open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Петар Кочич

**Петар Кочич** (; 29 июнь 1877 йыл, Стричич, Босния һәм Герцеговина, Австро-Венгрия (хәҙерге Баня-Лука, Серб Республикаһы Босния һәм Герцеговина составында) — 27 август 1916 йыл, Белград) — Босния һәм серб яҙыусыһы, драматург, йәмәғәт эшмәкәре, новелла яҙыусыһы һәм сатирик. ХХ быуат башы серб әҙәбиәтенең иң күренекле эшмәкәрҙәренең береһе.

## Биографияһы
Славистиканы Вена университетында өйрәнә. Скопье гимназияһында уҡытыусы булып эшләй. Сараевола йәшәй, тормошоноң аҙағында — Белградта көн итә.

Радикаль ҡарашлы әүҙем сәйәсмән, тыуған ерен Австрия-Венгрия ғәскәрҙәре баҫып алыуына ризаһыҙлыҡ белдерә, ә һуңынан Босния һәм Герцеговина аннексияһы менән ризалашмай. Радикаль ҡараштары өсөн — 1907 һәм 1909 йылдарҙа — Австрия-венгрия властарынан эҙәрлекләнә һәм ҡулға алына. 1910 йылда Босния парламентына һайланды.

Белградта Яңы зыяратта ерләнгән.

## Ижады

П.Кочичтың ижады феодал эксплуатацияһынан, австро-венгр властарының террорынан йонсоған босния крәҫтиәндәренең трагик яҙмышына арналған.

Үҙенең проза һәм драма әҫәрҙәрендә персонаждарҙың тормошон һәм яҙмыштарын күрһәткән, шулай уҡ халыҡ теленең нәфис өлгөләрен оҫта файҙаланған. Австрия-Венгрия властарының идара итеүенең кире социаль эҙемтәләрен реаль һәм сатира аша һүрәтләй.

Уның иң мөһим әҫәре иҫәпләнгән сатирик пьесаһы «Бурһыҡ суд алдында» (1904) («Sudom pred jazavac») оҙаҡ ваҡыт сәхнәлә күрһәтелә һәм ҙур уңыш менән файҙалана.

## Танылыуы һәм хәтер
Петар Кочичтың тормошо һәм ижадына тыуған ерендә оло хөрмәт күрһәтелә.
* Сербияның бер нисә ҡалаһында, Босния һәм Герцеговина ҡалаларында уның хөрмәтенә һәйкәлдәр ҡуйылған.
* Яҙыусы һүрәттәре Серб Республикаһының 1993 йылда сығарылған барлыҡ динар банкноталарында урынлаштырылған, 1998 йылда 100 маркаға конверсияланған Босния һәм Герцеговинаның милли валютаһында сығарылған. 
* 1977 йылда Югославия почтаһы яҙыусының 100 йыллыҡ юбилейына арнап марка сығара.
* «Кочићево ҡәләме» һәм «Кочићева књига» исемле әҙәби премиялар булдырылған.
* 1980—1999 йыл осоронда Серб Республикаһы халыҡ һәм университет китапханаһы Петар Кочич исемен йөрөтә.

## Һайланма әҫәрҙәре
* Сабирать дјела, 3 томда, 1967.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Петар Кочић
Ширк

**Ширк** (, *[[мәжүсилек]], [[политеизм]]*), **ширек** — Исламда мәғәнәһе: Аллаһы тәғәләгә тиң тотоу йәки Аллаһы тәғәләнән башҡаға табыныу, йыш ҡына мәжүсилек мәғәнәһендә ҡулланыла. Кафырлыҡтың бер билдәһе һәм эҙемтәһе. Мосолмандар инаныуынса иң ҙур гонаһ, быны белгәндән һуң тәүбә итмәгән кешене Аллаһ бер ваҡытта ла ғәфү итмәй. Ширк менән булашыусы — *мөшрик*, әммә "ширк"кә бирелгән һәр кеше лә «мөшрик» тип һаналмай: бының үҙенең шарттары бар, һәм әлеге тема буйынса ғөләмәләр махсус һығымта яһай, ул «тәкфир» тип атала.
«Аллаһы Тәғәлә Үҙенә тиңдәш тотоуҙы ғәфү итмәй, әммә унан бәләкәйерәк гонаһтарҙы теләгән кешеһенә ғәфү итә. Аллаһҡа тиңдәш тотҡан кеше — оло ялған уйлап сығарыусы ул» («Ҡатындар» сүрәһе, 48 аят)

### Оло һәм кесе ширк
Ширктәрҙең олоһо һәм кесеһе була. Олоһо Исламдан сығарып ташлай, быға Аллаһы тәғәләнән башҡаға табыныу инә. Бәләкәй ширк — олоһона оҡшаған, рийәлек (күҙ буяу), Аллаһы тәғәләнән башҡа көс менән ант итеү һәм башҡалар.

Нимә ул рийә? Пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) мосолмандар өсөн иң нығы рийәнән ҡурҡҡан. Нимә ул рийә? Рийә — ул төрлө яҡшы эштәрҙе кеше күрһен һәм маҡтап һөйләһен өсөн эшләү (русса — показуха). Пәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) сәхәбәләргә: «Һеҙҙең өсөн мин ҡурҡа торған нәмәләрҙең иң ҡурҡынысы — кесе ширк», — ти. Унан кесе ширктең нимә булыуы хаҡында һорайҙар. «Ул — рийә», — тип яуап бирә Пәйғәмбәребеҙ (ғәләйһиссәләм) (Әхмәд йыйынтығынан, сәхих хәҙис). Был кесе ширк кешене Исламдан сығармай, әммә изге эштәрҙең ҡабул булмауына сәбәп була

## Ширк килеп сығыу сәбәбе
Ҡөрьән һәм Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм хәҙистәренән күренеүенсә, ширк Нух (Ной) пәйғәмбәр заманында килеп сыҡҡан. Быға әүлиәләрҙе кәрәгенән артыҡ ҙурлау сәбәпсе булған (уларҙың исемдәре: Вад, Суағ, Йәғүс, Йәғүҡ һәм Наср), ахыр сиктә килеп уларға табына башлағандар . Ҡөрьән Кәримдә әйтелә:
Ҡәүемдең олуғтары ғәүәм халҡын үҙҙәренә эйәртеп мәкер ҡылдылар, алданылар. Һәм әйттеләр: «Үҙ һынташтарығыҙға табыныуҙы ташламағыҙ! Вад, Суағ, Йәғүс, Йәғүҡ һәм Наср исемле һынташтарығыҙға табыныуҙы ташламағыҙ»Ҡәүемдең олуғтары был һынташтар менән күп кешеләрҙе аҙҙырҙылар. Һин золом ҡылыусыларға һәләкәттән башҡа нәмәне арттырма! 

Ҡайһы берҙә сихырсы үҙенең шайтандар менән бәйле икәнен белмәүе лә мөмкин. Ғәҙәттә ундай кеше шәриғәткә буйһонмай, ҙур гонаһтар ҡыла йәки Аллаға тиң — ширк тота. Шайтан иһә үҙ һәләтенә инандырыр өсөн уға ҡайһы бер нәмәләрҙе аса, ҡыҙыҡтыра, фәрештәләргә килгән хәбәрҙән яҙа-йоҙа ишетеп өлгөргәнен әшкәртә

## Сығанаҡтар
* Ситдиҡова Г. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө, 2014. — 232 бит
* Ширк — Исламда иң ҙур гонаһ! http://mylektsii.ru/6-140597.html 
* Шейх Мухаммад Ибн Салих аль Усеймин. Что такое ширк? (русса) https://www.youtube.com/watch?v=cZektbr0Q8g

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫса
* 
* 
* 
; башҡа телдәрҙә
* Жимаре Даниэль. Gimaret D.S̲h̲irk

## Һылтанмалар
* Әүлиәләр
* Ҡәберҙәрҙе ололау
Ринкявичюс Гинтарас

**Гинтарас Ринкявичюс ** (лит. *<span lang="lt">Gintaras Rinkevičius</span>*; 1960, Вильнюс) — Литва дирижеры.

## Биография
М. К. Чюрленис исемендәге Милли сәнғәт мәктәбен тамамлаған, шунан Ленинград консерваторияһын (1983) һәм Мәскәү консерваторияһының аспирантураһын уҡып бөткән (1986). Ринкявичюс Мәскәүҙә үткән Бишенсе Бөтә союз дирижерҙар конкурсыда (1983) һәм Берлинда үткән Герберт фон Караян фондының халыҡ-ара конкурсында лауреат исемен ала, (1985), 1986 йылда Ференчик Янош исемендәге Будапештта уткән Халыҡ-ара конкурсында махсус бүләк ала.

1988 йылда Ринкявичюс Литва дәүләт симфоник оркестрын етәкләй һәм уның алыштырғыһыҙ етәксеһе булып тора. Бер үк ваҡытта Латвия милли операһы етәксеһе була (1996—2003), 1996 һәм 2000 йылда баш музыкаль Латвия премияһына лайыҡ була, ә 1997 йылда Латвияла йыл дирижеры булып танылған. 2002—2005 йылда Мальма театрының опера оркестры етәксеһе, ә 2007 йылда Новосибирск академик симфоник оркестры етәксеһе була.

 Новосибирсктан башҡа, Ринкявичюс төрлө коллективтар менән йыш ҡына Рәсәйҙә торлө сығыштар яһай. Сергей Прокофьевтың «Ромео һәм Джульетта», Чайковский опералары менән, «Пиковая дама», Пуччини «Богема» һәм «Турандот», Верди «Набукко» Ҙур  театрҙа, «Реквиемом» Верди «Яңы опералар» балеттарында дирижер була, 1996 йылда Мәскәүҙә Виктор Третьяковтың 50 йәшенә үткәрелгән юбилей концерттарында ҡатнаша, рецензенттан һоҡланғыс баһаламаһын ала:
Оркестр һәм солисы берҙәм, Гинтарас Ринкявичюс оркестр менән киҫкен, йылдам идара итә. Музыка, һуңғы нота уйнағандан һуң, һыҙғы һуңғы хәрәкәттәр яһағандан һуң, дирижер таяҡсаһынын һуңғы ҡыбырлаунан һуң ғына, тын алырға мөмкинлек бирә..
Ҡатыны — Татьяна Ринкявичен, «Рус классикаһы» исемле хор етәксеһе, Рус драма театрынын художество етәксеһе. Вильнюс (2002—2009). Ҡыҙҙары — Рита Ринкявичюте (1984) — пианист, Сауле Ринкявичюте (1986) — скрипкасы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Литва милли премияһы (1994)
* Литва Бөйөк кенәзе Гедиминас ордены (1997)
* «Йыл дирижеры» титулы, Латвия (1999)
* Ҙур музыкаль премия, Латвия (1997, 2000)
* Латвия, Португалия, Норвегия илдәренең Почёт ордендары 
* «Литва алдындағы хеҙмәттәре өсөн» Оло командор тәреһе ордены(2009)
* Дуҫлыҡ Ордены (2010)
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Дәүләт симфоник оркестры биттәре литва сайты (инг.)
ЮХЛ беренселеге плей-оффтарында иң күп осрашҡан командалар исемлеге

Юғары хоккей лигаһы беренселегенең бар тарихында плей-оффта иң йыш осраған командалар исемлеге.
## Исемлек

* — командалар өсөнсө урын өсөн серияла осраша
Биғолов Миңлеғол Солтан улы

**Биғолов Минеғол Солтан улы** (20 октябрь 1928 йыл — 6 ғинуар 1973 йыл) — ташсы, комплекслы төҙөүселәр бригадаһы етәксеһе. СССР-ҙың етенсе саҡырылыш, Башҡорт АССР-ының алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1963—1967), КПСС-тың XXII съезы делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958). 

## Биографияһы
Минеғол Солтан улы Биғолов 1928 йылдың 20 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Ҡанаҡай ауылында башҡорт крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбен, 1947 йылдың сентябрендә Ишембай ҡалаһында фабрика-завод мәктәбен тамамлай.

13 йәшенән эшләй башлай, 1941 йылдың июленән Маҡар районының «Ҡыҙыл таң» колхозында. 1947 йылдан — Өфөлә, «Башнефтезаводстрой» төҙөлөш-монтаж һәм Черниковск ҡалаһындағы (хәҙерге Черниковка биҫтәһе) 21-се төҙөлөш-монтаж трестарында ташсы булып эшләй. 1958 йылдың ғинуарында «Башнефтезаводстрой» тресының 2-се төҙөлөш идаралының ташсыларының комплекслы бригадаһына бригадир итеп тәғәйенләнә.

М. С. Биғолов бригадаһы айлыҡ производство заданиеларын 140—150 проценҡа үтәй, Өфөлә балалар баҡсалары, хәстәханалар, торлаҡ йорттар, мәктәптәр һәм башҡа объекттар төҙөй. 920 урынлыҡ дүрт ҡатлы мәктәп бинаһын төҙөгәндә бригада айырыуса яҡшы эшләй: 40 көн эсендә 5 мең кубометрҙан ашыу кирбесте стена итеп һала. Июль башында бинаны һала башлайҙар, ә 1958 йылдың 1 сентябренә мәктәпте файҙаланыуға тапшыралар.

Уның бригадаһы Өфөнөң буласаҡ Октябрь проспектында беренсе йорт нигеҙен һала.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 9 авгусындағы Указы менән төҙөлөштә һәм төҙөлөш материалдарын етештереүҙәге ҙур уңыштары өсөн Биғолов Минеғол Солтан улына ((Указда — Бигулов) «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ менән Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
* миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 	
* 
* http://ufacity.info/m/residents/reception/126268.html 
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
Ҡатай (ҡала)

**Ҡатай** () — Ҡурған өлкәһендағы ҡала.

## Географияһы
Иҫәт йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Ҡатай насос заводы
* ОАО «Молоко»

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации города Катайск
Хамматов

**Хамматов** — фамилия.

* Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы (1893—1918) — революционер. Златоуст өйәҙ халыҡ комиссариаты советының милләттәр буйынса комиссары (1918).
* Хамматов Яныбай Хаммат улы (1925—2000) — партия һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).
----
* Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы (1953 т.) — тәржемәсе. БР Яҙыусылар союзы ағзаһы (2008). 
* Хамматова Светлана Әнғәм ҡыҙы (1950 т.) — педагог. Психология фәндәре кандидаты (1992), педагогия фәндәре докторы (2007).
Әхмәт Йәсәүи

**Әхмәт Хужа Йәсәүи** (,, , шулай уҡ халыҡта **Солтан Хәҙрәт** булараҡ билдәле. , ; 1103, Сайра — 1166, Төркөстан) — суфыйсы шағир, төрөк телле донъяла тәүге суфый мистиктәренең береһе. Сығышы буйынса төрөк тип иҫәпләнә. Ул шағатай (иҫке узбәк) телендә яҙған. «Хикмәттәр китабы» («Дивани хиҡмәт», (Диуан — лирик шиғырҙар йыйынтығы) «Книга мудрости») шиғырҙар циклы авторы.

Хужаған тәриҡәтенең өсөнсө хәлифе, Йәсәүиә тәриҡәтен нигеҙләүсе.

## Биографияһы
Уның ысын биографияһы билдәһеҙ, әммә уның тураһында күп легендалар бар. 1103 йылда хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәһендә Сайрам ҡалаһында тыуған. Уның атаһы шәйех Ибраһим, ул малай ғына саҡта вафат була, һәм уларҙың ғаиләһе Яс ҡалаһына (хәҙерге Төркөстан ҡалаһы) күсеп китә. Унда Арыстанбаб Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең уҡытыусыһы була. Уҡытыусыһы вафат булғас, ул Бохараға килә һәм Йософ Хәмәдани уҡыусыһы булып китә.

Ул Яс ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡан ваҡытта, был ҡала Дәште Ҡыпсаҡ далаһында мөһим ғилем һәм мәҙәниәт үҙәгенә әйләнгән була. Әхмәт Хужа Йәсәүи, үҙенең һуңғы көндәренә тиклем подвалда хөжрәгә бикләнеп, был донъянан 63 йәшендә, Мөхәммәт пәйғәмбәр йәшендә китергә ҡарар итә, сөнки ул берәү ҙә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙән юғары була алмай, һәм ярашлы рәүештә, ул, ислам тәғлимәтенә тоғро кеше булараҡ, артабан ҡояшты күрергә тейеш түгел тип иҫәпләй.

Йәсәүи изге кеүек ерләнә. Ул Үҙәк Азияла йәшәгән бөтә төрки халыҡтарының милли изгеһе тип һанала. Уның ҡәберендә Ҡарахан күрһәтеүе буйынса төҙөлгән кәшәнә монголдар походы ваҡытында емерелгән. Ә ул үлгәндән һуң 223 йыл үткәс, әмир Аҡһаҡ Тимерҙең шәхси күрһәтмәһе буйынса, Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең абруйын таныу сифатында, шулай уҡ далала йәшәүсе күсмә халыҡтар араһында үҙ позицияларын нығытыуға йүнәлтелгән сәйәси аҙым итеп, уның ҡәбере өҫтөндә «Хәҙрәт солтан» мавзолейы төҙөлә. Мавзолей 1396 йылда, Аҡһаҡ Тимерҙең Алтын Урҙа ханы Туҡтамышҡа ҡаршы еңеүле походынан һуң шунда уҡ төҙөлә башлай. Ул нигеҙ һалған тәғлимәт Йәсәүиә тәриҡәте тигән исем ала. Был мәктәптең шәйехтәре Бохарала XIX быуатта әмирҙәр һарайында почетлы урынды биләйҙәр.

## Әхмәт Хужа Йәсәүи легендалары
Риүәйәттәр Арыстанбабты Әхмәт Хужа Йәсәүиҙең рухи остазы һәм уҡытыусыһы тип атай. Тап Арыстанбаб, үлер алдынан Йәсәүигә хөрмә һөйәге эсенә һалынған аманатты тапшыра. Легенда буйынса Арыстанбаб Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сәхәбәләре була. Бер ваҡыт Мөхәммәт пәйғәмбәр һәм уның сәхәбәләре хөрмә ашап ултырғандар. Бер емеш һәр ваҡыт табаҡтан төшөр булған, һәм пәйғәмбәр яңылыҡ ишетә: «Был хөрмә һеҙҙән 400 йыл һуңыраҡ тыуасаҡ мосолман Әхмәт өсөн тәғәйенләнгән». Пәйғәмбәр сәхәбәләренән, кем был хөрмәне буласаҡ хужаһына тапшырыр тип һорай. Бер кем дә өндәшмәй. Пәйғәмбәр үҙенең һорауын ҡабатлай, һәм шул саҡта Арыстанбаб яуап бирә: «Әгәр Һеҙ алланан 400 йыл ғүмер һорап алып бирһәгеҙ, мин хөрмәне тапшырам».

Яҙма сығанаҡтарға һәм халыҡ риүәйәттәренә ярашлы («Рисолаи Сарем-Исфижоб» һәм Куприлозад китабы), Арыстанбаб Әхмәт Хужаға ысынлап та 400 йылдан һуң хөрмә һөйәген тапшыра һәм уның остазы була.

## Хәтер
* Әхмәт Хужа Йәсәүи исемендәге Халыҡ-ара ҡаҙаҡ-төрөк университеты

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 

* 

* Ходжа Ахмет Яссауи (Наука)
Хәсәнов Илүс Хәсән улы

**Хәсәнов Илүс Хәсән улы** (8 октябрь 1949 йыл) — рәссам. Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы (1998).

## Биографияһы
Илүс Хәсән улы Хәсәнов 1949 йылдың 8 октябрендә Башҡорт АССР-ы Яңауыл районы Максимов ауылында тыуған.

Хәрби хеҙмәттән һуң, 1971 йылдан Силәбелә йәшәй. 1972—1975 йылдарҙа трактор агрегаттары заводында фрезеровщик булып эшләй. 1975—1978 йылдарҙа Художестволы фондтың Силәбе художество-етештереү оҫтаханаларында форматор була.

1982 йылда К. А. Савицкий исемендәге Пенза художество училищеһын тамамлай. Артабан Художестволы фондта эшен дауам итә.

Төрлө жанрҙарҙа ижад итә — пейзаждар, натюморттар, портреттар төшөрә. Ҡурған (1991), Силәбе (1992, 1993, 1995, 1999, 2000, 2005, 2008), Екатеринбург (2003), Ҡазан (2005), Баҡы (2006), Мәскәү (2009) ҡалаларында уҙған күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Эштәре музейҙарҙа, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

## Әҫәрҙәре
* Мир художника. Илюс Хасанов : станковая живопись, графика : [книга-альбом]. — Челябинск : Редакционно-издательский центр Урала, 2014. — 112 с. — ISBN 978-5-990373-5-6.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хасанов Илюс Хасанович // Челябинская энциклопедия.
Лощенкова Римма Хәлиулла ҡыҙы

**Лощенкова Римма Хәлиулла ҡыҙы** (15 июнь 1955 йыл) — педагог‑методист. Философия фәндәре кандидаты (2010), профессор (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1990). «Халыҡ ижады — Рәсәй профсоюздарының 100 йыллығы айҡанлы» («Народное творчество — 100‑летию профсоюзов России») Бөтә Рәсәй фестивале лауреаты (Өфө, 2005).

## Биографияһы
Лощенкова Римма Хәлиулла ҡыҙы 1955 йылдың 15 июнендә хәҙерге Ҡурған өлкәһе Әлмән районының Әлмән ауылында тыуған.

1977 йылда Лек Вәлиев курсы һәм «Драма режиссураһы» һөнәре буйынса Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.

1976 йылдан Башҡорт АССР‑ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетында режиссёр ассистенты булып эшләй.

1981 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡытыусы булып эшләй.

1983 йылда А. В. Луначарский исемендәге Дәүләт театр сәнғәте институтының сәхнә телмәре кафедраһында стажировка үтә. 1993 йылда Б. В. Щукин исемендәге Юғары театраль училищеһының сәхнә телмәре кафедраһы буйынса ассистентура-стажировканы тамамлай. «Ораторское искусство как социокультурный феномен» (ғилми етәксеһе З. Й. Рәхмәтуллина) темаһына диссертация яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Римма Хәлиулла ҡыҙы башлыса сәхнә телмәрен уҡытыу методикаһына, ораторлыҡ оҫталығына бағышланған 20-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы булып тора. Шулай уҡ театрҙарҙа әҙәби‑художество программалар авторы һәм режиссёры.

## Хеҙмәттәре
* Телмәр өҫтөндә эш: методика һәм практика. — Өфө, 1989.
* Могущество слова. Первоначальные упражнения для развития речевого голоса : Учеб. пособие. — Уфа, 2002. — 96 с.
* Ораторское искусство как социокультурный феномен : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.11. — Уфа, 2009. — 165 с.
* Работа над дикцией: методика и практика = Телмәр өҫтөндә эш: методика һәм практика / Р. Х. Лощенкова, Х. Г. Утяшева. — Уфа : УГИИ им. Загира Исмаилова, 2016. — 122 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Хәлил Паша

**Хәлил Паша́** (; 1857—1939) — Төркиә рәссамы.

## Биографияһы
1857 йылда Ғосман империяһының баш ҡалаһы Истанбулда хәрби училищеһы уҡытыусыһы Сәлим-паша ғаиләһендә тыуған. Истанбул техник университетын тамамлай. Хәрби училищеһында һүрәт төшөрөргә өйрәтә.

Артабан һынлы сәнғәтте өйрәнеү маҡсатында атаһы тарафынан Парижға ебәрелә, бында 8 йыл дауамында йәшәй. Рәссам һәм шәрҡиәтсе Жан-Леон Жеромдың оҫтаханаһында белем ала. 1889 йылғы Париж салонында «Ханым Х» () картинаһы өсөн бронза миҙалына лайыҡ була.

Туған яғына ҡайтҡас хәрби училищеһында уҡыта, 1906 йылда «Паша» званиеһын ала. Ике йылдан һуң запас полковнигы чинында отставкаға китә һәм күп йылдар буйы илдең төрлө мәктәптәрендә һүрәт төшөрөү буйынса дәрестәр биреүҙе дауам итә. Уның уҡыусылары араһында төрөк ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге профессиональ рәссам Мюфиде Кадри ла була.

1914 йылдан һуң Усман Хәмди бей тарафынан нигеҙләнгән Нәфис сәнғәт мәктәбендә уҡыта, 1917—1918 йылдарҙа ошо мәктәптең директоры була.

Ғәббәс II Хәлим саҡырыуы буйынса 1920-се йылдарҙа Мысырға бара. Артабан йыш ҡына уның Истанбулдағы һарайында ҡунаҡ була, хәҙер бында Сакып Сабанджиның музейы урынлашҡан.

1939 йылда Исианбулда вафат була.

## Картиналары
Сакып Сабанджи музейында Хәлил Пашаның өс билдәле картиналары һаҡлана:

Файл:Halil Paşa Lady in Pink 1904.jpg|«Алһыу кейемдәге ханымдың портреты», 1904
Файл:Halil Paşa Woman with Peonies 1898.jpg|«Дөр-дөрҙәр менән ханым», 1898
Файл:Halil Paşa Madame X 1889.jpg|«Ханым Х», 1889

2009 йылдың 18 ғинуарында «Күкһыу йылғаһы» () картинаһы шәхси коллекцияға 621,188 АҠШ доллларына һатылған.

## Иҫкәрмәләр
Хәсәнов Хәйрулла Хәмиҙулла улы

**Хәсәнов Хәйрулла Хәмиҙулла улы** (26 февраль 1922 йыл) — ауыл хужалығы ветераны. 1965—1972 йылдарҙа колхоз рәйесе урынбаҫары.  Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Хәйрулла Хәмиҙулла улы Хәсәнов 1922 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Илембәт ауылында тыуған.

1930-сы йылдар аҙағынан Сосновка районы Митрофановка совхозында эшләй.

1941 йылдың февралендә хәрби хеҙмәткә алына. 1941 йылдың авгусында пулеметсылар курсын тамамлағандан һуң, Бөйөк Ватан һуғышы фронттарына ебәрелә. Мәскәүҙе обороналауҙа, Сталинград алышында, Ф. Паулюс группировкаһын ҡамауҙа, Төньяҡ Кавказды, Ҡырымды, Украинаны, Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнаша. Бер нисә тапҡыр яралана, күрһәткән батырлыҡтары өсөн төрлө ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

1945 йылдың октябрендә демобилизациялана. Арғаяш районы Ишәле ауылында йәшәй. Механизаторҙар курсын тамамлай, комбайнсы булып эшләй.

1965—1972 йылдарҙа Жданов исемендәге колхоз рәйесенең урынбаҫары була. 1980 йылда хаҡлы ялға сыға.

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Арғаяш районының почётлы гражданы (2006).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хасанов Хайрулла Хамадулович // Челябинская энциклопедия.
Милена Павлович-Барили

**Милена Павлович-Барили** (; 5 ноябрь 1909 йыл — 6 март 1945 йыл) — Сербия шағиры һәм рәссамы.

## Биографияһы
Милена Павлович-Барили 1909 йылдың 5 ноябрендә Сербия короллегенең Пожаревац ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Бруно Барили композитор, музыка тәнҡитсеһе һәм шағир була. Әсәһе Даничи Павлович сығышы менән Ҡарагеоргиевичтар нәҫеленән, ул сәнғәтте өйрәнгән. 1922—1926 йылдарҙа Белградта Сәнғәт король мәктәбендә белем ала, ә 1926—1928 йылдарҙа — Германияла Мюнхенда сәнғәтте өйрәнә.

1930-сы йылдар башында Югославиянан китә. Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем бер нисә тапҡыр Югославияға килә, башлыса Испанияла, Римдә, Парижда һәм Лондонда йәшәй, бында Жан Кокто һәм Андре Бретон һымаҡ рәссамдар менән аралашыу мөмкинлеген ала. Көнбайыш сәнғәт мәктәптәре һәм рәссамдәре, айырым әйткәндә Джорджо де Кирико йоғонтоһона эләгә. 1939 йылдан һуң АҠШ-та Нью-Йорк ҡалаһында йәшәй.

1945 йылдың 6 мартында вафат була. Үлем сәбәптәре араһында аттан ҡолап төшөү һәм йөрәк өйәнәге атала.

## Ижады
Уның эшәренең темактикаһы күп төрлө — бында портреттар ҙа һәм Тәүрәт сюжеттары интерпретациялары ла бар. Мотивтар араһында вуальдәр, фәрештәләр, Венера статуялары һәм арлекиндар бар. Күп кенә әҫәрҙәре Римдә, Нью-Йоркта, Белграда һәм шулай уҡ туған ҡалаһы Пожаревацта даими рәүештә күрһәтелә. Ул тыуған йорт 1962 йылда музейға әйләндерелгән.


Milena Pavlović-Barili 1977 YU 1713 stamp.jpg|«Автопортрет», 1938
Milena Pavlović-Barili 2009 Serbian stamp.jpg|«Автопортрет», 1939
Milena Pavlović-Barili 1993 YU 2604 stamp.jpg|«Көҙгө менән эш»


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Работы Милены Павлович-Барили  
* Milena Pavlović-Barili
Илона Сербская

**Илона (Елена) Сербская** (, ; яҡынса 1109 — 1146 һуң) — Венгрия королеваһы, король Бела II ҡатыны.

## Биографияһы
Атаһы — Рашка дәүләтенең бөйөк жупаны (хакимы) Урош I Вуканович. Әсәһе — Анна Диогене-Вуканович (Анна Диогенисса). Венгрия короле Иштван II фатихаһы менән уның ике туған ҡустыһы Белаға 1129 йылда кейәүгә сыға. Иштвандың атаһы король Кальман I приказы буйынса Бела һуҡыр ителгән була. Туйҙан һуң король Иштван II йәш парға Тольна ҡалаһы янындағы ерҙәрҙе бүләк итә.

Балаһы булмаған Иштван вафат булғандан һуң 1131 йылдың 28 апрелендә Бела II тәхеткә ултыра. Илона үҙенең һуҡыр иренә бик ныҡ тәьҫир итә. Ул король яғында булғандарҙы һуҡыр ителгән иренә үс итеп аристократияға ҡаршы заговор ойошторорға инандыра. Заговор һөҙөмтәһендә Арадта ҡанлы һуйыш була, бында мадьяр дворянлығыныңы 68 вәкиле үлтерелә.

1141 йылдың 13 февралендә ире вафат булғас, бала булыуға ҡарамаҫтан өлкән улы Геза II Венгрия короле булып китә. Илона һәм уның олатаһы Белош Вуканович регент булып китәләр, 1146 йылда улы бәлиғ булғас, уға тулы власть тапшырыла.

## Ғаиләһе
Ире: Бела II (1129 йылда никахы була, 1141 йылдың 13 февралендә вафат була).

Балалары:
# Елизавета (1129—1155 тиклем), Польша кенәзе Мешко III ҡатыны
# Геза II, Венгрия короле (1130 — 3 май 1162)
# Ласло II, Венгрия короле (1131 — 14 ғинуар 1163)
# Иштван IV, Венгрия короле (1133 — 11 апрель 1165)
# София (1136 — ?), монахиня монастыря в Адмонте (Австрия)

## Әҙәбиәт
* Soltész, István: Árpád-házi királynék (Gabo, 1999)
* Kristó, Gyula — Makk, Ferenc: Az Árpád-ház uralkodói (IPC Könyvek, 1996)
Әһлетдин мәсете

**Әһлетдин мәсете** () — Төркиәнең Конья ҡалаһындағы иң боронғо архитектура иҫтәлекле урыны. Мәсет шул уҡ Әһлетдин исемен йөрөткән үҙәк (тарихи) убаһында урынлашҡан. Мәсет Кония (сәлжүк) солтандарының төрбәһе булып тора.

## Тарихы

1080 йылда Коньяны сәлжүктәр яулап алғас, күп кенә Византия ғибәҙәтханалары яйлап мәсеткә әйләндерелә. Әһлетдин мәсете нигеҙендә лә Византия базиликаһы булған. Тәүге үҙгәртеп ҡороуҙар 1150 йылда солтан Мәсғүт I хакимлығы осоронда башланған. 1155 йылда эбен ағасынан яһалған минбарҙа был осорға ҡарай, ул Анатолияла сәлжүк сәнғәтенең иң боронғо өлгөләренең береһе булып тора. Был ваҡытҡа шулай уҡ семәрләнгән михраб һәм үҙәк көмбәҙ ҡарай.

Солтан Кей-Кавус I хакимлығы осоронда 1219 йылда мәсетте реконструкциялау һәм киңәйтеү буйынса ҙур эштәр башҡарыла. Ҡалаға һәм солтандар һарайына күренешлн булған төньяҡтан монументаль фасад төҙөлә. Шул уҡ ваҡытта солтандарҙың мәрмәр төрбәһе төҙөлә башлана, әммә Кей-Кавус вафат булғас, был эштәр туҡталыла. Был эштәр уның ҡустыһы солтан Әһлетдин Кей-Кубад I хакимлығы осоронда дауам итә. Әһлетдиндең бойороғона ярашлы, 1235 йылда мәсеттең төп залында 42 колонна урынлаштырыла.

Бынан һуң алты быуаттан ашыу дауамында мәсет бөтөнләй тиерлек үҙгәрешһеҙ ҡала. Тик 1891 йылда манара төҙөлә һәм мәрмәрҙән яңы михраб яһала.

## Мәсеттә ерләнгән [[Рум солтанлығы|Рум солтандары]]

* Мәсғүт I
* Ҡылыс-Арыҫлан II
* Рукн әд-дин Сөләймән-шаһ
* Кей-Хосров I
* Әһлетдин Кей-Кубад I
* Кей-Хосров II
* Ҡылыс-Арыҫлан IV
* Кей-Хосров III
Шулай уҡ Кей-Кавус I хакимлығы осоронда һигеҙ ҡырлы «Исемһеҙ төрбә» () ҡорола һәм тулыһынса төҙөлөп бөтмәй. Бында ерләнгән кешеләрҙең исемдәре әле лә билдәһеҙ булып ҡала.

## Галерея


Файл: Turkey, Konya - Alaeddin Mosque 02.jpg|Үҙәк залдағы колонналар
Файл: Turkey, Konya - Alaeddin Mosque 03.jpg|Михраб
Файл: Turkey, Konya - Alaeddin Mosque 04.jpg|Үҙәк көмбәҙ
Файл: Turkey, Konya - Alaeddin Mosque 05.jpg|Минбар
Файл: Turkey, Konya - Alaeddin Mosque 06.jpg|Көньяҡ фасад


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Страница мечети Ала ад-Дина на сайте цифровой библиотеки «ArchNet» 
* 3D-модель мечети Ала ад-Дина
Подлесная Тавла

**Подлесная Тавла** () — Мордва Республикаһының Кочкур районы ауылы, Подлесная Тавла ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

«Саранск таможня китабында» телгә алына (1692). 1706 йылғы документтар буйынса Подлесная Тавлала 57 йорт була. 1867 йылда ауылда Христорождественский сиркәүе төҙөлә. (2001 йылда тергеҙелгән).

"Пенза губернаһындағы тораҡтар исемлеге"ндә (1869) Подлесная Тавла — 183 ихатаһы булған Саранский өйәҙе ҡаҙна ауылы; унда 3 тирмән һәм май эшләү кәсепханаһы була. 1914 йылда ауылда 299 ихата иҫәпләнә. 1929 йылда «Эрзянь таңдары» («Моҡша заря») коммунаһы ойошторолған , 1931 йылда — «Эрзя» һәм «Ҡыҙыл трактор» колхоздары барлыҡҡа килә, ә 1939 йылда улар 18-се партсъезд колхозына берләштереп, эреләтелә, 1997 йылдан — СХПК, 2001 йылдан башлап — «Тавла» ЯСЙ.

Ауылда мәҙәниәт йорто (хәҙер авария хәлендә булыу арҡаһында ябылған) бар, төп мәктәп, шулай уҡ Подлесный-Тавла эксперименталь балалар сәнғәт мәктәбе, ауыл хужалығы предприятиеһы — ЯСЙ «Тавла» агрофирмаһы эшләй.

2006 йылдың 6 сентябрендә В. И. Ромашкин исемендәге уникаль йорт-музей «Этно-Кудо» асылған.

Христорождественский сиркәүе бар. 1867 йылда Рождество Христова хөрмәтенә төҙөлгән ағас сиркәү совет осоронда тулыһынса емерелгән. Мордовия һәм Саранск епархия барлыҡҡа килгәндән һуң, тергеҙелгән мәхәлләгә элекке бер ҡатлы колхоз ашханаһы бинаһы тапшырыла (2001 йыл). Артабан был бина кирбес менән көпләнә, ҡыйығы өҫтөндә алтын менән ялатылған көмбәҙ баҫтырыла, тәре ҡуйыла. Сиркәү янында һигеҙ мөйөшлө ике ҡатлы, сатырлы көмбәҙле саң манараһы төҙөлә. Сиркәү территорияһы биҙәкле тимер ҡойма менән уратыла. Ауыл халҡы тарафынан һаҡланған боронғо ғибәҙәтхананың иконалары яңы сиркәүгә кире ҡайтарыла.

## Ауылдың күренекле кешеләре

* Ауылда Советтар Союзы Геройы Иван Кудашкин тыуған. Мәктәп бинаһына уның хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* ғалим И. Ф. Каргин.
* ағасты һырлап киҫеүсе Калаганонь Керяз (П. В. Рябов)

## Ағас һырлау мәктәбе
Тавла ауылы ағас һырлау менән билдле. Уның һырланыуында богородский уйынсығына оҡшашлыҡтары бар, ләкин бындағы ағас һырлауҙың тик үҙенә генә хас, айырым колоритлығы бар. Тавла оҫталарының эшендәге үҙәк урынды йыш ҡына юмор менән һуғарылған төрлө тормош хәлендәге кеше образдары биләй.

Ағас һырлау мәктәбенә 1970 йылда Ичалков педагогия училищеһын тамамлаусы Николай Иванович Мастин нигеҙ һала. Ул ауыл мәктәбендә ағас һырлау түңәрәге ойоштора, артабан был түңәрәк эксперименталь балалар сәнғәт мәктәбенә әйләнә.
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Энциклопедия Мордовия, О. В. Дулкин.
Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы

**Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы** (17 август 1928 йыл — 19 июнь 1997 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-профпатологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1987). 

## Биографияһы
Фәниә Дәриғәт ҡыҙы Булатова 1928 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Әрмет-Рәхим ауылында тыуған. 

1952 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлағандан һуң Ишембай ҡалаһында терапевт булып эшләй, 1963 йылдан Өфө Гигиена һәм һөнәри ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты (хәҙер — РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Өфө Хеҙмәт һәм кеше экологияһы медицина ғилми-тикшеренеү институты) клиникаһының баш табибы. 

1966 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы (1991—96 йылдарҙа токсикология, профпатология, хеҙмәт һәм тирә-йүндәге мөхит гигиенаһы кафедраһы мөдире). 1974 йылдың сентябрендә Өфө Гигиена һәм һөнәр ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты базаһында хеҙмәт гигиенаһы һәм һөнәри ауырыуҙар кафедраһы ойошторола, кафедра мөдире вазифаһын башҡарыусы медицина фәндәре кандидаты Ф. Д. Булатова һәм ассистент А. Г. Заеров был учреждениеның тәүге уҡытыусылары була.

Булатова госпиталь терапияһы кафедраһында көкөртлө нефть продукттарының нефть сығарыусылар һәми нефть эшкәртеүселәрҙең сәләмәтлегенә йоғонтоһон өйрәнеү буйынса ғилми йүнәлештә эшләүсе иң тәүге ғалим була.

Тиҙ ярҙам, һәләкәттәр медицинаһы Дипломдан һуң белем биреү институтының кафедраһында термик йәрәхәт һәм трансфузиология курстарын уҡыта
.

80-дән ашыу фәнни эш авторы.

Ғилми эшмәкәрлеге сәнәғәт токсиканттарының (ароматик углеводтарҙың) түбән концентрацияһының химия сәнәғәте һәм нефть-химияһы сәнәғәте хеҙмәткәрҙәренең бауыр һәм үт сығарыу юлдары функцияларына йоғонто яһауын өйрәнеүгә һәм һөҙөмтәле профилактикалау сараларын эшкәртеүгә арнала. 

Дивинилальфаметилстироль каучук производствоһы продукттарынан ағыуланыу (интоксикация) клиникаһы, диагноз ҡуйыу, дауалау һәм профилактикалау: Методик кәңәштәр / Уфим. НИИ гигиены и профзаболеваний; [Составители Л. А. Беломытцева, Ф. Д. Булатова, А. И. Грудцин. — Уфа : Б. и., 1980. — 20 с.; 20 см.

Булатова Ф. Д. Нефть-химия предприятиелары эшселәрендә үт юлдарының хроник ауырыуҙары: методик кәңәштәр. — Уфа, 1977. — 21 с.

## Иҫкәрмәләр
Кешкек

**Кешкек** () — ит һәм тауыҡтан бойҙай һәм арпа ҡушып тантаналарға бешерелгән ризыҡ, төрөк, иран һәм грек кухняларына ҡарай.

2011 йылда ЮНЕСКО кешкекты Төркиәнең матди булмаған мәҙәни мираҫы ҡомартҡыһы тип иғлан итте.

## Тарихы
Кешкекты әҙерләү ысулы XV быуатта уҡ Иранда һәм Сирияла теркәлеп ҡуйған, әле лә ул бөтә донъя буйлап таралған ирандар араһында бик популяр. Был ризыҡтың тарихы ҡоротҡа барып тоташа, XVI—XVIII быуаттарҙа Иранда ҡоротто ит, бойҙай йәки арпа оно менән бутап ашағандар. Кешкек — Төркиәлә туйҙың тәүге көнөндә иртәнсәк тәҡдим ителә торған традицион ризыҡ. *Кεσκέκ*, *κεσκέκι* и *κισκέκ* исеме аҫтында ул Лесбоста һәм Самоста , шулай уҡ понтий гректары араһында һәм Эпирҙа байрам ризығы булараҡ билдәле.

Лесбоста кешкек йәйге төндәрҙә әҙерләнелә. Тантана өсөн әҙерләп ҡуйылған үгеҙҙе һуялар, шунан уның итен ризыҡ әҙерләү өсөн ҡулланалар, ә икенсе көнөнә был ризыҡты бойҙай ҡушып ашайҙар.

Төркиәнең төньяҡ-көнсығышында һәм урта Анатолияла кешкек *haşıl* тип атала. Төркиәлә һәм Иранда был ризыҡты бик яраталар һәм дини байрамдар, туйҙарға әҙерләйҙәр һәм вафаттарҙы ерләгәндән һуң ойошторолған табынға ла ҡуялар. 

Кешкек әрмәндәрҙең хариса исемле ризығына бик оҡшаш.

Бәлки, славяндарҙың *каша* һүҙе фарсыларҙағы *кишк*, һүҙенән килеп сыҡҡандыр йәки уларҙың икеһе лә санскриттағы *кашая (шифалы эсемлек)* һүҙенән тамыр булараҡ күскәндер.

## Иҫкәрмәләр
Türkiye İş Bankası

**Türkiye İş Bankası** — Төркиәнең тәүге халыҡ өсөн асыҡ банкы һәм Төркиәләге иң алдынғы банк учреждениеларының береһе. 2008 йылда The Banker журналының «Top 1000 World Banks» рейтингында 102-се һәм Forbes Global 2000 рейтингында 371-се урынды алып тора, 2006 йылда тулайым табышы TRY 6.8 миллиард була.

Төркиә биләмәһендә банкының 1011 филиалы эшләй, илдә филиалдарының күплеге буйынса ул иң эре банкыларҙың береһе булып тора. Банкының халыҡ-ара селтәренә әлегә Бөйөк Британия дәүләтендәге бер филиалы, Бахрейн, Нидерландтар, Франция һәм Швейцарияла; Көнбайыш Кипр Төрөк Республикаһында 13 филиал; Ирландияла (İş Dublin Financial Services plc), Германияла (İşbank GmbH), һәм Рәсәй Федерацияһында (Ишбанк); кесе финанс институттары; шулай уҡ Шанхайҙа һәм Каирҙағы офистары инә.

## Иҫкәрмәләр
Сюзан Кахраманер

**Сюзан Кахраманер** (21 май 1913 йыл — 22 февраль 2006 йыл) — төрөк математигы, Төркиәнең тәүге ҡатын-ҡыҙ-математиктарының береһе.

## Биографияһы
Сюзан Кахраманер Ускюдарҙа, Истанбул провинцияһы районында Рыфкы Осман һәм Хюзеен Ханим ғаиләһендә тыуа. Атаһы һөнәре буйынса хирург була.

Сюзан Кахраманерҙың улы, Рыфкы Кахраманер, шулай уҡ уның ҡатыны Ясемин Кахраманер математика профессорҙары була, ә уларҙың улы Дениз Кахраманер Стэнфорд университетында электротехник бакалавры дәрәжәһен ала.

### Уҡыуы
Мода Нумюне Инас (төрк. Moda Numüne Inas) башланғыс мәктәбендә уҡый. Урта белемде 1924 йылда Нотр Дам Де Сионда ала, 1934 йылда бакалавр дәрәжәһенә эйә була. Артабан Ғосман империяһының юғары уҡыу йорто булған Дарульфунюнгә уҡырға инә, ләкин реформанан һуң был уҡыу йорто Истанбул университетына ҡушыла. 1939 йылда Истанбул университетының математика-астрономия факультетында аспирантура тамамлай. Артабан Төркиәнең беренсе математигы, доктор дәрәжәһенә эйә булған Керим Эрим етәкселегендә докторлыҡ эшен яҙырға тотона.

### Карьераһы
1943 йылда Чамлыджела ҡыҙҙар өсөн урта мәктәптә уҡытыусы ассистенты булып эшләй. Шул уҡ йылда Истанбул университетының математика факультетында II курстарҙа анализды өйрәнеү мәсьәләләре буйынса ярҙамсы булып эшләй башлай. Шул уҡ йылда Эдинбургта Халыҡ-ара математиктар конгресында ҡатнаша. 1959—1960 йылдарҙа — Цюрих университетында эшләй. 1966 йылда Рольф Неванлинндың коллегиумына саҡырыла. Шул йылдың август айында Мәскәүҙә Халыҡ-ара математиктар конгресында сығыш яһай. Ғалим дәрәжәһенә диссертацияһын тамамлау маҡсатында сентябрҙә һәм октябрҙә Хельсинки университетында эшләй. 1968 йылда профессор исемен ала. Сюзан Кахраманер Әхмәт Дернек, Рыфкы Кахрамандер һәм Яшар Полатоглуларҙың ғилми етәксеһе була. Хельсинки, Стэнфорд, Цюрих, Лондон, Париж университеттарында ғилми тикшеренеүҙәр үткәрә.

Сюзан Кахраманер 2006 йылдың 2 февралендә Истанбулда вафат була.

## Һүрәттәр

File:SZ4.jpg|Сюзан Кахраманер һәм Рольф Неванлинна
File:SZ3.jpg|Сюзан Кахраманер эшсәндәре менән
File:SZ2.jpg|Сюзан Кахраманер


## Сығанаҡтар

* Aygündüz, Filiz (Ağustos 2013). «Suzan Hoca». Milliyet. 21 Mayıs 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mayîs 2017.
* https://www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=81415
* 9th International Symposium on Geometric Function Theory and Applications Symposium, GFTA2013 (Dedicated to Suzan Kahramaner) Abstract Book.

## Иҫкәрмәләр
Фәтхиә

**Фәтхиә** () — Төркиәнең көньяҡ-көнбайышындағы район һәм ҡала-курорт (Мугла провинцияһы). Халҡы — 84 мең кеше. Ҡала ҡарағай һәм кедр урманы менән ҡапланған тау итәгендә урынлашҡан (иң ҙуры — Баба түбәһе). Ҡаланан 40 км алыҫлыҡта Даламан аэропорты урынлашҡан. Фәтхиәлә йылына 285 ҡояшлы көн. Курорт миҙгеле март айы аҙағында башлана һәм ноябрь аҙағына тиклем дауам итә. Фәтхиәлә ҡунаҡтарҙы төрлө йондоҙло ҡунаҡханалар ҡабул итә, шулай уҡ виллалар һәм кухняһы булған апартаменттар популяр.

## Тарихы

Ҡала территорияһында антик дәүерҙә Телмесс ҡалаһы булған (). Ҡала бик билдәле була, һәм Аполлонға бағышланған күрәҙәселек үҙәге булып тора. Телмесс грек Родосы менән иҡтисади бәйләнеш тотҡан һәм беҙҙең эраға тиклем V быуатта Афиналар контролдә тотҡан Делосс союзы составына ингән.

Беҙҙең эраға тиклем 240—197 йылдарҙа Телмесс менән Птолемей һәм уның нәҫелдәре — улы Лисимах, ейәне Птоломей һәм ейәнсәре Береника идаралыҡ иткән. Апамей килешеүе буйынса (б. э. тиклем 189) Телмесс Пергама батшаһына күсә, ә 133 йылда Римдың союздашы булған Ликия союзына инә. Беҙҙең эраның 43 йылында Ликия бойондороҡһоҙлоғон юғалта һәм рим провинцияһына әүерелә.

VIII быуатта ҡала византия императоры хөрмәтенә Анастасиополис булып үҙгәртелә. Киләһе быуатта Макри тигән яңы исем ала ( — оҙон), бухтаға инеү ерендәге утрау исеменән килә. Шундай исемде ҡала 1914 йылға тиклем йөрөтә, аҙаҡ гректар күсеп ултырғандан һуң ошонда тыуған һәм 1914 йылда самолет һәләкәтендә вафат булған хәрби осоусы Фети-бей хөрмәтенә исеме үҙгәртелә.

1912 йылда бында йәшәүселәр: төрөктәр— 14 242 кеше, гректар — 9 217 кеше.

1857 йылда һәм 1957 йылдарҙағы ер тетрәүҙәр бөтөн боронғо ҡоролмаларҙы тиерлек емерә. Ҡалала боронғо рим театры ҡалдыҡтары, XV быуатың урта быуат рыцарҙар замогының емереклектәре һаҡлап ҡалына. Ҡалаға сиктәш торған тауҙың битләүендә ликия кәшәнәләре һәйбәт һаҡлана. Иң ҙур кәшәнә —Аминтас кәшәнәһе, диуарында грек яҙыуы һаҡланған «Ermagiou Amyntou tou (Аминтас, Хермагиос улы)» — Аминтас Телмессос хакимдарының береһе булған. Ҡалала Ҡала музейы эшләй, унда археологик табылдыҡтар коллекцияһы һәм этнологик сәнғәт әйберҙәре бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт района (на турецком языке)
* Официальный сайт города (на турецком языке)
Белек

**Белек** — Төркиәнең курорт ҡалаһы, Урта диңгеҙ яры буйында Анталья провинцияһында урынлашҡан.

Белек Төркиә республикаһында йәш курорттарҙың береһе. Туризм һәм ял инфраструктураһының үҫеше 1984 йылдың башында башлана. Үҙенең географик урыны арҡаһында Белек ҡалаһы Анталья провинцияһының бөтә иҫтәлекле урындарына экскурсия яһарға мөмкинлек бирә. Гольф уйынын популярлаштырыу ҡала үҫеше аспекттарының береһе булып тора. Белек — гольф үҙәктәрҙең береһе. Белек ҡалаһында футбол майҙандары урынлашҡан. Ҡыш ваҡытында был майҙандарҙа күнекмәләр өсөн Белеккә Европанан һәм Азиянан футбол командалары килә.

## Климаты
Белек урта диңгеҙ климаты зонаһында урынлашҡан, йәй эҫе һәм ҡоро, ҡыш уртаса ямғырлы. Ҡышын уртаса температура +10 °C түбән төшмәй, йәйге иң юғары температура +45 °C тәшкил итә. Ҡышҡы айҙарҙа диңгеҙҙең уртаса температураһы +17 °C, ә йәйге айҙарҙа— яҡынса +27 °C. Ял өсөн иң уңайлы мәлдәр май айынан башлап сентябргә тиклем һанала, был ваҡытта Белектә эҫе, яуым-төшөм күләме минималь, елһеҙ һәм аяҙ була.

## Һылтанмалар

* Викигиде(англ.)

## Иҫкәрмәләр
Бутринти

**Бутринти** (лат. Buthrotum, алб. *Butrint* йәки *Butrinti*) — Греция сигенә яҡын Саранданан алыҫ булмаған Албания көньяғындағы археологик музей-ҡурсаулыҡ. Керкир утрауы ҡаршыһындағы Ион диңгеҙенән ике километр алыҫлыҡта ятҡан күл ярында урынлашҡан. Эргәлә Бутринти тип аталған хәҙерге албан ауылы урынлашҡан.

1992 йылдағы грек һәм рим ҡаҙылдыҡтары ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. 1999 йылда объектҡа урта быуат венеция ҡәлғәһе лә индерелә.

Координаттары: 

## Тарихы

* VI быуаттарҙа беҙҙең эраға тиклем ултыраҡҡа, Коринф һәм Керкир колониялары кеүек, гректар нигеҙ һала, грек ҡалаһы **Бутротон** кеүек билдәле
* Рим империяһы осоронда — **Бутротум **ҡалаһы
* 551 й. — вестготтар тарафынан емерелә
* Византия провинцияһы Эпир составында була
* XIV быуат — Венеция республикаһы биләмәһендә.
* XV быуат — ҡала төрөктәр баҫып алғандан һуң бөтөнләй ташландыҡ хәлдә ҡала.

## Хәҙерге торошо
Бутринти 1928—1935 йылдарҙа итальян ғалимы Л. Уголини тарафынан өлөшләтә ҡаҙылған. Беҙҙең эраға тиклем 5-4 быуаттарҙы акропольды уратып алған диуарҙар менән ҡапҡалар (шул иҫәптән «архитравта рельефлы арыҫлан һүрәте менән Арыҫлан ҡапҡалары») табылған. Түбәнге ҡалала — алла һыны менән Асклепий ғибәҙәтханаһы, беҙҙең эраға тиклем III быуат театры үҙенең 19 рәт эскәмйәләре һәм мәрмәр һындары менән, торлаҡ һәм йәмғиәт биналары ҡалдыҡтары асыҡланған. Икенсе донъя һуғышынан һуң ҡаҙыуҙар дауам итә.

1959 йылда Хрущевтың Албанияның Бутринтиға визитына ҡарата 15 км төньяҡтараҡ урынлашҡан Саранда ҡалаһынан баш ҡаланың юлдарына асфальт түшәлә.

## Һылтанмалар

* Фотоальбомы: 1 2
* Официальный сайт музея-заповедника (англ., итал., алб.)
Тирана милли театры

**Тираналағы милли театр** (Teatri Kombëtar) — Албанияның милли театры, ул Косовоның 1939 йылда төҙөлгән элекке кинотеатры бинаһында урынлашҡан.

## Тарихы

1944 йылдың апрелендә Милли азатлыҡ армияһының Генераль штабы тарафынан азат ителгәндән һуң Халыҡ-азатлыҡ армияһының Үҙәк театры (Teatri Qendror һәм Ushtrisë Nacionalçlirimtare) барлыҡҡа килә. Ул баштан уҡ үҙ эсенә 16 актёрҙы, шул иҫәптән ике ҡатын-ҡыҙҙы ала. 1945 йылдың апрелендә Тиранала антифашист йәштәрҙең икенсе съезы үтә. Был ваҡиға хөрмәтенән партизандар театрҙарынан 50 актёр йыйыла. Был төркөм Сократ Мио етәкселегендә «Топаз» спектаклен әҙерләй. Пьесаның авторы — Марсель Пагноль. Релиз датаһы (29 апрель, 1945 йыл) Милли театрҙың эшләй башлау көнө булып һанала. 1945 йылдың майында көндә сыға торған гәзиттәрҙә талантлы театр һөйөүселәрҙе эшкә саҡырып иғландар яҙыла. Шул уҡ ваҡытта театр Профессиональ дәүләт театры (Teatres Profesionist һәм Shtetit) тип атала. 1945 йылдың 25 майында элекке кошер театрында (1939 йылда итальян оккупацион властары төҙөгән) Кочанек спектакле Янко Веселинович драмаһы буйынса ҡуйыла. Унда Божо Николич һәм Сократ Мио уйнай.

1946 йылда Панди Стилу театрҙың баш режиссёры итеп тәғәйенләнә. Ул Бухареста театр директорҙары курсын тамамлаған. Ғәмәлдәге төркөмгә рәссамдар төркөмө лә ҡушыла, улар әлеге көнгә тиклем хәрбиҙәр театрында сығыш яһай (Лоро Ковачи, Мари Логоречи, Виолета Мануши, Беса Имами). Шул уҡ йылда улар 10 премьера күрһәтә. 1947 йылда Коль фанкдж Яков режиссёр була. Мәҙәниәт министрлығындағы совет кәңәшсеһе билдәле режиссёр Владимир Федорович Дудин менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Уның әүҙемлеге менән 1947 йылда театрҙа актёрҙар курсы асыла (ошо курстар нигеҙендә актёр Александр Моисиуҙың Актёрҙар юғары мәктәбе асыла). Театр эшләй башлауының тәүге биш йылында 110 спектакль ҡуйыла, уны 60 747 тамашасы ҡарай.

1991 йылға тиклем театр һәр саҡ социалистик реализм әҫәрҙәрен ҡуя, 1991 йылда театрға яңы директор Роберт Ндреники килгәс был хәл үҙгәрә. 1991 йылдың 29 мартында милли театрҙа коммунистик боронғо ысынбарлыҡты күрһәтеү Фридрих Дюрренмарт килеүе менән бәйләргә мөмкин. 1947 йылдан алып театр сәхнәһе Людови Театры (Teatru Popullor) тип атала, ә 1991 йылдан алып Милли театр (Teatr Kombëtar) тип йөрөтөлә. 1999 йылда театрҙың иҫке бинала ҡалыуы ҙур һорау аҫтында тора. Театрҙа реконструкция башлана. Реконструкция ваҡытында театр бинаһы киңәйтелә һәм ул 2004 йылда эксплуатацияға тапшырыла. Әлеге ваҡытта театрҙың директоры — Хервин Чили.

## Репертуары
Милли театр сәхнәһендә башлыса албан һәм рус авторҙарының пьесалары ҡуйыла. 1989 йылға тиклем албан драмаһы: Безим Левонджи префекты (295 спектакль), Корча Спиро Чомориҙағы карнавалда (285 спектакль) һәм «Девушка из гор» (265 спектакль) театр ҡуйған спектаклдәр араһындағы иң популярҙары. Поляк авторҙары әҙәрҙәре буйынса спектакль ике тапҡыр күрһәтелә.
Библиография
## Сығанаҡтар
* Иосиф Пападжони: Энциклопедия. Teatri & Кинематография Shqiptare . Тирана: Тоена, 2009. ISBN 978-99943-1-456-0 . (alb.)
* Флори Слатина: 60 вт Театры Комбэтар 1945—2005 . Тирана: Штепия ботальский «55», 2005. ISBN 99943-715-9-2 . (alb.)
Татищев (Ырымбур өлкәһе)

**Татищев** — Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе Переволоцк районындағы ауыл. Татищев ауыл советының административ үҙәге.

## Географияһы
Урал йылғаһының уң ярында Ҡамыш-Һамар йылғаһы һыуҙарын ҡойҡан ерҙә урынлашҡан (ҡәлғә төҙөлгән саҡта йылға Яйыҡ тип атала).

## Тарихы
Ауылға нығытылған ауыл булараҡ Ырымбур экспедицияһының беренсе начальнигы И. К. Кирилов 1736 йылда нигеҙ һала. Башта ауыл Ҡамыш-Һамар пристане тип атала, һуңынан -Татищев ҡәлғәһе. XVIII быуатта Татищев ҡәлғәһе Түбәнге Яйыҡ дистанцияһының төп ҡәлғәһе тип һанала. Уның ҡарамағында Чернореченск, Нижнеозерный, Рассыпной, һәм Переволоцк ҡәлғәләре була. 1774 йылдың 22 мартында Татищев ҡәлғәһе диуарҙары эргәһендә Пугачев ихтилалы тарихында иң эре алыштарҙың береһе була.

XIX быуат башында Татищев ҡәлғәһе, юҡҡа сығарылған Түбәнге Урал дистанцияһының башҡа нығытмалар кеүек, Ырымбур казак ғәскәренең станицаһы итеп үҙгәртелә. 1834 йылдың апрелендә үткәрелгән рәүиз иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, барыһы 959 кеше иҫәпләнә.

### Пушкин Татищевта
Татищев ҡәлғәһе — А. С. Пушкиндың «Капитан ҡыҙы» повесында Белогорск ҡәлғәһенең прототибы. Пушкин 1833 йылдың сентябрендә Татищев станицаһында ике тапҡыр була: 18-дә — Һамарҙан Ырымбурға юл ыңғайы һәм 20-дә — Ырымбурҙан Уральскиға. Ул ваҡытта Татищев халҡы 1773 йыл менән сағыштырғанда өс тапҡырға арта. 1833 йылда станицала атаман вазифаһын хорунжий М. И. Исаков башҡара. Моғайын, ул Пушкинды станицала йәшәгән ихтилалдың замандашы булған 83 йәшлек Матрена Алексеевна Дехтярева менән таныштырғандыр. Уның һүҙҙәренән шағир-тарихсы Пугачевтың Татищев ҡәлғәһендә булып китеүе һәм полковник Григорий Миронович Харловтың ҡыҙы Татьяна Григорьевна Харлованың һәм уның ҡатыны Анисья Семеновнаның яҙмышы тураһында хикәйә-хәтирәләрен яҙып ала.

Татищев ҡәлғәһе һәм унда булып үткән ваҡиғалар тураһында мәғлүмәттәр Пушкиндың «Пугачев тарихында» һәм уның ҡулъяҙмаларының ҡаралама варианттарында, П. И. Рычковтың «Тарихына», «Ҡулъяҙмаларына» архив әҙерләмәләрендә, «Ырымбур яҙмаларҙа», «Пугачев болаһының тарихына» В. Б. Броневскийҙың рецензияһы тураһындағы тәнҡит баһаламаһында һүрәтләнә. Татищев ҡәлғәһе тураһында И. И. Осиповтың, И. С. Полянскийҙың һәм М. Н. Пекарскийҙың яҙмаларында телгә алына, улар 1835—1836 йылдарҙа Пушкиндың ҡулдарына эләгә.

Ауылда «Капитан ҡыҙы» әҙәби музейҙың филиалы эшләй.

## Халыҡ

## Һылтанмалар

* (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 май 2012. 10 апрель 2012 тикшерелгән.
* (рус.). Тәүге сығанаҡтан  архивланған 16 май 2012. 10 апрель 2012 тикшерелгән.
*  (рус.). Тәүге сығанаҡтан  архивланған 16 май 2012. 10 апрель 2012 тикшерелгән.
*  (рус.). Тәүге сығанаҡтан  архивланған 16 май 2012. 10 апрель 2012 тикшерелгән.

## Иҫкәрмәләр
Тоцк

**Тоцк** — ауыл, Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе Тоцк районының административ үҙәге.

## Географияһы
Ырымбурҙан төньяҡ-көнбайыштараҡ 200 км алыҫлыҡта Һамар йылғаһына Сорока исемле бәләкәй генә йылға һыуҙарын ҡойған урында урынлашҡан.

## Тарихы
Ырымбур өлкәһенең тәүге торамаларының береһе. Ҡәлғәғә Ырымбур экспедицияһының беренсе начальнигы Кирилов Иван Кириллович императрица Анна Иоанновна Указына ярашлы 1736 йылдың авгусында нигеҙ һала. 

1773 йылда гарнизон Пугачев ғәскәрҙәренә ҡушыла. 

1833 йылдың 17 сентябрендә ауылға «Капитан ҡыҙы» повесы өсөн материал йыйыу өсөн А. С. Пушкин килә. Тоцк ҡәлғәһе Пушкиндың «Пугачев тарихы» тексында һәм архив әҙерләмәләрендә телгә алына.

Тоцк лагерында 1914—1917 йылдарҙа чех яҙыусыһы хәрби әсир № 294217 Ярослав Гашек тотола. Лагерҙа тиф эпидемияһы башлана һәм бик күп әсирҙәр вафат була. Гашек шулай уҡ ауырый, әммә иҫән ҡала.

1919 йылдың 23 сентябрендә «Октябрь революцияһы» агитпоезд составында ауылға М. И. Калинин килеп китә.

1941—1942 йылдарҙа Тоцк поляк «Андерс Армияһы» формалашыу үҙәктәренең береһе була. 

1954 йылдың 14 сентябрендә Тоцк полигонында ауылдан 13 км төньяҡтараҡ СССР-ҙа беренсе тапҡыр ядро ҡоралы ҡулланылған дөйөм ғәскәри күнегеүҙәр үтә.

## Халыҡ

## Транспорт
Тимер юлы: Ырымбур — Һамар линияһында Тоцк станцияһы; Ырымбурға тиклем — 196 км

Автомобиль юлы: Ырымбур — Һамар трассаһы; Ырымбурға тиклем — 202 км

Ауыл эргәһендә «Тоцк» хәрби аэродром урынлашҡан. Әлеге ваҡытта эшләмәй. (Хәрби күнегеүҙәре алып барыла).

## Иҡтисады
Ауылда «Тоцк машина төҙөүсеһе» ААЙ-ы, һөт заводы, икмәк комбинаты, типография, урман хужалығы һәм башҡа предприятиелары бар. Федераль һалым хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса әлеге ваҡытта етештереү юҡ, бөтә предприятиелар ябылған.

## Билдәле кешеләр

* Римма Шершнева — совет партизанкаһы.
* Алексей Стерелюхин — Советтар Союзы Геройы.

## Иҫкәрмәләр
Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы

**Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы** (1825—?) — башҡорт кантоны начальнигы була.  (1855).

## Биографияһы
Ишемов Сәйфулла Килмөхәмәт улы 1825 йылда Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы) Ейәнсура ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт.

1843 йылдан бирле 10‑сы башҡорт кантонында, ә 1853 йылдан — 7-се башҡорт кантонының 2-се бүлегендә хеҙмәт итә.

1854 йылдан 10-сы башҡорт кантонының 3-сө бүлеге начальнигы була.

1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышында ҡатнаша. Андрей таҫмаһында «1853-1856 йылдарҙа Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙалы менән бүләкләнә.

1856—1860 йылдарҙа 3‑сө башҡорт кантонының (10-сы башҡорт кантонының 3-сө бүлегенән төҙөлгән, үҙәге — Ейәнсура) начальнигы була.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр