Ивангород

**Ивангород** (Ивангород, Ивангород, Иван-Ҡала, Иван-ҡала, )  —  Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы ҡала, Ленинград өлкәһенең   Кингисепп муниципаль районы  составына инә, Ивангород ҡала биләмәһенең административ үҙәге.

## Географияһы
Ҡала Нарва йылғаһының уң  (көнсығыш) ярында   эстон ҡалаһы Нарва ҡаршыһында, Санкт-Петербургтан  көнбайышҡа табан  147 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
1470 йыл — йылъяҙмала  беренсе тапҡыр *Нарова йылғаһы буйында Яңы Ауыл* тип телгә алына — буласаҡ  Ивангород.

1473 йылда  1-се Псков  йылъяҙмаларында  посадниктар һәм  баярҙарҙы телгә алына, улар  «Нароваға Яңы ауылға» ебәрелә.  Тарихсы . В. Косточкин фекере буйынса  «*Ошо ауылдан һуңынан Ивангород  үҫеп сыға*».

Ивангородҡа 1492 йылдың  яҙында ойошторолған Ивангородҡа  Мәскәү кенәзе Иван III Васильевич нигеҙ һала һәм уның хөрмәтенә атала.

Ҡала өсөн  Рәсәй иҡтисады һәм мәҙәни үҫеше өсөн уңайлы булған урын һайлана. Балтик диңгеҙе аша сит илдәр контроленән бойондороҡһоҙ сауҙа алып барыу мөмкинлеген ала. Ҡала Рәсәй дәүләтенең беренсе диңгеҙ порты һәм бер үк ваҡытта Балтикала беренсе ҡәлғә булырға тейеш.

1492 йылда нигеҙ һалынған түәге ҡәлғәне 1496 йылда ҡамаған  шведтар емерә. Бынан һуң уны  рустар тергеҙә һәм киңәйтә. Ивангород ҡәлғәһе ҡеүәтле  таш диуарҙары  һәм башнялары менән  — беренсе рус оборона ҡоролмаһы.

1565 йылда батша Иван Грозный Рус дәүләтен опричнина һәм земщиналарға бүлгәндә , Ивангород һуңғыһы составына инә.

XVI быуатта  Ивангород  бер нисә тапҡыр немецтар, поляктар һәм шведтар  һөжүменә дусар була. 1581—1590 йылдарҙа шведтар ҡулында була. 1590 йылда Ивангород янында  шведтарҙы  воевода Дмитрий Хворостинин ҡыйрата, һәм ҡала буйынса  Тявзин тыныслыҡ килешеүе буйынса Рус дәүләтенә күсә. Әммә 1612—1704 йылдарҙа   (Рәсәйҙә швед интервенцияһы һөҙөмтәһендә) Ивангород  яңынан шведтар  власы аҫтында була. 1704 йылда  Төньяҡ һуғыш барышында рус ғәскәрҙәре яулап ала

Төньяҡ һуғыш тамамланғандан һуң Ивангород ҡәлғәһенең яйлап хәрби әһәмиәте юҡҡа сыға. Ҡала үҙаллы тораҡ пункт  статусын юғалта һәм  Нарваның форштады булып һанала. 1708 йылда батша Пётр I яңы административ бүленеш индерелә, уға ярашлы, Төньяҡ-Көнбайыш ҡалалары,  шул иҫәптән нарва менән Ивангород, Ингерманланд губернаһына эләгә,  1710 йылда Санкт-Петербург  тип атала.

XIX  һәм  XX быуаттың беренсе яртыһында Нарваның «Иван  яҡтары» булараҡ документтарҙа  телгә алына.

1917 йылдың ноябренән 1919 йылдың майына тиклем  Ивангород  Совет Рәсәйе составына инә. 1919 йылда Ивангород һәм уның тирә яҡтары Эстония территорияһына   ҡушыла, был 1919 йылдың 19 майында ҡабул ителгән  «Эстонияның  үҙаллылығы һәм бойондороҡһоҙлоғо тураһындағы ойоштороу йыйылышы декларацияһында» сағыла .

1920 йылда  Рәсәй менән  Эстония араһындағы тыныслыҡ килешеүе  шарттарына ярашлы, Ивангород, Нарва өлөшө булараҡ, Эстония  составында ҡала.

1940 йылда  Эстония  СССР-ға ҡушылғандан һуң ҡала Эстония ССР-ы  административ сиктәрендә  тороп ҡала. 1941 йылдан   1944 йылға тиклем  нацист Германияһы  оккупацияһы аҫтында була, Остланд рейхскомиссариаты хакимиәтенә буйһона. 

1947 йылдың 20 декабрендә Ивангород эшселәр ҡасабаһы булараҡ теркәлә, ә  1954 йылдың 28 октябрендә РСФСР  Юғары Советы Президиумы Указы менән эшселәр ҡасабаһы район ҡарамағындағы ҡала тип үҙгәртелә. 1992 йылдың 17 февралендә Рәсәй Федерацияһы  Юғары Советы Президиумы Указы менән Ивангород өлкә буйһоноуындағы ҡала була. 2006 йылдың 1 ғинуарынан   Ивангород Кингисепп районы  составына  ҡала биләмәһе булып инә.

## Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 931-се урында тора.

## Сәнәғәте

Ҡаланың төп сәнәғәт предприятиелары  —  ҡаҙанлыҡ-ярҙамсы ҡоролмалары һәм торба үткәргестәр заводы, етен-сүс фабрикаһы. Нарва ГЭС-ы. 2010 йылдың декабрендә  ҡалала Корея автомобилдәре өсөн электр бүлеү системалары етештереү буйынса завод асыла.

## Мәғариф

; Юғары уҡыу йорттары

Санкт-Петербург аэрокосмик приборҙар төҙөң дәүләт университетының Ивангород гуманитар-техник институты ( филиал)

## Иҫтәлекле урындары

; Архитектура һәйкәлдәре

* Ивангород ҡәлғәһе
* XIX быуат Пантелеев йортта (унда  хәҙер ҡала картиналар галереяһы урынлашҡан)
* Батша таможняһы бина — Ҡыҙыл йорт (хәҙер унда музей урынлашҡан)
## Ҡаланың почётлы кешеләре
* Павел Иванович Цупко
* Алексей Фёдорович Быстров

## Эстония менән сиге
Ивангород сик буйы зонаһында урынлашҡан.

Рәсәй һәм Эстония араһында  дәүләт сиге  Нарва йылғаһы буйлап үтә

Ивангородта сик аша өс пропуск пункты эшләй

## Әҙәбиәт

*  Архивная копия от 23 августа 2017 на Wayback Machine
* «Михайлов день 1-й» — журнал исторической России, Ямбург, 2005 г. , издание Воинского братства во имя св. Архистратига Божия Михаила, ISBN 5-93066-048-4
* «Чудское озеро и верховье реки Наровы», академик Г. П. Гельмерсен., Приложение к VII-му тому записок Императорской Академии Наук. № 2, СПб, 1865

## Иҫкәрмәләр