open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тяжёва Александра Павловна

**Тяжёва Александра Павловна** (14 апрель 1901 йыл, Ардатов, Сембер губернаһы— 14 октябрь 1978 йыл, Өфө) — совет геологы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1947). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1951) .

### Биографияһы
Александра Павловна Тяжёва Сембер губернаһы Ардатов ҡалаһында  (хәҙер Мордовия) 1901 йылдың 14 апрелендә тыуған.

## Фәнни хеҙмәттәре

*Девонские отложения Башкирии. Ч.1. Стратиграфия. М., 1961 (соавт.);

*Кораллы и брахиоподы пограничных отложений силура и нижнего девона западного склона Южного Урала. М., 1972 (соавт.);

*Кораллы и брахиоподы нижнего девона Южного Урала. М., 1976 (соавт.) и др.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Геология в Казанском университете
Кетли Анна

**Кетли Анна** (, 16 ноябрь 1889 йыл — 7 сентябрь 1976 йыл) — XX быуат уртаһындағы социал-демократик йүнәлештәге венгр сәйәсмәне. 1945—1948 йылдарҙа Венгрия социал-демократик партияһының парламент фракцияһы башлығы, 1956 йылғы мадьяр ихтилалы ваҡытында партияны тергеҙеүсе.

## Биографияһы
Кетли Анна 1889 йылдың 16 ноябрендә Австро-Венгрияла, Будапештта тыуа. Ул ярлы ғаиләләге туғыҙ баланың береһе була. 1917 йылда Венгр социал-демократик партияһына инә һәм уның әүҙем ағзаһы була. 1919 йылда Кетли партия комитетына һайлана. Артабанғы йылдарҙа « » партия гәзитенә йыш ҡына мәҡәләләр яҙа. 1922 йылда Социал-демократик партияһынан парламентҡа һайлана һәм 1944 йылдың мартында немец оккупацияһына тиклем парламентта партия вәкиле булып тора. Немецтар ингәс Будапешттан китә һәм Венгрияла ялған документтар буйынса йәшәй.

Икенсе донъя һуғышынан һуң ҡабат сәйәси йәһәттән әүҙемләшә һәм Венгрияның Социал-демократик партияһын үҙгәртеп ҡорорға ярҙам итә. 1945 йылдың апрелендә Ваҡытлы Милли йыйылыш ағзаһы итеп һайлана һәм шул уҡ йылдың ноябрендә үткән парламент һайлауҙарында социал-демократик фракция рәйесе булараҡ, шулай уҡ парламенттың вице-спикеры итеп һайлана. Һуғыштан һуңғы Венгрияла үҙ партияһының Венгр коммунистар партияһы һәм Венгр эшселәр партияһы менән ҡушылыуына ҡаршы була. 1948 йылдың мартында башланған власть өсөн эске көрәштә ул партия сафынан сығарыла һәм бер аҙҙан, парламентта үҙ урынын юғалтҡандан һуң, ике йыл өйҙәге тотҡонлоҡта ултыра.

## Ҡулға алыу
1950 йылдың июнендә Кетли, социал-демократик партияның башҡа бер нисә ағзаһы менән коммунистар власы тарафынан ҡулға алына. 1954 йылдың ғинуарында, өс йылдан ашыу төрмәлә ултырғандан һуң, шпионлыҡта һәм дәүләткә ҡаршы йүнәлтелгән эшмәкәрлектә ғәйепләнә. Кетлиҙы ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм итәләр. Көнбайыштың социалистик партиялары баҫымынан һуң уны ярлыҡайҙар һәм азат итәләр, әммә ул даими күҙәтеү аҫтында була.

## Мадьяр ихтилалы һәм ҡамғаҡ тормош
1956 йылдың 31 октябрендә, ихтилал осоронда Венгр социал-демократик партияһытергеҙелгәндән һуң, уның президенты партияһы була. 1 ноябрҙән Австрияның Вена ҡалаһында Халыҡ-ара Социалистик кәңәшмәлә ҡатнаша. Икенсе көндө, 2-се ноябрҙә, Венгрия хөкүмәте уны Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль ассамблеяһына делегат итеп тәғәйенләй. 3 ноябрҙә уның төркөмө Имре Надя коалицион хөкүмәтенең министры итеп тәғәйенләнә, әммә икенсе көндө таңдан, 1956 йылдың 4 ноябрендә, Советтар Союзы Венгрияға баҫып инә һәм уға Нью-Йоркка осорға һәм БМО-ның Генераль Ассамблеяһына Венгрия исеменән мөрәжәғәт итергә ҡушыла. Ахырҙа ул Бөйөк Британияла, Лондонда урынлаша һәм социалистик баҫмаларға мәҡәләләр яҙыуға һәм мөхәррирләүгә тотона. 1962 йылда Венгрияның Юғары Суды уны хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлеге өсөн ситтән тороп өс йылға төрмә срогына хөкөм итә. Анна Кетли 1976 йылдың 7 сентябрендә Бельгияла, Бланкенбергта вафат була.

1990 йылдың октябрендә кәүҙәһе Венгрияға алып ҡайтып ерләнелә. 1994 йылдың 7 июлендә Анна Кетли тулыһынса аҡлана.

## Иҫкәрмәләр
Венгр-төрөк дуҫлығы паркы

**Венгр-төрөк дуҫлығы паркы** (, төр. Macar-Parkı Dostluk Türk) — Венгрияның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан парк. Сигетвар алышы иҫтәлегенә төҙөлгән, әлеге алыш барышында Ғосман империяһы ғәскәрҙәре венгр һәим хорваттар обороналаған Сигетвар ҡәлғәһен баҫып ала. Парк 1994 йылда венгр һәм төрөк чиновниктары тарафынан булдырыла.

## Тарихы

1566 йылдың йәйендә яҡынса 80 меңлек Ғосман армияһы Сигетвар ҡәлғәһен ҡамай. Төрөк армияһына Сөләймән  I шәхсән  үҙе етәкселек итә, әлеге ҡәлғә Габсбургтар империяһының иң эре ҡалаларының береһе булған Венаға алып барған юлды ҡаплап тора. Ҡәлғәне ике мең ярым тирәһе һалдат һаҡлай. Ҡамау 6 августан 8 сентябргә тиклем дауам итә.

6 сентябрҙә Сөләймән  I, үҙ тирмәһендә булған саҡта, көтмәгәндә вафат була, уға был ваҡытта 72 йәш була. Уның үлемен йәшерәләр, ә ғәскәрҙәрҙе Бөйөк вәзир Сокколлу Мәхмәт паша етәкләй. Тиҙҙән ҡәлғә оборонаһы менән етәкселек иткән Миклош Зриньи үлтерелә һәм ҡәлғә ҡолатыла. Венаға поход туҡтатыла һәм ғәскәрҙәр кире әйләнеп ҡайта, әммә уларға Сөләймән солтандың вафаты тураһында хәбәр ителмәй.

Сигетвар 122 йыл дауамында ғосман импеерияһының бер өлөшө булып тора. 1596—1600 йылдарҙа был ҡала Сигетвар виләйәте баш ҡалаһы була, ә һуңғараҡ Каниж виләйәте составына индерелә.

«Ғосман осоронда» ҡалала мәсетәре, төрөк мунсалары һәм мәктәптәре төҙөлә. Ул ваҡытта төҙөлгән йорттарҙың ҡайһы берҙәре бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡала, әммә ҡайһы берҙәре, Габсбургтар ҡаланы үҙҙәренә ҡайтарып алғас, емерелә.

## Дуҫлыҡ паркы

Легенда буйынса, Сөләймән солтандың вафатынан һуң уның эске органдары ҡырҡып алына һәм ҡайҙалыр Сигетвар тирәһендә күмелә, ә кәүҙәһе бәлзәмләнә һәм Империя баш ҡалаһына алып киленә.

Сөләмән солтандың 500 йыллығына төрөк хөкүмәте башланғысы менән һәм уның аҡсаһына фаразлау буйынса уның йөрәге күмелгән урында Дуҫлыҡ паркы төҙөлә. 1994 йылдың сентябрендә үткән паркты асыу тантанаһында Венгрия мәғариф министры Фодор Габор һәм Төркиә президенты Сөләймән Демираль ҡатнашалар.

Парк ҡаланан төньяҡ-көнбайышҡв табан 2-3 километрҙа урынлашҡан һәм уға тикелм автобуста барып етеп була. Парк майҙаны 60-ҡа 60 метр тирәһе тәшкил итә, йәғни бер сутый самаһы. Парк йыл әйләнәһенә эшләй.

1996 йылда эсәр һыу фонтаны төҙөлә, ул ғосман архитектура стилендә эшләнгән, плитәләр һәм мрамор төркиәнән килтерелә. Паркта Күркәм Сөләймәндең эске органдарының символик ҡәбере урынлашҡан, мраморҙан символик төрбә һәм Күркәм Сөләймәндең туғраһы.

## Тәнҡит
Парк асылған осорҙа венгр киң матбуғатында парктағы Сөләймән солтандың бик ҙур кәүҙәләнеше тәнҡитләнә. 1997 йылда уның эргәһендә Миклош Зриньиның шундай уҡ менән кәүҙәленеше өҫтәмә рәүештә эшләнә.

## Иҫкәрмәләр
Будапешт геттоһы

**Будапешт геттоһы** — Йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү һәм юҡ итеү сәйәсәте сиктәрендә нацистар тарафынан 1944 йылдың ноябрендә Будапештта булдырылған йәһүд геттоһы. 1945 йылдың ғинуарында совет ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә.
 Венгрияла йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү 1938 йылда, Миклош Хорти милләтсел режимы осоронда, башлана. 1941 йылда Венгрияла 184 мең йәһүд һәм 62 мең суҡындырылған йәһүд йәшәй, улар йәһүдтәргә ҡаршы закондарға ярашлы репрессияларға дусар ителә.

1944 йылдың мартында немец ғәскәрҙәре Венгрияны оҡҡупациялай. Күп кенә йәһүдтәр ҡулға алына. Провинцияла гетто 1944 йылда төҙөлә башлай һәм бер аҙҙан үлем лагерҙарына депортация башлана.

1944 йылдың 15 июнендә Венгрия эске эштәр министры Будапештта гетто булдырыу тураһында бойороҡ сығара, уға ярашлы геттоға *һары йондоҙҙар* менән билдәләнгән 2000 йорт билдәлән, уларҙы диуар менән ураталар Бөтәһе геттоға 220 мең йәһүдте күсереү планлаштырыла. 25 июндә Будапешт йәһүдтәре өсөн комендант сәғәте индерлә.

Гетто булдырылғандан һуң унда йәшәүсе халыҡты концлагерҙарға оҙата башлайҙар. Венгрия оккупацияһы осоронда Будапештта йәһүд халҡы 200 меңдән 70 меңгә тиклем кәмей. Геттонан тыш 20 мең тирәһе кеше нейтраль илдәр дипломаттары (шул иҫәптән Рауль Валленберг һәм Джорджо Перласка) биргән документтар буйынса йәшәй.

1945 йылдың 18 ғинуарында геттоны 151-се Ҡыҙыл Байраҡ Жмеринка дивизияһы частары азат итә, гетто һаҡсылары бик ныҡ ҡаршылашыу күрһәтә. Алыштарҙа ҡатнашыусыһы һүҙҙәренсә, геттоны шартлатырға тейеш булалар. Был ваҡытҡа геттола һәм нейтраль илдәр дипломатик миссиялар контроле аҫтында булған йорттарҙа 94 мең тирәһе йәһүд тотола.

2005 йылда Дунай ярында ҡорбандар иҫтәлегенә мемориал асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 60 лет освобождения еврейского гетто в Будапеште
* A personal account of the Budapest ghetto 
* History of the Budapest ghetto
* Budapest Ghetto today 
* Ghetto Budapest
Колядина Варвара Васильевна

**Колядина Варвара Васильевна** (23 декабрь 1896 йыл — 13 октябрь 1967 йыл) — мәғариф алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1924—1958 йылдарҙа Пенза ҡалаһының В. Г. Белинский исемендәге 1-се урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың ике саҡырылыш (1951, 1955) Юғары Советы, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Пенза өлкә Советы (1957) депутаты. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1954). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1946) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Варвара Васильевна Колядина 1896 йылдың 23 декабрендә Пенза губернаһының Пенза өйәҙе Соловцовка ауылында тыуған.
1916 йылда Икенсе Пенза ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай (педагогик класс менән). 

1916—1923 йылдарҙа Пенза губернаһының Любятино һәм Дубенское ауылдары мәктәптәрендә, 1924—1958 йылдарҙа — Пенза ҡалаһындағы В. Г. Белинский исемендәге 1-се урта мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.

Пенза ҡалаһының атҡаҙанған һәм орденлы уҡытыусыларының Почет китабына индерелгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1946).
* «Почёт Билдәһе» ордены (1949).
* «РСФСР мәктәптәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеме (1954).
* «1929-1930 уҡыу йылында Пенза ҡалаһында иң яҡшы уҡытыусы» исеме.
* Ударник профработы исеме (1930).
* «Мәҙәни фронт ударнигы» исеме (1937) «Красный пролетарий» фабрикаһында «Наҙанлыҡты бөтөрөргә» йәмәғәт ойошмаһынағы эше өсөн.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Ике тапҡыр (1951 һәм 1955 йылдарҙа) РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
* 1952 йылда Бөтә Союз тыныслыҡ яҡлылар конференцияһы делегаты була.
* 1957 йылда хеҙмәтсәндәр депутаттарының Пенза өлкә Советы депутаты итеп һайлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Грошев И. Заслуженная учительница //«Молодой ленинец». 1951. 31 марта;
* В. В. Колядина: Биография //«Сталинское знамя». 1955. 4 февраля
Никандрова Анна Алексеевна

**Анна Алексеевна Никандрова**  (13 октябрь 1921 — 23 июнь 1944) —  88-се  уҡсылар полкының 426 -сы уҡсылар дивизияһы комсоргы (31-се армия, 3-сө  Белорус фронты), өлкән лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945 йылдың 24 мартында, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Анна Алексеевна Никандрова 1921 йылдың 13 октябрендә Барашкино (Липно губернаһы) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса — урыҫ. 8 класты һәм китапхана курстарын  тамамлағандан һуң, китапханала,  шунан һуң комсомолдың Красногород район комитетында эшләй

Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың сентябренән ҡатнаша. Һуғыш башында сандружинник булып эшләй, эвакуацияланған яралыларға ярҙам итә, госпиталдә эшләй. 1942 йылда ВКП(б.) сафына инә.

Кесе лейтенанттар курсын тамамлағандан һуң, Анна Никандрованы  426-сы уҡсылар полкының (88-се уҡсы дивизиялар, 31-се армия, 3-сө Белоруссия фронты) комсоргы итеп тәғәйенләйҙәр.  1944 йылдың 23 июнендә Кираево тимер юлы станцияһы районында  (Белоруссияның Витебск өлкәһе Дубровно районы) өлкән лейтенант Никандрова  беренсе булып  танкыға ҡаршы соҡорҙар аша, артынан үҙенең ротаһы яугирҙәрен эйәртеп  штурмға  ташлана. Ошо уҡ көндә ул дошмандың пулемёт дзотын ҡаплағанда һәләк була. Дубровно ҡалаһында (Белоруссияның Витебск өлкәһе) туғандар ҡәберлегендә ерләнә.  Ҡәберенә һәйкәл ҡуйыла.

СССР Юғары Советы Президиумының  1945 йылдың 24 мартындағы Указы менән  командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн өлкән лейтенант Анна Алексеевна Никандроваға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы тигән юғары исем бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* Советтар Союзы Геройы (1945 йылдың 24 мартынан, үлгәндән һуң);
* Ленин ордены (1945 йылдың  24 мартынан, үлгәндән һуң);
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (28 октябрь 1943 йыл);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (30 май 1943 йыл).

## Хәтер

* Советтар Союзы Геройы Анна Никандрованың исемен  Дубровно ҡалаһында урам йөрөтә.
* Красногородск ҡалаһында 1984 йылда майҙанда  Геройҙар хөрмәтенә  бюст-һәйкәл ҡуйылған, скульпторы Ф. Маначинский. Һәйкәл уның тыуған ауылы Барашкиноға ҡарап тора.
* Дондағы Ростовта Советтар Союзы Геройы  Анна Никандрова исеме менән  76-сы гимназия аталған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список женщин — Героев Советского Союза

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Никандрова Анна Алексеевна.//
* 
* Навечно в сердце народном. — 3-е изд., доп. и испр. — Минск, 1984.
* Рассказы о фронтовых комсоргах. — М., 1982.

## Һылтанмалар

* Анна Алексеевна Никандрова // Will-Remember.Ru .
* Анна Алексеевна Никандрова // Увы! Но это всё, что было!
Комарова Домна Павловна

**Комарова Домна Павловна** (18 октябрь 1920 йыл — 31 декабрь 1994 йыл) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1967—1988 йылдарҙа РСФСР-ҙың социаль тәьминәт министры.

## Биографияһы
Домна Павловна Комарова 1920 йылдың 18 октябрендә Липецк өлкәһенең Ламская ауылында тыуған. 1955 йылда ситтән тороп КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Комарова Липецк өлкәһендә пионервожатый, комсомолдың район комитеты секретары, район башҡарма комитеты секретары, ВКП(б)-ның район комитеты инструкторы булып эшләй.

— 1944—1954 йй. — ВКП(б)-ның Рогнединский район комитеты секретары, Брянск өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдир урынбаҫары.

— 1954—1960 йылдар — КПСС-тың Брянск ауыл район комитетының беренсе секретары,

— 1960—1967 йылдарҙа — Брянск өлкәһе халыҡ депутаттары Советы башҡарма комитеты рәйесе (1962—1964 йылдарҙа — ауыл өлкә башҡарма комитеты),

— 1967—1988 йй. — РСФСР социаль тәьминәт министры.

1940 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы, КПСС Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1966—1989).

СССР һәм РСФСР Юғары Советы депутаты, биш КПСС съезы делегаты. Брянск ҡалаһының почетлы гражданы (1967).

1988 йылдың июненән хаҡлы ялда. 1994 йылдың 31 декабрендә Мәскәү ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены,
* Октябрь Революцияһы ордены,
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* ике миҙал.

## Сығанаҡтар
* http://lipetzkaya2010.narod2.ru/istoriya_shkoli/izvestnie_vipuskniki/
* Кунцево зыяратында ҡәбер ташы
Короткова Александра Ивановна

**Короткова Александра Ивановна** (24 ноябрь 1925 йыл — 13 май 1999 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Горький өлкәһе Богородский районы «Крәҫтиән» колхозы һауынсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

## Биографияһы
Александра Ивановна Короткова 1925 йылда Солонское ауылында, хәҙер Түбәнге Новгород өлкәһенең Богородский районы, ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Ауыл мәктәбендә алты синыфты тамамлағас, «Крәҫтиән» колхозына йәштәр ялан бригадаһына эшкә урынлаша.

1944 йылда тракторсылар курсында уҡый һәм Богородский районының Квощев МТС-ында тракторсы булып эшләй башлай. 1946 йыл фермаға һауынсы булып эшкә күсә, хеҙмәт һөҙөмтәләрен арттырыырға ынтыла, һөт һауыу буйынса планды даими үтәй.

1954 йылдан алып хеҙмәттә еңеүҙәр яулай һәм халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә бер нисә тапҡыр ҡатнаша.

СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 12 мартындағы Указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләре һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәре өсөн Короткова Александра Ивановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә

Ауыл хужалығында артабан да эшләүен дауам итә.

Халыҡ депутаттарының Горький өлкә Советы депутаты һәм СССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. КПСС-тың XXII съезына делегат була.

1999 йылдың 13 майында вафат була. Солонское ауылы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958)
* Ленин ордены (12.03.1958)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (12.03.1958)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (27.09.1950)
* «Хеҙмәт отличиеһы өсөн» миҙалы
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Труда — нижегородцы. — Нижний Новгород, 2001.

## Һылтанмалар
*
Хасанова Матрёна Перфильевна

**Матрёна Перфильевна Хасанова** (25 июль 1918 — 2003 йыл) —  совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Новосибирск өлкәһе Новосибирск районының «Новосибирский» совхозында быҙау ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Матрёна Перфильевна Хасанова  1918 йылда Алтай губернаһы Барнаул өйәҙенең  Кривое ауылында тыуған.

1933 йылда башланғыс белем ала һәм ғаиләһе менән Новосибирск өлкәһенең Степной ҡасабаһына күсеп килә. Быҙау ҡараусылар курсында уҡый һәм  «Новосибирский» совхозында 30 баш быҙау төркөмө менән эшләй башлай. 

Кейәүгә сыға һәм  Новосибирск ҡалаһына  күсеп килә, унда бер аҙ типографияла эшләй.   1947 йылда яңынан совхозға ҡайта һәм быҙау аҙбары-профилакторийҙы ҡабул итеп ала. Ҡатмарлы шарттарҙа көнөнә  быҙауҙарҙың  уртаса  900 грамм артымына  өлгәшә. 1966 йылға ул  4500 быҙау үҫтерә..

СССР Юғары Советы Президиумының  1966 йылдың  22 мартындағы указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләре  һәм малсылыҡтағы рекордлы  күрһәткестәре өсөн Матрёна Перфильевна Хасановаға Ленин ордены һәм   ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Хужалыҡта эшләүен дауам итә. 1970 йылдан алып хаҡлы ялда. Бер нисә тапҡыр Кубовино  ауыл советы,  Новосибирск районы һәм Новосибирск  өлкә советының депутаты итеп һайлана. 

Һуңғы йылдарҙа Новосибирск ҡалаһында  йәшәй. 2003 йылда вафат була.

## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Әҙәбиәт

* Новосибирцы — герои Отечества  / Авторы-составители: С.Н. Станков, С.Б. Виноградов и другие. Главный редактор издания — полковник С.Н. Станков. — Новосибирск: ООО «НКИ», 2010. — 768 с. — ISBN 978-5-7620-1391-8.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Дорофеева Лидия Якимовна

**Лидия Якимовна Дорофеева** (1924 — 1990) — совет  оборона сәнәғәтендә производство алдынғыһы.  Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)

## Биографияһы
Лидия Якимовна Дорофеева 1924 йылдың 15 майында Сыуаш АССР-ының Урмарский районы Бишево ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 

1941 төҙөлөш ойошмаһына эшкә инә,  Чебоксар резинотехник изделиелар заводы төҙөлөшөндә ҡатнаша (завод №320). 

1948 йылдан алып 320-се заводтың бер цехында  эшләй, авиабомбалар, фейерверктар һәм пиротехника составтарын  әҙерләү буйынса бөтә операцияларҙа эшләй.  1948 йылдан  1979 йылға тиклем цехта бөтә баҫҡыстарҙы ла үтә һәм төрлө вазифаларҙа  була — аппаратсы, изделиеларҙы тултырыусы, преслаусы, изделиеларҙы йыйыусы һәм бригадир булып эшләй.  Дорофеева Л. Я производствола иң алдынғыларҙан була, планды 120-130 процентҡа үтәй.

СССР Юғары Советы Президиумының  1966 йылдың  28 июлендәге  указы менән  «1959-65 йылдар планын үтәүҙә ҡаҙаныштары  һәм яңы техника төҙөүе өсөн» Лидия  Якимовна  Дорофееваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 

1979 йылдан хаҡлы ялда. Чебоксар ҡалаһында йәшәй.  1990 йылдың 4 майында вафат була.

## Наградалары

* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы  (28.07.1966)
* Ленин ордены (28.07.1966)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *[http://enc.cap.ru/?t=prsn&lnk=2721 Краткая чувашская энциклопедия]* / Трофимов А. А. Изд:	Чебоксары:	Чувашское книжное издательство. 2001 г. — 525 c.
Яковенко Лидия Ивановна

**Яковенко Лидия Ивановна** (6 ғинуар 1941 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).

## Биографияһы
Лидия Ивановна Яковенко 1941 йылдың 6 ғинуарында Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Добрушский районының Демьянки ауылында тыуған.

Ауыл мәктәбен тамамлағандан һуң урындағы «Ураҡ һәм сүкеш» колхозына эшкә инә, унда баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй. 1960 йылда Краснодар крайының Брюховецкая станицаһына күсеп килә, Надежда Крупская исемендәге колхозда һауынсы булып эшләй һәм тиҙҙән районда алдынғы малсылар иҫәбенә инә. Һигеҙенсе биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса Яковенко Лидия Ленин ордены менән бүләкләнә, ә туғыҙынсы биш йыллыҡта Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә. 1975 йылдың майында Брюховецкий ауыл хужалығы техникумы һәм Крупская исемендәге колхоз базаһында «Брюховецкий» совхоз-техникумы ойошторола, унда Л. И. Яковенко һауынсы булып эшләүен дауам итә. Унынсы биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса ул Брюховецкий районының иң яҡшы һауынсыһы була, СССР халыҡ хужалығы күргәҙмәһе эшендә ҡатнаша һәм ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнә

СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 13 мартындағы Указы менән дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу буйынса унынсы биш йыллыҡтың дәүләт заданиеларын үтәүҙә һәм етештереүсәнлекте арттырыуҙа ҡаҙаныштары өсөн Яковенко Лидия Ивановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш»  миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Производство менән бер рәттән, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — Халыҡ депутаттарының Брюховецкий район советы депутаты итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Брюховецкая станицаһында йәшәй

1996 йылда «Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Краснодарского края

## Библиография
* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, Краснодар, 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Яковенко Лидия Ивановна
* Брюховецкая: от истоков до нынешних дней 
* Праздничный «огонек» для ветеранов
Латвияның административ бүленеше

Латвия дәүләте хәҙерге ваҡытта 110 крайға(, берлектә *novads*) һәм 9 республика ҡалаһына (, ед. ч. *republikas pilsēta*) бүленә. Урыҫ телле сығанаҡтарҙа республика ҡалалары "республика әһәмиәтендәге ҡалалар" тип тә аталырға мөмкин.

2009 йылдың 1 һөтай (июнь) көнөнә хәтлем Латвия 26 район һәм 7 республика ҡалаһына бүленгән булған.

## Хәҙерге административ бүленеш

### Реформа
2008 йылдың 19 аҡъюлай (декабрь) көнө Латвияның хөкүмәте илдең административ бүленешен рәсми рәүештә үҙгәрткән: элекке 553 үҙидара берәмеге (район, улыҫ һ.б.) урынына 109  но́вад (, ) һәм туғыҙ республика ҡалаһы барлыҡҡа килгән .

Край (новад) ҡоролһон өсөн, уның ерендә даими рәүештә кәм тигәндә 4 мең кеше, ә уның административ үҙәге булған ҡала йәки ҡасабала кәм тигәндә 2 мең кеше йәшәргә тейеш. Новадтың административ үҙәгенән уның эсендәге ниндәй ҙә булһа тораҡ пункт араһындағы ара 50 саҡрымдан да ашмаҫҡа тейеш. Был дөйөм ҡағиҙәне үтәмәгән крайҙар ҙа бар. Илдең иң бәләкәй крайҙары: Балтинава крайы  (халыҡ һаны: 1420 кеше) һәм Алсунга крайы (1730 кеше). Иң күп кеше йәшәгән административ берәмектәр иһә — Огре крайы (38 мең кеше) һәм Талсина крайы (35 мең кеше).

2009 йылдың 1 июль (майай) көнөндә Екабпилс һә Валмиера ҡалалары республика ҡалаһы статусына эйә тип билдәләнгән.

Хәҙерге ваҡытта республика калаларының һаны туғыҙ:
Онилова Нина Андреевна

**Онилова Нина Андреевна** (10 апрель 1921 йыл — 8 март 1942 йыл) — Советтар Союзы Геройы, Ҡырым фронты Приморье армияһының 25-се Чапаев дивизияһы 54-се уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры.

Яугирҙар Нина Онилованы  «Чапаев» фильмындағы героиняның исеме менән  Анка-пулемётсы тип йөрөтәләр.

## Биографияһы
Нина Андреевна Онилова Одесса губернаһының Тирасполь өйәҙе Яңы Николаевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Иртә етем ҡала  һәм  Одесса балалар йортонда тәрбиәләнә, шунда уҡ урта белем ала.

Мәктәпте тамамлағандан һуң Одесса трикотаж фабрикаһында тегенсе булып эшләй.

1941 йылда  Ҡыҙыл Армия сафына инә һәм шунда уҡ фронтҡа эләгә.

1941 йылдың Одесса эргәһендәге һуғышта үҙенең расчеты менән дошманға  ҙур юғалтыуҙар килтереп, ҡаты яралана, дауаланғандан һуң дивизияһына әйләнеп ҡайта. Одесса оборонаһы өсөн пулемётсы Онилова Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1942 йылда Севастополде обороналауҙа ҡатнаша, уның барышында  27 февралдә дошмандың ике пулемёт нөктәһен юҡ итә, ә  1 мартта яңғыҙы  дошмандың һөжүмен кире ҡаға. 
Был һуғышта ауыр тән йәрәхәте ала һәм 1942 йылдың 8 мартына ҡарай төндә вафат була. Севастополдең Коммунарҙар зыяратында ерләнә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 14 майындағы указы менән   өлкән сержант Онилова Нина Андреевнаға  үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Наградалары

* Советтар Союзы Геройының Алтын Йондоҙо;
* Ленин ордены;
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены.

## Хәтер

* 1941—1942 йылдарҙа Севастополде яҡлаусылар плитаһында Нина  Онилованың исеме уйып яҙылған.
* Одессала Ҙур Арнаут урамындағы Нина Онилова йәшәгән  йортта  мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Ә Александр Невский урамында, тегеү училищеһы эргәһендә, Һәйкәле ҡуйылған.
* Н.А. Онилова исеме менән Севастополдә тегеү фабрикаһы, урам,  Одессала тыҡрыҡ аталған.
* Н.А. Онилова исеме менән Севастополдең  СПОРП РТМС "АТЛАНТИКА" аталған.

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* Александр Хамадан. Смерть Нины Ониловой.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Онилова Нина Андреевна (неопр.).  Forpost — Севастопольский новостной портал. Дата обращения 6 июня 2012. Архивировано 31 июля 2012 года.
Учёнова Виктория Васильевна

**Учёнова Виктория Васильевна** (24 октябрь 1929 йыл — 2007) — журналистика һәм тәҡдимнамә өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, филология фәндәре докторы (1973), профессор (1978), Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (1999).

## Биографияһы
Виктория Васильевна Учёнова 1929 йылдың 24 октябрендә Ленинградта тыуған.

1952 йылда Мәскәү университеты филология факультетының журналистика бүлеген тамамлай. 1952 йылдан 1956 йылға тиклем «Комсомольская правда» гәзитенең хәбәрсеһе булып эшләй.

1956 йылдан 1959 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетында аспирантурала уҡый. 1959 йылдан — уҡытыусы, 1978 йылдан 1990 йылға тиклем — партия-совет матбуғатының теория һәм практика кафедраһы профессоры, 1990 йылдан 2007 йылға тиклем — Мәскәү дәүләт университеты журналистика факультетының тәҡдимнамә һәм иҡтисади журналистика кафедраһы профессоры.

1962 йылда «Центральные партийные журналы „Коммунистическая революция“ и „Большевик“ в годы восстановления народного хозяйства СССР» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1977 йылда «Происхождение и развитие публицистики как рода литературно-политической деятельности» темаһына докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай. 1978 йылда Л. И. Учёноваға профессор, ә 1999 йылда Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры исеме бирелә.

В. В. Учёнова тәҡдимнамә философияһы һәм киң коммуникациялар теорияһы буйынса ғилми һәм публицистика хеҙмәттәре, шул иҫәптән публицистика теорияһы буйынса биш монография авторы. В. В. Учёнова хәҙерге Рәсәйҙә беренсе булып ватан рекламаһы тарихы менән шөғөлләнә. Реклама философияһын, уның көнбайыш Европала һәм Рәсәйҙә урынын һәм тәҡдимнамә мәҙәниәтенең һәм гносеологияһының башҡа мәсьәләләрен анализлай. Һуңғы йылдарҙа В. В. Учёнова тәҡдинамәнең матбуғаттағы проблемалары өҫтөндә эшләй.

2007 йылдың 3 октябрендә Мәскәүҙә вафат була, Троекуров зыяратында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Московская энциклопедия : в 2 т.* / принимали участие : И. Л. Беленький и др. — : Москвоведение, Т. 1 кн. 5: Лица Москвы. кн. 5 : У-Я // редкол. : гл. ред. С. О. Шмидт и др. — 2012 г. — 639 с. — ISBN 978-5-7853-1504-4
* *Новая Россия: мир литературы : Энциклопедический словарь : в 2 т.* / : Рипол-классик, Т. 2: М—Я. — 2003 г. — 927 с. — ISBN 5-9560-0157-7.

## Һылтанмалар
* 
*
Сили Каталин

**Сили Каталин** (; 13 май, 1956 йыл) — 2002—2009 йылдарҙа Венгрияның Милли йыйылышы рәйесе.

## Биографияһы
Каталин Си́ли 1956 йылдың 13 майында Венгрияның Барч ҡалаһында тыуа. Ян Панноний исемендәге Печ университетын тамамлаған һуң экология һәм сәйәсәт менән шөғөлләнә башлай. 1994 йылдан власта. 1994—1998 йылдарҙа — Тирә-яҡ мөхитте һәм һыуҙы һаҡлау министрлығының сәйәси секретары.

2009 йылда Каталин Сили Печ ҡала мэры вазифаһына һайланыу өсөн парламент рәйесе вазифаһын ҡалдыра, әммә Жолт Паванан еңелә. 2009 йылдың 14 сентябренән парламентының яңы рәйесе итеп Бела Катона һайлана.

## Сәйәси карьераһы

### Социалистик партия ағзаһы
Янус Панноний университетында политология һәм кеше экологияһы өлкәһендә ғилми дәрәжә ала. 1994—2014 йылдарҙа закон сығарыусы була. 1994—1998 йылдарҙа Тирә-яҡ мөхитте һәм һыу ресурстарын һаҡлау министрлығының сәйәси секретары булып эшләй. 1998 йылдан 2002 йылға Венгрия Милли ассамблеяһы рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй.

2005 йылда Венгрия президентын һайлауҙарҙа Венгрия социалистик партияһынан президент вазифаһына дәғүә итә. 2005 йылдың 7 июлендә Сили һайлауҙарҙа оппозиция кандидаты Ласло Шойомдан еңелә. Венгрия Конституцияһына ярашлы, президент Венгрияның милли йыйылышынан һайланырға тейеш, шуға күрә оппозицияның еңеүе көтөлмәгән булды.

2009 йылда Социалистик партияның эске оппозицияһына күсә, шул уҡ йылда парламент спикеры вазифаһынан отставкаға китә, уның урыныну Юела Кантон ултыра. Ул 2010 йылда «Киләсәк өсөн альянс» хәрәкәтен ойоштора һәм 2010 йылда Венгрияның парламент һайлауҙарында ҡайһы бер округтарҙан үҙ кандидаттарын күрһәтә.Сили Баранья округынан Социалистик партияның партия исемлеге буйынса парламентҡа һайлана, унда партияның урындағы бүлексәһе рәйесе була.

### Бойондороҡһоҙ депутат
2010 йылдың 3 октябрендә үткән һайлауҙарҙан һуң Социаль союз (SZU) төҙөй һәм уның беренсе рәйесе була. Һөҙөмтәлә ул Венгрия Социалистик партияһын һәм уның парламенттағы төркөмөн ташлап сыға, үҙенең эшмәкәрлеген формаль бойондороҡһоҙ депутат булараҡ дауам итә. Әммә, һайланған депутат булараҡ, уның депутат мөҙҙәте 2014 йылда тамамлана. Шулай итеп, Йәмәғәт союзының яңы ағзаһы парламентта бер ни тиклем вәкәләттәргә эйә була. Был 5 проценттан кәм тауыш йыйған яҡтар өсөн, ғәҙәттә, мөмкин булмаған хәл.

2013 йылдың 17 октябрендә Каталин Сили һәм уның Социаль союз партияһы (SZU) башҡа 11 партия һәм граждандар төркөмдәре менән Йәмәғәт социаль партияһы төҙөй (KTI). Уның яңы партияһы 5 процентлыҡ барьерҙы үтә алмай һәм ул, 20 йыл парламентта булғандан һуң, мандатын юғалта.

## Иҫкәрмәләр
Коптяева Антонина Дмитриевна

**Антонина Дмитриевна Коптяева** (1909—1991) — урыҫ совет яҙыусыһы, өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950).

## Биографияһы
А. Д. Коптяева 1909 йылдың 25 ноябрендә (7 ноябрь) үҙенең атаһының Южный приискыһында (хәҙерге Амур өлкәһе Зейский районы) тыуған. 1926 йылдан башлап Алдан приискыларында контора хеҙмәткәре булып эшләй.

1932 йылда ире Карл Янович Зейтэ менән Колымаға бара, ул унда һөргөнгә ебәрелгән була (Дальстрой производство бюроһы начальнигы урынбаҫары булып эшләй, һуңынан атып үлтерелә).

Тәүге хикәйәһе 1935 йылда баҫылып сыға. 1939 йылдан  А. М. Го́рький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый (һуғыш ваҡытында өҙөклөктәр менән, госпиталдә эшләй), уны 1947 йылда тамамлай. 1958—1990 йылдарҙа РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы ағзаһы, 1971 йылдан — шулай уҡ СССР Яҙыусылар союзы идараһы ағзаһы була.

Икенсе ире — яҙыусы Ф. И. Панферов.

Мәскәүҙә йәшәй. А. Д. Коптяева 1991 йылдың 12 ноябрендә вафат була. Мәскәүгә яҡын Аксиньинский зыяратында ерләнгән.

Иң билдәле әҫәре — табип-нейрохирург И. И. Аржановтың тормошо тураһында трилогия («Иван Иванович», «Дружба», «Дерзание»). Ун йылдан артыҡ Граждандар һуғышы ваҡиғалары тураһындағы «На Урал-реке» романы өҫтөндә эшләй (1971—1986), ул тамамланмай ҡала.

## Әҫәрҙәре
- Колымское золото, 1936 (А. Зейтэ тип ҡул ҡуя)

- Были Алдана, 1937 (А. Зейтэ)

- Фарт, 1941 (приискыларҙағы тормош тураһында роман)

- Товарищ Анна, 1946 (ҡатын-ҡыҙҙың ғаилә проблемалары тураһында роман, 1947 йылда сәйәсәткә битараф булыуҙа шелтәләгәндән һуң һиҙелерлек эшкәртелгән)

- **трилогия**

-- Иван Иванович, 1950 (ваҡиғалар Якутияла һуғыштан алдағы йылдарҙа бара)

-- Дружба, 1954 (ваҡиғалар Сталинград һуғышы ваҡытында бара)

-- Дерзание, 1958 (һуғыштан һуңғы осор тураһында)

- Дар земли, 1965

- На Урале-реке

-- 1-се китап. — 1971

-- 2-се китап // Молодая гвардия. — 1978. — № 2—5

- Һайланма әҫәрҙәр, 6 томда . 1972—1975; 1988—1989.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1950) — «Иван Иванович» романы өсөн (1949)

- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (09.11.1959; 20.11.1969)

- Халыҡтар дуҫлығы ордены (06.11.1979)

- «Почёт Билдәһе» ордены

- миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Казак В. Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917 / [пер. с нем.]. — М. : РИК «Культура», 1996. — XVIII, 491, [1] с. — 5000 экз. — .

## Һылтанмалар
* Коптяева, Антонина Дмитриевна // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Коптяева, Антонина Дмитриевна в каталоге «Библус»
* Коптяева, Антонина Дмитриевна: фонд в РГАЛИ
* Фотография могилы
Аҡ сәскәләр (әҫәр)

**Аҡ сәскәләр** () — Ғабдрахман Әпсәләмовтың 1965 йылда ижад ителгән романы.

## Тарихы
Роман беренсе тапҡыр «Ҡазан утлары» журналының 1965 йылғы 11-се һанында баҫыла. Һуңынан Татарстан китап нәшриәтендә айырым китап булып донъя күрә. 1989 йылда 100 меңлек тираж менән баҫылып сыға. Һуңғы тапҡыр 2019 йылда өс мең данала баҫыла.

Ғабрахман Әпсәләмовҡа 1965 йылда, инфаркт кисереп, бик күп тапҡырҙар дауаханала ятырға тура килә «Аҡ сәсәктәр» романы авторҙың дауаханала ауырып ятҡанда күргәндәренә нигеҙләнеп яҙыла

## Сюжеты
«Аҡ сәскәләр» романы медицина хеҙмәткәрҙәре, табиптар тормошон яҡтырта. Әҫәрҙең үҙәгендә табиптар образдары. Романдың төп геройҙары — татарҙарҙың беренсе табибы булып һурәтләнгән Әбүзәр Таһиров һәм йәш белгестәр Гөлшәһиҙә менән Мансур. Таһировтың прототибы булып татарҙар араһында тәүге медицина профессоры Әбүбәкер Тереғолов тора. Гөлшәһиҙә образы — Ғабдрахман Әпсәләмовтың күршеһе, терапевт булып эшләүсе Зөмәрә Зарипова.

## Экранлаштырыу
* Роман буйынса беренсе фильм 1970 йылда төшөрөлә, ләкин ул һаҡланмаған, архивтан юғалған.
* «Аҡ сәсәктәр» романы буйынса 2015 йылда Ҡаҙанда «Татарстан Республикаһы телдәрен һаҡлау дәүләт программаһы» сиктәрендә, Удмурт фән һәм мәғариф министрлығы ярҙамы менән, «Татарстан — Яңы Быуат» студияһында «Аҡ сәсәктәр» фильмы төшөрөлә.

## Сығанаҡтар
* Ак чәчәкләр бүләк итте: Габдрахман Әпсәләмов турында истәлекләр /төз., кереш сүз авт. Г. Мөхәммәдова; рәс. Р. Сәйфуллина. — Казан : Мәгариф, 2001.- 159 б.
* Дәүли, Н. Ул безгә ак чәчәкләр бүләк итте / Н. Дәүли // Ак чәчәкләр бүләк итте : Г. Әпсәләмов турында истәлекләр. — Казан, 2001. — Б.44-54.
* Нигъмәтуллина, Н. Рухландыра : Г. Әпсәләмовның «Ак чәчәкләр» романы турында укучылар фикере / Н. Нигъмәтуллина // Социалистик Татарстан. — 1965.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ғабдрахман Әпсәләмов. Аҡ сәсәктәр: Роман. — Ҡазан: Татар. кит. нәшр., 1989. — 510 бит. 
* Ләбиб Лерон. «Аҡ сәсәктәр» романын тикшереү.

Төркөм:Ғабдрахман Әпсәләмов әҫәрҙәре
Төркөм:Татар әҙәбиәте
Кравец Людмила Степановна

**Людми́ла Степа́новна Кра́вец** (1923 йылдың 7 февралендә, Екатеринослав губернаһында — 2015 йылдың 23 майында, Киевта) — участник Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, (1-се Белорус фронты, 3-сө удар армияһы, 12-се гвардия уҡсылар корпусы), 23-сө уҡсылар дивизияһы (2-се тапҡыр формалашҡан), 63-сө гвардия уҡсылар полкы санитар инструкторы, Советтар Союзы Геройы (), запастағы гвардия өлкән сержанты. (2-се тапҡыр формалашҡан) 23-сө уҡсылар дивизияһының Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булыусы берҙән-бер ҡатын-ҡыҙы.

## Биографияһы
1923 йылдың 7 февралендә Украин ССР-ның Екатеринослав губернаһы Александров өйәҙе Кушугум ауылында, хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Мәктәптә 7 класс уҡығандан һуң, Запорожье ҡалаһындағы шәфҡәт туташтары мәктәбенә уҡырға инә, һәм 1941 йылда ике йыллыҡ курсын тамамлай.

1941 йылдың июленән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (РККА) сафында. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән эвакогоспиталдә эшләй.

1942 йылда, Төньяҡ-Көнбайыш фронты алыштарында ҡатнаша, ҡаты яралана, ләкин һауыҡҡандан һуң яңынан үҙ часы сафына баҫа.

1943 йылдың башында немец һалдаттары араһында әсирлеккә төшөргә өндәгән төнгө агитация махсус заданиеһын үтәгән өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. Немец оборона һыҙығына бик яҡын килеп, рупор аша немец телендә әсирлеккә төшөргә саҡырып өндәшә. Һөҙөмтәлә икенсе көнгә 29 немец һалдаты әсирлеккә төшөргә ҡарар итә.

1945 йылдың 17 апрелендә Берлинға яҡынлаған ваҡытта, сафтан сыҡҡан рота командирын алмаштыра һәм һалдаттарҙы подразделение алдында ҡуйылған бурысты үтәргә әйҙәй.

Берлинда урам алыштарында ҡатнаша, дошман уты эсенән яралы яугирҙәрҙе алып сыға.

1945 йылдың 31 майында, Ленин ордены һәм 6740-сы һанлы «Алтын Йондоҙ», тапшырылып Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

1946 йылда демобилизациялана.

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, Запорожьела һәм Киевта йәшәй, йәштәрҙгә хәрби-патриотик тәрбиә биреү эшендә ҡатнаша.

2015 йылдың 23 майында Киевта вафат була.

## Наградалары һәм дәрәжәләре
* Советтар Союзы Геройы (1945 йылдың 31 майы);
* Ленин ордены;
* 3 Ҡыҙыл Йондоҙ ордены;
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы;
* юбилей һәм иҫтәлекле миҙалдар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 23-сө уҡсылар дивизияһы (2-се тапҡыр формалашҡан).
* Ҡатын-ҡыҙ — Героев Советтар Союзы Геройҙары исемлеге.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*  
* .
Середина Антонина Александровна

**Середина Антонина Александровна** (23 декабрь 1929 йыл — 2  сентябрь 2016 йыл) — СССР спортсыһы (байдаркала ишеү), 1960 йылда ике тапҡыр олимпия чемпионы, ике тапҡыр донъя чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960) һәм атҡаҙанған тренеры (1972), РСФСР-ҙың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Антонина Александровна Середина 1929 йылдың 23 сентябрендә Мәскәү өлкәһенең Тверь округы Рамешковский районындағы Ловцово ауылында 11 бала үҫкән күп балалы ғаиләлә тыуған. Спорт карьераһын төҙөлөш материалдарының Калинин техникумында башлай. Күп спорт төрҙәре, шул иҫәптән еңел атлетика, велоспорт менән шөғөлләнә, баскетбол һәм волейбол уйнай. Бухгалтерҙар курсын тамамлай. Төҙөлөш техникумын тамалағас һуғыштан һуң кирбес заводында эшләй. Ул ишкәкле спорт менән мауыға. 1950 йыл урталарында Мәскәүҙә Фадеева Мария Николаевна етәкселеге аҫтында күнекмәләр ала.

1953 йылдан КПСС ағзаһы.

1960 йылда СССР-ҙың иң яҡшы спортсыһы тип таныла.

1966 йылда ГЦОЛИФК-ты тамамлай, уҡытыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1973).

1972, 1976, 1980 һәм 1988 йылдарҙағы Олимпия уйындарында СССР ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһының өлкән тренеры. Олимпия чемпиондары Юлия Рябчинская, Екатерина Курышко, Нина Гопова, Галина Крефтты әҙерләй. 1976 йылда СССР-ҙың иң яҡшы тренеры тип таныла.

«В любую погоду» (1977) китабының авторы.

Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнгән.

## Спорт карьераһы


* 1960 йылда байдаркала яңғыҙ ишеү һәм Мария Шубина менән ике кешелек байдаркала 500 метрға ишеү буйынса ике тапҡыр Олимпия чемпионы була
* 1968 йылда Олимпия уйындарында Людмила Пинаева менән бронза призер
* 1964 йылда Олимпия уйындарында ҡатнашыусы — ике кешелек байдаркала 4-се урын
* Ике тапҡыр донъя чемпионы: 1963 (дүрт кешелек байдарка), 1966 (дүрт кешелк байдарка)
* Донъя чемпионатының көмөш призеры: 1958 (ике кешелек байдарка), 1963 (яңғыҙ байдарка), 1966 (ике кешелек байдарка)
* 8 тапҡыр Европа чемпионы 1959 һәм 1965 йылда (яңғыҙ), 1961 (ике кешелек)
* 1958 — 1968 йылдарҙа төрлө экипаждар составында 15 тапҡыр СССР чемпионы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1999)
* Дуҫлыҡ ордены (26.06.1995)
* Ленин ордены (1960)
* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Физик культура һәм спортты үҫтереүгә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» почёт билдәһе (1999)
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы (5 май 2010)
* 2010 йыл Халыҡ-ара каноэ федерацияһы (ИКФ) юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн ИКФ миҙалы менән бүләкләй.
* Тверь ҡалаһының почётлы гражданы (2010).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Середина Антонина Александровна // Олимпийская энциклопедия / Павлов С. П.. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 415 с.
* 
* Середина Антонина Александровна — статья из Большой олимпийской энциклопедии (М., 2006)

## Һылтанмалар
* 
* Вестник победы. Как Антонина Середина добралась до вершины
Йәнекәева Светлана Әхмәт ҡыҙы

**Еникеева Светлана Әхмәт ҡыҙы** (10 апрель 1946 йыл) — ғалим-аллерголог-иммунолог. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1986). СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1981) .

## Биографияһы
Светлана Еникеева происходит из старинного татарского княжеского рода Еникеевых (Еникей Тенишевич князь Кугушев правил Темниковским княжеством).

Дочь общественного и государственного деятеля Ахмета Сафиулловича Еникеева, сестра профессора Дамира Еникеева.

Окончила Башкирский государственный медицинский институт (1971), Башкирскую академию государственной службы и управления (1998).

В 1971 году работала на предприятии «Иммунопрепарат».

В 1978 году защитила диссертацию на соискание научной степни кандидата медицинских наук.

С 1980 года — старший научный сотрудник, в 1981—1997 годах — заведующая лабораторией предприятия «Иммунопрепарат», одновременно в 1987—1994 годах — начальник цеха препаратов крови УфНИИВС им. И. И. Мечникова .

В 1991 году защитила докторскую диссертацию, профессор (1996). Член-корреспондент Российской академии естественных наук (РАЕН, 1998).

В 2002—2004 годах — преподаватель в БАГСУ. Была избрана председателем республиканской партии «Женщины за мир, счастье детей и прогресс» (1993—1999).

Депутат Верховного Совета Республики Башкортостан XII-го созыва (1990—1993) (1995—1999) и Государственного собрания Республики Башкортостан I-го созыва (1995—1999) .

Заслуженный врач Башкирской АССР (1986).
Отличник здравоохранения СССР (1981).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Научная деятельность Светланы Еникеевой посвящена разработке препаратов по лечению аллергических заболеваний, изучению роли микроклимата пещер (на примере Шульган-Таш) в лечении гормонозависимых больных бронхиальной астмой. Под руководством Еникеевой разработаны и внедрены в производство система выхаживания новорождённых, технологии переработки крови с получением (впервые в России) минорных белков плазмы, иммунорегулирующих препаратов (противоаллергический иммуноглобулин, орозин, церулоплазмин).

Автор около 300 научных трудов и 15 изобретений.
  

## Маҡтаулы исемдәре
* Отличник здравоохранения СССР (1981)
* Заслуженный врач Башкирской АССР (1986).

## Бүләктәре
* Лауреат выставки научно-технического творчества молодежи социалистических стран (1978).
* Серебряная медаль ВДНХ за разработку отечественного противоаллергического иммуноглобулина (1985).
* Медали им. И. И. Мечникова, В. А. Неговского «За заслуги в научных исследованиях» .

## Фәнни хеҙмәттәре
* Иммунодиагностика и иммунокоррекция в педиатрической практике. Уфа, 1998 (соавт.);

* Местные аллергические реакции и реанимация. Уфа, 1999 (соавт.);

* Микроциркуляция мягкой мозговой оболочки и сетчатки глаза в постреанимационном периоде. Уфа, 2004 (соавт.).

## Һылтанмалар
*  БЭ Еникеева Светлана Ахметовна
* Врачи России. Еникеева Светлана Ахметовна  

## Иҫкәрмәләр
Кетова Анастасия Степановна

**Кетова Анастасия Степановна** (14 декабрь 1918 йыл — 4 ғинуар 1999 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).

## Биографияһы
Анастасия Степановна Кетова 1918 йылдың 14 декабрендә Пермь өлкәһе Чердынский районының Сакиново ауылында (хәҙер Удмурт Республикаһы , Пермь өлкәһе) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ете йыллыҡ мәктәпте, һуңынан 1938 йылда Тобольск медицина училищеһын тамамлай. Төмән өлкәһенең Подрезовский медицина пункты мөдире булып эшләй. 1941 йылдың июлендә Кетова Ҡыҙыл Армия хеҙмәтенә саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында Волховский, Ленинград, 3-сө Балтик буйы фронттарында һуғыштарҙа ҡатнаша. 1945 йылдың июлендә Кетова медицина хеҙмәтенең кесе лейтенанты дәрәжәһендә демобилизациялана.

1945 йылдан Смоленск өлкәһендә йәшәй. 1945—1973 йылдарҙа Кетова Монастырщинский районының Носковский медицина пункты мөдире булып эшләй. Уның ныҡышмалы хеҙмәте арҡаһында медпункт шуға оҡшаш учреждениелар араһында өлкәлә иң яҡшылары була.

СССР Юғары Советы Президиумының 1969 йылдың 4 февралендәге Указы менән «совет халҡы һаулығы өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Кетова Анастасия Степановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Утыҙ йыл буйына халыҡ депутаттарының ауыл Советы депутаты була. 1973 йылдан Смоленск ҡалаһында йәшәй, өлкә стоматология поликлиникаһында шәфҡәт туташы булып эшләй. 1978 йылда хаҡлы ялға сыға. 1999 йылдың 4 ғинуарында вафат була, Смоленск ҡалаһының Одицово зыяратында ерләнә.

Шулай уҡ 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән, миҙалдар һәм «СССР медицина хеҙмәте алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Беляев И. Н. Честь и слава — по труду. Биобибл. справочник. — Смоленск, 1991.
* Кузьмин М. К. Учёные-медики — Герои Социалистического Труда. — Москва, 1988.
Кешенең именлеге һәм һатып алыусылар хоҡуҡтарын яҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте

**Кеше именлеге һәм һатып алыусылар хоҡуҡтарын яҡлау өлкәһендә күҙәтеү буйынса буйынса федераль хеҙмәте** () — тура Рәсәй Президентына буйһонған дәүләт органы. Федерация кимәлендәге башҡарма власть органдары системаһына инә.
Сөнәғәтуллина Зилә Даян ҡыҙы

**Сөнәғәтуллина Зилә Даян ҡыҙы** (30 июль 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй опера йырсыһы (лирик-колоратур сопрано), педагог, профессор, Н. Г. Йыһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһының вокал сәнғәте кафедраһы мөдире.

## Биографияһы
Зилә Даян ҡыҙы Сөнәғәтуллина 1949 йылдың 30 июлендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған.. 
«Өләсәйҙәрем һәм ҡарт өләсәйем — Ҡазан татарҙары, олатайым — билдәле татар Еникевтар тоҡомонан. Ул Пенза өлкәһенән килеп, Ҡазанда уҡытыусылар семинарияһында уҡый. Олатайым башҡорт халҡының тәүге мәғрифәтселәренең береһе була — рус телен һәм әҙәбиәтен уҡыта, мин уның менән ғорурланам. Уның өлгөһөнә эйәреп, Ҡазанда уҡырға ҡарар иттем».

1973 йылда Ҡазан дәүләт консерваторияһын тамамлай. Ошо уҡ йылда — М. Йәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры солисы. Бында 2009 йылға тиклем эшләй. Донъяның күпселек илдәрендә: Украина, Литва, Төркиә, Англия, Германия, Чехия, АҠШ, Швейцария, Ирландия, Франция, Финляндия һәм башҡа ерҙәрҙә гастролдәрҙә була.

1983 йылдан — Ҡазан дәүләт консерваторияһы уҡытыусыһы; 1998 йылда — профессор, вокал сәнғәте кафедраһы мөдире. Уның бик күп шәкерттәре халыҡ-ара конкурс лауреаттары була. Әлеге ваҡытта Зилә Даян конкурстарҙа жюри булараҡ ҡатнаша.

Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — 1990 йылда ҡала советы депутаты була, 2006 йылдан алып 2013 йылға — тиклем Татарстан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.

## Ижады
Зилә Сөнәғәтуллинаның төп репертуар — опера партиялары. 36 йыллыҡ эшмәкәрлеге дауамында ул рус, көнбайыш классикаһы, милли репертуарҙа яҡынса 40-тан ашыу опера партияһы һәм 800-ҙән ашыу камера әҫәре башҡара.

Сәхнәлә ул Татьяна (Чайковский, «Евгений Онегин»), Иоланта (Чайковский, «Иоланта»), Ҡарһылыу (Римский-Корсаков, «Снегурочка»), Марфа (Римский-Корсаков, «Царская невеста»), Тамара (Рубинштейн, «Демон») образдарын тыуҙыра; Розина партиялар башҡара (Россини, «Севильский цирюльник»), Дездемона (Верди, «Отелло»), Джильда (Верди, «Риголетто»), Виолетта (Верди, «Травиата»), Мими (Пуччини, «Богема»), Адина (Доницетти, «Любовный напиток»), Маргарита (Гуно, «Фауст»), Норина (Доницетти, «Дон Паскуале»), Зильберкланг ханым (Моцарт, «Директор театра»), Микаэла (Бизе, «Кармен»), Тамара (Рубинштейн, «Демон») һәм башҡа партиялар башҡара. Татар милли операһында Алтынсәс (Жиганов, «Алтынсәс»), Ғәлимә (Мөлөков, «Ҡара йөҙҙәр»), Гөлйөҙөм (Сәйҙәшев, «Наемщик»), Әлфиә (Вәлиуллин, «Самат»), шағир ҡатыны (Жиганов, «Йәлил») ролдәрен уйна.

## Ҡаҙаныштары
* «Ҡаракғалпаҡстан Республикаһының халыҡ артисы» (1980).
* «Татарстан Республикаһының халыҡ артисы» (1980).
* «Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы» (1995).
* Татарстан Республикаһының Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984 йыл).
* Дуҫлыҡ ордены (2009).
* «Санкт-Петербургтың 300-йыллығы иҫтәлеге» миҙалы (2004).
* «Ҡазандың 1000 йыллығы иҫтәлеге» миҙалы (2005).
* Татарстан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы (1999).
* «Татарстан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» (2019).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сунгатуллина Зиля Даяновна 
* З. Сунгатуллина: «Мне везло всю жизнь»
* Подошел охранник Ельцина и сказал: «С завтрашнего дня вы народная артистка России»