open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алтын тауҙар

**Алтын тауҙар** — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһынан көнсығыштараҡ урынлашҡан боронғо ҡаласыҡ

## Тарихы
Ҡаласыҡ Новочеркасск ҡалаһынан көнсығыштараҡ Ҡамышлы йырыны эргәһендә, ҡалҡыулыҡта, Бессергеневская һәм Мелиховская станицалары араһында, Аҡсай йылғаһы һыубаҫар туғайында, уның уң яҡ яры буйында урынлашҡан.   

Ҡаласыҡтың  йәшәү  ваҡыты — яҡынса VIII — X быуаттар,   урта быуат Хазар ҡағанаты дәүере. 

Хазар ҡаласығы 1986 йылда Новочеркасск тарихы музейы экспедицияһы тарафынан Ҡамышлы йырыны янындағы ҡаҙылма эштәре ваҡытында табыла.  

Ҡаласыҡта  археологик ҡаҙыныуҙар  2002 йылдан алып әлеге көнгә тиклем бара. Ҡаҙыу эштәрен Ростов дәүләт университетынан В.В. Ключников етәкселегендә Рәсәй, АҠШ, Бөйөк Британия, Польша   халыҡ-ара экспедициялары  үткәрә

Археологик ҡаҙыныуҙарҙа болгар салт-маяк мәҙәниәтенә хас булған элементтар менән керамика фрагменттары, аландар традицияларында төҙөлгән керамика фрагменттары  табыла.   Табылған артефакттар араһында   төньяҡ -ҡара диңгеҙ  амфоралары фрагменттары, мискә, йәймәләр өсөн балсыҡтан мейес, йылҡы деталдәре (чумбур блогы), бер нисә баҡыр тәңкә, ынйылар бар.

Ҡаласыҡты  ҡаҙыу эштәрендә шулай уҡ таштан эшләнгән диуарҙар киҫәге, көршәксе түңәрәгендә яһалған керамика һауыт-һаба өлөштәре табылған.   Торлаҡтарҙы сей кирбестән эшләгәндәр, өйҙәрҙең нигеҙҙәренә таш   һалғандар 

Ҡаласыҡта шулай уҡ татар-монгол осорон иҫәпкә алып, ир-ат ҡәберҙәре табылған.  2004 йылда ҡаласыҡтың таш менән түшәлгән  ихатаһы  ҡаҙыла, унда бала менән ҡатын-ҡыҙ ҡәбере табыла.

## Әҙәбиәт
В. В. Ключников, П. А. Ларенок (Ростов-на-Дону). Некоторые итоги изучения городища хазарского времени «Золотые горки» в 2002 г.

## Һылтанмалар

* Городище Золотые горки 
* На "Золотых Горках" золота нет.
Театр майҙанында фонтан (Дондағы Ростов)

**Театр майҙанында фонтан** — Ростов өлкәһенең  Дондағы Ростовта иң ҙур фонтан.

## Тарихы
1936 йылда М.Горький исемендәге театр төҙөп бөтөлөү менән  йәнәшәлә уртаһында фонтан менән  Театр скверы төҙөлә. Уның  авторы йәш    скульптор  Ростов сәнғәт училищеһын тамамлаусы Евгений Вучетич була.

Фонтан постаментта атланттарҙың скульптура төркөмөнән ғибәрәт. Төркөмдө тәлмәрйен һәм гөбөргәйелдәр һыны уратып ала. Имеш-мимештәр буйынса, ниндәйҙер «гонаһтары» өсөн Е.Вучетич йәнлектәрҙең сырайҙарына үс итеп ҡала начальниктарының йөҙ һыҙаттарын биргән. Скульптура һындары аҡ цементта бетондан эшләнә. 

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фонтан емерелә, 1950 йылда тулы күләмендә тергеҙелә.. Әммә 1970 йылда гөбөргәйел һәм тәлмәрйендәре  булмай. Күрәһең, 20 йыл эсендә скульптура элементтары туҙа, тереклекте  бөтөнләй алалар, ә атланттарға ярҙамға табаҡ үҙәгендә таяу ҡуялар. 

1999 йылда Дондағы Ростовтың 250 йыллығы алдынан фонтанға тәүге ҡиәфәтен биреп тергеҙәләр. Тик материалдары ғына үҙгәрә:  подиум тәбиғи таш менән көпләнә, атланттар, тәлмәрйен һәм гөбөргәйел һындары  баҡырға сүкеү  техникаһы менән башҡарыла.  Кисен фонтан төрлө төҫтәге уттар менән балҡый.   Фонтан тиҫтә йылдар инде ҡала халҡын һәм килгән ҡунаҡтарҙы үҙенең матурлығы менән ҡыуандыра.

## Һылтанмалар

* Фонтан на Театральной площади Ростов-на-Дону
Сирмионе

**Сирмионе**, йәки **Сирмьона** () — Италия ҡалаһы. Был ҡала Италияның Ломбардия өлкәһендәге Брешиа провинцияһында урынлашҡан. Даими ҡала халҡы 5600 кеше тәшкил итә. Ҡала Герда күленең көньяҡ ярында, 4 км оҙонлоғондағы ярымутрауҙа урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта ҡала яҡын-тирәһендә торған Коломбаре ҡалаһы менән ҡушылып үҫешкән. Ҡала үҙенең тарихи ҡомартҡылары һәм шифалы термаль һыуҙары менән билдәле. Дауалау өсөн **Бойола сығанағының** Цельсий буйынса 69 градус температуралы булып сыҡҡан һыуы ҡулланыла.

Коммунаның ҡурсалаусыһы - Пресвятая Богородица (Дева Мария Снежна), уның хөрмәтенә байрам йыл һайын 5 августа үткәрелә.

## Тарих
Рим республикаһы ваҡытында уҡ бында **Sermio** **Mansio Sermio** ҡалаһы урынлашҡан булған. Уның ике гаваны һәм хәҙерге замок урынындағы нығытмаһы торған. Шул уҡ ваҡытта бында курорт була. Веронаның бик күп хәлле кешеләренең (шул иҫәптән шағир Катуллдың ғаиләһенең) бында виллаһы булған. Дезидерий королдең тол ҡатыны Анза бында монастырьтөҙөгән (хәҙер ул юҡҡа сыҡҡан).

1889 йылда Сирмионела термаль һыу менән дауалау үҙенсәлектәре табыла, был туризмдың үҫеүенә булышлыҡ итә. Әлеге ваҡытта туризм иҡтисадтың нигеҙе булып тора .

1920 йылда Сирмионела Джеймс Джойс һәм Эзра Паунд осраша. Боронғо ҡалала **Каллас Виллаһы** — опера йырсыһы Мария Калластың ҡаланан тыш йорто бар.

## Иҫтәлекле урын
* **Шифалы сығанаҡ (Boiola Fonte)**

Был сығанаҡтың һыуында көкөрт, бром, йод ҡушылмалары бар. Сығанаҡтың һыуы ҡолаҡ ауыртыуынан, ревматизм, үпкә һәм тире ауырыуҙарынан дауалау өсөн ҡулланыла
Сығанаҡ үҙе күлдең төбөнән 19 метр тәрәнлектән сығарыла һәм торбалар буйынса шифаханаға оҙатыла.

* «**Катулл мәмерйәһе**» — бында рим шағиры Валерий Гай Катулл ғаиләһе йәшәгән.

* **Скалигерҙар замогы** (XIII быуат) күл буйында урынлашҡан, ҡасандыр Верона флотилияһының хәрби порты булып хеҙмәт иткән.

* **Сан-Пьетро-ин-Мавино **— сиркәү, XIV быуатта үҙгәртеп ҡоролған, фрескалар менән биҙәлгән.
* **Санта-Мария-Маджоре сиркәүе** (яҡынса 1400 йыл), фрескалар менән XV быуатта биҙәлгән.

## Сығанаҡтар
* *Baedecker. * **Italien. ** Karl Verlag Baedeker. 
* *Baedecker. * **Gardasee.Verona** Karl Verlag Baedeker. 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт населённого пункта 
* Туристический сайт о Сирмионе
В. Н. Дав исемендәге Мончегорск төҫлө таш музейы

**Н. В. Дав исемендәге Мончегорск төҫлө таш музейы** — Рәсәйҙең Мурманск өлкәһе Мончегорск ҡалаһында урынлашҡан, коммерцияға ҡарамаған муниципаль учреждение — минерология музейы. 1970 йылдың 1 ғинуарында совет геологы Дав Владимир Николаевич инициативаһы буйынса асыла һәм уның хөрмәтенә атала.

## Тарихы
Музей 1970 йылда СССР Фәндәр академияһы Кольск филиалының Мончегорск төҙөлөш ташы лабораторияһы ведомствоһы ҡарамағында асыла. 1976 йылда лабораторияһы Апатиты ҡалаһына күсенгәс, тап Владимир Николаевич музейҙың эшмәкәрлеген дауам итеп, уны ябылыуҙан һаҡлап алып ҡала. 1983 йылда Мончегорск музейының Мурманск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы ҡарамағында ҙур булмаған филиалы барлыҡҡа килә. 2000 йылдың ғинуарында, музей үҙенең 30 йыллыҡ юбилейын билдәләгәндә муниципаль учреждение статусына лайыҡ була. Шул уҡ йылдың майында нигеҙ һалыусы Дав Владимир Николаевич исеме бирелә . 2007 йылда, Мончегорск ҡалаһының 70 йәшлек юбилейы алдынан музей үҙәк урамдағы майҙаны ҙурыраҡ булған яңы бинаға күсә.

## Тасуирламаһы
Музей, атамаһынан күренеүенсә, төҫлө таштар буйынса махсуслаша. Унда Кольск ярымутрауының ғына түгел, элекке Советтар Союзының һәм башҡа илдәрҙең минералдары өлгөләре ҡуйылған. Мурманск өлкәһендә табылған төрлө төҫтәге аметист щеткалар коллекцияһы айырым урын биләй. Нәҡ улар музей экспозицияһын аса.

Музейы ҡаланың көнсығыш өлөшөндә: Металлургтар урамындағы 46-сы йортта, торлаҡ йорттоң беренсе ҡатында урынлашҡан. Бөтәһе фондта 3000 ашыу берәмек бар. Музейҙың дөйөм майҙаны — 540 квадрат метр, ул өс экспозиция залына, һәм ваҡытлы күргәҙмәләр залына һәм конференц-залға бүленә. Коллекцияларҙың иң иғтибарға лайыҡтары араһында 2000 самаһы берәмек тупланған «Советтар Союзының төҫлө ташы» һәм «Геология-минералогия фәндәре докторы, профессор Чупилин Иван Ильичтың минералогия коллекцияһы» бар. Йылына музейға 8662 кеше килә.

Даими күсмә күргәҙмәләр үткәрелә. Ҙурҙарынан һуңғыһы «Таш сәскә» 1999 йылда күрше Апатиты ҡалаһында уҙа. Өҫтәмә рәүештә лекторий һәм кинозал хеҙмәттәре эшләй . Музейҙың үҙендә фоторәсемдәр, картиналар һәм төрлө темаларға таштан яһалған әйберҙәр күргәҙмәләре үтә. 2007 йылдың октябрендә музей ҡарамағында таштан эшләнгән тауарҙарҙың художество салон-магазины асыла.

## Иҫкәрмәләр
Оло Ирдегән

**Оло Ирдегән** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл

## Географияһы
Оло Ирдегән күле Силәбе өлкәһенең Арғаяш районының төньяҡ-көнбайышында, Губернское ҡасабаһы янында, Өйәлге күленән көньяҡ-консығыштараҡ урынлашҡан.

Силәбегә тиклем аралығы – 80 км, Екатеринбургҡа – 180 км.

Ярындағы кеше йәшәгән урындар: Губернское, Кузнецкое ҡасабалары һәм Ҡыштым ҡалаһы.

Кесе Ирдегән күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.

Географик координаттары: киңлеге - 55°28′46.29″N (55.479524), оҙонлоғо - 60°38′3.25″E (60.634236).

## Тасуирламаһы

*Уртаса тәрәнлеге: 3,5 м 
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 2,8*2,4 км 
*Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә, шулай уҡ башҡа күлдәрҙән төшкән һыу менән туҡланған күл. 
*Унан ағып сыға: Үҙъйылға (Тинес ҡушылдығы). 
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 270м 
*Майҙаны: 5,64км
*Һыуы: сөсө. Унда кислород әҙ, шуға балыҡ тонсоғоусан, әммә һыу планктоны бик бай. Минераллылығы 840 мг/л, химик составы буйынса гидрокарбонат класына, магнийлы-натрийлы төркөмгә инә. Һыуҙа төрлө микроэлементтар табылған .

Кәмә төшөрөр урындары юҡ тиерлек 

### Файҙаланыу

Күл һыуы 1965 йылда барлыҡҡа килтерелгән Ирдегән быуаһына төшә. Быуала сәнәғәт кимәлендә тотоу өсөн балыҡ үрсетелә, улар өсөн 3 ҡышлау быуаһы, 3 үрсетеү быуаһы эшләнгән .

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы башҡорт халҡының ир-ат килеп сыҡҡан: *Ирдяги, Большое и Малое, озеро, Аргаяшский район.От распространенного в прошлом у башкир и татар тюркского мужского имени Ирдяк, Ирдеген* .

Күл атамаһы, аңлашылыуынса Иртуған тигән исемдән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал . Башҡорт телендәге гидронимдарҙа ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәрҙең һөйләштә нәҙеккә әйләнеүе - йыш күҙәтелгән күренеш. Иртуған атамаһы йылдар үтеү менән Ирдегән рәүешенә ингәндер.

## Флораһы һәм фаунаһы
Оло Ирдегән күле ярҙары һөҙәк, ныҡ һаҙлыҡлы, ҡамыш һәм күрән баҫҡан. Һыу ебәге, йылантамыр, екән үҫә. Тирә-яғында урмандар юҡ.

Күлдең һаҙмырт урындарында быуып яһалған быуаларҙа карп менән аҡ амур үрсетелә.

Күлдә суртан, алабуға, ҡорман, карп ғаиләһенән (лат. Leucaspius delineatus), алабалыҡ, рипус, себер сабағы, ротан һәм табан балыҡ тереклек итә.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Ирдяги Большие
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm
*Энциклопедия Челябинской области/ Озеро Большие Ирдяги 

## Сығанаҡтар

* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
*Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 48-се бит
Черветери

**Черветери** () — боронғо ҡаланың үҙәк Италияның боронғо ҡалаһы. Был ҡала илдең үҙәгендә, Лацио төбәгендә тора. Борон этрусктарҙың ҡала-дәүләте булған һәм Каисра (), һуңынан Цере, йәки Кере () тип аталған. Этруск союзына ингән. Черветери некрополдары бай ҡәберҙәре менән билдәле, улар ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

## Тарих
Черветери районында табылған боронғо археологик ҡомартҡылар б. э. тиклемге IX быуатҡа ҡарай. Был ҡала VII быуатта этруск цивилизацияһының мөһим сауҙа үҙәге булған. 

Ҡала туф ҡалҡыулығында, диңгеҙ буйынан 7 км алыҫлыҡта, тора. Унан 13 километр төньяҡта, нәҡ яр буйында, Пирги порты урынлашҡан. Был портты Страбон керетандарҙың караптары торған урын тип атай.

Беренсе тапҡыр тарихнамәлә Кере ҡалаһы 539 йылғы Алалия янындағы алышы менән бәйле телгә алына: ҡала халҡы карфагендар менән бергә хәҙерге Корсика ярҙары янында грек флотын ҡыйрата. Шулай уҡ финикийҙар менән керетандарҙың тығыҙ бәйләнештә булыуын Пирги янында ҡаҙып алынған археологик табылдыҡтар дәлилләй.

Әммә Кере шулай уҡ Италиялағы грек колониялары һәм Грецияның үҙе менән дә бәйләнештә булған. Страбонға ярашлы, керетандар бер ҡасан да юлбаҫарлыҡ менән шөғөлләнмәгән, шунлыҡтан гректарҙың хөрмәтенә лайыҡ булған. Кереның Дельфыҙа үҙ хазинаһы булған.

Кереға (Цере), Тит Ливий әйтеүенсә, һуңғы рим батшаһы Тарквиний Ғорур улдары менән ҡыуып ебәрелгән.

Кере һәр саҡ Римдың союздашы булараҡ сығыш яһаған. Ҡала граждандары рим руханиҙарын, улар сиркәүҙәренең изге әйберҙәрен б. э. тиклемге 390—387 йылдарҙа галлдарҙың талауынан ҡотҡарып ҡалған.

Б. э. тиклемге IV быуат аҙағында Кере бөтөнләй рим идаралығы аҫтына күсә. Б. э. тиклемге I быуатта Кере ҡалаһы үҙ әһәмиәтен юғалтҡан.

Урта быуаттар осоро Черветери өсөн ауыр ваҡыт була: ҡаланы сарациндар баҫып ала һәм IX—X быуаттар дауамында үҙ власы аҫтында тота. Яйлап Кере бөлгөнлөккә төшә.

XVI быуатта ҡала Русполи ғаиләһе хакимлығы аҫтында тора. Был Чери ҡәлғәһе тирәләй ҡаланың яңырыуына килтерә. Иҫке замоктар һәм диуарҙар урынында яңы һарайҙар төҙөлә. Боронғо сиркәүҙәргә йән керә, майҙандар янындағы йорттар төрлө фрескалар менән биҙәлә. Русполиҙар ҡаланың тарихи үҙәгендә палаццо төҙөй. Бөгөнгө көндә унда ҡала музейы урынлашҡан.

Caere Vetus һүҙенән («Иҫке Цере») ҡаланың хәҙерге атамаһы Cerveteri килеп сыҡҡан. Урта быуаттағы Черветери антик ҡаланың бәләкәй генә майҙанын үҙ эсенә алып тора. Ҡаланың яңы райондары археологик ҡаҙыуҙар алып барылған зонанан көньяҡ-көнбайышҡа табан төҙөлгән.

Иҫке Цере (Кере) территорияһында археологик ҡаҙыныуҙар 1830 йылда башланған. Черветериҙа этрустар мәҙәниәтенә ҡараған ирле-ҡатынлы кешеләрҙең саркофагы һәм башҡа эталон өлгөләре табылған.

Картала тарихи объекттар һүрәтләнгән:

* Реголини-Галасси кәшәнәһе
* Боронғо ҡала
* Бандитачча некрополе
* Монте Абатоне некрополе
* Сорбо некрополе
* Черветери

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Черветериҙа этрусктар некрополе.

## Иҫкәрмәләр
Фьюджи

**Фьюджи** () — Италия коммунаһы. Был коммуна Италияның Лацио төбәгендәге Фрозиноне провинцияһында урынлашҡан.

Фьюджи коммунаһының халҡы 9527 кеше тәшкил итә (2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Ҡаланың халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрҙа 288 кешегә тигеҙ. Фьюджи ҡалаһы 33 квадрат километр майҙанды биләй. Ҡала диңгеҙ кимәленән 747 метр бейеклектә урынлашҡан. Фьюджиҙың почта индексы — 3014. Телефон коды — 0775.

Коммунаның яҡлаусыһы — Изге мученик Власий Севастийский. Фьюджи ҡалаһында уның хөрмәтенә байрам йыл һайын 3 февралдә үткәрелә.

## Демография

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:9000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
PlotData=
 color:barra width:20 align:left
 bar:1861 from:0 till:0
 bar:1871 from:0 till:2024
 bar:1881 from:0 till:2238
 bar:1901 from:0 till:2757
 bar:1911 from:0 till:2972
 bar:1921 from:0 till:3655
 bar:1931 from:0 till:4152
 bar:1936 from:0 till:4406
 bar:1951 from:0 till:5049
 bar:1961 from:0 till:5756
 bar:1971 from:0 till:6454
 bar:1981 from:0 till:7698
 bar:1991 from:0 till:8265
 bar:2001 from:0 till:8763
PlotData=
 bar:1861 at: 0 fontsize:S text:n.d. shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 2024 fontsize:S text:2.024 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 2238 fontsize:S text:2.238 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 2757 fontsize:S text:2.757 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 2972 fontsize:S text:2.972 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 3655 fontsize:S text:3.655 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 4152 fontsize:S text:4.152 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 4406 fontsize:S text:4.406 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 5049 fontsize:S text:5.049 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 5756 fontsize:S text:5.756 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 6454 fontsize:S text:6.454 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 7698 fontsize:S text:7.698 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 8265 fontsize:S text:8.265 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 8763 fontsize:S text:8.763 shift:(-10,5)
TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:По данным ISTAT


## Коммунаның хакимиәте
* Телефон: 54611 0775
* Электрон почта: stsp@comunedifiuggi.it
* Рәсми сайт: http://www.comune.fiuggi.fr.it/

## Һылтанмалар
* Официальный сайт населённого пункта
* Национальный институт статистики
* http://www.istat.it/english/
Юрий Алексеевич Гагарин исемендәге стадион

**Юрий Гагарин исемендәге стадион** () — Черниговта (Украина) урынлашҡан футбол стадионы. 16 060 (12 060) тамашасыны һыйҙыра. «Десна»  футбол клубының  һәм футбол буйынса Украина ҡатын-ҡыҙҙары  йыйылма командаһының үҙ майҙаны.  Гагарин Юрий Алексеевич хөрмәтенә аталған

## Тарихы
Хәҙерге стадион территорияһында XVIII быуат аҙағында  Чернигов архиепископтарының дачаһы  урынлаша, 1804 йылдан —  ҡала баҡсаһы.

3000 тамашасыны һыйҙырған стадион   1936 йылда  асыла. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында утҡа тотолоу  һөҙөмтәһендә зыян күрә. 1960 йылда тамамланған  реконструкция барышында, стадион яңы проект буйынса төҙөлә. Көнбайыш   (7000 урын) һәм Көнсығыш (4000 урын) трибуналар ҡуйыла. 

1961 йылда стадион Юрий Гагарин хөрмәтенә атала.  1964 йылдың 25 майында  космонавтар Ю.А. Гагарин һәм А. Г. Николаев менән осрашыу үтә.   1985 йылда яңы реконструкция үткәрелә башлай, уның һөҙөмтәһендә Көнсығыш трибунала урындар һаны  7000 урынға тиклем арттырыла

2005 йылдан алып 2008 йылға тиклем үткәрелгән реконструкция барышында Көнсығыш  трибунала индивидуаль   пластик ултырыу урындары ҡуйыла. 

2016—2017 йылдарҙа сираттағы  реконструкция үткәрелә, яландың  яһалма йылытыу системаһы,   автоматик һуғарыу системаһы ҡуйыла, яңы газон һалына, бынан тыш йүгереү юлдары ремонтлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Стадион им. Юрия Гагарина
Кесе Ирдегән

**Кесе Ирдегән** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл

## Географияһы

Кесе Ирдегән күле Силәбе өлкәһенең Арғаяш районының төньяҡ-көнбайышында, Губернское ҡасабаһы янында, Өйәлге күленән алыҫ түгел урынлашҡан.

Силәбегә тиклем аралығы – 80 км, Екатеринбургҡа – 180 км.

Ярындағы кеше йәшәгән урындар: Беспаловское, Губернское, Кузнецкое ҡасабалары һәм Ҡыштым ҡалаһы.

Өйәлге күле менән Кесе Ирдегән араһында киңлеге 1 км муйын айырып тора. Оло Ирдегән күле менән ҡылымыҡ аша тоташҡан.

Географик координаттары: киңлеге - 55°29′55.38″N (55.498718), оҙонлоғо - 60°35′46.34″E (60.596206).

## Тасуирламаһы
*Уртаса тәрәнлеге: 3,5 м 
*Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км):2,7*2км
*Һыу сығанағы: атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә, шулай уҡ башҡа күлдәрҙән төшкән һыу менән туҡланған күл. 
*Унан ағып сыға: Үҙъйылға (Тинес ҡушылдығы). 
*Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 271м 
*Һыу массаһы күләме: 6,6 млн м³.
*Майҙаны: 4км 
*Һыуйыйғыс майҙаны: 20 км²
*Һыуҙың ҡатылығы 4,87 мг-экв/л.
*Һыуы: сөсө. Унда кислород әҙ, шуға балыҡ тонсоғоусан, әммә һыу планктоны бик бай. Минераллылығы 430 мг/л, химик составы буйынса гидрокарбонат-натрийлы төркөмгә инә. 
*Төбө:ләмле.

Ташҡын ваҡытында һыуы Оло Ирдегәнгә ағып төшә. Һыу сифатына, күл торошона баҫыуҙарҙан аҡҡан һыу, көнкүреш ҡалдыҡтары, малсылыҡ һарҡындылары кире тәьҫир яһай.

Көнбайыш ярында Демидов төҙөттөргән канал ҡалдыҡтары һаҡланған, ул Кесе Ирдегән менән Өйәлге күле араһында ҡаҙылған булған. Ул әле лә ике күлде тоташтырып тора
 
## Флораһы һәм фаунаһы

Экологик шарттар арҡаһында күлде һыу үҫемлектәре баҫып бара, һайыға (20% самаһы һыу көҙгөһө күтерләнгән).

Һыуйыйғыс майҙандарында ҡарағай ҡатнаш ҡайын урмандары үҫә 

## Этимологияһы
Шувалов Николай Иванович - Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең атамаһы башҡорт халҡының ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙа: *Ирдяги, Большое и Малое, озеро, Аргаяшский район.От распространенного в прошлом у башкир и татар тюркского мужского имени Ирдяк, Ирдеген* .

Аңлашылыуынса, гидроним Иртуған тигән исемдән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал . Башҡорт телендәге топонимдарҙа ҡалын һуҙынҡылы һүҙҙәрҙең һөйләштә нәҙеккә әйләнеүе - йыш күҙәтелгән күренеш. Иртуған атамаһы йылдар үтеү менән Ирдегән рәүешенә ингәндер.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Реки-Озера/Рыбалка в Челябинской области/Озера Челябинской области/Ирдяги Малые
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. http://old.toposural.ru/html/a.htm
*Озеро Малые Ирдяги
*Энциклопедия Челябинской области/ Озеро Малые Ирдяги 

## Сығанаҡтар

* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
*Т. Кусимова, С. Бикҡолова.Башҡорт исемдәре. - Өфө, 2006 - 48-се бит
Тиволи

**Тиволи** () — Италия ҡалаһы. Был ҡала Италияның Лацио төбәгендәге Рим провинцияһында урынлашҡан. Ҡала Анио йылғаһы буйында, Римдан төньяҡ-көнсығышҡа табан 24 км алыҫлыҡта тора. Тиволи ҡалаһында 57 мең самаһы кеше йәшәй. Төп иҫтәлекле урындары: боронғо рим Адриан виллаһы, папа II Пий замогы(1458—1461), атаҡлы д’Эсте виллаһы (XVI быуат) һәм Григориан виллаһы (XIX быуат).

Ҡаланың ҡурсалаусылары — изге Лаврентий һәм Симфороз, улар хөрмәтенә Тиволи ҡалаһында йыл һайын 10 августа байрам үткәрелә.

## Урынлашыуы
Ҡасандыр римллеләрҙең күҙен ҡыҙырып торған ҡала Икенсе бөтә донъя һуғышы барышында создаштар ташлаған бомбаларҙан үҙенең күркәмлеген юғалтҡан . Шулай ҙа ҡала торған Сабин тауҙарының көнбайыш битләүенән ҡарағанда икһеҙ-сикһеҙ Кампаньяның матур күренеше, ҡала янындағы Анио йылғаһының ҙур шарлауыҡтары туристарҙы үҙенә йәлеп итә. Быға дәлил булып «Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге» тора.

## Тарих
Борон Тиволи ҡалаһы **Тибур** тип аталған һәм ул Рим менән Тибуртин юлы менән тоташҡан. Тибур аша Римдан Италияның бөтә көнсығышына юл үткән. Риүәйәт буйынса, Тибур беҙҙең эраға тиклем XIII быуатта , Троя һуғышынан алда, Амфиарайҙың ике улымы, ейәнеме булған Катилл һәм Корас тарафынан нигеҙләнгән. Уларҙың ағаһы Тибурт хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Икенсе риүәйәт буйынса, ул сикулалар йәки сиканалар тарафынан нигеҙләнгән, һуңынан пеласгтар хакимлығына буйһона һәм, ниһайәт, латиндар ҡулына күсә.

Латиндар хакимлығы ваҡытында ҡала Латин союзының эре ҡалаларының береһе булараҡ, бер аҙ ваҡыт Римдың үҙе менән ярышҡан. Б. э. тиклемге 90 йылда Тибур халҡы римгражданлығына эйә була. Тибур ҡалаһы Октавиан Август батшалыҡ иткән саҡта Италияның иң модалы һәм матур урындарының береһе була.

Тибур тирәһендәге хәлле римлеләр бында бай виллаларын төҙөгән. Августың үҙенән башҡа, Меценат, Гораций, Секст Проперций һәм Гай Валерий Катулл йәшәгән.

X быуатҡа ҡарата ғына варварҙар тарафынан таланған Тиволи үҙ байлығын һәм именлеген кире ҡайтарған. Императорҙан байтаҡ хоҡуҡтар алған һәм 1816 йылға тиклем ирекле ҡала булып торған. XVI быуатта ҡала д’Эсте йорто ҡулында булған.

## Төҙөлөш сәнғәте

Архитектура тарихына Тиволи исеме алтын хәрефтәр менән яҙып ҡуйылған. Уның антик емереклектәре Италияла бик мөһим тип иҫәпләнә. Боронғо виллаларҙы XVI быуатта уҡ ҡаҙый башлағандар һәм ҡаҙыуҙар әле лә дауам итә. Бик күп антик һындар императорҙарҙың иң ҙур һәм бай Адриан виллаһында табылған. Шулай уҡ бик бай ҡомартҡылар Геркулес ҡорамында һәм Горацийҙарҙың Сабин округында табылған.

1549 йылда кардинал Ипполито II д' Эсте Лигорио Пирроға Тиволи ҡалаһында фонтандарға бай вилла төҙөргә ҡушҡан. Был вилла баҡсаһы хәҙерге ваҡытта бер аҙ ташландыҡ хәлендә булыуға ҡарамаҫтан, Яңырыу дәүеренең һәйкәле булараҡ, бЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. 1920-се йылдарҙа һәм артабан Икенсе донъя һуғышынан һуң бомбаларҙан зыянланған виллала ҙур күләмле реставрация үткәрелә. Вилланың паркы 2007 йылда «Европаның иң матур паркы» бүләген ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Куликов һуғышы музейы

**Куликов һуғышы музейы** Тула өлкәһе Куркин районы Ивановка ауылы эргәһендә, Куликов яланының көнсығыш сигендә, Сергий Радонежский ҡорамында урынлашҡан. 1965 йылда ойошторола.

Йыл һайын сентябрҙә музейҙа Куликов һуғышы иҫтәлегенә театрлаштырылған тамаша һәм хәрби-тарихи клубтарҙың фестивалдәре үтә. Иң билдәлеһе — Куликов һуғышы йыллығына арналған һәм ошо осорҙағы, I һәм II һәм Ватан һуғыштары амуницияһына бағышланған «Куликов яланы» фестивале.

## Тарихы
1917 йылғы Революцияға тиклем Куликов һуғышына тематик яҡтан бәйләнгән шәхси тупланма Липецк өлкәһе Данков өйәҙенең Полибино ауылында аристократ Нечаевтар һарайының бер нисә залында урынлаша. Уны Куликов яланының гипотетик һуғыш урынының беренсе тарихсыһы һәм археологы, Изге Синод обер-прокуроры, 1812 йылғы Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы Степан Дмитриевич Нечаев йыя башлай. талантлы ижади ҡарашлы кешенең был күп ҡырлы мауығыуының береһе генә була. Тупланмала бик күп анахронизмдар (бердыш, пистолет һ.б.) була. Улар һаҡланып ҡалған иҫтәлектәр һәм хәҙерге тикшеренеүселәрҙең һүрәтләүе буйынса атрибут итеп ҡулланыла. Нимә тип кенә тәнҡитләһәләр ҙә, Мамай һуғышы урыны тураһында ике быуат дауамында күҙаллауҙар формалаштырыуға ҙур мәғрифәтселек өлөшө индерелеүе билдәләнелә.

## Һылтанмалар
* Куликово поле
* История создания музея Куликовской битвы
* Степан Дмитриевич Нечаев — основатель Музея Куликовской битвы
* Первый музей Куликовской битвы во дворце Нечаевых в Полибино
Полк канцелярияһы йорто (Чернигов)

**Полк канцелярияһы йорто** — Черниговта урынлашҡан  17 быуат  граждандар архитектура ҡомартҡыһы 

*Чернигов полкының  полк канцелярияһы йорто* — 17 быуат ҡомартҡыһы. Казак полктары канцелярияһының  беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған административ биналарының береһе булып тора. Икенсе  һаҡланғаны  — *Козелецта* *Киев полкының  полк канцелярияһы  йорто.* 

Бина нығытманың территорияһында  1690 йылда кирбестән украин бароккоһы стилендә Чернигов полковнигы Лизогуб Яков Кондратьевич тарафынан төҙөлә. Башта төҙөүсегә, уның вафатынан һуң   1698 йылда   гетман Иван Мазепаға ҡарай.  Бында 18 быуатта Чернигов казактары полкының полк  канцелярияһы була, ә 18 быуат аҙағынан  20 быуат башына тиклем   архив урынлаша.

Башта йорт ташттан ике ҡатлы  була. 1718 һәм 1750 йылдарҙа янғындан  зыян күрә. 18 быуаттың икенсе яртыһында төньяҡ фасадына семәрле фронтон менән тамбур — подвалға  ихатаға яғынан инеү урыны төҙөлә. Көмбәҙенең береһенән сарҙаҡҡа сығыу өсөн люк уйыла. Башта подвалға һәм икенсе ҡатҡа  йөрөү урыны эске арҡыры стенаның ҡатламында урынлаша.  19-сы быуатта  йорттоң мейестәре  һүтеп алына,  көнбайыш һәм көнсығыш фасадтарында яңы  тәҙрә уйыла. 1954  һәм 1969 йылдарҙа  реставрациялана.

## Галереяһы

Файл:Будинок полкової канцелярії у Чернігові.jpg|
Файл:Lysohub.png|
Файл:Чернігів полкова канцелярія.jpg|
Файл:Чернігів .Будинок полкової канцелярії.JPG|
Файл:Building of Regimental Chancellery in Chernihiv 01.JPG|
Файл:Chernihiv Regimental Chancellery building.JPG|
Файл:Будинок полкової канцелярії (задня стіна).JPG|
Файл:Будинок полкової канцелярії у Чернігові Березень 2011.jpg|2011
Файл:Дом Мазепы Чернигов 2014.jpg|2014


## Сығанаҡтар

* Р.І. Бондаренко. Будинок полкової канцелярії у Чернігові. Енциклопедія історії України
* Історія українського мистецтва, т. 3. К., 1968;
* Логвин Г.Н. По Україні. Стародавні мистецькі пам’ятки. К., 1968;
* Памятники градостроительства и архитектуры УССР, т. 4. К., 1986.
Бад-Пирмонт

**Бад-Пирмонт** () — Германия ҡалаһы, шифахана, Түбәнге Саксония ерендә урынлашҡан.

Бад-Пирмонт ҡалаһы Хамельн-Пирмонт районы составына инә. Ҡаланың халҡы 20 770 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Бад-Пирмонт ҡалаһы 61,96 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — *2 52 03 003*.

Ҡала 9 районға бүленә.

## Тарих
Урта быуаттарҙа Пирмонт исеме аҫтында (Pyrmont)ул шул уҡ исемдәге графлыҡтың баш ҡалаһы булған. Графлыҡ менән граф Шваленбергтарҙың кесе быуыны идара иткән (Schwalenberg) (1148—1494). Был ырыу юҡҡа сыҡҡас, графлыҡ граф Шпигельбергҡа мираҫҡа күсә. 1557 йылда графлыҡ Липпе йортона, һуңынан 1583 йылда графа Глайхенға күсә. 1625 йылда графлыҡ мираҫ буйынса граф Вальдек биләмәһенә әйләнә. 1712 йылдың ғинуарында Вальдек-Пирмонт биләмәһе император VI Карл тарафынан империя кенәзлеге статусына күтәрелә.

Ҡыҫҡа осор эсендә, 1805—1812 йылдарҙа, Пирмонт менән идара итеүсе кенәз вафат булғас, ул айырым ике кенәзлеккә бүленә, ләкин 1812 йылда улар берләштерелә. 1921 йылдың 30 ноябрендә урындағы плебисцит һөҙөмтәһендә Пирмонт Ганновер провинцияһы составына индерелә.

## Билдәле кешеләр
1950-се йылдарҙан башлап үҙенең 1970 йылдағы вафатына тиклем Бад-Пирмонтта немец һәм британ физигы һәм математигы, Нобель премияһы лауреаты, квант механикаһын уйлап табыусыларҙың береһе булған Макс Борн ғаиләһе менән йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми бит
* Бад-Пирмонт
Хельмштедт

**Хельмштедт** (**Гельмштедт**, , ) — Германия ҡалаһы. Германияның район үҙәге, Түбәнге Саксония ерендә урынлашҡан.

Райондары составына инә Хельмштедт районы срүоставына инә. Ҡаланың халыҡ һаны 23 937 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Хельмштедт ҡалаһы 46,97 км² майҙанды биләй. Диңгеҙ кимәленән 123 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланың рәсми коды — *010 54 1 03*.

Хельмштедт ҡалаһы 4 районға бүленә.

## Тарих
Ҡала тарихы 800 йылда башлана. Ошо йылда изге Людгер бында монастырға нигеҙ һала. Был ваҡиға хәҙерге замандағы ҡала гербында сағылыш тапҡан. Һуңынан монастырҙың руханиҙары итеп башҡа епископтар тәғәйенләнгән, шул иҫәптән изге Альтфрид Мюнстерский, изге Людгерҙың туғаны.

1576-1810 йылдарҙа ҡалала университет () була, уға нигеҙҙе герцог Юлий Брауншвейг-Вольфенбюттельский һалған. Университет был герцогтың йомартлығы һәм иғтибары арҡаһында тиҙ арала ныҡ үҫешкән. Университетты тамалаусылар араһында Джордано Бруно булған.

## Фотоһүрәттәр

Файл:Helmstedt-1640-Merian.png|  
Файл:Helmstedt Eulenturm.JPG|  
Файл:Juleum Helmstedt.jpg|  
Файл:Helmstedt-Grenzdenkmal.jpg|  
Файл:Helmstedt EON Avacon.jpg|  
Файл:Wappen Fenster ArM.png|  
Файл:Rathaus Helmstedt.jpg|Ратуша 
Файл:Population Statistics Helmstedt.png|  
Файл:Sin escudo.svg|  
Файл:DE-ST 15-0-83-270 Haldensleben COA.svg|  
Файл:Helmstedt Marktplatz.jpg|Ратуша 
Файл:Helmstedt St Marienberg.jpg|  
Файл:Helmstedt Universitaetsgebaeude.jpg|  
Файл:Klostergebaeude und Kirche St. Ludgeri.JPG|  
Файл:Helmstedt Fussgaengerzone.jpg|  
Файл:Helmstedt Holzberg.JPG|  
Файл:Helmstedt Hoflager.JPG|  
Файл:Helmstedt Amtsgasse.JPG|  


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми бит
Лютик (ҡәлғә)

**Лютик** — Ростов өлкәһе Дон дельтаһының төньяҡ ҡылымығының  һул ярында Недвиговка утарынан алыҫ түгел урынлашҡан ҡәлғә.  XVII — XVIII быуаттарҙа  Аҙау диңгеҙенә сығыу юлын ҡаплап,  стратегик әһәмиәткә эйә булған. Ҡырым   Рәсәй империяһы составына индерелгәндән һуң ҡәлғә бөлгөнлөккә төшә.

## Тарихы

### Тәүге осор (1660—1695)
Ҡәлғәгә 1660 йылдың йәйендә Ҡырым ханы күрһәтмәһе буйынса нигеҙ һалына. Аҙау нығытмалары менән бер рәттән Лютик Дон дельтаһын рус йылға караптарынан һаҡларға тейеш була. Фортификация ҡоролмаһын төҙөүҙә  төрөктәр, татарҙар, венгрҙар, валахтар, шулай уҡ рус әсирҙәре ҡатнаша, ул квадрат формала була, яҡынса 40*40 метр ҙурлыҡта  һәм йырын менән уратып алына. Ҡәлғәнең мөйөштәрендә бейек биш ҡырлы манаралар урынлаша. Эстә торлаҡ ҡоролмалар (гарнизондың 500 кешеһен  һыйҙыра алырлыҡ), ат аҙбары һәм таш мәсет була.  Йылға аша казак кәмәләренә үтеү өсөн ҡамасаулаусы  тимер сынйыр һуҙыла

1661 йылда казак отрядтары һәм 1686 йылда рус ғәскәрҙәре тарафынан ҡәлғәне штурмлау уңышһыҙ була

### Петр осоро  (1696—1711)
Пётр I  Аҙау походы ваҡытында  Лютик мөһим стратегик пункт булып тора. Ҡәлғәне  штурм менән ала алмайҙар, әммә 1696 йылдың 20 июлендә, Аҙауҙы тапшырғандан һуң, уның гарнизоны шулай уҡ ҡорал һала. Константинополь тыныслыҡ килешеүен төҙөгәндән һуң Аҙау эргәһендәге тораҡ пункттар һәм нығытмалар, шул иҫәптән Лютик, рәсми рәүештә Рәсәйҙән китә.

Рус инженерҙары тарафынан Лютиктың оборона ҡоролмаларын реконструкциялау үткәрелә, ләкин бөтә булған тырышлыҡтар  Прут походының уңышһыҙлыҡтары менән юҡҡа сыға. Төркиә менән  солох килешеүе шарттарын үтәп, Петр яңы нығытмаларҙы шартлатырға  бойороҡ бирә.

### 1713—1739
Лютикта ҡабаттан төрөк ғәскәрҙәре урынлаша. Әммә хәрби хәрәкәттәр был өлкәлә тик  1735—1739 йылдарҙағы  Рус-төрөк һуғышы ваҡытында  яңынан башлана.  1736 йылдың 23 мартында Рәсәй армияһы частары генерал-майор фон Сперейтер командованиеһы аҫтында   ҡәлғәне  минималь юғалтыуҙар менән ала.

Тыныслыҡ килешеүе буйынса 1739 йылда Лютик ҡәлғәһе Рәсәйгә бирелә.  Бында почта посы ойошторола.

### Һуңғы осор
Ҡырымда ғосман хакимлығы юҡҡа сыҡҡандан һуң Лютик  стратегик әһәмиәтен юғалта һәм яйлап ташлана. Дон казактары араһынан урындағы халыҡ форт ҡалдыҡтарын  үҙ ихтыяждары өсөн ҡуллана. Ҡомартҡының археологик өйрәнеүҙәре Лютик ҡәлғәһенә   В.Ф. Чеснок етәкселеге аҫтында экспедиция ебәрелгәс кенә  1970 йылда  башлана.

Хәҙерге ваҡытта   ҡәлғә   Танаис археологик музей-ҡурсаулығының өлөшө

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Танаис

## Әҙәбиәт

* Бутков П. Г. — Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год.

## Һылтанмалар

* Кукушкин В. С. — История архитектуры Нижнего Дона и Приазовья.
* Новости и статьи на сайте Чеснока В. Ф.
Мураловка (тораҡ)

**Мураловка** — Аҙау янында    һуңғы палеолит торағы.   Ростов өлкәһенең Неклиновский районы Носов ауылы эргәһендә Миусс лиманынан алыҫ түгел урынлашҡан

## Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем  18000-17000 йылдарға ҡарай.   Уның барлыҡҡа килеүен һыуытыу һөҙөмтәһендә халыҡтың төньяҡтан күсеп килеүе менән бәйле.   

Ҡаҙылма эштәре һөҙөмтәһендә бында уртаһында усаҡ менән таш менән түшәлгән ер өҫтө торағы табылған. Саҡматаштан һәм һөйәктән ҡоралдар табылған. Һөйәк әйберҙәр араһында һырлама менән биҙәлгән фрагменттар билдәләнә.  

Мураловка торағы инвентарҙарын анализлау барышында археолог А.К. Филиппов үҙенсәлекле ҡырғыс һәм тырнаҡ йышҡы серияһын айыра, улар сифатында ваҡ пластиналар һәм тигеҙ булмаған ҡырҙары менән ырғаҡтар ҡулланыла. Ҡоралдарҙың таушалыуы буйынса ғалим тораҡта йәшәүселәрҙең ваҡ йәнлектәҙең тиреләрен эшкәртеү өсөн ҡырғыс кеүек микролиттарҙы ҡулланыуы тураһында әйтә. Филиппов шулай уҡ  телгес төркөмдәрен дә —ҙур һәм нәҙек телгестәрҙә нуклеустар һәм ҡырғыс-тыраҡ йышҡыларҙы айыра

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ориньякская культура
* Селетская культура

## Библиография

* *Филиппов А. К.* Трасологический анализ каменного и костяного инвентаря из верхнепалеолитической стоянки Мураловка // Проблемы палеолита Восточной и Центральной Европы. - Л.: Наука, 1977. - С. 167-181.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* АРХЕОЛОГИЧЕСКИ ДОСТОВЕРНЫЕ ЭТНОКУЛЬТУРЫ и ВЕРХНЕПАЛЕОЛИТИЧЕСКИЕ СТОЯНКИ
* ПРОБЛЕМЫ ПАЛЕОНТОЛОГИИ И АРХЕОЛОГИИ ЮГА РОССИИ И СОПРЕДЕЛЬНЫХ ТЕРРИТОРИЙ
Добролюбов тыҡрығы (Таганрог)

**Добролюбов  тыҡрығы** — Таганрог үҙәк тарихи өлөшөндәге тыҡрыҡ.

## Географияһы
Октябрь һәм Шевченко майҙандарын киҫеп,  Шмидт урамы  һәм Шевченко урамдары араһында урынлашҡан . Оҙонлоғо 1450 оҙонлоғо&nbsp;метр. Йорттар нумерацияһы Шмитд урамынан башлана.

## Тарихы
Элек Добролюбов тыҡрығы 2-се Арҡыры тыҡрыҡ,   артабан — Успение тыҡрығы тип атала. «Успение тыҡрығы»  исеме уға хәҙерге Октябрь майҙанында 1790 йылдан алып 1938 йылға тиклем урынлашҡан   Успение  соборы хөрмәтенә атала. 

1923 йылда   рус публицисы һәм әҙәби тәнҡитсеһе    Н.А. Добролюбов исеме бирелә.Добролюбовтың Таганрогҡа туранан-тура мөнәсәбәте булмай.

## Тыҡрыҡта  урынлашҡандар.

* «Ясли» часовняһы  — Добролюбов тыҡрығы, 2. *Һаҡланмаған.*
* Рәсәй Рәссамдар союзының күргәҙмә залы һәм Таганрог оҫтаханалары  — Добролюбов тыҡрығы, 6.
* Джурич йорто (Округ суды бинаһы) — Таганрог металлургия колледжы — Добролюбов тыҡрығы, 9-11.
* Успение соборы. *Һаҡланмаған*
* Инженер -технология академияһының  2-се ятағы, Добролюбов тыҡрығы, 15. 
* Инженер-технология академияһынның  «Г», һәм  «Д»  корпустары —  Добролюбов тыҡрығы, 42-54.

## Һәйкәлдәр

* Ленин һәйкәле (скульпторы Н.В. Томский, архитекторы А.А. Заварзин). Октябрь майҙанында урынлашҡан. 1970 йылда  төҙөлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Гаврюшкин О. П.* По старой Греческой... (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — .
Изге София соборы (Житомир)

**Изге София соборы** — Житомир ҡалаһында рим-католик сиркәүе, Киев  диоцезының кафедраль соборы.   1751 йылда төҙөлгән,  1789—1801 йылдарҙа үҙгәртеп ҡоролған.

## Тарихы
Собор төҙөлөшө 1737—1751 йылда Киев епискобы Ян Самуил Ожиги инициативаһы менән 1725 йылда төҙөлгән, әммә төҙөлөшө ваҡытында конструктив хаталар арҡаһында нигеҙенә тиклем һүтеп алынған элекке собор урынында төҙөлә. 1751 йылда собор Пресвятая Дева Мария хаҡына изгеләндерелә.  

1768 йылда соборҙы Бар конфедерацияһын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан батша ғәскәрҙәре яндыра, бер йылдан һуң тергеҙелә. 1789—1801 йылдарҙа ғибәҙәтхананы  яңынан төҙөйҙәр: ике ҡабырға часовня өҫтәлә, фасады үҙгәртеп ҡорола, ҡыйығын алмаштыралар, хорҙары төҙөлә, унда яңы орган урынлаштыралар. Үҙгәртеп ҡорғандан һуң баштағы барокко ҡоролма классицизм стилендәге сиркәү ҡиәфәтен ала. 1805 йылда  соборға Изге София исеме бирелә

## Архитектураһы
Изге София соборы — фасадында ике башня менән өс нефлы базилика.  Төп нефы ярым түңәрәк көмбәҙҙәр менән, ҡабырғалары тәре  рәүешле көмбәҙҙәр менән ҡаплана. Сиркәүҙең интерьерында стена һүрәттәре һәм әүәләүҙәр  һаҡланған. Айырым торған өс ҡатлы квадрат манара ғибәҙәтхананан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Собор на сайте gcatholic.org
* Кафедральный собор Святой Софии в Житомире. Фотопутешествие
Санто-Доминго (Чили)

**Санто-Доминго** () — Чилиҙағы ҡала. Шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала халҡы — 4583 кеше (2002 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Ҡала һәм коммуна Валпараисо өлкәһенең Сан-Антонио провинцияһы составына инә.

Коммунаның майҙаны — 535,4 км². Халыҡ һаны — 10 900 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Халыҡ тығыҙлығы — 20,36 кеше/км².

## Урынлашыуы
Ҡала Валпараисо өлкәһенең үҙәк ҡалаһынан көньяҡҡа табан 66 км алыҫлыҡта һәм Сан-Антонио провинцияһының административ үҙәге ҡалаһынан көньяҡҡа табан 4 км салыҫлыҡта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:

* төньяҡ-көнсығышта — Сан-Антонио коммунаһы
* көньяҡ-көнсығышта — Сан-Педро коммунаһы
* көньяҡта — Навидад коммунаһы

Көнбайышта Тымыҡ океан яр буйы

## Демография
2012 йыл барышында Милли статистика институтының (INE) халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (INE), коммуна халҡы түбәндәгесә:

## Мөһим тораҡ пункттары

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Коммуна Санто-Доминго (citypopulation.de)

## Иҫкәрмәләр
Санто-Доминго (Куба)

**Санто-Доминго** () — Кубаның муниципалитеты һәм ҡалаһы, Вилья-Клара провинцияһында урынлашҡан.
1819 йылда нигеҙ һалына, 1879 йылда муниципалитет статусын ала. Халыҡ һаны −53 840 кеше (2004 йыл мәғлүмәттәре буйынса), халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрҙа 61 кеше тәшкил итә.

## Географияһы
Төньяҡта ,  һәм , көнсығышта  һәм , көнбайышта Матансас, көньяҡта Сьенфуэгос менән сиктәш.

Дөйөм майҙаны 883 км².

## Административ-территориаль бүленеше
Район һәм ауыл муниципалитеттарына бүленә: Альварес (Alvarez), Аренас (Arenas), Баракальдо (Baracaldo), Каскахаль (Cascajal), Серритый (Cerrito), Эсте (Este), Джодж Вашингтон (George Washington), Хикотеа (Jicotea), Хикиабо (Jiquiabo), Манакас (Manacas), Мордасо (Mordazo), Оэст (Oeste), Пуэрто Эскондидо (Puerto Escondido), Ри (Río), Родриго (Rodrigo), Бартолом С (San Bartolomé), С Маркос (San Marcos) һәм Ябусито (Yabucito).

## Демография
Муниципалитет халыҡ һанын 53 840 кеше тәшкил итә (2004 йыл мәғлүмсәттәре буйынса).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Раздел посвящённый муниципалитету Санто-Доминго на интернет-портале «Villaclareño»
Санто-Доминго (Антьокия)

**Санто-Доминго** () — Колумбияның төньяғындағы ҡалаһы һәм муниципалитеты, Антьокия департаменты территорияһында урынлашҡан. Төньяҡ-Көнсығыш Антьокия суб. төбәге составына инә.

## Тарих
Һуңыраҡ ҡалаға тиклем үҫешкән ауылға нигеҙ 1778 йылдың 12 ғинуарында һалынған. 1814 йылда Санто-Доминго айырым административ берәмек булып китә.

## Географик урыны

Ҡала департаменттың көнсығыш өлөшөндә, Үҙәк Кордильер тауында, департаменттың үҙәге Медельиндан төньяҡ-көнсығышҡа табан 46 километр самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 2003 метр.
Санто-Доминго муниципалитеты төньяҡтан Йоломбо һәм Сиснерос, төньяҡ-көнбайышта — Санта-роса-де-Осос, көнбайышта — Донматиас һәм Барбоса, көньяҡта — Консепсьон һәм Алехандрия, көнсығышта — Сан-Роке муниципалитеттары менән сиктәш. Муниципалитет майҙаны 271 км² тәшкил итә.

## Халыҡ
Колумбия Милли администрация департаментының статистика мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылда ҡала һәм муниципалитеттың бергә дөйөм халҡы 10 759 кеше тәшкил итә.
Муниципалитетта йылдар буйынса халыҡ һанының динамикаһы:Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, 2005 йылда ир-егеттәр Санто-Доминго халҡының 51,5 %, ҡатын — ҡыҙ- 48,5 процентын тәшкил иткән. Расаға ҡарата аҡ тәнлеләр һәм метистар 98,4 процент; негрҙар, мулаттар һәм райсалдар — 1,6 %.
Халыҡтың 15 йәштән өлкән кешеләре араһында грамоталылыҡ кимәле −90 %.

## Иҡтисад
Санто-Доминго иҡтисады нигеҙендә ауыл хужалығы етештереү тора. Муниципалитет территорияһында башлыса кофе, шулай уҡ шәкәр ҡамышы, маниок, картуф, помидор, кукуруз, фасоль үҫтерәләр.
Ҡала һәм муниципалитект предприятиеларының 38,4 процентын сауҙа өлкәһе предприятиелары, 39,2 процентын — хеҙмәтләндереү өлкәһе, 18,8 % — сәнәғәт предприятиелары, 3,6 проценты — предприятие иҡтисадының башҡа тармаҡтары тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр
Таррафал (Сантьягу)

**Таррафал** (порт. Tarrafal) — Кабо-Верденың Сантьягу утрауындағы төньяҡ ярында урынлашҡан ҡасабаһы. Дәүләт баш ҡалаһы Праянан 70 км алыҫлыҡта, Грасиоз тауы итәгендә урынлашҡан.

## Тарих

1936 йылдың 26 ғинуарында ҡасабала Португалияның сәйәси тотҡондары өсөн төрмә булдырыла. Был төрмә 1974 йылдың 25 апреленә тиклем эшләгән. Беренсе коменданты — Мануэль душ Рейс, төрмә табибы — Эшмиральду Пайш Прат.
Тарраффал Португалияның сәйәси дошмандарының төп төрмәһе булған. Бында Португалияның Африкалағы колонияларынан сәйәси енәйәтселәр һәм революционерҙар тотҡонлоҡҡа килтерелгән. Лагерь ҡаты климаты менән айырылып тора.  Даими иҫкән шомло елдәр тотҡондарҙа баш ауыртыуын тыуҙырған. Яза ҡулланыу практикаһы ла бында ғәҙәти була. Режим боҙоусылар өсөн карцер аш-һыу әҙерләү бүлмәһе менән стена аша урынлаштырылған була. Ундағы температура 70-80 С градусҡа тиклем күтәрелгән, ә карцерҙа тотҡон өсөн бары тик ултырырлыҡ ҡына урын булған. Лагерҙа бер нисә локаль участкалар булған, бында ултырыусы тотҡондар лагерҙың башҡа өлөштәре ттураһында бер ни ҙә белмәгән. Лагерҙан ҡасырға ла шулай уҡ мөмкинлек булмаған. Тыштан ҡарағанда лагерь кәртәһе бик бейек күренмәһә лә, эске яҡтан ул бик бейек булған һәм һыулы соҡор менән тирәләй уратып алынған. Соҡорға терәлеп торған урындар сәнскеле тимер сым менән уратылған. Сым буйынса электр тогы ебәрелгән.

Хәҙерге көндә төрмә территорияһында ил Ҡораллы көстәренең уҡыу үҙәге урынлашҡан. Концлагерҙың бер өлөшө музей булараҡ асыҡ.

## Туризм

Кабо-Верденың башҡа ҡалаларындағы кеүек үк , Таррафал иҡтисадының төп нигеҙе — туризм. Ҡасабала ҡунаҡтарҙы бер нисә ҡунаҡхана ҡабул итә:

* Байа Верде — туристик ауыл;
* Король Фишер — Атлантик океан ярындағы 25 апартамент ҡунаҡханаһы;
* Мар Азул** — океандан 800 метрҙа торған ҡунаҡхана;
* Миль Нуитс;
* Таррафал — заманса ҡунаҡхана;
* Сул Марина;
* Тата;
* Ботанику виллаһы.

## Иҫкәрмәләр

[Категория:Португалия]]
Норфолк (Виргиния)

**Норфолк**  (ингл. &nbsp;Norfolk) — АҠШ-тағы Виргиния штатының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге   ҡала-порт .  Норфолкта  АҠШ-тың Атлантик океанда төп  хәрби-диңгеҙ базаһы урынлашҡан. Халҡы  238 832 кеше тәшкил итә (2006).

## Тарихы
Ҡалаға 1682 йылда нигеҙ һалына.   Америка үҙаллылығы  өсөн һуғыш  ваҡытында Британия губернаторының штаб-фатиры. Баш күтәреүселәр тарафынан яндырыла; ҡаланан колониаль дәүерҙең тик йәҙрә тишеп үткән диуары менән сиркәү генә ҡала.  

Британия менән сауҙа итеүҙе тыйыу, йыш янғындар һәм  башҡа порттар менән бер-береһен уҙырға тырышыу Норфолктың үҫешен 1870 йылға  тиклем  сикләй.

Донъя һуғышы ваҡыттарында Норфолкта   ҙур сәнәғәт-транспорт комплексы төҙөлә, ул  АҠШ-тың  Атлантик флотын хеҙмәтләндерә. Шунда уҡ АҠШ хәрби диңгеҙ  базаһы —   «Норфолк» урынлаша.

## Сәнәғәте
Норфолктың  50 эре эш биреүселәре:

## Транспорты
2011 йылдың 19 авгусында   ҡалала «The Tide»  тиҙ йөрөшлө трамвай системаһы асыла

## Иҫтәлекле урындары
Бында Макартур мемориалы урынлашҡан, унда   генерал Макартур Дуглас ерләнгән

1994 йылдың июнь айында диңгеҙ музейы «Nauticus» асыла.

## Туғанлашҡан ҡалалар

:  Китакюсю (Япония) (1963)
:  Вильгельмсхафен (Германия) (1976)
:  Норфолк (Бөйөк Британия) (1986)
:  Тулон (Франция) (1989)
:  Калининград (Рәсәй) (1992)
:  Галифакс (Канада) (2006)
:  Кагаян-де-Оро (Филиппин) (2008)
:  Кочин (Һиндостан) (2010)
:  Тема (Гана) (2010)
:  Нинбо (Ҡытай) (2012)

## Иҫкәрмәләр
Ферентино

**Ферентино** () — Италия дәүләтенең коммунаһы. Был коммуна Италияның Лацио төбәгендә урынлашҡан. Ферентино коммунаһы Фрозиноне административ үҙәгенә буйһона.

Ферентино коммунаһы халҡы 20 461 кеше тәшкил итә (2004 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса.) Бындағы халыҡтың бер квадрат километрҙағы тығыҙлығы-249 кеше/км² тәшкил итә. Ферентино ҡоммунаһы 80 квадрат километр майҙанды биләп тора. Коммуна диңгеҙ кимәленән 393 метр бейеклектә урынлашҡан. Ферентино коммунаһының почта индексы — 03013. Телефон коды — 0775.

Ферентино коммунаһының изге ҡурсалаусыһы-яҡлаусыһы булып ыҙа сигеүсе (мученик) Изге Амвросий (S. Ambrogio) тора. Ферентино кешеләре үҙенә килгән һәр бер туристы бик йылы ҡаршы ала, уға үҙ өйөндәге кеүек үҙен һиҙергә мөмкинлек бирә. Урындағы халыҡ бик ҡунаҡсыл, тораҡ пункты һәм уның тарихы менән ҡыҙыҡһынған кешеләргә мөмкин тиклем тулы белешмә бирергә һәм иҫтәлекле урындарын күрһәтергә әҙер Ферентино ҡалаһы бик матур, акрополдән ҡарағанда яҡындағы тау түбәләре, улар янында торған бик йыйнаҡ йорттар матур булып күренеп тора. Ҡаланың үҙәк майҙанында милли кафеларҙа итальяндарға хас аҙыҡ булған «трамедзини» бутерброды һәм кофе менән һыйланырға мөмкин.

## Туғанлашҡан ҡалалары
*  Сан-Северино-Марке, Италия
*  Екатеринбург, Россия
*  Рокфорд, США
*  Рашин, Польша
*  Якобень, Румыния

## Һылтанмалар
* Тораҡ пункты рәсми сайтта
Сан-Северино-Марке

**Сан-Северино-Марке** () — коммуна. Италияла урынлашҡан. Был коммуна Марк төбәгенең Мачерат провинцияһы составында тора.

Сан-Северино-Марке ҡалаһының халыҡ һаны 13 210 кеше (2008 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Коммунаның майҙаны-193 квадрат километрға тиң. Ҡала диңгеҙ кимәленән 236 метр бейеклектә  урынлашҡан. Сан-Северино-Марке ҡалаһында бер квадрат километрға 66 кеше тура килә. Ҡаланың мэры булып Цезаре Мартини тора. Сан-Северино-Марке ҡалаһының почта индексы — 62027. Телефон коды — 0733.

Сан-Северино-Марке ҡалаһын һәм коммунаһын ҡурсалаусы-яҡлаусыһы булып Септемпеданан Изге Северин иҫәпләнә. Һәр йыл һайын 8 июндә Изге Северин хөрмәтенә ҡалала ҙур байрам үткәрелә.

## Демография
Халыҡ динамикаһы:
Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:455 height:373
PlotArea  = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period   = from:0 till:20000
TimeAxis  = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001
PlotData=
 color:barra width:20 align:left
 bar:1861 from:0 till: 13954
 bar:1871 from:0 till: 14836
 bar:1881 from:0 till: 14755
 bar:1901 from:0 till: 14932
 bar:1911 from:0 till: 16254
 bar:1921 from:0 till: 17822
 bar:1931 from:0 till: 15341
 bar:1936 from:0 till: 16141
 bar:1951 from:0 till: 16441
 bar:1961 from:0 till: 14739
 bar:1971 from:0 till: 13160
 bar:1981 from:0 till: 13114
 bar:1991 from:0 till: 13077
 bar:2001 from:0 till: 12794
PlotData=
 bar:1861 at: 13954 fontsize:S text: 13.954 shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 14836 fontsize:S text: 14.836 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 14755 fontsize:S text: 14.755 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 14932 fontsize:S text: 14.932 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 16254 fontsize:S text: 16.254 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 17822 fontsize:S text: 17.822 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 15341 fontsize:S text: 15.341 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 16141 fontsize:S text: 16.141 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 16441 fontsize:S text: 16.441 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 14739 fontsize:S text: 14.739 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 13160 fontsize:S text: 13.160 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 13114 fontsize:S text: 13.114 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 13077 fontsize:S text: 13.077 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 12794 fontsize:S text: 12.794 shift:(-10,5)
TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:По данным ISTAT


## Коммуна хакимиәте
* Телефон: 0733 6411
* Электрон почта: comune@sanseverino.sinp.net
* Рәсми сайт: http://www.comune.sanseverinomarche.mc.it

## Һылтанмалар
* Тораҡ пункты рәсми сайтында
* Милли статистика институты
* http://www.istat.it/english/