Өлкөндө

**Өлкөндө** () — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы ауыл. Өлкөндө ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1255 кеше.
Почта индексы — 452533, ОКАТО коды — 80223840001.

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт): 25 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 100 км

Өлкөндө ауылы район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 25 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 100 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Топонимикаһы
Өлкөндө ойконимы этимологияһы «Ҙур ҡаласыҡ» тигәнде аңлатыуы ихтимал, йәғни, *Оло* һәм *кәнде* (ҡала, ҡәлғә). Оло һүҙе *кәнде* тигәнгә эйәреп йомшаҡ әйтелешкә күсә, ә *кәнде* үҙ сиратында, лабиалләшеп, *көндө* тигәнгә әүерелә. Быға тарихи табыштар ҙа дәлил булып тора:

## Тарихы
Өлкөндө ауылына 1781 йылда Өфө өйәҙе Дыуан улусы аҫаба башҡорттарының мишәрҙәр менән керҙәшлек килешеүе нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Дыуан ырыуы башҡорттары биләмәләрендә тәүге мишәр ауылдарының береһе.

Баҫылып сыҡҡан сығанаҡта ауылдың нигеҙләнеүе тураһында: «1762, 1787, 1805 йылдарҙағы килешеүҙәр буйынса Мырҙалар һәм Дыуан улустары башҡорттарынан мәңгелеккә һатып алынған ерҙәре бар». Архив материалдарында әйтелеүенсә, XIX быуаттың 1-се яртыһында Өфө өйәҙендә 3-сө мишәр кантонының 15-се йортона ҡараған Өлкөндө ауылы мишәрҙәренең ата-бабалары «башҡорт еренә тәүгеләрҙән булып 1762 йылда башҡорттар менән төҙөлгән килешеү буйынса Ҡыҙылъяр ауылында, Мырҙалар улусы дачаларында килеп урынлаша, һуңынан 1781 йылда Дыуан улусы башҡорттары менән килешеү төҙөй һәм 1864 йылдан шунда йәшәй. Бында 27 типтәр ҙә йәшәй, ләкин рәүиз иҫәбе буйынса Ҡыҙылъяр ауылында тип күрһәтелгән». Ысынлап та, рәүиздәр буйынса мишәрҙәр Өлкөндө ауылында, ә типтәрҙәр — Ҡыҙылъяр ауылында иҫәпләнә. 9-сы команда составындағы типтәрҙәрҙең ер хоҡуҡтары түбәндәгесә: «Ерҙе Мырҙалар улусы аҫаба башҡорттарынан, ихатанан йылына 50 тин һалым (оброк) түләү шарты менән, 1762 йылда һатып алғандар; Өлкөндө ауылы мишәрҙәре менән берлектә шул уҡ шарттарҙа ер биләйҙәр». Уларға ер һатылмаған, типтәрҙәр ҙә, мишәрҙәр ҙә керҙәш итеп индерелгән; аҫаба хужа башҡорттарға ҡуртымға бирелгән ер өсөн һәр йорттан йылына 50-шәр тин (мишәрҙәр — 20 тин) түләнә. Һуңыраҡ Өлкөндө ауылы Ҡыҙылъяр («Улькунды тож») тип тә аталған. Ауыл ике, Мырҙалар һәм Дыуан, улустарының аҫабалыҡ сигендә урынлашҡан була. Килешеүҙәрҙән күренеүенсә, мишәрҙәр 1762 йылдан алып — Ҡыҙылъяр ауылында, ә 1781 йылдан Өлкөндөлә йәшәгән. Өлкөндө ауылы кешеләре ике улус керҙәштәре була. Һәм 1875 йылда уларҙың ҡуртымға алған ерҙәренең бер өлөшөн тәбиғи ориентир буйынса Таҙтүбә ауылы крәҫтиәне А. Н. Бунаков һатып ала. Ул саҡта ер майҙаны яҡынса 15 мең дисәтинә тип баһалана (ысынында иһә Бунаков ҡулында 45 мең дисәтинә була). 1889 йылда Н. В. Ремезов үҙенең китабында халыҡтың мофталаға тарыуын, фажиғәһен, күрһәткән. 
.

Өлкөндө мишәрҙәре элегерәк Таҙтүбә, Ярославка, Һикәяҙ ауылдарында йәшәгән тигән мәғлүмәт тә бар.

Златоуст өйәҙе буйынса 1898 йылда баҫылған статистик мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, Йылантөп ауылы Өлкөндөнән бүленеп сыҡҡан. Халыҡ һаны 1859 йылғы X рәүиз йомғағы буйынса — 59 йортта 85 мишәр ир-ат теркәлгән. Йылантөп Дыуан ауылынан 6 саҡрымда, Кошелевка йылғаһы башында урынлашҡан. Билдәләп китер кәрәк, бүлендек ауыл булһа ла, халыҡ иҫәбе төп ауыл кешеләре менән бергә бирелгән. 1870 йылда был бүлендек ауылдар араһында теркәлмәгән. XX быуат башында ғына ул үҙ аллы ауылға әйләнгән. 1920 йылда Йылантөп ауылындағы 150 йортта 753 кеше йәшәгән

## Биләмә берәмектәренә инеүе

## Өлкөндө ауылының XIX быуаттағы үҫеше
1816 йылда Өлкөндө ауылында 230 йән ир-ат мишәр һәм 12 йән типтәр йәшәгән. 1834 йылда 284 йортта йәшәүсе 775 мишәр, 58 типтәр иҫәпкә алынған.

1842 йылда 775 мишәргә 280 сирек ужым һәм 723 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. Картуф тураһында әле белмәгәндәр. Игенселек системаһыҙ. Тиреҫ ашлама булараҡ ҡулланған. Ауылда бер нисә һуҡҡыс һәм елгәргес була. Йәшелсә баҡсалары булған. Урындағы тоҡом малын үрсеткәндәр. Үҙҙәре етерлек бесән әҙерләгән. Урман ауылдан 7 саҡрым алыҫлыҡта, өлөшләтә ауыл эргәһендә. Мәнфәғәттәренә ярашлы, йыл һайын 20 дисәтинә биләмәлә урман йыҡҡандар.

1859 йылда ауылда 786 ир-ат йәшәгән. 1865 йылда 273 йортта 1657 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда 2 мәсет, ат тирмәне була.

1870 йылда 273 йортта 853 ир-ат һәм 804 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.

1897 йылда ауылда 7 кибет, тирмән, 2 мәсет булған.

## Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Өлкөндө ауылында 2 мәсет, мәҙрәсә, 5 бакалея кибете, запас иген һаҡлау мөгәзәйе булған.

1920 йылда Өлкөндө ауылындағы 456 йортта 2472 мишәр йәшәгән.

Өлкөндө халҡы «Урал Сервис» ЯСЙ-ндә, «Ударсы» крәҫтиән (фермер) хужалығында хеҙмәт итә. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.

## Халыҡ һаны
Өлкөндө ауылында татарҙар йәшәй.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле шәхестәре
* Вәлиев Самат Фәттәх улы (3.12.1904—15.10.1986), дәүләт эшмәкәре. 1948—1971 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының финанс министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IV—VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Ленин (1959, 1966) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.
* Әхмәт Ерикәй (3.12.1902—15.09.1967), шағир, журналист, йәмәғәт эшмәкәре. 1945—1950 йылдарҙа Татарстан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе. СССР-ҙың 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1958) һәм Ике «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
* Әхмәтов Радик Рәхимйән улы (3.03.1933—9.08.2008), ғалим-биохимик, биотехнолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1981—1985 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биология институты директоры. Биология фәндәре докторы (1976), профессор (1986). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1975).
* Ғәйнанов Адонис Ғарифйән улы (27.1.1927, БАССР-ҙың Мәсәғүт кантоны Өлкөндө ауылы (Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) — 20.1.2012, Мәскәү) — геофизик. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1976), профессор (1978). СССР ятҡылыҡтарын разведкалау отличнигы (1987). 1949 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң, уҡыу йортонда эшкә ҡала. Фәнни эшмәкәрлеге океандағы ер ҡабығының тәрәндәге төҙөлөшөн өйрәнеүгә, акваториялар төбөндә файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын күҙаллауға арналған. Ғәйнанов етәкселегендә Тымыҡ, Атлантик һәм Һинд океандары тектоносфераларының ҡалынлыҡ карталарын һәм тығыҙлыҡ моделдәре төҙөлә. Ғәйнанов ҡатнашлығында Атлантик океандағы гравитация ҡырының көҙгөләге кеүек сағылышлы локаль симметрияһы күренеше асыла. Ғәйнанов А. Ғ. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы. М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (2003). .
* Ғизбуллин Наил Ғәйфулла улы (27.3.1937, БАССР-ҙың Дыуан районы Өлкөндө ауылы) — агроном. Украина аграр фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1995), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1982), профессор (1986). Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (2012). 1961 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң, Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының (БНИИСХ) бүлек мөдире, бер үк ваҡытта Стәрлетамаҡ Тәжрибә-етештереү хужалығы (ОПХ) директоры була. 1966 йылдан Киев ҡалаһындағы Украина аграр фәндәренең шәкәр сөгөлдөрө институтында: 1968 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1982 йылдан лаборатория мөдире, 1986 йылдан бүлек мөдире, 1992 йылдан баш ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. Фәнни тикшеренеүҙәре БР, РФ һәм Украинаның төрлө тупраҡ-климат шарттарында шәкәр сөгөлдөрө орлоҡсолоғоноң агроэкологик нигеҙҙәрен һәм уның технологияларын эшләүгә арналған. Ғизбуллин Н. Ғ. шәкәр сөгөлдөрө орлоғо гибридтарын үҫтереү, үрсетмә ысулын ҡулланып бер вегетация осоронда орлоҡ алыу технологияларын эшләй. 260-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы.

## Урамдары

* Октябрҙең 60 йыллығы урамы ( 60 лет Октября (улица)
* Ленин урамы ( Ленина (улица)
* Яңы урам ( Новая (улица)
* Сөләймәнов урамы ( Сулейманова (улица)
* Туҡаев урамы ( Тукаева (улица)
* Вәлиев урамы — ( Валиева (улица)
* Тыныслыҡ урамы — ( Мира (улица)
* Пролетар урамы — ( Пролетарская (улица)
* Таҡташев урам — ( Такташева (улица)
* Фәттәхов урамы ( Фаттахова (улица)
* Крупская урамы ( Крупская (улица)
* Йәштәр урамы ( Молодёжная (улица)
* Революцион урамы ( Революционная (улица)
* Туҡаев тыҡрығы ( Тукаева (перулок)

## Тирә-яҡ мөхит
**Ер-һыу атамалары**

*Тауҙар:*

*Йылғалар, күлдәр:*
* **Мулла күле** (ауылдан көньяҡҡа 3 км), бында бик күп шифалы үҫемлектәр үҫә.
 
*Шишмәләр:*

*Ялан-бесәнлектәр:*

*Тәбиғәт һәйкәле* — ерек һәм тал күпләп үҫкән 
* **Өлкөндө һаҙлығы** (ауылдың төньяғында 1 километрҙа), уны тәбиғәт һәйкәле йәки дәүләт заказнигы тип иғлан итеү талап ителә.

*Тарихи һәйкәл* — ике боронғо ҡаласыҡ: **Соҡортауҙа Чудский** һәм **Өлкөндө йәки Ҡош ҡаласығы** (*Шайтан* — Чёртово)

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Кабиров Артур
* Артур Кәбиров «Теге өсәү» тапшырыуында
* Памятники природы Дуванского района.

## Иҫкәрмәләр