open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рыбинск

**Рыбинск** () — Ярославль өлкәһендәге ҡала.

## Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарих

## Билдәле шәхестәре
* Арефьева Нина Алексеевна (28.03.1941), ғалим-оториноларинголог, йәмәғәтсе. 1968 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992 йылдан оториноларингология кафедраһы  мөдире, бер үк ваҡытта 1991–2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш оториноларингологы. 1990 йылдан  Башҡортостан Республикаһы Оториноларингологтар ассоциацияһы, 1998—2003 йылдарҙа Рәсәй ринологтар йәмғиәте президенты. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1988). 
* Быков Леонид Иванович (1937—16.09.2020), ғалим-инженер-механик. 1961 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1971—1975 йылдарҙа газ-нефть үткәргестәр, газ һаҡлағыстар һәм нефть базалары төҙөү кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1988—2007 йылдарҙа материалдар ҡаршылығы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1983), профессор (1984). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1988), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), почётлы нефть-газ төҙөүсеһе (2007). 
* Мухин Виктор Сергеевич (16.02.1938), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2002), техник фәндәр докторы (1975), профессор (1978). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1982), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007).
* Павлов Борис Николаевич (29.01.1936—14.05.2020), Башҡортостанда йәшәп, рус телендә ижад иткән СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, эколог. 1972 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Историческая информация о городе Рыбинск
Виноградская Катерина Николаевна

** Виноградская Катерина Николаевна ** (1905 йылдың 1 (11) ноябре, Орёл ҡалаһы — 1973 йылдың 10 майы, Мәскәү ҡалаһы) — рус совет кинодраматургы, журналисы, йәмәғәтсеһе.

## Биографияһы
Виноградская Катерина Николаевна ябай крәҫтиән ғаиләһенән.

## Эшмәкәрлеге
Виноградская Катерина Николаевна 1922 йылдан, ҡайһы бер башҡа сығанаҡтарҙан билдәле булғанса, 1926 йылдан, әҙәби эшмәкәрлек менән шөғәлләнә башлай.

Кинолағы тәүге эше —  (1929) фильмы сценарийы. Был әҫәрҙә ижадсы Октябрь революцияһы еңгәндән һуң Рәсәйҙә булып үткән үҙгәрештәрҙе Беренсе бөтөн донъя һуғышында контузия арҡаһында хәтерен юғалтҡан һәм һуңынан, 1920-се йылдарҙа, аяҡҡа баҫҡан кешенең ҡабул итеүе аша һүрәтләгән.

Яҙыусының иң ҙур эше —  (1940) фильмының сценарийы. Был фильм совет осоронда колхоз рәйесе һәм Юғары Совет депутаты булып үрләгән элекке крәҫтиән ҡатын-ҡыҙының сағыу яҙмышына бағышланған.

1956 йылдан Бөтә Союз Дәүләт кинематография институтында ВГИК буласаҡ артистарҙың уҡытыусыһы булып эшләгән.

## Сценарийҙары буйынса кинофильмдары

*  (тәүге атамаһы «Анна», 1936),
*  (1949),
*  (1952) һ. б.

## Наградаһы
* «Знак Почета» ордены
* миҙал

## Әҙәбиәт
* Анна, М., 1935; Член правительства, «Искусство кино», 1939, № 10;
* О творческой технике, в сб.: Вопросы кинодраматургии, в. 3, М., 1959.
* Большая советская энциклопедия, БСЭ. 2012

## Һылтанмалар
* Бартенева Екатерина Григорьевна slovar.wikireading.ru›2369222

## Һылтанмалар
* https://slovar.cc/enc/bse/1983478.html
* https://slovar.wikireading.ru/2402428
* http://www.вокабула.рф/энциклопедии/бсэ/виноградская-катерина-николаевна
* С. И. Юткевич. Кино. — Москва, Советская энциклопедия, 1986
* Большая советская энциклопедия. 3-е издание
С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайы (Ишембай)

**С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайы** — Ишембай ҡалаһында В. И. Ленин майҙанында урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы.

## Тарихы
С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайын төҙөү Ишембай нефть эшкәртеү заводы инициативаһы буйынса башҡарыла. Ул 1961 йылда тамамлана. Учреждение 675 урынлыҡ зал, 300 урынлыҡ кинозал һәм үҙешмәкәр коллективтарҙың эш урындары өсөн биналарҙы үҙ эсенә ала.

Бында беренсе булып академик хор, хореография ансамбле, башҡорт халыҡ театры, тынлы оркестр, һынлы сәнғәт студияһы эш башлаған. Күп коллективтар квалификациялы белгестәр тарафынан барлыҡҡа килә, белгестәрҙе ҡайһы саҡта икенсе ҡалаларҙан саҡыралар. Үҙешмәкәр артистарҙың көсө менән агитбригадалар ойошторола, улар Ишембай районында һәм унан ситтә урынлашҡан ауылдарға сығып сығыштар яһайҙар.

1980—1990 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге нефтселәр Мәҙәниәт һарайында А. Емельянов етәкселеге аҫтында үҙешмәкәр киностудия, шулай уҡ Ишембайҙа тәүге телестудияларҙың береһе «Орион-ТВ» эшләй.

## Архитектура
Ишембай нефтселәр мәҙәниәт һарайы интерьерын биҙәүҙә БАССР-ҙың күренекле рәссамдары ҡатнаша.

«Садам цвесть» һәм «Спорт» фрескаларын Павел Петрович Салмасов ижад итә, Һарай интерьерын биҙәкләү комплексы менән Пантелеев Александр Васильевич дөйөм етәкселек итә.

## Хәҙерге торошо
Мәҙәни, спорт ярыштары үткәреү өсөн ҡулланыла (мәҫәлән, 1988 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында рус шашкаһы буйынса СССР чемпионаты, 2001 йылда шашка буйынса Рәсәй чемпионаты).

## Иҫкәрмәләр
Ишембай автовокзалы

**Ишембай автовокзалы** (автовокзал ** Ишембай**) — ҡала автовокзалы. Ишембай ҡалаһы, Жуков урамы, йорт 2а адресы буйынса урынлашҡан.

Ишембай автовокзалы Башҡортостан автовокзалдар һәм пассажирҙар автостанциялары производство берекмәһенең структура бүлексәһе — ГУП «Башавтотранс» филиалы булып тора.

Ишембай автовокзалы ҡала, ҡала-ара һәм ҡала яны автобус бәйләнештәрен хеҙмәтләндерә.

Ҡалаға ингән урында, Ағиҙел йылғаһы аша күперҙән йыраҡ түгел урынлашҡан.

## Тарихы
Элекке автовокзал хәҙергеһенән алыҫ түгел — Бульвар урамы, 14 адресы буйынса урынлашҡан була. Хәҙер был бинала төҙөлөш магазины урынлашҡан. 1980 йылдарҙа типовой проект буйынса яңы 2 ҡатлы автовокзал төҙөлә.

Автовокзалда 11-се һәм 12-сенән башҡа бөтә автобус маршруттары осрашалар.

Автовокзал бинаһында сәнәғәт тауарҙары магазиндары, кафе, сувенирҙар киосктары, кассалар, бәҙрәф, ярҙамсы биналар урынлашҡан. Кассанан билетте сәфәрҙән 7 көн алда һатып алып була.

## Маршруттар
Ишембай автовокзалынан китеүсе автобустар пассажирҙарҙы ҡала буйлап, күрше ҡалаларға һәм төбәктәргә лә ташыу өсөн тәғәйенләнгән.

### Ҡаланың автобус маршруттары
Ҡала буйынса ташыусы булып Салауат пассажирҙар автотранспорт предприятиеһы (ПАТП) — «Башавтотранс» ГУП филиалы тора.

### Ҡала яны маршруттары
Ҡала яны йүнәлештәре Салауат пассажирҙар автотранспорт предприятиеһы көсө менән тормошҡа ашырыла (Ишембай ҡалаһындағы һәм Петровское ауылындағы парктар аша).

### Ҡала ара өлкә эсендәге маршруттар
Башҡортостан буйынса Өфөгә, Стәрлетамаҡҡа һәм Салауатҡа айырым маршруттар бар.

### Транзит

## Ҡыҙыҡлы факттар
* 2011 йылдан алып «Ишембай — Өфө» маршруты буйынса автобус Өфө аэропортына инеүҙән туҡталды.
* Ишембай ҡалаһына яҡын ятҡан Салауат һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларына һәр 10-15 минут һайын автовокзалдан маршрут автобустары һәм таксиҙары йөрөй. Салауат һәм Стәрлетамаҡ ҡалалары маршруттары буйынса билеттәр автовокзал бинаһында урынлашҡан кассаларҙа һатыла.

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан сыуаштары

**Башҡортостан сыуаштары** 117317 кеше иҫәпләнә (2002). 1989—2002 йылдарҙан бирле сыуаштар һаны үҙгәрмәй тиерлек. Башҡортостанға сыуаштарҙың көслө ағымы XVI—XIX быуаттарҙа күҙәтелгән. 

## Таралып ултырыуы
Улар Башҡотостандың көнбайыш, көньяҡ-көнбайыш һәм үҙәк райондарында сағыштырмаса компакт рәүештә таралып ултырғандар. Республикала 21  ҡала. Сыуаштар Өфөлә (12312 кеше), Стәрлетамаҡта (12200 кеше), Бәләбәйҙә (5992 кеше), Салауатта (3711 кеше), Мәләүездә (2778 кеше), Октябрьскийҙа (2384 кеше) һәм Күмертауҙа (2346 кеше) йәшәйҙәр. Республиканың 54 районының 22-һендә сыуаш халҡы: Ауырғазы (12527 кеше), Бишбүләк (10428 кеше), Стәрлетамаҡ (4942 кеше), Ҡырмыҫҡалы (4779 кеше), Бәләбәй (3942 кеше), Миәкә (3285 кеше), Ғафури (3192 кеше), Йәрмәкәй (2912 кеше), Шаран (2687 кеше) һәм Федоровка (2384 кеше) райондары территорияларында ойошоп урынлашҡан. Башҡортостанда тик сыуаштарҙан ғына торған 192 тораҡ пункттары, ҡатнаш составлы — 72: 38 — сыуаш-урыҫ, 14 — сыуаш-татар, 9 — сыуаш-башҡорт, 7 — сыуаш-мордва, 3 — сыуаш-украин һәм 1 — сыуаш-урыҫ-башҡорт ауылы бар. Теле һәм мәҙәниәте буйынса улар, берәмек кенә үрге сыуаш ауылдары булыуға ҡарамаҫтан, түбәнге сыуаштар төркөмөнә ҡарай.

Республиканың сыуаш халҡы йәшәгән иң боронғо һәм эре тораҡ пункттарына Ауырғазы районындағы Бишҡайын (1209 кеше), Яңы Федоровка (752 кеше), Сыуаш-Ҡарамалы (846 кеше), Мәҫәле (692 кеше), Шланлы (752 кеше), Наумкин (690 кеше), Баҡалы районындағы Иҫке Маты (1149 кеше), Бәләбәй районындағы Ыҫлаҡбаш (512 кеше) һәм Ермолкин (530 кеше), Бишбүләк районындағы Бишбүләк (5191 кеше), Баҙлык (1063 кеше), Ҡош-Йылға (900 кеше), Киҫтәнле-Богдановка (652 кеше), Ерекле (568 кеше), Ғафури районындағы Антоновка (620 кеше) һәм Мораҡ (691 кеше), Йәрмәкәй районындағы Суҡҡул (877 кеше), Ишембай районындағы Васильевка (756 кеше),Ҡырмыҫҡалы районындағы Сихонкино (867 кеше) һәм Ефремкино (734 кеше), Көйөргәҙе районындағы Керәүле-Илюшкино (582 кеше), Миәкә районындағы Кожай-Семеновка (711 кеше) һәм Яңы Ҡарамалы (692 кеше), Стәрлетамаҡ районындағы Косяковка (646 кеше) һәм Ишбарс,Федоровка районындағы Новоселка (700 кеше), Саҡмағош районындағыЙомаш (769 кеше), Шаран районындағы Наратаҫты (759 кеше) һәм Дүртөйлө (507 кеше).

Сыуаш мәҙәни үҙәктәре Өфөлә, Стәрлетамаҡта һәм Ишембайҙа эшләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сыуаштар

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр

* Расселение чувашей : Приволжский ФО
* Расселение чуваш
Козятын районы

**Козятын районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Козятын ҡалаһы.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 39 612 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Козятинська РДА  
* Козятинська районна рада 

## Иҫкәрмәләр
Тәңре

**Тәңре** (бор. төрки. 𐱅 𐰃 𐰭 𐰼 **teŋri / *taŋrɨ*; тув-ега. *Дээр*, кума. *Тэнгирь*, иҫке монгол. ᠲᠨᠭᠷᠢ *Tngri*; , калм. Teңгри; булг. *Тангра*; сыуаш *Тĕнери*; *саха* Таҥара; *үзб.* Tangri; ; ;  һәм  Тәңре; *ҡарас.-балҡ.* Тейри; ябай. ҡытай.: 腾格里, путунхуа *Ténggélǐ*, праһинд-европа dyews-pħters, , һәм ; ; *уйғ.* Тәңри; сыб. *Таңҡыр*) — төрки-монгол сығышлы Евразия халыҡтарының юғары күк илаһы.

Уның икенсе атамаһы — «Күк Тәңре / Көк Тәңірі».

## Тарихы
Ҡытай йылъяҙмаларында Һунндарҙы 撑犁 тип тәүге тапҡыр тасуирлау теркәлгән:

Урта быуат төрки телле халыҡтарҙың дәүләттәрендә, шул иҫәптән асылда боронғо төркиҙәр (тюркют), хандар үҙ власын Тәңре рөхсәте менән нигеҙләгән. Был хакимдар, уларға айырым бәрәкәт — ҡот (йән) биргән Тәңре бүләгенә эйә булыусы итеп ҡабул ителгән, улар үҙҙәренең һайланып алынған булыуын раҫлаусы Тәңреҡот, Ҡотлоға йәки Ҡоталмыш тигән  исемдәре йөрөткән.

(Қуран мәнеси 112)

Б. э. 921—922 йылдарында Әхмәт ибн Фаҙлан Волгаға сәйәхәтен тасуирлап, күскенсе төркиҙәр тураһында яҙа:

Төрки халыҡтарҙың ата-бабалары, шаман ышаныуҙарына эйәргән анимистар булған, улар күк илаһтарын һәм тәбиғәт көстәрен хөрмәт иткән. Мәхмүт Ҡашғари фекере буйынса, Тәңре үҫемлектәр барлыҡҡа килтереүсе һәм  булараҡ билдәле булған. Төрки телле халыҡтар «Тәңре» сифатын ҡулланған, һәм ул айырыуса ҙур әһәмиәтле нәмәне аңлатыусы «күк, илаһи» тигәнгә тиң, мәҫәлән, Көнбайыш Саяндағы Хан-Тәңре йәки Кантегир (хакасса *Хан-Тигір*).

## Тасуирлама
Монгол тәңрелегендәге төп илаһ булып Күк Атаһы () һәм Әсә-Ер () һанала. Монгол империяһында бөтә донъяның эйәһе һәм еңеүҙәргә илткән илаһҡа ышаныу хан контролен көсәйтеүсе идеологик сара булған. Мәҫәлән, монгол хакимдарының әмерҙәре "Мәңге күктең көсө"нә һылтаныу менән нығытылған.

Илаһ исеме менән проектта ҡатнашыусылар фекеренсә, «Этимологик Старостин базаһы» барлыҡҡа килде общеалтайский лексемалары менән тәү мәғәнәһен «вәғәҙә, илаһһы».

Шулай уҡ сығышы менән бәйләнгән шумер Dingir («Күк»), ҡытай термин Тянь, әһәмиәте. «Небо».

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*  
*  
*  
*  

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Вәдүтов Рәжәп Муллағәле улы

**Вәдүтов Рәжәп Мулләғәле улы** (16 май 1948 йыл) — баянсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008) һəм атҡаҙанған (1995) артисы, күп һанлы халыҡ-ара фестиваль һәм конкурстар лауреаты һәм дипломаты. 

## Биографияһы
Рәжәп Мулләғәле улы Вәдүтов 1948 йылдың 16 майында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Кесе Учалы ҡасабаһында (хəҙер Учалы ҡалаһы) тыуған. Өфө музыка-педагогия училищеһына уҡырға инә. Икенсе курсты тамамлағандан һуң Рәжәп 1968 йылда Куйбышев ҡалаһында музыка-педагогия институтына ҡабул итеү имтихандары бирә һәм мораҙына ирешеп ҡайта. 1972 йылда Куйбышев педагогия институтын тамамлағандан һуң Учалы балалар музыка мəктəбендə уҡыта башлай, 1973 йылдан алып Башҡорт филармонияһы, 1985 йылдан — Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты мəҙəниəт йорто баянсыһы, 1989 йылдан — Өфө сəнғəт училищеһы администраторы, 1990—2008 йылдарҙа Башҡорт филармонияһының аккомпаниаторы, солист‑инструменталисы.

## Ижади эшмәкәрлеге
Вәдүтов Рәжәп Мулләғәле улының уйнау сəнғəтенə һоҡланғыс башҡарыу техникаһы, стилде нескə тойоу, аһəңлек һəм музыкаллек хас. Репертуарында сит ил (И. С. Бах, В. Монти, Д. Скарлатти, А. Фоссен һәм башҡалар) һəм ватан композиторҙары (С. В. Рахманинов, А. Н. Скрябин, З. Ғ. Исмəғилев, Т. Ш. Кəримов, К. Й. Рəхимов һәм башҡалар) əҫəрҙəре, 10‑дан ашыуы Вәдүтов тарафынан эшкəртелгəн башҡорт, татар, рус халыҡ көйҙəре. Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндəрендə ҡатнаша (1997). СССР буйлап гастролдəрҙə була.

Халыҡ‑ара варган музыка фестивале (Мольн ҡалаһы, Австрия, 1998), Асыҡ аккомпаниатор‑баянсылар һəм аккордеонсыларҙың конкурсы (Стәрлетамаҡ ҡалаһы, 2003) лауреаты; «Петро-Павловск ассамблеялары» («Петро-Павловские ассамблеи») Халыҡ‑ара музыка фестивале (Санкт-Петербург, 2005), Халыҡ‑ара баянсылар һəм аккордеонсылар конкурсы (Кастельфидардо ҡалаһы, Италия, 2010) дипломанты.
1981—1982 йылдарҙа Мәскәү һәм Ленинградта ике соло пластинкалары, 2000 йылда соло аудиокассетаһы донъя күрә һәм республика күләмендә бик күп ҡаҙаныштарға эйә була.

## Әҫәрҙәре
* Обработки народных мелодий и пьес для баяна. Өфө, 2008.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* https://kulturarb.ru/ba/news/arkhiv-novostej/h-%D3%99hm%D3%99tov-isemend%D3%99ge-bash%D2%A1ort-d%D3%99%D2%AFl%D3%99t-filarmoniya%D2%BBynda-muzykant-r%D3%99zh%D3%99p-v%D3%99d%D2%AFtovty%D2%A3-yubilej-kis%D3%99%D2%BBe
Кузнецов

**Кузнецов** — урыҫ фамилияһы.

* Кузнецов Алексей Александрович (1927—1990) — рәссам, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1966). 
* Кузнецов Александр Игнатьевич (1915—1991) — уҡытыусы, партия органдары хеҙмәткәре, яҙыусы. 
* Кузнецов Лев Владимирович (1923—1992) — скульптур— монументалист. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1976) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1978)
* Кузнецов Николай Иванович (1911—1944) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы совет разведчигы һәм партизаны. Советтар Союзы Геройы (1944).
Иҫәнғол ҡояш электр станцияһы

**Исәнғол ҡояш электр станцияһы**, **Иҫәнғол станцияһы** — Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы ҡояш электр станцияһы Ейәнсура районында, ҡеүәте — 9 мвт. 2017 йылдың 29 ноябрендә сафҡа индерелгән.

## Башы
Иҫәнғол ҡояш электр станцияһы Башҡортостан территорияһында план буйынса 2015 йылдан алып 2018 йылға тиклем төҙөләсәк дөйөм ҡеүәте 64 мегаваттҡа тигеҙ һигеҙ станцияның береһе. РФ хөкүмәтенең 2013 йылдың 28 май № 449 «Яңыртыласаҡ энергия сығанаҡтарын ҡулланыу механизмын стимуллау тураһындағы» ҡарарына ярашлы рәүештә был проекттар тормошҡа ашырыла. Был ҡарар буйынса яңыртыласаҡ энергетика объекттарына индерелгән инвестициялар, ҡояш электр станциялары төҙөлөп бөткәндән һуң, улар эшләп сығарған ҡеүәттәр менән кире ҡайтарылыуҙы гарантлай. Башҡортостан Республикаһындағы бөтә «Хевел» проекттарына инвестицияларҙы тормошҡа ашырыу 2018 йылға тиклем 6 миллиард һумға баһалана.

## Төҙөү
2017 йылдың апрелендә ҡояш электр станцияһы төҙөлә башланы. «Хевел» компаниялары төркөмө структуралары (АО «РОСНАНО» һәм «Ренова» Дәүләт компанияһының берләшкән предприятиелары) төҙөлөштө проектлау менән шөғөлләнә. Был проектты тормошҡа ашырыу 17 гектар майҙандағы ер участкаларында алып барыла, унда 36,7 мең фотомодуль урынлашҡан.

Иҫәнғол ҡояш станцияһы — Башҡортостан Республикаһында «Хевел» компанияһы төҙөгән өсөнсө ҡояш электр станцияһы. Хәйбулла районында ул төҙөгән ике Бүребай станцияһы һәм Көйөргәҙе районында өс Бөгөлсән электр станцияһыэшләй. Проект тормошҡа ашырылғандан һуң барлыҡ төбәктәрҙә ҡояш электр станцияларының дөйөм ҡеүәте 64 мвт тәшкил итәсәк.

Башҡортостан Республикаһында ҡояш радиацияһы кимәле юғары. Республиканың көньяҡ районының географик һәм климат үҙенсәлектәре һәр бер ҡуйылған батареяларҙан йылына 1250 квт сәғәт ҡеүәт алырға мөмкинлек бирә, был ҡояш энергетикаһы киң ҡулланылған Үҙәк һәм Көньяҡ Европа күрһәткестәренә тиң.

## Иҫкәрмәләр
Перчаткин Василий Михайлович

**Перчаткин Василий Михайлович** (28 март 1919 йыл — 9 декабрь 2015 йыл) — яҙыусы, журналист. 1945 йылдан — КПСС, 1958 йылдан СССР Яҙыусылар һәм СССР Журналистар союздары ағзаһы. РСФСР-ҙың (1981) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 

## Биографияһы
Василий Михайлович Перчаткин 1919 йылдың 28 мартында Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Перчаткино утарында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған). 1932 йылда Перчаткиндар Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһына күсеп килә. 

1938 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Василий Перчаткин «Белорецкий рабочий» гәзитендә эшләй башлай: артабан әҙәби хеҙмәткәр, яуаплы сәркәтип, радиотапшырыуҙар мөхәррире була. 

1948 йылда Өфөлә ике йыллыҡ Өлкә партия мәктәбен тамамлай һәм «Советская Башкирия» республика гәзитендә эшкә ҡалдырыла. Партия тормошо, совет төҙөлөшө, мәҙәниәт һәм көнкүреш, әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлектәре мөдире була. 

1962 йылда Бөрө район гәзите «Победа»ға мөхәррир итеп тәғәйенләнә. Ике йылдан һуң Өфөгә ҡайта һәм оҙаҡ йылдар «Советская Башкирия» гәзитенең ауыл хужалығы мөдире вазифаһын уңышлы башҡара.

1993—1997 йылдарҙа яңы сыға башлаған «Известия Башкортостана» гәзитендә эшләй.

XX быуаттың 30-сы йылдар аҙағында әҙәби әҫәрҙәр яҙа башлай.

## Әҫәрҙәре
* Повесть «Журналисты» (1958). Перчатки, В. Огоньки зовут: из опыта работы учреждений культуры [Текст] / В. Перчаткин. — Уфа, Башк. кн. изд-во, 1961.- 80 с. 
* Возвращение любви: роман / В. М. Перчаткин. — Уфа: Башкнигоиздат, 1980. — 352 с.
* День начинается с забот: роман / В. М. Перчаткин. — Уфа: Баш. кн. изд — во, 1984. — 112 с.
* Не сотвори кумира: роман / В. М. Перчаткин. — Уфа: Баш. кн. изд — во, 1989. — 280 с.
* Жертвы коршуна: роман / В. М. Перчаткин. — Уфа: Китап, 1999. — 272 с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кутлугаллямов, М. Михалыч. Василию Перчаткину — 90 лет [Текст] / М.Кутлугаллямов.- // Республика Башкортостан .- 2009.- 28 марта (№ 60).
* Мамаев, А. Василий Перчаткин — журналист и писатель [Текст] / А.Мамаев.- Бельские просторы. — 2009.- № 3.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. 
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр. 

## Һылтанмалар
* 
* http://libmap.bashnl.ru/node/690
* http://ufa-news.net/society/2014/03/28/2240.html
* http://www.bashinform.ru/news/618225/
* http://www.agidel.ru/?param1=14776&tab=7
Яппаров Хажғәле Муллағәле улы

**Яппаров Хажғәле Муллағәле улы** (28 февраль 1929 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1967), доцент (1969). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, РСФСР юғары мәктәбе отличнигы.

## Биографияһы
Хажғәле Муллағәле улы Яппаров Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Рәжәп улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы) Иҫке Дөмәй ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.

1947 йылда Иҫке Дөмәй урта мәктәбен тамамлай. «Биш партизан» колхозында хисапсы булып эшләй.

1954 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының зоотехния факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай.

1954 йылдан Подгорное машина-трактор станцияһында участок зоотехнигы, баш зоотехник булып эшләй.

1958 йылдан — Йомағужа район ауыл хужалығы инспекцияһының баш зоотехнигы. 1959 йылдан Салауат исемендәге колхоз рәйесе вазифаһын башҡара.

1962 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының Ауыл хужалығы преприятиеларын ойоштороу кафедраһы эргәһендәге көндөҙгө аспирантураға (уҡырға керә. 1967 йылда диссертация яҡлай һәм иҡтисад фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала.

1965 йылдан «Птицепром» тресында баш зоотехник — директор урынбаҫары булып эшләй.

1969—1991 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡошсолоҡ иҡтисады, эске хужалыҡ хисабы һәм ауыл хужалығы производствоһы идаралығы буйынса 120-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

Башҡорттарҙың йылан ҡәбиләһе, Иҫке Дөмәй ауылы тарихына арналған «Беҙҙең шәжәрә: Йылан башҡорттары тарихы» («Наше шежере: История еланских башкир», 1999) монографияһын баҫтырып сығара.

## Хеҙмәттәре
* Птицеводство — на промышленную основу / Х. М. Яппаров, И. К. Ульянов, В. И. Жарков и др. — Уфа : Башкнигоиздат, 1968. — 105 с.
* Яппаров, Хазгали Муллагалеевич. Наше шежере : История еланских башкир. — Уфа : Китап, 1999. — 270 с. — ISBN 5-295-02630-2
* Яппаров, Хазгали Муллагалеевич. Сквозь годы : автобиографические очерки. — Уфа : Китап, 2006 (Уфа : Башкортостан). — 173 с. — ISBN 5-295-03737-1

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* РСФСР юғары мәктәбе отличнигы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы

## Иҫкәрмәләр
Рәхимов Ришат Рәшит улы

**Рәхимов Ришат Рәшит улы** (24 октябрь 1953 йыл) — ҡурайсы, педагог, композитор. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).

## Биографияһы
Ришат Рәшит улы Рәхимов 1953 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. 

* Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған (1977; Ғ. З. Сөләймәнов класы)
* Башҡорт дәүләт университеты (1990)
* Өфө дәүләт сәнғәт институты (1994; А. М. Ҡобағошов класы)
* Өфө сәнғәт училищеһының преподавателе (1976—2014), башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары бүлегенең мөдире (1992—2014)
* бер үк ваҡытта: Өфө дәүләт сәнғәт академияһы (1994—2005)
* 2014 йылдан Өфө ҡалаһының 7-се музыка мәктәбендә

## Ғаиләһе

## Наградалары
Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982)

## Ижади һөҙөмтәләре

## Махсус хеҙмәттәре
* Ҡурай: уҡыу ҡулланмаһы. Өфө, 1999; https://search.rsl.ru/ru/record
* Ҡурай. Музыка мәктәптәренең һәм училищеларының ҡурай класы өсөн уҡыу ҡулланмаһы. Өфө, 2011; http://any-book.ru/book/show/id/1814305
* Сәнғәтебеҙ күгендәге яҡты йондоҙҙар (Ғата Сөләймәнов тыуыуына 100 йыл)=Созвездие талантов (100 лет со дня рождения Гаты Сулейманова). Өфө, 2012 (авторҙ.).

## Әҙәбиәт
## Һылтанмалар
* http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/5076-rakhimov-rishat-rashitovich.html 
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/rahimov_r.html
* Сборник: Рахимов Ришат
Көндәлек ҡулланыу тауарҙары

**Көндәлек ҡулланыу тауарҙары** (**FMCG** — ) — сағыштырмаса арзан хаҡлы һәм тиҙ һатылып бөтә торған көн дә ҡулланыла торған тауарҙар (айырыуса еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте тауарҙарының). Был тауарҙар тураһында мәғлүмәт дөрөҫ һайлау мөмкинлеге бирергә тейеш. 

Киң ҡулланыуға тәғәйенләнгән тауар миҫалдары: 
* шәхси гигиена әйберҙәре,
* һабын,
* косметика,
* йыуыу саралары,
* оҙаҡ ҡулланылмаусан әйберҙәр:
** быяла һауыт-һаба,
** лампочкалар,
** батарейкалар,
** ҡағыҙ продукция,
** пластмасса продукция.
Бында шулай уҡ:
* дарыуҙар,
* ҡулланыусы өсөн электроника,
* төрөлгән аҙыҡ-түлек, һауытлы эсемлектәр инә.
Көндәлек ҡулланыу тауарҙарын *оҙайлы ҡулланыу тауарҙарынан* һәм *көнкүреш техникаһынан* айырып ҡарарға кәрәк.

## Иҡтисад
Был тауарҙарҙы һатҡандан алынған килем сағыштырмаса түбән булһа ла, тауар әйләнеше ҙур булғас, дөйөм килем дә байтаҡ булырға мөмкин. Был баҙарҙа конкуренция ҙур, айырым категория тауарҙары миҙгелгә ҡарап үтемле була, яңынан-яңы маркалар һәм тауар төрҙәре сығарылып тора. Был баҙарҙа уңышҡа илтә торған шарттар түбәндәгеләр: 
* көн дә ҡулланыу кәрәклеге,
* тауарҙың һатыуҙа киң тәҡдим ителеүе,
* хаҡының көс етерлек булыуы,
* киң ассортимент, 
* тауарҙарҙың сауҙа нөктәләрендә урынлаштырылыу стандарттары, сөнки был тауарҙарҙың күбеһен һатып алыусы «юл ыңғайы ғына» алып китә.

FMCG баҙары — тауарҙарҙы димләү һәм һатыу ысулдары, ҡоралдары, шарттары буйынса иң көнәркәшле һәм иң аяуһыҙ баҙарҙарҙың береһе. FMCG тауарҙары өс төрлө: көндәлек, запаслы һәм өйҙә ҡунаҡ ҡабул итеү өсөн. Маркетинг тикшеренеүе ваҡытында һатып алыусы тәртибе түбәндәге параметрҙар буйынса баһалана:
* теге йәки был тауарҙы һатып алыу йышлығы һәм ваҡыты (аҙнаның көнө, тәүлектең мәле, йыл миҙгеле)
* теге йәки был тауарҙы һатып алғанда ниндәй сауҙа нөктәһе төрөнә өҫтөнлөк бирелеүе (селтәрле магазиндар/альтернатив һатып алыу төрҙәре) 
* селтәрле магазиндар менән мөнәсәбәттәр (улар тураһында белеү, уларҙа һатып алыу, дисконт карталар булыуы)
* аҙыҡ-түлеккә, алкоголгә сығымдар
* сауҙа нөктәһен һайлауға йоғонто яһаған шарттар 
* магазинға барып етеү ысулы һәм оҙайлығы, магазинда булыу ваҡыты
* һатып алыуҙар ваҡыты 
* исемлек буйынса һатып алыу (рационаллек)
* һатып алыу ваҡытында ҡатнашҡан ғаилә ағзалары, таныштар 
* төрлө тауар категорияларын һайлау шарттары
* тауар тураһында мәғлүмәт сығанаҡтарының файҙалылығын баһалау.

Айырыуса эре FMCG-компаниялар: Johnson&Johnson, Reckitt Benckiser, Colgate, Procter & Gamble, Henkel, Unilever, Coca-Cola, PepsiCo, Nestlé, Danone, Mars, Heinz, Kraft. Донъя FMCG-брендтарының күпселеге ошо компаниялар исемлегенә ҡарай. 

## Иҫкәрмәләр
Шарлы урман (йыр)

**Шарлы урман (йыр)** — 60-сы йылдар аҙағында Өфө ҡалаһында Ҡотләхмәт Вәлиәхмәтовтан (Әлшәй районы Маянған ауылынан) Ф. А. Нәҙершина яҙып алған йыр.

## Йырҙың тарихы

Яйыҡһыбы ырыуы башлығы Яйыҡһыбы ҡарт нәҫел-нәсәпле, заманында бик абруйлы кеше булған. Уның уландары ғына һигеҙгә еткән: Ҡармыш, Сураҡай, Сурай, Әлшәй, Ташлы, Аҡҡолай, Ҡайып, Дүртөйлө, Яйыҡһыбы ҡарттың һигеҙ улына һигеҙ ауыл булған. Был ауылдар әле лә шул уландар исеме менән йөрөтөлә.

Бер саҡ ырыу башы, бер татарҙы тәржемәсе итеп яллап, Петербурға яһаҡ тапшырырға ебәрә. Был татар үҙен Яйыҡһыбы ҡарттың туғыҙынсы улы тип күрһәтеп, Туҡтар-Әбдрәшит тип яҙҙырып ҡайтҡан. Шуға был татарҙар араһы башҡорттарҙың мең ырыуына туғыҙынсы ауыл булып ингәндәр.

Туғыҙ ауыл һуғышҡа, яуға һәр ваҡыт әҙер торған. Ағай-энеләр ҙә берҙәм, татыу йәшәгән. Тик бер заман урыҫ баярының хәйлә тоҙағына эләгеп, ағай-энеләрҙең өсөһө, бер булып, Шарлы урманын (Әлшәй, Бәләбәй райондарындағы урман) һатып ҡайтҡандар. Ҡалғандары быға бик әрнегән. Урманынан ҡолаҡ ҡаҡҡан халыҡ йыр сығарған:

## Шарлы урман (Һаҙлы)
Шарлы урманҡай тигән урман ҡайҙа?

Ҡайҡымбирҙе кеүек һыу ҡайҙа?

Шарлы урманҡай беҙҙән китте инде,

Кинәнеп һурып эсергә бал ҡайҙа?

Шарлы урманҡайҙарҙың уртаһында

Ҡушылып-боролоп үҫкән бер уҫаҡ,

Шарлы урмандар беҙҙән китмәҫ ине,

Бөтә Яйыҡһыбы бер булһаҡ.

**Ҡайҡымбирҙе** — Шарлы урман тирәһендәге йылға.

## Әҙәбиәт
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз)Өфө «Китап» 1997 йыл.100-101-се биттәр. ISBN 5-295-02094-0

* Башҡорт халыҡ ижады. II том, 190-сы бит
Ыспрауник (йыр)

**Ыспрауник (йыр)** — башҡорт халыҡ йыры. 

## Йырҙың тарихы
Ғафури районының Яҡтыкүл ауылында йәшәгән Вәлиулла Ҡоломбәтов яҙмаларынан алынған.

«Башҡортостан» гәзитендә «Ер һатҡанда» тигән исем менән баҫылған (1991 йыл, 28 август.)

Архангел районындағы туғыҙ ауыл башҡорто үҙҙәренең Бүләҙе тигән ерен Сафронов тигән баярға һатҡан.

Сафронов шул ерҙе бүлеп алыу өҫөн землемер килтергән. Оҙонлар ауылынан Ғәйнетдин исемле бер егет иптәштәре менән ҡаршылыҡ күрһәткән.

Ыспрауниктар, урядниктәр был ҡаршы кешеләрҙе ҡыуып ҡайтарғандар. Шунан был Ғәйнетдин ыспрауниктың ауылға ҡайтҡанын күҙәтеп тороп, быға тәҙрә аша мылтыҡ менән атҡан. Ғәйнетдинде ҡулға алып, төрмәгә оҙатҡандар. Төрмәгә киткәндә уны оҙатҡан халыҡ алдында Ғәйнетдин былай тип йырлаған:

:Ыспрауник килгән, әй, илдәргә,

:Туғыҙ ауыл ерен бүлергә.

:Йөрәкле лә ирҙәр ҡаршы сыҡты

:Үҙ яҙмышҡайҙарын күрергә.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ ижады. II том, 190-сы бит
Северодвинск

**Северодвинск** () — Архангельск өлкәһендәге ҡала. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

## Географияһы
Төньяҡ Двина йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарих

## Иҫкәрмәләр
Мөслимов Павел Ильич

**Мөслимов Павел Ильич ** (15 июнь 1967 йыл
, Өфө, Башҡорт АССР-ы, РСФСР, СССР) — Рәсәй биатлонсыһы, Олимпия уйындары һәм донъя чемпионаттары призеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры урынбаҫары.

## Спорт карьераһы
Павел Мөслимов шәхси яҡшы һөҙөмтәгә өлгәшә. 1995 йылда Антерсельвелағы донъя чемпионатында өлгәшә һәм спринтта көмөш призер була. Бер йылдан һуң Рупольдингта команда уҙыштарында көмөш миҙал яулай.

1998 йылда Наганолағы Олимпия уйындарында Павел Мөслим эстафетала бронза миҙал яулай, 20 километрға шәхси уҙышта 17-се һөҙөмтә күрһәтә.

Донъя кубогы этаптарында Мөслимов иҫәбендә — 1996/1997 миҙгелендә 20 километрға шәхси уҙышта еңеү һәм 6 подиум.

## Наградалары
* II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы (27 февраль, 1998 йыл) — *1998 йылда XVIII ҡышҡы Олимпия уйындарындағы юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн*.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Профиль IBU
*
Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — музей. Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
1989 йылдың 25 июнендә райондың тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы булараҡ асыла. Музей 1‑се һәм 2‑се урта мәктәп музейҙары берләштерелеп ойошторола. Мәктәп музейҙары етәксәләре  Р.С. Лотфуллина һәм И.И. Третьякова, мәктәп уҡытыусылары һәм уҡыусылары йыйған экспонаттар район музей фонды нигеҙен тәшкил итә. Район музейен ойоштороуҙа К.С. Янбаев, М.С. Тулебаев, Л.В. Сафронов, Б.Д. Маһәҙиев, С.С. Мырҙабулатова, Н.Г. Бикбаев ҙур өлөш индерә. Музейҙың беренсе директоры булып Нәжметдин Танһыҡҡужа улы Хәсәнов тәғәйәнләнә. 

Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарары менән 1991 йылда Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалы статусы бирелә.

2006 йылда Ейәнсура районы муниципаль район ҡарамағына ҡайтарыла һәм үҙ аллы юридик шәхес итеп теркәлә. Рәсми исеме — Муниципаль автоном мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеһы «Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы».

### Музей директорҙары
* 06.1989—06.1995 — Нәжметдин Танһыҡҡужа улы Хәсәнов. Башҡорт энциклопедияһы мәҡәләһендә директор булып 1985—1996 йылдарҙа эшләгән, тип күрһәтелә.
* 06.1995-01.2007 — Илгиз Рафиҡ улы Фәйзуллин
* 01.2007-2008 — Иршат Бикбулат улы Ейәнбирҙин
* 05.2008-08.2009 — Тәнзилә Миннибай ҡыҙы Абдрахманова
* 09.2009-07.2010 — Гөлсиә Рәүил ҡыҙы Рәмова
* 08.2010 башлап — Гөлшат Минниғәле ҡыҙы Дүшәнбаева.
Уның декрет ялы ваҡытында 01.2019-082019 — Заһир Абдулла улы Ураҙаҡов, 10.2019 башлап — Миҙхәт Хаммат улы Асылбаев

## Музей фонды
Музей фондында 2 меңдән ашыу экспонат — һаҡлау берәмеге бар. Район тарихын, географияһын, хайуандарын һәм үҫемлектәрен, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәттәрен тасуирлаған экспонаттар, районы тупрағы һәм таштары өлгөләре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙарҙың шәхси әйберҙәре һәм фоторәсемдәре коллекциялары һаҡлана. Улар араһында үҙешмәкәр рәссам Н. Х. Фәйрушиндың картиналары, таксидермист Ҡ. С. Янбаевтың хайуан, ҡош, балыҡ толоптары коллекцияһы, Эйек йылғаһы буйында табылған мамонт һөйәктәре бар.
 
Экспонаттар музейҙың биш тематик күргәҙмә залында урын алған.

* 1-се зал — «Тыуған яҡ тәбиғәте» күргәҙмәһе
* 2-се зал — «Ейәнсура районы тарихы» күргәҙмәһе
* 3-сө зал — «Хәрби Дан» күргәҙмәһе
* 4-се зал — «Районда йәшәгән халыҡтарҙың көнкүреше һәм хужалыҡ әйберҙәре» күргәҙмәһе
* 5-се зал — «Халыҡ биҙәү-ҡулланма сәнғәте» күргәҙмәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Вконтанкте» социаль селтәрендә Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы сәхифәһе
* Ейәнсура районының мәҙәниәт бүлеге сайтында Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы тураһында белешмә
* «Музеи России» сайтында Ейәнсура тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы тураһында белешмә (2012 йылғы)
* Музей асылыу тарихы Ютуб каналында һүрәтләмә. Авторы Лина Ҡылысбавеа.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Соҡалаҡ

**Соҡалаҡ** — Өфө ҡалаһындағы кескәй йылға, Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы. 

## Атамаһы
Атамаһы башҡорт телендәге «соҡа» (бәләкәй йырын) һүҙенә -лаҡ аффиксы ҡушып яһалған.

## Тарихы

Кремль ҡәлғәһен нигеҙләгәндә Соҡалаҡ нығытманың көнсығыш сиге буйлап үткән була. Кремль Соҡалаҡтың Ағиҙелгә ҡойған ерендәге уң ярында бейек морондоң көньяҡ ситен биләп тора. Көньяҡ башня Соҡалаҡ, шулай уҡ Никола башняһы тип тә йөрөтөлә. 

Ҡала киңәйгәс, Соҡалаҡ уның эсенә инеп ҡала. П. И. Рычковтың яҙмаһында әйтелгәненсә, «һигеҙ ҙур һәм тәрән йырындың береһе буйлап ҡала арҡылы йылғасыҡ аға, ул Соҡалаҡ тип йөрөтөлә». Соҡалаҡтың һул ярында хеҙмәттәге кешеләрҙең посадтары билдәлелек ала. 

Артабан был тирәлә биш ауыл барлыҡҡа килә: Глумилин, Дубов һәм өс Новиковка. Бер Новиковка әле лә бар, ул Ботаника баҡсаһы һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының архитектура факультеты корпустары тирәһендә урынлашҡан. 

Элек йылға буйлап ағас ағыҙғандар, унда һыу тирмәне эшләп ултырған, бәрҙе балығы (һыу ятҡылығының таҙалыҡ кимәле күрһәткесе) үрсегән, ә тамағында балыҡ менән сауҙа итеүселәр балыҡ (мәрсен, сөгә, ҡорман, һыла, ҡырпа) тулы һеүәндәр тотҡан.

## Хәҙер
Соҡалаҡ йылғаһы ярына 24 урам төшә: уң яҡтан — 17, һулдан — 7. Ҡалала Соҡалаҡ тыҡрығы һәм Соҡалаҡ урамы бар. 

Әлеге ваҡытта йылғаның киңлеге — уртаса 1-2 м, тәрәнлеге — 20-40 см, оҙонлоғо — 6 км самаһы. Йырҙаһы ҡала төҙөлгәндә үҙгәрә. Әле Өфө «Нур» татар дәүләт театры артында йылға ер өҫтөнә сыға, Салауат Юлаев проспекты һалынған Соҡалаҡ йырыны буйлап аға. 2007 йылда йылғаның көньяҡ өлөшө бер нисә урында ер аҫты торбаһына йәшерелә.

## Экологияһы
Соҡалаҡ айырыуса ныҡ бысраҡ йылғаға әйләнгән. Экологик хәле үтә киҫкен. Унда Өфө заводтары һәм фабрикаларының ҡалдыҡ һыуҙары ағыҙыла. Йылға Ағиҙел һыуын да ныҡ бысрата. 

## Һылтанмалар
* Вадим МАРУШИН. Уфа далекая и близкая//ж. Бельские просторы, 2004

## Иҫкәрмәләр
Ищериков Пётр Фёдорович

**Ищериков Пётр Фёдорович** (15 июнь 1892 йыл — 5 сентябрь 1961 йыл) — ғалим, яҙыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Беренсе бөтә донъя һуғышында , Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Петр Федорович Ищериков 1892 йылдың 15 июнендә Новгород губернаһының Яново ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Сиркәү-мәхәллә училищеһын тамамлаған. 1915—1918 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә, Беренсе бөтә донъя һуғышында, 1917 йылдың революцион ваҡиғаларында ҡатнаша, яралана. Максим Горький исемендәге республика китапханаһында инспектор булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фронтҡа китә, ә 1945 йылда ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты юллауы буйынса Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына ҡайтарыла.

1909 йылдан Өфө губернаһындағы учреждениеларҙың хеҙмәткәре, 1923 йылдан — Өфө ҡалаһындағы М. Горький исемендәге республика китапханаһында, 1930 йылдан Башгиз китапхана коллекторы  директоры, 1938 йылдан — БАССР Мәғариф халыҡ комиссариатында, 1940-1941 йылдарҙа — Башҡортостан геология идаралығында, 1945-1958 йылдарҙа — Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында, артабан Тау геология институтында эшләй.

П. Ищериковтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — археология, тарих, Башҡортостан халыҡтары әҙәбиәте. Ул Салауат Юлаевтың каторгала Рогервикта (Эстония) булыу фактын асыҡлаусы.

Уның ҡатнашлығында Өфө II ҡаласығы, Стәрлетамаҡ ҡәберлеге һәм башҡалар тикшереп өйрәнелә. Петр Федорович ҡалалағы боронғо ҡомартҡыларҙы, ғибәҙәтханаларҙы һаҡлау менән шөғөлләнә. П. Ф. Ищериков тырышлығына ҡарамаҫтан, Өфөләге Смоленск соборы (Троицк сиркәүе) шартлатыла.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Петр Федорович Ищериков — 150-гә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән «Салауат Юлаев — башҡорт халҡының юлбашсыһы һәм Пугачев көрәштәше» (1951) китабының авторы.

## Әҙәбиәт
* Седая старина. Башкирия 1000 лет назад //Краеведческий сборник. 1927. № 2;
* Салават Юлаев — вождь башкирского народа и сподвижник Пугачева //Преподавание истории в школе. 1951. № 1;
* Городище Уфа II //Башкирский археологический сборник. Уфа, 1959;
* Хисматуллин А. А. О фонде Ищерикова П. Ф. //История края и судьбы людей. Тезисы докладов и сообщений Второй научно-краеведческой конференции. Уфа, 1994;
* Гиндуллина М. С. Коллекция документов краеведа П. Ф. Ищерикова в фонде Научного архива УНЦ РАН.

## Һылтанмалар

* ВЛЮБЛЕННЫЙ В СВОЙ КРАЙ
* Они писали историю Уфы и края 
* ИЩЕРИКОВ ПЕТР ФЕДОРОВИЧ

[
Урал алды

**Урал алды** — Уралдың көньяҡ битләүҙәренә тоташып ятҡан биләмә. Башлыса, Печора һәм Кама (Сулман) йылғалары бассейндары, Көнсығыш-Европа тигеҙлегенең ситке өлөшө.

Урал алды Пермь крайы, Башҡортостан, Удмуртия һәм Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан.

## Ҡылыҡһырлама
Урал алдының төньяҡ өлөшөндә Печора уйһыулығы урынлашҡан. Көньяҡтараҡ Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы ята һәм башҡалар. Урал алдының күп өлөшөн ылыҫлы урмандар алып тора. Көньяҡтараҡ япраҡлы ағастар менән ҡушылған, ҡайһы бер урындарҙа япраҡлы ағастар күпселек ерҙәрҙе ҡаплаған. Төньяҡ ситтәрҙә — тундра. Көньяҡ ситтәрҙә далалар, улар күп урындарҙа һөрөлгән. Урал алдында нефть, тәбиғи газ, ташкүмер ҙур ятҡылыҡтары бар (Тиман-Печора нефть — газ бассейны, Волга-Урал нефть һәм газлы өлкәләренең көнсығыш өлөшө.

Башҡорт Урал алдының барлыҡҡа килеүенә магматик һәм метаморфик тоҡомдарҙан торған боронғо докемберий нигеҙ булып тора. Фундаменттың өҫкө ҡатламы Татар, Пермь-Башҡорт һәм Ырымбур көмбәҙенән (йыйылмаларынан) тора. Уларға ер өҫтөнөң түбәндәге рельефтары тура килә: конус һымаҡ остансалар менән бүлгеләнгән Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы (диңгеҙ кимәленән200-450 метр), Стәрлебаш-Федровка ҡалҡыулығы, Дөйөм Һырттың тәпәш убалары менән Төньяҡ армыттары (диңгеҙ кимәленән 300—500 метр), Кама-Әй тигеҙлеге, Әй буйы тигеҙлеге(диңгеҙ кимәленән 200—350 метр).

Урал алдында аҙ һыулы аҡмай ятҡан, ҡайһы бер ерҙә яй ғына аҡҡан күлдәр һәм йылғалар (ҡушылдыҡтары менән Кама, Печора һәм Ағиҙел) бик күп.

## Әҙәбиәт
* Ямалов С. М., Баянов А. В., Мулдашев А. А. Разнообразие степных сообществ Предуралья Республики Башкортостан и вопросы их охраны. Вестник Башкирского университета. 2012. Т. 17. № 4.

## Һылтанмалар
* Башкирское Предуралье. Энциклопедия Башкирии.
* Зональные подразделения растительного покрова на прилегающих к Уралу равнинах и их горные аналоги.
Зирах Аполлоний Александрович

**Зирах Аполлоний Александрович** (1855, Быҙаулыҡ ауылы — 20 ноябрь, 1919 йыл, Өфө ҡалаһы) — Рәсәй фотографы, коллекционеры.

## Биографияһы
Зирах Аполлоний Александрович 1855 йылда Һамар губернаһы Быҙаулыҡ ауылында тыуған. 

Һамар һәм һуңғараҡ Быҙаулыҡ земстволары, Көнбайыш-Себер тимер юлы канцелярия хеҙмәткәре. 1886 йылдан алып 1919 йыл буйына Аполлоний Александрович Өфө ҡалаһында йәшәй, Өфө губерна земство управаһының страховкалау бүлексәһендә, ә 1918 йылдан алып Өфө халыҡ хужалығы Советында, революцион комитетында эшләй.

1919 йылдың яҙында Колчак хакимиәте Зирахты төрмәгә ултырта. Шул уҡ йылдың көҙөндә уны ҡыҙылдар азат итә.

Фотография менән мауығып, ул 1908 йылда Өфө ҡалаһын, уның яҡын-тирәһен, ундағы кешеләрҙе фотоға төшөрә.

Дүрт фотоальбомын (яҡынса 5 мең фотоһүрәтте), ул Башҡортостандың тыуған яҡты өйрәнеү музейына мираҫҡа ҡалдыра. Хәҙер улар Башҡортостан Республикаһы Милли музейында һаҡлана. Фотоһүрәттәрҙә ХХ быуаттағы иҫке Өфө, Ағиҙел йылғаһы, ҡала халҡы йылдың төрлө миҙгелендә төшөрөлгән.

1919 йылда Аполлоний Александрович тиф ауырыуынан вафат була. Ул Сергиев зыяратында ерләнгән. Граждандар һуғышы йылдарында зыяраттағы ағас тәреләрҙе утынға таратып алғанда уның ҡәбере урыны юғалып ҡала.

## Ижады
Зирах фотоһүрәттәрендә Виденеев паркы (Аксаков паркы) һәм Ушаков паркы (Ленин паркы) баҡсалары, Случевский (Салауат Юлаев) баҡсаһы, Үрге Сауҙа майҙаны, Нестеровтар усадьбаһы, Өфөнөң Губернатор (Совет), Баҡса (Матросов), Фроловка (Туҡаев), Оло Ильинский (Зәки Вәлиди) урамдары; ХХ быуат башындағы Троицк сиркәүе һәм башҡа иҫтәлекле урындар төшөрөлгән. Хәҙерге заманда ҡаланың ул иҫтәлекле урындары һүтелгән, юҡҡа сыҡҡан.

Уның бөтә фотоһүрәттәре лә музейға тапшырылмай ҡалған, уның ҡатыны Т. А. Зирах. Фотоһүрәттәрҙең бер өлөшөн төрлө граждандарға таратып биргән, фотоһүрәттәр шул иҫәптән тыуған яҡты өйрәнеүсе Скачилов Владимир ҡулына ла эләккән. Оҫтаның фотоаппаратураһы һәм бөтә негативтары юғалған. Шулай уҡ уның фотоһүрәттәренең байтаҡ өлөшө лә юғалған.

## Әҙәбиәт
Нигматуллина И. В. О фотографе А. А. Зирахе и его уникальной коллекции об Уфе / И. В. Нигматуллина // Старая Уфа. — Уфа, 2007. — С. 217—219.

Черкалихин А. Кудесник светописи / А. Черкалихин // Бельские просторы. — 2005. — № 12. — С. 153—159.

Черкалихин А. Пантеон серебряных теней / А. Черкалихин // Родословная Уфы. — Уфа, 2004. — Кн. 1. — С. 50-59.

## Һылтанмалар
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/zirah.html
* Журнал Бельские просторы.  Ст. Зирах Аполлоний Александрович 
*  
* Башкирская энциклопедия 

## Иҫкәрмәләр
Бартенева Екатерина Григорьевна

**Бартенева Екатерина Григорьевна** (25 май (6 июнь)  1863 йыл — 19 август 1914 йыл) — урыҫ революционеры.

## Биографияһы
Екатерина Григорьевна Бартенева (ҡыҙ фамилияһы *Броневская* 1843 йылдың 25 майында Санкт-Петербургта офицер һәм ер хужаһы ғаиләһендә тыуған. Дворяндарҙан. Екатерина институтын тамамлай. 1863 йылда гвардия подпоручигы Виктор Иванович Бартеневҡа кейәүгә сыға (1838—1918).Ире менән бергә улар һатып алыу түләүҙәренән баш тарталар, ерҙе крәҫтиәндәргә бирәләр һәм Санкт-Петербургта урынлашалар. 1867 йылда ике улы менән Швейцарияға китәләр һәм Женевала урынлашалар. Унда улар Михаил Бакунин менән яҡынлашалар. 1869 йылда Бартеневтар Бакуниндар менән бәйләнеште өҙәләр һәм Н. И. Утин һәм А. Д. Трусов менән берлектә 1-се Интернационалдың урыҫ бүлеген булдыралар. 1871 йылда Бартенева Парижда йәшәй, Париж Коммунаһында ҡатнаша. П. Л. Лавров менән тығыҙ бәйләнештә була.

1871 йылда Санкт-Петербургка ҡайта һәм әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. «Отечественные записки», «Дело» һәм башҡа баҫмаларҙа баҫтырыла. 1880-се йылдарҙа халыҡсыларға һәм **«Народная воля»** ойошмаһы ағзаларына яҡын була. 1889 йылда ул Парижда була. Унда ул Бөтә Донъя күргәҙмәһенең Рәсәй бүлегендә эшләй, һуңынан «Артенева» исеме менән Париждағы 2-се Интернационал конгресының секретаре була. 1880-се йылдар аҙағы — 1890-сы йылдар башында, ул Брусневтың социал-демократик төркөмө менән бәйләнештә була, пропаганда эшсәнлеге менән шөғөлләнә.

1890 йыл аҙағында уның өйөндә тентеү үткәрелә, шул ваҡытта ғәйепләү материалдары табыла. Шуға бәйле рәүештә, 1891 йылда, Бартенева «йәмәғәт тәртибе өсөн зарарлы һәм ҡурҡыныс» тип таныла һәм Санкт-Петербургтан ҡыуыла. Ул Псковта полицияның асыҡ күҙәтеүе аҫтында йәшәй, 1898 йылда Санкт-Петербургҡа кире ҡайта. 1905 йылда ул меньшевик булараҡ «Вера Петровна» исеме аҫтында митингтарҙа бер нисә тапҡыр сығыш яһай. 1914 йылдың 19 авгусында (1 сентябрҙә) ярлы ҡатын-кыҙҙар өсөн Елисей дауаханаһында яман шеш ауырыуынан. Уны Новодеревенское зыяратында ерләйҙәр.

## Иҫкәрмәләр
Катерина Николаевна Виноградская

** Виноградская Катерина Николаевна ** (1905 йылдың 1 (11) ноябре, Орёл ҡалаһы — 1973 йылдың 10 майы, Мәскәү ҡалаһы) — рус совет кинодраматургы, журналисы, йәмәғәтсеһе.

## Биографияһы
Виноградская Катерина Николаевна ябай крәҫтиән ғаиләһенән.

## Эшмәкәрлеге
Виноградская Катерина Николаевна 1922 йылдан, ҡайһы бер башҡа сығанаҡтарҙан билдәле булғанса, 1926 йылдан, әҙәби эшмәкәрлек менән шөғәлләнә башлай.

Кинолағы тәүге эше —  (1929) фильмы сценарийы. Был әҫәрҙә ижадсы Октябрь революцияһы еңгәндән һуң Рәсәйҙә булып үткән үҙгәрештәрҙе Беренсе бөтөн донъя һуғышында контузия арҡаһында хәтерен юғалтҡан һәм һуңынан, 1920-се йылдарҙа, аяҡҡа баҫҡан кешенең ҡабул итеүе аша һүрәтләгән.

Яҙыусының иң ҙур эше —  (1940) фильмының сценарийы. Был фильм совет осоронда колхоз рәйесе һәм Юғары Совет депутаты булып үрләгән элекке крәҫтиән ҡатын-ҡыҙының сағыу яҙмышына бағышланған.

1956 йылдан Бөтә Союз Дәүләт кинематография институтында ВГИК буласаҡ артистарҙың уҡытыусыһы булып эшләгән.

## Сценарийҙары буйынса кинофильмдары

*  (тәүге атамаһы «Анна», 1936),
*  (1949),
*  (1952) һ. б.

## Наградаһы
* «Знак Почета» ордены
* миҙал

## Әҙәбиәт
* Анна, М., 1935; Член правительства, «Искусство кино», 1939, № 10;
* О творческой технике, в сб.: Вопросы кинодраматургии, в. 3, М., 1959.
* Большая советская энциклопедия, БСЭ. 2012

## Һылтанмалар
* Бартенева Екатерина Григорьевна slovar.wikireading.ru›2369222

## Һылтанмалар
* https://slovar.cc/enc/bse/1983478.html
* https://slovar.wikireading.ru/2402428
* http://www.вокабула.рф/энциклопедии/бсэ/виноградская-катерина-николаевна
* С. И. Юткевич. Кино. — Москва, Советская энциклопедия, 1986
* Большая советская энциклопедия. 3-е издание
Фәрхетдинова Зөлфирә Әғләм ҡыҙы

**Фәрхетдинова Зөлфирә Әғләм ҡыҙы** (8 апрель 1943 йыл) — йырсы, ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1974 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Педагогия фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).

## Биографияһы
Зөлфирә Әғләм ҡыҙы Фәрхетдинова (никах буйынса фамилияһы Бәкерова) 1943 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының  Маты ауылында тыуған.

Өфө музыкаль педагогия училищеһының 1 курсын тамамлағас, Мәскәүгә уҡырға бара.

1969 йылда А. Т. Москаленко класы буйынса Гнесиндар исемендәге Мәскәү музыкаль‑педагогия институтын тамамлай һәм  2001 йылға тиклем Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы булып эшләй.

Бер үк ваҡытта 1999 йылдан Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында музыкаль белем биреү кафедраһы мөдире. 2004 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Музыкаль педагогия буйынса 20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, уҡытыу‑методик әсбаптар авторы.

## Ижади эшмәкәрлеге
Тауышы — лирик‑колоратуралы сопрано. Башҡорт, рус һәм сит ил композиторҙары операларында 3 тиҫтәнән ашыу партия башҡара. Хөсәйен Әхмәтов, Айрат Ҡобағошов, Р. Ф. Кәлимуллин һәм башҡа ҡайһы бер композиторҙарҙың әҫәрҙәрен тәүге башҡарыусыһы булып тора. Зөлфирә Фәрхетдинованың концерт репертуарында Халиҡ Заимов, Заһир Исмәғилев, Салауат Низаметдинов, Нариман Сабитов һәм башҡа композиторҙарҙың вокаль әҫәрҙәре; рус һәм сит ил композиторҙары операларынан ариялар һәм романстар, башҡорт халыҡ йырҙары («Зөлхизә», «Таштуғай», «Һыр», «Шәл бәйләнем») һәм башҡалар бар.

1961 йылда Мәскәүҙә, 1973 йылда Яҡут АССР-ында Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте аҙналарында ҡатнаша. СССР-ҙан тыш ҡайһы бер сит илдәрҙә, шул иҫәптән Германия, Финляндия һәм Швецияла гастролдәрҙә була.

;Операла төп партиялары
* Прилепа («Пиковая дама» П. И. Чайковский; 1969 йылда дебют партияһы)
* Джильда («Риголетто» Дж. Верди)
* Виолетта («Травиата» Дж. Верди)
* Ләйлә («Искатели жемчуга» Ж. Бизе)
* Әминә һәм Аннушка («Салауат Юлаев» З. Ғ. Исмәғилев)
* Наза («Ҡоҙаса» музыкаль комедияһы)
* Бибинур («Замандаштар» Х. Ф. Әхмәтов)
* Нәркәс («Нәркәс» Х. Ф. Әхмәтов, 1994)
* Банат («Кейәүҙәр» С. Ғ. Садиҡова һәм Р. Ғ. Ғөбәйҙуллин, 1973)
* Яҙгөл («Мөхәббәт ялҡындары», Т. М. Шәрипов, 1983)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1991).
* Салауат Юлаев ордены (2018)

## Хеҙмәттәре
* Активизация познавательной деятельности будущего учителя музыки. — Уфа, 2006.

## Ғаиләһе
* Ире — Фидай Ғәйфулла улы Бәкеров, Өфө дәүләт авиация техник университетының кафедра мөдире, техник фәндәр докторы. 
* Ҡыҙы — Дәлиҙә, сит телдәр буйынса белгес, Берлинда йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*