open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кержактар

**Кержактар** — урыҫтарҙың этник-конфессиональ төркөмө. Старообрядлыҡ вәкилдәре. Атамаһы Түбәнге Новгород өлкәһендәге Керженец йылғаһы исеменән килеп сыҡҡан. Төньяҡ урыҫ мәҙәниәте эйәләре.

1720-се йылдарҙа Кержен скиттарын ҡыйратҡандан һуң тиҫтәләрсә меңләп көнсығышҡа табан — Пермь губернаһына ҡасалар. Яйыҡтан алып бөтә Себерҙә, Алтайға һәм Алыҫ көнсығышҡа тиклем таралып ултыралар. Себерҙә тәүге урыҫ телле, «борондан йәшәгән» кешеләр булалар. Ҡаты дини ҡағиҙәләр һәм ғәҙәткә ингән мәҙәниәт менән община рәүешендәге бикле тормош алып баралар. 

Бындай ҡағиҙәләрҙең береһенә ярашлы, мәҫәлән, сит кеше ҡулынан алған саҡта стаканды суҡындырыу мотлаҡ һанала (стаканда яуыз йәндәр булыуы бар), шулай уҡ мунсала йыуынғандан һуң тастарҙы әйләндереп ҡуйырға кәрәк тип һаналған (уларға «мунса шайтандары» эйәлеүе бар) һәм бары тик киске сәғәт 12-гә тиклем йыуынырға ярай. Әйткәндәй, кержактар православие сиркәүенең Изге Троицаһына ғына ышанмаған, уларҙың динендә өй эйәләре, «мунса шайтандары», һыу эйәләре, наядтар, шүрәлеләр һәм башҡа төрлө ен-бәрейҙәр һаҡланып ҡалған.

Себерҙә кержактар Алтай ташсыларының нигеҙен тәшкил иткән. Үҙҙәрен Себергә һуңғараҡ күсенеп килгән «рәсәйҙәрҙән» өҫтөнөрәк ҡуйғандар, әммә һуңынан уртаҡ сығышлы булыу арҡаһында тулыһынса тиерлек улар менән ҡушылып бөтәләр. 

Һуңыраҡ бөтә кержактарҙы старообрядсылар тип атай башлайҙар.

Әлегә тиклем төпкөл урындарҙа кержак заимкалары осрай, уларҙың донъя менән бер ниндәй ҙә бәйләнештәре юҡ тиерлек. 

Совет йәмғиәте үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә (атеизм, коллективлаштырыу, индустриализация, кулактарҙы эҙәрлекләү һәм башҡалар) кержактарҙың вариҫтары боронғо традицияларҙы юғалтҡан, үҙҙәрен дөйөм урыҫ этносы вәкилдәре тип иҫәпләйҙәр, Рәсәй Федерацияһы территорияһында һәм сит илдә йәшәйҙәр.

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 18 кеше үҙен кержак тип күрһәткән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Старообрядсылар
* Себерҙәр
* Ташсылар
* Семейҙар
* Поляктар (урыҫтарҙың этнографик төркөмө)
* Боронғо Себер һөйләштәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кержацкий характер. Мнения и суждения 
* Уральская историческая энциклопедия
* Группы русских Сибири 
* Община с. Покровки: общее и особенное в судьбе старообрядчества на Алтае в XX в.
* Уединенные села Алтайского края 
* Уральские кержаки — видео 
* Восточные славяне в Западной Сибири 
* Из истории русского населения Томской области 
* Некоторые аспекты традиционно — бытовой культуры Пермского старообрядчества
Любляна зоопаркы

**Любляна зоопаркы** — Словенияның баш ҡалаһы Люблянала  19,6 мең гектар майҙанды биләгән зоопарк. Словенияла милли зоопарк, йыл әйләнәһенә эшләй.

Зоопарк  Рожник ҡалҡыулығының көньяҡ битләүендә урман һәм туғайҙар араһындағы тәбиғи мөхиттә, баш ҡаланан  йәйәү 20 минутлыҡ  алыҫлыҡта урынлашҡан. Зоопаркта, дөйөм алғанда 119 төрҙәге 500 хайуан иҫәпләнә (бөжәктәр иҫәпләнмәй).

## Тарихы
Зоопарк Любляна ҡала советының  бойороғо менән 1949 йылдың 10 мартында  асыла. Тәүҙә ул ҡала үҙәгендә урынлаша, 1951 йылда әлеге урынына күсерелә

2008 йылда зоопаркты реконструкциялау тураһында иғлан ителә, ул 2016 йылда  тамамлана. 2009 йылда зоопаркҡа саймири маймылдары килтерелә.  Шул уҡ йылда зоопаркта   альпак һәм кесе пандалар барлыҡҡа килә.  2009 йыл аҙағында ишкәк аяҡлылар өсөн вольер төҙөлә башлай, һәм  2013 йылда зоопаркҡа  өс калифорния диңгеҙ арыҫландарын алып киләләр. 2010 йылда ике амур юлбарыҫы, зоопаркта йәшәп, ҡартайып үлә. Зоопаркта шулай уҡ 1996 йылдан  Карлсруэ зоопаркы бүләк иткән  ике арыҫлан була. Ата арыҫлан 2011 йылда ортопедик операциянан үлә, инә арыҫлан   2013 йылда яман шештән үлеп ҡала.

2011 йылда  дүрт янутты урынлаштырыу өсөн   яңы вольер  төҙөлә. Зоопаркта шулай уҡ һеләүһендәрҙең яңы ғаиләһен  урынлаштыралар.  2012 йылда бер  пар аҡ торна, шулай уҡ 40 ябай фламинго алалар. 2013 йылда   зоопарк үҙ тарихында тәүге тапҡыр бер пар гепард ҡабул итеп ала. Улар Швецияның Бургос ҡалаһы зоопаркынан килә һәм элекке амур юлбарыҫтары вольерында урынлаштырыла.  Бынан тәш, йыл аҙағына тиклем зоопаркҡа яңы пар амур юлбарыҫтары киләсәк тип иғлан ителә.

## Парк бөгөн
Зоопарк көн һайын иртәнге сәғәт 9-ҙан киске 7-гә тиклем эшләй.

## Галереяһы

Файл:Ljubljana zoo - exit.jpg|Зоопаркҡа инеү урыны
Файл:Lion in Ljubljana Zoo (23843988231).jpg|Любляна паркында арыҫлан  (2009)
Файл:Ljubljana zoo 3.jpg|Жирафтар
Файл:Ciconia nigra ZOOLj.JPG|Ҡара ҡауҙы
Файл:Divja macka.JPG|Урта Европа урман бесәйе  


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

*
Словенияның милли галереяһы

**Словенияның милли галереяһы**  (слов. Narodna galerija Slovenije) Люблянала  — Словенияның төп художество музейы

Словения милли галереяһы 1918 йылда, Словендар, Хорваттар һәм Сербтар Короллеге ойошторолғас  барлыҡҡа килә. Тәүҙә галерея Любляна Кресияһы  һарайында урынлаша, әлеге урынына  1919 йылда күсә.

## Бинаһы
Әлеге бина 1896 йылда мэр Иван Хрибар ваҡытында төҙөлә. Бина проектын  чех архитекторы  Франтишек Скарброут әҙерләй. Башта бина Словения мәҙәни үҙәге *Халыҡ йорто* тарафынан төрлө мәҙәни берекмәләрҙе урынлаштырыу өсөн файҙаланыла. Галерея бинаһы Тиволи паркы менән йәнәш урынлашҡан.

1990 йылдар башында словен архитекторы Эдвард Равникар проекты буйынса галереяның яңы корпусы төҙөлә. 2001 йылда архитекторҙар Юрий Садар һәм Бостьян Вуга проекты буйынса ҙур быяла галерея төҙөлә, ул бинаның ике яғын да тоташтыра.

## Галереяһы

Файл:Jezus pred Pilatom.jpg|Билдәһеҙ автор: Иисусты хөкөм итеүсе Пилат һымаҡ Влад III Цепеш  (XV быуат)
Файл:Pietro Liberi - Antični prizor.jpg|Пьетро Либери: "Антик күеренеш" (XVII быуат)
Файл:TomincJozef-avtoportret.JPG|Иосип Томинц: "Автопортрет" (1830 йй.)
Файл:Künl - Ribji trg NGS2024.jpg|Павел Кюнль: "Люблянала балыҡсылар кварталы"  (1847)
Файл:JurijSubic-Pred lovom.jpg|Юрий Шубиц: "Һунар алдынан" (XIX быуат)
Файл:Ivana Kobilca - Kofetarica.jpg| Ивана Кобильца: "Ҡарт ҡатын кофе менән" (XIX быуат)
Файл:Ivan Grohar - Sejalec.jpg|Иван Грохар: "Сәсеүсе" (1907)


## Экспозицияһы
Галереняның даими экспозицияһы  Урта быуаттан алып XX быуат башына тиклем сәнғәт    әйберҙәрен тәҡдим итә.  Барокко стилендәге Робба фонтаны  2006 йылда реставрациянан һуң үҙәк быяла галереяға урынлаштырыла.

Галереяла билдәле словен һәм европа оҫталарының, шул иҫәптән  түбәндәге оҫталарҙың  эштәре күрһәтелә:

## Һылтанмалар

* Официальній сайт Национальной галереи Словении
Кесе Ҡыялым

**Кесе Ҡыялым** -  -Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге йылға.

## Географияһы
Кесе Ҡыялым Златоуст ҡалаһынан 15 километр алыҫлыҡтағы Оло Тағанайҙың иң бейек тауы Круглица (бейеклеге — 1178 метр) менән шул уҡ Оло Тағанайҙың иң төньяҡ һәм иң ҙур майҙанлы нөктәһе Йыраҡ Тағанай араһындағы ҙур булмаған йылға. Оҙонлоғо 4,5 км . Тағанайҙағы "Өс туған" милли парк аша аға. Ныҡ һайығып, шишмә ҙурлыҡ ҡына булып ҡалһа ла яҙҙарын ныҡ таша, тип яҙылған "*Переправа через Малый Киалим*" тигән фотоальбомда 

## Тарихы
Кесе Ҡыялым хәҙер ныҡ һайығып, 4,5 км ғына ҡалһа ла, заманында тарихи документтарға инеп ҡалған. Быуат ярым йыл элек "Дело о спорном Киалимском месте" китап сыҡҡан булған. Унда 
275 биттә ике Урал заводы - Златоуст һәм Ҡыштым тарихына һәм был ике заводтың хужалары араһындағы ике Ҡыялым - Оло һәм Кесе Ҡыялым - араһындағы ҙур булмаған ер өсөн күп йыллыҡ талаш-тартыштары тураһында 82 документ теркәлеп ҡалған. Был урында алтын күп булған 

## Һыуы
Ҡыялым йылғалары ағып сыҡҡан Тағанай төбәгенең һыуҙарында гидрохимик аномалиялар бар. Кальций әҙ булыуы һыуҙарҙы әсе итә һәм һыу микроорганизмдарына артыҡ үрсергә бирмәй. рН уртаса 6,0 һәм 5,0-кә етә. Тимер санитар нормалар буйынса эсергә рөхсәт ителгән концентрациянан күпкә артыҡ. Иң "тимерле" һыуҙар - Оло һәм Кесе Ҡыялымда

## Этимологияһы
Ҡыялым һүҙенең теүәл генә аңлатмаһы юҡ, әммә башҡорт теленең диалектындағы "*ҡаялы (ҡыялы)*" һүҙе менән бик яҡын, тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә. Ике Ҡыялым да, ысынлап та, Уралтау һыртының текә ҡаялы тауҙары араһынан юл ярып аға һәм "ҡаялы" атамаһы уларға бик тап килә ..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* Река Большой Киалим http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes_rivers/bolshoy_kialim_reka/.
*Еще о золоте Таганая http://www.chelpress.ru/newspapers/ZR/archive/21-02-1998/5/ZR14.DOC.html 

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И.Киалим // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Словенияның милли музейы

**Словенияның  милли музейы** (ингл. &nbsp;Narodni muzej Slovenije) Люблянала — Словенияның төп музейы   

Музей ҡаланың үҙәк районында Тиволи паркынан алыҫ түгел урынлашҡан. Словенияның тарих музейы менән бер рәттән Словенияның Милли музейы илдең иң боронғо фәнни һәм мәҙәни учреждениеһы  булып тора. Музейҙа археологик табылдыҡтарҙың, боронғо тәңкәләрҙең,  аҡсаларҙың  бай коллекцияһы, гравюралар, һүрәттәр һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре бар.

## Тарихы
1821 йылда  музей  «Крайны музей-усадьбаһы» булараҡ барлыҡҡа килә. Биш йылдан һуң австрия императоры Франц II  шәхсән бағыусыһы булырға ҡарар итә һәм уны «Крайны провинциаль музейы» тип үҙгәртергә бойора. 1882 йылда музей  тәхет вариҫы Рудольф хөрмәтенә «Крайны провинциаль музейы — Рудольфинум» тип атала. 

Словендар, Хорваттар һәм Сербтар Короллеге төҙөлгәндән һуң исеме  «Милли музей» тип үҙгәртелә. 1923 йылда музейҙың этнографик  коллекцияһы яңы этнография музейына тапшырыла,  ә 1933 йылда  һынлы сәнғәт коллекцияһының күп өлөшө Словенияның милли галереяһына тапшырыла. 1944 йылда музейҙан шул уҡ бинала ҡалһа ла Словен тарих музейы айырылып сыға (шул  ваҡытта Тәбиғи фәндәр музейы). 1953 йылда архивтарҙың күп өлөшө  Грубер һарайына күсерелә.

1992 йылда  «Словенияның милли музейы» тип үҙгәртелә

## Бина
Милли музейҙың төп бинаһы словен парламенты һәм Сит ил эштәре министрлығы  биналарынан  алыҫ түгел урынлаша.  Музей неоренессанс стилендә оҫта Вильгельм Треоның Ян Владимир Храски хеҙмәттәшлегендә 1883 һәм 1885 йылдар араһында төҙөлгән. Трео башлыса Вена архитекторы Вильгельм Резори проектына эйәреп эшләгән. 

Интерьерҙың дизайнын  Храски эшләгән, төп залдың түшәмен рәссамдар Янез һәм Юрий Шубец  медальондары биҙәй. Медальондар 1885 йылда төҙөлгән.  Янез Шубиц «Карниола — фән һәм сәнғәт һаҡсыһы»  аллегорик темаһына  картиналар яҙған, Юрий Шубиц билдәле   дүрт словен кешеһенең: Янез Вайкард Вальвазор, Валентин Водник, Зигмунд  Герберштейн һәм Зигмунд Зойстың  портреттарын яҙған. Медальондар араһындағы аралыҡты Карел Липовшек биҙәгән.

Бина 1888 йылдың 2 декабрендә тантаналы асыла һәм тик музей өсөн генә ҡулланылған беренсе  бина була. Скульптор Алоиз Гангл эшләгән Янез Вайкард Валвазорҙың бронза һәйкәле  1903 йылда музей бинаһы алдында ҡуйыла.

## Һылтанмалар

* Kjer ze 120 let domuje zgodovina slovencev
* Официальный сайт музея
Ҡаҙағстан Республикаһы геология музейы

**Ҡаҙағстан геология** **музейы**— Алма-Ата (Ҡаҙағстан) геология музейы.

## Тарихы
1942 йылда академик Ҡаныш Сатпаев тәҡдиме буйынса Фәндәр академияһының Ҡаҙаҡ филиалы институты янында геология музейы ойошторола. Музей эшенең практик әһәмиәте мәғдән руда һәм минералдар өлгөләрен йыйыу һәм һаҡлауға ҡайтып ҡала. Бөгөнгө көнгә Ҡаҙағстан ерҙәрен сәнәғәт үҙләштереү һөҙөмтәһендә уларҙың һаны байтаҡҡа кәмегән. Был музей бер нисә йыл дауамында, экспонаттарының һаны һәм төрлөлөгө буйынса, элекке Советтар Союзы геология музейҙары араһында алдынғы урындарҙы биләне. Былресурстар ғына түгел, ә тикшереү өсөн ҡиммәтле өлгөләр ҙә биргән Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Ҡаҙаҡ ССР-ының ер аҫты байлыҡтарын интенсив эшкәртеү менән бәйле.

1969 йылда Ҡаҙағстандың Минераль сеймал институты һәм Ҡаҙаҡ геофизтресы геологик йыйылмалары нигеҙендә Геология министрлығының даими эшләүсе ғилми-техник Күргәҙмәһе ойошторола.

1997 йылда Ҡаҙағстан геология министры С. Ж. Дауҡаевтың Күргәҙмәгә тулы ҡанлы музей статусын биреү тураһындағы башланғысы хуплана. Был киң йәйелдерелгән яңынан ҡороу үткәрелгәндән һуң ғына мөмкин була. 1997 йылдың 26 авгусында элекке  бинаһында Ҡаҙағстан Республикаһының яңыртылған Геология музейы беренсе музейға килеүселәрҙе ҡабул итте. Музейҙы асыу тантанаһында Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Н.Ә. Назарбаев һәм Татарстан Республикаһы Президенты М. Ш. Шәймиев.Ҡаҙағстан республикаһы геология музейыҡатнашты.

Музей эргәһендә яҡшы сувенир булырлыҡ ҡиммәтле таштар һәм эшләнмәләр менән сауҙа итеү салоны ойошторолған. Шулай уҡ музей Иле Алатауы (Алма-Ата Алатауы) арты һырттары буйлап геологик турҙар ойоштороу менән шөғөлләнә.

## Экспозицияһы
Музей экспозицияһы килеүселәр үҙҙәрен ер аҫтында кеүек хис иттерерлек итеп төҙөлгән. Был эффект биҙәү һәм үҙенсәлекле яҡтыртыу иҫәбенә өлгәшелгән. Күргәҙмә залдарына инеү шахтёр күтәрмәһе клеть итеп стилләштерелгән лифт ярҙамында башҡарыла. Таш стеналары, ағас нығытма крепь фрагменттары, рельс юлындағы вагонеткалар тау эшләнешен выработка күрһәтеү мөмкинлеген бирә. Кесе залдың аҙағында, бейек постаментҡа ҡуйылған бюст эргәһендә менән Ҡаҙағстан файҙалы ҡаҙылмаларының төп ятҡылыҡтары рельефлы картаһы эргәһендә бейек постаментҡа К. И. Сатпаевтың — Ҡаҙағстан геологияһы мәктәбенә нигеҙ һалыусы һәм Ҡаҙағстан фәндәр академияһының тәүге президентының бюсы ҡуйылған.

Ҙур залда Ҡаҙағстан ере ҡуйынынан ҡаҙып алынған минералдар һәм мәғдән өлгөләре коллекцияһы, шулай уҡ Ҡаҙағстандың үҙенә генә бер төрлө уникаль аҡыҡ агат коллекцияһы ҡуйылған. Залдың бөтә майҙансығындағы подиумдар һәм тумбаларҙа илдең төрлө ятҡылыҡтарынан килтерелгән эре габаритлы мәғдән һәм минералдар өлгөләре урынлаштырылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Виртуальный Музей геологии
Рогашка-Слатина

**Ро́гашка-Сла́тина** () — Словенияның көнсығышындағы ҡала, бальнеологик (башлыса эсәр) курорт, Целе ҡалаһынан 45 км, баш ҡала Люблянанан 82 км алыҫлыҡта урынашҡан. Курорт үҙенең «Donat Mg» шифалы һыуы менән билдәле.

## Тарихы
Рогашка-Слатина — Словенияла һәм европала иң боронғо һәм иң билдәле спа-курорттарының береһе. Слатина үҙәне борондан уҡ билдәле — Рогатецтан Лембергҡа үткән *Petovium Celeia* тигән боронғо римлыларҙың юлын ҡаҙыу, был урын Рим империяһы осоронда уҡ популяр булыуы тураһында фараз итергә мөмкинлек бирә. Ошо юл янында алты башлы Боронғо Рим ҡула энәһе, римлылар һәм кельттарҙың тәңкәләре табылған. Шул уҡ ваҡытта «Donat Mg» һыуының шифалы үҙенсәлектәре асылған. Бөтә Штирия һәм унан ситтәрәк паломниктарҙың һыуҙың тылсымлы көсө тураһында хәбәрҙәре тарала. Тәүге тапҡыр минераль һыуҙың үҙенсәлектәре тураһында 1572 йылда баҫылып сыға, ошо ваҡытта билдәле алхимик Леонард Турнейссер үҙенең *Pison* тигән хеҙмәтендә һыу үҙенсәлектәре анализын тасуирлай. Һыуҙа ул биш элементты асҡан: *алтын, «бергклер», көкөрт, «магнит» һәм «ҡырағай» һыу.*

XVII быуатта Рогашка һыуын эсеү арҡаһында граф Пётр Зринский дауалана, был табибтарҙы сығанаҡтан һыу йоғонтоһон өйрәнеүгә илһамландыра. Тикшеренеү һөҙөмтәләре шул тиклем иҫ киткес була, хатта тиҙҙән һыуҙы шешәләргә ҡоя башлайҙар, ә XIX быуат башында заманса шифахана усреждениеһына нигеҙ һалалар. 1685 йылда Рогашка минераль һыуы тураһында тәүге монография нәшер ителә. Быға тикем Европала тик бер генә бындай китап булған — Бельгияның «Спа» минераль һыуы тураһында монография.

1803 йыл шифаханаға нигеҙ һалыу йылы тип иҫәпләнә. Ошо йылда яҡын тирәләге ерҙәрҙе граф Фердинанд Аттемс һатып ала. Уның инициативаһы буйынса Рогашка-Слатинала беренсе даими табип килеп урынлаша. Ул үҙенең эшендә Грац, Вена һәм Будапешттан билдәле табибтар һәм профессорҙар менән хеҙмәттәшлек иткән. Граф Аттемс был һыуҙы бөтә донъя буйлап таратҡан — уны барлыҡ Австрия империяһы провинцияларында, Венгрияла, Хорватияла, Италияла, Грецияла һәм Мысырҙа һата башлағандар.

XX быуат башында, 1908 йылда Карловы Варының геологы һәм докторы Д. Кнет етәкселегендә Donat Mg хәҙерге һыу скважинаһы асылған. Һыуҙың составында магнийҙың күп булыуы, минераль һыу метаболтк ауырыуҙарҙа һәм диабетта ярҙам итә, шулай уҡ профилактика өсөн ҡулланыла.

#### Килеп сығыу риүәйәте
Риүәйәткә ярашлы, Рогашка шифалы сығанағы Ҡояш илаһы Аполлон заказы буйынса килеп сыға. Ул ҡанатлы ат Пегасҡа Рогатец янында тояғы менән һуғырға һәм кешеләргә һаулығын яҡшыртырға ярҙам итәсәк шифалы һыу сығанағын асырға бойорған. Хәҙерге ваҡытта ошо риүәйәткә бәйләп Пегас ҡала гербында һүрәтләнә һәм ҡала майҙандарының береһендә уға һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫтәлекле урындары
* Плетерье ордены монастыре
* болан аҫрау фермаһы
* быяла фабрикаһы
* бер нисә урта быуат замоктары

## Билдәле шәхестәре
Рогашка-Слатинала тыуған йәки йәшәгән шәхестәр араһында артабанғылар бар:
* Милош Верк (1890—1952), картограф.
*  (1922—2001), балалар яҙыусыһы.
* Август Лавренчич (1925—1996), рәссам һәм сценограф.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рогашка-Слатина (сл.) 
*
Лоймаа

**Лоймаа** () — Финляндияның Исконная провинцияһындағы ҡалаһы һәм коммунаһы. Көнбайыш Финляндия губернаһында урынлашҡан.

## Географияһы
Лоймаа ҡалаһы Финляндияның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Турку ҡалаһынан 65 километр төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Административ яҡтан Көньяҡ-Көнбайыш Финляндия (*Varsinais-Suomi*) провинцияһында тора.

Шулай уҡ ҡалаға районды уратып алған ауылдар ҡарай. Лоймааның дөйөм майҙаны 852 км² тәшкил итә. Халыҡ һаны — 16 761 кеше (31 августа 2013 йыл). Халыҡ тығыҙлығы 19,76 кеше/км².

Лоймаа ҡала биләмәләре аша Лоймийоки йылғаһы аға, ул Кокемяенйокиҙың Ботнический ҡултығына ҡоя.

## Тарих
Лоймаа XIV быуатта барлыҡҡа килгән ауыл. 1439 йылда тәүге тапҡыр яҙмаларҙа телгә алынған. Урта быуаттарҙа Сатакунт төбәгенә ҡараған. XХ быуат башында ауыл хужалығы халыҡтың төп шөғөлө була.

1876 йылда ҡалаға тимер юл килә, ә әлеге ваҡытта тимер юл вокзалы бинаһы дәүләт тарфынан һаҡланған архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

1914 йылдан алып төбәктә Lehti Loimaan гәзите сыға, 2012 йылда уның тиражы 8 472 дана тәшкил итә.

Лоймаа 1969 йылда ҡала статусын ала.

## Халыҡ

### Билдәле кешеләре
* Мато Валтонять — фин сценарисы, актерһәм музыкант. Ҡатнашыусы рок-төркөм Leningrad Cowboys рок төркөмөндә ҡатнашыусы.
* Вяине Тиири — фин гимнасы,Йәйге Олимпия уйындары призеры.
* Валерий Писигин — урыҫ яҙыусыһы, тарихсы, 2004—2009 Лоймаала йәшәй.
* Рейно Куускоски — 1958 йылда Финляндияның премьер-министры.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* Лоймаа ҡалаһының уҡытыусыһы Ласси Меттяля иң беренсе булып Владимир Высоцкий ижадын фин теленә тәржемә иткән.

## Туғанлашҡан ҡалалары
* : Омоль, Уддевалла
* : Мосфедльсбэр
* : Фрогн, Шиен
* : Иҫке Русса
* : Тюря, Йыхви
* : Тистед, Грено

## Иҫкәрмәләр
Мянття

**Мянття** () — 1922 йылда нигеҙләнгән ҡала. Финляндия дәләтенең Пирканмаа провинцияһындағы ғәмәлдән сығарылған ҡалаһы (2009 йыл, 1 ғинуарҙа).

Мянття ҡалаһының халыҡ һаны Вилппула общинаһы менән 2009 йылдың 1 ғинуарында дөйөм муниципалитетҡа берләштерелгәненә тиклем 6 341 кеше тәшкил иткән (2008 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре һөҙөмтәләре буйынса). Финляндияның Мянття ҡалаһының дөйөм майҙаны 85,86 квадрат километр тәшкил иткән, шул иҫәптән уның һыу өҫтө майҙаны 21,78 квадрат километрға тигеҙ. Был Мянття ҡалаһының территорияһында йәшәгән халыҡтың бер квадрат километрға тығыҙлығы 98,95 кеше тәшкил итә. Сәғәт бүлкәте UTS +2 , йәй UTS +3.

2009 йылдың 1 ғинуарынан Вилппула общинаһы менән берләштереп ойошторолған дөйөм муниципалитет булып тора.

## Һылтанмалар
* 
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Мянття
* www.nivala.fi (сайт)
Оло Ялансыҡ

**Оло Ялансыҡ** (Оло Йылансыҡ) () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районы һәм Мейәс ҡала округындағы сөсө һыулы күл Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Күл Силәбенән көнбайышҡа табан 90 км алыҫлыҡта, ә Сыбаркүлдән 10 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. 363 метр тәшкил диңгеҙ кимәленән бейеклеге

## Этимологияһы
Ғәҙәттә атаманы башҡорт телендәге «**йылан**» һүҙе менән бәйләйҙәр һәм күлде *Йылансыҡ* тип атаусылар ҙа бар. Мәгәр ХVIII быуат әҙәби сығанаҡтарында ***Яланчи*** вариантында телгә алына, тип яҙа Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә..

## Әһәмиәте

Күлдең төньяҡ ярында урынлашҡан шифаханалар:
* Көньяҡ Урал тимер юлы — «Аленушка»,
* Силәбе торба эшләү заводы — «Еланчик»,
* 1990-сы йылдарға тиклем балаларҙы һауыҡтырыу лагеры итеп төҙөлә башлаған урында 2008 йылда күп фатирлы ике йорт һалынған шәхси ҡасаба барлҡҡа килгән
Уларға M5 трассаһынан уңайлы йыһазландырылған боролош бар — яҡынса Сыбаркүл һәм Мейәс ҡалалары араһындағы урталыҡтағы юл.

Күлдең көньяҡ һәм көнсығыш ярында урынлашҡан ял базалары :
* «Йәшел ут»
* «Челябвтормет»
* «НТМ-Йәштәр»
* «Еланчик»
һәм ҡала сите ҡасабалары:
* Ябыҡ «Еланчик» ҡасабаһы
* Ҡала сите комплексы «Шишмә»

Сарафан ауыл биләмәһе яғынан инергә.

## Тасуирламаһы
Күл һыҙатланышы менән дағаға оҡшаған, төбө тигеҙһеҙ, ике-өс метр тәрәнлектә ләм башлана. Күлдең ике ятыуы бар, ярлаулы. Көнбайышта, Грязнуха йылғаһы ҡойған урында, һаҙлыҡлы. Көньяҡ-көнсығышта күлдән Күндерешә йылғаһы ағып сыға, ул Сыбаркүл күленә ҡоя. Ятыуҙарҙа ҡурайлы ҡамыш үҫә.

Бәләкәй генә булып Кораблик һәм Мөхәббәт тигән утрауҙары, шулай уҡ көнбайыш ярында бер ҙур ярымутрауы — Копешки — бар

Күл Сыбаркүл, Йылыу, Оло Киҫегәс һәм Кесе Киҫегәс, Оло Мейәс һәм Кесе Мейәс күлдәре сылбырында иң ситке булып урынлашҡан.

Бөтә был күлдәр ҡылымыҡтар менән бәйле. Ялансыҡ Мейәстән 72 метр юғарыраҡ тора. Йәғни, ағым көньяҡтан төньяҡҡа табан. Ахыр килеп һаман да һыу Мейәс йылғаһына китеп тора. Был күлдәрҙең зәңгәр теҙмәһен тауҙар көнбайыштан тауҙар: Илмән һырты, көньяҡтан Чашковский тауҙары, Түңәрәк тау (Круглая гора), Этташ (гора Собака-Камень), Ҡарағас тау (гора Лиственная) һәм башҡалар ҡамалап тора. Ә тауҙар аръяғында, көнбайышҡа табан, Мейәс йылғаһы аға.

Күлдең көнсығыш ярында Ҡәләм соҡорҙары тигән урын бар, уларҙан 19-сы быуаттың беренсе яртыһында графит сығарыла һәм Златоуста унан ҡәләм етештерелә. Ҡеүәтле графит ятҡылыҡтары тап бына Оло Ялансыҡ ярында һәм төбөндә табыла ла инде. Уны сығарыу һәм эшкәртеү Павел Петрович Аносов бойороғо буйынса башлана. Уны булат ҡорос иретеү өсөн тигель әҙерләүҙә ҡулланалар. Ҡәләм 1842 йылдың октябрендә сығарыла башлай. Ҡәләмде Урал предприятиятиеларында һәм хатта Санкт-Петербург рәсем мәктәбендә бик теләп һатып алалар.

## Күлдең флораһы һәм фаунаһы
Күлдә сабаҡ, алабуға, суртан, алабалыҡ, табан, ҡарабалыҡ, этеш, рипус тереклек итә. Күлдә ҡыҫалалар ҙа бар.

## Иҫәрмәләр

## Һылтанмалар
* Озеро Большой Елачник. Справочная статья на сайте Весь Южный Урал
*  .
* Озеро Большой Еланчик на сайте ООПТ России
Де-Мойн (округ)

**Де-Мойн округы** (ингл. Des County Moines) АҠШ-тың Айова штатында урынлашҡан округ. 2000 йылда халыҡ һаны  кеше була. АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһы баһалары буйынса 2009 йылда округ халҡы  кеше тәшкил итә. Ҡала округының үҙәге булып тора Берлингтон тора.

## Тарих
Де-Мойн округы 1834 йылдың сентябрендә ойошторола.

## Географияһы
АҠШ иҫәп алыу бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, Де-Мойн округының майҙаны 1077 квадрат километр тәшкил итә.

### Төп шосселары
*  34 Шоссе
*  61 Шоссе

### Күрше округтары
* Луиза (төньяҡта)
* Ханкок, Иллинойс (көньяҡ-көнсығышта)
* Хендерсон, Иллинойс (көнсығышта)
* Ли (көньяҡта)
* Генри (көнбайышта)

## Демография
2000 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса округта 42 351 кеше йәшәгән. Уларҙың 23,1 процентын 18 йәшкә тиклемге балалар тәшкил итә, 17,4 % — 65 йәштән өлкән йәштәге кешеләр. 51,4 % халҡын ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә.

Милли составы түбәндәгесә: 92,9 % аҡ, 4,4 % афроамерикандар, 0,3 % ерле халыҡ вәкилдәре, 0,9 проценты — азиаттар, 2,6 % латин американдар. 1,5 проценттан ашыу халҡы ике йәки бер нисә раса вәкилдәре.

Йән башына уртаса килем округта $19701 тәшкил итә. 14,7 % халыҡтың килеме йәшәү минимумынан түбән. Уртаса йорт хужалығы табышы $43489 тәшкил итә.

Шулай уҡ халыҡтың 85,8 % урта белемгә эйә була, ә 16,0 % юғары белемле.

## Иҫкәрмәләр
Жуков һәйкәле (Минск)

**Георгий Жуков һәйкәле** — Минск ҡалаһында Жуков исемендәге скверҙағы һәйкәл (Тимер юл урамы һәм Жуков проспекты киҫешкән ергә яҡын).

Дүрт тапҡыр Советтар Союзы Геройы Г. К. Жуковтың бюсы 2007 йылдың 8 майында ҡуйыла. Монументты асыу тантанаһына ветерандар, хәрби һәм оло йәштәге кешеләр киләләр. Ҡулдарына улар ҡыҙыл ҡәнәфер тотҡан булалар.

Белоруссия биләмәһендә Г. К. Жуков 17 йыл самаһы хеҙмәт итә һәм кавалерия эскадроны командирынан Белорусь айырым хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫарына тиклем юл үтә. Һәйкәлде асыусы Минск ҡала башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары Михаил Титенков һүҙҙәре буйынса, «1944 йылдың йәйендә туранан-тура маршал етәкселеге аҫтында Белоруссияны немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеү буйынса „Багратион“ операцияһы тормошҡа ашырыла. Уның етәкселегендәге I Белоруссия фронты ғәскәрҙәре ике күрше фронт менән бергә эш итеп Висла-Одер операцияһын уңышлы тормошҡа ашыралар, дошмандың Берлин группировкаһын тар-мар итәләр һәм Гитлер рейхы баш ҡалаһын баҫып алалар. Ә 8 майҙа Жуков нацистик Германияның капитуляцияһын ҡабул итә».

Ветерандар һәм Минск ҡала башҡарма комитеты аҡсаһына скульптор Анатолий Арцимович һәм архитектор Александр Жилинский проекты буйынса төҙөлгән һәйкәлдең хаҡы яҡынса 100 миллион һумға баһалана.

Бынан тыш, ветерандар үтенесе буйынса Минск ҡалаһындағы 83-сө урта мәктәпкә маршал Г. К. Жуков исеме бирелә.

## Һылтанмалар
* В Минске открыт бюст маршалу Георгию Жукову
* В Минске открыли памятник Георгию Жукову
* Дочь Г. К. Жукова встретилась с белорусскими ветеранами у памятника отцу
* Памятник Жукову в Минске открывали под дождём
Якуб Колас һәйкәле

**Якуб Колас һәйкәле** — Белоруссияның халыҡ шағиры Якуб Колас хөрмәтенә һәйкәл (Минск).

## Тарихы
1972 йылда (шағирҙың тыуыуының 90-йыллығы хөрмәтенә) Якуб Колас майҙанының үҙәк өлөшөндә Якуб Колас һәм уның әҫәрҙәре геройҙарының скульптураһы ҡуйыла.

## Тасуирлама
Минск ҡалаһының үҙәк өлөшөнән алыҫ түгел, ҡасандыр Комаровская исемен йөрөткән майҙан урынлашҡан. Ҡасандыр был урында ике юл саты була, уларҙың береһе Полоцк йүнәлешендә алып бара, ә икенсеһе — Мәскәү яғына. Йылдар үткәс майҙандың исеме үҙгәртелә һәм ул бөйөк әҙип Якуб Колас исемен йөрөтә башлай. 16 йыл үткәс был майҙанда яҙыусының үҙенә һәйкәл ҡуйыла.

Якуб Колас һәйкәле уның тыуыуының 90 йыллығына ҡуйыла. Монументтың композицияһы өс скульптура төркөмөнән тора. Үҙәктә бөтә халыҡ яратҡан белорус шағиры Якуб Колас ултыра. Ул башын ҡулына терәп, уйланып ултыра итеп һүрәтләнгән, ә яурынына пальто һалынған. Ҡайһы берәүҙәр уны артыҡ ҙур тип иҫәпләйҙәр, сөнки фигураның бейеклеге һигеҙ метр. Төп һәйкәлдең ике яғында уның әҙәби геройҙары кәүҙәләндерелгәндәр: Талаш олатай һәм Сымон Музыка. Монумент төҙ аҡ ҡайындар һәм зәңгәр шыршылар ултыртылған ҙур булмаған скверҙа урынлашҡан, шул арҡала йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында ла ул күркәм булып күренә. Сите буйлап арыш башағы һымаҡ стилләштерелгән ҙур булмаған фонтандар урынлашҡан. Бында йәштәр йыйыла һәм ял итә, ҡала ҡунаҡтары фотоға төшә. Композиция өҫтөндә СССР скульпторы Заир Исаакович Азгур эшләй.

Файл:Belarus-Minsk-Yakub Kolas Square-1.jpg|


## Ансамбль авторҙары
* Скульптор — З. Азгур
* Архитекторҙар:
** Ю. Градов
** Г. Заборский
** Л. Левин.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Памятник Якубу Коласу  // «Минск старый и новый»
* Якуб Колас и его герои: в памяти и в бронзе  // Интерфакс
Йылыу (күл)

**Йылыу** (***Йылыукүл***) ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл.

## Этимологияһы
Күл шул төбәктәге башҡорт топонимлы күлдәр араһында берҙән-бер "урыҫ исемле". Мәгәр урындағы кешеләр атаманы башлыса башҡорт телендәге "йылыу" һәм "йылы" һүҙҙәренә ҡайтарып ҡалдыра. Күл, ысынлап та, йылы һыулы, быға уның елдәрҙән ышыҡ урында һәм дәүмәле ҙур булмауы булышлыҡ итә.

Был йәһәттән Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аныҡ ҡына һүҙгә бәйләмәй, әммә күл тирәһендә бик йыраҡ араларҙа ла шыршы булмауын билдәләй, шуға күрә топоним ниндәйҙер башҡорт һүҙенән булыуы ихтимал тип яҙа ул.

## Географияһы
Йылыу күле Урал тауының көнсығыш битләүендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 322,5 м. Оҙонлоғо — 2,2 км, киңлеге — 1,9 км, көҙгөһөнөң майҙаны — 3,12 км², ярҙарының оҙонлоғо — 9,8 км.

Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Йылыу күле Силәбенән - көнбайышҡа табан 90, Екатеринбургтан - 275, Өфөнән - 303, Ҡурғандан - 360, Төмәндән - 510, Пермдән - 530, ә Сыбаркүлдән 3 км километр алыҫлыҡта .

## Тасуирламаһы

Түңәрәк һыҙатлы, төбө тигеҙһеҙ. Өс утрауы бар. Ярҙары күп кенә урында текә. Көнбайышта Гудковка йылғаһы ҡушыла, ә күлдән көньяҡтан йылға ағып сыға, Йылыу, йылға ағып сыға, ул Сыбаркүл күленә ҡоя. Күл бик ҙур түгел, елдәрҙән ышыҡ урында, шуға күрә бик йылы һыулы.

Күл Оло Ялансыҡ, Сыбаркүл,Йылыу, Тәрәнкүл, Оло Киҫегәс һәм Кесе Киҫегәс,Оло Мейәс һәм Кесе Мейәс күлдәре сылбырында урталыҡта урынлашҡан.

## Күлдең флораһы һәм фаунаһы
Күлдә сабаҡ, алабуға, суртан, алабалыҡ, табан, ҡарабалыҡ тереклек итә. Шулай уҡ ер-һыу йәнлектәре, туҙбаш һәм ҡара йыландар бар.

## Галерея

## Видео
*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Еловое (озеро)http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1827-%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE 
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. Еловое http://old.toposural.ru/html/a.htm

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Банска-Бистрица (хоккей клубы)

**Банска-Бистрица** () — Словакияның профессиональ хоккей клубы, 2005 йылда ойошторола. Илдең экстралигаһында сығыш яһай. Ике тапҡыр Словакия чемпионы (2016/17 һәм 2017/18 миҙгелдәре).

## Тарих
Банска-Бистрицаның «Славия» хоккей клубы 1922 йылда ойошторола. 1962 йылда клуб исеме «Осҡон» тип үҙгәртелә, һәм ул 2005 йылға тиклем шулай йөрөтөлә. Икенсе донъя һуғышына тиклем команда Словак лигаһында сығыш яһай , өс тапҡыр икенсе урынды биләй — 1930, 1932 һәм 1934 йылдарҙа. 1946 йылда Чехословакияның беренсе чемпионатында команда шайбалы хоккей буйынса ярышта ҡатнаша, ярыщ һөҙөмтәләре буйынса команда элиталы дивизионды ташлап китә. Киләһе йылда команда элитаға кире ҡайта, әммә унда нығына алмай — 1947/48 миҙгеле йомғаҡтары буйынса «Славия» Чехословакия юғары лигаһынан тағы китә, был юлы бөтөнләй.

Чехословакия тарҡалғандан һуң «Осҡон» Словакияның беренсе лигаһына индерелә — көсө буйынса икенсе урында торған лигаға. 1995 йылда команда юғары лигаға күтәрелә. 1995/96 йылда командалар араһында 9-сы урынды биләй һәм юғары лигала һаҡланып тороп ҡала, әммә 1996/97 миҙгелендә ҡаҙанышын ҡабатлай алмай.1998/99 миҙгелендә "Осҡон " һуңғы тапҡыр Словакия юғары дивизионl ҡатнаша.

2005 йылда клубтың исеме «05 Банска-Бистрица» тип үҙгәртелә. 2007/08 йыл миҙгелендә команда юғары лигаға эләкмәй. 2010/11 йылдар миҙгелендә команда тәүге миҙал яулай — Словакия чемпионатының бронза миҙалын. 2016/17 миҙгелендә тәүге тапҡыр ил чемпионы була. Ә киләһе йылда үҙенең уңышын ҡабатлай.

## Ҡаҙаныштары
* **Словакияла хоккей буйынса чемпионатта:**
** *Еңеүсе (1) *  : 2017, 2018
** *Көмөш призер (2) *  : 2015, 2016
** *Бронза призер (1) *  : 2011

## Составы

; Тренерҙар штабы

* Владимир Орсаг — баш тренер.
* Рихард Зедник — ассистент
* Павол Рыбар — ҡапҡасылар тренеры

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Профиль команды на сайте huste.tv 
* Профиль команды на сайте eurohockey.com
* Профиль команды на сайте eliteprospects.com
Янка Купала һәйкәле (Минск)

**Минскта Янка Купала һәйкәле** — Минск ҡалаһында мәшһүр белорус шағиры Янка Купала һәйкәле. 1972 йылда Янка Купала исемендәге паркта халыҡ шағирының тыуыуының 90-йыллығына ҡуйыла.

## Һәйкәлдең композицияһы
Ҙур гранит постаментта Янка Купала бөтә кәүҙәһе менән, ҡулына таяҡ тотоп баҫып тора. Һәйкәл нигеҙендә— шишмә һәм абаға сәскәһе. Һәйкәл Янка Купаланың шәхесен шағир-көрәшсе итеп кәүҙәләндерә.

## Тарихы
Шағирҙың һәйкәле өсөн урын Янка Купала исемендәге паркта, диоганаль эшләнгән аллеяла, алдан уҡ билдәләп ҡуйылған була, ул урын егерме йылдан ашыу буш тора.

Янка Купалаға беренсе һәйкәл Минскта Үҙәк скверҙа 1949 йылдың 23 июнендә ҡуйылған була. Ул гранит постаментҡа урынлаштырылған шағирҙың бюсынан ғибәрәт була. 1972 йылда Янка Купала паркында яңы һәйкәл ҡуйыла, ә бюст шағирҙың тыуған иле Вязынкаға күсерелә, хәҙер ҙә ул шунда тора.

## Авторҙары
Скульпторҙар:

* Л. Гумилевский
* А. Аникейчик
* А. Заспицкий

Архитекторҙар:

* Л. Левин
* Ю. Градов

## Иҫкәрмәләр
Банска-Бистрица крайы

**Банска-Бистрица крайы** () — Словакияның һигеҙ крайының береһе, Банска-Бистрица ҡалаһындағы административ үҙәге менән бергә. Банска-Бистрица крайының майҙаны 9455 квадрат километр тәшкил итә, халыҡ һаны — 660 563 кеше (2011). Край Үҙәк Словакияла урынлашҡан..

Банска-Бистрица крайы Словакияның Нитранский, Тренчинский, Жилинский, Прешовский һәм Кошицкий крайҙары, шулай уҡ Пешт, Ноград һәм Боршод-Абауй-Земплен (Венгрия) медьелары менән сиктәш.

## Административ бүленеше
Банска-Бистрицкий крайы 13 районға (окресҡа) бүленгән:

* Банска-Бистрица районы
* Банска Штьявница 
* Брезно районы
* Детва районы
* Крупина районы
* Лученец районы
* Полтар районы
* Ревуца районы
* Римавска Собота районы
* Вельки Кртиша районы
* Зволен районы
* Жарновица районы
* Жьяр-над-Гроном районы

## Статистик мәғлүмәт ([[2011 йыл|2011]])
**Милли составы**

* словактар — 505 528 кеше (76,5 %);
* венгрҙар — 67 596 кеше (10,2 %);
* сиғандар — 15 525 кеше (2,4 %);
* башҡалар — 71 914 кеше (10,9 %)

**Конфессиональ составы**

* католиктар — 361 774 кеше (54,8 %);
* лютерандар — 69 747 кеше (10,6 %);
* реформаттар — 10 675 кеше (1,6 %);
* атеистар — 109 945 кеше (16,6 %);
* башҡалар — 108 422 кеше (16,4 %)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Вебстраница края
Пресвятая Дева Мария Раштыуаһы соборы (Кошице)

**Пресвятая Дева Мария Раштыуаһы соборы** ( слоак. Kostol Márie narodenia Panny)) – грек католиктары сиркәүе, Словакияла Кошице ҡалаһының тарихи үҙәгендә урынлашҡан. Словак грек католиктары сиркәүенең Кошице епарихияһы кафедраль соборы.

## Тарихы
Грек католиктары Кошицеға XVII быуатта күсеп ултыра башлай.  1852 йылда Кошицела урындағы грек католигы епискобы   сиркәү төҙөй. Был осорға тиклем  грек католиктары франциск сиркәүендә, премонстраттар сиркәүендә һәм һирәкләп изге Михаил Архангел сиркәүендә  ғибәҙәт ҡылғандар

1880 йылда Кошице грек католиктары общинаһы ер һатып ала һәм үҙенең часовняһы эргәһендә неороман стилендә сиркәү төҙөй башлай, уның төҙөлөшө  1886 йылда тамамлана. 

Словакияла коммунистар власы идаралығы ваҡытында,  грек католиктары сиркәүенең   эшмәкәрлеге тыйылған була, Пресвятая Дева Марияның Раштыуаһы  сиркәүе Православ сиркәүенә тапшырыла. 

1990 йылда ҡорам Кошице грек католиктар общинаһына ҡайтарыла.

1997 йылда  Изге Тәхет Кошиценың Апостол Экзархатын ойоштора һәм Раштыуа сиркәүе  кафедраль соборы  була.

## Һылтанмалар
* Краткая история храма
Максим Богданович һәйкәле

**Максим Богданович һәйкәле** — Минск ҡалаһында билдәле белорус шағиры Максим Богданович һәйкәле.

## Тарихы
Һәйкәл 1981 йылдың 9 декабрендә, Максим Богдановичтың тыуыуының 90 йыллығына асыла.

2008 йылдың апрелендә, Минск ҡала башҡарма комитетының ҡарарына ярашлы, белорус әҙәбиәте классигы һәйкәле реставрациялауға ебәрелә. Һәйкәл урынында фонтан ҡуйыу планлаштырыла. Властың бындай ҡарары эмиграциялағы белорус оппозицияһы лидерҙарының асыуын уята, улар Богданович һәйкәлен һүтеүҙе 1995 йыл референдумынан һуң аҡ-ҡыҙыл-аҡ флагты алмаштырыу менән сағыштыра. 2008 йылдың июнендә һәйкәл яңынан Максим Богданович урамы һәм Париж коммунаһы майҙаны мөйөшөндә ҡуйыла. Элекке урынына ҡарата һәйкәл 151 метрға төньяҡ-көнбайышҡа, шағирҙың тыуған урынына яҡыныраҡ күсерелә, һәм йөҙө менән Свислочь йылғаһына, М. Богданович урамындағы 27-се йорт һәм Суворов училищеһы араһындағы йүнәлештә бороп ҡуйыла.

## Авторҙары
Скульптор С. Вакар, архитекторҙар Ю. Казаков, Л. Москалевич.

## Тасуирлама
Бейеклеге — 4,6 м

Пьедестал — ҡыҙыл граниттан.

Шағир фигураһы — ҡулдары ҡаушырылған, уң ҡулына күк сәскәләр (шиғриәтендә маҡтап йырлаған) гөлләмәһе тотҡан.

## Урыны
Париж Коммунаһы майҙанындағы скверҙа, Беларусь Республикаһының Ҙур Милли академия опера һәм балет театрына ингән ерҙән һул яҡта (Максим Богданович тыуған һәм йәшәгән элекке йорттан алыҫ түгел) урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Памятник Максиму Богдановичу в Ярославле

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Памятник Максиму Богдановичу идеален для катания на скейте 
* Памятник Максиму Богдановичу
* Памятник Максиму Богдановичу
Камчадалдар

**Камчадалдар** — урыҫтарҙың этнографик төркөмө, Камчатка крайы, Магадан өлкәһе, Чукотканың хәҙерге территорияһында борондан йәшәгән халыҡ, аҙ һанлы урыҫ күскенселәренең төп төньяҡ этностары вәкилдәре менән этник бәйләнештәре һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. XVIII быуатта камчадалдар термины менән ительмендарҙы билдәләгәндәр.

Урыҫ камчадалдарының сығышына һәм мәҙәниәтенә ительмендар ҙур йоғонто яһаған, шулай уҡ коряктар һәм чувансылар. Камчадалдарҙың теле — урыҫ. Сәйәхәтсе С. П. Крашенинников хеҙмәттәрендә локаль һәм диалект төркөмдәре атамалары бирелә: *кшаагжи*, *кыхчерен*, улар Жупанова һәм Немтик йылғалары араһында йәшәгән; *чупагжу* йәки *бурин* — Үрге Камчатка зинданы (Верхнекамчатск) һәм Жупанова йылғаһы араһында; лингурин — Немтик һәм Белоголовый йылғалары араһында һәм *кулес* — Белоголовый йылғаһынан төньяҡҡа табан

Даими рәүештә йәшәгән урыҫ халҡы 1730-сы йылдарға барлыҡҡа килә һәм, үҙенең аҙ һанлығы арҡаһында, күпселектә край аборигендары менән ҡушылған, ә камчадалдар составына ингән ительмендарҙың өлөшө урыҫ телен һәм мәҙәниәтен ҡабул итә. XХ быуат башына Камчаткала яҡынса 3600 урыҫ-ительмен кешеһе йәшәй, улар мәҙәниәт, көнкүреш һәм урыҫ теле уртаҡлығы менән бер этнографик төркөмдө тәшкил итә.

### Рәсәй райондары һәм ҡалалары буйынса камчадалдар өлөшө
Рәсәй территорияһында 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса 229 камчадал йәшәй һәм улар айырым халыҡ итеп билдәләнгән.

; Камчатка тораҡ пункттарында камчадалдар һаны (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса)

(дөйөм халыҡ иҫәбе буйынса камчадалдарҙың өлөшө 5 % -тан арттҡан муниципаль берәмектәре күрһәтелгән):

Камчатка крайы:

* Ключи ҡасабаһы 472
* Мильково ауылы 388
* Петропавловск-Камчатский ҡалаһы 216
* Усть-Камчатск ҡасабаһы 182

; Рәсәй райондары һәм ҡалалары буйынса камчадалдар өлөшө (2010 йылғы иҫәп алыу буйынса)

Камчатка крайы:
* Ключи ҡасабаһы 472
* Мильково ауылы 388
* Петропавловск-Камчатский ҡалаһы 216
* Усть-Камчатск ҡасабаһы 182

; Рәсәй райондары һәм ҡалалары буйынса камчадалдарҙың өлөшө (2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса)
(дөйөм халыҡ иҫәбе буйынса камчадалдарҙың өлөшө 5 %-тан арттҡан муниципаль берәмектәре күрһәтелгән):

Камчадалдар тип үҙҙәрен Магадан өлкәһендәге Охот диңгеҙе буйҙарында борондан йәшәгән кешеләр ҙә таный, улар Ола, Гижига, Ямск, Тауйск, Армань һәм башҡа ҡасабаларҙа йәшәйҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 527
* 
* Пикуль В. С. «Богатство».
* Хаховская Л. Н. Камчадалы Магаданской области (история, культура, идентификация). Магадан, 2003

## Һылтанмалар

* Ительменский (камчадальский) язык
Банска-Бистрица

**nigga sigma skibidi** (, , ) — үҙәк Словакияның ҡалаһы, Банскобистрицкий крайының үҙәге, Зволенский соҡоронда урынлашҡан. Халыҡ — 83 меңгә яҡын кеше.

## Тарих
Банска-Бистрица башта бәләкәй генә словак ауылы була. XIII быуатта бында немец колонистарының бер нисә тиҫтә ғаиләһе күсеп килә һәм ауыл тиҙ үҫә башлай. 1255 йылда венгр короле Бела IV ауылға ҡала биләмәһе хоҡуғы бирә. Урта быуаттарҙа Банска- Бистрица Венгр короллегенең мөһим сәнәғәт һәм сауҙа үҙәге була.

1944 йылдың авгусында ҡала немец оккупанттарына ҡаршы Словак милли ихтилалы үҙәге була. Банск-Бистрицала ихтилалдың штабы була. Ихтилал баҫтырылғанда ҡаланы немец ғәскәрҙәре яңынан баҫып ала. Банск-Быстрица 1945 йылдың 25 мартында совет ғәскәрҙәренең 2-се Украин фронты тарафынан азат ителә.

Хәҙер Банск-Бистрица — Үҙәк Словакияның рәсми булмаған баш ҡалаһы.

## Иҫтәлекле урындары
* Ҡала ҡәлғәһе
* Словак Күтәрелеш майҙаны ансамблек
* Костелдар һәм күп һанлы һарайҙар
* Словак Ихтилалы музейык
* Совет армияһы яугирҙары монументы (архитекторы — С. Вайнштейн)

## Ҡала менән бәйле кешеләр
* Мартин Бабьяк — словак опера йырсыһы (баритон).
* Скутецкий домино — словак рәссамы.
* Анастасия Кузьмина — биатлонсы, өс тапҡыр Олимпия чемпионы.
* Вешшеленье, Ференц — венгр венгр хәрби етәксеһе.
* Матей Фабер (1587—1653) — дин яҙыусыһы, иезуит, католиктар руханийы.
* Роланд Якоби (1893—1951) — өҫтәл теннисы буйынса венгр уйынсыһы, өҫтәл теннисы буйынса донъя тарихында тәүгә чемпион.

## Туғанлашҡан ҡалалары
* : Тула
* : Ковачица, Вршац
* : Чарлстон

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Зволен (өлкә)

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Банска-Бистрица (замок)

**Банск-Бистрица ҡалаһы замогы** () — Словакия дәүләтенең Банска-Бистрица ҡалаһының үҙәгендәге замок-ҡәлғәһе. Хәҙерге көндә Совакияның Банска-Бистрица ҡалаһы замок-ҡәлғәһе — Словакия милли мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән һарай булып иҫәпләнә. Банска-Бистрица замок-ҡәлғәһендә ҡаланың бер нисә музейы ғәмәлдә тора.

## Урынлашыуы
Банска- Бистрица ҡалаһының үҙәге: 

## Тарих
Словакия дәүләтенең Банска-Бистрица ҡалаһының замок-ҡәлғәһе XV быуатта Изге Мария костелы әйләнәһендә барлыҡҡа килгән. Изге Мария костелы ҡәлғәһе тирәләй бастионлы нығытмалар һәм яңы төҙөлөш ҡаралтылары барлыҡҡа килгән. Хәҙерге көндә Словакияның Банска-Бистрица замок-ҡәлғәһе ареалында ҡаланың бер нисә музейҙары эшләп тора, шул иҫәптән бында:

* Ҡала ҡәлғәһе
* Словак Күтәрелеш майҙаны ансамбле
* Костелдар һәм күп һанлы һарайҙар
* Словак Ихтилалы музейы
* Совет армияһы яугирҙары монументы (архитекторы — С. Вайнштейн) ғәмәлдә.

## Һылтанмалар
* Информация на castles.sk 
* Информация на zamky.sk
Нагасаки ҡыңғырауы

**Нагасаки ҡыңғырауы** — 2000 йылдың сентябрендә Минск ҡалаһында (Беларусь) Бойондороҡһоҙлоҡ майҙанында Архангел Михаил скульптураһынан һәм Красный костелдән алыҫ түгел ҡуйылған һәйкәл. Һәйкәл ядро һәләкәте ҡорбандары тураһында киҫәтеү булып тора.

## Тарихы
Ҡыңғырау Япония католик сиркәүе инициативаһы буйынса ҡыңғырау ҡойоу оҫталары тарафынан ҡойола. Ул 1945 йылдың 9 авгусында Нагасаки ҡалаһын атом бомбаһына тотҡандан һуң һаҡланып ҡалған «Фәрештә» ҡыңғырауының «игеҙәге». Һәйкәлдең нигеҙенә Иерусалим ҡалаһынан, Японияның Хиросима, Нагасаки, Фукусима ҡалаларынан һәм Чернобыль һәләкәтендә зыян күргән райондарҙан алынған ер менән капсула һалынған. Шулай уҡ унда Семипалатинск полигоны һәм Яңы Ерҙәге полигондан алынған ер менән капсулалар бар.

Нагасакиҙа «Фәрештә» ҡыңғырауын мәхәллә кешеләре, бомбаға тотҡандан һуң, Ураками католик кафедраль соборы емереклектәре аҫтынан табып алалар һәм ҡаҙып сығаралар. Һуңғараҡ ул һуғыштың ҡот осҡос эҙемтәләре тураһында киҫәтеү булараҡ Нагасаки үҙәгендә ҡуйыла.

2000 йылдың 24 сентябрендә һәйкәлде асыу тантанаһында Ураками соборы өлкән священнигы Сиети Мимура былай тине: «Был һәйкәл беҙҙең Беларусь менән теләктәшлекте, һәм беҙҙең халыҡтарҙы иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәр генә түгел, ә рухи бәйләнештәр берләштергәнен символлаштырып торһон».

Ҡыңғырауҙан трос һуҙыла, уны тартып һәр теләгән кеше ҡыңғырауҙы шылтыратырға мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Колокол Мира

## Һылтанмалар
* Колокол Нагасаки
Катерини

**Катерини** — Грециялағы ҡала, Үҙәк Македония өлкәһендә урынлашҡан. Катерини — Пиерия.номының баш ҡалаһы. Был ҡала Олимпия тауҙары һыртында һәм Термаикос ҡултығы араһында, Салоники ҡалаһынан 68 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Катерини илдең эре туризм үҙәге. Был ҡалала 55 997 кеше йәшәй (2010 йыл халыҡ иҫәьбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Греция дәүләтенең төньяғындағы иң эре ҡалаларының береһе. Ҡаланың дөйөм майҙаны 112,9 квадрат километр тәшкил итә. Ул диңгеҙ кимәленән 14 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡалалағы халыҡтың төп милләте — гректар. Ҡаланың төп конфессияһы — православие. Ҡаланың рәсми теле — грек теле. Телефон коды +30 23510. Сәғәт бүлкәте UTS +2, йәй UTS +3.

## Ҡала атамаһы
Катерини ҡалаһының тарихы XVI быуатҡа барып тоташа. Ул ваҡытта православие монахтары был территорияла Изге Екатерина хөрмәтенә ғибәҙәтхана булдыралар. Ошо Изге Екатерина исеменән Катерини ҡалаһыныъң исеме барлыҡҡа килгән.

## Рельефы
Катерини ҡалаһының торған урыны күбеһенсә тигеҙлек.

## Галереяһы

Файл:Evangelical church in Katerini.jpg|Сиркәү
| Изге Анна сиркәүе.
Файл:Holy Trinity Church in Katerini.jpg|Сиркәү.
Файл:Park Katerini.jpg|Ҡала паркы.
Кошице зоопаркы

**Кошице зоопаркы** (башҡа исемдәр: **Кошицела  зоология паркы. Кошицела парк,** словак.ZOO Košice, словак. Záhrada Košická zoologická) —  288 гектар майҙанда урынлашҡан ҡалала зоология паркы.  Майҙанының күләме  буйынса Словакияла иң ҙур  зоопарк булып тора.

Зоопарк 1979 йылда төҙөлә башлай, әммә   килеүселәр өсөн 1986 йылда ғына асыла, шул ваҡытта уның майҙаны 7 гектар тәшкил итә, зоопаркта карпат  фаунаһы вәкилдәренең 23 төрөн күрергә мөмкин. Әлеге ваҡытта 230-ҙән ашыу хайуан төрө йәшәй.  Бында Словакияла иң ҙур вольер һәм Үҙәк Европа  зоопарктарының араһында һоро айыуҙарҙың иң ҙур йәшәү территорияһы бар.  2002 йылда ирекһеҙлектә үрсетеүҙең уникаль тәжрибәһе үткәрелә: биш айыу балаһы  тыуа, уларҙы Гиннесстың рекордтар китабына индерәләр. Ике айыу балаһы Кошице зоопаркында бөгөнгө көндә лә йәшәй.

Кошице зоопаркы — Словакияла  Фәнни ботаника   һуҡмаҡ булған берҙән-бер  (2011) зоопарк, уға  ваҡыт үтеү менән Ҡош һуҡмағы (2012), Умартасылыҡ һуҡмағы (2013) һәм Геология һуҡмағы (2015) өҫтәлә, уларҙың маҡсаты — Үҙәк Азияла Карпат тауҙарының Алтай тауҙары менән сағыштырма анализын үткәреү. Ғилми һуҡмаҡ маршрутында Словакияла беренсе себер тау кәзәләренең ареалы һәм геология-палеонтология тематикаһы менән интерактив элементтар урынлаштырыла.  Зоопарктың гуцул аттары 1996 йылда Словак  Республикаһының генофондына индерелә. Гуцул аттары экспонат кеүек кенә түгел, улар шулай уҡ ипподромда ҡулланыла. Башта зоопарк  евразия фаунаһына йүнәлеш ала, әлеге көндә унан киң йүнәлешле универсаль зоопарк төҙөү проекты тормошҡа ашырыла. Селекция өлкәһендәге уңыштары булып  2 киң моронло крокодил, 1 һаҙ гөбөргәйеле һәм 18 быуар йылан үрсетеү тора.

## Галереяһы

Файл:Košice ZOO 8.jpg|
Файл:Košice ZOO 24.jpg|
Файл:Košice ZOO 4.jpg|
Файл:Košice ZOO 17.jpg|
Файл:Košice ZOO 25.jpg|
Файл:Košice ZOO 16.jpg|
Файл:Košice ZOO 1.jpg|
Файл:Košice ZOO 9.jpg|


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Зоопарк рәсми сайтында Кошицкий