Айхал

**Айхал** ( — *слава*) —Яҡутстандың Мирный районындағы ҡала тибындағы ҡасаба, Удачныйҡалаһынан 60 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. 1961 йыл «Айхал» кимберлит торбаһы асылыуға бәйле барлыҡҡа килгән.

Халҡы — 13 725 кеше (2021).

«Айхал» кимберлит торбаһы (саха теленән тәржемәһе *дан*) 1960 йылдың 22 ғинуарында табыла.

## Географияһы
Биҫтә Сохсолох йылғаһының һул ярында төҙөлгән (яҡут теленән  — «тоҙаҡ, өңрәйҙән тишек, ау» тип тәржемә ителә), легенда буйынса, көҙгө йоҡа боҙ өҫтөнән үтеп барған боландар батып үлгән.

Хәҙерге Айхал ике өлөштән тора: үрге һәм түбәнге ҡасаба. Түбәнге ҡасаба - иҫке ауыл, ағас йорттарҙан ғибәрәт. Үрге ҡасабала - биш ҡатлы бетон йорттар.

Ҡала барлыҡҡа килтереүсе төп предприятие - Айхал тау-байыҡтырыу комбинаты (ГОК), «АЛРОСА» акционерҙар компанияһы (ПАО).

## Тарихы
Тораҡ пунктҡа 1961 йылда «Айхал» торбаһы асылыуға бәйле Амакинский геологик-разведка экспедицияһы геологтары нигеҙ һала. 1962 йылдан алып ҡала тибындағы ҡасаба статусын ала.

## «Кратон-3» сәнәғәт ядро шартлауы
1978 йылдың авгусында 577 метр тәрәнлектә «Кратон-3» объектында СССР Геология министрлығы заказы буйынса Ер ҡабығын «сейсмик зондлау» алымы менән тәрән өйрәнеү маҡсатында 19 килотонна ҡеүәтендәге (ҡеүәте буйынса 1945 йылда Хиросимаға ташланған Малыш бомбаһына яҡын) сәнәғәт ядро шартлауы була. Шартлау Айхалдан 39 саҡрым көнсығыштараҡ була. Шартлау ваҡытында ҡағиҙә боҙоуҙарға юл ҡуйыла. 54 кеше йәшәгән ҡасабаны радиоактив болот ҡаплай, шулай уҡ 26 эшсе зыян күрә.

## Халҡы

## Климаты
Район климаты субарктик, континенталлек һыҙаттары асыҡ күренә. Температура инверсияһы хас. Үҙәндәрҙә һауа температураһы түбәнерәк була. Айырма 2-5 м Ел өрмәгәндә һәр 100 метрға юғарыраҡ күтәрелгән һайын айырма 2-5° тәшкил итә иң юғары кимәлгә етә.




## Мәңгелек туңлыҡ
Айхал күп йылдар буйына туңған тоҡомдарҙың («мәңгелек туңлыҡ») тотош таралыу зонаһында урынлашҡан. 9-15 м тәрәнлектә грунттың уртаса йыллыҡ температураһы. (нуль йыллыҡ амплитудаһы) −3° градустан −6° тиклем үҙгәрә. Криолитоз зонаһының ҡалынлығы 800 - 1100 м сиктәрендә тирбәлә, ә Марха йылғаһының үрге ағымында 1500 метрға етә Йәйен райондағы тупраҡ 0,5 - 2,5 метрға тиклем  ирей. Үҫемлектәре булмаған ҡырсынлы тупраҡтар айырым йылдарҙа 2,5-3,0 метрға тиклем, ә торф ятҡылыҡтары Сохсолоох, Марха йылғалары үҙәндәрендә, күл соҡорҙарында ни бары 0,5 метрға тиклем генә ирей.

## Инфраструктураһы
* Биҫтә территорияһында 5-се, 23-сө урта дөйөм белем биреү мәктәптәре урынлашҡан. 30-сы һөнәрселек училищеһы, «Өмөт» ЦДОД» МКОУ, 1975 йылдан алып Саха (Яҡутстан) Республикаһы дәүләт бюджет учреждениеһы — 6 балалар баҡсаһы эшләй. РС(Я) ГБУ. Айхалда 1975 йылдан алып «Балаларға өҫтәмә белем биреү үҙәге» муниципаль ҡаҙна мәғариф учреждениеһы эшләп килә.
* Айхал ҡала дауаханаһы.
* Айхал полиция бүлексәһе.
* «Северное сияние» мәҙәниәт һарайы.
* «Дельфин» бассейны менән спорт комплексы.
* Күп төрлө матурлыҡ салонлары һәм магазиндар.

## Киң мәғлүмәт саралары
Радиостанциялар:
* 101,4 — Балалар радиоһы
* 101,9 — Радио Алмас крайы
* 102,5 — Саха радиоһы НВК «Саха»

Телевидение:
* 3 — Алмас крайы телеканалы
* 12 — ТВ Центр
* 26 — DVB-T2 (1 мультиплекс) (РТС 50 Вт, 43 м)
* 28 — DVB-T2 (2 мультиплекс) (РТС 50 Вт, 43 м)
* 34 — Матч ТВ

## Дин
Ҡасабала Ғайса Раштыуаһы православие ҡорамы (настоятель — иерей Иоанн Серкин) эшләй. Ҡасабала шулай уҡ мәсет тә бар.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* terrus.ru — база данных России
* Почтовые индексы Якутии 
* ОКАТО 

## Һылтанмалар
* Муниципальная интернет-газета «Айхал»
* Айхал.инфо — информационно-развлекательный сайт посёлка Айхал
* Амакинская геологоразведочная экспедиция