open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғосмания

**Ғосмания мәҙрәсәһе** (Усмания) — урта мәҙрәсә. Өфөләге Беренсе йәмиғ мәсете ҡарамағында 1888 йыл (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1887 йылда) асыла.

## Тарихы

### Төҙөлөүе
Нигеҙ һалыусыһы — Хәйрулла Ғосманов, 1907 йылдан һуң мәҙрәсәгә уның исеме бирелә. Ырымбур мосолман диниә назаратына ҡарай, халыҡтан йыйылған иғәнә иҫәбенә тотола. Уҡытыу-тәрбиә эшенә мәсеттең имам-хатибы етәкселек итә. Урта мәҙрәсәнең башланғыс кластарын тамамлаған һәм ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшырған 9—14 йәшлек үҫмерҙәр (айырым осраҡтарҙа өлкәнерәктәр ҙә) ҡабул ителгән. Уҡыу түләүле булған (йылына 5—10 һум), фәҡирҙәрҙең балалары түләүҙән азат ителгән.

## Уҡыу барышы
Уҡыу курсы — 7 йыл [2 йыл әҙерлек (ибтидаи), 3 йыл беренсе (рушди) һәм 2 йыл икенсе (иғдадиә) бүлексә]. Уҡыу программаһына ғәрәп һәм фарсы телдәре, логика, мосолман дине ҡанундары, философия, фикһ ингән. 1895 йылдан мәҙрәсәлә сауҙагәр Хөсәйеновтарҙың финанс ярҙамы менән үҙгәртеп ҡороуҙар башлана. Уҡыу барышына яңы ысул менән уҡырға өйрәтеү (йәдитселек) индерелә, программаға ислам тарихы, тәжүид (Ҡөрьәнде уҡыуҙың орфоэпик ҡағиҙәләре), төрки, шулай уҡ арифметика һәм география, 1897 йылдан урыҫ теле өҫтәлә.

## Эшмәкәрлеге
Художество түңәрәктәре эшләй, Зыя Өммәти мөхәррирлегендә — «Иттифаҡ» әҙәби-сәйәси, М. В. Әмиров һәм Х. Кәримов мөхәррирлегендә «Чеметкеч» сатирик журналдары сығарыла. Мәҙрәсә менән Ә. Ә. Вәлидов, З. Камалетдинов, К. Ҡәрипов, Ғ. Тереғолов һ. б. эшмәкәрлеге бәйле. Тәүге йылдарҙа — яҡынса 200—300 шәкерт (ҡайһы берҙә 500-гә лә етә), 1910 йылдан 242 шәкерт уҡый.

1918 йыл ябыла; шул уҡ йылда мәҙрәсә базаһында татар милли гимназияһы асыла.

## Мөҙәристәре

* Хәйрулла Ғосманов (1888 йылдан алып);
* Йыһангир Абыҙгилдин (1907—1918).

## Урынлашыуы
Мәҙрәсә Пушкин һәм Кесе Илия (хәҙерге Пушкин һәм Воровский) урамдары сатындағы, 1891 йылдан алып Фроловский (хәҙерге Туҡай) урамындағы ағас биналарҙа урынлаша. 1906 йылда Губерна земство башҡармаһы аҡсаһына һәм мосолмандарҙан йыйылған иғәнә иҫәбенә 3 ҡатлы 2 флигелле бина (хәҙерге Туҡай урамы, 39) төҙөлгән. Мәҙрәсә бинаһы архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы булып тора, унда Вәлидовҡа арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2005).

## Мәҙрәсәне тамамлаусылар

Мәҙрәсәне тамамлаусылар араһында Әмиров, И. Х. Әсәкәев һәм У. Х. Әсәкәев, С. Ғәбәши, Ғ. Ғүмәрский, Ә. Ф. Зөбәйеров, Р. Ишморат, З. Камалетдинов, К. Ҡәрипов, Р. М. Раимов, В. М. Солтанов, Ә. Й. Таңғатаров, Ш. Тулвинский, З. Өммәти, Ғ. У. Усманов, Я. Х. Әхмәтов һ. б.

## Һылтанмалар
Черемшанский Василий Макарович

**Василий Макарович Черемшанский** (1821—1869) — тыуған айы, көнө, тыуған урыны һәм вафат булған урыны билдәһеҙ) — яҙыусы, иҡтисадсы, географ, тыуған яҡты өйрәнеүсе.

## Биографияһы
* Василий Макарович Черемшанский 1821 йылда тыуған.
* Могилев губернаһының Горыгорецкий агрономия училищеһын тамамлаған.
* Ырымбур, аҙаҡ Өфө семинарияларында ауыл хужалығы буйынса уҡытыусы булып эшләй.

## Ғилми эшмәкәрлеге
В. М. Черемшанский Ырымбур губернаһының бай тәбиғәте, географияһы, климат шарттары, был төбәктә йәшәүсе башҡорт, рус, сыуаш, татар, мари, мордва һәм удмурд халыҡтарының тормош-көнкүреше, хужалыҡтары һәм мәҙәниәттәре хаҡында факттарға бай материалдар туплай. 1859 йылда Өфөлә «Ырымбур губернаһы тасуирламаһы» тигән монографияһын баҫтырып сығара. Уның ҡулъяҙмаһы Дәүләт милек министрлығының бәләкәй алтын миҙалына лайыҡ була. Китапҡа этнограф Сергей Иванович Руденко ла юғары баһа бирә.

## Хеҙмәттәре
* Описание Оренбургской губернии в хозяйственно-статистическом, этнографическом и промышленном отношениях. Уфа, 1859
* Сведения о соляных озерах Челябинского уезда // Сборник статистических, исторических и археологических сведений по бывшей Оренбургской и нынешней Уфимской губерниям, собранных и разработанных в течение 1866-67 гг. Уфа, 1868
* Взгляд на судоходство и рыболовство в Оренбургской губернии // Труды Вольного Экономического Общества. 1954
## Иҫкәрмәләр
Ғәбәши Солтан Хәсән улы

**Ғәбәши Солтан Хәсән улы** (Солтан Ғәбәши, Солтанәхмәт Хәсәнғата улы) (1 май 1891 йыл, Ҡазан губернаһы Кесе Сулабаш ауылы — 8 ғинуар 1942 йыл, БАССР‑ҙың Борай районы Салҡаҡ ауылы) — композитор, фольклорсы, музыка-йәмәғәт эшмәкәре.

## Биографияһы
1898 йылда Ғосмания мәҙрәсәһендә, һуңыраҡ Өфө реаль училищеһында һәм Ғәлиә мәҙрәсәһендә, 1916—1917 йылдарҙа Ҡазан университетында уҡый, бер үк ваҡытта Өфө һәм Ҡазандың танылған музыканттарынан музыка дәрестәре ала. 1917 йылдан алып Ҡазандың музыка һәм педагогия техникумдарында уҡыта. 1932 йылдан башлап Өфөлә йәшәй: Башҡортостан милли мәҙәниәт ҒТИ хеҙмәткәре, шул уҡ ваҡытта Башҡорт сәнғәт техникумында уҡыта; 1936 йылдан алып БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡ хеҙмәткәре. 1941 йылдан башлап Салҡаҡ урта мәктәбе уҡытыусыһы. Композиторҙың ижадына милли аһәң һәм классик музыка тәьҫирлелеге берлеге хас.

## Эшмәкәрлеге

Ғ. С. Әлмөхәмәтов һәм В. И. Виноградов менән берлектә «Сания» (Ф. Әмирхан либреттоһы, 1925) һәм «Эшсе» (М. Ғафури либреттоһы, 1930; икеһе лә Ҡазанда татар телендә ҡуйыла) операларын, шулай уҡ БАССР‑ҙың барлыҡҡа килеүенә 10 йыл тулыуға арнап, симфоник оркестр өсөн «Башҡортостан маршы» («Тантаналы марш»; 1929) һ. б. ижад итә. «Вальс», «Ҡайғы», «Пикник», «Ҡайғынан һуң шатлыҡ», «Марш», «Йәшлек» һ. б. инструменталь пьесалар; Ғ. Исхаҡиҙың «Зөләйхә», Ф. Бурнаштың «Таһир менән Зөһрә», Ғ. Рәхимдең «Буҙйегет», М. Джанандың «Шаһнамә» һ. б. спектаклдәргә музыка; М. Хәй һүҙҙәренә «Ҡурай» һәм а cappella хоры өсөн «Кәкүк» вокаль циклы авторы; башҡорт һәм татар халыҡ йырҙарын хор өсөн эшкәртә. СССР Композиторҙар союзының Башҡортостан бүлексәһен ойоштороусыларҙың береһе. Өфөлә һәүәҫкәр хорҙар һәм оркестрҙар ойоштора, лекциялар менән сығыш яһай, башҡорт һәм татар милли музыкаһы тураһыда мәҡәләләр яҙа.

## Әҫәрҙәре
1909 йылда Өфө «Милли көйҙәр, сәхнә һәм әҙәбиәт» түңәрәге концерттарында ҡатнаша, Әлмөхәмәтов менән бергә Көньяҡ Урал буйлап һәм Волга буйында гастролдәрҙә була. 1932—1934 йылдарҙа Башҡортостан буйлап музыкаль-этнографик экспедицияларҙа А. С. Ключарёв менән берлектә 50 башҡорт халыҡ йырын яҙып алып, нотаға һала, улар «Башҡорт халыҡ йырҙары» (1935) йыйынтығына инә. 1932 йылда Өфө эшселәре һәм ҡыҙылармеецтары араһында йыйған фольклор әҫәрҙәре өлгөләре «Фабрика һәм завод йырҙары» («Песни фабрик и заводов»), «Ҡыҙылармеецтар йырҙары» («Красноармейские песни») йыйынтыҡтарына нигеҙ була. «Башланғыс мәктәптәр өсөн музыканан программа» (1933; Х. К. Ибраһимов һәм И. В. Салтыков менән берлектә) төҙөүселәренең береһе.

Мәжит Ғафуриҙың «Май йыры» шиғырына музыка авторы.

Композиторҙар союзы ағзаһы (1940).

## Әҙәбиәт
* Газиз Альмухаметов и Султан Габяши в Казани: материалы и док. — Уфа, 1995;
* Султан Габяши: материалы и исслед. — Казань, 2000;
* Композиторы и музыковеды Башкортостана: очерки жизни и творчества. — Уфа, 2002.

## Һылтанмалар
*
Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы

**Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы**, *Ғиләж Ғүмәрский* (1 апрель 1890 йыл — 26 ноябрь 1967 йыл) — драматург. 1910 сы йылдарҙан үҙешмәкәр театр коллективтарын ойоштороусы. 1930—1937 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең район-ара бүлеге мөдире. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Ғиләжетдин Фәсхетдин улы Миңлебаев 1890 йылдың 1 апрелендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Иҫке Этекәй ауылында тыуған.

Ғосмания мәҙрәсәһендә уҡый (1903—07). 1917 йылдан алып Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалаларында төрлө ойошма һәм учреждениеларында эшләй. 1930-37 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең район-ара бүлеге мөдире. 1937 йылда репрессиялана, 1959 йыл аҡлана. 1910‑сы йылдарҙа үҙешмәкәр театр коллективтарын ойоштора, башҡорт һәм татар драматургтарының пьесаларын, үҙенең әҫәрҙәрен сәхнәләштерә.

## Ижады
Уның «Уйламағанда ике никах» комедияһының нигеҙендә сауҙагәр ҡыҙы менән мәҙрәсәнең фәҡир мөғәллименең йәшерен никахы ята. «Һуғышта» драмаһы (икеһе лә — 1917) Беренсе донъя һуғышына арналған. Баҫылмаған «Аталар күҙ йәше», «Көнләшеү» һ. б. пьесалар авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы

**Ғабдрахманов Абрар Хаҡ улы** (1 ғинуар 1935 йыл — 15 октябрь 2013 йыл) — башҡорт композиторы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).

## Биографияһы
Абрар Хаҡ улы Ғабдрахманов 1935 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Учалы районы Наурыҙ ауылында тыуған.

Өфө сәнғәт училищеһын (1965; Рафиҡ Сәлмәнов класы), Өфө дәүләт сәнғәт  институтын (1973; Заһир Исмәғилев класы) тамамлаған. 1961—68 йылдарҙа Өфөнөң 8‑се музыка мәктәбе уҡытыусыһы, 1973—78 йылдарҙа БАССР‑ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының музыкаль мөхәррире.

## Ижады
Абрар Ғабдрахманов ижады бай тематикалы булыуы, музыкаль әҫәрҙәр яҙыуҙа күп төрлө формалар һәм алымдар ҡулланылыуы менән айырылып тора. Башҡорт халыҡ өйҙәренә нигеҙләнгән «Йәмле Яйыҡ буйҙары» (1972) симфоник картинаһын, «Башҡорт бейеүҙәре» (1980) симфоник сюитаһын, 2 скрипка һәм фротениано өсөн «Бейеү ритмдары» (1976) сюитаһын, скрипка һәм фортопиано өсөн 2‑се сонатаһын (1988), скрипка һәм фортепиано өсөн «Башҡорт моңдары» пьесалар циклын (1992) киң билдәле. Уның ижадында милли мелодиканы айырыуса аһәңле сағылдырған вокаль музыка ҙур урын алып тора: колоратуралы сопрано һәм симфоник оркестр өсөн Концерт (1977), Рафаэль Сафин һүҙҙәренә «Мәңгелек яралар» (1972), Абдулхаҡ Игебаев һәм Йыһат Солтанов һүҙҙәренә «Тыуған ерем — моңло йырым» (1979) кантаталары; Хәким Ғиләжев һүҙҙәренә «Ер улы — Ил улы» (1986), Рәми Ғарипов һүҙҙәренә «Туған тел» (1989), Назар Нәжми һүҙҙәренә «Шағир» (1998) вокаль циклдары. 60‑тан ашыу йыр һәм романс авторы: Рәмил Йәнбәк һүҙҙәренә «Ағиҙел», Зарема Әхмәтйәнова һүҙҙәренә «Аҙашҡанһың, кәкүк», Зөһрә Ҡотлогилдина һүҙҙәренә «Төштәрҙә генә булһа ла», Рауил Бикбаев һүҙҙәренә «Туған моңдар» һәм башҡалар. Бынан тыш 50‑нән ашыу башҡорт халыҡ йырын нотаға һала, ҡайһы берҙәрен капелла хоры өсөн эшкәртә («Сибай», «Томан», «Уйыл», «Шәүрә» һ. б.). Балалар өсөн «Һоро муйын» («Серая шейка»; 1987, Д. Н. Мамин-Сибиряктың шул уҡ исемле әкиәте буйынса Г. А. Зайцевтың либреттоһы) операһын, 20‑нән ашыу йыр һәм пьеса яҙа.

1981 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).
* БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1985).

## Әҫәрҙәре
* Таңдағы йыр. Өфө, 1985;
* Төнгө серенада. Өфө, 1994.

## Хәтер
* 2021 йылдың 22 июнендә Өфө ҡалаһы Пушкин урамындағы композитор 30 йылдан артыҡ йәшәгән 52-се йорт стенаһына уның иҫтәлегенә ҡуйылған мемориаль таҡтаташты тантаналы асыу булды.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Галина Г. С. Төнгө серенада //Һоҡланһын бар донъя. — Өфө, 1999.

## Һылтанмалар
*  
* Габдрахманов Абрар Хакович
* В Уфе простились с выдающимся композитором Абраром Габдрахмановым
Заказник

**Заказник** — дәүләт ҡарамағындағы махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре категорияһы. 

Заказник тәбиғәт комплекстарын йәки уларҙың компоненттарын һаҡлау йәки тергеҙеү, экологик балансты тотоу маҡсатында, хужалыҡ эшмәкәрлеген алып барыу даими йәки ваҡытлыса тыйыла. Заказник терреторияһында һунар итеү, балыҡ тотоу, ер һөрөү, минераль ашламалар ҡулланыу, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һ.б. тыйыла йәки сикләнә. Һаҡланған объектҡа ҡарап, биологик (ботаник, зоол.), ландшафт (комплекслы), геологик, гидрологик һ.б. заказниктар айырыла. 

Башҡортостанда дөйөм майҙаны 383,2 мең га (2012) булған 29, шул иҫәптән 9 ботаник, 17 зоологик, 3 ландшафт, заказник ойошторолған. Башҡортостанда тәүге заказник булып «Шөңгәккүл заказнигы» (1952) һанала. “Өҫән-Ивановка заказнигы” һ.б. ботаник заказниктар генофондты, ҡиммәтле фитоценоздарҙы һаҡлау һәм үҫемлектәрҙе, шул иҫәптән дарыу үҫемлектәрен, үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәрен, маҡсатҡа ярашлы файҙаланыу өсөн булдырылған. «Алтын Солоҡ», «Көнгәк заказнигы», «Наҡаҫбаш заказнигы» һ.б. зоолгик заказник хайуандарҙың һунар-промысла популяцияларын һәм һирәк төрҙәрен һаҡлау һәм тергеҙеү өсөн ойошторолған. «Первомайск заказнигы», «Уралтау заказнигы» һ.б. ландшафт заказник тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм тергеҙеү маҡсатында булдырылған.
Дерматология

**Дерматология** (, ) — «тире һәм  — клиник медицинаның бер бүлеге; нормаль һәм патологик тиренең структураһын һәм функцияларын, дерматиттар — тире һәм уның өҫтәлмәләре (сәс, тырнаҡтар) ауырыуҙарының этиологияһын һәм патогенезын, диагностикаһын, уларҙы дауалау һәм булдырмай ҡалыу юлдарын өйрәнә; медицинаның тире ауырыуҙарын, уларҙы дауалау һәм иҫкәртеү ысулдарын өйрәнеүсе тармағы; тире төҙөлөшөн, функцияларын, тире ауырыуҙарын һәм уларҙы дауалау, профилактика ысулдарын өйрәнеүсе фән.

Дерматология венерология менән берҙәм дисциплина тәшкил итә, инфекциялы патология менән дә тығыҙ бәйләнештә тора. Тиреләге бактериаль, паразитар, вируслы, бәшмәк ауырыуҙарҙы, токсидермияларҙы айырып өйрәнәләр. Дерматоздарға дистрофия, тире ялҡынһыныуҙары, псориаз, лихена, ҡыуыҡлы дерматоз, лимфома һәм тире шеше, генодерматоз, васкулит, коллагенозлар һәм эпидермис өҫтәлмәләре ауырыуҙары һ.б. керә.

## Сығанаҡтар

* Татар энциклопедияһы  

## Иҫкәрмәләр
Венерология

**Венероло́гия** (, *veneris* (Венера, Боронғо Рим мифологиясендә матурлык алиһәсе) һәм *логия*) — медицинаның венерик ауырыуҙарҙы өйрәнеүсе бүлеге; медицина өлкәһе, енси юл менән күсә торған венерик ауырыуҙар этиологияһын, клиникаһын, дауалау һәм ауырыуҙы булдырмау ысулдарын өйрәнә.

Был ауырыуҙар хаҡында Боронғо Греция, Һиндостан, Ҡытай ғалимдәре хеҙмәттәрендә бәйән ителә. «Венерик ауырыуҙар» термины 1527 йылда француз ғалимы Ж. де Бетакур тарафынан тәҡдим ителә. 20 быуатта был ауырыуларҙы килтереп сығарыусылар асыла. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Халыҡ-ара классификацияһы (1988) буйынса сифилис, гонорея, йомшак шанкр (шанкроид), ҡасыҡ лимфогранулематозо, венерик гранулёма — классик венерик ауырыуҙар рәтенә керетелә. Енес органдарын зарарлай торған йоғошло ауырыуҙар: һейҙек-енес юлдары хламидиозы, трихомониазы, һейҙек юлдары-гениталиялар кандидозы, һейҙек-енес юлдары микоплазмозы, гениталиялар герпесы, осло башлы кондиломалар, гениталияләрҙағы контагиоз моллюсктар, һейҙек юлдары — гениталиялар шигелёзы, педикулёз һәм ҡорсаңҡы. Венерик ауырыуҙарҙың күп кенә билдәләре кешенең тән тиреһендә һәм лайлалы тышсаларында барлыҡҡа килә. Шулай итеп, венерология дерматология менән тығыҙ бәйләнгән.

XIX быуат башында Англия, Франция, Вена (немец), Америка (төньяк) дерматовенерологтар мәктәптәре формалаша. Рәсәйҙә дерматовенерология мәктәпләренең ойошоуы Мәскәү университетының медицина факультетында (1869), Санкт-Петербургта Медицина-хирургия (һуңыраҡ Хәрби-медицина) академияһындә (1870), Ҡазан университетында (1872) һ.б. ҡалаларҙа тире һәм венерик ауырыулар буйынса беренсе мөстәҡил кафедралар асылыу менән бәйле.

## Ҡарағыҙ
* Венерик ауырыуҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Вяселева С. М. Действие различных препаратов пенициллина на бледную трепонему // Журнал микробиологии, эпидемиологии, иммунобиологии. 1957. № 4; Казанский медицинский институт. 1814—1989. Казань, 1989; Сергеев В. П. Силокаст для лечения больных алопецией // Казанский медицинский журнал. 1982. № 6.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Герпес вирусы

**Герпес вирусы, ябай ге́рпес** (, ) — герпес вирустары тыуҙырған һыулы күперткеләр ҡалҡыу менән билдәләнгән бер төркөм ауырыуҙар; йоғошло ауырыу, герпес вирустары (ДНКлары булған Herpesviridaе ғаиләһе) килтереп сығара; тирелә, ауыҙ, танау, енси органдарҙың лайлалы тышсадарында ҡыуыҡ һамаҡ шештәр булыу менән характерлы. 

Ауырыуға ҡысытыу, ауыртыуҙар, температура күтәрелеү хас. Герпес вирусы немец ғалимдәре В. Грютер (1912) һәм А. Левенштейн (1919) тарафынан асыла һәм өйрәнелә. Ауырыуҙың 80 -дән артыҡ төрө бар, 8 төрө, шул иҫәптән ябай герпес вирустары (енес органдарында һәм уларҙан тыш герпес вирусы) кешене зарарлай. Вирус һауа-һыу, енси юл, көнкүрештә аралашыу ваҡытында, трансфузион, шулай уҡ трансплацентар (ҡан алмаштырыу) юл менән күсә. Бер кеше бер юлы ауырыуҙың бер нисә төрө менән зарарлана ала. Организмға бер тапҡыр кергәс, вирус нерв төйөндәренә урынлаша һәм ғөмөрлөкә шунда ҡала (вирус йөрөтөүсөлек), бауыр, бөйөрҙәр, ашҡаҙаны аҫты биҙе, ашҡаҙаны-эсәк юлдарын, баш мейеһен (шизофрения ауырыуына сәбәпсе), енес органдарын зарарлай; ирҙәрдә йыш кына простатит ауырыуын килтереп сығара. Герпес инфекцияһынең яңынан ҡабатланыу ҡуркынысы бар, ауырыуҙан һуң иммунитет барлыҡҡа килмәй. Иммунопрофилактика эшләнмәгән. 

## Ҡарағыҙ
* Герпес

## Әҙәбиәт
* Коломиец А.Г., Малевич Ю.К., Коломиец Н.Д. Многолетний герпес. Минск, 1988; Исаков В.И., Борисова В.В., Исаков Д.В. Герпес, патогенез, лабораторная диагностика: Руководство. СПб., 1999; Покровский В.В., Ермак Т.Н. ВИЧ-инфекция, клиника, лечение, диагностика. М., 2000.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

## Иҫкәрмәләр
Ангина

**Анги́на, киҫкен тинзиллит, тамаҡ шешеү** ( — буылу) — тамаҡ һәм айырыуса аңҡау миндалиналарының шешеүе менән билдәләнгән йоғошло ауырыу; ҡаты йәки дауамлы йоғошло ауырыу, йотҡолоҡтоң лимфа дүңгәләге, аңҡау миндалдарының ялҡынһыныуы. Уны бактериялар (В-гемолитик стрептококктар, стафилококктар һәм уларҙың төрлө ҡушылмалары), вирустар, кандида төрөндәге бәшмәктәрҙең коктар менән берләшүе, ҡайһы сағында башҡа микроорганизмдар килтереп сығара.

## Ангинаны өйрәнеү тарихы
Ангина билдәләре Гиппократ (б.э.т. 5 — 4 быуаттар), Цельс (1-се быуат), Әбүғәлисина (11-се быуат) хеҙмәттәрендә үк тасуирланған. Медицинала бактериологик тикшеренеү ысулдарын ғәмәлгә керетеү ангинаны, микробтарға һәм ауырыуҙың барлыҡҡа килеү урынына ҡарап, түбәндәге формаларга бүленеү мөмкинлеге бирә: катараль, лакунар, фолликуляр, фибриноз, некротик, флегмоноз, септик һ.б. Ангина киң таралған ауырыуҙар төрөнә керә. Ангина менән балалар һәм 30 — 40 йәштәге кешеләр йыш ауырый.
Ауырыу сығанағы булып сәләмәт, ләкин ангина бактериялары йөрөтөүселәр һәм уның көсәйеп киткән ваҡытындағы ауырыуҙар һанала. Ауырыу килтереп сығарыусы микробтар һауа-тамсылар юлы менән тарала. Йоғошло ауырыуҙың барышы организмға ситтән кергән микробтар һанына һәм организмдың һаҡланыу механизмының активлығына бәйле. Ауырыуға ҡаршы иммунитет юҡ. Микробтар бүлеп сығарған күп һанлы токсиндар йөрәкте, бөйөрҙәрҙе, үҙәк нерв системаһын, ишетү органдарын һ.б. зарарлай.

## Дауалау
Дауалау өсөн антибиотиктар, фаготерапия, гамма-глобулинотерапия, фитотерапия ысулдары ҡулланыла. Махсус профилактика —стафилококклы анатоксин, стафилококклы фага (ауыҙ һәм танау ҡуышлығын һауыҡтырыу) ысулы менән В. Е. Григорьев һәм Р. Г. Исхакова тәҡдим иткән схема буйынса алып барыла (Ҡазан медицина академияһы, 1989). Профилактикаһы үҙенсәлекле — ауырыусыларҙы уҙ ваҡытында айырып дауалау, бактерия йөрөтөүсөләрҙе асыҡлау һәм лайлалы тышсаларҙы һауыҡтырыу: танау эсен ҡорт елеме ҡушып яһалған вазелин, ауыҙ ҡыуышлығын В. Е. Григорьев, Р. Г. Исхакова методикаһы (1989) буйынса ҡорт елеменең спирттағы эремәһе менән эшкәртеү. Уларҙың методикаһы РФ Сәләмәтлек һаҡлау министрлығы приказына керетелә һәм ғәмәли медицинада ҡулланыла, был иһә ауырыуҙар һаны кәмеүгә килтерә; был ысул менән дауалау-һауыҡтырыу 3 — 5 йылға гарантия бирә.

## Әҙәбиәт
* Турьянов М. Х., Царегородцев А. Д. Инфекционные болезни. М., 1998; Справочник-путеводитель практикующего врача: 2000 болезней от А до Я. М., 1999.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы 

## Иҫкәрмәләр
Вируслы гепатит

**Вируслы гепатит** () — вирустар ҡуҙғыта торған бауыр шешеүенең дөйөм исеме; вирустар тыуҙырған бауыр ауырыуы.

Ауырыу гепатотроплы вирустар тарафынан китереп сығарыла һәм бауыр ауырыуҙарының 60%-ын тәшкил итә. Бөтән донъя сәләмәтлек һаҡлау ойошмаһы классификацияһы (1973) буйынса билдәләнгән А, В, С, Д, Е (ВГА, ВГВ, ВГС, ВГД, ВГЕ) тибындагы вируслы гепатиттар күберәк өйрәнелгән.

## Ауырыуҙы өйрәнеү тарихы
Һары ауырыуы гепатитның йоғошло тәбиғәте тураһындағы фараз Гиппократ дәүеренән (Б.Э.Т. V-IV быуат) мәғлүм. XIX быуат аҙағында Рәсәй терапевты С.П. Боткин бауыр ауырыуҙары төркөменән йоғошло-катараль һарыны («Боткин ауырыуы») айырып билдәләй. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында инъекция юлы менән күсә торған гепатит асыла. 20 быуаттың икенсе яртыһынан йоғошло гепатиттарҙың киң таралыуы теркәлә, шул сәбәпле улар интенсив рәүештә өйрәнелә башлай. 1973 йылда Америка ғалимы С. Фейнстоун А гепатитын китереп сығарыусы вирусты аса, 1975 йылда В гепатитына ҡаршы вакцина эшләнә. 1970 йылдарҙа E, J, T-TY гепатиттары һәм аҙ өйрәнелгән SEH-вирустары менән бәйле һаналған вирустар асыла. Диагноз куйыу өсөн ҡыйын һаналған хроник Д гепатитының ғәҙәти булмауы асыла. ВГА һәм ВГЕ гепатиттарын хроник йөрөтөүсөләр тасуирланмаған. ВГВ һәм ВГС төрҙәре наркомандар араһында күберәк таралған (ауырыу инъекция һәм гемоконтакт юл менән күсә); гемофилия менән ауырыусылар, гомосексуалисттар, «гемодиализ пациенттары» юғары дәрәжәлә хәтәр төркөмгә керәләр. Йоғошло ауырыу сығанағы: вирус йөрөтөүсөләр (аҫылда, сәләмәт кешеләр), персистик йоғошло ауырыуҙар, йоғошло ауырыуҙар менән зарарланған һыу һәм ашамлыҡ.

## Таралыу ысылдары
Таралыу ысулдары буйынса вируслы гепатиттар бүленеше: 
* сезонлы көсәйеү хас булған энтераль юл менән тарала торғандар (ВГА һәм ВГЕ);
* парентераль рәүештә, гемоконтакт, енси, әсәнән балаға күсеү юлы менән (вертикаль тапшырылу), шулай уҡ тығыҙ көнкүреш элемтәһе ваҡытында тарала торғандарға бүленә (ВГВ, ВГД, ВГС). 

Парентераль юл менән таралыусы гепатит вирустарында иммунологик яҡтан төрлө төрҙәр йәшәйешен, мутацияһын, вирустың персистенция хәленә күсешен билдәләүсе гетероген геном була.

1960 йылдарҙа бер серотип, бер антигены булған, бауырҙа көслө ялҡынһыныу китереп сығарып, балалар һәм йәштәрҙе зарарлай торған ВГА киң тарала. Ул еңел һәм уртаса ауыр формала барып, сәләмәтләнеү менән тәмамлана. Эпидемиялары һәр 5-10 йыл һайын ҡабатлана. 
Бауыр циррозы менән ҡатмарланған гепатиттарҙың 50%ы ВГС ауырыуына бәйле. Аҙыҡҡа аллергия булған балаларҙа ВГВ йышыраҡ осорай.

## Әҙәбиәт
* Баширова Д.К. Клиника и лечение хронических вирусных гепатитов у детей // Казанский медицинский журнал. 1991. № 3; Закиров И.Г. Хронические вирусные гепатиты в Республике Татарстан. Казань, 2002.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы 

## Иҫкәрмәләр
Ботулизм

**Ботули́зм** ( — колбаса) — ботулизм бактериялары токсины менән зарарланған ашамлыҡтан ағыуланыу; үтә етди ауырыу күренеше; ботулизм бактериялары токсины менән зарарланған ашамлыҡтан ағыуланыу; үтә етди ауырыу күренеше; нервы системаһы ҡаҡшай; аккомодация парезы, күҙ йөрөтөү, йотоу, тын алыу мускулдары фалижы күҙәтелә, кеше һәм хайуандарҙың киҫкен аурыуы.

Гастроэнтерит синдромы менән үҙенсәлекле көслө бактериаль инфекция, үҙәк һәм вегетатив нерв системаһын ныҡ зарарлауы (нерв күҙәнәктәренә экзотоксин тәъҫире менән бәйле). Ботулизм менән ауырыусы кеше тирә-йүндәгеләр өсөн ҡурҡыныс түгел.

## Ауырыуҙы өйрәнеү тарихы һәм билдәләре
«Ботулизм» термины Голландия ғалимы Э. ван Эрменгем тарафынан 1896 йылда керетелә. Ботулизмды китереп сығарыусы — клостридиум ботулинум (серологик А, В, С, D, Е, F, G тибындагы Clostridium botulinum) тупраҡта тарала, химик һәм физик тәъҫиргә бирешмәй: 7 төрҙәге термолабиль токсин — ғәйәт көслө тәбиғи нейротроп ағыу сығанағы; 0,3 мкг дозаһы кешене үлтерә.

Тупраҡ, йылы ҡанлы хайуандар, балыҡтар эсәклеге инфекцияның тәбиғи туплану урыны һәм сығанағы ролен үтәй. Бында ауырыу ҡуҙғатыусылар туплана һәм тиҙәк менән тышҡы мөхиткә эләгә. Инкубация осоро 2 сәғәттән алып 10 көнгә тиклем дауам итә. Ботулизм бактерияһы токсины нервы, мускулдар системаһын зарарлай. Кешенең ауырып китеү билдәләре ашҡаҙан һәм эсәклектең лайлалы тышсаһы аша ҡанға үтеп кергән ағыуҙар тәъҫиренән башлана; нерв системаһының айырым өлештәре зарарлана; ағыу ашҡаҙан-эсәк ферменттары тәъҫирендә тарҡалмай. Төп симптомдары: эсәктәр эшмәкәрлеге боҙолоу (уҡшыу, эс ҡатыу һ. б.), бит, күҙ алмаһы, тамаҡ, йотҡолоҡ мускулдары праличы. Ауырыу килеп сығыуҙың төп сәбәбе — өй шартларында консервланған аҙыҡтар (йәшелсә, еләк-емеш, бәшмәктәр), санитария нормаларын һәм ҡағиҙәләрен боҙоп әҙерләнгән ҡаҙылыҡ, ҡаҡланған ит, балыҡ һ. б., шулай уҡ тупраҡ менән бысранған аҙыҡ ҡулланыу. Ботулизм менән йорт хайуандары ла ауырый.

## Дауалау
Дауалау өсөн лаборатор тикшереү (бактериологик анализ, биопроба алымы һ. б.) алымдарҙы ҡулланалар. Дауалау өсөн медикоментоз (ботулизмға ҡаршы сыворотка, йөрәк, эс йомшартыусы дарыуҙар), ашҡаҙанды йыуҙырыу ысулдары ҡулланалар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы 
* Башҡорт энциклопедияһы 

## Әҙәбиәт
* Пяткин К. Д. Микробиология. М. 1980; Справочник-путеводитель практикующего врача. 2000 болезней от А до Я. — М., 1999.
Гельминтоз

**Гельминтоз** (,  йәки  — паразитм селәү+ -osis) — паразит гельминт селәүҙәр тыуҙырған кешенең, хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең паразитар ауырыуы; паразит селәүсендәр-гельминттар йоғоуҙан барлыҡҡа килгән ауырыу; үҫеп еткән, енси етлеккән селәүсендәрҙең (гельминттар) йә иһә уларҙың личинкаларының кеше ағзаларында һәм организм системаларында паразитлыҡ итүе менән бәйле ауырыуҙар. Гельминтоздар күп таралған ауырыуҙарҙың һанала. Гельминттарның 250-нән артыҡ төрө тасүирланған. Улар 3 типка бүленә: *биогельминттар, геогельминттар, контактлы гельминттар*. 
Гельминттарҙы гельминтология фәне өйренә.

## Әҙәбиәт
* Астафьев Б.А. Очерки по общей патологии гельминтозов человека, М., 1975.
* Гельминтозы человека, под ред. Ф.Ф. Сопрунова, М., 1985.
* Озерецковская Е.Е., Зальнова Н.С. и Тумольская Н.И. Клиника и лечение гельминтозов, Л., 1985.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

## Иҫкәрмәләр
2 сентябрь

**2 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 245-се (кәбисә йылында 246-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 120 көн ҡала.

 
## 
* 1794: Одесса ҡалаһына нигеҙ һалына.
* 1913: Киевта Беренсе Бөтә Рәсәй спорт олипиадаһы башлана.
* 1941: Мәскәүҙә П. И. Чайковский исемендәге концерт залы асыла.
* 1945: Японияның капитуляцияһы тураһындағы актҡа ҡул ҡуйыла.
* 1945: Вьетнам Демократик Республикаһы төҙөлөү тураһында иғлан ителә.
* 1962: Новосибирск ҡалаһында халыҡ һаны 1 миллионға етә.
* 1969: Интернеттың «тыуған көндәренең» береһе: Калифорния университеты лабораторияһында ике компьютер араһында уңышлы мәғлүмәт алмашыу башҡарыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:2 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1906: Александр Казанцев, СССР-ҙың фантаст-яҙыусыһы, фәнни фантастикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* 1908: Валентин Глушко, СССР ракета-космик техникаһы, шул иҫәптән «Энергия-Буран» комплексы конструкторы, ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты.
* 1920: Иван Михайличенко, СССР-ҙың 1-се класлы хәрби осоусыһы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы. 
* 1926: Евгений Леонов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1978) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1976).
* 1930: Андрей Петров, СССР һәм Рәсәй композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).
* 1935: Валентин Гафт, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984).
* 1944: Александр Филиппе́нко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (2000).
* 1945: Михаил Вишняков, СССР һәм Рәсәй шағиры. 
* 1945: Ирина Пече́рникова, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1988).
* 1953: Елена Про́клова, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984).
* 1965: Леннокс Льюис, Британия һәм Канаданың профессионал боксёры, донъяның абсолют чемпионы (1999).
* 1990: Николай Иов, Днестр буйы Молдова Республикаһы спортсыһы, ауыр атлет, пауэрлифтер буйынса күп тапҡыр донъя һәм Европа чемпионы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:2 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1902: Ҡәйүм Насыри, татар мәғрифәтсеһе, ғалим һәм яҙыусы.
* 1968: Баязит Бикбай, башҡорт шағиры, прозаик, драматург, БАССРҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1969).
* 1969: Хо Ши Мин, 1951—1969 йылдарҙа Вьетнам президенты, философ-марксист, шағир.
* 1970: Василий Сухомлинский, СССР-ҙың педагог-новаторы, яҙыусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1968).
* 1999: Әнғәм Атнабаев, Башҡортостандың халыҡ шағиры (1997), драматург, РСФСР-ҙың 1988) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты.

##
3 сентябрь

**3 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 246-сы (кәбисә йылында 247-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 119 көн ҡала.

 
## 
* 1875: Мәскәүҙә хәҙерге Дәүләт тарих музейы бинаһы төҙөлөшөндә тантаналы шарттарҙа тәүге нигеҙ ташы һалына.
* 1880: Петербургта инженер Фёдор Пироцкий Рәсәй империяһындағы (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, хатта донъялағы) тәүге электр трамвайын халыҡҡа эшләтеп күрһәтә.
* 1945: Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамлана.
* 1947: Туймазы девон нефтенең тәүге партияһы 183 километрлыҡ «Туймазы — Өфө» магисталь торба үткәргес буйлап Черниковкалағы нефть эшкәртеү заводына килә. Был Урал—Себер төбәгендәге магистраль нефть һәм уның продукттары үткәргестәре системаһын булдырыуға башланғыс һала.
* 1947: Хәҙерге «Транснефть–Урал» йәмғиәте ойошторола.
* 1957: Нефтекама ҡалаһына нигеҙ һалына.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1695: Пьетро Локателли, Италия скрипкасыһы, композитор.
* 1710: Абраам Трамбле, Швейцария натуралисы.
* 1875: Фердинанд Порше, Австрия автоконструкторы.
* 1895: Николай Адуев, СССР-ҙың сатирик яҙыусыһы, юморист, шиғри пьесалар авторы.
* 1900: Урхо Калева Кекконен, Финляндияның 8-се президенты (1956—1981).
* 1905: Карл Дэвид Андерсон, АҠШ-тың ғалим-физигы, позитронды асыусы, Нобель премияһы лауреаты (1936).
* 1920: Чабука Гранда, Перу йырсыһы, йырҙар авторы.
* 1950: Евгений Паперный, СССР һәм Украина актёры, Украинаның халыҡ артисы (1992).
* 1955: Стив Джонс, Британияның рок-гитарисы, йырсы, «Sex Pistols» төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе.
* 1960: Перри Бэмоунт, Британия музыканты, «The Cure» рок төркөмөнөң элекке ағзаһы.
* 1965: Марина Зудина, актриса, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы.
* 1965: Чарли Шин (төп исеме Карлос Ирвин Эстевес), АҠШ актёры, сценарист, «Алтын глобус» премияһы лауреаты.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1883: Иван Тургенев, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, драматург.
* 1981: Фәтхерахман Әхмәҙиев, үҙешмәкәр татар композиторы. («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б.)
* 1995: Шәриф Бикҡол, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, яҙыусы һәм журналист. РСФСР‑ҙың (1980) һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты.

##
4 сентябрь

**4 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 247-се (кәбисә йылында 248-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 118 көн ҡала.

 
## 
* 1931: Бишбүләк районы «Светлый путь» гәзитенең тәүге һаны сыға.
* 1959: АҠШ-та һатыуға беренсе тапҡыр колготка сығарыла.
* 1975: СССР Үҙәк телевидениеның 1-се каналында «Что? Где? Когда?» уйыны тәүге тапҡыр эфирға сыға.
* 1991: Свердловск ҡалаһының исеме Екатеринбург итеп үҙгәртелә.
* 1998: «Google» компанияһы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:4 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 973: Әл-Бируни, төрки һәм фарсы ғалимы.
* 1780: Фёдор Гааз, Рәсәй империяһының күҙ табибы, йәмәғәт эшмәкәре.
* 1835: Александр Баженов, Рәсәй империяһы драматургы, тәржемәсе, театр тәнҡитсеһе.
* 1874: Александр Вишневский, Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың хәрби хирургы, дауалау майын (Мазь Вишневского) эшләүсе, академик.
* 1875: Евгений Лансере, Рәсәй империяһы һәм СССР рәссамы, график, РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы (1945).
* 1904: Павел Масса́льский, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1963).
* 1929: Нина У́ргант, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* 1934: Эдуард Хиль, СССР һәм Рәсәйҙең опера, камера, эстрада йырсыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1974).
* 1952: Евге́ния Глушенко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (1995).
* 1954: Виктор Бычко́в, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты («Особенности национальной охоты», «Особенности национальной рыбалки»).
* 1973: Кирилл Пирого́в, Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2005). («Орёл и решка» — төп роль, «Брат 2»).
* 1980: Дэвид Гарретт, Германия скрипкасыһы, композитор.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:4 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1907: Эдвард Григ, Норвегия композиторы.
* 1930: Владимир Арсеньев, Алыҫ Көнсығышты тикшереүсе сәйәхәтсе, СССР яҙыусыһы («Дерсу Узала»).
* 1963: Михаил Романов, театр һәм кино актёры, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1951).
* 1965: Альберт Швейцер, Германияның теология белгесе һәм табип, Нобель премияһы лауреаты (1952).
* 1998: Игорь Сорин, СССР һәм Рәсәй шағиры, музыкант һәм артист, 1995—1998 йылдарҙа популяр «Иванушки International» төркөмө солисы.
* 2014: Донатас Банионис, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы.

##
6 сентябрь

**6 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 249-сы (кәбисә йылында 250-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 116 көн ҡала.

 
## 
* 1716: Бостон ҡалаһында АҠШ-тағы беренсе маяҡ төҙөлә.
* 1852: Манчестерҙа Британияның тәүге түләүһеҙ китапханаһы асыла.
* 1936: «СССР-ҙың халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем булдырыла. Уға беренселәр булып К. С. Станиславский, В. И. Немирович-Данченко, В. И. Качалов, И. М. Москвин лайыҡ була, ә 1991 йылда СССР тарҡалыр алдынан был исем һуңғы тапҡыр бирелә, уны йырсы Алла Пугачева менән актёр Олег Янковский ала.
* 1939: Ленинградта Аркадий Райкин етәкләгән Дәүләт эстрада миниатюралары театры асыла.
* 1952: Женевала авторлыҡ хоҡуғы тураһындағы Бөтә донъя конвенцияһына ҡул ҡуйыла.
* 1991: СССР Балтик буйы республикалары Эстония, Латвия һәм Литваның бойондороҡһоҙлоғон таный.
* 1991: Ленинградҡа 1914 йылға тиклемге тарихи атамаһы Санкт-Петербург кире ҡайтарыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:6 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1475: Себастьяно Серлио, Италияның архитектура теоретигы.
* 1785: Александр Нелюбин, Рәсәй империяһы табибы, фармаколог.
* 1860: Джейн Аддамс, АҠШ социологы, философ, Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты (1931).
* 1863: Дмитрий Граве, СССР математигы, СССР Фәндәр Академияһының почётлы академигы.
* 1886: Александр Зражевский, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1949).
* 1900: Жюльен Грин, Франция яҙыусыһы, романдар авторы, драматург, сығышы менән АҠШ-тан.
* 1920: Сергей Стечкин, СССР һәм Рәсәй ғалимы, математик, функцияларҙы өйрәнеү буйынса фәнни мәктәп ойоштороусы. 
* 1925: Геннадий Литаврин, СССР һәм Рәсәй ғалимы, тарихсы, академик.
* 1928: Евгений Светланов, дирижёр, композитор һәм пианист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986).
* 1950: Владимир Ерёмин, СССР һәм Рәсәй актёры, сценарист, продюсер, телетапшырыуҙар алып барыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:6 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1952: Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 1998: Акира Куросава, Япония кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер, СССР-ҙың Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1991).
* 1998: Фәсил Әхмәтов, композитор, Татарстан Республикаһының (1995) һәм Рәсәй Федерацияһының (1992) халыҡ артисы, Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге (1975) һәм РСФСР-ҙың М. Глинка исемендәге (1988) Дәүләт премиялары лауреаты.
* 1999: Назар Нәжми, Башҡортостандың халыҡ шағиры.

##
9 сентябрь

**9 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 252-се (кәбисә йылында 253-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 113 көн ҡала.

 
## 
* 1776: «Америка Берләшкән Колониялары» атамаһын «Америка Ҡушма Штаттары» итеп үҙгәртеү рәсми раҫлана.
* 1886: Швейцария баш ҡалаһы Бернда Әҙәби һәм нәфис әҫәрҙәрҙе һаҡлау тураһында Конвенцияға ҡул ҡуйыла, был автор хоҡуҡтарын яҡлау буйынса тәүге халыҡ-ара килешеү була.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:9 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1790: кенәз Сергей Петрович Трубецкой, Рәсәй империяһы офицеры, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, декабрист.
* 1828: Лев Толстой, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:9 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1793: Питер Перез Бурдетт, картограф, художник, геодезист.
* 1976: Мао Цзэдун, Ҡытайҙың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.

##
7 сентябрь

**7 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 250-се (кәбисә йылында 251-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 115 көн ҡала.

 
## 
* 1812: Ватан һуғышының иң көсөргәнешлеһе булып танылған Бородино алышы.
* 1928: СССР-ҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены булдырыла.
* 1945: Берлинда Икенсе донъя һуғышы союздаштары СССР, АҠШ, Бөйөк Британия һәм Франция ғәскәрҙәрҙең Еңеү парады була.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:7 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1805: Модест Богданович, Рәсәй империяһының хәрби тарихсыһы, генерал-лейтенант.
* 1810: Герман Генрих Госсен, Германия иҡтисадсыһы.
* 1860: Анна Мэри Мозес, АҠШ рәссамы.
* 1870: Александр Куприн, Рәсәй империяһы һәм СССР яҙыусыһы, драматург.
* 1915: Киёси Ито, Япония математигы.
* 1925: Павел Вигдергауз, СССР һәм Украина архитекторы, СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты.
* 1925: Александр Хмелик, СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, драматург һәм киносценарист, «Ералаш» киножурналының баш мөхәррире.
* 1930: Сонни Роллинз, АҠШ-тың джаз саксофонсыһы, композитор.
* 1935: Анатолий Бучаченко, СССР һәм Рәсәй ғалимы, физик-химик, академик.
* 1935: Игорь Голембиовский, СССР һәм Рәсәй журналисы, 1991—1997 йылдарҙа «Известия» гәзитенең баш мөхәррире.
* 1940: Дарио Ардженто, Италия кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер, ҡурҡыныс фильмдар авторы.
* 1955: Ефим Зельманов, СССР һәм АҠШ ғалимы, математик, Чикаго һәм Йель университеттары профессоры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:7 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 2010: Диваев Рәшит Мансур улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), БАССР-ҙың атҡаҙанған агрономы (1981).

##
8 сентябрь

**8 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 251-се (кәбисә йылында 252-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 114 көн ҡала.

 
## 
* 1930: АҠШ-тың «МММ» химия компанияһы хеҙмәткәре Ричард Дрю йәбешкәк таҫма — скотч уйлап таба.
* 1970: СССР-ҙа урта мәктәп уставы раҫлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар

### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:8 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1830: Фредерик Мистраль, Франция шағиры, Нобель премияһы лауреаты (1904).
* 1841: Антонин Дворжак, Чехия композиторы.
* 1910: Жан-Луи Барро, Францияның театр һәм кино актёры, режиссёр.
* 1920: Александр Граве, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* 1923: Рәсүл Ғамзатов, СССР шағиры, яҙыусы, публицист, йәмәғәт эшмәкәре, Дағстандың халыҡ шағиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974).
* 1923: Иван Земнухов, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Краснодонда «Йәш гвардия» йәшерен ойошмаһын ойоштороусыларҙың береһе,  Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
* 1924: Любовь Шевцова, «Йәш гвардия» йәшерен ойошмаһы ағзаларының береһе, Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
* 1925: Питер Селлерс (төп исеме Ричард Генри Селлерс), Британия киноактёры, «Алтын глобус» премияһы лауреаты.
* 1930: Марио Адорф, Германияның театр һәм кино актёры.
* 1945: Владимир Фокин, СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, сценарист һәм актёр, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2008).
* 1960: Ия Нинидзе, СССР, Грузия һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актрисаһы, йырсы.
* 1975: Елена Лиховцева, Рәсәй тенниссыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:8 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1811: Петер Симон Паллас, Германия һәм Рәсәй империяһының энциклопедист-ғалимы.

##
10 сентябрь

**10 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 253-сө (кәбисә йылында 254-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 112 көн ҡала.

 
## 
* 1929: Гусь-Хрустальный ҡалаһында быяла заводы эшләй башлай.
* 1940: СССР-ҙа «Паспорт тураһында положение» раҫлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:10 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1872: Владимир Арсеньев, Алыҫ Көнсығышты тикшереүсе сәйәхәтсе, СССР яҙыусыһы («Дерсу Узала»).
* 1894: Александр Довженко, СССР кинорежиссёры, яҙыусы, кинодраматург.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:10 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1994: Евгений Долматовский, СССР һәм Рәсәйҙың Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан шағиры, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты. «Любимый город», «Ночь коротка», «Комсомольцы-добровольцы» һәм башҡа бик күп популяр йырҙар авторы.

##
13 сентябрь

**13 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 256-сы (кәбисә йылында 257-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 109 көн ҡала.

 
## 
* 1736: Силәбе ҡалаһына нигеҙ һалына.
## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:13 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1923: Зоя Космодемьянская, Бөйөк Ватан һуғышы барышында «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ булған (1941, үлгәндән һуң) беренсе ҡатын-ҡыҙ.
* 1934: Тамара Милашкина, СССР һәм Рәсәйҙең опера йырсыһы (сопрано), СССР-ҙың халыҡ артисы (1973).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:13 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1979: Рим Сыртланов, башҡорт театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1954) артисы.

##
11 сентябрь

**11 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 254-се (кәбисә йылында 255-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 111 көн ҡала.


## 
* 1912: Мәскәүҙә «Бородино алышы» панорамаһы эшләй башлай. 
* 1918: Халыҡ Комиссарҙары Советы Декреты менән Рәсәйҙә Үлсәү һәм ауырлыҡтың метрик системаһы индерелә.
* 1938: Мәскәүҙә «Аэропорт» метро станцияһы асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:11 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1862: О. Генри, АҠШ яҙыусыһы, хикәйә оҫтаһы.
* 1877: Феликс Эдмундович Дзержинский, революционер, ВЧК (ОГПУ) рәйесе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:11 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1971: Никита Сергеевич Хрущёв, СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, КПСС Үҙәк Комитетының 1953—1964 йылдарҙағы Беренсе секретары, СССР Министрҙар Советының 1958—1964 йылдарҙағы Рәйесе.
* 1973: Сальвадор Альенде, Чили президенты.

## 

## Иҫкәрмәләр
12 сентябрь

**12 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 255-се (кәбисә йылында 256-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 110 көн ҡала.

 
## 
* 1953: Никита Сергеевич Хрущёв КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары итеп һайлана.
* 1954: Краснодон ҡалаһында «Йәш гвардия»сыларға һәйкәл асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:12 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1933: Татьяна Доронина, СССР һәм Рәсәй театр һәм и кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1981).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:12 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
1992: Нәҡи Иҫәнбәт, Башҡортостандың Салауат районында тыуған яҙыусы, драматург һәм тел ғалимы. Татарстандың халыҡ яҙыусыһы һәм республиканың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.

##
14 сентябрь

**14 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 257-се (кәбисә йылында 258-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 108 көн ҡала.

 
## 
* 1741: 23 көн туҡтауһыҙ эшләү һөҙөмтәһендә Германия композиторы Георг Гендель «Мессия» ораторияһын яҙып бөтә.
* 1867: Карл Маркстың «Капитал» китабының 1-се томы донъя күрә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:14 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1765: Мануэл Мария Барбоза ду Бокаже, Португалия шағиры.
* 1830: Николай Бошняк, Рәсәй империяһының диңгеҙ сәйәхәтсеһе, Сахалинды һәм Амур йылғаһын тикшереүсе. 

## 
*<categorytree depth="0">Категория:14 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 2008: Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре.

##
Көмәрҙәк (һырт)

**Көмәрҙәк** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. 

Белорет районында Оло Инйәр йылғаһы тамағы киңлегенән алып Цыбров шишмәһе киңлегенә тиклем Йүрүҙән йылғаһының уң яры буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. 

Оҙонлоғо 17 км тирәһе, киңлеге 4 км яҡын. Абсолют бейеклеге 1354 м. Һыртта 1000 м ашыу бейеклектәге 3 түбә айырылып тора. 

Төньяҡ өлөшөндә түбәләре осло, көньяҡта — яҫы; ҡурумдар (оҙонлоҡтары 1,5 км яҡын) һәм таш һибелмәләре, ҡалдыҡ ҡаялар бар. Битләүҙәре текә. Егәлгә свитаһының урта рифей кварцлы ҡомташтарынан тора. 

Һыртта Оло Инйәр йылғаһы, Йүрүҙән һәм Тирлән йылғалары ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: 600—900 м тиклем шыршы‑аҡ шыршы урмандары үҫә, юғарыраҡ урмандар һирәгәйә, йәйелеп үҫеүсе тәпәш шыршылар, аҡ шыршы (урыны менән ҡарағас) урмандары яланғас бүлкәт менән алмашына. Көнсығыш битләүҙәрендә йөҙ йәшәр ҡарағастар осрай. Һырттың көнбайыш битләүҙәре Көньяҡ Урал ҡурсаулығында урынлашҡан.

## Топонимикаһы
Атамаһы көмөрө һәм һөҙәк һүҙҙәренән алынған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Машаҡ (һырт)

## Һылтанмалар
* КУМАРДАК, хребет
* Хребет Кумардак
* По "венцу" хребта Кумардак.
* Хребет Кумардак (Южный Урал)

## Иҫкәрмәләр
Гобелен

**Гобеле́н** (), йәки **шпалера** — стенаға элеү өсөн төрлө һүрәт төшөрөп ҡулдан һуҡҡан йоҡа келәм; биҙәү әһәмиәте юғары булған туҡыма; XVII-XVIII быуаттарҙа ҡулдан туҡылған; атамаһы кеше исеменән; биҙәлеш маҡсаттарында ҡулдан туҡылган юғары сәнғәти ҡиммәткә эйә тукыма; туҡылған рәсемдәр, диуар келәмдәре һ.б. XV быуатта йәшәген Гобелен фамилияле француз буяусылары исеме менән аталған.

XX быуат сәнғәтендә «гобелен» төшөнсәһе менән Көнбайыш Европалағы классик Гобелен традициялары — шпалеранан башланғыс алған, кулдан туҡылған уникаль тематик һәм биҙәкле панноларҙы (келәмдәрҙе) атыйҙар. Гобелен сеймалы булараҡ нигеҙҙә йөн,  мамыҡ һәм етен ҡулланылған. Рәссам композицияларҙы алдан ҡатырғаға төшөрөлгән эскиз нигеҙендә тукый, йыш кына рәссам үҙе үк башҡарыусы ла. Гобелен туҡыусы ҡатырғалаға рәсем буйынса ебәк һәм йөн ептәрҙән, туҡымала аралыҡ ҡалдырмай, нығытыусы арҡаулыҡ ептәр файҙаланап, горизонталь йәки вертикаль станокта ҡулдан шыма туҡыла.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* энциклопедияһы