open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өҫкө сауҙа майҙаны

## Тарихы
Өҫкө сауҙа майҙанына 1819 йылда нигеҙ һалына һәм генераль планы буйынса Өфөләге ике төп майҙандың береһе булырға тейеш була (Собор майҙаны менән бер рәттән). 1825 йылда бында каруанһарай төҙөлә башлай, бөгөнгө көндә майҙандың архитектура доминантаһы булып тора. Һуңыраҡ, уның тирәләй ҡаланың бай сауҙагәрҙәренең сауҙа йорттары урынлаша, күптәре уларҙың бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Улар араһында XIX быуат аҙағына Берштейндың, ағалы-ҡустылы Крестовниковтарҙың, Иванов һәм Нобелдың сауҙа йорттары бар. 1926 йылға тиклем бында Александр Невскийҙың XIX быуатта төҙөлгән бәләкәй сиркәүе торған. Майҙан оҙаҡ ваҡыт Өфө ҡалаһының иң йәнле урыны булған һәм уның эргәһендәге таш-кирбестән һалынған тарихи төҙөлөш ҡалала иң йышы тип һанала.

## Хәҙерге ваҡытта
Өҫкө сауҙа майҙаны һәм уның тирә яғы бөгөн туристар һәм урындағы халыҡ араһында популяр урын. Майҙандың эргәһендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, «Ете ҡыҙ» фонтаны, Заһир Исмәғилев исемендәге сәнғәт академияһы, шулай уҡ күп кафе һәм ресторандар урынлашҡан. Майҙанға яҡын йәмғиәт транспорты туҡталышы — «Каруанһарай» тип атала. 

## Галерея

File:Věrchnětorgové náměstí, Ufa.jpg|Каруанһарай, holiday inn ҡунаҡханаһы, Өҫкө майҙан резиденцияһы күренештәре
File:Площадь 4.jpg|1908 йылда төҙөлгән йорт
File:Декорплощадьуфа.jpg|Тарихи биналарҙың бер декоры
File:Площадь3.jpg|Майҙандың дөйөм күренеше 
File:Náměstí v Ufě 3.jpg|Көньяҡ майҙан яғы 


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Буранғолов Йәмил Айҙар улы

**Буранғолов Йәмил Айҙар улы** (19 июнь 1958 йыл) — журналист. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1995). 
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).

## Биографияһы
Йәмил Айҙар улы Буранғолов 1958 йылдың 19 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районының Байназар ауылында тыуған.

1985 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген «Молодёжная газета» редакцияһында башлай. Шул йылдарҙан йәш журналистың мәҡәләләренең тематик йүнәлеше күҙаллана.

Артабан «Ватандаш» журналы хеҙмәткәре, 1997 йылдан баҫманың бүлек мөхәррире булып эшләй. Хәрби-патриотик һәм спорт темаларына мәҡәләләре донъя күрә.

Йәмил Буранғолов — 1994—1996 йылдарҙа Чечен Республикаһында барған хәрби хәрәкәттәр тураһында репортаждар циклы авторы.

Йәмил Буранғоловтың атаһы, Айҙар Ғиниәт улы Буранғолов ҡайһы бер мәҡәләләрен Теүәш тигән псевдоним аҫтында яҙҙы (үҙенең тыуған Ғафури районында Теүәш тигән йылға исеме). Салауат районында 1994 йылда башҡорт телендә сыға башлаған «Йүрүҙән» гәзитенең тынғыһыҙ хәбәрсеһе, репортаждар авторы булды.

## Китаптары
* Потомки Салавата / А. Г. Бурангулов, Я. А. Бурангулов, З. С. Габбасова. — Уфа : Китап, 2004 (Уфим. полигр. комб.). — 188 с. : портр.; 22 см; ISBN 5-295-03428-3 (в пер.) 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003)
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1995)
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Российская государственная библиотека
Төньяҡ Македония һәм Европа берләшмәһе

**[[Төньяҡ Македония Республикаһы]]** Европа берләшмәһенә инеүгә 2005 йылдан алып дәғүә итә, әммә һөйләшеүҙәр һаман башланмаған. Македония Республикаһы унда инеү тураһында ғаризаны 2004 йылда, Югославиянан бойондороҡһоҙ булыуына ун өс йыл үткәс, бирә. 2014 йылдың июненә Македония Республикаһы Албания, Исландия, Черногория, Сербия һәм Төркиә менән бергә алты кандидат илдең береһе булып тора. Ағза итеп алыныуға айырыуса Грецияның көслө ҡаршылыҡ күрһәтеүе кәртә булып тора. Европа берләшмәһе илде рәсми рәүештә «Элекке югослав Македония Республикаһы» тигән ваҡытлы исем менән атап йөрөтә, ә уның Конституция менән раҫланған «Македония Республикаһы» тигән атамаһын ҡулланмай. Македония менән Болгария араһындағы мөнәсәбәттәр ҙә проблемалы: Болгария македондарҙы айырым этник төркөм итеп танымай. Европа берләшмәһенә инеү ил хөкүмәте өсөн стратегик өҫтөнлөк итеп билдәләнгән. Әлеге ваҡытта берләшмәгә инеү «уртаса оҙаҡ мөҙҙәтле» перспектива тип тасуирлана.

Илдең Европа берләшмәһенә инеү кампанияһының девизы ― «ҡояш ― шул уҡ йондоҙ ул»: бында Македония Республикаһы флагына төшөрөлгән ҡояш күҙҙә тотола. Европа берләшмәһендәге илдәрҙең йондоҙҙары араһындағы шул уҡ ҡояш ― кампанияның рәсми логотибы.

## Виза режимын либералләштереү
2008 йылдың 1 ғинуарында Македония менән Европа берләшмәһе араһында виза режимын йомшартыу көсөнә инә. Македония Европа берләшмәһе менән виза режимын либералләштереү тураһындағы диалогты шул уҡ йылдың февралендә башлай һәм 2009 йылдың 19 декабрендә визаһыҙ режимлы илдәр исемлегенә индерелә, шулай итеп, биометрик паспортлы Македония Республикаһы граждандары Шенген зонаһына, Болгарияға, Кипрға һәм Румынияға визаһыҙ инеү мөмкинлеген ала.

## Һөйләшеүҙәр барышы

## Иҫкәрмәләр
Мостай Кәрим урамы (Өфө)

**Мостай Кәрим урамы** — Өфө ҡалаһының урамы. Ҡаланың тарихи өлөшө булған Ленин районында урынлашҡан.

## Тарихы
Революцияға тиклем бай алпауыт һәм заводсы ҡатын Ирина Ивановна Бекетова хөрмәтенә Бекетов урамы тип аталған, ул 1821 йылда ҙур янғындан йорт-ере янған кешеләр өсөн үҙенең аҡсаһына тотош биҫтә төҙөткән. 

Бекетов урамы Собор урамының дауамы булып тора (хәҙер Театр урамы), ул Каруанһарай яғынан килә, Иҫке Иванов зыяраты (хәҙер — Балалар ижады һарайы) һәм Халыҡ айныҡлығы Паркында өҙөлөп (хәҙер — Иван Якутов исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы), Төньяҡ биҫтә аша Сафронов пристане яғына тиклем һуҙыла (был урам өлөшө Кесе Бекетов тип аталған).

Бекетов урамында төҙөлгән:
* Хәкимиә мәсете (1908 йыл),
* Балалар приюты тураһында Бағыусылыҡ йорто (1880 йылдар тирәһе)
* Өфөнөң шәхси хеҙмәткә мадти ярҙам итеү йәмғиәте бинаһы (1902—1903 йылдар, 2003 йылда һүтелә), электән йәшәгән кешеләр мәғлүмәте буйынса 1916 йылдың ноябрь айында был йортта үҙенең шиғырҙары менән шағир-символсы Константин Бальмонт сығыш яһай. 
Совет осоронда Социалистик урам тип үҙгәртелә. 

Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостафа Сафа улы Кәримовтың иҫтәлегенә 2006 йылдың 24 майында Өфө ҡала советының сираттан тыш сессияһында ҡарар ҡабул ителә һәм Мостай Кәрим урамы тип үҙгәртелә. 

Башта Мостай Кәрим исеме менән Өфөнөң урамдарын атау буйынса бер нисә тәҡдим була. Аҙаҡ тарихи фактҡа таянып, Социалистик урамды һайлайҙар, сөнки оҙаҡ ваҡыт Мостай Кәрим ошо урамда йәшәй, бынан ул Бөйөк Ватан һуғышының фронттарына китә.

## Урамдың исемен үҙгәртеү тураһында документ
Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советы ҡарары № баш 24.05.2006 г 11/7«Социалистик урамы исемен Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим урамы тип үҙгәртеү тураһында»

2006 йылдың 17 ғинуарындағы Башҡортостан Республикаһы Президенты Указының № УП-9 үтәлешенә ярашлы «Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостафа Сафа улы Кәримовтың иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында (Мостай Кәрим)», Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы советы ҡарар итә:

# Ленин һәм Совет райондарында урынлашҡан Социалистик урамдың исемен Мостай Кәрим урамы тип үҙгәртергә.
# Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенә урам исемен үҙгәртеү һәм биналарҙы яңыса адреслау менән бәйле эштәрҙе бюджетта финанслау сығанаҡтарын билдәләргә. 
# Ленин һәм Совет районы Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенә торлаҡ хужалығы идаралығы менән берлектә аншлагтар урынлаштырыу буйынса саралар күрергә. 
# Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең архитектура һәм ҡала төҙөлөшөнөң баш идаралығына почта адресы биргәндә ошо ҡарарға таянып эш итергә.
# Әлеге ҡарарҙың үтәү контролен ҡала хужалығы комиссияһына, төҙөлөшкә, ер һәм мөлкәт эш ҡағыҙҙарына йөкмәтергә. 

Өфө ҡалаһы ҡала округы советы рәйесе И. Ниғмәтуллин


## Һылтанмалар
* http://www.mkset.ru/news/nonstop/4607/ 
* http://www.ufaportal.ru/news/news2331.html
* http://ufagen.ru/node/8109
* http://gorsovet-ufa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=83&Itemid=28
* http://ufakarta.ru/?x=-1000.54817154944&y=-2052.56630794287&scale=4&o=00020008D614 
* Сергей Круля. «Помещица васыят», изд.-во «Китап», 2014 йылдың апреленән
Күҙәнәк циклы

**Күҙәнәк циклы** — күҙәнәктең бер бүленештән икенсеһенә тиклемге ғүмере. Йәғни, инә күҙәнәктең бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгәндән алып, үҙе бүленгәнгә йәки үлгәнгә тиклемге ғүмере.

## Эукариот күҙәнәктең йәшәү циклы
Эукариот күҙәнәктең йәшәү циклында ике осорҙо айырып күрһәтергә була:
* **Интерфаза** — был күҙәнәктең үҫеү, тереклек итеү, бүленеүгә әҙерләнеү осоро. Интерфазала өс стадияны айыралар:
** G1-фаза — пресинтетик (от  — промежуток) фазала күҙәнәк үҫә, тереклек итә, РНК, аҡһымдар һәм башҡа күҙәнәк компонентары синтезлана;
** S-фаза — синтетик(от  — синтез)фазала ДНК икеләтелә (репликация). Шулай уҡ центриоль икеләтелә.
** G2-фаза—постсинтетик фазала бүленеүгә (митозға) әҙерлек бара.
* **Митоз** — эукариот күҙәнәктең бүленеү процесы. Бүленеү ике стадияла бара:
** кариокинез (күҙәнәк ядроһының бүленеүе);
** цитокинез (цитоплазманың бүленеүе).

Йәшәү циклының дауамлығы төрлө күҙәнәктәрҙә төрлөсә. Тиҙ алмашыныусы күҙәнәктәртәрҙең (эпидермис, лайлалы тиресә күҙәнәктәре, ҡан тәнсәләре һәм башҡалар) йәшәү циклы 12—36 сәғәт тирәһен тәшкил итә.

Тағы ла ҡыҫҡараҡ күҙәнәк циклы (30 минут тирәһе) хайуандарҙың йомортҡа күҙәнәктәре тиҙ-тиҙ ваҡланыуы (бүленеүе) процесында күҙәтелә.
 
Күҙәнәктең йәшәү циклында митоз интерфазаға ҡарағанда бик күпкә аҙ ваҡыт араһын алып тора.

Күпселек күҙәнәктәрҙә бөтә митоз процесы, профазанан алып телофаза бөткәнгә тиклем, 1—2 сәғәт ваҡытты ала, ә интерфаза күп тапҡырға оҙағыраҡ дауам итә.

Махсуслашҡан, йәғни дифференциация үткән күҙәнәктәр бүленмәйҙәр.

## Әҙәбиәт
* А. О. Рувинский. «Общая биология. Для углубленного изучения биологии». Издательство «Просвещение».
* Ю. Н. Лемеза. «Биология. Вопросы повышеной трудности». Издательство «Айрис», 1998 г.
* Н. Д. Андреева. «Биология». Издательство «Союз» 2002 г.
* А. В. Кленова. «Биология для поступающих в ВУЗы». Издательство «Учитель», 1997 г.
Серб тәреһе

**Серб тәреһе** (, шулай уҡ серб атамаһы *Оцилола* ҡулланыла) — Сербия, серб халҡы һәм Серб православие сиркәүе символы. Грек тәреһенән (тигеҙ яҡлы) ғибәрәт, мөйөштәренә дүрт стилләштерелгән *Ͻ* һәм *С*-тибындағы саҡматаш һүрәтләнгән.

Тәренең бындай формаһы тәүҙә Византия империяһында ҡулланыла; Византия вариантында флагҡа серб саҡматашы урынына дүрт В (вита) хәрефе ҡуйылған була, ул Византия девизын «Βασιλεὺς Βασιλέων, Βασιλευόντων Βασιλεύων» («Батшалар батшаһы, батшалар өҫтөнән хакимлыҡ итеүсе»). Әммә хәҙерге Сербияла дүрт саҡматаш ҡайһы берҙә, дүрт С хәрефе, тип аңлатыла, тимәк девиз түбәндәгесә була: «Само слога Сбрина Спасава» («Тик берҙәмлек кенә сербтарҙы ҡотҡарасаҡ»).

Серб тәреһе Сербияның гербында һәм флагында, шулай уҡ Сербия православие сиркәүе флагында ла һүрәтләнгән. Сербия СР-һы гербында тәреһеҙ дүрт саҡматаш һүрәте төшөрөлгән булған.

Серб тәреһен ҡайһы берҙә милли баш кейеме черногор капаһының тепелакеһында (өҫкө өлөшө) сигелә.

## Иҫкәрмәләр
Бойондороҡһоҙлоҡ буйынса Македония референдумы (1991)

**Бойондороҡһоҙлоҡ буйынса Македония референдумы** 1991 йылдың8 сентябрендә Югославия социалистик федератив республикаһынан Македонияның бойондороҡһоҙ булыуын иғлан ителеүен хуплау өсөн үткәрелә. Һайлаусыларҙың күпселеге, һайлауға килгәндәрҙең 76%-ы, бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә (96,4 %).

Эре милли диаспоралар йәшәгән АҠШ, Канада һәм Австралияла алдан тауыш биреүҙәр үткәрелә. Македонияның бөтә сәйәси лидерҙары тауыш биреүгә саҡыра. Шуға ҡарамаҫтан албан милләтенән булғандар, үҙҙәрен ҡыйырһытылған аҙ һанлы халыҡ тип иҫәпләп, референдумға бойкот иғлан итә.

## Һөҙөмтәләр

1991 йылдың 8 сентябрендә, тауыш биреү көнөндә кис менән, Македонияның баш ҡалаһы Скопьеның Иосип Броз Тито майҙанында (хәҙер  референдумдың һайлау комиссияһы рәйесе тәүге һөҙөмтәләрҙе иғлан итә һәм Македонияның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш биреүен белдерә. Президент Киро Глигоров граждандарҙы азат, мөстәҡил һәм бойондороҡһоҙ Македония менән ҡотлап сығыш яһай.

## Иҫкәрмәләр
Бранкица Михайлович

**Бранкица Михайлович** (; 13 апрель 1991 йыл) — серб волейболсыһы, «Фенербахче» төрөк клубы һәм Сербия йыйылма командаһы һөжүмсеһе. Донъя кубогының көмөш призеры, Европа, Евролига, Донъя чемпионатының гран-приһын, Баҡыла тәүге Европа уйындары чемпионаттарының бронза миҙалдарын яулаусы. Лондонда йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Рио-де-Жанейрола үткән Олимпия уйындарының көмөш призеры.

## Биографияһы
Бранкица Михайлович 1991 йылдың 13 апрелендә СФРЮ-ның Брчко муниципалитетының Горни-Рахич ауылында тыуа. Бала саҡтан волейбол менән әүҙем шөғөлләнә, 2006—2009 йылдарҙа урындағы «Берҙәмлек» клубында уйнай һәм халыҡ-ара ярыштарҙа Босния һәм Герцеговиня исеменән сығыш яһай, шунан бер нисә сезон үҙен швейцар һәм корея клубтарында һынап ҡарай, ә 2012 йылда «Расинг» француз клубына күсә һәм Сербия исеменән сығыш яһай башлай.

Өлкәндәрҙең халыҡ-ара кимәлендә тәүге етди уңышҡа 2012 йылда, серб милли йыйылма командаһының төп составына ингәс һәм Карловы Варыла ҡатын-ҡыҙҙар Евролигаһының турнирында булғандан һуң өлгәшә, унан бронза миҙал менән ҡайта. Күп кенә уңышлы сығыштары арҡаһында ул Лондонда йәйге Олимпия уйындарында ил намыҫын яҡлау хоҡуғына лайыҡ була, әммә бында сербтарҙың уйыны уңышлы булмай — команда үҙ төркөмөндә бер генә мәрәй ҙә йыя алмай һәм плей-офф кимәленә сыҡмай.

2013 йылда Михайлович Бразилияның "Унилевер"ына күсә, был команда менән Бразилия чемпионатында еңеү яулай һәм Цюрихта донъя клуб чемпионатында көмөш миҙал ала. Шул уҡ ваҡытта Серб йыйылма командаһы составында Саппорола Донъя гран-приһында өсөнсө урынды яулай. Бер йылдан һуң «Хисамицу Спрингс» япон клубына барып ҡушыла, әммә Японияла ҙур уңышҡа өлгәшә алмай.

2015 йылда «Фенербахче» төрөк клубы һөжүмсеһе була, уның составында Төркиә Кубогы хужаһы була. Сербия волейбол командаһының төп составында сығыш яһауын дауам итеп, Баҡыла беренсе Европа уйындарында һәм Белгияла һәм Нидерланта Европа чемпионатында бронза миҙалдар яулай. Японияла, тик Ҡытай йыйылма командаһынан ғына ҡалышып, Донъя кубогының көмөш миҙалыни ала.

## Клубтар
* 2006—2009:  Берҙәмлек (Брчко)
* 2009—2011:  Волеро (Цюрих)
* 2011—2012:  Хёндэ Хилстейт (Сувон)
* 2012—2013:  Расинг (Канны)
* 2013—2014:  Унилевер (Рио-де-Жанейро)
* 2014—2015:  Хисамицу Спрингс (Кобе)
* с 2015:  Фенербахче (Истанбул)

## Ҡаҙаныштары

### Йыйылма командала
* Олимпия уйындарының көмөш призёры: 2016
* Волейбол буйынса Донъя кубогының көмөш призёры: 2015
* Европа чемпионатының бронза призёры: 2015
* Евролигның бронза призёры: 2012
* Гран-приның бронза призёры: 2013
* I-се Европа уйындарының бронза призёры: 2015

### Клубтарҙа
* Бразилия чемпионы: 2014
* Төркиә Кубогы еңеүсеһе: 2015
* Донъя клубного чемпионатының көмөш призеры: 2014

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.)
Салауат Юлаев исемендәге баҡса

**С. Юлаев исемендәге мәҙәниәт һәм ял итеү баҡсаһы ** — Өфө ҡалаһындағы ял һәм мәҙәниәт паркы. Төрлө ваҡыттарҙа «Случевский тауындағы баҡса», «Николай Богданович баҡсаһы», «Егор Сазонов баҡсаһы», «Н. К. Крупская исемендәге баҡса» исемдәрен йөрөткән. Әлеге ваҡытта парк башҡорт милли геройы Салауат Юлаев хөрмәтенә уның исеме менән атала.

## Тарихы
Баҡса 1900 йылдың июнендә тантаналы рәүештә асыла һәм урынлашҡан ере буйынса «Случевский тауындағы баҡса» исемен ала. Яңы баҡсаны асыуҙа күп халыҡтар ҡатнаша. Асылған мәлдә баҡсаға инеү урынында матур суйын ҡапҡа була, йылғаға төшөү юлы матурлап тәрбиәләнгән, баҡсаны ике беседка биҙәп тора. Баҡсала имән, ҡарағай, ҡайын, алһыу һәм аҡ сирень ултыртылған була. Юлдарға ҡырсынташ түшәлә.

1903 йылда эсерҙар Өфө губернаторы Николай Богдановичты үлтергәндән һуң, баҡса уның хөрмәтенә атала.

Октябрь революцияһынан һуң парк революционер Егор Сазонов хөрмәтенә уның исеме менән атала башлай.

1956 йылда, парк менән йәнәш Ағиҙел йылғаһы аша күпер төҙөлгәс, парк эргәһендәге тәрән йырын менән нимә эшләргә тигән һорау тыуа. Йырын аша аҫылмалы күпер төҙөргә ҡарар ҡабул ителә, киләһе йылына ул төҙөлөп тә ҡуйыла. Хәҙер баҡсаны павильон-уҡыу бүлмәһе, ҙур булмаған кафе, балалар аттракциондары биҙәй. Баҡсала аҫылмалы күпер янында өсөнсө беседка төҙөлә.

1960 йылда паркта Салауат Юлаев бюсы ҡуйыла, әммә 1967 йылда баҡса Н. К. Крупская хөрмәтенә уның исемен ала, ул исемде 40 йыл йөрөтә, һәм бюст алып ташлана.

1980-се йылдарҙа төрлө типтағы беседкалар һүтеп алына, улар урынына боронғо фотоһүрәттәрҙәгегә ярашлы бер иш беседкалар ҡуйыла.

Киләһе бер нисә йылда баҡса ташландыҡ хәлдә була: гипс статуялар онтала, беседкаларҙың яндауырҙары һындырыла, аҫылмалы күперҙең ағас түшәмәләре серей. Әлеге ваҡытта парк яңынан матурланған, ҡала халҡының яратҡан ял итеү урыны булып тора.

Хәҙер Салауат Юлаев исемендәге баҡса тип атала.

## Иҫтәлекле урындары
Аҫылмалы күпер баҡсаның йәме булып тора, уны ғашиҡтар күпере тип тә атайҙар. Был күпер яңы өйләнешеүселәрҙең күмәкләп йөрөү урыны булып тора, улар яндауырҙарға исемдәре соҡоп яҙылған һәм мөхәббәтен белдергән йоҙаҡтар эләләр.

Баҡсала башҡорт яҙыусыһы Рәшит Ниғмәти ҡәбере урынлашҡан.

## Галерея

File:Park imeni Krupskoi, Ufa.jpg|Беседканан Ағиҙел йылғаһына күренеш асыла
File:Сад Салавата Юлаева (мост).jpg|Баҡсалағы мөхәббәт күперенә яңы өйләнешеүселәр киләләр.
File:Сад Салавата Юлаева (памятник Рашиту Нигмати).jpg|Баҡсала яҙыусы Рәшит Ниғмәти ҡәбере урынлашҡан.
File:Сад имени Крупской Н.К. (ныне сад имени Юлаева С.).JPG|Объекттың атамаһы менән рәсми табличка


## Һылтанмалар
* Парки, скверы, площади Уфы
* Панорама парка
* Сад на Случевской горе, Сергей Круль
Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы

**Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы** (1903−?) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1927—1929).

Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы 1903 йылда Өфө кантоны Удель-Дыуан улусының (хәҙер Мишкә районы) Янағош ауылында тыуған. Удель-Дыуан улусы 1930 йылға тиклем ғәмәлдә була.
 
1926 йылдан алып — коммунистар партияһы ағзаһы. 1924−1925 йылдарҙа — Бөрө кантоны Йәш пионерҙар бюроһының инструкторы, артабан — бюро рәйесе, 1925−1926 йылдарҙа Бикбулатов ВЛКСМ-дың Бөрө кантонының ойоштороу бүлеге мөдире булып эшләй.

1926—1927 йылдарҙа йәш пионерҙар өлкә бюроһының рәйесе. 1927 йылдың май айында ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары итеп һайлана, был вазифаны 1929 йылдың март айына тиклем биләй.

1929—1929 йылдарҙа ВКП(б)-ның Өфө ҡала — район комитетының яуаплы секретары булып эшләй.

Ҡулъяҙма хоҡуғында баҫтырылып сығарылған «Командно-начальствующий состав Черноморского флота и массовые репрессии в 1937—1938 г.г.» (авторы Горохов В. В.) исемле китабының 9-сы ҡушымтаһында (246 бит) Бикбулатов Мостафа Шаһинур улы телгә алына — өлкән политрук, СЭЦ (социаль-иҡтисади дисциплиналар) уҡытыусыһы, 1937 йылда сәйәси мотивтар буйынса репрессияланған (эштән сығарылған) тигән мәғлүмәт бар. Бикбулатов М. Ш. ЛКСМУ исемендәге Хәрби-диңгеҙ училищеһында хеҙмәт иткән булып сыға. 1934 йылдың 10 июлендә Хәрби-диңгеҙ артиллерия училищеһына ЛКСМУ (Украина йәштәренең Ленин коммунистик союзы) исеме бирелә). 1936 йылдың ғинуарында училище атамаһынан артиллерия һүҙе төшөрөлөп ҡалдырыла. СЭЦ уҡытыусылары партаппарат вәкилдәре һәм бер үк ваҡытта рота политруктары булалар.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА  
* Военно-морское артиллерийское училище 
* Горохов В. В. Командно-начальствующий состав Черноморского флота и массовые репрессии в 1937—1938 г.г.
Тут араҡыһы

**Тут араҡыһы**, шулай уҡ **тутовка**, һирәгерәк **тут брендиһы** (, ) — ҡаты алкоголле эсемлек, Кавказ аръяғының ҡайһы бер райондары өсөн ғәҙәти эсемлек. Тут ағасы емештәренең әсегән һутын ҡыуҙыртыуҙан алына.

Алкоголь миҡдары 40%-тан 80 %-ҡа тиклем. Эсемлектең ҡайһы бер сорттары бер нисә йыл буйы мискәләрҙә һаҡлана.

## Географияһы һәм етештереү тарихы
Тут араҡыһы Кавказ аръяғы төбәгәнең ҙур ғына өлөшө, атап әйткәндә, Әрмәнстан һәм Әзербайжан өсөн урындағы йолаларға бәйле ғәҙәти эсемлек булып тора. Тарихи күҙлектән ҡарағанда тут ағасы емешенән ярайһы уҡ әүҙем дистиллят етештереүсе райондарға әлеге ваҡытта танылмаған Таулы-Карабах Республикаһы составына ингән Карабахтың иң ҙур өлөшө инә: бында тут араҡыһының сәнәғәт һәм йортта ҡыуҙыртылған сорттары етештереләТут араҡыһын етештереү тарихы йөҙәр йылдар менән иҫәпләнелә. XIX быуатта, Рәсәй империяһы составына ингән Кавказ аръяғы биләмәләрендә урыҫ араҡыһы тарала башлағас, тут араҡыһын етештереү күләмдәре бер ни тиклем кәмей. Шуға ҡарамаҫтан Әрмәнстанда ла, Әзербайжанда ла тут ағасы емешенән әҙерләнгән традицион ҡаты эсеплек киң ҡулланыла. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: бында йәшәүселәр эсемлектә шифалы сифаттар булыуын раҫлай.

Рәсәйҙең XIX быуат урталарына ҡараған документаль һәм публицистик сығанаҡтарҙа тут араҡыһының үтә популяр булыуы тураһында билдәләнелә. Мәҫәлән, Так, издававшийся канцелярией Кавказ наместнигы канцелярияһында нәшер ителгән 1854 йылға «Кавказ календары» Елисаветполела — хәҙерге Гәнжәлә был эсемлекте әҙерләүҙәре һәм ҡулланыуҙары тураһында яҙа.

Әрмән һәм Әзербайжан халыҡтарының традицион көнкүрешен һүрәтләгән нәфис һәм мемуар әҙәбиәте әҫәрҙәрендә лә тут араҡыһы иҫкә алына. Әрмән яҙыусыһы С. Н. Ханзадян уның тыуған яҡтарында йәшәүселәр өсөн был эсемлектең мөһим әһәмиәткә эйә булыуы тураһында һөйләй.

Совет осоронда тут араҡыһын әҙерләүҙе тарихи ватанын ситтә, башҡа ҡайһы бер төбәктәрҙә лә үҙләштерәләр. 1961 йылғы РСФСР Енәйәт кодексында, РСФСР Юғары Советы указдарында һәм башҡа хоҡуҡи акттарҙа алкоголле эсемлектәрҙе йортта етештереүҙең тыйылыуы тураһында билдәләнеүе лә быны дәлилләй. Хатта Афғанстан территорияһына контрабанда ысулы менән тут араҡыһын сығарыуҙары билдәле.

## Етештереү технологияһы

Араҡы етештереү өсөн тут ағасы емештәре ғәҙәттә июлдә йыйыла — был ваҡытта еләктәре ныҡлы шәкәрләнеп өлгөрә (күләмдең 15 % шәкәр була). Еләктәрҙән һут һыҡтырыла, ул бер нисә көн буйына, сүпрә йәки шәкәр өҫтәмәйенсә, асыҡ һыйымдарҙа әсеп ултыра. Йортта әҙерләгәндә һут көршәктәрҙә, ә сәнәғәттә эмалле металл һыйымдарҙа әсетелә. Әсегән һутты махсус ҡулайламалар аша ҡыуҙырталар.

Иң һуңынан бер аҙ теште ҡамаштырған һәм асыҡ төҫтәге эсемлек килеп сыға. Ғәҙәттә унда алкоголь миҡдары 40 проценттан 80 процентҡа тиклем була. Эсемлекте шунда уҡ шешәләргә ҡойорға мөмкин, йәки оҙаҡ йылдар (бер йылдан биш йылға тиклем) һаҡлау өсөн мискәләргә тултырып, һалҡын ергә урынлаштыралар. Мискәләрҙе лә шул уҡ тут ағасынын эшләйҙәр. Оҙаҡ һаҡланған эсемлек алтын төҫөнән алып ҡуйы көрән төҫтә була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Кавказский календарь на 1854 год. — Тф.: Тип. Канц. намес. кавказского, 1853. — С. 776.
* 
*
Хроматин

**Хроматин ** ( — төҫ, буяу) — хромосома матдәһе; ДНК, РНК һәм аҡһымдарҙың комплексы булып тора.

Хроматин эукариот күҙәнәк ядроһы эсендә урынлашҡан. Прокариот күҙәнәктең нуклеоиды составына инә.
Тап хроматин составында генетик мәғлүмәт тормошҡа ашырыла.

Шулай уҡ, ДНК-ың репликацияһы һәм репарацияһы башҡарыла.

Хроматиндың ҡоро массаһы 25-40 % тирәһе гистон аҡһымдарынан тора..

Гистон аҡһымдары хромосоманы төрөүҙә ҡатнашҡан нуклеосомаларҙың компоненты булып тора.

## ДНК молекулаһының төҙөлөш кимәлдәре
 
* **Беренсе кимәл**: *нуклеосомалар* йыш итеп урынлашып, мәрйендәр теҙмәһенә оҡшаш структура барлыҡҡа килтерә.

Нуклеосома гистондары дүрт төрлө: H2A, H2B, H3 һәм H4.

Улар **коров гистон** тип атала. Һәр нуклеосома составында уларҙың икешәр молекулаһы инә. Бөтәһе һигеҙ аҡһым молекулаһы. Улар менән ДНК молекулаһының 140 тирәһе нуклеотид оҙонлоғо тирәһе өлөшө төрөлгән була.

Нуклеосомдар араһы **линкер** тип атала. Был ДНК-ың 60 нуклотид оҙонлоғо өлөшөнөң H1 гистоны менән бәйләнештә булған урыны. Линкерҙар нуклеосомаларҙы бер-береһенә яҡынайтыу эшен башҡара.

* **Икенсе кимәл**:8-10 нуклесома глобула формаһында төрөлөп *нукломерҙар* барлыҡҡа килтерә (30нм ҡалынлығындағы фибрилла).

* **Өсөнсө кимәл**: нукломер фибриллалар гистон булмаған аҡһымдар ярҙамында ныҡытылған күп һанлы элмәктәр — *хромомерҙар* хасил итә.

* **Дүртенсе кимәл**: *хромонема* — хромомерҙарҙы яҡынайтыу иҫәбенә хроматин ебен ҡыҫҡартыу.

* **Бишенсе кимәл**: хромонема (хроматидалар) спираль төрөлөп, тығыҙ тәнсә — *хромосоманы* барлыҡҡа килтерә.

Хромосомаларҙың морфологияһын тап ошо кимәлдә — конденсацияның иң юғары дәрәжәһенә еткән сағында өйрәнәләр. Был метафазаның аҙағы һәм анафазаның башына тура килә.

## Асыҡ хроматин
Асыҡ хроматин — ДНК -ың мәхрүм нуклеосомаһыҙ һәм эшкәртеү ДНК-синтетеза тәьҫиренә I гиперһиҙгер өлөштәре. Асыҡ хроматин йыш ҡына ДНК -ың регулятор өлөштәре менән бәйле.

## Хроматиндың конденсация схемаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* P. s. Rao Suhas, et al.(2014). 3D principles of human map of A at the kilobase reveals genome looping chromatin resolution. Cell, 
* Jesse Dixon R., U. Gorkin David, Ren Yahoo (2016). [Chromatin Domains: The Organization of Chromosome Unit](http://www.cell.com/molecular-cell/fulltext/S1097-2765(16)30181-2). Cell Molecular.  Күҙәтеү, хроматинды структур ойошмаһы арналған домен

## Әҙәбиәт
* А. О. Рувинский. «Общая биология. Для углубленного изучения биологии». Издательство «Просвещение».
* Ю. Н. Лемеза. «Биология. Вопросы повышеной трудности». Издательство «Айрис», 1998 г.
* Н. Д. Андреева. «Биология». Издательство «Союз» 2002 г.
* А. В. Кленова. «Биология для поступающих в ВУЗы». Издательство «Учитель», 1997 г.
Еңеү паркы (Өфө)

**Еңеү паркы** () — Өфө ҡалаһының төньяҡ өлөшөндә (Черниковка районы) урынлашҡан, 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеү мемориаль комплексы. 1947 йылда асыла. 1980 йылға тиклем «Нефтсе» паркы тип атала. Уның биләмәһендә күп төрлө каруселдәр, балалар майҙансығы һәм күҙәтеү тәгәрмәсе урынлашҡан була.

Парк Орджоникидзе районында Ағиҙел йылғаһы ярында урынлашҡан. Көньяҡтан «Ләлә-Тюльпан» мәсете биләмәһенә терәлеп тора, төньяҡтан «Нефтсе» стадионы менән сиктәш.

Еңеү паркының майҙаны: 62 гектар

## Иҫтәлекле урындары
* Советтар Союзы Геройҙары Александр Матросовҡа һәм Миңлеғәли Ғөбәйҙуллинға һәйкәл (1980 йылдың 8 майында асылған)
* Постаментта Т-34-85 танкы
* Постаментта Т-55 танкы
* БТР-70
* САУ ,,Акация
* САУ ,,Ҡәнәфер"
* ЗПК ,,Шилка"
* БМП-1
* БМП-2
* Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы Муса Гәрәевтың ҡәбере (1987 йылдан)
* Республика хәрби дан музейы (2000 йылда асыла)
* Совет артиллерия күргәҙмәһе:
** 1939 йыл өлгөһөндәге (61-К) 37-мм-лы автоматик зенит пушкаһы 
** 1943 йыл өлгөһөндәге (БС-3) 100-мм-лы ялан пушкаһы 
** 100-мм-лы танкыға ҡаршы пушка (МТ-12)
** 1942 йыл өлгөһөндәге (ЗИС-3) 76 мм-лы дивизион пушка

## Еңеү паркы бөгөн
Парк халыҡтың ғәҙәткә ингән ял итеү урыны булып тора. Бында мәктәп уҡыусылары «һуңғы ҡыңғырау»ға һәм яңы өйләнешеүселәр киләләр. Ҡыш өсөн парк артында битләүҙә ҙур булмаған саңғы трассаһы эшләй.

2010 йылдың 8 майында Еңеү паркында ике генералдың — Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарыы Миңлеғәле Шайморатовтың һәм Таһир Кусимовтың бюсын асыу тантанаһы үтә.

2010 йылдың 22 июнендә Еңеү паркында Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 65 йыллығына арналған «Хәтерлә мине» социаль-патриотик акцияһы үтә.

## Галерея

File:Могила Мусы Гареева.jpg|Муса Гәрәев ҡәбере һәм бюсы
File:Victory Park, Ufa 08.jpg|Таһир Кусимов һәм Миңлеғәле  Шайморатовтың бюсы
File:Victory Park, Ufa 03.jpg|Т-34-85 Еңеү паркында.
File:Victory Park, Ufa 10.jpg|Тыл ветерандарына һәйкәл


## Иҫкәрмәләр
Аксаков урамы (Өфө)

**Аксаков урамы ** Өфө ҡалаһының Киров һәм Ленин райондары биләмәләрендә урынлашҡан. Көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай Зәки Вәлиди урамынан башлана һәм Революция урамына барып етеп тамамлана.

## Тарихы
Урамдың баштағы исеме — Каретный. Был исем XIX—XX быуаттарҙа Өфөлә тыуған Аксаков Сергей Тимофеевич хөрмәтенә үҙгәртелә.

## Тарихи биналар һәм ҡоролмалар
Хәҙерге ваҡытта Аксаков урамында урынлашҡан тарихи биналар йә һүтелгән, йә һүтеүгә планлаштырылған. Шулай итеп, сауҙагәр Алексеевтарҙың усадьбаһы, Я. В. Колотовтың, В. И. Ярчевскийҙың йорттары юҡҡа сыға. Хәҙер Аксаков урамы тарихи колоритты юғалтҡан һәм ғәҙәттәге индустриаль тышҡы күренешкә эйә.

Һаҡланып ҡалғандарҙан:
* Поляр тикшеренеүсе Альбан Валериан Иванович йәшәгән йорт
* Бухартовскийҙар йорто, ағас архитектура ҡомартҡыһы. Бухартовскийҙарҙың береһе — Генрих Генрихович Бухартовский, Өфө полицмейстеры — халыҡ айыҡлыҡ паркына нигеҙ һалыуы менән билдәле, хәҙер — Яҡутов паркы.

## Заманса биналар һәм ҡоролмалар
* ФГУП «Өфө агрегат производствоһы берекмәһе»

## Транспорт
Аксаков урамында транспорт трамвай бәйләнеше менән булдырыла (Свердлов урамынан Революция урамына тиклем). Урамдың һуңғы туҡталышы Телеүҙәк булып, көньяҡ өлөшө буйлап маршрут таксиҙары һәм автобустар йөрөй.

## Сығанаҡтар
*
Туҡай урамы (Өфө)

**Туҡай урамы** — урам, Өфө ҡалаһының Киров районында Зәйнула Рәсулев һәм Гоголь урамдары араһында урынлашҡан.

## Тарихы
Урамдың элекке исеме — Воскресенский. Урам Воскресенск кафедраль соборы исеме менән йөрөтөлгән, ул залының төп туре менән урам яғына сығып торған. Телеграф урамы яғынан Троицкий сиркәүе яғына ҡарай урам саты өлөшө Фролов урамы тип атала, унда Фролов сиркәүе төҙөлгән (Изге Фрол һәм Лавр хөрмәтенә), был ҡаланың иң боронғо сиркәүҙәренең береһе. 

1920 йыл аҙағында шағир Ғабдулла Туҡай (Туҡаев Ғәбдулла Мухәмәтғариф улы, 1886—1913) хөрмәтенә урам Туҡай урамы тип атала.

## Биналар һәм ҡоролмалар

* Туҡай урамы, 23 — архитектура ҡомартҡыһы, XIX быуат урталарындағы урыҫ классицизмы өлгөһө. Бина 1832—1838 йылдарҙа архитектор А. Д. Пахаров проекты буйынса төҙөлгән. Бинала һаулыҡ һаҡлау министрлығы урынлашҡан.
* Туҡай урамы, 25 — Өфө губернаһы округы суды бинаһы. Әлеге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Юғары суды, адвокаттар коллегияһы, Башҡортостан Республика адвокаттар коллегияһы Президиумы, Башҡортостан Республикаһы нотариаль палатаһы урынлашҡан. Бында граждандар һуғышы геройы Әхмәтов Яҡуп тыуған һәм 1919 йылға тиклем йәшәгән.
* Туҡай урамы, 33 — М. Т. Солтанованың кирбес ҡапҡалы йорто. Архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
* Туҡай урамы, 39 — революцияға тиклем бинала мәҙрәсә урынлашҡан, бында муллалар һәм мәктәп уҡытыусылары әҙерләгәндәр. Хәҙер был 14-се һанлы урта дөйөм белем биреү мәктәбе.
* Туҡай урамы, 46 — Республика Йорто.
* Туҡай урамы, 48 — элекке православие динендәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың дини училищеһы һәм малайҙар өсөн приют бинаһы, әлеге ваҡытта бында һуғыш ветерандарының ҡала хәстәханаһы урынлашҡан.
* Туҡай урамы, 48 — Өфөнөң Беренсе йәмиғ мәсете.
* Туҡай урамы, 52 — Рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назараты.
* Ленин исемендәге парк.

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
М. И. Калинин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы (Өфө)

**М. И. Калинин исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы (Өфө) (Калинин паркы)** — Өфөләге парк. «Бөтә союз старостаһы» Михаил Иванович Калинин хөрмәтенә аталған. Октябрь проспекты аҙағында Черниковка менән сиктә урынлашҡан.

## Тарихы
Паркка 1961 йылда нигеҙ һалынған. Бында 1973 йылдың 28 июнендә М. И. Калининға һәйкәл асылған.

1989 йылдан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем парк тәрбиәләнмәгән урман массивынан ғибәрәт, уның аша аллея үтә. Ниндәй ҙә булһа инфраструктура юҡ. Парктың көньяҡ яғында Калинин һәйкәле тирәләй трамвай әйләнеше урынлашҡан. 2007 йылда Рәсәй урамын Дежнево юл үткәргесенә тиклем дауам итеү өсөн һәм ҡаланың Үҙәген, хәрәкәт көслө булған Октябрь проспектына сыҡмайынса, Черниковка менән тоташтырыу өсөн урман массивында километрлыҡ ҡырҡынты ҡырҡыла, әммә был проект экологик экспертиза стадияһында туҡтап ҡала, ә һуңынан финанслауҙан төшөрөлә. 2013—2014 йылдарҙа төҙөлөш тергеҙелмәй.

Паркты төҙөкләндереү буйынса пландар бар, уға ярашлы аллеяны төҙөкләндереү, автопарковка, скейтта йөрөү өсөн майҙансыҡ төҙөү ҡаралған, ә паркка инеү урынын Ҡала Мәҙәниәт йорто ҡаршыһында эшләү ҡаралған. Шулай уҡ Калинин паркына ингән ерҙә һәйкәл менән йәнәшә, урман массивына зыян килтермәйенсә, мәсет төҙөү проекты бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Парк М. И. Калинину в Уфе на Wikimapia

## Әҙәбиәт
*
Дим мәҙәниәт һәм ял паркы

**Дим ял һәм мәҙәниәт паркы** Өфөнөң Дим районында урынлашҡан.

## Парк тарихы
Тәүге тапҡыр Өфөнөң Дим районында ял паркын ҡороу ниәте тураһында 1935 йылда һайлаусыларҙың депутаттарға наказдарында әйтелә. Әммә паркты төҙөүҙе финанслау 1949 йылда ғына башлана, ә 1950 йылда "1950 йылдағы Дим районы башҡарма комитеты ултырышы протоколы"на (№ 26 пункт № 3А) ярашлы, парк асыла.

Башта парк баҡса һымаҡ эшләй, сәскә түтәлдәре яһала, асыҡ һауала кинотеатр (1953 йылдан — ҡыйыҡ аҫтында) һәм бейеү майҙансығы (1954 йылдан) эшләй. 1959—1960 йылдарҙа тир менән йыһазландырыла (хәҙер янғындан һуң икенсе урынға күсерелгән), скульптуралар ҡуйыла, уҡыу залы төҙөлә башлай, арка рәүешендәге ҡапҡалар, турник, бәүелсәктәр, киоскылар, «Вихрь», «Ромашка», «Русские качели» аттракциондары ҡуйыла. Аҙаҡ шахмат залы, һырғалаҡ төҙөлә, һыу үткәргес һалына, спорт майҙансығы (2007), фонтан (2008) төҙөлә. 2009 йылда үҙәк аллеяға плиталар йәйелә.

Хәҙерге ваҡытта мәҙәниәт паркының дөйөм майҙаны 5,2 гектар тәшкил итә. 2010 йылдың яҙында мәҙәниәт паркында төҙөкләндереү эштәре үткәрелә. Булған фигураларға ремонт эшләнә, балалар йәнһүрәттәренән алынған яҙыуҙар менән эскәмйәләр ҡуйыла. Ултыртылған йәшел ағастар араһында ҡайын, энәлек, имән, шыршы, кедр, саған, йүкә, ҡарағас, ҡарағай, туя, муйыл, алмағас бар.

## Парктың иҫтәлекле урындары
Парк биләмәһендә 14 төр аттракцион эшләй. Бынан тыш, паркта балалар өсөн уйын залы, бильярд залы, компьютер залы, тир бар. Көнсығыш стилдә беседка-пагода (Будда динен тотоусыларҙың ғибәҙәт йорто) төҙөлгән.

Парк биләмәһендә күмәк байрам саралары ойошторола, шуларҙың иң мөһимдәренең береһе булып Яңы йыл саралары циклы, «Еңеү көнө», «Рәсәй көнө», «Баш ҡала көнө», Салауат Юлаев көндәре, «Ҡышты оҙатыу», «Балаларҙы яҡлау көнө», «Йәштәр көнө», «Тимер юлсы көнө», «Ололар көнө», «Әкиәттә ҡунаҡта», «Музыкаль кесаҙналар» һәм башҡалар тора. Паркта 37 ял итеү объекты урынлашҡан, райондың ижади йәштәре өсөн ял ойошторола, бында яңы өйрәнә башлаусы рок—төркөмдәр, балалар хореография ансамблдәре шөғөлләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дёмский парк культуры и отдыха
* Дёмский парк культуры и отдыха на Ufa.fm
Элина Гаранча

**Эли́на Га́ранча** (; 16 сентябрь 1976 йыл, Рига) — латыш йырсыһы (меццо-сопрано).

## Биографияһы
Музыканттар ғаиләһендә тыуа (Элинаның әсәһе танылған педагог Анита Гаранча). Латвия музыкаль академияһында, артабан Венала һәм АҠШ-та уҡый. Рига опера театры менән бергә Бухареста һәм Афинала гастролдә була, Майнинген һәм Франкфурт опера труппалары составында була. Вена дәүләт операһы менән контракт төҙөй.

1999 йылда Мирьям Хелин исемендәге халыҡ-ара йәш йырсылар конкурсы лауреаты була, был конкурс Хельсинкиҙа үтә. 2001 йылда BBC *Cardiff Singer of the World *абруйлы конкурсы финалында йырлай.

2005 йылда *Deutsche Grammophon* фирмаһы менән эксклюзив контрактҡа ҡул ҡуя.

Элина 2015 йылдың 29 октябрендә Дәүләт Кремль һарайы сәхнәһендә «Хворостовский һәм дуҫтары» концертында партнеры була.

## Башҡарыу репертуары
Элина Гранча Доницеттиҙың «Анна Болей» (1998), Россиниҙың «Севиль цирюльнигы» (1998), Штраустың «Роза кавалеры» (2000), Масканьеның «Ауыл намыҫы» (2001), Хумпердиноктың «Гензель һәм Гретель» (2001), Моцарттың «Барыһы ла шулай эшләй» (2003) һәм «Титтың мәрхәмәте» (2003), Беллинаҙың «Норма» (2004), Россиниҙың «Золушка» (2004), Масненың «Вертер» (2005), Вивальдиҙың «Баязет» (2005), Моцарттың «Фигароның өйләнеүе» (2006), Бизеның «Кармен» (2007) һәм башҡа операларҙа йырлай.

2008 йылдың 12 ғинуары — Элинаның Метрополитен-операла дебюты, "Севиль цирюльнигы"нда Розинаны йырлай; Америка матбуғатында дебют юғары баһа ала.

Шулай уҡ Шуберт, Брамс, Берг, Лучано Берио йырҙарын башҡарыусы булараҡ та сығыш яһай.

## Шәхси тормошо
Элина дирижер  (1971) кейәүҙә. Уларҙың ике ҡыҙы — Кэтрин Луиза Чичон (22.09.2011) һәм Кристина Софи Чичон (10.01.2014).

## Танылыу
«Музыка сәнғәте» номинацияһында мәҙәниәттәге ҡаҙаныштары өсөн Европа премияһы (2006). "Йыл йырсыһы"на ЭХО-классик премияһы (2007, 2009).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
* *Opera-Database сайтында бит*
Цюрупа урамы (Өфө)

**Цюрупа урамы** — Өфөнөң Киров һәм Совет райондары биләмәһендә урынлашҡан. Ағиҙел йылғаһы ярынан башлана һәм тамамлана. Йыш ҡына «Цурюпа урамы» тип яңылыш әйтелә.

## Тарихы
Цюрупа урамы — Өфөлә иң боронғо урамдарҙың береһе. Ул XVIII быуаттарҙа Ҙур Ильин урамы сатынан төньяҡҡа ҡарай формалаша башлай. Башланғысын Трунилов биҫтәһенән ала. Тәүҙә почта тракты булараҡ ҡулланыла, шуның өсөн уның йырындары аша күперҙәр төҙөлә. Уның тәүге атамаһы — Больничный урамы, сөнки унда губерна дауаханаһы торған. XIX быуат башында бында ағас губернатор йорто һалына (һаҡланмаған), аҙаҡ Губернатор урамы тип атала башлай (һуңынан башҡа урам да шундай исем ала, унда ла Губернатор йорто төҙөлгән).

Өфө планы буйынса 1819 йылда элек бер яҡлы булған Губернатор урамы ике яҡлы урамға әйләнә. Унда Полиция идаралығы, почта бүлексәһе, казармалар һәм казак атаманы йорто төҙөлә. Губерна телеграфы төҙөлгәндән һуң урам тағы исемен үҙгәртеп, Телеграфный урамы тип атала башлай.

1920 йылдан алып урам революционер-большевик Н. В. Подбельский хөрмәтенә сираттағы исемен ала, ә 1928 йылда тулыһынса дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре Александр Дмитриевич Цюрупа хөрмәтенә Цюрупа исеме менән алмаштырыла.

## Тарихи биналар һәм ҡоролмалар

* Уҡытыусылар институты бинаһы (Цюрупа, 9). Хәҙер ул Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы (театр факультеты, һынлы сәнғәт факультеты).
* Мариинский гимназияһы бинаһы (Пушкин, 108 — Цюрупа, 11). Хәҙер 3-сө һанлы Гимназия.
* Өфө губерна земство идаралығы бинаһы (Цюрупа, 12). Хәҙер ОАО «Уфимкабель».
* Ҡала полицияһы идаралығы бинаһы (Октябрь революцияһы,14 — Цюрупа, 26). Хәҙер Ленин районының 1- се һанлы Янғын һүндереү часы.
* Платоноватарҙың айырым йорто (Цюрупа урамы, 38). Хәҙер мировой судьяларҙың эшмәкәрлеген ойоштороу һәм хоҡуҡи акттарҙы теркәүҙе алып барыу буйынса Башҡортостан Республикаһы идаралығы.

## Иҫтәлекле урындар
* А. Д. Цюрупаға һәйкәл
* Хеҙмәт бурысын башҡарғанда һәләк булған янғын һүндереүселәргә һәйкәл
* «Үҙәк» сауҙа комплексы (Үҙәк баҙар)

## Транспорт
Төньяҡ өлөшө шәхси секторға һуҙыла, шуға күрә йәмәғәт транспорты урамдың көньяҡ яғын хеҙмәтләндерә. 2011 йылдың сентябрендә Цюрупа урамына параллель булған Ленин урамы автобустар һәм маршрут таксиҙары менән хеҙмәтләндерелә, ә Цюрупа урамының төп йәмәғәт транспорты булып троллейбустар тора. 2011 йылдың сентябрендә Ленин урамында бер яҡлы хәрәкәт индерелгәс, күп автобус маршруттары Цюрупа урамына күсерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
* Телеграфная улица (А. Цюрупы) — Фотографии Уфы до 1917 года
Пушкин урамы (Өфө)

** Пушкин урамы** — шағир Александр Сергеевич Пушкин хөрмәтенә аталған. Ул Ленин һәм Киров райондары биләмәһендә урынлашҡан. Өфө Телеүҙәк районынан төшөп һәм Воровский урамына терәлеп, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай һуҙыла. Пушкин һәм Совет урамдары киҫелешендә Совет майҙаны урынлашҡан.

## Тарихы
Урам Өфө ҡала думаһының ҡарары менән 1889 йылда ике боронғо — Күгәрсен һәм Почта урамдарынан барлыҡҡа килә. Тиҙҙән губерна тыуған яҡты өйрәнеү музейы эргәһенә юкә аллеяһы ултыртыла, ул бер аҙҙан Пушкин аллеяһы тип атала.

1903 йылда урамға бут таш түшәлә, һыу үткәргестәр үтә, урамға фонарҙар урынлаштырыла. Мариинский ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы эргәһендә ылаусы туҡталҡаһы асыла.

1940 йылдар аҙағында шағирҙың тыуыуына 150 йыл айҡанлы, аллея сөгөн рәшәткәләр менән кәртәләп алына. Аллеяға төп инеү урыны Ленин урамы яғында урынлашҡан, инеү урынында яҡтыртҡыстар менән кирбестән тумбалар тора, улар араһында Пушкиндың бюсы ҡуйылған. Артабан, 1970 йылда ҡомартҡы Актерҙар Йорто алдына күсә, 2015 йылдан бюст Өфө дәүләт авиация техник университеты ҡаршыһындағы Пушкин Аллеяһына урынлаштырыла.

## Биналар һәм ҡоролмалар
Пушкин урамы иң матур урамдар иҫәбенә инә. Ул урамда боронғо айырым йорттар урынлашҡан, мәҫәлән, Костерин йорто һәм революцияға тиклемге «Шарк» типографияһы.

Пушкин урамында урынлашҡандар:
* Башҡортостан Республикаһы Юғары суды
* Башҡорт дәүләт медицина университеты
* Башҡортостан Республикаһы театр эшмәкәрҙәре союзы
* Махсус урта медицина колледжы
* Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы министрлығы
* Өфө дәүләт ат заводы
* 23-сө спорт мәктәбе

## Әҙәбиәт
* Өфө ведомости № 4, 22.01.2009
* 
*
Надежда Петрович

**Надежда Петрович** (Nadežda Petrović / Надежда Петровић; 12 октябрь 1873 йыл — 3 апрель 1915 йыл) — серб рәссамы.

## Биографияһы
1873 йылда Чачакта сәнғәт менән бәйле кешеләр ғаиләһендә тыуа. 1884 йылда ғаилә Белградҡа күсенә, унда Надежда ҡатын-ҡыҙҙар Юғары училищеһын тамамлай (1891) һәм рәссам Джордже Крстичтың уҡыусыһы була. 1898 йылда Мюнхенда Антон Ажбанан, һуңынан Юлиус Экстерҙан (1901—1903) һабаҡ ала. 1900 йылда Белградта уның шәхси күргәҙмәһе ойошторола. 1903—1910 йылдарҙа Петрович Сербияла эшләй, Югославияның бик күп күргәҙмәләрендә ҡатнаша, Люблянда (1910) икенсе шәхси күргәҙмәһен ойоштора. 1910—1912 йылдарҙа Римда һәм Парижда Югославия рәссамдары күргәҙмәләрендә ҡатнаша.1912 йылда Белградта үҙенең һынлы сәнғәт мәктәбен аса. Шул уҡ йылда, шәфҡәт туташы булып, балҡан, артабан Беренсе донъя һуғыштарында ҡатнаша. 1915 йылда, фронтта сағында тиф йоҡтороп, Валевола вафат була.

## Ижады

Петрович ижады серб һынлы сәнғәте өсөн бик әһәмиәтле булып тора. Ул серб сәнғәтенә заманса европаса үҫеш йүнәлештәрен индерә. 15 йыл эшләү дәүерендә рәссам реализмдан импрессионизмға һәм фовизмға тиклемге юлды үтә. Петрович сағыу һәм хәрәкәтсән төҫтәрҙе файҙалана, күп кенә әҫәрҙәрендә асыҡ ҡыҙыл һәм йәшел төҫтәр өҫтөнлөк итә, уға киң һәм көслө характерлы буяу алымы хас.

Петрович портреттар һәм пейзаждар төшөрә, патриотик тойғоларҙан сығып серб пейзаждарын һәм натура өсөн сербтарҙы һайлай. Уның ижадын дүрт осорға бүләләр: беренсеһе — Мюнхен осоро (1898—1903), рәссам Ажбала, һуңынан Экстерҙа уҡый; икенсеһе — серб осоро (1903—1910); өсөнсөһө — Париж осоро (1910—1912); дүртенсеһе — хәрби осор (1912—1915). Петрович пейзаждары араһында айырым фрагменттар ҙа, панорамалар ҙа бар. Беренсе типҡа «Ҡороған ағас» (1902), икенсеһенә «Ресниктағы күренеш» (1904) һәм «Ҡырағай пиондар яланы» (1913). Рәссам панорамалы пейзаждарында арауыҡты полотноның бөтә киңлегендә йәйелдерергә тырыша.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Биография на сербском
Гайдуктар

**Гайдуктар**, **хайдуттар** (венг. hajduk — пехотасы) — Ғосман иҙеүенән яфа сиккән, Балҡанда һәм Көнбайыш Әрмәнстанда ғосмандарға ҡаршы көрәшкән крәҫтиәндәр. 1877—78 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышы ваҡытында күп гайдуктар урыҫ ғәскәрҙәре менән бергә Болгарияны азат итеү өсөн һуғыша.

## Тарихы
Бер версияға ярашлы, гайдук һүҙе  тигән төрөк һүҙенән барлыҡҡа килгән һәм юлбаҫарҙы аңлатҡан. Уларҙы яңысарҙар хөкөмһөҙ һәм тикшереүһеҙ юл буйҙарында үҫкән ағастарға аҫып китер булған. Башҡа версиялар буйынса, «гайдук» һүҙе «ајдук» тигән серб, «айдутин» тигән болгар, «гайду» (һүҙмә-һүҙ: *мал ҡыуыусы*) тигән венгр һүҙенән, Гайду провинцияһы атамаһынан барлыҡҡа килгән.

Гайдуктар 1804—1813 йылдарҙағы Беренсе серб ихтилалында ҡатнашҡан, 1877—78 йылғы урыҫ-төрөк һуғышында Болгарияла урыҫ ғәскәрҙәре яғында төрөктәргә ҡаршы һуғышҡан. Гайдуктарҙың батырлыҡтары халыҡ ижадына ингән, айырым кешеләр легендар персонажға әйләнгән.

Урындағы хакимдарҙың, аристократтарҙың шәхси һағы яугирҙәре лә гайдук тип йөрөтөлгән. 

XVI быуаттан — XVIII быуат башына тиклем гайдуктар — Көнсығыш Европа өлгөһөндәге пехота, ул утлы ҡорал менән ҡоралландырылған булған. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* (рус.) 
* РГАДА. Фонд 137; Фонд 141. Опись 1. 1654—1664 гг.;
* Фонд 210; Фонд 1635. Опись 1; Cefalli S. Relacja о stanie politycznym i wojskowym Polski przez Sebastiana Cefali sekretarca Jerzego Lubomirskiego. Relacje nuncjuszow apostoskich i innych osob о Polsce. В.; Poznan, 1864. T. II;
* Gdrski K. Historia piehoty polskiej. Krakow, 1893;
* Wimmer J. Historia piehoty polskiej. Warszawa, 1978.
* 
* Обстоятельное описание торжественных порядков благополочного вшествия в царствующий град Москву и Священнейшего коронования её августейшего Её Императорского Величества всепресветлейшей державнейшей государыни Императрицы Елисавет Петровны самодержицы всероссийской, ещё бысть вшествие 28 февраля, коронование 25 апреля 1742 года. [Фрагмент] — Спб., Печатано при Академии наук, 1744. — 168 с.
* Непреходящее значение вклада Екатерины II в историческую науку. О создании ею эрмитажного собрания русских рукописей Д. Н. Альшиц (СПб)
* РГАДА. Gdrski К. Historia piehoty polskiej. Krakow, 1893;
Рамбинас

**Рамбинас** () — Неман (Nemunas) йылғаһының уң ярында Рагнета ҡәлғәһе (Рагнит — Ragainė, 1946 йылдан һуң. — Неман) янында бейек булмаған тау (бейеклеге 46 м).

Риүәйәт буйынса, тау түбәһендә литва, прустар һәм ятвягтарҙың юғары аллаһы Перкунға (Пяркунас) ҡобан килтерә торған таш ята. Риүәйәттәр менән күмелгән мәжүси культ ташына сәйер тамғалар уйып яҙылған, һәйләүҙәре буйынса был таш дауалау көсөнә эйә. Элек-электән яҫы таш өҫтөндә байырға теләүселәр, баҫыуында мул уңыш алырға теләүселәр, никахҡа инеүселәр мул саҙаҡаларын ҡалдырған. Барлыҡ Литваның торошо ошо таш менән бәйле тип һанала. 1812 йылда немец колонистары ташты шартлата. 1835 һәм 1878 йылда йылға тау итәген йыуыу сәбәпле тау ишелеп төшә. Ҡот осҡос тауышҡа Рагнитала йәшәүселәр төндә уяна һәм тораҡтарын сығып ҡасалар. Тауҙың бер өлөшө йылғала ағып китә.

1992 йылдан шул уҡ исемдәге төбәк паркы биләмәһенә ҡарай.

Тауҙың атамы аҙыҡ-түлек исемдәрендә («Рамбинас» сыры), предприятие һәм ресторан исемдәрендә ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рагнит тарихы 
* Рагнит (Рагнет) ҡәлғәһе тураһында тарихи очерктар 
* 
* (пол.)  Поляк Батшалығы география һүҙлектәре
Желька Цвиянович

**Желька Цвиянович** (сер. *Жељка Цвијановић*, *Cvijanović Željka*; 2 август 1967 йыл, Теслич) — Босния һәм Герцеговинала серб сәйәсмәне. Серб Республикаһының ғәмәлдәге премьер- министры.

## Белеме
Сараево университетында фәлсәфә факультетында, Баня-Лука университетында фәлсәфә факультетында һәм хоҡуҡ факультетында уҡый.

Инглиз теле һәм әҙәбиәте профессоры һәм дипломатик һәм консул хоҡуҡтары буйынса магистр дәрәжәһенә эйә.

## Биографияһы
Ҙур сәйәсәткә килгәнгә тиклем инглиз теле уҡытыусыһы.

Бынан алдағы хөкүмәттә 2010 йылдың 29 декабренән иҡтисади бәйләнештәр һәм төбәк үҫеше министры була.

2013 йылдың 12 мартынан — премьер-министр.

2014 йылдың 10 октябрендә сербтарҙан Босния һәм Герцеговина президенты һайлауҙарында ҡатнаша.

## Ҡараштары
Босния һәм Герцеговиналағы этник төркөмдәрҙең һәр береһе өсөн айырым идентификация карталарын ҡулланыуҙы хуплай. 

Һуғыш ҡорбандарына теләктәшлек белдерә һәм Сребреницаға матди ярҙам күрһәтеү өсөн сығыш яһай.
Нефтехимик мәҙәниәт һәм ял паркы

**Нефтехимик ял һәм мәҙәниәт паркы** — Өфөлә ҡаланың Черниковка һәм Орджоникидзе районындағы парк. Калинин урамында урынлашҡан.

## Тарихы
Паркка 1947 йылда нигеҙ һалынған һәм «„Еңеү“ ҡала баҡсаһы» тип аталған. 1947—1949 йылдарҙа балалар, уҡыусылар, эшселәр һәм комсомолдар һәм хеҙмәтсәндәрҙең ҡул көсө менән халыҡ төҙөй. Ул саҡта майҙаны 22 гектар тәшкил иткән, парк составына «Химик» Мәҙәниәт йорто, «Төҙөүсе» стадионы, 1956 йылда — һуңғараҡ спорт залы итеп үҙгәртелгән йәйге кинотеатр ҙа ингән.

1955 йылда ул мәҙәниәт һәм ял паркы була. 1980 йылда тулыһынса уның исеме Нефтехимик ял һәм мәҙәниәт паркы тип алмаштырыла һәм әле лә шулай атала.

1950—1960 йылдарҙа бында парашют вышкаһы тора, унда күнекмәләр һәм парашютсыларҙың күрһәтмә һикереүе үткәрелгән. Әммә 1970 йылда вышка һүтелә.

Шулай уҡ парк биләмәһендә «Төҙөүсе» стадионы урынлашҡан, ул 1960—1980 йылдарҙа донъя спидвей үҙәге була.

1990-сы йылдарҙа парк ташландыҡ хәлгә килә һәм тейешле тәрбиә булмай, тик хәҙер элекке әһәмиәтен ҡайтара.

Бөгөн паркта балалар аттракциондары, йәйге кафе һәм спорт түңәрәктәре эшләй. 2011 йылдың майында паркта Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы дәүләт автоинспекцияһы хеҙмәткәрҙәренең 2036 йылда үҙҙәренең коллегаларына хаты менән "ваҡыт капсулаһы"на нигеҙ һалынған.

Паркта даими рәүештә ҡала байрамдары үткәрелеп тора, мәҫәлән, «Сәскәләр көнө», «Широкая масленица», Еңеү көнө алдынан «Хәтер» акцияһы һәм башҡалар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (рус.).&#x20; По Уфе.ру&#x20;(2004-06-07).&#x20;Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 сентябрь 2012.&#x20;21 май 2012 тикшерелгән.

## Әҙәбиәт
*