Azadi Tower

**Азади манараһы** (Фарсыса: برج آزادی Borj-e Āzādi: *Азатлыҡ манараһы*) — Ирандың Тәһран ҡалаһындағы Азади майҙанында урынлашҡан иң билдәле һәйкәлдәрҙең береһе. Ул Тәһрандың иҫтәлекле урындарының береһе булып тора, ҡаланың көнбайыш ҡапҡаһын билдәләй һәм Азади мәҙәни комплексының бер өлөшө, уның эсенә шулай уҡ ер аҫты музейы инә.

Манараның бейеклеге 45 метр, ул тулыһынса шымартылған мәрмәр менән ҡапланған. Ирандың һуңғы шаһы Мөхәммәт Реза Пәхләүиҙең заказы буйынса, Фарсы империяһының 2500 йыллығын билдәләү өсөн төҙөлгән һәм 1971 йылда тамамланған. Ул шулай уҡ илдең нуленсе километры булып хеҙмәт итә.

Конкурста еңеү яулағандан һуң, архитектор Хөсәйен Аманатҡа манараның дизайнын эшләү бурысы йөкмәтелә. Уның идеялары классик һәм постклассик иран архитектураһына, Аҡ революциянан һуң 1960-сы йылдарҙағы сәнғәткә булған популяр йоғонтоға нигеҙләнгән.

= Тарихы =

### '''Исеме'''
Был һәйкәл менән бәйле беренсе исем *Дарвазе-йе Курош* ("Кир ҡапҡаһы") булған, ә йөҙ йыллыҡ байрамы ваҡытында Байрамдар советы рәйесе Әсәҙуллаһ Әләм һәйкәлде *Дарвазе-йе Шаһаншаһи* ("Император ҡапҡаһы") тип атаған. Һәйкәлдең һуңғы рәсми исеме 1966 йылдың сентябрендә һәйкәл дизайны буйынса конкурс иғлан ителгәнгә тиклем хәл ителгән. Байрамдар советы менән бергә эшләгән боронғо иран телдәре белгесе һәм профессоры Баһрам Фәрәһвәши һәйкәлдең рәсми исемен уйлап тапҡан — *Шаһяд Арьямеһр*. 1971 йылда Фарсы империяһына нигеҙ һалыныуҙың 2500 йыллығы хөрмәтенә төҙөлгән был "Тәһранға ҡапҡа" шаһ (Мөхәммәт Реза Пәхләүи) хөрмәтенә *Шаһяд* ("Шаһ һәйкәле") тип аталған, әммә һуңыраҡ, 1979 йылғы революциянан һуң, *Азади* ("Азатлыҡ") тип үҙгәртелгән.

### '''Төҙөлөшө'''

1960-сы йылдарҙа Иран нефть экспортлаусы ҙур илгә әүерелә, һәм яңы байлығын файҙаланып, Шаһ илде модернизациялау һәм индустриялаштырыу программаларын башлай. Был архитектор Хөсәйен Аманат "бәләкәй ренессанс" тип атаған мәҙәни үҫештән һуң була. 1966 йылда Аманат бинаның проектын эшләү буйынса конкурста еңеп сыға.

Хөкүмәттең борсолоуҙары арҡаһында, Аманатҡа "Байрамдар советының хуплауы шарты менән" килешеү аҫтына ҡул ҡуйырға тура килә, ул заказсы булараҡ сығыш яһарға тейеш була. Аманат, Сидней опера театрының дизайнына һәм төҙөлөшөнә индергән өлөшө менән һоҡланғанға күрә, манараның конструкцияһын проектлауҙа ярҙам итеү өсөн Британияның Arup фирмаһын йәлеп итергә планлаштыра. Башта ул сит ил инженерына ярҙам һорап мөрәжәғәт иткәндә, совет етәкселәренең, шулай уҡ бер нисә консерватив һәм милләтсе иран инженерҙарының ҡаршылығы менән осраша. Шуға ҡарамаҫтан, Шаһ Аманатты яҡлап сыға, ҡарарҙы архитектор ҡарамағына ҡалдырыу тураһында советҡа хат ебәрә.

Аманат BBC World News-ҡа биргән интервьюһында: "Дөйөм алғанда, бина нигеҙҙән башлана һәм күккә табан күтәрелә", - ти. Ул Ирандың "юғарыраҡ кимәлгә күтәрелергә тейеш" булыуын тойоуо был манараны шулай проектларға илһамландырҙы, тип белдерә. Уның һүҙҙәренсә, төп көмбәҙ — ул Сасанидтар осоро көмбәҙе, ул классик осорҙо кәүҙәләндерә, ә уның өҫтөндәге һыныҡ арка урта быуаттарҙағы популяр арка формаһын кәүҙәләндерә, постклассик осорҙо күрһәтә. "Ҡабырғалар селтәре", көмбәҙҙәрҙе үҙ-ара тоташтырып, классик һәм постклассик Иран араһындағы бәйләнеште күрһәтә.

Исфаһан провинцияһының аҡ мәрмәренән төҙөлгән һәйкәл 8000 таш блоктан тора. Таштарҙы карьерҙарҙы яҡшы белгән Ғәнбәр Рәхими таба һәм килтерә, ул йыш ҡына *Солтан-е Санг-е Иран* ("Ирандың таш солтаны") булараҡ билдәле. "Уның ҡатмарлы туҡылған өҫлөктәрен билдәләү" өсөн компьютерҙар ҡулланыла, был ул ваҡытта яңы технологик алым була. Манара төҙөлөшөнөң төп подрядсыһы MAP фирмаһы була, уны билдәле иран ташсыһы Ғаффар Даварпанаһ Варносфадерани күҙәтә. Проектты башлыса биш йөҙ иран сәнәғәтсеһе төркөмө финанслай. MEED хәбәренә ярашлы, төҙөлөш яҡынса алты миллион долларға төшә.

1971 йылдың 16 октябрендә манара тантаналы асыла. Әммә манара халыҡ өсөн 1972 йылдың 14 ғинуарында ғына асыла.

= Музей =
Азади музейы беренсе ҡатта урынлашҡан. Иң тәүге экспонаттар араһында Сузанан алынған шына яҙыу менән ҡапланған дүрт мөйөшлө таш плиталар, алтын плиталар һәм терракота плиталар бар.

1979 йылғы революцияға тиклем төп экспозицияны Кир цилиндрының күсермәһе биләгән, ә төп нөсхәһе Британ музейында һаҡланған.

= Ваҡиғалар =

### Аудиовизуаль театр (1971)
1971 йылда уйланылған төп тамаша 1975 йылда яңыһы менән алмаштырыла, ул килеүселәрҙе Ирандың географик һәм тәбиғи төрлөлөгө, шулай уҡ уның төп тарихи элементтары менән танышырға саҡыра. Милли ҡаҙаныштар, техник башланғыстар, каллиграфик шиғырҙар һәм миниатюра һүрәттәре күрһәтелә. Чехословакия фирмаһы тарафынан эшләнгән проект 12 000 метр таҫма, 20 000 төҫлө слайд, 20 кинопроектор һәм 120 слайд проекторы талап итә. Аудиовизуаль программаларҙы профессор Ярослав Фрич (1928–2000) етәкләй. Бөтә система менән биш компьютер идара итә.

### "Һүҙ ҡапҡаһы" яҡтылыҡ шоуы (2015)
Немец рәссамы Филипп Гайст Азади манараһында Германияның берҙәмлеге көнө айҡанлы "Һүҙ ҡапҡаһы" тип аталған проекциялы маппинг инсталляцияһын ойоштора. Программа 2015 йылдың 3-5 октябрендә үткәрелә.

Был проектта рәссам шиғри рәүештә азатлыҡ, тыныслыҡ, арауыҡ һәм ваҡыт темаларын визуализациялай. Гайст төрлө телдәрҙәге төҫлө һүҙҙәрҙән һәм төшөнсәләрҙән, шулай уҡ абстракт һүрәт композицияларынан торған яҡтылыҡ инсталляцияһын эшләй. Ялтырауыҡлы һүҙҙәр инглиз, немец һәм фарсы телдәрендә була, һәм улар тере музыкаға ярашлы рәүештә манара стеналарында хәрәкәт итә.

## Галерея

File:Azadi Square & Azadi Tower, aerial view 1971.jpg|Азади майҙаны 1971 йылда
File:Azadi Tower at night, September 2016.jpg|Азади манараһы тулы ай ваҡытында
File:میدان آزادی، میدان شهیاد، برج آزادی، برج شهیاد، تهران Azadi Tower, Azadi Square, Meydea-e Azadi, Meydan-e Shahyad, Tehran province, Iran Flag colors - panoramio.jpg|Манара Иран флагы төҫтәрендә
File:3rd Day - The Green Protest Rally.jpg|2009 йылғы президент һайлауҙарына ҡаршы протест акциялары ваҡытындағы манара
File:Azadi Tower interior 2016.jpg|Азади башняһының күҙәтеү майҙансығы.
File:آزادی نمای پایین.jpg|Башняға аҫтан өҫкә ҡараш
File:Azadi tower 1.jpg|Азади музейы эсендә.
File:Azadi tower 7.jpg|Азади музейы эсендә
File:Azadi tower 2.jpg|Азади музейы эсендә
File:Azadi tower 8.jpg|Азади музейы эсендә
File:Banknote of second Pahlavi - 200 rials (rear).jpg|1974 йылғы 200 Иран риалы банкнотаһының артҡы яғындағы Азади башняһы
File:2018-09-26 Iran, Tehran, Azadi Tower (2).jpg|Башняның күренеше
File:2018-09-26 Iran, Tehran, Azadi Tower (3).jpg|Башняның күренеше
File:2018-09-26 Iran, Tehran, Azadi Tower (4).jpg|Башняның күренеше


## Юл айырсалары
*  Сәиди экспресс-юлы
*  Кәрәж махсус юлы
*  Мөхәммәт Али Йәннәх экспресс-юлы
*  Азади урамы

## Тышҡы һылтанмалар
* *[https://www.theguardian.com/world/iran-blog/gallery/2015/oct/07/german-artist-tehran-freedom-arch-pictures German artist lights up Tehran's freedom arch – in pictures]* (Images)

*