open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғөбәйҙулла

**Ғөбәйҙулла (икенсе исеме Ҡуштүбә)** () — бөткән ауыл. 1836—1850 йылдар арауығында барлыҡҡа килгән. 1916—1930 йылдарҙа ауыл сиктәрендә сәсмә алтын йыуыу буйынса старателдәр артеле ойошторола. 1931 йылдан Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауыл Советы составындағы ауыл. 1969 йылдан һуң ауылдар исемлегенән алына.

## Географик урыны
Ғөбәйҙулла ауылы Ирәндек һырты итәгендә, Разия йылғаһы (Теләпкәркә, Шырҙы, Һаҡмар йылғалары ҡушылдығы) буйында урынлашҡан булған. Ауыл Советы үҙәге Темәстән — төньяҡҡа табан 12 км, район үҙәге Баймаҡтан төньяҡ-көнбайышҡа табан 67 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров фекеренсә, Ғөбәйҙулла ауылы 1836—1850 йылдарҙа барлыҡҡа килгән. «Баймакский край» китабы авторҙары, ауылға нигеҙ һалыусының йәшәү йылдарынан сығып, ауылдың нигеҙләү даталарын 1778—1883 йылдар тип билдәләй. Ауылға нигеҙ һалыусының исеме билдәле: Ғөбәйҙулла Илсеғолов, уның улдары — Һатыу һәм Дәүләтҡол.  Сығышы аныҡ билдәләнмәгән, әммә тикшеренеүсе фаразлауынса, Темәс йәки Әмин ауылдарынан булыуы мөмкин, сөнки яңы ауыл ошо ауылдарҙан 8-10 саҡрымда ғына була. Ғөбәйҙулла ауылының икенсе исеме — Ҡуштүбә. Ауыл өс ҡалҡыулыҡ — Оло Түбә, Урта Түбә һәм Бәләкәй Түбә — араһында ятҡанға күрә, ауылға ошо матур исем бирелгән, тип фаразлана.

Октябрь революцияһына тиклем үк, 1916 йылда, ауылда сәсмә алтын йыуыу буйынса старателдәр артеле ойошторола. Ауыл халҡы башлыса шул артелдә шөғөлләнә. 1920 йылда 39 йортта 221 кеше йәшәһә, 1928 йылда — 188 кеше. 1931 йылда артель үҙ эшен тамамлай һәм крәҫтиәндәр «Ирәндек» исемемле ауыл хужалығы артеленә берләшәләр.

1969 йылғы Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше китабында Темәс ауыл Советы составында теркәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Генеалогия и архивы. Губайдуллино (Куштуба)

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 января 1969 г.). — Изд. 5. Башкирское книжное издательство, Уфа, 1969. C.432
* 
* 
## Видеояҙмалар
# Обзор месторождений золота на Урале.
Күндерәү (Силәбе өлкәһе)

**Күндерәү** ()—Силәбе өлкәһе Сыбаркүл районындағы ауыл. Күндерәү ауыл биләмәһе үҙәге булып тора. Күндерәү күле буйында урынлашҡан.

## Тарихы
"Ерҙе күсереү тураһында" ғы указға ярашлы XVIII быуат башында Шадринск өйәҙенән "Кундравов-күл" биҫтәһендәге ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар менән 70 казакты күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1750 йылда игенселек биләмәһе булдырыла, һөнәрселәр оҫтаханаһы, сауҙа кибете төҙөлә. 1754 йылда станицала сиркәү барлыҡҡа килә.

1774 йылдың 3 ғинуарында Пугачев ихтилалы ваҡытында Күндерәү халҡы ҡәлғәнең ҡапҡаһын аса һәм бунтовсылар яға күсә. 1774 йылдың 29 майында ҡәлғәһе Пугачев тарафынан яндырыла. Ихтилалды баҫтырғас, Күндерәү биҫтәһенә Башҡортостан казактары күсеп киләләр.

Бында йәрминкәләр бик күңелле һәм киң үткәрелгәндәр. Сауҙагәрҙәр үҙҙәренең тауарын төрлө яҡтарҙан килтергәндәр. Урта Азиянан - бохара туҡымалары һәм балаҫтары, Ҡаҙағстандан һәм Башҡортостандан - аттар, Себерҙән йәнлек тиреләре алып килгәндәр.

1921 йылда Күндерәү ауылында совет власы булдырыла. Совет һайлана, "Восточная звезда" коммуны һәм "Пахарь" һәм "Южный Урал" колхоздары ойошторола. 1962 йылда колхоз "Кундравинский" совхозына берләшә..

1935 йылдан алып Күндерәү ауылы Мейәс районы үҙәгенә әйләнә. Ә 1957 йылдан алып ауыл Сыбаркүл районы составында.

## Этимологияһы
Атама башҡорттарҙың Күндерәс тигән ирҙәр исеменән килеп сыҡҡан тип һанайҙар. Күл буйында Күндерәс исемле ғәйрәтле бер ир уҙаманы йәшәгән тигән риүәйәт бар..

## Халыҡ һаны

## Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, ике китапхана, балалар сәнғәт мәктәбе, дауахана һәм район туберкулез диспансеры бар.

## Күренекле шәхестәре
*Герасимов Сергей Аполлинариевич—совет кинорежиссёры, актёр, сценарист, драматург һәм педагог, ВГИК профессоры.

## Иҫкәрмәләр
Бурылса (ауыл)

**Бурылса**  — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы Бурылса ауыл советы составындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Һаҡмар ҡушылдығы Оло Эйек йылғаһы буйында район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан туранан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 36 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылға 1791 йылда Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙенән генерал-лейтенант Мансуров үҙенең бында күсенгән крепостной крәҫтиәндәре өсөн нигеҙ һала. Тәүҙә ауыл генерал исеме менән Александровка тип аталған.

1796 йылда Бурылсала 15 йорт-ихата иҫәпләнә, уларҙа 131 кеше йәшәй. 1811 йылдан коллегия асессоры *Андрей Иванович Сапожниковтың* Богдановка ауылы ла телгә алына башлай. Уныһы Бурылса йылғаһы буйлап һул ярында урынлашҡан һәм 1960-сы йылдарҙа Бурылса ауылы составына ингән. 1901 йылда Бурылсала 118 йорт-ихата һәм 824 кеше иҫәпләнгән, ағас сиркәүле ауыл булған. Совет заманында Бурылсала «Ҡыҙыл байраҡ» колхозы, ә Богдановкала «Красная Нива» колхозы эшләй.

## Этимологияһы
Ауылға исем биргән Бурылса йылғаһының атамаһы йылҡы малы төҫө — *бурылдан* алынған. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында гидронимдың килеп сығышын бурыл — урыҫ телендәге чалый — төшөнсәһе менән аңлата. Икенсе бер риүәйәттә, йылғала Бурынса исемле ҡыҙ батып үлгән, гидроним шул фажиғә менән бәйле, тип аңлатыла

Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегендә Бурыл һүҙенең аңлатмаһы: *Буҙ менән ҡара ҡатнаш йылҡы төҫө; шул төҫтәге атты ла *'бурыл''' тип йөрөтәләр.

## Халҡы
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса бында 449 кеше (урыҫ 93 %) йәшәгән, 2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса — 436.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 176-сы бит
* Моисеев Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки / Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1
Мостафа (Ырымбур өлкәһе)

**Мостафа** — Ырымбур өлкәһеһенең Шарлыҡ районындағы ауыл. Титовка ауыл Советына инә.

## Тарихы
Мостафа ауылына батша хөкүмәтенең махсус указы буйынса, 1744 йылда Ҡазан губернаһының татар-күскенселәре нигеҙ һала. 522 саҡырым оҙонлоҡтағы Яңы-Мәскәү юлы (Оло Мәскәү юлы, Мәскәү тракты) —- Ырымбурҙан Ҡазанға барған юл, 1743 йылда асыла. Мостафа ауылы Яңы Мәскәү юлы буйынса почта хеҙмәтен үтәргә тейеш була Ауылға исем Мостафаға беренсе нигеҙ һалыусыларҙың береһенең исеме буйынса бирелә.

## Географияһы
Ауыл район үҙәге Шарлыҡ ауылынан 10 км көньяҡта һәм Ырымбур ҡалаһынан 120 км төньяҡта урынлашҡан. Ниәт йылғаһы буйында, ул Һайылмыш йылғаһына ҡойған урынға яҡын урынлашҡан.

Ауыл аша Р239 Ырымбур — Ҡазан автомобиль юлы үтә.

## Ауыл эргәһендәге ер-һыу атамалары
Аҡ балсыҡ — ауылдан алыҫ түгел аҡ балсыҡ ятышы урынлашҡан урын шулай атала. Урындағы халыҡ уны өй янындағы ҡаралтыны аҡлау өсөн файҙалана.

Бурлы тау — тау исеме, унда: 1. бура (аҡ төҫтәге йомшаҡ таш тоҡомо) сығарғандар; 2. бүреләре күп булған (бүреле тау).

Ҡыҙыл яр — ауылдан көнбайышта урынлашҡан.

Ҡара соҡор — тупрағының ҡара төҫө буйынса аталған соҡор.

Ҡайынлы урман — Ҡыҙыл яр аръяғында ятҡан ҡайын урманы.

Ҡоламатау — Ниәт йылғаһы үрендәге убалар теҙмәһе шулай атала.
 
Лиман — һыубаҫар туғай, көтөүлек булып хеҙмәт итә, ауылдың төньяғында урынлашҡан.

Мәүлекәй — ауылдың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ер, ауылдың ер пайы участкаһы ошонда урынлашҡан кешеһенең исеме буйынса аталған.

Мулла ҡолағы — «муллино ухо», кеше ҡолағы формаһындағы урын, үлән яҡшы үҫә, элек муллаға беркетелгән булған.

Оло күл — ауылдан көнсығышта ҙур күл.

Оло уба — Ырымбур-Ҡаҙан трактынан алыҫ түгел ҙур ҡурған.

Төбәк — Ниәт йылғаһының аръяғындағы үләнгә бай туғай шулай атала.

Табан күле — балыҡҡа бай күл, башлыса табан балыҡтар (табан-карась).

Рафиҡ участогы — һуғыштан һуңғы йылдарҙа йәш тракторсы Рафиҡ Бикмөхәмәтов төндә ялан һөргән ваҡытта күбә өҫтөнә ял итергә ятып торған. Уның алмашсыһы ЧТЗ тракторында уны һабаны менән яңылыш һөйрәп алып киткән. Рафиҡ шул урында вафат булған. Ошо ваҡиғанан һуң яланды уның исеме менән атағандар.

Сумаҙан — (чемодан һүҙенән), легенда буйынса — Ырымбур-Ҡаҙан тракты юлбаҫарҙары йыш ҡына был урында талаған байлыҡтарын бүлешкәндәр, ә сумаҙандарын ташлап киткәндәр.

Алтмыш тумаҡ — ауылдан төньяҡтағы күп түңгәктәре булған ҙур туғай шулай атала.

Әсе — был урын ауылдан төньяҡтараҡ, Һайылмыш йылғаһынан алыҫ түгел урынлашҡан.

## Сәғәт поясы
Мостафа (Ырымбур өлкәһе) Екатеринбург ваҡыты сәғәт поясында урынлашҡан. UTC менән айырмаһы +5:00 сәғәт тәшкил итә. Мәскәү ваҡыты менән айырмаһы +2 сәғәтте тәшкил итә һәм Рәсәйҙә MSK+2 итеп күрһәтелә.

## Халҡы

## Билдәле шәхестәре
Йәлил Муса — татар совет шағиры, Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң, 1956), Ленин премияһы лауреаты (үлгәндән һуң, 1957). 1929 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

## Һылтанмалар
* Мустафино

## Иҫкәрмәләр
Шәрмәйет (ауыл)

**Шәрмәйет** — Пермь крайының Барҙым районындағы ауыл. Шәрмәйет ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

Барҙы ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 17 км өҫтәрәк урынлашҡан.

## Исеме
Ауылдың атамаһы Шәрмәйет йылғаһы исеменән сыҡҡан ( "шәрми" фин-уғыр телендә "тәртипле" тигәнде аңлата, башҡорт телендә уның аңлатмаһы юҡ).
Тағы бер фараз буйынса Ширәмәт-кеше исеме (Шеремет фамилияһы төрки тамырға эйә. Бер версия буйынса, ул «етеҙ, еңел аҙымлы», йә «тупаҫ, ярһыусан, ҡыҙыу» тигәнде аңлата. Бәлки, ул сыуаш теленән дә килгәндер, унда seremet һүҙе бар - "бахыр, хәсрәт тоҡсайы, меҫкен, йәлләүгә лайыҡ" тигәнде аңлата.

## Тарихы
Ауыл барлыҡҡа килгән урын башҡорттарға ҡараған һәм Башҡортостан территорияһында урынлашҡан Башҡортостан (тарихи)). Был ерҙәрҙе Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы башҡорттары биләгән. 1758 йылда А.И.Глебов императрица Елизавета Петровнаға Туҡтамыш Ишбулатов етәкселегендә Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы башҡорттарының  Башҡортостанда завод төҙөү теләген еткерә. Был тәҡдим императрица тарафынан башҡорт ерҙәрен һатып алыу, шунда крепостной крәҫтиәндәрҙе күсереү  һәм 1557 йылдың грамотаның тейешлеген юҡҡа сығарыу маҡсаты менән ҡабул ителә (Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы  башҡорттарының бөтә Урал ерҙәренә биләмә хоҡуҡтары тураһындағы батша Иван Грозный грамотаһы). 1759 йылдың 7 июнендәге указ менән урыҫ һәм башҡорт телендә ерҙәргә хоҡуҡ Глебовҡа беркетелә. Межалау Өфө өйәҙенең Шәрмәйет йылғаһынан алып 50 -шәр саҡрым дүрт яҡҡа башлана, шулай итеп «Шәрмәйет дачаһы» барлыҡҡа килә, унда баҡыр иретеү заводы төҙөлөшө башлана.

## Халҡы
2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауыл халҡы һаны 253 кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 123 ир-ат һәм 130 ҡатын-ҡыҙ .

2005 йылда халыҡ һаны 271 кеше иҫәпләнгән.

Элегерәк халҡы һаны 1869 йылда 688 кеше, 1926 йылда 884 кеше тәшкил иткән

### Билдәле кешеләре
Бында  Социалистик Хеҙмәт Геройы Ванюков Геннадий Иванович тыуған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* СЕЛУ ШЕРМЕЙКА – 250 ЛЕТ!
Аҡболаҡ ҡасаба советы

**Аҡболаҡ ҡасаба советы ** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Аҡболаҡ районы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге — Аҡболаҡ ҡасабаһы.

## Тарихы
2004 йылдың 2 сентябрендә Аҡболаҡ ҡасабаһының яңы статусы барлыҡҡа килә — ул ауыл советы биләмәһенең административ үҙәге итеп раҫлана. Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән

## Этимологияһы
Аҡболаҡ ҡасаба советы үҙәге — Аҡболаҡ ҡасабаһы элгәре Карамзин тигән атама ла йөрөткән. Ҡасабала йәшәүселәр быны, имеш, ҡасандыр бында Н. М. Карамзин булып киткәнгә ҡушылған, тип аңлатҡан. Имеш, ул сауҙагәрҙәр каруаны менән Ырымбур аша Хиуағамы, Бохарағамы китеп барғанда ошонан үткән. Мәгәр был фараздың бер нигеҙе лә юҡ, сөнки Н. М. Карамзин был яҡтарҙа буғанлығы тураһында бер сығанаҡ та юҡ. Карамзин атамаһы күпмелер ваҡыт станцияға ҡарата ҡулланылған, әммә үҙгәртелеүгә дусар булған.

Ул ваҡытта был төбәктә күпләп ҡаҙаҡтар йәшәгән, улар иһә атаманы дөрөҫ әйтә алмай, танымаҫлыҡ итеп боҙоп ьөтөргәндәр. Бер документта хатта Каризан тигән яҙма ла осрай. Хатта билдәле рус географы һәм сәйәхәтсеһе Петр Петрович Семёнов-Тян-Шанский *Ак-булак (Карнизан)* тип яҙып ҡалдырған.

Атаманы урындағы тәбиғәт үҙенсәлегенән, эргәлә аҡҡан йылға исеменән сығып, Аҡболаҡ тип үҙгәрткәндәр. Аҡболаҡ йылғаһы иһә үҙенең атамаһын һыуының төҫөнән алған, сөнки аҡбурлы тауҙарҙа баш алып, яҙғы ташҡындар ваҡытында аҡһылланып аға.

Әйткәндәй, был тарихи башҡорт ерҙәрендә атама башҡорт теленән сыҡҡан булыуы ла ихтимал, сөнки *болаҡ* һүҙе беҙҙә лә бар, бәләкәй йылға тигәнде аңлата.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 153-сө бит
*
Минзәлә (йылға)

**Минзәлә** () — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан буйлап аға. Элекке — Ыҡ йылғаһы ҡушылдығы, хәҙер Түбәнге Кама һыуһаҡлағысына ҡоя

## Физик-географик ҡылыҡһырлама

Йылға оҙонлоғо 123 км, бассейндың һыуйыйғыс майҙаны — 2100 км². Йылғаның башы Сарман районының  Яңы Минзәләбаш ауылында башлана, Минзәлә йылғаһы Кама йылғаһы үҙәненә ҡарата юғары асимметрик ауыш тигеҙлектә аға. Йылға үҙәне йырындар селтәре, рельефының карст формалары менән киң һәм ассиметрик

Минзәлә йылғаһына 34 ҡушылдыҡ ҡоя, улар араһында иң эреһе булып тора Ичаня (50,7 км), Ургуда (31 км), Сакловасу (15 км), Ҡамышлы (14,6 км), Ашпалинка (13,2 км), Мәзин, Холодная, Татар Илек һ. б. тора.

Сығанағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 233 метрҙан юғарыраҡ. Тамағы бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 63 м.

## Гидрографияһы
Йылға аҙ һыулы. Йылғаның туҡланыуы ҡатнаш, башлыса ҡарлы (76 %). Йыл эсендә аҡмаһы тигеҙ түгел. Йыллыҡ аҡманың ҡатламы — 103 мм, шуларҙың 78 мм яҙғы ташҡын осорона тура килә. Февралдә тотороҡло, бик түбән, тамағында 1.8 м³/с. Ер аҫты һыуҙары менән туҡланыуы 0,25—3,0 л/с·км² тәшкил итә.

Һыуҙың сифат составы йылға гидрокарбонат-сульфатлы-калцийлынан алып хлорид-гидрокарбонатлы-кальцийлыға тиклем оҙонлоғо буйынса үҙгәрә, ҡатылығы яҙын  6,5—9.0 ммоль/л алып 9-20 ммоль/л тиклем һайыҡҡанда. Минераллашыу — 400-500 мг/л яҙын 500-1000 мг/л тиклем һайыҡҡанда. Тоноҡлоғо — 1900 г/м³1900 г/м3.

## Хужалыҡта ҡулланыу
Йылға төбәк өсөн ҙур хужалыҡ әһәмиәтенә эйә. Бер нисә тораҡ пунктты, ауыл хужалығы предприятиеларын һыу менән тәьмин итеү ҡулланыла.

Татар АССР-ы Министрҙар Советының 1978 йылдың 10 ғинуарындағы 25 -се ҡарары менән Минзәлә йылғаһы төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танылған. Татарстан Республикаһында айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары исемлегенә инә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* [Камышлы-приток Мензели](https://ru.wikipedia.org/wiki/Камышлы_(приток_Мензели))

## Иҫкәрмәләр

## Сығанағы

* Татарская энциклопедия: В 6 т. / Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ.
*
Советский (Һарыҡташ районы)

**Советский** — Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районындағы ҡасаба. Чёрный Отрог ауыл Советы составына инә.

## Географияһы
Район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан көнбайыш-көньяҡ-көнбайышта, тураға яҡынса 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Утар барлыҡҡа килгән ерҙәр сауҙагәр Ишеев ҡулында була. 1913 йылда ул был ерҙе 4-се Полтава редутының ағзалары Пономаревҡа һәм Сурковҡа һата. Был ике кеше ҡасабаға нигеҙ һалыусы булып тора. Элек был ерҙәр сауҙагәр Ишеевтыҡы булғанға күрә, барлыҡҡа килгән ауылды Ишеевка утары тип атап йөрөтәләр. Утар 10 йорттан тора, йорттар ағастан һалынған була.

Тәүге күскенселәрҙең төп шөғөлө малсылыҡ һәм игенселек була. Утарҙа көршәк яһау оҫтаханаһы була. Бында башлыса урыҫтар һәм украиндар йәшәй.

Совет власы урынлаштырыу хөрмәтенә Ишеевка утары Советский ҡасабаһы тип атала. Советский ҡасабаһы 1951 йылда «Чебеньковский» совхозының үҙәк усадьбаһы була. Был ваҡытта ҡасабала үҙенең МТС-ы, иген келәттәре, һыйыр һарайы, ат һарайы, икмәкханаһы була. Бер йылдан ҡасаба Чебеньковский игенселек совхозының 5-се бүлексәһе булып китә. Алтмышынсы йылдарҙа ҡасабала 119 хужалыҡ иҫәпләнә. Һикһәненсе йылдарҙа ҡасабала ферма, оҫтахана, клуб, ике ҡатлы мәктәп төҙөлә. Ҡатын-ҡыҙҙар дебеттән төрлө нәмәләр бәйләү менән шөғөлләнә. Был шөғөл бөгөн дә күптәрҙең төп килем сығанағы булып ҡала.

## Халҡы
2002 йылда халыҡ һаны 256 кеше тәшкил итә (ҡаҙаҡтар 69 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡасабала 193 кеше.

## Иҫкәрмәләр
Айтыуар (Ырымбур өлкәһе)

**Айтыуар** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Айтыуар ауылы Яйыҡ йылғаһының һул ҡушылдығы Айтыуар йылғаһы буйында, Маяҡлы ҡасабаһынан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса XIX быуат аҙағында уҡ, 1880-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән булған.

## Климаты
Ауылдың климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атама Айтыуар тигән ҡаҙаҡ андронимынан килеп сыҡҡан тигән аңлатма бирә.

Шул уҡ ваҡытта Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» белешмәһендә лә Айтыуар исеме бар: Айтыуар — ай+тыуар, ай тыуғанда тыуған, тип аңлатыла был исем

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 64-се бит
*
Һарыстан (Силәбе өлкәһе)

**Һарыстан** ()—Силәбе өлкәһе Мейәс ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауылдың майҙаны 254 гектар тәшкил итә. Территорияның бер өлөшөндә торлаҡ һәм сәнәғәт төҙөлөшө урынлашҡан. Ҡалған майҙанын  ҡайын сауҡалыҡтары, ваҡ ҡыуаҡлыҡ, һаҙлыҡлы урындар һәм тәпәш тау битләүҙәре биләй.

Ауылдан төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан Һарыстан йылғаһы аға. Ауыл биләмәһендә ҙур булмаған быуалар бар. Көнбайыштан йылғаға ике шишмә ҡушыла. Шишмәнең береһе Батькин Покос төбәгенән башлана, ә икенсеһе ҡар ирегән һәм ҡойма ямғырҙар яуған осорҙа ғына аға.

Төньяҡ-көнсығыштараҡ, бер саҡрым алыҫлыҡта, шул уҡ атамалы тимер юл станцияһы һәм станция ҡасабаһы урынлашҡан. Көнсығышта, өс километр алыҫлыҡта, Известная тауы менән «Солнечная долина» тау саңғыһы үҙәге урынлашҡан.

## Тарихы
1756 йылда ауылға иҫке Себер трактында почта станцияһы булараҡ нигеҙ һалынған. Һарыстан аша Александр I, Александр II, В. А. Жуковский һәм башҡа сәйәхәтселәр уҙып киткәндәр. Һуңыраҡ Һарыстанда оҙатыу пункты барлыҡҡа килә. Граждандар һуғышы ваҡытында бында һуғыш хәрәкәттәре була. 1918 йылдың 18 июнендә аҡтар тарафынан баҫып алына, ә 22 июндә Уралда Ҡыҙыл армияны ойоштороусыларҙың береһе булған Иван Михайлович Малышевты иптәштәре менән бергә аталар.

## Этимологияһы
Ауылдың атамаһы башҡортса һары лагерь тигәнде аңлата.

## Халыҡ һаны

Һарыстан халҡы йылдан- йыл кәмей, сөнки кешеләр башҡа ерҙәргә күсенәләр.

## Билдәле шәхестәр
Был ауылда совет ғалимы, металлург Бояршинов Михаил Иванович (1904—1988) тыуған.

## Иҫкәрмәләр
Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө

**Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө** — Татарстандың көнсығыш өлөшөндә һәм Башҡортостандың көнбайыш өлөшөндә  урынлашҡан тау тоҡомдары менән тулып етмәгән кире тектоник структура.

## Тасуирламаһы
Кама-Кинәле бөгөлдәре системаһының үҙәк өлөшөн биләй. Сарапул бөгөлөнән Урал алды бөгөлөнә тиклем һуҙыла. Төньяҡ‑көнсығыш борты — Башҡорт палеокөмбәҙенең, көньяҡ-көнсығыш борты Көньяҡ Татар көмбәҙенең ситке өлөштәре менән сиктәш.

Ялғаш формаһында, симметриялы түгел. Оҙонлоғо яҡынса 260 км, киңлеге яҡынса 160 км. Бөгөл борттарының тышҡы һәм эске зоналары бар.

Тышҡы (палеошельф) зоналарҙа бер нигеҙле яңғыҙ, барьерлы һәм ҙур рифтар таралған. Риф эзбизташтарының йәше — франс ярусының аҫҡын горизонты — фамен ярусының Волга аръяғы надгоризонты. Төньяҡ‑көнсығыш тышҡы зонала карбонатлы тоҡомдар — балсыҡлы‑карбонатлы, көньяҡ‑көнсығышта балсыҡлы‑кремнийлы фацияларға күсәләр. Бөгөлдөң төньяҡ‑көнсығыш борты буйында үҙәгендә Арлан ҡалҡыуы (оҙонлоғо 90 км, киңлеге 5—20 км, бейеклеге 30—95 м) булған Оло Арлан—Дүртөйлө барьерлы рифы урынлашҡан. Көньяҡ‑көнсығыш зонаһы ҡалынлығы 300—500 м тиклем булған ҙур ҡалын ҡатламлы, ҡайһы бер урында рифтарҙан торған эзбизташтарҙан ғибәрәт.

Эске һуңғы турней зоналарында, борт буйы үрҙәрендә һәм локаль ҡалҡыуҙарҙың көмбәҙ тирәһе өлөштәрендә Благовещен, Волков, Гуровка, Ҡарасәйылға, Туғай, Маншыр, Яңы Уҙыбаш, Тубылғаҡ, Таймырҙа, Шаҡша, Щелкан, Сәрмәсән рифтары сылбыры үҫешкән. Рифтарҙың оҙонлоғо 1,5—4 км, киңлеге 2—16 км, бейеклеге 60—250 м, ҡабырғаларының ауышыу мөйөшө 8—11°. Ҡатламдар фамен һәм турней ярустарының карбонатлы тоҡомдарынан тора. Бөгөлдөң үҙәк өлөшөндә Ҡыҙыл‑Шишмә риф массивы урынлашҡан. Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө буйында палеозойҙың турней ярусынан аҫҡы пермь ҡатламдарына тиклем карбонатлы тоҡомдарҙан торған валдар күҙәтелә, өҫкө турней эзбизташтарының ҡатламдары төрлө дәрәжәлә ашалған.

Бөгөл өҫкө девон төбөнөң төньяҡ-көнсығыш йүнәлешле киртләс буйында киҫкен тәрәнәйеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән. Аҫҡы карбондың терриген һәм терриген‑карбонат тоҡомдары менән тигеҙләнгән. Аҡтаныш-Шишмә бөгөлө сиктәрендә 45 нефть ятҡылығы, шул иҫәптән Арлан нефть ятҡылығы һәм Маншыр нефть ятҡылығы асылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мкртчян О.М. Закономерности размещения структурных форм на востоке Русской плиты. М., 1980.
Е.В.Лозин
## Һылтанмалар
*
Сейәтүккән

**Сейәтүккән** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы йылға.

## Географияһы
Сейәтүккән йылғаһы Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Оло Сурай (Сурай) ауылынан йыраҡ түгел аҡҡан йылға.

## Тарихы
Йылға тарихы административ-территориаль йәһәттән яҡындағы Оло Сурай (Сурай) ауылы тарихынан айырылғыһыҙ. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында булған был ауыл документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда (йәки 1795 йылда) теркәлеп ҡалған.

Октябрь революцияһынан һуң ауыл бер Башҡортостанға, бер Ырымбур өлкәһенә күсеп, кантон атамалары ла үҙгәреп ала. 1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны иҫәбендә була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составында булып сыға. 1930 йылдың 20 авгусынан кантон бөтөрөлөп, Ейәнсура районы ойошторола һәм ауыл уның етәкселегенә күсә. 1934 йылда Оло Сурай яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһе ҡарамағына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. Әйткәндәй, 1938—1957 йылдарҙа өлкә үҙе лә исем алыштырып, Чкалов өлкәһе тип аталып ала. 1959 йылдан ауыл Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы ҡарамағында

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атамаға ошондай аңлатма бирә: Гидроним башҡорт телендәге сейә һәм *түккән* һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Оло Сурай ауылы янындағы үҙәндә ҡыр сейәһе ҡыуаҡлыҡтары үҫә. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, бер мәл был урында ҡурҡыштан кемдеңдер йыйған сейәһе түгелгән булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Винная (Һамар ҡушылдығы)

**Винная** — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Винная йылғаһы Һамар йылғаһының һул ярына ҡоя. Йылға оҙонлоғо 28 км, бассейны майҙаны — 228 км².

## Географияһы
Билдәле географ Паллас үҙенең «Путешествие по разным провинциям Российского государства» китабында, Винная йылғаһы һаҙлыҡлы, урыны менән тәрән күләүектәрҙән тора, ә уның ярҙарын ҡамыш баҫҡан, уны мал яратып ашай, тип телгә ала.

Йылға аша Көньяҡ-Урал магистраленең Ырымбур бүлексәһе тимер юл тармағы үтә. Винная йылғаһы аша беренсе тимер юл күпере 1875 йылда, икенсеһе 1961 йылда төҙөлә. 2004 йылда ике күпер ҙә яңыһы менән алмаштырыла.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы, Елшанка ауылы янындағы Сорочинск гидроузеленән һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Волга Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:

— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001012112100007386.

— Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды —112100738

— Бассейн коды — 11.01.00.010

— ГӨ буйынса һаны — 12

— ГӨ буйынса сығарылышы — 1

## Иҫкәрмәләр
Йүкәтау (һырт)

**Йүкәтау** () — Көньяҡ Уралда Силәбе өлкәһе Һатҡы районындағы тау һырты.

## Этимологияһы
Йүкәтау йүкә ағастары үҫкәнгә шулай аталғандыр тиҙәр. Әммә был тауҙа йүкә бик һирәк осрай. Шуға ла икенсе фараз бар,улда инде тауҙың атамаһы Йүкәтау түгел, ә Йоҡатау йәғни һырт киң түгел, йоҡа ғына

## Һүрәтләмә
Йүкәтау Беренсе һәм Икенсе Ағиҙел йылғалары араһында һыу бүлеге булып тора. Иң юғары нөктә - Икенсе Липовая тауы (уның бейеклеге 692,5 метр тәшкил итә). Һырт башлыса кварц-серицит-балсыҡлы һәм ҡомло сланецтарҙан тора. Тирә-яғында магма тау тоҡомдары сығыу урындары бар— диариттар һәм габбро. Шулай уҡ доломит та бар

Йүкәтау һыртының көньяҡ осо Бирҙәүеш станцияһы яғында. Тап ошо һыртты поезд пассажирҙары төньяҡтан күрәләр ҙә инде. Төньяҡ осо Әй йылғаһына барып тоташа, йылға был һырты ҡапыл боролоп, ағып үтә.

Был район яуым-төшөмдөң күп булыуы менән айырылып тора. Ҡыш көндәре бында бик йыш ҡар яуа. Йәйен ямғырҙар ҙа яуып тора.

Тауҙар матур һәм битләүҙәренең урман менән ҡапланған булыуы менән иғтибарға лайыҡ. Тау түбәһенән Бирҙәүеш ҡасабаһын һәм Әй йылғаһын ғына түгел, ә Мәсәғүт дала утрауында күрергә мөмкин.

Йүкәтау эргәһендә пейзаждар төшөрөү айырыуса ҙур ләззәт аласаҡ, бигерәк тә тәбиғәт менән бергә тимер юлдарың фотоға төшөүселәргә. Бынан тыш, Йүкәтау эргәһендә "Пороги" комплексы урынлашҡан - Көньяҡ Уралдың төп иҫтәлекле урындарының береһе.

## Иҫкәрмәләр
Үрге Себенле

**Үрге Себенле** () —Рәсәй Федерацияһы һаҡмар районынадығы ауыл. Административ үҙәге — Үрге Себенле ауыл Советы. Советтар Союзы Геройы Фәйзулин Хәниф Шәкир улының тыуған ауылы.

## Географияһы
Ауыл өлкәнең үҙәк өлөшөндә, дала зонаһында, Һаҡмар йылғаһының һул ярында Һаҡмар ауылынан туранан көнсығышҡа табан яҡынса 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

; Климаты

Климаты уртаса континенталь тип баһалана: ҡыш оҙон, һыуыҡ һәм йәй сағыштырмаса ҡыҫҡа, эҫе һәм ҡоро. Һауа температураһының абсолют максимумы +43&nbsp;°C; абсолют минимумы −45&nbsp;°C тәшкил итә. Атмосфера яуым-төшөмөнөң уртаса күләме 336 миллиметр. Тотороҡло ҡар япмаһы ноябрь аҙағында түшәлә һәм 120—140 көн дауамында ята.

## Тарихы
Ауылға 1754 йылда Ҡазан губернаһының татар ауылдарынан килгән күскенселәр нигеҙ һала. Борон башҡорттар йәшәгән был төбәктә 3 Себенле йылғаһы бар. Уларҙы Оло, Урта һәм Кесе тип атайҙар, мәгәр халыҡ телендә Себенле генә тип атай ҙа ҡуялар..

## Этимологияһы
Ойконим төрки сығышлы, *себен* һүҙенән алынған, был төбәктә себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Өс Себенле йылғаһы ла (йәнә Оло Себенленең Бөҙрә Себенле тигән ҡушылдығы ла бар әле) тарихи башҡорт ерҙәре буйлап аға, тип яҙа ул.

## Халҡы

; Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһын татарҙар тәшкил иткән — 91 %, дөйөм һаны 869 кеше

## Инфраструктураһы
Ауылда почта бәйләнеше бүлексәһе, ауыл хакимиәте бар.

## Транспорт
Ауыл аша «Һаҡмар — Үрге Себенле» автомобиль юлы үтә. Яҡынса 7 км алыҫлыҡта Себенле аэродромы урынлашҡан.

## Шәхестәре
* Ханиф Шакирович Файзулин (1921—1943) — Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының өлкән лейтенанты, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы геройы (1944).

## Иҫкәрмәләр
Урмансылыҡ белгесе Георгий Рутто исемендәге дендропарк

**Урмансылыҡ белгесе** **Георгий Рутто исемендәге дендропарк** — айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе. Дендропарк Өфө ҡалаһының Йәшел сауҡалыҡ биҫтәһендә, Өфө лимонарийы, «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһы һәм Радио биҫтәһе эргәһендә урынлашҡан.

## Тарихы
Өфө урман хужалығының парк урмансылығы дендрарийына нигеҙ 1950 йылда урмансылыҡ белгесе Георгий Михайлович Рутто тарафынан һалынған. Дендропаркының дөйөм майҙаны 7 гектар тәшкил итә.

Уның бер гектары — имәнлек, ҡалған биләмәгә ҡарағай, ҡарағас, йүкә һәм саған ағастары ултыртылған. Шулай уҡ унда Беларустан Рутто алып ҡайтҡан акация (робиния) ағастары ултыртылған.

Дендропарк үҙәгендә төп дендрарий урынлашҡан. Төп дендрарийҙан ситтәренә гөлйемеш, мышар, айыу баланы ултыртылған юлдар айырылып китә. Төп ҡапҡа алдынан ике бейек имән үҫеп ултыра. Һәр береһенең диаметры бер метрҙан ашыу, йәштәре өс йөҙҙән ашып китә.

Шулай уҡ төп ҡапҡа алдында "**Урмансылыҡ белгесе** **Георгий Рутто паркы** " тигән яҙыу менән тотош ағас олононан киҫеп алынған стела ҡуйылған.

1989 йылдың көҙөндә дендропаркка хәҙерге исеме бирелә. Шулай уҡ Менделеев урамында Рутто исеменә атап йүкә аллеяһына башланғыс һалына.

Октябрь проспектындағы йүкә аллеяһы 65-70 йыл элек дендропаркта һайлап санитар ҡырҡыу ваҡытында унан алынған 20 йәшлек ағастарҙан ултыртылған. Аллея «Галле ҡала» туҡталышынан алып «Дәүләт циркы» туҡталышына тиклем һуҙылған. Әлеге ваҡытта унда 680 ағас иҫәпләнә.

2018 йылдың 12 майында ҡырҡҡан ағастар урынында 400 ҡарағай үҫентеһе ултыртылды.

2020 йылдың мартында шәхси инвесторҙарҙың дендропаркты реконструкциялау буйынса пландары билдәле булды

## Хәҙерге ваҡытта
Дендропарк дөйөм алғанда, бөгөн ташландыҡ хәлдә. Урналар һәм эскәмйәләр юҡ. Юлдарға бетон плиталар түшәлгән була, әммә ваҡыт үтеү менән улар өлөшләтә йыйып алынған. Әлеге ваҡытта үҙәк дендрарий тулыһынса юҡ ителгән. Килтереп ултыртылған акациялар тулыһынса тиерлек ҡырҡылған

Көнсығыш өлөшө коттедж ҡасабаларының ҡоймаһы менән уратып алынған. Көньяҡ өлөшөнә «Йәшел сауҡа» санаторий ҡоймаһы ҡурсау булып тора. Элек дендропарк аша Таҡыртау (Лысая гора) тауына йәйәүлеләр өсөн һуҡмаҡтар булған.

## Һылтанмалар
*  
*  
*
Себенле (аэродром)

**Себенле** () — Ырымбур өлкәһендәге хәрби аэродром, Себенле ҡасабаһынан 9 саҡрым төньяҡ-көнбайыштараҡ һәм Ырымбур ҡалаһының 38 саҡрым төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.

Аэродромда Ҡаҙағстан территорияһында космик караптар аппараттарын ултыртыуҙа эҙләү-ҡотҡарыу эштәрен тәьмин итеүгә йәлеп ителә торған Ми-6 һәм Ми-8 вертолеттары урынлашҡан, һәм шулай уҡ бында һаҡлауға ҡуйылған МиГ-23, Су-24 самолеттарын утилләштерелә торған авиация базаһы.

Ырымбур эргәһендә тағы ла бер хәрби аэродром — Ырымбур-2 бар.

## Тарихы
Себенле аэродромы Ырымбур өлкәһенең Һаҡмар районы Дмитриевка ауылы эргәһендә 1953 - 1954 йылдарҙа төҙөлгән.

1954 йылдан 1992 йылға тиклем Чкалов хәрби авиация училищеһының авиация полкы (1958 йылдан - ВВС штурмандары Ырымбур юғары хәрби авиация училищеһы, 1960 йылдан - Ырымбурҙың юғары хәрби авиация училищеһы) урынлашҡан булған. 1954 - 1979 йылдарҙа Ил-28 самолётында, ә 1980-дән - Л-29 самолетында курсанттарҙы уҡытыу үткәрелгән. 1992 йылда полк таратылған.

1972-2007 йылдарҙа космик объекттарҙы эҙләү-ҡотҡарыуҙы тәьмин итеү, йыһан объекттарын эҙләү һәм эвакуациялау, һауа суднолары осоштары буйынса эҙләү-ҡотҡарыу бурыстарын хәл итеү өсөн тәғәйенләнгән айырым вертолет эскадрильяһы (Ми-6 һәм Ми-8) эш итә.

1993 йылдан 2007 йылға тиклем самолёттар резервының 4215-се базаһы (консервацияла бында Су-17 һәм МиГ-23 самолеттары булған; Һалҡын һуғыш осоронда улар СССР һәм Көнсығыш Европа илдәренең башҡа аэродромдарында хәрби дежурлыҡ иткән). 2007 йылдың 12 апрелендә Чкаловский аэродромына Себенле аэродромынан Су-17УМ3 самолетында һуңғы осош яһала. Осоштан һуң самолетты һүтеп алалар һәм Мәскәү өлкөһендәге Монино ҡасабаһына Һауа Ҡораллы Көстәренең Үҙәк музейына алып киләләр, шунда ул экспозицияла урын алған

2007 йылдың 1 декабрендә самолеттарҙың резерв базаһы булыуҙан туҡтан, авиация базаһы итеп үҙгәртеп ҡоролған 

## Этимологияһы
Аэродромдың атамаһы Себенле ойконимынан алынған, сөнки Дмитриевка ауылы Үрге Себенле ауыл Советы биләмәһенә инә. Атама төрки сығышлы, *себен* һүҙенән алынған, был төбәктә себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында.

## Һылтанмалар
Список военных аэродромов России

## Әҙәбиәт
*

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Список военных аэродромов России
Кушнаренко ҡәберлеге

**Кушнаренко ҡәберлеге**— Башҡортостандың Кушнаренко районындағы боронғо ҡәберлек (VI быуат аҙағы — VII быуаттың беренсе яртыһы). Кушнаренко ауылынан төньяҡ ситендә Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

## Тарихы
Рәсәй, Башҡортостан биләмәһендә төрлө тарихи осорҙарға ҡараған археологик ҡомартҡылар бихисап. Улар араһында Турбаҫлы мәҙәниәтенә ҡараған Кушнаренко ҡәберлеге археология ҡомартҡыһы айырым урын биләй. Был ҡомартҡынан алыҫ түгел Ҡармасан, Кәрәкә һәм Сәрмәсән буйҙарында ла 25-30 мең йылдар элек кешеләр йәшәгәне билдәле.

Кушнаренко аыуыл янындағы боронғо ҡәберлек— VI быуат аҙағы-VII быуат башына ҡараған Турбаҫлы мәҙәниәте археология ҡомартҡыһы. Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан был боронғо ҡәберлекте 1950 йылда һәүәҫкәр археолог А. П. Шокуров тарафынан асыла. 1959 йылда уны ғалим археологтар Владимир Фёдорович Генинг, антрополог Мария Степановна Акимова өйрәнә.

Бындағы ҡурғанлы ҡәберлектәрҙең утыҙы өйрәнелгән. Археологтар етәкселегендә 654 м2 ер ҡаҙып тикшерелгән. Ҡәберҙәр тура мөйөш формаһында ҡаҙылған, стенаһының оҙон яғы буйлап киртләс ҡалдырылған. Ҡәбер соҡорҙары тәрәнлеге 0,4—1,3 м. Мәйеттәр салҡан һалып, башы яғы төньяҡҡа йәки төньяҡ-көнсығышҡа ҡаратып һалынған. Ҡайһы бер мәйеттәр күмелгәнсе өлөшләтә яндырылған. Ҡайһы бер ҡәберҙәрҙә баш яҡтағы стеналағы уйымдарҙа— балсыҡ һауыттар һәм ҡорбан ителгән мал (йылҡы, һыйыр) һөйәктәре. Йылҡы тиреһенә төрөп ат башы һәм тояҡтарын ҡәбер өҫтөндәге тупраҡ өйөмөнә күмеү йолаһы башҡарылған. Биҙәлмәгән балсыҡ һауыттар (ҡайһы береһенең ауыҙ сите һырланған), ҡом һәм шамот(яндырырға яраҡлы балсыҡ) ҡушып яһалған яҫы, һирәгерәк түңәрәк төплө көршәктәр ҡуйылған. Бер ҡәберҙә Кушнаренко мәҙәниәтенә ҡараған балсыҡ һауыттар табылған. Мәйеттәр янына эш ҡоралдары (балсыҡ орсоҡбаш, тимер бысаҡтар һәм беҙ) һалынған, бронза һәм көмөш баҫмаҡтар (накладки), тимер һәм һөйәк таралғылары менән биҙәлгән бил ҡайыштары, кейем ҡаптырғыс фибулалар осрай. Ҡәберҙәрҙә шулай уҡ биҙәүестәр (бронза ҡаптырмалар, ат һәм айыу һыны кеүек эшләнгән сулпылар, бронза, көмөш беләҙектәр һәм алҡалар, таш, быяла һәм гәрәбә муйынсаҡтар) табылған.

Археолог Нияз Абдулхаҡ улы Мә­жи­тов Кушнаренко мәҙәниәте Ҡараяҡуп мәҙәниәтенең иртә осоро булған, был мәҙәниәт башҡорт халҡының формалашыуында мөһим роль уйнаған тигән фекерҙә була. В. Ф. Ге­нинг был мәҙәниәтте самоед (самодийские) халыҡтарына ҡәрҙәш кешеләр булдырған тип иҫәпләй.

Кушнаренко ҡәберлегендә табылған ҡомартҡылар Башҡортостан Республикаһы Милли музейында һаҡлана.

## Әҙәбиәт
Шокуров А. П. Материалы к археологической карте нижнего течения р. Белой и среднего течения р. Ик //Древности Башкирии. М., 1970;
Генинг В. Ф. Памятники у с. Кушнаренково на р. Белой (VI—VII вв. н. э.) //Исследования по археологии Южного Урала. Уфа, 1977. В. А. Иванов.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Кушнаренко районы

Башҡортостан археологияһы

Кушнаренко мәҙәниәте
## Һылтанмалар
-Археологи возобновили раскопки на одной из древних стоянок

-Кушнаренковская культура  

## Иҫкәрмәләр
Яңы Муса (Ырымбур өлкәһе)

**Яңы Муса** — Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ районы ауылы. Яңы Муса ауыл Советының административ үҙәге.

## Географияһы
Район үҙәге Шарлыҡ ауылынан көнбайышта, тураға яҡынса 19 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ырымбур өлкәһе архивында Муса ауылы телгә алынған беренсе документ 1795 йылға ҡарай. Бөтәһе 31 ир-ат, 25 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә..

1834 йылда Муса ауылына Пенза губернаһынан тағы ла 101 кеше күсеп килә. Муса башҡа баҙары булған ауылдар араһында иң ҙурыһы булып китә. 1850 йылда ауылда 396 ир-ат һәм 260 ҡатын-ҡыҙ, 108 ғаилә иҫәпләнә.

Халыҡ Ниәт йылғаһының уң яғына ултыра башлай. Ысынбарлыҡта ике ауыл барлыҡҡа килә. Ниәт йылғаһының һул яғында Иҫке Муса, ә уң яҡ ярында Яңы Муса ауылы. 1900 йылда ике Муса ауылы телгә алына. 1900 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ошолай яҙыла: «Каликинский улусының Ниәт йылғаһы буйындағы Иҫке Муса ауылында 379 кеше иҫәпләнә. Каликинский улусының Яңы Муса ауылында йәмғеһе 2218 кеше, 284 хужалыҡ, 3 мәсет һәм өс мәҙрәсә». Күренеүенсә, Муса ауылы барлыҡҡа килгәс тәүге ике тиҫтә йылында Ратчинский улусына ҡарай, ә аҙаҡ Каликинсий улусына күсерелә.

1918 йылда Иҫке Муса ауылы документтарҙа иҫәпләнмәй ҙә инде. Бер генә исем тороп ҡала - Яңы Муса. 1918 йыл башында Яңы Муса ауылында 6 мәсет һәм 6 мәҙрәсә була. 
	 
Урамдары:
	 
− Шаҡ-шоҡ осо урамы - был урамда төрлө оҫтаханалар, тимерлек урынлашҡан була һәм көнө буйы балта һәм сүкеш тауыштары яңғырап тора.
	 
- Баҙар осо урамы - баҙар урынлашҡан урам.
	 
− Тархан урамы - был урамдың кешеләре башлыса Пенза губернаһынан Тархандан килгән кешеләр булалар.
	 
− Типтәр урамы - Башҡортостандан сыҡҡан был урам кешеләрен «типтәрҙәр» тип атағандар, урам да шуға ошолай аталған.
	 		 
− Яңы ауыл - төп ауылдан һуңыраҡ, яҡынса 1833 йылда барлыҡҡа килгән урам.
	 
− Ҡотолдобаш урамы - урам 1985 йылда барлыҡҡа килә, башлыса колхоз өйҙәре. Исеме йәш ғаиләләрҙең ниһәйәт ата-әсәләренән айырылып, үҙ-аллы тормошҡа сығыуына ҡыуанып иркен тын алыуын белдерә.
 		 
− Дегет яндырған урманы - дегет етештерелгән урман.
	 	
- Бәпәй тауы - колхоз тормошоноң беренсе йылдарында, был урында уңыш йыйған ваҡытта Муса ауылының бер ҡатыны бала таба, ошо ваҡиғанан һуң был тау Бәпәй тауы тип атала башлай .

## Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 1028 кеше, 2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 812 кеше.

## Танылған шәхестәре
* Рәмил Абдершин (*1925-43*) — Советтар Союзы Геройы.
* Дилүс Рахманҡолов
* Гәбделхак Халиҡов

## Һылтанмалар
* Оренбург. Села шарлыкского района » Новомусино
	 
 	
## Иҫкәрмәләр

−
Себенле (Ырымбур өлкәһе)

**Себенле** () — ауыл. Ырымбур өлкәһе Ырымбур районындағы ауыл. Административ үҙәге — Себенле ауыл Советы.

## Географияһы
Ауыл район үҙәге — Ырымбурҙан алыҫ түгел урынлашҡан.

## Климаты
Ауыл район һәм өлкә үҙәге булып торған Ырымбурға яҡын урынлашҡанлыҡтан, уның климаты ла ошо ҡаланыҡы кеүек — уртаса континенталдән ҡырҡа континенталгә күсеүсән . Йәй эҫе һәм ҡоро: йылына биш ай уртаса көнлөк температура +15&nbsp;°C тора; ҡыш артыҡ һыуыҡ түгел, максималь ҡар ҡатламы февралдә (23 см). Аяҙ, болотло һәм яуым-төшөмлө көндәр йылына ярашлы рәүештә - 157, 176 һәм 32. Температура көндөң ваҡытына һәм ел йүнәлешенә ҡарап үҙгәреүсән. Йәйгеһен температура +40&nbsp;°C-ҡа етеүе мөмкин, +5&nbsp;°C-ҡа тиклем төшкән сағы ла була. Көҙ иртә, яҡынса сентябрҙең икенсе яртыһында килә, ҡыш ноябрҙә башлана. Яҙ март аҙағында башланыусан, мәгәр һауа торошо тотороҡло түгел, хатта май аҙағында һыуыҡ булғылай. Ҡыш һауа торошо еңелсә һалҡындан ҡаты һыуыҡҡа тиклем үҙгәреүсән, ҡайһы саҡ епшетеп ала йәки −40&nbsp;°C-ҡа еткән ҡаты һыуыҡтар була.

Ҡаланың йыллыҡ уртаса климат күрһәткестәре:

* йыллыҡ уртаса температура — +5,0С,
* йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 4,3 м/с
* йыллыҡ уртаса һауа дымлылығы — 68 %

## Халҡы

## Этимологияһы
Себенле ойконимы төрки сығышлы, *себен* һүҙенән алынған, был төбәктәге йылғалар буйында себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Атамаһында Себенле һүҙен йөрөткән өс йылға ла (Оло Себенленең Бөҙрә Себенле тигән ҡушылдығы ла бар әле) тарихи башҡорт ерҙәре буйлап аға, тип яҙа ул. Өлкәлә *себенле* һүҙе менән яһалған топонимдар бер нисә, хатта ошо ауылдан йыраҡ түгел урынлашҡан Себенле аэродромы ла бар''.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Мауыҡ (Силәбе өлкәһе)

**Мауыҡ** — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы ҡасаба. Мауыҡ ҡасабаһы Кәҫле районының Мауыҡ ауыл биләмәһенең административ үҙәге булып тора.

## Географияһы
Силәбенән төньяҡ-көнбайышҡа 138 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Мауыҡ ҡасабаһы район үҙәгенән, Кәҫле ҡалаһынан көнбайышҡа 19 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта 500 метр алыҫлыҡта бәләкәй генә быуа бар. Мауыҡ ҡасабаһы күрше тораҡ пункттар: Үрге Өпәйле ҡалаһы, Вишневогорск ҡасабаһы, Ҡыштым ҡалаһы, Кәҫле ҡалаһы менән шоссе юлдар менән бәйләнгән.
Ҡасаба янында йыланташ сығарыу буйынса Мауыҡ карьерҙары урынлашҡан.

## Этимологияһы
Башҡорт теленә хәҙер ҡулланылған *зәңгәр* һүҙе фарсы теленән алынып, ХХ быуатта ғына килеп ингәнсегә тиклем иҫке китапса (ғәрәп теленән алынған) *мауи* һүҙе ҡулланышта булған. **Мауыҡ** - *мауи+ыҡ*, йәғни, *зәңгәр йылға* тигәнде аңлатҡан булыуы ихтимал 

Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә *Мауыҡ - күңелдәге көслө тартылыу, теләк* мәғәнәһе лә бар.

## Тарихы
Ҡасаба 1894 йылда төҙөлгән. Шулай уҡ Мауыҡ транспорт инфраструктураһында мөһим пункт булған, сөнки Кәҫле һәм Үрге Өпәйле ҡалалары араһында урынлашҡан.

Хәҙер ҡасаба бер нисә пилорам иҫәбенә йәшәй. Ҡасаба янында баҡыр мәғдәне һәм йыланташ сығарыу алып барыла.

## Халыҡ

## Иҫкәрмәләр
Себенле ауыл советы

**Себенле ауыл биләмәһе** ()— Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ырымбур районы ауыл биләмәһе.

Административ үҙәге — Себенле ауылы.

## Тарихы
2004 йылдың 2 сентябрендә Себенле ауылының яңы статусы барлыҡҡа килә — ул ауыл Советы биләмәһенең административ үҙәге итеп раҫлана. Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Ырымбур өлкәһенең 2004 йылдың 2 сентябрендәге 1424/211-III-ОЗ номерлы «Ырымбур өлкәһе муниципаль берәмектәренә муниципаль район, ҡала округы, ҡала биләмәһе статусы биреү, муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм үҙгәртеү тураһында» Закон менән билдәләнгән

## Климаты
Ауыл биләмәһе район һәм өлкә үҙәге булып торған Ырымбурға яҡын урынлашҡанлыҡтан, уның климаты ла ошо ҡаланыҡы кеүек — уртаса континенталдән ҡырҡа континенталгә күсеүсән. Йәй эҫе һәм ҡоро: йылына биш ай уртаса көнлөк температура +15&nbsp;°C тора; ҡыш артыҡ һыуыҡ түгел, максималь ҡар ҡатламы февралдә (23 см). Аяҙ, болотло һәм яуым-төшөмлө көндәр йылына ярашлы рәүештә - 157, 176 һәм 32. Температура көндөң ваҡытына һәм ел йүнәлешенә ҡарап үҙгәреүсән. Йәйгеһен температура +40&nbsp;°C-ҡа етеүе мөмкин, +5&nbsp;°C-ҡа тиклем төшкән сағы ла була. Көҙ иртә, яҡынса сентябрҙең икенсе яртыһында килә, ҡыш ноябрҙә башлана. Яҙ март аҙағында башланыусан, мәгәр һауа торошо тотороҡло түгел, хатта май аҙағында һыуыҡ булғылай. Ҡыш һауа торошо еңелсә һалҡындан ҡаты һыуыҡҡа тиклем үҙгәреүсән, ҡайһы саҡ епшетеп ала йәки −40&nbsp;°C-ҡа еткән ҡаты һыуыҡтар була .

## Этимологияһы
Себенле ауыл Советы үҙәге — Себенле ауылы атамаһы төрки сығышлы, *себен* һүҙенән алынған, ә ул үҙ сиратында эргәһендәге йылға исеменән шулай йөрөтөлә башлаған.

Себенле топонимдары был төбәктәге йылға буйҙарында себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы ғалим Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Төбәктә өс Себенле йылғаһы бар (йәнә Оло Себенленең Бөҙрә Себенле тигән ҡушылдығы ла бар), улар барыһы ла тарихи башҡорт ерҙәре буйлап аға, тип бәйән итә ул.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*

## Һылтанмалар
* Район ауылы сайты
Баҡалы (ҡасаба)

**Баҡалы**  — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ырымбур районындағы ҡасаба. Себенле ауыл советы составына инә.

## Географияһы
Ҡасаба район үҙәге — Ырымбур ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан.

; Сәғәт бүлкәте

## Тарихы
1736 йылда Бәләбәй губернаһы өйәҙендә Баҡалы ҡәлғәһе ҡоролған, ул үҙенең исемен Ағиҙел йылғаһының ҙур булмаған һул ҡушылдығы Баҡалы йылғаһынан алған. Баҡалы ҡәлғәһенә (һуңғараҡ Баҡалы станицаһы) һәм уның эргәһендәге ҡайһы бер ҡасабаларға православие ҡабул иткән татарҙар күсерелгән. Динен алмаштырған татарҙар ошонан һуң казаклыҡҡа ҡабул ителгән һәм баҡалы казактары тип атала башлаған.

1835 йылда Орск ҡәлғәһенән Троицк ауылына тиклем Рәсәйҙең яңы сик һыҙаты үткәрелә. Бер нисә йылдан, 1842 йылда, казактар Яңы линияға күсерелә башлай. Баҡаалы казактарының күбеһе тиерлек Яңы линияға күсерелә. Бер аҙ өлөшө Яңы линия үткән Һаҡмар йылғаһы буйына күсерелә. Был урын Пречистенканан һәм Чёрный отрог ауылдарынан алыҫ түгел урында була. Фараз итеүҙәренсә, Баҡалы ҡасабаһы 1842 йылда барлыҡҡа килгән.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы ғалим Б. Я. Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында бәйән итеүенсә, Баҡалы ҡасабаһы үҙенең атамаһын элекке йәшәгән урыны — Башҡортостандығы Баҡалы ҡәлғәһенән алған (хәҙерге Баҡалы ауылы).

Ойконим үҙ сиратында Ағиҙел йылғаһының ҙур булмаған һул ҡушылдығы Баҡалы йылғаһынан хасил булған. Моғайын, был йылға тирәһендә *баҡа* һәм башҡа ер-һыу йәнлеге күп булғандыр, тип фараз итә ғалим.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Тирәкле (Гай ҡала округы)

**Тирәкле** — Ырымбур өлкәһе Гай ҡалаһы округындағы ауыл.

## Географияһы
Гай ҡалаһы округы үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 19 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Климат
Климаты ҡырҡа континенталь. Климаттың төп һыҙаттары: һыуыҡ ҡаты ҡыш, эҫе ҡоро йәй, тотороҡһоҙ һәм әҙ яуым-төшөм. Иң түбән һауа температураһы — Цельсий буйынса минус 44 градус. Йәй эҫе, максималь һауа температураһы Цельсий буйынса плюс 40 градусҡа тиклем етә. Климат үҙенсәлектәренең береһе - елдәр булған көндәр (275 тәүлеккә тиклем) күплеге һәм башлыса көньяҡ-көнбайыштан иҫкән ҡыуан елдәр булыуы. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме 220-300 миллиметр тәшкил итә. Ҡар япмаһы ноябрь уртаһында ҡуйыла һәм апрель аҙағында юғала. Тупраҡ туңыу тәрәнлеге - 2-2,5 м

## Тарихы
Ауыл XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. Уның исеме башҡорт телендә "тирәкле урын" тигәнде аңлата. 1960 йылда ауыл "Вишневые горки" совхозына ҡушыла һәм был совхоздың 2-се бүлегенә әйләнә. Ауылда һөтсөлөк-тауар фермаһы, башланғыс мәктәп, клуб, медпункт, совхоз контораһы урынлашҡан булған. 2016 йылға тиклем Гай районының Ерекле ауыл Советы составына ингән, ике муниципаль берәмек те бөтөргәндән һуң Гай ҡалаһы составына инә.

## Халыҡ
Даими халыҡ һаны 2002 йылда 147 кеше булған (рустар — 68 %), 2010 йылда—103.

## Иҫкәрмәләр
Ирек (Ырымбур өлкәһе)

**Ирек** — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһеҺарыҡташ районы Воздвиженский ауыл Советы составындағы ауыл.

## Географияһы
Ирек район үҙәге ҡасабаһы Һарыҡташтан көньяҡ-көнсығышҡа табан туранан яҡынса 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Ауылға нигеҙ һалыныуҙың рәсми датаһы — 1928 йыл. Шул йылда халҡы арта барған Шишмә ауылынан күпмелер ғаилә 4-5 километр алыҫлыҡтағы урынға, Һаҡмар йылғаһы буйына күсенә, сөнки унда аулағыраҡ була. Ҙур булмаған ҡасаба барлыҡҡа килә.

## Этимологияһы
Совет заманында ул төбәктә «Ирек» һәм «Дуҫлыҡ» тигән колхоздар эшләгән, ҡасаба атамаһы шунан барлыҡҡа килгән. Оло быуын вәкилдәре иҫтәлектәре буйынса ауылдың Майор тигән икенсе атамаһы ла булған, был атама ҡасаба эргәһендәге күл исеменән бирелгән. Күл үҙе иһә бында ниндәйҙер майор батып үлгәндән һуң шулай атала башлаған тиҙәр. Мәгәр ундай географик атамалар — казак көнитмешенән (Майор күле, Полковник күле, Есаул үҙәне һ.б.), ғәҙәттә шул урындарҙың хужаһы кем булыуына ҡарап бирелеүсән. Йәғни, күл, уның тирәһендәге сабынлыҡтар, ер бүлемдәре майор ҡулында булған
.

## Халҡы
2002 йылда халыҡ һанынын алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала 75 кеше йәшәгән (татарҙар 96 %), 2010 йылда халыҡ иҫәбе буйынса — 103.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Оло Ҡарағас (һырт)

**Оло Ҡарағас** — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Административ рәүештә Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районына ҡарай.

## Дөйөм мәғлүмәт
Һырт көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ -төньяҡ-көнсығышҡа табан 7 километр самаһы һуҙылған. Иң юғары нөктәһе үҙәк өлөштә урынлашҡан һәм уның бейеклеге — 881 метр. Һырттың көнбайыш битләүҙәрендә таш йылғалар бар, ә рельефы яҫы. Битләүҙәре һөҙәк, урман менән ҡапланған.

Оло Ҡарағастың көньяҡҡа ҡарай дауамы булып Бәләкәй Ҡарағас һырты һуҙылған һәм ул түбәнәйеү менән айырылып тора. Был түбәнәйеүҙең көнбайышында Ҡараташ тауы тора. Оло Ҡарағастың битләүендә күп йылғалар баш ала. Ишле йылғаның башы көнсығыш битләүҙә урынлашҡан һәм ул төньяҡҡа ҡарай аға. Кесе Кухтурҙың да башы көнсығыш битләүендә урынлашҡан, әммә ул инде көньяҡҡа аға. Ә Ҡараташ тауы янындағы уйһыулыҡта Оло Әүжән йылғаһы баш ала.

Тау тоҡомдары: конгломераттар, кварцлы ҡомташтар, алевролиттар һәм башҡалар.

## Этимологияһы
Тау һыртының атамаһы ҡарағас ағасынан барлыҡҡа килгән йәғни бында ҡарағас урмандары күп тигәнде аңлаталыр.

## Иҫкәрмәләр