Черемхов

**Черемхо́в** () — ҡала (1917 йылдан) Рәсәйҙең Иркутск өлкәһе, Черемхов районының (унда инмәй) административ үҙәге. Уның составындағы берҙән-бер тораҡ пункт булараҡ ҡала округы статусы менән (*Черемхово ҡалаһы*) *Черемховский [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]]* муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә.

Транссебер магистраленең ике яғында урынлашҡан. Себерҙә күмер сығарыу буйынса ҙур үҙәктәрҙең береһе. Халҡы —  кеше (2021), өлкәлә ҙурлығы буйынса алтынсы ҡала.

## Этимологияһы
Хәҙерге ҡала урынында 1722 йылда почта станцияһы, һуңыраҡ беренсе *Черемховск* ауылына нигеҙ һалына. Атамаһы — **шэрэмхэ** — бүрәт телендә *таш күмер* тигән төшөнсәне аңлата. 1917 йылдан ҡала —*Черемхов*.

## Тарихы
1722 йылда Мәскәү трактындағы почта станцияһы янында Черемхово ауылы булараҡ нигеҙ һалынған.

Иркутск (Черемхов) таш күмер бассейны ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса тәүге шахта 1896 йылда төҙөлә. Транссебер магистрале төҙөлгәнлектән, эшселәр ҡасабаларында хеҙмәтсәндәр йәшәгән ҙур булмаған шахталар һаны тиҙ арта (1906 йылға 89 шахта булып, уларҙа яҡынса 8000 кеше эшләгән).

1905—1907 йылдарҙағы революциянан һуң, һөргөнгә ебәрелгән поляктар, мәҫәлән, И. В. Коморовский менән И. Собещанский, эшләгән
*Урыҫ-Азия Тау сәнәғәте ширҡәте* компанияһы урынлашҡан урындарҙың береһе.

Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәтенең 1917 йылдың 3 (16) июнендә ҡабул ителгән Постановлениеһы менән ауыл ҡала тип раҫлана.

Рәсәй Хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге «Моноҡалалар исемлеген раҫлау тураһында»ғы 1398-се бойороғо менән Черемхов ҡалаһы муниципаль берәмеге «Рәсәй Федерацияһының социаль-иҡтисади хәленең насарайыуы хәүефе булған Монопрофилле муниципаль берәмектәре» категорияһына индерелгән.

## Власть органдары
Составында берҙән-бер тораҡ пункты *Черемхо́в ҡалаһы* булған ҡала округы статусына эйә Черемхов ҡалаһы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә. 2005 йылға тиклем Черемхов өлкә буйһоноуындағы ҡалаһына Свирск ҡалаһы буйһонған.

Ҡаланың урындағы үҙидара органдары структураһында:
* Черемхо́в ҡалаһы Думаһы — муниципаль берәмектең вәкәләтле органы;
* Черемхов ҡалаһы мэры — муниципаль берәмек башлығы;
* Черемхов ҡала хакимиәте — муниципаль берәмектең башҡарма-күрһәтмә биреүсе органы;
* Черемхов ҡалаһының контроль-иҫәп палатаһы — тышҡы муниципаль финанс контроленең контроль-иҫәп органы.

Ҡала составына бынан алда төрлө сәнәғәт предприятиелары, карьерҙар, шахталар, киҫелештәр ҡарамағында ойошторолған 9 ҡасаба инә. Ҡала ерҙәренең көньяҡ өлөшөндә Восточный, Касьяновка ҡасабалары урынлашҡан. Төп ҡаланан көньяҡ-көнсығышта Каменный Карьер, Кирзавод, Индустриальный, Штольня ҡасабалары урынлашҡан. Төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Шахтёрский ҡасабаһы урынлашҡан. Ҡаланан төньяҡҡа табан 4-7 км алыҫлыҡта Ершовка һәм Трудовой ҡасабалары бар.

## Халҡы

## Тәбиғәт шарттары
Ҡала территорияһы Иркутск-Черемхов тигеҙлегендә урта Себер яҫы таулығының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Был ер таш күмергә бай ултырма ҡатламдар менән тулған. Төбәк урман-дала подзонаһына (урман массивтары ҡайын һәм ылыҫлы ағастарҙан тора) ҡарай.

Тупраҡтары бер аҙ көлһыу, ҡараһыу һоро, ҡомло балсыҡлы.

Черемшанка йылғаһы йылға селтәрен барлыҡҡа килтерә.

Территоияның климаты киҫкен континенталь, температура амплитудаһы ҙур, яуым-төшөмдөң аҙ булыуы, ҡояш радиацияһының юғары коэффициенты хас. Ҡала биләмәһе «1В» климат зонаһында урынлашҡан һәм 7-8 балл сейсмик районға ҡарай.

Ғинуар — иң һыуыҡ ай, уртаса айлыҡ һауа температураһы — 19,8  ° тәшкил итә. Ҡатылығы буйынса декабрь ғинуарҙан бер аҙға ғына ҡалыша.

Һауа температураһының нуль аша тотороҡло күсеүе, ғәҙәттә, апрелдең икенсе декадаһы башында була. Һауа торошоноң һыуыҡ булмаған осоро уртаса 105 тәүлек тәшкил итә. Иң юғары һауа температураһы июлдә билдәләнә. Июлдә һауа температураһының иң юғары нөктәһе — плюс 36 °C.

Көҙ көнө һауа температураһының нуль аша тотороҡло күсеүе октябрь уртаһына тура килә. Көҙгө һыуыҡтар осоронда (сентябрь—ноябрь) һауа температураһының нығыраҡ түбәнәйеүе күҙәтелә. Октябрҙә-ноябрҙә уртаса айлыҡ һауа температураһының һикереүе 10-11 °C тәшкил итә һәм иң ҙур йыллыҡ температура булып тора.

Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге 2,9 м/с тәшкил итә. Йыл дауамында елдең уртаса тиҙлеге айҙан айға бер аҙ үҙгәрә. Был апрель-майға һәм декабргә ҡағылмай.

Яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары 325—425 миллиметр тәшкил итә. Дымлылыҡ кәрәгенән артыҡ (к>2,0). Һауаның сағыштырмаса уртаса дымлылығы 60%-тан ашыу. Томандар һәм сағыштырмаса дымлылыҡ атмосферала бысратыусылар тупланыуына булышлыҡ итә.

## Иҡтисады

Черемхов — Иркутск бассейнында асыҡ ысул менән күмер сығарыу үҙәктәренең береһе (күмер киҫелеше, байыҡтырыу фабрикаһы). Таш күмер, тальк, доломит, балсыҡ, магнезит ятҡылыҡтары.

*Заводтар*: ауыр машиналар төҙөү, механика, «Химик».

*Фабрикалар*: мебель, туҡылмаған материалдар. Төҙөлөш материалдары етештереү предприятиелары.

*Аҙыҡ-түлек сәнәғәте*: икмәк комбинаты.

*Еңел сәнәғәәт*: тегеү фабрикаһы.

*Ауыл хужалығы*: районда бойҙай, һоло, арпа, ҡарабойҙай үҫтерелә. Һөт йүнәлешендәге эре мөгөҙлө мал үрсетелә.

*Сауҙа*: бихисап сауҙа-күңел асыу үҙәктәренән һәм өйҙәрҙән, баҙарҙарҙан һәм күмәртәләп-ваҡлап һатыу базаларынан, супермаркеттарҙан ғибәрәт.

*Финанс секторы*: 20-нән ашыу Рәсәй банктары филиалдары.

## Мәғарифы

## Һаулыҡ һаҡлау

## Транспорты

## Элемтә

## Киң мәғлүмәт саралары

## Интернет

## Һәйкәлдәр
* Сәйәси репрессия ҡорбандары - кулак мөһөрө тағылып һөрөлгән крәҫтиәндәргә һәйкәл. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* 
* ПАМЯТНИК РАСКУЛАЧЕННЫМ КРЕСТЬЯНАМ В ГОРОДЕ ЧЕРЕМХОВО (ИСТОРИЯ СОЗДАНИЯ)
* КАМЕНЬ В ПАМЯТЬ О РАСКУЛАЧЕННЫХ