open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Борисенко Клавдия Егоровна

**Клавдия Егоровна Борисенко** — совет хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
1914 йылда Дьяконово ауылында тыуған. 1941 йылдан КПСС ағзаһы.

1930 йылдан — хужалыҡ, йәмәғәт һәм сәйәси эштә. 1930—1971 йылдарҙа — ярҙамсы хужалыҡта хеҙмәт итә, колхозсы, звеньевой, «15-се Октябрь» колхозы  рәйесе,  1950 йылдан 1971 йылға саҡлы — Курск өлкәһе Ленин (ауыл) районы Сталин исемендәге колхоз   / Курск өлкәһе Курск районы «Рәсәй» колхозы рәйесе.

СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 7 декабрь указы менән, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

РСФСР-ҙың 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. 

1991 йылда Дьяконов ауылында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (07.12.1957);
* Ленин ордены (07.12.1957).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Борисенко
* Борисенко, Клавдия Егоровна. Колхоз высоких урожаев [Текст] / К. Е. Борисенко, пред. колхоза им. Сталина, Ленинского района. — Курск : Кн. изд-во, 1956. — 28 с.; 21 см.
* Борисенко, Клавдия Егоровна. Снижаем себестоимость продукции [Текст] / К. Борисенко, пред. колхоза «Россия» Курской обл. Герой Соц. Труда. — Воронеж : Центр.-Чернозем. кн. изд-во, 1964. — 44 с.; 17 см.
* Борисенко, Клавдия Егоровна. За новый подъём хозяйства артели [Текст] / К. Е. Борисенко, Герой Соц. Труда пред. колхоза им. Сталина, Ленинского района; [Лит. запись Д. Н. Кучеряевой]. — Курск : Кн. изд-во, 1958. — 18 с.; 17 см.
* Борисенко, Клавдия Егоровна. Как наш колхоз получил хороший урожай озимых культур [Текст] / К. Е. Борисенко, пред. колхоза им. Сталина, Ленинского района. — Курск : Кн. изд-во, 1954. — 10 с.; 20 см.
Борисова Вера Никифоровна

**Борисова Вера Никифоровна** (5 апрель 1938 йыл — 23 март 2008) — совет еңел сәнәғәте алдынғыһы, Украина ССР-ының еңел сәнәғәт министрлығына ҡараған Совет Украинаһының 60 йыллығы исемендәге Феодосия ойоҡ фабрикаһының бәйләүсеһе, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1988).

## Биографияһы
Борисова Вера Никифоровна Украина ССР-ы Запорожье өлкәһе Приморье районының Орловка ауылында 1938 йылда тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң, Феодосия ҡалаһына күсә. Борисова Вера Никифоровна ойоҡ фабрикаһында эшләй башлай. Ике йыллыҡ фабрика-завод мәктәбе тамамлап, ул фабрикала ойоҡ бәйләүсе булып эшләй башлай. Тиҙҙән алдынғы етештереүселәр иҫәбенә инә, бер үк ваҡытта бер нисә станокта эшләй. Борисова Вера Никифоровна йәш белгестәрҙең әүҙем ярҙамсыһы була.

Борисова Вера Никифоровна туғыҙынсы биш йыллыҡ пландарын ваҡытынан алда тамамлаүҙың инициаторы була. Ҡырымдың күп кенә хеҙмәткәрҙәре был башланғысты күтәреп ала.

СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы 1975 йылдың 21 апрелендә Борисова Вера Никифоровна III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

1983 йылдың 2 авгусында СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы Борисова Вера Никифоровна II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

1983 йылда төп эш урынында эшләүен дауам итеп Борисова Вера Никифоровна Харьков механика-технология техникумын тамамлай, трикотаж производствоһының техник-технологы һөнәрен ала.

1988 йылдың 22 ноябрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы эштәге уңыштары, социалистик йөкләмәләрен һәм планды үтәүҙәге уңыштары өсөн һәм көндәлек кәрәкле тауарҙар етештереүҙә яңы технологиялар уйлап табыуға шәхси өлөш индергән өсөн Борисова Вера Никифоровна I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.

Ҡырым өлкә партияһы комитеты һәм Феодосия ҡала партия комитеты ағзаһы итеп һайлана. КПСС-тың XXV, XXVI һәм XXVII съездарына делегат итеп һайлана.

Феодосия ҡалаһында йәшәй. Борисова Вера Никифоровна 2008 йылдың 23 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (22.11.1988);
* II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (02.08.1983);
* III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (21.04.1975);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (27.08.1971);
* «Почет Билдәһе» ордены (12.05.1977);
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1981);
* Феодосия ҡалаһының почетлы гражданы (04.11.1985);
* башҡа миҙалдар

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
*
Бронникова Валентина Кирилловна

**Бронникова Валентина Кирилловна** (19 апрель 1939 йыл) — СССР һәм Рәсәй картографы. СССР-ҙың Ҡыҙыл китабы һәм Рәсәйҙең Милли атласы авторҙарының береһе.

С. Лихачев исемендәге Мәҙәни һәм тәбиғи мираҫ Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтының (Мираҫ институты) Рәсәйҙең мәҙәни һәм тәбиғи мираҫының милли атласы секторының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. География фәндәре кандидаты.

Мәҙәни һәм тәбиғи мираҫты һаҡлау өсөн Генри Форд премияһы лауреаты (1998 йыл).

## Биографияһы
Валентина Кирилловна Бронникова  1939 йылдың 19 апрелендә тыуа.

1961 йылда В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының география факультетында Картография кафедраһын тамамлай.

Уҡыуын тамамлағандан һуң «Союзгипролесхоз» институтында, Мәскәү дәүләт университетының География факультетында Геоморфология кафедраһында эшләй.

Бер нисә атлас, шул иҫәптән «Рәсәйҙең Милли атласы», өсөн («Атлас лесов», «Снежно-ледовые ресурсы миры») карта төҙөүҙә ҡатнаша. СССР-ҙың Ҡыҙыл китабы тексын, карталарҙы картографик һәм географик редакциялауҙа ҡатнаша.

1982 йылда «Использование космических снимков в составлении геоморфологических карт» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

С. Лихачев исемендәге Мәҙәни һәм тәбиғи мираҫ Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтының (Мираҫ институты) Рәсәйҙең мәҙәни һәм тәбиғи мираҫының милли атласы секторының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. География фәндәре кандидаты.

Мәҙәни-тарихи һәм мәҙәни-тәбиғи мираҫҡа бағышланған 150 самаһы мәҡәлә һәм карта авторы, авторҙашы.

Рәсәйҙең Милли атласының «Природа. Экология» китабының 2 томының һәм «История. Культура» 4 томының бер нисә карта һәм мәҡәлә авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Мәҙәни һәм тәбиғи мираҫты һаҡлаған өсөн Генри Форд премияһы (1998 йыл)
* Рәсәй геодезияһы һәм картографияһы отличнигы (2002 йыл)
* Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт һәм киң коммуникациялар министрыА. С. Соколовтың Рәхмәт хаты (2007 йыл)

## Библиография
### Мемуарҙар
* *Бронникова В. К.* Эпизоды военных лет // Объединение выпускников географического факультета МГУ. — 2005. — 9 апреля.

## Һылтанмалар
* Валентина Бронникова на сайте Института Наследия
Борисова Анна Михеевна

**Анна Михеевна Борисова** (26 декабрь 1914, Һамар губернаһы Ковригино утары — 13 март 1968, Бутурлиновка, Воронеж өлкәһе) — ауыл хужалығы производствоһы алдынғыһы, «Бутурлиновский» совхозында сусҡа фермаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948). СССР 6-сы саҡырылыш Юғары советы депутаты.

## Биографияһы
1914 йылдың 26 декабрендә Һамар губернаһы Ковригино утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1939 йылдан «Коммунар» колхозында хеҙмәт итә.

1940 йылдан Воронеж өлкәһе Бутурлиновка ауылында йәшәй,  «Бутурлиновский» колхозында сусҡа ҡараусы булып эшләй. 1947 йылда суҡа фермаһы бригадиры. 1948 йылда намыҫлы хеҙмәте менән юғары ҡаҙаныштарға өлгәшкәне өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

1962 йылда СССР Юғары Советы 6-сы саҡырылыш (Воронеж өлкәһенән, 1962-1966) депутаты итеп һайланған.

## Хәтер

* Бутурлиновка ҡалаһының бер урамы Анна Борисова  исеме менән аталған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 22 март указы менән 
* Ленин ордены (1948).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Воронеж ерҙә алтын йондоҙ : Сб. мэтт һәм документ. / Э. С. Лыков Составитель. — Воронеж: Үҙәк-ҡара тупраҡлы км. изд-во, 1989.
* Воронеж Энциклопедия. — Воронеж, рухи яңырыу Тупраҡлы край Үҙәге, 2008. — Т. 1. — С. 61. — ISBN 978-5-900270-99-9.

## Һылтанмалар

* Герои Социалистического Труда Воронежской области
* [vrnguide.ru/bio-dic/b/borisova-anna-mikheevna.html Воронежский гид]
Чёрная Надежда Семёновна

**Чёрная Надежда Семеновна** (18 апрель 1924 йыл — 2 июнь 2006 йыл) — СССР шахтёры. Кривой Рогтың почётлы гражданы (1975).

## Биографияһы
Надежда Семеновна Чёрная (ҡыҙ фамилияһы Егорова) 1924 йылдың 18 апрелендә Кривой Рог ҡалаһында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда башлай, Кривой Рог ҡалаһында Киров исемендәге шахтаны тергеҙеүҙә ҡатнаша. Флора Шестак һәм Екатерина Борисенок менән бергә «Ҡыҙҙар — шахтаға!» комсомол хәрәкәтенә нигеҙ һала, ул киң таралыу ала һәм йәштәрҙе емерелгән Кривбасты тергеҙеүҙә йәлеп итә. 1945 йылда фронт комсомол-йәштәр комплекслы бригадаһын етәкләй, социалистик ярыштар ваҡытында бригада «Артемуголь» тресы комсомолсы ҡыҙҙар менән ярыша. Ташсы, скреперсы булып эшләй. Тау эштәрен комплекслы ысул менән алып барыу инициаторы була. Стахановсы, производство планын 160—200 % үтәй.

Кривой Рог тау-руда институты ҡарамағындағы курстарҙы тамамлай. Шахтала эшләй, Кривой Рог ҡалаһының йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. ЛКСМУ Үҙәк Комитетының XIII съезы делегаты.

1948—1959 йылдарҙа Первомайск руда идаралығында кадрҙар бүлегендә эшләй. 1959—1963 йылдарҙа — кадрҙар буйынса инспектор, «Большевик» руда идаралығы «Голос горняка» гәзитенең яуаплы сәркәтибе. 1963—1979 йылдарҙа — Төньяҡ тау-байыҡтырыу комбинатының кадрҙар бүлегендә ҡабул итеү секторы начальнигы.

Ире менән ике ул тәрбиәләгән.

2006 йылдың 2 июнендә Кривой Рогта вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләкәтре
* ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почет грамоталары;
* Кривой Рогтың почетлы гражданы (25.03.1975);
* 3-сө дәрәжә «Ҡала алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (Кривой Рог) тамғаһы (10.05.2000).

## Хәтер
* Ирина Ирошникова «Надежда Егорова» тигән китап яҙған;
* Александр Ковальчуктың «Возрождение гиганта» документаль фильмы героиняһы, 1945 йыл.

## Сығанаҡтар
*  Чёрная-Егорова Надежда Семёновна // Энциклопедия Криворожья. В 2 т. Т. 2. Л—Я :  [укр.] / сост. В. Ф. Бухтияров. — Кривой Рог : Явва, 2005. — С. 722.
* Соколов И. Дело чести Нади Егоровой и её товарищей [Текст] / И. Соколов // Издательство Академии педагогических наук РСФСР, 1948.
* Книга Почётных граждан Кривого Рога.
* Байдужий А. 39 почесних громадян Кривого Рогу  / А. Байдужий // Зоря. — 2013 (25 грудня). — № 100 (21531). — С. 13.

## Һылтанмалар
* Чёрная Надежда Семёновна — Почётный гражданин Кривого Рога.

## Иҫкәрмәләр
Борисова Анна Фёдоровна

**Анна Фёдоровна Борисова** (1926 — 1990) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
1926 йылдың 31 ғинуарында Пенза өлкәһе Каменский районы, Вражское ауылында тыуған.

1940 йылдан, башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай — Пенза өлкәһе, Каменский районы, «Восток» колхозында ябай колхозсы булып. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн А. Ф. Борисова «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1949 йылдан 1963 йылға тиклем — сусҡа ҡараусы, ә 1963 йылдан алып 1977 йылға саҡлы — Пенза өлкәһе Мокшанский районының «Нечаевский» совхозында сусҡа фермаһы бригадиры.

А. Ф. Борисова яйлап сусҡаларҙы ашатыу һәм үҫтереү серҙәренә өйрәнә, ашатыу төркөмөнә сусҡа бәрәстәрен йылына меңләп йә меңдән күберәк тапшыра уңған малсы. 1965 йылда ул бригадиры булған сусҡа фермаһы — 74 мең һум килем килтерә. А. Ф. Борисова етәкләгән бригадаға, өлгәшелгән уңыштары өсөн, — «Коммунистик хеҙмәт ударнигы» тигән исем бирелә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 март указы менән, «малсылыҡты үҫтереүҙә, ит етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа ирешелгән уңыштары өсөн» Анна Фёдоровна Борисова, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

1977 йылда Пенза ҡалаһына күсә, һәм тимер юл поликлиникаһында хужалыҡ мөдире завхоз булып эшләй.

1980 йылда хаҡлы ялға сыға.

Пенза ҡалаһында йәшәй, 1990 йылдың 5 октябрендә шунда вафат була. Пенза өлкәһе Мокшанский районының Нечаевка ауылы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Пензенцы — Герои Социалистического Труда*. Библиографический указатель. — Пенза, 1988 г.
Большанина Мария Александровна

**Большанина Мария Александровна** 9 (21) август 1898 — 28 март 1984) —совет ғалимы-физигы. Металдарҙың һәм иретмәләрҙең ныҡлығы һәм һығылмалылығы физикаһы өлкәһендәге ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусы.  Сталин премияһы лауреаты (1942). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1959).

## Биографияһы
Мария Александровна Большанина мещан ғаиләһендә тыуған, ғаилә күп балалы — дүрт апаһы һәм ағаһы була. Томскта Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын алтын миҙал менән тамамлай (1915). Томск университетының  физика-математика факультетын яҡшы билдәләренә генә тамамлай (1922, беренсе сығарылышы).

1920 йыл башында уҡытыусылыҡ эшен башлай (ТДУ рабфагы)  1922 йылдың 1 сентябрендә Томск дәүләт университетының (ТДУ) физика кафедраһына  ғилми хеҙмәткәр булып ҡабул ителә, 1929 йылдан — ассистент. 1925 йылдан ТТИ менән хеҙмәттәшлек итә (1928 йыл үҙгәртелгән СФТИ).

1930 йылдың 7 мартында контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, шул уҡ йылдың 9 июнендә иреккә сығарыла

1931 йылда — Томск дәүләт университетының  физика кафедраһы доценты.

1935 йылда диссертация яҡламайынса  физика-математика фәндәре кандидаты ғилми исеме бирелә. 

Томск университеты профессоры (1936—1973). 1936—1937 йылдарҙа — Томск дәүләт университетының физика -математика факультеты деканы, 1938 йылдың февраленән  — дөйөм физика кафедраһы мөдире, 1939 йылдың сентябренән  1969 йылдың июленә тиклем — эксперименталь физика кафедраһы мөдире.

1941 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми исеменә дәғүә итеп диссертация яҡлай 

1969—1973 йылдарҙа — профессор-консультант.

45 кандидат һәм 5 фән докторы  әҙерләй. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография  авторы.

Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Томск өлкә Советы депутат итепы һайлана (1947—1959).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡаты есем үҙенсәлектәрен өйрәнеү буйынса фундаменталь хеҙмәттәре. Пластик деформацияның  үҙенсәлекле теорияһының авторы. Эҫегә сыҙамлы иретмәләрҙең ҡайһы бер проблемаларын әҙерләй.  Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында броня тишелеүе проблемалары менән бәйле пуансондарҙы металдарға индереү закондарын тикшерә. 

## Библиография
Физика твердого тела. Т. 2 (в соавт. с Кузнецовым В. Д.). Томск: Красное Знамя, 1941. 772 с. (Сталинская премия, 1942)

## Наградалары

* 1942 — Сталин премияһы лауреаты,
* 1946 — «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы,
* 1954 — Ленин ордены,
* 1959 — «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» маҡтаулы исеме

## Хәтер
2004 йылда Томск Ҡала Думаһы «Фән» биҫтәһендәге урамға «Профессор Большанина урамы» исемен бирергә ҡарар итә

Бактин зыяратында ерләнә.

## Әҙәбиәт
Большанина, Мария Александровна // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 38-39. — 440 с. — 3 000 экз. — .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Портретная галерея ТГУ
* Фото. Студентки ТГУ с профессором Большаниной М. А.
* Фото. Профессор Большанина М. А. с В. Д. Кузнецовым в лаборатории СФТИ. 1940-е годы.
* Я ПРЕЖДЕ ВСЕГО ПЕДАГОГ
Армашова Анна Фёдоровна

**Армашова Анна Федоровна** (3 февраль 1901 йыл— 9 август 1981 йыл) — СССР-ҙың төҙөлөш алдынғыһы, комсомол-йәштәр бетонсылары бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).

## Биографияһы
Анна Федоровна Армашова 1910 йылдың 3 февралендә Марьяновка ауылында (хәҙер — Кировоград өлкәһе, Бобринецкий районы) тыуған. Тамамланмаған урта белемле.

Хеҙмәт биографияһын тыуған ауылында башлай, ауыл хужалығында эшләй. Профессиональ техник белем ала, бетонсыларҙың ҡыҫҡа әҙерлек курстарын тамамлай. 1931 йылда комсомол юлламаһы буйынса Кривой Рог металлургия комбинаты төҙөлөшөнә ебәрелә. 1932 йылдан Кривой Рогта эшләй. Йөк ташыусы, мотористка, бетонсы, «Криворожстрой» тресында бригадир булып эшләй. 1930 йылдарҙан активист-комсомолка һәм стахановсы. 1947—1965 йылдарҙа — бетонсы комсомол-йәштәр бригадаһы бригадиры. «Криворожсталь» заводын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша. Анна Федоровна бригадаһы бер транспорт менән бетон биреүҙең рекордын ҡуя — бер сменала 100 м³. Бригаданың төп объекттары араһында — прокат станы 250, конвертер цехы, аглофабрика. Криворожсталдә 34 йылдан ашыу эшләй.

Анна Федоровна Кривой Рог ҡала Советы депутаты, ауылдың халыҡ заседателе итеп һайлана. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың Бөтә донъя конгресында ҡатнаша. 1965 йылда пенсияға сыға. 1968 йылда ВЛКСМ-дың 50-йыллығы хөрмәтенә Украина йәштәренә мөрәжәғәткә ҡул ҡуя.

Кривой Рог ҡалаһында 1981 йылдың 9 авгусында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1960: Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1960 йылдың 7 мартындағы Указы менән Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллығы айҡанлы һәм хеҙмәт ҡаҙаныштары һәм айырыуса емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн Анна Федоровна Армашоваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыу менән;
* 1965: Союз кимәлендәге персональ пенсионер;
* миҙалдар.

## Хәтер
* Кривой Рогта Циолковский урамының ул йәшәгән 12 -се йортона иҫтәлекле таҡта ҡуйылған.
* Криворог тарихи-крайҙы өйрәнеү музейында 1963 йылда скульптор Александр Васякин эшләгән Анна Армашованың гипстан портреты урынлашҡан.
* Кривой Рог ҡалаһында Батырҙар Стелаһында уның исеме яҙылған

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Армашова Анна Фёдоровна // Советская энциклопедия истории Украины: в 4-х томах = Радянська енциклопедія історії України (укр.) / Відп. ред. А. Д. Скаба. — К.: Гол. редакція УРЕ, 1969. — Т. 1. — С. 72.
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — : РИЦ «Кавалер», 2008. — Т. 2. — 200 с.
* Кіровоградщина: історія та сучасність центру України: В 2 т. / Дніпропетровськ: Арт-Прес, 2005. — Т. 1. — 496 с. — C. 91. ISBN 966-348-020-3.
* Сяйво золотих зірок // Єднання поколінь. — 2010 (квітень). — № 1. — С. 18.
* Зірки трудової звитяги. Криворіжці — Герої Соціалістичної Праці // Єднання поколінь. — 2010 (жовтень). — № 1. — С. 14. 

## Һылтанмалар
* 
* Указ о награждении.
* Памятная доска Анне Фёдоровне Армашовой. 
* Их судьбы связаны с Кировоградщиной.
Никитенко Мария Николаевна

**Никитенко Мария Николаевна** (10 ғинуар 1946 йыл — 29 май 1988 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Днепропетровск өлкәһенең Магдалиновка районы «За мир» колхозы һауынсыһы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1985).

## Биографияһы
Мария Николаевна Никитенко 1946 йылда Тернополь өлкәһе Бережанский районының Куропатники ауылында тыуған. 1964 йылда Днепропетровск өлкәһе Магдалиновка районына күсеп килә һәм Оленёвка ауылында «За мир» колхозына һауынсы булып эшкә урынлаша.

Һөнәрен тиҙ арала үҙләштерә һәм социалистик ярыштарҙа ҡатнашып, юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә. Күп тапҡыр Бөтә союз халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1975 йылда Һәр һыйырҙан уртаса 4700 килограмм һөт һауып ала, 1980 йылда 5050 килограмм, ә 1985 йылда 5300 килограмм һөт һауып ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 10 мартындаға Указы менән III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары советы президиумының 1981 йылдың 6 мартындаға Указы менән II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 5 декабрендәге Указы менән планды һәм малсылыҡ продукцияларын арттырыу буйынса социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн i дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры була.

Ауыл советы депутаты итеп һайлана.

Днепропетровск өлкәһенең Магдалиновкаһында йәшәй. 1988 йылдың 29 майында вафат була. Ҡасаба зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Даны ордены, I дәрәжә (05.12.1985);
* Хеҙмәт Даны ордены, II дәрәжә (06.03.1981);
* Хеҙмәт Даны ордены, III дәрәжә (10.03.1976).
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Степанова Александра Степановна

**Степанова Александра Степановна (**ҡыҙ фамилияһы - Маслова**)** (11 май 1928) —  совет ауыл хужалығы алдынғыһы, СССР Аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрлығының Воронеж өлкәһе "Ҡыҙылармеец" сөгөлдөр совхозында звено башлығы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Александра Степановна Степанова 1928 йылдың 11 майында Түбәнге Мамон, хәҙер Воронеж өлкәһе, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген һуғыш йылдарында башлай,  "Ҡыҙылармеец" сөгөлдөр совхозында эшкә урынлаша. 1945 йылдан комсомол-йәштәр звеноһын етәкләй, ул  совхозда иң яҡшыһы була. 

1947 йылдың эш һөҙөмтәләре буйынса, звено 8,5  гектар майҙанда һәр  гектарҙан  8,5 центнер арыш уңышы ала. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың  18 майындағы  Указы менән  ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм үҫемселектә  рекордлы күрһәткестәре өсөн  Александра  Степановна Масловаға (никахта - Степанова) Ленин ордены һәм  ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Ауыл хужалығында эшләүен артабан дауам итә. 1950 йылда агробригадир  булып эшләй, 1963 йылдан - быҙау ҡараусы, ә 1976 йылдан - Мичурин исемендәге баҡсасылар бүлексәһендә бригадир. Совхозда уның  дөйөм хеҙмәт стажы 46 йыл тәшкил итә. 

Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Эртильский район советы депутаты булып тора. 

1991 йылда Липецк ҡалаһына йәшәргә күсә һәм хаҡлы ялға сыға.

## Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (18.05.1948)
* Ленин ордены (18.05.1948)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Золотые звёзды земли Воронежской. Составитель Э.С.Лыкова. - Воронеж, 1989.

## Һылтанмалар

*
Фёдорова Клавдия Николаевна

**Фёдорова Клавдия Николаевна** (18 февраль 1913 йыл — 22 ғинуар 2005 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Псков өлкәһе «Утрау» тоҡомло ҡошсолоҡ совхозы ҡош ҡараусыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Клавдия Николаевна Фёдорова 1913 йылда хәҙерге Псков өлкәһенең Феньково ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1929 йылдан Ленинград өлкәһенең Островский районы «Утрау» тоҡомло ҡошсолоҡ совхозында ҡош ҡараусы булып эшләй. Был производствола ҡырҡ йылға яҡын эшләй.

Социалистик ярыштарҙа даими ҡатнаша һәм еңеү яулай, бер нисә тапҡыр халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1964 йылда юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә — 2500 йомортҡа һалыусы тауыҡтан 421 мең йомортҡа ала, был бер тауыҡтан 169 йомортҡа тәшкил итә. 1965 йылдың рекордлы күрһәткестәрен яҡшырта — 2700 тауыҡтан 454 мең йомортҡа ала.

«Малсылыҡты үҫтереүҙә өлгәшкән уңыштары, ит, һөт, йомортҡа һәм башҡа продукция һәм йөндө етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуы өсөн», СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән Клавдия Николаевна Фёдороваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1973 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем ауыл хужалығында эшләүен дауам итә.

Тормошоноң һуңғы йылдарында Островский районының Остров ҡалаһында йәшәй. 2005 йылдың 22 ғинуарында вафат була. Ҡала зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Никитенко Н.* Время выбрало их. Псковичи - Герои Социалистического Труда. - Псков, 2003.

## Һылтанмалар
*
Крылова Нина Георгиевна

**Крылова Нина Георгиевна** (12 октябрь 1925 йыл — 8 июль 1995 йыл) — Балхаш үҙәк район дауаханаһы табибы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).

## Биографияһы
Нина Георгиевна Крылова  1925 йылдың 12 октябрендә Вятка губернаһының  Слобода өйәҙе Климковка ауылында  (хәҙер Киров өлкәһенең Белохолуницкий районы) тыуған. Милләте урыҫ.

1943 йылда урындағы мәктәптә 10-сы класты тамамлағас,  Молотов  дәүләт медицина стоматология институтына (Молотов — хәҙер  Пермдә) уҡырға инә, 1948 йылда уны тамамлай. Бүлеү буйынса Баканас ауылындағы үҙәк район дауаханаһына  табип итеп ебәрелә, унда яҡынса 40 йыл буйына эшләй (пенсияға сыҡҡанға тиклем), кәрәк булғанда ғына һөнәрен алмаштыра: фтизиатр кәрәк булһа  — тейешле  әҙерлек үтә, рентгенолог кәрәк булһа — рентгенологҡа  уҡый.

СССР Юғары Советы Президиумының  1978 йылдың 23 октябрендәге Указы менән  «халыҡ һаулығын һаҡлауҙы үҫтереүгә ҙур хеҙмәттәре өсөн» Нина Георгиевна Крыловаға  Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Ҡаҙағстан Коммунистар партияһының Балхаш район комитеты  ағзаһы, Балхаш район советы депутаты, район советы социаль тәьминәт һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса даими комиссия рәйесе итеп һайлана.

Баканас ауылында йәшәй, бында 1995 йылдың 8 июлендә вафат була, урындағы зыяратта ерләнә.

Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған табибы.

Ленин ордены  (23.10.1978), миҙалдар менән бүләкләнгән  .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Савенко Вера Иосифовна

**Вера Иосифовна Савенко** (ҡыҙ фамилияһы **Михайленко**; ; 1929 йыл, Владимировка ауылы, Полтава округы) — Украина ССР-ының Полтава өлкәһе Карловка районы 8 март исемендәге колхозында звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

## Биографияһы
1929 йылда Владимировка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем ала. 12 йәштән Карловка районының 8 март исемендәге колхозында эшләй. Оккупация ваҡытында йәмәғәт һарайында хеҙмәт итә. 1943 йылда Полтава өлкәһе немец илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң, емерелгән колхоз хужалығын тергеҙеүҙә эшләй. Комсомол-йәштәр звеноһының звено етәксеһе булып тәғәйенләнә.

1948 йылда Вера Михайленко етәкселеге аҫтындағы звено 20 гектар майҙанда һәр гектарҙан уртаса 32,8 центнер бойҙай йыйып ала. 1949 йылда *«1948 йылда бойҙай, көнбағыш һәм көньяҡ киндер сүсенән юғары уңыш алғаны, 1949 йылда яҙғы сәсеү эштәре өсөн бөтә төр культура орлоғо менән тәьмин ителеше өсөн»* Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

Колхоздар эреләтелгәндән һуң тыуған ауылында, Карловка районының Ватутин исемендәге колхозында төрлө эштә эшләй. 1968 йылдан алып Жданов исемендәге Полтава тепловоз ремонтлау заводының инструменталь цехында токарь-фрезеровщик булып эшләй.

Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң Полтавала йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы

- Ленин ордены

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

## Һылтанмалар
* Віра Йосипівна Савенко. Праці Соціалістичної Геройы (1949)
Лиманская Мария Филипповна

**Лиманская Мария Филипповна** ире буйынса **Шальнева** (12 апрель, 1924 йыл-26 ноябрь 2024) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, хәрби регулировщик.

Фотограф Евгений Халдей уны Бранденбург ҡапҡалары эргәһендә хәрәкәтте көйләп торғанында мәңгеләштерә.

## Биографияһы
Лиманская Мария Филипповна Һарытау губернаһы Царицынский өйәҙенең Иҫке Полтавка ауылында (хәҙерге Волгоград өлкәһе Иҫке Полтавка районы) 1924 йылдың 12 апрелендә тыуа. Фронтҡа 1942 йылда китә, запас полкта хеҙмәт итә һәм совет һалдаттарына кейемдәр тегә. Хеҙмәте ваҡытында бер нисә тапҡыр үлемдән ҡала: саҡ боҙ аҫтына китмәй һәм үпкәһенә һалҡын тейҙереп ауырыу, хатта тропик малярия үткәрә. 15-се хәрби-автомобиль часында дауалана. Өс көнлөк уҡыуҙар үтеп Мария әхирәттәре менән регулировщик булып китә. Батайск эргәһендә, бомбаға тотоу ваҡытында шоферҙың иҫкәрмәүе һөҙөмтәһендә дауаханаға эләгә. Дауахана ла бомбаға тотола. Мөғжизә арҡаһында ғына әхирәттәре һәм ул һәләк булмай ҡала, сөнки авиабомбаларҙың бер нисәһе шартламай.

1945 йылдың 2 майында Мария Лиманская Рейхстагтың икенсе яғындағы Бранденбург ҡапҡаһы эргәһендә тора, хәрәкәтте һәм көйләү өсөн яуаплы була. Ошо көндәрҙә фотограф Евгений Халдей уны үҙенең фотоларының береһендә мәңгеләштерә лә инде. Халыҡ араһында был фотоһүрәт «Еңеү көйләүсеһе» тип атала, ә 1984 йылдың 30 июлендә Евгений Халдей фотоның артына хат яҙып, уны шәхсән Мария Филипповнаға ебәрә. Дежурлыҡ ваҡытында Марияға водителдәрҙең береһе көймә-туфли бүләк итә, ҡыҙ уны тормошондағы иң яҡшы бүләк тип һанай. 9 майҙа Берлинда һалдаттар немец ғәскәрҙәренең капитуляцияһын, һуғышының Еңеү менән тамамланыуын билдәләй. өн Потсдам конференцияһы көндәрендә лә Мария хәрәкәтте көйләй, Британия премьер-министры У. Черчиллдең кортежын үткәрә һәм хатта, тәржемәсе аша министр менән әңгәмәләшә лә.

Мария Филипповна һуғыштан һуң Волгоград өлкәһендә тәүҙә шәфҡәт туташы булып эшләй, һуңынан мәктәп китапханасыһы була. Ул 1994 йылдан Һарытау өокәһенең Маркс районы Звонаревка ауылында ҡыҙында — Нина Григорьевна Тормозовала — йәшәй. Уның тағы бер ҡыҙы — Раиса — бар. Ейәнсәре Татьяна ире, иретеп йәбештереүсе Виктор Боссарт менән Звонаревканан Ганноверға күсенә, унда шоколад фабрикаһында эшләй: уларҙың биш балаһы — Мария Филипповнаның бәүләләре бар.

## Наградалары
* «Яҡшы юлсы» билдәһе.

* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы,
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы,
* «Варшава ҡалаһын азат иткән өсөн» миҙалы,
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы  ордены(1985).

## Иҫкәрмәләр
Ландер Ольга Александровна

**Ландер Ольга Александровна** (1909—1996) — Рәсәй фотодокументалисы, фотограф, журналист.

## Биографияһы
Ландер Ольга Александровна 1909 йылда йәһүд фотографы ғаиләһендә тыуа. Моисей Наппельбаум Муса һәм Давид Штернбергтың уҡыусыһы. Мәскәүҙә ҡулланма сәнғәт курстарын тамамлай. 30-сы йылдар башында Урта Азияла кино төшөргән төркөмдә эшләй. Экспедициянан ҡайтҡас, матбуғатҡа күсә. 
«Комсомольская правда» гәзитенең фотохәбәрсеһе. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фронт хәбәрсеһе була. Бик күп һүрәттәре алыш урынында төшөрөлгән. Лейтенант.

Хәрби фотохәбәрсе Курск алышында, Одессаны, Киевты, Балҡан ярымутрауы илдәрен азат итеүҙә ҡатнаша. Еңеү көнөн Венала ҡаршылай.

Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, II дәрәжә Ватан һуғышы орденыны кавалеры, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»,«Будапештты алған өсөн», «Венаны алған өсөн», «Белградты азат иткән өсөн», «Батырлыҡ өсөн» миҙалдары менән наградлана. Һуғыштан һуң Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДНХ) һәм «Советская Россия» гәзитендә эшләй.

Бөйөк Еңеүҙең 30 йыллығын ҡаршылағанда бер гәзиттә эшләгән фронт дуҫтары осраша. Улар Ҡораллы Көстәр музейында йыйыла. Ольга Александровна уларҙы Еңеү Байрағы эргәһендә фотоға төшөрөп, мәңгеләштерә. Һуңынан улар - яҙыусылар Николай Атаров, Дмитрий Гребенщиков, Владимир С. Лакшин, шағир Мостай Кәрим бер табын артына йыйыла.

## Билдәле фотоһүрәттәре
* Фотокорреспонденттар Д. Бальтерманц менән М. Редькин Одессала.
* 1945 — Вена районында совет танкылары.
* 1945 — Еңеү байрамы уңайынан Вены урамында бейеүҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.alefmagazine.com/pub584.html  Фото
* https://web.archive.org/web/20080529034751/http://www.sem40.ru/famous2/e810.shtml Биография
* https://web.archive.org/web/20160304110807/http://photocorr.pobeda.vif2.ru/HTML_View.files/frame.htm#slide0064.htm Биография
Колемасова Анастасия Дмитриевна

**Колемасова Анастасия Дмитриева** (23 ноябрь 1923 йыл — 13 май 2012 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Пенза өлкәһе Земетчинский районындағы СССР Аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрлығына ҡараған «Заметчинский» шәкәр сөгөлдөрө үҫтереүсе совхоздың звеньевойы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Анастасия Дмитриевна Колемасова 1923 йылда Пенза өлкәһе Заметчинский районының Үрге Матчерка ауылында тыуа.

Башланғыс белемле. Бик иртә эшләй башлай. 1941 йылда Заметчинский шәкәр заводының шәкәр сөгөлдөрө үҫтереүсе совхозға эшкә килә. Ул эшсе, сусҡа ҡараусы, звеньевой ҙа булып эшләй. Һәр эшендә ҙур теләк менән эшләй һәм егәрлелек күрһәтә. 1947 йылда уның етәкселегендәге арыш үҫтереүсе звеноһы 9 гектар майҙандың һәр бер гектарынан уртаса 43,42 центнер уңыш ала.

1948 йылдың 18 майында СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм игендән рекордлы уңыш алғаны өсөн Анастасия Дмитриева Колемасоваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

Анастасия Дмитриевна совхоз яңынан ойошторолғандан һуң Заметчинский районының Урицкий совхозына эшләргә күсә. Һуңғараҡ пенсияға сыға.

Метчерка ауылында йәшәй. 2012 йылдың 13 майында вафат була, ауыл зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (18.05.1948)
* Ленин ордены (18.05.1948)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (08.04.1971)
* миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Пенза кешеләре — Социалистик Хеҙмәт Геройҙары. Пенза, 1988.

## Һылтанмалар
*
Чегодаева Нора Павловна

**Чегодаева Нора Павловна** (1905 йыл —1971 йыл) — совет тәржемәсеһе, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡатын-ҡыҙ снайперҙар әҙерләү үҙәк мәктәбе директоры, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы капитаны.

## Биографияһы
Нора — революционер, СССР юстиция халыҡ комиссариатында эшләгән Павел Чегодаевтың ҡыҙы. М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияны (хәрби академия тамамлаған тәүге биш ҡатын-ҡыҙҙың береһе) тамамлай. Француз, немец һәм испан телдәрендә иркен һөйләшә, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында тәржемәсе булып хеҙмәт итә. Халыҡ-ара Ленин мәктәбендә эшләй.

Испаниялағы Граждандар һуғышында Икенсе Испан Республикаһы яғында ҡатнаша, алғы һыҙыҡта Н. Н. Вороновта («Вольтер») тәржемәсе булып хеҙмәт итә. Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ҡатын-ҡыҙ снайперҙар әҙерләү үҙәге мәктәбен етәкләй, Волхов фронтында эшләй. Буласаҡ ҡатын-ҡыҙ снайперҙар һәм ҡатын-ҡыҙҙар авиация полкының личный составын әҙерләй. Ҡатын-ҡыҙ снайперҙар әҙерләү үҙәге мәктәбе 27 ай эшләй. Ошо ваҡытта өс төп набор үткәрелә, шуларҙың араһынан икенсеһе - иң күп һанлыһы була -   — 887 кеше снайперҙар мәктәбендә белем ала . 1943 йылда СССР-ҙың Кубалағы илселегенә дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыу маҡсатында ебәрелә.

Һуғыштан һуң «Новое время» журналының француз телендәге ҡушымтаһы мөхәррире булып эшләй.

## Наградалары
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Сафронова Вера Степановна

**Сафронова Вера Степановна** (29 август 1917 йыл, Яңы Оскол — 20 декабрь 2005 йыл) — колхозсы, Белгород өлкәһенең Яңы Оскол ҡошсолоҡ совхозы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Сафронова Вера Степановна 1917 йылдың 29 авгусында Яңы Осколда тыуған. 1941 йылдың октябренән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарынан Көньяҡ фронттың 105-се эвакуацияланыусыларҙы ҡабул итеү пунктында санитарка булып эшләй. Демобилизацияланғандан һуң Яңы Оскол ҡошсолоҡ совхозында ҡош ҡараусы булып эшләй башлай. Йомортҡа һалыусы тауыҡтарҙы тәрбиәләү буйынса бригада етәксеһе итеп тәғәйенләнә.

1966 йылда Вера Степановна «малсылыҡты үҫтереүҙә, ит, йомортҡа һәм башҡа продукция етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары өсөн» Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
1974 йылда хаҡлы ялға сыға. 2005 йылдың 20 декабрендә вафат була.

2001 йылда Яңы Оскол ҡалаһында геройҙар аллеяһын асыу тантанаһы була, унда Вера Сафронованың бюсы ҡуйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы.

- Ленин ордены

- «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Биографические сведения
Зорина Вера Васильевна

**Зорина Вера Васильевна** (ысын фамилияһы — *Попова*; 1853—1903) — рәсәйҙең оперетта артисы, йырсы (меццо-сопрано), сиған романстарын башҡарыусы.

## Биографияһы
Сауҙагәрҙәр ҡатламынан барлыҡҡа килә. Сәхнә эшмәкәрлеген Тулала 1876 йылда башлай. 1877—1885 йылдарҙа Мәскәүҙә М. В. Лентовский театры нда уйнай, тулыһынса популяр романстарҙан төҙөлгән «Цыганские песни в лицах» опереттаһында Стеша партияһын башҡарып айырыуса дан ҡаҙана. Ижады нда Александр Давыдов менән хеҙмәттәшлектә рус опереттаһында Зорина «сиған жанр»ына нигеҙ һалыусы була. Зоринаның башҡа популяр партиялары араһында Оффенбахтың «Перикол» әҫәрендәге төп роле бар. Лентовскийҙың инициативаһы буйынса Зорина Кесе театр «Сиған таборы»на ҡатнашыу өсөн йәлеп ителә, уның сығышы рецензентта нәфрәт тыуҙыра, ә тамашасыларҙың дәррәү хуплауына лайыҡ була: Кесе театр үҙенең классик сәхнәһендә сиған көйҙәрен йырлатыуҙы кисерә алмай, шунлыҡтан Лентовский үҙенең барлыҡ театр предприятиеһы менән был театрҙы ташлап китергә мәжбүр була. Һуңыраҡ Леонтовский В. В. Зоринаны үҙенең артабанғы башланғыстарына хеҙмәттәшлеккә йәлеп итә: Ботаника баҡсаһындағы гала-спектаклендә уйната (1877), Солодовников театрында, «Эрмитаж» театрында (1878), Яңы театрҙа (1882) һәм башҡа театрҙарҙың спектаклендәрендә уға ролдәр бирә. 1886 йылдан алып Зорина В. В. Киев, Петербург, Мәскәү ҡалаларында антрепризаларҙа сығыш яһай.

Театр энциклопедияһы, Вера Васильевна Зорина «матур тауышҡа эйә, йырлау манераһы дәртле һәм тасуири», тип билдәләй. Варвара Панина менән бер рәттән, В. В. Зорина сиған романстарының классик башҡарыусыһы була.

## Иҫкәрмә
Лозина Полина Георгиевна

**Лозина Полина Георгиевна** (22 декабрь 1923 йыл — 17 декабрь 1999 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы. СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1979). РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960).

## Биографияһы
Полина Георгиевна Лозина 1923 йылдың 22 декабрендә Гнильск ауылында (хәҙерге Псков өлкәһе Гдовск районы) ҙур крәҫтиән ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып тыуа.

1941 йылдың июнендә Чернево ауылында урта мәктәп тамамлай. Һуғыш йылдарында урындағы партизан отрядында элемтәсе һәм разведчик була, Псков өлкәһенең фашистар ваҡытлыса оккупациялаған территорияларында балалар уҡыта, партизандар өсөн кәрәкле мәғлүмәттәр йыя.

1944 йылдың апрелендә комсомолдың Полновской район комитетының икенсе, һуңынан беренсе секретары итеп һайлана. Псков педагогия училищеһын, һуңынан И. А. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтын тамамлай.

1954 йылдан 5-се Псков һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә эшләй. Лисьи Горки ауылында 30 30 йыл дауамында (1957 — 1987 йылдарҙа — башланғыс класс уҡытыусыһы) уҡыта һәм Любятово аҙ комплектлы мәктәпкә етәкселек итә.

1968 һәм 1978 йылдарҙа Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы делегаты була.

Рус яҙыусыһы И. А. Минутко 1989 йылда Полина Георгиевнаға «Школа над Псковой» әҙәби-документаль повесын бағышлай. Был әҫәрендә ул уҡытыусының ғәжәйеп яҙмышы, героиняһының педагогик таланты серҙәре, уҡыусыларға әхлаҡи тәрбиә биреү тәжрибәһе хаҡында һөйләй.

«Беҙ барыбыҙ ҙа бала саҡтан… Тимәк, был: характер, шәхес йәшәйештең тәүге йылдарында формалаша. Беҙ, башланғыс мәктәптәр уҡытыусылары, — тип иҫәпләй П. Г. Лозина, — йәмәғәт тормошонда шытым биргән үҫентеләр өсөн яуаплы».

2005 йылдан Псков дәүләт университеты базаһында Лозина уҡыуҙары үтә.

Полина Георгиевнаның шәхси фонды Псков районының муниципаль архивында һаҡлана. Фонд составында уның 1978 йылда Бөтә Рәсәй Уҡытыусылар съезында, РСФСР һәм СССР Мәғариф министрлыҡтары коллегияларында һәйләгән телмәрҙәре, мәҡәләләре, дәрес конспекттары, Любятово аҙ комплектлы мәктәбендә эшләгән дәүерендәге фотолары бар.

Полина Георгиевна Лозина 1999 йылдың 17 декабрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960)
* СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1979)
* Октябрь Революцияһы ордены
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* «Ватан һуғышы партизаны» миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Учителями славится Россия — Полина Георгиевна Лозина
* Сегодня исполнилось бы 90 лет со дня рождения народного учителя СССР Полины Лозиной
* Современные проблемы образования в поликультурном регионе (Шестые Лозинские чтения)
* Лозина Полина Георгиевна
* Лозина Полина Георгиевна
* Единственный в области «Народный учитель СССР» — Полина Лозина — работала в Псковском районе
Горбачёва Вера Васильевна

**Горбачева Вера Васильевна** (1912 йыл — 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында фашистарға ҡаршы подпольеның актив ҡатнашыусыһы, Равенсбрюк концлагеры тотҡоно.

## Биографияһы
Вера 1912 йылда Һарытау губернаһы Сердобск өйәҙе Ртищево ҡасабаһында (хәҙер ҡала) машинист ғаиләһендә тыуа. Ртищево ФЗО мәктәбен тамамлай. Хәрби инженер-химик Виктор Михайлович Горбачевҡа кейәүгә сыға. Башында 1940 йылда ғаилә Брест ҡалаһына күсенә.

Һуғыштың тәүге көндәрендә Вера Горбачева ингән комсомолдар төркөмө подвалда йәшерен «лазарет» аса. Уларҙы 67 яралы ҡыҙылармеец һәм офицерҙы дауалап, партизандарға оҙата. Һуңынан Вера А. Я. Кохановскийҙың разведка төркөмөнә («Раскат») инә. Улы менән прогулкаға сыҡҡан булып, ул дошмандың хәрби объекттарын өйрәнә һәм һуңынан уларҙы Брест картаһына индерә. Белорус ҡатыны булып кейенеп, ул Белоруссияның тиҫтәләгән ауылында, шул иҫәптән Жабинкала була, Брест подпольщиктары менән урындағы йәшерен ойошмалар араһында бьәйләнеш булдыра. Ул Совинформбюро сводкаларын, партизан листовкаларын тарата, немец гарнизондарының һанын асыҡлай, ҡоралдар, дарыу, инструменттар йыя. Көндөҙ Брест станцияһында, ә кисен немец тимер юлсылары ятағын йыйыштырыусы булып эшләп, Вера Горбачева гестапо машинисткаһы немец Елена Дрозд һәм уның ҡыҙы Антонина Дрозд — Брест полицияһы начальнигы Когуттың ҡатыны менән бәйләнеш урынлаштыра. Улар, шулай уҡ Германияла Гитлер режимы менән ҡәнәғәт булмаған немец тимер юлсылары аша Вера ҡиммәтле мәғлүмәттәр таба һәм һуңынан уларҙы партизандарға тапшыра. Ул Бреста тимер юл узелында диверсия өсөн чертеждар әҙерләй һәм үҙе үк уларҙы тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. Вераға немецтарҙың 1943 йылдың майында Курск йүнәлешендә «Цитадель» операцияһын әҙерләүе тураһында мәғлүмәт табыу насип була. Вера Горбачеваның һуңғы разведдонесениеһы 1944 йылдың февралендә немецтарҙың Буг йылғаһы буйлап сара үткәреүе тураһында була. Сигенгән осраҡта улар сәнәғәт һәм коммуналь-көнкүреш предприятиеларын, тимер юл һәм порт ҡоролмаларын, складтарҙы һәм ҡаланың йәмәғәт биналарын миналарға ҡарар итә.

1944 йылдаң 24 февралендә Интернациональ урамында Горбачеваны улы менән бергә патруль ҡулға ала һәм Брест төрмәһенә оҙата. Язалағандан һәм һорау алғандан һуң уны улы менән бергә Равенсбрюк ҡатын-ҡыҙҙар лагерына оҙаталар (83788 һәм 83789 номерҙары). Унда ул газ камераһында язалана .

## Хәтер

* 1975 йылдың 27 февралендә Ртищево ҡалаһының Казачья урамы Вера Горбачева урамы тип үҙгәртелә.
* Ртищево ҡалаһында Вера Васильевна 1929 — 1940 йылдарҙа йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* *Борисов П.* Беседа о подвиге // Путь Ленина. — апрель 1975.
* *Куванов А.* Её именем названа улица // Путь Ленина. — 28-29 марта 1975.
* *Шишмарёв Н. А.* Город Ртищево. — Саратов: Приволж. кн. изд-во, 1986. — (Города Саратовской области). — С. 39-45, 51.
Дрягина Ирина Викторовна

**Дрягина Ирина Викторовна** (31 март 1921 йыл — 9 июнь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, агроном-селекционер, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1972 йыл), профессор.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, эскадрилья комиссары, 2-се Белорус фронты 4-се һауа армияһы 325-й төнгө бомбардировка авиация дивизияһының 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы осоусыһы, гвардия капитаны.

## Биографияһы
Ирина Викторовна Дрягина 1921 йылдың 31 мартында Һарытауҙа тыуа. Атаһын матрос, водолив, һуңынан парһыҙ судно капитаны була. Бала сағында ғаиләләре менән Һарытауҙан Әстерханға тиклем йөҙәләр.

Һарытау аэроклубында уҡый. Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылда алына. Ғәмәлдәге армияла 1942 йылдан. Полк составында Кавказ өсөн һуғыштарҙа ҡатнаша, Кубанде, Ҡырымды азат итә. 1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы.


«1942 йылдың 6 ноябренә ҡараған төндә Ирина Дрягина — Полина Гельман экипажы Кадгорон ауыл биләмәһе эргәһендәге яғыулыҡ-майлау складын бомбаға тотто, — тип һөйләй Советтар Союзы Геройы Ирина Себрова. — Янғын төн буйына туҡтаманы. Улар башҡа ныҡ нығытылған пункттарҙы — Ищерская, Кизляр, Малгобек, Терек һ.б. уңышлы утҡа тотто. Ошо алыштарҙа ҡатнашҡаны өсөн Ирина Дрягина Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланды».
1943 йылда, комиссар вазифаһын бөтөрөлгәс, өс тапҡыр Советтар Союзы Геройы А. И. Покрышкин командалыҡ иткән 9-сы гвардия истрибителдәр авиадивизияһының сәйәси бүлегенә комсомол буйынса начальник урынбаҫары итеп күсерелә.

### Һуғыштан һуң
1960 йылдарҙа — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты, һуңынан Йәшелсә культуралары селекцияһы һәм орлоҡсолоғо Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре. 1963 йылда МДУ-ның биология-тупраҡ генетикаһы кафедраһы доценты вазифаһына һайлана. 1978 — 1994 йылдарҙа сәскә культуралары селекцияһы һәм орлоҡсолоғо лабораторияһын етәкләй.

46 сорт баҡса ирисы, мәҙәниәт 25 сорт башҡа сәскәле һәм декоратив культуралар авторы. Яңы сорт сәскәләрҙе үҙенең яуҙаш хәрби осоусы әхирәттәре, совет авиацияһы һәм космонавтикаһының билдәле шәхестәре исеме менән атай. Шулай беҙҙең илдә «Евгения Руднева», «Маршал Покрышкин», «Академик Королев», «Марина Раскова», «Рябов Штурман», «Вадим Фадеев», «Гвардия», «Полет к Солнцу» (Советтар Союзы Геройы М. П. Девятаев хөрмәтенә), «Чистое небо» иристары барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер сорттарҙың авторҙашы — Г. Е. Казаринов.

Мәскәүҙә йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (19.10.1942)
* ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (30.4.1945; 6.11.1985)
* миҙалдар

## Хәтер
* 

* И. В. Дрягинаның һуғыштан һуңғы тормошо һәм фәнни эшмәкәрлеге ваҡиғалары мотивы буйынса Мария Глушко «Живите дважды» романын яҙа (1966).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КОМИССАР ЭСКАДРИЛЬИ ИРИНА ВИКТОРОВНА ДРЯГИНА
* Дрягина Ирина Викторовна
* Отважным лётчицам посвящается 
* Фотография И. В. Дрягиной
Забегина Нина Аветиковна

**Забегина Нина Аветиковна** (21 ноябрь 1946 йыл) — СССР-ҙың электрон сәнәғәте алдынғыһы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1986).

## Биографияһы
Нина Автиковна Забегина 1946 йылда Владмимр өлкәһенең Александров ҡалаһында тыуған. 1962 йылда мәктәптең һигеҙ синыфын тамамлай һәм эшкә урынлаша. Киске мәктәптә уҡыуын дауам итә.

1965 йылда Владимир өлкәһе СССР Электрон сәнәғәте министрлығының СССР-ҙың 50-йыллығы исемендәге заводҡа эшкә күсә. Иретеп йәбештереү операторы һәм йыйыусы һөнәре күнекмәләрен үҙләштерә. Был эштә аныҡ эштәр башҡарыу мөһим булып тора. Нина Аветиковна һәр ваҡыт теүәл эшләй, производство пландарын даими арттырып үтәй.

СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 25 апрелендәге Указы менән III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 10 мартындағы Указы менән II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 8 авгусындағы Указы менән «Беренсе биш йыллыҡ һәм социалистик йөкләмә бурыстарын үтәүҙә юғары уңыштарға өлгәшеүе өсөн» I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.

Йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Профсоюз комитеты рәйесе булып эшләй, партияның ҡала һәм өлкә комитет ағзаһы булып тора.

1995 йылда ғүмеренең ҙур өлөшөн Нина Аветиковна хеҙмәт иткән цех ябыл, ул бер нисә ай завод тулыһынса ябылғанға тиклем икенсе производствола эшлә. Эшһеҙ ҡала. Мәскәүҙең 25-се психоневрология диспансерына эшкә урынлаша. Ауырыуҙарҙы ҡарай. Был урында 2011 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй.

Владимир өлкәһенең Александров ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* I дәрәжә Хеҙмәт даны ордены(08.08.1986);
* II дәрәжә Хеҙмәт даны ордены (10.03.1981);
* III дәрәжә Хеҙмәт даны ордены(25.04.1975);
* миҙалдар.
* Дегтярев премияһы лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Тяжёлые» ордена
Савельева Людмила Михайловна

**Савельева Людмила Михайловна** (24 ғинуар 1942 йыл, Ленинград) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1985).

## Биографияһы
Людмила Михайловна Савельева 1942 йылдың 24 ғинуарында Ленинградта, аслыҡтың иң көслө мәлендә тыуған.

1962 йылда Ваганова исемендәге хореография училищеһын  тамамлай. 1962 йылдан — Киров исемендәге (хәҙер — Мария исемендәге) опера һәм балет театрында артист, 1967 йылдан —  киноактер театр-студияһы актёры.

1964 йылдан киноға төшә башлай. Беренсе ҙур роле —  С. Ф. Бондарчуктың «Война и мир»  фильмында Ростова Наташа — актёрға бөтә донъяла танылыу килтерә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1985).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1969).
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1967).
* «Советский экран» журналының уҡыусыларынан һорау алыу һөҙөмтәһе буйынса 1966 йылда  иң яҡшы актриса тип танылған.
* Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәт хаты (21 август, 2012 йыл) — *Ватан мәҙәниәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн*.

## Фильмографияһы

* 1964 — Спящая красавица — *нереида*
* 1967 — Война и мир — *Наташа Ростова, графиня*
* 1969 — Подсолнухи — *Маша*
* 1970 — Бег — *Серафима Владимировна Корзухина*
* 1970 — Чайка — *Нина Заречная*
* 1973 — Всадник без головы — *Луиза Пойндекстер*
* 1977 — Юлия Вревская — *Юлия Вревская*, *баронесса*
* 1981 — Шляпа — *Мила*
* 1981 — С вечера до полудня — *Нина Жаркова*
* 1983 — Шёл четвёртый год войны — *Надежда Мороз*
* 1984 — Нам не дано предугадать — *Ольга Николаевна Мичурина*
* 1984 — Успех — *Инна, Фетисовтың элекке ҡатыны*
* 1986 — Чужая белая и рябой — *Ксения Николаевна Старцева, актриса*
* 1989 — Чёрная роза — эмблема печали, красная роза — эмблема любви — *Александраның әсәһе*
* 2000 — Нежный возраст — *өләсәй («Ночная ведьма»)*
* 2001 — Часы без стрелок — *дама*
* 2006 — Седьмое небо — *Маргарита, Егорҙың әсәһе*
* 2008 — Автобус — *Ольга*
* 2009 — Анна Каренина — *княгиня Щербацкая*
* 2009 — Дочки-матери — *Ирина Сергеевна, дежур табип*

## Ғаиләһе
* Ире (1967) Александр Збруев — театр, кино һәм телевидение  актеры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* Ҡыҙы — Наталья Збруева ( 1968), үҫмер сағында «Если верить Лопотухину» фильмында төшә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* САВЕЛЬЕВА — Актёры советского и российского кино