Әзербайжан яҙмаһы

**Әзербайжан әлифбаһы** — Әзербайжан теле алфавиты. Әзербайжан теленең өс рәсми әлифба системаһы бар: Әзербайжанда — латиница, Иранда — ғәрәп яҙмаһы, Рәсәйҙә (Дағстан) — кириллица.

## Тарихы

### Ғәрәпсә әлифба ҡулланыу

1922 йылға тиклем Әзербайжандар төрки телдәргә хас өҫтәмә тамғалар ҡуйып, ғәрәп хәрефтәрен файҙаланғандар. (ڭ‎, گ, ۋ, ﭺ, پ, ژ‎). Был график системаның ярайһы уҡ ауыр булыуын күренекле әзербайжан мәғрифәтселәре лә электән әйтеп килгән..Мәҫәлән, шағир Физули XVI быуатта уҡ ғәрәп яҙмаһының ҡыйынлығын билдәләгән. Әзербайжан ССР-ында ғәрәп алфавиты (һуңғы йылдарҙа латиница менән бер рәттән) 1929 йылға тиклем ҡулланылған. Ирандағы Әзербайжандар ғәрәп хәрефтәре менән яҙыуҙы дауам итә, мәгәр был яҙманың орфографияһы һаманғаса стандартлаштырылмаған.

### Латинлаштырыу

Әзербайжан яҙмаһын латин әлифбаһына күсерергә ынтылыш XIX быуаттың урталарында уҡ барлыҡҡа килгән. Яңәлифтең бер варианты Мирза Фатали Ахундов тарафынан тәҡдим ителгән, тик эш проекттан ары китмәй. 1857 йылда әле Ахундов фарсыса үҙенең тәүге проектын яҙа, унда ул ғәрәп яҙмаһының ҡайһы бер кәмселектәрен күрһәтә һәм уны хәл итеү юлдарын күрһәтә. . 1863 йылда Ахундов Истанбулға бара, унда үҙенең проектына яҡлау табырға уйлай. Әммә хөрмәтләп ҡаршы алһалар ҙа, «Анджуман-Даниш» фәнни йәмғиәте уның проектын кире ҡаға. Яуаплап, Ахундов «ислам әлифбаһынан баш тартып, европа яҙыу системаһын ҡабул итергә һәм һулдан уңға яҙа башларға»… һ.б. тәҡдим итә. Яңы проекттар өҫтөндә эшләп, Европа системаһына ярашлы 42 тамғанан торған яңалиф тәҡдим итә. (32 тартынҡы һәм 10 һуҙынҡы хәреф). Яңалифтә Ахундов ғәрәп алфавитындағы хәрефтәрҙе һаҡлай һәм һуҙынҡылар өҫтәй. .

XX быуат башында Әзербайжан зыялылары латиницаға күсеү тураһында хәбәрҙе тағы күтәреп сығалар. Ғәрәп әлифбаһынан баш тартыуҙы Джәлил Мәмәдкулизадә, Һәсән-бек Зардаби, Нариман Нариманов һәм башҡалар яҡлап сыға. 1919 йылда Әзербайжан Демократик Республикаһында мәғариф министрлығы тарафынан яңалиф эшләү буйынса комиссия төҙөлә. Один из проектов, А. Әфәндезадә тәҡдим итнә проектты хуплайҙар һәм ул баҫылып сыға.

Әфәндезадә әлифбаһы: a ä b c ç d e ë f g h i j k l m n n̈ o ö p q ƣ r s t u v w x y z ƶ ’ (апостроф)

Граждандар һуғышы ваҡиғалары был проектты тормошҡа ашырырға ҡамасаулай. Әзербайжан ССР-ы иғлан ителгәс, яҙманы латин графикаһына күсереү ҡабаттан көн үҙәгенә сығарыла. Оҙайлы бәхәстән һуң, 1922 йылда яңалиф раҫлана, ә 1925 йылда ул ғәрәп графикаһы менән бер рәттән рәсми ҡулланылышҡа индерелә.
1922 йылғы әлифба: Aa Bb Cc Çç Dd Ee Əə Ff Gg Ƣƣ Hh Ii  Jj Kk Ll Mm Nn Ŋŋ Oo Ɵɵ Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Xx Yy Zz Ƶƶ  ’ (апостроф)

1926 йылда яңалифте камиллаштырыу тураһында һүҙҙәр күтәрелә башлай. 1926 йылдың майында Ағамалы оғлы латинлаштырыуҙы Шәреҡтәге революцияның төп мәсьәләһе тип иғлан итә.Һөҙөмтәлә 1933 йылда ҡайһы бер хәрефтәрҙең яҙылышын, ҡайһыларының әйтелешен үҙгәрткән яңалиф донъя күрә. Йәнә бер үҙгәрешкә әзербайжан латин латинизированный әлифбаһы 1938 йылда дусар була(N̡n̡ хәрефе юҡҡа сығарыла).

1938 йыл әлифбаһы: Aa Bʙ Cc Çç Dd Ee Əə Ff Gg Ƣƣ Hh Ii Ьь Jj Kk Qq Ll Mm Nn Oo Ɵɵ Pp Rr Ss Şş Tt Uu Vv Xx Yy Zz Ƶƶ ’ (апостроф)

Яңалиф индереү крәҫтиәндәр тарафынан ҡаршылыҡҡа осрай. 1928—1929, 1931—1932 йылдарҙа Әзербайжандың барлыҡ төбәктәрендә уҡырға һәм яҙырға өйрәтергә ауылға килгән уҡытыусыларға, комсомолдарға һәм ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге активисткаларына ҡарата көс ҡулланыу күренештәре була.

### Кириллаштырыу
1939 йылдың майында әзербайжан әлифбаһын кириллаштырыу йәһәтенән хәрәкәт башлана. Матуғатта төрлө проекттар донъя күрә. Бына бер вариант: Аа, Бб, Вв, Гг, Ƣƣ, Дд, Ее, Әә, Жж, Зз, Ии, Йй, Кк, Ққ, Лл, Мм, Нн, Оо, Өө, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Ўў, Фф, Хх, Һһ, Чч, Ҷҷ, Шш, Ыы, ’ (апостроф). 1939 йылдың авгусында кириллицаның икенсе варианты тәҡдим ителә: Аа, Бб, Вв, Гг, Gg, Һһ, Ƣƣ, Дд, Ее, Әә, Жж, Зз, Ии, Јј, Кк, Лл, Мм, Нн, Оо, Өө, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Үү, Фф, Хх, Чч, Шш, Ыы, ’ (апостроф).

Һөҙөмтәлә 1939 йылдың 15 ноябрендә Әзербайжан ССР-ы совнаркомы әлифба комиссияһы әҙерләгән рәсми кириллица әлифбаһын раҫлай .

1939 йылғы яңалиф: Аа, Бб, Вв, Гг, Ғғ, Дд, Ее, Ёё, Әә, Жж, Зз, Ии, Йй, Кк, Ҝҝ, Лл, Мм, Нн, Оо, Өө, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Үү, Фф, Хх, Һһ, Цц, Чч, Ҹҹ, Шш, Щщ, Ъъ, Ыы, Ьь, Ээ, Юю, Яя, ’ (апостроф)

Америка ғалимы, Яҡын һәм Урта Шәреҡ илдәре тарихы проблемалары белгесе философия докторы Френк Хагл *«кириллица ғәрәп графикаһына ҡарағанда һуҙынҡы өндәр гармонияһы менән айырылып торған әзербайжан теленә нығыраҡ тура килә. Ч Фонетикаһына килгәндә, хәҙерге алфавит — төрки телдәр өсөн иң ҡулайы» тип яҙа*.

1947 йылда алфавиттан элек урыҫ теленән ингән һүҙҙәрҙһе яҙыу өсөн ҡулланылған Цц хәрефе бөтөрөлә. 1958 йылда Ёё, Щщ, Ъъ, Ьь, Ээ, Юю, Яя хәрефтәре лә шул яҙмышҡа дусар була, ә Йй хәрефе Јј тип яҙыла башлай. Был әлифба рәсми рәүештә 2001 йылға тиклем ҡулланыла. Әммә  Рәсәйҙә йәшәгән әзербайжандар уның менән әле лә ҡуллана. (мәҫәлән Дағстандың «Dərbənd» гәзитендә). Әзербайжан кириллицаһының айырмалы үҙенсәлеге булып унда башҡа телдәрҙә осрамаған Ҝ һәм Ҹ булыуы тора.
 

### Бөгөнгө латиница
Әзербайжан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң яҙма яңынан латин әлифбаһына ҡайтарыла, (баштағы проектта Əə хәрефе Ää менән алмаштырылырға тейеш була). 1992 йылда яйлап латиницаға күсә башлайҙар, был 2001 йылда тамамлана. Әлифбала 32 хәреф ҡала.

Хәҙерге әлифба:

Латиница һәм кириллица бер-береһенә ярашлы, тик хәрефтәр икенсе тәртиптә урынлаштырылған.

## Әлифбаларҙың сағыштырма таблицаһы

## Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе яҙыу
Сит ил исемдәре һәм атамалары әзербайжан графикаһы ҡағиҙәләренә ярашлы яҙыла : мәҫәлән, *George Bush* (Джордж Буш) «Corc Buş» тип яҙыла, *Gerhard Schröder* (Герһард Шрёдер) — «Gerhard Şröder», *Jacques Chirac* (Жак Ширак) — «Jak Şirak» һ.б..

## Миҫалдар
Бөтә кешелек хоҡуҡтары декларацияһының 1-се статьяһы әзербайжанса:

## Шулай уҡ ҡара
* Гасаноглы Иззеддин — әзербайжан әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы (XIII—XIV быуаттар)
* Ағамалы-Оглы Самәд-Аға — латиницаға күсеүгә өндәүсе
* I без точки

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*