open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Истихара

**Истихара (Истихәрә) намаҙы** — бер оло эш башлар алдынан, уның хәйерле булыуын теләп уҡыла торған ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы.

Эшләнәсәк бер эштең нәтижәһенә ҡәнәғәт булмағанда уҡыла. Аллаһ Тәғәләгә доға ҡылына. Хәйерле булыуы беленгән эштәр өсөн истихәрә ҡылынмаҫ.
   
Әнәс ибн Мәликтән (радыаллаһү ғәнһү) килгән риүәйәттә Пәйғәмбәребеҙ уға: «Әй, Әнәс! Берәр эш эшләргә теләһәң, ете мәртәбә Раббыңа истихәрә ит, унан һуң, күңеленә нимә беренсе килһә, шуға иғтибар ит. Сөнки хәйерлеһе шундалыр», — тигән.

Жәбир ибн Ғабдуллаһ (радыаллаһү ғәнһү): «Пәйғәмбәребеҙ саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм беҙгә Ҡөрьән сүрәләрен өйрәткән кеүек, һәр эшебеҙҙең хәйерле булыуын һорарға өйрәтте», — тине.

## Намаҙҙы ҡылыу тәртибе
**"Әгәр берегеҙ берәй эш эшләргә йыйынһа, фарыз намаҙынан тыш ике рәҡәғәт намаҙ уҡыһын да (түбәндәге доғаны уҡыһын)**: «Аллааһүммә иннии әсьәлүкә биғилмикә үә әстәҡдирукә биҡудратик, үә әсьәлүкә мин фадликәл-ғәҙыым, фә иннәкә тәҡдиру үә ләә әҡдир, үә тәғләмү үә ләә әғләм, үә әйтә ғәлләәмүл-ғуйүүб. Аллааһүммә ин күнтә тәғләмү әннә һәәҙәәл-әмр хайрун лии фии диинии үә мәғәәшии үә ғәәҡибәти әмри ғәәжилиһи үә әәжилиһи фәҡдүрһү лии ҫүммә бәәрик лии фиһ, үә ин күнтә тәғләмү әннә һәәҙәәл- әмра шәрруи лии фии диинии үә мәғәәшии үә ғәәҡибәти әмрии ғәәжилиһи үә әәжилиһи фәсрифһү ғәнни үәсрифни ғәнһү үәҡдүр лийәл-хайра хәйҫү кәәнә ҫүммә әрдынии биһ».

**Мәғәнәһе:**«Эй Аллаһ, мин һинән ғилемең менән хәйерлелек һорайым. Мин Һинең ҡөҙрәтеңә мохтажмын һәм Һинең бөйөк мәрхәмәтлегеңдән һорайым, дөрөҫлөктә, Һинен ҡөҙрәтең етә, ә минеке етмәй, Һин беләһең һәм мин белмәйем, Һин — йәшеренде Белеүсеһең. Эй Аллаһ, әгәр был эш миңә хәйерле икән, минең динемдә, тормошомда, эшемдең һөҙөмтәһендә йәки хәҙерге ваҡытта уны миңә насип ит һәм еңеләйт, шул эшемдә бәрәкәт бир. Әгәр ул эш миңә насар икән, минең динемдә, тормошомда, эшемдең һөҙөмтәһендә йәки хәҙерге ваҡытта, ул эште минән йыраҡлаштыр, мине лә ул эштән йыраҡлаштыр. Ҡайҙа ғына булһам да, миңә хәйерле нәмә насип ит һәм шуның менән мине риза ит».

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
* Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев

## Һылтанмалар
* Намаҙ уҡыу тәртибе
* Истихәрә намаҙы
Кусуф

**Көсуф (Кусуф) намаҙы** ( — *ҡояш тотолоу*) — көсуф намаҙы ҡояш тотолған мәлдә уҡыла. Нәфел (добровольный) намаҙ.

## Намаҙҙы уҡыу тәртибе
Был намаҙ ике рәҡәғәттән тора.

Көсуф намаҙын яңғыҙ уҡымайҙар. Фәҡәт мәсеттә йәмәғәт менән уҡыла был намаҙ.

Аяҡ өҫтө торған саҡта имам оҙон сүрәләрҙе күп итеп уҡый. Имам был сүрәләрҙе эстән уҡый.

Ҡояштың нуры асылғанға тиклем (Ҡояш тотолоуы тамамланғанға ҡәҙәр) һәр кем, Ерҙәге бөтә тереклектең ғәжәп бер хәл кисереүенән ғибрәтләнеп, Аллаһты данлай, уны маҡтай, тәсбих әйтә.

## Әҙәбиәт
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Хөсөф

**Хөсөф намаҙы (хөсуф намаҙы)** ( — *ай тотолоу*) — көсуф намаҙы кеүек үк, күк есеменә мөнәсәбәтле намаҙ. Әммә был намаҙ (хөсуф намаҙы) ай тотолған ваҡытта уҡыла. Ике рәҡәғәттән торған намаҙ.

Көсуф намаҙынан айырмалы рәүештә, хөсуф намаҙы мәсеттә түгел, ә өйҙә (мәсеттән башҡа урында) һәр кем үҙ алдына (йәғни яңғыҙы) уҡый.

## Әҙәбиәт
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Хәжәт

**Хәжәт намаҙы** — Аллаһы Тәғәләгә берәй маҡсатҡа өлгәшеүҙе һорап, доға ҡылыуҙан алда уҡыла торған намаҙ.
Хажәт намаҙын дүрт рәҡәғәт итеп тә, ике рәҡәғәт итеп тә уҡыйҙар.

## Намаҙҙы ҡылыу тәртибе

Хәжәт намаҙын, дүрт рәҡәғәт итеп уҡығанда, **беренсе рәҡәғәттә** «Фатиха» сүрәһе уҡыла һәм, уға ҡушып, «Аятел көрси» уҡыла. Аятел көрси — бер генә аят. Шуға күрә уны өс тапҡыр уҡыу тейешле.

**Икенсе рәҡәғәттә** «Ихлас» сүрәһе уҡыла. Ошо ике рәҡәғәт үтәлгәс, «Әттәхиәт» уҡыла.

Унан һуң, турайып баҫып, **өсөнсө рәҡәғәт** уҡыла. Был рәҡәғәттә «Фатиха» сүрәһенә «Фәләҡ» сүрәһе ҡушып уҡыла.

Унан һуң **дүртенсе рәҡәғәт** үтәлә. Был рәҡәғәттә «Фатиха» сүрәһенә «Ән-нәс» сүрәһе ҡушып уҡыла.

Ошонан һуң тағы «Әттәхийәт» һәм салауат уҡыла. Унан доға уҡыла. Мәҫәлән, «Раббәннә әәттинә фид-дүнъйәә хәсәнәтән үә фил-әхирәти хәсәнәтән үә ҡинәә ғәҙәбән-нәәр». Унан һуң, башҡа намаҙҙарҙағы кеүек, сәләм бирелә һәм сәләм доғаһы уҡыла.

## Әҙәбиәт
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Сәфәр намаҙы

**Сәфәр намаҙы**— сәфәргә сыға торған кешенең намаҙы. Юлын уңышлы, хәйерле, хәүефһеҙ булһын тип, Аллаһтан үтенер өсөн уҡый.

Ата-бабаларыбыҙ, берәй сәфәргә сығыр алдынан, иң элек мәсеткә барған. Атын еккән килеш, мәсеткә барып, мәсеттә ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы уҡыған.

Әлбиттә, сәфәр намаҙын өйҙә уҡырға ла мөмкин.

Сәфәр намаҙының маҡсаты шунда: сәфәргә сыға торған кеше юлын уңышлы, хәйерле, хәүефһеҙ булһын тип, Аллаһтан үтенер өсөн уҡый.

Тәүҙә намаҙын уҡый ҙа унан теләген әйтә.

Ни өсөн намаҙ уҡырға тейеш кеше? Сөнки намаҙ ваҡытында кеше Аллаһҡа иң яҡын була.

Ата-бабаларыбыҙ, сәфәрҙән ҡайтҡас, иң элек мәсеткә барған һәм ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы уҡыған. Был иһә — мосолмандарҙың күркәм ғәҙәте. Әле лә мосолмандар ошо матур ғәҙәтте дауам итә, әлхәмдү лиллаһи!

## Әҙәбиәт
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Ишраҡ намаҙы

**Ишрак намаҙы** — ҡояш ҡалҡып, күтәрелә башлаған саҡта уҡыла торған нәфел намаҙы.

Шәрек — () һүҙен күптәр белә. Ишраҡ һүҙе лә шул тамырҙан алынған (көн сығыу, ҡояш ҡалҡыу мәғәнәһенә эйә). Был намаҙҙың ваҡыты аныҡ билдәләнгән: ҡояш ҡалҡып, күтәрелә башлаған саҡта уҡыла ул. Ике, дүрт, алты йәки һигеҙ рәҡәғәт итеп уҡыла. Хәленә, ваҡытына ҡарап, нисә рәҡәғәт уҡыуҙы һәр кем үҙе хәл итә.

Ҡояш ҡалҡмаҫ элек был намаҙҙы уҡыу дөрөҫ түгел.

Нәфел намаҙы булараҡ, уны уҡыу һәр кемдең теләгенән, ихтыярынан тора. Нәфел намаҙҙарын уҡыу ни өсөн кәрәк?

Әхирәттә Аллаһ һәр кешене ожмахҡа урынлаштырырға теләй икән. «Был мәрхүмдең намаҙҙарын үлсәүгә һалығыҙ!» — тип бойора, Аллаһ. Фарыз, важиб намаҙҙар үлсәүгә һалына икән. Улары ла гонаһтарын ҡаплай алмаһа: «Нәфел намаҙҙарын, фарызға әйләндерел, үлсәүгә һалығыҙ!» — тип бойорор Раббыбыҙ. Был саҡта гонаһтарҙы ҡаплауы бик ихтимал шул намаҙҙарҙың Аллаһ үлсәүендәге тослоғо.

## Әҙәбиәт
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Мәсет намаҙы

**Мәсет намаҙы** — мәсеткә инеү хаҡы итеп уҡылырға тейеш нәфел намаҙ.

Был намаҙ тәхийәтел-мәсжид намаҙы тип атала һәм ике рәҡәғәт итеп уҡыла.

Әйтеп үтеүебеҙсә, мәсеткә инеү түләүһеҙ түгел. Мәсеткә инеү хаҡы — ике рәҡәғәт намаҙ. Мәсет намаҙы ла — нәфел намаҙ.

Әгәр ҙә мәсеткә ингән мәлдә унда берәй намаҙ үтәлә икән, мәсет намаҙы уҡыу тейешле булмаҫ.

Әгәр мәсеткә биш ваҡыт намаҙҙы уҡыр өсөн ингән осраҡта, мәсет намаҙын уҡыу тейешле һаналмай.

Йома намаҙына ниәтләнеп ингәндә, мәсет намаҙы уҡыла. Ниндәй ҙә булһа берәй мәсетте күреп сығыу өсөн генә инәбеҙ икән, ул сағында мәсет намаҙын уҡыу кәрәк.

## Әҙәбиәт
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Һәүел намаҙы

**Һәүел намаҙы** — берәй мосолмандың вафаты хаҡында хәбәрҙе ишеткәс уҡыла торған нәфел намаҙы.

Берәй мосолмандың вафаты хаҡында хәбәрҙе ишеткәс, шул көндә, аҡшам намаҙын уҡығандан һуң, һәүел намаҙы үтәлә.

Ике рәҡәғәт итеп уҡыла һәм сауабы мәрхүмдең рухына бағышлана.

Намаҙ уҡыған кеше: «Ошо намаҙымдың сауабын фәлән кешенең (мәрхүмдең исеме атала) әсәһенең йәки атаһының исеме мәғлүм булһа, фәлән улы фәләндең рухына бағышлайым», — тип әйтеү кәрәк.

## Әҙәбиәт
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Истисҡа

**Истисҡа намаҙы** () — ҡоролоҡ килеп, баҫыуҙағы игенгә, баҡсалағы емеш-еләккә, мал-тыуарға зарар килерлек булған саҡта, Аллаһы Тәғәләгә ялбарып, ямғыр һорап, доға ҡылыу өсөн уҡыла торған намаҙ.

## Намаҙҙы ҡылыу тәртибе
Был намаҙ ҡырҙа уҡыла. Мосолмандарҙың барыһы ла: ололар ҙа, балалар ҙа, бергә йыйылып, йортта аҫралған хайуандарҙы ла ҡырға үҙҙәре менән бергә алып сығалар.

Ҡырға сыҡҡанда, һәр кем тәһәрәтле булырға тейеш, һәр ҡайһыһы түбәнселекле ҡиәфәттә ҡырға йәйәү бара.

Ҡырға сыҡҡас, кешеләрҙең һәммәһе лә ҡиблаға ҡарап баҫа. Имам кешеләргә вәғәз һөйләй. Вәғәзде күп һөйләү яҡшы.

Шулай уҡ кешеләргә гонаһтарын барларға, ҡылған гонаһтарына ихлас күңелдән тәүбә итергә ҡуша имам.

Әгәр ҙә аралары боҙолған кешеләр булһа, бер-береһе менән бәхилләшергә (бер-береһенән ғәфү үтенергә) тейеш.

Бына шулай имам ҡушҡандарҙы үтәгәндән һуң һәр кем үҙ алдына (йәмәғәт менән түгел, ә һәр кеше айырым-айырым) ике рәҡәғәт намаҙ уҡый.

Истисҡа намаҙынан һуң ошо доға уҡыла:

«Аллаһүммә әсҡи ғибәдәкә үәрхәм бәһә’имәк. Аллаһүммә әмәртәнэ бидуғә'икә үә үәғәдтәнә би ижәбәтикә фәҡад дәғәүнәкә кәмә әмәртәнэ фә әжибнә кәмә үәғәдтәнә. Аллаһүммә ин ләм тәрхәм ли әнфүсинә ликәҫрати ҙүнүбинә фәрхәм сибйәнәнә үә бәһә’ имәк».

Мәғәнәһе: *Әй, Раббым! Ҡолдарыңдың һыуһынын ҡандыр, хайуандарыңа рәхмәт ҡыл. Әй, Раббым! Беҙгә доға ҡылырға ҡушҡанһың. Доғабыҙҙы ҡабул итергә вәғәҙә биргәнһең. Бойорған доғаларыңды ҡылдыҡ. Вәғәҙә итеүеңсә, доғаларыбыҙҙы ҡабул ит, зинһар. Әй, Раббым! Гонаһтарыбыҙҙың күплеге сәбәбендә, беҙгә рәхмәт ҡылмаһаң, гонаһһыҙ сабыйҙарыбыҙға, хайуандарыбыҙға рәхмәт ҡыл.*

Әгәр ҙә, истисҡа намаҙы уҡығас, ямғыр яумаһа, тағы ла ике көн шул уҡ намаҙҙы уҡырға кәрәк.

Әгәр ҙә истисҡа намаҙы уҡығас, ямғыр яуһа, баштарҙы яланғасландырып (баш кейемдәрен сисеп), ямғырҙа еүешләү, Аллаһҡа шөкөр итеү кәрәк.

## Әҙәбиәт
* Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Шөкөр намаҙы

**Шөкөр намаҙы** — Аллаһҡа шөкөр итеп уҡый торған намаҙ.

Кеше берәй ниғмәткә, мәртәбәгә, уңышҡа өлгәшкән саҡта, Аллаһҡа шөкрән (шөкөр) итеп, ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы уҡый. Бына ошо намаҙ шөкөр (шөкрән) намаҙы тип атала.

Шөкөр намаҙын мәсеттә лә, өйҙә лә (намаҙ уҡыуы рөхсәт ителгән һәр ерҙә) уҡырға мөмкин. Был намаҙҙың тәғәйен ваҡыты билдәләнмәгән. Шуға күрә, мөмкин булған саҡта, тәүлектең теләһә ниндәй мәлендә уҡырға мөмкин.

## Әҙәбиәт
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Хәүеф намаҙы

**Хәүеф намаҙы** — ҡурҡҡан саҡта доға ҡылырҙан алда уҡый торған ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы.
 
Берәй бәлә йәки афәт килеүенән ҡурҡҡан саҡта, берәй зыянға, зарарға тарымаһам ярар ине тип, доға ҡылырҙан алда уҡый торған ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы ул.

Ҡаты ел, дауыл булғанда, күк күкрәп йәшен йәшнәгән саҡта, ямғыр йәки боҙ борсаҡ яуғанда, һыу ташҡанда, ер тетрәгәндә, ҡаты эҫе йәки көслө һалҡын булғанда, хәүеф намаҙы уҡыла.

Был намаҙҙың айырым доғаһы юҡ. Әммә Аллаһы Тәғәләгә ялбарып, уға ғына һыйынып, изге теләктәр теләү тейешле. Аллаһтың исемен зекер итеү кәрәк. Сөнки Аллаһтың ихтыярынан тыш һис бер эш эшләнмәҫ.

Аллаһҡа, хәүефтән һаҡлауҙы һорап, ялбарабыҙ. Әлхәмдү лиллаһи, хәүефһеҙ яҡшы саҡтарыбыҙ ҙа күп була. Ана шундай яҡшы саҡтарҙа Аллаһты онотмаһаҡ икән.

Әгәр яҡшы саҡта Аллаһты онотмаһаҡ, уға шөкөр итһәк, ин шәәъ Аллаһ, ауыр саҡта Аллаһ, һис шикһеҙ, ярҙам итер

## Әҙәбиәт
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Ҡатындар намаҙы

**Ҡатындар намаҙы** — ҡатындар намаҙының (ирҙәр намаҙынан айырып торған ҡайһы бер билдәләр) үҙенсәлектәре.

## Ҡылыҡһырлама
Намаҙ ун дүрт-ун биш йәштәргә еткән, йәғни бәлиғ булған һәр бер кешегә йөкләнә.

Был йәһәттән ир һәм ҡатын икеһе лә бер тигеҙҙәр. Тик ирҙәр намаҙы менән ҡатындар намаҙы араһында ҡайһы бер ултырыш, ятыш һәм бөгөлөштәрҙә бер аҙ айырма бар.
Ул айырмалар бына шунда:

* Ҡатын-ҡыҙҙар аҙан да, ҡамәт тә әйтмәҫтәр.

* Ҡатындар беренсе тәкбир әйткәндә ҡулдарын ҡолаҡ йомшаҡтарына тейҙермәйтәр, ә иңбаштарына ҡәҙәр генә күтәрәләр.

* Ҡатындар ҡулдарын бағлағанда кендек аҫты тураһына ҡуйып бағламайынса, күкрәк өҫтөнә ҡуйып бағлайҙар.

* Рүкүғта торғанда ҡатындар теҙҙәрен бөгөбөрәк торалар.

* Рүкүғта теҙҙәргә таянып торғанда, ҡатындарҙың ҡул бармаҡ аралары асыҡ булмай.

* Ирҙәр сәждәлә ваҡытта боттарын ҡорһаҡтарына, беләктәрен ергә һәм ҡабырғаларына тейҙермәҫтәр. Ҡатындар бер аҙ тейҙереберәк, ҡыҫылыбыраҡ сәждә ҡылалар.

* Ултырышта ҡатындар аяҡтарын икеһен дә уң тарафтан сығарып, аяҡ баштарын ҡиблаға ҡаратырҙар ҙа һул яҡ янбаштары менән ергә ултырырҙар. Бына ҡатындар намаҙында ирҙәр намаҙынан айырма ошо урындарҙалыр.

## Әҙәбиәт
* Бикбулат С.
Б 46 Дин дәрестәре: Ғәрәп яҙмаһындағы татарса текстан тәрж. — Өфө: Китап, 1996. — 80 бит. JSBN 5-295-01833-4
* Рәсемле намаҙ китабы. Илһам Дилмөхәмәтов."Хәмзә" исемендәге игелек һәм ярҙам фонды.

## Һылтанмалар
* Намаҙ уҡыу тәртибе
* Әбйәлил-Абзелил
Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы

**Шәрәфуллина Ғәлимә Фауариз ҡыҙы** (15 сентябрь 1940 йыл) — педагог, фольклорсы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.

## Биографияһы
Ғәлимә Фауариз ҡыҙы Шәрәфуллина  1940 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Килдеғол ауылында тыуған.

1960 йылда Белорет педагогия училищеһын тамамлағас, Бөрйән районының Килдеғол ауылында, Әбйәлил районының Ҡолғана ауылында уҡытыусы булып эшләй.

Хеҙмәт эшмәкәрлеге дәүерендә ерле фольклор материалдар туплай, Бөрйән ҡатын-ҡыҙҙарының кейем үҙенсәлектәрен өйрәнә. Ерле һөйләш нескәлектәрен ҡулланып, бәйеттәр ижад итә, таҡмаҡтар яҙа.

## Ғаиләһе
• Ире — Мөхәмәтов Рәжәп Моратша улы
• Балалары: Зилә (1963 й.), Әлфиә (1965), Юнир (1967), Гөлсинә (1970), Даян (1977).

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

## Һылтанмалар
* Таң гәзите, 15.09.2016
Геохронологик шкала

**Геохронологик шкала** (*стратиграфик шкала*) — геология менән палеонтологияла ҡулланған Ер тарихының геологик ваҡыт шкалаһы, йөҙәр мендәр һәм миллиондар йылдар арауыҡтар өсөн үҙенсәлекле календарь.

Әлеге ҡабул ителгән төшөнсәләр буйынса Ерҙең йәше 4,5—4,6 млрд йылға билдәләнә. Ерҙең өҫтөндә планетаның барлыҡҡа килеүендә дәлил булған тау тоҡомдары һәм минералдар ҡалмаған.

Фанерозой эралары араһында сиктәр оло эволюция ваҡиғалары — глобаль юҡҡа сығыуҙар буйынса бара. Полеозой мезозойҙан Ер тарихында иң ҙур Пермь-Триас хайуандарҙың юҡҡа сығыуы менән айырылған. Мезозой кайнозойҙан Аҡбур-Палеоген юҡҡа сығыуы менән айырылған.

## Шкала төҙөүөнөң нигеҙе

## Иҫкәрмәләр
Индукция кәтүге

**Индукция кәтүге** — винт, спираль, йә иһә винтоспираль кәтүк; уралған, изоляцияланған, әҙ һыйҙырышлы һәм бәләкәй актив ҡаршылыҡлы, ҙур индуктлылыҡлы үткәргестән эшләнә. Бының һөҙөмтәһе — кәтүк аша үҙгәреүсән ток үткәндә, ә уның ҙур инерциялылығы күҙәтелә.

Электромагнит ҡамасаулауҙар, һуғыуҙы әҙәйтеү, энергия туплау, үҙгәреүсән токты сикләү, резонанс сынйырҙарында (колебательный контур) һәм йышлыҡлы һайлау сынйырҙарында, йыйылған (сосредоточенный) параметрлы яһалма тотҡарлау линияһы индуктлылыҡ элементы булараҡ ,магнит ҡыры булдырыу, хәрәкәткә һиҙгер приборҙар өсөн һәм башҡа ерҙә ҡулланылыа.

## Терминология
Электромагнит ҡамасаулауҙарҙын, электр тогының пульсациялауын, схеманың төрлө өлөшөндә юғары йышлыҡта изоляциялау өсөн һәм магнит ҡырында энергия йыйыу өсөн ҡулланғанда, үҙәген **дроссель**, йәиһә реактор тип атайҙар.

Көс электротехникаһында (мәҫәлән, ЛЭП-тағы ҡыҫҡа замыкание ваҡытында электр тогын сикләү өсөн) **реактор** тиҙәр.

Оҙонлоғо диаметрынан күпкә ҙурыраҡ индуктлылыҡтың цилиндр формалы кәтүген *соленоид* тиҙәр, соленоид эсендә магнит ҡыры бер төрлө түгел. Бынан тыш, *соленоид*, йәиһә *электромагнит* тип ферромагнит үҙәкте эскә тартҡанда механик эште магнит ҡыры иҫәбенә башҡарыусы ҡоролманы атайҙар. Электромагнит релеләрҙә *реле урамаһы*, һирәгерәк — электромагнит тиҙәр.

*Йылытыусы индуктор* — айырым индуктлы кәтүктең индуктлы йылытыу ҡоролмаһы эшсе органы.

Энергия йыйыр өсөн ҡулланғанда (мәҫәлән, импульслы напряжение стабилизаторы схемаһында) *индукцион йыйыусы*, йәиһә йыйыусы дроссель тиҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Котенёв С. В., Евсеев А. Н.* Расчет и оптимизация тороидальных трансформаторов и дросселей. — М.: Горячая линия — Телеком, 2013. — 360 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-9912-0186-5.

## Һылтанмалар
* Катушка индуктивности в цепи переменного тока
* Все о расчете индуктивности 
* Параметрический поиск по индуктивностям
Сквош корты

**Сквош корты** — сквош уйындары өсөн махсус спорт майҙансығы.

## Үлсәмдәре
Хәҙерге ваҡытта сквош уйыны өсөн корттың халыҡ-ара, 1920 йылда рәсми рәүештә раҫланған үлсәмдәре бар: оҙонлоғо — 9750 мм, киңлеге — 6400 мм булған дүртмөйөш формаһындағы майҙансыҡ. Корттың ҡаршы яҡ стенаһына түбәндәге һыҙаттар һыҙылған: 4570 мм бейеклегендә — үрге аут һыҙаты, 1830 мм бейеклегендә туп һуғыу тәңгәлен билдәләгән һыҙат, 430 мм бейеклегендә түбәнге аут, уға 50 мм бейеклегендәге кәртә ҡуйылған. Артҡы стенала иҙәндән 2130 мм бейеклегендә шулай уҡ аут һыҙаты урынлаша. Ҡабырғалағы стеналар буйлап артҡы аут һыҙатын ҡаршы яҡ стеналағы үрге аут һыҙаты менән тоташтырыусы һыҙаттар үтә.

АҠШ-та ғәҙәттә юғарыла һүрәтләнгәнгә оҡшаш уйын корты ҡулланыла, әммә корттың киңлеге — 5640 мм һәм түбәнге аут һыҙаты иҙәндән — 380 мм бейеклегендә. Сквош уйыны өсөн корттың был күренеше hardball squash атамаһын йөрөтә һәм хәҙерге ваҡытта ғәмәлдә ҡулланылмай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәйҙә сквош тураһында сайт.
* Милли Сквош-Үҙәге
Рапира (спорт)

**Рапира** (итал. *<span lang="it">fioretto</span>*, франц. *<span lang="fr">fleuret</span>*, исп. *<span lang="es">florete</span>*, нем. Florett, foil) — ҡорос һығылмалы йөҙлө һәм эфестан (һаҡлағыслы йомро формалағы гарда һәм гайка һап) торған осло спорт ҡоралы, күнекмәләр өсөн тәғәйенләнгән хәрби рапираның аналогы.

## Характеристика
Тура дүрт мөйөшлө үҙгәреүсән киҫелешле, өҫкә ҡарай пропорциональ кәмей барған ҡылыстың үткер йөҙөнә 6 мм башаҡ ҡуйылған. 

Ҡылыстың үткер йөҙө нигеҙе тура урынға күсә (һырлы осло), уға эфес түбәндәге тәртип буйынса кейҙерелә: гарда, һалыу, тотҡаһы һәм ҡылыстың йөҙөн беркетеүсе эфес, гайка. 

Рапираның дөйөм оҙонлоғо 110 см артмай (ҡылыстың үткер йөҙө — 90 см).  Гарда диаметры 120 мм тиклем, гарда тәрәнлеге — 55 мм тиклем. 

Гайка менән һаптың оҙонлоғо, Рәсәй ҡағиҙәләренә ярашлы, 220 мм артмай. Шулай уҡ, халыҡ-ара ҡағиҙәләре буйынса ла  ул 232 мм артыҡ булмай. Рапираның дөйөм массаһы 500 г артмай.

Ябай (күнекмә) рапираларының йөҙөндәге башы хәрәкәтһеҙ.  Электрлы рапираларҙың (фехтование буйынса ярыштарҙа 1954 йылдан рәсми ҡулланыла) башы хәрәкәтсән. 

Электроконтактлы төймәле ҡоролма, уға баҫҡанда (дошманға укол тейеү ваҡытында) электр сынйырының ялғанышы барлыҡҡа килә. 

Электрлы рапираларҙың башынан бер ҡыры буйлап гардаға тиклем провод йәбештерелгән соҡорло урын бар. Ул электроконтактлы ҡоролма гарда аҫтындағы контакт разъём («игеҙәк») менән тотоштырыла.

Рапираның тура һабы ҡайһы ваҡыт перрендикуляр фигуралы йөҙгә алмаштырыла. Тура һаптан айырмалы рәүештә,
фигуралылар эсендә фиксациялы эфес бар. 

Уны, һапты тотҡан ваҡытта, ҡулды беләҙек тирәһендә бөкләмәҫ өсөн ҡулланалар. Бындай типтағы һаптар «пистолет» тип атала, һәм ҡағиҙә булараҡ, электрлы рапираларға ҡуйыла.

## Тарихы
Хәҙерге спорт рапираларында фехтование итальян күнекмә рапираларында фехтованиеһынан — *fioretto* барлыҡҡа килгән.

## Спорт тарихы
Спорттың был төрө буйынса Владимир Вышпольский СССР-ҙың беренсе чемпионы була, һуңыраҡ ул өс тапҡыр илдәге иң көслө шпажист булып таныла.

Шулай уҡ, был осорҙа ир-егеттәр араһында алдынғы оҫталар булып Константин Булочко, Николай Афанасьев һәм Иван Комаров таныла. 

Ә ҡатын-ҡыҙҙар рапирасылар ярыштарында Раиса Чернышева һәм фехтование буйынса 1946 йылда беренселекте яулаған атҡаҙанған спорт мастеры Анна Пономарева менән үҙ-ара көрәш алып бара. 

Шуныһы ҡыҙыҡ, бер ваҡыт 1940 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡылыстарҙа фехтование буйынса беренселек өсөн кәрәш үтә. 

Берҙән-бер СССР ҡылыссы-чемпионкаһы Ленинградтан В. Дедюлина була. Был дисциплина буйынса ил чемпионаты ярты быуаттан һуң ғына уҙғарыла.

Рапираларҙа фехтование Йәйге Олимпия уйындары программаһына үткәрә башлау менән индерелә. Ярыш 1908 йылда ғына бер тапҡыр үткәрелмәй ҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фехтование
* Олимпия уйындарында фехтование
Филлипс Дуайт

**Дуайт Филлипс** (; 1 октябрь 1977 йыл) — Америка атлеты, 2004 йылда дүрт тапҡыр донъя чемпионы һәм оҙонлоҡҡа һикереү буйынса олимпия еңеүсеһе.

## Биографияһы
Декатур ҡалаһында 1 октябренда 1977 йылда тыуған. 1996 йылда уртансы мәктәпте тамамлаған, шунда еңел атлетика менән шөғөлләнә башлай Кентукки университетына уҡырға инә, 2 йылдан һуң штата Аризонға университетҡа күсә һәм уны 2000 йылда тамамлай.

2000 йылда үҙенең беренсе олимпия уйындаринда ҡатнашҡан. Бик етди оҙонлоҡҡа һикереү ярыштары финалын үтә алмай ҡарамаҫтан, һөҙөмтәләр буйынса һигеҙенсе урынды биләй, һөҙөмтәһе менән **8.06**. Киләһе  2003 йылда яңынан донъя чемпионатының һигеҙенсе урын ала Эдмонтон ҡалаһында була,ҡайҙа ул 8.32 һөзөмтәһе менән алтын ала — барлыҡ тарихта иң насар һөҙөмтәһе була. 2004 йылда төп еңеү карьераһы килә, ҡасан ул 8.59  һөҙөмтәләре менән олимпия чемпионы була  — һөҙөмтәлә был бөтә тарихта дүртенсе олимпия уйындары була.

2008 йылда АҠШ еңел атлетика буйынса дүртенсе урынды биләй һәм Пекинда еңә алмай. Киләһе йылда тағы ла үҙенең тураһында белдәләне. Иң тәүҙә АҠШ ярыштарында 8.74 һөҙөмтәһе менән шәхси рекорд ҡуйҙы, унан һуң АҠШ чемпионатында еңә һәм Берлинда донъя чемпионатында еңә. Көсөргәнешле көрәштә 8.54 һөҙөмтәһе менән алтын миҙал яулай,   ЮАР Мокоен Годфрифты бөтәһе 7 сантиметрға артҡан. 2 сентябрҙә 2011 йылда  титулын яҡларға сыға, Корея Тэгула донъя чемпионатында 8.45 һөҙөмтөләре менән еңә. 

2013 йылдың 1 сентяберенда билдәле булып сыға, рәсми рәүештә карьераһын тамамлай. Уның һуңғы ярыштың этабында булған гәүһәр лигаһы Zürich Weltklasse, ул 2013 йылдың 29 сентябрендә үткән. Был ярыштарҙа ул 8-урыны 7,53м һөҙөмтәләре менән тамамлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Дуайт Филлипс — н сайтында профиле IAAF (инг.)
Сөннәт намаҙҙар

**Сөннәт [[намаҙ]]ҙар**—  башҡорт телендә биш ваҡытта уҡыла торған фарыз намаҙҙарҙан  тыш уҡыла торған  намаҙҙарҙы шулай атайҙар. Ғәрәп телендәге атамаһы  - рәтибәт.

## Тарихы
Мосолмандарға биш ваҡыт намаҙ фарыз ителгән. фарыз намаҙҙарҙан тыш көн һайын уҡыла торған «сөннәт намаҙҙар» ҙа бар. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ундай намаҙҙарҙы  Аллаһы тәғәләнән айырым бойороҡ булмай тороп, үҙ теләге менән уҡыған һәм бер ваҡытта ла ҡалдырмай торған булған. 

Сәхәбәләр ҙә, пәйғәмбәрҙән күрмәксе, уны уҡый торған булғандар. Пәйғәмбәр сөннәте булараҡ,хәнәфи  мосолмандар бөгөн дә уларҙы уҡый һәм сауаплы булырҙарына инана. Уҡылмаһа, гонаһ тип һаналмай, әммә сауабы ла булмай.

## Сөннәт [[намаҙ]]ҙарҙы уҡыу тәртибе

Сөннәт намаҙҙар иртәнге намаҙҙа - ике, өйлә намаҙында - алты (дүрт һәм ике), аҡшам намаҙында - ике, йәстү намаҙында - ике рәҡәғәт . 

Иртәнге намаҙҙың сөннәте - фарызынан элек, өйлә намаҙының дүрт рәҡәғәт сөннәте - фарызынан элек һәм ике рәҡәғәте - фарызынан һуң, аҡшам һәм йәстү намаҙҙарының сөннәттәре фарыздарынан һуң уҡыла.

Икенде намаҙы фарыз ғына булып, сөннәте юҡ. Ҡалған намаҙҙарҙың фарыздары ла, сөннәттәре лә бар. Иртәнге намаҙ фарыз һәм  сөннәте менән - дүрт рәҡәғәт, өйлә намаҙы - ун рәҡәғәт, аҡшам намаҙы - биш рәҡәғәт, йәстү намаҙы алты рәҡәғәт.

Сөннәт намаҙҙар барыһы ла фарыз намаҙҙар кеүек үк уҡыла. Айырма шунда ғына: фарыз намаҙҙар өс һәм дүрт рәҡәғәтле булһа, һуңғы рәҡәғәттәрендә «Фатиха» сүрәһенән башҡа сүрә уҡылмай. 

Сөннәт намаҙҙарҙың бөтә рәҡәғәттәрендә лә «Фатиха» сүрәһе, өҫтәүенә, бер сүрә йәки сүрә аяттары уҡыла. 

Сөннәт намаҙҙарҙа сүрәләр, тәкбирҙәр, сәләмдәр барыһы ла йәшерен әйтелә.

Сөннәт намаҙҙар өсөн аҙан һәм ҡәмәт (намаҙ алдынан аяғүрә баҫып уҡыла торған доға) әйтелмәй.

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
* Б 46 Бикбулат С. Дин дәрестәре: Ғәрәп яҙмаһындағы татарса текстан тәрж. — Өфө: Китап, 1996. — 80 бит. JSBN 5-295-01833-4
*Был биттең сығанағы: http://tt.wikipedia.org/wiki/Allah
Елистратов Семён Андреевич

**Елистратов Семён Андреевич** (3 май 1990 йыл) — Рәсәй шорт-трексыһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2013). 2014 йылғы Олимпия чемпионы (эстафетала) һәм 2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында бронза миҙалын яулаусы (1500 м дистанцияла). 2015 йылғы донъя чемпионы (1500 м дистанцияла), 2013 йылғы донъя чемпионатында көмөш миҙал яулаусы (эстафетала); күп тапҡыр Европа чемпионы; 1000 метр дистанцияла ике тапҡыр Донъя кубогы эйәһе (2014/2015 һәм 2015/2016 миҙгелдәрендә). Дуҫлыҡ ордены (2014) кавалеры.

## Биография
Семён Андреевич Елистратов 1990 йылдың 3 майында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
2007 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы составында. Башҡортостан Республикаһы өсөн сығыш яһай.

Өфө ҡалаһының Октябрь районындағы 1-се Олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе.

Рәсәй олимпия йыйылма командаһы составында 2010 йылда Ванкуверҙа уҙған Олимпия уйындарында ҡатнаша.

## Спорт ҡаҙаныштары
* Олимпия чемпионы (эстафета, 2014, Сочи)
* Олимпия уйындарында бронза миҙалын яулаусы (1500 м, 2018, Пхёнчхан)
* Донъя чемпионы (1500 м, 2015, Мәскәү)
* Донъя чемпионатында көмөш миҙал яулаусы (эстафета, 2013, Дебрецен)
* күп тапҡыр Европа чемпионы, Европа чемпионатының көмөш һәм бронза миҙалдарын яулаусы
* 1000 метр дистанцияла ике тапҡыр Донъя кубогы эйәһе (2014/2015 һәм 2015/2016 миҙгелдәрендә)
* Рәсәй чемпионы (күпбәйге, 2008)
* Рәсәй чемпионатында көмөш миҙал яулаусы (күпбәйге, 2007)
* 5000 метр эстафетала (Сергей Пранкевич, Евгений Козулин, Вячеслав Кургинян, Семён Елистратов) Рәсәй рекордсыһы — 6:46.336 секунд (13 ноябрь 2009 йыл, АҠШ, Маркетт)
* 1000 метр дистанцияла донъя рекорды эйәһе — 1:22,607 секунд (6 февраль 2016 йыл, Германия, Дрезден)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Дуҫлыҡ ордены (24 февраль 2014 йыл).

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Юлия Елистратова (Кузьмина).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Профиль на сайте Международного союза конькобежцев (ISU)
* Ванкувер-2010. Елистратов Семён Андреевич
* Семен Елистратов (шорт-трек). Биографическая справка
* http://proufu.ru/sport/item/34716-semen-elistratov-neveroyatno-no-za-6-minut-i-42-sekundy-ya-stal-olimpijskim-chempionom.html
Морфология (биология)

**Морфология** (биология) тере организмдарҙың тышҡы (формаһын, төҙөлөшөн, төҫөн, өлгөһө), эске өлөштәренең төҙөлөшөн, организм, таксонға хас үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе фән. (мәҫәлән, кеше морфологияһы).

Тышҡы морфологияны (эйдономия) һәм эске морфологияны (анатомия) айырып йөрөтәләр. Морфологиянан физиологиянан төп айырмаһы шунда: физиология беренсе сиратта организмдың эшмәкәрлеген өйрәнә.

Морфология төшөнсәһен беренсе булып фәнгә индереүсе булып немец шағиры һәм тәбиғәт фәндәре белгесе И. В. Гете тәҡдим итә. "Органик есемдәрҙең формаһы, үҫеш дәүерендә әүерелештәре тураһында тәғлимәт " тип билдәләй.

«Дөйөм морфология» организмға, таксонға хас булған үҙенсәлектәрен, айырмалы яҡтарын өйрәнә. Морфологик тасуирламә организмдың, уның айырым өлөштәренең формаһын, төҫөн, киәфәтен үҙ эсенә ала. Әммә ваҡ деталдәрен өйрәнеү морфологияның бурысы түгел.

Таксондарҙың бер-береһенән айырмаһы нигеҙҙә, морфологик билдәләргә таяна. Ҡағиҙә булараҡ, яҡын таксондар араһында айырмалар әҙерәк була.

Әммә морфологик билдәләре оҡшаш булып та, төрлө таксондарға ҡараған(конвергенция) организмдар бар. Мәҫәлән, ҡара 38 һәм 42 хромасомалы ике игеҙәк төрө бар.

Тышҡы ҡиәфәттәре ныҡ айырылып та, бер үк төргә ҡараған осраҡтары бар (дивергенция). Морфологик билдәләргә таянып булмағанда, төрҙәрҙе айырыу өсөн икенсе ысулдар ҡулланыла: мәҫәлән, цитогенетик һәм ДНК-анализдар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Апоморфия
* Морфогенез
* Үҫемлектәр морфологияһы
* Кеше морфологияһы
* Морфометрия
* Плезиоморфия
* Сағыштырма анатомия
* Фенетика
Үҫемлектәр морфологияһы

**Үҫемлектәр морфологияһы**, йәки **фитоморфология**, —ботаника фәнендә үҫемлектәрҙең үҫеш дәүерендә формалашыуын, төҙөлөшөн өйрәнеүсе бүлек, фән тармағы  фән тармағы. Уның бурыстары эсенә үҫемлек организмыың индивидуаль үҫешен (онтогенез) дә, эволюцион-тарихи үҫешен (филогенезы) дә өйрәнеү тора. Үҫемлектәр морфологияһы— ботаниканың төп тармаҡтарының береһе.

Үҫемлектәр морфологияһы киңерәк мәғәнәлә — үҫемлектәр анатомияһын һәм үҫемлетәрҙең микрокимәлдә морфологияһын өйрәнеүсе башҡа йүнәлештәрҙе лә үҙ эсенә ала . Морфологияның тарыраҡ кимәлдә бурыстары булып, үҫемлектәр макроскопик төҙөлөшөн һәм формалашыуын өйрәнә. Йәғни, уҫемлектәрҙе организм кимәлендә өйрәнеүсе фән.

## Бурыстар
Үҫемлектәр морфологияһы алдында торған мөһим мәсьәлә булып, үҫемлек органдарын һәм туҡымаларын һүрәтләү тора.

Шулай уҡ, үҫеш дәүерендә туҡымаларҙың (гистогенез) һәм органдарҙың (морфогенез) барлыҡҡа килеүен, урынлашыуын, яһалыуын тасуирлауҙән ғибәрәт.

Был үҫемлектәрҙең индивидуаль дә һәм тарихи ла үҫешенә ҡағыла .

## Йүнәлештәре
Тарихи юҫыҡта, морфология һүрәтләүсе фән булараҡ үҫешә башлай. Башлыса үҫемлектәрҙең үҫемлектәр төрлөлөгөн формаһын тасуирлау менән шөғөлләнә. Ботаника фәненең тулы мәғәнәлә үҫешеүе Карл Линнейҙың (1707—1778) хеҙмәттәренә, үҫемлектәр морфологияһында һүрәтләү ысулын тәртипкә һалыуына  бурыслы.

**Хәҙер үҫемлектәр морфологияһында өйрәнеү объекттары буйынса түбәндәге йүнәлештәре барлыҡҡа килгән**:
* **органография** — ҫемлектәр морфологияның төп йүнәлеше. Үҫемлектәр органдарының тышҡы төҙөлөшөн тасуирлай һәм сағыштырма анализ яһай.
* **үҫемлектәр анатомияһы** — үҫемлектәр төҙөлөшөн күҙәнәк һәм туҡыма  кимәлендә өйрәнә.
* **үҫемлектәр эмбриологияһы** — үҫемлек бәбәгенең барлыҡҡа килеү һәм үҫеш закондарын өйрәнә. төҙөлөшө һәм үҫеш йәшкелт үҫемлек;
* **үҫемлек цитологияһы** — үҫемлек күҙәнәктәренең төҙөлөшөн өйрәнә;
* **үҫемлектәр гистологияһы** — үҫемлек туҡымаларын өйрәнә.
* **юҡҡа сыҡҡан үҫемлектәр морфологияһы** — палеоботаника фәненең бүлеге;
* **биоморфология, йәки экологик морфология** — үҫемлектәрҙең индивидуаль үҫеш процестары менән тышҡы мөхит факторҙары араһында бәйләнеш законлылыҡтарын өйрәнә.Морфологияның был бүлеге xx быуаттың икенсе яртыһынан башлап әүҙем үҫешә башлай.
**Морфология бүлегедә ҡулланылған оптик ысул ике төркөмгә бүленә**:
* **микроморфология** (микроскопик морфология) — бында микроскопия методы менән тикшеренеүҙәр алып барған бүлектәр инә : цитология, гистология, эмбриология, шулай уҡ, үҫемлектәр анатомияһы (әгәр был бүлекте морфологияның ҡушма өлөшө тип ҡарағанда);
* **макроморфология** (макроскопик морфология) — бында үҫемлектәрҙең дөйөм алғанда йәки айырым органдарына ҡарата тышҡы төҙөлөшөн өйрәнеүсе бүлектәр инә. Был осраҡта микроскопия — төп өйрәнеү ысулы түгел.

## Үҫемлектәрҙең ғәмәли морфологияһы
Үҫемлектәрҙең морфологияһы буйынса тикшеренеү эштәре тирә-яҡ мөхитте һаҡлау менән дә бәйле мәсьәләләрҙе асыҡларға ярҙам итә. Үҫемлек организмдарында булған үҫеш тайпылыштары тирә-юн мөхиттең бысраныу дәрәжәһен билдәләү өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә (биоиндикация методы).
= Иҫкәрмә =
Зыязитдинов

**Зыязитдинов** — фамилия.

* Зыязитдинов Рим Сәләх улы (19.04.1953), башҡорт театр актёры. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004). 
-----
* Зыязитдинова Гөлшат Ибраһим ҡыҙы (22.09.1947), башҡорт театр һәм кино актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
Сәлмәнов

**Сәлмәнов** — фамилия.
* Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы (1917—2003), композитор, РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР-ының (1983) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* Сәлмәнов Салауат Рафиҡ улы (30.04.1952), композитор, педагог.
----
* Сәлмәнова Айһылыу Рафиҡ ҡыҙы (2.01.1957), композитор һәм педагог, танылған музыкаль династия вәкиле. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы (20.11.1947), музыка белгесе, фольклорсы. 1989—2013 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
Франческа Скьявоне

**Франческа Скьявон** (; 23 июнь 1980 йыл, Милан, Италия) — итальян профессиональ тенниссыһы; яңғыҙ разрядта Ҙур шлемдың бер турнирының еңеүсеһе (Франция Асыҡ чемпионаты-2010); яңғыҙ разрядта Ҙур шлемдың бер турнирының финалсыһы (Франция Асыҡ чемпионаты-2011); топ-4 яңғыҙ рейтингта итальян тарихына ингән беренсе тенниссыһы, WTA (Ҡатын-ҡыҙҙар теннисы берекмәһенең) 15 турниры еңеүсеһе (шуларҙан 8 урын яңғыҙ разрядта); парлы разрядта Ҙур шлемдың бер турнирының финалсыһы (Франция Асыҡ чемпионаты-2008); Италияның милли командаһы составында өс тапҡыр Федерацияһы Кубогына эйә булыусы (2006, 2009, 2010).

## Дөйөм мәғлүмәт
Франческа — Франческо Луишита Скьявонның ике балаһының береһе, өлкән ағаһы Габриэле исемле.

Франческа тенниста ун йыл. Скьявоне бекхендты бер ҡул менән башҡарыусы хәҙерге элита кимәлендәге күп булмаған тенниссыларҙың береһе.

## Спорт карьераһы

### Франческа Федерация Кубогында
2006 йылда үҙенең йыйылма командаһына Федерация Кубогын яулашырға ярҙам итә (шул иҫәптән финалда бельгиялылар менән бергә).

2009 йылда Скьявоне һәм Лавия Пеннетта ярымфиналда Рәсәй командаһын, ә финалда АҠШ йыйылма командаһын еңеп, уңышҡа ирешәләр.

## Йыл аҙағына рейтингы

## Турнирҙарҙа сығышы

### Ҙур шлем турнирҙарында яңғыҙ разрядта (2)

#### Еңеүҙәре (1)

#### Еңелеүҙәре (1)

### Ҙур шлем турниры финалының парлы разряды

#### Еңелеүҙәре (1)

### Командалы турнирҙарҙа еңеүе

#### Еңеүҙәре

#### Еңелеүҙәре

## Ҡыҙыҡлы факттар
* 2011 йылда Австралияның Асыҡ чемпионатында 4.-се түңәрәктә Скьявоне рәсәйле Светлана Кузнецованы 6-4 1-6 16-14 иҫәбе менән еңә. Матч 4 сәғәт 44 минут дауам итә (өсөнсө партия — теүәл 3 сәғәт). Өсөнсө партияла Скьявоне, үҙенең биреүендә өсөнсөһөн индереп, алты матчболды кире ҡаға. Был матч Ҙур шлем тарихында ҡатын-ҡыҙҙар араһында һәм ҡатын-ҡыҙҙар теннисының «Асыҡ дәүерендә» иң оҙон матч тип иҫәпләнә. Скьявоне менән Кузнецова ҡатын-ҡыҙҙар теннисы буйынса абсолют рекордҡа тиклем 1,5 сәғәттән ашыу уйнап еткермәнеләр: 1984 йылда америка ҡалаһы Ричмондта американлылар Викки Нельсон менән Джин Хепнер 6 сәғәт 31 минут уйнағайнылар. Нельсон 6-4 7-611 иҫәбе менән еңә. Теге матч киҫкен булмаған айырым оҙаҡ отоштар менән айырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт (инг.) (итал.)
Селивёрстов Алексей Николаевич

**Селивёрстов Алексей Николаевич** (24 июль 1976 йыл) — Рәсәй спортсыһы, бобслей буйынса атҡаҙанған спорт мастеры, Турин Олимпиадаһында Рәсәйҙең олимпия йыйылма командаһы ағзаһы, унда Александр Зубковтың дүрт кешелек экипажы составында көмөш миҙал яулай.

## Биографияһы
Алексей Николаевич Селивёрстов 1976 йылдың 24 июлендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

Ошо уҡ экипаж менән ике тапҡыр бобслей буйынса Донъя кубогын яулай (2004/2005 һәм 2005/2006 йылғы миҙгелдәрҙә), донъя чемпионатының көмөш (2005), бронза призёры (2003), Европа чемпионы (2005), Рәсәйҙең күп тапҡырҙар чемпионы һәм Рәсәй чемпионаттары призёры була. 

Ике кешелек экипажда боб-старт буйынса донъя чемпионы (2004). Донъя чемпионаттарының көмөш (2003 — дүртәүле экипаж) һәм бронза (2000, 2001, 2004 — дүртәүле, 2003 — икәүле) призёры, боб-старт буйынса Рәсәй чемпионаттарының күп тапҡырҙар чемпионы һәм призёры. 

Спорттағы карьераһын 11 йәштә Өфө ҡалаһы 22-се мәктәбенең спорт класына күскәс башлай. РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры Агеев Әнүәр Ғабдулла улы тәүге тренеры, кәңәшсе-тәрбиәсеһе була. Алексей өмөтлө еңел атлет булһа ла, һуңғараҡ бобслейға күсергә тәүәккәлләй, унда халыҡ-ара кимәлдә ҙур уңыштарға өлгәшә. 

Селиверстов менән Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Р. Ш. Фәйезов, тренерҙар О. Б. Сухорученко, В. Г. Вагин шөғөлләнә.

## Хоккей карьераһы
2009—2013 йылдарҙа — «Торос» (Нефтекама) командаһында физик әҙерлек буйынса тренер. «Торос» составында өлгәшкән уңыштары:
* Юғары лига командалары араһында Асыҡ Бөтә Рәсәй ярышының көмөш призы (2010).
* Юғары хоккей лигаһының Асылыу кубогы (2010, 2012).
* Юғары лига командалары араһында Асыҡ Бөтә Рәсәй ярышының бронза призы (2011).
* Ике тапҡыр «Братина» призы (2012, 2013).
2013 йылдың 9 майынан 2017 йылға тиклем — «Салауат Юлаев» хоккей клубының физик әҙерлек буйынса тренеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте бобслея и скелетона России 
* Профиль FIBT (Alexej Seliverstov) 
* Профиль спортсмена на сайте Национальной информационной сети «Спортивная Россия»
Репликация (ДНК-ның икеләтә артыуы)

**Репликация (ДНК-ның икеләтә артыуы)** — ДНК молекулаһының үҙ копияһын эшләй алыу һәләтлеге. Йәнле тәбиғәттең уникаль үҙенсәлектәренең береһе. Фәнгә был биохимик процесс — матрица синтезы реакцияһы тип инеп киткән.

**Ундай биосинтез реакциялары өсәү**:
* **репликация** — ДНК-ның икеләтә артыуы
* **транскрипция** — ДНК молекулаһы сылбырындағы мәғлүмәтте РНК молекулаһына күсереү
* **трансляция** — РНК молекулаһындағы мәғлүмәт буйынса аминокислоталарҙан аҡһым молекулаһын йыйыу.

## ДНК-ның икеләтә артыуы

ДНК структураһының нигеҙе булған комплементарлыҡ принцибы күҙәнәк бүленер алдынан ДНК-ның яңы молекулалары нисек синтезланыуын аңларға мөмкинлек бирә.

Был синтез ДНК молекулаһының икеләтә арта алыу кеүек ғәжәйеп һәләтенә бәйле. Тап ул инә күҙәнәктәге нәҫел үҙсәнлектәренең бала күҙәнәктәргә күсеүен билдәләй.

ДНК молекулаһы ике полинуклеотид ептән тора.

Һәр ебендә нуклеотидтар бер нуклеотидтың углеводы һәм күрше нуклеотидтың фосфор кислотаһы аша тоташа. Улар ныҡлы ковалент бәйләнеш менән тоташҡан.
 
Шулай итеп, ДНК-ның һәр ебе полинуклеотидты тәшкил итә. Был — нуклеотидтарҙың билдәле бер ҡәтғи тәртиптә урынлашҡан оҙон сынйыры.

ДНК молекулаһында был был полинуклеотид сынйырҙарҙы бер-береһе менән водород бәйләнештәретотоп тора.

Водород бәйләнештәрен үҙ-ара комплементар парҙар төҙөй: А(аданин) — Т(тимин) һәм Ц(цитозин) — Г(гуанин).
 
ДНК-ның икеләтә спирале ДНК-синтетаза ферменты тәьҫирендә бер осонан тағатыла башлай. Һәр сынйыр нигеҙендә тирә-яҡ мөхиттәге ирекле нуклеотидтарҙан яңы сынйыр төҙөлә. Йәғни, һәр полинуклеотид сынйыр комплементарлыҡ принцибы буйынса яңы полинуклеотид сынйыр йыйып ала.

## Һығымта

* Шулай итеп, бер молекула нигеҙендә ике молекула синтезлана. Молекулаларҙың һәр береһе элекке сынйырҙан һәм яңы йыйылған сынйырҙан тора.

* Бер сынйырҙың азотлы нигеҙҙәре икенсе сынйырҙың азотлы нигеҙҙәре менән «тоташа». Был нигеҙҙәр бер-береһенә водородлы бәйләнеш барлыҡҡа килерлек дәрәжәлә бик ныҡ яҡын килә.

* Тоташыусы нуклеотидтарҙың урынлашыуында мөһим законлылыҡ бар: бер сынйырҙағы А ҡаршыһына һәр ваҡыт икенсе сынйырҙа Т тура килә, ә бер сынйырҙағы Г ҡаршыһына һәр ваҡыт Ц тура килә.

## Әҙәбиәт
* А. О. Рувинский. «Общая биология. Для углубленного изучения биологии». Издательство «Просвещение».
* Ю. Н. Лемеза. «Биология. Вопросы повышеной трудности». Издательство «Айрис», 1998 г.
* Н. Д. Андреева. «Биология». Издательство «Союз» 2002 г.
* А. В. Кленова. «Биология для поступающих в ВУЗы». Издательство «Учитель», 1997 г.
Күҙәнәктең химик составы

**Күҙәнәктең химик составы.**

Күҙәнәктә һәр төрлө химик реакцияларҙа ҡатнашыусы бер нисә мең матдә бар. Күҙәнәктә барған химик процестар — уның тереклегенең, үҫешенең, эшләп тороуының төп шарттарының береһе.

Хайуандарҙың һәм үҫемлек организмдарының, шулай уҡ микроорганизмдарҙың бөтә күҙәнәктәре химик составтары буйынса оҡшаштар. Был органик донъяның берлеген иҫбатлай.

## Күҙәнәктең атом составы
Менделеевтың периодик системаһының 109 элементынан күҙәнәктә шуларҙың 60-70-е табылған. Шуларҙың 24-е мотлаҡ булып тора. Улар бөтә төр күҙәнәктәрҙә лә осрай.

Тере организмдар составына инеп, тереклек процестарында ҡатнашҡан барлыҡ химик элементарҙы **биоэлементтар** тип атайҙар.

**Организмда был элементтар өс формала була**:
 
а)биомолекулалар составында;

б) эремәүсән матдәләр хәлендә;

в)иондар хәлендә.

Бер элементтар күҙәнәктә сағыштырмаса ярайһы уҡ күп, башҡалары — аҙ миҡдарҙа.

**Күҙәнәктәге миҡдары буйынса химик элементарҙы өс төркөмгә бүләләр:**
* **Макроэлементтар**:күҙәнәктә миҡдары 0,01%-тан күберәк.
* **Микроэлементтар**: күҙәнәктә миҡдары 0,001 % −0,000001 % араһында.
* **Ультрамикроэлеметтар**: күҙәнәктә ифрат аҙ миҡдарҙа (0,000001%-тан да кәм).

***Макроэлементтарҙың дөйөм микдары 99,9 % тирәһе***. Шуларҙан айырыуса дүрт элементтың — кислородтың, углеродтың, азоттың һәм водородтың күҙәнәк составындағы миҡдары ҙур. Улар бергәләп күҙәнәк составының 98 % тирәһен алып тора. Шуға ла, уларҙы **органогендар** тип атайҙар.

Был төркөмдөге һигеҙ элементтың күҙәнәктәге нисбәте проценттың унынсы, йөҙөнсө өлөшөнә тура килә. Былар — көкөрт, фосфор, хлор, калий, магний, натрий, кальций, тимер. Уларҙың суммаһы 1,9 %.
 
***Микроэлементтар***:Zn,Co,Mn,Cu,I, F, Mo, Cr,Ni,B,As һәм башҡалар. Дөйөм суммала 0,1 % тәшкил итәләр.

***Ультрамикроэлеметтар күҙәнәктә ифрат аҙ миҡдарҙа***: 0,001- 0,000001 % араһында. Былар ҡара ҡурғаш, алтын, көмөш, платина һәм башҡалар.Әммә уларҙың организмда ниндәй әһәмиәткә эйә булыуҙарын фән әлегә асыҡлай алмай.

Шулай итеп, күҙәнәктә тик йәнле тәбиғәткә генә хас тип һанарлыҡ ниндәйҙер махсус элементтар юҡ. Был йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәттең үҙ-ара бәйләнешенә һәм берлегенә күрһәтә.

**Һығымта**: атом кимәлендә йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәт бер-береһенән айырылмай.

## Күҙәнәктең атом һәм молекуляр составы
Органик һәм органик булмаған донъяның химик составтары араһында атом кимәлдә айырмалыҡ юҡ. Айырмалыҡ юғарыраҡ — молекуляр кимәлдә күренә башлай.
Күҙәнәктәге матдәләрҙе өс төркөмгә бүләләр:
* **Органик матдәләр**: аҡһымдар — 10-20 %, углеводтар — 0,2-2 %, майҙар — 1-5 %, нуклеин кислоталар — 1-2 %, АТФ һәм башҡа түбән молекуляр матдәләр — 0,1-0,5 %;
* **Һыу** — 70-80 % тирәһе;
* **Тоҙҙар** — 1-1,5 % тирәһе.

## Әҙәбиәт
* А. О. Рувинский. «Общая биология. Для углубленного изучения биологии». Издательство «Просвещение».
* Ю. Н. Лемеза. «Биология. Вопросы повышеной трудности». Издательство «Айрис», 1998 г.
* Н. Д. Андреева. «Биология». Издательство «Союз» 2002 г.
* А. В. Кленова. «Биология для поступающих в ВУЗы». Издательство «Учитель», 1997 г.
Күҙәнәктә һыуҙың әһәмиәте

## Күҙәнәктең химик составы
Күҙәнәктә һәр төрлө химик реакцияларҙа ҡатнашыусы бер нисә мең матдә бар. Улар  органик һәм органик булмаған матдәләр кластарына ҡарай.
Органик булмаған матдәләренә һыу һәм минераль тоҙҙар инә.

**Күҙәнәктең органик булмаған матдәләре**— һыу (70-80 % тирәһе) һәм минераль тоҙҙар(1-1,5 % тирәһе).
## Күҙәнәктә һыуҙың әһәмиәте
Күҙәнәк матдәләренән һыу беренсе урында тора. Ул күҙәнәк массаһының 80 % тирәһен тәшкил итә. һыуҙың күҙәнәктә мөһим компонент булыуы һан буйынса ғына түгел.

Уға күҙәнәк тереклегендә күп төрлө һәм мөһим роль бирелә.

## Һыуҙың биологик роле

* һыу күҙәнәктең физик үҙсәнлектәрен — күләмен, һығылмалылығын билдәләй.
* Күҙәнәктә барған химик реакциялар өсөн мөхит булып тора.
* һыуҙың эретеүсе булараҡ та әһәмиәте ҙур: күп матдәләр күҙәнәккә тышҡы мөхиттән һыу эретмәһе рәүешендә үтеп инә һәм һыу эретмәһендә эшкәртелгән продукттар күҙәнәктән сығарып ташланыла.
* Органик матдәләрҙең, айырым алғанда уларҙың функцияларын үтәү өсөн кәрәк булған аҡһымдарҙың, структураларын барлыҡҡа килтереүҙә һыуҙың әһәмиәте ифрат ҙур.
* Транспорт ролен үтәй.
* һыу күп химик реакцияларҙың (аҡһымдарҙың, углеводтарҙың, майҙарҙың һ. б. тарҡалыуы) туранан-тура ҡатнашыусыһы.
* Күҙәнәктә осмос күренештәрен башҡара.
* Фотосинтез процесында кислородтың сығанағы булып тора.
* Күҙәнәктә терморегулятор ролен үтәй.
һыуҙың биологик ролен уның молекуляр структураһының үҙенсәлектәре, молекулаһының поляр булыуы билдәләй.

## Һыуға ҡарата мөнәсәбәте буйынса матдәләрҙе төркөмләү

Һыуҙың эретеүсе булараҡ үҙсәнлектәрен уның молекуляр структураһы үҙенсәлектәре менән аңлаталар. Күп матдәләр һыуҙа һәйбәт эрей: тоҙҙарҙың күбеһе, кислоталар, һелтеләр, ә органик матдәләрҙән — спирттарҙың күбеһе, аминдар, углеводтар, аҡһымдар һәм башҡалар.

һыуҙа һәйбәт эрегән матдәләрҙе **гидрофил матдәләр** тип йөрөтәләр (гр. «гидрос» — һыу, «филео» — яратам).

Шул уҡ ваҡытта күп матдәләрҙең һыуҙа насар йәки бөтөнләй эремәүе билдәле, мәҫәлән майҙар, клетчатка һәм башҡалар. Уларҙы **гидрофоб матдәләр** тип атайҙар (гр. «гидрос» — һыу, «фобос» — ҡурҡыу, күрә алмау).

### Матдәләрҙең гидрофил йәки гидрофоб булыуҙары сәбәбе

Әгәр матдәләрҙең молекулаһында һыу молекулаһы менән электростатик үҙ-ара мөнәсәбәткә инерлек йәки улар менән водород бәйләнеше булдыра алырлыҡ атом төркөмдәре булһа, был матдәләр — гидрофил матдәләр.

Күҙәнәктең составында күп гидрофил матдәләр бар: тоҙҙар, углеводтар, аҡһымдар, түбән молекулалы органик берләшмәләр.

Күҙәнәктә шулай уҡ гидрофоб матдәләр бар (мәҫәлән, майҙар). Ундай матдәләрҙең составында гидрофил төркөмдәр булмай.

Гидрофоб матдәләрҙең йоҡа ғына ҡатламы күҙәнәк мембранаһының составына инә. Шуның арҡаһында һыуҙың тышҡы мөхиттән күҙәнәккә һәм киреһенсә күҙәнәктең бер участкаһынан икенсеһенә күсеп йөрөүе сикләнә.

## Әҙәбиәт
* А. О. Рувинский. «Общая биология. Для углубленного изучения биологии». Издательство «Просвещение».
* Ю. Н. Лемеза. «Биология. Вопросы повышеной трудности». Издательство «Айрис», 1998 г.
* Н. Д. Андреева. «Биология». Издательство «Союз» 2002 г.
* А. В. Кленова. «Биология для поступающих в ВУЗы». Издательство «Учитель», 1997 г.
Инкыларҙа малсылыҡ

**Малсылыҡ** Инка империяһында хужалыҡ итеүҙең айырым бер тармағы булып торған.

Анд тауҙарындағы илдәрҙе испандар баҫып алғанға тиклем Көньяҡ Америкала дөйәләр төркөмөнә ҡараған малдар иҡтисадта мөһим роль уйнай. Бигерәк тә — лама һәм альпака — дөйәләр төркөмөнә ҡараған был малдарҙы ҡулға эйәләштерәләр һәм бик эре көтөүҙәрен булдырыуға өлгәшәләр. Викунья һәм гуанако тигән хайуандарҙы ҡулға эйәләштерә алмайҙар. Әммә уларға коллектив һунарҙы яҡшы ойошторалар.

Малсылыҡ тармағында инкылар түбәндәге эш ҡоралдарын ҡуллана: таш, бысаҡ йәки туми. Хроникаларға ярашлы, инкылар бронза менән таштан да бау үрер булған. Был эш ҡоралдарының күбеһе ҡырағай хайуандарҙың йөнөн ҡырҡыуҙа ҡулланылған, аҙаҡ уларҙы иреккә ебәргәндәр. Ә бына гуанакоға һунар иткәндәр, сөнки уның ите бик шифалы тип һаналған.

## Әҙәбиәт
; Китаптар
* 
* 
* 
* 
; Мәҡәләләр
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Шулай уҡ ҡара
* Торговля инков
* Керамика инков
* Инки
Манагуа

**Манагуа** () — Никарагуаның баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы; шул уҡ исемдәге департаменттың административ үҙәге. Халҡы 1,850 млн (2015 йыл).

## Географияһы
Илдең көнбайышында, Манагуа күленең көньяҡ яр буйында урынлашҡан ҡала.

## Тарихы
XVI быуаттан билдәле булған индеецтарҙың торағы урынында испандар тарафынан Манагуа ҡалаһына нигеҙ һалынған. 1855 йылда Манагуа  Никарагуа дәүләтенең баш ҡалаһы булып китә. Ҡала үҙенең тарихы дауамында бер нисә тапҡыр стихиялы бәлә-ҡазаларҙан зыян күрә: 1876 йылда көслө ташҡын була; 1885, 1931 һәм 1972 йылдарҙа емергес ер тетрәүҙәре була, ә 1936 йылда көслө янғындар була.

1979 йылда был ҡалала диктатор А. Сомоса ғәскәрҙәре һәм Сандино милли азатлыҡ фронты отрядтары араһында ҡаты һуғыш (герилья) барған. 1979 йылдың 4 июнендә Манагуала дөйөм милли забастовка башланған, ә 9 июндә ҡораллы ихтилал тоҡанған. Ихтилалдың 19-сы көнөнә ҡарай Сандино милли азатлыҡ фронтының отрядтары һәм баш күтәреүселәре  (бөтәһе 6 мең кеше) баш ҡаланан сигенә башлай. Ҡасаҡтарҙа улар менән китә. 14 июлдә Сандино милли азатлыҡ фронтының отрядтары йәнәй Манагуаға һөжүмгә күсә. Ҡалала баррикадалар төҙөлә башлана. Президент А. Сомоса илдән ҡасырға әҙерләнә һәм 17 июлдә Никарагуа конгрессы алдында үҙ вазифаһынан баш тарта һәм АҠШ-ҡа китә. 1979 йылдың 19 июлендә илдең баш ҡалаһына тантаналы рәүештә Сандино милли азатлыҡ фронты отрядтары инә.

2009 йылдың 1 июлендә элекке боксёр, Манагуа ҡалаһының мэры Алексис Аргуэльо, үҙенең резиденцияһында үле табыла. Вафат булыу  сәбәбен полиция тикшерә.
Алексис Аргуэльо үлгәс, шул уҡ йылдың 8 июленән Дэйзи Торрес мэры вазифаһына инеүгә антты ҡабул итә.

2014 йылдың 6 сентябрендә урындағы ваҡыт буйынса 23:04  (Өфө ваҡыты буйынса 7 сентябрендә 11:04) Манагуа аэропорты тирәһендә метеорит ҡолай, ул 12 метр диаметрҙағы һәм 5,5 метр тәрәнлегендәге кратер ҡалдыра.

## Иҡтисады
Ҡала илдең финанс һәм сәнәғәт үҙәге булып тора. Манагуала туҡыма, күн-аяҡ кейеме, цемент, нефть эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары урынлашҡан.

## Иҫтәлекле урындар

File:Mausoleo Carlos Fonseca.JPG|Карлос Фонсек мавзолейы. Манагуа.
File:IglesiaManagua.png|Манагуа яңы соборы

File:PalacioNacional.png|Милли галерея
File:Banco de América Central, Managua.jpg|Үҙәк Америка банкы
File:Artificial flowers on the streets of the city.jpg|Ҡала урамдарында яһалма сәскәләр


## Туғанлашҡан ҡалалар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фоторепортаж 
* Map of Managua city 
* Managua photos, attractions, municipalities, hotels, etc.
Кампала

**Кампала** (Kampala) — Уганданың баш ҡалаһы, Виктория күленең төньяҡ яр буйы янында урынлашҡан. Үҙәк өлкәнең һәм Кампала округының административ үҙәге.

## Тарихы
Ҡала 1890 йылда британ колонисы Ф. Лугард  тарафынан Кампала убаһында форпост булараҡ  нигеҙләнә. Атамаһы *импала* (антилопа төрө) һүҙенән барлыҡҡа килгән.

2010 йылдың 11 июлендә ҡалала ҙур террористик акт булған. 76 кеше һәләк булған.

## Климаты
Кампала климаты субэкваториаль, диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклеге бик ҙур булыуы менән йомшара. Ике дымлы һәм ике ҡыҫҡа ҡоро миҙгел бар.





## Иҡтисады
Кампала — тимер һәм шоссе юлдары төйөнө. Халыҡ-ара аэропорт Камапаланан 35 км алыҫлыҡта Энтеббе ҡалаһында урынлашҡан. Ҡалала аҙыҡ-түлек, химия, фармацевтика, күн-аяҡ кейеме, туҡыма, металл һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте тармаҡтары үҫешкән.

## Мәҙәниәте
Илдең төп сәйәси, мәҙәни, сауҙа һәм финанс үҙәге. Ҡала биләмәһендә Милли университет, Уганда музейы (шул иҫәптән уникаль музыка ҡоралдары коллекцияһы), Археологик тикшеренеүҙәр үҙәге, Милли театр, Нельсон Мандела исемендәге милли стадион, нәфис сәнғәт мәктәбе, сәнғәт галереяһы, Изге Павел соборы, Буганда хакимдары кәшәнәһе урынлашҡан.

Ҡалала Угандала иң ҙур мәсет — «Ҡаддафи» мәсете урынлашҡан, ул Мөәмәр Ҡаддафи исемен йөрөтә.

## Галереяһы

File:KampalaSkyline.jpg|


## Иҫкәрмәләр