Ҡырым иҡтисады

**Ҡырым иҡтисады**ның төп тармаҡтарына сәнәғәт (530-ҙан ашыу эре һәм урта предприятие), туризм, төҙөлөш, ауыл хужалығы, сауҙа, һаулыҡ һаҡлау ҡарай. Ҡырым Республикаһының Рәсәйҙең эске тулайым продуктына индергән өлөшө 2019 йылда 0,5 % тәшкил итә (Росстат)

Әлеге ваҡытта Ҡырымда ирекле иҡтисади зона режимы ғәмәлдә.

## Тарихы

## Сәнәғәт

Сәнәғәттең төп тармаҡтары булып аҙыҡ-түлек, химия, суднолар төҙөү, углеводородтар етештереү, электр энергетикаһы тора.

2016 йылда Ҡырымда сәнәғәт етештереүе күләме 101 миллиард һум тәшкил итә, шул иҫәптән:

* Файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу — 10 %
* Эшкәртеү производстволары — 60 %
** Аҙыҡ-түлек сәнәғәте — 26 %
** Химия производствоһы — 15 %
** Машиналар эшләү — 10 %
* Электр энергияһы, газ һәм һыу етештереү һәм бүлеү — 30 %

2019 йылда Севастополдә сәнәғәт етештереү күләме 13,4 процентҡа арта.
Ҡырымдың эре сәнәғәт предприятиелары араһында: «Море» суднолар төҙөү заводы, «Залив» суднолар төҙөү заводы, «Черноморнефтегаз» (нефть һәм газ сығарыу), «Массандра» (шарап етештереү), Көньяҡ-Көнбайыш Титан диоксиды етештереү заводтары.

2015 йылда Ҡырымдың сәнәғәт етештереүе индексы 12,4 процентҡа, 2016 йылда 4,6 процентҡа арта.

## Ауыл хужалығы
Ҡырымда ауыл хужалығы алға киткән. Ул игенселектә, малсылыҡта, баҡсасылыҡта, виноград, йәшелсә үҫтереүҙә, шулай уҡ эфир майы культураларын (лаванда, роза, шалфей) үҫтереүҙә махсуслашҡан.

2015 йылда Ҡырымда ауыл хужалығы продукцияһын етештереү күләме 61,8 миллиард һум тәшкил итә.

2020 йылдың 11 айында Ҡырым Республикаһынан 15,0 мең тонна ауыл хужалығы продукцияһы экспортҡа сығарыла. 45,1 % ит һәм ит субпродукттарына, атап әйткәндә, ҡош ите, сусҡа ите һәм сусҡа майы, тура килә — был продукцияның 6,8 мең тоннаһы (бер йыл элеккегә ҡарағанда 21,8 процентҡа күберәк). Дөйөм суммаһы 8,6 миллион АҠШ доллары күләмендә экспортҡа сығарыла. Төп импортерҙар — Украина (3,2 мең тонна) һәм Ҡытай (2,7 мең тонна), шулай уҡ Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Абхазия, Әрмәнстан, Тажикстан һәм Үзбәкстанға экспортлана.

Алкоголь һәм алкоголһеҙ эсемлектәр Ҡырым агроэкспортының дөйөм күләменең 21,5 % тәшкил итә. Сит илгә был продукция 3,2 мең тонна (4,2 миллион АҠШ доллары, алдағы йыл менән сағыштырғанда 12,9 % аҙыраҡ) сығарыла. Эсемлектәрҙең төп күләме Украинаға (2,7 мең тонна), Белоруссияға (0,3 мең тонна), Ҡаҙағстан, Израиль һәм Ҡытайға (0,1 мең тонна) һ. б), Үзбәкстан һәм Ҡырғыҙстанға оҙатыла.

Шәкәр һәм кондитер изделиелары республика экспортының 16,6 % -ын биләй. Бөтә был продукция Украинаға сығарыла.

Ҡырым агроэкспортында йәшелсәләргә һәм ҡайһы бер ашарға яраҡлы тамыраҙыҡтарға һәм бүлбе емештәргә 11 ай эсендә 6,9 % тура килә һәм Украина сығара.

Отчет осоронда иттән, балыҡтан йәки ҡыҫала һымаҡтарҙан, моллюскыларҙан йәки башҡа һыу умыртҡаһыҙҙарынан әҙерләнгән аҙыҡ-түлекте сит илгә оҙатыу агросәнәғәт комплексы продукцияһының 2,6 процентын тәшкил итә. Ҡаҙағстан (0,3 мең тонна) һәм Әрмәнстанға (0,1 мең тонна) күпләп оҙатылала.

Йәшелсә, емеш-еләк, сәтләүек йәки үҫемлектәрҙең башҡа өлөштәрен эшкәртеү продукттарына республика агроэкспортының 2,1 проценты тура килгән. Анализланған осорҙа 0,2 млн долларлыҡ 0,3 мең тонна продукция сығарылған (былтырғыға ҡарағанда 37,9 % күберәк). Бөтә етештерелгән продукция Украинаға экспортлана.

### Үҫемлекселек
2021 йылда республикала иген һәм ҡуҙаҡлы культураларҙың тулайым йыйылмаһы 1476 мең тонна (2020 йылға ҡарата — +60,5 %), майлы культуралар 127 мең тонна (+78,2 %) тәшкил итә. 2021 йылда бойҙай сәсеү майҙаны 2,2, техник культуралар 10,5 процентҡа арттырыла. 2020 йылға Ҡырымда ауыл хужалығы продукцияһының етештереү индексы 118 % тәшкил итә. Ҡырымдан ауыл хужалығы продукцияһын экспортлау 17 миллион АҠШ доллары тәшкил итә — 143,3 %. Ете йыл эсендә 17 мең гектар тергеҙелгән ерҙәр сафҡа индерелә.

Ҡырымда иген хужалығы үҫешкән. 2017 йылда 1,7 млн тонна иген йыйып алына — был һуңғы йылдарҙа рекордлы уңыш. Ҡырымда иген уңышы күләме ярымутрау халҡының ихтыяжынан яҡынса ике тапҡырға күберәк.

Шулай уҡ йәшелсәселек үҫешкән. 2014 йылда 414 мең тонна йәшелсә һәм 388 мең тонна картуф етештерелә.

Үҫемлекселек продукцияһының башҡа төрҙәрен етештереү (2014 йыл):

* Көнбағыш — 101 мең тонна
* ҡауын, ҡарбуз — 10,5 мең тонна
* емеш-йәшелсә — 113 мең тонна
* йөҙөм — 70 мең тонна

2022 йылда 540 мең гектар ужым һәм 259 мең гектар яҙғы культуралар сәселә.

### Автомобиль транспорты
2015 йылда Ҡырымда автомобиль транспортының йөк әйләнеше 128 миллион тонна-км, пассажирҙар әйләнеше — 2,14 млрд пассажир-км тәшкил итә.

2015 йылда Ҡырымдың юл селтәрен үҫтереүгә 6 миллиард һум аҡса бүленә, бер йыл эсендә 219 километр автомобиль юлдары ремонтлана.

Ҡырымды Рәсәй менән Ҡырым күпере бәйләй. Күпер аша автомобиль хәрәкәте 2018 йылдың 16 майынан башлана. Керчь һәм Севастополь араһында 253 км оҙонлоғондағы «Таврида» федераль автомобиль юлы төҙөлә.

### Тимер юл транспорты
Ҡырым тимер юл транспорты 2015 йылда 3,5 млн тонна йөк һәм 62 мең пассажир ташыған.

### Һауа транспорты
Ҡырымдың иң ҙур аэропорты — Симферополь халыҡ-ара аэропорты. Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң аэропорт аша пассажирҙар ағымы 2013 йылда — 1 миллион кешенән 2014 йылда — 2,8 миллионға, 2015 йылда — 5,0 миллионға һәм 2016 йылда 5,2 миллионға етә.

Әлеге ваҡытта ул Рәсәй аэропорттары араһында хеҙмәтләндерелгән пассажирҙар һаны буйынса 7-се урында.

2016 йылдың майында «Симферополь» аэропортында майҙаны 78 мең м² тәшкил иткән яңы терминал төҙөлә башлай, дөйөм эштәр хаҡы 32 миллиард һумға баһалана. Терминал 7 миллионға тиклем пассажир ҡабул итә ала. 2018 йылдың яҙында төҙөлөш эштәренең беренсе сираты тамамлана, 2018 йылдың 16 апрелендә яңы терминал беренсе рейсты ҡабул итә.

## Статистика

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Коммерческая недвижимость Крыма

## Һылтанмалар
* Министерство экономического развития Крыма
* Центр кластерного развития Республики Крым

## Иҫкәрмәләр