open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғофран (мәсет)

**Ғофран" мәсете (** — *ғәфү итеү*) — Өфө ҡалаһы мосолмандары дини ойошмаһы (Башҡортостан республикаһы). Ленин районы Мосолман зыяраты биләмәһендә урынлашҡан.

## Тарихы

Ағиҙел йылғаһы буйындағы мосолмандар зыяраты XIX быуаттың аҙаҡтарында булдырылған һәм  һәм беренсе мәртәбә 1897 йылдағы карталарҙа билдәләнгән. Зыярат майҙаны 1904 йылда киңәйтелә, ә 1909 йылда бында ике ҡатлы ағас мәсет төҙөлә, уны Бишенсе йәмиғ мәсете тип атай башлайҙар. Мәсет 1960 йылда янғын ваҡытында зыян күрә һәм һүтелә.

Яңы мәсет 1994 йылда асыла һәм «Ғофран» исемен ала, ғәрәп теленән «ғәфү итеү» тип тәржемәләнә. Мәсеттең төҙөлөшө Өфөнән изгелек күрһәтеүсе «Планета» концерны, «Социнвестбанк» һәм"Сентябрь" предприятиеһының шәхси аҡсаларына төҙөлдө. Мәсет архитекторы — Илдар Сабитов. Беренсе имам-хатибы Ғәли хәҙрәт Хәсәнов була.

Хәҙер «Ғофран» мәсете — ябай һәм ҙур булмаған зыярат мәсете, бында ерләү йолалары, мосолман байрамдары һ. б. үткәрелә. Мәсет янында Ҡөрьәнде һәм ислам нигеҙҙәрен өйрәнеү буйынса йәкшәмбе балалар мәктәптәре, ә йәй көндәрендә — лагерь эшләй. Йома намаҙҙары синхрон рәүештә татар теленән урыҫ теленә тәржемә ителә.  Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуған көнөнә мәсеттә балалар араһында Ҡөрьән уҡыусылар конкурсы үткәрелә, ҡунаҡтар өсөн мәҙәни-мауыҡтырғыс программалар һәм традицион сәй менән былау ойошторола.

2008 йылдан алып «Ғофран» мәсетенең имам-хатибы Нух хәҙрәт Хәсәнов, алдағы имам-хатибының ағаһы.

Мәсет манараһын, ә һуңыраҡ мәҙрәсә һәм хәләл аҙыҡ-түлек магазины төҙөлөү планлаштырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Мечеть на косогоре

## Әҙәбиәт
*
Рогожкино (Аҙау районы)

**Рогожкино** — Рәсәйҙең Ростов өлкәһенең Аҙау районы утары. Рогожкино утары Ростов өлкәһе Рогожкино ауыл биләмәһенең үҙәге булып тора. Халҡы — яҡынса 1000 кеше.

Утар башлығы (ауыл биләмәһе башлығы) — Николенко Рита Владимировна.

## Тарихы
Ауылға 1838 йылда нигеҙ һалынған.

## Географияһы
Утар Дон йылғаһы тармағы Ҙур Кутерьма ҡултығының уң ярында урынлашҡан.

### Яҡындағы ҡалаларға тиклем алыҫлыҡ

### Урамдары
2004 йылда урамдарҙың береһе асфальтланған.

## Инфраструктураһы
Рогожкино утарында мәктәп, китапхана, мәҙәниәт йорто, 3 магазин, ресторан, үҙенең профсоюзы менән балыҡ артеле кәмә станцияһы, почта, һыу инеү өсөн пантон, «Рогожкино» ҡунаҡханаһы бар.
Ауылға газ, электр үткән, һыу үткәргес һәм телефон бар.

File:Азовмежрайгаз (Рогожкино).JPG|Азовмежрайгаз
File:Администрация Рогожкино (РО).JPG|Администрация
File:Фельдшерско-акушерский пункт (Рогожкино).JPG|Фельдшер-акушер пункты
File:Дом культуры (Рогожкино).JPG|мәҙәниәт йорто 
File:Memorial Rogozhkino.JPG|Бөйөк Ватан һуғышы мемориалы
File:Memorial Rogozhkino (legend).JPG|Бөйөк Ватан һуғышы мемориалы (табличка)
File:Рыбоохрана (Рогожкино).JPG|Кәмә станцияһы


## Иҫтәлекле урындары
Рогожкино утарына бай археологик ҡомартҡы насип булған. Унан 2,2 км көнсығышта һуңғы бронза осоронда «Бубнов Ерик» археологик комплексҡа ингән өс ауыл булған. Был ауылдарҙа төрлө боронғо күсмә халыҡтар йәшәгән. Тарихсылар ауылды оҙайлы период, б.э.тиклем IV меңйыллыҡтан X быуатҡа тиклемге тип даталайҙар.. Урта быуаттарҙа бында огуз ҡәүемдәре төпләнә, улар араһында балыҡсылыҡты, малсылыҡты һәм игенселекте берләштереүсе комплекслы хужалыҡ алып барған төркөмдәр була. Тап огуздарҙың булыуы XII быуатта яңы ултыраҡ ауылдарҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән, моғайын. Ауыл «Дон дельтаһы» тәбиғәт һәм тарихи-археологик комплекстың бер өлөшө булып тора. Ул дәүләт һаҡлауы аҫтында, сөнки Рәсәй Федерацияһының урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫы тип танылған.

Утарҙың уртаһында, фельдшер-окушер пункт һәм мәктәп баҡсаһы эргәһендә төрлө мәҙәни ҡатламдарҙа археологтар беҙҙең эраның беренсе мең йыллығына ҡараған ауылдар төркөмөн табалар. Бында үҙенсә уникаль комплекс һәм юрта һымаҡ торлаҡ тикшерелә.

Утарҙың көнсығышында Кабачный йырыны һәм Рогожкино балыҡ хужалығы быуалары араһында тупраҡ ҡәберлек (грунтовый могильник) табылған. Бер нисә бер кешелек тупраҡ һәм ҡурған ҡәберлеге билдәле. Уларҙың береһе, һыбайлы ҡәберлеге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Улицы и почтовые индексы
Никольск йәрминкәһе (Таганрог)

**Никольск йәрминкәһе** — XIX быуатта Рәсәйҙә, Таганрогта яҙғы осорҙа йыл һайын үткәрелгән сауҙа йәрминкәһе.

## Тарихы
XIX быуаттың беренсе яртыһында Никольск йәрминкәһе ҡаланың һәм Таганрогтың сауҙа тормошоноң мөһим ваҡиғаһы була. Йәрминкәне асыу йыл һайын 9 майҙа, әлеге ваҡытта ҡала стадионы һәм вокзал яны майҙаны урынлашҡан биләмәлә үтә. Майҙан, элек унда үткәрелгән сауҙа саралары айҡанлы, Йәрминкә майҙаны тип атала. Йәрминкә майҙаны Таганрогта XIX быуат башында Никольск, Успенск (уны асыу 15 авгусҡа тура килә) һәм Михайловск йәрминкәләрен үткәреү урыны булып барлыҡҡа килә. 1834 йылғы генераль план буйынса сауҙа майҙаны ҡала һыҙатынан ситтә урынлашырға тейеш була. Башта уны, сит илдән индерелгән тауарҙарҙы гавандән килтереүҙе, шулай уҡ Рәсәйҙең төньяҡ һәм көнбайыш ҡалаларынан тауарҙарҙы килтереү юлын еңеләйтер өсөн, Чехов урамында төҙөргә ҡарар итәләр.

Никольск йәрминкәһе коммерция операциялары һәм халыҡтың күңел асыу үҙәге була. 1854 йылда Никольск йәрминкәһенә 334 000 һумлыҡ тауар килтерелеүе билдәле. Йәрминкә барған ваҡытта бәүелсәктәр һәм каруселдәр эшләй, йәрминкәлә күңел асыуҙарға махсуслашҡан оркестр килә. Ләкин ваҡыт үтеү менән йәрминкәләр яйлап ҡала тормошонда мөһим роль уйнамай башлай.

## Иҫкәрмәләр
Әхмәҙиә мәҙрәсәһе

**«Әхмәҙиә» мәҙрәсәһе** — Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Лаҡлы ауылында XIX—XX быуаттың тәүге ун йыллығында эшләгән урта уҡыу йорто.

## Тарихы
Мәҙрәсә XIX быуатта Златоуст өйәҙенең Лаҡлы ауылы мәсете ҡарамағында асыла.

ХХ быуат башында мәҙрәсә бер нисә йортта урынлаша: ике залда мәсет, бер нисә уҡыу йорто, пансионат, аш бүлмәһе һәм башҡа ярҙамсы хужалыҡ бүлмәләре була.

Документтар Лаҡлы мәҙрәсәһенең бөтә Златоуст өйәҙе башҡорттарын хеҙмәтләндереүен раҫлай. Бында Нәсибаш, Түбәнге Ҡыйғы, 2-се Әйле, Балаҡатай, Оло Ҡошсо улустары, Тырнаҡлы улусының күпселек өлөштәре ингән. Дыуан-Мәсетле, Мырҙалар һәм Тырнаҡлы улусының өс ауылы — Арый ауылы мәҙрәсәһенә ҡарай.

1912 йылда урындағы хәкимиәт тарафынан Әхмәҙиә мәҙрәсәһе эргәһендәге хәйриә ойошмаһының уставы кире ҡағыла.

Совет заманында мәҙрәсә йортонда «крәҫтиән йәштәре мәктәбе» ойошторола. Бындай мәктәптәр Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантонында икәү була. Һуңынан 7 йыллыҡ мәктәп итеп үҙгәртелә.

1968 йылда ауыл мәсете йорто «архитектура ҡомартҡыһы» итеп таныла.

## Уҡытыу
Әхмәҙиә мәҙрәсәһенең уҡытыу программаһы Троицк, Ҡазан һәм Ырымбур ҡалаларындағы ошондай уҡ уҡыу йорттарының программаларына оҡшаш була.

Әгәр 1908 йылға тиклем Лаҡлы мәҙрәсәһендә белем алыу 4 йыл булһа, яңы уҡыу бинаһы сафҡа ингәс 7 йыл була. «Әхмәҙиә» мәҙрәсәһендә белем алыу ике баҫҡыстан тора: беренсе баҫҡыс — мәктәптә йә урыҫ-башҡорт мәктәбендә уҡыу — 4 йыл, ә икенсе баҫҡыс — айырым кластарҙа уҡыу (шәкерттәр өс төркөмгә бүленгән). Икенсе баҫҡыста уҡыусы шәкерттәр мәҙрәсәнең пансионатында йәшәгән.

### Уҡытыусылар
* Әхмәтсафа Баһауетдинов (мөҙәрис);
* Шакирйән Ғәбделвәлиев;
* Мәхмүтйән Солтангәрәев;
* Рәхимғол Ғәбделвәлиев;
* Мөхәмәтсадыҡгәрәй Сәйфитдияров.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

* 
* Г. Н. Зинуров. Тропой судьбы: Документальная повесть, — Уфа: «АльфаРеклама», 2015. — 334 с. ISBN 978-5-906165-55-8
* Г. Н. Зинуров. Имамы села Лаклы
Аҡбуҙат (опера)

**Аҡбуҙат ** — А. Э. Спадавеккиа менән Х. З. Заимовтың өс шаршаулыҡ операһы. Либреттоһын Баязит Бикбай менән Ҡадир Даян башҡорт эпосы «Аҡбуҙат» нигеҙендә яҙған. Тәүге башҡорт әкиәти-тарихи операларының береһе.

## Тасуирлама

### Беренсе редакцияһы
«Аҡбуҙат» операһының премьераһы 1942 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә була. Опера Октябрь революцияһының 25 йыллығына бағышлана.

Баязит Бикбай менән Ҡадир Даян беренсе редакция либреттоһының авторҙары була.
: Дирижёры — П. М. Славинский;
: Спектаклде ҡуйыусы — Б. Ғ. Имашев;
: Режиссёры — В. А. Нелли-Влад;
: Рәссамдары — Ғ. Ш. Имашева һәм М. Н. Арыҫланов;
: Балетмейстеры — Х. Ғ. Сафиуллин;
: Хормейстеры — Н. А. Болотов.

### Икенсе редакцияһы
«Аҡбуҙат» операһы икенсе редакцияла 1957 йылдың 31 декабрендә сәхнәгә сығарыла.

Икенсе редакция либреттоһының авторҙары Сәғит Мифтахов менән Ҡадир Даян була.
: Дирижёры — Н. Ғ. Сабитов;
: Ҡуйыусыһы — Б. Ғ. Имашев;
: Режиссёры — М. Хисмәтуллин;
: Рәссамы — М. Н. Арыҫланов;
: Балетмейстеры — Ф. Ә. Ғәскәров;
: Хормейстеры — А. Г. Тихомиров.

### Концерт башҡарылышы
1994 йылдың 24 ноябрендә опера беренсе тапҡыр концерт башҡарылышында ҡуйыла. Режиссёры — Р. Вәлиуллин, дирижёры В. И. Платонов була. Һәүбән ролен — Раил Көсөков, Нәркәсте — Ләлә Әхмәтйәнова, Таңһылыуҙы — Зөлфирә Фәрхетдинова, Шулгәнде — Фәнәүи Сәлихов, Ҡәһҡәһәне Руслан Хәбибуллин башҡара.

## Сюжеты
Сюжет нигеҙендә «Аҡбуҙат» эпосы һәм уның геройы Һәүбән батырҙың яуыз Мәсем ханға ҡаршы көрәше ята. «Аҡбуҙат» операһында Н. А. Римский-Корсаковтың әкиәттәр һәм эпостар буйынса яҙылған опералары традициялары дауам иттерелә.

## Һылтанмалар
*
Сможанка

**Сможанка** () — Украиналағы йылға. Львов өлкәһенең Сколе һәм Турка райондары аша көньяҡҡа табан аға. Стрыйҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. 

Оҙонлоғо — 14 километр. Бассейн майҙаны 77,6 км2. Тау йылғаһы. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України: в 3-х томах / Редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К.: «Українська радянська енциклопедія» імені М. П. Бажана, 1989.
* Каталог річок України. — К.: Видавництво АН УРСР, 1957.
* Характеристика річок Львівської області
* Про село Нагірне
Сурб Геворг ғибәҙәтханаһы (Солтан Салы)

** Сурб Геворг сиркәүе ** — Ростов өлкәһе Мясников районы Солтан Салы ауылындағы ғибәҙәтхана. Әрмән Апостол Сиркәүенә ҡарай.

Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Мясников районы, Солтан Салы ауылы , Беренсе май урамы, 1Б һанлы йорт.

## История
Дон ерҙәренә ХVIII быуат аҙағында Екатерина II Ҡырымдан әрмәндәрҙе Приазовьеға күсереү тураһынду указ яҙған. 1779 йылда меңләгән әрмәндәр, яңы йәшәү урынына күсеп килеп, Чалтырь, Ҡырым, Оло Салы, Солтан Салы һәм Несветай ауылдарына нигеҙ һалғандар. Солтан Салы ауылы 1779 йылда барлыҡҡа килгән, ә ундағы Сурб Геворг сиркәүенә нигеҙ ташы 1795 йылда һалынған.

1848 йылда сиркәү туҙған туҙған хәлдә булғанлыҡтан, мәхәллә кешеләре сиркәү төҙөргә аҡса йыя башлауға рөхсәт һорап консисторияға мөрәжәғәт иткәндәр. Яңы Нахичеван ҡала башлығы Арутюн Халивов аҡса йыя башлаған. 1849 йылда сиркәүҙе талағандар, шунлыҡтан халыҡ сиркәүҙе ремонтлау урынына яңы сиркәү төҙөүҙе хуп күргән.

Сиркәүгә йөрөүсөләрҙән йыйылған аҡсаға 1850 йылда ауылда яңы сиркәү төҙөгәндәр. 1854 йылда сиркәүҙе яңынан уңайлыраҡ итеп өҫтәп һалырға ҡарар иткәндәр. 1858 йылда ғибәҙәтхананы камиллаштыруға рөхсәт алынған.

Дин әһеле Погос Хрчян архитектор Гаврилов менән бергә 1863 йылда сиркәү ҡоймаһын төҙөргә урын ҡарағандар.

1864 йылдың март айында халыҡ үҙ белдеге менән иҫке сиркәүҙе һүткән, ә 1867 йылда яңы сиркәү төҙөлөп, изгеләндерелгән.тулыһынса реконструирована һәм посвящена яңы сиркәү.

Һуңғараҡ сиркәүҙең эсе-тышы бер нисә мәртәбә ремонтланған.

Сиркәү янында 1872 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе асылған. 1908 йылда унда 126 бала уҡыған.

Сиркәү 1896 йылдың 28 октябрендәге дауыл ваҡытында ныҡ зыян күргән: уның баш көмбәҙе тәреһе менән бергә ергә йығылып төшкән. Совет власы 1930 йылда сиркәүҙе япҡан.

Сиркәү Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ут аҫтында ҡалып зыян күргән, туҙған хәлдә хәҙерге ваҡытҡа тиклем торған. Бөгөнгө көндә сиркәү руханийы Тер Теодос Гайбарян етәкселегендә сиркәү аяҡҡа баҫтырыла башлаған.

## Дин әһелдәре
Эчмиадзин Динисеминарияһында уҡып сыҡҡан, Чалтырь ауылында тыуған Тер Теодос Гайбарян сиркәүҙең руханийы.

## Әҙәбиәт
* Вартанян В. Г., Казаров С. С. Армянская-Апостольская Церковь на Дону // Ростов н/Д., 2001 Е. И.
* Халпахчьян О.X. Архитектура Нахичевани-на-Дону // Ер. 1988
* Шахазиз Е. Новый Нахичеван и новонахичеванцы / Перевод с армянского Ш. М. Шагиняна // Ростов-на-Дону, 1999
* Российская и Ново-Нахичеванская епархия Армянской Апостольской Церкви. Исторический путь. М., 2013

## Һылтанмалар
* [Церковь Сурб Геворг (Султан Салы, Ростовская область)](http://ru.hayazg.info/%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C_%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B1_%D0%93%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B3_(%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B,_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C)) 
* Церковь Сурб Геворг
* Армянские храмы на Дону
Сурб Торос сиркәүе (Дондағы Нахичеван)

**Сурб Торос сиркәүе**(Изге Феодор сиркәүе) — Дондағы Нахичеван сиркәүе. Әрмән апостол сиркәүенә ҡарай. Ҡорам юҡҡа сыҡҡан.

## Тарих
Дондағы Нахичеванда Сурб Торос сиркәүен Изге Сурб Геворк сиркәүе (Дондағы Нахичеван)ҡалаһының Георгий Победоносец сиркәүе менән бер үк ваҡытта тейерлек 1783—1786 йылдарҙа төҙөгәндәр. Сиркәүҙе Изге Торос байрамы көнө 1783 йылда төҙөй башлағандар. Ул ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә һалынған. 1786 йылдың 22 ноябрендә сиркәү төҙөлөп бөткән һәм изгеләндерелгән.

Сиркәү византия стилендә төҙөлгән, көнсығыш — көнбайышҡа һуҙып һалынған, майҙаны бәләкәй булған. Сиркәүҙә яҡтылыҡ өсөн барабан көмбәҙ менән тоташып торған, апсидлы миһрап һәм ҡыңғыраү бүлмәһе булған. Унда унлаған тәре таш-хачкар ҡуйылған.

1863 йылдан алып сиркәүҙә сиркәү-мәхәллә мәктәбе эщләгән. Сиркәү янында урынлашҡан урамының исемендәге Федоровский" зыяраты бар. 

Сиркәү 1930-сы йылдарҙа ябылған, шул уҡ йылдарҙа бер өлөшө һүтелгән. Һаҡланып ҡалған стеналарын 1941 йылдың көҙөндә шартлатҡандар. Бөтөн килеш ҡалған төҙөлөш материалдарынан немецтарға ҡаршы баррикадалар яһағандар.

Әлеге мәлдә Федоровский сиркәүе урынындағы бушлыҡта шәхси металл гараждар тора.

## Дин әһелдәре
Сурб Торос сиркәүендә 1843 йылдан алып эшләгән руханийҙар:
* Татеос Тер-Татеосьянц;
* Протоиерей Геворг Балабаньянц (Петросьян);
* Мовсес Зарифьян;
* Протоиерей Саркис Максимаджиян;
* Анания Тиральян;
* Христофор Танкаян.

## Изге ҡомартҡылар
* Үҙ ваҡытында был сиркәүҙә Феодосия (Ҡырым) ҡалаһынан килтерелгән таш тәре торған.
* Сиркәүҙә пергаментта ҡулдан яҙылған дини китаптар һаҡлана.
* Көмөш шкатулкала Изге Феодорҙың һөйәктәре бар.

## Әҙәбиәте
* Вартанян В. Г., Казаров С. С. Армянская-Апостольская Церковь на Дону // Ростов н/Д., 2001.
* Малаховский Е. И., Лаптев Г. Ф. Храмы и культовые сооружения Ростова-на-Дону, утраченные и существующие // Ростов-на-Дону, АКРА, 2003.
* Шахазиз Е. Новый Нахичеван и новонахичеванцы. Перевод с армянского Ш. М. Шагиняна // Ростов-на-Дону, 1999.
* Халпахчьян О. X. Архитектура Нахичевани-на-Дону // Ер., 1988.
* Российская и Ново-Нахичеванская епархия Армянской Апостольской Церкви. Исторический путь. М., 2013.

## Һылтанмалар
* [Церковь Сурб Торос (Нахичеван-на-Дону)](http://ru.hayazg.info/%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C_%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B1_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81_(%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D0%BE%D0%BD%D1%83))
* Сурб Теодорос Нахичевани
Иоанн Предтеча Тыуыу сиркәүе (Боковская)

** Иоанн Предтеча Тыуыу сиркәүе ** — Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Боков районы Боков станицаһындағы православие ҡорамы. Мәскәү Патриархаты Шахты һәм Миллерово епархияһының Чернышевский мәнфәғәтенә ҡарай.

Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Боков районы, Боков станицаһы.

## Тарих
1866 йылда Боков утары халҡы Ғәскәр атаманы С. Д. Ефремов биләмәһендәге Ефремово-Степановка биҫтәһендә сиркәү өсөн ағас ҡоралама һатып алған һәм үҙ ауылына күсереп һалған.

Һатып алынған ағас йорт ҡыңғырау манараһыҙ көйө таш ҡойма менән уратылған. 1868-1869 йылдарҙа йорттоң башын һәм көмбәҙен тимер менән ябып, ҡыңғырау манараһын эшләп ҡуйғандар. Ғибәҙәтхана үҙенең XX быуат башындағы ҡоролмалары менән ғибәҙәтхана комплексына әйләнгән: унда ике бүлмәле ҡарауыл йорто, кирбестән төҙөлгән дүрт бүлмәле сиркәү-мәхәллә мәктәбе, кирбес һарайы, уңайлаштырылған ҡоҙоғо, причт йорто булған. Сиркәү причтында өс рухани, дьякон һәм өс псалом уҡыусы булған.

1920 йылда йортто йәшен һуғып яндырған. Ауылда оҙаҡ йылдар буйына сиркәү булмай торған.

Һуғыштан һуң сиркәү өсөн йорт һатып алғандар һәм унда ғибәҙәт ҡылыуҙар башланып киткән. 1989 йылда йортто сиркәүгә әйләндергәндәр. 2000 йылда уның ҡыңғырауҙар манараһы ҡоролоп ҡуйылған.

Сиркәүҙә афон монастырҙарына хаж ҡылыусылар алып ҡайтып бүләк иткән изге иконалар һаҡлана. 2002 йылда миртос образы мәрьям Инә иконаһы «Иверская» Мәрйәм инә иконаһынан мирра аға башлаған.

Йорт аҡрынлап йыһазландырыла: 2010 йылда унда ремонт үткәргән, сиркәү көмбәҙе алтын менән ялатылған , 2013 йылда ҡыңғырауҙар манараһындағы сиркәү магазинында дини китаптар һата башлағандар, 2015 йылда мәхәллә йорто төҙөлгән.

## Дин әһелдәре
2010 йылдан алып сиркәү руханийы— Александр Левчик.

## Һылтанмалар

* Боковская. Церковь Рождества Иоанна Предтечи.
* Приход Иоанна-Предтечи, ст. Боковская
* Боковская
* В храме Иоанна Предтечи станицы Боковской совершен молебен для казаков Верхнедонского округа.

## Иҫкәрмәләр
Покров ирҙәр монастыры (Үрге Макеевка)

**Покров ирҙәр монастыры**— Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһе Кашар районы Үрге Макеевка ауылындағы ирҙәр монастыры. Мәскәү Патриархаты Урыҫ Православие Сиркәүе Шахты һәм Миллерово епархияһына ҡарай.

Адресы: Рәсәй, Ростов өлкәһе, Кашар районы, Үрге Макеевка ауылы.

## Тарих
Ростов өлкәһе Кашар районының Үрге Макеевка ауылында Изге Покров сиркәүен төҙөү XVIII быуаттың икенсе яртыһына тура килә. 1763 йылда хәҙерге ауыл территорияһын полковник Василий Иванович Иловайск һатып алған. Ауылды полковниктың ҡартатаһы хөрмәтенә Макеевка тип атағандар.

1784 йылда ауыл кешеләренең дини ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында Изге Хоҙай әсәһенең бөркәнсеге ғибәҙәтханаһын төҙөй башлағандар. Сиркәү полковник Василий Иванович Иловайскийҙың аҡсаһына һалынған. 1794 йылда ағас сиркәү, ҡыңғырауҙар йорто, ҡорам янындағы ҡойма төҙөлөп бөткән. Сиркәүгә йөрөүселәрҙең һаны яҡынса 6 мең кешегә еткән.

1894 йылдың 13 апрелендә ағас сиркәүҙә янғын сығыү арҡаһында йорт тулыһынса утта янып бѳтә. Шул уҡ йылда бағыусылар советы Дон Дини консисторияһына иҫке сиркәү урынында, уның янғындан зыянланмай ҡалған ҡыңғырауҙар манараһына һәм аш бүлмәһенә төкәтеп, яңы сиркәү төҙөргә рөхсәт һорап мөрәжәғәт иткән. План буйынса сиркәүҙе Изге Хоҙай әсәһе һәм христиан изгеләре Хрисанф менән Дарья хөрмәтенә ике тәхетле итеп төҙөргә булған. Төҙөлгән ағас ҡоролмалар әлегә тиклем һаҡланып ҡалған.

XX быуаттың 30-40-сы йылдарында сиркәүҙең өлкән руханийы игумен Паисий (Павлов) булған һәм сиркәүҙә ул ғибәҙәт ҡылыуҙарҙы үткәргән. Унан һуң дини табыныуҙар менән отец Григорий (Келеберда) етәкселек иткән. 1992—1995 йылдарҙа сиркәүҙең руханийы иеромонах Алипий (Филин) булған.

1995 йылда сиркәү мәхәлләһендә суфыйлыҡ башланған. Ростов епархияһы архирейы Митрополит Владимир (Котляров) Указы буйынса ауылда Изге-Покров суфыйҙар йорто ойошторола. Беренселәрҙән булып Неживое А. Б. исемен Алимға, Боков M. A. исемен Викентийға, Криничный. С. исемен Серафимға алыштырып суфыйлыҡҡа ингәндәр.

2003 йылда архиепископ Пантелеимон рөхсәте менән 20 суфыйға иҫәпләнгән корпус, хужалыҡ ҡоролмалары һалынған. 2004 йылдың авгусында благословение Мәскәү һәм бөтә Русь Изге Патриархы Алексий II фатихаһы менән был монастырь Изге Покров ирҙәр монастырына әйләнгән.

Изге Покров монастырынан алыҫ түгел урында Покров һыу сығанағы төҙөкләндерелеп, 2004 йылдың 17 майында Ростов һәм Новочеркасск Архиепискобы Пантелеимон тарафынан изгеләндерелгән. Сығанаҡҡа йыл һайын тәре походы һәм һыуҙы изгеләндереү ойошторола.

## Дин әһелдәре
Изге Покров ирҙәр монастырының өлкән руханийы — игумен Липей.

## Һылтанмалар
* Верхнемакеевка. Покровский мужской монастырь.
* Покровский мужской монастырь Шахтинской епархии 
* Свято-Покровский мужской монастырь, села Верхне-Макеевка
Заимов Халиҡ Шакир улы

**Заимов Халиҡ Шакир улы** (13 ноябрь 1914 йыл — 9 февраль 1977 йыл) — башҡорт совет композиторы, педагог, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1952—1956 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, 1963—1968 йылдарҙа — директоры.  1953—1954 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзы рәйесе. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949, 1955). 

## Биографияһы
Халиҡ Шакир улы Заимов 1914 йылдың 13 ноябрендә Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Сосновка районы) Һултай ауылында тыуған.

1937 йылда — Өфө музыка училищеһының классик скрипка класын, 1940 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге башҡорт студияһында профессор В. А. Беловтың композиция класын тамамлаған.

1952 йылда консерваторияның төп курсының профессор А. Н. Александров класын тамамлай.

1941—1944 йылдарҙа Өфө гарнизонының хәрби оркестры музыканты булып хеҙмәт итә.

1952—1956 һәм 1963—1977 йылдарҙа Өфө ҡалаһында эшләй.

1956—1963 йылдарҙа Мәскәү өлкәһе Лыткарино ҡасабаһы Балалар музыка мәктәбе директоры була, 1963 йылдан вафатына тиклем Өфө сәнғәт училищеһы директоры була.

## Ижады
Композитор А. Э. Спадавеккиа менән бергә «Аҡбуҙат» операһын яҙа. Опера Б. Бикбай һәм Ҡ. Даян либреттоһына ижад ителә. Сюжеты нигеҙендә «Аҡбуҙат» башҡорт эпосы ята. «Аҡбуҙат» — тарих-фольклор нигеҙендә яҙылған тәүге башҡорт операларының береһе.

Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Н. Канин һәм Х. Мостаев либреттоһына ҡуйылған ошо уҡ исемдәге балетҡа Заимов А. Г. Чугаев менән бергә музыка яҙа.

Композиторҙың төп әҫәрҙәренә Баязит Бикбай шиғырына «Башҡортостан» кантатаһы (1947), симфоник оркестр өсөн увертюра (1952), фортепиано өсөн 24 прелюдия (1952), Б. Бикбай менән М. Сөндөклө шиғырҙарына балалар өсөн 16 йырҙан торған «Бәхетле бала саҡ» циклы (1951) һәм башҡалар инә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике «Почёт Билдәһе» ордены (1949, 1955).

## Хәтер
* 1992 йылда Өфөнөң 13-сө музыка мәктәбенә башҡорт композиторы Халик Заимов исеме бирелә, ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
* 2009 йылдың 12 декабрендә Лыткарино ҡалаһы музыка мәктәбенең концерт залында мәктәпкә нигеҙ һалған һәм уның беренсе директоры булған Халик Шакир улы Заимов иҫтәлегенә концерт була.
* 2009 йылдың 29 октябрендә Силәбе өлкәһенең Султай ауылында, башҡорт композиторы Халик Заимовтың тыуған ерендә, музыкант тыуған йортта мемориаль таҡтаташ асыла. Шулай уҡ Султай мәктәбенә уның исемен биреү һәм мәктәп бинаһы алдына композиторҙың бюсын ҡуйыу планлаштырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әҙиғот Темәсов

**Әҙиғот Темәсов** (1719 — ?) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Мулла.

## Биографияһы
Әҙиғот Темәсов сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Елпачиха (Үдик) ауылы башҡорттарынан. Үҙ ҡулы менән төрки телендә яҙылған баш күтәреүселәрҙең указында үҙен «мулла Һөҙһөт бин Темәс» тип атай. Исеменең рус формаһы — *Адигут Тимячев*.

Мәҙрәсәлә белем ала. Пермь провинцияһында, Ҡазан губернаһында һәм Екатеринбург ҡалаһында сауҙа менән шөғөлләнә.

1774 йылдың ғинуарында Әбдей Абдуллов отрядына ҡушыла. Сәйфулла Сәйҙәшев һәм башҡалар менән бергә Кама буйында баш күтәреүселәр отрядтары менән етәкселек итә.

1774 йылдың мартында Әҙиғот Темәсов, Сәйфулла Сәйҙәшев һәм Әҙел Әшмәнев етәкселегендәге 2 мең кешенән торған йыйылма отряд Ҡазан губернаһының Бәли (Беляевское) ауылы янында хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 1774 йылдың июнендә Салауат Юлаевтың отрядтары составында Уҫы ҡалаһын алыуҙа ҡатнаша. 1774 йылдың йәйендә Е. И. Пугачёв Төп ғәскәре составында Воткинск һәм Ижевск заводтарын, Мамадышты алыуҙа, Ҡазанды штурмлауҙа ҡатнаша.

1774 йылдың йәйен—көҙөндә Әһлетдин Биктуғанов менән бергә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында баш күтәреүселәр отрядтарына етәкселек итә.

1774 йылдың ноябрендә А. В. Папава етәкселегендәге хөкүмәт командаһы тарафынан әсиргә алына. Ҡазан йәшерен комиссияһына килтерелә, бында үлем язаһынан азат ителә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Вариҫтары
Әҙиғот Темәсовтың вариҫтары — *[[Әдүтовтар]]* тиҫтәләгән йылдар дауамында Уҫы һәм Пермь өйәҙҙәрендәге 1-се Башҡорт кантоны менән етәкселек иткән:
* *Мөхәмәҙи Әдүтов* (1819—1820)
* *Баһауетдин Мөхәммәтдин улы Әдүтов* (1820—1828; 1832—1841)
* *Камалетдин Әдүтов* (1828—1832)
* *Низаметдин Камалетдин улы Әдүтов* (1850—1855)
* *Низаметдин Баһауетдин улы Әдүтов* (1856—1863)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.
* 

## Һылтанмалар
*
Сафиуллин Хәләф Ғата улы

**Сафиуллин Хәләф Ғата улы** (20 март 1921 йыл — 13 апрель 1965 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, педагог. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1949). Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1946).

## Биографияһы
Хәләф Ғата улы Сафиуллин 1921 йылдың 20 мартында Өфө губернаһы Өфө кантоны Сәлих ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы) дүрт балалы ғаиләлә тыуа. 20-се йылдар аҙағында Сафиуллиндар ғаиләһе Өфөгә күсә.

1941 йылда Хәләф Ғата улы Ленинград хореография училищеһын тамамлай (педагогтар А. А. Писарев, А. И. Пушкин, А. В. Ширяев). Училищены тамамлағас, Өфөлә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында (БДОБТ) солист булып эш башлай. 1960—1964 йылдарҙа БДОБТ ҡарамағындағы балет студияһы етәксеһе һәм педагогы була. 

1960 йылда «Сыңрау торна» фильм-балетында Арыҫланбай ролен башҡара.

Режиссёр булараҡ Ключарёвтың «Тау әкиәте» (1951), Н. Ғ. Сабитовтың «Буратино» (1960) спектаклдәрен ҡуя. 1965 йылдың 13 апрелендә Баку ҡалаһында Бөтә Союз балетмейстерҙар кәңәшмәһендә булған сағында вафат була. Өфөлә ерләнгән.

## Партиялары
Йомағол, Арыҫланбай («Сыңрау торна», Л .Б .Степанов) , Нур («Зөһрә», Н. Ғ. Йыһанов), Тимерғол («Тау әкиәте», А. С. Ключарёв), Зигфрид («Аҡҡош күле», П. И. Чайковский), Жан де Бриен («Раймонда», А. К. Глазунов), Иванушка, Феб («Конёк-горбунок», "Эсмеральда ", Ч .Пуньи), Альберт, Конрад («Жизель», «Корсар», А.Адан), Франц («Зәңгәр Дунай», И.Штраус), Вацлав («Баҡсаһарай фонтаны» Б. В. Асафьев), Фрондосо («Лауренсия», А. А. Крейн), Ли Шан Фу («Ҡыҙыл мәк», Р. М. Глиэр).

## Әҙәбиәт
Хайруллин Р. Мастера балетного искусства Башкирии. Уфа, 1963.

Галеева, Е. Душа башкирского балета: Халяф Гатеевич Сафиуллин — выходец из д. Салихово/Е. Галеева//Родник.- 2007.- 11 авг.- С.4.

Давыдова, Э. Памяти артиста: Х. Г. Сафиуллин/Э. Давыдова//Истоки.- 2005.- № 17.- С.4.

Жиленко, Н. Душа башкирского балета: Халяф Гатеевич Сафиуллин/Н. Жиленко//Ватандаш.- 2006.- № 3.- С.164.

Жиленко, Н. Журавлиная песнь Халяфа Сафиуллина: К 85-летию корифея башкирского балета/Н. Жиленко//РБ. — 2006.- 30 марта.

Сафиуллин Халяф Гатеевич //Башкортостан: Краткая энциклопедия.- Уфа, 1996.- С.519.

Сафиуллин Халяф Гатеевич//мастера балетного искусства Башкирии.- Уфа: Башкирское книжное изд-во, 1963.- С.19.

Сафиуллин Халяф Гатеевич: Биография//Чишмы — край светлых родников/Сост. Г. Т. Хусаинова, Г. А. Юмагулов.- Уфа: Восточная печать.- 2004.- С.231-232.

Фаткуллин, Ф. Йолдыз балкышына тиң: Х. Сафиуллин/Ф. Фаткуллин //Кызыл таң.- 2001

Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 50 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1955)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1949)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1946).

## Һылтанмалар
*    
* http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=8457 
* http://www.getmovies.ru/stars/?id=141251 
* http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-17-1781.html
* 

## Иҫкәрмәләр
Сурағол Миңлебаев

**Сурағол Миңлебаев** — 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Мулла.

## Биографияһы
Сурағол Миңлебаев сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Төнгүк ауылы башҡорттарынан.

Мулла Сурағол Миңлебаев Батыршаға уның ниәттәрен хуплап хат яҙа. 1755 йылдың йәйендә Бөрйән улусында ихтилал тоҡанғаны билдәле булғас, ғәйнә башҡорттары йәнә Батыршаға көрәште башларға кәрәк тигән тәғдим яһайҙар. Ахун Ғәйнә улусында хәл менән танышыу маҡсатында үҙенең шәкерттәрен ебәрә. Һуңғыларҙың килеүе менән файҙаланып, Сурағол Миңлебаев Ғәйнә улусы (Төнгүк, Барҙы, Башап, Сәрәш, Солтанай, Аҡлыш ауылдары) кешеләренән баш күтәреүселәр отрядын ойоштора. Шул уҡ ваҡытта *Аҡбаш Әндрүшев* һәм *Мостай Теребирҙин* Ҡыҙылъяр ауылы башҡорттары баш күтәрә.

1755 йылдың 27 авгусында Сурағол Миңлебаев отряды менән Ҡыҙылъяр ауылына килә. Ихтилалсылар йыйылып Себер даруғаһы Ҡарыш ауылына Батыршаға барырға ниәтләй. Ләкин бында Туҡтамыш Ишбулатов отряды тарафынан һөжүм ителә.

Аҙаҡ батша хөкүмәтенә тоғро мишәр старшиналарына әсиргә эләгә. Өфө ҡалаһы төрмәһендә тотола, язалауҙарға дусар ителә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* № 121. 1756 г. Февраля 8. — Указ из Оренбургской Губернской Канцелярии в Уфимскую Провинциальную Канцелярию об оставлении на местах до поимки муллы Батырши 15 человек из числа причастных к восстанию башкир, мищеров и татар.

## Һылтанмалар
*
Александр Матросов бюсы (Салауат)

**Александр Матросов бюсы** — Салауат ҡалаһындағы Матросов бульварында Советтар Союзы Геройы Александр Матросовҡа арналған скульптура.

## Тарихы
1943 йылдың 27 февралендә рядовой Шакирйән Мөхәмәтйәнов (Александр Матросов) Псков өлкәһе Чернушки ауылы өсөн һуғышта кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплай һәм үҙенең батальонының уңышлы һөжүмен тәьмин итә. Был батырлығы өсөн 1943 йылдың 19 июлендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының ҡарары менән ҡыҙылармеец Матросовҡа үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. 

Партияның өлкә комитеты һәм Башҡорт АССР-ның хөкүмәте берлектә батырҙың исемен мәңгеләштереү тураһында ҡарар ҡабул итә. 1961 йылда Салауат ҡалаһының өлкә комитеты А. Матросовҡа бронза бюст ҡуйырға ҡарар сығара.

Салауат ҡалаһында Александр Матросовҡа һәйкәл 1961 йылда асыла. Скульпторы Эйдлин Л.Ю. Яңыртыу проекты авторҙары - Котова Т.А. һәм Сенникова Л.Н.

2009 йылда һәйкәлде йүнәтеү һәм тирә-яғын төҙөкләндереү эштәре башҡарыла.

## Композицияһы
Һәйкәлдең бетон нигеҙе гранит плиталар менән ҡапланған, ә һәйкәл тирәһендәге баҫҡыстар һоро йәшел төҫтәге граниттан яһалған. Һәйкәлдең тирә-яғы сәскәлектәр, эскәмйәләр, яҡтыртҡыстар менән матурланған. Шыршылар ултыртылған.

## Әҙәбиәт
* «Любимый город Салават», 2009 год, 2000 экс. К 60-летию города Салават.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
http://bashmemorial.narod.ru/photo39.jpg
Итйеймәҫ Абдуллов

**Итзимас (Иштемәс) Абдуллов** — 1737—1738 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.

## Биографияһы
Итзимас Абдуллов сығышы менән Уҫы даруғаһы Ғәйнә улусы Барҙы ауылы башҡорттарынан.

1737 йылдың февралендә Уҫы даруғаһында ихтилал тоҡана, уның менән Итзимас Абдуллов етәкселек итә.

Итзимас Абдуллов етәксегендәге Уҫы даруғаһы ихтилалсылары Бәпәнәй Төрөпбирҙин һәм Мәндәр Ҡарабаевтан ярҙам һорап Себер даруғаһына килә. Баш күтәреүселәрҙең Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Мәндәр Ҡарабаев һәм Төлкөсура Алдағолов етәкселегендәге ҙур отрядтары Красноуфимск, Көңгөр һәм Бөрө ҡалалары тирәһендә, шулай уҡ Тере Танып йылғаһы бассейнында хәрәкәт итә. Июндә 2500 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 4200) кешенән торған Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Юлдаш Һөйәрембәтов, Мәндәр Ҡарабаев һәм Төлкөсура Алдағолов етәкселегендәге баш күтәреүселәр Богдановский ҡәлғәһен ҡамауға ала. Алыш ике көн дауам итә, әммә ихтилалсылар ҡәлғәне яулап ала алмай, эргә тирәһендәге күскенселәрҙең тораҡ пункттарын талап Бөрө ҡалаһына йүнәлә. Ғәйнә башҡорттары Себер даруғаһы баш күтәреүселәренә ҡушыла һәм улар бергәләп Уҫы һәм Көңгөр ҡалалары, Тере Танып йылғаһы тирәһендәге күскенселәрҙең ауылдарын талайҙар.

1773 йылдың авгусында Итзимас Абдуллов етәкселегендәге 2000 ғәйнә башҡорттарының отряды Строгановтарҙың Крылово ауылын һәм Уҫы ҡалаһы тирәһендәге рус ауылдарын яндыралар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Таганрог хәрби-тарих музейы

**Таганрог хәрби-тарих музейы** — Таганрог ҡалаһындағы дәүләткә ҡарамаған беренсе музей, ҡаланың йәмле үҙәк районында, диңгеҙ ярына яҡын ғына, «ЮГ — Художестолы сүкеү» предприятиеһы администрация корпусының тәүге ҡатында урынлашҡан.

## Музей тарихы
Музей коллекцияһын йыйыу 2004 йылдың 9 майында башлана: «Авто-Ретро Таганрог» клубы барлыҡҡа килә. Артабанғы осорҙа бер нисә берәмек авто- һәм мототехника булдырыла һәм яңыртыла, элекке хәленә ҡайтарыла. 2008 йылдан клуб эшмәкәрлеге концепцияһы хәрби-тарихи йүнәлеш ала. 2010 йылдың 6 майында даими эшләүсе экспозиция асыла. Был ваҡытта экспозиция иҫәбендә бер нисә мең экспонат була. 2012 йылдың июлендә «Таганрог хәрби-тарих музейы» исеме рәсми статус ала.

Музей янында хәрби-тарихи клуб эшләй, был клуб Дондағы Ростов, Воронеж, Волгоград, Новочеркасск, Киев, Одесса, Брест, Берлин һәм башҡа ҡалаларҙа хәрби баталияларҙы яңыртыуҙа ҡатнаша.

2014 йылдың 25 октябрь төнөндә «ЮГ — Художестволы сүкеү» предприятиеһының музей урынлашҡан өс ҡатлы администрация бинаһы тулыһынса янып юҡҡа сыға.
Янған музейға ярҙам итеү өсөн 2014 йылдың ноябрендә ҡала мәҙәниәт Һарайында шәфҡәтлек концерты үткәрелә, ә 2 декабрҙә Таганрог йәштәр үҙәгендә Нонна Малыгинаның йәштәр театры спектакле премьераһы була.

## Музей экспозицияһы

### Авто- һәм мототехника
* Йөк машинаһы ГАЗ_АА
* Еңел внедорожник (бөтә ерҙән дә үтә алыуға эйә автомобиль) ГАЗ-67Б, ГАЗ-67 ,ГАЗ_АА
* Бронялы автомобиль БА-64
* Автомобиль Opel P4
* Автомобиль Opel Olympia
* Мотоцикл ТИЗ-АМ-600
* Мотоцикл ИМЗ_М-72
* Мотоцикл BMW R12
* Мотоцикл Victoria Aero
* Мотоцикл NSU 251OSL

### Ҡорал макеттары
* Шпагин пистолет-пулемёты (ППШ-41)
* Судаев пистолет-пулемёты (ППС-42, ППС-43)
* Токаревтың үҙе зарядланыусы винтовка (СВТ-40)
* Томпсон пистолет-пулемёты
* Мосин винтовкаһы
* Наган системаһы револьверы
* Пистолет ТТ-30, ТТ-33
* Макаров пистолеты
* Авиация пушкаһы ВЯ-23
* Дегтярёв пехота пулемёты (ДП-27)
* Дегтярёв танк пулемёты (ДТ)
* Дегтярёв танкка ҡаршы мылтығы (ПТРД)
* Симонов танкка ҡаршы мылтығы (ПТРС)
* Пулемёт MG-34
* Пистолет-пулемёт MP-40
* Винтовка Mauser 98k
* Пистолет Mauser C96
* Пистолет Walther P38
* Пистолет Parabellum

### Башҡа экспонаттар
Һуғыш припастары макеттары, һалҡын ҡорал, форма, документтар, фронт көнкүреше әйберҙәре һәм башҡа ҡомартҡылар.

### Галерея

Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция.jpg
Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция 2.jpg
Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция 3.jpg
Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция 4.jpg
Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция 5.jpg
Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция 6.jpg
Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция 7.jpg
Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция 8.jpg
Файл:Таганрогский военно-исторический музей - экспозиция 9.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Таганрогского военно-исторического музея
Николай Чудотворец сиркәүе (Новочеркасск)

**Николай Чудотворец сиркәүе**— элекке Дон Ғәскәре өлкәһендәге Новочеркасск ҡалаһы православие сиркәүе, шулай уҡ **Николаевский сиркәүе тип тә билдәле**.

Новочеркасскиҙәге Почта урамында бер-береһенән 300 метр йыраҡлығында ике Николаевский сиркәүе торған, уларҙың береһе — Никольский майҙанындағы православие сиркәүе (хәҙерге Левск майҙаны), икенсеһе — Александр баҡсаһы янындағы иҫке обряд сиркәүе.

## Тарих
Николаевский сиркәүенең ағас йорто тантаналы рәүештә 1810 йылда 14 авгусында төҙөлә башлаған, ә 1812 йылда төҙөлөп бөткән. Был сиркәү атаман Платовтың күрһәтмәһе буйынса Новочеркасск ҡалаһына көсләп күсерелгән Черкасск Николай сиркәүенә йөрөүселәрҙең талабы буйынса төҙөлгән. Сиркәүҙе инженер-подполковник Ефимов ҡарап төҙөткән, ә рухани Иоанн Долотин 1812 йылдың 22 июлендә сиркәүҙе изгеләндергән. 

Таш сиркәү 1821—1829 йылдарҙа төҙөлгән, һуңынан изгеләндерелгән. Сиркәүҙең ике төкәтмәһе-ҡанаты булған: уң яғы — күп ыҙалар сигеүсе Изге Варвара,ә һул яғы Хоҙай әсәһенең Успениеһына бағышланған. Проект авторы- архитектор Амвросимов, ул сиркәүҙе ампир стилендә төҙөгән. Сиркәү бер ҡатлы, бер көмбәҙле булған, уның бинаһы һәм сиркәүгә төкәтеп һалынған ҡыңғырауҙар манараһы аҡ таштан һалынған.

Сиркәү 1935 йылда ябылған, ә 1939 йылда уның урынында сквер булдырғандар. Хәҙерге ваҡытта бында Левски майҙаны. Майҙанда 1995 йылдың 19 ноябрендә юҡҡа сыҡҡан Николай сиркәүе урынында башта ҙур ағас тәре, һуңыраҡ металдан яһалған тәре ҡуйғандар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Новочеркасск. Церковь Николая Чудотворца.
* Церковь Святого Николая
Мөнирә (мәсет, Өфө)

** «Мөнирә»** мәсете — <nowiki/> Өфөләге мосолман дини ойошмаһы (Башҡортостан республикаһы). Өфө ҡалаһы Ленин районындағы Нижегородкала урынлашҡан. Ҡаланың был яҡ өлөшөндә берҙән-бер мәсет булып тора. Долгое күленең ярында урынлашҡан.

## Тарихы
«Мөнирә» мәсете Мөнирә Байғилдинаның шәхси аҡсаһына төҙөлгән, ул шулай уҡ мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте рәйесе.

Мәсет бинаһы 100 кешегә тәғәйенләнгән. Мәсет проекты авторы — Өфө йәмиғ Ләлә-Тюльпан мәсетенең архитекторы — Вәкил Дәүләтшин. Мәсетте төҙөү 2002 йылда башлана һәм 2011 йылда тамамлана. Мәсет асыу тантанаһы 2011йылдың 10 июнендә уҙа.

Ислам байрамдары көндәрендә бында мосолмандар йыйыла. Мәсеттә ислам нигеҙҙәре буйынса лекциялар уҡыла, шулай уҡ ҡул эштәренә һәм кулинария серҙәренә өйрәтәләр. Мәсеттә модельерҙар шәриғәт ҡанундарына ярашлы модалы кейем күрһәтәләр.

Мәсет эргәһендә хоккей майҙансығы төҙөлдө, был пландарҙы тормошҡа ашырыу өсөн «Урал» хәйриә фонды ярҙам күрһәтте.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* (урыҫ.).&#x20; REGIONS.RU&#x20;(2002-03-21).&#x20;Тәүге сығанаҡтан  архивланған 27 май 2012.&#x20;10 май 2012 тикшерелгән.
*  (урыҫ.).&#x20; Ufacity.info&#x20;(2011-06-10).&#x20;Тәүге сығанаҡтан  архивланған 27 май 2012.&#x20;10 май 2012 тикшерелгән.
*https://vimeo.com/210103765 За собственные деньги женщина построила и содержит мечеть в Уфе.
Әтәс (Татарстан)

**Әтәс** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Әтәс ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Шәбеҙ йылғаһы буйында,  Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Әтәс — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Байлар улусы Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиостровная улусы составына керә.

ХХ быуат башында мәсет (1831 йылдан билдәле), тирмән, хужалыҡ магазины, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 208 башҡорт; 1816 йылда — 285 башҡорт; 1834 йылда — 400 башҡорт; 1848 йылда — 442 башҡорт; 1870 йылда — 609 башҡорт; 1902 йылда — 339 башҡорт (ир затлы) йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Апас (Аҡтаныш районы)

**Апас** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Әтәс ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Апас — йәнәй һәм бүләр ырыуы татарҙарының ауылы. 1731 йылда Йәнәй улусы Йәнәй ауылы башҡорто Апас Түтәев Бүләр улусы башҡорто Игебәс Дүскәев менән килешеү төҙөй һәм керҙәш булараҡ Бүләр улусында ауылға нигеҙ һала. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.

1870 йылда 3 тирмән, мәсет (1808 йылдан билдәле), мәктәп (1837 йылда асыла); 1905 йылда — бакалея кибете, хужалыҡ магазины теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 88 керҙәш башҡорт (йәнәй ырыуынан); 1848 йылда — 206 башҡорт; 1912 йылда — 579 башҡорт (ир затлы) йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Мәҙинә (мәсет, Өфө)

**Мәҙинә** — Өфөләге мәсет. Ҡаланың  Дим районында Гатчин урамы, 1-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.

## Мәсет тарихы
Өфөнөң Дим районында аҙаҡҡы ваҡытҡа тиклем тик ҙур булмаған район мәсете булған  һәм ул мәсеткә килеүселәрҙең барыһын да һыйҙыра алмаған.  Шуға күрә яңы мәсет төҙөү мәсьәләһе бик актуаль була. "Мәҙинә" мәсетенә 2010 йылыының  көҙөндә Дим районының шәхси секторындағы  ташландыҡ ерҙә нигеҙ һалына. Уның төҙөлөшө өс йыл дауамында ООО "Дорстрансстрой" фирмаһы тарафынан алып барылды. Мәсет  диндарҙың хәйере һәм башҡа ситтән йәлеп ителгән аҡсаға төҙөлдө. Мәсетте төҙөүҙә  бағымсылар Советы рәйесе һәм ООО "Дорстранстрой" директорҙар Советы рәйесе Марат Латыпов ҙур өлөш индерҙе. 

Мәсетте төҙөү өсөн материал булараҡ  "Бессер" блоктары ҡулланылды. Бинаның эске биҙәлешен Сәмәркәнд рәссамдары һәм Кипрҙан уйып һырлаусылар башҡарҙы, ҡалған биҙәлеш эштәрен Өфө оҫталары эшләне.

Мәсет асыу тантанаһы 2013 йылдың 21 октябрендә уҙҙы һәм Рәсәй Үҙәк диниә назаратының 225 йыллыҡ юбилейына арналды. Сарала Рәсәй Юғары мөфтийе  Тәлғәт Тажетдин  ҡатнашты, шулай уҡ  Истанбул мөфтийе Рахми Яран,  Индонезия дини эштәр министры Сурадхорм Али, Халыҡ-ара Ислам берҙәмлеге рәйесе Хәмит Ирен әфәнде һ. б. байрамға килделәр.

Мәсет бинаһының бейеклеге 49 м. Уның 4 манараһы бар, уларҙың иң бейеге 10 метр тәшкил итә. Мәсеттең һыйҙырышлығы — 600 кеше.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* 
*
Шәбеҙ (ауыл)

**Шәбеҙ** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Чалманарат ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Шәбеҙ — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. 1723 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусы Ҡамбар түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.

ХХ быуат башында мәсет (1830 йылдан билдәле), мәктәп, ел тирмәне, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 187 башҡорт; 1816 йылда — 258 башҡорт; 1834 йылда — 325 башҡорт; 1870 йылда — 411 башҡорт; 1912 йылда — керҙәш 463 башҡорт (башкиры по этносу, припущенники по сословию) йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп китапхана бар.

## Иҫкәрмәләр
Николай Чудотворец сиркәүе (Шахты)

**Николай Чудотворец сиркәүе (Изге Николай ғибәҙтханаһы)** — Шахты ҡалаһындағы православие ҡорамы.

Адресы: Ростов өлкәһе, Шахты ҡалаһы, Аютин ҡасабаһы, Платов урамы, 177-се йорт.

## История
1902 йылда Аютин ҡасабаһы халҡы инициативаһы менән сиркәү төҙөлә һәм 1903 йылда Изге Николай Чудотворец исеме бирелеп изгеләндерелә. Сиркәү бер тәхетле, өс комбәҙле, ҡыңғырау манаралы булған.

3 ноябрҙә Власово-Аютин утарында тантаналы рәүештә Николай Чудотворец сиркәүен изгеләндереп асҡандар. Александров-Грушевский мәнфәғәтенең алты руханийы, өс диаконы һәм Новочеркасскиҙән килгән хор сиркәүҙе изгеләндереү байрамын ойошторғандар. Байрамға ҡаланан бик күп дәрәжәле ҡунаҡтар килгән, ә атаманды икмәк-тоҙ менән ҙурлап ҡаршы алғандар. Сиркәү таштан төҙөлгән һәм йәмғиәткә һигеҙ мең һумға төшкән.

Революциянан һуң сиркәү ябылған, уның бинаһында клуб асҡандар. Бары тик 1991 йылда ғына тергеҙелгән Николай Чудотворец сиркәүе үҙенең эшен башлап ебәргән. Яңы сиркәү биш көмбәҙле, уны 2012 йылда Преосвященнейший епископ Игнатий изгеләндергән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт храма
* Шахты. Церковь Николая Чудотворца.
* Шахтинская епархия
* Правящий архиерей Шахтинской епархии епископ Симон совершил всенощное бдение в храме святителя Николая Чудотворца
Юлыҡ мәҙрәсәһе

**Юлыҡ мәҙрәсәһе** — XIX—XX быуаттарҙағы Ырымбур губернаһы Юлыҡ ауылы урта уҡыу йорто — мәҙрәсәһе

## Мәҙрәсә тарихы
Мәҙрәсә XIX быуат башында Ырымбур губернаһы Юлыҡ ауылы мәсете янында ойошторолған. Юлыҡ мәҙрәсәһенә нигеҙ һалыусы — А. Муҡаев.

Мәҙрәсә шәхси иғәнәләренә көн иткән, үҙенең китапханаһы булған.

Мәҙрәсә Ырымбур мосолман диниә назараты , ә 1874 йылдан алып — халыҡ мәғәрифы министрлығы ҡарамағында була.

Юлыҡ мәҙрәсәһе бинаһын алтын приискыһы хужаһы М. Г. Рәмиев төҙөгән һәм 1892 йылдан алып мәҙрәсә ошо бинала урынлашҡан була. 

1920 йылда мәҙрәсә ябылған.

## Уҡытыу
Мәсеттең (1911 йылдан — Юлыҡ йәмиғ мәсете) мөҙәррисе һәм имам-хатибы уҡытыу-тәрбиә эше менән идара иткән. Юлыҡ мәҙрәсәһенә малайҙар алты йәштән ҡабул ителгән. Уҡытыу башлыса түләүһеҙ булған. Уҡыу курсы Юлыҡ мәҙрәсәһендә 6 — 10 йыл тәшкил иткән. 1892 йылдан алып уҡытыу процесына уҡытыуҙың яңы ысулы индерелгән була һәм уҡыусылар дини белем менән бер рәттән донъяуи белем ала башлай. Уҡыу программаһына дини дисциплиналары менән бергә ғәрәп теле, урыҫ теле һәм әҙәбиәте, алгебра, астрономия, география, тарих һ. б. предметтар индерелә. Йылына 60 шәкерт белем алған.

## Уҡытыусылары
Мөҙәрристәр:
* А. Муҡаев, А. Әбүбәкеров (1810 йылдан);
* Г. Әҙеһәмов (1821 йылдан);
* А. Ҡунаҡбаев (1831 йылдан);
* М. Әҙеһәмов (1839 йылдан);
* С. Мифтахитдинов (Зәйнелғабдинов; 1867-се йылдан);
* * Ш. Әҙеһәмов (1890 йылдан).
Юлыҡ мәҙрәсәһе М. Фәйзи эшмәкәрлеге менән бәйләнгән.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Абдрахманов Р. У.'' Юлукское медресе.// Статья в Башкирской энциклопедии.
Быуаҙкүл

**Быуаҙкүл** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Татар Ямалысы ауыл биләмәһе составына керә.

## География
Ағиҙел тамағы эргәһендә, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Быуаҙкүл — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. XVIII быуаттың беренсе яртыһында нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусына ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиостровная улусы составына керә.

ХХ быуат башында мәсет (1816 йылдан билдәле) уның ҡарамағында мәктәп теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

Коллективизация осоронда ауылда «Йәш ҡул» колхозы ойошторола; һуңыраҡ ул «Ағиҙел»  колхозы, ә 1965 йылдан —«Аҡтаныш» совхозы составына инә.

## Халҡы
1816 йылда ир енесле 48 башҡорт; 1834 йылда — 98 башҡорт; 1870 йылда —  137 башҡорт; 1913 йылда — 110 аҫаба башҡорт һәм  153 керҙәш башҡорт йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.

## Иҫкәрмәләр
Николай Чудотворец сиркәүе (Богданов)

** Николай Чудотворец сиркәүе **(**Никольский сиркәүе **, **Изге Никольский ғибәҙәтханаһы**) — Ростов өлкәһе Богданов утарындағы православие ғибәҙәтханаһы, Шахты һәм Миллерово епархияһы.

## Тарих

Никольский сиркәүе 1891 йылда төҙөлгән, ул Ростов өлкәһе Каменский районында Октябрь революцияһынан һуң һаҡланып ҡалған дүрт сиркәүҙең береһе.

Совет осоронда сиркәү ябылған. 1943 йылда утарҙы немецтарҙан азат иткәс яңынан асҡандар. Сиркәүҙә 1962 йылға тиклем ғибәҙәт ҡылып килгәндәр. Сиркәүҙе бер нисә тапҡыр ябырға маташҡандар. Сиркәү бинаһына Киров исемендәге колхоздың кәрәк-яраҡтарын һаҡлау урынына әүерелдереү генә сиркәүҙе юҡҡа сығарылыуҙан һаҡлап ҡалған.

Өсөнсө тапҡыр сиркәүҙе 1990 йылда асҡандар. Был эштә Гундоровский кешеләре ҙур ярҙам күрһәткән, шул иҫәптән Владимир Дерябкин, тыумышы менән күрше Хоботок утарынан— хәҙер Петербургта йәшәүсе, цирк артисы, Рәсәйҙә беренсе шәхси граммофон музейын ойошторусы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Хутора Богданова Николаевская церковь
* Никольская церковь хутора Богданов
* Каменские храмы
Аҡкүҙ (Аҡтаныш районы)

**Аҡкүҙ** — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Аҡкүҙ ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## География
Ауыл Сөн йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

Аҡкүҙ — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. 1745 йылдан билдәле, башта *Юғары Ахун* атамаһын йөрөткән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.

1821 йылдан ауылда мәсет булыуы билдәле, 1854 йылда уның ҡарамағында мәктәп асыла. 1848 йылда тирмән, 1905 йылда хужалыҡ магазины эшләгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.

Коллективизация осоронда ауылда «Гранит» колхозы ойошторола, хәҙерге ваҡытта бында «Ярыш» колхозының үҙәк усадьбаһы урынлашҡан.

## Халҡы
1795 йылда ир енесле 50 керҙәш башҡорт (йәнәй ырыуы), 5 типтәр; 1816 йылда — 97 аҫаба башҡорт (бүләр ырыуы), 78 керҙәш башҡорт (йәнәй ырыуы), 15 типтәр; 1834 йылда — 327 башҡорт; 1848 йылда — 343 башҡорт («башкира по этносу»); 1912 йылда — 534 аҫаба башҡорт (бүләр ырыуы), 405 йәнәй башҡорто һәм типтәр йәшәй.

## Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.

## Билдәле шәхестәре
* Мөнирова Римма Мирас ҡыҙы (1948—1998) — уҡытыусы, совет органдары хеҙмәткәре, Үрге Өпәле ҡалаһының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр