open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вәлидов Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы

**Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидов** (Әхмәтшин  Рәүеф Әхмәт улы Вәлидов) - (1896, Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Көҙән ауылы — 1938 йыл,28 ғинуар, Өфө ҡалаһы)- Зәки Вәлидиҙең бер туған ҡустыһы ..

## Биографияһынан

Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улы Вәлидов (Әхмәтшин  Рәүеф Әхмәт улы Вәлидов) -  Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Көҙән ауылында 1896 йылда ғаиләлә икенсе бала булып донъяға килгән. Атаһы - Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы, әсәһе - Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы.

Дүрт йәшенән үк уҡырға өйрәнгән. Башланғыс белемде атаһының мәҙрәсәһендә алған. Музыкаға ла бик һәләтле булған ул. Үҙе скрипка, мандолина эшләп алып, уйнай-уйнай йырлай торған булған. Йырға ғаилә ағзалары ла ҡушылып китә торған була, ауыл клубында сығыштарын көтөп ала торған булғандар .

Ауыл мәҙрәсәһен тамамлағас, ағаһы Әхмәтзәки Ҡазанға «Ҡасимия» мәҙрәсәһенә уҡырға барырға кәңәш итә.

Унан һуң Стәрлетамаҡ педагогия техникумында уҡытыусы һөнәре ала, әммә Көҙәнгә ҡайтҡас, «Заготскот» контораһына бухгалтер булып эшкә инә.

Өйләнә, уның Нажия, Роза, Зәйтүнә, Айһылыу, Арыҫлан исемле балалары тыуа.Башта атай йортонда йәшәһәлер, күпмелер ваҡытта өй һалып сығалар. Ғәбдерәүф Әхмәтшаһ улы бик изгелекле, ярҙамсыл кеше була. Ярлы халыҡ өсөн ашхана аса, унда күберәк балалар туҡлана.

1931 йылда Ғәбдерәүефте эштән ҡыуып сығаралар, мал-мөлкәтен тартып алалар. Уға ауылын ташлап китергә мәжбүр була.  Петровский ауылында, Өфөлә, һуңыраҡ Борайҙа йәшәйҙәр. Ғаилә башлығының бәләкәй генә эш хаҡына көн итәләр. 1937 йылдың 27 июлендә Ғәбдерәүеф Әхмәтша улын ҡулға алалар. Билдәһеҙ борай кешеһе уларға яңы бәлә янауын, үҙен дә ҡулға алмаһындар өсөн, Мәстүрә Әхмәтшинаға балаларын алып, ҡайтып китергә кәңәш итә. Ни булһа ла, туғандарҙан ярҙам өмөт итеп, Ишембайға ҡайтып төпләнәләр.

Оҙаҡ йылдар ғаиләһенә уның тураһында бер ни ҙә билдәле булмай. Юллай торғас, Ғәбдерәүеф Вәлидовтың 1938 йылдың  28 ғинуарында атып үлтерелеүе һәм һуңынан 1959 йылдың 6 мартында аҡланыуы тураһында мәғлүмәт табалар 
 
## Ғаиләһе
Хәләл ефете - Мәстүрә Вәлидова.

Балалары - Нажия, Роза, Зәйтүнә, Айһылыу, Арыҫлан.

Ҡыҙы Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙы Маннапова уҡытыусы булып эшләй. 2012 йылда вафат булғансы, Роза Ғәбдрәүеф ҡыҙы район, республика матбуғатында олатаһы, атаһының туғандары хаҡында күп кенә яҙмаларын баҫтырып өлгөрә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Нурия Килмөхәмәтова. Минең ҡәҙерлеләрем. - Өфө, Китап, 2017. - 101 бит
* Заки Валиди Тоган. Воспоминания: Книга I — Уфа: Башкирское издательство «Китап», 1994. — Б. 14. — 400 б. — ISBN 5-295-01269-7.
* Башкирские шежере /Сост., авторы вступ. статей М. Х. Надергулов, А. Г. Салихов; отв. ред. Ф. Г. Хисамитдинова. — Анкара: Анкамат, 2009. — 186 с.
* 
*
Ҡарлыман ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

**Ҡарлыман ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Олокүл ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Башҡарма власы
Ҡарлыман ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Олокүл ауылы, К. Маркс урамы, 64.

## Иҡтисады
Урал ауылында спирт заводы эшләй.

## Билдәле шәхестәре

* Ҡунаҡбаев Сабирйән Абдулла улы (29 декабрь 1901 — 3 июль 1996 йыл) — ғалим-селекционер, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Сәмихов Хәмит Исмәғил улы (1927) — татар яҙыусыһы.

## Иҫкәрмәләр
Гайслер Зоя Павловна

**Гайслер Зоя Павловна** (22 ғинуар 1930 йыл) — биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977).

## Биографияһы
Зоя Павловна Гайслер 1930 йылдың 22 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Шыланны ауылында тыуған.

1958 йылда М. И. Калинин исемендәге Мәскәү художество-сәнәғәт училищеһын тамамлай.

1950 йылдан алып Өфөлә художество-сәнәғәт артелдәрендә эшләй, 1963—1992 йылдарҙа «"Ағиҙел" башҡорт художество промыслалары» производство берекмәһендә эшләй. 

Зоя Павловна Башҡорт АССР-ында беренсе булып республиканың биҙәү-ҡулланма сәнғәтенә өбөрөлө келәм туҡыусылыҡты индерә, стилистика эшләй һәм милли келәм өлгөләрен булдыра.

Рәссамдың эштәре Башҡортостан Республикаһының музейында, «Ағиҙел» (Өфө) дәүләт унитар предприятиеһында, Мәскәүҙә биҙәү-ҡулланма һәм халыҡ сәнғәтенең Бөтә Рәсәй музейында һаҡлана.

## Эштәре
Н. С. Хрущев (1960) һәм В. И. Ленин (1974) портреттары менән келәмдәр, «Совет Башҡортостаны» (1960), «Ер һылыуҡайы» (1971) келәмдәре, шыма йөнлө келәмдәр: «Башҡортостан йондоҙҙары» (1971), «Ҡояшлы Башҡортостан» (1972), «Еңеүҙең 40 йыллығы» (1985) һ. б

## Күргәҙмәләре
Гайслер Зоя Павловна республика, зона, төбәк, төбәк-ара, бөтә рәсәй, бөтә союз күргәҙмәләрендә 1960 йылдан алып ҡатнаша, халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә 1978 алып йылдан ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1977).
* Мәскәүҙә халыҡ художество кәсептәре изделиеларының Бөтә Рәсәй художество күргәҙмәһе дипломанты (1960, 1971, 1978, 1979).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы  — Гайслер Зоя Павловна    
* Художники и искусствоведы. Гайслер Зоя Павловна (Уфа). РО ВТОО "Союз художников России" Республики Башкортостан. Официальный сайт
Ҡырмыҫҡалы ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

**Ҡырмыҫҡалы ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Ҡырмыҫҡалы ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Урындағы үҙидара
Ҡырмыҫҡалы ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Ҡырмыҫҡалы ауылы, Хоҙайбирҙин урамы, 10

## Билдәле шәхестәре

* Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы (13 июль 1892 — 28 ғинуар 1940 йыл) — революционер, ВКП(б) сәйәси эшмәкәре.
* Шәриф Биҡҡол (28 май 1924 — 3 сентябрь 1995) — башҡорт совет яҙыусыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).

## Иҫкәрмәләр
Абҙан ауыл Советы (Архангел районы)

**Абҙан ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Архангел районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.

Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Гутин Илья Львович

**Гутин Илья Львович** (2 декабрь 1918 йыл — 11 ноябрь 2014 йыл) — рәссам, 1975 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1995).

## Биографияһы
Илья Львович Гутин 1918 йылдың 2 декабрендә Могилев губернаһының Рогачев ҡалаһында тыуған.

1935—1941 йылдарҙа Ленинградта дин һәм атеизм тарихы музейында эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ленинградты һаҡлаусылар сафында һуғыштарҙа ҡатнаша, яралана.

1943 йылда Өфөлә йәшәй, шунда 1945—1955 йылдарҙа БАССР-ҙың Дәүләт тыуған яҡты өйрәнеү музейында рәссам булып эшләй, 1960—1970 йылдарҙа Башҡортостан художество-производство оҫтаханаларында эшләй.

1957 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай.

Рәссамдың картиналары Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

2014 йылдың 11 ноябрендә Өфөлә вафат була.

## Ижади эштәре
«Тракторист» (1973), «Доярка Анифа» (1977), «Портрет рабочего» (1978); «Блокадный Ленинград» (1975), «Вчера и сегодня» (1984), «1937 год» (1990), «Воспоминание» (1992).

Портреттары: «Девушка-башкирка» (1982), «Женский портрет» (1985).

Пейзаждары: «На даче» (1980), «Зимний пейзаж» (1984), «Золотая осень» (1991); «Старое и новое», «Зимой в Инорсе» (1986);
Пейзажи-панорамы — «Окраина Уфы» (1980), «Село Аскарово» (1986).

График эштәре: «Портрет девушки» (1980), «Будущая мать» (1982), «Автопортрет» (1989).

## Күргәҙмәләре
Гутин Илья Львович — 1974 йылдарҙан алып художество күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы.

Өфөлә шәхси күргәҙмәләре (1990, 1996).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1995).
* 2-се (1945) һәм 1-се дәрәжә (1985) Ватан һуғышы ордены.
* Жуков ордены (1997).
* Рәсәй Федерацияһының ауыл хужалығы секретариатының «Духовность, традиции, мастерство» алтын награда билдәһе (2010).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Региональное отделение Всероссийской творческой общественной организации «Союз художников России» Республики Башкортостан. Официальный сайт. Художники и искусствоведы, члены РО ВТОО «Союз художников России» Республики Башкортостан. Гутин Илья Львович (1918-2014)
Яңы Ҡыйышҡы ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

**Яңы Ҡыйышҡы ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Яңы Ҡыйышҡы ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Башҡарма власы
Яңы Ҡыйышҡы ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Яңы Ҡыйышҡы ауылы, Совет урамы, 1.

## Билдәле шәхестәре

* Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы (10 ғинуар 1937 — 30 апрель 2010 йыл) — яҙыусы, әҙәбиәт белгесе, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1997), БДУ профессоры, филология фәндәре докторы, БАССР-ҙың һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре,  Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты

## Иҫкәрмәләр
Ерёмин Михаил Иванович

**Ерёмин Михаил Иванович** (17 май 1920 йыл — 9 май 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводы разведчигы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Михаил Иванович Ерёмин 1920 йылдың 17 майында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) Денисовка ауылында тыуған. Бала сағын Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районы Дзержинка ауылында үткәрә. Тулы булмаған урта белем ала, колхозда эшләй. 1940 йылда Еремин Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың апрель айынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында була. 1944 йылдың июленә ҡыҙылармеец Еремин 1-се Белорус фронтының 48-се армия 96-сы уҡсылар дивизияһы 331-се уҡсылар полкының йәйәүле разведка взводы разведчигы була. Белорус ССР-ын азат иткәндә батырлыҡ күрһәтә.

1944 йылдың 8 июлендә Ерёмин ике һалдат менән Брест өлкәһенең Барановичи районы Заболотье ауылы янындағы дошман тылына үтеп инә һәм миномет батареяһының расчеттарын юҡ итә, 6 минометты, 2 тягачты, 4 автомашинаны эләктерә, шулай уҡ 8 дошман һалдатын әсирлеккә ала. Ереминдың эш итеүе полктың уңышлы һөжүменә булышлыҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән «командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» ҡыҙылармеец Михаил Еремин Советтар Союзы Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була. Ленин орденын һәм «Алтын йондоҙ» миҙалын ул алырға өлгөрмәй, сөнки артабанғы алыштарҙың береһендә ҡаты яралана һәм 1945 йылдың 9 майында госпиталдә вафат була. Польшаның Седльце ҡалаһында ерләнә.

Шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ һәм 3-сө дәрәжәле Дан ордендары, миҙал менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь &#x2F; Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Навечно в сердце народном. — 3-е изд., доп. и испр. — Мн. 1984.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Кн. 4. — Уфа, 1979.
Подлуб ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

**Подлуб ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Подлуб ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылдың ноябрендә элекке Бекетов ауыл Советына ҡараған Бекетов, Һыуыҡшишмә, Вязовка, Ракитовка, Һарыһаҙ ауылдары Подлуб ауыл Советы составына индерелә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫтәлекле урындары

* Зәңгәр күл — Подлуб ауылы эргәһендәге бәләкәй күл (400 кв. м.),  кеше өсөн файҙалы микроэлементтары булыуы арҡаһында  һыу асыҡ-зәңгәр төҫтә. Күл республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танылған.
* Сыуаш тарихи-мәҙәни үҙәге —  «Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының Дуҫлыҡ йорто» дәүләт учреждениеһы филиалы.

## Билдәле шәхестәре

* Белов Василий Михайлович (5 ғинуар 1925 — 15 апрель 1993) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, ҡыҙылармеец, Воронеж фронты 40-сы армия 10-сы танк корпусының 11-се мотоуҡсылар бригадаһы уҡсылар батальоны  телефонисы, Советтар Союзы Геройы.
* Полунин Иван Александрович (25 август 1912 йыл  — 2 июнь 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, 3-сө Белорус фронты 43-сө армия 319-сы уҡсылар дивизияһы 1336-сы уҡсылар полкының 8-се уҡсылар ротаһы взвод командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант, Советтар Союзы Геройы.

## Иҫкәрмәләр
Кашапов Солтан Ғилметдин улы

**Кашапов Солтан Ғилметдин улы** (12 июль 1912 йыл — 18 июль 2001 йыл) — СССР-ҙың хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1952) һәм почётлы нефтсеһе (1972), Бәләбәй ҡалаһының почётлы  гражданы (1967). Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1948, 1952, 1959).

## Биографияһы
Рәсәй империяһы,   (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы) Балталы ауылында 1912 йылда тыуған. ВКБ(б) ағзаһы.

1932 йылдан — хужалыҡ эштәрендә, бер үк ваҡытта йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә. Сәнәғәт академияһын тамамлаған (Баҡы ҡалаһы, 1941).

1932—1968 йылдар —"Ишембайнефть" тресы иретеп йәбештереүсеһе, төҙөлөш-монтаж контораһы начальнигы, профсоюз комитеты рәйесе, цех начальнигы, коммуналь контора начальнигы, управляющий урынбаҫары, «Туймазынефть» тресы нефть промыслаһы директоры, «Ишембайнефть» тресы идаралығы начальнигы, «Аксаковнефть» НГДУ-һының нефть промыслаһы мөдире.

СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы, СССР-ҙың почетлы нефтсеһе.

Нефть сәнәғәтендә оҙаҡ йылдар эшләгәне, Шкапов нефть ятҡылығын үҙләштерегә индергән тос өлөшө өсөн 1968 йылда «Бәләбәй ҡалаһының почётлы  гражданы» исеме бирелә

РСФСР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1938).

Уның ҡатнашлығында яңы техника индереү, нефть сығарыу технологияһы камиллаштырыла, Башҡортостанда яңы ятҡылыҡтар үҙләштерелә. Нефть ятҡылыҡтарын үҙләштергәндә производство процестарын автоматлаштырыуҙа, диспетчерлаштырыуҙа әүҙем ҡатнаша

Бәләбәй районының Приют ҡасабаһында 2001 йылда вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кашапов 
* Почётные граждане города Белебейhttps://belebey.bashkortostan.ru/about/honorary/326000/
Вәлиев Мөхәмәтнур Мөхәмәдулла улы

**Вәлиев Мөхәмәтнур Мөхәмәдулла улы** (14 ғинуар 1938 йыл — 6 июль 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре. 1978—2002 йылдарҙа «Баштрансгаз» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1995—2003). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1996), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Бокс буйынса СССР спорт мастеры. Нуриман һәм Хәйбулла райондарының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Мөхәмәтнур Мөхәмәдулла улы Вәлиев 1938 йылдың 14 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Ҡыҙыл Шишмә ауылында тыуған.

1962 йылда — Өфө нефть институтын, 1985 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһын тамамлаған.

1962 йылдан алып хеҙмәт эшмәкәрлегенең бөтә баҫҡыстарын үтә: оператор булып эшләй, өлкән мастер, контроль-үлсәү приборҙары һәм автоматика буйынса инженер (КИПиА), өлкән инженер, КИПиА хеҙмәте начальнигы, «Уралтрансгаз»дың баш инженеры, «Баштрансгаз» производство берекмәһе директоры, «Уралтрансгаз»дың Башҡортостан идаралығы начальнигы, «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең «Баштрансгаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте генераль директоры була, йәғни ғүмер буйы «Баштрансгаз» берекмәһендә эшләй.

Сирек быуатҡа яҡын, 2002 йылдың апреленә тиклем, предприятие етәксеһе була, шунан хаҡлы ялға сыға.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш депутаты итеп һайлана (1995—2003 йылдар).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1996)
* «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* Рәсәй Федерацияһы Энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре
* Газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре
* РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы алдынғыһы
* Хәйбулла районының почётлы гражданы
* Нуриман районының почётлы гражданы
* Петр фән һәм сәнғәт академияһы академигы
* Бокс буйынса СССР спорт мастеры

## Һылтанмалар
*  
* 
* 
*
Михайловка ауыл Советы (Архангел районы)

**Михайловка ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Архангел районы составындағы һәм 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль һәм муниципаль берәмек. Инйәр ауыл Советы менән берләштерелә. 1981 йылда Харьковка ауылы бөтөрөлә һәм иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлана (Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 1981 йылдың 14 сентябрендәге 6-2/327-се һанлы «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленешенең иҫәп мәғлүмәттәренән ҡайһы бер тораҡ пункттарын алып ташлау тураһындағы» Указы).

2005 йылда Березники һәм Северюхинский ҡасабалары бөтөрөлә (Закон «Тораҡ пункттарын булдырыу, берләштереү, бөтөрөү һәм уның статусын үҙгәртеүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 20 июль, 2005 йыл N 211-з)

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 1-се статьяһында түбәндәге юлдар бар:

 Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:

«Инйәр» атамаһын һаҡлап, Инйәр һәм Михайловка ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәген Валентиновка ауылында урынлаштырырға.

Михайловка ауыл Советының Үрге Ләмәҙ, Үрге Фроловка, Михайловка, Йәркәй ауылдарын Инйәр ауыл Советы составына индерергә.

Инйәр ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Михайловка ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

Михайловка ауыл Советы 2008 йылға Аҙау һәм Инйәр ауыл Советтары, Иглин районы һәм Силәбе өлкәһе менән сиктәш була.

## Иҫкәрмәләр
Аҙау ауыл Советы (Архангел районы)

**<br /><br />Аҙау ауыл Советы **— Башҡортостан Республикаһының Архангел районы составындағы һәм 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе.Оҙондар ауыл Советы менән берләштерелә. Почта индексы — 453034. ОКАТО коды − 80203807000.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 1-се статьяһында түбәндәге юлдар бар: "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: а) Оҙондар һәм Аҙау ауыл Советтарын, «Оҙондар» атамаһын ҡалдырып, берләштерергә, Оҙондар ауылы — административ үҙәк.
Аҙау ауыл Советының Аҙау, Айытмәмбәт, Ҡарағай ауылдарын Оҙондар ауыл Советы составына индерергә.
Оҙондар ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Аҙау ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;Аҙау ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Михайловка ауыл Советы, Баҡалды ауыл Советы, Оҙондар ауыл Советы, Инйәр ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы (ред. 19.11.2008)»).

йылғалар: Инйәр, Ҡыҙғы, Ҡунайылға.

## Иҫкәрмәләр
Титов Борис Иванович

**Титов Борис Иванович** (20 декабрь 1903 йыл — 1992 йыл) — 1937—1960 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Бөрө районы Базан машина-трактор станцияһының баш агрономы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Борис Иванович Титов 1903 йылдың 20 декабрендә Омск ҡалаһында тыуған. Агроном ғаиләһенән, атаһы, үҙ сиратында, Кавказда хеҙмәт иткән отставкалағы офицер ғаиләһендә тыуып үҫкән, шунда Пицхелаури нәҫеленән булған туташҡа өйләнгән.

Белеме — урта махсус, 1925 йылда Николаев (Новосибирск) ауыл хужалығы техникумын тамамлаған.

1904 йыл башында ата-әсәһе Екатеринбург ҡалаһына күсеп килә. 1914—1919 йылдарҙа реаль училищела уҡый. Аҡ армияның сигенеү ваҡытында Титовтар ғаиләһе Томскиға эвакуациялана. 1922 йылда Новониколаевск ҡалаһына күсә. 1925 йылдың июнендә Уралға, Свердловск ҡалаһына ҡайта. Свердловск округында район агрономы, ерҙе файҙаланыу буйынса техник белгес булып эшләй, 1929 йылдан — Уралкоопхлебсоюзда.

1931 йылда Титов Ҡурған өлкәһендәге яңы ойошторолған Лопатин машина-трактор станцияһына командировкаға ебәрелә, унда 1932—1937 йылдарҙа баш агроном булып эшләй. Ҡаты ауырып, Башҡортостанға дауаланырға килә һәм һауығып сыҡҡас 1937 йылдың көҙөндә Башҡорт АССР-ының Бөрө районындағы Базан машина-трактор станцияһында өлкән агроном булып эш башлай, һуңынан баш агроном булып тәғәйенләнә. Ике тапҡыр, 1939 һәм 1941 йылдарҙа, Мәскәүҙә Бөтә союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша. 

1947 йылда Бөрө районында арыш һәм бойҙайҙың сәсеү майҙаны 2500 гектарға арта. Райондың ҡайһы бер колхоздарында уңыш гектарынан 28 центнерға етә. 1948 йылда 654 гектар майҙандағы һәр гектарҙан 21 центнер арыш алына.

Иген культураларынан ҙур уңыш алыуы өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 2 апрелендәге указы менән Б. И. Титовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1949 йылда СССР-ҙың ауыл хужалығы министрлығы тарафынан «Социалистик ауыл хужалығы ударнигы» билдәһе менән бүләкләнә, 1950—1951 йылдарҙа. МТС директоры вазифаһын башҡара.

Б. И. Титов баш агроном булып 1955 йылға тиклем эшләй, һуңынан һаулығының торошо буйынса баш агрономдың йәшелсәләр буйынса урынбаҫары вазифаһына күсә. Машина-трактор станциялары үҙгәртелгәндән һуң ремонт-техник станцияһында үҫемлектәрҙе һаҡлау буйынса агроном булып эшләй. 1960 йылда Свердловск өлкәһенә күсеп китә, унда Белояр районының ауыл хужалығы инспекцияһында эшләй (агроном-йәшелсәсе, бүлексә менән идара итеүсе), 1964 йылдың сентябренән — район план комиссияһы рәйесе, 1966 йылдың сентябренән — өлкән иҡтисадсы.

Ғаиләһе: ҡатыны Титова (ҡыҙ фамилияһы — Кулакова) Александра Изосимовна — хужабикә. Ғаиләлә һигеҙ бала була. Улдары Арсен Титов, 1948 йылда тыуған, билдәле яҙыусы, Рәсәй Яҙыусылар союзы идараһы рәйестәше.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин ордены 

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Прибельский ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

**Прибельский ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Прибельский ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Башҡарма власы
Прибельский ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Прибельский ауылы, Пугачев урамы, 1

## Иҡтисады
Район сәнәғәт үҙәктәренең береһе,  предприятие продукцияһы  менән Рәсәйҙәге күп кенә төбәктәр тәьмин ителәләр. Төп йүнәлештәре: ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү.

* Ҡарламан шәкәр заводы «Ҡарламан шәкәре» асыҡ акционерҙар йәмғиәте йыл һайын 20-22 мең тонна шәкәр етештерә;
* Ҡарламан һөт-консерва комбинаты йылына 22 млн һөт консерваһы, 400 тонна мал майы, 1400 тонна һөт продукцияһы етештерә;
* мал һимертеү совхозы.

## Иҫкәрмәләр
Киселёв Геннадий Семёнович

**Киселев Геннадий Семенович** (1 февраль 1922 йыл — 16 май 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия подполковнигы, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Геннадий Семёнович Киселёв 1922 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.

Урыҫ. 1945 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Урта мәктәпте һәм Өфө аэроклубын тамамлай.

Ҡыҙыл Армияға 1940 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ы Өфө ҡала хәрби комитеты тарафынан саҡырыла. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлаған.

Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1942 йылдың декабренән.

Һуғыштан һуң ҡыйыу лётчик-штурмовик СССР Хәрби Һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. . Геннадий Семенович 1952 йылда Мәскәү өлкәһенең Монино ҡасабаһында Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһын тамамлай.

1959 йылдан подполковник Г. С. Киселев — запаста. 1959—1961 йылдарҙа Салауат ҡалаһында йәшәй. 1961 йылдың көҙөндә Омск ҡалаһына күсә һәм шунда ҡалған ғүмерен йәшәй. 1979 йылдың 15 майында вафат була.

Омск ҡалаһында Советтар Союзы Геройҙары аллеяһында ерләнә.

Ғаиләһе: ҡатыны, улы Геннадий.

## Батырлығы
«58-се гвардия штурмлау авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары (2-се гвардия штурмлау авиация дивизияһы, 16-һауа армияһы, 1-се Белоруссия фронты), ВКП(Б) ағзалығына кандидат, гвардия өлкән лейтенанты Киселев Г. С. 1945 йылдың февраленә дошман ғәскәрен һәм техникаһын штурмлау буйынса 110 хәрби осош яһай, уға ҙур зыян килтерә.

1943 йылдың 7 майында сираттағы хәрби осош ваҡытында Г. С Киселев яралана һәм дошман биләгән территорияла бәреп төшөрөлә. 1943 йылдың 19 майында ҡыйыу совет офицеры, поезд вагондарының береһенән ырғып төшөп, әсирлектән ҡаса, урмандарҙа партизандарҙы табып ала һәм уларҙың рәтендә ҡыйыу һуғыша. 1943 йылдың 21 сентябрендә Ҙур ергә юнәлтелә. Сафҡа ҡайта һәм дошманды һуғыш тамамланғансы туҡмай».

СССР Юғары Советы Президиумының 1946 йылдың 15 майындағы указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн Киселев Геннадий Семеновичҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 7051) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* Ленин ордены, өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән

## Хәтер
* Г. С. Киселевтың исеме Советтар Союзы Геройҙарының мемориаль таҡтаһына — Өфө аэроклубын тамамлаусылар исемлегенә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Салават — город, рожденный победой / Л. Я.. Станкова. — Салават: Издательство «Фобос» ИП Сергеев С. А., 2010. — С- 8-27.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 2. В-Ж. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2006. — 624 с. — ISBN 5-88185-062-9.
Һәүәләй ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

**Һәүәләй ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Һәүәләй ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Башҡарма власы
Һәүәләй ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Һәүәләй ауылы, Тыныслыҡ урамы, 8. б.

## Иҫтәлекле урындары

* Ибраһим ауылында Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың йорт-музей]]ы— 1991 йылда асылған — Башҡортостан Республикаһы Милли музейы филиалы.
* Бишауыл-Уңғар ауылы янында Бишуңғар ҡурғандары — беҙҙең эраға тиклем III—II быуаттарҙағы иртә Сармат ҡәберлектәре араһында иң эре ҡурғандар.
* Ибраһим ауылы янында Оло Толпак күле — ҡырағай һыу ҡоштары ҡурсаулығы.
* Ҡыҙылға күле янында 4 археологик ҡомартҡы бар: Ибраһим Ҡәберлеге, I Ибраһим туҡталҡаһы һәм торлағы, Ибраһим тораҡ пункты һәм II Ибраһим туҡталҡаһы.

## Ауыл Советы менән бәйле кешеләр

* Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы (6 март 1928—1983 йылдың 20 майы) — башҡорт яҙыусыһы.
* Камалов Рәил Исмәғил улы (20 февраль 1932 йыл — 24 март 1989 йыл) — Фрунзе исемендәге колхоздың шәкәр сөгөлдөрө үҫтереү буйынса механизацияланған звено етәксеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы (29 сентябрь 1927 — 20 декабрь 1987) — Фрунзе исемендәге колхозда шәкәр сөгөлдөрөн эшкәртеү буйынса механизацияланған звено тракторсыһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1967), Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы (21 август 1841 — 28 июнь 1907) — башҡорт мәғрифәтсе шағиры, тәржемәсе, филолог, этнограф, йәмәғәт эшмәкәре, публицист.
* Хажиева Рәүилә Миңлеғәли ҡыҙы (тыуған 15 август 1930) — бейеүсе, БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955), БАССР-ҙың халыҡ артисы (1967).

## Әҙәбиәт

* 
* Башҡорт энциклопедияһы. Гл. Ильгамов м. а. 5 том ре. П-2009 С. С −576
* Надергулов, Хусаинович Минлегали фәндәр академияһының өфө ғилми үҙәге архивында м. өмөтбаев фондының Ҡыҫҡаса тасуирлама /м. х. Надергулов. — Уфа: изд-во фәндәр академияһы өфө, 1993. — 170 с

## Иҫкәрмәләр
Сахай ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

**Сахай ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Сахай ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Башҡарма власы
Сахай ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Сахай ауылы, Шоссе урамы, 1.

## Билдәле шәхестәре

* Ляпина Нәфисә Кәбир ҡыҙы (1933 йылдың 15 декабрендә тыуған) — химик, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976), химия фәндәре докторы (1983), профессор (1986), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты  (1995).

## Иҫкәрмәләр
Кирсанов Станислав Николаевич

**Кирсанов Станислав Николаевич** (8 ғинуар 1939 йыл — 23 август 2017 йыл) — боксер, беренсе урта ауырлыҡ категорияһы вәкиле. 1960 йылдың тәүге яртыһында бөтә союз кимәлендә сығыш яһаусы, СССР чемпионы, РСФСР беренселектәрендә күп тапҡыр еңеүсе, РСФСР халыҡтары спартакиадаһы еңеүсеһе, СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шулай уҡ бокс буйынса тренер һәм судья булараҡ билдәле.

## Биографияһы
Станислав Николаевич Кирсанов 1939 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһында тыуған. Бокс менән ун алты йәшендә урындағы бокс секцияһында тренер Е. Баннов етәкселегендә әүҙем шөғөлләнә башлай. Һуңыраҡ 1958 йылда Новосибирск ҡалаһына даими йәшәргә күсә, унда СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры Отари Васильевич Гарганджияның тәрбиәләнеүсеһе була, 1959 йылда СССР-ҙың спорт мастеры нормативын үтәй. 1961 йылда Новосибирск физик культура техникумын тамамлай.

1960 йылда тәүге тапҡыр үҙе тураһында боксер булараҡ белдерә, РСФСР чемпионатында еңә. 1962—1965 йылдарҙа бөтә рәсәй беренселектәрендә даими чемпион була, ә 1963 йылда РСФСР халыҡтары Спартакиадаһында ла еңеү яулай. Ошо мәлдән — СССР-ҙың почетлы спорт мастеры.

Беренсе етди уңышына бөтә союз кимәлендә 1964 йылдың миҙгелендә өлгәшә, Хабаровскиҙа СССР чемпионатында беренсе урта ауырлыҡ категорияһында бронза миҙал яулай. Мәскәүҙә үткән ошондай уҡ ярыштарҙа беренсе уртаса ауырлыҡтағы бөтә дәғүәселәрен еңеп, алтын яулай. Шул уҡ йылда ҙур спорт ҡаҙаныштары өсөн «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» тигән почетлы исемгә лайыҡ була.

1972 йылда спорт карьераһын тамамлағандан һуң Кирсанов Станислав «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәтенең бокс секцияһында тренерлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Оҙаҡ тренерлыҡ йылдары эсендә бик күп титуллы спортсылар әҙерләй, шул иҫәптән 22 спорт мастеры һәм өс халыҡ-ара класлы спорт мастеры әҙерләй. 1995 йылда уға «Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Тренерлыҡ эшенән тыш, бокс буйынса ярыштарҙа судья сифатында ҡатнаша, 1986 йылдан — һәүәҫкәр бокстың халыҡ-ара ассоциацияһының халыҡ-ара категориялы судьяһы. Изге ихтыяр уйындарында ла хөкөм итә (1986, 1994, 1998), донъя чемпионатында (1993, 1995, 1997, 1999), Европа чемпионатында (1988, 1998), йәйге Олимпия уйындарында (1996, 2000) судья сифатында сығыш яһай. Рәсәй бокс федерацияһының судьялар коллегияһын етәкләй.

2017 йылдың 23 авгусында Новосибирскиҙа 78 йәшендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Кирсанов Станислав Николаевич — страница на сайте Федерации бокса России
Иҫке Бәпес ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

**Иҫке Бәпес ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Иҫке Бәпес ауылы.

## Тарихы

«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Башҡарма власы
Иҫке Бәпес ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Иҫке Бәпес ауылы,  Парк урамы, 13.

## Билдәле шәхестәре

* Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы (6 март 1928 — 1983 йылдың 20 майы) — башҡорт яҙыусыһы.
* Калганов Алексей Нестерович (25 март 1921 — 1990 йылдың 16 апреле)— 1-се Белоруссия фронтының 5-се удар армия 3-сө гвардия айырым истребитель-танкыға ҡаршы артиллерия бригадаһы 282-се гвардия истребителдәр-танкка ҡаршы артиллерия полкы орудие командиры, Советтар Союзы Геройы.
* Кинйәбулатов Ирек Лотфый улы (1938 йылдың 15 июле — 2 июнь 2016) — башҡорт совет һәм Рәсәй шағиры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, М. Өмөтбаев исемендәге, М. Ғафури исемендәге, З. Биишева исемендәге, Р. Ғарипов исемендәге, С. Чекмарев исемендәге, Ф . Кәрим исемендәге әҙәби премиялар лауреаты, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты.

## Иҫкәрмәләр
Иҫке Муса ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

**Иҫке Муса ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Иҫке Муса ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Башҡарма власы
Иҫке Муса ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Иҫке Муса ауылы, Мәктәп урамы, 4.
 

## Билдәле шәхестәре

* Әминов Рим Фәйзрахман улы (21 июнь 1941 йыл тыуған) — театр актеры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.
* Батырова Банат Хәйрулла ҡыҙы (16 декабрь 1904 — 19 июль 1970) — Башҡорт АССР-ының ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге Социалистик Хеҙмәт Геройы.
* Ғәзизов Мостафа Шәкир улы (1923 йылдың 15 октябре — 2005 йылдың 27 октябре) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Башҡортостандан иң тәүге Дан орденының тулы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр
Шайморатов ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)

**Шайморатов ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге

Административ үҙәге — Шайморат ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Башҡарма власы
Шайморатов ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Шайморат ауылы, Миңлеғәле урамы, 44.

## Иҫтәлекле урындары

* Мордва мәғрифәтсеһе А. Ф Юртов музейы.
* М. М Шайморатов һәйкәле, авторы — скульптор Б. Д. Фузеев.

## Билдәле шәхестәре

* Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы (15 август 1899 — 23 февраль 1943) — генерал-майор, 112-се (16-сы гвардия) Башҡорт кавалерия дивизияһы командиры.
* Юртов Авксентий Филиппович (1854-1916) — мордва мәғрифәтсеһе, педагог, тәүге мордва әлифбаһы авторы,  	эрзя  һәм моҡша телен, этнографияһын һәм фольклорын өйрәнеүсе.

## Иҫкәрмәләр
Талызин Иван Дмитриевич

**Талызин Иван Дмитриевич ** (1799 йыл — 14 май 1844 йыл) — Рәсәй империяһының дәүләт эшмәкәре, ғәмәли статский советник, Тубыл  һәм Ырымбур губерналары губернаторы.

## Биографияһы
Иван Дмитриевич Талызин 1799 йылда дворян ғаиләһендә тыуған. Ивандан тыш, ғаиләлә тағы өс ҡыҙы була: Прасковья, Татьяна һәм Анна. И. Д. Талызин  1817 йылдан  рус армияһы сафында хеҙмәт итә, генерал  Ермоловтың адъютанты була.  1826 йылдың 22 ғинуарында, генерал ҡушҡандарын үтәп, кистән Грозный ҡәлғәһендәге А. С. Грибоедовты «бөтә шикле йөкмәткеле ҡағыҙҙарын» яндырырға ҡушып, ҡулға алыныуы ҡурҡынысы тураһында иҫкәртә.  Иван Дмитриевич, Кавказ һуғышында ҡатнашыусы,  1830-1831 йылдарҙа Поляк ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша,  уның һөҙөмтәләре буйынса полковник дәрәжәһен ала. 1835 йылдан алып 1837 йылға тиклем Омск өлкә идараһы рәйесе була.  1839 йылдың 4 февралендә Омск өлкәһенең элекке начальнигы, ғәмәли статский советник (1838 й.) И. Д. Талызин  Тубыл губернаһы менән  идара итә башлай. Әммә генерал-губернатор М. С. Семенов менән низағлашыуы арҡаһында,  1840 йылдың июнендә Ырымбурға  күсерелә. 1841 йылдан 1844 йылға тиклем Ырымбур губернаһында губернатор вазифаһын башҡара. Губернаторлыҡ осоронда казак һәм крәҫтиән сыуалыштарын булдырмауға өлгәшә.

Иван Талызин 1844 йылдың 14 майында Өфөлә вафат була. 

## Бүләктәре
* III дәрәжә Изге Анна ордены,  1824 йыл
* IV дәрәжә Изге Владимир ордены,  1826 йыл
* II дәрәжә Изге Анна ордены, 1837 йыл
* I дәрәжә Изге Станислав ордены,  1842 йыл

## Иҫкәрмәләр
Тарасенко Николай Евдокимович

**Тарасенко Николай Евдокимович** (9 май 1908 йыл — 20 июль 1974 йыл) — тракторсы, Дәүләкән машина-трактор станцияһында трактор бригадаһы бригадиры .Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Тарасенко Николай Евдокимович  1908 йылдың  9 майында БАССР-ҙың  Дәүләкән районы Калиновка  ауылында тыуған. Белеме - урта махсус.

1930 йылда  Дәүләкән районының Дәүләкән игенселек совхозында  тракторсы булып эшләй. 1930—1933 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1934 йылда  тракторсы, трактор бригадаһы бригадиры,  1936 йылда Бәләбәйҙә өлкә автотракторҙар мәктәбен тамамлай, 1936 йылда  механик-контролер, ә 1941 йылда Дәүләкән машина-трактор станцияһының инспекторы итеп тәғәйенләнә 

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында машина-трактор станицяһында эшләп, сифатлы  ремонт һәм профилактика  иҫәбенә Дәүләкән машина-трактор станцияһында  машиналарҙың  етештереүсәнлеген күтәреүгә өлгәшә. Ошоноң арҡаһында 1947 йылда машина -трактор станцияһы һәр шартлы тракторҙың 869 гектар ер һөрөүенә өлгәшә. Юғары сифатлы трактор эштәренең планы арттырып үтәлә.  Был машина-трактор станцияһы зонаһы  колхоздарында  бойҙай һәм арыштың юғары уңышын тәьмин итә. Арыштың планлы 9 центнеры урынына гектарынан  12,87 центнер, бойҙайҙың  8 центнер урынына  9,42 центнер йыйып алына. Һәр 15 көслө тракторға 852 центнер иген эшләп еткерелә һәм дәүләткә тапшырыла. 

Хеҙмәтләндергән колхоздарҙа  610 гектарҙағы майҙандың һәр гектарынан  21,53 центнер арыш алғаны өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 2 апрелендәге указы менән Н. Е. Тарасенкоға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 

1954 йылда контролер-механик булып  эшләй  1954 йылдан алып 1959 йылға тиклем  Дәүләкән  механик заводында директоры  менән эшләй. 1969 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Дәүләкән авторемонт заводында директор вазифаһын биләй.

Тарасенко Николай Евдокимович 1974 йылдың 20 июлендә вафат була.

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин ордены менән бүләкләнгән (1948)

## Әҙәбиәт
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. - Уфа : Китап, 2011. - 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М.А. Ильгамов т. 6. Советы нар. хозяйства. -У. 2010. -544 с. ISBN 978-5-88185-071-5;  науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
Томаров Василий Александрович

**Томаров Василий Александрович** (12 февраль 1921 йыл — 5 ғинуар 2004 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, осоусы, подполковник (1955). Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Василий Александрович Томаров 1921 йылдың 12 февралендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең Жилин ауылында Октябрь районы ҡарамағындағы Нуғай ауыл Советына инә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Мәктәптең ете синыфын тамамлаған. 1944 йылдан КПСС ағзаһы.

Василий Томаров хәрби хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем Өфө аэроклубының инструктор-летчигы булып эшләй.

Ҡыҙыл Армияға 1942 йылда Өфө район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Шул уҡ йылда Ейск хәрби-диңгеҙ авиация летчиктар училищеһын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1943 йылдың 27 ғинуарынан.

872-се штурм авиацияһы полкының звено командиры (281-се штурм авиацияһы дивизияһы, 13-се һауа армияһы, Ленинград фронты) лейтенант В. А . Томаров немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта батырлыҡ күрһәтә.

Һуғыштан һуң В. А. Томаров Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1946 йылда офицерҙар составын камиллаштырыуҙың Юғары осоу-тактика курстарын, 1955 йылда — Хәрби-һауа академияһын тамамлай.

1958 йылда подполковник В. А. Томаров — запаста. Өфөгә ҡайтҡас, «Башнефтезаводстрой» тресында инженер, Өфө моторҙар заводында заказсының хәрби вәкиле булып эшләй.

2004 йылдың 5 ғинуарында вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнә.

## Батырлығы
«Үҙенең хәрби эшен башҡарыу дәүерендә лейтенант Томаров 104 хәрби осош яһай. 52 хәрби осошонда Томаров өс— алты ИЛ-2 самолеттарын төркөмөн алып барыусы сифатында атҡара. Немец илбаҫарҙары өҫтөнә лейтенант. Томаров төрлө калибрлы 45 тонна бомба ташлай, 80 меңгә яҡын снаряд һәм патрон ата, һөҙөмтәлә уның тарафынан юҡ ителә: урта һәм эре калибрлы ЗА орудиеһы (зенит артиллерияһы) — 18, П орудиеһы (ялан артиллерия) — 34, МЗА орудиеһы (бәләкәй зенит артиллерияһы) — 29, ут нөктәһе — 17, паровоз — 1, ғәскәр һәм йөк менән автомашиналар — 57, йөк арбаһы менән — 28, бензоцистерна — 1, аэродромдағы самолеттар — 2, һауа һуғышында бәреп төшөрөлгән — 1 ФВ-190, дзот, өйҙәр һәм блиндаж — 24, тимер юлы биналары — 2, яғыулыҡ менән келәттәре — 1, янғын усағы һәм көслө шартлауҙар — 6, 350-нән ашыу дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә…».

Василий Александрович Томаровҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 23 февралендә бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (23.02.1945);
* Ленин ордены (23.02.1945);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.04.1944);
* Александр Невский ордены (29.06.1944);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (05.02.1944);
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1943);
* башҡа миҙалдар.

## Хәтер
* Өфө районының Зинин ауылындағы урам һәм Нуғай ауылындағы урта мәктәп Герой исемен йөрөтә
* Василий Томаров исеме Өфө аэроклубын тамамлаусы Советтар Союзы Геройҙарының мемориаль таҡтаһына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза Уфимского района .

## Һылтанмалар
*    
*
Мөхәмәтрәхимов Хәлил хәҙрәт

**Мөхәмәтрәхимов Хәлил Мөхәмәтрәхим улы** (1863—1927) — дин әһеле.

Мөхәмәтрәхимов Хәлил Мөхәмәтрәхим улы (*Мөҙәрис Хәлиулла бине Мөхәммәтрәхим бине Ибраһим әл-Бөрйәни*) Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Беренсе Бөрйән улысы.(хәҙерге Баймаҡ районы) Түбәнге Таулыҡай ауылында 1863 йылда тыуған. 

Ун айлыҡ сағында атаһынан етем ҡалып, олатаһы тәрбиәһендә үҫә. Бала саҡтан нужаны, фәҡирлекте татып үҫеүгә ҡарамаҫтан, заманына күрә яҡшы белем ала.

Башта ул Ғабдулла ишандың мәҙрәсәһендә уҡый, үҫмер егеттең Ҡөрьәнде бик теүәл, матур уҡыуын ишетеп, Иҙрис ауылының өйәҙ ахуны Мәхмүт хәҙрәттең улы Фазулла хәлфә, хайран ҡала: «Һиңә элек асылмаған бик юғары, бөйөк белем хасил булдымы? Бик белеп уҡыйһың», — тигән. Уҡырға теләк ҙур булһа ла, ашау яғы бик наҡыҫ була, яңғыҙ үҙенә бер ҡара тимер сәйнүкте мейескә ултыртып, көнөнә ике мәртәбә генә туҡланыр булған. 15-16 йәшендә Зәйнулла хәҙрәттең Костроманан Троицкиға ҡайтканын ишеткәс, уның ғилемен алырға ниәтләнә. Бер нисә йыл төрлө мәҙрәсәләрҙә белем алып, Вәлит ауылынан Ғатаулла хажи-ишандың һәм Муллаҡай ауылынан Ғабдулла улы Сәйет хәҙрәттең фатихаһы менән 1885 йылда Зәйнулла ишандың «Рәсүлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә һәм 1894 йылда тыуған ауылы Түбәнге Таулыҡайға ҡайта.

Ауылына ҡайтҡан саҡта уға 31 йәш була. Ауылда уны имам-хатип итеп һайлайҙар, барыһы ла уны ихтирам итеп, ярҙам күрһәтә. Ғаиләһе өсөн йорт төҙөйҙәр, Жийәс ырыуы ҡаҙағы Имамбай Дусмөхәмәт улы һәм ауылдың Нурмөхәмәт исемле байы ярҙамы менән ашхана һәм мәҙрәсә төҙөлә, ауылдаштары ике манаралы мәсет күтәртеп ҡуя. Иман йортона «Иманистә» тигән исем бирәләр.

Мәҙрәсә эргә-тирәлә бик маҡтаулы була, яҡын-тирә ауылдарҙан, хатта күрше төбәктәрҙән ҡаҙаҡтар килеп уҡый. Үҙ ваҡытында белем алған шәкерттәрҙең дөйөм һаны 200 — 250-гә барып еткән. Хәлил хәҙрәт үҙе балаларҙы уҡыта, дини эштәр менән шөғөлләнә.

Хәлил хәҙрәттең ғәҙәти булмаған һәләттәргә эйә булыуы тураһында халыҡта хәтирәләр әле лә йәшәй. Был һәләттәрен ул табибсылыҡ өлкәһендә уңышлы ҡуллана, сөнки ен-зәхмәт ҡағылыу, сихыр, күҙ тейеү, ҡуянсыҡ һымаҡ ауырыуҙар менән йонсоған кешеләрҙе дауалай. Хәлил хәҙрәт матбуғатта ла яҙышҡан, «Әүлиәләрҙе аҙғындар хурлауынан яҡлау» исемле 112 битлек китап нәшер иткән, шиғырҙар ҙа яҙыуы билдәле.

Хәлил хәҙрәт күренекле шәхестәр менән таныш була: улар араһында Зәйнулла ишан, Һибәтулла хәҙрәт, Баймаҡ районы Муллаҡай ауылы мәҙрәсәһенең баш имамы Ғабдулла хәҙрәт (әл-Шәйх Ғабдулла ибне әл-Шәйехсәйет), Таулыҡай ауылы мәҙрәсәһе имамы мулла Әхмәтша хәҙрәт, дин әһеле Мөжәүир хәҙрәт Сиражетдинов. Мөхәмәтрәхимов Хәлил хәҙрәт илдәге ваҡиғалар менән ҡыҙыҡһына, ул — 1919 йылдар тирәһендә Зәки Вәлиди, Дума депутаты Шәһишәриф Мәтинов, шағир Шәйехзада Бабич менән аралашҡан кеше, билгеле шәхестәр уға килеп киткәндәр, улар хөрмәтенә Хәлил хәҙрәт ҙур мәжлес ойошторған.

1927 йылдың май айында, 54 йәшендә, донъя ҡуя.
Баймаҡ районы Түбәнге Таулыҡай ауылында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Баш­ҡортостан — әүлиәләр иле 

## Әҙәбиәт
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.