open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маррандар

**Маррандар** йәки **марандар** ( "аҙашыу»,  [мөхәррәм] "тыйылған")- Испания һәм Португалиялағы христиан динен ҡабул иткән йәһүдтәрҙе һәм уларҙың тоҡомдарын, дин тотоу иркенең ниндәй дәрәжәлә булыуына ҡарамаҫтан, (XIV-XV быуаттар аҙағы) атаған термин.

## Тарихы

Испанияның идара итеүсе король ҡушаҡтары Фердинанд II Арагонлы һәм Изабелла Кастиль тарафынан 1492 йылда ҡабул ителгән указ  Испанияның барлыҡ йәһүдтәренә өс ай эсендә суҡынырға, йә иһә илдән китергә бойора. Күпселек йәһүдтәр йә Португалияға (унда ла 5 йылдан һуң тарих ҡабатланған), унан - Европаның төньяғына, йә Италияға, Ғосман империяһына,  Төньяҡ Африка илдәренә ҡасҡан. Әммә ҡайһы бер йәһүдтәр Испанияла, ә аҙаҡ Португалияла христиан булып киткән. 1502 йылда мосолмандар (маврҙар) ҙа, ә йөҙ йылдан ашыуыраҡ ваҡыт үткәс, христиан динен ҡабул иткән морискиҙар - маврҙарҙың тоҡомдары ла ошоға оҡшаш яҙмышҡа тарый.

Йыш ҡына маррандар һәм уларҙың тоҡомдары йәшерен рәүештә йәһүдилеккә тоғролоҡ һаҡлайҙар (тулыһынса йәки өлөшләтә). Йәһүд традицияһы маррандарҙы иң әһәмиәтле төркөм -* әнүсим* ( - көсләп суҡындырылғандар) тип ҡарай.  Йәшерен рәүештә йәһүд динен тотоуын дауам иткән маррандар, морискиҙар кеүек үк,  испан инквизицияһы эҙәрлекләүҙәренең төп объекты булып тора .

Киләһе бер нисә быуат дауамында, Испания һәм Португалия колонизацияһы ваҡытында күп кенә марандар Көньяҡ Америка һәм Кариб диңгеҙе утрауҙарында төпләнә. Уларҙың бер өлөшө голланд колонияларында һыйыныу урыны тапҡан *сефард йәһүдтәренә* ҡушыла. Әммә маррандарҙың төп өлөшө испан телле халыҡ араһында ҡушылып юғала.

*Лид университеты* тарафынан 2008 йылда үткәрелгән генетик тикшеренеүҙәр буйынса , хәҙерге Испания халҡының 20 проценты ирҙәр яғынан йәһүд сығышлы һәм 11 проценты ғәрәп  һәм бербер сығышлы

## Маррандар бөгөн
Бөгөн Порту ҡалаһында, Мальорка утрауында һәм Бразилияның төньяҡ-көнсығыш өлкәләрендә йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙҙәрен марран сығышлы һанай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Конверсо
* Морискиҙар
* Хаҡ христиандар
* Йәһүдтәрҙе Испаниянан ҡыуыу
* Испания инквизицияһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

* *Лозинский С. Г.* Инквизиция тарихы. — ., 1914.
* *Зеленина Г. С.* Маррандарҙың утлы дошманы. Инквизиция күҙәтеүе аҫтында йәшәү һәм үлем. СПб.: Гуманитар инициативалар үҙәге, 2018. 396 с. — (MEDIAEVALIA). — ISBN 978-5-98712-824-4.

## Һылтанмалар

* 
*
Суфриҙәр

**Суфри-зыядиҙәр** (, ) — исламдың «уртаса» хәрижи ағымдарҙың береһе, Зыяд ибн әл-Әсфәр шәкерттәре.

## Тарихы
Суфриҙәр үҙ дошмандары ҡулындағы территорияларҙы Дар әл-хәрб (һуғыш территорияһы) тип һанамаған, «ғәҙелһеҙ» власҡа ҡаршы сығыш яһауҙы бурыс тип иҫәпләгән, ләкин ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы әсирлеккә алыуҙы тыйған.. VIII—IXбыуаттарҙа Төньяҡ Африкала Мидрари суфри дәүләте ойошторолған булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хәрижиҙәр
* Ғажрәдиҙәр
* Бәйһәсиҙәр
* Әзраҡиҙәр
* Нәждәттәр

## Иҫкәрмәләр

### Сығанаҡтар
*# *Али-заде А. А.* Суфриты // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — .
Викимедиа хәрәкәте

**Викимедиа хәрәкәте,** йәки **Викимедиа** — Викимедиа проекттарында ҡатнашыусыларҙың һәм уларҙы хеҙмәтләндереүсе ойошмаларҙың глобаль берләшмәһе.

## Тарихы
Хәрәкәт Википедия берләшмәһе нигеҙендә барлыҡҡа килә һәм артабан Викимедианың башҡа проекттарына, шул иҫәптән Викимилек һәм Викимәғлүмәттәр проекттарына, Медиавики программа тәьминәтен эшләүселәр берләшмәһенә ҡағыла. Был ирекмәндәргә бөтә донъяла күп һанлы ойошмалар, шул иҫәптән Викимедиа Фонды, Викимедиа төбәк ойошмалары, Рәсәйҙә «Викимедиа РУ», шулай уҡ «Башҡортостан викимедиясылары», «Эрзә телендә яҙышҡан викимедиасылар» һәм «Дон викимедиасылар төркөмө» кеүек тематик ойошмалар һәм ҡулланыусылар төркөмдәре ярҙам күрһәтә.

«Викимедиа» атамаһы вики и медиа тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Уны тәүге тапҡыр Америка яҙыусыһы Шелдон Рамптон 2003 йылдың мартында инглиз телле Викиһүҙлекте почта аша таратҡанда файҙалана . Был вики-проект Википедиянан һуң Джимми Уэйлс урынлаштырған икенсе проект була. Тағы өс айҙан Викимедиа фонды ойошторола. «Викимедиа» термины Викимедиа проекттарына ҡарата ла ҡулланылырға мөмкин.

## Вики-проекттар

* Википедия — ирекле энциклопедия;
* Викиһүҙлек — ирекле һүҙлек;
* Викидәреслек — асыҡ дәреслектәр;
* Викияңылыҡтар — ирекле яңылыҡтар сығанағы;
* Викиөҙөмтә — өҙөмтәләр һәм цитаталар тупланмаһы;
* Викикитапхана — ирекле китапхана;
* Викиуниверситет — асыҡ белем биреү берләшмәһе;
* Викисәйәхәт — бөтә донъя ирекле сәйәхәтсе ҡулланмаһы;
* Викитөрҙәр — тере организмдар төрҙәренең асыҡ каталогы;
* Викимилек — ирекле медиабанк;
* Викидата — түләүһеҙ һәм ирекле белемдәр базаһы, уны кешеләр ҙә, машиналар ҙа ҡуллана һәм мөхәррирләй ала.
* Абстракт Википедия — Википедияның телдәргә бәйләнмәгән версияһын булдырыу проекты, Викидаталағы  структуралаштырылған бирелмәләрҙе файҙалана. 

*

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*  Мета-викиҙа Викимедиа хәрәкәтенең структураһын тасуирлау
* 
*   — Strategy Glossary
Дитковските Агния Олеговна

**Агния** (**Агне**) **Олеговна Дитковските** (; ) — Рәсәй актрисаһы һәм йырсыһы.

## Биографияһы
1988 йылдың 11 майында литва режиссеры Олегас Дитковскис һәм Рәсәй актрисаһы Татьяна Борисовна Лютаева ғаиләһендә тыуа. 15 йәшкә тиклем Литвала йәшәй, ә 2004 йылда ул әсәһе һәм ҡустыһы Доминикас Раманаускас менән ()Мәскәү ҡалаһына күсеп килә<.
Агния ата-әсәһенең эшен дауам итергә ҡарар итә (был йыш ҡына ижади ғаиләләрҙә бул торған хәл) һәм ВГИК-ка инә, әммә беренсе курстан уҡ уҡыуҙан китә. Шуға ҡарамаҫтан, Агния профессиональ эшмәкәрлеген башлай һәм «Эҫелек» тулы метражлы фильмда дебют яһай, унда төп ролдәрҙең береһен уйнай.
2010 йылда фигурист Повилас Ванагас менән парҙа Беренсе каналдың «Боҙ һәм ялҡын» исемле проектында ҡатнаша. 2015 йылда бейеүсе Евгений Раев менән бергә Россия телеканалының «Йондоҙҙар менән бейеү» шоуының туғыҙынсы миҙгелендә ҡатнаша.

Агния «Danissimo» рекламаһында төшә. 2010 йылда Рома Кенгой менән «Самолеттар» йырын башҡара. 2015 йылда «Биплан» төркөмөнөң «Киносны» йырының яңы версияһында ҡатнаша.

### Шәхси тормошо
2006 йылдан актер Алексей Чадов менән осраша башлай, уның менән «Эҫелек» фильмында төшә. Агния менән Алексей АҠШ-та «Оло ҡалала мөхәббәт» фильмын төшөргәндә лә бергә булалар, унда Алексей төп ролдәрҙең береһен башҡара. 2009 йылда уларҙың мөнәсәбәттәре өҙөлә, әммә өс йылдан һуң улар яңынан осраша башлай, ә 2012 йылдың 24 авгусында йәштәр өйләнешә
. 2014 йылдың 5 июнендә уларҙың Федор исемле улдары тыуа. 2015 йылдың 2 майында актерҙар айырылыша.

2017 йылдың 16 апрелендә актриса икенсе балаһын таба.

2021 йылдың йәйендә бизнесмен Богдан Панченкоға кейәүгә сыға. 2021 йылдың 3 ноябрендә өсөнсө тапҡыр әсә була, был хаҡта үҙенең instagram-ында хәбәр итә.

## Фильмографияһы

## Клиптарҙағы ролдәре
* 2005 — «Бында һәм тегендә» (Алексей Чумаков)
* 2010 — «Самолёттар» (Рома Кенга)
* 2012 — «RockStar» (Тимати)
* 2015 — «Кинотөштәр 2015» (Биплан)
* 2016 — «Һиңә барыһы ла мөмкин» («Artik &amp;amp; Asti»)
* 2016 — «Анттар» («Хайыуандар»)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Стрикленд Мейбл

**Мейбл Эделин Стрикленд** (мальт. Mabel Edeline Strickland; 8 ғинуар 1899 — 29 ноябрь 1988) инглиз-мальта журналисы, гәзит хужаһы һәм сәйәси эшмәкәр.

## Ғаиләһе һәм шәхси тормошо
Стрикленд Мальтаның 4-се премьер-министры сэр Джеральд Стриклендтың һәм Леди Эделин Саквиллдың ҡыҙы була. Уның әсәһе Кент графлығына ҡараған Кнолдән 7-се граф Де Ла Варр Реджинальд Саквилдың өлкән ҡыҙы була. Мейбл кейәүгә сыҡмай, байлығының күп өлөшөн берҙән-бер вариҫы Роберт Хорниолд-Стриклендҡа ҡалдыра.

## Йәшәгән урыны
Мейбл Стрикленд ғүмеренең күп өлөшөн Лиджала Паризио виллаһында үткәрә. Быға тиклем ул атаһы лорд Стриклендтың Аттард ҡалаһындағы Вилла Болонья ғаилә йортонда йәшәй.

## Карьераһы
Стрикленд атаһы һәм үгәй әсәһе Леди Стрикленд (Маргарет, Эдвард Халтондың ҡыҙы) менән бергә Мальтала гәзит сығарыуҙы ойоштора. 1935 йылда ул «Таймс оф Мальта» һәм «Иль Берк» гәзиттәренең мөхәррире була, ә һуңынан 1940 йылда атаһы депутат булғандан һуң гәзит директоры вазифаһын биләй. Икенсе донъя һуғышы осоронда Мальта ҡамауға алына, әммә Стрикленд тырышлығы арҡаһында гәзиттең һәр һаны сығарыла. 1950-се йылдарҙа ул прогрессив Конституцион партияға етәкселек итә. 1950-се йылдарҙа Мальтала төп сәйәси лидерҙарҙың береһе була. 1956—1957 йылдарҙа интеграция һөйләшеүҙәрендә ҡатнаша, 1964 йылда бойондороҡһоҙлоҡҡа ҡаршы сығыш яһай. 1962 йылда Мальта парламенты депутаты итеп һайлана. Ул һәр ваҡыт ирекле һәм бойондороҡһоҙ матбуғат өсөн көрәшә һәм Мальтаның Бөйөк Британия һәм Берҙәмлек менән бәйләнештәрен һуплай. Пенсияға сыҡҡас, ул ғаиләһе исеменән Стрикленд фондына нигеҙ һала.

## Вафаты
Мейбл Стрикленд 1988 йылдың 29 ноябрендә вафат була һәм Изге Павел соборында Стриклендтарҙың ғаилә кәшәнәһендә ерләнә.

## Иҫкәрмәләр
Кабо-Вердела ислам

**Кабо-Вердела** **ислам**(, ) ― Кабо-Верде дәүләтендә тарафдарҙары булған аҙ һанлы, әммә тиҙ үҫеш ала барыусы дин.

## Тарихы
Кабо-Верде йәшәүселәрҙең күбеһе ― христиандар. Католик дине тарафдарҙары, күп быуатлыҡ Португалия хакимлығы йоғонтоһонда нығыған, илдә берҙән-бер ҙур дини йәмәғәтте тәшкил итә: 2010 йылға ― ил халҡының ~80 % — ы.

## Ислам
Ислам ― илдә иң ҙур әҙселек дине булып тора. Кабо-Вердиҙың мосолман йәмәғәте ― әҙ һанлы, әммә тиҙ үҫеш ала барыусы дини йәмәғәт. Ислам был илгә Көнбайыш Африканан үтеп кергән. Кабо-Верде мосолмандары ― күпселектә Сенегалдан һәм башҡа Африка илдәренән күскән мөһажирҙәр йәки элекке мөһәжирҙәрҙең бында төпләнгән нәҫеле. Мосолмандар Кабо-Вердела сауҙа (*ваҡ сауҙа, сувенирҙар һатыу*) менән шөғөлләнә. Кабо-Вердела мосолмандарының теүәл тураһында дөрөҫ мәғлүмәт сығанаҡтары юҡ.

Урындағы *A Semana* (Аҙна, *[[:en:A Semana|en]]*) баҫмаһында сыҡҡан мәғлүмәт буйынса, Кабо-Верде мосолмандары Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тыуған көнөн (Мәүлит байрамы) билдәләп үтәләр.

## Һылтанмалар
* ISLAM CABO VERDE 

## Иҫкәрмәләр
Ярҙамлы (ҡала)

**Ярҙамлы, Ярдымлы** () — Әзербайжандағы ҡала, шул уҡ исемле райондың административ үҙәге.

## Тарихы
Топонимды төрлөсә аңлаталар..Ярдымлы географик атамаһы Урал һәм Волга йылғаһы араһы территорияһында йәшәгән эрдим йәки эрдем ҡәбиләһе исеменән килеп сыҡҡан тигән фараз бар (VIII быуат аҙағы)

Фараздарҙың береһе буйынса, ул «эртим» һүҙенән килеп сыҡҡан. «Эртим» — бәшнәк ырыуҙарының береһенең исеме. Иҫке төрөк телендә батыр, рыцарь тигәнде аңлата. 1924 йылда археолог И. Азимбеков топонимды төрөк телендәге «ярҙам итеүселәр» тип аңлата. Риүәйәттәрҙең береһе буйынса, бында Али исемле мәшһүр берәү килгән һәм бик ауыр тау шарттарында йәшәгән кешеләргә ярҙам иткән, күп һыу тирмәне төҙөгән, был абруйлы кешенең ваҡытлы резиденцияһын «Ярҙам Али» тип атағандар

«Әзербайжан VII—IX быуаттарҙа» монографияһында әзербайжан тарихсыһы Зыя Буниятов «Ярҙам» ҡалаһының урынын Әрдәбилдән төньяҡта урынлашҡан тип билдәләй.

## Халҡы
«Кавказ календары» мәғлүмәттәре буйынса, 1912 йылда Ленкоран өйәҙе Баҡы губернаһы Ярҙамлы ауылында 377 кеше йәшәгән, башлыса «татарҙар» (йәғни әзербайжандар). 1915 йылғы «Кавказ календары» Ярҙамлыла 145 кеше, шулай уҡ «татарҙар» (әзербайжандар) типкүрһәтә.

1979 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Ярҙамлыла 3114 кеше йәшәгән, ә 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу 3,438 кеше. 2010 йылда ҡала халҡы 6700 кеше тәшкил итә.

Келәм туҡыуҙан тыш бында игенселек, йөҙөмсөлөк кеүек тармаҡтар үҫешкән һ. б.

Ҡалала уртаса ғүмер оҙайлығы 80 — 90 йәш.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әзербайжан
* Ярҙамлы районы
* Әзербайжандың административ-территориаль бүленеше

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Ярдымлы
* 
* 
* 
* Ярдымлы на сайте Министерства культуры и туризма Азербайджана
Чичикова Ирмена

**Ирмена Чичикова** (; ) — болгар театр һәм кино артисы.

## Бала сағы һәм белеме
Ирмена Чичикова Болгарияла, Пловдив ҡалаһында тыуа, шунда уҡ үҫә. Башланғыс белемде «Antoine de Saint Exupéry» француз теле мәктәбендә ала, уны 2003 йылда тамамлай. Шунан һуң Софияға күсә, унда Крысте Сарафов исемендәге театр һәм кинематография сәнғәте милли академияһында профессорҙар Маргарита Младенова һәм Иван Добчев етәкселегендә уҡыуын дауам итә.

Параллель рәүештә грек телен өйрәнә. Уның диплом сығыштары Антон Чеховтың «*[[:ru:Три сестры|Три сестры]]*» (режиссеры — Маргарита Младенова) һәм Жорди Галсерандың "Дакота / Селтәрҙәге һүҙҙәр"ен (режиссеры — Стилиан Петров) үҙ эсенә ала. 2008 йылда академияны тамамлағандан һуң ул профессиональ дипломлы артист булып китә.

## Карьераһы
Чичикова профессиональ сәхнәлә Ингмар Бергмандың «*[[:ru:Сцены из супружеской жизни|Cцены из супружеской жизни»]]* фильмы мотивтары буйынса ҡуйылған *«Искусство подметать вещи под ковром»* (2008 йыл) пьесаһында Марианна ролендә дебют яһай, уның өсөн IKARҙа (2009 йыл) номинация һәм ASKEER (2009 йыл) театр премияһында иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн награда ала. Бынан һуң ул *Нирвана* (2009 йыл) пьесаһында роль уйнай, бер нисә йылЭжен Ионеско әҫәрҙәре мотивтары буйынса «*Строительство освобожденного воображения*» (2010 йыл) пьесаһы менән Канадала һәм Францияла гастролдәрҙә була. Артабанғы ҙур ролен Иван Вазовтың Болгар милли театрында Александр Вампиловтың *«Утиная охота»* (2012 йыл) пьесаһында уйнай.

2012 йылда ул *«Я — ты»* фильмында төшә, уның кадрҙа күренүе тәнҡитселәр тарафынан яҡшы ҡабул ителә, һәм ул «Алтын роза» Милли кинофестивалендә (2012 йыл) төп ҡатын-ҡыҙҙар наградаһын ала. 2014 йылда ул *«Виктория»* картинаһында кендекһеҙ тыуған Виктория исемле ғәҙәти булмаған ҡыҙҙың әсәһе Боряна ролендә күренә. Таҫманың премьераһы «Сандэнс» кинофестивале Бөтә донъя конкурсында үтә.

2015 йылдан башлап даими рәүештә кинола төшә.

## Наградалары һәм номинациялары
* «Алтын роза» кинофестивале наградаһы (2012) *«Я — ты»* фильмында төп роле өсөн (2012), режиссеры Петр Попзлатев.
* Askeer (2009) театр наградаһы, *«Искусство подметать вещи под ковром» (2009)* фильмында төп ҡатын-ҡыҙ роле Марианна өсөн, режиссеры Десислава Шпатова.
* Болгария, Врацта Бәләкәй театр формалары Милли фестивалендә *«Искусство подметать вещи под ковром» (2009)* фильмында төп ҡатын-ҡыҙ роле Марианна өсөн өсөнсө премия, режиссеры Десислава Шпатова.
* *«Искусство подметать вещи под ковром»* (2009) фильмында Марианна роле өсөн «Икенсе пландағы иң яҡшы актриса» номинацияһында Ikar Theatre (2009) премияһы, режиссеры Десислава Шпатова.

## Фильмографияһы
* Письма из Антарктиды (2019) — Диана
* Till The Thed Of Our Days (2019) Z Zara; ҡыҫҡа метражлы фильм
* Лифчик (2018) The Bra … Widow
* Недотрога (2018) Touch Me Not M Mona
* Вездесущий (2017) Vezdesushtiyat K Krisi
* Annies Birthday (2016) … Tanya; ҡыҫҡа метражлы фильм
* Intrusion (2016) J Jeanne; ҡыҫҡа метражлы фильм
* Виктория (2014) Viktoria … Boryana
* Az Sam Ti (2012) … Yura
* Staklenata reka (2010) … Milena
* Восточные пьесы (2009) Iztochni piesi … Roommate
* Nutmeg (2006)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Заманов Хәләф Әбүзәр улы

**Заманов Хәләф Әбүзәр улы** (25.11.1918, БАССР-ҙың Бөрйән районы Байғазы ауылы — 17.11.1980, Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы) —Бөйөк Ватаны һуғышы һәм хеҙмәт ветераны.

## Биографияһы
Заманов Хәләф Әбүзәр улы 1918 йылда БАССР-ҙың Бөрйән районы Байғазы ауылында тыуған. Иҫке Собханғолда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, 1932—1933 йылдарҙа Ырымбур Башпедтехникумында уҡый.

Ауыр иҡтисади хәл арҡаһында 15 йәшендә бухгалтер, һуңынан Совет Армияһына саҡырылғанға тиклем Бөрйән районының район финанс бүлегендә участка инспекторы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.

1939 йылдың 14 сентябренән 1946 йылдың 15 июленә тиклем Совет Армияһы сафында була, Маньчжурияны азат итеү буйынса япон империалистарына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.

Юғары Баш Командующийҙың 1945 йылдың 23 сентябрендәге бойороғо менән беренсе Алыҫ Көнсығыш фронты командованиеһының хәрби заданиеларын яҡшы үтәгәне өсөн уға «Рәхмәт Хаты» тапшырыла.

Япон илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн 1945 йылдың 7 октябрендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

Бойороҡта былай тиелә: «Старшина Заманов Хәләф Әбүзәр Улы ике тапҡыр дивизия командирының корпус командиры менән сымлы бәйләнешен тергеҙеү буйынса тапҡырлыҡ һәм инициатива күрһәтә, әммә элемтә батальоны штабында писарь булып хеҙмәт итә. Икенсе тапҡыр элемтәне тергеҙеү ваҡытында ул линия буйлап бәйләнеште өҙөргә маташҡан ике япон һалдатын таба.

Старшина Заманов Хәләф Әбүзәр улы сиратлап автоматтан дошман һалдаттарын юҡ итә һәм шуның менән тайга һәм юлһыҙ шарттарҙа элемтәнең нормаль эшен тәьмин итә».

СССР Юғары Советы президиумының 28 апрель указы менән. 1946 йылда старшина Заманов Хәләф Әбүзәр улы «Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1946 йылдың 3 авгусынан 1951 йылдың 31 авгусына тиклем Бөрйән районының ВКП/б комитетының иҫәп бүлеге мөдире. 1951 йылдың 31 авгусында Бөрйән район Советының башҡарма комитетына бүлек мөдире итеп тәғәйенләнә.

1953 йылдың 1 авгусында Бөрйән районының ауыл хужалығы идаралығында кадрҙар буйынса инспектор булып эш башлай, ләкин ауыл хужалыҡ идаралығы бөтөрөлөү сәбөпле, 1953 йылдың 30 декабрендә Райпландың өлкән экономисы итеп тәғәйенләнә.

1956 йылдың 1 авгусынан Райплан рәйесе. 1959 йылдың1 декабрннән 1960 йылдың 21 ноябренә тиклем Бөрйән промкомбинатында технорук, 1960 йылдың 25 ноябренән «Еңеү юлы» гәзите редакцияһының әҙәби хеҙмәткәре. Редакция бөтөрөлөү сәбәпле, эшенән бушатыла һәм Бөрйән урман сәнәғәте хужалығында нормировщик, артабан плановик булып эшләй.

1965 йылдың 3 декабренән Бөрйән районының КПСС комитетының секретаренең ярҙамсыһы вазифаһын башҡара. 1971 йылдың 1 ғинуарында дөйөм бүлек мөдире итеп тәғәйенләнә һәм пенсияға сыҡҡансы шул вазифаһында ҡала.

## Наградалары
* Юғары Баш Командующийҙың 1945 йылдың 26 сентябрендәге Рәхмәт Хаты (Юғары Баш Командующий Советтар Союзы Генералиссимусы И. В. Сталиндың 23.08.1945 йылдан № 273 приказы)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (Приказ подразделения №: 22/н от: 10.09.1945 Издан: 39 сд 1 А 1 Дальневосточного фронта)
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы (СССР Юғары Советы президиумының 28.04.1946 йылдағы указы менән)

## Һылтанмалар
●ЗАМАНОВ Халяф Абузарович 

●Документы о награждении
Роберта Метсола

**Роберта Метсола** (ҡыҙ фамилияһы **Тедеско Триккас**, мальт. Roberta Metsola Tedesco Triccas) Мальта сәйәси эшмәкәре. Милли партия ағзаһы. 2022 йылдың 18 ғинуарынан Европа парламенты рәйесе, рәйес итеп һайланған иң йәш сәйәсмән, һәм был вазифала өсөнсө ҡатын-ҡыҙ. Унан элегерәк — Европа парламенты рәйесенең беренсе урынбаҫары (2020—2022). 2013 йылдан Мальтанан Европа парламенты депутаты, Европа халыҡ партияһы (Европа парламентында христиан-демократик төркөмө) францияһы аҡзаһы.

## Биографияһы
1979 йылдың 18 ғинуарында Мальтаның Сент-Джулианс ҡалаһында тыуа. Уның ата-әсәһе — *Рита* (Rita) һәм *Джеффри Тедеско Триккас* (Geoffrey Tedesco Triccas).

2003 йылда Мальта университетының юридик факультетын тамамлай, унда Европа хоҡуғын һәм сәйәсәтен өйрәнә. Диплом алғандан һуң, 2003—2004 йылдарҙа, Брюггта Европаның шәхси колледжында белем ала, унда Европа хоҡуғын өйрәнә. 2000—2002 йылдарҙа студент-демократтарының (EDS) уң үҙәк вице-рәйесе була. 2002—2003 йылдарҙа Европа студенттары демократтарының генераль секретары була.

2004 йылдан 2012 йылға тиклем Метсола Мальтаның Европа берлеге ҡарамағындағы даими вәкиллегендә хоҡуҡи һәм суд хеҙмәттәшлеге буйынса атташе сифатында була һәм юстиция һәм эске эштәр бүлеге башлығы булып эшләй. 2012—2013 йылдарҙа — сит ил эштәре һәм хәүефһеҙлек сәйәсәте буйынса Союздың Юғары Вәкиле Кэтрин Эштон янында юрисконсульт.

2013 йылдың мартында парламент һайлауҙарында Мальта парламентына һайланған Саймон Бусуттила урынына 2013 йылдың 25 апрелендә Европа парламенты депутаты итеп һайлана. 2014—2019 йылдарҙағы һайлауҙарҙа ҡабаттан депутат итеп һайлана. 2014—2019 йылдарҙа — Европа парламентының петициялар буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары (PETI). Европа парламентында Метсола 2022 йылдың 19 ғинуарына тиклем Европа халыҡ партияһының Граждандар азатлығы, суд эшмәкәрлеге һәм эске эштәр комитетында төркөм координаторы булып тора һәм Европа халыҡ партияһы төркөмөндә үҙенең милли партияһы делегацияһына етәкселек итә. Ул шулай уҡ Европа парламентының коррупцияға ҡаршы көрәш буйынса халыҡ-ара төркөм рәйестәше була, әлеге ваҡытта был төркөм командаһы ағзаһы.

2020 йылдың 12 ноябрендә Европа парламенты рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп һайлана. Метсола — вице- президент итеп һайланған тәүге Мальта депутаты. 2022 йылдың 11 ғинуарында Европа парламенты рәйесе Давид Сассоли вафатынан һуң Метсола уның вазифаларын башҡарып тора. 18 ғинуарҙа ул яңы рәйес итеп һайлана. Шулай итеп, ул Европа парламентының иң йәш рәйесе була.

## Шәхси тормошо

2005 йылда Европала The Cruise Lines International Association-дың (CLIA) генераль директоры, Royal Caribbean International-дың башҡарма директоры фин гражданы Укко Метсолаға (*Ukko Metsola*) кейәүгә сыға. Икеһе лә 2009 йылда Европа парламентына һайлауҙарҙа (Укко фин Милли коалиция партияһынан) ҡатнаша.

## Балалары
Уларҙың 5 йәштән алып 14 йәшкә тиклемге дүрт улы бар: Лука, Алек, Марк һәм Кристи.

## Иҫкәрмәләр
Натиҡ

**Натиҡ** ( — «һөйләүсе») — Исмәғилилектә ете пәйғәмбәрҙең пәйғәмбәрлек циклдарын башлаусы һәр береһе. 

## Тасуирламаһы

Натиҡ — матди донъяла Донъя Аҡылының сағылышы. Натиҡтың үәхиҙәре Аллаһтан килә һәм ябай кешеләргә асыҡ булмаған йәшерен мәғәнә йөрөтә, шуға күрә натиҡ менән бергә уның ярҙамсыһы ла — сәмит («тымыҡ») килеп сыға, ул уҡ әсәс (нигеҙ), Донъя Йәненең кәүҙәләнеше, уның бурысы — натиҡ үәхиҙәрен аңлатыу.

## Натиҡтар

Үткән алты циклдың натиҡтары:

# Әҙәм
# Нух
# Ибраһим
# Муса
# Ғайса
# Мөхәммәт

Етенсе циклда натиҡ Әл-Ҡаим («Аяғүрә тороусы», «Өҫтә тороусы») донъя ахыры алдынан, кешеләр натиҡтар, сәмиттәр һәм имамдар (һәр циклда ете имам) аралашсылығында камил танып белеүгә өлгәшкәс, күренәсәк.

## Әҙәбиәт
* I. P. Petrushevsky. Islam in Iran. SUNY Press, 1985. С.245246.
* Петрушевский Илья Павлович. VII—XV быуаттарҙа Иранда Ислам. 2007. 428 с. ISBN 978-5-288-04260-7.
*
Туймазы (Лена йылғаһы үҙәне)

**Туймазы** (саха. *Туймаада*) — Лена йылғаһының һул яры буйлап урта ағымдағы үҙәндә Яҡутск ҡалаһы урынлашҡан, шулай уҡ Жатай, Хатассы, Табага, Кангалассы, Тулагино, Кильдямцы, Сырдах һәм башҡа тораҡ пункттары бар.

## Географияһы
Туймазы — халыҡ һаны буйынса Ленаның урта ағымындағы өс төп үҙәндең (шулай уҡ Эркеен һәм Энсиели) иң ҙуры. Майҙаны — 700 км². Халҡы — 343,8 мең кеше (2019), йәғни бөтә Яҡутстан халҡының өстән бер өлөшөн тәшкил итә.

Үҙән территорияһында күлдәр, һәм Лена йылғаһының ҡылылары, ҡушылдыҡтары күп. Туймазының көнбайыш өлөшөндә Чор-Муран тауы урынлашҡан.

Климаты киҫкен континенталь. Ғинуар айында уртаса температура −39,6 °C, июлдә +19,0 °C. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ нормаһы — яҡынса 240 миллиметр.

## Тарихы
Фольклор легендалары буйынса, был үҙәндә яҡуттарҙың ата-бабалары Омогой Бай һәм Эллэй Боотур килеп төпләнгән.

Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы Яҡутстанда йәшәгән башҡорттарға сәйәхәте ваҡытында Башҡортостанға бәйле мәғлүмәттәргә юлыға

Ысынында Туймазы үҙәнендә кешеләр палеолит осоронда уҡ йәшәгән. Археологик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә сағыштырмаса ҙур булмаған территорияла бик күп табылдыҡтарға юлығалар. Палеолит, мезолит, неолит, бронза быуаты һәм иртә тимер быуат, шулай уҡ урта быуаттарға ҡараған 200-ҙән ашыу археологик ҡомартҡы табыла.

Яҡутстанда Туймазы халыҡ-ара олимпиадаһы үтә.

Шулай уҡ Яҡутскиҙа урындағы «Туймаада» гәзите нәшер ителә.

## Фотоһүрәттәр

Вид на Табагу с сопок.JPG|Үҙәнгә көньяҡ ҡалҡыулыҡтарҙан күренеш, Иҫке Табаға ауылы янында
Табага в долине Туймада.jpg|Табага. Туймазы үҙәнендә 
Посёлок Табага.jpg|Табага ҡасабаһы
Вид на долину Туймаада и город Якутск (1).JPG|«Мөхәббәт усаҡтары» тип йөрөтөлгән районда Туймазы үҙәненә һәм Якутск ҡалаһына күренеш
Вид на долину Туймаада и город Якутск (2).JPG|Туймазы үҙәненә һәм Якутск ҡалаһына күренеш
Вид на долину Туймаада в районе села Кильдямцы (1).JPG|Кильдямцы ауылы янындағы үҙән күренеше
Вид на долину Туймаада в районе села Кильдямцы (2).JPG|Кильдямцы ауылы янындағы үҙән күренеше
Якутск. Озеро Тёплое (1).JPG|Туймазы пейзажына хас күренеш. Тёплое күле
Якутск. Озеро Тёплое (2).JPG|Тёплое күле
Вид на долину Туймаада и коренной берег южнее посёлка Кангалассы.JPG|Туймаада үҙәненә һәм Кангалассы ҡасабаһынан көньяҡтараҡ төп ярға ҡарата күренеш


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Туймаада
* Эркээни
* Энсиэли
* Нёрюктяй
* Илинэнэр
* Сунтаар
* Нюрба хочото
* Туймазы үҙәненең изге «өсмөйөшө»

* Туймаада байрамы

## Иҫкәрмәләр
Низариҙар

**Низариҙар** ( —*ән-Низарийүн;*  — *Незәрийән*) — шиғый исламының исмәғили мәҙһәбе тармағы.

## Тарихы

Һуғышсан исмәғилиҙәр мөхитенән XI быуат аҙағында айырылып сығалар. Низариҙар, фатими хәлифә әл-Мустансирҙың өлкән улы Әбү Мансур Низар имам булып тора, тип һанаған.

Низариттарҙың тәғлимәте ғаҡыл (ижтиһад), плюрализм (раса, этник, мәҙәни төрлөлөк һәм дини айырмалыҡтарҙың рөхсәт ителеүе) һәм социаль ғәҙеллек кеүек нәмәләр тураһында һөйләй.

### Хәҙерге заманда
Бөтә низари исмәғилиҙәр хәҙер шаһзадә Шаһ Кәрим Әл-Хөсәйениҙе (Аға — хан IV) үҙҙәренең Имам-и-Заман (заман имамы) тип таный..

### Исмәғили имам резиденцияһы
Португалия Республикаһы менән 2015 йылғы килешеүгә ярашлы, 2018 йылдың 11 июлендә Аға хан рәсми рәүештә Лиссабондағы Энрике де Мендонс һарайын, «Исмәғили имаматтың диваны — резиденцияһы)» () тип иғлан итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Батиниҙар
* Фатимиҙар
* Суфыйлыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Шиштиә

**Шиштиә** ( — жәштиә,  — жәштей; ) — суфый тәриҡәте.

## Тарихы
Сүриә кешеһе Әбү Исхаҡ Шишт ҡаласығында нигеҙ һалған. X быуатта Афғанстан һәм Һиндостанда киң таралған. Дүрт төп суфый тәриҡәтенең беренсеһе булып (Шиштиә, Сүхрәүәрдиә, Ҡадириә, Нәҡшбәндиә) Афғанстанда һәм Көньяҡ Азияла төпләнә.

Башҡа суфый тәриҡәттәрендәге кеүек үк, рухи вариҫлыҡ теҙмәһе — силсилә уның иң яҡын кешеләренең береһе аша Мөхәммәт Пәйғәмбәргә барып тоташа.. Тәриҡәттең атамаһы сүриә суфыйҙары Әбү Исхаҡ Шами (шулай уҡ Әбү Исхаҡ Шами Шишти) йәшәү урыны менән бәйле (Афғанстандың көнбайышындағы Шишт ҡалаһы). Шишти тәриҡәтенең тәүге етәкселәре Шиштиҙә ерләнә.

Силсиләнең рухи вариҫтарының береһе булып Систанда тыуған хужа Мөғин әд-Дин Хәсән Шишти (Мөғинүддин Шишти) (1142—1236) тора. Яҡын Көнсығыш һәм Үҙәк Азия буйлап сәйәхәт иткәндән һуң ул Ажмерҙа урынлаша һәм тәриҡәт идеяларын Һиндостанда тарата .

Фәридуддин Мәғсүдтән һуң (1173 йәки 1175—1266) силсәләһе ике йүнәлештә үҫешә: Ғәләүеддин Сабир Кәлйәри (Шишти Сабри) һәм Низамеддин Әүлиә (Шишти Низами).

Башҡа суфый тәриҡәттәренән айырмалы рәүештә, Һиндостанда Шишти ағзалары көрән һәм ҡыҙыл-һары төҫтәр араһындағы кейем кейгән.

## Йоғонтоһо
Был тәриҡәттең уҡыусыһы һинд музыканты һәм мистик *Хәҙрәт Инайәт Хан* (1882—1927) була, ул Көнбайышта «универсаль суфыйлыҡ» уҡытыусыһы була.

Уның туғаны Носрат Фәтих Али Хан (1948—1997) Хажи Ғөләм Фәрит Сәбри менән бергә Көнбайыш илдәрендә ҡәүүәли жанрын беренсе популярлаштырыусы була. Уның туғаны — Рәхәт Фәтих Али Хан йырсы, суфый музыкаһы һәм зекерҙәрен башҡарыусы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ambreesh Mishra. A matter of faith. Indiatoday.in. September 10, 2009.
* Muneera Haeri. The Chishtis: A Living Light. Oxford University Press, 2000. Pages: 221.
Нинкович Наташа

**Наташа Нинкович** (; 22 июль 1972, Требине) —- серб театр һәм кино артисы, «Спаситель», «Жизнь и война», «Профессионал», «Ловушка» фильмдарындағы ролдәре менән билдәле. Бер нисә абруйлы премия лауреаты, бер нисә тапҡыр Ватан һәм сит ил кинофестивалдәренең иң яҡшы артисы тип таныла.

## Биографияһы
Наташа Нинкович 1972 йылдың 22 июлендә, Югославия Федератив Социалистик Республикаһының (хәҙерге Серб, Босния һәм Герцеговина Республикаһы) Требине ҡалаһында тыуған. Бала сағын шунда уҡ ата-әсәһе Бранко һәм Милена Нинковичтар менән үткәрә. Урындағы башланғыс һәм урта мәктәпте тамамлай. Мәктәпте тамамлағандан һуң Белградҡа китә һәм Белград университетына уҡырға инә. Унда профессор Владимир Евтович етәкселегендә Драма сәнғәте факультетында уҡый. Воин Четкович, Сергей Трифунович һәм Небойша Глоговац кеүек билдәле артистар уның курсташтары була. Университетты 1994 йылда тамамлай.

Нинкович кинола 1989 йылда университетта уҡыған сағында уҡ төшә башлай, шулай ул «Иң яҡшы» һәм «Голливудҡа өс билет» фильмдарында эпизодик ролдәр башҡара. Босния һуғышының фажиғәле ваҡиғаларына арналған «Ҡотҡарыусы» америка касса фильмында төп ролдәрҙең береһен уйнап, 1998 йылда киң йәмәғәтселеккә билдәле була. Был роле өсөн ул бер нисә абруйлы кинонаградаларға лайыҡ була, атап әйткәндә, Сочиҙа «Кинотавр» Рәсәй фестивалендә иң яҡшы актриса тип таныла, Нишала серб ватан актерҙары ҡаҙаныштары фестивалендә бер нисә награда ала.

2003 һәм 2004 йылдарҙа «Профессионал» фильмында һәм «Ҡатнаш никах» телесериалында төшә. 2006 һәм 2007 йылдарҙа «Безумный, запутанный, нормальный» сериалында һәм «Ловушка» фильмында төрлө әһәмиәттәге күп кинопремиялар йыя. 2008 йылда «Яралы бөркөт» телесериалында төп ролдәрҙең береһен башҡара.

Белградта Милли театр сәхнәһендә спектаклдәрҙә күп ролдәр башҡара. Бер нисә театр наградаларына эйә: 2002 йылда «Сон в летнюю ночь» спектаклендә ҡатнашҡаны өсөн «Комедия көндәре» фестивале призына лайыҡ була, 2005 йылда «Трансильвания» спектакле өсөн Белград драма театры фаразы буйынса иң яҡшы актриса тип таныла, өс тапҡыр Белградта Милли театрҙың иң яҡшы актрисаһы тип таныла (2001, 2002, 2010).

Белградта йәшәй. Ненад Шаренацта кейәүҙә, ике балаһы бар — игеҙәктәр Лука һәм Матия.

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Келети Агнеш

**А́гнеш Ке́лети** ( тыуғанда *Кляйн*; 9 ғинуар 1921, Будапешт, Венгрия) — венгрия гимнасткаһы, биш тапҡыр олимпия чемпионы (1952, 1956), донъя чемпионы (1954, брус), спорт гимнастикаһы буйынса Венгрия чемпионы (1947—1954)

## Биографияһы

Милләте буйынса йәһүд ҡыҙы. 4 йәшендә гимнастика менән шөғөлләнә башлай, ә 16 йәшендә үҙенең беренсе милли титулын яулай.

Икенсе донъя һуғышы башланғанлҡтан, 1940 йылғы йәйге Олимпия уйындары үткәрелмәй, ваҡытлыса туҡтатыла. Үҙен христиан ҡатыны тип танытып һәмауылда ялған документтар аҫтында йәшеренеп, ул Холокостан иҫән ҡалған, 1944 йылда гимнаст Иштван Шарканға кейәүгә сыға (һуңыраҡ ошо фамилия менән сығыш яһай — ); 1950 йылда улар айырылыша. Уның атаһы Освенцимға, әсәһе менән һеңлеһе йәшеренеп йөрөй, уларҙы Рауль Валенберг ҡотҡара.

Һуғыштан Һуң Келети 1948 йылғы (травма арҡаһында ҡатнаша алмай ҡала), 1952 һәм 1956 йылдарҙағы олимпия уйындарында ҡатнашыу маҡсатында кавлификация үтә.

Мельбурндағы XVI Олимпия уйындарынан (ноябрь декабрь 1956 йыл) һуң, Келети, мөмкинлектән файҙаланып, Советтар Союзының Венгрияға ғәскәрҙәр индереү менән бәйле, сәйәси һыйыныу урыны ала һәм 1956 йылғы мадьяр ихтилалынан һуң, Венгрияға кире ҡайтмаҫҡа ҡарар иткән 44 венгр атлеты менән бергә, Австралияла мәңгегә йәшәргә ҡарар итә.

1957 йылда Израилгә репатриациялана (тыуған илгә кире ҡайтыу), шулай уҡ әсәһе һәм һеңлеһе лә Венгриянан күсеп килә. Шул уҡ йылда израиль командаһы составында Маккабиадала («Маккаби» Бөтә донъя спорт йәмғиәте Израилдә дүрт йылға бер тапҡыр ойошторолған Олимпия уйындары өлгөһөндә халыҡ-ара ярыштар үткәрә) ҡатнаша. Израилдә Тель-Авив университетының физик тәрбиә буйынса инструкторы, һуңынан йәштәше һәм абсолют олимпия чемпионы Мария ГороховскаяВингейт исемендәге институтта эшләй. 1959 йылда Венгриянан күсеп килгән физкультура уҡытыусыһы Роберт Бироға кейәүгә сыға, был никахта ике бала тыуа.

2002 йылда Агнеш Келетиҙың исеме «Бөтә донъя гимнастика даны залы» (Оклахома-Сити, АҠШ) исемлегенә индерелә.

2015 йылда, Израилдә 58 йыл йәшәгәндән һуң, тыуған Будапешт ҡалаһына ҡайта.

2017 йылдың 14 февралендә Агнеш Келети физик культура һәм спорт өлкәһендә Израиль дәүләт премияһына лайыҡ була.

2019 йылдың апрелендә фин спортсыһы Лидия Видеман вафат булғандан һуң, Келети хәҙерге ваҡытта йәшәгән иң өлкән олимпия чемпионы һәм олимпия призёры (ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар араһында). Олимпия уйындарында бер миҙалан артыҡ яулаған тарихтағы иң өлкән спортсы.

2022 йылдың 8 июлендә олимпия алтыны яулаған ҡатын — ҡыҙҙар араһында ғүмер оҙайлығы буйынса рекорд ҡуя — 101 йәш 180 көн.

2023 йылдың 17 мартында 102 йәш 67 көн — Олимпия уйындары тарихында иң өлкән ҡатын-ҡыҙ призёр була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список призёров Олимпийских игр, доживших до 100 лет

## Һылтанмалар
* Агнеш Келети на сайте Международной федерации гимнастики
* Пережившая Холокост: Старейшая олимпийская чемпионка отмечает 99-летие

## Сығанаҡтар
* *Данная статья основана на материалах английской Википедии*

## Иҫкәрмәләр
Сүһрәүәрдилек

**Сүһрәүәрдилек** (; ) — суфый тәриҡәте, Әбү Хәмит әл-Ғазалиҙың уҡыусыһы Шиһабетдин Әбү Хафс әс-Сүһрәүәрди (1145—1234) нигеҙ һалған.

## Тарихы
Тәриҡәт Бағдадта XII—XIII быуаттар сигендә барлыҡҡа килә.

Тәриҡәткә сөнни дин белгесе Шиһабетдин Сүһрәүәрди нигеҙ һала. Ул уртаса суфый ҡараштарын вәғәзләй һәм Бағдадтың сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша.Тәриҡәттең идея нигеҙенә Сүһрәүәрди, Ибн Араби һәм Әл-Ғазали хеҙмәттәрен алалар. Туғанлыҡ Шәфиғи мәҙһәбенә эйәрә һәм үҙен Жүнәйд Әл-Бағдадиҙың «айыҡ» суфыйсы традицияһына индерә.

Тәриҡәт Һиндостанда киң тарала, унда индустарҙы һәм буддистарҙы исламға килтереү буйынса әүҙем эшмәкәрлек алып бара. Был йәһәттән Жәләлетдин Тәбризи (ваф. 1244 йылда). Ул тәриҡәткә ҡайһы бер буддасылыҡ һәм индуизмға ярашлы донъяға ҡараш положениеларының, урындағы пантеизмдың, шулай уҡ йога психотехникаһы элементтарының (ҡаты аскеза, иттән баш тартыу һ. б.) үтеп инеүенә булышлыҡ итә һ.б.

Сүһрәүәрдиҙәрҙә зекер тауышланып та, шым да башҡарыла. Шиһабетдин Сүһрәүәрди шәриғәт ҡанундарына ҡәтғи буйһона һәм сәмаға (артығын ебәреүгә) ҡаршы сыға. Уҡыусыларҙы (мөриттәрҙе) тәриҡәткә бағышлау өсөн һынау ваҡыты өс айҙан алты айға тиклем дауам итә. Һынау ваҡытында мөрит көн һайын үҙенең төштәренең йөкмәткеһен остазына (мөршидкә) һөйләй, ул уның әҙерлек кимәлен билдәләй. XVI—XVII быуаттарҙа тәриҡәт бер нисә үҙ аллы тармаҡҡа тарҡала .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Шиштиә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Нефтчи Нермин

**Хайрие Айше Нермин Нефтчи** (1924 — 20 август 2003) —- төрөк юрисы һәм сәйәсмәне.

## Биографияһы
1924 йылда Истанбулда тыуған. Анкара университетының юридик факультетын тамамлай.

1969 йылда Мушт провинцияһынан Төркиә Бөйөк милләт мәжлесе ағзаһы итеп һайлана. Төркиә Бөйөк милләт мәжлесенә Төркиәнең көнсығыш илдәренән һайланған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Шулай уҡ Төркиә Бөйөк милләт мәжлесе рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. Ул был вазифаны биләгән беренсе ҡатын-ҡыҙ була. 1973 йылда парламент һайлауҙарында ҡатнашмай, әммә мәҙәниәт министры булараҡ Сади Ырмаҡ хөкүмәтенә инә. Был вазифаны 1974 йылдың 17 ноябренән 1975 йылдың 31 мартына тиклем биләй.

1972 йылдың 24 апрелендә Төркиәнең халыҡ-азатлыҡ армияһының 1971 йылдың 12 мартындағы түңкәрелештән һуң ҡулға алынған өс ағзаһын язалау мәсьәләһе буйынса тауыш биреүҙә ҡатнаша. Нефтчи ҡаршы тауыш биргән 48 парламентарий араһында була, 273 кеше ыңғай тауыш бирә. Президент хөкөм ҡарарына ҡул ҡуйғандан һуң, өс хөкөм ителеүсе лә 1972 йылдың 6 майында аҫылалар. Улар араһында юрист, студенттар лидеры һәм сәйәси активист, 1968 йылғы төрөк хәрәкәте лидерҙарының береһе, Төркиәнең Халыҡ-азатлыҡ армияһының йәшерен ойошмаһына нигеҙ һалыусыларҙың һәм лидерҙарының береһе — Дениз Ғәзмиш тә була. Был язалау оҙаҡ ваҡытҡа ҡыҙыу бәхәстәр предметы була.

Бер нисә ваҡытлы баҫмала мәҡәләләр яҙа һәм колонкалар алып бара. Төрөк теленең структураһы, һәм Киркуктың ираҡ төркмәндәре фольклоры тураһында китап яҙа..

2003 йылдың 20 авгусында Бодрумда вафат була. Уның ике улдары була, Салих (19472009) һәм Синан..

## Иҫкәрмәләр
{{иҫкәрмәләр
Талибан

**«Талибан»**, йәки **талибтар** ( «студенттар, мәҙрәсә шәкерттәре»), — донъяның күп илдәрендә тыйылған исламсылыҡ радикаль дини-сәйәси хәрбиләштерелгән хәрәкәт (шул иҫәптән Рәсәйҙә).

## Тарихы
Афғанстанда пуштундар араһында 1994 йылда барлыҡҡа килгән террористик ойошма, 1996 йылдан 2001 йылға тиклем Афғанстан менән идара итә һәм 2021 йылда власҡа ҡайта: 2021 йылдың яҙында америка ғәскәрҙәрен тулыһынса сығарыу ниәттәрен раҫланғандан һуң 15 августа илдең баш ҡалаһы Ҡабулды баҫып ала һәм Афғанстанды тулыһынса контролгә алыуын иғлан итә.

«Талибан» Рәсәйҙә (Рәсәй юғары суды), Төркиәлә һәм Канадала террористик ойошма тип таныла. Әммә, шул уҡ ваҡытта, Рәсәйҙә 2022 йылдың мартынан Афғанстан менән аккредитация менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырылыуын иҫәпкә алырға.

2021 йылдың 15 авгусында Ҡабулдың ҡолауынан һуң «Талибан» Афғанстандың бөтә биләмәһен үҙ контроленә ала һәм унда үҙенең власын урынлаштыра. Әлеге ваҡытта талиб власын БМО-ның бер дәүләт-ағзаһы ла танымаған. Халыҡ-ара берләшмә Ҡабул ҡолаған көндө эшләүен туҡтатҡан Афғанстан Ислам Республикаһының власын законлы тип иҫәпләүен дауам итә.

## Кешеләре һаны
* 1995 25 мең
* 1998 яҡынса 110 мең
* 2006 яҡынса 12 мең
* 2010 27 мең
* 2014 5260 мең
* 2021 яҡынса 70 мең

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* Белокреницкий В. Я., Сикоев Р. Р. Движение Талибан и перспективы Афганистана и Пакистана. — М.: Институт востоковедения РАН, 2014. — 216 с.
* 
* Коргун В. Г. Афганистан и «воины Аллаха» // Азия и Африка сегодня. — 2008. — № 9
* Марсден П. Талибан: Война и религия в Афганистане. / Пер. с англ. Е. Егоровой, Е. Клиновой. — М.: Городец, 2002. — 173 с. ISBN 5-9258-0043-5
* Никитенко Е. Г. Движение «Талибан»: прошлое или будущее? // Военная мысль. — 2004. — № 4.
* 
* Сикоев Р. Р. Талибы (религиозно-политический портрет). — 2-е изд. — М.: Институт востоковедения РАН: Крафт+, 2004. — 251 с. ISBN 5-93675-064-7
* 
* Умнов А. Ю. «Талибан» в исламском контексте // Ислам на постсоветском пространстве: взгляд изнутри. / Под ред.: А. В. Малашенко, М. Б. Олкотт; Московский центр Карнеги. — М.: Арт-Бизнес-Центр, 2001. —320 с. — 3000 экз.
* Умнов А. Ю. Талибы и террористы — не одно и то же // Мировая экономика и международные отношения. — 2002. — № 3. — C. 53—54
* Шашок Л. А. Эволюция радикального исламского движения «Талибан» от основания до наших дней. — М : Этносоциум, 2020. — 113 с. ISBN 978-5-907021-61-7 500 экз.

; башҡа телдәрҙә

* *Afsar Sh, Samples Ch., Wood Th.* The Taliban: An Organizational Analysis // . May/Jun2008. — Vol. 88. — № 3. — P. 58-73 (пер. на русс. — «Талибан. Организационный анализ»)
* *Goodson L. P.* Afghanistan’s endless war: State failure, regional politics, and the rise of the Taliban. — Seattle; London, 2001.
* 

## Һылтанмалар

* «Голос Джихада», сайт движения Талибан. Доступен на пушту, урду , дари (фарси-кабули), арабском  и английском.
* 
* Асатрян Г. Э. Соглашение США с талибами: признание провала американцев в Афганистане? // ТАСС, 02.03.2020
* Асатрян Г. Э. Талибам помощь России не нужна. Что стоит за скандальной публикацией New York Times // ТАСС, 29.06.2020
* Кривушин И. В. Талибан  // Кругосвет
*
Мөстәғәлиҙәр

**Мөстәғәлиҙәр** (), **бохра**, **протоисмәғилиҙәр** — Исмәғили мәҙһәб.

## Тарихы
 
1094—1095 йылдарҙа Фатими хәлифә әл-Мостансир өлкән улы Әбү Мансур Низарҙы түгел, ә кесеһе Әхмәт әл-Мөстәғәлиҙе үҙенең урынына вариҫ итеп тәғәйенләү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән . Әбү Мансур Низар яҡлылар уны, низариҙар мәҙһәбе ойоштороп, ысын хәлифә тип иғлан итә. Әл-Мөстәғәли яҡлылар мөстәғәлиҙәр мәҙһәбе төҙөгән .

Мөстәғәлиҙәр исмәғилилектең уртаса тармағына әйләнә, Мысыр>ҙа үҙ йәшәр урындарын булдыра. XI быуатта мөстәғәлиҙәрҙең күпселеге Һиндостанға күсенә. Фатимиҙар хәлифәлеге ҡолатылғандан һуң мөстәғәлиҙәрҙең рухи үҙәге Йәмәнгә, ә XVII быуат башында — Һиндостанға күсенә .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Исмәғилилек
*Шиғыйҙар

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтары
* 
* 
*
Һуҡа (үлсәү берәмеге)

**Һуҡа** — XIII — XVII быуаттарҙа Рустә һалым түләү берәмеге .

## Тарихы
1550 йылда татарҙарҙан ҡалған һуҡа тигән иҫке атамаһын һаҡлап ҡалып, яңы һалым берәмеге билдәләнә. Һуҡа тип билдәле бер күләмдә һөрөлгән ерҙе атай башлайҙар. Һуҡа сиректәргә бүленә һәм яҡынса 2731,35 м² = 0,273135 гектарға тигеҙ була.

Һуҡаның бер нисә төрө айырылып тора:

# **хеҙмәт кешеләренә - ** 800 сирек иң яҡшы ер;
# **сиркәүгә** — иң яҡшы ерҙең 600 сиреге;
# **ҡара**, йәғни, крәҫтиәнгә — 400 сирек иң яҡшы ер.

Һуҡала ерҙәр насарыерҙәр күберәк һаналған. Сох-тың был айырмаһынан күренеүенсә, һалым һалыу ауырлығы «ҡара сохи» ға, йәғни крәҫтиәндәргә төшә, улар бер үк сифатлы ер иҫәбенән хеҙмәтлеләргә ҡарағанда — ике тапҡырға һәм сиркәүҙәргә ҡарағанда бер ярым тапҡырға күберәк һалым түләгән.

## Һуҡа һалымын ихата һалымына алмаштырыу
Яйлап һуҡа һалымы йорт яны һалымына алмаштырыла.

Эш шунда, Тынғыһыҙ ваҡытта (1598—1613) халыҡ иҫәбен алыуҙан ҡасыуҙың яңы ысулдары барлыҡҡа килә, был һалым системаһының тарҡалыуына килтерә.

Һөҙөмтәлә 1678—1679 йылдарҙа һуҡа **ихата һаны** менән алмаштырылған. 1679 йылдың 6 сентябрендәге Реформа һуҡа һалымын тулыһынса йорт һалымы менән алмаштыра.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Төтөн (һалым һалыу)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Соха, единица // Энциклопедический словарь Гранат: В 58 томах. — М., 1910—1948.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Веселовский, С. Б. Сошное письмо : исследование по истории кадастра и посошного обложения Московского государства : [рус. дореф.] : в 2 т.. — М. : [Тип. Г. Лисснера и Д. Собко], 1915—1916.
* *[[Князьков, Сергей Александрович|Князьков С. А.]]* Очерки из истории Петра Великого и его времени. — Пушкино: «Культура», 1990 (репринтное воспроизведение издания 1914 г.).
Георгий Леонидзе исемендәге грузин әҙәбиәте дәүләт музейы

**Георгий Леонидзе исемендәге грузин әҙәбиәте дәүләт музейы** () — Грузияның мәҙәниәт учреждениеһы. Тбилиси ҡалаһында Чантурия урамы, 8 адресы буйынса урынлашҡан 

## Тарихы
1930 йылда Давид Арсенишвили инициативаһы буйынса Мтацминд яҙыусылар музейы булараҡ ойошторола. Яңы музейҙы шағир Георгий Леонидзе етәкләй (1899—1966). 5 йылдан һуң музей Грузин яҙыусылар музейы тип үҙгәртелә, ә 1938 йылда —  Грузин дәүләт әҙәби музейы тип атала.

1967 йылдан 1939-1951 йылдарҙа музей директоры булып эшләгән Георгий Леонидзе исемен йөрөтә. Музей ихатаһында Леонидзе бюсы ҡуйылған.

## Экспозицияһы
Музей экспозицияһында 105 000-дән ашыу ҡулъяҙма, 3 000-гә яҡын рәсем һәм график эштәр, 80 скульптура, 27 000 фото һәм 1800 негатив, 28 000-дән ашыу уникаль китап, гәзит һәм журнал, 400 аудио-видео яҙмалар бар.

## Әҙәбиәт

* «Shugliashvili D.», Georgian National Literature Museum, «Soviet Art», 1956, N1 / «შუღლიაშვილი დ.» საქართველოს სახელმწიფო ლიტერატურული მუზეუმი, «საბჭოთა ხელოვნება», 1956, № 1;
* «Tchitchinadze S.», Guide to the Georgian National Literature Museum’s Literary Exposition, Tbilisi, 1959 / «ჭიჭინაძე ს.» საქართველოს სახელმწიფო ლიტერატურული მუზეუმის XIX საუკუნის ქართიული ლიტერატურის ექსპოზიციის მეგზური, თბილისი, 1959;
* «Miqadze G», Volum VI, P.259, Tbilisi, 1983 / «მიქაძე გ.» ტომი VI, გვ. 259, თბილისი, 1983.
* «საქართველოს მუზეუმები, გზამკვლევი/Georgian Museums, guide» საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვის და სპორტის სამინისტრო/ Ministry of Culture, Monuments Protection and Sport of Georgia. თბილისი/ Tbilisi 2006. გვ34/p34.

## Һылтанмалар
* Государственный Литературный музей Георгия Леонидзе
* музей грузинской литературы имени Гиоргия Леонидзе

## Иҫкәрмәләр
Мырҙағолов Шәһит Һиҙиәт улы

**Мырҙағолов Шәһит Һиҙиәт улы** (15 февраль 1915 йыл) — ауыл хужалығы эшсеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены кавалеры.

## Биографияһы
Мырҙағолов Шәһит Һиҙиәт улы 1915 йылдың 15 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  Байназар ауылында тыуған. Үҙ алдына уҡып, өс класлыҡ мәктәп программаһын үтәй. 1937 йылда хәрби хеҙмәткә алына. Өс йыл авиация часендә ашнаҡсы булып хеҙмәт итә. 1940 йылдың ноябрендә демобилизациялана, күп тә тормай, һуғыш башланып китә.

1941 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армияға яңынан алына. Дүрт ай буйына 97-се запас полк мәктәбендә ашнаҡсы һөнәренә уҡый. Полк мәктәбен тамамлағас, Карелия фронтының 363-сө уҡсылар полкына ебәрелә. Мурманск һәм Ленинград өлкәләрендәге бик күп ауылдарҙы һәм ҡалаларҙы дошмандан азат итеүҙә ҡатнаша.

Юлбашсының маҡтау һүҙҙәре һалдат өсөн иң бөйөк награда булып һаналған. Карелия фронты командующийы армия генералы Мерецков менән Головкоға рәхмәт хаты яҙылған Сталиндың бойороғон бөтә һалдаттарға ла тараталар. Рәхмәт хатының 1944 йылдың 15 октябрендәге күсермәһе Шәһит Мырҙағоловҡа ла бирелгән.

Һалдат 1945 йылдың 15 октәбрендә тыуған ауылына ҡайта. Һуғышҡа киткәндә тыумай ҡалған улы Ғаяз инде йүгереп йөрөй. 1946 йылда Сара исемле ҡыҙҙары тыуа. Байназар ауылында етем ҡалған балалар өсөн балалар йорто асыла. Күмәк кешегә өйҙән икмәк ташып өлгөртә алмайҙар, шуға күрә икмәк бешереүсе итеп Шәһит Мырҙағоловты саҡыралар. Ауыл ерендә был ирҙәр өсөн ят һөнәр булһа ла, армияла һалдаттарға бешереп өйрәнгән кеше, бында ла һынатмаҫ,тип иҫәпләйҙәр. Байтаҡ йылдар Шәһит Мырҙағолов икмәк бешереүсе булып эшләй, һуңынан колхозда төрлө эштәр башҡара.

## Наградалары
* 2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены
* «Поляр түңәрәгенең аръяғын обороналау» миҙалы (5.12.1944).

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Әлифба Башняһы

**Әлифба Башняһы **(груз. ანბანის კოშკი [Анбанис кошки], күберәк **Әлифба Башняһы** булараҡ билдәле — Грузияла, Батуми ҡалаһында, урынлашҡан130 метр бейеклектәге башня. Башня үҙенең структураһы буйынса ДНК структураһына оҡшаш. Унда грузин яҙмаһы хәрефтәре һүрәтләнгән. Башня диңгеҙ ярынан ҡарағанда ҡаланың төньяғында урынлашҡан, шуның арҡаһында ҡала панорамаһына, шулай уҡ тауҙарға һәм Ҡара диңгеҙгә яҡшы күренеш асыла. Башняны төҙөү өҫтөндә испан CMD Ingenieros, компанияһы эшләй, ә баш архитекторы Альберто Доминго Кабо (ул шулай уҡ Кутаиси ҡалаһындағы)грузия парламенты бинаһының архитекторы була. Төҙөлөш өсөн президент фондынан һәм ҡала мэрияһынан 65 миллион лари аҡса бүленә, әммә 64 миллион ғына кәрәк була. Төҙөлөш үҙе 2010 йылдың 10 октябрендә башлана һәм 2011 йылдың декабрендә тамамлана. Әлеге ваҡытта объектты хеҙмәтләндереү өсөн йыл һайын яҡынса 60 000 лари тотонола.

## Һылтанмалар
* Башня Азбуки в Грузии
* Алфавитная башня в Батуми

## Иҫкәрмәләр
Грузия һынлы сәнғәт музейы

**Грузия һынлы сәнғәт музейы** () ―шәхси художество музейы, Тбилисиҙа (Грузия) Руставели проспектында урынлашҡан. Музейҙа Грузиялағы «Магтиком» (MagtiCom) иң ҙур телекоммуникация компанияһына нигеҙ һалыусы Джордж (Джиа) Джохтаберидзе һәм Манана Шевардадзе ғаиләһенең шәхси сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы урынлашҡан

## Тарихы

Джордж (Джиа) Джохтаберидзе һәм уның ҡатыны Манана Шеварднадзе 1990-сы йылдарҙа сәнғәт әҫәрҙәрен йыя башлай. Уңышлы эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенән һуң Джохтаберидзе шәхси коллекцияһы өсөн сәнғәт әҫәрҙәрен һатып ала башлай. Тиҙҙән ул, әгәр уның коллекцияһы бөтә донъя буйлап тейешле һаҡлауһыҙ, асыҡ күргәҙмәләрһеҙ таралһа, ул мәңгегә юғаласағын аңлай. Әҫәрҙәрҙең күп өлөшө Советтар Союзы осоронда ижад ителгән, шуға күрә картиналар донъяла киң билдәле булмай. Шулай итеп, Джохтаберидзеның грузин сәнғәтен йыйыу, тергеҙеү һәм һаҡлау идеяһы тыуа.

Башта музейҙың яңы бинаһын төҙөү күҙалланмай, коллекционер бөтә картиналарҙы Грузияның дәүләт музейҙарына тапшырырға йыйына. Әммә СССР тарҡалыуы һәм унан һуңғы йылдарҙағы иҡтисади һәм гражданлыҡ тетрәнеүҙәр арҡаһында дәүләт музейҙары ауыр хәлдә ҡала һәм бөтә әҫәрҙәрҙе лә ҡабул итә алмай.

Грузиялағы иң ҙур телекоммуникация компанияһын етәкләгән Джохтаберидзе Грузия һынлы сәнғәт музейы һәм Сәнғәт йорто биналары комплексын төҙөргә ҡарар итә.

Төҙөлөш 2013 йылда башлана һәм Грузияла художество күргәҙмәләрен үткәреү өсөн махсус төҙөлгән берҙән-бер бина булып тора. Музей 2018 йылдың 26 сентябрендә рәсми рәүештә, ә килеүселәр өсөн 2018 йылдың 2 асыла. Музейҙа һуңғы 70 йылда 80-дән ашыу рәссам, шул иҫәптән Сергей Параджанов ижад иткән 3500-ҙән ашыу сәнғәт әҫәре һаҡлана.

## Һылтанмалар
* 03/ ГРУЗИЯ для всех
* Грузинский музей изящных искусств — Georgian Museum of Fine Arts

## Иҫкәрмәләр