open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баденвайлер мунсалары (курорты)

**Баденвайлер термдары (курорты)** () — Рим термдары (курорты) хәҙерге Германияның Баденвайлер ҡалаһында (Баден-Вюртемберг федераль ерендә) урынлашҡан. Был Альп тауҙарының төньяғында хәҙерге көнгә тиклем тулыһынса тиерлек яҡшы һаҡланып ҡалған боронғо Рим мунсаларының береһе. Бында ер аҫтынан сыҡҡан йылы һыу менән ауырыуҙарҙы боронғо замандан алып дауалайҙар. Мунсалағы шифалы һыу менән боронғо римлеләр дауаланған. Артабан Германиянан һәм башҡа илдәрҙән дә был курортҡа бик күп кешеләр йөрөгән, шулар араһында билдәле рус яҙыусылары И. С. Тургенев һәм Ф. М. Достоевский ҙа булған.

## Әҙәбиәт
* N. Meinrad Filgis: Vor 225 Jahren entdeckt, unter Glas präsentiert Stahl und. Von Badenweiler römischen Heilquellen Die. In: Denkmalpflege in Baden-Württemberg, 38. Jg. 2009, 3 Heft, 134—139 S..
* Heinz Werner: ihrer römische Thermenruine Probleme Badenweiler und Die von Konservierung die. In: Denkmalpflege in Baden-Württemberg, 8. Jg. 1979, 4 Heft, 165—169 S..
* Jürgen Köhler: Konservierung, Schutz Präsentation und der Thermenruine römischen in Badenweiler. In: Denkmalpflege in Baden-Württemberg, 25. Jg. 1996, 1 Heft, 98-102 S..
* N. Meinrad Filgis: Badenweiler Badruine Römische. Neu Kurortes präsentiert Historische Wurzeln des. In: Denkmalpflege in Baden-Württemberg, 30. Jg. 2001, 4 Heft, 166—175 S..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы (Пирятин)

**Пирятинда ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы** — белем биреү учреждениеһы Полтава өлкәһенең Пирятин ҡалаһында  1907 йылда асыла. Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһы беҙҙең көндәргә тиклем  һаҡланып ҡалған һәм Бородино урамында урынлашҡан, ҡоролманың хәҙерге адресы —Красноармейская, 2а. Хәҙер унда 4-се һанлы дөйөм белем биреү мәктәбе урынлашҡан.

## Тарихы
1907 йылдың 1 сентябрендә Пирятинда ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы эш башлай, унда өс башланғыс һәм бер әҙерлек класы була.

Ваҡыт үтеү менән  учреждение  8 класс уҡытыуға балалар ҡабул итә башлай. Һуңғы клас педагогия класы була. Башта гимназия эше өсөн биналар ҡуртымға алына, ә 1914 йылда Бородин урамындағы ике ҡатлы бинаны файҙаланалар, хәҙерге адресы Красноармейская урамы, 2а. Гимназияла яҡты иркен бүлмәләр, спорт залы, физика кабинеттары, китапхана була. Гимназиляа уҡыусылар өсөн фатирҙар ҡаралған. Учреждениеның эшенә хөкүмәт, губерна земствоһы аҡса бүлгән. Уҡыусылар 50 йәки 75 йәки 120 һум йыллыҡ түләү индергән. 1917 йылға ҡарата ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында 434 ҡатын-ҡыҙ уҡыған. Былар дворяндарҙың, почетлы граждандарҙың, чиновниктарҙың, руханиҙарҙың казактарҙың ҡыҙҙары булған. Шулай уҡ мещандарҙың, сауҙагәрҙәрҙең һәм крәҫтиәндәрҙең ҡыҙҙары ла уҡыған. Гимназияла уҡытылған предметтар араһында педагогика, рәсем, әҙәбиәт,  Алла ҡанундары, тарих, география, ҡул эштәре, йыр, математика, физика, гимнастика, рус, немец, француз телдәре уҡытылған. Күп уҡыусылар, сифатлы белем алып, уны тамамлағандан һуң Пирятин мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләгән.

Гимназия бинаһы  XIX быуатта төҙөлгән.

Пирятин ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы дәүләт белем биреү учреждениеһына ҡараған.

Пирятинда  егетәргә белем биреү гимназияһы ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһынан һуң тик алты йыл үткәс кенә асыла.

1989 йылдан Красноармейская урамы, 2а адресы буйынса 4-се һанлы Пирятин дөйөм белем биреү мәктәбе урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Амбуаз (һарай)

**Амбуаз һарайы** () — Францияның тарихи-архитектура комплексы. Амбуаз ҡалаһында Луара өҫтөнән күтәрелә, Эндр һәм Луара департаменты. Был Луара һарайҙарының береһе, 2000 йылдан *[[:ru:Сюлли-сюр-Луар (город)|«Сюлли-сюр-Луар]]ҙан алып [[:ru:Шалон-сюр-Луар|Шалонға]] тиклем Луара үҙәненең өлөшө» булараҡ,* ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫына ҡарай.

## Тарихы
Амбуаз һарайының беренсе хужаһы булып анжуй графы Фульк Нерра тора. Урта быуаттарҙа ҡала менән ҡөҙрәтле Амбуаздар ғаиләһе идара итә, улар бынан Луара аша мөһим кисеүҙе контролдә тота. 1430 йылда һарай хужаһы королгә ҡаршы заговорҙа ғәйепләнә, ә уның биләмәһе ҡаҙнаға алына.

Әлеге өс ҡатлы ҙур башнялары менән һарай 1492 йылда Амбуазда тыуған һәм шунда вафат булған Карл VIII ихтыяры менән төҙөлә башлай. Уның тарафынан эште тамамлау өсөн саҡырылған итальянлы Доменико да Кортона һәм фра Джокондо Францияға ренессанс архитектураһын алып килә. Тап Амбуазда Италиянан ситтә беренсе даими баҡса барлыҡҡа килгән тип һанала.

Франциск I әсәһе, Луиза Савойскаяның Амбуаз һарайында үҫкән, әсәһенә һарай Людовик XII Блуас резиденцияһына ҡарағанда ла күңеленә хуш килгән. 1515 йылда Людовик Кло-Люсе имениеһында (замок менән тоташтырған ер аҫты юлы) Леонардо да Винчины урынлаштырған. Бында ул «Джокондаһын» тамамлаған, бында 1519 йылда вафат булған. Рәссам һарайҙың изге Губерт часовняһында ерләнгән (1491—1496 йылдарҙа төҙөлгән).

Франциск үлгәндән һуң, Амбуазда Генрих II менән Екатерина Медичиның «йәштәр һарайы» төпләнә. Бында уларҙың балалары һәм килене, Мария Стюарт үҫә. 1560 йылда Гиздар Амбуазға Блуанан йәш король Франциск Икенсене алып киләләр, уға һөжүм итеү планлаштырылған була. Бында уҡ заговорсылар өҫтөнән аяуһыҙ язалау була.

Артабанғы француз монархтары Амбуаз резиденцияһы менән ҡыҙыҡһынмайҙар. Людовик XIII уны ир туғаны Гастонға бүләк итә, ә Людовик XV — министр Шуазелгә. Людовик XIV бында Николя Фуке һәм герцог Лозенды ҡул аҫтында тота. XIX быуатта бында әсир Абд әл-Ҡадирҙы урынлаштыралар.

Бөйөк француз инҡилабы йылдарында Амбуаз һарайының күп өлөшө юҡ ителә. Мәҙәни хазиналарҙы урлау процесын туҡтатыр өсөн, Өсөнсө республика 1872 йылда һарайҙың һаҡланып ҡалған өлөштәрен Орлеан йортоноң ҡарамағына бирә. Әлеге ваҡытта Изге Людовик фонды менән Уның ғали йәнәптәре граф Парижский етәкселек итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кло-Люсе
* Замок Жьен
* Дворец Фонтенбло

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Төрөк йәһүдтәре музейы

**Төрөк йәһүдтәренең 500 йыллыҡ Фонды музейы** (500. Yıl Vakfı Müzesi Musevileri Türk) — төрөк йәһүдтәре традициялары, тарихы тураһында һөйләүсе 500 йыллыҡ фонды булдырған мәҙәни үҙәк. Ул 2001 йылдың 25 ноябрендә Каракёйҙа (Стамбул) асылған. 500 йыллыҡ Фондына 1989 йылда, сефардтарҙың Ғосман империяһына.килеүенең 500 йыллығын билдәләү маҡсатында, иудей ҙа, мосолман да булған 113 төрөк гражданы тарафынан нигеҙ һалынған. Музей булдырыу идеяһын Наим Гюлерюз тәҡдим иткән, хәҙерге көндә ул музейҙың кураторы булып тора. Күренекле Камхи йәһүд ғаиләһе Фондты финанслай.

## Тарихы

Элек Зөлфәрис синагогаһы булараҡ билдәле музей бинаһы тергеҙелде һәм музей талаптарына ярашлы реконструкцияланды. Был синагога бар 1671 йылда ла булғанлығы тураһында мәғлүмәт бар, һәм уның тәүге бинаһы Генуя республикаһы.колонистары тарафынан төҙөлә. Ул «Галаттағы Изге Синави (синагога)» йәки «Галаттың Кал Кадошы» тип телгә алына. «Зюльфарис» атамаһы яҡынса фарсы теленән кәләш "{{comment|суғы|бахрома}» тип тәржемә ителгән һүҙбәйләнештән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. XIX быуат башында иҫке бина урынында (бәлки 1823 йылда) яңыһы төҙөлгән. 

1882 йылда Самуэль Малка иғәнәһе ярҙамында  синагогаль кәмәне мәрмәр менән ситләгәндәр. 1890 йылда Камондо ғаилә аҡсаһына {{comment|яңынан ҡороу|реконструкция} үткәрелгән. 1904 йылда Галата йәһүд общинаһы реставрация эштәре алып барған. 1968 йылда синагога яңынан реконструкцияланды, ә 1979 йылда фракий сығышлы йәһүдтәрҙең ҡулланылышына тапшырыла. 1983 йылда синагогала һуңғы туй тантанаһы үткәрелә, ике йылдан ул ғибәҙәттәр өсөн ябыла һәм, ахыр сиктә, 500 йыллыҡ фондына тапшырыла. 2001 йылда яңыртып төҙөлгән музей бинаһы, Камха ғаиләһенең финанс ярҙамы менән, Төрөк йәһүдтәре музейы сифатында асыла.

## Музейҙың тасуирламаһы

Төрөк йәһүдтәре музейы коллекцияһы йәһүдтәрҙең һәм мосолман төрөктәрҙең мәҙәниәттәре ҡатнашмаһы тураһында һөйләүсе секцияларҙы , төрөк йәһүдтәренең йолаларын һүрәтләгән этнографик материалдарҙы, шулай уҡ Испаниянан Төркиәгә йәһүдтәрҙең күсенеүе тураһында тарихи мәғлүмәтте берләштерә. 

Музейға инеү Надия Ардиттиҙың «Күтәрелә барыусы ут һыны» металл скульптураһы торған эске ихата-ҡоҙоҡҡа йүнәлтеүсе тимер ҡапҡа аша башҡарыла. Ул Балҡан, Далмация, Кавказ, Фәләстин, Триполитания, Дарданелла, Корея һәм Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған төрөк йәһүдтәре иҫтәлегенә бағышланған.

Зюльфаристың синагогаһы тарихы тураһында һигеҙ мөйөшлө төп залдың информацион панелдәрендә яҙылған, һакам башы институты, Истанбулда һәм Анатолияла йәшәүсе йәһүдтәрҙең көндәлек тормошо хаҡында һөйләүсе мәғлүмәт. Унда шулай уҡ карталар, талиттар, фармандар (солтан указы) артефакттар, төрөк йәһүдтәренең аҙсылыҡ статусын юғалтыуға килтергән Төрөк Республиканың суверенитетын таныған Лозанна тыныслыҡ килешеүенең күсермәһе ҡуйылған. Шул уҡ ҡаттағы  эсендәге ике төргәк Тораны ҡарарға мөмкин. Икенсе мәғлүмәти панелдә Икенсе донъя һуғышы осоронда Европанан Төркиәгә ҡасып килгән академиктар, йәһүдтәргә Холокостан ҡотолорға ярҙам иткән төрөк дипломаттары күрһәтелгән, уларҙың ҡайһы берҙәре донъя халыҡтарының  булған .

## Иҫкәрмәләр

* Официальный сайт музея
Төҙөүсе Зенковтар йорто

**Төҙөүсе Зенковтар йорто** —  Алматыла бина, бында Верный ҡалаһының данлыҡлы төҙөүселәре Зенков Павел Матвеевич һәм уның улы Андрей Павлович йәшәгән.

## Тарихы
Бина  XIX  быуат аҙағында төҙөлгән һәм сауҙагәр И. Д.  Лотмановҡа ҡараған. 1888 йылдың октябрендә йортто Верный ҡалаһы башлығы Зенков Павел Матвеечич һатып ала,  сөнки ғаиләнең алдағы  йорто 1887 йылда  ер тетрәүҙән емерелә.

Павел Зенков 1915 йылда вафат була, ә 1916 йылда Андрей Павлович фронтҡа мобилизациялана. Йортта Павел Матвеевичтың ҡатыны, Андрей Зенковтың әсәһе,  Евдокия Зенкова  ҡала. 1917 йылда ул йортто участкаһы менән бергә ниндәйҙер бохар үзбәгенә һата

Әлеге ваҡытта бинала ҡаланың ашығыс ярҙам станцияһы  урынлашҡан.

## Архитектураһы
Ҡоролма таш фундаментҡа төҙөлгән бер ҡатлы ағас буранан ғибәрәт. Йорттоң тәҙрәләре семәрле ағас ҡапҡастар менән уратып алынған. Стеналары штукатурланған һәм ағартылған. Бинаның планлаштырылған композицияһы- коридорлы

Бина Верный ҡалаһының  XIX быуатта ябай торлаҡ төҙөлөшөнөң өлгөһө булып тора

## Ҡомартҡы статусы
1979 йылдың 4 апрелендә халыҡ депутаттарының Алматы ҡала Советы башҡарма комитетының  «Алматы ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеген раҫлау тураһында» 139-сы Ҡарары ҡабул ителә, унда төҙөүсе Зенковтарҙың йорто ла күрһәтелгән  Ҡарар менән ҡомартҡыны һаҡлау бурысы һәм реставрациялау проектын әҙерләү ҙә ҡаралған. 

1982 йылдың 26 ғинуарында бина Ҡаҙаҡ ССР-ының республика әһәмиәтендәге   тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелә

## Иҫкәрмәләр
Һыу ҡыуҙырғыс башня (Винница)

**Һыу ҡыуҙырғыс башня** — Винница ҡалаһының Европа майҙанында тарихи ҡоролма, 1912 йылда төҙөлгән. Күҙәтеү башняһы һәм каланча кеүек ҡулланылған. 1985 йылда  тергеҙелгән һәм музей функцияһын үтәй. 1983 йылдың 17 февраленән урындағы әһәмиәткә эйә булған ҡомартҡы статусына эйә. 2000 йылдан ҡала Советы ҡарарына ярашлы, башня ҡала символикаһы исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
1912 йылда Григорий Артынов проекты буйынса ҡала үҙәгендә һыу ҡыуҙырғыс башня төҙөлә, ул  янғын һүндереү каланчаһы функцияһын да башҡара, уның өсөн өҫкө ҡаты ҡулайлаштырыла. 

Винницала беренсе һыу үткәргес (уларҙың эшен ошо башня тәьмин итә) оҙонлонғо 1,3 км һәм тәүлегенә 600 м3   һыуҙы етештереүгә һәләтле була. Көньяҡ Буг һыуҙары менән туҡланып, ул тимер торбалар буйлап насостар аша ҡаланы тәьмин итә, һыу системала фильтрлана һәм ҡала билмәһенә өс һыу колонкаһы аша ебәрелә.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ул Винницаның иң бейек бинаһы булараҡ, төп функцияларынан тыш,  күҙәтеү пункты булып та хеҙмәт итә.

Һуғыштан һуң башня үҙенең тәүге тәғәйенләнешен юғалта һәм торлаҡ йорт итеп йыһазландырыла. Унда ҡала һыу каналы хеҙмәткәрҙәренең  ғаиләләре йәшәй, был 1980 йылға тиклем дауам итә.

1983 йылдың 17 февралендә урындағы әһәмиәткә эйә булған башня ҡомартҡы статусын ала. Евгений Пантелеймонов проекты буйынса реконструкциялана. 1985 йылда уны, архитектура объекты булараҡ,   Өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы ҡарамағына тапшыралар.  Ошо мәлдән  башня - каланча залдарында революцион һәм хәрби дан Мемориалы музейы экспозицияларының бер өлөшө урынлаштырыла.

Ә 1993 йылдан музей экспозицияһы  1979—1989 йылдарҙа Афған һуғышында һәләк булған яугирҙарҙың Мемориаль иҫтәлектәре менән тулыландырыла, уларҙың хаттары, шәхси әйберҙәре, фотоһүрәттәре һәм обмундированиеларының өлөштәре ҡуйыла.

## Архитектураһы
Әлеге ваҡытта башня үҙенең тәүге күренешен һаҡлап ҡалған тиерлек.  Был ете ҡатлы һигеҙмөйөшлө, периметрында һуҙылған башня ҡоролмаһы  (минималь күсәре — 4 м, максималь — 7 м); беренсе ҡаты постамент  эффектын булдыра, ҡыҙыл кирбестән торған ҡалған биш ҡаты бер-береһе менән пилястралар һәм ялған аркалар менән  бүленгән, бинаны өҫкө ҡоролма-башня менән көмбәҙ тамамлай. Ҡоролманың дөйөм бейеклеге — 28 метр.

Урта быуат башняларының һыҙаттарын каланчаларҙың  тар тәҙрәләре, минималь биҙәүҙәр  һәм кирбес стеналарҙың ҡеүәте күрһәтеп тора.  

Башняның баштағы проекты менән һәм реконструкциянан һуң булған ҡиәфәте араһында  төп айырма — ике метрлы циферблат менән сәғәттең  урынлашыуы: элек ул башняның көмбәҙле  өҫкө ҡоролмаларының дүрт яғында булған, ә реконструкциянан һуң бер ҡатҡа аҫта урынлаштырыла һәм сәғәт һайын  ҡала халҡын һәм ҡунаҡтарҙы матур сың менән  сәләмләй.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
*
Бранко Радичевич майҙаны

**Бранко Радичевич майҙаны** (серб.Бранка Радичевића Трг) —  серб ҡалаһы  Сремски-Карловциның төп майҙаны, ҡала үҙәгенең тарихи өлөшөндә урынлашҡан, Сербияның мәҙәни мираҫы объекты булып тора. Лирик шағир Бранко Радичевич хөрмәтенә аталған

## Тарихы
Майҙандың барлыҡҡа килеү тарихы  XVI—XVII быуаттарға  ҡарай, ул саҡта Урта  Дунай уйһыулығы  Оттоман империяһы биләмәһендә урынлашҡан булған.

XVII быуат аҙағында Карловици солохона  ярашлы ҡала Австрияға күсә.  Артабанғы ике быуат дауамында майҙан серб патриоттары һәм зыялыйҙар йыйылған урын була,  уның тирәләй күп һанлы дини һәм гражданлыҡ биналары һәм ҡоролмалар барлыҡҡа килә.  1713 йылда Карловицила 200  самаһы йылға серб патриархы күсә, һәм  1762 йылда  майҙанда  Изге Николай соборы төҙөлә, ул Сербияла төҙөлөү мәленә  иң ҙур ҡоролма була.  XIX быуат аҙағында майҙанда   Патриарх һарайы төҙөлә, ул  1930 йылдарға тиклем серб патриархы резиденцияһы була.

1903 йылда  XIX быуаттың аҙағында ҡалала беренсе һыу үткәргес ҡоролмаһының төҙөлөп бөтөүе хөрмәтенә «Дүрт арыҫлан» фонтаны Бранко Радичевич майҙанына күсерелә, ул бөгөнгө көндә лә шунда урынлашҡан.

## Галереяһы

Patrijarsijski dvor 1.JPG|Патриарх һарайы
Eglises de Sremski Karlovci.jpg|Изге Николай соборы
Fountain "Four Lions" 8.8.2018 046.jpg|«Дүрт арыҫлан» фонтаны
Trg Branka Radičevića, Sremski Karlovci 8.8.2018 030.jpg|Иҫке дарыухана


## Иҫкәрмәләр
Урюпин йорто

**Урюпин йорто** () — Харьков ҡалаһында бер ҡатлы  бина. Ҡалала  һаҡланып ҡалған иң боронғо торлаҡ бина булып тора.  Урындағы әһәмиәткә эйә булған архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы.

Йорт Рымарский, 4. урамында урынлашҡан.

## Тарихы
Йорт ХVIII  быуат аҙағында төҙөлгән. 1799 йылдан 1805 йылға тиклем бинаның хужаһы булып Харьков ҡалаһы башлығы Урюпин Егор торған. Әммә, башҡа мәғлүмәттәр  буйынса, йорт Харьков ҡалаһы башлығына  ҡарамаған. XIX быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән йортта статский советник Кульчицкий йәшәгән. 1902 йылдан, иренең вафатынан һуң, бинаға Е.В.Кульчицкая хужа була. 1913 йылда йортто коллеж сәркәтибе  М. Н. Починков,  ә 1916 йылда — хоҡуҡ кандидаты Матеуш  Маркович Морухович  һатып ала. 1918 йылдың 15 февралендә йорт Беренсе рәсәй страховкалау йәмғиәтенә күсә.

1998 йылда бина Харьков производство оҫтаханаһына тапшырыла.  2000 йылдар башында бинаның аҫҡы өлөшө керамик плиткалар менән ҡаплана, тәҙрә киңәйтелә, шулай уҡ йорттоң тышҡы яғын бик күп рекламалар ҡаплай.

2004 йылдың 20 авгусында Харьков ҡалаһының  350-йыллыҡ байрамы ваҡытында йорттоң фасадына Урюпин Егор хөрмәтенә мемориаль таҡта  ҡуйыла. Таҡтаның скульпторы В. С. Кочмар була. 

2018 йылдың 31 майында Харьков ҡала Советы бинаның фасадына украин философы Григорий Сковорода  хөрмәтенә иҫтәлекле  мемориаль таҡтаташ ҡуйырға ҡарар ҡабул итә.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Лейбфрейд, Александр Юрьевич. ПАМЯТНИК старины: [О доме Е. Е. Урюпина на Рымарской, 4] // Торг. газ. — 1997. — 7-14 авг. — С.25, 2 фот. — (Первая столица).

## Һылтанмалар

* Страница на сайте ''wikimapia.org''
* Прогулки по городу с Андреем Парамоновым. Сказ о затерянном доме городского головы Егора Урюпина
* Самые интересные здания Харькова: Усадьба Урюпина
Изерлон

{{Ук}

**Изерлон** () — Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге ҡала.

Изерлон ҡалаһы Арнсберг административ округына буйһонған. Меркиш райондары составына инә. Ҡалала 94966 кеше йәшәй (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). 125,5 км² майҙанды биләй. Майҙаны һәм халҡы иҫәбе буйынса райондың иң эре ҡалаһы булып тора. Рәсми коды — *9 62 05 024*.

## Географияһы
Изерлон ҡалаһы Зауэрланд төбәгендә, Рур йылғаһы янында урынлашҡан. Ҡала 5 районға бүленгән.

## Климат
Изерлон уртаса-континенталь климат зонаһында урынлашҡан Июль-йылдың иң йылы айы, иң һалҡын айы — ғинуар.

## Халыҡ
Халыҡ һанын арттырыуға булышлыҡ Изерлон индустриализация: әгәр ул саҡ 5000-дән ашыу кеше йәшәй. 1820 йылда була, 1900 йыл инде халыҡ һанының артыуы к . Һуң, нисек ҡалды  Изерлон составына инә, 1975 йыл, был тиклем тиерлек күп возрасать .

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Алмело, Нидерланды
*  Биль, Швейцария
*  Халль-ин-Тироль, Австрия
*  Рексем, Бөйөк Британия
*  Ошель, Франция
*  Лаванти, Франция
*  Ньиредьхаза, Венгрия
*  Новочеркасск, Рәсәй
*  Глаухау, Германия
*  Хожув, Польша

## Билдәле шәхестәре
* , немец хоккейсыһы.
* , немец актеры һәм телетапшырыуҙар алып барыусыһы.

## Һылтанмалар
* Официальная страница
Клюте виллаһы (Изерлон)

**Клюте виллаһы** () —Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Изерлон ҡалаһындағы айырым ҙур йорт. Архитектор Этапль Манфред (, 1879—1944) тарафынан 1930—1944 йылдарҙа Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Изерлон ҡалаһы фабриканты Карл Клюте өсөн төҙөлгән; Германияның һәм Изерлон ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Әҙәбиәт
* 
* Wolfram Hagspiel: Köln Architekten jüdischen seine und. P. Bachem J., 2010 Köln, , 98 S..
* Jost Schäfer: Westfalen Neues in Wohnen. 20er Wohnhäuser Jahre der. In: Westfalen: für Geschichte Hefte, und Kunst Volkskunde, 72 Band (1994), 489—491 S..

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
ISO 3166-2

**ISO 3166-2** стандарты — Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы тарафынан баҫылған һәм бөтә илдәрҙең беренсе йәки беренсе һәм икенсе кимәл административ-территориаль бүленешенең төп берәмектәре өсөн геокодтар билдәләүсе ISO 3166 стандартының бер өлөшө. Стандарт тәүге тапҡыр 1998 йылда баҫылып сыға.

ISO 3166-2 стандартының маҡсаты  бөтә илдәрҙең административ-территориаль берәмектәрен уңайлы ҡыҫҡартмалар аша биреү өсөн ҡыҫҡа һәм  уникаль   халыҡ-ара хәрефле-цифрлы геокодтар булдырыуҙан ғибәрәт.  ISO 3166-2 буйынса һәр код  дефис менән айырылған ике өлөштән тора:

* геокодтың беренсе өлөшөн  ISO 3166-1 Alpha2 стандарты буйынса дәүләттең домен-коды тәшкил итә;
* икенсе өлөшө  — бер, ике йәки өс символлы код, хәрефтәр ҙә, цифрҙар ҙа ҡулланыла.

## Дәүләттәрҙең, территорияларҙың кодтары, атамалары,  административ-территориаль  бүленеш берәмектәре

## Адм.-терр. берәмектәр һәм уларҙың  ISO 3166-1 буйынса геокодтары
Дәүләттәр территорияларының  **ISO 3166-2** буйынса   административ-территориаль берәмектәре һәм уларға  **ISO 3166-1**стандарты буйынса бирелгән геокодтар.

## Бойондороҡло, тышҡы һәм башҡа территорияларҙың геокодтары
Дәүләттәр территорияларының дминистратив-территориаль берәмектәре  уларға **ISO 3166-1 **стандарты буйынса бирелгән геокодтар менән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* ISO 3166-1
* ISO 3166-3
* UN/LOCODE
* Илдең коды

## Һылтанмалар

* Геокоды административно-территориального деления государств (англ.)
* Геокоды административно-территориального деления государств (англ.)
Изге Людовик соборы (Пловдив)

**Изге Людовик соборы** () — Болгарияның Пловдив ҡалаһындағы католик собор. София—Пловдив епархияһының кафедраль соборы,  необарокко  стилендәге архитектура ҡомартҡыһы.

Соборҙы төҙөү 1858 йылда башлана һәм өс йылдан һуң төҙөлөш тамамлана. Епископ Андреа Канова  1861 йылдың 25 мартында  Людовик Французский исеменә ғибәҙәтхана изгеләндерә. 1898 йылда манараһы төҙөлә, Лев XIII папаһынан бүләк— Бохумда ҡойолған  биш ҡыңғырау урынлаштырыла.

1931 йылғы  янғында ғибәҙәтхана  көслө зыян күрә, 1932 йылда реставрацияланғандан һуң ҡабаттан изгеләндерелә. Сиркәүҙә бер нисә пловдив епископы,  шулай уҡ батша Фердинанд Беренсенең ҡатыны Мария Луиза Бурбон-Пармская ерләнгән. Мария Луизаның мәрмәр саркофагы —  итальян скульпторы Джентиль Томазоның эше, унда Мария-Луизаның Фердинандҡа  һуңғы һүҙҙәре соҡоп яҙылған: «Мин үләм, ләкин  күк йөҙөнән һеҙҙе, беҙҙең балаларҙы һәм Болгарияны күҙәтеп торасаҡмын».

Изге Людовик соборы Болгарияла иң ҙур католик ғибәҙәтхана, 600 кешегә тиклем һыйҙыра. Ғибәҙәтхананың баштағы интерьеры 1931 йылда янғында юҡҡа сыға, хәҙерге интерьеры XX быуаттың  30-сы йылдарында булдырылған. 2002 йылда Болгарияға үҙ сәфәре ваҡытында ғибәҙәтханаға  папа Иоанн Павел II килә

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* «Свети Лудвиг» в Пловдив — Катедрала на Софийско-Пловдивската Епархия
* Собор на сайте gcatholic.org
* Собор на сайте visit.guide-bulgaria.com
Изге Марк майҙаны (Загреб)

**Занребтағы Изге Марк майҙаны** () йәки  **Марк торғы** () — Үрге ҡаланың үҙәк өлөшөндә,  Хорватияның баш ҡалаһы Загребтағы майҙан, унда ил власының  мөһим объекттары һәм сиркәүҙәр урынлашҡан. 

Майҙандың элекке исеме — Радичев ().

Майҙан сиктәрендә ҡаланың иң боронғо ҡоролмаһы майҙанға исем биреүсе изге Марк сиркәүе урынлашҡан. Бынан тыш, майҙан Хорватия Республикаһының юғары дәүләт учреждениелары тупланған урыны булып тора — бында Сабор бинаһы,   Хорватия Хөкүмәте йорто, Хорватия Республикаһының Конституция суды урынлашҡан.  Шуның өсөн «Марк торғы» (trg Markov)   аңлатмаһы йыш ҡына, башлыса, журналистикала, Хорватияла  ситләтелгән мәғәнәлә — хорват сәйәсәтенең төп органдары эвфемизмы кеүек ҡулланыла.   

Майҙандың һуңғы реконструкцияһы 2006 йылда үтә, ул саҡта майҙанға гранитлы брусчатка түшәлә.

2005 йылдың авгусынан  ил Хөкүмәте изге Марк майҙанында ижтимағи йыйылыуҙарҙы тыя.

## Иҫкәрмәләр
Диңгеҙбаева Рәүилә Муса ҡыҙы

Диңгеҙбаева Рәүилә Муса ҡыҙы (10 декабрь 1958 йыл) — агроном, педагог. Баймаҡ районындағы Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2004).

## Биографияһы
Рәүилә Муса ҡыҙы Диңгеҙбаева 1958 йылдың 10 декабрендә Башҡорт АССР-ының  Күсей ауылында тыуған. 

1974 йылда урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, уҡыуын 1-се Төрөкмән ауыл мәктәбендә дауам итә һәм 1976 йылда бында урта белем тураһында таныҡлыҡ ала. 

1982 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетын тамамлай һәм юллама буйынса тыуған районына ҡайта. Бында юғары белемле йәш белгесте ул саҡтағы Баймаҡ ауыл хужалығы техникумының ВЛКСМ комитеты секретары итеп тәҡдим итәләр.

1983 йылдан башлап Рәүилә Диңгеҙбаева артабан «Урал аръяғы агросәнәғәт колледжы»ның исемдәрен алған ошо махсус урта уҡыу йортонда хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә: уҡытыусы була, күп йылдар директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡара. Юғары категориялы уҡытыусы булараҡ, бөгөнгө көндө ул — колледждың уҡытыу бүлеге мөдире. 

1990 йылда төп эшенән айырылмай ситтән тороп К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһының педагогия факультетын тамамлай. 

Намыҫлы хеҙмәте өсөн Рәүилә Муса ҡыҙы Диңгеҙбаева 2004 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була, 2015 йылда Баймаҡ район Советының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнә.

Уҡытыусының тикшеренеү эштәре 2015/2016 уҡыу йылында Мәләүез ҡалаһында үткән  һәм 2016/2017 уҡыу йылында Сибай ҡалаһында ойошторолған  фәнни-ғәмәли конференциялары йомғаҡтары буйынса әҙерләнгән йыйынтыҡтарҙа баҫылған. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғәриф хеҙмәткәре (2004).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Бәйләнештә» социаль селтәрҙәге шәхси сәхифәһе 
* Землю красит солнце, а человека — труд. 12 октября 2017 года. Портал Муниципальный район Баймакский район Республики Башкортостан
Абстракционизм

**Абстракционизм** (латинсә abstractio — ситләшеү) — XX быуат әҙәбиәтендә, сәнғәтендә тормош күренештәре менән предметтарҙы объектив рәүештә сағылдырыуҙан баш тартҡан, буржуаз мәҙәниәттең сиктән тыш тарҡалыу һәм тәрән көрсөгөн кәүҙәләндереүсе йүнәлеш. Уны предметһыҙ сәнғәт тип тә атайҙар.

Абстракт әҫәрҙәрҙә һүрәтләнгән «образдар» ысынбарлыҡтағы әйберҙәрҙән танымаҫлыҡ рәүештә алыҫ тора. Абстракционистар нәмәләрҙең реаль формаларын боҙоп күрһәтә, картиналарын бер ни ҙә аңлатмай торған һыҙыҡтар, нөктәләр һәм таптар менән тултырып бөтә.

Абстракционизмдың нигеҙен сәнғәтте тормоштан айыра торған субъективизм һәм идеализм тәшкил итә. Абстракционизм кешеләрҙең типик образдарын һәм тормоштағы реаль ваҡиғаларҙы сағылдырыуҙан баш тарта.

Художестволы ижадтың донъяны танып белеүҙәге ролен кире ҡаҡҡан абстракционизм сәнғәте XX быуаттың тәүге ун йыллығында майҙанға сыға, икенсе Бөтә донъя һуғышынан һуң шаҡтай ҙур үҫеш ала. Абстракционистар образлылыҡтан баш тарта, предметһыҙлыҡ культын, формализмды, стихиясылыҡты алға һөрә. Нәфис әҙәбиәттә абстракционизм сәнғәте фәлсәфәһе «яңы роман» (анти роман) яҡлылар ижадында айырыуса асыҡ сағылды. XX быуаттың 80-се йылдарында СССР-ҙың совет сәнғәтендә лә абстракционизм алымдарына мөрәжәғәт итеү күренештәре көсәйҙе.
Нәфис әҙәбиәттә абсракционизм күренештәре рус шағиры Велимир Хлебников ижадында сағылыш тапты.

## Сығанаҡтар
* Әхмәтйәнов К.Ә. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 1965. 5-6-сы биттәр.
Изерлон китапханаһы

**Изерлон ҡала китапханаһы** () — Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Арнсберг административ округына буйһонған Меркиш районы составындағы иң эре Изерлон ҡалаһының халыҡ өсөн асыҡ китапханаһы. Китапханаға 1910 йылда нигеҙ һалынған. Ҡалала йәшәүсе 94 меңдән артыҡ халыҡ ҡуллана алған был асыҡ китапхананың Изерлондың үҙәгендә торған төп офисынан тыш, Летмах районында () китапхананың үҙ филиалы бар. Ҡаланың рәсми коды — *9 62 05 024*.

## Әҙәбиәт
* 
* Götz Bettge: Iserlohn-Lexikon, Stadt 1987 Iserlohn, , 141 S. (Alter Lemma Rathausplatz 1) und S. 422—423 (Stadtbücherei Lemma).
* E. Grüber (Hg.): 1876 Rathaus Das alte von, in: Iserlohn. Neue Rathaus Das, 1974 Iserlohn.
* Rosenthal K.: im Das neuen Rathaus Gewand, in: Der 4/1968 Danzturm.
* Wilhelm Schulte: Iserlohn. Stadt Die Geschichte einer, 1 Band, 1937 Iserlohn.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Трилогия

**Трилогия** (грекса tri — өс, logos һүҙ, хикәйә) — дөйөм һәм уртаҡ тема, образ, идея, сюжет менән берләшкән, шул уҡ ваҡытта үҙ эсендә (күләмендә) йомғаҡланған (тамамланған) үҙ аллы өс киҫәктән торған эпик йә драматик әҫәр.
Антик осор драматургияһында уҡ өс киҫәктән торған трагедиялар популяр булған.
Рус әҙәбиәтендә триологияға миҫал итеп Максим Горькийҙың «Бала саҡ», «Малайлыҡта», «Минең университеттарым»; Алексей Николаевич Толстойҙың «Ғазап сигеп йөрөү» («Һеңлеләр», «Ун һигеҙенсе йыл», «Йонсоу иртә»); Константин Фединдың «Тәүге шатлыҡтар», «Ғәҙәттән тыш йәй», «Костер» исемле әҫәрҙәрен килтерергә мөмкин. Башҡорт әҙәбиәтендә Зәйнәб Биишеваның «Кәмһетелгәндәр», «Оло Эйек буйында», «Емеш», Фәрит Иҫәнғоловтың «Арыш башағы», «Ир-егеткәй менән ат башы», «Һәйкәлдәр тереләр өсөн» романдары тәүге трилогиялар булды. Хәҙерге башҡорт прозаһында Гөлнур Яҡупованың «Ҡатындар» трилогияһы «Ҡыҙ бала», «Бер һөйгәнем өсөн», «Кесе йыһан — Оло йыһан» романдарынан тора. Флүр Ғәлимовтың «Аҙғын тәүбәһе» әҫәре шулай уҡ трилогияға ҡарай. 

## Сығанаҡтар
* Әхмәтйәнов К.Ә. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 1965. 190-191-се биттәр.
* Хөсәйенов Ғ.Б. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 2006. 182-се бит.
Лотрщак башняһы

**Лотрщак башняһы** () — Хорватияның баш ҡалаһы Загребта урта быуат ҡәлғә башняһы, туристар өсөн иҫтәлекле урындарҙың береһе.

Штроссмайер Аллеяһында  урынлашҡан () һәм иҫке Загреб ҡалаһының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора  *Градец* (Gradec) йәки *Үрге ҡала* (борсаҡ Горня / grad Gornji).

Башня XIII быуат ҡоролмаһы, Градец ҡалаһы стеналарының көньяҡ ҡапҡаларын һаҡлау өсөн төҙөлә. Структураһы буйынса ла, пропорциялары буйынса ла был төп һаҡланыу функцияһын үтәүҙән туҡтаған роман нығытма-ҡоролмаһы һәм артабан төрлө ваҡыттарҙың ихтыяжына ҡулайлаштырыла.  

Башня атамаһы *campana latrunculorum*  («Кампана латрункулорум», йәғни «Яуыздарҙың ҡыңғырауы») латин  һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, уны ҡала ҡапҡаларын ябыуҙы иҫкәртеү өсөн  1646 йылда эләләр.

Үҙенең ахырғы ҡиәфәтен Лотрщак башняһы XIX быуатта архитектор Куно Вайдманн үтәгән үҙгәртеп ҡороуҙан һуң  ала. Ул саҡта өсөнсө ҡатты төҙөп бөтәләр һәм тәҙрәләр өҫтәйҙәр. Ваҡыт манараһының бейеклеге  19 метр, ҡыйығы — 5 м, көмбәҙе — 6 метр тәшкил итә, йәғни бөтә ҡоролмала 30 метрға етә.

Шул уҡ ваҡытта башняның өҫ яғында Grički top пушкаһын  урынлаштыралар, ул көн һайын төштән һуң ата.

Шулай уҡ Лотрщак башняһы өҫтөндә бөгөнгө көндә күҙәтеү майҙансығы яраҡлаштырылған, унда килеүселәр Загреб панорамаһын күрә ала. Башняла, пушканан тыш, ҙуо булмаған сәнғәт галереяһы-күргәҙмәһе һәм сувенир лавкаһы эшләй.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Тетралогия

**Тетралогия** (грекса tetralogia: — tetra — дүрт һәм logos — һүҙ) — уртаҡ идея-художество фекере (маҡсаты) һәм уртаҡ персонаждары менән бер бөтөн тәшкил иткән, дүрт үҙ аллы киҫәктән торған эпик йә драматик әҫәр.
Донъя әҙәбиәтенән тетралогияға миҫал итеп француз әҙәбиәте классигы Ромен Ролландың «Сихырланған уй» («Аннета һәм Силовия», «Йәй», «Әсәһе һәм улы», «Алдан хәбәр биреүсе ҡатын»), немец әҙәбиәте классигы Томас Манндың «Иосиф һәм уның ағалары» («Иаковтың үткәне», «Иосифтың үҫмер сағы», «Иосиф Египетта», «Иосиф-туйындырыусы») әҫәрҙәрен килтерергә мөмкин.

## Сығанаҡтар
* Хөсәйенов Ғ.Б. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 2006. 177-178-се биттәр.
Трагикомедия

**Трагикомедия** — драматургияла трагедия менән комедия жанрҙары үҙенсәлектәрен берләштергән драма әҫәре. Ул үҙендә комизм элементтарын да, трагизм элементтарын да органик рәүештә берләштерә. 
Трагикомедия геройҙарының характерҙары контраст яҡтарға ҡорола. Бик ҡатмарлы ситуацияларҙа, геройҙарының көлкөлө яҡтары менән бергә, уларҙың ҡыҙғаныс хәлдәре лә сағылыш таба.
Донъя әҙәбиәтендә Уильям Шекспирҙың «Ҡышҡы әкиәт», Мольерҙың «Мизантроп», Ибсендың «Ҡырағай өйрәк», Антон Павлович Чеховтың «Сейә баҡсаһы» сәхнә әҫәрҙәре трагикомедия жанрының иң һәйбәт үрнәктәре иҫәпләнә. Башҡорт драматургияһында трагикомедияға Ибраһим Абдуллиндың «Күңелдәргә пәрҙә ҡормағыҙ», Назар Нәжмиҙең «Ҡыңғыраулы дуға», Флорид Бүләковтың «Изге эш», «Һөйәһеңме-һөймәйһеңме?» сәхнә әҫәрҙәре ҡарай.

## Сығанаҡтар
* Әхмәтйәнов К.Ә. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 1965. 190-сы бит.
* Хөсәйенов Ғ.Б. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 2006. 181-се бит.
Дилогия

**Дилогия** (грекса di — ике, logos — һүҙ) — ике киҫәктән торған эпик һәм драматик әҫәр. Һәр киҫәк сюжет, композиция, персонаждарҙы төркөмләү яғынан үҙенсә тамамланған була, билдәле бер дәрәжәлә үҙаллы роль уйнай. Ике киҫәкте берләштергән төп нигеҙ — әҙиптең маҡсаты, әйтергә теләгән ҡатмарлы фекерҙәре, әҫәренең идея-эстетик яңғырашы. Киҫәктәргә бүлеү тормошто этаплап тасуирлау өсөн ҡулай, һәр береһендә ҙур ижтимағи ваҡиға, мәсьәлә үҙәккә ҡуйыла.
Башҡорт әҙәбиәтенән дилогияға Ғәли Ибраһимовтың уртаҡ образдары менән «Умырзая», «Ай битен йыуғанда» романдарын миҫал итеп килтерергә мөмкин. Драма әҫәрҙәренән Нәжип Асанбаевтың «Рәйсә», «Фәйзи», Азат Абдуллиндың «Ун өсөнсө председатель», «Һуңғы уҙаман» драмалары дилогияны тәшкил итә.
Татар әҙәбиәтенән яҡташ яҙыусыбыҙ Мирсәй Әмирҙең «Ялантау кешеләре», «Саф күңел» романдары дилогия булараҡ ижад ителгән. 

## Сығанаҡтар
* Хөсәйенов Ғ.Б. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 2006. 47-се бит.
Фукуока башняһы

**Фукуока башняһы** (, тава фукуока) — 234 метр бейеклектәге башня, япон ҡалаһы Фукуоканың Момотихама районында урынлашҡан. Японияның иң бейек яр буйы башняһы. Уны төҙөү 1989 йылда тамамлана. 14 ай төҙөлә һәм 6 000 000 000 иена китә (2015 йыл курсы буйынса $50 000 000). Башняның проектын Никкэн Сэккэй фирмаһы төҙөй.

## Тасуирлама
Сисайдо Момотэ яры буйы урамының өлөшө булып тора, Фукуокнаы ҡала итеп иғлан итеүҙең йөҙ йыллығы уңайынан 1989 йылда Азия-Тымыҡ океан күргәҙмәһе өсөн майҙансыҡ булараҡ төҙөлгән. Башня янында, Хакат ҡултығы яры буйында яһалма пляж һуҙылған, ә уның буйында парк Момотихама урынлашҡан.

Фукуока башняһы биш ҡаттан тора. Беренсе ҡатында магазиндар, икенсе ҡатта — төрлө маҡсат өсөн зал, ә өсөнсө ҡаттан бишенсе ҡатҡа тиклем — өс күҙәтеү майҙансығы урынлашҡан: беренсеһе — 116 м бейеклектә, икенсеһе — 120 м бейеклектә ресторан, өсөнсө — ер өҫтөнән 123 метр. Күҙәтеү майҙансыҡтарынан килеүселәр Фукуока ҡалаһының түңәрәк панорамаһын һәм Хакат ҡултығын күрә ала, ә аяҙ көндә Дадзайфу ҡалаһына тиклем бөтә юлды күрергә мөмкин.

Бөтә йыл дауамында төрлө яҡтыртыу шоуҙар үткәрелә, улар араһында тематик һәм байрамдарға тап килтерелгәндәре, мәҫәлән, Раштыуа һәм Танабат.

Бина өсмөйөш форманан ғибәрәт, ә өҫкө йөҙөн 8 000 ярым көҙгөләр ҡаплай. Шуға күрә Фукуока башняһы рәсми булмаған «Көҙгөлө елкән» исемен алған. Ер аҫты өлөшөнөң ауырлығы — 25 000 тонна, ер өҫтөндәге өлөшө өсөн был күрһәткес 3500 тонна тәшкил итә.

Проект буйынса башня рихтер шкалаһы буйынса 7 баллға тиклем ер тетрәүҙе һәм 65м/сек тиҙлектәге елде күтәрә. Был районда теркәлгән иң көслө ер тетрәү 6 балл, ә иң көслө ел 49 м/с. тиҙлектә булған.

## Иҫкәрмәләр
UN/LOCODE

**UN/LOCODE** () —  географик объекттарҙы  классификациялауҙың халыҡ-ара системаһы.  Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының бүлексәһе булған UNECE ()  тарафынан сығарылған һәм эшләтелә.

## Дөйөм мәғлүмәт
Системала 235 илдәге ҡалалар һәм уларҙағы мөһим объекттар тураһында 50 меңләп яҙма бар.

## Классификациялау принцибы
UN/LOCODE ғәҙәттә 5 символдан тора. Тәүге икеһе  латин  алфавиты хәрефтәре менән бирелеп, ISO 3166-1 alpha-2 стандарты буйынса илдең коды булып тора. Артабан өс хәреф килә,  әммә комбинациялар етешмәһә,   2-нән 9-ға тиклемге һандар ҙа ҡулланыла. Аэропорттар өсөн  ISO 3166-1 alpha-2 буйынса ил коды һәр ваҡытта ла ИАТА кодына тап килеп тормай.

Бынан тыш, UN/LOCODE системаһы атамаларында милли  алфавиттар  символдары  (мәҫәлән, умляуттар) булған ҡалаларҙың латинлаштырылған атамаларын нығыта.

## Миҫалдар

* DE BER Германияның (DE) Берлин ҡалаһына  тап килә.
* DE TXL Германиялағы  (DE) Берлин-Тегель аэропортына тап килә. 
* NL AMS  Нидерландтағы (NL) Амстердам ҡалаһына тап килә. 
* SE GOT һәм Goteborg яҙылышы Швециялағы (SE) Гётеборг ҡалаһына тап килә.

## Функциялары
Объекттың үҙенең 5 символлы кодынан тыш өҫтәмә һандар менән уның   функциялары һүрәтләнә. Уларҙың иң мөһимдәре:

* 1 = порт
* 2 = тимер юл терминалы
* 3 = автотерминал
* 4 = аэропорт
* 5 = почтаны тейәү-бушатыу нөктәһе.

## Һылтанмалар

* http://www.unece.org/cefact/locode/service/country.html
Илдең коды

**Илдең кодтары** — ҡыҫҡа хәрефле йә цифрлы географик кодтар (геокодтар); мәғлүмәттәр эшкәрткәндә һәм коммуникацияларҙа илдәрҙе һәм бойондороҡло территорияларҙы билдәләү өсөн эшләнгәндәр. Бер нисә төрлө система сығарылған, улар араһында иң билдәлеһе — ISO 3166-1.

## ISO 3166-1
Был стандарт донъяның күпселек илдәре һәм бойондороҡло территориялары өсөн кодтарҙы билдәләй:

* ике хәрефле (ISO 3166-1 alpha-2),
* өс хәрефле (ISO 3166-1 alpha-3) һәм
* өс урынлы цифрлы (ISO 3166-1 numeric) код.

Ике хәрефле кодтар башҡа ҡайһы бер кодтар өсөн нигеҙ итеп ҡулланыла, мәҫәлән:

* ISO 4217 буйынса валюталар кодтары өсөн,
* Интернетта юғары кимәлдәге домен исемдәре (ccTLD) бер аҙ ғына айырмалар менән.

Башҡа ҡулланылыштарҙы ISO 3166-1-ҙә ҡарағыҙ.

## [[ГОСТ 7.67]]
Рәсәй Федерацияһында һәм ҡайһы бер БДБ илдәрендә ГОСТ 7.67-94 халыҡ-ара стандарты ҡулланыла. «Илдәр атамалары кодтары» 7.67.ГОСТ-ы стандарты ил атамаларының хәрефле һәм һанлы билдәләрен кодлаштыра, улар мәғлүмәт эшкәртеүҙең, һаҡлауҙың һәм алмашыуҙың төрлө системалары өсөн берҙәм булып тора. Шулай уҡ кодтар төҙөүҙең берҙәм ҡағиҙәләрен сығара. ISO 3166-88 «Илдәрҙең атамаларын белдереү өсөн кодтар» ISO 3166-88 стандартының тәржемәһе булып тора.

Әлеге ваҡытта 2005 йылдың 1 ғинуарында ғәмәлгә индерелгән ГОСТ 7.67-2003 стандарты эш итә.

Техник көйләү һәм метрология буйынса федераль агентлыҡтың 2001 йыл 14 декабрҙә сыҡҡан 529-ст ҡарары (1/2003, 2/2003, 3/2004, 4/2004, 5/2005 һанлы үҙгәрештәр менән) менән 2001 йылда Дөйөм Рәсәй донъя илдәре классификаторы ғәмәлгә инә (MK (ИСО 3166) 004-97) 025—2001 (ОКСМ).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Телдәрҙең кодтары
* Юғары кимәлдәге милли домен

## Һылтанмалар
* Таблица кодов стран по классификации ISO 3166-1 alpha-2 (с флагами стран)
* Телефонные коды стран Мира + телефонные коды населенных пунктов по странам
Вессель виллаһы (айырым ҙур йорто)

**Вессель виллаһы (айырым ҙур йорто) ** () — Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Арнсберг административ округына буйһонған, Меркиш районы составына ингән, майҙаны 125,5 км²-ға тиң, 94966 кеше йәшәгән (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата) Изерлон ҡалаһының муҙейы урынлашҡан айырым ҙур йорт. Изерлон ҡалаһының рәсми коды — 9 62 05 024. Был айырым ҙур йорт бинаһындағы музейҙа «Wilhelm Wessel / Irmgart Wessel-e Zumloh. V» сәнғәт һөйөүселәр йәмғиәтенең художество берекмәһе урынлашҡан. Йорт 1990 йылда төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта архитектура һәйкәле статусына эйә.

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
*
Эббингауз-Мёльман виллаһы (айырым ҙур йорто)

**Эббингауз-Мельман виллаһы (айырым ҙур йорто)**() — һуңғы классицизм стилендәге бина. Ул Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Арнсберг административ округына буйһонған, Меркиш районы составына ингән, майҙаны 125,5 км² майҙанды биләгән, 94966 кеше йәшәгән (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата), райондың иң ҙур Изерлон ҡалаһындағы айырым ҙур йорт.  Ҡаланың рәсми коды — *9 62 05 024*. Был вилла (айырым ҙур йорт) 1870 йылда төҙөлгән һәм хәҙер илдең архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә булып тора.


## Әҙәбиәт

* 
* 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*
Пендл

**Пендл** (ингл.  Pendle) — Бөйөк Британияның (ингл.  non-district metropolitan) метрополитен булмаған Ланкашир графлығының Нельсон ҡалаһындағы (административ үҙәк) районы.

Район Ланкашир графлығының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Бөйөк Британиялағы Нельсон ҡалаһының Пендл районы көнсығышта Норт-Йоркшир графлығы менән, ә көньяҡ-көнсығышта — Уэст-Йоркшир графлығы менән сиктәш тора.

## Составы
Пендл районы составына 19 община инә (ингл.  Parish):

## Иҫкәрмәләр
Сәйәхәтнамә

**Сәйәхәтнамә** (ғәр.) — сәйәхәт, юлъяҙмалар нигеҙендә сәйәхәтсенең күҙәтеүҙәре, кисерештәре, уйланыуҙары ятҡан әҙәби жанр, әҫәр.

## Жанр үҙенсәлектәре
Сәйәхәтнамә жанры тормош ихтыяждары, реаль ысынбарлыҡ менән тығыҙ бәйләнештә үҫә, үҙгәрә килгән. Боронғо һәм Урта быуаттар сәйәхәтнамәләре өсөн синкретизм хас. Уларҙа белем-мәғлүмәт биреү үҙәктә тора. Шуға күрә был осор сәйәхәтнамәләре йыш ҡына география, тарих, мәҙәниәт, этнография һәм ҡайһы бер башҡа фәндәр өсөн сығанаҡ булараҡ та хеҙмәт итә. Һуңғы дәүерҙәрҙә, хәҙерге ваҡытта иһә сәйәхәтнамәләрҙә эстетик башланғыс, публицистик яҡ көслө. Танып белеү, белем-мәғлүмәт биреү шуларға буйһондорола бара.
Сәйәхәтнамә — сифатлау, хөкөм йөрөтөү, төрлө хәл-ваҡиғаларҙы хикәйәләүҙе үҙ эсенә алған эпик жанр. Ҡағиҙә булараҡ, ул сәсмә (прозаик) формала яҙыла һәм хикәйәләү, һөйләү беренсе заттан алып барыла. Сәйәхәтнамәләр көндәлек, репортаж, хат, иҫтәлек һәм башҡа формаларҙа һәм стилдә яҙылырға мөмкин.
Сәйхәтнамә авторҙары, башлыса, үҙҙәре күргән, кисергән нәмәләр хаҡында яҙғанлыҡтан, уларҙың әҫәрҙәрендә ысынбарлыҡ, объективлыҡ өҫтөнлөк итә; уйланма, субъективлыҡҡа сағыштырмаса аҙ урын бирелә.

## Башҡорт әҙәбиәтендә сәйәхәтнамә жанры
Урал-Волга буйы төрки телендәге тәүге сәйәхәтнамә изге урындарға хаж ҡылыуҙы һүрәтләй. Мортаза-Ғәли ибне Ҡотлоғоштоң 1703 йылда Ғәрәбстанға, Мөхәммәт-Әмин Ғүмәр улының 1783 йылғы сәйәхәттәре тураһындағы хажнамәләре иң тәүге сәйәхәтнамәләр тип иҫәпләнә. Рәсәй һәм Урта Азия илдәре араһында сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәрҙең урынлашыуы, сәйәхәтнамә жанрының үҫешенә яңы этәргес бирә. Исмәғил Бикмөхәмәттең әҫәре 1751—1783 йылдарҙа сауҙа юлдарын асыр өсөн Һиндостанға сәйәхәтен һүрәтләүгә арналған. XIX быуат башында башҡорт әҙәбиәтендә сәйәхәтнамә жанры Әбелмәних Ҡарғалы, Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев, Ғәли Соҡорой ижадында сағылыш таба.
XX быуаттың икенсе яртыһында — XXI быуат башында сәйәхәтнамә жанрына М. Хәй «Уралға сәйәхәт», Мостай Кәрим «Вьетнам алыҫ түгел» (1956), Ғәли Ибраһимов «Дуҫтар ерендә» (1958), Назар Нәжми «Һиндостан сәхифәләре» (1960), Ибраһим Абдуллин «Дуҫлыҡтан да көслө нәмә юҡ» китаптарында мөрәжәғәт итә. Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев ижадында сәйәхәтнамә жанры айырыуса ныҡлы үҫеш алды. Уның 2002 йылда донъя күргән «Сәфәрҙәргә сығам сәхәрҙәрҙән» тигән китабына төрлө йылдарҙа төрлө ҡитғаларға һәм илдәргә сәфәрҙәренән тыуған сәйәхәтнамәләре тупланған. Һуңғы осорҙа башҡорт әҙәбиәтендә сәйәхәтнамә жанрының бер төрө иҫәпләнгән хажнамәләр яҙыу традицияһы яңыра. Мәҫәлән, Гүзәл Ситдиҡованың «Йәннәт баҡсаһы» сәйәхәтнамәһе шундай әҫәрҙәрҙән. Кирәй Мәргәндең «Күңел дәфтәре», Рәшит Шәкүрҙең «Сыңрау торналар иле» (1996), «Быуаттар аманаты» (2002) китаптарына ингән сәйәхәтнамәләре шулай уҡ был жанрҙы идея-тематик яҡтан байытты.

## Сығанаҡтар
* Әхмәтйәнов К.Ә. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 1965. 245-се бит.
* Хөсәйенов Ғ.Б. Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге. Өфө, 2006. 169-сы бит.
* Байбулатова Г. И. XVIII—XX быуат башы башҡорт сәйәхәтнамәләренең идеяхудожество һәм стиль үҙенсәлектәре. Өфө, 2018.
* Сафина Л.Ғ. Башҡорт әҙәбиәтендә сәйәхәтнамә жанрының формалашыуы һәм үҫеше мәсьәләләре. Кандидатлыҡ диссертацияһы.
Алмело

**Алмело** ( ) — Нидерландының Оверэйсел провинцияһы ҡалаһы һәм общинаһы, тимер юлы буйынса барғанда Девентер һәм Хенгело араһында тора. Альмело халҡының күп өлөшө нидерланд телен белә, әммә түбәнге немец теленең твент диалектында һөйләшә (). Лимбург диалекты менән бер рәттән твент һөйләше — Нидерландыла иң киң таралған ике диалекттың береһе.

Алмело йылъяҙмаларҙа беренсе тапҡыр 1236 йылда телгә алына. Ул был ваҡытта оло юлдар киҫешкән урындағы Аа йылғаһы аша һалынған ауыл күпере булараҡ билдәле. 1420 йылда Алмело ҡала тип атала башлай, әммә буның бер ниндәй ҙә хәрби ҡиммәте булмай, хатта диуарҙар менән дә уратып алынмаған була. Йөҙ йыл самаһы (1818—1914) Алмело общинаһы ҡалаға — Almelo Stad һәм уның тирә-йүненә — Almelo Ambt бүленгән була.

1830 йылда ҡалаға фәнни-техник революция беренсе пар машинаһы булараҡ килә. Был фабриканы яңы аппаратураға күсеүгә этәрә. 1855 һәм 1865 йылдарҙа Алмелоға тиклем һыу юлы (Оверэйссель каналы) һәм Зальцбергендән тимер юлы килеп етә. 1960 йылда туҡыу сәнәғәте бөлгөнлөккә төшә һәм импорттың арзан продукцияһы менән ярыша алмай.

Алмело архитектураһыүҙенсә бигерәк тә ҡыҙыҡ, сөнки, һуғыштарҙан етди зыян күргән Хенгелонан айырмалы рәүештә, унда күп боронғо ҡорамдар һәм йорттар һаҡланып ҡалған.

## Күрше ҡалалары
* Адорп
* Борне
* Вирден
* Твентеранд
* Тюберхен
* Хенгело
* Хоф-ван-Твент
* Энсхеде

## Спорт
Ҡалала профессиональ футбол клубы «Хераклес» төпләнгән, ул Нидерландтың юғары һәм беренсе дивизионы чемпионаттарында ҡатнаша.

## Дин
Әрмән апостол сиркәүе

* Сиркәү

## Шәхестәр
* Бет, Эверт Виллем

## Иҫкәрмә, һылтанма, сығанаҡтар




## Һылтанмалар
* 
* www.almelo.nl Официальный сайт
Кёнигин Мария сиркәүе (Изерлон)

**Кёнигин Мария сиркәүе** () — Германияның Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендәге Арнсберг административ округына буйһонған Изерлон ҡалаһының Ласбек районындағы () рим-католик сиркәүе.  Изерлон ҡалаһындағы был рим-католик сиркәүе ХХ быуаттың 1964 йылында немец архитекторы Гюнтер Шульте етәкселеге аҫтында төҙөлгән (). Сиркәү бинаһының стеналары бетондан һалынған. Бинаның төп стиле - модернизм, ҡыйығының стиле готик стилгә оҡшаған.

## Әҙәбиәт

* 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*
Якима (ҡала)

**Якима** — АҠШ-та, Маунт-Рейнир милли паркынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан ҡала. 2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны   91 067 кеше тәшкил итә.

Якима ҡалаһы  Якима үҙәнендә урынлашҡан, ул донъяла алманы иң яҡшы етештереүселәрҙең береһе кеүек билдәле. Өлкә АҠШ-та үҫтерелгән ҡомалаҡтың яҡынса 75 процентын етештерә. Атамаһы  индеецтарҙың Якама ҡәбиләһенән килеп сыҡҡан.  Индеецтар резервацияһы ҡаланан көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан.

## Географияһы
АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса  Якима ҡалаһы 53 квадрат километр майҙанды биләй, шуның  52 квадрат километры ер һәм  1,3 кв. километры  — һыу. Округтың һыу ресурстары  майҙаны уның бөтә майҙанының  2,33 процентын тәшкил итә.

Якима ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 326 м бейеклектә урынлашҡан.

## Климаты

## Демографияһы

2000 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса  ҡалала 71 845 кеше йәшәгән, 16 826 ғаилә һәм 26 498 йорт хужалығы һәм 28 643 торлаҡ йорт иҫәпләнгән. Уртаса халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 1378 кеше тәшкил иткән. Раса составы  халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, түбәндәгесә бүленгән: 68,77 % аҡ тәнлеләр, 1,99 % — ҡара йәки афроамерикандар, 2 % — төп америка халҡы, 1,2 % — азиаттар, 0,14 % —  Тымыҡ океан утрауҙарынан килеүселәр, 3,92 %-ы — ҡатнаш раса вәкилдәре, 21,97 % — башҡа халыҡтар. Испан теллеләр ҡаланың бөтә халҡынан  33,7 % тәшкил итә.

26 498 йорт хужалығының  34,4 проценты — балаларҙы 18 йәшенә  тиклем тәрбиәләгән, 44,2 %  бергә йәшәгән парҙар, 14,2 % ирһеҙ йәшәгән ҡатын-ҡыҙҙар, 36,5 % ғаиләләре юҡ. 30,3 % иҫәп алыу мәленә үҙ аллы йәшәүселәр, шул уҡ ваҡытта 14 проценты  65 йәштән өлкәнерәк яңғыҙ кешеләр  тәшкил итә. Йорт хужалығының уртаса күләме 2,63 кеше тәшкил итә, ә ғаиләнең уртаса күләме — 3,29 кеше.

Ҡала халҡының  иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса 2000 йылда йәш  диапазоны түбәндәгесә: 29,4 проценты — 18 йәштән кесе кешеләр, 10,8 проценты — 18 һәм 24 йәшлектәр, 27,6 проценты — 25 йәштән алып  44 йәшкә тиклем, 18,2 проценты —45  йәштән 64 йәшкә тиклем, һәм 14 %  — 65 йәш  һәм унан өлкәнерәктәр. Халыҡтың уртаса йәше  31 йәш  тәшкил итә. Һәр  100 ҡатын-ҡыҙға  95,7 ир-егет  тура килә, шул уҡ ваҡытта һәр 18 йәшлек һәм унан өлкәнерәк  йөҙ ҡатын-ҡыҙға  18 йәштән өлкән  92,6 ир-егет тура килә.

Бер йорт хужалығына уртаса килем ҡалала  29 475  АҠШ доллары, ә бер ғаиләгә уртаса килем — 34 798 доллар тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта ир-аттың уртаса килеме  29 647 АҠШ доллар, ҡатын-ҡыҙҙарҙың 23 629 доллар тәшкил иткән.  Йән башына алынған килем ҡалала йылына 15 920  доллар тәшкил иткән. Ҡалала халыҡ иҫәбен алыу мәленә бөтә ғаиләләр иҫәбенең  17,1 % һәм бөтә халыҡтың иҫәбенән  22,4 %  ярлылыҡ сигендә йәшәгән,  шул уҡ мәлдә  32,3 проценты 18 йәштән кесе һәм 12 проценты — 65 йәшлектәр һәм өлкәнерәк йәштәгеләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Official Website City 
* Official and Convention Bureau Visitors
* Online and the local museum of the area Photographs from presented library 
* Yakima Downtown for Committee
Генуя аквариумы

**Генуя аквариумы** () — Италияла иң ҙур һәм ҙурлығы буйынса Европала икенсе  аквариум Генуяның боронғо порты районында урынлашҡан.  Аквариум 3100 м2 майҙанды биләй, Европа зоопарктар һәм аквариумдар ассоциацияһының ағзаһы булып тора. Һәр йыл һайын унда 1,2 миллиондан ашыу кеше килә.

## Тарихы
Аквариум генуя диңгеҙсеһе Христофор Колумбтың Яңы Донъяны асыуына биш йөҙ йыллыҡ хөрмәтенә үтә торған Genoa Expo '92 күргәҙмәһе өсөн төҙөлгән.  Архитектор Ренцо Пиано тарафынан проектланған ҡоролма һыуға төшөргә әҙер карапты хәтерләтә.   Интерьер дизайны һәм күргәҙмәләр 1992 йылда  Питер Чермаефф етәкселегендәге en:Cambridge Seven Associates фирмаһы дизайнерҙары төркөмө менән әҙерләнә 
1998 йылда аквариум киңәйтелә: уға төп ҡоролма менән күперҙе тоташтырған йөҙ метрлыҡ карап беркетелә.

## Күргәҙмәләр
Башта күргәҙмәнең идеяһы булып  Лигур диңгеҙен, Атлантик океандың төньяҡ өлөшөн, Кариб диңгеҙенең  рифтарын ике күҙлектән: беренсенән, Христофор Колумбтың йөҙөү юлын, һәм икенсенән, экология проблемалары менән хәүефләнеүҙе күрһәтеү тора
.

Аквариум  6 000 000 литр һыуҙы һыйҙырған 70 резервуарҙы, 10 000 квадрат метр майҙанды  эсенә ала

## Фән һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау
Генуя аквариумын AquaRing Европа союзы проекты көйләй,  AquaRing өсөн фәнни база, документтар, һүрәттәр, академик ресурстар һәм интерактив  онлайн-курстар бирә

## Һылтанмалар

}}