Ҙур Арктика ҡурсаулығы

**Ҙур Арктика ҡурсаулығы** () — федераль әһәмиәттәге Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау, ғилми-тикшеренеү һәм экологик белем биреү учреждениеһы. Ҡурсаулыҡтың маҡсаты — тәбиғәт процестарының һәм күренештәренең тәбиғи барышын, үҫемлек һәм хайуандар донъяһының генетик фондын, айырым төрҙәрен һәм үҫемлектәр менән йәнлектәр берләшмәләрен, типик һәм уникаль экологик системаларҙы һаҡлау һәм өйрәнеү. Майҙаны буйынса Евразияла иң ҙур тәбиғәт ҡурсаулығы.

XXI быуат башында ҡурсаулыҡ эргәһендә ҙур күмер ятҡылығын үҙләштереү башлана. Экологтар фекеренсә, үҙләштереү ҡурсаулыҡтың маҡсаттарына һәм бурыстарына тап килмәй().

## Тарихы
Таймыр автономиялы округы хакимиәте тәҡдиме буйынса Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1993 йылдың 11 майындағы 431-се ҡарары менән ойошторола. Бынан тыш, округ хакимиәте дөйөм майҙаны 3020 гектар булған «Медуза ҡултығы» һәм дөйөм майҙаны 6530 гектар булған «Ефремов ҡултығы» һаҡланыусы зоналар булдыра.

2013 йылдың 20 мартынан ҡурсаулыҡ Таймыр һәм Путоран ҡурсаулыҡтары менән бергә «Таймур ҡурсаулыҡтары» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы составына инә.

;Һаҡланыу зонаһын ҡыҫҡартыу
2019 йылдың июлендә Тәбиғәт ресурстары министрлығы ҡарары менән ҡурсаулыҡтың һаҡлау зонаһы майҙаны 3 мең гектарҙан 1150 мең гектарға тиклем ҡыҫҡартыла . Ҡыҫҡартыу кокслы күмер ятҡылыҡтарын үҙләштереү һәм һуңғыһын Һиндостанға экспортлау пландары менән бәйле башҡарыла (шулай уҡ аҫта ).

Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы ҡарары ҡурсаулыҡ сигенән «Медуза ҡултығы» кластерының һаҡ зонаһын төшөрөп ҡалдырыуҙы күҙ уңында тота. 2024 йылға «Востокуголь» компанияһына ингән «Арктик тау компанияһы» ошо зонала 19 миллион тонна күмер сығарырға ниәтләй. Компания шулай уҡ Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап күмер сығарыу өсөн Диксон портында «Чайка» күмер терминалын төҙөргә ниәтләй.

## Территорияһы

Ҡурсаулыҡ биләмәһе, ерҙәрҙең төрлөлөгөн иҫәпкә алып, күп контурлы конфигурациялы һәм кластер характерына эйә. Ҡурсаулыҡ территорияһында икенсе категорияға ҡараған (сәнәғәт ерҙәре) һәм башҡа маҡсатлы тәғәйенләнешле (элек поляр станцияларға бирелгән навигация билдәләре һәм ерҙәр) ер участкалары урынлашҡан.

Ҡурсаулыҡтың ер участкаһы 35 айырым өлөштән (контурҙарҙан) тора. Улар айырым утрауҙар, шулай уҡ утрауҙар төркөмдәре, Кара диңгеҙе акваторияһы менән Таймыр ярымутрауының архипелагтары йәки материк өлөштәренән барлыҡҡа килә. 
Ҡурсаулыҡ 7 участкаға бүленгән, улар, үҙ сиратында, 34 айырым кластерҙы үҙ эсенә ала.

## Климаты

## Флора и фаунаһы

## Күмер сығарыу
Глобаль йылыныу һөҙөмтәһендә боҙҙарҙың сигенеүе Рәсәй Арктикаһын үҙләштереү буйынса яңы мөмкинлектәр аса. Таймыр күмер ятҡылығын үҙләштереү — шундай проекттарҙың береһе. Шулай уҡ 2024 йылға йөк әйләнешен 17 миллион тоннанан 80 миллион тоннаға тиклем арттырыу тураһындағы Владимир Путиндың 2019 йылдың 7 майындағы указын указын үтәү ҙә ошо пландың уңышына бәйле.

Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фондының Рәсәй вәкилдәре Таймырҙа күмер сығарыу планын тәнҡитләй(). Фонд хеҙмәткәре Алексей Книжников Би-би-сиға интервьюла былай ти::

Беҙҙең фекеребеҙсә, экологик йәһәттән тиҙ бирешеүсән төбәктә бындай проекттарҙы тормошҡа ашырыу — аҡылһыҙлыҡ.


Экологтарҙың ҡаршы төшөүенә ҡарамаҫтан, Көнсығыш күмер компанияһы асыҡ ысул менән ятҡылыҡты эшкәртә башлай.

Бынан тыш, Таймырҙа Сырадасай күмер ятҡылығын үҙләштереүҙе «Северная Звезда» компанияһы (Норильск Никель компанияһының бүлендек предприятиеһы) планлаштыра.

Төбәктең экологияһы өсөн айырыуса Медуза бухтаһы районында (2019 йылдың июленә тиклем ҡурсаулыҡтың буфер зонаһына инә) сәнәғәт эшмәкәрлеге һәм Диксон ҡасабаһы янында «Аҡсарлаҡ» күмер порт терминалын төҙөү ҡурҡыныс тыуҙыра.

;Ҡырағай тәбиғәткә янаған хәүеф
Экологтар фекеренсә, күмер сығарыу һәм уны Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап ташыу Таймырҙың ҡырағай тәбиғәтенә етди хәүеф тыуҙыра:
* карьераларҙан һәм порт терминалдарынан күмер туҙаны тундраны һәм диңгеҙ һыуын бысрата, ул күп кенә хайуандар һәм ҡоштарҙың, шул иҫәптән Ҡыҙыл китапҡа индерелгәндәргә хәүеф менән янай.
* ҡурсаулыҡ эргәһендә халыҡтың артыуы браконьерлыҡтың үҫешенә килтерә, был тундрала бөтә тереклектең, тәү сиратта боландарҙың йәшәүенә янай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :ru:Рамочная конвенция ООН об изменении климата
* :ru:Парижское соглашение (2015)

## Галерея
;Ҡурсаулыҡта оя ҡорған ҡоштарҙың һирәк төрҙәре

Файл:Haliaeetus albicilla (Svolvær, 2012).jpg|Диңгеҙ бөркөтө
Файл:Chester zoo red breasted goose.jpg|Ҡыҙыл муйын ҡаҙ
Файл: Gavia_arctica1.jpg|Ҡағараҡ
Файл:Falco rusticolus white cropped.jpg|Шоңҡар
Файл:Falco peregrinus - 01.jpg|Сапсан

;Ҙур хайуандар

Файл:Polar Bear - Alaska (cropped).jpg|Аҡ айыу
Файл:Reinbukken på frisk grønt beite. - panoramio.jpg |Төньяҡ боланы
Файл: Golden Light Muskox.jpg|Һарыҡ-үгеҙ

;Ҡиммәтле тиреле йәнлектәр

Файл:Vulpes lagopus in Iceland (cropped 3).jpg|Аҡ төлкө
Файл:Mustela erminea upright.jpg|Аҫ
Файл:Wolverine 01.jpg|Ҡоно (:ru:Росомаха)


### Комментарийҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Бартновский В.* «На Севере дальнем» //газета «Наш край». Красноярск — 2001. — № 48.
* *Гаврилов А.* «Заповедные уголки Хатангской тундры». — Красноярск, 2002. — 60 с.
* *Прудников С.* «Затерянный мир под Полярной звездой» // Имена и лица. — 2008. — № 5.
* *Тушева Л.* «Самый большой в мире» //газета «Красноярский рабочий». Красноярск — 1997. — 15 ноября.

## Һылтанмалар
*  Заповедник «Большой Арктический»
* На отдалённом арктическом побережье реализуется грандиозный проект по добыче угля