open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡарағанда өлкә тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы

**Ҡарағанда өлкә тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы** — **Ҡарағанда** өлкәһендәге иң ҙур музей.

## Тарихы
Музей 1932 йылда политехник музей булараҡ ойошторола. Уны ойоштороуҙа Ленинград политехник музей ҙур ярҙам күрһәтә: были привезеныи тау машиналарының моделдәре килтерелә, улар урындағы материал менән берлектә экспозиция барлыҡҡа килтерә. Беренсе директоры Р. Бикметов була. 1938 йылда өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы тип үҙгәртелә. Директоры итеп музей менән эшләү тәжрибәһе булған Л. Семенов ҡуйыла.
Тәүге йылдарҙа музей фондында 712 экспонат була. Штат 7 кешенән тора. Фотолабораторияһы, тар таҫмалы киноаппараты, диапроекторы, патефоны була.
1936 йылда музей фонды СССР Фәндәр академияһы ебәргән файҙалы ҡаҙылма байлыҡ коллекцияһы менән тулыландырыла. 1940 йылда музей профессор С. Киселев етәкселегендә беренсе археологик экспедиция ойоштора. Бронза дәүеренең 15 ҡәберлеге тикшерелә, Андрон мәҙәниәтенең уникаль ҡомартҡылары табыла.
Музей урынлашҡан хәҙерге бина было сдано ве 1979 йылдың декабрендә файҙаланыуға тапшырыла

## Залдары
Әлеге ваҡытта музейҙа дүрт ғилми-тикшеренеү бүлеге бар: дөйөм тарих, этнография һәм археология, хәҙерге заман тарихы, һәм экскурсион-масса эше. Музей фондтарында 139037 экспонат (2006 йыл) бар. Музейҙың дөйөм майҙаны 1800 м² тәшкил итә. Музей экспозицияһы 14 залда урынлашҡан.
Ҡаҙаҡстандың боронғо халҡының портреттарын тергеҙеүсе «Лики предков» яңы уникаль компьютер анимацияһы залы асылған. Археология һәм этнография түңәрәктәре, «Что? Где? Когда?» мәктәп интеллектуаль уйын клубы, «Предпоследний рубеж» йәш шағирҙар клубы эшләй. Йыл һайын семинарҙар, конференциялар, түңәрәк өҫтәлдәр, Асыҡ ишектәр көнө, Халыҡ-ара музейҙар көнөнә акциялар үткәрелә.
Директоры: Ержан Нурмағанбетов

Адресы: Ерубаева, 38, +7(7212) 56-58-89, museumkz@mail.ru

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.karaganda-region.kz/rus/citizens_cult_6_6/
Хәрби тарих музейы (Алматы)

**Ҡаҙағстан оборона министрлығының Хәрби-тарихи музейы** — Алма-Атала (Ҡаҙағстан) Ҡаҙағстандың Хәрби-тарихи музей филиалы.

## Тарихы
Оборона министрлығының Хәрби-тарихи музейы 1965 йылда Урта Азия хәрби округының (хәҙер Музыка ҡоралдары музейы бинаһы) округ Офицерҙар йорто эргәһендә асыла. 1978 йылда 28 гвардеец-панфиловсы Паркын реконструкциялау сиктәрендә Офицерҙар Йортоноң яңы монументаль бинаһы төҙөлә, һәм музей шунда күсә.

2015 йылда Астанала Оборона министрлығының Хәрби-тарихи музейын төҙөү процессы башлана, был маҡсатта уға Милли картиналар галереяһы бинаһы тапшырыла. Был Алма-Атанан экспонаттарҙың яңы музейға күсерелеүенә ҡарата йәмәғәтселек ризаһыҙлығын тыуҙыра. Әммә Оборона министрлығы, ысынбарлыҡта был йәшәп килгән музейҙы киңәйтеү, һәм ул ике ҡалала урынлашасаҡ, тип аңлата. Экспонаттарҙың бер өлөшө ваҡытлыса Астанала урынлаштырыласаҡ, әммә һуңыраҡ, бинаны яңыртып ҡорғандан һуң, Офицерҙар йортона ҡайтарыласаҡ.

2016 йылдан Алма-Аталағы музей Ҡаҙағстан Республикаһы Ҡораллы көстәренең Милли хәрби-патриотик үҙәге филиалының бер өлөшө һанала.

## Экспозицияһы
Күргәҙмә комплексы 2 200 квадрат метр майҙанында урынлашҡан. Музей экспонаттары ХХ быуат башынан ҡулланылған совет хәрби техникаһы һәм ҡоралының ҙур коллекцияһынан ғибәрәт. Музейҙа дүрт коллекция: броня-танк ҡорал һәм техника, ер өҫтө артиллерияһы һәм миномёттар, һауа оборонаһы көстәре, махсус техника күрһәтелә. Коллекцияла ҡоралланған техниканың 122 берәмеге күрһәтелә. Музейҙың бер нисә экспонаты, мәҫәлән, хәрби автомобилдәр, хәрби техниканың раритет һәм тәжрибәле өлгөләре берҙән-бер дана ғына. Айырым залда байраҡ, шулай уҡ ҡорал һәм хәрби дан ҡомартҡылары коллекциялары күрһәтелә. Музей коллекцияһында самолёт, бронялы тягачтар, пушкалар һәм зенит ҡоролмалары, ракеталар, разведка ҡарауыл машиналары, хәрби катерҙар, танктармакеттары тәҡдим ителгән.

Музейҙа 1941 йылдың йәйендә Алма-Атала булдырылған И. Панфилов исемендәге 316-сы уҡсылар дивизияһы материалдарына айырым урын бирелә. Был экспозицияны генерал Панфиловтың ҡыҙы Валентина йыйған, һәм ул Мәскәү өсөн һуғыш диаромаһын, һалдаттарҙың шәхси әйберҙәрен, Брест ҡәлғәһе н үҙ эсенә ала.

Аерым стенд Совет командирына - танк мастеры, подполковник Г. А. Адилбековка багышланган. Ул Centralзәк Азия халыкларының бердәнбер вәкиле - Икенче бөтендөнья сугышы аерым танк бригадасы командиры.

Музей шулай уҡ Афғанстан һуғышы осорон яҡтырта, һәм шулай уҡ, айырым залдағы исемлеккә шул һуғышта һәләк булған ҡаҙағстанлыларҙың исеме яҙылған.

## Иҫкәрмәләр
Александр Невский сиркәүе (Сулин акционерҙар йәмғиәте заводында)

**Александр Невский сиркәүе**— Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районының  Сулин заводы янында 1990 йылда төҙөлгән  

## Тарихы
Александар Невский сиркәүе 1990 йылда итальян оҫталары тарафынан Сулин суйын ҡойоу заводы хужаһы Николай Петрович  Пастуховтың аҡсаһына төҙөлгән. Ул Дон Ғәскәрҙәре өлкәһе идаралығына Сулин заводы эргәһендә таш сиркәү төҙөү тураһында үтенеес менән мөрәжәғәт итә. Сиркәүҙең төҙөлөшө менән Н.П. Пастуховтың улы Петр шөғөлләнә. 
Александр Невский сиркәүе итальян оҫталарының проекты буйынса төҙөлә, уларҙы Италиянан Николай Петровичтың улы алып ҡайта. Төҙөлөш ике йыл бара.Төҙөлөшкә һәм сиркәү йыһаздары өсөн Пастуховтар 61 мең аҡса тотона. 
Исемлектә сиркәү таштан  һәм  тимер ҡалай менән ябылған тип билдәләнә. Унда изге кенәз Александр Невскийға бағышланған тәхет була. 
Изге Синодтың Указы раҫлаған штат буйынса рухани һәм псаломсы составында 1901 йылдың 28 декабрендә мәхәллә асыла. 1903 йылда штат ике рухани, ике псаломсы һәм дьяконға арта
Рухани һәм сиркәү әһелдәре өсөн завод биләмәһендә сиркәү аҡсаһына 1904 һәм 1905 йылдарҙа ике кирбес йорт төҙөлә, улар сиркәү милке булып тора. 
Мәхәлләлә 105 томдан торған сиркәү китапханаһы була. 
## Руханиҙары
-	Критский Михаил -1909 йыл.

-	Александров Иоанн Григорьевич - декабрь 1909 йыл 

-	Поляков Савва Иоаннович. Бармица (1904 й.)  һәм башлыҡ  (1907 й)  менән бүләкләнгән  -1917 – 1919 йылдар 

-	Розанов Василий

## Әҙәбиәт

•	Кудрявцев, В. Церковь Александра Невского на заводе Сулинского акционерного общества / В. В. Кудрявцев // Сулинская земля: страницы истории. – Ростов н/Д., 1999. – С.157 – 160.

•	Кудрявцев, В. Страницы прошлого листая [исследования истории Сулинской земли] / В. В. Кудрявцев. – Красный Сулин, 2004. – С.37.

•	Подгорная, О. Улица Ворошилова / О. В. Подгорная // Красный Бумер. – 2010. – 20 окт. (№41). – С.6.

•	http://ru.wikipedia.org/

•	Sobory.ru

•	Krsulin.ru
Кизляр районы

**Кизляр районы** — Рәсәй Федерацияһының Дағстан Республикаһы составындағы административ-территориаль муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Кизляр (район составына инмәй).

## Географияһы
Кизляр районы Дағстан республикаһының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ул көнбайышта һәм төньяҡта Тарумовский районы, көньяҡта — Бабаюрт, көнбайышта — Чечен Республикаһы, көнсығыштан — Каспий диңгеҙе менән сиктәш

Кизляр райроны территорияһы Каспий буйы уйһыулығында, Терек йылғаһы тамағында һәм уның ҡылымдары янында урынлашҡан. Бындай географик хәле уның ланшафтында һәм үҫемлектәр донъяһында сағыла.

Ландшафты болонло дала тибында, бында һаҙлы участкалар, шулай уҡ сүл тупраҡлы участкылар бар. Майҙаны — 3047 км².

Уйһыу һаҙ участкаларында ҡамыш әрәмәлектәре бар.

Хайуандар донъяһында: һөйрәлеүсәләр (гҡара йылан), ҡоштар (фазан, ҡырағай өйрәк, һ. б.), имеҙеүселәр (камыш бесәйе, ҡарһаҡ, ҡырағай ҡабан, ондатра, ялман) — бар.

Йылғаларында һәм Каспий диңгеҙендә бикре, севрюга, белуга, ҡара һырт, вобла, сазан, йәйен, суртан, һыла һ. б. балыҡтар бар.

Айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары

* Федераль әһәмиәттәге дәүләт тәбиғәт заказнигы «Аграханский».

## Тарих
Кизляр районы 1920 йылда барлыҡҡа килә, 22 февраль 1938 йыл-22 март 1944 йыл Орджоникидзе крайы Кизляр округы составында була.22 март 1944 йыл — 9 ғинуар 1957 йыл — Грозный өлкәһе составына ҡушыла . 9 ғинуар, 1957 йыл - Дағстан АССР-ы составына тапшырыла.

РСФСР Юғары Советы Президиумының Указы буйынса 1963 йылда Кизляр районынаТарумовский районы ҡушыла. 1965 йылдың мартында Кизляр һәм Тарумовский райондары элекке сиктәренә кире ҡайтарыла.

## Халыҡ

Рәсәй Хөкүмәтенең Иҡтисадты үҫтереү министрлығының күҙаллауы буйынса район халҡының һаны түбәндәгесә буласаҡ:

* 2024 — 77,28 мең кеше
* 2035 — 85,62 мең кеше

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың милли составы:

Бөтөрөлгән тораҡ пункттары

Акайкино, Бессарабия, Бирючка, Бутылкино, Ларин исемендәге ауыл, Росламбейчик, Чаканный, Шелковский.

## Иҡтисад
Кизляр районының төп иҡтисады — ауыл хужалығы:

1. Йыл әйләнәһенә көтөүҙәге малсылыҡ.

2. Балыҡсылыҡ.

3. Йөҙөм үҫтереү.

4. Иген культураларын үҫтереү таралған, мәҫәлән, дөгө, баҡса, йәшелсә культуралары үҫтереү.

## Дин
* Күпселек ауылдарҙа мәсет бар.
* Православие ҡорамдары райондың Владикавказ һәм Махачка епархияһының Кизляр мәнфәғәтенә инә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Муниципалитеты Республики Дагестан МО «Кизлярский район»
Изге Троица ғибәҙәтханаһы (Чернецов утары)

**Изге Троица ғибәҙәтханаһы**— Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районының Чернецов утарында төҙөлгән.

## Тарихы
1877 йылда Чернецов ҡасабаһының крәҫтәин йәмғиәтенең ышаныс ҡағыҙы буйынса ер биләүсе Семен Данилович Соколов Дон епархияһына сиркәү төҙөү үтенесе менән мөрәжәғәт итә (әйтелгән ҡасабала). Каменский епискобы ярҙамсыһы И. Пашинский рапорты буйынса был үтенес башта кире ҡағыла. Әммә 4 йылдан һуң 1882 йылда Троица сиркәүе килеүселәр аҡсаһына төҙөлә. Исемлектә сиркәү бинаһы таштан ике ҡатлы, ҡабырғаһында башняһы бар, ҡыйығы тимер менән ябылған тип билдәләнә. Сиркәүҙең штаты Изге Синод тарафынан 1882 йылда раҫлана, унда рухани, псаломсы, просфорня була. Сиркәү бай йыһазландырылған.
Совет власы йылдарында ғибәҙәтхананың башняһы емерелә, көмбәҙе алып ташлана һәм ул оҙаҡ ваҡыт иген келәте булып ҡулланыла. Ғибәҙәтхана эргәһендә шулай уҡ Чернецов ауылы мәҙәниәт йорто төҙөйҙәр, әлеге көндә уның тәҙрәләренән ярым емерек Изге Троица сиркәүе күренеп тора.

## Руханиҙары
* 1882—1896 — Колпиков Николай Васильевич. Бронза тәре һәм Андреев таҫмаһында «1853-1856 йй. иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнгән

* 1896 — Орехов Иоанн Иоаннович. «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» бармицаһы менән бүләкләнгән (1904 й.)

## Әҙәбиәт
* Кудрявцев, В. Троицкая церковь поселка Чернецевского / В. В. Кудрявцев // Сулинская земля: страницы истории. — Ростов н/Д., 1999. — С.143-146.
* Мякинченко, В. Троицкая церковь поселка Чернецовского / В. А. Мякинченко // Сулин и сулинцы: слов. — справ. — Красный Сулин, 2002. — С.99.
* http://ru.wikipedia.org/
* Sobory. Ru
* Krsulin.ru
Оҡонкүл (Силәбе өлкәһе)

**Оҡонкүл** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл .

## Этимологияһы
 топонимын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аныҡ ҡына атамай, башҡорттарҙың популяр ***Окункул*** тигән ир-ат исеменән сыҡҡан булыуы ихтимал тигән фараз яҙа. *Окунь* һүҙенән килеп сығыу фаразын кире ҡаға."Свое название озеро получило от популярного раньше башкирского мужского имени Орункул", - тигән фекер ҙә осраны.Балыҡ исеменән сығыуын был сығанаҡ та, башҡа бик күп сығанаҡтарҙа ышанырлыҡ түгел тип иҫбатлай, сөнки күлдә алабуға бик күп булмаған.

*Окункул* йәки *Орункул* тигәнгә оҡшаш исемдәр башҡорт исемдәре һүҙлектәрендә осрамай. Әммә башҡорт телендә "оҡон" тигән һүҙ бар - үҙ ырыуын белмәгән кеше тигәнде аңлата ул . *Оҡонҡол* тигән исем түгел, ә ҡушамат киң таралған булыуы бик ихтимал, сөнки башҡорт яуҙарында күпләп ҡырылғандар, етем ҡалыусылар күп булған.

## Географияһы

Оҡонкүл Кәҫле районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан, өлкәнең иң төньяҡҡы күлдәрең береһе тип һанала. Көньяҡ ярында Воздвиженка ауылы урынлашҡан 

Төньяғынан ҡылымыҡ аша Кесе Оҡонкүл менән тоташа, ә көньяғында Синараға ҡоя.Был күлдән ул 2,5 км төньяҡтараҡ урынлашҡан .

Кәҫле ҡалаһынан йыраҡ түгел – 40 км, Силәбегә – 120 км, Екатеринбургҡа – 92 км алыҫлыҡта урынлашҡан . Снежинск ҡалаһынан - 10 км ]

Координаттары: 56°9′56″N 60°47′22″E

## Тасуирламаһы

Һыу көҙгөһө майҙаны - 11,6 км² (БС буйынса кимәленең абс. билдәһе 249,4 м булғанда). Һыуйыйғыс майҙаны 29,5 км².

Тәрәнлеге — 2 метр самаһы, иң тәрән урыны — 4 метрға етә.

Күл буйҙарын ҡатнаш урман ҡаплаған, тупрағы урмандарға хас ҡара-һоро.

Ярҙары күпселек текә, ярлаулы, әммә бик бейек түгел. Һаҙлыҡлы. Яр буйҙарын элодия баҫып бара, ҡаты һыу үҫемлектәре ҡамлаған (һыу өҫтөнөң 30% самаһын ҡаплаған).Төбө ләмле.

Һыуы сөсө, үтәҙек. Химик составы буйынса гидрокарбонатлы-натрийлы типҡа ҡарай. Минераллылығы - 200 мг/л.

Һыуҙа һелтеле металдар (натрий һәм калий) миҡдары бик юғары, бының сығанағы - гранитогнейстар һәм ялан шпаттары. Күл ағып тора, шуның өсөн уның һыу режимын ярайһы уҡ тотороҡло.

## Ихтиофаунаһы
Балыҡлылығы бик юғары түгел. (10-15 кг/га).Башлыса табан, алабуға, сабаҡ, шамбы, опто тереклек итә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Окункул // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. 
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.

## Һылтанмалар
*Озеро Окункуль[
*Озеро Окункуль http://chel-portal.ru/enc/%D0%9E%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C
*ОЗЕРО ОКУНКУЛЬ https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/okunkul-ozero/
Жилибер Паркы (Гродно)

**Жилибер Паркы** — Белоруссияның Гродно ҡалаһы.үҙәгендә урынлашҡан Жан Эммануэль Жилибер исемендәге ҡала паркы.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Жан Эммануэль Жилибер исемендәге парк Гродно ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан. Ж. Э. Жилибер — француз медик-ғалимы һәм мәғрифәтсеһе. Меценат Антоний Тизенгаун, ярҙамы менән ул Беларусь территорияһында беренсе юғары уҡыу йортона — Гродно медицина академияһына.нигеҙ һалған. Ул шулай уҡ акушерлыҡ мәктәбенә, Гродно госпиталенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, ботаник баҡса булдыра. Әлеге ваҡытта нәҡ баҡса урынында ҡала паркы урынлашҡан. Баҡса 1775 йылдың 8 апрелендә булдырыла һәм академияла күргәҙмә уҡыу әсбабы булып тора. Баҡса, уға нигеҙ һалғандан һуң өс йыл үтеүгә, Европала иң яҡшыһы тип иҫәпләнә башлай һәм тап унда күп төрлө, күпселеге һирәк тип һаналған 2000 үҫемлек төрө үҫә. Жилибер ҡаланан киткәндән һуң баҡсаны тәрбиәләү эше ҡала властары ҡулына күсә. Бәхетһеҙлеккә ҡаршы, улар баҡсаны тейешле кимәлдә тәрбиәләй алманлыҡтан, парк ташландыҡ хәлдә булған. Бер нисә йылдан һуң, Ж Эммануэль хеҙмәте түбәндәге биләмәләргә: бер ике баҡсаға һәм бер паркка бүленгән. 1920 йылдарҙа ботаника баҡсаһын яңынан асыу ҡарары ҡабул ителә. Был юлы Ян Кохановский баҡса ҡурсалауҙы үҙ өҫтөнә ала. Баҡсала барлығы 800 төр үҫемлек төрө иҫәпләнә, һәм был унан алдағы 5 баҡсанан биш тапҡыр әҙерәк була. әле Баҡсаның тағы бер өлөшө үҙгәртеп ҡорола һәм поляк яҙыусыһы һәм Элиза Ожешко бюсы менән биҙәлә. Икенсе донъя һуғышыбарышында хәрби-ялан госпитале парк территорияһында яугирҙәрҙе ерләгән. Бөйөк Ватан һуғышы тамамлағандан һуң, яугирҙәрҙең һөйәктәрен туғандаш ҡәберлеккә яңынан ерләйҙәр. Был урында постамент тора, һәм унда мәңгелек ут.тоҡандырыла. Бөгөнгө көндә парк үҙгәргән, ул үҙенән элгәре, Жан Жилибер һалған беренсе вариант парктан бик ныҡ айырылып тора. Әммә парк һәм иҫ киткес матур булыуҙан туҡтағаны юҡ, ул ҡыҙыҡлы кешеләргә үҙенең үлсәме менән генә түгел, ә йәшел аллеялары менән әьҫир итә. Ерҙең шул һоҡландырғыс бер киҫәгендә беседкалар, эскәмйәләр, һуҡмаҡтар, юлдар, шарлауыҡтар бар — кешеләргә уңайлы булһын өсөн мөмкин булғандың барыһы ла эшләнгән. Шулай уҡ йылдың йылы көндәрендә паркта бер нисә кафе, йәйге амфитеатр, өлкәндәр һәм балалар өсөн аттракцион эшләй башлай. Бынан тыш, паркка ингән ерҙә белорус халыҡының быуаттар аша Жилиберға,ҙур рәхмәтен һәм уны мәңге хәтерләйәсәген белдереүсе Жилиберһыны статуя ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гродненский француз
* Городской парк Ж. Э. Жилибера и площадь А.Тызенгауза
* Парк Жилибера
Ҡаракүлмәк (күл)

**Ҡаракүлмәк**  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл.

## Этимологияһы

Күлдең атамаһы башҡортса "*ҡара*" һәм "*күлмәк*" тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән, тип яҙған Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә ..*Күлмәк* - үлән баҫҡан күлдең асыҡ урыны;күл мәкеһе тип аңлата 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге" .

## Географияһы

Географик координаттары - киңлеге: 55°30′33″N (55.509034), оҙонлоғо: 60°52′16″E (60.871092)

Ярындағы тораҡ пункттар: Силәбе өлкәһенең Ҡаракүлмәк, Арғаяш ауылдары 

Көнсығышынан Арғаяш урманы урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыш ярынан Арғаяш ауылы урамдары башлана, төньяғынан 75К-036 автоюлы үтә.

## Тасуирламаһы

Ҙур булмаған һыу ятҡылығы, түңәрәк һыҙатланышлы. Арғаяш ауылының төньяҡ яғында, үҙе исем биргән Ҡаракүлмәк ауылына яҡын урынлашҡан.

Күл ярҙарына яҡын һыуҙы 5 метр бейеклеккә еткән һаҙ үҫемлектәре уратып алған, яр буйҙары һаҙлыҡлы.

Иң тәрән урыны - 2,5 метр. Күл һаҙға әйләнә бара .

Һыуы таҙа, үтәҙек.Уға шишмәләр ҡоя, ер аҫты һыуҙары ҡушыла.

## Флораһы һәм фаунаһы

Ярҙарында ҡамыш, екән, ҡырҡбыуын, мүк һәм башҡа һаҙ үләндәре үҫә 
Күлдә табан табан, ротан..

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Окункул // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. 
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.

## Һылтанмалар
*Озеро Каракульмяк http://kp74.ru/tag/ozero-kara-kulmyak
*КАРАКУЛЬМЯК (АРГАЯШСКИЙ РАЙОН)http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/110352-karakulmyak-(argayashskiy-rayon).html
Лендава

**Лендава** (, , ), элек *Донья-Лендава* — Словенияның көнсығыш өлөшөндәге ҡалаһы Ҡала халҡы —3 395 кеше, бөтә общинаның халҡы — 11 420 кеше (2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса).

Лендава ҡалаһы Венгрия (ике километр самаһы) һәм Хорватия (биш саҡрым тирәһе, Мура йылғаһы буйлап үтә) сиктәренә бик яҡын урынлашҡан. Лендава ҡалаһында венгр халҡының байтағы йәшәй. Лендава венгр милли аҙсылыҡ үҙәге булып һанала. Лендава общинаһы рәсми рәүештә ике телле, венгр, словен телдәре, икеһе лә был дәүләттә бер үк хоҡуҡҡа эйә. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ҡалалағы 3917 кешенең Словения венгрҙары араһындағы 63 % кешеһе үҙенең этник сығышы венгр тип таныта.

1918 йылға тиклем Лендава Венгрия короллегенә ҡараған һәм уның Зала комитатына ингән. Беренсе донъя һуғышынан һуң Лендава Серб, хорват һәм словендар короллеге составына инә (артабан Югославия). 1941—1945 йылдарҙа Лендава венрҙар оккупацияһы аҫтында тора һәм аннексиялана. Югославияның тарҡалыуынан һуң, XX быуаттың 90-сы йылдарында — бойондороҡһоҙ Словения составында тора.

Ҡаланың төп иҫтәлекле урындары булып ҡала театры, Венгрия үҙәге бинаһы, билдәле архитектор Имре Маковец проекты буйынса төҙөлгән, һәм Изге Екатерина сиркәүе тора.

Лендавала Нафта футбол клубы төпләнгән, ул Словения беренселегенең юғары дивизионында сығыш яһай.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Залаэгерсег, Венгрия
*  Ленти, Венгрия

## Һылтанмалар
* Ҡала рәсми сайты
Ғазап сигеүсе Екатерина сиркәүе (Ҡыҙыл Сулин)

**Ыҙа сигеүсе  Екатерина сиркәүе (Изге Екатерина сиркәүе)** — Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл Сулин ҡалаһында православие ҡорамы, Шахта һәм Миллер епархияһына ҡарай.

Адресы: Ростов өлкәһе, Ҡыҙыл Сулин районы, Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы, Вокзал урамы, 120а.

## Тарихы
Ғибәҙәтхана  фермер, «Пригородное» ООО директоры, Ҡыҙыл Сулин ҡала йыйылышы депутаты Мирошниченко Юрий Александрович аҡсаһына  төҙөлә, ул тормоштан иртә киткән әсәһенең исемен йөрөткән сиркәү төҙөргә ҡарар иткән була.

2012 йылдың 30 мартында Изге Екатерина   ҡорамының  нигеҙ ташы изгеләндерелә; 2012 йылдың  4 декабрендә көмбәҙҙәре изгеләндерелә. 2013 йылдың 10 майында  Шахта һәм Миллер епискобы  Игнатий ҡорамды изгеләндереү йолаһын башҡара. Был Дон ерендә таж ҡиәфәтендәге көмбәҙ менән берҙән-бер  ағас сиркәү була. 

2014 йыл

## Һылтанмалар

* Храм Святой Великомученицы Екатерины 
* Расписание Богослужений 
* Сулинское благочиние. Все церкви и монастыри.
* На историческом месте основания города Сулина совершен молебен
Варкаус

**Варкаус** () — Финляндияның көнсығыш һәм үҙәк өлөшөндәге сәнәғәт ҡалаһы һәм муниципалитеты,Төньяҡ Саво провинцияһында урынлашҡан. Муниципалитеттың майҙаны  524,55 км², шуның 138,47 км² һыу өҫтө биләй.

## Халыҡ
Муниципалитеттың халҡы 2014 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — **23** **569** кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 44,9 кеше/км². Рәсми теле— фин, 98,2 % халыҡтың туған теле. Халыҡтың 0,2%-ы. теле — швед теле һәм 1,6%-ның — башҡа телдәр. Кесе йәштәге кешеләт 15 йәшкә тиклем 14,8 %; 65 йәштән өлкән кешеләр — 20,5 % тәшкил итә.

## Тарихы һәм географияһы
Варкаус Саймаа күленең муйынында урынлашҡан, шул уҡ исемдәге канал ҡала аша үтә. Ул шулай уҡ Финляндиялағы граждандар һуғышында мөһим роль уйнай : 1918 йылда ҡала Ҡыҙыл армия тарафынан баҫып алына, ләкин бикле ауыл хужалығы ерендә тороуы арҡаһында Аҡ гвардияға күсә. А. Альстром целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты барлыҡҡа килгәс, 1929 йылда Варкаус сауҙа ҡалаһы булып таныла һәм 1962 йылда үҙенең уставын ала. Ҡала күп фин халҡы өсөн иң популяр ял итеү урыны булып тора, уларҙың күбеһе Саймаа күл системаһында сәйәхәт ҡыла

Исеме *varkaus* фин теленән «ҡыҙ урлау» тип тәржемә ителә, әммә был мөнәсәбәттәр ҡалаға ҡарамай. Иҫке фин телддә шул уҡ һүҙ *муйын* тигәнде аңлата, һәм ысынлап та ҡалакүл муйынында урынлашҡан&#x5B;**'&#x5D;</sup>.

== Иҡтисад ==
Варкауста Enso Stora Oy урман сәнәғәте компанияһының бүлексәһе урынлашҡан. Был целлюлоза һәм ҡағыҙ етештереү комбинатында туранан-тура 450 тирәһе кешене эш менән тәьмин ителгән, ә ситләтеп — 1500 самаһы кеше тағы ла эшләй. Төбәктең энергетика өлкәһе сәнәғәтендә 2000 самаһы кешене эш менән тәьмин итеүсе кластер булдырылған<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;**'&#x5D;.

## Төп иҫтәлекле урындары
* Silta Komminselän Silta күпере
* Сәнғәт үҙәге Väinölä
* Härkämäki обсерваторияһы
* Vattuvuori саңғы үҙәге
* Taipale каналы
* Varkaus мәҙәни-тарихи музей
* Механик музыка музейы
* Күҙәтеү майҙансығы «Sateenkaari»

## Туғанлашҡан ҡалалары

## Галереяһы

Файл:Ahlströminkatu.jpg|Ahlströminkatu урамы
Файл:Varkaus2.jpg|ЦБК Варкаус
Файл:Varkausview.jpg|Ҡала күренеше


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт муниципалитета Варкауса
Клагенфурт-ам-Вёртерзе

**Клагенфурт-ам-Вёртерзе** () йәки рәт-рәт **Клагенфурт** (, , ,  — Целовец, *jezeru Celovec ob Vrbskem*) — Австрияның ҡалаһы,Австрияның көньяғында урынлашҡан, Каринтия федераль еренең административ үҙәге. Халҡы 97 827 кеше (01.01.2015 й.), шуларҙың 1700 ашыу кешеһе-— каринтий словендары.

2008 йылдың 1 февраленә тиклем рәсми исеме — Клагенфурт.

## Географияһы
Ҡала Глан  йылғаһы буйында, альп Драва үҙәнендә, көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта, Вертер-Зе күле буйында, урынлашҡан. Ҙур автомобиль һәм тимер юлдары киҫешкән мөһим транспорт үҙәге булып тора. Ҙур булмаған Клагенфурт аэропорты бар.

## Тарих
Легенда буйынса, ҡалаға нигеҙҙе герцог Каринтии Герман фон Шпанхайм һалған. Тораҡ пункт атамаһы тәүге тапҡыр *Форум-Клагенвурт* исеме аҫтында 1193—1199 йылдарҙа телгә алына. 1246—1252 йылда ҡалахоҡуғын ала һәм Каринтий герцоглығының иң эре ҡалаһы була, ә һуңыраҡ — уның баш ҡалаһы.

Хәҙерге Клагенфурт-ам-Вертерзенан 9 км алыҫлыҡта римдең Вирунум ҡалаһы торған.

## Климат




## Спорт
Ҡалала Австрияның «Клагенфурт» хоккей клубы төпләнгән, ул 30 тапҡыр  Австрия чемпионы булған.

1969 йылда ҡаланың Вертер-Зе күлендә ишеү буйынса Европа чемпионаты үткәрелә

**Клагенфурт** 2006 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарына дәғүә итеүсе була.

Ҡаланың «Хипо-Арена» стадионында  лағы Европа чемпионатының ( 2008 йылда) 3 матчы үткәрелә.

**Клагенфурт-ам-Вертерзе** Евровидение 2015 конкурсын үткәреүгә кандидат була.

## Мәҙәниәт, мәғариф

Альтер-плац майҙаны иҫтәлекле урын булып тора, унда, Аждаһа фонтаны, шулай уҡ күл Вертер-Зе күле бар. Австрияның баш ҡаланан алыҫ урынлашҡан Хохостервиц замогы бар.

Ҡалала Университет Клагенфурт университеты һәм Каринтии астрономия йәмғиәтенеңпланетарийы бар.

## Туғанлашҡан ҡалалары
Клагенфурт-ам-Вертерзеның туғанлашҡан ҡалалары:

## Билдәле шәхестәр
* Даублебски фон Штернек, Максимилиан (1829—1897) — австро-венгрия флоты адмиралы (1883—1897 йылдарҙа).

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Официальная страница
* Туристическая информация
* Мария-Лоретто 
* Официальный путеводитель Австрийского представительства по туризму
Серёгин Леонид Алексеевич

**Серёгин Леонид Алексеевич** (1 апрель 1944 йыл) — инженер-төҙөүсе, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1994—2000 йылдарҙа Белорет ҡала хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1981). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). 

## Биографияһы
Леонид Алексеевич Серёгин 1944 йылдың 1 апрелендә Башҡорт АССР-ының Белорет районының Лапышты ауылында тыуған. 

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1961 йылда Белорет ҡалаһындағы тимер-бетон изделиелары заводының ағас эшкәртеү цехында балта оҫтаһы булып башлай.

1964 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтына уҡырға инә һәм 1969 йылда уның сәнәғәт һәм граждан төҙөлөшө факультетын «инженер-төҙөүсе» һөнәре буйынса уңышлы тамамлай.

1969—1971 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәре сафында хәрби хеҙмәттә була.

1971—1977 йылдарҙа «Череповецметаллургстрой» тресында эшләй: прораб, өлкән прораб, баш инженер һәм трестың төҙөлөш идаралығы начальнигы була. 

1977 йылда тыуған яғына ҡайта һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген «Белорецкметаллургстрой» тресында дауам итә. Бында ул 3-сө төҙөлөш идаралығы начальнигы, трестың баш инженеры һәм 	булып эшләй.

1994 йылдың 25 апрелендә Леонид Алексеевич Серёгин Башҡортостан Республикаһы Президентының Указы менән Белорет ҡалаһы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә һәм бында 2000 йылғаса эшләй. Ҡала хакимиәте структураһын үҙгәртеп ҡороу менән бәйле 2000 йылдың 26 июнендә Республикаһы Президенты Указы менән ул был вазифанан бушатыла.  

2000 йылдан Белорет металлургия комбинатында: капиталь төҙөлөш бүлеге начальнигы, 2002 йылдан — төҙөлөш буйынса директор.

2010—2013 йылдарҙа «Мечел» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең (Мәскәү) төҙөлөш департаменты директоры.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты 
* Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1981) 
* СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985) 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Республика Башкортостан. Кто есть кто. Информационно-справочное издание. — Уфа: Торгово-промышленная палата Республики Башкортостан, 1998. — 363 стр. (рус.)

## Һылтанмалар
*
Тундра аръяғы крәҫтиәндәре

**Тундра аръяғы крәҫтиәндәре** — Таймыр ярымутрауындағы (Көнсығыш Себер) борондан Дудинка һәм Хатанга йылғалары буйлап  йәшәгән урыҫтарҙың этнографик төркөмө.

XVI—XVII быуаттарҙа Пясидаға (ул осорҙа Таймыр шулай йөрөтөлгән) Рәсәйҙең Европа өлөшөнән тәүге урыҫ күскенселәре күсеп киләләр. Үҙәк һәм Көнсығыш Поморьенан килгән кешеләр Таймыр-Турухан районында һәм Ангара йылғаһының түбәнге ағымында даими рәүештә йәшәгән халыҡҡа нигеҙ һалалар.

Бер аҙ ваҡыт үтеү менән Хатангалағы һәм Пясиндағы Таймырҙың эске район урыҫ халҡының эске тормош ҡоролошо эвенктар һәм сахаларҙың был ерҙәр өсөн рациональ булған һыҙаттарын үҙләштерә. Тундра аръяғы крәҫтиәндәре күршеләренең көслө йоғонтоһо аҫтында була, улар менән никахҡа инәләр, шулай уҡ яҡуттарҙың телен ҡабул итәләр .

Эвенктарҙың, яҡуттарҙың һәм урыҫ тундра аръяғы крәҫтиәндәренең үҙ-ара бәйләнештәре һөҙөмтәһендә XVIII — XIX быуаттың беренсе яртыһында долган этносы барлыҡҡа килә. Шуға күрә ҡайһы бер тикшеренеүселәр тундра аръяғы крәҫтиәндәрен долган этносы составы өлөшөйәки хатта долган этносының нигеҙе тип һанайҙар .

XX быуат аҙағына тундра аръяғы крәҫтиәндәре тулыһынса тиерлек уларҙы уратҡан урыҫ халҡы менән ҡушыла . 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса әлеге этнографик төркөмгә үҙҙәрен 8 кеше индерә .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Походчаниндар
* Русскоустьинсылар
* Якутяндар
## Иҫкәрмәләр
Ҡыҙыл Сулиндың Изге Покровка ғибәҙәтханаһы

**Ҡыҙыл Сулиндың Изге Покровка ғибәҙәтханаһы**  — Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл Сулин ҡалаһындағы ғибәҙәтхана.  3  православие ҡорамдан ҡала биләмәһендә һаҡланып ҡалған берҙә-бер ғибәҙәтхана. Архитектураһы буйынса Новочеркасск ҡалаһындағы Кафедраль соборҙың миниатюралағы күсермәһен хәтерләтә.  Көнбайыш яғында өс ҡатлы манараһы бар.

## Тарихы
Изге  Покровка  ғибәҙәтханаһына нигеҙ  ташы 1911 йылда һалына.  Архитекторы аныҡ билдәле түгел.   1912 йылда утар атаманы Поляков Александр Иванович етәкселеге аҫтында төҙөлөш башлана. Тәүҙә ғибәҙәтхана бинаһы утар берләшмәһенең аҡсаһына төҙөлә башлай, ә  1913 йылда утар идаралығы менән  сиркәүҙе төҙөп бөтөүгә һәм йыһаздар һатып алыуға 29000 һум суммала аҡса бүленә.  1914 йылда төҙөлөш тамамлана.

1914 йылдың 10 декабрендә  сиркәүҙе Дон һәм Новочеркасск архиепискобы Владимир   изгеләндерә. 

Изге  Покровка ҡорамы  Октябрь революцияһын   кисерә. Ҡорамда ғибәҙәттәр  1935 йылға   ул ябылғанға тиклем бара, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец оккупацияһы   ваҡытында ғына асыла. Милләте грек булған Константинополь Патриархатына  ҡараған священник ебәрелә. Оккупаяция властары Рус Православ Сиркәүенә   тарҡаулыҡ индерергә тырыша һәм шуның менән бәйле Мәскәү менән бер ниндәй ҙә бәйләнеше булмаған руханиҙарҙы ебәрергә тырыша.  Ҡала азат ителгәс, сиркәүҙә ғибәҙәттәр бер ни тиклем үткәрелмәй, тик 1946 йылда ғына священник тәғәйенләнгәс ғибәҙәттәр яңыртыла һәм бөгөнгө көндә лә туҡтамай. 

1980 йылда ғибәҙәтхананың реставрацияһы үтә.  1981 йылдың 15 ғинуарында ҡорам СССР-ҙың тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип таныла. Ә СССР тарҡалғас, өлкә советының 1992 йылдың 17 декабрендәге 325-се ҡарары менән ғибәҙәтхана Рәсәй Федерацияһының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелә

2002 йылда 5 октябрендә Изге Покровка сиркәүенә ярҙам марафоны үтә.  2003 йылда ғибәҙәтхана биләмәһендә  йәкшәмбе мәктәбен төҙөү башлана.   2010 йылдан ҡорамды тергеҙеү һәм  һүрәттәрҙе  реставрациялау эштәре башлана. Хәҙерге ваҡытта йәкшәмбе мәктәбе бинаһында эштәр  алып барыла, биләмә   тирәләй таш  ҡапҡа төҙөлә, ҡорам эсендә реставрация эштәре алып барыла.

### Өлкән священниктары

* Священник Петр  (1914—1935) — Петр Попов
* Священник Лука   (1946) — Лука Куц
* Священник Владимир   (1955—1967) — Владимир Полянский  
* Священник  Симеон (1968—1996) — Симеон Есин
* Священник Александр   (1996—1999) — Почта Александры
* Протоиерий Минин Александр   (1999 — хәҙерге ваҡытҡа тиклем.)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Неовизантийский стиль
* Красный Сулин

## Әҙәбиәт

* Донские Епархиальные Ведомости от 11 декабря 1914 г.
* Кудрявцев В. В. «Страницы прошлого листая», стр. 20-21
* ГАРО. Ф.р-4173. Оп.6. Д.52
Зеница (ҡала)

**Зеница** ( Zenica, сер. Зеница ) — Босния һәм Герцеговинаның халыҡ һаны буйынса дүртенсе урынындағыҡалаһы, шул уҡ исемдәге общинаның үҙәге, Босна.йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Географияһы
Зеница Босна йылғаһы буйында урынлашҡан, шул йылға исеменән Босния һүҙе барлыҡҡа килгән. Зеница ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 316 метр бейеклектә урынлашҡан.

* Майҙаны 500 квадрат километр.
* Оҙонлоҡ һәм киңлек: 44°12' һәм 17 °56'.
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 316 метр
* Уңдырышлы ерҙәр: 64,14 квадрат километр (12.69 %)
* Урман: 37,84 квадрат километр (60.90 %)
* Көтөүлектәр: 11,81 квадрат километр (2.34 %)
* Туғай: 72,63 квадрат километр (14.37 %)

## Демография

### Муниципалитет халҡы

2005 йылдың мәғлүмәттәре буйынса Зеница муниципалитет халҡының милли составы түбәндәгесә була: 85 % боснийлылар, 8 % хорваттар һәм 5 % сербтар.

### Ҡала халҡы

## Транспорт

Зеница Сараево (70 км алыҫлыҡта урынлашҡан көньяҡ-көнсығышта) аша автомобиль һәм тимер юлдары менән бәйләнгән, улар Босна йылғаһы үҙәнендә һалынған. Яҡын аэропорты — Сараево Халыҡ-ара аэропорты. Зеницанан тимер юл Плоча ҡалаһына тиклем һуҙылған.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Залаэгерсег
*  Гельзенкирхен
*  Темиртау
*  Велес
*  Хунедоара
*  Лулео

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Сурб Хач сиркәүе (Дондағы Ростов)

**Сурб Хач сиркәүе** (әрм. , рус. Изге Тәре сиркәүе) — Дондағы Ростовта әрмән сиркәүе.    XVIII  быуат аҙағында Ҡырымдан килгән әрмән күскенселәре тарафынан төҙөлгән.  Иң боронғо бина.

## Тасуирламаһы
Ҡорам Төньяҡ торлаҡ массивы биҫтәһе менән уратып алынған.  Парк   һәм ҡойма менән уратып алынған ғибәҙәтхана бейек  яр буйында урынлашҡан. 

Сиркәү классицизм стилендә төҙөлгән. Бинаның композицияһында мөһим  элементтары булып бинаның портиктары тора. Сиркәү планында тура мөйөшлө, урта өлөшөндә ҙур булмаған ризалиттар менән   һәм көнсығыш яғында сығып торған апсида бар.

Сиркәүҙән Темерник йылғаһына таш һикәлтә төшә, ул элек ике күпер аша йылға бөгөлөндө урынлашҡан паркҡа алып барған. Сиркәүҙән көнсығышҡа ҡарай  1862 йылда «Чорхах» шишмәһе өҫтөндә төҙөлгән ҡоролма тора.   

Сиркәүҙең төп ҡомартҡыһы —VI быуат хачкары (тәре-таш),  риүәйәт буйынса, Әрмәнстандың боронғо  баш ҡалаһы —   Ани ҡалаһынан сығарылған, һәм XVIII быуатта  дон еренә Ҡырымдан әрмән күскенселәре алып килгән. 

Сиркәү стеналары янында әрмән шағирҙары һәм яҙыусылары  Арутюн Манукович Аламдарян, Лазаревич Микаэл Налбаднян һәм Рафаэл Патканян Габриэлович ерләнгән

## Тарихы
Сурб Хач   монастырь  сиркәүенә нигеҙ ташы  1783   йылда һалына, 1786 йылда уҡ төҙөлә башлай һәм 6 йыл дауам итә.  1792 йылдың  27 ноябрендә  сиркәү изгеләндерелә.  

Сиркәү  архитектор  Иван Старов  проекты буйынса төҙөлә. 

1862 йылда сиркәүҙең көнбайыш фасадынан алыҫ түгел  ике яруслы, бейек дүрт ҡырлы сатыр менән манара төҙөлә. Сиркәүҙән көнсығышҡа ҡарай ике ҡатлы архиерей йорто урынлашҡан. Унда   1791 йылда ойошторолған   дөйөм белем биреү мәктәбе урынлашҡан, һуңыраҡ ул пансионат менән семинария итеп үҙгәртелә. Семинария янында китапхана булдырыла, ул  1883 йылда  Нахчиванға күсерелә.  Шулай уҡ бинала Рәсәйҙә беренсе булған типография урынлаша, ул   1790 йылдан алып  1796 йылға тиклем эшләй. 6 йыл эсендә был типографияла  20   ашыу китап баҫылып сыға. Архиерей йорто һәм манара  XX быуатта юҡҡа сыға

Революция тиклемге осорҙа  монастырҙың  яҡынса 50 гектар ере була, улар һөрөнтө ер һәм баҡса итеп ҡуртымға бирелә. 1862 йылда бында Әрмән апостол сиркәүенең архиепискобы  Габриэл Айвазовский ( рәссам К. Айвазовскийҙың ир  туғаны) булған.

Монастырь  1931 йылға  тиклем эшләй, ғибәҙәттәр туҡтатылғас, ҡоролмалар   урындағы совхозға иген һаҡлағыс булып тапшырыла.

1968—1972 йылдарҙа   монастырҙа  тергеҙеү эштәре Маурк Григорян проекты буйынса башҡарыла.   Реставрация тамамланғас (14.11.1972) ғибәҙәтхана бинаһында  рус-әрмән дуҫлығының   Ростов музейы асыла, унда 10 меңдән ашыу экспонат иҫәпләнә. Ғибәҙәттәр йәнә  2000 йылда яңыртыла..
Файл:Фото ночю.JPG|Монастырь панорамаһы
Файл:Лестница от родника к церкви.jpg|Шишмәнән сиркәүгә таш һикәлтә  
Файл:PatkanyanNalbandyan.jpg| Рафаэл Патканян  һәм Микаэл Налбандяндың ҡәбер таштары
Файл:Сурб-Хач Каптажная надстройка родника.JPG|Шишмәнең өҫҡормаһы
Файл:Stamp of Russia 2001 No 693 Surb Khach Church.jpg| Сурб Хач сиркәүе Рәсәй маркаһында, 2001 йыл


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Нахичевань-на-Дону
* Монастырь Сурб Хач (Крым)

## Иҫкәрмәләр
Ивьев шишмәһе

**Ивьев шишмәһе** — Белоруссияның Гродно өлкәһе Ивьевский районы Ивье ҡалаһындағы шишмә (сығанаҡ). Дзержинский урамындағы 5-се һанлы йорт эргәһендә урынлашҡан. Республика әһәмиәтендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Ивьев шишмәһе 1914 йылда барлыҡҡа килгән. Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Ивье ҡалаһын немецтар оккупациялаған һәм, сөсө һыу етмәгәнлектән, был урында дүрт скважина тишкән. Бер быуат үткәндән һуң бары дүртенсе шишмә генә һаман йәшәй һәм тулы көсөнә һыу менән тәьмин итә. Был урында кешеләр йорттар төҙөй. Шишмә ала үҙәгендә урынлашҡан шишмәһе Ивье ҡалаһының үҙәгендә, Дзержинский урамындағы, 5-се йорт тирәһендә урынлашҡан, төҙөк, е бар. Ивьев шишмәһе изге Архангел Михаил хөрмәтенә изгеләштерелгән.    

Беларусь Республикаһы Тәбиғи ресурстарҙы һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау министрлығының 2006 йылдың 31 июлендәге 48-се ҡарары менән Ивьев шишмәһе республика әһәмиәтендәге геология тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.

Ивьев шишмәһе сиктәре: көнсығыш яҡтан — Ивенканың уң яры, көнбайыштан — Дзержинский урамына тиклем, төньяҡ һәм көньяҡ яҡтарҙан — ҡоролған бутовый ҡоймаға тиклем, шишмәнең дөйөм майҙаны 0,6га тәшкил итә.

Ивьев шишмәһе тирәләй территория тәрбиәле, эргәһендә түбәндәге яҙыулы ҡалҡан ҡуйылған:

Республика геологик ҡомартҡыһы Ивьев шишмәһе — һыуҙың тәбиғи ағышы тәрәндәге баҫымлы һыуҙарҙың күтәрелеүе һөҙөмтәһендә тормошҡа ашырыла. Һыу сифаты Беларусь ер аҫты сөсө һыуҙары өсөн  булып тора.

Ивье ҡалаһына Ивьев шишмәһен күрер һәм һыуын эсер һәм үҙҙәре менән алып китер, купелгә сумып сығыр өсөн йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында туристар күп килә.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Һыуығаяҡ (күл)

**Һыуығаяҡ** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Лазурный районындағы күл.

## Этимологияһы

Күл атамаһының аныҡ ҡына этимологияһы билдәле түгел. Башҡорт телендәге «Һыу» йәки «һыуыҡ» һәм «аяҡ» тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тигән фараз йәшәй. Йәғни, был аяҡ һыуланыу йәки аяҡ өшөү менән бәйле булыуы ихтимал 

## Географияһы

Һыуығаяҡтан өлкә үҙәге Силәбегә тиклем – 30 км, Екатеринбургҡа – 200 км.

Географик координаттары - оҙонлоғо: 61°43′40.78″E (61.727995), киңлеге: 55°22′35.74″N (55.376595) .

## Тасуирламаһы

Түңәрәк рәүешле, күлдең һыу көҙгөһө һуҙымы 4.8/ 3.2 км, уртаса тәрәнлеге 3 – 5 м, максималь (соҡорло урындар) - 7.5 метрға тиклем. Майҙаны — 13,4 кв. км. максималь тәрәнлеге — 7 метр, уртаса — 4 метр, күлдәге һыу күләме 53,6 миллион куб. м.

Сөсө һыулы, шишмәләр күп ҡоя. Һыуҙың үтәҙеклеге - 1,5 метр.Һыуы ярайһы саф.

Төбө ҡомло-ләмле. Башҡа һыу ятҡылыҡтары менән тоташмаған. Эвтроф сифатлы.

Күл буйында ял базалары, шулай уҡ тораҡ пункттар күп.

## Флораһы һәм фаунаһы

Күлдең көнсығыш яры һаҙлыҡлы, дөйөм алғанда, ҡамыш менән екән күп үҫмәй.

Күлдә сабаҡ, алабуға, табан, ҡорман, һаҙан, һыла, этеш, алабалыҡ карп, рипус тереклек итә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.

## Һылтанмалар
*Озеро Сугояк (Челябинская область)http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/1739-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D1%81%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%8F%D0%BA-%D1%87%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C 
* СУГОЯК http://reki-ozera.ru/otcheti_o_rybalke/109270-sugoyak.html
*Озеро Сугояк http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/sugoyak_ozero/
Милка Бабович

**Милена «Милка» Бабович** (; ) — Хорватия спортсыһы (спринт һәм барьерҙар менән йүгереү) һәм журналисы. Югославияла спринт буйынса бихисап ярыштарҙың еңеүсеһе. Шулай уҡ телевидениела спорт журналисы һәм мөхәррир булып эшләй.

## Биографияһы
Милена Бабович Югославияның (хәҙерге Төньяҡ Македонияның) Скопье ҡалаһында тыуған, Сараевола үҫкән, артабан Румаға һәм Белградҡа күсә, бында мәктәптә белем алған. Һуңынан Загреб университетының педагогия факультетын тамамлай. Рума ҡалаһында спорт менән шөғөлләнә башлап, Загребта Младость спорт йәмғиәтенә ингән һәм спринт буйынса тәүге ярыштарҙа ҡатнашҡан. 1953 йылдан 100 метрға йүгереүҙә (бер тапҡыр), барьерҙар менән 80 метрға йүгереү (ете тапҡыр), 4 × 100 метрға эстафетала (ете тапҡыр) һәм 4 × 200 метрға эстафетала (ике тапҡыр) Югославия чемпионатында еңеү яулай. Спринтта Югославияның бер нисә рекордын урынлаштыра. 1953 һәм 1957 йылдарҙағы халыҡ-ара студенттар ярыштарында барьерҙар менән 80 метрға йүгереүҙә ике тапҡыр еңеү яулай. 1954 йылғы Европа чемпионатында 5-се урын ала. *Sportske novosti* гәзитенең һайлауҙарында өс тапҡыр Хорватияның иң яҡшы спортсыһы һәм ике тапғыр Югослаияның иң яҡшы спортсыһы тип таныла.

1949 йылдан *Narodni sport* гәзитендә спорт журналисы булып эшләй. 1957 йылда Загреб телевидениеһына эшкә урынлаша, бында тәүгеләрҙән булып спорт мөхәррире вазифаһын биләй. Был вазифала дүрт йыл тәнәфес менән 1975 йылға ҡәҙәр эшләй. Бер нисә тапҡыр Хорватия журналистары ассоциацияһының спорт журналистикаһы секцияһының рәйесе була. Ике мандат Югославия Олимпия комитеты ағзаһы була. Бер мәртәбә Загреб ҡалаһы ассамблеһы башҡарма советының ағзаһы була.

## Бүләктәре
Милена Бабович 1974 йылда Журналистар ассоциацияһы һәм 1977 йылда Загреб ҡалаһы бүләктәренә лайыҡ була. 1979 йылда Югославияның Ҡәрҙәшлек һәм берҙәмлек ордены менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр
Европа күпере (Австрия)

**Европа күпере (Бреннер үткәүеле)** — Австрияла, E45 Европа автобаны трассаһындағы (Иннсбрук — Больцано — Модена) күпер (виадук). Австрия һәм Германияны Италия менән Альп тауҙары аша иң ҡыҫҡа автотранспорт бәйләнешен тәьмин итә.

## Тарихы
Бреннер үткәүеле аша сауҙа юлы Антик осорҙан уҡ файҙаланылған.

Бреннер үткәүеле аша автомобиль магистрален (Иннсбрук — Больцано — Модена) төҙөү тураһында ҡарар 1957 йылда уҡ ҡабул ителә, әммә ул ваҡытта күпер төҙөү күҙалланмаған. Ләкин тиҙҙән Альп тауҙарында туризмды бөтә яҡлап үҫешендә ҡыҙыҡһынған урындағы халыҡтың талабы буйынса план үҙгәртеп ҡарала.

Күперҙең көньяҡ осондағы автомобиль заправкаһының эргәһендә урынлашҡан таҡтаташҡа ярашлы, 1959 йылдың 25 апрелендә Австрияның сауҙа бундесминистры Фриц Бок һәм Тироль регионы менән идара итеүсе Ганс Чигфри виадук төҙөү тураһында ҡарарҙы ҡабул итә.

1963 йылдың 17 ноябрендә күперҙе төҙөү буйынса эштәр тамамлана. Төҙөү буйынса эштәр тамамланғас Австрияны хөкүмәт башлығы бундесканцлер Альфонс Горбах күперҙе асыу тантанаһындағы үҙенең телмәрендә күперҙең «Европаның тыныс һәм ирекле халыҡтары бәйләнешен тәьмин итеүе» һәм «ул тоташтырған илдәрҙең бәхетле киләсәгенең символы» тип айырым әйтеп үтә.

Күпер, дөрөҫөрәге виадук, 5 пилонға терләгән тимер бетондан яһалған балкалы конструкциянан тора, балкаларҙың эсе буш. Киңлеге 10 метр, бейеклеге 7,7 метр һәм оҙонлоғо 657 метр. Пилондарҙың иң бейегенең бейеклеге 146,5 метр тәшкил итә, был үҙ сиратында аҫта ағыусы Штиль йылғаһы өҫтөнән күперҙең максималь бейеклеген бирә — 190 метр. Төҙөү эштәре тамамланған мәлдә Европала иң бейек күпер тип иҫәпләнгән.

1984 йылғы күперҙе киңәйтеү буйынса эштәр башҡарғандан һуң, уның киңлеге 24,6 метр тәшкил итә. Автомобиль хәрәкәте — һәр бер яҡҡа өс рәт. Күперҙең иҫәпләнгән тулы күтәрелешлеге 3150 тонна. Күперҙең аушайыуы яҡынса 4 % тәшкил итә.

Күперҙе төҙөгәндә яҡынса 55 мең кубометр грунт күсерелгән һәм 70 мең кубометр бетон ҡулланылған.

Виадукты төҙөгән ваҡытта 22 кеше һәләк булған. Раҫланамаған имеш-мимештәр буйынса шуларҙың береһе (башҡа вариантта — өсәүһе) авария һөҙөмтәһендә әле ҡатып өлгөрмәгән бетон массаһында батып үлгән һәм пилон эсендә күмелеп ҡалған. Төҙөлөш һәм уның ҡорбандары тураһында иҫтәлеккә парковка эргәһендә күтәрелгән ҡаяға хәҙерге заман стилендә капелла төҙөлгән, уның аҫтында күҙәтеү майҙансығы эшләнгән.

## Әҙәбиәт

* Der Große ADAC Alpenführer- 1992.ADAC Verlag GmbH, München.   ISBN 3-87003-470-X
* *Baedecker.* **Italien.** Verlag Karl Baedeker.2002.  ISBN 3-8297-1091-7
Элени Цалигопулу

**Элени Цалигопулу** (; 11 апрель 1963 йыл; — Греция йырсыһы, 30 йыллыҡ карьераһы дауамында Грецияның иң популяр артистарының береһе була.

## Биографияһы
Элени Цалигопулу 1963 йылдың 11 апрелендә Үҙәк Македонияның Науса ҡалаһында тыуған.

Вокал курсы үтеп, 1985 йылда тәүге тапҡыр Салоникта сығыш яһай, ә һуңыраҡ композитор Джордж Зикас менән таныша, артабан уның йырҙары менән  тәүге альбомын сығара.

1986 йылдан билдәле грек композиторҙарының (улар араһында — Стаматис Спанудакис, Манос Хадзидакис һәм башҡалар) күптәренең йырҙары менән сығыш яһай, Грециянан тыш Европа һәм Америка илдәре буйлап гастролдә йөрөй. Шул ваҡытта йырсы Йоргос Даларас менән таныша һәм уның менән бергә сығыш яһай башлай.

Йыш ҡына Афинала концерт ҡуя, карьераһының тәүге йылдарында тауышын һәм йырлау стилен йыш ҡына икенсе билдәле грек йырсыһы Элефтерия Арванитакиның тауышы һәм стиленә оҡшатһалар, тиҙҙән ул үҙ стиле менән танылыу ала.

Артабанғы тиҫтә йыллыҡта 10-ға яҡын альбом сығарып, грек музыкаль башҡарыусыларының юғары кимәленә тиклем күтәрелә. 1998—1999 йылдарҙа вокалсы Мелина Кана, һуңыраҡ йырсы Димитрис Басис, «Mode Plagal» һәм «Mikro» төркөмдәре менән берлектә гастролдәрҙә йөрөй.

2000-се йылдар трендтарына адаптациялана һәм XXI быуат башынан Никос Портокалоглу, Джон Коцирас һәм шулай уҡ Йоргос Андреу менән хеҙмәттәшлек итә.

## Шәхси тормошо
1981 йылда уның улы тыуған, уға Аргирис () тигән исем ҡушҡандар. 

2008 йылғы интервьюһында яҡынса 15 йыл дауамында грек композиторы, лирик һәм музыкаль продюсер Йоргос Андреуға () кейәүҙә булыуы тураһында белдерә, әммә улар аҙаҡ айырылшҡандар.

## Дискографияһы

* 1986 — *Shut Up and Listen*
* 1990 — *Girl and Woman*
* 1992 — *Half-Moon*
* 1993 — *Kathreftes*
* 1994 — *Mirrors*
* 1996 — *Arzedina*
* 1996 — *Argentinos*
* 1998 — *Dream Era*
* 1999 — *Allazi Kathe Pou Vradiazi*
* 1999 — *Changes Descend Every Evening*
* 2000 — *Glycos Peirasmos*
* 2001 — *Sweet Temptation*
* 2002 — *Songs for a Summer*

* 2003 — *Color*
* 2005 — *Dear Diary*
* 2005 — *Each End and Beginning*
* 2007 — *Mad Secret Concerts*
* 2008 — *Best of / San Lied*
* 2009 — *In the Dream Season (Sunday Newspaper)*
* 2011 — *Tarrira*
* 2013 — *The Love Collection*
* 2014 — *Together* (accompanied by Melina Kana)
* 2015 — *Kathe Telos Ki Archi*
* 2015 — *I Eleni Tsaligopoulou Sti Lyra*
* 2015 — *Miso Feggari*

## Иҫкәрмәләр
Сиди-Сәид мәсете

**Сиди-Сәид мәсете** () — 1573 йылда Әхмәдаба́д ҡалаһында Сиди Сәид, Билал Джхаджар Хан ярандары араһынан бер абиссин, Мозафар Шаһ III армияһы генералы, Гуджарат солтанатының. һуңғы солтаны тарафынан төҙөлгән мәсет. Рәсәй сығанаҡтарында мәсеттең төҙөлөү датаһы 1515 йыл тип күрһәтелә.

Бина аркадалы ябай лоджия күренешендә төҙөлгән. Мәсеттең артҡы һәм ян-яҡ стеналарында йоҡа һырлы селтәрләп эшләнгән рәшәткәле ярым түңәрәк ун тәҙрә урынлашҡан. Рәшәткәләге биҙәктәр үҫемлек орнаменты рәүешендә башҡарылған. Уларҙы алты йыл дауамында, оҫта ярҙамсыларын иҫәпкә алмайынса, яҡынса 45 оҫта эшләй. Мәсеттең артҡы стенаһын тышҡы яҡтан геометрик биҙәктәр менән биҙәлгән таш бүкәндәр биҙәй.
Мәсеттең үҙәк аркаһы артындағы стена участкаһында тәҙрә юҡ. 1947 йылда ҡалаға килгән тарихсы Генри Джордж Бриггс аңлатмаһына ярашлы, ул штукатурланған булған, был үҙәк рәшәткә үҙенең урынынан алынған һәм XIX быуат аҙағында Англияға алып кителгән тигән фараз барлыҡҡа килтерә. Әммә Лондондағы Виктория һәм Альберт музейындағы яҙмаларға ярашлы, 1883 йылда улар тарафынан рәшәткәнең натураль ҙурлыҡтағы ағас күсермәһе һатып алынған, улар 1949 йылда юҡ булғандар. Бөйөк Британия музейында шулай уҡ гипстан яһалған күсермәһе ҡуйыла. Икенсе версия буйынса, үҙәк тәҙрәлә һәм төньяҡ яғынан тәҙрәләрҙә рәшәткәләр юҡ, сөнки Бөйөк Моголдар империяһы Гуджарат солтанатын көсләп үҙенә ҡушыуы сәбәпле мәсет төҙөлөп бөтмәгән була.

## Иҫкәрмәләр
Нантер

**Нантер** ( ) — Франциялағы ҡала, О-де-Сен департаментының административ үҙәге , Париждың иң эре биҫтәһе, франция баш ҡалаһынан 11 км алыҫлыҡта тора. Ҡала халҡы — яҡынса 90 мең кеше .

Уның биләмәләрендә төбәктең, баш ҡаланың, дәүләттең һәмтөрлө илдәрҙең учреждениелары һәм ойошмалары урынлашҡан, шулай уҡ Үрге Сена префектура департаменты, Париждың сауҙа-сәнәғәт палатаһы, Париж Операһының бейеү мәктәбе, Париж X — Нантер университеты — (33 000 студенты бар), Архитектура мәктәбе, сит илдәрҙең консуллыҡтары (Марокко, Тунис, Алжир), бер нисә эре компания һәм фирмаларҙың штаб-фатиры урынлашҡан.

Сәнәғәттең электроника, электротехника, металлургия, автоматика тармаҡтары бар.

1968 йылдың майында Нантерҙа студенттарҙың сыуалыштары үтә, былдөйөм забастовкаларға килтерә һәм Франция эшселәр хәрәкәте тарихында иң ҙур забастовка була, йәмғиәтте кризисҡа килтерә һәм Де Голль әйтеүенсә, «цивилизация кризисы» була.

Нантерҙың почетлы гражданы булып совет осоусы-космонавты Владимир Комаров тора.

## Туғанлашҡан ҡалалары
# Уотфорд, Бөйөк Британия (1960)
# Жилина, Словакия (1968)
# Пезаро, Италия (1969)
# Новгород, Рәсәй (1988)
# Крайова, Румыния (1990)
# Тлемсен, Алжир

## Иҫкәрмәләр