open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зевгмалағы Мозаика музейы (Төркиә)

**Зевгмалағы Мозаика музейы** ()  — төрөк ҡалаһы Газиантеп биләмәһе эсендә ойошторолған боронғо  Зевгма ҡалаһы мозаикаһы музейы. Музейҙа урынлашҡан мозаикалы майҙан 1700 м тәшкил итә 2. 2011 йылдың 9 сентябрендә асылған.

Музей нигеҙен археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында Зевгма ҡалаһында табылған  археологик табылдыҡтар, башлыса мозаика,  тәшкил итә. Уларҙы *Биреджик* плотинаһы төҙөгән саҡта йыйып алғандар.

## Тарихы
Зевгмала б.э.т.  III быуатта йәшәй башлағандар.Уны  Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең ғәскәр башлығы  Селевк I Никатор нигеҙләгән булған. Селевкия атамаһы уның хөрмәтенә бирелгән. Б.э.т. 64 йылда римлеләр баҫып алып, уға Зевгма тип исем бирә (боронғо грекса — мкүпер» йәки «кисеү»).

Беҙҙең эраның 253 йылында ҡалаға сәсәниҙәр баҫып инә һәм ҡаланы харабаға әйләндерә. Зевгма 1700 йылға онотолоп тора.

1980—се йылдарҙа Төркиә һыу һәм  энергия менән тәьмин итеүҙе яҡшыртыу маҡсатында бында плотина төҙөргә була. Зевгма һәм уның мозаикалары тулыһынса һыу аҫтында ҡалып ҡурҡынысы тыуа

Төҙөлөштө башлар алдынан 1995 йылда Газиантептың Археологик музейы һәм  халыҡ-ара төрлө ойошмаларҙың хеҙмәттәшлеге ярҙамында ҡаҙыу эштәре башлана.Йыйылған барлыҡ артефакттар өсөн 2008 йылда айырым музей төҙөргә ҡарар ителә, сөнки улар элекке бинаға һыймай.  2011 йылдың 27 майында ул асыла. 

Хәҙерге ваҡытта антик ҡала Зевгманың көнбайыш яры 25 % һыу аҫтында, 60 метр тәрәнлектә ҡалған, көнсығыш яры шулай уҡ батҡан.

## Экспозиция
Музей  майҙаны 90,000 кв фут  тәшкил итә, шул иҫәптән күргәҙмә залында — 7,500  кв фут. Уның  ҙурлығын  Туниста урынлашҡан донъялағы иң ҙур Бардо Милли мозаика музейы менән генә сағыштырып була

Шулай уҡ музейҙа 140 м² фрескалар, һындар, дүрт рим фонтаны, колонналар, стела һәм саркофагтар, һуғыш илаһы Марстың бронза статуяһы һаҡлана.

Музейҙың күргәҙмә залындағы ҙур интерактив экрандар аша Зевгма ҡалаһының тарихы, ҡаҙыныу эштәре тураһында мәғлүмәт алып була.

## Галерея

 
ZeugmaMuseum13.jpg |Музей интерьеры
Antep_erased2.jpg |Мозаика музейы экспонаттары
ZeugmaMuseum2.jpg|Мозаика музейы экспонаттары
ZeugmaMuseum17.jpg|Мозаика музейы экспонаттары
Mosaik Gaziantep.JPG|Мозаика музейы экспонаттары
The Kidnapping of Europa Mosaic.jpg|Мозаика музейы экспонаттары
Okeanos ve Tethys.jpg|Океан и Тефис. Мозаика музейы экспонаттары
ZeugmaMuseum11.jpg|Эрос һәм Психея. Мозаика музейы экспонаты
ZeugmaMuseum7.jpg |Марс статуяһы
ZeugmaMuseum12.jpg|Мозаика музейы экспонаттары
ZeugmaMuseum14.jpg|Мозаика музейы экспонаттары



## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Mehmet Önal: Mosaics of Zeugma. A Turizm Yayınları, Istanbul 2002. ISBN 975719994-X

## Һылтанмалар
* Более мозаичных 500 изображений из залов музея
* ЗЕВГМА ПОСЛЕ ПОТОПА
Ғазиантеп

**Ғазиантеп**  (, ) — Төркиәнең көньяғындағы ҡала, Ғазиантеп провинцияһының  административ үҙәге.

Ҡалала 1 560 023 кеше йәшәй, был һан буйынса ул илдә алтынсы урында тора.

## Тарихы
Ҡала антик Тавр Антиохияһы булған (Antiochia ad Taurum) тип фаразлана. Урта быуаттарҙа  Антеп (/Айнтап, ) атамаһы нығынған. 

1921 йылдың 8 февралендә Төркиәнең Бөйөк милли мәжлесе  «француз оккупанттары менән көрәштә  ҡала халҡының ҡаҙаныштары» өсөн ҡала атамаһына «ғази» («еңеүсе»)титулын өҫтәп Ғазиантеп тип йөрөтә башлағандар .

Ғазиантеп деликатестары менән билдәле төбәк. Ҡала Көньяҡ-Көнсығыш  һәм Көнсығыш  Төркиәнең иҡтисади үҙәге булып тора. Ғазиантептағы  эре сәнәғәт предприятиелары һаны,  тотош төрөк сәнәғәтенең дүрт процентын тәшкил  итә, шул уҡ ваҡытта ваҡ тармаҡтарҙа был һан  алты процентҡа етә. Бынан тыш, Ғазиантеп ойошторолған эре сәнәғәт зоналарына эйә, экспорт һәм импортт  буйынса беренсе урынды биләй . Ҡала йәшел зәйтүн майы нигеҙендә һабын етештереү үҙәге булып тора.

Ғазиантепта  туризм индустрияһы яҡшы үҫешә. Келәм етештереү буйынса донъя йөҙөндә алдынғы урындар биләй, ҡалала йөҙҙән ашыу келәм етештереү ҡоролмаһы бар. Фисташка үҫтереү үҙәге булараҡ билдәле  

## Географияһы
Ҡала Тавр һыртының көньяҡ итәгенжә, Евфраттан 40 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Климаты
Ғазиантеп  климаты Урта диңгеҙҙекенә яҡын, әммә континенталь йәһәттән күпкә ҡырҡараҡ.  Урта диңгеҙ климатынан айырмалы, ҡыш һалҡынсараҡ һәм  йәй эҫерәк.   Ямғырлы ҡыш,  ҡар һәм рашҡы яуыусан,  ваҡытлыса ҡар ҡатламы барлыҡҡа килеүе мөмкин.

## Иҫтәлекле урындары
Ҡалала боронғо Зевгма ҡалаһынан килтерелгән мозаика музейы. Ул 2011 йылдың 9 сентябрендә асылған. Музей нигеҙен археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында Зевгма ҡалаһында табылған артефакттар, башлыса мозаика, тәшкил итә. Уларҙы Биреджик плотинаһы төҙөгән саҡта һыу аҫтында ҡалмаһын өсөн күсереп алғандар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Mehmet Önal: Mosaics of Zeugma. A Turizm Yayınları, Istanbul 2002. ISBN 975719994-X

## Һылтанмалар
* Более мозаичных 500 изображений из залов музея
* ЗЕВГМА ПОСЛЕ ПОТОПА
Дуһалар

**Цаатандар, дуһалар** (, үҙ атамаһы **духа́**)) — Монголияғы төрки телле халыҡ. Этноним «цаатан»  шулай уҡ  монгол телле урянхайҙарҙа һәм ҡалмыҡ-торгут ырыуҙарында осрай.

2000 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса уларҙың һаны Монголияла 303 кеше тәшкил итә , 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу буйынса  282 кешегә тиклем кәмей. Дингә ышаныусылар— шаманизм (57%) һәм буддистар (10%), дингә ышанмаусылар 33%.

Монголияның төньяҡ-көнбайышында Дархад соҡоро, Хувсгел аймағында йәшәйҙәр. Альтернатив атамалары — тувиндар(Lattimore 1965: 455). Күбеһенсә  болансылыҡ менән шөғөлләнәләр. Традицион йәшәү торлаҡтары — урц (чум) — түңәрәк йылда йәшәйҙәр. Хәҙерге ваҡытта туристарға уйынсыҡ сувенирҙар һатып һәм ҡулға өйрәтелгән боландарҙа йөрөтөп килем алалар.

## Килеп сығыштары
Монгол, төрки һәм самоди ҡәбиләләренән тип фаразлана.

## Исеме

## Ырыу составы

## шулай уҡ

* Монгол халыҡтар

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* «Work where is The life tribe tiny» — күҙәтеү мәҡәләләр BBC 
* Community Tsaatan & Visitors' Center (TCVC) Handbook for Visitors 

* *O. Lattimore* Rev.: Mongolia: Unknown Land. Reginald Jorgen Spink by by Bisch. 37 Pacific Affairs, 1965. P. 455-456.
Баязитов Сынтимер Биктимер улы

**Баязитов Сынтимер Биктимер улы** (; 13 июнь 1965 йыл) — дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре, ғалим-педагог. 2019 йылдан Өфө күп профилле һөнәри колледж директоры; 2006—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры, 2008—2018 йылдарҙа Өфө ҡала хаҡимиәте башлығы урынбаҫары. Педагогия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002).

## Биографияһы
Сынтимер Биктимер улы Баязитов 1965 йылдың 13 июнендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Яҡшымбәт ауылында тыуған.

1989 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай.

1994 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының аспирантураһын тамамлай.

1989—1991 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының стажер-тикшеренеүсеһе.

1991—1994 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының аспиранты.

1994—1997 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының 136-сы лицейында уҡытыу-тәрбиәүи эш буйынса директор урынбаҫары.

1997—1998 йылдар — Өфө ҡалаһының 140-сы гимназияһы директоры.

1998—2005 йылдарҙа — Өфө ҡалаһы хакимиәтенең мәғариф идаралығы начальнигы.

2005 йылдың июнь айынан декабргә тиклем — Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары.

2006 йылда — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары.

2006 йылдың ноябрьенән 2007 йылдың ғинуарына тиклем — Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры.

2007 йылдың февраленән — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Совет районы хакимиәтендә территориялар һәм кадрҙар менән эшләү буйынса идаралыҡ начальнигы.

2007 йылдың апреленән — Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы ҡала округы Дим районы хакимиәте башлығының йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм халыҡ менән эшләү буйынса урынбаҫары.

2008 йылдың авгусынан 2018 йылдың декабренә тиклем — Өфө ҡалаһы Хакимиәте башлығы урынбаҫары.

2019 йылдың июненән — Өфө күп профилле һөнәри колледж директоры.

Сынтимер Биктимер улы Баязитов өсөнсө разрядлы ғәмәлдәге муниципаль советнигы..

Өйләнгән. Ҡатыны — Баязитова (Килсенбаева) Альбина Наил ҡыҙы — дәүләт хеҙмәткәре.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан республикаһы мәғариф отличнигы (2000)
* РФ мәғарифының почетлы хеҙмәткәре (2002)
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (2002)
* «Наркотиктар таралыуына ҡаршы тороуҙа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2005)
* Башҡортостан республикаһы халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2005).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Баязитов Сынтимир Биктимирович
* Баязитов Сынтимир Биктимирович
Ариспе Педро

**Ариспе Педро** (; 30 сентябрь, 1900 йыл, Монтевидео — 4 май, 1960 йыл) — Уругвай футболсыһы, һаҡсы. Ике тапҡыр Олимпия чемпионы, Көньяҡ Америка чемпионы, тренер ассистенты сифатында — 1930 йылғы Донъя чемпионы.

## Биографияһы
Монтевидео предместьеһындағы Нельсон паркында спорт ғаиләһендә тыуа — уның туғандары Доминго менән Франсиско ла «Рампла Хуниорс» һәм «Насьональ» клубтары футболсылары.

Йәштәр кимәлендә «Бельграно Ориенталь» һәм «Реформерс» өсөн уйнай башлай, шулай уҡ «Альбион Серро» өсөн дә сығыш яһай. 1919 йылдан алып 17 йыл дауамында "Рампла Хуниорс"та уйнай, был команда өсөн 300 уйын үткәрә. Был «ҡыҙыл-йәшел»дәр тарихында рекордлы күрһәткес булып тора. 1927 йылда Уругвай командаһына чемпион булырға ярҙам итә — был титул «Рампла» өсөн бөгөнгәсә берҙән-бер шундай юғары титул.

Уругвай йыйылма командаһы составында ике тапҡыр (1924 йылда һәм 1928 йылда) Олимпия уйындары чемпионы була. 1925 йылда «Насьональ» Европа турнеһында ҡатнаша.

1930 йылғы Донъя чемпионатында Уругвай йыйылма командаһының баш тренеры ассистенты була. Унда йыйылма команданы Ариспенан тотош тренерҙар штабы: Эрнесто Фиголи, Греко Луис һәм Педро Оливьери етәкләй, штаб етәксеһе Альберто Суппичи була.

## Ҡаҙаныштары
* Олимпия чемпионы: 1924, 1928
* Көньяҡ Америка чемпионы: 1924
* Уругвай чемпионы (1): 1927
** Уругвайҙың вице-чемпионы (3): 1923, 1928, 1932
* 1930 йылда Уругвай командаһы тренеры ярҙамсыһы сифатында Донъя чемпионы.

## Һылтанмалар
Чулым теле

**Чулым теле** (үҙатамаһы — *чулым тили, тила ӧс, татар тили*) — чулымдар теле. Себер төрки телдәре, хакас төркөмөнә ҡараған төрки тармаҡ алтай телдәр ғаиләһе инә.
Шор теленә һәм ҡайһы бер хакас диалекттарына яҡын.

Чулым теле үҙәк Себерҙә таралған, төньяҡ алтай тауҙары, Чулым йылға бассейны эргәһенән. Шулай уҡ бөтә һөйләшеүселәр рус телен белә.

Чулым теле үлгән телдәр һәм ЮНЕСКОның юҡҡа сығарыусы Ҡыҙыл китабына индерелгән.  Бәлки, 25 йыл дауамында ул тулыһынса юҡҡа сығасаҡ. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 355 чулымдарҙан 44 кеше генә чулым телендә һөйләшә.

## Яҙыу
XXI быуат башында чулым теле яҙылмаған телдәр рәтенә инә. Бер ваҡытта ла телдә уҡытыу  башҡарылмаған. 2000-се йылдарҙа уны тергеҙеү  хәрәкәте башлана, 2008 йылда беренсе рус-чулым һүҙлеге баҫтырыуға әҙер була. 

*Чулым алфавиты *

## шулай уҡ

* Нижнечулымский һөйләше
* Среднечулымский һөйләше
* Сибирскотатарский теле
* Ҡатнаш төрки теле

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Төрки телдәр чулымский
* Чулымец на сайте федерация советы тураһында мәғлүмәт
* Мәғлүмәт narodru.ru 
* Туған телдәрҙе тергеҙеү чулымец 
* Чулымец — аҙ һанлы себер халыҡтары // ТВ-2. — 2014. — 23 апрель
Альбиоль Рауль

**Рауль Альбиоль Тортахада** (; 4 сентябрь 1985 йыл, Вильямарчанте) — Испания футболсыһы, «Вильярреал» клубы һәм илдең милли йыйылма командаһы һаҡсыһы. Донъя һәм Европа (ике тапҡыр) чемпионы була.

## Клуб карьераһы
Элекке футболсы атаһының бәйләнештәре арҡаһында туғыҙ йәшендә «Бенидорм» клубы уйынсыһы булып китә. «Валенсия» командаһына ҡаршы иптәштәрсә матчта Альбиоль үҙен бик яҡшы күрһәтә һәм тренер уның атаһына үҙ клубын ҡарау тәҡдимен еткерә.

2005 йылда «Хетафе» өсөн ҡуртым хоҡуғында сығыш яһай. Рауль юғары кимәлдә уйнауҙың ҙур тәжрибәһен туплай һәм «Месталья»ға килгәс, төп состав уйнсыһы һәм Испания йыйылма командаһына кандидат булып китә.

2009 йылдың июнендә Рауль Альбиоль 15 миллион евроға «Реал Мадрид» командаһына күсенә, унда ул Флорентино Перес проекты ҡатнашыусыларының береһе була.

2013 йылда Рауль Альбиолдың «Наполи» уйынсыһы булыуы хаҡында рәсми мәғлүмәт була.

2019 йылдың йәйендә — Испанияның «Вильярреал» командаһы уйынсыһы.

## Йыйылма командалағы карьераһы
Испания милли йыйылма командаһына дебюты 2007 йылдың 13 октябрендә Данияға ҡаршы матчта (3:1) була.

## Ҡаҙаныштары
; «Валенсия»

* Испания кубогы эйәһе : 2007/08

; «Реал Мадрид»

* Испания чемпионы: 2011/12
* Испания кубогы: 2010/11
* Испания Суперкубогы эйәһе: 2012

; «Мореялағы наполи»

* Италия кубогы: 2013/14
* Италияның суперкубогы: 2014

; Испания

* Европа чемпионы: 2008, 2012
* Донъя чемпионы: 2010

## Шәхси тормошо
2004 йылдың 2 авгусында Валенсия — Мадрид трассаһында Куэнка ҡалаһы эргәһендә автомобиль аварияһына эләгә. 17 көн реанимацияла үткәрә. Бер нисә операция кисерә. Табиптар талағын алып ташланырға мәжбүр булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль игрока (англ.) на сайте Transfermarkt
* Профиль на сайте UEFA.com (англ.)
* Профиль на сайте Soccerway (англ.)
* Профиль на сайте National Football Teams (англ.)
Шаимова Маһинур Әйүп ҡыҙы

**Шаимова Маһинур Әйүп ҡыҙы** — (14 июнь 1905 йыл — 25 ноябрь 1991 йыл), халыҡ йырсыһы. Бәйеттәр, мөнәжәттәр, сеңләүҙәр һәм башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы. Бөтә Союз халыҡ ижады фестивалендә ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Бикҡол ауылынан.

## Биографияһы
Маһинур Әйүп ҡыҙы Шаимова 1905 йылдың 14 июнендә тарихи Башҡортостандың Ырымбур губернаһына ҡараған Биҡҡол ауылында (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) тыуған.

Был ерҙә ҡаратабын һәм әй ырыуы башҡорттары бик борондан йәшәгән. Тарихҡа инеп ҡалған шәхестәрҙең береһе — Ҡаратабын улусы старшинаһы тархан Таймаҫ Шаимов. 1730 йылда ул императрица Анна Иоанновна һарайында ҡабул ителгән.
 

## Тормош юлы һәм ижады
Тыуған ауылы Бикҡолда башланғыс белемгә эйә булған.

Бала сағынан мөкиббән китеп халыҡ ижадын өйрәнгән.
Өләсәләренән, яҡын кешеләренән башҡорт халыҡ йырҙарын отҡан, һәр йырҙың тарихын яттан белгән.

Бәйет һәм мөнәжәттәр башҡарыу оҫтаһы.

Маһинур Әйүп ҡыҙын ауыл туйҙарына сеңләүҙәр башҡарырға саҡырылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
*15 октябрьда 1985 йылда Бөтә Союз халыҡ ижады фестивалендә "Московская осень" ҡатнашҡан .

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* 
* Арғаяш районы
* Көньяҡ Урал панорамаһы. Силәбе өлкә хөкүмәте баҫмаһы.

## Иҫкәрмәләр
Мөхтәр Сәғитов музейы

**Мөхтәр Сәғитов музейы**— Башҡорт халыҡ ижады белгесе, ғалим фольклорсы, филология фәндәре кандидаты, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Мөхтәр Мофаззал улы Сәғитовтың музейы Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында  урынлашҡан.

## Тарихы һәм һүрәтләү
Музей Мөхтәр Сәғитовтың тыуған ауылында асыла һәм уның тормошо һәм эшмәкәрлегенә арнала. 1993 йылда Мөхтәр Сәғитовтың 60-йәшлек юбилейы хөрмәтенә ғилми-ғәмәли конференция үткәрелә. Конференцияла бөйөк ғалимдың исемен мәңгеләштереү буйынса  Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы алдында Мөхтәр Сәғитов музейын асыу тәҡдим ителә. 1995 йылдың 16 ғинуарында  Милли музей филиалы булараҡ ойошторола, 2002 йылда алып Милли әҙәби музей филиалы, 2006 йылда  хәҙерге статусын ала. 

Музейҙа бер экспозиция залы бар. Ғалимдың бөтә тормошо һәм ижади эшмәкәрлеге ун стенд-планшетта хронология тәртибендә сағылған. 11 быуынына тиклем шәжәрәһе, мөйөш витринала шәхси әйберҙәре, ҡулъяҙмалары, мәҡәләләре, диссертация эшенең планы; ул ҡатнашҡан фольклор экспедициялары, халыҡ‑ара конференциялар, симпозиумдар, фәнни форумдар материалдары бар.   Бигерәк тә муляждар –  ташҡа оҡшаған ҙур киҫәктәрҙә  донъяның тиҫтәләгән теленә ғалим тәржемә иткән «Урал батыр», «Аҡбузат» эпостарына иллюстрациялар менән күренештәр иғтибарҙы йәлеп итә. Шулай уҡ этнография әйберҙәре һәм боронғо китаптар бар.

Музейҙың адресы: 453580, Республика Башкортостан Республикаһы, Бөрйән районы, Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы 

Эш ваҡыты: Дүшәмбе-йома, сәғәт 9.00 сәғәт 17.00 тиклем

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Музей Мухтара Сагитова
* Музей Мухтара Сагитова 
* 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Шакирова Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы

**Шакирова Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы** (5 июнь 1965 йыл) — эстрада йырсыһы, композитор. 1990 йылдан Ғабдулла Туҡай исемендәге Татар дәүләт филармонияһы, 1995 йылдан — «Илһам» театр‑студияһы солисы. Башҡортостан Республикаһының (2022) һәм Татарстан Республикаһының халыҡ (2012) артисы.  

## Биографияһы
Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы Шакирова 1965 йылдың 5 июнендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Үрге Аташ ауылында тыуған.

Бала саҡтан йырсы булырға хыяллана. Үҙ ауылында мәктәп тамамлағандан һуң Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә, 1982 йылда уны хәҙер ӨДСИ профессоры Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы класы буйынса уңышлы тамамлай. Шул уҡ йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының вокал бүлегенә уҡырға инә. 

1983 йылда Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-ағартыу училищеһын тамамлап, Ҡазанда Ғәлиәскәр Камал исемендәге драма театрында эшләп йөрөгән яҡташы Жәүит Шакировҡа кейәүгә сыға. Зөлфиә Шакирова Ҡазан консерваторияһында профессор Зөләйха Хисмәтуллина класында уҡыуын дауам итә. Уҡытыусыһы уға филармонияла эшләй башларға кәңәш итә, сөнки уны инде өлгөрөп еткән эстрада йырсыһы итеп күрә. 

Шакировтарҙың улдары: Илһам менән Искәндәр.

1990 йылдарҙа Жәүит менән Зөлфиә Шакировтар «Илһам» театр-студияһын ойоштороп, үҙ аллы ижади эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай. Зөлфиәнең матур тауышы, килешле ҡиәфәте тамашасыларҙың күңелен яуларға ярҙам итә. Бынан тыш ул репертуарын да төрләндерергә тырыша — башҡорт халыҡ йырҙары «Бейеш», «Карауанһарай», «Уйыл», «Шаһибәрәк», «Элмәлек» һәм татар халыҡ йырҙары «Гөлъямал», «Йома», «Шахта» һәм башҡаларҙы оҫта башҡара.

Шакировтар ике күрше республика буйлап гастролдәргә йөрөй, радио, телевдивениела сығыш яһай. Тырышлыҡ һәм ныҡышмалылыҡ һөҙөмтәһеҙ ҡалмай — уларҙы тамашасылар һәр саҡ көтөп ала.

Зөлфиә күп кенә йырҙар авторы булараҡ та билдәле. Уның Жәүит Шакиров, башҡа шағирҙар (Ә. Атнабаев, Х. Мөхәммәҙиева, Ф. Тереғолова, Р. Хәкимйән) һүҙҙәренә яҙылған йөҙҙән артыҡ йырын үҙенән башҡа Рөстәм Асаев, Зөһрә Шәрәфуллина, Бәширә Насырова, Нәзифә Ҡадирова кеүек
Татарстан һәм Башҡортостан йырсылары башҡара.

2005 йылда Зөлфиә Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлай (музыка белгесе).

Йырсы Рәсәй буйлап гастролдәрҙә йөрөй. 

2022 йылдың 25 мартында йырсыға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Китаптары
* Син — яфрак, ә мин — чәчәк (йырҙар). Ҡазан, 2015.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2022)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2012)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2001) 
* «Татар йыры» халыҡ-ара конкурс лауреаты (Ҡазан, 1993
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға Башҡортостан Республикаһының йәш йырсылар конкурсы лауреаты (Өфө, 1983)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
*  Жизнь, озаренная светом 
* Верхний Аташ 
* Международный конкурс исполнителей башкирской и татарской песни
* Татфилармония Шакирова З. М. 
* Уйна, дустым, гармуныңны 
* Ғүмер үтә тимә
Бидольо Людовико

**Людовико Бидольо** (; 5 февраль 1900 йыл, Буэнос-Айрес — 25 декабрь 1970 йыл) — Аргентина футболсыһы, һаҡсы, «Бока Хуниорс» һәм Аргентина йыйылма командаһында уйнауы буйынса билдәле. Латин Америкаһы футболының башланғыс тарихында иң яҡшы һаҡсы, иң күп трофей яулаусы булараҡ билдәле.

## Биографияһы
Карьераһын «Спортиво Палермо» клубында башлай. Тәүге ваҡытта һөжүмсе позицияһында уйнай, әммә бер матчта команда һаҡсыһы йәрәхәтләнгәс, Бильдо уның урынын биләй һәм башҡаса бер ҡасан да һөжүмсе булмай. «Спортиво Палермо» клубында ике миҙгел уйнағандан һуң, «Эурек» клубына күсә һәм унда дүрт миҙгел үткәрә. 1922 йылда Бидольо «Бока Хуниорс» клубына күсә һәм артабанғы карьераһын шунда үткәрә: ун миҙгел сығыш яһай, клуб өсөн 200-ҙән ашыу матч уйнай. Рамон Муттис менән бергә Людовико "Бока"ла көслө оборона бйләнешен тәьмин итә. Ул ваҡыттағы Көньяҡ Америка һаҡсыларының күпселегенең тупаҫ көс ҡулланыу ысулынан үҙенең элегант, күркәм уйын стиле Бильдоға көйәрмәндәре аарһында һәм киң мәғлүмәт сараларында танылыу килтерә.

«Бока» составында ул биш тапҡыр Аргентина чемпионы була. Аргентина йыйылма командаһы өсөн Бидольо 34 уйын уйнай. Был Латин Америкаһы футболында Аргентина-Уругвай футболының бер-береһенә ҡаршы тороуы осоро була. Ул ҡатнашҡан ҡитғаның биш чемпионатында уның командаһы ике тапҡыр еңә, өсөһөндә аргентиндарҙы икенсе урынға ҡалдырып, Уругвай беренселектә була; 1928 йылғы Олимпиадала ла Уругвай финалда Аргентинаны еңә; әйтергә кәрәк, бөтә был турнирҙарҙа ла Бидольо үҙ командаһы матчтарында уйнай. Олимпиада, унда иң эре иҫәбенә еңеп, Тәүге өс уйында аргентиндар ҙур иҫәп менән еңеп, финалда уругвайҙарҙан еңелгән Олимпиада Бидольоның карьераһында һуңғы халыҡ-ара турнир була переигровка ҡалышып, турнир һуңғы бидольо халыҡ-ара карьераһы башлана.

Клуб кимәлендә ул тағы ла өс йыл сығыш яһай әле. 1931 йыл, Аргенитна футболындағы тәүге профессионал миҙгел "Бока"ның еңеүе менән тамамлана һәм был Бидольоның һуңғы трофейы була. Ул миҙгел аҙағына тиклем уйнай алмай — «Эстудиантес» менән уйнағанда Альберто Сосая менән бәрелешеп, ауыр йәрәхәт ала һәм карьераһын туҡтата.

Футбол карьераһы тамамланғас, Бидольо электрик булып эшләй. 1970 йылда вафат була.

## Ҡыҙыҡлы факттар
1999 йылда Футбол буйынса Америка кубогында Венесуэла йыйылма командаһы составында Аргентинала тыуған Эктор Бидольо уйнай. Ул Людовико Бидольоның бүләһе була.

## Ҡаҙаныштары
; «Бока Хуниорс»

* Аргентина чемпионы (5): 1923, 1924, 1926, 1930, 1931
* Аргентина чемпионатында 2-се урын (3): 1927, 1928, 1929
* Аргентина чемпионатында 3-сө урын(1): 1922

; Аргентина йыйылма командаһы

* Көньяҡ Америка чемпионы (2): 1925, 1927
* Көньяҡ Америка чемпионатында 2-се урын(3): 1923, 1924, 1926
* 1928 йылғы Олимпия уйындарында 2-се урын

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информация на informexeneize.com.ar
* Информация на bocampeonweb.com.ar
* Информация на historiadeboca.com.ar
Аршын мал алған

«**Аршын мал алған**» (, ; һүҙмә-һүҙ тәржемәһе — *«Аршынлап мал алған»*), шулай уҡ **«Ҡулдан тауар һатыусы»** — әзербайжан композиторы Ғөзәйер Һажибәковтың () һуңғы һәм иң популяр опереттаһы. Ул 1913 йылда  Петербургта яҙылған. Либретто авторы  (әзербайжан телендә) Ғөзәйер Һажибәков үҙе . «Аршын мал алған»дың премьераһы 1913 йылдың 25 октябрендә Баҡы ҡалаһында үтә. 

## Йөкмәткеһе
Оперетталағы ваҡиғалар композитор Шуша ҡалаһында бара, Һажибәков тарафынан тормоштан алынған. Мәҫәлән, мосолман ҡатын-кыҙҙарына йөҙөн йәшермәй урамға сығырға рөхсәт ителмәй торған булған. Ҡыҙҙар, ҡағиҙә булараҡ, ата-әсә теләге менән кейәүгә сыға. Шулай уҡ кейәү күпселек осраҡта үҙ кәләшен туйҙан һуң ғына күргән. XX быуат  башында ул ҡанундарға нигеҙләнгән ғаилә-көнкүреш йәшәү рәуеше тәнҡиткә дусар була. Йәш быуын бер-береһенә мәхәббәткә нигеҙләнгән ғаилә төҙөргә хыялланған. «Аршын мал алған» музыкаль комедияһының төп геройы, һөйгәнен күреү өсөн, аршынлап туҡыма менән һатыу итеүсе булып ҡыланып килә.

## Танылыуы
Комедияла Ғөзәйер Һажибәков европа классик музыка традицияларын  һәм әзербайжан милли көйҙәрен яраштырып биргән.  «Аршын мал алған» донъяның 80 теленә тәржемә ителгән һәм  76 илдең 187 театрында ҡуйылған. 2013 йылда ЮНЕСКО сиктәрендә опереттаның 100 йыллығы билдәләнәКомедия 4 тапҡыр экранлаштырылған, улар араһында иң популяры - донъяның 130 илендә  күрһәтелгән, Рәшид Бәһбудов төп ролдә уйнаған 1945 йылғы фильм була.

## Фильмдарға бәйле факттар
* **1945 йыл**. Фильм дағы сюжет буйынса ла шәреҡ егете кәләш итеп алырға теләгән ҡыҙҙың йөҙөн туйға тиклем күрергә тейеш түгел, шуға күрә Әскәр тигән бай егет дуҫының  кәңәшен тотоп,  урамда туҡыма һатып йөрөүсе — «аршынмалсы» булып кейенә. Аршынмалсылар өйҙәргә инеп, әйберҙәрен тәҡдим иткәндә туҡыма ҡараған ҡатын-ҡыҙ уларҙан йөҙөн йәшермәгән. Аршынмалсы булып алған Әскәр шул рәүешле теләгән өйгә инеп, үҙенә кәләш һайлап йөрөй. Фильмда бик күп йыр, уйын-көлкө,   мажара ла барыһы өсөн дәхәйерле тамамлана.
***1965 йыл**. Рәшид Бәйбутов ҡатнашлығындығы 1945 йылда төшөрөлгән «Аршын мал алған» фильмы бик күп аҡса килтергәнен иҫтә тотоп, 1965 йылда СССР-ҙағы «Союзэкспорткино» дәүләт ойошмаһы Баҡы киностудияһына төҫлө яңы фильмға заказ бирә. Шул уҡ режиссёр Тофиҡ Таһизаде тағы бер тапҡыр  Ғөзәйер Һәжибәковтың «Аршын мал алған» әҫәрен  ике телдә — әзербайжан телендә һәм урыҫ телендә экрандарға сығара. Яңы вариантты тамашасылар тәүгеһе һымаҡ уҡ уңышҡа өлгәшә алмай, әммә икенсе фильм техник яҡтан камилыраҡ төшөрөлгән була.
* **2013 йыл**. Опереттаның йөҙ йыллығына AtaHolding компаниялар төркөмө Peachline агентлығы менән берлектә фильмдың әзербайжан версияһын ғына реставрациялай һәм төҫлө фильм итеп эшләй. Реставрация һәм төҫлө итеү Голливуд белгестәре тарафынан башҡарыла. Фильмдың русса версияһы һаман да төҫһөҙ килеш ҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

*
Аршын мал алған (мәғәнәләр)

* Аршын мал алған — әзербайжан композиторы Ғөзәйер Һажибәковтың һуңғы һәм иң популяр опереттаһы.
* Аршын мал алған, фильм,1945 — әзербайжан музыкаль комедияһы, фильм Үзәйер Һәжибәковтың «Аршын мал алған» опереттаһы буйынса төшөрөлгән. Фильм 86 телгә тәржемә ителгән
Тыврив

**Тыврив** () — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала тибындағы ҡасаба, Тыврив районының административ үҙәге.

2019 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 3 953 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Тыврив тариһы 

## Иҫкәрмәләр
Футбол буйынса Европа чемпионаты талисмандары

**Футбол буйынса Европа чемпионаты талисмандары** — футбол бәйгеһенә уңыш китереүсе талсым. 1980 йылдан Европа чемпионаты футбол талисмандары «яҡлауы» аҫтында үткәрелә. Беренсе талисман Пиноккио, Италияла үткәрелгән Европа чемпионатында ҡатнаша. Шул ваҡытан башлап, барлығы 8 талисман булдырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Футбол буйынса Европа чемпионаттары талисмандары
Магомаев Абдулмөслим Мөхәммәт оғлы

**Магомаев Абдулмөслим Мөхәммәт оғлы** (, ;  — 28 июль 1937 йыл) — әзербайжан, совет композиторы һәм дирижёры, Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935), Әзербайжан классик музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, уның исеме Әзербайжан дәүләт филармонияһына бирелгән. Магомаев Мөслим Мөхәммәт оғлының олатаһы. .

## Биографияһы

Абдулмөслим Мөхәммәт оғлы Магомаев 1885 йылдың 6 (яңы иҫәп буйынса 18) сентябрендә Баҡы ҡалаһында тыуа. Музыка менән мауығыуы бала сағынан башлана, мәктәп музыка үҙешмәкәрлегендә ҡатнаша., Кавказ аръяғы уҡытыусылар семинарияһы оркестрында уйнай, шунда Һажибәков Ғөзәйер Әбделхөсәйен улы менән таныша, уның менән ғүмерлеккә дуҫ булып ҡала.

Семинарияны тамамлағас башта Төньяҡ Кавказда, артабан Әзербайжанда уҡытыусы булып эшләй, Тифлис уҡытыусылар институтында экстерн юлы менән имтихандар тапшырғас, Баҡыла төпләнеп ҡала. Башта Һажибәков етәкселегендә музыкант сифатында урындағы опера труппаһы составына инә, һуңғараҡ — театр дирижеры һәм етәксеһе булып китә. Артабан Әзербайжан ССР-ы халыҡ мәғарифы комиссариатында яуаплы вазифалар биләгән.

*«Шаһ Исмаил»* һәм *«Наргиз»* тигән ике опера яҙған, һуңғыһы совет тематикаһына тәүге әзербайжан операһы була. Ижадына Әзербайжан милли сәнғәте йоғонтоһо тойола. Ул шулай уҡ әзербайжан бейеү көйҙәре, йырҙары буйынса өс йөҙләп симфоник эшкәртмә авторы булып тора.

1937 йылдың 28 июлендә Нальчике ҡалаһында туберкулёздан үлә..

## Ғаиләһе

Абдулмөслимдең өс ир туғаны һәм ике ҡыҙ туғаны була. Ул опера йырсыһы *Хәнәфи Тереғоловтың* һәм һеңлеһе Тереғолова Байҙыгөлгә (Ғөзәйер Һажибәковтың балдыҙына) өйләнә. Уларҙың ике улы — Джамалетдин һәм Мөхәммәт була. Баш балаһы 1953—1957 йылдарҙа беренсе Әзербайжан ССР-ы сәнәғәт министры вазифаһын биләй, икенсеһе театр рәссамы һәм аниматоры була, броне булыуына ҡарамаҫтан, Бөйөк Ватан һуғышына китә һәм 1945 йылдың 24 апрелендә, еңеүгә бер нисә генә көн ҡалғанда, Берлинда һәләк була. Актриса Айшет Кинжалованың уның менән никахтан улы — һуңғараҡ таныласаҡ опера һәм эстрада йырсыһы, композитор Мөслим тыуа

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һажибәков Ғөзәйер Әбделхөсәйен улы
* Магомаев Мөслим Мөхәммәт оғлы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
Ташлы (Таналыҡ ҡушылдығы)

**Ташлы** — Ырымбур өлкәһе һәм Башҡортостан территориялары буйлап аҡҡан йылға. Таналыҡтың уң ҡушылдығы.

## Тасуирламаһы
Йылғаның оҙонлоғо 44 км, бассейн майҙаны яҡынса 430 км². Урал аръяғы тигеҙлеге көньяғында аға. Инеше Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы (төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә) Новосимбирка ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 5 километр алыҫлыҡта ята. Үрге өлөшөндә Новосимбирка ауылы аша төньяҡ-көнсығыша табан аға, артабан, Башҡортостандың Хәйбулла районындағы Әбүбәкер һәм Федоровка ауылдары аша үтә һәм Аҡъяр ауылына ҡаршы Таналыҡҡа уң яҡ ярынан ҡушыла. Йылға таҙа һыулы, эргә-тирәһендә хуш еҫле сәскәле болондар.

Йылғаның түбәнге ағымында Аҡъяр һыуһаҡлағысы ҡоролған. Йылға тамағынан 3,4 км алыҫлыҫта быуылған).

Төп ҡушылдыҡтары (тамағы яғынан, һул): Тиргәмеш (оҙонлоғо 25 км), Атингән, Апташҡы.

Йылға бассейнында эре тораҡ пункты Ивановка урынлашҡан, шулай уҡ — Байғусҡар, Атингән, Яковлевка (барыһы ла — Башҡортостан) ауылдары һәм Федосеевка ҡасабаһы (Ырымбур өлкәһе).

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Магнитогорск гидроузелынан алып тиклем Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем Яйыҡ йылғаһы. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002868.

## Иҫкәрмәләр

## Видеояҙмалар
* Ташлы йылғаһы буйҙары йәмле
Магомаева Айшәт Әхмәт ҡыҙы

** Магомаева Айшәт Әхмәт ҡыҙы** (, сәхнә псевдонимы **Кинжалова**; 19 ноябрь 1921 йыл — 23 август 2003 йыл) — СССР-ҙың театр актёры. Сталин стипендиаты. (1941). СССР-ҙың халыҡ артисы, йырсы Мөслим Магомаевтың әсәһе.

## Биографияһы
Айшәт Магомаева Майкопта. 1921 йылдың 19 ноябрендә тыуған. Улы Мөслим Магомаев яҙыуынса, уның атаһы төрөк, ә әсәһе — адыгей һәм урыҫ ҡатнаш милләтле.

Айшәт башта Нальчикта, артабан Мәскәүҙә ГИТИС-та уҡыған. Бер ни тиклем ваҡыт Баҡыла йәшәгән.

Уның театр карьераһының төп өлөшө Чимкент урыҫ драма театрында уҙа. Айшет бик күп спектаклдәрҙә уйнай, улар араһында «Принцесса Турандот» «Кроткая», «Чёрные розы» кеүек спектаклдәр була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, был театрҙың төп башҡарыусыһы булған, ә ул ҡатнашҡан «Грушенька» спектакле йылдар дауамында аншлаг менән барған.

1971—1978 йылдарҙа Мурманск өлкә драма театрында эшләп, хаҡлы ялға сыға.

Мурманск ҡалаһының яңы зыяратында ерләнгән.

## Ғаиләһе
Тәүге ире — Мөхәммәт Магомаев (1945 йылда фронтта һәләк була). Улы —
СССР-ҙың халыҡ артисы, йырсы Мөслим Магомаев.

Икенсе ире — Леонтий Кафка, актёр; ул никахтан балалары: Юрий һәм Татьяна.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Неизвестные страницы истории матери Муслима Магомаева — Айшет Кинжаловой
* Биография Муслима Магомаева на персональном сайте
Нәсибуллин Рәсим Мөхлис улы

**Нәсибуллин Рәсим Мөхлис улы** ; (15 июнь 1960 йыл) — рәссам, график. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2008). Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы, Рәсәйҙең ЮНЕСКО ҡарамағындағы ижади союзы ағзаһы

## Биографияһы
Рәсим Мөхлис улы Нәсибуллин 1960 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң 1972—1976 йылдарҙа Өфөләге Рәсәй урта художество сәнғәт мәктәбендә уҡый.

Артабан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының рәсем сәнғәте бүлексәһенә (хәҙер — *Сәнғәт институты филиалы*) уҡырға инә һәм уны 1982 йылда тамамлай.

1982 йылдан республика, зона, төбәк һәм Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Әҫәрҙәре ҡуйылған музейҙар һәм картиналар галереялары: М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө), «Марс» заманса сәнғәт үҙәге (Мәскәү), Өфө рәсем сәнғәте галереяһы, РФА Геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы (Өфө), «Ҡазан» милли-мәҙәни үҙәге (Ҡазан).

1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.

1998 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы

33 йылдан артыҡ хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университетының архитектура кафедраһы доценты вазифаһында эшләй.

Хәҙерге ваҡытта Севастополь ҡалаһында йәшәй һәм эшләй

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2008)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Насибуллин Расим Мухлисович
* Насибуллин Расим Мухлисович
Әнеү

**Әнеү** (, ) — Төркмәнстандың Аҡ-Бойҙай әтрабы  ()  Аһал вилайәтендә  урынлашҡан ҡала.Ашхабадтан 8 км алыҫлыҡта, М37 автотрассаһы менән бәйле.

## Тарихы

Ҡала урынында кеше йәшәүенең беренсе эҙҙәре  беҙҙең эраға тиклем V мең йыл  элек булғанлығы асыҡланған. Совет осоронда 9332 кеше йәшәгән 
ҡала тибындағы ҡасаба булған (1989 йыл) һәм ул Төркмән ССР-ы Ашхабад районының хакимиәт үҙәге булған. Ҡала статусын 2008 йылдың 3 февраленән башлап йөрөтә

## ЭтимологияҺЫ
Әнеү атамаһының тамыры фарсы теленән тип һанала ( «әб- һәм нәү» (آب نو), «яңы һыу» тигәнде аңлата).

## Инфраструктураһы

2003 йылда Әнеүҙә яңы стадион төҙөлгән, ә 2005 йылда «Аҡ бойҙай» («Ак бугдай») Милли бойҙай музейы асылған.

## Археологияһы
«Аҡ бойҙай» бойҙай музейында бик күп боронғо экспонаттар һаҡлана. Айырым алғанда,1904 йылда табылған 5000 йыл элекке бойҙай орлоғо, шулай уҡ ошолар бар:
* уңдырышлылыҡ алиһәләре һындары (Намазга-Тепе, беҙҙең эраға  тиклем IV мең йыл),
* ҡул тирмәне таштары, уҡ башаҡтары һәм бронза бысаҡ ( беҙҙең эраға  тиклем III-II мең йыл)),
* бронза тәпке һәм таштан эшләнгән орлоҡ ваҡлағыстар ( беҙҙең эраға  тиклем тиклем II мең йыл),
* монохром һәм полихронлы рәсемдәр төшөрөлгән керамик һауыт-һаба фрагменттары,
* кунжут бөртөктәренән май һығып сығарыу өсөн май һығып сыҡҡыс.

## Сәйет Джемалетдин мәсете
Был мәсетте халыҡ телендә «Гүзәллек йорто» тип йөрөтәләр ( ) — Әнеү ҡалаһы  территорияһында, хәҙерге Әнеү ҡалаһының көнсығышында,  Ашхабадтан көнсығышҡа табан 12 километр алыҫлыҡтағы мөһабәт мәсет. Урта Азияның урта быуат архитектураһы ҡомартҡыһы1446-1457 йылдарҙа (1455-1456 йылда фасадтағы яҙыу нигеҙендә) Шәйех Джелал-әд-донъя-үә-дин хөрмәтенә төҙөлгән. Мәсет порталының мозаика декорацияһы Урта Азияның мосолман архитектураһында тиңе юҡ. Портал аркаһында бер-береһенә баштарын борған ике аждаһа  һүрәтләнгән. Ҡомартҡыны ҡарарға тарих һәм мәҙәниәт менән мауыҡҡан туристар йөрөй, ә Әнеү мәсетенә динлеләрҙең зыярат ҡылыу урыны булып тора1948 йылда Ашхабадта ер тетрәгәндә емерелә.Декор фрагменттары Төркмәнстандың һынлы сәнғәт музейында һаҡлана. Реставраторҙар порталдың нигеҙен, майҙандағы кирбес юлдарҙы  һәм ҡәберҙе тергеҙгән. Аждаһалы мозаика һүрәтте һәм мәсете порталының эпиграфикаһын реставрациялауҙы   Һынлы сәнғәт музейы һәм Рәсем сәнғәте академияһы хеҙмәткәрҙәре 2013 йылда башҡара .

## Иҫкәрмәләр
Ғосман империяһы солтандары исемлеге

**Ғосман империяһы солтандары исемлеге** — Ғосмандар династияһынан 1299—1924 йылдары араһында иң юғары хакимдарҙарының хронологик исемлеге .

Ғосман төрөктәре Урта Азияның Мәрүә ҡалаһы тирәһендәге кайы уғыҙ ҡәбиләһенән килеп сыҡҡандар. Монголдар хжүменән ҡотолор өсөн был ҡәбиләләрҙең бер өлөшө көнбайышҡа күсенгән, бында уларҙың етәкселәре Джалал-уд-Дингә хеҙмәт иткәндәр. Һуңынан Эртогрул етәкселегендә бер төркөм кайы рум солтаны I-се Кей-Кубад биләмәләренә күсте. Эртогрулға византия сигендә Анатолияла Сегют ерҙәре бирелде.

1402 йылда урта азия яугире Тамерлан Анкара тирәһендәге һуғышта ғосмандарҙы ҡыйратты. Солтан I Баязит әсир төшә, һәм шунда вафат була. Тимур ғосман дәүләтенең бер нисә өлөшкә бүлә. Бары тик II Морат дәүләтте ҡабат берләштереп тергеҙә алған. XVI-сы быуатта башлап төрөктәрҙең көслө экспансияһы дауам итә.

1517 йылында Сәлим I Мысырҙағы мәмлүк дәүләтен юҡ итте һәм Мысырҙы үҙенең биләмәләренә ҡушты. Шулай уҡ ул үҙенә мосолмандарҙың хәлифе титулын алды. Ғосман солтандары хәлиф титулдарын 1924 йылға тиклем йөрөткән.

Яйлап көсәйгәс, төрөк-ғосмандар бик ҙур территорияны яулап алды һәм бөтә Балҡан ярымутрауын, Кесе Азия, Төньяҡ Африканы (Мароккоға тиклем), Сүриә, Фәләстин, Ғәрәп ярымутрауы, Месопотамия, Кавказ Аръяғы һәм Ҡырым был илгә инде.

1909 йылда II-се Ғәбделхәмит солтанды тәхеттән төшөрәләр һәм шул ваҡиға менән Ғосман Империяһындағы абсолют монархия йығыла. Быға хәҙәре тәхет хоҡуҡтары булмаған II-се Ғәбделхәмид ҡустыһы V-се Мәхмәт тәхеткә килә. Шул мәлдән Ғосман империяһының хәле тиҙ рәүештә боҙола башлай.

1922 йылда VI Мәхмәт солтан илде ҡалдырып китә. Ошо ваҡытта Ғосман империяһында монархия дефакто бөтә. Документаль рәүештә де-юре бының билдәләүе 29 октябрь 1923 йыл Төркиә Республикаһы иғлан ителеүе менән тамамлана. 1924 йылдың 3 мартында хәлифлек бөтөрөлә. Артабан Төркиәлә монархия тергеҙелмәне.

## Хакимдарҙар исемлеге

### Ғосман династияһының шәжәрәһе
* Альп Гюндюз[12]
* Эртогрул-бей, Альп Гюндюздың улы, 1281(?) йылға тиклем Сегют уджбейе

### Ғосман дәүләте хакимдарҙары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Goodwin, Jason (1998). *Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire*. New York: H. Holt ISBN 0-8050-4081-1
* 
* 
* 
* 
* 
* Kinross, Patrick (1977) *The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire* London: Perennial. ISBN 978-0-688-08093-8
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Chambers, ed., Joan Bakewell, introduction: *Chambers Biographical Dictionary*, 9th edition, 2011, Chambers, 1,278 pages. ISBN 978-0550106933.

* 
* Goodwin, Jason (1998). *Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire*. New York: H. Holt ISBN 0-8050-4081-1
* 
* 
* 
* 
* 
* Kinross, Patrick (1977) *The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire* London: Perennial. ISBN 978-0-688-08093-8
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Chambers, ed., Joan Bakewell, introduction: *Chambers Biographical Dictionary*, 9th edition, 2011, Chambers, 1,278 pages. ISBN 978-0550106933.

:* 
:* 
:*
Аһал вилайәте

**Аһал вилайәте** (, ) — Төркмәнстандың көньяғындағы административ берәмек - вилайәт. Башта административ үҙәге Ашхабад булған, әммә һуңғараҡ ул айырым административ берәмеккә сығарыла, ә үҙәге итеп Әнеү ҡалаһын билдәләйҙәр.

## Тарихы
Аһал вилайәте 1992 йылдың 14 декабрендә элекке Ашхабад өлкәһе биләмәһендә ойошторола.

## Географияһы
Вилайәт майҙаны — 97 160 км². Ул Төркмәнстандың үҙәк өлөшөнөң көньяғында урынлашҡан, Копетдаг тауы итәгендә Иран һәм Афғанстан менән сиктәш.

Аһал вилайәте Аһал-Тәкә оазисында булған 1881 йылғы Гөк-Тепе  яуы, шулай уҡ  Бәһерден () мәмерйәһендәге йылы һыулы  Коу-Ата күле менән танылған.

## Халҡы
Аһал вилайәтендә 2005 йылда — 939 700 кеше йәшәгән ().2000 йылда Аһал вилайәтендә Төркмәнстандың 14% халҡы йәшәгән .

## Иҡтисады
Аһал вилайәтенең иҡтисады аграр-индустриаль характерға эйә. Уның үҫешенә төбәктең дәүләт баш ҡалаһы янында булыуы ҙур йоғонто яһай. Дөйөм Төбәк иҡтисад  өлөшө тулайым регион продуктының 23%- тан артығын тәшкил итә. 2000 йылда Аһал  вилайәтенә Төрөкмәнстандың барлыҡ эш урындарының 11% - ы, ауыл хужалығы продукцияһының 23% - ы, шулай уҡ илдә сәнәғәт етештереүенең дөйөм күләменең 31% - ы тура килә.
.

Регион газ сығарыу күләме буйынса илдә лидер булып тора (43,8 %). Уның территорияһында бер нисә эре газ ятҡылыҡтары бар.

Аһал вилайәтенең ауыл хужалығы төбәктең буйынан-буйына көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлгән Ҡараҡом каналынан һуғарыла . Икенсе һыу сығанағы - Т*еджен йылғаһы*, ул көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ике ҙур һыуһаҡлағыс аша Теджен ҡалаһынан көньяҡҡа табан уҙа. Рухабат этрабында «Рухубелент» ҙур агросәнәғәт комплексы булдырылған, уның үҙ баҫыуҙары, теплица хужалыҡтары, шулай уҡ йәшелсә һәм еләк-емеш эшкәртеү буйынса производство ҡеүәттәре бар.

Башҡа тармаҡтар ҙа — текстиль, мамыҡ эшкәртеү сәнәғәте, төҙөлөш индустрияһы үҫешә.

## Шулай уҡ ҡара
* Аһалтәкә аты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*   Информация на сайте Государственного комитета Туркменистана по статистике.
* Ахалский велаят  Данные на официальном сайте Академии науке Туркменистана.
*
Аһалтәкә аты

**Аһал-тәкә аты**,  ( ), — ул хәҙерге заман Төркмәнстан территорияһында 5000 йылдар элек барлыҡҡа килгән менге ат.

Был - бик борондан килгән  нәҫел — ғәрәп, саф тоҡомло инглиз аты () барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһаған.  Ҡоро эҫегә яҡшы яйлашҡан, башҡа климат шарттарына ла тиҙ күнегә . Рус телле әҙәбиәттә **Ахал-текинская**, **текинская** йәки **туркменская лошадь** тигән атамалар осрай.

## Дөйөм характеристика
Мунда бейеклеге 156-158, кәүҙәһенең ҡыя оҙонлоғо 158-160, күкрәк ҡоласы 175-176, бәкәл йыуанлығы 18,5–19,5 см. Сабышта иң юғары тиҙлек: 1000 м — 1 мин 5 с, 1600 м — 1 мин 43,6 с, на 2000 м — 2 мин 11,5 с, 2400 м — 2 мин 41,6 с, 4000 м — 4 мин 39,2 с. Төркмәнстан, Ҡаҙағстан, Рәсәй, АҠШ һәм Германияла үрсетәләр.  

## Атаманың килеп сығышы
Тоҡомға атама Аһал оазисында саф килеш һаҡланып ҡалыуы , шулай уҡ уны үрсеткән төркмәндәрҙең тәкә ырыуы хөрмәтенә бирелгән. Шулай итеп,  «аһал-тәкә» — Аһал оазисында йәшәгән тәкә ырыуы аты булып килеп сыға . Европала тоҡом менән яңынан XX быуатта танышалар, төрлө телдәрҙә тоҡом атамалары ошолай алына: , , , ,  и т. д.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Йылҡы малы төҫтәре
*Ҡарабах аты
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
## Һылтанмалар
Әғләмов Нәғим Харислам улы

**Әғләмов Нәғим Харислам улы** (15 август 1932 йыл — 24 декабрь 2008 йыл) — төҙөлөш новаторы, монтажсы. 1958—1992 йылдарҙа «Гидромонтаж» тресының Зәй монтажсылар участкаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977), РСФСР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973).

## Биографияһы
Нәғим Харислам улы Әғләмов 1932 йылдың 15 авгусында Башҡорт АССР-ы Мишкә районы Оло Шаҙы ауылында тыуған.

1951—1958 йылдарҙа]] Чита өлкәһе сәнәғәт предприятиеларында, Силәбе һәм Өфө ҡалаларында эшләй. 1958 йылдан, 30 йылдан ашыу «Гидромонтаж» тресының Зәй монтаж участкаһында (1987 йылдан — «Спецатоммонтаж» тресының Яр Саллы участкаһы), монтажсы, монтажсылар бригадиры була.

Павловка ГЭС-ы (Башҡортостан), Зәй ГРЭС-ы (төп корпус, мазут хужалығы, быуа плотина), 1964 йылдан — Нижнекамск ҡалаһы сәнәғәт предприятиелары: нефть химияһы комбинаты корпустары, шина заводы цехтары, һыу ебәре ҡоролмалары һәм башҡа төҙөлөштәрҙә эшләй.

1970 йылдан Яр Саллы ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Әғләмов бригадаһы бер нисә объектта: йорттар төҙөү комбинаты, бетон заводы, 500 автомобилгә иҫәпләнгән автобаза, пресс-рам заводы һәм "КамАЗ"дың термогальваник корпусында монтаж эштәрен башҡарҙы — иҙән һәм фундамент өсөн армирланған каркастар эшләне.

1977—1982 йылдарҙа Түбәнге Кама ГЭС-ын төҙөгәндә, Әғләмов бригадаһы бетон йәйеүҙә 1 мм-ға тиклем теүәллек менән 25-30-тонналыҡ 300-ҙән ашыу блок етештерә; 500 т-ға тиклем йөк күтәреү мөмкинлегенә эйә 2 козловый кранды монтажлай, һәм норматив мөҙҙәте 3 тапҡырға ҡыҫҡартыла.

Ауыр йөк ташыусы автомобилдәр етештереүсе Кама заводтары комплексының тәүге сиратын төҙөгәндә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 15 апрель Указы менән йөк ташыусы автомобилдәр етештереүсе Кама заводтары комплексының беренсе сиратын төҙөгәндә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн Әғләмов Нәғим Харислам улына, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1985—1987 йылдарҙа — Хоабинь ҡалаһында (Вьетнам) гидроузел төҙөлөшөндә монтаж буйынса инструктор.

1992 йылдан алып хаҡлы ялда, Яр Саллы ҡалаһында йәшәй. 2008 йылдың 24 декабрендә шунда вафат була.

Социалистик Хеҙмәт Геройҙары — пенсионерҙарҙың, өлкән йәштә булғандарын күҙ уңында тотоп — Татарстан Республикаһы Пенсия фонды идаралығы Яр Саллы ҡалаһында күсмә хеҙмәтләндереү ойоштора. Шулай уҡ Идаралыҡта, Социалистик Хеҙмәт Геройҙарын саҡырып, йыл һайын традицион сәй эсеү ойошторола.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт билдәһе» ордендары һәм миҙалдар
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973).
* Яр Саллы ҡалаһының почётлы гражданы (1999).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Татарстана

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Герои Социалистического Труда Татарстана
Уйғыр теле

**Уйғыр теле** (,  [], ) — төрки телдәрҙең береһе .

Үзбәк теле һәм иле төрки теле менән бергә ҡарлуҡ-хорезм төркөмсәһе төҙөй. Хәҙерге уйғыр теле йәки "яңы" уйғыр теле *уйғыр-ҡарахани* теленең тарихи һәм генетик дауамы булып тора, ләкин ул боронғо орхон-уйғыр теленә ҡәрҙәш түгел.

Ул Ҡытай, Ҡаҙағстан Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан дәүләттәрендә киң таралған,   шулай уҡ, Афғанстанда, Сәғүд Ғәрәбстанында, Төркиәлә ҙур булмаған төркөмдәр бар, Европа Союзының ҡайһы бер илдәрендә, АҠШ-та, Рәсәйҙә һәм Канадала осрай.

## Уйғыр-орхон теле
VIII быуатта уйғырҙар күп кенә ҡәүемдәрҙе берләштереп, Үҙәк Азияла ҙур территорияны биләп торған дәүләткә нигеҙ һалалар. Уйғыр-орхон теле башта Орхон-йәнәсәй теленә яҡын тел булған, артабан үҙаллы үҫеш алған .

## Яҙмаһы

Хәҙерге ваҡытта уйғыр теле рәсми рәүештә ике график система ярҙамында яҙыла: Ҡытайҙа — "синьцзян" йәки "көнсығыш-төркөстан" (*әрәб йезиқи* тип аталған ғәрәп әлифбаһы, йәки *кона йезиқ* — «боронғо яҙма») һәм "Үҙәк Азия" (элекке СССР-ҙағыса *славиә йезиқи* — «славян яҙмаһы» йәки *славиәнчә* — «славян яҙмаһы» ).

*Уйғыр ғәрәп әлифбаһы 1925—1930 (СССР)*

ﯪ ﯭ ب پ ت ج چ خ د ر ز ژ س ش غ ق ك گ ڭ ل م ن ۋ ه ئە ﯮ ﯰ ﰃ

*Уйғырҙарҙың латинлаштырылған әлифбаһы 1930—1946 (СССР)*

*СССР уйғырҙарының латиница әлифбаһы:*

*Уйғырса кириллица әлифбаһы 1947 (СССР)*

## Ҡулланыш статусы

### Киң мәғлүмәт саралары
СССР-ҙа уйғыр телендә  сыҡҡан гәзиттәр:
* «Кәмбәғәлләр авази» («Ярлылар ауазы»).  1921 йылдан сыҡҡан 
* «Қизил туғ» («Ҡыҙыл байраҡ»). Алматыла, 1935—1938 йылдарҙа.
* «Колхозчилар әмгиги» («Колхозсылар хеҙмәте»). Алматыла,  1934—1959 йылдарҙа сыҡҡан. 
* «Садайи таранчи» — Алматыла,  1918 йылда 6 һаны сыҡҡан. 
* «Течлиқ әмгәк» («Тыныс хеҙмәт»). Алматыла,  1934 йылдан сыҡҡан 
* «Уйғур авази» («Уйғыр тауышы»). Алматыла, 1957  йылдан сыҡҡан. Хәҙер Ҡаҙағстан уйғырҙарының төп гәзите.  
* «Шәриқ һәқиқити» («Шәреҡ хәҡиҡәте»). Үзбәкстанда 1927-1936 йылдарҙа сыҡҡан

## Ҡарағыҙ
* Төрки телдәр

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Исследования по уйгурскому языку. — Алма-Ата: Наука Казахской ССР, 1988. — 160 с.

## Һылтанмалар

* Учебник, разговорник и словарь уйгурского языка
* [Бесплатный учебник уйгурского языка на английском (2009, Канзасский университет) (в формате [Portable Document Format|PDF])] 
* [Аудиофайлы к двум англоязычным учебникам уйгурского языка на сайте университета Индианы (в формате [mp3])]
Иле төрки теле

**Иле төрки теле** (, *или́-тюрки́*, шулай уҡ *Ili Turk, Ili Turki, Tuerke, Tu’erke, T’urk*) — Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районындағы Иле Ҡаҙаҡ автономиялы округында йәшәгән бер төркөмдөң теле, ул һөйләш төрки телгә инә. Был телдә һөйләшеүселәр һаны 1982 йыл — 120 кеше ; бөтәһе лә тиерлек шулай уҡ ҡаҙаҡ һәм/йәки уйғыр телдәрен белә.

## Таралыуы
Бер генә илдә лә рәсми тел булараҡ ҡулланылмаған был  төрки телде беренсе тапҡыр донъяға профессор *Франц Һан Райнһард* исемле лингвист  1980 йылда хәбәр итә. Ул һуңғы утыҙ йыл эсендә Ҡаҙаҡ автономиялы провинцияһының Ғулжа (, ,  йәки **Ини́н** () ҡалаһы тирәһендә һәм Иле йылғаһы ҡушылдыҡтары буйында ошо телдә һөйләшкән кешеләр йәшәүен хәбәр итә . Башҡа бер сығанаҡта 1991 йылда уларҙың һаны ике йөҙ тирәһе тип хәбәр ителә.

Фараздар буйынса, улар  Фирғәнә үҙәненән (бөгөнгө Үзбәкстан һәм Ҡырғыҙстан) 200 йылдар элек Ҡытайға күсеп барған .Бөгөн улар Иле йылғаһы бассейнында   һәм Ғулжа ҡалаһында  йәшәй. Иле төрки телендә һөйләшеүселәр һаны кәмей, сөнки общинала ҡаҙаҡтар һәм уйғырҙар менән ҡатнаш никахтар киң таралған, был иһә йәш быуында иле төрки телен юғалтыуға килтерә.

## Иле төрки теле үҙенсәлектәре
Иле төрки теле беренсе тапҡыр 1956 йылда тасуирланған. Үзбәк һәм уйғыр теле менән бер рәттән иле төрки теле  ҡарлуҡ  сығатай төркөмөнә инә. Әммә ул ҡаҙаҡ теллеләр  менән күршеләш йәшәүҙәре арҡаһында ҡыпсаҡ телдәре йоғонтоһона дусар. Иле төрки телендә Тартынҡы 7 һуҙынҡы һәм 22 тартынҡы фонема бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Zhào Xiāngrú ve Reinhard F. Hahn (1989). "*The Ili Turk People and Their Language*". Central Asiatic Journal 33 (3/4): 261-285.
* Reinhard F. Hahn (1991). "*An Annotated Sample of Ili Turki*". Acta Orientalia Academiae Scientiorum Hungaricae 45 (1): 31-53.
* Reinhard F. Hahn, "*Spoken Uyghur*", Univ Of Washington Presse, ISBN 978-0-295-98651-7.