open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы

**Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы** (11 декабрь 1948 йыл) — совет инженер-технологы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы нефть һәм газ бүлексәһенең академик-секретары (1997), техник фәндәр докторы (1986), профессор (1989), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2015)

## Биографияһы
Арыҫлан Фәрит улы Әхмәтов 1948 йылдың 11 декабрендә Львов ҡалаһында тыуа. Атаһы Әхмәтов Фәрит Ғәли улы (1926 йылғы) — Өфө нефть эшкәртеү заводында («Өфөнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте) инженер, һуңынан директор урынбаҫары, КПСС-тың Өфө ҡала комитетының сәнәғәт буйынса секретары була, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Әсәһе — Әхмәтова  Роза Сәмиғулла ҡыҙы.

1971 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.

Эш урындары: 1971 йылдан — Өфө нефть институтында инженер, ассистент, уҡытыусы, доцент, каталитик процестар тармаҡ лабораторияһы мөдире. 1987—1991 йылдарҙа — технология факультеты деканы, 1991 йылдан — кафедра мөдире. Бер үк ваҡытта 1997—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы нефть һәм газ бүлексәһенең академик-секретары.

Әхмәтовтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: яҡшыртылған экологик үҙенсәлектәргә эйә яғыулыҡ, махсус тәғәйенләнешле нефть продукттары етештереү; уның тарафынан нефть эшкәртеүсе заводтарҙың нефть шламдарын үтилләштереү; әҙ бензоллы (1 проценттан кәм), ароматик углеводородтарҙың дөйөм күләме кәметелгән автомобиль бензиндарын эшләү технологияһы, бер нисә төрлө антисептик һәм профилактикалау сараһы эшләнгән.

Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы 3 фән докторы һәм 30-ҙан ашыу фән кандидаты әҙерләгән.

## Хеҙмәттәре
Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы — 350-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 50-ләгән уйлап табыу авторы.

Топливно-химическая переработка бензиновых фракций. Тематический обзор. М.: ЦНИИТЭнефтехим, 1990 (авторҙаш).

Ароматизация углеводородов на пентасилсодержащих катализаторах. М.: Химия, 2000 (авторҙаш).

Судовые топлива. Уфа: Гилем, 2001 (авторҙаш).

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998)
* Фән һәм техника өлкәһендә Башҡортостан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (2013)
* Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (2015).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Вәлиуллин Рим Абдулла улы

** Вәлиуллин Рим Абдулла улы ** (15 октябрь 1950 йыл) — ғалим-геофизик, техник фәндәр докторы (1996), профессор (1998), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (1997), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1998), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2012), Башҡорт дәүләт университетының геофизика кафедраһы мөдире.

## Биографияһы
Вәлиуллин Рим Абдулла улы 1950 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуа.

1970 йылда «техник-геология разведчигы» специальносы буйынса Октябрьский нефть техникумын тамамлай, Ырымбур геофизик экспедицияһында техник-геофизик булып эшләй. Армияла Тула ҡалаһында һауа-десант ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.

1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын физик-геофизик специальносы буйынса тамамлай һәм БДУ-ла эшләүен дауам итә.

1987 йылда И. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтында «Нефть скважиналарын компрессор менән үҙләштергәндә һәм һынағанда термометрия мәғлүмәттәрен тикшереү һәм интерпретациялау методикаһын эшләү» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Докторлыҡ диссертацияһын 1996 йылда Тверҙә «Нефть ҡатламдарын һәм скважиналарын диагностикалауҙың термик ысулдары» темаһына яҡлай. Профессор дәрәжәһе 1998 йылда бирелә.

Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (1997), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1998), Башҡорт дәүләт университетында — геофизика кафедраһы мөдире.

Р. Вәлиуллиндың фәнни эшмәкәрлек даирәһе — нефть ҡатламдарында һәм скважиналарҙа термогидродинамик яландарҙы өйрәнеү, скважиналарҙы үҙләштергәндә һәм файҙаланғанда стационар булмаған термометрия мәғлүмәттәрен тикшереү.

Р. Вәлиуллин — Башҡорт дәүләт университетының «Йылылыҡ физикаһы һәм теоретик йылылыҡ техникаһы» специальносы буйынса докторлыҡ советы рәйесе, «Шыйыҡлыҡ, газ һәм плазма механикаһы» специальносы буйынса докторлыҡ советы рәйесе урынбаҫары, «Геофизика» ғилми-производство фирмаһының геофизика буйынса докторлыҡ советы ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
Р. Вәлиуллин — 150-ләп ғилми хеҙмәт авторы, уйлап табыуҙарға 45 патент һәм авторлыҡ танытмаһы алған.

Р. А. Валиуллин и др. «Изучение состояния призабойной зоны пласта на основе моделирования теплового поля после кумулятивной перфорации скважины». Уфа, 1988.

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017) <br>Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1998) 
* СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе миҙалы (1987) 
* Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының П. Л. Капицаға арналған иҫтәлекле миҙалы (2000)
* «Хеҙмәттәре өсөн» көмөш миҙалы (Украина Геология йәмғиәтенең наградаһы).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Башкортостан: Краткая энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия. 1996.

## Һылтанмалар
* Валиуллин Рим Абдуллович сайте «Свободная энциклопедия Урала»
«Перовский» (бейеү)

**«Перовский» бейеү** — башҡорт халыҡ хәрби-һунарсылар бейеүе (яңғыҙ башҡарыла).

## Тарихы

Бейеүҙең «Перовский» тигән атамаһы 19-сы быуатта барлыҡҡа килә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, бейеүҙең атамаһы генерал В. А. Перовский командалығында Урта Азия һәм ҡаҙаҡ далаларына хәрби походта ҡатнашыусы Йософ Ҡарамышев (Йософ-майор) сығарған «Перовский» көйөнә башҡарғанлыҡтан килеп сыҡҡан тип аңлатыла. Проффесиональ сәхнәлә тәүге тапҡыр 1932 йылда Өфөлә Ғәскәров Фәйзи Әҙһәм улы тарафынан ҡуйыла. 1950‑се ййылдарҙа «Һунарсы» исеме аҫтында бейеүҙең камиллаштырылған варианты барлыҡҡа килә.

## Бейеүҙең үҙенсәлектәре
«Перовский» (бейеү) — хәрби-һунарсы ирҙәр бейеүе. Бейеүгә етеҙ, киҫкен, ынтылышлы, көсөргәнешле хәрәкәттәр хас. Бейеүҙә бигерәк тә ҡул хәрәкәттәренә, һынылыштарына ҙур иғтибар бирелә. Бейеүсе ҡулдары менән берсә йәйә тарта, йә уҡ ата, йә атта саба, уға ҡамсы менән һуға, берсә осоп барған ҡоштар хәрәкәтен тасуирлай. Ҡулдарҙың һәлмәк хәрәкәте бейеүсенең шпорлы итек кейгән аяҡтарының шаҡылдатып тыпырҙауы менән ҡатнаш һүрәтләнә.

## Бейеүҙе башҡарыусылар
Халыҡ араһында «Перовский» бейеүен билдәле башҡарыусылар — Й. Ҡарамышев, К. Дияров, Ф. Һатлыҡов, Ф. Ғәбитов. Бейеүҙең сәхнәләге варианттары Ә. Әхмәҙиев, Ф. Ғәсҡәров, М. Иҙрисов, Х. Сафиуллин, М. Шәмсетдиновтар тарафынан һалынған. Донъя сәхнәләрендә «Перовский» бейеүен бик уңышлы итеп М, Иҙрисов, М. Шәмсетдинов, Х. Зөбәйҙуллин, Ф. Кирәйевтар башҡара.

## Бүләктәре
1957 йылда Мәскәү Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә бейеү өсөн һәм уны башҡарыусыға фестивалдең алтын миҙалы тапшырыла.

## Видеояҙмалар
*  Башҡорт халыҡ бейеүе «Һунарсы» («Перовский»)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Нагаева Л. И. Танцы восточных башкир. М., 1981.
* Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.
* «Байыҡ» телетапшырыуында «Перовский» бейеүе https://yandex.ru/video/preview/?text=%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE&path=yandex_search&parent-reqid=1659805395213359-12837750749901200961-vla1-4641-vla-l7-balancer-8080-BAL-267&from_type=vast&filmId=11946021622841271988
Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы

**Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы** (24 апрель 1938 йыл) — башҡорт бейеүсеһе, этнохореограф, педагог. Тарих фәндәре кандидаты (1978). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1965).

## Биографияһы
Лидия Ислам ҡыҙы Нагаева 1938 йылдың 24 апрелендә Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Асҡын ауылында тыуа.

1961 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1960—1972 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт бейеү ансамблендә эшләй. Ул башҡарған бейеүҙәргә йомшаҡлыҡ-наҙлылыҡ, нәзәкәтлелек, бай хистәр, һығылмалылыҡ хас. Нагаева үҙ бейеүҙәренә башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарын ҡылыҡһырлаусы тыйнаҡлылыҡ һәм үҙ-үҙен дәрәжәле тотоу, мөләйемлек керетә. Ул бер үк оҫталыҡ менән лирик һәм комик бейеүҙәрҙе башҡара. Һинд, африка, корея, вьетнам бейеүҙәре менән дә Башҡортостан сәхнәләрендә сығыш яһай. Үҙе лә байтаҡ бейеүҙәр һала.
1975-1992 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалына ҡараған Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының этнография бүлексәһендә фәнни хеҙмәткәр булып эшләй. Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы башҡорт хореография сәнғәте, байрам-йола мәҙәниәте буйынса мәҡәләләр һәм монографиялар авторы. Уның етәкселеге аҫтында тергеҙелгән һәм ҡуйылған башҡорт халҡының традицияларында булған «Йыйын», «Ҡарға бутҡаһы», «Яҙғы уйын» байрамдары һәм йолалары халыҡ-ара фестивалдәрҙә һәм конференцияларҙа (Таллин — 1982, Новгород — 1986, Мәскәү — 1978, 1980, 1988, Алма-Ата- 1989, Австрия −1989) күрһәтелә.  

## Хеҙмәттәре

Танцы восточных башкир. М., 1981.

Башкирская народная хореография. Уфа, 1995.

## Башҡарған бейеүҙәре
Иң сағыу бейеүҙәре:

«Кейәү егете»

«Шаян ҡыҙҙар»

«Бүләк»

«Дуҫлыҡ»

«Һыу буйында осрашыу» һәм башҡалар.

## Һылтанмалар
Танцы восточных башкир. М., 1981.

Башкирская народная хореография. Уфа, 1995.

Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.

## Иҫкәрмәләр
Шәрипов Рөстәм Фазылйән улы

**Шәрипов Рөстәм Фазылйән улы** (1 ноябрь 1976 йыл  — 18 июнь 2013 йыл) — ҡурайсы.

## Биографияһы
Рөстәм Фазылйән улы Шәрипов  1976 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Юлдыбай ауылында тыуған.

Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһында юғары белем ала. Инструменталь башҡарыу (ҡурай) бүлегендә Ришат Рәхимов класында ҡурайсы-солист һөнәрен үҙләштерә.

Ижад юлын 2001 йылда, студент сағында уҡ, Башҡорт дәүләт филармонияһында башлай. Аккомпаниатор-концертмейстер вазифаһын башҡара. 2003 йылда уҡыуын тамамлап, Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләүен дауам итә.

2003—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Халыҡ инструменттары милли оркестры артисы була.

2005 йылдан «Далан» эстрада төркөмөндә солист-инструменталист (ҡурайсы) булып сығыш яһай.

Рөстәмдең репертуарында бик киң. Уның башҡарыуында халыҡ, классик һәм эстрада жанрындағы йырҙар, донъя халыҡтары мелодиялары яңғырай.

## Ижади эшмәкәрлеге
Ул сәнғәт оҫталары менән бер рәттән Төркиәлә уҙған Башҡортостан көндәрендә, Кубала, Эстонияла, Ҡаҙағстанда, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, Ырымбурҙа һәм башҡа ҡалалар һәм илдәрҙә тамашасыларға башҡорт моңон еткерә.

Рөстәм Шәрипов республика конкурстары лауреаты исеменә лә күп тапҡыр лайыҡ була.

## Репертуары
* Ҡурайсылар берекмәһендә 

Уның репертуары бай йөкмәткеле һәм күп яҡлы.

* Өйҙөрәк буйы 
* Бейеш 
* Буранбай 
* Дәләү Ғәйшә 
* Ҡара өйрәк 
* Һандуғас 
* Һыр 
* Шырлы урман 
* Ҡара өйрәк 
* Ҡараһаҡал маршы
* Ҡарт Байыҡ 
* Кәтинкә 
* Ҡыҙыл буйы бүҙәнә 
* Ҡурайсы егеткә 
* Ҡыҙыл буйы бүҙәнә
* Ләнке ташы 
* Юшатыр буйы 
* Йәнбикә 
* Таштурә 

## Ҡаҙаныштары
*Халыҡ-ара милли мәҙәниәт фестивале сиктәрендә Ҡурай байрамында ҡатнашып Гран-при яулай (Октябрский ҡалаһы, 2004).

## Хәтер
* Рөстәм Шәрипов исемендәге Асыҡ республика конкурсы (Өфө, 2016, 2017);
* Тыуған ауылы Юлдыбайҙа ул уҡыған мәктәптә Ҡурайсылар берекмәһе тарафынан Рөстәм Шәриповҡа арнап мемориаль таҡта ҡуйылған (14.06.2018)

## Һылтанмалар
* http://kyk-byre.ru/1039-m1241sh12111199r-1185uraysy-ruhly-ir-u1177aman-r1257st1241m-sh1241ripov-be11771177e1187-aranan-m12411187gelekk1241-kitep-bar1177y.html
* https://kulturarb.ru/ba/news/arkhiv-novostej/bild%D3%99le-%D2%A1urajsy-r%D3%A9st%D3%99m-sh%D3%99ripov-araby%D2%99%D2%99an-kitep-bar%D2%99y
* http://soyuzkuraistovrb.ru/media-f/audio-yazmalar/1142-rustam-sharipov.html 
* http://yuldashfm.ru/ba/node/69997
* http://www.bashinform.ru/bash/961918/
* https://bashmusic.net/ru/music/instrumentalisty/kuraisty/762-sharipov-rustam-fazylyanovich
* http://bashgf.ru/index.php?pg=article_full&article_id=1922
Хәбирова Светлана Әсхәт ҡыҙы

**Хәбирова Светлана Әсхәт ҡыҙы** (12 март 1978 йыл) — спортсы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994), ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2000), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995).

69 кг, 75 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай, донъя чемпионы. 69 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһында ырғымда (105,5 кг) һәм күтәреүҙә — 137,5 кг (2001) Рәсәй рекордсыһы; 75 кг-ға тиклем ауырлыҡ категорияһында ҡатын-ҡыҙҙар араһында Европа һәм Рәсәй рекордсыһы: ырғымда — 110 кг; күтәреүҙә — 135 кг; ике төр ярыш суммаһы — 245 кг (2000). Үҫмер спортсылар араһында 8 тапҡыр донъя рекордсыһы (1997). Сиднейҙа (Австралия, 2000) Олимпиада Уйындарында ҡатнашыусы.

## Спорт карьераһы
* ҡыҙҙар араһында Европа чемпионы — 1994;
* үҫмер спортсылар араһында ике тапҡыр донъя чемпионы — 1995, 1996
* үҫмер спортсылар араһында Европа чемпионы — 1997
* ҡатын-ҡыҙҙар араһында Европа чемпионатының көмөш призеры — 1998, 2002
* ҡатын-ҡыҙҙар араһында Европа чемпионы — 1999 йыл (Болгария);
* донъя чемпионы — 2002
* вице-донъя чемпионы — 2001

2000 йылда Сиднейҙа — Олимпиадала 6-сы урында була.

Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы «Каучук» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры — П. И. Никитин). Стәрлетамаҡ физик культура техникумын (1994), Урал дәүләт физик культура университетын тамамлай.

1994—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының юғары спорт оҫталығы мәктәбе, ә 1994—2004 йылдарҙа — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең 464-се спорт-күнекмәләр үҙәге өсөн сығыш яһай. Ярыштарҙа Саха́ Республикаһы һәм ЦСКА вәкиле булып сығыш яһай.

Рәсәй үҫмерҙәр милли йыйылма командаһы (1994—2004) ағзаһы.

Салехардта йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994 
* Ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2000)
* Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995).
* «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» (2000) Почёт билдәһе,
* «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» (1995) Почёт билдәһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия — Хабирова Светлана Асхатовна  
* Сайт «Спортсмены Ямала»
РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы

**РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы** — РСФСР-ҙың дәүләт наградаһы. Маҡтаулы исем РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы тарафынан бирелгән һәм юғары квалификациялы архитекторҙарҙың архитектура үҫешендә, проекттар әҙерләүҙә, архитектура комплекстарын, биналарҙы һәм ҡоралмаларҙы төҙөүҙә, мәҙәниәт ҡомартҡыларын реставрациялауҙа, архитектура кадрҙарын әҙерләүҙә дәүләт һәм йәмғиәт тарафынан ҡаҙаныштарын таныу формаларының береһе булған. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы маҡтаулы исеме бирелгән кешеләргә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумының грамоталары һәм күкрәккә тағылмалы билдә тапшырылған.

Маҡтаулы исем РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1968 йылдың 7 мартындағы «РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы маҡтаулы исемен булдырыу тураһында» исемле указына ярашлы булдырыла һәм Рәсәй Федерацияһының Маҡтаулы исемдәрен булдырған Рәсәй Федерацияһы Президентының 1995 йылдың 30 декабрендәге 1341-се һанлы указы менән ғәмәлдән сығарыла.

## Бүләкләнгәндәр
РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы исеменә лайыҡ булғандар араһында:

* Е. В. Александров
* Н. А. Алешина
* Н. А. Беспалов
* В. М. Бодунов
* М. П. Бубнов
* Т. М. Бутаева
* Ер П. Вулых
* К. С. Мельников
* В. В. Орехов
* М. А. Орлов
* Э. М. Панов
* Б И. Тхор
* С. П. Хаджибаронов
* Л. В. Хихлуха
* Б. Ғ. Кәлимуллин

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Большой советской энциклопедии
Ишемғолов Марат Баязит улы

**Ишемғолов Марат Баязит улы** (29 август 1948 йыл — 24 сентябрь 2013 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа Ауырғазы районы хакимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2011).

## Биографияһы
Марат Баязит улы Ишемғолов 1948 йылдың 29 авгусында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Ғүмәр ауылында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1967 йылда тыуған ауылындағы Карл Маркс исемендәге колхоздың водителе булып башлай. Шул уҡ йылда Совет Армияһына саҡырыла һәм 1969 йылғаса хәрби хеҙмәттә була.

Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡый һәм уны 1975 йылда тамамлағандан һуң Ауырғазы районының Төрөмбәт ауылындағы урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә.   

Йәш һәм инициативалы белгес 1978 йылда урындағы «Өршәк» колхозының партком секретары итеп һайлана. Үҙен тик яҡшы яҡтан ғына күрһәткән коммунист 1982 йылда күп күрһәткестәр буйынса артта килгән Салауат исемендәге колхозға рәйес итеп тәҡдим ителә. 

Төп эшенән айырылмай, 1984 йылда Марат Ишемғолов Башҡортостан ауыл хужалығы институтының иҡтисад факультетын ситтән тороп тамамлай.  

Салауат исемендәге колхоз менән уның 15 йыл етәкселек итеүе дәүерендә хужалыҡ районда ғына түгел, республикала алдынғыларҙың береһенә әйүерелә. Бында тәүгеләрҙән булып ул саҡта көнүҙәк булған аренда мөнәсәбәттәрен һәм хужалыҡ иҫәбен үҙләштерәләр, көндәлек эшмәкәрлеккә интенсив технологиялар индерәләр. Колхоз фермалары малдың бестужев тоҡомлоһын үҫтереү һәм һатыу буйынса тоҡомсолоҡ эше менән булыусы статусын ала. Хужалыҡ етәксеһе биләмәләрҙең социаль үҫешенә лә ҙур иғтибар бирә.

1997 йылда Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының агросәнәғәт комплексы бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Был эштә булғанда ул «Башҡортостан Республикаһы агросәнәғәт комплексының 2000—2005 йылдарға үҫеш концепцияһы»н эшләүселәрҙең береһе була.

2001 йылдың декабрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән Марат Ишемғолов Ауырғазы районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә һәм ошо яуаплы вазифала ғүмеренең һуңғы көнөнәсә эшләй. 
 
Ишемғолов Марат Баязит улы 2013 йылдың 24 сентябрендә 66-сы йәшендә көтмәгәндә вафат була. 

## Маҡтаулы исемдәре һәи башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1996) 
* Салауат Юлаев ордены кавалеры (2010)
* Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2011).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт «Голос Башкирии». В Башкирии умер глава Аургазинского района Марат Ишемгулов   
* Ишемгулов Марат Баязитович. Биографическая справка. Единый республиканский инновационный бизнес-портал
Тезикова Татьяна Алексеевна

**Тезикова Татьяна Алексеевна** (25 ноябрь 1975 йыл) — спортсы. 1994—2000 йылдарҙа ауыр атлетика буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1995) һәм ауыр атлетика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995).

## Биографияһы
Татьяна Алексеевна Тезикова (Лаврентьева) 1975 йылдың 15 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Салауат ҡалаһында тыуған. Урал физик культура академияһын тамамлай (1999). Стәрлетамаҡ физик культура техникумы (тренеры Д. Х. Исмәғилев) һәм «Каучук» спорт клубы (Стәрлетамаҡ; тренер П. И. Никитин) тәрбиәләнеүсеһе.

1993—2000 йылдарҙа Рәсәй Хәрби һауа көстәренең 464-се спорт-күнекмәләр үҙәге һәм Башҡортостан Республикаһының юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай.

Ҡатын-ҡыҙҙар араһында 59 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһында ырғымда һәм күтәреүҙә, 63 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһында ике төр ярышта Рәсәй рекордсыһы (барыһы ла — 1996 йылда).

## Ҡаҙаныштары
* Рәсәй чемпионы (1995—96), Рәсәй Кубогы эйәһе (1994—1996).
* Европа чемпионаттарының көмөш (1995) һәм бронза (1996—1997) призёры, көмөш (1993, 1999, 2002) һәм бронза (1997, 2003).
* Рәсәй чемпионаттары призеры, көмөш (1997) һәм бронза (1992, 1998).
* Рәсәй Кубогы призёры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1995),
* Рәсәйҙең ауыр атлетика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры (1999),
* Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* НАШИ ТЯЖЕЛОАТЛЕТКИ — ЛУЧШИЕ 
* ЭНЦИКЛОПЕДИЯ БАШКИРИИ — ТЯЖЕЛАЯ АТЛЕТИКА
Помыкалов Анатолий Сергеевич

**Помыкалов Анатолий Сергеевич** (29 ноябрь 1959 йыл) — спортсы. Еңел атлетика буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1989). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2001).

## Биографияһы
Анатолий Сергеевич Помыкалов 1959 йылдың 29 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.

Спорт менән Бөтә Союз һуҡырҙар йәмғиәтенең «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтендә (тренеры П. З. Буйлов) шөғөлләнә.

СССР (1979), СССР йыйылма паралимпия командаһы (1981-1990), Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (1992), Рәсәй (1993-1995)  йыйылма командаларына инә.

## Ҡаҙаныштары

* Күреү һәләте буйынса инвалидтар-спортсылар араһында 400 м-ға йүгереүҙә СССР рекордсыһы (1981 йыл);
* Күреү һәләте буйынса инвалидтар араһында  800, 1500, 5000 метрға йүгереүҙә 12 тапҡыр СССР чемпионы (1981, 1983, 1985, 1988);
* Европа чемпионатының көмөш призеры (1987, 1989);
* Паралимпия уйындарында Сеулда (Көньяҡ Корея. 1988) көмөш призер (800 м-ға йүгереүҙә) һәм бронза призеры (400 м һәм 1500 м-ға йүгереүҙә); 
* Донъя (1994) һәм Европа (1989, 1995) чемпионаттарының көмөш һәм бронза призеры;
* 4 тапҡыр Бөтә донъя инвалидтар уйындары еңеүсеһе (1992).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
*  Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2001).

## Һылтанмалар

* http://old.brsbs.ru/Sait_Paralimpici/legkaey_atletika.html
* http://ufa.bezformata.ru/listnews/dlya-slepih-provela-olimpijskij/17340498/ 
* <span lang="mis">Помыкалов Анатолий Сергеевич</span> .  *БАШҠОРТ ЭНЦИКЛОПЕДИЯҺЫ*.   БР ГАУН «башҡорт энциклопедияһы» (2013).  2017 йылдың 4 апрелендә тикшерелде.
* http://mintrudrb.ru/press/news/8001/
* http://www.bashinform.ru/news/665674
* http://tv-rb.ru/novosti/sports/sterlitamak_stal_tsentrom_prityazheniya_sportsmenov_so_vsey_respubliki/
Пестряев Андрей Михайлович

**Пестряев Андрей Михайлович** (5 декабрь 1969 йыл, Фирғәнә ҡалаһы, Үзбәк ССР-ы) — Рәсәй боксеры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. СССР халыҡтары спартакиадаһы чемпионы, профессионалдар араһында ике тапҡыр Европа чемпионы, Донъя чемпионы титулына дәғүәсе. Бокс буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1991).

## Биографияһы
Андрей Михайлович Пестряев 1969 йылдың 5 декабрендә Үзбәк ССР-ының Фирғәнә ҡалаһында тыуған. 42-се профессиональ техник училищеһының бокс секцияһы (Стәрлетамаҡ; тренеры М. М. Ғәлләмов), «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәтенең (Өфө; тренеры Р. М. Ғибадуллин) тәрбиәләнеүсеһе. СССР (1991) һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (1992) йыйылма командалары ағзаһы. 2005 йылдан балалар үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Санкт-Петербург), 2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе тренер-уҡытыусыһы.

## Спорт ҡаҙаныштары
* СССР халыҡтары спартакиадаһы чемпионы (1991, 67 килограмға тиклемге ауырлыҡта),
* РСФСР чемпионы (1988, 1991),
* король Кубогына Халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (Швеция, 1992);
* профессионалдар араһында донъя (2002) һәм Европа (1997, 1999) чемпионы.
* Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (1992).

## Әҙәбиәт
д/ф. Андрей Пестряев. Без страха и упрека. 2006, Черно-белый квадрат. Программа о боксе.

## Иҫкәрмәләр
Афанасьев Сергей Валерьевич

**Афанасьев Сергей Валерьевич** (29 ғинуар 1987 йыл) — Рәсәй спортсыһы (янғын һүндереү спорты). 2011 йылда янғын һүндереү спорты буйынса Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының иң яҡшы спортсыһы. Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры(2011). Ике төр ярышта, шулай уҡ команда зачетында Рәсәй йыйылма командаһы составында 2008 йылда Рәсәй чемпионы, 2011 йылда донъя чемпионы. 2011 йылдың 3-4 сентябрендә Котбуста (Германий Федератив Республикаһы) үткән янғын һүндереү-ҡотҡарыу спорты буйынса VII донъя чемпионатында ҡуйған ике төр ярыш буйынса донъя рекорды (28,62 с.) эйәһе. 2012 йылда был күрһәткесте үтеп китәләр.

## Биографияһы
Сергей Валерьевич Афанасьев 1987 йылдың 29 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

Бала сағынан спортты ярата, карате, йөҙөү менән шөғөлләнә. Сергейға 11 йәш тулғас, Стәрлетамаҡтың йыйылма командаһы өсөн сығыш яһаусы Николай Захаров бабайы уны янғын һүндереү спортына алып килә.

2000 йылда, 13 йәшендә беренсе тапҡыр ярышта ҡатнаша, Сергей зона ярыштарында йөҙ метрлыҡ ҡаршылыҡтар һыҙатында икенсе һәм штурмлау баҫҡысы буйлап күтәрелеүҙә өсөнсө урын ала.

2001 йылда Башҡортостан йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.

2004 йылда Рәсәй спорт мастеры нормативын үтәй.

Екатеринбургта Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Урал Дәүләт янғын хеҙмәте институтында уҡый (2004—2007). Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы уҡыу йорттары беренселегенең күп тапҡыр чемпионы.

2007—2009 йылдарҙа янғын һүндереү спорты буйынса Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы составында сығыш яһай.

2008 йылда Санкт-Петербургта йәйге Рәсәй чемпионатында 100 метрлыҡ ҡаршылыҡтар һыҙатында йүгереү буйынса 1-се урынды яулай.

2009 йылда Өфөгә күсә, янғын һүндереү-ҡулланма спорты буйынса Рәсәй йыйылма командаһы составында сығыш яһай башлай. «Штурмлау баҫҡысы буйлап уҡыу башняһының 4 ҡаттағы тәҙрәһенә күтәрелеү» дисциплинаһында Рәсәй Кубогына эйә була.

2010 йылда Түбәнге Новгородта Рәсәй ҡышҡы чемпионатында 100 метрлыҡ ҡаршылыҡтар һыҙатында йүгереү буйынса 1-се урынды биләй.

Башҡортостан Республикаһы, шулай уҡ Бөтә Рәсәй ярыштарының күп тапҡыр призёры һәм чемпионы була.

Котбуста (Германия) 2011 йылда үткән янғын һүндереү-ҡотҡарыу спорты буйынса VII донъя чемпионатында Афанасьев Сергей ике төр ярыш буйынса ярышта 28,62 с донъя рекорды ҡуйып чемпион, шулай уҡ 100 метрлыҡ ҡаршылыҡтар һыҙатында йүгереү буйынса көмөш призер була. Ошо уҡ ярыштарҙа Рәсәй рекорды һәм өс Башҡортостан Республикаһы рекорды ҡуя. Халыҡ-ара класслы Рәсәй спорты мастеры нормативын үтәй. Рәсәй йыйылма командаһының дөйөм зачетта еңеүенә ҙур өлөш индерә, уның составында  команда зачетында донъя чемпионы була.

## Эш урыны
2009 йылдан алып Өфө ҡалаһында йәшәй, «Башҡортостан Республикаһы буйынса янғынға ҡаршы федераль хеҙмәтенең 22-се отряды» федераль ҡаҙна учреждениеһының ПЧ-9 ҡарауыл начальнигы.

## Иҫкәрмәләр
Һыйышлыҡ

**Һыйышлыҡ** — күп мәғәнәле һүҙ.
* **Һыйышлыҡ** (урыҫса — ёмкость) — төрлө дәүмәлле һауыттың, әйберҙең максималь һыйҙырыш күләме.

## Электротехника, радиотехника, электроника, физика
* **[[Электр һыйышлығы]]** — үткәргестең электр заряды туплау һәләтен күрһәтеүсе баһалама.
* **Һыйышлыҡ** — шулай уҡ камил йәки һыйҙырышлы элемент конденсатор — электр сылбырының электр ҡыры энергияһын туплау үҙенсәлегенә камил эйә һаналған элементы. Һыйышлыҡ — һыйҙырышлыҡ элементының берҙән-бер параметры һәм конденсаторҙың төп параметры.

### Аккумуляторҙар
* **Һыйышлыҡ** (зарядтыҡы) — заряд биргән ваҡытта аккумуляторға ебәрелгән электр күләме.
* **Һыйышлыҡ** (номиналь) — яңы аккумулятор тулыһынса зарядланған килеш нормаль шарттарҙа файҙаланғанда рөхсәт ителгән иң бәләкәй көсөргәнешкә төшкәнсе биргән энергия күләме (заряд).
* **Һыйышлыҡ** (энергетик) — тулыһынса зарядланған аккумулятор рөхсәт ителгән иң бәләкәй көсөргәнешкә төшкәнсе биргән энергия күләме.

## Математикала
Математикала һыйышлыҡ тип үлсәм менән оҡшаш баһаламалар һанала. Мәҫәлән:

* **Гармониялы һыйышлыҡ** — билдәле бер формалағы әйберҙең электр зарядын тота алыу һәләтен үлсәй торған күплек баһаламаһы.
* **Минковский һыйышлығы** — ирекле үлсәүле күплектәрҙең периметрын дөйөмләштереү.

## Компьютер техникаһы
* **Һыйышлыҡ (информатика)** — компьютер, шулай уҡ уның ҡушымтаһында, тыштан мәғлүмәт туплағыстар хәтерендә максималь күләмдә һаҡларға мөмкин булған мәғлүмәт.
Башҡорт телендә редупликация

**Башҡорт телендә  редупликация** — башҡорт телендә тәүге ижектең, нигеҙҙең (тулыһынса йә өлөшләтә) йәки һүҙҙең ике тапҡыр ҡабатланыуынан торған фономорфологик күренеш.

Башҡорт телендә редупликация   эмоциональ-экспрессив лексика, өноҡшаш, һыноҡшаш һүҙҙәр,  дөйөмләштереүсе мәғәнәле, ирониялы исемдәр һәм рәүештәр яһау ысулы булараҡ киң ҡулланыла.

Башҡорт телендә редупликацияның  төрҙәре:

* тулы редупликация: үҙ аллы ҡулланыла торған өн оҡшатыу  йәки һын оҡшатыу  һүҙҙәренең  (шыптыр-шыптыр,  шыпын-шыпын, ҡытыр-ҡытыр) редупликацияһы; һүҙҙәрҙең, атап әйткәндә сифаттарҙың, башланғыс формаһының  редупликацияһы (оло-оло, ҙур-ҙур,  киң-киң); һүҙҙең аффикслы формаһының редупликацияһы  (бара-бара, уҡый-уҡый, йүгерә-йүгерә);

* структур морфема өҫтәп, һүҙҙең беренсе ижеген генә ҡабатлау һәм баҫымды редупликатҡа күсереү (ҡып-ҡыҙыл, ҡап-ҡара, бәп-бәләкәй);

* һүҙҙең  фонема төҙөлөшөн үҙгәртеп ҡабатлау,  сингармонизм билдәһе буйынса  фономорфологик контраст яһау  (тимер-томор, иҫке-моҫҡо, фәлән-төгән);  

* һүҙҙең беренсе һуҙынҡыһын йә һүҙ башында торған тартынҡыны  алмаштырыу (һирәк-мирәк, ҡыйыҡ-мыйыҡ, соҡор-саҡыр, ҡаты-ҡото);

* тартынҡы өндән торған структур морфема өҫтәү (ағас-мағас,   имеш-мимеш, урыҡ-һурыҡ).

Редупликация ике йүнәлештәге  фономорфологик үҙгәрештәр менән бара. 

* Нигеҙҙең  тулы мәғәнәле беренсел компонентының фонетик йәһәттән үҙгәргән варианттары: ағас-мағас, ботаҡ-сатаҡ’, ҡарсыҡ-ҡорсоҡ, әбей-һәбей, малай-шалай, сыбыҡ-сабыҡ, сатыр-сотор, тамыр-томор һ.б.

* Нигеҙҙең тулы мәғәнәле беренсел компонентының  фонетик йәһәттән  алыҫлашҡан варианттары: егет-елән, етем-еһер, кеше-ҡара, күрше-күлән, мал-тыуар, мулла-монтағай, сүп-сар, тай-тулаҡ һ.б.

## Әҙәбиәт
Юлдашев А. А. Аналитические формы глагола в тюркских языках. М., 1965

Юлдашев А. А. «Грамматика современного башкирского литературного языка» — М.: Наука, 1981.

## Һылтанмалар
http://www.ceninauku.ru/page_18347.htm
Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы

**Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы**— башҡорт йырсыһы. Халыҡ-ара һәм республика кимәлендәге конкурстар лауреаты.

## Биографияһы
**Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы** 1977 йылдың 26 августында Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районы Дәүләт ауылында тыуған.

* 1996 йылда Өфө сәнғәт училищеһының йыр бүлеген тик биш билдәләренә генә тамамлай. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының вокал сәнғәте кафедраһы мөдире профессор Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы класында уҡый.
  
* Хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының хор коллективында башлай. Был коллектив менән Гирн ҡалаһында (Төньяҡ Кипр) төрки телле илдәрҙең Халыҡ-ара опера йырсылары фестивалендә башҡорт опера сәнғәте вәкиле булып сығыш яһай.

* 2001 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында солист-вокалист булып эшләй. Йырсының репертуарында — халыҡ йырҙары, шулай уҡ, башҡорт, татар, урыҫ һәм композиторҙарының йырҙары һәм романстары.

## Ҡаҙаныштары
Сәнғәт училещеһында уҡығанда уҡ төрлө конкурстарҙа ҡатнашып призлы урындар яулай:
* Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙының исеме "XX быуаттан — XXI быуатҡа «Яңы исемдәр» Алтын китабы"на (1995) индерелгән;
* Йәш музыканттарҙың «Яҙғы тамсылар» X Асыҡ республика смотр-конкурсында беренсе урын яулай (1995);
* Заһир Исмәғилев исемендәге I Асыҡ конкурс-фестивалдә беренсе урын яулай (1996);
* Салих Сәйдәшев исемендәге IV региональ асыҡ йырсылар конкурсында беренсе премияға лайыҡ була(Нижнекамск, 1998).
* Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Асыҡ республика йырсылар конкурсында беренсе дәрәжәле диплом менән бүләкләнә(1999).
* 2004 йылда Өфө дәүләт сәнғәт академияһының «Вокал сәнғәте» бүлеген тамамлап «Камера концерты йырсыһы» квалификацияһына эйә була. Филормонияла, шулай уҡ, гастролдәрҙә концерттарҙа ҡатнаша.
* 2012 йылдың ноябрендә III Халыҡ-ара «Илһам» («Вдохновение») конкурс-фестивалендә «Ҡыҙҙар» дуэты (филармонияның музыка-әҙәбиәт лекторийы артисткаһы Зөлфиә Авзалова менән) сығышы өсөн «Академик вокал» номинацияһы буйынса III дәрәжә дипломға эйә була (Өфө ҡалаһы).

## Ғаиләһе
Билдәле ҡурайсы мәрхүм (2013) Шәрипов Рөстәм Фазылйән улының (ba.wikipedia.org/wiki/Шәрипов_Рөстәм_Фазылйән_улы#Биографияһы) ҡатыны. Ғәиләләрендә ике бала (ул һәм ҡыҙ) үҫә.

## Һылтанмалар
* 
*
Классик филология

**Классик филология** —   Боронғо Грецияның  һәм  Боронғо Римдың  әҙәби мираҫы тураһындағы фәндәр тупланмаһы. Классик филологияның туранан-тура өйрәнеү объекты  — классик телдәр, боронғо грек һәм  латин телдәре, шулай уҡ ошо телдәрҙә яҙылған бөтә нәмә: боронғо шағирҙарҙың, яҙыусыларҙың, фәйләсүфтәрҙең, тарихсыларҙың, сәйәсмәндәрҙең, юристарҙың, ғалимдарҙың һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре.  Классик филология —  филологияның  ҡәҙимге дисциплиналарының береһе генә түгел; ул антик ғилем традицияларын иң заманса филологик ысулдар менән бәйләп  дауам да иттерә &#x5B;*прояснить*&#x5D;.

Гомер һорауын күтәргән күренекле немец  филологы Фридрих Август Вольф («Гомерға пролегоменалар», 1795) грек һәм рим текстарын һаҡлап ҡалыу  һәм тәфсирләү менән шөғөлләнгән классик филологиянан  «боронғолоҡ тураһындағы фәнде» (Altertumswissenschaft) өйрәнеүгә күсеүҙе башлап ебәрә. Ул «Илиада» менән «Одиссей»ға киң ҡоласлы һәм тарих күҙлегенән ҡарауға,  был әҫәрҙәрҙе грек һәм рим антиклығы донъяһын өйрәнеү сығанағы итеп күреүгә юл аса.

Рәсәйҙең билдәле классик филологтары араһында — Ф. Ф. Зелинский, С. И. Соболевский, М. М. Покровский, А. И. Доватур, Я. М. Боровский, А. И. Зайцев, В. Н. Ярхо, С. С. Аверинцев, М. Л. Гаспаров, А. В. Лебедев.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Классическая филология&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.
* Россия/Русская наука/Классическая филология&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.
* Классическая филология на сайте «Rulex.ru».
* http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/KLASSICHESKAYA_FILOLOGIYA.html  // Энциклопедия Кругосвет
Гомер һорауы

**Гомер һорауы** —  Боронғо Грецияла  яҙылған «Илиада» һәм «Одиссея» эпик поэмаларының авторлығына һәм  Гомер шәхесенә ҡараған  мәсьәләләр тупланмаһы.  Был мәсьәләләр  немец ғалимы   Ф. А. Вольфтың  1795 йылда сыҡҡан «Гомерға пролегоменалар» («Prolegomena ad Homerum») тигән китабында айырыуса киҫкен күтәрелә.  Был китаптың донъя күреүе  антиклыҡ осорон өйрәнеүҙә тәнҡит барлыҡҡа килеүен раҫлай.
Вольфҡа тиклем шик белдергән башҡалар ҙа була, улар араһында Джамбаттиста Вико был поэмаларҙы  бер-береһенән кәм тигәндә йөҙ йыл айырыуы һәм уларҙың айырым халыҡ йырҙарынан хасил булыуы тураһында фараз әйтә.

«Илиада» менән  «Одиссея»ға хәҙерге заман ысулдарын ҡулланып үткәрелгән тарихи-географик һәм тел анализы уларҙың яҡынса беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта ижад ителгәнен раҫлай, хәйер, уларҙы беҙҙең эраға тиклем IX йәки к VII быуатҡа ҡаратырға тырышыуҙар ҙа бар. Был әҫәрҙәр, моғайын,  Грецияның ионий ҡәбиләләре йәшәгән  Кесе Азия яр буйында йә шул тирәләге берәй утрауҙа яҙылғандыр.  

Төрлө ғалимдар төрлө фекер әйтһә лә, берәү ҙә Гомерҙы буш  (йәки йыйылма) исем тип ҡарамай. Һорауҙың асылы шунда: «Илиада» менән «Одиссея»ны бер  шағир яҙғанмы, әллә улар ике авторҙың әҫәреме? Хәҙерге заман компьютер анализы ике текстың да авторы бер кеше булғанын  раҫлаһа ла, һорау асыҡ көйө ҡала.

«Одиссея»ның авторы, йорт-ҡаралтының ентекле һүрәтләнеүенә ҡарап, ҡатын-ҡыҙ булғандыр, тигән версия ла бар  (Самуэль Батлер, Эндрю Долби). Ҡайһы берәүҙәр  Фантасияны (беҙҙең эраға тиклем ~XII быуат) автор тип иҫәпләй, ул  II быуаттан бирле  Троя һуғышы һәм  Одиссейҙың мажаралары тураһындағы хикәйәттәр авторы булараҡ телгә алына килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* *Б. Л. Богаевский.*&#x20;Гомеровский вопрос&nbsp;//&#x20;Литературная энциклопедия&nbsp;: в 11 т.&nbsp;— [М.], 1929—1939.
* *Обнорский Н. П.*&#x20;Унитарии, в филологии&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.
* Гомеровский вопрос&nbsp;//&#x20;Большая советская энциклопедия&nbsp;: [в 30 т.]&nbsp;/ гл. ред.  А. М. Прохоров.&nbsp;— 3-е изд.&nbsp;— М.&nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Dimitri Michalopoulos*, Ulisse nell'Oceano Atlantico. La questione omerica riesaminata*, Edizioni Accademiche Italiane, 2018. .
Редупликация

**Редупликация** (һуңғы осор латин. reduplicatio — ике тапҡыр ҡабатлау) — тотош һүҙҙең,  уның берәй ижегенең  йә нигеҙенең (тулыһынса йә өлөшләтә) ҡабатланыуынан торған фономорфологик күренеш.

Редупликацияның тулы осрағы булып *ҡабатлау* — тотош һүҙҙең ҡабатланыуы — тора  (, *очень-очень,*  , күп-күп*), *ҡушма һүҙ яһауға яҡын торған күренеш. Тамыр икеләтелгәндә һуҙынҡыһы үҙгәреү ихтимал* (*бор. грек.* [dí-dōmi] — бирәм, <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">δέ-δωκα</span> [dé-dōka] — бирҙем).

== Белдергән мәғәнәләре ==
Донъяның төрлө телдәрендә редупликация төрлө мәғәнә белдерә:

* *грамматик*:
** һинд-европа тәүтелендә  тамыр аблауты һәм зат ялғауҙары системаһы менән бергә  перфект мәғәнәһен бирә;
** бәләкәйләтеү мәғәнәһе (банту төркөмө  яунде телендә *nda* 'йорт',  *ondenda* 'бәләкәй йорт');
** [[малай теле]]ндә редупликация күплек мәғәнәһен бирә (*orang* — кеше, *orangorang* — кешеләр);
** [[урду теле]]ндә редупликация айырыуса йыш осрай(ябай һөйләш телендә — йышыраҡ хис-тойғоларҙы белдереү, деталдәргә иғтибар йүнәлтеү өсөн): мәҫәлән, редупликация билдәһеҙ алмашҡа йышлыҡ рәүеше мәғәнәһен бирә (کبھی kabhi — ҡасандыр бер ваҡыт, کبھی کبھی kabhi-kabhi — ҡайһы бер ваҡытта); 
* *лексик*, шул иҫәптән  эш-хәрәкәттең йә сифаттың артыуы йә кәмеүе:
** эш-хәрәкәттең йә сифаттың күбәйеүе: , ;
** эш-хәрәкәттең йә сифаттың кәмеүе: малагаси телендә *fotsi-fotsi* 'аҡһыл').

[[Ҡытай теле]]ндә  редупликация исем һүҙҙәргә  «һәр, бөтә…» мәғәнәһен өҫтәй (人 *rén* — кеше，人人 *rénrén* — һәр кеше, бөтә кеше， 天 *tiān* — көн, 天天 *tiāntiān* — һәр көн), сифат һүҙгә — артыҡлыҡ дәрәжәһе  мәғәнәһен (漂亮 *piàoliang* — матур, 漂漂亮亮 *piàopiàoliàngliàng* — бик матур), ҡылымға  эш-хәрәкәттең ҡыҫҡалығы мәғәнәһен бирә (看 *kàn* — ҡарау, 看看 *kànkàn'' — ҡараш ташлау, ҡарап алыу).

Редупликация шулай уҡ өноҡшаштар һәм идеофондар барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнаша.

Редупликация телмәргә эмоциональ  төҫмөр биреү өсөн дә хеҙмәт итә — мәҫәлән,  башҡорт телендә (ҡып-ҡыҙыл, әбей-һәбей, мулла-монтағай).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Башҡорт телендә редупликация

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Reduplication (Lexicon of Linguistics) (инг.)
* What is reduplication?  (SIL) (инг.)
* А. Пиперски. Научно-популярная видеолекция о редупликации на сайте postnauka.ru
Такла-Макан

**Такла-Маҡан** (塔克拉瑪干沙漠ябай. 塔克拉玛干沙漠пиньинь, уй. تەكلىماكان قۇملۇقى *Тәклимакан қумлуқи* 
File:Taklamakan desert.jpg|Такла-Маҡан сүллегенең пейзажы  
File:Taklamakan lrg.jpg|Ҡом бураны. Спутниктан күренеш
File:Taklamakan-d12.jpg|Яркенд эргәһендә сүл тормошо


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Таримские мумии
* Безеклик
* Юэчжи
* Имеон (горы)
* Таримская впадина

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Фотографии региона в Китае
* Спутниковые фотографии из Китая 
* Personal experiences
* TravelChinaGuide
* Пазинич В.Г. Механізм походження високогірних озер та піщаних масивів-пустель гірських країн під час танення льодовиків – пустелі Такла-Макан та Гобі
Элиас Хоу

**Элиас Хоу** (; исеменең яҙылыу варианттары *Элиас Хоу*, * Элиас Гоу*, Элиас *Хоув*, *Илайес Хау*, 9 июль 1819 йыл — 3 октябрь 1867 йыл) — Америка механигы һәм эшҡыуары; теген машинаһын уйлап табыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Элиас Хоу 1819 йылдың 9 июлендә Массачусетс штатының Вустерҙан 15 км алыҫлыҡтағы Спенсер ҡалаһында тыуған. 

Хоу бала сағы һәм үҫмер йылдарын Массачусетста үткәргән, туҡыу фабрикаһында белем алған, унда аҙаҡ мастер-механик булып эшләгән.

1845 йылдың апрелендә Элиас Хоу теген машинаһының беренсе эш версияһын төҙөй, 1846 йылдың 10 сентябрендә ябыҡ сәнсем ҡулланыу машинаһын төҙөүгә АҠШ-тың #4750 патентын ала. Теген машинаһын уйлап табыуҙа һәм төҙөүҙә Элиас Хоу беренсе булмай, уға тиклем был өлкәлә шулай уҡ Тимонье Бартелеми һәм Хант Уолтер кеүек инженерҙар эшләгән була, әммә тап Элиас Хоу төп технологияның патентына эйә була. Хоуҙың теген машинаһы минутына 300 сәнсем менән тура йөй эшләй ала, «Scientific American» журналы был уйлап табыуҙы «ғәҙәти булмаған» тип иҫәпләй.

Хоу үҙ илендә машиналарҙы етештереүҙе һәм һатыуҙы ойоштора алмай һәм 1846 йылда Англияға сығып китә, унда үҙенең машинаһын Бөйөк Британия территорияһында ҡулланыу хоҡуғын аяҡ кейемдәре, корсет һәм зонтиктар етештереүсе Уильям Томасҡа һата. АҠШ-ҡа ҡайтҡас, Хоу шундай уҡ төҙөлөшлө теген машиналары һатылғанын күреп ҡала, башлыса Айзек Зингерҙың машинаһы Хоу машинаһының камиллаштырылған версияһы һымаҡ була. Элиас Хоу судҡа бирә һәм биш йылдан һуң суд Хоуҙың өҫтөнлөгөн таный, башҡа етештереүселәр Хоуға роялти түләргә мәжбүр була. Хоу һәм Зингер ваҡытлыса активтарын берләштерәләр һәм бөтә һатылған теген машиналарынан 5-әр доллар алалар, әммә уларҙың хеҙмәттәшлеге оҙаҡҡа һуҙылмай.

Граждандар һуғышы ваҡытында 1862 йылдың 14 авгусынан алып 1865 йылдың 9 июленә тиклем Элиас Хоу Ҡушма Штаттар армияһында рядовой сифатында хеҙмәт итә.

1865 йылда Бриджпорт ҡалаһында (штат Коннектикут) «Howe Machine Company» компанияһына нигеҙ һала, был маркалы теген машиналары 1867 йылда Париж күргәҙмәһендә алтын миҙал менән билдәләнә.

Элиас Хоу 1867 йылда, 48 йәшендә вафат була. Нью-Йоркта Грин-Вуд зыяратында ерләнгән. Хоу, конкуренты Зингер кеүек, ғүмеренең аҙағына мультмиллионер була. 2004 йылда Хоу уйлап табыусыларҙың Милли дан галереяһына ҡуйыла.

## Киң мәҙәниәттә иҫкә алыныуы
* The Beatles төркөмөнөң «Help!» фильмы «1846 тегеү машинаһын уйлап тапҡан Элиас Хоу хөрмәтенә арнала» тигән юлдар менән тамамлана.

## Иҫкәрмәләр
Вьяса

**Вьяса** (व्यास, Vyāsa*** IAST*** — «бүленгәнлек», «бүлеү», «ентеклек», «ентекле һүрәтләү», as тамыр + vi префикс: «бүлеп сығарыу», «һибеү», «таратыу»), шулай уҡ **Ведавьяса**, **Вьясадева**, **Бадараяна** йәки **Кришна-Двайпаяна ** булараҡ билдәле — аҡыл эйәһе,  күп кенә боронғо һәм киң күләмле ҡомартҡыларҙың — индуизм текстары йыйынтығы, Пуран, веданта философия системаһының, шулай уҡ билдәле «Махабхарата» эпосының авторы йәки мөхәррир төҙөүсеһе булып иҫәпләнә.  Вьяса исеме шулай уҡ башҡа боронғо авторҙарға ла, компиляторҙарға ла  бирелә, әммә  махсус рәүештә Шашвата («үлемһеҙ», «мәңгелек») тип тә аталған индуизм тәғлимәттәре төҙөүсеһенә бирелә. 

Вьяса  индуизм философияһын таныған индуизм мәктәбенең һәм йүнәлешентәренең мөһим «өсләтә ҡанунына» ингән  «Веданта-сутралар» авторы тип һанала, ул «өсләтә ҡанунға» «Бхагавадгита» һәм төп дини- фәлсәфәүи характерҙағы боронғо һинд тракттары ла (Уланишадтар)  инә.  

Риүәйәттәр буйынса, Ведавьяса  аҡыл эйәһе Парашара һәм Сатьяватиның никахтан тыш тыуған улы булған; баланы Капли ҡалаһы янындағы  Джамна йылғаһы буйындағы утрауға алып баралар. Сығышы буйынса ул Канин  исемен ала («бастард»), тәненең төҫө буйынса — Кришна («ҡара»), ә тәрбиә һәм тыуған урыны буйынса — Двайпаяна («утрауҙа тыуған»).  Вьяса тыуғандан һуң Сатьявати   Шантану батшаға  кейәүгә сыға  һәм уның ике улы тыуа. Уларҙың өлкәне — Читрангада — яуҙа һәләк була, ә кесе — Вичитравирья — балалары булмай үлә. Вьяса, урманда аскет тормош алып бара, илдең законы һәм әсәһенең талабы буйынса үҙенең әсәләш кесе ҡустыһының ике балаһыҙ тол ҡатындарын ала  — Амбика һәм Амбаликаны. Уларҙан ике улы: «Махабхарата» ырыуҙарында дошманлашҡан ике —  Каурав һәм Пандав  ырыуҙарының башлыҡтары Дһритараштра һәм Панду тыуа.

«Бхагавата-пуранаға» ярашлы (  1-се йыр, 3-сө бүлек, 21-се шиғыр) -  Вьяса Аллахтың ун етенсе  кәүҙәләнеше була.

Вьясаға хөрмәтенә  Меркурийҙа кратер аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Вьяса&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Новый энциклопедический словарь: В 48 томах (вышло 29 томов).&nbsp;— СПб., Пг., 1911—1916.
* *Булич С. К.*&#x20;Вьяса&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.

## Һылтанмалар

* «Веданта-сутра» Ведавьясы на сайте переводчика.
* «Шримад-Бхагаватам» онлайн на сайте студии «ОМ».
Иллинци

**Иллинци** () — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Иллинци районының административ үҙәге.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 11 270 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Иллинци ҡалаһының рәсми сайты
Ғәниев Әхәт Сәйет улы

**Ғәниев Әхәт Сәйет улы** (11 ғинуар 1927 йыл — 28 март 2011 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, ядро физикаһы белгесе. Техник фәндәр докторы (1978), профессор (1990). Ленин премияһы лауреаты (1964). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984).

## Биографияһы
Әхәт Сәйет улы Ғәниев Әхәт 1927 йылдың 11 ғинуарында Башҡортостан АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Исламбаҡты ауылында тыуған. Н. С. Ғәниевтең һәм М. С. Ғәниеваның ағаһы.

1950 йылда Харьков дәүләт университетын тамамлай.

1950 йылдан Дубна ябыҡ ҡалаһында Ядро проблемалары институтында инженер-конструктор булып эшләй.

1955 йылда Челябинск-70 (Снежинск) ябыҡ ҡалаһына Рәсәй федераль ядро үҙәгендә — Бөтә Рәсәй техник физика ғилми-тикшеренеү институтына эшкә ебәрелә һәм бында 2002 йылға тиклем эшләй:
* 1955 йылдан — өлкән инженер, төркөм етәксеһе, бүлек начальнигы,
* 1973 йылдан — Эксперименталь физика секторы начальнигының урынбаҫары,
* 1985 йылдан — Эксперименталь физика секторы начальнигы,
* 1985—2002 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр.

Фәнни эшмәкәрлеге ядро шартлауы ваҡытында ядро физикаһы һәм юғары температуралы процестарҙы теркәп барыу өлкәһендәге тикшеренеүҙәр, шартлаулы дейтерий энергетикаһы проблемалары менән бәйле.

1964—1966 йылдарҙа Челябинск-70 ҡалаһының Эшселәр депутаттары ҡала Советы депутаты була.

2002 йылдан хаҡлы ялда. 2011 йылдың 28 мартында Снежинск ҡалаһында вафат була.

## Хеҙмәттәре
50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән:
* Взрывная дейтериевая энергетика. — Снежинск, 2004. (авторҙаш)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин премияһы (1964)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1984)
* Снежинск ҡалаһының почётлы гражданины (1997 — «хеҙмәт эшмәкәрлегендә күренекле ҡаҙаныштары, ҡаланың етештереү һәм социаль өлкәләре үҫешенә һәм нығыныуына ҙур өлөш индергән өсөн»)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Земля Ермекеевская… — Уфа, 1999.
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Әһлиуллина Клара Ишбулды ҡыҙы

**Әһлиуллина Клара Ишбулды ҡыҙы** (5 декабрь 1968 йыл) — географ, энциклопедист, журналист, шағир. 2009 йылдан «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәт комплексының директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). Журналистар союзы ағзаһы (2014). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015). 

## Биографияһы
Клара Ишбулды ҡыҙы Әһлиуллина Башҡорт АССР-ының Архангел районы Максим Горький ауылында 1968 йылдың 5 декабрендә тыуған.

1996 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 

2002 йылдан Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһында башҡорт әҙәбиәте һәм тыуған яҡты өйрәнеү бүлеге мөдире булып эшләй.

2004 йылдан «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәт комплексында хеҙмәтен дауам итә, 2009 йылдан нәшриәттең генераль директоры урынбаҫары вазифаһын үтәй.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

* «Табын ырыуҙары берләшмәһе» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы советы рәйесе

## Хеҙмәттәре
;Әҙәби хеҙмәттәре
* Моё время : стихи, переводы. Уфа : Башкирская энциклопедия, 2018. 136 с. 
* Мне надо, чтоб меня любили… : стихи / Клара Аглиуллина. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2013. — 143 с. : портр.; 21 см; ISBN 978-5-88185-127-9 
* Письмо в пространство. (2010) 
;Ғилми хеҙмәттәре
* Аглиуллина, Клара Ишбулдиновна. Основные результаты и направления деятельности НИК «Башкирская энциклопедия» / К. И. Аглиуллина // Региональные энциклопедии в современной научной инфокоммуникационной системе России : материалы Всероссийской научно-практической конференции с международным участием (Уфа, 29-30 сентября 2016 г.). — Уфа, 2016. — С. 37-40. 
* Аглиуллина, Клара Ишбулдиновна. Организация научных исследований по региональной энциклопедике: из опыта Научно-издательского комплекса «Башкирская энциклопедия» / К. И. Аглиуллина // Книга в информационном обществе = A book in the information society : материалы тринадцатой Международной научной конференции по проблемам книговедения, Москва, 28-30 апреля 2014 года : в 4 ч. Ч. 2. — Москва : Федеральное гос. бюджетное учреждение науки Науч. изд. центр «Наука» Российской акад. наук, 2014. — С. 20-21. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022). 
* Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2015)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия — Аглиуллина Клара Ишбулдиновна  
* Культурный мир Башкортостана: В Уфе открылась выставка живописи Клары Аглиуллиной. 28.11.2019