open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Олёкма ҡурсаулығы

**Олёкма ҡурсаулығы** () — Лена йылғаһының урта ағымынан көньяҡтараҡ, ҙурлығы буйынса икенсе ҙурлыҡтағы Олекма йылғаһының уң ярында, Саха Республикаһының Олекмин районындағы Алдан яҫы таулығы һәм Лена яны яҫытаулығында урынлашҡан ҡурсаулыҡ.

1984 йылда ойошторолған. Дөйөм майҙаны — 847108 гектар, һаҡланыусы зона майҙаны — 78600 гектар. Тайганың ҡурсаулыҡ сигенән 80 саҡрым алыҫлыҡта булыуы, шулай уҡ тораҡ пункттарҙан алыҫ булыуы арҡаһында ҡурсаулыҡ кеше эшмәкәрлегенән зыян күрмәгән.

## Климаты
Ҡурсаулыҡта климат ҡырҡа континенталь. Даими ҡар япмаһы уртаса 18 октябрҙә ята һәм яҡынса 210 көн дауам итә, уртаса бейеклеге 30 — 40 см, көньяҡта — 70 — 80 см. Йәйен эҫе. Ҡурсаулыҡтың төньяҡ өлөшөндәге Лена яны яйлаһында, Туолба һәм Амга үҙәндәрендә һауаның максималь температураһы +37 40 °C, көньяҡ өлөшөндә +33-35 °C етә.

Ҡурсаулыҡ мәңгелек туңлыҡ зонаһында урынлашҡан. Туңған ҡатламдың ҡалынлығы — 100—200 см, температураһы −3 °-4 °C. Йылы осорҙа төньяҡ битләүҙәрҙә — 0,4 метр, көньяҡ битләүҙәрҙә 1,5 — 2,0 м тиклем ирей.

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡтың бөтә территорияһы тиерлек (87,9 %) башлыса ылыҫлы урман менән ҡапланған. Көпшәле үҫемлектәрҙең 650-нән ашыу төрө бар.

Бында һөтимәрҙәрҙең 40-тан ашыу төрө, яҡынса 180 төр ҡош йәшәй, шуларҙың 100-ҙән ашыу төрө ҡурсаулыҡта оя ҡора, һөйрәлеүселәрҙең 2 төрө, ер-һыу хайуандары 3 төр һәм 18 төр балыҡ бар.

Ҡурсаулыҡ территорияһында археологик ҡомартҡылар — ҡая сәнғәте урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Поронай ҡурсаулығы

**Поронай ҡурсаулығы** () — Сахалин утрауының көнсығыш өлөшөндәге дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. Рәсәй Федерацияһы Министрҙар Советының 1988 йылдың 30 мартындағы указы менән нигеҙ һалына. Таулы, һаҙлыҡлы тайга экосистемаларын өйрәнеү һәм һаҡлау, диңгеҙ ҡоштары колониялары оялаған урындарҙы һаҡлау маҡсатында ойошторола. Майҙаны 56,7 мең гектар һәм 2 участканан тора.

## Тарихы
1988 йылдың 30 мартында нигеҙ һалына. Ҡурсаулыҡтың төп маҡсаты — биологик төрлөлөктө һаҡлау маҡсатында тәбиғәт биләмәләрен һаҡлау.

## Урынлашыуы
Үҙ эсенә Терпения ярымутрауын, Көнсығыш Сахалин тауҙарының көньяҡ өлөшөн, Тымь-Поронай үҙәненең иң киң өлөшөн ала. Майҙаны 56,7 мең гектар һәм 56,7 мең гектар. Владимирский и Невский биләмәләренән тора. Координаталары: 48039` — 49039` с. ш. и 143044` — 144045`в. д..

Беренсе биләмә Көнбайыш Сахалин һәм Көнсығыш Сахалин тауҙары араһындағы Тымь-Поронай уйһыулығының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Икенсеһе Көнсығыш Сахалин һыртының көньяҡ-көнсығышында, Терпение ярымутрауында урынлашҡан һәм Терпение мороно менән тамамлана, ул Охот диңгеҙенә 65 км үтеп инә. Диңгеҙ буйлап һаҡлау зонаһы яҡынса 17,3 мең гектар тәшкил итә, ярҙан Терпение ҡултығына 500 м һәм Охот диңгеҙенә табан 1 км алыҫлыҡта. Ҡурсаулыҡтың төп өлөшөн урмандар ҡаплаған. Йылғалар селтәре ныҡ тармаҡланған, күлдәре бик күп.

## Флораһы
	
## Фаунаһы

## Климаты

## Тупрағы

## Үҙенсәлектәре
Ҡурсаулыҡ хеҙмәткәр булмаған кешеләргә биләмәгә инеү Тәбиғәттән файҙаланыу өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт һәм ҡурсаулыҡ идаралығы рөхсәте булғанда ғына ярай. Ҡурсаулыҡ территорияһында хайуандарҙы һәм ҡоштарҙы тотоу һәм атып алыу ғилми маҡсатта, шулай уҡ популяцияны көйләү Тәбиғәттән файҙаланыу өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең рөхсәте буйынса ғына рөхсәт ителә.

Уникаль тәбиғәт объекттары: Терпение моронондағы ҡоштар баҙары, Кәмә муйыны.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Путоран ҡурсаулығы

**Путоран ҡурсаулығы** () — ҡурсаулыҡ Путоран яйлаһы сиктәрендә, Үҙәк Себер яҫытаулығының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Таймыр ярымутрауынан көньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ майҙаны — 1 887 251 гектар, буфер зонаһы — 1773 300 гектар.

## Тасуирламаһы
1988 йылдың 15 декабрендә нигеҙ һалына, штаты 28 кеше. Ҡурсаулыҡ хакимиәте Норильск ҡалаһында урынлашҡан (Красноярск крайы). 2013 йылдың 20 мартынан үҙ аллы учреждение булыуҙан туҡтай һәм Таймыр һәм Ҙур Арктика ҡурсаулыҡтары менән бергә «Таймыр ҡурсаулыҡтары» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы составына инә.

## Ҡурсаулыҡтың тәғәйенләнеше
Ҡурсаулыҡ булдырыуҙың төп маҡсаты:

* тау-тайга ландшафын һаҡлау;
* үҙенсәлекле үҫемлектәрҙе һаҡлау
* һирәк осрай торған төр хайуандар, шул иҫәптән ҡар тәкәһенең путоран төрөн (СССР һәм Рәсәйҙең Ҡыҙыл китаптарына индерелгән) һаҡлау;
* донъялағы иң ҙур ҡырағай төньяҡ боланы популяцияһын һаҡлау, ҡышлау урындары ҡурсаулыҡ биләмәһендә урынлашҡан.

## Бөтә донъя мираҫы
2010 йылдың авгусында ЮНЕСКО ҡурсаулыҡ территорияһын Бөтә донъя мираҫы объекты тип таный, сөнки бвнда айырым тау массивында кеше аяғы баҫмаған тайга, урманлы тундра, арктик сүллек кеүек субарктик һәм арктик экосистемалар берләшә. Шулай уҡ тейелмәгән йылға һәм күл системалары бар. Боландарҙың миграцияһы айырыуса ҡыҙыҡһыныу уята.

## Ғәҙәттән тыш хәлдәр
2021 йылдың 8 сентябрендә кинематографист Александр Мельник һәм Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы етәксеһе Евгений Зиничев Ҙур Иркиндин шарлауығында (Китабо-Орон) ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының уҡыу фильмын төшөрөү өсөн урын һайлағанда һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Баранова, М, Борода, В. «В горах и тайге в обнимку не ходят» //газета «Вечерний Красноярск». — 2005. — № 42.
* Горшков, В. «Путоранский дневник» // Страна Сибирь. — 2008. — № 3.
* «Затерянный рай» //газета «Вечерний Красноярск». — 2001. — 14 декабря.
* Пестряков, Б. «Заповедный мир Путорана» //газета «Наш край». Красноярск — 2000. — № 24.
* «Природное наследие России». — М.: Совет Гринпис, 2000. — 215 с.
* Чернобылец, А. «Выживание на голом асфальте» // Эксперт-Сибирь. — 2006.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
*
Сохондо ҡурсаулығы

**Сохондо дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы** () — 1973 йылдың 11 декабрендә ойошторола. Сохондо ҡурсаулығы биосфера ҡурсаулығы статусын 1985 йылда ала. Ул Байкал аръяғының көньяғында урынлашҡан. Хэнтей-Чикой таулығының иң бейек өлөшөн биләй. Сохондо яланғас тау массивтары Хэнтей-Чикой таулығы периферияһы буйлап көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 20 км самаһы һуҙылған, киңлеге 14 км-ға тиклем етә. Ике түбәһе: диңгеҙ кимәленән 2505 м бейеклектәге Ҙур Сохондо һәм Кесе (2404 м) түбәләре бар, улар араһындағы артылыш 2000 м бейеклектә урынлашҡан. Ҡурсаулыҡта күлдәр күп, улар башлыса боҙлоҡ сығышлы. Дөйөм майҙаны 210988 гектар. Һаҡланыусы зонаһы — 36 060 гектар.

## Климаты
Климаты — киҫкен континенталь. Ҡышы ҡоро һәм ҡарлы. Тотороҡло ҡар япмаһының оҙайлығы — 130—145 көн.

## Флора һәм фаунаһы
923 төр көпшәле үҫемлек асыҡланған, һөтимәрҙәрҙең 67 төрө, ҡоштарҙың 250-гә яҡын төрө, 3 төр амфибия, һөйрәлеүселәрҙең 4 төрө асыҡланған, тау йылғаларында һәм күлдәрендә 8 төр балыҡ бар. Шулай уҡ 1200-ҙән ашыу төр бөжәк теркәлгән, шуларҙың 1107 төрө — тәңкә ҡанатлылар йәки күбәләктәр.

Ҡурсаулыҡ өсөн хас булған хайуандар: кеш, һоро айыу, изюбрь, себер ҡоралайы, мышы, ҡабан, кабарга, һуйыр, аҡ ағуна, сел, ҡор, һаҡаллы ағуна, альп сөрәкә турғайы һәм башҡалар.

Сохондоның көнбайыш дала битләүҙәрендә табылған эндемиктар араһында *Sibiracanthella sohondo* коллемболалары бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Сайт Сохондинского государственного природного биосферного заповедника
* Сохондинский биосферный заповедник на сайте «ООПТ России»
* Сохондинский заповедник на лихенологическом сайте
Таймыр ҡурсаулығы

**Таймыр дәүләт тәбиғәт биосфераһы ҡурсаулығы** () — Рәсәйҙә иң ҙур ҡурсаулыҡтарҙың береһе. Красноярск крайының төньяғында, Таймыр ярымутрауында урынлашҡан. 1979 йылдың 23 февралендә ойошторола.

Таймыр ҡурсаулығы кластер характерына эйә һәм 4 биләмәнән тора. «Бикада» һаҡланыусы зонаһы һәм Арктика бүлексәһе ҡурсаулыҡҡа 1994 йылда ҡушыла. Быға тиклем «Бикада» зонаһы округ буйһоноуындағы заказнигы була, ул һарыҡ-үгеҙ популяцияһын һаҡлау өсөн тәғәйенләнә; ә Арктика филиалы Ҙур Арктика ҡурсаулығы участкаһы булараҡ проектлана. 2013 йылдың 20 мартынан Таймыр ҡурсаулығы үҙ аллы учреждение булыуҙан туҡтай һәм Путоран һәм Ҙур Арктика ҡурсаулығы менән бергә «Таймыр ҡурсаулыҡтары» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы составына инә.

1995 йылда ЮНЕСКО ҡарары менән Таймыр ҡурсаулығы биосфера ҡурсаулығы статусын ала.

## Тәбиғәте
Бында һауа торошо йылы түгел: июлдә лә ҡырау төшә һәм ҡар яуа. Ҡышын һыу ятҡылыҡтарында ҡалынлығы яҡынса 2 метр булған боҙ барлыҡҡа килә. Ҡурсаулыҡтың бөтә территорияһы тотош күп йыллыҡ туңлыҡ зонаһында урынлашҡан.

Ҡурсаулыҡ территорияһында һыу ятҡылыҡтары күп, улар иҫәбендә оҙонлоғо 570 саҡрым самаһы булған Үрге Таймыр йылғаһы. Ә көньяҡ-көнбайышта арктик күл — Таймыр урынлашҡан. Улар тундра ландшафын төрлөләндерәләр һәм һыу үҫемлектәренең һәм хайуандарҙың йәшәүе өсөн шарттар тыуҙыралар.

### Флораһы
Ҡурсаулыҡ территорияһында ҡатмарлы төҙөлөшлө көпшәле үҫемлектәрҙең 430 төрө, мүктәрҙең 223 төрө һәм лишайниктарҙың 265 төрө үҫә. Таймыр ҡурсаулығының йөҙөн тундралар билдәләй. Төрлө сығышлы һаҙлыҡтары күп. Урман тундраһының ике участкаһы бар: Ары-Мас һәм Лукун урманы. Унда Даурия ҡарағастары үҫә. Ары-Мастағы ағастар 10 метрға етә.

## Фаунаһы

Ҡурсаулыҡта һөтимәрҙәрҙең 21 төрө бар. Донъяла иң ҙур ҡырағай болан көтөүе бар. XX быуаттың 70-се йылдарҙа Таймыр тундраһына һарыҡ-үгеҙҙәрҙе күсенереү буйынса тәжрибә үткәрә башлайҙар. Хәҙер көнсығыш Таймырҙа ошо хайуандарҙың 8000-гә яҡыны төпләнгән, уларҙың тәүгеләре Канаданан һәм АҠШ-тан килтерелгән.

116 төр ҡош осраған, шуларҙың 74-е оя ҡора, йылға һәм күлдәрҙә 15-тән ашыу төр балыҡ бар. Ҡурсаулыҡта һыу ҡоштары күп. Йылғаларҙың текә ярында йыртҡыс ҡоштар (ыласын, һар, аҡ ябалаҡ) оя ҡора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт «Федерального государственного бюджетного учреждения „Объединенная дирекция заповедников Таймыра“»
* Таймырский государственный природный биосферный заповедник
*
Лапландия ҡурсаулығы

**Лапландия ҡурсаулығы** () — Мурманск өлкәһендәге ҡурсаулыҡ. Ҡурсаулыҡ базаһы Лапландия ҡурсаулығы ауылында урынлашҡан.

Европала иң ҙур һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренең береһе. Ҡурсаулыҡ майҙаны 278 435 гектар тәшкил итә (шул иҫәптән һыу майҙаны — 8574 гектар). Ҡурсаулыҡтың төп байлығы — башланғыс торошон һаҡлаған ҡырағай тәбиғәте.

Рәсәйҙә иң боронғоларҙың береһе. 1930 йылда боландарҙың ҡырағай популяцияһын һәм «бөтә географик ландшафтты тәүторошта» һаҡлау маҡсатында ойошторола.

Бер нисә экологик экскурсия маршруты бар.

## Тарихы
Ленинград өлкә башҡарма комитетының 1930 йылдың 17 ғинуарындағы ҡарары буйынса ойошторола. 1951 йылда ябыла, тағы ла биш йылдан асыла, 1961—1965 йылдарҙа Кандалакша ҡурсаулығы филиалы булып иҫәпләнә. 1965 йылда элекке сиктәренә тиклем тиерлек тергеҙелә.. 1983 йылдың 13 сентябрендә көнбайыш сигендә «Североникель» заводынан атмосфера ташландыҡтарын сығарыу һөҙөмтәһендә һәләк булған тайганың бәләкәй участкаһын компенсациялау өсөн 129577 гектар өҫтәмә ала. Был ҡурсаулыҡ майҙанын 2 тапҡырға тиерлек арттыра.

1985 йылдың 5 февралендә ЮНЕСКО ҡарары менән Лапландия ҡурсаулығы Бөтә донъя биосфера резерваттары селтәренә индерелә.

1995 йылда Лапландия ҡурсаулығы етәкселеге «Әкиәти Лапландия — Ҡыш бабай биләмәһе» проектын башлап ебәрә. Ҡыш бабай тирмәһе Чунозеро күле буйында урынлашҡан.

## Физик-географик урыны

Имандра күле ярында һәм Мончетундра һәм Чунатундра тау һырттарында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡ аша Аҡ һәм Баренц диңгеҙҙәренең һыу айырғысы үтә. Һаҡланыусы биләмәнең рельефы тигеҙһеҙ, бейеклеге 600 метрҙан алып 1114 метрға тиклем булған тау һырттарын үҙ эсенә ала. Ҡурсаулыҡтың төп тау һырты — Чунатундра — төньяҡтан көньяҡҡа табан 40 км һуҙылған.

Ҡурсаулыҡта түбәндәге ландшафт төрҙәре бар:
* урмандар — территорияның 55 %
* тундра — 30 %
* һаҙлыҡ — 8,4 %
* ҡаялар, яланғас тауҙар һәм ташлы һибелмәләр — 6 %
* күлдәр — 2,5 %
* йылғалар һәм шишмәләр — 0,4 %.

Ландшафы урман, тау-тундра һәм һыу ландшафтарына бүленә. Йылғалары Чуна (бассейны тулыһынса ҡурсаулыҡта), Нявка, Мавра, Кислая, Вита һәм башҡалары киң түгел, әммә шәп аға.

## Флора и фаунаһы

## Эшмәкәрлеге
Лапландия ҡурсаулығы ғилми хеҙмәткәрҙәре төньяҡ тайганың тәбиғи комплекстарында, Кольский ярымутрауының тау тундраларында һәм күлдәрендә тәбиғи процестарҙы, ҡырағай төньяҡ боланының мәктәп популяцияһы экологияһы үҙенсәлектәрен өйрәнә һәм уларҙың һанын тергеҙеү сараларын эшләй. Совет власының һуңғы йылдарында сәнәғәттең атмосфераға йоғонтоһон тикшереүгә баҫым яһала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* Семенов-Тян-Шанский О. И., Гилязов А. С. Птицы Лапландии. — М., Наука, 1991.

## Һылтанмалар
* Сайт заповедника
* 
* 
* Лапландский заповедник: Чуна- и Мончетундра. Водопады и горные плато
Нора ҡурсаулығы

**Нора ҡурсаулығы** () — Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышындағы тәбиғәт ҡурсаулығы.

Нора ҡурсаулығы 1998 йылда ойошторолған. Ул Амур өлкәһендә Сельдж һәм Нора йылғалары араһында урынлашҡан. Майҙаны — 211 168 га. Һаҡлау зонаһының майҙаны — 9868 гектар, һыу майҙаны — 1952 гектар[1]. Рельефы тәпәш. Ҡурсаулыҡтың абсолют бейеклеге 370 метрға етә.

Ииң ҙур йылғалары — Нора, Селемджа һәм Бурунда.

## Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡыш 5 — 5,5 ай дауам итә. Йылы осор — 50 — 90 көн.

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡ территорияһында көпшәле үҫемлектәрҙең 513, лишайниктарҙың 300-ҙән ашыу төрө үҫә. Һөтимәрҙәрҙең 38, ҡоштарҙың 184, балыҡтарҙың 30 төрө бар. Ҡара һәм япон торналары, ҡара һәм Алыҫ Көнсығыш ҡауҙылары, аҡ ҡойроҡло бөркөт, кәлмәргән, балыҡсы өкө оя ҡора. Нора ҡурсаулығы иң ҙур күсеп йөрөүсе Себер ҡоралайҙарының (5 — 7 меңгә тиклем баш) йәшәү урыны булып тора. Амур юлбарыҫының үтеп инеүе билдәләнгән. Ҡурсаулыҡ майҙанының 54 процентын урман биләй. Урман барлыҡҡа килтереүсе төп төрҙәре — аҡ ҡайын һәм Гмелин ҡарағасы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Норский заповедник Страничка на лихенологическом сайте Алексея Пчелкина
* Лишайники Норского заповедника 
* «Первый маревый» Научно-популярный фильм о Норском заповеднике
Тунгус ҡурсаулығы

**Тунгус ҡурсаулығы** () — Красноярск крайының Эвенк районы территорияһында Урта Себер яйлаһының үҙәк өлөшөндәге тәбиғәт ҡурсаулығы. Ҡурсаулыҡ Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 1995 йылдың 9 октябрендәге Ҡарарына ярашлы булдырыла. Алтай-Саян экотөбәге ҡурсаулыҡтары һәм милли парктары ассоциацияһы составына инә.

Ҡурсаулыҡтың дөйөм майҙаны — 296 562 гектар. Буфер зонаһының майҙаны — 20 241 гектар. Иң юғары нөктәһе ҡурсаулыҡтың төньяҡ-көнбайыш сигендә — диңгеҙ кимәленән 602,5 м бейеклектә урынлашҡан.

Ҡурсаулыҡ мәңге туңлыҡтың көньяҡ сигендә урынлашҡан. Үҙәк усадьбаһы Ванавара ҡасабаһында урынлашҡан.

## Климаты
Район юғары континенталь климат өлкәһенә ҡарай. Көндәлек һәм миҙгел һауа һәм тупраҡ температураһы ныҡ тирбәлә, яуым-төшөм бигерәк тә йәй көндәре аҙ. Ҡурсаулыҡта уртаса йыллыҡ һауа температураһы минус 6 °C. Вегетация осоро 110—120 көн дауам итә.

Йылдың берҙән-бер йылы айы — июль, уның уртаса температураһы 16°булһа ла, көндөҙ һауа торошо яҡшы булғанда 30° һәм унан да юғарыраҡ күтәрелеүе мөмкин. Ҡышын температура минус 55 — 58°-ҡа етә. Кире температуралы көндәр һаны — 255.

1908 йылда метеорит төшөүе һөҙөмтәһендә тайга 2000 км² ашыу майҙанда йығыла һәм яна. Һәләкәт зонаһындағы тайга һуңғы 100 йылда яңыра.

## Флора һәм фаунаһы
Урмандар ҡурсаулыҡ майҙанының 70, һаҙлыҡтар 15 — 20 % -ын биләй.

Әлеге ваҡытта биләмәлә ҡоштарҙың 145 төрө теркәлгән. Ҡурсаулыҡта һәм Уға йәнәш торған Подкаменная Тунгускала Балыҡтарҙың 19-ҙан ашыу төрө осрай.

Балыҡтарҙан мыйыт, тугун, бәрҙе, суртан, сабаҡ, йомро сабаҡ, опто, гольян сабаҡ, ҡарабалыҡ, табан, шамбы, алабуға осрай. Хайуандарҙан мышы, һоро айыу, кеш, тейен, бүре, төньяҡ боланы, ҡоно киң таралған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Тунгусского заповедника
* Тунгусский заповедник — Россия
* Тунгусский заповедник
Үҙәк Себер ҡурсаулығы

**Үҙәк Себер ҡурсаулығы** () — Красноярск крайының Эвенк районы территорияһында урынлашҡан тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы. Тулы рәсми атамаһы — Үҙәк Себер дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы.

Алтай-Саян экорегионының ҡурсаулыҡ һәм милли парктар ассоциацияһы составына инә.

## Тарихы
Рәсәйҙә был ҡурсаулыҡ 1917 йылда ғалим, сәйәхәтсе һәм натуралист Вениамин Семенов-Тянь-Шанский төҙөгән ҡурсаулыҡтарҙың географик селтәренең беренсе проектында тәүге тапҡыр телгә алына. Тап Семенов-Тянь-Шанский Йәнәсәй һәм Подкаменная Тунгуска йылғаһының уң яры бассейнында ҡурсаулыҡ булдырыуҙы перспективалы тип атай.

Ҡурсаулыҡҡа 1985 йылдың 9 ғинуарында нигеҙ һалына. Ул Үҙәк Себер яҫытаулығының көнбайыш ситендә һәм Йәнәсәйҙең урта ағымы үҙәнендә урынлашҡан. Майҙаны 1019 899 гектар тәшкил итә.

Ҡурсаулыҡты ойоштороуҙың төп маҡсаты — Урта тайга Себеренең төрлө ер һәм һыу объекттарын, Йәнәсәйҙең һыубаҫар туғайҙары һәм үҙәне ландшафттарын, йылғаның үҙәнен һәм ҡушылдыҡтарын һаҡлау һәм өйрәнеү.

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡ территорияһында 500-ҙән ашыу көпшәле үҫемлек осрай.

Ҡурсаулыҡ фаунаһында сөсө һыу балыҡтарының 36 төрө, һөтимәрҙәрҙең 46 төрө теркәлгән.

Һоро айыу, кеш, һары шәшке, кабарга, төньяҡ бесәнсе ҡомағы, алтай һуҡыр сысҡаны, ғәҙәти туғырлама, аҡбауыр турғай, сыйылдаҡ сөрәгәй һ. б. киң таралған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
статья:Turczaninowia |автор = Щербина С. С. |заглавие = Флора сосудистых растений Центральносибирского государственного биосферного заповедника и сопредельных территорий |ссылка = http://ssbg.asu.ru/turcz/turcz1_2_09_71_241.pdf  |год = 2009 |том = 12 |выпуск = (1–2) |страницы = 71–241 |ref = Щербина

## Һылтанмалар
* 
*
Баргузин ҡурсаулығы

**Баргузин ҡурсаулығы** () — Бүрәт Республикаһының Төньяҡ Байкал районы территорияһындағы ҡурсаулыҡ. Тарихи үҙәге — Давша; 2012 йылдан ҡурсаулыҡ идаралығы Усть-Баргузин ҡасабаһында урынлашҡан.

## Ҡурсаулыҡ тарихы
Баргузин ҡурсаулығы — Рәсәйҙәге иң боронғо тәбиғәт ҡурсаулығы. Байкал аръяғы өлкәһенең Баргузин өйәҙе исеме менән аталған, уның территорияһында 1916 йылдың 29 декабрендә (1917 йылдың 11 ғинуары) кеш һанын һаҡлау һәм арттырыу өсөн Баргузин кеш ҡурсаулығы булараҡ ойошторола. Барлыҡҡа килгән мәлдә бары тик 20 — 30 кеш, хәҙер — 1 км²-ға 1 — 2 тура килә. Был илдә 1917 йылғы революцияға тиклем булдырылған берҙән-бер дәүләт ҡурсаулығы. 1930-сы йылдар уртаһынан, кеш буйынса маҡсатлы программа үтәлгәс, комплекслы ҡурсаулыҡтар рәтенә күсә.

1966 йылдың 2 декабрендә ҡурсаулыҡ РСФСР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Һунарсылыҡ һәм ҡурсаулыҡ баш идаралығының Баргузин кешен тикшереүҙә, һаҡлауҙа һәм арттырыуҙа күрһәткән ҡаҙаныштары өсөн Почет грамотаһы менән бүләкләнә.

1986 йылдан алып ЮНЕСКО-ның биосфера резерваттары иҫәбенә инә. 1996 йылда ҡурсаулыҡ территорияһы тулыһынса ЮНЕСКО-ның «Байкал күле» Бөтә донъя тәбиғәт мираҫы объекты составына инә.

1997 йылдан Баргузин ҡурсаулығының барлыҡҡа килеү көнө Рәсәй Федерацияһында Ҡурсаулыҡтар һәм милли парктар көнө булараҡ билдәләнә.

2011 йылдың сентябрендә Рәсәй Федерацияһының Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы тарафынан Баргузин ҡурсаулығы һәм Байкал аръяғы милли паркы базаһында «Баргузин ҡурсаулығы һәм Байкал аръяғы милли паркының берлектәге идаралығы» Федераль дәүләт бюджет учреждениеһын булдырыу тураһында бойороҡ сыға. Ул үҙ эсенә ошо ике һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһен һәм Фролихин дәүләт заказнигын үҙ эсенә ала.

## Филателия
1966 йылда Баргузин ҡурсаулығының 50 йыллығына СССР-ҙың почта маркалары сығарыла.

Файл:1966 CPA 3373.jpg|Баргузин ҡурсаулығына 50 йыл
Файл:1966 CPA 3374.jpg|Баргузин ҡурсаулығына 50 йыл


## Шәхестәре
* Забелин Константин Алексеевич (1885—1934)
* Сватош Зенон Францевич (1886—1949)
* Черникин Евгений Михайлович (1928—2009)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* О. Гусев, А. Насимович. Баргузинский заповедник и национальный парк // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 12, 1966. стр. 1-3
* 
* Е. Черникин. Волк в Баргузинском заповеднике // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 4, 1986. стр. 9
* Е. Черникин. Баргузинскому заповеднику — 70 лет // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 11, 1986. стр. 3-5
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
*
Көнәфин Хәлил Шәмсетдин улы

**Көнәфин Хәлил Шәмсетдин улы** (1 июль 1966 йыл) — запастағы подполковник, II дәрәжәләге «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы менән бүләкләнеүсе

## Биографияһы
Хәлил Шәмсетдин улы Көнәфин 1966 йылдың 1 июлендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған. Атаһы — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Ҡонафин Шәмсетдин Сиражетдин улы.

1998 йылда Минск юғары зенит ракета инженерҙар училищеһын тамамлай. Тверь ҡалаһында Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығының Икенсе Үҙәк фәнни-эҙләнеү институтында хеҙмәт итә. Һауа көстәренә ҡаршы системалар төҙөү һәм уларҙы һынау эшендә ҡатнаша. 2010 йылдан «:ru:Алмаз-Антей» дәүләт махсус конструктор бюроһында (Мәскәү ҡалаһы) фәнни бүлек етәксеһе булып эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (1999)
* I, II, III дәрәжәләге «Хәрби хеҙмәттәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (1994, 1996, 1999)
* «Фиҙәҡәр хеҙмәт өсөн» миҙалы (2014)
* Диплом

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Болонь ҡурсаулығы

**Болонь ҡурсаулығы** () 1997 йылдың 18 ноябрендә Хабаровск крайында ойошторола. Ҡурсаулыҡ майҙаны 103,6 мең гектар. Уның төп бурысы — биологик төрлөлөктө һәм һаҡланыусы тәбиғи комплекстарҙы һәм объекттарҙы тәбиғи хәлдә тотоу маҡсатында тәбиғәт биләмәләрен һаҡлау.

Һыу һәм һирәк осрай торған ҡоштар ҡурсаулыҡ урынлашҡан майҙанда оя ҡора һәм күпләп туплана.

## Географик урынлашыуы
Ҡурсаулыҡ территорияһы Урта Амур уйһыулығында урынлашҡан, көньяҡ — көньяҡ-көнбайыштан Болонь күленә барып тоташа, Симми һәм Харпи йылғалары араһындағы аралыҡты биләй һәм өлөшләтә халыҡ-ара әһәмиәттәге һаҙлыҡлы ерҙәрҙе биләй. Ҡурсаулыҡта һаҙлыҡтар территорияның 87 процентын алып тора.

## Флора һәм фаунаһы

Ҡурсаулыҡ территорияһының 87 проценты һаҙлыҡлы. Ҡоштарҙың яҡынса 250 төрө бар, уларҙың 160-ҡа яҡын төрө оя ҡора, һирәк осрай торған төрҙәрҙең дөйөм һаны — 35-тән ашыу. Яҙғы һәм көҙгө осош осоронда бында төрлө төрҙәге 0,8 — 1,2 миллионға тиклем ҡош-ҡорт ял итеүгә һәм ашауға туҡтай.

Бөжәктәрҙе өйрәнеү башланған; әлегә ҡурсаулыҡ биләмәһендә 600 төрҙән ашыу тәңкә ҡанатлылар билдәле; башҡа бөжәктәр тулы өйрәнелмәгән.

Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һыу үҫемлектәренең һирәк төрҙәре — Шребер бразенияһы, ирис, һыу сәтләүеге, шулай уҡ төбәктә һирәк осрай торған үҫемлек төрҙәре үҫә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Болоньский заповедник на сайте «ООПТ России»
* Распоряжением Минприроды России ФГБУ "Государственный природный заповедник «Болоньский» реорганизован в филиал Федерального государственного бюджетного учреждения «Объединенная дирекция государственных природных заповедников и национальных парков Хабаровского края» — '''ФГБУ «Заповедное Приамурье».'''
* - Красная Книга России.
Оло Хехцир ҡурсаулығы

**Ҙур Хехцир ҡурсаулығы** () Рәсәйҙең Хабаровск крайында 1963 йылдың 3 октябрендә ойошторола. Әлеге ваҡытта майҙаны 45 439 гектар тәшкил итә. Буфер зонаһының майҙаны — 12 000 гектар.

Ҡурсаулыҡтың урман япмаһы яҡынса 90 %.

## Атамаһы
Ҡурсаулыҡтың исеме Ҙур Хехцир һырты исеменән килеп сыҡҡан. Һырттың исеме шаман Хээкчир исеменән алынған. Уның тураһында легенданы В. К. Арсеньев «Сихотэ-Алинь тауҙарында» китабында килтерә.

## Урынлашыуы һәм сиктәре
Ҡурсаулыҡ Хабаровск крайының Хабаровск районында, Хабаровскиҙан көньяҡҡа табан 15 — 20 км алыҫлыҡта, Оло Хехцир һырты сиктәрендә урынлашҡан. Уның көнбайыш сиге — Рәсәйҙең дәүләт сиге янында Уссури йылғаһы буйлап; көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ сиге Уссури ҡушылдығы Чирки йылғаһы буйлап үтә; көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығышы — тимер юлы һәм Хабаровскиҙың биҫтәләренә йәнәш ятҡан үҙләштерелгән ерҙәрҙә һуҙылған.

Ҡурсаулыҡ хакимиәте Хабаровск районының Бычиха ауылында урынлашҡан.

## Гидрографияһы

Көньяҡтан ҡурсаулыҡты, сигенән аҡҡан Чирка йылғаһын иҫәпкә алмағанда, Хехцир ҡуйыны буйлап аҡҡан йылғалар һәм шишмәләрҙең бөтәһе лә тау типик тау характерында; Уларҙың оҙонлоғо 20 км-ға тиклем. Төньяҡҡа аҡҡандары Амур йылғаһының ҡылымыҡтарына, көнбайыштары — Уссури йылғаһына, көнсығыш һәм көньяҡтары Чирки йылғаһына ҡоя.

## Тарихы
Флора һәм Ффаунаһының төрлөлөгө элек-электән сәйәхәтселәрҙең һәм ғалимдарҙың иғтибарын йәлеп итә.

Бында өс тапҡыр килгән Н. М. Пржевальский былай тип билдәләй: «Хехцир һырты урман үҫемлектәренә бай, улар Уссури крайының башҡа, хатта көньяҡ өлөшөндә лә, һирәк осрай». 1935 йылда Хехцир — урындағы, ә 1959 йылдан республика әһәмиәтендәге тәбиғәт заказнигына әүерелә. Ҡурсаулыҡ РСФСР Министрҙар Советының 1963 йылдың 3 октябрендәге бойороғо менән 46000 га майҙанда булдырыла. 2009 йылда ҡурсаулыҡ сиктәрен межалау үткәрелә. Ерҙең дөйөм майҙаны 45340 гектар тәшкил итә. Ҡурсаулыҡ статусы биреүҙә СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты А. С. Хоментовский, билдәле яҙыусы һәм һунарсылыҡ буйынса белгес В. П. Сысоев һәм һунарсылыҡ буйынса белгес Н. В. Михайловтың ҡаҙанышы ҙур.

## Экскурсиялар
Ҡурсаулыҡтың Тәбиғәт музейында экскурсиялар үткәрелә, бының өсөн махсус бүленгән зонала экологик маршруттар бар.

## Һылтанмалар
* Заповедник «Большехехцирский» ФГБУ «Заповедное Приамурье»

## Иҫкәрмәләр
Ботчи ҡурсаулығы

**Ботчи дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы** () — 1994 йылдың 25 майында урындағы шул уҡ исемдәге заказник нигеҙендә ойошторолған.

Ҡурсаулыҡ Хабаровск крайында, Совет Гаване районындағы Ботчи йылғаһы бассейнында урынлашҡан.

Дөйөм майҙаны — 267 380 га. Һаҡ зонаһы майҙаны — 81 000 га.

Ҡурсаулыҡ рельефы таулы, бейеклеге диңгеҙ кимәленән 600 метрҙан алып 1000 метрға тиклем етә.

## Флораһы һәм фаунаһы
Ботчи ҡурсаулығы — Амур юлбарыҫының даими йәшәү урыны.

Һөтимәрҙәрҙең — 42, ҡоштарҙың — 200, ер-һыу хайуандары һәм һөйрәлеүселәрҙең 4, балыҡтарҙың 14 төрө бар. Умыртҡаһыҙ хайуандарҙан тәңкә ҡанатлылар (1100-ҙән ашыу төр) ентекле өйрәнелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://заповедник-ботчинский.рф - официальный сайт заповедника
* http://oopt.info/botcha/index.html
Бурея ҡурсаулығы

**Бурея ҡурсаулығы** () — Көнсығыш БАМ зонаһының тау тайгаһындағы резерват. Хабаровск крайының Верхнебуреинск районы территорияһында Һул һәм Уң Бурея йылғалары бассейнында урынлашҡан. Коородинаталары: төньяҡ киңлектең 51°40° һәм 52°30° һәм 134°20' һәм көнсығыш оҙонлоҡтоң 135º10′.

Ҡурсаулыҡҡа яҡын тораҡ пункт — Софийск ауылы, ул ҡурсаулыҡтың көнбайыш сигенән 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Рельефы — таулы: ҡурсаулыҡтың иң бейек нөктәһе диңгеҙ кимәленән 2241 м, түбәне — 550 метр бейеклектә. Ҡурсаулыҡ 252 км аралыҡта диңгеҙ кимәленән 1100 метрҙан алып 2300 метрға тиклем бейеклектәге һырттар менән сикләнгән. Көньяҡ сиге Лан-Балаган һыу айырғысы (48 км) һәм Һул Бурея йылғаһы буйлап (яҡынса 20 км) үтә.

Ҡурсаулыҡ майҙаны — 356,99 мең гектар, буфер зонаһы — 53,3 мең гектар.

## Эшмәкәрлек йүнәлештәре
* Ғилми
* Биләмәне һаҡлау
* Экологик белем биреү
* Экотуризм

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Үрге Таз ҡурсаулығы

**Үрге Таз ҡурсаулығы** () — дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. 1986 йылдың 24 декабрендә ойошторола. Дөйөм майҙаны 631 308 гектар тәшкил итә.

Ҡурсаулыҡ Рәсәй Федерацияһының Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы ҡарамағында.

## Географияһы
Ҡурсаулыҡ Көнбайыш Себер тигеҙлегендә, Рәсәйҙең Ямал-Ненец автономиялы округының Красноселькуп районында урынлашҡан. Уның оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа — 150 км һәм көнбайыштан көнсығышҡа табан 70 км тәшкил итә. Территорияһы Поколь һәм Раттинский урман хужалыҡтарына бүленгән, уларҙы Ратта йылғаһының һул яры буйындағы һыу һаҡлау ҡырҡынтыһы айырып тора.

Ҡурсаулыҡ Үрге Таз ҡалҡыулығында урынлашҡан. Ҡалҡыулыҡтарының бейеклеге 50 метрға етә. Территорияны ҙур булмаған йылғаларҙың тәрән үҙәндәре ныҡ йырғылаған. Тупрағы башлыса әсе. Төп йылғалары — Поколка (260 км) һәм Ратта (210 км).

Ҡурсаулыҡ территорияһы 631 308 гектар тәшкил итә, урмандар 534 955 гектар майҙанды биләй, урман булмаған майҙаны — 96 353 гектар, һаҙлыҡтар — (90 713 га), һыу майҙаны 5517 гектар тәшкил итә.

### Сиктәре
* төньяҡтан — Алага һәм Ратта йылғалары тамағы араһында Таз йылғаһы буйлап;
* көнсығыштан — Ратта йылғаһы буйлап Токылылькы һәм Кочепча йылғаларына тиклем;
* көньяҡтан — Обь-Тазов-Йәнәсәй һыу айырғысы буйлап;
* көнбайыштан — Поколка һәм Алага йылғалары буйлап.

## Климаты
Климаты — континенталь, ҡыш — оҙайлы, һалҡын һәм йәй — сағынтырмаса йылы. Ҡышҡы минималь һәм йәйге максималь температура −49 °C-тан +30 °C тиклем тирбәлә. Ҡыш уртаса 208 көн дауам итә, октябрҙең икенсе декадаһы аҙағында башлана, яҙ — 15-18 көн һуҙыла. Йәй — яҡынса 90 көн, иң йылы ай — июль (уртаса температура +18 °C тиклем). Көҙ ай ярым самаһы дауам итә.

Йылы осорҙоң уртаса оҙайлығы — 83 көн. Ҡурсаулыҡ тулы булмаған туңлыҡ зонаһында урынлашҡан.

## Флораһы
Ҡурсаулыҡ территорияһы төньяҡ тайга субзонаһына инә. Флора ҡара ылыҫлы тайганан (104 069 гектар), шул иҫәптән шыршы — 15 014 гектар, кедр урмандары — 89 055 га — тора. Шулай уҡ асыҡ ылыҫлы тайга бар: ҡарағай (318 550 гектар) һәм ҡарағас (59 021 гектар). Япраҡлы аҡастарҙан ҡайын, уҫаҡ һәм ҡыуаҡтарҙан тал үҫә, улар 40 463 гектар майҙанды биләй. Барлығы 310 төр көпшәле үҫемлек асыҡланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Верхне-Тазовский заповедник на сайте «ООПТ России»
* Федеральная система ООПТ
Милли парк

__NOTOC__

**Милли парк** () — тирә-яҡ мөхитте һаҡлау маҡсатында кеше эшмәкәрлеге сикләнгән махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе. Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы түбәндәге билдәләмә бирә: «Милли парк — үҙәк власть тарафынан раҫланған майҙан, унда өс төп шарт үтәлергә тейеш: тәбиғәтте тулыһынса һаҡлау; етерлек арауыҡ; билдәләнгән статусы. Милли парк территорияһында туризм рөхсәт ителә һәм ойошторола. Милли парк территорияһы хоҡуҡи режим менән һаҡлана. Тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыуҙың бөтә төрҙәре тыйыла һәм кеше эшмәкәрлеге территорияның бөтөнлөгөн боҙмаҫҡа тейеш».

Кеше эшмәкәрлеге тулыһынса тиерлек тыйылған тәбиғәт ҡурсаулығынан айырмалы рәүештә (һунар, туризм һәм башҡалар тыйылған), милли парктар территорияһында туристар инә ала, ә хужалыҡ эшмәкәрлеге сикләнгән масштабта рөхсәт ителә.

Шулай уҡ «милли парк» һәм «тәбиғәт паркы» төшөнсәләрен айырырға кәрәк. Милли парктар юғарыраҡ статусҡа эйә (мәҫәлән, улар федераль әһәмиәткә эйә) һәм федераль (үҙәк) власть органдары ҡарары менән булдырыла. Тәбиғәт парктары төбәк әһәмиәтенә эйә. Уларҙы төбәк властары ойоштора һәм идара итә.

Беренсе милли парк булып Йеллоустоун паркы һанала, ул 1872 йылда барлыҡҡа килә, әммә айырым һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре урта быуаттарҙан билдәле. Иң ҙуры — Гренландияның Төньяҡ-Көнсығыш милли паркы, майҙаны 972 мең км² тәшкил итә, был донъяның 163 иле майҙанынан артып китә. Был Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң яҡынса дүрттән бер өлөшө. Шул уҡ ваҡытта АҠШ-тың Хот-Спрингс милли паркының майҙаны ни бары 22 км² тәшкил итә. Донъяла 2000-гә яҡын милли парк бар.

Советтар Союзында милли парктар булдырыуға Йеллоустоун милли паркы һәм АҠШ-тың Грейт-Смоки-Маунтинс милли паркы ҙур йоғонто яһай. Улар менән1961 йылда АҠШ-ҡа сәйәхәте ваҡытында совет географтары И. П. Герасимов, Ф. Ф. Давитая, Г. А. Мәүлянов, В. П. Ковалевский, К. А. Салищев һәм В. А. Кротов таныша. 1965 йылда Советтар Союзында Байкал күлен һаҡлау буйынса саралар тураһында фекер алышыу барышында И. П. Герасимов уның ярҙарында «тәбиғи парк-комбинат» булдырырға тәҡдим итә. Ул совет граждандарының ял итеү урыны булараҡ, шулай уҡ күлдең үтә таҙа һыуҙарын юғары технологиялы сәнәғәт етештереүе өсөн файҙаланырға мөмкинлек бирер ине. 1966 йылда «Комсомольская правда» гәзитендә И. П. Герасимов һәм В. С. Преображенскийҙың Советтар Союзында һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләрен киңәйтеү кәрәклеге, милли парктар системаһын булдырыуға өҫтөнлөк бирелергә тейешлеге тураһында мәҡәләһе баҫылып сыға.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәйҙең милли парктары исемлеге
* Ҡурсаулыҡ һәм милли парктар көнө
* Тәбиғәт паркы
* Биоцентризм
* Ҡурсаулыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*  (в пер.)
* 

## Һылтанмалар

* Online interface for the World Database on Protected Areas (WDPA)
Алыҫ Көнсығыш диңгеҙ ҡурсаулығы

**Алыҫ Көнсығыш диңгеҙ ҡурсаулығы** () — Япон диңгеҙенең Бөйөк Петр ҡултығында 1978 йылдың 24 мартында ойошторолған һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, диңгеҙ тәбиғәт мираҫы объекты.

Ҡурсаулыҡтың дөйөм майҙаны — 64316,3 гектар, дүрт һаҡлау режимы бар, шул иҫәптән 63 000 гектар диңгеҙ акваторияһы, диңгеҙ сиктәре тирәләй 3 миль, ҡоро ер сиктәре тирәләй киңлеге 500 метр булған һаҡлау зонаһы раҫланған.

Ул Рәсәйҙә майҙанының 98 процентын һыу тәшкил иткән берҙән-бер ҡурсаулыҡ. Унда 5000-дән ашыу төр үҫемлек һәм хайуан иҫәпләнә.

2003 йылдың сентябрендә Алыҫ Көнсығыш диңгеҙ ҡурсаулығы ЮНЕСКО-ның «Кеше һәм биосфера» программаһына инә һәм биосфера ҡурсаулығы статусы ала.

Ҡурсаулыҡтың төп эшмәкәрлеге:

* хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең генофондын, шулай уҡ мәҙәни-тарихи мираҫ объекттарын һаҡлау;
* һыу майҙанын һәм территорияһын һаҡлау;
* диңгеҙ һәм утрау биогеоценоздарын һаҡлау һәм тергеҙеүҙең фәнни нигеҙҙәре һәм диңгеҙҙе һаҡлау буйынса фәнни тәҡдимдәр әҙерләү;
* хайуандар һәм үҫемлектәрҙең диңгеҙ һәм утрау биоценоздарын өйрәнеү һәм күҙәтеү;
* экологик-ағартыу эшмәкәрлеге һәм танып-белеү туризмы.

2021 йылда ҡурсаулыҡ Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 18.10.2019 2467-р указына ярашлы Рәсәй Тәбиғәт ресурстары министрлығы ҡарамағына тапшырыла.

## Һаҡлау, фәнни эшмәкәрлек

Ҡурсаулыҡтың төп проблемаһы бөтә Рәсәй ғилми һәм тәбиғәтте һаҡлау ойошмалары һәм учреждениелары өсөн уртаҡ — бюджет финанслауы етешмәй. Шуға ла флоты һәм транспорт саралары түбән ҡеүәтле һәм аҙ һанлы, ҡорамалдар етешмәй һәм башҡалар. Әммә ҡурсаулыҡ хеҙмәткәрҙәренең энтузиазмы һәм фиҙакәрлеге арҡаһында ҡурсаулыҡты һаҡлау һәм тикшереү туҡталмай. Һаҡлауҙа сик һаҡсылары һәм полиция ярҙам күрһәтә, әммә һуңғы йылдарҙа браконьерлыҡтың артыуы техник ҡорамалдарҙы камиллаштырыуҙы талап итә.

Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре:
* биотөрлөлөктө өйрәнеү;
* антропоген һәм тәбиғи факторҙарҙың йоғонтоһон күҙәтеү һәм баһалау;
* һирәк осрай торған һәм юғалыу хәүефе янаған төрҙәрҙең биологияһын өйрәнеү.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Дальневосточный морской биосферный заповедник. Исследования* Отв. ред. А. Н. Тюрин. Владивосток: Дальнаука Т. 1. 848 с. 2004
* *Дальневосточный морской биосферный заповедник. Биота* Отв. ред. А. Н. Тюрин. Владивосток: Дальнаука Т. 2. 848 с. 2004
*
Ԑ (кирил хәрефе)

**Ԑ**, **ԑ** (**эпсилон**, Unicode стандартында *reversed ze,* йәғни "әйләндерелгән З Ҙ хәрефес") – киңәйтелгән кирил әлифбаһының хәрефе. Энец телендә  [æ] өнөн билдәләй. Энец әлифбаһының тәүге өлгөһөндә һигеҙенсе хәреф ине , 2019 йылда индерелгән үҙгәрештән һуң етенсе хәреф булып китте. Ҡулланыу миҫалдары: „сԑу” (ете), „сԑнку” (уйын).

Хәреф Unicode 5.0 стандартына ингәнгә ҡарамаҫтан, ул стандартҡа ярашлы эшләнгән шрифттарҙың күбеһендә юҡ. .

## Сығанаҡтар
Джергин ҡурсаулығы

**Джергин дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы** () — Бүрәт Республикаһының Курумкан районындағы ҡурсаулыҡ.

Үҙәк усадьба Майский ауылында, ҡурсаулыҡтың көньяҡ сиктәренән 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Географияһы
Баргузин йылғаһы үрендә өс ҙур тау массивы — Баргузин, Икат һәм Көньяҡ-Муй һырттары тоташҡан ерҙә урынлашҡан. Көньяҡта сик — Сея йылғаһы үҙәне, көнбайышта Баргузиндың һул яры буйлап үтә.

Ҡурсаулыҡтың майҙаны 238 088 гектар тәшкил итә; шуның 894 гектары һыу менән ҡапланған. Уның тирәләй дөйөм майҙаны яҡынса 7,5 миллион гектар тәшкил иткән 2 саҡрымлыҡ һаҡ зонаһы булдырылған. Рельефы таулы һәм барып етеүе ауыр булыуы арҡаһында ҡурсаулыҡ территорияһыны кеше эшмәкәрлеге зыян килтермәгән тиерлек.

## Климаты
Климаты киҫкен континенталь, ҡырыҫ һәм ҡоро булыуы менән характерлана. һыуыҡ булмаған осоро уртаса 83 көн тәшкил итә.

## Флора һәм фаунаһы
Урман бүлкәтендә ҡарағас урмандары өҫтөнлөк итә. Әлеге ваҡытта ҡурсаулыҡта 650-нән ашыу төр көпшәле үҫемлек, 29 төр һирәк һәм эндемик үҫемлек асыҡланған. Умыртҡалыларҙың 201 төрө теркәлгән: балыҡтар — 6 төр, ер-һыу хайуандары — 3, һөйрәлеүселәр — 4, ҡоштар — 145, һөтимәрҙәр — 43. Ҡурсаулыҡта мышы, ҡабарга, изюбрь, ҡабан, себер ҡоралайы, һирәкләп төньяҡ боланы тереклек итә.

## Галерея

Файл:Вид на Баргузинский хребет.jpg|мини|Баргузин һырты
Файл:Bargujin2.jpg|Баргузин йылғаһы Амут ҡаҙанһыуында
Файл:Bargujin3.jpg|Баргузин йылғаһы


## Һылтанмалар
* Официальный сайт заповедника
Джугджур ҡурсаулығы

**«Джугджур» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы** () — Охот диңгеҙе ярындағы ҡурсаулыҡ, Хабаровск крайының Аяно-Майский районы территорияһында, 1990 йылдың 10 сентябрендә ойошторола.

Дөйөм майҙаны — 859 956 гектар. Шул иҫәптән һыу майҙаны — 53 700 гектар. Буфер зонаһының майҙаны 252 500 гектар тәшкил итә. Ул — Хабаровск крайының алты ҡурсаулығы араһында иң ҙуры.

## Географияһы
Өс кластеры бар: «Джугджур», «Яр буйы», «Мальмин утрауҙары». Уларҙың икәүһенең яр буйы һыҙаты бар:

* Нурки ярымутрауы;
* Укой мороно;
* Улькан мороно;
* Эйкан мороно.

Яр буйы сиге Джуджур ҡурсаулығы ҡултыҡтарына ҡарай:

* Алдома;
* Улькан;
* Болчикан;
* Фёдора.

Ҡурсаулыҡ территорияһы Яр буйы һыртының көньяҡ өлөшөн һәм Джуджур һыртының үҙәк өлөшөн үҙ эсенә ала.

## Флораһы
Үҫемлектәрҙең 480 төрө үҫә, шуларҙың 10-ы эндемик. Көнсығыш битләүҙәрендә — аҡһыл ылыҫлы тау тайгаһы, кедр урманы, һөҙәк көнбайыш битләүҙәрендә Аян шыршыһы урмандары бар.

Ҡурсаулыҡта үҫкән үҫемлектәрҙең алты төрө Рәсәй Ҡыҙыл китабына индерелгән — аян бесәй үләне, кәкүк ситеге, һуғанбашлы калипсо, ҙур япраҡлы бородиния һәм алһыу алтын тамыр.

## Фаунаһы
Фаунаһында 211 төр хайуан иҫәпләнә. Һөтимәрҙәрҙең 42 төрө, ҡоштарҙың 166 төрө (шуларҙың 126-һы бында оя ҡора), ярғанаттарҙың 4 төрө бар. Яр буйында диңгеҙ һөтимәрҙәре туплана.

Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына диңгеҙ арыҫланы һәм ҡоштарҙың 14 төрө индерелгән: ҡара ҡауҙы, бәләкәй аҡҡош, сәңкелдәк ҡаҙ, клоктун, диңгеҙ бөркөтө, аҡ яурын(лы) сал бөркөт, бөркөт, сапсан, ҡарсыға, кәлмәргән, дикуша, өкө һәм балыҡсы өкө.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Джугджурский заповедник на сайте «ООПТ России»
Зея ҡурсаулығы

**Зея ҡурсаулығы** () — Рәсәйҙең Амур өлкәһендәге дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. 1963 йылдың 3 октябрендә ойошторолған. Ҡурсаулыҡ Тукурингра һыртының көнсығыш осон биләй. Майҙаны — 99 430 га. Һаҡ зонаһының майҙаны — 34000 га.

Зея ҡурсаулығы көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан 50 км һуҙылған, киңлеге уртаса 25 км тәшкил итә. Рельефы күбеһенсә таулы.

## Флораһы һәм фаунаһы
Һыуыҡ булмаған осор — 75 — 86 көн.

Ҡурсаулыҡта һөтимәрҙәрҙең 52 төрө йәшәй. Зея ҡурсаулығының төп хайуандары: изюбрь, ҡоралай, мышы, айыу, кеш. Изюбрь — боландарҙың Алыҫ Көнсығыш төрө.

Ҡоштарҙың 241 төрө бар. Ер-һыу хайуандарынан Себер тәлмәрйене киң таралған.

Бөжәктәрҙән тәңкә ҡанатлылар йәки күбәләктәр яҡшы өйрәнелгән, Зея ҡурсаулығында уларҙың 1400 самаһы төрө табылған (2015 йылдың февраленә ҡарата).

Тукурингра һыртында бәшмәктәрҙең 106 затҡа һәм 41 ғаиләгә ҡараған 158 төрө асыҡланған. Көпшәле үҫемлектәрҙең 637 төрө бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гилюй
* Рәсәй ҡурсаулыҡтары исемлеге

## Һылтанмалар
* Официальный сайт заповедника 
* Зейский заповедник глазами фотоблогера
* ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ И ИСТОРИЯ СОЗДАНИЯ, *Зейский заповедник*
Рәсәйҙең милли парктары исемлеге

2015 йыл аҙағына Рәсәйҙә 49 милли парк иҫәпләнә, уларҙың дөйөм майҙаны 21,29 млн гектар йәки диңгеҙ акваторияһын иҫәпкә алмағанда 14,12 миллион гектар тәшкил итә, был Рәсәй майҙанының 0,82 % тәшкил итә. 2016—2019 йылдарҙа уларҙың дөйөм һаны 62-гә етә. 

## Рәсәй милли парктар барлыҡҡа килеү тарихы

СССР-ҙа беренсе милли парк Эстония ССР-ында 1971 йылда Лахемаала ойошторола. Дәүләт тәбиғи милли парктар тураһында положение барлыҡҡа килгәс,1981 йылда милли парктарҙың хоҡуҡи статусы билдәләнә.

1983 йылда Рәсәй территорияһында беренсе тәбиғи милли парктар — Сочи милли паркы һәм Лосиний Остров милли паркы ойошторола: 1990 йыл аҙағына илдең иң матур һәм билдәле туристик райондарында 11 парк булдырыла.

Рәсәйҙә милли парктар селтәренең йылдам киңәйеүе 1991—1994 йылдарҙа була: 1994 йыл аҙағына уларҙың һаны 27-гә етә. Ошо уҡ осорҙа норматив база ҡабаттан ойошторола: 1981 йылдағы положениеға алмашҡа Рәсәй Федерацияһының Милли тәбиғәт парктары тураһында положение ҡабул ителә. 1995 йылда «Махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре тураһында»[8] Федераль закон ҡабул ителә, ул әле лә ғәмәлдә.

Артабанғы йылдарҙа милли парктар һанының үҫеш темпы кәмей. Һуңғыһы Самур милли паркы, ул 2019 йылдың 25 декабре булдырыла. Әүҙем милли парктарҙың дөйөм һаны 62-гә етә. Милли парктар менән Федераль урман хужалығы агентлығы (Рослесхоз) идара итә.

## Карта

## Эшләүсе парктар
Түбәндә Рәсәй Федерацияһы территорияһындағы милли парктар исемлеге килтерелә. Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтенә ярашлы, милли парктар айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең бер төрө булып тора.

## Планлаштырылған парктар
Хөкүмәттең тирә-яҡ мөхитте үҫтереү өлкәһендә дәүләт сәйәсәте нигеҙҙәрен тормошҡа ашырыу буйынса саралар планы 2013—2020 йылдарҙа 19 милли парк булдырыуҙы үҙ эсенә ала. Рәсәй Федерацияһының Арктика зонаһында өс милли парк булдырыу бурысы айырым билдәләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Каталог национальных парков России на портале Минприроды РФ
* Информационно-справочная система «ООПТ России»
Даур ҡурсаулығы

**«Даурский» дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы** () — Көньяҡ-Көнсығыш Байкал аръяғындағы ҡурсаулыҡ, Байкал аръяғы крайының Борзинский һәм Оловяннин райондары территорияһында урынлашҡан.

1987 йылдың 25 декабрендә башлыса ҡош ояларын һаҡлау маҡсатында ойошторола.

Байкал аръяғының көньяҡ-көнсығышында үҙ эсенә дала, күл-дала, дымлы һәм урман ландшафттарын ала. Ҡурсаулыҡтың дөйөм майҙаны 45 790 га, Барун-Торей һәм Зун-Торей дала күлдәренән һәм айырымланған бер нисә күл, дала участкаһынан тора. Ҡурсаулыҡ участкаларын 163 530 гектар майҙанлы һаҡ зонаһы уратып алған. Участкалары — 9. Ҡурсаулыҡтың үҙәк усадьбаһы Түбәнге Цасучей ауылында урынлашҡан.

ЮНЕСКО-ның «Даурия ланшафты» бөтә донъя мираҫы объекты булып тора, уға Рәсәйҙән тыш, Даурия далаһының монгол өлөшө лә инә.

## Климаты
Климаты киҫкен континенталь, һыуыҡ, ҡышын аҙ ҡарлы һәм йәйен эҫе ҡоро, температураның тәүлек әйләнәһенә түбәнәйеүе күҙәтелә.

Вегетация осороноң дауамлылығы 120—150 көн, ҡырау төшөү ихтималлығы июндең беренсе декадаһында ла һаҡлана. Көҙгө һыуыҡтарға бәйле тупраҡта ҡырау августың икенсе яртыһында уҡ төшөүе ихтимал. 2009 йылдың сентябрендә температура −5 °C тиклем түбәнәйә.

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡ фаунаһында 4 төргә тиклем балыҡ, 3 төр ер-һыу хайуандары, һөйрәлеүселәрҙең 3 төрө, ҡоштарҙың 315-тән ашыу төрө һәм һөтимәрҙәрҙең 52 төрө бар. Ҡоштарҙың 100-ҙән ашыу төрө төрлө кимәлдәге Ҡыҙыл китаптарға индерелгән.

Бөжәктәрҙән тәңкә ҡанатлылар йәки күбәләктәр нығыраҡ өйрәнелгән; Даур ҡурсаулығында был төркөмдөң 1096 төрө теркәлгән.

Ҡурсаулыҡтың көпшәле үҫемлектәр исемлегендә әлеге ваҡытта 446 төр иҫәпләнә. Ҡурсаулыҡта төбәк Ҡыҙыл китабына индерелгән үҫемлектәрҙең 28-ҙән ашыу төрө, ә Рәсәй Ҡыҙыл китабына 3 төрө һаҡлана.

Ҡурсаулыҡ Рәсәй Федерацияһы Тәбиғәт ресурстары министрлығына буйһона. 1994 йылда «Даур» (Рәсәй), «Монгол Дагуур» (Монголия) һәм «Далай күле» (Ҡытай) ҡурсаулыҡтары базаһында «Даурия» халыҡ-ара ҡурсаулығын булдырыу тураһында хөкүмәт-ара килешеүгә ҡул ҡуйыла.

1997 йылдан алып ЮНЕСКО-ның биосфера резерваттары иҫәбенә инә.

2017 йылдың 41-се сессияһында ЮНЕСКО Монголия менән берлектәге «Даурия ландшафын» Бөтә донъя мираҫы объекты тип таный.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
*  // Энциклопедия Забайкалья
*
Коряк ҡурсаулығы

**Коряк ҡурсаулығы** () — дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы, Камчатканың төньяғында, Камчатка крайының Олютор һәм һәм Пенжина райондары территорияһында урынлашҡан. 2015 йылдан «Кроноцкий дәүләт ҡурсаулығы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы идаралығына ҡарай.

Ҡурсаулыҡ Куюл йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан, шул уҡ эргә-тирәләге тауҙарҙы, Говен ярымутрауын һәм уның эргәһендәге акваторияны, Лавров ҡултығын үҙ эсенә ала. Ҡурсаулыҡ майҙаны 327 156 гектар тәшкил итә, шуларҙың 83 000 — Беринг диңгеҙе акваторияһында. Һаҡ зонаһы — 676 062 гектар.

## Флора һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡтың үҫемлектәре япмаһы Беринг урман тундраһы өсөн хас. Үҫемлектәрҙең 479 төрө бар. Бәшмәктәр, лишайниктар һәм бәшмәккә оҡшаш организмдар — 20 төр иҫәпләнә.

Балыҡтарҙың 204, амфибияларҙың 1, ҡоштарҙың 142 төрө бар.

Коряк ҡурсаулығының һөтимәрҙәр фаунаһына 35 төр инә, шуларҙың 2-һе ситтән килтерелгән: һоро ҡомаҡ һәм йорт сысҡаны.

Говен ярымутрауы буйында диңгеҙ имеҙеүселәренең 6 төрө һаҡлана. Был төбәктәге йылғаларҙың барыһы ла тиерлек һөмбаш балыҡтарҙың ыуылдырыҡ сәсеү урыны.

## Этно-экологик үҙәк
Тиличик ауылындағы Коряк ҡурсаулығының этно-экологик үҙәге — иҫтәлекле урын, унда Камчатка крайы Олютор районы халҡы һәм ҡунаҡтары килә. Унда төньяҡ үҫемлектәренә һәм хайуандарына, уникаль тәбиғәт объекттарына арналған тематик экскурсиялар үткәрелә. Экспозицияның күпселек өлөшөн диңгеҙ һәм һыу эргәһендә йәшәгән ҡош оялары һындары һәм макеттары биләй. Стендтарҙа ҡурсаулыҡ тураһында мәғлүмәт, ә тәбиғи материалдарҙан булған экспонаттарҙы ҡулға алырға һәм иғтибар менән ҡарарға мөмкин. Бында төньяҡтағы аҙ һанлы халыҡтарҙың мәҙәниәтенә етди иғтибар бирелә.

Экоүҙәктә шулай уҡ Камчатканың уникаль ҡурсаулыҡ тәбиғәте тураһында документаль фильмдар ҡарарға, Кроноцк ҡурсаулығына һәм Көньяҡ Камчатка федераль заказнигына виртуаль турҙар яһарға мөмкин.

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Корякский заповедник на сайте «ООПТ России»
* Определитель «Водно-болотная флора на примере Корякского заповедника».
* Официальный сайт ФГБУ «Кроноцкий государственный заповедник»
Бастак (ҡурсаулыҡ)

**«Бастак» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы** () 1997 йылда Йәһүд автономиялы өлкәһе территорияһында ойошторола. Ул Биробиджан ҡалаһынан төньяҡта, Хабаровск крайының Хабаровск районы менән Йәһүд автономиялы өлкәһенең административ сигенә тиклем арала урынлашҡан. Ҡурсаулыҡтың территорияһы Бурея һыртының көньяҡ-көнсығыш армыттарын һәм Урта Амур уйһыулығының төньяҡ ситен үҙ эсенә ала.

Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2011 йылдың 21 апрелендәге «Бастак дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы территорияһын киңәйтеү тураһында» 302-се һанлы Указына ярашлы, ҡурсаулыҡҡа элекке «Забеловский» өлкә ҡурсаулығы (майҙаны 35323,5 гектар) ҡарай. 2014 йылдың 13 мартында Рәсәй премьер-министры Дмитрий Медведев Йәһүд автономиялы өлкәһенең 35,3 мең гектар ерен Бастак дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы биләмәһенә индереү тураһындағы бойороҡҡа ҡул ҡуя.

Әлеге ваҡытта ҡурсаулыҡ биләмәһе дөйөм майҙаны 127094,5 гектар тәшкил иткән ике айырым урынлашҡан биләмәнән тора. 2002 һәм 2003 йылдарҙа ҡурсаулыҡ сиктәрендә һаҡ зонаһы булдырыла, ул Йәһүд автономиялы районы сиктәрендә 15 390 гектар һәм Хабаровск крайында 11 160 гектар тәшкил итә.

## Рельефы
Ҡурсаулыҡ территорияһының рельефы төрлө булыуы менән айырылып тора. Уның формалашыуы ике тектоник структура — боронғо кристаллы Буреин массивы һәм Сихотэ-Алинь йыйырсыҡлы системаһының берләшеүе менән бәйле. Һөҙөмтәлә ҡурсаулыҡ территорияһы таулы һәм тигеҙ өлөштәргә бер тигеҙ тиерлек бүленә.

Тауҙар ҡурсаулыҡтың төньяҡ-көнбайыш өлөшөн биләй, улар Хинган-Бурея тау системаһының көньяҡ-көнсығыш армыттарынан тора.

Ҡурсаулыҡтың төньяҡ өлөшөнөң рельефы бейеклеге 800 метрҙан ашыу булған урта таулыҡ. Иң бейек түбәләре — Байдыр (1207 м), Туколали тауы (1103 м), Балябин тауы (893 м). Көньяҡта таулы ерҙәр 400—500 метрға тиклем һәм унан да түбәнерәк төшә. Ҡурсаулыҡтың төп түбән тау түбәләре — Каменушка (668 м), Скалистая (636 м), Круглай тауы (451 м), Осиновая тауы (413 м), Дубовая тауы (210 м).

## Гидрографияһы
Йылға селтәре бик тармаҡлы. Ҡурсаулыҡтың бөтә йылғалары Амур йылғаһы бассейнына инә, атап әйткәндә, уның ике ҡушылдығы — Бира һәм Тунгуска йылғалары. Ҡурсаулыҡта, көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге йылғаларҙан тыш, тау йылғалары өҫтөнлөк итә.

Төп һыу ағымдарының (йылғалар һәм шишмәләр) оҙонлоғо 10 км-ҙан кәмерәк. Аҙ һанлы күлдәренең майҙаны 1 км² тиклем тәшкил итә. Таулы өлөштә йылғалар күп,ә тигеҙлектә әҙерәк. Иң ҙур йылғалары: Бастак (ҡурсаулыҡта оҙонлоғо 63 км), Оло Сореннак (43 км), Глинянка (35 км), Кирга (31 км), Икура (26 км).

Йылғаларҙа яҙғы ташҡын һиҙелмәй. Йәйге муссон ямғырҙары осоронда һыу баҫа.

Ҡурсаулыҡ күлдәре бәләкәй. Һыу өҫтө майҙаны 1 км²-ҙан кәмерәк булған һыу ятҡылыҡтары бар. Күлдәр тигеҙлектә генә урынлашҡан.

Бастак, Оло Сореннак, Глинянка йылғалары бассейндарында бөтә ерҙә лә мәңгелек туңлыҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* www.bastak-eao.ru Официальный сайт