Исламда руханиҙар

**Ислам руханиҙары** — шартлы термин, сөнки «исламда функциональ һәм структур йәһәттән христиан сиркәүенә оҡшаш руханиҙар институттары юҡ».

«Мосолман руханиҙары культты башҡарыуға бәйле кешеләр йыйылмаһын күҙ уңында тота (мулла, мәзин), судьялар (*ҡаҙый*), хоҡуҡ белгестәре (*[[Фаҡиһ|фаҡиһ]]*) һәм дин белгестәре (ғөләмә, мөжтәһид), йәмәғәт башлыҡтары (*[[имам]]),* дәүләт башлыҡтары (*[[хәлифә]]*), шулай уҡ айырым дини йәмәғәттәрҙең башлыҡтары (*[[мөфтөй]]*), мәҙһәбтәр, дини ағымдар (шәйех, ишан)».

Шиғыйҙарҙа сөнниҙәргә ҡарағанда руханиҙар иерархияһы анығыраҡ (ҡар. аятулла). Ҡәтғи иерархия суфый тәриҡәттәренең күпселегенә, ҡайһы бер йәмәғәттәргә һәм ойошмаларға хас".

## Әүлиә
**Үәли** ( *ҡурсалаусы, изге*), **Әүлиә** ( — намаҙ уҡыу, Аллаһыны иҫкә алыу һәм башҡа төрлө ғибәҙәт ҡылғандағы тырышлығы менән Аллаһыға яҡынлашҡан тәҡүә кеше.

## Ғалим
Ғөләмә ( «белгестәр, ғалимдар»; берл.  *әлим (ғалим)* йәки **әлимә (ғалимә)** — Исламдың теоретик һәм практик яҡтары белгестәренең йыйылма атамаһы. Ваҡыт уҙыу менән хөрмәтле ҡушамат булып киткән.

## Ахун
**Ахун, Ахунд** (перс. آخوند‎) — Иранда һәм революцияға тиклемге Рәсәйҙә мосолман «епискобы», ғәрәпсә ҡаҙый аналогы. Шулай уҡ «ахун» ( ҡайһы берҙә 阿衡; пиньин: *āhōng*) тип уйғырҙар, ҡытай мосолмандары (хуэйцзу, дунгандар) үҙ имамдарын исемләйҙәр.

## Аятулла
**Аятолла** (, перс. آیت‌الله‎ *аллаһтың мөғжизәһе*) — шиғый дини титулы. Был исемгә лайыҡ булғандар ислам ғилеме, юриспруденцияла, этикала һәм философияла эксперт булып тора, ғәҙәттә, дини фәндәр мәктәптәрендә уҡыталар.

### Бөйөк аятулла
**Бөйөк аятулла** йәки **мәржә** () — шиғый дини титулы. Был титулды ислам хоҡуғында (фиҡһ) юғары уңыштарға өлгәшкән ислам ғалимдары йөрөтә һәм фәтүә (шәриғәт буйынса) сығарыу хоҡуҡтары бар.

## Имам
**[[Имам]]** ( *етәксе*) — исламда мәсет етәксеһе, ғибәҙәттәр үткәрә. Имам шулай уҡ "кешеләргә өлгө " тигәнде аңлата ала. Йәмәғәт намаҙында уға етәкселек иткән имам һайлана. Бәлиғ булған, йәғни 13 йәше тулған һәр мосолман намаҙҙа уның имамы була ала.

### Имам (шиғыйлыҡ)
Ун икеләр теологияһына ярашлы, имамдар Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең рухи вариҫтары булған. Беренсе имам уның кейәүе, дүртенсе хәлифә Али ибн Әбү Талип була .

Йәмәндә имам — өммәт һәм зәйдиҙәр дәүләте башлығы (1962 йылға тиклем).

## Ишандар
**Ишан** (сығат. — *išann*) — суфый тәриҡәттәре етәкселәре һәм исмәғили йәмәғәт башлыҡтары титулы йәки ҡушаматы. Бынан тыш, Урта Азияла ла Мөхәммә Пәйғәмбәр заты вәкилдәрен ишан тип атайҙар т.

## Ҡаҙый
**Ҡаҙый** () — Ҡөрьән һәм Сөннәт нигеҙендә үҙ аллы аңлатма биреп хөкөм ҡарары сығарыусы шәриғәт судьяһы.

Ғосман империяһында ҡаҙый шулай уҡ округ территорияһында нотариаль һәм *ҡаҙыйлыҡ* йәки *ҡаҙа* тип аталған ҡайһы бер административ функцияларҙы үтәй . Ҡаҙый һүҙенән () урта быуат испан-португал алькальд титулы барлыҡҡа килә ( — әл ҡаҙый).

## Кәрбәләләр
**Кәрбәләләр** — Кәрбәләгә хаж ҡылған мосолмандарҙың, башлыса шиғыйҙарҙың, почетлы титулы .

## [[Мәүләүи]]
**[[Мәүләүи]]** (перс. مولوی‎) — исламда мулла һәм шәйехкә оҡшаш почетлы дини исем, ғәрәп теленән тәржемә иткәндә «хаким» йәки "хужа"тигәнде аңлата.

## Мәшһәди
**Мәшһәди** — Мәшһәдкә хаж ҡылған мосолмандарҙың, башлыса шиғыйҙарҙың, почетлы титулы.

## Молда
**Молда** — Ҡаҙағстанда революцияға тиклем мосолман белеме алған ир-егеттәр исеменә ҡушылған һүҙ. Молда — мулла, уҡымышлы кеше.

## Мөжәддит
**[[Мөжәддит]]**( *яңыртыусы*) — иманды яңыртыусы. Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙисенә ярашлы, йөҙ йыл һайын мосолмандар араһында Ислам динен яңыртыусы кешеләр барлыҡҡа киләсәк. Мөжәддиттәргә : Ғүмәр ибн Ғәбд әл-Ғәзиз, Имам әш-Шәфиғи , Имам әл-Әшғәри, Имам әл-Ғазали, Имам әр-Рази, Ибн Дәҡиҡ Ид, Имам әс-Сүйүти һәм башҡалар индерелгән.

## Мөжәһит
**Мөжәһит**( *тырышлыҡ һалыусы*), **[[Ғази]]** ( йыһат ҡатнашыусыһы, шулай уҡ көрәше йыһат сиктәренә тура килгән һәр мосолман кешеһе.

## [[Мөжтәһид]]
**[[Мөжтәһид]]** ( *көслөрәк*) — Ижтиһад дәрәжәһенә еткән ғалим.

**Мулла** ( *идарасы; һаҡлаусы; хужа*) — ғәрәптәрҙә ислам дине белгесе (ғалим) дәрәжәһе, ғәҙәттә Ҡөрьәнде (ҡайһы берҙә хатта яттан белгән хафиз), хәҙистәр һәм шәриғәт нормаларын яҡшы белгән кеше. Сөнниҙәрҙә йыш ҡына диндарҙар общинаһы башлығы итеп һайланған имам һүҙе синонимы булараҡ ҡулланыла.

Шиғыйҙарҙың мулла исеме имам исеменән түбәнерәк, уның бурысы — бары тик Ҡөрьәнгә һәм дини һорауҙарға аңлатма биреү.

Кавказда мулла тип шулай уҡ мәзиндәрҙе, «көндәлек» имамдарҙы һәм башҡа түбәнге дәрәжә руханиҙарҙы атайҙар, ә «йәмиғ» имамы, ҡаҙый һәм шәйхел-исламдар Мулла ахун (шиғыйҙарҙа) йәки Мулла әфәнде (сөнниҙәрҙә) тип атала.

## Мөҙәрис
**Мөҙәрис**( *уҡытыусы*) — фаҡиһ, мәҙрәсә уҡытыусыһы, исламдың юриспруденция һәм этик-хоҡуҡи нормаларын белеүсе.

## Мөфәссир
**[[Мөфәссир]]** ( *аңлатма биреүсе*)- Ҡөрьәнде аңлатыусы (комментатор), тәфсир авторы.

## Мөфтөй
**Мөфтөй** ( — сығарылмаһы *афта* , «фекер белдереү») — мосолмандарҙа юғары рухани кеше. Дини-юридик мәсьәләләр буйынса ҡарарҙар сығарыу, шәриғәтте ҡулланыу буйынса аңлатмалар биреү хоҡуғына эйә. Уның ҡарары (фәтүә) был илдә таралған ислам йүнәлешендәге дини-юридик ҡанундарға (сөннилек, шиғыйлыҡ һ. б.), шулай уҡ шәриғәт мәктәптәренә (мәҙһәб) нигеҙләнә. 1788 йылда Екатерина II указы менән «мосолман законының муллаларын һәм башҡа дини чиндарын билдәләү һәм Өфөлә шул закондың бөтә дини чиндарын рәсәйҙә тотоусылар менән идара итеү өсөн Дини йыйылыш булдырыу тураһында» Ырымбур мосолман диниә назараты (мөфтиәт) ойошторола.

## Мөхәддис
**[[Мөхәддис]]** ()- хәҙистәр тураһындағы фәнде бик тәрән өйрәнгән ғалим.

## Мөхтәсиб
**Мөхтәсиб** ( *иҫәпләүсе*)- шәриғәт ҡанундарына таянған һәм ислам әхлаҡ нормаларын тормошҡа ашырыуҙы күҙәткән махсус ойошма хеҙмәткәре. Мөхтәсибтәр шулай уҡ төрлө яза төрҙәрен йөкләмәләр өсөн һалыу хоҡуғына эйә була (тажир), шулай уҡ полиция функцияларын үтәй. Мөхтәсиб эшенең ҡушма өлөшө хоҡуҡ боҙоуҙарҙы иҫкәртеү була, шуның өсөн улар халыҡҡа аң-белем таратыу кампанияһын үткәрә. Хоҡуҡ боҙоу ауырлығына бәйле мөхтәсибтәр иҫкәртә, йә булмаһа, халыҡты таяҡ менән туҡмауға яза бирә алған.

## Мәзин
**Мәзин** (; шулай уҡ — *аҙансы*) — исламда: мосолмандарҙы манаранан ғибәҙәт ҡылырға саҡырған мәсет хеҙмәткәре. Беренсе мәзин Биләл ибн Рабах була.

## Нәғиб
**Нәғиб Наиб** ( — урынбаҫар, вәкил, идарасы), урта быуаттарҙа мосолман дәүләттәре (Ғәрәп хәлифәлеге, Алтын Урҙа һ. б.) провинцияның йәки округының хакимы, әзербайжан ханлыҡтарында — мәһәл (ауыл, ауыл биләмәһе) идарасыһы .

Шамил имаматында — уның билдәле бер территорияла хәрби-административ власты ғәмәлгә ашырған вәкиле. Көнсығыштың ҡайһы бер хәҙерге мосолман илдәрендә — ниндәйҙер начальник йәки дин әһеле урынбаҫары, ҡайһы берҙә — урындағы полиция начальнигы, ауыл общинаһы старшинаһы. Ғосман империяһында — шәриғәт суды ҡаҙыйы, юғары ҡаҙый урынбаҫары, ҡаҙый ярҙамсыһы.

## Садарә
**Садарә**— юғары дини етәкселек. XVII быуатта ике төп садар булған: Садар-ә хәссә һәм Садар-ә ғәммә; һуңғыһы шулай уҡ «Садар-үл-мәмәлик» тип аталған. Башта ике вазифаны ла бер үк юғары рухани биләй. Һуңынан уҡ төрлө кешеләр тәғәйенләнә, улар араһында киңерәк хоҡуҡтар менән «Садар-ә хәссә» файҙалана, ул "Садар-үл-судур (Садарҙар садары) титулын йөрөтә. Садар тарафынан сығарылған ҡарарҙар Диванбәктәрҙән раҫланырға тейеш була һәм шаһ указы менән раҫланғандан һуң ҡулланыуға тәҡдим ителә.

## Хаҡ хәлифәләр
**Хаҡ хәлифәләр** () — сөнни исламда — дүрт беренсе хәлифә, улар осоронда ислам әүҙем тышҡы экспансия менән шөғөлләнә һәм хәлифәлек ҙурая.

## Мөьминдәр әмире
**Әмир әл-мөьминин** ( — хәлифәләр һәм башҡа мосолман хакимдары титулы. Хаким әмир әл-мөьминин титулын йөрөтә икән, был уның сәйәси власын ғына түгел, рухи хакимлығын да аңлата.

Сөнниҙәр фекеренсә, әмир әл-мөьминин титулы бирелгән беренсе кеше Ғүмәр ибн әл-Хәттаб булған . Шиғыйҙар фекеренсә, Аллаһ Рәсүле тере сағында уҡ титул Али ибн Әбү Талибҡа бирелгән һәм тик уныҡы ғына булып тора. Әмир әл-мөьминин титулын Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәр династиялары хәлифәләре ҡабул итә, һәм әле лә ҡайһы бер мосолман лидерҙарына һәм хәҙерге ғәрәп монархтарына ҡарата ҡулланыла.

## Мосолмандар әмире
**Әмир әл-мөслимин** ( *[[мосолмандар]]* *хакимы*)- Әл-Мурабиттар дәүләте башлығының рәсми титулы. 1061 йылда Йософ ибн Тәшфин үҙенең оло туғаны Әбү Бәкер Ибн Ғүмәрҙе етәкселектән ситләтә һәм беренсе булып*әмир әл-мөслимин* титулын ҡабул итә. Әмир әл-мөслимин титулы әл-Мурабиттарға, һәр хәлдә юристар күҙлегенән сығып, квазидин санкцияһы бирә.

## Фаҡиһ
**[[Фаҡиһ|Фа]]ҡиһ** ( *юрист*)- мосолман хоҡуғы өлкәһендә ғалим.

## Хажи
**[[Хажи (Ислам)|Хажи]]** — Мәккәгә хаж ҡылған мосолмандың почетлы титулы .

## Хәҙрәт
Хәҙрәт () — ислам динендәге дини дәрәжә. Шулай уҡ исламда юғары дини статуслы кешегә ихтирамлы өндәшеү. Урта Азияның «тәҡсир», төрөктәрҙең "әфәнде " һәм фарсыларҙың «хужа» һына тап килә.

## Хәлифә
**[[Хәлифә|Хәлифә,]] Хәлиф**( — *идарасы, урынбаҫар*)- мосолмандарҙа иң юғары титулдың исеме. Төрлө ваҡыттарҙа уның йөкмәткеһенә ҡараштар төрлөсә булған. Бөтә күрһәтмәләрендә, ҡарарҙарында һәм эштәрендә хәлифә өммәт мәнфәғәтендә шәриғәт закондары менән сикләнгән. Шулай уҡ Хәлифәлек системаһында идара итеү мираҫ итеп бирелмәй, ә киреһенсә бәйәт (ант) хәлифте һайлау ысулы булып тора. Хәрижиҙәр мосолман общинаһының ихтыяры менән сикләнгән һайлап ҡуйылған хакимды *хәлиф* тип атағандар..

## Хафиз
**[[Хафиз]]** ( *яттан белеүсе, һаҡлаусы*) Ҡөрьән ятлап алып һаҡлаусы . Ҡөрьәнде яттан белгән өсөн рухани ҡатламға индерелгән мосолман.

## Хүжәт әл-ислам
**Хүжәт әл-ислам** ( *исламға дәлил*)- шиғыйҙарҙың дини титулы, рангыһы аятулланан түбәнерәк, яҡынса христианлыҡта епископҡа тап килә.

## Шәһит
**[[Шәһит]]** ( *шаһит*) — иман өсөн йәнен фиҙа ҡылған, ғазап сигеүсе мосолман.

## Шәйех
**[[Шәйех]]**, () — исламда күренекле дин белгесенең почетлы исеме.

Башҡа мәғәнәләре:

* Рухи остаз, ишан, тәриҡәт башлығы.
* Уҡытыусы, дини төркөм етәксеһе.
* Хаж ҡылыусылар төркөмө етәксеһе, изге урынға зыярат ҡылыуҙы ойоштороусы.
* Изге урында йәшәгән һәм ғибәҙәт ҡылыусыларға зыярат ҡылырға ярҙам иткән кеше.
* Ғәрәбстан ярымутрауында ғәрәптәрҙең ырыу башлығы.
* Әмир дәрәжәһендәге һәр бер кеше шәйех тип атала.

Урта Азияла изге урындар янында урынлашҡан һәм ғибәҙәт ҡылыусыларҙы хеҙмәтләндереү менән генә шөғөлләнгән кешеләр ҡышлаҡтары шәйех ҡышлаҡтары тип атала.

Ҡайһы берҙә ислам ойошмалары лидерҙарын шәйехтәр тип иғлан итәләр.

## Шәйех-ул-ислам
**[[Шәйех-үл-Ислам|Шәйех-ул-ислам]]** (тур. Şeyhülislam) — ҡайһы бер ислам дәүләттәрендә ислам мәсьәләләре буйынса юғары вазифалы кеше титулы. Ҡайһы бер ислам йәмғиәттәрендә шәйех-ул-ислам титулы юғары судья (юғары ҡаҙый) вазифаһын аңлата.

## Суфыйлыҡтағы рангылар
Суфыйлыҡ түбәндәге рангтар бар:

* Абдал («алмаш») — суфый иерархияһы (авлия) дәрәжәһе. 
*Абрар («ант башҡарыусы») — изгеләрҙең суфыйҙар иерархияһындағы дәрәжә.
* Автад («ҡола») — суфыйҙар иерархияһындағы дәрәжә.
* Ғариф (ғәр.عارف‎) — мистик белемгә эйә, мистик.
* Әхйәр («иң яҡшылары») — суфыйҙар иерархияһындағы дәрәжә.
* Әшиҡ («ғашиҡ») — Алланы яратҡан суфый.
* Баба (төрк.) — берәҙәк дини вәғәзсе; ҡарт остаз, төрөк орденының йәшәүсе башлығы.
* Вәли (ғәр.ولي) — «дуҫ» (әүлиәнең күпселек өлөшө) — Аллаға яҡын, изге, ул тәбиғи булмаған һәләттәргә (ҡараматтарға) эйә була ала; «Алланың дуҫы».
* Дәрүиш (фарс.درویش‎ — ярлы, фәҡир) — мистик ҡәрҙәшлектә ағза булыуҙы аңлатҡан термин (тарикат).
* Кутб (ғәр.قطب‎) — «ос», «полюс», «таяныс нөктәһе») — суфыйҙар дини иерархияһы дәрәжәһе.
* Суфыйҙар тәриҡәте башлығы, «оҫта».
* Мәүла, мола, мевла (төрк.) — әфәнде, ҡурсалаусы; мавлана — «беҙҙең әфәндебеҙ», Йәләлетдин Руми титулы.
* Мөрид ‎ — суфый уҡыусыһы, тыңлаусы.
* Мөршид ( — етәксе) — суфыйсылыҡта тәриҡәт етәксеһе, остаз, уҡытыусы. *Нүжәбә («юғарыға күтәрелеүсе») — изгеләрҙең суфыйҙар иерархияһындағы дәрәжә.
* Нуҡәбә («өҫтөнлөктәр») — суфый иерархияһы (авлийа) дәрәжәһе.
* Пир (фарс. پیر‎ Ул — ҡарт, Иранда һәм Һиндостанда суфыйҙар етәксеһенең исеме.
* Остаз (ғәр. — уҡытыусы) — суфыйсылыҡта тәриҡәт етәксеһе.
* Факир ( — ярлы), фукарҙың күпселек өлөшө — ярлы, Хоҙайҙың мәрхәмәтенә мохтаж. Дәрүиш менән суфыйҙың синонимы.
* Хәлифә () — «ваҡыт алмашы», «урынбаҫары») — Суфыйҙар ҡәрҙәшлегенең шәйех урынбаҫары.
* Шәһит () — һөйгән йәре; Алланы таныусы.
* Шәйех (), күпл. — шүйүх) — суфыйҙар общинаһы етәксеһе; рухи остаз; орденға бағышларға хоҡуҡлы кеше.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Алексеев И. Л. *, Ислам руханиҙары // Дин ғилеме / Энциклопедик һүҙлек. — М.: Академический проект, 2006.
* 
* Густерин П.&amp;nbsp;В. Рәсәй империяһы ҡануниәте буйынса мосолман руханиҙары. — Саарбрюккен: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014. — 80 с. — ISBN 978-3-659-57965-3.

## Һылтанмалар
* *Густерин П.&amp;nbsp;В.* Исламда һәм православиела рухани дәрәжәләренең һәм вазифаларының яҡынса тап килеүе. 
* Густерин П. В. Рәсәй империяһының мосолман халҡына ҡарата дәүләт сәйәсәте нигеҙҙәре тураһында. 
* *Колодин А.* Ислам руханиҙары  // История ислама.
* Ислам руханиҙарының үҙенсәлеге // М. исемендәге мәскәү ДӘҮЛӘТ УНИВЕРСИТЕТЫ ҡарамағындағы социаль системалар ҒИЛМИ-ТИКШЕРЕНЕҮ ИНСТИТУТЫ. В. Ломоносова