Үрдүн

**Иордания** (, *Аль-Урдун*; тулы исеме — **Үрдүн Һәшими Мәмләкәте** (, *әл-Мәмляка аль-Урдуния әл-һашимий*)) — Яҡын Көнсығыштағы ғәрәп дәүләте.

Короллек төньяҡта Сүриә, төньяҡ-көнсығышта Ираҡ, көнсығышта һәм көньяҡта Сәғүд Ғәрәбстаны, көнбайышта Израиль һәм өлөшләтә Фәләстин дәүләте тип танылған Фәләстин милли хакимиәте (ФМХ) менән сиктәш. Иордания Үле диңгеҙҙең яр буйы һыҙаттарын Израиль һәм ФМХ менән; Акаба ҡултығының яр буйы һыҙаттарын Израиль, Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Мысыр менән уртаҡлаша.

Короллек биләмәләренең 90 процентҡа яҡыны сүллекккә һәм ярымсүллеккә тура килә.

Иорданияға туристарҙы Акаба ҡултығының, Үле диңгеҙҙең пляждары, мәрйен рифтары һәм донъяның яңы ете мөғжизәһенең береһе Петраҡалаһы йәлеп итә.

## Этимологияһы
Хәҙерге ваҡытта Иордания Хашимит Короллеге — Сәғүд Ғәрәбстаны (Сәғүдиҙәр династияһы) һәм Лихтенштейн кенәзлеге (кенәз Лихтенштейн династияһы биләмәһе) менән бер рәттән идара итеүсе династия (Хашимиттар) хөрмәтенә аталған донъяның өс дәүләтенең береһе.

## Тарихы

### Боронғо заман

Әз-Зәркә үҙәнендә Олдувай мәҙәниәте ҡоралдары һәм 1,95—2,48 млн йыл элек формалашҡан Даукар формациялары (Dawqara Formation) ултырмаларында һөтимәр хайуандар ҡалдыҡтары табыла.

*Homo erectus*, *неандерталдәрҙең* һәм боронғо *Homo sapiens* ҡалдыҡтары Иордан үҙәнендә, Әзркәлә һәм хәҙерге Иорданияның көньяғында табыла [сығанаҡ 1570 көн күрһәтелмәгән]. Әзрәкәләге оазиста археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында яҡынса 250 мең йыл элек эшләнгән таш ҡоралдар табыла.

Неолит дәүерендә (беҙҙең эраға тиклем 8500-4500 йй.) ауыл хужалығы үҫешә башлай. Аммандың төньяғындағы Әйн-Ғәзәл тораҡ пунктында гипс һындар (керамикаға тиклемге неолит B) табыла, ул — боронғо кешенең эре итеп эшләнгән һыны.

Беҙҙең эраға тиклем 4500-3200 йылдарҙа, халколит дәүерендә Фейнанда баҡыр иретеү эше башлана. Телелат Әл-Гхасуль ауылында ошо дәүергә ҡараған фрескалар табыла.

Бронза быуатында (беҙҙең эраға тиклем 3200-1200 йй.) тораҡ пункттары, улар менән бергә архитектура, эш ҡоралдары, сәнғәт, сауҙа йылдам үҫешә. Һуңғы бронза дәүерендә Иордания Мысыр йоғонтоһо аҫтына эләгә.

Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1300 йылдар тирәһендә Иордан йылғаһынан көнсығышҡа табан хәҙерге Иорданияға тап килгән территория, Моав һәм Аманды (Аммон) йәһүд ырыуҙары Рәүвән, Гад һәм ярты Менаше ырыуы баҫып ала, унда улар нығытмалы ҡалалар төҙөй һәм үләне күпереп үҫкән көтөүлектәрҙә малсылыҡ тармағын үҫтерә. Беҙҙең быуаттың I быуатына тиклем был урындарҙа йәһүд ауылдары ултыра, Иордан аръяғы ла йәһүд дәүләтенең бер өлөшө була. Хәҙерге заманда археологтар атап үтелгән осорҙа был ерҙәрҙә йәһүдтарҙың йәшәүен раҫлаусы тарихи артефакттар таба…………………………………………………табылған тарихи һәйкәлдәрҙең беҙҙең , был ерҙә йәһүд ултыртыу осоронда күрһәтеүҙәрен раҫлай.

Тимер быуат (беҙҙең эраға тиклем 1200—332 йй.) дәүерендә Иордания территорияһы йәһүдтәр, аммонит, моавита һәм эдомиттар араһында бүленә. Иҫке Ғәһедтәге һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың төп өлөшө ошо осорға ҡарай. Иорданияның төньяғында ауыл хужалығы юғары үҫешкән була. Был осорҙа Амман, Дейбан, Мадаб, Күк тауҙа, Бусер һәм Каракала тораҡ пункттары бик күп була.

### Антик осор

Короллектең ҡораллы көстәре лә король контроле аҫтында.

### Ғосман осоро (1517—1918)

### Иордания 1990-сы йылдарҙа
Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырылған (1963 йылдың авгусында СССР менән төҙөлгән).
Израиль менән Тыныслыҡ килешеүе 1994 йылда төҙөлгән, шул уҡ ваҡытта формаль дипломатик мөнәсәбәттәр ҙә урынлаштырылған.

## Халҡы
Иорданияның халҡы 6,2 млн тәшкил итә, 95 % халыҡ — ғәрәптәр. Иордандар халыҡтың 35 , фәләстиндәр — 55 процентын тәшкил итә. Башҡа милләттәр: адыга (черкес), чечендар, әрмәндәр, балҡарҙар, туркоман, көрдтәр һәм башҡалар. Шулай уҡ Европала тыуып үҫкән иордандар, Ираҡ менән Сүриә ғәрәптәре йәшәй.

Халыҡтың бер өлөшө Фәләстин ҡасаҡтары булараҡ теркәлгән. 2003 йылдан Ираҡ һуғышынан һуң бик күп Ираҡ ҡасаҡтары Иорданияла төплөнеп ҡала. Баһалама мәғлүмәттәре буйынса Иорданияла улар, башлыса, Амма һәм Зәркәлә, 150 мең кешенән 300 мең кешегә тиклем етә.

2006 йылдағы Израиль-Ливан конфликтынан һуң Ливандан күсеп килеүселәр һаны иҫәпкә алынмаған. Хеҙмәт министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, сит ил эшселәре һаны яҡынса 300 000 кешегә етә, уларҙың иң ҙур өлөшөн Мысыр ғәрәптәре (000 227) тәшкил итә, ҡалғандары — башлыса, Бангладеш, Ҡытай, Филиппин, Шри-Ланка һәм Һиндостандан. Ираҡ һуғышынан һуң Ираҡ христиандарының күбеһе (ассирий һәм халдей) Иорданияла төпләнә (даими йәки ваҡытлыса).

## Дин
Халыҡтың күпселек өлөшө ислам динен тота, уларҙың күпселеге шәфи мәҙһәбенә ҡараған сөнниҙәр.

Христиандар Иордания халҡының 6 процентын тәшкил итә һәм Парламентта 20 % урынды биләй. Иордания христиандары Православие сиркәүенә ҡарай (Иерусалим патриархаты) (ғәрәпсә «румын-ортодокстар») — бөтә христиандарҙың 2/3 өлөшөнән артығырағы, ҡалғандар — Грек-католик йәки Мелькит сиркәүенә (ғәрәпсә «румын-катулик»), Рим-католик сиркәүе (улар бында «латиняниндар тип йөрөтөлә»), Әрмән апостол сиркәүе, маронит һәм төрлө протестант йәмғиәттәренә ҡарайҙар. Иорданияла христиан динен төрлө милләт кешеләре тота (миҫал өсөн, католик месса ғәрәп, инглиз, француз, итальян, испан, тагаль, сингаль телдәрендә, ғәрәп теленең ираҡ диалектында үткәрелә), әммә төп массаны ғәрәп-христиандар тәшкил итә. Православие ғибәҙәтханаларында өгөт-нәсихәт грек телендә алып барыла.

Иордандарҙың бер өлөшө дини аҙсылыҡҡа ҡарай — хәлифәләр һәм бахай дине яҡлылар .

## Теле
Рәсми теле — ғәрәп теле, бизнеста, хөкүмәттә, белемле кешеләр араһында инглиз теле киң таралған. Мәктәптәрҙә ғәрәп һәм инглиз телдәрен мотлаҡ өйрәнелә. Француз телендә ҡайһы бер мәктәптәрҙә уҡытыла, ләкин уны өйрәнеү өсөн мотлаҡ түгел. Иордания радиоһы тапшырыуҙарҙы ғәрәп, инглиз һәм француз телдәрендә алып бара. Ғәрәп теле рәсми э башҡарыуҙа, матбуғат, телевидение һәм радиола ҡулланыла, әммә кешеләр үҙ-ара (айырым радиостанциялар ҙа), төрлө диалекттарҙы файҙалана. Иордан диалекты ла бар, ул сиро-ливан диалекттарына ҡарай («аш-шамаил»), әммә баш ҡалала йәштәр араһында фәләстин ала башланы. Бәҙәүин диалекты һәм төбәк (төньяҡ, көньяҡ һәм башҡалар) диалекттары ла аралашыуҙа ҡулланыла.

## Дәүләт ҡоролошо
Иордания — дуалистик монархия, был 1952 йылдың 8 ғинуарында ҡабул ителгән Конституцияла нығытылған. Бөтә власть король һәм уның министрҙар советы ҡулында. Король бөтә закондарға ла ҡул ҡуя, уның ветоға хоҡуғы Милли Ассамблеяның ике палатаһындағы тауыштарҙың өстән ике булыуы менән кире ҡағылыуы ихтимал. Ул бөтә судьяларҙы үҙенең указы менән тәғәйенләй, Конституцияға үҙгәрештәрҙе раҫлай, һуғыш иғлан итә һәм ҡораллы көстәр менән командалыҡ итә. Министрҙар советын етәкләгән Премьер-министрҙы король тәғәйенләй, Премьер-министр һорауы буйынса айырым министрҙарҙы ла король вазифаһынан төшөрөргә хоҡуҡлы.

Конституцияла өс төрҙәге суд ҡаралған: граждандар, махсус һәм дини. Иордания административ йәһәттән 12 мухафазға бүленгән, уларҙың губернаторҙарын король тәғәйенләй. Үҙҙәренә ышанфып тапшырылған территорияларҙа улар — идара итеүҙең бөтә бүлектәрендә берҙән-бер генә етәксе.

Административ йәһәттән Иордания 12 мухафазға бүленә. Мухафаздар башында король тәғәйенләгән һәм эске эштәр министрлығына буйһонған губернаторҙар тора. Мухафаздар 52 районға бүленгән.

### Административ бүленеш һәм урындағы власть органдары

## Географияһы

Илдә Яҡын Көнсығышта урынлашҡан һәм төньяҡта Сүриә, , төньяҡ-көнсығышта Ираҡ, көнсығышта һәм көньяҡта Сәғүд Ғәрәбстаны, көнбайышта Израиль һәм Фәләстин ерҙәре (Иордан йылғаһының көнбайыш яры) сиктәш. Юғарыла атап үтелгән илдәр менән ҡоро ер буйынса сиге 1619 км тәшкил итә. Шулай уҡ Акаба ҡултығы һәм Үле диңгеҙҙә билдәләнгән сиктәре бар (яр һыҙаты 26 км тәшкил итә).

Иорданияның төп территорияһын (90 %) сүллек яйлаһы биләй, илдең көнбайышында убалар һәм тауҙар бар. Иордан йылғаһы Иорданияны һәм Израил бүлеп аға. Илдең иң бейек нөктәһе Умм-эд-дами тауы (1854 м), иң түбән нөктәһе — Үле диңгеҙ (-427 м).

Эре ҡалалары — илдең баш ҡалаһы Амман төньяҡ-көнбайышта, Ирбид һәм Әз-Зәркә — төньяҡта.

## Иҡтисады
Иорданияла тәбиғәт ресурстарына әллә ни бай түгел, бигерәк тә һыу һәм нефть һәм күмер. 1970-се йылдарҙан 1980-се йылға тиклем Иордания ғәрәп дәүләттәренән ярҙам ала һәм уның тулайым милли килеме йыл да яҡынса 10 % тәшкил итә. 1980-се йылдан һуң халыҡ-ара ярҙам кәмей башлай, һәм тулайым милли килем 2 процентҡа тиклем төшә. халыҡ-ара ярҙам һәм үҫештең әкренәйеүе нвп ҡыҫҡартыу башланғанға тиклем 2 % йылына. Иордания сит илдәрҙән нефть, ҡорамалдар, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, аҙыҡ-түлек һатып ала. Сауҙа барышында килеп тыуған дефицит сил ил кредиттары һәм займдары менән ҡаплатыла. 1989 йыл уртаһында Иордания хөкүмәте, илдең бурыстарын реструктуризациялауһәм бюджет дефицитын кәметеү маҡсатында Халыҡ-ара валюта фонды менән һөйләшеүҙәр алып барырға мәжбүр була.

**Өстөнлөктәре**: фосфатты экспортлау күләме ҙур. Эшсе көстәре лә күп. Акаба порты — айырым иҡтисади зона.

### Мәшғүллек
Илдә эшһеҙлек — 15 %, 2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса Донъя буйынса 169-сы урында тора. 2015 йылда эшһеҙлек кимәле 13 процент булған, донъяла 141-се урын.

### Энергетика
Иорданияла бөтә электр энергияһын ғәмәлдә йылылыҡ электр станциялары етештерә, уларҙың күпселеге нефттә эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара
* Трансиордания
* Рәсәй-иордан мөнәсәбәттәре
* Иорданияла авторлыҡ хоҡуҡтары

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар

* Иорданский клуб 
* Русскоязычный форум по Иордании
* 
* Иордания и арабские страны 
*  
* Конституция Иордании 
* Фоторепортаж из Иордании
*  
* Густерин П. В. Иордания — родина христианства