open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күрәсәк

**Күрәсәк** (**Аллаһ ҡушҡаны**, , ; ) — Аллаһтың, Юғары Көстөң, айырыуса кеше һәм кешелекте барлыҡҡа килтереүҙә иң ҙур мәнфәғәткә йүнәлтелгән маҡсатҡа ярашлы эш итеүе.

## Башҡорттарҙа күрәсәк
Башҡорт халҡында тәҡдир, яҙмыш (маңлайға яҙылған тормош юлы), *насип* төшөнсәләре менән бер рәттән *«күрәсәк»* тигәне лә бар. Ул алда булаһы яҙмыш, башҡа киләсәк хәл мәғәнәһендә ҡулланыла

Ауыҙ-тел ижадында ошо хаҡта мәҡәлдәр ҙә бар:

* *Күрәсәкте күрмәй, гүргә кереп булмай.*
* *Күрәсәк күҙ йомдора.*

Һөйләштә шулай уҡ «*күрәһе*», «*күрәһеләр*» рәүешендә лә ҡулланыла:

* *Күрәһен күрмәй кеше гүргә инмәй*.
* *Күрәһеләр бар икән*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡадәр һәм ҡаза
* Детерминизм
* Карма
* Тәҡдир
* Яҙмыш
* Фатализм

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Рождественский В.&amp;nbsp;Г.* Материализм Бюхнера // Христианское чтение. — 1868.
* *Чельцов И. В.* Теория Бокля и христианское учение о промысле Божием // Христианское чтение. — 1867.
Ҡыҙыҡһыныу (хис)

**Ҡыҙыҡһыныу** — ыңғай эмоциональ процесс (*А. Н. Леонтьев* классификацияһы буйынса — хис-тойғо), ҡыҙыҡһыныу объекты тураһында ниндәйҙер яңылыҡ белеү, уға иғтибар арттырыу ихтыяжы менән бәйле.

## Тасуирламаһы
Был көтөлмәгән нәмәнең ышандырырлыҡ итеп күрһәтелеүе менән ҡыҙыҡ.

Ҡыҙыҡһыныуҙың эмоциональ һәм ихтыяри яҡтарын айыралар. Эмоциональ яҡтан ҡыҙыҡһыныу — интеллектуаль эмоция; ихтыяриһы — интеллектуаль ауырлыҡтарҙы еңеп сығыуға һалынған көс менән бәйле.

Ябай кеше башҡа эмоциональ хәлдәргә ҡарағанда күберәк ҡыҙыҡһыныу кисерә. К. Э. Изард уны төп эмоцияларға индерә. Ул шулай уҡ уны кешенең эшндә төп мотиватор һәм ижади эшмәкәрлегенең иң мөһим элементы тип иҫәпләй.

## Мимик сағылыш

Ҡыҙыҡһыныу тойғоһо, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫҡа ваҡытлы (45 секундҡа тиклем) түбәндәге мимик хәрәкәттәрҙең береһендә йәки бер нисәһендә сағыла ала:

* күтәрелгән йәки бер аҙ төйөлгән ҡаштар;
* ҡараштың объектҡа табан күсеүе;
* ауыҙ бер аҙ асылыу йәки ирендәрҙең ҡыҫылыуы.

Кеше мимикаһында сағылыш тапмағандан һуң да ҡыҙыҡһыныуын дауам итә ала, әммә мимик күренештәрҙең оҙаҡ ваҡыт булмауы ҡыҙыҡһыныуҙың һүнә барыуы билдәһе тип ҡарала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шатлыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Хиссиәт

**Хиссиәт** — кешенең эмоциональ процесы, реаль йәки абстракт объекттаҙы субъектив баһалау сағылышы. Хиссиәт аффекттар, эмоциялар һәм кәйефтән  айырыла .

## Төшөнсәнең сиктәре
Белгестәр «хис» төшөнсәһе менән *[[«эмоция»]]*, *«аффект», «кәйеф», «көйөнөү»* һәм *«тойоу»* төшөнсәләре араһында айырма үткәрә.

**[[Эмоция|Эмоцияларҙан]]** һәм кәйефтәрҙән айырмалы рәүештә, «хис» төшөнсәһе объекттарға бәйле: улар дөйөм хәлгә түгел, ә кемгәлер йәки нимәгәлер ҡарата барлыҡҡа килә. *«Мин ошо  кешенән ҡурҡам»* - был  хис, ә *«миңә ҡурҡыныс»* - эмоция.

**Аффекттар** менән айырма ла эмоцияларҙыҡы кеүек үк. Бынан тыш аффекттарҙың, хистән айырмалы рәүештә, һәр ваҡыт тиерлек тышҡы сағылышы асыҡ күренә.

**Көйөнөү** - эмоциональ процестарҙың бары тик субъектив-психик яғы ғына,  физиологик составы иҫәпкә алынмай.

**Һиҙеү-тойоу** - тышҡы мөхиттең үҙсәнлектәре һәм тороштарының психик  сағылышы, ул туранан-тура тойғо ағзаларына тәьҫир иткәндә барлыҡҡа килә.

## Этимологияһы
Башҡорт теленә "хис", "хиссиәт" һүҙҙәре ғәрәп теленән ингән.Хис - ысынбарлыҡты күңел менән һиҙеү һәләте; күңелдән килгән мөнәсәбәт нигеҙендә тыуған кисереш. Хиссиәт - хистәрҙең күп төрлөлөгө .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Л. В. Кривых. К вопросу о типологии чувственности. М., 1984 г.
Кисерештәр

**Кисерештәр — эмоциональ процесс**, **эмоциональ феномен**, **эмоциональ торош**, **эмоция** ( *хайран ҡалдырам, тулҡынландырам, борсойом*), *сленг.* **аффект** ( ҡыҫҡа ваҡытлы артыҡ көслө кисереш) — объекттарҙың һәм хәл-ваҡиғаларҙың субъектив мәғәнәһен сағылдырған һәм аңда кисереш формаһында бирелгән эшмәкәрлекте (тәртип, ҡабул итеү, фекерләү) дәртләндереүсе һәм көйләүсе психофизиологик процесс. Кисерештәр араһында аффекттар, эмоциялар, хистәр һәм кәйеф айырым ҡарала.

### Төп кисерештәр
Күп тикшеренеүселәр, төрлө нигеҙҙә, *төп* йәки *фундаменталь эмоцияларҙы* — йәғни кеше эмоциональ тормошоноң бөтә төрлөлөгөн тәшкил иткән элементар эмоциональ процестарҙы айырып ҡарарға тырыша. Төрлө тикшеренеүселәр был эмоцияларҙың төрлө исемлеген тәҡдим итә, әммә берҙәм һәм дөйөм ҡабул ителгәндәре әлегә юҡ.

Эмоцияларҙың формаль моделе 18 төп һәм 4 ҡатмарлы эмоцияны үҙ эсенә ала.

*К. Э. Изард* төп эмоцияларҙың түбәндәге исемлеген тәҡдим итә:

# Ҡыҙыҡһыныу — ҡуҙғыу;
# ләззәт — шатлыҡ;
# ғәжәпләнеү;
# ҡайғы — ғазап;
# асыу — ярһыу;
# күңел ҡайтыу — ерәнеү;
# түбәнһетеү — һанға һуҡмау;
# ҡурҡыу — ҡот осоу;
# оят — тартыныусанлыҡ;
# ғәйеп — тәүбә итеү.

### Додонов классификацияһы
Совет психологы Б.И. Додонов ошондай эмоциональ процестарҙы классификациялауҙы тәҡдим итә:

* альтруистик;
* коммуникатив;
* глорик;
* праксик;
* пугник;
* романтик;
* гностик;
* эстетик;
* гедонистик;
* акизитив эмоциялар.

Додонов билдәләүенсә, һәр кешегә үҙенең «эмоциональ көйө» хас, ул кешегә иң яҡын, теләгән һәм даими эмоциялар менән характерланған дөйөм эмоциональ йүнәлеш бирә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Эмоцияларҙың психологик теориялары
* Эмоциональ интеллект

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

### Китаптар
* Симонов П. В.,. Эмоциональный мозг. — М.: Наука, 1981. — 216 с. — 6600 экз.
* Изард, К. Э. Психология эмоций = The Psychology of Emotions. — Питер, 2007. — С. 27. — 464 с. — (Мастера психологии). — 3000 экз. — ISBN 5-314-00067-9.
* Березанская, Н. Б., Нуркова, В. В. Психология. — Юрайт-Издат, 2003. — 576 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-9692-0465-2.
* Коломинский Я. Л.,. Человек: психология. — М.: Просвещение, 1986. — 223 с.

### Мәҡәләләр
* Леонтьев А. Н.. Потребности, мотивы и эмоции. — Москва: МГУ, 1971.
Вельс

**Вельс** (*) —*Австрия төньяҡ-көнбайышындағы боронғо ҡала, Үрге Австрия ерендә Линцтан һуң ҙурлығы буйынса икенсе урында тора.

.

## Географияһы һәм транспорты

## Тарихы

## Иҡтисады
Урта быуаттарҙан алып беҙҙең көндәргә тиклем ике йылға бер тапҡыр ҙур Вельс йәрминкәләрен уҙғарыу традицияһы һаҡланған. Вельстың күргәҙмә үҙәге - күп һанлы күргәҙмәләр үткәреү урыны.

## Халҡы

## Вельс ҡалаһына мөнәсәбәтле шәхестәр
* Дерфлингер Сабина (Sabine Derflinger, 1963) — австрия режиссеры, сценарисы һәм продюсеры, Европа киноакадемияһыағзаһы.

## Туғандаш ҡалалар
*  Краснодар, Рәсәй

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Вельса
Рабита

**Рабита** () — суфыйлыҡта шәкерт (мөрит) менән уның остазы (мөршид) йәки «әүлиә» араһында рухи бәйләнеш. Аллаһты танып белеү һәм унда «иреү» (фани) баҫҡыстарының береһе.

## Тасуирлама
Рабита көнсығыш суфыйҙарға хас. Ул мөриттең уй-фекерҙәрен мөршид образына туплау, шулай уҡ уның менән аралашыу һәм унда үҙ шәхесен «иретеү» ярҙамында тормошҡа ашырыла. Ҡайһы бер нәҡшбәнди һәм ҡадири шәйехтәрҙең трактаттарына рабита зекерҙән өҫтөнлөклөрәк тип һаналған .

Суфыйсылыҡ тәғлимәтенән күренеүенсә, Аллаһҡа яҡынайыу өсөн «юлсы» (*[[салиҡ]]*) был бәйләнеште тормошҡа ашыра алырлыҡ конкрет шәхес менән рухи бәйләнеш булдырырға тейеш. Бындай объект булып суфый шәйехе тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Акимушкин О. Ф. Рабита // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 196. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
*
Салауат батыр (йыр)

**Салауат батыр (йыр)** (рус. Салават батыр (песня) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында Е. Пугачев ғәскәрендә полковник. Туған халҡының яҙмышын, ҡайғы-хәсрәтен күңеленә һеңдергән батыр.

## Тарихы
Бик күп йырҙарҙа Пугачев менән Салауат образдары бергә ҡуйыла, йәғни уларҙың берҙәмлегенә, бер юлдан барыуҙарына баҫым яһала. Салауат халыҡ хәтерендә оҫта етәксе, хәтәр эштәргә әйҙәүсе батыр булып һаҡлана. Шуға ла йырҙарында ла Пугачевҡа ҡушылыуҙың ни тиклем ғәҙәттән тыш ваҡиға булыуына иғтибарҙы йүнәлтә, бындай эштәрҙе тик Салауат кеүек иргә таянып эшләү мөмкинлегенә ишара яһала. Ихтилал фажиғәле тамамлана, һәм Салауат, батшабикәнең ярлыҡау бирәсәге тураһындағы вәғәҙәһенән баш тартып, каторгаға китеүҙе өҫтөн күрә. Халыҡ уның был аҙымын күңел төшөнкөлөгөнә бирелмәйенсә, көрәште дауам итергә кәрәклек тип ҡабул итә. Шулай итеп, Салауат батыр Тыуған иле, Уралы алдында изге бурысын үтәгән батыр булараҡ халыҡ йөрәгендә, халыҡ күңелендә һаҡлана. Салауат батыр Тыуған илендә үлемһеҙ булып ҡала.

## Йырҙың тексы

: Яндар ҙа тарттым, уҡ аттым,
: Беләккәйем ергә таянып.
: Иҫ китәрлек эштәр эшләнек,
: Салауат тигән иргә таянып.

: Салауаттың менгән кир аты
: Батыр ғәскәрҙәргә юл башлай.
: Кир ат өҫтөндәге Салауат
: Яуға дәртләндереп йыр башлай.

: Урал тауҡайҙары ҡая-таш
: Сал бөркөттәр өсөн ояға.
: Салауат китте, тип шатланмағыҙ,
: Унан ғәййәр тыуыр донъяға.

: Салауат бара ат уйнатып
: Батыр ғәскәрҙәре башында.
: Баярҙарҙы ҡырған Салауат,
: Исемкәйе Урал ташында, —

: Салауатҡай тартҡан ҡурайҙың
: Ике баш ҡынаһы ҡурғашлы.
: Салауаттың күргән ғазаптары
: Ерҙән алып күккә олғашты.

: Сал бөркөткәй ташҡа оя яһар,
: Балаларын атып алһаң да.
: Салауаттай ирҙәр баш эймәҫтәр,
: Аяҡ-ҡулына бығау һалһаң да.

: Салауат батыр менән Юлайҙың
: Тимер бығауҙары сыңлайҙыр.
: Каторгала ятҡан Салауат
: Тыуған илен һағынып йырлайҙыр.

Йырҙа халыҡ ил кисергән тарихты, шул тиклем ғазаптарҙан һуң да төшөнкөлөккә бирелмәүе хаҡында бәйән итә. Шулай итеп, ул күңелен йыуатҡан, килер быуындарға йыр-моң аша амантын әйтеп ҡалдыра килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Салауат Юлаев  — милли батыр һәм шағир.(Ә. Харисов "Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы". 258 — 274-се биттәр)
* «САЛАВАТ», песня 
* 

## Әҙәбиәт
* *[[Ф. Ш. Ҡоҙаҡаев]]. [[Ю. И. Ғәйнетдинов]]*. Әҙһәм ҡурайы.— Өфө. «Китап» нәшриәте. —2009. Т.2000 экз. 176 бит. ISBN 978-5-295-04734-3
* *[[Әхнәф Харисов]]*. Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы.—— Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте, — 1965. т, 3000 экз. 416 бит. С (Баш). Х 26.
Йәшәйеш

**Йәшәйеш** () — иң киң мәғәнәһендә — йәшәү.

## Тасуирламаһы
Йәшәйеш — онтология фәне тарафынан өйрәнелә. Мартин Хайдеггер фундаменталь онтологияһында йәшәйеш — асылдан айырмалы булараҡ, *[[бар булған нәмә]]* тигән төшөнсәгә тура килә тип яҙа. Кеше әле кем булып тора, асылы ни йәки кем *була алыр* ине — былар Йәшәйеште дөйөм мәғәнәлә аңлауға ҡарай. Тәбиғәттә йәшәйеш — ул предметтарҙың, физик, реаль, шулай уҡ тәбиғи көстәрҙең (стихияларҙың), гравитацияның, физик закондарҙың булыуы.

## Этимологияһы
Йәшәйеш төшөнсәһе үҙәк фәлсәфәүи төшөнсә. Был төшөнсәне рус фәлсәфәүи теленә Григорий Теплов 1751 йылда латинса «ens» терминының тәржемәһе булараҡ индерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Нельсон, М.Барлыҡ // стэнфорд философия энциклопедияһы (2012 йылдың ҡыш версияһы) / Ред. Эдвард Н. Залт. Ҡ. инглиз теленән. В. В. Васильев. 
* Бадью А. Башланмыш һәм ваҡиға. (L’Etre et l'Événement. — Paris: Seuil, coll.L’ordre philosophique, 1988.)
* Гайденко П. П. Барлыҡ һәм аҡыл. // Фәлсәфә мәсьәләләре. 1997.№ 7.
* 
* Бытие / Гайденко П. П. // Ҙур Кавказ Бөйөк канал. — М. Ҙур рәсәй энциклопедияһы, 2006. С. 457—459. — (Ҙур рәсәй энциклопедияһы : [35 т.] / баш мөхәррир. Ю. С. Осипов ; 20042017, т. 4). — .
* Доброхотов А. Л.. Классик көнбайыш европа философияһында йәшәү категорияһы. М.: Мәскәү университеты нәшриәте. М., 1986.
* Исаев а. А. Философия тарихында быт һәм барлыҡ категорияларын нигеҙләү Проблемаһы // Уралдың Философик тормошо. Екатеринбург, 1999. С.2002006.
* Сартр Ж. — П. Булмышы һәм бер нәмә лә: феноменологик Опология Тәжрибәһе / Пер.франц., алдан., иҫкәрмә. В. И. Колядко. М.: Республика, 2000.
* Солодухо Н. М. Донъяның сикке нигеҙҙәре булараҡ йәшәү һәм булмау //Фәлсәфә мәсьәләләре, № 6, 2001.
*  Тавризян Ғ. М. Габриэль Марсель. "Йәшлек"гәзите "яңылыҡтар таҫмаһы "«йәшлек» гәзите
* Хайдеггер М. Булмышы һәм ваҡыты. М.: Ad Marginem, 1997. Тәржемәһе немец теленән В. В. Бибихин.
* Цывелев в. Р. Категория бытия в русской философии: (От вл. Соловьева К. С. л. рубинштейну) // Мгпи-ның Ғилми яҙмалары. Мурманск, 2002.Һөйөү.1. 64-72 бб.
Камил инсан

**Әл-Инсан әл-Камил** (; ) — суфыйлыҡта идеаль кеше, ул ерҙә Аллаһ вәкиле булып тора һәм Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттарын һынландыра.

## Тарихы
Терминды Мансур әл-Хәлләж индергән, идеяны Ибн әл-Ғәрәби үҫештергән. Киң мәғәнәлә дини практика юлы менән иң юғары рухилыҡты тормошҡа ашырыуға өлгәшкән иманлы мөьмин.

*Әл-инсан әл-камил* доктринаһы— йәшәйеш проблемаһы менән бәйле онтологик проблема. Бары тик кешегә генә Аллаһ үҙенең бөтә исемдәрен асҡан. Аллаһтың бөтә сифаттарының иң юғары сағылышы һәм ысын *әл-инсан әл-камил* — Мөхәммәт Пәйғәмбәр. *Әл-инсан әл-камил* һәр кешелә сағыла ала, әммә быға суфый рухи практикаһы мөхитендә генә өлгәшергә мөмкин, тип һанай суфыйҙар.

## [[Башҡорт теле]]ндә

*Камил* һүҙе башҡорт теленә ир-ат исеме лә булып инеп киткән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла **Камил** исеме осрай.

Камил исеме ғәрәп теленән кәмселекһеҙ тигәнде аңлата, тип яҙған башҡорт тел белгесе, антропонимист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәреТаңһылыу Күсимова.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

*Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттары
* Мөхәммәт Пәйғәмбәр
* Сверхчеловек

## Иҫкәрмәләр
Тәьүил

**Тәьүил** ( сығанаҡҡа, башланғысҡа ҡайтыу) — Ҡөрьәндең йәки сөннәттең һүҙмә-һүҙ мәғәнәһен ниндәй ҙә булһа нигеҙле сәбәп буйынса метафорик мәғәнәгә эйә итеү ысулы.

## Тарихы
*Тәьүил* термины Ҡөрьәндән алынған. Һигеҙ осраҡта ул, комментаторҙар фекеренсә, «төш юрау» тигәнде аңлата (*тәғбир әр-руғйә*, 12-се сүрә), ә ҡалған туғыҙ осраҡта — «сығанаҡ», «эҙемтә» (*ғәҡибә*) тигән мәғәнә һалынған. Тәьүилгә тәфсир төшөнсәһе ҡаршы ҡуйыла. Тәүҙә тәьүил һәм тәфсир төшөнсәләре бер мәғәнәгә эйә булғандыр, әммә ваҡыт үтеү менән был ике төшөнсә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла башлаған. Һәр хәлдә, был термин әл-Бәйдәүи (ваф. 1286 йылда) һәм Ҡөрьәнде шәрехләгән башҡа мөфәссирҙәрҙә осрай.

## Ағымдарҙа

### Сөнниҙәрҙә

### Мөғтәзилиҙәрҙә

### Шиғыйлыҡта

### Суфыйсылыҡта

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кныш А. Д. Та’вил // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 218—219. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* 
* *аль-Хабиб аль-Фикки* Ат-Та’виль: Усусуху ва ма’анихи фи-ль-мазхаб аль-исма’или. Кади ан-Ну’ман. Тунис, [б. г.];
* *Наср Хамид Абу Зейд* Аль-Иттиджах аль-акли фи-т-тафсир. Бейрут, 1982;
* *Наср Хамид Абу Зейд* Фалсафат ат-та’виль: Дираса фи та’виль аль-Кур’ан 'инда Ибн 'Араби. Бейрут, 1983;
* *R. Deladriere* Niveaux de conscience selon al-Qashani.— BEO. 1977, 29, 115—120;
Халыҡ-ара рус советы

**Халыҡ-ара рус советы** () — Рәсәй-төркиә Халыҡ-ара фонды, Рәсәй ерле халыҡтарының үҙ-үҙен танытыу проблемаларын өйрәнә.

## Миссия һәм бурыстар
Халыҡ-ара рус советы эшмәкәрлегенең төп маҡсаты милли үҙидентификацияға ярҙам итеү һәм милли мәҙәниәттәрҙе үҫтереү, Рәсәй территорияһында бөтә халыҡтарҙың ихтирамлы һәм гармониялы йәшәүе өсөн шарттар булдырыу.
Халыҡ– ара рус советының бурыстары араһында милли проблемаларҙы белемде һәм аңлауҙы киңәйтеү һәм уларҙы хәл итеү юлдарын эҙләү, сепаратизмды иҫкәртеү, шулай уҡ этник билдә буйынса дискриминацияны иҫкәртеү.

## Эшмәкәрлек
«Халыҡ-ара рус советы» тарихы 2012 Йылда Санкт-Петербург ҡалаһында башлана. Ғалимдар һәм йәмәғәт активистары араһынан селтәр төркөмө ағзалары Дискуссия клубы ойоштора, ул Халыҡ-ара рус советының элгәре була.
2020 йылда Коммерцияға ҡарамаған фонд Рәсми рәүештә Төркиәнең Истанбул ҡалаһында теркәлә.
Халыҡ-Ара рус советы эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре:
* Ғилми-тикшеренеү эше;
* Төбәктәрҙең милли-мәҙәни автономиялары менән үҙ-ара эш итеү;
* Йәмәғәт сараларын һәм конференцияларын ойоштороу;
* Йәмәғәт иғтибарын йәлеп итеү өсөн КИҢ мәғлүмәт САРАЛАРЫ менән эшләү.
Халыҡ-Ара рус советы тарафынан тормошҡа Ашырылған һәм планлаштырылған иң мөһим саралар:
* Рәсәйҙәге сепаратистик кәйеф проблемаларын өйрәнеү һәм анализлау;
* Рәсәйҙә аҙсылыҡтарҙы дискриминациялауҙы тикшереү: халыҡ-ара хоҡуҡ положениелары һәм милли закондар нигеҙендә дискриминацияға ҡаршы көрәш сәбәптәрен, эҙемтәләрен һәм ысулдарын анализлау;
* Рәсәйҙә милли үҙидентификация проблемаларын тикшереү: маҡсаттар, мотивтар, стереотиптар, уларҙың конфликттарға һәм протест кәйефенә йоғонтоһо;
* «Бергә»мәҡәләләр альманахы;
* "Төбәк мәҙәниәте көндәре" - төрлө төбәктәрҙә йәшәүселәрҙе милли аҙсылыҡтарҙың мәҙәниәте һәм йолалары менән таныштырыу;
* "Толерантлыҡ көндәре" - студенттарҙы милләт-ара ихтирамлы аралашыу күнекмәләренә өйрәтеү;
* IRC халыҡ-ара конференцияһы.
Үҙ эшмәкәрлегендә халыҡ-ара рус советы европа конституцион хоҡуҡтар һәм кеше хоҡуҡтары үҙәге, «Асыҡ йәмғиәт» фонды, «Мәҙәни күпер» халыҡ-ара үҙәге, Үҙәк Азия Тикшеренеүҙәре Институты, аҙсылыҡтарҙы һәм мәҙәни-ара мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеү Буйынса Халыҡ-ара үҙәк, юғалыу ҡурҡынысы янаған телдәрҙе һаҡлау Йәмғиәте һәм башҡа ойошмалар менән партнерлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлай..

## Иҫкәрмәләр
Ҡурай (йыр)

**Ҡурай (йыр)** (рус. Курай (песня) — бик борон замандарҙан быуындан-быуынға аманат булараҡ тапшырылып килгән бөйөк ҡомартҡы-музыка ҡоралына атап сығарылған башҡорт халыҡ йыры.

## Тарихы
: Халҡыбыҙҙың гимны булараҡ танылған мәшһүр «Урал» йырында:
: «Таҡыя ла башлы ҡырлы ҡурай
: Башҡорт еркәйенең межаһы…» тигән юлдар бар. Был музыкаль әҫәр боронғо ата-бабаларыбыҙ, һәр башҡорт өсөн тыуған ере, Уралы изге булған кеүек үк, ҡурай ҙа уның тормошо менән тығыҙ бәйләнештә булыуын да раҫлай. Күренекле урыҫ этнографы Сергей Рыбаковтың 1897 йылда Санк-Петербургта нәшер ителгән «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» тигән китабы — ҡурай һәм ҡурай сәнғәте тураһында яҙылған беренсе хеҙмәт. Мәшһүр ҡурайсы Юлай Ғәйнетдинов билдәләүенсә, башҡорт халҡының бөтә тарихы ҡурай моңонда сағылыш тапҡан. Шуға ла халыҡ тарафынан был музыка ҡоралына арнап йыр сығарыуы һис тә ғәжәп түгел. Башҡорт донъяһындағы ижтимағи-сәйәси ваҡиғаларҙан алып кеше күңелендә тыуған хисле мөхәббәт тойғоларын асып һалыу сараһы ла булған ул ҡурай. Тарихта билдәле һәр сәсән ҡурайсы ла булған, тип әйтергә мөмкин.

## Йырҙың тексы
: Урал ғына тауҙың, ай, башында
: Урай-урай үҫкән бер ҡурай.
: Шул ҡурайҙы алып, бер тартты ниһәң,
: Ҡайғы-хәсрәт баҫыла бер талай.

: Йүгереп кенә мендем, ай, үҙәндән,
: Таҡыя ла башлы ҡурайға.
: Ҡая ташҡа баҫып, ҡурай тарттым,
: Эштәр китмәҫме тип уңайға.

: Таҡыя ғына башлы ҡырлы ҡурай,
: Моңло ғына итеп уйнайым.
: Ҡурайҡайым еңел, көйө ауыр,
: Еңел көйкәйҙәрҙе уйлайым.

: Тартсы әле, егет, ҡурайыңды,
: Ауыр донъя еңел тойолһон.
: Эскенәйем тулы ҡайғы-хәсрәт
: Ҡурай моңо менән ҡойолһон.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D2%A0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D2%A0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9_(%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡурай

## Сығанаҡтар
* Йырҙар. Алтынсы баҫма. Төҙөүсеһе Хөрмәт Бткҡолов. Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте.1984. — 624 бит. Т. 50 000 экз.
* Ю. И. Ғәйнетдинов. Ҡурай һәм ҡурайсылар. — Өфө. 2011. Т. 500 экз. — 448 бит. ISBN 978-5-9613-0170-0.
Мөхәббәт (ислам)

**Мөхәббәт** (; ) — исламда: мөхәббәт, һөйөү.

## Аллаһҡа мөхәббәт
Мөхәббәт — Аллаһҡа ғибәҙәт ҡылыуҙың бер төрө, шуға күрә динле мосолман иң элек Аллаһы Тәғәләне яратырға бурыслы. Бынан тыш, һәр мосолман Аллаһҡа тоғро кешеләрҙе яратырға бурыслы. Әгәр ҡатын-ҡыҙға һәм балаға ҡарата мөхәббәт кешене Аллаһ әмеренән баш тартырға этәрмәһә, был гонаһ тип һаналмай. Мөхәббәт объектҡа ниндәйҙер бәйлелек ролендә сығыш яһай.

## Ҡөрьәндә
Аллаһ менән кешенең бер-береһенә ҡарата мөхәббәте Ҡөрьән аятында аңлатыла.

## Суфыйлыҡта
Суфыйлыҡта Аллаһ менән кешенең үҙ-ара мөхәббәте темаһы таралған. Бәғзе суфыйҙар раҫлауынса, тап Аллаһтан айырылып сыҡҡан мөхәббәт донъяның яралтылыуына килтергән.

Һәр кем ысын мөхәббәт тойғоһо кисермәй. Күптәр матди донъяның үтә торған һәм ваҡытлыса ҡиммәттәрен ярата. Әгәр был мөхәббәт төрө шәриғәткә ҡаршы килмәһә ул, нигеҙҙә, Аллаһҡа ҡарата мөхәббәт булған ысын мөхәббәтте табыу өсөн трамплин булып хеҙмәт итә.

Мөхәббәтте билдәләү өсөн «ғашиҡ» (перс. عشق‎) тигән фарсы һүҙе бар. Ҡөрьәндә ул юҡ, әммә суфыйҙар йыш ҡына был терминды мөхәббәттең юғары дәрәжәһен билдәләү өсөн ҡуллана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Мәһди

**Мәһди** (; ) исламда: Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең заман ахыры алдынан килсәк һуңғы вариҫы. Ҡөрьәндә имам Мәһди телгә алынмай, әммә уның идеяһы Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрендә бик киң аңлатыла. Имам Мәһди шәхесе мөжәддит булараҡ үҙ аллы образ итеп ҡарала .

## Тарихы
Һижрәттең тәүге быуаттарына Мәһди исламдың тәүге сафлығын тергеҙеү өсөн көтөлгән хаким образында ҡабул ителә. Был ролгә «хәлифәлеккә ҡаршы» Ғабдуллаһ бин Зөбәйер дәғүә итә. Мессиан идеялары шиғыйлыҡта киң таралыу ала, унда Мәһдиҙең килеүенә ышаныу «йәшерен» имам — *Мөхәммәт әл-Мәһдиҙең* кире ҡайтыуына ышаныу менән ҡушыла.

Мессиан идеялары ислам социаль һәм дини хәрәкәттәренә илһам бирә. Мәһди идеяһы менән Фатимиҙар династияһына нигеҙ һалыусы *Ғөбәйҙулла әл-Мәһди*, ( 262 йыл); Әлмөхәдтәр династияһына нигеҙ һалыусы Мөхәммәт Ибн Түмәрт һәм Көнсығыш Суданда *мәхдиҙәр ихтилалы* лидеры *Мөхәммәт Әхмәт* файҙалана.

Мәһди Ғайса пәйғәмбәр кеүек күктән төшмәйәсәк, ә уның менән бергә ерҙә Аллаһ батшалығын урынлаштырасаҡ. Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вариҫы буласаҡ һәм үҙенең эшмәкәрлеген Дәжжәл килеү менән бер үк ваҡытта башлаясаҡ. Ғайса менән бергә ул Дәжжәлгә ҡаршы көрәшәсәк һәм уны еңәсәк. Мәһди менән Ғайса иҙеүҙе һәм ғәҙелһеҙлекте бөтөрәсәк, ғәҙел һәм дөрөҫ тәртип урынлаштырасаҡ.

## Образы
Мәһди үҙ заманының ябай кешеһе, замандашы буласаҡ. Шиғыйҙар, Мәһди тере һәм тиҙҙән ерҙә ғәҙеллекте тергеҙәсәк, тип ышана. Шиғыйлыҡтан айырмалы рәүештә, сөнни Мәһди, И. Гольдциер билдәләмәһе буйынса, «билдәһеҙ шәхес, киләсәк идеалының мифологик биҙәге».

Ҡайһы бер дин белгестәре Мәһдиҙе « Мөжәддит» менән тиңләштерәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Прозоров С. М. ал-Махди // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 163. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* «Мукаддима ибн аль-Салах», Сахих аль-Бухари, Дар аль-Мааариф, с. 160—169.
* Джафар аль-Садик, Аль-Гайба (Заклинание): рассказы о пророчествах аль-Махди Имамом Джафаром аль-Садиком, издательством «Михраб».
* Бакр аль-Маджлиси, Мухаммад (2003 год), Китаб аль-Гайбат, Qom: Ansariyan Publications.
* Doi, ARI, «Yoruba Mahdī», журнал «Религия в Африке», 4 (2): 119—136, doi: 10.1163/157006671x00070, JSTOR 1594738.
* Мартин, Ричард К., изд. (2004 год), «Махди», Энциклопедия ислама и мусульманский мир.
* Момен, Моджан (1985 год), введение в ислам шиитов, Нью-Хейвен, Коннектикут: Йельский университет, ISBN 0-300-03531-4.
* Шаухат Али, тысячелетние и мессианские тенденции в исламской мысли (Lahore: Publishers United, 1993 год).
* Timothy Furnish, Holiest Wars: Исламский Махдис, Джихад и Усама бен Ладен (Вестпорт: Преэгер, 2005 год) ISBN 0-275-98383-8.
* Абдулазиз Абдулхусейн Сателина, Исламский мессианство: Идея Махди в twelver Shi’ism (Олбани: Государственный университет Нью-Йоркской прессы, 1981 год) ISBN 0-87395-458-0.
* Сяйх Хисям Каббани, «Подход Армагеддона» (Исламский Высший Совет Америки, 2002 год) ISBN 1-930409-20-6.
* «Махди», Британская энциклопедия, 2008 год.

## Һылтанмалар
* Ismaili Gnosis
Ҫәғәләбиҙәр

**Ҫәғәләбиҙәр** (; ) — Хәрижи ағымдарҙың береһе, *Ҫәғәләбә ибн Ғәмир* (ибн Мәшкәнә) тарафдарҙары (Ҫәғәләби ҡәбилә менән бутамаҫҡа).

## Тарихы
Ҫәғәләбә ибн Ғәмир () башта Әбд әл-Кәрим ибн Ғажрәд һәм ғажрәдиҙәргә эйәрә, әммә һуңынан балалар мәсьәләһендә уның менән ҡараштары айырыла. Ул балаларҙы, улар хәҡиҡәтте инҡар итмәй һәм ғәҙелһеҙлеккә риза була башламайса тороп, иманһыҙ тип иҫәпләүгә ҡаршы була. Ул былай тигән: «Балалар етлеккәнсе һәм уларға ислам динен ҡабул итергә тәҡдим иткәнгә тиклем уларға шәфҡәтлелек йәки дошманлыҡ тураһында ҡарар ҡабул итергә ярамай. Әгәр ҙә ислам динен ҡабул итһәләр, яҡшы булыр, әгәр кире ҡаҡһалар, кафырға әүерелерҙәр»

Икенсе фараз буйынса Ҫәғәләбә ибн Ғәмирҙең һәм ҫәғәләбиҙәрҙең ғажрәдиҙәрҙән айырылыуына сәбәп булып мәһәр мәсьәләһендәге аңлашылмаусанлыҡ тора .

## Ҫәғәләби тармаҡтары
* **Әхнәсиҙәр**
* **Мәбәдиҙәр**
* **Рушшәйдиҙәр, ғүшриҙәр**
* **Шәйбәниҙәр**
* **Мүкрәмиҙәр**
* **Мәғлүмиҙәр** йәки **мәжһүлиҙәр** р.
* **Бидғиҙәр** (Бидғәт һүҙенән).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хәрижиҙәр
*Ғажрәдиҙәр

## Иҫкәрмәләр
Әбделкәрим мәктәбе

**Әбделкәрим мәктәбе** (рус. МОАСОШ с. Абдулкаримово муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районы Әбделкәрим ауылында Йәштәр урамы, 18 адресы буйынса урынлашҡан дөйөм белем биреү учреждениеһы

## Тарихы
Әбделкәрим ауылында башланғыс мәктәп 1924 йылда барлыҡҡа килә. 1945 — ете йыллыҡ, 1962 — һигеҙ йыллыҡ, 1975 йылда урта мәктәп итеп үҙгәртелә.

## Етәкселәре
* Моратова Альбина Шәһит ҡыҙы

## Уҡытыусылары
* Мөхәмәтйәнова Лиза Ғилметдин ҡыҙы — математика, алгебра, геометрия, информатика
* Әбделғәфәров Рәшит Шәрифйән улы — физика, математика, тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы, ойоштороусы
* Әбделғәфәрова Рәсимә Мәжит ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Аҡҡужина Зинфира Ғәзизйән ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Ғәбитов Фирғәт Сәхиулла улы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты етәксеһе
* Ҡасҡынова Гөлсәсәк Сәғит ҡыҙы — балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе
* Моратов Азамат Муса улы — технология, физик культура һәм һынлы сәнғәт уҡытыусыһы
* Моратова Альбина Шәһит ҡыҙы — инглиз теле уҡытыусыһы
* Мостаева Вәзифә Азат ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Мөхәмәтйәнова Зөлфиә Муса ҡыҙы ҡала балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе
* Солтанғолова Рәсимә Нурислам ҡыҙы — башланғыс кластар һәм музыка уҡытыусыһы, директорҙың тәрбиә эше буйынса урынбаҫары.
* Йәнсурина Вәлимә Әхмәт ҡыҙы — биология, география, химия уҡытыусыһы

## Мәктәпте тамамлаусылар
* Солтанов Тәлғәт - Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, СССР-ҙың почетлы доноры, оҙаҡ йылдар Сибай ҡалаһы поликлиникаһының хужалыҡ иҫәбе бүлеге мөдире булып эшләй
*

## Сығанаҡтар
* Мәктәп сайты Сведения об образовательной организации

## Иҫкәрмәләр
Француз көйө (йыр)

**Француз көйө (йыр)** (рус. Французская мелодия (песня)) — 1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт полктарының да ҡатнашыуына арнап халыҡ тарафынан ижад ителгән йыр.

## Тарихы
1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт кавалерия полктары яугирҙары күрһәткән батырлыҡтар бөгөн дә халыҡ хәтерендә һәм телендә. Батшаның 1812 йылдың 8 авгусындағы указы нигеҙендә 1812 йылғы Ватан һуғышына Ырымбур губернияһынан 40 кавалерия полкы оҙатыла, шуларҙың 28-е — башҡорт полктары. Башҡорттар һуғышҡа үҙ аттары менән, тейешенсә кейенеп бара, һәр яугир үҙе менән уҡ-һаҙағын да, хатта ҡурайын да алырға онотмай. Шуға ла көнбайыш халҡы башҡорт яугирҙарын антик мифологиялағы уҡ-һаҙаҡлы малай ҡиәфәтендәге Мөхәббәт аллаһы исеме менән Төньяҡ амурҙары тип атай башлай. Тәүге мәлдә Наполеон ғәсҡәре һалдаттары уҡ-ян менән ҡоралланған сәйер кейемдәге яугирҙарҙы тиҙ арала еңергә иҫәп тота. Әммә башҡорттар, һунар мәлендәгесә ҡамалған дошманға ямғырҙай уҡ яуҙырып, күҙ асырға ла ирек бирмәйенсә уларҙы юҡ итә. Тыуған илдәрендәге кеүек, ял ваҡыттарында айырылғыһыҙ дуҫы, моңдашы булған ҡурайын алып, уйнап күңелдәрен йыуата, дошманды еңеп ҡайтыуына инаныс менән туған моңдарын сит тарафтарҙа яңғырата.

## Йырҙың тексы
**Француз көйө (йыр)**

: Ҡыҙыл ғына менән Яйыҡ һыуы,
: Салт аяҙ көн булмай, туңмай ҙа,
: Беҙ китә лә тип үк иламағыҙ,
: Илаһағыҙ юлым уңмай ҙа.

: Беҙ китәбеҙ инде, ай, үҙебеҙ,
: Алыҫ ҡалыр тыуған илебеҙ.
: Беҙ килә лә тип үк, ҡарай-ҡарай,
: Тилмерер ҙә ике күҙегеҙ.

: Атҡа ғына мендек беҙ үҙебеҙ,
: Ҡалманымы әйтер һүҙегеҙ?
: Ҡалһа ҡалһын әйтер һүҙҙәрегеҙ,
: Сабырһыҙ ҙа булмаң үҙегеҙ.

«Любезные вы мои» китабында 1836—1839 йылға тиклем иҫән булған яугирҙар батшаның икешәр көмөш миҙалы: «За взятие Парижа 19 марта 1814 года» һәм «В память войны 1812 года» менән бүләкләнгән яугирҙарҙың исемлеге бирелә. Исемлектә 15-се башҡорт полкы (6-сы башҡорт кантоны) яугирҙарының да исем-шәрифтаре лә бар. Бына уларҙың бер нисәһе: Баймаҡ районының **Иҫән** ауылынан зауряд-хорунжий Ишбирҙе Моталлапов (хәҙер уның туған-тумасаһы Ишбирҙиндар фамилияһын йөрөтә), Бурансы Ҡаҙаҡбаев, Иҫәнғол Сакиев, Мөхәмәтәмин Ҡотанов; **Темәстән** — урядник Исмәғил Иҫәнғолов, Ирназар Илбаҡтин, Юныс Рахманғолов, Исламбай Мәһәҙиев, Алтынса Мамелин, урядник Иблеәмин Бикбулатов.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт уғы
* Төньяҡ амурҙары
* Һаҙаҡ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D3%A9%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D2%A1_%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%80%D2%99%D0%B0%D1%80%D1%8B_(%D0%B1%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%8F%D1%83%D0%B3%D0%B8%D1%80%D2%99%D3%99%D1%80%D0%B5)&action=edit
* https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=%D2%BA%D0%B0%D2%99%D0%B0%D2%A1&action=edit
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%80_(%D0%B9%D1%8B%D1%80)
## Сығанаҡтар
* Йырҙар. Алтынсы баҫма. Төҙөүсеһе Хөрмәт Бткҡолов. Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте.1984. — 624 бит. Т. 50 000 экз.
* Любезные вы мои. составитель А. З. Асфандиаров.— Уфа. Китап. — 1992. Т.15 000. стр.240. ISBN 5-295-01085-6
1-се Этҡол мәктәбе

**1-се Этҡол мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының 1-се Этҡол ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе

## Тарихы

## Етәкселәре
* Мәхмүтов Шамил Азат улы

## Уҡытыусылары
* Ғүмәрова Вәлиә Зөбәйер ҡыҙы — тарих уҡытыусыһы
* Дәүләтбаева Фәнисә Әмир ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Ишҡыуатова Гүзәл Айҙар ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Мәхмүтов Шамил Азат улы — тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы
* Мәхмүтова Фәнүзә Фирғәт ҡыҙы — математика уҡытыусыһы
* Мәхмүтова Яҙгөл Уйылдан ҡыҙы — педагог-психолог.
* Солтангәрәев Фәнзил Фәрғәт улы — математика һәм информатика уҡытыусыһы
* Йортбәков Рәсих Рәсүл улы — физик культура һәм тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре уҡытыусыһы

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы
* Галин Салауат Әхмәҙи улы — филология дфәндәре докторы, бында ете йыллыҡ мәктәптә уҡыған
* Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы
* Ҡарағолова Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы (18 май 1964 йыл) — педагог, Бөрйән районы Байназар урта мәктәбенең башҡорт теле уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010).
*

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* 1-се Этҡол

## Һылтанмалар
* Мәктәп сайты Сведения об образовательной организации

## Иҫкәрмәләр
Сәбәғиҙәр

**Сәбәғиҙәр** (), «**етеселәр**» — исмәғили шиғыйлыҡтың тармағы, VIII быуат аҙағында — IX быуат башында исмәғилиҙәрҙә имамлыҡты мираҫ итеп алыу проблемаһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

## Тарихы
Сәбәғиҙәр Мәһди һынында ҡайтыуы көтөлгән *Мөхәммәт ибн Исмәғил ибн Жәғәфәрг*ә тиклем ете имамдан торған вариҫлыҡты таныйҙар. *[[Шиғый-ун икеселәр|Иҫнәғәшәриҙәр]]* (егермеселәр) терминынан айырмалы рәүештә, *сәбәғи* термины урта быуат ғәрәп текстарында осрамай. Күрәһең, ул хәҙерге ғалимдар тарафынан беренсе терминға оҡшаш итеп уйлап сығарылғандыр.

Термин йыш ҡына исмәғилилекте билдәләү өсөн ҡулланыла, әммә был дөрөҫ түгел, сөнки Бөхра ла, Хужа Исмәғили ҙә ете имамды иҫәпкә алмай. Был термин исмәғилилек үҫешенең иң иртә стадияһына ғына ҡулланыла ала, шул осорҙа улар Хәсән ибн Алиҙан башлап һәм Мөхәммәт ибн Исмәғилгә тиклем генә ете имамдан торған теҙмәне иғлан итә.

Ҡармат (ҡармати) йәмәғәттәре генә ете имамдан торған башланғыс инанысты һаҡлап ҡалған, ә исмәғилиҙәрҙең фатими тармағы етенсе имам теҙмәһен дауам иткән. 830 йылда сәбәғиҙәр (ҡарматтар) Мәккәгә һөжүм итә һәм Ҡара ташты алып китә.

## Юҡҡа сығыуы
X быуатта хәҙерге Бахрейн территорияһында агрессив дәүләт барлыҡҡа килгән. Сәбәғиҙәр XI быуат аҙағында аҡрынлап башҡа шиғый тармаҡтарына инеп, юҡҡа сыға. Исмәғилиҙәрҙең *низари* тармағы лидеры Аға-хан IV 49-сы имам тип һанала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ун ике имам
* Шиғыйҙар
* Исмәғилилек

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Сету леэло

**Сету леэло** () Эстонияның көньяҡ-көнсығышында йәшәгән сету халҡының традицион күп тауышлы халыҡ йырлауы стиле. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, *сету леэло* 1000 йылдан ашыу билдәле.

2009 йылда был йырлау стиле Европала ЮНЕСКО-ның матди булмаған бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелде.

## Тасуирламаһы
Сету леэлоға, беренсе сиратта, a cappella йырлау хас.

Бынан тыш, сету леэло солист менән хорҙың сиратлашып йырлауы менән характерлана: ғәҙәттә, солист башта ябай мотив йырлай, ә хор фраза аҙағында уға ҡушыла һәм ҡушымтаны ҡабатлай. Шулай уҡ солист импровизациялау хоҡуғына эйә. Ҡайһы бер йырҙарҙа хор солисттан әкренерәк, моңлораҡ һәм ритмик тотороҡлораҡ йырлай.

Йырҙарҙы башлыса ҡатын-ҡыҙҙар башҡара.

## Иҫкәрмәләр
Бөтә донъя сиған теле көнө

**Бөтә донъя сиған теле көнө** сиған телен, мәҙәниәтен һәм мәғарифен популярлаштырыуға булышлыҡ итә . Ул 2009 йылдан башлап йыл һайын 5 ноябрҙә билдәләнә. Хорватия парламенты уны 2012 йылда рәсми рәүештә таный, ә ЮНЕСКО 2015 йылда 5 ноябрь көнөн бөтә Донъя сиған теле көнө тип иғлан итә. 2018 йылға ҡарата Европа Советының 16 дәүләт-ағзаһы сиған телен Европа төбәк телдәре йәки аҙсылыҡ телдәре хартияһына ярашлы аҙсылыҡ теле тип таный.

## Тарихы
2008 йылдың 5 ноябрендә Хорватияның башҡалаһы Загребта, тәүге сиған-хорват һәм хорват-сиған һүҙлегенең презентацияһы ваҡытында, бөтә донъянан сиған общинаһы вәкилдәре һәм хорват йәмәғәтселеге вәкилдәре 5 ноябрҙе Хорватия Республикаһында сиған теле Көнө тип иғлан иткән хартияға ҡул ҡуя. Әлеге һүҙлекте сиған ғалимы һәм сәйәсмәне Велько Кайтази яҙған. Хартияға ҡул ҡуйыу шул уҡ Велько Кайтази һәм «Кали Сара» хорват мәғариф ассоциацияһы тарафынан ойошторола. Хартияға 150-гә яҡын кеше ҡул ҡуя.

2009 йылда Загребта 3 ноябрҙән 5 ноябргә тиклем үткән сиған телен стандартлаштырыу һәм кодлаштырыу буйынса Бөтә донъя симпозиумы ваҡытында халыҡ-ара сиғандар союзы һәм Хорватияның «Кали Сара» рома мәғариф ассоциацияһы 5 ноябрҙе сиғандар йәшәгән бөтә илдәрҙә Бөтә донъя сиған телен таныу тураһында белдереү менән сығыш яһайҙар. Был ваҡиға шулай уҡ был датаның беренсе рәсми байрамын билдәләй.

## Халыҡ-ара танылыу
Хорват парламенты бер тауыштан (122 тауыш менән) 2012 йылдың 25 майында 5 ноябрҙә Бөтә донъя сиған теле көнөн байрам итеү буйынса халыҡ-ара башланғысты хуплай һәм донъяла бындай ысул менән эшләгән беренсе парламент була. Ул шулай уҡ башҡа милли парламенттарҙы, халыҡ-ара институттарҙы һәм ойошмаларҙы, шулай уҡ донъялағы бөтә изге ихтыярлы кешеләрҙе инициативаға ҡушылырға саҡырҙы.

Хорватия тәҡдиме буйынса ЮНЕСКО 2015 йылда 5 ноябрҙе Бөтә донъя сиған теле көнө тип иғлан итә.

## Иҫкәрмәләр
Ҡотдосов

**Ҡотдосов** — ир-ат фамилияһы.  Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Ҡотдосова**  — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Ҡотдосов Наил Яҡуп улы — ғалим-зоотехник, яҙыусы һәм журналист.
------------
* Ҡотдосова Шәфиҡа Йософ ҡыҙы — йырсы (лирик-колоратуралы сопрано), пианиносы,
Байыш мәктәбе (Баймаҡ районы)

**Байыш мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Байыш (Баймаҡ районы) ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе

## Тарихы
Баймаҡ районы Байыш ауылында беренсе башланғыс мәктәп 1917 йылда асыла. Икенсе сығанаҡтар буйынса Байыш мәктәбе 1919 йылда асылған. Иҫке мәсетте мәктәп бинаһы итеп файҙаланалар.  Совет власы урынлаштырылғандан һуң, мәктәптә уҡытыу Ғәрәп яҙмаһы буйынса алып барыла. Был мәктәп 1930 йылға тиклем эшләй.
Мулла *Арғынбаев Солтангәрәй Хәниән улы беренсе ауыл уҡытыусы* була. Ул ағаһы Фәхретдин менән Троицк мәҙрәсәһендә белем ала.

Башланғыс мәктәп булараҡ 1939 йылға тиклем эшләй. Ә 1939 йылдан 1966 йылға тиклем мәктәп ете йыллыҡ мәктәп була.  Балалар яҡын-тирәләге ауылдарҙан: **Ҡарамалы**???, Үҙән, Баймырҙа һәм Йомаш ауылдарынан уҡырға килә. Уҡыусылар күп булғанлыҡтан, йәнәш кластар ойошторола.

Беренсе дипломлы белгес - Раҡаев Зыяитдин Ҡорбанғәле улы (Баймырҙа ауылынан), ә Ейәнсура районы Айыу ауылы ҡыҙы Әминева Зәйнәп Ырымбур Башҡорт педагогия институтын тамамлаған икенсе белгес була, ул 1936 йылдан 1956 йылға тиклем эшләй.

1962—1963 уҡыу йылында 7 йыллыҡ мәктәп 8 йыллыҡ мәктәп итеп үҙгәртелә.  Совет власының 50 йыллығына 1966 йылда яңы мәктәп төҙөлә (1966 — 1993). Тәүге йылдарҙа 180-гә яҡын уҡыусы белем ала, 14-тән ашыу уҡытыусы эшләй.

1986 йылда урта дөйөм белем биреү мәктәбенә әүерелә 2011 йылдан — төп мәктәп.

## Етәкселәре

* Әминева Зәйнәп Ишмырҙа ҡыҙы (1944 — 1946)
* Хәсәнов Солтан Ҡужахмәт улы (1962 — 1967). 
* Шәйәхмәтов Сабирйән Харрас улы
* Мәзитов Урал Таһир улы (1972 — 1977, 1983 — 2003)
* Мәзитов Мансур Урал улы (2003 — 2006)
* Мортазин Фәнил Иҙрис улы (2007 йылдан)

## Уҡытыусылары

* Ульябаев Кутлоюл Әбелхәй улы
* Хәмитов Нурислам Аллабирҙе улы
* Әҙеһәмова Әсмә Бәхтиғәни ҡыҙы
* Иҫәнгилдин Ғиниәтулла Сәғитулла улы
* Раҡаев Зыяитдин Ғали улы
* Күгешевтар (исемдәре билдәһеҙ)
* Айытбаев Шакирйән
* Әминева Зәйнәп Ишмырҙа ҡыҙы (1936 йылдан 1956 йылға тиклем)
* Мортазин Фәнил Иҙрис улы — география, физика, физик культура уҡытыусыһы
* Мортазина Нурия Ғамман ҡыҙы — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Зәйнуллин Сабир Ҡадир улы — тарих, йәмғиәтте өйрәнеү һәм физкультура, технология, тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре, һынлы сәнғәт уҡытыусыһы
* Әлибаева Зифа Сәғәҙи ҡыҙы — инглиз һәм немец телдәре уҡытыусыһы, ОДНК
* Рәхмәтуллина Әминә Нәбиулла ҡыҙы — рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы
* Хәсәнова Мәрйәм Әхмәҙиә ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы
* Хәсәнова Гөлназ Булат ҡыҙы — башланғыс кластар уҡытыусыһы

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Хәлилова Миңзәлә Вәсил ҡыҙы

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Байыш

## Һылтанмалар
* Архив материалдары [file:///C:/Users/Admin/Downloads/Архивные%20данные%20о%20школе.pdf Архивные данные о школе.pdf]
* Мәктәп сайты Школа МОБУ ООШ дер. Баишево

## Иҫкәрмәләр
Ибн Мәжа сүнәне

**Ибн Мәжа сүнәне** (; ) — Ибн Мәжа тарафынан яҙылған хәҙистәр йыйынтығы, ул иң абруйлы алты сөнни хәҙистәр йыйынтығы иҫәбенә инә (Күтүб әс-ситтә).

## Эстәлеге
Йыйынтыҡта 4000-дән ашыу хәҙис, улар 32 китапҡа (күтүб) һәм 1500 бүлеккә  бүленгән. Унда ышаныслы хәҙистәр генә түгел, «ҙәғиф»тәре лә  күрһәтелгән . Күпселек сөнни дин белгестәре был йыйынтыҡты иң абруйлы алты хәҙис йыйынтығы араһында алтынсы урынға ҡуя (Күтүб әс-ситтә). Ҡайһы бер дин белгестәре (Мөхөтдин ән-Нәүәүи һәм Ибн Хәлдүн) «Сүнән»де абруйлылар исемлегенән сығара, башҡалары уны йә Имам Мәлик Мүвәттәһе, йәки  әд-Дәрими сүнәне менән алмаштыра. Тәүге тапҡыр рәсми рәүештә ул Күтүб әс-ситтәгә XI быуатта ислам дин белгесе  тарафынан индерелгән).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сәхих
* Күтүб әс-ситтә
* Әт-Тирмизи сүнәне
*Әбү Дауыт Сүнәне

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Сәкинә Исмаилова

**Сәкинә Ғүлү ҡыҙы Исмаилова** йырсы, муғам оҫтаһы, Әзербайжан Республикаһының халыҡ артисы. (1992), «Шөһрат» ордены кавалеры (2016).

## Тормошо
Сәкинә Ғүлү ҡыҙы Исмаилова 1956 йылдың 24 февралендә тыуған.

Асаф Зәйналлы исемендәге музыка мәктәбен тамамлаған (1974), Әзербайжан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты уҡыуын тамамлаған (1990). Атҡаҙанған артист (1989), Халыҡ артисы (1992) Сәкинә Исмаилова Кавалала мугам башҡарған беренсе ҡатын-ҡыҙ була.

Опера һәм балет театры сәхнәһендә күпселек мугам операларында төп партияларҙы — «Ләйлә һәм Мәжнүн» — Мәжнүн, «Кәләш ҡаяһы» — Гөлбаһар, Ғашиҡ Кәриб — Шаһсәнәм һ.б. ролдәрен башҡара.

Сәкинә Исмаилова, халыҡ йырҙарын һәм муғамдарын алмаштырғыһыҙ башҡарыусы, донъяның күп илдәрендә — Иранда, Төркиәлә, Ираҡта, Сәғүд Ғәрәбстанында, Вьетнамда, Японияла, Һиндостанда, Австрияла, Германияла, Нидерландта, Швецияла, Францияла, Норвегияла, Данияла, Венгрияла, Люксембургта, АҠШ-та әзербайжан муғам сәнғәтен данлай, күп тапҡырҙар ул юғары кимәлдә сығыш яһай. Сәкинә Исмаилова тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар муғам триоһын ойошторған, һуңғы йылдарҙа был ҙур булмаған коллектив менән бер нисә сит илдә сығыш яһай.

Тәжрибәле муғам оҫтаһы рәсми дәүләт һәм юбилей сараларында әүҙем ҡатнашып ҡына ҡалмай, һуңғы йылдарҙа Гейдар Алиев исемендәге Һарайҙа һәм Әзербайжан Дәүләт Филармонияһында ул шулай уҡ үҙенең соло концерттары менән тамашасыларҙың һөйөүен яулай. Сәкинә Исмаилова Әзербайжан мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты һәм Әзербайжан Милли Консерваторияһында уҡыта. Уның тәрбиәләнеүселәре бөгөн төрлө музыкаль коллективтарҙа уңышлы сығыш яһай һәм популярлыҡ менән файҙалана. Президент и.иванов исемендәге премия лауреаты. 2016 йылдың 24 февралендә әзербайжан муғам сәнғәтен үҫтереүҙәге һәм пропагандалауҙағы ҡаҙаныштары өсөн «Шөһрат» ордены « Фиҙакәр Хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

Әзербайжан Республикаһы Президентының шәхси стипендияһына лайыҡ була.

## Фильмографияһы
* Ғәзәлхан (фильм, 1991)
* Хажи Ариф (фильм, 1995)
* Нәриман Әлиев (фильм, 2005)
* Беҙ ҡайтырбыҙ (фильм, 2007)
* Муғам (тапшырыу, 2007)
* Халыҡ бейеүҙәре (фильм)

## Һылтанмалар

## Тышҡы һылтанмалар
*
Европа союзының әҙәбиәт буйынса премияһы

**Европа союзының әҙәбиәт буйынса премияһы** (EUPL) — Европала иң яҡшы яңы яҙыусы-фантастарҙы таныу буйынса йыл һайын тормошҡа ашырылыусы инициатива. 2009 йылда ойошторолған. Европа союзының «Ижади Европа» программаһы менән тәьмин ителә, Европа комиссияһыбарлыҡҡа килтергән Консорциум тарафынан көйләнә. Консорциумға Европа китап һатыусылар федерацияһы, Европа яҙыусылар советы һәм Европа нәшриәтселәр федерацияһы инә. Консорциумдың милли жюри булдыра һәм бүләкләү ойоштора.

Премияның маҡсаты — «йәмәғәтселектең иғтибарын европа заманса әҙәбиәтенең нәфис проза өлкәһендәге төрлөлөгөнә йүнәлтеү». Шулай уҡ Европала әҙәби әҫәрҙәрен алға сығарыу һәм «башҡа илдәрҙең нәфис әҫәрҙәренә ҡыҙыҡһыныу уятыу». Премияға тәҡдим ителгән әҫәрҙәр премия үткәрелгәнгә тиклем биш йыл эсендә баҫылып сығырға тейеш. Еңеүсе китаптар сит телдәргә тәржемә итеүҙә Европа Комиссияһы ярҙамын ала.
Ляля Чёрная

**Ляля Чёрная** (ысын исеме **Надежда Сергеевна Хмелева**; 15 февраль 1909 йыл — 2 сентябрь 1982 йыл) совет театр һәм кино актрисаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1960), театры артисы, бейеүсе, сиған йырҙарын һәм романстарын башҡарыусы.

## Биографияһы

1909 йылда Нальчик.

13 йәшендә беренсе тапҡыр профессиональ сәхнәгә Поляков хорында бейеүсе сифатында сыға, унда «Ромэн» театры асылғанға тиклем эшләй. 1931 йылда нигеҙләнгән көндән алып 1972 йылға тиклем Ляля Чёрная «Ромэн» театрында эшләй. Театр спектаклдәрендә 35-тән ашыу роль уйнай, «Һуңғы табор» фильмында Альта ролен башҡара.

Эстрада бейеү манераһының формалашыуына ҙур йоғонто яһай.

Новодевичье зыяратында (2-се участка, 17-се рәт, 12-се ҡәбер) улы һәм ире Николай Хмелев янында ерләнгән.

### Шәхси тормошо
Шәхси тормошон күренекле театр һәм кино актерҙары И. Ром-Лебедев, Михаил Яншин, Николай Хмелев Евгений Весник менән бәйләй.

Улы — Алексей Николаевич Хмелев (1943—2002).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәр
— РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (8 март 1960 йыл) — *совет сәнғәте өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн*

## Театрҙағы ролдәре
А. Германдың «Тәгәрмәсле тормош» (*Грина*); А. Пушкиндың «Сиғандар» әҫәре буйынса (*Земфира*); Г. Лорканың «Ҡанлы туй» (*Кәләш*); Мериме новеллаһы буйынса И. Ром-Лебедевтың «Трианана Кармен» (*Кармен*); А. Афиногеновтың «Бөтәһе лә һинең хаҡта» (*Люба*); И. Ром-Лебедевтың «Сатырҙар ҡыҙы» (*Инка*); Н. Лесковтың «Грушенька» повесы буйынса (*Грушенька*); Кришан Чандрҙың романы буйынса Р. Тихомировтың «Лачи» (*Роши*) һәм башҡа спектаклдәрҙә ролдәр уйнай.

## Кинолағы ролдәре
* 1928 —Тере мәйет — сиған хоры бейеүсеһе
* 1935 — Һуңғы табор — *Альта*
* 1973 — Ялҡын — *Андрейҙың әсәһе*
* 1975 — Хәлеүәнең тәме — *сиған ҡыҙы*
* 1976 — Табор һауаға китә — ҡарт сиған ҡатыны
* 1979 — Ярылған күк йөҙө — *Микитична*
* 1982 — Мөхәббәткә ҡыҫҡаса ҡулланма — баҙарҙағы арбаусы
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сиған бейеүе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* И. И. Ром-Лебедев. От цыганского хора к театру «Ромэн». — Москва: Искусство, 1990.
* Е. Весник. Дарю, что помню: Мемуары народного артиста. — Москва: Вагриус, 1993.

## Һылтанмалар
* Наша Ляля
* Заметка о цыганском танце в кинофильме «Последний табор»
Душан Йовановичты үлтереү

**Душан Йовановичты үлтереү** () 1997 йылдың 18 октябрендә Белград үҙәгендә булған резонанслы енәйәт, уның барышында ике 17 йәшлек наци-скинхед 13 йәшлек сиған малайын үлтерә. Душан Йовановичты үлтереүҙең берҙән-бер сәбәбе — уның этник сығышы.

## Үлтереү
13 йәшлек Душан Йованович ғаиләһе менән бергә Белград урамындағы бер йортта йәшәй, әлеге йорт Белградтағы «Славия» майҙанынан яҡын ғына урынлашҡан була.1997 йылдың 18 октябрендә кисен үҫмерҙең атаһы Александр уға бер аҙ аҡса бирә һәм яҡындағы аҙыҡ-түлек магазинына «Кока-кола» шешәһен алырға ебәрә. Юлда Душанға *скиндхеттарҙың үтә уң хәрәкәтенең* ике ағзаһы һөжүм итә, улар иҫерек хәлдә була. Үҫмерҙең сиған сығышлы икәнен белгәс, улар уның аҡсаһын талап алалар, ергә йығып, итектәре менән тибә башлайҙар һәм ,һыу үткәргес торбаның өҙөлгән киҫәге менән туҡмайҙар. Язалау малай йәшәү билдәләрен күрһәтеүҙән туҡтағансы дауам итә. Душан муйыны һыныуынан шунда уҡ вафат була.

## Ҡулға алыу һәм язалау
Енәйәт ҡылғандан һуң бер нисә сәғәт эсендә полиция үлтереүгә ҡатнашлығы булған ике 17 йәшлек үҫмерҙе ҡулға ала: Милан Чуич һәм Иштван Фендрик, улар икеһе лә Земундан булалар. 1998 йылдың мартында Белград район суды тарафынан улар Югославияла бәлиғ булмағандар өсөн шул ваҡыттағы иң юғары язаға — 10 йылға колонияға ябыу язаһына — тарттырыла. Енәйәтселәр Валево ҡалаһының холоҡ төҙәтеү учреждениеһына ебәрелә. Һуңыраҡ суд хөкөмдө йомшарта: Фендрик — 2004 йылдың 1 апрелендә, Ә Чуич шул уҡ йылдың 30 апрелендә азат ителә.

Үлтерелгәндән һуң дүрт йыл үткәс, Фендрик урындағы «НИН» исемеле аҙналыҡҡа интервью бирергә ризалаша. Ул ниндәй ҙә булһа сәйәси партия ағзаһы, неонацист, шулай уҡ «Рад» футбол клубының фанат радикалдары ағзаһы (ҡайһы бер киң мәғлүмәт саралары фаразлауынса) түгеллеген раҫлай, әммә енәйәт эшләгән ваҡытта *үтә уң ҡарашта* булыуын таный. Интервью барышында, шулай уҡ азат ителгәндән һуң, Фендрик үҙенең енәйәте өсөн тәүбә итә. Чуич иһә асыҡтан-асыҡ выждан ғазабы кисермәүен белдерә.

## Эҙемтәләре
Душан Йовановичты үлтерелгәндән һуң ике көн үткәс ерләйҙәр. Малай менән хушлашыу тантанаһына йөҙләгән битараф булмаған ҡала халҡы килә.

Душандың үлеме Йовановичтар ғаиләһендә һуңғы фажиғәле ваҡиға түгел. Малайҙың үлеменән һуң өс йыл үткәс, тыуған һеңлеһе Кристина әйтеүенсә, улының үлеме менән килешә алмаған әсәһе бер нисә тапҡыр үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташа: тоҙ кислотаһын эсә, таблеткалар йота, ә 2015 йылдың 12 июлендә, Душандың вафатына 18 йыл тулыр алдынан, уны аҫылынып үлгән килеш табалар. Душан үлгәндән һуң өс йыл үткәс, атаһы беренсе инфаркт кисерә, һуңыраҡ тағы бер нисә йөрәк өйәнәге була, баш мейеһенә ике тапҡыр ҡан һауа, һөҙөмтәлә тромбоз арҡаһында ике аяғын да юғалта; 2016 йылдың аҙағында вафат була.

2007 йылдың 18 октябрендә, фажиғәнең 10 йыллығы көнөндә, Белград урамындағы 33-сө йорт фасадында (ошо йорт ҡаршыһында Душан Йованович үлтерелә) Сербия президенты Борис Тадич үҫмер иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ аса. Уны ҡуйыу инициаторы булып *Сербия сиғандары союзы* тора, ә уның рәйесе Райко Джюрич, был иҫтәлекле урын шәфҡәтлелек, аңлау һәм мөхәббәт символына әйләнәсәк, тип һыҙыҡ өҫтөнә ала.

## Иҫкәрмәләр
Мөржиғиҙәр

**Мөржиғиҙәр, әл-мөржиғәт** ( — *кисектереүсе, көттөрөүсе*; ) — фани донъяла кешенең хәле тураһында фекерҙе Ҡиәмәт көнөнә тиклем «кисектереп торола» тип һанаған ислам ағымдарының дөйөм атамаһы.

## Тасуирламаһы
Мөржиғиҙәр, кешенең гонаһ ҡылыуы уның иманына бер нисек тә ҡағылмай, һәм уға зыян килтермәй, тигән фекерҙе яҡлаған.

Шул рәүешле мөржиғиҙәр ауыр гонаһтар ҡылыу кешене исламдан сығара тип раҫлаған хәрижиҙәргә ҡаршы ҡуйыла. Мөржиғиҙәрҙең фекере сөнни тәғлимәткә ҡаршы килә, сөнниҙәргә ярашлы, диндарҙарҙың ғәмәлдәре уларҙың ниәттәренән килә улар тығыҙ бәйләнештә тора һәм шәриғәткә ярашлы башҡарылырға тейеш.

## Тарихы
Мөржиғилек идеяһын беренсе булып Али ибн Әбү Талиптың ейәне — Хәсән ибн Мөхәммәт ибн Али формалаштыра, ул 690-сы йылдарҙа Әл-Күфәнең һәм Хәлифәлектең башҡа ҡалаларының алисылары яҡлыларға хат менән мөрәжәғәт итә . Хәсән ибн Мөхәммәт Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифәне үлтереүселәрҙең ғәмәлдәрен хөкөм итеүҙән баш тарта һәм алисыларҙы Өмәүиҙәр менән компромисс юлына баҫырға саҡыра.

Ул шулай уҡ, Шәһәҙәт әйткән һәр кешене мосолман тип иҫәпләргә кәрәк, тигән фекерен белдерә.

Мөржиғилек тиҙ арала — Ираҡта, унан Хәлифәлектең көнсығыш провинцияларында тарала. «Кисектереп торолоу» идеяһы Өмәүиҙәр идара иткән дәүерҙә актуаль була, ә уларҙың төшөрөлөүе менән ул догматика өлкәһенә күсерелә һәм «иман» төшөнсәһен билдәләүгә бәйле була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хәрижиҙәр
* Сөнниҙәр
* Шәриғәт
*Өмәүиҙәр хәлифәлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Прозоров С. М. Ал-Мурджиа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 172. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* 
*