open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ушаков һәйкәле (Дондағы Ростов)

* 
**Ушаков һәйкәле** — рус флотсыһы, Ҡара диңгеҙ флоты, Урта диңгеҙҙә рус-төрөк эскадраһы командующийы, адмирал Ушаков Федор Федоровичҡа Дондағы Ростовта ҡуйылған һәйкәл. 2001 йылдың 16 сентябрендә асыла. Скульпторы — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2004) Анатолий Андреевич Скнарин. Һәйкәлде төҙөү инициаторҙары — Ростов Суворов-Нахимов клубы ағзалары .

## Тарихы
Рус адмиралы Ушаков Федор Федорович бөтөн ғүмерен Ҡара диңгеҙҙә рус флотына хеҙмәт итеүгә арнай. Ул диңгеҙ алыштарының оҫтаһы була, рус хәрби-диңгеҙ техникаһына нигеҙ һала, елкәнле флот тактикаһы үҫешенә етди өлөш индерә. Күп эштәрҙә уңыш ҡаҙанған адмирал күренекле хәрби етәксе була.

Үҙ ғүмерендә Ушаков дошман менән алышта бер генә еңелеү ҙә кисермәй, бер генә карапты ла юғалтмай, уның етәкелегендәге бер генә матрос та әсирлеккә эләкмәй. 

Ушаковтың хеҙмәт юлы Донда башлана. Бында ул Диңгеҙ кадет корпусын тамамлай. Йәш офицер булып Дон (Азов) флотилияһында адмирал А. Н. Синявин командалығында хеҙмәт итә. Федор Федоровичҡа Азовтың яр буйын, Дондың түбәнге ағышын һәм Азов ҡәлғәһен дошман баҫҡынсылығынан һаҡларға тура килә.

Ул осорҙа Рәсәй флоты етеҙ темптар менән үҫешә һәм даими рәүештә яңы суднолар менән тулыландырыуҙы талап итә. Азов флотилияһына караптар төҙөү өсөн мичман Ушаков ағас оҙатыу менән шөғөлләнә. 

1769 йылда Димитрий Ростовский ҡәлғәһендә уға лейтенант дәрәжәһе бирелә. Ф. Ф. Ушаков Донда һәм Азовта 1775 йылдың йәйенә тиклем була. Хәрби хеҙмәте һәм Азов экспедицияһында үткәргән йылдары йәш офицер өсөн хәрби сәнғәт мәктәбе булып тора. Һуңыраҡ полководец: «Бөтөн булмышым менән мин хеҙмәткә бирелгәнмен һәм дәүләткә файҙа килтереүҙән башҡа бер нәмә тураһында ла уйламайым», — ти.

## Һүрәтләнеше
Адмирал Ф. Ф. Ушаков һәйкәле — цилиндрик гранит постаментҡа урынлаштырылған бюст. Постамент бронза венок менән уратылған. Һәйкәл сәскәлек уртаһындағы гранит майҙансыҡ уртаһында тора. Ул түңәрәк гранит шар һәм уларҙы берүбереһе менән тоташтырған металл сынйыр рәүешендәге ҡойма менән кәртәләнгән. Һәйкәлдең һул яғында сылбырлы ҡара якорь ята. Һәйкәлгә ике баҫҡыс илтә. Постаментҡа «Адмирал Ушаков» тип яҙылған.

## Әҙәбиәт
* Гурвич С. Гордость русского флота/ С. Гурвич// Молот.- 1974.- 29 июля.
* Дадашева Д. Будет у адмирала Ушакова свой ростовский постамент!/ Д. Дадашева// Вечерний Ростов.- 2001.- 7 авг.- С. 2.
* Клавдиев С. Здесь покоится прах адмирала Ушакова/ С. Клавдиев// Наше время.- 2002.- 15 февр.- С. 3.
* Последний причал адмирала Ушакова – Набережная Дона// Вечерний Ростов.- 2000.- 6 июня.
* Святой русский флотоводец// Наше время.- 2001.- 21 сент.- С. 3.
* Что Дону Ушаков? Что Дон Ушакову?// Наше время.- 2001.- 16 нояб.- С. 7.
## Һылтанмалар
* Памятник адмиралу Ф. Ф. Ушакову. Город Ростов-на-Дону. 
* Памятник Федору Ушакову в Ростове-на-Дону
* Памятник адмиралу Ушакову 
## Иҫкәрмәләр
Балашовтар

**Балашовтар**, һирәгерәк **Балашевтар** — урыҫ дворяны нәҫелдәре, боярҙар китабында ла, Бәрхәт китапта ла осрамайҙар, әммә үҙҙәренә билдәлелеккә юлды XVII быуатта, нәҫелдәренең вәкилдәре хеҙмәте менән яралар. Сановник А. Д. Балашов, тау заводы хужаһы И. С. Мясниковтың вариҫы менән никахҡа инеүе арҡаһында (1808), Рәсәй империяһында иң бай кешеләр иҫәбенә инә.

## Иван Балашов ырыуы
XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында воевода Балашов Иван Иванович билдәле. Уның улы, Балашов Дмитрий Иванович, Екатерина II (1786 йылдан алып) осоронда сенатор була; 1726 йылда тыуған, 1736 йылдан алып Шляхта кадет корпусында тәрбиәләнә.
* Уның улы, Александр Дмитриевич, 1770 йылдың 13 июлендә Мәскәүҙә тыуған, Кронштадтта 1837 йылдың 8 майында вафат булған; башта Петербургта обер-полицмейстер, Петербургтың хәрби губернаторы вазифаһын башҡарыусы (1809—1810 й.), полиция министры (1810—1816 й.), ә 1820 −1825 йылдарҙа — Рязань, Тула, Орел, Воронеж һәм Тамбов губерналарының генерал-губернаторы.
** Уның улы, Петр Александрович (1811—1845), камергер, фельдмаршал Паскевич ҡыҙына өйләнә.
*** Николай Петрович (1840—1931), алдағының улы, Дәүләт советы ағзаһы, фельдмаршал М. С. Воронцовтың ейәнсәренә өйләнә;
**** Петр Николаевич (1871—1927) — алдағының улы, йәмәғәт эшмәкәре, III һәм IV дәүләт Думаһы ағзаһы.

## Козьма Балашов ырыуы
Козьма Балашов, лейб-кампанец, Елизавета Петровна батшалыҡ иткәндә дворянлыҡ ала, әгәр полиция министры менән бер ырыуҙыҡы булһа, башҡа тармаҡ вәкиле.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Руммель В. В., Голубцов В. В. Родословный сборник русских дворянских фамилий. — Т. 1. — С. 105—107.
* Балашовы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Һылтанмалар
* История семьи Балашовых
Малиновский урамы (Дондағы Ростов)

**Малиновский урамы** — Дондағы Ростов ҡалаһындағы урам. Ҡаланың көнбайыш өлөшөнөң үҙәк транзит магистрале булып тора. Всесоюзный урамының Нозадзе урамы менән киҫешкән урынында башлана һәм Дондағы Ростовтың хәрби аэродромы — Центральный районында тамамлана. Күпселек өлөшө ҡаланың Совет районында урынлашҡан. Бары тимер юл аша юл үткәргес районында Октябрь һәм Мясниковский райондары сиге булып китә. Йорттарға номерҙар көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай үҫә.

## Транспорт
Башлыса урам транзит хәрәкәт өсөн хеҙмәт итә, шулай уҡ төрлө участкаларҙа йәмәғәт транспорты бар.

## Үҫеш перспективаһы
Тимер юл өҫтөнән юл үткәргесте реконструкциялау буйынса проект алды ҡарарҙары эшләнгән, ләкин футбол буйынса донъя Чемпионаты үткәреү сәбәпле, уны тормошҡа ашырыу 2018 йылға тиклем кисектерелгән.

## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар
* Унынсы подшипник заводы
* Һыуытҡыслы 3-сө комбинат
* Автомобиль баҙары «Фортуна»
* «Алтын Вавилон» сауҙа күңел асыу үҙәге

## Киҫешә
Малиновский урамын киҫеп үткән мөһим урамдар, көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай
* Кашира урамы
* 2-се Краснодар урамы
* Коммунистик проспект
* Стачка проспекты
* Жмайлов урамы
* 339-сы Уҡсы дивизия урамы
* Еременко урамы
* Доватор урамы
* 1-се Машиналар төҙөү тыҡрығы
* Таганрог урамы

## Фотогалерея

File:ГПЗ-10.JPG|ОАО «Унынсы подшипник заводы»


## Иҫкәрмәләр
Дон йылғаһы фестивале

**Дон йылғаһы фестивале** — Дон йылғаһы хөрмәтенә Дондағы Ростов ҡалаһында, йылға буйында йыл һайын ойошторолған сара. Байрам үҙ эсенә төрлө конкурстар, балыҡ һурпаһы (уха) дегустациялау һәм төрлө күңел асыуҙы ала. 2016 йылда, байрамдың 6-сы тапҡыр үткәрелгән сағында, «Көньяҡ ҡапҡаһы» часовняһына нигеҙ һалына. Байрамға ул йылда ун меңгә яҡын кеше килә.

## Тарих
2016 йылда Дон йылғаһы фестивале Ростов яр буйында үткәрелә. Байрам уңайынан йыр һәм бейеү йәрминкә майҙаны, уха менән һыйлау урыны ойошторола. Туризмды әүҙем үҫтереүсе ҡала халҡы иҫтәлекле «Байков Андрей Матвеевичкә 185 йәш» миҙалына лайыҡ була. Байрам ваҡытында «Южные Ворота» тетрапилонына нигеҙ ташы һалына. Билдәләнгән ваҡытта Дон ярын нығытыу сиктәрендә бында часовня төҙөләсәк.

Часовняның иң беренсе һалынған ташы Дондағы Ростов ҡалаһының реставрацияланыусы Пресвятая Богородица Раштыуаһы Кафедраль соборынан килтерелгән кирбес була. Соборҙың руханийы часовня урынында молебен үткәргән тантанала часовняға беренсе кирбес һалына. Композицияның авторы ниәте буйынса, дүрт юл киҫешкән урындың символы булып арка торасаҡ. Часовня Дондағы Ростовтың символы булып торасаҡ һәм Яр буйының йәйәүлеләр юлының дауамы булып торасаҡ.

2016 йылда фестиваль Рәсәй киноһы йылына бағышлана. Бының өсөн махсус майҙансыҡ — «Донливуд» — төҙөлә, унда декорациялар ҡуйыла һәм гримерҙар, операторҙар эшкә саҡырыла. Теләгән кешеләргә кастинг ойошторола һәм уларҙы уңышлы үткәндәренә роль бирелә, йә булмаһа режиссерлыҡ эше тапшырыла. Фестивалдә ижади коллективтар сығыш яһай, төрлө конкурстар үткәрелә. Байрам ваҡытында Дондағы Ростовта ҡала музейы асылыуы тураһында хәбәр була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фестиваль реки Дон пройдет в Ростове
* Фестиваль реки Дон-2016
Австрияның дәүләт ҡоролошо

**[[Австрия|Австрияның]] сәйәси структураһы ** демократия принциптарына ҡоролған. Австрия — парламентлы федератив республика. Дәүләт ҡоролошон бөтәһенән элек 1920 йылда ҡабул ителгән Конституция билдәләй. 

## Дәүләт башлығы
Президент дәүләт башлығы булып тора, ул бөтә халыҡ тауыш биреү юлы менән алты йылға һайлана. Президент посына һайланыу өсөн дәғүәсегә күпселек тауышты йыйырға кәрәк. 2004 йылдың 8 июленән был посты Австрияның Социал-демократик партияһы ағзаһы Хайнц Фишер биләй. Йәмәғәт фекерен белешеүгә ярашлы, әлеге президент хәҙерге Австрияла иң  популяр сәйәсмәндәрҙең береһе һанала. 2010 йылдың 25 апрелендәге  президент һайлауында ла Хайнц Фишер еңә. 

## Закондар сығарыу власы
Закодар сығарыу власын Австрияның ике палаталы парламенты (Федераль йыйылыш) тормошҡа ашыра, ул Милли һәм Федераль советтарҙан тора. Милли совет — Национальрат — халыҡ тура һайлау юлы менән дүрт йылға  үҙ вәкиле итеп һайлаған 183 депутаттан тора. Милли совет закондар ҡабул итә, унан һуң был закондар Федераль совет тарафынан хупланырға тейеш. Парламенттың юғары палатаһы — Бундесрат — федераль ерҙәрҙең вәкилдәренән торған орган. Юғары палатаның 62 вәкиле ерҙәрҙең парламенттары (ландтагтар) тарафынан һайлана, туғыҙ федераль ерҙең һәр ҡайһыһы, халҡының һанына ҡарап, ландтагҡа өстән алып ун икегә тиклем вәкил ебәрә. Бундесрат илдең сәйәси тормошона ҙур йоғонто яһамай, ҡайһы бер закондарҙы ҡабул итеү өсөн Бундесраттың хуплауы кәрәк тә түгел. Бундесратҡа һуңғы һайлау  2013 йылдың сентябрендә була.

## Башҡарма власть
Башҡарма власть органдары: башында федераль канцлер торған федераль хөкүмәт, Австрияның ҡораллы көстәре, полиция, шулай уҡ барлыҡ федераль ведомстволар.
Бундесканцлерҙың кандидатураһы,  Милли совет вәкилдәренең күпселегенең фекеренә таянып,  Федераль президент тарафынан тәғәйенләнә. 2008 йылдың декабренән Австрияның федераль канцлеры посын Социал-демократик партия ағзаһы Вернер Файман биләй.

## Суд власы
Бөтә судьяларҙы юстиция министрлығы тәғәйенләй. Австрияның дөйөм юрисдикция судтары системаһына дүрт кимәлдәге судтар инә: 1) район судтары, 2) ер судтары, 3) дүрт апелляция суды, 4) юғары суд. Шулай уҡ асыҡ хоҡуҡ судтары бар, уларға түбәндәгеләр инә: юғары административ суд һәм конституция суды (1920 йылда ойошторолған; донъяла иң боронғо иҫәпләнә).  Австрияның хоҡуҡ системаһы хоҡуҡ системаһының роман-герман тармағына ҡарай.

## Иҫкәрмәләр
Актёрҙар йорто (Таганрог)

**Актерҙар йорто** — күп ҡатлы торлаҡ йорт, ул Таганрог ҡалаһында (фрунзе урамы, 55) төҙөлгән. Архитектурала конструктивизмдың сағыу өлгөһө.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Алты ҡатлы йорт фрунзе урамына бинаның алды менән түгел, ә ҡабырғаһы менән урамдың ҡыҙыл линияһына сығарып төҙөлгән. Үҙ ваҡытында был проект авторҙарының ҡыйыу аҙымы булып торған.

## Йорттоң тарихы
Йорт 1929 йылда төҙөлгән. Тәүҙә ул Таганрог театр артистары һәм урындағы симфоник оркестр артистары өсөн тәғәйенләнгән була. Проект авторы, совет сәнғәт эшмәкәрҙәренә өйҙә ашарға бешереү өсөн ваҡыт әрәм итергә кәрәкмәй, тип уйлай, ул йорттоң цоколь ҡатында ресторан булдыра. Аш-һыу бүлмәләре проект буйынса фатирҙарҙа бөтөнләй ҡаралмаған. Һөҙөмтәлә актерҙар ғаилә бюджеты дөйөм туҡланыуҙы кире ҡаға, ә ресторанда туҡланыу өсөн аҡсалары етмәй. Шунлыҡтан һуңғараҡ фатирҙың бер бүлмәһенән аш-һыу бүлмәһе яһағандар.

## Сығанаҡтар
Серб Республикаһы халыҡ һәм университет китапханаһы

**Серб Республикаһы халыҡ һәм университет китапханаһы** ( — Серб Республикаһының Баня-Лука ҡалаһында, Йәһүд урамындағы 30-сы йортта урынлашҡан милли китапхана. Баня-Лука Университеты структураһына инә. Серб республикаһы китапханасылары Ассоциацияһы штаб-фатиры.

## Тарихы
Баня-Лукала китапхана булдырыу күптән инде өлгөрөп еткән мәсьәлә була, сөнки 1935 йылға тиклем ҡалала ошондай бер генә йорт та булмай. Врбас бановинаһы хакимиәте һәм урындағы муниципалитет китапхана ойоштороу тураһында ҡарар сығара. 1936 йылдың 26 апрелендә, Петр I Карагеоргиевич хөрмәтенә, король Петр I Бөйөк Азат итеүсе Милли китапханаһы исеме аҫтында китапхананы рәсми рәүештә асыу тантанаһы үтә. Һуңынан исеме бер нисә тапҡыр үҙгәрә, шулай, 1980—1999 йылдар арауығында, китапхана билдәле серб драматургы һәм яҙыусыһы Петар Кочич исемен йөрөтә. 1999 йылдың 7 декабрендәге Серб Республикаһы Хөкүмәте ҡарары нигеҙендә китапхана хәҙерге исемен ала — Серб Республикаһы Халыҡ һәм университет китапханаһы.

2012 йылдың апрелендә Сербияның Милли китапханаһы менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеү шарттары буйынса учреждениелар уникаль Сербия мәҙәни һәм рухи мираҫының һаҡланышын тәьмин итергә йөкләмә ала. Протокол, баҫмалар менән алмашыуҙы, халыҡ-ара һәм милли әһәмиәттәге проекттарҙа берлектә ҡатнашыуҙы, күҙ уңында тота.

## Эшмәкәрлеге һәм структураһы
Китапхана серб халҡы өсөн ҡиммәттәргә эйә булған баҫма йәки икенсе ысул менән яҙылған материалдарҙы, уларҙың сығышына ҡарамай, йыйыу, эшкәртеү, файҙаланыу һәм һаҡлауҙы үҙенең бурысы итеп ҡуя. Ойошма эшмәкәрлеге милли һәм мәҙәни мираҫты һаҡлау һәм Серб Республикаһының милли үҙенсәлектәрен раҫлауға йүнәлтелгән. Китапхана бер нисә махсус бүлектәргә бүленгән, улар араһында нәшриәт эшмәкәрлеге һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш бүлеге, һанлаштырыу үҙәге, археографик библиография бүлеге, махсус уҡыу залдары, ваҡытлы баҫмалар бүлеге, балалар әҙәбиәте бүлеге, китапхана материалдарын эшкәртеү һәм комплектлау бүлеге һ. б. бар.

2012 йылда Мәскәүҙәге Серб Республикаһы вәкиллеге ярҙамында, китапханала «Рус донъяһы» фонды үҙәге асыла. Уның янында балалар һәм өлкәндәр өсөн рус теле курстары, урыҫ киноһын яратыусылар клубы ойошторола. Был клуб сиктәрендә билдәле совет һәм Рәсәй режиссерҙарының фильмдарын күрһәтеү ойошторола. Бында серб энтузиастарынан йыйылған «Александр Невский» урыҫ хоры урынлашҡан.

## Филателистикала
2011 йылдың 17 майында Серб Республикаһы Почтаһы китапхананың 75 йыллыҡ юбилейына арналған «Серб Республикаһы халыҡ һәм университет китапханаһына 75 йыл» исемле иҫтәлекле маркаһын сығара. Марканың тиражы 15 мең экземпляр тәшкил итә, нигеҙҙә китапхананың үҙенең бинаһында таратыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Народна и универзитетска библиотека Републике Српске (серб.)
*  Дигитална Народна и универзитетска библиотека Републике Српске (серб.) 
*  Друштво библиотекара Републике Српске (серб.)
Ете ҡыҙ (йыр)

«**Ете ҡыҙ**» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. Тәүге тапҡыр 1939 йылда Белорет районында Л. Н. Лебединский тарафынан Ҡ. Әхмәтйәновтан яҙып алына, «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Көй һәм легенда варианттарын М. М. Вәлиев, Заһир Исмәғилев, Хөсәйен Әхмәтов, Ғ.З. Сөләймәнов, Ф. Х. Камаев, А. С. Ключарев яҙып ала.

## Тарихы

Бер егет береһенән-береһе һылыуыраҡ бер туған ете ҡыҙҙы яратып йөрөй. Ҡайтҡас, кемегеҙ мине ҡаршы сығып ала, кемегеҙ мине нығыраҡ һөйә, шуға өйләнермен, тип, егет ҡалым өсөн аҡса эшләргә сығып китә. Әммә ҡыҙҙарҙың береһе лә уны ҡаршыламай. Ни өсөн? Ошо урында легенданың варианттары тармаҡлана. Бер вариант буйынса, ҡыҙҙарҙың атаһы уларҙы ҡарт байҙарға кейәүгә бирергә булғас, ҡыҙҙар, ҡарт кешеләргә кейәүгә барырға теләмәйенсә, бөтәһе лә бергә һүҙ беркетеп, күлгә батып үләләр.

Ҡыҙҙар һыу инергә барғанда, бай егеттәр быларҙы күреп ҡалып, ҡыҙҙар артынан күл буйына барғандар ҙа, яр буйында ҡыҙҙарҙың сыҡҡанын көтөп ултырғандар. Ә ҡыҙҙар, намыҫ һаҡлап, күлдән сыҡмаған һәм шунда батып үлгән, тигән легенда ла бар.

Халыҡ араһында йөрөгөн тағы ла бер легенда вариантында ете ҡыҙҙың баҫҡынсыларға ҡаршы йән аямай һуғышып, дошман ҡулына эләкмәйенсә, һәләк булыуҙары бәйән ителә. Ошоға оҡшаш тағы бер вариант: еребеҙгә сит ҡәүем баҫҡынсылары килеп, ҡыҙҙарҙы ҡоллоҡҡа ҡыуып китергә теләгәс, бер туған ете ҡыҙ урман-тау араһына ҡаса һәм, арттарынан төшкән атлыларҙың ҡулына эләкмәҫ өсөн етәкләшеп, юлда тап булған йылғаға инеп юғала. Ошо тетрәндергес хәлде халыҡ «Ете ҡыҙ» йырына һала.

Поэтик текст ошо ҡыҙҙарға ғашиҡ булған егет монологы формаһында ҡоролған.

## Һүрәтләмәһе
Лирик-драматик характерҙағы йыр. Йыр көйөнә йомшаҡ, түбәнәйә барыусы интонация, тыйнаҡ темп һәм йәшерен драматизм хас.

## Башҡарыусылар
«Ете ҡыҙ» йырын Башҡорт дәүләт филармонияһы һәм Башҡортостан радиоһының берлектәге хоры башҡара (Хөсәйен Әхмәтов эшкәртеүендә).

## Ҡулланыу
«Ете ҡыҙ» йырын тауыш һәм фортепиано өсөн — Х. Ш. Заимов, инструменталь ансамбль өсөн — Т. Ш. Кәримов, оркестр өсөн К. Й. Рәхимов эшкәртә. «Ете ҡыҙ» көйө «Сыңрау торна» балетында һәм М. Вәлиевтың «Бейеү сюита»һында файҙаланыла.

## Әҙәбиәт
* 
* Башҡорт халыҡ ижады: Йырҙар. 1-се китап. — Өфө, 1974;
Серб Республикаһы флагы

**[[Серб Республикаһы|Серб Республикаһы флагы]]**  ҡыҙыл-күк-аҡ төҫтәге серб триколорына нигеҙләнә, төҫтәр Рәсәй флагындағы һыҙаттарҙың кире тәртибендә урынлашҡан.  

Босния менән Герцеговинаның  Конституцион суды Серб Республикаһы гербын конституцияға тап килмәй тип иғлан итһә, йәнәһе, ул ул ошо энтитетта йәшәгән серб булмаған халыҡтарҙы  кәүҙәләндермәй, Серб Республикаһы флагын үҙгәрешһеҙ ҡалдырырға рөхсәт бирә. Төҫтәр комбинацияһы сербтарҙың милли флагын һүрәтләһә лә, төҫтәр сербтар менән генә түгел, ғөмүмән, славяндарҙы кәүҙәләндерә.  

Серб Республикаһы үҙенең шәхси флагы булған Босния һәм Герцеговинаның бер өлөшө булып тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Серб Республики гербы
* Сербия флагы
* Серб флагтары исемлеге
* Панславян төҫтәре
Серафимович урамы (Дондағы Ростов)

**Серафимович урам** — Дондағы Ростовтың төп урамдарының береһе.

## Тарихы
Ҡала үҙәгендә урынлашҡан һәм уның иң боронғо урамдарының береһе булып тора. Элек Ҡазан урамы тип аталған. Беренсе тапҡыр уның тураһында 1784 йылдың 28 декабрендә Дмитрий Донской ҡәлғә архивында телгә ала. 1840—1850 йылдар мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 14 урам була: 6 буй һәм 8 арҡыры, улар араһында Ҡазан урамы ла була.

Доломановский тыҡрығынан башлана һәм Оло Баҡса урамына параллель рәүештә Ворошилов проспектына тиклем һуҙыла.

Серафимович урамында урынлашҡан:
* М. Б Греков исемендәге Ростов сәнғәт училищеһы
* М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге балалар музыка мәктәбе
* Mercury ҡунаҡханаһы (элекке XX быуат башындағы табыш йорто)
* Хәҙерге «Сауҙагәрҙәр һарайы» бизнес-үҙәге
* Ҡаланың Киров районы хакимиәте бинаһы
* Великанованың айырым йорто
* Приказчиктар клубы
* Рындзюн һыу менән дауалау йорто

## Фотогалерея

Файл:Клуб приказчиков (Фасад) (Rostov on Don).jpg|Элекке приказчиктар клубы
Файл:Доходный дом В.Л. Дмитренко.jpg|В. Л. Дмитренконың табыш йорто
Файл:Доходный дом С.И. Великанова (Rostov on Don).jpg|Собор тыҡрығы менән киҫешкән урында С. И. Великановтың табыш йорто
Файл:Здание телеграфа (филиал Москов университетата связи).JPG|Телеграф бинаһы,элекке А. Н. Фрумсондың табыш йорто


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Серафимовича улица на карте г. Ростов на Дону (панорамы, № домов)
* СТАРЫЕ НАЗВАНИЯ ОСНОВНЫХ УЛИЦ, ПРОСПЕКТОВ И ПЕРЕУЛКОВ РОСТОВА 
* ИСТОРИЧЕСКАЯ ЗАПИСКА О ГОРОДЕ РОСТОВЕ-НА-ДОНУ (1870—1886)
Хайнц Фишер

**Хайнц Фишер** (; 9 октябрь 1938 йыл, Грац, Өсөнсө Рейх) — Австрияның дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре,  2004 йылдың 8 июленән  2016 йылдың 8 июленә тиклем Австрияның федераль президенты.

## Биографияһы
Вена университетының юридик факультетын тамамлаған. 1993 йылда Инсбрук университеты профессоры була. 1971 йылда  тәүге тапҡыр парламент ағзаһы була. 1983—1987 йылдарҙа — Фред Зиновацтың коалицион хөкүмәтендә фән министры. 2004 йылда кандидатураһы Австрияның Социал-демократик партияһынан Австрия президенты посына күрһәтелә һәм һайлауҙа еңә. Тәнҡитселәр билдәләүенсә, Фишер конфликттарға ҡыҫылмаҫҡа тырыша. Өйләнгән, өлкән йәштәге ике балаһы бар. Альпинизм менән мауыға. Политология профессоры (1993 йылдан).

2010 йылдың 25 апрелендә сираттағы президент һайлауы үтте. Фишер яңы мөҙҙәткә ҡабат һайланды. Һайлаусыларҙың 78,7 проценты уның өсөн тауыш бирҙе .

## Карьераһы
Уҡыуын тамамлағас, Фишер 1962 йылдан парламентта социалистик парламент төркөмөнөң секретары була, Милли советҡа һайлана һәм, фән буйынса министр булған осорҙан тыш (1983—1987), 2004 йылға тиклем уның составында була.

1975 йылда — Социал-демократик партия рәйесе, 1977 йылдан  рәйес урынбаҫары була.  1983—1987 йылдарҙа Зиновацтың федераль хөкүмәтендә фән министры булып эшләй. 1990 йылда Австрия Милли советы президенты итеп ҡуйыла һәм 2002 йылға тиклем ошо вазифаны алып бара. 2002—2004 йылдарҙа, АНП-АПС партиялары коалицияла булған саҡта, түбәнге палата спикерының урынбаҫары була.

 2004 йылдың ғинуарында үҙ кандидатураһын Австрияның федераль президенты посына күрһәтә. 10 мартта Хайнц Фишер федераль башҡарма власть ағзаһы посынан һәм Социал-демократик партия рәйесе урынбаҫарлығынан  отставкаға китә.  25 апрелдә үткән һайлауҙа Фишер,  тауыштарҙың 52,39 процентын йыйып, Бенита Ферреро-Вальднерҙы (Халыҡ партияһынан, шулай уҡ Азатлыҡ партияһының да хуплауында була)  4,78 процентҡа үтеп китә.  2004 йылдың 8 июлендә Фишер Икенсе республиканың Президенты булараҡ ант бирә.  2004 йылдың 8 июлендә вазифаһына инеү менән ул  СДПА   ағзалығынан бушана.

2009 йылдың 23 ноябрендә ул 2010 йылғы һайлауҙа Австрия президенты посына үҙ кандидатураһын ҡабат ҡуя һәм был хаҡта YouTube аша иғлан итә. Фишер  күпселек тауыш менән еңеп сыға. Австриялылар һайлауға ҙур ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй, һайлау пункттарына һайлаусыларҙың иң аҙ килеү осрағы теркәлә .  2010 йылдың 25 апрелендә һайлаусыларҙың 53,6 проценты килгән һайлауҙа Фишер, 79,3 процент тауыш йыйып, еңеп сыға һәм  алты йыллыҡ мөҙҙәткә ҡабат һайлана.

## Бүләктәре
* Аҡ арыҫлан Ҙур тәре ордены  (Чехия, 2009)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Der Österreichische Bundespräsident / Федеральный президент Австрии  
* Личный сайт
Текучёв урамы

**Текучев урамы** — Дондағы Ростовтың иң мөһим магистралдәренең береһе, ҡаланың дүрт районы буйлап үтә.

## Тарихы
XX быуат башында «Унынсы урам» тигән исем аҫтында ҡала ситендәге Яңы ауылда барлыҡҡа килә. «Бөтә Дондағы Нахичевань һәм Ростов» белешмәһендә 1914 йылда был урам тураһында мәғлүмәттәр килтерелә — ул Яңы ауылда Беренсе тыҡрыҡтан башлана һәм Никольск тыҡрығы (хәҙерге Халтуринский) янында тамамлана; йорттар бында йоп яғында ғына бар.

1908 йылдың сентябрендә Нахичевань сиге эргәһендә (хәҙерге ваҡытта бында Театр проспекты үтә) инженер-технолог П. Ф. Горбачев (1902—1905 йылдарҙа ҡала Башлығы) тарафынан төҙөлгән мал һуйыу урыны барлыҡҡа килә (бөгөн — «Тавр» ит комбинаты). Тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм тарихсы А. М. Ильиндың «Дондағы Ростов ҡалаһы тарихы» китабында, 1914 йылғы «Ҡыҫҡа мәғлүмәттәр» бүлегенең береһендә былай тип әйтелә:
«Ростовтың 1906—1909 йылдарҙа төҙөлгән, мал һуйыу буйынса бөтә технологик ҡоролмалары һәм ҡулайламалары, ит һаҡлау өсөн һыуытҡыстары булған, өлгөлө мал һуйыу урыны бар…»
«Дондағы Ростовтың Бельгия аноним йәмғиәте Ҙур проспекттағы трамваяй юлын оҙайтырға вәғәҙә итә…»

1946 йылда Унынсы урам Ростов халыҡ ополчениеһы полкы ротаһы политругы Текучев Василий Петрович хөрмәтенә (1904—1944) уның исеме менән атала. Ул Дондағы Ростовҡа килеп ингән ерҙәге һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. Кавказ өсөн барған һуғышта яралана, 1944 йылдың июлендә Белоруссияны азат итеү өсөн барған һуғышта һәләк була.

1960-сы йылдарҙа Гагарин майҙанынан ҡаланың көнсығышына, XX быуат аҙағына тиклем эшләгән тағы бер трамвай юлы һалына.

Әлеге ваҡытта урам Дондағы Ростов өсөн мөһим транспорт әһәмиәткә эйә. Уның буйынса һәр ваҡыт Таганрогтан, аэропорт яғынан, Төньяҡ торлаҡ массивтан, Ленин проспектынан һәм кирегә автомобилдәр ағымы туҡтамай. Бигерәк тә урамдың автобус һәм троллейбус маршруттары киҫешкән Гагарин майҙаны участкаһындағы өлөшөндә көсөргәнешле. Темерник йылғаһын һәм тимер юлды киҫеп үткән Текучев автомобиль күпере бар.

**Текучев урамында урынлашҡан:**
* Ростов ипподромы
* Йәһүд-татар зыяраты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Улица Текучёва
* Загадки улицы Текучёва
Гәзит тыҡрығы (Дондағы Ростов)

**Гәзит тыҡрығы** — Дондағы Ростовтың үҙәк өлөшөндәге тыҡрыҡ. Яр буйы урамынан (ысынбарлыҡта Дондың яр буйы) Варфоломеев урамына тиклем һуҙыла. Йорттарға номерҙар ҡуйыу Яр буйы урамынан башлана.

## Тарихы
Гәзит тыҡрығы Октябрь революцияһына тиклем, Ҡазан һәм Никольская урамдары (хәҙерге Серафимович һәм Социалистик урамдары) араһында урынлашҡан сиркәү атамаһы буйынса, Ҡазан тип аталған. Революциянан һуң Гәзит тип йөрөтөлә. Ҡазан тыҡрығында, Тургенев урамынан Оло Баҡса урамына тиклем, юристар, табиптар, төҙөлөш подрядчиктары ҙур теләк менән төпләнәләр. Абруйлы урын һанала.

Яңы иҡтисади сәйәсәт ваҡытында Гәзит тыҡрығы «ҡыҙыл фонарь» районы булып дан ала:
йүнсел әбейҙәр фәхишәләргә үҙҙәренең бүлмәләрен кварталдары менән файҙаланырға биреп тора. Гәзит тыҡрығының был тарихы 1926 йылда тамамлана. Гәзит тыҡрығындағы бөтә фәхишәләрҙе тотоп алып, ойошҡан рәүештә Соловки төрмәһенә ебәрәләр.

## Гәзит тыҡрығында урынлашҡан

* Гәзит, 8 — Врангель йорто (архитекторы Николай Александрович Дорошенко
* Гәзит, 9 — шағир Рюрик Рок йәшәгән
* Гәзит, 18 — Дондағы Ростовта Һалдат синагогаһы (архитекторы Э.Шульман))
* Гәзите, 25 — Волкенштейн йорто
* Гәзит, 32 — был йортта актёр һәм режиссёр Александр Кайдановский йәшәгән
* Гәзит, 34/70 — Срабионов йорто («Петроград» ҡунаҡханаһы)
* Гәзит, 39 — М. О. Кулаковтың килем йорто
* Гәзит, 44 — доктор П. Г. Португаловтың килем йорто (бында музыкаль педагог Португалов Витольд тыуған)
* Гәзит, 45 — А. П. Машонкиндың килем йорто
* Гәзит, 46 — Гәзит тыҡрығындағы бәҙрәф.
* Гәзит, 47-б — Н. Ф. Солодов йорто (Уҡытыусы йорто) (архитекторы Н. А. Дорошенко)
* Гәзит, 84 — Rock-&-cafe Roll «Асмолов» (тәмәке фабрикаһы бинаһы)

## Иҫкәрмәләр
Кинйәкәев Шамил Кәлимулла улы

**Кинйәкәев Шамил Кәлимулла улы** (15 март 1951 йыл) — цирк ветераны, акробат, эквилибрист. 1969—1993 йылдарҙа Өфө дәүләт циркының Башҡорт циркы коллективында униформист, акробат, 1993—2013 йылдарҙа Рәсәй дәүләт цирк компанияһы (Мәскәү) акробаты.Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997), Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2008).

## Биографияһы
Шамил Кәлимулла улы Кинйәкәев 1951 йылдың 15 мартында Өфө ҡалаһында тыуған.

1973 йылда Өфө циркының Башҡорт цирк студияһын тамамлай. 1969 йылдан алып Өфө дәүләт циркының Башҡорт циркы коллективында униформист, 1973 йылдан — акробат, 1993 йылдан 2013 йылға тиклем Рәсәй дәүләт цирк компанияһының (Мәскәү) төрлө программаларында акробат булып эшләй.

Шамил Кинйәкәев циркта «Юғарыға сөйә торған таҡталар менән һикереүсе акробаттар» (Акробаты-прыгуны с подкидными досками) номерында эшләй. Шамил Кәлимулла улы — «Ҡулсалы эквилибристар» (1990 йылдан алып — «Ҡулсалы перштарҙағы эквилибристар») номерын уйлап табыусы һәм үҙе үк был номерҙың ҡатнашыусыһы. Был номерҙа ул Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Т. Ю. Казакова менән сығыш яһай.

Гастролдәр менән Рәсәй һәм сит илдәр буйлап (Австрия, Норвегия, Франция, Швеция, Япония) йөрөй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997);
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1990);
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2008).

## Һылтанмалар
*    
* http://kulturarb.com/publ/ramilja_kubagusheva/18-1-0-166 
* http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=21893 

## Иҫкәрмәләр
Ҡобағошова Рәмилә Сөләймән ҡыҙы

**Ҡобағошова Рәмилә Сөләймән ҡыҙы** (15 декабрь 1957 йыл) — Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры артисы. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996).

## Биографияһы
Рәмилә Сөләймән ҡыҙы Ҡобағошова 1957 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Күмертау ҡалаһында тыуған. 1977 йылда Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһын тамамлаған (Ю. С. Вертлиб курсы).

1978 йылдан алып Өфө ҡалаһының Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында ҡурсаҡ йөрөтөүсе булып эшләй.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Рәмилә Ҡобағошованың төп ролдәре: Ғәли («Ғәлимә», Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса А. Баранов әҫәре), Гөлфирә («Әлдермештән Әлмәндәр», Таһир Миңнуллин), Ҡуянҡай («Тайыштабан йоҡлай алмай», Сафуан Әлибаев), Кендек («Хыял күпере», Мостай Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» әҫәре буйынса), Дюймовочка (Х. К. Андерсендың шул уҡ исемле әҫәре буйынса), Зөләйха («Бөркөт балаһы ҡанат йәйә», А. С. Фәтҡуллин һәм Д. А. Рашкин), Дилбәр («Янһарының тылсымлы санаһы», С. Р. Сурина).

«13-сө раунд» кинофильмында Зөлфиә Шәрипова ролен башҡара.

Тыуҙырған образдары ихлас, эскерһеҙ, нескә хисле булыуы менән айырыла, сағыу тормошсанлығы менән йәлеп итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996);
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1987);
* «Ҡолонсаҡ» Республика балалар өсөн спектаклдәр фестивале дипломанты (Өфө, 2001).

## Һылтанмалар
*   
* http://kulturarb.com/publ/ramilja_kubagusheva/18-1-0-166 
* http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=21893
Собор тыҡрығы (Дондағы Ростов)

**Собор тыҡрығы** — Дондағы Ростовтың үҙәк урамдарҙың береһе. Яр буйы урамынан Буденный проспектына тиклем һуҙыла. Пресвятая Богородица Раштыуа Кафедраль соборы, Үҙәк баҙар (Иҫке баҙар) һәм Максим Горький исемендәге мәҙәниәт һәм ял Үҙәк паркы (Ҡала баҡсаһы) биләмәләре менән өҙөлә.

## Тарихы

Собор тыҡрығы — ҡаланың беренсе урамдарының береһе, 1811 йылда ҡала планында билдәләнгән. Бер ни тиклем ваҡыт Дон төшөү юлы исемен йөрөтә, сөнки уның буйынса баҙарҙан Дон йылғаһына тура сығырға юл була. Һуңынан, Пресвятая Богородица Раштыуа соборы төҙөлөп бөткәндән һуң, тыҡрыҡ Собор тыҡрығы исеме ала. Граждандар һуғышы йылдарында Собор тыҡрығы, 17 адресы буйынса «Донская волна» аҙналығы редакцияһы бинаһы урынлаша.

1920 йылдың 25 октябрендә тыҡрыҡтың исеме Подбельский тип үҙгәртелә (телеграф һәм почтаның беренсе халыҡ комиссары В. Н. Подбельский хөрмәтенә). Тыҡрыҡта 26/71 йортта урынлашҡан 15-се мәктәптә 1927—1936 йылдарҙа Александр Солженицын уҡый (мемориаль таҡта). Бында хәҙер — Көньяҡ Федераль Университеттың иҡтисад һәм тышҡы иҡтисади бәйләнештәр Институты.

1990 йылда тыҡырыҡҡа Собор исеме кире ҡайтарыла.

2018 йылда үтәсәк футбол буйынса донъя чемпионатына әҙерлек барғанда Собор тыҡрығы йәйәүлеләр йөрөй торғанға әйләнде. Тыҡрыҡҡа тротуар плиткалары түшәлде, унда ағастар ултыртылды һәм эскәмйәләр урынлаштырылды. Тыҡрыҡтағы бөтә йорттар тиерлек штукатуркаланды йәки реставрацияланды.

Собор тыҡрығында Оло Баҡса урамы менән киҫешкән ергә яҡын урында 2016 йылда сантехникка һәйкәл ҡуйылған. 2016 йылдың июнендә вандалдар уға зыян килтерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Соборная площадь
* Собор Рождества Пресвятой Богородицы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фотографии обновленного Соборного переулка Ростова-на-Дону
* Здание Телеграфа в Соборном переулке — фотографии 1911 и 2013 года
*  ХРАМЫ РОСТОВА-НА-ДОНУ. ХРИСТИАНСКИЕ ИМЕНА НА КАРТЕ ГОРОДА
* Ленинский район Ростова-на-Дону
Каменский кратеры

**Каменский кратеры** — Ерҙән бәреп сыҡҡан кратер (астроблема). Донецк һыртында, Северский Донец йылғаһы бассейнында, Ростов өлкәһе Каменск-Шахтинский ҡалаһынан 10—15 км көнсығышта урынлашҡан.

## Тасуирлама
Кратерҙың диаметры — 25 километр, тәрәнлеге 750 метр. Ер рельефында ул күҙәтелмәй. Уның эргәһендә сателлитлы Гусевский кратеры бар, уның диаметры 3 километрға тиң. Бер үк ваҡытта кратер Ергә астероид һәм уның бәләкәй юлдашы төшөүҙән барлыҡҡа килгән. Кратерҙың йәше импактный быяланы аргон-аргонлы даталау нигеҙендә — 49 млн йыл (эоцен), әммә стратиграфик мәғлүмәттәр базаһы нигеҙендә кратерҙар мезозой һәм кайнозой осоронда барлыҡҡа килгән тип фараз ителә, был мезозой осоронда юҡҡа сығыуға тура килә. Кратерҙар глубокинская свита һәм дүртенсел ултырма ҡатламдары менән ҡапланған. Каменское ваҡиғаһы һай диңгеҙ бассейнында булған тип фараз ителә.

Кратерҙар ваҡланған урта-юғары таш күмер эзбизташтары ҡатламында, ҡомташтарҙа һәм һәүерташтар араһында таш күмерҙең 3-4 км ҡалынлығында һәм түбәнге пермдең 600 м ҡалынлығындағы карбонат-терриген тоҡомдарында карбонат терригенлы япмалар менән ҡыҫылған урында триас (150 м) һәм өҫкө аҡбур (300 м) ваҡытында барлыҡҡа килгән.

Үҙенең структураһы буйынса Каменский кратеры комплекслы, ул карбон тоҡомдарында ята һәм юғарыға табан күтәрелгән үҙәгенең диаметры яҡынса 5-7 км , ә бейеклеге 350—400 км тиклем тәшкил итә. Тоҡомдарҙың стратиграфик күтәрелеше 2-4 км тирәһе. Үҙәктәге күтәрелеш эргәһендә — 700—800 м тәрәнлектәге түңәрәк улаҡ.

Кратерҙең ятҡан урынында аутигенлы брекчия, ул талғын ғына аллогенлы полимиктлы брекчияға күсә. Был брекчияны импактлы быяла ҡатыш онталған цементҡа әйләнгән мишендең өлөштәре тәшкил итә. Аллогенлы брекчияның ҡалынлығы түңәрәкләнгән улаҡ янында 700 метр, ә үҙәктең күтәрелгән өлөшөндә — 100—200 м. Брекчияла зювитҡа оҡшаш линзалар тоҡомдары бар. Линзалар бик күп тарҡалған импактлы быялаларҙан ғибәрәт.

## Иҫкәрмәләр
Бардача күле

** Бардача күле ** () — Серб Республикаһы, Босния һәм Герцеговинаның төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан Србац муниципалитетында күлдәр һәм һаҙлыҡтар комплексы. Комплекс быуаларҙы, һыу аҫтында ҡала торған ҡоро биләмәләрҙе, урмандарҙы, эшкәртелә торған ерҙәрҙе һәм халыҡ йәшәгән урындарҙы үҙ эсенә ала.

## Ҡылыҡһырлама
Күл Баня-Луканан яҡынса 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Күлдең оҙонлоғо − 5,5 саҡрым, киңлеге — 1,7 саҡрым, иң тәрән урыны 2,5 метр, майҙаны — 7,32 км². Комплекстың күле һәм һаҙлығы һаҡлау аҫтында һәм Тәбиғәт һәйкәлдәренең (Категория III), Бардач тәбиғәт паркының тәбиғәт һәйкәле иҫәпләнә. Диңгеҙ кимәленән 100 метр самаһы юғары урынлашҡан.

Бардач күлдәр комплексы аша өс йылға аға: Матура (Матура), Стублая (Стублаја) һәм Брзая (Брзаја). Атап үткән йылғаларҙа суднолар йөрөй алмай, улар күлдәр комплексында һыу сығанағы булып хеҙмәт итәләр.
Күл тирәләй эре ҡалалар урынлашҡан: Градишка — 25 саҡрым, Лакташи — 30 саҡрым, Баня-Лука — 45 км. Комплекстан 20 саҡрым алыҫлыҡта ҙур хәрәкәтле шоссе үтә, ә Маховляни аэропорты ни бары 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Күлдәр

Комплексты уратып төрлө ҙурлыҡтағы күлдәр урынлашҡан, улар иҫәбенә түбәндәгеләр инә:

## Экосистема
Күлдең һаҙмат урынында 280 төр үҫемлек, 178 төр ҡош, 26 төр балыҡ теркәлгән. Күл тирәһендә бик күп һанлы ҡоштар көн итә. Күлдең тәбиғәт шарттары уларға оя ҡорорға, ҡышларға, ем табырға, йыртҡыстарҙан һаҡланырға уңайлыҡтар тыуҙыра. Бында ҡара тәгәрлек, өйрәк, һарығош, йәшел селән, аҡсарлаҡ, ҡәҙимге сарлаҡ һ. б. ҡоштар осрай.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Агенција Републике Српске за воде обласног ријечног слива Саве: Језера у Републици Српској 
* Хидрометеоролошки завод Републике Српске: Језера у Републици Српској  
* Званични сајт Спортско рекреативног центра «Бардача»  
* www.ramsar.org
Будённый проспекты

**Буденный проспекты** — Дондағы Ростовтың үҙәк проспекттарының береһе, Оло Баҡса урамын киҫә, Ворошилов проспектына параллель үтә.

Элекке атамалары: **Таганрог юлы** (XVIII быуат), **Таганрог урамы** (XIX быуат), **Таганрог проспекты** (XX быуат).

## Тарихы
Проспектҡа исем совет хәрби етәксеһе, дәүләт һәм партия эшмәкәре Семён Михайлович Будённый хөрмәтенә ҡушылған.

Граждандар һуғышында Будённый, составында тачанка ҡулланылған Беренсе Атлы армия командирҙарының береһе була. Оло Баҡса урамы менән киҫешкән урында урынлашҡан 32-се йортта тачанкаға арналған барельеф бар.

Буденный проспекты менән киҫешкән урында, Пушкин урамында Будённыйға һәйкәл ҡуйылған.

## Географияһы
Йорттарҙың номерҙары көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай арта бара.

**Проспектта урынлашҡан:**
* *Хосудовский һәм Рецкерҙың табыш йорто*, Буденный проспекты, 10 (һүтелгән). Йорт 1916 йылда Л. Ф. Эберг проект буйынса төҙөлгән. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында емерелгән. 1957 йылда был урында Г. Я. Седов исемендәге диңгеҙ училищеһының дүрт ҡатлы ятағы төҙөлә. Әлеге ваҡытта бинаны «Экипаж № 1» диңгеҙ училищеһы биләй.
* Юғары партия мәктәбе бинаһы, Буденный проспекты, 20
* И. А. Супрунов тирмәне контораһы, Буденный проспекты, 33;
* элекке Палас-Отель, Буденный проспекты, 43/53; 
* Ростов дәүләт циркы, Буденный проспекты, 45;
* Чириков табыш йорто, Буденный проспекты, 46;
* «Асыҡ акционерҙар йәмғиәте Ростелеком» Ростов филиалы бинаһы, Буденный проспекты, 50;
* «Ростов» ҡунаҡханаһы;
* Көньяҡ Корея консуллығы, Буденный проспекты, 60, 7 ҡат;
* Венгрия сауҙа вәкиллеге, Буденный проспекты, 60, 11 ҡат;
* «Ростов» ҡунаҡханаһы, Буденный проспекты, 59; 
Оло баҡса урамы менән киҫешкән ерҙә «Макдональдс» Үҙәк универсаль магазин урынлашҡан.


Файл:Taganrogsky prospect. Rostov-on-Don.jpg|
Файл:Taganrog prospect old 1.jpg|
Файл:Tagangog prospect old 2.jpg|
Файл:Taganrog prospect old 3.jpg|
Файл:Taganrog prospect old trams.jpg|



File:Доходный Дом Машонкиной, Начало 20 века, Ростов-на-Дону.jpg|Машонкинаның табыш йорто
File:Доходный Дом Чирикова 2.jpg|Чириковтың табыш йорто
File:Дом офицеров, Ростов-на-Дону.jpg|Офицерҙар йорто
File:Таможенная академия (бывшая партшкола), Ростов-на-Дону.jpg|Таможня академияһы
File:Rostov-na-Donu Hotel Rostov.jpg|Ростов ҡунаҡханаһы
File:Цирк, Ростов-на-Дону.jpg|Ростов циркы


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Буденновский проспект. // Улицы Ростова. — Централизованная библиотечная система Ростова-на-Дону.
* Фотоархивы " Улицы Ростова " Будённовский проспект
* Ростов-на-Дону — Буденовский проспект 
* Ростов-на-Дону / Таганрогский проспект
Абросимов Владимир Сергеевич

**Абросимов Владимир Сергеевич** (10 октябрь 1948 йыл — 15 август 2018 йыл) — театр актёры, режиссёр. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) һәм атҡаҙанған (1998) артисы.

## Биографияһы
Владимир Сергеевич Абросимов 1948 йылдың 10 октябрендә Химки ҡалаһында тыуған.

1975 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетын (педагогы — Г. Г. Ғиляжев), 1991 йылда Б. В. Щукин исемендәге Юғары театр училищеһының режиссёрлыҡ бүлеген тамамлай (А. М. Поламишев курсы).

1975—1990 йылдарҙа һәм 1993 йылдан алып Абросимов Владимир Сергеевич Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры артисы. 1990 йылда Өфөлә Йәш тамашасылар театрында режиссёр булып эшләй. 1991—1993 йылдарҙа — Чита өлкә драма театры режиссёры.

Режиссер булараҡ, ошондай спектаклдәр ҡуя: «Хрустальный башмачок» (Т. Габбе), «Сыщик» (А. Линдгрен), «Маленький призрак» (М. Машаду), «Мистер лягушонок» (Г. Арсентьев һәм И. Голубева).

## Спектаклдәрҙә ролдәре
Толик («Долги наши», Я. Э. Володарский; дебют, 1974),

Иван Коломийцев — М.Горький, «Последние»;

Леандро — Д.Флетчер, Ф.Мессинджер, «Испанский священник»;

Миша Ерофеев — В.Астафьев, «Прости меня!»;

Паскуалино — Эдуардо де Филиппо, «Рождество в доме синьора Купьелло»;

Пирогов — Н. В. Гоголь, «Ах, Невский!»;

Присыпкин — В.Маяковский, «Клоп»;

Шмага — А. Н. Островский, «Без вины виноватые»;

Жених — Б. Брехт «Мещанская свадьба»;

Лаэрт — У. Шекспир, «Гамлет»;

Семен Семенович Двоеточие — М. Горький, «Дачники»;

Хозяин — М. Ладо, «Очень простая история»;

Томбовский Шелест Вениаминович — А.Иванов, «Несерьезные намерения»;

Ибраһим — Э. Э. Шмитт, «Ибраһим әфәнде һәм Ҡөрьән сәскәләре»;

Хикәйәсе, Судья Аздак, Лаврентий — Б.Брехт, «Кавказский меловой круг»;

Игрок — М. Ю. Лермонтов, «Маскарад»;

Мистер Веласко — Нил Саймон, «Босиком по парку»;

Чаппа — Эдуардо де Филиппо, «Неаполь — город миллионеров»;

Хусто — А. Портес, «Все кувырком».

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1998 й.),
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007 й.),
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003 й.)
* «Театр яҙы» Республика фестивалендә тәнҡит призына лайыҡ була («Семейный портрет с посторонним» спектаклендәге Тимофей роле өсөн) (Стәрлетамаҡ, 1995 й.);
* «Иң яҡшы ирҙәр роле» (Лаврентий һәм Аздактың «Кавказский меловой круг» спектаклендә хикәйәсе ролен өсөн) «Матбуғат-2003» рейтингы буйынса (Өфө).

## Һылтанмалар
Статья в электронной версии Башкирской энциклопедии
Некрасов Николай Алексеевич

**Никола́й Алексе́евич Некра́сов** (10 декабрь (28 ноябрь) 1821 йыл — 8 ғинуар 1878 йыл (27 декабрь 1877 йыл) — рус шағиры, яҙыусы һәм публицист, рус әҙәбиәте классигы. 1847—1866 йылдарҙа — «Современник» әҙәби һәм ижтимағи-сәйәси журналы етәксеһе, 1868 йылдан — «Отечественные записки» журналы мөхәррире. Ҡараштары буйынса уны «революцион демократтарға» индерәләр

## Ижады
Николай Некрасов *«Кому на Руси жить хорошо»* эпик поэмаһы, *«Мороз, Красный нос»* һәм *«Русские женщины»* поэмалары, *«Дедушка Мазай и зайцы»* шиғыры менән бигерәк тә ныҡ танылыу ала. Уның шиғырҙары башлыса ябай халыҡтың михнәттәренә, ауыл кешеләренең, крәҫтиәндәрҙең тормошон идеаллаштырып һүрәтләүгә (идиллиялары). Некрасов үҙ дәүерендәге рус шиғриәтенә халыҡ теленең байлығын һәм ауыҙ-тел ижады (фольклор) өлгөләрен индерә, үҙенең әҫәрҙәрендә сәсмә әҫәргә хас һүҙ йәки һүҙбәйләнештәрҙе (прозаизмдарҙы) һәм ябай халыҡ телмәрен киң ҡуллана. Уларҙа көндәлек тормош-көнкүреш стиленән — публицистикаға, халыҡтың ябай һөйләү теленән — шиғри лексикаға, оратор стиленән — пародия-сатира стиленә тиклем үрнәктәрҙе күрергә була. Һөйләү телен һәм халыҡтағы ҡалыплашҡан тотороҡло һүҙбәйләнештәрҙе (фразеологик берәмектәрҙе) ҡулланып, ул рус шиғриәте диапазонын һиҙелерлек киңәйтә. Некрасов тәүгеләрҙән булып бер шиғырҙа һағыш (элегия), лирик һәм сатирик мотивтарҙы ҡыйыу рәүештә бергәләп ҡуллана, уға тиклем был сара шиғриәт өсөн бөтөнләй ят була. Уның әҫәрҙәре рус классик, һуңыраҡ хатта совет шиғриәтенең артабанғы үҫешенә лә ыңғай йоғонто яһай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

### Китаптар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Мәҡәләләр
* *Ковалевский П. М.* Встречи на жизненном пути. Николай Алексеевич Некрасов  // Русская старина, 1910. — Т. 146. — № 1. — С. 25—46.
* 
* Кораблев В. Н. Некрасов Николай Алексеевич. Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.
*  

## Һылтанмалар
* Некрасов Николай. Стихи
* Некрасов Николай, стихи в Антологии русской поэзии
* Открытый урок с Дмитрием Быковым. «Непонятый Некрасов»
Фәйзулла Аҡтаев

**Фәйзулла Аҡтаев** (*Фәйзулла Ильяс улы Төкәев*; 1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 14-се Башҡорт атлы полкының поход есауылы.

## Биографияһы

Фәйзулла Ильяс улы Төкәев (1834 йылға ҡарай фамилияһын Аҡтаев тип үҙгәртә) 1787 йылда Ырымбур губернаһы Бөрйән улусы Кинйәбулат ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Буранбай ауылында) тыуған. Төрки һәм рус телдәрендә уҡый-яҙа белгән.

1806 йылдың 1 апреленән Башҡорт-мишәр ғәскәрендә казак булып хеҙмәт итә башлай. 1806 һәм 1807 йылдарҙа линия хеҙмәтендә Ҡыҙыл, ә 1808 йылда — Уртаҙым ҡәлғәһендә була.

1812 йылда Төкәевтар, шул иҫәптән поход есаулы Фәйзулла Ильяс улы шул уҡ йылда нигеҙләнгән Бәхтегәрәй (Мансур) ауылына күсенә.

1812 йылда Ватан һуғышы башланғас, Верхнеурал өйәҙендә 6-сы кантон башҡорттарынан *3-сө Башҡорт атлы полкы* ойошторола. Был полк составында 1812—1815 йылдарҙа Фәйзулла Ильяс улы полк командирҙарының береһе булып хеҙмәт итә.

1812 йылдың 18 сентябрендә 3-сө Башҡорт атлы полкы Түбәнге Новгород килеп етә һәм артабан Полоцк яғына юл тота. 1813 йылдың 13 ноябрендә Фәйзулла Ильяс улы зауряд-хорунжий, ә 1815 йылдың 13 февралендә — есаул званиеларын ала.

1816 йылдың 27 майында дистанция начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1815 йылда линия хеҙмәтендә Уртаҙым, 1818 йылда — Магнитная, 1822 йылда — Ҡыҙыл ҡәлғәләрендә, ә 1835 йылда Ҡаҙаҡ далаһында эскадрон составында була.

1827 йылдың 5 ғинуарында — йорт старшинаһы, 1828 йылдың 2 апрелендә — полк хорунжийы званиеларын ала. 1832 йылдың 22 ноябрендә 6-сы башҡорт кантоны начальнигы Вәлит Ыласыновтың ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.

1834 йылда хорунжий Фәйзулла Ильяс улы Аҡтаев Шүрәле йылғаһы буйында Фәйзулла ауылына нигеҙ һала.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Сәлимә; улдары — Йыһангир һәм Ғәли; ҡыҙҙары — Мәхүбъямал һәм Өммөгөлсөм.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы

**Бәҙретдинов Ратмир Сәрүәр улы** (15 ноябрь 1931 йыл — 30 октябрь 2020 йыл) — бейеүсе, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1977). Бәҙретдинов Йәғәфәр Зәйнәғетдин улының туғаны.

## Биографияһы
Ратмир Сәрүәр улы Бәҙретдинов 1931 йылдың 15 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Дыуан-Мәсетле районы (хәҙерге Мәсетле районы) Ҡотош ауылында тыуған. Бәләкәйҙән хисле, халыҡ йырҙарына һәм бейеүҙәренә ғашиҡ була. Үҫмер йылдарында уҡ башҡорт бейеүҙәрен оҫта башҡарыусы булып таныла.

1952 йылда Башҡорт театр-сәнғәт училищеһын тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамблендә солист булып башлай.
1973 йылда ансамблдең директоры итеп тәғәйенләнә.
1980 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының проректоры булып эшләй.
1986—2001 йылдарҙа — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының директор урынбаҫары һәм төп администраторы.

Ратмир Сәрүәр улы Бәҙретдинов 2020 йылдың 30 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды, ул пневмония менән сирләп дауаханала ятҡан

## Ижады
Хисбулла Зөбәйҙуллин, Мөхәмәт Иҙрисов, Әнүәр Фәхретдинов, Закир Исмәғилев һәм башҡа арҙаҡлы бейеүселәр менән эшләү уға оло мәктәп була. 1955 йылда Варшавала үткән V Бөтә донъя йәштәр һәм студенттарҙың фестивалендә Ратмир Бәҙретдинов сәхнәләш партнерҙары Зилара Әйүпова һәм Фәрит Кәримов менән берлектә тамашасыны һәләте менән таң ҡалдыра. Ф. Ғәскәров исемендәге ансамбль составында ул Польшала, Вьетнамда, Монголияла, Һиндостанда, Францияла, Испанияла — барлығы 40-тан ашыу илдә уңышлы сығыш яһай.

Ратмир Бәҙретдинов башҡарған «Еңел баҫ!», «Йәш йөрәктәр», «Тау бөркөтө», «Өс туған», «Әпипә», «таулы марийҙар бейеүе» юғары башҡарыу оҫталығы өлгөһө булып тора. 

2007 йылдан «Байыҡ» телепроектының алыштырғыһыҙ жюри рәйесе булды.

## Ғаиләһе
* Йәмәғәте — Асия Нафиҡова (1932—1995), театр актёры, Башҡортостандың халыҡ артисы.
* Улдары — Рәшит менән Ирек.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1977)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1963)
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн», «Хеҙмәт ветераны», «1941-1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 50 йыл» миҙалдары һәм башҡа наградалар менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ворошилов проспекты

**Ворошилов проспекты** — Дондағы Ростов ҡалаһының үҙәк проспекттарының береһе.

## Географияһы
Төньяҡта проспект Гагарин майҙанына терәлә, көньяҡ осо менән Дон аша һалынған Ворошилов күперенә сыға.

Көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай йорттарҙың номерҙары арта бара.

## Тарихы
Проспект совет хәрби етәксеһе, дәүләт һәм партия эшмәкәре Климент Ефремович Ворошилов хөрмәтенә аталған.

Элек урам **Ҙур проспект** тип аталған, ә 1912 йылда — **Оло Столыпин проспекты** тип, 1958 йылда Карл Маркс проспекты тип үҙгәртелә. Исеме Ворошиловтың шәхесенә йәбер башланғандан һуң үҙгәртелә. Был ваҡытта уның хөрмәтенә аталған күп урамдар һәм тораҡ пункттары исемдәрен алмаштыралар. 1970 йылда исемен яңынан Ворошилов проспекты тип үҙгәртәләр һәм бөгөнгө көнгә тиклем исеме башҡаса үҙгәртелмәне.

1941—1942 йылдарҙа проспектта Ростов һауа һөжүменә ҡаршы оборона дивизияһы районы штабы урынлаша, 1943 йылда ул Ростов һауа һөжүменә ҡаршы оборона корпусы районы тип үҙгәртелә.

## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар
* № 18/18 — «Рәсәй» страховкалау йәмғиәте йорто (1910-сы йылдар).
* № 20/17 — М. В. Ширман йорто
* № 25/107 — В. М. Котляровтың табыш йорто
* № 28, литер а — А. М. Гордондың килем йорто (XIX быуат аҙаҡтары)
* № 29/83 — П. Д. Мухиндың табыш йорто, унда йәһүдтәрҙең шәхси уҡыу йорттары урынлашҡан була
* № 33/93 — С. И. Шендеровтың табыш йорто
* № 59/18 — ағалы-ҡустылы Ф. М. һәм М. М. Дутиковтарҙың мунса бинаһы
* № 105 — Н. А. Семашко исемендәге 1-се ҡала дауаханаһы

## Транспорт
Ворошиловский проспекты — Дондағы Ростовтың иң төп транспорт артерияһы, уның аша бик күп автобус маршруттары һәм бер троллейбус маршруты үтә.

## Фотогалерея

Файл:Big Stolypinsky avenue.jpeg|Революцияға тиклемге открыткала Оло Столыпин проспекты 
Файл:Voroshilovsky avenue and Bolshaya Sadovaya street cross.jpg|Оло проспект һәм Оло Баҡсы урамы саты, XX быуат башы
Файл:Cinema Burevestnik.jpg|Перекрёсток Ворошилов проспекты һәм Оло Баҡсы урамы саты, XXI быуат башы
File:Доходный дом С. Шендерова. Ростов-на-Дону.jpg|С. Шендеровтың табыш йорто
File:Don state technical university.JPG|Дон дәүләт техник университет 
File:Ростов-на-Дону. Ворошиловский проспект.jpg|Дондағы Ростовҡа ингән ерҙәге бина
File:Отель "Европа", Ростов-на-Дону.jpg|"Европа" отеле


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Большой Столыпинский проспект на плане Ростова-на-Дону 1917 года
* Вороши́ловский проспект в реальном времени