open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нестерова Елена Васильевна

**Нестерова Елена Васильевна** (13 июнь 1938 йыл — 14 август 1986 йыл) — СССР шағиры. 1964 йылдан КПСС, 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены (1976).

## Биографияһы
Еле́на Васи́льевна Не́стерова Дондағы Ростовта 1938 йылдың 13 июнендә тыуған.

1955 йылда урта белем алғас, Ленинград мәҙәниәт институтына уҡырға инә һәм уны 1959 йылда уңышлы тамамлай. Артабан К. Маркс исемендәге Ростов өлкә ғилми китапханаһында методист булып эшләй.

Шиғырҙар яҙа башлай һәм 1960 йылда уларҙы «Дон» журналында баҫтыра. Ростов нәшриәтендә уның «Вёсла» тигән беренсе шиғырҙар китабы нәшер ителә.

1964 йылда Нестерова Советтар Союзы Коммунистар партияһы сафына инә.

Тормош тәжрибәһен туплар өсөн Нестерова «Иван Франко» теплоходы экипажына эшкә килә һәм алыҫ илдәргә барған рейстарҙа ҡатнаша. Ростов шағиры Николай Скрёбов әйтеүенсә, был сәйәхәттәрҙә романтикаға ҡарағанда ауыр эш күберәк була.

Тыуған ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡас, Нестерова яңынан өлкә китапханаһына методист булып урынлаша, унда төрлө вазифаларҙы башҡара, хатта бер аҙ ваҡыт Ростов мәҙәни-ағартыу училищеһында уҡытыусы булып эшләй.

Ошо ваҡыт араһында Елена Нестерова шиғырҙар яҙа, уларҙы коллектив йыйынтыҡтарҙа һәм «Огонёк», «Юность», «Москва», «Смена», «Советская женщина», «Дон» журналдарында баҫтыра. Уның икенсе «Второе слово» шиғырҙар китабы бары тик 1975 йылда ғына баҫылып сыға. Ошо китабы өсөн 1976 йылда Нестерованы СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр.

1979 йылда Нестерова «Дон» өлкә йәштәр әҙәби ижад берләшмәһенең етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Ул бик күп дон шағирҙарына әҙәбиәткә килеүҙә ярҙам итә. Был берләшмәлә Георгий Булатов, Геннадий Жуков, Игорь Бондаревский, Виталий Калашников, Александр Брунько кеүек шағирҙар була. Шағирә шулай уҡ «Танаис» музей-ҡурсаулығы директоры В. Ф Чеснок ярҙамында ойошторолған, хәҙер ҙә йыл һайын үткәрелә торған «Пушкин и древности» байрамының алып барыусыһы була.

Был ваҡытта Ростов нәшриәте уның «Апрельская буря» китабын 1979 һәм 1982 йылдарҙа баҫып сығара, ә Мәскәүҙең «Современник» нәшриәте «След волны» (1984) шиғырҙар йыйынтығын нәшер итә.

Нестерова шиғырҙарының төп темаһы — хәҙерге заман ҡатын-ҡыҙының эске донъяһы. Шағирә шулай уҡ Атоммаш тураһында байтаҡ шиғырҙар һәм «Алёна Арзамасская» поэмаһын яҙа.

1986 йылда «Монолог женщины» йыйынтығын нәшер итергә әҙерләгән саҡта Нестерова менән мөхәррир араһында конфликт барлыҡҡа килә. Ростов шағирҙары Николай Скрёбов һәм Любовь Волошинова әйтеүенсә, был конфликтты шағир ныҡ ауыр кисерә. 1986 йылдың 14 авгусында Елена Васильевна Нестерова асыҡланмаған шарттарҙа трагик рәүештә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)

## Иҫтәлеген мәңгеләштереү
* 2008 йылда Дондағы Ростовта «Странник» нәшриәтендә шағирәнең 70-йыллығына бағышланған «Венок Елене» шиғырҙар йыйынтығы сығарыла. Был китапҡа Нестерованың быға тиклем баҫылмаған шиғырҙары һәм уның дуҫтары һәм уҡыусылары яҙған иҫтәлектәр, уға арналып яҙылған шиғырҙар ингән.

## Китаптары
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Әҙәбиәт
* Книга: Писатели Дона 1986|страницы=226—231

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Елена Васильевна Нестерова в Большой биографической энциклопедии
Бондаревский Игорь Борисович

**И́горь Бори́сович Бондаре́вский** (1956 йылдың 6 ғинуарында Дондағы Ростов ҡалаһында тыуған) — Рәсәй шағиры, Дондағы Ростов ҡалаһындағы "Заозёрная школа"шиғриәт төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Тормош юлы

Бондаревский Игорь белеме буйынса — психолог. Университетты тамамлағас, байтаҡ ваҡыт химия заводында инженер-социолог булып эшләй. «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә Виталий Калашников, Владимир Ершов, Александр Бруньколар менән бергә нигеҙ һалыусы була. Хәҙерге ваҡытта нәфис әҙәби әҫәрҙәр ижад итеү һәм китаптарҙы биҙәү менән шөғөлләнә.

## Замандаштарының фекере

* «Жуков менән Калашников, „автор йыры“ түңәрәгенә берләшеп, бер нисә йыл буйына Мәскәү сәхнәләрендә яҡты йондоҙ булып балҡыйҙар, ил буйлап концерттар ҡуйып йөрөйҙәр. Игорь „Искусство или смерть“ сәнғәт ширҡәһенә инергә була, ләкин тиҙҙән был төркөм дә Мәскәүгә китеп бара. 1990-сы йылдарҙың башында Бондаревский Әҙәбиәт институтына инергә имтихандар бирә. Уны „тулыһынса формалашҡан автор“ тип һанап, уға был институтта уҡый бер ни ҙә бирмәйәсәк, тип институтҡа ҡабул итмәйҙәр. Дондағы Ростовҡа әйләнеп ҡайтҡас, шағир бөтөнләйе менән изоляцияла тороп ҡала. Моғайын, уның журналдарҙа ҡайһы бер әҫәрҙәре баҫылып сыҡҡан булғандыр. Ләкин ул бөтөнләй баһаланмай ҡалған шағир ғына түгел, ә бәлки бер кем дә уның тураһында ишетмәгән шағирҙыр» — *Анна Бражкина* .

## Игорь Бондаревскийҙың китаптары

* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Игорь Бондаревский на сайте '''www.bards.ru'''  
*  Игорь Бондаревский в комьюнити «Неофициальный Ростов 1980—1990»
Калашников Виталий Анатольевич (шағир)

**Калашников Виталий Анатольевич**  (18 ноябрь 1958 йыл — 11 ғинуар 2012 йыл) — Рәсәй шағиры, прозаик, тәржемәсе, «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

## Биографияһы
Виталий Анатольевич Калашников Краснодар крайының Апшерон районы Хадыженск ҡалаһында 1958 йылдың 18 ноябрендә тыуған. 

Ростов дәүләт университетының философия факультетын тамамлаған.

Дондағы Ростов  һәм Азов ҡалаларында йәшәй. Ул Дондағы Ростовта  «Заозёрная школа» шиғриәт төркөмөнә Геннадий Жуков, Виталий Калашников, Игорь Бондаревский, Владимир Ершов, Александр Бруньколар менән бергә нигеҙ һалыусы.

Ювелирлы керамика менән шөғөлләнә. Мәскәүгә күсеп килгәс, Виталий Калашников үҙ ювелир керамика оҫтаханаһын аса. Ул эшләгән керамик әйберҙәрҙең күргәҙмәһе Японияла, Америкала, Францияла ҡуйыла.

Виталий Калашников - Грушин фестивале  гимнының авторы.

Калашниковтың сценарийҙары буйынса бер нисә фильм төшөрөлгән һәм пьесалар ҡуйылған. Һуңғы йылдарҙа Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.

Дубнала 6 ғинуарҙан 7-һенә ҡараған төндә урамдағы һөжүм ваҡытында иҫен юғалтып йығыла һәм, аңына килмәйенсә, 2012 йылдың 11 ғинуарында вафат була. Недвиговка утарындағы (Танаис) зыяратта ерләнгән.

Шағирҙы үлтереүсене 2012 йылда 10 йылға  колонияға хөкөм итәләр.

## Китаптары
* *Виталий.*  Стихотворения.&nbsp;— Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1989.&nbsp;— 95 с.&nbsp;— ISBN 5-7509-1240-X
* Примерно так. Стихи.&nbsp;— Ростов-на-Дону: «Книга», 1999&nbsp;— 64 с.
* Стихи, которые очень нравятся Бакшутову, Давыдову и Маше.&nbsp;— Б.м., 2000
* Ювенильный романс: Избранные стихотворения. — Москва, 2007. — 204 с. ISBN 978-5-85646-155-7

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Виталий Калашников на сайте Bards.ru 
* Виталий Калашников на сайте «Ростов неофициальный» 
* Концерт Виталия Калашникова в Вашингтоне! 
* Виталий Диксон. Сказ про творца Калашникова // Караван: Избранные страницы
* Видео: Концерт Виталия Калашникова в Виннипеге, Канада
* [Пилипенко Галина. Поэт Виталий Калашников. Немонтированное теле-интервью. {0}13{/0}} (1936) ]
Өмми Камал

**Өмми Камал, Исмәғил** (XIV быуат аҙағы — 1475 й.) — төрки суфый шағиры. Ә. Йәсәүи, Баҡырғаниҙың суфыйсылыҡ традицияларына эйәргән. Тормошо тураһында тулы мәғлүмәттәр һаҡланмаған.

## Биографияһы
Өмми Камал Койсу (ҡумыҡ — Ҡуй һыу) йылғаһы буйындағы Коюн ҡалала (хәҙерге Дағстандағы Баутуғай) тыуған. Төрлө сығанаҡтар буйынса, белемде туған ерендә, унан фән һәм сәнғәт өлкәһендәге белемен Ширванда киңәйтә. Тикшеренеүселәр Өмми Камалдың биографияһын Ҡырым, Кавказ арты, Кесе Азия, шулай уҡ Урал-Волга буйы менән бәйләй. Риүәйәттәр буйынса, Ғосман империяһы осоронда Өмми Камалды Мәхмәт Солтан Фәтих (Константинополде яулаусы) үҙе янына ала һәм ул ғәскәрҙә кадиаскер (судья) булып хеҙмәт итә. Өмми Камалдың шулай уҡ башҡа солтандар (Морат II) ихтирамын яулауы ла билдәле. Ғосман әҙәбиәтендә шәйех Баһауетдин Эрзинжанскийҙың уҡыусыһы һәм суфыйсылыҡ шиғриәтенең, философияһының сағыу вәкиле була.

## Ижады
Өмми Камал шиғриәтенең әҙәби ҡиммәте уның дөйөм ҡулланылған төрки телдә генә түгел, шул уҡ мәлдә туған ҡумыҡ һөйләшендә лә яҙылыуында. Шағир үҙ ижадында йәшәү мәғәнәһе, һөйөү, сикһеҙ йыһан, изгелек, йомартлыҡ темаларын күтәрә. Тикшеренеүселәр уны таланты һәм замандаштары күңеленә юл таба алыуы буйынса суфыйсы төрөк шағиры Юныс Әмире менән сағыштыра. Шағирҙың әҫәрҙәре башҡорттар һәм татарҙар араһында киң тарала. 1884 йылда Өфө кешеһе Мөхәммәт Фәтих тарафынан Ҡаҙанда «Өммикамал китабы» нәшер ителә, йыйынтыҡҡа хикмәттәр, ғәзәлдәр, мәрҫиәләр (бөтәһе 6500 юл) индерелгән. Өмми Камалдың әҫәрҙәре Өфө ҡалаһындағы З.Вәлиди исемендәге милли китапханала һирәк китаптар бүлегендә, Ғ. Хөсәйенов исемендәге ғәрәп графикалы һәм иҫке баҫма китаптар фондында, Ҡаҙан, Махачкала, Санкт-Петербург, Истанбул архивтарында һаҡлана. Уның ҡайһы бер әҫәрҙәре 1917 йылға тиклем Ҡаҙанда, Төркиәлә баҫылған поэтик йыйынтыҡтарға индерелгән.

## Иҫтәлекле урындар
Төркиәлә (Болу, Караман, Маниса, Мудурну) Өмми Камалға арналған иҫтәлекле урындар күп. Нигде ҡалаһында мавзолейы бар.

## Нәҫеле
Өмми Камалдың өс улы була: Синана, Джамала, өсөнсө улыныҡы билдәһеҙ.
 
## Әҙәбиәт
* Умми Камал 
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Алиев,_Камиль_Магомедсалихович
* Мы открылись... Турции! - 2
'Башкирский изумруд' алмағасы

**'Башкирский изумруд**' — йорт алмағасы сорты.

## Сығышы
Көҙ ахырында өлгөрөүсән  'башкирский изумруд' сорты Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты ғалимдары Г. А. Мансуров, Х. Н. Фазлиәхмәтов, Т. Г. Демина тарафынан 'уральское наливное' сортын 'коричное новое' сорты менән һеркәләндереп сығарыла.

## Таралыу даирәһе
Сорт 2001 йылда  Башҡортостан Республикаһында, Киров һәм Ырымбур өлкәләрендә районлаштырыла. 

Авторҙар  беҙҙә киң таралған  'уральское наливное' сортын яҡшыртыу маҡсатын ҡуя.

## Сорттың тасуирламаһы
Уртаса ҙурлыҡтағы ағас, сатыры уртаса ҡуйылыҡта. Йәш ағастың сатыры тарбаҡлы, емеш бирә башлағас, киңсә түңәрәк ҡиәфәт ала. Ботаҡтары тура, олондан 90 градусҡа яҡын мөйөш яһап  үҫәләр.  Штамбындағы һәм төп ботаҡтарҙағы ҡайыры шыма, йәшкелт төҫтә. 4-5 йыл тигәндә емеш бирә башлай. Уңышы — гектарҙан 160—470 центнер. Уңыш биреүсәнлеге даими, бик әҙ ҡойола. 

Үренделәре нәҙек, тура, түңәрәк әйләнәле, ҡыҙғылт-көрән төҫтә.  Лентиселдары аҙ, ваҡ һәм ҡабарынҡы. Бөрөләре ятыбыраҡ тора, ҡыҙғылт-көрән төҫтә, конус рәүешендә. Япраҡтары уртаса, оҙонса. Сәскәләре лә уртаса ҙурлыҡта, ваҡ каса рәүешле, алһыу төҫтә, емешлек ауыҙы менән һеркәлектән өҫтәрәк урынлашҡандар.  

Емештәре 55-87 г ауырлыҡта, бер төрлө ҙурлыҡта, конус рәүешле, дөрөҫ формалы, уртаса ҡалынлыҡтағы шыма ҡабыҡлы.  

Сорт емештәренең химик составы: ҡоро матдәләр — 16,4 %, шәкәрҙәр — 10,4 %, әселеге — 0,47, пектин — 0,79 %, аскорбин кислотаһы — 11 мг/100 г.

Емештәрҙе һаҡлау мөҙҙәте — 120 көн.  Иң ҡулай һеркәләндереүселәр: 'башкирский красавец',  'бузовьязовское', 'уральское наливное'.

Сорттың яҡшы яҡтары: һәйбәт ҡышлаусанлыҡ, ҡутырға бирешмәүсәнлек. 

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Сорт «Башкирский изумруд»  №9608559 в Госреестре

## Иҫкәрмәләр
Куликов Борис Николаевич

**Бори́с Никола́евич Кулико́в** (28 август (Урағай), 1937 — 5 март, 1993) — рус совет шағиры һәм прозаигы.

## Тормош юлы
Б. Н. Куликов 1937 йылдың 28 авгусында Семикаракорская станицаһында тыумыштан дон казагы ғаиләһендә тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та буласаҡ шағирҙың атаһы, Николай Филимонович Куликов, фронтҡа китә. Немец-фашист ғәскәрҙәре Семикаракорская станицаһына килеп еткәс, Бористың әсәһе Александра Александровна бомба ярсығы тарафынан үлемесле яралана. Етем ҡалған балалар оләсәләре ҡарамағында ҡала. Улар оләсәләре менән бергә оккупацияны үткәрәләр. Бер көндө уларҙың өйөнә полицайҙар килеп инә, улар балаларҙың оләсәләрен полиция бүлегенә алып китәләр һәм уны ҡамсылар менән ҡаты туҡмайҙар. Станицаны азат иткәндән һуң, уға улының һуғышта үлеүе тураһында хат килә. Был ҡарт әсәнең хәлен ала, һәм ул тиҙҙән вафат була. Бористың һеңлеһе Элланы балалар әсәһенең һеңлеһе Анна тәрбиәгә ала һәм уны Алыҫ Көнсығышҡа алып китә, ә Борис дүрт балалы апаһы Екатерина Филимоновнала тороп ҡала. Борис Куликов был апаһын ғүмере буйы иҫендә тота, уға бағышлап «Тётя Катя», «Борис Годунов и Василиса Прекрасная» һәм «Наши пришли!» новеллаларынан торған «Память сердца» тигән повесын яҙа.

Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, фашист әсирлегенән Бористың атаһы ҡайта һәм Элла менән Алыҫ Көнсығыштан ҡайтҡан Аннаға өйләнә. Шулай итеп ғаилә яңынан тергеҙелә.

Борис мәктәптә уҡыған сағында уҡ урындағы гәзиттә һәм «Пионерская правда» гәзитендә шиғырҙарын баҫтыра.

Мәктәпте тамамлағас, Борис Куликов Ростов дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. Бында уҡыған сағында дуҫтары менән «СТИФ» студенттар театрында уйнай. Шул уҡ ваҡытта Ростов өлкәһе гәзит-журналдарында уның тәүге шиғырҙары баҫыла.

Б. Куликов бик күп һөнәрҙе үҙләштерә:комбайнер ҙа, слесарь ҙа, ташсы ла, асфальт бетонсыһы ла, таш ватыу цехында мастер ҙа булып эшләй.

Шиғырҙар яҙыу менән дә шөғөлләнә. 1964 йылда уның тәүге йыйынтыҡтар китабы баҫылып сыға. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: был китап Ростов нәшриәтендә түгел, ә башта уҡ Мәскәүҙең «Молодая гвардия» нәшриәтендә баҫыла.

1968 йылда «Советский писатель» нәшриәтендә сыҡҡан «Вербохлёст», китабы өсөн Куликовты СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр.

Артабан ул шиғырҙар яҙыу менән бер рәттән проза яҙыуға күсә, байтаҡ хикәйәләр һәм повестар яҙа.

Советтар Союзы, СССР Яҙыусылар союзы тарҡалғандан һуң һәм РСФСР Яҙыусылар союзы икегә бүленгәндән һуң Куликов Рәсәй Яҙыусылар союзына беренселәрҙән булып инә.

Семикаракорскиҙа йәшәй.

Борис Куликов СССР-ҙың тарҡалыуын һәм үҙгәртеп ҡороуҙы бик ауыр кисерә. 1993 йылдың февралендә Ельциндың сығышын ҡараған саҡта уны инсульт аяҡтан йыға, һәм 5 мартта ул вафат була.

## Бүләктәре һәм премиялары
* М. А. Шолохов исемендәге әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге Халыҡ-ара премия (1994, вафатынан һуң)

## Хәтер
* 2007 йылдан алып Семикаракорскиҙа йыл һайын «Куликовская осень» байрамы үткәрелә.

## Библиография

## Китаптары
* 

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Борис Николаевич Куликов  на сайте Администрации города Семикаракорска
Суслов Михаил Андреевич

**Михаи́л Андре́евич Су́слов** (, Һарытау губернаһы — , Мәскәү) – 1947-1982 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитетының секретары, СССР-ҙа дәүләт, сәйәсәт һәм партия идеологы.

## Иҫкәрмәләр
Костарев Николай Сергеевич

**Николай Сергеевич Костарев**  (10 октябрь, 1914, Сочи&nbsp;— 21 ғинуар 1983)&nbsp;— рус совет шағиры, драматургы.

## Биографияһы
1933 йылдан алып&nbsp;— Мәскәү план институтының инженер-экономика факультетының студенты.  Институтты тамамлағас, Төньяҡ Кавказ тимер юлының Дондағы Ростов ҡалаһы идаралығында эшләй. 

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәскәү һәм Сталинград өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша, Көньяҡ фронтта була һәм һуғышты Берлин янында тамамлай. Инженер-майор. Хәрби наградалар менән бүләкләнгән.

Демобилизацияланғас, элекке эш урынына әйләнеп ҡайта. Бер аҙ ваҡыт партия эшендә була. 1959—1969&nbsp;йылдарҙа — Ростов музыкаль комедия театры (ныне Ростов музыка театры) директоры,  1969—1970 йылдарҙа— Ростов өлкә филармонияһы етәксеһе булып эшләй.

## Ижады
Дебюты 1936 йылда була. Новочеркасскиҙың «Знамя коммуны» гәзитендә уның тәүге шиғыры баҫылып сыға. Артабан уның шиғырҙары һәм баснялары өлкә һәм үҙәк гәзит-журналдарында баҫылып тора.

СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1966 йыл).

Николай Костарев&nbsp;— шиғырҙар, баснялар һәм пародиялар йыйынтыҡтар авторы. Ул балалар өсөн егерменән артыҡ китап яҙып сығара.

Йырҙар ижад итеүсе шағир. Композиторҙар В. Мурадели, Д. Покрасс, С. Заславский, Л. Лядова, Е. Птичкин, Г. Капанаков һәм башҡалар менән берлектә 50-нән артыҡ йыр яҙған.

Ул байтаҡ драма әҫәрҙәрен, шул иҫәптән «Украденное солнце» фантастик комедияһың,  «О золотом коне и мече-саморубе» әкиәтен, «Схватка в лесу» пьесаһын - ижад иткән, улар барыһы ла илдең сәхнәләрендә ҡуйыла. Балалар өсөн  В. Губарев менән берлектә яҙылған «Великий волшебник»  музыкаль комедияһы (либреттоһы Н. Костаревтыҡы)  Ростов музыкаль комедия театрында ҡуйыла һәм 1964 йылда Мәскәүҙең Дәүләт Кремль театры сәхнәһендә күрһәтелә.

## Һайланған әҫәрҙәре
; Книги басен и пародий
* «Банкет с изюминой» (1976)
* «Любовь без обмана» (1981)
; Книги детских стихов
* «Отгадай-ка
{0}[13]{/0}} (1936) 
* «Наша дорога»,
* «Голубой экспресс»,
* «Зеленый глазок»,
* «Здравствуй, солнце
{0}[13]{/0}} (1936) 
* «Золотинки»,
* «Страна Буквария»,
* «Чудо-чудеса»,
* «Почему я Почемучка»,
* «Любопытными глазами»,
* «Янтарики»,
* «Волшебники труда» и др.

## Һылтанмалар
*  Костарев Николай Сергеевич
Асы (шифахана)

**Асы́** () — Башҡортостандың Белорет районында урманлы зонала урынлашҡан бальне-терапевтик тау яны шифаханаһы. Асы ауылында, Өфөнән 180 саҡрым алыҫлыҡта, Инйәр йылғаһы ярында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейклеге — 220 м.

Шифахана эргәһендә «Асытау» саңғы трассаһы бар

## Тарихы
Шифахана 2001 йылда асыла. Дауалау-һауыҡтырыу корпусы архитектор Кирайдт Рудольф Иванович проекты буйынса төҙөлгән.

Ауыл атамаһы башҡортса «әсе» йәки «асы» тигәнде белдерә, был иһә ерле халыҡтың һыуҙы дауалау өсөн файҙаланғанлыҡтары тураһында һөйләй. Ауыл кешеләре был һыуҙы элек-электән ашҡаҙан ауыртҡанда ҡулланған, шулай уҡ аяҡ-ҡул, быуындар һыҙлағанда ванналар ҙа яһағандар.

Асы минераль сығанаҡтары тураһында беренсе булып академик Ф. Н. Чернышев (1889 йыл) яҙып сыға. Ике йылдан һуң, Белорет больницаһы табибы Эрман һыуҙы анализдар өсөн Берлин университетына (1901 й.) ебәрә. Үҙенең химик составы буйынса Асы һыуы Германиялағы билдәле Киссенгон сығанаҡтары һыуына яҡын булыуы асыҡлана.

Һыу «Асы» сауҙа маркаһы аҫтында шешәләргә ҡойола. Әлеге ваҡытта Асы минераль сығанаҡтары федераль кимәлдәге гидрогеологик тәбиғәт һәйкәле булараҡ танылыу алған.

1999 йылда Асы минераль сығанаҡтары базаһында «Асы» шифахана комплексын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

## Климаты
Ғинуар айындағы уртаса температура — 15,7°С. Йәй йылы — июлдә уртаса температура +17,4°С. Йыллыҡ яуым-төшөм кимәле яҡынса 582 мм. Йыллыҡ уртасы һауаның шартлы дымлылығы — 75 процент.

## Дауалау
 шифаханаһы
Төп медицина профиле — һөйәк-мускул, тире, нервы системаһы ауырыуҙарын дауалау. Башҡа йүнәлештәре: аш һеңдереү ағзалары ауырыуҙары, матдәләр алмашыныуы, ҡан әйләнеше системаһы боҙолоуы.

Дауалау факторы: минераль һыу, шулай уҡ: тауҙың саф һауаһы, тайга, матур пейзаж.
 
Тоҙло йылға ҡоҙоғоноң минераль сығанаҡтары һул яҡ ярҙа урынлашҡан. Уларҙан ни бары 2 саҡрым алыҫлыҡта 17 сығанаҡ бар, шуларҙың 14 — минераль сығанаҡ. Минераль һыу ике төрлө: аҙ минераллы (2.3-2.4 г/куб. дм) сульфатлы-хлоридлы натрий составлы һыу, уны эсеп дауаланалар; юғары минераллы (18.8 г/куб.дм) хлоридлы натрий составлы һыу бальне-дауалау өсөн ҡулланыла. Аҙ минераллы һыуҙың температураһы — Цельсий буйынса 15 градус, юғары минераллы һыуҙыҡы — 8.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт санатория
* Геологические памятники природы России. М., «Лориен», 1998. — 200 с. // сс. 85-91.
Яҡшығолов Сафуан Суфиян улы

**Яҡшығолов Сафуан Суфиян улы** (апрель 1871 — июль 1931) —мәғрифәтсе-шағир, мулла һәм уҡытыусы. 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Сафуан Суфиян улы Яҡшығолов 1871 йылдың апрелендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенә ҡараған (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Илсеғол ауылында мулла ғаиләһендә тыуа. Үҙ ауылында мәҙрәсәлә уҡый.

1895 йылда Дәүләкән мәҙрәсәһен тамамлай, Яңы Яппар ауылына мулла итеп тәғәйенләнә. Ауылда мәҙрәсә аса, унда рус теленән белем бирә.

## Ижады
1904 йылда рус-япон һуғышында ҡатнаша. Был турала яҙған «Порт-Артурҙан» тигән шиғыры бар. 1906 йылдан уның шиғырҙары матбуғатта күренә башлай.

«Мөғәллим Солтангилде әфәнденең мәрҫиәһе»(Ҡаҙан, 1908), «Башҡорт хәлдәре», Стәрлетамаҡ (1911), «Дим буйы» (Ҡаҙан, 1912) шиғри йыйынтыҡтары Сафуан Яҡшығоловтоң ысын мәғәнәһендә мәғрифәтсе шағир булып китеүен таныта, ул башҡорт ерҙәрен талауға һәм тыуған яғын коллонизациялауға ҡаршы сығыш яһай. Ә уның «Күңел ялҡындары»(Өфө, 1916) йыйынтығындағы шиғырҙарында үҙ халҡы яҙмышы тураһындағы философик лирика өҫтөнлөк итә.

 «Башҡорт хәлдәре» тип аталған йыйынтығына Өфөнөң  «Ваҡыт» гәзите шундай баһа бирә: «Китап шиғыр илә ватандаштарыбыҙ башҡорттар хәлен гүзәл һүрәттә бәйән ҡылған, шуға тәртип ҡылыусыһы ла (яҙыусыһы) С.Яҡшығолов ысын башҡорттан булғанлығы сәбәпле, тағы әһәмиәте ҙур. Был шиғыр башҡорттар менән бәйле бөтәһе тураһында ла башҡорттарҙың үҙ ҡулдары менән яҙылғанлыҡтан,тарихта лайыҡлы урын алырға хаҡлы, тип белдерһәк,һис кенә лә арттырыу булмаҫ».

Шиғырҙарында Сафуан Яҡшығолов дин әһелдәрен тәнҡитләй, батшалыҡтың коллониаль сәйәсәтенә ҡаршы сығыш яһай, ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын яҡлап сыға. Октябрь ихтилалын сәләмләп, «1917 йылғы Октябрь революцияһы байрамы уңайынан» (1919) тигән шиғырын яҙа.

И. А. Крылов, И. И. Дмитриев, Л. Н. Толстой мәҫәлдәрен башҡортсаға тәржемә итә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында, властарҙың эҙәрлекләүҙәренә дусар булғанлыҡтан, ижади эшмәкәрлектән ситләшергә мәжбүр була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* Краткая литературная энциклопедия
Жак Вениамин Константинович

**Вениамин Константинович Жак**  (31 март,1905 (18..), Петровск-Порт&nbsp;— 30 март, 1982, Дондағы Ростов)&nbsp;— рус совет шағиры.

## Тормош юлы

Бай йәһүд  ғаиләһендә тыуа. 1918 йылдан алып Дондағы Ростовта йәшәй. Уның әҫәрҙәре 1923 йылда баҫыла башлай, ә 1926 йылда&nbsp;беренсе шиғырҙар китабы нәшер ителә. Башлыса балалар өсөн шиғырҙар яҙа, шул уҡ ваҡытта  «серьёз» лирикаға ла иғтибарын бүлә. Илленән артыҡ шиғырҙар һәм тәржемәләр йыйынтыҡтары, шул иҫәптән «Про всех сразу», «Мудрецы», «Кто склевал звезды», «Разные разности» (1981), «Когда начинается утро» (1984) китаптарының, авторы.

Шиғырҙарҙан тыш В. К. Жак үҙ заманының яҙыусылары, шул иҫәптән В. Маяковский, Н. Островский, А. Серафимович һәм башҡаларҙың ижады тураһында мәҡәләләр яҙып ҡалдыра.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Мария Семёновна Браиловская (1901—1995), К. Маркс исемендәге өлкә китапханаһы хеҙмәткәре. 
* Улы — Сергей Вениаминович Жак (1930—2012), техник фәндәр докторы, Көньяҡ федераль университетының механика-математика факультеты профессоры.
* Һеңлеһе — библиограф һәм библиотека белгесе Дора Константиновна Жак (1911—2002), педагогика фәндәре кандидаты (1951),  «Каталоги районной и городской библиотеки» (1957), «Система каталогов областной библиотеки» (1961), «Организация фондов и каталогов районной библиотеки» (1967),  «Централизация библиотечной сети» (1983) ғәмәли әсбаптарының авторы.
* Ҡустыһы — Давид Константинович Жак (1903—1973) Союзмашучёттың баш инженеры, статистик , «Механизация учёта заработной платы на машиностроительном предприятии» (1949), «Опыт механизации учёта в колхозах и МЦ» (1950), «Информационные материалы по механизации учёта в статистическом управлении» (1952), «Механизированная разработка материалов переписей населения СССР» (1958), «Техника работы областной библиотеки: инструкция и методические указания» (1970), «Пособия по учёту и статистике» (1934 и 1936) монографияларының һәм бик күп баҫма әҫәрҙәрҙең авторы. Эсер һәм публицист Ф. Ю. Светловтың ҡыҙы Е. Ф. Светловаға өйләнгән була; Н. Д. Солженицынаның үгәй атаһы.
* Ҡустыһы — Мейер Константинович Жак (1901—1942), ғалим-ветеринар.

## Хәтер

* Дондағы Ростовтың шағир йәшәгән Чехов урамы  42-се йортта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Биобиблиографическая справка
* Эдуард Барсуков. Большое сердце поэта. Вениамин Жак. Из поздних стихов  // «Ковчег Кавказа», вып. {0}[13]{/0}} (1936)
Гарнакерьян Ашот Георгиевич

**Ашот Георгиевич Гарнакерьян**  (4 август, 1907, Дондағы Ростов&nbsp;— 26 декабрь, 1977, Дондағы Ростов)&nbsp;— совет шағиры.

## Тормош юлы

Ростов педагогия институтының әҙәбиәт факультетында уҡый. 1930-сы йылдарҙа яҙа башлай. 1944 йылдан алып СССР Яҙыусылар союзы, 1940 йылдан алып Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы.

50 йыл ижад итеү дәүерендә 50-нән артыҡ шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтыҡтарын баҫтырып сығара. Уның күп шиғырҙары Дон еренә, уның тәбиғәтенә , кешеләренә, рус мәҙәниәте һәм тарихына, шағирҙың ата-бабалары тыуған ергә- Әрмәнстанға- арналған, 

Ул Дондың йәш яҙыусылары һәм шағирҙәре, шул иҫәптән Анатолий Гриценко, Алексей Коркищенко һәм башҡалар, тураһында тәнҡит мәҡәләләре яҙа.

## Шиғри йыйынтыҡтары

* «Ливни сквозь радугу» (1932);
* «На родной земле» (1938);
* «Стихи» (1940);
* «За Родину» (1941);
* «В бой» (1941);
* «Военные стихи» (1942);
* «За родную землю» (1944);
* «Стихи» (1945);
* «Ливни сквозь радугу» (1946);
* «Стихи и поэмы» (1947);
* «Карталинское сказание» (1948);
* «Весна идет» (1949);
* «Стихи» (1951);
* «Парус под ветром» (1953);
* «Дороги зовут» (1955);
* «Встречи» (1957);
* «Броском вперед» (1958);
* «Лирика» (1958);
* «Жажда» (1960);
* «Распахнутые горизонты» (1961);
* «От земли до звезд» (1963);
* «Лирическое наступление» (1963);
* «Люблю и ненавижу» (1965);
* «Удостоверение личности» (1967);
* «Рассветной свежестью дорог» (1968);
* «Лирика» (1973);
* «Распахнутые горизонты» (1974, дополненное переиздание).
* «Избранное. Стихи и поэмы» (1977)

## Әҙәбиәт

* Энциклопедия Таганрога.&nbsp;— Р-н/Д: «Ростиздат», 2003.&nbsp;— 512 с&nbsp;— ISBN 5-7509-0662-0.
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Поэма А. Гарнакерьяна «Марухский перевал» в Библиотеке Мошкова;
* К столетию со дня рождения 

## Иҫкәрмәләр
Яҡтыкүл (археологик ҡомартҡы)

**Яҡтыкүл** () — энеолит-таш быуаттар заманындағы Башҡортостанда урынлашҡан археологик ҡомартҡылар комплексы. Беҙҙең эраға тиклемге 400—100 меңенсе — 3 меңенсе йылдар менән билдәләнә.

## Урынлашҡан урыны
Таш быуаттар заманындағы археологик ҡомартҡылар комплексы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Күсем руднигы ауылы эргәһендәге Яҡтыкүл буйында урынлашҡан. Урта быуаттар дәүере комплекста ҡараяҡуп керамикаһы табылдыҡтары менән күрһәтелгән.

## Ҡаҙыу эштәре тарихы
Комплекс 1961 йылда асыла. *Г. Н. Матюшин* тарафынан 1961—1989 йылдарҙа тикшерелә. 50 туҡталҡанан, шул иҫәптән, Банное IV, Банное V (Яҡтыкүл), Банное VI (Күсем) һәм Банное Vа (Березки) тора.

**Банное IV** — энеолит туҡталҡаһы (Яҡтыкүлдең көнбайыш яры, «Яҡтыкүл» шифаханаһының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан). 1967, 1979 йылдарҙа тикшерелгән. 63 м² асылған.

Суртанды мәҙәниәте керамикаһы, таштан һалынған усаҡ, ике яҡлап эшкәртелгән әйберҙәр һәм ярсыҡтар табылған.

**Банное V** (Яҡтыкүл) — мезолит туҡталҡаһы (күлдең төньяҡ-көнсығыш яры, ауылдан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 1,5 километр). 1972, 1975 йылдарҙа өйрәнелә. 571 м² асылған.

Түңәрәк формалағы 3 торлаҡ табыла, шуларҙың береһендә таштан һалынған усаҡ урыны һаҡланған. Йәнгел мәҙәниәтенең геометрик микролиттары, бысаҡҡа оҡшаған яҫмалар табыла.

**Банное VI** (Күсем) — мезолит-энеолит туҡталҡаһы (күлдең төньяҡ яры, ауылдан көньяҡ-көнсығышҡа табан 1 километр). 1972, 1976 йылдарҙа тикшерелгән. 240 м² асылған. Түбәнге ҡатламдарында йәнгел мәҙәниәтенең бысаҡҡа оҡшаған яҫмалары, өҫкө ҡатламдарында — ике яҡтан да эшкәртелгән ҡоралдар, суртанды мәҙәниәтенең ҡырғыстары һәм керамикалары (тальк, слюд, ҡом ҡатнашмалы балсыҡтан эшләнгән, тулҡынлы мөһөр эҙҙәре менән биҙәлгән).

**Банное Vа** (Берёзки) — күп ҡатламлы неолита-энеолит туҡталҡаһы (күлдең төньяҡ-көнсығыш яры, «Яҡтыкүл» шифаханаһы биләмәһендә). 1972, 1975—1976 йылдарҙа тикшерелгән. 500 м² асыла.

Диуары булған 5 ер аҫты ярым торлаҡтары табыла, улар эре таштарҙан һәм яҫмаларҙан һалынған. Суртанды мәҙәниәте керамик һауыт-һабалары (түңәрәк төплө, ситкә бөгөлөп торған тажлы, өҫтө тулыһынса өҙөк-өҙөк һыҙыҡтар, ромбтар, өсмөйөштәр менән биҙәлгән, улар тальк, шамот, ҡабырсаҡ ҡушылмалы балсыҡтан эшләнгән).

Таштан (йөк тейәгес, ҡыҫҡа һаплы һөңгөләр, сүкештәр, уҡ остары, бысаҡтар, ҡырғыстар, «үтектәр» һ.б.) һәм баҡырҙың саф бөртөктәренән (доллото, энәләр, бысаҡтар, ҡойолмалар, беҙҙәр) эщләнгән әйберҙәр һәм хайуан һөйәктәре (аттарҙың, эре малдың һәм ваҡ малдың, мышының) табыла.
Яҡтыкүл (Банное) буйынса материалдар РФА Археология институты (Мәскәү фондында һаҡлана).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостан археологияһы

## Әҙәбиәт
* *Матюшин Г. Н.* Мезолит Южного Урала. М., 1976; его же. Энеолит Южного Урала. М., 1982.
* *Котов В. Г., Савельев Н. С.* Разведочные работы на озёрах Якты-Куль (Банное) и Сабакты в Башкирском Зауралье // Археологические открытия 2005 г. — М., 2007. С.377 — 381.

## Һылтанмалар
* 
* http://www.archeologyrb.ru/index.php/nashi-publikacii/stati/144-kotov-vg-savelev-ns-razvedochnye-raboty-na-ozerakh-yakty-kul-bannoe-i-sabakty-v-bashkirskom-zaurale
Күсимов Салауат Таһир улы

**Күсимов Салауат Таһир улы **(8 март 1942 йыл, Кировабад, СССР) — Өфө дәүләт авиация техник университеты президенты, 1992—2003 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры, 2003—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор.

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Советтар Союзы Геройы генерал-майор Таһир Кусимовтың улы.

## Белеме, ғилми эшмәкәрлеге
Мәскәү энергетика институтын тамамлаған (1965), инженер-электрик. Техник фәндәр кандидаты (1971), профессор (1991).

СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының (1993), Юғары мәктәптең халыҡ-ара фәндәр академияһының (1994), Петровск фән һәм сәнғәт академияһының (1994), Рәсәй Федерацияһының сифат проблемалары Петровск академияһының (1995) тулы хоҡуҡлы ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге президиумы, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм профессиональ белем биреү буйынса дәүләт контроле коллегияһы, Башҡортостан Республикаһының Президент советы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары, Вәкилдәр палатаһы депутаты. «Почёт билдәһе» ордены (1985), миҙалдар менән наградланған.

1965—1967 йылдарҙа — «Башкирэнерго» берекмәһе инженеры; 1970—1974 йылдарҙа — Өфө авиация институтында (Өфө дәүләт авиация техник университетында): ассистент, өлкән уҡытыусы, «Электротехниканың теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы доценты; 1974—1981 йылдарҙа — «Электр машиналары һәм аппараттары» кафедраһы мөдире, «Электротехниканың теоретик нигеҙҙәре» кафедраһы мөдире, уҡытыу эше буйынса проректор, 1992 йылдан — ректор.

Ҡатмарлы техник объекттар, оптика-механика системалары, адаптив лазер оптикаһы менән идара итеү өлкәһе белгесе. Ҡеүәтле лазер нурланышының параметрҙары менән идара итеүҙең фәнни йүнәлешенә нигеҙ һалыусы. Фәнни тикшеренеүҙәре һөҙөмтәләре аэрокосмос сәнәғәтендә ҡулланыла. 98 авторлыҡ танытмаһына һәм патентына эйә. Уның етәкселегендә ете кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

## Хеҙмәттәре
Күсимов Салауат Таһир улы — 200-ҙән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография авторы.

С. Күсимов «Йыһанда ҡулланылған оптик системаларҙа моделдәр һәм һүрәттәрҙе эшкәртеү». М.: наука, 1991. (авторҙаш).

С. Күсимов «Автоматлаштырылған идара итеү системаһының һәм уларҙың элементтарының моделдәре». М.: Машиналар эшләү, 2003 (авторҙаш).

«Авиацияла нейрокомпьютерҙар». Мөхәррире: Владимир Васильев, Барый Ильясов, Салауат Күсимов. Издательство: Радиотехника ISBN 5-93108-055-0; 2004 г.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
* «Почёт билдәһе» ордены (1985)
* «Хеҙмәт фиҙакәрлеге өсөн» миҙалы (1981)
* СССР ВДНХ-һының алтын, көмөш һәм бронза миҙалдары
* Рәсәй Федерацияһы юғары профессиональ белем биреүҙең маҡтаулы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының Почёт Грамотаһы
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре
* Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны профессор, театр белгесе, театр эшмәкәре Күсимова Суфия Ғилман ҡыҙы
Бер ул үҫтергәндәр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ғөзәйеров Морат Баҡый улы

**Ғөзәйеров Морат Баҡый улы** (22 октябрь 1950 йыл) — ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм  Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, 2003—2014 йылдарҙа ректоры, бер үк ваҡытта электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафдраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 2003 йылдан «Вестник УГАТУ» журналының  баш мөхәррире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006) һәм Рәсәй Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2011).

## Биографияһы
Морат Баҡый улы Ғөзәйеров 1950 йылдың 22 октябрендә Силәбе ҡалаһында тыуған. 1973 йылда «Электр машиналары һәм аппараттары» һөнәре буйынса Өфө авиация институтын тамамлай. Ошо уҡ йылда институтта эшләй башлай, фәнни-педагогик эшмәкәрлектең барлыҡ баҫҡыстарын үтә: инженер, өлкән инженер, кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор була.

1988 йылдан 1999 йылға тиклем — Өфө дәүләт авиация техник университетының уҡытыу-методика бүлеге етәксеһе.

1989 йылдан — Рәсәй Мәғариф министрлығының белгестәр әҙерләү сифаты проблемаларын тикшереү үҙәгенең Өфө филиалы директоры.

1999 — 2003 йылдарҙа — Өфө дәүләт авиация техник университетының уҡытыу эштәре буйынса проректоры.

2003 йылдан 2014 йылға тиклем — Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры. 2014 йылдың 1 октябренән — уҡытыусы-профессоры.

Рәсәй Мәғариф министрлығының контролдең тест ысулын индереү буйынса координацион совет ағзаһы.

Өфө дәүләт авиация техник университеты һәм Мәскәү дәүләт ҡорос һәм иретмәләр институты ҡарамағындағы фән докторҙары дәрәжәһен биреү буйынса совет ағзаһы.

Рәсәйҙең Инженер белеме ассоциацияһының төбәк бүлексәһе рәйесе.

Берҙәм республика округы буйынса Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

«Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы ағзаһы.

## Хеҙмәттәре
300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 25 уйлап табыу авторы. "Вестник УГАТУ" ("ӨДАТУ хәбәрҙәре" журналының баш мөхәррире (2003 йылдан алып).
* Инноватика. 2-ое изд.М., 2008 (авторҙаш). 
* Математическое моделирование процессов в антропогенно нарушенных почвенных биосистемах. М., 2010 (авторҙаш). 
* Информационное и математическое обеспечение в системе поддержки принятия решений при управлении процессом разработки образовательных программ. М., 2011 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007)

## Ғаиләһе
Өйләнгән, улы — Фидан, Марсель ҡустыһы бар.

## Һылтанмалар
Гулина Эльвира Александровна

**Гулина Эльвира Александровна** (31 март 1936 йыл — 21 ғинуар 2012 йыл) — малсылыҡ алдынғыһы. 1960—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Благовещен районының «Степановка» совхозы Ильина Поляна һөт-тауар фермаһы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). Ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981, 1982). 

## Биографияһы
Эльвира Александровна Гулина 1936 йылдың 31 мартында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 27 сентябрендә) Төньяҡ Кавказ крайының Ҡабарҙы-Балҡар автономиялы округы Нальчик ҡалаһында тыуған (хәҙер Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы). Хеҙмәт юлын 1954 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ының Алма-Ата өлкәһендәге Аксуйск районында башлай. 1960 йылдан — Башҡорт АССР-ы Благовещен районының Ильин-Полянский һөт-тауар фермаһы һауынсыһы. Хаҡлы ялға киткәнгә тиклем шунда эшләй. Һауынсылар араһында Бөтә союз социалистик ярыш еңеүсеһе, биш йыллыҡ фондына шәхси өлөш индереү өсөн республика малсылары араһындағы хәрәкәттең инициаторы була. Һауынсыларҙың республика алдынғы тәжрибә мәктәбе менән етәкселек итә.

Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы һәм унынсы саҡырылыш  Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1975—1985).

Эльвира Гулина 2012 йылдың 21 ғинуарында  Ильина Поляна ауылында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973) 
* ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1981, 1982)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1973) 
* ике Ленин ордены (1971, 1973) 
* Октябрь Революцияһы ордены (1986)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1967)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1980)

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Һылтанмалар
*    
* Эльвира Гулина иҫтәлегенә
Кац Григорий Михайлович

**Григорий Михайлович Кац** (1907, Дондағы Ростов — 1941, Вязьма янында) — рус совет шағиры, драматург, журналист һәм тәржемәсе.

1924 йылда әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. Ростов радиоһының беренсе мөхөррире, ә 1920-се йылдарҙа — Рәсәй пролетар яҙыусылары ассоциацияһына ҡараған Ростов һәм Төньяҡ Кавказ ойошмаларының етәксеһе. Шағир Вениамин Жактың дуҫы. 1934 йылда Беренсе Бөтә Союз совет яҙыусылар съезының делегаты була. Ростов ҡалаһы баҫмаларында һәм «Октябрь», «Красная новь», «Молодая гвардия» үҙәк журналдарында әҫәрҙәрен баҫтырып сығара.

Уның беренсе шиғырҙар китабы «Распахнувшийся мир» 1928 йылда баҫыла, артабан тағы ла бер нисә шиғырҙар йыйынтығы һәм очерктар китабы нәшер ителә. «Азов-Ҡара диңгеҙ яҙыусылары альманахы» редакцияһының ағзаһы була(1935—1937). Адығей шағиры Ахмед Хатковтың «Мужество» (Ростов-на-Дону: Ростиздат, 1938) китабын рус теленә тәржемә итеп сығара. 1941 йылда Михаил Штительман һәм Григорий Кац «Твой добрый друг» пьесаһын баҫтырып сығара. Был пьеса буйынса Ленин комсомолы театрында спектакль ҡуйыла.

Бөйөк Ватан һуғышының башында уҡ ул үҙе теләп фронтҡа китә, 1941 йылдың көҙөндә 19-й армияның «К победе!» хәрби гәзитенең редакцияһы составына политрук итеп ебәрелә. Уның менән бергә был армияла байтаҡ Ростов яҙыусылары һәм журналистары, шул иҫәптән Михаил Штительман һәм Григорий Гридов була. 1941 йылдың октябрендә 19-сы армия ҡамауҙа ҡала. Вязьма янында барған ҡаты һуғыштарҙың береһендә ул һәләк була.

## Китаптары
* Распахнувшийся мир. Ростов-на-Дону: Северо-Кавказское отделение ВАППа, 1928.
* Песня о моей стране: Стихи. Ростов-на Дону: Северный Кавказ, 1932.
* Молодая песня стариков. Ростов-на-Дону: Северный Кавказ, 1933.
* Мы открываем утро. Ростов-на-Дону: Азчериздат, 1934.
* Ростовский драматический театр имени Максима Горького (сборник статей, составитель). Ростов-на-Дону: Азчериздат, 1935.
* Мы открываем утро. М., Гослитиздат, 1936.
* Сад: Стихи. Ростов-на-Дону: Азчериздат, 1936.
* Сборник массовых песен (составитель). Ростов-на-Дону: Азово-Черноморское краевое книгоиздательство, 1936.
* Парус под ветром. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 1938.
* Счастье быть молодым (очерки, с М. Е. Штительманом). Ростов-на-Дону: Ростиздат, 1938.
* Дороги: Стихи. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 1940.
* Твой добрый друг: лирическая комедия в трёх актах, девяти картинах (с М. Е. Штительманом). М.—Л.: Искусство, 1942.
* Избранное. Стихи. Дондағы Ростов
* Поэзия Дона. Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1967.

## Иҫкәрмәләр
Капатов Игорь Альбертович

** Игорь Альбертович Капатов ** (1953 йылда тыуған) — Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1982).

## Биографияһы
Капатов Игорь Альбертович 1953 йылдың 19 авгусында Горький ҡалаһында тыуған.

1977 йылда Горький театр училищеһын (педагогы Ю. М. Копылова), 1986 йылда — Өфө сәнғәт училищеһын (педагогы Г. Г . Ғилязева) тамамлай.

Горький училищеһын тамамлағас, Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында эшләй, 1982 йылдан — Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театрында, 2001 йылдан башлап Мәскәүҙә үҙәк телевидениела эшләй. Үткер характерлы ролдәр артисы.

Режиссер, сценограф, костюмдар буйынса рәссам булараҡ сығыш яһай. Ырымбур, Өфө, Ижевск ҡалалары драма театрҙарында спектаклдәр ҡуя.

2001—2016 йылдарҙа «Тыныс йоҡо, кескәйҙәр!» телетапшырыуында Мишутка ролендә сығыш яһай (тауышландыра).

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Абрам Шварц («Матросская тишина» — Галич А. А.);
* Анучкин («Женитьба», — Гоголь Н. В.);
* Башмачкин («Ах, Невский!» — Гоголь Н. В.);
* Баян («Ҡандала» — В. Маяковский. В.);
* ағай («Енәйәт һәм яза» — М. М. Зощенко.);
* Бронников («Иҫке йорттағы биш романс» — В. Арро);
* Бумбараш («Бумбараш» — Ю. Ким, В. Дашкевич (А.Гайдар буйынса));
* Витюша («Ҡәҙерле Елена Сергеевна» — Л. Разумовская);
* Войницкий («Ваня Ағай» — Чехов А. П.);
* Момун бабай («Аҡ пароход» — Сыңғыҙ Айытматов);
* Джек («Бөтәһе лә баҡсала» — Олби. Э.);
* Задарин («Петербург фатирҙары» — Кони Ф. А.);
* Игорь («Ул үлгәнсе» — Птушкина Н.);
* кенәз («Касатка» — А. Н. Толстой);
* Крогстад («Өң» — Г. Ибсен);
* Лестер («Ваша сестра и пленница» — Разумовская Л.);
* Мартин Дайзерт («Эквус» — Шеффер. П.);
* Йәш кеше («Дуҫтар» — Абэ К.);
* Мэкки-бысаҡ («Трехгрошовая опера» — Брехт Б.);
* Наркис («Ҡайнар йөрәк» — Островский А. Н.);
* Нюнин («Туй» — Чехов А. П.);
* Призрак («Кентервильск өрәге» — О. Уайльд буйынса);
* Прометей («Ташлама утты, Прометей» — М. Кәрим);
* Хоҙай («Илаһи комедия» — И. Шток);
* Сол («Ҡәҙерле Памела» — Патрик Дж.);
* Тартюф («Тартюф» — Мольер Ж.-Б.);
* Химик («Колыма» — Дворецкий И. М.);
* Шаргай («Тупһа» — А. Дударев);
* Эдуард Полумбо («Утешитель вдов» — Д. Маротта, Рандоне Б.);
* Экзюпери («Сүл өҫтөндәге йондоҙҙар» — А. Баранов);
* Яша («Сейәле баҡса» — Чехов А. П.)

## Тауышландырыу
2005-Оло әтәс-бөтә ролдәрҙе

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1988)

## Һылтанмалар
* http://etvnet.com/encyclopedia/d/person/kapatov/
* .
Ун дүртенсе йылдың авгусы

**Ун дүртенсе йылдың авгусы** ― урыҫ яҙыусыһы Александр Солженицындың Көнсығыш Пруссияла Танненберг эргәһендәге ҡаты алышта Урыҫ император армияһы ғәскәрҙәренең еңелеүен тасуирлаған романы. Романды 1970 йылда тамамлаған, тәүге тапҡыр 1971 йылда баҫылып сыҡҡан. 1972 йылда инглиз теленә тәржемә ителгән. Был роман — художестволы уйҙырма һәм хикәйәләү тарихнамә ҡатнашмаһы сағылышы. Әҫәр әҙәбиәтселәр араһында ла, тарихсылар араһында ла киң һәм көсөргәнешле бәхәс тыуҙырҙы.

## Сюжеты
Генераль штаб офицеры, полковник Воротынцевты бөйөк кенәз Николай Николаевич (бөтә ҡоро ер һәм диңгеҙ көстәре Юғары баш командующийы) Көнсығыш Пруссияла һөжүм иткән генерал Александр Самсоновтың 2-се армияһы штабына вазифаға тәғәйенләй. Воротынцев 2-се армияның командованиеһында нимә булғанын асыҡларға һәм һуңынан бөйөк кенәзгә шуны еткерергә тейеш була. Генераль штабтың икенсе полковнигы шундай уҡ миссия менән 1-се армияға ебәрелә.

Аралар артыҡ алыҫ булып сыға, хатта бәйләнеш яйға һалынмаған, ә рәсәй армияһы, дөйөм алғанда, һуғышҡа насар әҙерләнгән. 26 августа, дүрт көн буйы барған Танненберг янындағы ҡаты алыш башланған көндө, Воротынцев һуғыш барышына йоғонто яһай алмаҫын, Ставкаға ҡайтып өлгөрмәҫен аңлай, һәм шуға күрә, фекерҙәштәренә нисек булһа ла ярҙам итеү маҡсатында, ғәскәрҙәр менән ҡала.

Армияның еңелеү масштабынан ғәрлек ғазабы кисергәнлектән һәм батшаға был турала хәбәр итеүҙән ҡурҡҡанлыҡтан, Самсонов үҙенә үҙе ҡул һала. Уның, ҡулында револьверы булған, мәйетен немец эҙәрмән отряды таба.

Һуғыш яланында ла, тылда ла башҡа персонаждар ҡатнашҡан күп һанлы өҫтәмә сюжет һыҙыҡтары романды эпопеяға әйләндерә.

## Һуңғы баҫмалары
1984 йылда романдың Гарри Уиллеттс инглиз теленә тәржемә иткән байтаҡҡа киңәйтелгән яңы редакцияһы баҫылып сыға. Уға «Ленин Цюрихта» тигән айырым йыйынтыҡта баҫылған ленин , премьер-министр Столыпин һәм уны үлтергән Богров тураһындағы бер нисә бүлек индерелә.

## Цикл
Роман 800-ҙән ашыу биттән тора һәм «үлсәп бирелгән мөҙҙәттә хикәйәләү» (яҙыусы жанрын үҙе шулай билдәләй) тең башы тип һанала. Романдың  исеме аҫтында сыҡҡан дауамын автор, тәүге өлөшө баҫылғандан һуң ун йыл үткәс, яҙа.

## Адаптациялары
2014 йылдың авгусында Беренсе донъя һуғышының йөҙ йыллығына бағышлап, BBC Cymru Wales китаптың ике сәғәтлек аудиофаразын . BBC Radio 3 уны ҡабатлап .

## Иҫкәрмәләр
Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы

**Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы** (23 апрель 1917 йыл — 9 ноябрь 1997 йыл) — нефтсе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Мөбәрәкша Сәфиулла улы Хәбибуллин 1917 йылдың 23 апрелендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Талас‑Моҡша ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы Талас ауылы) тыуған. Крәҫтиән ғаиләһенән.

1932 йылда Бишбүләк ауылында йәмәғәт малын көтә. Һуңғараҡ — Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы Арслан совхозының Үҙәк бүлексәһендә ат ҡараусы. 1935—1937 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районы Ишембай ҡасабаһында егеү базаһында күсер булып эшләй. «Башнефть» нефть промыслының икенсе тресында ер аҫты бригадаһында ябай эшсе була (1937—1938). Армияға киткән мәлендә, 1938 йылда, ер аҫты скважиналарын ремонтлау эшендә йөрөй, 1940 йылда Ҡыҙыл Армиянан   Ишембайға әйләнеп ҡайта. 1-се һәм 6-сы нефть промыселдәрендә асҡыссы була, «Ишембайнефть» тресының ер аҫты ремонтлау эштәренең комплекслы бригадаһында мастер, оператор булып эшләй (1940—1955). 1955—1977 йылдарҙа —"Башнефть" ПО -ның (Бәләбәй ҡалаһы) "Аксаковнефть " нефть эшкәртеү ҡулайламаһы операторы, Карлин нефть промыселында ер аҫты ремонтлау мастеры.

Хәбибуллиндың вахтаһы беренселәрҙән булып ер аҫты скважиналарын ремонтлау эшендә күсмә агрегат ҡуллана башлай. Нефть етештереү идаралығы етештереүҙә күсмә агрегаттар ҡулланыу арҡаһында 56 мең аҡсаһын һаҡлап ҡалыуға өлгәшә.

1978 йылда «Башнефть» етештереү берекмәһенең Бәләбәй быраулау эштәре идаралығында такелажсы булып хеҙмәт итә.

1984 йылда хаҡлы ялға сыға. 1997 йылдың 9 ноябрендә Бәләбәй ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Нефть етештереү буйынса ете йыллыҡ планды үтәүҙә күренекле хеҙмәте һәм эшендәге юғары техник-иҡтисади күрһәткестәре өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 май Указы менән М. С. Хәбибуллинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Ленин ордены (1966), миҙалдар, БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1962) менән бүләкләнә.

## Шулай уҡ ҡарарға
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Һылтанмалар
* 
*
Ишкилдин Люцир Мирзаян улы

**Ишкилдин Люцир Мирзаян улы ** (20 июль 1939 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1962—1983 йылдарҙа Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының ауыр йөк ташыусы автомобилдәр йөрөтөүсеһе, артабан 1997 йылғаса — үҙбушатҡыс машина йөрөтөүселәр бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. СССР-ҙың маҡтаулы таусыһы (1979).

## Биографияһы
Люцир Мирзаян Ишкилдин 1939 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ының Ҡандра районы ref name="Н" /> Бишҡурай ауылында тыуған.

Махсус урта белемле, 1959 йылда Бәләбәй ауыл һәм урман хужалығын механизациялау һәм электрификациялау техникумын тамамлаған.

1960—1962 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәттән бушатылғандан һуң, Учалы тау байыҡтырыу комбинатында машина йөрөтөүсе һәм бер үк ваҡытта үҙбушатҡыс машина йөрөтөүселәр бригадиры булып эшләй.

Люцир Ишкилдиндың бригадаһы 1979, 1984—1987 йылдарҙа СССР Төҫлө металлургия министрлығы предприелары буйынса тау массаларын һәм руданы сығарыусы бригадалар араһындағы Бөтә Союз социалистик ярыштары еңеүсеһе була. Уның бригадаһында хеҙмәт етештереүсәнлеге ҡуйылған пландан 1,4 тапҡырға артып китә.
 
Люцир Мирзаян улы Ишкилдин 1999 йылда пенсияға сыға, Учалы ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Эшендәге юғары күрһәткестәре һәм социалистик йөкләмәләрҙе үтәгәне өсөн I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1986), II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1981), III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены (1976) һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
* СССР-ҙың Маҡтаулы таусыһы (1979).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Перга (йылға)

**Перга** () — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Емильчино һәм Олевск райондары аша көньяҡҡа табан аға. Уборть йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. 

Оҙонлоғо — 67 километр. Бассейн майҙаны 633 км2. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
Тереғолов Хәлил Ниғмәтулла улы

**Тереғолов Хәлил Ниғмәтулла улы** (12 март 1890 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһы поручигы, Башҡорт хәрби шураһының бүлек мөдире.

## Биографияһы
Хәлил (Хәлиулла) Ниғмәтулла улы Тереғолов 1890 йылдың 12 мартында (башҡа мәғлүмәттә буйынса — 12 августа) Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡарғалы ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы  Үрге Ҡарғалы ауылы) тыуған. Тереғоловтар дворян нәҫеленән.

1910 йылда Ҡазан уҡытыусылар мәктәбен тамамлай. 1916 йылда хәрби хеҙмәткә алына. Хәрби мәктәп тамамлап, прапорщик званиеһын ала.

1918 йылда Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. Башҡорт хөкүмәтенең Силәбелә эшләй башлауынан алып автономияның хәрби көстәрен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Башҡорт хәрби шураһының ағзаһы була, уның мобилизация бүлеген етәкләй. 1918 йылдың авгусында Башҡорт хәрби шураһы комиссияһы составында Башҡорт армияһы һалдаттарына униформа төҙөүҙә ҡатнаша.

1918 йылдың октябрендә Башҡорт хәрби шураһының вәкәләттәре яңы учреждениеға — *Башҡорт хәрби идаралағы*на күсә. Хәрби идаралыҡтың мобилизация бүлегенең мөдире итеп подполковник Янишевский тәғәйенләнә, ә Хәлил Тереғолов уның урынбаҫары вазифаһын биләй. Уға подпоручик званиеһы бирелә.

1919 йылда АСБР-ҙың Хәрби эштәр буйынса комиссариатта хеҙмәт итә. 1920 йылдың мартында Дезертирлыҡ менән көрәш буйынса Башҡортостан үҙәк комиссияһы рәйесе итеп тәғәйенләнә, әммә сирләүе арҡаһында хәрби хеҙмәтте ташларға мәжбүр була. Туған ауылына ҡайта, уҡытыусы булып эшләй. 1931 йылда Дәүләкәнгә күсә, 2-се һанлы мәктәптә уҡыта.

1937 йылдың 2 сентябрендә ҡулға алына. Шул уҡ йылдың 7 декабрендә атыла. 1956 йылдың 30 июнендә аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*