open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чигиринова Наталья Романовна

**Чигиринова Наталья Романовна** (20 июль 1993 йыл) — Рәсәй гандболсыһы,  Рәсәй йыйылма командаһы һәм  ГК «ЦСКА» уйынсыһы, 2015 йылда Универсиада чемпионы.  2019 йылда  Хорватия чемпионы.

## Биографияһы
Наталья Романовна Чигиринова 1993 йылдың 20 июлендә Һамар өлкәһе Тольятти ҡалаһында тыуған.   Тольятти гандбол мәктәбенең тәрбиәләнеүсеһе  профессиональ карьераһын  2012 йылда урындағы «Лада» клубында башлай. быға тиклем  2010 йылда ул Рәсәй чемпионатында юғары лиганың йәштәр командалары араһында  еңеүен билдәләй,  ә 2011 йылда тәүге тапҡыр сығыш яһаусы суперлига командалары араһында ил чемпионы була. 2013/14 миҙгелендә Чигиринова беренсе командала  коллектив менән бергә ЕГФ Кубогын яулай һәм ил чемпионатының көмөш миҙалдарына лайыҡ була.

Киләһе ике миҙгелдә Наталья  Рәсәй чемпионатының призеры була икенсе тапҡыр  һәм тапҡыр сығыш яһаусы суперлига командалары араһында беренселектең  еңеүсеһе була. 

2016/17 миҙгелен «Астраханочка»  командаһы составында Әстерханда башлай. Чемпиондар лигаһында команда менән тәүге тапҡыр сығыш яһай. Бында спортсы милли чемпионаттың «бронза» миҙалын яулай һәм ике тапҡыр Рәсәй Кубогының бронза призёры була. 

2018/19 миҙгеле алдынан Хорватияның «Подравка» клубы тәҡдименә риза була һәм Рәсәй чемпионатынан китә.  Спортсының  яңы клубы ЕГФ Кубогының ярым финалына тиклем барып етә, ә спортсының милли чемпионатында еңеүҙе байрам итәләр. 

2019 йылдың йәйенән ЦСКА ПГК уйынсыһы була.

## Йыйылма командала карьераһы
2015 йылдың йәйендә Наталья  Рәсәй студенттар гандбол йыйылма командаһы  составында Кореяла Бөтә донъя йәйге XXVIII  Универсиадаһында  «алтын»  яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Наталья Чигиринова на сайте Европейской гандбольной федерации
Лалетина Екатерина Григорьевна

**Лалетина Екатерина Григорьевна** (9 декабрь 1906 йыл — 17 апрель 1981 йыл) — Киров өлкәһе Вожгальский районының «Ҡыҙыл Октябрь»  колхозы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948). 

## Биографияһы
Екатерина Григорьевна Лалетина 1906 йылдың 9 декабрендә Рәсәй империяһының Вятка губернаһы Вятка өйәҙенең (хәҙерге Киров өлкәһе Куменский районы) Лыстан ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте урыҫ.

Вожгалы ауыл мәктәбенең 2-се синыфын тамамлаған. 1928 йылда урындағы «Ҡыҙыл Октябрь» колхозында сусҡа ҡараусы булып эшләй башлай, һуңыраҡ ашханала ашнаҡсы һәм мөдир була, һуңынан баҫыусылыҡ бригадына күсә, унда картуф һәм йәшелсә үҫтереү звеноһында эшләй. 1939 йылдан — баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры. 1940 йылда Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә (ВСХВ) ҡатнаша.

СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы 1948 йылдың 17 мартында «1947 йылда арыш һәм бойҙайҙан юғары уңыш алыуы өсөн»  «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә.

1949 йылда 6 гектар майҙанлы участканың һәр гектарынан 500 центнер картуф йыйып алғаны өсөн икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә. 1957 йылдың эш йомғаҡтары буйынса 40 гектар майҙандың һәр бер гектарынан 9-ар центнер етен орлоғо үҫтереп алғаны өсөн өсөнсө Ленин орденына лайыҡ була.

Екатерина Григорьевна  етәкләгән бригада биш тапҡыр Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДНХ СССР) ҡатнаша. Хаҡлы ялға сыҡҡансы колхоз ял йортонда дүрт йылға яҡын мөдир булып эшләй.

Вожгальский район советы депутаты итеп һайлана. 1981 йылдың 17 апрелендә вафат була.

Өс Ленин ордены менән бүләкләнгән (17.03.1948, 05.07.1950, 24.04.1953), миҙалдары бар, СССР ВДНХ миҙалы һәм шулай уҡ ВСХВ миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Карбышева Елена Дмитриевна

**Карбышева Елена Дмитриевна** (6 июнь 1919 йыл — 7 февраль 2006 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм йәмәғәт эшмәкәре, инженер-подполковник. Советтар Союзы Геройы Д. М. Карбышевтың ҡыҙы.

## Биографияһы
Елена Дмитриевна Карбышева 1919 йылдың 6 июнендә Симбирскиҙа (хәҙерге Ульяновск) тыуа.

1938 йылдың июнендә Мәскәүҙең 29-сы урта мәктәбен алтын миҙалға тамамлай. Ошо уҡ йылдың 1 октябрендә В. В. Куйбышев исемендәге Хәрби-инженер академияһына алына. 1940 йылдың 17 авгусынан — Хәрби-диңгеҙ флотының Ҡыҙыл Байраҡлы Юғары инженер-техник училищеһы курсанты (академия факультеты бында күсерелә). Училищеның беренсе ҡатын-ҡыҙ курсанты була.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Елена Ленинградта була. Ҡаланы обороналау осоронда оборона рубеждарын төҙөүҙә ҡатнаша. Һуңынан блокадалы Ленинградтан хәрби училищеның личный составы менән бергә эвакуациялана. 1945 йылдың апрелендә училищены «Яр буйын төҙөү» һөнәре буйынса тамамлай, хәрби хеҙмәтен Поти ҡалаһында Ҡара диңгеҙ флотының хәрби-диңгеҙ базаһында дауам итә. 1963 йылда инженер-майор дәрәжәһен ала, тормош иптәше Семенов Владимир Александрович менән бергә Хәрби-диңгеҙ флотының Генераль штабында инженер булып хеҙмәт итә.

Хәрби хеҙмәттән киткәс, СССР Ҡораллы Көстәре Генштабы ГРУ-һының аналитик бүлегендә эшләй. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — Советтар Союзы һәм Рәсәй Федерацияһының төрлө ҡалаларында Йәш карбышевсылар слеттарын ойоштороусы һәм ҡатнашыусы була, патриотик һәм тәрбиә эшендә ҡатнаша.

Ике ул тәрбиәләй: өлкәне — Владимир, ғалим, профессор, техник фәндәр кандидаты; кесеһе — Олег, геолог, Чукоткала, һуңынан Мәскәүҙә ғилми-тикшеренеү институттарының береһендә эшләй.

2006 йылдың 7 февралендә вафат була. Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары Советы һорауы буйынса, 2006 йылдың 7 майында — совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүенең 61 йыллығы алдынан кремациялана һәм ерләнә..

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены,
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены
* Миҙалдар, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «Ленинградты обороналаған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Карбышевцы 
* Дочь легендарного генерала
Кисса Наталья Николаевна

**Кисса Наталья Николаевна** (1908 йыл—1990 йыл) — Аҙау-Ҡара диңгеҙ пароходсылығының «Пионер» теплоходы капитаны, Аҙау диңгеҙендәге беренсе ҡатын-ҡыҙ -капитан. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Кисса Наталья Николаевна 1908 йылдың 13 (26)сентябрендә атаһы Николай Васильевич Кисса капитан булған «Возрождение» пароходы бортында тыуа. Пароход рейс менән Бердянскиҙан Одессаға китеп бара һәм капитандың ҡыҙы тыуған мәлдә Керчь боғаҙында була. Әммә Наталья Николаевнаның рәсми тыуған урыны тип Кишинёв иҫәпләнә, был ҡалала уның бала сағы үтә. Мәрйә.

Натальяның йәшлек йылдары Бердянск (хәҙер Украинаның Запорожье өлкәһе) ҡалаһында үтә. 12 йәшенән ул елкәнле шлюпка менән идара итә, балыҡсылар менән диңгеҙгә балыҡ тоторға йөрөй.

Суднолар ремонтлау заводында эшләй, ремонтланасаҡ судноларҙың һыуҙа торған өлөшөн ҡабырсаҡтарҙан таҙарта. 1928 йылдан «Желанный» елкәнле суднола юнга һәм матрос булып эшләй.

1931 йылда Дондағы Ростовта диңгеҙселек училищеһын тамамлай. Тәүге диңгеҙ практикаһын «Вега» елкәнле баркентинала судно старпомы — Н. А. Лунин (буласаҡ подводник, «К-21» Һыу аҫты кәмәһе командиры, Советтар Союзы Геройы) вахтаһында үтә. Һуңынан «Пионер» пароходында (Азов диңгеҙ пароходсылығы) капитандың 3-сө һәм 2-се ярҙамсыһы була. 1937 йылда, штурман булараҡ, Таганрог — Мариуполь маршруты буйынса илдә беренсе ҡатын-ҡыҙҙар шлюпкаһын етәкләй.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында «Анатолий Серов» теплоходында (Аҙау һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙә) штурман була (башҡа мәғлүмәттәр буйынса старпом). Одессанан ғәскәрҙәре эвакуациялауҙа, Керчь-Феодосия десант операцияһында, Севастополде обороналауҙа ҡатнаша.

Һуғыштан һуң «Николай Островский» пароходында һәм «Земляк» теплоходында (Азов диңгеҙ пароходсылығы) капитандың 2-се ярҙамсыһы була. 1947 йылдан — өлкән ярҙамсыһы, ә 1953—1959 йылдарҙа — «Райкомвод» теплоходы (Азов диңгеҙ пароходсылығы) капитаны.

Ҡара һәм Азов диңгеҙҙәрендә үҙен судно менән оҫта идара итеүсе итеп таныта. 1959—1964 йылдарҙа булған — «Пионер» теплоходы (Азов диңгеҙ пароходсылығы) капитаны.

Жданов ҡалаһында (хәҙер — Донецк өлкәһенең Мариуполь ҡалаһы, Украина).

1990 йылдың 3 сентябрендә вафат була. Мариуполдең Киров зыяратында ерләнгән.

## Наградалары
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (7 март, 1960 йыл).
* Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почет билдәһе» ордены
* Диңгеҙ флотының почетлы хеҙмәткәре
* Миҙалдар

## Хәтер
* 1974 йылда төҙөлгән сухогруз героиня хөрмәтенә «Капитан Кисса» тип атала

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Твоя, Мариуполь, слава! / Биографический справочник. Составители: Н. Н. Рябченко, В. П. Джувага/ — Мариуполь: ОО Клуб путешественников, 2004. — 175 стр.: ил.

## Һылтанмалар

* Наталья Кисса 
* Морские труженицы
Горшкова Полина Петровна

**Горшкова Полина Петровна** (22 ноябрь 1989 йыл) — Рәсәй гандболсыһы, 2008 йылда «Лада» составында Рәсәй чемпионы. 2015 йылда йәйге Универсиада чемпионы.

## Биографияһы
Полина петровна Горшкова 1989 йылдың 22 ноябрендә Тольятти ҡалаһында тыуған. 2-се балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә шөғөлләнә, беренсе тренеры — Нина Борисовна Бойко һәм Александр Николаевич Хомутов. Өс йыл дауамында (2004, 2005, 2006), уның командаһы 1989 йылғы ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй беренселегендә еңеүсе була.

2007 йылда Тольятти «Лада» составында Рәсәй кубогы финалсыһы була, 2007/2008 миҙгелендә Суперлиганың алтын миҙалын яулап, Рәсәй чемпионы була.

Тольятти «Ладаһы» уйынсыһы булараҡ ете тапҡыр Рәсәй чемпионаты призеры була: 2014, 2015, 2017, 2019 йылдарҙа «көмөш» миҙал һәм 2011, 2012, 2016 йылдарҙа «бронза» миҙал яулай. Шулай уҡ өс тапҡыр Рәсәй Кубогы финалында өс тапҡыр уйнай һәм Кубокта өс тапҡыр бронза миҙал ала.

«Лада» уйынсыһы булараҡ Европа аренаһында ул ике тапҡыр ЕГФ Кубогында еңеү яулай.

2019 йылдың йәйенән Горшкова Полина — ПГК ЦСКА уйынсыһы.

2012 йылда Тольятти дәүләт университетында уҡыуын тамамлай. Ҡыҙы Софияны тәрбиәләй.

## Йыйылма командаһында карьераһын
2015 йылда йәйендә Полина гандбол студенттарҙың гандбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы составында Кореяла Бөтә донъя йәйге XXVIII Универсиадала «алтын» яулай.

2016 йылда Әстерханда үткән олимпия квалификация турнирында ҡатнаша, Рәсәй йыйылма командаһы еңеүсе була һәм Рио-де-Жанейрола үтәсәк олимпиадала ҡатнашыу өсөн юллама ала. Олимпиада үҙенә саҡырыу алмай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Полина Горшкова гандбольный европа федерацияһы сайтынан
Горшкова Ольга Константиновна

**Горшкова Ольга Константиновна** (5 февраль 1942 йыл — 4 ғинуар 2017 йыл) — СССР-ҙың төҙөлөш тармағы алдынғыһы. РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1985—1990). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1986). Бор ҡалаһының почётлы гражданы

## Биографияһы
Ольга Константиновна Горшкова 1942 йылда Горький өлкәһе Сергачский районының Абаимово ауылында тыуған. Уға дүрт йәш булғанда ғаилә Бор ҡалаһы янындағы Стекольный ҡасабаһына күсеп килә. 1960 йылда мәктәпте тамамлай. Бор быяла заводының 19-сы цехына фасетчица булып эшкә урынлаша. Быяланы йыуыу — ауыр һәм бысраҡ эш менән шөғөлләнә.

1965 йылда бөгөлгән сталинитты моллирлаусы булып эшләй. Горький һәм Волга автозаводтар өсөн бөтә бөгөлгән быялаларҙы әҙерләүҙә ҡатнаша. Шәхси сифат келәймәһе менән эшләй.

СССР Юғары Советы Перзидиумының 1975 йылдың 21 апрелендәге Указы менән III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Перзидиумының 1981 йылдың 19 мартындағы Указы менән II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Перзидиумының 1986 йылдың 22 майындағы Указы менән «ун беренсе биш йыллыҡтың бурыстарын һәм социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә уңыштары өсөн» Ольга Константиновна Горшковаға I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.

Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Бор ҡалаһы, Горький өлкә һәм РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары итеп һайлана.

Бор ҡалаһында йәшәй. 2017 йылдың 4 ғинуарында вафат була. Пичугинский зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены(22.05.1986);
* II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (19.03.1981);
* III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (21.04.1975);
* миҙалдар;
* Бор ҡалаһының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Петрова Ольга Григорьевна

**Петрова Ольга Григорьевна** (21 ноябрь 1921 йыл — 4 февраль 1974 йыл) —  СССР-ҙың машиналар эшләү алдынғыһы,   Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).

## Биографияһы
Ольга Григорьевна Петрова  1921 йылда Волын губернаһы Новоград-Волын өйәҙенең  Любарский улусы Любар ҡасабаһында тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң Любар ҡасабаһында черепица һәм кирбес етештереү заводында эшләй башлай.

1953 йылда Хмельницкий өлкәһенең Городок ҡасабаһына  күсә. Ф.Э. Дзержинский  исемендәге станоктар эшләү заводында электр менән иретеп йәбештереүсе булып эшләй башлай.  Предприятие  ағас эшкәртеү һәм рейсмус станоктары етештерә. 

«Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллығы уңайы менән  хеҙмәттәге ҙур ҡаҙаныштары  һәм айырыуса емешле  йәмәғәт эшмәкәрлеге  өсөн», СССР Юғары Советы Президиумының  1960 йылдың 7 мартындағы Указы менән  Петрова Ольга Григорьевнаға Ленин ордены һәм  ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Был заводта эшләүен артабан да дауам итә. 

Городок ҡасабаһында йәшәй. 1974 йылдың 4 февралендә вафат була. Ҡала зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (07.03.1960)
* Ленин ордены (07.03.1960)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ларина Прасковья Фоминична

**Ларина Прасковья Фоминична** (1922, хут. Шиян, Ровенск улусы, өйәҙе Острогожский өйәҙе, Воронеж губернаһы, СССР — ?) — Краснодар крайы Кавказ районының «Восток» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

## Биографияһы
Ларина Прасковья Фоминична 1922 йылда Воронеж губернаһының Ровенский улусы Острогожский өйәҙенең Шияны утарында (хәҙерге Белгород өлкәһе Ровенск районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ.

Ларина Прасковья Фоминична 1933 йылда ғаиләһе менән бергә Темижбекский станицаһына күсеп килә унда урындағы мәктәпте тамамлай. Кубанды немец-фашист оккупацияһынан азат иткәндән һуң, ул 1943 йылда урындағы «Восток» колхозының комсомол-йәштәр баҫыусылыҡ бригадаһын етәкләй.

Бөйөк ватан һуғышы тамамлағандан һуң, Ларина Прасковья Фоминична колхозда иҫәпсе булып эшләй, һуңынан алмаш һауынсы, артабан даими нигеҙҙә һауынсы булып китә. Ете йыллыҡ (1959—1965) эш һөҙөмтәләре буйынса райондың иң яҡшы һауынсыһы булып таныла һәм ул Ленин ордены менән бүләкләнә. 1973 йылда һәр һыйырҙан 4200 килограмм һөт алыу буйынса йөкләмәһен тулыһынса үтәй; район малсылары араһында социалистик ярышты ойоштороуҙың инициаторы була.

1973 йылдың 6 сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы «бөтә союз социалистик ярышында өлгәшкән, аҙыҡ-түлекте етештереү буйынса планды арттырып үтәүҙә күрһәткән ҡыйыулығы һәм малдарҙы 1972—1973 йылдарҙың ҡышҡы осорона яҡшы әҙерләүҙәге оло уңыштары өсөн» Ларина Прасковья Фоминичнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла һәм ул Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (09.01.1996). Темижбекский станицаһында йәшәй. 2 тапҡыр Ленин ордены (22.03.1966, 06.09.1973) һәм башҡа миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
*
Чемберджи Валентина Николаевна

**Чемберджи Валентина Николаевна** (11 март 1936 йыл) — Рәсәй филологы, боронғо һәм яңы телдәрҙән тәржемә итеүсе, әҙәбиәтсе һәм мемуарист. Николай Чемберджи менән Заран Левинаның ҡыҙы.

СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1982).

Мәскәү дәүләт университетының филология факультетының Классик филология бүлеген тамамлай (1958). Сит ил телдәре академияһында һәм Мәскәү университетында латин, боронғо грек телдәрен һәм роман телдәре тарихын уҡыта. Ахилл Татийҙың «Левкиппа и Клитофонт», Самосатынан Лукиандың «Похвалы родине» әҫәрен, Цицерондың телмәрҙәрен, Софокл менән Менандраның тормошонан антик таныҡлыҡтарҙы, шулай уҡ музыка тураһында китаптар, Сергей Рахманиновтың хаттарын һәм иҫтәлектәрен, автобиографияһын, Стравинскийҙың мәҡәләләрен, Леонард Бернстайндың «Музыка всем» китабын,Вуди Гатриҙың «Поезд мчится к славе» автобиографик повесын (В. Познер менән берлектә, 1968), Хантер Дэвистың «Авторизированная биография „Битлз“» (шулай уҡ В. В. Познер менән берлектә, 1990) һ. б. әҫәрҙәрҙе тәржемә итә. Шулай уҡ И. И. Доронина менән берлектә Агата Кристиҙың«Автобиография»һын тәржемә итә. 

Чемберджиҙың үҙенең — «В путешествие со Святославом Рихтером», «В доме музыка жила», «О Рихтере его словами», «Истории Мнемозины» һ. б. китаптары — башлыса музыкаға һәм музыканттарға арналған. «XX век Лины Прокофьевой» (2008) китабы Сергей Прокофьевтың ҡатыны Лина Ивановна Прокофьеваның биографияһын тәүге тикшереү булып тора. Рихтер һәм Лина Прокофьева тураһындағы китаптары инглиз, француз, испан һәм немец телдәрендә тәржемә ителгән. Валентина Николаевна СССР Яҙыусылар союзы (1982) ағзаһы. 2012 йылда «Астрель» нәшриәтендә «Собачья жизнь. Устар» китабы донъя күрә. Унда авторҙың яҙмышын, тормошон һәм ижадын билдәләгән күп һанлы һәм күп төрлө ваҡиғалар тураһында бәйән ителә.

Ҡыҙы (В. В. Познер менән никахтан) — композитор һәм пианист Екатерина Чемберджи (1960). Улы (математик С. М. Мельников менән никахтан) — пианист Александр Мельников (1973).

Рәсәй византинисы С. А. Иванов әйтеүенсә, латындан уның беренсе уҡытыусыһы була (мәктәп йылдарында шәхси дәрестәр ала).

## Әҫәрҙәре
* «В путешествии со Святославом Рихтером». Москва, РИК «Культура», 1993. (Переведена на французский, финский и немецкий языки.)
* «Истории Мнемозины» «Разноцветные гаммы». Москва. Изд. «Присцельс», 1998.
* «В доме музыка жила». Москва, Изд. «Аграф», 2002.
* «О Рихтере его словами». Москва, Изд. «Аграф», 2004. (Переведена на итальянский язык.)
* «XX век Лины Прокофьевой». Москва, Изд. «Классика — XXI», 2008. (Переведена на испанский язык.)
* «Устар. Собачья жизнь». Москва, Изд. «Астрель», 2012.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография  на сайте «Агентство ФТМ, Лтд.»
*
Ваганова Анна Ивановна

**Анна Ивановна Ваганова** (1922 йылдың 22 феврале, Копейск ҡалаһы) — производство алдынғыһы, Украина ССР-ы, Полтава өлкәһе Решетиловский район «Сельхозтехника» берекмәһенең Жовтневое бүлексәһе слесары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
1922 йылдың 22 февралендә Силәбе өлкәһенең Копейск ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Иртә йәштә етем ҡала. Балалар йортонда тәрбиәләнә. 1940 йылда фабрика-завод өйрәнсек мәктәбен тамамлай, Силәбе өлкәһенең Һатҡы ҡалаһында электровоз машинисы булып эшләй.

районы ҡасабаһы 1944 йылдан башлап Украинала Решетиловский районы «Сельхозтехника» предприятиеһының Жовтневое бүлексәһендә эшләй. Автомобиль һәм ауыл хужалығы техникаһын ремонтлау менән шөғөлләнә. 1971 йылда «ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса биш йыллыҡ планын үтәүҙә ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшкәне өсөн» Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

КПСС-тың XXIII съезы делегаты итеп һайлана.

1979 йылда хаҡлы ялға сыға.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрель указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
* Ленин ордены
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы

## Әҙәбиәт
* Бровар Д. Рідна кров. Працею уславлені // ЗП. — 1971. — 9 квіт.;
* Довгий О. П’ятирічки Ганни Ваганової // ЗП. — 1974. — 5 груд.;
* Довгий О. Розповідь про Героя Соціалістичної Праці Ганну Ваганову // ЗП. — 1975. — 29 січ.;
* Ваганова Г. Справа серця // КП. — 1977 — 7 лист.

## Һылтанмалар

* Ваганова Ганна Іванівна. Герой Соціалістичної Праці (1971)
Варфоломеева Нина Михайловна

**Варфоломеева Нина Михайловна** (17 ғинуар 1941 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. 1957—1996 йылдарҙа Томск өлкәһе Кожевников районының КПСС-тың XXI съезы исемендәге совхозы һауынсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

## Биографияһы
Вороново ауылында 1941 йылдың 17 ғинуарында тыуған. КПСС ағзаһы.

1957—1996 йылдарҙа — Томск өлкәһе Кожевниковский районы КПСС-тың XXI съезы исемендәге совхозда һауынсы булып эшләй.

СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 23 декабрь Указы менән, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

РСФСР-ҙың 7-се һәм 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. КПСС-тың XXIV съезы делегаты була.

Томск ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ленин ордены
* Октябрь Революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы

## Һылтанмалар
* Варфоломеева
* Варфоломеева
Гловацкая Екатерина Ивановна

**Екатерина Ивановна Глова́цкая** (; 1921 йылдың 27 сентябре, Ахтырка (хәҙер Украина, Сумы өлкәһе) — 2001 йылдың 24 ғинуары, Киев) — совет һәм украин яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе. Филология фәндәре кандидаты (1959 йылдан). Украина Яҙыусылар союзы ағзаһы (1984).

## Биографияһы
1945 йылда Киев университетының филология факультетын тамамлай. Украин радиоһында мөхәррир (1945—1952), 1957—1970 йылдарҙа — «Веселка» нәшриәтендә, һуңынан, 1970—1982 йылдарҙа — Киев мәҙәниәт институтында өлкән уҡытыусы һәм доцент булып эшләй.

## Ижады
Антик темаларға яҙылған («Боронғо грек мифтары», 1977; «Ҡанатлы ат», 1983) китаптары, балалар өсөн Гомерҙың «Одиссея» (1969) һәм «Илиада»һы (1974) тәржемәләре, рус яҙыусылары һәм рус әҙәбиәте тураһындағы мәҡәләләр авторы.

Г. Вайзенборндың «Ҡон ҡайтарыусы» (1964), Э. М. Ремарктың «Көнбайыш фронтта үҙгәреш юҡ» (1986), Г. Канттың «Тамаша залы» (1987) романдарын, Ф. Дюрренматтың «Судья һәм уның йәлләде. Вәғәҙә. Авария» повестар йыйынтығын (1970), Б. Келлермандың «Үлем бейеүе» (1990), К. Брукнерҙың «Алтын фирғәүен» (1973), Э Кестнерҙың «Эмиль һәм детективтар» (1978) повестарын немец теленән һәм шулай уҡ поляк яҙыусыларының бер нисә әҫәрен тәржемә итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шанін Ю. Антична квадрига «Веселки» // Всесвіт. 1984. № 6;
* Доценко Р. Боги і герої, а над усе — люди // Вітчизна. 1985. № 2.
* Рыхло П. Казна неувядающей красоты. В кн.: Литература. Дети. Время. К., 1985.
Курочкина Антонина Павловна

**Курочкина Антонина Павловна** (25 июнь 1922 йыл — 16 апрель 1984 йыл) — һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы. 1952 йылдан Пермь өлкәһе Барҙы районы үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Өлкә Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).

## Биографияһы
Курочкина Антонина Павловна 1922 йылдың 25 июнендә Марий Эл Республикаһының Совет районы Яңы Ургаш ауылында тыуа. 1940 йылда Мари фельдшер-акушерлыҡ мәктәбен тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1941 йылдан 1943 йылға тиклем хәрәкәт итеүсе армияла була. Ленинград һәм Волхов фронттарында 286-сы уҡсылар дивизияһының саперҙар ротаһында фельдшер була. 1942 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1943 йылдың аҙағында тыуған яҡтарына ҡайтып, акушер пункты мөдире була.

1950 йылда Пермь медицина институтын тамамлап, Барҙы районына йүнәлтмә ала. Райздравотдел мөдире булып эшләй, ә 1952 йылдан — Барҙы район дауаханаһының баш табибы. Оҙаҡ йылдар берҙән-бер табип — үҙе терапевт, хирург, офтольмолог, хатта патологоанатом була.

1950 йылдар урталарында А. П. Курочкина ҡатнашлығында районда халыҡ араһында профилактик эштәр киң йәйелдерелә. Ул саҡта Барҙы районында трахома тарала, ҡарттар һуҡырая, урта йәштәге кешеләрҙең дә күҙҙәре ауырта. Антонина Павловна бөтә коллективты туплай: фельдшерҙар, шәфҡәт туташтары, табиптар — барыһы район буйлап йөрөй, һәр ауылға, һәр өйгә барып етә. Профилактик тикшереүҙәр аҙна һайын, айҙар дауамында бара. Һәм сир сигенгәнә. Районда табиптың энергияһы ярҙамында тиҫтәләгән дауалау-профилактика пункттары, балалар һауыҡтырыу лагерҙары эшләй башлай.

1969 йылдың 4 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән совет кешеһенең һаулығын һаҡлау өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Антонин Павловна Курочкина «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә һәм Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалына лайыҡ була.

Утыҙ йылдан ашыу А. П. Курочкина район дауаханаһын етәкләй. Уның ҡатнашлығында районда трахома, скарлатина һ. б. кеүек ауырыуҙарҙы мәңгегә еңәләр. Өлкә советы депутаты, КПСС-тың район комитеты бюроһы ағзаһы итеп һайлана. РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы.

Барҙа ауылында йәшәй. 1984 йылдың 16 апрелендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы
* Ике Ленин ордены (1961, 1969)
* миҙалдар 

## Хәтер
* Барҙы ауылының бер урамы һәм Барҙы район дауаханаһы уның исемен йөрөтә.

## Һылтанмалар
* 
* Герой Социалистического Труда Курочкина Антонина Павловна. Пермский военно-мемориальный комплекс. Официальный сайт   
* Светя другим …

## Әҙәбиәт
* Герои Прикамья. — Пермь: Пушка, 2006
* *Кузьмин М. К.* Учёные-медики — Герои Социалистического Труда. — М., 1988.
Селивёрстова Валентина Михайловна

**Селиверстова Валентина Михайловна** (24 декабрь 1926 йыл, Омск — 27 апрель 2014 йыл, Омск, Рәсәй) — СССР парашютсыһы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1954), халыҡ-ара категориялы судья (1966). Парашют спорты программаһының төрлө төрҙәрендә биш тапҡыр донъя чемпионы, (1954, 1964 һәм 1966 йылда) һәм 11 тапҡыр СССР чемпионы (1952 йылдан 1965 йыл буйынса).

## Биографияһы
Валентина Селиверстова 1926 йылдың 24 декабрендә Омск ҡалаһында тыуған. Авиация техникумында уҡый. 1944 йылда 17 йәшендә беренсе тапҡыр парашют менән һикерә. Бөйөк Ватан һуғышы аҙағына тиклем Омск ҡалаһы аэроклубында парашют десант әҙерлеге буйынса инструктор булып эшләй.

Һуғыш тамамлағандан һуң да парашют спорты менән шөғөлләнә һәм аэроклубта эшен дауам итә. Уны Омск өлкәһе командаһына, ә һуңынан СССР йыйылма командаһына алалар. 1952 йылдан КПСС ағзаһы. Валентина Селивёрстова парашют спорты буйынса 49 донъя рекорды ҡуя һәм 3000-дән ашыу парашют менән һикергән донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ була. 70 йәшендә парашют менән һуңғы һикереү яһай. Спорт карьераһын тамамлағандан һуң 20 йыл самаһы «Полёт» аэрокосмик берекмәһендә эшләй.

Иҫке-Көнсығыш зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены;
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Васенина Тамара Петровна

**Васенина Тамара Петровна** (15 ғинуар 1933 йыл) — Иваново өлкәһе Фурманов районы «Заря» совхозының баш зоотехнигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Тамара Петровна Васенина (ҡыҙ фамилияһы *Дубкова*) 1933 йылдың 15 ғинуарында Иваново өлкәһе Шуйский районы Боняково ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1950 йылда шул уҡ районда урынлашҡан Колобово ауылында урта мәктәпте тамамлағас, институтҡа уҡырға инә.

Иваново ауыл хужалығы институтының зоотехния бүлеген тамамлағай. Йүнәлтмә менән шул уҡ өлкәлә урынлашҡан Фурмановский районындағы «Заря» совхозында зоотехник булып 18 йыл эшләй. Бында кейәүгә сыға һәм Васенина булып китә. Совхоз кострома тоҡомло һөт малы үрсетеү буйынса махсуслашҡан була. Хужалыҡ ауыр хәлдә була: һыйыр аҙбарҙарында санитария шарттары тураһында хыялланырға ғына тура килә, аҙыҡ етмәй, бер һыйыр башына йыл һауымы 1800 килограмдан артмай.

Тәүге ун йылда йәш зоотехник селекция — көтөү һанын арттырыу һәм һайлап алыу эше менән шөғөлләнә. 1965 йылға эре мөгөҙлө мал һаны 800 баштан 2,5 мең башҡа тиклем арта. Һәр һыйырҙан уртаса һөт һауым 4 мең килограмға яҡынлаша. Һөт ҡуйылығы буйынса ла хужалыҡ өлкәлә иң яҡшы күрһәткес бирә. Һәм был малсыларҙың тырыш хеҙмәте, коллектив менән оҫта етәкселек итеү һәм хужалыҡты һаҡсыл алып барыу һөҙөмтәһе була.

1966 йылдың 22 март указы менән малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, һөт, йомортҡа, йөн һәм башҡа продукция етештереү һәм әҙерләп тапшырыу буйынса өлгәшкән уңыштары өсөн, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Васенина Тамара Петровнаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Һуңғараҡ Т. П. Васенина совхоздың баш зоотехнигы, директоры булып эшләй. «Заря» малсылары үҫтереү «затлы» тоҡомдо үҙ фермаһы өсөн генә түгел, ә башҡалар өсөн дә үҫтергән, һәм ул тоҡом өлкәнең башҡа хужалыҡтарына ла, унан ситкә лә таралған. 1971 йылда Васенина Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә.

1972 йылда һөт-ит совхоздар тресына директор урынбаҫары вазифаһына күсерелә. Артабан «Овощепром» тресында һәм һуңғараҡ «Ивановский» совхозында баш зоотехник булып эшләй. 1979 йылдан, хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем, Иваново ауыл хужалығы институтында хеҙмәт итә, доцент ғилми дәрәжәһенә эйә була. Уның иҫәбендә тиҫтәнән ашыу фәнни хеҙмәт, үҙәк һәм өлкә матбуғатындағы сығыштары.

Иваново ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа үләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ленин ордены
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы
* Октябрь Революцияһы ордены
* миҙалдар

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* Герои земли шуйской. Шуя. 2008
* Знаменосцы рабочего края. Ярославль, 1987.

## Иҫкәрмәләр
Панарина Вера Зиновьевна

**Панарина Вера Зиновьевна** (20 май 1930 — 24 июль 2002) —  совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Сыуаш АССР-ының Алатырь районы «Стемасский» совхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Вера Зиновьевна Панарина  1930 йылда Сыуаш АССР-ы Алатырь районының Борки ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә  тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң урындағы колхоздың баҫыусылыҡ бригадаһына эшкә урынлаша, һуңынан сусҡа фермаһына эшкә күсә. 

1951 йылда "Стемасский" совхозының малсылыҡ фермаһына эшкә күсә.  Тәүҙә һауынсы ярҙамсыһы булып эшләй - отпуск йәки ял көндәрендә булған төп  һауынсыларҙы  алмаштыра. Йыл ярымдан һуң уға тыусалар төркөмөн тупларға рөхсәт итәләр, уны ул төп көтөүҙе тулыландырыуға  әҙерләй. 

Яйлап тәжрибә туплай, төркөмөндә  булып һауым арта. Беркетелгән 25 һыйырҙан йылына уртаса 3000 килограмм һөт ала башлай. Көтөүе таҙалығы һәм көрлөгө менән айырыла. Байтаҡ ярҙамды уға фельдшер булып эшләгән ире күрһәтә.  1965 йылда ул социалистик ярышта ҡатнашып, һәр һыйырҙан уртаса 3406  килограмм һөт һауып алыуға өлгәшә. 

«Малсылыҡты үҫтереүҙә,  ит, һөт, йомортҡа, йөн һәм башҡа продукция етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн», СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың  22 мартындағы Указы менән   Панарина Вера Зиновьевнаға Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 

Артабан ауыл хужалығы эшләүен дауам итә. 1986 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем эре мөгөҙлө мал фермаһы мөдире булып эшләй. 

Алатырь районының Восход ҡасабаһында йәшәй. 2002 йылдың 24 июлендә вафат була. Ҡасаба  зыяратында ерләнә.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Наши земляки - Герои Социалистического Труда. - Чебоксары, 1971.
* *Краснова. И.* Когда труд – радость / И. Краснова // Совет. Чувашия. – 1966. – 27 марта.
* *Мадебейкин, И. Н.* Панарина Вера Зиновьевна / И. Н. Мадебейкин // Краткая чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2001. – С. 313.
* *Мадебейкин, И. Н.* Панарина Вера Зиновьевна / И. Н. Мадебейкин // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2009. – Т. 3 : М-Се. – С. 367.

## Һылтанмалар

*
Васильева Анастасия Назаровна

**Васильева Анастасия Назаровна** (10 апрель 1913 йыл — 20 май 1988 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Анастасия Назаровна Васильева 1913 йылдың 10 апрелендә Томск губернаһы Кузнецкий өйәҙе Новопестерёво ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

А. Н. Васильеваның атаһы Беренсе донъя һуғышында һәләк булған. 1920 йылда ете йәшлек А. Н. Васильеваны әсәһе хәлле крәҫтиән ғаиләһенә бала ҡараусы итеп бирә. Ә 1925 йылда ҡыҙ күрше Кулебакино ауылына бай мещанға хеҙмәтсе булып яллана.

1930-сы йылдарҙа коллективлаштырыу осоронда А. Н. Васильева колхозға инә. Бөйөк ватан һуғышы йылдарында колхозда ат ҡараусы конюх була һәм баҫыу бригадында эшләй. 1944 һәм 1945 йылда А. Н. Васильеваны уңыш йыйыу осоронда иң яҡыш көлтә бәйләүсе, тип маҡтайҙар.

1946 йылда А. Н. Васильева махсус ойошторолған юғары уңыш баҫыу звеноһын етәкләй. Звеноға һуңғараҡ бөтә өлкәлә үҫтереләсәк «Элита» сортлы орлоҡ бойҙайын үҫтереүҙе ышанып тапшыралар. 1946 йылда А. Н. Васильева звеноһы участкаһынан юғары бойҙай уңышы ала: 25 га ерҙән гектарынан 26 центнер. 1947 йылда—11,7 гектар майҙандан гектарынан 30,26 центнер ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылғы указы менән «алдынғы хеҙмәте өсөн» А. Н. Васильеваны Ленин ордены менән бүләкләй.

СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 6 март Указы менән «бойҙайҙан юғары уңышы алған өсөн», Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.

Колхозда баҫыу эштәрен башҡара һәм мал ҡарай. Хужалыҡ үҙгәртеп ҡоролдғандан һуң «Рассвет» совхозында эшләй. Сусҡа ҡарай, һауынсы була, быҙау тәрбиәләй.

А. Н. Васильева колхоз идараһы ағзаһы, халыҡ депутаттарының район һәм өлкә советтарына депутат итеп һайлана.

Кулебакино ауылында йәшәй. 1988 йылдың 20 майында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (6.03.1948)
* Ленин ордены (1947, 6.03.1948)

## Иҫкәрмәләр
Колотова Валентина Максимовна

**Колотова Валентина Максимовна** (23 ғинуар 1948 йыл — 29 март 2002 йыл) — СССР-ҙың туҡыу сәнәғәте алдынғыһы, РСФСР Туҡыу сәнәғәте министрлығының Киров ҡалаһындағы «Заря» тегеү берекмәһенең тегенсе-мотористкаһы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры(1986).

## Биографияһы
Валентина Максимовна Колотова 1948 йылда Киров өлкәһенең Кирово-Чепецкий районы Ростригино ауылында (хәҙер юҡ) тыуған. 1966 йылда Лянгасово ҡасабаһында 23-сы мәктәпте тамамлағас, Киров ҡалаһындағы «Заря» тегеү берекмәһенең 1-се цехына тегенсе уҡыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай. Һөнәрен тиҙ арала үҙләштереп, продукцияны сифатлы еьтештерергә , ҡатын-ҡыҙҙарҙың ебәк эске кейемен тегеү буйынса бөтә операциялар комплексын өйрәнә. Смена нормаһын 140-160 %-ҡа еткереп үтәй. Туғыҙынсы биш йыллыҡ планын 4 йыл 2 ай эсендә тамамлай, ә киләһе йыл планын 4 йыл эсендә тамамлай. 

1975 йылдың 21 апрелендәге СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы Валентина Максимовна Колотованы III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләйҙәр. 

1981 йылдың 17 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы Валентина Максимовна Колотованы II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. 

11-се биш йыллыҡта Валентина Максимовна Колотова 4 йыллыҡ эсендә генә һигеҙ йыллыҡ норма үтәп сыға. 1985 йылда яңы машинала эшләп, йыллыҡ норманы 146,6 %-ҡа үтәй. 

1986 йылдың 23 майындағы СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы Валентина Максимовна Колотова социалистик йөкләмәләрен һәм планын ваҡытынан алда үтәүе һәм туҡыу сәнәғәтендә яңы технологиялар менән эшләүгә индергән шәхси өлөшө өсөн I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.

Первомайский район Советының депутаты итеп һайлана, КПСС-тың XXVII съезына делегат була. 1988 йылда Колотова хеҙмәт коллективы советы рәйесе итеп һайлана. Бер үк ваҡытта төп эшен - тегенсе-мотористлыҡ эшен  дә үтәй. 

Киров ҡалаһында йәшәй. Оҙайлы ҡаты ауырыуҙан һуң 2002 йылдың 9 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I дәрәжә Хеҙмәт даны ордены(23.05.1986);
* II дәрәжә Хеҙмәт даны ордены  (17.06.1981);
* III дәрәжә Хеҙмәт даны ордены (21.04.1975);
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Киров ҡалаһының алтын плеядаһы. - Киров, 2009.

## Һылтанмалар
*
Гадалова Лидия Семёновна

**Гадалова Лидия Семеновна** (21 август 1929 — 18 август 2017) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Мәскәү өлкәһе Ленин районының Ленин исемендәге совхозының һауынсыһы Мәскәү өлкәһе, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1983).

## Биографияһы
Гадалова Лидия Семеновна Мәскәү өлкәһе Ленин районының Картино ауылында 1929 йылда тыуған. 1946 йылда тыуған ауылындағы Мичурин исемендәге колхозда хеҙмәт юлын башлап ебәрә. Гадалова Лидия Семеновна колхоздың һөтсөлөк фермаһында һауынсы булып эшләй. Ул эш лә гән колхоз 1960 йылда Мәскәү өлкәһенең Ленин районы Ленин исемендәге совхозға үҙгәртелә. 36 йыл буйына Мильковский совхозы фермаһы нда эш ләй. Тәүгеләрҙән булып һыйырҙарҙы машиналар ярҙамында һауыүҙы үҙләштерә. Гадалова Лидия Семеновна һәр һыйырҙан йылына 6000 килограмм һөт һауып ала.

Гадалова Лидия Семеновна даими рәүештә һәр саҡ яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтеп, алдынғы була. Хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша.

1975 йылдың 14 февралендә СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

1976 йылдың 23 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

1983 йылдың 7 ғинуарында социалистик йөкләмәләрҙе арттырып үтәүгә ирешкәне, малсылыҡ продукцияһы буйынса планды ваҡытында үтәгәне өсөн Гадалова Лидия Семеновна СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт даны ордены тулы кавалеры була.

Тыуған ауылында йәшәй. 2017 йылдың 18 авгусында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* I дәрәжә Хеҙмәт даны ордены(07.01.1983);
* II дәрәжә Хеҙмәт даны ордены (23.12.1976);
* III дәрәжә Хеҙмәт даны ордены (14.02.1975).

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Данлы хеҙмәт кешеләре. — Мәскәү, 2012.

## Һылтанмалар
* 
* Гадалов Герой. С-22-23
Сенянинова-Корчагина Мария Васильевна

**Корчагина Мария Васильевна** (ҡыҙ фамилияһы — **Сенянинова**, 1900—1966) — совет ғалим-биологы — ботаник-систематигы, геоботаник, генетик, эмбриолог һәм үҫемлектәр физиологы, биология фәндәре докторы (1935).

## Биографияһы
Мария Васильевна Сенянинова 1900 йылдың 4 февралендә (йәки 1 февраль) Смоленск губернаһының Духовщина ауылында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Мәскәү ҡалаһында) тыуған. Мәскәү дәүләт университетында уҡый, 1923 йылда үҫемлектәр систематикаһы һәм морфологияһы кафедраһын тамамлай, шунан һуң Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағындағы фәнни-тикшеренеү институты аспирантураһында уҡыуын дауам итә. Аспирантурала уҡыған ваҡытында үҫемлектәр эмбриологияһы һәм физиологияһы буйынса мәҡәләләр баҫтыра.

Мария Васильевна 1928 йылдан Ленинградта йәшәй. 1934 йылда Ленинград дәүләт университетының үҫемлектәр генетикаһы кафедраһында өлкән ассистент булып китә. М. В. Сенянинова 1935 йылда Бөтә Союз үҫемлекселек институтында биология фәндәр докторы дәрәжәһе ала. 1936 йылдан доцент званиеһында Ленинград дәүләт университетында уҡыта.

1938 йылдан Мария Васильевна Сенянинова Ленинград дәүләт университетының география факультеты ботаник география кафедраһында эшләй, 1941 йылда профессор дәрәжәһе ала. 1943—1944 йылдарҙа ЛДПИ-ның ботаника кафедраһы мөдире.

М. В. Сенянинова-Корчагина биология һәм география фәндәре докторы Корчагин Александр Александровичтың ҡатыны (1900—1977).

Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

1966 йылдың 26 мартында вафат була.

## Ҡайһы бер ғилми баҫмалары
* 
* 

## Әҙәбиәт
*
Ирхина Валентина Васильевна

**Ирхина Валентина Васильевна** (1928 — 8 апрель 2015) —  совет ауыл хужалығы алдығыһы, Волгоград өлкәһе Клетский районының Верхнебузиновский» совхозы звеньевойы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

## Биографияһы
Ирхина Валентина Васильевна 1928 йылда Волгоград өлкәһе Клетский районы территорияһындағы урыҫ ғаиләһендә тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ирхина Валентина Васильевна баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй башлай. 1957 йылдан алып «Верхнебузиновский» совхозының 1-се бүлексәһендә тракторсы булып эшләй. 1965 йылда хужалыҡ иҫәбендәге звено ағзаһы була. Ирхина Валентина Васильевна һуңыраҡ картуф үҫтереү звеноһының  етәксеһе була. Бер нисә йыл дауамында уның звеноһы социалистик ярышта еңеп сыға. 

Һигеҙенсе биш йыллыҡтың йомғаҡтары буйынса «Москвич» автомобиле менән бүләкләнә һәм Хеҙмәт ҠыҙылБайраҡ орденына лайыҡ була. 

1976 йылдың 23 декабрендә  СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләр алғаны һәм үҫемлекселектә рекордлы күрһәткестәргә ирешкәне өсөн  Валентина Васильевна Ирхинаға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла. 

Валентина Васильевна Ирхина артабан да ауыл хужалығында эшләүен дауам итә. КПСС-тың XXVI съезына делегат итеп һайлана. 

Пенсияға сыҡҡандан һуң Волгоград өлкәһенең Суровикино ҡалаһында йәшәй. 2015 йылдың 8 апрелендә вафат була.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:

* «Ураҡ һәм Сүкеш»  миҙалы  (23.12.1976)
* ике Ленин ордены (07.12.1973, 23.12.1976 )
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (08.04.1971)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

*
Маслова Валерия Олеговна

**Маслова Валерия Олеговна** (23 ғинуар 2001 йыл, Дондағы Ростов ҡалаһы) — Рәсәй гандболсыһы, Рәсәй йыйылма командаһы һәм «Дондағы Ростов» гандбол клубының үҙәк һәм уң ярымурта уйынсыһы. Рәсәйҙең спорт мастеры. 2019 йылда донъя чемпионатының бронза призеры. 2018 йылда юниорҙар араһындағы донъя чемпионы.

## Биографияһы
Валерия Олеговна Маслова 2001 йылдың 23 ғинуарында Дондағы Ростов ҡалаһында тыуған. Бала саҡтан уҡ спорт менән әүҙем шөғөлләнә. Мәктәптә уҡыу йылдарында спорт секцияларына йөрөй. Дондағы Ростовтағы шул уҡ исемдәге ҡатын-ҡыҙҙар гандбол клубында шөғөлләнә һәм ярыштарҙа шул уҡ ҡала клубы өсөн сығыш яһай.

2017 йылда Суперлигалағы уйын майҙансығында сығыш яһау сиктәрендә «Йондоҙ» командаһына ҡаршы уйнай һәм шунда уҡ уға туп бәреп индерә. Был турҙа Валерия 7 уйында ҡатнашып, шуның 13-ндә гол индерә.

Йәштәр араһындағы VIII йәйге Спартакиадала Валерия Олеговна Маслова иң яҡшы уйынсы тип таныла.

2020 йылдан алып Черногорияның Будучность клубы өсөн сығыш яһай.

## Ҡаҙаныштары
* 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020 йылдар миҙгелендә Рәсәй чемпионы
* 2018, 2019 йылдарҙа Рәсәй Кубогын яулай
* Рәсәй Суперкубогы эйәһе 2017, 2018, 2019
* 2019 йылда донъя чемпионатының бронза призеры
* 2018 йылда 18 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында гандбол буйынса донъя чемпионатында еңеүсе

## Йыйылма командалағы карьераһы
2017 йылда Валерия Олеговна Маслова Европа-2018 чемпионатына һайлап алыу уйындарына спортсылар әҙерләү өсөн гандбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһына саҡырыла. 2018 йылда Польшалағы юниорҙар чемпионатында донъя чемпионы була.

2019 йылда буласаҡ донъя чемпионатының милли йыйылма командаһына саҡырыла. 2019 йылда Японияла үткән донъя чемпионатының бронза призеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Валерий гандбольный маслов европа федерацияһы сайтынан
Семёнова Нина Григорьевна

**Семенова Нина Григорьевна** (6 апрель 1940 — 30 август 2010) — совет химия сәнәғәте алдынғыһы, СССР минераль ашламалар етештереү Министрлығының В. И. Ленин исемендәге Новомосковск «Азот» производство берекмәһе аппаратсыһы, Тула өлкәһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

## Биографияһы
1940 йылда Сталиногорск ҡалаһында, хәҙер Тула өлкәһенең Новомосковск ҡалаһы, күп балалы ғаиләлә тыуған. Мәктәптә уҡыуҙы тамамлағандан һуң Сталиногорск химия заводында машинист ярҙамсыһы булып эшләй башлай.

1966 йылда Новомосковск химик-механик техникумын тамамлағандан һуң, комбинатта һыуытҡыс ҡулайламалар машинисы вазифаһында эшләй башлай. Һуңыраҡ аппаратсы эшенә күсә, ә 1972 йылдан өлкән аппаратсы була. 1968 йылдан алып КПСС ағзаһы.

Химия комбинатында оҙаҡ йылдар эшләү дәүерендә үҙен дисциплиналы хеҙмәткәр итеп күрһәтә. Йәнәш профессияларҙы бергә ҡушыу инициаторы. Бер нисә биш йыллыҡ йомғаҡтары буйынса орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

«Ҙур производство ҡаҙаныштары, унынсы биш йыллыҡ заданиеларын һәм социалистик йөкләмәләрҙе ваҡытынан алда үтәгәне, күрһәткән хеҙмәт ҡыйыулығы өсөн», СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 6 апрелендәге указына ярашлы, Семенова Нина Григорьевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем «Азот» фәнни производство берекмәһендә эшләүен дауам итә.

Тула өлкә советы депутаты итеп һайланып, 9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты сифатында, Тула өлкәһе һәм тармаҡ исеменән эш алып бара.

Новомосковск ҡалаһында йәшәй. 2010 йылдың 30 авгусында вафат була. Ҡала зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (06.04.1981);

- ике Ленин ордены (20.04.1971, 06.04.1981);

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.03.1976);

- «Почёт Билдәһе» ордены (28.05.1966);

- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы;

- башҡа миҙалдар.

- Новомосковск ҡалаһының почетлы гражданы.

## Хәтер

* 2013 йылдың 20 авгусында Герой йәшәгән йортҡа мемориал таҡта ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Зорина Людмила Александровна

**Зорина Людмила Александровна** — СССР һәм Рәсәй актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1999).

## Биографияһы
Зорина Людмила Александровна 1941 йылдың 1 майында Саратовта тыуған.

1959 йылда Зорина Людмила Александровна Һарытау театр училищеһына уҡырға инә. Зорина училищеның өсөнсө курсы нда уҡыған саҡта үҙенән бер курс түбән уҡыған Олег Янковский менән таныша. Тиҙҙән улар өйләнешә. 1964 йылда театр училищеһын (педагогы — Г. А. Василевский) тамамлағандан һуң, Зорина Людмила Александровна Һарытау драма театрына ҡабул ителә һәм тиҙҙән театҙың йондоҙона әйләнеп китә. 10 йыл эсендә актриса Һарытау театрында 50 спектаклдә үҙәк ролдәрҙе уйнай. Зорина Людмила Александровна 1974 йылда ире Олег Янковский менән бергә Мәскәүҙең Ленком театры труппаһына күсә.

## Ғаиләһе
* Олег Янковскийҙың тол ҡатыны
** Улы Филипп Янковский (1968), актёр һәм кинорежиссер
** Килене Оксана Фандера (1967), актриса
*** Ейәне Иван
*** Ейәнсәре Елизавета

## Ижады

### Театр эшмәкәрлеге

#### Һарытау драма театрында
*  — «104 страницы про любовь» Э.С Радзинского. Режиссёр: *Ю. А. Сергеев* — * Наташа*
* «Таланты и поклонники» А.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Островского — *Смельская*
* «Мария Тюдор»
* «Волки и овцы» А. Н. Островского
* «Русские люди» К.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Симонова
* «Соловьиная ночь»
* «Маскарад»

### Фильмографияһы
* 1978 — «Парень из нашего города (спектакль)|Парень из нашего города» (телеспектакль) — *Женя*
* 1982 — Полёты во сне и наяву — *Наташа Макарова*
* 1987— Крейцерова соната (фильм, 1987)|Крейцерова соната — *эпизод*

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Ленком сайтында Зорина Людмила
Волкова Анна Фёдоровна

**Волкова Анна Федоровна** (?-1876) — урыҫ химигы. Донъяла беренсе булып химик дипломы алған ҡатын-ҡыҙ (1870 йыл), донъяла беренсе булып химия буйынса фәнни эш баҫтыра, Рус химия йәмғиәте ағзаһы булған тәүге ҡатын-ҡыҙ.

## Биографияһы
Волкова Анна Федоровна 1869 йылда Петербург урман институтында А. Н. Энгельдарт лабораторияһында эшләй, 1870 йылдан — П. А. Кочубей лабораторияһында. Менделеев Дмитрий Иванович етәкселегендә Петербург асыҡ курстары тыңлаусылары өсөн практик дәрестәре алып бара.

Волкова 1870 йылда мәҡәлә баҫтыра, унда ул тәүге тапҡыр таҙа орто-толуолсульфокислоталар, уның хлорангидриды һәм амидтарын алыуҙы (һуңынан хлорангидрид һәм амидтарҙы сахарин етештереүҙә нигеҙ итеп файҙалана башлайҙар) яҙып сыға. Толуол сульфокислоталарын һелтеләр менән иретеп А Ф. Волкова теейшле крезол ала һәм шул рәүешле сульфокислота төҙөлөшөн асырға ярҙам итә. Пара-крезолдан ул беренсе тапҡыр пара-трикрезолфосфат ала. Һуңынан уны пластмасса өсөн пластификатор компоненты итеп киң ҡуллана башлайҙар. Өс йыл эсендә (1870—1873) Волкова Рус химия йәмғиәте журналында тикшерелгән ароматлы сульфокислота амидтары һәм уларҙан алынған матдәләр тураһында ике тиҫтә самаһы мәҡәлә баҫтыра.

### Фәнни ҡаҙаныштары
* Таҙа ортотолуолсульфокислота, шулай уҡ уның хлорангидридын һәм амидын аоа (1870);
* Паракрезолдан паратрикрезолфосфат ала;
* Толуол сульфокислота төҙөлөшөн аса (уларҙы һелте менән иретә);
* Водород атомының сульфокислота амидтарында аммиактың кислота ҡалдығы менән ҡалыуы (мәҫәлән, бензойный кислотаһы) амидтарҙан икенсе матдә барлыҡҡа килеү, кислоталарҙың барлыҡ реакциялары, шулай уҡ был кислоталарға яуап бирерлек хлорангидридтар һәм амидтар алыу факты.

## Хәтер
Венерала бер кратер уның хөрмәтенә атала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Трифонов Д. Н. Первые женщины — химики России.
Круглова Клавдия Егоровна

**Клавдия Егоровна** **Круглова** (1908 — 1986) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Мәскәү өлкәһе Раменский районы Прохорыч исемендәге колхоздың һауынсыһы,  Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

## Биографияһы
Клавдия Егоровна Круглова 1908 йылда Бронницкий өйәҙенең Раменский улусы Клишево ауылында урыҫ ғаиләһендә тыуған.

Клавдия Егоровна Круглова башланғыс мәктәптә уҡый. 1927 йылда Раменскийҙағы «Ҡыҙыл йондоҙ» туҡыу фабрикаһында хеҙмәт юлын башлай. 1930 йылда тыуған ауылына ҡайта һәм урындағы колхозда эшләй башлай. 1936 йылдан алып Прохорыч исемендәге колхоздың фермаһында һауынсы булып эшләй.

1948 йыл һөҙөмтәләре буйынса Клавдия Егоровна Круглова үҙенә тапшырылған һыйырҙарҙың һәр береһенән йылына уртаса 5599 килограмм һөт һәм составында   201 килограмм май тотҡан һөт һауып алыуға өлгәшә,йөкмәткеһе. 

1949 йылдың 7 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы ауыл хужалығында һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткес менән юғары һөҙөмтә алыу өсөн Клавдия Егоровна Кругловаға Социалистик Хеҙмәт Геройы  исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Клавдия Егоровна Круглова ауыл хужалығында эшләүен артабан да дауам итә1956 йылдан алып сусҡасылыҡ фермаһында эшләй, аҙаҡ быҙауҙар ҡарай.  1959 йылдағы үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң колхоздың баҫыусылыҡ бригадаһына эшкә күсә. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә бер нисә тапҡыр ҡатнашып, миҙалдар яулай. 1964 йылда ул хаҡлы ялға сыға. 

Клавдия Егоровна Круглова тыуған Клишево ауылында йәшәй. 1986 йылда вафат була. 

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ булған:

* алтын йондоҙ «Ураҡ һәм Сүкеш» (07.04.1949)
* Ленин ордены (07.04.1949)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* *Аверьянова М.Г.* Край Раменский. Галерея имён. В 2 книгах. - Москва, 2004-2008.

## Һылтанмалар

*