Төркөстан өлкәһе

**Төркөстан өлкәһе** — (), (, 2018 йылға тиклем — Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе) — Ҡаҙағстандағы өлкә.

Өлкә 1932 йылдың 10 мартында Көньяҡ-Ҡаҙаҡ өлкәһе булараҡ барлыҡҡа килгән, уның атамаһы 1936 йылда Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе тип үҙгәртелгән. 1962 йылдың 3 майынан 1992 йылдың 6 июленә тиклем Чимкент өлкәһе тип аталған, 1992 йылда өлкәгә Көньяҡ-Ҡаҙағстан атамаһын ҡайтаралар.2018 йылдың 19 июнендә Ҡаҙағстан президенты указы менән Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһе Төркөстан өлкәһе тип атала башлай, ә уның административүҙәге Шымкенттан Төркөстанға күсерелә (айырым административ-территориаль берәмек, өлкәгә тиң).

Өлкә майҙаны 116280 км² (республика территорияһының 4,3 %). Иң төньяҡ һәм көньяҡ остары араһы туранан-тура алғанда 600 км тәшкил итә.

## Тарихы
Өлкә 1932 йылдың 10 мартында Ҡаҙаҡ АССР-ы составында (ул үҙе Рәсәй СФР-ына ингән була) башлыса преимущественно из районов бывшего Һырдаръя округының райондарынан (1928—1930) төҙөлә һәм **Көньяҡ-Ҡаҙаҡ өлкәһе** тип атала, әммә урындағы партия-совет органдарында **Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе** тип яҙылып йөрөй;1936 йылдың февралендә **Көньяҡ Ҡаҙағстан** өлкәһе тип атала башлай ().1936 йылдың 5 декабренән Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе РСФСР составынан сыҡҡын һәм яңынан төҙөлгән Ҡаҙаҡ ССР-ы составына инә.

2018 йылдың 19 июнендәге Ҡаҙағстан президенты указы менән Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе Төркөстан өлкәһе тип атала башлай, ә уның административ үҙәге Шымкент ҡалаһынан Төркөстанға күсерелә; Шымкент Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе составынан алынып, республика әһәмиәтендәге ҡала статусына эйә була.

## География

Төркөстан өлкәһе Ҡаҙағстандың көньяҡ биләмәһендә урынлашҡан, Туран уйһыулығының көнсығыш өлөшө һәм армыттарында Тянь-Шандең көнбайыш өлөшө сиктәрендә урынлашҡан. Биләмәһенең ҙур өлөшө тигеҙлектә, Ҡыҙылҡом ташлыҡлы ҡомлоҡтарында, Шардар далаһында (Һырдаръяның һул яҡ ярында, көньяҡ-көнбайышында) һәм Муйынҡомда (Мойынкум) (төньяҡта, Чу йылғаһының һул ярында) йәйрәп ята.

Төньяҡтан бер өлөшө Бетпаҡ-Дала сүле биләй, иң көньяҡ сигендә — Мырҙасүл (Мырзашоль). Урта өлөшөндә Ҡаратау һырты (Бессаз тауы — 2176 м), көньяҡ-көнсығышта — Талас Алатауының көнбайыш сите, Ҡаржантау (бейеклеге 2824 м тиклем) һәм Уғам һырттары (иң бейек нөктәһе — Сайрам суҡыһы — 4238 м).

Иң ҙур йылғалары — Һырдаръя менән Чу йылғаһы (түбәнге ағымы).

Өлкә ҡырҡа континенталь климат зонаһында урынлашҡан. Уңдырышлы тупраҡ, ҡояшлы булыуы, иркен көтөүлектәр ауыл хужалығы тармағын үҫтереү өсөн ҙур мөмкинлектәр аса. Мамыҡ, дөгө, шулай уҡ баҡсалар һәм йөҙөм плантациялары юғары уңыш бирә.

## Административ бүленеше
Райондар:
# Байдибек
# Казыгурт
# Мактаараль
# Ордабасин
# Отырар
# Сайрам
# Сарыагаш
# Сузак
# Толебий,
# Төлкөбас
# Шардарин 
Өлкәгә буйһоноулы ҡалалар:
# Шымкент,
# Арыс,
# Кентау,
# Төркөстан.

Административ-территориаль структуралағы 13 район һәм 3 өлкәгә буйһоноулы ҡала:
# Байдибек районы
# Казыгурт районы
# Мактаараль районы
# Ордабасы районы
# Отырар районы
# Сайрам районы
# Һарыағас (Сарыагаш) районы
# Сузак районы
# Толебий районы
# Төлкөбас районы
# Шардар районы
# ҡ.а. Шымкент өлкә составына инмәй
# ҡ.а. Арыс,
# ҡ.а. Кентау,
# ҡ.а. Төркөстан.
# Жетысай районы
# Келес районы

### Дөйөм статистика

## Халҡы
Шымкент өлкә составынан сыҡҡанға тиклем 3 миллионлап кеше йәшәгән, был Ҡаҙағстандың иң күп халыҡ йәшәгән субъекты була (Ҡаҙағстан статистика комитеты мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 майына ҡарата 2,95 миллион). Шымкент ҡалаһы айырылып сыҡҡандан һуң Көньяҡ Ҡаҙағстан (хәҙер Төркөстан) өлкәһе 1 миллион самаһына кәмей,2018 йылдың 1 июненә 1 955 219 кеше тәшкил итә

Көньяҡ Ҡаҙағстан халҡы, ҡаҙаҡ һан яғынан өҫтөнлөк итеүгә ҡарамаҫтан, милли телдәрҙең күп төрлөлөгө менән айырыла. Мәҫәлән, үзбәктәр (18 %) , урыҫтар (башлыса Шымкент ҡалаһында, хәйер, улар 1980 йылдан бирле һуңғы 23%-тан яҡынса әлеге ваҡытта 6 процентҡа тиклем кәмегән), шулай уҡ әзербайжандар, тажиктар, татарҙар, төрөктәр, корейҙар, курдтар, уйғырҙар йәшәй. Ҡаҙаҡ дәүләт теле менән бер рәттән бөтә ойошмаларҙа рәсми урыҫ теле ҡулланыла.

### Этник состав

#### Өлкә буйынса

#### Райондар буйынса

## Иҡтисады
Өлкәлә полиметалл мәғдән ятҡылыҡтары бар.

Ҡаратау һырты тимер мәғдәне ятҡылыҡтары сәнәғәт өсөн ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Өлкәлә минераль-төҙөлөш материалдары етештереү өсөн сеймал ресурстары бар (эзбизташ, гипс, кварц ҡомо, утҡа сыҙамлы керамик һәм бентонит балсыҡтар, минераль буяуҙар, биҙәү таштары).

2010 йылдың декабрь айында Бейнеү — Бозой — Шымкент газүткәргес төҙөү башланған. Ул Ҡытайға газ ебәреү өсөн дә хеҙмәт итәсәк. Газ торбаһының оҙонлоғо 1,5 мең км, төҙөлөштөң яҡынса хаҡы $3,6 миллиард, 30 йыл хеҙмәт итәсәк тип иҫәпләнелә.

2015 йылдың ноябрендә газүткәргес ваҡытынан алда файҙаланыуға тапшырылған

## Галерея
File:Река Арыс - panoramio.jpg|Арыш (Арыс) йылғаһы
File:Речка "Сарыайгыр" - panoramio.jpg|Һарайғыр (Сарыайгыр) йылғаһы
File:Азаттық ауылы.jpg|Азаттыҡ ауылы
File:Вид на пик "Сайрамский" - panoramio.jpg| Сайрам суҡыһы күренеше
File:Угамский хребет - panoramio.jpg|Уғам һырты
File:Kazygurt mountain with Adam&Eva.jpg|Ҡазығурт тауы итәге 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Байпаков К. М.* Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья (VI -нач. XIII вв). — Алма-Ата: Наука, 1986. — 256 с.
* *Мырзалиева З. К.* Исторические корни в формировании топонимии Южного Казахстана  // Вопросы истории Кыргызстана. — Б., 2010. — № 1.

## Һылтанмалар

* Официальный сайт 
* Карта Южно-Казахстанской области 
* Южно-Казахстанская область, данные 1999 года