open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нураева Бибинур Ғәйнетдин ҡыҙы

**Нураева Бибинур Ғәйнетдин ҡыҙы** (10 февраль 1909 йыл — 11 август 1991 йыл) — журналист. СССР Журналистар союзы һәм КПСС ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1964).

## Биографияһы
Бибинур Ғәйнетдин ҡыҙы Нураева 1909 йылдың 10 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Хәйбулла ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының  Аҡъяр ауылы) тыуған.

1929 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын, ә 1932 йылда Ырымбур дәүләт педагогия институтын тамамлай.

1932—1938 йылдарҙа «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.

1938—1941 йылдарҙа «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы яуаплы мөхәрриренең урынбаҫары вазифаһын үтәй. 1941—1942 йылдарҙа ВЛКСМ Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы була.

1942—1945 йылдарҙа — «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитендә хаттар бүлеге мөдире. 1940-сы йылдарҙа Башҡорт АССР-ы матбуғат хеҙмәткәрҙәре профсоюзының өлкә комитеты рәйесе була.

1945—1946 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы булып эшләй, 1946—1947 йылдарҙа Ҡытайҙың Далянь (Порт-Артур) ҡалаһында йәшәй.

1947—1951 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Радиомәғлүмәт комитетының узел тапшырыуы һәм редакцияһының начальнигы була.

1953 йылда КПСС Башҡортостан өлкә комитеты эргәһендәге 2 йыллыҡ партия мәктәбен тамамлай.

1953—1964 йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1964 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.

1991 йылдың 11 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1964)

## Әҙәбиәт
* Башкирский комсомол : энциклопедия // Гл. ред. У. Г. Саитов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2016. — 608 с.: ил. ISBN 978-5-88185-291-7
Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы

**Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы** (12 июль 1942 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2007).  Халыҡтар Дуҫлығы (1988) һәм  «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Абрар Бәҙретдин улы Ярлыҡапов 1942 йылдың 12 июлендә Башҡорт АССР-ы Матрай районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Матрай ауылында тыуған.

1964 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтынын тамамлай. 1964 йылдан Йылайыр районы «Башҡорт» совхозында өлкән агроном булып эшләй. 1961 йылдан ВЛКСМ-дың Хәйбулла район комитетының 1-се секретары.

1966—1968 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының 2-се секретары, 1968—1972 йылдарҙа шул уҡ комитеттың 1-се секретары.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 7—8‑се саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

1974 йылда Мәскәүҙәге КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1974—1978 йылдарҙа ВЛКСМ Үҙәк Комитетының бүлек мөдире вазифаһын башҡара.

1981 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай. 1981 йылдан КПСС Үҙәк Комитетының инструкторы, консультанты булып эшләй.

1985—1987 йылдарҙа Афған һуғышында ҡатнаша.

1991—1995 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһының тулы хоҡуҡлы вәкиле. 1993 йылда Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы проектын әҙерләүҙә ҡатнаша.

1997 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм «иҡтисад фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһен ала.

1999 йылдан — Мәскәү ҡалаһы хөкүмәтенең Төбәк-ара бәйләнештәр һәм милли сәйәсәт комитеты рәйесенең урынбаҫары булып эшләй.

2003 йылдан Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһында уҡыта. 2007 йылда профессор исемен ала.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге агросәнәғәт комплексын инновацион үҫешенә һәм эшләүенә, ерҙе иҡтисади баһалауҙың теорияһы һәм практикаһына арналған. 35-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Хеҙмәттәре
* Приоритеты инноваций и управление АПК. — М., 1995.
* АПК: точки роста. — М., 2002.
* Аграрная экономика. Основные понятия. — М., 2010. (авторҙаш)
* Экономическая оценка земельных участков и природных ресурсов//Финансы и кредит. Дисциплины специализации. Специальность «Финансы и кредит». Специализация «Оценка собственности». — М.: Изд-во РАГС., 2010. — 184 с.
* Отраслевая экономика: учебное пособие. — М., 2010. (авторҙаш)

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (1988)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)

## Әҙәбиәт
* 
* Башкирский комсомол : энциклопедия // Гл. ред. У. Г. Саитов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2016. — 608 с.: ил. ISBN 978-5-88185-291-7
* *Рәшит Үтәев.* Күңеле һәр саҡ тыуған ерендә // Башҡортостан : гәзит.
Илембәтова Азалия Фәттәх ҡыҙы

**Илембәтова Азалия Фәттәх ҡыҙы** (1 ғинуар 1978 йыл) — ғалим-этнограф, шәрҡиәтсе. Тарих фәндәре кандидаты (2006).

## Биографияһы
Азалия Фәттәх ҡыҙы Илембәтова 1978 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуған.

1999 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.

1999 йылдан Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының этнология бүлегендә эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге башҡорттарҙың этник тарихын, мифологияһын, йолаларын, хайуандар һәм ҡоштар культын өйрәнеүгә арналған.

## Хеҙмәттәре
* Культ животных у башкир: история и современность / А. Ф. Илимбетова, Ф. Ф. Илимбетов ; Российская акад. наук, Уфимский науч. центр, Ин-т истории, яз. и лит. — Уфа : ИИЯЛ УНЦ РАН, 2009. — 306 с.
* Культ животных в мифоритуальной традиции башкир [Текст] / А. Ф. Илимбетова, Ф. Ф. Илимбетов ; Российская акад. наук, Уфимский науч. центр, Ин-т истории, яз. и лит. — [2-е изд., испр. и доп.]. — Уфа : Гилем, 2012. — 703 с.; 21 см; ISBN 978-5-7501-1372-9
* *Илимбетова А. Ф.* Олень в устном творчестве, народном искусстве и верованиях // Башкиры-гайнинцы: история и современность. — Уфа: Китап, 2012. — 264 с. — С. 164—199. — ISBN 978-5-295-05131-9.
* *Илимбетова А. Ф.* Священные птицы башкир. — Уфа, 2014.

## Ғаиләһе
Ағаһы — Илембәтов Азамат Фәттәх улы, техник фәндәр кандидаты, Башҡортостан Хөкүмәте премьер-министры (2011—2012).

## Һылтанмалар
* Образ кукушки в доисламских верованиях башкир  // Ватандаш.
Илембәтов

**Илембәтов** — фамилия.

* Илембәтов Азамат Фәттәх улы  (26.09.1972), техник фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең премьер-министры (2011—2012).
* Илембәтов Вәлит Хәлит улы (1.11.1956), һөйләү жанры артисы, филолог, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002). Филология фәндәре кандидаты (1998).
* Илембәтов Әбүзәр Мөхәмәт улы (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнашыусы.
----
* Илембәтова Азалия Фәттәх ҡыҙы (1.01.1978), этнограф, шәрҡиәтсе. Тарих фәндәре кандидаты (2006).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Илембәт
Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы

**Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы** (10 декабрь 1911 йыл —?) — ғалим-әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1954), доцент (1956). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1960) кавалеры.

## Биографияһы
Хәнифә Шәкүр ҡыҙы Зиннәтуллина 1911 йылдың 10 декабрендә Вятка губернаһы Сарапул өйәҙе (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Баркеләт ауылында тыуған.

Урта мәктәп тамамлағандан һуң, 1928—1932 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Бөрө кантоны Етембәк ауылында, артабан Туймазы районы районы мәктәптәрендә уҡыта.

1937 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1937 йылдан ошо уҡ институтта (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) эшләй:
* 1937—1951 йылдарҙа — ассистент;
* 1951—1954 йылдарҙа — өлкән уҡытыусы;
* 1954—1960 йылдарҙа — башҡорт, татар телдәре һәм әҙәбиәттәре кафедраһы мөдире;
* 1960 йылдан — башҡорт әҙәбиәте кафедраһы мөдире.

1944—1947 йылдарҙа үҙе эшләгән институт ҡарамағындағы аспирантурала, ә 1953—1954 йылдарҙа Мәскәүҙә Максим Горький исемендәге донъя әҙәбиәте аспирантураһында уҡый. 1954 йылда «Башҡорт прозаһының үҫеү юлдары» темаһына диссертация яҡлай һәм «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһен ала. 1956 йылда «доцент» вазифаһына тәғәйенләнә. 

1965 йылда Өфө ҡала Советына депутат итеп һайлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге
1937 йылдан урта мәктәптәр өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса программалар һәм дәреслектәр төҙөүҙә ҡатнаша. Улар араһында «Башҡорт теле» (IV синыф өсөн; 22 тапҡыр баҫылған), «Тыуған тел» (I синыф өсөн; 20 тапҡыр баҫылған), «Әҙәбиәт» (IX синыф өсөн, Ә. Чанышев менән берлектә; 1950, 1952, 1953), «Башҡорт әҙәбиәте» (IX синыф өсөн; 1959, 1960, 1962, 1964), «Башҡорт әҙәбиәте» (IX синыф өсөн, Ә. И. Харисов менән берлектә; 1966), «Башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия» (IX синыф өсөн; 1949, 1951, 1954, 1957, 1960, 1962), «Башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия» (IX синыф өсөн; 1966) һәм авторҙар коллективы нигеҙендә «Башҡорт әҙәбиәте» (IX синыф өсөн; 1960, 1962) һәм башҡалар бар.

## Хеҙмәттәре
* *Зиннәтуллина Х., [[Чанышев Әмир Иҙрис улы|Чанышев Ә.]]* Әҙәбиәт. Урта мәктәптең IX класы өсөн дәреслек. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1953. — 302 бит.
* *Зиннәтуллина Х.* Башҡорт әҙәбиәте. Урта мәктәптең IX класы өсөн дәреслек. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1959. — 152 бит.
* *Зиннәтуллина Х.* Башҡорт әҙәбиәте. Урта мәктәптең IX класы өсөн дәреслек. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1961. — 156 бит.
* *Зиннәтуллина Х., [[Харисов Әхнәф Ибраһим улы|Харисов Ә.]]* Башҡорт әҙәбиәте. Урта мәктәптең IX класы өсөн дәреслек. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1966. — 302 бит.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1960)

## Иҫкәрмәләр
Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы

**Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы** (7 март 1931 йыл — 9 ноябрь 2016 йыл) — партия, дәүләт һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1955 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары, секретары, 1960—1963 йылдарҙа — беренсе секретары; 1965 йылдан Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры, 1969 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире. 198—1986 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 6—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), ике «Почёт Билдәһе» (1960, 1967) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Клара Ғабдрахман ҡыҙы Төхвәтуллина 1931 йылдың 7 мартында Мәскәү ҡалаһында тыуған. Өфөнөң 3-сө урта мәктәбендә уҡый.

1953 йылда Харьков педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай. 1953 йылдан Украина ССР-ы Одесса өлкәһе Первомайск ҡалаһы урта мәктәбендә уҡыта.

1954 йылдан Өфөнөң 20‑се урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1955 йылдан ВЛКСМ‑дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары. 1960—1963 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының 1‑се секретары .

1965 йылда Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.

1965—1969 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры.

1969 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире булып эшләй. 1981—1986 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе вазифаһын үтәй.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 6—10‑сы саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

2016 йылдың 9 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976)
* ике «Почёт Билдәһе» ордены (1960, 1967)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сәхәүетдинова Мәстүрә Низам ҡыҙы

**Сәхәүетдинова Мәстүрә Низам ҡыҙы** (7 ғинуар 1903 йыл — 2 март 1996 йыл) — инженер‑архитектор, дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ында ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге халыҡ комиссары. 1936 йылыдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (1993).  

## Биографияһы
Мәстүрә Низам ҡыҙы Сәхәүетдинова 1903 йылдың 7 ғинуарында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Үрге Ҡыйғы ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Иртә етем ҡала, апаһы һәм ҡартатаһында тәрбиәләнә. 12 йәшендә тыуған ауылындағы ике класлы ир-егеттәр мәктәбенә уҡырға инергә мөмкинлек ала. Уны тик яҡшы билдәләргә тамамлағандан һуң, Өфө уҡытыусылар семинарияһында белемен дауам итергә хоҡуҡ ала, әммә Граждандар һуғышы башланғас, был ниәте тормошҡа ашмай ҡала.

Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, тыуған ауылында комсомол ячейкаһын ойоштора, махсус тәғәйенешле отрядтар составында ҡорал тотоп ауыл учреждениеларын һәм складтарын һаҡлауҙа ҡатнаша. Тәүге артелдәрҙе һәм коммуналарҙы, ҡатын-ҡыҙҙар советтарын булдыра.

1936 йылда Мәскәүҙәге В. В. Куйбышев исемендәге РККА Хәрби инженерҙар академияһын тамамлап, инженер‑архитектор һөнәре ала.

1936 йылдан «Башпроект» проекттар планлаштырыу тресының баш архитекторы, идарасы урынбаҫары булып эшләй.

1937 йылдан Башҡорт АССР-ының коммуналь хужалығы халыҡ комиссары вазифаһын башҡара. 1939 йылдан Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы фәнни‑техник советының рәйесе була. 1942 йылдан Башҡорт АССР-ы Халыҡ комисарҙары советы рәйесе урынбаҫары вазифаһын үтәй.

Бер үк ваҡытта 1938—1943 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Архитекторҙар союзы идараһы рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында эвакуацияланған предприятиеларҙы урынлаштырыу эше менән етәкселек итә.

1945—1962 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының Архитектура эштәре буйынса идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 2—4‑се саҡырылыш депутаты итеп һайлана.

1996 йылдың 2 мартында Өфө ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Мәстүрә Низам ҡыҙының фәнни эштәре Башҡорт АССР-ында гражданлыҡ төҙөлөшө мәсьәләләренә арналған. 1930‑сы йылдарҙың 2‑се яртыһында республикала торлаҡ йорт һәм йәмәғәт биналарын проектлауҙа ҡатнаша.

## Хеҙмәттәре
* Город Уфа. — М., 1948. (авторҙаш)

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1949, 1967)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (1993)

## Хәтер
* Өфөлә Мәстүрә Низам ҡыҙы Сәхәүетдинова йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған
* Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылы урамдарының береһенә уның исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Донгузов К. А.* Союз архитекторов Республики Башкортостан: история и современность. — Уфа, 1998.
* Строительный комплекс Республики Башкортостан / авт.‑сост. А. С. Нугуманов. — Уфа, 2004.
* *Юрий Узиков* Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 139-140 с. ISBN 5-295-02294-3. *Ленина улица, 2*

## Һылтанмалар
* 
* «Неизвестный Башкортостан» : Мастюра Сахаутдинова, первая женщина-нарком Башкирии // Башҡортостан юлдаш телевидениеһы
Шафиҡова Гөлсирә Мазһар ҡыҙы

**Шафиҡова Гөлсирә Мазһар ҡыҙы** (16 май 1955 йыл) — шағир, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһы (1997) һәм Рәсәй Федерацияһы (2006) Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге (2002) һәм Учалы районының Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге (2005) премиялары лауреаты.

## Биографияһы
Гөлсирә Мазһар ҡыҙы Шафиҡова 1955 йылдың 16 майында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Яңы Мишәр ауылында тыуған. Һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тыуған ауылында, ун йыллыҡ мәктәпте Дыуан-Мәсетле ауылында тамамлаған.

1976 йылда Өфө китапханалар эше техникумын тамамлай. Шул уҡ йылда Мәсетле районы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге инспекторы вазифаһында эш башлай.

1977 йылда Йонос ауылы китапханаһы мөдире итеп тәғәйенләнә һәм хаҡлы ялға сыҡҡынсы эшләй.

## Ижады
Гөлсирә Шафиҡова балалар өсөн ижад итә.

## Китаптары
* Тере мендәр. Өфө, 1992;
* Һөт ҡасты / Йәләй, өләсәй һәм бейәләй. Өфө, 1994;
* Аҙашҡан көн. Өфө, 1998;
* Яралы тирәк. Өфө, 2002;
* Алһыуланған аҡ болот: шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. Өфө, 2005;
* Мин — олон: шиғырҙар. Өфө, 2011.

## Бүләктәре
* Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премияһы лауреаты (2002)
* «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» танылыу билдәһе (2003)
* Учалы районының Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге премияһы лауреаты (2005)

## Һылтанмалар
* Поэтесса Гульсира Шафикова отмечает юбилей
* ШАФИКОВА Гульсира Мазгаровна 
* Шафикова Гульсира Мазгаровна
Ингеборга (Дания принцессаһы )

**Дания прицессаһы Ингеборга** (, 2 август 1878 йыл — 11 март 1958 йыл) — Дания короле Фредерик VIII һәм королева Ловистың икенсе ҡыҙы, кейәүҙә Вестергетланд герцогиняһы, Швеция принцы Карлдың ҡатыны.

## Биографияһы

### Никах
Вестергетланд герцогы, принц Карл Шведский менән Копенгагенда 1897 йылдың 27 авгусында никахлаша. Дүрт балалары була:
* Принцесса Маргарита (1899—1977), принц Аксель Датский ҡатыны.
* Принцесса Марта (1901—1954), Норвегия кронпринцы Улаф, 1957 йылда — Норвегия короле Улаф V ҡатыны.
* Принцесса Астрид (1905—1935), Бельгия короле Леопольд III ҡатыны.
* Принц Карл (1911—2003), морганатик никах менән өйләнә һәм принц Бернадот титулын ала.

Германияла улар туй сәйәхәте үткәрә. Принцесса, швед короле Карл XV ейәнсәре булараҡ, Швеция халҡы араһында бик популяр була. Уның хаҡында «Ингеборга — иң яҡшы швед королеваһы булыр ине» тиҙәр. 1897 — 1907 йылдарҙа королева София йәмғиәттә бик һирәк күренә, ә тәхет вариҫы принцесса Виктория үҙенең күп ваҡытын сит илдә үткәрә, шуға күрә Швецияла беренсе леди булып принцесса Ингеборга һанала.

Ул автомобилдәрҙе һәм спортты бик ныҡ ярата, конькиҙа шыуа. 1908 йылда ул принц Вильгельмды һәм уның ҡатыны Бөйөк княгиня Мария Павловнаны Рәсәйҙә оҙатып йөрөй.

### Ғаилә тормошо
Уның ғаилә тормошо бәхетле була, әммә 1935 йылда уның ҡыҙы Астрид һәләк була. Был бөтә ғаилә өсөн ҙур ҡайғы була.

Ингеборга Швецияла бик популяр була. Уны яҡшы кәйефе, тыныс һәм күңелле характеры өсөн ныҡ яраталар. 1905 йылда Норвегия хөкүмәте кем Норвегия короле һәм королеваһы булырын хәл итә. Ингеборга һәм уның ире, уларға был титул бирелмәгәс, рәхәтләнеп тын ала.

Өс ҡыҙының никахы арҡаһында Принцесса Ингеборга ҡайһы бер Европа монархтарының өләсәһе. Улар: Норвегия короле Харальд V, Бельгия короле Бодуэн һәм Альберт II. Шулай уҡ ул Люксембургтың Бөйөк герцогы Анриҙың өләсәһе.

## Шәжәрә

## Һылтанмалар
* Королевский дом Дании и Исландии
* Королевский дом Швеции и Норвегии
Ингрид Рагнвальдсдоттир

**Ингрид Рагнвальдсдоттир** (, һ. б.-сканд. *Ingiríðr Rögnvaldsdóttir*) — Стенкилдәр династияһынан швед принцессаһы, Швеция короле Оло Инганың ейәнсәре, Норвегия короле Харальд IV Гиллиҙың ҡатыны, Швеция короле Магнус Хенриксендең һәм Норвегия короле Инга Горбундың әсәһе.

## Биографияһы
Ингрид Швеция короле Оло Инганың берҙән-бер улы Рагнвальдтың ҡыҙы. Уның атаһы швед короле Оло Инга тере саҡта уҡ вафат булған.

Ингридты инәһе, Маргарита Фредкулла, иренең туғаны, Дания короле Нильстың энеһе, Скаделор Хенрикҡа кейәүгә бирә. Никахта бер нисә улы тыуыуына ҡарамаҫтан, никах бәхетһеҙ булып сыға. Ингрид һөйәркәһе менән бергә иренән ҡасырға маташа, әммә тотола. Хенрик ҡатынының ҡасырға маташыуында туғаны, король Эрик I улы Кнуд Лавардты ғәйепләй. 1131 йылда Хенрик Скаделор Кнуд Лавардты үлтереүҙә ҡатнаша. Был енәйәт король Нильсҡа ҡаршы баш күтәреүгә килтерә, ихтилалды Кнуд Лавардтың бер туған ҡустыһы Эрик Эмуне күтәрә. 1134 йылдың июнь айында хәл иткес алыш була, унда Эрик Эмуне король Нильс улы Көслө Магнус ғәскәрен ҡыйрата. Алышта Хенрик Скаделор һәм Магнус һәләк була.

Тол ҡатын Ингридты Эрик Эмуненың союздашы Харальд Галли ҡатынлыҡҡа ала. 1135 йылда уларҙың улы Инге тыуа. Бер үк ваҡытта Харальд Галли Тора Гуттормсдоттир менән дә йәшәй. 1136 йылдың декабрендә Тора янында төн үткәргән король власть өсөн дәғүәсе көндәше Сигурд Слембе тарафынан үлтерелә. Яңы королдәр итеп сабый Инге, Ингридтың улы һәм уның энеһе Тораның өс йәшлек улы Сигурд иғлан ителә.

Ингридтың өсөнсө ире — Арней Иварссон Стодрейм була, ул сагала Ингеның «конунгтың» үгәй атаһы тип атала. Унан башҡа Ингридтың Ивар Пруттан законһыҙ тыуған улы була. Король әсәһе булараҡ, Ингрид улының власть өсөн көндәштәренә ҡаршы алып барған көрәшендә әүҙем ҡатнаша. Һуңғараҡ Ингридтың Хенрик Скаделорҙан тапҡан өлкән улы Магнус ҡыҫҡа ғына ваҡыт Швеция короле булып тора. Әммә 1161 йылдың февралендә Инге һәм Магнус, береһе Норвегияла, икенсеһе Швецияла үлтерелә. Ингридтың артабанғы яҙмышы тураһында бер нәмә лә билдәле түгел.

## Никахтары һәм балалары
# Хенрик Скаделор (үлә 1134), ейәне Дания короле Свен II ейәне. Балалары:
## Магнус (үлә 1161), Швеция короле (1160—1161)
## Рагнвальд (үлә 1161)
## Кнуд (үлә 1162)
## Бурис (үлә 1167), Ютландияла ярлы булып
## Йохан (үлә 1161)
# IV Харальд Гилли (үлә 1136), Норвегия короле (1130—1136). Улы:
## Инге Горбун (1135—1161), Норвегия короле (1136—1161)
# Арне Иварссон Стодрейм. Балалары:
## Инге
## Николас (үлә 1225), Осло епискобы
## Филипп
## Маргарита, Филипп Симонссондың әсәһе
Ивар Прут менән бәйләнештә — Иварссон Орм улы Орм Иварссон.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Снорри Стурлусон. «Круг Земной» Сага о Магнусе Слепом и Харальде Гилли
* Снорри Стурлусон. «Круг Земной» Сага о сыновьях Харальда Гилли
* NORSK BIOGRAFISK LEKSIKON. Ingerid Ragnvaldsdatter (норв.)
Марта Шведская

**Принцесса Шведская Марта** (, 28 март 1901 йыл — 5 апрель 1954 йыл) — швед принцессаһы, король Оскар II ейәнсәре һәм Норвегия вариҫы принцы Улаф V ҡатыны (һуңынан король Улаф V), Норвегия короле Харальд V әсәһе.

## Никахы һәм король тормошо

Принцесса Марта Стокгольмда тыуа һәм принц Карл Шведскийҙың һәм һәм принцесса Ингеборга Датскаяның ҡыҙы була.

Марта 1929 йылдың 21 мартында үҙенең ике туған ағаһы, Норвегия вариҫы принц Улафҡа кейәүгә сыға. Ул Король Ғали йәнәптәре Норвегияның кронопринцессаһы титулын ҡабул итә. Уларҙың туй тантанаһы һуңғы 340 йыл эсендә беренсе король туйы була.

Бер-береһенә булған ихлас мөхәббәте арҡаһында никахтары бәхетле була. Ғаиләлә өс бала: Рагнхильда (1930), Астрид (1932), шулай уҡ көтөп алған вариҫ, Харальд (1937) тыуа.

Норвегияның кронопринцессаһы үҙенең баҫалҡы, күңелсәк һәм йомарт холҡо менән тиҙ арала халыҡ һөйөүен яулай. 1939 йылда, Европала Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан принц һәм принцесса Америка Ҡушма Штаттарына ҙур визит яһай. Парҙар президент Франклин Рузвельт һәм уның ҡатыны Элеонора Рузвельт менән дуҫлаша.

### Икенсе донъя һуғышы
Принцесса вариҫы Марта 1940 йылдың 26 ғинуарында асыҡ сығыш яһап, Норвегия ҡатын-ҡыҙҙарын мобилизация эштәрендә ҡатнашырға саҡыра. 1940 йылдың апрель айында Германия Норвегияға баҫып ингәс, уның балалары тыуған Швецияһына ҡаса, әммә унда Мартаны һәм балаларын яҡшы ҡабул итмәйҙәр. Күп шведтар уны Швецияның нейтралитетын хәүефле хәлдә ҡалдырҙы тип уйлай. Хатта ҡайһы берәүҙәр уны өс йәшлек улын Норвегияға ебәреп, унда немецтарҙың уны король итеп иғлан итеүҙәрен теләй. Әммә был вариантты Марта бер ҡасан да иҫәпкә алмай. Президент Рузвельт саҡырыуы буйынса ул Америка Ҡушма Штаттарына юллана. АҠШ-та ул балалары менән тәүҙә Аҡ йортта урынлаша.

Ире король атаһы менән бергә Бөйөк Британияға китә. Парҙар оҙаҡ ваҡыт күрешә алмай.

1941 йылдың авгусында принцесса Марта президент яхтаһында президент Рузвельт менән сәйәхәте ваҡытында Уинстон Черчилль менән осраша.

Икенсе донъя һуғышының күп өлөшөн принцесса Марта Америка Ҡушма Штаттарында үткәрә, ул унда үҙ иле өсөн эшләй. 1942 йылда ул Лондонға, ҡайныһының тыуған көнөн билдәләү өсөн ҡатнашырға бара. 1945 йылда Норвегияға ҡайтҡас, уға «милләт әсәһе» тигән ҡушамат бирәләр. Принцесса Норвегияның кронопринцессаһы булараҡ тулыһынса үҙ ролен үтәй һәм норвегтарҙың именлеген һәм тотороҡлоғон булдырыу өсөн бөтә көсөн һала.

### Үлеме
Оҙайлы һәм ҡаты сир менән көрәшкәндән һуң, 1954 йылдың 5 апрелендә Осло ҡалаһында яман шештән вафат була. Өс йылдан һуң уның ире Улаф V исеме аҫтында тәхеткә ултыра.

## Титулдары
* *Король Ғали йәнәптәре Принцесса* Норвежская һәм Шведская Марта (1901—1905)
* *Король Ғали йәнәптәре* Принцесса Шведская Марта (1905—1929)
* *Король Ғали йәнәптәре* Норвегия Кронпринцессаһы (1929—1954)

## Һылтанмалар
* House of Norway of the Royal Website: Crown märtha princess
Магда Юлин

**Магда Юлин**, ҡыҙ фамилияһы **Маурой** (24 июль 1894 йыл, Франция — 21 декабрь 1990 йыл, Стокгольм, Швеция) — швед фигурисы, ҡатын-ҡыҙҙар араһынан яңғыҙ шыуыуҙа сығыш яһаусы. 1920 йылғы Олимпия уйындары чемпионы.

## Биографияһы
Магда Юлин 1894 йылдың 24 июлендә Францияла тыуған, француз музыкаль продюсеры Эдуард Мауройҙың ҡыҙы. Ғаилә Швецияға күсеп килгәндә, Магдаға ете йәш була.

1913 йылда үҙ карьераһында Донъя чемпионатында бер тапҡыр ғына сығыш яһай һәм алтынсы урынды биләй.

Магда 1920 йылда Олимпия уйындарында ҡатнашҡан сағында өс айлыҡ ауырлы була.

Олимпия уйындарынан тыш ул өс тапҡыр Швеция чемпионтаында һәм ике тапҡыр Скандинавия илдәре чемпионатында еңеү яулай.

Магда Юлиндың ике улы бар, ә ғүмеренең һуңғы йылдарын ул Стокгольм ҡалаһында ҡарттар йортонда үткәрә.

## Спорт ҡаҙаныштары

### Олимпия уйындары
* 1920 — 1-се урын

### Донъя чемпионаты
* 1913 — 6-сы урын

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Олимпийская филателия 
* Магда Юлин (англ.)
Эмма Виклунд

**Эмма Виклунд** (), тыуғандағы исеме — **Эмма Шеберг** (); 13 сентябрь 1968 йыл, Стокгольм, Швеция) — швед фотомоделе һәм киноактёры. «Такси» фильмы һәм уның дауамында уйнаған төп роль полиция комиссары Петра аша киң билдәлелек яулай.

## Биографияһы
1968 йылдың 13 сентябрендә Швецияла Стокгольм ҡалаһында тыуған. Атаһы — швед, әсәһе — Конго кешеһе. Эмма — фотомодель, косметика етештергән төрлө фирмаларҙың рекламаһында төшкән.

Актёрлыҡ карьераһы 1995 йылда башлана. Актёр булараҡ киң билдәлелекте уға «Такси» фильмдарында (1998—2007) башҡарған ҡатын-ҡыҙ-полицейский Петра роле килтерә. Беренсе фильмдың рус версияһында уны Ирина Маликова, ҡалған өс фильмдә — Тарасова Марина тауышландыра.

Швеция телевидениеһында үҙ тапшырыуы бар.

2003 йылда Ганс Виклундҡа кейәүгә сыға, уларҙың ике балаһы бар: ҡыҙы Тира һәм улы Элис. 2016 йылдың башында улар айырылыша.

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (инг.) *[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]* сайтта
* Эмма Сьоберг на сайте FMD
*
Алис Кунке

**Алиса Ба Кунка** (; 21 декабрь 1971 йыл, Мальмё) — Швеция сәйәсмәне, тележурналист.

2014 йылдың октябре — 2019 йылдың ғинуарында Швецияның Лёвен етәкселегендәге «ҡыҙыл-йәшел» министрҙар кабинетында мәҙәниәт һәм демократия министры.

## Биографияһы
Атаһы — гамбиец. Әсәһе — швед.
Векшала уҡығанында мәктәп уҡыусылары араһында иң яҡшы спринтер ҡыҙҙарҙың береһе була. 2003 йылда Стокгольм университетының политология факультетын тамамлай.

90-сы йылдарҙан киң мәғлүмәт сараларында эшләй. 1992-1997 йылдары «Sveriges Television» йәмәғәт телевидение менән бәйле. Унда эшмәкәрлеге «Disney Club» тапшырыуы менән башлана. 1998 йылдан TV4 тапшырыуында шәхси ток-шоу алып бара.

2001—2004 йылдарҙа *Skandia страховка компанияһында* департамент директоры вазифаһында эшләй.

2007 йылдан ғәҙел сауҙа өсөн көрәшеүсе «Rättvisemärkt3» ойошмаһының генераль сәркәтибе була.
 
2009 йылдың сентябренән ÅF компанияһында тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм социаль яуаплылыҡ мәсьәләләре өсөн яуаплы хеҙмәткәр.

## Сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге

2013 йылда MUCF — йәштәр эштәре буйынса дәүләт агентлығының генераль директоры итеп тәғәйенләнә.

Дәүләткә ҡарамаған ойошмаларҙа һәм консультатив советтарҙа төрлө вазифалар биләй. Шул иҫәптән, швед сиркәүҙәренең синодында тора (2006—2010) һәм Үҫмерҙәр христиан ассоцияцияһының (*YMCA—YWCA*) швед бүлексәһендә вице-президент була.

Йәшелдәр партияһына ингәндән һуң өс көндән үткәс, 2014 йылдың 3 октябрендә Лёвен етәкләгән һул центрик хөкүмәтенең мәҙәниәт министры итеп тәғәйенләнә.

## Шәхси тормошо
2002 йылдан алып швед актеры һәи йырсыһы Йоханнес Ба Кунка менән никахта тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Йәшелдәр партияһы
Стина Вирсен

**Стина Вирсен Хеденгрен** (; 5 июнь 1968 йыл) — швед рәссамы, график, иллюстратор, яҙыусы.

## Биографияһы
1992 йылда сәнғәт, һөнәрселек һәм дизайн колледжын тамамлай. Профессиональ иллюстратор булып эшләй.

«Dagens Nyheter» швед гәзитенең баш рәссамы.

2000 йылдан алып халыҡ-ара кимәлдә семинарҙар һәм лекциялар үткәрә.

## Ижады
Хәҙер Стина Вирсен Швецияның иң билдәле рәссам-иллюстраторҙарының береһе булып тора.

Төп иғтибарын 2 йәштән 6 йәшкә тиклемге балаларға бүлә. Донъяның төрлө илдәрҙәндә балалар менән эшләй, мәҫәлән, Әбү-Дәби, Токио, Болонья, Умео, Швеция һәм башҡа илдәрҙә.

Бер нисә балалар китабы яҙа һәм иллюстрациялай, анимацион фильмдар авторы. Төрлө модалы брендтар, ресторандар һәм универмагтар, гәзиттәр һәм журналдар, реклама кампаниялары өсөн рекламалар төҙөү менән шөғөлләнә.

Швед иллюстрацияһында бөтөн бер йүнәлешкә нигеҙ һалыусы. Уның драматик һәм шул уҡ ваҡытта ирмәк һүрәттәре китаптың атмосфераһын һәм геройҙарының кәйефен аныҡ сағылдыра.

Вирсендың хеҙмәттәре араһында:
* Швеция почтаһы өсөн, төрлө швед модельерҙарының әйберҙәре һүрәтләнгән, 8 почта маркаһынан торған сериялар сығара.
* БМО өсөн кеше хоҡуҡтарына арналған график иллюстрациялар серияһы төҙөй. Серия БМО-ның Нью-Йорктағы штаб-фатирына, кеше хоҡуҡтарының 50-йыллығы юбилей айҡанлы ҡуйыла.
* 2015 йылда Швецияның Милли көнөндә бөтә донъяла Google баш битендә баҫылған/ ҡулланылған Google Doodle иллюстрациялары.
Үҙенең эштәрен Стокгольмда Швецияның Милли музейында күргәҙмәлә, «Швед модаһы 2000—2015» Свен Гарристың костюм художество музейында (Стокгольм), Сәнғәт үҙәгендә (Гоа, Һиндостан), Швед бейеү музейында (Dansmuseet, Берлин-Стокгольм), Токиола швеция илселегендә, Konstnärshuset (Швеция) һ. б. күргәҙмәләргә ҡуя.

## Һайланма әҫәрҙәре
* Har klocka Jag fått en! (1991)
* Sakboken (1995)
* Djurboken (1995)
* Stor Liten och (1995)
* Tussas Kalas (1996) (авторҙаш)
* Nuffror Siffror och (1997) (авторҙаш)
* Hedvig! (авторҙаш)
* Med steken Hedvig sommaren och (авторҙаш)
* Hardemos prinsessa Hedvig och (авторҙаш)
* Hallå därinne! (2010) (авторҙаш)
* Stjärna namn vid En Ajax (авторҙаш)
* Havet Systern från (авторҙаш)
* Sockerbullen Full cirkus på (2012) (авторҙаш)
* Jag (2012)
* Балалар китаптар серияһы — Rut och Knut
* Балалар китаптар серияһы — Вэм (2010 йылда уның мотивтары буйынса Sveriges Television буйынса даими эфирға сыҡҡан анимацион фильмдар серияһы булдырылған).
* Балалар китаптар серияһы — Brokiga

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Гәзит дизайны йәмғиәте премияһы (1997)
* Скандинавия иллюстраторҙар йәмғиәте премияһы (2001)
* Балалар әҙәбиәте өсөн Expressen Heffaklump Award
* Stockholms Stads Kulturpris
* Nordiska Tecknares Pris
* Elsa Beskow-plaketten 2000 for «Rut och Knut ställer ut»
* Expressens Heffaklump 2007 for «Supershow med Rut och Knut» һәм башҡалар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Стины Вирсен
* Stina Wirsén 
* Сайт Brokiga
Буканова Роза Ғафар ҡыҙы

**Буканова Роза Ғафар ҡыҙы** (29 ғинуар 1950 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2000).

## Биографияһы
Роза Ғафар ҡыҙы Буканова 1950 йылдың 29 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Матрай районы Юлдыбай (Йылайыр районы) ауылында  тыуған.

1969 йылда Сибай педагогия училищеһын, 1976 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын, 1980 йылда — Воронеж дәүләт университетының аспирантураһын тамамлаған. 1980 йылдан алып (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт университетында уҡыта (1998—2000 йылдарҙа, 2005 йылдан башлап сығанаҡтар өйрəнеү һəм историография кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 2000 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһының Фəн, юғары һəм урта профессиональ белем биреү буйынса дəүлəт комитеты рəйесе, 2002—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Əхмәтзәки Вəлиди исемендәге Милли китапханаһы директоры. 1984—1988 йылдарҙа КПСС‑тың Башҡортостан өлкə комитеты инструкторы.

Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Юлдыбай ауылының Почётлы гражданы (2006 йыл). 2009 йылда Рәсәй Федерацияһының белем биреү һәм фән Министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән.

## Фәнни хеҙмәттәре
Фəнни тикшеренеүҙəре 16—18 быуаттарҙа Башҡортостандың социаль‑иҡтисади тарихы проблемаларына, ҡалалар һəм нығытмалы сик һыҙыҡтары төҙөлөшөнə, халыҡтың һалым түлəүсе һəм хеҙмəтле ҡатламдары формалашыуына арналған. 200‑гə яҡын фəнни хеҙмəт, 3 монография авторы. Уның фәнни етәкселеге аҫтында 7 фән кандидаты әҙерләнгән. Ə. Вəлиди исемендәге премия лауреаты (2010).
Хеҙмәттәре:
* Города и городское население Башкирии в XVI—XVII вв. Уфа, 1993;
* Города-крепости юго‑востока России в XVIII веке.
* История становления городов на территории Башкирии. Уфа, 1997;
* Закамская черта XVII века. Уфа, 1999;
* Города-крепости на территории Башкортостана в XVI—XVII вв. Өфө, 2010.
* Башкиры в трудах русских ученых и исследователей (В. Н. Фешкин менән авторҙаш. — Өфө: Китап, 2007. — 320 б.;

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2000)
* Əхмәтзәки Вəлиди исемендәге премия лауреаты (2010)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.bashinform.ru/news/695082-v-nauchnykh-trudakh-roza-bukanova-pristalno-vglyadyvaetsya-v-proshloe-svoego-naroda-k-yubileyu-izvestnogo-uchenogo-istorika/
* http://www.anrb.ru/blog/article/2764
* http://www.bigbook.ru/jury/detail.php?ID=1773
* http://mirznanii.com/b/70v13969/bukanova-roza-gafarovna
Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы

**Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙы** (1 июль 1953 йыл) — педагог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2014) һәм мəғариф отличнигы (2009).

## Биографияһы
Вилә Искәндәр ҡыҙы Баймырҙина 1953 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Аҡъюл ауылында тыуған.

1976 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай. Диплом алғандан һуң Күгәрсен районы мəктəптəрендə уҡытыусы булып эшләй. 1984 йылдан алып Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзының Стәрлетамаҡ яҙыусылар ойошмаһы əҙəби хеҙмәткәре.

1987 йылдан башлап Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында эшлəй: шул иҫәптән 2006 йылдан математика һəм тəбиғи фəндəр факультетының педагогия кафедраһы мөдире, 2009—2012 йылдарҙа — педагогия һəм психология факультеты деканы, бер үк ваҡытта педагогика кафедраһы мөдире.

1996 йылдан алып Башҡортостан мəғарифты үҫтереү институтында: директор урынбаҫары, 1999 йылдан — педагогика кафедраһы мөдире. 2002—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында, шуның 2006—2009 йылдарында педагогика кафедраһы мөдире.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Вилә Баймырҙина йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. Башҡорт дәүләт университетының «Вестник Башкирского университета», Санкт-Петербургта сыҡҡан «Российский гуманитарный журнал» баҫма­ларында редколлегия ағзаһы, М. Аҡ­мулла исе­мен­дәге Башҡорт дәү­ләт педагогия уни­верситетындағы докторлыҡ һәм канди­датлыҡ диссертация советы ағзаһы, Халыҡ-ара этнопедагогтар ассоциацияһы ағзаһы. Алты йыл Стәрлетамаҡ башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтен етәкләй, артабан ‒ рәйес урынбаҫары, республика ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтенең идара ағзаһы, Стәрлетамаҡ башҡорттары ҡоролтайы ағзаһы.

Халыҡ бейеүҙәрен өйрәнеп, профессиональ кимәлдә башҡара, әҙәби әҫәрҙәр яҙа. 2014 йылда Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙын, республика кимәлендә сәхнәгә сығарып, «Ил инәһе» исеме бирәләр.

## Фəнни эшмəкəрлеге
Баймырҙина Вилә Искәндәр ҡыҙының Фəнни тикшеренеүҙəре педагогика һəм мəғариф тарихына, дөйөм педагогика проблемаларына, юғары белем биреүҙең теорияһына һəм методикаһына арналған.

## Фәнни хеҙмәттәре
140-ҡа яҡын фəнни хеҙмəт авторы.
Китаптары:
* Этнопедагогика башкирского народа: история и современность. 2‑се баҫма, тулыландырылған. Өфө; Стәрлетамаҡ, 2008.

## Әҙәби китаптары
* «Түңәрәк донъям»,
* «Ал­ҡынып-ашҡынып аға ғүмер»,
* «Их, был ирҙәрҙе»,
* «Истории из страны моего Детства» — рус телендә,
* «На перекрестке семи дорог» тигән күләмле романын нәшриәткә тапшырған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2014)
* Башҡортостан Республикаһының мəғариф отличнигы (2009)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2007)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/1755-bajmyr-ina-vil-isk-nd-r-y-y
* http://bash.bashgazet.ru/akmulla/28541-il-ine.html 
* http://old.ufacity.info/bs/press/news/180895.html
Васильева Нина Петровна

**Васильева Нина Петровна** (12 март 1959 йыл) — ғалим-ультратауыш диагностикаһы табибы. Медицина фәндәре докторы (2005). Башҡортостан  Республикаһының атҡаҙанған табибы (1999) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004).

## Биографияһы
Нина Петровна Васильева 1959 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ының Шишмә районының Шишмә ауылында тыуған.
1982 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Шул ваҡыттан Республика балалар клиник дауаханаһында эшлəй, 1990 йылдан —бүлек мөдире.

Мәскәү ҡалаһында үткән Медицинала ультратауыш менән диагностикалау белгестәренең Рәсәй ассоциацияһы съезында, Медицинала һәм биологияла ультратауыш менән диагностикалау белгестәренең Европа ассоциацияһы съезында (Варшава, Польша, 2002 йыл), Зальцбургта аҙналыҡ семинарҙарҙа (Австрия, 2 тапҡыр: 2007 йыл, 2008 йыл) ҡатнаша. 2014 йылда Австрияның Грац ҡалаһында бер ай дауамында стажировка үтә.

## Фəнни эшмəкəрлеге
Васильева Нина Петровнаның фəнни эшмəкəрлеге балаларҙың тыумыштан булған үҫеш кəмселектəрен һəм күкрəк ҡыуышлығы ағзалары ауырыуҙарын ультратауыш менән диагностикалауға арналған. Нина Петровна ҡатнашлығында тура эсəк атрезияһы бейеклеген эхографик асыҡлау, яңы тыуған балаларҙа тыумыштан булған күкрəк шаршауы бүҫерен диагностикалау, балаларҙа экссудатив плеврит ваҡытында аҙ инвазив ҡатнашыу күрһəткестəрен билдəлəү ысулдары эшлəнə.

## Фәнни хеҙмәттәре
80‑дəн ашыу фəнни хеҙмəт, 3 методик рекомендация, 3 уйлап табыу патенты һәм 3 рационализаторлыҡ тәҡдиме авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан  Республикаһының атҡаҙанған табибы (1999)
* Башҡортостан  Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Васильева Нина Петровна    
* http://megi.clinic/doctor/vasileva-nina-petrovna/
Дезире Шведская

**Елизавета Дезире Сибилла, баронесса Сильвершельд** (, 2 июнь 1938 йыл) — швед принцессаһы, Вестерботтен герцогы Густавтың һәм принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готтың өсөнсө ҡыҙы. Король Карл XVI Густавтың дүрт апаһы арраһындағы иң өлкәне.

## Биографияһы

Принцесса Дезире Елизавета Сибилла Стокгольмдың Хаг Һарайында 1938 йылдың 2 июнендә тыуған. Уның атаһы-швед тәхете вариҫы Вестерботтен герцогы Густав Адольф һәм әсәһе-принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готт. Принцессаның өлкән апалары Маргарет һәм Биргитта, 1943 йылда уның принцесса һеңлеһе Кристина тыуа, ә 1946 йылда, ниһайәт, — Карл, буласаҡ король (1973 йыл) тыуа. Принцесса, апалары кеүек үк Хаг һарайында тыуа һәм бала саҡта улар менән бергә *Хаг принцессаһы тип аталып йөрөй*.

Атаһы яғынан ике туған апаһы — Дания королеваһы Маргрете II.

1947 йылда принцессаның атаһы үҙенең атаһы һәм ҡартатаһы тере саҡта авиакатастрофала һәләк булған.

1963 йылдың 18 авгусында Король һарайы принцесса Дезире менән швед аристократы барон Нилс Август Сильвершёльдтың (1934—2017) туйын иғлан итә. Кейәү егет барон Карл Сильвершёльд һәм Мадлен Беннихтың улы була. 1963 йылдың 5 июнендә улар Стокгольмдың Изге Николай сиркәүендә никахлаша. Никах арҡаһында принцесса *«ЕЕ Королевское Высочество»* титулын юғалта һәм бынан һуң ул *"Принцесса Дезире, баронесса Сильвершельд "булып билдәле була*. Олатаһы король Густав VI Адольф һәм королева Луизанан бүләккә бриллиант тиара ала.

Никахта тыуған өс балаһы ла Швеция тәхетенә дәғүә итә алмай.
* **Уларҙың улы барон Отто Эдмунд Сильвершельд ** (1965) — 2005 йылда Мария Фредрикссонға өйләнә (тыуған 1965);
* **ҡыҙы Кристина Мадлен Луиза Ева, баронесса Сильвершельд** (тыуған 1966) — барон Ханс де Гейер аф Финспонг (тыуған 1963) ҡатыны. Уларҙың улы Ян де Гейер кронпринцесса Виктория Шведскаяның туйында паж була;
* **Елена Ингеборга Сибилла, баронесса Сильвершельд** (тыуған 1968) — короле Карл ХVI Густав һәм королева Сильвияның 1976 йылда үткән туйында кәләштең әхирәте була, шулай уҡ 1977 йылда принц Бертиль һәм Лилиан Девистың туйында ла кәләш әхирәте була.
Принцесса Дезире туйҙан һуң Куберг замогында, шулай уҡ Госевадхольм замогында — үҙенең ире имениеһында йәшәй. Ул швед короле ғаиләһенең бөтә ваҡиғаларында әүҙем ҡатнаша. Принцесса Дезире һәм уның ире дәүләт төшкө аштарында һәм һәр төрлө ҡабул итеүҙәрҙә ҡатнаша.

Принцесса, уның ире, балалары 2010 йылда кронпринцесса Викторияның туйына, шулай уҡ 2013 йылдың июнендә принцесса Мадлендың туйына ҡунаҡ итеп саҡырыла. Кронпринцесса Викторияның суҡындырыу әсәһе.

## Наградалары
* Дама Ордена Серафимов (Швеция);
* Королевский семейный орден короля Карла XVI Густава (1973);
* Юбилейная медаль Его Величества короля Карла XVI Густава (30 апреля 1996);
* Памятная медаль Рубинового юбилея короля Карла XVI Густава (15 сентября 2013);
* Памятная медаль к 70-летию короля Швеции Карла XVI Густава (30 апреля 2016)
* Большой крест Ордена Святого Олафа (1992);
* Большой крест Ордена Драгоценной короны (2000);

## Шәжәрәһе

## Һылтанмалар
* Профиль на Geneall.net (нем.)
* Профиль на Thepeerage.com (инг.)

## Иҫкәрмәләр
Биргитта Шведская (принцесса)

Принцесса **''Биргитта'' Ингеборга Алиса Шведская** 1937 йылдың 19 ғинуарында тыуа) — швед принцессаһы, никахта княгиня Гогенцоллерн, король Карл XVI Густавтың һеңлеһе.

## Биографияһы

### Ғаиләһе
Принцесса принц Адольф Густав, герцог Вестерботтенский һәм уның ҡатыны принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готскаяның икенсе балаһы һәм ҡыҙы була. Принцессаның атаһы Бернадот швед королдәре династияһына ҡарай һәм Швеция короле Густав VI Адольфтың һәм уның ҡатыны, королева Викторияның ейәнсәре Маргарита Коннтаутскаяның улы. Принцессаның әсәһе Сибилла — принц Карл Эдуард, герцог Саксен-Кобург-Готскийҙың һәм принцесса Аделаида Виктория Шлезвиг-Гольштейнскаяның ҡыҙы. Унан һуң ғаиләлә тағы ла ике ҡыҙ бала принцессалар Дезира менән Кристина, шулай уҡ ҡустыһы буласаҡ король Карл XVI Густав тыуа.

### Никахы
1959 йылда Германияға туғандарына барған сағында принцесса үҙенең буласаҡ ирен немец кенәзе Иоганн Георг Гогенцоллернды (1932-2016) осрата. 1960 йылдың 15 декабрендә йәрәшеүҙәре тураһында иғлан ителә.

Туй 1961 йылдың 25 майында Стокгольмда Королдәр һарайында үткәрергә, ә дини тантана — шул уҡ йылдың 30 май Зигмаринген һарайында  үтә. Туйҙа уның һеңлеһе принцесса Кристина һәм принцесса Бенедикта Датская кәләштең әхирәттәре була. Никахҡа ингәндән һуң Биргитта *Швеция принцессаһы һәм Гогенцоллерн княгиняһы тип атала башлай.*

Биргитта ғаиләлә тәхет вариҫтары булған икенсе бер  ғаилә вәкиле менән династия никахына ингән берҙән-бер бала була. 1990 йылда улар айырым йәшәй башлай, әммә никах рәсми рәүештә тарҡалмай. Был никахтан өс бала тыуа:
* Карл Кристиан Гогенцоллерн (1962 йылдың 5 апрелендә тыуа) *Николь Элен Нестичҡа* (1968 йылдың 22 ғинуарында тыуа) өйләнгән, бер улдары була;
* Дезире Гогенцоллерн (1963 йылдың 27 ноябрендә тыуа), беренсе никахы *граф Ортенбург Генрих Георг Франц менән (өс бала),* икенсе никахы *Экберт Болен унд Хальбах менән*;
* Хубертус Гогенцоллерн (1966 йылдың 10 июнендә тыуа), *Мария Ута Кенигҡа* өйләнгән.
Уларҙың балалары *Ғәли Йәнәптәре *титулын йөрөтә.

### Короллек бурыстары
Принцесса — король гольф йәмғиәтенең почетлы ағзаһы. Был вазифаны ул 1997 йылда атаһының ҡустыһы принц Бертиль вафат булғандан һуң үҙ өҫтөнә ала.

Биргитта йыл һайын Изге Люсия Көнөндә ҡатнаша һәм уны  Швецияның милли байрамы тип иҫәпләй.

Принцесса 2010 йылда ире һәм балалары менән бергә ҡустыһының ҡыҙы кронпринцесса Виктория менән Даниэль Вестлингтың туйына саҡырыла.

### Титулдары
* 19 ғинуар, 1937 — 25 май, 1961: *Король Ғәли Йәнәптәре* Принцесса Шведская
* 25 май, 1961 — хәҙерге ваҡытта: *Король Ғәли Йәнәптәре* Принцесса Шведская, Принцесса Гогенцоллерн

## Шәжәрәһе

## Һылтанмалар
* Принцесса Биргиттаның туйы
* Швецияның Королдәр йорто
* Гогенцоллерндар Йорто
Элин Астрид София Захрисон

**София Астрид Захрисон Элин** (15 май 1895 йыл — 15 май 2008 йыл) — Швецияның иң оҙон ғүмерле кешеһе.

## Биографияһы
Швецияның иң оҙон ғүмерле кешеһе, 113 йәш сиген тәүге үтеүсе. Бынан алда Швеция тарихында иң танылған оло кеше булып Эльза Моберг һанала. Ул 2001 йылдың 20 ноябрында 112 йәш тә 143 көн йәшәп вафат булып ҡала.

2007 йылдың 6 октябрында Швеция тарихындағы иң оҙон ғүмерле тип танылған Астрид Захрисон был статусты 222 көн генә йөрөтөп өлгөрә.

Астрид 113 йыл йәшәүенә ҡарамаҫтан, уларҙың ғаиләһендә бер кем дә уның йәшенә тиклем етмәгән. Атаһы 76 йыл йәшәгән. Әсәһе 91 йәшендә мәрхүм булған.

Шулай итеп, дөйөм алғанда Астрид йәше буйынса ата-әсәһен 58 йылға үтеп китә.

113 йәшен тултырып бер нисә сәғәт үткәс, был донъянан китә.

## Иҫкәрмәләр
Кирәев Салауат Ғаяз улы

**Кирәев Салауат Ғаяз улы** (18 февраль 1955 йыл — 6 апрель 2001 йыл) — цирк артисы, атта оҫта йөрөүсе-һыбайлы, тренер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1975).

## Биографияһы
Салауат Ғаяз улы Кирәев 1955 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының  ҡалаһының Ирек ауылында тыуған. 
Элекке  2-се һанлы интернат-мәктәпте (Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатын) тамамлаған.

1973 йылда Өфө циркы ҡарамағындағы башҡорт цирк студияһын тамамлағандан алып 1994 йылға тиклем Рәсәй дәүләт цирк компанияһында эшләй (Мәскәү; 1973—1990 йылдарҙа башҡорт цирк коллективы составында). «Башҡортостан һыбайлылары» номерында ҡатнашыусы. Рәсәй һәм донъяның 20 иле буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Ағзам Шәрәфетдинов Кирәев тураһында ошолай хәтерләй: «Салауат „Башҡортостан һыбайлылары“ тигән иң уңышлы номеры менән башҡорт ат спорт байрамдарында сығыш яһаны һәм был һәр ваҡыт сағыу, онотолмаҫ тамаша, бөтә программаның үҙәге булды. Үҙенең ат менән идара итеү, эш итә белеү сәнғәтен Салауат уҡыусыларына тапшырырға тырышты, улар менән ваҡыт менән иҫәпләшмәй шөғөлләнде».

1996—1998 йылдарҙа — «Акбузат» ипподромының ат-спорт мәктәбе тренеры. Эшкә уны ипподром директоры, партия етәксеһе Ағзам Шәрәфетдинов саҡыра. Үҙ ваҡытында ул Башҡортостан Республикаһының Учалы һәм Мәләүез райондарында ат-спорт комплексы булдырған. Ул Салауат тураһында хәтерләй: «18 йәшендә Өфө циркы эргәһендә цирк студияһын тамамланы, ә инде 20 йәшендә республиканың атҡаҙанған артисы булды. Рәсәй буйынса ғына түгел, донъяның тиҫтәләгән илдәрендә гастролдәрҙә булды. Цирктан китергә мәжбүр булғас, мин Өфө „Аҡбуҙат“ ипподромы директоры булған саҡта уны үҙбеҙгә ат спорты мәктәбе тренеры итеп эшкә саҡырҙым.»

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Ғ. Сәләм исемендәге премия лауреаты (1986)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1975)

## Фильмография
Емельян Пугачев («Мосфильм» к/ст, 1978—1979). Салауат Юлаев ролен башҡара.
«Салауат роленә башҡорт цирк коллективы артисы, виртуоз һыбайлы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Салауат Кирәев саҡырылды. Фильм ҡуйыусыларҙы ул үҙенең тышҡы ҡиәфәте, ат өҫтөндә оҫта йөрөй белеүе, йәшлеге менән йәлеп итте, ул Салауат кеүек үк йәштә ине.»

Салауат Ғаяз улы Кирәев Салауат Юлаев кеүек 46-сы йәшендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Резяпов Н.* Джигит — потомок народного героя: заслуженный артист БАССР, уроженец Ишимбайского района Салават Киреев / Н Резяпов // Восход. — 2010. — 11 март. — С.2.

## Һылтанмалар
* Кирәев, Салават Гаязович  // башҡорт энциклопедияһы.  — Өфө: ГАУН «башҡорт энциклопедия», 2013.  — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Салауат юлаев образы экран 
* Оҫталыҡҡа өфө циркы һыбайлы Салауат Кирәев тә ҡалышмай. салауат юлаев// ИЯ ЕАН, 3 апрель 2009