open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джавахишвили Гиви Дмитриевич

**Гиви Дмитриевич Джавахишвили** (; 18 декабрь 1912 йыл, Тифлис — 10 ноябрь 1985 йыл, Тбилиси) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1953—1975 йылдарҙа Грузин ССР-ының Министрҙар Советы рәйесе.

## Биографияһы
Гиви Джавахишвили 1912 йылда табип Дмитрий Джавахишвили һәм Анна Магалашвили ғаиләһендә тыуған.

1934 йылда Кавказ аръяғы индустриаль институтын тамамлай; инженер-геолог.

1934—1941 йылдарҙа — гидрогеология партиялары начальнигы.

1941—1942 йылдарҙа — Тбилиси ҡалаһының Орджоникидзе район партия комитеты инструкторы.

1942—1944 йылдарҙа — Грузин ССР-ы Совнаркомының госплан бүлеге мөдире.

1944—1945 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының яғыулыҡ һәм энергетика бүлеге инструкторы.

1945—1947 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының яғыулыҡ һәм энергетика бүлегенең бүлек мөдире урынбаҫары.

1947—1948 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының яғыулыҡ-энергетика сәнәғәте буйынса сәркәтиб урынбаҫары һәм яғыулыҡ-энергетика бүлеге мөдире.

1948—1952 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының ауыр сәнәғәт бүлеге мөдире.

1952—1953 йылдарҙа — Тбилиси ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе.

1952—1953 йылдарҙа — Грузин ССР-ы Юғары Советы рәйесе.

1953 йылдың апрель—сентябре — Грузин ССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары.

1953—1975 йылдарҙа — Грузин ССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе.

1953—1975 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты бюроһы ағзаһы; КПСС Үҙәк комитеты ағзаһы (1956—1976 йылдарҙа), СССР-ҙың 4-9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

1975 йылдың декабренән — союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике Ленин ордены, 
* Октябрь Революцияһы ордены, 
* «Почёт Билдәһе» ордены, 
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 
* миҙалдар 

## Һылтанмалар
* [264) https://web.archive.org/web/20080820155526/http://harikumar.brinkster.net/BLAND/DOCTORS%20CASE_FINAL.htm THE 'DOCTORS' CASE',AND, THE DEATH OF STALIN Bill Bland, Communist for the League (UK), London, 1991 October. 1953 October On 29, forty a-one-year-old engineer and geologist, Mr.. Djavakhishvili Givi D., Georgian Minister of the Republic elected was Prime". (M. d. Lang: op. cit.; p. 264)](https://web.archive.org/web/20080820155526/http://harikumar.brinkster.net/BLAND/DOCTORS%20CASE_FINAL.htm%20%20THE%20%27DOCTORS%27%20CASE%E2%80%99%2CAND%2C%20THE%20DEATH%20OF%20STALIN%20Bill%20Bland%2C%20for%20the%20Communist%20League%20%28UK%29%2C%20London%2C%20October%201991.%20On%2029%20October%201953%2C%20a%20forty-one-year-old%20engineer%20and%20geologist%2C%20Mr.%20Givi%20D.%20Djavakhishvili%2C%20was%20elected%20Prime%20Minister%20of%20the%20Georgian%20Republic«.%20(D.%20M.%20Lang:%20op.%20cit.;%20p.)
* [ Гиви Дмитриевич Джавахишвили.]
* 
* Сталин и Хрущев. Лев Балаян. «И правильно сделал: у Предсовмина Грузии Гиви Джавахишвили, выступившего на этом съезде в поддержку предложения о выносе тела И. В. Сталина из Мавзолея…»
* Советтар Союзы Коммунистар партияһы тарихына буйынса белешмә һәм 1898—1991
Баланчивадзе Мелитон Антонович

**Баланчивадзе Мелитон Антонович** (; 24 декабрь 1862 йыл (5 ғинуар 1863 йыл) — 21 ноябрь 1937 йыл) — Грузия композиторы. Данлыҡлы хореограф Джордж Баланчин һәм композитор Андрей Баланчивадзеның атаһы.

## Биографияһы
Мелитон Антонович Баланчивадзе 1862 йылдың 24 декабрендә (яңы стиль буйынса 1863 йылдың 5 ғинуарында) Баноджа ауылында тыуа. Кутаиси дини училищеһында уҡый, сиркәү хорында йырлай

1880 йылда Тифлис опера театры хорына инә.

1889 йылда Петербург консерваторияһына уҡырға керә.

1895—1917 йылдарҙа Рәсәй ҡалаларында грузин музыкаһы менән хор ойоштора.

1918 йылда Кутаисиҙа музыка училищеһы аса.

1921—1924 йылдарҙа — Грузин ССР-ы халыҡ мәғриәфәте комиссариатының музыка бүлеге мөдире.

Милли операға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, А. Церетелиҙың «Тамара Коварная» поэмаһы (1897) буйынса тәүге грузин «Дареджан Коварная» операһы авторы . Операның беренсе редакцияһы Николай Черепнин, икенсеһе — улы Баланчивадзе Андрей ҡатнашлығында ҡуйыла.

1923 йылда Георгий Ахвледиани урамы, 4 адресы буйынса йәшәй (мемориаль таҡтаташ ҡуйылған)

1937 йылдың 21 ноябрендә Кутаисиҙа вафат була.

## Ғаиләһе
Мелитон Баланчивадзе ике тапҡыр өйләнә. Гаянэ Эристави менән тәүге никахынан ике балаһы була. Береһе, Аполлон, аҡ гвардеецтар ғәскәре полковнигы була, 1918 йылда Беренсе Кубань походында ҡатнаша.

Икенсе тапҡыр (1905 йәки 1906 йылда булыуы ихтимал) Санкт-Петербургта тыуған Мария Николаевна Васильеваға өйләнә. Ғаиләлә өс бала тыуа:

* Тамара, рәссам, 1943 йылда Ленинград блокадаһы ваҡытында вафат була;
* Джордж Баланчин АҠШ-ҡа эмиграциялана һәм абруйлы балетмейстер булып китә;
* Андрей Баланчивадзе совет Грузияһының билдәле композиторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (14.01.1937)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Баланчивадзе Мелитон Антонович 
* Грузины Санкт-Петербурга. Мелитон Баланчивадзе
Яйла

**Яйла** ( — яҫы) — () бер аҙ бүлгеләнгән тигеҙ йәки убалы‑түбәле тигеҙлектәрҙән торған тәпәш, яҫы өҫлө ҡалҡыулыҡ. Күршеһендәге тигеҙлектәрҙән текә ҡабырғалары менән айырылып тора. Ғәҙәттә, диңгеҙ өҫтө кимәленән 500 метрҙан артыҡ бейеклектә урынлаша. Яйланың тигеҙ өҫтө йөҙҙәрсә-меңдәрсә километрга һуҙылырға мөмкин (мәҫәлән, Тибет яйлаһы)

## Барлыҡҡа килеүе
Яйла ҙур күләмдә янартау магмаһы сығыу, лава экструзияһы (*ҡыҫылып-этелеп сығыуы*) йәки эрозия (*тау тоҡомдарының йәки тупраҡтың ағым һыуҙар тарафынан емерелеүе йәки йыуылыуы*) кеүек төрлө геологик процестар арҡаһында барлыҡҡа килергә мөмкин.

## Төрҙәре
Һыу аҫты һәм ҡоро ер яйлаларына бүленә. Һыу аҫты яйлаһы — океан төбө күтәрелеү арҡаһында барлыҡҡа килә. Ҡоро ерҙәге яйла — бөтә яҡтан текә ҡалҡыулыҡтар менән уратып алынған (*иңкеүлектәр айырылған*) тигеҙлек.

Шулай уҡ структуралы, янартау (лава), денудацион, аккумулятив, таулы яйлаларға бүленә.

## Янартау яйлаһы
Янартау (*йәки* лава) яйлаһы. Янартау аталыуы арҡаһында барлыҡҡа килә торған ҙур майҙандағы яйла. Рельефтың тигеҙһеҙлеген тултырыусы шыйыҡ базальт лаваһы өҫкә сыҡҡанда яһала. Янартау (лава) яйлаһына өлгө булып Путорана яйлаһы (*[[Себер]]*) тора.

## Денудациялы яйла
Тау тоҡомдарының (*[[һыу]], [[ел]], [[боҙ]], үҙ ауырлыҡ көсө менән*) емерелгән продукттарының ер өҫтөндә уйһыулыҡтарҙа, соҡорҙарҙа урынлашҡан майҙандарға күсеүе йәки күсерелеүе арҡаһында барлыҡҡа килә. Мәҫәлән,Өфө яйлаһы (*[[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙел]] бассейны*), Урал аръяғы яйлаһы.

## Атаҡлы яйлалар
* Һардангервидала () — Европаның (Норвегия) иң бейек тау яйлаһы. Диңгеҙ өҫтө тигеҙлегенән 1 200 — 1 600 м өҫтә, 8 000 кв. км. майҙанда урынлашҡан. Яйлала милли парк ойошторолған.
* Колорадо () — АҠШ-тың көнбайышында бер нисә штат ерендә урынлашҡан яйла. Майҙаны 337 мең км, бейеклеге 1 500 — 3 350 м.

## Башҡортостандағы яйлалар
Башҡортостандың­ Урал ­алды төнь­яҡ‑көнсығышында Өфө яйлаһы, Баш­ҡортостан­ Уралының көнь­яғында Йылайыр яйлаһы урынлашҡан. Был яйлалар ныҡ йырғыланған денудация‑эрозиялы һыҙатланышлы, тәрән боролмалы үҙәндәре күп. Башҡортостандың­ Урал­ аръяғы­ яйлаһы  аккумулятив‑денудацион тигеҙлектән ғибәрәт .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Юннән-Гуйчжоу
* Йылайыр яйлаһы

## Һылтанмалар
* Plateau. britannica.com
* Plateau. travel-university.org
* Plateau. scienceclarified.com

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡалҡыулыҡ

**Ҡалҡыулыҡ** —  — ер өҫтөнөң тирә-яҡ киңлектәргә ҡарағанда күтәрелгән өлөшө (мәҫәлән, Урта Рәсәй ҡалҡыулығы һ.б.).

## Тасуирламаһы
Шартлы рәүештә абсолют бейеклеге 200 м-ҙан алып 400 м-ға тиклем еткән майҙанды, (һирәкләп 800 м-ға ҡәҙәр етә) һәм уйһыулыҡтарға ҡапма-ҡаршы күренештәрҙе ҡалҡыулыҡ итеп ҡарайҙар. Ғәҙәттә, ҡалҡыулыҡтың асыҡ беленеп торған битләүҙәре юҡ.

Күбеһенсә аккумуляция барышында йәки йылғалар менән бүлгеләнгәндә ҡалҡыу тигеҙлектәр барлыҡҡа килә. Аккумуляция арҡаһында барлыҡҡа килгән ҡалҡыулыҡҡа — мореналарға миҫал итеп Смоленск-Мәскәү ҡалҡыулығын килтерергә мөмкин. Ставрополь ҡалҡыулығы — йылғалар менән бүлгеләнгән ҡалҡыулыҡ.

Күренеше буйынса ошондай төрҙәре бар:
* ялпаҡ түбәле (Волга буйы ҡалҡыулығы)
* һырлы (Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы)
* убалы (мәҫәлән, Валдай ҡалҡыулығы).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Высота (география)
* Грива (форма рельефа)
* Кряж
* Увал
* Тауҙар

## Әҙәбиәт
* 
*
Яр ашалыу

**Яр ашалыу** — (, ) - бормалы йылға йырҙаларының яры ашалыу арҡаһында барлыҡҡа килгән геологик үҙенсәлек. Ағым бөгөлдө дуғаландырып  өңөп инә, ярын йыуа.  Улар йыш ҡына үле йылғалар үҙәндәрендә барлыҡҡа килә.  Йыуылған ярҙарҙың сағыштырмаса бейеклеге бер нисә дециметрҙан алып бер нисә метрға тиклем тирбәлә.

Яр ашалыу йылға ағымы тиҙлеге үҙгәреп тороу арҡаһында  килеп сыға. Йылға бөгөлө яғына ағым  көслөрәк бәрелә һәм эрозияға килтерә, ярлауҙар барлыҡҡа килә.  

Ҡайһы бер еүеш урындарында ташылдыҡтар тула-тула яр һаҙмыртлана, һаҙ үләндәре үҫә башлай  йәки үле йылға һаҙлыҡҡа әүерелергә мөмкин.

Ярлауҙар йылға йырҙаһының һөҙәк ярына аллюзийҙың яңы порциялары даими рәүештә өҫтәлеп барыу арҡаһында формалаша. Ваҡыт үтеү менән,  бөгөлдәр ҙурая барған һайын, йырҙа ярының элекке һикәлтәһе  «йырағая» тора, ташҡын ваҡытында ғына һыу аҫтында ҡала һәм ярлауға әүерелә. Ярлауҙы үҫемлек баҫа, ул ағымдарҙы әкренәйтә, был үҙе яңы яңы ваҡ ташылдыҡтар  килеүе өсөн шарттар тыуҙыра. Артабан ярлау күтәрелеүе ташҡында эрерәк ташылдыҡтар ҡалыуына  һәм башта үҙән уртаһында, ә артабан бөтөнләйе менән үҙәндең үрге өлөшөнә етеп берегергә ярҙам итә.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* Чалов Р.С., Завадский А.С., Панин А.В. Речные излучины. Научный редактор Р.С. Чалов. М.: изд-во МГУ. 2004 г. 371 с. илл.
* Энциклопедический словарь по географии , MS Rao, 2005, ISBN 81-7488-154-9 , стр. 745 на англ.)
Бердзенишвили Николай Александрович

**Бердзенишвили Николай Александрович** (; (27 декабрь 1894 йыл — 17 июль 1965 йыл) — СССР-ҙың ғалим-тарихсыһы. Грузия ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1944).

## Биографияһы
Николай Александрович Бердзенишвили 1894 йылдың 27 декабрендә (яңы стиль буйынса 1895 йылдың 8 ғинуары) Грузияла Гоголесубани ауылында тыуған.

1926 йылда Тбилиси университетын тамамлай.

1939 йылда — Тел, тарих һәм матди мәҙәниәт институтында тарих бүлеге мөдире. 1948—1958 йылдарҙа — Грузин ССР-ы тарихы институты директоры, Тбилиси университеты тарих факультетының Грузия тарихы кафедраһы мөдире.

1939 йылдан — профессор, 1943 йылдан — тарих фәндәре докторы.

## Ғилми эштәре
** «Очерк из истории развития феодальных отношений в Грузии XII—XVI века» (1938),
** «Из истории русско-грузинских отношений на рубеже XVI—XVII века» (1944).
** История Грузии. Ч. 1. С древнейших времен до начала XIX века [Текст] : Учебник для ст. классов сред. школы / Н. Бердзенишвили, И. Джавахишвили, С. Джанашиа ; Под ред. Н. Бердзенишвили ; Ин-т истории им. акад. Джавахишвили АН ГССР. — 2-е изд., испр. — Тбилиси : Гос. изд-во Груз. ССР, 1950 (Комбинат печати Упр. по делам полиграфии и изд-в). — IV, 460 с., 10 л. ил. и карт. : ил., карт.; 23 см.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Грузин ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1946).
* Сталин премияһы (1947).

## Хәтер

1965 йылдың 17 июлендә вафат була. Мтацмин пантеонында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Н. Бердзенишвили. Библиография. Тб., 1981.
* Сайтында шәхси бите knowledge.su
* Бердзенишвили Николай Александрович а. а. / / Ҙур Рәсәй энциклопедияһы. 3. т. М., 2005. 347. с.
* Совет тарихи энциклопедияһы. — М.: советская энциклопедия . Под ред. М. Жуков Ер. 1973—1982.
* Николай Александрович Бердзенишвили : [Некролог] // Заря Востока. — Тбилиси, 1965. — 20 июле.
* Фото
* ნიკოლოზ (ნიკო) ბერძენიშვილი
* Фото
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө

**Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы көнө** (БМО-ның рәсми телдәрендә: , , , ) — БМО-ның Генераль Ассамблеяһының 2-сесессияһы ҡарары буйынса (168-се резолюция) 1948 йылдан башлап йыл һайын 24 октябрҙә билдәләнә. Был көндө, 1945 йылда, БМО Уставы көсөнә инә.

1971 йылда 26-сы сессияла Генераль Ассамблеяһы 2782-се резолюцияһында (XXVI) был көндө халыҡ-ара байрам тип иғлан итә һәм барлыҡ дәүләттәргә лә дәүләт байрамы кеүек билдәләргә тәҡдим итә.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Көнө уңайынан БМО-ның Генераль Секретары йыл һайын донъя берләшмәһе алдында мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай.

## БМО көнөн билдәләгән илдәр

Һәр дәүләттә был көндә төрлөсә билдәләй:

* Данияла — Флаг көнө.
* Коста-Рикала — Милли байрам.
* АҠШ-та — БМО көнө уңайынан йыл һайын президенттың мөрәжәғәтнамәһе баҫыла.
* Швецияла — БМО көнө, флагштоктарҙа Швеция йәки БМО флагы күтәрелеүе мөмкин.
* Финляндияла — Флаг көнө.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының дәүләт хеҙмәте көнө
* Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Халыҡ-ара тыныслыҡ урынлаштырыусылар көнө

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* День Организации Объединённых Наций
* UN Day
* [Резолюция A/RES/2782 (XXVI)](http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/2782(XXVI))
* Послание Генерального секретаря ООН в 2006 г.
Уҫы (Өфө йылғаһы ҡушылдығы)

**Уҫы** — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан буйлап аға. Өфөһының уң ҡушылдығы, йылға тамағынан 74 км өҫтәрәк урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 126 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 964 км².

## Географияһы
Ҡариҙел районы Нәғретдин һәм Верхнеусинский ауылдарынан 5 километрға көньяҡтараҡ баш ала. Төньяҡтан көньяҡҡа табан Ҡариҙел һәм Мишкә райондары сигенән, Благовещен районының Уҫы-Степановка, Ежовка, Бедеева Поляна, Быково, Арҡауыл һ. б. ауылдары аша аға һәм Түбәнге Иҙәк ауылы янында Ҡар иҙелгә ҡоя. Йылғаның дөйөм ағып төшөүе — 109,7 м. Туҡланыуы — ҡатнаш, ҡарҙар ирегәндә йылға таша. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу тотоноуы — 80 м³/с. Йылғаның максималь тәрәнлеге — 1,5 м, уртаса тәрәнлеге — 0,7 м, уртаса киңлеге — 12 м. Ағым тиҙлеге — 0,2 м/с.

Йылға бассейны, аргиллит, ангидрит, гипс, доломит, эзбизташ, өфө ярусы таш тоҙо һәм юғары пермдең көнгөр ярусынан торған Өфө яйлаһының көньяҡ-көнбайышында һәм Ағиҙел буйы тигеҙһеҙ-тулҡынлы тигеҙлегенең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Асыҡ карбонат (юғарғы өлөшөндә) һәм сульфат ябыҡ карсты (һыуға иреүсән тау тоҡомдары) үҫешкән. Ландшафтында ҡара-һоро, һоро урман тупрағы, киң япраҡлы урмандар үҫә. Ҡушылдыҡтары: уңы — Бағышла, һулы — Седяшка.

Себерҙә лә Уса исемле ҙур йылға бар. Шор телендә *Уса (У-Суғ)* *Күк йылғаһы* йәки күк белемен буйһондороусы йылға тигәнде аңлата.
Тағы бер тәржемә бар: У — көслө, Суғ — йылға. Бәлки, Урал буйҙарына күсеп килгән ҡәбиләләр Усы исемен бында ла ҡушҡандыр тип фаразларға ла була.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Өфө йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шакша ҡала тибындағы ҡасабаның һыу үлсәү посына тиклем урынлашҡан, йылғаның бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.

## Һылтанмалар
* http://rus.bashenc.ru/ 
* Уҫы йылғаһының төп ҡушылдыҡтар 
* Благовещен районы сайтында Уҫы йылғаһы тураһында 
## Иҫкәрмәләр
Фәйзуллина Зөһрә Хәдит ҡыҙы

**Фәйзуллина Зөһрә Хәдит ҡыҙы** (29 июль 1946 йыл — 27 октябрь 2020 йыл) — педагог, журналист, шағир. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар, Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Рамаҙан Өмөтбаев, Ким Әхмәтйәнов, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге премиялар лауреаты.  

## Биографияһы
Зөһрә Хәдит ҡыҙы Фәйзуллина 1946 йылдың 29 июлендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ҡаҙмаш ауылында тыуған.

Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлаған.

1969—1980 йылдарҙа Әбйәлил районы мәктәптәрендә әҙәбиәт һәм тел уҡытыусыһы булып эшләй.

1980 йылда Сибайға күсеп килә, артабан мәктәп-интернатта һәм Сибай педагогия училищеһында (колледжы) уҡыта.

1996—2001 йылдарҙа «Атайсал» төбәк-ара гәзитенең баш мөхәррире була.

2005—2012 йылдарҙа — Сибайҙағы «Сулпан» башҡорт балалар театрының әҙәби бүлеге етәксеһе булып эшләй.

Зөһрә Хәдит ҡыҙы Фәйзуллина 2020 йылдың 27 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Ижады
Балалар һәм өлкәндәр өсөн төрлө жанрҙарҙа ижад итә. Уның «Илекле ҡыр», «Мөғжизә көтәм» йырҙар йыйынтыҡтары, «Йырҙарым — йөрәгемдә» электрон йырҙар баҫмаһы, кескәйҙәр өсөн «Олатайым аманаты» шиғырҙары; «Оло Етегән» пьесалар йыйынтығы, Мәктәп сәхнәһе өсөн пьесалар (2010 йыл); «Йәйғор төҫө» шиғырҙар альманахы һәм «Беҙҙең байрамдар» сценарийҙар йыйынтығы сығарыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, 
* Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премия,  
* Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия 
* Хөсәйен Әхмәтов исемендәге премия

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Зөһрә Фәйзуллина. Биография, шиғырҙар//Балалар әҙәбиәте антологияһы — Өфө, 2014 — 196-196-се бб.
Чимакадзе Арчил Иванович

**Арчил Иванович Чимакадзе** (; 5 март 1919 йыл — 1991 йыл) — грузин композиторы һәм педагогы.

## Биографияһы
Арчил Иванович Чимакадзе 1919 йылдың 5 мартында Грузин ССР-ы Чиатура ҡалаһында тыуа.
1940 йылда Тбилиси ҡалаһы университетының математика факультетын тамамлай.
1945 йылда — Тбилиси консерваторияһын Андрей Баланчивадзе класында, ә 1951 йылда Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге аспирантураны Анатолий Александров класында тамамлай.
1960—1963 йылдарҙа — Тбилиси дәүләт 1-се музыка училищеһы директоры.
1963—1967 йылдарҙа — Грузин опера һәм балет театры директоры.
1972 йыллан — Грузин радио һәм телевидение тапшырыуҙарының музыкаль художество етәксеһе.
1968 йылда Тбилиси консерваторияһында уҡыта, 1978 йылда был уҡыу йортоноң доценты, ә 1983 йылдан — профессоры була. Фильм һәм спектаклдәргә музыка яҙа.
1964 йылдан КПСС ағзаһы.

## Театр

### [[Шота Руставели исемендәге грузин театры|Шота Руставели исемендәге театр]]
* «Арагвинец» Апхаидзе А (1958)
* Важи Пшавелдың «Бахтриони» поэмаһы буйынса (1960)
* «Пиросмани» (1961)

### [[К.  Марджанишвили  исемендәге Тбилиси  академия театры]]
* «Медея» (1962)

## Ижады
* «Сердце Картли» кантатаһы, сопрано, хор һәм оркестр өсөн (Мириана Абуладзе шиғыры), 1952 й.; «Клятва миру» хор һәм оркестр өсөн кантата (Давид Гагечиладзе шиғыры) 1954 й.
* «Ленину» кантатаһы (С. И. Мачавариани шиғыры) 1970 й.
* «Слава тебе» кантатаһы (1971, Нодар Гурешидзе шиғыры)
* «Инеш» хор, оркестр һәм уҡыу өсөн (1962)
* «Коронация Тинатин» хор һәм оркестр өсөн (1966, ике музыкаль-әҙәби композиция «Витязь в тигровой шкуре»)
* «Девлети» симфоник поэмаһы, (1946 й., «Лашхетский господин» Серго Клдиашвили новеллаһы буйынса)
* «Песня Пиросмани» ирҙәр вокаль квартеты өсөн, симфоник оркестр оҙатыуында.

## Наградалары
* «Почёт Билдәһе» ордены (17.04.1958)
* Грузин ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961)
* Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1973)

## Әҙәбиәт
* Музыкаль энциклопедик һүҙлек / Гл. Музыкальная ре г. в. — М.: советская энциклопедия, 1990. — 626 с. — ISBN 5-85270-033-9

## Һылтанмалар
* 
* Арчилдың сайтында Чимакадзе КиноПоиск
Кеше хоҡуҡтары көнө

**Кеше хоҡуҡтары көнө** (БМО-ның рәсми телдәрендә: , , ) — БМО-ның Генераль Ассамблеяһы тәҡдиме буйынса (423-сө (V) Резолюция) 1950 йылдан башлап, йыл һайын 10 декабрҙә билдәләнә. 1948 йылда ошо көндә БМО-ның Генераль Ассамблеяһы Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһын ҡабул итә.

Генераль Ассамблея резолюцияһында барлыҡ дәүләттәргә йыл һайын Кеше хоҡуҡтары көнөн байрам итеү тураһында докладтар ебәрергә тәҡдим итә. Кеше хоҡуҡтары көнөн байрам итеүҙе көйләүҙә Кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссар мөһим роль уйнай.

СССР-ҙа, 1977 йылдан алып, Кеше хоҡуҡтары көнөндә Мәскәүҙә Пушкин майҙанында «Өнһөҙлөк митингыһы» үткәрәләр.

Рәсәйҙә был көндә рәсми һәм рәсми булмаған төрлө саралар үткәрелә. 2001 йылда Андрей Сахаров исемендәге «За журналистику как поступок» премиһы булдырыла. Премия Рәсәй журналистарына Кеше хоҡуҡтары көнөндә 10 декабрҙә тапшырыла.

2009 йылдың 10 декабрендә демократик хәрәкәт вәкилдәре Пушкин майҙанында тағы ла «Өнһөҙ митинг» үткәрә. Шулай итеп, улар, Рәсәйҙә кеше хоҡуҡтары ҡабаттан һәр ерҙә һәм тупаҫ боҙола тип иҫәпләп, совет диссиденттарының йолаларын тергеҙергә ҡарар итә.

КАР-ҙа Кеше хоҡуҡтары көнө милли байрам булараҡ 21 мартта — 1960 йылда Шарпевилдәге атып үлтереш тураһында иҫтәлек итеп Раса дискриминацияһын бөтөрөү өсөн халыҡ-ара көрәш көнөндә үткәрелә.

Кирибатиҙа Кеше хоҡуҡтары көнө ял тип иғлан ителгән.

2013 йылдың 10 декабрендә Кеше хоҡуҡтары өсөн халыҡ-ара федерация (FIDH) менән «Яҙ» хоҡуҡ үҙәге «Беларустә һәр урында хеҙмәт хоҡуҡтарын боҙоу һәм мәжбүри хеҙмәт» темаһы буйынса 80 битлек ентекле отчет тәҡдим итә.

## Көн темаһы
Йыл һайын БМО Кеше хоҡуҡтары көнөнөң төп темаһын билдәләй:

* 2004 йыл — «Кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге белем»
* 2005 йыл — «Язалауҙар һәм уларға ҡаршы глобаль көрәш тураһында»
* 2006 йыл — «Ярлылыҡ менән көрәшеү бурыс, ә мәрхәмәтлек түгел»
* 2007 йыл — «Барыбыҙ өсөн дә кешелек дәрәжәһе һәм ғәҙеллек»
* 2008 йыл — «Кеше хоҡуҡтары декларацияһын ҡабул итеүҙең 60 йыллығы»
* 2009 йыл — «Төрлөлөктөн һаҡлау — дискриминацияны бөтөрөү»
* 2010 йыл — «Өндәшмәй ҡалма… дискриминацияға юҡ тип әйт!»
* 2011 йыл — «Уртаҡ байрамыбыҙҙы — Кеше хоҡуҡтары көнөн хуплағыҙ!»
* 2012 йыл — «Һеҙҙең тауышығыҙ ишетелһен!»
* 2013 йыл — «Һеҙҙең хоҡуҡтар өсөн 20 йыл көрәш!»
* 2014 йыл — «Кеше хоҡуҡтары — йылына 365 көн»
* 2015 йыл — «Беҙҙең хоҡуҡтар, азатлыҡ һәр ваҡыт»
* 2016 йыл — «Бөгөн кемдеңдер хоҡуғ өсөн көрәш!»
* 2017 һәм 2018 йылдар — «Тигеҙлек, ғәҙеллек һәм кешелек дәрәжәһен яҡлау өсөн сығыш яһайыҡ»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* [Резолюция Генеральной Ассамблеи № 423 (V)](http://www.un.org/ru/documents/ods.asp?m=A/RES/423(V))
* Темы Дня прав человека на сайте ООН
* Сведения о Дне прав человека в СССР 
* Международный День прав человека-2005 в России
* Положение о премии «За журналистику как поступок» за 2006 год
* Молчаливый митинг на Пушкинской (видео)  10.12.2009 г.
* День прав человека в ЮАР
* Kiribati (англ.)
* Vice Chancellor Sangam University Bhilwara Speaks on Human Rights Day at JMA Pilani Rajasthan
Тавадзе Илья Кайсарович

**Илья Кайсарович Тавадзе** (26 декабрь 1905 йыл — 1 ғинуар 1973 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, дипломат. Фәлсәфә, эстетика тарихы эштәре өлкәһендә эшләүсе автор.

## Биографияһы
Илья Кайсарович Тавадзе 1905 йылдың 26 декабрендә тыуа. 1934 йылдан ВКП(б) ағзаһы. В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтын һәм Мәскәү философия,әҙәбиәт һәм тарих институты аспирантураһын тамамлай. (1934). Философия фәндәре докторы (1964), профессор, Грузин ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

* 1934 — 1937 йылдан — Тбилиси һәм Мәскәү юғары уҡыу йорттарында философия фәнен уҡыта.
* 1937 йылда — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты секретары ярҙамсыһы.
* 1938 — 1939 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире.
* 1939 — 1943 йылдарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының пропаганда һәм агитация буйынса секретары.
* 1943 — 1946 йылдарҙа — халыҡ комиссары — Грузин ССР-ының дәүләт контроле министры.
* 1946 — 1948 йылдарҙа — Францияла СССР Илселегенең беренсе секретары.
* 1949 — 1950 йылдарҙа — СССР сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт бүлеге мөдире 1950 йылдың 22 апреленән 24 ноябренә тиклем — Сүриәлә һәм шул уҡ ваҡытта Ливанда СССР-ҙың Ғәҙәтттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.
* 1953 йылдың апрель-июне — Грузия Компартияһы Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе директоры.
* 1955 йылдан — Грузин дәүләт театр институтының ректоры.

1953—1955 һәм 1952—1953 йылдарҙа тотҡонда була.

## Наградалары
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (24.20.1941)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биографияһы «Рәсәй. XXI быуат»альманахында
* Биографияһы ''Советтар Союзы Коммунистар партияһы тарихына буйынса белешмәлә 1898—1991''
Ахвледиани Георгий Сариданович

**Георгий Сариданович Ахвледиани** (13 апрель 1887 йыл — 7 июль 1973 йыл) — грузин тел белгесе, Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы академигы.

## Биографияһы
Георгий Сариданович Ахвледиани 1887 йылдың 13 апрелендә Кутаиси ҡалаһы эргәһендәге Дерчи ауылында (Көнбайыш Грузия) тыуа. 1910 Харьков университеты Тарих-филология факультетының славян-рус бүлегенә уҡырға инә. Харьков Император университетын, ә һуңынан Петроград университетын тамамлай.

1918 йылда Грузин университеты ойошторолғас, Тбилиси ҡалаһына ҡайта, «Грузин университеты йәмғиәте» академик комиссияһында ҡатнаша. Тбилиси университетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була (1918).

1939 йылдан СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.

1941 йылда Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы асылғас, уның ғәмәлдәге ағзаһы итеп һайлана.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хәрбиҙәрҙең яраланыуы һөҙөмтәһендә телмәре боҙолғандарға ярҙам итеү төркөмөндә эшләй.

1951 йылда Я. Гогебашвили исемендәге Тбилиси ғилми-тикшеренеү педагогика институтының логопедия секторын етәкләй. «Белем» йәмғиәтенең грузин бүлексәһе һәм Грузин лингвистика йәмғиәте рәйесе була.

Г. С. Ахвледиани 1973 йылдың 7 июлендә Тбилисиҙа вафат була, ҡала урамдарының береһе уның исемен йөрөтә.

## Тел ғилемен һәм логопедияны үҫтереүгә индергән өлөшө
Г. С. Ахвледиани лингвистика буйынса фундаменталь эштәр башҡара. Уның эшмәкәрлек йүнәлештәренең береһе булып индоиранистика тора. Был өлкәлә осетин телен, картвель һәм Таулы Кавказ телдәре фонетикаһын өйрәнә. Дөйөм тел ғилеме өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә (фонема теорияһы, фонологик синтагматика проблемаһы, эксперименталь фонетика мәсьәләһе). Логопедияның теория һәм практика мәсьәләләрен эшләй. Телмәр етешһеҙлектәре тәбиғәтен өйрәнеүҙә Г. С. Ахвледиани фонетикаға ҙур урын бирә. Үҙенең бер эшендә ул былай тип яҙа: «Логопедия ҡайһы бер фәнни дисциплиналар менән тығыҙ бәйләнгән, ләкин фонетика менән нығыраҡ; уларҙың өйрәнеү объекттары бер үк — социаль әһәмиәтле артикуляцион ғәмәлдәр, артикуляцион яңғыраш, ләкин уларҙың һәр береһе — фонетика һәм логопедия, был объектты төрлө ҡараштан һәм төрлө маҡсаттан өйрәнә».

Г. С. Ахвледиани етәкселегендә логопедия теорияһы һәм практикаһы буйынса ҡайһы бер тикшеренеүҙәр үткәрелә. Улар араһында: «Тотлоғоу төрҙәре», «Телмәр етешһеҙлектәрен иҫкәртеү», «Телмәр етешһеҙлектәре һәм уларҙы төҙәтеү», «Сигматизм һәм уны төҙәтеү», «Грузин уҡыусыларының телмәр етешһеҙлектәре», «Тауыштарҙы коллектив коррекциялау», «Телмәр етешһеҙлектәре булған балаларҙың яҙыу үҙенсәлектәре», «Грузияла логопедия эше тарихы», «Логопед эшендә дидактик уйын-күнегеүҙәр». Г. С. Ахвледиани фәнни мәктәп ойоштора, күп кенә грузин логопедтары ошо мәктәпкә ҡарай (Н. Асамбадзе, А Кайшаури, З. Габашвили, Т. Перадзе, А Келбакиани).

## Хеҙмәттәре
* *Ахвледиани Г. С.* Основы общей фонетики. — Тбилиси, 1949.
* *Ахвледиани Г. С.* Сборник избранных работ по осетинскому языку. — Тбилиси, 1960.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* *Перадзе Т.* Г. С. Ахвледиани и грузинская логопедия // Дефектология. — 1981. — № 6. — С. 81.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Георгий Ахвледиани (1887—1973). Биобиблиография, Тбилиси, 1978 на сайте Национальной академии наук Грузии
Түлгәзе

**Түлгәзе —** Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Сөн йылғаһының уң ярында 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны 212 км².

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Бөрө ҡалаһынан алып тамағына тиклем Ағиҙел йылғаһы, бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһы буйынса геомәғлүмәт әҙерләү системаһы буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201612111100026572
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102657
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр
Егәҙе (йылға)

**Егәҙе** () — Рәсәй йылғаһы.  Башҡортостан Республикаһы  биләмәләрендә аға Йылға тамағы Еҙем йылғаһының һул яры буйлап 183 км өҫтәрәк. Йылға оҙонлоғо 41 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны, 438 км². Тамағынан 25 км алыҫлыҡта, йылғаның уң ярынан өҫтәрәк Сей Әтәләмйылғаһы ҡушыла.

Егәҙе Еҙем йылғаһының үрге ағымында төп ҡушылдығы булып тора һәм уға тамағынан 183 км алыҫлыҡта йә үрге сығанағынан 25 саҡрым алыҫлыҡта һулдан ҡушыла. Ҡайһы берҙә уны тағы Ҙур Еҙем тип тә атайҙар. Шул уҡ ваҡытта ҡушылған ерҙә Егәҙенең дебеты Еҙемдән ҙурыраҡ булғанлыҡтан, Еҙемдәең үҙен Кесе тип атайҙар.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса,  Кама һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы —  Эҫем йылғаһын индермәй, Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин ауылы янындағы үлсәү посына тиклем Ағиҙел йылғаһы, йылғаның бәләкәй йылға бассейны— Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһы һыу хужалығы районлаштырылыуы геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018685
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) коды буйынса — 111101868
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Топографик карталары

* 

## Һылтанмалар

* 
* Справочная статья. Река Зигаза. Сайт Весь Южный Урал (неопра.).  Көндө 13 февраль, 2012 йыл.
Палиашвили Захарий Петрович

**Захарий Петрович Палиашвили** (; 1871 йыл—1933 йыл) — грузин композиторы, педагог, музыка-йәмәғәт эшмәкәре, грузин классик музыкаһының билдәле вәкиле, Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1925).

## Биографияһы
Захарий Палиашвили 1871 йылдың 4 (16) авгусында Кутаисиҙа сиркәү хоры йырсылары ғаиләһендә тыуа. Ғаиләләге 18 баланың 6-һы профессиональ музыкант булып китә.

Музыкаль белемде католик костеле ҡарамағындағы мәктәптә ала, унда ул йырларға һәм органда уйнарға өйрәнә. Шулай уҡ Ф. Мизандариҙан фортепиано дәрестәре ала. Ғаилә Тифлисҡа күскәндән һуң музыка училищеһында валторна класында шөғөлләнә һәм Н. С. Кленовскийҙа композиция теорияһын өйрәнә.

1900 — 1903 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында С. И. Танеевта композиция класы буйынса уҡый. Танеев менән дәрестәр Захарий Петровичты рус музыка мәҙәниәтенә яҡынайта һәм уның композиторлыҡ оҫталығы үҫешенә булышлыҡ итә.

Палиашвили Грузин филармония йәмғиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, шулай уҡ 1908—1917 йылдарҙа ошо йәмғиәт ҡарамағында ойошторолған хор, оркестр һәм музыка мәктәбен етәкләй.

Захарий Палиашвилиҙың ижадында үҙәк урынды «Абесалом и Этери» (1919), «Даиси» (1923) опералары биләй. Грузияның хәҙерге гимнының музыкаһы уның ошо атап үтелгән ике операһынан алынған.

Бынан тыш Захарий Петрович «Латавро» (1927) һәм «Торженственная кантата» (1927 йылда Октябрь революцияһының 10 йыллығына яҙа) операларын ижад итә. Палиашвили 300 самаһы грузин халыҡ йыры тексын яҙып ала. Уларҙың бер өлөшөн 1910 йылда «Грузин халыҡ йырҙары йыйынтығы» китабында баҫтыра.

Захарий Петрович Павлиашвили 1933 йылдың 6 октябрендә Тифлиста вафат була. Тбилиси опера театры эргәһендәге скваерҙа Вано Сараджишвили ҡәбере янында ерләнә.

## Хәтер
* 1937 йылда Грузин опера һәм балет театрына Палиашвили исеме бирелә.
* 1971 йылда Павлиашвилиға арналған СССР почта маркаһы сығарыла.
* СССР-ҙа Захарий Павлиашвилиҙың Дәүләт музейы асыла (Тбилиси).
* 1960—1994 йылдарҙа Бәләкәй Ржевский тыҡырығы уның исеменә йөрөтә. Хәҙер Волгоград һәм Тбилиси ҡалаларында Палиашвили исемендәге урамдар бар.
* Палиашвилиҙың һүрәте 2 грузин лариһы банкнотаһына төшөрөлгән.

## Әҙәбиәт
Блажанова Т. Рассказала марка // Филателия СССР. — 1972. — № 11. — С. 22.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Чхиквадзе Михаил Арчилович

**Чхиквадзе Михаил Арчилович** (;  — 1987 йыл) — архитектор. 1941 йылдан СССР-ҙың Архитекторҙар союзы ағзаһы. Грузия ССР-ының атҡаҙанған архитекторы (1972).

## Биографияһы
Михаил Чхиквадзе Арчилович 1903 йылдың 19 майында Ананури ауылында руханиҙар ғаиләһендә тыуған.

Тбилиси сәнғәт академияһында уҡый һәм унда 1933 йылдан уҡыта башлай.

Мәскәүҙә СССР Архитектура академияһының аспирантураһында уҡый, фән докторы дәрәжәһенә диссертация әҙерләү өсөн Сталин исемендәге стипендия ала.

1941 йылда СССР-ҙың Архитекторҙар берлеге ағзаһы итеп алына.

1972 йылда Грузия ССР-ының атҡаҙанған архитекторы исеменә лайыҡ була; «Почёт Билдәһе» ордены һәм күп кенә миҙалдар менән бүләкләнә.

1987 йылда Тбилиси ҡалаһында вафат була һәм Кукий зыяратында ерләнә.

## Ижады
* Бакуҙа радиостанцияһы бинаһы (1926)
* Гориҙа драма театры бинаһы (1938, Тавадзе менән берлектә)
* Сухумиҙа драма театры бинаһы (1952 й)
* Чиатурала драма театры бинаһы (1949, К. Чхеидзе менән берлектә).
* Тбилиси ҡалаһында Сәнғәт академияһы бинаһы (1952, А Г. Курдиани һәм Л. З. Сумбадзе менән берлектә)
* Тбилиси ҡалаһында Грузия Фәндәр академияһы бинаһы (1953, К. Чхеидзе менән берлектә).

## Ғаиләһе
* Атаһы — Арчил Григорьевич Чхиквадзе, рухани, протоиерей.
* Әсәһе — Элизабет (Лиза) Гулашвили.

## Иҫкәрмәләр
Котрикадзе Александр Парменович

**Котрикадзе Александр Парменович** (3 декабрь 1930 йыл — 1999 йыл; Тифлис, Грузия ССР-ы) — СССР футболсыһы, һөжүмсе, тренер. СССР-ҙың спорт мастеры (1959), Грузин СССР-ының атҡаҙанған тренеры (1966).

## Биографияһы
Өлкән ағаһы Сергей Котрикадзе. Тбилиси ҡалаһының 35 -се футбол мәктәбе тренеры А. Кикнадзе тәрбиәләнеүсеһе. 1951 йылда «Спартак» (Тбилиси) өсөн биш матч үткәрә, һуңынан «Динамо» ға (Тбилиси) күсә, һәм 1952—1959 йылдарҙа СССР-ҙың 117 чемпионатында 11 туп индерә.

«Динамо» Тбилиси командаһында (1961, 1962—1965, 1984—1986 — тренеры, 1966, 1973 — өлкән тренер, 1985 — өлкән тренеры вазифаһын башҡарыусы) булып эшләй. «Дила» Гори (1961 — өлкән тренеры), «Металлург» Рустави (1968—1969 — өлкән тренеры), «Торпедо» Кутаиси (1970 — өлкән тренеры), «Гурия» Ланчхути (1980—1981, 1987 — өлкән тренеры), «Шевардени» Тбилиси (1988—1989 — өлкән тренеры).

1999 йылда вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте FootballFacts.ru
Харасавэй

**Харасавэ́й** — Рәсәй Федерацияһының Ямал-Ненец автономиялы округы Ямал районындағы вахта ҡасабаһы Межселенный территорияла урынлашҡан.

Ямал ярымутрауының көнбайыш ярында урынлашҡан ҡасаба, исемен Харасавэй морононан алған.

1976 йылда Харасавэй моронон янында Кара диңгеҙенең боҙона тәүге тапҡыр «Ленин» атом боҙватҡысы килтергән «Павел Пономарёв» теплоходынан газ сығарыусылар өсөн ҡорамалдар бушатылды.

Бованенковонан Харасавэйға тиклем «Обская — Бованенково — Карская» тимер юл тармағы төҙөү планлаштырыла, шул саҡта Харасавэй станцияһы Обская станцияһы менән бәйләнер ине.

2014 йылдан ҡасаба РФ-ның сик зонаһына, инә. Ул Ямал-Ненец автономиялы округы сиктәрендә диңгеҙ яр ынан 10 километр киңлек һыҙатында урынлаштырылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Харасавэй газ-конденсат ятҡылыҡтары

## Иҫкәрмәләр
Барабинск

**Барабинск** — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Барабинск районының административ үҙәге.

2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 28 704 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Барабинск на сайте Мой город  

## Иҫкәрмәләр
Нариман Наримановтың йорт-музейы (Тбилиси)

**Нариман Наримановтың йорт-музейы** () — Тбилиси музейы. Әзербайжан Республикаһы милке булып тора.

## Экспозицияһы
Әзербайжан совет дәүләт эшмәкәре Нариман Наримановтың тормошо һәм ижады тураһында һөйләгән экспонаттар, уның ҡулъяҙмалары, китаптары, әҫәрҙәре, һәм уға яҙылған хаттар һ. б тәҡдим ителә.

## Тарихы

Музей 1982 йылда Мирза Шафи урамында, Нариман Наримановтың ата-бабаларынан ҡалған йортта асыла. Ул ошонда тыуған.

2008 йылдың декабре (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 2007 йыл) Мирза Шафи урамындағы иҫке төҙөштәр районды то тош реконструкциялау барышында һүтелә, Нариман Наримановтың йорт-музейы емеретелә, әммә Әзербайжан һәм Грузия хөкүмәттәре музейҙы тергеҙеү тураһында килешеүгә өлгәшә һәм 2017 йылда Иосиф Гришашвили урамы, 41 адресы буйынса тергеҙелә.

Реконструкцияны MStudio компанияһы үткәрә, йорт ҙурайтып һалына, был экспозиция киңлеген арттырырға мөмкинлек бирә. 6 экспозиция бүлмәһе, шулай уҡ техник һәм административ биналар булдырыла. Ағас яндауырлы билдәле грузин балкондары айырыуса ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Йорт алдына Нариман Наримановтың бюсы ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
«Реставрация Дома-музея Наримана Нариманова в Грузии является большой честью для всей нашей команды» / Интервью с руководителем архитектурно-дизайнерской компании MStudio Мехрибан Мурадовой-Исмайловой
Tayanna

**Tayanna** (29 сентябрь 1984 йыл) — украин йырсыһы. 
## Дискографияһы
* TAYANNA. Портреты (2016)
* Тримай мене (2017)
И. Чавчавадзеның йорт-музейы

**И. Чавчавадзеның йорт-музейы** () — тарихи-әҙәби йүнәлешле мәҙәниәт учреждениеһы. Тбилисиҙа (Грузия), Георгий Чубинашвили урамы, 22 адресы буйынса урынлашҡан.

## Экспозиция
Музейҙа күренекле грузин яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре Илья Чавчавадзеның (1837—1907) тормошо һәм ижады тураһында материалдар ҡуйылған. Эш бүлмәһе билдәле фотограф Дмитрий Ермаков төшөргән XIX—XX быуат сигендәге фотолар буйынса тергеҙелгән. Аш һәм ҡунаҡ бүлмәләре — Ольга Агладзе хәтирәләре нигеҙендә эшләнгән. Төрлө предметтар күрһәтелә — боронғо глобус, кәрәсин лампаһы, ҡара һауыты, «Иверия» тип яҙылған көл һауыты, Рафаэль Эристави бюсы һәм Михай Зичи биҙәлешендәге «Юлбарыҫ тиреһе ябынған витязь» баҫмаһы, Илья Чавчавадзеның ҡатыны Ольга Гурамишвилиҙың өҫтәле. Стеналарҙа — Грандың «Жак де Моле тамплиерҙар орденына ҡабул ителә», билдәһеҙ авторҙың «Ҡурҡыу», Верненың «Мазепа бүреләр араһында» картиналары, Шота Руставели һәм яҙыусының кабинетын биҙәгән яратҡан геройҙары — батша Ираклий II һәм Джузеппе Гарибальди портреттары. Шулай уҡ стеналарға Чавчавадзе ситл илдәргә сәйәхәте ваҡытында алып ҡайтҡан Азия һәм Африканың төрлө урындарының фотолары урынлаштырылған.

Чавчавадзеның боронғо юл һандығын (1900 йылдар) музейға Акакий Белиашвили тапшырған.

## Тарихы
Андреевский (хәҙер — Григорий Чубинашвили) урамындағы Варвара Гвиниашвилиҙың йортон Илья Чавчавадзе 1900 йылда, өлкәнәйгәс һатып алырға ҡарар итә. Ошо осорҙа 1889—1901 йылдарҙа, ул Тбилисиҙа һеңлеһе Елизавета Сагинашвили йортонда йәшәй (ул ағаһының күп шәхси әйберҙәрен һаҡлай).

Һатып алынған йорт архитектор Симон Клдиашвили проекты буйынса үҙгәртелә, шул саҡта ҡунаҡ бүлмәһе һәм эш кабинеты булдырыла. Камин Италиянан алдырыла.

1902 йылда Чавчавадзе ҡатыны — Ольга Гурамишвили менән был йортҡа күсенә. Бында "әҙәби кесаҙна"лар үткәрелә, хужалар үҙҙәренең әҫәрҙәрен уҡый.

Чавчавадзе вафат булғанға тиклем йортҡа хужа була. Һуңынан уны тол ҡатыны Грузиндар араһында грамоталыҡты таратыу буйынса йәмғиәткә бирә.

Музей 1957 йылда, яҙыусының 120 йыллыҡ юбилейына ҡарата, асыла.

2016 йылда уны "Музейҙар берекмәһе"нә индереү планлаштырыла.

1987 йылда Иван Джавахишвили урамында Чавчавадзе музейы асыла. Музей комплексына башня, шарап мөгәрәптәре, иген келәте, һыу тирмәне һәм икмәкхана инә. 2018 йылда музей реставрациялана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
В доме ждали гостей
Грузин сәйе

**Грузин сәйе** — Рәсәй империяһында, Советтар Союзында (Грузин ССР-ы территорияһында), ә хәҙерге ваҡытта Грузияла етештерелгән сәй.

## Тарихы
Рәсәйҙә XIX быуат башында милли традицияға әйләнгән сәйҙе күпләп эсеү империя территорияһында сәй үҫтереү феекренә этәрә. XIX быуат һуңында — XX быуат башында бындай ынтылыш бер нисә тапҡыр яһала, әммә ватан сәйен етештереү бары тик СССР ваҡытында ғына тормошҡа аша. Рәсәйҙә сәй үҫтереп ҡарауҙың тәүге аҙымдары 1830 йылдарҙа яһала (шул уҡ ваҡытта, инглиздәр колонияларында, аныҡлап әйткәнәдә Һиндостанда) сәй етештерә башлай). Тәүҙә был эшкә православие сиркәүе тотоноп ҡарай, һуңынан ҡайһы бер бай ер биләүселәр шөғөлләнәнеп ҡарай. Эристави грузин кенәздәренең сәй үҫтереү буйынса тәжрибәһе билдәле. 1910 йылдарҙа рус ғалимы Андрей Краснов Батуми ботаника баҡсаһы плантацияларында сәйҙе фәнни үҫтереүҙә беренсе була.

Грузия территорияһында сәйҙе сәнәғәт плантациялары кимәлендә үҫтереү Ҡырым һуғышынан (1853—1856) һуң барлыҡҡа килә.

1893 йылда сәй бизнесын башлаусы Константин Абрамович Поповтың вариҫы һәм уның эшен дауам итеүсе Константин Семенович Попов Батуми эргәһендә Чаквала сәй плантациялары өсөн бер нисә участка һатып ала, үҫентеләр, сәй ҡыуағы орлоғо ала һәм Ҡытайҙан сәй эше белгесе Лау Джон Джауҙы саҡыра. Лау Джон Джау етәкселегендә юғары сифатлы сәй япраҡтары үҫтерелә, 1896 йылда яңы плантацияларҙан беренсе сәй алына, ә 1900 йылда Попов плантациялары сәйе Парижда күргәҙмәлә алтын миҙал яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Арғос

**Арғос** —  — ҡая, Рәсәй, Силәбе өлкәһе Ҡуҫа ҡалаһының көнбайыш ситендә, Әй йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Арғос — тәпәш, әммә дәүмәлле таш. Уның бейеклеге 43 метр тәшкил итә. Ҡая аҫтында — таш төбөндә — һыу өйөрмәләре хасил булыусан.

Әй йылғаһы яры яғынан Арғос тауында протерозойҙың ун километрлы ҡеүәтле геологик киҫелеше бар һәм тау Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән

Тауҙың аҫҡы өлөшөндә бәләкәй мәмерйә — тау тишеге бар

## Флораһы һәм фаунаһы
Арғостың һырты ҡарағай ағастары менән ҡапланған.Ҡая риф ҡалдыҡтарынан хасил булған һәм унда йәшел-күк ылымыҡ колониялары — строматолиттар һаҡланған.

Арғос ҡаяһы унан асылған матур тәбиғәт күренештәре менән дә, итәге янынан аҡҡан балыҡлы Әй йылғаһы менән дә туристарҙы, балыҡсыларҙы йәлеп итә. Бында суртан, алабуға, сабаҡ, ташбаш бар, ҡайһы ваҡыт ағасаҡ һәм бәрҙе осрай.

## Тарихынан
1856 йылда Арғоста танылған геолог Э. Т. Гофман була (яңылыш уны Арбус тип атай). Һуңыраҡ "Горный журнал"да (кит. IV, 1868) былай тип яҙған:
«…Дождь шел до утра 5-го августа. В этот день я воспользовался одним из ясных промежутков времени, чтобы совершить небольшую поездку на Ай. Я приблизился к реке близ крутого известкового берега, называемого Арбус. До него встречается только серо-синий известняк, коего пласты падают на восток, как видно во многих небольших ломках, в которых добываются камни для фундаментов строений. В этом плотном серо-синем известняке есть отдельные более темные землистые слои, которые делятся на тонкие листочки и содержат в себе желваки, имеющие необыкновенное сходство с органическими остатками, какими они может быть действительно первоначально и были. По форме они большею частию похожи на широкую сдавленную раковину теребратула или тому подобную; на одной стороне пласта они образуют выпуклости или возвышения, а на другой стороне — соответствующие им небольшие углубления. Они разделены на выпуклые слои от поверхности, так что внутренние слои по мере удаления от поверхности становятся больше, но настоящего ядра не видно…»

## Этимологияһы
Ҡаяның исемен грек мифологияһындағы күп күҙле *Аргус* менән бәйләүсәндәр. Мәгәр ҡая тарихи Башҡортостан ерҙәрендә урынлашҡан һәм уның атамаһы, һис шикһеҙ, башҡорт теленән ингән. Башҡорттар ҡаяға грек мифологияһы геройы исемен биреүе бик икеле. Атамала ике башҡорт һүҙе «арғы» һәм «ос» күренеп тора. "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә «арғы — арыраҡ, алыҫыраҡ» тип, ә «ос» һүҙенең бер мәғәнәһе — «нәҙек оҙон йәки оҙонға һуҙылған нәмәнең барып бөткән ере». Был тап бына "протерозойҙың ун километрлы ҡеүәтле геологик киҫелеше"нең бөткән ере тигәндән килеп сыҡҡан атамалыр.

Арғужа һыуһаҡлағысы урыҫ телендә Аргазинское водохранилище тигәнгә әүерелгәнен иҫтә тотҡанда ҡая атамаһы Арғужа тигән андронимдан да шундай төҫкә инеүе ихтимал. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Оло Миҙиәк

**Оло Миҙиәк** — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы, Ҡолой ауыл биләмәһе составындағы ауыл.

## Географик урыны
Райондың көньяҡ-көнсығышынд, Миҙиәк күле буйында урынлашҡан. Ҡолойҙың үҙәгенә тиклемге алыҫлыҡ — 12 км

## Тарихы
Ауылға XIX быуаттың нигеҙ 2-се яртыһында нигеҙ һалынған (Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Мөхәмәтҡолой улусы).

Граждандар һуғышы осоронда ауыл биләмәһендә ҡыҙылдарҙың Егерме етенсе дивизияһы частары менән аҡтарҙың Ун өсөнсө Себер уҡсылар дивизияһы араһында ҡаты һуғыш барған.

## Халҡы
(1900 йылда — 308, 1916 йылда — 334, 1970 йылда — 236, 1983 йылда — 71, 1995 йылда — 54)

## Урамдары
* 8 Март тыҡрығы
* 8 Март Урамдары
* Дачная урамы

## Инфраструктураһы
* Китапхана
* «Кулуево» Ябыҡ акционерҙар йәмғиәте (ЗАО)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Талашты

**Талашты** — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостандың Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 17 км.

Йылға башы Ишей ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 7 км алыҫлыҡта ята. Диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклеге — 652 метрҙан ашыу. Һаҡмар йылғаһына һыуҙарын Темәс һәм ауыл Кожзавод ауылдары араһында 535,5 м бейеклектә ҡоя. Йылға тамағы Һаҡмар йылғаһы тамағының уң яҡ ярынан 742 километрҙа ята.

Ҡушылдыҡтары:

* *һул*: Иҙебикә, Аҡъялбар, Бетерә, Игенйылға, Шырҙы.

**Атаманың килеп сығышы**

Йылға атамаһы *талаш* башҡорт һүҙенән һәм үткән заман аффиксы -ты-нан барлыҡҡа килгән.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004822.

— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буенча коды — 112200482

— Бассейн коды — 12.01.00.005

— ГӨ буйынса һаны — 12

— ГӨ буйынса сығарылышы — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бүртә (ҡасаба)

**Бүртә** () — Ырымбур өлкәһе Беляево районы ҡасабаһы. Бүртә ауыл советының административ үҙәге.

## Тарихы
1966 йылда РСФСР Юғары Советы президиумы указы менән Бүртә совхозының үҙәк усадьбаһы Бүртә ҡасабаһы тип үҙгәртелә.

## Этимологияһы

Ҡасаба исеме Яйыҡ йылғаһы ҡушылдығы — Бүртә йылғаһы исеменән алынған..

Бүртә йылғаһының үҙенә атама башҡорт телендәге аҡ менән ҡара ҡатнаш йылҡы төҫөнән алып ҡушылған тигән фараз бар. Бынан тыш атама Ырымбур өлкәһе далаһына ла бирелгән. Мәгәр 18-се быуатта башҡорт ерҙәренә күпләп күсеп ултыра башлаған ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар башҡорт телендәге асыл атамаларҙы үҙҙәренекенә үҙгәртеп бәткән. Ҡаҙаҡ телендә йылғаның атамаһы Бур+тә тип әйтелә, был аҡбур тигән мәғәнәлә алынған. Башҡорттар йылғаға биргән  атама *Бирҙе* булған}}.

Был хаҡта Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа:
.

## Халҡы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бүртә районы
* Бүртә (ҡасаба)
* Ҡыя (Ҡыялы Бүртә ҡушылдығы)
* Етеҙ бүртә (йыр)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит — ISBN 5-200-01089-6

## Һылтанмалар
Й. Солтанов. Сөйөмбикә
Ҡыйғы

**Ҡыйғы** () — Әй йылғаһының  87 км оҙонлоғондағы уң яры ҡушылдығы,  бассейны майҙаны — 1370 км². Ҡыйғы районы биләмәһе буйынса инешенән   тамағына тиклем аға. Үҙәне бормалы, тотороҡһоҙ, төбө ләмле, урыны менән  ҡом-ҡырсынлы, ярҙары текә, бейек.

Ҡыйғы йылғаһы  буйында Түбәнге Ҡыйғы, Үрге Ҡыйғы  һәм Теплый Ключ (уның менән йәнәш XVIII быуаттарҙа йылға аша таш Екатерина күпере төҙөлә), Иҙрис ауылдары урынлашҡан
Р. Аскаров һүҙҙәренә ҡарағанда, Ҡыйғы атамаһының килеп сығышы тураһындағы риүәйәт нигеҙендә, уны "ҡайғы" һүҙе йәки ошо территорияла ултыраҡҡа нигеҙ һалыусы "Ҡыйғыр" һүҙе менән бәйләйҙәр.

## Бассейны

* Ыйыҡ — уң яр буйлап 23 км алыҫлыҡта
** Васйылға —   Ыйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла
** Ҡанҡанды —  Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла
** Майғаҙы —  Ҡанҡанды йылғаһының уң ярына тамағынан 2,9 км өҫтәрәк  ҡушыла
** Ямаҙы —  Ҡанҡанды йылғаһының уң ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк  ҡушыла
* Лаверга —  Ҡыйғы йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла
* Ләүйылға — Ҡыйғы йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк  ҡушыла
** Айса — Ләүйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 8,7 км өҫтәрәк  ҡушыла.

## Экологияһы
Ҡыйғы  май заводы һәм Ҡыйғы аҙыҡ-түлек комбинаты ағымдары, шулай уҡ ауыл хужалығы объекттары барлыҡҡа килтергән  ташландыҡтар менән бысрана.

Йылғала тимерҙең 13,2% кәмегәндә баҡырҙың уртаса концентрацияһы  2-нән 5 ПДК-ға тиклем артҡан, тимер кәметеү янында тимер менән уртаҡ 13,2 тиклем! ПДК 1,4, нефть продукттарының  11,4-тән алып  3,6 ПДК-ға етә.  Һыуҙың йылғала  аммонийлы азот, нитратлы азот, нитритлы азот, цинк менән бысраныуы норма  сиктәрендә һаҡлана, никель 1,8 ПДК-ға  тиклем күҙәтелә.  Һыу бысраныу  коэффициенты 27,62 ПДК-нан алып 31,43-кә  тиклем арта.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай,  һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан алып тамағына тиклем, йылғаның бәләкәй бассейны   — Ағиҙел. Бәләкәй йылға бассейны — Кама.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*https://nsportal.ru/ap/library/nauchno-tekhnicheskoe-tvorchestvo/2018/12/03/issledovatelskaya-rabota-toponimika-rek
Кесе Юшатыр

**Кесе Юшатыр** — Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Ырымбур өлкәһе һәм Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға тамағы Оло Юшатыр йылғаһының һул ярынан 45 км өҫтәрәк урынлашҡан. Кесе Юшатыр йылғаһы Оло Юшатыр йылғаһына ҡоя. Ҡушылдығы Яман Юшатыр йылғаһы. Йылғаның оҙонлоғо 46 км.

## Атамаһы
Йылға атамаһының килеп сығышы башҡорт һүҙе юша — «яшма», «яшмалы» һәм боронғо төрки һүҙе тура — «нығытыу», «ҡәлғә» һүҙенә ҡайтып ҡала

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестеры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы ҡойған урындан алып йылға тамағына тиклем Һаҡмар. Бәләкәй бассейны (йылға эске бассейны) юҡ. Йылға бассейны Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы районының геомәғлүмәт системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006886

— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (гө) — 112200688

— Бассейн коды — 12.01.00.007

— ГӨ буйынса том номеры — 12

— ГӨ буйынса сығарылышы — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*