open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Моталов Ғәйнетдин Хәйретдин улы

**Моталов Ғәйнетдин Хәйретдин улы** (18 декабрь 1929 йыл — 21 июнь 2011 йыл) — беренсе башҡорт дирижёры. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1980) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1969), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Ғәйнетдин Хәйретдин улы Моталов 1929 йылдың 18 декабрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Йәнтеш ауылында тыуған. Мәктәптең 8 класын тамамлағас, 1945 йылда Свердловск музыка училищеһына торба класына уҡырға китә, шунан флейта класына (педагог — Урал консерваторияһы профессоры Николай Романович Бакалейников) инә. Училищены тамамламай Өфөгә юллана һәм Совет Армияһы тәрбиәләнеүселәре музыка мәктәбенә ҡабул ителә. Бер ыңғайҙан эшсе йәштәр мәктәбенең IX класына ла инә. Йыл ярымда беренсе-икенсе музыка һәм дөйөм белем биреү мәктәбенең IX—X кластарын тамамлай.

1952 йылда Мәскәү Хәрби дирижёрҙар институтын (Г. А. Столяров класы) бөтөрә һәм ике йыл СССР Ҡораллы Көстәренең Өфөләге музыка тәрбиәләнеүселәре мәктәбендә уҡыта.

### Артабанғы эш урындары
* 1954—1989 йылдарҙа һәм 1993 йылдан — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры дирижёры;
* 1973—1980 йылдар — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижёры;
* 1970—2003 йылдар — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында опера әҙерлеге кафедраһында уҡытыусы;

Ғәйнетдин Моталов репертуарында 80-ләп спектакль, улар араһында — Дж. Пуччиниҙың «Богема», «Чио-Чио-сан», Н. А. Римский-Корсаковтың «Салтан батша тураһында әкиәт», Ю. С. Мейтустың «Йәш гвардия» опералары; А.Адандың «Жизель», Л.Минкустың «Дон Кихот», И.Штраустың «Зәңгәр Дунай», Д. Д. Шостаковичтың «Туташ һәм хулиган» балеттары һ. б. Иоһанн Штраус музыкаһына яҙылған «Зәңгәр Дунай» балетына ғына ла ул 301 тапҡыр дирижёрлыҡ итә.

Ғәйнетдин Моталов башҡорт композиторҙары операларының тәүге постановкаларына — Заһир Исмәғилевтең «Салауат Юлаев», «Ағиҙел тулҡындары» операларына, «Ҡоҙаса» музыкаль комедияһына, Рәүеф Мортазиндың «Дауыл», Хөсәйен Әхмәтовтың «Замандаштар» (2-се редакция) операларына, Шамил Ҡолбарисовтың «Бер ҡабынһа ғишыҡ уты» опереттаһына, Заимов Халиҡ Шакир улы менән А. Г. Чугаевтың «Ай тотолған төндә», «Ҡара йөҙҙәр», Л.Степанов — Заһир Исмәғилевтең «Сыңрау торна» (3-сө редакция) балеттарына дирижёрлыҡ итә.

Ғ. Х. Моталов ССР Союзының Симфоник оркестры менән сығыш яһай, Бөтә Рәсәй драма, музыкаль һәм балалар театрҙары смотрының Республика премьера спектаклдәре конкурсы, В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға бағышланған музыкаль театрҙар фестивале дипломанты була.

## Өҫтәлмә мәғлүмәт
Ғаиләһе: ике тапҡыр өйләнә, беренсе ҡатынынан (Вәлиҙә) ике балаһы бар; икенсе ҡатыны — Инна Евгеньевна Русакова, Урал консерваторияһын тамамлаған, уларҙың өс балаһы тыуа. Алты ейәне бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955);
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1963);
* «Почёт Билдәһе» ордены (1967);
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1969);
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1980).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Хәйруллин Р.* Тылсымлы таяҡ оҫтаhы //Ағиҙел, 1968, № 3.

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Моталов

**Моталов** — башҡорт фамилияһы.

* Моталов Ғәйнетдин Хәйретдин улы (1929—2011) — башҡорт беренсе дирижёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1980), БАССР-ҙың халыҡ артисы (1969).
* Моталов Миңләхмәт Ғилметдин улы (1928—2012) — геолог, геохимик, геология-минералогия фәндәре кандидаты, профессор.
Аҡъяр

**Аҡъяр** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр

* Аҡъяр (Миәкә районы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
* Аҡъяр (Хәйбулла районы) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
* Аҡъяр (альбом) — «Рух» башҡорт рок-төркөмөнөң студия альбомы.
Уҫылы

**Уҫылы** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр
* Уҫылы (йылға) — Рәсәйҙәге йылға, Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға.
* Уҫылы (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. 
* Уҫылы (Өйәҙе ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Түбәнге Уҫылы — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
* Уҫы — бер нисә мәғәнәле һүҙ.
* Уҫылыбаш — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
* Үрге Уҫылы — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл.
Уҫы

**Уҫы** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр
* Уҫы (Благовещен районы) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Уҫы (йылға) — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.
* Уҫы (ҡала) — Пермь крайындағы ҡала.
* Уҫы (Татарстан) — Башҡортостандың Аҡтаныш районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Уҫыбаш — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Уҫылы — бер нисә мәғәнәле һүҙ.
* Уҫы-Степановка — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Уҫы даруғаһы
Мөхәммәт Юныс

**Мөхәммәт Юныс** (; 28 июнь 1940 йыл) — Бангладеш банкиры, иҡтисад профессоры. Нобель тыныслыҡ премияһының 2006 йылғы лауреаты.

## Биографияһы
Мөхәммәт Юныс 1940 йылдың 28 июнендә Британия Һиндостаны *Бенгал* (хәҙерге Бангладештың) *Читтагонг* ҡалаһы янындағы *Батуа* ауылында тыуған.

1960 йылда Бангладеш республикаһының иң боронғо юғары уҡыу йортон — *Дакка университетын* бакалавр, 1961 йылда — магистр булып тамамлай. Белемен артабан АҠШ-та дауам итер өсөн 1965 йылда *Фулбрайт программаһы*ның лауреаты була һәм уның стипендияһын алыуға өлгәшә, ә 1971 йылда *Вандербильт университетын* (АҠШ) иҡтисад докторы дәрәжәһе менән тамамлай.

1970 йылдан алып 1972 йылға тиклем *Теннеси штаты университеты*нда (АҠШ) иҡтисад профессоры вазифаһында уҡыта. Һуңынан Бангладештың *Читтагонг университеты*нда иҡтисад фәндәренән уҡыта. 1976 йылда университет ҡарамағындағы үҫеш проекты етәксеһе итеп тәғәйенләнә.

1976 йылда Мөхәммәт Юныс тыуған төбәге — Бангладешҡа ҡайта. Илдең ярлы ауылдарының береһенә барғанда унда йәшәүселәрең фәҡирлектән сыға алмауҙарын күреп, бының сәбәптәрен асыҡлай: крәҫтиәндәр урындағы ростовщиктарҙан бик ҙур процентҡа һәм бигерәк тә ҡыҫҡа ваҡытҡа кредит алалалар икән. Һөҙөмтәлә улар үҙҙәре етештергәнде баҙарҙа һатып, аҡса эшләп өлгөрә алмай. Шуға ла, бурыстарын түләү өсөн, тауарҙарын бик осһоҙ хаҡҡа кредиторҙарына һатырға мәжбүр була. Мөхәммәт Юныс ярлы крәҫтиәндәрҙең бурысын ҡаплай һәм үҙе уларға бәләкәй сумма менән бик аҙ процентҡа, бер ниндәй залогһыҙ һәм яуаплылыҡты өҫтөнә алыусыларһыҙ кредит бирә башлай. Ул берҙән-бер шарт ҡуя: кредит алыусылар, ҡағиҙә булараҡ, ғаилә бизнесын киңәйтергә йәки асырға тейеш. Был осорҙа күптәре доктор Мөхәммәт Юныстың был ҡылған эшен мәрхмәтле сәйерлек тип иҫәпләй. Ләкин тиҙҙән шуныһы асыҡлана: ҡайтарылмаған кредиттың кимәле 3 проценттан кәм килеп сыға. Шулай итеп, Мөхәммәт Юныс микрокредит концепцияһын төҙөй һәм Grameen Bank асып 1983 йылда уның генераль директоры итеп һайлана.

1996 йылда *Бангладеш Хөкүмәте*нең кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнә. Иҡтисади һәм социаль үҫеште түбәнге яҡтан ойоштороу буйынса тырышлығы өсөн Нобель тыныслыҡ премияһының 2006 йылғы лауреаты була.

## Ғаиләһе
1967 йылда үҙе һымаҡ Вандербильт университетында белем алған рус эмигранттарының ҡыҙы Вера Форостенко менән никахлаша. 1979 йылда уларҙың Моника исемле ҡыҙҙары тыуа, хәҙерге ваҡытта ул АҠШ-та опера йырсыһы. Тиҙҙән был никах тарҡала һәм Юныстың ҡатыны ҡыҙы менән бергә АҠШ-ҡа күсеп китәләр. Һуңыраҡ Мөхәммәт Юныс йәнә өйләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Современное устройство мира превратило людей в машины по производству денег — Мухаммад ЮНУС  Интервью на сайте ИТАР-ТАСС
Башҡорт телендә гәзиттәр һәм журналдар

## Гәзиттәр
* Башҡортостан, Рәсәй Почтаһы сайты аша онлайн яҙылыу: 2019 йыл
* Йәншишмә, Рәсәй Почтаһы сайты аша онлайн яҙылыу: 2019 йыл
* Йәшлек, Рәсәй Почтаһы сайты аша онлайн яҙылыу: 2019 йыл
* Киске Өфө
## Журналдар
* Ағиҙел, Рәсәй Почтаһы сайты аша онлайн яҙылыу: 2019 йыл
* Аҡбуҙат, Рәсәй Почтаһы сайты аша онлайн яҙылыу: 2019 йыл
* Аманат, Рәсәй Почтаһы сайты аша онлайн яҙылыу: 2019 йыл
* Башҡортостан ҡыҙы, Рәсәй Почтаһы сайты аша онлайн яҙылыу: 2019 йыл
* Башҡортостан уҡытыусыһы, Рәсәй Почтаһы сайты аша онлайн яҙылыу: 2019 йыл
* Ватандаш, Рәсәй Почтаһы сайты аша онлайн яҙылыу: 2019 йыл
* Тамаша, Рәсәй Почтаһы сайты аша онлайн яҙылыу: 2019 йыл 
* Һәнәк, Рәсәй Почтаһы сайты аша онлайн яҙылыу: 2019 йыл
* Шоңҡар, Рәсәй Почтаһы сайты аша онлайн яҙылыу: 2019 йыл

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Печатные СМИ по языкам
Мортазин Рәүеф Әхмәт улы

**Мортазин Рәүеф Әхмәт улы** (15 ғинуар 1910 йыл — 10 апрель 1994 йыл) — композитор, педагог, йәмәғәтсе. 1947—1951  йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Мәҙәниәт министрлығының фольклор кабинеты мөдире, 1951—1957 йылдарҙа Башҡорт музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1940 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947—1966 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзының идара рәйесе урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1990). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955, 1971).

## Биографияһы
Рәүеф Әхмәт улы Мортазин 1910 йылдың 15 ғинуарында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Темәс ауылында тыуа. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Өфө музыка техникумының оркестр бүлексәһенә уҡырға инә. Бер үк ваҡытта Башҡорт драма театры оркестрында торбала уйнай. Хеҙмәт юлын 1930 йылда Баймаҡ баҡыр иретеү заводының тынлы оркестры етәксеһе булараҡ башлай. 1934—1936 йылдарҙа Баймаҡ һәм Стәрлебаш колхоз-совхоз драма театрҙарының музыкаль етәксеһе булып эшләй. 1937—1941 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһының башҡорт бүлексәһендә профессорҙар Г. Литинский, Е. Месснер, И. Яцевичтарҙың композиция класында уҡый.

Һуғыштың тәүге көндәрендә үк фронтҡа китә. Мәскәү эргәһендәге һуғыштарҙа ҡатнаша, яралана. 1946 йылда демобилизацияланғандан һуң, Рәүеф Мортазин музыкаль белем алыуын дауам итә һәм ошо уҡ йылда профессор В. Белыйҙың композиция класы буйынса консерваторияны тамамлап сыға.

1947 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй. 1947—1966 йылдарҙа Композиторҙар союзы рәйесе урынбаҫары була, күп тапҡырҙар Рәсәй һәм Башҡортостан композиторҙар союздары идаралары составына һайлана. 1947 йылдан БАССР Мәҙәниәт министрлығының фольклор кабинеты мөдире, 1951—1957 Өфө музыка училищеһында торба класы уҡытыусыһы булып эшләй. Башҡорт халҡының йыр сәнғәтен һаҡлап ҡалыуға ҙур өлөш индерә. Рәүеф Мортазин 300-ҙән ашыу халыҡ йырын яҙып ала, байтағы уның эшкәртеүендә башҡарыла.

Башҡортостан мәҙәниәтен үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө, әүҙем ижади эшмәкәрлеге өсөн ике «Почёт Билдәһе» ордены, «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Ижадсының хәрби наградалары ла бар: II дәрәжә Ватан һуғышы ордены 06.04.1985) һәм «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы.

Композитор 1994 йылдың 10 апрелендә Өфөлә вафат була.

## Төп әҫәрҙәре
**Опералар:**
* «Азат» — Баязит Бикбай либреттоһы (1948);
* «Дауыл» — Һәҙиә Дәүләтшинаның «Ырғыҙ» романы мотивтары буйынса Рәғиҙә Янбулатова либреттоһы (1969)
**Симфоник оркестр өсөн әҫәрҙәре:**
* Ете симфония (1952; 1957, 2-се ред. — 1961; 1963; 1970; 1974—1976; 1980; 1984)
* Увертюра;
* Скрипка менән оркестр өсөн концерт (1964, 2-се ред.— 1968);
* Торба менән оркестр өсөн концерт (1987).
**Камера-вокаль әҫәрҙәре:**
* Башҡорт шағирҙарының шиғырҙарына 150-нән ашыу йыр һәм романс.
**Камера-инструменталь әҫәрҙәре:**
* Скрипка, виолончель һәм фортепиано өсөн трио (1944);
* Фортепиано квинтеты (1976);
* Виолончель һәм фортепиано өсөн сюита (1967).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Культура народов Башкортостана
* Уральская Историческая Энциклопедия 
* Муртазин Рауф Ахметович — Биография
* Рауф Ахметович Муртазин
Мурасаки Сикибу

— Хэйан осороның япон шағирәһе һәм яҙыусыһы. "Гэндзи тураһында хикәйә"нең, көндәлек һәм шиғырҙар йыйынтығы авторы.

## Исеме
Яҙыусының шәхси исеме (башҡа Хэйан осороның ҡатын-ҡыҙҙарыныҡы кеүек) билдәһеҙ. «Мурасаки Сикибу» — «Гэндзи-моногатари» романындағы ҡаһарман — принц Гэндзиның яратҡаны исеменән һәм яҙыусының атаһы биләгән вазифа («сикибу-но дзё») атамаһынан төҙөлгән.

## Биографияһы

## Хәтер
Мурасаки Сикибуға бағышлап Меркурий планетаһында кратерға исем биргәндәр.

## Әҫәрҙәре
* 1008 — Гэндзи тураһында хикәйә
* 1010 — Мурасаки Сикибу көндәлеге
* 1014 — Шиғырҙар йыйынтығы

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Мурасаки Сикибу — Краткая литературная энциклопедия —
Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы

**Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы** (5 февраль 1897 йыл — 19 август 1918 йыл) — Башҡортостанда революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Бәхтегәрәй Әғзәм улы Шәфиев Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Мораптал улусына ҡараған боронғо башҡорт ауылы Иманғолда (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районы Беренсе Иманғол ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Өс йәшендә үкһеҙ етем ҡала. Яҡын туғаны Әхмәтгәрәй Шәфиев ярҙамы менән Бәхтегәрәй белем ала. Ырымбурҙағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә (1910—1914), Сәйетҡол рус-башҡорт училищеһында (1914—15) уҡый. Ырымбур земство фельдшер-акушерлыҡ мәктәбенә инә.

1917 йылдан «Ырымбурҙың уҡыусы мосолмандары йәмғиәте» етәксеһе була. Ошо уҡ йылды РСДРП(б) сафтарына инә һәм Ырымбур губернаһының башҡорт, татар йәштәре араһында пропаганда эшен башлай. Рәсәйҙәге 1917 йылғы революциялар осоронда большевиктарҙың идеяларын яҡлап сыға. Башҡа башҡорттарҙан сыҡҡан билдәле большевик-революционерҙар — Кәрим Хәкимов, Шәһит Хоҙайбирҙин, Баһауетдин Нуриманов һымаҡ Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтен контрреволюцион тип иҫәпләй.

1918 йылдың ғинуарында Ырымбур мосолман хәрби-революцион комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1918 йылдың февраленән Башҡортостан Ваҡытлы Революцион Советы рәйесе урынбаҫары, «Башҡурдистан» гәзитенең яуаплы секретары, эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары Советының Ырымбур губерна башҡарма комитеты ағзаһы була.

1918 йылдың апреленән — РСФСР Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариаты ҡарамағында ойошторолған Үҙәк татар-башҡорт комиссариаты (Мәскәү) ағзаһы, уның юридик бүлеге мөдире. Ул шулай уҡ Мәскәүгә Башҡортостан автономияһы тураһындағы положениеның проектын күрһәтергә алып бара.

1918 йылдың июнендә, граждандар һуғышы башланып торған саҡта, агитация эштәре менән Ырымбур губернаһына ебәрелә. Ул ерле халыҡты, башлыса башҡорттарҙы һәм татарҙарҙы, аҡ гвардиясыларға һәм фетнә күтәргән аҡ чехтарға ҡаршы хәрәкәткә ҡушылырға өгөтләргә тейеш була. Революцияны ҡабул итмәгән Ырымбур казактары атаман Дутов етәкселеге аҫтында баш күтәрә һәм власты ҡулдарына ала. Ҡыҙылдарҙың частары Ырымбурҙы ҡалдырып торорға мәжбүр була, ә Шәфиев ауыл халҡы араһында өгөт-нәсихәт үткәреү өсөн Дутов биләгән төбәктә тороп ҡала. 1918 йылдың июнендә Ырымбур өйәҙенең Ҡабан ауылы эргәһендә Бәхтегәрәй дутовсы казактар тарафынан ҡулға алына һәм Ырымбур ҡалаһындағы төрмәгә ябыла. Аҡ гвардиясылар суды уны үлем язаһына хөкөм итә. Бәхтегәрәй Шәфиев 1918 йылдың авгусында атыла. Һәләк ителгән сағында Бәхтегәрәй Шәфиевкә егерме бер йәш була. 

## Хәтер
Өфө, Ырымбур, Стәрлетамаҡ ҡалаларында, Мораҡ, Иманғол ауылындарында урамдарға Шәфиев исеме бирелгән. Күгәрсен районының Сәйетҡол мәктәбе Бәхтегәрәй Шәфиев исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Ҡуҙыев Рамаҙан Усман улы|Кузыев Р. У.]]* Бахтигарей Шафиев. — Уфа: Башк. кн. изд-во, 1972.
* *Асабин Е. П.* «Под знаменем революции». Уфа, 1991.

## Һылтанмалар
*    
* Шафиев Б. А. Заместитель председателя Временного революционного Совета Башкурдистана и Мусульманского военно-революционного комитета
* http://kuglib.ru/load/oni_proslavili_rajon/ikh_imenami_nazvany_ulicy/ulicy_taranova_smolina_svobodina_bljukhera_shafieva/24-1-0-1548
Беҙҙең киләсәк (фонд)

**«Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фонды** () — коммерция менән шөғәлләнмәгән ойошма. Төп маҡсаты булып Рәсәй Федерацияһында социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү тип декларациялана. Финанс ярҙамдан башҡа, «Беҙҙең киләсәк» фонды социаль эшҡыуарҙарға хоҡуҡи, консультатив һәм мәғлүмәти ярҙам да күрһәтә.

Ойошманың штаб-фатиры Мәскәү ҡалаһында урынлашҡан.

## Эшмәкәрлек йүнәлештәре
* Социаль эшҡыуарлыҡ
* «Беҙҙең киләсәк» консалтинг һәм аутсорсинг үҙәге
* Мәрхәмәтлелек проекттары

## Тарих
«Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фонды 2007 йылда Рәсәй бизнесмены Вәғит Йософ улы Алекперов инициативаһы менән төҙөлә. Декларацияланған маҡсаттары — социаль эшҡыуарлыҡ принциптарында эшләгән социаль әһәмиәтле программаларҙы һәм проекттарҙы тормошҡа ашырыу булып тора. «Беҙҙең киләсәк» фонды Рәсәйҙә шәхси фондтар араһынан тәүгеләрҙән булып инвалидтарға, күп балалы ғаиләләргә, етем балалар йорто тәрбиәләнеүеләренә һәм граждан тормошонда йыш ҡына эшкә алынмай ҡалғандарға ярҙам итә.

Башлаусы эшҡыуарҙарға бизнес-план төҙөүҙә, юридик һәм бухгалтерия оҙатыуында, микроофис арендалауҙа булышлыҡ күрһәтеү өсөн консалтинг һәм аутсорсинг үҙәктәре селтәрен аса. «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фондының консалтинг һәм аутсорсинг үҙәктәре Әстерхан, Архангельск, Волгоград, Калининград, Пермь һәм Түбәнге Новгород ҡалаларында эшләй.

2008 йылдан алып фонд «Социаль эшҡыуар» исемле бөтә Рәсәй проекттар конкурсын уҙғара. Конкурс барышында адреслы финанс ярҙам күрһәтер өсөн социаль проекттарҙы һайлап алыу башҡарыла.

2012 йылда «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар фонды «Изгелек импульсы» () исемле йыл һайын бирелә торған премияны ойоштора. Премия Рәсәй Федерацияһында социаль эшҡыуарлыҡ үҫешенә һәм үрләүенә өлөш индергән өсөн бер нисә номинация буйынса бирелә.

Рәсәй социаль эшҡыуарҙарының тауарҙарын алға ебәрер өсөн «Беҙҙең киләсәк» фонды Лукойл компанияһы менән берлектә 2014 йылда «Һатып алыуҙан да күберәк» проектын эшләй башлай. «Лукойл» компанияһының заправкалау станциияларындағы һатыу итеү нөктәләрендә махсус маркировка менән билдәләнгән социаль эшҡыуарҙарҙың продукцияһын (кейеҙҙән әйберҙәр, быймалар һәм аксессуарҙар, фермерҙарҙың һөт продукттары һәм сувенирҙары) һатыуға сығарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Фонда региональных социальных программ «Наше будущее»
Иманғол

**Иманғол** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр
* Иманғол (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Иманғол (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 1-се Иманғол — Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районындағы ауыл. Ете ырыу кантоны үҙәге.
* 2-се Иманғол — Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районындағы ауыл.
Ибраһим Әбүләйеш

**Ибраһим Әбүләйеш** (إبراهيم أبو العيش, *[[:en:Ibrahim Abouleish|Ibrahim Abouleish]]*; 23 март 1937 йыл — 15 июнь 2017 йыл) — Мысыр химигы, эшҡыуары һәм менеджеры, үҙе асҡан һәм етәкселек иткән «Секем» (ингл. SEKEM) холдингы аша социаль эшҡыуарлыҡ принциптарын тормошҡа ашыра.

2003 йылда «Дөрөҫ йәшәү рәүеше өсөн» премияһына лайыҡ булған.

## Биографияһы
Ибраһим Әбүләйеш 1937 йылдың 23 мартында Мысырҙың Мәштүл-әс-Суҡ тигән ҡалаһында (Шәрҡиә моһафазаһы) тыуған.

1956 йылдан Австриялағы Грац университетында химия һәм медицина өйрәнә, 1969 йылда фармакология өлкәһендә докторлыҡ дәрәжәһе ала.

1960 йылда өйләнә; ике ҡыҙы тыуа.

Австрияла фармацевтик тикшеренеүҙәр тармағында етәксе вазифаларҙа эшләй.

1977 йылда Мысырға сәфәре ваҡытында ватанының ауыр хәлдә булыуын күрә — илде иҡтисад көрсөгө, мәғарифтың артта ҡалғанлығы, халыҡ һанының үтә күплеге, тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы кеүек ауыр проблемалар баҫҡан.

Тыуған иленең мөшкөл хәле уға бик көслө тәьҫир яһай һәм ул, Австрияла 20 йыл йәшәгәндән һуң, ғаиләһе менән Мысырға ҡайтып төпләнә.

1977 йылда Ибраһим Әбүләйеш «Секем» (ингл. SEKEM) социаль венчурлыҡ предприятиеһын аса, уның маҡсаты «ерҙе һәм кешеләрҙе һауыҡтырыу» була.

«Секем» тигән беренсе ауыл хужалығы предприятиеһы Ҡаһирәнән төньяҡ-көнсығышта 70 акр сүл ерендә ойошторола.

Күп йылдарға һуҙылған эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә Әбүләйеш асҡан һәм етәкселек иткән холдинг тәбиғи продукттар һәм шифалы үҫемлектәрҙән эшләнгән дарыуҙар баҙарында лидерға әүерелә.
Компания ауыл хужалығын алып барыуҙың биодинамик ысулдарын файҙаланыу яҡлы. Ауыл хужалығы культураларына, айырыуса мамыҡҡа, зарар килтереүсе ҡоротҡостар менән көрәштең экологик нигеҙләнгән сараларын ҡулланыуҙы пропагандалай.

Ибраһим Әбүләйеш Мысырҙа ғына түгел, донъяла күренекле социаль эшҡыуар булыраҡ танылыу яулай — ул белем биреү программалары эшләй, мәктәптәр, медицина үҙәге, Ҡулланма сәнғәттәр һәм фәндәр академияһы, шәхси университет аса.

2003 йылда «XXI быуат моделе эшләнмәһе» һәм «һөйөү иҡтисады» ярҙамында иҡтисади уңышлылыҡ һәм йәмғиәттең социаль һәм мәҙәни үҫеше интеграцияһы моделе эшләнмәһе өсөн «Дөрөҫ йәшәү рәүеше өсөн» премияһына лайыҡ була.

## Шәхси тормошо
Өйләнгән, Хелми (Helmy, 1961) һәм Мона (Mona, 1963) исемле ике ҡыҙы бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Facebook: facebook.com/ibrahimabouleish
Ғүмәров Исхаҡ Иҙрис улы

**Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы** (10 апрель 1912 йыл — 6 май 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, подполковник.

## Биографияһы
Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенә ҡараған Үрге Мәмбәт ауылында 1912 йылдың 10 апрелендә тыуған.

* 1932—1933 йылдарҙа Баймаҡ тау—металлургия техникумында уҡый
* 1936 йылда Ҡазан ҡалаһында Татар ҮБК исемендәге Берләштерелгән татар-башҡорт хәрби мәктәбен тамамлай.
* 1941 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай.
* 1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнаша.
* Һуңынан Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә.

1993 йылдың 6 майында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуы
Бөйөк Ватан һуғышын Белосток ҡалыһында ҡаршылай. Мәскәү, Сталинград янындағы һуғыштарҙа, Украина, Молдавия, Польша азат итеүҙә ҡатнаша. Берлин оперцияһында Империя канцелярияһын алыусы 301 уҡсылар дивизияһының 1050-се полк командиры була.

## Хәрби наградалары
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (25.01.1945)
* 1-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены (31.08.1944; 06.04.1985)
* 2-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены (29.06.1945)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (31.07.1942)
* Ҡыйыуҙар Тәреһе (Польша, 1946)
* «Хәрби хеҙмәттәшлек өсөн» алтын миҙалы (ГДР)
* Миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* УфаГид сайтында мәҡәлә
* Цель — Рейхсканцелярия! Фарит ВАХИТОВ. Журнал «Ватандаш»
* Уфимские офицеры участвовали в сражении за Берлин. Римма Буранбаева (rimma). Общественная Электрогазета. РФ
* Война для башкирского офицера продолжалась всю жизнь. Рустем Ахмеров (rst). Общественная Электрогазета. РФ 
* 70 лет назад завершилась Берлинская операция. Официальный сайт администрации муниципального района Ишимбайский район Республики Башкортостан
Ғүмәров

**Ғүмәров** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

* Ғүмәров Вил Бәшир улы (2.04.1949—22.06.1994), шағир.
* Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы (7.11.1928—27.08.2007), ғалим-табип, юғары мәктәп хеҙмәткәре. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1970—1992 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996). 
* Ғүмәров Ғариф Мортаза улы (10.12.1891—18.08.1974), башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955). РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1971). Беренсе донъя һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Ғүмәров Илдар Ибраһим улы (1958) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999).
* Ғүмәров Исхаҡ Идрис улы (1912—1993) — подполковник, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғүмәров Рауил Ғатаулла улы (1911—2003) — рәссам, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Ғүмәров Рәмил Ғәтүф улы (25.04.1953—8.04.2018), төҙөүсе, 1995—2018 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» тресының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, «Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе» һәм «Нефтекама ҡалаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2013) маҡтау билдәләре эйәһе.
* Ғүмәров Фәйзи Муллағәли улы (1926) — шағир.
* Ғүмәров Фәрит Хафиз улы (1929—2000) — ғалим-тарихсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). 
* Ғүмәров Әхмәт-Ясауи Әҙеһәм улы (1895—1937) — дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының эске эштәр буйынса халыҡ комиссары (1921—1922).
----
* Ғүмәрова Лилиә Салауат ҡыҙы (16.12.1976) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагогия фәндәре кандидаты.
* Ғүмәрова Сәриә Ибраһим ҡыҙы (1935—1995) — табип, йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1973).
*  Ғүмәрова Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы (1921—1996) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Солтанай

**Солтанай** — топоним.

## Мәҡәләләр

* Солтанай (Асҡын районы) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
* Солтанай (Кушнаренко районы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
* Солтанай (Ҡалтасы районы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
* Солтанай (Пермь крайы) — Пермь крайының Барҙы районындағы ауыл.
* Солтанай (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
Зәржә

**Зәржә, зәрзә, сәрәтә, сәрҙәкәй, фәрҙә, келән көпшә** (, ) — сатыр сәскәлеләр ғаиләһендәге күп йыллыҡ үләнсел үҫемлектәр
төрө.

Был үҫемлек халыҡта төрлөсә аталып йөрөй. "Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге"ндә зәржә, сәрҙә варианттары бирелгән. Сәрәтә, сәрҙәкәй, фәрҙә, келән көпшә тигән варианттар ҙа бар. Башҡорт ҡолағы өсөн бик үк тәбиғи булмаған «Ф»-ға башланған атама ҡайҙан килеп сыҡҡандыр. Был үлән киң таралған. Ҡайҙа ғына үҫмәй зәржә: баҡсала, урман, һыу буйҙарында ла уның хуш еҫтәре әллә ҡайҙан аңҡып торған аҡ сатырбаш сәскәһен күрергә мөмкин. Сүп үләне тип баҡсасылар унан ҡотолорға тырыша. Уның һабағында һәм япраҡтарында С витамины (44—100 мг%), каротин (8 мг%), аҡһымдар (22 %), кальций һәм кобальт күп. Ҡан тамырҙарын, теш ҡаҙнаһын нығытыуы билдәле.

Зәржәне сәскә атҡанға тиклем йыялар һәм ҡулланалар. Ауылыбыҙҙа уны һыҙлаған быуынға ябалар ине. Сит-ситтәре семәрле ҡара-йәшел япраҡтарын ике-өс минут бешекләп турамаға ҡушалар.

## Зәржәнән (фәрҙәнән) аш-һыу

#### Фәрҙәле бәрәңге ашы

* Бәрәңге — 0,5 кг;
* һыу — 1 л;
* кишер — уртаса ҙурлыҡта;
* башлы һуған — уртаса ҙурлыҡта;
* фәрҙә — 200 г;
* самалап тоҙ һәм ҡаймаҡ.

Һыуға бәрәңге турап һалабыҙ ҙа, кишерҙе йыуып, таҙартып эре ҡырғыстан үткәрәбеҙ. Уны туралған һуған менән ҡушып, майҙа ҡыҙҙырабыҙ (аҡ йәки шыйыҡ майҙы теләгән миҡдарҙа алығыҙ). Быҡтырып ҡына ла алырға була. Бәрәңге бешеп етер саҡта уны төйгөс йә блендер менән иҙә алаһығыҙ, шул килеш тә ҡалдырырға мөмкин. Ярмалы бәрәңге үҙе лә иҙелеп барыусан була. Һуғанды, кишерҙе, туралған фәрҙәне ашҡа һалып, йәнә 10-15 минут тирәһе бешерәбеҙ.
Табынға ҡаймаҡ йә ҡатыҡ менән бирәбеҙ.

#### Һоло йәйпәге ҡушылған фәрҙә ашы
* Һоло йәйпәге — 1 стакан;
* һыу — 1 л;
* фәрҙә — 100 г,
* аҡ май — 30 г;
* самалап тоҙ.

Һоло йәйпәген һалҡын һыуға һалып, тоҙ ҡушып ҡайнатып сығарабыҙ, 5 минут самаһы бешкәс, туралған фәрҙәне ҡушабыҙ. Үлән бешеп еткәнсе ҡайнатабыҙ ҙа май һалабыҙ. Шул ғына: ябай һәм файҙалы ризыҡ әҙер.
Әйткәндәй: «хлопья» тигән һүҙҙең бер тәржемәһен дә был осраҡҡа ярашлы тип тапманым. Киҫәк, йомғаҡ, ялбыр, ябалаҡ… Береһе лә тура килмәй. Шуның өсөн һоло йәйпәге тип алдым — минеңсә, күҙ алдына килтерерлек һүҙ.

#### Фәрҙә менән кесерткән ыумаһы (икраһы)

* Фәрҙә — 300 г;
* кесерткән — 300 г;
* башлы һуған — 100 г (2 баш);
* шыйыҡ йәки аҡ май (теләгәнегеҙсә).

Кесерткән һабағын ике-өс минут ҡайнар һыуҙа бешекләп алғандан һуң япраҡтарын айырып алып турайбыҙ. Фәрҙәне лә шул сама ҡайнатып алғас, ваҡлайбыҙ. Һуған турайбыҙ, уның урынына һарымһаҡ йә оҫҡон һабаҡтары ла алырға була. Ике-өс мм тирәһе булырлыҡ итеп табаға май һалып, бөтәһен бергә ҡушып ҡурабыҙ (мин шулай ҙа быҡтырыу яҡлы).
Әйткәндәй: Йәшелсәнән әҙерләнә торған икра тигән һүҙҙең тәржемәһен тапманым. Ул төрлө үҫемлектәрҙе ваҡлап, ҡурып, быҡтырып, бутҡа хәленә килтереп әҙерләнә торған ризыҡ. Әгәр кемдер яҡыныраҡ атама тапһа, бик хуп.

## Сығанаҡтар
* Фәрҙә «Башҡортостан» гәзите, 2013, 4 июнь 
## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Сатыр сәскәлеләр

**Сатыр сәскәлеләр** (, ) — APG II синыфлаштырыу системаһы буйынса II эвастерид төркөмөнә ингән ике өлөшлө үҙемлектәр теҙмәһенә ҡарай.

## Ҡылыҡһырлама
Япраҡтары төпһәһеҙ.
Сәскәләре ваҡ, Сатырлылар ғаиләһендә йышыраҡ сатыр рәүешендә, Аралиялылар ғаиләһендә суҡлы булып сәскә ата.

## Синыфлаштырыу
* APG III системаһына ярашлы был теҙмәгә 7 ғаилә индерелгән:
* Apiaceae — Сатырлылар
* Araliaceae — Аралиялылар
* Griseliniaceae — Гризелинлылар
* Myodocarpaceae — Миодокарплылар
* Pennantiaceae — Пеннантиялылар
* Pittosporaceae — Смолосемянниковые, Ыҫмалалы орлоҡлолар, йәки Питтоспоралылар
* Torricelliaceae — Торричеллалылар
Әтлек

**Әтлек** (, латинса) — ашарға яраҡлы үҫемлектәрҙең береһе.
Бына ошо үҫемлек йыш ҡына ҡотҡарған да инде асҡа үлеүҙән. Шул уҡ ваҡытта дауа ла булған. Ҡәҙимге «ҡыңғырау сәскә» тип йыйып йөрөгән үҫемлек булараҡ беләләр. Урыҫса «бубенчик лилиелистный» тип атала икән.

Әтлек — күк ҡыңғырау сәскәле үлән, уның һары төҫтәге йыуан тамыры ашарға яраҡлы. Уның тамырын йыуып, мейестә киптергәндәр ҙә ҡул тирмәнендә тартып он яһағандар. Шунан күмәс бешергәндәр. Сейләй ашап булмай.

Әтлек тамырында вирустарҙы үлтерә торған матдәләр тапҡандар. Шәреҡ табиблығында уның үпкә ауырыуын дауалау өсөн ҡулланылыуы билдәле. Төрлө үңәҙҙәргә, бактерияларға ҡаршы файҙаланыла, ашҡаҙан яраһын, йәрәхәтте йүнәлтә, иммунитетты нығыта, кальций, тимер, фосфорҙы үҙләштерергә ярҙам итә.
 
Хәҙерге көндә медицинала әтлек препараттарын һыуыҡ тейгәнде, йүткереүҙе, коклюшты, эс ауырыуҙарын, быуманы, гипертонияны, нервы ауырыуҙарын дауалау өсөн ҡулланалар.
Дмитриев

**Дмитриев** — фамилия.

* Дмитриев Александр Алексеевич (1854—1902) — тарихсы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. Урал тарихы буйынса белгес.
* Дмитриев Дмитрий Алексеевич (1893—1967) — эстрада артисы, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1944).
* Дмитриев Николай Константинович (1898—1954) — төрки телдәр белгесе, филология фәндәре докторы (1938).
Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы

**Нурсолта́н Әбеш улы Назарбаев** (; 6 июль 1940 йыл) — дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән, Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе президенты. Ҡаҙаҡ ССР-ы Министрҙар Советы рәйесе (1984—1989) һәм президенты (1990—1991); Ҡаҙаҡ ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары (1989—1991). «Илбашы» () рәсми титулына эйә. 2015 йылдың апрелендә бишенсе тапҡыр президент итеп һайлана. 2019 йылдың 19 мартында үҙ теләге менән вазифаһын ҡалдырҙы

## Биографияһы
Нурсолтан Әбеш улы Назарбаев 1940 йылдың 6 июлендә Ҡазаҡ ССР-ының (), Алматы өлкәһе, Ҡарасай районы, Чемолган (Ушконыр) ауылында тыуған.

## Башҡа мәғлүмәттәр
* «VESTI.UZ» сайты мәғлүмәттәре буйынса, Ҡаҙағстанда Назарбаевтың отставкаһы тураһында хәбәрҙәр йөрөй, шул уҡ ваҡытта Конституция буйынса беренсе президент булараҡ ул ғүмеренең һуңғы көндәренәсә был вазифала ҡала ала. Илдең Конституцион советы Нурсолтан Назарбаев үҙ теләге һәм ирке менән ваҡытынан алда президент посын ҡалдырырға хоҡуҡлы тигән ҡарар ҡабул иткән.

* Планетаның иң бай һәм ҡеүәтле хакимдарының Handelsblatt баҫмаһы төҙөгән рейтингында $1,1 млрд менән 10-сы урынды биләй
* Нурсолтан Назарбаевҡа Алматы һәм Сулпан-ата Анкара ҡалаларында, Украинала һәйкәл, Астанала барельеф асыла.
* Уның исемен Иорданияла, Төркиәлә һәм Чечен Республикаһында урамдар йөрөтә. Чечен Республикаһында лицей уның исемен йөрөтә. Тағы ла Ҡаҙағстанда университет, мәктәптәр, Назарбаев үҙәге дәүләт учреждениеһы, Аҡтүбә ҡала паркы, ләлә сорты, орден һәм пик уның исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Президента РК
*
Мәрйен диңгеҙе

**Мәрйен диңгеҙе** — Тымыҡ океан диңгеҙе,  Австралия, Яңы Гвинея, Яңы Каледония ярҙары араһында урынлашҡан. Өҫкө майҙаны — 4791 мең км². Максималь тәрәнлеге — 9140 м. Диңгеҙҙә бихисап мәрйен рифтары һәм утрауҙары бар, шул иҫәптән Уиллис, Трегросс, Бамптон һәм Честерфилд утрауҙары. Күпселек утрауҙарҙа кешеләр төйәкләнмәгән.

Донъялағы иң ҙур мәрйен рифы — Оло Барьерлы риф бында урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* Большая Советская энциклопедия
Ямалетдинов

**Ямалетдинов** — башҡорт фамилияһы.

* Ямалетдинов Илшат Әғләм улы (1965 й.т.) — СССР һәм Рәсәй биатлонсыһы.
* Ямалетдинов Ильис Миңләхмәт улы (17 ноябрь 1936 йыл) — биҙәү-ғәмәли сәнғәте өлкәһендәге башҡорт рәссамы.
* Ямалетдинов Мәүлит Байгилде улы (1947 йыл) — шағир, педагог, ҡурайсы.
* Ямалетдинов Нәүфәт Нәбиулла улы (1901—1940) — йәмәғәт эшмәкәре.
* Ямалетдинов Фидус Әғләм улы (1953 й.т.) — дәүләт эшмәкәре.
*  Ямалетдинов Шаһый Ямалетдин улы (1914—1968) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1946).

----
* Ямалетдинова Клара Шәйех ҡыҙы (1953 й.т.) — физик. Техник фәндәре докторы (2006).
* Ямалетдинова Лилиә Фаат ҡыҙы (1965 й.т.) — инженер‑гидротехник, иҡтисадсы‑менеджер. Техник фәндәре докторы (2000).
Ямалетдинов Шаһый Ямалетдин улы

**Ямалетдинов Шаһый Ямалетдин улы** (15 март 1914 йыл — 28 май 1968 йыл) — Бөйөк Ватан һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Танк батальонының орудие командиры, гвардия старшинаһы. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1946). 

## Биографияһы
1914 йылда Ырымбур губернаһы Үрге Урал өйәҙе Шығай ауылында тыуған.

## Батырлығы

1942 йылдан башлап Көньяҡ-Көнбайыш һәм 2-се Украина фронттарында хеҙмәт итә.

Советтар Союзы Геройы исеме 1946 йылдың 15 майында бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.05.1946)
* Ленин ордены (15.05.1946)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (04.09.1945)

## Хәтер

Тыуған районы үҙәге Белоретта Ш. Ямалетдиновҡа бюст ҡуйылған.

Районда 1990 йылдан бирле ҡаһарман иҫтәлегенә еңел атлетика эстафетаһы үткәрелеп килә 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*    
* Республика хәрби дан музейы: Ямалетдинов Шагий Ямалетдинович 
*
Мәүлә Ҡолой

**Мәүлә Ҡолой** (ысын исеме — *Муллағол*) — төрки суфый шағиры. Әхмәт Йәсәүи, Сөләймән Баҡырғани артынан эйәреүсе.

## Биографияһы
Шағирҙың тормошо тураһында бер ниндәйҙә документаль мәғлүмәттәр һаҡланып ҡалмаған. XVII быуаттың икенсе яртыһына ҡараған хикмәттәрендә — суфый-фәлсәфәүи шиғырҙарында шағирҙың тормош юлы хаҡында бер ни тиклем мәғлүмәт табырға мөмкин. Шунлыҡтан уның тормош юлы тураһында төрлө фараздар барлыҡҡа килә.

Ҡайһы бер авторҙар Мәүлә Ҡолой Шишмә йылғаһы буйында йәшәгәнлеген уның шиғырҙарының береһе менән дәллиләйҙәр. Һуңыраҡ шағир Иҫке Иштерәк ауылына күскән тип фараз итәләр.

## Ижады
Беҙҙең замандарға тиклем Мәүлә Ҡолойҙың 75 шиғыры килеп еткән. Шағирҙың әҫәрҙәре башҡорттар араһында киң таралған.

Шағирҙың ижади мираҫы тик ХХ быуаттың 20-се йылдарында ғына өйрәнелә башлай. 1925 йылда башҡорт яҙыусыһы Фазыл Туйкин үҙенең тыуған ауылында — Зәй-Ҡаратай ауылында Мәүлә Ҡолойҙың ҡулъяҙмаһын таба һәм ваҡытлы матбуғатта бының тураһында хәбәр итә. Ғабдрахман Сәғди был ҡулъяҙма менән яҡындан таныша, һәм 1927 йылда 440 бәйеттән торған шиғырын баҫтырып сығара. Шағирҙың барлығы биш әҫәрҙәр исемлеге — Башҡорт АССР-ында, Силәбе өлкәһендә, Санкт-Петербургта һәм Татар АССР-ында табыла. 1974 йылда археографик экспедициялар барышында Башҡортостандың Баҡалы районы Камай ауылында Мәүлә Ҡолойҙың шиғырҙары менән ҡулъяҙманы табалар.

Мәүлә Ҡолойҙың хикмәттәрендә суфыйсылыҡ идеялары аша донъяуи мотивтар ҙа сағыла. Ул хеҙмәт кешеләрен данлай, донъяның етешһеҙлеге, ғүмер итеүҙең әһәмиәте һәм кешеләрҙең үҙ-ара (ғаилә, балалар, дуҫтар, дошмандар араһында) мөнәсәбәттәре хаҡында уйлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт әҙәбиәте антологияһы. 1-се т. Өфө, 1999.
* 
* 
* *[[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]]* Новонайденные рукописные хикметы Мавли Кулуя. //Письменные памятники Башкирии. Уфа, 1982.
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Камай

**Камай** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр

* Камай (Мишкә районы) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
* Камай (Баҡалы районы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡамай — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
Йәғәфәров

**Йәғәфәров** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

* Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы (1886—1922) — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Йәғәфәров Роберт Миҙхәт улы (1948—2011) — рәссам, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012).
*  Йәғәфәров Сабит Фәтих улы (1935—1981) — нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).
* Йәғәфәров Сәйет — 1681—1684 йй. башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Башҡорт старшинаһы, мулла.
----
* Йәғәфәрова Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы (1948 т.) — яҙыусы.
Хөсәйенов

**Хөсәйенов** — башҡорт һәм татар фамилияһы.

* Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы (10.04.1928) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2008).
* Хөсәйенов Ғөбәйҙулла Абдулла улы (1892—1948) — совет дәүләт эшмәкәре, журналист.
*  Хөсәйенов Хөрмәт Хәмзә улы (1920—2002) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Дан ордены тулы кавалеры.
* Хөсәйенов Әхмәт Ғәли улы, Ахмед-бай (1837—1906) — татар миллионеры һәм эре меценаты.
* Хөсәйенов Әхәт Рәхмәтулла улы (1946 т.) — БАССР-ҙың халыҡ артисы (1990).
Ғүмәров Рауил Ғатаулла улы

**Ғүмәров Рауил Ғатаулла улы** (24 декабрь 1911 йыл — 15 август 2003 йыл) — рәссам. Бөйөк Ватан һәм совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы. 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1936—1941 һәм 1945—1971 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтенең художество мөхәррире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1962). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Рауил Ғатаулла улы Ғүмәров1911 йылда 24 декабрендә Өфөлә тыуған.

1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы (1961).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (15.07.1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (17.07.1943)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1962)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Гумеров Рауль Гатауллович
Grameen Bank

**Grameen Bank** (Гремин Банк, ) — микрофинанс ойошма һәм банк. Исемен башҡортсаға «Ауыл банкыһы» тип тәржемә итергә була.

Банкының эшмәкәрлеге 1976 йылда Читтагонг Университеты профессоры Мөхәммәт Юныстың тикшеренеү проектынан башлана. Ул Бангладешта ярлы халыҡҡа банк хеҙмәттәре күрһәтеү системаһын төҙөү менән шөғөлләнә. Grameen Bank 1983 йылда бойондороҡһоҙ банк тип теркәлә. 2006 йылда банк һәм Мөхәммәт Юныс үҙҙәренең хеҙмәттәре өсөн Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты булалар.

## Барлыҡҡа килеү тарихы
Вандербильт Университетында Мөхәммәт Юныс докторлыҡ дәрәжәһен алғандан һуң Бангладешҡа ҡайта. Аслыҡтан һуң, 1976 йылда ул 42 фермерға 27 шәр АҠШ долларын бәләкәс процент менән бурысҡа биреп тора. Был аҡсаға улар яңы эш асалар. Мөхәммәт Юныс халыҡ менән аралашҡанда, халыҡҡа үҙҙәренең хыялдарын тормошҡа ашырырға бәләкәй генә сумма аҡса етеүен аңлай. Үҙе күрһәткән ярҙамдың һөҙөмтәһенән күренеүенсә, Бангладешта ауылда ярлылыҡ кәмеүен күрә.

Үҙенең тәжрибәһен һәм тикшенеүҙәрен банк асҡанда ҡуллана. Читтагонг Университеты ярҙамы менән Rural Economics Project микрокредитлау тикшереүе үткәрә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
*  Большая польза от малого кредита 
* Во время вручения Нобелевской премии критиковали глобализацию
Атнабаев

**Атнабаев** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Аҙнабай исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла. 

**Атнабаева** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Фамилия
* Атнабаев Әнғәм Ҡасим улы (1928—1999) — драматург, Башҡортостандың халыҡ шағиры.

--------------
* Атнабаева Зинира Ҡасим ҡыҙы (1934—2013) — актриса, Башҡорт АССР-ының (1977) һәм Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҙнабай (исем)

## Иҫкәрмәләр
Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды

**Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды** () — Швейцариялағы коммерцияға ҡарамаған халыҡ-ара фонд, социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендә эш иткән кешеләргә һәм ойошмаларға булышлыҡ итеү һәм финанс ярҙамы күрһәтеү өсөн асылған.

«Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фонды» 1998 йылда швейцар иҡтисадсыһы, Давостағы Бөтә донъя иҡтисад форумын нигеҙләгән һәм уның алыштырғыһыҙ президенты булып торған Клаус Шваб һәм уның ҡатыны Һилде Шваб тарафынан «донъяның танылған социаль эшҡыуарҙары берләшмәһенә» булышлыҡ итеү өсөн ойошторолған.
Эшмәкәрлегенең маҡсаты — "социаль инновацияларҙың һәм прогрестың тиҙләткесе булараҡ социаль эшҡыуарлыҡты һәм социаль эшҡыуарҙар берләшмәһен үҫтереү ".

«Швабтың социаль эшҡыуарлыҡ фондының» штаб-фатиры Женевала (Швейцария) урынлашҡан.

2015 йылдың апреленә Фонд идараһына түбәндәгеләр инә ине: Һилде Шваб, Клаус Шваб, Рик Аубри, Пауло Коэльо, Дэвид Герген (АҠШ президенттары советнигы), Бельгия королеваһы Матильда, Зенель Мбеки (КАР-ҙың элекке президентының ҡатыны), Мөхәммәт Юныс.

«Шваб фонды» етәксеһе — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының элекке юғары вазифалы чиновнигы Памела Хартиган.

2000—2010 йылдарҙа «Шваб фонды» социаль эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеүсе иң ҙур ойошмаларҙың береһе булып танылды.

2007 йылға «Шваб фонды» бөтә донъянан 72 социаль эшҡыуарға финанс һәм башҡа ресурстарға юл астырға, уларҙың идеяларын таратырға өлгөрҙә.

Фонд йыл һайын «Йылдың социаль эшҡыуары» глобаль конкурсы сиктәрендә 20-25 социаль эшҡыуарҙы билдәләй.

«Шваб фонды» Женевала йыл да социаль эшҡыуарҙар осрашыуҙарын, төбәктәрҙә иҡтисад конференциялары үткәрә, шулай уҡ үҙ ағзаларының Давостағы Халыҡ-ара иҡтисад форумында ҡатнашыуына бағыусылыҡ күрһәтә.Эре халыҡ-ара корпорациялар хужалары һәм етәкселәре, шулай уҡ юғары вазифалы чиновниктар менән социаль эшҡыуарҙарҙың «Шваб фонды» ойошторған осрашыуҙары уртаҡ проекттар барлыҡҡа килеүгә этәргес бирә.
Мәҫәлән, 2003 йылғы Бөтә донъя иҡтисад форумы барышында Һиндостан эшҡыуары [ Джеру Биллимория] Халыҡ-ара электр элемтәһе союзының генераль секретары урынбаҫары Роберто Блуая менән таныша.
Был танышлыҡ һөҙөмтәһендә Халыҡ-ара балалар ышаныс телефондары ассоциацияһын ойошторорға ҡарар ителә.

Шулай уҡ «Секем» ойошмаһы (Ибраһим Әбүләйеш) "Шваб фонды"ның таныуын яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт: Schwab Foundation for Social Entrepreneurship .
* Facebook: schwabfound.
Бикәев Солтан Хәмит улы

**Бикәев Солтан Хәмит улы** (25 декабрь 1916 йыл — 8 октябрь 2006 йыл) — совет-фин һуғышында (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, танкист, полковник (1975). Мәскәүҙә үткән Еңеү Парадында ҡатнашыусы. 1967—1992 йылдарҙа Өфөләге 2-се ҡала типографияһы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977), СССР матбуғаты отличнигы (1977), Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Солтан Хәмит улы Бикәев 1916 йылдың 25 декарендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Туҡтар-Әбдрәшит ауылында тыуған.

1936 йылдан — Ҡыҙыл Армияла.

1941 йылдың июненән Көньяҡ, Көньяҡ-Көнбайыш, Кавказ аръяғы, Ялан һәм 2-се Украина фронттарында хеҙмəт итə.

1945 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә Еңеү Парадында ҡатнаша.

## Батырлығы

Советтар Союзы Геройы исеме 1943 йылдың 20 декабрендә бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (20.12.1943)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (20.12.1943)
* Ленин ордены (20.12.1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (?)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (20.02.1943)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977)
* СССР матбуғаты отличнигы (1977)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Бирҙин Ғәли Иркәбай улы

**Бирҙин Ғәли Иркәбай улы** (5 март 1907 йыл — 25 октябрь 1973 йыл — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсылар батальоны командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары (Ялан фронты 37-се удар армияһы 92-се гвардия уҡсылар дивизияһы 280-се уҡсылар полкы). Гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Ғәли Иркәбай улы Бирҙин 1907 йылдың 5 мартында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Байғужа ауылында тыуған. Урта белемле. ВКП(б)-ла — 1928 йылдан. 1925 йылға атаһының хужалығында булыша. 1925—1928 йылдарҙа Стәрлетамаҡ кантоны Аҙнай улус комсомол комитеты секретары була. 1928—1930 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ кантоны Кәлсир-табын улус башҡарма комитеты рәйесе, 1930—1933 йылдар ҙа — ВКП(б)-ның Маҡар райкомы ойоштороу бүлеге мөдире,1933 йылдың майынан алып 1941 йылдың сентябренә тиклем — БАССР-ҙың Маҡар, Ҡырмыҫҡалы МТС-тары директоры.

1941 йылдың сентябренән Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы райвоенкоматы тарафынан Ҡыҙыл Армия сафтарына саҡырыла, алып Калинин, Сталинград, Воронеж, Ялан фронттарында хеҙмəт итə.

Яраланғандан һуң, 1944 йылдың мартында, тыуған ауылына ҡайта. Ишембай районы Байғужа ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе була. 1973 йылдың 25 октябрендә вафат була, Байғужа ауылында ерләнгән.

## Батырлығы
Бирҙин Ғәли Иркәбай улына Советтар Союзы Геройы исеме Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (2707-се) тапшырыуы менән бергә СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 февралендәге Указына ярашлы бирелә.

Ғ. И. Бирҙиндың наградлау ҡағыҙынан:
Бирҙин иптәш 1943 йылдың 1 — 2 октябрендәге алыштарҙа партия-сәйәси эште оҫта ойошторҙо, һөжүм итеү юғары ынтылыш тәьмин итте. Батальон командиры сафтан сыҡҡан саҡта командованиены үҙ өҫтөнә алды һәм, Днепрҙың уң ярына уңышлы сығып, башҡа подразделениеларҙың йылға аша сығыуын тәьмин итте. Оҫта маневрҙар һәм ҙур булмаған юғалтыуҙар менән Зеленый утарын, Куховка һәм Колодиевка ауылдарын азат итте. Алыштар һөҙөмтәһендә дошман танкыларының һәм пехотаһының 8 контратакаһын кире ҡаҡты, 2 танкыны, 8 бронемашинаны шартлатты, 2 дошманды әсирлеккә алды һәм 180-гә тиклем һалдат һәм офицерҙы юҡ итте. Шәхсән үҙе станковый пулеметтан 28 немец һалдатын һәм офицерын юҡ итте һәм ошоноң менән полктың хәрби уңыштарына булышлыҡ итте….

Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 22 февралендә бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (22.02.1944)
* Ленин ордены (22.02.1944)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены

## Хәтер
* Ишембай ҡалаһының Батырҙар аллеяһында бюст ҡуйылған.
* Өфө ҡалаһының Еңеү Паркындағы мәрмәр таҡтаташҡа Ғәли Берҙин исеме алтын менән уйылып яҙылған.
* Батырҙың тыуған ауылы Байғужала Бирҙин исемендәге урам бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*  
* 
* 
*
Интернет-башланғыстарҙы үҫтереү фонды

**Интернет-башланғыстарҙы үҫтереү фонды **— технологик компаниялар менән уларҙың тәүге үҫеш осорҙарында эшләүсе Рәсәй инвестиция фонды. Фонд 2013 йылда Стратегик башланғыстар агентлығы тарафынан Владимир Путин инициативаһы буйынса нигеҙләнгән.
Фонд ҡарамағында — *6 млрд.* һум, был аҡсаны 2016 йыл аҙағына тиклем 400 компанияға инвестициялау планлаштырылған. Dow Jones тикшеренеүҙәре буйынса, Интернет-башланғыстарҙы үҫтереү фонды 2014 йылда Европала сәсеүҙә ҡатнашҡан иң әүҙем фонд булған.

Фонд акселерацияның көндөҙгө һәм ситтән тороп үтәлеүсе программаларын ойоштора һәм сәсеүгә инвестициялар бирә. 2014 йылдың *октябрендә *фонд бишенсе көндөҙгө программаға ҡабул итеү үткәрҙе. Фондтың көндөҙгө акселераторҙары —Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта, ситтән тороп ҡатнашыусылары Екатеринбургта, Новосибирскиҙа, Краснодарҙа, Ҡазанда һәм Әстераханда эшләй. 2014 йылдың *сентябрендә * мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, сауҙа, етештереү һәм хеҙмәттәр күрһәтеү, финанс секторы һәм ҡала хеҙмәттәре өлкәһендәге стартаптар өсөн Интернет-башланғыстарҙы үҫтереү фонды менән Microsoftтың берлектәге программаһы эшләй башланы.

Фондтың иң ҙур инвестициялары иҫәбендә — *StartTrack.ru * краудинвестинг майҙансығы (2013 йылдың ноябрендә $3 млн), ҡарттар һәм инвалидтарға йәһәт ярҙам күрһәтеүсе *«[[Ғүмер төймәһе]]»* системаһы (2014 йылдың июнендә 45 млн һум), *Babadu * балалар тауарҙары интернет-гипермаркеты (2014 йылдың сентябрендә 110 млн һум), власть органдарына ялыуҙарҙы һәм мөрәжәғәттәрҙе эшкәртеүсе *«Асыулы граждан»* онлайн-сервисы (2014 йылдың октябренә 44 млн һум). Фонд директоры Кирилл Варламов белдереүенсә, *2014 йылдың октябренә *Фонд тарафынан 120 стартапҡа инвестиция бирелгән. Был компанияларҙың күпселеге сәсеү алды инвестицияһы алған.

2014 йылдың ноябрендә Интернет-башланғыстарҙы үҫтереү фонды «Технологиялар һәм Инновациялар» номинацияһында Рунет премияһын алған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Мусин

**Мусин** — башҡорт, ҡаҙаҡ, татар һәм урыҫ фамилияһы.

*  Мусин Әмир Шәғәли улы (1937—2017) — нефтсе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980).
-----------
* Мусин Ноғман Сөләймән улы (1931) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001).
* Мусин Сәфәр Ғайсар улы (1948) — Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
* Мусин Эмиль Марат улы (1968) — журналист, Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011).