйҙы һәм йәшерен мажаралар булыуын белдерҙе.

Ысыҡ-Күл һәм Тянь-Шань тауҙары туристар килә торған популяр урындар булып тора.

## Мәҙәни иҫтәлекле урындар
Ҡырғыҙ мәҙәниәте, башлыса, монгол ордаларынан ҡалған күскенсе халыҡ мәҙәниәтенә нигеҙләнгән. Хәҙерге ҡырғыҙҙар шәхси йәки күп фатирлы йорттарҙа йәшәһә лә, йәй көндәрендә тирмәләр ҡороп йәйләүгә сыҡҡан һарыҡ, кәзә, йылҡы малын, ҡайһы ваҡыт як көтөүсе ҡырғыҙҙарҙы күрергә мөмкин. 
Һәр өлкәле тиерлек туристарға хеҙмәт күрһәтеүсе тирмә-лагерҙар бар, ҡайһы берҙәре Нарон өлкәһе Нарын ҡалаһы янында Таш-Рабатта, Ысыҡ-Күл янында Жжети-Огуз ("ете үгеҙ") районында урынлашҡан.

## Эко-туризм
Хәҙерге ваҡытта Ҡырғыҙстанда «Эко-туризм»ды үҫтереүгә ҙур көс һалына. Швецияның «Helvetas» мәҙәни үҫеш ойошмаһы ошондай бер нисә проектҡа етәкселек итә.
Ҡырғыҙстанда күп кенә турстик компаниялар яңғырауыҡлы «эко» һүҙе туристарҙы йәлеп итеү өсөн икәнен аңлай һәм, *тирә-яҡ мөхиткә бер ниндәй ҙә йоғонто яһымай торған* һәм *кемпинг эҙен ҡалдырмай торған* йүнәлештә бер ни ҙә эшләмәһәләр ҙә, был һүҙҙе ойошма исемендә ҡулланырға тарыша. 
Илгә килгән туристарҙы әйләнә тирә-яҡтың матырдығы йәлеп итә. 2010 йылда Ҡырғыҙстан туризм менән бәйле өс төбәкте берләштергән регионал инициативаға (The Region Initiative (TRI)) ҡушылды. TRI ойоштаһы Көньяҡ Азия, Үҙәк Азия һәм Көнсығыш Европа араһында тораштырыусы сылбыр булараҡ эшләй. Был ойошмаға Әрмәнстан, Бангладеш,Һиндостан, Ҡаҙағстан,  Пакистан, Непал, Таджикистан, Рәсәй, Шри-Ланка, Төркиә, Украина һәм Үзбәкстан ҡушыла.

## Һылтанмалар
*
*Kyrgyzstan on Globetrooper 
*The Region Initiative (TRI)
*Alpinism, Trekking in Kyrgyzstan 
*Mountain Tourism and Sustainability in Kyrgyzstan and Tajikistan: A Research Review 
*Eight most beautiful places in Kyrgyzstan named National Geographic

## Иҫкәрмәләр
Тыва акшаһы

**Акша́** ( — төрки телдәрҙә «аҡса», «аҡ+ша» - "аҡ" һүҙе ҡушылып яһалған ) — Тыва Халыҡ республикаһының 1934-1944 йылдарҙағы аҡса берәмеге. 100 тингә бүленә ()

## Тарихы

1925 йылдың 25 июлендә ТХР Дәүләт банкыһы - «Тувинбанк»  ТХР һәм СССР хөкүмәттәре араһында килешеү нигеҙендә 1925-1929 йылдар дауамында әйләнешкә совет аҡсаларын: башта батшаның һуҡҡан тәңкәләрен, һуңғараҡ ҡағыҙ ҡаҙнасылыҡ һәм банк билеттарын (рубль һәм червонецтар) алмаштырган көмеш тәңкәләр сығара. 1933 йылдың декабрендә ТХР Хөкүмәте аҡса тураһында ҡарар ҡабул итә, уның нигеҙендә,  совет аҡсаһы  өҫтөнә күк төҫтәге һыҙатҡа ТХР-ҙың яңы гербын төшерөп, «Бары ТХР-ҙа ғына йөрөй» яҙма ҡуйып акша сығарыла башлай.  1933 йылдың 10 декабренән алып 1934 йылдың май-июнь айҙарында алмаштырыу бара.

1933—1934 йылдар дауамында  совет ваҡ аҡсаһын  СССР-ҙа сығарылған  1, 2, 3, 5 көпеек (бронза) һәм 10, 15 һәм 20 көпеек (никель) тыва монеталарына алмаштыралар. Улар1945 йылдың 1 майына тиклем ҡулланыла.

1936 йылдың 1 ғинуарында илдә аҡса реформаһы үткәрелә,  совет аҡсалары милли  валюта — Тыва Халыҡ республикаһы 1, 3, 5, 10 һәм 25 акша банкноталары  менән алмаштырыла. Аҡса алмаштырыу 1:1 курсы менән бара.  ТХР банкноталары, барлығы  2 млн акша, СССР Гознагы тарафынан сығарыла. 

1939 йылдың 11 авгусында ТХР-ҙың хөкүмәт комиссияһы яңы һүрәттәр төшөрөлгән аҡса үрнәктәрен раҫлай.  Банк билеттарын СССР Гознагы баҫып сығара. 1941 йылдың 1 мартынан 1940 йылғы үрнәк менән 1, 3, 5, 10 һәм 25 акша сығарыла. Иҫке банк билетарын алмаштырыу 1941 йылдың 1 сентябренә тиклем бара.

1944 йылдың 11 октябрендә  ТХР РСФСР-ҙың автономиялы өлкәләре хоҡуғында  СССР составына инә. 1945 йылдың 1 ғинуарынан уның биләмәләрендә  совет аҡсаһы йөрөй башлай. Дүрт ай дауамында  (1945 йылдың 1 майына тиклем ) 1940 йыл үрнәкле тыва акшаларын һәм  1934 йылғы ваҡ аҡсаларын советаҡсаларына алмаштырыу бара. Шул ваҡыт уҙғас,  тыва валютаһы ғәмәлдән сығарыла. 

## Монеталар
Монета **аверсында** — дәүләт() һәм банк-эмитент  исеме ().

**Реверста** — һан һәм хәрефтәр менән  номинал, сығарылған йыл.

## Банкноттар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Новое о денежном обращении в Тувинской Народной Республике
* Тувинские банкноты
Хафизов Нәжибәк Шаһикамал улы

**Хафизов Нәжибәк Шаһикамал улы** (17 декабрь 1921 йыл — 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. Прозаик, драматург, сатирик. 1963—1967 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

## Биографияһы
Нәжибәк Шаһикамал улы Хафизов 1921 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Яңы Ураҙ ауылында тыуған.

Ураҙ мәктәбен тамамлағандан һуң, 1937 йылда Башҡорт театр училищеһына уҡырға инә . 1941 йылда Ауырғазы драма театрында артист булып эш башлай.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Японияға ҡаршы һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн матрос Хафизов орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
Тәүге әҙәби әҫәрҙәре 1947—1948 йылдарҙа республика матбуғат баҫмаларында күренә башлай.

Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы буйынса идаралығында сәнғәт буйынса өлкән инспектор була. Башҡорт академия драма театры актеры булып эшләй.

Башҡорт АССР-ы телерадиокомпанияһында әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире (1954 йылдан), «Һәнәк» журналы әҙәби хеҙмәткәре.

Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар Союзының яуаплы секретары(1958—1961).

СССР Яҙыусылар Союзы янындағы Юғары әҙәби курстарҙа уҡый (1961—1963).

Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры (1963 −1967). 1960—1970 йылдарҙа популяр булған «Кәтүк менән Бағанай» персонаждарын уйлап сығарған, улар өсөн ҡыҫҡа сәхнә әҫәрҙәре яҙған.

Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры директоры (1967—1978).

Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар cоюзы ағзаһы. Прозаик. Сатирик. 20-нән ашыу пьеса авторы. Күп кенә бер актлы пьесалар авторы («Күршеләр», «Үҙ кеше», «Ҡунаҡта», «Дуҫтар», «Яңылышыу», «Бер көҙгө көндә» һ.б.)

## Әҫәрҙәре
* Күршеләр. Өфө. Башҡортостан китап нәшрите. 1960, 84 бит.
* Алтын финиш (очерктар). Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте.1962
* Командаһыҙ капитан (пьесалар).Өфө.Башҡортостан китап нәшриәте.1966,48 бит
* Һалҡын тулҡындар. Повесть. Өфө.1996

**Башҡортсаға тәржемә иткән**

1.Л. Н. Толстой. Живой труп

2.А. П. Чехов. Дядя Ваня.

3.В.Блинов. Беглец.

4.Дж. Лондон. Кража.

5. А.Арбузов,Е. Кравченко әҫәрҙәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Нәжибәк Хафизов  
* Писатели и поэты Учалинского района
Челубей

**Челубе́й** (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа **Чалабай, Челибей, Темир-Мирза** йәки **Таврул**) — XV быуатта яҙылған  «Сказания о Мамаевом побоище»  тигән әҙәби әҫәр персонажы.

## Йөкмәткеһе
«Сказание о Мамаевом побоище» хикәйәтендә һүрәтләнеүенсә, Челубей физик көс менән генә түгел, хәрби оҫталык менән дә айырылып тора. Сюжет йөкмәткеһе буйынса, 1380 йылдың 8 сентябрендә Куликово һуғышы башланыр алдынан Мамай төмәне ғәскәрҙәренән төрки баһадир Челубей һәм урыҫтар яғынан инок Александр Пересвет алышырға сыға һәм ике алышсы ла, бер үк ваҡытта бер-береһенә Һөңгө ҡаҙап, ошо һуғышта, йәнәһе лә, икеһе лә һәләк була.

Ләкин был эпизод та, Челубей ҙа, Пересветтың инок булыуы ла, моғайын, уйлап сығарылғандыр. Мәҫәлән, ошо яу тураһында бәйән ителгән «Задонщина» хикәйәтендә Пересвет, яуҙың иң ҡыҙыу мәлендә, яланда *«поскакивает на своём добром коне, а злачёным доспехом посвельчивает*», йәғни һуғыш кейемдәрен ялтыратып, атта сабып йөрөй, ә шул уҡ ваҡытта «*иные лежат посечены*», йәғни үлеп ятыусылар бар.

«Сказания…»-ның төрлө варианттарында бәшнәктең исемдәре төрлөсә атала: «Темир-мурза» (Киев митрополиты *Киприан* бәйәнендә), «Таврул». «Челубей» исеме «*Киевский синопсис*»-тың 1680 йылғы өсөнсө баҫмаһында килеп сыға, тап шул баҫманан «Сказания…»-ның лубок традициялары башланып китә. Из чной литературы XVIII—XIX быуаттарҙағы лубок әҙәбиәтенән «Челубей» исеме үҙенән алдағы барлыҡ исемдәрен тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарып, нәфис әҙәбиәткә һәм сәнғәткә лә инеп китә.

«Челубей (Чалабай)» — яңғырашы буйынса ла, төҙөлөшө буйынса ла фекер йөрөткәндә, ул төрки сығышлы. Бәлки ул ысынлап та селәби булғандыр, йәғни шул титулға эйә бер етәксе. 1393 йылда *Икенсе Болгар батшалығының* баш ҡалаһы *Велико-Тырновоны*яулап алған *Морат Беренсенең* улы «Селәби әмир» исемен йөрөткән бит.

## Челубей образы мультипликацияла
* Лебеди Непрядвы (1980; СССР), режиссёр - Роман Давыдов.
* Пересвет и Ослябя (2010; Россия), режиссёр - Станислав Подивилов.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Селәби
* Селәбиҙәр (Бәрдә) 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Куликовская битва
* Вестник Империи. Челубей
Саха аш-һыуы

**Саха аш-һыуы** () — сахаларҙың ҡәҙимге милли аш-һыуы.  бурят, монгол, төньяҡ халыҡтар (эвенк, эвен, чукча), шулай уҡ урыҫ аш-һыуы менән дә уртаҡлыҡтары бар.

Саха аш-һыуы әҙерләү ысулдары күп түгел: был йә һыуҙа бешереү (ит, балыҡ), йә әсетеү, ойотоу  (ҡымыҙ, суорат), йә туңдырыу (ит, балыҡ).

## Ғәҙәти аҙыҡ-түлек һәм ризыҡтар
Итле ашҡа, әлбиттә, йылҡы, һыйыр, болан, ҡуян, хатта айыу кеүек дүрт аяҡлы хайуан иттәре, кейек ҡоштар ите, эсәк-бауыр һәм мал ҡаны ҡулланыла.  Киң ҡулланылған аш-һыу араһынан себер балыҡтарын атарға мөмкин: бикре, чир, омуль, муксун, пелядь, нельма, таймень, бәрҙе. 

Сахаларҙың аш-һыу әҙерләүҙә үҙенсәлеге булып, башланғыс аҙыҡ-түлектең, сеймалдың  барлык компоненттарын максималь рәүештә тулы ҡулланыу тора. Ябай ғына  миҫал итеп табан (балыҡ) бешереү ысулын килтерергә мөмкин. Әзерләр алдынан тәңкәләре таҙартыла, башы киҫелмәй һәм ташланмай, балыҡтың эсе ташланмай тиерлек, ҡорһағының бер яғынан бәләкәй генә тишек яһала, уның аша үт ҡыуығын һаҡ ҡына тартып алалар,  йыуан эсәктең бер өлөшө ҡырҡып алына һәм һәм йөҙөү ҡыуығы тишелә. Ошо рәүешле әҙерләнгән балыҡты һыуға һалып йәки ҡыҙҙырып бешерәләр.

Малдың, балыҡтың эс-ҡарыны ташланмай. Баш-тояҡ, ҡойроҡ та эш ителә. Атап әйткәндә, уларҙан бешерелгән аш (ис миинэ), ҡандан эшләнгән тултырма (хаан - һыйыр йәки йылҡы эсәгенә 2/1 пропорцияһында ҡан менән һөт тултырып эшләнә ) һәм башҡалар. 

Шикһеҙ, ризыҡҡа бындай һаҡсыллыҡ поляр климаттың ауыр шарттарында йән аҫрау тәжрибәһенән сығып барлыҡҡа килгәндер. 

Йылҡы йәки һыйыр һуғымы ҡабырғаларынан  ойогос  эшләйҙәр. Ойогосто туңдырып, сей килеш киҫәктәр ҡырҡып алып ашайҙар.  
Ит һәм балыҡ туңдырып, сей килеш юнып (строганина), уны әсе тәмләткестәр – йыуа,  ложечник, һарына ҡушып ашайҙар. 

Йәшелсә-емеш һәм бәшмәк ҡәҙимге аш-һыуҙа ҡулланылмай; ҡайһы бер еләктәрҙе генә йыялар . 

## Эсемлектәр
Сахаларҙа ла күп шәреҡ халыҡтарында яратып ҡулланылған ҡымыҙ милли эсемлек булып тора. Уларҙа ҡымыҙҙың көслөрәк төрө лә -  *коонньоруу кымыс*  (йәки *койуургэн*) - бар. Бынан тыш  сәй урынына  ҡайнар морс эсәләр.

Һыйыр һөтөнән  суорат  (ойотҡан), күэрчэх , кобер ( күбек майы), чохоон  (йәки *чехон* — һөт, еләк ҡушып туғылған май), иэдьэгей (эремсек), сүүмэх  (сыр). Он менән һөт ҡушып сахалар саламат бешерәләр. Әсетелгән арыш йәки арпанан, көрпәнән   бурдук тигән ризыҡ әҙерләйҙәр.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Похлебкин В. В. Общие черты кухни тюркоязычных народов 
* Северная экзотика. Блюда Сахаской и эвенкийской кухни
Силәбе (мәғәнәләр)

***Силәбе (мәғәнәләр)*** 

***Силәбе*** һүҙенең ошондай мәғәнәләре бар: 
*Силәбе (, , ) — төрки мәҙәни термин, төрки әҙәби телдә XVIII быуатҡа ҡәҙәре аҡһөйәктәр, юғары ҡатлам руханиҙар (бигерәк тә суфый тәриҡәте башлыҡтары), күренекле яҙыусылар һ.б. тарафына ҡулланыла. 
***Силәбе** - Силәбеләр ауылында тәүләп етештерелә башлаған атаҡлы өбөрөлө келәм.

## Исемдәрҙә
*Әүлиә ***Силәбе*** - атаҡлы төрөк сәйәхәтсеһе
*Хәсән ***Силәбе*** ( 1937 йылды тыуған) — төрөк каллиграфы.
*Мирам ***Силәбе*** — тажик математигы, астроном һәм закон белгесе.
* Һажи ***Силәбе*** (?- 1755) — әзербайжан полководецы һәм сәйәси эшмәкәре.
*Хәзәрфән Әхмәт ***Силәбе*** (1609—1640) - Босфор аша осоп үткән легендар төрөк авиаторы.
*Ләгәри Хәсән ***Силәбе*** - легендар төрек авиаторы,уңышлы итеп ракета осорған, Хәзәрфәндең ир туғаны.
*Муса ***Силәбе*** (1388 — 5 июля 1413) — Ғосман дәүләте солтаны (1411—1413)
* Сөләймән ***Силәбе*** (1377 — 17 февраль 1411) — Айдыногуллары олобейе  (1396—1402), 
* Мәхмәт I ***Силәбе*** ( 1387 й. тирәһе — 1421) — Ғосман дәүләте солтаны (1413 - 1421).
* Кәтиб ***Силәбе***(1609- 6 октябрь 1657) — ғосман ғалимы, тарихсы һәм яҙыусы.
* ***Челубе́й***  — XV быуатта яҙылған  «Сказания о Мамаевом побоище»  тигән әҙәби әҫәр персонажы. Ихтимал, ул ысынлап та силәбе, йәғни шул титулға эйә бер етәксе булғандыр.
## Географияла
*Силәбеләр (, ) - Әзербайжан Республикаһының Бәрдә районы Утыҙикеләр () административ-берәмегенең ауылы.
* Силәбе () — Силәбе өлкәһе үҙәге. «Силәбе» — башҡорт теленән ингән топоним.
Бинг Кросби

**Гарри Лиллис** «**Бинг**» **Кросби-кинйә** (; 1903 йылдың 3 майҙа — 14 октябренән 1977) — америка йырсыһы, актёр һәм комик. Мультимедиа беренсе йондоҙҙар, Кросби һатып лидер булһа, рейтингы радио-һәм кире 1954 йылда менән 1931 буйынса кинотөшөрөүҙәрҙә. Донъяла 1 миллиард ашыу нәфис фильм һәм яҙыу эшләй ул етмеш һата, унда 1600 ашыу төрлө йырҙар яҙыр инем («Аҡ Раштыуа» яңғыҙ һатып 50 миллион дананан ашыу).

*«Янк»* журналы, тип әйтеп булмай, уны «кешенең әхлаҡи торошо бөтәһе күберәк эшләү өсөн сит илдән хеҙмәткәрҙәр» Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында. 1948 йылда ул америка һайлау иғлан «иң хөрмәтле кеше тере», уҙып Джеки Робинсон һәм атай XII Пие. Шулай уҡ 1948 йылда, *музыка дайджест* статистиктар иҫәпләүенсә, сәғәт аҙнаһына 80,000 уның яртыһынан артыҡ тултырып яҙып, радио музыка яҙыр өсөн бүленә.

## Иҫкәрмәләр
Ҡарағалпаҡ аш-һыуы

**Ҡарағалпаҡ аш-һыуы** (, ) — ҡарағалпаҡтарҙың ҡәҙимге аш-һыуы, үҙ самими милли аш-һыуы менән бер рәттән күрше  Урта Азия халыҡтарының: үзбәк, төркмән, ҡаҙаҡтарҙың кулинар оҫталығынан ингән элементтарҙан тора.

## Аш-һыу үҙенсәлектәре

Итле ризыҡтарҙан  бында һыйыр, һарыҡ , дөйә, йылҡы, йорт ҡуяны ите һәм йорт ҡоштарының ите ҡулланыла. Һыйыр һәм һарыҡ ите барыһынан да күберәк тотонола. Ҡарағалпаҡтар, мосолман булараҡ,  сусҡа ите ашамай.

Беренсе һәм икенсе итеп бирелгән ризыҡ йәки ҡушып бирелгән гарнир булараҡ джугара, маш  маш, джугара оно, тары, дөгө, фасоль, сорго һәм башҡа ярмалар ҡулланыла. Бәрәңге,  йәшелсә күп ҡулланыла.

Төп бешереү ысулдары  — һыуҙа бешереү һәм ҡурыу. Иң киң таралғаны - ит менән ҡамыр йәймәләре комбинациялары. Йыш ҡына ҡарағалпаҡтар йәйеп ҡырҡылған  ҡамырҙы һыуҙа йә һурпала бешереп,  ҡурылған ит менән бирә.

Иң киң таралған ризыҡ — *гуртик*, былау, лагман, манпар, шауле, манты, самса, билмән, һурпа, аш-машаба, туҡмаслы һурпа

Барлыҡ аш-һыуҙы ла тиерлек бойҙай ононан бешерелгән күмәс менән бирәләр.

Табынды йәшел йәки ҡара һөтлө сәй менән тамамлап ҡуялар.

## Йыш бешерелгән аш-һыу

### Ыумас
Иң йыш осрай торған ризыҡ — жуери гуртик (ыумас) һәм май гуртик. Уның джугара ононан бешерелеүе тик ҡарағалпаҡтарҙа ғына осрай. 

### Турама
Ҡарағалпаҡтар бигерәк тә ваҡлап туралған итте ыумас менән ашарға ярата.  Ашамлыҡтың *турама* тигән исеме *турау* һүҙенән килеп сыҡҡан да инде. Бешереп алынған итте башлыса оло ирҙәр турай, ә ыумасты  - ҡалғандар. Шунан һуң уларҙы бергә ҡушып бутайҙар. Ашайсылар 3 кеше йә күберәк булһа, өҫтөнә һурпа ҡойоп, тураманы дөйөм туҫтаҡта бирәләр. Турамаға ҡайһы саҡ тоҙлоҡ ҡуялар.

### Төп ашамлыҡтар һәм аштар
* Дымдама — йәшелсә менән быҡтырылған ит
* Долма 
* Кабоб — шешлек
* Куурдак — ҡурҙыҡ.
* Катыкли — ҡатыҡлы аш
* Лагман
* Манты
* Мошкичири — маш ҡушылған дөгө бутҡаһы 
* Машхурда — маш ҡушылған дөгө ашы
* Былау
* Самса 
* Угра (туҡмас)
* Чалап — ҡатыҡлы һалҡын аш
* Чучпара — билмән.
* Шавля — дөгө бутҡаһы
* Шурпа — һурпалы аш.

### Ойотолған һөттән эшләнгән ризыҡтар
* Ҡатыҡ 
* Һөҙмә
* Ҡорот 
* Айран
* Ҡымыҙ 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* 

## Һылтанмалар
* Национальные кухни восточных стран мира 
*  Традиционная кухня каракалпаков: бешбармак, плов, лагман, манпар, шавля, манты, самса
*  Кулинарная книга
* Каракалпакская кухня (рецепты блюд)
* Дастархан Солнечного Узбекистана
Ҡырғыҙ аш-һыуы

**Ҡырғыҙ аш-һыуы** (,) — ҡырғыҙҙарҙың милли аш-һыуы. Башҡа күсмә төрки  халыҡтарҙың аш-һыуына уның технологиялары,  аҙыҡ-түлек ассортименты буйынса бик яҡын. 

## Төбәктәрҙәге айырмалыҡтар
Илдең көньяғында һәм төньяғында туҡланыуҙа ҡайһы бер айырмалыҡтар бар. Төньяҡ һәм көньяҡ ҡырғыҙҙарҙың традицион ризыҡтарында һәм өҫтөнлөк биреүҙәрендә был айырмалар территориаль бүленешкә, шулай ук төрлө халыҡтар менән күршелеккә бәйле. Төньяҡ өлкәләрҙә төп байрам ризығы — бишбармаҡ, шул ук ваҡытта көньяҡта күрше Азия халыҡтарынан алынған былауға өҫтөнлөк бирәләр. Сәйләүҙә лә айырма бар - төньяҡта һөтлө ҡара сәй популяр, самауыр менән эсеү ҙә киң таралған. Көньяҡта сәйгә һөт ҡушмайҙар, үзбәктәр кеүек йәшел сәй эсәләр. Ашамлыҡтарҙың башҡа төрҙәрендә лә айырмалыҡтар бар.

## Ит

Ит милли ҡырғыҙ аш-һыуында айырым урын алып тора. Тантаналар, дини йәки ғаилә байрамдары, табындары  уңайынан тәкә һәм/йәки башҡа мал салына. Һарыҡ, һыйыр, йылҡы һәм як ите файҙаланыла, йылҡы ите иң яҡшыһы һанала. Таулы төбәктәрҙә аусылар кейек тә тоталар. Ҡырғыҙҙарҙың ит әҙерләү милли ысулдары төрлө һәм күсмә шарттар менән бәйле. Ит күп осраҡта һыуҙа бешерелә. Һарыҡ түшкәһе балта ҡулланмайса бысаҡ менән генә бүленә.  Елекле һәр һөйәктең () үҙ тәғәйенләнеше бар һәм ҡунаҡтарға дәрәжәһенә ҡарап һалына.  

## Икмәк һәм ҡамыр аштары
 

Ҡырғыҙ табынын икмәкһеҙ һәм ҡамыр аштарыһыҙ күҙ алдына килтереп булмай. Улар ҙа төбәгенә ҡарап айырыла. Күмәс кеүек икмәктәрҙе  тандырҙа бешерәләр. Төньяҡта махсус дүркел формаларҙа бешерәләр.Ҡамыр аштары бик күп төрлө

## Һөт һәм һөтлө ризыҡтар
Һөт һәм һөтлө ризыҡтар киң ҡулланыла. Һөттө һаумал килеш тә, ойотоп та файҙаланалар  — ҡаймаҡ, айран, кефир, ҡорот, ҡымыҙ, эремсек, һары май, чёбёгё һәм башҡалар.

## Иллюстрациялар
 
Күлчөтай.jpg|Көлсәтәй () 
Horsemeat platter.jpg|Ҡаҙы-ҡарта () 
Sucuk-2.jpg|Сөсөк () 
Kazakh quwyrdaq.jpg|Ҡурҙыҡ () 
Dimlama (16425713838).jpg|Дымдама () 
Оромо001.jpg|Итле урама () 
Manty (3968046229).jpg|Манты () 
Chochure.jpg|Чүчпара () 
Ашлянфу.jpg|Ашлянфу () 
Beshbarmak1.jpg |Бишбармаҡ () 
A Kyrgyz woman.JPG|Чыз-быз () 


Boortsog.JPG|Бауырһаҡ () 
Katmer.JPG|Ҡаттама () 
Tokach nan.JPG|Тандыр нан () 


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* 
* 

## Һылтанмалар
Карнейро де Мендонса Маркос

**Маркос Карнейро де Мендонса** (порт. Mendonça Marcos de Carneiro; 25 декабрь 1894 йыл, Катагуазис, Минас-Жерайс штаты — 19 октябрь 1988 йыл, Рио-де-Жанейро) — Бразилия футболсыһы, ҡапҡасы.

Карьераһын Рио-де-Жанейро клубтарында үткәрә. 1910 йылда «Хаддок Лобо» командаһында уйнай башлай, киләһе йылына «Америка» клубына күсә. Унда өс йыл уйнай һәм шул осорҙа 1913 йылда Кариока Лигаһы еңеүсеһе була. 1914 йылда «Флуминенсеға» күсенә, унда карьераһын тамалғанға тиклем уйнай. Рио чемпионатында өс йыл рәттән чемпион титулын яулай. «Флу» өсөн 127 матч уҙғара, ҡапҡаһына 164 гол үткәрә.

1914 йылдан Бразилия йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай башлай, уның тарихында беренсе ҡапҡасы була. 1914 йылдың 21 июлендә ҡапҡаны Көньяҡ Америка буйлап турнела йөрөгән «Эксетер Сити» инглиз клубынан һаҡлай. Был йыйылма команда тарихында беренсе уйын була, бразилиялылар 2:0 иҫәбе менән еңә; шул уҡ йылдың 20 авгусында аргентиналар менән уйнай. Дәғүәселәр 3:0 иҫәбенә еңелә. Был ике бөйөк команданың бер-береһенә ҡаршы тороу тарихының тәүге уйыны була. Шул уҡ йылдың 27 сентябрендә команда тарихында уға беренсе титул килтергән матчта — Рок кубогында уйнай (Бразилия -Аргентинаның бер матчлы турниры; иҫәп 1:0). Көньяҡ Американың өс чемпионатында Бразилия йыйылма командаһы өсөн уйнай. 1916 йылда уҙған беренсе чемпионатта дүрт команда ҡатнаша, уның командаһы өсөнсө була, футболсы үҙе өс матчтың береһендә уйнай, ике уйында ҡапҡаны Каземиро до Амарал һаҡлай. 1919 йылдағы Көньяҡ Америка чемпионаты бразилиялылар өсөн уңышлы була, унда Некоменән Фриденрайх яҡшы уйын күрһәтә, ә Маркос Карнейро де Мендонса дүрт уйында ла ҡапҡа һаҡлай. 1921 йылғы КА чемпионатында бер уйында ла ҡатнашмай, бары тик Жулио Кунцтың дублеры була. 1922 йылда, үҙе өсөн һуңғы уйында биш уйындың өсөһөндә ҡатнаша (өс матчта ҡапҡала Кунц тора) һәм икенсе тапҡыр континент чемпионы титулын яулай. Барлығы йыйылма команда өсөн 16 матч уҙғара һәм 12 ҡапҡаһына 12 туп үткәрә.

Карьераһы тамамланғас тарихсы булып китә. 1941—1943 йылдарҙа — «Флуминенсе» клубы президенты. 1988 йылда Риола вафат була.

Ҡыҙы Барбара Элиодора (1923—2015) — театр тәнҡитсеһе, Шекспир буйынса белгес, «O Globo» гәзитендә колонкалар алып бара.

## Ҡаҙаныштары
* Рио-де-Жанейро штаты чемпионы: 1913, 1917, 1918, 1919
* Көньяҡ Америка чемпионы: 1919, 1922
* Рок Кубогы эйәһе: 1914

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте sambafoot.com (англ.)
* Статья в globoesporte
Шри Свами Адвайтананд Жи Маһараж

**Шри Парамһанс Свами Адвайтананд Жи Маһараж**, шулай уҡ **Шри Парамһанс Давал Маһараж Жи** булараҡ билдәле (тыуғанда исеме Шри «Рам Яад»), Шри Тулси Дас Жи Патһак уғылы булараҡ мәғлүм, Һиндостанда Биһарла Чһапрала тыуған. Шри Парамһанс Даял Маһараж шулай уҡ Шри Парамһанс Адвайта Маттың «Беренсе Рухи Остазы» булараҡ билдәле. Ул 1900-нсө йылдарҙа "Икенсе уҡытыусы"һы Шри Свами Сварупананд Жи Маһаражты инициациялаған.
Ул Рамнавами байрамы көнөндә тыуған булған һәм шуға күрә «Рам Яад» исемен алған. Уның атаһы мәшһүр Пандит Туласи Рам Патһак булған. Уның атаһы ул тыуғандан һуң бер нисә көн үтеүгә һәләк булған һәм уны атаһының өйрәнсеге Лала Нарһари Прасад тәрбиәләгән. Шри Нарһари Прасад уға белем алырға ярҙам иткән. Шри Рама Яад яҡшы Санскрит, Һинди һәм Инглиз теле белеменә эйә булған. Биш йәшендә атаһы Шри Тулсирам һәләк булған.
Шри Рам Яад уның йортонда була торған "сатсанг"тарға килгән, улар уның аҡылына ҙур йоғонто яһаған. Парамһанс Свами жи уға "дикша"ты биргән һәм Брахма Видья тураһында өйрәткән. 11 йәшендә булғанда Нарһари Прасад үҙе һәләк булған һәм бер нисә йылдан шулай уҡ Нарһари Прасад ҡыҙы ла һәләк булған. Ул ике ғаиләнең дә законлы вариҫы булған, әммә 16 йәшендә өйөнән киткән һәм медитация өсөн Биһар урмандарына барған. 1883 йылда Джайпурҙа 90 йәшлек Свами Ананд менән осрашып, остаздан Пранаяма һәм Йоганың Крийяһын өйрәнгән. Ул документтарҙа урду телендә: «Accept Paramhans Ram Yaad» тип яҙа торған булған. Ул уны үҙ урынына алмашҡа килеүсе рухи остаз тип атаған, әммә Шри Парамһанс Давал Жи шулай уҡ урындан баш тартҡан. Уның ҡарашы буйынса факир даны алыу дәрәжәнән төшөү булған.
Шри Парамаһанс Дьял Жи бер урындан икенсе урынға сәйәхәт иткән һәм Саһай Йога, Бхакти һәм кешелеккә хеҙмәт юлламаһын барыһына ла өйрәткән. Шри Парамаһанс Даял Жи Жайпур ҙа оҙаҡ ваҡыт торған һәм ундағы кешеләргә рухи дәғүә итеү эшен алып барған. Уның тарафдаштары һаны бик ҙур булған. Сәйәхәт итеүсе монах булып, ул кешеләргә «Сахаи Йога» һәм «Бхакти» өйрәтеү өсөн Биһарға, Уттар Прадешҡа, Одишаға, Мадхья Прадешҡа, Раджастханға сәйәхәт иткән.
Шри Парамаһанс Дьял Җи тарафынан нигеҙләнгән ашрамдар (ғибәҙәтханалар) «Кришна Идаралар» тип аталған булған.
Һиндостандан Адвайт-Сваруп Ашрам, Парамһанс Сатьяртһи Дһам, Шри Анандоур Сатсанг Ашрам һәм Браһма Видьялай һәм Ашрам уға ҡарай.
Свами Сварупананд жи урынын дауам итеүсе булып ултырғас, Шри Парамаһанс Дьял Нирванаға 1919 йылдың июлендә ирешкән. Ул Карачиҙа тороусы Сетһ Амирчандка, Самадхи алыр өсөн, шул урында тәнен ҡорбан итәсәк тип иғлан иткән. Партаман Дьял Самадхи Ғибәҙәтханаһы хәҙер Пакистанда. Ғибәҙәтхана,  ҡаралмағанлыҡтан, емерек хәлдә булған. 2015 йылдың 4 апрелендә Пакистанның Оло Мәхкәмәһе провинциаль хөкүмәткә емерелгән Һинд Ғибәҙәтханаһын  төҙөкләндерергә ҡушҡан. Шри Парамһанс Дьял Жи Самадхи Ғибәҙәтханаһы Шри Ананд Траст тарафынан күптән түгел генә төҙөкләндерелгән.
Ғибәҙәтхана хәҙер Пакистандың Хайбер Пахтунва провинцияһы Карак районының Тере тарихи ауылында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Күксәтау (аэропорт)

**Күксәтау халыҡ-ара аэропорты** () — Күксәтауҙағы (Ҡаҙағстан) халыҡ-ара аэропорт. Күксәтау ҡала үҙәгенән яҡынса 12.5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Аэропорт операторы — Airport Management Group (AMG). 

Аэродром Аirbus a319, Airbus A320, Airbus A321, Boeing 737, Boeing 747, Boeing 757, Boeing 767, Воеіng 777, CRJ бөтә төр самолеттарҙы, шулай уҡ вертолеттарҙы ҡабул итергә мөмкинлек бирә. Осоу-ултырыу һыҙатының классификациялы осоу һаны (PCN)  50/F/С/Y/T, Яһалма осоу-ултырыу һыҙаты I категория буйынса йыһазландырылған.

## Авиакомпания һәм тәғәйенләнеш пункттары

## Статистика

## Тышҡы һылтанмалар
* FlyArystan Күксәтау 

## Иҫкәрмәләр
Домингес Эйтор

**Эйтор (Этторе) Марселино Домингес** (; 20 декабрь 1898 йыл, Сан-Паулу — 21 сентябрь 1972 йыл, шунда уҡ) — Бразилия футболсыһы, һөжүмсе. «Палмейрас» тарихында иң яҡшы снайпер — 284 туп индерә. Бразилия йыйылма командаһы составында ике тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы.

## Биографияһы
Эйтор 1898 йылдың 20 декабрендә Сан-Паулуҙа, сығыштары менән Испаниянан булған ғаиләлә тыуа. Ул Изге Альберт колледжының балалар футбол командаһында уйнай башлай, һуңынан үҙе уҡыған Кармо колледжында уйнауын дауам итә.

1915 йылда Эйтор «Маккензиҙың» (һуңынан клуб «Американо» тип атала) икенсе командаһында уйнай башлай, һуңынан, 1916 йылда — клубтың төп командаһында уйнай.

1916 йылда Эйтор йтор «Палестра Италиаға» (хәҙерге «Палмейрас») күсә. Физик көсө һөм бомбардир һәләте арҡаһында унда командаһы һөжүмсеһе була. 1920 йылда Эйтор «Палестра» менән бергә Сан-Паулу штаты чемпионы була, һуңғы турҙа төп дәғүәсене — Фриденрайх үҙе етәкләгән «Паулистанроны» еңә.

1926—1927 йылдарҙа Домингос «Палестра» менән бергә ике тапҡыр Сан-Паулу чемпионы була, Рио-Сан-Паулу турнирында еңеү яулай һәм Инсинио турнирында еңә.

1926 йылда Эйтор Сан-Паулу чемпионатында 18 туп индереп иң яҡшы бомбардир исеменә лайыҡ була. 1928 йылда 16 гол индереп ул был ҡаҙанышын ҡабатлай. 1931 йылда Эйтор карьераһын тамамлай. «Палмейрас» өсөн барлығы 330 матчта уйнай (уларҙа команда 225 тапҡыр еңә, 54 уйын тигеҙ иҫәпкә тамамлана, 51 уйында еңелә), 284 туп индерә.

«Палмейрас» командаһы өсөн уйындар араһында Эйтор урындағы «Артилейро» баскетбол командаһында уйнай. Уның менән 1928 йылда ул штаттың баскетбол буйынса чемпионы була.

### Бразилия йыйылма командаһы
Бразилия йыйылма командаһына Эйтор беренсе тапҡыр 1917 йылдың 13 майында килә. Эйтор менән Артур Фриденрайх көслө үҙәк форватерҙар уйынсыларын барлыҡҡа килтерә. Улар үҙҙәрен 1919 йылда, Бразилия Көньяҡ Америка чемпионатында еңеү яулағанда сағыу күрһәтә. 1922 йыл команда икенсе тапҡыр континент чемпионы титулын яулағанда Эйтор уның составында була, әммә уйынға сыҡмай. 1929 йылда, Аргентина менән иптәштәрсә матчта йәрәхәт алған ҡапҡа һаҡсыһын алмаштыра, һәм бер генә туп та үткәрмәй. Эйтор йыйылма команда өсөн барлығы 11 уйын уҙғара, 4 туп индерә.

## Ҡаҙаныштары

### Командала
* Көньяҡ Америка чемпионы: 1919, 1922
* Сан-Паулу штаты чемпионы: 1920, 1926, 1927
* Рио-Сан-Паулу турниры еңеүсеһе: 1926
* Инсинио турниры еңеүсеһе: 1927

### Шәхси
* Сан-Паулу штаты чемпионатының иң яҡшы бомбардиры: 1926 (18 гол), 1928 (16 гол)

## Һылтанмалар
* Профиль на СамбаФут
Калифорния аюрведа медицина ассоциацияһы

**Калифорния аюрведа медицина ассоциацияһы** («CAAM») — 2000 йылда Калифорния штатында Аюрведа медицинаһы нигеҙләнгән һәм үҫеше һәм Аюрведа практикалаусыларҙы яҡлау маҡсаты менән нигеҙләнгән коммерция булмаған һөнәри ойошма.

## Миссияһы һәм маҡсаттары
Калифорния Аюрведа Медицина Ассоциацияһы миссияһын Аюрведа практикаларында һәм ихтирам ителгән һөнәр тип тота. Ул Калифорния штаты эсендә Аюрведа колледждар дәрестәр тәртибендә практикаланыусы өсөн стандарттар диапазоны нигеҙ ҡороу өсөн хоҡуҡи нигеҙгә омтыла.

Маҡсаттарғы:
* Аюрведа колледждар өсөн аккредитация агентлығын төҙөү;
* Аюрведа практикаланыусы өсөн дәүләт тарафынан раҫланған лицензия;
* Аюрведа һәм практиканың мөмкинселектәренең танылған билдәләмәләре;
* Аюрведа дәрәжәһе докторының үҫеше;
* Аюрведа медицинаның рецензияланған журналын нәшер итеү.
Үткәндә CAAM-ҙың йыл һайын конференцияһы уздырылган, әммә ул Милли Аюрведа Медицина Ассоциацияһы шулай эшләй башлағас шуны эшләүҙән туҡтаған.[4].

## CAAM тарафынан тәьмин ителгән Аюрведа колледждары
* Америка комплементар медицина уиверситеты (Беверли Хиллз, Калифорния),
* Америка аюрведа институты (Фостер ҡалаһы, Калифорния һәм Лос-Анджелес, Калифорния),
* Бриллиант Юлы Аюрведа (Сан Луис Обиспо, Калифорния),
* Керала аюрведа академияһы (Фостер һәм Лос-Анджелес, Калифорния),
* Будда медицина дауалау үҙәге (Беркли, Калифорния),
* Маунт Мадонна институтының Аюрведа колледжы, (Уотсонвилль, Калифорния),
* Аюрведа Төньяҡ-көнбайыш институты (Арката, Калифорния),
* Аюрведа Сан Диего колледжы, (Сан Диего, Калифорния),
* Көньяҡ Калифорния һаулыҡ фәндәре университеты (Лос-Анджелес, Калифорния),
* Ведика Глобаль (Эмервилль, Калифорния).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Аюрведа һәм гомеопатия төньяҡ-көнсығыш институты

**Аюрведа һәм гомеопатия төньяҡ-көнсығыш институты** (NEIAH) — Һиндостан хөкүмәтендә Ministry of AYUSH ойошмаһы ҡарамағында автономиялы ойошма. Ул Маудиангдиангта, Шилонгта, Мегһалайяла урынлашҡан.

Уны рәсми рәүештә Ministry of AYUSH ойошмаһы дәүләт министры Шрипад Йессо Наик 2016 йылдың 22 декабрендә асҡан.

2016 йыл мәғлүмәте буйынса, институт Аюрведа һәм медицина хирургияһы бакалавры һәм Гомеопатик медицина һәм хирургия бакалаврына дүрт йыл ярым дәрәжә курсын тәҡдим итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Коломбо Бартоломе

**Бартоломе Коломбо** () — Аргентина футболсыһы, һул һаҡсы.

## Карьераһы
Бартоломе Коломбо «Архентинос Хуниорс», «Сан-Лоренсо», «Атланта Архентинос», «Химнасия и Эсгрима» һәм «Альмагро» клубтары өсөн сығыш яһай. Карьераһының иң яҡшы йылдары «Сан-Лоренсо» командаһы составында үтә. Был команда өсөн ул 1937 йылдың 11 апрелендә «Расинг» менән матчта үҙенең дебют уйынын уйнай. «Сан-Лоренсо» өсөн ул 10 йыл сығыш яһай. Барлығы 236 уйын үткәрә, уның составында 1946 йылда Аргентина чемпионаты еңеүсеһе була.

Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы составында Коломбо 17 уйын үткәрә, бер генә гол да индермәй. 1937 йылда ул Аргентина юниорҙар клубы уйынсыһы булараҡ Copa América турнирында ҡатнаша һәм Перу һәм Уругвайға ҡаршы ике матчта уйнай, икеһендә лә Селестино Мартинесҡа алмашҡа сыға. Был турнирҙа Аргентина Көньяҡ Америка чемпионы титулын яулай. 1941 йылда Коломбо «Сан-Лоренцо-де-Альмагро» командаһы уйынсыһы булараҡ Copa América турнирында ҡатнаша һәм 4 уйындың икеһендә - Эквадор менән Уругвайға ҡаршы уйындарҙағына уйнай. Был юлы ла Аргентина Көньяҡ Америка чемпионы титулын яулай. Шул уҡ команда составында 1945 йылда ул тағы ла Copa América турнирында ҡатнаша һәм бөтә алты уйында ла уйнай

## Ҡаҙаныштары
* Аргентина чемпионы (1): 1946 йыл
* Көньяҡ Америка чемпионы (2): 1941 йыл, 1945 йыл

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на bdfa.com.ar
Бадьянатх Груп

**Бадьянатх Груп** — Аюрведа дарыуҙарында махсуслаша торған Һиндостан фармацевтика ширҡәте..

Шри Бадьянатх Аюрведа Бхаван Лимитед 1917 йылда Рам Даял Джоши тарафынан нигеҙләнгән. Уның теркәлгән офисы Колкатала. Аюрведала өйрәнеүгә өндәү һәм тәьмин итеү өсөн Бадьянатх Патнала 1971 йылда «Рам Даял Джоши Мемориал Аюрведа Өйрәнеү Институты»н нигеҙләгән. Бадьянатх Груп һәр йылды Аюрведа буйынса иң яҡшы өйрәнеү яҙмаһы йәки китап өсөн ике лакх Һинд рупияһы премияһын бирә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* рәсми сайт
Сиокка Анибаль

**Анибаль Сиокка** (; 23 июль 1912 йыл — 7 ноябрь 1981 йыл) — Уругвай футболсыһы, үҙәк һөжүмсе, ҡушаматы — «Принсипи».

## Биографияһы
Сиокка футболда «Монтевидео Уондерерс» клубында профессиональ уйнай башлай, һуңынан, 1931 йылда «Насьоналға» күсә. Шул йылда футбол буйынса (һәүәҫкәрҙәр эраһы) «Уондерерс» Уругвай>ҙың һуңғы чемпионы була, ә «Насьональ» икенсе урынды ала. 1933 йылда Сиокка «Насьональ» менән милли чемпионатта еңә. 1934 йылда был уңыш тағы ҡабатлана.

«Насьональ» клубында уйнаған ваҡытта Сиокка 1935 йылда Америка кубогында ҡатнаша, унда Уругвай командаһы Көньяҡ Американың иң яҡшы командаһы була. Сиокка Перу, Чили (2 гол индереп) һәм Аргентина (1 гол) менән өс матчта ла уйнай. Өс гол уға Эрминио Масантонионан ҡала турнирҙың иң яҡшы бомбардиры титулын бирә. Шул йылда «Насьональ» менән бергә Сиокка икенсе тапҡыр икенсе урын яулай. Был дүрт вице-чемпионлыҡ серияһының (1936, 1937 һәм 1938 йыл) башы була.

Һуңынан ул 1939 йылда Америка Кубогында ҡатнаша, Уругвай командаһы менән бергә икенсе урын ала. Сиокка Эквадор, Чили, Парагвай, Перуға ҡаршы бөтә дүрт матчта ла уйнай. Шул уҡ йылда ул «Насьональ» менән бергә Уругвай чемпионатында еңә. Был уның 1940, 1941, 1942, 1943 йылдарҙағы чемпионлыҡ серияһының башы була.

Шулай уҡ Сиокка 1942 йылда Америка Кубогында ҡатнаша, унда Уругвай тағы ла Көньяҡ Америкала иң яҡшыһы була. Сиокка Чили (гол индерә), Эквадор, Бразилия, Парагвай (гол индерә), Перу һәм Аргентина менән бөтә алты уйында ла уйнай.

Континенталь беренселектәге уңыштан һуң Сиокка «Насьональ» менән ике тапҡыр Уругвай чемпионы була (1943 һәм 1946 йылдарҙа), ике тапҡыр икенсе урынды яулай (1944 һәм 1945 йылдарҙа). 1946 йылда ул уйынсы карьераһын тамамлай.

Сирокка ике тапҡыр Уругвай чемпионатының иң яҡшы бомбардиры тип таныла (1934 йыл (13 гол) һәм 1936 йыл (14 гол).

1934 йылдың 18 июленән 1943 йылдың 4 апреленә тиклем Сипркка Уругвай йыйылма командаһы өсөн 21 матчта уйнай һәм 7 гол индерә.

Сиокка элегант уйын күрһәтә һәм шуның өсөн «Принсипи» (принц) ҡушаматын ала. Ул техниканы һәм бомбардир оҫталығын яҡшы берләштерә, шул арҡала Уругвай сепионатында 155 гол индерә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте National Football Teams (англ.)
* Aníbal Ciocca — biography (nacionaldigital.com) 
* Uruguay 1942 (terra.com)
Эстрада Хуан

**Хуан Альберто Эстрада** () (28 октябрь 1912 йыл — 28 май 1985 йыл) — Аргентина футболсыһы, ҡапҡасы. Футбол буйынса ике тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы (1937, 1941 йылдар).

## Клуб карьераһы
Хуан Альберто Эстрада карьераһын «Спортиво Палермола» башлай. 1933 йылда ул «Ураканға» күсә, унда биш миҙгелдә 102 уйын уйнай. 1938 йылда Хуан йыйылма команданың икенсе ҡапҡасыһы Клаудио Вакка менән бергә Аргентинаның ул ваҡыттағы футбол буйынса иң яҡшы командаһы булған «Бока Хуниорсҡа» күсә, шунда уҡ ҡапҡасы позицияһында уйнай башлай. 1938 йылдың 3 апрелендә Эстрада яңы клубҡа күсә һәм унда үҙенең дебют уйынын үткәрә. «Бока» менән бергә Хуан ике тапҡыр Аргентина чемпионатында (1940, 1943) еңә һәм барлыҡ туринирҙарҙа ла ҡатнашып, иҫәбенә 142 матчты яҙа. 1943 йылда, Хуан Альберто Эстраданың уңышһыҙ уйынынан һуң, тренер ҡапҡаны һаҡлауҙы йәш Вакка Клаудиоға тапшыра, ә элекке ҡапҡасы Уругвайҙың «Дефенсор» клубына күсә.

## Халыҡ-ара карьераһы
Эстрада футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы өсөн 18 матч үткәрә һәм ике тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионатында еңә (1937, 1941).

## Ҡаҙаныштары

### Клуб
;  Бока Хуниорс

* Аргентина чемпионы (**2**): 1940, 1943
* Карлос Ибаргурен кубогы (**1**): 1940

### Йыйылма командала
;  «Аргентина»

* Көньяҡ Америка чемпионы(**2**): 1937, 1941

## Һылтанмалар
* Профиль на Bocampeonweb 
* Статистика  на Historia de Boca
Шаунака

**Шаунака** (Санскрит телендә:शौनक) ("IAST:śaunaka") ул уҡытыусы һәм Атхарваведала Шаҡһаға ҡараған төшөнсә. Ул бигерәк тә Ригведа-Пратисакхья, Бһраддэвата, Чарана-вьюха һәм Ригведаның алты Анукраманиһы авторы, билдәле Санскрит грамматигы исеме. Ул Катьяна һәм бигерәк тә Ашвалаянаның остазы тип иғлан ителә. Риүәйәттә ул Ведик Риши Гритсамада менән тәңгәл китерелә. Вишну Пурана буйынса Шаунака Грисамаданың улы һәм тормышның дүрт кимәлдәре системаһын уйлап сығарған. Сута маһамуни етәкселәре ШАунаҡа маһамуни булған төркөмгә риүәйәт хикәйәләрен һөйләгән.
Ригведа-Пратисакһья Шаунакаға ҡарай тип әйтелә, ул уны башҡаларға Наймиша Урманында сатра-яджнана өйрәткән (12 көнлөк эш күп кешеле йыйылмала), моның тураһында Чампа ҡалаһынан Вишнумитра һөйләгән.
Шаунаканың Маһабһаратам эпоһында роле мөһим. Маһабһаратам Шаунакаға Наймиша Урманында рәйесе Шаунака булған конклав ваҡытында Уграва Саути тигән хикәйә һөйләүсе тарафындан һөйләнгән булған.
## Иҫкәрмәләр
Сеа Хосе Педро

**Хосе Педро Сеа** (; 1 сентябрь 1900 йыл, Монтевидео — 18 сентябрь 1970 йыл) — Уругвай футболсыһы (һөжүм итеүсе ярымһаҡсы, һөжүмсе) һәм тренер. 1930 йылғы Донъя чемпионатында Сеа 5 гол индереп Уругвай йыйылма командаһының иң яҡшы бомбардиры булып таныла. Аргентинаға ҡаршы финал уйынында уның 57-се минутта индергән голы Уругвайға иҫәпте тигеҙләү мөмкинлеге бирә.

## Биографияһы
1924 һәм 1928 йылдарҙа тапҡыр Олимпия чемпионы була. 1930 йылда — Донъя чемпионы. Өс тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы (1923, 1924, 1926). 1934 йылда — Уругвай чемпионы.

Карьераһының күп өлөшөндә «Насьональ» өсөн сығыш яһай (1934-35 һәм 1925-30 йылдар). Сеа был клуб өсөн Уругвай чемпионаттарында 103 матч уҙғара һәм 31 гол индерә. Шулай уҡ «Лито» клубы өсөн сығыш яһай. Лито Уругвай йыйылма командаһына Хосе Насасси, Кастро Эктор һәм Сингоне Педро кеүек йондоҙҙарҙы бирә.

Карьераһын тамамлағас тренер булып китә. Уның етәкселегендә Уругвай йыйылма командаһы 1942 йылда Көньяҡ Америка чемпионы була.

Йыйылма командала беренсе матчын 1923 йылдың 4 ноябрендә Парагвайға ҡаршы уйнай (2:0 иҫәбе менән еңәләр), һуңғы матчын 1932 йылдың 4 декабрендә Бразилияға ҡаршы үткәрә (1:2 иҫәбенә еңеләләр).

## Титулдары
**Уйынсы булараҡ**

* Уругвай чемпионы: 1934
* Донъя чемпионы: 1930
* Олимпия чемпионы (2): 1924, 1928
* Көньяҡ Америка чемпионы (3): 1923, 1924, 1926

**Тренер булараҡ**

* Көньяҡ Америка чемпионы: 1942

## Һылтанмалар
* Звёзды 1930 года
* Информация на сайте footballplayers.ru
Петроне Педро

**Педро Петроне** (, 11 май 1904 йыл йәки 1905 йыл — 13 декабрь 1964 йыл) — Уругвай футболсыһы, һөжүмсе. Уругвай йыйылма командаһы тарихында иң яҡшы бомбардир. 1930 йылғы Донъя чемпионы. Ике тапҡыр Олимпия чемпионы (1924, 1928 йылдар).

## Карьераһы
Уругвай чемпионатында «Насьональ» өсөн 128 уйында 146 гол индерә. Турне ҡатнашыусылар «Насьоналдең» Европа (1925) Төньяҡ Америка (1927) буйлап турнеһы ҡатнашыусыһы. «Фиорентина» өсөн сығыш яһап Италия чемпионатында 44 матчта 37 гол индерә. 1931/32 йылдар миҙгелендә Италия чемпионатының иң яҡшы бомбардиры.

1923 йылдың 4 ноябрендә Уругвай йыйылма командаһы составында Парагвайға ҡаршы беренсе матчын үткәрә (2:0 иҫәбенә еңәләр), 1930 йылдың 18 июлендә Донъя чемпионатының беренсе төркөм турниры сиктәрендә Перуға ҡаршы матчта (1:0 иҫәбенә еңәләр) һуңғы уйынын уҙғара. «Селеста» өсөн 24 матчта 28 туп индерә.

## Титулдары
* Уругвай чемпионы (2): 1924, 1933
* Донъя чемпионы (1): 1930
* Олимпия чемпионы (2): 1924, 1928
* Көньяҡ Америка чемпионы (2): 1923, 1924

## Шәхси ҡаҙаныштары
* Уругвай чемпионатының иң яҡшы бомбардиры (3): 1926, 1928, 1933
* Италия чемпионатының иң яҡшы бомбардиры (1): 1932
* Көньяҡ Америка чемпионатының иң яҡшы бомбардиры (3): 1923, 1924, 1927
* Үҙ ваҡытының иң шәп спортсыһы — футболда 100 метрҙы 11 секундта йүгерә.

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Звёзды 1930 года
Кастро Эктор

**Эктор Кастро** (; 29 ноябрь 1904 йыл, Монтевидео — 15 сентябрь 1960 йыл) — Уругвай футболсыһы һәм тренеры.

## Биографияһы
13 йәшендә Эктор Кастро электр бысҡыһынан йәрәхәтләнә, һөҙөмтәлә уң ҡул суғынан яҙа. Шуның өсөн уға *El manco* (**һыңар ҡул**) ҡушаматы йәбешә.

1928 йылғы Олимпия чемпионы. 1930 йылда — Донъя чемпионы (футбол тарихында берҙән-бер сулаҡ Донъя чемпионы). Донъя чемпионаттарында Кастро Уругвай йыйылма командаһы өсөн беренсе һәм еңеү голын индерә. Ике тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы. Уйынсы булараҡ өс тапҡыр Урагвай чемпионатында еңеү яулай.

1924 — 1936 йылдарҙа Монтевидеоның «Насьонале» өсөн сығыш яһай (бер миҙгел өҙөклөгө менән). Шулай уҡ «Лито» һәм Аргентинаның «Эстудиантесы» өсөн уйнай. «Лито» Уругвай йыйылма командаһына Хосе Насасси, Педро Сеа һәм Сингоне Педро кеүек йондоҙҙарҙы бирә.

Футболсы карьераһын тамалағас, тренер булып эшләй. Уның етәкселегендә «Насьональ» 5 тапҡыр ил чемпионатында еңеү яулай, 1939 йылда Кастро баш тренеры ярҙамсыһы вазифаһында эшләгәндә «Насьональ» шулай уҡ чемпион титулына эйә була.

## Титулдары
**Уйынсы**:

* Донъя чемпионы: 1930
* Олимпия чемпионы: 1928
* Көньяҡ Америка чемпионы (2): 1926, 1935
* Уругвай чемпионы (3): 1924, 1933, 1934

**Тренер**:

* Уругвай чемпионы (5): 1940, 1941, 1942, 1943, 1952
* Команданың баш тренеры ярҙамсыһы сифатында Уругвай чемпионы: 1939

## Һылтанмалар
* Биография 
* Биография на русскоязычном сайте об уругвайском футболе
Исҡужин Зәбихулла Ғәбделғәзим улы

**Исҡужин Зәбихулла Ғәбделғәзим улы** (шулай уҡ *Зәбих Ғәзим улы*; 3 ғинуар (22 декабрь) 1911 йыл — 11 ноябрь 1936 йыл) — ғалим, публицист, шағир, йәмәғәт эшмәкәре. Филология фәндәре кандидаты.

## Биографияһы
Исҡужин Зәбихулла Ғәбделғәзим улы 1911 йылдың 3 ғинуарында (иҫке стиль буйынса — 1910 йылдың 22 декабрендә) Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Мәҡсүт ауылында донъяға килгән.

Йәшләй атайһыҙ ҡалғас, 10 йәшендә Йылайырҙағы балалар йортона урынлаштырыла, унан В. И. Ленин исемендәге Стәрлетамаҡ балалар йортона ебәрелә.

1926—1929 йылдарҙа Ырымбур башҡорт педагогия техникумында уҡый. Бында әҙәбиәт менән мауыға башлай. 1929—1933 йылдарҙа Ҡазан ҡалаһында Шәреҡ педагогия институтының донъя әҙәбиәте факультетында белем ала. Артабан Ҡазан университеты аспирантураһына ҡабул ителә.

1936 йылда Шәйехзада Бабичтың әҫәрҙәре буйынса диссертацияһын тамамлай. Шул уҡ йылдың 11 ноябрендә Ҡазан ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
«Октябрь» журналында донъя күргән бер нисә мәҡәләһе татар поэзияһы классигы Һаҙый Таҡташтың ижады, күренекле прозаик Мирсәй Әмириҙең «Ағиҙел» повесы тураһында булған. Башҡорт ауыҙ-тел ижады өлгөләрен йыйыу һәм өйрәнеү менән дә шөғөлләнгән. Шәйехзада Бабичтың шиғри мираҫының тулы йыйынтығын баҫып сығарыуға әҙерләгән.

## Ижады
Шиғырҙар ижад иткән.

1935 йылда Татар АССР-ы радио комитетында «Зилаир» псевдонимы аҫтында сығыш яһап, эфирға 10 тапшырыу әҙерләгән. Эфирҙа ҡурайҙа уйнаған, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарған, риүәйәттәрен һөйләгән.

## Нәҫеле
Зәбихулла (1911) — Ғәбделғәзим (яҡынса 1869—1920) — Ғибаҙулла — Дуҫмөхәммәт (1817, указлы мәзин) — Ишҡужа (1773, мәзин) — Ейәнбай (1745) — Мәҡсүт батыр (яҡынса 1690—1775. 1735—1740, 1755 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары батыры) — Асҡар — Көсөк — Һаҡҡол — Һәрекәй — Һатыусал тархан — Күстәнә батыр — Иламан — Хаҡҡолай (Ҡара төлкө) — Түңгәүер бей — Ҡуңғрат бей.

## Хәтер
* Йылайыр районы Мәҡсүт ауылында уның исеме менән урам аталған, уға таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Саламатова Г. Д.* Зәбих Исҡужин: Иҙел ярында Һаҡмар егете. Өфө, 2021.

## Видеояҙмалар
*
Техера Доминго

**Техер Доминго** (; 27 сентябрь 1899 йыл — 30 июнь 1969 йыл) — Уругвай футболсыһы, ҡапҡасы, Уругвай командаһы уйынсыһы, уның өсөн 17 уйындан үткәрә, 9-ында капитан була. 1930 йылғы Донъя чемпионы, 1928 йылғы Олимпия уйындары чемпионы. Эусебио Техераның туғаны, 1950 йылғы донъя чемпионы.

## Биографияһы
Доминго Техера «Уондерерс» командаһының төп составында 18 йәшендә дебют уҙғара. Дебют миҙгелдә Уругвай чемпионатының юғары дивизионында илдең йыйылма командаһына саҡырыу ала башлай. 1923 йылда командаһына футбол федерацияһы эгидаһы аҫтында (ФУФ) Уругвай чемпионы булырға ярҙам итә. Был ваҡытта илдә ике чемпионат үтә (икенсеһе — Уругвай футбол ассоциацияһы эгидаһы аҫтында).

Хосе Насасси дәүерендә Уругвай йыйылма командаһының капитаны була.

Арҡаһы йәрәхәтләнеүе һөҙөмтәһендә 1930 йылда Донъя чемпионатында сығыш яһай алмай, әммә заявкаға индерелгәнлектән Донъя чемпионы исеменә лайыҡ була.

1931 йылда «Уондерерс»ҡа тағы ла Уругвай чемпионы булырға ярҙам итә — был титул клуб тарихында бөгөнгәсә һуңғыһы.

1932 йылда Техера Уругвай йыйылма командаһы өсөн һуңғы матчын үткәрә.

һуңыраҡ «Монтевидео Уондерерс» клубының Директорҙар советы ағзаһы сифатында эшләй. 1969 йылдың 18 июлендә вафат була. "Монтевидео Уондерерс"тың Дан залына индерелгән.

## Ҡаҙаныштары
* Уругвай чемпионы (2): 1923 (ФУФ), 1931
* Икенсе дивизионда Уругвай чемпионы (1): 1919
* Донъя чемпионы (1): 1930
* Олимпиада чемпионы: 1928
* Көньяҡ Америка чемпионы: 1920, 1926
* Липтон кубогы эйәһе: 1922, 1928
* Ньютон кубогы эйәһе: 1930
* Рио-де-Ла-Плата Кубогы еңеүсеһе (1): 1924

## Һылтанмалар
* Статья об игроке на сайте об уругвайском футболе