open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ағас йырғыстар

**Ағас йырғыстар** () — ҡарышлауыҡтары емеш ағастарын йырғыслап бик ныҡ зарар килтерә торған, төнгө эре күбәләктәр ғаиләһе.800 ләп төрө билдәле.

## Ҡылыҡһырлама
Эҫле ағас йырғыс — ҙур кәүҙәле күбәләк. Ҡанат йәйеме 8 см-ға ҡәҙәр, көрән төҫтә, аҡ һәм ҡара һыҙыҡтары бар. Личинкаларының оҙонлоғо 12 см-ға ҡәҙәр, өҫтө ҡуйы ҡыҙыл, аҫты һары төҫтә, зәһәр еҫле. Ғәҙәттә 3 йыл үҫә, кәүҙәнең аҫҡы өлөшөн киң һәм тирән юлдар яһап кимерәләр. Дала зонаһында ултыртылған ағастарҙа осорайҙар, тал, алмағас һ.б. ағастарға урынлашалар.

Батынҡы ағас күбәләге — уртаса ҙурлыктағы күбәләк (4 см-ға ҡәҙәр). Ҡанаттары аҡ төҫтә, ҡара төркөләре бар, ҡорһағы ҡара төҫтә, буй-буй аҡ һыҙыҡлы. Личинкаһы (ҡорто) аҡ төҫтә, ҡара таптары бар, япраҡлы ағастар үҙағасында үҫә. Ике төр күбәләк тә май айыннан август айына ҡәҙәр оса, емеш ағасларына зыян килтерергә мөмкин.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы
Дрозофила

**Дрозофи́ла** (  — ысыҡ, дым +  — яратыусы) — емеш себендәре ғаиләлеге ырыуынан себендәр.

Тораҡ, йәшелсә, емеш-еләк келәтендә тереклек итеүсе синантроп төрҙәре ғәҙәти һанала. Үҫемлектәр һуты, серек органик матдәләр, личинкалар, микроорганизмдар менән туҡлана. Дрозофилалар йәшәү ареалы киңәйеүе йәшелсә, емеш-еләкте кешеләрҙең күсереүе менән бәйле. Оло заттары ҡышлай. Айырыуса емеш себендәре melanogaster drosophila киң таралған.
Төҫө −һоро, оҙонлоғо 3 мм-ға яҡын, күҙҙәре - асыҡ ҡыҙыл.

Дрозофилалар генетиканың классик объекты булып тора.
 
## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы 

## Иҫкәрмәләр
Һыу бөрсәһе

**Дафниялар, һыу бөрсәләре** () — тармаҡ мыйыҡлы ҡыҫала һымаҡтар ырыуы; промысла балыҡтарының төп аҙығы булған һыу бөрсәләре  . 26 төрө билдәле. 
## Ҡылыҡһырлама
0,5-6 мм оҙонлоҡта (аталары инәлеренән вағыраҡ); яндарын ҡаплаған үтә күренмәле ҡабырсаҡ алғы яҡта томшоҡ һымаҡ ороға күсә, өҫкә тырпайып, ишеү органы ролен уйнаусы бер пар тармаҡлы мыйыҡсаһы бар. Башында кескенә мыйыҡсалар пары (ҡыҫҡа мыйыҡсалар) һәм өҙлөкһөҙ хәрәкәтсел ҡатлаулы ҙур күҙ урынлашҡан. Арҡа яғында, тән һәм ҡабырсаҡ араһында, йомортҡа етлегә торған оя камераһы бар. Дафнияләр айырым енесле. Инә заттар йәйге осорҙа *[[партеногенез]]* ысулы менән (аталаныуҙан башҡа) үрсейҙәр һәм бер нисә быуын бирәләр. Ата заттар, ғәҙәтттә, уңай булмаған шарттар башланғас йәки көҙөн күренәләр. Аталаныуҙан һуң инә дафнияләр ҡалын тышса менән ҡапланған 1-2 йомортҡа һала. Яҙын уларҙан инә дафниялар етлегә.

## Туҡланыуы
Дафниялар бактериялар, бер күҙәнәкле һыу үҫемдәре, иң түбән төҙөлөшлөләр һәм үҫемлек детриты киҫәксәләре менән туҡланалар. Балыҡтар өсөн яҡшы аҙык; аквариумсылар тарафыннан үрсетелә. 

Дафниялар magna биотест үткәреүҙә ҡулланыла.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы  
## Иҫкәрмәләр
Ишкәгаяҡ

**Ишкәгаяҡтар** () — ҡыҫала һымаҡтар класынан умыртҡаһыҙҙар отряды; сөсө һәм тоҙло һыуҙарҙа йәшәй торған түбән ҡыҫалалар  .
1800 -гә яҡын төрө билдәле. 

## Ҡылыҡһырлама
Быуынлы, ҡабырсаҡһыҙ, башкүкрәк, баш һәм ҡорһаҡ өлөшөнә бүленгән кәүҙәһе менән айырылып тороусы ваҡ ҡыҫалалар. 2 пар оҙон мыйыҡсаһы һәм ҡыҫала хәрәкәтләнгәндә ишкәк һымаҡ (исеме шунан) йөреш яһаусы 5 пар күкрәк ослоғо бар. Кәүҙәһе 0,5-3 мм оҙонлоҡта, инә заттар аталарына ҡарағанда эрерәк. Инә ишкәгаяҡлы ҡыҫала һымактар аталанған йомортҡаларын ҡорһаҡ аҫтындағы махсус ҡапсыҡтарҙа йөрөтә. Личинкалары метаморфоз юлы менән үҫә һәм науплиус, копеподит стадияләрын уҙа. Өч аҫ отрядҡа бүленәләр: каланоидтар (Calanoida), циклопоидтар (Cyclopoida) һәм гарпактикоидтар (Harpacticoida). Туҡланыу характеры буйынса беренселәре − фильтрлаусыларға, икенселәре − фильтрлаусы һәм йырткыстарға, өсөнсөләре йыйыусы −детритофагтарға ҡарай. Ишкәгаяҡлы ҡыҫала һымаҡтар аҡмай торған һәм ағымлы һыулыҡтар зоопланктонының мөһим компоненттары, һыу төбө ҡатламдарында ла, һыу үҫемлектәре араһында ла йәшәргә мөмкин, улар - планктон менән туҡланыусы балыҡтарҙың яратҡан аҙығы. Циклопларҙың ҡайһы бер төрҙәре кеше паразиттарының (мәҫәлән, лентец, ришта) аралаш хужалары булып тора. Ergasilus төрөнөң циклоптары балыҡтар паразиты булараҡ билдәле һәм уларга ҙур зыян килтерергә мөмкин.
## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы  
## Иҫкәрмәләр
Ҡанимәр

**Ҡанимәр, һарыҡ ҡан эскесе** () — ҡан эскестәр ғаиләһендәге кескенә ҡанатһыҙ себен.
Көнбайыш Европанан Ҡытайға ҡәҙәр таралған, Америка һәм Австралияға килтерелгән. Россияның Көньяк Европа өлөшөндә, Себерҙә (Йырак Көнсыгышҡа ҡәҙәр) күренә.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһенең оҙонлоғо 5-7 мм, яҫы, тышҡы билдәһе буйынса үрмәксәне хәтерләтә, төксәләр менән ҡапланған; мороно оҙон, нәҙек, күҙҙәре кескенә; күкрәгенең арты шаҡтай тар; бызылдауыҡтары юҡ; артҡы осо батынҡы, ҡорһағы киңәйгән; төҫө көрән, аҫҡы яғы аҡһыл. Һарыҡтарҙа, һирәк кенә кәзәләрҙә паразитлыҡ итә. Себен һалған личинка оҙонса, аҡ, оҙонлоғо 4 мм-ға яҡын; хайуандың йөнөнә йәбештерелә, шунда ҡурсаҡҡа әйләнә. Бер йылда 6-10 быуынғаса үрсем бирә. Һарыҡтарҙың ҡанын һура торған ҙур себендәр зыян килтерә; һарыҡтар улар тешләп ҡысыттырған урындарын йыш ҡашығанлыҡтан, йөндәре боҙола. Айыруса йәш һарыҡтар зыян күрә, үлергә лә мөмкин.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы
Әрмәнделәр

**Әрмәнделәр, гөбөрлө баҡалар** () — ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары ғаиләһе (*Anura*); ер шарының бөтә өлөштәрендә осрай. Күпселектә ҡараңғы, дымлы урындарҙа йәшәй. Ыуылдырыҡтарын  һалыу өсөн һыуға мохтаждар. Тәлмәрйенгә ҡарағанда артҡы аяҡтары ҡыҫҡа булған, тәне һөйәлле ер-һыу хайуаны .

Ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары ғаиләһендә 300-ҙән артыҡ төр билдәле, Антарктиданан тыш, барлык материктарда ла тереклек итә.

## Ҡылыҡһырлама
Әрмәнделәр баҡаларҙан өҫкө ҡаҙналыҡта тештәре булмаүы, ҡыҫҡа аяҡтары, киң ауыр кәүҙәһе, күп һөйәлле мөгеҙләнгән ҡоро тиреһе менән айырылып тора. 

Башының төп өлөшөндә зәһәр эҫле майлы шыйыҡса бүлеп сығара торған симметриялы урынлашкан бөрө һымаҡ 2 төйөр (ҡалаҡ өҫтө биҙҙәре) бар. Был шыйыҡса башҡа хайуандар өсөн ағыулы.

Ағыу — әрмәнделәр өсөн берҙән бер һакланыу сараһы. Шыйыҡса биҙгә баҫҡас ҡына бүленеп сыға, шунлыҡтан улар уны үҙҙәрен йыртҡыс тотып алғас ҡына ҡуллана. 

Гөбөрлө баҡалар әкрен хәрәкәт итә. Бармаҡтары өлөшсә яры (элпә) менән тоташҡан артҡы аяҡтары ярҙамында йыш ҡына ергә йәки урман түшәлмәһенә күмелә.

## Тереклек урыны һәм туҡланыуы
Әрмәнделәр асыҡ урындарҙа, йылға тугайҙарында, һирәкләнгән урмандарда, йыш ҡына торак пункттарҙа осорай. 

Һоро әрмәнде тәлмәйендән ҙурлығы  менән айырыла (оҙонлоғо 70-75 мм, инә әрмәнделәр 140 мм-ға ҡәҙәр). 

Арҡаһы һоро-һарғылтлт йәшел төҫтә (йәшелдән ҡоңгорт төҫкә ҡәҙәр),  ҡараңғы таптар менән ҡапланған, артҡы аяҡ бармаҡтарында парһыҙ төйөрҙәр бар. Тиреһе мөгөҙләнгән, ҡапшап ҡарауга ҡоро.

Далалы  райондарҙа иң күп һандағы төп амфибия төрҙәренән һанала. Ғәҙәттә, төнгө һәм кис йәшәү рәүешен алып бара. 

Парлашыу осоронда ата әрмәнде яңғырауыҡлы көйлө тауыш сығара. Ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты апрель аҙағынан май аҙағына ҡәҙәр дауам итә. 

Инә әрмәнде 13 меңгә ҡәҙәр йомортҡа һала. Үҫеш ваҡыты (ыуылдырыҡ барлыҡҡа килеүҙән йәш әрмәндегә ҡәҙәр) 50-60 көн. 

Һыу ятҡылығынан  ҡоро ергә әрмәнделәрҙең  күпләп сығыуы көндөҙгө ямғырҙанн һуң, дымлы көндә күҙәтелә. Нигеҙҙә бөжәктәр менән туҡлана.

Һоро әрмәнделәр урмандарҙа тереклек итә. Был төр әрмәнделәр эрерәк (оҙонлоғо 80 мм-ҙан артыҡ, инәләре ҡайһы ваҡыт 200 мм-ға ҡәҙәр). Өҫкө яғы һоро-көрән, аҫҡы яғы тоноҡ аҡ төҫтә. 

Барлыҡ ерҙә дә тиерлек аҙ һанда, урман-дала зонаһында һирәк осорай. Көндөҙөн ояларында, ярыҡтарҙа, урман түшәлмәһендә йәшеренеп, төнгө һәм кис йәшәү рәуеше алып баралар.

Апрель аҙағы — май башында, һыу температураһы 10 °C ҡа яҡынлашкандан һуң үрсеү башлана. Инә әрмәнделәр һыу үҫемлектәренә бау һымаҡ ике рәткә урнашҡан 1200-6800 йомортҡа һала.

Йәш әрмәнделәр ҡоро ергә июль башында сыгалар. Умырткаһыҙ ваҡ хайуандар − себендәр, эре бызылдауыҡтар һәм май ҡуңыҙҙары менән туҡлана. 15 йылдан (тәбиғәттә) 30 йылға ҡәҙәр йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы
Гидра (йондоҙлоҡ)

**Гидра** () — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Альфард, яҡтылығы 2,0. Майҙаны буйынса урыны — 1.

## Күҙәтеү

## Тарих

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йондоҙлоҡтар исемлеге.
Орлоҡ ҡуңыҙҙары

**Орлоҡ ҡуңыҙы** ( Latreille, 1802; =*Lariidae*) — ҡаты ҡанатлылар (*Coleoptera*) ғаиләһендәге ҡуңыҙ; төньяҡ һалҡын илдәрҙән башҡа бөтә илдәрҙә осрай торған, ҡорттары ҡуҙаҡлы үҫемлектәрҙең ҡоротҡосо булған ваҡ ҡуңыҙҙар.

## Ҡылыҡһырлама
Оҙонса, күкрәгенә табан йүнәлгән, башлы өҫкө кат ҡанаттары ҡыҫкараҡ түңәрәк ваҡ ҡуңыҙҙар. Личинкалары күбеһенсә ҡуҙаҡлы үҫемлек орлоҡтарында йәшәй. Донъя фаунаһында 1200-ләп, Рәсәй территорияһындә 100 -ҙән артыҡ төрө билдәле. Ҡуҙаҡлы культураларга бик ныҡ зыян килтереүсе борсаҡ ҡуңгыҙы (Bruchus pisorum) киң таралган (борсаҡты зарарлай). Орлоҡ ҡуңыҙҙары 4,5-5 мм оҙонлоҡта, ҡара төҫтә, һары һәм аҡ төксәле. Өҫкө ҡанаттарын артҡы яҡ өлөшөндә айырым тимгеләргә бүленгән аҡ төксәле ҡыйғас таҫмаһы бар; өҫкө ҡат ҡанат осонда ҡараһыу төҫтәге фонда кескенә генә 2-3 аҡһыл табы бар. Ҙур ҡуңыҙҙар сәскнең һеркәһе һ.б. өлөштәре менән туйына һәм уңышҡа зыян килтермәй. Инә ҡуңыҙ ҡамсыһыман 2 үҫентеле, 0,8 мм самаһы оҙонлоҡтағы, һары төҫтәге оҙонса түңәрәк күкәй һала. Личинкаһы 5-6 мм оҙонлоҡта, акһыл һары төҫтә, кескенә, эскә батҡан башы кәүҙәһенең ҡалынайған күкрәк өлөшөндә. Ҡаҙналыҡтары ҡыҙғылт көрән төҫтә, кәүҙәһе шәрә, фәҡәт күкрәгенең аҫкы өлөшө ҡыҫҡа төк менән ҡапланған.

## Зарары
Ҡуңыҙҙар һалам эҫкерттәрендә, үҫемлек ҡалдыҡтары араһында, ағас ҡайырҙары аҫтында, ашлыҡ амбарҙарында, борсаҡ өйөмдәрендә ҡышлай. Борсаҡ ҡуңыҙы орлоҡто боҙа: үҫеш дәүерендә личинка орлыктың туҡлыклы өлөшөн, йәғни эсен ашап бөтөрә, орлоҡ шытыу һәләтен юғалта, бынан тыш, личинка экскременттарында кеше һәм хайуандар сәламәтлегенә зыян килтерә торған алкалоид контаридин бар, шуға күрә зарарланған орлоҡто аҙык булараҡ ҡулланырға ла, хайуандарға ашатырға ла ярамай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы
Бөйө

**Бөйө** () — бүре-үрмәкселәр (*Lycosidae*) ғаиләһендәге үрмәкес. Сүл, дала һәм урман-дала зоналарында таралған. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 25-35 мм. Төҫө көрәндән алып ҡараға тиклем. Ерҙә 50 см-ға ҡәҙәр тирәнлектә, вертикаль оя яһап тереклек итә. Дымлы тупраҡты өҫтөн күрә. Ҡышҡа ояһын тирәнәйтә һәм кереү юлын ер менән ҡаплай. Үрмәкес ағыулы, уның тешләүе ҡаты ауырттыра һәм шеш сығара; ағуы кеше өсөн ҡурҡыныс түгел. 

Күберәк бөжәктәр менән туҡлана, шуның менән файҙалы. Табышын төндә - ояһыннан сығып, көнөҙ кереү юлы янында һағалап торып аулай. Парлашу йәй аҙағында үтә. Йәш һәм аталанған инә заттар ҡышлайҙар. Йәй башында инә үрмәксе күкәй һала һәм уны бик тырышып һаклай. Күкәйҙән сыҡҡан йәш үрмәкселәр бер нисә көн инә үрмәкес арҡаһына йәбешып йөрөй.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы  

## Иҫкәрмәләр
Кобылка-сиңерткә

**Кобылка-сиңерткә, ваҡ сиңерткә ** () — ҡара сиңерткәләр ғаиләһенән, сабынлыҡ, көтөүлек, сәсеүлектәргә зыян килтереүсе бөжәк.

Ҡара сиңерткәләрҙең яңғыҙ тереклек итә торған төрлө ваҡ төрҙәрҙең дөйөм исеме.

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы
Эттәр

**Эт һымаҡтар** () — һөтимәрҙәр класындағы йыртҡыстар отрядына ҡараған йәнлектәр.
Бүре, төлкө, янут эте, йорт эте кеүек йәнлектәрҙе берләштерә.

Эт һымаҡтарҙы өс ғәиләгә төркөмләйҙәр: эттәр (Simocyoninae), бүреләр (Caninae) һәм Ҙур ҡолаҡлы төлкөләр(Otocyoninae).

Бөтәһе 14 ырыу һәм 35 тирәһе төр иҫәпләнә. Рәсәйҙә Эт һымаҡтарҙан 4 ырыуға ингән 8 төр тереклек итә: янут эте, бүре, Азия шакалы, аҡ төлкө, төлкө, [ҡарһаҡ].

Эт һымаҡтар [Антарктиданан башҡа барлыҡ материктарҙа ла тереклек итәләр. Ҡайһы бер төрҙәренә тиреһе өсөн һунар итәләр. Йәнлекселек фермаларында махсус аҫырала һәм тоҡомсолоҡ эштәре алып барылған төрҙәр ҙә бар.

## Тышҡы төҙөлөшө
Кәүҙәләре һомғол, уртаса йәки ныҡ һуҙылған. Баштары оҙонса моронло.Ҡолаҡтары төҙ, осло, аҡ төлкөнөкө — йомро. Оҙонлоҡтары 18-22 (фенек) һәм 50 см -ҙан (төлкө) алып 160 см-ға ҡәҙәр. Ауырлығы 60 кг тиклем.

Күреү, ишетеү һәм еҫ һиҙеү һәләттәре яҡшы үҫешкән.

Тештәре яҡшы үҫкән. Йыртҡыс тештәре башҡа аҙау тештәренән эрерәк, ҡаҙыҡ тештәре оҙон, үткер.

Аяҡ бармаҡтарына баҫып йөрөйҙәр. Алғы ослоҡтарында бармаҡтары — 5, артҡылары 4 бармаҡлы. Тырнаҡтары тупаҡ, эскә батмаған.

Йөн ҡапламы ҡабарынҡы, йөнө бик ҡуйы, оҙон. Төҫтәре төрлө, аҡ, көрәнһыу һоро, ерәнһыу көрән. Асыҡ ерән тондар өҫтөнлөк итә. Ҡойроҡтары оҙон, йомшаҡ.
 
Тир биҙҙәре насар үҫкән. Арт юлы тирәһендә йыш ҡына еҫле биҙҙәр була, бүлендектәр йәнлектәргә хас еҫ — «эт эҫен» көсәйтәләр.

Ғәҙәттә ултыраҡ тормош алып баралар. Кескенә туҡтау урыны яһайҙар. Йыл дауамында әүҙемдәр, бары тик янут эт кенә ҡышҡы йоҡоға тала.

## Үрсеүҙәре
Күпселек эттәр — моногам. Енси яҡтан йәшәүенең 1‑се йылына өлгөрәләр.
 
Быуаҙлыҡ осоро 50—65 көн дауам итә. Йылына 1 тапҡыр 2—7 (ҡайһы саҡта 17— 22‑гә тиклем) бала тыуҙыра. 8—16 йыл самаһы йәшәй.

## Йәшәү рәүештәре
 
Йыл әйләнәһенә, ғәҙәттә тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында әүҙем (янут‑эт ҡыш көнө йоҡоға тала).

Тояҡлылар, кимереүселәр, ҡуяндар, ҡоштар һәм уларҙың йомортҡалары, балыҡтар, бөжәктәр, емтек, өлөшләтә үҫемлек аҙығы менән туҡланалар.

Урмандарҙа, далаларҙа, йылға үҙәндәрендә тереклек итәләр. Күбеһенсә яңғыҙ йөрөйҙәр. Ҡайһы берҙәре өйөрҙәре менән йәшәй. Өң эшләйҙәр. Ҡайһы берҙәре ояларҙа йәшәй.

Эт һымаҡтар күп төрлө ауырыуҙарны тараталар, мәҫәлән ҡотороу ауырыуын.

## Таралыуы
Антарктиданан башҡа бөтә материктарҙа ла киң таралғандар.

Баш­ҡортостанда 3 ырыуға (төлкөләр, эттәр, янут‑эттәр) ҡараған 5 төрө осрай. Башҡортостандың бөтә биләмәләрендә лә тереклек тереклек итәләр.

Ҡарһаҡ Башҡортостандың Урал аръяғында һәм Башҡортостандың Урал алдының көньяҡ өлөшөндә таралған.

Спорт һунары объекттары, төлкө — йәнлекселек һәм һунар объекты.
 
Аҡ төлкө — ҡиммәтле тиреле йәнлек. Сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙе юҡ итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бүре
* Эт

## Әҙәбиәт
* 

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы 
* Башҡорт энциклопедияһы
Быуа ҡусҡары

**Быуа ҡусҡарҙары** () — күлдәрҙә йәшәй торған, ҡабырсағы ослайып бормаланған ҡусҡар  .

Ҡорһаҡаяҡлы моллюскалар класынае үпкәле ҡусҡарҙар ғаиләһе. Һыү үҫемлектәре үҫкән сөсө һыу ятҡылыҡтарында тереклек итә.
Ғәҙәти төрҙәре: ябай быуа ҡусҡары (Lymnaea stagnalis) (ҡабырсығының оҙонлоғо 60 мм -ға етә); һаҙ-быуа ҡусҡары (L. palustris) (һуҙынҡы конус һымаҡ ҡабырсыклы); оҙонса түңәрәк быуа ҡусҡары (L. ovata) (киң ауыҙлы); ҡолаҡ һымаҡ ҡусҡар (L. auricularia).
Быуа ҡусҡарҙары шыуышу өсөн яйлашҡан яҫы табанлы киң аяҡтары ярҙамендә хәрәкәтләнә. Атмосфера һауаһын һулый, уның өсөн уларға һыуу өҫтөнә күтәрелергә һәм һулыш тишеме аша һауа алырга тура килә. Гермафродиттар. Күкәйҙәрен һыу үҫемлектәренә − үтә күренмәле дерелдәүек һымаҡ каҙылыҡты хәтерләтеүсе ояларга һала. Была ҡусҡарҙар һыулыҡтарҙың ваҡытлыса кибеүен һәм туңыуын кисерергә һәләтле. Һыу үҫемлекләре менән туҡлана, уларҙың туҡымаларын махсус органдары − «ҡырғыслары» ярҙамында ҡырып ала, шулай уҡ үле һыу организмдары, ваҡ умыртҡаһыҙҙар менән туйына. Үҙҙәре, айырыуса ваҡ төрҙәре, балыҡтар өсөн аҙыҡ ролен үтәй. 
## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы  
## Иҫкәрмәләр
16 сентябрь

**16 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 259-сы көнө (кәбисә йылында 260-сы). Йыл аҙағынаса 106 көн ҡала.

 
## 
* 1492: Христофор Колумб Саргасс диңгеҙен аса.
* 1810: Мексика Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1745: Михаил Кутузов, Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре.
* 1853: Альбрехт Коссель, Германия биохимигы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:16 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1736: Габриель Даниель Фаренгейт, немец физигы.
* 1824: Людовик XVIII, Франция короле.

##
Бурдж-Хәлифә

**«Бурдж-Хәлифә»** («» — «Хәлиф башняһы», 2010 йылда **«Бурдж Дубай»** исеме бирелә) — Дубайҙа 828 метр бейеклегендәге бейек йорт, донъяла иң бейек бина. Формаһы менән сталагмитты хәтерләтә. Тантаналы асыу 2010 йылдың 4 ғинуарында үтә.

## Бина үҙенселектәре
Үтә бейек йортто төҙөү 2004 йылда башлана һәм аҙнаһына 1-2 ҡат төҙөлә. Төҙөлөшкә көн һайын 12 000 эшсе йәлеп ителә. Уны төҙөү өсөн 320 мең кубометр бетон һәм 60 мең тоннанан артыҡ ҡорос арматура китә. Бетон эштәре 160 -сы ҡатта туҡтатыла, артабан 180 метрлы шпильдең металл конструкцияһын йыйыу башлана.
Елдән һелкенеүҙе кәметеү өсөн бина формаһы асимметриялы. Бина эсендә кондиционерҙар ҡулланыу кәрәклеген кәметеү һәм йылынмаһын өсөн тоноҡландырылған быяла термопанельдәр ҡулланылған (Дубай һауа температураһы 50 °C-тан юғарыраҡ була).

Нью-Йорк үтә бейек йорттарынан айырмалы булараҡ Бурдж-Хәлифә ҡая грунтына беркетелмәген. Бинаның нигеҙендә 45 м 1,5 м диаметрлы эленмәле свайҙар ҡулланылған. Барлығы 200 свай.

Төрлө сығанаҡтарҙа бинала донъяла 18 м/с тиҙлек менән иң тиҙ йөрөүсе лифт тип телгә алалар, әммә бинаның рәсми сайтында һәм лифтты этештереүсе сайтында лифт тиҙлеге 10 м/с тип бирелә. Ысынында иһә иң тиҙ йөрөүсе лифттар Тайбэй 101 үтә бейек йортонда, уларҙың тиҙлеге — 16,83 м/с.

## Рекордтар
* Донъяла иң бейектәге мәсет урынлашҡан, 158-се ҡатта.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үтә бейек йорттар

## Иҫкәрмәләр

## Тышҡы һылтанмалар
* Рәсми сайты
* Бурдж-Халифаға экскурсия 
* Комплекс фотографиялар
Алфавит

**Алфавит** (, грек алфавитының беренсе — альфа һәм бета хәрефтәренән) — билдәләр стандартлы йыйылмаһы нигеҙҙән яҙма формаһы, телдең өндәрен билдәләү өсөн ҡабул ителгән һәм билдәле бер тәртиптә урынлаштырылған тамғалар системаһы.
Алфавитта айырым билдәләр — хәрефтәр — фонмалар аңлатылар, әммә мәғәнәләш ярашлылығы тауыш ↔ хәреф һирәк күҙәте.

Алфави́т яҙыу системаһында хәрефтәрҙең, ижек билдәләренең һ. б. графемаларҙың билдәле бер эҙлеклелектә урынлашҡан йыйылмаһы. Алфавитҡа төҙөү тәртибе Көнбайыш семит халыҡтарында (Төньяк Сүриә) б. э. т. 3 мең йыллыҡ урталарында барлыҡҡа килә. Боронғо китап күсереүселәр алфавитты шумер телендә яҙыу өсөн ҡулланылған шына яҙыуҙан алынған ижек билдәләрен классификациялаү нигеҙендә төҙөгән. Шына һәм мысыр яҙыуы ҡулланыу тәжрибәһе һуҙынҡылар менән сиратлашҡан тартынҡыларҙы белдереүсе билдәләре (хәрефтәр) булған беренсе төр консонант-ижек яҙыуы барлыҡҡа килеүгә этәргес бирә. Хәҙерге хәрефле йәиһә ижекле алфавиттарҙың күпселеге, арамей (йәһүд, ғәрәп), грек (латин, әрмән, славян-кириллица) алфавиттары аша Финикия алфавитынан барлыҡҡа килгән.

## Башҡорт алфавиты

  
Башҡорттар хәрефле яҙма ҡабул ителгәнгә тиклем ырыу тамғаларын файҙалана, уларға боронғо төрки рун яҙмаһы билдәле була. Ислам динен ҡабул итеү менән, ғәрәп яҙмаһын ҡуллана башлайҙар. Иҫке төрки телендә ғәрәп графикаһы менән яҙылған тарихи ҡомартҡылар — шәжәрәләр, тарихи документтар, әҙәби әҫәрҙәр — 14—15 бб. алып һаҡлана. 1924 йылда ғәрәп графикаһы нигеҙендә 33 хәрефтән торған алфавит раҫлана. 1928 йылда башҡорт теле фонетикаһына нығыраҡ тап килгән латин алфавиты нигеҙендә яңы башҡорт алфавиты ҡабул ителә. Урыҫ графикаһы (Кириллица) нигеҙендә төҙөлгән, башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен билдәләү өсөн өҫтәлмә 9 хәрефе (ғ, ҙ, ҡ, ң, ө, ҫ, ү, һ, ә) булған хәҙерге башҡорт алфавиты 1940 йылдан алып ҡулланыла һәм 42 хәрефтән тора.

## Әҙәбиәт
* *Гамкрелидзе Т. В.* Происхождение и типология алфавитной системы письма // Вопросы языкознания. 1988. № 5-6.
* *Лундин А. Г.* О происхождении алфавита // Вестник древней истории. 1982. № 2.

## Тышҡы һылтанмалар
* Список различных алфавитов в транслитерации
* Как из иероглифов произошел алфавит
Әхмәд Йүгнәки

**Әхмәд Йүгнәки** (XII-XIII бб.) — Әхмәд бине Мәхмүд әл-Йүгнәкиҙең тыуған ҡалаһы Сәмәрҡәндкә алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан булған. Был мәғлүмәт әҙиптең «Һибәт әл-хаҡаиҡ» («Хәҡиҡәт бүләктәре») әҫәрендә сағыла. 

«Һибәт әл-хаҡаиҡ» әҫәре төрки халыҡтарының уртаҡ әҙәби ҡомартҡыһы һанала. Әҫәр XII быуат аҙаҡтарында — XIII быуат баштарында ижад ителгән. Уның автор ҡулы менән яҙылған төп нөсхәһе беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалмаған. Бөгөнгә билдәле булған 8 күсермәһенең иң боронғоһо 1480 йылға ҡарай. Ул Истанбулда йәшәүсе Абдуразаҡ Бахши тарафынан төҙөлгән. Күсермәләрҙең уйғыр графикаһында ла, ғәрәп графикаһында ла яҙылғандары бар. Ғалимдар төп нөсхә уйғыр хәрефтәре менән яҙылған булырға тейеш, тип фараз итә. 

Биш йөҙҙән артыҡ шиғри юлдан торған был әҫәр юғары синыф вәкилдәренә төбәп яҙылған. Автор байҙарҙы һәм батшаларҙы ғәҙеллеккә, инсафлыҡҡа һәм мәғрифәткә өндәй. Аҡыл һәм белем, Әхмәд Йүгнәки фекеренсә, кешенең яҙмышында хәл иткес роль уйнай. Белем эйәһе үлһә лә, исеме халыҡ хәтерендә мәңгелеккә ҡала. Былар барыһы ла Әхмәд Йүгнәкиҙең заманына күрә алдынғы ҡарашлы булғанлығын дәлилләй. 

Әхмәд Йүгнәки поэтик үлсәмдәр менән ярайһы уҡ иркен эш итә. Ләкин боронғо төрки шиғриәте традицияларынан ситләшмәй.
Асан Ҡайғы йырау

**Асан Ҡайғы Йырау** (XV быуат) — Асан Ҡайғы тураһында тарихи документтар һаҡланмаған. Йырауҙың тормошо тураһында халыҡ риүәйәттәре XV быуатта Йәнебәк һәм Оло Мөхәммәт хан замандарында йәшәгән нуғайлы йырауы тип әйтелә. «Айса улы Әмәт» тигән ҡаҙаҡ эпосында Асан Ҡайғы Ағиҙел буйында байтаҡ ғүмер иткән йырау икәнлеге күрһәтелә. Уның тулғауҙары шул XV быуаттан алып ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, нуғай, башҡорт ырыуҙары араһында телдән киң таралып киткән һәм ошо халыҡтарҙың уртаҡ нуғайлы йырауы булып танылған.
Батыр Вәлид

**Батыр Вәлид; Вәлидов Батыр Хажиәхмәт улы** (20 апрель 1905 йыл — 26 февраль 1969 йыл) — башҡорт шағиры. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.  

## Биографияһы
Батыр Вәлид (Батыр Хәжиәхмәт улы Вәлидов) 1905 йылдың 20 апрелендә  Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Туҡтағол ауылында ярлы шахтер ғаиләһендә тыуған.

Йәшләй етем ҡалып, байҙарҙа көтөү көтә, приискыларҙа эшләп, төрлө ауырлыҡтар күреп үҫә. Тәүҙә Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантонының үҙәге Ташлы ауылындағы балалар йортонда тәрбиәләнә. 1923 йылда Өфөгә килеп, В. И. Ленин исемендәге интернат мәктәбенә уҡырға инә. Ошо йылдарҙа Батыр Вәлид әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына һәм үҙе лә шиғырҙар яҙа башлай. Мәктәпте тамамлағас, ул рабфакта, Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.

Батыр Вәлидтең исеме 1924—1925 йылдарҙа матбуғат биттәрендә йыш күренә башлай, айырыуса ул 1926—1932 йылдарҙа популяр шағирҙарҙың береһе булып таныла. Уның бер-бер артлы «Асыу ҡатыш йылмайыу», «Тау балаһы», «Борғо тауышы», «Еңеү» кеүек шиғырҙар йыйынтығы баҫыла. Әҙәбиәткә Батыр Вәлид индустриаль хеҙмәт, атап әйткәндә, үҙе тыуып үҫкән Түбә руднигы, шахта батырҙарын, улар тормошондағы ҙур үҙгәрештәрҙе йырлаған үҙенсәлекле шағир булараҡ килде. Башҡортостан халыҡтары араһында киң таралған популяр «Ҡуңыр буға», «Ирәндек буйында», «Салауат маршы» кеүек йырҙарҙың текстары бынан алтмыш йылдар элек Батыр Вәлид тарафынан яҙылғандар.

Утыҙынсы йылдарҙа уның сәләмәтлеге насарланыу сәбәпле, ижади активлығы ла кәмей. 1941 йылға тиклем ул Башҡортостандың көньяҡ райондарында уҡытыусы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, фронтҡа китә, фашистарға ҡаршы дәһшәтле көрәштәрҙә Батыр Вәлид ауыр контузия ала һәм шуның һөҙөмтәһендә инде бөтөнләй һуҡырая. Шағир шундай бәхетһеҙлеккә осраһа ла, ҡәләмен ташламай, һуңғы йылдарҙа уның «Бүләгем», «Һайланма әҫәрҙәр», «Йырлайыҡ, дуҫтар», «Күңел күҙе», «Ҡурай моңо», «Йылдарым — йырҙарым» китаптары баҫылып сыҡты.

Ул шиғырҙар менән бергә лиро-эпик характерҙағы «Тау балаһы», «Билсән Сөләй», «Ҡауышыу», «Уралға йырым» кеүек поэмалар яҙҙы.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1                  
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.                  
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.                  
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. 
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584  «Китап» нәшриәте, 1999, 171 с. ISBN 5-295-02294-3.
*Здание, где учился Батыр Вәлид*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Вәлид (Вәлидов) Батыр Хажиәхмәт улы
Мәлих Харис

**Мәлих Харис, Мәлих Харис улы Харисов** (27 ғинуар 1915 йыл — 14 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет шағиры.

## Биографияһы
Мәлих Харис 1915 йылда бөгөнгө Башҡортостандың Саҡмағош районының Яңы Ҡото ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бик йәшләй етем тороп ҡала. Башланғыс белемен үҙҙәренең ауылында ала. 1941 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда хәрби хеҙмәткә алынып, офицерҙар курсында уҡып сыға. 1944 йылда Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк була.

Мәлих Харистың ижади ғүмере бик ҡыҫҡа булды, сәскә атып өлгөрмәй өҙөлөп ҡалды. Уның тәүге шиғырҙары 1934 йылда гәзит-журналдарҙа күренә башлай, һәм ул күп тә үтмәй нескә тойғоло, хистәргә бай үҙенсәлекле лирик шағир булып танылып китә. Һуғыш алды көндәрендә ул көр һәм саф тауышлы, күтәренке рух менән һуғарылған әҫәрҙәре менән әленән-әле сығыш яһап тора. Шағир йыш ҡына үҙе кисергән ваҡиғаларҙы тасуирларға тырыша, үҙ мөнәсәбәтен йырлай. «А. С. Пушкинға», «Йәшлек», «Диңгеҙгә», «Руставели», «Әсә тураһында йыр», «Мин һөйәм» кеүек поэтик ынйылары бөтә башҡорт поэзияһында билдәле урын тота. Ихласлыҡ, үҙ иленә сикһеҙ бирелгәнлек тойғолары уның әҫәрҙәрендә төп урын биләй.

Мәлих Харис үҙе иҫән саҡта әҫәрҙәренең айырым китап булып сығыуын күреү бәхетенә ирешә алмай. Уның «Йөрәк тауышы» тигән беренсе китабы тик ул үлгәндән һуң 1944 йылда баҫылып сыға. 1954 йылда шул уҡ китабы, бер аҙ тулыландырылып, Н. Нәжмиҙең баш һүҙе менән сыға. Үҙенсәлекле шағир Мәлих Харис поэзияһы әле лә беҙҙең сафта бурысын үтәп килә. М. Харистың шиғырҙары рус телендә 1974 йыл «Башҡорт лирикаһы өлгөләре» серияһында баҫыла.

## Сығанаҡтар
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Иҫкәрмәләр
Боғорослан (Ырымбур өлкәһе)

**Боғорослан** (*Буғарыҫлан*) —  — Ырымбур өлкәһендә, Рәсәйҙә өлкә әһәмиәтендә булған ҡала. Ҡалала Боғорослан районы үҙәге урынлашҡан. Буғарыҫлан ҡалаһы үҙе район составына инмәй.

Ҡала Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында, Оло Кинәле йылғаһы ярында урынлашҡан.
Һамарҙан — 180, Ырымбурҙан — 360, Мәскәүҙән — 1200 км алыҫлыҡта.

## Этимологияһы
Исеме төрки телдән килә: *боға* (буға) — үгеҙ, телец; арслан — арыҫлан.

Топонимдың килеп сығышын һәм урыҫ телендә әйтелеше тураһында Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев "Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки" тигән китабында ошондай фекер әйтә:
.

Йәғни, ул да атаманың "буға" һәм "арыҫлан" һүҙҙәренән килеп сыҡҡанын дөрөҫләй.

## Тарихы

Ҡала 1748 йылда Боғорослан биҫтәһе булараҡ нигеҙ һалына.
Боғорослан 1781—1920 йылдарҙа Боғорослан өйәҙе үҙәге.

Боғоросланда 267 йорт иҫәпләнгән, шул иҫәптән хәрби хеҙмәткәрҙәргә һәм отставкалағы чиндарға 63 йорт ҡараған, канцелярия хеҙмәткәрҙәренә — 3, сауҙагәр һәм мещандарға — 5, руханиҙарға — 4, крәҫтиәндәргә — 159 йорт.

1811 йылда 1300 кеше йәшәгән, 1897 — 12141 (башҡорттар — 66, мордвалар — 363, татарҙар — 868, урыҫтар — 10624 һ.б.), 1910 — 15000 кеше. 19 быуат аҙағында халҡы сауҙа, игенселек, баҡсасылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән.

Һабын ҡайнатыу һәм балауыҙ һығыу заводтары эшләгән. Йыл һайын йәрминкәләр үткәрелгән. Покров ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, 2 сиркәү, дини, 2 класлы ҡала һәм 2 мәхәллә училищелары, ҡыҙ балалар прогимназияһы, 2 дауахана булған. 1935—1941 йылдарҙа ҡалала татар-башҡорт педагогия техникумы (училищеһы) эшләгән.

## Климаты
}
|}

#### Элемтә
* Билайн,
* МегаФон,
* МТС.

Ҡалала Боғорослан граждан авиацияһының осоу училищеһы, Ырымбур дәүләт университеты филиалы эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Боғорослан 
* История основания города Бугуруслана на сайте «История Оренбуржья»
* Герб Бугуруслана на сайте «Heraldicum»
* В Бугуруслане — городской портал 
* Бугурусланский историко-краеведческий музей
QR-код

**QR-код** ( — шәп яуап) — матрица коды, ике үлсәүле штрих-коды, 1994 йылда «Denso-Wave» япон компания менән эшләнғән.

## Һүрәтләү
Японияла штрихкодттарҙын популяр булыуына сәбәпле, унда яҙылған мәғлүмәт ҡулланыусыларға биҡ аҙ тип күренерғә башланы. Ошо мәсьәләне хәл итеү өсөн QR-код тыуҙы. График һүрәттә күп мәғлүмәт кодировать итеү була.

Иҫке штрихкод йоҡа нур менән уҡыла, QR-код сенсор менән ике үлсәүле һүрәт тип уҡыла. Нөктәләр двоичный һандарға күсерелә.
QR-кодттын кодировкалау шарттары:
* һандар— 7089 тамға;
* һандар һәм һәрефтәр (латиница) — 4296 тамға;
* двоичный коды — 2953 байт (следовательно, около 2953 букв кириллицы в кодировке windows-1251 или около 1450 букв кириллицы в utf-8);
* иероглифтар — 1817.

«QR code» "DENSO Corporation"ның лицензияланған саүҙа маркаһы була, ләғин кодтар кулланыуы бер ниндәй лицензион йыйымдарһыҙ була.


Файл:QR Code Structure Example 2 ru.svg| QR-код юлдары тураһында
Файл:QR Format Information.svg|Код маски и уровня коррекции, возможные XOR-маски


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Штрих-код

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* About QRcode.com // qrcode.com 
* Что такое QR-код?  // mptron.com
* Генератор QR-кодов/Чтение QR-кодов — online
2 ғинуар

**2 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 2-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 363 көн ҡала (кәбисә йылында 364)



## 
* 1788: Джорджия 4-се штат булып АҠШ конституцияһын раҫлай (ратификациялай).
* 1813: Рус армияһының сит илгә походтары башлана.

## 

### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:2 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>
* [[1642]]: [[Мәхмәт IV]], [[Ғосман империяһы]]ның 19-сы солтаны, 1648—1687 йылдарҙа хакимлыҡ итә.
* [[1880]]: Василий Дегтярёв, [[СССР]]-ҙың атыу ҡоралдары конструкторы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1940).
* [[1905]]: Василий Чхаидзе, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, Грузия ССР-ы ның атҡаҙанған артисы (1979).

==  ==
*Категория:2 ғинуарҙа вафат булғандар
* 1886: Игнатьев Руф Гаврилович, Рәсәй империяһы археологы, этнограф һәм журналист.
* 1956: Мәсәлим Вәлиев, композитор, башҡорт профессионал музыка сәнғәтенә нигеҙ һалыусы. Беренсе башҡорт операһы авторы.
* 1982: Булатов Хоҙат Сәлимйән улы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, Советтар Союзы Геройы.
* 2007: Алтон Стюарт Доннелли, Америка тарихсыһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1992).

##
3 ғинуар

**3 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 3-сө көнө. Йыл аҙағына тиклем 362 көн ҡала (кәбисә йылында 363).

 

## 
* 1870: Нью-Йорк ҡалаһындағы Бруклин күперен төҙөү башлана.
* 1959: Аляска АҠШ-тың 49-сы штаты итеп иғлан ителә.
* 1961: АҠШ Куба менән дипломатик бәйләнештәрен өҙә.
* 1977: Американың «Apple» фирмаһы үҙенең беренсе компьютерын эшләп сығара.
* 1993: Мәскәүҙә Рәсәй һәм АҠШ араһында стратегик һөжүм итеү ҡоралдарын артабан ҡыҫҡартыу һәм сикләү тураһында килешеү төҙөлә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:3 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>
* [[1906]]: Анна Мэй Вонг, [[Ҡытай]]ҙың «Голливуд йондоҙо» булып танылған беренсе кино актрисаһы. 
* [[1906]]: Алексей Григорьевич Стаханов, [[Советтар Союзы]]нда «стахановсылар хәрәкәте»н башлаған алдынғы шахтер.
* [[1925]]: Ғабдулла Ғәрифуллин, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[Советтар Союзы Геройы]] (1946). Сығышы менән [[Татарстан]]дан. 
* [[1925]]: Григорий Мкртычан, СССР хоккейсыһы һәм тренеры, Олимпия чемпион (1956).
* [[1936]]: Николай Рубцов, [[СССР]] шағиры.

==  == 
*Категория:3 ғинуарҙа вафат булғандар
* 1501: Алишер Навои, Урта Азия шағиры, суфыйсылыҡ фәлсәфәһе ғалимы.
* 1923: Ярослав Гашек, Чехияның сатирик яҙыусыһы.
* 2008: Александр Абдулов (1953), СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991).

##
4 ғинуар

**4 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 4-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 361 көн ҡала (кәбисә йылында 362).

 
## 
* 1493: Христофор Колумбтың беренсе экспедицияһы Европанан Америкаға юллана.
* 1955: «Аксаковнефть» нефть-газ сығарыу идаралығы ойошторола.
* 2004: «Спирит» марсоходы Марсҡа төшә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:4 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>
* [[1643]]: [[Исаак Ньютон]], [[Англия]] физигы, математик, астроном, философ һәм теолог.
* [[1848]]: [[Шварц Александр Николаевич]], 1908—1910 йылдарҙа [[Рәсәй империяһы]]ның мәғариф министры.

==  == 
*Категория:4 ғинуарҙа вафат булғандар
* 1887: Эрвин Шрёдингер, Австрия физик-теоретигы. Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (1933).
* 1977: Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы, Советтар Союзы Геройы (1944)

##
5 ғинуар

**5 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 5-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 360 көн ҡала (кәбисә йылында 361).

 
## 
* 1743: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районы Әрибаш ауылына нигеҙ һалына.
* 1769: Джеймс Уатт үҙенең пар машинаһына патент ала.
* 1918: Бөтә Рәсәй Ойоштороусылар йыйылышының беренсе ултырышы була, уның эшендә 410 делегат ҡатнаша.
* 1919: Өфөләге М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы ойошторола.
* 1920: М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы эшләй башлай.
* 1946: Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры тәүге труппаһы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:5 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>
* [[1876]]: [[Конрад Аденауэр]], [[Германия]]ның беренсе федераль канцлеры.

==  == 
*Категория:5 ғинуарҙа вафат булғандар
* 1848: Шварц Александр Николаевич, 1908—1910 йылдарҙа Рәсәй империяһы мәғариф министры.
* 1945: Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышы яугире, Советтар Союзы Геройы (1940).

##
6 ғинуар

**6 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 6-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 359 көн ҡала (кәбисә йылында 360).

 
## 
* 1918: Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышын таратыу тураһында декрет ҡабул итә.
* 1918: Йоматау ауыл хужалығы техникумы асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:6 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1799: Истомина Авдотья Ильинична, Рәсәй империяһының балет артисы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:6 ғинуарҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 2019: Сәхәүетдинов Венер Ғәзиз улы, ғалим-хирург, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты ректоры. Башҡортостан Республикаһының 1—3‑сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 
* 1981: Вәлиев Ярулла Носратулла улы, яҙыусы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

##
7 ғинуар

**7 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 7-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 358 көн ҡала (кәбисә йылында 359).

 
## 
* 1610: Италия ғалимы Галилео Галилей Юпитерҙың дүрт юлдашын аса.
* 1708: Златоуст янындағы алыш (1708): башҡорт һәм татар баш күтәреүселәре Һәм Рус батшалығының хөкүмәт ғәскәрҙәре араһындағы алыш. Был 1704-1711 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалы ваҡиғаларының береһе. 
* 1918: Башҡортостан мөхтәриәтен үҙәк властар тарафынан танытыу маҡсаты менән Башҡорт мәркәз шураһы вәкиле Ш. Ә. Манатов Петроградта В. И. Ленин менән осраша.
* 1928: СССР-ҙа «Кукурузник» атамаһы алған «У-2» самолётының беренсе осошо.
* 1708: Күсем Түләкәев етәкселегендәге Башҡорт баш күтәреүселәре Тарафынан Алабуға Ҡамауы.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар



#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:7 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1898: Виви Лоран-Текхолм, Швецияның ғалим-ботанигы һәм балалар яҙыусыһы.
* 1947: Александр Доронин, Мордва прозаигы.
* 1987: Сирушо, Әрмәнстан йырсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:7 ғинуарҙа вафат булғандар</categorytree>*
*

##
8 ғинуар

**8 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 8-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 357 көн ҡала (кәбисә йылында 358).

 
## 
* 1851: Ерҙең үҙ күсәре тирәһендә әйләнеүенә физик иҫбатлау алына.
* 1861: «Вокруг Света» журналының тәүге һаны баҫылып сыға.
* 1918: Ҡазанда 2-се Бөтә Рәсәй мосолман хәрби съезы эш башлай.
* 1998: Нефтекама ҡалаһында Башҡорт дәүләт филармонияһының филиалы асыла, 2005 йылдан — үҙ аллы Нефтекама дәүләт филармонияһы.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:8 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1867: Эмили Болч, АҠШ иҡтисадсыһы, Нобель премияһы лауреаты.
* 1902: Карл Роджерс, АҠШ психологы.
* 1935: Элвис Пресли, АҠШ йырсыһы, актёр.
* 1947: Дэвид Боуи, Бөйөк Британияның рок йырсыһы.
* 1978: Илшат Шабаев, Рәсәй бейеүсеһе, хореограф, мюзиклдар артисы.
* 1982: Гүзәл Уразова, СССР һәм Рәсәйҙең эстрада йырсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:8 ғинуарҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 1642: Галилео Галилей, Италия физигы, астроном.
* 1993: Хөсәйен Әхмәтов, СССР композиторы.

##
9 ғинуар

**9 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 9-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 356 көн ҡала (кәбисә йылында 357).

 
## 
* 1885: Һамар—Златоуст тимер юлы төҙөлә башлай.
* 1919: Өфөләге хәҙере «Китап» нәшриәте ойошторола.
* 1938: Яңауыл ҡалаһында хәҙерге И. Ш. Мөҡсинов исемендәге гимназия асыла.
* 1958: Новосибирск дәүләт университеты эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:9 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1860: Лаура Вальборг Аулин, Швеция пианисы, композитор һәм педагог.
* 1885: Борис Королёв, скульптор-монументалист, СССР-ҙың скульптура мәктәбенә нигеҙ һалыусы. 
* 1908: Симона де Бовуар, Франция яҙыусыһы, философ.
* 1959: Ригоберта Менчу, Гватемаланың хоҡуҡ яҡлаусыһы.
* 1987: Елена Пидгрушная, Украина биатлонсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:9 ғинуарҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 1873: Наполеон III, 1852—1870 йылдарҙа Франция императоры.

##
10 ғинуар

**10 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 10-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 355 көн ҡала (кәбисә йылында 356).

 
## 
* 1863: Лондон метрополитенының беренсе линияһы асыла. 
* 1948: Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙең йорт-музейы асыла.  
* 2001: инглиз телендәге интернет-энциклопедия «Нупедия»ның бер өлөшө булараҡ Википедия эш башлай. Биш көндән һуң ул үҙ аллы сайтҡа әйләнә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:10 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>*

## 
*<categorytree depth="0">Категория:10 ғинуарҙа вафат булғандар</categorytree>*
*

##
11 ғинуар

**11 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 11-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 354 көн ҡала (кәбисә йылында 355).

 
## 
* 1569: Англияла тарихта беренсе тапҡыр лотерея уйнатыла.
* 1700: Рәсәй империяһында Византия календарына алмашҡа Юлиан календары индерелә. 7208 йылдың 31 декабренән һуң 1700 йылдың 1 ғинуары килә. Яңы йыл башы 1 ғинуарға күсерелә.
* 1917: Рәсәй биләмәләрендә тәүге ҡурсаулыҡ — Баргузин ҡурсаулығы ойошторола. Ошо менән бәйле 11 ғинуарҙа 1997 йылдан «Ҡурсаулыҡ һәм милли парктар» көнө билдәләнә.
* 1923: Өфөлә «Йәш юҡсыл» (хәҙер — «Йәшлек») йәштәр гәзите сыға башлай.
* 1940: Ленинградта композитор Сергей Прокофьевтың «Ромео һәм Джульетта» балетының премьераһы була.
* 1960: СССР-ҙа Космонавтар әҙерләү үҙәге ойошторола.
* 1994: Рәсәйҙең яңы парламенты — 1993 йылдың 12 декабрендә һайланған һәм ике палатанан: юғары — *Федерация Советынан* һәм түбәнге — *Дәүләт Думаһынан* торған Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы — үҙ эшен башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:11 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1757: Александр Гамильтон, Америка Ҡушма Штаттарының беренсе финанс министры.
* 1858: Герда Тирен, Швецияның рәссам-иллюстраторы.
* 1972: Константин Хабенский, Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2012).
* 1972: Андрей Малахов, Рәсәйҙең телетапшырыуҙар алып барыусыһы, шоумен.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:11 ғинуарҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 2017: Рәмил Йәнбәк, шағир һәм журналист.

##
12 ғинуар

**12 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 12-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 353 көн ҡала (кәбисә йылында 354).

 
## 
* 1968: «Башҡортостан ҡыҙы» журналының тәүге һаны баҫылып сыға.
* 1955: Туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан республика ойошмаһы төҙөлә.
* 1942: Өфөлә Рыбинск ҡалаһынан эвакуацияланған авиация институты эш башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:12 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1903: Игорь Васильевич Курчатов, СССР-ҙың атом бомбаһын уйлап табыусы физик-ядерщик, академик.
* 1907: Сергей Павлович Королёв, СССР ғалимы, ракета-космос техникаһын уйлап табыусы һәм етештереүҙе ойоштороусы, ғәмәли космонавтикаға нигеҙ һалыусы.
* 1915: Вадим Шефнер, СССР яҙыусыһы, шағир һәм тәржемәсе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1985).
* 1936: Раймонд Паулс, СССР һәм  Латвия композиторы, дирижёр, пианист, сәйәси эшмәкәр. СССР-ҙың халыҡ артисы (1985). Ленин комсомолы премияһы лауреаты. 
* 1956: Николай Иванович Носков, СССР һәм Рәсәй музыканты.
* 1984: Наталья Морарь, Молдавия журналисы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:12 ғинуарҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 1956: Фәррәх Дәүләтшин, Башҡортостандың халыҡ сәсәне (1944).

##
13 ғинуар

**13 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 13-сө көнө. Йыл аҙағына тиклем 352 көн ҡала (кәбисә йылында 353).

 
## 
* 1717: Ҡазан даруғаһы Ҡыр‑Йылан улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә хәҙерге Шаран районының Саҡты ауылына керҙәшлек килешеүе буйынса мариҙар нигеҙ һала. 
* 1830: «Литературная газета»ның тәүге һаны баҫылып сыға. 
* 1858: Рәсәй империяһында тәүге почта маркалары әйләнешкә сығарыла.
* 1872: Рәсәй империяһында һауа торошо хеҙмәте ойошторола.
* 1899: Рәсәй империяһында Мәскәү менән Петербург араһында телефон линияһы рәсми асыла.
* 1933: Өфөлә яңы кондитер фабрикаһына нигеҙ һалына.
* 1960: Башҡорт АССР-ында фототелеграф элемтәһе эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:13 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>*
*

## 
*<categorytree depth="0">Категория:13 ғинуарҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 1906: Александр Степанович Попов, физик һәм электротехник, радионы уйлап табыусы.

##
14 ғинуар

**14 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 14-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 351 көн ҡала (кәбисә йылында 352).

 
## 
* 1929: Мәскәү өлкәһе ойошторола.
* 1966: Өфө ҡалаһының Зорге урамында автовокзал файҙаланыуға тапшырыла.
* 1966: Өфөлә яңы аэропорт асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1925: Юкио Мисима, Япония яҙыусыһы, драматург.
* 1948: Валерий Харламов, СССР хоккейсыһы.
* 1973: Артур Айвазян, спортсы, Олимпия чемпионы (2008)

## 
*<categorytree depth="0">Категория:14 ғинуарҙа вафат булғандар</categorytree>*
*1907: Хәйрулла Ғосманов, дин эшмәкәре, мөҙәрис. 

##
15 ғинуар

**15 ғинуар** — григориан стиле буйынса йылдың 15-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 350 көн ҡала (кәбисә йылында 351).

 
## 
* 1759: Британия музейы халыҡ өсөн асыла.
* 1826: Францияла «Le Figaro» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә.
* 1892: Джеймс Нейсмит мәктәп гәзитендә тәүге тапҡыр баскетбол ҡағиҙәләрен баҫтыра.
* 1943: АҠШ-та Пентагон бинаһын төҙөү тамамлана.
* 2011: Артабан интернет-энциклопедия булып танылыу алған Википедия сайты эшләй башлай.
* 2011: Рәсәй Федерацияһының Тәфтиш комитеты ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:15 ғинуарҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1622: Мольер, Франция драматургы, актёр.
* 1795: Александр Грибоедов, Рәсәй империяһы дипломаты, шағир, яҙыусы һәм драматург.
* 1850: Софья Ковалевская, Рәсәй империяһы ғалим-математигы, илдең беренсе ҡатын-ҡыҙ профессоры.
* 1850: Михай Эминеску, Румыния шағиры.
* 1891: Диана Будисавлевич, Югославия табибы.
* 1933: Әлфиә Авзалова, Татарстан йырсыһы.
* 1958: Борис Тадич, Сербия сәйәсмәне.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:15 ғинуарҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 1919: Роза Люксембург, марксизм тәғлимәте теоретиктарының береһе, философ, иҡтисадсы һәм публицист. 
* 1943: Көбәкәев Тимерәй Көбәкәй улы, Советтар Союзы Геройы (1943), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир.
* 1943: Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы, Советтар Союзы Геройы (1943), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир.
* 1944: Сыртланов Муллайәр Исламгәрәй улы, Советтар Союзы Геройы (1944). Бөйөк Ватан Һуғышында һәләк булған яугир. 
* 2004: Муса Ғәли, башҡорт яҙыусыһы, Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнашыусы, Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты.

##