open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бёрье Сальминг

**Андерс Бёрье Сальминг** (; 17 апрель 1951 йыл, Швеция, Кируна) — швед профессиональ хоккейсыһы, һаҡсы.

1973 йылдан МХЛ-да уйнай. «Торонто Мейпл Лифс» уйынсыһы (1973—1989 йй). 1996 йылда МХЛ-дың Хоккей дан залына индерелгән. Алты хоккейсыларының береһе, Халыҡ-ара хоккей федерацияһының «Centennial All-Star Team» йөҙ йыллыҡтың шартлы йыйылма командаһы состаына индерелгән.

## Карьера

### Карьера башы
Хоккей карьераһын «Kiruna AIF» йәштәр командаһында башлай. 1970 йылда Андерс Швед элит серияһының «Брюнес» командаһында уйнай башлай. 1970/71 һәм 1971/72 миҙгелендә «Брюнес» составында чемпионы исемен яулай. Швеция йыйылма командаһы составында 1972 йылда донъя беренселегендә — бронза, 1973 йылда көмөш миҙалға эйә була.

### МХЛ
1973 йылдың 12 майҙа Сальминг МХЛ-дың «Торонто Мейпл Лифс» клубы менән контракт төҙөй. Тәүге миҙгелдә (1973/74) ул «Торонто Мейпл Лифс» составында 76 уйында 39 (5+34) мәрәй туплай («Торонто Мейпл Лифс» команданың иң яҡшы яңы кеше). МХЛ-дағы дөйөм карьераһында Андерс Сальминг 1229 уйын уҙғарып, 836 (162 гол индерә, 674 осраҡта гол индереүгә булышлыҡ итә) мәрәй яулай. 1988 йылдың 4 ғинуарында Сальминг Европаларының беренсе булып, кем МХЛ-да мең матч үткәрҙе.

## Статистика

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Статистика на сайте www.eurohockey.net
* Borje Salming
* Borje Salming Biography
Арзамас

**Арзамас** (, ) — Түбәнге Новгород өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Түбәнге Новгородтан һуң өлкәлә дүртенсе урында тора.

## Географияһы
Тёша йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Арзамас приборҙар эшләү заводы
* Арзамас машиналар эшләү заводы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации г. Арзамаса  
* Арзамасский историко-художественный музей 
* Справочник Арзамаса
Мәхрәм

**Мәхрәм** () — һәрәм яғына (ҡатындар яғы) инергә рөхсәт ителгән ир туған.

Шәриғәттә: ҡатын-ҡыҙға яҡын туған булыу сәбәпле өйләнергә хоҡуғы булмаған ир туған, был туғаны менән ҡатын-ҡыҙ аулаҡта ҡала, сәйәхәткә сыға ала.

## Ир кеше мәхрәм һаналған ҡатындар
Ир кеше мәхрәм һаналған ҡатындар Ән-Ниса сүрәһенең 22 һәм 23 аяттарында атала:
* Әсәһе, һөт инәһе, өләсәһе (атай-әсәй яғынан);
* Ҡыҙы, ейәнсәре (улының йә ҡыҙының ҡыҙы);
* Бер туған һеңлеһе, апаһы, һөттәш һеңлеһе;
* Бер туғандарының ҡыҙҙары;
* Әсәһенең йә атаһының бер туған апай-һеңлеләре;
* Ҡатынының әсәһе, өләсәһе;
* Үгәй ҡыҙы;
* Үгәй әсәһе;
* Килене (улының ҡатыны).

Ҡатыны менән айырылған йәки ул вафат булған осраҡта ошо ҡатын-ҡыҙға, мәхрәм булһа ла, өйләнергә рөхсәт бирелә:
* Ҡатынының апай-һеңлеләре;
* ҡайныһының йәки ҡәйнәһенең апай-һеңлеләре;
* Ҡатынының апай-һеңлеләренең ҡыҙы.

## Енси мөнәсәбәттәр
Һанап кителгән ҡатындарҙың кеме менән булһа ла енси мөнәсәбәткә инеү зина тип һанала. Яңылыштан килеп сыҡһа ла (дөрөҫ ҡылынмаған никах) эҙемтәләре шул уҡ ҡала.

## Хәҙис
* Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм әйткән: «Мәхрәме булмаған ир ҡатын-ҡыҙ менән аулаҡта ҡалмаһын, һәм ҡатын-ҡыҙ мәхрәме булмаған килеш сәйәхәттә йөрөмәһен».

## Мәхрәм тураһында әҙәбиәттә
Мәхрәм менән хаж ҡылыу тураһында әҙәбиәттәге мәғлүмәттәрҙән:
 
Мосолман мотлаҡ үтәргә тейешле биш бурыстың береһе — хаж ҡылыу. Ҡатын-ҡыҙҙың ошо ғибәҙәтте үтәүе йәһәтенән дә әленән-әле төрлө бәхәстәр ҡубып тора. Ире йәки мәхрәме (йәғни, уға өйләнергә хаҡы булмаған ир туғандары) менән генә сәфәр ҡыла ала тип, ҡайһы бер илдәрҙә, милләттәрҙә ҡатындарҙы изге ғәмәлен үтәүҙән мәхрүм итәләр. Шуға күрә виза юллар алдынан ойоштороусыларҙан: «Хәләл ефетем бармағас, миңә хажға рөхсәт булырмы?» — тип һораным. «Олоғайғандарға — рөхсәт, йәшерәктәргә кәртәләр булыуы ихтимал», — тип яуапланылар.

Ризаитдин Фәхретдинов (Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов; 1859—1936 — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле, Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе (1923—1936) был мәсьәләне лә ентекле яҡтырта. Юл имен һәм ышаныслы ҡатындар менән берлектә булыу шарты менән фарыз хажға ҡатын-ҡыҙҙың иренән һәм мәхрәменән башҡа ла сәфәр ҡылыуы дөрөҫ, тигән фекерҙе яҡлап сыға ул.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үмм әл-вәлад

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Скотт Хамильтон

**Скотт Совелл Хамильтон** (28 август 1958 йылда(19580828) тыуа) — Америка Ҡушма Штаттарының фигуралы шыуыусыһы,

1984 йылғы Ҡышҡы Олимиада уйындарында яңғыҙ шыуыуҙа олимпия чемпионы, 4 тапҡыр донъя чемпионы.

Бары тик өслө һикереү алымдары менән генә эш итә белә (лутц, тулуп һәм сальхов).

1983—1984 йылдарҙа алтылы һикереү алымын белгән (шул иҫәптән, өслө аксел алымын) башҡа фигуристарҙан бер нисә программала һиҙелерлек ҡалыша.

2002 йылдың 14 ноябрендә Хамильтон Трэйси Робинсон исемле диетологҡа өйләнә.

Ике ул тәрбиәләйҙәр: Хамильтон Эйдан Макинтошты (2003 йылдың 13 сентябрендә тыуа) һәм Томас Макс Хамильтонды (2008 йылдың 21 ғинуарында тыуа).

2014 йылдың сентябрендә Хамильтон һәм уның ҡатыны Гаитинан ике баланы уллыҡҡа алалар: 11 йәшлек Эвелинды һәм уның 13 йәшлек ағаһы Жан Полды.

## Спорт ҡаҙаныштары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  (инг.)
*  Хамильтон С.биографияһы АҠШ Олимпия командаһы сайты (инг.)
Замолодчикова Елена Михайловна

**Замолодчикова Елена Михайловна** (19 сентябрь 1982 йыл) — Рәсәй гимнасы, 2000 йылда Сиднейҙа үткән Йәйге олимпия уйындарының ике тапҡыр чемпионы, ике тапҡыр донъя (1999, 2002), ике тапҡыр Европа чемпионы (2000, 2002).

## Биографияһы
Елена Михайловна Замолодчикова Мәскәү ҡалаһында 1982 йылдың 19 сентябрендә тыуған. П. Ф. Лесгафт исемендәге Санкт-Петербург дәүләт физик культура академияһын тамамлаған. Атҡаҙанған спорт мастеры (спорт гимнастикаһы, 2000).

Таяныслы һикереү (1999) һәм ирекле күнегеүҙәр буйынса (1998) Рәсәй чемпионы, брус күнегеүҙәре буйынса көмөш призер (1998), күпбәйгелә (1999) һәм бүрәнә күнегеүҙәрендә — бронза призеры(1999).

Команда беренселегендә Европа чемпионатының көмөш призеры (1998); таяныслы һикереү буйынса донъя чемпионы (1999), команда беренселегендә көмөш призер (1999), күпбәйгелә — бронза призеры (1999). Ирекле күнегеүҙәрҙә һәм таяныслы һикереүҙә — ике тапҡыр еңеүсе, команда ярыштарында көмөш призер, XXVII Олимпиада Уйындары күпбәйгеһендә — VII урын (2000).

Күпбәйгелә һәм бүрәнәлә күнегеүҙәр буйынса Америка кубогы эйәһе (2001).

Тренерҙары — Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары Н. В. Масленникова һәм С. Пивоваров.

Йыйылма командала — 1996 йылдан.

«Динамо» Бөтә Рәсәй физкультура-спорт йәмғиәте һәм Мәскәү ҡала физкультура-спорт берләшмәһе өсөн сығыш яһай.

Беренсе булып Цукахар таяныслы һикереүен башҡарҙы — артҡа ҡарай бөгөлөп 720 боролошо менән сальто һәм бүрәнәгә һикереү: күпергә рондат башҡарыу — 360 боролошо менән стойкаға тороу флягы — стойканан терәккә тиклем төшөү һәм терәктән артҡа ҡарай боролоу.

2010 йылда «Жестокие игры» телепроектында һыуға һикереүсе Юрий Кунаков менән берлектә еңеү яуланы.

Замолодчикова 2015 йылдың 12 июнендә үҙенең тағы ла ете илдән коллегалары-олимпийсылары менән бергә I Европа уйындарында Баҡыла Европа Олимпия комитеты флагын алып сыҡты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры
* Почёт ордены (19 апрель 2001) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, Сиднейҙа 2000 йылғы XXVII Олимпиада Уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн*
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы (18 февраль 2006) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профайл на сайте Международной федерации гимнастики (инг.)
Ref-en
* Сайт
* Фотографии
* http://stud.ibi.spb.ru/156/shesigo/html/zamol.html
Бер өйлө үҫемлектәр

**Бер өйлө үҫемлектәр** ( — *бер*, *яңғыҙ* һәм  — *йорт*) — емешлекле (инә) һәм һеркәсле (ата) сәскәләре бер үк үҫемлектә урынлашҡан үҫемлектәр.

Күпселек үҫемлектәрҙең сәскәләрендә һеркәстәр ҙә, емешлектәр ҙә була. Улар ике енесле сәскәләр (гермофродит, йәки ҡуш енесле).

Ләкин ҡайһы бер үҫемлек сәскәләрендә тик емешлектәр — емешлекле сәскәләр, ә икенселәрендә — тик һеркәстәр — һеркәсле сәскәләр була.

Ундай сәскәләр — айырым енесле сәскәләр.

Ҡыяр, кукуруз кеүек үҫемлектәрҙе бер өйлө үҫемлектәр тип атайҙар, сөнки емешлекле һәм һеркәсле сәскәләре бер үк үҫемлектә урынлашҡан.

Чарльз Дарвин иҫбатлауынса, үҙ-үҙе һеркәләнеү — мәжбүри осраҡ булып тора. Был ситтән һеркәләнеү шарттары булмағанда орлоҡ барлыҡҡа килтереү ысулы.

Ситтән һеркәләнеү үҙ-үҙе һеркәләнеү процесынан прогрессивыраҡ юл булып тора. Был осраҡта яңы быуын нәҫел мәғлүмәтен ике организмдан да ата-әсә организмынан ала.

**Үҫемлектәрҙә үҙ-үҙе һеркәләнеүен булдырмау өсөн төрлө ҡулайламалары бар, шул иҫәптән**:
* *дихогамия* — ике енесле сәскәлә емшәндәрең һәм һеркәстәренең өлгөрөү срогы айырыла.
* *гетеростилия* — бер үҫемлек сиктәрендә үҫемлек емшәне һәм һеркәстәре морфологиялары буйынса айырыла. Емшәндең бағанасығы ҡыҫҡа һәм һеркәс епсәләре оҙон була йәки, киреһенсә. Оҙон һәм ҡыҫҡа бағаналар сым менән енесле сәскә һеркәстәре емшәне тычиночный өлөшө бар менән була, ә ҡалғаны — киреһенсә.
*Бер өйлөлөк, ғәҙәттә, ел ярҙамында ситтән һеркәләнеүсе (анемофилия) үҫемлектәрҙә* күҙәтелә. Был ысул *автогамияны* (һеркәләндереү ауыҙынан шул уҡ сәскә һеркәһе) булдырмаҫҡа булышлыҡ итә. Ләкин *гейтоногамияға* (емешлектең шул уҡ үҫемлектәге сәскә һеркәһе менән һеркәләнеү) ҡамасаулай алмай.

Йәнле тәбиғәттең күп төрлө бер өйлө (*[[Полигамия|полигамиялы]]*) үҫемлектәре осрай. Бер үк үҫемлектә ике енесле (*гермафродит*) һәм бер енесле (емешлекле — инә һәм һеркәсле — ата) сәскәләре лә була: ҡарабойҙай, ҡорос ағас, георгин, ҡауын.

## Вәкилдәре

Бер өйлө үҫемлектәр:
* ҡайын,
* бук,
* грек сәтләүеге,
* имән,
* кукуруз,
* сәтләүек ҡыуағы,
* ерек,
* ҡабаҡ һәм ҡабаҡ һымаҡтар (ҡарбуз, ҡыяр һәм башҡалар),
* икмәк ағасы,
* күрәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һеркәләнеү
* Һеркә
* Ситтән һеркәләнеү
* Сәскәле үҫемлектәрҙең затҡа бүленеүе
* Ике өйлөлөк
* (рус.)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Аннемари Мозер-Прёль

**Мозер Аннемари-Прель** (, 27 март 1953 йыл) — Австрияның тау спорты саңғысыһы.

Тиҙ төшөү төрөндә 1980 йылғы Олимпия чемпионы.

4 тапҡыр Донъя чемпионы (1972 йыл, 1978 йыл — комбинацияла, 1974 йыл, 1978 йыл — тиҙ йөрөшлө төшөүҙә).

Олимпия уйындарының ике тапҡыр көмөш призеры.

1972 йылда гигант слалом һәм тиҙ төшөүҙә 6 тапҡыр Донъя кубогын ала (1971 йыл—1975 йыл, 1979) — ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр араһында рекорд ҡуя.

7 тапҡыр (ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр араһында рекорд) Австрияның иң яҡшы йыл спортсыһы тип таныла. (1973—1975, 1977—1980).

Карьераһы дауамында Донъя кубогының 62 этабында еңә.

35 йылдан ашыу ҡатын-ҡыҙҙар араһында Донъя кубогының ошо төрөндә рекордсменка була.

2015 йылдың ғинуарында уның ҡаҙаныштарын америкалы Линдси Вонн уҙыуға өлгәшә (ул Мозер-Прелль карьераһын тамамлағандан һуң ғына тыуған).

1961 йылда тыуған һеңлеһе Аннемари Корнелия Прель шулай уҡ саңғы спорты менән шөғөлләнә. Ул 1980 йылда Лейк-Плэсидта үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнаша һәм тиҙ төшөүҙә 22-се урын яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Internationales Sportarchiv, Ausgabe 46/1994 (Munzinger-Archiv)
* Österreichischer Skiverband (Hrsg.): Österreichische Skistars von A-Z. Ablinger & Garber, Hall in Tirol 2008, ISBN 978-3-9502285-7-1, S. 284—285.
* Joachim Glaser: Salzburger Sportler. Verlag Anton Pustet, Salzburg/München 2001, ISBN 3-7025-0426-5, S. 28-31.

## Һылтанмалар

* 
* Аннемари Прёль на сайте МОК
Азия олимпия советы

**Азия олимпия советы** () — халыҡ-ара олимпия ойошмаһы. Бөгөнгө көндә Азия ҡитғаһындағы 45 илдең милли олимпия комитетын берләштерә. Советтың штаб-квартираһы Күвейт дәүләтенең баш ҡалаһы Әл-Күвәйттә урынлашҡан. ОКА башланғысы менән Азиада — Азия уйындары уҙғарыла.

## Ҡатнашыусы илдәр
Түбәндәге таблицала Азияның милли олимпия комитеттары (МОК) булған һәм Азия олимпия советына ингән илдәр күрһәтелгән. Даталар тап килмәгән осраҡта: дүртенсе бағаналағы беренсе дата — милли олимпия комитетының ойошторолған йылын, икенсе дата — уның Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан танылыу йылын күрһәтә.

Азияның барлыҡ дөйөм танылған илдәре Азия олимпия советы ағзалары. Шул уҡ ваҡытта Азия биләмәләрендә ҙур ғына майҙандары булған Рәсәй менән Төркиә, ерҙәре тулыһынса тиерлек Азияла урынлашҡан Әзербайжан менән Грузия, тулыһынса Азияла урынлашҡан Әрмәнстан, Кипр Республикаһы, Израиль һәм Азияла аҙ ғына биләмәләре булған Мысыр был ойошма ағзалары түгел. Өлөшләтә танылған Ҡытай Республикаһы (Тайвань), Фәләстин һәм айырым статуслы Ҡытай биләмәләре Гонконг, Макао (Макаоның спорт һәм олимпия комитеты) ОКА ағзалығына алынған. Тайвань ойошмала «Ҡытай Тайбэйы» исеме менән ҡатнаша.

## Ойошманың элекке ҡатнашыусы илдәре
Азия олимпия советында элек «Израилдың олимпия комитеты» ағза булып торған, 1981 йылда үткәрелгән структур үҙгәртеүҙәрҙән һуң ул Европа олимпия комитеттары составына инә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Тара Липински

**Тара Кристен Липински** (, 10 июнь 1982 йыл; АҠШ, Пенсильвания штаты,  ҡалаһы) — Америка фигурисы, яңғыҙ шыуыу программаһында сығыш яһаусы, актёр. Наганолағы 1998 ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы, 1997 йылды донъя чемпионы , 1997 йылда АҠШ чемпионы.

2006 йылда АҠШ-тың Фигуралы шыуыу Дан залына индерелгән.

## Карьераһы

### Фигуристка карьераһы
Тара башта һәүәҫкәр шыуыу менән шөғөлләнә, уның шыуыуы балалыҡ стиле менән айырылып тора. 1998 йылда Наганола Олимпия уйындарындағы (Япония) көтөлмәгән еңеүенән һуң (уға 15 йәш була ул саҡта) һәүәҫкәр карьераһын ҡалдырып, профессиональ боҙ шоуҙарына китә. 17 йәшендә Тара планета беренселегендә профессионалдар араһында еңеү яулай һәм иң йәш профессиональ чемпионы була. Һуңынан янбашының йәрәхәте үҙен белдерә башлай. 19 йәшендә Сент-Луиста үткән «Йондоҙҙар — боҙҙа» исемле шоу ваҡытында етди рецидив була, һәм Липински ҙур спорттан китергә ҡарар итә.

### Актёр карьераһы
Йәш актёр режиссёрҙар Ларри Пирс һәм Арманд Мастроянниҙың «Фәрештәгә ҡағылғандар» (1994—2003) драма сериалын төшөрөү майҙансығында бик уңышлы эшләп ала. Сериалда төп ролдәрҙә Ром Дауни, Делла Рис, Джон Рай төшәләр. Артабан Тара Липински «Арлисс», «Иртәнге сығарылыш», «Етенсе ҡат» һымаҡ сериалдарҙа эпизодик ролдәрҙә ҡатнаша. Тиҙҙән режиссерҙар Кеннет Кох һәм Гэри Халворсон Тараны «Сабрина — бәләкәй убырлы ҡарсыҡ» (1996—2003) ғаилә комедия сериалына саҡыралар. Мелисса Джоан Харт, Ник Бэкэй, Кэролайн Ри кеүек актерҙар комедияла төп ролдәрҙе башҡаралар.

Тара Липинскиҙың карьераһы дауам итә, уға даими рәүештә эпизодик ролдәр тәҡдим итәләр. 1999—2006 йылдарҙа төшөрөлгән «Йәштәр һәм ҡыйыуҙар» (режиссерҙары Сэлли МакДональд һәм Ноэль Мэксем) фильмында, мәҫәлән,үҙҙәренең ролдәрен актерҙар Эрик Брэден һәм Мелоди Томас Скоттбик һоҡландырғыс итеп башҡаралар. Иң популяр булып киткән американ драма сериалының ваҡиғалары уйлап сығарылған Висконсин штатының Генуя Сити ҡалаһында бара һәм ҡалала йәшәүселәрҙең күп проблемаларын аса.

Тара Липински башлыса эпизодик ролдәрҙә уйнай, әммә төп ролдәре лә осрай, мәҫәлән, 2000 йылда режиссёр Джордж Эршбэймерҙың «Боҙ фәрештәһе» комедия драмаһында. Актёрҙар Николь Том, Нэнси Керриган, Брендан Бейзер һәм Эндрю Джонстон тамашасыларҙы үҙҙәренең уйыны менән таң ҡалдырҙы. Фильмдың мистик сюжеты хоккей буйынса АҠШ олимпия йыйылма командаһы капитаны Мэтт Кларктың ваҡытынан алда вафат булыуы менән бәйле, әммә уның вафаты спорт карьераһында нөктә ҡуймай. Үлгәндән һуң капитан тормошҡа билдәле америка фигуристкаһы тәнендә ҡабаттан ҡайта.

Артабан Липинскиҙың кинокарьераһында эпизодтарҙың «бөйөк дәүере» башлана, йыш ҡына уның исеме титрҙарҙа ла хатта күрһәтелмәй. 2002 йылда Тара Липински «Скуби-Ду» американ анимация фильмын тауышландырыуҙа ҡатнаша.

Тара мәрхәмәтлелек һәм балаларға ярҙам итеү менән шөғөлләнә. «Мисс Вселенная 2013» матурлыҡ конкурсы жюриһы ағзаһы булды. 2013 йылдың октябрендә Липински Сочиҙа ҡышҡы Олимпия уйындары ваҡытында NBC, NBC Sports и Universal Sports комментатор-аналитигы була тип иғлан ителә.

## Спорт ҡаҙаныштары

## Шәхси тормошо
2017 йылдың июнь айы аҙағында Fox Sports телеканалы продюсеры Тодд Капостасиға кейәүгә сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Нәжес

**Нәжес** ( — *бысраҡлыҡ, хәшәрәт, шаҡшы*) — ислам хоҡуҡиәтендә (фикһ) зарурлығы булмай тороп ҡағылырға ярамай торған нәмәләр.

## Нәжес төрҙәре
Ислам хоҡуҡиәтендә (фикһ) нәжес ауыр һәм еңел төргә бүленә. Ауыр нәжестәргә кешенең тәбиғи бүленделәре — бәүел, кал, мәни (сперма) инә; эякулятҡа тиклемге бүленде (мазий); ҡоҫоҡ; баланан бушанғандан һуңғы бүленделәр (нифас); күрем һәм ҡатын-ҡыҙҙың башҡа бүленделәре (истихада); ҡан һәм башҡалар. Ауыр нәжестәргә шулай уҡ үле мал ите, сусҡа ите, иҫерткестәр инә; мал-тыуарҙың тиҙәге, бәүеле һәм ҡаны. Еңел нәжестәргә мал-тыуарҙың бәүеле, тиҙәге, йыртҡыс ҡоштар бүленделәре һәм башҡалар инә .

Нәжестәр ҡаты (үлгән мал ите һәм башҡалар) һәм шыйыҡ (ҡан һәм башҡалар) була. Күренгән (тиҙәк һәм башҡалар) һәм күренмәгән (кипкән бәүел һәм башҡалар) бар.

## Сикләүҙәр
Һәр мосолман тәнен һәм кейемен нәжестәр тейеүҙән һаҡларға тейеш. Әгәр кейемгә йә намаҙлыҡҡа, намаҙ уҡыған ергә нәжес тейгән булһа, намаҙ дөрөҫ һаналмай. Нәжес әҙ тейгән булһа, һаналмай: шыйыҡтары өсөн — ус аяһындай, ә ҡатылары өсөн — 3 г самаһы. Тәндең йәки кейемдең сирек өлөшө еңел нәжес менән бысранған булһа, намаҙ ҡабул ителмәй.

## Фекерҙәр

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Ли Нин

** Ли Нин** (, 8 сентябрь 1963 йыл, Лючжоу, Гуанси-Чжуан автономиялы район) — Ҡытай гимнасы һәм эшҡыуары, өс тапҡыр олимпия чемпионы (1984).

## Биографияһы
1963 йылдың 8 сентябрендә Лючжоуҙа чжуан ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы музыка уҡытыусыһы булған, шуға күрә улында бик иртә музыкаль һәләтен үҫтерергә тырышҡан. Тауыш ярылары йәрәхәтләнгә күрә Ли Нин бер нисә көн йырлай алмай торған һәм ошо арала турникта шөғөлләнергә була. Ошонан башлап ул гимнастика менән бик әүҙем шөғөлләнә башлай, һәм 1971 йылда 8 йәшендә үк спорт гимнастикаһы буйынса Гуанси-Чжоу автономиялы район командаһына эләгә.

1980 йылдан Ҡытай йыйылма командаһы составында сығыш яһай. 1982 йылда Загребта 6-сы спорт гимнастика буйынса донъя кубогында ете алтын миҙалдың алтыһын яулай, ошо ҙур еңеүенән һуң ул «гимнастика принцы» титулына лайыҡ була.

Айырыуса ҙур уңыштарға 1984 йылдағы йәйге олимпия уйындарында өлгәшә, был ярыштарҙа ул 6 миҙал яулай, шул иҫәптән 3 алтын (ирекле күнегеүҙәр, кондә күнегеүҙәр һәм ҡулсала күнегеүҙәр) һәм 2 көмөш миҙал.

1988 йылда Ли Нин спорт карьераһын тамамлай, ә 1990 йылда үҙенең исеме аҫтында «Li Ning Company Limited» компанияһына нигеҙ һала, компания Ҡытайҙа спорт кейеме һәм аяҡ кейеме етештерә. Ли Нин директорҙар советы рәйесе булып тора.

Ли 2000 йылда ҡытай спортсылары араһынан беренсе булып, Халыҡ-ара гимнастика даны залына индерелә.

Пекинда олимпиаданы асыу тантанаһында Ли Нин стадион ҡыйығы башына «осоп» менә һәм һауала тростар ярҙамында бер түңәрәк «югереп үтеп» олимпия утының факелын яндыра.

Ли Пекин университетында юридик фәндәре һәм МВА бакалавры дипломын ала (2002). Әлеге мәлдә Гонконгта тороу өсөн таныҡлыҡ программаһы буйынса йәшәй.

Ҡытайҙың көньяғында уның шәхси гимнастика мәктәбе бар.

## Шәхси тормошо
1993 йылда данлыҡлы гимнастка Чэнь Юнъянгә өйләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Biography  — Li-Ning Company Limited
* Список результатов на соревнованиях
* Li Ning: China’s legendary gymnast has combined sporting agility with commercial muscle, 60 Years of Asian Heroes, By Hannah Beech, *Time*, 2006
Мәсех

**Мәсех** () — Исламда: аяҡты шайтан ашығына тиклем ҡаплап торған күн аяҡ кейемен (хүффә йәки мәст, ситек) һыулы ҡул менән һөртөп алыу.

Тәһәрәт алғанда аяҡты йыуыу урынына ҡулланыла. Мәсех дөрөҫ булһын өсөн тәһәрәт алынғандан һуң аяҡтың таҙа булып ҡалыуы һәм аяҡ кейеменең сиселмәгән булыуы шарт. Икенсе юлы тәһәрәт алғанда шул осраҡта мәсех ҡылыу ғына етә. Ҡайһы бер мәҙһәбтәрҙә мәсехте бер тәүлек дауамында, ә мосафирҙарға юлда булғанда 3 көн рөхсәт ителә.

Аяҡ кейеме күн йәки кейеҙ табанлы, 1 сәғәт дауамында йәйәү барғанда тишелмәҫлек булырға тейеш. Аяҡ кейеме тәнгә еткерә тейеп торорға тейеш, эре тишектәр рөхсәт ителмәй. Өй шарттарында ҡалын йөн ойоҡбаштарға мәсех ҡылырға мөмкин, йоҡа ойоҡбаштарға мәсех рөхсәт ителмәй. Мәсех уң аяҡ кейеменә — уң ҡул, һул аяҡ кейеменә һулы менән ҡылына, яҡ осонан үҙеңә табан йүнәлдереп һөртөлә. Аяҡ кейеме сиселеп китһә йә уның аша һыумы, бысраҡмы инһә, мәсех ҡылыу дөрөҫ булмай.

## Ситеккә мәсех ҡылу
Башҡорт халҡының милли аяҡ кейемдәренән ситекте дин әһелдәре, намаҙ уҡыусылар иң йыш ҡулланған, сөнки уға мәсех ҡылырға мөмкин булған. Ситекте ғәҙәттә күн ҡата, һуңғараҡ калуш эсенән кейгәндәр һәм ул бысранмаған.Уны йоҡа күндән, оҙон ҡуныслы, үксәһеҙ итеп теккәндәр. Ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа кейгән . 

Ситек татар халҡында һәм Урта Азия халыҡтарында осрай.

## Әҙәбиәт
Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993. - 210-сы бит

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Гадяч

**Гадяч** () — Украинаның Полтава өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.

2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 23 960 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Гадяч ҡалаһы сайты
Тәйәммүм

**Тәйәммүм** () — Исламда айырым осраҡтарҙа тәһәрәт урынына ҡом йәки махсус таш менән таҙарыныу-һөртөнөү. Тәйәммүм өсөн ҡоро тупраҡ, саң, эзбиз, гипс, цемент, балсыҡ һәм башҡа ҡоро матдәләр ҡулланыла ала.

## Тарихы
Һижрәнең 5-се йылында (миләди 627 йыл) Бәнү Мусталиҡ ырыуы менән яу тотҡанда, мосолмандар тәһәрәт өсөн һыу таба алмай. Шул мәлдә Мөхәммәт пәйғәмбәргә тәһәрәт һәм тәйәммүм тураһында аят иңә.

## Тәйәммүм сәбәптәре
Ҡом менән таҙарыныу шундай осраҡтарҙа рөхсәт ителә:
# Әгәр 2-3 километр радиуста тәһәрәт алырлыҡ һыу табылмаһа
# Әгәр һыу тейгән осраҡта яраның боҙолоу хәүефе, һыуыҡ тейеү ихтималы булһа һәм башҡалар
# Әгәр дошман, юлбаҫарҙар һәм башҡалар яғынан хәүеф булһа
# Һыу әҙ булып, эсерлек кенә ҡалған булһа

## Тәйәммүм ҡылыу тәртибе
Тәйәммүм совершается следующим образом:
# Тәйәммүм алырға ниәт ҡылына.
# Устарҙы асып ер енесенән булған нәмәгә (ҡом, тупраҡ йәки саң) һуғырға. Ҡулға йоғоп ҡалғанын устарҙы һуғып төшөрөргә.
# Асыҡ ус менән битте һөртөргә
# Икенсе тапҡыр ергә һуғып алғас, уң ҡулды бармаҡ осонан терһәккә тиклем һөртөп сығырға.
# Өсөнсө тапҡыр һуғып алғас, һул ҡулды бармаҡ осонан терһәккә тиклем һөртөп сығырға.

## Боҙолоу шарттары
Тәһәрәтте ни боҙа, тәйәммүмде лә шул боҙа. Тәйәммүм ҡылыр шарттар юҡҡа сыҡҡанда (мәҫәлән, һыу табылһа йә яра төҙәлһә) тәһәрәтте һыу менән яңыртыу фарыз.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* тәйәммүм  / FondIhlas.Ru
* таяммум / Halyal.Com
* «таяммум» (совершение ритуального омовения землей или песком)  / Al-Shia.Ru
Халыҡ-ара баскетбол федерацияһы

**Халыҡ-ара баскетбол федерацияһы** (, сокр. **FIBA**, урыҫ телендә транслитерация аша яҙылышы **ФИБА**) — барлыҡ милли баскетбол федерацияларын берләштереүсе һәм был уйын төрөнөң донъя кимәлендә үҫеш йүнәлештәрен билдәләүсе ойошма. ФИБА баскетбол буйынса донъя чемпионатын һәм башҡа халыҡ-ара ярыштар үткәрә. Федерацияның штаб-квартираһы Швейцарияның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Женева ҡалаһында эшләй.

Тәүҙә ойошма атамаһының аббревиатураһы *Халыҡ-ара һәүәҫкәрҙәр баскетболы федерацияһы* (урыҫса *Международная федерация любительского баскетбола* (*Fédération Internationale de Basketball Amateur*) тигән һүҙбәйләнеште аңлатҡан. Халыҡ-ара ярыштарҙа профессиональ баскетболсыларға ла рәсми ҡатнашыу мөмкинлеге бирелгәндән һуң, 1989 йылда *Amateur* һүҙе алып ташлана, ә дөйөм атаманы ҡыҫҡартып тормайҙар.

## Тарихы
Ойошма 1932 йылдың 18 июнендә милли баскетбол ассоциаларының Швейцарияның Женева ҡалаһында үткән беренсе халыҡ-ара конференцияһында төҙөлә. Милли баскетбол комитеттары вәкилдәре кәңәшмәһе баскетбол ассоциаларының Халыҡ-ара федерацияһын (FIBA—ФИБА) ойоштороуҙы хәл итә. ФИБА-ны булдырыу тәҡдиме менән һигеҙ ил: Аргентина, Чехословакия, Греция, Италия, Латвия, Португалия, Румыния и Швейцария вәкилдәре сығыш яһай. 1989 йылда ФИБА-ның Германияның Мюнхен ҡалаһында үткән конгресында профессиональ баскетболсыларҙың барлыҡ ярыштарҙа ла, шул иҫәптән Олимпия уйындарында ла ФИБА эгидаһы аҫтында сығыш яһауҙары хаҡында тарихи ҡарар ҡабул ителә.

## ФИБА ойоштороп үткәргән ярыштар
1950 йыл ир-егеттәр араһында баскетбол буйынса донъя чемпионаты үтә башлай, ә 1953 йылдан халыҡ-ара ярыштың был төрө ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла ойошторола. Хәҙерге ваҡытта был ике турнир бер-береһенән айырым, дүрт йылға бер тапҡыр, Олимпия уйындары менән сиратлап, ике йыл һайын үткәрелә. Бынан тыш ФИБА 19 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр (юниорҙар) һәм 21 йәшкә тиклемгеләр араһында ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командалары өсөн донъя беренселеге ойоштора. ФИБА тағы ла биш континенттың барыһында ла үткән баскетбол ярыштарын, 18 йәшкә тиклемгеләр (юниорҙар) һәм 20 йәшкә тиклемгеләрҙең (йәштәр) бары тик Африка, Америка һәм Европа ҡитғаларында барған беренселектәрен дә күҙәтеп үткәрә.

1936 йылдан баскетбол турниры Йәйге Олимпия уйындары программаһының үҙгәрешһеҙ өлөшө булып килә, был ярышты үткәреү менән Олимпия уйындарын ойоштороусы ил, Халыҡ-ара олимпия комитеты һәм ФИБА бер үк кимәлдә шөғөлләнә.

1972 йылда 2002 йылғаса ФИБА ҡарамағында үткәрелгән «Ронкетти кубогы» ярышы 2003 йылдан Ҡатын-ҡыҙҙарҙың Еврокубогы (FIBA EuroCup Women) тип үҙгәртелде.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ФИБА
Урал батырҙың алтын билбауы

**«Урал батырҙың алтын билбауы»** — Башҡортостандың Өфө ҡалаһынан башланып, тарихи тәбиғәт һәйкәлдәре, иҫтәлекле, «Урал батыр» эпосына бәйле урындар, халыҡ кәсепселеге һаҡланған Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ, Бөрйән, Күгәрсен, Мәләүез, Ишембай, Стәрлетамаҡ райондары аша үткән туристик маршрут.

## Маршрут программаһы

### Белорет районы

Ассы шифаханаһына экскурсия. Уҫманғәле мәсете, Заһир Исмәғилев музейы, үҙенсәлекле легендалар — дейеүҙәр, аждаһалар менән бәйле Көньяҡ Урал ҡурсаулығы башланған Ямантау менән танышыу.

### Учалы районы
Азия-Европа сигендәге стела янында туҡталыш. Ҡашҡар ауылында Шакирйән Мөхәмәтйәновтың (Александр Матросов) музейына экскурсия. «Урал батыр» стелаһы менән танышыу. Учалы ҡалаһы буйлап экскурсия: райондың этнография музейында булыу, Ахун мәнгирҙәренә барыу. «Абҙаҡ» тау саңғыһы үҙәгенә сәйәхәт.

### Әбйәлил районы

«Яҡтыкүл» тау саңғыһы үҙәгенең канат юлы менән 450 метр бейеклектәге тауға менеү. Яҡтыкүл күленә сәйәхәт. Советтар Союзы Геройы, генерал Таһир Күсимовтың музейына экскурсия.

### Баймаҡ районы
Башҡортостандың беренсе баш ҡалаһы булған Темәс ауылында «Темәс» тарихи-мәҙәни үҙәктә башҡорт милли йолаларын менән танышыу. Этнография музейына сәйәхәт.

### Бөрйән районы

Мәндәғол ауылындағы «КаповоТур» турбазаһында урынлашыу. Ағиҙел буйлап ағыу, Аҡбулат ауылындағы мәсет менән танышыу, Бабсаҡ бей ҡәберенә зыярат ҡылыу. Шүлгәнташ мәмерйәһенә экскурсия.

### Күгәрсен районы
Йомағужа һыуһаҡлағысына сәйәхәт. «Башҡорт ауылы» туристик базаһы менән танышыу.

### Мәләүез районы

Нөгөш һыуһаҡлағысына экскурсия. Воскресенск картиналар галереяһы менән танышыу.

### Ишембай районы
Скварчиха ауылында изге сығанаҡта булыу.

### Стәрлетамаҡ районы
Ҡаланың "Таштар музейы"на сәйәхәт. «Юрматы ере» мемориаль комплексы менән танышыу.

## Перспективаһы
Маршрутҡа Ирәмәл тауын һәм Ғафури районының Сәйетбаба ауылындағы Башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген, башҡа райондарҙы ла индереү күҙаллана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://resbash.ru/stat/2/6768
Истинжә

**Истинжә** (ғәр. استنجاء) — ислам термины, ул бәүелгәндән һәм/йәки дефекациянан һуң һыуҙы таҙартыу өсөн ҡулланыуҙан ғибәрәт.

Истинжә мотлаҡ. Был енси ағзаларҙан йәки тура эсәктән күскән бөтә нәмәне һыу ярҙамында алып ташлауҙы аңлата. Бәҙрәф ҡағыҙын һәм таштар кеүек башҡа таҙа ҡоралдарҙы һыу менән бергә таҙартыу өсөн ҡулланырға мөмкин. *Истижмәр* — таш, туалет ҡағыҙҙары йәки башҡа һыуһыҙ таҙарта алырлыҡ нәмәләр ҡулланып та шул уҡ эш. 

Маҡсаты — бысраҡлыҡты таҙартыу һәм Ислам ҡанундарына һәм принциптарына ярашлы гигиенаны һаҡлау.

Һыу мосолман йорттарында һәм илдәрендә санитар гигиена стандарты булып тора. Төбәккә һәм мәҙәниәткә ҡарап, һыу менән эш итеү өсөн тәғәйенләнгән һауыттар айырыла. Мәҫәлән, Диңгеҙ Көньяҡ-Көнсығыш Азияла табо, Көнбайыш Африкала бута, йәки Һинд субконтинентында лота. Халыҡ-ара кимәлдә биде туалет ҡағыҙ урынына йәки уға өҫтәп ҡулланыла.

## Ритуаль сафлыҡ
Истинжә ислам гигиена юриспруденцияһының һәм исламда тән һәм йәндең дөйөм йола таҙалығының бер өлөшө булып тора.

Ҡөрьәндә былай тиелә:
Рибонуклеин кислотаһы (РНК)

**«Нуклеин кислоталары»** (атама латинса «нуклеус», йәғни ядро, һүҙенән килеп сыҡҡан) — күҙәнәктә нәҫел билдәләренең һаҡлау һәм тапшырыуҙа үҙәк ролде уйнаусы матдәләр. Улар тәүтапҡыр күҙәнәк ядроларында табылған; рибонуклеин кислотаһы, нуклеин кислоталарының береһе, хайуан һәм үҫемлек күҙәнәктәре цитоплазмаһының состав өлөшө.

Нуклеин кислоталарының биологик әһәмиәте ифрат ҙур. Билдәле булыуынса, һәр күҙәнәк инә күҙәнәктең бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Бала күҙәнәк инә күҙәнәктең үҙсәнлегем ала. Күҙәнәктең үҙсәнлектәре башлыса уның аҡһымдары менән билдәләнелә. Нуклеин кислоталары күҙәнәктә аҡһымдарҙы тап инә күҙәнәктәгесә итеп синтезлауҙы тәьмин итә.

**Нуклеин кислоталарының ике төрө бар**: дезоксирибонуклеин кислотаһы (ДНК) һәм рибонуклеин кислотаһы (РНК).

## Рибонуклеин кислотаһы (РНК)

**Рибонуклеин кислотаһы (РНК)** ** **— регуляр булмаған  биополимер, полинуклетид. 

**Мономерҙары дүрт төр рибонуклеотид**: цитозин, урацил, аденин, гуанин

**Рибонуклеотидтарҙың дөйөм төҙөлөш схемаһы**: азотлы нигеҙ ** **— рибоза — Фосфор кислотаһы ҡалдығы. 

**Рибонуклеотидтар бер - береһенән азотлы нигеҙ буйынса  ғына айырылалар**:пиримидиндар төркөмөнән —Цитозин менән Урацил; пуриндарҙан — аденин менән гуанин.

РНК структураһы ДНК структураһына оҡшаш. РНК, ДНК кеүек үк, полинуклеотид, әммә ДНК-нан айырмалы рәүештә, РНК молекулаһы ( күпселек осраҡта) бер сынйырлы.

ДНК-лағы кеүек үк, РНК структураһы ла дүрт төр нуклеотидтың сиратлашыуынан барлыҡҡа килә, тик РНК-ла нуклеотидтар составы ДНК нуклеотидтарынан бер аҙ айырыла, йәғни РНК-ла углевод дезоксирибоза түгел, ә рибоза, шуға күрә РНК рибонуклеин кислотаһы тип атала ла инде. Бынан тыш, РНК-ға азотлы нигеҙ тимин урынына башҡа нигеҙ, төҙөлөшө буйынса уға яҡын, урацил (У) инә.

**Шулай итеп, ДНК һәм РНК араһында өс төп айырма бар:**
# ДНК нуклеотидтары составындағы пентоза —дезоксирибоза, ә РНК нуклотидтарында — рибоза. Рибозала дезоксирибозанан айырмалы рәүештә, өҫтәмә гидроксил төркөм бар. Был РНК молекулаларының гидролизын еңелләштерә.
# РНК-ла аденининға комплементар нуклеотид булып тимин түгел, ә урацил тора.
# ДНК — ике сылбырлы спираль формаһында була (комплементар ике полинуклеотид сылбыр). РНК молекулалары күпселектә бер сылбырлы (бер полинуклеотид сылбыр) һәм күпкә ҡыҫҡа була.

## Рибонуклеин кислотаһының төрҙәре
Күҙәнәктә РНК-ның бер нисә төрө бар. Улар бөтәһе лә аҡһымды синтезлауҙа ҡатнаша.

* **Беренсе төр — транспорт РНК-һы (т-РНК).** Былар ҙурлыҡтары буйынса иң бәләкәй РНК. Улар аминокислоталарҙы үҙҙәренә бәйләй һәм аҡһым синтезланған урынға алып бара.

* **Икенсе төр — информация РНК-һы (и-РНК)**. Дәүмәле буйынса ул т-РНК-нан 10 тапҡыр ҙурыраҡ. Уның функцияһы — ДНК-нан аҡһым синтезланған урынға аҡһымдың структураһы тураһында информация алып барыу.

* **Өсөнсө төр — рибосома РНК-һы (р-РНК).** Улар иң ҙур молекулаларҙан тора һәм рибосомалар составына инә.
* Дүртенсе төр — Ҡайһы бер вирустарҙың нәҫел матдәләре.

## Һылтанмалар
* Большая медицинская энциклопедия
Мисүәк

**Мисүәк** (), **сүвәк** () — араҡ (фарсы сальвадораһы) тип аталған ағастың ботаҡтарынан һәм тамырынан эшләнә торған теш таҙартҡыс. Сәйнәгән ваҡытта ул сүсләнеп таралып, бумала рәүешенә инә.

Мисүәкте исламға тиклем үк файҙалана торған булғандар, әммә ул шәреҡтә бөгөнгәсә бик теләп ҡулланыла. Ул Яҡын Көнсығыштан Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш илдәренә таралып киткән һәм «сәйнәү таяғы» тигән атама менән билдәле ().

Исламда мисүәк ҡулланыу — сөннәт ғәмәл. Хәҙистәрҙә әйтелеүенсә, мисүәк тотоноу фарыз тип һаналыр дәрәжәгә еткән. Мөхәммәт Пәйғәмбәр әйткән:

Өммәтем өсөн ауыр булыр тип уйламаһам, мин мисүәкте һәр тәһәрәт алғанда файҙаланырға ҡушыр инем.

Тәбиғи туҡланыу яҡлылар (вегандар, вегетариандар, сейләй ашаусылар) мисүәкте бик күп ҡуллана.

## Башҡорт халҡында мисүәк (сүвәк)
Башҡорт телендәге «сүбәк сәйнәү» (буш хәбәрҙе күп һөйләү) тигән ғибәрә, ихтимал, сүвәк (мисүәк) сәйнәүҙән килеп сыҡҡандыр. Мисүәк менән теш таҙартыу фарыз ғәмәл дәрәжәһенә етә яҙған шарттарҙа, әлбиттә, уны ауыҙҙарында йыш тотҡандар, йыш сәйнәгәндәрҙер. Халыҡта «мисүәк» тигән вариант түгел, ә сүвәк тигәне таралған булғандыр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ним ағасы — шул уҡ маҡсатта ҡулланыла.

## Әҙәбиәт
* «Башҡорт теленең һүҙлеге», 2-се том. — Мәскәү, 1993 — 245-се бит

## Һылтанмалар
* Как использовать палочки мисүәк? 
*  
*
Туп уйындары

**Туп уйындары** — туп ҡулланылған спорт һәм башҡа төр уйындар. Уларҙың күбеһендә тупты ҡаршы яҡ командала уйнаусылар  туҡтата, тотоп ала алмаҫлыҡ итеп ташлау йә иһә уны кире һуғыу, башлыса ҡул һәм аяҡ йә ниндәйҙер уйын ҡоралдары ярҙамында тупты билдәле бер төрлө итеп йүнәлтеү, мәҫәлән баскетболда кәрзинкәгә ташлау, футбол һәм хоккейҙа ҡапҡаға индереү уйынсыларҙың төп маҡсаты итеп ҡуйыла. 

## Популяр туп уйындары
Уйындарҙың ҡағиҙәләрендә билдәләнгән төп маҡсаттарға нигеҙләнеп, туп уйындарын бер йәки бер нисә категорияға индереп ҡарарға мөмкин. Бер-береһенә оҡшаш булғандар йыш ҡына боронғо бер үк уйындан килеп сыҡҡан була. Ошондай категорияҙы түбәндәге миҫалдар аныҡ күрһәтә:
* Гол индерелергә тейешле уйындар — туп ҡапҡаға инергә йәки башҡа сәпкә тейергә тейеш. Бындай уйындар иҫәбенә, мәҫәлән,   америка футболы, футбол, туплы хоккей, үләндә хоккей уйнау, һыуҙа туп уйнау (водное поло), поло (һыбай туп уйнау), баскетбол, гандбол һәм пушбол.
* Тупты сетка аша ташларға кәрәт булған уйындар — туп ҡаршы ярышыусы яғына ул тота йә кире бәрә алмаҫлыҡ итеп ташланырға йә һуғылырға тейеш. Мәҫәлән, волейбол, теннис, өҫтәл теннисы.
* Тупҡа таяҡ менән һуғыла йәки тупты таяҡ менән һуғып осора торған уйындар — һуғыусы ниндәйҙер билдәләнгән урынға (сәпкә) йүгереп барып етерлек итеп тупты һуғып осорорға тейеш. Мәҫәлән, бейсбол, крикет, ҡаҡма туп (лапта).
* Һәр уйынсы тупты сәпкә тейҙерергә тейеш — туп сәпкә мөмкин тиклем аҙ һуғыу (бәреү) һөҙөмтәһендә тейергә йә бер һуғыуҙа мөмкин тиклем күберәк сәпкә тейергә тейеш. Мәҫәлән, гольф, боулинг.
* Позицияның төгәллегенә өлгәшеү уйындары: мәҫәлән, петанк, боулз, бочче.
* Еңеүселәр һәм еңелеүселәр булмаған уйындар. Улар бары тик рәхәтлек алыу, күңел асыу, мәрәкә һәм уйын-көлкө өсөн ойошторола. Миҫалдар — Бирмала популяр булған чинлон һәм Япониялағы кэмари уйындары. Түңәрәктә торған уйынсыларҙың маҡсаты — ҙур булмаған тупты башлыса аяҡтар менән типкеләп, уны ергә төшөрмәй, мөмкин тиклем күберәк ваҡыт һауала тотоу. 

Туп шулай уҡ спорттың уйын булмаған төрҙәрендә лә, мәҫәлән, художестволы гимнастикала ҡулланыла.

## Тарихы
Туплы гимнастик уйын цивилизацияға күптән аяҡ баҫҡан халыҡтарҙа ла, шулай уҡ мәҙәни донъянан ситтәрәк ҡалған ваҡ халыҡтарҙа ла ( Төньяҡ Америка индеецтары, Австралияла йәшәүселәр) осрай. Үҙәк Америкала *тлачтли* тип йөрөтөлгән туп уйыны таралған булған. Уның *улама* тигән хәҙерге заман төрөн индеецтар әле лә әүҙем уйнай.

## Әҙәбиәт
* А. А. Бородатова. Игра в мяч как путь в пещеру предков (К вопросу о семиотике ритуальной игры в мяч в древней Мезоамерике)  // История и семиотика индейских культур Америки. М., 2002, с. 129—175
* Дворовые игры с мячом 

## Һылтанмалар
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Туп
Шахлин Борис Анфиянович

**Шахлин Борис Анфиянович** (27 ғинуар 1932 йыл, Ишим, Төмән өлкәһе — 30 май 2008 йыл, Киев, Украина) — гимнаст, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1955). Ете тапҡыр Олимпия уйындары чемпионы (1956 — конь өҫтөндәге күнегеүҙәр, командалар ярышы; 1960 — абсолют беренселек, конь өҫтөндәге күнегеүҙәр, брустарҙағы күнегеүҙәр, таянып һикереү; 1964 — перекладиналағы күнегеүҙәр). Абсолют донъя (1958), Европа (1955), СССР (1954, 1957—1960, 1963) чемпионы. Күпбәйгенең айырым төрҙәрендә донъя (1954, 1958), Европа (1955,1963), СССР (1957—1964) чемпионы. СССР Кубогына эйә (1955—1962).

## Биографияһы
Бори́с Анфия́нович Шахли́н 12 йәшендә үкһеҙ етем ҡара, малай ҡәрҙәрше менән икеһен өләсәһе тәрбиәләй. 1944 йылда гимнастика секцияһына яҙыла. В. А. Порфирьев беренсе остазы була, ул малайҙа яуаплылыҡ тәрбиәләй һәм бер ни алдында баҙап ҡалмаҫҡа, бирешмәҫкә, аҡтыҡ көскә тиклем көрәшергә өйрәтә. Киев физкультура институтына уҡырға барырға ла ул кәңәш бирә. 1955 йылда Борис Киев физик культура институтын тамамлай.

Тәжрибәле тренер А. С. Мишаковта (уның тәрбиәләнеүселәре иҫәбендә — легендар гимнаст Лариса Латынина) шөғөлләнә, 22 йәшендә тәүге тапҡыр СССР йыйылма командаһы составында Римға донъя чемпионатына бара, команда беренселегендә еңә. Шул уҡ йылды беренсе тапҡыр СССР-ҙың абсолют чемпионы була. 1956 йылда Олимпия уйындары алтынына лайыҡ була. Өс Олимпиадала ҡатнашып (1956—64), бөтәһе 7 алтын награда яулай. Шахлин үҙен һәр ваҡыт тыныс тота, үҙ көсөнә ышана. ФРГ-ла үткән Европа беренселегенән һуң (1955) журналистар уны ярыш майҙанына сығып, бөтә көнәркәштәрен иҙеп сыҡҡан «рус айыуы» тип атай.

1964 йылдан КПСС ағзаһы. Спорт карьераһын тамамлағандан һуң Киев физкультура институтында уҡыта. 1968 йылда халыҡ-ара категориялы судья була. 1970-се йылдар башында уны Халыҡ-ара гимнастика федерацияһының техник комитеты вице-президенты итеп һайлайҙар. 

## Ҡыҙыҡлы факттар
1969 йылдың 25 мартында Монголия почтаһы почта маркалары серияһын сығара (№ 520—527 + почта блогы № 120). 525-се номер аҫтындағы 60 монге номиналлы маркаға конь өҫтөндә күнегеү эшләп торған Борис Шахлин төшөрөлгән.

## Маҡтаулы бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1956)
* Ленин ордены (1960)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1964)

## Ишимда Б. А. Шахлин һәйкәле
Ишим ҡалаһында Борис Шахлинға һәйкәл ҡуйылған.

Ул «Екатеринбург художество фонды» ижади-производство берекмәһе тарафынан 2011 йылда эшләнгән. Авторҙары: С. Титлинов, А.Медведев, С.Савин.

Иҫән сағында спортсыны «тимер Шахлин» тип йөрөтәләр. Һәйкәлде авторҙар, гимнастың һынмаҫ холҡон, ныҡлығын, көсөн һәм еңеүгә ихтыярын кәүҙәләндереп, тутыҡмаҫ ҡоростан эшләй.

## Әҫәрҙәре
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шахлин Борис Анфиянович // Олимпийская энциклопедия / Павлов С. П.. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 415 с.

## Һылтанмалар
* Статья о спортсмене на сайте Peoples.ru
* Борис Шахлин на сайте МОК(инг.)
* ''Юрис Ю.'' По прозвищу Железный // Спорт-Экспресс. 2008. 2 июня. С. 13
Щербо Виталий Венедиктович

**Щербо Виталий Венедиктович** (; 13 ғинуар 1972 йыл) — СССР һәм Беларусь гимнасы.

1992 йылдың алты тапҡыр олимпия чемпионы (тарихта берҙән бер, йөҙөүсе булмаған спортсы, бер уйында 6 алтын миҙал яулаусы).

Барлыҡ дәүерҙәрҙең иң яҡшы гимнасы (барлыҡ 8 дисциплинала донъя чемпионы булған берҙән-бер ир-егет — шәхси һәм команда беренселеге, шулай уҡ бөтә 6 снарядта).

СССР-ың атҡаҙанған спорт мастеры (1991), Беларусь Республикаһының атҡаҙанған спорт мастеры (1994).

Виталийҙың беренсе тренеры — Леонид Выдрицкий. «Хеҙмәт резервтары» исемле спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай.

## Спорт биографияһы

Щербоның йондоҙло сәғәте 1992 йылда Барселоналағы Олимпия уйындарында ҡабына. Унда ул **алты алтын** **миҙал** яулай.

Тарихта тик ике кеше генә, команда наградалары менән бергә, бер Олимпиадала, унан куберәк алтын миҙал яулай алалар: америка йөҙөүсеһе Марк Спитц — ул 7 алтын миҙал яулай (Мюнхен-1972) һәм Майкл Фелпс — ул 8 алтын миҙал яулай (Пекин-2008).

Тәүҙә «Жорди С Палау»ҙа спорт гимнастикаһы буйынса ярыштарҙа Виталий Берләшкән партнерҙары менән бергә (*Коробчинский Игорь, Григорий Мисютин, Валерий Беленькая, Алексей Воропаев һәм Рустам Шәрипов*) команда беренселеген яулай. Япония һәм Ҡытай йыйылма командаларын үтеп китә.

Һуңынан, Валерий Беленькийҙы һәм Григорий Мисютинды үҙып, абсолют беренселектә еңеү яулай.

Ә 1992 йылдың 2 августында спорт тарихында һәм, айырым спорт гимнастикаһында уникаль ҡаҙаныштары билдәләнә — 1 көн эсендә 4 олимпия алтын миҙалын яулай.

Ул ҡулсала, бруста, атта һәм таянып һикереүзә беренселекте ала.

Виталий үҙе яратҡан ирекле күнегеүҙәрҙә фаворит булып һаналған. Әммә сығыштарының береһендә келәм ситенә сыҡҡан.

4 йыл үткәс, Атлантала, Щербо Белоруссия йыйылма командаһы өсөн сығыш яһап, 4 бронза миҙал яулай һәм үҙенең олимпия наградаларының иҫәбен 10-ға тиклем еткерә.

Шулай уҡ Щербо — 12 тапҡыр донъя чемпионы (шул иҫәптән, 1993 йылда абсолют донъя чемпионы), 10 тапҡыр Европа чемпионы, ике тапҡыр спорт гимнастикаһы буйынса Донъя кубогын яулай.

1992 йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты Щербоны иң яҡшы спортсы булараҡ «Джесси Оуэнс» призы менән бүләкләй.

1993 йылда абсолют донъя чемпионы була.

Мотоциклдан ауып, ҡулының һыныуы аркаһында 1997 йылда үҙ спорт карьераһын тамамлай,

Әлеге ваҡытта Виталий Лас-Вегаста йәшәй, унда, «Scherbo Gymnastics School of Vitaly» исемле үҙ тренажер залын аса.

Беренсе ҡатыны Ирина, ҡыҙҙары Кристина (АҠШ-ла 1993 йылдың 4 мартында тыуа). Икенсе ҡатыны — элекке гимнастка, Валентина.

2017 йылдың октябрендә уның олимпия йыйылма командаһы буйынса элекке партнеры Татьяна Гуцу 1991 йылдағы көсләүҙә ғәйепләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Күп тапҡыр олимпия уйындарының чемпиондары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* В. Щербо на сайте Национального олимпийского комитета Республики Беларусь
* Виталий Щербо: «Задорнов говорит, что американцы тупые. Но они просто видят в других цветах»
* В. Щербо на сайте Белорусской ассоциации гимнастики
* Виталий Щербо на Олимпийских играх 
* Виталий Щербо на сайте МОК
РСФСР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы

**РСФСР-ҙың 1925 йылғы Конституцияһы** — Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы — РСФСР-ҙың 1925 йылда раҫланған Конституцияһы.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
Советтарҙың XII Бөтә Рәсәй съезының «РСФСР Конституцияһын (Төп Закондың) раҫлауы тураһында» 1925 йылдың 11 майындағы Ҡарарына ярашлы раҫлана.

Конституцияның ҡабул итеүе РСФСР-ҙың яңы ойошторолған СССР Союзы составына инеүе һәм Рәсәй ҡануниәтен Союз ҡануниәтенә (башлыса 1924 йылғы СССР Конституцияһына) ярашлы итеү маҡсатында эшләнә. Яңы конституция Граждандар һуғышы тамамланыуы һәм СССР-ҙың булдырылыуы сәбәпле илдәге сәйәси һәм иҡтисади хәлдәрҙең йомшарыуын сағылдыра. РСФСР-ҙың 1918 йылғы Конституцияһынан айырмалы рәүештә маҡсаттар ҙа бер ни тиклем үҙгәрә: 1918 йылғы конституцияла «социалистик йәмғиәттең ойошторолоуы һәм бөтә илдерҙә лә социализмдың еңеүе» раҫланһа, 1925 йылғы конституцияла «коммунизм булдырыу» маҡсаты һуңғыһы итеп билдәләнә һәм башҡа илдәр тураһында бер нәмә лә әйтелмәй.

Конституция башта 6 бүлектән, 8 главанан һәм 89 статьянан торған.

Конституцияға административ-территориаль бүленеше һәм совет идара итеү органдарының үгҙәртеп ҡороуына бәйле бер нисә үҙгәреш индерелә.

## Һылтанмалар
РСФСР Конституцияһы (Советтарҙың XII Бөтә Рәсәй съезының 1925 йылдың 11 майында раҫланған).
Ҡомған

**Ҡомға́н** (төркисә) — Рәсәйҙең мосолман төрки халыҡтары йәшәгән төбәктәрендә башлыса тәһәрәтләнеү өсөн ҡулланылған тар муйынлы, моронло, тотҡосло һәм ҡапҡаслы оҙонса һауыт. Ҡомғандар балсыҡтан һәм металдан (башлыса еҙҙән һәм көмөштән) эшләнгән. XX быуатта дюралдән эшләнгән ҡомғандар ҙа киң ҡулланыла.

Ҡомған башҡорт халҡының көнкүрешендә киң файҙаланылған һәм әле лә файҙаланылып килә. Ҡайһы бер урындарҙа «ҡомған» «сәйнүк» һүҙенең синонимы булараҡ ҡулланыла.

## Афтафа
Ғәрәптәрҙә ҡомғандың икенсерәк формалыһы — афтафа (**Афта́фа, афта́ба** () — тип аталғаны ҡулланыла,

тажиктар уны *афтоба* тип атай, Үзбәкстанда — абдаса.

Балсыҡтан эшләнгән был һауыт башлыса ҡатын-ҡыҙ шөғөлө һаналған. XVIII—XIX быуаттарҙа баҡыр афтафа етештереү нәзәкәтле биҙәү-ҡулланма сәнғәтенә әйләнгән. Оҙонса йомро һауыттар матур тояҡтар, оҙон, матур бөгөлгән морон, йылан йәки аждаһа һынындағы тотҡостар менән биҙәлгән. Һауыттың өҫтөн сүкеп, гравировкалап, ҡара һыҙаттар, эмаль менән биҙәкләп, алтын ялатып эшләгәндәр. XIX быуаттан ҡалған баҡыр афтафа Баҡы ҡалаһында, Әзербайжандың Тарих музейында һаҡлана.

Lahic Aftafa.jpg|Баҡыр афтафа. (Әзербайжан)
Aftafa.jpg|Пластмасса афтафа
Иҫке өйҙән иҫтәлек.jpg


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Афтафа

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993 йыл. — 675-се бит

## Һылтанмалар
* Описание кумгана из глины
* Описание и изображение кумгана из жёлтого металла
* Кумган 1890 года 
* Киргизский кумган, поднесённый Государю Наследнику Цесаревичу киргизами Уральской области.
Ғөҙөр

**Ғөҙөр** — Исламда кешенең аҡларлыҡ, иҫәпкә алырлыҡ сәбәбе булыу

Ауырыу намаҙ ҡалдырыуға сәбәп түгел икәне билдәле. Мосолман ауырыуы арҡаһында һушын, хәтерен юғалтыу йә аҡылдан яҙыу сәбәпле генә намаҙ үтәмәүе мөмкин. Ауырыған башҡа барлыҡ осраҡтарҙа ла мосолман фарыз намаҙын уҡырға тырышырға тейеш. Түшәктән тора алмағанда, хатта тәһәрәт ала алмағанда ла намаҙ мотлаҡ ғибәҙәт. Ятып ҡына тора алғанда башы менән генә хәрәкәттәр эшләп намаҙ уҡыла; тәһәрәтләнә алмаһа, ятҡан ерҙән тәйәммүм алып ҡына (мәҫәлән, өй ҡабырғаһына ҡулын һуғып) уҡырға мөмкин.

Әгәр кешенең бер намаҙ уҡыған аралыҡта берәй бүлендеһе сығып торһа, был кеше ғөҙөрлө һанала, ә үҙен «мәғҙур» тип атайҙар. Был хәл ауырыу арҡаһында танауҙан йәки башҡа ағзанан ҡанмы, эренме сығып торғанда була. Шулай уҡ тамсылап ҡына бәүел, һүл, арт юлдан боҙоҡ һауа сығып тороуы ла һәм башҡалар ғөҙөр һанала.

## Тәһәрәт боҙолоу

Ғөҙөрлө кешеләргә төрлө еңеллек ҡаралған. Ул тәһәрәт алып нәүбәттәге намаҙын, башҡа осраҡтарҙа тәһәрәт боҙола тип һаналған сәбәптәр булһа ла, уҡып бөтөрә. Ауырыу менән бәйле булмаған сәбәптәр генә тәһәрәтте боҙа тип һанала. Ошо уҡ тәһәрәт менән ул сөннәт намаҙҙарын тамамлағансы уҡый ала. Әммә фарыҙ намаҙ ваҡыты килеп еткәс, ул тәһәрәтен яңыртырға тейеш.

Фарыз намаҙҙы үтәгәнсе лә бүленделәре сығыуҙан туҡтамаған кеше ғөҙөрлө тип һанала. Әммә туҡтап торған мәле лә була икән, тәһәрәтләнеүҙе һәм фарыз намаҙҙы шул ваҡытҡа тура килтерергә тырышырға кәрәк.

## Әҙәбиәт
* «Башҡорт теленең һүҙлеге», 1-се том. — Мәскәү, 1993 — 2451-се бит.

## Сығанаҡтар
* ИЗВИНИТЕЛЬНОЕ СОСТОЯНИЕ (Узр. Мазур.)
* Каким образом берет омовение человек с ‘узром (уважительной причиной)?
Поло

**По́ло** () () — туп менән командалы спорт төрө, бында ҡатнашыусылар аттарға менеп тупты майҙансыҡ буйлап махсус сәкән ярҙамында күсереп йөрөтәләр. Көнәркәш ҡапҡаларына ни тиклем күберәк туп индереү — уйындың маҡсаты булып тора.

## Тарихы
Беҙҙең эраның беренсе мең йыллығында командалы уйын — човган (човган-поло) уйыны булараҡ барлыҡҡа килгән. Быуаттар дауамында човган уйыны Урта Азияла, Иранда, Әзербайжанда, Төркиәлә, Ираҡта, Ҡаҙағстанда һәм уларға сиктәш төрки илдәрҙә популяр була. Уйындан күренештәр боронғо миниатюраларҙа йыш ҡына һүрәтләнә, шулай уҡ боронғо ҡулъяҙмаларҙа уның тураһында ентекле тасуирлама һәм уйын ҡағиҙәләре бирелә. Човган буйынса тәүге халыҡ-ара ярыштар XII быуатта Бағдад ҡалаһында Урта Көнсығыш һыбайлылары араһында ойошторола.

Уйындың Европала һәм бөтә донъяла таралыуында һәм үҫешендә инглиздәр ҙур роль уйнай. XIX быуатта Һиндостандан Англияға килтерелгән човган уйыны бик тиҙ популярлыҡ яулай, ә яңы ҡағиҙәләр индереү был уйындың Европала һәм Америкала тиҙ таралыуына булышлыҡ итә.

Инглиздәрҙең инициативаһы буйынса был уйын хәҙерге атама менән — атлы поло тип атала һәм 1900 йылда Парижда үткән II Олимпия уйындары программаһына кертелә. Был ярыштарҙа өс илдән 5 команда ҡатнаша. Артабан 1908, 1920, 1924, 1936 йылдарҙағы Олимпия уйындары программаларында була.

Был спорт төрө бигерәк тә Бөйөк Британияла, АҠШ-та, Һиндостанда, Пакистанда, Аргентинала һәм Австралияла таралған.

1987 йылдан поло буйынса донъя чемпионаттары уҙғарыла. Аргентина, Бразилия, Чили һәм АҠШ командалары иң юғары уңыштарға өлгәшәләр.

## Ҡағиҙәләре
Команда дүрт чабандан тора. Асыҡ һауала уйын өсөн туптың диаметры 3¼ дюйм (8.3 сантиметр), ауырлығы — 4 унция (113,4 грамм). Сәкән традицион рәүештә бамбук йәки тал таяҡтарынан яһала. Уйын өсөн пони аттарының махсус тоҡомдарын үҫтерәләр һәм өйрәтәләр.

Матч *чакка* () тип аталған периодтарҙан тора, уларҙың дауамлылығы — 7 минут. Теге йәки был ярыштың ҡағиҙәләренә ҡарап, матч 4, 6, йәғни 8 периодтан торорға мөмкин. Бигерәктә 6 периодтан торған матч бик популяр.

## Майҙансыҡ
Уйын майҙансығының оҙонлоғо 300 ярд, ә киңлеге − 160 ярд (яҡынса 5-6 футбол майҙансыҡтарына тиң). Ҡапҡалар майҙансыҡтың ситке һыҙыҡтарҙың уртаһында ҡуйыла, улар бер-береһенән 8 ярд алыҫлығында урынлашҡан ике штанганан тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һыу полоһы

## Һылтанмалар

* Халыҡ-ара Поло Федерацияһы
* Интервью об игре в конное поло с президентом Московского Поло Клуба: правила, нюансы, расчет гандикапа и советы для начинающих игроков