open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карамян Грачия Григорьевич

**Карамян Грачия Григорьевич** (10 октябрь (яңыса 23 октябрь) 1909 йыл) — совет педагогы, педагогия фәндәре докторы, профессор, Әрмән ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Карамян Грачия Григорьевич 1909 йылдың 10 октябрендә (яңыса 23 октябрь) тыуа.

## Эшмәкәрлеге
Карамян Грачия Григорьевич педагогик эшмәкәрлеген 1928 йылда ауыл мәктәбе уҡытыусыһы булып башлай.
 
1932 йылда Ростов педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.

1934 йылдан алып юғары мәктәптә ғилми-педагогик эш алып бара.
 
1935 — 1950 йылдарҙа В. И. Ленин исемендәге Әзербайжан педагогия институтының педагогика кафедраһы доценты.

1950 йылдан Ереван дәүләт педагогия институтының педагогика кафедраһы мөдире.

Карамян Грачия Григорьевич педагогик фекер тарихы, атап әйткәндә Әрмәнстанда, һәм уҡыусыларҙың әхлаҡи тәрбиә биреү проблемалары өҫтөндә эшләй. 19 быуаттың күренекле әрмән педагогтары (X. Абовян, Г. Агаян) тураһында тикшеренеүҙәр авторы.

## Хеҙмәттәре
Х. Абовян ҡараштары. Үлем көнөнөң 100 йыллығына (1848—1948), «Совет педагогикаһы» (1848—1948), 1948, No 12;

Микаэла Налбандяндың педагогик ҡараштары, шунда уҡ, 1955, № 2;

XIX быуаттың атаҡлы әрмән уҡытыусылары (X. Абовян, Г. Агаян) һәм урыҫ педагогик фекере, М., 1950 (дисс).

Юғары мәктәптә лекция уҡытыу теорияһы һәм оҫталығы. Ереван,1983

## Сығанаҡтар
Педагогическая энциклопедия/Глав. ред. И. А. Каиров и Ф. Н. Петров. т. 2. — М.: Советская энциклопедия, 1965. — 912 с. с илл., 5 л. илл.
http://pedagogic.ru/pedenc/item/f00/s01/e0001093/index.shtml
Арсеньев Александр Михайлович

**Арсеньев Александр Михайлович** (4 сентябрь 1906 йыл — 19 сентябрь 1988 йыл) — СССР Педагогия фәндәре академияһы академигы. РСФСР-ҙың Педагогия фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1957). РСФСР-ҙың Педагогия фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1959). СССР Педагогия фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1968). Педагогия фәндәр докторы (1974), профессор (1975).

## Биографияһы
Александр Михайлович Арсеньев 1906 йылдың 4 сентябрендә (иҫке стиль буйынса 22 август) Мәскәү губернаһы Слуговищево ауылында тыуа.

## Эшмәкәрлеге
1923 йылда Мәскәү эргәһендәге ауыл мәктәптәренең береһендә педагогик эшмәкәрлеген башлай.

1930 йылда Н. К. Крупская исемендәге Коммунистик тәрбиә академияһының педагогия факультетын тамамлай. 1931 йылдан алып коммунистик тәрбиә академияһында, Себер халыҡтары институтында ғилми-педагогик эш алып бара.
  
1949 йылда РСФСР мәғариф министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, уның вазифаһында 1958 йылға тиклем эшләй. Педагогик кадрҙар әҙерләү, педагогия уҡыу йорттары селтәрен үҫтереү мәсьәләләре, йәштәргә һөнәр һайлау мәсьәләләре менән шөғөлләнә.

1958—1960 йылдарҙа СССР Педагогия фәндәре институтының педагогика теорияһы һәм тарихы ғилми тикшеренеү институтының директоры була, 1960—1969 йылдарҙа дөйөм һәм политехник белем, ә 1970—1974 йылдарҙа дөйөм педагогика ғилми тикшеренеү институтына етәкселек итә. 1979 йылдан алып уҡытыу-уҡытыу һәм өйрәтеү ғилми тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, консультанты була.

А. М. Арсеньев яңы уҡыу программаларын әҙерләүҙә һәм белем кимәлен камиллаштырыуға әүҙем ҡатнашты. Ул педагогиканың теоретик проблемалары буйынса дөйөмләштереүсе эштәр авторы. Уның мөхәррирлегендә Н. К. Крупская, Н. А. Добролюбов, А. В. Луначарскийҙың педагогик хеҙмәттәре нәшер ителә.

1988 йылдың 19 сентябрендә вафат була. Ул Мәскәүҙең Кунцево зыяратында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр
Токсикология

**Токсикология** (от  — ағыу һәм  — фән, йәғни  — ағыу тураһындағы фән) —  ағыулы матдәләрҙе, уларҙың организмдарға һәм экосистемаларға йоғонтоһо хәүефен, ағыулы эш итеү механизмдарын, шулай уҡ бындай тәьҫир итеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ауырыуҙарҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм дауалау ысулдарын өйрәнеүсе медицина өлкәһе.

## Токсикологияның төп мәсьәләләре
Токсикологияның төп бурыстары булып төрлө организмдарҙа, бигерәк тә кешеләрҙә ағыулы матдәләр дозаларын урынлаштырыу тора; ағыулы дозаларҙа матдәләрҙең эш итеү механизмдарын асыу, уларҙың матдәләр алмашыныуы, шул иҫәптән ксенобиотиктарҙың генотоксиклығын өйрәнеү, төрлө объекттарҙың токсиндары менән бысраныу сығанаҡтарын билдәләү, яңы препараттарҙы токсикологик баһалау, токсикокинетиканы һәм токсиндарҙың токсикодинамикаһын өйрәнеү.

## Фәндең айырым йүнәлештәре

### Теоретик токсикология
Токсикология бүлеге организм менән ағыуҙарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүенең төп закондарын, уларҙың токсикокинетикаһын һәм токсикодинамикаһын асыҡлау мәсьәләләрен хәл итә.

### Клиник токсикология
Ағыуланыуҙы диагностикалау, иҫкәртеү һәм терапия ысулдарын фәнни нигеҙләү маҡсатында химик берләшмәләрҙең ағыулы тәьҫире һөҙөмтәһендә килеп сыҡҡан кеше ауырыуҙарын өйрәнеүсе токсикология бүлеге.

### Профилактик токсикология
Тере организмдарҙа һәм экосистемаларҙа ағыулы матдәләрҙең тәьҫир итеү хәүефен булдырмау юлдарын өйрәнеүсе токсикология бүлеге.

### Экологик токсикология
Ағыулы матдәләрҙең һәм ағыулы продукттарҙың башҡа матдәләрҙең экосистемаға һәм уларҙың биосфералағы циклына йоғонтоһон, уларҙың хайуан һәм кеше организмдарына, бигерәк тә аҙыҡ сылбырына йоғонтоһон өйрәнеүсе фән.

### Криминалистик токсикология
Криминалистик токсикология — суд медицинаһының кеше үлтереү, үҙ-үҙенә ҡул һалыу йәки эш урынында һәм өйҙә бәхетһеҙ осраҡтар һөҙөмтәһендә ағыуланыуҙы өйрәнеүсе бүлеге.

### Хәрби токсикология
Хәрби токсикология — хәрби хәрәкәттәр шарттарында тәғәйенләнгән йәки ҡулланылған ағыулы матдәләрҙе өйрәнеү менән бәйле өлкә. Уның төп бурысы — кешене химик һуғыш агенттарынан һаҡлау сараларын һәм ысулдарын эшләү.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* 
*  — УДК 615.9:574
Рахманов Игорь Владимирович

**Рахманов Игорь Владимирович** [24 октябрь]](яңы стиль менән 6 ноябрь) 1906 йыл, Омск — 28 сентябрь 1980 йыл, Мәскәү]. Филолог, сит телдәрҙе уҡытыу өлкәһендә методист, тел ғилеме белгесе. СССР Педагогия фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (1968); педагогия фәндәре докторы (1950), профессор.

## Биографияһы
Берлин университеты эргәһендәге көнсығыш телдәре институтын тамамлай (1925). Педагогик эшмәкәрлеге 1927 йылда башлана. 1938 йылдан алып Мәскәү педагогия институтында сит телдәр уҡыта. Бер үк ваҡытта (1944—1954 йылдарҙа) Ғилми-тикшеренеү институтында сит телде уҡытыу методикаһы секторы мөдире. Рахманов — СССР-ҙа сит телдәрҙе уҡытыуҙың дөйөм һәм шәхси методикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

Л. В. Щербаның сит телдәрҙе лә предмет булараҡ өйрәнеү, уны үҙләштереү кәрәклеге һәм дөйөм белем биргән мәғәнәләрен белеү зарурлығы тураһындағы идеяларын үҫтерә. Сит ил телен репродуктив һәм рецептив ҡулланыу яҡлы. Сит телдәрҙе уҡытыу алымы тарихы һәм теорияһы проблемаларын өйрәнә; уны уҡытыу методикаһы теорияһы нигеҙендә уҡытыу ысулдарын эшләүгә, башҡа фәндәр менән уның бәйләнештәренең күп төрлөлөгөн иҫәпкә алып, уҡытыу ысулдарын классификацияһын тәҡдим итә.

Урта мәктәп (1938 йыл, 17 нәшриәт) һәм юғары уҡыу йорттары (1937 йыл, 4 нәшриәт) өсөн немец теле программалары һәм дәреслектәр авторы. Уҡыу һүҙлектәренең авторҙашы һәм мөхәррире [инеш һүҙендә инглиз, немец һәм француз телдәрендәге һүҙҙәрҙе (1969 йыл), уҡыу лексикаһын һайлап алыу принциптарын нигеҙләй.

40-сы йылдар аҙағында сит телдәр уҡытыуҙа иң мөһиме коммуникатив маҡсаттар ҡуйыу тип иҫәпләй.

## Хеҙмәттәре
Юғары уҡыу йорттары өсөн немец теле дәреслегенең төп принциптары. Мәскәү, 1940;

Яңы Көнбайыш Европа телдәрен уҡытыу методикаһы тарихы буйынса очерк, Мәскәү, 1947;

Урта мәктәптә сит телдәрҙе уҡытыу методикаһының ҡайһы бер теоретик мәсьәләләре. журнал ИЯШ, 1948, № 3;

Урта мәктәптә сит ил телен рецептив һәм репродуктив уҡытыу проблемаһы, Мәскәү, 1954;

Урта мәктәптә сит телдәрҙе уҡытыуҙың дөйөм методикаһы, М., 1967 й. (Мөхәррирҙәш, авторҙаш);

XIX—XX быуатта сит телдәрҙе уҡытыу методикаһында төп йүнәлештәр, Мәскәү, 1972 (редакцияһы);

Немец теленә уҡытыу методикаһы буйынса очерктар, Мәскәү, 1974 (авторҙаш);

## Әҙәбиәт
http://www.otrok.ru/teach/enc/txt/17/page28.html
Крейнес Михаил Александрович

**Михаил Александрович Крейнес** (1903—1977) — физика-математика фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты профессоры, Сталин премияһы лауреаты (1946).

## Биографияһы
1903 йылдың 2 июнендә Мәскәүҙә тыуған. Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай (1923).

Крейнестың, автоматик идара итеү һәм көйләү ҡоролмаларын проектлау өсөн нигеҙ булып хеҙмәт иткән, гироскопик системаларҙың, улар урынлаштырылған нигеҙҙең хәрәкәтен иҫәпкә алғанда үҙ-үҙен тотошо буйынса тикшеренеүҙәре, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында совет хәрби техникаһын камиллаштырыу, атап әйткәндә, танктарҙа тапшырыу системаларын иҫәпләү менән туранан-тура бәйле була

Физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Синтез регулярных зубчатых механизмов» темаһына диссертация яҡлай (1943). Профессор ғилми исеме ала (1944).

1937 йылдан алып Мәскәү дәүләт университетында эшләй. МДУ-ның механика-математика факультетында математик анализ кафедраһы профессоры (1945—1977).

Танк менән идара итеүҙең яңы механизмдары конструкцияларын эшләгәне өсөн Сталин премияһы лауреаты (1946).

1977 йылдың 14 декабрендә Мәскәүҙә вафат була.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Функциялар яҡынлашыуҙары, топология, дифференциаль тигеҙләмәләр.

Төп хеҙмәттәре: «Зубчатые механизмы. Математические основы выбора оптимальных схем» (авторҙаш, 1965), уҡыу әсбаптары: «Теория пределов» (авторҙаш, 1960), «Определенный интеграл» (1963), «Мера и интеграл» (1965), «Математический анализ» (авторҙаш, 1967)
.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Крейнес Михаил Александрович (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения: 15 мая 2020.
* Научные работы М. А. Крейнеса (неопр.). Mathnet. Дата обращения: 15 мая 2020.
Ишкин Хәбир Кәбир улы

**Хәбир Кәбир улы Ишкин** — физик-математик, математик анализ кафедраһы мөдире, физика-математика фәндәре докторы,Башҡорт дәүләт университеты доценты; Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты (2021).

## Биографияһы
Ишкин Хәбир Кәбир улы 1962 йылда тыуа.

## Наградалары
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы

2021 йыл өсөн Дәүләт премияһы

## Ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Дифференциаль операторҙарҙың спектраль теорияһы

## Уҡытыу дисциплиналары
Математика
Математик Квант механикаһы
Математик анализ, дифференциаль операторҙарҙың спектраль теорияһы, һыҙыҡлы операторҙарҙың спектраль теорияһы, комплекслы үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теорияһы. Операция иҫәпләү.

## Төп хеҙмәттәре
Х. К. Ишкин, «О необходимых условиях локализации спектра задачи Штурма-Лиувилля на кривой», Матем. заметки, 78:1 (2005), 72-84

Х. К. Ишкин, «Критерий локализации спектра оператора Штурма-Лиувилля на кривой», Алгебра и анализ, 28:1 (2016), 52-88

Х. К. Ишкин, «О критерии безмонодромности уравнения Штурма-Лиувилля», Матем. заметки, 94:4 (2013), 552—568

Х. К. Ишкин, «Асимптотика спектра и регуляризованный след сингулярных дифференциальных операторов высшего порядка», Дифференц. уравнения, 31:10 (1995), 1658—1668

Ишкин Х. К., «О критерии локализации собственных чисел спектрально неустойчивого оператора», Докл. АН., 429:3 (2009), 301—304

Ишкин Х. К., «О спектральной неустойчивости оператора Штурма-Лиувилля с комплексным потенциалом», Диффер. уравнения, 45:4 (2009), 480—495
 
Ишкин Х. К., «О КЛАССАХ ВОЗМУЩЕНИЙ СПЕКТРАЛЬНО НЕУСТОЙЧИВЫХ ОПЕРАТОРОВ».

## Әҙәбиәт
https://bashedu.ru/ishkin-khabir-kabirovich 

## Иҫкәрмәләр
Курсанов Андрей Львович

**Курсанов Андрей Львович** (, Мәскәү — 20 сентябрь 1999, шунда уҡ) — СССР һәм Рәсәй биохимигы, СССР Фәндәр академияһы (1953) һәм Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы академияһы (1985) академигы, Лев Иванович Курсановтың улы.

## Биографияһы
1926 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай. 1929 йылда — Мәскәү дәүләт университеты ҡарамағындағы аспирантураны тамамлай. 1935 йылдан 1953 йыл буйынса СССР Фәндәр академияһының биохимия институтында энзимология лабораторияһы мөдире булып эшләй. 1940 йылда Курсановҡа биология фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә. 1946 йылдың 4 декабрендә СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

1952-1988 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының К. А. Тимирязев исемендәге үҫемлектәр физиологияһы институты менән етәкселек итә. 1953 йылдың 23 октябрендә СССР Фәндәр академияһының академигы итеп һайлана. 1984—1988 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында үҫемлектәр физиологияһы кафедраһын етәкләй. 1985 йылда Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы академияһы академигы итеп һайлана.

1999 йылдың 20 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.

## Фәнни ҡаҙаныштары
Андрей Львович Курсанов Поляр-Альп ботаника баҡсаһы хеҙмәткәрҙәре һәм «Апатит» тресы инженерҙары менән берлектә лишайниктарҙан глюкозалы крахмал шәрбәте алыу технологияһын эшләй..

«Физиология растений» журналын ойоштора.

Үҫемлектәр туҡымаларында ферменттарҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. Запрометов Михаил Николаевич менән бергә сәй катехиндарының ҡан капиллярҙары стеналарын нығытыу һәләтен асыҡлай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (13.03.1969)
* 4 Ленин ордены (19.09.1953; 13.03.1969; 06.11.1972; 17.09.1975)
* Октябрь Революцияһы ордены (05.11.1982)
* 2 Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10.06.1945; 26.12.1962)
* миҙалдар
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (4 июнь 1999 йыл) — *ватан фәне үҫешенә индергән ҙур өлөшө, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 275-йыллығы менән бәйле*
* М. В. Ломоносов исемендәге Ҙур алтын миҙал (1983);
* К. А. Тимирязев исемендәге үҫемлектәр физиологияһы институтының Почётлы директоры (1988 йылдан).

## Ҡайһы бер баҫмалары
*  (в пер.)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Курсанов, Андрей Львович — статья из Биографической энциклопедии РАСХН, ВАСХНИЛ
* Историческая справка на сайте Архива РАН
Алихова Анна Епифановна

**Анна Епифановна Алихова** (*Воеводская*; 14 июль 1902 йыл, Мәскәү — 30 июнь 1989 йыл, Мәскәү) — совет археологы, тарих фәндәре кандидаты, СССР Фәндәр академияһының археология институты ғилми хеҙмәткәре, мордва этнографияһы һәм тарихы буйынса белгес.

## Биографияһы
1902 йылдың 14 июлендә Мәскәүҙә банк хеҙмәткәре һәм ҙур булмаған тегеү оҫтаханаһы хужаһы ғаиләһендә тыуған. 1917 йылда, гимназияны тамамлап, Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетына уҡырға инә.

1922 йылдан билдәле археолог, антрополог, профессор. Б. С. Жуков етәкселегендә Университеттың антропология һәм этнография бүлеге экспедицияларында ҡатнаша. Ветлуга йылғаһы буйындағы Ветлуга ҡалаһын ялан тикшеренеүе шуларҙың береһе булып тора.

1930 йылда Мәскәү дәүләт университетының антропология кафедраһында уҡыуҙы экстерн булып тамамлай. Шунан һуң, 1934 йылға тиклем Мәскәү өлкә музейында эшләй. Һуңынан, 1934 −1935 йылдарҙа Матди мәҙәниәт тарихы дәүләт академияһының (МОГАИМК) Мәскәү секцияһында эшләй. 1935—1938 йылдарҙа Дәүләт тарих музейында (ГИМ) ғилми хеҙмәткәрҙәр булып эшләй. 1938 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетына археология кафедраһы лаборанты вазифаһына күсә.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында 1941 йылдан 1943 йыл буйынса Ташкентҡа эвакуациялана, бында урта мәктәп уҡытыусыһы булып эшләй. Мәскәүгә ҡайтҡас, 1943 йылда Матди мәҙәниәт тарихы институты (ИИМК) ҡарамағындағы аспирантураға уҡырға инә.

1947 йылдан, «Мордовские могильники X—XIV веков» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлап тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһен алғас, СССР Фәндәр академияһының археология институтында башта кесе, артабан өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Был ваҡытта Курск өлкәһенең бер нисә иртә тимер быуат ҡаласыҡтарын ҡаҙыу һәм өйрәнеү менән шөғөлләнә башлай. 1950—1956 йылдарҙа Куйбышев археология экспедицияһы составында Куйбышев (хәҙерге Жигулев) ГЭС-ының һыу баҫҡан зонаһын тикшереү буйынса отряд менән етәкселек итә.

Һуңыраҡ Пенза районында Наровчат ауылы янында ҡаҙыныу эштәре алып бара, унда XIV быуатта Мохша ҡалаһы урынлашҡан була. 1960 йылдар аҙағында Анна Алисова Курск өлкәһендә яңы археологик ҡомартҡыларҙы тикшеренеүҙәрҙе яңырта.

1963 йылда пенсияға сыҡҡандан һуң да ғилми эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеүен һәм тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләрен баҫтырып сығарыуҙы дауам итә.

## Ғаиләһе
* Ире Михаил Вацлавович Воеводский — билдәле совет археологы, тарих фәндәре кандидаты. 1948 йылдың 23 октябрендә вафат була.

## Фәнни хеҙмәттәре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Кәлимуллина Лилиә Барый ҡыҙы

**Кәлимуллина Лилиә Барый ҡыҙы** ( 19 октябрь 1941 йыл—16  ноябрь 2020 йыл ) — ғалим-нейробиолог. 1964 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты, 1971—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991—2010 йылдарҙы кеше һәм хайуандар морфологияһы һәм физиологияһы кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).

## Биографияһы
Лилиә Барый ҡыҙы Кәлимуллина — 1941 йылдың 19 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы — Өфөлә тыуған. РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы, сәнғәт фәндәре докторы, профессор Кәлимуллин Барый Ғибәт улының ҡыҙы.
1964 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шул уҡыу йортонда эш башлай.
1971—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетында.
1991—2010 йылдарҙа кеше һәм хайуандар морфологияһыны һәм физиологияһы кафедраһы мөдире.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге мейенең баҙам рәүешле комплексының структур-функциональ ойошторолошондағы эволюцион-морфологик һәм нейроэндокрин аспекттарҙы өйрәнеүгә, уның патологияһының төп формаларын моделләштереүгә арналған. Лилиә Барый ҡыҙы Кәлимуллина был комплекс ядроһының мейенең енси дифференциацияһы процестарында ҡатнашыуын асыҡлай һәм иҫбат итә. 600-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы.
Сит телдәргә тәржемә ителгән хеҙмәттәре:

* Миндалевидный комплекс мозга: функциональная морфология и нейроэндокринология. Мәскәү, 1993;
* Amygdala: structure, function and sex dimorphism. Ufa, 1995.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011);
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кәлимуллин Барый Ғибәт улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Соловьёв Владимир Георгиевич

**Соловьёв Владимир Георгиевич**  (15 июнь 1921 — 1 март 2008) — СССР Ҡораллы Көстәре генерал-майоры,  1970—1977 йылдарҙа  Ленинград Суворов хәрби училище начальнигы.

## Биографияһы
Соловьёв Владимир Георгиевич 1921 йылдың 15 июнендә Ферзиково районының Титово ауылында тыуған (хәҙерге Калуга өлкәһе Ферзиково  районы). 1939 йылда урта мәктәпте  һәм 1941 йылда  Мәскәү юғары хәрби команда училищеһын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1941 йылда фронтҡа Тула өлкәһе Дугна район хәрби комиссариаты тарафынан  саҡырыла,  хеҙмәтте  взвод командир булып башлай.

Һуғышты Выборг янында ҡаршылай, Ленинград һәм 2-се Балтик буйы фронттарында ҡатнаша.  1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Өс тапҡыр еңел яралана (1941 йылдың 17 июлендә, 26 авгусында, 1 октябрендә), бер мәртәбә ауыр яралана (1943 йылдың 15 ғинуарында), контузия ала (1941 йылдың 25 ноябрендә).  Өлкән адъютант вазифаһында хеҙмәт итә, һуңынан  23-се уҡсылар дивизияһы 245 -се Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар  полкының  оператив часында штаб начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 31 ғинуарына Малая Дивенка  ауылы янында немец позицияларын флангтан һөжүм итеп һәм бының алдынан йылғаны аша сығып алышта батырлыҡ күрһәтә,  шулай уҡ  1944 йылдың 21 октябрендә  немецтарҙың контратакаларын кире ҡағыу буйынса етәкселек итә Луки рубежында һуғышта,  һәм Балтик буйында Берлин өсөн алыштарҙа ҡатнаша. Һуғышты майор званиеһында һәм мотоуҡсылар полкы штабы  начальнигы вазифаһында тамамлай.

1955 йылда М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияны тамамлай,  Төньяк хәрби округта полк командиры итеп тәғәйенләнә. 1960 йылда Ленинград хәрби округына дивизия штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә, 1961 йылда — Ленинград хәрби округының кадрҙар  идаралығы начальнигы була. 1965 йылда Сапёрныйҙа дивизия командиры итеп тәғәйенләнә. 1970—1977 йылдарҙа Ленинград хәрби Суворов училищеһы начальнигы. Совет армияһында 39 йыл хеҙмәт  итә.

Соловьёв Владимир Георгиевич 2008 йылдың 1 мартында Санкт-Петербургта вафат була.  Хушлашыу Воронцов һарайында (Санкт-Петербург) сиркәүҙә 4 мартта үткәрелә һәм  шул уҡ  көндө Төньяҡ зыяратта   ерләнә.

## Наградалары

* Ленин ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (ике тапҡыр)
** 1943 йылдың 14 ғинуары
* Ватан һуғышы ордены
** I дәрәжә (14 ноябрь 1944 йыл) — *немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм ҡаһарманлыҡ һәм шул уҡ ваҡытта ҡыйыулыҡ күрһәткәне өсөн*.
** II дәрәжә (6 март 1944) — *немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡаһарманлыҡ һәм  ҡыйыулыҡ күрһәткәне өсөн*.
* III дәрәжә «СССР Ҡораллы көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены.
* Шул иҫәптән миҙалдар
**«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (8 август 1945).
* «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы (1 июль 1943).

## Иҫкәрмәләр
Бруевич Николай Григорьевич

**Николай Григорьевич Бруевич** (, Мәскәү — 5 май 1987, Мәскәү) — машиналар белеме һәм иҫәпләү техникаһы өлкәһендә совет ғалимы, СССР Фәндәр академияһы академигы, Монгол Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы, инженер-техник хеҙмәттәр генерал-лейтенанты.

## Биографияһы
Ҡыҙыл армия составында Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1921 йылда ВКП(б) сафына инә. 1923 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын тамамлай. 1930 йылда — Мәскәү авиация институтын, 1931 йылда Хәрби-һауа инженер академияһы адъюнктураһын. В 1937 году Николаю Бруевичу была присвоена степень доктора технических наук тамамлай. Николай 1937 йылда Николай Бруевичҡа техник фәндәр докторы дәрәжәһе бирелә. 1939 йылдың 28 ғинуарында СССР Фәндәр академияһының «механика» һөнәре буйынса ағза--корреспонденты итеп һайлана.

1940 йылдан алып 1941 йыл буйынса Мәскәү механика-машиналар төҙөү институты директоры булып эшләй.

1941 йылда юғары мәктәп эштәре буйынса комитет рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1942 йылдың 8 майында «механика, машиналар һәм механизмдар теорияһы» һөнәре буйынса академик итеп һайлана. 1949 йылдың 10 майынан 1942 йылдың 17 мартына тиклем СССР Фәндәр академияһының академик-секретары вазифаһын биләй.
1948 йылдың 16 июленән 1950 йылдың башына тиклем Теүәл механика һәм иҫәпләү техникаһы институты директоры була. 1959—1961 йылдарҙа СССР оборона министрлығы советы ағзаһы була. 1961 йылда отставкаға сыға.

1987 йылдың 5 майында вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә.

## Фәнни ҡаҙаныштары
Николай Григорьевич Бруевич машина һәм приборҙарҙың ышаныслылығы һәм аныҡлығы теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Машиналар төҙөлөшөндә аҡыл хеҙмәтен автоматлаштырыу тикшеренеүҙәре менән етәкселек итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— өс Ленин ордены (04.11.1944; 1945; 10.06.1945)

— Октябрь Революцияһы ордены (1975)

— ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945; 1949)

— 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944)

— ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (11.11.1946; 12.11.1966)

— «Почёт Билдәһе» ордены (1951)

— миҙалдар

## Иҫкәрмәләр
Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы

**Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы** (10 сентябрь 1941 йыл) — урмансы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һәм почётлы (2996) урмансыһы.

## Биографияһы
Ирек Йосоп улы Шәрәфетдинов 1941 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Салауат ауылында тыуған.

Мәктәптән һуң БДУның биология факультетында уҡый. Башҡортостан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында курс эштәрен һәм диплом эшен яҙа. Фән менән ҡыҙыҡһыныуы көсәйә.

## Хеҙмәт юлы
1972 йылдың август айында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында Башҡортостан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында эш башлай. Өс йылдан ул ҡурсаулыҡ директоры итеп тәғәйенләнә.

1979 йылда Көньяҡ Урал ҡурсаулығын ойоштороуға ебәрелә.

Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығының Ағиҙел филиалында директор — 1981 йылда .

Башҡортостан дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығында — 1982 йылдан.

Көньяҡ Урал ҡурсаулығында — 1987 йыл.

Башҡортостан дәүләт тәбиғи ҡурсаулығында директор — 1995 йыл.

## Экологик эшмәкәрлеге
1996 йылда Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улының инициативаһы буйынса район-ара экологик слеттар йыл һайын үткәрелә. Был сараға күрше райондар, өлкәләрҙән уҡыусылар саҡырыла. Ҡурсаулыҡта «Парктар маршы» халыҡ-ара акцияһы уҙғарыла.

Ҡурсаулыҡта экологик экспедициялар 1997 йылда ойошторола башлай. Магнитогорск ҡалаһы хакимиәтенең, Башҡортостандың дәүләт экология комитеты аҡсалата ярҙамы менән, ике экологик стационар төҙөлә матди-техник база нығый, яланда йәйге лагерҙар, туҡталыштар булдыра.
Ҡурсаулыҡ төҙөгән һәм БР Мәғариф министрлығына тәҡдим ителгән экологик мәктәп программаһы Белорет, Әбйәлил райондары, Учалы, Магнитогорск ҡалаларында хуплау таба. Белем биреү учреждениеларына ошо программа индерелеп һәм предмет булараҡ балалар баҡсаларында, мәктәптәрҙә өйрәнелә.

Башҡортостан Фәндәр академияһы менән бергә 1999 йылда ҡурсаулыҡ тарафынан Башҡортостан дәүләт тәбиғи ҡурсаулығына ҙур өлөш индергән ғалим С. В. Кириковтың 100 йыллыҡ юбилейы билдәләнә.

## Фәнни хеҙмәттәре

## Бөгөн
Бөрйән районының Яңы Собханғол ауылында йәшәй.

## Сығанаҡтар
* Автор: А. Ғарифуллина.https://tanburz.ru/articles/y-m-i-t/2021-09-10/merg-t-bi-t-a-ynda-2499557
*
Ильясов Спартак Мөжәүир улы

**Ильясов Спартак Мөжәүир улы** (7 ноябрь 1941 йыл — 2 апрель 2022 йыл) — комсомол һәм партия органдары, ауыл хужалығы ветераны, яҙыусы, публицист, йәмәғәт эшмәкәре. 2012 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015), М. Буранғолов исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012).

## Биографияһы
Спартак Мөжәүир улы Ильясов 1941 йылдың 7 ноябрендә]] Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ҡорама ауылында уҡытыусылар  ғаиләһендә тыуған. Атаһы Мөжәүир Абдулхан улы — һуғыш һәм хеҙмәт ветераны, әсәһе Хәтимә Сәлимгәрәй ҡыҙы ла  уҡытыусы. Ата-әсәһе репрессия һәм һуғыш йылдарын үткән кешеләр. Улар һигеҙ бала тәрбиәләп үҫтерә. Спартак дүртенсе улдары була.

10-сы синыфты тамамлағас Спартак «Поляковка» совхозында йылҡы көтөүсеһе була, шул ваҡытта уҡ йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. һәләтле йәш кешене Учалы районы комсомол комитеты үҙ аппаратына инструктор итеп эшкә ала. Өс йыл армия сафында хеҙмәт иткәндән һуң, ул тағы ла комсомол эшенә килә. «Байрамғол» совхозының ВЛКСМ комитеты секретары була. Башҡорт ауыҙ-тел ижадын яҡшы белгән Спартак Ильясов тотош Рәсәйгә билдәле булып киткән «Ләйсән» бейеү ансамблен ойоштора.

1964—1969 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһында К. А. Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһында уҡый. Уны тамамлағандан һуң (1969), партия эшендә була. Учалы районындағы ауыл хужалығы предприятиеларында 29 ауылды берләштергән партия комитеты секретары, артабан колхоз рәйесе, райондың ауыл хужалығы идаралығы белгесе, совхоз директоры кеүек төрлө яуаплы вазифаларҙа эшләй.
1998—2001 йылдарҙа Силәбе дәүләт педагогия университетының Учалы филиалы уҡытыусыһы була.

Хаҡлы ялға сыҡҡас, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана һәм 75 йәше тулғансы шунда эшләй.

2022 йылдың 2 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

### Ижады
Тәүге хикәйәләре республика матбуғатында студент йылдарында баҫылып сыға. С. Ильясовтың «Барын-Табын хәтере» тигән беренсе китабы 2008 йылда баҫылып сыға. 2010 йылда «Китап» нәшриәтендә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙәренә арналған «Яраһыҙ яралары» китабы баҫылып сыға. 2012 йылда легендар тарихи шәхес — Мөхәмәтғолой Көсөков тураһында «Ҡолой-кантон» китабы баҫылып сыға, китап 1812 йылда ике башҡорт полкының парижға тиклем юлы тураһында.

С. Ильясовтың иң сағыу әҫәрҙәренең береһе — «Биғылый» повесы. Шул уҡ исемле романда һүрәтләнгән ваҡиғалар реаль ваҡиғаларға нигеҙләнгән.
Спартак Ильясов — «Кө­йөлдө», «Ирәмәлкәй», «Малбай», «Зарыҡай», «Бутис палкауник»,«Хәжирә йыры», «Кәкүккәй», «Кин­йәкәй», «Ҡасҡындар ҡобайыры», «Төхвәт кантон» кеүек көнсығыш башҡорт ырыуҙарының йырҙарын башҡаларҙы һаҡлаусы, терелтеүсе.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Баш­ҡортостандың атҡаҙанған мәҙә­ниәт хеҙмәткәре (2015)
* М. Буранғолов исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012)
* СССР-ҙың Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының Почет грамоталары
* Табын ырыуының арҙаҡлы шәхесе 
* «Баш­ҡортостан Республикаһының ойошторолоуына — 100 йыл» юбилей миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Региональный энциклопедиеский портал «Башкортостан»
Гинецинская Татьяна Александровна

**Гинецинская Татьяна Александровна** (24 декабрь 1917 йыл, Вологда — 28 сентябрь 2009 йыл, Санкт-Петербург) — СССР һәм Рәсәй зоологы, паразитолог. Биология фәндәре докторы, Санкт-Петербург дәүләт университетының умыртҡаһыҙҙар зоологияһы кафедраһы профессоры. Трематодаларҙың тормош циклын һәм төҙөлөшөн тикшереүсе, биология тарихы буйынса публикациялар авторы.

## Биографияһы
Татаьяна Александровна Гинецинская 1917 йылда Вологдала танылған физиолог, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Александр Григорьевич Гинецинский (1895—1962) ғаиләһендә тыуған.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының биология факультетына уҡырға инә, бында Валентин Александрович Догель (1882—1955) етәкләгән умыртҡаһыҙҙар зоологияһы кафедраһында уҡый. 1942—1944 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Физиология институтында кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

Күп йылдар дауамында Ленинград дәүләт университетының умыртҡаһыҙҙар зоологияһы кафедраһында уҡытыусы булып эшләй, доцент, артабан профессор вазифаһын биләй. 1944 йылдан — биология фәндәре кандидаты (диссертацияһының темаһы: «Эколого-паразитологическое исследование утиных птиц дельты Волги»), 1967 йылдан — биология фәндәре докторы (диссертацияһының темаһы: «Трематоды, их жизненный цикл, биология и эволюция»).

### Ғаиләһе
Ире — Донат Владимирович Наумов (1921—1984), РФА Зоология институтының зоология музейы мөдире. Улы — Андрей Донатович Наумов (1946), гидробиолог, диңгеҙ төбө берләшмәһе экологы, РФА Зоология институтының Аҡ диңгеҙ биология станцияһының төп ғилми хеҙмәткәре.

### Үлеме
2009 йылдың 28 сентябрендә Санкт-Петербургта оҙаҡ ауырығандан һуң 91-се йәшендә вафат була.

## Мәғариф һәм фәнгә индергән өлөшө
Татьяна Александровна Гинецинская паразитология өлкәһендә тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, дигенетик имгес селәүсендәрҙең морфологияһын һәм тормошон өйрәнеүҙә ҙур өлөш индерә. Аҡ диңгеҙҙең Кандалакша ҡултығына (Кандалакша ҡурсаулығы) һәм Волга дельтаһына (Астрахань ҡурсаулығы) экспедицияларҙа ҡатнаша. Бик күп уҡыусылар тәрбиәләй, 35-тән артыҡ диссертация әҙерләу менән етәкселек итә.

Валентин Александрович Догелдең үлгәндән һуң «Зоология беспозвоночных» дәреслегенең өс баҫмаһының редакция коллегияһы составына инә, шулай уҡ үҙенең уҡыусыһы Андрей Александрович Добровольский менән авторҙашлыҡта (1968) ике томлыҡ «Частная паразитология» уҡыу әсбабын яҙа.

## Ҡайһы бер баҫмалары
* 
* 
* 

## Награда һәм премиялары
* А. О. Ковалевский исемендәге премия (1983) — «Онто- и филогенез трематод» эштәре циклы өсөн.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ямалов

**Ямалов** — фамилия.

* Ямалов Илдар Урал улы (1961 й.) — инженер‑электрик. Техник фәндәре докторы (2008).
* Ямалов Марат Барый улы (1947 й.) — тарихсы, журналист. Тарих фәндәре докторы (1998).
Всехсвятский Сергей Константинович

**Всехсвятский Сергей Константинович** (, Мәскәү — 6 октябрь 1984, Мәскәү) — СССР ы.

## Биографияһы
1925 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. 1924—1935 йылдарҙа Астрофизика институтында эшләй, 1935—1939 йылдарҙа — Пулково обсерваторияһы хеҙмәткәре, директор урынбаҫары, 1939—1981 йылдарҙа — Киев университеты профессоры, астрономия кафедраһы мөдире.

Төп фәнни хеҙмәттәре комета физикаһына, Ҡояш һәм ҡояш активлығына, космогония проблемаларына бәйле. Кометаларҙың механик теорияһының ҡайһы бер мәсьәләләрен хәл итә, периодик кометаларҙың тиҙ тарҡалыуын иҫбатлай. 1932 йылда Ж. Л. Лагранждың кометаларҙың планеталар һәм уларҙың юлдаштары өҫтөнән ырғытылыуы тураһында гипотезаһын яңы нигеҙҙә үҫтерә. 1960 йылда ул Юпитер тирәләй ҡулса барлығы тураһында фекер әйтә, уны һуңыраҡ (1979) Американың «Вояджер 1» космос карабы аса. Ҡояш тотолған ваҡытта ҡояш тажын күҙәтеү һөҙөмтәләре буйынса һуҙылған таж ағымы барлығын асыҡлай (һуңыраҡ «Ҡояш еле» тип атала), был Ер ионосфераһында магнитлы дауылдар һәм ҡуҙғыуҙар тыуҙыра. 1955 йылда үҙенең уҡыусылары менән бергә Ҡояш тажының динамик теорияһын эшләй. Бер нисә хеҙмәтендә планеталарҙың Ҡояш әүҙемлеге үҫешенә йоғонтоһо тураһындағы фекерҙе яҡлай.

Киевта Байково зыяратында ерләнгән

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- СССР Фәндәр академияһының Ф. А. Бредихин исемендәге премияһы (1978) — кометаларҙың абсолют дәүмәлдәре һәм физик характеристикалары каталогын төҙөгәне өсөн;

- СССР Фәндәр академияһының астрономия советының «За обнаружение новых астрономических объектов» миҙалы (1979);

- СССР Космонавтика федерацияһының Ю. А. Гагарин исемендәге миҙалы;

-1973 йылдың 22 сентябрендә Ҡырым астрофизик обсерваторияһында Н. С. Черных асҡан бәләкәй планета Всехсвятский исеме менән (2721 Vsekhsvyatskij) аталған.

## Ғилми хеҙмәттәре
* «Физические характеристики комет» (1958) өҫтәмәләр серияһы менән (1974 йылға тиклем сыға), шул иҫәптән, ул ваҡытта билдәле булған бөтә күренгән кометалар өсөн мәғлүмәттәрҙе туплаған «Общий каталог абсолютных величин комет»;
* «Природа и происхождение комет и метеорного вещества» (1967);
* «Проблемы современной космогонии» (1969) (авторҙашлыҡта).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Үтәғолов

**Үтәғолов** — фамилия.

* Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы (1913—1943) — Советтар Союзы Геройы.
* Үтәғолов Мансур Хәбибрахман улы (1908 йыл — ?) — педагогик хеҙмәт ветераны.
* Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы (1930—2017) — педагог, яҙыусы.
Стариков Владимир Николаевич

**Стариков Владимир Николаевич** (15 ғинуар 1940 йыл — 28 апрель 2007 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1991—1994 йылдарҙа Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты проректоры. 1994—2003 йылдарҙа Өфө дәүләт сервис институтының информатика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1996—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының уҡытыуҙың яңы мәғлүмәт технологиялары кафедраһы мөдире һәм 1997 йылдан — Интернет үҙәге директоры. 2003—2007 йылдарҙа. Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс иҡтисад институтының Өфө филиалы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Физика-математика фәндәре докторы (1988), профессор (1990).

## Биографияһы
Владимир Николаевич Стариков — 1940 йылдың 15 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Егән ауылында тыуған.
1961 йыл—1966 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡый.
1966 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм шунда уҡ эшкә ҡала.
1970 йылдан алып 1973 йылға тиклем СССР ФА БФ-та өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире булып эшләй.
1973 йылдан башлап Төмән индустриаль институының хисаплау математикаһы кафедра мөдире. 1975 йылдан Өфө дәүләт сервис институтының хисаплау үҙәгенең, 1983 йылдан башлап Автоматик проектлау системаһы бүлегенең ғилми етәксеһе, 1990 йылдан — информатика кафедра мөдире вазифаларын башҡара.
1991—1994 йылдарҙа Өфө авиация институтының — проректоры һәм Башҡортостан Республикаһының яңы мәғлүмәт технологиялары үҙәге етәксеһе. 1994—2003 йылдарҙа Өфө дәүләт сервис институтының информатика кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1996—1998 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында : уҡытыуҙың яңы мәғлүмәт технологиялары кафедра мөдире һәм 1997 йылдан башлап Интернет үҙәге директоры. 2003— 2007 йылдарҙа Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының Өфө филиалында фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге математик модель әҙерләүгә, мәғлүмәт технологияларын эшләүгә арналған. Стариков Владимир Николаевич тарафынан скважиналарҙы геофизик тикшереү ысулдары үҫтерелгән, нефть-газ ятҡылыҡтарын Монте-Карло ысулы менән эҙләү, разведкалау һәм эксплуатациялауҙың геолик мәсьәләләре хәл ителгән, уҡытыуҙың компьютер системалары, юғары уҡыу йорттары менән идара итеүҙең автоматлаштырылған системалары һәм башҡалар уйлап табылған. 170-тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
* Алгоритмы Монте-Карло в ядерной геофизике. Новосибирск, 1985 (авторҙаш);
* Автоматизированное проектирование в системе AutoCAD 13. Өфө, 1996.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Маслов Владислав Михайлович

**Маслов Владислав Михайлович** (30 сентябрь 1929 йыл, Владимир ҡалаһы — 3 декабрь 1997 йыл, Владимир ҡалаһы) — Владимиро-Суздаль музей-ҡурсаулығындағы директор урынбаҫары. Владимир дәүләт педагогия институтының тарих кафедраһының өлкән уҡытыусыһы

## Биографияһы
1929 йылдың 30 сентябрендә Владимир ҡалаһында тыуа. 1949 йылда П. И. Лебедева-Полянский исемендәге Владимир дәүләт педагогия институтын тамамлай. Уҡыуын тамамлағас, Владислав Маслов ун йылдан ашыу тарих уҡытыусыһы, һуңынан Владимир ҡалаһы мәктәптәрендә уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй. 1961 йылда ул партия эшендә була. 1961 — 1964 йылдарҙа КПСС-тың Владимир ҡала комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары. 1964 — 1965 йылдарҙа Бөтә Союз синтетик ыҫмалалар ғилми-тикшеренеү институтының партия бюроһы секретары урынбаҫары (ВНИИСС).

1965 — 1968 йылдарҙа эшләй. Владислав Михайлович — Владимиро-Соран музей-ҡурсаулығындағы директор урынбаҫары. 1968 — 1974 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау йәмғиәтенең Владимир өлкә бүлексәһе рәйесе урынбаҫары.

1974 йылдан алып һәм ғүмеренең аҙағына тиклем В. М. Маслов уҡытыусы эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, Владимир дәүләт педагогия институтының тарих кафедраһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй.

1953 — 1955 йылдарҙа эшләй. Владислав Михайлович СССР Фәндәр Академияһының Археология институтының эшендә ҡатнаша, унда тарих фәндәре докторы Н. Н. Воронин етәкселек итә. 1955 йылдың октябрь - ноябрендә ул балсыҡ карьерҙы тикшерә һәм төрлө ҙурлыҡтағы хайуан һөйәктәре таба. 1957 йылда СССР Фәндәр Академияһының Археология институтының археология экспедицияһы составында тарих фәндәре докторы О. Н. Бадер етәкселегендә Владимир янындағы палеолит дәүеренә ҡараған Сунгирь туҡталыштарында ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша.

В. М. Маслов тәүге өлкә крайҙы өйрәнеү конференциялары ойоштороусыларҙың береһе була (1973, 1976, 1989 йылдар).

Маслов Михаил 1976 һәм 1983 йылдарҙа нәшер ителгән «Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары» йыйынтығының редколлегия ағзаһы була.

## Наградалары
В. И. Ленин тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә

## Хеҙмәттәре
В. М. Маслов
АРХЕОЛОГИЧЕСКОЕ ИЗУЧЕНИЕ ВЛАДИМИРА И БОГОЛЮБОВА С 30-Х ГОДОВ XIX ВЕКА ДО НАСТОЯЩЕГО ВРЕМЕНИ

## Сығанаҡтар
Маслов Владислав Михайлович // 100 владимирских краеведов / [сост. В. Г. Толкунова]. — Владимир : Транзит-Икс, 2010. — С. 98-99.

## Һылтанмалар
Мөхәрәмов

**Мөхәрәмов** — фамилия.

* Мөхәрәмов Миҙхәт Кәрим улы (1922—1993) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1964).
* Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы (1924—2018) — педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәт эшмәкәре.
Кәримов Зәки Вәли улы

**Кәримов Зәки Вәли улы** (15 ғинуар 1925 йыл — 18 май 2011 йыл) — ғалим-тарихсы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, СССР-ҙың партия һәм совет органдары эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1961—1963 йылдарҙа КПСС-тың Баҡалы район комитетының беренсе секретары, 1963—1967 йылдарҙа Өфө колхоз-совхоз идаралығының партия комитеты секретары, 1981—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы. 2009 йылдан Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1976), профессор (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1956), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Зәки Вәли улы Кәрмов — 1925 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Ҡаракөсөк (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Үрнәк ауылында тыуған. 1940 йылда, 15 йәшендә, уҡытыусы булып эш башлай. 1942 йылдың ҡышында армияға саҡырыла, Ырымбур өлкәһе Тоцк лагерында әҙерлек үткәндән һуң Волхов фронтында һуғыша. Ленинград-Новгород операцияһында күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менн бүләкләнә.Ҡаты яралана, сәләмәтлеге сикләнгән булыу сәбәпле, Көнбайыш Белоруссияның эске эштәр министрлығы ғәскәренә күсерелә. Белоруссия Республикаһының Плюсский өлкәһендә хеҙмәт итеүен дауам итә. Еңеүҙе Белоруссияның Бобруйск ҡалаһында ҡаршылай.1946 йылда Плюсский өлкәһе комсомол комитеты секретары итеп һайланыу сәбәпле, демоблизациялана.
1946—1950 йылдарҙа Белоруссияның район комитеты секретары. Һуғыштан һуң Белоруссия ерендә совет власы урынлаштырыуҙа ҡатнаша.
1947 йылда партия сафына инә, «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн»  миҙалы менән бүләкләнә.
1950 йылда тыуған ауылы Үрнәккә ҡайта. Үрнәк мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй, аҙаҡ мәктәп директоры була.
1955—1957 йылдарҙа район мәғариф бүлеге мөдире вазифаһын башҡара, 1957 йылда КПСС-тың райком комитеты итеп һайлана.
1958 йылдан — район советы рәйесе.
1961 йылдан башлап КПСС Баҡалы район комитетының 1-се секретары.
1963 йылдан — Өфө колхоз-совхоз идаралығының партия комитеты секретары.
1967 йылдан — КПСС Өлкә комитының Сәйәси ағартыу йорто мөдире.
1981—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы.

## Фәнни хеҙмәттәре
250-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
*«На путях перестройки сельской школы». Өфө, 1961.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944),
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән  фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (1947)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Большеченко Алексей Гаврилович

**Алексей Гаврилович Большеченко** (; 1929 —2002) — украин совет сәнәғәт эшмәкәре, 1969-1993 йылдарҙа. Бровары порошок  металлургияһы заводы директоры. 

## Биографияһы
1929 йылдың 18 ғинуарында Курск өлкәһенең Отрадно-Малиновский ауылында тыуған.

1961 йылда Мәскәү политехник институтын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң Салауат машиналар эшләү заводының (хәҙерге Салауатнефтемаш, Башҡортостан Республикаһы) мастеры,  цех начальнигы һәм баш технологы булып эшләй.1964 йылдан алып «Бровары  порошок металлургия заводында эшләй, унда цех начальнигы, техник бүлек начальнигы, заводтың баш инженеры һәм директоры булып эшләй. А. Г. Большеченко производстволарҙы һәм эшселәрҙең социаль өлкәһен үҫтереүгә, технологик процестарҙы камиллаштырыуға һәм етештереүҙе арттырыуға ҙур иғтибар бүлә. Уның етәкселегендә яңы производство биналары, шифахана-профилакторий, «Металлург» спорт комплексы, поликлиника, торлаҡ йорттар һәм ятаҡтар төҙөлә. 1981-1985 йылдарға «Металдың сифатын күтәреү» мөһим республика маҡсатлы фәнни-техник программаһы буйынса советтың координация советы ағзаһы була. КПСС ағзаһы булараҡ КПСС-тың XIX Бөтә Союз конференцияһы делегаты буып ҡатнаша.

Алексей Гаврилович Большеченко шулай уҡ порошок металлургияһы техникаһы һәм ҡорамалдары өлкәһендә ғилми тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. «Порошкова металлургия» журналында мәҡәләләр, шулай уҡ бик күп уйлап табыуҙар һәм патенттар авторы.

**Ҡайһы бер хеҙмәттәре:**

** Изучение некоторых процессов изготовления металлокерамических фрикционных дисков. // Журн. «Порошковая Металлургия». 1972. № 12.
** Сравнительная оценка себестоимости железных порошков, полученных методом распыления расплава и комбинированным восстановлением прокатной окалины. // Журн. «Порошковая Металлургия». 1978. № 2

2002 йылдың 20 октябрендә Киев өлкәһенең Бровары ҡалаһында вафат була..

Большеченко Алексей Гаврилович — Бровары ҡалаһының почетлы гражданы (1993). УССР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1969), шулай уҡ СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977). Миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Хәтер

* Броварҙа А. Г. Большеченко йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған: «Был йортта Бровары почетлы гражданы Бровары порошок металлургия заводы директоры Большеченко Алексей Гавриловичтың  (1929—2002) йәшәгән»..
* Бровары урамдарының береһе уның исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Олексий БОЛЬШЕЧЕНКО Гаврилович
Михайлов Дмитрий Сергеевич

**Михайлов Дмитрий Сергеевич** (8 (21) май 1824—15 (28) ғинуар 1889) — зоология, орнитология һәм энтомология өлкәһендә рус ғалимы һәм педагогы, профессор һәм ботаника магистры, йәшерен советник.  Ырымбур уҡыу округы попечителе,  Санкт-Петербург Педагогия йәмғиәте ағзаһы.

## Биографияһы
Дмитрий Сергеевич Михайлов 1824 йылда дворян ғаиләһендә тыуған. Пенза гимназияһында уҡыған.

1847 йылда  математика бүлеге буйынса курстарҙы  уңышлы тамамлай, ә 1848 йылда Император Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетында тәбиғи фәндәр бүлеген тамамлай.  

1848 йылда  Император Санкт-Петербург университетында  уҡытыусы сифатында ҡалдырыла.  1852 йылда магистр дәрәжәһенә «Исследование рода рогоз преимущественно в систематическом отношении» темаһы буйынса диссертация яҡлай, Император Санкт-Петербург университетында зоология буйынса лекциялар уҡыуын дауам итә.  Бының менән параллель рәүештә 1852 йылдан 1862 йылға тиклем Санкт-Петербург Ларин гимназияһында   өлкән уҡытыусы булып эшләй, тәбиғи тарих буйынса лекциялар уҡый.

1860 йылдан Санкт-Петербург игенселек институтында  зоология, орнитология, һуңынан энтомология профессоры була,  1860 йылдан   Санкт-Петербург Педагогия йәмғиәтенең ағзаһы була.

1864 йылдан алып  1868 йылға тиклем  «Натуралист» журналын нәшер итә. 1867 йылда Санкт-Петербург губернаһы училищеларының  директоры итеп  тәғәйенләнә.   1873 йылда  Санкт-Петербург уҡытыусылар институтыны директоры була. 

1872 йылда тулы хоҡуҡлы статский советник дәрәжәһенә эйә була. 1878 йылдан Санкт-Петербург уҡыу округының округ инспекторы,  1880 йылда  Санкт-Петербург уҡыу округы   попечителе кенәз Михаил Сергеевич Волконскийҙың  ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.  

1883 йылда  йәшерен советник дәрәжәһе бирелә. 1885 йылдан 1889 йылға тиклем  Ырымбур уҡыу округы попечителе була.

Дмитрий Сергеевич Михайлов  1889 йылдың 28 ғинуарында Санкт-Петербургта вафат була.  Александро-Невская лавраһының Никольское зыяратында ерләнә.

Ҡатыны — Михайлова Елизавета Федоровна (1830—28.11.1917)

## Бүләктәре, чиндары
 
Ордендары:

* 3 дәрәжә Изге Станислав ордены (1852 й.);
* 2-се дәрәжә Изге Анна ордены  (1862 й.);
* Император тажы менән  2-се дәрәжә Изге Станислав ордены  (1870 й.);
* Император тажы менән 2-се дәрәжә Изге Анна ордены  (21.12.1874);
* 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены  (1876 й.)
* 3 дәрәжә Изге Владимир ордены  ( 1.1.1878)
* 1-се дәрәжә Изге Станислав ордены (1.01.1880);
* 1-се дәрәжә Изге Анна ордены  (1.01.1883);
* 2-се дәрәжә Изге Владимир ордены   (1.1.1889)

Миҙалдары:

* Андрей таҫмаһында «1853—1856 йылдарҙағы һуғыш иҫтәлеге» миҙалы  (1856 й.)

Чин:

* Йәшерен советник (ВП 1.01.1886)

## Хеҙмәттәре

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
*
Исламов Фидус Әмир улы

**Исламов Фидус Әмир улы** (; 19 август 1946 йыл) — ғалим-зоотехник, дәүләт хеҙмәткәре, юғары һәм махсус урта мәктәп эшмәкәре. 1986 йылдан Башҡорт АССР-ы Ауыл хужалығы министрлығының баш зоотехнигы, 1991 йылдан — Министрҙар Советының баш белгесе, 1994 йылдан — Министрҙар Кабинетының бүлек мөдире урынбаҫары, 2001 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы кадрҙарын яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү институты проректоры, 2003 йылдан — Йоматау аграр техникумы директоры. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2000), профессор (2001).

## Биографияһы
Фидус Әмир улы Исламов хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы Костин ауылында тыуған.
1973 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы  институтын тамамлай. Хеҙмәт юлын Башҡортостан республикаһы Баймаҡ тәжрибә производство хужалығында ғилми хеҙмәткәр, баш зоотехник булып эш башлай. 1986 йылдан Башҡорт АССР-ының Ауыл хужалығы министрлығының баш зоотехнигы вазифаһына тәғәйенләнә.
1991 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Министрҙар Советында баш белгес.
1994 йылда — Башҡортостан Республикаһының Министрҙар Кабинетынданда бүлек мөдире урынбаҫары.
2001 йылдан — Башҡортостан аграр сәнәғәте комплексы кадрҙарын яңынан әҙерләү һәм уларҙың квалификацияһын күтәреү институты проректоры.
2003 йылдан — Йоматау аграр техникумы (Өфө районы) директоры, 2005—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының «Башплемсервис» ДУАХП-нда төп белгес.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғалимдың фәнни йүнәлеше һәм эшмәкәрлеге һарыҡсылыҡ һәм һөт малсылығы өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә бәйле. Фидус Әмир улы ҡатнашлығында инә һарыҡтарҙы һәм бәрәстәрҙе айырым секцияларҙа аҫрау технологияһы эшләнә һәм Башҡортостан Республикаһының аграр хужалыҡтарына индерелә. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
* Содержание овец. Өфө, 1999;
* Содержание коз. Өфө, 2007 (авторҙаш);
* Племенное скотоводство Башкирии: история, современность, наука, практика. Өфө, 2017.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*