open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кеше яҙмышы

«**Кеше яҙмышы**» — совет урыҫ  яҙыусыһы Михаил Шолоховтың хикәйәһе. 1956 йылда яҙыла. Тәүге тапҡыр «Правда» гәзитенең 1956 йылдың 31 декабрь һәм 1957 йылдың 1 ғинуар һандарында баҫыла.

## Сюжеты
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанлыҡтан, шофёр Андрей Соколовҡа ғаиләһенән айырылып фронтҡа китергә тура килә. Һуғыштың беренсе айҙарынан уҡ ул яралана һәм нацистар ҡулына эләгә. Әсирлек осоронда ул концлагерҙың барлыҡ ауырлыҡтарын башынан үткәрә, үҙенең ҡыйыулығы арҡаһында атып үлтерелеүҙән ҡотола һәм, ахырҙа, тотҡонлоҡтан фронт һыҙығы аръяғына, үҙебеҙҙекеләргә ҡасып китә. Тыуған төйәгенә фронттан ҡыҫҡа отпускыға ҡайтҡанында, ул яратҡан ҡатыны Ирина менән ике ҡыҙы ҡаланы дошман бомбаға тотҡан сағында һәләк булғандарын белә. Ул шунда уҡ фронтҡа китә, сөнки тыуған ҡалаһында ҡалырлыҡ көсө етмәй. Туған йәндәр араһынан уның йәш офицер улы ғына ҡалған була. Еңеү көнөндә Андрей улының һуғыштың һуңғы көнөндә һәләк булғанлығын белә.
Һуғыштан һуң яңғыҙ Андрей Соколов сит ерҙәрҙә эшләй. Унда ул етем ҡалған Ваня исемле бәләкәй малайҙы осрата. Уның әсәһе һәләк булған, ә атаһы хәбәрһеҙ юғалған. Соколов уға, һинең атайың мин, ти, һәм бының менән малайға (һәм үҙенә лә) яңы тормош башларлыҡ өмөт бирә.
Бығаса күрелмәгән көслө һуғыш ҡойоно арҡаһында етемлеккә дусар ителгән ике кеше, ят ерҙәргә ырғытылған ике бөртөк… Алда уларҙы нимә көтә? Һәм ошо урыҫ кешеһе, һығылмаҫ ихтыяр көсөнә эйә ир-егет,  һәм атаһы иңенә таянған улы ла, үҫеп еткәс, Тыуған иле саҡырһа, юлында осраған бөтә ауырлыҡтарға ла сыҙамлы булып, барыһын да еңеп сығасаҡ.

## Төҙөлөү тарихы
Хикәйә сюжеты ысынбарлыҡ реаль вакиғаларға нигеҙләнгән. 1946 йылдың яҙында һунарҙа Шолоховҡа бер кеше үҙенең ҡайғылы тарихын һөйләй. Был хәбәр Шолоховты ныҡ ҡыҙыҡтыра, һәм ул хикәйә яҙырға ҡарар итә: «Был турала хикәйә яҙам, мотлаҡ яҙам». 10 йылдан һуң, хикәйә Хемингуэй, Ремарк һәм башҡа сит ил яҙыусыларының хикәйәләрен яңынан уҡып сығып, Шолохов ете көн эсендә «Кеше яҙмышы» хикәйәһен яҙа.

## Экранлаштырылыуы
1959 йылда хикәйәне совет режиссёры  Сергей Бондарчук экранлаштыра, төп ролде лә үҙе уйнай. Фильм "кеше яҙмышы" . 1959 йылда «Кеше яҙмышы» фильмы Мәскәү кинофестиваленең төп призына лайыҡ була һәм режиссёрға ҙур киноға юл аса.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Электронная версия
Кузнецов Лев Владимирович

**Кузнецов Лев Владимирович** (5 март 1923 йыл — 13 август 1992 йыл) — скульптур— монументалист. 1966 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1976) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1978) — Өфө ҡалаһындағы «Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы батырҙарына һәйкәл» скульптора композицияһы өсөн.

## Биографияһы
Лев Владимирович Кузнецов. 1923 йылдың 5 мартында Ләнкәранда (Әзербайжан) тыуған. 1963 йылда Ленинград ҡалаһындағы Репин исемендәге һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтын тамамлай. 1963 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 

## Ижады
Төп әҫәрҙәре: На привале, гипс тон., 1964. Гюльназира, известняк, 1964. Красный башкир, песчаник, 1967. Конница, гипс тон., 1964. Уралочка, кварц, 1967. Һыбайлылар, алюминий, 1967. Революция һәм Граждандар һуғышы геройҙарына, бронза, һәйкәл Өфө ҡалаһында ҡуйылған, 1975.

## Күргәҙмәләре
* Республика, Өфө, 1964, 1969, 1971, 1974, 1977.
* «Социалистический Урал» зональ күргәҙмәһе: Пермь, 1967; Силәбе, 1969; Өфө, 1974.
* РСФСР-ҙың автономиялы республикалары рәссамдарының әҫәрҙәре күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.

Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл Өфөлә 1975 йылдың 29 апрелендә асыла. Скульптураның дөйөм бейеклеге — 12 метр, фигураларҙың бейеклеге — 9 метр. Һәйкәлдең бронзанан эшләнгән өлөштәре — 95 тонна. Монумент авторы — Лев Кузнецов, шулай уҡ ижади яҡтан архитектор Александр Семенов ҡатнаша. Тотоп торған конструкциялар, постаменттар, фундаменттарҙың инженерлыҡ расчеттарын инженер-конструктор Александр Коткин башҡара. Һәйкәлде ижад итеү эше туғыҙ йыл дауам итә. Скульптура төркөмө Ленинградта «Монумент-скульптура» заводында ҡойола.

## Әҙәбиәт
* История Уфы. Сб. статей, гл. 14. Башкирское книжное изд., Уфа. 1976.
* Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э. П. Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979.

## Иҫкәрмәләр
Зәйнәб бинт Йәһеш

**Зәйнәб бинт Йәһеш (Джахш) әл- Ҡорайши** (вафаты-  20/642) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефеттәренең береһе, хаҡ мосолмандар Инәһе.

## Биографияһы

Ҡорайыш ҡәбиләһе әсәд ырыуынан. Атаһы  Йәһеш ибн Риаб ибн Ямара ибн Сабра ибн Мурра ибн Әсәд ибн Һүзәймә, ә әсәһе — Үмәймә бинт Әбд әл-Мотталиб ибн Хашим.

Зәйнәб бинт Йәһеш тәүгеләрҙән булып Ислам ҡабул иткән.  Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәргә рисаләт инә башларҙан  20 йыл әүәл донъяға килгән. Тыуғанында бирелгән исеме Бәррә, мәгәр Мөхәммәт с.ғ.с уға яңы исем ҡуша  - ул Зәйнәб исеме менән таныла.

Кейәүгә сыҡмаҫ элек үк әле Зәйнәб тәүгеләрҙән булып Мәҙинәгә һижрәт ҡыла. Аҫрау улы Зәйд ибн Харисты Пәйғәмбәр ҡоллоҡтан иреккә сығарған була, үҙ нәҫеленә ҡатнаштырып, Аллаһ Илсеһе элекке ҡолдарға кәмһетеп ҡарауға сик ҡуйырға теләй, сөнки шуғаса ирекле ҡатын-ҡыҙҙы ундайҙарға кейәүгә бирмәгәндәр. Зәйнәб баштан уҡ никахҡа ҡырҡа ҡаршы сыға, хурлана, әммә шунан алда ғына Пәйғәмбәребеҙ әмеренә буйһонмауҙы тыйыусы аят («Әл-Әхзәб» сүрәһе, 36-сы аят) иңгәнлектән, сараһыҙҙан ризалаша. Мәгәр  йәш ғаиләлә туҡтауһыҙ ыҙғыш китә, Зәйнәб ирен һис тә үҙ итергә теләмәй. Ҡатындың туған-тыумасаһы был хәлгә бик көйөнә, төрлөсә өгөтләп ҡарауҙар ҙа һөҙөмтә бирмәй. Зәйед талаҡ ҡылырға теләгәс, Пәйғәмбәребеҙ нисә мәртәбә ҡаршы була, әммә бер йылдан йәштәр айырылыша.

Пәйғәмбәребеҙ ошо ҡарар арҡаһында туғандары ғаиләһендә килеп сыҡҡан көйөнөстәр өсөн бик борсола һәм Зәйнәбкә өйләнеп, уларҙы ризалатырға теләй. Әммә элекке йолалар быға мөмкинлек бирмәй. Эш шунда, ғәрәптәрҙә аҫрау улдар үҙ улдары менән бер һаналған, ә ҡайныға килененә өйләнеү рөхсәт ителмәгән. Ләкин ошо ваҡиғанан һуң күпмелер ваҡыттан һуң аҫрау улдар үҙ атаһы исеме менән йөрөтөлөргә тейешлеге, һәм улар аҫраусыһы менән ҡан ҡәрҙәшлеккә дәғүә итә алмауы тураһында аяттар иңә («Әл-Әхзәб» сүрәһе, 4-5 аяттар). Аҫрау улдарҙың ҡатынына өйләнеүҙе тыйыусы йола ла юҡҡа сыға..

Мөхәммәт с.ғ.с был никахтың емерелеүенә бик бошона. Ул Зәйнәбкә үҙе өйләнеп хәлде төҙәтергә уйлай, тик Зәйд ибн Харис уның аҫрауға алған улы була, йола буйынса Мөхәммәт с.ғ.с аҫрау улының ҡатынына өйләнә алмаған. Мәгәр күпмелер ваҡыттан был йоланы юҡҡа сығарыусы аяттар иңә  . Шул уҡ ваҡытта аҫрауға алған кеше ул балаға атай булараҡ исемен бирә алмай башлай  . Һижрәттең 5-се йылында Мөхәммәт с.ғ.с  Зәйнәб бинт Йәһешкә өйләнә.
 
Зәйнәб бик эшсән, игелекле һәи тәҡүә ҡатын була. Ул гел намаҙҙа була, ураҙа тота.   Ул 53 йәшендә Мәҙинәлә вафат була. Мөхәммәт с.ғ.с вафатынан һуң хәләл ефеттәренән беренсе булып баҡый донъяға күсә..

## Зәйнәб бинт Йәһеш менән бәйле хәҙистән
Зәйнәб Инәбеҙ Пәйғәмбәребеҙгә бик тә лайыҡ булырға тырыша һәм фарыз ғәмәлдәрҙе генә үтәү түгел, өҫтәп бик күп нәфел намаҙҙар уҡый, ураҙа тота. Бер саҡ Рәсүлебеҙ мәсеттә ниндәйҙер бау күреп ҡала һәм аптырап уның ҡайҙан килеп сыҡҡанын һорай. Сәхәбәләр аяғында тора алмаҫлыҡ булып намаҙ уҡып арығас, Зәйнәб Инәбеҙҙең шуға тотоноп ғибәҙәт ҡылыуын әйтәләр. Пәйғәмбәребеҙ быны һис оҡшатмай, сисеп алырға бойора һәм:

— Хәлдән тайғансы ғибәҙәт ҡылыуҙың файҙаһы юҡ. Көсөгөҙ-хәлегеҙ булғанда ғына уҡығыҙ намаҙҙы, — тип әйтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Видеоблог

**Видеоблог** (ҡыҫҡ. "влог" ингл. vlog - video blog йәки vildeo log]) — мәғлүмәтте еткерер өсөн видео ҡулланылған блогтарҙың бер төрө. 

Видеоблог - веб-телевидениеның бер төрө. Видеоблогтағы яҙмалар мотлаҡ рәүештә видеолы була. Видеонан тыш влогтарҙа текст, рәсем һәм башҡа метамәғлүмәт булыуы ихтимал. Видеоблог форматындағы яҙмалар Youtube платформаһында урынлаша һәм таратыла.

Дөйөм Youtube каналдарынан айырмалы рәүештә влог бары тик бер авторҙың яҙмаларынан тора.
## Тарихы
## Рәсәйҙә видеоблогтар
Башҡорт телендә беренсе видеоблог 22 октябрь 2017 йылында асылды 
## Видеоблогтар өлкәһендә мөһим ваҡиғалар

## Иҫкәрмәләр
Блог

**Блог** (ҡыҫҡ. «блог» ингл. blog — web log йәғни «интернет селтәрендәге көндәлектәр, онлайн-көндәлектәр» һүҙҙәренән булдырылған неологизм) — даими рәүештә билдәле ваҡыт айырмаһы менән өҫтәлә барған яҙмалар: текст, рәсем, видео йәки башҡа мультимедиа мәғлүмәте.

Блог алып барыусыларҙы «блогер» тип атайҙар. Интернет селтәрендәге блогтарҙың йәмғеһен «блогосфера» тиҙәр.

Блогтар, ғәҙәттәге веб-форум һәм чаттарҙан айырмалы рәүештә:
— авторҙың шәхси фекерен, ҡараштарын белдерә;
— комментарийҙар ҡалдырыу мөмкинселеген авторҙың ихтыярына бәйләй.

Беренсе блог тип 1992-се йылдан башлап алып барылған Тим Бернерс-Ли сәхифәһе һанала. 1996-сы йылда блогтар киң тарала башлай. 1999 йылының августында Сан-Франциско ҡалаһындағы Pyra Labs компанияһы түләүһеҙ блог алып барыу өсөн Blogger.com сайтын аса.

## Иҫкәрмәләр
Веб-форум

**Веб-форум** (ингл. web forum йәғни "интернет селтәрендәге форум"]) — теләгән темаға интернет селтәрендә бәхәсләшеү мөмкинселеге биргән майҙан. Форумдың бер темаһын айырым ҡулға алғанда ул "ҡунаҡ дәфтәре" тәшкил итә.

Интернет ҡулланыусылары темаға ҡағылышлы фекерҙәрен белдерә ала, һорау-яуап рәүешендә әңгәмәләшә ала, кәңәштәр бирә ала. 

Веб-форумдар дөйөм мәсәләләргә арналған була ала http://www.farit.ru/ һәм билдәле темаларға иғтибар иткән форумдар ҙа була: музыка, сәйәхәт, эшҡыуарлыҡ һ.б. Форум тематикаһын хужаһы билдәләй. 

Форум биттәре айырым, әүҙем бит тә була ала, берәй веб-порталдың өлөшө лә була ала.
Һыбыҙғы (хикәйә)

**Һыбыҙғы** — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 29 авгусында «Новое время» гәзитенең 4130-сы һанында «Ан. Чехов» ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 

## Баҫмалар
«Һыбыҙғы» хикәйәһе 1888 йылда  А. Ф. Маркс сығарған «Рассказы» йыйынтығына индерелә.

Чехов тере саҡта хикәйә венгр, словак, француз һәм чех телдәренә тәржемә ителә.

## Тәнҡит
Тәнҡитсе И. Л. Леонтьев хикәйә менән бик ныҡ һоҡлана, үҙенең яҙылмай ҡалған бер хикәйәһен иҫкә алып: «...Әгәр Чехов яҙһа, унан бына тигән «Ведьма» һәм «Свирель» хикәйәләре кеүек нәфис гәүһәр килеп сыҡҡан булыр ине» - ти.

К. К. Арсеньев  «Һыбыҙғы» («Свирель») хикәйәһен Чехов әҫәрҙәре араһындағы  «яҡшы» хикәйәләр иҫәбенә индерә.

П. Краснов «Свирель» тураһында былай тип яҙа: «Йәмғиәттәге әҙәпһеҙлек дөйөм урыҫ хәйерселеге, уның юҡҡа сығыуы менән тәрәнәйә. «Һыбыҙғы (Свирель)» хикәйәһендәге Лука Бедный беҙҙе тирә -яҡты урап алған ысынбарлыҡтың вағайыуына ышаныуын белдерә». Хикәйә тураһындағы фекерҙәрен тәнҡитсе А.&nbsp;А.&nbsp;Александров, Г. Качерец, Е. Ляцкий һәм башҡалар ҙа яҙа.

## Персонаждар
* Мелитон Шишкин, Дементьев утары приказчигы.
* Лука Бедный, һыбыҙғыла уйнаусы көтөүсе.

## Сюжет
Бер ваҡыт Дементьев утарының приказчигы Мелитон Шишкин этен эйәртеп урманда һунар иткән. Ул урман ситенә сыҡҡанда һыбыҙғыла уйнаған көтөүсе Лука Бедныйҙы осрата. Көтөүсе менән приказчик һауа торошо тураһында, элек һунарға йөрөгәндәре тураһында иҫтәренә төшөрөп һөйләшеп торалар. Уларҙың уйынса, хәҙер бөтә нимә лә насарыраҡ — балыҡ та элеккесә шәп түгел, йыртҡыс хайуандар, һунар ҡоштары ла юҡҡа сыҡҡан тигәндәй, йылғалар ҙа һайыҡҡан, урмандар ҙа ҡырҡылып бөтөп бара. Уларҙың икеһе лә ярлы йәшәй. Приказчик ғаиләһендә һигеҙ бала, ҡатыны һәм әсәһе бар, ә эш хаҡы айына бары ун һум ғына. Ярлылыҡтан уның ҡатыны «шайтанға оҡшаған», ә үҙе эсә башлаған. Приказчикҡа көтөүсе : «Йәл, туған! Эй, хоҙайым, шул тиклем йәл! Ер, урман, күк йөҙө… төрлө йән эйәһе — барыһы ла бит тормош өсөн барлыҡҡа килгән, ҡулайланған, барыһы ла аҡыл менән барлыҡҡа килтерелгән. Ә шуларҙың барыһы ла бер тин көмөш тә тормай. Ә иң йәл булғаны-кеше».

Ямғыр яуа башлағас, әңгәмәселәр һаубуллаша һәм приказчик үҙ юлы менән китә. Китеп барған сағында Мелитон Шишкин көтөүсенең һыбыҙғыла күкте, ерҙе, ҡояшты, урманды һәм үҙенең этен йәлләп һаман уйнағанын ишетеп бара.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Свирель // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Voir Dictionnaire Tchekhov, page 230, Françoise Darnal-Lesné, Édition L’Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5.
* Le Pipeau, traduit par Édouard Parayre, Éditions Gallimard, Bibliothèque de la Pléiade, 1970, ISBN 2-07-010550-4.

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. Свирель . Оригинальный русский текст

## Иҫкәрмәләр
Стив Джобс

**Стивен Пол Джобс** (, 24 февраль 1955 йыл — 5 октябрь 2011 йыл) — Apple Computer, Inc. ойоштороусыларының береһе. Үлергә биш аҙна ҡалғансы Apple Inc.генераль директоры вазифаһын башҡара. Компьютер индустрияһы лидерҙарының береһе һанала. Next Computer һәм Pixar Studios Animation, компанияларына нигеҙ һалыусы һәм директорҙар советы рәйесе була. Яман шеш ауырыуы асыҡланғандан һуң ете йыл үткәс, 56 йәшендә вафат була.
## Иҫкәрмәләр
Докучаева Алла Анатольевна

**Докучаева Алла Анатольевна** (7 ғинуар 1935 йыл) — яҙыусы, журналист. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984). (1959), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге  премия лауреаты (1997). Башҡортостан Министрҙар Кабинеты премияһы лауреаты (1997). С. Злобин исемендәге премия лауреаты (2010).

## Биографияһы
Докучаева Алла Анатольевна 1935 йылдың 7 ғинуарында Түбәнге Новгород ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
Тыуған ҡалаһында урта мәктәпте, 1957 йылда Горький университетының филология факультетын тамамлай. Университетты тамамлағас, Горький ҡалаһындағы гәзит һәм журналдарҙа эшләй, 1970 йылдан — Өфөлә «Вечерняя Уфа» гәзитенең бүлек мөдире, 1982 йылдан — секретары, 1993—2001 йылдарҙа — баш мөхәррир урынбаҫары.

Алла Анатольевна детектив жанрында проза әҫәре, балалар өсөн шиғырҙар, әҙәбиәт һәм сәнғәт темаһына мәҡәләләр яҙа.

## Әҫәрҙәре
Докучаев Алла Анатольевна — 20-нән ашыу документаль һәм нәфис китап авторы, танылған детектив оҫтаһы.

Китаптары: «Уроки на всю жизнь» (1986 йыл), «И лишь однажды осветило…» (1990), «Реликт сауҡалыҡтағы үлтереш» («Убийство в реликтовой роще», 1991), «Иҫке йорт серҙәре» («Тайны старого дома», 1993), « „Маскарад“ ағыуы» («Яд „Маскарада“», 2005), фәнни-фантастик роман «Алла хөкөмө» («Суд Божий», 2005).

Очерктар китаптары: «Балалар беҙгә оҡшаған» («Дети похожи на нас», 1991), «Лица. Знакомые и не очень» (2000).

## Һылтанмалар
* 
* http://i-gazeta.com/news/column/31337.html 
* http://pusk.by/bbe/21885 
* http://www.bp01.ru/public.php?public=542 
* http://www.bashinform.ru/news/508404/
* http://www.bashinform.ru/news/689318/
Калуга

**Калуга** () — Калуга өлкәһенең үҙәге.

## Географияһы
Ока йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Денисов Евгений Тимофеевич (19.06.1930), ғалим-физик-химик. Башҡорт дәүләт университетының химик кинетика кафедраһын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1969—1971 йылдарҙа ошо кафедра мөдире. Химия фәндәре докторы (1966), профессор (1970). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).
* Попов Анатолий Николаевич (13.03.1936), юғары мәктәп ветераны, ғалим-тау инженеры. 1961 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983–2002 йылдарҙа тау эштәре һәм ғәмәли механика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1982), профессор (1985). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1996). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (1999).

## Мәғариф
# Калуга дәүләт университеты

## Климаты


## Транспорты
Калуга — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Городской управы
Чита

**Чита** (, ) — Байкал аръяғы крайының үҙәге.

## Географияһы
Ингода йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Мәғариф
# Байкал аръяғы дәүләт университеты
# Чита дәүләт медицина академияһы

## Климаты


## Транспорты
Чита — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Читы
Азия иҡтисады

**Азия иҡтисады**, 49 төрлө дәүләттәрҙә йәшәгән 4.4 миллиардтан артыҡ кеше (донъя халҡының 60 проценты) тәшкил итә. Алты дәүләт өлөшләтә Азияла булыуы менән бергә иҡтисади һәм сәйәси ҡараштары менән Европала  тип фараз ителә. Донъяла иҡтисади йәһәттән иң тиҙ үҫешкән зона - Азия иҡтисади зонаһы һәм Һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса эске тулайым продуктарында иң ҙур континенталь экономика. Ҡытайҙа, Японияла һәм Һиндостан донъя иҡтисадындағы иң ҙур ун экономия араһында һанала. Унан тыш, Азия, япон иҡтисади мөғжизәһенән (1950-1990) башлап, Көньяҡ Кореялағы Һан йылғаһы мөғжизәһе (1961-1996) һәм Ҡытай иҡтисади күтәрелеүе (1978-2013) менән донъяла иң оҙон ваҡытлы, иҡтисади үҫеш үҙәген тәшкил итә.

## Библиографик
## Иҫкәрмәләр
Разумов Михаил Осипович

**Михаил Осипович Разумов **(ысын исеме **Арханцев Арон Иосифович**) (1894, Глухов, Чернигов губернаһы — 30 октябрь 1937) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре.
1924—1927 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты яуаплы секретары.

## Биографияһы
1913 йылдан алып РСДРП ағзаһы, КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы (1930-34) һәм ВКП (б)-ның Үҙәк комитеты (1934—1937) ағзаһы итеп һайлана. СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы.

Февраль һәм Октябрь революциялары ҡатнашыусы.
* 1918 йыл — Көньяҡ өлкә Халыҡ хужалығы советының ойоштороу-инструктор бүлеге мөдире (Харьков),
* 1919 йыл — Одесса хәрби округының сәйәси идаралығы начальнигы
* 1919—1920 йылдар —Көньяҡ фронты частарының сәйәси инспекторы
* 1920 йыл — Донецк губерна эшсе-крәҫтиән инспекцияһы рәйесе
* 1920—1922 йылдар — ответственный секретарь Украина КП (б) (Донецк губернаһы) Луганск өйәҙ комитетының яуаплы секретары , Украина КП (б) губерна комитетының яуаплы секретары, губерна эшсе-крәҫтиән инспекцияһы рәйесе.
Төбәк партия ойошмалары етәксеһе:
* 1922—1923 йылдар — РКП(б)-ның Рыбинск губерна комитеты яуаплы секретары
* 1923—1924 йылдар — РКП(б)-ның Орел губерна комитеты яуаплы секретары
* 1924—1927 йылдар — РКП(б)— ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты яуаплы секретары
* 1928—1933 йылдар —ВКП(б)-ның Татарстан өлкә комитеты беренсе секретары
* 1933—1937 йылдар — ВКП(б)-ның Көнсығыш-Себер край комитеты беренсе секретары

1927—1928 йылдарҙа Ҡытайҙа партия эшендә була, ҡулға алыуға дусар була.

1937 йылда репрессиялана, атып үлтерелә.

2005 йылда Ленин орденына хоҡуҡтарын тергеҙәләр (1937 йылда мәхрүм ителгән булған).

## Әҙәбиәт
* Разумов М. И. Год работы и ближайшие задачи Татарской партийной организации. Казань, 1929.
* Разумов М. И. Выйти в ряды передовых. Иркутск, 1934. 30 000 экз.
* Разумов М. И. Победно завершить сельскохозяйственный год. Иркутск, 1934. 25 000 экз.
* Разумов М. И. Хозяйственный подъём и культурное строительство Восточной Сибири. Иркутск, 1935. 15 000 экз.
* Разумов М. И. О проекте Конституции СССР. Иркутск, 1936.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Библиотека AZ-LIBR — Разумов Михаил Осипович
* Справочник по истории КПСС — Разумов Михаил Осипович
* Михаил Осипович Разумов
* Михаил Осипович Разумов
Йүвәйриә бинт әл-Харис

**Йүвәйриә бинт әл-Харис** (; вафаты -  676 йыл, ) —  Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)ҙең хәләл ефеттәренең береһе, хаҡ мосолмандар Инәһе.

## Биографияһы
Йүвәйриә бинт әл-Харис  Бәни Мөстәлиҡ ҡәбиләһе башлығы Харис ибн Әбү Дирарҙың ҡыҙы була.Һижрәттең 5-се йылында мосолмандар Мүсталиҡ ҡәбиләһен еңә, шуның һөҙөмтәһендә Йүвәйриә әсирлеккә төшә.   Уның атаһы Мөхәммәт Пәйғәмбәргә уны иреккә сығарыуҙы һорап, үтенес менән килергә мәжбүр була. Бының өсөн ул дөйәләр вәғәҙә итә. Йүвәйриәне азат итәләр, шунан һуң Пәйғәмбәр  уның атаһы һәм яҡындары менән һөйләшә, һөҙөмтәлә улар Ислам ҡабул итә. Ошонан һуң Мөхәммәт с.ғ.с.  Харис ибн Әбү Дирарҙан ҡыҙын үҙенә хәләл ефетлеккә биреүҙе һорай. Бының бер сәбәбе - Пөйғәмбәр Ғәрәп ярымутрауында ярайһы йоғонтоло Бәни Мөстәлиҡ ҡәбиләһе менән яҡшы мөнәсәбәттәр булдырырға тырышыуҙа ла.  Никах уҡытылғандан һуң мосолмандар әсиргә төшкән 100 самаһы Мөстәлиҡ ҡәбиләһе кешеләрен азат итә.

Көндәше хаҡында Инәбеҙ Ғәйшәнең әйткәне лә иғтибарға лайыҡ: «Йүвәйриә тиклем үҙ ырыуына файҙа килтергән бер кем дә юҡтыр. Уның арҡаһында йөҙҙәрсә кеше ҡоллоҡтан ҡотолдо». Өҫтәп, йәнә шулай тиергә лә булалыр: «Улар ҡоллоҡтан ғына ҡотолманы, ә Ислам ҡабул итеп, үҙҙәренә күркәм яҙмыш һайланы».

Йүвәйриә раҙыяллаһу ғәнһә Исламға мөккибән бирелә, бик күп ғибәҙәт ҡыла, йыш ҡына ураҙа тота. Уның бер мәл хатта ауыҙ асмай ураҙа тотҡанын күреп, Пәйғәмбәребеҙ ифтар эшләттерә һәм дауам итергә рөхсәт бирмәй.

Аллаһ Илсеһе менән 6 йыл бәхетле ғүмер кисерә Йүвәйриә р.ғ. һәм ғөләмәләргә 7 хәҙис тапшыра. Ул бик йомарт һәм шәфҡәтле була, хатта үҙенә тигән ризыҡты ла фәҡир-фоҡараға саҙаҡа итеп таратып торғаны мәғлүм.

Сәхих Бохари яҙып алған хәҙистәр араһында ошондайы бар: «Ярты хөрмә саҙаҡа ҡылып ҡына булһа ла, уттан (йәғни тамуҡ утынан) һаҡланығыҙ, быны тапмаһағыҙ, һораусыны яҡшы үә йомшаҡ һүҙ менән йыуатығыҙ». Мәҙинәлә был емеш күп булғанлыҡтан Рәсүлебеҙ «ярты хөрмә» тип әйткән, тимәк, хатта фәҡир генә кеше лә хәленән килгән тиклем саҙаҡа биреп, йәһәннәмдән ҡотола ала, тигән ул. Үҙе һәм ғаиләһе ошо ҡағиҙә буйынса йәшәгән дә инде.

Йүвәйриә игелекле һәм тәҡүә ҡатын була.  676 йылда Мәҙинәлә 65 йәшендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Кузнецов Александр Игнатьевич

**Кузнецов Александр Игнатьевич** (15 август 1915 йыл — 11 февраль 1991 йыл) — уҡытыусы, партия органдары хеҙмәткәре, яҙыусы. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1942 йылдан КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
Александр Игнатьевич Кузнецов 1915 йылдың 15 авгусында Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Атаһы фронтта һәләк булғандан һуң, Кузнецовтар ғаиләһе әсәһенең тыуған иленә — Благовещен районының Удельно-Дыуанай ауылына күсеп килә.

Саша 14 йәшендә улус комсомол комитеты секретары була. Төҙөлөш техникумында уҡый, уны тамамлағандан һуң урман хужалығында эшләй. 1937 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында — һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Артабан Хабаровскиҙа хәрби-сәйәси мәктәптә уҡый.

Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында рота политругы, батальон командиры урынбаҫары була. Курск дуғаһында һуғыша, Днепрҙы һуғышып аша сығыуҙа, Киевты азат итеүҙә ҡатнаша, дошман тылында махсус задание башҡара. Өс тапҡыр яралана. Польша биләмәһендә өсөнсө тапҡыр ауыр яраланғандан һуң демобилизациялана.

Һуғышынан һуң Александр Игнатьевич БАССР-ҙың Благовещен районында мәктәп директоры булып эшләй. 1948 йылдан алып — ВКП(б)-ның район комитетында пропаганда бүлеге мөдире; 1950—1979 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 6-сы һанлы профессиональ-техник училищеһында уҡытыусы булып эшләй.

Кузнецов Александр Игнатьевич хеҙмәт эшмәкәрлеген әҙәби эш менән бергә алып бара. Уның күп кенә әҫәрҙәренең темаһы — ауылда совет власының нығыныуы, коллективлаштырыу, һуғыш. Ул үҙенең әҫәрҙәрен «Совет Башҡортостаны», «Ленинсы», «Киске Өфө» гәзиттәрендә баҫтыра. Хәрби тематикалы хикәйәләре «Йәш гвардия» нәшриәтендә, «Подвиг» альманахында баҫылып сыға

## Әҫәрҙәре
* Роман-дилогия «Отчего хлеб сладок» (кн. 2., 1974—1982)
* Повесть «Протальник» (1984)
* Хикәйәләр һәм повестары «Иду к друзьям» (1979)
* «Судьбой единой» (1987)
* Кузнецов, А. И. Отчего хлеб сладок: Роман — дилогия. Кн. 1. Трудные рассветы [Текст] / Александр Кузнецов. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1989. — 400 с.
* Кузнецов, А. И. Отчего хлеб сладок: Роман — дилогия. Кн. 2. Земли хозяева [Текст] / Александр Кузнецов. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1990. — 431 с.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* 1-се (1985) һәм 2-се (1944) дәрәжә Ватан һуғышы ордены.
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1944).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Кузнецов Александр Игнатьевич 	 
* Александр Кузнецов/ Башҡортостан Рспубликаһы Благовещен районы әҙәбиәте 

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
Ерилин Михаил Васильевич

**Ерилин Михаил Васильевич** (16 ноябрь 1945 йыл — 24 июль 2012 йыл) — Башҡортостанда тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, тәржемәсе. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты (2010).

## Биографияһы
Михаил Васильевич Ерилин 1945 йылдың 16 ноябрендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.

Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлап, Өфө энергетика техникумына уҡырға инә. Өс йыл Совет Армияһында стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.

Армиянан һуң 1968—1999 йылдарҙа «Башкирэнерго» берекмәһендә (асыҡ акционерҙар йәмғиәте) эшләй. Мәғлүмәтле инженер була, бер үк ваҡытта яҡшы шиғырҙар яҙа.

Шиғырҙары Республика ваҡытлы баҫмаларында баҫыла. Уның тәүге шиғырҙар китабы «Дуҫыма хат» 1977 йылда нәшер ителә.

2010 йылда Михаил Ерилин әҙәби тыуған яҡты өйрәнеү һәм юғары ижади оҫталығы өсөн Степан Злобин исемендәге Республика әҙәби премия лауреаты була.

## Ижады
Шиғыр китаптары «Дуҫыма хат» (1977), «Иртәнге шиғыр юлдары» («Утренние строки», 1984), «Пожитки» (1990), «Аритмия» (1996), ."Сломать уключину на Дёме" (2005).

Башҡорт шағирҙары Жәлил Кейекбаев, Риф Тойғон, Дауыт Юлтый, Гөлфиә Юнысова, Төхфәт Йәнәби һ.б. әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Степан Злобин исемендәге әҙәби премия (2010).

## Һылтанмалар
*  
* http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=2889 
* http://blog.myufa.ru/archives/tag/%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D1%82%D0%B0
* http://belsk.ruspole.info/node/2817

## Иҫкәрмәләр
Жеханов Андрей Ильич

**Андрей Ильич Жеханов** (1884 — 1924) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары (1922), РКП (б)-ның Царицын өлкә комитетының яуаплы секретары (1923—1924).

## Биографияһы
Жеханов Андрей Ильич 1884 йылда Нижегород губернаһы Түбәнге Новгородта тыуған.

1905 йылта РСДРП(б)-ға инә, Мәскәүҙә эшләй. Революцион хәрәкәттә ҡатнашҡаны өсөн Түбәнге Новгородҡа һөрөлә.

1906 йылдан батша армияһы сафтарында хеҙмәт итә, 1908 йылда Орел губернаһына һөрөлә.

1914—1917 йылдарҙа Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, фронтта революцион эштәрен алып барғаны өсөн эҙәрләүҙәргә дусар булған.

1917 йылда Петроградта РСДРП(б)-ның полк комитетының рәйесе була. 1917 йылдың 25 октябрендә Ҡышҡы һарайҙы штурмлауҙа ҡатнаша.

1918-1919 йылдарҙа Граждандар һуғышында Көнсығыш фронтта РККА сафтарында ҡатнаша.

1920-1922 йылдарҙа Түбәнге Новгородта партия эшендә була.

1922 йылдың апреленән сентябргә тиклем — РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары.

1922 йылдың ноябренән — РКП(б)-ның Царицын губерна комитетының ойоштороу бүлеге мөдире.

РКП(б)-ның XII съезы һәм XI бөтә Рәсәй советтары съезы делегаты була.

1923 йылдың июленән 1924 йылдың апреленә тиклем — РКП(б)-ның Царицын губерна комитетының яуаплы секретары.

1924 йылдың 5 майында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса апрель айында) Мәскәүҙә үҙенә үҙе ҡул һала. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретарҙары 
* Башҡортостан энциклопедияһында мәҡәлә(баш.)
Нимвицкий Борис Николаевич

**Нимвицкий Борис Николаевич** (8 декабрь 1885 йыл — 25 май 1969 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1918 йылдан Өфө губерна Халыҡ Хужалығы Советы рәйесе урынбаҫары, губерна революцион комитеты рәйесе. 1920—1921 йылдарҙа РКП(б)-ның Өфө губерна комитеты секретары, бер үк ваҡытта 1920—1922 йылдарҙа Советтарҙың Өфө губерна башҡарма комитеты рәйесе, 1923 йылда РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары. Ленин ордены кавалеры. 

## Биографияһы
Борис Николаевич Нимвицкий 1885 йылдың 8 декабрендә Рәсәй империяһының Эстлянд губернаһының Везенберг (хәҙер Раквере) ҡалаһында дворян ғаиләһендә тыуған.

Өфө гимназияһында, һуңынан — Брюссель электротехник мәктәбендә уҡыған.

1903 йылдан алып РСДРП ағзаһы, большевик, ошо йылдан уҡ Рәсәйҙәге революцион хәрәкәттә ҡатнаша (Өфө, Ҡазан һәм Петроградта).

1907 йылда Тубыл губернаһына һөрөлә, һөргөнгә алмашҡа сит илгә сығыу мөмкинлеге бирелә. Борис Николаевич 1907—1914 йылдарҙа эмиграцияла була.

1917-1918 йылдарҙа — Колпин һәм Петроград эшсе һәм һалдат депутаттары Советы, РСДРП(б)-ның Петроград комитеты ағзаһы, Колпин ревкомы рәйесе. Учредителдәр йыйылышы (1918) ағзаһы. РСДРП-ның 7-се (Апрель) Бөтә Рәсәй конференцияһы, РСДРП(б)-ның VI съезы (1917) делегаты.

1918—1923 йылдарҙа Өфөлә партия эшендә: (РКП(б)-ның Өфө губерна комитетының (1920—1922) һәм ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары (1922-23), һуңынан РКП-ла, Халыҡ хужалығының юғары советында (ВСНХ) эшләй.

1933 йылдан — Мәскәү юғары уҡыу йорттарында уҡытыусы.

1969 йылдың 25 майында Мәскәүҙә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Протасов Л. Г.* Люди Учредительного собрания: портрет в интерьере эпохи. — М., РОСПЭН, 2008.
* *Асабин Е. П.* Под знаменем революции. — Уфа, 1991.

## Һылтанмалар
* 
* Нимвицкий Борис Николаевич. Сайт Хронос: всемирная история в интернете
Викман Пётр Михайлович

**Викман Пётр Михайлович** (13 ноябрь 1890 йыл — 10 апрель 1958 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1920 йылдың июленән 1921 йылдың майына тиклем ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы (беренсе) секретары. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Ленин (1956) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Пётр Михайлович Викман 1890 йылдың 13 ноябрендә (иҫке стиль буйынса 1 октябрендә) Рига ҡалаһында тыуған.

Латвиялағы 1905 йылғы ҡанлы ваҡиғаларҙан һуң 1906 йылда РСДРП(б)-ға инә.

1913 − 1916 йылдарҙа бер нисә тапҡыр ҡулға алына һәм азат ителә.

1916 − 1917 йылдарҙа Кимры электр станцияһында электромонтер булып эшләй.

1918 йылда Кимры өйәҙе (Корчев өйәҙенән бүленеп сыға) ойошторолғандан һуң Кимры өйәҙ башҡарма комитетының беренсе рәйесе була.

Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Тверь губернаһының Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе (1918—1920).

1924—1927 йылдарҙа ВКП(б) Үҙәк комитеты ҡарамағындағы марксизм курстарында, 1943 йылда — Киров совет-партия курстарында уҡый.

Эш урындары: ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы (1-се) секретары (1920—1921). Смоленск губкомы секретары (1922—1924). Мәскәүҙә уҡыу (1924—1927). Наркоматтың Эшсе-крәҫтиән инспекцияһында (РКИ, Рабкрин) эш (1927—1929). ВКП(б) Үҙәк Комитеты аппаратында эш (1929—1930). 1930 йылдың 16 октябренән ВЦИК-тың ойоштороу бүлегенә тәғәйенләнә һәм 1935 йылдың 1 апрелендә икенсе эшкә күсеү сәбәпле инструктор вазифаһынан бушатыла.

СССР-ҙың I саҡырылыш Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы, VII, X, XI саҡырылыш ВЦИК ағзаһы, Советтарҙың III һәм VI Бөтә Союз съездары делегаты, Советтарҙың V—VIII, X—XII, XV Бөтә Рәсәй съезы делегаты. VII (Апрель) конференцияһы делегаты, ХП, XIV—XVI партия съездары делегаты, XV-се съезда ВКП(б)-ның Үҙәк контроль комиссияһы ағзаһы итеп һайлана.

1941 йылдан — Латвия КП(б)-һы Үҙәк комитеты инструкторы, Киров совет һәм партия төҙөлөшө мәктәбенең директор урынбаҫары, һуңынан — «Cīņa» («Көрәш», Киров) гәзитенең экспедиторы, Латвия КП(б)-һының Кулдиг өйәҙ комитеты секретары, Латвия ССР-ының Дәүләт диңгеҙ пароходлығының сәйәси бүлеге лекторы.

50-се йылдарҙа Петр Михайлович Латвия ССР-ында төрлө яуаплы вазифаларҙа: Дәүләт сәнғәт академияһының марксизм-ленинизм кабинеты уҡытыусыһы һәм мөдире; Революция музейы директорының ғилми эштәр буйынса урынбаҫары; Урындағы һәм яғыулыҡ сәнәғәте министрлығының кадрҙар бүлеге етәксеһе; Фәндәр академияһы кадрҙар бүлегенең етәксе урынбаҫары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (1956)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены.

## Хәтер
* Кимры ҡалаһындағы урамға Викман исеме бирелгән (элекке Миллионлы урам).

## Һылтанмалар
* 
* http://www.knowbysight.info/VVV/01811.asp
Переволочан ҡурғандары

**Переволочан ҡурғандары** — прохор (иртә сармат) мәҙәниәтенә ҡараған археологик ҡомартҡы. Беҙҙең эраға тиклемге 5-4 быуаттар менән билдәләнә. Башҡортостандағы Хәйбулла районының Переволочан ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1974, 1991 йылдарҙа А. Х. Пшеничнюк, 2007 йылда С. В. Сиротин тарафынан асыла һәм өйрәнелә. 

## Табыштар
Ҡәберлектәргә ҡарай. Уға 12 ҡурған (диаметры 14-40 м, бейеклеге 0,5—4 м) инә. Тикшерелгән һәр бер ҡурған аҫтында 1-ҙән 4-кә тиклем ҡәбер табылған. Ҡәберҙәр тар оҙон коридорҙар (катакомба) формаһында, ҡәбер өҫтөндә сатыр кеүек ағас ҡоролмалар.

Мәрхүмдәр тәрән соҡорҙа, ҡайһылары ләхетле ҡәберҙә башы көньяҡҡа йүнәлтелеп салҡан ерләнгән. Ҡурғанда табылған керамика семәрле балсыҡ һауыттарҙан тора.  Ерләү йыһаздары араһында хәрби ҡоралдар (тимер ҡылыс-акинак, бысаҡ, ҡалъян ырғаҡтары, һөңгө башаҡтары, бронза уҡ башаҡтары, күн һәм туҙ ҡалъян, һөйәктән яһалған дүңгәләкле хәрби кейем өлөштәре), ат сбруйы өлөштәре (тимер ауыҙлыҡ, маңлайса, бронза һәм тимер ҡаптал), биҙәүестәр (алтын үткәрмә, сикә сулпылары, стилләштерелгән болан һүрәтле йөҙөктәр, тимер беләҙек, быяла һәм лигнит муйынсаҡтар), көнкүреш әйберҙәре (һөйәк энә, таш орсоҡ башы, ағас һауыттың алтын, бронза ҡаҙан, көҙгө, ҡорбан ташы).

Ҡомартҡы Көньяҡ Уралға иртә тимер быуат осоронда күсмә ҡәбиләләр урынлашыуын сағылдыра. Табылған материалдар Археология һәм этнография республика музейында, Стәрлетамаҡ музейында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр
Рәйхана бинт Зәйед

**Рәйхана бинт Зәйед**, () 631 йылда вафат була.  — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефеттәренең береһе. Кәнизәге булған тигән һүҙҙәр ҙә бар. 
## Биографияһы
Рәйхана бинт Зәйед йәһүдтәрҙең  Ҡурайза ырыуынан булған. Тәүге ире Хәкәм исемле булған.  626 йылда мосолмандарҙың Ҡурайза ҡәбиәләһенә ҡаршы яуында ул әсиргә төшкән һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр өйөнә эләккән. Рәсүл уға Ислам ҡабул итергә тәҡдим иткән, әммә ҡатын баш тартҡан. Күпмелер ваҡыттан ул Ислам ҡабул итеүе тураһында иғлан иткән, ошонан һуң уны Пәйғәмбәр әсирлектән  азат иткән.  . Икенсе бер фараз буйынса (Ибн Сад әл-Бағдади әйтеүенсә), Рәйхана мосолманлыҡ ҡабул итһә лә, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең кәнизәге булып ҡалған .

Рәйхана игелекле һәм тәҡүә ҡатын булған. Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең башҡа ҡатындарынан алда вафат булған..

## Рәйхана исеме
Рәйхана, Рәйхан исемдәре "рәхәтлек" тип тәржемә ителә. Еҫле гөл атамаһы ла бар.  "Рәйхан" тип аталған халыҡ йыры ла бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Волжский

**Волжский** () — Волгоград өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Волгоградтан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Аҡтүбә йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Волжский торба заводы
* Волжский органик синтез заводы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Официальный сайт города
Абрамова Ирина Евгеньевна

**Абрамова Ирина Евгеньевна** (18 март 1974 йыл) — спортсы. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (1996) һәм  атҡаҙанған спорт мастеры (2000). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Донъя (1999—2001), Европа һәм Рәсәй (1999, 2000) чемпионы, Рәсәй Кубогы эйәһе (1998—2000). Ҡатын-ҡыҙҙар араһында 60 килограммға тиклем ауырлыҡ категорияһында сүгәләү, штанга менән күтәрелеү, өс төрҙән ярышта донъя һәм Европа кимәлендә 11 тапҡыр, Рәсәй буйынса (1998—2001) 17 тапҡыр рекорд ҡуя. Рәсәйҙең йыйылма командаһы ағзаһы (1997—2001).

## Белеме
2002 йылда Мәскәү физик культура академияһын тамамлай.
  

## Карьераһы

### Үҫмер спортсы карьераһы
1996 йылда үҫмер спортсылар араһында Европа чемпионатының бронза призеры. 1997 йылда үҫмер спортсылар араһында Европа чемпионатының көмөш призеры. Тренеры Лев Никифоров.

### 1998
60 килограмға тиклем категорияла сығыш яһап, Рәсәй чемпионы була. Европа чемпионатында көмөш миҙал яулай.

### 1999
Ятҡан килеш штанга күтәреү һәм көс талап итә торған өс төрҙән ярышта Рәсәй чемпионы, Европа һәм донъя чемпионы.

### 2000
Рәсәй, Европа һәм донъя чемпионы була. Шулай уҡ суммала (550 кг) Рәсәй рекорды һәм штанга менән күтәрелеүҙә (222,5 кг) донъя рекорды ҡуя.

### 2001
225 кг сумма менән милли чемпионаттың көмөш миҙалын яулай. 220 кг сумма менән донъя чемпионы була. 2001 йылда Бөтә донъя уйындарында, уртаса ауырлыҡта сығыш яһап, көмөш миҙал яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Антипин Иван Алексеевич

**Антипин Иван Алексеевич** (11 сентябрь 1921 йыл — 21 декабрь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Штурмлаусы авиация полкы лётчигы. Генерал‑майор (2004). Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Иван Алексеевич Антипин 1921 йылдың 11 сентябрендә хәҙерге Башҡортостандың Архангел районы Ҡыҙыл Еҙем ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте рус.

9 класс тамамлаған. Һуңынан махсус комсомол наборы буйынса Белорет ҡалаһындағы аэроклубҡа уҡырға инә.

1941 йылдың апрелендә Башҡорт АССР-ының Архангел район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1942 йылда Свердловск хәрби авиация осоусылар мәктәбен тамамлай, ошо йылдың октябренән фронтта.

5-се һауа армияһының 1-се штурмлаусы авиация корпусы 292-се штурмлаусы авиация дивизияһы 667-се штурмлаусы авиация полкы осоусыһы лейтенант Иван Антипин 1944 йыл башына дошмандың тере көсөн һәм хәрби техникаһын штурмлау өсөн 89 уңышлы хәрби осош яһай, 16 һауа һуғышында ҡатнаша, шәхсән «Ю-87» самолетын һәм төркөмдә 6 дошман самолетын бәреп төшөрә. 20 дошман танкын, тере көстәр һәм йөк менән 125 автомашинаһын, 8 зенит-артиллерия батареяһын юҡ иткән, 3 яғыулыҡ складын, 2 боеприпастар складын, 9 автоцистернаны шартлата һәм 500-гә яҡын дошман һалдаты һәм офицерын юҡ итә.

Һуғыштан һуң А. И. Антипин хеҙмәтен СССР Хәрби-Һауа көстәрендә дауам итә. 1945 йылдың мартынан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1949 йылда штурмандарҙың Юғары офицерҙар мәктәбен, 1956 йылда — Хәрби-һауа академияһын тамамлаған.

1968 йылдан алып полковник И. А. Антипин — запаста, ә һуңынан отставкаға китә. Украинаның Волынск өлкәһендәге Луцк ҡалаһында йәшәй. Украина Хөкүмәте атҡаҙанған ветеранға «генерал-майор» хәрби званиеһы бирә.

И. А. Антипин 2005 йылдың 21 декабрендә вафат була, 23 декабрҙә Луцк ҡалаһында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1944 йылдың 1 июлендә лейтенант Антипин Иван Алексеевичкә Ленин ордены менән «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 1978) тапшырыла һәм «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* Ленин ордены (01.07.1944)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (01.09.1943)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.09.1943)
* Александр Невский ордены (22.02.1945)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (12.02.1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.08.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Миҙалдар

## Хәтер
* Герой исеме Өфө ҡалаһында Еңеү паркындағы гранит стелала һәм Белорет ҡалаһында мемориаль таҡтала мәңгеләштерелгән.
* Архангел ауылының Еңеү паркында Антипин Иван Алексеевичтың бюсы ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  

## Сығанаҡтар
* 
* Антипин Иван Алексеевич
* Aces 1936—1953 Soviet years of Fighter
* Биография.ру сайтындағы мәғлүмәттәр <br> 
* Помнят сокола на родной земле
Каспар Хаузер

**Каспар Хаузер** (), *Гаузер *тип русса яҙылышы ла осрай (яҡынса 30 апрель 1812 йыл; тыуған урыны билдәһеҙ — 19 декабрь 1833 йыл; Ансбах ҡалаһы) – «Европа йәтиме» булараҡ билдәле, кемлеге әле лә тулыһынса асыҡланмаған кеше. Тәүге тапҡыр 1828 йылдың 28 майында Нюрнберг ҡалаһының урамдарында пәйҙә була. Фараздарҙың береһенә ярашлы, Каспар — Бадендың бөйөк кенәздәре нәҫеленән булырға мөмкин. Уның шәхесе хәҙергәсә тарихсылар араһында ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

## Тормош юлы
1828 йылдың 28 май көнөндә Нюрнбергта пәйҙә булған яҡынса 16 йәшлек егет, крәстиәндәрсә кейенгән була. Бер нисә һүҙҙән башҡа бөтөнләй һөйләшә алмаған. Уның кеҫәләрендә табылған ике хаттан башҡа бер нимә лә шәхесен асыҡландырмаған. Хаттарҙың береһе Нюрнбергтағы алтынсы атлы полкының дүртенсе эскадронының етәксеһе - капитан Вессенигҡа ебәрелгән булған, уның авторы капитандан "ошо егетте" үҙенең янына алырға йә "камины эргәһендә аҫып үлтерергә" һораған. Хаттарҙың икенсеһенә ярашлы иһә (ул, бәлки, Каспарҙың әсәһе тарафынан уның элекке ҡурсалаусыһына яҙылған булғандыр) был бала 1812 йылдың апрель 30-ендә тыуған һәм Каспар тигән исем менән суҡынландырылған. Һуңыраҡ алып барылған эҙләнеү һөҙөмтәһендә шуныһы асыҡланған: ике хат та (беренсеһе 1828 йылда, икенсеһе 1812 йылда яҙылғанына ҡарамаҫтан) шул уҡ төрлө ҡағыҙҙа, шундай уҡ яҙыу ҡараһы менән һәм шул уҡ кеше тарафынан яҙылған.

Вайкман (*Weickmann*) тигән тегенсе егетте капитан Вессениг йортона тиклем алып барҙы (әйтеүенсә, ошо юл Каспарға ҙур ҡыйынлыҡ менән бирелде), әммә унда ла егет, нимә тип әйткәнен аңламағандай, ике генә һөйләм ҡабатлаған: *Атайымдай атлы яугир булғым килә* һәм *Атҡай! Атҡай!* Һуңыраҡ, полицияға алып барылғандан һуң, уға ниндәй генә һорауҙар бирелһә лә, ошо ике һөйләмде ҡабатлаған, йә *Өй* һәм *Белмәйем* тип илаған. Уға яҙыу ҡараһы һәм яҙғыс бирелгәс, ике генә һүҙҙе яҙа алған: *Kaspar Hauser. *Шуның өсөн ул ошо исем менән тарихҡа ла ингән.

Киләһе ике ай буйы Каспар ҡала төрмәһендә һәм Андреас Һилтель тигән төрмә ҡараусыһы йортонда йәшәгән, унда егеткә ҡарар өсөн күп кенә кеше йыйылғаны бар. 16 йыллыҡ йәшенә ҡарамаҫтан, пәйҙә булған ваҡытта психика һаулығы 6 йыллыҡ баланың кимәлендә булған. Башта һыу менән икмәктән башҡа бер нимә лә ашай алмаған. Бургомистр Биндер әйтеүенсә, Каспарҙың хәтере "иҫ китмәле" булған.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Фераль балалар
* Джини
Череповец

**Череповец** () — Вологда өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса өлкәлә беренсе урында тора. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

## Географияһы
Шексна йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Череповец металлургия комбинаты

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Официальный сайт города 
* Ҡала Череповец
Ҡырымшамхалов Хәмзәт Басхануҡ улы

**Ҡырымшамхалов Хәмзәт Басхануҡ улы** (); 23 февраль 1917 йыл — 2 октябрь 1985 йыл) — СССР скульпторы, рәссам. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
### Сығышы
Хәмзәт Басхануҡ улы Ҡырымшамха́лов затлы ҡарасай кенәздәре - Ҡырымшамхалдар нәҫеленән. Ҡарт ҡартатаһы Ислам Ачахмат (Хажи-Әхмәт) улы Ҡарасай еренең ғалийы булған, 1828 йылда Ҡарасайҙең Рәсәйгә ҡушылыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйған. Атаһы — батша ғәскәре офицеры, штабс-капитан Басхануҡ Ҡырымшамхал. Ағаларының бере — ҡарасай шағиры, рәссам, мәғрифәтсе Ислам бей Ҡырымшамхал, икенсеһе — полковник Мырҙағол Ҡырымшамхал.

Хамзат Ҡырымшамхалдың әсәһе балҡар кенәздәре (Абаевтар) нәҫеленән. Әсәһе яғынан олатаһы — Рәсәй империяһының билдәле этнографы, публицист Мисост Абаев.

Хәмзәт Басхануҡ улы Ҡырымшамха́лов 1917 йылдың 23 февралендә Рәсәй империяһының Теберда ауылында тыуған.

## Иҫкәрмәләр
8 Март (Өфө)

**8 март** — Өфө ҡалаһы Ленин районындағы ҡасаба (Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала советының 2007 йылдың 15 ноябрендәге 29/14-се ҡарарының 1-се Ҡушымтаһы. Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы сиктәрендә ҡала төҙөү ҡиммәте минималь булған территориялар исемлеге). Кооператив биҫтәһенә инә.

Почта индексы: 450007

## Географияһы
8 Март ҡасабаһы Өфөнөң көньяҡ автовокзалынан 5 километр алыҫлыҡта, ҡаланан көнбайыш йүнәлештә урынлашҡан. Уны көнсығыштан һәм көнбайыштан урмандар урап алған. Ҡаланан М7 трассаһынан (Өфө-Затон автоюлы буйлап) килергә мөмкин. Ҡайынлы күле эргәһендә урынлашҡан.

## Транспорт
8 март ҡасабаһы менән Өфө араһында транспорт бәйләнеше көйләнгән: баш ҡаланан 115д автобусы, 375, 287 һанлы маршрут таксиһы менән килергә була.

## Урамдары
* Аграр урамы
* Башҡорт урамы
* Тоғролоҡ урамы
* Вертолет урамы
* Осоу урамы
* Һауа урамы
* Ватанды һаҡлаусылар урамы
* Көҙгөлө урамы
* Таллы урамы
* Ай урамы
* Оҫталар урамы
* Йәштәр урамы
* Өмөт урамы
* Ялан урамы
* Әкиәт урамы
* Тағанай урамы
* Тальк урамы
* Томанлы урамы

## Иҫкәрмәләр
Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы

**Хәбибрахманов Хәниф Мирзаһит улы** (12 ноябрь 1948 йыл) — скульптор, 1982 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.  Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (2006), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).

## Биографияһы
Хәниф Мирзаһит улы Хәбибрахманов 1948 йылдың 12 ноябрендә БАССР-ҙың Краснокама районы Шушнур ауылында тыуған.

25 йәшендә, «Уралмаш» заводында эшләп алғандан һуң, Строганов училищеһына уҡырға инә,

1978 йылда сәнәғәт сәнғәте факультетының металды художестволы эшкәртеү бүлеген тамамлай (хәҙер — монументаль сәнғәт факультеты) (С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт академияһы).

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992). 1982 йылдан — Рәсәй Федерацияһы рәссамдар союзы ағзаһы.

1988 йылдан Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара «Скульптура в камне» симпозиумдарында ҡатнашыусыһы.

Скульпторҙың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

Рәссам ғаиләһе: ҡатыны — Людмила Ивановна — рәссам, гобелендар, батиктар авторы, Өфө сәнғәт училищеһы педагогы. Ҡыҙы Альбина — «ЭрЭмСи» фирмаһы дизайнеры. Ҡыҙы Динә — рәссам, Өфө сәнғәт академияһын тамамлаған, Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Улы Марат сәнғәт академияһын тамамлаған.

## Күргәҙмәләре
1978 йылдан Хәбибрахманов Х. М. республика, Бөтә Союз һәм Бөтә Рәсәй, шул иҫәптән махсус (скульптура), зональ, төбәк күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

## Төп эштәре

Малаяҙҙа Салауат Юлаев музейындағы аркалы уйымға индерелеп ҡуйылған алты эре метафорик фигуралар. Өфөлә Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай бинаһы янында Салауат Юлаев скульптураһы. Композитор Заһир Исмәғилевтың бронза скульптураһы — Заһир Исмәғилев һәйкәле. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәев гранит бюсы. Янғын һүндереүселәр иҫтәлегенә мемориал. «Арҡайым» мәрмәр скульптураһы.

«Балет сәхнәһе гвардиясыһы» Хашим Мостаевтың, актёр, драматург Илшат Йомағоловтың, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры Миләүшә Мортазинаның, күренекле актёр Олег Хановтың скульптуралары.

«Соцветие муз» бронза эштәре, Өфөлә Ибраһимов бульварында ҡуйылған Ғәлимйән Ибраһимов барельефы.

Хәниф Мирзаһит улы Өфөләге «Ете ҡыҙ» фонтан скульптура композицияһының авторы.

## Наградалары
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Багуманов А. И., Фаизова Ф. А. Лауреаты премии имени Салавата Юлаева: ст.‑зарисовки о творчестве. Уфа, 1999;
* Пространство и форма. Выставка современной российской скульптуры: каталог / сост. И. Н. Оськина. Уфа, 2006.

## Һылтанмалар
* Ханиф Мирзагитович Хабибрахман  // АртРу.инфо
* Информационно-публицистический еженедельник «Истоки»
Ә. Х. Хәкимовтың мемориаль йорт-музейы

**Ә. Х. Хәкимовтың мемориаль йорт-музейы** — музей. Дәүләкән ҡалаһында урынлашҡан. 2005 йылдың декабрендә халыҡ яҙыусыһы Әхиәр Хәсән улы Хәкимовтың  мемориаль йорт-музейы булараҡ ойошторолған. Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы.  2006 йылда хәҙерге исемен һәм статусын алған.

## Музей экспозицияһы
Музей фонды 1200-ҙән артыҡ һаҡлау берәмәген тәшкил итә. Шулар араһында Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы Әхиәр Хәсән улы Хәкимовтың китаптары, шәхси әйберҙәре, ҡулъяҙмалары, аудио‑ һәм видео материалдары, рәссам А.А.Абдулатипов ижад иткән портреты, скульптор М.Р.Сәғитов эшләгән Ә. Хәкимовтың ағас бюсы, Хәкимовтар ырыуының шәжәрәһе. 3 бүлектән торған экспозицияла яҙыусының тормошо һәм ижады тураһында фото‑ һәм документаль материалдар бар. Уның эш кабинетының һәм ҡунаҡ бүлмәһенең интерьеры элекке хәленә ҡайтарылған. Музейҙа хәтер кисәләре, балалар ижады конкурстары үткәрелә, уның янында “Дим” әҙәби берекмәһе эшләй. Ә. Х. Хәкимовтың ҡатыны Лидиә Камал ҡыҙы Хәкимова яҙыусының әҙәби мираҫын һаҡлап ҡалыуға һәм өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән. Ҡыҙы Гөлшат Хәкимова менән бергә ул күп йылдар дауамында материалдарҙы йыйған, ҡараламаларҙы уҡыған, яҙыусының тәүге әҫәрҙәрен баҫтырыуға күп көс һалған һәм уның ижадына ҡарашты киңәйткән.

## Китаптары
Мостай Кәримдең шиғриәтенә арналған «Быуат менән бергә» («С веком наравне») монографияһы Ташкентта урыҫ телендә баҫыла.
Повестары: «Гөлбикә» (1971 йыл), «Осар ҡоштар» (1973), «Күпер» (1975), «Йәйғор» (1973), «Бәйге» (1974), «Аҡһаҡ бүре» (1977), «Туй» (1977)    Романдары: «Ҡуштирәк» (1982 йыл), «Һауыр ҡумта» (1982), «Думбыра сыңы» (1984), «Ҡош юлы» (1986),  «Өйөрмә» (1990), «Дауылдан ҡотолоу юҡ» (1994), «Каруан» (1997).  «Ҡуштирәк» һәм «Һауыр ҡумта» романдары өсөн Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1984), «Думбыра сыңы» китабы өсөн РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1989) менән бүләкләнә.

## Һылтанмалар
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/969-antonij-i
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D3%98%D1%85%D0%B8%D3%99%D1%80_%D0%A5%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%BC
* http://blang.ru/writers/achiar-chakimov