open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хаттуса

**Хаттуса** (хетта.: , *Ḫa-at-tu-ša*; төр.  Hattuşaş, ***Хаттушаш***) — боронғо Хетт батшалығының баш ҡалаһы. Ҡаласыҡ үҙәк Аанатолияла Ҡыҙылырмаҡ йылғаһынан алыҫ түгел хәҙерге төрөк ауылы Боғазкале  (төр.  Boğazkale, алда аталған *Богазкей*) янында, Анкаранан көнсығышҡараҡ 145 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡаласыҡ  1834 йылда, ҡаҙыныу эштәре алып барғанда табылған, ҡаҙыу эштәре  1906 йылдан алып барыла.  1986 йылда Хаттуса табылдыҡтары  ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.

## Урынлашыуы һәм ландшафты
Хаттуса Үҙәк Анатолияның төньяҡ өлөшөндә, Боғазҡале ауылы янында хәҙерге Анкаранан  150 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Борон был урындарҙа һыу тирмәндәренең барлығы теркәлһә лә,  хәҙер был ярайһы ҡырыҫ  климаты  менән ҡоро  таулы ер. Ҡыш оҙон һәм һалҡын,  йәй сағыштырмаса ҡыҫҡа, тик  эҫе. Ҡыҙыныу урындарында үҫемлектәр ярлы, ағастар юҡ тиерлек,   ландшафтында  урындың  бик ҡатмарлы рельефы менән тау далаһы өҫтөнлөк итә. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге —  1050 м.  Шуға ҡарамаҫтан, тупраҡ уңдырышлы. Хаттусала ете эсәр һыу сығанағы  бар. Ҡаялы һырттар һәм яһалма ҡәлғә ҡоролмалары, шулай уҡ көнсығыштан һәм төньяҡтан текә ярҙар ҡаланы яҡын барғыһыҙ итә.  

Боғазкаленың тирә-яғындағы ҡаҙыу эштәренең  дөйөм майҙаны яҡынса 160 гектар була һәм бер нисә участкаға бүленә. Үҙәктә— Бююккалдың ике ҡаяһы  (төр.  Büyükkale, «ҙур ҡәлғә»), уларҙан 500 м төньяҡҡа ҡарай Бююккаяның «Ҙур ҡаяһы»  (төр.  Büyükkaya). Бююккалдан көнсығышҡа ҡарай  сағыштырмаса тигеҙ майҙансыҡта «Түбәнге ҡала» — хетт баш ҡалаһының иң боронғо  өлөшө урынлашҡан. Бююккаленан  көньяҡҡа ҡарай «Үрге ҡала» — баш ҡаланың нығытмаһы урынлашҡан.  Тирә -яҡтарында ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтар бар, ҡаланың көньяҡ ситен хетт дәүләтенең һуңғы быуаттарында төҙөлгән элекке оборона валының ҡалдығы  Еркапы (*Yerkapı)* убаһы билдәләй. 

Хаттуса Ҡыҙылырмаҡтан көнсығыштараҡ  (уның хет исеме — *Marashantiya*), йылға үҙәне ҡырҡа боролған урында урынлашҡан. Борон бында үҙәк Каппадокиянан Ҡара диңгеҙгә сауҙа юлы үткән.  Шуға ҡарамаҫтан, Хаттуса баш ҡала булараҡ, көньяҡтараҡ урынлашҡан боронғо хетт мәҙәниәте үҙәгенән   айырым торған, һәм дәүләттең төньяҡ ситтәренә яҡын урынлашҡан. Хетт дәүләтенең ныҡ үҫешкән ваҡытында, ул көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай ҙурая. Ҡала шулай уҡ каски халҡының һөжүм итеү объекты була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

*
Мәмерйә сиркәүҙәре (Иваново)

**Ивановола  мәмерйә сиркәүҙәре** (, *Ивановски манастир*) — ҡаяларҙа уйып эшләнгән  сиркәүҙәр, хөжрәләр  комплексы. Русе ҡалаһынан (Болгария) 21 км көньяҡтараҡ урынлашҡан, Иваново ауылы менән  йәнәш, Русенский Лом йылғаһының каньонынан  32 метр бейеклектә ята. 1979 йылда  комплекс  ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.

## Тарихы
Комплекста монахтар XIII быуатта күсеп ултыра башлай.  Монастырҙың иң үҫешкән ваҡытында  унда 40-ҡа  яҡын сиркәү һәм яҡынса 300 һөжрә иҫәпләнә.  XVII быуаттан һуң монастырҙа кеше йәшәмәй һәм ҡоролмаларының күп өлөшө   бөлгөнлөккә төшә.

Мәмерйә сиркәүҙәренән  иң һаҡланғандары:

* *Господев Дол* сиркәүе— фреска һынлы сәнғәте менән биҙәлгән, йәнәш урынлашҡан монах бүлмәләрендә яҙыуҙар табылған, унда болгар батшаһы Иван Тертер ғүиеренең ҡалған өлөшөн ошо монастырҙа үткәргән һәм ошонда ерләнгән тип яҙылған; 
* *Йәшерен сиркәү* —  батша Иван Ассен  II  төҙөгән, ҡулдарына ғибәҙәтхананы тотоп торған уның һүрәте бер фрескны биҙәй;
* *«Сиркәү»* —  батша Иван Александр нигеҙ һала (XIV быуаттың икенсе яртыһында), стеналар библия сюжетына фрескалар менән биҙәлгән, улар боҙолған Ренессанс  стилендә башҡарылған;
* *Эске сиркәү*.

## Фрескалар
Комплекстың биш сиркәүендә XIII—XIV быуат фрескалары һаҡланған, улар урта быуат болгар стенаға рәсем төшөрөү сәнғәтенең  уникаль өлгөһө булып тора. Фрескаларҙа антик йоғонто һиҙелерлек  — әүәләү биҙәктәре, колонналарҙың, кариатидаларҙың шәрәм һүрәттәре бар.
Файл:Ival-ivanovo-mural.jpg|Иван Александр
Файл:Ivanovo decke.jpg|«Пилат хөкөмө»
Файл:Ivanovo decke2.jpg
Файл:Ивановски скални църкви 6.jpg


## Һылтанмалар

*
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Пещерные церкви в Иваново
* Пещерные церкви в Иваново на сайте Bulgarian Monastery 
* Velmans, Tania. Les Fresques d'Ivanovo et la peinture byzantine à la fin du Moyen Âge. - Journal des savants. 1965, N°1. pp. 358-412
Боян сиркәүе

**Боян сиркәүе** (болг.  Боянск църква) — Болгарияла урта быуат сиркәүе. Софиянан  8 км алыҫлыҡта Боян  ауылында Витоша  тауы итәгендә урынлашҡан.  1979 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
X быуатта Боян ауылында Николай Чудотворецҡа һәм изге Пантелеймонға арналған ҙур булмаған беренсе  сиркәү төҙөлә.  XIII быуат башында   севастократор Калоян күрһәтмәһе буйынса был сиркәүгә фрескалар менән биҙәлгән яңы ике ҡатлы сиркәү төкәтмәһе эшләнә  (1259 йылда тамамлана).  

Донатор исеме буйынса сиркәү «*Калоянов*» тип атала.  XIX быуат башында сиркәү ансамбле өсөнсө  төҙөләш менән тамамлана. Әлеге ваҡытта сиркәүҙең өс төкәтмәһе бар.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Сиркәү өс дәүерҙә төҙөлгән ҡоролмаларҙан тора:

* *көнсығыш өлөшө*:  ярым түңәрәк апсида менән тигеҙ осло тәреләр формаһында бер көмбәҙле сиркәү (XI быуат);
* *үҙәк өлөшө*: «Калоянов сиркәүе» — ике ҡатлы ҡоролма  (XIII быуат) — беренсе ҡатта  часовня һәм  болгар баярҙары ерләнгән кәшәнәләр, икенсе ҡатын  туранан-тура сиркәү биләй. Сиркәү фасады керамик кафелдәр менән биҙәлгән;
* *көнбайыш өлөшө*: XIX быуатта төҙөлгән көнбайыш яҡтан инеү урыны, биҙәлмәгән.

Урта быуат ҡоролмалары кирбес һәм таштан, ә көнбайыш инеү урыны - тик таштан  ғына төҙөлгән

## Фрескалар

Фреска һынлы сәнғәтенән сиркәүҙә  һаҡланған:

* XI—XII быуат фрескалары (XIII быуат һынлы сәнғәте аҫтында сиркәүҙең көнсығыш өлөшөндә фрагменттарҙа һаҡланып ҡалған: төньяҡ стенаһы, апсида аҫты);
* Оҫта Василийҙың фреска эштәре, XIII быуат уртаһында (фрескалар циклы 1259 йылда тамамлана);
* XIV—XVI быуат фрескалары 
* 1882 йылғы һынлы сәнғәт 

Сиркәүҙең стеналарын 240  айырым фигуралар һәм 89 композиция биҙәй (яңы ғәһед сюжетына,   святитель Николай йәшәйешенән эпизодтар). Сиркәүҙең фреска циклы болгар урта быуат стенаға рәсем төшөрөү сәнғәтенең иң ҡиммәтле йыйылмаһы булып тора.

Боян һынлы сәнғәте Византия империяһын тәре йөрөтөүселәр тарафынан  баҫып алыу осорона ҡарай, был һынлы сәнғәт мәктәптәренең әһәмиәтен арттырыуға килтерә. Византия һынлы сәнғәтенә  яҡынлығы булһа ла,  Боян  биҙәктәре яҫылыҡлылығы, контурлығы, рәсемдең киҫкенлеге һәм шул уҡ ваҡытта йөҙҙәрҙең ҡырҡыу портретлылығы, хистәрҙең төрлө төҫмөрлөктәге ҡатмарлылығы — етдилеге, ихласлығы һәм йомшаҡлығы менән айырыла.   Тарихи портреттар араһында сиркәүҙә  — севастократор  Калоян һәм уның ҡатыны Десислава, батша Константин Тих һәм батшабикә  Иринаның (сиркәүҙең төньяҡ диуарында) образдары.  Нартекста 18  сюжет изге Николай Мирликийский тормошонан күренештәрҙе һүрәтләй.  
Файл:Boyana Angel.jpg|Николай Чудотворец
Файл:Boyana Church ship.jpg|Изге Николай  карапты ҡотҡара
Файл:Konstantin i Irina.jpg|Батша Константин Асен һәм  батшабикә Ирина


## Тәңкәләр
1981 йылда  Боян сиркәүе  2 лева номиналындағы ваҡ баҡыр-никель тәңкәлә ҡойола. Тәңкә Болгарияның 1300 йыллығына арналған тәңкәләр серияһына инә. 



Файл:Boyana-coin-revers.jpg|Болгарияла Боян сиркәүенә арналған юбилей аҡсаһы. Реверс.


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Боянская церковь
* Официальный сайт
* Боянская во имя святителя Николая, архиепископа Миоликийского, церковь // Православная энциклопедия
Заһир (мәғәнәләр)

**Заһир**  - ()  - Аллаһы тәғәләнең 99 күркәм исеменең (сифатының) береһе, "Аңлайышлы", "Асыҡ", "Мәғлүм" тигән мәғәнәләргә эйә. Башҡорт телендә  иҫке китапса һүҙ тип һанала һәм бер нисә мәғәнәгә эйә .

## Мәғәнәләр
***Заһир** - яҡты, нурлы.
Заһир булһа алдыңда ут йәки ҡаплап китһә сил...

*С. Яҡшығолов*
***Заһир** - күренеп торған, мәғлүм, билдәле.
Хәшиә ғәләмәте шунан заһир,

дин биреп донъя һатып алмағанда

*Аҡмулла* 
***Заһир булыу** - барлыҡҡа килеү, пәйҙә булыу.

1683 йылда Минзәлә тирәһендә  йәнә башҡорт фетнәләре заһир булды.

*М. Һаҙыев*

## Ир-ат исеме
* Исмәғилев Заһир Ғариф улы — башҡорт композиторы. БАССР-ҙың (1963), РСФСР-ҙың (1968) һәм СССР-ҙың (1982) халыҡ артисы
*Вәлитов Заһир Суфиян улы — СССР һәм Рәсәй театр актёры, Башҡорт АССР-ының (1984) һәм Рәсәй Федерацияһының (2000) халыҡ артисы
*Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы — башҡорт яҙыусыһы, шағир. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы
## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. - Мәскәү, 1993.-350-се бит

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты

**Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты** — Сибай ҡалаһындағы төп предприятие. 1948 йылда нигеҙ һалына, Яңы Сибай һәм башҡа ятҡылыҡтарҙан полиметалл мәғдән сығарыу һәм байыҡтырыу менән шөғөлләнә. 2004 йылда уның етештереү базаһында «Учалы ГОК» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Сибай филиалы булдырыла. 2004 йылда донъяла тәрәнлеге буйынса (500 м) икенсе урынды биләгән карьерҙа аҙаҡҡы мәғдән тоннаһы сығарыла. Хәҙерге көндә байыҡтырыу фабрикаһы Яңы Сибай ятҡылығының ер аҫты руднигы Каманган һәм Түбәнге мәғдән ятыштарында эшләй. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сибай баҡыр-цинк колчеданы ятҡылығы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* История комбината на официальном сайте администрации города Сибая
* Отчёт о проверке деятельности Башкирского медно-серного комбината
Профсоюздарҙың мәҙәниәт йорто (Волгоград)

**Профсоюз мәҙәниәт һарайы** (**Хеҙмәт һарайы**,  **Союздар йорто**) — Волгоград ҡалаһында  мәҙәни учреждение. Ленин проспектында урынлашҡан. Бина төбәк әһәмиәтендәге  мәҙәни мираҫ объекты булып тора. Был бинала, шулай уҡ Совет урамындағы уға терәлеп торған бейек йортта Волгоград өлкә профсоюздар советы урынлашҡан. 

Бина 1957 йылда архитектор В.Е. Масляев проекты буйынса төҙөлгән. Ул Ленин проспектына сыҡҡан  ярым түңәрәк күләмде һәм эске ихата менән тура мөйөшлө күләмде үҙ эсенә ала. Бинаның бөтә фасадтары ла колонналар һәм төрлө декоратив элементтар менән биҙәлгән. Ошо арҡала һарай ҡалала сталин архитектураһының һуңғы өлгөләренең береһе булып тора.

Төп инеү урыны өҫтөндә фронтонда  «СССР-ҙа хеҙмәт намыҫ, дан,  батырсылыҡ һәм ҡыйыулыҡ эше»  тигән сталин лозунгыһы урынлаштырылған. Сөнки  1951 йылда бинаның төҙөлөш сметаһын раҫлау һәм  уны эксплуатацияға тапшырыу араһында КПСС-тың XX  съезы була, унда Сталиндың шәхес культы хөкөм ителә, цитата   аҫтында ҡултамға ҡуйылмай, ә уның өҫтөндә   Ленин профиле төшөрөлә.

Үҙенең ярым түңәрәк формаһы һәм артта урынлашҡан «Облсовпроф» ҡунаҡханаһының бейек бинаһының йәнәш тороуы арҡаһында Профсоюдар мәҙәниәт йорто халыҡта «унитаз» исемен ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Частное учреждение профсоюзов «Дворец культуры профсоюзов» Волгоградские профсоюзы
Вараждинска жупанияһы

**Вараждинск** (хорва. Varaždinska županija) — жупания, Хорватияның төньяғында урынлашҡан, Словения менән сиктәш. Жупанияның административ үҙәге — Вараждин ҡалаһы.

## Географияһы
Вараждинска жупанияһының майҙаны — 1262 км². Төньяҡта жупания Меджимурск менән, көньяҡ-көнсығышта — Копривничко-Крижевачка менән, көньяҡта — Загребачка менән, көньяҡ-көнбайышта — Крапинский-Загорск менән сиктәш. Төньяҡ-көнбайышта жупания Словения менән сиктәш тора. Жупания территорияһында бер нисә мөһим автомобиль һәм тимер юл магистрале үтә, уларҙың төп йүнәлештәре Будапешт — Вараждин — Загреб һәм Марибор — Вараждин — Осиек.

Жупанияның төньяҡ өлөшө Драва йылғаһының уйһыу үҙәнендә урынлашҡан, көньяҡ өлөшө убалы. Жупанияның Крапинско-Загорскменән сиктәре Иваншчиц тауҙары буйынан үтә, Копривничко-Крижевачок менән сиктәре — Калник тауҙары буйлап үтә.

## Халҡы һәм административ бүленеше
2001 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, жупания территорияһында 184 769 кеше йәшәгән, шуларҙың 97,7 процентын хорваттар, 0,4 % — сербтар, 0,3 % — словендар тәшкил итә.

Жупания административ мөнәсәбәттә алты ҡалаға, 22 общинаға бүленгән (2001 йыл мәғлүмәттәре буйынса).

**Ҡалалары:**

* Вараждин
* Лудбрег
* Лепоглава
* Иванец
* Нови-Мароф
* Вараждинске-Топлице

**Общиналар:**

* Бедня
* Беретинец
* Брезница
* Брезнички-Хум
* Цестица
* Донья-Воча
* Доньи-Мартиянец
* Горни-Кнегинец
* Ялжабет
* Кленовник
* Льюбешчица
* Мали-Буковец
* Марушевец
* Петриянец
* Срачинец
* Свети-Джурдж
* Свети-Илия
* Трновец-Бартоловечки
* Велики-Буковец
* Видовец
* Виница
* Високо

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Вараждин жупанияһының рәсми сайты
Льеж университеты

**Льеж университеты** () — француз телле университет, 1817 йылда Бельгияның Льеж ҡалаһында төҙөлгән.

## Тарих
1817 йылда король I Виллем университетҡа нигеҙ һала. Академия залы  проекты буйынса 1824—1819 йылдарҙа төҙөлә. Хәҙер был бинала филология һәм философия факультеты урынлашҡан.

## Структураһы
Университеттың 45 бүлексәһе һәм 8 факультеты бар. 2006 йылда университетта 17 000 студент уҡый һәм 2500 уҡытыусы һәм 17 ғалим эшләй.

Льеж университеты дәүләт статусына эйә булғанлыҡтан, унда теология факультеты юҡ. 1967 йылдан алып медицина, инженер һәм тәбиғи факультеттар Льеждан бер нисә саҡырымда торған Сарт-Тильман кампусы территорияһында урынлашҡан. 1924 йылдан алып университеттың Поллер-Венн (Station Scientifique Hautes des-Fagnes) фәнни станцияһы бар. Веннрандиҙа университет метеостанцияһы урынлашҡан, ул бөтә килеүселәр өсөн асыҡ.

## Билдәле уҡытыусылары
* Тел белгестәре коллективы, «Мю төркөмө» булараҡ билдәле.
** Пьер Шарль Жозе Мари, граф Армель
** Эдуард ван Бенеден
** Леопольд Август Варнкёниг
** Робер Вивье
** Эжен Каталан
** Годфруа Курт
** Теодор Шванн
** Поль Свингс
** Андре Дюмон

н

## Билдәле тамамлаусылары
** Пьер Шарль Жозе Мари, граф Армель
** Казимир Довнарович
** Альбер Клод
** Поль Леду
** Н. Л. Мещеряков
** Жан Рей
** Поль Свингс
** Б. В. Томашевский

## Һылтанмалар
* Льежский университет
* ULg’s WebTV
* International Conference on System Simulation in Buildings held in ULG
Тамғалы

**Танбалы археологик ландшафтының петроглифтары** — Семиречьеның ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр сәнғәтенең иң боронғо һәм сағыу ҡомартҡыларының береһе,   2004 йылдан ЮНЕСКО-ның   Бөтә донъя мираҫы объекты булып тора. Бында 1950 йылдар аҙағында ҡаялағы күп һанлы һүрәттәр менән ҙур ғибәҙәтхана табылған, уны өйрәнеү 1970—1980 йылдарҙа башлана.   Танбалы ыҙаны Алматы ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай   170 км алыҫлыҡта  Анракай тауҙарында урынлашҡан.

Петроглифтарҙың күпселеге төп тарлауыҡтың түбәнге өлөшөндә һәм уға көнбайышта йәнәш торған ҡабырғалағы тарлауыҡта, шулай уҡ төп тарлауыҡтан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  7 тар үҙәктә  урынлашҡан.  Төп  тарлауыҡта һүрәттәрҙең дөйөм һаны — яҡынса 2000. Шартлы рәүештә улар  7 төркөмгә бүленә. Төркөмдәрҙең иҫәбе тарлауыҡ тамағынан  башлана.

Ҡояш башлы аллаларҙың, суҡмар тотҡан яугирҙәрҙең, никах парҙарының, бала табыусыларҙың, шулай уҡ кеше һәм хайуандар менән күп фигуралы композициялар, хайуандарға һунар күренештәре һәм үгеҙҙәрҙе ҡорбанға килтереү күренештәре осрай.  Арбалар менән  һүрәт сюжеттары  һирәк осрай. Күп һанлы соляр тамғалар билдәле.

Петроглифтарҙың күпселек өлөшө  бронза дәүеренә ҡараған. Сак «йәнлек» стилендәге  һүрәттәр боронғораҡ петроглифтарҙан  айырым урынлаштырылған, әммә  ҡайһы бер осраҡта уларҙы  тулыландыра һәм хатта ҡаплай. Урта быуат ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр тарлауыҡты уратып алған сусаҡтарҙа һәм уларға йәнәш торған һыуһыҙ тар үҙәктәрҙә осрай. Үҙәк комплекс  петроглифтарҙың, шуға ярашлы алтарҙарҙың күплеге менән айырыла, был урындың ҡорбан килтереү өсөн тантаналы тәғәйенләнешенә ишара яһай.

Петроглифтарҙан тыш Танбалыла   бик күп боронғо ҡәберлектәр: урта һәм һуңғы бронза быуатының таш йәшник -цисталары, иртә тимер быуат осоронан алып  һәм бөгөнгө көнгә тиклем ер һәм  таш ҡурғандар табылған.

## Фотоһүрәттәр галереяһы

Файл:Tamgaly Petroglyph Horse.jpg|Ҙур булмаған Тамғалы тарлауығында табылған боронғо таш биҙәктәр (петроглифтар) 
Файл:Tamgaly Ravine Panorama.JPG|Петрогифтарҙан торған ҙур булмаған йырын 
Файл:Tamgaly Dancers.JPG|Боронғо ҡәбиләләр бейеүе һәм хайуандар петроглифтары
Файл:Tamgaly Sacred Site.JPG|Петроглифтарҙың иң ҙур төркөмө
Файл:Petroglyphs in Tamgaly, Kazakhstan 03.jpg|Тамғалыла петроглифтар
Файл:Petroglyphs in Tamgaly, Kazakhstan 02.jpg|Тамғалыла петроглифтар


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Тамгал петроглифтары — бронза быуат ижады
Аалто университеты

**Аалто университеты** (фин. Aalto-yliopisto, швед. Aalto-universitetet) — Хельсинки ҡалаһының өс юғары уҡыу йортон:  Хельсинки Политехник институтын (1849 йылда нигеҙләнгән), Юғары иҡтисад мәктәбен (1904 йылда нигеҙләнгән), шулай уҡ  Сәнғәт, дизайн һәм архитектура   институтын (1871 йылда ойошторолған) берләштереү  юлы менән барлыҡҡа килгән фин университеты. Фән, бизнес һәм сәнғәт  араһында тығыҙ бәйләнеш дисциплина-ара өлкәләрҙә инновацион тикшеренеүҙәргә йүнәлтелгән.  

2015 йылда абруйлы QS Quacquarelli Symonds компанияһының рейтингында университет донъяла иң яҡшы университеттар араһында 139-сы урынды һәм архитектура һәм сәнғәт өлкәһендә 17-се урынды биләй. Шулай уҡ Microsoft Research версияһы буйынса университет донъяла машина   — компьютер фәндәренең киң бүлегенә уҡытыу буйынса 21-се урынды биләй  Шулай уҡ университеттың Эшлекле администраторлыҡ итеү магистры программаһы «өс төрлө аккредитацияға»  эйә, бының менән бөтә донъяла тик 74 бизнес-мәктәп кенә маҡтана ала.

Аалто университетын тамамлағандар һәм профессорҙары араһында  Нобель премияһы лауреаты Арттури Виртанен, Фрэнк Розенблатт наградаһы лауреаты Теуво Кохонен, физик Гуннар Нордстрём, шулай уҡ   исеме менән университет аталған бөтә донъяға билдәле архитектор  Алвар Аалто  бар.

## Тарихы
Университет 2010 йылдың 1 ғинуарында  Хельсинки политехник институтын, Юғары иҡтисад мәктәбен һәм Хельсинкиның сәнғәт  һәм дизайн Юғары мәктәбен берләштереү юлы менән барлыҡҡа килгән.

2012 йылда AppCampus өс йыллыҡ программаһы сиктәрендә Microsoft һәм Nokia компаниялары университетҡа мобиль ҡушымталар һәм смартфондар өсөн хеҙмәт күрһәтеүҙе, шулай уҡ Nokia,телефондары системаһы өсөн, мәҫәлән, Symbian өсөн операция системаларын эшләүгә һәр береһе  туғыҙышар  млн евро инвестициялай

Университеттың технологик тикшеренеү үҙәгендә  3D-баҫма мөмкинлектәр Финляндияла  фин бизнесына күп мөмкинлек асасаҡ тип иҫәпләйҙәр.

2014 йылда иҡтисад программаһы менән  бәйле университет техник хеҙмәткәрҙәр һанын күпкә ҡыҫҡартты, ә  2015—2018 йылдар осоронда бер нисә йөҙ  уҡытыусыларҙы һәм хеҙмәткәрҙәрҙе эштән бушатасаҡ.

## Политехник институт

## Юғары иҡтисад мәктәбе

## Сәнғәт, дизайн һәм архитектура   институты

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме университет Аалто
* Официальный сайт Аалто университета
Льеж (метро станцияһы)

**Льеж** () — Париждың 13 метрополитен линияһындағы станцияһы, Париждың VIII һәм IX округы сиктәрендә урынлашҡан. Шул исемде йөрөткән урам () исеме менән аталған, сөнки уның янында урынлашҡан. Станцияла автоматик платформа ҡапҡалары ҡуйылған.

## Тарих
* Станция 1911 йылдың 26 февралендә шул ваҡыттағы Төньяҡ-Көньяҡ (Сен-Лазар — Порт-де-Сент-Уэн) компанияһының В линияһының беренсе участкаһы составында Берлин исеме аҫтында асыла. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән 1914 йылдың 2 авгусында станция ваҡытлыса ябыла, әммә шул уҡ йылдың 1 декабрендә яңынан файҙаланыла башлай, ә инде Льеж янында геройҙарса үткән һуғыш хөрмәтенә исеме — «Льеж» тип үҙгәртелә. 1931 йылдың 27 мартында станция Париж метроһы составына 13 линияның өлөшө булараҡ инә.
* Икенсе бөтә донъя һуғышы башланыу менән станция ябыла һәм яңынан 1968 йылдың 16 сентябрендә генә эшләй башлай. Станция иртәнге сәғәт 5:30 алып 20:00 сәғәткә тиклем эшләй, һуңғы поезд «Льеж» станцияһына 19:50 сәғәттә килеп туҡтай (Париж ваҡыты буйынса). Станцияла 1982 йылда Льеж гербы төшөрөлгән керамик панно ҡуйыла.
* 

Metro de Paris - Ligne 13 - station Liege 01.jpg|«Төньяҡ-Көньяҡ» стеналарының биҙәлеше
Liège 5h30.jpg|Эш режимы яҙылған иҫке вывеска күргәҙмәлә, RATP


### Пассажирҙар ағымы статистикаһы

## Конструкциялар һәм биҙәү
Станция берәр көмбәҙле ике бәләкәй залдан тора, уларҙың һәр береһендә бер генә платформа урынлашҡан (төньяғында — Шатийон — Монруж, көньяғында — Ле-Куртия һәм Сен-Дени — Университ маршруттары буйынса. Был аҫтында станция урынлашҡан рю д Амстердамдың тығыҙлығы менән бәйле. 1937 йылда Париж метроһында ошондай уҡ технология менән 3 линияла Анатоль Франс һәм 8 линияла Коммерс станциялары төҙөлә. Станция стеналары мозаика менән биҙәлгән. Һәр бер зал Бельгия ҡалалары темаһын кәүҙәләндергән фрескалар менән биҙәлгән.
Metro Liege NS depart.jpg|alt=77 demi la quitte rame Une MF-station nord, août en 2008.|77 MF составы моделе (2008)
Metro Liege NS 2 quais.jpg|alt=Vue (fond au) quai Sud direction du→Nord Nord quai depuis le→Sud, août en 2008.|Төньяҡ күренеш
Liège fresque n°1 par Cramos.JPG|alt=Huy représentant Fresque : le pont, la collégiale, la citadelle.|Фрескалар кәүҙәләндергән Юи
Liège fresque n°3 par Cramos.JPG|alt=Liège représentant Fresque : la Curtius maison.|Фрескалар кәүҙәләндергән Гран Куртиус.

Metro de Paris - Ligne 13 - station Liege 04.jpg|
Metro de Paris - Ligne 13 - station Liege 05.jpg|
Metro de Paris - Ligne 13 - station Liege 06.jpg|Спаны кәүҙәләндергән фреска
Metro de Paris - Ligne 13 - station Liege 03.jpg|Көньяҡ зал стенаһының биҙәлеше


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* Robert Jean, *Notre Métro*, éd. Robert Jean, Paris, 1983
* *Le patrimoine de la RATP*, éditions Flohic, 1996 
* Clive Lamming, *insolite Métro*.
* Jean Tricoire, *14 en métro lignes Un de siècle. Bienvenüe De à Météor*.
* Roland Gérard, *Stations de métro*, éditions Bonneton Christine, 2008 avril
* Roland, Gérard (2003). *Stations de métro. Abbesses Wagram à d.* Éditions Bonneton.
Мөхәмәтғәли Буранғолов

**Мөхәмәтғәли Буранғолов** (1780—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Мөхәмәтғәли Буранғолов Ырымбур губернаһы Ҡаңлы улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ҡаңны-Төркәй ауылында йәшәгән.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *4-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 4-се Башҡорт атлы полкы 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 25 июлендә Түбәнге Новгородҡа бара. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 4-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Рамаҙан Ҡаҙыбәков

**Рамаҙан Ҡаҙыбәков** (1776—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Рамаҙан Ҡаҙыбәков Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Әлшәй ауылында йәшәгән.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем*12-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 12-се Башҡорт атлы полкы Куроедово ауылында 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 16 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 15 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 12-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Күсәрбай Ҡотоев

**Күсәрбай Ҡотоев** (1794—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы

Күсәрбай Ҡотоев Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Аҡҡолай ауылында йәшәгән.

1811 йылда башлыса 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан *2-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола, уның составында Күсәрбай Ҡотоев хеҙмәт итә. Майҙа полк майор И. Курбатов командалығында Рыльск ҡалаһына ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлағандан һуң полк Луцк ҡалаһына килә һәм 2-се Көнбайыш армия составына керә. 1812 йылдың майында полк кавалериянан генерал А. П. Тормасовтың 3-се Обсервация армияһы составына индерелә һәм Варшава герцоглығы менән сик буйында кордон хеҙмәтен үтәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 15 июлдә полк яугирҙары Кобрин янындағы Саксония ғәскәрҙәре менән алышта батырлыҡ күрһәтә. 28 октябрҙә 2-се Башҡорт полкы Урал казак полкы менән берлектә Свислочи торамаһын биләй. 2-се Башҡорт полкы кергән генерал Чаплицтың отряды 1812 йылдың 8 октябрҙә Слонимға килә һәм бында поляк генералы Конопканың полкын тар-мар итә. 1 ноябрҙә 2-се Башҡорт полкы Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша. Ҡаты алыштарҙа полкта башта булған 530 кешенән 1812 йылдың октябренән ҡарата 408 яугир иҫән ҡалған.

2-се Башҡорт полкы 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ла әүҙем ҡатнаша. 1813 йылдың 27 ғинуарында генерал-лейтенант Волконский корпусы составында полк Варшаваға инә. Майҙа генерал-майор Ланской отрядында (генерал-лейтенант Остен-Сакен корпусы составында) Бреславль тирәһендә һуғыша, ә июль аҙағында Силезия армияһы составына керә. Артабан полк Германиялағы алыштарҙа, шул иҫәптән Дрезденды ҡамауҙа һәм алыуҙа ҡатнаша. 1813 йылдың ноябрь аҙағында Төп армияға һәм әсирҙәрҙе оҙатып йөрөүсе хәрби юлдарҙа юл-комендант хеҙмәтен үтәү өсөн ебәрелә. 1814 йылдың 19 мартында 2-се Башҡорт атлы полкы составының бер өлөшө Парижға инә.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Малын

**Малын** () — Украинаның Житомир өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Малын районының административ үҙәге.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 26 204 кеше йәшәй.

## Галерея

Парк культури та відпочинку ім. М.Маклая.jpg|
Курган безсмертя, Малин.JPG|
Група братських (7) та індивідуальних (1) могил радянських воїнів та підпільників. Поховано 615 чол. 01.jpg|


## Һылтанмалар
* Малын ҡалаһының рәсми сайты
Принстон (Көнбайыш Виргиния)

**Принстон** (ингл. &nbsp;Princeton) — АҠШ-та Көнбайыш Виргиния  штатындағы ҡала. Ул Мерсер округының административ үҙәге. 2010 йылда ҡалала 6432 кеше йәшәгән.

## Географик урыны
Принстон Көнбайыш Виргиния штатының  көньяғында урынлашҡан һәм Мерсер окурыгының административ үҙәге булып тора. АҠШ дөйөм халыҡтың иҫәбен алыу бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы Принстон ҡалаһының дөйөм майҙаны  7,90 квадарт километр тәшкил итә,  уларҙың  7,80 квадрат километрын ҡоро ер  һәм  0,10 квадрат километрын  һыу биләй. 

## Халҡы
2010  йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Гленвилл халҡы 6432 кеше   (шул иҫәптән 46,5 % ир-ат һәм  53,5 % ҡатын-ҡыҙ), 3030 йорт хужалығы  һәм 1683 ғаилә тәшкил итә. Раса составы: аҡ тәнлеләр — 90,7 %, афроамерикандар — 6,3 процент, ерле америка халҡы  — 0,3 %, ике һәм унан күберәк раса вәкилдәре — 1,8 %

3030  йорт хужалығынан 36,5 % ирле-ҡатынлы булып бергә йәшәгән парҙар,   (11,6 проценты 18 йәштән кесе балалар менән ), 14,6 % ҡатын-ҡыҙ ирһеҙ йәшәй, 4,5 % ир-егеттең ҡатыны юҡ,  44,5 % ғаиләһе юҡ. Йорт хужалығын уртаса 2,12 кеше  алып бара, ә ғаиләнең уртаса күләме —  2,79 кеше була.

2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы йәш диапазоны буйынса ҡала халҡы   түбәндәгесә бүленә: 19,4 проценты — 18 йәштән кеселәр, 3,4 проценты — 18  һәм 21 йәш араһы,  56,5 % — 21 йәштән алып 65 йәшкә тиклем һәм   20,7 % —  65 йәштән өлкәндәр. Халыҡтың уртаса йәше — 42,6 йәш.

2014 йылда ғаиләгә медиана килеме 48 229 $, йорт хужалығына  30  523.$ иҫәпләнгән.  Йән башына килем — 19 021 $.

Халыҡ һаны динамикаһы:

## Профессиональ спорт командалары
Принстон нурҙары, Тампа Рейс Бэй  филиалы, аппалач Лигаһы . Команда үҙ P. Hunnicutt H. Field стадионында уйнай. 

## Туғандаш ҡалалар

*  Йошкар-Ола  (Рәсәй), 2003 йылдың 5 мартына

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт 
* Географик мәғлүмәт системаһы аҡш исем: Принстон (Көнбайыш Виргиния)
Пелкосенниеми

**Пелкосенниеми** (фин. Pelkosenniemi) — Финляндияла, Лапли провиницяһындағы  община.  Халҡы 1012 кеше тәшкил итә (2011 йылдың 31 ғинуарына); майҙаны — 1881,73 км² . Халыҡ тығыҙлығы 0,55 кеше/км² тәшкил итә.  Рәсми тел — фин теле.

## Тораҡ пункттары
Төбәктең ауылдары: Аапаярви, Арвоспуоли, Кайрала, Киемункиваара, Луиро, Пелкосенниеми, Пюхяъярви, Саунавааа, Суванто.

## Демографияһы
2011 йылдың  31 ғинуарына общинала  1012  кеше йәшәй: 565 ир-атт һәм 447 ҡатын-ҡыҙ 

99,7 % халҡы өсөн фин теле  туған тел булып тора, швед —  0 % өсөн. Башҡа туған телдәр— общинала йәшәгән 0,2 % кеше өсөн.

Халыҡтың йәш составы:

* 14 йәшкә тиклем — 8,2 %
* 15 йәштән 64 йәшкә тиклем  — 65,02 %
* 65 йәштән өлкәндәр — 26,38 %

Йылдар буйынса халыҡ һанының үҙгәреүе:

## Галереяһы

Файл:Centre of Pelkosenniemi.JPG|Общинаның үҙәк өлөшө 


## Туғандаш ҡалалар

*  Алакуртти

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт общины
Раковник

**Раковник** (чех.Rakovník) —  Чехияның көнбайышындағы, Среднечех  крайындағы ҡала. Киң вәләкәтле муниципалитет һәм Раковник районының администарив үҙәге.

Халҡы — 16,5 мең кеше (2003 йыл).

Праганан көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта,    диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә урынлашҡан. Тимер юлы үҙәге.

## Иҡтисады
Ҡаланың төп предприятиеһы — керамика заводы (плиткалар етештерә). Һыра етештереү бар, 1454 йылда нигеҙ һалынған ҡала һыра ҡайнатыу комбинаты Чехияла иң боронғо Bakalář маркаһы аҫтында һыра  сығара.

## Иҫтәлекле урындары
Ҡалала боронғо готик ҡапҡалар  һаҡланып ҡалған (XV быуаттың 70-се йылдарынан), костел бар. Ҡала  музейы эшләй. Йыл һайын «Rakovnik of Urnan Brothers» вокаль музыка фестивале  үткәрелә.

Раковниктан йыраҡ түгел —  Кршивоклат замогы бар (XV быуат аҙағы).

## Билдәле кешеләре

* XV быуат башында бында  чех гуманисы Оттерсдорфтан Сикст тыуған, ул ҡатламдарҙың Прага ихтилалының әүҙем ҡатнашыусыһы, ваҡиғалар хроникаһы авторы булған. 
* 1884 йылда Раковник янында Чехословакияның икенсе президенты Эдвард Бенеш тыуған. 
* Сигизмунд Винт (1846—1912) — чех яҙыусыһы, тарихсыһы йәшәгән һәм эшләгән.

## Туғандаш ҡалалар

*  Дитценбах, Германия
*  Willie, Нидерланд
*  Косьцян, Польша
*  Истра, Рәсәй
*  Кралевски-Хльмец, Словакия

## Фотоһүрәттәре

Файл:Center of Rakovnik.jpg| Раковник үҙәгендә 
Файл:Stadtmitte von Rakovnik.jpg
Файл:Rak Pražská brána DSCN1392.JPG
Файл:Rak Vysoká od JZ DSCN1399.JPG
Файл:Rak radnice DSCN1397.JPG
Файл:Rak sloup a nám DSCN1404.JPG
Файл:Rak kostel a zvonice DSCN1407.JPG


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Официальный сайт города // mesto-rakovnik.cz
Siemens

**Siemens AG**(, **«Си́менс»**) - электротехника, электроника, энергетика йыһаздары, транспорт, медицина йыһаздары һәм светотехника өлкәһендә эшләүсе Германия концерты, шулай уҡ сәнәғәт, транспорт һәм элемтәнең төрлө өлкәләрендә махсуслаштырылған хеҙмәттәр күрһәтә. Штаб-квартиралар һәм Берлинда, Мюнхенда урынлашҡан.

Акция түбәндәге фонд индекстары иҫәп-хисап базаһына индерелгән: DAX, S&P Global 100, Dow Jones EuroStoxx 50, Dow Jones Stoxx 50, Dow Jones Global Titans 50.

Siemens AG концерны донъяның 190 артыҡ илендә тәҡдим ителгән, был уны FIFA (208 милли ассоциация) һәм The Coca-Cola Company (200 дән артыҡ) ҡатнашыу менән бер рәттән географияһы буйынса компаниялар һәм ойошмалар араһында лидерҙарҙың береһе булып тора. 2009/2010 финанс йылы нәтижәләре буйынса (2008 йылдың 1 октябренән 2009 йылдың 30 сентябренә тиклем) компанияның әйләнеше 75,978 млрд евро тәшкил иткән. 2010 йылдың 30 сентябренә хеҙмәткәрҙәр һаны 405 000 кеше тәшкил итә.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Siemens Russia
Синара Төркөмө

**Синара Төркөмө**— Рәсәй ҡуптармаҡ холдингы. Синара төркөменең өстенлекле бизнес-йүнәлештәре-транспорт машина төҙөлөшө, финанс хеҙмәттәре, девелопмент.
Рәсәйҙә рельс транспорты өсөн күсмә состав ике иң эре етештереүселәр араһында береһе (Трансмашхолдинг менән бергә).

Компанияның Үҙәк офисы Екатеринбург ҡалаһында урынлашҡан. Forbes журналы версияһы буйынса, 2018 йылға РРәсәйҙең иң эре шәхси компаниялары рейтингында 73 урынды алып тора.
## Төркөм предприятиеләре
*Синара-транспорт машиналары (Екатеринбург)
*Урал локомотивтары (Үрге Пышма)
*Людиновский йылы төҙөү заводы (Людиново)
*Урал дизель-мотор заводы (УМ) (Екатеринбург))
*СТМ инновацион үҫеш үҙәге (Мәскәү, Екатеринбург, Людиново)
*Синара-Девелопмент (Екатеринбург)
*"КОМ-БИЛДИНГ» фирмаһы (Волгоград)
*Архыз-Синара (арачай-Черкес Республикаһы)
*СКБ-банк (Екатеринбург)
*"Бургас» ял пансионаты (Сочи (Кудепста))
*Каменское (вердловск өлкәһе)
*СТМ-Сервис(Екатеринбург)
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Синара Төркөмө
Трансмашхолдинг

**Трансмашхолдинг** - Рәсәйҙә рельс транспорты өсөн күсмә состав ике иң эре етештереүселәр араһында береһе (Синара Төркөмө менән бергә).

Донъяла транспорт машина төҙөлөшө буйынса иң эре 10 компания араһына инә. Трансмашхолдинг предприятиелары магистраль сәнәғәт һәм электровоздар, һәм магистраль маневрлы тепловоздар, йөк һәм пассажир вагондары, метро, электропоезд вагондары, дизель-поездар һәм рельс автобустары, һалыу, тепловоз һәм судно дизель-генераторҙары, тимер юл составы хәрәкәте ҡала һәм рельс транспорты өсөн комплектлаусы айланмалар етештерә, шулай уҡ элек сығарылған продукцияға ремонт һәм сервис хеҙмәте күрһәтә. 
Штаб-фатиры-Мәскәүҙә. Компанияның Казахстанда, Үзбәкстанда, Белоруссияла, Украинала, Прибалтика, Польша һәм Финляндияла, шулай уҡ Санкт-Петербургта вәкиллектәре бар.

Холдинг составына түбәндәге предприятиелар керә: Новочеркасск электровоз заводы, "Реком» ЕСЕ (Alstom — 50 %, Трансмаш-50% акциялар), «ТРТранс», Коломна заводы, Тверь вагон төҙөү заводы, Бөтөн рәсәй электровоз төҙөлөшө ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Трансмашхолдинг
Вена (анатомия)

**Вена** — ҡанды йөрәккә алып килеүсе ҡан тамыры. Веналарға ҡан капиллярҙарҙан йыйыла. Веналар ҡан тамырҙарының веноз системаһына берләшә. Йөрәктән ҡанды алып китеүсе ҡан тамырҙары артериялар тип атала.

Бөтә веналар буйлап та веноз ҡан ғына аҡмай. Мәҫәлән, үпкә веналары буйлап йөрәккә кислородҡа байыған артериаль ҡан килә. Шулай уҡ, бөтә артериялар эсендә артериаль ҡан булмай. Упкә артериалары буйлап үпкәләргә веноз ҡан бара. Толҡаттың кендек венаһы аша ла артериаль ҡан аға.

Ҡан тамырҙары системаһында веналарҙың да капиллярҙар селтәре барлыҡҡа килтереп айырылыуы һәм кире йыйылыуы күҙәтелә. Мәҫәлән, бауырҙың порталь системаһында (ҡапҡа венаһы) һәм гипоталамуста.

## Иң мөһим веналар
Иң мөһим веналар:

* Яремный вена (барлау венаһы)
* Үпкә венаһы
* Ҡапҡа венаһы
* Өҫкө ҡыуыш веналар
* Аҫҡы эсе ҡыуыш веналар
* Бағым (подвздошная) венаһы
* Бот веналары
* Тубыҡ аҫты веналары
* Аяҡтың ҙур тире аҫты венаһы
* Аяҡтың йәшерен кесе венаһы

## Флебология
Медицинаның вена тамырҙарын өйрәнеү бүлеге флебология тип атала.. Вена ҡан тамырҙарының төҙөлөшөн, функцияларын, уларҙың сирҙәрен һәм патологик торошон, уларҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнә

**Веналарҙың көбө, артерия һымаҡ уҡ, бер нисә ҡатламдан тора**: 
*эндотелий (эске ҡатламы), 
*йомшаҡ тоташтырғыс ҡатлам (артерияларҙа уның урынына фиброз ҡатлам), 
*мускул һәм тығыҙ тоташтырғыс туҡыма. 
Йөрәктән ҙур баҫым менән этеп сығарылған ҡанды ҡабул итеүсе артерияларға ҡалын, ныҡлы һәм һығылмалы көп (стена) кәрәк. Ә веналарҙың, киреһенсә, көптәре (стеналары) йоҡа була. Йыш ҡына уларҙа ҡандың хәрәкәте менән проблемалар барлыҡҡа килә. Сөнки йөрәктән алыҫайған һайын ҡан баҫымы түбәнәйә. Капиллярҙарҙа ҡан баҫымы атмосфера баҫымы менән тигеҙ тиерлек.

**Шуға веналар буйынса: ҡан ағымын булдырыу өсөн әллә күпме ҡулайламалар системаһы бар**:

* Беренсенән, веналарҙа ҡанды бер йүнәлештә генә — йөрәк яғына ғына үткәреүсе клапандар була
* Икенсенән, вена тамырҙарындағы мускул туҡымалары ҡыҫҡарыуы һөҙөмтәһендә күпмелер дәрәжәлә махсус веноз пульсы (вена ҡыҫҡарыуҙары тулҡыны) барлыҡҡа килә.
* Диафрагма ҡыҫҡарғанда үпкәләрҙең һуҙылыуы менән бер үк ваҡытта, өҫкө һәм аҫҡы ҡыуыш веналар ҡул һәм аяҡ ослоҡтарындағы тамырҙарҙан ҡанды һурып алалар. Шуға ла, ҡайһы берҙә диафрагманы веноз йөрәк тип тә атайҙар.

Баш һәм муйын өлкәһендәге веналарҙа клапандар аҙыраҡ. Уңайһыҙ торошта (поза) веналарҙа ҡан ағымы әкркенәйергә һәм кәрәгенән артыҡ йыйылырға мөмкин. Һөҙөмтәлә вена тамыры киңәйә бара. Таз веналарындағы киңәйеү геморрой тип атала.

## Шулай уҡ, ҡарағыҙ
* Гемодинамика
* Венаның варикоз киңәйтеү
* Веналарҙың тәрән тромбозы

## Һылтанмалар
* 
* 
* Вены // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Вараждин (футбол клубы)

**«Вараждин»** (хорва. NK Varaždin) — хорват футбол клубы,шул исемле ҡаланан , Вараждин жупанияһынан, Клуб үҙ майҙандарындағы уйындарҙы «Анжелко Херявец» стадионында үткәрә, был стадион 10 800 тамашасыны һыйҙыра. Көйәрмәндәренең төркөмө «Аҡ таштар» тип атала.

## Тарих
Клуб 1931 йылдың 3 июнендә «Slavija» исеме аҫтында нигеҙләнә һәм 1941 йылға тиклем эшләй. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында клуб үҙенең эшен ваҡытлыса туҡтатып тора һәм «Tekstilac» исеме аҫтында 1945 йылда яңынан тергеҙелә. «Вартекс» исемен клуб 1958 йылда үҙенең төп бағыусыһы булған текстиль һәм кейем компанияһы исеме нигеҙендә йөрөтә башлай.

Клуб беренсе тапҡыр 1938 йылда уңышлы сығыш яһай һәм Югославия короллегенең Премьер-Лигаһында сығыш яһау хоҡуғын яулай. Социалистик Югославияның был клубы 1961 йылда Югославия Кубогына эләгә, был уның өсөн ҙур ҡаҙаныш булып тора. Ул саҡта «Вартекс» Македонияның «Вардар» (Скопье) командаһынан еңелә.

«Вартекс» Хорват милли лигаһында (ул барлыҡҡа килгәненәң алып, йәғни 1991 йылдан алып) ағза булып тора. Әлегә клуб чемпион исемен яулай алмаған, әммә даими таблицаның өҫкө рәтендә тора.

Халыҡ-ара кимәлдә команда үҙенә иғтибарҙы 2001 йылда Астон Вилла командаһын УЕФА Кубогынан бәреп сығарғас йәлеп итә.

«Вартекс» клубы бай түгел, әммә тотороҡло рәүештә турнир таблицаһында өҫтәге урындарҙы биләй.«Вартекс» клубының әйҙәүсе көсө булып йәштәрҙе профессиональ әҙерләү тора. Клуб йыш ҡына клуб тәрбиәләнеүселәрен сит илдәргә һата.

## Ҡаҙаныштары

## «Вараждин» еврокубоктарҙа

## Билдәле уйынсылар

*  Дражен Ладич
*  Давор Вугринец
*  Никола Покривач
*  Леон Бенко
*  Ивица Крижанац
*  Даниел Хрман
*  Кристиян Ипша
*  Марко Топич
*  Сандро Блоудек

## Билдәле тренерҙар
*  Мирослав Блажевич

## Һылтанмалар
* Рәсми сайтында
Вараждин соборы

**Вараждин соборы**, ** Вознесение Пресвятой Дева Марии соборы** — Хорватияның Вараждин епархияһының кафедраль соборы, архитектура ҡомартҡыһы. Вонесение Пресвятой Девы Марии хөрмәтенә изгеләндерелгән.

## Тарих
Вараждин соборы иҫке ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Хәҙерге заманда торған сиркәү биналары1642 йылда төҙөлә башлай һәм 4 йыл үткәс башлыса тамамлана. Ғибәҙәтхананы иезуиттар төҙөй. Төҙөлөш урындағы бай граф Гаспар Драшкович аҡсаһына төҙөлә. Ризницаны төҙөү 1656 йылда тамамлана, ә һуңғы ҡиәфәтен ғибәҙәтхана саңдар манараһы күтәртелгәс 1676 йылда ала.

1679—1691 йылдарҙа ғибәҙәтхана янында иезуит колледжы төҙөлә Хәҙер колледжы бинаһында Загреб университетының ойоштороу һәм информатика факультеты урынлашҡан. Шул уҡ ваҡытта берҙәм архитектура комплексы итеп йәмәғәт гимназияһы бинаһы (хәҙер Вараждин епискобы резиденцияһы) төҙөлә.

1773 йылда иезуиттар ордены тарҡатылғандан һуң һуң ҡорам монах-паулиндар ҡулына күсә, һуңынан епархия сиркәүе була. Айырым Вараждин епархияһы барлыҡҡа килгәндән һуң, 1997 йылда ҡорам афедраль собор сиркәүе була

## Архитектура

Ҡорам иртә барокко стилендә төҙөлә, ул бер нефлы, алты ҡабырға капеллалы сиркәү. Ғибәҙәтхананың тышҡы ҡиәфәте бик ябай, әммә эсендәге интерьеры бай декорлы. Айырыуса ике кимәлдә торған миһрабы бик бай, ул 1737 йылда төҙөлгән. Түбәнге кимәлдәге миһраб образы үҙәгендә — Вознесение Богоматери күренештәре төшөрөлгән, уң һәм һул яҡта — изге апостолдар Петр һәм Павел статуялары, шулай уҡ Игнатий Лойола, Франциск Ксаверий, Иоанн Непомуцкий һәм изге Донаттың статуялары тора. Юғары кимәлдәң үҙәгендә — изге Иоаким һәм Анна һындары һәм евангелсыларҙың статуялары.

Элек бөтә алты капеллала ла миһбар ҡуйылған була, хәҙер уларҙың өсәүһе генә һаҡлана. Соборҙың органы күп тапҡыр үҙгәрә,хәҙерге замандағыһы 1988 йылдан 1998 йылға тиклем төҙөлгән. Вараждин соборында йыл һайын «Вараждин барокко кисәләре» үткәрелә һәм концертта сиркәү органында музыкаль әҫәрҙәр уйнала.

## Һылтанмалар
* Вараждинский епархиялары соборҙары тураһында рәсми сайты
Вараждинске-Топлице

**Вараждинск-Топлице** (хорва. Varaždinske Toplice) — Хорватия ҡалаһы, илдең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Вараждин жупанияһында урынлашҡан. Халҡы —1 765 кеше ҡаланың үҙендә һәм 6 364 кеше Вараждинск-Топлице общинаһында йәшәй (2011).

Вараждинске- Топлице Хорват Загорьеһының тарихи районында урынлашҡан. Ҡала Драва йылғаһының ҡушылдығы Бедня йылғаһының ярында тора. Жупанияның баш ҡалаһы Вараждин ҡаланан 10 километр алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайышта тора.

Ҡала янынан A4 Загреб -Будапешт автомагистаре үтә, тағы бер юл көнсығышҡа табан Лудбрегҡа бара.

Ҡала антик ваҡытынан уҡ билдәле була, унда ҡайнар минераль һыу сығанаҡтары бар, ул үҙенә (Toplice — «һыу», «сығанаҡтар») тигән һүҙҙән исемен алған. Рим империяһы ваҡытында Aquae Iassae торағы була, шул ваҡыттағы рим ҡорамалары емереклектәрен, шул иҫәптән ҡайнар сығанаҡтар өҫтөндә урынлашҡан мунсаларҙы әле лә ҡалала күрергә мөмкин. Әлеге ваҡытта Вараждинск-Топлице — бальнео-батҡаҡ термаль курорт, бында шифахана һәм бер нисә ял йорттарына бер нисә бында эшләй.

## Һылтанмалар
* Сайт города
* 
*  Вараждинске-Топлице: тематические медиафайлы на Викискладе

## Галерея

Файл:Terme Varaždinske Toplice.jpg|Рим термдары (мунсалары)
Файл:Varazdinske Toplice.jpg|Ҡала күренеше
Низами Гәнжәүи һәйкәле (Баҡы)

**Низами Гәнжәүи һәйкәле** (әзерб. Nizami heykəli Gəncəvinin) — бөйөк шағир Низами Гәнжәүи һәйкәле. Баҡыла, Низами исемендәге паркта, Истиглалийат, Әхмәд Джавад, Әзербайжан һәм Ислам Сафарли урамдары киҫелешендә урынлашҡан. Һәйкәл 1949 йылдың апрелендә асыла. Скульпторы — Әзербайжандың халыҡ рәссамы Фуад Абдурахманов, архитекторы — Садых Дадашев һәм Микаэль Усейнов.

Һәйкәл 9 метрлыҡ һигеҙ ҡырлы пеьдесталға урынлаштырылған алты метрлыҡ бронза һындан ғибәрәт. Ҡыҙыл лабрадор пьедестал Низами дәүерендәге Әзербайжан архитектураһы элементтары ҡулланылып эшләнгән. Уны аҫҡы өлөшө һырланып биҙәлгән һәм йөҙләнгән бронза плиталар ҡуйылған. Ете плитала Низами әҫәрҙәре сәхнәләштерелгән, береһендә — мемориаль яҙыу бар.

## Һәйкәлдәге барельефтар
Һәйкәлдә Низамиҙың биш поэмаһының («Хамса») геройҙарын һүрәтләгән ете барельеф сүкеп эшләнгән. Улар араһында өкөләрҙең әңгәмәһен тыңлаусы Нушериван («Сокровищница тайн»), Биситун тауҙары аша юл һалыусы Фәрхәд («Хосров и Ширин»), мәктәптә уҡыусы Ләйлә менән Мәжнүн («Лейли и Меджнун»), аждаһаны үлтереүсе Баһрам Гур («Ете гүзәл»), Нушаба батшабикәһенең Искәндәрҙе ҡабул итеүе («Искәндәрнамә») һ. б. Барельефтар скульптор А. Хрюнов тарафынан рәссам Газанфар Халыков эскиздары буйынса эшләнә шиғирҙың исеме яҙылған бронза таҡтаташтың ҡабырғаларында, ете ҡырҙа урынлаша.


Файл:Барельеф Нушеривана и беседы сов на памятнике Низами в Баку.jpg|Өкөләрҙең әңгәмәһен тыңлаусы Нушериван барельефы(«Сокровищница тайн»)
Файл:Барельеф Фархада на памятнике Низами в Баку.jpg|Биситун тауҙары аша юл һалыусы Фәрхәд барельефы («Хосров и Ширин»)
Файл:Барельеф Лейли и Меджнуна на памятнике Низами в Баку.jpg|Ләйлә менән Мәжнүн барельефы («Лейли и Меджнун»)
Файл:Барельеф Бахрам Гура на памятнике Низами в Баку.jpg|Аждаһаны үлтергән Баһрам Гур барельефы («Семь красавиц»)
Файл:Барельеф Искандера и Нушабе на памятнике Низами в Баку.jpg|Нушаба батшабикәһенең Искәндәрҙе ҡабул итеүе барельефы(«Искандернаме»)


## Галерея

Файл:Парк имени Низами в Баку.jpg|Низами исемендәге парк
Файл:Памятник Низами в Баку.jpg|Скульптура күренеше
Файл:Надпись на памятнике Низами в Баку.jpg|Һәйкәлендәге яҙыу


## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әзербайжан
* Әзербайжан архитектураһы
* Баку

## Һылтанмалар
* Архитектура 
* Города Азербайджана 
*  Информация о памятниках 
*  Баку и Апшерон
Һарай майҙаны (Варшава)

**Һарай майҙаны** (пол.Plac Zamkowy) король һарайы һәм Варшаваның Иҫке  ҡалаһы араһында урынлашҡан. Көньяҡ яҡтан өсмөйөшлө майҙан ҡәлғә диуары һәм Краков ҡапҡалары менән сикләнгән.

1644 йылдан майҙанды король Сигизмунд  колоннаһы биҙәй.   

Краков ҡапҡалары һәм ҡәлғә стенаһының бер өлөшө  1818 йылда емереп ташлана, әммә бында яңы барлыҡҡа килгән көньяҡ йүнәлештәге  урам үҙенең Краков биҫтәһе исемен һаҡлап ҡала (пол. Krakowskie Przedmieście).

1944 йылда Варшава ҡалаһы  емерелер алдынан Һарай майҙаны баш ҡаланың иң йәнле майҙандарҙың береһе була.

Майҙандан Висла йылғаһы яғына ҡарай түбәнгә текә Новы Зъезд урамы (Яңы Съезд, пол.Nowy Zjazd) алып бара, һуңынан ул Феликс Панцер эстакадаһы аша Кербедзя күперенә һәм артабан Висла йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан   Прага районына йүнәлә.

1944 йылдағы ихтилалдан  һуң эстакаданы һәм күперҙе немец ғәскәрҙәре шартлатып китә.  

Майҙандың һәм уның тирә -яҡтарын һуғыштан алдағы торошона килтереү урынына Варшава ҡала төҙөүселәре ҡыйыу ҡарар ҡабул итә: ҡала транспортын майҙан аҫтындағы туннелгә күсерә, эстакаданың ҡалдыҡтарын һүтә һәм иҫке күперҙең йөҙ йыллыҡ терәүҙәрендә яңы киң күпер төҙөй. Шулай уҡ Мариенштат микрорайоны төҙөлә. 

Туннель ҡыйығында архитекторҙар барокко дәүерендәге тораҡ йорттарҙы ентекле тергеҙә.

1949 йылдың 22 июлендә  бөтә ҡаланы киҫеп үткән   Көнсығышта-Көнбайыш трассаһын асыу  тантанаһы була. Транспорт хәрәкәте аҫтан, ә йәйәүлеләр зонаһы майҙанда  була.

Туннелдән сыҡҡан урында трамвай туҡталҡаларын майҙан менән эскалаторҙар  тоташтыра. 

Дүрт йылдан һуңыраҡ Иҫке ҡаланы тергеҙеү тамамлана, король һарайын тергеҙеү 1988 йылға  тиклем дауам итә. Шул саҡта Варшава халҡы Һарай майҙанын хәҙерге  торошонда күрә.
Файл:Castle Square, Warsaw (67313229) (cropped).jpg|Рәсәй империяһы ваҡытындағы майҙан
Файл:Warszawa - kościół św. Anny i kolumna Zygmunta III Wazy.jpg|Көньяҡҡа күренеш
Файл:Tunel WZ 2009 04.jpg|Майҙан аҫтында туннель
Файл:Dzwonnica kosciol sw anny.jpg|Краков биҫтәһенең көньяҡ яғынан күренеш


## Һылтанмалар

* 
*
Вандом майҙаны

**Вандом майҙаны** (франц.Place Vendôme), элек Бөйөк Людовик майҙаны (*le Place Grand Louis*) — Париждың  «биш король майҙандарының» береһе. Метро линиялары: 3, 7, 8,  *Opéra* станцияһы

## Тасуирламаһы
Париждың   1-се  муниципаль округында, Париж операһынан алыҫ түгел  урында урынлашҡан. 1699 йылда Людовик XIV хөрмәтенә архитектор  Жюль Ардуэн-Мансар проекты буйынса төҙөлгән, ә исемен Сезар де Вандом һарайынан алған. Майҙанды уратып алған классицизм стилендәге бер иш биналар төҙөлөшө 1720 йылда тамамлана.   

Вандом майҙаны уртаһында өҫтә Наполеон һыны менән  рим Траян колоннаһы өлгөһөндә үтәлгән  44 метрлыҡ Вандом колоннаһы ҡуйылған. 

Майҙандың көнбайыш өлөшөндә  15 һаны аҫтында Цезарь Риц нигеҙ һалған ҡупшы «Риц» ҡунаҡханаһы урынлашҡан.  1979 йылдан «Риц»  ҡунаҡханаһы принцесса Диана менән бергә һәләк булған Доди-әл-Фәйедтең атаһы мысыр миллиардеры Мөхәмәд әл-Файедҡа ҡарай. Тап Риц ҡунаҡханаһынан әл-Фәйедтең мерседесы шул төндә сыға һәм д’Альма майҙаны эргәһендә аварияға осрай.  «Риц» ҡунаҡханаһында булып киткән билдәле кешеләр араһында графиня ди Кастильоне һәм Коко Шанель (ғүмеренең 37 йылын шунда йәшәгән), Эрнест Хэмингуэй, Чарли Чаплин, Марсель Пруст һ.б. тора. 

12-се йортта  1849 йылда   Шопен вафат булған. Ошо уҡ бинала Наполеон III буласаҡ ҡатыны Евгения менән танышҡан.

21-се йортта 1934 йылдан Эльза Скиапарелли мода йорто  урынлашҡан.

Вандом  майҙанында күп бутиктар, шул иҫәптән, ювелир бутиктары, мәҫәлән, Chanel штаб-фатиры,  Cartier һәм Chaumet бутиктары урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр