open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уразова Гүзәл Асҡар ҡыҙы

**Уразова Гүзәл Асҡар ҡыҙы** (8 ғинуар 1982 йыл) — йырсы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған  (2009) һәм халыҡ (2019) артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2019) артисы.

## Биографияһы
Гүзәл Асҡар ҡыҙы Уразова 1982 йылдың 8 ғинуарында Пермь өлкәһе Барҙы районы Барҙы ауылында Фира Зариф ҡыҙы һәм Асҡар Марсель улы ғаиләһендә тыуған. Һуңғы сығанаҡтарға ҡарағанда милләтен татар тип иҫәпләй.

Барҙы гимназияһында, фортепиано класы буйынса музыка мәктәбендә уҡый. Өфөлә «Башҡортостан йондоҙсоҡтары» йәш башҡарыусылар конкурсында еңеү яулай.

Ҡазан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһына уҡырға керә. 2-се курстан Ҡазан дәүләт педагогия университетының музыка факультетына уҡырға күсә. Мәскәү иҡтисад, статистика һәм информатика университетын, Татарстан президентының дәүләт хеҙмәте һәм муниципаль идаралығы академияһын тамамлай.

«Яғымлы яҙ» конкурсы лауреаты (Ҡазан), Хәйҙәр Бигичев исмендәге татар йыры конкурсының 2-се премия лауреаты (Мәскәү) була. «Татар йыры - 2006» татар эстрада йыры фестивалендә «Иң яҡшы йыл йырсыһы» исемен ала. «Алтын барс» татар йыры конкурсында ике тапҡыр еңеү яулай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Мингалдиева Г.* Йөрәк ашкына сәхнәгә  // Юлдаш. — 2003. — № 19 (май). — 1-3 б.
* *Мукминова С.* И вдохновенье, и полет / С. Мукминова // Рассвет. − 2004. — 31 дек. — С. 2.
* Уразова Г. : «Бүгенге эстрадада барысына да әзер булырга кирәк» // Сөембикә. — 2006. — № 3. — 16-17 б.
* Гүзәл — «Иң яхшы җырчы» // Тол буйлары. — 2007. — 18 янв. — 4 бит.
* Звездный час Гузель // Рассвет. — 2009. — 19 июня. — С. 2.
* *Мингалиева Г.* «Холкы шундый аның»  // Юлдаш. −2009. — № 29 (июнь). — 1-2, 8 б.
* *Юсупова Л.* С песней по жизни // Рассвет. — 2010. — 31 дек. — С. 7.
* Уразова Г. : «Җырчы булыр өчен тавыш кына җитми» // Атна вакыйгалары. — 2011. — № 3 (август). — 7 б.
* *Ибраһим Ф.* Кешеләргә шатлык өлешеп  // Гаилә учагы. −2012. — № 6. — 3-6 б.
* Путь к успеху. Справочник о деятелях и работниках культуры и искусства, писателях и краеведах Бардымского района. — Барда, 2014.

## Һылтанмалар
* Народная артистка Татарстана Гузель Уразова призналась, что она башкирка. Сайт «KAZAN FIRST», 2020, 1 февраля
Биктимерова Лилиә Рафаил ҡыҙы

**Биктимерова Лилиә Рафаил ҡыҙы** (12 ғинуар 1981 йыл) — йырсы. 2001 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солист-вокалсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).

## Биографияһы
Лилиә Рафаил ҡыҙы Биктимерова 1981 йылдың 12 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Яңауыл ҡалаһында тыуған. 10 йәшенән алып Пермь өлкәһе Барҙы районы Барҙы ауылында инәһе тәрбиәһендә үҫә. Барҙы гимназияһында, баян класы буйынса музыка мәктәбендә уҡый.

2001 йылда ҡыҙыл дипломға Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай, ситтән тороп Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында белем ала. Уҡыу йылдарында төрлө фестивалдәрҙә һәм конкурстарҙа ҡатнаша: «Туған тел» фестивалендә (Өфө) 1-се урын ала «Яғымлы яҙ» (Ҡазан) һәм «Дуҫлыҡ моңо» (Нефтекама) конкурстарында еңеү яулай.

2001 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡортостандың халыҡ артисы Фәдис Ғәниев етәкселегендәге эстрада төркөмө ағзаһы.  

Башҡортостандан тыш, Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттарында, Төркиәлә, Эстонияла гастролдәр менән сығыш яһай. Башҡорт һәм татар телдәрендә лирик йырҙар башҡара. Тәүге музыкаль альбомы — «Мин икән».

2004 йылдан Фәдис Ғәниев менән ижади тандемы (дуэты) Башҡортостан Республикаһында киң танылыу ала, улар бергәләп «Любовный треугольник», «Яҙмышмы, әллә яңылышмы...» һәм башҡа театрлаштырылған шоу-программалар әҙерләй.

## Ғаиләһе
* Ире — Ғәниев Фәдис Рәхимйән улы, Башҡортостандың халыҡ артисы.
* Ҡыҙы — Асаева Гөлназ Рөстәм ҡыҙы, йырсы. 
* Улы- Ғәниев Кәрим Фәдис улы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Мукминова С.* Музыка звучит в душе моей // Рассвет. — 2002. — 14 июня.
* Первый сборник // Рассвет. — 2004. — 18 июня.
* Звезда по имени Лилия // Рассвет. — 2004. — 25 июня.
* *Мингалиева Г.* «Ходайның язганы шулдыр» // Юлдаш. — 2007. — № 59 (дек.). — С. 1-3.
* *Юсупова Л.* «Люблю лирические песни» // Рассвет. −2011. — 4 марта. — С. 2.
* Высокое звание // Рассвет. — 2013. — 16 янв. — С. 1.
* Путь к успеху. Справочник о деятелях и работниках культуры и искусства, писателях и краеведах Бардымского района. — Барда, 2014.

## Һылтанмалар
* Биктимирова Лилия Рафаиловна  // Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы.
Батырҡаев Рәфис Хөтип улы

**Батырҡаев Рәфис Хөтип улы** (псевдонимы — *Батырҡай*; 22 май 1951 йыл — 16 август 2014 йыл) — рәссам, керамист, дизайнер.

## Биографияһы
Рәфис Хөтип улы Батырҡаев 1951 йылдың 22 майында Пермь өлкәһе Барҙы районы Танып ауылында тыуған. Атаһы — *Хөтип Ишмөхәмәт улы*, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, миҙалдар кавалеры, оҙаҡ йылдар дауамында ауыл Советы рәйесе булып эшләй. Әсәһе — *Шәрифә Сәләхетдин ҡыҙы* башланғыс класс уҡытыусыһы була. Уларҙың ғаиләһендә биш бала үҫә — дүрт малай һәм бер ҡыҙ.

Сәрәш ауылы урта мәктәбендә уҡый. Свердловск архитектура институтының рәссам-дизайнерҙар факультетын тамамлай. Свердловск ҡалаһында төрлө конструктор бюроларында проектлаусы булып эшләй.

Төрлө стилдәрҙә эшләй: эпик реалистик полотнолар, абстракт-фәлсәфәүи йүнәлеш, гротеск еңел юмористик жанр һәм башҡалар. Башҡорт мотивтары һәм эпостары буйынса картиналар төшөрә, керамик рельефтар эшләй, шулай уҡ сувенирҙар яһай. Уның эштәре башҡорттарҙың тарихына арналған.

Улар араһында «Башҡорт хан ыласындар менән һунарҙа» («Хан Башкорт на соколиной охоте»), «Йәш яугир — башҡорт халҡының өмөтө» («Юный яугир — надежда башкирского народа»), «Сыңрау торна» («Песнь журавля»), «Ҡурай моңо — йыһан моңо» («Мелодия курая — мелодия космоса»), «Барда һылыуы» («Бардымская красавица»), ғәйнә ырыуы гербы «Мөгөҙөндә ҡояшты тотоп йөрөткән болан» («Олень, несущий на рогах солнце»), «Башҡорт милли көрәше» («Башкирская национальная борьба — курэш»), «Уҡсы бүре» («Волк-лучник»), «Вся дичь попряталась», «Праздник живота», «Морские волки», «Полет души» һәм башҡа картиналары бар.

Тушь һәм ҡаурый ярҙамында төшөрөлгән графика эштәре араһында «Ҡаһым түрә», «Салауат», «Башҡорт», «Ғәйнә», «Аҡбуҙат», «Ҡараһаҡал» билдәле.

Ювелир кимәлдәге һәм юғары оҫталыҡтағы керамика рельефтары араһында «Башҡорт хан», «Башҡортостан», «Атайсал», «Башҡорт батыры», «Йәш яугир», «Самурай» һәм башҡалар бар. Шулай уҡ уның эштәре араһында сувенирҙар, өҫтәл скульптуралары күп.

Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә уның эштәренең 26 күргәҙмәһе уҙғарыла. Урал керамистары ағзаһы була, «Батырҡай» башҡорт сәнғәт студияһын ойоштора.

Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты. Свердловск өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы рәйесе вазифаһын башҡара.  1999 йылда ЮНЕСКО конгрессында ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Ризванов Г.* Верный своему народу // Рассвет. — 1995. — 26 июля. — С. 3.
* *Магафонова Ю.* Шар с башкирской стрелой : [О выставке картин Р. Х. Батыркаева в г. Екатеринбург] // Рассвет. — 1997. — 11 июня. — С. 2.
* Батыркай и батыры // Рассвет. — 2000. — 5 июля. — С. 2. — (Из журнала «Ватандаш»).
* Батыркай и батыры // Балкыш : приложение к газ. Рассвет. — 2000. — № 9 (дек.). — С. 1.
* «Бардымская красавица» // Рассвет. — 2006. — 28 июля. — С. 2.
* Слово прощания // Рассвет. — 2014. — 20 авг. — С. 4.
* Путь к успеху. Справочник о деятелях и работниках культуры и искусства, писателях и краеведах Бардымского района. — Барда, 2014.
Әликәш Һөйөндөков

**Әликәш Һөйөндөков** (*Әликәй*; 1679 — 1755) — башҡорт старшинаһы. 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы инициаторҙарының һәм ойоштороусыларының береһе.

## Биографияһы
Әликәш Һөйөндөков сығышы менән Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан. Бөрйән улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә. 

1755 йылдың мартында үҙенең улы  Бикбулат Арҡаев (Әликәшев)  менән бергә Батырша ахунға ихтилалды әҙерләү эшендә ҡатнашырға саҡырып мөрәжәғәт итеп хат яҙа.

1755 йылдың 15 майында Бөрйән улусында Ялан Этҡол, мулла Хоҙайбирҙе һәм Сураш етәкселегендә ихтилал тоҡана: Талҡаҫ күле буйында башҡорт халҡын йәберләгән өсөн тау‑эҙләнеү эштәре начальнигы Е. Е. Брагинды һәм уның ярҙамсыларын язалана. 18 майҙа баш күтәреүселәр Иҫәт трактының Сапсал ямын һәм  Брагиндың ихатаһын талай. Ырымбур губернаһы губернаторы Неплюев Иван Иванович баш күтәреүселәргә ҡаршы подполковник Исаков етәкселегендәге команданы, ә һуңыраҡ бригадир Бахметев командалығындағы 1300 регуляр һалдаттарҙы һәм казактарҙы ебәрә. Карателдәр бөтә халыҡты талай һәм эҙәрлекләй башлай, ҡайһыларын язаға тарттыра. 

1755 йылдың май аҙағнда Әликәш Һөйөндөков ғәйебен танып властар ҡулына бирелә, ҡулға алына һәм Ырымбур төрмәһенә ябыла. Күп язалауҙарға дусар ителә, артабан Мәскәүгә ебәрелә һәм юлда Ырымбур губернаһының Шелехмет ауылында һәләк була. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса Ырымбур төрмәһендә үлә.

Ул старшина вазифаһын биләгән осорҙа уның исеме буйынса Бөрйән улусның Әликәш ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Буранбай ауылы) аталған.

## Ғаиләһе
* Бикбулат Арҡаев (Әликәшев) (?—1755) — Бөрйән улусы старшинаһы. 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
* Кинйәбулат Әликәшев — Бөрйән һәм Түңгәүер улустары старшинаһы. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы (500 кешенән торған отряд менән етәкселек итә).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *[[Чулошников Александр Петрович|Чулошников А. П.]]* Восстание 1755 г. в Башкирии. М.; Л., 1940.

## Һылтанмалар
*
Сураш Ҡалмырҙин

**Сураш Ҡалмырҙин** (*Сураш батыр*, *Сураш Мәргән*; 1711 — 1773) — 1735—1740 йылдарҙағы һәм 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Сураш Ҡалмырҙин сығышы менән Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан. Исмәғил ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Үрге Иҙрис ауылы) йәшәгән.

1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнаша, ихтилал барышында ул йәшәгән ауыл аша Ҡараһаҡалдың үтеп китеүе билдәле.

1755 йылдың 15 майында Бөрйән улусында Ялан Этҡол, мулла Хоҙайбирҙе һәм Сураш етәкселегендә йәнә ихтилал тоҡана: Талҡаҫ күле буйында башҡорт халҡын йәберләгән өсөн тау‑эҙләнеү эштәре начальнигы Е. Е. Брагинды һәм уның ярҙамсыларын язалана. Сураш батыр Е. Е. Брагинды атып үлтерә. 18 майҙа баш күтәреүселәр Иҫәт трактының Сапсал ямын һәм Брагиндың ихатаһын талай. 
Ырымбур губернаһы губернаторы Неплюев Иван Иванович баш күтәреүселәргә ҡаршы подполковник Исаков етәкселегендәге команданы, ә һуңыраҡ бригадир Бахметев командалығындағы 1300 регуляр һалдаттарҙы һәм казактарҙы ебәрә. Карателдәр бөтә халыҡты талай һәм эҙәрлекләй башлай, ҡайһыларын язаға тарттыра. Сураш Ҡалмырҙин, Темәс Илекәев һәм Әмин Ҡалмырҙин менән бергә Яйыҡ йылғаһы аша үтеп ҡаҙаҡ далаһында һыйыныу урына таба. Батша хөкүмәте ихтилалсыларға амнистия тураһында манифесттар, указдар сығарғас, 1760-сы йылдарҙа улар туған яғына әйләнеп ҡайта.

XVIII быуаттың 2-се яртыһында уның исеме буйынса Сураш ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Иҫәнбәт ауылы) аталған.

1770 йылда академик Лепёхин Иван Иванович менән осраша һәм уны старшина Илеш Назаров менән бергә Төркмән Йәнсәйетовҡа тиклем оҙата. Лепёхин уның тураһында ошолай яҙып ҡалдыра: *«Оного вскоре нам представили, но не большему нашему удовольствию. Башкирец сей назывался Чюряш Мергян, который главным был зачинщиком Бурзянского бунта, из своих рук убил упоминаемого каменосечца Брагина. Чюряш Мергян, будучи всегда при Брагине, знал его все работы, из которых он за важнейшую почитал при деревне по его имени Чюряш Мергян прозываемой, в 25 верстах от вершин Сакмарских, а от кочевки Трухменовой в 30 верстах»*.

Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша. Баш күтәреүселәр Ырымбур ҡалаһына һөжүм иткәндә ҡаты яралана һәм яраларҙан вафат була. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Малай Муйнаҡ ауылы янында ерләнә.

## Ғаиләһе
Ҡустыһы — Әмин Ҡалмырҙин (1731-1815), 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашыусы.

Улдары — Собханғол (1737—1822), Раҡай, Иҫәтулла, Истәкәй, Иҫәнбәт (1755—?).

## Хәтер
* Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Иҫәнбәт ауылында уға арнап стелла ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *[[Чулошников Александр Петрович|Чулошников А. П.]]* Восстание 1755 г. в Башкирии. — М.; Л., 1940.
Айытҡолов

**Айытҡолов** — фамилия.

* Исмәғил Айытҡолов (? — 1755) — сотник. 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы юлбашсыларының береһе.
* Айытҡолов Азат Миңлеғәле улы (1956 т.) — ҡурайсы, педагог, Рәсәйҙең атҡаҙанған (1998), Башҡортостандың халыҡ артисы (1991).
Темәс Илекәев

**Темәс Илекәев** — башҡорт тарханы. 1735—1740 йылдарҙағы һәм 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Темәс Илекәев сығышы менән Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы Илекәй ауылы башҡорттарынан. Тархандар нәҫеленән. Шәжәрәһе: *Бейеш → Ҡолторһаҡ → Ишем (Шим) → Илекәй → Темәс*.

1735—1737 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнаша. 1742 йылда 4 даруғаның — Ҡазан, Нуғай, Себер һәм Уҫы даруғаларының башҡорт вәкилдәре делегацияһы составында, 1736 йылдың 11 февралендәге указдар буйынса индерелгән керҙәштәргә ер менән оброкһыҙ файҙаланыу хоҡуғын һәм башҡорттарҙан туй өсөн һалымды бөтөрөүҙе һорап, Өфө вице-губернаторы П. Д. Аксаковҡа яҙылған хатҡа ҡул ҡуйған.

1755 йылдың 15 майында Бөрйән улусында Ялан Этҡол, мулла Хоҙайбирҙе һәм Сураш етәкселегендә йәнә ихтилал тоҡана. Темәс Илекәев Талҡаҫ күле буйында башҡорт халҡын йәберләгән өсөн тау‑эҙләнеү эштәре начальнигы Е. Е. Брагинды һәм уның ярҙамсыларын язалауҙа ҡатнаша. Темәстең ҡустыһы Ҡалмаҡай Иләкәев был ваҡиға тураһында Бөрйән улусы старшинаһы Бикбулат Әликәшевҡа хәбәр итә, ә старшина үҙ сиратында Талҡаҫ күле буйында йыйын ойошторорға бойора. Темәстең атаһы Илекәй Ишемов (Шимин) та ихтилалға ҡушыла. 18 майҙа баш күтәреүселәр Иҫәт трактының Сапсал ямын һәм тау-эҙләнеү эштәре начальнигы Брагиндың ихатаһын талай.
 
Ырымбур губернаһы губернаторы Неплюев Иван Иванович баш күтәреүселәргә ҡаршы подполковник Исаков етәкселегендәге команданы, ә һуңыраҡ бригадир Бахметев командалығындағы 1300 регуляр һалдаттарҙы һәм казактарҙы ебәрә. Карателдәр бөтә халыҡты талай һәм эҙәрлекләй башлай, ҡайһыларын язаға тарттыра. Темәс Илекәев, Сураш һәм Әмин Ҡалмырҙиндар менән бергә Яйыҡ йылғаһы аша үтеп ҡаҙаҡ далаһында һыйыныу урына таба. Батша хөкүмәте ихтилалсыларға амнистия тураһында манифесттар, указдар сығарғас, 1760-сы йылдарҙа улар туған яғына әйләнеп ҡайта.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

Уның исеме буйынса хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Темәс ауылы аталған.

## Ғаиләһе
Ҡустылары:
* Байыш Илекәев (1733—?), 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан өсөн «ғүмерлеккә» матрос булып хеҙмәт итеүгә бирелә.
* Ҡалмаҡай Илекәев (1736—?), тау‑эҙләнеү эштәре начальнигы Е. Е. Брагиндың командаһына хеҙмәт итә, 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашыусы.
* Айсыуаҡ Илекәев (1742—1755), карателдәр тарафынан Рәсәй үҙәгенә оҙатыла һәм Һамарға барған юлда вафат була.

Улдары — Илбаҡты (1746—?), Нурбаҡты (1748—?).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *[[Чулошников Александр Петрович|Чулошников А. П.]]* Восстание 1755 г. в Башкирии. — М.; Л., 1940.

## Һылтанмалар
*
Рысай Иғембәтов

**Рысай (Рысайбай) Иғембәтов** — башҡорт старшинаһы. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.

## Биографияһы
Рысай (Рысайбай) Иғембәтов сығышы менән Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан. Бөрйән улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә.

1735—1738 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнаша. Тархан Ҡыҙрас Муллаҡаев хәбәр итеүенсә, 1735 йылда Нуғай даруғаһында ихтилалдың төп етәкселәре Килмәк Нурышев, Һөйәрғол Черемшаков һәм Рысай Иғембәтов була.

1737 йылдың мартында өс Ҡыҙыл йылғалары бассейнында Нуғай һәм Ҡазан даруғалары вәкилдәренең ҡоролтайы була, унда Рысай Иғембәтов, Көҫәп Солтанғолов, Сәйетбай Әлкәлин, Солтанморат Дүскәев һәм башҡа ихтилал етәкселәре ҡатнаша. Был съезда йәнә ихтилалды башларға һәм Урта йөҙ ҡаҙаҡтарына ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә кәрәк тигән ҡарар ҡабул ителә. 

1737 йылдың яҙында Түңгәүер улусы старшинаһы Көҫәп Солтанғолов һәм Тамъян улусы старшинаһы Сәйетбай Әлкәлин менән берлектә Нуғай һәм Себер даруғаларында ихтилалға етәкселек итә.

1737 йылдың көҙөндә Рысай Иғембәтов, Көҫәп Солтанғолов һәм Сәйетбай Әлкәлин етәкселегендәге 1 меңгә яҡын кешенән торған баш күтәреүселәр отряды Нуғай һәм Себер даруғаларында Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы генерал‑майор Л. Я. Соймонов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.

1738 йылдың 23 июнендә Сәйетбай Әлкәлин менән бергә Табын ҡәлғәһенә генерал-майор Л. Я. Соймоновҡа ғәйебен танып килә. Соймонов башҡа ихтилал етәкселәрен тотоп ихтилалды туҡтатыу маҡсатында уларҙы иреккә сығара.

1739 йылдың ғинуарында Башҡортостанда йән иҫәбен алыу башланғас, башҡорттар йәнә баш күтәрә. Нуғай даруғаһы ихтилалсылары Рысай Иғембәтов һәм Сәйебай Әлкәлин тирәһендә туплана. Көрәште башлау өсөн улар ярҙам һорап йәнә Урта йөҙ ҡаҙаҡтарына мөрәжәғәт итәләр.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Хәбиров Илдус Хәйбулла улы

**Хәбиров Илдус (Индус) Хәйбулла улы** (10 октябрь 1935 йыл — 29 май 2007 йыл) — балет артисы, балетмейстер, педагог. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы. Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963; икеһе лә — Мәскәү) лауреаты.

## Биографияһы
Илдус (Индус) Хәйбулла улы Хәбиров 1935 йылдың 10 октябрендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Еңебай-Урсай ауылында тыуған. Ленинград хореография училищеһына уҡырға инә һәм уны 1955 йылда тамамлай (педагогтары - А. Л. Кумысников, Н. В. Балтачеева). Ленинградтан уҡыуҙан ҡайтҡас, Хәбиров Илдус (Индус) Хәйбулла улы Башҡорт опера һәм балет театрының балет труппаһында эшләй. Ул маһир бейеүсе, үҙ эшенең оҫтаһы була, лирик һәм драматик ролдәрҙе бик ҙур оҫталыҡ менән берҙәй башҡара. Театрҙа Хәбиров Илдус (Индус) Хәйбулла улы Л. Б. Степанованың «Сыңау торна» балетында Йомағол, Арсланбай, П. И. Чайковскийҙың «Лебединое озеро»һында Зигфрид, А. Адандың «Жизель» балетында Альберт, К.  А. Караевтың «Тропою грома»һында  Ленни, С. С. Прокофьевтың «Ромео и Джульетта»һында Ромео, Н. Г. Сабитовтың «Гөлнәзирә»һендә Бәхтейәр,  Н. К. Чемберджиҙың «Ҡарлуғас»ында старшина партияларын башҡарып, тамашасыларҙың һөйөүен яулай. 1969-1971 йылдарҙа СССР-ҙың Оло театрында Ю. Н. Григоровичта балетмейстерлыҡ һөнәрен өйрәнә. 1971 йылда Башҡорт опера һәм балет театры сәхнәһендә Н. Г. Сабитов музыкаһына "Айгөл иле" балетын ҡуя. И. Х. хәбиров шулай уҡ Н. Сабитов музыкаһына «Яулыҡ тураһында поэма», «Урман ҡыҙы», З. Ғ. Исмәғилевтың «Салауат» операһына, Р. В. Моратшиндың «Бөркөт осошо» әҫәрҙәренә концерттар ҡуя. 1975-1976 йылдарҙа Башҡорт опера һәм балет театрында баш балетмейстер булып эшләй. 1980-1981 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленың художество етәксеһе. 1991 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтында студенттар уҡыта. 1992 йылдан алып Башҡортостан дәүләт филармонияһының баш балетмейстеры. 1957 йылда Мәскәүҙә уҙған Бөтә союз балет артистары конкурсында лауреат була. 1963 йылда Мәскәү Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы лауреаты.

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Цибизов Леонид Герасимович

**Цибизов Леонид Герасимович** (2 ғинуар 1925 йыл — 16 июнь 2009 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, танкист. Советтар Союзы Геройы (1943). Совет Армияһы полковнигы. Украина Ҡораллы көстәренең генерал-майоры (2008).

## Биографияһы
Леонид Герасимович Цибизов 1925 йылдың 2 ғинуарында Красная Горка ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шаран районында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Леонид Герасимовичтың атаһы Октябрь революцияһында ҡатнаша, һуңынан үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә.

Мәктәптә 7 класс тамамлай, Ашхабад һынлы сәнғәт училищеһында уҡый.

1943 йылдың ғинуарында Төркмән ССР-ының Серахск район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1943 йылдың авгусынан хәрәкәт итеүсе армияла.

25-се гвардия уҡсылар полкының отделение командиры сержант Леонид Цибизов, Украина ССР-ының Киев өлкәһе Чернобыль районы Плютовище ауылы районында, Припять йылғаһының уң ярында плацдарм киңәйтеү өсөн барған һуғышта ҙур батырлыҡ күрһәтә. 1943 йылдың 29 сентябрендә ул граната менән дошмандың пулемёт расчетын юҡ итә һәм төҙөк пулемётты ҡулға төшөрөп, батальон подразделениеләренең уңышлы алға барыуын тәьмин итә.

1947 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1944 йылда Сызрань танк училищеһын, 1945 йылда — үҙйөрөшлө артиллерия Юғары офицерҙар мәктәбен, ә 1955 йылда — Хәрби бронетанк ғәскәрҙәре академияһын тамамлай. Белоруссия, Байкал аръяғы хәрби округтарында, Германиялағы Совет ғәскәрҙәре төркөмөндә, Киев хәрби округы штабында хеҙмәт итә.

1977 йылдан полковник Цибизов Л. Г — запаста, ә һуңынан отставкаға китә.

Украинала Президентының 2008 йылдың 5 майындағы указы менән Леонид Герасимович Цибизовҡа Украина Ҡораллы Көстәренең генерал-майоры хәрби званиеһы бирелә.

Киевта йәшәй. 2009 йылдың 16 июнендә вафат була, Киевта ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 16 октябрендәге указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлығы өсөн, гвардия сержанты Леонид Герасимович Цибизовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3607) тапшырыла.
* Ленин ордены,
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» ордены,
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы,
* башҡа миҙалдар.

## Хәтер
1987 йылдың май айында Леонид Герасимович тыуған яҡтарында — Красная Горка ауылында була. Урындағы мәктәптә Советтар Союзы Геройы һуғыш ветерандары һәм ауылдаштары менән осраша. Дан аллеяһы һалына, унда бөтә һуғыш ветерандары шыршы ултырта.

Башҡортостан Республикаһы Шаран районының үҙәге Шаран ауылы урамына уның исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Леонид Герасимович Цибиз.
* Леонид Геннадьевич Цыбиз.
Корочкин Пётр Георгиевич

**Корочкин Пётр Георгиевич** (12 февраль 1920 йыл — 28 август 1944 йыл) —  Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Уҡсылар дивизияһы гвардия-артиллерия полкының дивизион командиры, гвардия капитаны, Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Пётр Георгиевич Корочкин 1920 йылдың 12 февралендә Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Байҡыбаш ауылында тыуған.

Урыҫ. Бөрө урта мәктәбен һәм Өфө педагогия институтының ике курсын тамамлай. 1942 йылдан КПСС ағзаһы. 1939 йылда Ишембай районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә саҡырыла.

1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Мәскәү артиллерия училищеһын тамамлай. Көнбайыш, Сталинград, Дон, 2-се Украина фронттарында һуғыша. Яралана.

139 сы гвардия-артиллерия полкының 3-сө дивизион командиры (2-се Украина фронтының 52-се армияһы 69-сы гвардия уҡсылар дивизияһы), гвардия капитаны П. Г. Корочкин Яссы-Кишинёв операцияһы һуғыштарында батырлыҡ күрһәтә.

1944 йылдың 28 авгусында һәләк була. Васлуй (Румыния) ҡалаһында ерләнгән.

## Батырлығы
1944 йылдың 20 авгусында дошмандың көслө артиллерия һәм миномёт уты беҙҙең уҡсылар подразделениеларының алға барыуын туҡтата. П. Г. Корочкин йәшерен рәүештә ике батареяны алға сығарып урынлаштыра һәм тура төҙәп дошман орудиеларын һәм миномёттарын юҡ итә, шул рәүешле өҫтөнлөк итеүсе бейеклекте яулап алыуҙы тәьмин итә.

28 августа ҡамауҙан сығырға тырышҡан дошман менән ҡаты һуғышта, снарядтар бөткәс, П. Г. Корочкин артиллеристарҙы ҡул һуғышына күтәрә һәм хәлде тергеҙә. Ул ошо алышта һәләк була.

Дошман менән һуңғы алышта П. Г. Корочкин үҙенең автоматынан 18 фашисты юҡ итә.

1945 йылдың 24 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән, командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, гвардия капитаны Пётр Георгиевич Корочкингә үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (24.03.1945).
* Ленин ордены .
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (14.03.1944).
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы.

## Хәтер
* Бөрө ҡалаһында урам Герой исемен йөрөтә..
* П. Г. Корочкин уҡыған Байҡыбаш ауылы һәм Бөрө ҡалаһы мәктәптәре бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн.4.

## Һылтанмалар
* 
* Республика Хәрби Дан музейы: Петр Георгиевич Корочкин .
Миңләхмәтов Нурлы Миңләхмәт улы

**Миңләхмәтов Нурлы Миңләхмәт улы** (15 июнь 1914 йыл — 9 сентябрь 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар дивизияһы айырым сапер батальонының отделение командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Нурлы Миңләхмәт улы Миңләхмәтов 1914 йылдың 15 июлендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Асҡыш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1929 йылда ауыл мәктәбендә өс класты тамамлай. «Ҡыҙыл Яр» колхозында умартасы, колхоз рәйесе булып эшләй. 1950 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.

1936 йылда, аҙаҡ 1941 йылда Башҡорт АССР-ының Байҡыбаш районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә саҡырыла. Люберцы ҡалаһында (Мәскәү өлкәһе) десантсыға уҡый.

1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. Сапер, минер, разведчик булып хеҙмәт итә. Яралана.

Кесе сержант Н. М. Миңләхмәтов Десна йылғаһы янындағы алышта батырлыҡ күрһәтә. Дошман уты аҫтында Десна йылғаһы аша сығып, йәшерелгән яҡынса 80 танкыға ҡаршы минаны зарарһыҙландыра, сәнскеле сымды киҫеп, беҙҙең частәрҙең хәүефһеҙ үтеүе өсөн юл аса.

Ҡыйыу яугир һуғыштан һуң демобилизациялана. Тыуған ауылында йәшәй. «Ҡыҙыл Герой» колхозында рәйес, һуңынан умарталыҡ мөдире булып эшләй.

1989 йылдың 9 сентябрендә вафат була. Башҡортостандың Ҡариҙел районы Тигермән ауылында ерләнгән.

## Батырлығы
«39-сы гвардия айырым сапер батальонының отделение командиры (Үҙәк фронттың 65-се армияһы 37-се гвардия уҡсылар дивизияһы) гвардия кесе сержанты М. Н. Миңләхмәтов, 1943 йылдың 12 сентябрендә Украинаның Сумы өлкәһе Шосткинский районы Собич ауылынан көнбайыштараҡ районда, дивизия частәре менән Десна йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда, десант кәмәһендә утыҙ биш рейста йылғаның дошман биләгән көнбайыш ярына ҡоралы менән 370 яугирҙы, 5 орудиены һәм боеприпастар менән 11 арбаны аша сығара».

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта ҡыйыулыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн, гвардия кесе сержанты Миңләхмәтов Нурлы Миңләхмәт улына Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4616) тапшырыла.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы, Советтар Союзы Геройы (15.01.1944).
* Ленин ордены (15.01.1944).
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (22.09.1943).
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (16.09.1943).
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы.
* Миҙалдар.

## Хәтер
* Башҡортостан Республикаһында «Ҡыҙыл Герой» колхозы Н. М. Миңләхмәтов хөрмәтенә аталған.
* Ҡариҙел ауылында — Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы район үҙәгендә бер урам Герой исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 4. Л-О. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2008. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-068-5.

## Һылтанмалар
Республика Хәрби Дан музейы: Нурл миңләхмәт улы Миңләхмәтов .
АНЗЮС

**АНЗЮС** (), йәки «*Тымыҡ океан хәүефһеҙлек пакты*» —  өс илдән торған хәрби берлек, улар:

*  Австралия,
*  Яңы Зеландия,
*  АҠШ.

АНЗЮС ҡыҫҡартмаһы ҡатнашыусы илдәрҙең баш хәрефтәренән яһалған ().

## АНЗЮС-ты ойоштороу тураһында договор  һәм артабанғы килешеүҙәр

АҠШ, Австралия һәм Яңы  Зеландия араһында хәрби хеҙмәттәшлек Икенсе донъя һуғышы йылдарында айырыуса әүҙем үҫә башлай. Һалҡын һуғыш башланғас, ойошма булдырып, был хеҙмәттәшлекте нығытыу зарурлығы тыуа. Блок төҙөү тураһындағы договорға  («АНЗЮС хәүефһеҙлек договоры», «Тымыҡ океан хәүефһеҙлек пакты»)  Сан-Францискола  (АҠШ)  1951 йылдың 1 сентябрендә ҡул ҡуйыла, ул 1952 йылдың  29 апрелендә көсөнә инә. Договорҙың ғәмәлдә булыу ваҡыты сикләнмәгән. Артабан 
* АҠШ менән Австралия,
* Австралия менән Яңы Зеландия,
* АҠШ менән Яңы Зеландия (1987 йылға тиклем) араһында хәрби хеҙмәттәшлек тураһында айырым килешеүҙәргә ҡул ҡуйыла.

## Блоктың төҙөлөшө
Юғарғы етәкселек органы — Совет,  сит ил эштәре министрҙарынан һәм уларҙың урынбаҫарҙарынан тора. Блоктың ағзаһы булған дәүләттәрҙең юғарғы хәрби штабтары вәкилдәренән хәрби  комитет  төҙөлә. Берҙәм хәрби командованиеһы, берләшкән Ҡораллы көстәре һәм даими штаб-фатиры юҡ.   АНЗЮС-тың эшсе органдарының рәсми теле — инглиз теле.

## Блоктың бурыстары
АНЗЮС АҠШ тәҡдиме менән Тымыҡ  океан төбәгендә «коллектив оборона буйынса эш-ғәмәлдәрҙе көйләү» маҡсатында ойошторола,  ә  1978 йылда блок эшмәкәрлеге даирәһенә  Һинд океаны ла индерелә. Тәүҙә АНЗЮС Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы һәм Тымыҡ океан төбәгендәге милли-азатлыҡ хәрәкәттәренә, шулай уҡ СССР-ға һәм уның Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы союздаштарына  ҡаршы йүнәлтелгән була.  АНЗЮС-тың ағзаһы булған дәүләттәр Корея һәм Вьетнам һуғыштарында үҙ-ара килешешеп ҡатнаша, Камбоджа һәм Лаостың  эштәренә ҡыҫыла.

## Сығанаҡтар

* Большая советская энциклопедия.
* Советский энциклопедический словарь.
* A History of New Zealand, Professor Sir Keith Sinclair KBE, Penguin Books, New Zealand, 1991. (пол.)
* ANZUS, w: Słownik polityki, pod redakcją Marka Bankowicza, Wiedza Powszechna, Warszawa 1996. (пол.)
* Lange, David, Nuclear Free: The New Zealand Way, 1991, ISBN 0-14-014519-2. (инг.)

## Һылтанмалар

* Официальный текст Договора безопасности АНЗЮС (инг.)
* Официальный текст Договора безопасности АНЗЮС (другой источник) (инг.)
* Воссоединится ли Новая Зеландия с АНЗЮС? (инг.)
* Центр разоружения и безопасности новозеландского Фонда мира (инг.)
* Деятельность АНЗЮС (из истории Новой Зеландии)  (инг.)
* Что материалы WikiLeaks сообщают о Новой Зеландии (материалы телевидения Новой Зеландии) (инг.)
* rulers.org (инг.)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* АНЗЮК
* НАТО
* СЕАТО
* СЕНТО
* Көньяҡ Атлантик договор ойошмаһы
* Вьетнам һуғышы 
* ABCA Armies
* AUSCANNZUKUS
* Combined Communications Electronics Board (CCEB)
* Multilateral Interoperability Programme (MIP)
* Technical Cooperation Program (TTCP)
* UKUSA Agreement
Мичков Александр Васильевич

**Мичков Александр Васильевич** (20 ғинуар 1958 йыл, Кирҙә ҡасабаһы, Ҡариҙел районы, БАССР) — бокс буйынса CCCР-ҙың спорт мастеры, самбо буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.

## Биографияһы
Мичков Александр Васильевичтың балалыҡ йылдары Ҡариҙел районында үтә. Кирҙә ҡасабаһында тыуа, Магинск ҡасабаһында үҫә. Бында 1960-сы йылдарҙа спорт секциялары булмай. Йәш Александр дуҫы менән ике пар иҫке боксер бирсәткәләре табып алалар, ҡағиҙәләрҙе лә, һуғыш техникаһын да белмәйенсә, спарринг үткәрә башлайҙар.

14 йәшендә Башҡортостандың баш ҡалаһы — Өфөгә килә, унда ПТУ-ға уҡырға инә. Ошо уҡ училищела бокс секцияһы була, унда Александр инде профессиональ тренерҙар менән шөғөлләнә. 1976—1978 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә.

Александр Мичков 1983 йылда Волгоград физик культура институтын тамамлай. Ул ваҡытта юғары уҡыу йорто студенттарын яңы эш урындары буйынса бүләләр. Александрҙы Белгород өлкәһенең Иҫке Оскол ҡалаһына балалар спорт мәктәбенә бокс буйынса тренер итеп эшкә ебәрәләр. Шунда Александр Мичков әле саҡ башлаусы спортсы Владимир Воронов менән таныша, ул мәлдә уға 17 йәш кенә була.

## Спорт эшмәкәрлеге, ҡаҙаныштары
Спорт мәктәптәрендә тренер эшмәкәрлеге осоронда бокс һәм самбо буйынса 5 СССР спорт мастеры, 10 Рәсәй Федерацияһы спорт мастеры әҙерләй.

Бокс буйынса тренер булып тулы ҡанлы эшләй башлағас, Александр Мичков бер нисә көслө спортсылар тәрбиәләүгә ирешә. Улар араһында:

Беренсе ауыр ауырлыҡта СССР беренселеге еңеүсеһе Андрей Гаркуша, Европа чемпионы Михаил Гала, СССР кубогын яулаусы, егеттәр һәм үҫмер спортсылар араһында Рәсәй беренселегендә өс тапҡыр еңеүсе Михаил Малинин.

Уның иң билдәле уҡыусылары — ҡатнаш бергә-бер көрәш һуғышсылары Федор Емельяненко, Александр Емельяненко.

Федор Емельяненко Мичковта 2000-се йылдарҙа шөғөлләнә башлай.

Әлеге ваҡытта Александр Мичков әүҙем тренер эшмәкәрлеген дауам итә. Владимир Воронов менән тандемда ММА Red Devil командаһының баш тренеры булып торалар. Был йылдарҙа әҙерләнгән спортсылар араһында: Михаил Заяц, Максим Гришин, Олег Захаров.

Шулай уҡ үҙе тренер эшмәкәрлеген башлаған Иҫке Осколдағы «Золотые перчатки» балалар спорт мәктәбендә балалар менән шөғөлләнергә лә өлгөрөргә тырыша.

## Һылтанмалар
Большое интервью

http://www.sports.ru/tags/6750251.html
Романов Николай Кириллович

**Романов Николай Кириллович** (10 май 1919 йыл — 20 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкының взвод командиры, старшина.  Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Николай Кириллович Романов 1919 йылдың 10 майында Үрге Ҡасмаш ауылында, хәҙерге Башҡортостандың Ҡариҙел районында тыуған.

Сыуаш. Тулы булмаған урта белемле. 1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

1934—1939 йылдарҙа Яңы Бәрҙәш ауылындағы «8 март» колхозында иҫәпсе, Үрге Ҡасмаш ауылындағы «Ҡанаш» колхозында кассир, Ҡариҙел ВЛКСМ район комитетында бүлек мөдире булып эшләй.

1939 йылдың октябрендә Ҡариҙел районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 1943 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

188-се уҡсылар полкының взвод командиры (Үҙәк фронттың 65-се армияһы 106-сы уҡсылар дивизияһы) старшина Н. К. Романов 1943 йылдың 15 октябрендә Гомель өлкәһенең Лоев ҡасабаһынан көньяҡтараҡ Днепр йылғаһын һуғышып аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.

Белоруссияның Гомель өлкәһе Лоев районы Козероги ауылында ерләнгән.

## Батырлығы
«188-се уҡсылар полкының взвод командиры (Үҙәк фронттың 65-се армияһы 106-сы уҡсылар дивизияһы) старшина Николай Романов 1943 йылдың 15 октябрендә Белоруссияның Гомель өлкәһендәге ҡала тибындағы Лоев ҡасабаһынан көньяҡтараҡ Днепр йылғаһын һуғышып аша сыға, яугирҙәр төркөмө башында плацдармды киңәйтеү буйынса һуғыш алып бара, дошмандың өс контратакаһын кире ҡаға.

1943 йылдың октябрендә Лоевтан көньяҡ-көнбайыштараҡ бейеклекте штурмлағанда старшина Романов Н. К. сафтан сыҡҡан рота командирын алмаштыра һәм хәрби бурысты үтәүгә өлгәшә».

Ҡыйыу һуғышсы 1943 йылдың 20 октябрендә яуҙа батырҙарса һәләк була

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 30 октябрендәге Указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн, старшина Николай Кириллович Романовҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Хәтер
Ҡариҙел ауылында урам Герой исемен йөрөтә. Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы Александровка ауылы мәктәбе бинаһына Герой хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы, Советтар Союзы Геройы (30.10.1943);
* Ленин ордены (30.10.1943).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Лицом на запад. Уфа, 1972. / стр. 210—218.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984. / стр. 440—441.
* Славные сыны Башкирии. Уфа, 1966, кн. 2. / стр. 151—157.
* Чувашская энциклопедия о Романове Н. К.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Романов Н.  К.
Черепахин Сергей Павлович

**Черепахин Сергей Павлович** (1 октябрь 1923 йыл — 4 февраль 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының пулемёт расчёты командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Сергей Павлович Черепахин 1923 йылдың 1 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоныБайҡы ауылында тыуған.

Мәктәптә 4 класс тамамлай. Колхозда эшләй.

1942 йылдың мартында Ҡариҙел районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1942 йылдың июненән хәрәкәт итеүсе армияла. Көньяҡ-Көнбайыш, 3-сө Украина һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша.

240-сы гвардия уҡсылар полкының пулемёт расчеты командиры (74-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 8-се гвардия армия, 1-се Белоруссия фронты) гвардия сержанты С. П. Черепахин Польшаның  Бжезина, Лодзь һәм Познань ҡалаларын азат иткәндә ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

1947 йылда демобилизацияланғандан һуң С. П. Черепахин тыуған иленә ҡайта. Йүрүҙән леспромхозында электромеханик булып эшләй. 1989 йылдың 4 февралендә вафат була.

## Батырлығы
«1945 йылдың 19 ғинуарында Бжезины ҡалаһы эргәһендә, уҡсыларҙың беренсе рәтендә ҡыйыу алға барып, ул мәргән уты менән дошмандың 4 пулемётын юҡ итә, боеприпаслы 2 автомашинаһын яндыра, 40 гитлерсыны юҡ итә. Лодзь ҡалаһы районында немец контратакаға күсә. С. П. Черепахин, дошманды яҡын араға яҡын ебәреп, пулемёттың мәргән атылған уты менән дошман сылбырын ҡырып һала һәм 30 фашисты терәп атып үлтерә. Бөтә патрондар тотонолоп бөткәс, ул беренсе булып атакаға ташлана, расчет яугирҙәрен үҙе артынан эйәртә, улъя пулемёты уты менән тағы 15 гитлерсыны юҡ итә.

Познань ҡалаһының ҡорал заводы өсөн алыштарҙа С. П. Черепахин граната менән дошмандың пулемёт расчетын юҡ итә, пулемётты ҡулға төшөрә һәм уның мәргән уты менән немецтарҙы ҡасырға мәжбүр итә. Шулай итеп, батальондың хәрби бурысты үтәүен тәьмин итә. Был һуғышта батальон дошмандың 250 ҡул һәм станоклы пулемётын, 130 автоматын, 1500 винтовкаһын ҡулға төшөрә».

С. П. Черепахинға 1945 йылдың 31 майында «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (31.05.1945);
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы;
* Ленин ордены (31.05.1945);
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены;
* III дәрәжә Дан ордены (31.01.1945);
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (24.10.1944);
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985. / стр. 174—204.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979, кн. 4. / стр. 31—34.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2011. — 624 с.

## Һылтанмалар
* *Черепанов Н. И.* Черепахин, Сергей Павлович // башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: ГАУН «башҡорт энциклопедияһы», 2015—2018. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Республика Хәрби Дан музейы: Сергей Павлович Черепахин .
Сыров Харлампий Павлович

**Сыров Харлампий Павлович** (10 февраль 1911 йыл — 15 декабрь 1972 йыл) — СССР геологы, нефть ятҡылыҡтарын беренсе асыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1941—1942 йылдарҙа СССР Нефть сәнәғәте халыҡ комиссариатының өлкән геологы, 1942–1950 һәм 1952–1959 йылдарҙа Ишембайнефть нефть промыслаһы идаралығының ғилми тикшеренеү һәм етештереү эштәре цехында баш геолог урынбаҫары, 1960–1969 йылдарҙа өлкән геолог, 1950–1952 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең, 1959–1960 йылдарҙа «Алькеевнефть» нефть промыслаһы идаралығының баш геологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957). Ленин (1952), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1948) һәм Почёт Билдәһе (1944) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Харлампий Павлович Сыров  1911 йылдың 10 февралендә  Һарытау губернаһының Бәләкәй Озерки ауылында тыуған.

1934 йылда Баҡы ҡалаһында Әзербайжан индустриаль институтын «инженер-нефтсе» һөнәре буйынса тамамлай һәм ул саҡтағы «Башнефть» тресына эшкә ебәрелә.  Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеге:
* 1934—1940 — геолог, өлкән геолог, «Башнефть» тресының Ишембай промыслаһында баш геолог;
* 1940—1941 — Башнефтекомбинатта баш геолог урынбаҫары, баш геолог ;
* 1941—1942 — нефть сәнәғәте   халыҡ комиссариатының өлкән геологы,
* 1942—1950 һәм 1952—1959 — «Ишембайнефть» тресының баш геолог урынбаҫары, баш геолог;
* 1950—1952 — «Башнефть» производство берекмәһенең баш геологы,
* 1959—1960 — «Татнефть» берекмәһенең «Алькеевнефть» нефть промысла идаралығының баш геологы;
* 1960—1969 — «Башюгнефтеразведка» тресының «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының  өлкән геологы.

Рифтарҙың геологик төҙөлөшө моделен тәҡдим итә, риф ятҡылыҡтарын разведкалау методикаһын эшләй, ул түбәнге пермь йәшендәге риф массивтарына ҡарата нефть ятҡылыҡтарын эҙләүҙә ҡулланыла. Был Башҡортостан Урал алды территорияларында яңы нефть ятҡылыҡтарын асыу мөмкинлеген бирә.

Сыров Харлампий Павлович 1972 йылдың 15 декабрендә Ишембай ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957)
* Ленин ордены (1952), 
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948) 
* Почёт Билдәһе ордены (1944)
* миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Фәхретдинов Әнүәр Нуретдин улы

**Фәхретдинов Адольф (Әнүәр) Нуретдин улы** (13 февраль 1928 йыл — 2 апрель 1987 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, педагог. РСФСР-ҙың (1969) һәм БАССР-ҙың (1953) атҡаҙанған, БАССР-ҙың халыҡ артисы (1959) .  ПОЧЕМУ БАШКИРЫ ВЕЧНО НЕ ПИШУТ ЧТО КТО-ТО ТАТАРИН ИЛИ ПИШУТ ЧТО ЭТОТ ТАТАРИН БАШКИР КОГДА В РУССКОЙ ВИКИПЕДИИ И ТАТАРСКОЙ ЯСНО СКАЗАНО ЧТО ЧЕЛОВЕК ТАТАРИН НО БАШКИРЫ УМАЛЧИВАЮТ

## Биографияһы

Адольф (Әнүәр) Нуретдин улы Фәхретдинов 1928 йылдың 13 февралендә Пермдә (Мотовилиха районы) тыуған. Атаһы — Нуретдин Фәхретдинович (1887—1976) Пермь пушкалар заводында 1903 йылдан алып эшләй. Әсәһе — Фәнзә Ғилфан ҡыҙы Батыршина (1898—1937), хужабикә. 1935 йылда уларҙың ғаиләһе Башҡортостандың Дүртөйлө ҡасабаһына күсеп килә.

1946 йылда ул Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә Ф. А. Ғәскәров тарафынан саҡырыла. 1965—1970 йылдарҙа репетитор, 1975—1979 йылдарҙа ансамблдең художество етәксеһе.

Ул ансамблдең иң сағыу бейеүсеһе була. Уға һығылмалы баҙыҡлыҡ, сағыу темпераментлылыҡ, актерлыҡ һөйкөмлөлөгө хас.

Иң яҡшы партиялары -«Өс таған» бейеүендәге кесе эне, «Төньяҡ амурҙары»нда - барабансы, «Ғашиҡ төҙөүселәр»ҙә ут һүндереүсе, «Бүләк», «Әпипә», «Шаян ҡыҙҙар»ҙа етеҙ егет партиялары һәм башҡалар.

1980—1985 йылдарҙа Дүртөйлө, Ишембай, Күмертау ҡалаларында балалар хореография ансамблдәрен ойоштора. 1986—1987 йылдарҙа хореография училищеһында уҡыта.
1987 йылдың 2 апрелендә Өфөлә вафат була һәм Көньяҡ мосолман зыяратында ерләнә.

2016 йылда Өфөлә Әнүәр Нуретдин йәшәгән йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены (1955).
* Вьетнамдың 1-се дәрәжә Хеҙмәт ордены (1955).
* Халыҡ-ара йәштәр һәм студенттар фестивалдәренең лауреаты (Бухарест, 1953 йыл, алтын миҙал; Мәскәү, 1957, алтын миҙал; Вена, 1959, көмөш миҙал).
* Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы лауреаты (Мәскәү, 1960).

## Һылтанмалар
*   
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/fahrutdinov.html
* http://ufacity.info/press/news/240308.html
*
Сухов Владимир Павлович

**Сухов Владимир Павлович** (11 февраль 1934 йыл — 26 февраль 2016 йыл) — ғалим-геолог һәм педагог‑методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология‑минералогия фәндәре кандидаты (1969), педагогия фәндәре докторы (2005), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Владимир Павлович Сухов 1934 йылдың 11 февралендә нең  эшселәр ҡасабаһында тыуған. 

1957 йылда Ленинград дәүләт университетының геология факультетын тамамлай. Красноярск геология идаралығында эшләй: 1958 йылдан алып инженер-геолог, 1959 йылдан геология-экспедицияның эҙләү отряды начальнигы. 1961—1963 йылдарҙа Башҡортостан территориаль геология идаралығының Көнбайыш Башҡортостан комплекслы геология экспедицияһында начальник, өлкән геолог, 1966 йылдан геология институтында (Ѳфѳ). СССР фәндәр академияһының Башҡортостан филиалының геология институтында аспирантураны тамамлай (1966 йыл), һарытау университетында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай (1969 йыл).

1974 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия институтында (хәҙер М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) өлкән уҡытыусы вазифаһын башҡара, һуңынан доцент була, 1992 йылдан — профессор. 1990—2000 йылдарҙа — иҡтисади география кафедраһы мөдире. 2005 йылда А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетында (Санкт-Петербург) мәктәптә география уҡытыу методикаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: геология өлкәһендә — Башҡорт Урал алды кайнозой палеогеографияһы, педагогика өлкәһендә — урта дөйөм белем биреү мәктәбендә фекерләүҙе үҫтереү йәһәтенән географияны уҡытыу методикаһы. 

Рәсәй һәм Башҡортостан (М. Ф. Хисмәтов менән авторҙаш) мәктәптәре өсөн география дәреслектәре авторы (6 һәм 8 кластар өсөн). СССР һәм Рәсәй география уҡытыусылары өсөн квалификация күтәреү курстарында лектор булараҡ билдәле (1980 йылдар аҙағынан 2000 йылдарға тиклем).

Ғалим 2016 йылдың 26 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992)
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988).
* К. Д. Ушинский миҙалы

## Төп хеҙмәттәре
100-ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик эштәр авторы.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Башкирский госпедуниверситет
Мөхәмәт Сәлихов

**Мөхәмәт Сәлихов** (? — 1893) — башҡорт дин әһеле.

## Биографияһы
Мөхәмәт Сәлихов сығышы менән  Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Ғүмәр ауылы башҡорттарынан.

1860 йылдан Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ҡара Көйөк ауылы мәсете имам-хатибы була. Артабан Түбәнге Новгород йәмиғ мәсете имам-хатибы итеп тәғәйенләнә.

1868 йылда Ҡазан ҡалаһында сауҙагәр Йыһанша Усманов тарафынан 8-се йәмиғ мәсете (Солтан мәсете, Усманов мәсете) һәм уның ҡарамағында «Усмания» мәҙрәсәһе асылғас, Усманов мәсет имам-хатибы һәм мәҙрәсә мөҙәрисе вазифаларын үтәргә Мөхәмәт Сәлиховты саҡыра һәм ул быға риза була. Мәҙрәсәлә иҫке ысул буйынса уҡытылған (Ҡәҙимселек), бында йыл һайын 100-гә яҡын шәкерт белем алған.

Ырымбур мосолман Диниә назаратына ҡазый итеп һайланғас, Мөхәмәт Сәлихов Өфө ҡалаһына күсә һәм үҙенең урынына кейәүе Солтан ауылы муллаһы Сәхәбетдин Ғәбделлатифовты ҡалдыра. 1881—1882 йылдарҙа Ырымбур мосолмандары диниә назаратына ҡазый вазифаһын башҡара. 1885—1886 йылдарҙа Мөхәмәтйәр Солтанов мөфтөй вазифаһында властар тарафынан раҫланғанға тиклем Ырымбур мосолман Диниә назараты эше менән етәкселек итә.

Ҡазанға ҡайтҡас йәнә 8-се йәмиғ мәсете мәхәлләһен етәкләй.

1893 йылдың авгусында вафат була.

## Ғаиләһе
Улдары:
* Сәлихов Ғарифулла Мөхәмәт улы (1861—1915) — мәғрифәтсе, тарихсы, дин әһеле. Ҡазандың 8-се йәмиғ (Усманов) мәсетенең имам-хатибы һәм уның ҡарамағындағы «Усмания» мәҙрәсәһенең мөҙәрисе (1893—1915).
* Сәлихов Мөхәмәтғариф Мөхәмәт улы (1870—1921) — мөғәллим, дин әһеле. Ҡазандың 8-се йәмиғ (Усманов) мәсетенең имам-хатибы һәм уның ҡарамағындағы «Усмания» мәҙрәсәһенең мөҙәрисе (1915—1917).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Биояғыулыҡ

**Биояғыулыҡ** — үҫемлек йәки хайуандарҙан  алынған  сеймалдан, органик сәнәғәт ҡалдыҡтарынан етештерелгән яғыулыҡ.

Өс төрлө биояғыулыҡ бар: шыйыҡ биояғыулыҡ   (эске яныулы двигателдәр өсөн, мәҫәлән, этанол, метан, биодизель), ҡаты биояғыулыҡ (утын, брикет, яғыулыҡ гранулалары, тапсыҡ, һалам, орлоҡ ҡабығы) һәм газ хәлендәге (синтез-газ, биогаз, водород) биояғыулыҡ.

Биояғыулыҡтың 54-60 %   традицион формалар тәшкил итә: утын, үҫемлек ҡалдыҡтары һәм өй йылытыу, мейескә яғыу өсөн киптерелгән тиҙәк. Ерҙә халыҡтың 38 % шуларҙы ҡуллана.

Пеллета төп формаһы булып тора. Биояғыулыҡ энергетикаһы, ағас етештереүселәрҙең береһе.

Транспорт биояғыулығы булараҡ башлыса биодизель һәм этанол ҡулланыла. 2014 йылда этанол транспорт биояғыулығының 74 процентын , биодизель — 23 процентын тәшкил итә.

## Ҡулланылышы


Biofuel manufacturers.jpg
Production of biofuels.jpg
World biofuels market.jpg


АҠШ-та игендең өстән бер өлөшөнән ашыу, Европала рапстың яртыһынан күберәге, Бразилияла шәкәр ҡамышының яртыһы тиерлек етештереү  биояғыулыҡ етештереүгә китә (Bureau et al, 2010).

## Стандарттар
2009 йылдың 1 ғинуарында Рәсәйҙә  «Нетрадиционные технологии. Энергетика биоотходов. Термины и определения» тип аталған ГОСТ Р 52808-2007 ғәмәлгә индерелә.  Рәсәй техник көйләү хеҙмәте (Ростехрегулирование)   N 424-ст бойороғо менән 2007 йылдың 27 декабрендә стандарттар раҫланған.

Европала  2010 йылдың 1 ғинуарынан биояғыулыҡҡа  берҙәм  стандарт ҡабул ителгәнEN-PLUS..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* Всемирный Биотопливный Портал 
* Технология жидкого биотоплива
* Green Car Congress
* Global Renewable Fuels Alliance
* Топливные гранулы: обзор российского рынка
* Аналитика биотоплива
* После нефти: биотопливо 
* Производство и сжигание гранулированных отходов растениеводства
* Рынок биотоплива второго поколения
* IATA Technology Roadmap
* 2nd Generation Biomass Conversion Efficiency study
*