open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғилмияза (йыр)

**Ғилмияза** — башҡорт халыҡ йыры. Оҙон көй.

## Тарихы
«Ғилмияза» йыры тәүге тапҡыр 1894 йылда С.Г.Рыбаков тарафынан Орск өйәҙендә (Рәмиевтәрҙең Солтан приискыһында) йырсы Абдрахман Үҙәнбаевтан яҙып алына һәм «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән» китабында баҫтырыла. «Ғилмияза» йырының легендаһы һәм тексы XX быуаттың 20-се йылдарында М. А. Буранғолов тарафынан яҙып алына. Артабанғы яҙмалар Ғәйнан Әмири (1939 йылда К. М. Дияров һүҙҙәренән), Х. Ф. Әхмәтов, А.С. Ключарев, Л. Н. Лебединский, Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан яҙып алынған.

«Ғилмияза» йыры яҡынса XVI быуатта ижад ителә. Йырҙа героиняның замандаштары булараҡ  Бикбау бей һәм Иҫке бей телгә алына. М. А. Буранғолов раҫлауынса, «Ғилмияза» йырын бөрйәндәр араһында билдәле халыҡ йырҙарын башҡарыусы Ғилмияза сығарған, ул йырҙа үҙенең ҡаҙаҡтарҙа тотҡонлоҡта булған тормош осорон бәйән иткән. 
Дияров фекеренсә, әҫәрҙең сюжеты бала сағында сит илгә алып киткән һәм тыуған төйәген һағынып, тыуған ере тураһында йыр сығарған Нуғай даруғаһы Ҡарағай-Ҡыпсаҡ волосы Таһир ауылынан Ғилмияза исемле 8-9 йәшлек ҡыҙҙың фажиғәле яҙмышы менән бәйле.

## Риүәйәт
Легенда Ғилмияза исемле ҡыҙҙың урланыуы һәм сит илгә һатылыуы тураһында хикәйәне бәйән итә. Ул ҡаҙаҡ далаларына барып сыҡҡас, тыуған яғын һағынып, башҡорт йырҙарын йырлай. Уның йырын ишетеп, шул яҡтарҙа осраҡлы ғына килеп эләккән башҡорт был хаҡта ҡыҙҙың ата-әсәһенә хәбәр итә. Күсмә тормоштағы батырҙар бергә йыйылып, Ғилмиязаны тыуған яғына алып ҡайталар. 1894 йылда С.Г.Рыбаков тарафынан хәҙерге Баймаҡ районының Солтан приискыһында Абдрахман Үҙәнбаевтан яҙып алынған ошондай иҫкәрмә бар: «Ғилмияза — юлбаҫар урлаған ҡыҙҙың исеме, һуңынан уны тапмағандар». 
## Йырҙың үҙенсәлеге
Йыр лирик-драматик характерҙа. Йыр ике ҙур һөйләмдән торған һәм 2‑се һөйләме үҙгәртеп ҡабатлауға ҡоролған период формаһында ижад ителгән. Көйгә киң диапазон (яҡынса 2 октава), ҡатмарлы һәм виртуоз орнаментика, юғарыға һәм түбәнгә һикерештәр, мәғәнәле паузалар, төрлө регистрҙарҙың контраслығы хас.
## Башҡарыусылары
Башҡарыусылар араһында Ә. С. Шайморатова, Ф. Ә. Килдейәрова, И. И. Дилмөхәмәтов (инструменталь вариант), Әлфиә Мырҙабаева. Тауыш һәм фортепиано өсөн йыр Р. Ә. Мортазин тарафынан эшкәртелгән. «Ғилмияза» көйө А. С. Ключаревтың «Горная быль» балетында, А. М. Ҡобағошовтың Симфоник поэмаһында ҡулланылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар
* 
* Легендалар һәм риүәйәттәр  (нерабочая ссылка)
* Йөҙ йыр  
* Баш бит
Ирәндек (боҙ һарайы)

**«Ирәндек» боҙ һарайы** — Башҡортостандың Сибай ҡалаһында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 500 урын, 2010 йылдың 30 декабрендә асыла. Төп функцияһы — шайбалы хоккей буйынса уйындар, фигуралы шыуыу, шорт-трек һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ярыштар үткәреү.

## Тарихы һәм характеристикалары
2010 йылдың 30 декабрендә тантаналы шарттарҙа «Ирәндек» боҙ һарайы үҙенең ишектәрен асып, тәүге тамашасыларҙы һәм спорт һөйөүселәрҙе ҡабул итте.
Махсуслаштырылған спорт аренаһы сменаһына хоккей һәм фигуралы шыуыу менән шөғөлләнгән 50 кешене һыйҙыра ала. Шорт-трек спорт төрөн үҫтереү өҫтөндә лә эшләйҙәр бында. Махсус тренажер залдарында шейпинг, көс талап итә торған спорт төрҙәре менән шөғөлләнергә уңайлы шарттар тыуҙырылған.
Спорт һарайының дөйөм майҙаны 4773,6 м², боҙ майҙанының ҙурлығы 60-ҡа 30 м тәшкил итә. Трибуналар 540 кешене һыйҙыра.

Бында шулай уҡ сисенеү бүлмәһе, душ, конькины үткерләү һәм ремонтлау бүлмәһе, медицина пункты, буфет та бар. Боҙҙоң сифатын кәрәкле кимәлдә тотоу өсөн һыуытыу станцияһы һәм махсус боҙ машинаһы ҡулланыла. «Ирәндек» боҙ һарайында үҙенең уйындарын Сибай ҡалаһының «Горняк» хоккей командаһы үткәрә.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө-Арена
* Стәрлетамаҡ-Арена
* Салауат Юлаев спорт һарайы
* Горняк (боҙло арена)
* Салауат (спорт-концерт комплексы)
* Нефтекама боҙ һарайы
* Туймазы-Арена
* Саҡмағош-Арена
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Ирәндек (мәғәнәләр)

**Ирәндек** һүҙе менән башланған мәҡәләләр исемлеге

* Ирәндек — Көньяҡ-көнсығыш Башҡортостандағы тау арҡаһы
* Ирәндек айыуы — Башҡортостандың Баймаҡ районы Күсәй ауылында табылған 5 кг-лыҡ алтын киҫәге.
* Ирәндек (боҙ һарайы) — Сибай ҡалаһындағы боҙ һарайы.
* Ирәндек — 1983 йылда ойошторолған ансамбль.
Староречье Агельдино (мәғәнәләр)

**Староречье Агельдино**
*Староречье Агельдино (Вятка ҡушылдығы)
* Староречье Агельдино
Сухая Берёзовка (мәғәнәләр)

**Сухая Берёзовка**
* Сухая Берёзовка (Берёзовка ҡушылдығы)
* Сухая Берёзовка (Терешка ҡушылдығы)
Горькая 2-се

**Горькая 2-се** — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Горькая йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010500212108200001060
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 108200106
* Бассейн коды — 05.01.05.002
* ГӨ буйынса томы — 08
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Сеул

**Сеу́л** ( *Соуль*  — «баш ҡала») — Корея Республикаһының баш ҡалаһы. Халҡы 10 млн кешенән күберәк.

## Атамаһы
*Соуль* һүҙе Силла периодындағы боронғо корея телендәге *соболь* йәки *сораболь* («баш ҡала») һүҙенән килеп сыҡҡан. Ул ваҡытта был һүҙҙе Кёнджу ҡалаһы, Силланың элекке баш ҡалаһы өсөң ҡулланғандар.

## Климаты

## Тарихы

## Административ бүленеше

Сеул 25 *ку*ға (구 — үҙидара статусына эйә булған муниципаль округ), Кулар 522 *тон*ға (동 — административ район) бүленгән. 13 787 *тхон* һәм 102 796 *пан* .

* Каннамгу (강남구; 江南區)
* Кандонгу (강동구; 江東區)
* Канбукку (강북구; 江北區)
* Кансогу (강서구; 江西區)
* Кванакку (관악구; 冠岳區)
* Кванджингу (광진구; 廣津區)
* Курогу (구로구; 九老區)
* Кымчхонгу (금천구; 衿川區)
* Новонгу (노원구; 蘆原區)
* Тобонгу (도봉구; 道峰區)
* Тондэмунгу (동대문구; 東大門區)
* Тонджакку (동작구; 銅雀區)
* Мапхогу (마포구; 麻浦區)
* Содэмунгу (서대문구; 西大門區)
* Сочхогу (서초구; 瑞草區)
* Сондонгу (성동구; 城東區)
* Сонбукку (성북구; 城北區)
* Сонпхагу (송파구; 松坡區)
* Янчхонгу (양천구; 陽川區)
* Йондынпхогу (영등포구; 永登浦區)
* Йонсангу (용산구; 龍山區)
* Ынпхёнгу (은평구; 恩平區)
* Чонногу (종로구; 鍾路區)
* Чунгу (중구; 中區)
* Чуннангу (중랑구; 中浪區)

## Халҡы
     

## Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр

## Билдәле шәхестәр
* Ли Мин Хо — Көньяҡ Корея актёры.
* Пэ Ён Джун — Көньяҡ Корея актёры.
* Чон Мён Хун — Көньяҡ Корея пианисы и дирижёры.
* Ли Чхон Ён — Көньяҡ Корея футболисы.
* Ли, Джим — америка-корея рәссамы һәм комикстар нәшриәтсеһе.
* Пэк Намджун — америка-корея рәссамы.
* Пак Чэ Сан — Көньяҡ Корея рэперы.
* Пак Чи Сон — Көньяҡ Корея футболисы.
* Пак, Линда — америка телевизион актрисаһы.
* Чон Джи Хун — Көньяҡ Корея йырсыһы, бейеүсеһе, актёры.
* Юн Сон До — Корея шағиры.
* Ли Сын Хун — Көньяҡ Корея конькила йүгереүсеһе.
* Хон Мён Бо — Көньяҡ Корея футболисты и тренеры.
* Чхве Чин-силь — Көньяҡ Корея актрисаһы.
* Ким Хён А — Көньяҡ Корея бейеүсеһе һәм йырсыһы.

## Галерея

File:Aerial view of Seoul 1.jpg|Ҡаланың һауанан күренеше
File:Seoul from the sky.jpg|Сеулдың транспорт инфраструктураһы
File:Seoul Station Train Tracks.jpg|Сеул вокзалы
File:KTX-Sancheon.jpg|Тиҙйөрөшлө тимер юл поезы

File:Korea-Hi Seoul Festival-2006-01.jpg|Hi! Seoul фестивале


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Информация о Сеуле Организация Туризма Кореи 
* Сайт правительства города 
* Фотографии города

### Карты
* Карта Сеула (кор.) 
* Схема сеульского метро
* Карта делового центра Сеула
* Карта Сеула и окраин
Агафониха (Немыд ҡушылдығы)

**Агафониха ** — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға  Немыд йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама  йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010100212111100006239
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111100623
* Бассейн коды — 10.01.01.002
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы

** В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы** — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 495 км өҫтәрәк ҡушыла, Цим йылғаһынан айырыла ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Карповка йылғаһы башынан Карпов һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).

left|thumb|650px|Волга-Дон каналы

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300712107000009550
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 107000955
* Бассейн коды — 05.01.03.007
* ГӨ буйынса томы — 07
* ГӨ буйынса сығарылыш — 0

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* РФ тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Ямантау (йыр)

**Ямантау** (Икенсе исеме **«Йәмәлекәй тауы»**) — башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте

Борон замандарҙа, башҡорттар урыҫ батшалыҡына буйһоноп, байтаҡ йылдар үткәс, беҙҙең олатайҙарҙан алпауыттар, генералдар осһоҙ ғына хаҡҡа ер һатып ала башлағандар. Олатайҙар аҙаҡҡыларын уйлап тормай, ерҙе осһоҙлай ғына биргәндәр. Йә әллә ни ҡәҙәре ерҙе бер ҡаҙаҡ таҡта сәйгә генә һатҡандар, йә тире ҡәҙәре ер һатабыҙ тип, отолғандар. Бик хәйләкәр булғандар шул ер алыусылар. Башҡорт түрәләрен иҫертеп, тире ҙурлыҡ ер алабыҙ тип ер һатып алырға килештергәндәр ҙә, тирене, ҡылдай ғына итеп телгеләп, һүҙып алып киткәндәр. Шулай итеп әллә нисәмә саҡлы дисәтинә ерҙе уратып алыр булғандар. Унан инде шул ерҙәргә йорт-ҡураларын ҡорғандар, заводтар төҙөткәндәр. Беҙҙең эскерһеҙ халыҡ ауыҙ асып торған да ҡалған. Ҡайһы саҡ былай ер һатуға ҡаршы сығыусылар ҙа булған.

Шулай бер ваҡыт Мәскәү яғынан бер алпауыт килә лә, башҡорттарға ҡара сөгөндән ҡойолған оҙон һемәкле сәйнүктәр тараттыра. Башҡорт түрәләрен, байҙарын эсерә. Араҡы менән һыйлап ултыра, ти был. Ул саҡта ер Тамьян-Ҡатай кантонының Ҡатай олоҫона ингән. Әлеге эсеп, ҡыҙып алған башҡорт түрәләре ер һатыу ҡағыҙына тамғаларын баҫалар. Шул саҡ бер егет килеп инә лә, ҡарттарға:

— Ни эшләп һеҙ, олатайҙар, беҙҙең ерҙе һатаһығыҙ? Үҙегеҙҙең балалаларығыҙҙы йөрөр ерҙән, эсәр һыуҙан, аулар кейектән, һоҡланыр ер сәхрә Ямантауҙан мәхрүм итәһегеҙ? — тип әйтә.

— Йәш башың менән ололарға арҡыры төшәһең, — тип егеттең һүҙенә ҡолаҡ һалмағандар тегеләр.

Яҡлаусы таба алмаған йәш егет тауҙарға киткән. Күккә олғашып, болоттарға тейеп торған Ямантауға алыҫтан ҡарап торған-торған да, шул яҡҡа юл алған. Егет тырмаша-тырмаша үрмәләгән. Менеп еткәс, әсәһенән айырылырын белгән сабый һымаҡ, мүкле таштарҙы ҡосаҡлап ятып, үкһеп-үкһеп илаған. Оҙаҡ йәш түккән йәш егет. Ҡайғы моң менән йәнәш йөрөй бит. Егеттең дә хәсрәте күкрәгенән ташып, моң булып сыҡҡан.

## Йырҙың тексы
Йәмәлекәй тауҙы һатҡан, тиҙәр,

Ун ике мең ҡағыҙ аҡсаға.

Йәмәлекәй тауҙы һатҡандан һуң,

Ишетелгән икән батшаға.

Ер алам тип килгән генерал,

Йыйылып-йыйылып килде күп ауыл;

Ямантауға инде барып булмай,

Түңәрәге — кордон-ҡарауыл.

Яман ғына тауҙың үңәрендә

Йондоҙ кеүек ыуаҡ таштар бар,

Ямантауҙы һатып, әрәм үк иттегеҙ,

Һеҙҙән түбән ғәййәр йәштәр бар.

Яман ғына тауҙың үңәрендә -

Бөтә хайуандарҙың төйәге.

Ямантауҙы һатып, әрәм иттек -

Ятып ҡалды батырҙар һөйәге.

## Нотаһы

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.
* Башҡорт легендалары / Төҙ. М. Х. Минһажетдинов, К. Мәргән; инеш мәҡәлә авт. М. Х. Минһажетдинов, Ә. М. Сөләймәнов. — Өфө, Башҡ. китап нәшриәте, 1969.

## Һылтанмалар
*
Әйһәйлүк (йыр)

**Әйһәйлүк** —— башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте
Элегерәк заманда Икенсе Бөрйән ырыуы Мостай ауылында бер һыҙма мыйыҡлы һылыу йәш егет булған. Шаян да, hүҙгә лә оҫта, йырға ла шәп икән, ти. Егет сағында бер йәш кенә сибәр ҡыҙға ғашиҡ булып, уны hәp ваҡыт күргehe килеп йөрөгән. Әммә ҡыҙҙы тап килтереп һөйләшеү бик үк еңел булмаған. Шуға ҡарата шаян йыр ҙа сығарған, хатта.

Бының шаянлығы ғүмергә китә. Һөйгән ҡыҙына өйләнеп, балалар атаһы булғас та, кешеләрҙе көлдөрөп, уларҙың күңелдәрен аса торған булған. Ҡатыны: «Хәҙер ҡартайып, балалар атаһы булып киттең, һыҙма мыйығың да aғapып, терпәйешеп бөттө, үҙең һаман шаяраһың», — ти икән. Шуға көйҙөң исемен: «Әйһәйлүк», йәки «Балалар aтahы» тип алып китә булалар

## Йырҙың тексы
: Иртәнсәккәй тороп, тышҡа сыҡһам,
::::: Әйһәйлүк,
: Бер ҡыҙ килә һыйыр ҙа, ай һәүкәләп,
::: һәпем, һәпәүләкәйем.
: Бер аҙ ғына тороп һөйләшкәнсә,
:::: Әйһәйлүк,
: Ҡарт инәһе йөрөй шул, ай һәүкәләп,
::: һәпем, һәпәүләкәйем.
: Һыҙылып ҡына сыҡҡан, мыйығымды,
:::: Әйһәйлүк,
: Ҡыҙҙар һорай сәсмәүҙә, әй, суғына,
::: һәпем, һәпәүләкәйем.
: Һыҙылып ҡына сыҡҡан, мыйығымды,
:::: Әйһәйлүк,
: Вәғәҙә иттем һөйгән дә ҡыҙыма,
::: һәпем, һәпәүләкәйем.

## Нотаһы

## Әҙәбиәт

* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар
Томан (йыр)

**Томан** — башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте һәм йыры бергә

Тау башындағы энәлек ағасына томан ятһа, был ерҙә толпар ат йоклаған була, тип һөйләй торғайнылар олатайзар. Егет кешегә ошо толпар йоҡлаған ергә баҫырға ярамай. Кыҙ кеше бaҫһa, бер ни ҙә булмай. Әгәр егет кеше бaҫһa, уны һағыш, ҡайғы баҫа, сит ергә китһә, тыуған ерен haғынып hapғая.

Ҡансыра ауылынан Һиҙиәт исемле бер ир-егет ошо толпар йоҡлаған ерҙән үтә. Күпмелер ваҡыттан һуң был Һарғая башлай. Ҡатыны Хәмиҙә бер көн иренә ҡарап йыр йырлай:

Иртә лә генә томан, кис тә томан,

Был томанҡайҙарға ни булған?

Ап-аҡ ҡына егет, һарғайҙың да,

Быйылғы йыл һиңә ни булған?

«Хафаланма, Хәмиҙәм, минең бер ерем дә ауыртмай. Тик ниңәлер эсем бошҡолай», — тигән Һиҙиәт.
Бер мәл, Йәйсән йылғаһы буйында бесән сабып ятҡанда, Һизиәткә әрме хеҙмәтенә китергә саҡырыу ҡaғыҙы килтерәләр. Ул осорҙа хеҙмәткә саҡырылған кеше уҙенең аты, ҡоралы менән китергә тейеш була. Һиҙиәт менән Хәмиҙә икәүләп бик яҡшы ат, yҡ-haҙaҡ әҙерләй. Юлға сығыр алдынан әйләнеп ҡайта алмаҫын һиҙенгәндәй, ҡатынына тебәп, былай тип йырлай:

Иртән дә томан, кистә лә томан,

Был томанҡайҙарға ни булған?

Тауға ла менеп, ташҡа баҫып,

Һин ҡapapһың. йәнем, мин булмам.

Хәмиҙә һығылып илай-илай ирен оҙатып ҡала.
Әрмелә йөрөгәндә Һиҙиәт тағы ла нығыраҡ һарғая. Бер ваҡыт һағышына түҙә алмай ҡатынына хат яҙып ебәрә:

Саҡыра ла кәкүк, һайрай былбыл,
 
Талдар араһында ҡағынып.

Ауырып та ятып һарғайманым,

Мин һарғайҙым һине һағынып.

Һиҙиәткә иленә ҡайтырға насип булмай: әрме ерендә донья ҡуя.

## Нотаһы

## Әҙәбиәт

* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар
* Фольклорный архив Башкирского государственного университета 
* 
*100 көй исемлеге
Юлғотло (йыр)

**Юлғотло** —— башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте

Юлғотло бәләкәйҙән үк бик теремек малай булған, ай үҫәһән көн үҫеп, бик тиҙ егет ҡорона ултырған. Атаһы уны йәштән үк һунарға өйрәткән булған.
Көндәрҙән бер көндө һунарҙа йөрөгәндә, быға ике һылыу ҡыҙ тап була.

— Ни эшләп йөрөйһөгөҙ? — тигэн Юлғотло быларға.

— Еләккә килдек, — тиҙәр тегеләр. — Ә һин үҙең ни эшләп йөрөйһөң?

— Мин һунар тотам, — ти егет, — төлкө атам, ҡуян тотам.

— Мә, ағай, еләк аша, — тиҙәр ҡыҙҙар.

— Миңә еләгегеҙ кәрәкмәй, үҙегеҙ кәрәк, — ти ҙә Юлғотло ҡыҙҙарҙың береһен тотоп та ала. Икенсеһе ҡурҡышынан ҡысҡырып ауылға ҡаса.
Алып ҡалған ҡыҙҙы Юлғотло өйөнә алып ҡайта. Ауыл халҡы йыйылып хөкөм итәләр. Ҡыҙ әйтә:

— Мин унан ҡалмайым, — ти.
Шул ерҙә ике йәшкә фатиха бирәләр, шунан йыр сыға

## Йырҙың тексы
Аяҙҙа түгел, ай болотло,

Һыу буйына сыҡты ла Юлғотло.

Моңайып та ғына йөрөй торғас,

Ике матур ҡыҙға ла юлыҡты.

Ҡыҙҙар күргәс ҡурҡып ҡасыр инем -

Йәш йөрәгем менән бүркем бар.

Ҡалған яғын үҙәң беләһеңдер,

Хөкөм итһәң, кантон, иркең бар.

## Нотаһы
*Юлғотло йырының нотаһы
* Юлғотло йырының нотаһы

## Әҙәбиәт

* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар
*Шагманова Айгуль Юлғотло
*
Тәфтиләү

**Тәфтиләү** — башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте
 
«Тәфтиләү» көйөнөң тарихы 1735—1736 йылдағы башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа үтә лә ныҡ ҡанһыҙлыҡ күрһәткән Ырымбур экспедицияһы етәксеһең ярҙамсыһы мырҙа Ҡотломөхәмәт Мамешевтың (христиан диненә күскәс — Алексей Иванович Тевкелев) исеме менән бәйле.

Ҡатындарҙы, балаларҙы йыртҡыстарса үлтереп үсен ҡандырған палач Алексей Тевкелевҡа мәңгелек ҡарғыш һаҡлана.

1736 йылда Полковник Тевкелев һәм Мартынов отрядтары 50-нән ашыу башҡорт ауылдарын утҡа тота. 2000 кеше үлтерелә. Балыҡсы улусының Һөйәнтүҙ ауылын бер төн эсендә көлгә әйләндерә. 1000 кеше һәләк була. Һөйәнтөҙ фажиғаһенән ихтилал ҙур көс менән яңынан тоҡана, был башҡорт халҡы тарихындағы һуғыштарҙың иң ауыры була.

1739—1740 йылдарҙа 725 ауыл яндырыла. Край тулыһынса бөлгөнлөккә төшә һәм аслыҡҡа дусар ителә.

1735 йылдан 1740 йылға тиклемге осорҙа ихтилалдарҙа үлтерелгән, аҫылған, каторгаға оҙатылғандар менән бергә башҡорт халҡы 60 мең кешеһен юғалта. Әммә азатлыҡ өсөн ҡанлы көрәш туҡталмай. Ошондай фетнәләрҙе баҫтырыр өсөн батша генералдары Румянцев, Соймонов, Татищев, Урусов  Башҡортостанға ебәрелә.

Алексей Ҡотломөхәмәт Тевкелев Тәфтиләү башҡорт ауылдарын яндырып дан-шөһрәт ҡаҙана, генерал-майор исеменә үрләй, бүләккә крепостной крәҫтиәндәр менән ауылдар, имениелар ала. Түрәлек менән маһайып көн итә. Уның улын, Осип Тевкелевты Пугачев яуында Алдар батырҙың ейәне Ҡаранай батыр аҫып үлтерә.

## Нотаһы
*БАШҠОРТТОҢ 100 ЙЫРЫ. М.Алкин 

## Ҡарағыҙ
* Һөйәнтүҙ 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар
* 
* БАШҠОРТ ХАЛҠ ЙЫРҘАРЫ - Х.Әхмәтов, А.Харасов, Л.Лебединский (1954г)
* БАШҠОРТТОҢ 100 ЙЫРЫ. М.Алкин
Ҡара юрға (йыр)

**Ҡара юрға** —— башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте
Башҡорттар борон ырыу-ырыу булып йәшәгән осорҙарҙа ырыуҙар араһында башҡорт егеттәре яҡшы кейенеп, һылыу аттарға менеп, ҡыҙ күҙләгәндәр. Шул арҡала ҡоҙа булышҡандар. Ырыуҙар араһында туғанлыҡ, татыулыҡ көсәйә барған. Был һәр ырыу өсөн ҙур шатлыҡ, дан ҡаҙаныу булып һаналған.

Бөрйән ырыуы башҡорттарының бер егете, тирә-яҡҡа дан алған Ҡара юрғаһын эйәрләп менеп Күбәләк ырыуында һылыу бер ҡыҙҙы күҙләп ҡайта. Яусы ебәреп ҡыҙҙы әйттерәләр. Егеттең атаһы данлыҡлы Ҡара юрға айғырҙы бер өйөр йылҡы менән мәһәр итеп бирә. Был йылҡыларҙы Күбәләк ырыуына алып ҡайтҡас, Ҡара юрғаны аҡ ҡаҙыҡҡа арҡанлап тотҡандар. Ҡара юрға ябыға, торған урынында сапсынып, ерҙе саңдауға әйләндереп бөтә. Егеттең кәләше һәр көн арҡанлы көйө Ҡара юрғаны эйәрләп менеп, юрғалатып йөрөй. Шул саҡта Ҡара юрғаны маҡтап, яратып көй сығарып, һамаҡлай торған булған.

Йәйге матур көндәрҙең береһендә ҡыҙ ҡәҙерле кейемдәрен, селтәр-ҡашмауҙарын кейеп ала ла Ҡара юрғаны көмөш йүгән менән йүгәнләтә. Көмөш күмелдерек, көмөш ҡойошҡанды һалып, көмөш эйәр менән эйәрләтә лә уны аҡ ҡаҙыҡлы арҡандан ысҡындырып менә. Менә лә тирмәләр алдында юрғалатып йөрөмәксе була. Иркенлекте тойған Ҡара юрға, ярһып китеп, өҫтөндәге киленсәкте үҙ иленә алып ҡайтып китә. Артынан ҡыуып ҡарайҙар, тик етә алмайҙар. Ошо саҡ киленсәк Ҡара юрғаға үтенеп һамаҡлай.

Икенсе көн, таң менән, Ҡара юрға киленсәкте ҡайны йортона — егет янына килтереп еткерә. Тымыҡ таңды яңғыратып кешнәп ебәреүгә бындағы йылҡылар сыр-сыу килеп кешнәшәләр. Бөтә кешеләр йоҡоларынан уятып, тирмә алдына сыға, ә егет, өҫтөндәге киленсәк менән тирмә алдында юрғаланып йөрөгән Ҡара юрғаны күреп, уларға табан йүгерә. Ярһып юрғалаған Ҡара юрғаны туҡтата алмай, һамаҡлай башлай

## Йырҙың тексы
Ҡара оҙон ялдарыңды

Һис тә үрмәм юрғам,

Йомро йомшаҡ билкәйеңде

Ҡамсыламам, юрғам.

Өҫтөңдәге киленсәкте

Алып ҡайтма, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам!

Тайт, Ҡара юрғам!

Аҡ ҡаҙыҡтар теҙеп ҡуйып,

Арҡанламам, юрғам

Йомро йомшаҡ билкәйеңә

Эйәр һалмам, юрғам.

Өҫтөңдәге киленсәкте

Алып ҡайтма, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам!

Тайт, Ҡара юрғам!

Һай, йомро матур тояғыңды,

Дағаларбыҙ, юрғам.

Ҡырас матур ялдарыңды

Уҡаларбыҙ, юрғам.

Өҫтөңдәге киленсәкте

Төшөрсәле, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам,

Тайт, ҡара юрғам!

Таштан ҡаты тояғыңды

Дағаларбыҙ, юрғам.

Ҡара ҡырпыу үңлегеңде

Нағышларбыҙ, юрғам

Өҫтөңдәге һылыуыңды

Төшөрсәле, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам!

Тайт, Ҡара юрғам!

Ҡырас ҡара ялдарыңды

Уҡаларбыҙ, юрғам.

Ҡабырсаҡтай ҡолағыңа

Суҡ тағырбыҙ, юрғам,

Өҫтөңдәге киленсәкте

Төшөрсәле, юрғам!

Һайт, Ҡара юрғам!

Тайт, Ҡара юрғам!

## Нотаһы

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар
* 
*  Баш бит
*  БАШҠОРТТОҢ 100 ЙЫРЫ
Шәүрә (йыр)

**Шәүрә** —— башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте

Борон заманда бөрйән ырыуынан бер башҡорт үҙе үлер алдынан Байым исемле кесе улын саҡыртып алып, өлкән улынан тол ҡалған килененә өйләнергә ҡуша. Егет нишләһен, йоланы боҙа алмай, күнә, ағаһынан ҡалған еңгәһен кәләш итеп алырға мәжбүр була. 

Еңгәһенең тәүге иренән, йәғни егеттең ағаһынан ҡалған аҡылға һайыраҡ улы ла була. Шулай, исемле егет үҙенән күпкә өлкән еңгәһенә ир, уның улына атай була. Байтаҡ ғүмер итәләр, еңгәһе Байымды үҫтереп ала, сабыйҙан ғаилә башлығы булып өлгөргән Байым һылыу, көслө егет булып үҫеп етә.

Бер мәл Байымдың еңгәһе, хәҙер инде ҡатыны тирә йүндә сибәрлеге менән дан тотҡан Шәүрә исемле ҡыҙҙы үҙенең аҡылһыҙ улына әйттерә. Ләкин, үҙ иркенән тыш килен булып килгән Шәүрә был егетте яратмай, ирһенмәй. 

Шәүрә үҙенең йәштәше — һылыу, отҡор, тапҡыр ҡайныһына ғашиҡ. Байым да килене Шәүрәгә йән ата. Ләкин, береһе ҡайны, береһе килен. Береһенең үҙенән 2 тапҡырға өлкән бисәһе бар, береһенең үҙенән йәшкә олораҡ иҫәр ире. 

Бер береһенә ғашиҡ булып, шунан аҙапланып, йоланы боҙоуҙы ғонаһ һанап, нимә эшләргә белмәй бер булып бөтәләр.

Шулай ҙа, көйҙөң тарихында әйтелеүенсә, ғашиҡтар Байым менән Шәүрә йорт-ерҙәрен ташлап ситкә китеп бәхетле тормош көтәләр.

## Яҙып алынған

«Билге лә генә лә  сәнстем, ай, биләнгә...»

1937 йылда Әбйәлил районы Асҡар ауылында Бибикамал Мәһәҙиеванан яҙып алынған. 

«Башҡорт халыҡ ижады»ның I -се томы (1954) буйынса бирелә. Көйө менән «Башҡорт халыҡ йырҙары» (1954) китабында баҫылган.

## Нотаһы

* БАШҠОРТ ХАЛЫҠ ЙЫРҘАРЫ - Х.Әхмәтов, А.Харасов, Л.Лебединский (1954г)

## Иҫкәрмәләр
# Левират — ғаиләлә ир кеше үлһә, малды ситкә ебәрмәҫ өсөн мәрхүм ирҙең ҡустыһын тол ҡалған еңгәһенә өйләндергәндәр. Башҡорт халыҡ йыры Шәүрәлә шул хаҡта бәйән ителә.
# Шәүрә йырының тарихының төрлө варианттары бар, улар башлыса бер, ләкин ҡайһы бер үҙгәрештәре бар, мәҫәлән егеттең исеме төрлө булыуы ихтимал. Был вариантта егеттен исеме — Байым.

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар
* Башҡортостан Республикаһы ҡурайсылар берекмәһе
*БАШҠОРТТОҢ 100 ЙЫРЫ. М.Алкин 
*Башҡортостан Республикаһы ҡурайсылар берекмәһе сайтында йырҙың һүҙҙәре һәм ноталары
Перовский (йыр)

**Перовский** —— башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте
Беҙҙең яҡҡа Ырымбур губернаторы Перовский килергә булғас, Ҡыуатов көнәз быны бик яҡшы итеп ҡаршы алмаҡ булла. Һый әҙерләтә. Юлдаш ауылынан Шафиҡ тигән ҡурайсы саҡырта. Шафиҡ бик оҙаҡ һалдат хеҙмәтен үтәгән кеше була.

Көнө еткәс, Ҡыуатов бер уяҙ урында (шул урынды әле лә «Перовский уяҙы», тип йөрөтәләр) һалдаттарҙы теҙҙерә. Ат өҫтөндә килгән Перовскийҙы күреү менән, Шафиҡ ҡурайсы марш уйнап ебәрә. Һалдатта уйнаған маршы булды микән, әллә Перовскийҙың үҙенә төбәп сығарған көй булдымы — быныһын хәҙер әйтеп булмай. Губернатор ат өҫтөндә килеш һалдаттар алдынан әйләнеп сыға. Шафиҡ ҡурай уйнай. Уның ҡурайына башҡа егеттәр ҙә ҡушылып китә. Марш көйөнә Перовскийҙың аты бейегән һымаҡ итеп юрғалай икән.

«Перовский» — өс өлөштән торған көй ул. Бейеүгә һалабыҙ, тип, көйҙөң һөлдәһен генә ҡалдырҙылар хәҙер.

## Йырҙың тексы

## Нотаһы

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.
Заятүләк (йыр)

**Заятүләк** —— башҡорт халыҡ йыры.

## Тарихы
* «Заятүләк менән Һыуһылыу» эпосын халыҡ сәсмә һәм шиғри юлдарҙы аралаштырып ижад иткән.Ғалимдар бындай эпостарҙы иртәктәр,тип тә атай.Эпостың шиғыр юлдарын көйләп һөйләгәндәр.1909 йылда М. Ғафури Асылыкүл буйында йәшәгән башҡорттар янына килгән,бер нисә көн йәшәп,ҡунаҡ булып киткән.Ул «Заятүләк менән Һыуһылыу»ға яҙған инеш һүҙендә Асылыкүл башҡорттарынан «Заятүләк»көйөн ишетеүе тураһында теркәгән.Шағир «Заятүләк» көйөнөң матур,моңло, бик иҫке булыуын,ваҡиғаһы хыялый булһа ла,башҡорттарҙың күңеленә ысын төҫлө булып урынлашыуын да һыҙыҡ өҫтөнә алған.«Заятүләк менән Һыуһылыу» эпосының 17 варианты бар,шиғри юлдары  төрлөсә йәки бик аҙ айырма менән бирелә.
* 1894 йылда тәүбашлап «Заятүләк» көйөн С.Г.Рыбаков яҙып алған һәм нотаһын «Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта» исемле китабына индергән  
* 1945 йылда композитор Х.Ф.Әхмәтов Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында ҡурайсы Алтынса Үтәғоловтан яҙып алған һәм нотаға һалған.Йырҙың нотаһы 1954 йылда беренсе тапҡыр «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында баҫылған.

## Йыр һүҙҙәренең бер варианты

Ауыҙы ҡанлы бүре алды, ти;

Алпан толпан атлаған

Һоро айыу алды, ти;

Күл яғалап йөрөгән,

Һылыу ҡыҙҙай биҙәнгән

Ҡолағы миңле төлкөнө

Тағы ул аны алды, ти…

Тауҙы тауға оҡшатып,

Тимер менән ҡоршатып,

Алып килгән тауығыҙ -

Балҡантауым был түгел.

Бүлә-бүлә йөрөгән

Бүреһе күп Балҡантау.

Алпан-толпан атлаған

Айыуы күп Балҡантау.

Ҡыҙ балалай биҙәнгән

Төлкөһө күп Балҡантау

Оя яһар, түл йәйер

Ҡоштары күп Балҡантау.

Майлап һалған ҡайыштай

Йыланы күп Балҡантау.

Йәйеп ҡуйған бәрхәттәй

Урманы күп Балҡантау

Тауҙы тауға оҡшатып,

Тимер менән ҡоршатып,

Алып килгән тауығыҙ ҙа, -

Балҡантауым был түгел.

## Нотаһы

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар
* Баш-портал  (недоступная ссылка)

## Иҫкәртмәләр
Ҡаһым түрә (йыр)

**Ҡаһым түрә** — башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте

Тарихсы Әнүәр Әсфәндиәровтың тикшеренеүҙәренән күренеүенсә, Ҡаһым Түрә — тарихи шәхес. Фамилияһы — Мырҙашев, исеме Ҡасим. Элекке Стәрлетамак ойәҙенең Айыусы ауылында тыуған, юрматы ырыуы башҡорто. 1812 йылғы һуғышҡа сотник дәрәжәһендә киткән, 1813 йылда һәләк булған.

1812 йылда француз яуы була. Башҡорттарҙың бер ғәййәре була — ул Ҡаһым түрә. Башҡорттар: «Был француз баҫып алһа, яланда ҡалабыҙ», — тип, үҙ-ара кәңәш итәләр. Улар, ғәскәр төҙөп, Ҡаһым түрә башлығында һуғышҡа китәләр.
Урыҫтар менән бергәләп, француздарҙы сигендереп, илдәренең башҡалаһын баҫып алалар. Батша Ҡаһым түрәгә полковник исеме бирә.

— Тағы һеҙгә нимә кәрәк? — тип һорай батша.

— Беҙҙе ҡаҙаҡ ыҙалатмаһын ине, — тиҙәр башҡорттар. Шунан Эленйә еренә (сик еренә) — Яйыҡ буйына казачий ауылдары һалалар.

Батшаның бер майоры, көнсөллөгө килеп, Ҡаһым түрәгә ағыу эсереп ебәрә. Шунда ул үлеп ҡала. Халыҡ уның тураһында былай тип йырлаған

## Нотаһы

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар
Лоботомия

**Лоботоми́я** ( — *өлөш* һәм  — *киҫеү*), шулай уҡ **лейкотоми́я** ( — *аҡ* һәм  — *киҫеү*) тип тә йөрөтөлә — психохирургия формаһы, нейрохирургик операция. Маңлай мейе киҫәктәрен уның башҡа өлөштәре менән тоташтырыусы туҡымаларҙы киҫеүгә ҡайтып ҡала. Был операцион ҡатнашлыҡ һөҙөмтәһе булып маңлай өлөшөнөң үҙәк нервы системаһының башҡа өлөштәренә тәьҫирен алып ташлау тора.

thumb|Мейенең һул маңғай өлөшө
thumb|Сикәләге тишек

### Һылтанмалар
Граждандар комиссияһы мәғлүмәттәре
Сәҙе буйы (йыр)

**Cәҙе буйы** (**Бөлдөрөү**) —— башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте
Халыҡ йырҙарының күбеһенән күренеп тора, башҡорт йырҙы күңел асыр өсөн генә сығармаған. Ул йырға тарихын, зарын һалған.

Сәҙе буйы… был йыр ҙа Шарлы урман, Өйҙөрәк буйы кеүек үк башҡорттарҙың ерһеҙ ҡалыуы хаҡында бәйән итә. Юлай Ғәйнетдинов башҡарыуындағы халыҡ көйҙәренән торған аудиоальбомда Сәҙе йылғаһының хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәләрендә ағыуы хаҡында әйтелә. Сәҙе буйы йырында батша хөкүмәтенең Сәҙе буйындағы боронғо башҡорт ерҙәрен тартып алып урыҫ казактарына биреүе, урындағы халыҡтың тыуған еренән айырылырға мәжбүр булыуы бәйән ителә, тип билдәләй ҡурайсы.
Шуға ла йырҙың икенсе исеме — .

Билдәле этнолог, тарихсы Рәил Кузеев был хаҡта үҙенең Башҡорт халҡының килеп сығышы, тип исемләнгән китабында яҙып сығара. Башҡорт ырыуҙары бөрйәндәр менән үҫәргәндәрҙең Оло Ырғыҙ, Оло һәм Кесе Үҙән, Сәҙе буйҙарында төпләнеүе хаҡында яҙа әҙип. Бөрйән һәм үҫәргән башҡорттарының 16—18-се быуаттарҙа Оло һәм Кесе Үҙән, Сәҙе буйҙарында аҫаба ерҙәре була. 17—18-се быуаттарҙа был ерҙәргә ҡыпсаҡтар ҙа килә. 19-сы быуаттың икенсе яртыһында Һарытау губернаһы хөкүмәте Сәҙе башҡорттарын Оло Ырғыҙ һәм Кәмәлек буйҙарына көсләп күсерә башлай. Сәҙе башҡорттары үҙ төйген ташлап китергә мәжбүр була. 1911-се йылда Сәҙе буйҙарындағы бик һирәк башҡорт ауылдары осраһа, унан һуң бер ниндәй хәбәр булмай, тип яҙа Рәил Кузеев.

Шулай итеп, башҡорттар ерһеҙ ҡалып, *Сәҙе буйы йыры* барлыҡҡа килә.

## Йырҙың тексы
:Сәҙе генә буйы, ай, аҡ татыр,

:Ат аяҡҡайҙарын да аҡһатыр.

:Беҙҙең генә уйнап йөрөгән ерҙә,

:Күк үләндәр үҫмәй ҡаҡ ятыр.

:Эйелмәнек; дуҫтар, бөгөлмәнек,

:Элмәле лә тунды беҙ кеймәнек.

:Ожмахта ғына булған Сәҙе буйын

:Йәшлек менән ҡәҙерен белмәнек.

## Нотаһы

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар
* Легендалар һәм риүәйәттәр
Бөйрәкәй (йыр)

**Бөйрәкәй** —— башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте
Борон заманда Ирәндек тауының көнбайыш итәгендә урынлашҡан ауылдарҙың береһендә (ололарҙың һөйләүенсә, Мерәҫ ауылында) әллә ни мал-мөлкәте булмаһа ла, етеш кенә ғаилә йәшәгән. Бик тә татыу көн иткән ир менән ҡатындың берҙән-бер генә һылыу ҡыҙҙары булған. Өҫтәүенә ул уңған да икән, ти. Был ҡыҙ бала үҫeп буйға еткәс, үҙенең эш һөйөүсәнлеге менән ҡартайған ата-әсәһенә бигерәк ҙур һөйөнөс булған. Уның yңғaн да, һылыу ҙа булыуына һоҡланмаған кеше юҡ икән, ти. Был ҡыҙ hәp көн иртән һыйырҙары Бөйрәкәйҙе һауып, уны Ирәндеккә үрешкә ҡыуған, кис һайын үрештән ҡаршы барып алыр булған.

Күрше ауылдың мөһабәт кәүҙәле һылыу ғына бер егете, был һылыу ҡыҙҙы бер күреүҙә үк яратып, yғa ғашиҡ булған. Һәp көн иртә менән дә, кис тә һылыу ҡыҙҙы күрмәй түҙә алмаған. Ҡыҙ ҙа ғашиҡ булып, улар араһында оло мөхәббәт тыуып китә. Һылыу ҡыҙ Бөйрәкәйҙе үрешкә ҡыуғанда ла, кис үрештән ҡаршы барып алғанда ла була тopғaн осрашыуҙарҙы был ике йәш йөрәк түҙемһеҙлек менән көтөп алған. Күрешкәндә һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәҫ булған. Тойғолары йыр-моң булып та бәреп сыҡҡан. Уларҙың йырҙары хатта халыҡ араһында таралып өлгөрә. Ике аралары саф мөхәббәткә таянып, бер кемдән дә ҡурҡмай, 6epehe алмаҡ, икенсеһе бармаҡ булып, уҙ ара ныҡлы вәғәҙә бирешәләр. Вәғәҙәләрен егет тә, ҡыҙ ҙа ата-әсәләренә еткерә. Ике яҡтың да ата-әсәләре балаларының саф мөхәббәттәренә ҡаршы килмәй. Ғәҙәт-йола буйынса ҡоҙалашып-туғанлашып та ҡуялар.
Был ике ғашиҡ йөрәк икеһе бергә бик татыу, оҙаҡ йәшәгәндәр, бәхетле булғандар, hәp ваҡыт эштәре уң булып ҡына торған, ти.

## Йырҙың тексы
Иртәнсәккәй тороп мин ҡараһам,

Мөңрәй-мөңрәй килә бөйрәкәй, бөйрәкәй.

Бөйрәкәйҙе һауған һылыу ҡыҙҙы

Өҙөлөп-өҙөлөп һөйә йөрәккәй, йөрәккәй.

 

Ирәндеккәй тауы, ай, зәңгәр күк,

Ҡырҡты ла ғына тауы тома күк, бөйрәкәй,

Күҙ күрмәгән ерҙә йөрөһә лә,

Күҙ алдымда баҫып тора күк, бөйрәкәй.

## Нотаһы

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. Башҡортостан китап нәшриәте, 1995 йыл, 350 бит. ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз)Өфө «Китап» 1997 йыл.288 бит. ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар

## Иҫкәртмәләр
Кәкүккәй (йыр)

**Кәкүккәй** — башҡорт халыҡ йыры. Йырҙың икенсе исеме — "Еңгәкәй"

## Риүәйәте
Борон заманда Бөрйән ырыуында бер байҙың ике улы булған. Оло улы, ҡатын алып, бер нисә йыл бик татыу йәшәгән. Тик балалары булмау ғына быларҙың эстәрен ҡырған. Шуға ла ирекәй бер ярлы ҡыҙын икенсе ҡатынлыҡҡа ала. Был ҡатын йәш кенә, бик һылыу була. Әмәлгә ҡалғандай, икенсе ҡатынынан да бала-саға булмаған.

Күпмелер үткәс, йәш килен үҙе менән тиң үҫеп килгән ҡәйнешенә ғашиҡ булған, уны бер көн күрмәй тopha ла, түҙә алмаҫлыҡ сиккә еткән. Ҡәйнеше сибәр ҙә, йырсы ла, оҫта ҡурайсы ла булған шул.
Бер көн йәйләүҙә саҡта, егет атҡа тип йүгән тотоп сығып киткән икән, йәш килен, уны осратмаммы тип, күнәктәрен көйәнтәләп, йылғa буйлап һыуғa барған. Ҡәйнешен йылға буйында осратҡан. Ике ҡулынан тотоп алып, уны өҙөлөп яратыуын әйткән. Ҡәйнеше уңайһыҙланып оялған, ағаһынан ҡурҡҡан. Еңгәһенең ҡулынан ысҡынып, тиҙерәк йүгереп ҡайтҡыһы килгән. Ошо саҡ еңгәһе йырлап та ебәргән

## Йырҙың тексы
Еңгә:
: Иртәнсәккәй тороп мин йырлаһам,
: Сыңғырап-сыңғырап китә лә һыу буйлап.
: Алһыу ҙа ғына йөҙлө бала инем,
: Мин һарғайҙым, уйҙарҙы күп уйлап.

Егет:
: Алып бирһәнә, еңгәм ҡурайымды,
: Мин «кәкүккәй» көйөн дә тартайым.
: Ебәрһәнә, еңгәм, беләккәйемде,
: Яр буйлап та йүгереп ҡайтайым.

## Нотаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кәкүк (йыр)

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре (өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар
* http://bash-portal.ru/news/newsotavtora/page,2,1242-legendalar-12111241m-ri11991241jj1241tt1241r.html 
* http://yir.atspace.com/gilmiyaza.htm
Шафиҡ (йыр)

**Шафиҡ** —— башҡорт халыҡ йыры.

## Риүәйәте
Аҡъюл ауылында Шафиҡ тигән бер кеше була. Ни сәбәп менәндер, уны ҡулға алырға тейеш булалар. Ауылдан алыҫ түгел бер шишмә янына килеп, таң атҡансы шул тирәлә йәшеренгән. Һәр көн иртән ҡатыны, һыуға барған булып, ашарына килтерә торған булған. Күнәген шылтыратып, Шафиҡҡа үҙенең килгәнен белдергән

## Йырҙың тексы
Таң йоҡоларымды йоҡлағанда

Уяндым мин күнәктең тауышына.

Үтеп кенә барған ғүмеремде,

Оҡшаттым мин һыуҙың ағышына.

Ер еләккәйҙәре әсе булла,

Үҙ ваҡытҡайҙары бешмәһә.

Кеше хәлкәйҙәрен Кеше белмәй,

Үҙ башҡайҙарына төшмәһә.

## Нотаһы

## Әҙәбиәт
* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

## Һылтанмалар
* https://archive.is/20130706103334/plus-mskbash.ucoz.ru/index/0-22
Агайры (Катунь ҡушылдығы)

**Агайры ** — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға  Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 247 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь  йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 13010100312115100006640
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 115100664
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буйынса томы — 15
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы
Район

Район-территориаль берәмек.

## Тарих
1923-1929 йылдарза барлыкка килган.
Төрөмбәт мәктәбе

**Төрөмбәт урта дөйөм белем биреү мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы Төрөмбәт ауылы белем биреү усағы. 1910 йылда асылған ауыл мәҙрәсәһенән башлап ауылда балалар уҡытыу эше мәктәптә даими алып барыла. Мәктәптә 11 класс белем ала, түңәрәктәр һәм секциялар алып барыла.

## Мәктәп директорҙары
1938—1940 й. — Аҡсулпанов Әмирхан Ғабдулла улы

1940—41 й. — Ильясов Мөхәррәм Ғ.
1941—44 й. — Шафикова Хәбирә Ғ.
1944—47 й. — Назаров Самат Лотфулла улы
1947—50 й. — Баймурзин Ғәйҙулла
1950—51 й. — Назаров Хәсән Муса улы
1951—1953 й. — Бәхтегәрәев Шәймәрҙән 
1953—1958 й. — Исламғолов Ғүмәр Латип улы
1962−1967 йй. — Ильясов Әүхәт Мөхәррәм улы
1967—1969 йй. — Хасанов Минияр Мөхәмәтғәли улы
1969—1975 йй. — Моталлапов Ғәбит Мифтах улы
1975−1978 йй. — Ишемғолов Марат Баязит улы
1978−1998 йй. — Моталлапов Ғәбит Мифтах улы
1999—2004 — Моратова Нәсимә Мәхмүт ҡыҙы
2005—2009 йй. — Асфатуллин Рәфис Сафуан улы
2009—2010 йй. — Сайфутдинов Зинур Аҙнабай улы
2010 й. — Ильясова Гөлназ Әкрәм ҡыҙы
2011 й. — Салихова Флюзә Рәис ҡыҙы
2012 й. — Ильясова Гөлназ Әкрәм ҡыҙы

## Мәктәп тарыхы

1910 й. — Төрөмбәт ауылында тәүге мәктәп(мәҙрәсә) эшләй башлай
1917 й. — Совет власы урынлашҡас,Төрөмбәт мәҙрәсәһе 4 йыллыҡ башланғыс мәктәп итеп исемләнә
1938 й. — Төрөмбәт ауылында 7 йыллыҡ тулы булмаған урта мәктәп асыла
1951 й. — Төрөмбәт мәктәбе 10 йыллыҡ урта мәктәпкә әйләнә
1990 й. — 11 йыллыҡ мәктәп

## Мәктәпте алтын һәм көмөш миҙалға тамамлаусылар

1. Ильясова Лима Мырҙахан ҡыҙы (1956 й.)
2. Ханнанов Хәлим Ғәзиз улы (1956 й.)
3. Хисматуллина Фидалия Тали ҡыҙы (1956 й.)
4. Хисматуллин Йәүҙәт Шәрәфетдин улы (1958 й.)
5. Моталлапова Алһыу Ғәбит ҡыҙы (1978 й.)
6. Ильясова Миләүшә Булат ҡыҙы (2007 й.)
Нарконон

**Нарконо́н** (  — «наркотик» һәм  — «юҡ», йәғни «наркотиктарға юҡ») — наркомандарҙы аяҡҡа баҫтырған программа. Был ысул Л. Рон Хаббард технологияһында нигеҙләнгән. Бөтә донъяла йөҙҙән артыҡ Нарконон үҙәктәре бар. Рәсәйҙә Нарконон үҙәктәре Мәскәүҙә, Мәскәү өлкәһендә, Һамарҙа, Екатеринбургта, Димитровградта, Красноярскта, Өфөлә, Берёзовскийҙа (Свердловск өлкәһе) урынлашҡан. Программала наркотик һәм дарыу ҡулланылмай. Ундай матдәләр урынына пациенттар витамин һәм минерал йоталар. Программаның эффектлелеге - 75%, Рәсәйҙә - куберәк, сөнки пациенттар үҙҙәре түләй.
[thumb|[Оклаһома штатында үҙәктәге вывеска. Июнь 2012.]]
[thumb|[Том Круз Наркононды берҙән-бер уңышлы программа тип үҙенекен итә.]]

## Һылтанмалар
* Нарконон Рәсәй сайты  
* Narconon International Рәсми сайт, урыҫ теле бүлеге  
* Рәсми сайт 
* Scientology FAQs: What is Narconon?  
* Purification Rundown official web site  
* ABLE — Тормошто һәм Мәғарифты Яҡшыртыу Ассоциацияһы. Нарконон.  
* Л. Р. Хаббард «Тормош биттәре», «Наркомандарҙы аяҡҡа баҫтырыу» бүлеге
Тәбиғи төҫтәге таштар

**Тәбиғи төҫтәге ялтыраҡ таштар** () - төрлө төҫтәге ялтыраҡ таштар. Ҡайһылары - аҫыл, ҡайһылары - арзан. Бөтәһе лә үтә күренеүсән түгел. 

## Шундай таштар:
* Зөбәржәт
* Малахит
* Сапфир

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҫыл таштар
* Ваҡ-төйәккә китә торған таштар
* Йәүһәр
* Шәмсыраҡ

## Һылтанмалар
* Тәбиғи төҫтәге таштар GeoWiki энциклопедияһында
Рауно Лехтинен

**Рауно Вяйнямо Лехтинен** (; 7 апрель 1932 йыл — 1 май 2006 йыл) — фин дирижёры һәм композитор.

## Биографияһы
Рауно Лехтинен 1932 йылдың 7 апрелендә Тампере ҡалаһында тыуған. 
1960-сы йылдарҙа «Летку-енканы» ижад иткән. Ул йыр һаман да иң фин мелодиялар донъяһында иң популяр булып ҡала.

2006 йылдың 1 майында Хельсинки ҡалаһында вафат була.
Карричес

**Карричес** () — Испаниялағы муниципалитет, Толедо провинцияһына керә. Кастилия — Ла-Манча автономиялы берекмәһенә ҡарай. Муниципалитет Торрихос районына (комарка) составында урынлашҡан. 19 км² майҙанды биләй. Халыҡ иҫәбе 313 кеше (2010 йылға) ҡарата. Провинция үҙәгенә ҡәҙәре алыҫлыҡ — 45 км.

Ҡаланы ҡурсалаусылар : Ла Катедра де Сан Педро эн Антиокия һәм изге Мария де ла Энсина .

## Демография

## Һылтанмалар
* Официальная страница
Криминон

**Кримино́н** (*енәйәт юҡ*) - Л. Рон Хаббард технологияһында нигеҙләнгән тотҡондарҙы аяҡҡа баҫтырыу программаһы. Тормошто һәм Мәғарифты Яҡшыртыу Ассоциацияһы бындай эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Енәйәтселәр үҙ-үҙеңде хөрмәтләүҙе ҡайтаралар.

## Һылтанмалар
* Criminon International Рәсми сайт 
* Рәсми сайт 
*  
* Криминон тере журналда
Долно-Спанчево

**Долно-Спанчево** () — Болгариялағы ауыл. Благоевград өлкәһендә урынлашҡан, Петрич общинаһына ҡарай.. Ауыл халҡы иҫәбе 108 кеше.

## Сәйәси ситуация
Долно-Спанчево туранан- тура общинаға буйһона һәм үҙенең кметы юҡ.

Кмет (мэр) община хакимы Петрич — Велё Атанасов Илиев (бәйһеҙ) һайлау һөҙөмтәләре буйынса.

## Карталар
* Положение на электронной карте bgmaps.com
* Положение на электронной карте emaps.bg
* Положение на электронной карте Google

## Һылтанмалар
* Статистика населения
Фуэнсалида

**Фуэнсалида** () — Испаниялағы муниципалитет. Толедо провинцияһының Кастилия — Ла-Манча автономиялы берекмәһе составына инә. Муниципалитет Торрихосрайонында (комарки) урынлашҡан. 68 км² майҙанды биләй. Халыҡ иҫәбе 11042 кеше (2010 йыл). Провицияның административ үҙәгенә хәтле провинции — 30 км.

Ҡаланы ҡурсалаусы изге Блас иҫәпләнә.

## Һылтанмалар
* Официальная страница
* Web oficial de Fuensalida
* Diputación de Toledo
Торрихос (Толедо)

**Торрихос (Толедо)** () — Испаниялағы ҡала һәм муниципалитет, Толедо провинцияһына, Кастилия — Ла-Манча автономиялы берекмә составына керә. Муниципалитет (комарки) Торрихосрайоны (комаркаһы) биләмәһендә. 17 км² майҙанды биләй. Халыҡ иҫәбе 13374 кеше (2010 йыл).Провинция үҙәгенә хәтле — 31 км.

Ҡаланың ҡурсалаусыһы булып изге Хиль (1 де септьембре) иҫәпләнә.


## Фотографиялар

Рәсем:Colegiata Torrijos.jpg|
Рәсем:Ayuntamiento Torrijos.jpg|Мәрмәрһарай
Рәсем:Silos Torrijos.jpg|
Рәсем:Flag of Spain.svg|


## Һылтанмалар
* Официальная страница 
* Página web oficial del Ayuntamiento de Torrijos
Халыҡ тығыҙлығы

200px|thumb|Халыҡ тығыҙлығы буйынса илдәр (2006) йыл торошона)
**Халыҡ тығыҙлығы** (, ) — бер үлсәү берәмегенә (мәҫ. квадрат километрға) халыҡ һаны. Хәҙерге ваҡытта Ерҙең урта халыҡ тығыҙлығы 49 тирәһе кеше. Халыҡ һанын үҫеү процесында халыҡ тығыҙлығы ла үҫә.1890 йылда донъяның халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрға 12 кеше, 1950 йылдың башына — 15 кеше, ә 1992 йылда инде 40 кеше ине.
Башҡортостан (авиакомпания)

**ЯСЙ «Башҡортостан» авиакомпанияһы** — 2002 йылда Өфө ҡалаһында ойошторолған авиакомпания. Домодедово аэропортынан чартер авиа йөк ташыуҙы тормошҡа ашырыу менән махсуслаша.

## Тарихы
Рәсми рәүештә авиакомпания 2006 йылда эшләй башланы. Компания акцияларының 76% хужаһы — VIM Airlines, 24 проценты иһә Башҡортостан хөкүмәтенә эйә. Компанияла 2007 йылдың мартында 101 кеше эшләгән.

2011 йылдың 21 һатай көнө «Көнсығыш Ульяновск» халыҡ-ара аэропортында авиакомпанияның яңы самолёты, Diamond DA-42 MNG, ергә төшкән. Был самолёт Австрияла эшләнгән һәм күп төрлө авиация эштәре башҡарыу өсөн күп функциялы платформа булып һанала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАЛ Башҡортостан авиалиниялары

## Иҫкәрмәләр
Малахит

**Малахи́т** — биҙәү әйберҙәре эшләү һәм баҡыр алыу өсөн сеймал булып торған асыҡ йәшел төҫтәге минерал; йөҙләү материалы итеп файҙаланыла.

Химик формулаһы — CuCO3·Cu(ОН)2.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Малахит в базе webmineral.com
* Гумешевское месторождение малахита на Урале. Статья в GeoWiki
* синтетический малахит

* Нәфис фильм «Каменный цветок»
Малахит (мәғәнәләр)

**Малахи́т**:

* Малахит — минерал.
* «Малахит» — тиҙ йөрөшлө фирма поезы.
* Малахит — астероидта кратер (2867) Штейнс.
* П-120 Малахит — карапҡа ҡаршы ҡанатлы ракета.
* ут менән автоматик етәкселек иткән күсермәле комплекс «Малахит».
* Малахит (конструкторҙар бюроһы).
Ваҡ-төйәккә китә торған таштар

**Ваҡ-төйәккә китә торған таштар** () — эшкәртелә торған таштар; биҙәнеү һәм таштан эшләнгән әйберҙәргә китә торған таштар.

## Шундай таштар
* Зөбәржәт
* Малахит
* Сапфир
Рәүҙәк

**Рәүҙәк** — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районында аҡҡан йылға. Оло һәм Кесе Рәүҙәк ҡушылыуынан килеп сыға. Оҙонлоғо 51 километр. Рәүҙәк буйында Һарғай, Иҫәкәй, Ибрай ауылдары урынлашҡан.

Оҙонлоғо — 52 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 501 км². Йылға (Оло Рәүҙәк) [Биктәр] (629 м)  тауы итәгене урмандар араһында баш ала.

== Атаманың килеп сығышы тураһында ==
Йылғаның атамаһы    «бормаланып аҡҡан, йүнәлешен үҙгәретеүсән йылға» . Филология фәндәре докторы  Г.Х Бухарова фекеренсә Рәүҙәк — башҡорт гидрономияһындағы иран компоненты. Ул «Рә»  менән  үҙәк( «ложбина») географик терминдарҙан тора ти. Рэ = РƏ(РЯ) — Йёрмёкёй районындағы йылға, Ыҡ йылғаһының ҡушылдығы. РƏТҮШ (РЯТУШ) —  Нуриман районындағы ауыл ( Рəтүш  тауы исеменән (Рэ — гидроним, түш  «тау битләүе»), Рəтүш йылғаһы -Нуриман районындағы йылға. Уларҙы санскрит телендәге ramh ‘течь’, raya ‘поток’, rasa ‘жидкость, влага’  һүҙҙәре менән дә бәйләргә тырышыусылар бар.  Волганың боронғо яҙмаларҙа тәүге осраған атамаһы— Ра. Ул Клавдий Птолемейҙың «География»һында  (б.э.т.II)  осрай

== Ҡушылдыҡтары ==

* 0,1 км: [Кесе Әрмет
* 2,4 км: Оло Әрмет (Саранцев шишмәһе)
* 33 км: Кесе Рәүҙәк

Йылғаға  Утарйорт менән Өҫкөйорттан ағып сыҡҡан бихисап шишмәләр һәм йылғалар ҡоя.

## Туризм
Йылға буйлап һалда ағып төшөргә була. Йылға буйындағы тауҙарҙа бер нисә урында мәмерйә бар.  Ташөй  мәмерйәһе ташҡын ваҡытында һыу менән тула, унда кәмә менән барып етеп була .

## Тәбиғәтте ҡурсалау саралары
Рәүҙәк йылғаһы (шулай уҡ Кесе Рәүҙәк тә) буйҙары һәм яҡын тирәләге урмандар дәүләт тарафынан һаҡлана. Киң япраҡлы урмандарҙы һаҡлап ҡалыу өсөн был тирәләргә Тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән .
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*