Төп педагогия институты

**Төп педагогия институты** () — ябыҡ типтағы учреждение, XIX быуатта Рәсәй империяһы өсөн урта һәм юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларын әҙерләгән юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
1786 йылда Петербургта төп халыҡ училищеларына уҡытыусылар әҙерләү өсөн уҡытыусылар семинарияһы ойошторола, 1803 йылда ул уҡытыусылар гимназияһы тип үҙгәртелә. Г. Х. Паульсен йортонда урынлаша (Васильевский утрауының 6-сы линияһы, 15). 1804 йылда уҡытыусылар гимназияһы Педагогия институтына үҙгәртелә, 1837 йылдан Ун ике коллегия бинаһында урынлаша. 1808—1811 йылдарҙа уның директоры И. Буле була.

1816 йылдың 23 декабрендә Педагогия институты Төп педагогия институты атамаһын ала һәм яңы, алты йыллыҡ белем биреү мөҙҙәтен билдәләгән уставҡа эйә була. Директоры итеп А. Д. Кавелин тәғәйенләнә. 1817 йылда Затлы пансион (1830 йылдан — 1-се Петербург гимназияһы) асыла; уның ҡарамағында граждан ведомстволарының төрлө рангтағы чиновниктары өсөн квалификация күтәреү курсы эшләй. Педагогия институтына дини семинариянан ҡаҙна иҫәбенә трәбиәләнеүселәр алына.

1819 йылдың февралендә Төп педагогия институты бер генә сығарылыш та сығармаҫтан, Санкт-Петербург университеты тип үҙгәртелә. Шул уҡ ваҡытта 1824 йылдың 4 (16) ғинуарына — Мәскәү университеты уставы индерелгәнгә — тиклем Төп педагогия институты уставы менән эшләүен дауам итә.

### Уҡытыусылар институты
1817 йылдың 25 октябрендә «Икенсе разряддлы Төп педагогия институты» бүлеге ойошторола, унда 30 башлыса ярлы уҡыусы белем ала; уҡыусылар 12-14 йәштән ҡаҙна тәьминәтенә ҡабул ителә; 4 йыл дауам иткән белем алыу курсында 5 предмет уҡытыла: Хоҙай ҡануны, рус теле, математика менән физика, тарих менән география, рәсем төшөрөү менән матур яҙыу; училище тамамлаусылар халыҡ училищелары уҡытыусыларына ярҙамсы итеп ебәрелә, ә иң яҡшылары Төп педагогия институтына йәки икенсе юғары уҡыу йортона «юғары разрядҡа» йүнәлтелә.

«Икенсе разряд» бүлеге 1819 йылдың 19 сентябрендә «Уҡытыусылар институты» тип үҙгәртелә. Ул 1823 йылға тиклем эшләй; уны Ф. И. Миддендорф етәкләй, ланкастер системаһы менән танышыу маҡсатында сит илгә өс йылылҡ сәфәрҙән ҡайтҡан уҡытыусылар, Төп педагогия институтын тамамлаусылар : К. Ф. Свенске (рус теле), Ф. И. Бусса (математика), М. М. Тимаев (тарих), А. Г. Ободовский (география) уҡыта. Хоҙайҙың ҡанунынан белем биреүгә — Г. И. Мансветов, матур яҙыуға — К Ф. Энгельбах, рәсем төшөрөүгә Ф. К. Редер саҡырыла.

Уҡыу йорто Рәсәйҙәгет рим-католик сиркәүе митрополиты Станислав Богуш-Сестренцевич йортонда: Мещан н урамы (хәҙер — Ҡазан урамы), 63 адресы буйынса урынлаша.

Йүнәлтмә буйынса ебәрелгән сығарылыш уҡыусылары мәғариф ведомствоһында алты йылдан да кәм түгел булмаған ваҡыт эшләргә тейеш. Әммә бер сығарылыш та сыҡмай ҡала, сөнки 1823 йылда барлыҡ уҡыусылар һәм уҡытыусылар тәүҙә «Ҡаҙна гимназистары пансионына», ә аҙаҡ — Санкт-Петербург губерна гимназияһына (1838 йылдан — Өсөнсө Санкт-Петербург гимназияһы) эләгә. Тәүге уҡыусылар араһында Василий Лапшин, Степан һәм Михаил Куторга була.

### Төп педагогия институты
Төп педагогия институты тиҫтә йыл тирәһендә 1828 йылдың 30 сентябрендә (12 октябрь) булдырылған устав буйынса тергеҙелә. Ул 1829 йылдың 30 авгусында асыла. Беренсе директоры Ф. И. Миддендорф була, 1846 йылдың 23 октябрендә отставкаға сыҡҡанда уға тайный советник чины бирелә.

Устав буйынса Төп педагогия институтының өс бүлеге була: тарих-филология, юридик (1847 йылға тиклем эшләй) һәм физика-математика. Уҡыу ваҡыты алты йыл тәшкил итә.

1847 йылдың 7 ғинуарынан институт директор итеп И. И. Давыдов тәғәйенләнә. Уның ваҡытында юридик бүлек бөтөрөлә (1847 йылдан) һәм 1849 йылдан уҡыу ваҡыты дүрт йылға тиклем ҡыҫҡартыла.

Бер үк ваҡытта Төп педагогия институтында 100 студент белем ала. Буласаҡ уҡытыусыларҙың күпселеге белем алыуға дәүләт ҡаҙнаһынан субсидия ала.

1838—1847 йылдарҙа институт ҡарамағында ҡабаттан «икенсе разряд» эшләй башлай, унда мәхәллә һәм өйәҙ училищеларына педагогтар әҙерләнә.

1858 йылдың 31 октябрендә (12 ноябрь) ("Ҙур совет энциклопедияһы"на ярашлы — 15 ноябрь) институтты ябыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1858—1859 уҡыу йылы Институт уставына ярашлы алып барыла, һуңынан, ул ябылғас, уҡытыусылар һәм студенттар СПбДУ-ға йәки башҡа уҡыу йорттарына күсерелә; һуңғы тантаналы сығарылыш 1859 йылдың 12 июнендә үтә, институт тамамлаусы 20 кеше гимназиялар уҡытыусылары сафын тулыландыра.

11 сығарылыш осоронда Төп педагогия институты барлығы 682 уҡытыусы әҙерләп сығара, уларҙың 43-ө профессор һәм юғары уҡыу йорто уҡытыусыһы булып китә, 377 уҡытыусы — урта мәктәп, 262-һе — башланғыс мәктәп уҡытыусыһы була.

## Билдәле уҡытыусылар



* Благовещенский Николай Михайлович — Рим әҙәбиәт ғилеме (1852—1859)
* Воскресенский Александр Абрамович
* Гедике Фёдор Фёдорович — классик телдәр һәм әҙәбиәт кафедраһы адъюнкты (1817—1820)
* Гесс Герман Иванович
* Грефе Фёдор Богданович — латин әҙәбиәт ғилеме (1811—1829), грек әҙәбиәт ғилеме (1829—1851)
* Гримм Антон Иоахим — латин әҙәби ғилеме
* Зернин Александр Петрович — рус тарихы (?—1847)
* Купфер Адольф Яковлевич
* Ленц Эмилий Христианович
* Лоренц Фридрих Карлович — дөйөм тарих (1831—1856)
* Остроградский Михаил Васильевич
* Плетнёв Пётр Александрович
* Срезневский Измаил Иванович — (1847—?)
* Талызин Матвей Иванович (педагог)
* Тимаев Матвей Максимович — дөйөм һәм рус тарихы (1828—1832)
* Толмачёв Яков Васильевич — рус әҙәбиәте ғилеме кафедраһы (1816—1819)
* Устрялов Николай Герасимович
* Фишер Адам Андреевич (1832—1835?)



## Уҡыусылар

### Билдәле тамамлаусылар


;Беренсе осоро
; 1807
* Куницын Александр Петрович
* Менделеев Иван Павлович
; 1808
* Никольский Григорий Борисович
* Петрушевский Фома Иванович
* Ржевский Андрей Васильевич
* Яконовский Иван Фёдорович
; 1809
* Василевский Дмитрий Ефимович
; 1810
* Арсеньев Константин Иванович
* Баженов Василий Яковлевич
* Язвицкий Николай Иванович
; 1811
* Рогов Трофим Осипович
; 1812
* Лазарев Христофор Екимович
; 1813
* Оболенский Андрей Филиппович
; 1815
* Архангельский Василий Михайлович
* Георгиевский Пётр Егорович
* Шелейховский Кондратий Антонович
; 1816
* Анкудович Викентий Александрович
* Карниолин-Пинский Матвей Михайлович
* Клоков Валериан Емельянович
; 1819
* Грацинский Михаил Флорович
;
;Икенсе осор
; 1-се сығарылыш. 1835
* Аким Андриевский
* Воскресенский Александр Абрамович (алтын миҙал)
* Грифцов Василий Павлович
* Касторский Михаил Иванович
* Лешков Василий Николаевич (көмөш миҙал)
* Степан Красноумов
* Менщиков Арсений Иванович (көмөш миҙал)
* Палюмбецкий Александр Иванович
* Соколов Иван Дмитриевич
* Спасский Михаил Фёдорович (көмөш миҙал)
* Сперанский Иван Степанович
* Тихомандрицкий Александр Никитич
; 2-се сығарылыш. 1838
* Жиряев Александр Степанович (алтын миҙал)
* Модестов Василий Алексеевич
* Радлов Леопольд Фёдорович
* Смирнов Андрей Иванович
* Тихомандрицкий Алексей Никитич
; 3-сө сығарылыш. 1842
* Благовещенский Николай Михайлович
* Латышев Алексей Васильевич
* Лебедев Стефан Исидорович
* Мейер Дмитрий Иванович
* Николич Иван Михайлович
* Осокин Евграф Григорьевич
* Попов Аполлон Андреевич
; 4-се сығарылыш. 1844
* Вышнеградский Николай Алексеевич
* Зернин Александр Петрович
* Зуев Никита Иванович
* Карнович Евгений Петрович
* Павлов Платон Васильевич
; 5-се сығарылыш. 1848
* Кедров Константин Васильевич
* Миддендорф Владимир Андреевич фон
* Рихтер Егор Христианович
* Смирнов Капитон Иванович (көмөш миҙал)
; Вып. VI. 1851
* Вышнеградский Иван Алексеевич (көмөш миҙал)
* Геек Фёдор Карлович
* Крелленберг Генрих Иванович
* Лавровский Николай Алексеевич (алтын миҙал)
* Лавровский Пётр Алексеевич (алтын миҙал)
* Орбинский Роберт Васильевич
* Страхов Николай Николаевич
; 7-се сығарылыш. 1853
* Будаев Николай Сергеевич
* Гебель Оскар Германович
* Геек Николай Карлович
* Григорьев Владимир Васильевич (педагог)
* Дмитриев Михаил Алексеевич
* Ильин Николай Павлович
* Курганович Александр Викторович (көмөш миҙал)
* Рейтлингер Эдмунд Рудольфович
* Цабель Николай Егорович
* Эвальд Эдуард Фёдорович
; 8-се сығарылыш. 1855
* Вейсман Александр Давидович (алтын миҙал)
* Груздев Алексей Михайлович
* Краевич Константин Дмитриевич
* Менделеев Дмитрий Иванович (алтын миҙал)
* Смирнов Михаил Павлович (тарихсы)
; 9-сы сығарылыш. 1856
* Вреден Эдмунд Романович
* Сабинин Егор Фёдорович
* Сведенцов, Николай Иванович
; 10-сы сығарылыш. 1857
* Авенариус Николай Петрович
* Добролюбов Николай Александрович
* Михайловский Яков Тимофеевич
* Патканов Керопэ Петрович
; 11-се сығарылыш. 1858
* Ауновский Владимир Александрович
* Рождественский Сергей Егорович
; 12-се сығарылыш. 1859
* Пустонский Михаил Васильевич (алтын миҙал)
 

### Тулы курсты тамамламаусылар

; 1832
* Виноградов Гавриил Киприанович
; 1835
* Гренков Николай Михайлович
; 1837
* Соколов Виктор Иванович (педагог)
; 1839
* Гамбурцов Николай Павлович
; 1843
* Желтов Иван Мокиевич
; 1845
* Михельсон Мориц Ильич

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Краткое историческое обозрение действий Главного педагогического института. 1828—1859 г. — СПб., 1859.
* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник / Ред. коллегия: Л. Н. Белова и др. — М., 1992.
* *Марголис Ю. Д., Тишкин Г. А.* Единым вдохновением: Очерки истории университетского образования в Петербурге в конце XVIII — первой половине XIX века. — СПб., 2000.
* *Цирульников А. М.* История образования в портретах и документах. — М., 2001.

## Һылтанмалар
* Устав Главного Педагогического института. СПб., 1817.