open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Магний

**Магний** — ер ҡабығында таралышы буйынса алтынсы урында тороусы (кислород, кремний, алюмин, тимер һәм кальцийҙан ҡала) элемент.

## Тарихи белешмә
XIX быуат башында инглиз ғалимы Һемфри Дэви (1778—1829) магний табыу өсөн бик күп тырышлыҡ һала, ләкин уның күп ынтылыштары емешһеҙ була. Шулай ҙа ул уңышҡа өлгәшә — Дэви еүеш магнезияны (MgSO 4) терегөмөш оксиды менән бутай, ҡатнашманы платина пластинкаға һала һәм уның аша ток үткәрә; амальгаманы йылытып терегөмөштән арындыра һәм яңы металл таба.

Дэви металлды magnium тип атай.

Металлик магнийҙы еңелерәк табыу ысулын 1828 йылда А. Бюсси аса. Ул һыуһыҙ MgCl 2 менән калий ҡатнашмаһын быяла көпшәлә йылытып, магнийҙы таба. Был реакцияла калий ҡушылманан магнийҙы ҡыҫырыҡлап сығара һәм калий хлориды менән магний барлыҡҡа килә.
Был алым 19-сы быуат аҙағына тиклем ҡулланыла, шунан һуң электролитик ысул табыла.

## Физик һәм химик үҙенсәлектәре
Магний — көмөшһыу-аҡ ялтырауыҡ металл. Ул сағыштырмаса йомшаҡ һәм пластик, яҡшы электр һәм йылылыҡ үткәргесе. Һауала оксидтан тороусы яры менән ҡаплана. Магнийҙың тығыҙлығы 1,739 г/см3 (200 С та); иреү һәм ҡайнау температуралары 6510 С һәм 11070 С; электр үткәреүсәнлеге 22 (Hg=1). Магний 600—6500 С та ялҡынлана һәм MgO, өлөшләтә Mg 3 N 2 барлыҡҡа килә. Магний электр тогын насар үткәрә.

## Тәбиғәттә таралышы
Литосферала магний 2,1 % -ты алып тора. Тәбиғәттә магний ҡушылмаларҙа ғына осрай, ул карбонаттар, силикаттар һ.б. төҙөлөшөнә инә. Ерҙәге тереклектә магний 1011 тоннаға тиклем.

Иң күп магний экспортлаусы илдәр (2014, млн $, донъя магний экспортының %-ы): Ҡытай — 1040 (57 %), Израиль — 115 (6.3 %), Германия — 109 (6 %), АҠШ — 103 (5.6 %), Австрия — 72.4 (4 %), Нидерланд — 37.5 (2 %), Чехия — 28.9 (1.6 %), Канада — 26.7 (1.5 %), Венгрия — 18.6 (1 %).

Иң күп магний импортлаусы илдәр (2014, млн $, донъя магний импортының %-ы): АҠШ — 198 (11 %), Канада — 195 (11 %), Германия — 178 (9.7 %), Япония — 112 (6.1 %), Мексика — 72.3 (3.9 %), Көньяҡ Корея — 66.4 (3.6 %), Франция — 59.6 (3.3 %), Нидерланд — 55.4 (3 %), Бразилия — 52.9 (2.9 %), Һиндостан — 49.8 (2.7 %), Италия — 46.9 (2.6 %), Австрия — 45.3 (2.5 %), Норвегия — 41.2 (2.2 %), Румыния — 40.2 (2.2 %), ППольша — 34 (1.9 %), Төркиә — 31.8 (1.7 %), Чехия — 29.7 (1.6 %), Испания — 29.2 (1.6 %), Швейцария — 29.2 (1.6 %).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Магний// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 15-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
*Магний//Большая российская энциклопедия
Бром

**Бром** (лат. Bromum) — Менделеевтың периодик таблицаһының VII төркемендә, 35-се һанында урынлашҡан химик элемент. Бромдың атом массаһы 79,904. Бромды 1826 йылда, Урта диңгеҙ тоҙ табыу урындарынан алынған тоҙло һыуҙы тикшергән ваҡытта, француз химигы Антуан Жером Балар аса. Бром исеме грек һүҙе bromos — "тәмһеҙ еҫ"тән алынған.

## Тәбиғәттә таралышы
Бром ер ҡабығының 1,6*10−4%ын (масса буйынса) алып тора, 1015-1016  т тирәһе. Бром — хлорҙың даими юлдашы. Хлор тоҙҙары ятҡылыҡтарында бром тоҙҙары (NaBr, KBr, MgBr 2) була. Бром диңгеҙ һыуында ирегән хәлдә була.

## Физик һәм химик үҙенсәлектәре

— 7,20  та, ҡыҙыл-ҡуңыр-һары кристалға әйләнеп, бром ҡата башлай. Ҡайнау температураһы 58,78 С, бром парҙары ҡыҙғылт-һары төҫтә була. Шыйыҡ бромдың тығыҙлығы (200 С-та) 3,1 г/см3. Бром һыуҙа аҙ ирей ((200С-та 100 г һыуҙа 3,58 г бром). Органик иреткестәрҙә бром бик яҡшы ирей. Бром ҡаты, шыйыҡ һәм газ хәлендәге халәттә ике атомлы молекулаларҙан тора. 8000 С-та һиҙелерлек диссоциация башлана; шулай уҡ яҡтылыҡ тәьҫирендә лә диссоциация күҙәтелә.

Бром атомының тышҡы электрон конфигурацияһы 4s 2 4p 5 .

Химик яҡтан бром бик актив. Бром көкөрт, селен, теллур, фосфор, мышаяҡ һәм сурьма менән тәьҫирләшкәндә, бик күп йылы бүленә, ҡайһы ваҡыт ялҡын да сығырға мөмкин.
Шулай уҡ бром ҡайһы бер металдар менән дә (мәҫәлән калий һәм алюмин) әүҙем тәьҫирләшә. Металдарҙан, ҙур температура һәм дым булғанда ла, көмөш, ҡурғаш, платина һәм тантал уның менән тәьҫирләшмәйҙәр. Бром кислород, азот һәм углерод менән ҙур температураларҙа ла ҡушылмай.

## Ҡулланылышы
Бромдың миҡдары күп бромлы этил һәмдибромэтан (бензиндарҙың детонация тотороҡлоғон арттыра торған этил шыйыҡлығына инеүсе матдәләр) етештереү өсөн ҡулланыла. Бром ҡушылмаларын төрлө химик анализдарҙа, медицинала ҡулланалар.
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бром// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 4-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
*Бром//Большая российская энциклопедия
Творогов Иван Александрович

**Иван Александрович Творогов** (1742 йыл —1819 йылдан һуң) — Илек казагы, 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында Пугачев армияһы атамандарының береһе, казак полковниктарының үҙҙәрен ғәфү итеү хаҡына Пугачевты властарға һатыу заговорында ҡатнаша.

1773 йылдың 23 сентябрендә Илек ҡалаһы эргәһендә Яйыҡ казактары урындағы казактарҙы баш күтәреүселәр армияһына ҡушылырға инандыра. Илек казактары полкы атаманы итеп Иван Творогов һайлана. 1773 йылдың ноябрендә Творогов пугачевсыларҙың хәрби коллегияһы составына инә. Ырымбурҙы ҡамауҙа, баш күтәреүселәрҙең Урал һәм Волга буйы походында ҡатнаша. 1774 йылдың авгусында Творогов полковниктар Федулев, Чумаков һәм башҡалар менән бергә Пугачевҡа ҡаршы заговор ойоштора. Ул ҡулға алынһа, хөкүмәттән үҙ ғүмерҙәрен һаҡлап ҡалырға һәм яза алыуҙан азат итеүҙәренә өмөтләнәләр. 25 августа Солеников ватагаһы янындағы алышта, Волганы аша сығып казактар ваҡ отрядтарға бүленгәс, заговорсылар 8 сентябрҙә Оло Үҙән йылғаһы эргәһендә Пугачевты бәйләйҙәр һәм уны бер аҙнанан һуң Яйыҡ ҡаласығына алып баралар.

Ноябрҙә Творогов Мәскәүгә килтерелә. Унда Пугачев һәм ихтилалдың башҡа төп ҡатнашыусылары өҫтөнән генераль тәфтиш үткәрелә. Суд ҡарары буйынса, 1775 йылдың 9 ғинуарында Лифляндия губернаһының Пернов ҡалаһына (хәҙерге Эстонияның Пярну ҡалаһы) ғүмерлек һөргөнгә ебәрелә. Һуңғы тапҡыр телгә 1819 йылғы документта телгә алына.

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Тузов Николай Иосифович

**Тузов Николай Иосифович** (13 декабрь 1923 йыл — 18 ғинуар 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, ҡыҙылармеец. Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Николай Иосифович Тузов 1923 йылдың 13 декабрендә Губерна ауылында, хәҙерге Силәбе өлкәһенең  Арғаяш районы, тыуа. 4 класс тамамлаған. Колхозда эшләй.

1942 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Шул уҡ йылдың апрелендә фронтҡа эләгә. 149-сы уҡсылар полкының 568-се уҡсылар дивизияһы составында һуғыша. Днепр йылғаһын аша сығыуҙа һәм уң яҡ ярҙа плацдармды тотоуҙа айырыуса айырыла.

1943 йылдың 16 октябрендә алғы төркөм составында Днепр йылғаһын Щитцы ауылы районында аша сыға. Плацдармды киңәйтеү өсөн барған һуғышта беренселәрҙән булып һөжүмгә күтәрелә. Яралана, әммә сафта ҡала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 30 октябрендәге указы менән Днепр йылғаһын уңышлы аша сыҡҡаны, уң яҡ ярҙа плацдармды ныҡлы нығытҡаны өсөн ҡыҙылармеец Николай Иосифович Тузовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены, «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

Һуғышты сержант, пулемет расчеты командиры булып тамамлай. 1946 йылдан ВКП(б)/ КПСС ағзаһы. 1946 йылда өлкән сержант Тузов демобилизациялана.

Тыуған иленә ҡайта. Арғаяш районының Байрамғол ауылында йәшәй. Колхоз рәйесе, бүлексә идарасыһы, ауыл советы рәйесе булып эшләй.

2002 йылдың 18 ғинуарында вафат була.

Ленин,1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, миҙалдар менән наградланған.

## Әҙәбиәт
* 
* *Ушаков А. П.* Во имя Родины. Юж.-Урал. кн. изд-во, 2004.
* 

## Һылтанмалар
*
Түрйәнов Альфрет Хәбиб улы

**Түрйәнов Альфрет Хәбиб улы** (1 февраль 1940 йыл — 28 сентябрь 2016 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 1987—1995 йылдарҙа Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры. РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990—1993). Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1993).

## Биографияһы
Альфрет Хәбиб улы Түрйәнов 1940 йылдың 1 февралендә Боҙаяҙ районы Подлуб ауылында партия-совет хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуа. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышында вафат була. Альфрет Хәбиб улы студент йылдарында спорт менән әүҙем шөғөлләнә. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Игеҙәге Мэлс менән бергә күп тапҡырҙар СССР, Башҡортостан һәм Рәсәй беренселеге чемпиондары булалар.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө паровоздар ремонтлау заводында слесарь булып башлай.

1965 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын отличие менән тамамлап, шунда уҡ эшкә ҡала.

1976—1984 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш терапевы, 1984—1987 йылдарҙа — министрҙың дауалау эштәре буйынса  урынбаҫары, 1987—1995 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының һәм Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры.

М. Х. Камаловтың уҡыусыһы булараҡ, уның халыҡҡа махсус медицина ярҙамы сифатын камиллаштырыу буйынса традицияларын дауам итә. Был вазифала Өфөләге фенол һәләкәте эҙемтәләрен бөтөрөү (1989—1990), Оло Тәләк янындағы тимер юл һәләкәтендә зыян күреүселәргә ярҙам күрһәтеү буйынса эштәрҙе ойоштора (1989). Уның әүҙем ҡатнашлығында ғәҙәттән тыш хәлдәр ваҡытында һаулыҡ һаҡлау учреждениеларының һәм санитар-эпидемиология хеҙмәттәренең эшмәкәрлек нигеҙе әҙерләнә. Башҡортостан Республикаһында граждандарҙың сәләмәтлегшенг һаҡлау тураһындағы кодексы (1993), яман шешкә ҡаршы программа (1995), республика һаулыҡ һаҡлау органдарын мотлаҡ медицина страховкалауы системаһына күсереүҙең методологик нигеҙҙәре авторҙарының береһе.

1995—1999 йылдарҙа 1-се Республика психиатрия дауаханаһының баш табибы.

2000 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтының поликлиника медицинаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004—2006 йылдарҙа — БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү институтының дауалау эше буйынса проректоры, 2008 йылдың апреленән — йәмғиәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу профессоры.

200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм монография авторы. Ҡыҫҡа ваҡытта ике медицина фәндәре докторҙы һәм дүрт фән кандидаты әҙерләй.

РСФСР халыҡ депутатарыы советының 12-се саҡырылыш депутаты (1990—1993), Рәсәй Федерацияһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, социаль тәьминәт һәм физик культура буйынса комитет ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары 11-се саҡырылыш, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се саҡырылыш депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1990)
* СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы.

## Һылтанмалар
*  
* http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/8-spisok/2883-turyanov-alfret-khabibovich.html 
* https://bash-news.ru/74166-v-ufe-ushel-iz-zhizni-izvestnyiy-vrach-alfret-turyanov.html
Павлов Пётр Егорович

**Петр Егорович Павлов** (14 июль 1925 йыл — 8 сентябрь 1958 йыл) — 1341-се уҡсылар полкы уҡсыһы (3-сө Белорус фронты, 43-сө армия, 319-сы уҡсылар дивизияһы), ҡыҙылармеец, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Петр Егорович Павлов 1925 йылдың 14 июлендә  Башҡорт АССР-ының  Йылайыр районы Петровка ауылында тыуа. Атаһы Егор Дмитриевич, колхозда балта оҫтаһы булып эшләй, ә әсәһе, Евдокия Ильинична, мәктәптә йыйыштырыусы була.

1932 йылда Петр Егорович Петровка ете йыллыҡ мәктәбенең 1-се класына уҡырға  инә. Мәктәпте тамамлағас, 1939 йылда Свердловск ҡалаһында профтехучилищела (ФЗО) уҡый. Экскаваторщик һәм шофер һөнәре ала, училищены тамамлағандан һуң һөнәре буйынса эшләй.

1943 йылдың ғинуарында Свердловск өлкәһенең Карпинский райвоенкоматы таарфынан  Ҡыҙыл армияға саҡырыла. 1943 йылдың февраленән ғәмәлдәге армияла.

Ҡыҙылармеец П. Е. Павлов. 1945 йылдың 7 апрелендә Кенигсберг өсөн алышта  гитлерсыларҙың оборонаһын өҙөүҙә айырылып тора.

Кенигсберг өсөн алыштарҙың береһендә ҡаты яралана. Табиптарға уның йөрәге эргәһендәге снаряд ярсығын алыу мөмкин булмай. Ул ошо ярсыҡ менән 13 йыл тиерлек йәшәй.

1945 йылда инвалидлыҡ буйынса демобилизациялана. Табиптар уны физик эштәрҙән тыя.

Петр Егорович тыуған ауылына ҡайта. Клуб мөдире булып эшләй. Һуңынан  Силәбе ҡалаһына күсенә. Силәбе трактор заводында эшләй.

Петр Егорович 1958 йылдың 8 сентябрендә Сумы өлкәһенең Бахмач станцияһында дауаланыуға китеп барғанда юлда вафат була. Силәбе ҡалаһында ерләнә.

1945 йылдың 19 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән  командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм батырлыҡ, ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн ҡыҙылармеец Петр Егорович Павловҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә,  Ленин ордены, «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 8749) тапшырыла.

## Наградалары

* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (19.04.1945).
* Ленин ордены (19.04.1945).
* III дәрәжә Дан ордены (10.03.1945).
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (22.02.1945).
* Миҙалдар.

## Хәтер

* Калининград ҡалаһында бер урам Герой исемен йөрөтә.
* 1962 йылда Силәбе ҡалаһында Советтар Союзы Геройы Петр Егорович Павловҡа мемориаль таҡтаташ  ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
* Республиканский музей боевой Славы: Павлов Петр Егорович.
Гнесина Елена Фабиановна

**Елена  Фабиановна** **Гнесина** (, Дондағы Ростов — 4 июнь, 1967, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй пианисы, педагог. РСФСР-ҙың  атҡаҙанған артисы (1925), РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935).  Музыка училищеһын апайҙарының береһе менән берлектә аса (хәҙер Гнесиндар исемендәге Мәскәү ҡалаһы балалар музыка мәктәбе, Гнесиндар музыка училищеһы, Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһы).

## Биографияһы

Елена Гнесина  раввин  Гнесин Фабиан Осипович ғаиләһендә тыуған; әсәһе, Флетзингер-Гнесина Бейла Исаевна, йырсы, С.Монюшконың уҡыусыһы Үҙенең музыкаль белемен Дондағы Ростовта ала. 1893 йылда Елена Фабиановна   Мәскәү консерваторияһын В.И.Сафонованың фортепиано класы буйынса тамамлай; уҡытыусылары араһында А.С. Аренский һәм И.С.. Танеев була. Апайҙары  Евгения һәм Мария менән бергә 1895 йылдың февралендә  музыкаль училище ойоштора, артабан ул булып Гнесиндар исемендәге музыка училищеһы һәм Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһы була. Училищеның  директоры, художество етәксеһе, профессоры була, ә 1944 йылда — Гнесиндар исемендәге дәүләт музыка-педагогия институтының. Фортепиано класын, шулай уҡ фортепиано уҡытыу методикаһын  алып бара.  «Фортепиано өсөн әлифба» һәм башҡа методик һәм әҙәбиәттең авторы булып тора.

Гнесина Елена Фабиановна  1967 йылдың 4 июнендә вафат була. Мәскәүҙә  Новодевичье зыяратында ерләнә (участка № 2).

## Уҡыусылары
Елена Фабиановна урыҫ фортепиано мәктәбенең иң яҡшы традицияларын үҫтерә.   Уның уҡыусылары билдәле пианистар Л. Н. Оборин, композитор А. И. Хачатурян, дирижер Е. Ф. Светланов, дирижер Г. Н. Рождественский 

## Бүләктәре

* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (02.1925).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935).
* Ике Ленин ордены (14.02.1945; 29.05.1954).
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (03.06.1937, 19.06.1964).
* Миҙалдар.

1970 йылда  Е. Ф. Гнесинаның Музей-фатиры ойошторола.

## Хәтер
Мәскәүҙә Елена Гнесинаға Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһының Концерт залы алдында һәйкәл ҡуйыла (Кесе Ржевский тыҡрығы яғынан).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Гнесина Елена Фабиановна // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Лобанова. Е. Ф. Гнесина
Ҡурғаш

**Ҡурғаш** (; символы **Pb**, ) — Менделеевтың химик элементтарҙың периодик системаһы буйынса 6-сы осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 82

Ябай матдә булараҡ **ҡурғаш** — еңел сүкелә, сағыштырмаса тиҙ ирей торған ауыр металл, зәңгәрһыу.- көмөш аҡ төҫтә Тығыҙлығы — 11,35 г/см3.

Ҡурғаш ағыулы. Борондан билдәле металл.

## Тарихи мәғлүмәт
Ҡурғаш күп мең йыллыҡтар ҡулланыла, сөнки ул киң таралған, еңел табыла һәм эшкәртелә. Ул бик еңел сүкелә һәм эшкәртелә. Ҡурғаш иретеү кешегә металлургия процесстары йәһәтенән беренсе табылған. Б.э. тиклем 6400 йылда эшләнгән муйынсаҡ бөртөгө Чатал-Һүйүк мәҙәниәтендә табылған.Ҡурғаштан яһалған иң боронғо предмет тип йыш ҡына Мысырҙың беренсе династияһы осорҙарына ҡараған оҙон итәкле ҡатын-ҡыҙҙың статуэткаһы һанала: ул б. э. тиклем 3100-2900 йылдарҙа ҡойолған, Британия музейында һаҡлана (EA инвентарь номеры 32138).

Алхимияла ҡурғаш Сатурн планетаһы менән ассоциациялана һәм уның символы ♄ булып тора . Борон аҡ ҡурғаш, ҡурғаш һәм һөрмә йыш ҡына бер-береһенән айырылмай, уларҙы бер үк металлдың төрлө төрҙәре тип һанағандар, ә бит шул ваҡытта уҡ әле Өлкән Плиний аҡ ҡурғаш һәм ҡурғашты айырымлап, тәүгеһен «plumbum album», ә ҡурғашты "plumbum nigrum"тип атаған була:8-9.

## Этимологияһы
Урыҫса «Свинец» һүҙенең килеп сығышы аңлашылмай. Был металл болгарса «олово» тип атала, славян телдәренең күпселегендә (серб-хорват, чех, поляк) шуға оҡшаш: волава, olovo, ołów һ.б.), шулай уҡ бер нисә славян - рус, украин(*свинець*), белорус (*свінец*), словен (svinec) телдәрендә оҡшаш һүҙҙәр бар.

Г. М. Тележко фекеренсә, барыһына ла туғандаш һүҙ «свин», йәғни ҡурғаш — «бысраҡ металл», «чушка» (урыҫса сусҡанан тыш ҡойолма киҫәкте аңлатһа, был һүҙ беҙгә сусҡа тип аңлашыла)

Латин *plumbum* һүҙе инглизсә *plumber* — *һыу үткәреүсе* тигәндән килеп сыҡҡан (тап боронғо Римда был металл һыу үткәргес торбалар өсөн ҡулланылған).

## Тәбиғәттә

Ер ҡабығында — массаһы буйынса 1,6·10-3 %

Самородоҡ ҡурғаш һирәк осрай, ул тупланған матдәләр даирәһе ултырма тоҡомдарҙан алып интрузив тоҡомдарға тиклем шаҡтай киң.

## Ҡурғаш миҡдары

Был таблицала тәбиғәт шарттарында ҡурғаш таралыуының ҡайһы бер параметрҙары килтерелә (А. П. Виноградов буйынса):

Был таблица минералдарҙа элементтар концентрацияһының дөйөмләштерелгән концентрацияһы күрһәтелгән.

Ҡурғаш алыу өсөн, нигеҙҙә, галенит булған мәғдән ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Свинцово-кислотный аккумулятор
*Интерметаллиды свинца

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*Свинец//Большая российская энциклопедия
* Свинец
*Свинец.Крайне токсичен и защищает от радиации // "Наука и жизнь".
 
## Әҙәбиәт

* Свинец// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 23-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Пашкевич Алексей Васильевич

**Пашкевич Алексей Васильевич** (24 декабрь 1916 йыл — 30 август 1967 йыл) — осоусы-ас, 63-сө гвардия истребитель авиация полкының эскадрилья командиры (1-се Балтик буйы фронты, 3-сө һауа армияһы, 1-се гвардия истребителдәр авиация корпусы, 3-сө гвардия истребителдәр авиацияһы дивизияһы), генерал-майор, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Алексей Васильевич Пашкевич 1916 йылдың 24 декабрендә Александровка ҡасабаһында (хәҙер Ленинград өлкәһе Гатчина районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Юғары белемле. 1944 йылдан КПСС ағзаһы.

Хәрби хеҙмәткә тиклем Белорет металлургия комбинатында токарь, аэроклубта осоусы-инструктор булып эшләй. 1939 йылда Белорет ҡалаһы военкоматынан РККА-ға алына.

Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1943 йылдан. Гвардия майоры А. В. Пашкевич һауа һуғыштарында һәм дошмандың ерҙәге күп һанлы объекттарын штурмлағанда айырылып тора. Фронтта булған 2 йыл осоронда 114 хәрби осош яһай, 29 һауа һуғышы үткәрә, шәхсән дошмандың 19 самолетын бәреп төшөрә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге Указы менән командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм батырлыҡ, ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн гвардия майоры Алексей Васильевич Пашкевичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 5320) тапшырыла.

Алексей Васильевич — 1950 йылда Ҡытайҙа булған «билдәһеҙ» һуғышта ҡатнаша. Шанхайҙың Һауа һөжүме оборонаһы төркөмөнөң 106-сы истребитель авиация дивизияһы составында Ҡытай Халыҡ Республикаһының көнсығыш өлөшөн гоминьдан авиацияһы һөжүменән һаҡлауҙы ойоштора. 1951 йылда Кореяла һуғыша. Шанхайҙың Һауа һөжүме оборонаһы төркөмөнөң 106-сы истребитель авиация дивизияһы базаһында 50-се истребитель авиация дивизияһын төҙөй, уның менән 1950 йылдың 20 ноябренән 1951 йылдың февраленә тиклем командалыҡ итә. Ошо ваҡыт арауығында дивизия Корея күгенән дошмандың 64 самолетын бәреп төшөрә.

Һуғышынан һуң А. В. Пашкевич Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1955 йылда Хәрби-һауа академияһын тамамлай.

1959 йылдан авиация генерал-майоры А. В. Пашкевич отставкаға сыға.

1967 йылдың 30 авгусында Ленинград ҡалаһында вафат була. Богословский зыяратында ерләнә.

## Хәтер
Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһы урамдарының береһе Герой исемен йөрөтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* Ике Ленин, дүрт — Ҡыҙыл Байраҡ, I дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.

## Һылтанмалар
* 
* Алексей Пашкевич Васильевич.
Пегишев Юрий Петрович

**Юрий Петрович Пегишев ** (2 ғинуар 1939 йыл — 1 сентябрь 2005 йыл) — БАССР-ҙың Бөрө колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһының төҙөлөш һәм монтаж эштәре мастеры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Юрий Петрович Пегишев 1939 йылдың 2 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрө районы Пономаревка ауылында тыуған.

Белеме — тулы булмаған урта. 1957 йылда Өфө төҙөлөш мәктәбен тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1956 йылда Өфө ҡалаһының 21-се төҙөлөш тресында ташсы булып башлай. 1958—1961 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1962 йылдан алып Бөрө (хәҙер — «Бөрө-1» ПМК-һы асыҡ акционерҙар йәмғиәте) колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһында ташсы, һуңынан ташсылар бригадиры, төҙөлөш һәм монтаж эштәре мастеры булып эшләй.

Ю. П. Пегишев Бөрө районы һәм Бөрө ҡалаһының төҙөлөш тармағы үҫешенә ҙур өлөш индерә. Уның ҡатнашлығында Осиновка, Печенкино, Улеево, ауылдарында малсылыҡ комплекстары,Силантьев ауылында иген эшкәртеү комплексы, Кондаковка ауылында мал аҙығы етештереү буйынса предприятие, с Пономаревка ауылында кирбес заводы, Шалҡан ауылында 320 урынлыҡ мәктәп һ. б. төҙөлә.

1994 йылдан хаҡлы ялда.

Юрий Петрович Пегишев 2005 йылда вафат була.

## Наградалары
Бер предприятиела фиҙаҡәр юғары етештереүсәнле хеҙмәте өсөн Ю. П. Пегишев «Почет билдәһе» (1966), I (1991), II (1981), III (1977) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* 

## Һылтанмалар
Пестерев Владимир Николаевич

**Владимир Николаевич Пестерев** (13 февраль 1940 йыл — 23 ноябрь 2003 йыл) — Төмән өлкәһенең «Сургутнефтегаз» производство берекмәһе «Быстринскнефть» газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы капиталь ремонтлау быраулаусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Владимир Николаевич Пестерев 1940 йылдың 13 февралендә Бөрө ҡалаһында тыуа. 1958 йылда Ишембай һөнәрселек училищеһын тамамлай һәм нефть сығарыу буйынса оператор һөнәрен ала.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1958 йылда Башҡортостандың нефть промылаларында башлай. «Башвостокнефтеразведканефть» тресының, Ҡалтасы быраулау контораһының, «Ишембайнефть» НПУ-һының, «Арланнефттең» скважиналарҙы тикшереү, нефть табыу буйынса операторы(1958—1962).

1962—1965 йылдарҙа Венгрияла хәрби хеҙмәт үтә.

1965 йылда демобилизацияланғандан һуң Төмән өлкәһенә күсә һәм шунан алып Көнбайыш Себерҙең нефть промыслаларында эшләй.

Үүҙен юғары квалификациялы белгес итеп күрһәтә. Бер бригада булып ике станокта эшләү инициаторы була. Был башланғыс «Сургутнефтегаз» предприятиеларына тарала. Һөҙөмтәлә йылына 102 мең эш хаҡы алған 4 быраулаусы бушай. Унынсы биш йыллыҡта В. Н. Пестерев эшләгән бригада планда ҡаралған 93 һәм йөкләмә буйынса 98 скважина урынына 112 скважинаны ремонтлап, планды 120,4 процентҡа үтәй. Алдынғы ысулдарҙы һәм алымдарҙы индереү һәҙәмтәһендә бригада ун беренсе биш йыллыҡта етештереү ваҡыты — 7,6, тиҙлек 3,9 процентҡа арта.

Бригадаһы 11-се биш йыллыҡ йөкләмәһен дүрт йыл эсендә башҡарып сыға, пландан тыш 25 нефть скважинаһын ремонтлай, һөҙөмтәлә өҫтәмә рәүештә 216 мең тонна нефть сығарыла һәм 1300 һумлыҡ электр энергияһы, ҡорамалдар һәм материалдар экономиялана. В. Н. Пестерев йәштәрҙең остазы булып та тора.

1985 йылда «Сургутнефтегаз» производство берекмәһенең «Быстринскнефть» нефть-газ сығарыу идаралығының скважиналарҙы капиталь ремонтлау быраулаусыһы итеп күсерелә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 29 апрелендәге указы менән Владимир Николаевич Пестеревҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә, Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

35 йылдан Төмәндең төньяғының ауыр шарттарында эшләй. Сорғот Солкинск, Правдинск, Холмогорск, Локосовск, Пойковск, Быстринск нефть ятҡылыҡтары скважиналарын сафҡа индерә. Бурауланған скважиналарҙы үҙләштереүҙә һәм, уларҙы механизациялауға күсереүҙә шәхсән ҡатнаша.

2000 йылда хаҡлы ялға сыға.

Ханты-Манси автономиялы округының Сорғот ҡалаһында йәшәй. 2003 йылдың 23 ноябрендә вафат була.

## Наградалары
Ленин, «Почет билдәһе», миҙалдар менән бүләкләнгән. Төмән өлкәһенең почетлы нефтсеһе. Сорғот ҡалаһының почетлы гражданы. В. Н. Пестеревтың исеме «Главтюменнефтегаз» тресының Почет китабына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 

## Әҙәбиәт
* Герои труда. — Уфа: Китап, 2011.
Панфилов Александр Вячеславович

**Александр Вячеславович Панфилов** (3 июнь 1959 йыл) — Рәсәй хәрби эшмәкәре, Икенсе Чечен һуғышында ҡатнашыусы — «Төньяҡ Кавказ төбәгендә берләштерелгән федераль ғәскәрҙәр төркөмөнөң» Көнбайыш йүнәлеше командующийы ярҙамсыһы, Рәсәй Федерацияһы Геройы, РФ Ҡораллы Көстәре генерал-майоры.

## Биографияһы
Александр Вячеславович Панфилов 1959 йылдың 3 июнендә Башҡорт АССР-ы Ҡалтасы районының Надеждин ауылында тыуған. Урыҫ.

1979 йылда Аовет армияһы сафына саҡырыла. 1986 йылда Һарытау юғары хәрби-инженер училищеһы отличие менән тамамлай. СССР һәм РФ Оборона министрлығында төрлө вазифаларҙа хеҙмәт үтә.
1986—1987 йылдарҙа СССР Оборона министрлығының оператив төркөмө составында Чернобыль АЭС-ы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә әүҙем ҡатнаша. АЭС-тың 3-сө һәм авария булған 4-се энергоблоктарының биналарына, ҡыйыҡтарына разведка үткәреү һәм радиация фонын кәметеү өсөн яуаплы була. Иң хәүефле радиация участкаларында булып, үҙен ыңғай яҡтан ғына күрһәтә. Эш барышында бер нисә тапҡыр СССР Оборона министрлығының оператив төркөмө командованиеһы һәм Хөкүмәт комиссияһы етәкселеге тарафынан маҡтала.
1999—2004 йылда бер нисә тапҡыр Төньяҡ Кавказға командировкаға ебәрелә. Федераль көстәрҙең берләшкән төркөмдәренең Көнбайыш йүнәлеше командующийы ярҙамсыһы вазифаһында Төньяҡ Кавказ төбәгендә бер нисә махсус операцияны планлаштырыуҙа һәм үткәреүҙә шәхсән ҡатнаша. Федераль көстәрҙең берләштерелгән төркөмдәренең Төньяҡ Кавказ төбәгендәге Көнбайыш йүнәлеш командованиеһы һәм Хөкүмәт етәкселеге тарафынан бүләкләнә.

## Рәсәй Федерацияһы Геройы
*Рәсәй Федерацияһы Президентының 2002 йылдың 20 декабрендәге указы менән махсус операция үткәргәндә күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн полковник Панфилов Александр Вячеславовичҡа [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] исеме бирелә һәм айырмалы билдәлә — «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла*.

2010 йылдың февраленән генерал-майор А. В. Панфилов — запаста. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң РФ Оборона министрлығында төрлө вазифаларҙа эшләй.
2013 йылдың февраленән — Перспективалы тикшеренеүҙәр фондының химия-биология һәм медицина тикшеренеүҙәре йүнәлеше етәксеһе — генераль директор урынбаҫары.

Техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. РФ Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты.

Генерал-майор. Миҙалдар, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» һәм «Һәләк булыусыларҙы ҡотҡарған өсөн» миҙалдары, шулай уҡ исемле хәрби ҡорал менән бүләкләнгән.

Мәскәү ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

## Әҙәбиәт
*Герои нашего времени (О Героях России — уроженцах и жителях Республики Башкортостан) / авт.-сост. Е. А. Смирнов. — Уфа : Китап, 2016. — 327 с. : илл. ISBN 978-5-295-06554-5.
*

## Һылтанмалар
Петрова Ираида Алексеевна

**Петрова Ираида Алексеевна (Нарс Урини;** 16 март 1913 йыл — 4  октябрь 1983 йыл) — прозаик, шағир, драматург.

## Биографияһы
Ираида Алексеевна Петрова 1913 йылдың 16 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Елбүләк-Матвеевка ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы) уҡытыусы ғаиләһендә тыуа. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Ҡазан сыуаш педагогия техникумында уҡый. Һуңынан Сыуаш дәүләт академия драма театрының театр студияһында, Рәсәй театр сәнғәте институтында (1931—1934), Ленинград музыка училищеһында белем ала.

Ленинград блокадаһы йылдарында Ираида Алексеевна Ленинград госпиталдәрендә шәфҡәт туташы булып эшләй. 1943—1946 йылдарҙа ул Ырымбур ҡалаһында заводтың йыр һәм бейеү ансамблен етәкләй. 1946 йылда Мытищи ҡалаһының «Путь к победе» («Еңеүгә юл») гәзитендә эшләй. Беренсе тапҡыр үҙенең әҙәби әҫәрен 1955 йылда «Родная Волга» журналында баҫтыра. 1980 йылда СССР Яҙыусылар союзына ағзаһы булып инә. Нарс Урини исеме аҫтында ижад итә.
Ираида Алексеевна яҡташтары менән тығыҙ бәйләнештә була, Бишбүләк районының «Светлый путь» гәзитендә уның шиғырҙары даими донңя күреп тора. Уның шиғырҙары 12 йыйынтыҡта сыҡҡан, баҫмаларының дөйөм тиражы 2,5 миллион дана самаһы.

1983 йылдың 4 октябрендә оҙаҡ ауырыуҙан һуң вафат була.

## Хәтер
Тыуған ауылындағы мәктәп Ираида Алексеевна Петрова исемен йөрөтә. Белем усағында яҙыусының музейы бар.

## Китаптары
** «Тядюк» — Тядюк (1969);
** «Çул юппинче» (1973);
** «Савпипе Кришна» — Савпи и Кришна (1975);
** «Пурнăç çиппи» — Ниточка жизни (1979);
** «Телейпе Илем» — Счастье и Красота, 1982);

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Петрова Ираида Алексеевна
Неон

**Неон** (**Ne**, ) —Менделеевтың периодик таблицаһының 2-се осоро, 18-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 10. Аҫыл газ.

## Символы
Неон элементының символы — Ne (*Неон* тип уҡыла).

## Тарихы
Таралыуы буйынса Ғаләмдә водород, гелий, кислород һәм углеродтан ҡала бишенсе элемент булып тора. Инерт, бер атомлы төҫө һәм еҫе булмаған аҫыл газ. 1898 йылдаһауанан шыйыҡ водород, кислород, аргон һәм углекислый газ сығарған ваҡытта асыҡланған.

Неон 1898 йылдың июнендә инглиз химиктары *Уильям Рамзай* һәм *Морис Траверс* тарафынан табылған. Улар кислород, азот, аргон һәм һауаның ауыр компоненттарын шыйығайтҡандан һуң инерт газ тороп ҡалыуы асыҡлай. 1910 йылдың декабрендә француз уйлап табыусыһы *Жорж Клод* неон тултырып газлы лампа булдыра.

### Этимологияһы
Атамаһы грекса *neon* — *яңы* тип тәржемә ителә.

Элементҡа Рамзайҙың ун өс йәшлек улы Вилли исем биргән тигән риүәйәт бар, ул атаһына  (яңы) тигән исем бирергә тәҡдим иткән. Атаһына был идея оҡшай, тик ул грек синонимына ярашлы neon исеме матурыраҡ яңғыраясаҡ тип һанап, шуны ҡалдыра.

## Таралыуы

### Йыһанда
Донъя материяһында неон тигеҙ бүленмәгән, әммә Ғаләмдә таралыуы буйынса ул бөтә элементтар араһында бишенсе урында тора — массаһы буйынса 0,13 %-ҡа яҡын. Ҡояшта һәм башҡа ҡыҙыу йондоҙҙарҙа, газ томандарында, Ҡояш системаһында булған гигант планеталар: Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун атмосфераларында ҙур концентрация күҙәтелә. Күп кенә йондоҙҙар атмосфераһында неон водород һәм гелийҙан һуң өсөнсө урынды биләй

### Ер ҡабығында
Икенсе осор бөтә тотороҡло элементтарҙан неон — Ерҙә иң әҙ таралғаны. 18-се төркөм сиктәрендә ер ҡабығы йөкмәткеһендә аргон һәм гелийҙан ҡала өсөнсө урынды биләй . Ҡайһы бер газ томанлыҡтарында һәм йондоҙҙарҙа неон ерҙәгенән күп тапҡыр картығыраҡ.

Неон лампалар маяҡтарҙа һәм аэродромдарҙа сигналдар өсөн ҡулланыла, сөнки уларҙың ҡыҙыл төҫөн томан һәм ҡараңғылыҡ бик ҡаплай алмай.

### Ҡулланыу

Шыйыҡ неонды криоген ҡоролмаларҙа һыуытыусы сифатында файҙаланалар. Элегерәк неон сәнәғәттә инерт мөхит булараҡ ҡулланылған, ләкин хәҙер арзаныраҡ аргон менән алыштырған. Неонды газ лампаларында, радио йыһаздарындағы сигнал лампаларында, фотоэлементтарҙа һәм турайтҡыстарҙа ҡулланыла. Неон һәм гелий ҡатнашмаһы газ лазерҙарында (гелий-неон лазеры) эшсе мөхит булараҡ ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Неон// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 17-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Неон//Большая российская энциклопедия
*
* Неон на Webelements
* Неон в Популярной библиотеке химических элементов
Греков Митрофан Борисович

**Греков Митрофан Борисович** (1911 йылға тиклем — Митрофан Павлович Мартыщенко; 3 июнь (15 июнь) 1882 йыл — 27 ноябрь 1934 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың рәссамы-баталисы.

## Биографияһы
Митрофан Борисович Греков Дон Ғәскәре өлкәһе Донецк округының Яновский улусы Шарпаевка утарында казак ғаиләһендә тыуған. Төп исеме — *Мартыщенко Митрофан Павлович.*

Тәүҙә Одесса һынлы сәнғәт училищеһына уҡырға инә (Кирияк Костандиҙа), аҙаҡ Петербург сәнғәт академияһында уҡый, унда И. Репин һәм баталия жанры классигы Ф. А. Рубола өйрәнә.

1912 йылдан лейб-гвардия Атаман полкында хеҙмәт итә.

Беренсе донъя һуғышы фронттарында була, унан төрлө рәсемдәр килтерә.

Граждандар һуғышында Ҡыҙыл армия составында һуғыша, үнда үҙ ирке менән бара. Буденныйҙың Беренсе атлылар армияһын төшөрә.

Революцион Рәсәй рәссамдары ассоциацияһы ағзаһы була (АХРР).

1931 йылда Мәскәү ҡалаһына күсеп килә.

Иң билдәле картиналары: «Трубачи Первой Конной армии», «Тачанка», «Бой при Егорлыкской», «Замерзшие казаки генерала Павлова». «Штурм Перекопа» (1934) панорамаһын төшөргән коллективты етәкләй.

1934 йылдың 27 ноябрендә Севастополдә «Перекоп» панорамаһы өҫтөндә эшләгән сағында вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.

## Хәтер

* М. Греков исеме менән Ростов һәм Одесса художество училищеһылары, Мәскәүҙә хәрби рәссамдар студияһы аталған (1934 йылдан алып эшләй).
* Новочеркасскиҙа М. Б. Грековтың йорт-музейы бар
* М. Б. Греков исемендәге миҙал — хәрби-патриотик темаға иң яҡшы һынлы сәнғәт әҫәрҙәре өсөн 1966 йылда СССР мәғариф министрлығы, СССР Рәссамдар союзы һәм ГПУ СА һәм ВМФ ойоштора. 1967 йылдан 1991 йылға тиклем Еңеү көнөна Греков исемендәге өс алтын һәм бер көмөш миҙал булдыра.
* Греков урамы Минск ҡалаһында
* Рәссамдың эштәре Йорт-музейы коллекцияларында, Третьяков дәүләт галереяһында һаҡлана.

## Галереяһы

Файл:Mitrophan Grekov 06.jpg|Картина: шведтарҙың Ярославль драгундары тарафынан 1701 йылдың 29 декабрендә Эрестфер ауылы янында һөжүм итеүе
Файл:Grekov trubachi.jpg|Картина: Беренсе атлылар армияһы торбасылары
Файл:Могила художника Митрофана Грекова.JPG|Мәскәүҙә  Новодевичье зыяратында Грековтың ҡәбере
Файл:Grekov Rostov-on-Don1.jpg|Греков исемендәге Ростов һынлы сәнғәт училищеһының инеү урынында яҙыу 



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Грекова Т. Т.* Певец подвига М. Греков. Изд. 2-е. — М.: Воениздат, 1973. — 125 с.
* М. Б. Греков в воспоминаниях современников. — Л.: Художник РСФСР, 1966. — 136 с.
* *Тимошин Г. А.* Митрофан Борисович Греков. Жизнь и творчество. — М.: Советский художник, 1961. — 358 с.
* *Лапунова Н. Ф.* Митрофан Борисович Греков. Монография. — М.: Изобр. ис-во, 1982. — 248 с.
* *Лазарев С. Е.* Между белыми и красными: судьба военного художника М. Б. Грекова (к 135-летию со дня рождения) // Преподавание истории в школе, 2017, № 7. — С. 43-49.
* Халаминский Ю. Митрофан Борисович Греков. М.: Искусство. 1956г. 140 с.

## Һылтанмалар
* 
* Музей М. Б. Грекова в Новочеркасске 
* Галерея работ на Maslovka 
* 
* Исследования краеведов
* Сборник статей о Митрофане Грекове на сайте BeautifulArt.ru
Криптон

**Криптон** (, Kr) — Менделеевтың периодик таблицаһының 4-се осоро, 18-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 36. **Криптон** — инерт бер атомлы газ, төҫө, тәме һәм еҫе юҡ. Атом массаһы элементы 83,798(2)

## Символы
Криптон элементының символы — Kr (*Криптон* тип уҡыла).

## Тарихы
Криптон 1898 йылда инглиз химиктары *Уильям Рамзай* һәм *Морис Траверс* тарафынан табылған. Улар һауанан кислородты, азотты, аргонды сығарып бөткәндән һуң спектраль ысул менән ике газ тороп ҡалыуын асыҡлай: криптон ( — «йәшерен», «сер һаҡлаусы») һәм ксенон («ят», «ғәҙәттән тыш») булып сыға улар.

## Тәбиғәттә
Атмосфера һауаһында күләме буйынса 1,14%, атмосферала дөйөм запасы 5,3м³. 1 м³ һауала яҡынса 1 см³ криптон бар.

Һауанан криптон алыу бик күп энергия талап итә.

Йыһанда криптон һәм водород нисбәте даими булып ҡала. Бынан йондоҙҙар араһындағы матдә криптонға бай тигән һығымта яһарға мөмкин. Шулай уҡ 0503-289 RE һанлы аҡ кәрләлә криптон табыла. Ул Ҡояштағыға ҡарағанда 450 тапҡыр артыҡ булып сыға, әммә әлегә тиклем бының сәбәптәре билдәһеҙ.

## Физик үҙенсәлектәре
Криптон — инерт газ, төҫһөҙ, тәме булмаған һәм еҫһеҙ (6 атмосфера баҫым яһағанда хлороформға оҡшаған киҫкен еҫле булып китә). Тығыҙлығы стандарт шарттарҙа 3,745 кг/м3 (һауанан 3 тапҡыр ауыр). Нормаль һауа баҫымында криптон 119,93 (-153,415&nbsp;°C) температурала һыуға әйләнә, 115,78 (-157,37&nbsp;°C) температурала ҡата. Шулай итеп, ул шыйыҡ фазала яҡынса дүрт градус температура арауығында ғына йәшәй.

Диамагнит үҙенсәлекле. Магнитҡа һиҙгерлеге −2,9·10−5. Полярлашыу .

Ионлашыу энергияһы  (),  ().

## Биологик әһәмиәте
Криптондың тере организмға тәьҫире насар аңлашыла. Уны водолаздар эшендә тын алыу ҡатнашмалары составында һәм ҡан баҫымы юғары булғанда анестезия сараһы булараҡ файҙаланыу мөмкинлектәре тикшерелә..

### Физиологик тәьҫире
3,5 атмосфера баҫымы аҫтында криптонлы газ ҡатнашмаларын һулағанда наркотик эффекты күҙәтелә.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Криптон// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 13-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Криптон//Большая российская энциклопедия
* 
* Программа физик тәжрибәһе менән криптон пелийҙы «Галилео» (сайтына YouTube)
* [www.mining-enc.ru/k/kripton/ Криптон] сайтында «тау энциклопедияһы»
* Криптон н Webelements
* Химик элементтарҙың популяр китапхана Криптон
Һөрмә

**Һөрмә** (, Sb) — () — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осоро, 15-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 51. Атом һаны 51. Ябай һөрмә матдәһе көмөшһыу-аҡ, күкһел төҫмөрлө ярмаланып торған ярым металл. Төрлө баҫым ваҡытында дүрт металл аллотроп модификацияһы һәм өс аморф модификацияһы (шартлаусан, ҡара һәм һары һөрмә) билдәле.

## Символы
Һөрмә элементының символы — Sb (*Стибиум* тип уҡыла).

## Тарихы
Һөрмә борондан билдәле. Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 3000 йылдар самаһында уны көнсығыш илдәрендә һауыт эшләү өсөн ҡулланалар. Б.э.т. XIX быуатта уҡ боронғо Мысырҙа ялтырауыҡ һөрмә онтағы (тәбиғи Sb2'S3) ҡулланылған, ул *mesten* йәки *stem* исеме аҫтында ҡаш ҡарайтыр өсөн ҡулланылған.

Боронғо Грецияла ул στίμμι һәм στίβι тип аталған, ошонан килеп сыҡҡан да инде . Яҡынса б.э. XII—XIV быуаттарында *antimonium тигән* .атамаһы барлыҡҡа килә. 1789 йылда А. Лавуазье һөрмәне *antimoine* исеме аҫтында химик элементтар исемлегенә индергән (хәҙерге инглизсә *antimony*, испан һәм итальян — *antimonio*, немецса — *Antimon*). Урыҫ теленә «сурьма» төрөк һәм ҡырым татарҙарынан килеп ингән

### Ятҡылыҡтары
Һөрмә ятҡылыҡтары КАР, Алжир, Әзербайжан, Тажикстан, Болгария, Рәсәй, Финляндия, Ҡаҙағстан, Сербия, Ҡытай, Ҡырғыҙстан дәүләттәрендә билдәле.

### Миҡдары
АҠШ Геология хеҙмәте статистика мәғлүмәттәре буйынса:

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Сурьма// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Сурьма//Большая российская энциклопедия
* Сурьма на Webelements
* Сурьма в Популярной библиотеке химических элементов 
* Сеннайоки (Финляндия) — уникальное месторождение самородной сурьмы
Семендер Юрий Семенович

**Юрий Семендер** (тулы исеме *Юрий Семенович Семёнов*; 1941 йылдың 2 ғинуары, Таныш, Ҡыҙыл Армия районы, Сыуаш АССР) - сыуаш шағиры, тәржемәсе һәм мөхәррир, әҙәби белгесе. Сыуаш Республикаһының халыҡ шағиры (1999).

## Биография

Юрий Семендер 1941 йылдың 2 ғинуарында Сыуаш АССРның Ҡыҙыл Армия районы Таныш ауылында тыуған.

Сыуаш дәүләт университетын тамамлап, ВЛКСМның Цивильск райкомында, «Октябрь юлы» район газетаһы редакцияһында, Сыуаш китап нәшриәтендә эшләй. 1973 йылдан СССР Яҙыусылар берлегендә.

1974-2004 йылдарҙа Юрий Семенович «Ялав» журналының баш мөхәррире булып эшләй (уның «Чăрăш» (Шыршы) тигән беренсе шиғыры 1958 йылда «Ялав» журналында баҫылып сыға).

Юрий Семеновичты Чебоксары ҡала Думаһы депутаты итеп һайлайҙар, Сыуаш Республикаһы яҙыусылар союзы идараһында эшләй, Сыуаш дәүләт гуманитар фәндәр институтының Ғилми советы ағзаһы, мәҙәниәт һәм милләттәр эштәре буйынса Министрлыҡ коллегияһы ағзаһы, мәғлүмәт сәйәсәте һәм архив эше министрлығы коллегияһы ағзаһы, Сыуаш Республикаһы Президенты эргәһендәге Ярлыҡау мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы була.

Юрий Семендер әҙәбиәткә 1970 йылдар башында килә, ул «Иҫәр» (Присяга), «Çĕр çаврăнать» (Ер әйләнәһе) шиғри йыйынтыҡтарын баҫтырып сығара. Уның шиғырҙары һәм поэмалары Россия һәм донъяның халыҡтарының дән күп телендә баҫылып сыға.

Ул сыуаш теленә А.Пушкин, М. Лермонтов, С. Есенин, А. Твардовский, Т. Симонов, Россия һәм БДБ халыҡтарының күп кенә яҙыусылары серҙәрен, музыкаль комедияларҙы, һәм опералар оперетталар, балет, «Птица счастья», «Лебедушка», «Свадьба», «Дети леса» кеүек вокаль — хореографик сюиталары һ. б. тәржемә иткән. Композитор Ф. Лукин, Г. Лебедев, Г.Хирбю, Ф. Васильев, Н. Эриванов, Н. Карлин, Ю. Кулаков, А. Никитин һ. б. менән берлектә ижади 300-ҙән артыҡ йыр ижад итә. Күп кенә әҙәби мәҡәләләр һәм очерктар авторы булараҡ та билдәле.

## Төп әҫәрҙәре
«Аван-и, салтак» (Һаумы, солдат), «Йĕс шăнкăрав» (Баҡыр ҡыңғырау), «Нимә» (Ярҙам), «Уçланкăри палан» (Аланда балан), «Чĕнтĕрлĕ кĕпер» (Биҙәкле күпер), «Шетмĕ шывĕ» (Шәтмә һыуы), «Урапа шурă» (Аҡ та ҡара), «Земля в узора» (Биҙәкле Ер), «Хуркайăк çулĕ» (Ҡырағай ҡаҙ юлы), «Чăваш пики» (Сыуаш сибәре), «Пирĕн вăйă карти» (Бергә әйлән бәйлән), «Çиçĕм сапаҡ» (Йәшен йәшнәү).

## Әҙәбиәт
* Пирĕн вăйа карти: сăвăсем. Шупашкар. 2005. ISBN 5-7670-1423-X

## Сығанаҡтар
* Чăваш литературин антологийĕ / Сост.: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. — Чебоксары, 2003. ISBN 5-7670-1279-2 .
Пинчук Сергей Иванович

**Сергей Иванович Пинчук** (28 апрель 1948 йыл) — Рәсәй математигы, физика-математика фәндәре докторы, (1980), профессор (1982).

1971 йылда  Мәскәү дәүләт институтының механика-математика факультетын тамамлай, 1974 йылда  Шабат етәкселегендә кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1974 йылдан Силәбе политехник институтында эшләй: өлкән уҡытыусы, доцент була. 1982 йылдан 1995 йылға тиклем Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетында юғары алгебра һәм геометрия кафедраһы мөдире була.

1995 йылдан — Көньяҡ-Урал университеты (Силәбе) профессоры, бер үк ваҡытта Индиана штаты университеты (Блумингтон, АҠШ) профессоры.

1974 йыл һөҙөмтәһе  Пинчук теоремаһы  — бер нисә комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең голоморфлы функцияһы өсөн сик берлеге теоремаһы  булараҡ билдәле. Леви— Пинчук симметрияһы принцибы һәм Пинчук тартылыуы ысулы авторы.  Боголюбовтың «острие клина» тураһындағы теоремаһын матди һәм күп төрлөлөк тыуҙырыусы математик формулаға -  \Complex^n тарата. Якобиан проблемаһының матди вариантына ҡәтғи бирелешле ҡаршы миҫал таба.

## Иҫкәрмәләр

## Ғилми хеҙмәттәре
* Публикации С. И. Пинчука
* Публикации С. И. Пинчука в США

## Һылтанмалар
* 
* А. Г. Витушкин, Полвека — как один день Общероссийский математический портал
* Индианский университет
Поддубный Алексей Павлович

**Алексей Павлович Поддубный** (10 март 1907 йыл — 1 октябрь 1986 йыл) — 569-сы уҡсылар полкының артиллерия начальнигы (161-се уҡсылар дивизияһы, 40-сы армия, Воронеж фронты), подполковник, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Алексей Павлович Поддубный 1907 йылдың 10 мартында Курск губернаһы Белгород өйәҙе, Солоха ауылында (хәҙерге Белгород өлкәһе Белгород районы) тыуа.

Украин. Тулы булмаған урта белемле. Хәрби хеҙмәткә алынғанға тиклем Белгородта шәкәр заводында балта оҫтаһы булып эшләй.

Ҡыҙыл Армияға 1929 йылда Белгород өлкәһенең Грайворон райвоенкоматынан саҡырыла. Сумы артиллерия училищеһында уҡый, уны 1932 йылда тамамлай. Урал хәрби округында взвод батарея командиры була.

Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Өфө ҡалаһында йәшәй. 1941 йылдың июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронтында.

А. П. Поддубный 1943 йылдың 24-25 сентябрендә Днепр йылғаһын кискәндә айырылып тора.

1947 йылдан подполковник А. П. Поддубный запаста.

Харьков (Украина) ҡалаһында йәшәй, 1986 йылдың 1 октябрендә шунда вафат була. Харьковтың 2-се зыяратында ерләнгән.

## Батырлығы
«569-сы уҡсылар полкының (161-се уҡсылар дивизияһы, 40-се армия, Воронеж фронты) артиллерия начальнигы Поддубный 1943 йылдың 25 сентябренә ҡарай төндә Киев өлкәһе (хәҙер — Черкасск) Каневский районы Зарубинец ауылы районында полк артиллерияһын Днепр аша плацдармға сығара. Йылғаның уң ярындағы алыштарҙа 569-сы уҡсылар полкы артиллерияһы дошмандың контрһөжүмен кире ҡаға һәм 161-се уҡсылар дивизияһының уңышлы хәрәкәт итеүенә юл аса».

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 23 октябрендәге Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Алексей Павлович Поддубныйға «Советтар Союзы Геройы»]] исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла (№ 2151).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы  (1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (1943) 
* Ленин ордены (23.10.1943);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (30.03.1944);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (07.06.1945);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены;
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979. — Кн. 4.
* 

## Һылтанмалар
* Республиканский музей боевой славы: Поддубный Алексей Павлович
Подлипский Виктор Александрович

**Подлипский Виктор Александрович** (3 ғинуар 1913 йыл — 3 октябрь 1973 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1953—1960 йылдарҙа РСФСР-ҙың коммуналь хужалығы академияһының терәк пункты етәксеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1952).  

## Биографияһы
Виктор Александрович Подлипский 1913 йылдың 3 ғинуарында Одессала (хәҙер Украина) тыуа. 1938 йылда Одесса граждандар һәм коммуналь төҙөлөш инженерҙары институтын инженер-төҙөүсе һөнәре буйынса тамамлай.

Институтты тамамлағас, Өфө һыу үткәреү-канализация хужалығы идаралығында эшләй (хәҙер «Өфөводоканал» муниципаль унитар предприятиеһы), 1939 йылдан — бүлек начальнигы, 1940 йылдан — техник етәксе, 1942 йылдан — баш инженер, ә 1953—1960 йылдарҙа — РСФСР-ҙың коммуналь хужалығы академияһының терәк пункты етәксеһе.

Подлипский Виктор Александрович һыуҙы контактлы таҙартыу алымдарын индерә, һыуҙы зарарһыҙландырыу өсөн ҡеүәте сәғәтенә 150—200 кубометр булған бактерицид ҡоролманы, алюмин сульфаты һәм натрий гипохлориты алыу ҡоролмаларын ебәрергә ярҙам итә.

1973 йылдың 3 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Хеҙмәттәре
* Опыт применения новой техники на Уфимском водопроводе. М., 1956 (соавт.).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1952) — һыу таҙартыу яңы конструкциялы фильтр эшләгәне һәм ҡулланылышҡа индергәне өсөн; 
* Ленин ордены (1966); 
* «Почёт Билдәһе» ордены (1949);
* миҙалдар.

## Һылтанмалар
*
* Энциклопедия Урала
Кюрий

**Кюрий** (, Cm) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 96. трансуран синтезы элементы

## Символы
Кюрий элементының символы — Cm (*Кюрий* тип уҡыла).

## Тарихы
Плутоний менән бәйле эштәр тамамланғандан һуң, металлургия лабораторияһы тикшеренеүселәренең иғтибары яңы трансуран элементтарын синтезлауға һәм тәңгәлләшеүенә йүнәлтелә. Был эштә Г.Сиборг ., А. Гиорсо, Л. О. Морган һәм Р. А. Джеймс ҡатнашалар
1944 йылда был элементтар лантаноидтарҙың аналогы булып торғаны һәм айырым актиноидтар төркөмөнә ингәнлеге асыҡлана.

Беренсе булып 1944 йылда кюрий асыла. Уны  <sup>239</sup>Pu α-киҫәксәләр менән аттырғанда табалар.

: \mathrm{{}^{239}_{94}Pu} + \mathrm{{}^{4}_{2}He} \rightarrow \mathrm{{}^{242}_{96}Cm} + \mathrm{{}^{1}_{0}n}

Амерций менән кюрийҙы айырыуҙа ҙур ауырлыҡтар тыуа, сөнки химик йәһәттән улар бик оҡшаш. Бүленештең ҡатмарлылығы элементтарҙың тәүге атамаларында - «пандемониум» һәм «делириум» - сағылыш тапҡан, был латиндан тәржемә иткәндә «тамуҡ» һәм «һаташыу» тигәнде аңлата.

Кюрий 1947 йылда Л. В. Вернер һәм И.Перлман тарафынан гидроксид рәүешендә айырып алына.

## Этимологияһы
Исемен  Пьер һәм Мария Кюри иҫтәлегенә ҡушҡандар.

## Сығарып алыу
Кюрийҙың билдәле бер изотоптарын атом реакторҙарында етештерәләр. Унда кюрий етерлек күләмдә туплағандан һуң, уны химик эшкәртеү ысулдары менән бүлеп алып, туплайҙар һәм кюрий оксиды итеп эшкәртәләр.

Кюрий — бик ҡиммәтле металл. Хәҙерге ваҡытта атом-төш технологияларының иң мөһим өлкәләрендә генә ҡулланыла. Шуға ҡарамаҫтан, АҠШ-та һәм Рәсәйҙә кюрий программалары бар.

Был уны кюрийгә ихтыяж тәҡдимдән бик күп тапҡыр артыҡ булыуы менән бәйле.

Академик В. А. Тартаковский етәкселегендәге РФА комиссияһының 2010 йылдың 23 апрелендәге хисабына ярашлы, Димитровград) дәүләт ғилми-тикшеренеү үҙәгенең тикшеренеү реакторҙарында кюрий −244 етештереүҙең уникаль технологияһы тормошта ашырылған.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

*Кюрий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 14-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
*Кюрий//Большая российская энциклопедия
* Кюрий на Webelements
* Кюрий в Популярной библиотеке химических элементов, Издательство «Наука», 1977.