Уран (мифология)

**Уран** ( «күк йөҙө»), римлеләрҙә **Целум** () — боронғо грек мифологияһында күктең кәүҙәләнеше, Геяның (ерҙең) ире, аллаларҙың иң боронғо быуынына ҡарай. Гея Уранды тыуҙырған йәки ул уны төшөндә тапҡан; йәки Уран Хаостың (башҡа мифтарҙа Эфирҙың улы) һәм Гемераның улы йәки Офиондың һәм өлкән Фетиданың улы. Титандарҙың һәм титан-аллаларҙың атаһы. «Беренсе булып бөтә донъя менән идара итә башлаған».

Гесиод буйынса, Гея, Уран менән никахҡа инеп, тауҙарҙы (версия буйынса), нимфаларҙы, Понтты, титандарҙы, циклоптарҙы һәм йөҙ ҡуллы алпамышаларҙы — гекатонхейҙарҙы тыуҙырған. Урандың төп һыҙаттарының береһе уның сикһеҙ үрсемлелеге була. Ул үҙенең ҡурҡыныс ҡиәфәттәге балаларын күрә алмай. Уларҙы Геяның ҡарынына йәшереп, Уран уға ауыр ғазаптар килтергән.

Әсәйенең хәлен еңеләйтеү өсөн кесе улы Кронос ураҡ ярҙамында атаһын бестерә. Урандың емешле көсө шул тиклем ҙур була, хатта ергә төшкән ҡан тамсыларынан эриниялар, ә диңгеҙгә төшкән орлоҡтан һәм ҡандан — алиһә Афродита тыуған. Һөҙөмтәлә Уран ғифрит илаһтар нәҫелен дауам итеүҙән ситләтелә һәм власть уның улы Кроносҡа күсә.

Евгемер буйынса, ул океанда һәләк була Һәм Авлакия ҡәлғәһендә ерләнә. IV орфик гимн уға арналған.

## Этимологияһы
Иң ышаныслы версия һүҙҙе *ṷorsó- (грек. ouréō «һейеү», боронғо һинд varṣá «ямғыр», хетт. ṷarša- «томан») тамырынан яһалған *worsanós протогрек формаһына алып барып тоташтыра. Һинд-европа тамырының мәғәнәһен иҫәпкә алғанда, Урандың исемен «ямғыр биреүсе» тип аңлатырға кәрәк. Ж. Дюмезиль тәҡдим иткән һинд арий аллаһы исеме Варуна менән бәйләнеш этимологик нигеҙһеҙ.

## Уран Тоҡомо
 

## Образдың сығанаҡтары һәм параллель
Тикшеренеүселәр Ж. Дюмезиль һәм уны хуплаусы М. Элиада Уран образының, иҫәбе буйынса икенсе күк илаһ-батшаһы булараҡ, һинд-европа тамырҙарын асыҡлайҙар, как второго по счёту күктәр батшаһы. Грек Ураны образына параллель булып, уларҙың фекеренсә, ведий Варунаһы тора.

## Табыныу
Уран, ҡатыны Геянан айырмалы рәүештә, мифтарҙа мөһим роль уйнамай, шуға күрә гректар уға аҙ табыналар, һәм әлегә Урандың бер генә ғибәҙәтханаһы ла табылмаған. Тик «Теогония» ла ғына Уран гекатонхейрҙарҙың, циклоптарҙың һәм өлкән титандарҙың атаһы, өлкән олимпсыларҙың һәм кесе титандарҙың олатаһы, кесе олимпсыларҙың, өлкән олимпсыларҙың балаларының һәм кесе титандарҙың балаларының ҡарт олатаһы, кесе олимпсыларҙың балаларының, өлкән олимпсыларҙың ейәндәренең, һәм кесе титандарҙың ейәндәренең олатаһының атаһы (уларҙың ҡайһы берҙәре инде үлгеле йәки ярым алла булғандар) булараҡ әһәмиәтле роль уйнай.

## Һүрәттәре
Гректарҙың Уранға башҡа аллаларға ҡарағанда аҙыраҡ табыныуы тураһында һүрәттәр ҙә һөйләй. Урандың бер боронғо һүрәте лә юҡ, улар хатта боронғо грек керамикаһында ла юҡ, шулай уҡ урандың һуңғы һүрәттәре лә аҙ. Дөрөҫ, Еврипид шулай ҙа күк илаһтары, шул иҫәптән Уран да төшөрөлгән келәмде тасуирлай. Рим мифологияһында Урандың исеме бөтөнләй телгә алынмай, Сатурндың үҙенең атаһын, күк аллаһын ҡолатыуы ғына телгә алына. Әммә уның һүрәте Прим-Портта император Август статуяһының кейемендә бар.

## Хәҙерге мәҙәниәттә
Уран аллаһы хөрмәтенә Ҡояш системаһындағы Ҡояштан алыҫлығы буйынса етенсе планета Уран, шулай уҡ химик элемент аталған.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Уран // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
* Мифы народов мира. М., 1991—92. В 2 т. Т. 2. С. 549.

## Иҫкәрмәләр