open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Виннипег (күл)

**Ви́ннипег** — Канаданың Манитоба провинцияһындағы эре күл.

## География
Виннипег ҡалаһынан яҡынса 55 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. 1990-сы йылдарҙан Виннипег һыуһаҡлағысына инә.

Виннипег күле — майҙаны буйынса Канадала 5-се, ә донъяла 12-се сөсө күл. Күл сағыштырмаса бик һай (уртаса тәрәнлеге 12 м тәшкил итә).

Көнсығыш яр буйында кеше аяғы баҫмаған тайга урмандары үҫә һәм бихисап шишмәләр аға. Был төбәк тиҙҙән ЮНЕСКО-ның бөтә донъя тәбиғәт мираҫы исемлегенә индерелеүе мөмкин. Күл төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай 416 километрға һуҙылған. Яр буйы ҡомло оҙон пляждарҙан, ҙур эзбиз ҡаяларҙан тора. Күлдә бер нисә йөҙ утрауҙар бар, башлыса уларҙа кешеләр йәшәмәй. Һыу йыйыу бассейны яҡынса 984200 км² тәшкил итә, был территорияға Канаданың Альберта, Саскачеван, Манитоба, Онтарио һәм АҠШ-тың Миннесота һәм Төньяҡ Дакота штаттары керә.

Күлгә ҡойған йылғалар: Саскачеван, Ред-Ривер, Виннипег, Бладвейн, Поплар, Манигатоган, Беренс, Мукутава, Блэк-Ривер.

Күл буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Гранд-Рапидс, Беренс-Ривер, Гранд-маре, Хекла, Гимли, Джекхед-Харбор.

## Тәбиғәтте һаҡлау
Күлдең яр буйында ике заказник һәм провинциаль тәбиғи парк ойошторолған.

## Иҫкәрмәләр
Венерн

**Ве́нерн** () — Швециялағы күл. Майҙаны буйынса Европала (Ладога һәм Онега күлдәренән ҡала килә) өсөнсө урынды биләй.

## География
Скандинавия ярымутрауында, Швецияның көньяҡ өлөшөндә, *Вестра-Гёталанд* һәм *Вермланд* лендары (провинциялары) араһында урынлашҡан.

Майҙаны — 5650 км², күләме — 153 км³, оҙонлоғо — яҡынса 140 км, максималь киңлеге — яҡынса 80 км, уртаса тәрәнлеге — 27 м, иң ҙур тәрәнлеге — 106 м, диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 44 м. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — яҡынса 46,8 мең км². Венерн күлендә декабрҙән апрелгә тиклем тотороҡһоҙ боҙ менән ҡаплана.

Венерн һуңғы боҙланыу осоронда (яҡынса 10 мең йыл элек) барлыҡҡа килгән грабенды биләй. Яр буйҙары башлыса уйһыулы, яр һыҙығы сағыштырмаса бик ныҡ йырғыланған. Һыу кимәленең тирбәлеүе ҙур түгел.

Күлдәге иң ҙур утрауҙар — *Турсё* (62 км²), *Колландсё* (57 км²) һәм *Хаммарё* (47 км²). Шулай уҡ күлдә бихисап бәләкәй утрауҙар урынлашҡан. Күлдең үҙәк өлөшөндәге *Юрё архипелагы* эргә-тирәләге акватория менән бергә милли парк булып тора.

Күлгә 30-ҙан ашыу йылға ҡоя, улар араһында иң ҙурыһы — *Кларэльвен*. Венерн күленән *Гёта-Эльв* йылғаһы сыға, ул Каттегат боғаҙына ҡоя. Күл аша *Гёта каналы* үтә, был һыу юлы Балтик диңгеҙен Төньяҡ диңгеҙ менән тоташтыра. Күл буйындағы иң ҙур порттар — *Карлстад*, *Кристинехамн*, *Мариестад*, *Лидчёпинг* һәм *Венерсборг*.

Күлдә балыҡ тотоу үҫешкән. Күл буйҙарында аҡсарлаҡтарҙы, сарлаҡтарҙы һәм гагараларҙы осратырға мөмкин

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы. — М.: ГУНК МО СССР, 1980. — С.140—147.
Эйр (күл)

**Эйр** (, элегерәк ) — Австралиялағы иң ҙур күл.

## География
Австралияның үҙәк өоөшөндәге сүлдә, Көньяҡ Австралия штатында урынлашҡан ҡороп барған күл. Майҙаны 9500 км².

Һирәк ваҡытта диңгеҙ кимәленән 9 м түбәнерәк кимәленә тулылана. Ҡороған осраҡта күл төбөнөң иң түбән өлөшө −16 м бейеклегендә була, был илдең иң түбән нөктәһе булып тора.

Күл инглиз тикшеренеүсеһе Эдвард Джон Эйр хөрмәтенә атала, ул тәүгеләрҙән булып 1840 йылда күлде таба.

Күлдең бассейны ябыҡ система булып тора. Күл ике өлөштән — ҙур төньяҡ (Эйр-Норт) һәм бәләкәй көньяҡ (Эйр-Саут) өлөштәренән тора, улар тар ғына Гойдер-Ченнел боғаҙы аша тоташа.

Ҡоро осорҙа ла Эйрҙа әҙерәк һыу ҡала, ул бер нисә бәләкәй күлдәргә йыйыла. Ямғырҙар осоронда Квинсленд штатының төньяҡ-көнсығышындағы йылғалар күлгә табан аға. Муссондар менән килтерелгән һыуҙың миҡдары күлгә йылғалар барып етеү-етмәүен билдәләй.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Fluctuations of Lake Eyre, South Australia 
* Lake Eyre, South Australia 
* Lake Eyre Yacht Club website
* Lake Eyre pelican mystery 
* Floods of Lake Eyre — Dr Vincent Kotwicki’s site
Сайма

**Са́йма** (, ) — Финляндиялағы иң ҙур күл. Европала майҙаны буйынса дүртенсе сөсө күл. Майҙаны яҡынса 4400 км². Яр һыҙығының оҙонлоғо 15 мең километр. Күлдә 13710 утрау бар, уларҙың дөйөм майҙаны 1850 км² тәшкил итә. Күлдән берҙә-бер сығыусы йылға — Вуокса Ладога күленә ҡоя.

## География

Күлдең тектоник сығышлы котловинаһы боҙланыу осоронда киңәйтелгән һәм тигеҙләнгән. Яҡынса  йыл элек күлдең бер өлөшө Балтик диңгеҙенең ҡултығы булып торған. Яҡынса  йыл элек күл тулыһынса Балтик диңгеҙенән айырылған. Сайманан сыҡҡан хәҙерге Вуокса йылғаһының Ладога күленә ҡойоуы  йыл элек формалашҡан (башҡа мәғлүмәттәргә ярашлы —  йыл элек).

1791—1792 йылдарҙа А. В. Суворов күл буйлап хәрбис форпосттар төҙөй. Был осорҙа Рәсәй империяһы һәм Швеция араһындағы сик күл буйлап үткән. Рәсәй һалдаттары һәм төбәктәге кешеләр күлдең эске өлөштәрендәге ҡултыҡтарҙы тоташтырыусы 4 бәләкәй канал төҙөй: Кутвеле, Кяюхкяя, Куконхарью һәм Телатайпале. Саймалағы башҡа каналдар көнсығыш Финляндияның бәләкәй күлдәре менән тоташтыра һәм һыу юлдары селтәрен барлыҡҡа килтерә. 1856 йылда Сайма күлен Фин ҡултығы менән тоташтырыусы Сайма каналы төҙөлә.

## Ресурстары
Күлдә балыҡтар бик күп.

Сайма күлендә юҡҡа сығыу хәүефе янаған сайма нерпаһы тереклек итә, уның иҫәбе 2012 йылғы баһалама буйынса 310 зат тәшкил итә.

Яр буйҙарында асбест ятҡылыҡтары бар.

## Иҫкәрмәләр




## Әҙәбиәт
* Esko Kuusisto: Lake District in Finland. In: Matti Seppälä (Hg.): The Physical Geography of Fennoscandia. Oxford University Press 2005.

## Һылтанмалар
* Информация о регионе Сайма, город Миккели
* Рыбалка на озере Сайма
Кукунор

**Кукуно́р** (, ) — Үҙәк Азияла иң ҙур тымыҡ тоҙло күл.

## География
Ҡытайҙың үҙәгендә, Цинхай провинцияһы баш ҡалаһы Синин ҡалаһынан 100 километрға көнбайыштараҡ урынлашҡан. Күлдең ҡытай (Цинхай (青海)), монгол (Кукунор, Хөх нуур) һәм тибет (Цо Нгонпо) атамалары тап киләләр һәм «күк күл» тип аңлатыла.

Оҙонлоғо яҡынса 105 км, киңлеге 65 км тиклем, майҙаны яҡынса 4,2 мең км², иң ҙур тәрәнлеге 38 м. Диңгеҙ кимәленән 3205 м бейеклектә урынлашҡан һәм Кукунор тигеҙлегенең үҙәк өлөшөн биләй.

Яр буйҙары аҙ йырғыланған; боронғо күл террасалары (бейеклектәре 50 м барып еткән) үҫешкән. Күлдең төбө башлыса ләмдән тора. Бер нисә ҡомло утрауҙар бар. Күлгә 23 йылға ҡоя, улар араһында иң күп һыулыһы — *Бух-Гол* йылғаһы дельта барлыҡҡа килтереп Кукунорға көнбайыштан ҡоя.

Йылғаларҙағы йәйге һыу ташҡындары күл кимәленең миҙгел буйынса тирбәлеүенә сәбәпсе булып тора. Йәйен һыу температураһы 18—20 °C-ҡа тиклем йылый, ноябрҙән мартҡа ҡәҙәр күл туңа. Һыу минерализацияһы ҡоро осорҙа 11,3 г/л тиклем барып етә.

Күлдә башлыса сазандар ғаиләһенә ҡараған балыҡтар тереклек итә.

Европалар араһынан тәүгеләрҙән булып Кукунор күлен Н. М. Пржевальский 1872 йылда һүрәтләй.


Файл:Qinghai_Lake_May_2006.jpg
Файл:Bird_Island,_Qinghai_Lake.jpg


## Һылтанмалар
* Buffetrille, Katia. "The Blue Lake of Amdo and Its Island: Legends and Pilgrimage Guide." In: The Tibet Journal Vol. XIX, No. 4, Winter, 1994.
* Andreas Gruschke: "The realm of sacred lake Kokonor", in: The Cultural Monuments of Tibet’s Outer Provinces: Amdo vol. 1. The Qinghai Part of Amdo, * White Lotus Press, Bangkok 2001; pp. 93ff. ISBN 974-7534-59-2
* Shakabpa, Tsepon W.D. Tibet: a Political History. New Haven: Yale University Press, 1962/
Титикака

**Титика́ка** (, , ) — Көньяҡ Америкала сөсө һыу запастары буйынса иң ҙур һәм майҙаны буйынса икенсе (Маракайбонан һуң) күл.

## География
Анд тауҙарының Альтиплано яҫы таулығында, Перу һәм Боливия сигендә урынлашҡан.

Майҙаны 8300 км², һыу кимәленең бейеклеге 3821 м (миҙгел буйынса ныҡ үҙгәрә), уртаса тәрәнлеге 140—180 м, максималь тәрәнлеге 281 м. Күлдең уртаһында һыуҙың температураһы ғәмәлдә үҙгәрмәй һәм 10—12&nbsp;°C тәшкил итә, әммә яр буйында күл төндә йыш ҡына туңа.

Күлгә боҙлоҡтарҙан ағып төшөүсе 300-ҙән ашыу йылғалар ҡоя һәм Десагуадеро йылғаһы ағып сыға. Үҙ сиратында Десагуадеро йылғаһы Боливияла урынлашҡан *Поопо* тымыҡ күленә ҡоя.

Испандар тарафынан ҡушылған Титикака атамаһы кечуа индеецтары телендә артабанғыса аңлатыла: *кака* — «ҡая» һәм *тити* — «пума» (кечуа ҡәбиләләренең изге хайуаны). Аймара һәм кечуа халыҡтары араһында күл «Мамакота», ә унанда элегерәк «Пукин күле» (йәғни пукин халҡы илендәге күл) тип аталған.

Титикака күлен Европала тәүгеләрҙән булып испан хронисы Педро Сьеса де Леон 1554 йылда һүрәтләй.

Яр буйындағы иң ҙур ҡала — *Пуно*. Күл тирәһендә пймара һәм кечуа халыҡтарының бихисап тораҡтары урынлашҡан. Халыҡтың бер өлөшө *Урос* (Uros) йөҙөүсе ҡамыш утрауҙарында йәшәй.

## Галерея

 Файл:Cieza-de-Leon-Titicaca.jpg|Педро Сьеса де Леон. Европала Титикака күленең тәүге һүрәте (1553).
 Файл:Lake_Titicaca_map.png|Титикака күле тирәһенең картаһы
 Файл:Titikaka Uros.jpg|Урос йөҙөүсе утрауы
 Файл:Lake Titicaca - Road to Bolivia (8385839315).jpg|Титикака күле буйында


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Описание и карта (с русскими названиями)
* Озеро Титикака. Острова Инти и Мама-Килья. 
* озеро Титикака 
* Фотографии.  Праздник Новый год на Титикаке.
* Титикака. Путешествие на легендарное озеро в Боливии. Журнал «Чайка»
Донъяның ете мөғжизәһе

## Тарихы

Иҫ китәрлек ҡоролмаларҙы асыҡлау идеяһы б. э. тиклем V быуаттан башлап  Геродот яҙмаларында осрай.
Шунан һуң, тиҫтә йылдар үткәс, грек тарихсылары «Донъя мөғжизәләре йыйылмаһы» тигән китап яҙа, тик беҙҙең көндәргә уның исеме генә килеп еткән, сөнки был хеҙмәт Искәндәриә китапханаһы янғанда юҡҡа сыҡҡан.
 
Донъя мөғжизәләренең тулы исемлеге Урта быуаттарҙа төҙөлөп бөтә.
Унда боронғо донъяның хуш алырлыҡ ете иҫтәлекле ҡоролмаһы индерелә. Уларҙың серен асыу өсөн бөгөнгө көндә археологик тикшеренеүҙәр ойошторола.
 
Бөтә мөғжизәләр ҙә төҙөүселәре тарафынан дин, сәнғәт, фән, халыҡ араһында таралған мифтарҙың, ышаныуҙарҙың, йолаларҙың сағылышы булараҡ ижад ителгән.

## Классик исемлек һәм уның аңлатмаһы
Тарихсылар был исемлекте Искәндәр Зөлҡәрнәй исеме менән бәйләй

Беҙҙең өсөн гүзәллеге менән таң ҡалдырырлыҡ ғәжәйеп ҡоролмалар тыуҙыра алған боронғо дәүер кешеһе — үҙе бер мөғжизә. Улар тураһында мәғлүмәттәр туплап, беҙгә килтереп еткереүсе тарихсылар ҙа данға лайыҡ. Аттарҙа, дөйәләрҙә генә сәйәхәт итеп булған. Алыҫ аралар күп ваҡытты алған. Сәйәхәттәр хәүефле булған. Шул ауырлыҡтарҙы үтеп, Геродот, Каллимакс кеүек бөйөк кешеләр фәнни тикшеренеүҙәр үткәргән. Күренешен һүрәткә төшөрөп, телдән дә һүрәтләп бик күп фактик мәғлүмәттәр яҙып ҡалдыралар.

«Донъя мөғжизәләре йыйылмаһы» Искәндәриә китапханаһы менән бергә янһа ла, боронғо цивилизациялар тарих төпкөлөндә ҡалһа ла, дандары бөгөнгәсә килеп еткән.
Әлбиттә, мөғжизә исемлегенә лайыҡлылар бик күп булған: Афина Парфеностың, Эпидаврҙағы Асклепийҙың, Книд Афродитаһының, Мемнондың «йырлаусы» һындары, Персеполдәге Кир һарайы, Афиналағы Акрополь, Искәндәриә китапханаһы һ. б.
 
Әммә етәүҙе генә мөғжизә итеп күрһәтеүҙең ғилләһе — боронғолар өсөн 7 һанының теүәллекте, камиллыҡты, изгелекте сағылдырыусы төшөнсә булыуынандыр.
Күптән түгел, был мөғжизәләрҙе киренән тергеҙеү ниәте менән яныусылыр күбәйҙе.

Хәҙерге донъя мөғжизәләрен асыҡлау буйынса ла эштәр йәйелдерелгән. Унан тыш, ете тәбиғәт ҡомартҡыларын билдәләргә тигән ҡарар ҙа ҡабул ителде.

Боронғо донъяның ете мөғжизәһенә инеүселәр исемлеге:

Аҙаҡ ошо исемлеккә төрлө ҡомартҡыларҙы индереү өсөн ынтылыштар була.

I быуат аҙағында рим шағиры Марциал исемлеккә яңы ғына төҙөлгән Колизейҙы индерә.

Аҙаҡ, VI быуатта христиан теологы Григорий Турский Нухтың кәмәһен һәм Соломон ҡорамын өҫтәй.

Русь дәүләтендә донъяның ете мөғжизәһе хаҡында тәүге мәғлүмәттәр Симеон Полоцкий аша билдәле була.

Яңы дәүерҙә европалыларға был турала Фишер фон Эрлахтың (1656—1723) «Һынлы сәнғәт тураһында яҙмалар» тигән китабы сыҡҡандан һуң билдәле була.



Image:Colosse_de_Rhodes_%28Barclay%29.jpg| Колосс Родосский

Image:Temple_de_Diane_%28Barclay%29.jpg|  Эфеста Артемида ҡорамы
Image:Pyramides_de_Gizeh_%28Barclay%29.jpg| Гизала пирамидалар
Image:Phare_d%27Alexandrie_%28Barclay%29.jpg| Искәндәриә маяғы
Image:Tombeau_de_Mausole_%28Barclay%29.jpg| Галикарнас кәшәнәһе
Image:Jardins_suspendus_de_Babylone_%28Barclay%29.jpg| Вавилондағы баҡсалар
Image:Zeus_d%27Olympie_%28Barclay%29.jpg| Зевстың Олимпиялағы статуяһы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
 (файл меток KMZ для Google Earth)
Тубыл (мәғәнәләр)

**Тубыл** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Тубыл — Ҡаҙағстандағы һәм Рәсәйҙәге йылға.
* Тубыл (ҡала) — Рәсәйҙәге ҡала.
Эри

**Эри**:
* Эри (канал) — АҠШ-тағы канал.
* Эри (күл) — Төньяҡ Америкалағы күл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Эйр (күл)
Эри каналы

**Эри каналы** () — АҠШ-тың Нью-Йорк штатындағы канал. Бөйөк күлдәр системаһын Гудзон йылғаһы аша Атлантик океан менән тоташтыра.

Оҙонлоғо Эри күле буйындағы Буффало ҡалаһынан Гудзон йылғаһы буйындағы Кохос ҡалаһына тиклем 540 километрҙан ашыу тәшкил итә. Киңлеге — яҡынса 50 м.

Канал 1817—1825 йылдарҙа төҙөлә. Һуңыраҡ бер нисә тапҡыр реконструкциялана. XIX быуат уртаһында АҠШ-тың эске райондарын үҙләштереүҙә мөһим роль уйнай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Brief Timeline and History of the Erie Canal  
* д/ф «Канал Эри» из цикла "We Built This City" (Discovery Channel)
Үле диңгеҙ

**Үле диңгеҙ** (, *Эль-Мейт* — «Мёртвое море»;  *Ям хa-мэлах* — «Тоҙ диңгеҙе»; шулай уҡ *Асфальт диңгеҙе*, *Содом диңгеҙе*) — Израиль, Фәләстин Дәүләте һәм Иордания араһында урынлашҡан тымыҡ тоҙло күл. Ундағы һыу кимәле диңгеҙ кимәленән 430 метрға (09.2015) түбәнерәк һәм ул йылына 1 метр тиҙлек менән түбәнәйә бара. Күлдең яр буйҙары Ерҙәге иң түбән ҡоро урын. Үле диңгеҙ — беҙҙең планеталағы иң тоҙло һыу ятҡылыҡтарының береһе, уның тоҙлолоғо 300—310 ‰, ә ҡайһы бер йылдарҙа 350 ‰ тәшкил итә.

Күлдең оҙонлоғо 67 км, иң тар урындағы киңлеге 18 км, максималь тәрәнлеге 306 м.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Monitoring of the Dead Sea.  *Israel Marine Data Center (ISRAMAR)*
* Ямы на Мёртвом море
Куньлунь

**Куньлу́нь** (иҫкесә *Кунь-Лунь, Куэнь-Лунь*; , , , ҡытай теленән тәржемәһе — «Ай тауҙары») — Азияның иң ҙур тау системаларының береһе.

## География
Ҡытайҙа урынлашҡан. Төньяҡтан Тибет таулығын уратып, көнбайышта *Памир тауҙары*нан көнсығышта *Син-Тибет тауҙары*на ҡәҙәр һуҙылған. Тау системаһының оҙонлоғо — яҡынса 2500 км, киңлеге — көнбайышта 150 километрҙан көнсығышта 600 километрға тиклем. Иң бейек нөктәләре: үҙәктә *Улугмузтаг* (7723 м) һәм көнбайыш өлөшөндә — *Конгур* (7719 м). Көнбайышта — *Яркенд*, көнсығышта Хуанхэ йылғаларының үҙәндәре Куньлунь тауҙарының тәбиғи сиктәре булып тора.

Тау системаһының үҙәк өлөшөндә *Аркатаг һырты*; артабан көсығыштараҡ — *Бокалыктаг һырты* урынлашҡан.

*Куньлуньшанькоу артылышы* аша Тибетҡа юл үтә. Бында 2006 йылда Куньлунь тимер юл тоннеле асыла.

## Мифология
Даосизм традицияларына ярашлы, Куньлунь тауы (мифологик «донъя тауы»ның варианты) алиһәләрҙең йәшәгән урыны, ерҙәге ожмах һәм *Шан-ди* юғары алиһәнең түбәнге баш ҡалаһы тип иҫәпләнә. Шан-ди һәм *Хуан-ди* образдарының ҡатыштырыу һөҙөмтәһендә, Куньлунь тауы нефрит стеналары менән ҡапланған  Хуан-диҙың ғәҙәти дәүләте тип һанала башлай. Был дәүләткә Күк Ҡапҡалары — Чанхэ аша инергә мөмкин. Тау түбәләрендә *Си-ван-му* алиһәнең тылсымлы баҡсалары урынлашҡан, шулай уҡ емештәре үлемһеҙлек биргән емешле шафталы (персик) ағасы үҫә. Риүәйәттәргә ярашлы, тауға тәүгеләрҙән булып Чжоу династияһы императоры *Му-ван* бара.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Яр буйы һырттары

**Яр буйы һырттары** ( — Канадала,  — АҠШ-та) — Төньяҡ Американың көнбайыш яр буйҙары буйлап Алясканан үҙәк Мексикаға саҡлы һуҙылған тау һырттары теҙмәһе.

## География

Яр буйы һырттары Кордильер тауҙарының бер өлөшө булып тора. Һырттар Тымыҡ океан яр буйҙары буйлап АҠШ сиктәрендә — 7240&nbsp;км-ға, Канада буйлап 1600&nbsp;км-ға һәм Мексикала 1300&nbsp;км-ға һуҙылған. Яр буйы һырттары 8 төп өлөштән тора (төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай): Яр һырты (Британская Колумбия), Ванкувер утрауының һәм Королева Шарлотта утрауҙарының тауҙары, Каскад тауҙары, Олимпик тауҙары, Вашингтон һәм Орегон яр буйы һырттары, Кламат тауҙары, Калифорния яр буйы һырттары, Арҡыры һырттар. Йыш ҡына Яр буйы һырттары составына Сьерра-Невада тауҙарын да индәерәләр

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Peakware.com
Юньнань-Гуйчжоу таулығы

**Юньнань-Гуйчжоу таулығы** () — Көнсығыш Азиялағы плато.

## География
Ҡытайҙың көньяҡ өлөшөндә, башлыса Юньнань һәм Гуйчжоу провинцияларында урынлашҡан. Оҙонлоғо — 1000 км, киңлеге — 400 км-ға тиклем, майҙаны — яҡынса 500 мең км². Платоны ике өлкәгә — көнбайышта *Юньнань* һәм көнсығышта *Гуйчжоу* таулыҡтарына айыралар.

Көнбайыш өлөшөндә уртаса бейеклектәре 2000 метр (түбәләре 4000 метрға барып еткән) тәшкил иткән һәм төньяҡта *Син-Тибет тауҙары*на күскән һырттар урынлашҡан. Көнсығыш өлөшөн йылҡа үҙәндәре менән йырғыланған түбән массивтар һәм бәләкәй һырттар (бейеклектәре 1200 метрға тиклем) биләй.

Таулыҡ эрозияға еңел бирелгән төрлө кристаллик тоҡомдар һәм эбиздәрҙән тора.

## Һылтанмалар
* Юньнань-Гуйчжоуское нагорье в БСЭ
* Encyclopedia Britannica
Альтиплано

**Альтипла́но** (, alto — «юғары» һәм plano — «яҫылыҡ») — Анд тауҙарындағы киң плато.

## География
Үҙәк Анд тауҙарында, Чили, Боливия, Перу һәм Аргентина сиктәрендә урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Журнал «GEO». — № 3. — 2008.

## Һылтанмалар

* http://www.nomadic.ru/news/show/138
Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге

**Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге** (*Төньяҡ Ҡытай тигеҙлеге*) — Ҡытайҙың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан тигеҙлек. Көнсығыш Азияла иң ҙур тигеҙлек.

## География
Майҙаны яҡынса 325 мең км2. Көнсығышта Һары һәм Көнсығыш Ҡытай диңгеҙҙәре менән йыуыла,  төньяҡта — *Яншань тауҙары*,  көнбайышта — *Тайханшань һырты* һәм *Цинлинь һырты*ның көнсығыш армыттары, көньяҡ-көнбайышта *Тунбайшань* һәм  *Дабашань* һырттары менән сикләнә, көньяҡта Янцзы йылғаһының түбәнге ағымы тигеҙлегенә күсә. Тигеҙлектең үҙәк өлөшөндә *Шаньдунь тауҙары* урынлашҡан.

Тигеҙлек ҡуйы йылға селтәре менән ҡапланған, бында шулай уҡ күп һанлы күлдәр һәм ирригацион каналдар бар. Төп йылғалары: Хуанхэ, *Хайхэ*, *Хуайхэ*. Йылғаларҙа бихисап дамбалар, быуалар, һыуһаҡлағыстар һ.б. төҙөлгән. Иң ҙур күлдәре — *Вэйшаньху, Хунцзэху, Гаоюху, Чаоху, Тайху*. Тигеҙлекте төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай *Бөйөк канал* киҫеп үтә.

Климаты уртаса муссонлы, көньяҡта субтропик муссонлы. Ҡыш һалҡын һәм ҡоро, йәй эҫе һәм ямғырлы. Уртаса температураһы — ғинуарҙа төньяҡта -6 °С-тан көньяҡта 2°С-ҡа тиклем, июлдә 26-28 °С. Даими ҡар япмаһы булмай. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме төньяҡта 500-600 мм-ҙан көньяҡта 800-1000 мм-ға тиклем барып етә.

Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге — донъяла халыҡтың иң тығыҙ ултырған урындарының береһе (600-800 кеше/км²). Тигеҙлектә бихисап ауыл һәм ҡала тибыдағы тораҡ пункттар урынлашҡан (иң ҙурҙары — Пекин, Тяньцзинь, Шицзячжуан, Цзинань, Нанкин, Шанхай һ.б.). Тигеҙлектә нефть (Даган, Жэньцю), таш күмер, тимерле кварцит (Годянь), алтын рудалары (Саньшаньдао); боксит (Цзыбо), барит (Наньцюань, Дяоцунь), галит (Таньгу, Дагу), графит (Наньшу) ятҡылыҡтары бар. Халыҡ игенселек (дөгө, бойҙай, мамыҡ, арахис, тәмәке, тары, соя һ.б. культураларын үҫтереү) менән шөғөлләнә.

Төбәктә ҡырағай хайуандар бөтөнләй һаҡланмаған тиерлек. Тигеҙлектә 20 резерват бар, уларҙың дөйөм майҙаны яҡынса 400 мең га. Иң ҙурҙары — Хуанхэ-Саньчжоу, Гу-Хуайнань, Хуанхэ-Шиди. Хуанхэ йылғаһының түбәнге ағымында Бөтә донъя мираҫы исемлегенә кергән *Тайшань тауы* урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Исаченко А. Г., Шляпников А. А.* Ландшафты. М., 1989.
* Chinese sedimentary basins. Amst.; N. Y., 1989.
* Zhongguo dili. Zhongguo da baike quanshu. Beijing, 1993.
* Zhonghua renmin gongheguo di ming da ci dian. Beijing, 1998-2002. Vol. 1-5.
* *Чичагов В. П.* Эволюция равнинообразования Юго-Востока Азии. М., 2000.
Тыгын Дархан

**Тыгын Дархан** (; ? — 1632) — сахаларҙың кангалас ҡәбиләһе тойоны (кенәзе) һәм тарханы.

Бик күп яҡут риүәйәттәре аша билдәле тарихи шәхес. XVI быуат аҙағы — XVII быуаттың тәүге өслөгөндә йәшәгән.

Риүәйәттәр буйынса, Тығындың олатаһы *Баджей* Урта Лена буйҙарында йәшәгән сахаларҙың беренсе ҡәбилә башлығы булған.

XIX—XX быуаттарҙағы иҫтәлектәр буйынса, ул *Дойдууһа Дархан* исеме менән йөрәй. С. И. Боло мәғлүмәттәре аша Түһүлгэ Дархан тип билдәле.

Түһүлгэнең ике улы булған: *Мунньан Дархан* һәм *Молдьоҕор*. Мунньан Дархандың ике улы була: *Тыгын* һәм *Уһун Ойуун*.

Тыгын Дархан сығышы менән *мейрамдарҙың арғын* ырыуынан тигән дә фараздар бар.

Иҫтәлектәр буйынса, хужалығы Лена йылғаһының һул ярында, *Туймаада үҙәнендә* урынлашҡан була.
    
Күп итеп йылҡы, мөгөҙлө эре мал тотҡан. Һуғышсылары, хеҙмәтселәре, көтөүселәре һәм мал ҡараусылары булған.

Риүәйәттәрҙең күпселек вариантында, Тыгын мөһәбәт батыр итеп һүрәтләнә (бигерәк тә, *хаңалас* риүәйәттәрендә).

Тарихи шәхес булараҡ, уның әһәмиәте тураһында берҙәм генә ҡараш юҡ.

Тарихсыларҙың күбеһе, уны яҡут ҡәбиләләрен берләштереүсе итеп ҡарай. Дәүләтселеккә нигеҙ һалыусы булараҡ ҡабул итә.

Икенселәре уны сәйәсәттә ҡаты ҡуллылыҡта ғәйепләй. Берләштерәһе урынға, тарҡатыуға килтергән тип һанай.

Тыгын дәүерҙәр алмашынған осорҙа йәшәгән. Бер яҡтан, Йәнәсәй яғынан килгән рус казактарына ҡаршы тоторға мәжбүр булалар. Икенсе яҡтан, бәрелештәр араһында килешеүҙәр төҙөү зарурлығы ҡалҡып сыға.

Сахаларҙың беренсе тойонының ҡасан һәм ниндәй шарттарҙа мәрхүм булыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр һаҡланып ҡалған. *Якоб Линденау* яҙмалары буйынса, Тыгын казактар тарафынан аманат итеп алына. Аҙаҡ Саха төрмәһендә, рустарҙың ғәскәр етәксеһе килер алдынан, тотҡон һымаҡ үлтерелә.

Икенсе сығанаҡтарҙа *Тыгын ҡартайып үлә* тиелә. Әммә үлеме рустар килеүе менән бәйлеме икәнлеге билдәле түгел.

Академик Алексей Окладников *Тыгын, һис шикһеҙ, оҫта ойоштороусы, хәрби яҡтан һәләтле ғәскәр башлығы, көслө шәхес булған* тигән фекерҙә.

Күпселек ырыу һәм ҡәбиләләрҙе берләштерә алған. Берләштереп, берҙәм дәүләткә нигеҙ һалырға ынтылған.

## Хәтер
Якутск ҡалаһы үҙәгендәге ҡунаҡханаға Тыгындың исеме бирелгән («Тыгын Дархан» кунаҡханаһы). Саха яҙыусыһы Яковлев В. С. «Тыгын Дархан» тигән романын үҙ халҡының билдәле шәхесенә бағышлаған.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Статья «Якутский тойон Тыгын — исторический и легендарный» на сайте Zaimka.ru
* Статья «Тыгын — человек, легенда, символ» на сайте ЦНИТ
Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы

**Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы** (21 июнь 1913 йыл — 6 сентябрь 1952 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар дивизияһы гвардия артиллерия полкының батарея командиры, гвардия өлкән лейтенанты. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Ғимай Фәсхетдин улы Шәйхетдинов. 1913 йылдың 21 июнендә  Өфө өйәҙе Ҡыҙылъяр ауылында тыуған. Милләте — башҡорт. 1935 йылда Өфө урман-техник техникумын тамамлай. 1942 йылда коммунистар партияһына инә. Армияға саҡырылғанға тиклем Иглин урман хужалығында эшләй. Артабан, 1935—1937 йылдарҙа, Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. 1937 йылдан алып — Нуриман район комитеты ҡарамағындағы Башосоавиахимдың рәйесе. Нуриман районы райвоенкоматы тарафынан 1941 йылда Ҡыҙыл Армияға саҡырыла һәм Ленинград артиллерия училищеһына уҡыуға йүнәлтелә, училищены 1943 йылда тамамлай. 1944 йылдың 9 ғинуарынан алып — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 2-се Украин фронты 4-се гвардия армияһы 41-се гвардия уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә, 89-сы гвардия артиллерия полкында батарея командиры була.
1945 йылда, һуғыштан ҡайтҡандан һуң, Нуриман районында төрлө вазифаларҙа эшләй: башта элекке эш урынында Башосоавиахимдың рәйесе вазифаһын башҡара, 1950 йылдан — Дәүләт хеҙмәт һаҡлыҡ кассаһы мөдире.

Башҡорт АССР-ның Юғары Советы депутаты (2-се саҡырылыш) итеп һайлана.

1952 йылдың 6 сентябрендә вафат була. Башҡортостандың Нуриман районы Ҡыҙылъяр ауылында ерләнә.

## Батырлығы
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 13 сентябрендә бирелә.
89-сы гвардия артиллерия полкы батареяһы командиры гвардия лейтенанты Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы Корсунь-Шевченко операцияһы барышындағы алыштарҙа айырыуса ҙур батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 17 февралендә Украин ССР-ының Журжинцы ауылы тирәһендә Шәйхетдинов етәкселегендәге батарея орудиелар уты менән дошман һөжүмдәрен кире ҡаға, батарея яугирҙары ҡулдарына автоматтар алып, дошманды ҡамауға алалар, 250-нән ашыу һалдатты юҡ итәләр һәм позицияларҙы һаҡлап ҡалалар, .

Советтар Союзы Геройы исеме Ғ. Ф. Шәйхетдиновҡа 1944 йылдың  13 сентябрендә бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (13.09.1944)
* Ленин ордены (13.09.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (25.08.1944)

## Хәтер
— Геройҙың исеме уның тыуған ауылындағы урамға бирелгән

— Батарея артиллеристарының батырлыҡ күрһәткән урынында һәйкәл ҡуйылған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2013, 381—382 биттәр
Шәйхетдинов

**Шәйхетдинов** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

*  Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы (1913—1952) — Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* Шәйхетдинов Рөстәм Рәджәп улы (1976) — пианиносы.
* Шәйхетдинов Рәджәп Юнус улы (1949) — баянсы, педагог. РСФСР-ҙың һәм БАССР-ң атҡаҙанған артисы.
-----------------
* Шәйхетдинова Адель Руслан ҡыҙы - йырсы
Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы

** Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы ** (20 март 1919 йыл — 15 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир,  уҡсылар полкының отделение командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
1919 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Өйҙөрәкбаш ауылында тыуған.

1939 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

## Батырлығы

Белоруссияла Гомель өлкәһенең Лоев районы Лоев ҡ. янында ерләнғән.

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1943 йылдың 30 октябрендә бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (30.10.1943)
* Ленин ордены (30.10.1943)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (15.10.1943)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Әһлиуллин

**Әһлиуллин** — фамилия.

*  Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы (1919—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1943).
* Әһлиуллин Әхмәт Кәбир улы (1927—2003) — яҙыусы.
Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы

**Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы** (15 март 1915 йыл — 29 октябрь 1988 йыл) — Хәсән күле янындағы 1938 йылғы совет‑япон ҡораллы бәрелешендә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, сержант. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
1915 йылда Һамар губернаһы Бөгөлмә кантоны Бөгөлмә өйәҙе Һаҫыҡкүл ауылында тыуған.

1944 йылдан Башҡорт АССР-ының Туймазы ҡалаһында йәшәй һәм эшләй, 1988 йылдың 29 октябрендә ошонда уҡ вафат була.

## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1943 йылдың 23 октябрендә бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (23.10.1943)
* Ленин ордены (23.10.1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Аракс

**Аракс** (, ,  (), , , *Эрес*) — Кавказ артындағы йылға, үре Төркиә ерендәге Әрмән ҡалҡыулығы сиктәрендә, тамағы Әзербайжандың  Ҡура-Аракс уйһыулығында; урта ағымдары дауамында Әрмәнстан, танылмаған Таулы-Карабах Республикаһы, Әзербайжан, Төркиә һәм Иран буйлап аға. Гөлистан (1813) һәм Төркмәнсай (1828) килешеүҙәренә ярашлы, Аракс йылғаһы Рәсәй империяһы һәм Иран (Персия) араһындағы сикте билдәләй.

## Атамаһы
Йылғаны *Аракс* тип беренсе тапҡыр боронғо грек географы Гекатей Милетский б. э. т. VI быуатта телгә ала. Унан һуңғы сығанаҡтарҙа атаманың *Аракс*, *Арос*, *Арас* һәм *Араз* варианттары осрай. Урыҫса ғәҙәти *Аракс* исеме боронғо грек теленән килеп сыҡҡан. Боронғо әрмән телендә йылға исеме *Ерасх булһа*, заманса яңы әрмән телендә *Аракс *тип яңғырай. Әзербайжанса йылға исеме — *Араз*, төрөксә — *Арас*, фарсы телендә — *Эрес*. Йылға атамаһы этимологияһы икеле.

Боронғо әрмән ғәҙәттәре Ерасх атамаһын билдәле Арамаис батшаның улы Ераст менән бәйләй, тикшеренеүселәр уны биләмәләре Аракс йылғаһы буйында булған замандашы Аргишти I менән сағыштыра.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр йылға исемен боронғо иран теленең **a-raxša, йәғни * "ҡараңғы, болғансыҡ" һүҙенән килеп сыҡҡан, тип фаразлай.

Шулай уҡ төрөк теленең *араз* һүҙе «ҡушылдыҡ», «ҡушылдыҡ һыуы» тигәнде аңлата.

## Географик мәғлүмәт
Аракс — Ҡура йылғаһының иң ҙур уң ҡушылдығы.

Йылға оҙонлоғо 1072 км, бассейн майҙаны — 102 мең км². Уртаса һыу сығымы - 285 м³/с. Суднолар йөрөмәй, башлыса һуғарыу маҡсаттарында  ҡулланыла. Бында «Аракс» әзербайжан-иран гидротехник комплексы урынлашҡан.

Аракс бассейнына Әрмәнстан территорияһының 76 проценты инә.

Аракс ҡушылдыҡтары: Һарыһыу, Ҡараһыу (Төркиә территорияһында), Әкәри, Арпасай, Севджур, Раздан, Арпа, Азат, Веди һ. б. (Әрмәнстан), Наһисәүәнсай һ. б. (Наһисәүән автономиялы республикаһы), Әкира (Әзербайжан).

Аракс буйындағы ҡалалар — Джульфа, Ордубад (Наһисәүән автономиялы республикаһы), Агарак, Мегри (Әрмәнстан), Саатлы (Әзербайжан), Сиах-Руд (Иран).

Бингёль һыртындағы инешенән алып Арпасайға ҡойған еренә тиклем тарлауыҡ буйлап аҡҡан таулы йылға. Башта төньяҡҡа табан, унан һуң, Мурц йылғаһы менән ҡушылып, көнсығышҡа борола, Кар яҫы таулығы аша аға. Артабан Арарат тигеҙлегенә сыға, ярҙары түбәнәйә, йылға бүленеп китә. Сабирабад ҡалаһының сиктәре эргәһендә Ҡура йылғаһына ҡоя.

Йылғала 1970 йылда совет-иран Аракс гидроүҙәге сафҡа индерелгән, 2012 йылдан иран-әрмән Мегрин ГЭС-ы төҙөлә.

## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
* Йылға System Of A Down әрмән-америка рок төркөмөнөң «Holy Mountains» йырында телгә алына.
* Батырхан Шүкеновтың «Аракс йылғаһы» исемле ҡаҙаҡ-урыҫ телендә башҡарған йыры бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Әһлетдинов

**Әһлетдинов** — фамилия.

* Әһлетдинов Эдуард Феликс улы (1974) — биохимик, медицина фәндәре докторы.
*  Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы (1915—1988), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
Йүрүҙән (ҡала)

**Йүрүҙән ** — Силәбе өлкәһендағы ҡала.

## Тарих
Йүрүҙән-Ивановка заводы 1758 йылда Себер даруғаһы Төрөкмән улусы башҡорттары ерендә Йүрүҙән йылғаһы буйында И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников тарафынан суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы булараҡ нигеҙ һалына.

Хужалары: Твердышевтар һәм Мясниковтар, 1784 йылдан алып А. И. Дурасова, 1803 йылдан — Н. А. Дурасов, 1812 йылдан (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1815) — Белосельский‑Белозерскийҙар.

Йүрүҙән тау округына ингән. 1760 йылда эшләй башлай. Домна мейесе һәм 4 сүкеше, 1773 йылда 2 домна мейесе, 6 крица һәм 2 якорь горны, 12 сүкеше, ҡырҡыу‑йәмшәйтеү станы, 1809 йылда 2 домна мейесе, 22 горны һәм 15 сүкеше була.

XVII быуат аҙағында завод яҡынса 159 мең дисәтинә ер биләй, 8 рудникка хужа була. XVII быуат аҙағында Йүрүҙән-Ивановка заводы 845 крепостной крәҫтиән, XIX быуат уртаһында 840 эшсе иҫәпләнә.

Эшләү дәүерендә заводта 43,07 млн бот суйын иретелә. 1830 йылдар аҙағына уртаса етештереүсәнлек йылына (мең бот): суйын — 220, тимер — 120, ҡорос — 6, суйын ҡойоу — 1,5; максималь етештереүсәнлек (мең бот): суйын — 1047,7 (1900), тимер — 397,6 (1898). 1807 йылда заводта вагранка ҡорола, 1848 йылда пудлингылау индерелә. 1880 йылдар башында ҡаҙан тимере һәм рельс нығытмалары етештереү өсөн прокатлау станы, XX быуат башында мартен мейесе ҡуйыла; ҡаҙан суйыны һәм рельс етештереү цехы асыла. Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775) ваҡытында завод яндырыла, 1776 йылда тергеҙелә. XX быуат башында Йүрүҙән-Ивановка заводы эшселәр сыуалыштары була, улар эш хаҡын арттырыуҙы, завод хакимиәте башбаштаҡлығына сик ҡуйыуҙы талап итә. 1908 йылда ябыла. Граждандар һуғышынан һуң заводта тергеҙеү эштәре алып барыла, металл эшкәртеү ҡорамалдары ҡуйыла.

XX быуаттың 90-сы йылдарында Йүрүҙән-Ивановка заводы нигеҙендә «Йүрүҙән механика заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте ойошторола. Хәҙерге завод ҡасабаһы урынында Йүрүҙән ҡалаһы урынлашҡан.

## География

## Климат

## Халыҡ



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йүрүҙән-Ивановка заводы
Австрияла ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары

2016 йылдың февраль айы мәғлүмәттәренә ярашлы, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә Австрияның 9 объекты индерелгән. Был 2015 йылда Ер йөҙөндә иҫәпкә алынған 1079 ҡомартҡының  0,8 проценты. Исемлеккә индерелгән объекттар барыһы ла мәҙәниәт өлкәһенә ҡарай, ә уларҙың береһе *кешелек генийының гүзәл ҡомартҡыһы* тип танылды (критерий i). Бынан тыш, 2016 йылдың февралендәге мәғлүмәттәр буйынса, Австрияның тағы 13 объекты Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелеүгә кандидат булып тора. Австрия Республикаһы 1992 йылдың 18 декабрендә *«Бөтә донъя мәҙәниәт һәм тәбиғәт мираҫын һаҡлау тураһындағы Конвенция»ны* ратификацияланы . 1996 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы Комитетының 20-се сессияһында Австрия территорияһындағы ике объект Бөтә донъя мираҫы исемлегенә  индерелде.

## Исемлек
Был таблицала объекттар ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереү ваҡытына ярашлы бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Австрии 
* Каталог ссылок Всемирному наследию в Австрии
Заһитов

**Заһитов** — төрки телле халыҡтарҙа киң таралған фамилия. Ғәрәп теленән алынған, башҡортсаға тәржемәлә *суфый, изге, тыйнаҡ* тигән мәғәнәләрҙе бирә.

* Заһитов Ғабдулла Ғиниәтулла улы (1918—?), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Заһитов Ғазый Ҡазыхан улы (1921—1953), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Заһитов Рәүис Хәбир улы (1948), театр актёры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998) һәм БАССР-ҙың халыҡ (1989) артисы.
-----------
* Заһитова Алина Илназ ҡыҙы (18.05.2002) — Рәсәй фигурисы, 2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы.

## Иҫкәрмәләр
Географик координаталар

**Географик координаталар** нөктәнең ер өҫтөндәге (киңерәк әйткәндә — географик ҡатламдағы) урынын билдәләй. Географик координаталар сферик принцип буйынса төҙөлә. Шундай уҡ координаталар башҡа планеталарҙа, күк сфераһында ла ҡулланыла.

## Киңлек
**Киңлек** — урындағы төшлөк йүнәлеше менән экватор яҫылығы араһындағы φ мөйөшө, экваторҙан ике яҡҡа 0° — тан 90° тиклем һанала. Төньяҡ ярымшарҙа ятҡан нөктәләрҙең географик киңлеген (төньяҡ киңлек) ыңғай, көньяҡ ярымшарҙағы нөктәләр киңлеген кире тип һанайҙар. Полюстарға яҡын киңлекте *юғары*, ә экваторға яҡындарын *түбән* тип йөрөтәләр.

Ерҙең формаһы шарҙан айырылғас, нөктәнең географик киңлеге һәм геоцентрик киңлеге (йәғни Ер үҙәгенән был нөктәгә йүнәлеше һәм экватор яҫылығы араһындағы мөйөштән) бер ни тиклем айырыла.

Урындағы киңлекте секстант йәки гномон (тура үлсәм), шулай GPS йәки ГЛОНАСС (ситләтелгән үлсәм) астрономик ҡоралдар ярҙамында үлсәргә була.

## Оҙонлоҡ
**Оҙонлоҡ** — нөктә аша үткән меридиан яҫылығы һәм оҙонлоҡто һанаған нуль меридиан яҫылығы араһындағы ике ҡырлы λ мөйөшө. Нуль меридианынан 0°-тан 180°-ҡа көнсығышҡа табан оҙонлоҡто көнсығыш, көнбайышҡа — көнбайыш оҙонлоҡ тип атайҙар. Көнсығыш оҙонлоҡ — ыңғай, көнбайыш оҙонлоҡ кире тип ҡабул ителә.

Нуль меридианын һайлау килешеүҙән генә тора. Хәҙер нуль меридианы — Лондондағы Гринвич обсерваторияһы аша үткән Гринвич меридианына тиң. Быға тиклем нуль меридианы итеп Париж, Кадис, Пулково һ. б. обсерватория меридиандары һаналған.

Оҙонлоҡҡа урындағы ҡояш ваҡыты бәйле.

## Бейеклек
Нөктә урынын дөрөҫ күрһәтер өсөн, шулай уҡ өсөнсө координата — *бейеклек* кәрәк. Планетаның үҙәгенә тиклемге ара географияла ҡулланылмай: ул бик тәрән өлкәләр, йәки, киреһенсә, йыһандағы орбиталарҙы иҫәпләгәндә кәрәк.

Географик ҡатлам сиктәрендә *[[диңгеҙ кимәле]] өҫтөндәге бейеклек* ҡулланыла, ул тигеҙләнгән йөҙ — геоид кимәленән һанала. Диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклек атмосфера баҫымына бәйле булыуы менән уңайлы.

## Географик координаттарҙы яҙыу форматы
Географик координаттарҙы яҙыу өсөн теләһә ниндәй эллипсоид (йәки геоид) кәрәк, әммә Рәсәйҙә күбеһенсә WGS84 йәки Красовский эллипсоиды ҡулланыла.

Координаттар (оҙонлоҡ −90°-тан +90°-ҡа тиклем, киңлек −180°-тан +180°-ҡа тиклем) яҙыу төрҙәре:
* ° градустарҙа, унарлы кәсер көйө (заманса вариант)
* ° градустарҙа һәм ′ минуттарҙа унарлы кәсер менән (иң заманса вариант)
* ° градустарҙа, ′ минуттарҙа һәм ″ секундтарҙа унарлы кәсер менән (тарихи формалашҡан яҙыу төрө)
Унарлы кәсерҙәрҙе айырған нөктә ҡуйыла.

Координаттарҙың ыңғай билдәләре «+», йәиһә: «N» — төньяҡ киңлек һәм «E» — көнсығыш оҙонлоҡ хәрефтәре менән билдәләнә. Кире билдәләр «-», йәки: «S» — көньяҡ оҙонлоҡ һәм «W» — көнбайыш киңлек билдәләре ҡулланыла. Хәрефтәрҙең баштан да, аҙаҡтаан да тороуы мөмкин.

Координаттарҙы яҙыуҙың берҙәм ҡағиҙәләре юҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Географические координаты всех городов на Земле
* Географические координаты населённых пунктов Земли (1) 
* Географические координаты населённых пунктов Земли (2)
* Пересчет координат из градусов в градусы/минуты, в градусы/минуты/секунды и обратно 
* Пересчет координат из градусов в градусы/минуты/секунды и обратно
Мария Терезия

**Мари́я Тере́зия Вальбурга Амалия Кристина** (; 13 май 1717 йыл, Вена — 29 ноябрь 1780 йыл, Вена) — Австрия эрцгерцогиняһы, Венгрия королеваһы (1741 йылдың 25 июненән), Богемия королеваһы (1740 йылдың 20 октябренән). 1745 йылда Изге Рим империяһы императоры итеп һайланған *Франц I Стефан Лотарингиялы*ның ҡатыны.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Sabatier, Antoine, Abbé.* Abrégé historique de la vie de Marie-Thérèse, Impératrice Reine de Hongrie, tiré de la Galerie universelle des Hommes célèbres, etc. — Lausanne: chez François Grasset & Comp., 1773.
* *Castilhon, Jean.* Précis historique de la vie de Marie-Thérèse, archiduchesse d’Autriche, impératrice douairière, reine de Hongrie et de Bohême. — 1781.
* *Rautenstrauch, Johann.* Biographie Marien Theresiens. — Wien; Presburg: Loewe, 1780.
* *Fromageot, Abbé.* Annales du règne de Marie-Thérèse, impératrice douairière, reine de Hongrie et de Bohême, archiduchesse d’Autriche, etc. — : Prault fils, 1775.
* *Richter, Christoph Gottlieb.* Lebens- und Staats-Geschichte der… Fürstin Maria Theresia, Königin in Ungarn und Böhmen, Ertzherzogin in Oesterreich. — Nürnberg: Albrechts, 1744-45.
* *Seyfart, Johann Friedrich.* Kurzgefaßte Lebens- und Regierungsgeschichte der verstorbenen Kaiserin Marie Theresie, Königin von Hungarn und Böhmen, etc. etc. etc. — : Kummer, 1781.
* *Duller, Eduard.* Maria Theresia und ihre Zeit. — Wiesbaden: W. Beyerle, 1844.
* *Renner, Karl.* Maria Theresia von Oesterreich und Friedrich der Große von Preußen: geschrieben zur Vorbereitung auf das Studium der 3 Schlesischen Kriege, zunächst für die unteren Klassen der Militairschulen. — Glogau; Lissa: Verf.; N. Günter i. Comm., 1830.
* *Wolf, Adam.* Oesterreich unter Maria Theresia. — : Gerold, 1855.
* *Arneth, Alfred Ritter von.* Geschichte Maria Theresia’s. — : W. Braumüller, 1863—1879.
* *Krones, Franz von.* Grundriss der österreichischen Geschichte. — : A. Hölder, 1882. — Bd. IV, 760-69.
* *Grünberg, Karl.* Die Bauernbefreiung und die Auflösung des gutsherrlich bäuerlichen Verhältnisses in Böhmen, Mähren und Schlesien. — : Duncker & Humblot, 1893—1894.
Европа (мифология)

**Европа** () — боронғо грек мифологияһында Финикия батшаһының ҡыҙы. Исеме финикий теленән «байыу» (Көнбайыш) йәки боронғо грек телендә «киң», ευρύς — киң, όψις — күҙҙәр.

## Европаның кемлеге
Барлыҡ версиялар буйынса, ул Ҡадманың апаһы, тик атаһы төрлөсә күрһәтелә. Бер версия буйынса, ул — Феникс ҡыҙы, Агенора ейәнсәре; шағир Асий версияһы буйынса — Феникс һәм Перимеда ҡыҙы.

### Европаны Зевстың урлауы
Легенда буйынса, Европа ап-аҡ тәнле, наҙлы ҡарашлы һылыу ҡыҙ була. Зевс уны күреп оҡшата.

Зевс ун ике Олимпия аллалары араһында иң мөһим алла була. Зевс һауа торошо менән идара итә, Мойранан (яҙмыштан) башҡа һәр кемгә бойороҡ бирә ала. Посейдон һәм Аид уның ағалары була. Ул улар менән донъяны бүлешеп алырға килешә, һәм Зевс күкте, Посейдон диңгеҙҙе, Аид ер астын ала. Асыуы килгәндә Зевс көслө йәшен йәшнәтәсәге тураһында һөйләгән. Ул һеңлеһе Гераға өйләнә, әммә башҡа алиһәләр һәм әжәлле ҡатындар менән бәйленеше һәм балалары күп була. Олимпия уйындары Зевс хөрмәтенә үткәрелә.

Зевс Европа эргәһенә ҡаршылыҡ осратмайынса ғына барыр өсөн аҡ үгеҙгә әүерелә. Европа әхирәттәре менән сәскәләр йыйып, диңгеҙ ярында уйнағанда аҡ үгеҙ ҡиәфәтендә Зевс уға яҡынлаша ла ҡыҙҙы арҡаһына ултыртып алып ҡаса. Ул уны Крит утрауына алып килә. Крит утрауында Зевс сибәр егеткә әүерелеп, Европаға булған теләген тормошҡа ашыра. Улар платон ағасының күләгәһендә бергә булғандан һуң, был ағас бер ҡасан да япраҡтарын ҡоймай ти. Европа Зевстан өс бала тыуҙыра: Минос, Радамант һәм Сарпедон.

Зевс Европаны мәмерйәлә йәшереп тота. Мөнәсәбәттәренең аҙағында Зевс Европаға иҫтәлеккә 3 бүләк бирә: үҙен һаҡлаһын өсөн бронзанан мөһабәт һын, бер ваҡытта ла сәптән яҙа китмәгән һөңгө, кейекте тотмай ҡалмаған һунар эте.

Һуңынан Европа Крит батшаһы Астерионға кейәүгә сыға. Астериондың балалары булмай, шуға ла ул утрау менән хакимлыҡ итеүҙе Европаның Зевстан тапҡан улдарына ҡалдыра.

## Сәнғәттәге образы
 

* Мәскәүҙә үткән Европа майҙанында Киев вокзалы янында «Европаны урлау» тигән фонтан ҡоролған: никель, хром һәм титан иретмәһенән ҡойолған торбаларҙың үрелеше йөҙөп барған үгеҙҙең мөгөҙҙәрен һынландыра. Йәки үгеҙ (Зевс) мөгөҙҙәренә уралған ҡыҙ һыны — Европа.
: Скульптураны скульптор-авангардист Оливье Стребель эшләй һәм Бельгия уны Мәскәүгә бүләк итә.
* Одессала Оло фонтан юлында (Оло фонтандың 9 станцияһы) 1994 йылда ҡалаға 200 йыл тулыу айҡанлы «Европаны урлау» фонтаны ҡуйыла. Скульпторы Токарев А. П., архитекторы Чепелев В. Н.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* http://www.new-euro-banknotes.eu/Europa-Series/The-Myth-of-Europa
Австрияла туризм

**[[Австрия]]** — актив, мәҙәни һәм «йәшел» туризм иле. Туризм Австрия иҡтисадының мөһим өлөшөн тәшкил итә.Хәҙерге көндә илдең тулайым эске продуктының 9 % туризм биләп тора.

Австрияға сәйәхәт Венаға барыуҙан, пабтарға инеүҙән һәм Вена вальсы музыкаһын тыңлауҙан тора. Шулай уҡ туристар өсөн иң популяр урын — Зальцбург, Инсбрук ҡалалары, Альп тауҙары менән уратылған Тиролдең баш ҡалаһы. Илдең көнбайыш өлөштәрен алып торған Форальберг өлкәһендә матурлығы менән дан ҡаҙанған Боден күле бар.

 Австрияның киң үҫештерелгән саңғы спорты һәм йәйәү туризмы туристарҙың иң ҙур иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған кешеләр өсөн Австрияла бик күп музейҙар һәм театрҙар бар.

## Туризмдың иҡтисадҡа йоғонтоһо
Бөгөн Австрияның иҡтисадында туризмдың өлөшө бик ҙур. Туризм өлкәһендә төп килем сығанағы ғәҙәттәге кире сауҙа сальдоһын ныҡ ҡаплай. Туризмдың үҫеш сығанағы, уға тотолған сығымдар һәм туризм балансы сальдоһы бөтә күрһәткестәре буйынса Швейцария күрһәткестәре менән бер рәттә тора: 1964—1990 йылдарҙа туризм өсөн сығымдар бик шәп темптар менән 28 тапҡыр артты, туризм килемдәре — 11 мәртәбә, туристик баланстың ыңғай сальдоһы — 6 тапҡыр артты.

Туристик баланстың актив сальдоһы һуғыштан һуңғы йылдарҙа Австрия өсөн сауҙа балансы дефицитын ҡаплаусы төп сығанаҡ булып тора. Тик 1970—1980 йылдарҙа туризмға ингән финанс керемдәре түбәнәйә бара.

Туризмдың Австрияла үҫешеүе түбәндәге факторҙар менән бәйле:
* бай рекреация ресурстарының күп булыуы;
* үҫеш алған инфраструктураның булыуы;
* илдәге иҡтисади һәм сәйәси тотороҡлолоҡ;
* илдең сеймал һәм яғыулыҡ ресурстарының күп булмауы;
* сауҙа балансының дефициты;
* уңышлы географик урыны.
Австрияла һәр бер эшкә яраҡлы бишенсе гражданин туризм һәм ҡунаҡсыллыҡ (яҡынса 330 000 кеше) сфераһында эшләй. 2013 йылда туранан-тура өҫтәлгән ҡиммәт күләме иҡтисад өлкәһенең 5,8 % тәшкил иткән. (ВВП — 18 млрд евро). Австрия туризм баҙары ҙурлығы буйынса Европала алтынсы булып тора, донъяла — ун беренсе урында. Бер туристан килгән керем буйынса Австрия беренсе урында — 1750 евро .

## Туристик үҙәктәре
Ғөмүмән алғанда, Австрия Альпын бер нисә районға бүлергә мөмкин. Улар тауҙар битләүҙәренең характеры, трассаларҙың ҡатмарлылыҡ кимәле, популярлығы, сервисе, инфраструктураның үҫеше һәм тәбиғәт үҙенсәлектәре буйынса бер-береһенән байтаҡ айырылып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Морозова С. Н.* Туризм в Австрии. — М.: АСТ, 2000. — 122 с.
* *Арефьев В. Е.* Введение в туризм. — Барнаул: Изд-во АГУ, 2002. — 282 с.
Айыу (мәғәнәләр)

**Айыу** — йәнлек атамаһы.

* Айыу һымаҡтар — йәнлек ғаиләһе.
* Айыу (Ейәнсура районы) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
* Айыу (Минзәлә районы) — Татарстандың Минзәлә районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Айыу баланы — үҫемлек.
* Айыу йыуаһы — үҫемлек.
* Айыу ҡолағы — үҫемлек.
* Айыу сиңерткәһе — бөжәк.
Сигет (фестиваль)

**Сигет Фестивале** ( — «Утрау» мәғәнәһендә) — йыл һайын уҙғарыла торған музыкаль фестиваль. Европалағы (2014 йылда 440 000 дән ашыу кеше килгән) иң эре проекттарҙың береһе. Венгрияның баш ҡалаһы Будапештта Обуда утрауында 1993 йылдан уҙғарыла. Фестивалдә төрлө жанрҙарҙа эшләүсе коллективтар сығыш яһай.

Фестиваль көнбайыш Европала йәшәүселәр араһында популяр. Килеүселәрҙең яҡынса 50 проценты — сит илдәрҙән. Күберәк Германия, Бөйөк Британия һәм Франциянан туристар килә.

## Фестиваль тарихы
Беренсе Sziget 1993 йылда ойошторола, унда венгрия музыканттары ғына сығыш яһай. Ул саҡта фестиваль Diaksziget тип, венгрия теленән тәржемә иткәндә «студенттар утрауы», ә хәҙер — бары тик «утрау» тип атала. 1993 йылда Sziget фестиваленә 43 мең кеше килә, хәҙер фестивалгә йыл һайын яҡынса 400 мең меломан йыйыла.

Аҙна дауамында фестивалгә килеүселәр күп төрлө музыка менән таныша ала: традицион алжир йырҙарынан алып дәртле канада индастриалына тиклем, бруталь америка хард-корынан нескә лондон диджейҙарына ҡәҙәре. Музыканан тыш, Сигеттә күп төрлө мәҙәни саралар, шул иҫәптән кинофильмдар ҡарау, спорт ярыштары, сәнғәт күргәҙмә һәм галереялары, театр һәм цирк тамашалары, дискуссия клубтары, тел өйрәнеү мәктәптәре, балалар өсөн программалар, призлы уйындар, хәйриә акциялары ла уҙғарыла.

2009 йылда фестиваль ҡунаҡтары 60 майҙансыҡ һәм сәхнәлә 250 программаны күрҙе.

## Sziget хеҙмәттәре
Sziget ҡунаҡтарға бик күп хеҙмәттәр тәҡдим итә: кер йыуыу, почта һәм һаҡлау камераларынан алып балаларҙы көндәлек тәрбиәләү сараларына тиклем. Банкоматтар фестивалдең бар биләмәһе буйынса урынлаштырылған, шуға күрә килеүселәр бында инеү өсөн шунда уҡ кассаларҙа кредит картаһы менән иҫәпләшә ала. Аптека, юғалған әйберҙәр бюроһы, сейф, тәүлек әйләнәһенә медицина хеҙмәттәре күрһәтеү, мәғлүмәтте теләгән бер телдә тәҡдим итеүсе уҡыу-уҡытыу үҙәге һәм башҡа хеҙмәттәр ҡаралған. Мәғлүмәти өҫтәлдәр һәм махсус мәғлүмәти таҡталар аҙашмаҫҡа ярҙам итәләр. Фестивалгә килеүселәр шулай уҡ «мобиль» мәғлүмәт төркөмдәре етәкселәренә мөрәжәғәт итә алалар. 

Фестивальдә биш кулинар үҙәк эшләй. Һәр төрлө аш-һыу тәҡдим ителә: хот-дог, пирожки, еләк-емеш, печенье, пирожныйҙар, шашлыҡ, сендвич, диңгеҙ ризыҡтары, пицца, ҡоймаҡтар, ҡурылған картуф, вегетариан ризыҡтар, биопродукт, ҡоро емештәр, туңдырма һ. б. "Милли кухня"ларҙың сыбар донъяһы мексика ризыҡтары, бразилия тәм-томо, италия пасталары һәм венгрияның милли аш-һыуҙары менән тулыландырыла.

Утрауға йәмәғәт транспорты менән еңел генә килеп етергә мөмкин. Ойоштороусылар шулай уҡ Sziget ҡунаҡтарына ҡала-ара автобустары, Пешта һәм Будаға тиклем паромдар һәм махсус хаҡҡа таксиҙар тәҡдим итәләр.

## Sziget-2006 хедлайнерҙары
Radiohead, Franz Ferdinand, Placebo, Игги Поп һәм The Stooges, The Prodigy, Роберт Плант һ.б.

## Sziget-2009 хедлайнерҙары

## Sziget-2011 хедлайнерҙары
* Ben l'Oncle Soul

## Sziget-2013 хедлайнерҙары
* Nick Cave
* Franz Ferdinand
* Ленинград

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фестивалдең рәсми сайты
* Барыһы ла Венгрия тураһында — Сигет Фестивале
* Будапешт "Sziget" 2013 кә әҙерләнә