open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
5 декабрь

**5 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 339-сы көнө (кәбисә йылында 340-сы). Йыл тамамланыуға 26 көн ҡала.

 
## 
* 1492: Христофор Колумб Гаити утрауына барып етә.
* 1728: Рәсәй империяһы Фәндәр академияһының китапханаһы асыла (БАН).
* 1859: Композитор Антон Рубинштейн ойошторған Рус музыка йәмғиәтенең беренсе концерты 
* 1919: Петроград ҡалаһы Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Почётлы революцион Ҡыҙыл Байраҡ менән бүләкләнә. 
* 1929: СССР составында Тажик ССР-ы ойошторола.
* 1935: Өфө агрегат производство берекмәһе эшләй башлай. 
* 1936: СССР-ҙа яңыртылған Конституция ҡабул ителә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:5 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1803: Фёдор Тютчев, Рәсәй империяһы шағиры.
* 1820: Афанасий Фет, Рәсәй империяһы шағиры.
* 1869: Екатерина Кускова, Рәсәй империяһының сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1922 йылдан эмиграцияла публицист һәм нәшерсе.
* 1901: Уолт Дисней, АҠШ мультипликаторы.
* 1901: Вернер Гейзенберг, Германия физигы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:5 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1791: Вольфганг Амадей Моцарт, Австрия композиторы.
* 1954: Һәҙиә Дәүләтшина, башҡорт яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1967).
* 2008: Алексий II, Рәсәй патриархы.
* 2013: Нельсон Мандела, Көньяҡ Африка Республикаһының 8-се президенты.

## 

## Иҫкәрмәләр
7 декабрь

**7 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 341-се көнө (кәбисә йылында 342-се). Йыл тамамланыуға 24 көн ҡала.



## 
* 1934: Киров, Омск, Ырымбур өлкәләре һәм Красноярск крайы ойошторола.
* 1944: Чикагола «Халыҡ-ара граждандар авиацияһы конвенцияһы»на ҡул ҡуйыла.
* 1967: Өфөлә Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының Ҙур залында Башҡортостан уҡытыусыларының бишенсе съезы үтә. 
* 1981: Испания НАТО-ға ағза итеп ҡабул ителә.
* 1991: Рәсәйҙең Космонавтика федерацияһы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:7 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1905: Джерард Петер Койпер, Голландия һәм АҠШ астрономы.
* 1928: Ноам Хомский, АҠШ лингвисы.
* 1971: Владимир Акопян, СССР шахматсыһы.
* 1980: Джон Терри, Англия футболсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:7 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 43 б.э.т. — Марк Туллий Цицерон, Боронғо Рим философы.
* 1804: Иоганн Тобиас Ловиц, Рәсәй империяһы химигы, сығышы менән Германиянан.
* 1912: Джордж Дарвин, Англия астрономы, математик, Чарльз Дарвиндың икенсе улы.
* 1937: Ғәббәс Дәүләтшин, башҡорт телсеһе, сәйәси золом ҡорбаны.

##
6 декабрь

**6 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 340-сы көнө (кәбисә йылында 341-се). Йыл тамамланыуға 25 көн ҡала.

 
## 
* 1909: Һарытау ҡалаһында университет асыла.
* 1917: Финляндия парламенты бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
* 1991: Рәсәй Эске эштәр министрлығында Наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса подразделениелар ойошторола.
* 2000: Ливерморий химик элементы асыла.
* 2000: Нефтекама автозаводында «НЕФАЗ-5299» маркалы беренсе пассажир автобусы эшләп сығарыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:6 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1421: Генрих VI, Англия короле.
* 1742: Николя Леблан, Франция химигы.
* 1813: Николай Огарёв, Рәсәй империяһы шағиры.
* 1913: Амосов Николай Михайлович, СССР кардиохирургы.
* 1957: Михаил Евдокимов, СССР һәм Рәсәй артисы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:6 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1892: Вернер фон Сименс, Германия инженеры, сәнәғәтсе.
* 1974: Николай Герасимович Кузнецов, СССР адмиралы.
* 1991: Ричард Стоун, Англия иҡтисадсыһы.

## 

## Иҫкәрмәләр
8 декабрь

**8 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 342-се көнө (кәбисә йылында 343-сө). Йыл тамамланыуға 23 көн ҡала.



## 
* 1861: Румыния дәүләтенә нигеҙ һалына.
* 1917: Ырымбурҙа III Бөтә башҡорт ҡоролтайы асыла.
* 1965: Хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университетының Октябрьский ҡалаһындағы филиалы эшләй башлай.
* 1991: Беловежье килешеүе нигеҙендә Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе ойошторола.
* 1992: Рәсәй Федераль ҡаҙналығы эш башлай.

## 

### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:8 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* б. э. т. 65: Гораций, Боронғо Рим шағиры.
* 1542: Мария Стюарт, Шотландия короле.
* 1865: Ян Сибелиус, Финляндия композиторы, скрипкасы һәм дирижёр.
* 1943: Джим Моррисон, АҠШ йырсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:8 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1864: Джордж Буль, Англия математигы.
* 1978: Голда Меир, Израиль премьер-министры.
* 1980: Джон Леннон, Британия йырсыһы, «The Beatles» төркөмө ағзаһы.

##
Кемерово

**Ке́мерово ** — Рәсәйҙең  Кемерово өлкәһе үҙәге.
Томь һәм Искитимка йылғаларының ярында, Кузнецк күмер бассейнының төньяғында урынлашҡан. Мәскәүҙән автомобиль юлдары менән 3 601 км. алыҫлыҡта ята.

### Климат
}
|}

## Ҡала исеме

«Кемерово» исеме төрки телдәрҙән алынған. Төркиәлә Кемер ҡалаһы бар. Уның Кемерово менән берҙәм атамаһы «пояс» тип тәржемә ителә.
Башҡортса ҡәмәр йәғни биҙәкле, аҫылташлы билбау, урыҫса пояс.
### Эре ойошмалар
* АСЫҠ АКЦИОНЕРҘАР ЙӘМҒИӘТЕ (ААЙ) «Кузбассэнерго» (ТГК-12)
* АСЫҠ АКЦИОНЕРҘАР ЙӘМҒИӘТЕ (ААЙ) «УК Кузбассразрезуголь»
* ПО «Химпром» ЯСЙ
* АСЫҠ АКЦИОНЕРҘАР ЙӘМҒИӘТЕ (ААЙ) «Кокс»
* СИБУР составында)
* [АСЫҠ АКЦИОНЕРҘАР ЙӘМҒИӘТЕ (ААЙ) «Азот» ("Сибирский Деловой Союз" составында)
* [АСЫҠ АКЦИОНЕРҘАР ЙӘМҒИӘТЕ (ААЙ) «Кемеровохлеб»
* «АГ Кемеровский мясокомбинат» ЯСЙ
* «Крестьянское хозяйство Волкова» ЯСЙ
* АСЫҠ АКЦИОНЕРҘАР ЙӘМҒИӘТЕ (ААЙ) «Кемеровский молочный комбинат»
*  «ТОКЕМ» ЯСЙ (бывший «Карболит»)

### Радио

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации города Кемерово
* Официальный сайт Кемеровского городского совета народных депутатов
Мариоля Абкович

**Мариоля Абкович** (, 9 декабрь 1964 йыл) — Польша библиографы, ҡараимиәт белгесе, Польшалағы Ҡараим йәмғиәте (Польша ҡараимдары берләшмәһе) етәксеһе.

## Биографияһы
Мариоля Абкович 1964 йылда Вроцлав ҡалаһында ҡараим ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһе, Богуслав Абкович һәм София Юхневич, сығышы менән Троки (хәҙ. Тракай) ҡалаһы ҡараимдары. Мариоляның олатаһы, Рафал (Рафаэль) Абкович, йылдар буйы Тракайҙа, Луцкиҙа, Вильнюста һәм Вроцлавта  булып эшләгән. Библиография специаллеге буйынса Вроцлав университетын тамамлап, хәҙерге ваҡытҡаса Вроцлавтағы Силез Пясттары исемендәге университеттың медицина-стоматология факультеты китапханаһында эшләй.
Осоп күтәрелеү

**Осоу** — осоусы аппарат йәки фауна вәкиле (бөжәк, ҡош, ярғанаттар) осош хәленә күсеүе.

Күтәреү көсө объект ауырлығынан күбрәк булған осраҡта объект осоп китә ала.

## Самолёттың осоп күтәрелеүе

Самолёттың күтәрелеп китеү өсөн ерҙән барыуы йәки йүгереү осоро. Күсеш бейеклегендә тамамлана.

* Махсус иҫәпләнгән тиҙлектә V1 — **ҡараҙны ҡабул итеү тиҙлеге**ндә осоп китеү имен төҫтә туҡталып була һәм самолет осоп менеү-төшөү юлында туҡтала.
* V1 ҙурыраҡ тиҙлектә самолет осоп китергә тейеш, кәрәк саҡта һуңнан кире осоп ултыра ала.
* Осоп китер алдынан күтәрелеү көсөн арттырыр өсөн пилот арт ҡанатсыҡтарҙы һәм ал ҡанатсыҡтарҙы иҫәпләнгән осорға күсерә. Был йүгереү арауығын кәметә һәм ҡыҫҡа юлда ла күтәрелеп китергә мөмкинлек бирә.
* Авиадиспетчер рөхсәт иткәндән һуң двигателдәр осоп китеү хәленә урынлаштырыла.
* Ерҙә самолет шасси менән йөртөлә.
* Осоп китеү тиҙлегенә ирешеп пилот штурвалды үҙенә тарта, һөжүм мөйөшөн арттыра.
* Самолеттың алды күтәрелә, һуңыраҡ бөтә самолет осоп китә.
* Туры каршылыкты кәметер өсөн 5 м ҙурыраҡ бейеклектә шасси һәм сығарылған фаралар йыйып алына.
* Эҙмә-эҙлекле рәүештә алғы ҡанатсыҡтар һәм артҡы ҡанатсыҡтар йыйып алына.
* Күсеү бейеклегендә пилот стандарт баҫымды 760 мм тер. бағ. урынлаштыра.

## Әҙәбиәт
* Авиация: Энциклопедия / Гл. ред. Г. П. Свищёв. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — 736 с. — ISBN 5-85270-086-X
* В. В. Ершов — «Раздумья ездового пса»
Фрактал

**Фрактал** ( — ваҡланған, ватыҡ, ярыҡ) — үҙе-оҡшаш менән геометрик фигура, йәғни бер нисә өлөшдән булып тора, һәр береһедын бөтә фигураға оҡшай. Математикала фрактал өсөн евклид арауыҡта нөктә күплекләр аңлаулар, метрик үлсәнеш менән (Минковский йә Хаусдорф), йәки топологик метрик үлсәнеш айырылып торған. 

## Әҙәбиәт
* 
* Мандельброт Б. Фрактальная геометрия природы. — М.: «Институт компьютерных исследований», 2002.

## Тышҡы һылтанмалар
* 
* Фракталы в простых числах — Статья Сергея Герасимова на habrahabr
* Обаяние самоподобия. Лампочка Мандельброта и многое другое в галерее фракталов от Ленты. Ру // Лента. Ру, 27 фото.

## Иҫкәрмәләр
Дуҫлыҡ

**Дуҫлыҡ** — кешеләр араһында эскерһеҙ үҙ-ара, шәхси мөнәсәбәт, ышаныс, ихласлыҡ, үҙ-ара симпатия, сабырлыҡ. Үҙ-ара дуҫлыҡтары булған кешеләрҙе дуҫтар тип атап йөрөтәләр. Дуҫлыҡтың билдәләре бер-береңә ышаныу, түҙеү, сабыр итеү, ихласлыҡ,эскерһеҙлек, ихлас (саф) күңеллелек.

# Дуҫтарға хас мөнәсәбәт. Ысын дуҫлыҡ. Дуҫлыҡ тойғоһо. Дуҫлыҡ бәйләнеше. Дуҫлыҡ сәләме.
# Теләктәшлек, берҙәмлек. Милләттәр дуҫлығы. Халыҡ-ара дуҫлыҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)
9 декабрь

**9 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 343-сө көнө (кәбисә йылында 344-се). Йыл тамамланыуға 22 көн ҡала.

 
## 
* 1842: Михаил Глинканың «Руслан һәм Людмила» операһы тәүге тапҡыр сәхнәгә ҡуйыла. 
* 1931: Икенсе Испан республикаһы иғлан ителә.
* 1968: Сан-Францискола Дуглас Энгельбарт беренсе тапҡыр үҙенең лабораторияһында уйлап табылған  һәм гипертекст күрһәтә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:9 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1608: Джон Мильтон, Англия шағиры, сәйәси эшмәкәр һәм аҡыл эйәһе. 
* 1842: Пётр Кропоткин, Рәсәй империяһы тарихсыһы, әҙәбиәтсе, анархизм теоретигы.
* 1891: Максим Богданович — шағир, публицист һәм тәржемәсе. белорус әҙәби теленә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* 1900: Хәсән Туфан, Татарстан шағиры.
* 1944: Морат Аджи, СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, публицист. 
* 1952: Анатолий Вассерман, СССР инженеры, интеллектуаль уйындар еңеүсеһе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:9 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1048: Әл-Бируни, Урта Азия ғалимы.
* 1641: Антонис ван Дейк, Көньяҡ Нидерланд рәссамы.
* 1970: Артем Микоян, СССР авиаконструкторы.
* 2005: Роберт Шекли, АҠШ яҙыусыһы, фантаст.

##
10 декабрь

**10 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 344-се көнө (кәбисә йылында 345-се). Йыл тамамланыуға 21 көн ҡала.

 
## 
* 1828: Санкт-Петербургта Технология институты асыла. 
* 1901: Нобель премиялары беренсе тапҡыр тапшырыла.
* 1917: Ырымбурҙа 3‑сө Бөтә башҡорт ҡоролтайында Кесе Ҡоролтай ойошторола.
* 1932: Хәҙерге Благовещен күп профилле һөнәри колледжы эшләй башлай. 
* 1948: БМО-ның Генераль Ассамблеяһы Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһын ҡабул итә.
* 1997: Астана Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы итеп рәсми иғлан ителә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр

#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:10 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1745: Томас Холкрофт, Англия яҙыусыһы.
* 1798: Александр Брюллов, Рәсәй империяһы рәссамы.
* 1819: Эдуард Алфред Каупер, Англия инженеры, уйлап табыусы. 
* 1821: Николай Некрасов, Рәсәй империяһы шағиры.
* 1856: Каролина Оливия Видерстрём, Швеция гинекологы.
* 1884: Зинаида Серебрякова, Рәсәй империяһы рәссамы, һынлы сәнғәт тарихына ингән тәүге рус ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе. 
* 1891: Нелли Закс, Германия шағиры, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.
* 1901: Карандаш (исем-шәрифе Михаил Николаевич Румянцев), СССР-ҙың цирк артисы, клоун, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* 1934: Виктор Попов, СССР һәм Рәсәйҙең хор дирижеры, бөгөнгө Бөтә Рәсәй дәүләт радиотелекомпанияһының Ҙур балалар хорын ойоштороусы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1989).
* 1957: Майкл Кларк Дункан, АҠШ актёры, «Йәшел миля» фильмындағы Джон Коффи роле менән билдәле.
* 1964: Таисия Повалий, Украина эстрада йырсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:10 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1198: Ибн Рушд, ғәрәп философы.
* 1889: Ғәли Соҡорой — башҡорт шағиры, мәғрифәтсе.
* 1896: Альфред Бернхард Нобель, швед химигы, инженер, уйлап табыусы, Нобель премияһын булдырыусы.
* 1906: Әхмәт Хөсәйенов — 1-се гильдия сауҙагәре (1898), меценат.
* 1906: Николай Гарин-Михайловский, рус яҙыусыһы, инженер.
* 1944: Ишҡолов Ғәтиәт Абдулла улы, совет—фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 2006: Аугусто Пиночет, Чили диктаторы.

##
Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы

**Абдуллин Мазһар Ғиләжетдин улы** (29 декабрь 1912 йыл — 25 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған башҡорт совет яҙыусыһы.

## Биографияһы
Мазһар Ғиләжетдин улы Абдуллин 1912 йылдың 29 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең  1-се Иҙелбай ауылында ярлы крәҫтиән ғәиләһендә тыуған.

Ауылда башланғыс белем алғандан һуң, 1924—1930 йылдарҙа Өфөлә Ленин мәктәбендә (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты уҡый, унан һуң Мәскәүҙә Журналистарҙың коммунистик институтын тамамлай.

1935—1937 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хәрби хеҙмәттә була. Ҡайтҡас, Башҡортостан китап нәшриәтендә — мөхәррир, «Ҡыҙыл Башҡортостан» газетаһы редакцияһында мәҙәниәт һәм әҙәбиәт бүлеге мөдире булып эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, Мазһар Абдуллин яңынан хәрби хеҙмәткә алына. Танкистар мәктәбен тамамлағас, Мәскәү өсөн барған ҡаты бәрелештәрҙә ҡатнаша. Ул 1942 йылдың 25 авгусында Калинин өлкәһе Зубцев районы Воригино ауылы янында батырҙарса һәләк була.

## Ижады
Мазһар Абдуллин ХХ быуаттың 30-сы йылдарында шиғырҙары, хикәйә һәм очерктары менән таныла.
Уның «Тормош» һәм «Кимәл» исемле китаптары донъя күргән.

## Хәтер
* Он не вернулся из боя (К 100-летию со дня рождения поэта Мазгара Абдуллина). «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2012, 29 декабрь.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

## Һылтанмалар
* 
* З. Биишева исемендәге Башкортостан «Китап» нәшриәте сайты  
* Он не вернулся из боя. К 100-летию со дня рождения поэта Мазгара Абдуллина
11 декабрь

**11 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 345-се көнө (кәбисә йылында 346-сы). Йыл тамамланыуға 20 көн ҡала.

 
## 
* 1816: Индиана АҠШ-тың 19-сы штаты итеп иғлан ителә.
* 1946: Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Балалар фонды — ЮНИСЕФ ойошторола.
* 1972: Америка астронавтары Юджин Сернан менән Харрисон Шмитт «Аполлон-17» карабынан алтынсы һәм XX быуатта һуңғы тапҡыр Ай өҫтөнә ултырта.
* 1999: Мәскәүҙә «Дубровка» метро станцияһы асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:11 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1803: Гектор Берлиоз, Франция композиторы.
* 1843: Роберт Кох, Германия микробиологы, Нобель премияһы лауреаты.
* 1856: Георгий Плеханов, марксизм теоретигы һәм пропагандисы.
* 1897: Николай Якушенко, театр актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
* 1911: Нәғиб Мәхфрүз, Мысыр яҙыусыһы. Әҙәбиәт буйынса 1988 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
* 1913: Жан Маре, Францияның театр һәм кино актёры, яҙыусы, рәссам, скульптор һәм каскадёр.
* 1918: Александр Солженицын, СССР яҙыусыһы.
* 1922: Николай Озеров, СССР-ҙың спорт комментаторы.
* 1949: Борис Щербаков, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* 1953: Андрей Макаревич, музыкант, «Машина времени» төркөмө етәксеһе.
* 1969: Ананд Вишванатан, Һиндостан шахматсыһы, 15-се донъя чемпионы (2007).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:11 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1843: Казимир Жан Франсуа Делавинь, Франция шағиры.
* 1909: Пётр Лесгафт, Рәсәй империяһы анатомы, педагог.
* 1941: Шарль Эмиль Пикар, Франция математигы.
* 1967: Сидор Ковпак, генерал-майор, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
* 1978: Винсент Дю Виньо, АҠШ биохимигы, 1955 йылғы Нобель премияһы лауреаты
* 2012: Галина Вишневская, опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1966).

##
Евразия таможня берлеге

**Евразия Таможня Берлеге** () — Рәсәй, Беларусь, Ҡаҙағстан берҙәм таможня территорияһы менән иҡтисади бергәлегенең формаһы.
Рәсми ҡағыҙҙарҙа был ойошма «таможня берлеге» тип йөрөтөлә.
Таможня  берлеге булдырғандан һуң Рәсәй $400 миллиард, Белорусь һәм Ҡаҙағстан — $16 миллиард 2015 йылда ҡәҙәр табыш аласаҡтар.
Таможня берлег Ҡытайдан Европаға йөктәр ташыу ваҡыты 4 тапҡырға ҡыҫҡарта.
Рәсәй Академияһы белгесләре буйынса Таможня берлеге Рәсәйгә, Белорусьҡа һәм Ҡаҙағстанға 15% артыҡ үсеш 2015 йылда бирәсәк.

## Таҫуирлама

* Йыш теле — урыҫ теле
* Халыҡ: Ғөмүмән (2012) — 169 992 945 кеше.
: Тығыҙлыҡ: 8,45 кеше/саҡ.²
* Түләм эске продукт — $2,732 трлн (2011)
: бер кешегә — $16 137

### Ҡатнашыусылар
* Ҡаҙағстан (2010)
* Рәсәй (2010)
* Беларусь (2010)
* Әрмәнстан (2014)
* Ҡырғыҙстан (2015)

### Хеҙмәттешлек шартнәмәһе
* Украина (2013)

## Һылтамалар
* Awraziä tamojnya berlegeneñ kileşüe
Һоро себен турғайы

**Һоро себен турғайы** () — бәләкәс кенә, себен турғайҙары ғаиләлегендәге турғай ҙурлығындағы ҡош. 

## Тасуирлама
Төҫө күҙгә ташланмаған, оҙон ҡойроҡло ҙәм оҙон ҡанатлы ҡош. Оло ҡоштар һоро йәки көлһыу һоро ҡауырһынлы. Түше асыҡ, аҙ ғына тоноҡ һыҙаттары бар. Аяҡтары мороно кеүек үк ҡыҫҡа һәм ҡарағусҡыл. Ҡошсоҡтары инәләренә ҡарағанда һорораҡ төҫтә. моңо тыныс әммә киҫкен:«петь», «тсить». 

## Йәшәү урындары
Улар күберәген Европаның һәм Көнбайыш Азияның төбәктәрендә оялай. ҡышлауға Африкаға һәм көньяҡ-көнбайыш   Азияға осалар.

## Туҡланыуы
Һоро себен турғайы осоусы бөжәктәр аулай.Күберәген ҡалҡыулыҡтарҙы ярата. Уны аулаған ваҡытында еңел танырға мөмкин. Бер урында елпенеп тора һәм ҡапыл ғына  бөжәктәр аулау өсөн икенсе ергә күсә..

## Үрсеүе
Һоро себен турғайы урмандарҙа, парктарҙа, баҡсаларҙа асыҡ урындарҙы, һирәк ағаслы урындарҙы үҙ итә. Ояһы асыҡ, сеүәтә һымаҡ формала.Йомортҡаларын май урталарынан алып июль урталарына хәтле һала. 4- 6 йомортҡаһы була. Беренсе бәпкәләре осоп китеү менән икенсе тапҡыр йомортҡа һала башлай.

Башҡа бик күп ҡоштар менән сағыштырғанда, һоро себен турғайы, үҙенең йомортҡаларын башҡа ҡоштарҙыҡынан айыра ала. Шулай имтеп кәкүк йомортҡаларын ул ҡабул итмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Позвоночные животные России: Серая мухоловка 
* Птицы России
Алматы өлкәһе

**Алматы өлкәһе** (, ) — Ҡаҙағстандың көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан төбәк. Төбәктә 1 692 951 кеше (2010 йыл) йәшәй.

## География

## Тәбиғәт

## Тарих

## Халыҡ
Алматы өлкәһендә ҡаҙаҡтар (68,2 %), урыҫтар (16 %) һәм уйғырҙар (6,2 %) йәшәйҙәр.

## Административ бүленеш
16 район:
# Алакүл районы — Ушарал
# Балхаш районы — Баканас
# Ҡаратал районы — Уштобе
# Акһыу районы — Жансугуров
# Һарҡан районы — Сарканд
# Күкһыу районы — Балпык-Би
# Ишкилде районы — Ҡарабулак
# Кербүләк районы — Сарыозек
# Панфиловский район — Жаркент
# Жамбылский район — Узынагаш
# Или районы — Отеген-Батыр
# Карасай районы — Каскелен
# Талгар районы — Талгар
# Енбекшиказах районы — Есик
# Уйгур районы — Чунджа
# Райымбекский район — Кеген

һәм 3 ҡалалар өлкә буйһондороу менән:
* Капчагай
* Талдыҡорған
* Текели
12 декабрь

**12 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 346-сы көнө (кәбисә йылында 347-се). Йыл тамамланыуға 19 көн ҡала.

 
## 
* 1911: Һиндостан баш ҡалаһы Калькуттанан Делиға күсерелә.
* 1955: эшселәр ҡасабаһы Братск ҡала статусы ала.
* 1989: СССР халыҡ депутаттарының II съезы асыла
* 1991: РСФСР етәкселеге «СССР ойоштороу тураһындағы 1922 йыл килешеүен ғәмәлдән сыҡҡан» тип иғлан итә һәм СССР Юғары Советынан үҙ депутаттарын саҡыртып ала.
* 1993: Берҙәм тауыш биреү һөҙөмтәһендә Мортаза Рәхимов Башҡортостан Республикаһы Президенты итеп һайлана.
* 1993: Рәсәй Федерацияһының яңы Конституцияһы ҡабул ителә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:12 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1774: Уильям Генри, Англия химигы.
* 1766: Николай Карамзин, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.
* 1799: Карл Павлович Брюллов, Рәсәй империяһы рәссамы.
* 1821: Гюстав Флобер, Франция прозаигы, реалист.
* 1863: Эдвард Мунк, Норвегия рәссамы.
* 1905: Василий Гро́ссман, СССР яҙыусыһы.
* 1924: Исаак Каплан, СССР һәм Рәсәйҙең кино рәссамы.
* 1925: Владимир Шаинский, СССР һәм Рәсәй композиторы.
* 1928: Сыңғыҙ Айытматов, СССР һәм Ҡырғыҙстан яҙыусыһы.
* 1929: Джон Осборн, Англия драматургы.
* 1941: Виталий Соломин, СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры.
* 1954: Драган Василькович, Сербияның сәйәси һәм хәрби эшмәкәре.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:12 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1766: Иоганн Кристоф Готшед, Германия ғалимы.
* 1792: Денис Фонвизин, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.
* 2003: Гейдар Алиев, Әзербайжандың 1993—2003 йылдарҙағы президенты.

## 

## Иҫкәрмәләр
Жакаранда

**Жакара́нда** () — Әрҙәс гөлө һымаҡтар ғаиләһендә үҫемлектәр ырыуы. Ырыуҙа 50-ләп төр иҫәпләнә. 

## Төрҙәр
*  = 
* *Jacaranda arborea*
* *Jacaranda caerulea*
* *Jacaranda caroba*
* *Jacaranda caucana*
* *Jacaranda copaia*
* *Jacaranda glabra*
* *Jacaranda mimosifolia*
* *Jacaranda obtusifolia*
*  = 
* *Jacaranda praetermissa*
* *Jacaranda sparrei*

## Әҙәбиәт
* Herbert E. Bates: *The Jacaranda tree*. Penguin Books. Harmondsworth 1977. ISBN 0-14-001034-3
* Wilfried Morawetz: *Morphologisch-ökologische Differenzierung, Biologie, Systematik und Evolution der neotropischen Gattung Jacaranda (Bignoniaceae)*. Springer. Wien 1982. ISBN 3-211-86500-4

## Тышҡы һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
13 декабрь

**13 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 347-се көнө (кәбисә йылында 348-се). Йыл тамамланыуға 18 көн ҡала.

 
## 
* 1922: Кавказ аръяғы Советтарының I съезы (Баҡы) 1922 йылдың 12 мартында ойошторолған «Кавказ аръяғы Социалистик Совет Республикаларының Федератив Союзы»н берҙәм  «Кавказ аръяғы Совет Социалистик Федератив Республикаһы» тип үҙгәртә.
* 1971: СССР кинотеатрҙарында «Джентльмены удачи» комедияһы күрһәтелә башлай.
* 1989: Владимир Жириновский Либераль-демократик партия ойоштора.
* 1996: Кофи Аннан Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретаре итеп һайлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:13 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
*  1553: Генрих IV, Францияның Бурбондар династияһынан беренсе короле.
* 1684: Людвиг Хольберг, Мәғрифәтселек дәүере яҙыусыһы, Дания һәм Норвегия әҙәбиәттәренә нигеҙ һалыусы.
* 1797: Генрих Гейне, Германия шағиры.
* 1816: Вернер фон Сименс, Германия инженеры, «Siemens» фирмаһын ойоштороусы.
* 1839: Пётр Баллод, Рәсәй империяһы табибы, философ, революционер.
* 1867: Кристиан Биркеланд, Норвегия ғалимы, һаҙағай күренешенең асылын тәүге аңлатыусы.
* 1874: Иосиф Левин, Рәсәй империяһы һәм Америка пианисы.
* 1899: Борис Ишбулдин-әл-Бәкри, тарихсы, иктисадсы, сығышы менән Мәскәүҙән.
* 1964: Хидэто Мацумото, Япония музыканты, йырсы һәм композитор.
* 1969: Сергей Фёдоров, СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы.
* 1969: Морат Насыров, СССР, Ҡаҙағстан һәм Рәсәйҙең эстрада йырсыһы.
* 1984: Сантьяго Касорла Гонсалес, Испания футболсыһы.
* 1989: Тейлор Свифт, Америка йырсыһы, актёр һәм йырҙар авторы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:13 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1204: Маймонид, Испания философы, йәһүд мәғрифәтсеһе, Талмудты аңлатыусы.
* 1466: Донателло, Италия скульпторы.
* 1754: Мәхмүд I, төрөк солтаны.
* 1784: Сэмюэл Джонсон, Англия тәнҡитсеһе, шағир.
* 1944: Василий Кандинский, рус рәссамы, сәнғәттәге абстракционизм ағымына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* 1947: Николай Рерих, рус рәссамы.
* 2009: Пол Самуэльсон, Америка иҡтисадсыһы, Нобель премияһы лауреаты (1970).

## Иҫкәрмәләр

##
Лаппеэнранта

**Лаппеэнранта** (), йәки **Вильманстранд** () — Финляндиялағы ҡала һәм муниципалитет. Көнсығыш Финляндия губернаһында () урынлашҡан, Көньяҡ Карелия провинцияһының иҡтисади, сәйәси (административ) һәм мәҙәни үҙәге. Карелия тигән тарихи өлкәнең хәҙерге Финляндиялағы яғында, Сайма күле көньяҡ ярында, Рәсәй һәм Финляндияның дәүләт сиге янында урынлашҡан. Муниципалитетта 72 000 кеше йәшәй. Ҡала халыҡ һаны буйынса Финляндияла 13-сө урында тора.

## Исем
Фин һәм швед телендә (илдең ике дәүләт телендә) ҡаланың исемдәре айырыла. Фин исеме ике тамырҙан тора: *lappee* (сик, аръяҡ, ситтәрәк урынлашҡан ер) һәм *ranta* (яр). Швед исеме шулай уҡ ике тамырлы: *vildman* (ҡырағай), *strand* (яр).. Ҡалала швед теле киң ҡулланылмауына ҡарамаҫтан, уның гербындағы һүрәт (ҡырағай кеше) тап швед исеме менән бәйле.

## Климат
}
|}

### Эске бүленеше
Муниципалитет 46 районға бүленә, составына шулай уҡ 11 ауыл биләмәһе инә.

#### Муниципалитет ҡарамағындағы ауылдар
* Вайниккала
* Кансола
* Конту
* Лоуко (Финляндия ҡарамағында ҡалған өлөшө)
* Мойсио
* Нуйямаа
* Рауха
* Руокола
* Симола
* Ханхиярви
* Хииваниеми

### Транспорт

Ҡала Санкт-Петербургтан 220 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Мәғариф
1961 йылдан ҡалала технология университеты эшләп килә.

## [[Ҡәрҙәш ҡалалар]]
*  Раквере, Эстония
*  Стиккисхоульмюр, Исландия
*  Драммен, Норвегия
*  Эребру, Швеция
*  Швебиш-Халль, Германия
*  Сомбатхей, Венгрия
*  Кольдинг, Дания
*  Клин, Рәсәй
*  Выборг, Рәсәй
*  Лейк-Ворт, АҠШ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт 
* Представительство Лаппеенранты в Санкт-Петербурге
* Лаппеенранта. Фоторепортаж. 
* Лаппеэнранта — большой финский город около границы с Россией, фотографии 
* Информация о регионе Лаппеэнранта и Иматра
* Достопримечательности Лаппеенранты
15 декабрь

**15 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 349-сы көнө (кәбисә йылында 350-се). Йыл тамамланыуға 16 көн ҡала.

 

## 
* 1699: Пётр I указы менән Рәсәй батшалығында йыл башы 1 сентябрҙән 1 ғинуарға күсерелә.
* 1917: Ҡыҙыл Армияла мөһим айырыу билдәһе булараҡ *ҡыҙыл йондоҙ* индерелә.
* 1932: Хәҙерге «Почёт Билдәһе» орденлы Бәләбәй һөт комбинаты эш башлай.
* 1984: СССР-ҙа Венера планетаһын өйрәнеү өсөн «Вега-1» планета-ара автоматик станцияһы осорола.
## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:15 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 37: Нерон, Рим императоры.
* 1852: Антуан Анри Беккерель, Франция физигы, физика буйынса 1903 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
* 1859: Людвик Лазарь Заменһоф, йәһүд сығышлы поляк күҙ табибы һәм тел белгесе, эсперанто телен төҙөүсе.
* 1859: Зента Мауриня, Латвия яҙыусыһы, эссеист, философ һәм тәржемәсе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:15 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1938: Валерий Чкалов, СССР-ҙың хәрби осоусыһы.
* 1799: Сергей Иванович Ожегов, Рәсәй империяһы лингвисы.
* 1966: Уолт Дисней, Америка мультипликаторы.
* 1998: Риза Яхин, Башҡортостан механизаторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

## 

## Иҫкәрмәләр
16 декабрь

**16 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 350-се көнө (кәбисә йылында 351-се). Йыл тамамланыуға 15 көн ҡала.

 
## 
* 1899: «Милан» футбол клубы ойошторола.
* 1946: «Christian Dior» мода йорто асыла.
* 1948: Камбоджа бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
* 1968: Ҡарман ГРЭС-ының беренсе блогы сафҡа индерелә.
* 1991: Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр

#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:16 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1770: Людвиг ван Бетховен, Германия композиторы.
* 1775: Джейн Остин, Англия яҙыусыһы.
* 1834: Мари Эспри Леон, Франция иҡтисадсыһы.
* 1857: Эдвард Эмерсон Барнард, АҠШ астрологы.
* 1866: Кандинский Василий Васильевич, Рәсәй империяһы рәссамы, абстракционизмға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* 1872: Деникин Антон Иванович, Рәсәй империяһының хәрби һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* 1901: Маргарет Мид, АҠШ антропологы.
* 1901: Николай Ватутин, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы, Советтар Союзы Геройы.
* 1915: Георгий Васильевич Свиридов, СССР композиторы.
* 1917: Артур Чарльз Кларк, Англия яҙыусыһы.
* 1928: Филип Киндред Дик, АҠШ-тың фантаст-яҙыусыһы.
* 1932: Родион Щедрин, СССР композиторы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:16 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1687: Уильям Петти, Англия математигы.
* 1898: Павел Третьяков, Рәсәй империяһы меценаты, Третьяков картина галереяһына нигеҙ һалыусы.
* 1954: Сәлих Сәйҙәшев, композитор, татар профессиональ музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* 2009: Егор Гайдар, Рәсәй сәйәсмәне.

##
17 сентябрь

**17 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 260-сы көнө (кәбисә йылында 261-се). Йыл аҙағына тиклем 105 көн ҡала.

 
## 
* 1773: Ырымбур губернаһында Емельян Пугачёв етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡана.
* 1787: АҠШ Конституцияһы ҡабул ителә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:17 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1854: Дэвид Бьюик, АҠШ автоинженеры һәм сәнәғәтсеһе.
* 1857: Константин Циолковский, космонавтикаға нигеҙ һалыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:17 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1836: Антуан Лоран де Жюссьё, Франция ботанигы.
* 1948: Рут Бенедикт, АҠШ философы.

##
Верхнеказымский

**Верхнеказымский** — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Белоярск райондағы ҡасаба.
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1758 кеше йәшәй.

Почта индексы — 628172, ОКАТО коды — 71111906001.

## Халыҡ һаны

## Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ХМАО-ның администрация сайты .
* Почта индексылар һәм ОКАТО кодлары .
Ангкор-Ват

**Ангко́р-Ват** йә **Ангко́рвоат** (  — «Ангкор һарайы») — Камбоджала гигант индуист ғибәҙәтхана комплексы, Вишну Хоҙайға арналған. Донъяла ҡасан да булһа төҙөлгән ғибәҙәтханаларҙың иң ҙуры һәм иң әһәмиәтле археологик ҡомартҡыларҙың береһе. XII быуаттың беренсе яртыһында Сурьяварман II короле идараһы ваҡытында төҙөлгән. Объект Халыҡ-ара мираҫ исемлегенә индерелгән.

Ангкор-Ват ғибәҙәтханаһы Сиемреап ҡалаһынан 5,5 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ангкор 200 км² майҙанды биләй; күптән түгел үткән тикшеренеүҙәр уның майҙаны 3000 км² булыуы мөмкин тип билдәләй. Унда ярты миллиондан артыҡ кеше йәшәүе мөмкин, шулай итеп индустрия эпохаһына тиклемге кеше йәшәгән эре тораҡ булған.

Ғибәҙәтхана өс концентрик тура мөйөшлө ҡоролманан тора. Тура мөйөштәр үҙәк йүнәлешендә бейегерәк. Периметры буйлап 1,5×1,3 км стена һәм 3,6 км оҙонлоғондағы һәм 190 м киңлектәге һыу йырыны менән уратылған. Эске төҙөлөшө лотос формаһындағы биш манаранан тора; үҙәк манара храмдан 42 м-ға бейегерәк, ер өҫтөнән дөйөм бейеклеге 65 м.

XV быуатта файҙаланылмай һәм ташландыҡ хәлдә ҡала. Европалылар өсөн 1860 йылда асыла. Ангкор-Ват Камбоджиның дәүләт флагында һәм гербында төшөрөлгән.

## Тарихы

Ангкор-Ват VI быуатта төҙөлгән Кхмер империяһының асыҡ миҫалы булып тора.
Был гигант ғибәҙәтхана Сурьяварман II (1113—1150) хакимлыҡ иткән осорҙа төҙөлә.
Храм төҙөлә башлағанда яҙып ҡалдырылған капсула ла, яҙмалар ҙа табылмаған. Шуға күрә тәүге исеме билдәһеҙ. Ғибәҙәтхананың *Varah Vishnu-lok* (һүҙмә-һүҙ: *Изге Вишну урыны*) тигән исеме булыуы билдәле.
Төҙөлөш эштәре король үлгәс тамамланған. Тик барельефты биҙәү эштәре тамамланмай ҡалған.

Ангкорҙың башҡа ҡорамдарынан айырмалы, Ангкор-Ват, XV быуаттан бирле файҙаланылмаһа ла, тулыһынса ташландыҡ хәлдә булмаған.
Ангкор-Ват, тирә яғында һыу йырыны булғанға, джунглиҙан һөжүм итеүсе йыртҡыстарҙан һаҡлаусы булып торған.
Антониу да Мадалена ҡорамды килеп күреүсе беренсе европалы була, ул 1586 йылда ғибәҙәтхананы килеп күрә һәм «яҙып аңлатып бирә алмаҫлыҡ матурлыҡ, был ҡорам донъялағы бер генә бинаға ла оҡшамаған, кеше хыялында ла күҙ алдына килтерә алмаған биҙәлеш» тип яҙа".
Португаллы Диог ду Коут 1550 йылда үҙенең ҡорамды барып күреүе тураһында яҙа.
Быға тиклем дә ҡорамда айырым европалылар булып китеүенә ҡарамаҫтан, европалылар өсөн был комплексты француз сәйәхәтсәһе Анри Муо аса.

1970 йылдарҙа ҡайһы бер ҡоролмалар һәм скульптуралар Пол Пот һалдаттарының вандаллыҡ режимы осоронда емерелә. 1992 йылда Ангкор башҡа ҡоролмалары менән ЮНЕСКО мираҫы исемлегенә индерелә.
 
Камбоджала туристар өсөн төп иҫтәлекле урын булып иҫәпәләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Тышҡы һылтанмалар
* Спутниковая фотография высокого разрешения 
* Трёхмерная виртуальная модель Ангкор-Вата
* Путеводитель по Ангкору с подробным описанием Ангкор-Вата 
* Тайны древних цивилизаций. - Ангкор Ват (документальный фильм)

__NOTOC__
Ортъягун

* Ортъягун (Хант-Манси автономиялы округы — Югра) — Хант-Манси автономиялы округының Сургут районындағы ҡасаба. 
* Ортъягун (Тром-Юган ҡушылдығы) — йылға.
17 декабрь

**17 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 351-се көнө (кәбисә йылында 352-се). Йыл тамамланыуға 14 көн ҡала.

 
## 
* 1860: Өфө ҡалаһында ҡыҙҙар өсөн ҡаҙна училищеһы асыла, 1865 йылдан — ҡыҙҙар гимназияһы, хәҙер 3-сө мәктәп-гимназия.
* 1903: Ағалы-ҡустылы Райттар беренсе самолёт эшләй.
* 1926: СССР беренсе Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу башлана.
* 1959: СССР-ҙа Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре булдырыла.
* 1962: Монако конституцияһы иғлан ителә.
* 1974: Ленинградта Дәүләт йәштәр театры асыла.
* 1989: АҠШ-тың «FOX» (Fox Broadcasting Company) телеканалында «Симпсоны» мультсериалының 1-се серияһы күрһәтелә.
* 1995: Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт думаһына депутаттар һайлау.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:17 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1830: Жюль де Гонкур, Франция яҙыусыһы.
* 1749: Доменико Чимароза, Италия композиторы.
* 1889: Николай Светловидов, Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1965).
* 1924: Отар Коберидзе, СССР һәм Грузияның театр һәм кино актёры.
* 1944: Вячеслав Ганелин, СССР һәм Израиль пианисы, композитор һәм педагог.
* 1949: Пол Роджерс, Британия йырсыһы, музыкант, йырҙар авторы.
* 1969: Лори Холден, АҠШ һәм Канада актрисаһы.
* 1974: Ника Турбина, СССР һәм Рәсәйҙең бала сағынан уҡ билдәлелек алған шағиры.
* 1974: Антонино Джованни Рибизи (1974), АҠШ актёры.
* 1974: Сара Полсон, АҠШ актрисаһы.
* 1975: Милла Йовович, АҠШ актёры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:17 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1273: Джалаладдин Руми, фарсы шағиры.
* 1907: Уильям Кельвин, Бөйөк Британия физигы.
* 1987: Аркадий Райкин, СССР актёры, режиссёры.
* 2011: Ким Чен Ир, 1994—2011 йылдарҙа Төньяҡ Корея башлығы.

##
Гиннесстың рекордтар китабы

**Гиннесстың рекордтар китабы** () — халыҡ-ара рекордтарҙың һәр йыл сығарылған йыйынтығы; кешеләрҙең, хайуандарҙың ҡаҙаныштарын һәм тәбиғи дәүмәлдәрҙе теркәй. Беренсе тапҡыр 1955 йылда Ирландияның «Гиннесс» һыра ҡайнатыу компанияһы заказы буйынса баҫтырыла.

## Тағы ҡарағыҙ
* Артур Гиннес

## Һылтанмалар
* «Гиннесстың рекордтар китабы» рәсми сайты
*
18 декабрь

**18 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 352-се көнө (кәбисә йылында 353-сө). Йыл тамамланыуға 13 көн ҡала.

 
## 
* 1833: Рәсәй империяһының «Боже, Царя храни!» исемле гимны тәүге тапҡыр башҡарыла.
* 1865: АҠШ Конституцияһына ҡоллоҡто юҡҡа сығарған 13-сө төҙәтмә раҫлана.
* 1876: Петербургтың Ҡазан майҙанында эшселәрҙең беренсе демонстрацияһы була. 
* 1890: Йырсы Фёдор Шаляпин Өфөлә тәүге тапҡыр сығыш яһай.
* 1892: Пётр Ильич Чайковскийҙың «Щелкунчик» балетының премьераһы була.
* 1958: Бөгөнгө Яңауыл ҡалаһында йәшәүселәр республикала беренсе булып Башҡортостан телевидениеһы тапшырыуҙарын ҡарай башлай. 
* 1981: «Ту-160» стратегик бомбардировщигы тәүге осош яһай.
* 1987: Өфөнөң Чернышевский урамындағы скверҙа дәүләт эшмәкәре, чекист Феликс Эдмундович Дзержинскийға һәйкәл асыла (скульпторы А.С. Чаркин).
* 2009: «Сапсан» тиҙ йөрөшлө электропоезы даими эксплуатациялауға тапшырыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:18 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1856: Джозеф Джон Томсон, Англия физигы.
* 1946: Стивен Спилберг, АҠШ режиссёры.
* 1956: Райнхольд Эвальд, Германия астронавы.
* 1963: Брэд Питт, АҠШ актёры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:18 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1737: Антонио Страдивари, Италия скрипкасыһы.
* 1829: Жан Батист Ламарк, Франция биологы.
* 1848: Бернард Больцано, Чехия математигы.
* 1892: Ричард Оуэн, Англия анатомы.
* 1978: Лев Васильевич Успенский, СССР яҙыусыһы.

##
Штык

**Штык** ( — «сәнсеү, энә») — һалҡын ҡорал, мылтыҡ (винтовка, карабин, автомат) көбәге йәнәшәһендә, йәки бил ҡайышында (башҡа урында) йөрөтәләр.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* История штык-ножа  
*
19 декабрь

**19 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 353-сө көнө (кәбисә йылында 354-се). Йыл тамамланыуға 12 көн ҡала.

 

## 
* 1863: Англияла линолеумға патент алына.
* 1907: Благовещен ҡалаһындағы хәҙерге 1-се гимназия эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:19 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1864: Адольф Зандбергер, Германия композиторы.
* 1906: Леонид Ильич Брежнев, СССР-ҙың дәүләт, сәйәси һәм партия етәксеһе.
* 1915: Эдит Пиаф, Франция йырсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:19 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1741: Витус Беринг, Рәсәй империяһының диңгеҙҙә йөҙөүсеһе.
* 1851: Джозеф Мэллорд Уильям Тёрнер, Англия рәссамы.
* 1860: Константин Сергеевич Аксаков, Рәсәй империяһы филологы, шағир.
* 1915: Алоис Альцгеймер, Германия неврологы.
* 1953: Роберт Эндрюс Милликен, Америка физигы.

##
20 декабрь

**20 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 354-се көнө (кәбисә йылында 355-се). Йыл тамамланыуға 11 көн ҡала.

 
## 
* 1699: Пётр I Яңы йыл байрамын 1 сентябрҙән 1 ғинуарға күсереү тураһындағы Указға ҡул ҡуя.
* 1828: Канада менән Рәсәй араһында дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыла.
* 1879: Эдисон Томас Алва электр лампаһын беренсе тапҡыр яҡтыртып күрһәтә.
* 1892: Александр Браун һәм Джордж Стиллман автомобиль шинына патент ала.
* 1917:  ойошторола.
* 1934: Мордва АССР-ы ойошторола.
* 1938: СССР-ҙа Хеҙмәт кенәгәһе индерелә.
* 1934: Эфиопия үҙен социалистик дәүләт тип иғлан итә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр

#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:20 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1629: Питер де Хох, Голландия рәссамы.
* 1873: Мехмет Акиф Эрсой, Төркиә шағиры, илдең дәүләт гимны авторы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:20 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1934: Николай Яковлевич Марр, Рәсәй империяһы һәм СССР шәрҡиәтсеһе, филолог, тарихсы, этнограф һәм архелолог. 
* 1941: Игорь Северянин, Рәсәй империяһы шағиры.
* 1970: Ғәниев Хәбиб Абдрахман улы, Башҡортостанда тыуған генерал-майор, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

##
21 декабрь

**21 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 355-се көнө (кәбисә йылында 356-сы). Йыл тамамланыуға 10 көн ҡала.

 
## 
* 1891: АҠШ-тың Массачусетс штатындағы Спрингфилд ҡалаһы колледжында уҡыусылар беренсе тапҡыр баскетбол уйнай.
* 1899: Рәсәй империяһында «Огонёк» журналының беренсе һаны донъя күрә.
* 1913: Нью-Йоркта сыҡҡан «New York World» гәзитендә беренсе кроссворд баҫыла.
* 1937: Уолт Диснейҙең беренсе тулы метражлы «Аҡ ҡар бөртөгө һәм ете гном» мультфильмының премьераһы була.
* 1939: Северодвинск ҡалаһындағы диңгеҙ караптары сығарыусы бөгөнгө «Севмаш» предприятиеһы эш башлай.
* 1949: Өфөлә «Электролуч» заводы сафҡа инә.
* 1953: Тула өлкәһендә Яңы Мәскәү балалар тимер юлын асыу тантанаһы була.  
* 1958: Шарль де Голль Франция президенты итеп һайлана.
* 1984: СССР-ҙа Ҡояш системаһы планеталарын өйрәнеү өсөн тәғәйенләнгән «Вега-2» станцияһы осорола.
* 1991: СССР бөтөрөлә һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе ойошторола.
* 1994: Рәсәйҙең «Янғын хәүефһеҙлеге тураһында» федераль законы ҡабул ителә.
* 2009: Байконур космодромынан «Союз ТМА-17» космос карабы осорола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:21 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1773: Роберт Броун, Британия ботанигы.
* 1804: Бенджамин Дизраэли, Англия сәйәсмәне, яҙыусы.
* 1879: Иосиф Сталин, СССР-ҙың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.
* 1896: Константин Рокоссовский, Советтар Союзы Маршалы. 
* 1948: Сэмюэль Джексон, АҠШ актёры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:21 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1824: Джеймс Паркинсон, Англия табибы.
* 1862: Карл Крейль, Австрия астрономы.
* 1933: Кнуд Йохан Расмуссен, Дания этнографы.
* 1940: Фрэнсис Скотт Фицджеральд, АҠШ яҙыусыһы.
* 2006: Сапармурат Ниязов, Төрөкмәнстан президенты.

##
Нева

**Нева́** — Рәсәйҙәге йылға, Ленинград өлкәһе һәм Санкт-Петербург ҡалаһы аша ағып үтә. Ладога күлеенән ағып сыға, Нева ҡултығына ҡоя. Оҙонлоғо — 74 км, Бассейн майҙаны — 281 000 км². Ладога күленән ағып сыҡҡан берҙән-бер йылға. НБалтик бассейны округы йылғаларыева ярында дүрт ҡала — Шлиссельбург, Кировск, Отрадное, Санкт-Петербург һәм бер нисә тиҫтә тораҡ пункттары урынлашған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Тышҡы һылтанмалар
* Балтик бассейны округы йылғалары
* Сайт, посвящённый реке Неве
* Река Нева с высоты птичьего полёта на сервисе Яндекс. Панорамы.
Ҡош юлы (мәғәнәләр)

* Ҡош Юлы — галактика.
* «Ҡош юлы» — Әхиәр Хәкимовтың романы. 
* «Ҡош юлы» — фестивале.
22 декабрь

**22 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 356-сы көнө (кәбисә йылында 357-се). Йыл тамамланыуға 9 көн ҡала.

 
## 
* 1692: Мәсетле районының Оло Аҡа ауылына нигеҙ һалына.
* 1790: Рәсәй Империяһы ғәскәрҙәре Измаил ҡәлғәһен штурм менән ала.
* 1857: Рәсәй Империяһында беренсе почта маркаһы сығарыла.
* 1886: Ито Хиробуми Японияның беренсе премьер-министры итеп һайлана.
* 1932: Өфөлә хәҙерге Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры эшләй башлай.
* 1946: Мәскәү, Ленинград, Рига, Каунас һәм Архангельск ҡалаларында шайбалы хоккей буйынса СССР-ҙың беренсе чемпионатының тәүге уйындары үтә. 
* 1972: Өфө йылға училищеһы асыла.
* 1989: ГДР һәм ФРГ дөйөм дәүләткә берләшә.
* 1990: Рәсәй Пенсия фонды ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:22 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1823: Жан Анри Фабр, Франция этномологы.
* 1858: Джакомо Пуччини, Италия композиторы.
* 1887: Сриниваса Рамануджан, Һиндостан математигы.
* 1937: Эдуард Успенский, СССР яҙыусыһы.
* 1943: Пол Вулфовиц, АҠШ сәйәсмәны, Халыҡ-ара банк президенты (2005—2007).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:22 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1554: Алессандро Бонвичино, Италия рәссамы.
* 1936: Николай Островский, СССР яҙыусыһы.
* 2002: Рафаэль Сафин, башҡорт шағиры, драматург.

##