open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балауыҙ көйәһе

**Балауыҙ көйәһе** — йыйылма атамаһы ике төр күбәләк, бал ҡортоноң ҡоротҡостары булып тора. Умартасылыҡ үҫешкән ерҙәрҙә киң таралған.

## Йәшәү рәүеше
Өлкән күбәләктәр бик ҙур түел, ауыҙ ағзалары үҫешмәгән (улар ашамай). Төнгө йәшәү рәүеше алып бара. Аҡһыл төҫтәге йомортҡаларын бал ҡорто кәрәҙҙәренә, балауыҙҙарға һала. Улар ҡарышлауыҡҡа әүерелгәс, тәүге мәлдә кәрәҙәге бал һәм һитә менән туҡлана. Тора-бара рамдағы балауыҙҙар һәм унда ҡорттар сыҡҡас тороп ҡалған кокондары менән туҡлана башлай(саф балауыҙ туҡланыу өсөн яраҡлы түгел — уның туҡлыҡлы матдәләре етмәй). Шулай уҡ улар кокнда ятҡан бал ҡорто балаларының ҡанаттарын, аяҡтарын кимерә. Ҡорттар уларҙы алып ташлай алмай. Сөнки улар кәрәҙҙәр буйлап пәрәүезле юл һала. Ҡарышлауыҡтар тора бара бар умартаны шул рәүешле баҫып алырға һәләтле. Умарталағы ҡорттарың балаларын, һитәләрҙе, бал болон ашап бөтөрә. Хатта рамдарҙы, ябылған йылытыу материалдарын да ашайҙар. Күпләп үрсегәндә, бер- береһен, һәм алдан сыҡҡан көйәләрҙең ҡалдыҡтарын ашайҙар. Ҡурсаҡҡа әүерелеү өсөн умарта ярыҡтарын, һәм башҡа тыныс урындарҙы эҙләп табалар. Хатта үҙҙәренә соҡор яһап алалар. Бал ҡорто ғаиләһе көсһөҙләнә һәм юҡҡа сыға. Шулай уҡ умартаһын ташлап сығып китә.

## Һылтанмалар
* 
*
Америка дардар кебләһе

**Америка дардар кебләһе** () —Пансильван дардарының хәүефле ҡоротҡосо.

Төп йәшәү өлкәһе Төньяҡ Америка: АҠШ, Канада һәм Мексика. 2000-се йылдарға Европаға пенсилван дардары аҙыҡ үҫемлмеге менән бергә килеп кергән. (Иҫке донъяға ул XVIII быуатта уҡ алып киленгән).
2003 йылда уны Венгрияла табалар.. Ул шулай уҡ Көньяҡ Америкала (Чили,1977), Көнбяҡ Африкала (1958) Көнсығыш Азия биләмәһендә (Ҡытай) билдәләнгән.

Украинаның Карпат аръяғы өлкәһенедә Ужородта 2005 йылда тәү башлап табылған. 2012 йылда Киев, 2015 йылда Донецк өлкәләрендә ла билдәләнгән..ө
2010 йылда Украинанан Рәсәй биләмәһенә лә үтеп кергән. Ростов (2016 йылда), Воронеж, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәләрендә билдәләнгән..
Шулай уҡ Сербия (2007), Болгария (2009), Испания (2012), Бөйөкбритания (2011), Польша (2016) һәм Ҡаҙағстан (2017 Kadyrbekov) илдәрендә табылған. 2015 йылда тәүге тапҡыр европа төрҙәрен табыла. Натив *excelsior төрө* дүрт локалитет (Halaj & 2017 Osiadacz)Польшала күҙәтелгән.

## Тасуирлама
Ваҡ бөжәк, оҙонлоғо 2 мм самаһы: 1,4-тән алып 2,8 мм-ғаса. Башлыса һарғылт-йәшел төҫтә була. Тар олигофаг. Америка дардар ағасының йәш һабаҡтарын һәм йәш үҫентеләрен зарарлай *[[Fraxinus pennsylvanica]]*. Шулай уҡ *[[Fraxinus]]*: *F. nigra, F. quadrangulata, F. sambucifolia, F. uhdei, F. velutina* төрҙәрендә лә осрай. Ул япраҡтарҙың һутын һура, зарарланған үҫемлектең япараҡтары бөгәрләнә.
был мирмекофиль бөжәктәр колонияһын ҡырмыҫҡалар үҙ итә.
Хромосомаларың диплоид йыйылмаһы 2n=20 (Robinson & Chen 1969) или 2n=22 (Blackman & Eastop 1994).

## Классификация
Был төр беренсе булып 1879 йылда америка энтомологы Чарлз Валентайн Райли (*Charles Valentine Riley*, 1843—1895) тарафынан *Pemphigus fraxinifolii* исеме аҫтында яып алынған. Монотип аҫҡы ырыу составына керетелгән *Meliarhizophagus*.

## Иҫкәрмәләр
Энергодар

**Энергодар** () — Украинаның Запорожье өлкәһендә урынлашҡан ҡала.

Халыҡ һаны — 54536 кеше (2014).

## Тарихы
1970 йылда нигеҙләнгән.
## Халҡы



Туған тел буйынса , 2001: рус теле — 61,7%, украин теле — 37,8%.

## Иҫкәрмәләр
Иҙелбаева Айгөл Рамаҙан ҡыҙы

**Ишемғужина (Иҙелбаева) Айгөл Рамаҙан ҡыҙы** (5 октябрь 1977 йыл) — журналист, шағир, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар һәм Журналистар берлектәре ағзаһы. 

## Биографияһы
Айгөл Ишемғужина (Иҙелбаева) сығышы менән Баймаҡ районы Ҡолсора ауылынан. БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетын 1999 йылда тамамлап, хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының 136-сы башҡорт лицейында уҡытыусы булараҡ башлай. 2000 йылдан алып 18 йыл «Һаҡмар» гәзитендә, артабан 2 йыл Баймаҡ телевидениеһында хәбәрсе була.

Әлеге ваҡытта Баймаҡ биләмә-ара үҙәк район китапханаһында эшләй. Ике тиҫтә йыл китапхана янындағы «Йәнгүҙәй» әҙәби-ижад берекмәһен етәкләй, һуңғы йылдарҙа «Игебай мәктәбе» клубын да алып бара.

Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар һәм Журналистар берлектәре ағзаһы. Шиғырҙары З.Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтендә сыҡҡан «Балҡыштар», «Йырлы йортом», «Биҙәктәр» йыйынтыҡтарына ингән, шулай уҡ альманахтарҙа донъя күргән. Сибай типографияһында «Ҡарағай менән аҡ бейеү» исемле проза йыйынтығы баҫылды. Рәмил Ҡолдәүләт исемендәге республика әҙәби, Ю.Мәҡсүтов исемендәге Баймаҡ районы журналистар премиялары, «Йәшлек» гәзите лауреаты.

Тормош иптәше Венер Мәхмүт улы Иҙелбаев менән Яҙгөл, Айгизә һәм Динислам исемле балалар үҫтерәләр. Кескәйҙәре лә, үҙҙәре кеүек, күп ҡырлы ижади шәхестәр булып үҫеп килеүе һөйөнөслө.

## Китаптары
* З.Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтендә 2004 йылда «Балҡыштар»

* 2009 йылда «Йырлы йортом», 2019 йылда «Биҙәктәр» йыйынтыҡтары
* 2022 йылда Сибай типографияһында «Ҡарағай менән аҡ бейеү» китабы сыҡты.
* Шулай уҡ Бәләбәй, Сибай ҡалаларында сыҡҡан альманахтарға инде.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары
* БР Яҙыусылар Союзының Рәхмәт Хаты (2019)
* БР Яҙыусылар союзының Почет грамотаһы (2021) 
* БР Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте ойошторған республика «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» конкурсында «Ҡатын-ҡыҙ — мәҙәниәт» номинацияһы еңеүсеһе (2018 йыл).
Арпа кебләһе

**Арпа кебләһе** () — ысын кебләләр ғаиләһендәге  төрлө аҙыҡ ашаусылар төрө.  Арпа кебләһе тип аталһа ла, башлыса бойҙай игенен зарарлай. Шулай уҡ арыш һәм һоло культуралары ла зарарлана.

Шулай уҡ донъя википедияһында урыҫ кебләһе тип тә йөрөтөлә. Был кеблә иген культураларына ҙур  зыян килтерә ала. Был төр шулай уҡ АҠШ биләмәләренә ла үтеп ингән (1986 йыл). 

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Абашидзе А.Т. Биология ячменной тли (Cuernavaca noxius Mordv.) и современные меры борьбы против неё. / Труды института защиты растений, т. 11. Тбилиси, 1956. С. 85-89.
* Ивановская О.И. Тли Западной Сибири. Часть 2. Новосибирск: Наука, 1977. С. 34-35.
* Мамонтова В.А. Тли сельскохозяйственных культур правобережной лесостепи УССР. / Труды института зоологии АН УССР. Киев: Изд. АН УССР, 1953. С. 62-63.
* Невский В.П. Тли Средней Азии. / Труды Узбекистанской опытной станции защиты растений, N 16. Ташкент, 1929. 76 с.
* Шапошников Г.Х. Подотряд Aphidinea - тли. // В кн.: Определитель насекомых Европейской части СССР. Т. 1. М.-Л.: Наука, 1964. С. 489-616.
* Вредители сельскохозяйственных культур и лесных насаждений. Под ред. В.П. Васильева. Т. 1. Киев: Урожай, 1973. С. 274-275.
Ашхана (бүлмә)

**Ашхана** — бүлмә, фатирҙағы аш бүлмәһе. Ул башлыса , ғаилә өсөн ашау, тамаҡ ялғау өсөн тәғәйенләнгән. Әлеге көндәрҙә аш бүлмәһе аш кухняһы менән бергә. Әммә урта быуаттарҙа аш бүлмәһе һәм кухня айырым булған. Ул айырым ҡатта урынлаштырылған. Тарихи ашханалар башлыса бер ҙур өҫтәлдән һәм бер нисә ултырғыстан торған. Иң киң таралған вариант — тура мөйөшлө өҫтәлдең ике башында ике ултырғыс һәм ян-яҡтарында бер нисәшәр ултырғыс (өҫтәлдең оҙонлоғона ҡарап).

## Тарих
Урта быуаттарҙа яҡшы шарттарҙа йәшәгән британлылар, шулай уҡ замоктарҙа йәшәүсе европа байҙары, ҡағиҙә булараҡ, ҙур залдарҙа ашаған. 

Был зал күп функциялы бүлмә булған. Унда ғаиләнең бар ағзалары һәм шулай уҡ йортта йәшәгән кешеләр ҙә һыйған. Ғаилә бүлмәнең бейегәйтелгән өлөшөндә ултырған. Башҡа өйҙәштәргә урындар, статустарына ҡарап, тәртип буйынса билдәләнгән.

Өҫтәлдәр ҡағиҙә буйынса оҙонлоғона ҡарап ҡуйылған. Тирәһенә эскәмйәләр ултыртылған. Кешенең күп булыуы ашханаға йәнлелек индергән.Күҙаллауҙар буйынса, ашханаларҙа эҫе, тынсыу, төтөнлө булғандыр һәм, моғайын, хаталар арҡаһында ҙур мөрйәләр ҡуйылғандыр. Ә һауа алмашыныу өсөн бик күп күләмдә булған ҙур ишектәр, тәҙрәләр ҡуйылғандыр. 

Билдәле ваҡыттан һуң имениелар тотоусы хәлле кешеләрҙә ашау урынын йыйнаҡ, бәләкәй, ыҡсым бүлмәләрҙә үткәреү теләге тыуа. Был заман талабы — сәйәси, социаль үҙгәрештәр башлана. Иң беренсеһе бар Европаны солғап алған Ҡара үлем, ул европалағы эшсе ҡатламдың кәмеүенә килтерә, феодализм системаһы тарҡала башлай. XIV быуатта был һәләкәт Европаны бөлгөнлөккә төшөрә. 

Тағы ла монастырҙар барлыҡҡа килеүе (Генрих VIII тарафынан) руханиҙарҙың күп халыҡ менән аралашыуҙары һөҙөмтәһендә күпселек халыҡты аҡылһыҙлыҡҡа алып килә. Һөҙөмтәлә аңлы халыҡ ҡунаҡтар бүлмәһендә ашауға ғәҙәтләнә. Шулай итеп Ашхана ике айырым бүлмәгә айырыла. Ул бүлмәләр Оло бүлмәнән алыҫыраҡ урынлаштырыла. Уларҙы болдор баҫҡыстары айырып тора. Шулай итеп, яйлап ҙур залда ашау һирәгәйә. Тик айырым осраҡтара ғына ғына ойошторола. XVIII быуат башында ҡатын ҡыҙҙар менән ирҙар ашауы айырыла башлай. Ҡатын-ҡыҙҙар ҡунаҡтар бүлмәһендә, ирҙәр аш бүлмәһендә туҡтала. Ирҙәр унда ҡатын-ҡыҙҙарҙан айырмалы булараҡ, эсемлектәр эсә, ирҙәр йыйындары уҙғарыу урынына әүерелә.

## Хәҙерге заман

Ябай төнъяҡ америка ашханаларында ян-яғына ултырғыстар ҡуйылған өҫтәл тора. Шулай уҡ төрлө стилдәге предметтар булырға мөмкин. Хәҙерге ашханаларҙа йыйылма өҫтәлдәр ҡуйыла. Кәрәк саҡта улар киңәйтелә. Башлыса өҫтәлдәр ағастан эшләнелә. Ҡайһы берәүҙәр, ашхана бөхтә һәм камфорт булһын өсөн, кушеткалар, йәки йомшаҡ ҡәнәфиҙәр (креслолар) ҡуя.
Англияла ашханала йәкшәмбе көндәрендә генә ашайҙар, башҡа ваҡытта — аш бешереү бүлмәһендә (кухняла).
Австралияла традицион ашханалар күп кенә ғаиләләр ҡуллана. Тик ашау күбеһенсә ҡапҡылап алыу өсөн тәғәйен ерҙә йәки телевизор янында башҡарыла.

## Башҡорт ашханалары

## Иҫкәрмәләр
Азимут (мәғәнәләр)

**Азимут**:

* **[[Азимут ]]** — геодезияла бирелгән йүнәлеш менән төньяҡҡа табан булған йүнәлеш араһындағы мөйөш.
* **[[Азимут (астрономия)]]**
* **[[Азимут (журнал)]]**
Туба (ағас)

**Туба** ( -  хозурлыҡ, рәхәтлек), Ислам эсхатологияһында - ожмахта үҫкән ағас ( Йәннәт ).

Был термин Ҡөрьәндә  бер тапҡыр ғына хозурлыҡ мәғәнәһендә иҫкә алына һәм ағас булараҡ әйтелмәй. Туба һүҙен ағасҡа бәйле күрһәтеүсе берҙән-бер сығанаҡ - Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙисе  .

Образ оҙаҡ йылдар яҙыусыларҙың әҫәрҙәрендә һүрәтләнеп килә. Мәҫәлән, Яхья әл-Сухраварди боронғо фарсы мифологияһы нигеҙендә сюжет уйлап тапҡан һәм, был ысынлап та мифик сәмреғош  йомортҡа һала торған ожмахтағы ағас, тип фараз итә  . 1449 йылда Мехмед Языджиоглу оҡшаш ожмах  ағасын *Мөхәммәдиә* тип аталған ҡулъяҙмаһында һүрәтләй   .

Сенегалда изге Туба ҡалаһы йәннәт ағасы исеме менән аталған. Ғәрәп ҡатын-ҡыҙ исеме Туба ла ағас исеменән килә. Туба, йәки Туғба, Төркиәлә 1970-се йылдарҙан  киң таралған исемгә әйләнгән  .

## Иҫкәрмәләр
Фетнә

**Фетнә** ( *тәртипһеҙлек*) — ғәрәп һүҙе: ығы-зығы, тәртипһеҙлек, болғаныш.

## Тарихы
Башта «фетнә» һүҙе шлакты сығарыу өсөн металл эшкәртеүҙе аңлата. Был һүҙ йыш ҡына 656 йылда хәлифә Усман үлтерелгәндән һуң башланған беренсе ислам граждандар һуғышына ҡарата ҡулланыла. Икенсе фетнә тип ғәҙәттә өмәүиҙәр (683—685) араһында хәлифәт менән идара итеү өсөн талаш атала. Өсөнсө фетнә — ғәббәсиҙәрҙең өмәүиҙәргә ҡаршы революцияһы (744—750). Дүртенсе фетнә — Әл-Әмин менән Әл-Мәмүн араһында граждандар һуғышы (809—827).

*Фетнә* һүҙе Ҡөрьәндә Әл-Бәҡара сүрәһе сүрәһенең 217-се аятында телгә алына. Аятта харам айҙа мосолмандар «Батан нәхлә» тигән урынға сәйәхәт ҡылғанда ҡорайыш мөшриктәренә тап булып, бер нисә мөшрикте ҡулға алыуы һәм үлтереүе тасуирлана . Тәржемәселәр был һүҙҙе *ҡотҡоға бирелеү*, *күп илаһлылыҡ*, *вәсүәсә*, *йәберләү һәм болғаныш* тип тәржемә итә .

Ислам эсхатологияһында Дәжжәлдең (антихрист) килеүе — ерҙәге иң ҙур фетнә. Дәжжәл ерҙә идара итәсәк, моғжизәләр эшләйәсәк, кешеләрҙе тамуҡҡа һәм ожмахҡа ебәрәсәк . Дәжжәл үҙен мессия тип атар һәм күп кешеләрҙе үҙе артынан эйәртеп барыр.

Фетнә оялаған урын — донъя (ерҙәге тормош): ахирәттә фетнә юҡ.

## Аңлатмалар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мүнкир үә Нәкир

**Мүнкир үә Нәкир**, *шулай уҡ* **Мөнкир һәм Нәкир** ( — мүнкирүн үә нәкирүн) — Ислам эсхатологияһында ҡәберҙәрҙә үлеләрҙән һорау ала һәм язалай торған фәрештәләр (Ғазап әл-Ҡәбер). Мөнкир һәм Нәкир исемдәре йыш ҡына Сөннәттә телгә алына, әммә бер тапҡыр ҙа Ҡөрьәндә әйтелмәй. Ҡайһы бер фекер йөрөтөүселәр аяттарҙа гөнаһлыларҙы язалау тураһында һүҙ тап бына ошо фәрештәләр тураһында бара тип һанай.

## Һорау алыу
Ислам эсхатологияһы буйынса, үлемдән һуң кешенең йәне Барзахҡа күсә, һәм ул шунда терелеү көнөнә тиклем ҡала. Йыназаға килеүселәрҙән һуңғы кеше зыяраттан киткәс, Мөнкир һәм Нәкир фәрештәләр мәрхүм янына килеп өс һорау бирә: "Һеҙҙең Раббығыҙ кем? Һеҙҙең пәйғәмбәрегеҙ кем? Һеҙҙең динегеҙ ниндәй? ". Тәҡүә мөьмин өсөн дөрөҫ яуаптар — Раббыһы Аллаһ, Мөхәммәд — Уның пәйғәмбәре, һәм дине — Ислам . Әгәр ҙә мәрхүм дөрөҫ яуап бирһә, уның терелеү көнө нкөтөп үткәргән ваҡыты күңелле булыр. Фәрештәләрҙең һорауҙарына дөрөҫ яуап бирә алмағандар Ҡөрьәндә һүрәтләнгәнсә язаға тартыласаҡ. Иманһыҙҙарҙың язаһы йоманан ҡала һәр көн Аллаһ рөхсәт биргәнсе була.

## Тасуирлау
Мөнкир һәм Нәкир фәрештәләрҙең тышҡы ҡиәфәте тураһында вҙ ғына мәғлүмәт Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Сөннәтендә һаҡланған. Был фәрештәләр ҙур кәүҙәле һәм ҡара күҙле итеп һүрәтләнә. Улар ябай кеше әҙ генә булһа ла ҡуҙғата алмаған оло сүкеш йөрөтә, ә һөйләшкәндә ауыҙҙарынан ялҡын сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Пиотровский М. Б. Мункар и Накир // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 172. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Мункар и Накир / Пиотровский, М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — С. 181.
Трансплантация

**Трансплантация** — медицинала ниндәй ҙә булһа ағза йәки туҡыманы күсереп ултыртыу (мәҫәлән, бөйөр, йөрәк, бауыр, үпкәне, ҡыҙыл кимек матдәһен(костный мозг), гематопоэтик беренсел күҙәнәктәрен, сәсте).

Трансплантация өсөн ағзалар йәки туҡымалар алынған организм *донор* тип атала.

Туҡымалар йәки ағзалар күсереп ултыртҡан организмды *реципиент т*ип атайҙар.

Теге йәки был трансплантатты ҡабаттан күсереүҙе билдәләү өсөн (мәҫәлән, травматик (йәрәхәт) ампутация ваҡытында) «ретрансплантация» термины ҡулланыла.

Эксперименталь һәм клиник трансплантация бар. Эксперименталь трансплантация теге йәки был ағзаларҙы йәки туҡымаларҙы күсереп ултыртыуҙың бөтә биологик, хирургик һәм ойоштороу проблемаларын эшләүҙең клиникаға тиклемге этабы булараҡ кәрәк. Тәжрибәлә бөтә туҡымаларҙы һәм ағзаларҙы күсереп ултыртыу үткәрелә. 

Эксперименталь трансплантация реципиент яғынан донор ағзаларын һәм туҡымаларын трансплантациялағандан һуң иммун реакцияларын артабан өйрәнеү өсөн кәрәк. Эксперименталь трансплантация шулай уҡ күсереп ултыртылған генетик яҡтан төрлө органдарҙың һәм туҡымаларҙың нормаль яраҡлашыуына булышлыҡ итеүсе яңы препараттар (циклоспорин) эшләү өсөн бик мөһим.

**Трансплантацияның түбәндәге төрҙәре бар:**

* ***аутотрансплантация'',''' йәки аутологик трансплантация трансплантат реципиенты уның үҙе өсөн донор булып тора. Мәҫәлән, зарарланмаған тире урындарынан янған урындарға аутотрансплантация ауыр янған саҡта киң ҡулланыла. Юғары доза тыуҙырған шешкә ҡаршы химиотерапиянан һуң һөйәк мейеһен йәки гемопоэтик беренсел күҙәнәктәрен аутотрансплантациялау лейкоз, лимфомалар һәм химик һиҙгер [[Яман шеш|яман]] шеш шештәрендә киң ҡулланыла.
* ***изотрансплантация*,*' йәки изоген трансплантация — трансплантация доноры генетик һәм иммунологик йәһәттән реципиенттың игеҙәгенә оҡшаш.
* ***аллотрансплантация***, йәки гомотрансплантация — трансплантат доноры — генетик һәм иммунологик яҡтан төрлө кеше организмы.
* **''ксенотрансплантация'',** йәки үҙ-ара күсереп ултыртыу — башҡа биологик төрҙәге хайуандан ағзаларҙы күсереп ултыртыу.

Ҡыҙыл кимек матдәһен (костный мозг) күсереп ултыртыу хирургик операция түгел, ә ҡан тапшырыу төрө булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Демихов В. П. Пересадка жизненно важных органов в эксперименте. М.: Медгиз, 1960. — 260 с.
* Пересадка органов и тканей у человека / Дж. М. Конверс, Ф. Р. Кассон, Г. Ш. Лоуренс и др.; Под ред. Ф. Рапапорта, Ж. Доссе; Пер. с англ. О. И. Вязовой и Н. В. Махлина ; Под ред. акад. Ю. М. Лопухина. — М.: Медицина, 1973. — 527 с.
* 
* Хлусов И. А. Вопросы клеточных технологий и биоинженерии тканей (обзор). // Журнал Сибирского федерального университета. Серия «Биология». 2008. Т. 1. № 3. С. 269—294.

## Һылтанмалар
Трона

**Тро́на** (тәбиғи тоҙҙоң ғәрәпсә атамаһынан; натрий сескикарбонаты; икенсе атамаһы «Мысыр тоҙо») ) — **Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> · NaHCO<sub>3</sub> · 2H<sub>2</sub>O**. химик составы менән минерал.

Биш мең йыл элек Мысыр фирғәүендәрен бәлзәмләү компоненттарының береһе булараҡ билдәле булған.

## Үҙсәнлектәре
Тәбиғәттә кристаллы ҡатлауҙар, ҡайһы берҙә камил булмаған пластинкалы кристалдар рәүешендә осрай.

* **Төҫө**: аҡ, һары, ваҡыты менән төҫһөҙ.
* **Сингония**: моноклин, симметрия төрө L2PC.
* **Йәбешкәклеге**: бик камил.
* **Ҡатылығы**: 2,5.
* **Сағыштырма ауырлыҡ**: 2,17.
* Һауа торошона,,натриттан айырмалы рәүештә, бирешмәй.
* Сода етештереү өсөн сеймал .

## Килеп сығышы һәм ҡушылған минералдар
Тәбиғәттә минерал ятҡылыҡтары АҠШ, Ливия, Ҡытай, Монголия, Ҡаҙағстан далаларында Көнбайыш Себер һәм Кольский ярымутрауы .территорияларында осрай.

Юлдаштары: термонатрит (Na2CO3 · H2O), мирабилит (Na2SO4 · 10H2O), тенардит (Na2SO4), натрит. Трона составында 50 проценттан ашыу ҡушылмалар бар, улар сәнәғәт ихтыяждары өсөн таҙа рәүештә минерал алырға мөмкинлек бирмәй. Күптән түгел фән минералды аҙ өйрәнелгән һәм моделләштереүгә яраҡлы түгел тип классификациялай..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Смольянинов Н. А.* Минералогия буйынса практик етәкселек.//Изд. 2-се, испр. һәм Өҫтәмә//Фәнни. б. Е.Карский. М.:" Недра", 1972. 360 с.

## Һылтанмалар

* GeoWiki Энциклопедияһы-Торна
Старцев Александр Петрович

**Старцев Александр Петрович** (21 октябрь 1922 йыл — 2009 йыл; ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — 9 апрель 2008 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия артиллерия полкының орудие тоҫҡаусыһы, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Александр Петрович Старцев 1922 йылдың 21 октябрендә Башҡорт АССР-ы Бөрө кантоны Монастырь Дыуанайҙары (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Старцин ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә. тыуған

10-сы класты тамамлағас, Березовка ҡасабаһында тракторсы булып эшләй.

Ҡыҙыл Армияла 1941 йылдың авгусынан. Кесе командирҙар мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың майынан. 122-се гвардия артиллерия полкының орудие тоҫҡаусыһы (51-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 6-сы гвардия армияһы, Воронеж фронты) гвардия кесе сержанты 1943 йылдың 6 июлендә Яковлево ауылы (хәҙерге Белгород өлкәһе) янындағы алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 21 сентябрендәге Указы менән уға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

1944—1946 йылдарҙа Александр Петрович Пермь хәрби-диңгеҙ авиация техник училищеһында уҡый. 1946 йылдан КПСС ағзаһы. 1947 йылдан старшина А. П. Старцев — запаста.

Пермь ҡалаһында йәшәй. Һыуытҡыс ҡулайламалары буйынса механик булып эшләй.

## Батырлығы
«….1943 йылдың 6 июле. Белгород өлкәһе Яковлево ауылы янында немец танкылары 5-се батареяның оппозицияһына һөжүм итә. 17 фашист Старцевтың орудиеһына йүнәлә „Тыуған ил өсөн, Сталин өсөн!“ тип ул утлы дауыл аса. Ут позицияһын төтөн һәм ялҡын ялмап ала, күктән бомбалар өҙлөкһөҙ яуа, . Алыш һөҙөмтәһендә өс Т-4 танкыһы һәм дүрт дошман урта танкыһы яндырыла. Ут рубежы дошманға бирелмәй.

1943 йылдың 7 июлендә, ут позицияһына дошман танкылары һәм пехотаһы яңынан һөжүм башлай.. Старцев яраланған килеш орудиеһынан һуңғы снарядҡа тиклем ут асыуҙан туҡтамай. 4 немец танкыһын һәм 7 автомашинаһын юҡ итә».

1943 йылдың 21 сентябрендә А. П. Старцевҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (21.09.1943);
* Ленин ордены (21.09.1943);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы  (15.06.1943);

## Хәтер
Пермь ҡалаһының 42 -се мәктәбе һәм Харьков өлкәһенең Золочевский районы Уды ауыл мәктәбе пионер дружиналары уның исемен йөрөтә. Бөрө ҡалаһының бер урамына һәм Бөрө районының Калинники урта мәктәбенә Старцев исеме бирелгән..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* [az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0009/c2bf6c72 Старцев Александр Петрович] // 
* Золотые звёзды Прикамья / төҙөүсе.: И. А. Кондауров, С. И. Мокроусов. — 3-сө баҫма., өҫтәп. — Пермь: Пермь китап нәшриәте, 1974. — С. 385—386. — 487 с.
* Башҡортостандың данлы улдары. — Өфө, 1979, кн. 4. — С. 31-34.
* Башҡорт энциклопедияһы. Гл.ред. М. А. Ильгамов; т. 5. П-С. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2009. — 576 б. — ISBN 978-5-88185-072-2.
* Улар еңеү ҡойҙо. — Өфө, 1984. — С.129-145.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Курская книга памяти. Старцев Александр Петрович.
Тривиаль атама

**Тривиаль атама** ( һүҙмә-һүҙ «өс юл сатында торған», «урам»; һүҙҙең төп нөсхәһе француз теленән алынған, унда «пошлый-әшәке» тигән мәғәнәгә эйә — фәнни номенклатурала ҡабул ителгәндәрҙән айырмалы теләһә ниндәй объекттың йәки күренештең дөйөм атамаһы.

Тривиаль исемдәр ике белем өлкәһендә — химияла һәм биологияла таралған. Улар молекуляр структураға, химик составына йәки тере организмдар араһындағы филогенетик бәйләнештәргә ярашлы объекттар атамаһын регламентлаусы номенклатура индерелгәнгә тиклем барлыҡҡа килә. Тарихи тривиаль атамалар ғәмәли эшмәкәрлектә файҙаланылған матдәләрҙе билдәләү өсөн ҡулланылған, һәм уларҙың атамалары химик төҙөлөшөн түгел, ә тышҡы күренешен йәки айырым үҙенсәлектәрен сағылдыра. Күп кенә тривиаль исемдәр алхимиктар тарафынан индерелгән. Улар төрлө сәнәғәт өлкәләрендә йәки төбәктәрҙә төрлө мәғәнәгә эйә була ала.

Тривиаль атамалар, әгәр тривиаль атама системаһынан ҡыҫҡараҡ булһа, әле булһа көнкүрештә генә түгел, шулай уҡ профессионалдар тарафынан да файҙаланыла. Мәҫәлән, көнкүреш атама шәкәр өсөн «шәкәр дисахариды», системалы атамаһы *α-D-глюкопиранозил-β-D-фруктофуранозид* бар.

## Миҫалдар
* Химия:
** Бертолет тоҙо — Калий хлораты;
** Эсәр (аҙыҡ) содаһы —Натрий гидрокарбонаты;
** Поташ — Калий карбонаты;
** Селитра;
** Батша араҡыһы (Царская водка);
** Һирәк ерҙәр — Һирәк ер элементтар;
** Йод — Иод.

* Биология:
** Клубника — Баҡса еләге;
** Куриная слепота — Лютик едкий

* Аҙыҡ-түлек сәнәғәте:
** « Ҡамыр йомшартҡыс» — икмәк бешереү онтағы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Органик берләшмәләрҙең тривиаль исемдәре
* Органик булмаған берләшмәләрҙең тривиаль исемдәре
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әминев Марат Мөхәмәт улы

**Әминев Марат Мөхәмәт улы** (24 октябрь 1967 йыл) — журналист, прозаик-сатирик. 2014 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.

## Биографияһы
Марат Мөхәмәт улы Әминев 1967 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының  Ғафури районы Һабай ауылында тыуған. Башҡорт яҙыусыһы Әминев Әмир Мөхәмәт улының ҡустыһы. Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Табын» район гәзитендә башлай, артабан «Башҡортостан» гәзите, «Ағиҙел», «Һәнәк» (яуаплы сәркәтибе), «Ауыл биҙәктәре» журналдары кеүек республиканың киң мәғлүмәт сараларында дауам итә. Рәсәй Федерацияһының социаль страховкалау фондының Башҡортостан бүлексәһендә матбуғат бүлеген етәкләй. Әлеге көндә «Республика Башҡортостан» гәзитендә хеҙмәт юлын дауам итә. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы, өс проза китабы авторы.

## Ижады
Ул бик күп юмористик хикәйәләр йыйынтыҡтары авторы. Уның скетчтары, юмористик хикәйәләре, төрлө постановкалары Башҡорт дәүләт филармонияһы сәхнәһендә билдәле артистар башҡарыуында ла, район һәм ауыл мәҙәниәт йорттарында ла яңғырай. Уның ижадына образлы осҡонло тел, нескә юмор, әҫәрҙең үҙенең минималь формаһында мөмкин тиклем фекерен белдерә белеү хас. 
Марат Әминев балалар һәм үҫмерҙәр өсөн тәрән фәлсәфәле хикәйәләр авторы. Сит ил үҫмерҙәр һәм балалар әҫәрҙәрен руссанан башҡортсаға тәржемә итеүсе булараҡ та билдәле. Роберт Стивенсондың «Хазиналар утрауы», Вальтер Скоттың «Айвенго» һәм башҡа күп хеҙмәт талап иткән тәржемәләрҙең авторы.  Әҫәрҙәре үҫеп килеүсе быуында донъяға ҡараш тәрбиәләүҙә ҙур роль уйнай.

## Китаптары

* 
 
«Фатиха» тип аталған был китапҡа авторҙың һуңғы йылдарҙа яҙылған хикәйәләре һәм иң шәп юморескалары тупланған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1

## Һылтанмалар
Лабытнанги (станция)

**Лабытнанги** —   Төмән өлкәһе  Ямал-ненец автономиялы округы Төньяҡ тимер юлының  Сосногорск төбәге Лабытнанги ҡалаһында урынлашҡан тимер юл станцияһы.

Станция Чум үҙәк станцияһы линияһында  һуңғы булып тора .

Станция буйлап ҡала яны бәйләнеше юҡ.

## Эшмәкәрлеге
Станция  йөк эштәре башҡара. Йылға транспортына оҙата.

## Станциянан алыҫҡа йөрөүсе поездар

### Фирма поездары

## Вокзалдың адресы

* *629400, Рәсәй, Төмән өлкәһе, Ямал-Ненец автономиялы округы, Лабытнанги ҡалаһы, Совет урамы, 6*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Алыҫ араға йөрөүсе поездар расписаниеһы яндекс. Теҙмәләр
Шәһресәбез

**Шәһресәбез** (Shahrisabz; фар. شهرسبز *шәһре сәбз* — «йәшел ҡала» — Үзбәкстандың Ҡашҡадаръя өлкәһендә урынлашҡан ҡала. Өлкәнең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Сәмәрҡандтән көньяҡтараҡ 80 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Үҙәк Азиялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, XVI быуатҡа тиклем Кеше исеме менән билдәле була
2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 100,3 мең кеше тәшкил иткән, 1991 йылға — 53 мең кеше. Халыҡтың күпселек өлөшөн үзбәктәр тәшкил итә. Аэропорт Һәм Китаб тимер юл станцияһы бар, ул 1959 йылда Шәһрисәбез районының үҙ аллы берәмеге булыуҙан туҡтай һәм Шәһрисәбез ҡалаһы составына инә.

## Тарихы
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ҡалаға яҡынса беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта нигеҙ һалынған. Ҡала борон **Кеш** тип аталған

Ҙур антик һәм иртә урта быуат ҡала үҙәге һәм оҙаҡ ваҡыт Үҙәк Сөғд батшалығының мәркәз ҡалаһы була. VI быуатта ул эфталиттар дәүләте составына инә . 567—658 йылдарҙа ҡаланың сөғд хакимдары төркиҙәргә буйһона.

VIII быуатта ғәрәптәр яулап ала. Ғәрәп ябырылыуы ваҡытында Ҡашҡадаръя үҙәне һәм бигерәк тә Кеш ғәрәптәргә һәм исламға ҡаршы азатлыҡ хәрәкәтенең үҙәге була. XIV — XV быуат баштарында — Аҡһаҡ Тимер биләмәһе.

XVI—XX быуат башында Шәһресәбез Бохара ханлығы тәркибенә инә һәм кенәзлектең административ үҙәге була.

## Халҡы
Үзбәктәр халыҡтың төп өлөшөн тәшкил итә. Шулай уҡ ҡалала урта азия ғәрәптәре, аҙ һанлы татарҙар, урыҫтар һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар ҙа бар.

Дини йәһәттән күпселекте мосолман-сөнниҙәр тәшкил итә. Шулай уҡ христиан вәкилдәре бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Массон М. Е.Ю, Пугаченкова Г. А.* Шахрисабз при Темуре и Улугбеке // Труды САГУ, выпуск LXIX, Ташкент, 1953.
* 
* 
* Арапов Д.Ю., Бухарское ханство в русской востоковедческой историографии. М., 1981.
* Маликов А.М. Противостояние Бухарского эмирата и Шахрисабза в первой половине XIX века // Жанубий Узбекистон тарихи, археологияси, этнологияси янги манбаларда. Республика илмий-амалий конференция материаллари. Карши, 2015,с.210-213
* 

## Һылтанмалар

* История и памятники Шахрисабза Архивная копия от 22 мая 2012 на Wayback Machine
* Шахрисабз — что делать и где побывать Архивная копия от 11 ноября 2017 на Wayback Machine
* Шахрисабз, Шахрисабз. Наполнен радостью и светом Архивная копия от 9 января 2018 на Wayback Machine
*
Мерв

**Мерв** (; перс. مرو‎), **Гәүр-ҡала** — Үҙәк Азияның бик боронғо билдәле ҡалаһы, Төркмәнстандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Мургаб йылғаһы ярында тора. Хәҙерге Мары ҡалаһынан көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта, Байрамали ҡалаһы янында урынлашҡан.

Фарсы Маргиана сатрапияһының һәм сәлжүктәрҙең төрки империяһы баш ҡалаһы. Мерв емереклектәре — кешелектең Бөтә донъя мираҫы һәйкәле. Боронғо Мерв Урта Азияның бик ҙур ҡалаһы булған. Уның шәһәрстан майҙаны 350 гектарға еткән.

## Тарихы

Мервтың тарихы 4 мең йыл элек Мургаб йылғаһы буйында кешеләрҙең тәүге ауылы барлыҡҡа килгәндә башлана. Ауыл урынында ҡала барлыҡҡа килеүенең аныҡ ваҡыты билдәһеҙ, шуға күрә ҡаланың йәшен б.э.т. VI быуаттан һанау ҡабул ителгән. Ул ваҡытта Мару йәки Маргу исемдәре менән билдәле булған.

Һуңғараҡ Маргиана һәм Маргуш кеүек вариациялар барлыҡҡа килгән. Мең йыллыҡтар сигендә Мерв хәҙерге Үзбәкстан, Афғанстан, Иран, Һиндостан һәм башҡа илдәргә сауҙа юлдары үткән ҙур ҡалаға әүерелә.

Тәүҙә ҡалала зороастрҙар булған, һуңынан буддасылар килгән, ә III быуатта уларға христиандар ҡушылған. Әммә VII—VIII быуаттар дауамында бында мосолмандар килеп, ислам динен нығытҡан. Мервтағы VIII быуатҡа ҡараған Бәни Мәкхан мәсете Үҙәк Азиялағы тәүге мәсеттәрҙең береһе булып торалыр, моғайын.

## Кинематографта
Белое солнце пустыни тигән совет кинофильмы өлөшләтә Боронғо Мерв территорияһында төшөрөлгән.

## Галереяһы

Файл:Coin of Shapur III, Merv mint.jpg| Сәсәниҙәр дәүләте шаһы Шапур III тәңкәһе.  Мервта һуғылған
Файл:SultanSanjarMausoleum1.jpg|Сәлжүк солтаны Әхмәт Санжар кәшәнәһе
Файл:Sultan Sanjar Mausoleum (3) (44747314854).jpg|Әхмәт Санжар кәшәнәһе эсендә
Файл:Ice House, Merv (3891851361).jpg|VII быуаттың ҙур Боҙ йорто, Мерв
Файл:GreatKyzKala3.jpg|Оло Ғыз-Ғала( Ҡыҙ-Ҡала ҡәлғәһе), Мерв
Файл:LittleKyzKala1.jpg|Кесе Ғыз-Гала( ҡәлғә), Мерв
Файл:Cyark merv 3.jpg|Кепдерихананың көньяҡ диуарының тышҡы күренеше
Файл:Hormizd I Kushanshah Merv mint.jpg|Хормизд I Ҡушаншаһ, Мерв аҡса һуғыу йорто
Файл:Merv from Asie 1 to 1,000,000. flle 40N-60E.jpg|1913 йылғы картала Мерв оазисы
Файл:Cyark merv 1.jpg| Гәүр-ҡала  диуарҙары һүрәттәре (сканерланған)
Файл:Cyark merv 2.jpg|Кепдерихан интерьеры (сканерланған)
Файл:RR5012-0003R.png|1993 йылғы Рәсәй иҫтәлекле тәңкәһендә боронғо Мервтың иҫтәлекле урындары.
Файл:17 Старый Мерв (конец XIX в.).jpg|Боронғо Мерв (XIX быуат аҙағы)
Файл:Pg127 Old Merv.jpg|Мерв, 1899 йыл.
Файл:Merv pottery (32322567368).jpg|Мерв керамикаһы
Файл:Great Kyz Kala in 2011.jpg|Оло Ғыз-Ғала
Файл:Ice House, Merv (3891851927).jpg|Боҙ йорто интерьеры
Файл:Kyz Bibi mausoleum complex.jpg|Ҡыҙ Биби мавзолейы комплексы
Файл:Merv-eshaby.jpg|1981 йылғы фотола ағалы-ҡустылы сәхәбәләр  төрбәләре


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мары
* Мерверруд

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Жуковский В. А.* Древности Закаспийского края. Развалины старого Мерва. — , 1894. С. 222
* *В. М. Массон*. Мерв — столица Маргианы. — Мары, 1991 — 73 стр.

## Һылтанмалар
«Мерв. Город руин на Шёлковом пути», документальный фильм из цикла «Мировые сокровища культуры»
Лабытнанги

**Лабытнанги** ( — «ете ҡарағас», ) — Рәсәй Федерацияһының Ямал-Ненец автономиялы округында урынлашҡан ҡала.

Халҡы —  кеше ().

## Атамаһы
Ҡала ханттарҙың *Лабытнанг тирмәләре* тип аталған ауылынан барлыҡҡа килгән. Ҡаланың исеме хант телендәге *лапыт* («ете») һәм *нангк* («ҡарағас») тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан .

## Географияһы
Ҡала Обь йылғаһының түбәнге ағымында *Вылпосл* ҡылымығы ярында урынлашҡан. Поляр Урал һәм Көнбайыш Себер тигеҙлеге тоташҡан урындағы убалы-ҡырлалы төбәк. Төньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡтараҡ булғанлыҡтан, Лабытнанги урыны менән һаҙлыҡлы матур урман тундраһы менән уратып алынған.

## Тарихы
Лабытнанги ауылы беренсе тапҡыр 1868 йылда телгә алына. XIX быуат башында Выл-Посл йылғаһы ярында ханттар торамаһы булараҡ барлыҡҡа килә.

1975 йылдың 5 авгусында ҡасаба округ әһәмиәтендәге ҡала итеп үҙгәртелә.

## Халҡы
2020 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1117[28]ҡалаһынан 564-се урында ине
[29].

## Климаты
Ҡала Субарктик бүлкәттең айырым климат зонаһында урынлашҡан . Климаты — уртаса һалҡын, яуым-төшөм йыл дауамында күп. Уртаса йыллыҡ температура — 6,1 °C тәшкил итә. Иң йылы июль айының уртаса температураһы — +14,8 °C, иң һалҡын ай — ғинуарҙа уртаса температура — 23,9 °C. Температураның абсолют минимумы −54°С, абсолют максимум — +31°С.

## Ҡаланың почетлы граждандары
* Әхәтова Альбина Хәмит ҡыҙы — рәсәй биатлонсыһы, 2006 йылда олимпия чемпионы, 4 тапҡыр донъя чемпионы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Лабытнанги ҡалаһының почетлы гражданы (2006).
* Әхәтов Хәмит Фәйзрахман улы — саңғы дисциплиналары буйынса совет һәм рәсәй тренеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры, Лабытнанги ҡалаһының почетлы гражданы (2000).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Сайт Администрации города Лабытнанги 
* Лабытнанги в энциклопедии «Мой город»
* Карта города
* Описание флага города
Шәһәрстан

**Шәһәрстан** (фарсы. شهرستان‎ фарсы. شهر‎ [ʃāhɾ] — ҡала һәм фарсы. ستان‎ [stān] — урын), **мәҙинә** — Иран һәм Урта Азия ҡалаларының Урта быуаттарҙа ҡала эсендә, ләкин цитаделдең тышҡы яғында урынлашҡан бер өлөшө. Ғәҙәттә ҡала диуарҙарының, ҡайһы берҙә урамдарҙың геометрик яҡтан дөрөҫ һыҙаттарын ҡабатлаған.

Шәһәрстанда хөкүмәт учреждениелары, казармалар, кибеттәр, һөнәрселек оҫтаханалары, юлаусылар йорттары һәм торлаҡтары урынлашҡан. Тышҡы яғында сауҙа-һөнәрселек биҫтәләре (рабад), некрополдәр, каруанһарайҙар, усадьбалар, ҡайһы берҙә — цитадель булған.

## Планлаштырылыуы
Йыш ҡына шәһәрстан стеналары дөрөҫ дүртмөйөш формаһында булған. Ҡаланы ғәҙәттә сауҙа көмбәҙҙәре менән ҡапланған үҙәк сауҙа урамы киҫеп үтә. Үҙәк урамдарҙы бушатыу өсөн улар буйлап ҙур булмаған майҙандар — «кеҫәләр» төҙөлә , мәҫәлән, Бохарала *Пои Калон* ансамбле шундай.

Шәһәрстан ҡала кварталдары — һөнәрселек билдәләре буйынса күсеп ултырған мәхәлләләргә бүленә. Һәр мәхәлләлә үҙенең Һауыз һәм квартал мәсете була, ә халыҡ урындағы үҙидараны тормошҡа ашыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рабад — Урта Азия ҡалаларында сауҙа-кәсеп урыны.
* Регистан — Урта Азия ҡалаларының үҙәк майҙаны.
* Медина — ғәрәп ҡалаһының шундай уҡ районы.
* Ичан-Кала — Хиуаның беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән шәһәрстаны.
* Посад — урта быуат рус ҡалаларының ошоға оҡшаш функцияларын башҡарған өлөшө.
Һауыз

**Һауыз** (фарс. حوض [hauz], , «һыу ятҡылығы») — гидротехник ҡоролма, Үҙәк һәм Көньяҡ Азия, ҡайһы бер Яҡын и Урта Көнсығыш илдәрендә — яһалма һыу ятҡылығы. Эсәр һыуҙың резервуары йыш ҡына мәсеттәр эргәһендә, ҡала майҙандарында, баҡсаларҙа; ғәҙәттә тура дүртмөйөшлө, ярҙары буйлап ағас ултыртып нығытылған йәки таш менән йөҙләнгән була.

## Тасуирламаһы

Һауыздар башлыса квадрат йәки түңәрәк формала төҙөлгән. Һыу ятҡылығы яҡтарын йөҙләү өсөн сәтләүек һәм ылыҫлы ағастарҙан эшләнгән бурсалар файҙаланылған. Ҡайһы ваҡыт яндырылған кирбес ҡулланғандар. Әммә күпселек осраҡта ҡала кварталдарындағы күп һанлы һауыздар балсыҡтан булған. Тимериҙәр дәүерендә стандарт һауыз яҡтары 20 зира тәшкил иткән.

XIV-XIX быуаттарҙа күп кенә ҡалаларҙа тормош, асылда, һауыз тирәләй ҡайнай. Кешеләр улар хаҡында хәстәрлек күрә, ярҙарын даими нығыта, ағас ултырта, арыҡтарҙы хәстәрлек менән таҙарта һәм быуындан-быуынға һауыздарҙы һәм арыҡтарҙы-һыу сығанаҡтарын — һаҡларға васыят итә.

Насар төҙәлгән һауыздар һыу менән бәйле төрлө ауырыуҙарҙың таралыуына сәбәп була. Һауыздар аша Үҙәк Азияла ришта, пендин сей яраһы, тапма һәм башҡа сирҙәр тарала.

Һауыз һәм арыҡ системаларының күпселеге бөгөнгө көнгә тиклем Сәмәрҡәнд ҡалаһының тарихи үҙәгендә урынлашҡан, улар ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.

## Һауыздар бөгөн
Һыу үткәргестәр төҙөлөү менән һауыздар һәм арыҡтар эсәр һыу сығанағы булыуҙан туҡтай һәм яйлап юҡҡа сыға башлай. Шул рәүешле арыҡтар, һауыздар, сардобалар асыҡ канализацияға әүерелә башлай һәм ауырыу сығанаҡтарына әйләнә. Хәҙер һауыҙдар башлыса янғынға ҡаршы һыу ятҡылыҡтары булараҡ файҙаланыла, эҫе-ҡоро климатлы ҡалаларҙа кәрәкле микроклимат тәьмин итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сардоба
* Ляби-хауз
* :en:Hauz-i-Shamsi

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978
* В. И. Кочедамов. Городские водоёмы Бухары и Самарканда // Архитектурное наследство, 1957, № 8, С. 165—186. Электронное репринтное издание

## Һылтанмалар
* Хауз-элемент национальной культуры (Самаркандские хаузы)
Мары

**Мары** ( [maɾɯ], 1937 йылға тиклем атамаһы **Мерв** , фарсы. مرو‎) —  Төркмәнстандың көньяғындағы ҡала, боронғо Мерв ҡалаһы хөрмәтенә аталған, Мары виләйәте (өлкәһе) үҙәге.

Ҙурлығы буйынса хәҙерге Төркмәнстандың икенсе ҡалаһы. Туран уйһыулығының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Мургаб оазисы территорияһында, Афғанстан тауҙарында баш алған Мургаб йылғаһы дельтаһында урынлашҡан. Көньяҡтан ҡаланы Ҡараҡом каналы урап үтә. Ҡеүәтле тимер юл, мөһим автомобиль юлдары үҙәге. Халҡы — 126 141 кеше (2010). Ҡала башлығы хәким тип атала.

## Тарихы
Мары ҡалаһына 1884 йылда Рәсәй хәрби-административ үҙәге булараҡ беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡ уртаһында барлыҡҡа килгән боронғо Мерв ҡалаһынан 30 километр көнбайыштараҡ нигеҙ һалына. Атамаһы уның боронғо исеменән алынған.

1921 йылдың 7 авгусында  Каспий аръяғы Төркмән өлкәһе тип үҙгәртелә. Шулай итеп, Мерв Төркөстан АССР-ының Төркмән өлкәһе Мерв өйәҙе үҙәгенә әүерелә һәм 1924 йылдың 4 декабренә тиклем шулай ҡала. 1926 йылдың 13 авгусына тиклем ҡала Төркмән ССР-ының Төркмән өлкәһе нигеҙендә 1924 йылдың 27 октябрендә төҙөлгән Мерв округы үҙәге була. 1941 йылға тиклем ҡалала 18-се Төркмән тау-кавалерия дивизияһы идаралығы һәм частары урынлашҡан.

1926 йылдың 13 авгусында Мерв округы бөтөрөлә, ә Мерв район үҙәге булып китә. 1937 йылда Мерв Мары тип үҙгәртелә.

### 1991 йылдан һуңғы осор
СССР тарҡалғандан һуң Төркмәнстан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. 1992 йылдың 18 майында Мары Мары виләйәте (өлкәһе) үҙәге булып китә. 2015 йылда төрки донъяның мәҙәни баш ҡалаһы итеп һайлана.

## Климаты
Климаты континенталь ҡоро; ғинуарҙың уртаса температураһы −2-нән +4 градусҡа °C тиклем, июлдә +28 — +32 °C; яуым-төшөм йылына 100—300 мм.

* Уртаса йыллыҡ һауа температураһы — +17,1 °C
* Сағыштырмаса һауа дымлылығы-41,8 %
* Елдең уртаса тиҙлеге-секундына 4,0 метр

## Халҡы
2017 йылға 120 000 кеше.

Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса  1998 йылда Мары ҡалаһында йәшәүселәр һаны 94 000 кеше тәшкил итә. 2005 йылға Мары халҡының һаны 100 000 кешегә тиклем арта, ә 2017 йылда 120 000 кешегә яҡынлашҡан. Этник составы буйынса Мары ҡалаһында башлыса төркмәндәр, урыҫтар, татарҙар, әрмәндәр йәшәй .

## Туғандаш ҡалалар
*  Стамбул, Төркиә
*  Джидда, Сәғүд Ғәрәбстаны
*  Сәмәрҡәнд, Үзбәкстан
*  Орёл, Рәсәй Федерацияһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мерв — боронғо ҡала
* Аһалтәкә аты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мары тураһында Видеосюжет
* Ахалтекин аты
Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы

**Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы** (**ЫҮФТ**) —математик анализдың функцияларҙы күрһәтеү һәм яҡынайтыу мәсьәләләрен, уларҙың локаль һәм глобаль үҙенсәлектәрен өйрәнгән бүлеге. Шуның менән бергә, классик дифференциаль һәм интеграль иҫәпләмәнән айырмалы рәүештә, ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы күмәклектәр теорияһына һәм үлсәм теорияһына таяна, уларҙың төшөнсәләрен һәм ысулдарын киң ҡуллана, был классик һөҙөмтәләрҙе һиҙелерлек дөйөмләштерергә, ҡәтғи дәлилләргә һәм яңы һөҙөмтәләргә өлгәшергә мөмкинлек бирә.

XVII—XIX быуаттарҙың классик анализы башлыса шыма йәки киҫәкле-шыма функцияларҙы тикшереү менән сикләнде. XIX быуаттың икенсе яртыһында функцияларҙың дөйөм кластары ла практик ҡыҙыҡһыныу тыуҙырыуы асыҡланды; шулай уҡ өҙлөкһөҙлөк, кәкре оҙонлоғо йәки өҫкө йөҙ майҙаны кеүек интуитив булып күренгән төшөнсәләрҙең анығыраҡ билдәләүҙе талап итеүе асыҡланды. Проблема Лебег үлсәме һәм функция төшөнсәһенә бинар  бәйләнеш булараҡ теоретик-күмәклекле ҡараш барлыҡҡа килгәс хәл ителә. Яңы анализ нигеҙе быға тиклем тупланған белемде һаҡларға (формулировкаларҙың бер өлөшөн аныҡларға тура килһә лә) һәм Гейне — Борель леммаһы, Асколь — Арцел теоремаһы, Вейерштрасс — Стоун теоремаһы, Фату леммаһы, Лебегтың мажорлатылған йыйылыусанлыҡ тураһында теоремаһы кеүек бик күп башҡа яңы тәрән теоремалар иҫбатларға мөмкинлек бирә.

Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы математиканың геометрия, һыҙыҡлы алгебра, функциональ анализ, топология һәм башҡа бүлектәре менән тығыҙ бәйләнгән.

## Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы составы
Ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы составына төрлө аҫбүлексәләр инә, улар араһынан иң мөһим өсәүһен айырып күрһәтергә мөмкин:
# Функцияларҙың  дескриптив теорияһы. Унда сикләнмәле күсеүҙәр һөҙөмтәһендә алынған функциялар кластарының дөйөм үҙсәлектәре өйрәнелә. Был аҫбүлексәлә,  айырым алғанда, Борель күмәклектәрен  классификациялау менән тығыҙ бәйләнгән  Бэр функциялары класы асыла.
# Функцияларҙың үлсәм теорияһы. Ул функцияларҙың үҙсәнлектәрен күмәклектең Лебег үлсәме (Анри Лебег тарафынан 1902 йылда индерелгән) төшөнсәһе һәм Лебег интегралы теорияһы нигеҙендә өйрәнә. Функцияларҙан тыш, бында сығарылмалар, интегралдар, функциональ рәттәр үҙсәнлектәре өйрәнелә,  рәттәрҙе һәм эҙмә-эҙлелектәрҙе ҡушыуҙың дөйөм теорияһы төҙөлә. Шыма функциялар урынын  киңерәк үлсәнмәле, ҡушылыусы һәм дөйөмләштерелгән функциялар  кластары биләй.
# Функцияларҙың яҡынайыу теорияһы (мәҫәлән, күпбыуындар менән).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Комплекслы үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы
* Функциональ анализ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Яҙыу машинкаһы

**Яҙыу машинаһы** ** — механик, электромеханик йәки электрон-механик прибор, клавишалар йыйылмаһы менән йыһазландырылған, клавишаға баҫҡанда тейешле символ  ҡағыҙға баҫала. XIX—XX быуаттарҙа киң ҡулланыла. Әлеге ваҡытта яҙыу машиналарының күпселеге ҡулланылыштан сыҡҡан, уларҙың функцияларын принтерҙар менән йыһазландырылған персональ компьютерҙар башҡара.

Күпселек яҙыу машиналарының эш принцибы металл йәки пластик хәрефтәр  махсус рычагтар ярҙамында ҡағыҙға баҫылат. Тейешле клавишаны баҫҡанда рычаг ҡара менән һуғарылған таҫмаға һуға, шулай итеп, ҡағыҙҙағы буяу  эҙе ҡала. Киләһе символ мисәте алдынан ҡағыҙ биттең автоматик күсә (шулай уҡ, ҡағиҙә булараҡ, буяусы таҫма ла күсә). Бер үк документтың бер нисә күсермәһен баҫтырыу өсөн ғәҙәти ҡағыҙ биттәр араһында һалынған күсермә ҡағыҙҙары ҡулланыла.

## Тарихы
Башҡа техник ҡоролмаларҙың күбеһе кеүек үк, *яҙыу машинаһы* механизмын эшләү бер кешенең тырышлығы һөҙөмтәһе булмай.

Текстарҙы ҡығыҙға баҫыу идеяһы күптән килә. Бындай машинаға беренсе патентты Англия королеваһы Анна Генри Миллгә (ингл. Henry Mill) 1714 йылда уҡ биргән. Уйлап табыусы машинаны ғына түгел, ә ҡағыҙға символдарҙы эҙмә-эҙлекле баҫтырыу ысулын да патентлай. Әммә уның уйлап табыуы тураһында ниндәй ҙә булһа ентекле мәғлүмәт, шулай уҡпатентланған машинаның ысынбарлыҡта булыуы һәм ҡулланылыуы тураһында мәғлүмәттәр һаҡланмаған.

Тик 100 йыл үткәс кенә тағы ла тиҙ баҫма яһау мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһына башлайҙар. Яҡынса 1808 йылда  (.) (Pellegrino Turri), шулай уҡ күсермә ҡағыҙын уйлап табыусы булараҡ билдәле, үҙенең баҫма машинаһын эшләй. Уның уйлап табыуы тураһында тулыраҡ мәғлүмәт бөгөн билдәһеҙ, әммә беҙҙең көндәргә тиклем был ҡоролмала баҫылған текстар һаҡланған.

Төрлө ғалимдар был өлкәлә үҙ көстәрен һынап ҡарай, уларҙың береһе Чарльз Уитстон була. 1850-се йылдарҙа ул 3 яҙыу машинаһын эшләй, әммә был ҡоролмаларға патент алмай һәм уларҙы күпләп сығарырға тырышмай.

1868 йылдың 23 июнендә Висконсиндың Кристофер Лэтем Шоулз үҙенең яҙыу машинаһына патент ала; алты йылдан һуң ул Ремингтон No 1 исеме менән донъя күрә.

Революцияға тиклемге Рәсәйҙә яҙыу машинкалары етештерелмәй, әммә ҡулланыла. Әммә революцияға тиклемге орфография үҙенсәлектәре арҡаһында клавишаларҙың урынлашыуы хәҙергеһенән бер аҙ айырыла:
]. В более позднее время наиболее распространёнными отечественными марками пишущих машин в СССР были «Украина» (канцелярская), «Башкирия» (канцелярская), «Москва» (портативная), «Любава» (портативная) и «Ятрань» (канцелярская). Из зарубежных достаточно широко были распространены пишущие машины марок «Оптима» и «Роботрон» (ГДР, канцелярские, в разных модификациях), «Эрика» (ГДР, портативная), «UNIS tbm de luxe» (СФРЮ, портативная со стандартным шрифтом в отличие от прочих портативных, у которых был уменьшенный по размеру шрифт) по лицензии «Олимпии» (ФРГ)) и «Консул» (ЧССР, портативная). Свободно приобрести или заказать машинку по почте в СССР, в отличие от дореволюционной России и от капстран, несмотря на их массовое производство было нельзя: Поправка: по крайней мере портативная машинка «Москва» и по крайней мере с 1978 года продавалась без ограничений по цене 135 рублей.
-->

## Иҫкәрмәләр
Фирғәнә үҙәне

**Фирғәнә үҙәне** (, , ) — Урта Азия тауҙары араһындағы уйпатлыҡ. Майҙаны яҡынса 22 мең км², ә тирә-яҡ тауҙар менән бергә 80 мең км² тиклем. Планда яҡынса 300 км оҙонлоҡтағы һәм 170 км киңлектәге эллипсты хәтерләтә.

1980-sе йылdаrźа Säl-Uñğır mämеryähеndä sоvеt археологтары антропологик материалдар (кеше тештәре һәм ҡулбаш һөйәге) таба, уларҙы архаик эректоид формаларҙың береһенә ҡараған кешенеке булараҡ баһалайҙар. Шул уҡ ваҡытта комплекстың 1 миллион йылдан ашыу элекке тип белдерелгән бәхәсле датаһы раҫланмай.

## Халҡы
Фирғәнә үҙәне Урта Азияла иң юғары халыҡ тығыҙлығына эйә. Үҙәк өлөшөн — Үзбәкстандың иң тығыҙ тораҡ өлкәләре (Фирғәнә, Наманған һәм Андижан), периферияларын Үзбәкстандың Жалал-Абад, Ош, Баткен өлкәләре һәм Тажикстандың Сөғд өлкәһе биләй. XVIII-XIX быуаттарҙа үҙән Коканд ханлығының үҙәге булып тора. Һуңыраҡ, 1876 йылда, Рәсәй империяһы составына инә (Фирғәнә өлкәһе). Үҙ тарихында географик һәм сәйәси бөтөнлөктө һаҡлап килеп, төбәк 1920 йылда ғына күрһәтелгән илдәр араһында бүленгән.

## Иҡтисады
Халыҡтың күпселек өлөшө ауыл хужалығы өлкәһендә мәшғүл. Һуғарыулы ерҙәрҙә мамыҡ үләне, дөгө сәсеүлектәре, емеш-еләк, ҡауын-ҡарбуз баҡсалары тупланған, тау буйҙарында иген культуралары сәсеүлектәре бар. Сүллек тигеҙлектәре участкалары — йыл әйләнәһенә, ә эфемер үҫемлектәр етештерелгән адырҙар яҙ көнө хеҙмәт итә. Әммә дәүләт сиктәренең барлыҡҡа килеүе транспорт бәйләнешен ҡыйынлаштыра.

Фирғәнә үҙәне — мең ярым йыллыҡ ебәк етештереү тарихы булған ебәкселектең ҙур төбәге.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Абашин С. Н.* Население Ферганской долины (К становлению этнографической номенклатуры в конце XIX — начале XX века) // Ферганская долина: Этничность, этнические процессы, этнические конфликты. — М., 2004.

## Һылтанмалар
*  // Лента. Ру, 19 октября 2019
Космодром

**Космодром** («йыһан» һәм боронғо грек телендә δρόμος «йүгереү өсөн урын») — осош участкаһында йыһан тәғәйенләнешендәге ракеталарҙы осороу һәм контролдә, әҙерлек кимәлендә тотоу, эшләтеп ебәреүгә әҙерләү, осошто контролдә тотоу өсөн тәғәйенләнгән ҡоролмалар комплексы урынлашҡан биләмә. Исеме самолёттар өсөн тәғәйенләнгән аэродромға оҡшаш бирелгән. Ғәҙәттә, космодромдар ҙур майҙанды биләй һәм, осош ваҡытында айырылған бүлкәттәр торлаҡтарға йәки күрше осоу майҙансыҡтарына зыян килтермәһен өсөн, халыҡ тығыҙ йәшәгән урындарҙан алыҫта урынлаша.

Космодром өсөн отошло урын экваторҙа, бында ракета-йөрөтөүсе Ерҙең әйләнеү энергияһын тулыраҡ файҙалана ала. Урта киңлектәрҙәге космодромдан осоролған ракета менән сағыштырғанда экваторҙан ебәрелгән ракета яғыулыҡтың яҡынса 10 процентын экономиялай ала. Шуға ярашлы, шул уҡ йөрөтөүсе орбитаға күберәк файҙалы йөк сығара ала. Экваторҙан орбитаға теләһә ниндәй ауышлыҡ менән осорорға мөмкин. Экваторҙа йыһанға ракеталар осорорға һәләтле дәүләттәр шул тиклем күп булмағанлыҡтан, диңгеҙҙә урынлашҡан космодромдар проекттары барлыҡҡа килә.

## Статистика
2019 йылда планета космодромдарынан йыһан ракеталарын осороу иҫәбе түбәндәгесә булды:

## Космодромдар
Курсив менән эшен туҡтатҡан космодромдар айырып күрһәтелә.

### Исемлек
Төҫ менән космодром статусына етмәгән старт комплекстары һәм майҙансыҡтар бүленгән (2016 йылдың ноябренә ҡарата).

## Мобиль космодромдар

2018 йылдың 25 декабрендә S7 Space компанияһы алыҫ йыһанға осҡанға тиклем караптарҙы хеҙмәтләндереү өсөн орбиталь космодром булдырыу проектын тормошҡа ашырыу тураһында иғлан итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
** Китайские космодромы
** Космодромы по классификации НАСА
** Энциклопедия «Astronautix»