open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дәрҡәүиҙәр

**Дәрҡәүиҙәр** йәки **Дәрҡәүә** () — суфый тәриҡәте, шәҙили тәриҡәте тармағы.

## Нигеҙ һалыусыһы
Тәриҡәттең эпонимы булып шәйех Мөхәммәт әл-Ғәрәби әд-Дәрҡәүи (1760—1823) тора.

Туғанлыҡ Марокколағы ярлылыҡтың һәм заһитлыҡтың юғарылыҡ булыуын иғлан иткән әйҙәп барыусы тәриҡәттәрҙең береһе булып китә.

## Таралыуы
Ойошҡандан һуңғы йылдарҙа тәриҡәт Марокконан башҡа илдәрҙә, нигеҙҙә, Мәғриб илдәрендә үҙ йәмәғәттәрен ойоштора, шулай уҡ Мысыр һәм Хижәздә лә киң тарала. Һуңғы тиҫтә йылда дәрҡәүиҙәр тармаҡтары — Әләүилек һәм Хәбибилек аша Европала үҙенең туғанлыҡтарын ойоштора.

Дәрҡәүи тәриҡәте баштан уҡ ауыл халҡы һәм ҡала синыфтары араһында киң хуплау таба. Алжирҙа Һәм Мароккола ул сәйәси эшмәкәрлеккә һәм европа дәүләттәренең колониализмына протест хәрәкәттәренә йәлеп ителә .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Суфыйлыҡ
* Тәриҡәт
* Ислам тарихы

## Һылтанмалар
* Darqāwā // Encyclopædia Britannica
Ултыраҡ

**Ултыраҡ** () — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Бикбау ауыл советына ҡараған.

## Этимологияһы
Атамаһы — Ултыраҡ Бикйәновтың (1736—?) исеменән.

## Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһына Асҡараза шишмәһе ҡойған урында, район үҙәге Аҡъяр ауылынан көнбайышҡа табан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

## Тарихы
Үҫәргән ырыуы башҡорттары, Бикбау ауылы кешеләре тарафынан үҙ ерҙәрендә — Һаҡмар йылғаһы буйлап 2-3 саҡрым үрҙәрәк яңы ауылға нигеҙ һала. Ауыл был төйәккә тәүге күсеп ултырыусы Улытраҡ Бикйәновтың (1736—?) исеме буйынса аталған. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына.

Ултыраҡ ауылы кешеләре Нурмөхәмәт (Нур), Ибраһим (Ботороз), Ҡолбирҙе, Ураҙбай һәм Утарбай ауылдарына нигеҙ һалған.

1795 йылда ауылда 5 ихата, ә 1834 йылда 40 йортта 259 кеше иҫәпкә алынған. 1866 йылда 20 йортта 101 кеше (54 ир-егет һәм 47 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән. 
 
1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 17 йортта 185 кеше йәшәгән. Шул иҫәптән Ултыраҡ Бикйәнов (1736—?) һәм уның улдары Ураҙбай (1762—?), Ураҡ (1767—?), Юлдаш, Ирйегет (1771—?) Ултраҡовтар; Ултыраҡтың ағаһы Итбай Бикйәнов (1727—?) һәм уның улдары Ғәббәс (1777—?; улдары Йомағол һәм Йомабай менән), сотник Фәйзулла (1783—?; улдары Сәхипғази һәм Әҙелғази менән); шулай уҡ Мырҙиндар, Соңғоровтар, Мәмбәтовтар, Иҫәнбаевтар, Әҙелбаевтар, Ҡуңысбаевтар ғаиләләре иҫәпкә алынған.

1900 йылда ауылда мәсет булыуы теркәлгән. 1920 йылда ауылда 19 йортта 102 кеше йәшәгән.

1950-се йылдарға ҡарай юҡҡа сыҡҡан.

## Халҡы

## Билдәле шәхестәре
* Иштәкбаева Сәлиә Мөхәмәтйәр ҡыҙы (1942) — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990).
* Мөхәмәтҡунафия Азаматов (?—1813) — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Утарбай Солтангәрәев (1785—?) — урядник. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Рахимов Р.* История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998. — №9. — С. 18-42.

## Һылтанмалар
*
Ҡолбирҙе (мәғәнәләр)

**Ҡолбирҙе** — ир-егет исеме. Топоним булараҡ та таралған.

* Ҡолбирҙе (исем) — ир-егет исеме.
* Ҡолбирҙе — йылға. Турат йылғаһының уң ҡушылдығы.
* Ҡолбирҙе (ауыл) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Монасипов Мөхтәр Абдулфәйез улы

**Монасипов Мөхтәр Абдулфәйез улы** (31 ғинуар 1950 йыл) — мәктәп уҡытыусыһы, директор. РСФСР Мәғариф министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1986).

## Биографияһы
Мөхтәр Абдулфәйез улы Монасипов 1950 йылдың 31 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Торф сығарыу ауылының икенсе участкаһында тыуған. 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, Калинин һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә. 1979 йылдан Аҡморон урта мәктәбендә завуч, 1982 йылдан 1-се Этҡол урта мәктәбендә — ойоштороусы, 1983 йылдан Шүлкә һигеҙ йыллыҡ  мәктәбенең директоры, 1987—1995, 2007—2010 йылдарҙа Ярат урта мәктәбе директоры, (2000—2007 йылдар уҡытыусы), 1995—2000 йылдар Баймаҡ мәғариф бүлегендә инспектор булып эшләй. 2002 йылдан Ярат ауылында «Атайсал» клубы рәйесе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР Мәғариф министрлығының Почёт грамотаһы (1986).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Баймакская энциклопедия./гл.ред. И. Х. Ситдиков — Уфа: Баш.энцикл., 2013.- 247с.:ил.карты, ноты. ISBN 978 — 5-88185-084-5 247 бит
Ҡәйүмов Әлим Абдуллайән улы

**Ҡәйүмов Әлим Абдуллайән улы** (3 июнь 1977) — опера йырсыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.

## Биографияһы
Әлим Абдуллайән улы Ҡәйүмов 1977 йылдың 3 июнендә Башҡорт АССР-ның Учалы районы Бөйҙө ҡасабаһында тыуған.

Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты вокал бүлегенең профессор М. Мортазина класын тамамлаған.

2004—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында солист булып эшләй.

2008 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем Башҡортостан Республикаһының Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында солист-вокалсы булып эшләй, был ваҡыт эсендә 20-нән ашыу партия йырлай.

Уның концерт репертуарында 230-ҙан ашыу әҫәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы

### Конкурстарҙа
* 1997 — "Ирәндек моңдары-97 " Республика башҡорт халыҡ йырын башҡарыусылар конкурсының II премияһы лауреаты (Сибай)
* 2000 — «Уралым» Республика йыр башҡарыусылар конкурсының III премия лауреаты (Өфө)
* 2002 — Ғ. Әлмөхәмәтов исемендәге Асыҡ республика вокалистар конкурсының II премия лауреаты (Өфө)
* 2003 — И. Шакиров исемендәге халыҡ-ара татар йырын башҡарыусылар конкурсының III премия лауреаты (Ҡазан)
* 2004 — С. Сәйҙәшев исемендәге Төбәк вокалистар конкурсының II премия лауреаты (Түбәнге Кама)
* 2006 — А. Солтанов исемендәге I башҡорт халыҡ йырын башҡарыусылар премияһы лауреаты (Учалы)
* 2008 —  Йәш башҡарыусыларҙың «Берҙәмлек көйҙәре» милли йыр фестиваль-конкурсы лауреаты (Һарытау)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Әлим ҠӘЙҮМОВ: «Опера хыянатты яратмай» -«Йәшлек», 2011, 21 май

## Һылтанмалар
* Алим Каюмов
* Алим Каюмов
Бикбау (Хәйбулла районы)

**Бикбау** () — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл. Ивановка ауыл советына ҡараған.

## Этимологияһы
Атамаһы — Ултыраҡ Бикйәновтың (1736—?) исеменән.

## Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһының һул яҡ яр буйында, район үҙәге Аҡъяр ауылынан көнбайышҡа табан 45 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.

Элек ауыл янындағы Ҡаҙанбаш-Ҡарағай тауы — «һаҡ тауы» йәки баҫҡынсылар килеүен иҫкәртеү өсөн файҙаланылған.

## Тарихы
Бикбау ауылы XVIII быуаттың беренсе яртыһында нигеҙләнгән. Рәсми сығанаҡтарҙа тәүге тапҡыр 1775 йылда телгә алына.

Үҫәргән ырыуы башҡорттарының Гөбөрлө йылғаһы буйында (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Гай районы) Бикбау (Аҡҡужа) исемле ауылдары булған. Башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында ауыл каратель отрядтары тарафынан юҡ ителгән. Ә уның халҡының бер өлөшө Кесе Һүрәм буйына (хәҙерге Башҡортостандың Ейәнсура районы) Бикбау ауылына, икенсе өлөшө — Һаҡмар буйында (хәҙерге Башҡортостандың Хәйбулла районы) Бикбау ауылына нигеҙ һала. 

Бикбау ауылы кешеләре Ултыраҡ, Ибраһим (Ботороз) һәм Ҡолбирҙе ауылдарына нигеҙ һалған.

1795 йылда ауылда 22 хужалыҡта 142 кеше (80 ир-егет һәм 62 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән. ә 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 17 йортта 158 кеше йәшәгән. Ревизияларҙа йорт старшинаһы Ильяс Бикбауов (1753—1815) һәм уның улы Ибраһим (1777—?; атаһы үлгәндән һуң йорт старшинаһы вазифаһын үтәй); указлы мәзин Абдулла Бикбауов һәм уның улдары — указлы мулла Фәтхулла Абдуллин (1786—?) һәм сотник Кәлимулла (1792—?); мәсетте ҡараусы Утап Бикбауов; йорт писары Вәлит Суҡбаев (1775—?); Яманғол Боҫҡонов, Бошан Бүләков (1749-1813), Алтынбай Аллабирҙин, Әбделғәзим Карсанов, Мөхәммәт Ҡужагилдин (1787—?), Абдулйәлил Ҡужагилдин (1783—1855), Абыҙгилде Атанов, Баязит Сатышев, Батыровтар, Карпиевтар ғаиләләре иҫәпкә алынған.

1866 йылда ауылда мәсет булыуы теркәлгән.

Хәйбулла районы Бикбау ауыл советының үҙәге булған, һуңынан Ивановка ауыл советына ҡараған. 

1970-се йылдарҙа «перспективаһыҙҙар» исемлегенә ингән ауыл юҡҡа сыҡҡан.

## Халҡы

## Билдәле шәхестәре
* Бикташ Байбулдин (?—?) — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* Атанов Әйүп Кәрим улы (1948) — педагог.
* Байсурин Азат Әхмәт улы (1933) — педагог, журналист.
* Бикбов Ғәле Вәлихәмәт улы (1928—1985) — партия һәм дәүләт эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Рахимов Р.* История башкирских деревень Хайбуллинского района.// Ватандаш, 1998. — №9. — С. 18-42.

## Һылтанмалар
*
Түбәнге Лапаҫ

**Түбәнге Лапаҫ** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районының бөтөрөлгән ауылы. Юҡҡа сығарылған йылға ҡарата Арыҫлан ауыл советы составына инә. Башҡорттар йәшәгән (1959, 1972).

## Географияһы
Район үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан 37 километрҙа һәм тимер юлдан, Һилейә станцияһынан (Силәбе өлкәһе) төньяҡ-көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта, Әй йылғаһы буйында урынлашҡан.

### Географик урыны
Алыҫлығы (1972 йылдың 1 июленә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса) :

* район үҙәге (Үрге Ҡыйғы): 37 км,
* ауыл советы үҙәге (Арыҫлан): 12 км,
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Һилейә): 30 км.

## Тарихы
Ауылға XIX быуат аҙағында Ҡолбаҡ ауылын 2 тораҡ пунктҡа: Үрге һәм Түбәнге Лапаҫҡа, бүлгәндән һуң нигеҙ һалына

1950-се йылдар аҙағына тиклем Аҫылғужа ауыл советы составына ингән.

1980-се йылдар уртаһына тиклем йәшәй.

## Халҡы
1896 һәм 1906 йылдарҙа 114 кеше иҫәпләнә, 1920 йылда — 218 ( Үрге Лапаҫ ауылы халҡы менән бергә иҫәпкә алынған), 1939 —180, 1959—125, 1969 —125 кешен йәшәгән.

## Иҫтәлекле урындары
Тәбиғи ыҙанда йәки өйкөмдә боронғо (йәше яҡынса 5 мең йыл) ҡаяға төшөрөлгән сәнғәт ҡомартҡыһы—Үрге Лапаҫ яҙыуы урынлашҡан.

## Әҙәбиәт

* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Нижний Лопас
Бәҙәмшин Салауат Йәнғәле улы

**Бәҙәмшин Салауат Йәнғәле улы** (4 апрель 1958 йыл — 22 октябрь 2020 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1994)

## Биографияһы
Бәҙәмшин Салауат Йәнғәле улы 1958 йылдың 4 апрелендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.

;Хеҙмәт юлы:
* 1975—1976 йылдарҙа — Иҫке Собханғол урта мәктәбе янындағы интернатта тәрбиәсе
* 1979 йылдан — Башҡортостан Совет Социалистик Республикаһының Министрҙар Советы дәүләт һунар инспекцияһының һунарсылыҡ буйынса белгес
* 1979 йылдың сентябренән Бөрйән район электр селтәрҙәрендә эш башлай
* 1987 йылдан — мастер
* 1995—2001 — механик (шунда уҡ)

Салауат Йәнғәле улы 2020 йылдың 22 октябрендә вафат була һәм Тимер ауылы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «12-се биш йыллыҡ алдынғыһы» билдәһе (1990)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (1994)
 
## Сығанаҡтар
Бөрйән район электр селтәрҙәре

**Бөрйән район электр селтәрҙәре** () — электр станцияһынан электр энергияһын ҡулланыусыға таратыу менән шөғөлләнгән ойошма. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында (Совхоз урамы, 17) урынлашҡан

## Тарихы
Бөрйән районын электрлаштырыу 1975 йылда Әүжән — Байназар һауа электр линияһы һәм Байназар электр подстанцияһы сафҡа ингәс башлана. 1976—1978 йылдарға район ауылдарының күпселеге юғары вольтлы электр сығанаҡтарына тоташтырыла.

1977 йылда Белорет электр селтәрҙәренең Бөрйән участкаһы барлыҡҡа килә. Ә 1983 йылдан Бөрйән электр селтәрҙәре итеп үҙгәртелә. 2005 йылда республиканың бөтә энергетика системаһын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә «БашРЭС» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең Белорет бүлексәһе составына, 2012 йылда «Башкирэнерго» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең Белорет электр селтәрҙәре бүлексәһе составына инә. 34 аылды хеҙмәтләндерә.

1998 йылда Бөрйән район электр селтәрҙәре «Башкирэнерго» ААЙ-ның электр селтәрҙәренең иң яҡшы районы конкурсында 3-сө урында яулай. Ойошманың үҫешенә Әминев Д. Р., Бәҙәмшин С. Й., Ишбулатов А. Ғ., Сафиуллин И. Н., Торсонбаев Х. С. тос өлөш индерә.

## Етәкселәре
* Әхмәтов Х. С. — 1983 йылдан
* Ишбулатов А. Ғ. — 1993 йылдан
* Әминев Д. Р. — 2009 йылдан

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Бөрйән районы элемтә бүлеге

**Бөрйән районы элемтә бүлеге** — халыҡҡа, етештереү предприятиеларына, ойошмаларға һәм учреждениеларға төрлө элемтә хеҙмәте күрһәтеүсе предприятие. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Ленин урамы, 76 адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы
Бөрйән районы өсөн күп тиҫтә йылдар дауамындағы юлдар, элемтә ауыр мәсьәлә булып ҡала. Был мәсьәлә 1930 йылдың көҙөндә хәл ителә башлай. 1931 йыл башына Өфө менән телефон бәйләнеше булдырыла. Абоненттар һаны әкренләп арта бара: 1931 йылда — 20, 1948 йылда — 30, 1954 йылда — 100, 1956 йылда — 200.

XX быуаттың 60-сы йылдарҙа Бөрйән почта контораһы элемтә контораһына әйләндерелгәндән һуң барлыҡҡа килә. Башта урындағы властарға үҙәк һәм өлкә властарының циркулярҙарын, бойороҡтарын һәм күрһәтмәләрен, шулай уҡ гәзит һәм почта корреспонденцияларын һыбай илтәләр (ҡара:Бөрйән районында почта хеҙмәте).

Һуңыраҡ электр бәйләнеше барлыҡҡа килә, телеграф хәбәрҙәре өсөн Морзе аппараты ҡулланыла. XX быуаттың 70-се йылдар башында райондың колхоздары һәм совхоздары араһында бәйләнеш булдырыла башлай. Ҡул телефон станциялары урынына автоматлаштырылғандары булдырыла. «Иҫке Собханғол — Әүжән» ҡала-ара элемтә линияһы төҙөлә.

1992 йылдан «Башинформсвязь» ААЙ-ның Белорет төбәк-ара элемтә үҙәге филиалы.
 
1995 йылда Бөрйән районында почта хеҙмәтенән айырыла.

1992 йылдан «Башинформсвязь» йәмәғәт акционерҙар йәмғиәтенең Сибай сервис үҙәге Иҫке Собханғол ауылы клиенттарҙы хеҙмәтләндереү төркөмө.

1994 йылда Бөрйән районы интернет селтәренә тоташтырыла (ҡара:Бөрйән районында телевидение).

## Етәкселәре
* Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы — 1991 йылдан
* Бирганов У. Ф. — 2020 йылдан

## Хеҙмәткәрҙәре

* Әминев Роберт Уйылдан улы
* Газина Фәнүзә Зиннәт ҡыҙы
* Сәғитов Р. А.
* Мөхийәрова Р. Я.
* Шәмиғолова М. А.
* Дауытов Р. Ю.
* Газина А. Ф.
* Күлсарина Гөлсөм Нәҙир ҡыҙы

## Сығанаҡтар

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Бөрйән районында почта хеҙмәте

**Бөрйән районында почта хеҙмәте** — яҙма һәм баҫма материалдарҙы, посылкаларҙы, бандеролдәрҙе адрестарына оҙатыуҙы, шулай уҡ аҡса күсереүҙе һ.б. тәьмин итә. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Ленин урамы, 76 адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы
Бөрйән районында XIX быуат аҙағына тиклем тиерлек рельеф үҙенсәлектәренә бәйле почта ташыу өсөн атлы транспорт файҙаланыла. Сәнәғәт үҙәктәренән йөҙҙәрсә километрға тиклем алыҫ булыу районда почта аша ойоштороуҙы тотҡарлай. Октябрь революцияһынан һуң да ун йылдан ашыу телефон һәм телеграф бәйләнеше булмай.

1930 йылдың 6 сентябрендә Башҡортостан Совет Социалистик Республикаһының Халыҡ Комиссарҙары Советы «Башҡортостан Совет Социалистик Республикаһының яңы административ-иҡтисади бүленешен тормошҡа ашырыу тураһында» ҡарар ҡабул итә. Почта элемтәһе, сым элемтәһе, радио, юл төҙөлөшө, транспорт мәсьәләләрен ҡарай һәм шунда уҡ Өфө менән телеграф бәйләнеше буйынса эш башларға һәм уны 15 октябрҙән дә һуңға ҡалмайынса тамамларға ҡарар итә.

Бөрйән почтамты начальнигы итеп Йылайыр кантонынан Сунгильдин тәғәйенләнә. 1931 йыл башына Өфө ҡалаһы менән телефон бәйләнеше булдырыла, 1933 йылға — 3 ауыл советы менән.

1995 йылда Бөрйән районы почта хеҙмәте Бөрйән районы элемтә бүлегенән айырыла.

Бөрйән районында 10 почта бүлексәһе бар, улар 93-тән ашыу хеҙмәт төрөн тәҡдим итә. Хеҙмәттәрҙең төп төрҙәренең береһе — ваҡытлы баҫмаларға яҙылыу. Йылдан-йыл Бөрйән районы почта бүлексәһе был хеҙмәт төрө буйынса республикала алдынғы урындарҙа тора.

Бөрйән районы почта хеҙмәтенең күп кенә хеҙмәткәрҙәре ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. 2003 йылда Йортбагишева Г. Ә. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе» исеменә лайыҡ була. Ғәлиуллина Г., Йортбағышева Г., Ишбулатова Х., Күжәбаева Р., Төлкөбаева С., Ибраһимова С., Ишҡыуатова М., Ишмөхәмәтов Ю., Вәлитова В. — «Почта хеҙмәте ветераны» исемен йөрөтәләр.

## Етәкселәре

* Сунгилдин — 1930 йылдан
* Сәғитов М. Х. — 1930 йылдар уртаһынан
* Ғайсина З.
* Тупицын К. О.
* Абдуллин И. М. — 1940 йылдан
* Ҡудашев С. Р. — 1947 йылдан
* Политков — 1951 йылдың ноябренән
* Айытбаев Мырҙағәле Арслан улы — 1952 йылдан
* Редкин А. А. — 1956 йылдан
* Дорошин Д. А.

;1970 — 1980 йылдарҙа:

* Ғәлиев Дамир Л.
* Айытбаев. М. А.
* Ҡолдәүләтов Бәшир Ш.
* Долбилова П. Е.
* Кинйәбаев Тәлғәт Талха улы — 1991 йылдан
* Вәлиуллина Рәсимә Ташбулат ҡыҙы — 1995 йылдан
* Ҡыуандыҡов Хаммат Авзал улы — 2000 йылдан
* Нәҙершина Хәмдиә Хәлфетдин ҡыҙы — 2001 йылдан
* Неретина З. Р. — 2018 йылдан
* Баймырҙина Н. Г. — 2020 йылдан

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Бөрйән район мәҙәниәт һарайы

**Бөрйән район мәҙәниәт һарайы** — (тулы исеме *Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының муниципаль мәҙәниәт бюджет учреждениеһы «Бөрйән район мәҙәниәт һарайы»*, ) Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Ленин урамы, 74 адресы буйынса урынлашҡан мәҙәни-ял учреждениеһы.

## Тарихы
Бөрйән район хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге 1945 йылдың 1 июлендә мәҙәни-сәйәси мәғариф идаралығы исеме аҫтында ойошторола. 1945 йылдың октябренән 1953 йылдың июленә тиклем мәҙәни белем биреү бүлеге тип атала. 1953 йылдың июлендә мәҙәниәт бүлеге тип атала башлай.

Бөрйән районы бөтөрөлөү сәбәпле, 1963 йылдың ғинуар башында мәҙәниәт бүлеге бөтөрөлә. Бөрйән районы ҡабаттан ойошторолғас, 1965 йылдың декабрендә тергеҙелә.

1951 йылда ике ҡатлы район мәҙәниәт йорто бинаһының проекты төҙөлә. 1956 йылда бина төҙөлөп бөтә.

1997 йылда мәҙәниәт һарайының яңы бинаһы төҙөлә. 296 урынлыҡ тамаша залы, унда фойе, кейенеп-сисенеү бүлмәләре, бейеү залы, методик кабинет бар. Унда шулай уҡ Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы урынлашҡан.  

2006 йылдан район мәҙәниәт һарайы «Бөрйән район мәҙәниәт һарайы» муниципаль мәҙәниәт учреждениеһы, ә 2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының муниципаль мәҙәниәт бюджет учреждениеһы итеп үҙгәртелә, ә ауыл мәҙәниәт йорттары уның филиалдарына әйләнә.

Бөрйән район мәҙәниәт һарайы үҫешенә Ғәйнуллина Фатима Ғәйнулла ҡыҙы, Ғәлиева Р., Дауытова Р. Ә., Зарипов Р. М., Ҡарағолов Рәис Минһаж улы, Манапов Р. Х., Нияҙғолов Иҙел Р., Рахманғолова А. М., Сәйетбатталова Р., Хәлитов Ә., Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы ҙур өлөш индерә.

## Етәкселәре

* Суфиянова С. Х.
* Мәмбәтов Б. Х.
* Хәлитов С. Х.
* Мәхмүтов М.
* Газина К. З.
* Зарипов Р. М.
* Ефграфова М.
* Суфиянова С. Х.
* Ҡәҙерғолов М. Н.
* Дәүләтсурин Ғ. С. — (1973—1977, 1996—1997 йылдарҙа)
* Йүһүҙина Ф. (1978—1988 йылдар)
* Вәлиев В. Ғ. (1997 йылдан)
* Ҡыуандыҡов Рәис Афзал улы — (2000 йылдан)
* Нәҙершина Гөлнур Ғәле ҡыҙы — 2004 йылдан

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бәйләнештә

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Көньяҡ славян телдәре

**Көньяҡ славян телдәре** — славян телдәре төркөмө; хәҙерге ваҡытта Көньяҡ-Көнсығыш Европала, Балҡан ярымутрауында таралған.

## Классификацияһы

* көнсығыш төркөмсә:
** болгар теле;
** македон теле;
** иҫке славян теле †;
*** сиркәү-славян теле;
* көнбайыш төркөмсәһе:
** серб-хорват (хорват-серб) тел континуумы:
*** босний теле;
*** серб теле;
**** славян-серб теле †;
*** хорват теле;
*** черногор теле.
** словен теле.

Көньяҡ славян телдәренең тел уртаҡлығы көнбайыш славяндарҙың һәм көнсығыш славяндарҙыҡына  ҡарағанда һирәгерәк асыҡ күренә. Хәҙерге көньяҡ славян телдәре ике ныҡ айырылып торған төркөмсәгә: көнбайыш (словен теле, хорват теле, босний теле, черногор һәм серб телдәре) һәм көнсығыш (болгар теле һәм македония теле) бүленә. Улар араһындағы ҡырҡа айырманың ихтимал сәбәптәре:

* Балҡанға славяндар ике ағымда килеп урынлашҡан: көнсығыш һәм көнбайыш;
* болгарҙар һәм македондарҙың теленә күрше  славян булмаған халыҡтар ҙур йоғонто яһай.

## Төп һыҙаттары
Көньяҡ славян телдәренең көнсығыш- һәм көнбайыш славяндарҙың  күҙгә ташланып торған айырмаһы - күп һанлы үткән заманлы ҡылымдарҙы үҙгәртеү (спряжение) системаһы һаҡланып ҡалған (имперфект, аорист, плюсквамперфект), унда, әммә, инфинитив йә бөтөнләй юҡ (болгар телендә), йә уның ҡулланылышы тарайған. Киләсәк замандың составлы формаларын барлыҡҡа килтереү өсөн ярҙамсы ҡылым сифатында «быть» йәки «иметь» (украин телендәге кеүек) түгел, ә «хотеть»ҡулланыла.

Склонение (килеш менән үҙгәртеү) ябайлаштырылған  (болгар телендә килеш тулыһынса юҡҡа сыҡҡан, уларҙың ҡалдыҡтары алмаштарҙа һәм фразеологизмдарҙа ғына күренә; серб һәм хорват телдәрендә күплектәге дательный, творительный һәм предложный килештәрҙең күплек һаныдарында) тап килә.

Лексикала, словен теленән тыш, көслө көнсығыш йоғонтоһо (күп һүҙҙәр төрөк һәм төрөк теле ярҙамы менән үҙләштерелгән).

Әммә көньяҡ славяндарҙың телдең бөтә элементтарына үтеп ингән рус сиркәү славян китап традицияһына күп быуаттар буйы йоғонто яһауы менән бәйле, рус теле менән: фонетикала, лексикала, һүҙьяһалыш һәм башҡала билдәле бер оҡшашлығы бар .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Славяндар

## Әҙәбиәт

* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Лингвистический энциклопедический словарь (1990) / Южнославянские языки
* Южнославянские языки в справочнике Ethnologue.
Сәфәрғәлина Ләлә Зәйнетдин ҡыҙы

**Сәфәрғәлина Ләлә Зәйнетдин ҡыҙы** (15 апрель 1940 йыл) — табип, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995)

## Биографияһы
Ләлә Зәйнетдин ҡыҙы Сәфәрғәлина 1940 йылдың 15 апрелендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Иҫке Мөсәт ауылында тыуған.

1947 йылда Иҫке Мөсәт башланғыс мәктәбенә уҡырға инә. Артабан Яңы Собханғол ете йыллыҡ һәм Иҫке Собханғол урта мәктәптәрендә белем ала. 1959 йылда 1-се Өфө медицина училищеһын, 1959 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.

;Хеҙмәт юлы:
* Яңы Собханғол фельдшерлыҡ пункты мөдире — (1959—1963)
* Бөрйән район үҙәк дауаханаһы табип-терапевы — 1969 йылдан

Бөрйән дауаханаһында эшләү дәүерендә (45 йылдан ашыу) Ләлә Зәйнетдин ҡыҙы стационарҙың терапия бүлеге мөдире һәм функциональ диагностика табибы вазифаларын биләй, 1974—1987 йылдарҙа дауахана партия ойошмаһын етәкләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995)
* Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамотаһы (2005)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы
*  6 апрель 2020

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Аҡбуҙат (һәйкәл)

**Аҡбуҙатҡа һәйкәл** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районында Йылҡысыҡҡан күле буйында урынлашҡан. Башҡорт халҡының эпик хикәйәттәре персонажына тәүге һәйкәл.

## Тарихы
Проект республиканың Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәге тарафынан тормошҡа ашырылған.

Ул Кәҫле ҡалаһының «Таш билбау» суйын ҡойоу заводында ҡойолған. Һәйкәлдең бейеклеге — биш, ә аттыҡы — 3,5 метр. VI Бөтә донъя фольклориадаһы сиктәрендә 2021 йылдың 6 июлендә асыла. «Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы менән бер бөтөндө тәшкил итә.

, — ти Өлфәт Ҡобағошов.

«Аҡбуҙат һәйкәле — ҙур һәм бик мөһим объект, ул төҙөлөп ятҡан музей менән берҙәм туристик комплексҡа әүереләсәк. Ул шулай уҡ мәмерйәне ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереүҙә ярҙам итәсәк, сөнки мәмерйәне, уның палеолит осорондағы һүрәттәрен боронғо тарих, халыҡ риүәйәттәре һәм эпостары менән бәйләй. Аҡбуҙат — башҡорттарҙың боронғо килеп сығышын иҫбатлаусы образ. Икенсе яҡтан, был объект туристарҙың йәлеп итеүсәнлеген арттырасаҡ, уның менән бергә төбәктең мәҙәни мираҫын өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу ҙа арттырасаҡ», — тине асыу тантанаһында Башҡортостандың Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәге директоры Данир Ғәйнуллин.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Аръяҡтыбаш

**Аръяҡтыбаш** — БАССР-ҙың Маҡар районындағы бөтөрөлгән утар. Әхмәр ауыл советына кергән. Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан  Республикаһының Ишембай районының Ишәй ауыл советы биләмәһенә керә.

Аръяҡлы йылғаһы башында, Маҡар урмансылығында, Ҡуштау һәм Шәкетау шихандары янында урынлашҡан булған.

1950 йылда нигеҙ һалына, 1961 йылда иҫәп мәғлүмәттәренә индерелгән.

1968 йылға тиклем утар булып һаҡланған.

## Географик урыны
Алыҫлығы:

* район үҙәге (Ишембай): 2 км,
* ауыл советы үҙәге (Әхмәр): 52 км,
* яҡындағы тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ): 17 км.

## Халҡы
1959 йылда — 23 кеше иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр

*
Белиз тарихы

**Белиз тарихы** меңләп йылдар элек башлана. Майя цивилизацияһы б. э. т. 1500 йыл һәм б. э. 200 йылы араһында хәҙерге Белиз территорияһына таралып, яҡынса б. э. 1200 йылына тиклем сәскә ата. Бер нисә ҙур археологик ҡомартҡы, атап әйткәндә, Кахаль Печ, Караколь, Ламанай, Лубаантун, Алтун-Ха, Шунантунич, ул осорҙа халыҡ ныҡ тығыҙ йәшәгән цивилизация булыуын раҫлай. Тәүге теркәлгән Европа торамаһын инглиз моряктары төҙөгән, уларҙың карабы 1638 йылда һәләкәткә осраған. Артабанғы 150 йыл дауамында бик күп инглиз торамалары барлыҡҡа килә. Был осор шулай уҡ юлбаҫарлыҡ, ерле һәм күрше испан торамалары халыҡтарының айырым һөжүмдәре менән билдәле

XVIII быуат аҙағында Бөйөк Британия был төбәккә беренсе булып рәсми вәкилен ебәрә, әммә формаль рәүештә Белизды «Британ Гондурасы» тип 1840 йылға тиклем атамайҙар. 1862 йылда ул британ колонияһына әүерелә. Һуңынан вәкиллекле хөкүмәтте киңәйтеү өсөн бер нисә конституцион үҙгәреш ҡабул ителә. 1964 йылдың ғинуарында тулы эске үҙидара министрлыҡ системаһы сиктәрендә алына. Территорияның рәсми исеме Британ Гондурасы тип 1973 йылдың июнендә үҙгәртелә, ә тулы бойондороҡһоҙлоҡ 1981 йылдың 21 сентябрендә бирелә.

## Боронғо майя цивилизацияһы

Майя цивилизацияһы кәм тигәндә өс мең йыл элек Юкатан ярымутрауының түбәнге өлөшөндә һәм көньяҡтағы таулы ерҙәрҙә барлыҡҡа килгән — хәҙерге Мексиканың көньяҡ-көнсығышы, Гватемалала, Гондурастың көнбайыш өлөшөндә һәм Белиз территорияһында урынлашҡан. Европала 500 йылға яҡын өҫтөнлөк итеүгә ҡарамаҫтан, бөгөн был культураның күп кенә сағылыштары һаҡланып ҡалған. Б.э.т. яҡынса 2500 йылға тиклем ҡайһы бер һунарсы һәм игенсе ҡәбиләләр бында ҙур булмаған ауылдарҙа төпләнә, улар ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Һуңынан улар кукуруз, фасоль, ҡабаҡ һәм чили боросо кеүек культураларҙы үҙләштерә. Телдәрҙең һәм субкультураларҙың күп төрлөлөгө бында майя мәҙәни үҙәгенең формалашыуына булышлыҡ итә. Был цивилизацияның иң юғары нөктәһе классик осорға тура килә, уның башы яҡынса беҙҙең эраның 250 йылына ҡарай.

## Палеогенетикаһы
Белиз территорияһындағы таш һыйыныу урындарында 9600 — 7300 йылдарҙа йәшәгән кешеләрҙең ДНК-һын тулы геномлы анализлау хәҙерге көнгә тиклем, уларҙың иртә голоцендың америка ерлеләре нәҫеленән килеп сығыуын һәм хәҙерге мезоамерикандар менән алыҫ туғанлыҡ ҡына булыуын күрһәтә, шул иҫәптән майя телендә һөйләшкән популяциялар ҙа. Белиздағы Мayahak Cab Pek (яҡынса 9,3 мең йыл элек) өлгөһөндә D4h3a митохондриаль гаплотөркөмөн билдәләгәндәр.

Яҡынса 5600 йылдан һуң хәҙерге ваҡытҡа тиклем элек көньяҡтан күсенгән билдәһеҙ кешеләр төбәккә етди демографик йоғонто яһай, ата-баба компоненттарының 50 % — тан ашыуын тәьмин итә. Был Коста-Риканан Колумбияға тиклем йәшәгән чибч телдәрендә һөйләүселәр менән бәйле сығанаҡтан килеп сыға.

## Иҫкәрмәләр
Әзербайжан гимны

**Әзербайжан Республикаһының Дәүләт Гимны** () — Әзербайжан Республикаһының (флаг һәм герб менән бер рәттән) дәүләт символы.

## Гимн тексы

## Иҫкәрмәләр
Дүсәлинова Фәриҙә Мазһар ҡыҙы

**Дүсәлинова Фәриҙә Мазһар ҡыҙы** (14 июнь 1960 йыл) — журналист, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының юлдаш телевидениеһы комментаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Фәриҙә Мазһар ҡыҙы Дүсәлинова (Моратшина) 1960 йыдңлдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған.

1982 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1982 йылдан — Башҡортостан «Прогресс» производство берекмәһендә — инженер-химик.

1989 йылдан — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының дикторы. 1995—2018 йылдарҙа социаль-сәйәси программалар бүлеге мөхәррире була. «Йәмғиәт һәм хоҡуҡ», «Закон бөтәһе өсөн дә», «Ауылым офоҡтары», «Мәғариф» тапшырыуҙары, «Замандаш», «Хәтер» телевизион очерктар һәм башҡалар авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2010)
* Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2010)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Йортбағышева Әлфиә Ҡорман ҡыҙы

Йортбағышева Әлфиә Ҡорман ҡыҙы (14 июнь 1958 йыл) — педагог. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986).

## Биографияһы
Әлфиә Ҡорман ҡыҙы Йортбағышева 1958 йылдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Яңы Собханғол ауылында тыуған. 1976 йылда Белорет педагогия училищеһын һәм 1983 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай.

;Хеҙмәт юлы:
* Яңы Собханғол мәктәбендә пионервожатый — 1987 йылдан
* Яңы Собханғол мәктәбең уҡытыусыһы — 1981 йылдан
* КПСС-тың Бөрйән районы комитетында пропаганда һәм агитация бүлеге инструкторы — 1988 йылдан
* Иҫке Собханғол мәктәбендә уҡытыусы (1990—2012 йылдар), директор (2005—2007 йылдар).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Родиния

**Роди́ния** («Родина» йәки «родить» һүҙенән) — фаразланыуынса, протерозой — докембрий эонаһында бар булған гипотетик суперконтинент.

Яҡынса 1,1 миллиард йыл элек барлыҡҡа килгән һәм 750 миллион йыл элек тарҡалған. Ул ваҡытта Ер бер гигант ҡоро ерҙән һәм Мировия тип аталған бер гигант океандан торған. Родиния йыш ҡына билдәле иң боронғо суперконтинент тип иҫәпләнә, әммә уның позицияһы һәм һыҙаттары һаман да бәхәс предметы булып тора. Геофизиктар фаразлауынса, Родинияға тиклем башҡа суперконтиненттар ҙа булған: Кенорленд максималь йәше ≈2,75 млрд йыл элек, Нуна (Колумбия, Хадсонленд) —максималь йәше ≈1,8 млрд йыл элек. Родиния Прото-Лавразияға (төньяҡ континент) һәм Прото-Гондванға (көньяҡ континент) тарҡалғандан һуң, континенттар яңынан Паннотия (≈600 — 540 млн йыл элек) суперконтинентына берләшә. Паннотиятарҡалғандан һуң, континенттар Пангея суперконтинентына берләшә һәм яңынан тарҡалып, хәҙерге хәлендә формалаша.

## Материктарҙың фаразланған урынлашыуы
Плиталарҙың ситтәрендә Көньяҡ Америка һәм Антарктида менән һиҙелерлек тап килеүҙәр был ике континент протерозойҙа тоташҡан тип фаразларға мөмкинлек бирә. Уларҙан төньяҡтараҡ, күрәһең,, Австралия һәм Һиндостан урынлашҡандыр. Гренландия менән Төньяҡ Америка Европа менән тоташҡан булырға тейеш. Европа менән Азия бәрелешкәндә бөгөнгө көндә иң боронғо тау массивтарының береһе булған һәм эрозия эҙемтәһендә формалашҡандан һуң сағыштырмаса бәләкәйерәк булып ҡалған Урал тауҙары барлыҡҡа килгән.

Палеоклимат реконструкцияларының береһенә ярашлы (хәҙерге фәндә таралған «Земля-снежок» фаразы), Родиния дәүерендә, йәғни яҡынса 850—635 миллион йыл элек, планетала глобаль боҙлоҡ осоро башлана, һәм Родиния тарҡалғас ҡына тамамлана. Криогений атамаһын алған геохронологик осор, фаразлауҙар буйынса, Родинияның күп өлөшө экваторға. яҡын урынлашҡан булған. Эдиакарийҙа, 600 миллион йыл элек, Родинияның ярсыҡтары полюстарға таралғандан һуң, уларҙа күп күҙәнәкле ябай тормош үҫешә башлай, Мировия Панталасса һәм Панафрикан океандарына әйләнгән.

2013 йылдың февралендә Nature Geoscience журналында геологтарҙың Һинд оеканындағы Маврикий утрауында составында циркон минералдар булған ҡом табылыуы тураһында мәҡәлә баҫылып сыға, быны ситләтелгән Родинияның ҡалдыҡтары тип иҫәпләргә мөмкин.

2017 йылда тәҡдим ителгән фараз буйынса Родиния суперконтинентының тарҡалыуы Ерҙең *сәйәхәтсе планета* менән туранан-тура булмаған бәрелешеүе арҡаһында килеп сыға. Был яҡынса 750 миллион йыл элек, Ҡояш системаһыныың Ҡош Юлы галактика еңдәренең береһе аша булыуы мөмкин. Һөжүмдең фаразланған районы Колорадо яйлаһына тура килгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Пангея
* Плиталар тектоникаһы
* Материктарҙың дрейф теорияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Как развивался земной шар. Рождение и смерть первого континента Родиния
Юлгилдина Венера Самат ҡыҙы

**Юлгилдина Венера Самат ҡыҙы** (16 июнь 1977 йыл) — йырсы. 2007 йылдан Өфө ҡалаһының «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбле солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2018). Халыҡ-ара, төбәк һәм республика йыр конкурстары лауреаты.

## Биографияһы
Венера Самат ҡыҙы Юлгилдина (Ураҙаева) 1977 йылдың 16 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылында тыуған. 

Өфө сәнғәт училищеһын (Низаметдинова А. К. класында уҡый) 1998 йылда, Өфө сәнғәт институтын (Аҙнаҡаева Р. Ш. класы) 2005 йылда тамамлай.

2007 йылдан Өфө ҡалаһының «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбле солисы. Уның репертуарында башҡорт халыҡ йырҙары «Гөлнәзирә», «Ғилмияза», «Зөлхизә», «Фәхерниса», «Элмәлек» һәм Х. Ф. Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, А. М. Ҡобағошов, М. А. Макаров, Ю. Х. Үҙәнбаев, Р. М. Хәсәнов һәм башҡаларҙың вокал әҫәрҙәре бар.

Венера Уразаева Башҡортостан Республикаһы буйлап, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларында гастролдәрҙә була, шулай уҡ Испания, Италия, Франция, Швейцария, Англия, Төркиә буйлап сит ил сәфәрҙәренә сыға.

Ул — «Гәлсәр һандуғас» телевизион конкурсы лауреаты (2005), С. Сәйҙәшев исемендәге 1-се дәрәжә өлкә вокалистар конкурсы лауреаты, Р. Ваһапов исемендәге III Халыҡ-ара татар йыры фестиваленең 1-се дәрәжә лауреаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2018)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы

**Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы** () — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы муниципаль районы муниципаль бюджет мәҙәниәт учреждениеһы. Бөрйән район мәҙәниәт һарайының 2-се ҡатында урынлашҡан (адресы: Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 74).

## Тарихы
Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында 1935 йылда асыла.

1979 йылда туплау и эшкәртеү, хеҙмәтләндереү, методик-библиографик бүлектәре барлыҡҡа килә. Китап фонды 2020 йылға ҡарата 30 мең дана тәшкил итә. Китапхана компьютер техникаһы менән йыһаҙландырылған, интернетҡа тоташтырылған.

## Етәкселәре
* Долбилова П. Е. — 1963 йылдан
* Сирбаева Фәриҙә Баһауетдин ҡыҙы — 1967 йылдан
* Әминева Сәүиә Әхмәтйән ҡыҙы — 1971 йылдан
* Йәнбәкова Н. И. — 1981 йылдан
* Ишдәүләтова С. М. − 2007 йылдан

## Социаль селтәрҙәрҙә
* Бәйләнештә Бурзянская-Центральная Районная-Библиотека

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Сиражетдинов Рәүеф Дәүләт улы

**Сиражетдинов Рәүеф Дәүләт улы** (21 декабрь 1952 йыл) — мәғариф, комсомол, партия, ауыл хужалығы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Рәсәй агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре (2010).

## Биографияһы
Рәүеф Дәүләт улы Сиражетдинов 1952 йылдың 21 декабрендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Яңы Собханғол ауылында тыуған.

1982 йылда Башҡорт дәүләт аграр университетын, 1992 йылда Екатеринбург ҡалаһындағы Урал идара итеү институтын тамамлай.

;Хеҙмәт юлы:
* 1970 −1972 йылдар «Бөрйән» совхозы эшсеһе
* 1970 йылдан Бөрйән районы Яңы Собханғол һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы,
* 1974 йылдан «Бөрйән» совхозының ВЛКСМ комитеты секретары,
* 1982 йылдан — «Бөрйән» совхозының баш зоотехнигы;
* 1986 йылдан КПСС район комитеты инструкторы;
* 1987 йылдан халыҡ контроленың район комитеты инспекторы; 1992 йылдан халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү күп тармаҡлы берекмәһе директоры;
* 1995 йылдан район ауыл хужалығы идаралығының бүлек начальнигы;
* 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының әйҙәүсе, 1998 йылдан — баш зоотехнигы, 2000 йылдан — ойоштороу, кадрҙар һәм уҡыу эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы, 2001—2012 йылдарҙа — кадрҙар бүлеге начальнигы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990)
* Рәсәй агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре (2010)
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Сиражетдинов Рауф Давлетович
Ғәниева Лилиә Фәйзулла ҡыҙы

**Ғәниева Лилиә Фәйзулла ҡыҙы** (6 май 1958 йыл) — педагог, журналист. 1980 йылдан «Баймакский вестник» гәзите тәржемәсеһе, 1993 йылдан — хәбәрсе, 2004 йылдан — реклама һәм белдереүҙәр бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006). 2015 йылдан «Йәнгүҙәй» әҙәби-ижад берекмәһе ағзаһы.  

## Биографияһы
Лилиә Фәйзулла ҡыҙы Ғәниева (ҡыҙ фамилияһы Атанбаева) 1958 йылдың 6 майында БАССР-ҙың Йылайыр районы Ҡәнзәфәр (Һаҡтау) ауылында тыуған. 1969 йылда тыуған ауылында — башланғыс мәктәпте , 1973 йылда Сибай интернат-мәктәбендә 8-класты тамамлай. 1977 йылда Сибай педагогия училищеһының башланғыс класс уҡытыусылары әҙерләү бүлеген тамамлай, Йылайыр районының Һултантимер ауылында уҡыта (1977—1978), Төмән өлкәһендә нефть быраулау скважинаһында лаборант-коллектор булып эшләй (1978—1980). 1981 йылдан Баймаҡ районының «Октябрь байрағы»-«Октябрьское знамя» (2000 йылда «Баймакский вестник» итеп үҙгәртелә) район гәзитендә башта тәржемәсе, 1993 йылдан реклама һәм иғландар бүлеге хәбәрсеһе, 2004 йылдан — реклама һәм иғландар бүлеге мөдире була. 2015 йылдан хаҡлы ялға сыҡҡас, ныҡлап ижад итә башлай. Хикәйәләр, шиғырҙар яҙа

Тырыш хеҙмәте күп һанлы Почет грамоталары, Маҡтау ҡағыҙҙары менән баһалана. Улар араһында Башҡортостандың Журналистар Союзы Почет грамотаһын (1999), Баймаҡ ҡала Советы президиумының Почет грамотаһын (2000) билдәләп үтергә булыр ине.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2006)
* Йомабикә Ильясова исемендәге район ижади бәйге еңеүсеһе (2015)
* «Һаҡмар» район гәзитенең хикәйәләр конкурсы дипломанты (2022)

## Иҫкәрмәләр

* https://vk.com/public76676437
* https://agidellib.ru/wp-content/uploads/2023/01/Kalendar_2023.pdf

## Әҙәбиәт
* https://baimaklib.ru/novosti/be-bajma-sha-ir-l-re-proektyn-2/

## Ваҡытлы матбуғаттағы мәҡәләләре
# https://hakmar.ru/articles/konkurstar/2022-05-17/lili-nieva-2806934 
# https://agideljurn.ru/articles/s-sm-r-r/2021-03-25/mer-buyy-k-t-s-kmen-ine-lili-nieva-2382899
# https://ejansura.ru/articles/telgen-m-bergen-m/2022-09-28/u-yr-m-h-bb-t-lili-nieva-2969468
# https://ashkadar.com/articles/2021-10-14/aytyu-lili-nieva-2547244
#

## Һылтанмалар

* https://vk.com/wall-91441072_4361
* https://vk.com/wall-91441072_2829
Үрге Рус Лооһы

**Үрге Рус Лооһы** ()  — Краснодар крайы Сочи «ҡала-курорт» муниципаль берәмегенең Лазаревский  районындағы ауыл. Солохауыл ауыл округы составына инә.

## Халыҡ һаны

; Милли составы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса:

## Инфраструктура
Төп социаль инфраструктура объекттары район үҙәгендә — Беренсе Харциз ауылында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Или-төркиҙәр

**Или төркиҙәр** — Ҡытайҙа танылмаған төрки этник төркөм, Ҡытайҙың Шеңжан-Уйғыр автономиялы районының Или-Ҡаҙаҡ автономиялы округында һәм Ҡаҙағстандың йәшәй. Улар үҙҙәрен «төрөктәр» йәки «чжунхуа миньцзу» тип атай. Уларҙың ауыҙ-тел ижады буйынса, улар Үзбәкстанға Фирғәнә үҙәненән килгән. Айырым или төрки теле ҡарлуҡ телдәренә ҡарай, әммә ҡытай властары тарафынан үзбәк теле тип иҫәпләнә.

Или төркиҙәр күсмә тормошо алып бара һәм малсылыҡ менән шөғөлләнә. Уларҙың телендә малсылыҡ менән бәйле уникаль һүҙҙәр күп.

## Иҫкәрмәләр
Неслихан Атагөл

**Неслиһан Атагөл Доғулу** (*төр.* Neslihan Atagül Doğulu; 20 август 1992 йыл, Анкара) — төрөк актрисаһы, модель.

## Биографияһы һәм карьераһы
Неслихан Атагөл 1992 йылдың 20 авгусында Истанбулда тыуған. Уның атаһы сығышы менән черкес, шофер булып эшләй. Әсәһе - Белоруссиянан. Неслихандың тағы ла ағаһы бар. 

Неслихан карьераһын реклама роликтарында төшөүҙән башлай. 2005-2006 йылдарҙа Tofita, Valenza Kids, Sütaş рекламаларында күренеп ҡала. 2006 йылда тәүге тапҡыр «Беренсе мөхәббәт» фильмында уйнай. 2008-2009 йылдарҙа Неслихан «Япраҡ ҡойолоуы» («Листопад») сериалының 34 серияһында төшә.

2013 йылда Неслихан Атагөл «Истанбулдың ике кешеһе» («Два лица Стамбула») сериалындағы төп ролдә уйнай башлай. 

«Һинән миңә ҡалғандар» («Все, что мне осталось от тебя») (2015) фильмында төп ролде башҡара. Бындағы төп героиня Элиф актрисаны бар донъяға таныта. 

2012 йылда «Тамуҡ» («Чистилище») кинофильмында төшә. Был фильм йәш актрисаға халыҡ-ара танылыу һәм бик күп наградалар алып килә. 

2015-2017 йылдарҙа популярлыҡ яулаған «Ҡара мөхәббәт» (Сикһеҙ мөхәббәт) сериалы төшөрөлә башлай. Бында ул төп героиня Нихан ролен башҡара.

2019 йылда «Илсе ҡыҙы» («Дочь посла») сериалында төшә башлай. Әммә һаулығы менән бәйле проблемалар арҡаһында аҙағына тиклем уйнай алмай.

2022 йылда ул «Төн һуңында» сериалында төшә башлай.

2023 йылда  «**[[Ах, Белинда]]<nowiki/>»** фильмы төшөрөлә. 

## Шәхси тормошо
2013 йылдың уртаһынан Атагөл актер Ҡадир Доғулу менән осраша башлай. 2015 йылдың 26 ноябрендә улар никахлаша. Туйҙары 2016 йылдың 8 июлендә үткәрелә. 

Неслихан китап уҡырға ярата, яратҡан яҙыусылары араһында — Франц Кафка, Карлос Кастанеда, Урсула Ле Гуин бар. Актриса шулай Тим Бертон һәм Дэвид Линчтың фильмдары менән дә ҡыҙыҡһына.

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Фуюй ҡырғыҙҙары

**Фуюй ҡырғыҙҙары** (үҙ атамаһы — *ҡырғыҙ, хергес, тиртиз*) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының Хэйлунцзян провинцияһы Фуй өйәҙендә төрки этник төркөм. Уларҙы ҡырғыҙҙар менән бутарға ярамай, сөнки улар сығышы һәм теле буйынса себер төркиҙәре, айырыуса хакастар менән, туғандаш. Туған теле — фуюй-ҡырғыҙ теле. 1997 йылда уларҙың һаны яҡынса 1200 кеше булған.

## Тарихы һәм хәҙерге заман
Улар 1703—1706 йылдарҙа Хакасиянан Жуңғарға ҡыуылған Йәнәсәй ҡырғыҙҙарының тоҡомдары тип һанала.

Жуңғар ханлығы юҡ ителгәс, Цин империяһы властары тарафынан 1755—1757 йылдарҙа Маньчжурияға күсерелә.

Хәҙерге ваҡытта (исеменән билдәле) Ҡытайҙың Фуюй өйәҙе Юи-Даур-Маньчжур-Ҡырғыҙ милли улусында (友谊达斡尔族满族柯尔克孜族乡|友谊达斡尔族满族柯尔克孜族乡) йәшәйҙәр.

## Өйрәнеү
Фуюй ҡырғыҙҙары тураһында тәүге фәнни мәғлүмәттәр япондарҙың Маньчжурияны оккупациялауы ваҡытында (1931—1945) теркәлә. Япон ғалимы Масато Сухара (яп. 栖原正人, иероглифтарҙы ҡытайса уҡыу — «Циюань Чжэнжэнь») ҡырғыҙ ауылдарында 1944 йылдың июлендә була, ә 1945 йылдың майында «Ҡырғыҙҙарға сәйәхәт» мәҡәләһен баҫтыра.

1945 йылда Хэйлунцзянға совет ғәскәрҙәре ингәндән һуң, ҡырғыҙ милләтле совет һалдаттары һәм офицерҙары урындағы халыҡ араһында үҙҙәрен ҡырғыҙ тип атаған һәм үҙҙәре аңлаған телдә һөйләшкән кешеләр барлығы тураһында үҙҙәренең етәкселегенә хәбәр итә.

1952 йылда Юй Ифтың «Нэньцзян болондары ҡырғыҙҙары» мәҡәләһе сыға, унда тарих, миграция, социаль һәм сәйәси хәл, мәҙәниәт һәм халыҡ хәтере, тел, иҡтисад, йолалар һәм көнкүреш тормошо буйынса төп материал тупланған.

1957 йылдан алып халыҡты Ҡытай ҡырғыҙ белгесе Ху Чжэнхуа өйрәнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Тенишев Э. Р. О языке кыргызов уезда Фуюй // Вопросы языкознания. 1961. № 1. С.88-95.
* Янхунен Ю. К вопросу о зарубежных хакасах // Проблемы сохранения природы и культурно-исторического наследия Хакасии. Абакан, 1994. Вып. 1. С. 99-107.

## Һылтанмалар
* Краткое описание кыргызов, проживающих в уезде Фуюй провинции Хэйлунцзян 
* М. А. Чертыков. Фуюйские кыргызы (историко-этнографический очерк)
Ҡумандылар

**Ҡумандылар** (үҙ атамаһы *къуманды, къубанды, къуўанды, къувандыг*) — төрки теле төп халыҡ, Рәсәйҙең Алтай крайы, Алтай Республикаһы һәм Кемерово өлкәһендә йәшәй.

## Тарихы
2002 йылға тиклем ҡумандылар айырым милләт булараҡ тик 1926 йылғы иҫәп алыу менән генә айырым халыҡ сифатында иҫәпкә алына. Ул саҡта РСФСР территорияһында улар 6327 кеше иҫәпләнә.

Уларҙың барыһы ла Себер крайы территорияһында, шул иҫәптән 4948-е — Бийск округында, 1384-е Ойрат автономиялы өлкәһендә (хәҙер Алтай Республикаһы) күсенеп йөрөгән. Артабанғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡумандылар алтайҙар составына индерелә. 2000 йылда ҡумандылар Рәсәй Федерацияһының аҙ һанлы төп халыҡтарына (Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2000 йылдың 24 мартындағы 255-се указы), ә һуңғараҡ Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш аҙ һанлы төп халыҡтарына индерелә. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа, шулай уҡ артабанғы 2010 йылда улар үҙ теле менән айырым милләт тип иҫәпкә алынған.

## Халыҡ һаны һәм таралыуы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡумандыларҙарҙың һаны:

* Алтай крайында (Бия йылғаһы буйлап: Бийский, Красногорск, Солтон райондары) — 1663 кеше;
* Алтай Республикаһында (Турочак районы) — 931 кеше;
* Кемерово өлкәһендә — 294 кеше;
* Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә — 226 кеше.

Рәсәйҙә барлығы 3114 кеше.

2002 йылда тораҡ пункттарҙа:

Алтай крайы:

* Бийск ҡалаһы: 658 кеше;
* Красногорское ауылы: 217 кеше;
* Салтон ауылы: 136 кеше.
* Алтай Республикаһы:

* Таулы Алтайск ҡалаһы: 438 кеше.

2010 йылдағы һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә 2892 ҡуманды йәшәй.

## Теле
Кумандин теле төньяҡ алтай телдәренә (алтай теле ғаиләһенең төрки төркөмө) ҡарай йәки төньяҡ алтай теленең (кумандин-челкан) һөйләше (диалекты) булып тора. Ҡумандылар һәм ҡуманды теле айырым халыҡ һәм тел тип рәсми рәүештә танылған. Әммә этнографтар яңы классификацияға ярашлы уларҙы алтайҙар (төньяҡ-алтайҙар) һәм төньяҡ-алтай (ҡуманды һөйләше булараҡ) теленә индереү яҡлы.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1990-сы йылдар башында ҡумандыларҙы үҙ аллы этнос тип таныйҙар. Тап ошоноң арҡаһында уларр күпләп йәшәгән урындарҙа милли территориаль общиналар барлыҡҡа килә башлай. Алтай крайы ҡалаларында йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә. Әммә әлегә тиклем бөтә ҡумандыларҙы берләштереп, төрлө кимәлдә үҙ мәнфәғәттәрен яҡлай алған берҙәм үҙәк юҡ.

Үҙ халҡының юҡҡа сығыу хәүефе менән борсолоп, Кумандин интеллигенцияһы үҙ мәҙәниәтен һаҡлау буйынса аныҡ аҙымдар яһай. 2007 йылдың авгусында Таулы Алтайҙа «Төньяҡ Алтай төп халыҡтарының мәҙәниәте һәм традициялары» темаһы буйынса конференция үтә, уның һөҙөмтәләре буйынса материалдар йыйынтығы баҫылып сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Кумандинцы. Народ Алтая 
* 
* Кумандинцы: результаты социолого-лингвистического обследования
*
Сығатайҙар

**Сығатайҙар** — XIII быуаттың икенсе яртыһынан XIV быуаттың икенсе яртыһына тиклемге осорҙа Мәүәрәннәһерҙәге күсмә халыҡтың бер өлөшөнөң атамаһы. Сыңғыҙхандың улы Сығатай исеме менән бәйле. XIV быуатҡа күскенселәрҙең һәм ултыраҡ халыҡтың үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә айырым тарихи-мәҙәни комплекс ойошторола, уларҙы йөрөтөүселәрҙе сығатай төркиҙәре тип атай башлайҙар. Сығатай теленең һәм сығатай әҙәбиәтенең барлыҡҡа килеүе лә ошо уҡ ваҡытҡа ҡарай.

## Сығышы
Сығатай улусы 1224 йылда Мәүәрәннәһер составына инә. Төрки телле халыҡтар араһында ырыу һәм ырыу берләшмәләрен ата-баба (йәки етәксе) исеме менән атау ғәҙәте булған. Шуға күрә Сығатай хандың нәҫел-нәсәбе генә түгел, арҡаҙаштары һәм һарай кешеләре лә үҙҙәрен сығатай ырыуына индерә башлай. Был осорҙа (XIII—XIV быуаттар) «сығатай» термины тәү башлап дәрәжәле мәғәнәһендә ҡулланыла. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, был билдәләү тәүҙә Сығатай ғәскәрен тәшкил иткән монгол ҡәбиләләренә тура килә. Мәүәрәннәһерҙә һәм ун бишенсе быуатта юғары хәрби синыфты тәшкил иткән төрки йәки төркиләшкән күскенселәре, Сағатайҙар династияһы бөткәс тә, үҙҙәрен һаман да «сығатайҙар» тип атағандар.

Мәүәрәннәһер территорияһында сығатай атамаһынан тыш сығанаҡтарҙа төрлө төрки-монгол этнонимдары: барластар, дербеттар, нукустар, наймандар, ҡыпсаҡтар, дулаттар, ҡыят, йәлаирҙар, сулдус, меркеттар, ясавур, каучиндар, ҡаңлы, тулҡыштар, арлаттар, татарҙар һ.б. теркәлгән. Күскенсе үзбәк яугирҙәре Аҡһаҡ Тимерҙә хеҙмәт иткән, мәҫәлән, сығанаҡтарҙа 1366 йылда Каршала, шулай уҡ Аҡһаҡ Тимерҙә хеҙмәт иткән бәктар араһында үзбәк яугирҙары булыуы тураһында хәбәр ителә. 1399 йылда һиндостан походында Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәре составында 400 үзбәк йорто була.

1405 йылда Аҡһаҡ Тимер вафат булғандан һуң, илдәге сәйәси хәл бик тиҙ үҙгәрә башлай. Әгәр Аҡһаҡ Тимер ваҡытында «сығатай» термины бөтә ил халҡына түгел, ә идара итеүсе хәрби ҡатламға ҡараһа, XV быуатҡа ул киңерәк мәғәнәгә эйә була: сығатай тип бөтә төрки халыҡтарҙы (мәҫәлән, ҡарлуҡтарҙы) атай башлайҙар, XIV быуатта улыҫтың көнбайыш өлөшөндә ултыраҡ һәм күсмә төрки халҡының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә яңы этник төркөм барлыҡҡа килә. XV быуатҡа Мәүәрәннәһер һәм Көнсығыш Төркөстандағы төрки халыҡтың бер өлөшө «сығатай» тип атала.

Байтаҡ эштәрҙә уларҙың ҡатнаш төрки-монгол килеп сығышы тураһында һүҙ бара. И. П. Магидович әйтеүенсә, сығатайҙар — сығатай монголдары вариҫтары, йәғни төрки монгол ҡәбиләләре.

## Сығатайҙар XV быуатта

## Сығатайҙар XIX — ХХ быуат башында
Этнографик мәғлүмәттәр буйынса, Мәүәрәннәһер халҡының бер өлөшө ХХ быуат башында уҡ «сығатай» тигән атаманы һаҡлай.

XX быуат башында хәҙерге Үзбәкстан һәм Көньяҡ Тажикстандың Ҡашҡадаръя һәм Сурхандаръя райондарында сығатайҙарҙың айырым төркөмдәре йәшәй. Сығатайҙарҙың билдәле төркөмө Үзбәкстандың Наво, Сәмәрҡәнд өлкәләрендә, шулай уҡ Төньяҡ Афғанстанда, Пакистанда һәм төньяҡ Һиндостанда йәшәгән, унда уларҙы моголдар тип атайҙар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Чагатаиды

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кармышева Б. Х., Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана, М., 1976.