Глубокий Яр (Ҡырым)

**Глубо́кий Яр** (1945 йылға тиклем **Улаклы́**) — Ҡырым Республикаһы Баҡсаһарай районындағы ауыл.

## Хәҙерге торошо
Глубокий Яр ауылы 55,8 гектар майҙанды биләй, унда, ауыл советының 2009 йылғы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 222 йортта 616 кеше иҫәпләнгән. Ауылда 6 урам, фельдшер-акушерлыҡ пункты, магазин, «Улаҡлы джамиси» мәсете эшләй.

## Халҡы

2001 йылғы Бөтә Украина халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, аралашыу телдәре буйынса киләһе бүленеш күҙәтелде

### Һан динамикаһы

* 1805 йыл — 68 кеше
* 1864 йыл — 58 кеше
* 1887 йыл — 274 кеше
* 1892 йыл — 113 кеше
* 1902 йыл — 142 кеше
* 1915 йыл — 350 кеше
* 1926 йыл — 225 кеше

* 1939 йыл — 170 кеше
* 1989 йыл — 568 кеше
* 2001 йыл — 618 кеше
* 2009 йыл — 616 кеше
* 2014 йыл — 592 кеше

## Географияһы
Ауыл Ҡырым тауҙарының Өсөнсө (Тышҡы) һәм Икенсе (Эске) теҙмәләре араһындағы үҙәндә урынлашҡан, ауыл үҙәгенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 235 метр. Райондың үҙәк өлөшөндә, 35Р-001  (Симферополь — Севастополь) шоссеһынан 35Н-061 автомобиль юлы буйлап 2 км алыҫлыҡта, район үҙәгенән яҡынса 9 км алыҫлыҡта, яҡындағы тимер юл станцияһынан — Самохвалово — 1,5 км, яҡындағы Севастьяновка ауылынан — 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Атамаһы
Улаҡлы ауылының тарихи исемен, ғәҙәттә, ҡырым татарҙарының *ulaq* — «кәзә бәрәсе» һүҙе менән бәйләйҙәр. Был осраҡта уны «кәзә бәрәсле», «кәзә бәрәстәре булған» тип тәржемә итергә мөмкин. Урта быуаттарҙа тау алды Ҡырымында таралған ҡыпсаҡ телендә был һүҙ, ғөмүмән, *бала* тигәнде күҙ уңында тотҡан. Башҡа төрки телдәрҙә (әзербайжан, ҡаҙаҡ, башҡорт, татар) телдәрендә ulaq һүҙе «перекладная», «алмаш ат» тигән мәғәнәлә ҡулланылған. Ауыл атамаһының был һүҙ менән дә бәйле булыуын инҡар итергә ярамай.

## Тарихы
Төрлө сығанаҡтарға ярашлы (мәҫәлән, Раммал-Хужаның «Тарих-и Сәхибгәрәй», XVI быуат), Улаҡлы ауылында, «Ҡырым хандарының ҡыҫҡаса тарихы» мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Мәһмәдгәрәй IV тарафынан 1654 йәки 1665 йылдарҙа төҙөлгән ҡырым хандарының ҡаланан ситтәге резиденцияларының береһе (урынлашыу урыны аныҡ ҡына билдәле түгел, тарихи документтарҙа Улаҡлы ауылы Гәрәйҙәр килеп йөрөй торған урын тип күрһәтелгән) урынлашҡан). Бынан тыш, ауылда XX быуат башына тиклем мәсет һәм мәҙрәсә булған, һәм уларҙы Ҡырымдың беренсе бойондороҡһоҙ ханы Хажигәрәй (1441—1466 йыл) төҙөгәнлеге билдәле. Ауыл тәүге тапҡыр яҙма сығанаҡтарҙа 1679 йылда кадиаскер эшендә телгә алына, өҫтәүенә, дәғүә итеүсе Улаҡлы әрмән мәхәлләһе (эхаили) була.
Улаҡлы ауылы хәҙергеһенән саҡрым ярым көнсығыштараҡ, тауҙарға табан бер аҙ юғарыраҡ, елдән һаҡланған һыҙала (балка), ята. Унда әлегәсә бер нисә йорт һаҡланып ҡалған. XVIII быуатҡа ауыл халҡының төп өлөшөн ҡырым гректары — урумдар — тәшкил иткән. А. В. Суворовтың "Азов буйынан сығарылған христиандар исемлеге"нә ярашлы, 1778 йылдың 18 сентябренә ҡарата ауылдың 215 кешеһе Аҙау буйына күсерелә, унда әлеге ваҡытта Донецк өлкәһенең Великоновосёлковский районындағы ошо уҡ Улаҡлы исемле ауылына нигеҙ һалына. 1784 йылғы Ҡырымды Камера Тасуирламаһында яҙылғанса, күсерелгәндән һуң … *54 буш христиан йорто ҡалған. Шуларҙың 37-һе емерелгән, ә 17-һе бөтөн килеш* (*О. А. Игельстромдың 1783 йылдың 14 декабрендәге барон исемлеге* буйынса *Улаҡлыла* 28 буш йорт ҡалған)). *"Элекке Шаһингәрәй хан осоронда төрлө ауылдарҙан сыҡҡан християндар һәм уларҙың ҡалған имениелары тураһында* татар телендә яҙылған һәм 1785 йылда тәржемә ителгән Улаҡлы ауылының 48 йорт хужаһының мөлкәтен һәм ерҙәрен ентекләп күрһәткән исемлеге бар. Күбеһенең 2-шәр йорто, өс хужаның 3-әр йорто булған, 12 йорт емертелгән, барыһының да тиерлек келәттәре булған. Нигеҙҙә, ер биләмәләренән һөрөнтө ерҙәр һанап кителгән, барлығы өс баҡса һәм бер йәшелсә баҡсаһы (бахча) күрһәтелгән. Унда, «ауыл Симферополь өйәҙе ҡаҙнасыһы Василий Калчигинға эшкәртеүгә бирелгән», тип өҫтәп яҙылған. Шулай уҡ "Камераль тасуирлама…"нан ауылдың Баҡсаһарай ҡаймаҡанлығы Мөфтөй Апралыҡ ҡадылығына ҡарауы билдәле.

1783 йылдың 8 (19) апрелендә Ҡырымдың Рәсәй дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, Екатерина IIнең 1784 йылдың 8 февралдәге Сенатҡа йүнәлтелгән исемле бойороғо менән элекке Ҡырым ханлығы биләмәһендә Таврия өлкәһе ойошторола һәм ауыл Симферополь өйәҙенә беркетелә. Павел I реформаларынан һуң, 1796 йылдан 1802 йылға тиклем, Новороссия губернаһының Аҡмәсет өйәҙенә инә. Яңы административ бүленеш буйынса, 1802 йылдың 8 октябрендә Таврия губернаһын ойошторолғандан һуң, Улаҡлы Симферополь өйәҙенең Аҡтач улусы составына индерелә.

1805 йылда *1805 йылдың 9 октябрендә Симферополь өйәҙендәге, улустарҙа нисә ихата һәм йән… иҫәбе күрһәтелеп, бөтә ауылдар исемлеге* төҙөлә, уның буйынса Ураҡлы ауылындағы 18 йортта 73 ҡырым татары һәм 5 ясыр (ясыр — әсир, тотҡон) иҫәпләнә). Генерал-майор Семён Александрович Мухиндың 1817 йылғы хәрби-топографик картаһында ауылда 20 йорт яҙылған. 1829 йылғы реформа һөҙөмтәһендә Улаҡлы, *«1829 йылда Таврия губернаһының ҡаҙна улустары тураһындағы исемлеге»*нә ярашлы, Дыуанҡай улусы составындағы Аҡтач улусына бирелә. 1836 йыл картаһында ауылда 14 ихата иҫәпләнәһәм 1842 йылғы картала Улаҡлы «кескәй ауыл» тип билдәләнгән. Һуңынан, ихтимал, XIX быуаттағы эмиграция тулҡыны менән бәйле, халыҡтың күсеп китеүе күҙәтелә . Һуңынан халыҡ, күрәһең, эмиграция тулҡындарының береһе менән бәйле күсеп киткән һәм 1842 йыл картаһында Улаҡлы «бәләкәй ауыл» тигән шартлы билдә менән билдәләнгән

1860-сы йылдарҙа, Александр II батшаның земство реформаһынан һуң, ауыл Манғыш улусына беркетелә. 1864 йылғы VIII йәниҫәп һөҙөмтәләре буйынса төҙөлгән "*1864 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Таврия губернаһының торама урындары исемлеге"нә* ярашлы, Улаҡлы — *исемһеҙ һыу сығанағы* буйында урынлашҡан 9 ихаталы, мәсете һәм мәҙрәсәһе булған 58 кеше йәшәгән ҡырым татарҙары ауылы (1865—1876 йылғы *өс саҡрымлыҡ* картала 15 ихата билдәләнгән)). 1887 йылғы Х йәниҫәп (рәүиз) һөҙөмтәләре буйынса "1889 йылда Таврия губернаһының иҫтәлекле китабы"нда Улаҡлылағы 50 хужалыҡта 274 кеше йәшәгән, ә 1890 йылғы *саҡрымлыҡ* (верстовой) картала — ҡырым татарҙары йәшәгән 25 хужалыҡ бар.

File: Mosque Ulakly.jpg|Улаҡлы мәсете, 1890-сы йылдар.
File: Mosque Ulakly 1.jpg|Улаҡлыла XVI быуат мәсете, 1928 йыл.
File: Mosque Ulakly 2.jpg|Улаҡлыла XVI быуат мәсете, 1925 йыл.
File: Madrasa Ulakly 2.jpg|Мәҙрәсә, XVI б. Көньяҡ-көнсығыштан дөйөм күренеш, 1929 йыл.
File: Madrasa Ulakly 1.jpg|Мәҙрәсә, XVI б. Дөйөм күренеш, 1929 йыл.

1890-сы йылдарҙағы земство реформаһынан һуң, ауыл яңы Тау-Бодраҡ улусы составына индерелә. *"…Таврия губернаһының 1892 йылға иҫтәлекле китабы"на* ярашлы, Манғыш ауыл йәмғиәтенә ингән Улаҡлы ауылында 19 хужалыҡта 113 кеше иҫәпләнгән. *«…Таврия губернаһының 1902 йылға иҫтәлекле китабы»*на ярашлы, улусҡа (*иҫәп өсөн*) беркетелгән Улаҡлы ауылында 19 хужалыҡта 142. барыһы ла ерһеҙ, кеше иҫәпләнгән. *Таврия губернаһының статистик белешмәһе буйынса. — II бүлек. Статистик очерк, 6-сы сығарылыш. Симферополь өйәҙе, 1915 йыл*, Симферополь өйәҙе Тау-Бодраҡ улусы Улаҡлы ауылында 48 хужалыҡта 350 кеше иҫәпләнгән". Дөйөм биләмәлә 102 дисәтинә ер, ергә эйә 11 хужалыҡ, 37 ерһеҙ хужалыҡ була. Хужалыҡтарҙа 96 ат, 28 егеү үгеҙе (вол), 44 һыйыр, 37 быҙау һәм ҡолон, 450 баш ваҡ малһәм уларға беркетелгән утар һәм дүрт: 2 Хан-Эли һәм 2 Хажи-Бике баҡсаһы була.

Ҡырымда Совет власы урынлаштырылғандан һуң, Ҡырымревкомының 1921 йылдың 8 ғинуарындағы ҡарары буйынса улус системаһы бөтөрөлә һәм ауыл Симферополь өйәҙенең Баҡсаһарай районы (округ) составына индерелә, ә 1922 йылда өйәҙҙәр округтар тип атала. Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты ҡарарына ярашлы, 1923 йылдың 11 октябрендә Ҡырым АССР-ының административ бүленешенә үҙгәрештәр индерелә, улар һөҙөмтәһендә Баҡсаһарай районы булдырыла һәм ауыл уның составына индерелә. *1926 йылдың 17 декабре Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу буйынса Ҡырым АССР-ының Тораҡ пункттары исемлеге*нә ярашлы, Баҡсаһарай районының Улаҡлы ауыл советы үҙәге Улаҡлы ауылында 47 хужалыҡ, шуларҙың 46-һы — крәҫтиән, 225 кеше (102 ир-егет һәм 123 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнгән, бөтәһе лә ҡырым татарҙары. 1939 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 170 кеше йәшәгән.

1944 йылда, Ҡырым халҡын фашистарҙан азат иткәндән һуң, Дәүләт оборона комитетының 1944 йылдың 11 майындағы 5859-сы ҡарарына ярашлы, 18 майҙа ҡырым татарҙары Урта Азияға ҡыуыла. 1944 йылдың 12 авгусында районға 6000 колхозсыны күсереү планлаштырыла һәм 1944 йылдың сентябрендә районға РСФСР-ҙың Орёл һәм Брянск өлкәләренән тәүге күсеп килеүселәр (2146 ғаилә) килде, ә 1950-се йылдар башында Украинаның төрлө өлкәләренән күсеп килеүселәрҙең икенсе тулҡыны башлана. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1945 йылғы 21 август Указына ярашлы, Улаҡлы ауылы — Глубокий Яр тип, ә Улаҡлы ауыл советы Глубокоярский тип үҙгәртелә. 1946 йылдың 25 июненән Глубокий Яр РСФСР-ҙың Ҡырым өлкәһе составында, ә 1954 йылдың 26 апрелендә Ҡырым өлкәһе РСФСР составынан Украина ССР-ы составына тапшырыла. Ауыл советын бөтөрөү ваҡыты әлегә билдәләнмәгән: 1960 йылдың 15 июненә ауыл Скалистовка ауыл советы составында була. СССР-ҙағы 1989 йылғы йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса ауылда 568 кеше йәшәгән. 1991 йылдың 12 февраленән — ауыл тергеҙелгән Ҡырым АССР-ында, 1992 йылдың 26 февралендә Ҡырым Автономиялы Республикаһы тип үҙгәртелә. 2014 йылдың 21 мартынан — Ҡырым Республикаһы составында.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*