Холокост

**Холоко́ст** (,  — «бөтә нәмәне яндырыу»):
* Тар мәғәнәлә — Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытындаГерманияла һәм уның союздаштарының, шулай уҡ оккупацияланған территорияларҙа йәшәгән йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү һәм күпләп юҡ итеү; 1933—1945 йылдарҙа Европа йәһүдтәрен нацистик Германия һәм коллаборационистар тарафынан даими эҙәрлекләү һәм юҡ итеү. Ғосман империяһының әрмәндәргә ҡарата геноциды менән бер рәттән XX быуаттың иң билдәле геноцид миҫалы булып тора;
* киң мәғәнәлә — нацистар тарафынан төрлө этник һәм социаль төркөмдәрҙе (совет әсирҙәрен, поляктарҙы, йәһүдтәрҙе, сиғандарҙы, гомосексуаль ирҙәрҙе, масондарҙы, ауыр сирлеләрҙе һәм инвалидтарҙы һ.б.) нацистик Германия йәшәгән осорҙа эҙәрлекләү һәм күпләп юҡ итеү.

## Һүҙҙең этимологияһы

Инглиз һүҙе «holocaust» латин Тәүратынан алынған. Унда ул грек теленән, шулай уҡ Тәүрат формаһы булараҡ ингән; рус телендә «олокауст» һәм «олокаустум» («Геннадиевская Библия», 1499), Кургановтың «Письмовник»ында (XVIII быуат) «голокость» формаһы ҡулланыла һәм ул «ҡорбан, бөтә нәмәне яндырыу» тип аңлатыла.

Инглиз телендә «holocaust» хәҙерге аңлатмаһына яҡыныраҡ 1910 йылдарҙа, ә хәҙерге мәғәнәһендә 1942 йылдарҙа нацистар тарафынан йәһүдтәрҙе ҡырыу булараҡ ҡулланыла. 1950 йылдарҙа буласаҡ Нобель премияһы лауреаты Эля Визелдең китаптары аша киң таралыу таба. Совет матбуғатында 1980 йылдар башында күренә башлай.

Хәҙерге инглиз телендә «Holocaust» ҙур хәрефтән башланһа — нацистарҙың йәһүдтәрҙе ҡырыуы мәғәнәһендә, ә бәләкәй хәрефтән булһа — башҡа осраҡтарҙа ҡулланыла. Рус телендә «холокост» яңғыҙлыҡ исемен аңлатмаһа, бәләкәй хәрефтән яҙыла, ә инде йәһүдтәргә ҡарата геноцидты аңлатҡанда — ҙур хәрефтән яҙыла[9][10][11][12][13][14]. Рус телендә шулай уҡ ҙур хәрефтән яҙылған был һүҙ геноцидтың теләһә ниндәй актын аңлата. Ҡайһы бер сығанаҡтар хәҙерге ваҡытта был термин Икенсе донъя һуғышы йылдарында йәһүдтәргә ҡарата булған геноцидты — аныҡ тарихи ваҡиғаны билдәләү өсөн ҡулланыла, шуға күрә ҙур хәрефтән яҙыла[15], тип бара.

## Холокостың айырмалыҡтары

 
# Тотош милләтте тулыһынса юҡ итеүҙең алдан күҙалланған ынтылышы һөҙөмтәһендә Европа йәһүдтәренең — 60, донъялағы йәһүдтәрҙең; 3/4 өлөшө юҡ ителә.;
# Сиған халҡының 1/4 өлөшөнән 3/4 өлөшөнә тиклем ҡырыла;
# Поляктарҙың 10 процентҡа тиклеме юҡ ителә (хәрби юғалтыуҙарҙы һәм Литва һәм Украина коллаборационистары тарафынан ҡырыуҙы иҫәпкә алмайынса ғына);
# 3 миллион самаһы совет хәрби әсире юҡ ителә;
# Аҡылы зәғиф һәм хеҙмәткә яраҡһыҙҙар тотошлай ҡырыла;
# 9 мең самаһы гомосексуалды юҡ итеү;
# Кешеләрҙе күпләп юҡ итеү системаларын һәм ысулдарын эшләү һәм уларҙы даими камиллаштырыу (күҙалланған ҡорбандарҙың күп һанлы исмелеге, үлем лагерҙары һ.б.).
# Хәрби хәрәкәттәр Германия территорияһына күскәнгә һәм уның 1945 йылдың майындағы капитуляцияһына тиклем кешеләрҙе күпләп, милләт-ара юҡ итеү.
# Холокост ҡорбандарында нацицтарҙың ҡанһыҙ һәм үлемгә килтереүсе гуманһыҙ медицина тәжрибәләре.

## Йәһүд халҡының геноциды

### Шоа — Европа йәһүдтәренең фажиғәһе

**Шоа** (ивр. ‏שׁוֹאָה‏‎‎‎ — һәләкәт, катастрофа) — йәһүдтәрҙең иврит телендә һәм ҡайһы бер башҡа телдәрҙә немец нацистарының йәһүд этносын юҡҡа сығарыу буйынса алып барылған сәйәсәтен билдәләү өсөн ҡулланылған термин; «Холокост» терминын алмаштыра. Идиш телендә был мәғәнәлә икенсе термин — дритер хурбм (идиш דריטער חורבן — өсөнсө емереү, йәһүд халҡы тарихында, Беренсе һәм Икенсе Иерусалим ҡорамдарын емергәндән башлап, үҙенсәлекле һәләкәтле ваҡиға) ҡулланыла.

#### Ҡорбандар

Израилдең Яд ва-Шем Һәләкәттәр һәм ҡаһарманлыҡ институты критерийҙары буйынса, Шоа ҡорбандарына «оккупацияланған территорияларҙа нацистик режим шарттарында йәшәгән һәм юҡ ителгән, күпләп атыу урындарында һәләк булған, лагерҙарҙа, геттола, төрмәләрҙә, йәшенеү урындарында, урмандарҙа, шулай уҡ ҡаршылыҡ (ойошҡан йәки ойошҡан булмаған) күрһәтергә тырышҡан ваҡытта, партизан хәрәкәтендә, подпольела, баш күтәреүҙә, сикте рөхсәтһеҙ үтеп сығырға тырышҡанда йәки ҡасҡанда нацистар йәки уларға ярҙам итеүселәр (урындағы халыҡты ла индереп йәки милләтсе төркөм ағзалары) тарафынан үлтерелеүселәр» иҫәпләнә. Бынан тыш, уларҙың иҫәбенә «яуланған территорияларҙа булған, Германияның һәм уның союздаштарының ҡораллы көстәре менән бәрелешеү, 1941—1942 йылдарҙағы эвакуация ваҡытында бомбаға тотоу, ҡасыу, һөҙөмтәһендә үлгән/һәләк булыусылар»  инә.

#### Статистика

Һуғыштан һуңғы яҡынса баһалауҙар буйынса, ҡол хеҙмәтен файҙаланыу, изоляциялау, язалау, йәһүдтәрҙе йәки халыҡтың «тулы хоҡуҡлы булмаған» башҡа төркөмөн ҡырыу өсөн нацистар 7000 самаһы лагерь һәм гетто ойоштора. 2000 йылдарҙа Вашингтондағы Холокост мемориаль музейы тикшеренеүселәре уларҙың һанын 20 мең тип белдерә. Шул уҡ музейҙың һуңғы мәғлүмәттәре буйынса, Европа территорияһында 42500 шундай учреждение була.

Шао ҡорбандары тип Европаның 6 миллион йәһүде иҫәпләнә. Был һан Нюрнберг трибуналының хөкөм ҡарраҙарында нығытылған. Шуға ҡарамаҫтан, ҡорбандарҙың тулы исемлеге юҡ. Һуғыш ахырына нацистар хатта үлем лагерҙарының эҙен дә юҡ итә. Был хаҡта совет ғәскәрҙәре килер алдынан кешеләрҙең күмелгән мәйеттәрен сығарыу йәки юҡ итеү тураһында раҫлауҙар һаҡланған. Иерусалимдағы Һәләкәт (Шоа) һәм Ҡаһарманлыҡ «Яд ва-Шем» милли мемориалында исемләп танылған 4 миллион самаһы кешенең шәхси документтары һаҡлана. Мәғлүмәттәрҙең тулы булмауы бик йыш йәһүд общиналарының тулыһынса ҡырылыуы, уларҙың исемдәрен хәбәр итеүсе бер генә туғандары ла, яҡындары ла ҡалмауы менән аңлатыла. Һуғыш кешеләрҙе айыра һәм иҫән ҡалғандар туғандары менән осрашыуға өмөт итеп, уларҙың исем-шәрифен атауҙан баш тарта. Бик күп кеше оккупацияланған СССР территорияһында юҡ ителә, сит ил тикшеренеүселәренә илгә инеү тыйылғанлыҡтан, һәләк булыусылар тураһында уларҙың сығышын әйтмәйенсә, «совет граждандары» тип кенә белдерәләр.

Европа йәһүдтәренең һәләкәте тураһында статистика мәғлүмәттәренең төп сығанағы булып һуғыш алдынан үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу менән һуғыштан һуңғы иҫәп алыу мәғлүмәттәрен сағыштырыу тора. «Холокост энциклопедяиһы» (Яд ва-Шем музейы нәшер иткән) баһаһы буйынса, 3 миллионға тиклем Польша йәһүде, 1,2 миллион — совет йәһүде, шул иҫәртән Литвала — 140 мең, Латвияла — 70 мең йәһүд һәләк була. Венгрияла — 560, Румынияла — 280, Германияла — 140, Голландияла — 100, Францияла — 80, Чехияла — 80, Словакияла — 70, Грецияла — 35, Югославияла — 60, Белоруссияла 800 меңдән ашыу йәһүд юҡ ителә.
  
Лев Поляков һуғыш ваҡытындағы Германия мәғлүмәттәрен нацистарҙың раса сәйәсәте һөҙөмтәһендә демография эҙемтәләрен иҫәпкә алып, йәһүдтәрҙең дөйөм юғалтыуҙарын яҡынса һигеҙ миллион тип баһалай. Немец ғалимы Р. Руммель 1992 йылда нәшер иткән демографик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә һәләк булған йәһүдтәр һанын 4 миллион 204 меңдән 7 миллионға тиклем тип белдерә һәм ысынбарлыҡҡа тап килгән һан тип 5 миллион 563 меңде ала. Я. Робинзон иҫәпләүҙәре буйынса, 5 миллион 821 мең йәһүд һәләк булған. Рауль Хильберг һәләк булыусыларҙы 5,1 миллион тип билдәләй. Был иҫәпләүҙәр лагерь тотҡондарын азат иткәндән һуң үлеүселәрҙе иҫәпкә алмай, әммә шуныһы асыҡ: улар лагерҙарҙа кисергән ғазаптар һәм ауырыуҙар һөҙөмтәһендә үлгән. Иегуда Бауэр 5,6 — 5,85 миллион һанын килтерә.

#### Холокосты осорҙарға бүлеү

#### 1933—1939 йылдарҙа йәһүдтәрҙең Германиялағы хәл-торошо

Эҙәрлекләүҙәргә 1933 йылдың 1 апрелендә йәһүдтәрҙең бойкоты һәм дәүләт учреждениеларында йәки айырым профессиялар буйынса эшләгән йәһүдтәргә йүнәлтелгән раса тулҡындары юл аса. 1935 йылдың 15 сентябрендә ҡабул ителгән «Нюрнберг законы» Германияла йәһүдтәрҙең тиңлеген юҡҡа сығара һәм йәһүдлекте раса терминдарында билдәләй башлай. 1938 йылдың 9 ноябренән 10-на ҡараған төндә йәһүдтәргә ҡаршы истерия киң ҡоласлы ҡыйралышҡа килтерә. Был төн немец ҡалалары урамдары быяла ярсыҡтарына күмелгәнлектән, «Гәлсәр төн» атамаһын ала. Йәһүдтәргә ҡарата дискриминация сәйәсәте алып барылыуға ҡармаҫтан, геноцид нацистар власҡа килеү менән үк башланмай. Нацистар уларҙы илдән ҡыуып сығарырға теләй, әммә бик йыш йәһүдтәрҙең барыр ере булмай. Европа йәһүдтәре өсөн, Хаим Вейцмандың (һуңынан Израилдең беренсе президенты булып китә) әйтеүенсә: «донъя ике лагерға бүленә: үҙҙәрендә йәһүдтәрҙе күрергә теләмәгән илдәргә һәм уларҙы үҙ илдәренә индерергә теләмәүселәргә» . 1938 йылдың июлендә АҠШ президенты Франклин Рузвельт инициативаһы буйынса Эвианда (Франция) ҡасаҡтар буйынса халыҡ-ара конференция еңелеү менән тамамлана. Доминикан республикаһынан башҡа, 32 ҡатнашыусы илдең береһе лә Германиянан һәм Австриянан көтөлгән ҡасаҡтарға өмөт бирмәй. Бөйөк Британия хатта үҙ контролендә булған Фәләстанға мигранттар ағымын сикләй.

1933—1939 йылдарҙа Германиянан һәм Австриянан 330 мең йәһүд ҡаса. Уларҙың 110 мең самаһы күрше илдәргә сыға, әммә һуғыш йылдарында барыбер эҙәрлекләүҙәргә дусар була.

1939 йылда Гитлер «4 йыллыҡ план өсөн яуаплы» Герман Герингҡа Германиянан йәһүдтәрҙе сығарыу буйынса саралар планы әҙерләргә ҡуша. Икенсе донъя һуғышы башланыуы, Германияға көнбайыш Польша ҡушылыуы һөҙөмтәһендә, уларҙың һанын арттырып ҡына ҡалмай, рөхсәт буйынса эмиграциялау юлдарын да ҡатмарлаштыра. 1940 −1941 йылдың башында нацистар йәһүд мәсьәләһен хәл итеүҙең бер нисә вариантын әҙерләй: Кремлгә рейх йәһүдтәрен СССР-ға ҡабул итергә тәҡдим итә, «Мадагаскар» (барлыҡ йәһүдтәрҙе Африканың көньяҡ-көнсығыш ярындағы ошо утрауға күсереү) һәм «Люблин» (Польшаның нацистар оккупацияһында ҡалған, «генерал-губернаторлыҡ» атамаһы алған өлөшөндә йәһүдтәрҙең резервацияһын булдырыу) планы инициативаһы менән сыға. Был проекттарҙың береһе лә тормошҡа ашмай.

#### Йәһүдтәрҙең һуғыш ваҡытындағы хәл-торошо

##### Гетто

Икенсе донъя һуғышы башланыу менән нацистар йәһүд халҡы күпләп йәшәгән илдәрҙе һәм өлкәләрҙе — Польшаны, Балтика буйын, Украинаны, Белоруссияны — баҫып ала.
  
Ҙур ҡалаларҙа, ҡайһы берҙә ҙур булмағандарында ла, йәһүд геттолары ойошторола һәм уға ҡаланың, тирә-яҡтағы йәһүд халҡы йыйып килтерелә. Иң ҙур гетто Варшавала була, унда 480 меңгә тиклем йәһүд иҫәпләнә.

СССР территорияһында иң ҙур Львов (1941 йылдың ноябренән 1943 йылдың июненә тиклем эшләй, 409 мең кеше иҫәпләнә) һәм Минск геттолары (1943 йылдың 21 октябрендә бөтөрөлә, 100 мең самаһы кеше) була.

Йәһүдтәрҙе тулыһынса физик юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул ителгәнгә тиклем «йәһүд мәсьәләһен хәл итеүҙең» түбәндәге схемаһы ҡулланыла:
* Йәһүд халҡын ҙур ҡала райондарында туплау — гетто;
* Уларҙы башҡа халыҡтарҙан айырыу — сегрегация;
* Йәһүдтәрҙе йәмәғәт тормошоноң барлыҡ өлкәләренән тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыу;
* Милектәрен конфискациялау, иҡтисадтың барлыҡ өлкәләренән ҡыҫырыҡлап сығарып, ярлыландырыу;
* Ҡоллоҡ хеҙмәте уларға йәшәү өсөн берҙән-бер мөмкинлек булған сиккә еткереү.

##### Күпләп атыуҙар

СССР-ҙа йәһүд халҡы йәшәгән урындарында СС-тың айнзатц төркөмдәре (нем. Einsatzgruppen), Украина һәм Балтика буйы коллаборационистары тарафынан ҡырыла.

Оккупациялағы Одесса өлкәһендә йәһүдтәрҙе ҡырыу менән румын ғәскәрҙәре шөғөлләнә. Бөтә Балтика буйында, Украинала, Белоруссияла, һәр бер ҙур булмаған ҡала, күпселек ауылдар эргәһендә «соҡорҙар» — тәбиғи йырындар була. Унда халыҡты — ир-атты, ҡатын-ҡыҙҙы, балаларҙы йыйып алып килеп аталар. 1941 йылдың июль һуңында Каунаста немецтар һәм уларҙың Литва ярҙамсылары тарафынан меңдәрсә йәһүд үлтерелә; Вильнюстың 60 мең йәһүденән 45 мең самаһы Понар эргәһендәге йырындарҙа күпләп атыу һөҙөмтәһендә һәләк була. Бындай таҙартыуҙар 1941 йылдың һуңына тиклем дауцам итә. Үлтереү тулҡыны тотош Литва буйынса үтә. 1942 йылдың башына йәһүд общиналары ҡалдыҡтары бары тик Каунас, Вильнюс, Шяуляй, Швенчис ҡалаларында ғына һаҡланып ҡала.
Латвияла бер нисә аҙна дауамында провинциаль ҡалаларҙың барлыҡ йәһүд халҡы ҡырыла; Даугавпилста, Ригала һәм Лиепаила ғына общиналар һаҡланып ҡала. Риганың 33 мең йәһүденән 27 меңе 1941 йылдың ноябрь һуңында — декабрь башында үлтерелә. Даугавпилста һәм Лиепаила ла шул уҡ ваҡытта ҡырылалар.

1940 йылда Эстонияның 4,5 мең кеше иҫәпләнгән йәһүдтәренең бер өлөшөнә ҡотолоу мөмкин була. Мәҫәлән, 1941 йылдың 14 июнендә, һуғыш башланыуҙан 8 көн алда ғына 500 самаһы йәһүд НКВД органдары тарафынан Себергә депортациялана, 500 самаһы ир-ат Ҡыҙыл армия сафына алына йәки истрибитель батальонына инә. Эстонияла ҡалған 3,5 мең йәһүдтең 950-һе эвакуацияланырға теләмәй һәм тарихсы Антон Вайс-Вендтың фекеренсә, немец оккупация властарының гуманизмына өмөтләнә. Яҡынса 2 — 2,5 мең эстон йәһүденә Советтар Союзының эске төбәктәренә эвакуацияланыу насип була. Дәүләттә ҡалған 929 кеше 1941 йылдың һуңында атыла. Эстония Европаның «йәһүдтәрҙән азат» беренсе һәм берҙән-бер иле була. Был хаҡта 1942 йылдың февралендә Берлинға хәбәр ителә.
Белоруссияла ҡайһы берәүҙәргә генә ил эсенә эвакуацияланыу мөмкин була. 1941 йылдың 27 июнендә Белостокта 2 мең йәһүд үлтерелә, бер нисә көндән һуң — тағы бер нисә мең. Биш көн дауамында Минскиҙың һәм уның тирә-яғының 80 мең йәһүде 1941 йылдың 20 июлендә ойошторолған геттоға йыйыла. Ҡыш башланғанға тиклем уларҙың 50 меңе үлтерелә. Оккупацияның тәүге айҙарында Витебсктың, Гомелдың, Бобруйстың, Могилевтың күпселек йәһүде ҡырыла. Белоруссияла һәм РСФСР-ҙың оккупацияланған өлөштәрендә (нигеҙҙә, Смоленск өлкәһендә) ойошторолған 23 геттоның 12-һе 1941 йыл аҙағына тиклем, тағы алтыһы 1942 йылдың тәүге айҙарында бөтөрөлә.

Көнбайыш Украинала немецтар һәм урындағы халыҡ1941 йылдың июне һуңында — июль башында уҡ ҡыйралыштар башлай. Львовта 30 июндә — 3 июлдә 4 мең йәһүд үлтерелә, ә 25 — 27 июлдә — 2 мең самаһы. Немецтар Луцкты баҫып алғандан һуң бер нисә көн үткәс, 2 мең йәһүд юҡ ителә, Ровноның 27 мең йәһүденең 21 меңе 1941 йылдың ноябрендә үлтерелә.
Немецтар килгәнсе эвакуацияланып өлгөрмәгән Үҙәк һәм Көнсығыш Украина йәһүдтәре нацистар ҡулына эләгеп, Көнсығыш Европа өлөшөндәге (Киевтың Бабий Яры, Николаевск өлкәһенең Богдановкаһы, Харьковтың Дробицкий Яры) йәһүдтәр яҙмышына дусар була .
Немец ғәскәрҙәренең көнсығышҡа һөжүме һәм СССР-ҙың ҙур территорияһын оккупациялауы һөҙөмтәһендә хәрби хәрәкәттәр башланғанда көнбайыш райондарҙан эвакуацияланған йәһүдтәрҙең бер өлөшө нацистар власына эләгә. Уларҙы ла милләттәштәре яҙмышы көтә, Украинаның бик күп йәһүд общиналары эҙһеҙ юғала. Һуғышҡа тиклем булған 70 үҙәктең 43-ө 1941 йылда уҡ, ҡалғандары 1942 йылдың уртаһына тиклем юҡ ителә.

1941 йылдың октябрендә немецтар Ҡырымды баҫып алғас, урындағы халыҡтың актив ярҙамы менән 5 мең самаһы крымчак — Ҡырым йәһүдтәре һәм 18 мең самаһы йәһүд халҡы. үлтерелә.

РСФСР-ҙың оккупацияланған Псков, Смоленск, Брянск өлкәләрендә йәһүд халҡы тупланыбыраҡ йәшәгән урындарҙа геттолар ойошторола, һуңынан ғына ундағы халыҡ атыла. Ленинград һәм Новгород өлкәләрендә, Төньяҡ Кавказда һәм Ҡырымда йәһүдтәрҙе ҡырыу улар йәшәгән биләмәләр баҫып алыныу менән башлана, уларҙы билдәле бер бинаға бары тик бер нисә сәғәткә йәки көнгә генә бергә йыялар. Әммә Калуга һәм Калинин өлкәләрендә, Мәскәү эргәһендәге контрһөжүм һөҙөмтәһендә, бер нисә биләмәлә генә оккупанттар йәһүдтәрҙе юҡ итеп өлгөрмәй.

Рәсәйҙең көньяғында һәм Төньяҡ Кавказда йәһүдтәрҙе үлтереү 1942 йылдың йәйендә, нацистар ошо территорияларҙы баҫып алғас, башлана. 11 августа Дондағы Ростовта улар күпләп юҡ ителә. Бындай күренеш иртәгәһенә лә, ҡаланы азат иткәнгә тиклем дауам итә. Дондағы Ростов ҡалаһында икенсе оккупация ваҡытында йәһүдтәр һаны, төрлө белгестәр фекеренсә, 15 меңдән 28-30 меңгә тиклем тирбәлә. РСФСР-ҙың өс автономиялы республикаһында, ике крайында һәм өс өлкәһендә, 1942 йылғы оккупация ваҡытында, 70 мең йәһүд һәләк була/

##### «Йәһүд мәсьәләһен ахырынаса хәл итеү»

1941 йылдың 31 июлендә Герман Геринг РСХА башлығы Рейнхард Гейдрихты "йәһүд мәсьәләһен ахырынаса хәл итеү"гә. яуаплы итеп тәғәйенләү тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1942 йылдың ғинуарында Ванзей конференцияһында был программа хупланыла. Ул халыҡҡа сығарылмай, һәм был ваҡытта берәү ҙә XX быуатта шундай яуызлыҡ ҡылыныу ихтималлығына ышанмай. 1941 йыдың декабрендә Хелмно үлем лагеры эшләй башлай. Унда йәһүдтәрҙе ябыҡ йөк машиналарында — "душегубка"ларҙа. һөрөмгә тонсоҡтороп үлтерәләр.

1942 йылдың июлендә Варшава геттоһынан (иң ҙур гетто) Треблинка үлем лагерына күпләп депортациялау башлана. 13 сентябргә тиклем геттола Варшаваның 300 мең йәһүде һәләк була. Лодзь ҡалаһы геттоһында 160 меңгә тиклем йәһүд тотола. Ундағы кешеләр этап менән юҡ ителә, ә 1944 йылдың 1 сентябрендә ул бөтөнләй ябыла. Люблин йәһүдтәре Белжец үлем лагерына оҙатыла. 1942 йылдың 17 мартынан 14 апреленә тиклем 37 мең йәһүд үлтерелә, 4 меңе ҡала ситендәге Майдан-Татарский геттоһына оҙатыла.

1942 йылдың мартында Люблин воеводствоһының барлыҡ йәһүдтәре Белжецҡа күсерелә, шулай уҡ Көнбайыш Украинанан ҡорбандар килтерелә башлай. Львовтан бында 15 мең йәһүд оҙатыла, августа тағы 50 мең килтерелә.

Июнь-октябрҙә Краковтан күпселек йәһүд Белжецҡа оҙатыла; 1943 йылдың мартында унан 6 мең самаһы кеше Плашовҡа, өс мең самаһы Освенцимға ебәрелә. 1942 йылдың сентябрендә Радом, Кельц, Ченстоховтың һәм Көнсығыш Польшаның башҡа ҡалалары күпселек йәһүдтәре Треблинкаға оҙатыла. Радом районының 300 мең йәһүденән 1942 йыл һуңында ни бары 30 мең кеше тере ҡала.

1942 йылда Көнсығыш һәм Үҙәк Европаның — күпселек, Көнбайыш Европа йәһүдтәренең билдәле бер өлөшө юҡ ителә. 1943 йылда совет армияһының уңышлы һөжүме һәм Сталинград һуғышынан һуң хәл-тороштоң үҙгәреүе, Эль-Аламейн эргәһендә Роммелдең еңелеүе йәһүдтәрҙе ҡырыу темпын тиҙләтә. Махсус подразделение (зондеркоммандо-1005) халыҡты күпләп атҡан урындарҙа мәйеттәрҙе яндырыу менән шөғөлләнә. Ашығыс рәүештә Польша, Украина, Белоруссия, Латвия һәм Литва территорияларында ҡалған барлыҡ геттолар һәм лагерҙар бөтөрөлә (1943 йылдың 23 сентябрендә Вильнюс геттоһында баш күтәреү баҫтырылғандан һуң, һуңғы бер нисә мең йәһүд Эстония лагерҙарына оҙатыла); Италиянан, Норвегиянан, Франциянан, Бельгиянан, Словакиянан, Грециянан йәһүдтәрҙе Освенцимға оҙатыу башлана. Йәһүдтәргә ҡаршы һуңғы киң ҡоласлы операция — Венгрия йәһүдтәрен юҡ итеүҙе нацистар 1944 йылдың майында башлай.

##### Һуғыш аҙағы

Ҡайһы бер тикшеренеүеселәр билдәләүенсә, 1943—1945 йылдарҙа, Германияның капитуляцияһына тиклем, йәһүдтәрҙе ҡырыу программаһының 2/3 өлөшө үтәлә. Эшсе ҡулдар етмәй башлауы һәм иҡтисади күҙлектән ҡарағанда халыҡты мәғәнәһеҙ ҡырыу ницистар етәкселегендә был аҙымдың дөрөҫлөгөндә шик тыуҙыра. 1943 йылда Гиммлер иҫән ҡалған йәһүдтәрҙең көсөн һуғыш мәнфәғәтендә файҙаланыу тураһында бойороҡ бирә. Хатта һуғыштың һуңғы этабында, Германияның еңелеүе көн кеүек асыҡ булғанда, ҡайһы бер нацист башлыҡтары уларҙы тыныслыҡ тураһындағы килешеү өсөн файҙаланырға ла тырыша. СС штандартенфюреры Дитер Вислецени Нюрнберг процесында, 1945 йылдың февраль һуңында Адольф Эйхмандың, үлтерелгән йәһүдтәр һаны «5 миллион самаһы», тип әйтеүен раҫлай.
{{цитата|автор=из речи Генриха Гиммлера в Познани 4 октября 1943 г. перед офицерами СС |

### Холокост һәм коллаборационизм

Германия оккупациялаған территорияларҙа урындағы башҡа халыҡтарҙың роле бер төрлө генә булмай. Меңдәрсә кеше оккупанттар ойошторған ярҙамсы полицияла хеҙмәт итә, геттоларҙы һаҡлай, йәһүдтәрҙе үлтереү урындарына тиклем һаҡлап бара һәм уларҙы ҡырыуҙа ҡатнаша. Польшала үлем лагерҙарын Травники лагерында әҙерлек үткән совет әсирҙәре һәм урындағы халыҡ араһынан булған ирекмәндәр һаҡлай. Ҡайһы бер урындағы халыҡ оккупанттарға уларҙың йәшеренгән урындары хаҡында еткерә, үлтерелгән йәһүдтәрҙең милкенә хужа була, уларҙың йорттарында йәшәй, хатта оккупанттарҙың ҡатнашлығынан тыш, үҙҙәре үк йәһүдтәрҙе ҡырған осраҡтар ҙа юҡ түгел.

Шул уҡ ваҡытта бик күп урындағы халыҡ үҙҙәренең ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, йәһүдәтәрҙе ҡотҡарып алып ҡала.

#### Юденраттар һәм йәһүд полицияһы
Немец оккупация властары инициативаһы менән һәр геттола йәһүд үҙидаралығының административ органдары — юденраттар (нем. Judenrat) — «йәһүд советтары» оойшторола. Айырым юденрат билдәле гетто, айырым территория, төбәк, хатта тотош ил өсөн яуаплы була алған. Уларҙың вәкәләтенә геттоның хужалыҡ тормошон тәьмин итеү, аҡса йыйыу, хеҙмәт лагерҙарында эшләү өсөн кандидаттар йыйыу, шулай уҡ оккупацион властарҙың бойороҡтарын үтәү ингән. Юденраттар немец властары менән теләп хеҙмәттәшлек иткән, «Германия эше» өсөн үҙҙәренең әһәмиәтен күрһәтергә һәм абруй яуларға һәм шуның менән күберәк йәһүдтәрҙе ҡотҡарып ҡалырға тырышҡан. Атап әйткәндә, Лодзин геттоһы юденраты Хаим Румковский геттола йәшәүселәр алдында балаларҙы үлтертеп, йәнәһе, шул юл менән тотош геттоны һаҡлап ҡалырға саҡырып агитацион телмәр тота. Бары тик 1942 йылда йәһүдтәрҙе күпләп үлем лагерҙарына оҙатыу ғына юденраттарҙың күҙен аса, ысынбарлыҡҡа ҡайтара, шул сәбәпле Варшава юденраты башлығы Адам Черняков үҙ-үҙенә ҡул һала.
Юденраттарға йәһүд полицияһы буйһона. Полиция башлығы, ғәҙәттә, юденрат ағзаларының береһе була. Уны комплектлау немецтар һәм юденраттар етәкселәре ҡатнашлығында башҡарыла. Йәһүд полицияһына ҡорал бирелмәй, улар бары тик резина күҫәктәр менән генә йөрөй. Бик һирәктәре генә ҡораллы була.
 
Йәһүд полицияһының функциялары өс типҡа бүленә:

# Юденрат аша йәки оккупация властарынан туранан-тура алынған немец бойороҡтарын үтәү;
# Юденрат уҙғарған сараларға бәйле, уның ҡушҡандарын үтәү, контрибуция йыйыу;
# Гетто урамдарын, геттонан сығыу һәм инеү урындарын һаҡлау.

Ҡайһы берҙә йәһүд полицияһы милләттәштәрен атыуҙа ҡатнаша. 1942 йылдың 27 октябрендә йәһүд полицияһының 7 ағзаһы Ошмяндарҙа (Белоруссия) Вильнюс геттоһы начальнигы С. Деслер етәкселегендә 406 кешене үлтереүҙә ҡатнаша. Был гетто полицейскийҙары йәһүдтәр колоннаһын Панеряйға, күпләп үлтереү урынына тиклем оҙата. Шулай уҡ улар 1942 йылда алты йәһүдте енәйәт ҡылғаны өсөн аҫа. Шуға ҡарамаҫтан, уларҙың күптәрен барыбер ҙә холокосттың башҡа ҡорбандары яҙмышы көтә.

### Ҡаршылыҡ һәм ҡотолоу

#### Йәһүдтәрҙең ҡаршылығы

Нацистарҙың йәһүдтәрҙе күпләп ҡырыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттең булмауы геттола йәшәүселәрҙең оккупанттарҙың талаптарын, бәлки, үлтереш һәм ҡыйралыштан азат булырбыҙ, тигән өмөттән башҡарырға мәжбүр итә