open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
17 июль

**17 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 198-се (кәбисә йылында 199-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 167 көн ҡала.

 
## 
* 1775: АҠШ-та донъялағы тәүге хәрби госпиталь эшләй башлай.
* 1945: Союздаш дәүләттәр етәкселәренең Потсдам конференцияһы асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:17 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1800: Николай Гольц, Рәсәй империяһының балет артисы, хореограф, педагог.
* 1850: Анна Жюдик, Францияның оперетта артисткаһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:17 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1790: Адам Смит, Шотландия  иҡтисадсыһы.

##
18 июль

**18 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 199-сы (кәбисә йылында 200-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 166 көн ҡала.

 
## 
* 1872: Бөйөк Британияла донъяла тәүге тапҡыр йәшерен тауыш биреү үткәрелә. 
* 1885: Рәсәй империяһы уйлап табыусыһы *Николай Бенардос* электр дуғаһы менән иретеп йәбештереү йәки «электрогефест» ысулын тәҡдим итә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:18 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1820: Гевонд Алишан, Әрмәнстан шағиры, филолог һәм тарихсы.
* 1855: Аксель Паульсен, Норвегия фигурисы, конькиҙа йүгереүсе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:18 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1610: Микеланджело Караваджо, Италия рәссамы.

##
19 июль

**19 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 200-се (кәбисә йылында 201-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 165 көн ҡала.

 
## 
* 1900: Парижда метро эшләй башлай.
* 1920: Совет Рәсәйендә *Наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса ғәҙәттән тыш комиссия* төҙөлә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:19 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 810: Әл-Бохари, мосолман ғалимы, хәҙистәрҙе йыйыусы һәм өйрәнеүсе.
* 1710: Прокофий Демидов, Рәсәй империяһы сәнәғәтсеһе, Уралдағы заводтар хужаһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:19 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1944: Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы, Советтар Союзы Геройы (1945).
* 1970: Банат Батырова, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройы.

##
20 июль

**20 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 201-се (кәбисә йылында 202-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 164 көн ҡала.

 
## 
* 1810: Латин Америкаһында бойондороҡһоҙ Колумбия дәүләте төҙөлөү тураһында иғлан ителә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:20 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1785: Мәхмүт II, Ғосман империяһының 1808—1839 йылдарҙа хакимлек иткән 30-сы солтаны.
* 1800: Александр Вельтман, Рәсәй империяһы картографы, лингвист, археолог, шағир һәм яҙыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:20 июлдә вафат булғандар</categorytree>*

##
23 июль

**23 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 204-се (кәбисә йылында 205-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 161 көн ҡала.

 
## 
* 1930: Башҡортостан ауыл хужалығы институты (1993 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты) асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:23 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1910: Пимен (төп исеме Сергей Михайлович Извеков), дин әһеле, 1971—1990 йылдарҙа Мәскәү һәм бөтә Рәсәй патриархы.
* 1915: Михаил Матусовский, СССР шағиры, йыр текстары авторы.
* 1920: Амалия Родригиш, Португалия йырсыһы.
* 1950: Владимир Мегре, СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы.
* 1965: Сол Хадсон (псевдонимы «Слэш»), Британия музыканты, гитарист.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:23 июлдә вафат булғандар</categorytree>*

##
24 июль

**24 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 205-се (кәбисә йылында 206-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 160 көн ҡала.

 
## 
* 1929: Башҡортостан дәүләт төҙөлөш-проектлау бюроһы «Башгоспроект» (хәҙер «Башкиргражданпроект» институты) ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:24 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1770: Александр Балашов, Рәсәй империяһының дәүләт эшмәкәре, 1810—1812 йылдарҙа полиция министры.
* 1775: Франсуа Эжен Видок, Франция полицияһын ойоштороусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:24 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1981: Фәтҡулла Комиссаров, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт журналисы.

##
21 июль

**21 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 202-се (кәбисә йылында 203-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 163 көн ҡала.

 
## 
* 1743: Миәкә районының Боғҙан ауылына нигеҙ һалына.
* 1970: Мысырҙағы Асуан плотинаһын төҙөү тамамлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:21 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1899: Эрнест Хемингуэй, АҠШ яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһының 1954 йылғы лауреты.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:21 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1972: Ғәтиәтуллин Шакир Йосоп улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 1989: Кәлимуллин Барый Ғибәт улы, СССР архитекторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре.

##
22 июль

**22 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 203-сө (кәбисә йылында 204-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 162 көн ҡала.

 
## 
* 1921: Хәҙерге «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһы үҙ эшмәкәрлеген башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:22 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1795: Габриель Ламе, Францияның ғалим-инженеры, математик һәм физик.
* 1855: Герман Шмихен, Германия рәссамы. 
* 1890: Вера Варсанофьева, СССР-ҙың ғалим-геологы, геоморфолог, ҡатын-ҡыҙҙар араһынан беренсе геология-минералогия фәндәре докторы.
* 1894: Оскар Мария Граф, Германия яҙыусыһы, антифашист.
* 1895: Павел Сухой, СССР-ҙың «СУ» маркалы реактив самолёттары конструкторы.
* 1905: Владимир Тимаков, СССР-ҙың ғалим-микробиологы, эпидемиолог, академик. 1968—1977 йылдарҙа СССР Медицина фәндәре академияһы президенты.
* 1930: Юрий Карякин, СССР һәм Рәсәйҙең әҙәбиәт белгесе, яҙыусы, публицист, йәмәғәт эшмәкәре.
* 1955: Уиллем Дефо, АҠШ актёры, кинопродюсер, сценарист.
* 1970: Сергей Зубов, СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы, Олимпия чемпионы.
* 1980: Кейт Райан, Бельгия йырсыһы.
* 1992: Селена Гомес, АҠШ актёры, йырсы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:22 июлдә вафат булғандар</categorytree>*

##
26 июль

**26 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 207-се (кәбисә йылында 208-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 158 көн ҡала.

 
## 
* 1956: Хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университетының Салауат ҡалаһындағы филиалы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:26 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1805: Константин Брумиди, АҠШ рәссамы.
* 1815: Роберт Ремак, Германия ғалим-эмбриологы, невропатолог.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:26 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1970: Әхмәтзәки Вәлиди Туған, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәксеһе.
* 2013: Суң Чжә-ки, Көньяҡ Корея йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ яҡлау һәм граждандар активисы.

##
27 июль

**27 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 208-се (кәбисә йылында 209-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 157 көн ҡала.

 
## 
* 1147: «Сказание об убиении Даниила Суздальского и начале Москвы» повесында яҙылыу буйынса, Мәскәүгә нигеҙ һалына.
* 1586: Инглиз диңгеҙ сәйәхәтсеһе Рэли Уолтер Бөйөк Британияға беренсе тапҡыр тәмәке алып ҡайта.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:27 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1835: Джозуэ Кардуччи, Италия шағиры, Нобель премияһы лауреаты (1906).
* 1870: Владимир Маковский, Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың ғалим-механигы, турбиналар эшләү буйынса белгес.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:27 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1841: Михаил Лермонтов, Рәсәй империяһы шағиры.
* 2000: Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).

##
25 июль

**25 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 206-сы (кәбисә йылында 207-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 159 көн ҡала.

 
## 
* 1930: ВКП(б) Үҙәк Комитеты СССР-ҙа дөйөм башланғыс белем биреүҙе индереү тураһында ҡарар ҡабул итә.
* 1940: Өфө ҡалаһында 2-се ТЭЦ эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:25 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1575: Кристоф Шейнер, Германия астрономы. 
* 1855: Юлиан Кулаковский, Рәсәй империяһы филологы, тарихсы, археолог, Боронғо Рим һәм Византия буйынса белгес.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:25 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1980: Владимир Высоцкий, СССР актёры, шағир һәм йырҙар авторы-башҡарыусы.
* 2007: Таһир Сәйфуллин, дирижёр, Башҡортостандың халыҡ артисы (1995).

##
28 июль

**28 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 209-сы (кәбисә йылында 210-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 156 көн ҡала.

 
## 
* 1914: Беренсе донъя һуғышы башлана.
* 1920: БашЦИК — Башҡортостан эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары Советттарының Үҙәк Башҡарма Комитеты ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:28 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1165: Ибн әл-Ғәрәби, ислам дине белгесе, суфыйсылыҡ теоретигы.
* 1635: Роберт Гук, Англия ғалимы: физик, химик, математик, астроном, биолог, уйлап табыусы һәм архитектор.
* 1745: граф Пётр фон дер Пален, Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, генерал. 
* 1750: Филипп Фабр д’Эглантин, Франция сатиригы, революционер.
* 1845: Эмиль Бутру, Франция философы, философия тарихсыһы.
* 1880: Николай Андреев, Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың физик-акустигы, СССР Фәндәр академияһы академигы.
* 1900: Владимир Трибуц, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, адмирал, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Балтик флоты командующийы.   * 1900: Владимир Шнейдеров, СССР кинорежиссёры, сценарист һәм оператор, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1969).
* 1915: Чарльз Хард Таунс, АҠШ физигы, Нобель премияһы лауреаты (1964).
* 1925: Барух Бламберг, АҠШ биохимигы, Нобель премияһы лауреаты (1976).
* 1925: Хуан Альберто Скьяффино, Уругвай һәм Италия футболсыһы, донъя чемпионы, Уругвайҙың XX быуаттағы иң яҡшы футболсыһы.
* 1954: Уго Чавес, Венесуэланың дәүләт һәм хәрби эшмәкәре.
* 1960: Владимир Гришко, СССР, Украина һәм АҠШ йырсыһы (тенор).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:28 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1741: Антонио Вивальди, Италия композиторы.
* 1750: Йоһанн Себастьян Бах, немец композиторы.
* 1970: Әхмәтзәки Вәлиди Туған, сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыусы.

##
29 июль

**29 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 210-сы (кәбисә йылында 211-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 155 көн ҡала.

 
## 
* 1586: Мәскәү воеводалары Василий Сукин менән Иван Мясной Тура йылғаһы ярында Төмән ҡалаһына нигеҙ һала.
* 1803: Батша Александр II Өфө ҡалаһын артабан төҙөүҙең беренсе планын раҫлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:29 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1605: Симон Дах, Германия шағиры.
* 1805: Алексис де Токвиль, Францияның дәүләт эшмәкәре, яҙыусы, тарихсы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:29 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1856: Роберт Шуман, Германия композиторы.
* 1999: Анатолий Соловьяненко, СССР-ҙың опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1975).
* 2013: Салауат Низаметдинов, башҡорт композиторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003).

##
30 июль

**30 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 211-се (кәбисә йылында 212-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 154 көн ҡала.

 
## 
* 1932: Лос-Анджелеста 10-сы Олимпия уйындары башлана.
* 1972: Красноярск ГЭС-ы сафҡа индерелә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:30 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1840: Александр Жохов, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, публицист.
* 1863: Генри Форд, Америка Ҡушма Штаттары сәнәғәтсеһе, «Форд» автомобилдәрен сығарыусы компанияны ойоштороусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:30 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 2007: Бергман Ингмар, Швецияның театр һәм кино режиссёры.

##
31 июль

**31 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 212-се (кәбисә йылында 213-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 153 көн ҡала.

 
## 
* 1656: Байкал күленә Рәсәй империяһының тәүге экспедицияһы юллана.
* 1748: Преображенский баҡыр иретеү заводы янында Йылайыр ауылына нигеҙ һалына.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар

### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:31 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1800: Фридрих Вёлер, Германия химигы, табип, органик химияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 
* 1885: Башкиров Алексей Степанович, СССР ғалимы, антик тарих белгесе, археолог.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:31 июлдә вафат булғандар</categorytree>*

##
Лыков Иван Васильевич

**Лыков Иван Васильевич** — (21 июль 1916 йыл, Һамар губернаһы Сухой Отрог ауылы), хужалыҡ эшмәкәре.

## Тормош юлы
* 1939—40 йылдарҙа совет‑фин һуғышында ҡатнашыусы. 1929 йылдан алып Вишер целлюлоза‑ҡағыҙ комбинатында (Урал өлкәһе)
* 1934—37 йылдарҙа Силәбе трактор заводында эшләй. 
* 1940 йылдан алып «Уралсантехмонтаж» тресында (Свердловск ҡалаһы): мастер, прораб
* 1942 йылдан башлап Силәбе идаралығында участка начальник
* 1947 йыл — Златоуст идаралығы начальнигы
* 1948 йыл — Түбәнге Тагил идаралыҡтары начальнигы
* 1949 йылдан алып «Южуралсантехмонтаж» тресында (Силәбе ҡалаһы): Новотроицк
* 1956 й. алып Стәрлетамаҡ идаралыҡтары начальнигы
* 1957—78 йылдарҙа «Башсантехмонтаж» тресында (Өфө ҡалаһы) идарасы.

## Бүләктәре
* Ленин ордены (1966)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены(1971) .
* РСФСР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1974)
Индейҙар резервациялары

**Индейҙар резервациялары** () — был майҙандар, ҡайҙа ер индейҙар менән идара ителә. Резервациялар АҠШ Индейҙар эштәре бюроһына буйһона.

Хәҙерге көндә АҠШ-та 310 резервация бар. Улар 550 индейҙар ырыуҙар өсөн төҙөлгән.

Резервациялар АҠШ-тын территорияһының 2,3 % тәшкил итә.

Беренсе резервация 1851 йылда, Оклахомала тыуа.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гавайи резервациялары
* Индеейцтарҙын претензиялар ҡабул итеү комиссияһы
* Индейҙар колониялары
* Дәүләт тарафынан һаҡланған территориялар
* АҠШ-тын «тарихи» резервациялар исемлеге
* АҠШ-тын резервациялар исемлеге
* Индейҙар буйынса АҠШ-тын сәйәсәте
* Индейҙар араһында ярлылыҡ
* Небраскала резервациялар
* АҠШ-тын ырыу суверенитеты

## Һылтанмалар
* BIA full-size map of Indian reservations in the continental United States 
* BIA index to map of Indian reservations in the continental United States 
* US Census tallies for Indian reservations
* Chapter 5: American Indian and Alaska Native Areas, U.S. Census Bureau, Geographic Areas Reference manual (PDF)
* FEMA: Federally recognized Indian reservations 
* Tribal Leaders Directory 
* Wheeler-Howard Act (Indian Reorganization Act) 1934 
* Native American Technical Corrections Act of 2003 
* Gambling on the reservation April 2004 *[[Christian Science Monitor]]* article with links to other Monitor articles on the topic
* Henry Red Cloud of Oglala Lakota Tribe on the Recession’s Toll on Reservations—video report by *[[Democracy Now!]]*
* TribalJusticeandSafety.gov U.S. Department of Justice website devoted to Indian issues
* «Public Law 280 and Law Enforcement in Indian Country — Research Priorities»
Амундсен — Скотт (антарктика станцияһы)

**Амундсен — Скотт антарктика станцияһы** () — Көньяҡ полюстағы АҠШтын ғилми-тикшеренеү станцияһы.

Беренсенән булып материктын алыҫ ерендә төҙөлә.

Руаль Амундсен һәм Роберт Скотт исемдәрен йөрөтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Норвегия антарктика экспедицияһы – 1910-1912 йылдағы Руаль Амундсендын экспедицияһы.
* Көньяҡ полюс
* Норвегия антарктика экспедицияһы
Норвегия антарктика экспедицияһы

**Норвегия антарктика экспедицияһы** — 1910-1912 йылдарҙа Руаль Амундсендың экспедицияһы.

Экспедиция 1911 йылда беренселәрҙән булып Көньяҡ полюска барып етә. Был төркөмдә шулай уҡ Олаф Бьоланд, Сверр Хассел, Хельмер Хансен һәм Оскар Вистинг була. 

1912 йылдың ғинуар айында — Роберт Скотт етәкселегендәге инглиз экспедицияһы Көньяҡ Ҡотопто яулай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Амундсен — Скотт (антарктика станцияһы)
* Көньяҡ полюс
Шарль де Монтескьё

**Шарль-Луи́ де Секонда́, барон Ля Брэд и де Монтескьё** (; 18 ғинуар 1689 йыл — 10 февраль 1755йыл) — Франция философы, хоҡуҡ белгесе, яҙыусы.

Власты өс төркөмгә (башҡарма, суд, закондар сығарыу) бүлеү тураһындағы теория авторы.

Монтескеның уй-фекерҙәре АҠШ Конституцияһы төҙөгәндә ҡулланылған.

## Һылтанмалар
* Плавинская Н. Ю. «Дух законов» Монтескьё и публицистика Великой французской революции 1789—1799 гг." 
* Ш. Монтескьё. Избранные произведения. — М., 1955.
* Конспект книги Ш. Монтескьё «О духе законов»
Дизентерия

**Дизентери́я** — йоғошло ҡаты эс китеү ауырыуы; үҙенә хас бактерия йоғоуҙан килгән инфекцион ауырыу, нигеҙҙә нәҙек һәм йыуан эсәктәр заралана; дизентерия бактериялары ҡуҙғыта торған йоғошло ауырыу; көслө йәки хроник антропоноз эсәк инфекцияһы. Төрлө йәштәге кешеләрҙе зарарлай. Эләгеү юлдары: йоғошланған ашамлыҡ, һыу, бысраҡ ҡулдар. Инфекция сығанағы — ауырыу йәки үҙендә бактериялар йөрөтөүсө кеше. Ауырыуҙың барышына ҡарап, көслө һәм хроник дизентерияны айырып йөрөтәләр. Дизентерия китереп сығарыусы микроорганизмдар ашҡаҙан-эсәк трактының буйынан-буйына һеңдерелә торған токсиндар эшләп сығара, улар, ҡанға эләгеп, дөйөм йоғошланыу-ағыуланыу синдромы, нейротоксикоз башланыуға, организмдан һыу һәм тоҙ юғалыуға этәргес була. Ауырыуҙың көслө форманан хроник формаға күсеүе лә ихтимал.

## Дизентерея тарихы
Дизентерияны Shigella бактериялары барлыҡҡа килтерә.
Дизентерия Гиппократ заманынан уҡ (Б. Э. Т. 5-4 быуат) «көсәнеүле ҡанлы эс китеү» булараҡ билдәле. Әбүғәлисинаның энциклопедик хеҙмәтендә әлеге ауырыуға хас билдәләр ентекләп, тасуирлана. Дизентерия ҡуҙғатыусы микроорганизмды Рәсәйҙә беренсе булып А. С. Раевский тасуирлай (Санкт-Петербург, 1875). П. И. Кубасов ауырыу тыуҙырыусы микроорганизмды үлгән кешенең эске ағзаларынан һәм тәрәтенән айырып ала (Мәскәү, 1889). Уны килтереп сығарыусы микроорганизмдар япон микробиологы К. Шиг хөрмәтенә шигеллалар тип йөрөтә башлайҙар. Дизентерия патогенезын һәм иммуногенезын өйрәнеүҙә Ҡазан ғалимдарының хеҙмәттәре әһәмиәтле урын алып тора. А. Д. Адо дизентерия патогенезын тикшерә (1952); Д. К. Бәширова ауырыу кеше шайығында дизентерия антигендарының булыуын иҫбатлай (1953); А. Е. Резник дизентерияны бактериофагтар һәм сульфидин менән дауалау ысулдарын уйлап таба (1947), дизентерия антигендарының бәүел менән бергә бүленеп сығыуҙарын иҫбат итә (1963); Н. С. Спасский — дизентерия килтереп сығарыусы микроорганизмдарҙың Штуцер-Шмитц төрөн (1958), А. А. Сорокин дизентерия ваҡытында күҙәнәк иммунитетын ентекле өйрәнә.

Дизентерия ҡуҙғатыусы микроорганизмдар канализация һыуҙарында (25 тәүлектән 30 тәүлеккә тиклем), бүлмә температураһында икмәктә (30 тәүлеккә тиклем), һөт ризыҡтарында (3 тәүлектән 10 тәүлеккә тиклем) яҡшы һаҡлана. Уның таралыуын булдырмау өсөн дауалау-профилактика, санитария-гигиена һәм эпидемияларға ҡаршы саралар комплексы үткәрелә.

## Әҙәбиәт
Спасский Н. Н. Экспериментальные материалы к вопросу о токсикозе при дизентерии, вызванной бактериями Штуцер-Шмитца. Казань, 1958; Баширова Д. К., Сорокин А. А. Клеточный иммунитет у больных различными формами острой бактериальной дизентерии. М., 1979; Лобзин Ю. В., Волжанин В. М., Захаренко С. М. Клиника, диагностика и лечение актуальных кишечных инфекций. СПб., 1999.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы 

## Иҫкәрмәләр
Һауа транспорты буйынса федераль агентлыҡ

**Һауа транспорты буйынса федераль агентлыҡ** () йәки **Росавиация** — Рәсәй Федерацияһы транспорт министрлығына буйһонған дәүләт органы. Авиация өлкәһендә  тикшереү һәм күҙәтеү эштәре менән шөғөлләнә.

Росавиация агентлығы административ реформа сиктәрендә, Рәсәй Федерацияһы Президентының 314 һанлы Башҡарма власть органдарының системаһы һәм төҙөлөшө тураһындағы Указы нигеҙендә барлыҡҡа килгән.

## Һылтанмалар
Ғәлин Венер Йәғәфәр улы

**Ғәлин Венер Йәғәфәр улы** (2 апрель 1937 йыл) — ғалим-механик-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1972), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1981). Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (2000), II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (1999).

## Биографияһы
Венер Йәғәфәр улы Ғәлин 1937 йылдың 2 апрелендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙерге Салауат районы) Мәсетле ауылында тыуған.

1956 — Өфө ҡалаһының 9-сы урта мәктәп-интернатын (балалар йорто) тамамлай.

1961 — Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай.

1961 йылдан Башҡорт дәүләт университетында эшләй.

1964 йылдан алып СССР Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Бөтә Союз үҙәгендә ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1972 йылдан — Новосибирск университетында уҡыта.

1982 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының иҫәп математика институтында өлкән, 1995 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1982—1992 — йылдарҙа Мәскәү физика-техник институтында уҡыта. Институттың фәнни совет ағзаһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1972), доцент.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе
Атмосфера физикаһы, радиация процестары, атмосфераның дөйөм циркуляция моделен үҙләштереү, программаға һалыу һ. б.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (2000)
* 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (1999)
* Салауат районының почетлы гражданы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Параметризация радиационных процессов в атмосферной модели ИВМ РАН, Изв. РАН. Физика атмосферы и океана, 1998, том 34, № 3, с. 380—389:
* Численное моделирование влияния уменьшения концентрации озона на зимнюю атмосферную циркуляцию в Северном Полушарии в последнее десятилетие, Доклады Академии Наук, 1998, том 362, № 4, с. 544—547 (соавтор Володин Е. М.);
* Interpretation of Winter Warming on Northern Hemisphere Contintntsin 1977- 94, Journal of Climate, 1999,№ 12, 2947—2955 (with D.M.Volodin);
* AGCM simulation of intraseasonal variability associated with the Asian summer monsoon, Climate Dinamics,2003,21,pp.423- 446 (with D.E.Waliser, K.Jin, I.S.Kang, K.M.Lau et aI);
* Assessing ID Atmospherik Solar Radiative Transfer Models: Interpretation and Hadling of Unresolved Clouds, Joural of Climate,3003,v. 16,№ 16, pp.2676- 2699 (with H.W.Barker, G.L.Stepfens, P.T.Partain et al);
* Модельное исследование межгодовой изменчивости содержания атмосферного озона в средних широтах, Известия РАН. Физика атмосферы и океана, 2004, том 40, № 2, с. 210—221 (соавторы Смышляев С. П.,Володин Е. М.)

## Китаптары
* Галин В. Я. Фронтовые дороги отца. Уфа, Китап, 2011
* Ғәлин В.Й. Ауылыма хат.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Фрунзенско-Приморская юлы

**Фрунзенско-Приморская юлы**, шулай уҡ шәмәхә, көрән күк юлы, Санкт-Петербург метрополитенының 5-се юлы.

Санкт-Петербургтын Приморский районды һәм Фрунзе районды бейләй.

## Станциялар (төньяҡтан)
# Комендант проспекты (метро станцияһы)
# Старая Деревня (метро станцияһы)
# Крестовский остров (метро станцияһы)
# Чкаловская (метро станцияһы)
# Спортивная (метро станцияһы)
# Адмиралтейская (метро станцияһы)
# Садовая (метро станцияһы)
# Звенигородская (метро станцияһы)
# Обводной канал (метро станцияһы)
# Волковская (метро станцияһы)
# Бухарестская (метро станцияһы)
# Халыҡ-ара (метро станцияһы)
# Проспект Славы (метро станцияһы) (төҙөлә)
# Дунайская (метро станцияһы) (төҙөлә)
# Шушары (метро станцияһы) (төҙөлә)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фрунзенско-Приморская линия на сайте metro.vpeterburge.ru
* Фрунзенский радиус на сайте ometro.net
Рәсәй Президенты

** Рәсәй Президенты** — Рәсәй Федерацияһының иң юғары вазифалы кешеһе. Рәсәй Хөкүмәтен төҙөй.

** Рәсәй Президенты** статусы һәм хоҡуғы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы һәм башҡа федераль закондар менән билдәләнгән.

## Рәсәй Президентына буйһонған структуралар исемлеғе
Министрлыҡтарға инмәғән Федераль агентлыҡтар һәм хеҙмәттәр, тура Рәсәй Президентына буйһонған структуралар исемлеғе:

## Президенттар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Президенты рәсми сайты 
* Рәсәй Президенты
Өфө метрополитены

**Өфө метрополитены** () — тормошҡа ашырылмаған транспорт системаһы, проект.

1988—1993 йылдарҙа «Нижегородметропроект» институты Өфө метрополитенының проектын эшләне.

1996 йылдын 30 майында Рәсәй Президенты Борис Ельцин тантаналы рәүештә метрополитенының беренсе ташты һалды.

1998 йылдын 18 сентябрендә Башҡортостан Хөкүмәте 2007 йылда беренсе өлөштә асыу тураһында ҡарар сығарҙы.

2010-сы йылдарҙан Өфөлә метрополитен төҙөү урынына, Монорельс төҙөү тураһында һүҙ бара.

## Метрополитен төҙөү өсөн геологик тикшеренеүҙәр
1982 йылда В. И. Мартин етәкселеғендә Көнбайыш Урал инженер-төҙөлөш эштәре тресы тәрән һалына торған (60 м тиклем) метрополитен («Метрогипротранс» институты проекты, Мәскәү), 1992 йылда — метрополитендың һай һалына торған 1‑се сиратын («Нижегородметропроект» институты), 2002—2003 йылдарҙа «Ульяновтар» станцияһынан «Муса Гәрәев бульвары» станцияһына тиклем 1‑се башланғыс участканы төҙөү өсөн инженер-геология эштәр үткәрелә.

## Иҫкәрмәләр
Аллаяров Ричард Хәйрулла улы

**Аллаяров Ричард Хәйрулла улы** (5 июнь 1927 йыл — 5 ноябрь 1988 йыл) — СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959). КПСС-тың XXII съезы делегаты.

## Ғүмер юлы
Аллаяров Ричард Хәйрулла улы 1927 йылдың 5 июнендә Башҡорт АССР-ы Мәсетле районының Дыуан-Мәсетле ауылында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Офицер атаһы Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән үк һәләк була. 1941 йылда Белоруссияның Дзержинск районы биләмәһендәге хәрби ҡаласыҡта алтынсы синыфты тамамлап өлгөргән Ричард Аллаяров тыуған яҡтарына юллана. Артабан Ишембай ҡалаһының икенсе һанлы һөнәрселек училищеһын тамамлай. 1943 йылдың йәйендә «Ишембайнефть» тресында быраулаусы булып эшләй башлай. 1946 йылда «Туймазабурнефть» тресының икесе быраулау контораһына быраулаусы итеп күсерелә. Ике йылдан һуң быраулау мастеры итеп тәғәйенләнә. 1955 йылда «Аксаковнефть» тресында өлҡән мастер булып эш башлай. 1964 йылда үҙенең бригадаһы менән Башҡортостан хөкүмәте ҡарары нигеҙендә Төмән өлкәһенең Нефтеюганск ятҡылығын эшкәртергә ебәрелә. Һуңынан уны үтә лә ҡатмарлы эштәр буйынса мастер итеп тәғәйенләйҙәр.

## Бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959)
* СССР-ҙың Почетлы нефтсеһе (1959)
* Нефтеюганск ҡалаһының Почётлы гражданы (1987)
* Октябрьский ҡалаһында Р. Аллаяров исемендәге урам бар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда. — Уфа. 2011
* Богатко С. А. По праву первых. — Свердловск, 1973.
* Энциклопедия Ханты-Мансийского автономного округа Тюменской области. — «Югория», 2002.

## Һылтанмалар
Ҡырым (мәғәнәләр)

**Ҡырым** — күп мәғәнәле һүҙ.

## Мәҡәләләр
* Ҡырым — Ҡара диңгеҙ төньяҡ киҫәгендә ярымутрау.
* Ҡырым (Әлшәй районы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡырым ханлығы — урта быуат дәүләте (1441—1783).
* Ҡырым Республикаһы — Рәсәй Федерацияһың составында республика.
* Ҡырым Автономиялы Республикаһы — Украина составындағы автономиялы республикаһы.
* Ҡырым татарҙары — төрки халыҡ.
* Ҡырым һуғышы — Рәсәй менән Бөйөк Британия, Сардиния, Төркиә һәм Франция коалицияһы араһындағы һуғыш.
Геотермия

**Геотермия** — (*гео* һәм *therme* — йылылыҡ) — геотермика, геофизиканың ер аҫты йылылыҡ торошон һәм йылылыҡ тарихын өйрәнә торған бүлеге.

## Ер ситенең йылылыҡ сығанаҡтары
Эске йылылыҡ сығанаҡтары (ер ҡабығы, мантия, ядро) тарафынан барлыҡҡа килтерелгән Ерҙең эндоген йылылыҡ ҡыры тикшеренеү объекты булып тора. Г. дөйөм геология, вулканология, гидрогеология, геодинамика, геохимия, сейсмология, тектоника һ.б. м‑н тығыҙ бәйле. Төп геотермик күрһәткестәр – йылылыҡ ағымының тығыҙлығы һәм геотермик градиент. Т‑раны үлсәү скважиналарҙа, ерҙәге һәм диңгеҙ төбөндәге шахталарҙа бер нисә км тәрәнлектә үткәрелә. Тәрәнлеккә ҡарап т‑раның үҙгәреүе 0,006–0,15 град/м сиктәрендә тирбәлә, йылылыҡ ағымының тығыҙлығы 20–100 мВт/м². Геотермик үлсәү һөҙөмтәләре геол. структураларҙың тотҡан урынын асыҡлағанда, стратиграфик горизонттар бәйләнешендә, палеоклиматты реконструкциялағанда, файҙалы ҡаҙылма ятҡылыҡтарын разведкалағанда һәм үҙләштергәндә, тәбиғи быуҙы, термаль һыуҙарҙы һ.б. өйрәнгәндә ҡулланыла. Башҡортостан терр‑яһында Янғантауҙың термоаномаль күренештәрен тәүге тапҡыр П.С.Паллас (1773) тасуирлай, А.Биккель (1932), Г.В.Вахрушев (1927, 1961), Г.Ф.Пилипенко (1966), ш. уҡ Р.Ф.Абдрахманов, В.А.Дольников, В.П.Зверев, Т.Т.Казанцева, В.Н.Пучков тикшерә. 40‑сы йй. аҙағынан систематик геотермик тикшеренеүҙәр Ишембай нефть ятҡылығында (С.С.Ковнер) һ.б. нефть ятҡылыҡтарында башлана; Туймазы р‑нына геотермик характеристика бирелә (Д.И.Дьяконов). СССР-ҙың Европа өлөшөнөң геотермик карталар серияһын (В.А.Покровский, Б.Г.Поляк, 1960–62), СССР-ҙың геотермик картаһын (Ф.А.Макаренко редакцияһында, 1972) төҙөүҙә “Башнефтегеофизика” ААЙ бүлектәренең геология-разведка эштәре һығышталары ҡулланыла. 60‑сы йй. аҙағынан Геология институтындағы тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә терр‑яның геотермик режимы өйрәнелә; Көньяҡ Уралдың һәм Көнсығыш Европа платформаһының көнсығыш өлөшөнөң төп литологик-стратиграфик ҡатлауҙарына физик йылылыҡ характеристикаһы бирелә; Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының палеоклиматы реконструкциялана; Уралдың йылылыҡ ағымы б‑са мәғлүмәттәр каталогы төҙөлә.

## Практик мәғәнәһе
Тикшеренеү нәтижәһендә үҙ эсенә Тагил-Магнитогорск зонаһының көнбайыш өлөшөн индергән аномаль түбән (30 мВт/м² кәмерәк) йылылыҡ ағымының Урал зонаһы айырыла (И.В.Голованова, И.С.Огаринов, В.Е.Сальников һ.б.). Республика скважиналарҙы геофизик тикшереүҙәрҙең үҫешенә бәйле, термометрия үҫеш ала. 1974 й. башлап Башҡорт дәүләт университетында Р.А.Вәлиуллин етәкс. геотермик тикшеренеүҙәр алып барыла. Геотермик үлсәүҙәрҙең методикаһы эшләнә, нефть ятҡылыҡтарының (Ҡушкүл нефть ятҡылығы, Сергеевка нефть ятҡылығы һ.б.) геотермограммалары төҙөлә, тау тоҡомдарының физик йылылыҡ сифаттары өйрәнелә (А.С.Буевич, И.Л.Дворкин, Р.К.Яруллин). СССР-ҙың Европа өлөшөнөң йылылыҡ ағымы картаһын (1987), СССР терр‑яһы һәм сиктәш илдәр терр‑яһы картаһын (1980), Европаның геотермик атласын (1992) төҙөүҙә Башҡортостан терр‑яһында геотермик тикшеренеү материалдары ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гогель Ж. Геотермия, перевод с французского. М: 1978
* Сальников В.Е. Геотермический режим Южного Урала. М., 1984; Голованова И.В. Тепловое поле Южного Урала. М., 2005.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Геотермик градиент
Гематология

**Гематология** (*гемо* һәм *логия*) — ҡан һәм ҡан барлыҡҡа килтереүсе ағзалар тураһындағы фән. Морфологик (ҡан барлыҡҡа килтереүсе ағзаларҙың һәм ҡандың формалы элементтарының төҙөлөшөн өйрәнә), серологик (плазма һәм ҡан һүле үҙенсәлектәрен) һәм клиник (ҡан системаһы ауырыуҙарының этиологияһын, патогенезын, клиникаһын, диагностикаһын һәм дауалауҙы)  бүлеп ҡарала.

## Һылтанмалар
* Hematology.ru — Всё о гематологии для специалистов-гематологов и гематологических больных
Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы

**Нәбиуллина Эльвира Сәхипзада ҡыҙы** (29 октябрь 1963 йыл) — Рәсәй иҡтисадсыһы һәм дәүләт эшмәкәре, 2013  йылдың 24 июненән Рәсәй Үҙәк Банкы Рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.

## Биографияһы
Эльвира Сәхипзада ҡыҙы Нәбиуллина 1963 йылдың 29 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә шофер һәм приборҙар эшләү заводы хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған. 31-cе урта мәктәптә миҙал менән тамамлаған.

1986 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағас, Рәсәй Федерацияһы Иҡтисади үҫеш министрлығында Стратегик тикшеренеүҙәр үҙәге вице-президенты һәм президенты, иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрының 1-се урынбаҫары, 2007 йылдан 2012 йылға тиклем Рәсәйҙең иҡтисади үҫеш министры, 2012 йылдың майынан 2013 йылдың июненә тиклем Рәсәй Президенты ярҙамсыһы булып эшләй. 1985 йылдан КПСС ағзаһы.

2013 йылдын 24 июненән — Рәсәй Үҙәк Банкы Рәйесе.

«Банк системаһы үҫешенә һәм нығытыуға ҙур өлөш индергәне өсөн» Рәсәй Президенты указы менән 2018 йылдың октябрендә Эльвира Нәбиуллина Почёт ордены менән бүләкләнде.

«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, «Forbes» версияһы буйынса Эльвира Нәбиуллина донъяның иң абруйлы 50 ҡатын-ҡыҙы иҫәбенә ингән һәм рейтингта 49-сы баҫҡысты биләй. Үткән йылдың ноябрендә лә ул «Forbes» рейтингында — 49-сы, ә 2016 йылда 56-сы урынды алған булған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2012)
* Почёт ордены (2018)
* Дуҫлыҡ ордены (2011)
* I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы (2006)
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы (2002)
*  2003 йылда биргән Александр II премияһы лауреаты (ныне — Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара).
* «Ирекле директорҙар институтын үҫтереүгә индергән өлөш» номинацияһында «Йыл директоры» V Милли премия еңеүсеһе (2010).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Вовсе не татарка? - Кто реально по национальности Глава Нацбанка Эльвира Набиуллина. Сайт Яндекс - Дзен    
* Последние упоминания о Эльвире Набиуллиной в СМИ — Инфоротор 
* Набиуллина Э. С. в именном указателе сайта Kremlin.ru
Ҡарға бутҡаһы

**Ҡарға бутҡаһы** (**Ҡарға туйы**) — башҡорттарҙың яҙҙы ҡаршылауға арналған традицион байрамы.

## Үткәрелеү ваҡыты
Яҙ—йәй мәлендә (апрель  аҙағынан июнь уртаһына тиклем) үткәрелгән, ваҡыт үтеү менән яҙғы баҫыу эштәре тамамланыуға тура килтерелгән. 

## Әҙерлек
Ҡатындар, ҡыҙҙар һәм балалар (14 йәшкә тиклемге малайҙар) тауға йәки башҡа ҡалҡыу урынға сыҡҡан, бер көн алда ауыл кешеләренән йыйған аҙыҡ-түлек килтерелгән. Башҡортостандың көньяғында ағас һәм ҡыуаҡтарҙы төрлө төҫтәге таҫмалар, яулыҡтар, көмөш беләҙектәр, муйынсаҡтар, балдаҡтар, төньяҡ-көнсығышында — сәскәләр, сағыу шәлдәр (ҡайһы ваҡыт ике ҡайынды бергә ҡушып бәйләгәндәр) менән биҙәгәндәр, көньяҡ-көнсығышында ағастарға ҡайһы берҙә ойотҡан (ҡатыҡ) ҡойолған һауыт элгәндәр йә иһә уны ағастың төбөнә ҡуйғандар. 

## Байрам ваҡыты
Ҡарға бутҡаһы өлкән йәштәге ҡатындар араһынан байрамды алып барыусы (алсабыр, юлбарсы) һайлағандар. Уға ҡалай тәңкә һәм ҡабырсаҡ менән биҙәлгән башкейемгә (һөлдәһе туҙҙан эшләнеп, тыштан һәм эстән ҡыҙыл кизе-мамыҡ туҡыма менән ҡапланған) һәм түш биҙәүестәренә (ике ҡыҙыл яулыҡтан йәки ҡыҙыл туҡыма киҫәгенән түшелдерек тегелгән, улар бер-береһе менән тоташтырылған һәм ҡалай тәңкәләр менән биҙәлгән) оҡшаған мәрәкә кейем кейҙергәндәр. Традицион рәүештә уңдырышлылыҡты кәүҙәләндергән ҡыяҡлыларҙан (арпа, тары, бойҙай) ҡарға бутҡаһы бешергәндәр, ҡайһы ваҡыт бишбармаҡ әҙерләгәндәр. Сәй табынына бал, бауырһаҡ, бәлеш, гөбәҙиә, ҡоймаҡ, сәк-сәк, эремсек һ.б. ризыҡ килтергәндәр. Аштан һуң ҡоштар һыйлау (ҡарға ашатыу, ҡарға һыйлау) йолаһы үткәрелгән: ҡалған бутҡаны түңгәк, таш өҫтөнә, ағас төбөнә һалып сыҡҡандар, тәбиғәткә, ҡоштарға һәм ата-бабалар рухына мөрәжәғәт итеп, муллыҡ һәм именлек, уңыш һәм уңдырышлылыҡ һорап изге теләктәр әйткәндәр; малайҙар ағас башына менеп ҡарға һ.б. ҡоштар булып ҡысҡырған. Байрамда ярыш ойошторғандар: ҡыҙҙар һәм йәш ҡатындар үҙҙәренең оҫталығын, һәләтен, етеҙлеген, көсөн күрһәтергә тейеш булған. Әйлән-бәйлән уйнағандар, дөңгөр, думбыра, ҡумыҙ һ.б. халыҡ ҡоралдарына ҡушылып яңғыҙ һәм парлап бейегәндәр, йырлағандар, таҡмаҡ әйткәндәр. Ярыштар һәм «ҡарға уйыны», «аҡ тирәк», «дөйә», «гөргөлдәк», «йүгереш», «әбәк», «ырғыуыс», «арҡан йәки таҫтамал тартышыу», «әүһәләй эйеү» кеүек халыҡ уйындары үткәргәндәр. Байрам ваҡытында ғәҙәттә өс тапҡыр — ашҡа, ҡоштар һыйлауға саҡырып һәм байрам тамамланыуын белдереп — һөрән һалынған. Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында Ҡарға бутҡаһы йыш ҡына ғибәҙәт ҡылғандар һәм ҡорбан салғандар.

## Йоланың әһәмиәте
Ҡарға бутҡаһы башҡорттарҙың, мәрхүмдәрҙең йәне ҡошҡа һәм йәнлеккә әүерелә ала, тигән ҡараштарына бәйле булған боронғо исламға тиклемге дини инаныуҙарға барып тоташа (Ата-бабалар культы, Ҡоштар культы). Быға оҡшаш йола байрамдары Көньяҡ Урал һәм Урта Волга буйындағы байтаҡ халыҡтарҙа осрай.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡош туйы

## Әҙәбиәт
* Сулейманова М.Н. Доисламские верования и обряды башкир. Уфа, 2005.
Помпеи

**Помпе́и** (, , ; ) — 79 йылдың 24 авгусында атылған Везувий вулканы көлө аҫтында күмелеп ҡалған Италияның Камапания өлкәһендә Неапольдын йырыҡ түгел урынлашҡан Боронғо Рим ҡалаһы.

Хәҙерге көндә — асыҡ һауалағы музей. ЮНЕСКОның бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Бөтә донъяға билдәле Помпеи ҡалаһы Италияның көньяғында Везувий вулканы итәгендә урынлашҡан. 79 йылдың 24 авгусында вулкан атылы башлағас ҡала көл аҫтында ҡала. Бөгөнгө көндә был ҡаланы күрергә бөтә донъянан туристар ағыла.

1594 йылда был ҡаланы, һәләкәттән һуң быуат ярым ваҡыт үткәс, ҡаҙыу эштәре барышында табалар. 1748 йылдан башлап был урында ҡаҙыу эштәре башҡарыла. Был ҡаланың мозаикалы стеналары, иҙәндәре, храм, амфитеатр, мунса ҡалдыҡтары, йорттар, ҡала ҡапҡаһы янындағы некрополь һәм башҡа нәмәләр табыла.

1870 йылда ике метрлыҡ көл һәм һөрөм аҫтында ҡалған кеше мәйеттәре ятҡан бушлыҡтар табыла. Был бушлыҡтарға шыйыҡ гипс һалып, ул замандағы кешеләрҙең һыны реконструкциялана. Шуныһы ҡыҙыҡлы: кемдәрҙер ғаиләһе менән ашап ултыра, ашарға бешерә, кейем тегә — уларҙы вулкан шул көйө ҡаплаған. Был фигуралар Помпеи музей ҡурсаулығында винтиналарҙа һаҡлана.
Ике мең йыл элек матди үҫешке ирешкән ҡала рухи бөлгөнлөккә төшкән. Ҡала аристократияһы күнел асыу өсөн төрлө саралар үткәргән. Эскеселек, зина ҡалыу, фәхишәлек ҡала кешеләре өсөн ят түгел.

1961 йылдан һуң ҡалала реставрация эштәре башҡарыла. Ҡаланың 20-25 % өлөшөндә ҡаҙыу эштәре башҡарылған.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
*
3 август

**3 август** — григориан стиле буйынса йылдың 215-се (кәбисә йылында 216-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 150 көн ҡала.

 
## 
* 1778: Италияның Милан ҡалаһында «Ла Скала» опера театры бинаһы асыла. Архитекторы — Джузеппе Пьермарини (Giuseppe Piermarini).
* 1795: Париж консерваторияһы эшмәкәрлеген башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:3 августа тыуғандар</categorytree>*
* 1770: Фридрих Вильгельм III, Пруссия короле.
* 1790: Василий Глинка, Рәсәй империяһы архитекторы, классицизм оҫтаһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:3 августа вафат булғандар</categorytree>*
* 1968: Константин Константинович Рокоссовский, Советтар Союзы Маршалы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
* 2008: Александр Исаевич Солженицын, яҙыусы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.

##
1 август

**1 август** — григориан стиле буйынса йылдың 213-сө (кәбисә йылында 214-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 152 көн ҡала.

 

## 
* 1745: Туймазы районының хәҙерге Ҡандра ауылы менән ҡушылған *Ҡандра-Әмин* ауылына нигеҙ һалына.
* 1924: СССР-ҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены булдырыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:1 августа тыуғандар</categorytree>*
* 1870: Илья Иванов, Рәсәй империяһы һәм СССР биологы, йорт хайуандарын яһалма ҡасырыу ысулы авторы. 
* 1885: Дьёрдь де Хевеши, Венгрия химигы, Нобель премияһы лауреаты (1943).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:1 августа вафат булғандар</categorytree>*

## 

## Иҫкәрмәләр
2 август

**2 август** — григориан стиле буйынса йылдың 214-се (кәбисә йылында 215-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 151 көн ҡала.

 
## 
* 1790: Америка Ҡушма Штаттарында беренсе халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә.
* 1887: Америкала Роуэль Ходже (Rowell Hodge) сәнскеле тимер сыбыҡҡа патент ала.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:2 августа тыуғандар</categorytree>*
* 1805: Никанор Чернецов, Рәсәй империяһы рәссамы.
* 1820: Джон Тиндаль, Англия физигы, күк йөҙөнөң ниңә зәңгәр төҫтә булыуын беренсе аңлатыусы. 

## 
*<categorytree depth="0">Категория:2 августа вафат булғандар</categorytree>*
* 1923: Хардинг Уоррен Гамалиел, АҠШ-тың 29-сы Президенты.
* 1964: Ишкинин Ишмәй Иштубай улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).

##
4 август

**4 август** — григориан стиле буйынса йылдың 216-сы (кәбисә йылында 217-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 149 көн ҡала.

 
## 
* 1912: Ла-Манш боғаҙы аша тәүге пассажир самолёты осоп үтә.
* 1932: Өфө протез-ортопедия предприятиеһы эш башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:4 августа тыуғандар</categorytree>*
* 1755: Никола Жак Конте, Франция рәссамы, механик.
* 1895: Софья Гиацинтова, театр һәм кино актёры, режиссёр, педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
* 1901: Луи Армстронг, АҠШ-тың джаз торбасыһы.
* 1905: Борис Александров, СССР һәм Рәсәй композиторы, хәрби дирижёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1958), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1972), генерал-майор (1972).
* 1910: Уильям Шуман, АҠШ композиторы.
* 1914: Борис Ласкин, СССР шағиры, сценарийҙар һәм йыр текстары авторы («Спят курганы тёмные» һ. б).
* 1945: Геннадий Бурбулис, СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре, сәйәсмән.
* 1945: Виктор Смирнов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (1992).
* 1955: Билли Боб Торнтон, АҠШ актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм йырсы, «Оскар» кинопремияһы һәм башҡа бүләктәр эйәһе.
* 1961: Барак Обама, АҠШ-тың 44-се президенты.
* 1970: Глеб Самойлов, СССР һәм Рәсәй рок-музыканты, «The Matrixx» төркөмөнең хәҙерге һәм «Агата Кристи» төркөмөнең элекке солисы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:4 августа вафат булғандар</categorytree>*
* 1875: Андерсен Ханс Кристиан, Дания яҙыусыһы, шағиры, әкиәттәр авторы.
* 1900: Исаак Ильич Левитан, Рәсәй империяһы рәссамы.
* 1905: Вальтер Флемминг (Walther Flemming), Германия анатомы, күҙәнәктең нәҫел материалдарын өйрәнеүсе цитогенетика фәненә нигеҙ һалыусы.
* 1944: Кшишитоф Бачинский, Польша шағиры.
* 1983: Юрий Борисович Левитан, СССР дикторы, РСФСР-ҙың (1973) һәм СССР-ҙың (1980) халыҡ артисы. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында «Совинформбюро» хәбәрҙәрен радионан уҡыусы.
* 1984: Роман Иринархович Тихомиров, СССР музыканты, кинорежиссёр һәм сценарист, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.

##
5 август

**5 август** — григориан стиле буйынса йылдың 217-се (кәбисә йылында 218-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 148 көн ҡала.

 
## 
* 1752: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Шаран районының Шаран ауылына нигеҙ һалына.
* 1975: Төмән — Сорғот тимер юл магистрале файҙаланыуға тапшырыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:5 августа тыуғандар</categorytree>*
* 1850: Ги де Мопассан, Франция яҙыусыһы.
* 1860: Луис Уэйн, Англия рәссамы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:5 августа вафат булғандар</categorytree>*
* 1962: Мэрилин Монро, АҠШ-тың кино актёры, йырсы.

##
6 август

**6 август** — григориан стиле буйынса йылдың 218-се (кәбисә йылында 219-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 147 көн ҡала.

 
## 
* 988: Киев кенәзе Владимир христиан динен ҡабул итә.
* 1496: Бартоломео Колумб бөгөнгө Доминика Республикаһы баш ҡалаһы Санто-Домингоға нигеҙ һала.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:6 августа тыуғандар</categorytree>*
* 1715: Люк де Клапье Вовенарг, Францияның аҡыл эйәһе, эссеист һәм моралист.
* 1795: Генрих Роз, Германия химигы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:6 августа вафат булғандар</categorytree>*
* 1660: Диего Веласкес, Испания рәссамы.

##