Башҡортостан энергетикаһы

**Башҡортостан энергетикаһы** — Башҡортостан Республикаһының иҡтисад тармағы.

Башҡортостан энергетикаһының төп үҙенсәлеге — электр энергияһы эшләп сығарыуҙың бөтә төрҙәренең дә (ГРЭС, ТЭЦ, ГЭС, шул иҫәптән, бәләкәй һәм микро ГЭС, ВЭС, СЭС) республикала булыуы һәм уларҙың уңышлы эшләүе.

## Тарихы
Башҡортостанда беренсе электр станциялары XIX быуатта барлыҡҡа килә. 1898 йылдың 1 февралендә ҡеүәте 560 киловатт булған беренсе электр станцияһы эшләй башлай. 1931 йылдың 21 авгусында Өфөлә Үҙәк электр станцияһы (ЦЭС) төҙөлә.
СССР-ҙа, шул иҫәптән Башҡортостанда, электрлаштырыу планы (ГОЭЛРО) тормошҡа ашырыла. 1958 йылда БАССР энергетикаһы СССР-ҙың Берҙәм электроэнергетика системаһына тоташтырыла.
Республикала Өфө ТЭЦ‑3, Күмертау ТЭЦ-ы төҙөлә. 90-сы йылдарҙан республикала шулай уҡ ел энергияһы ҡорамалдары — «Ветрон» (Өфө), бәләкәй ГЭС-тар төҙөлә. XXI быуат башында Башҡортостан Республикаһында ҡеүәте 50-нән алып тиклем 700 кВт-ҡа тиклем булған һигеҙ бәләкәй һәм микроГЭС сафҡа индерелә.
Һуңғы йылдарҙа республикала етештерелгән электр энергияһы Рәсәй Федерацияһындағы дөйөм күләмдең уртаса 2,3 процентын тәшкил итә (2009). Электр энергияһының 97 процентын ТЭС-тар, ҡалғанын ГЭС-тар бирә. 
Яғыулыҡ сифатында ТЭЦ-тар газ, күмер (2 %), яғыулыҡ мазуты ҡуллана.
Электр станцияларын проектлау буйынса эштәрҙе «Башэнергопроект» (Өфө) яуаплылығы сикләнгән ширҡәт башҡара.
«Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенда республикалағы электр һәм йылылыҡ энергияһының төп күләме сығарыла.
Тармаҡтың үҙенең «Башҡортостан энергетигы» тип аталған гәзите бар.

## Энергия менән тәьмин итеү
Һуңғы йылдарҙа төбәктә электр энергияһына ҡытлыҡ һиҙелә. Әгәр 2011 йылда Башҡортостан электр энергияһын ҡулланыуҙан 587 млн кВт·сәғәткә күберәк сығарһа, 2015 йылда ҡулланыу етештереүҙән 4 372 млн кВт·сәғәткә артып киткән. Шул осорҙа Башҡортостан энергия дефициты буйынса Рәсәй төбәктәре араһында 20-се урындан 57-се урынға урынға төшкән. Дефициттың үҫеүе электр энергияһын ҙур предприятиеларҙың ҡулланыуы артыуына бәйле.

## Ҙур электростанциялар
Иң ҙур ГРЭС — Ҡарман (1 831 МВт). Шулай уҡ Өфөләге ТЭЦ-2 (519 МВт); Өфөләге ТЭЦ-4 (330 Мвт), Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ы (320 МВт), Яңы Стәрлетамаҡ ТЭЦ-ы (255 МВт), Салауат ТЭЦ-ы (245 МВт), Өфө эргәһендәге ТЭЦ (210 МВт), Күмертау ТЭЦ-ы (120 МВт), Өфөләге ТЭЦ-3 (113 МВт) ҙурҙарҙан һанала. Иң ҙур ГЭС — Павловка (201,6 МВт), Йомағужа (45 МВт).

## Гидроэнергетика
Төбәктә гидроэнергия сығарыуға ҙур һыу ресурстары булыуы өҫтөнлөк бирә. Республикала барлығы дөйөм оҙонлоғо 57 мең саҡрымлыҡ 13 мең йылға, алты ҙур һыуһаҡлағыс һәм ике мең күл бар. Шул уҡ ваҡытта һуңғы тиҫтә йылдарҙа йылғаларҙың һайығайыуы тармаҡҡа кире йоғонто яһауы мөмкин.

Павловка һәм Йомағужа гидроэлектростанцияларынан тыш, төбәктең гидроэнергетикаһында мини-ГЭС-тар һиҙелерлек роль уйнай.

2010 йылда ҡеүәте 25 МВт булған бер нисә бәләкәй, шулай уҡ 400 МВт ҡеүәтлеТүбәнге Сөйән ГЭС-ын төҙөү мөмкинлеге тураһында белдерелә. Проекттар 25 млрд һум күләмендә баһалана. Уларҙы тормошҡа ашырыу ваҡыты 5-7 йыл тәшкил итеп, улар 20 йыл эсендә хаҡын ҡайтарырға тейеш тип күҙаллана. Инвестор булып РусГидро компанияһы сығыш яһарға тейеш була, әммә ул һуңынан проектты финанслауҙан баш тарта. Әле бында дәүләт-шәхси партнерлыҡ нигеҙендә ГЭС төҙөү планы буйынса фекер алышыуҙар бара .

## Ядро энергетикаһы
Ағиҙел ҡалаһы эргәһендә төҙөлөп бөтмәгән Башҡортостан АЭС-ы бар. Ул 1990 йылда Чернобыль АЭС-ында авария булғандан һуң, йәмәғәтселек баҫымы һөҙөмтәһендә туҡтатыла. Проект ҡеүәте 4000 МВт тәшкил итә. Төҙөлөш 2020 йылдан һуң, өҫтәмә электр энергияһы зарурлығы тыуғанда ғына ҡабаттан башланыуы мөмкин.

## Альтернатив энергетика

### Ел
XX быуаттың 80-се йылдарында урындағы предприятиеларҙа 30 киловатҡа тиклем ҡеүәтле ел генераторҙары эшләнелә. Советтар Союзы тарҡалғандан һуң, был йүнәлештәге эшләмәләр туҡтатыла. "Башкирэнерго"ның элекке етәксеһе Шамил Әбдрәшитов белдереүенсә, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте тейешле иғтибар биргәндә, үҙенең фәнни базаһы менән республика бөгөн ел энергетикаһы өлкәһендә бөгөн донъя кимәлендә лидерҙарҙың береһе булыр ине: "Был баҙар беҙҙеке булыр, донъяның яртыһын үҙ станцияларыбыҙ менән тәьмин итер, ә Башҡортостан ел индустрияһының көнсығыш үҙәге булыр ине". 
2001 йылда Туймазы районының Төпкилде ауылы эргәһендә ҡеүәте 2,2 МВт булған "Төпкилде" тәжрибә ел электр станцияһы файҙаланыуға тапшырыла. Асылыу ваҡытында ул ҡеүәте буйынса Рәсәйҙә өсөнсө урында тора. Әммә беренсе тәжрибә уңышһыҙ булып сыға - 2013 - 2014 йылдарҙа уны ҡулланыу йылына 7-8 миллион һум сығым талп итә. 2015 йылдың 9 айында "Төпкилде" 766 кВТ*сәғәт электр энергияһы эшләп сығара. Был Башҡортостандың генерацияланыусы компанияһы ошо ваҡытта биргән ҡеүәттең (13677,37 млн кВт*сәғәт) 0,005 процентына тиң. Шуға ҡарамаҫтан, ошо ел энергеияһы станцияһы Башҡортостан энергетиктары өсөн файҙалы, сөнки уның базаһында тергеҙелгән энергетика объекттарын ҡулланыу буйынса тәжрибәне камиллаштырыу тормошҡа ашырыла.
Ҡеүәте 200 МВт булған ел электр станцияһын сафҡа индереү ниәте лә юҡ түгел. Инвестициялар күләме 15 млрд һум тип баһалана. Турбиналарҙы урынлаштырыуҙың һуңғы планын эшләү өсөн шундай станциялар урынлаштырыуҙың уңайлы булған майҙандарҙы билдәләү буйынса өҫтәмә тикшеренеүҙәр талап ителә.

### Ҡояш
Географик урыны һәм климат үҙенсәлектәре буйынса Башҡортостан Рәсәйҙең ауыл райондары араһында ҡояш энергетикаһын алыу өсөн иң уңайлы шарттарға эйә. Республиканың көньяҡ райондарында инсоляция кимәле йылына бер квадрат метрға 1,3 мең киловат*сәғәт тура килә һәм был Европаның көньяҡ райондарын күрһәткесе менән тигеҙ. Башҡортостанда ҡояшлы көндәр 260 көн тәшкил итә, Сочиҙа был һан - 190, Мәскәүҙә - 114.
2015 - 2016 йылдарҙа беренсе сәнәғәт ҡояш электр станцияларын сафҡа индергәнгә тиклем республика территорияһында мини-СЭС-тар эшләй. 2015 йылдың ғинуарында Северный ҡасабаһы тулыһынса ел-ҡояш электр станцияһы хеҙмәтләндереүенә күсә һәм республикала автономиялы электр тәьминәтендәге беренсе ауыл була.
2015 йылдан 2018 йылға тиклем тағы ла шундай ете ҡояш электр станцияһы төҙөү күҙаллана. Уларҙың дөйөм ҡеүәте 59 МВт-ҡа етәсәк, дөйөм хаҡы 6 млрд һум буласаҡ. 2015 йылда уларҙың икеһен (Бүребай СЭС-ы һәм Бөгөлсән СЭС-ы) төҙөү тамамлана. 2016 йылдың ноябренән Бөгөлсән ҡояш электр станцияһы тулы ҡеүәтенә эш башлай. Ул Көйөргәҙе районының электр энергияһына булған ихтыяжының 60-70 процентын ҡәнәғәтләндерә. 2020 йылға дөйөм ҡеүәте 90 МВт булған өҫтәмә СЭС-ты сафҡа индереү планлаштырыла.
#### Тәнҡит
"Башҡортостан электр селтәрҙәре" компанияһы башлығы һәм Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты Андрей Макаров һүҙҙәренсә, технологияһы ылыҡтырғыс булыуына ҡарамаҫтан, төбәк элемтә компаниялары өсөн ҡояш генерацияһына ҡарағанда ла әһәмиәтлерәк  проекттар бар. Бынан тыш, ул ҡояш электр станцияларын тәүлектең ҡараңғы ваҡытында электр эшләй алмағанлыҡта тәнҡитләй, ә халыҡ утты күберәген төнөн ҡуллана. Энергияны көндөҙ тупйыйып, төнөн файҙаланыу мөмкинлеген биргән ҡеүәтле туплаусы юҡ. БЭСК башлығы шулай уҡ ҡояш энергетикаһын үҫтереү бюджет ярҙамы менән түгел, ә тарифтар иҫәбенә тормошҡа ашырыласағы менән дә ҡәнәғәтһеҙлеген белдерә.  
"Башҡортостан Республикаһы энергия һаҡлау үҙәге" АНО-һы етәксеһе Игорь Байков төбәктә ҡояш энергетикаһын үҫтереү перспективаһына ышанмай. Уныңса, батареялар таушалыуы һөҙөмтәһендә станцияларҙың КПД-һы йылдан-йыл кәмейәсәк. Шундай уҡ станцияны Ҡырымда ҡулланыу КПД-ның йыл һайын 3 процентҡа кәмеүен күрһәтә. Шулай уҡ Игорь Байков әлеге ваҡытта тергеҙелгән сығанаҡтар нигеҙендә алынған электр энергияһына хаҡ  традицион нигеҙҙә алынғанға ҡарағанда ҡиммәтерәк булыуын билдәләй. 
Башҡортостан территорияһында ҡояш электр станцияларны ҡулланыуға индереү төбәк энергосистемаһының ышаныслылығы артыуына булышлыҡ итәсәк, шулай уҡ атмосфераға йылына тиҫтәләрсә тонна зыянлы ташламалар сығарылыуын кәметәсәк.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башкирэнерго
* Башҡортостандың генерацияланыусы компанияһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Садретдинов М. Г., Шуганов Ю. М. …Плюс электрификация. Уфа, 1984;
* Абдурашитов Ш. Р. Общая энергетика. 2‑е изд., перераб. и доп. Уфа, 2006.
* Топливно-энергетический комплекс России. Справочник. М. Типография ООО «Гельветика-М». 2007.

## Һылтанмалар
* 
* Энциклопедия Башкортостана. Энергетика // Р. А. Асфандияров, В. А. Васильева, Р. Ф.