open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гвоздикова Инга Михайловна

**Гвоздикова Инга Михайловна** (16 август 1937 йыл) — ғалим-тарихсы.  1971—2013 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре кандидаты (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2000).

Рәсәй фәндәр академияһы (РФА) Археология комиссияһының Көньҡ Урал бүлексәһе ғилми сәркәтибе. XVIII быуаттың 2-се яртыһы — XIX  быуаттың 1-се яртыһында Башҡортостандың социаль-иҡтисади үҫеше, 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы,  Салауат Юлаевтың тормошо һәм эшмәкәрлеге,  Ырымбур казак ғәскәре һәм Урал казак ғәскәре тарихы  буйынса 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы..  Салауат Юлаев ордены кавалеры (2000).

## Биографияһы

## Библиография
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* [В Башкирии открылись выставки к 85-летию краеведа-салаватоведа Инги Гвоздиковой. ИА [Башинформ], 18 августа 2022 года]
Темәс ҡурғандары

**Темәс ҡурғандары** — һуңғы сармат мәҙәниәтенең археологик ҡомартҡыһы. II—III быуаттарға ҡарай. Баймаҡ районы Темәс ауылынан 2,5-3 км алыҫлыҡта Һаҡмар йылғаһының уң ярында «Ҡарағай морон» (). Географик яҡтан дала һәм урман-дала ландшафт-климатик зонала ята.

Археологик яҡтан 1963 йылда М. Х. Садиҡова, 1970—1972 йылдарҙа Н. А. Мәжитов, М. Ш. Рәзәпов өйрәнә. Тупраҡ өйөмлө ҡурған ҡәберлектәренә ҡарай. 19 ҡурған бар (диаметры 8-20 м, бейеклеге 0,5 м), уларҙың 7-һе ҡаҙылған. Ҡәберҙәге мәйеттәр баштары менән төньяҡҡа ҡарай арҡаһына ятҡырып ерләнгән. Баш һөйәктәре махсус рәүештә "һундарҙың матурлыҡ стандарты"на ярашлы үҙгәртелгән. Ҡәбер соҡорҙары киң дүртмөйөш формаһында.

Парлы, коллектив (5-се һәм 7-се ҡурған — парлы ерләүҙәр, 3-сө һәм 8-се(2) ҡурған — коллектив) ҡәберлектәр осрай. Керамика Урта Азия сәнғәтенә ҡараған көршәктәр һәм әүәләгән һауыттар менән һынлана. Ҡәберҙәрҙә бронза шөңгөрҙәр, тимер ҡаптырмалар (фибула), орнаментлы көҙгөләр, бронза һәм көмөш айылдар (бляшка), бронза һәм алтын алҡалар, бронза һәм тимер йөҙөктәр, тимер сым беләҙектәр, быяла, аҡыҡ, лигнит һәм таш мунсаҡтар, башҡа әйберҙәр осрай. Алҡалар Көньяҡ Урал өсөн хас үҙенсәлектәргә эйә.

Материалдар РФА Өфө фәнни үҙәгенең Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

Ҡомартҡылар урынында тәүҙә музей-ҡурсаулыҡ ойоштороу ҡарала, әммә аҙаҡ ылыҫлы ағастар үҫтереү өсөн плантация өсөн һөрәләр.

Был ҡурғандарҙа табылған предметтар шулай уҡ Көнбайыш Ҡаҙағстандағы Лебедев ҡәберлегенең һуңғы сармат осоро ерләүҙәрендә осрай. Мәҫәлән, Лебедев комплексындағы ҡурғанда табылған ҡатын-ҡыҙҙар өсөн алтын айылдар Темәс ҡәберлектәрендәгенә оҡшаш.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Пшеничнюк А. Х., Рязанов М. Ш. Темясовские курганы позднесарматского времени на юго-востоке Башкирии. — Древности Южного Урала. Өфө, 1976
*
Алмыш

**Алмыш** (мосолман исеме *Жәғфәр ибн Абдуллаһ* йәки Жәғфәр бин *Абдулла*), шулай уҡ *Алмас-Хан*, «Әмир *Жәғфәр бин Силки *Хан», *Алмаз*, *Алмыш* (*Алмыш ибн Жәғфәр *Шилки йәки *Алмыш әмир, Алмыш мәлик, Алмыш батша, Алмыш (Абдаллаһ) Жәғфәр ибн Шилки, Алмыш илтәбәр* (ﺋﻳﺒن ﺟﺎﻌﻔﺎﺭ ﺋﺎﻟﻣﺌِش ﺷﻳﻟﻜﻯ, bas.lat.)); IX быуат аҙағы — X быуат башы) — Иҙел буйы Болғары ханы, Шилки хандың улы (Силки, «Абдуллаһ»).

## Биография
Төрки телдә Алмыш исеме «алыу, ҡулға төшөрөү, баҫып алыу» тигәнде аңлата.

Алмыш Хан (Алмыш) IX быуат башы — X быуат аҙағында хакимлыҡ итә. Тарихҡа ислам динен дәүләт дине итеп ҡабул иткән болғар дәүләтенең тәүге хакимы булараҡ инә. Дербенттан айырмалы рәүештә бында ислам тыныс шарттарҙа, ирекле инә. 

Алмыш хан IX быуат аҙағында уҡ Жәғфәр бин Ғабдулла (үҙенең мосолман исеме) аҫтында исеме менән тәңкәләр баҫтыра башлай. 922 йылда Алмыш саҡырыуы буйынса Волга буйы Булғарына Әхмәт ибн Фаҙлан етәкселегендә Бағдадтан Ғәббәсиҙәр хәлифлегенән өс меңлек ғәрәп ҡарауаны килә.

Ибн Фаҙлан хөрмәтенә Алмыш хан улына Әхмәт тип исем ҡуша.

Әммә болғарҙар ғәрәп ғөрөф-ғәҙәттәренә күсмәй үҙҙәренекен һаҡлап ҡала.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — уғыҙ хәрби етәксеһе Ҡатаған улы Әтрәктең ҡыҙы (йә һеңлеһе).
* Улдары — Микаил, Әхмәт һ. б.
* Ҡыҙҙары — бер ҡыҙы Хазар ҡағанаты ҡатыны була, икенсеһе — эскелдар ҡәбиләһе юлбашсыһының ҡатыны.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Выраг

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы

**Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы** 2000 йылдың 6 ғинуарында Өфө ҡалаһында асыла. Уның составында 5 филиал: Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы , Арыҫлан Мөбәрәков музейы, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев музейы, Мифтахетдин Аҡмулла музейы, Шәйехзада Бабич музейы

## Филиалдары һәм уларҙың эшмәкәрлеге
Музей ғилми-фонд, ғилми-тикшеренеү эштәре алып бара, күргәҙмәләр ойоштора, ағартыу-пропаганда эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра, үҙ филиалдары һәм республиканың әҙәби музейҙары өсөн методик үҙәк булып тора, фәнни-тикшеренеү экспедициялары ойоштора, конкурстар, викториналар һәм әҙәби-музыкаль кисәләр үткәрә. Ҡала һәм республиканың уҡыу йорттары менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Музей китапханаһы китаптарҙан, ҡулъяҙмаларҙан, яҙыусыларҙың шәхси әйберҙәренән, билдәле бер тарихи дәүер элементтарынан һәм тағы башҡа бик күп экспонаттарҙан йыйылған.

### Мәжит Ғафури музейы

Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы 1948 йылдың 5 мартында асылған. Йорт шағирға Башҡортостан хөкүмәте тарафынан башҡорт һәм татар әҙәбиәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелеү уңайына 1923 йылда бүләк ителә. Музейҙың мемориаль залында Мәжит Ғафуриҙың һәм уның ғаиләһенең шәхси әйберҙәре — шағир ғаиләһенең ҡомартҡылары ҡуйылған.

### Арыҫлан Мөбәрәков музейы

Музейға 1994 йылда нигеҙ һалына. Музейҙа өс экспозиция залы бар: беренсе зал Асы ауылы тарихына, СССР-ҙың һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәковтың бала сағына арналған. Икенсе залы — артистың театр эшмәкәрлеге тураһында һөйләй. Өсөнсө зал халыҡ артисы ғаиләһенә һәм туғандарына бағышланған.

### Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев музейы

Музей 1991 йылда шағир һәм мәғрифәтсе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың тыуған илендә, Ҡырмыҫҡалы районының Ибраһим ауылында асылған. Музей экспозицияһы башҡорт ғалимының тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында һөйләй. Музейҙа ғалимдың ҡулъяҙма нөсхәләре, документтарының күсермәләре, китаптары, шәхси әйберҙәре ҡуйылған.

### Мифтахетдин Аҡмулла музейы

Музей 1981 йылда Миәкә районының Туҡһанбай ауылында, башҡорт шағир-мәғрифәтсеһе, башҡорт шиғриәте классигы Мифтахетдин Аҡмулланың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы асыла. Музейҙың тупланмаһында шағирҙың шиғырҙары йыйынтыҡтары, уның әҫәрҙәренән өҙөктәр, «Аҡмулла» журналдары бар. Шулай уҡ музейҙа төрлө музыка ҡоралдары ҡуйылған, шағир был музыка ҡоралдарында бик яҡшы уйнай белгән.

### Шәйехзада Бабич музейы

Музей Әсән ауылында мәшһүр башҡорт нәфис һүҙ оҫтаһы Шәйехзада Бабичтың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы асыла. Экспозицияла һынлы сәнғәт, графика, скульптура әҫәрҙәре, көнкүреш әйберҙәре, шағирҙың тормошо һәм ижады тураһында фотодокументаль материалдар, уның хаҡында китаптар, портреттар, шулай уҡ Шәйехзаданың һәм уның ғаиләһенең шәхси әйберҙәре бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостан музейҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһының милли әҙәби музейы 
* *Моратова Г. С* Башҡортостан Республикаһы милли әҙәбиәт музейы  // Башҡорт энциклопедияһы.  — Өфө: ГАУН «Башҡорт энциклопедияһы», 2013.  — ISBN 978-5-88185-306-8.
Ғүмәрова Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы

**Ғүмәрова Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы ** (3 февраль 1921 йыл — 28 июль 1996 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1938—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы «Йәнгел» совхозының быҙау ҡараусыһы. РСФСР-ҙың һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы һәм БАССР-ҙың етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы Ғүмәрова 1921 йылдың 3 февралендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән-Түңгәүер кантоныИшбулды ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.

Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы 13 йәшенән «Йәнгел» игенселек совхозында һарыҡ көтөүсе булып эшләй башлай. 1938 йылдан 1976 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем шул уҡ хужалыҡтың быҙау ҡараусыһы була.

Һигеҙенсе биш йыллыҡ йылдарында (1966—1970) 1026 быҙауҙы юғалтыуһыҙ үҫтерә һәм өлкән төркөмгә тапшыра. План буйынса тәүлегенә уртаса 560 грамм урынына 912 грамм артым ала. 1970 йылда тулайым артым план буйынса 54,7 центнер урынына 122,9 центнер, быҙауҙарҙың уртаса тәүлек артымы уртаса 944 грамм тәшкил итә. Эшендә алдынғы ысул һәм алымдарҙы ҡулланып, бер центнер артымдың түбән үҙҡиммәтенә өлгәшә. Һигеҙенсе биш йыллыҡта артымдың үҙҡиммәте планда ҡаралған 97 һум урынына 69,75 һум тәшкил итә. Фәхирә Ғүмәроваға беркетелгән быҙауҙарҙың артым үҙҡиммәте кәмеү иҫәбенә совхоз 12 мең һум табыш ала.

1971 йылдың апрелендә «Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса һигеҙенсе биш йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн» Фәхирә Ғүмәроваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1966—1970 йылдарҙа Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы 1026 быҙау үҫтерә.

Фәхирә Ғүмәрова РСФСР-ҙың һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм БАССР-ҙың етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

Фәхирә Мөхәмәтшәрип ҡыҙы 1996 йылдың 28 июлендә вафат була.

## Хәтер
Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының Асҡар һәм Ишбулды ауылдарында Фәхирә Ғүмәрова исемен йөрөткән урам бар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* миҙалдар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
*
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы

**Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы** (16 июль 1955 йыл, Арлар ауылы Маҡар районы Башҡорт АССР-ы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) — 1 декабрь 2009 йыл, Өфө) — Рәсәй инженеры һәм топ-менеджеры. Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы лауреаты. «Баштрансгаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары . Техник фәндәр кандидаты.

Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатын тамамлай (1972). 1972—1977 йылдарҙа Өфө нефть институтында «газ-нефть үткәргес торбаларҙы, газ һаҡлау урындарын һәм нефтебазаларҙы проектлау һәм файҙаланыу» һөнәре буйынса уҡый.

Институтты тамамлағандан һуң — газ сығарыу буйынса мастер, газ компрессор цехы начальнигы, «Уралтрансгаз» производство берекмәһенең магистраль газ-нефть үткәргес торбалар Арал линия производство идаралығының оператив-производство хеҙмәте начальнигы.

## Библиографияһы
Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы. Стресс-коррозияға дусар булған ҙур диаметрлы магистраль газ торбалары участкаларын асыҡлау һәм ремонтлау: техник фәндәр кандидаты диссертацияһы … : 25.00.19. — Өфө, 2000. — 182 с.: ил.

Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы. Стресс-коррозияға дусар булған ҙур диаметрлы магистраль газ торбалары участкаларын асыҡлау һәм ремонтлау: техник фәндәр кандидаты автореферат дис … : 25.00.19 / Өфө нефть техн. ун-т. — Өфө, 2001. — С. 23

Магистраль газ торбаларының автомобиль юлдары аша үткәүелдәрен төҙөү һәм ремонтлауҙың әлеге ваҡыттағы технологияһы һәм уларҙы ремонтлау буйынса яңы тәҡдимдәр (реконструкциялау): [З. М. Әсәҙуллин һ. б.]. — М.: Газпром ИРЦ, 2003 (Рот. ЯСЙ Газпром ИРЦ). — 43 с.: ил., табл.; 20 см. — (газ менән тәьмин итеүҙең берҙәм системаһының тематик йүнәлеше: транспорт һәм газды ер аҫтында һаҡлау: Күҙәтеү. информ. / Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Газпром». Газ сәнәғәтенең информ.-рекл. үҙәге (ЯСЙ «Газпром ИРЦ»)).

«АСМОЛ» яңы быуын изоляциялау япмаһы һәм уның модификацияһы — «ЛИАМ» таҫмаһы: Күҙәтеү. информ. / [З. М. Әсәҙуллин һ. б.]. — М.: Газпром ИРЦ, 2003 (Рот. ЯСЙ «Газпром ИРЦ»). — 44, [1]. с.: ил., табл.; 21 см. — (Серия: транспорт һәм ер аҫтында газ һаҡлау /Асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Газпром», Газ сәнәғәтенең информ.-рекл. үҙәге (ЯСЙ «Газпром ИРЦ»)).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә премиялар биреү буйынса Советтың тәҡдимен ҡарап, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарар итә:
2003 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендә премияһын һәм «Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә Хөкүмәт премияһы лауреаты» исемен бирергә:
…. техник фәндәр кандидаты, баш инженер — «Баштрансгаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры урынбаҫары Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улына; …..- магистраль газ торбалары компрессор станциялары өсөн «Урал» сериялы газ һурҙырып ҡыуҙырыу агрегаттарын төҙөгән һәм производствоға индергән өсөн. (Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 16.02.2004 85-се ҡарары)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1993)

## Әҙәбиәт
* Әсәҙуллин Мөхәмәт Зуфарович//

## Иҫкәрмәләр
Өфө яйлаһы

**Өфө яйлаһы** — Көньяҡ һәм Төньяҡ Урал алдындағы яйла. Башҡортостанда, Пермь крайында һәм Свердловск өлкәһендә Ҡариҙел йылғаһы бассейнында урынлашҡан, төньяҡтан көньяҡҡа табан яҡынса 265 километрға һуҙылып ята.

Яйланың бейеклеге — 350—450 м (иң бейек урыны — 517,9 м). Көнсығышта ул 100 м бейеклегендәге һикәлтә менән сикләнгән, көнбайышта яйла һөҙәк итеп түбәнәйә һәм Көнсығыш Европа тигеҙлегенә барып тоташа.

Ҡасандыр Өфө яйлаһы территорияһы океан төбө булған, шунлыҡтан ул күбеһенсә ултырмалы тау тоҡомдарынан тора. Геологик планда яйла карстланған, әҙ карстланған һәм бөтөнләйе менән карстланмаған ҡатлы-ҡатлы бәлеште хәтерләткән тау тоҡомдарынан тора.

Шулай ҙа Өфө яйлаһының төп тау тоҡомдары — һыу менән йыуылыусы эзбизташ. Яйла аша ағыусы йылғалар бик күп түгел. Иң төп, әһәмиәтлеләре — Ҡариҙел һәм уның ҡушылдыҡтары: төньяҡта — Әй, Сарс, Төй; көнсығышта — Әй, Бәрәшке, Йөрүҙән, Сей Кирзә, Яманйылға, Шарауар, Эҫем; көнбайышта — Байҡы, Өрөш, Иреш. Уларҙың ҡайһы берҙәре, миллион йылдар буйына яйланың тәнен ныҡ киҫеп инеп, тәрән каньондар барлыҡҡа килтергән.

Карст барлыҡҡа килгеү процесы ныҡ үҫешкәнлектән, Өфө яйлаһында даими инештәр осрамай, ә бары тик ҡар ирегәнлектән һәм ямғырҙарҙан хасил булған ваҡытлыса һыу ағымдары ғына бар. Барлыҡ һыу төрлө соҡорҙар һәм һыу батыштары аша ер аҫтына төшөп юғала. Ҡайһы саҡ йылғалар ҙа бөтөнләйе менән ер аҫтынан аға. Мәҫәлән, Яманйылға үҙенең башында бер нисә урында ер аҫтына төшөп китә һәм, бары тик 60 километр араны ер аҫтынан үткәс кенә, Ҡыҙыл шишмә булып ер өҫтөнә килеп сыға. Унан башҡа тағы ла Сәүле, Асҡан һәм башҡа йылғалар ҙа шундайҙарҙан.

Өфө яйлаһының барлыҡ киңлеге лә тәрән, ҡоро үҙәндәрҙән тора. Өфө яйлаһының үҙәндәре бер береһе менән тоташҡан. Элекке масштаблы урман эшкәртеү заманында был үҙәндәрҙә тар киңлекле тимер юлдары селтәре төҙөлгән булған.

Өфө яйлаһы киң япраҡлы һәм ҡара энәле ағастар үҫкән урмандар менән ҡапланған. Өфө яйлаһының мул урман байлыҡтары ХХ быуаттың беренсе яртыһында махсус йәшәүселәр көсө тарафынан күпләп, масштаблы рәүештә эшкәртелгән. 1990 йылға тиклем тар киңлекле тимер юлы менән Ҡыҙыл шишмә ауылы янына ағас ташылған.

Өфө яйлаһы территорияһында «Аскинский (Асҡын)», «Первомайский (Беренсе май)» заказниктары ойошторолған. Ҡыҙыл шишмә һыу сығанағы, Һыбаҡай ҡаяһындағы мәмерйәләр, Яманйылға һәм Сәрүә йылғалары тәбиғәт ҡомартҡылары булып һанала.

## Һылтанмалар
* Уфимское плато — Пермь, Пермский край
* Справочная статья об Уфимском плато. Сайт «Весь Южный Урал» 
* Уфимское плато

## Иҫкәрмәләр
Йәнбәков Венер Әхмәт улы

**Йәнбәков Венер Әхмәт улы** (14 сентябрь 1938 йыл — 28 ноябрь 2014 йыл) — шағир һәм журналист. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы.

## Биографияһы
Венер Әхмәт улы Йәнбәков Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районының Дауыт-Ҡайып ауылында тыуған. Шағир һәм журналист Рәмил Йәнбәковтың ағаһы.

Тыуған ауылындағы башланғыс мәктәптән  һуң Ковалёвская ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый. Мораҡ башҡорт мәктәбенең 8-се класын тамамлағандан һуң колхозда эшләй.

1956 йылда Салауат ҡалаһына килә, унда 16-сы төҙөлөш мәктәбенә уҡырға инә. Салауат ағас эшкәртеү заводында балта оҫтаһы-станоксы, «Салаватстрой» тресының 5-се автобазаһында шофер, 18-се нефть химияһы комбинатында оператор булып эшләй.

Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағас, дүрт йыл Теләүембәт урта мәктәбендә завуч булып эшләй.

Венер Әхмәт улы 2014 йылдың 28 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була. Тыуған ауылы Дауыт-Ҡайыпта ерләнгән.

## Журналистика һәм әҙәбиәт
Оҙаҡ йылдар «Башҡортостан пионеры» балалар журналы, аҙаҡ — «Совет Башҡортостаны» гәзите (хәҙерге «Башҡортостан») һәм «Аманат» балалар-үҫмерҙәр журналы хеҙмәткәре булып эшләй. Ул шулай уҡ әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнә, хикәйәләр, шиғырҙар яҙа, бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы. Венер Йәнбәковтың ҡайһы бер әҫәрҙәре мәктәп дәреслектәренә ингән.

Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр
Әминев Тәлғил Исмәғил улы

**Әминев Тәлғил Исмәғил улы** (4 октябрь 1930 йыл — 10 сентябрь 2016 йыл) — педагог, крайҙы өйрәнеүсе, музей белгесе, энциклопедист. РСФСР (1987) һәм Башҡорт АССР-ы (1967) мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Тәлғил Исмәғил улы Әминев 1930 йылдың 4 октябрендә Башҡорт АССР-ы Йәрмәкәй районы Тарҡаҙы ауылында тыуған.

1948 йылда Бәләбәй педагогия училищеһын тамамлай. Башта Тарҡаҙы тулы булмаған урта мәктәбендә уҡытыусы, завуч булып эшләй.

1953—1954 йылдарҙа Иҫке Шах ете йыллыҡ мәктәбендә завуч, ә 1954—1957 йылдарҙа Яңы Шах ете йыллыҡ мәктәбендә директор вазифаларын башҡара.

1956 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.

1957—1961 йылдарҙа Иҫке Турай урта мәктәбенең директоры була.

1961 йылдың майынан Йәрмәкәй, ә 1962 йылдың декабренән — эреләтелгән Бәләбәй район халыҡ мәғарифы бүлектәре менән етәкселек итә.

1965 йылдың сентябренән 2006 йылдың ноябренә тиклем Бәләбәй педагогия училищеһында эшләй:
* директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары,
* директор (1970—1975),
* ижтимағи фәндәр уҡытыусыһы.

Бәләбәй тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы ойоштороусыларының береһе, ә 1966—1986 йылдарҙа — ошо музей советының рәйесе була. 1982—2006 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында «Педагогия кадрҙары әҙерләү урыны» музейын ойоштора һәм уның менән етәкселек итә.

Башҡорт АССР-ы уҡытыусыларының III съезы (1959), VII Бөтә союз мәғариф, юғары мәктәп һәм ғилми учреждениелар эшмәкәрҙәре профсоюзы съезы (1972) делегаты була. Иҫке Турай ауыл советы депутаты, Йәрмәкәй район советы депутаты һәм ағзаһы (1961—1963), Бәләбәй ҡала советының халыҡ депутаты (1971—1975) итеп һайлана. Уның исеме «Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре» («Лучшие люди России», 2006) энциклопедияһына кертелгән.

Фәнни-педагогик, тарихи-крайҙы өйрәнеү китаптарының авторы (2 монография) һәм авторҙашы (13 китап). Үҙәк, республика һәм төбәк баҫмаларында, шул иҫәптән «Башҡорт энциклопедияһы» күп томлығына һәм «Йәрмәкәй районы энциклопедияһы. Башҡортостан Республикаһы» («Энциклопедия Ермекеевский район. Республика Башкортостан», 2010) китабына, 200-ҙән ашыу мәҡәлә яҙа.

## Бүләктәре
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1975)
* «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәһе
* «Бөйөк Октябрь инҡилабына 90 йыл» иҫтәлек миҙалы (2007)
* Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районының почётлы гражданы

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* «БИЛДӘҺЕҘ БАШҠОРТОСТАН» ЦИКЛЫ // Башҡортостан юлдаш телевидениеһы
Башҡортостан йәмәғәт именлеге советы

**Башҡортостан Республикаһының Ведомство-ара йәмәғәт именлеге советы** — Башҡортостандың ведомство-ара конституцион органы.

## Дөйөм характеристика
Башҡортостан Президентының 1994 йылдың 5 апрелендәге указына ярашлы *Башҡортостан Республикаһы именлек советы булдырыла*. Был конституцион органдың төп маҡсаты булып Башҡортостан Республикаһы Президентының кеше һәм граждан хоҡуҡтарын һәм азатлығын яҡлау, Башҡортостандың иҡтисади һәм сәйәси мәнфәғәттәрен, уның территорияһында законлылыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен тәьмин итеү мәсьәләләре буйынса вәкәләттәрен тормошҡа ашырыу тора.

Совет Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына һәм Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына, федераль һәм республика закондарына, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының башҡа норматив-хоҡуҡи акттарына нигеҙләнеп эшләй.

2003 йылдан алып *Башҡортостан Республикаһының Ведомство-ара йәмәғәт именлеге советы* тип атала.

Совет составына секретарь һәм Башҡортостан Президенты тәғәйенләп ҡуйған башҡа ағзалар инә, ә Президент үҙ сиратында уның рәйесе булып тора.

Йәмәғәт именлеге советы ултырыштары кварталға бер тапҡырҙан да кәм булмаған йышлыҡта үткәрелә.

## Төп бурыстары
Башҡортостан йәмәғәт именлеге советының төп бурысы булып тора:
* республикала йәмәғәт именлеген тәьмин итеү стратегияһының төп йүнәлештәрен билдәләү;
* Башҡортостан Республикаһы Президентына республикала йәмәғәт именлеген тәьмин итеү мәсьәләләре буйынса ҡарарҙар ҡабул итеү өсөн тәҡдимдәр әҙерләй;
* Башҡортостанда йәмәғәт именлеген тәьмин итеү өлкәһендә республика маҡсатлы программаларын әҙерләүҙе ойоштороу;
* Башҡортостан территорияһында йәмәғәт именлеге объекттарына янаған хәүефте асыҡлау һәм бөтөрөү буйынса оператив ҡарарҙар әҙерләү;
* Башҡортостанда йәмәғәт именлеген тәьмин итеү өлкәһендә ҡабул ителгән ҡарарҙарҙы тормошҡа ашырыу процесында республиканың башҡарма власть органдарының эшмәкәрлеген координациялау буйынса тәҡдимдәр эшләү, уларҙың һөҙөмтәлелеген баһалау.

## Етәкселәре
### Рәйестәре
* М. Ғ. Рәхимов (1994 йылдан)
* Р. З. Хәмитов (2010 йылдан)
* Р. Ф. Хәбиров (2018 йылдан)

### Секретарҙары
* Р. К. Исҡужин (2013 йылдан башлап).
* М. Ш. Мәһәҙиев (2011 йылдан алып)
* А. И. Шабрин (1998 йылдан алып)
* В. Н. Антипин. (1994 йылдан алып)

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йәмәғәт именлеге советы.// Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә. 
* 1994 йылдың 5 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-176 «Башҡортостан Республикаһы именлек советы тураһында»
* 1998 йылдың 7 декабрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты указы № УП-831 (2003 йылдың 25 ғинуарындағы ред.) «Башҡортостан Республикаһының именлек советы тураһындағы положениены раҫлау тураһында»
* Башҡортостан Президенты указы менән Башҡортостан Республикаһы йәмәғәт хәүефһеҙлеге ведомство-ара советы составы раҫланды.//ИА «Башинформ», 2003 йылдың 28 ғинуары.
Әхмәтова Роза Сәмиғулла ҡыҙы

**Әхмәтова Роза Сәмиғулла ҡыҙы** (13 февраль 1924 йыл — 16 ғинуар 2009 йыл) — инженер-технолог. Техник фәндәре кандидаты (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).

## Биографияһы
Роза Сәмиғулла ҡыҙы Әхмәтова 1924 йылдың 13 февралендә Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Ғәббәс ауылында тыуған. Ире Әхмәтов Фәрит Ғәли улы (1926 йылғы) — инженер-технолог, Өфө нефть эшкәртеү заводының директор урынбаҫары («Өфөнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте); КПСС-тың Өфө   ҡала комитетының сәнәғәт буйынса секретары, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Улы — Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы.

1949 йылда Львов политехник институтын тамамлай. Һөнәре буйынса инженер-технолог. 1967 йылда техник фәндәр кандидаты дәрәжәһен ала.

1949—1986 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1978—1986 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институтында бүлек мөдире була.

Нефть эшкәртеү тармағындағы заводтарға, битум етештереүселәргә практик ярҙам күрһәтә. Болгарияла, Һиндостанда, Кубала һәм башҡа илдәрҙә битум етештереүҙе яйға һалыуҙа ҡатнаша. Уның етәкселегендә битумды, нефттәрҙе  һәм уларҙың ҡалдыҡ продукттарын битум алыу өсөн сеймал сифатында файҙаланыу йүнәлешендә комплекслы тикшеренеүҙәр үткәрелә; битум эшләү технологияларын сеймал сифатына бәйләү башҡарыла; яңы битум ҡоролмаларын проектлау һәм булғандарын реконструкциялау буйынса тәҡдимдәр; битум сифатын яҡшыртыу буйынса тәҡдимдәр эшләнә һәм производстволарға тапшырыла; төрлө тәғәйенләнешле битум өсөн ГОСТ-тар һәм ТУ-лар сығарыла һәм ҡулланыуға индерелә.

Матбуғатта баҫтырылған 90-ға яҡын хеҙмәт һәм 7  уйлап табыу авторы.

2009 йылдың 16 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Награда һәм премиялары
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)

## Хеҙмәттәре
* Современное состояние производства и пути повышения качества битумов различного назначения [Текст] / Р.С. Ахметова, В.В. Фрязинов, И.А. Чернобривенко. - Москва : ЦНИИТЭнефтехим, 1979. - 53 с.; 20 см.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Аслаев Сәғит Төхвәт улы

**Аслаев Сәғит Төхвәт улы** (1 ноябрь 1954 йыл) — СССР һәм Рәсәй тренеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003 йылдан Башҡорт дәүләт университетының спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007). Профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡортостандың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).

## Биографияһы
Сәғит Төхвәт улы Аслаев 1954 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауылында тыуған. Атаһы — Аслаев Төхвәт Хәлим улы (1922—1995), педагог-методист, башҡорт теле белгесе.

1976 йылда Волгоград физик культура институтын тамамлай.

1978 йылда «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәтенең Башҡртостан өлкә советында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1982 йылда юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры итеп тәғәйенләнә. 1986 йылда Өфө ҡалаһы 4-се Олимпия резервының махсус балалар һәм үҫмерҙәр мәктәбенә (СДЮШОР) эшкә күсә.

1988 йылда СССР-ҙың бокс буйынса йыйылма командаһына тренер итеп тәғәйенләнә. 1992—1996 йылдарҙа ла Рәсәй йыйылма командаһында. 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһының баш тренеры булып эшләй.

2001 йылдан Сәғит Төхвәт улы Башҡорт дәүләт университетының физик тәрбиә һәм спорт кафедраһы мөдире вазифаһын биләй, ә 2003 йылда БДУ-ның спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә.

2007 йылда «Интерактив белем биреү процесында физик культура уҡытыусыларында педагогик аралашыу оҫталығын формалаштырыу» темаһына диссертация яҡлай һәм «педагогия фәндәре кандидаты» дәрәжәһен яулай.

Тренерлыҡ һәм уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге йылдарында Сәғит Төхвәт улы халыҡ-ара класлы спорт мастерҙарын, шулай уҡ 50-нән ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙарын әҙерләй, улар араһында:
* Владимир Ганченко — 48 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында бокс буйынса1992 йылғы Рәсәй чемпионы, 1992 йылғы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы;
* Ринат Ғизәтуллин — 63,5 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында бокс буйынса 1992 йылғы Рәсәй чемпионы;
* Рәмил Хөснөтдинов — 48 килограмға тиклемге ауырлыҡ категорияһында бокс буйынса 1995 йылғы Рәсәй чемпионы;
* Эльвира Ҡасимова — 2000 йылда кикбоксинг буйынса донъя чемпионы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1991)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре(1999)
* Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы (2001).
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003) 
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре
* Салауат Юлаев ордены (2014).

## Ғилми хеҙмәттәре
* Аслаев С. Т., Асадуллин Р. Н. Место интерактивного обучения в формировании педагогического общения у учителей физической культуры. — Вестник Башкирского университета, 2006.
* Аслаев С. Т., Шаяхметова Э. Ш., Румянцева Э. Р. Динамика сенсомоторного реагирования и чувства времени в процессе адаптации боксеров к тренировочным нагрузкам. — Вестник Башкирского университета, 2012.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы

**Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы** (3 ғинуар 1949 йыл) — 1999 йылдан 2002 йылға тиклемге осорҙа Башҡортостандың Салауат ҡала хакимиәте башлығы, Салауат ҡалаһының почетлы гражданы.

## Биографияһы
Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы 1949 йылдың 3 ғинуарында Башҡортостандың Миәкә районы Кесе Кәркәле ауылында тыуған.1972 йылда инженер-механик һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлаған. 1981 йылда Свердловск юғары партия мәктәбен тамамлаған.

Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы 1966 йылда БАССР-ҙың Миәкә районы Етегән ауылынан Салауат ҡалаһына эшкә килә. 1966 йылдан 1970 йылға тиклем Салауат нефтехимкомбинаты ремонт-механика заводының (РМЗ) ремонтлау цехында йүнәтеүсе слесарь булып эшләй, 1970—1972 йылдарҙа — Салауат нефтехимкомбинатының ремонт-механика заводы идаралығы инженер-конструкторы, 1972—1973 йылдарҙа — Вольский юғары хәрби училищеһы контроль-техник пункты начальнигы ярҙамсыһы, 1973—1974 йылдарҙа — Салауат нефтехимкомбинаты ремонт-механика заводының инженер-технологы. КПСС ағзаһы. 1974—1975 йылдарҙа Салауат ҡалаһы КПСС ҡала комитетының сәнәғәт-транспорт бүлеге инструкторы, 1975—1980 йылдарҙа — Салауат ҡалаһы КПСС ҡала комитетының сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, 1981—1990 йылдарҙа — Салауат ҡала халыҡ депутаттары советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1990—1991 йылдарҙа — Салауат ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1991—1998 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы түләүле хеҙмәттәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы, 1998—1999 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министрының беренсе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының II класлы тулы хоҡуҡлы Дәүләт советнигы.

Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы 1999—2002 йылдарҙа Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы булып эшләй. 2000 йылда «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы составына инә. «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәте директорҙар советының предприятиеның устав капиталында өлөшө бар — 0,004 %.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының вәкилдәр палатаһы депутаты була. Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улына 2012 йылда «Салауат ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә.

Өйләнгән. Ғәлиев ҡатыны менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән, өс ейәне үҫә.

Ғәлиев Ә. Т. Салауат ҡалаһында йәшәй. Ул — Салауат ҡалаһы ветерандарының ҡала советы рәйесе, аҡһаҡалдар советы рәйесе.

## Хакимиәт башлығы вазифаһында эшмәкәрлеге
Ғәлиев эшләгән осорҙа Салауат ҡалаһында торлаҡ төҙөлөшө эше дауам иттерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Выбор» гәзите, № 49-50 (9975-9976) 14 апрель 2015 йыл.
* Зыкина Р. «Әсғәт Ғәлиев». Башҡортостандың алтын исемдәре серияһы, Өфө. Нәшриәт. Скиф, 2015.
Майҙан (байрам)

**Майҙан** (*фарс.* — майҙан) — традицион башҡорт байрамы. Төрки халыҡтары үткәрә.

## Тарихы
Майҙан байрамын үткәреү башланғысы булып ырыу-ҡәбилә берләшмәләренең халыҡ йыйылыштарын үткәреү тора.

Ғәҙәттә байрам сәсеү эштәре тамамланғас май аҙағына билдәләнгән. Байрамда бер йәки бер нисә күрше туғандаш ауылдар халҡы ҡатнашҡан. Байрамды үткәреү урыны итеп ялан йәки ҡалҡыу урын һайланған.

## Байрам йолалары
Саҡырыусылар күрше ауылдарҙа йәшәгәндәргә байрам үткәреү көнө тураһында хәбәр иткәндәр. Байрам башланыуға ҡарай бүләктәр, ҡунаҡтарҙы һыйлау өсөн аҙыҡ-түлек һатып алыуға аҡса йыйыла.

Байрам диаметры 50 метрға тиклем булған түңәрәк формаһындағы майҙанда үткәреләгән булған, ул ботаҡтар менән кәртәләп алынған, үҙәгендә оҙон, 10 метрға тиклем бейеклектәге ҡолға ҡуйылған. Башҡортостандың айырым райондарында барам майҙанын биҙәү өсөн туҡыма балаҫтар, тар оҙон балаҫтар, ашъяулыҡтар ҡулланылған. Ҡунаҡтарҙы махсус кейенгән кешеләр ҡаршылай.

Һәр ғаилә яҡын-тирәлә тирмә йәки ҡыуыш ҡора. Майҙан тирәләй ҡарттар, балалар, улар артынан — ирҙәр ултырыша. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн айырым сағыу биҙәлгән майҙан әҙерләнә.

Майҙан байрамы үҙәк майҙандан йырағыраҡта ат сабышы менән башлана.

Көн дауамында халыҡ уйындары үткәрелгән, көрәш, йүгереү, алыш, һикереү ярыштары, йәйәнән атыу, халыҡ бейеүҙәре, йырҙары башҡарыу, ҡурайҙа уйнау, сәсәндәр ярышы.

Еңеүселәр ҡиммәтле бүләктәр менән бүләкләнгән (айғыр, һарыҡ, яулыҡ, таҫтамал һ. б.).

Байрам тәүлеккә тиклем һуҙылырға мөмкин булған, туйҙарҙы йәки йәрминкәләрҙе уның менән тап килтергәндәр.

Традицион рәүештә ҡунаҡтарҙы һыйлар өсөн бишбармаҡ, ҡаҙы, ҡымыҙ, бал, буҙа әҙерләгәндәр.

## Әҙәбиәт
* *[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]* Башкиры: Историко-этнографические очерки. — М.; Л., 1955. — С.186, 277—278; Полевые материалы автора.
* *Бромлей Ю. В.* Новая обрядность — важный компонент советского образа жизни // Традиционные и новые обряды в быту народов СССР. — М., 1981. — С.12.
* Шарапова И. Р. Башкирские народные праздники как социокультурный Уфа. БашГУ. 2011 г. ISBN 978-5-7477-2798-4

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  

* http://www.rutraveller.ru/place/56745
* http://kazak.fm/collectivs/item/160
Яндекс.Деньги

**«Яндекс. Деньги»** — Рунетта электрон түләүҙәр сервисы. Электрон аҡса, ҡулаҡса менән, банк карталары аша хисаплашыу мөмкинлеген бирә. Ҡайһы бер хеҙмәттәрҙе Android, IOS, Windows Phone өсөн мобиль ҡушымталар, шулай уҡ Windows 8 һәм Windows RT өсөн ҡушымталар ярҙамында ла алырға була. Хисаплашыуҙар валютаһы — Рәсәй һумы.

Теркәлмәгән ҡулланыусылар счеттар һәм квитанциялар буйынса түләү индерә, ГИБДД штрафтарын  һәм һалым бурыстарын  тикшерә ала. Электрон аҡса янсығы асҡан ҡулланыусыларҙың өҫтәмә мөмкинлектәре бар: счётҡа банк картаһы сығарыу, иҫкә төшөрөүҙәрҙе көйләү. 2017 йыл башына Яндекс. Деньгиҙа 30 миллион аҡса янсығы теркәлә, көн һайын 15 мең яңы янсыҡ асылып тора. Mediascope тикшеренеү компанияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2017 йылға ҡарата Яндекс. Деньги Рәсәйҙә иң популяр һәм иң билдәле электрон аҡса системаһы булып тора: 18—55 йәштәге рәсәйлеләрҙең 39,8 проценты — декстоптан, 24,7 проценты смартфондан йылына бер тапҡыр булһа ла Яндекс-Деньги аша түләү үткәргән.

Хеҙмәт шулай уҡ краудфандинг һәм хәйриәлек өсөн интернет аша түләү үткәреү ҡоралдарын тәҡдим итә, бизнес өсөн Яндекс-Касса универсаль түләү сараһы булып хеҙмәт итә. 2017 йылда Яндекс. Касса хеҙмәтләндерелгән сайттар һаны буйынса Рәсәйҙәге түләү агрегаторҙары лидерына әүерелә (Marc тикшеренеү компанияһы мәғлүмәте).

Компанияның төп офисы — Мәскәүҙә, өҫтәмә офистары Санкт-Петербургта һәм Түбәнге Новгородта урынлашҡан.

2017 йылдың 1 мартынан компанияның генераль директоры — Иван Глазачев.

2015 йылдың 22 декабрендә хеҙмәт АҠШ-тың санкциялары аҫтына эләгә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Ишморатов Ғүмәр Йосоп улы

**Ишморатов Ғүмәр Йосоп улы** (28 сентябрь 1951 йыл) — ғалим-химик. 1975 йылдан Органик химия институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1995 йылдан — лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2008 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). А. Н. Несмеянов исемендәге премия лауреаты (1999). 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2023).

## Биографияһы
Ғүмәр Йосоп улы Ишморатов 1951 йылдың 28 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.

1974 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.

1975 йылдан алып хәҙерге көнгә тиклем Органик химия институтында эшләй, унда инженерҙан алып лаборотория мөдиренә тиклемге юл үтә (1995 йыл).

1983 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, темаһы: «Бөжәктәр феромонының олигомер һәм соолигомер бутадиены нигеҙенгәндәге синтезы».

1993 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, темаһы: «Бөжәктәр һәм ювеноидтар феромондары продукттарының органик синтезына һәм тәбиғәттәге берләшмәһе нигеҙләндәге синтезы».

1997 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.

2008 йылдан БДУ-ла уҡыта.

Рәсәй Федерацияһы Президентының 2023 йылдың 26 ғинуарындағы Указы менән ғалим 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнде.

## Фәнни һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре бөжәктәрҙең органик синтез продукттарына һәм тәбиғәттәге берләшмәһенә нигеҙләнгән түбән молекуляр биорегуляторҙары синтезын һәм уларҙың препаратив формаларын булдырыуға йүнәлтелгән өлкәне өйрәнеүгә ҡоролған.

60-тан ашыу төр бөжәк, гидропрен һәм метопрен ювеноиды, бер нисә хитин биосинтезы ингибиторы феромондары синтезы алымдарын уйлап таба.

Ғүмәр Йосоп улы Ишморатов етәкселегендә умартасылыҡ өсөн бал биреүсе бал ҡорттарының синтетик метоболиттары нигеҙендә (бал ҡорттарының холҡон, йәшәү эшмәкәрлеген сәләмәтләндереү һәм көйләү) һәм ветеринария препараттары булдырыла.

Уның етәкселегендә 17 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 45 уйлап табыу авторы.

## Хеҙмәттәре
* Иген һәм уны эшкәртеү продукттары һәм бөжәктәр һәм яҡлап үҫеү һәм үҫеше регуляторы семиохемик клещи. Өфө, 2005 йыл (соавт.)
* Химия әүҙем оптически монотерпеноид. феромон бөжәк. М., 2012 (соавт.)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2023).
* Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003)
* А. Н. Несмеянов исемендәге премия лауреаты (1999 йыл өсөн, Г. А. Толстиков, А. В. Кучин менән берлектә) — «Алюминий органик синтезы» хеҙмәте өсөн.

## Өҫтәлмә мәғлүмәт
* Ҡатыны — Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы (28.09.1954), ғалим-химик. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Базилевка (Башҡортостан)

**Базилевка** — Өфөнөң Калинин районындағы ауыл. Унда Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Республика психиатрия дауаханаһы урынлашҡан (элек Владивосток урамында була). Төҙөлөшө 1994 йылда 609-сы төҙөлөш идаралығы тарафынан башлана. Базилевкала Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең баҡсасылыҡ ширҡәттәре урынлашҡан.

Почта индексы: 450069. ОКАТО коды: 80401370000.

Автобустар (маршруткалар) — 299, 300.

Киңәйтеп төҙөлөүсе Шаҡша һыу алғысынан һыу менән тәьмин ителә.

Шаҡша менән Базилевка араһында транспорт бәйләнеше бар, законға ярашлы инфраструктура менән тәьмин ителгән.

Газ үткәргес торбалар үтә.

Велоуҙыштар үткәрелә.

## Урамдары
* Киндерле урамы (урыҫ. ул. Конопляная) (1995 йылдың 29 ноябрендә рәсмиләштерелгән атама)
* Быуа урамы (ул. Прудная) (1995 йылдың 29 ноябрендә рәсмиләштерелгән атама)
* Свищевая урамы (1995 йылдың 29 ноябрендә рәсмиләштерелгән атама)
* Беговая урамы (1995 йылдың 29 ноябрендә рәсмиләштерелгән атама)
* Базилевка урамы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ямалиев Памир Камалетдин улы

**Ямалиев Памир Камалетдин улы** (26 май 1942 йыл — 27 март 1999 йыл) — СССР һәм Рәсәй биатлонсыһы, тренер. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1994), биатлон буйынса спорт мастеры (1969).

## Биографияһы
Памир Камалетдин улы Ямалиев 1942 йылдың 26 майында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Ташауыл ауылында тыуған.

Юғары белемле, П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай (1976).
Халыҡ-ара класлы 2 спорт мастерын, 30 спорт мастерын тәрбиәләгән. Улар араһында Европа чемпионы, 2 тапҡыр Бөтә донъя универсиадаһы чемпионы Павел Мөслимов, 2 тапҡыр СССР чемпионы Любовь Дюпина, СССР спорт мастеры (1979) һәм биатлон буйынса халыҡ-ара категориялы судья (2003)[3], Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1999) Альберт Сафаров.

1974 йылдан алып Н. Ф. Гастелло исемендәге спорт клубы тренеры, бер үк ваҡытта 1986 йылдан алып — биатлон буйынса Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм Башҡортостан Республикаһы йыйылма командаһының өлкән тренеры.

1999 йылдың 27 мартында яман шеш ауырыуынан Өфө ҡалаһында вафат була.

Өфөлә 2002 йылдан башлап йыл һайын, тренер Памир Ямалиев иҫтәлегенә арналған, «Памир Ямалиев призына» Бөтә Рәсәй асыҡ ярыштары үткәрелә, (Памир Ямалиев иҫтәлегенә биатлон буйынса Бөтә Рәсәй ярыштары).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғирфанов Солтан Ғирфан улы

**Ғирфанов Солтан Ғирфан улы** (3 июль 1913 йыл — 31 март 1989 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1946—1949 йылдарҙа Ҡыйғы районының Киров исемендәге колхозының йылҡысылыҡ фермаһы мөдире. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), 3‑сө дәрәжә Дан ордены кавалеры (1943).

## Биографияһы
Солтан Ғирфан улы Ғирфанов 1913 йылдың 3 июлендә Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Ҡыйғы районы Йыланлы ауылында тыуған. Урта белемле.

Хеҙмәт юлын 1930 йылда Ҡыйғы районының Киров исемендәге колхозында башлай, унан һуң йылҡы көтөүсеһе булып эшләй. 1938 йылда колхоздың ялан ҡараусыһы бригадаһына бригадир итеп тәғәйенләнә. 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында, 1941—1942 йылдарҙа — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Фронттан ҡайтҡандан һуң, тыуған колхозында, һаулығы ҡаҡшау сәбәпле, ялан ҡараусылары бригадаһында бригадир булып эшләй. 1945—1946 йылдарҙа Дыуандағы бер йыллыҡ йылҡысылыҡ мәктәбендә уҡый, уны тамамлау менән, Солтан Ғирфан улын колхоздың йылҡысылыҡ фермаһына мөдир итеп тәғәйенләйҙәр.

Ветеринария, анатомия, физиология һәм ауыл хужалығында малдарҙы туҡландырыу өлкәһендәге нигеҙле белеме һөҙөмтәһендә, С. Ғ. Ғирфанов фермала хеҙмәтте оҫта ойоштора һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йылҡысылыҡты үҫтереүҙә юғары хеҙмәт күрһәткестәренә өлгәшә. Ике йыл эсендә малдарҙың һаны ике тапҡырға арта. Йылҡыларҙы тәрбиәләү һәм ҡолон алыуҙа юғалтыуҙарға юл ҡуймауға ҡарап хеҙмәт хаҡы түләү, ай һайын зоотехник һәм ветеринар тарафынан тикшереү үткәреү ише яңы тәртип индерелә. Йылҡы малдарын ҡарауҙың санитар-гигиена шарттарына, уларҙы ашатыу рационына, малсылыҡ ҡорамалдары торошона айырым иғтибар бүленә. Йылҡысылыҡ фермаһындағы эштәрҙең оҫта ойошторолоуының һөҙөмтәһе булып, йылҡыларҙың һаны артыуы һәм ҡолон-тайҙарҙың именлегендәге юғары күрһәткестәр тора: С. Ғ. Ғирфанов етәкләгән фермала 1947 йылда 28 бейәнән 28 ҡолон алынған һәм үҫтерелгән.

1947 йылда юғары артымлы ауыл хужалығы продукттарын һатыуға мотлаҡ сығарыу планын үтәгәне һәм малсылыҡты үҫтергәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 27 июль Ҡарары менән С. Ғ. Ғирфановҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1949 йылда Киров исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана. 1954 йылда «Ҡыҙыл Урал» колхозында агроном булып эшләй,1966 йылда Йыланлы ауыл советы рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1971 йылда пенсияға сыға.

1989 йылдың 31 мартында вафат булған

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948)
* Ленин Ордены (1948)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985)
* III дәрәжә Дан ордены (06.11.1947)
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (13.10.1945)
* Миҙалдар

## Хәтер
С.Ғ. Ғирфанов иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Йыланлыла уның исеме ауылдың бер урамына бирелә, Герой йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с.: ил. . Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов, т. 2. В-Ж. 2006. — 624 с. — .; науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа..

## Һылтанмалар
Ваганов Геннадий Викторович

**Ваганов Геннадий Викторович** (25 ноябрь 1936 йыл) — СССР саңғысыһы, Олимпия уйындары һәм донъя чемпионаты призёры. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы (1965) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (1960), спорттың саңғы төрҙәре буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994).

## Карьераһы
Геннадий Викторович Ваганов 1936 йылдың 25 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Дыуан районы Дыуан ауылында тыуа.

П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлай (1967).

«Урожай» ирекле спорт йәмғиәте тәрбиләнеүсеһе, тренеры Н. Е. Веремей була.

Скво-Вэллиҙа 1960 йылғы Олимпия уйындарында эстафетала бронза миҙал яулай; 15 һәм 30 километрға уҙыштарҙа дүртенсе урынды ала; 50 километрлы дистанцияла етенсе була.

Инсбрукта 1964 йылғы Олимпия уйындарында ла эстафетала бронза миҙалға лайыҡ була, 15 километрға уҙышта — 14-се, 30 километрға уҙышта 19-сы килә.

Законпанела 1962 йылғы донъя чемпионатында эстафетала бронза яулай, 15 километрҙа — 9-сы, 50 километрҙа 10-сы урынды ала.

СССР чемпионаттарында 8 тапҡыр еңә: 15 километрға уҙыштарҙа — өс тапҡыр һәм эстафеталарҙа — биш тапҡыр.

1960 йылда Ваганов «Почёт Билдәһе» ордены менән наградлана. Спорт карьераһын тамамлағас, саңғы буйынса тренер булып эшләй, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры исеменә лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* (инг.) сайтында олимпия статистикаһы
Ғабдулла Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкы

**Ғабдулла Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкы** — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.

## Тарихы
Башҡорт хәрби советының 1918 йылдың 7 октябрендәге бойороғона ярашлы Башҡорт айырым ирекле кавалерия полкы булараҡ булдырыла. Полк составына 5 башҡорт ирекле отряды һәм Махсус тәғәйенешле команда инә.
 
1918 йылдың октябрендә үк 2-се Башҡорт кавалерия полкы тип үҙгәртелә. Полкка 6 эскадрон (1-се эскадрон — Бөрйән-Түңгәүер, 2-сене — Үҫәргән, 3-сө — Ҡыпсаҡ, 4-се — Ете ырыу, 5-се — Туҡ-Соран, 6-сы — Башҡорт хәрби советы ҡарамағындағы Махсус тәғәйенешле команда ирекле отрядтары) инә. 2-се башҡорт кавалерия полкы — доброволецтарҙан торған берҙән-бер регуляр башҡорт часы.

Полктың дөйөм составы яҡынса 1500 кеше тәшкил итә. 1918 йылдың ноябренә тиклем полк Башҡорт айырым корпусы составына инә, ул бөтөрөлөүҙән һуң Башҡорт хөкүмәте ҡарамағына күсә, декабрҙән — «Стәрлетамаҡ фронтының башҡорт көстәре» оператив хәрби төркөм ҡарамағында була.
 
1919 йылдың ғинуарында, Башҡорт корпусы тергеҙелгәндән һуң, полктың 2 эскадроны 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына, 4 эскадрон 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына индерелә. Башҡорт хөкүмәтенең һәм ғәскәрҙәрҙең Совет республикаһы яғына күскәненән һуң полк тарҡатыла.
 
1919 йылдың март айында Башҡорт корпусы һәм башҡорт халҡына ҡарата Ҡыҙыл Армия яғынан репрессиялар һөҙөмтәһендә 3-сө эскадрон аҡтар яғына сыға.

Граждандар һуғышы осоронда РККА частарына ҡаршы Аҡтүбә фронтында, Стәрлетамаҡ фронтында һуғыша, хәрби милицияның функцияларын үтәй.

1918 йылдың башында Башҡорт хөкүмәте ҡушыуы буйынса Әмир Ҡарамышев һәм Ғабдулла Иҙелбаев менән берлектә Бөрйән-Түңгәүер кантонына Башҡорт ғәскәренең I Башҡорт полкын ойоштороуҙа етәкселек итеү өсөн ебәрелә.

1918 йылдың 2 мартында С. М. Цвиллинг бойороғона ярашлы Баймаҡ эшсе-депутаттар советы вәкилдәре тарафынан 
Ғабдулла Иҙелбаев һәм Ғимран Мағазов һәм тағы ла унлап башҡорт яугирҙары, шул иҫәптән 5 поляк, ҡулға алына. Баймаҡ Советы эшселәре, бер нисә көн буйы, ҡыҙылдарҙың полкы килгәнсе, Ғабдулла Иҙелбаев менән Ғимран Мағазовты туҡмап, төрлө мыҫҡыллауҙарға дусар итеп,  һорау алалар. 1918 йылдың 7 мартында ҡыҙылдарҙың полкы башҡорт офицерҙарын, улар менән бергә ике полякты атырға тигән ҡарар сығара. Башҡорт офицерҙары ғүмеренең һуңғы минуттарына  тиклем үҙҙәрен батырҙарса, ғорур тота.
 
1918 йылдың йәйендә Бөрйән-Түңгәүер кантоны халҡы, Башҡортостан автономияһы өсөн ҡорбан булған ҡаһарман башҡорт офицерҙарының исемдәрен мәңгеләштереү мәсьәләһен күтәреп сыға.
 
1918 йылдың көҙөндә 2-се Башҡорт кавалерия полкына Ғабдулла Иҙелбаев исеме бирелә.

## Полк командирҙары
* ротмистр Ә. Ә. Бейешев (1918 йылдың октябренән),
* ротмистр Х. Ф. Әлишев (1919 йылдың ғинуар-феврале),
* Полк муллаһы — А. Хәмитов.

## Һылтанмалар
* Военная история башкир. Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2013, 133 бит.
* *[[Ярмуллин Азат Шакирйән улы|Ярмуллин А. Ш.]]* Автономиялы Башкортостан байрағы аҫтында. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре хаҡында ҡыҫҡаса биографик очерктар. Өфө, 2009. 179—181 биттәр.
*