Иран Әзербайжаны

**Әзербайжан**, *Иран Әзербайжаны* *йәки Көньяҡ Әзербайжан* (آذربایجان , آذربایجان گونئی; әзерб. *Azərbaycan Cənubi, Güney Azərbaycan*) — тарихи-географик өлкә. Ирандың төньяҡ-көнбайышындағы, Урмия күленән көнсығышҡа табан ятҡан өлөшө.  Яҡынса хәҙерге Ирандың Әрдәбил, Көнсығыш Әзербайжан һәм Көнбайыш Әзербайжан провинцияларына тап килә. Зенджан провинцияһы Иран Әзербайжанының административ өлөшө булмаһа ла, әзербайжан халҡы күп булыу сәбәпле мәҙәни ҡараштан уның көнсығыш сиге тип иҫәпләнә.

## Атамаһы
"Әзербайжан" атамаһы (آذربایجان) классик фарсынан ғәрәпләштерелгән формаһы булып тора һәм Āδarbāyagān (Āδarbāδāgān,  (Atrpatakan; урта , , визант. , сүриә. *Aδorbāyγān* һүҙенә барып тоташа. Ул һуңғы Мидияла ахеменид сатрап булған *Атропат *(*Āturpāt*) батшаға ҡағыла. Ул беҙҙең эраға тиклем 320 йылда Александр Македонский үлгәндән һуң Кесе Мидия батшалығына, йәғни Атропатен батшалығына нигеҙ һала. **Āturpātākān** термины урта фарсы суффиксы -*akān* ярҙамында төҙөлә: *Āturpāt* » (тәүҙә «әзербайжан һөйләше») һәм «әзербайжан халҡы» (тәүҙә «әзербайжан төркиҙәре», Рәсәйҙә шулай уҡ «әзербайжан татарҙары») төшөнсәләрен Европа этнографтары XIX быуатта индерә.

1937 йылда Иран Әзербайжанының административ биләмәһе булған ҙур өлөшө ике провинцияға бүленә. Ҡайһы бер традицион территориялары башҡа иран провинцияларына бирелә. Иҡдисади хәлдең киҫкенләшеүе һәм Совет Әзербайжанына сығыу тыйылыу сәбәпле әзербайжандар эш эҙләп Тәһранға юллана. Бындай хәл үҙ сиратында ассимиляцияға килтерә. СССР-ҙағы әзербайжандарҙың милли иреклеген күргәндән һуң Иран Әзербайжанында милли-азатлыҡ хәрәкәте йышая.

Милли-патриотик кәйеф 1941 йылда Иран Әзербайжанындағы совет оккупацияһы мәлендә көсәйә. Бында 47-се совет армияһы инә һәм Баҡынан Мир-Джафар Багиров тарафынан ебәрелгән совет пропагандистары көслө агитацион эш алып бара. Багировтың бойороғо менән 1945 йылдың август-сентябрендә бында Әзербайжан демократик партияһы төҙөлә. Уны элекке коммунист Джафар Джавад-заде (Сеид Джафар Пишевари) етәкләй. 1945 йылдың 26 ноябрендә совет ғәскәрҙәре күҙәтеүе аҫтында Иран Әзербайжанының Милли Мәжлесенә һайлауҙар үтә. 12 декабрҙә Пишевари Демократик Әзербайжан Республикаһын иғлан итә һәм 12 кешелек хөкүмәт төҙөлә.  1946 йылдың февралендә республиканың үҙ армияһы булдырыла. Әзербайжан теле дәүләт теле тип иғлан ителә. Хөкүмәт үҙ аҡсаһын сығара һәм дәүләт сауҙа системаһын индерә. 

Шул уҡ ваҡытта 1946 йылдың ғинуарында Иран Курдистанында Мехабад республикаһы булдырыла.

Иран Әзербайжанын СССР-ға ҡушыу тырышлығы 1946 йылда юҡҡа сыға: Сталин май айында АҠШ һәм Бөйөк Британия баҫымы менән Ирандан совет ғәскәрен сығарырға мәжбүр була. Ошонан һуң яңы республика ҡолай. Әзербайжан Демократик Республикаһы теүәл бер йыл йәшәй. 

Артабанғы йылдарҙа фарсылар  әзербайжандарҙың милли хәрәкәтен төрлөсә баҫырға тырыша. Иран әзербайжандары - төрки теленә күскән фарсылар, тип иҫәпләйҙәр Иранда. 

1991 йылда Көньяҡ Азербайжандың милли-азатлыҡ хәрәкәте барлыҡҡа килә (&nbsp;(инг.)баш. (CAMAH). Уның тәүге етәксеһе публицист, шағир һәм яҙыусы &nbsp;(инг.)баш.. Һуңыраҡ 1995 йылда профессор Чохраганлы Махмудали тағы бер ойошма — "Көньяҡ Әзербайжан милли уяныу хәрәкәте" (GAMOH/GAMIC) ойоштора. Улар  Иран әзербайжандары хоҡуғын яҡлап күмәк акциялар үткәрә.

1993 йылда Көнсығыш Әзербайжандың көнсығыш территорияһы һәм Гилян провинцияһының төньяҡ биләмәһе көнсығыш провинциялары биләмәләрендә 1993 йылда барлыҡҡа килгән Әрдәбил провинцияһына ҡушыла. 

2006 йылда Иран Әзербайжанында Ирандың үҙәк прессаһында әзербайжан теленән көлгән карикатураға бәйле етди ризаһыҙлыҡтар тоҡана. Ирандың төньяҡ-көнбайышында ун көн буйы барған күмәк сығыштарҙа дүрт демонстрант һәләк була, 330 кеше ҡулға алына.

## Иран Әзербайжаны һәм Әзербайжан Республикаһы

Айырым тарихи осорҙарҙа Әзербайжан Арран һәм Әрмәнстан менән берләшкән була. Мәҫәлән, Сәфәүиҙәр хакимлығы дәүерендә (XIV—XVIII быуат) Иранда Әзербайжан топонимы Кавказ аръяғы гһәм Иран Әзербайжанындағы бөтә мосолман ханлыҡтарына ҡарата ҡулланыла. Шуға ҡарамаҫтан, ғәрәп географтары һәр саҡ Әрмәнстан һәм Аррандың төньяғындағы провинцияның сиктәрен аныҡ билдәләй. XX быуат башындағы энциклопедияларҙа (ЭСБЕ, Британника) Рәсәй көнсығышындағы Әзербайжанды Аракс йылғаһының көньяғындағы иран провинцияһы тип билдәләнә. XIX быуат әзербайжан авторҙары ла Кавказ арьяғын Әзербайжан тип атамай. В. В. Бартольд билдәләүенсә, Әзербайжан Республикаһы өсөн "был *термин Әзербайжан менән фарсы Әзербайжаны бер бөтөн булыуҙы күҙаллаған саҡта һайлана*". Уның фекеренсә,"*әгәр бөгөнгө Әзербайжан Республикаһының бөтә өлкәләрен дә атау өсөн Арран атамаһы урынлы булыр ине*".  И. М. Дьяконов фекеренсә, XX быуатҡа тиклем "Әзербайжан" термины Ирандың төньяҡ-көнбайыштағы төрки һөйләшле төбәгенә ҡарата ғына ҡулланылған. Был фактты төбәк  тарихын өйрәнеүсе В. Ф. Минорский ҙа раҫлай.

Әзербайжан атамаһы тәүге тапҡыр рәсми рәүештә Әзербайжан Республикаһына ҡарата 1918 йылдың 27 майында  ҡулланыла. Тап ошо мәлдә парламент республикаһына нигеҙ һалына. Әзербайжан милли советы рәйесе итеп Мәмәд Әмин Рәсүлзаде һайлана. Был акт 1918 йылда булдырылған Кавказ аръяғындағы ике тарихи өлкәне — Әзербайжан демократик республикаһының  Ширван һәм Арран  провинцияларын Ирандың төрки телле Әзербайжан провинцияһы менән берләштереүҙе күҙаллай 

1990 йылдар башында Әзербайжандың күп кенә сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре Көньяҡ һәм Төньяҡ Әзербайжанды берләштереү кәрәклеге яҡлы була. Был маҡсат Әзербайжан халыҡ фронтының сәйәси программаһына ла индерелә. Бигерәк тә "берләштереү" идеяһын Халыҡ Фронты рәйесе, аҙаҡ Әзербайжан президенты, Әбелфәз Элчибей яҡлай. Шул уҡ мәлдә Иранда ла Төньяҡ Әзербайжанға ҡарата контролде тергеҙеү тураһында саҡырыусылар осрай. Мәҫәлән, 2013 йылдың апрелендә Иран парламенты депутаттарынан бер төркөм Иран Ислам республикаһына бөтә әзербайжан ерҙәрен ҡушыу буйынса хоҡуҡ биреүсе закон проекты әҙерләй.

## Иҡтисад

### Иран Әзербайжанының автономиялы аҡса әйләнеше

### Тәбриз өсөн аҡса купюралары
1940-сы йылдарҙа Иранда сығарылған иран риалынан айырмалы рәүештә Иран Әзербайжаны банкноттары ла ҡулланыла.

## Галерея


Файл:Minarets masjed-e-jomeh tabriz.jpg|Йома мәсете
Файл:The mausoleums of Sheikh Safi.jpg|Сефи мовзолейы
Файл:Qareh kelissa.jpg|Әрмән монастырыФайл:Bazaar zanjan.jpg|Зенджанский базар, построенный в эпоху Сефевидов
Файл:St-Stepanous-02.jpg|Әрмән монастыры, IX быуат.



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Демонстрация иранских азербайжанцев, требующих построить азербайджанские школы
* Демонстрация иранских азербайджанцев за независимость
* Протесты иранских азербайжанцев, карикатурный скандал