open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Темерник күпере

**Темерник күпере** — Дондағы Ростовта Дон йылғаһы аша күпер. 2007—2010 йылдарҙа инженер А. М. Ефремушкин проекты буйынса («ГИПРОДОРНИИ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Төньяҡ-Кавказ филиалы) төҙөлә. Үҙенең исемен 2011 йылдың 17 мартында шул уҡ исемле Темерник йылғаһы менән бәйле ала, күперҙең эстакадаһы Дон йылғаһының уң яҡ ярында Темерник буйлап һуҙылған. Ошо мәлгә тиклем күпер үҙенең проектта күрһәтелгән исемен йөрөткән «Сиверс проспекты ауыҙындағы күпер».

Темерник күпере (проект буйынса үткәреү һәләте тәүлегенә 60 мең тирәһе автомобиль) Ворошилов күперенә альтернативалы (тәүлегенә 46 мең тирәһе автомобиль) Дондағы Ростовтан Краснодар һәм Ставрополь йүнәлеш буйынса М4 «Дон» трассаһына сығыуҙы тәьмин итә, шулай уҡ юлдаш ҡалалар Батайск һәм Аҙау өсөн транспорт яғынан әһәмиәтле. Әммә транспорт сиселеше системалары юҡлығы арҡаһында күперҙең транспорт көсөргәнеше түбән.

Күпер, Ворошилов күпере авария хәлендә булыу сәбәпле, тиҙләтелгән темп менән төҙөлә. Ворошилов күпере 2008 йылдың 23 июнендә сикләнгән режимдә хәрәкәт өсөн генә асылған була.

«Темерницкий диаметры» комплексы составында Темерник күпере төҙөүҙөң икенсе этабында Гвардия майҙанынан Мечников урамына юл үткәргес төҙөү планлаштырыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мосты Ростова-на-Дону

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мост на Сиверса открыт! (+ схемы движения)
Новочеркасск электровоздар эшләү заводы

**ЯСЙ «Новочеркасск электровоздар эшләү заводы етештереү компанияһы»** (НЭВЗ, элек — С. М. Буденный исемендәге завод һәм Новочеркасск паровоздар төҙөү заводы) — совет/Рәсәй магистраль йөк һәм пассажирҙар электровоздары етештереү предприятиеһы. Завод Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһында урынлашҡан.

## Завод тарихы
СССР-ҙа тәүҙә электровоздар ҙур булмаған партиялар менән Мәскәү «Динамо» электр машиналарын төҙөү заводы һәм уның менән хеҙмәттәшлек итеүсе Коломна паровоздар төҙөү заводы тарафынан сығарыла. Ватан электровоздарын төҙөү үҙенең ысын үҫешен 1946 йылда Новочеркасскиҙә электровоздар етештереү ойошторолғас башлап ебәрә. Ваҡыт үтеү менән был завод электровоз етештереү буйынса донъялағы иң ҡеүәтле заводтарҙың береһенә әйләнә.

### 1930-сы йылдар һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдары
Новочеркасскиҙәге завод паровоздар төҙөү заводы булараҡ төҙөлә. Новочеркасскиҙән 10 км алыҫлыҡтағы Яново утары янында 1932 йылдың 8 ноябрендә уны төҙөү башлана. Төҙөлөш башында буласаҡ завод урынында «Паровозострой» тигән яҙыулы ағас көмбәҙ ҡуйылған. Бик ҙур ҡыйынлыҡ менән ҙур төҙөлөш башланып китә: яланғас далала эшселәр өсөн торлаҡ булмаған, транспорт, эшсе көсө етешмәгән. Ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, «Паровозострой» төҙөлөшө Донда ғына түгел, ә бөтә Рәсәйҙә иң эре төҙөлөштәрҙең береһе була.

1934 йылда далала ике биш ҡатлы йорт үҫеп сыға, яңы барлыҡҡа килгән ҡасаба Соцгород исемен ала. Завод тиҙ темптар менән төҙөлә. 1932 йылдан алып 1936 йыл араһында заводтың инструменталь корпусы, модель цехы, тимерлек һәм ҡойоу цехының өлөштәре, төп корпус һәм башҡа объекттар үҫеп сыға.

1936 йылдың 1 майында тәүге партия продукцияһы сығарыу тураһында ҡала рапорт яҙа: заводта өс төр тар колеялы 159 (0-4-0) төрөндәге паровоз сығарыла. 1937 йылда шундай уҡ типтағы 70 паровоз һәм ғәҙәти колеялы 9П тибындағы танк-паровоз сығарыла. Бынан тыш завод торф сығарыуҙа ҡулланылған күтәреү краны сығара башлай.

1938 йәки 1939 йылда завод ҡорал Халыҡ Комиссариаты системаһына күсерелә һәм профилен үҙгәртә. 1940 йылда 122-мм корпуслы һәм 107- мм-лы дивизион пушкалары эшләп сығара. Был эш 1941 йылдың октябренә тиклем, завод Уралға, Воткинск ҡалаһына эвакуацияланғанға тиклем дауам иткән. Унда завод самолетар, артиллерия ҡоралы эшләп сығара, танктар ремонтлай. Оккупация ваҡытында завод емерелгән хәлдә була.

### 1943—1960 йылдарҙа

Новочеркасскиҙе немецтарҙан азат иткәс, 1943 йылда заводты тергеҙә башлайҙар.

1945 йылдың 6 ноябрендәге Халыҡ комиссарҙары советы ҡарарына ярашлы завод СССР электротехник сәнәғәт Министрлығына тапшырыла.

Тергеҙелгән электровоз заводы эшмәкәрлеген даими ток менән эшләүсе ВЛ22метр электровоздары сығарыу менән башлап ебәрә. Уның частарын иң беренсе булып Коломна һәм Мәскәүҙә эшләйҙәр. Беренсе электровоз 1947 йылдың 7 мартында сығарыла, ә 1948 йылда электровоздар сериялы етештерелә башлай.

1952-1956 йылдар дауамында завод сит илдәр өсөн дә электровоздар эшләнгән, шул иҫәптән (Һиндстан, Болгария, Корея илдәренә һәм башҡаларға).

## Иҫкәрмәләр
Белавин утары

**Белавин** — Ростов өлкәһенең Белавин утары.

Боков ауыл биләмәһе составына инә.

## Тарих
Белавин утарына 1810 йылда нигеҙ һалынған.

1918 йылда Үрге Дон округын төҙөгәндә Белавин утары менән бергә 11 утар Боковская станицаһына буйһонған була.

2013 йылдың июнендә Боковская станицаһы — Белавин утары — Дубовский утары автомобиль юлының 9-cы километрындағы күпер реконструкциялана. Дөйөм ҡулланылыштағы автомобиль юлдарындағы ремонт эштәрен ЯАО «СПП» алып бара. Был эш иҫке күперҙе демонтажлауҙан башлана, объект тулыһынса 2013 йылдың декабрь башында әҙер булырға тейеш.

2014 йылдың 24 авгусында утар үҙенең 204 йыллығын билдәләй. Ауыл мәҙәниәт йорто эргәһендәге территорияла был уңай менән күңелле байрам ойошторола.

2015 йылда Ростов өлкәһе Боков районында 1940-сы йылдарҙа һәләк булған һалдаттар иҫтәлегенә «Геройҙар үлмәй» мемориаль комплексы асыла. Был ваҡиға Белавин утары территорияһында табылған совет һалдаттарының һөйәктәрен ҡабаттан ерләү менән бәйле була.

## Географияһы
Диңгеҙ кимәленән 108 метр бейеклектә урынлашҡан.

Утар аша Чир йылғаһына ҡойоусы Кривая йылғаһы үтә.

### Урам
Утарҙа өс урам бар — Йылға аръяғы, Үҙәк һәм Дала урамдары.

## Инфраструктураһы
«Белавин» ауыл хужалығы предприятиеһы кооперативы бар.

Ауыл мәҙәниәт йорто һәм китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Почта индексы: Белавин утары
Орловка (Ростов өлкәһе)

**Орловка** — Ростов өлкәһенең Азов районындағы ауыл.

Отрада ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Район үҙәге Азов ҡалаһынан 50 км (юлдар буйлап) көньяҡтараҡ урынлашҡан. Уның янында Краснодар крайы сиге үтә.

Ауыл аша Мокрая Чубурка йылғаһы үтә, ул көнсығыштараҡ Чубурка йылғаһына ҡоя.

### Урамдары
* Аҙау урамы,
* Яр буйы урамы,
* Дон урамы,
* Тимер юл урамы,
* Яр буйы урамы,
* Еңеү урамы,
* Мәғрифәтселек урамы,
* Баҡса урамы,
* Дала урамы.

## Транспорт
Ҡасабала Төньяҡ-Кавказ тимер юлының (код ЕСР 515373).Орловка (1418 км) туҡталыш пункты бар.

## Иҫтәлекле урын
* Һөт заводынан 800 метр төньяҡ-көнбайышта археологик ҡомартҡы — «Орловка-1» ҡурғаны бар. Ул һәйкәлдең датаһы беҙҙең эраға тиклемге II мең йыллыҡ — б. э. ХIV быуаты. Өлкә советының Кесе советы 301-се ҡарарына ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) ҡурған урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100348000 коды аҫтында индерелгән.
* Быуанан 1 километр көнсығыштараҡ, ауылдың көньяҡ ситендә, археологик ҡомартҡы — ҡурғанһыҙ ҡәберлек «Орловка-2» (2 өйөм) бар. Датаһы беҙҙең эраға тиклемге II мең йыллыҡ — б. э. XIV быуат. Өлкә советының Кесе советы 301-се ҡарарына ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) ҡәберлек урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегендә 6100349000 коды аҫтында индерелгән.
* Сусҡа-тауар фермаһынан 400 метр алыҫлыҡта, ауылдың төньяҡ ситендә, археологик ҡомартҡы — ҡурғанһыҙ ҡәберлек «Орловка-3» (2 өйөм) бар. Датаһы беҙҙең эраға тиклемге II мең йыллыҡ — б. э. XIV быуат. Өлкә советының Кесе советы 301-се ҡарарына ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) ҡәберлек урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100350000 коды аҫтында индерелгән.
* Сусҡа-тауар фермаһынан 1,5 саҡрым төньяҡтараҡ, ауылдың төньяҡ ситендә, археологик ҡомартҡылар — ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр «Орловка-4» (2 өйөм) бар. Датаһы беҙҙең эраға тиклемге II мең йыллыҡ — б. э. XIV быуат. Өлкә советының Кесе советы 301-се ҡарарына ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) ҡәбер урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә № 6100351000 коды аҫтында индерелгән.
* Ауыл клубынан 2,25 километр төньяҡтараҡ археологик ҡомартҡы — ҡурғанлы ҡәберлек «Орловка-5» бар. Датаһы б. э. т. II мең йыллыҡ — б. э. XIV быуат. Өлкә советының Кесе советы 301-се ҡарарына ярашлы (18 ноябрь, 1992 йыл) ҡәберлек урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100352000 коды аҫтында индерелгән.

## Тарих

## Иҫкәрмәләр
Билдәһеҙ ҡатын (картина)

**«Билдәһеҙ ҡатын»** — урыҫ рәссамы Иван Николаевич Крамской картинаһы (1837—1887), 1883 йылда яҙылған һәм Дәүләт Третьяков галереяһы тупланмаһының бер өлөшө булып тора. Картинаның дәүмәле — 75,5×99 см.

Киндер  Аничков һарайы павильондары эргәһенән Нева проспекты буйлап асыҡ экипажда барыусы йәш ҡатын һүрәтләнгән. Уның уң яғында артта Александра театры күренә. Ул 1880 йылдарҙың һуңғы модаһы буйынса кейенгән. Уның башында ҡанаттар менән биҙәлгән бәрхәт эшләпә, өҫтөндә йәнлек тиреһе һәм таҫмалар менән биҙәлгән пальто, муфта һәм нәфис күн бирсәткә. Ҡарашы батшаларса, серле һәм бер аҙ моңһоу.
«Уның кейеме — күркәм еңел ҡанат менән биҙәлгән „Франциск“ эшләпәһе, бик йоҡа күндән тегелгән „швед“ бирсәткәләре, кеш тиреһе һәм күк атлас таҫмалар менән биҙәлгән „Скобелев“ пальтоһы, муфта, алтын браслет — былар барыһы ла ҡиммәтле элегантлыҡҡа дәғүә иткән 1880ъ йылдар ҡатын-ҡыҙ кейеменең модалы деталдәре. Әммә был юғары ҡатламға ҡарағанлыҡты аңлатмай, киреһенсә — урыҫ юғары ҡатлам йәмғиәте әйләнәһендә модаға эйәреүҙе ҡабул итмәгән яҙылмаған ҡағиҙәләр кодексы булған».


«Билдәһеҙ ҡатын» — рәссам Иван Крамскойҙың иң әһәмиәтле һәм билдәле әҫәрҙәренең береһе. Полотноһын шулай тип атап, рәссам уға серлелек һәм интрига ореолы биргән. «Билдәһеҙ ҡатын» образы эстәлегенең идея-художество планында рәссам портрет һәм тематик картина сигендә тороусы әҫәр яҙа алған.

«Билдәһеҙ ҡатын» әлегә саҡлы рәссамдың йомағы булып ҡала. Хаттарында ла, көндәлектәрендә лә ул билдәһеҙ ҡатынды иҫкә алмаған. 

Дворян Бестужевҡа (уның исеме күрһәтелмәгән һәм был тарихтың риүәйәткә оҡшашлығына ишара) кейәүгә сыҡҡан Курск крәҫтиән ҡыҙы Матрёна Саввишна картина героиняһының прототибы тигән раҫланмаған бер легенда йәшәй. Крамской уның менән Санкт-Петербургта танышҡан һәм ҡыҙҙың матурлығы уны әсир иткән. Д. Фридрихтың Прагалағы хосуси йыйынтығында, моғайын, тап шул ҡатындың һүрәте төшөрөлгән этюд һаҡлана.

2013 йылдарҙа «3D Живопись» проекты сиктәрендә Царское Село Дежур ат һарайы (конюшня) ихатаһында Александр Таратынов картинаһы һынташта (скульптура) тергеҙелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Спартак тыҡрығы (Таганрог)

**Спартак  тыҡрығы** — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһындағы тыҡрыҡ.

## Географияһы
Спартак тыҡрығы ҡаланың үҙәк, тарихи өлөшөндә, Петр урамы һәм Октябрь урамыараһында урынлашҡан. Спартак тыҡрығындағы сквер Герой подпольщиктар скверы исемен йөрөтә.

## Тарих
Тыҡрыҡ элек Кампенгаузен исемен йөрөткән. Таганрог ҡалаһы башлығы хөрмәтенә сквер башта Балтазар Балтазарович Кампенгаузен исемен йөрөтә (1805—1809).

Спартак тыҡрығының Фрунзе һәм  Октябрь урамдары араһындағы өлөшө совет осоронда Комсомол майҙаны тип атала. Тап Спартак тыҡрығы территорияһында һәләк булған геройҙарҙың батырлығын мәңгеләштереү өсөн һәйкәл ҡуйыла. Тәүҙә һәйкәл урынына мемориаль плита һалынған була.

## Тыҡрыҡта урынлашҡан
* ТУМ — Спартак тыҡрығы,1
* Таганрог яҡ кейеме фабрикаһы 
* Әҙәби музей А. П. Чехов әҙәби музейы (гимназия бинаһы)

## Һәйкәлдәр
* Петр I һәйкәле — Петр урамы менән киҫешкән урында(1903 — 1924).
* «Йәшлек анты» Таганрог подпольщиктары һәйкәле — иҫке Чехов гиназияһы бинаһы алдында урынлашҡан. Һәйкәл 1941—1943 йылдарҙа Таганрог (подпольеһы) йәшерен ойошмаһында ҡатнашыусыларға арналған. Владимир һәм Валентина Грачевтар — скульптура монументының авторы. Һәйкәлдең постаментын һәм уның тирәһендәге биҙәү элементтарын булдырыусылар менән архитектор Пантелеймонов етәкселек иткән. Монументтың бейеклеге 4 метр тәшкил итә, постамент бейеклеге — ярты метр.

## Иҫтәлекле урын
* **Спартак тыҡрығы, 4** — ХIХ быуат төҙөлөшө, ул Мавра Шаркова милегендә була, милек һуңынан уйлап табыусы Иван Васильевич Ситниченконыҡы була.
* **Спартак тыҡрығы, 6** — Иван Христофорович һәм уның вариҫтары милке, йорт уларҙың милке булып 1870-се йылдарҙа тора. XХ быуат башында йорт хужаһы Иван Яковлевич Древицкий, ул Аҙау диңгеҙендә пароходтар флотилияһы хужаһы булған. Уның флотилияһы составында 11 пароход булған. Древницкий үлгәндән һуң, йортто крәҫтиән Федор Михайлович Онищенко 10 мең һумға һатып алған.
* **Спартак тыҡрығы, 12** — бинабеҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* 2013 йылдың февралендә һәйкәл асыуҙың  40 йыллығы һәм Таганрогты фашист илбаҫарҙарынан азат итеүҙең 70 йыллығына бағышлап, «Таганрог — хәрби дан ҡалаһы» мемориаль стелаһын урынлаштырыу өсөн урын һайлау тураһындағы мәсьәләне координация советы ҡарай. Уның йыйылышында был стеланы «Йәшлек анты» һәйкәле урынына ҡуйырға, ә подпольщиктарҙың фигураларын Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы территорияһының төпкөлөнә, «Мәңгелек ут» мемориалы комплексы артына ҡуйырға ҡарар сығаралар.  Ҡала төҙөлөш советының хакимиәте  тарафынан был тәҡдим март айында раҫланған. Ябай ҡала кешеләрендә һәм эксперттарҙа был факт аңлашылмаусанлыҡтар тыуҙыра. Муниципалитеттың был идеяһын Таганрогтың күп билдәле кешеләре ҡырҡа тәнҡитләп сыға.

## Һылтанмалар
* Спартаковский переулок в период оккупации Таганрога

## Сығанағы
Комиссаровка (Ҡыҙыл Сулин районы)

**Комиссаровка** — Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районындағы утар.

Комиссаровка ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы

## Тарих
Комиссаровка утары Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Казак есаулы Дмитрий Комиссаров утарға нигеҙ һалған. Дон Ғәскәре өлкәһе хәрби канцелярияһының 1798 йылдың 22 ғинуары билдәләмәһе буйынса йөҙ башы есаулға Илья Попов утарынан өҫтәрәк 39 крәҫтиәнен Лихая йылғаһы буйына күсереп ултыртырға рөхсәт бирелгән.

Бер аҙ ваҡыт ауыл Черкасск округының Федоровка улустарына ҡараған ауыл. ХХ быуат башында бында 426 йортта 1686 кеше йәшәй. Ауылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, сауҙа кибеттәре булған.

Комиссар ауылы кешеләренең бер өлөшө ер һөрөү менән, икенсе өлөшө таш күмер сығарыу менән шөғөлләнә. Бында күмерҙе ауылға нигеҙ һалғас та сығара башлағандар. Күмерҙе сығарыу өсөн башта тупраҡтың йоҡараҡ ҡатламы алынған, аҙаҡ күмер ятышынан ҙур киҫәктәр ватып алғандар һәм йорт ихтыяжы өсөн ҡулланғандар.

Ҡасабала таш күмер сығарылыу был тирәлә шахталар үҫтереүгә булышлыҡ итә. Тәүҙә күмерҙе бәләкәй генә шахтенка-«мышеловка» соҡоп алғандар, ә һуңғараҡ механизациялы сәнәғәт нигеҙендә сығара башлағандар. Совет власы йылдарында Комиссаровка шахтерҙар ҡасабаһына әүерелгән. Бында Комиссаровский шахта идаралығы ойошторола һәм уңышлы эшләп килә.

Граждандар һуғышы йылдарында ауыл кешеләре П. Ф. Романютенко етәкселегендә отряд ойошторалар. Был отряд башҡа төркөмдәр менән бергә совет власын яҡлай.

Һуғыштан һуң бергәләшеп ер эшкәртеү ширҡәте рәйесе П. З. Берков етәкселегендә «Ҡыҙыл партизан хеҙмәте» колхозы ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышы бөтәһен дә юҡҡа сығара.

Комиссаровка ауылынан йөҙәрләгән кеше Тыуған илде һаҡлай. Уларҙың 138-е батырҙарса һуғышып Ватан өсөн ғүмерҙәрен фиҙа ҡыла.

Комиссаровкалылар үҙ иптәштәрен һәм ҡасабаны 1942 йылдың йәйендә һаҡлаусы туғыҙынсы армияның 375-се батальон һалдаттарын хөрмәт менән иҫтә тота. Бөйөк еңеүҙең 40 йыллығына уларҙың ҡалдыҡтарын ҡайтанан ерләйҙәр. Ауыл мәктәбе янында совет һалдаты һәйкәле төҙөлә. Фронттағы батырлыҡтары өсөн ҡасабаның күп кешеләре хөкүмәт наградаларына лайыҡ булған, ә П. Я Колесников өс дәрәжә Дан орденының тулы кавалеры була.

Беҙҙең көндәрҙә биш Комиссаровка ауылы кешеһе яугир-афғансы, кесе сержант Игорь Пивоваров һалдат бурысын үтәгәндә батырҙарса һәләк булған. Ул Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән.

### Урамдар
* Гагарин урамы,
* Заречная урамы,
* Тыныслыҡ урамы
* Тау аҫты урамы
* Фрунзе урамы,
* Энгельс урамы,
* Ҡоҙоҡ тыҡрығы,
* Эшсе тыҡрығы.

## Иҫтәлекле урын
* Совет һалдаты һәйкәле (1985).

## Әҙәбиәт
Мякинченк, В. //Советтар власы.- 1991.- 16 ғинуар.

## Һылтанмалар
* Комиссаровка (хутор)
Вишнич Филип

**Филип Вишнич** (серб. *Филип Вишњић*; 1767—1834) — төньяҡ Боснияла тыуған серб шағиры һәм гусляры. Серб тарихының иң мөһим ваҡиғаларының шаһиты булып, барған ваҡиғалар хаҡында поэмалар ижад иткән. 

Вук Караджич уны үҙ заманының иң яҡшы балладалар авторы һәм йырсыһы тип атай. 

Вишничты һуҡырлығы һәм шундай уҡ һирәк шиғри һәләте өсөн йыш ҡына «серб Гомеры» тип атайҙар.

## Тормош юлы
Вишнич 1767 йылда хәҙерге Босния һәм Герцеговинала Углевик ҡалаһынан алыҫ түгел Трнова ауылында тыуған. Уның ысын фамилияһы Вилич булыуы билдәле. Вишнич тип уны йәки әсәһе Вишняның исеме, йәки Сербияға күскәнсе йәшәгән Меджяши ауылындағы Вишница кварталы буйынса атағандар. 

Тыуған ауылында ул өс йыл ғына йәшәй, шунан Вишничтың ғаиләһен унда баҫып ингән төрөктәр ҡыра. Әсәһе генә иҫән ҡала, ҡабаттан тормошҡа сыға, Мирканович ғаиләһенә ҡушылып, Филипты үҙе менән алып, Меджяши ауылына күсенә. Бында Филип серб эпик шағирҙарының төп уйын ҡоралы булған гусляла уйнарға өйрәнә, үҙенең тәүге шиғырҙарын ижад итә. Бәләкәйҙән сәсәк ауырыуы арҡаһында һуҡыр ҡалғанлыҡтан, халыҡ йырҙарын башҡарыу һәм ижад итеү уның өсөн берҙән-бер аҡса эшләү мөмкинлеге була.

Ғосман залимлығына ҡаршы Беренсе серб ихтилалы ваҡытында Вишнич, үҙе һуғышта ҡатнаша алмағанлыҡтан, ватандаштарының һуғышсан рухын күтәрергә тырышып, күп илһөйәр йырҙар ижад итә, үткән алыштарҙы эпик хроникалар рәүешендә теркәй. 1813 йылда төрөктәр ихтилалды баҫтырғас, Грк аулына күсенә, унда Вук Караджичты осрата, ул Вишничты үҙе менән Шишатовац монастырына алып бара, унда бер нисә йырын яҙып ала. Һуңынан Караджич уның ун өс йырын баҫтырып сығара, шул иҫәптән «Почетак буне дахияға ҡаршы», «Чокешиниҙа һуғыш», «Мишаруҙа һуғыш», «Кенәз Иво Кнежевич» һәм башҡалар. Вишничтың шиғриәте йыш ҡына традицион халыҡ ижады сиктәренән сыға: ул булған алыштарҙы һәм күренештәрҙе тарихи дөрөҫлөктә һүрәтләй һәм шул уҡ ваҡытта айырым ҡатнашыусыларҙың, мәҫәлән, азатлыҡ көрәше етәксеһе Ҡарагеоргий йәки кенәз Иво Кнежевич кеүек үҙ халҡының ирке өсөн ғүмерҙәрен бағышлаған кешеләрҙең психологик портреттарын төҙөүгә лә ҙур иғтибар бүлә.

Филип Вишнич 1834 йылда шул уҡ Грк ауылында үлгән, һуңыраҡ ул ауылға шағир хөрмәтенә Вишничево исеме бирелгән.

## Хәтер

Һәр ноябрь тыуған ауылы Трновала, ҡасандыр шағирҙың йорто торған урында «Вишнич көндәре» мәҙәни фестивале уҙғарыла. Танылған ғалимдар, шағирҙар һәм яҙыусылар унда Филип Вишничты иҫкә алыу, уның әҫәрҙәренә хөрмәт белдереү өсөн йыйыла.

Ҡайһы бер ҡалаларҙа шағирҙың унда булып киткәнен белдергән яҙмаларҙы күрергә була, мәҫәлән, Биелина китапханаһы бинаһында, Биелина һәм Углевик ҡалаларының гербтарында.

Грк ауылына Вишнич исеме ҡушылған.  

Сербияла һәм Серб Республикаһында Филип Вишнич исемен йөрөткән урамдар һәм мәктәптәр бар. 

Шағир Босния һәм Герцеговинаның милли валютаһында — 20 маркалы ҡағыҙ аҡсаһында төшөрөлгән. 

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында уның рәсеме 50 серб динары ҡағыҙ аҡсаһына төшөрөлгән булған.

«100 иң билдәле серб» китабына индерелгән..

## Иҫкәрмәләр
Богатян ауышлығы проспекты

**Богатян төшөү юлы**— Дондағы Ростов ҡалаһы проспекттарының береһе.

## Тарихы

Риүәйәт буйынса, 1695 йылда, Аҙауға беренсе походы ваҡытында, Дон йылғаһының уң яры буйынса юл буйында, Пётр I шишмә янында туҡтап һыу эсә һәм шишмәне «Бай сығанаҡ» тип әйтә Шул ваҡыттан алып был сығанаҡ шулай Богатый тип атала, уның исеменән һуңынан бында барлыҡҡа килгән слобода Богатяновка була. 1749 йылда император Елизавета Петровна указы буйынса, «Богатый колодезь» тип аталған ыҙан ҡаршыһында сит ил менән сауҙа алып барыу өсөн таможня ойошторола. Икенсе йылына Дон буйында «Бай сығанаҡ» ҡаршыһында пристань төҙөлә. Ә 1761 йылда таможняға күршелә, Старочеркассктан алыҫ булмаған бөтөрөлгән Изге Анна ҡәлғәһенә алмашҡа, Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе төҙөлә. XIX быуаттың уртаһына тиклем сығанаҡ өс ҡоҙоҡтан ғибәрәт була. 1865 йылда Ростов ҡала идаралығы, шулай уҡ сауҙагәрҙәр — Т. П. Кукса, С. Н. Кошкин һәм Г. В. Дмитриев, сығанаҡтан һыу үткәргес төҙөргә килешеү төҙөйҙәр. Ошо уҡ йылдың аҙағында унан беренсе һыу биреү тормошҡа ашырыла.

1870-се йылдарҙа, 1835 йылда бөтөрөлгән Ростов ҡәлғәһенең уры һүтеп ташланып, соҡорҙары күмелгәс, ҡаланың Ҙур проспекты (хәҙерге Ворошилов проспекты) төҙөлә башлай. Сама менән ошо йылдарҙа ҡала планында Богатян проспекты барлыҡҡа килә. Тиҙҙән унда Коммерция училищеһы бинаһы һәм «Йәһүд дауаханаһы» (хәҙерге ваҡытта Дауахана № 4) төҙөлә. XIX быуат аҙағында колбаса заводы һәм башҡа заводтар, оҫтаханалар, электр трамвайы депоһы барлыҡҡа килә. 1901 йылдан башлап проспект буйлап трамвай хәрәкәте башлана. Беренсе урыҫ революцияһы йылдарында Богатян ауышлығында Владикавказ тимер юл оҫтаханалары эшселәре парады үтә. Октябрь революцияһынан һуң, һуғыш алды биш йыллыҡтары осоронда, проспектта вагон ремонтлау заводы, ветеринария дауаханаһы, ипподром төҙөлә. «Бай сығанаҡ» янында һыу станцияһы барлыҡҡа килә. Уның һыуы, атап әйткәндә, «Спартак» бассейнын тултырыу өсөн хеҙмәт итә.

Совет осоронда проспект Киров проспекты тип атала башлай, әммә һуңынан тағы тәүге исемен ала. Архитектор Л. Волошинова һәм сәнғәт белгесе В. Черницын арҡаһында 1988 йылдың авгусында, Дондағы Ростов ҡалаһына нигеҙ һалыу менән бәйле һәм гидротехник ҡоролма ҡомартҡыһы булараҡ, «Бай сығанаҡҡа» паспорт эшләнә. 1996 йылда Киров районы хакимиәте ярҙамы менән, архитектор Б. Пивторак проекты буйынса сығанаҡ реконструкциялана. Шул уҡ йылдың көҙөндә «Бай сығанаҡты» асыу тантанаһы үтә һәм унда мемориаль таҡта ҡуйыла.

Шуныһы ҡыҙыҡлы, Богатян ауышлығы менән Оло Баҡса урамы киҫешкән ерҙә Покров баҙары майҙаны урынлашҡан, унда архитектор Н. Соколов проекты буйынса XX быуат башында Покров ғибәҙәтханаһы төҙөлгән. 1930-сы йылдар аҙағында С. Кировҡа һәйкәл төҙөлөү һәм Киров скверын төҙөүҙе планлаштырыу менән бәйле, ғибәҙәтхананы һүтәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Богатяновский спуск 
* Проспект Богатяновский Спуск на карте Ростова-на-Дону
* Исторические названия районов Ростова
* Возле Богатяновского источника появится жилой квартал 
* Подземный ход на Богатяновском спуске
Ходченкова Светлана Викторовна

**Ходченкова Светлана Викторовна** (21 ғинуар 1983 йыл) — Рәсәй театр, кино һәм телевидение актёры.

## Биографияһы
Светлана Викторовна Ходченкова (кейәүҙә — *Яглыч*) 1983 йылдың 21 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. Оҙаҡ ваҡыт әсәһе менән Железнодорожный ҡалаһында йәшәгән. 16 йәшендә күпмелер ваҡыт модель агентлығында эшләп алған.

Кинолағы дебюты — Станислав Говорухиндың «Благословите женщину» фильмында роль (2003). Был роль өсөн ул «Ника» кинопремияһына күрһәтелә. Карьераһын «Талисман любви» тарихи телесериалында күрәҙәсе Кассандра роле менән дауам итә (2005).

2005 йылда Борис Щукин исемендәге театр институтын, М. Борисов курсын тамамлай. Шул уҡ йылда режиссёр Станислав Говорухиндың  «Не хлебом единым» таҫмаһында Надежда Дроздова ролен башҡара. 2007 йылда Ходченкова режиссёр Павел Санаевтың «Нулевой километр» фильмында төшә. 2009 — 2013 йй. режиссёр Марюс Вайсберг менән эшләй: йырсы Вера Брежнева һәм актриса Анастасия Задорожная менән бергә «Любовь в большом городе» трилогияһында уйнай.

2011 йылда актрисаның Голливудта дебюты була —  «Шпион, выйди вон!»  картинаһын Светлана үҙенең америка коллегалары Гэри Олдмен, Колин Фёрт һ.б. менән на Венеция кинофестивалендә күрһәтә. 

Ходченкова һуңынан тағы бер америка картинаһы «Росомаха: Бессмертный» фильмында уҫал Ҡара йылан ролен башҡара. 

Шунан «Василиса», «Чемпионы», «Кровавая леди Батори» фильмдарында уйнай. 

2016 йылдың 29 декабрендә экрандарға «Викинг» тарихи фильмы сыҡты, унда Ходченкова төп ролдәрҙең береһен башҡара.

«Берҙәм Рәсәй» партияһы ағзаһы. Рәсәй кинематографистары берлеге ағзаһы.

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр
Кашар тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Кашар тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы ** — Кашар биҫтәһендәге музей.

## Музейҙың тарихы
1969 йылдың 27 декабрендә район хеҙмәтсәндәр депутаттары советы ҡарары буйынса музей асылған. Музейҙы булдырыуға һәм үҫтереүгә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы А. М. Руденко һәм В. А. Бирюлин ҙур өлөш индергәндәр. Музей архивында Кашар районы граждандарына музей өсөн экспонаттар: фотографиялар, боронғо китап-гәзиттәр, эш ҡоралдары, көнкүреш әйберҙәре- йыйыуҙа ярҙам һорап яҙған мөрәжәғәт плакаты һаҡланған.

Хәҙерге ваҡытта музейҙың төп фондында 1169 берәмек әйбер һаҡлана. Унда йыйылған:
* Кашар районы утарҙарының барлыҡҡа килеүе һәм ауыл тарихы буйынса материалдар;
* район халҡының көнкүреш әйберҙәре;
* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында райондың оккупацияланыуы тураһындағы материалдар, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар, Советтар Союзы Геройҙары тураһындағы материалдар;
* Кашар районында тыуған Балтик һәм Төньяҡ флот адмиралы И. М. Капитанец тураһындағы материалдар;
* Граждандар һуғышы тураһында материалдар (Ф. Г. Подтелков, М. В. Кривошлыков);
* ауыл хужалығы, малсылыҡ, мәғариф, медицина хеҙмәтсәндәре тураһында материалдар.
2009 йылдың апрелендә музей Рәсәй Федерацияһы музейҙарының берҙәм мәғлүмәт базаһына индерелде. 9 май 2009 йылда музей яңы бинаға урынлашҡан.

## Музей директорҙары
* Василий Трофимович Васильченко (1979—1980)
* Геннадий Дмитриевич Кулешов (1981—1986)
* Александр Михайлович Руденко (1987—2001)
* Надежда Анатольевна Гришкова (2001—2002)
* Сергей Владимирович Савостиков (2002—2009)
* Анна Владимировна Горина 2009 йылдан башлап

## Адресы
Музей ошо адрес буйынса урынлашҡан: Ростов өлкәһе, Кашар р-ны, Кашар ҡасабаһы, Ленин урамы, 62. Музей дүрт ҡатлы Кашар урта мәктәбе бинаһының беренсе ҡатында, төньяҡ ҡанатында, урынлашҡан. 2009 йылға тиклемге адресы: Комсомол урамы, 43, хәрби комиссариат бинаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Музейҙың рәсми сайты
Новомирский (Азов районы)

**Новомир** — Ростов өлкәһе Азов районындағы ҡасаба.

Калиновка ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 45 км (юлдар буйлап) көньяҡтараҡ урынлашҡан. Уның янында Краснодар крайы сиге үтә.

### Урамдар

## Иҫтәлекле урын
* Мәктәп бинаһынан 2 км көньяҡ-көнсығыштараҡ , Чумбурка йылғаһының уң ярында  археологик ҡомартҡылар  — ҡурғанһыҙ ҡәберлектәр "Новомирский-1" (2 өйөм) бар. Датаһы - беҙҙең эраға тиклемге II мең йыллыҡ — б. э. XIV быуаты. Өлкә советының  Кесе советы 301-се ҡарарына (18 ноябрь, 1992 йыл) ярашлы  ҡәберлек урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттарына 6100347000 коды аҫтында индерелгән.
Новочеркасск рухи училищеһы

**Новочеркасск рухи училищеһы**— Рус православие сиркәүенең Новочеркасскиҙә урынлашҡан башланғыс уҡыу йорто (Рухи училищеһы).

## Тарих

XIX быуат уртаһында Ермак проспектында генерал-майор Шушков рус стилендә ике ҡатлы айырым йорт төҙөгән; бина Новочеркасскиға характерлы архитектура өлгөһө булып тора. Этештереүҙе епархия идаралығының булды һәм уны төҙөкләндереү рухлы булған ул. 1863 йылда йорт Епархия идаралығы тарфынан һатылып алына һәм унда рухи училищеһы урынлаша. 1902 йылдың 31 авгусында ике ҡатлы йорт тулыһынса яңынан ҡорола һәм уның беренсе ҡатында Хоҙай Әсәһе Мария Покровы хөрмәтенә йорт сиркәүе булдырыла. 1902 йылдың 22 сентябрендә Покровский сиркәүе архиепископ Дон һәм Новочеркасск архиепискобы Афанасий тарафынан изгеләндерелә. 1915 йылда архиепископ Митрофан (Симашкевич) Новочеркасск рухи училищеһының Покров туғанлыҡ уставын раҫлай. Уставтың маҡсаты булып унда тәрбиәләнеүселәргә «матди һәм рухи тәрбиәләүгә булышлыҡ күрһәтеү, уларға Новочеркасск училищеһында дини-әхлаҡи тәрбиә биреү» тора ''.

Октябрь революцияһынан һуң училище ябыла, сиркәү көмбәҙҙәрен һәм башындағы һуғанға оҡшаш манараһын юғалта. Бында ҡарауһыҙ ҡалғанкескәй балалар өсөн колония ойошторола. Сиркәү бинаһы тамаша залы, конференц-зал, китапханаға әйләнә. Ҡарауһыҙ ҡалған балаларҙы заводта тимер ҡойоу эшенә һәм башҡа сәнәғәт һөнәрҙәренә өйрәтеп, буласаҡ станоктар эшләү заводына нигеҙ һалына. Был предприятие 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы алдынан завод статусын ала. Һуғыштан һуң бында Новочеркасск станоктар эшләү заводының идаралығы урынлаша. Әлеге ваҡытта бында"Центр-Инвест" банкының офисы эшләй. Бина ҡаланың архитектура һәм мәҙәни мираҫы булып тора.

Уның менән йәнәшә урынлашҡан бина — был өйәҙ училищеһы бинаһы. Ул йортто Дон Ғәскәре өлкәһе архитекторы К. К. Пейкор 1818 йылда ике ҡатлы, мезонинлы, ярым колонналарын портиктар менән биҙәп, таштан һалдыра. Бында Черкасск ҡалаһына өйәҙ училищеһы күсерелә (хәҙер — Старочеркасская станицаһы). Унда башлыса юғары ҡатлам балалары уҡый. Совет осоронда был йортта Новочеркасск станоктар эшләү заводы административ биналары булған.

## Училищены тамамлаған кешеләр
* Борис (Рукин) — Можайск архиепискобы, Рус православие сиркәүенең Мәскәү епархияһының викарийы.
* Серафим (Силичев) — Рус православие сиркәүенең епискобы, Һарытау архиепискобы.
* Часовников Леонтий Васильевич — Авраамий (Часовников) ҡустыһы.
* Труфанов Сергей Михайлович — иеромонах-расстрига.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Урыҫ православие сиркәүе уҡыу йорттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Здание духовного училища 
* АНСАМБЛЬ ПЛОЩАДИ ЕРМАКА
Чертково (Ростов өлкәһе)

**Чертково** — ҡасаба. Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһендәге Чертков районы Чертков ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Рәсәй Федерацияһы менән Украина сигендә (Луганск өлкәһе Меловский районы Меловое ҡасабаһы) урынлашҡан.

## Географияһы
Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Чертков районының көнбайышында Украина менән сиктәш урынлашҡан ҡасаба.

Ҡасаба аша Төньяҡ-Кавказ тимер юлы (Чертково станцияһы) тимер юл магистрале үтә, ул ҡасабаны ике өлөшкә — Рәсәй (Чертково ҡасабаһына) һәм Украинаға (Луганск өлкәһе Меловский районы Меловое ҡасабаһына) бүлә.

1991 йылдан алып Рәсәй һәм Украина дәүләт сиге Халыҡтар дуҫлығы урамы буйлап үтә , ул үҙенә күрә бер айырыу һыҙаты булып тора, уның йоп яғы — Рәсәй йорттарына, таҡяғы — Украина йорттарына ҡарай. Шуға ярашлы төрлө ҡасабала төрлө сәғәт бүлкәте һәм ваҡыт айырмаһы күҙәтелә..

Ҡасаба биш километрлы сик зонаһында урынлашҡан, шуға күрә уға ингән ерҙә «Чертково» таможня посы тора.

## Тарих

Чертковоға ҡасан нигеҙ һалынғанлығының аныҡ датаһы билдәһеҙ. Ҡасаба тарихы Воронеж-Ростов тимер юл (һуңынан Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлы участкаһы) һалыу тарихы менән бәйле. Дон ғәскәре өлкәһе менән Харьков губерналары сигендә Чертково тимер юл станцияһы эшләй башлай . Станцияға 1869 йылдың 8 июлендә нигеҙ һалына һәмҒәскәр атаманы Михаил Иванович Чертков хөрмәтенә станцияны уның фамилияһы менән атайҙар, сөнки уның үтенесе буйынса был тимер юл һалына башлаған.

Дон ғәскәре өлкәһе тораҡ пункттар исемлегендә 1873 йылда Воронеж-Ростов тимер юлы Чертков станцияһы беренсе тапҡыр телгә алына. 1876 йылда Чертково станцияһыкартала билдәләнә.

1905 йылда, Рәсәйҙәге беренсе рус революцияһы ваҡытында, бында тимер юл участкаһы хеҙмәткәрҙәре һәм эшселәренең революцион көрәше менән етәкселек итеүсе комитет ойошторолған.

1929 йылдан алып эшселәр ҡасабаһы статусына эйә. Чертково ауыл тораҡ пункты 1993 йылда ҡала тибындағы ҡасаба тип үҙгәртелә.

## Климат
Чертковола уртаса континенталь климат. Ҡыш уртаса һалҡын, йәй эҫе һәм оҙайлы.

## Халыҡ

## Билдәле шәхестәр
* Николай Улитин (1923 — 2 января 1944) — Советтар Союзы Геройы.
* Николай Батурин-Замятин (6 декабря 1877 — 23 ноября 1927) — рәсәй һәм совет партия эшмәкәре, публицист, тарихсы, «Правда» гәзите редакцияһы ағзаһы (1918‒1919).

## [[Киң мәғлүмәт саралары]]

## Иҫтәлекле урын
* Чертковский тарих-крайҙы өйрәнеү музейы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации Чертковского района Ростовской области. Административный центр — посёлок Чертково.  // chertkov.donland.ru
* Чертково (посёлок сельского типа). Справочник почтовых индексов, кодов ОКАТО, налоговых инспекций ФНС, адресов. // gosspravka.ru
Сергей Тюленин исемендәге сквер (Дондағы Ростов)

**Сергей Тюленин исемендәге сквер** — Дондағы Ростов ҡалаһында Хеҙмәтсәндәр урамы менән Стачка проспекты киҫешкән урында урынлашҡан йәшел зона.

## Тарихы
2016 йылда Сергей Тюленин исемендәге ярым ташландыҡ скверҙы капиталь реконструкциялау тураһында хәбәр сыға. Ашалған юлдар, эскәмйәләр, территорияның яҡтыртыу системаһы реставрацияға ҙәм тергеҙеүгә мохтаж. Күп ағастарҙы дауаларға кәрәк. Скверҙа йәшел үҫентеләр ултыртыу планлаштырыла һәм яҡынса 150 яңы ағас, шул иҫәптән, төрлө декоратив ҡыуаҡтар һәм шаршылар ултыртыу күҙаллана. Йәйәүлеләр аллеяһы төҙөкләндереләсәк, балалар майҙансыҡтары булдырыласаҡ, эскәмйәләр һәм фонарҙар ҡуйыласаҡ. Сквер территорияһында мәғлүмәт яҙылған исемле таҡтаташ ҡуйылырға тейеш. Уға төп инеү урыны Стачка проспекты яғынан буласаҡ. Реставрация буйынса эшмәкәрлектең төп маҡсаты булып скверҙы ғаилә ялын үткәреү өсөн уңайлы урын итеп эшләү тора. Паркты йыһазландырыуға 12 миллион доллар кәрәк булыуы ихтимал.

Яңыртылған йәйәүлеләр аллеяһының киңлеге 3 метр тәшкил итәсәк. Биләмәне төҙөкләндереү эштәре 2017 йылдың 30 апреленә тиклем тамамланырға тейеш.

## Иҫкәрмәләр
Авиаторҙар паркы (Дондағы Ростов)

**Авиаторҙар парк** — Дондағы Ростовтың Беренсе Май районында Шолохов проспектында урынлашҡан ҡала урмандарына ҡараған территория.

## Тарихы
Советтар Союзы осоронда паркы биләмәһендә төрлө, шул иҫәптән спорт йүнәлешендәге саралар уҙғарыла. Ул ваҡытта бында асфальт юлдар була, улар XXI быуатҡа тиклем бик насар торошта һаҡлана. 2013 йылда парк зонаһының 1400 метр территорияһы асфальтлана, эскәмйәләр һәм сүп-сар өсөн контейнерҙар урынлаштырыла. Ял көндәрендә паркка 1000 яҡын кеше килә. Ирекмәндәр парк территорияһына емеш-еләк, йүкә, ҡайын һәм саған ағастары ултырта. Биләмәлә бәҙрәф тә, теерриторияны тулыһынса яҡтыртыу системаһы ла юҡ.

Авиаторҙар паркында «Ростов күген Һаҡлаусыларға» мемориалы ҡуйылған, 2015 йылда объектты ремонтлауға 6,5 миллион һум самаһы аҡса бүленгән. 2016 йылда районда Дондағы Ростовтың Беренсе Май районының Төҙөкләндереү идаралығы билдәләнгән эш күләмен атҡарып сығыу өсөн подрядсы һайлауға аукцион иғлан итә. Эштәр мемориал составына ингән барлыҡ объекттарҙа ла алып барыласаҡ тип күҙаллана. Стела, обелиск һәм өс-обелиск пилон ремонтланасаҡ. Элекке штукатурка алынып, стеналар гранит менән йөҙләнергә, яҡтылыҡ сығанаҡтары булдырылырға тейеш.

2016 йылдың майында Авиаторҙар паркында велопарк ойоштороу ниәте мәғлүм була. Бының өсөн парк территорияһында ғаилә ялын ойоштороу һәм спорт менән шөғөлләнеү, велосипедта йөрөү инфраструктураһын булдырыу зарур.
2017 йылда Авиаторҙар паркын реконструкциялау өсөн инвесторҙар эҙләү тураһында мәғлүмәт донъя күрә. 2017 йылдың 1 апрелендә бында экомарафон ойошторола, уның маҡсаты — территорияны сүп-сарҙан таҙартыу һәм йәш ағастар ултыртыу була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Проспект Шолохова в районе парка Авиаторов планируется расширить до 6 полос 
* Пешеходы и велосипедисты воюют за парк в Ростове
Үткән ғүмер (йыр)

«**Үткән ғүмер**» (икенсе исеме — **Ҡалды**) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.

## Тарихы

Тәүге тапҡыр XX быуаттың 30-сы йылдарында С. Ғәбәши яҙып ала. Шиғри тексы «Башҡорт халыҡ ижады» китабында, ноталары менән Ғата Сөләймәнов яҙмаһында «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Варианттарын Ф. Х. Камаев, А. С. Ключарев, Л. Н. Лебединский, И. В. Салтыков яҙып ала.

«Үткән ғүмер» йырының легендаһы буйынса, ҡайны кеше кейәүенә теләгән бер атты тотоп менергә рөхсәт бирә. Әммә кейәүе толпар тыуғанын көтөргә булған. Ҡайны быға риза булған, ти.

Өлкәр ҡалҡмай, толпар тыумай, тиҙәр халыҡта. Шуға күрә лә кейәү кеше йылда Өлкәр ҡалҡҡан мәлдә йылҡы араһына барып, толпар тыуыуын көткән. Бер нисә йыл көткәндән һуң, толпар тыуа. Тағы ла бер йыл үтеп, толпар менерлек булғас, егет ҡайныһынан кәләше менән ҡайтып китергә рөхсәт һорай. Ҡайны кеше ризалыҡ бирә.

Ҡыҙ өйөрҙән иң яҡшы айғырҙы тотоп эйәрләткән, ә егет мал араһындағы иң алама, яҙғы баҡтаһын да ҡойоп бөтмәгән бер тайға йүгән кейҙереп, тирмә янына килтергән. Ҡыҙ: «Был йолҡош, алама тай менән нисек ҡайтып етмәк булаһың? Юл оҙон бит, өйөрҙән иң яҡшы айғырҙы тотоп мен», — тип илаған. Әммә егет, кәләшенең һүҙҙәренә ҡарамайынса, тайҙы эйәрләгән. Шул мәлдә тай, ер тетрәтеп һелкенеп, өҫтөндәге баҡтаһын ергә һала ла, яҡшы атҡа әйләнә.

Шулай итеп, егет толпарына, ҡыҙ үҙе һайлап алған айғырға атланған да былар ҡайтыр юлға сыҡҡандар. Эй баралар, эй баралар икән. Бара торғас, ҡыҙҙың аты аҡ күбеккә төшкәнсе тирләп, сәсәй башлаған. Ул арала егет менән ҡыҙҙың алдында, бик алыҫта, бер ҡарасҡы уларҙың юлын ҡыйып үтергә ынтыла.

Шул саҡ егет кәләшенә: «Ана-а… алда бер ҡарасҡы беҙҙең юлды ҡыйып үтергә маташа, ул ҡарасҡы уҙған ғүмер булыр. Әгәр ул юлыбыҙҙы ҡыйып үтһә, икебеҙ ҙә үләбеҙ. Артта ҡалма, ҡыу атыңды!» — тип әйткән, ти.

Ҡыҙ атын ҡыҫтап ҡыуа торғас, аты юлда сәсәп йән биргән. Хәҙер улар, икәүһе бер толпарға атланып, һаман алға баралар икән. Барған һайын уларға уҙған ғүмер ҡарасҡыһы нығыраҡ яҡынлашған, ти.

Юлда, толпар өҫтөндә егет менән ҡыҙ һамаҡлап, көй сығарып әйтемләп барғандар. Шул ваҡыттан алып был көй «Үткән ғүмер» тип исемләнеп киткән.

Был ике йәш йөрәктең бер толпарға атланып, уҙған ғүмер ҡарасҡыһынан юлдарын ҡыйҙырмай барыу, уларҙың тиң һәм матур йәшәүен, ғүмер юлдарын аңлата.

## Йөкмәткеһе
«Үткән ғүмер» йыры тормош тураһында тәрән уйҙар менән һуғарылған, ғүмерҙең тиҙ үтеүенә үкенес белдерелә.

## Һүрәтләмәһе
Йыр лирик-эпик характерҙа. Көйө мажор пентатоникаға нигеҙләнгән.

## Башҡарыусылар
«Үткән ғүмер» йырын К. М. Дияров, «Мәсем таш» ҡурайсылар ансамбле башҡара.

## Ҡулланыу
Йырҙы Р. Р. Йыһанов тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.

## Әҙәбиәт
* 
* Алкин М. С. Башҡорт фольклорында вокаль жанрҙар, уларҙы башҡарыу традициялары. — Өфө: Китап, 2002. — 161-се бит
Фәхруллина Резида Рауил ҡыҙы

**Фәхруллина Резида Рауил ҡыҙы ** (1 апрель 1962 йыл) — театр һәм кино актёры. 1991 йылдан Өфө «Нур» татар дәүләт театры актёры (1991), бер үк ваҡытта 2007 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының (2003) һәм Татарстан Республикаһының (2006) халыҡ артисы. 

## Биографияһы
Резида Рауил ҡыҙы Фәхруллина 1962 йылдың 1 апрелендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Үрге Маншыр ауылында тыуған.

Ғаиләлә биш бала була. Әсәһе Альбина Мирғәли ҡыҙы колхозда эшләй. Атаһы Рауил Хәниф улы — нефтсе, пенсия йәшенә яҡыная килә — колхозға күсә, художестволы үҙешмәкәрлектә әүҙем ҡатнаша, гармунда уйнай, бейей.

Резида Рауил ҡыҙы 1986 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Ф. К. Ҡасимова курсы) тамамлай һәм Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй башлай. Ул — лирик-драматик актёр.

1991 йылдан Өфө «Нур» татар дәүләт театрында эшләй, ә 2007 йылдан алып Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.

«Көлөрһөң дә, көйөрһөң дә», «Йыр булып ҡайтырмын!», «Йәшлек мөғжизәләре» һәм башҡа театрлаштырылған тамашалар режиссеры. «Ике алыҫ-яҡын ҡыштар» кинофильмында төшә(«Башҡортостан» киностудияһы, 1996).

1992 йылдан Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Башҡорт драма театрында: Әлиә («Майҙан тотабыҙ», Нәжиб Асанбаев; дебют, 1986), Гөлзифа («Башҡорт туйы»), Илфирә («Аманатҡа хыянат» Ф. В. Боғҙанов).

«Нур» театрында ролдәре: Джульетта («Ромео һәм Джульетта», Уильям Шекспир), Гөлсөм (Ғ. Исхаҡиҙың «Көҙ» повесы буйынса шул уҡ исемле спектакль), Зөлфиә («Үҙеңдең йөрәгеңде аяуһыҙландырма» Р. Ҡол-Дәүләт), Шәмсиғаян («Өс аршын ер», А. М. Ғиләжев), Мәҙинә («Ай булмаһа, йондоҙ бар», .Т. Миңнуллин), Дилбәр («Гүргә инер сер ине», Р. М. Кинйәбаев), Ольга (А. П. Чеховтың «Апалы-һеңлеле өсәү» пьесаһы мотивтары буйынса Л.-М. Зайлаускастың «Апалы-һеңлеле өсәү. Йылдар үткәс…» спектакле), Сәмиға («Кейәүкәй» Х. Ибраһимов) һәм башҡалар.

Резеда Рауил ҡыҙының уйнаған ролдәре характерҙы тәрән аңлау, геройының эске донъяһын, уның фажиғәле яҙмышын тулыһынса асыу менән айырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Көҙ» спектаклендә Гөлсөм роле өсөн — Ҡазандағы «Наурыҙ» Халыҡ-ара Төрки халыҡтар театр фестивалендә «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында премия лауреаты (1998)
* К. Тинчурин исемендәге IV республика театр фестивалендә «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» лауреаты (1999, Ҡазан).
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2006)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995)

## Әҙәбиәт
* Нуртдинов Р. К вершинам созидания. — Уфа, 2005.
* Иксанова Г. О театре И не только: очерки, интервью, рец. — Уфа, 2006.

## Һылтанмалар
*    
* Дослужилась до «трактирщицы» // Российская газета
* Фахруллина Резида Равилевна // Уфимский государственный татарский театр «Нур»
Ҡунаева Анна Сергеевна

**Ҡунаева Анна Сергеевна** (9 апрель 1985 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы, Ҡытайҙың Харбин ҡалаһында 2009 йылда үткән XXIV Бөтә донъя ҡышҡы универсиаданың өс тапҡыр чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Биатлон буйынса Рәсәйҙең йыйылма командаһы ағзаһы.

## Биографияһы
Анна Сергеевна Ҡунаева 1985 йылдың 9 апрелендә Удмурт АССР-ының Глазов районы Митино ауылында тыуған.

«Нефть һәм газ предприятияһында иҡтисадсы-менеджер» һөнәре буйынса Удмурт дәүләт университетының иҡтисад факультетын тамамлаған.

Удмурт Республикаһының Ижевск ҡалаһында йәшәй һәм алған белеме буйынса эшләй.

## Спорт ҡаҙаныштары

### IBU Кубогы
* 2008—2009 йылдар миҙгеле — 24-се урын (160 очко)
* 2009—2010 йылдар миҙгеле — 11-се урын (270 очко)

### Донъя Кубогы
* 2007—2008 йылдар миҙгеле — 72-се урын (7 очко)

### Рәсәйҙәге стартары
2012/2013 йылдар миҙгелендә «Ижевск винтовкаһы» турнирында спринтта еңеү яулай.

## Тренерҙары
* Кунаева Валентина Леонидовна
* Русских Александр Анатольевич
* Журавлев Валерий Спиридонович
* Ткаченко Михаил Владимирович

## Экипировкаһы
* Винтовка маркаһы — «БИ 7-2»
* Саңғы маркаһы — «Madshus» (185)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт «Спортивная Россия»: Российские специалисты и спортсмены. КУНАЕВА Анна Сергеевна 
*  Знакомство с чемпионами! Кунаева Анна Сергеевна. Сайт «Биатлон в Глазове» сайты, 2017, 20 января 
* Профиль IBU
* Профиль СБР
Михаил Нагибин проспекты

**Михаил Нагибин проспекты** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы урам. Ворошилов районы аша үтә, бер өлөшө Ворошилов районының Октябрь һәм Киров райондары менән сиге буйлап бара. Текучёв урамы менән киҫешкән ерҙә башлана, Нариманов урамы менән киҫешкәндән һуң Плиев урамын һәм Ольховский тыҡрығын киҫә. Гагарин майҙанынан һуң көньяҡтан төньяҡҡа йүнәлә, Ленин майҙанынан һуң төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай йүнәлеш ала. Проспекттың бөтә дауамында 6 хәрәкәт һыҙаты бар.

## Исеме
1967 йылға тиклем Төньяҡ проспект тип аталған, унан һуң — Октябрь проспекты. 2000 йылда магистраль тағын да атамаһын алмаштыра, «Роствертолдың» элекке директоры иҫтәлегенә Михаил Нагибин проспекты булып китә.

## Тарихы
Уҙған быуаттың 40-сы йылдар аҙағында-50-се йылдар башында Дондағы Ростов төньяҡ йүнәлештә йылдам үҫешә башлай. Ул ваҡытта үҫешеүсе район менән автомобиль бәйләнеше, тимер юл менән бер кимәлдә киҫешкән урыны булған Будённый проспекты буйынса башҡарыла, был ҙур ауырлыҡтар тыуҙыра. Ворошилов проспектын төньяҡ йүнәлешендә дауам итергә ҡарар ителә. Яңы трассала, Воронеж йүнәлешендәге тимер юлы менән ике кимәлдә киҫешеүҙе тәьмин иткән юл үткәргес төҙөлә. Артабан Безымянная йырынын быуыусы дамба төҙөлә, һәм 50-се йылдар башында уҡ проспектта трамвай юлы һалына, ә алты йыл үткәс троллейбус йөрөй башлай.

## Транспорт
М. Нагибин проспекты Төньяҡ торлаҡ массив халҡы өсөн мөһим әһәмиәткә эйә, нәҡ ошо проспект аша ҡаланың был өлөшөнән төп пассажир ағымы үтә. Проспект буйлап күп һанда коммерция һәм муниципаль автобус маршруттары үтә (22, 33, 42, 45, 46, 47, 49, 65, 77, 78, 83, 90, 99), троллейбус № 6 һәм күп һанда маршрут таксиҙары.

## Иғтибарға лайыҡ объекттар
* Дон дәүләт техник университеты
* Туғандар ҡәберлеге (Дондағы Ростов)
* Студенттар паркы
* Дон дәүләт техник университеты (ДГТУ) ятағы
* Көньяҡ Федераль университеттың психология факультеты
* Роствертол
* Горизонт сауҙа үҙәге
* Көньяҡ Университет (ИУБиП)
* Рио сауҙа үҙәге

## Галерея

|Михаил Васильевич Нагибин
File:Southern Russian humanitarian institute Rostov-on-Don.jpg|Ростов идара,бизнес һәм хоҡуҡ институты
File:Вертол сити, Ростов-на-Дону.jpg|Вертол отель


## Иҫкәрмәләр
* Ростов-на-дону

## Һылтанмалар
* История улицы на Rostov.rsu.ru.
Әхмәров Хәсән Нурый улы

**Әхмәров Хәсән Нурый улы** (1866—?) — хәрби эшмәкәр, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы һәм Башҡорт милли  хәрәкәтенда ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Әхмәров Хәсән Нурый улы 1866 йылда Ырымбур ҡалаһында тыуған.

Ырымбурҙа Неплюев кадет корпусын, унан һуң — хәрби училищеһын тамамлаған.

Һуңынан рус армияһында хеҙмәт иткән. Полковник званиеһына лайыҡ булған. 1917 йылға тиклем Беренсе донъя һуғышында   ҡатнашҡан.

1918 йылдан алып Үҫәргән кантонында Башҡорт хөкүмәтенең вәкиле булып эшләгән.

1919 йылдан  — Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл армияһының (РККА) Көнсығыш фронты Көньяҡ төркөмө армиялары штабы янындағы  <ашҡортостан Хәрби-революцион комитетының хәрби бүлеге буйынса вәкил урынбаҫары. 

1919-1920 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт итә. 49-сы Себер уҡсылар полкы командиры була. Автономиялы  Башҡорт Совет Республикаһының хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссариатының тәьмин итеү бүлеге начальнигы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.

1919 йылдың июненән Бәләбәй ҡалаһында РККА-ның айырым Башҡорт уҡсылар бригадаһы  частарын булдырыу менән шөғөлләнә.  Ә шул уҡ йылдың авгусынан алып Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы командиры итеп тәғәйенләнә.

1919 йылдың октябрь — ноябрь айҙарында Петроградты обороналауҙа ҡатнаша.  Аҡтарҙың генерал Н. И. Юденич етәкселендәге Төньяҡ - Көнбайыш армияһын тар-мар итеүҙә ҡатнаша.

1920 йылдың февраленән алып октябргә тиклем  — Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының запас ғәскәрҙәре идаралығы начальнигы була. Шул уҡ ваҡытта Әхмәров Хәсән Нурый улы башҡорт ғәскәрҙәренең ойоштороуы һәм фронтҡа ебәреүе менән етәкселек иткән.

Уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Әҙәбиәт
* Ярмуллин А. Ш. Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Өфө, 2009. (башк.) Таймасов Р. С. Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.): Монография.- Уфа:РИЦ БашГУ, 2009. - 200 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә
Абрамович Семён Шмилович

**Абрамович Семён Шмилович** (20 май 1929 йыл) — совет физигы һәм химигы, техник фәндәр кандидаты (1968). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974).

## Биографияһы
Семён Шмилович Абрамович 1929 йылдың 20 майында көньяҡ Бессарабияның Арциз ҡалаһында тыуған. 1952 йылда Черновцы университетын тамамлаған.

Институтты тамамлағандан һуң, Өфө ғилми-тикшеренеү институтының (УфНИИ) Өфө нефть эшкәртеү бүлегендә эшләй, 1956—1996 йылдарҙа — Өфө ғилми-тикшеренеү институты базаһында ойошторолған нефть эшкәртеү буйынса Башҡорт ғилми-тикшеренеү институтында — БашНИИНП (1958 йылдан — лаборатория мөдире, 1967—1994 йылдарҙа — бүлек мөдире) эшләй.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — нефттән майҙар алыу технологиялары.

## Хеҙмәттәре
Яҡынса 40 фәнни хеҙмәт һәм 39 уйлап табыу авторы .

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Дәүләт премияһы (1981)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1974).

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы