open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Колумбия (йылға)

**Колумбия** () — Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайышындағы йылға.

## География
Оҙонлоғо — 2000 км.

Йылға Канаданың Британ Колумбияһы провинцияһында Ҡаялы тауҙарҙа, *Мең сусаҡтар үҙәне* исеме аҫтында билдәле булған урында башлана. Йылға диңгеҙ кимәленән 820 м бейеклектә урынлашҡан *Колумбия күле*нән сыға. Тәүге 320 км оҙонлоғонда Мең сусаҡтар үҙәне буйлап төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә башта Уиндемер, һуңынан Кинбаскет күлдәре аша аға. Селерк тауҙарының төньяҡ осон уратып йылға йүнәлешен көньяҡа үҙгәртә, Ревелсток һәм Арроу күлдәре аша үтә.

Арроу күленән түбәндәрәк уға Кутеней йылғаһы үҙенең һыуҙарын ҡоя. АҠШ сигенән яҡынса 3 км алыҫлыҡта Колмубияға Панд-Ореййылғаһы ҡушыла.

Артабан йылға көньяҡ йүнәлешенедә ағыуын дауам итә, Вашингтон штатының көнсығыш өлөшө аша аға һәм уға Спокан йылғаһы ҡушылған урында — көнбайышҡа борола. Оканоган йылғаһы ҡушылған урында Колумбия йәнә көньяҡҡа, ә Уэнатчи тамағы янында — көньяҡ-көнсығышҡа табан аға. Үҙенең иң ҙур ҡушылдығы Снейк йылғаһы менән ҡушылған урында Колумбия көнбайышҡа табан борола һәм Тымыҡ океанға ҡойғанға тиклем үҙенең 497 км оҙонлоғонда Вашингтон һәм Орегон штаттары араһында сик барлыҡҡа килтерә.

Колумбия Төньяҡ Америкала иң күп электроэнергия етештереүсе йылға булып тора, бында 14 гидроэлектростанция төҙөлгән.

## Иҫкәрмәләр
Эсхил

**Эсхил** (боронғо грексә- Αἰσχύλος, б.э. 525 тиклем — б.э.456 й. тиклем) — боронғо грек драматургы, европа трагедияһының атаһы.

## Төп мәғлүмәттәр
Эсхил аристократ ғаиләлә тәрбиәләнә.Уның бер ағаһы Кенигер Марафон һуғышының геройы була; ә икенсе туғандарының береһе Филокл — б.э. тиклем V быуаттың икенсе яртыһының атаҡлы трагик шағиры була. Эсхилдың улы Евфорион да трагедиялар ижад иткән.
Аристофан

**Аристофан (**бор.грек тел. Ἀριστοφάνης) (б.э.тиклем 444—387 һәм 380 йылдар араһында, Афина) — «комедия атаһы» тип аталған боронғо грек комедиографы.

Үҙенең беренсе комедияһын Аристофан 427 йылда уҡ, тик башҡа исем аҫтында ҡуйҙыра. Бер йыл үткәс (426) ул үҙенең «Вавилонлылар» әҫәрендә тире эшкәртеү оҫтаһы тип ғәйрәтле демагог Клеондан көлә, ә Клеон иһә уға бар халыҡ алдында ғәйеп ташлай: йәнәһе ул союз республикалар вәкилдәре алдында Афина сәйәсәтенә «тел тейҙереп» көлкө хәлдә ҡалдырған. Һуңғараҡ Клеон уға ҡаршы Афинала ғәҙәти булған ғәйепләү — законһыҙ рәүештә афина гражданины исемен алыу ғәйебен таға. Һөйләүҙәренсә, Аристофан судта үҙен Гомер шиғырҙары менән яҡлаған.
Марго Фонтейн

**Марго ханым Фонтейн** (, ҡыҙ **Маргарет Хукем** *Margaret Hookham*; 18 май 1919 йыл,Бөйөк Британия, Реге  — 21 февраль — 1991 йыл, Панама) — балет артисы, Лондон Король балетының прима-балеринаһы, СССР-ҙан ҡасҡандан һуң Рудольф Нуриевтың даими партнеры, панама юрисы һәм дипломаты Тито де Ариасаның ҡатыны.

## Биографияһы
Марго Фонтейн балет менән педагог Грэйс Босустоуҙа үҙенең өлкән ағаһы менән бергә дүрт йәшлек сағынан шөғөлләнә башлай. Һигеҙ йәшендә ғаиләһе менән Шанхайға күсеп килә. Унда атаһы тәмәке фабрикаһында инжеренр булып эшләгән була. Шунда уҡ рус эмигранты Георгий Гончаровтың студияһында балет менән шөғөлләнеүен дауам итә.

1933 йылда, ун дүрт йәшендә әсәһе менән Лондонға әйләнеп ҡайта (уның атаһы Икенсе донъя һуғышында япондар тарафынан бында ебәрелгән була). Нинет де Валуа балет студияһында шөғөлләнә башлай. Бында Ольга Преображенская һәм Матильда Кшесинская уның остаздары була. Киләһе 1934 йылда ул де Валуа етәкләгән «Вик-Уэллс» труппаһы составында тәүләп сәхнәлә сығыш яһай. Тәнҡитселәр һәм тамашасылар йәш башҡарыусының бейеүҙәге һығылмалығын шунда уҡ бик оҡшаталар.

Труппанан прима-балерина Алисия Маркованың китеүе менән Марго уның урынын ала. Солистка булараҡ ул «Аҡҡош күле», «Жизель», «Йоҡолағы һылыу» балеттарында төп партияларҙы башҡара. Үҙенең классик балеттағы бөтә партияларын Марго Вера Волкова менән, уның шәхси лондон студияһында, бергә әҙерләй. Волкова балерина өсөн уның артист һәләтен тулыһынса асыуҙа ярҙам итеүсе педагог була.

Һуғыштан һуң Фредерик Аштондың «Дафнис һәм Хлоя» (1951), «Сильвия» (1952) һәм «Ундина»(1958) балеттарының премьераларында бейей. СССР-ға гастролдәре ваҡытында Мәскәү Ҙур театры сәхнәһендә ул һуңғы спектаклен бейей.

## Нуреев менән дуэты
1961 йылда, 42 йәшендә Марго Фонтейн 23 йәшлек Рудольф Нуреев менән осраша. Ул Лондонға Король академия бейеүе файҙаһына Марго ойошторған хәйриә концертына килә. Был осорға Марго инде артист карьераһын тамамларға уйлаһа ла, Рудольф менән осрашҡандан һуң улар бергәләп бейеп ҡарарға хәл итәләр. «Жизель» балетынан һуң көтөлмәгән уңышҡа ирешәләр: артистар тамашасыға баш эйергә сыҡҡанда әлегә булмағанса алҡыштарға күмеләләр. «Нуреевтың „өтөп алыр хис-тойғоло“ булыуы Фонтейндың әлегә ҡуҙғатылмаған ярһыу хистәр һәм орсоҡтай еңеллегенән тыуған сағыу сафлығына ҡапма-ҡаршы килеүе тыуҙырҙы был алҡыштарҙы» — тип яҙа уларҙың дуэты тураһында Диана Солуэй.

## Һылтанмалар

* Биография (англ.) 
* Фотографии Марго Фонтейн // коллекция Национальной портретной галереи, Лондон. 
* М. Фонтейн и Р. Нуреев в балете «Жизель», Австралийский балет // кинохроника студии *[[Pathé]]*, 1964
Ниғмәтйәнов

**Ниғмәтйәнов(а), Ниғәмәтйәнов(а)** — фамилия.

* Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы (1911—1989) — БАССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе (1946—1950).
* Ниғәмәтйәнов Эмир Әнүәр улы (1950—2006) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре.
Юкон (йылға)

**Ю́кон** () — Канада һәм АҠШ (Аляска штаты) йылғаһы.

## Гидрография
Оҙонлоғо — 3100 км, бассейн майҙаны — яҡынса 832 мең км². Тамағында һыу сығымы 6,5 мең м³/сек тәшкил итә. Кучин ҡәбиләһе телендә «Юкон» атамаһы «Ҙур йылға» тип аңлатыла.

Йылға Канаданың Юкон территорияһында, Марш күлендә башлана. Артабан төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә Аляска сигенә табан аға. Юкон йылғаһы Алясканы ике өлөшкә бүлә. Маунтин-Виллидж янында дельта барлыҡҡа килтерә. Беринг диңгеҙенә ҡоя..

Төп ҡушылдыҡтары: Танана, Пелли, Поркьюпайн, Коюкук, Теслин, Биг-Салмон, Литл-Салмон, Стьюарт, Клондайк, Кандик, Крисчен, Шандалар, Хадвинзик, Ходзана, Тозитна, Милозитна, Нулато, Анвик, Атчуилингук, Андреевская, Уайт-Ривер, Фортимайл, Чарли, Берч-Крик, Бивер-Крик, Йюки, Новитна, Инноко, Реиндир.

Май айынан алып сентябргә тиклем 3200 км аралыҡта суднолар йөрөй ала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Изге Лаврентий йылғаһы

**Изге Лаврентий йылғаһы** (, ) — АҠШ һәм Канада территориялары аша ағыусы һәм Бөйөк күлдәрҙе Атлантик океан менән тоташтырыусы Төньяҡ Америкалағы ҙур һыу артерияһы.

## Гидрография
Тамағында йылғаның киңлеге 130 километр тәшкил итә. Оҙонлоғо 1197 км, бассейн майҙаны — 1 344 200 км².

Йылғаға француз сәйхәтсеһе Жак Картье тарафынан исем бирелгән. Йылға ҡойған ҡултыҡ та (Изге Лаврентий ҡултығы) шул уҡ атаманы йөрөтә.

Яр буйының текә ҡаялары һәм үҙәндәре һыу менән осрашып донъялағы иң ҙур фьорд — Сагеней фьордын барлыҡҡа килтерә. Ул яҡынса 100 километрға тиклем һуҙыла. Төньяҡтан йылғаға Сагеней ҡушылдығы эстуарий барлыҡҡа килтереп үҙ һыуҙарын ҡоя. Монреаль ҡалаһынан һуң яҡынса 160 километр дауамында йылға бихисап тупһалар менән осраша.

## Фауна
Йылғала белухаларҙы, финвалдарҙы һәм күк киттарҙы осратырға мөмкин. Изге Лаврентий йылғаһында йөҙләгән төр балыҡ, 20 төрҙән ашыу ер-һыу хайуандарын һәм һөйрәлеүселәр, шулай уҡ 12 төр һыу һөтимәрҙәр йәшәй. Һаҙлыҡтарҙа һәм яр буйында яҡынса 300 төр ҡош оя ҡора.

## Хужалыҡта әһәмиәте
Йылға бассейнында яҡынса 20 миллион кеше, шул иҫәптән 4 млн — Монреаль ҡалаһында йәшәй.

Йылға һәм каналдар буйлап диңгеҙ суднолары ла йөрөй ала, һәм Изге Лаврентий транспорт юлы булараҡ бик ҙур әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Regional Geography of the St. Lawrence River 
* Information about Juniper Island (Ontario)  
*
Рио-Гранде (Мексика ҡултығына ҡойоусы йылға)

**Ри́о-Гра́нде** (, ) — Төньяҡ Америкалағы йылға. Йылға буйлап АҠШ һәм Мексика араһында дәүләт сик үтә (Мексикала йылға *Рио-Браво* йәғни *Рио-Браво-дель-Норте* тип атала). Рио-Гранде АҠШ-та оҙонлоғо буйынса өсөнсө урында.

## Гидрография
Оҙонлоғо — 3034 км, бассейн	майҙаны — 607 965 км².

Рио-Гранде (Рио-Браво) йылғаһы АҠШ-тың Колорадо штатында, Сан-Хуан тауҙарында башланып, Сан-Луис үҙәне буйлап аға, артабан көньяҡҡа йүнәлә һәм Нью-Мексико штатының сиге аша үтә. Эль-Пасо—Сьюдад-Хуарес халыҡ-ара ҡала агломерацияһынан алып Мексика ҡултығына ҡойғанға тиклем АҠШ һәм Мексика араһында тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә.

Төп ҡушылдыҡтары: Рио-Кончос, Пекос һәм Девилс-Ривер.

Үҙенең атамаһына (испан теленән — *Бөйөк йылға*) һәм оҙонлоғона ҡарамаҫтан, Рио-Гранде йылғаһында суднолар йөрөй алмай. Һуғарыу һәм халыҡтың башҡа ихтыяжын ҡәнәғәтләндереү өсөн 1950-се йылдарҙан һуң йылға һыуҙары күпләп тотонола, шунлыҡтан Рио-Гранде һаманда һайый бара. Ғәҙҙәттә йылға үҙәненең барлыҡ оҙонлоғонда уны кисеп үтергә мөмкин, урыны менән йылға тулыһынса кибә йәки ваҡ күлдәр селтәренә тарала.

2003 йылдан алып йылға даими рәүештә һыуҙарын Мексика ҡултығына ҡоймай башланы, киң дельтаһы юҡ була. Һөҙөмтәлә күп һыу организмдарының (шул иҫәптән балыҡтар, ҡоштар һәм хайуандарҙың) төрҙәре юғалыу аҫтында ҡалды.

## Һылтанмалар
* 
* Paul Horgan, *Great River: The Rio Grande in North American History*. Volume 1, Indians and Spain. Vol. 2, Mexico and the United States. 2 Vols. in 1, 1038 pages — Wesleyan University Press 1991, 4th Reprint, ISBN 0-8195-6251-3
Колорадо (йылға)

**Колора́до** (, ) — АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышындағы һәм Мексиканың төньяҡ-көнбайышындағы ҙур йылға.

## География
Оҙонлоғо — 2334 км. Бассейн майҙаны — 637 137 км².

АҠШ-тың Колорадо штатында, Ҡаялы тауҙарҙа башлана һәм башлыса көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә аға. Йылғала Аризона һәм Невада штаттарының сигендә урынлашҡан Мид һыуһаҡлағысынан һуң, йүнәлешен ҡырҡа көньяҡҡа табан үҙгәртә. Артабан Мексика сиген үтеп Колорадо йылғаһы киң дельта барлыҡҡа килтерепе Тымыҡ океандың Калифорния ҡултығына ҡоя. Әммә һуңғы 20 йыл эсендә йылға һыуҙары тик биш мәртәбә генә — көслө һыу ташҡындары осорондпа ғына — Калифорния ҡултығына барып еткән. 1998 йылғы һыу ташҡыны ваҡытында Колорадо һуңғы тапҡыр үҙ һыуҙарын диңгеҙгә ҡоя.

Үҙенең тәрән каньондары менән билдәле булған Колорадо йылғаһы шулай уҡ АҠШ-тың киң көньяҡ-көнбайыш территорияһында ауыл хужалығы һәм ҡалалар халҡы мохтажлығы өсөн үтә кәрәкле һыу сығанағы булып тора. Йылға һәм уның ҡушылдыҡтарының ағымы кеше тарафынан ҡоролған бихисап быуалар, һыуһаҡлағыстар һәм деривацион каналдар ярҙамында контролдә тотола. Йылға электроэнергия етештереү өсөн әүҙем файҙаланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Gudde, Erwin G.; Bright, William (2004). *California Place Names: The Origin and Etymology of Current Geographical Names.* University of California Press. ISBN 0-520-24217-3.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Колорадо (мәғәнәләр)

**Колора́до:**, , «ал», «сағыу ҡыҙыл».

* Колорадо — АҠШ штаты.
* Колорадо (йылға) — АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышындағы һәм Мексиканың төньяҡ-көнбайышындағы ҙур йылға.
* Колорадо ҡуңыҙы — ҡуңыҙ.
Сунгари

**Сунгари** (**Сунхуацзя́н**; ) — Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығышындағы йылға, һыу күләме буйынса Амурҙың иң ҙур уң ҡушылдығы.

## География

Сунгари йылғаһының инеше Чанбайшань яҫы таулығындағы Пэктусан тауы эргәһендә, Ҡытайҙың КХДР менән дәүләт сигенән алыҫ булмаған урында урынлашҡан. Түбәнге ағымында Сунгари йылғаһы Маньчжурия тигеҙлеге буйлап аға.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
* һул ҡушылдыҡтары: Хойфахэ, Нэньцзян, Хуланьхэ, Танванхэ, Шаолинхэ, Чалиньхэ.
* уң ҡушылдыҡтары: Муданьцзян, Лалиньхэ, Маихэ (Маяньхэ), Ашихэ.

Сунгари Ҡытайҙың Гирин һәм Хэйлунцзян провинциялары буйлап аға; йылға буйында Гирин, Харбин, Цзямусы ҡалалары урынлашҡан.

Йылғала бер нисә гидроэлектростанция урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ориноко

**Орино́ко** () — Көньяҡ Американың төньяҡ-көнсығышындағы йылға, башлыса Венесуэла территорияһы буйлап аға һәм Атлантик океанға ҡоя.

## Гидрография
Оҙонлоғо — 2736 км, бассейн майҙаны — 880 000 км².

Ориноко Гвиана таулығының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Дельгадо-Чальбауд тауы эргәһендә, Венесуэланың Бразилия менән дәүләт сигенән алыҫ булмаған урында башлана. Йылға киң дуға барлыҡҡа килтереп башта көньяҡ-көнбайышҡа, һуңынан көнбайышҡа, артабан төньяҡҡа һәм аҙаҡ төньяҡ-көнсығышҡа табан аға. 41000 км² майҙанлы дельта барлыҡҡа килтереп Атлантик океанға ҡоя.

Ташҡындар осоронда йылғаның киңлеге 22 километрға, ә тәрәнлеге — 100 метрға барып етә. Ориноко суднолар йөрөшлө, океан караптары йылға тамағынан 435 километрға юғарыраҡ күтәрелә ала. Һыу сығымы 33000 м³/с.

Венесуэла йылғаларының күбеһе Ориноко ҡушылдыҡтары булып тора. Ориноконың бер тармағы булған Касикьяре ҡылымығы үҙ һыуҙарын Амазонканың уң ҡушылдығы Риу-Негруға ҡоя һәм Ориноко менән Амазонка араһында тәбиғи канал барлыҡҡа килтерә — был бифурикацияның классик миҫалы булып тора.

Йылғала амазония дельфины һәм ориноко крокодилы тереклек итә.

## Һылтанмалар
* .
* Карта реки Ориноко, в которую включены острова и притоки в дельте реки, 1732 год
Магдалена (йылға)

**Магдале́на** () — Көньяҡ Американың төньяҡ-көнбайышындағы йылға. Колумбияның көнбайыш өлөшө буйлап аға.

## География

Оҙонлоғо — 1550 км, бассейн майҙаны — 260000 км².

Инеше Колумбияның Уил департаментында, Андтарҙың Үҙәк Кордильера һыртының көньяҡ осонда, Сотара вулканынан алыҫ булмаған урында урынлашҡан. Башлыса төньяҡ йүнәлешендә аға. Тәүге 100 км оҙонлоғонда йылғала бихисап тупһалар һәм шарлауыҡтар осрай, Наре ҡалаһынан һуң Магдалена киңлеге 30—60 км булған Үҙәк һәм Көнсығыш Кордильера һырттары араһындағы үҙәнгә сыға. Барранкабермеха ҡалаһы тирәһендә үҙән киңәйә башлай, ә Эль-Банко ҡалаһынан һуң йылға Кариб буйы уйһыулығына сыға. Был районда Магдалена йылғаһы ике тармаҡҡа (Лоба һәм Момпос) бүленә. Барранкилья ҡалаһы тирәһендә йылға дельта барлыҡҡа килтереп Кариб диңгеҙенә ҡоя.

Йылға ямғыр һыуҙары менән тулылыландырыла, апрелдән майға тиклем һәм сентябрҙән ноябргә тиклем ташҡындар күҙәтелә. Үҙәндән уйһыулыҡҡа сыҡҡанға тиклем урында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 8000—10000 м³/с тәшкил итә.

Магдалена йылғаһы Колмубияның төп суднолар йөрөшлө һыу артерияһы булып тора. Йылға тамағынан яҡынса 880 км оҙонлоғонда суднолар йөрөшлө (Барранкилья ҡалаһынан Ла-Дорадаға тиклем). Һыу кимәле күтәрелгән осорҙа, ҙур булмаған суднолар тағы ла 370 км юғарыраҡ (Нейваға тиклем) барырға мөмкин. Йылғаның түбәнге ағымынынан Картахена портына тиклем суднолар йөрөшлө канал яһалған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Магдалена в БСЭ
* Словарь современных географических названий — Магдалена
Токантинс (йылға)

**Токанти́нс** () — Көньяҡ Американың көнсығышындағы йылға. Бразилия территорияһы (Гояс, Токантинс һәм Мараньян штаттары) буйлап аға.

## Гидрография
Оҙонлоғо — 2850 км.

Инештәре Серра-Дорада тауҙарының (Бразилия таулығының үҙәк өлөшө) көнсығыш битләүҙәрендә урынлашҡан Мараньян һәм Алмас йылғалары ҡушылыуы арҡаһында Токантинс барлыҡҡа килә. Амазония уйһыулығына ҡәҙәр таулы урындар буйлап, бихисап тупһалар (шул иҫәптән Гуариба тупһаларын) барлыҡҡа килтереп аға. Тигеҙлеккә сыҡҡандан һуң (тамағынан 350 км юғарыраҡ) суднолар йөрөшлө була башлай. Иң ҙур ҡушылдығы Арагуая ҡушылғандан һуң Токантинс ағымының тиҙлеге әкренәйә. Амазонка дельтаһының уң тармағы Рио Параға киң эстуарий барлыҡҡа килтереп ҡоя.

Йылға ямғыр һыуҙары менән тулыландырыла. Иң юғары кимәле осоронда (октябрҙән март-апрелгә тиклем) һыу 7—9 метрға тиклем күтәрелә. Тамағында уртаса һыу сығымы — 16 300 м³/с. Токантис-Арагуая йылғаларын йыш ҡына Амазонка бассейнына индерәләр, шулай ҙа формаль рәүештә улар айырым йылға системаһын барлыҡҡа килтерә. Бассейн майҙаны 770 мең км² (йәғни 800 мең км²) тәшкил итә.

2016 йылға ҡарата, йылғалағы ГЭС каскады биш дамбаны, шул иҫәптән Тукуруи һәм Серра-да-Мезаны, үҙ эсена ала. Гидроэлетростанциялар төҙөү йылғала суднолар йөрөшөндә үҫтерә.

Йылға буындағы ҡалалар: Уруасу, Порту-Насиунал, Педру-Афонсу, Палмас, Мирасема-ду-Токантинс, Каролина, Токантинополис, Императрис, Мараба, Тукуруи.

## Иҫкәрмәләр
Риу-Негру (йылға)

**Ри́у-Не́гру** () — Амазонканың иң ҙур уң ҡушылдығы.

## Гидрография

Оҙонлоғо — 2300 км-ҙан ашыу, бассейн майҙаны — 600 000 км², һыу сығымы — 30 000 м³/с.

Йылға Амазонканың иң ҙур уң ҡушылдығы булып тора. Һыуҙарҙың бер өлөшө Риу-Негруға Көньяҡ Американың ҙур йылғаларының береһе булған Ориноко бассейны аша (бифурикация миҫалы булған Касикьяре ҡылымығы буйынса) килә. Һыу кимәленең миҙгел тирбәлеүҙәре ныҡ айырымланған. Ташҡындар осоронда йылғаның сельвалағы киңлеге 35 километрға барып етергә мөмкин.

Үҙенең тамағынан, Манаус ҡалаһы районынан алып 600 километр юғарыраҡ йылғала суднолар йөрөй ала.

## Иҫкәрмәләр
Мадейра (йылға)

**Мадейра** — Көньяҡ Америкағы йылға, Амазонканың иң ҙур уң ҡушылдығы.

## Гидрография
Боливия һәм Бразилия сигендә Маморе һәм Бени ҡушылған урында башлана. Йылғаның яҡынса 100 км был илдәрҙең дәүләт сиге булып тора. Артабан йылға төньяҡ-көнсығышҡа табан Бразилияның Рондония һәм Амазонас штаттарының территорияһы буйлап аға һәм һул яҡтан Амазонкаға ике тармаҡ яһап ҡоя. Оҙонлоғо — 3230 км, бассейн майҙаны — 1158 мең км².

Һыу кимәленең миҙгел буйынса тирбәлеүе 12 метрға барып етә, юғары кимәл октябрҙән май айына тиклем була. Түбәнге ағымында һыу сығымы 4200 м³/сек алып 39 000 м³/сек барып етә.

Йылға атамаһы португал теленән *madeira* — *үҙағас (ағас)* тип аңлатыла, Мадейра үҙенең барлыҡ оҙонлоғонда Амазония джунглиҙары аша аға.

Йылғала Порту-Велью ҡалаһынан алып суднолар йөрөй ала. Мадейрла Порту-Велью, Умайта һәм Маникоре ҡалалары урынлашҡан.

Мадейрала амазония дельфины тереклек итә.

2012—2015 йылдарҙа йылғала «Санту-Антониу» һәм «Жирау» гидроэлектранциялары төҙөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Реки Амазонка и Мадейра: Записки исследователя, рисунки и описания
Парана

**Парана́** (, ) — Көньяҡ Америкала оҙонлоғо буйынса (Амазонканан һуң) икенсе йылға. Бразилия, Парагвай һәм Аргентина территориялары буйлап аға. Оҙонлоғо — 4380 км. Бассейн майҙаны 2&nbsp;582&nbsp;672 км².

Йылғаның атамаһы гуарани индеецтары телендә «ҙур йылға» тип аңлатыла. Башҡа версиялар буйынса гидроним «*бәхетһеҙлек йылғаһы*» () тип аңлатылған *Паранапано* һүҙенән, йәғни «диңгеҙ әсәһе» индеецтар һүҙенән барлыҡҡа килә.

## Гидрография

Парана Бразилия территорияһында, Бразилия яҫы таулығының көньяҡ өлөшөндә Паранаиба һәм Риу-Гранди йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Артабан Парана йылғаһы башлыса көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә аға. Оҙонлоғо — 4380 км, бассейн майҙаны — 2663 мең км²; уртаса тәрәнлеге 12 м, максималь тәрәнлеге — 48 м. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 17,5 мең м³/с тәшкил итеп, 6 меңдән 30 мең м³/с тиклем тирбәлергә мөмкин.

Үрге ағымында йылға лавалы плато аша үтә шунлыҡтан был урында бихисап тупһалар һәм шарлауыҡтар осрай. Һул ҡушылдығы Игуасу йылғаһында бейеклектәре 72 метрға барып еткән Игуасу шарлауыҡтары урынлашҡан. Артабан Парана йылғаһы Ла-Плата уйһыулығына сыға һәм уның буйлап үҙенең тамағына тиклем аға. Иң ҙур ҡушылдығы Парагвай менән ҡушылғандан һуң Парана көньяҡҡа табан борола һәм күп кенә тармаҡтарға, ҡылымыҡтарға һәм иҫке үҙәндәргә бүленеп киңлеккә 2 километрға тиклем тарала. Дьяманте ҡалаһынан һуң тигеҙлеккә сыҡҡас, йылға 50 километрға тиклем киңәйә.

Росарио ҡалаһынан һуң йылға көньяҡ-көнсығышҡа борола, артабан яҡынса 130 км-ға һуҙылған һәм 18 км-ҙан 65-ға тиклем киңәйгән дельта барлыҡҡа килтереп Атлантик океандың Рио-де-ла-Плата эстуарий-ҡултығына ҡоя.

Ҙур ҡушылдыҡтары:
* һул ҡушылдыҡтары: Тьете, Пейши, Паранапанема, Иваи, Пикири, Игуасу, Корриентес, Гуалегуай, Уругвай.
* уң ҡушылдыҡтары: Парагвай, Сан-Хавьер, Рио-Саладо, Чоканчарава, Агуапеи.

## Хужалыҡта әһәмиәте

Парана — регионда төп һыу транспорты артериһы. Росариоға тиклем (тамағынан 640 км юғарыраҡ) йылға буйлап диңгеҙ караптары күтәрелә ала; Посадас ҡалаһына тиклем уртаса судноларҙа, ә унан юғарыраҡ — бәләкәй йылға судноларында йөрөргә мөмкин.

Парана йылғаһында күп кенә гидроэлектростанциялар, 29 ҙур дамбалар төҙөлгән. ГЭС-тар араһында иң ҙурҙары Итайпу (14 ГВт), Ясирета (3,85 ГВт), Илья-Солтейра (3,4 ГВт) һәм Жупия (1,4 ГВт).

Йылға буйындағы ҙур ҡалалар: Посадас, Корриентес, Санта-Фе, Парана, Росарио. Ла-Плата яр буйында Буэнос-Айрес (Аргентинаның баш ҡалаһы) һәм Монтевидео (Уругвайҙың баш ҡалаһы) урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Джамна

**Джа́мна**, *Яму́на*, *Джу́мна* (, , *Ямуна*, шулай уҡ , *Джамуна*) — Һиндостандағы йылға. Гангтың иң оҙон һәм күп һыулы ҡушылдығы.

## Гидрография
Оҙонлоғо 1376 км, бассейн майҙаны 351 000 км².

Үҙәк Гималай тауҙарының көньяҡ битләүҙәренең Заскар һыртындағы Ямунотри боҙлоғонан (3255 м бейеклектә) ағып төшә.

Һиндостандың Харьяна һәм Уттар-Прадеш штаттары, баш ҡалаһы Нью-Дели, һәм шулай уҡ Матхура һәм Агра ҡалалары буйлап аға. Ямунанагар ҡалаһы тирәһендә көньяҡҡа борола һәм Һинд-Ганг тигеҙлегенә сыға. Аллаһабад ҡалаһында Ганг йылғаһына ҡоя.

Төп ҡушылдыҡтары: Тонс, Чамбал, Бетва, Синд һәм Кен.

Инештән 5 км алыҫлыҡта изге урындарға сәфәр ҡылыусы индуистарҙың популяр урыны Ямунотри һәм Калси ҡасабалары урынлашҡан, бында эҫе һыу сығанағы (90 °C), ғибәҙәтханалар һәм төрбә бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Религиозное значение Джамны
* 
*
Иртыш

**Ирты́ш** (, , ,  — É'ěrqísī hé, ) — Ҡытайҙағы, Ҡаҙағстандағы һәм Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Обь йылғаһының һул һәм төп ҡушылдығы.

## География

Иртыш — донъялағы иң оҙон йылға ҡушылдығы (икенсе урында — Миссури), уның оҙонлоғо 4248 км тәшкил итә. Бассейн майҙаны — . Ауышлығы 1 километрға яҡынса 0,03 метр тәшкил итә.

Инеше Монголия һәм Ҡытай сигендә, Монголия Алтайы һырттарының көнсығыш битләүҙәрендә урынлашҡан. Ҡытайҙан Ҡара Иртыш, Эрцисыхэ атамаһы менән Ҡаҙағстанға сыға һәм Зәйсән котловинаһы аша үтеп Зәйсән күленә ҙур дельта барлыҡҡа килтереп ҡоя. Зәйсән күленә Мәғдәнле Алтайҙан, Тарбағатай һәм Саур һырттарынан бихисап йылғалар ҡоя. Зәйсән күленән сыҡҡас Иртыш төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә ағып Бухтарминск һәм Усть-Каменогорск ГЭС-тары аша үтә. Түбәнге ағымында Шульбинск ГЭС-ы һәм Семей ҡалаһы урынлашҡан. Павлодар ҡалаһынан юғарыраҡ урында Иртыш йылғаһы һыуҙарының бер өлөшөн көнбайышҡа йүнәлтелгән Иртыш—Караганда каналы ала. Ханты-Мансийск ҡалаһы тирәһендә Иртыш Обь йылғаһына ҡоя.

## Ҡушылдыҡтары
Ҡушылдыҡтары: Калжыр, Курчум, Нарым, Бухтарма, Ульба, Уба, Кызылсу, Чар, Тубыл, Камышловка, Омь, Тара, Уй, Шиш, Ишим, Оша, Шаган, Конда, Усолка, Вагай.

## Тораҡ пункттары
Инешенән тамағына ҡәҙәр Иртыш буйындағы ҡалалар: Кёктокай (Фуюнь), Бурчун (барыһы ла — Ҡытай), Серебрянск, Усть-Каменогорск, Семей, Курчатов, Аксу, Павлодар (барыһы ла — Ҡаҙағстан), Омск, Тара, Тобольск, Ханты-Мансийск (барыһы ла — Рәсәй).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Иртыш в «Словаре современных географических названий»
* Пётр Бологов — «Арал номер два» — о судьбе Иртыша при активной эксплуатации Китаем.
Обь

**Обь** (, , ) — Көнбайыш Себерҙәге йылға.

## Гидроним
Йылғаның түбәнге ағымында йәшәүсе ненецтар уны *Саля-ям* («моронло йылға») тип атаған. Ханты һәм манси халыҡтары йылғаға *Ас* («ҙур йылға»), селькуптар — *Квай, Еме, Куай* («эре йылға») тип исемләгән. Фараздар буйынса Обь гидронимы «ҡар», «ҡар көртө». «ҡар янында» тип аңлатылған коми телендәге һүҙенән, йәки иран телендәге *ап* («һыу») һүҙенән барлыҡҡа килгән.

## Гидрография
Оҙонлоғо — 3650 км, бассейн майҙаны — 2 990 000 км².

Алтай тауҙарында Бий һәм Катунь йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.

Башта Обь Алтай крайы буйлап бормаланып башлыса төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә аға. Һуңынан край һәм Новосибирск өлкәһе араһында сик барлыҡҡа килтерә һәм артабан өлкә буйлап үтә. Томск өлкәһендә Томь һәм Чулым йылғалары менән ҡушыла. Ханты-Манси автономиялы округында Обь йылғаһы Нижневартовск, Сургут, Нефтеюганск ҡалалары аша үтә. Ханты-Мансийск тирәһендә Иртыш менән ҡушыла һәм төньяҡҡа борола. Артабан йылға бер нисә тармаҡтарға һәм ҡылымыҡтарға бүленеп Ямал-Ненец автономиялы округы территорияһы буйлап аға һәм тамағында Обь ҡултығын барлыҡҡа килтереп Кара диңгеҙенә ҡоя.

## Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдығы — Иртыш.

Иң ҙур ҡушлдыҡтары:
* һул — Песчаная, Ануй, Чарыш, Алей, Барнаулка, Касмала, Шегарка, Чая, Парабель, Васюган, Оло Юган, Төньяҡ Сосьва, Щучья, Сыня;
* уң — Чумыш, Бердь, Иня, Томь, Чулым, Кеть, Тым, Киев Ёганы, Вах, Ватинск Еганы, Тромъеган, Пим, Лямин, Казым, Полуй.

## Тораҡ пункттары
Инешенән тамағына ҡәҙәр Иртыш буйындағы ҡалалар: Бийск, Барнаул, Новоалтайск, Камень-на-Оби, Новосибирск, Колпашево, Стрежевой, Нижневартовск. Мегион, Лангепас, Сургут, Нефтеюганск, Лабытнанги, Салехард.

Обь-Иртыш бассейнындағы төп порттар һәм пристандәр: Бийск, Барнаул, Новосибирск, Томск, Самусь, Нижневартовск, Сургут, Лабытнанги, Павлодар, Омск, Тобольск, Төмән, Ханты-Мансийск.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* ''Обь'' в «Словаре современных географических названий»
* Обской нахлыст. Книга известного Новосибирского рыболова Сергея Шаталова 
* Кириллов В. В., Безматерных Д. М., Яныгина Л. В., Третьякова Е. И., Кириллова Т. В. Котовщиков А. В., Ермолаева Н. И. Факторы и показатели самоочищения реки Оби // Фундаментальные проблемы воды и водных ресурсов: Матер. III всерос. конф. с междунар. участием (Барнаул, 24-28 августа 2010 г.). — Барнаул: Изд-во АРТ, 2010. — С. 137—140.
* Расход воды у Салехарда за 1930—1999
* Лоция реки Обь
Салуин

**Салуи́н** ( — *Танлуин*, Ҡытайҙа — **Наг-Чу** () һәм **Нуцзя́н** (), шулай уҡ *Нам-Конг*, *Кагчу*, *Акчу*) — Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы йылға. Ҡытай, Мьянма һәм Таиланд илдәре территорияһы аша аға.

## Гидрография
Оҙонлоғо 2400 км (башҡа баһаламалар буйынса — яҡынса 3200 км), бассейн майҙаны 325 мең км².

Салуин йылғаһы Ҡытайҙың Тибет автономиялы районында, яҡынса 4547 метр бейеклегендә башлана. Башта көньяҡ-көнсығышҡа табан аға, артабан Юньнань провинцияһында көньяҡҡа борола һәм тамағына тиклем был йүнәлешен үҙгәртмәй тиерлек. Түбәнге ағымында Мьянманың көнсығыш сиктәре буйлап аға һәм үҙенең яҡынса 100 км оҙонлоғонда Мьянма һәм Таиланд илдәре араһында тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә.

Салуин йылғаһы Һинд океанының бер өлөшө булған Андаман диңгеҙенең Моутама ҡултығына ҡоя.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Three Parallel Rivers of Yunnan Protected Areas
* Nature Conservancy: Gongshan Nature Reserve The Nature Conservancy 
* Rivers Watch East and Southeast Asia 
* NuJiang River Project 
* International Rivers Network 
* Salween River — A Global 200 Ecoregion
* Hydrometeorological Approach to the Upper Salween River (USRB)
Иравади

**Ирава́ди** ( — *Эявади*) — Мьянманың иң ҙур йылғаһы.

## Гидрография
Оҙонлоғо — яҡынса 2170 км, бассейн майҙаны — яҡынса 411 000 км².

Иравади Гималайҙарҙың көньяҡ-көнсығыш битләүҙәрендә Мали һәм Нмай йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.

Иравади йылғаһы Мьянма территорияһын төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай үтә. Иравади һәм уның ҡушылдыҡтары тәрән тарлауыҡтар, джунглиҙар аша үтә, йылға йырғаһы тупһалы. Мьичина ҡалаһынан түбәнерәк Иравади үҙәне киңәйә, йырғаһы 800 метрға барып етә. Артабан йылға Шан таулығының көнбайыш өлөшө аша 3 тарлауыҡ барлыҡҡа килтереп аға, бында йырғаның киңлеге 50-100 м тәшкил итә.

Урта һәм түбнге ағымында йылға киң Иравади тигеҙлеге буйлап аға. Тамағынан 300 км юғарыраҡ яҫы, ныҡ һаҙланған һәм джунглиҙар менән ҡапланған Иравади дельтаһы башлана. Дельтаның майҙаны яҡынса 30 мең км² (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 48 мең км²). Андаман диңгеҙе буйлап дельта 240 км-ға һуҙылған. Иравади дельтаһының 9 тармағы буйлап һыуҙарын Һинд океанына ҡоя.

Түбәнге ағымында уртаса һыу сығымы 13-14 мең м³/сек тәшкил итә; айырыуса көслө ямғырҙар осоронда 40 000 м³/с тиклем һәм унанда юғарыраҡ булырға мөмкин.

Иравади йылғаһы Мьянманың мөһим һыу транспорты артерияһы булып тора.

Фараз буйынса гидроним санскриттағы *аиравати* («фил йылғаһы») һүҙенән барлыҡҡа килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* www.pandaw.com
* Обсерватория NASA 
* Путешествие по Иравади из Мандалая в Баган
Чжуцзян

__NOTOC__
**Чжуцзян** () йәғни **Ынйы йылғаһы**, йәғни **Кантон йылғаһы** — Ҡытайҙа оҙонлоғо буйынса өсөнсө йылға (Янцзы һәм Хуанхэнан һуң).

## Гидрография
Оҙонлоғо яҡынса 2200 км. Оҙонлоғо буйынса Ҡытайҙа Янцзы һәм Хуанхэнан һуң өсөнсө, ә һыу күләме буйынса Янцзынан ҡала килә икенсе урынды биләй. Бассейн майҙаны 437 000 км².

Чжуцзян йылғаһы Сицзян («көнбайыш йылға»), Дунцзян («көнсығыш йылға») һәм Бэйцзян («төньяҡ йылға») йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Көньяҡ Ҡытай диңгеҙенә ҡойған урында, Гуанчжоуҙан көньяҡтараҡ киң дельта барлыҡҡа килтерә. Дельта яр буйында Фошань, Чжуншань, Шэньчжэнь, Чжухай, ә эстуарийында — Макао һәм Гонконг ҡалалары урынлашҡан.

Гуандун провинцияһында йылға аша 3618 м оҙонлоғондағы аҫылмалы Хумэнь күпере һалынған. Чжуцзян йылғаһында ынйы кәсебе үҫешкән.

Океан караптары үтһен өсөн йылға эстуарийын даими рәүештә таҙарталар.

Ынйы йылғаһы — донъяның иң бысраҡ һыу юлдарының береһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Чжуцзян в БСЭ
*
Алабуға районы

**Алабуға районы** () — Татарстандағы муниципаль район, 1930 йылдың 10 авгусында ойошторолған. Административ үҙәге — Алабуға ҡалаһы. Майҙаны 1362,1 км².

## Географияһы

## Тарихы

## Халҡы

; Милли составы
Урыҫтар — 51,7 %, татарҙар — 42,6 %, мариҙар — 1,2 %.

## Иҫкәрмәләр
Рерих Николай Константинович

**Никола́й Константи́нович Ре́рих (Рёрих)** (27 сентябрь (9 октябрь) 1874 йыл, Санкт-Петербург — 13 декабрь 1947 йыл, Һиндостандың Химачал-Прадеш штаты Наггар ауылы) — рус рәссамы, сәхнә биҙәүсе (сценограф), философ-мистик, яҙыусы, сәйәхәтсе, археолог, йәмәғәт эшмәкәре.

Ғүмере буйы 7000-гә яҡын картина ижад иткән, уларың күптәре донъяның билдәле галереяларында һаҡлана. 30 томға яҡын әҙәби хеҙмәте бар, шуларҙың икәүһе — шиғри йыйынтыҡ . *«Рерих пакты»ның* идея авторы һәм инициаторы, «Мир через культуру» һәм «Знамя Мира» исемле халыҡ-ара мәҙәни хәрәкәттәргә нигеҙ һалыусы. Рәсәй Империяһының һәм сит илдәрҙең бер нисә наградаһына лайыҡ булған.

Рәсәйҙәге тормошо һәм ижады осоронда археология һәм коллекция йыйыу менән шөғөләнә, рәссам булараҡ, уңышлы күргәҙмәләр ойоштора, сиркәүҙәр проектлауҙа һәм уларҙы биҙәүҙә ҡатнаша, *«Императорҙың сәнғәтте дәртләндереү йәмғиәте»нә* ҡараған мәктәптә директор булып эшләй, «Сәнғәт дорнъяһы» («Мир искусства») тип аталған һынлы сәнғәт берләшмәһен етәкләй, театр сәхнәләрен биҙәү бурыстарын тейешле кимәлдә башҡара, боронғо рус милли ҡомартҡыларын һаҡлау һәм тергеҙеү проекттарында, хәйриә ойошмалары эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша.

1917 йылдан эмиграцияла йәшәй. Үҙәк Азияға һәм Манчжурияға экспедициялар менән бара, күп сәйәхәт итә. «Урусвати» исеме аҫтында Гималайҙы тикшереү институтын һәм төрлө илдәрҙә тиҫтәнән артыҡ мәҙәни һәм белем биреү учреждениелары һәм йәмғиәттәре ойоштора. Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара, төрлө сәйәси һәм иҡтисади проекттарҙа ҡатнаша, большевиктар һәм масонлыҡ хәрәкәте (масонство) менән бәйләнеш тота. Күп төрлө ойошмаларҙа ағза булып тора.

Ҡатыны — *Рерих (ҡыҙ фамилияһы Шапошникова) Елена Ивановна* (1879—1955) рус дини философы, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. Улдары: *Рерих Юрий Николаевич* (1902—1960), шәрҡиәтсе, телсе, сәнғәт белгесе, этнограф, филология фәндәре докторы, профессор; һәм *Рерих Святослав Николаевич* (1904—1993), рус һәм һинд рәссамы, йәмәғәт эшмәкәре, СССР Сәнғәт академияһының почётлы ағзаһы (1978).

## Наградалары
* Рәсәй Империяһы:
** Орден Святого Станислава
** Орден Святой Анны
** Орден Святого Владимира.
* Сит илдәр:
** Орден Святого Саввы (Югославия)
** Почётлы легион ордены (Франция)
** Орден Полярной звезды (Швед короллеге)

## Иҫкәрмәләр
Сәйәхәт

**Сәйәхәт** — ниндәй ҙә булһа бер биләмә (территория) йәки акватория буйлап уларҙы өйрәнеү, үҙенсәлектәре менән танышыу маҡсатында йөрөү (хәрәкәт итеү). Сәйәхәттең маҡсаттары башҡа төрлө лә булырға мөмкин. Сәйәхәт яһаусы йәки яһаған кеше *сәйәхәтсе* атамаһын алған.

XIX быуатҡа тиклем теге йәки был ил тураһында мәғлүмәт алыуҙың төп сығанағы нәҡ сәйәхәт булған. Уның ярҙамында Ерҙең төрлө өлөштәре хаҡында бөгөн беҙ ҡулланған белем тупланған. Сәйәхәтселәр төрлө дәүләттәрҙең тарихы һәм тәбиғәте, халҡы һәм уның күп яҡлы эшмәкәрлеге тураһында белешмә менән таныша ала. 

Антика дәүеренән, мәҫәлән, Боронғо Греция тарихсыһы Геродоттың (б. э. т. 484 — б. э. т. 425), Искәндәр Зөлҡәрнәйҙе (Александр Македонский) хәрби походтарында оҙатып йөрөгән ғалимдарҙың сәйәхәт тасуирламалары һаҡланып ҡалған. 

Хәҙерге заман сәйәхәттәре күп төрлө һәм махсус телетапшырыуҙарҙа, мәҫәлән, Үҙәк телевидениеның *«Клуб путешественников»* тапшырыуы, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының *«Ҙур сумаҙан»* телепроекты, документаль фильмдарҙа һәм сериалдарҙа (*«Одноэтажная Америка»*) яҡтыртыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Туризм

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Б. Успенский. Дуалистический характер русской средневековой культуры  (на материале «Хожения за три моря» Афанасия Никитина) // Успенский Б. А. Избранные труды. Т. 1. Семиотика истории. Семиотика культуры. — М.: «Гнозис», 1994, с. 254—297
* Е. Скворцова. Понятие «Митиноку» как физическое и духовное путешествие художника (Япония)  // География искусства. Сборник статей. Вып. II. М., 1998, с. 9-25
Арса

**Арса** — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Арса районының үҙәге.

## Тарихы

## Географияһы

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр
Болғар (ҡала, Спас районы)

**Болғар** — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Спас районының үҙәге.

## Тарихы

## Географияһы

## Халҡы



; Милли составы
Халҡы составы: урыҫтар — 83,4 %,татарҙар — 12,9 %, сыуаштар — 2,1 %.

## Иҫкәрмәләр
Бөгөлмә (Татарстан)

**Бөгөлмә** — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Бөгөлмә районының үҙәге.

## Тарих

## Билдәле шәхестәре
* Алһыу (27.06.1983), Рәсәй йырсыһы, телевидение тапшырыуҙарын алып барыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2018), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған (2000) һәм халыҡ (2010) артисы, ЮНЕСКО-ның тыныслыҡ өсөн артисы (2011). Бөгөлмәнең почётлы гражданы (2000).
* Атрощенко Валерий Владимирович (9.12.1950), ғалим-инженер-электромеханик. 1974 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан иретеп йәбештереү ҡорамалдары һәм технологияһы кафедраһы мөдире. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2004), техник фәндәр докторы (1991), профессор (1993). СССР-ҙың (1985) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефтсеһе (2000). 
* Брусянин Василий Васильевич (1.09.(13.09).1867—30.07.1919), Рәсәй империяһының демократ яҙыусыһы. Өфө ҡалаһында үҫә һәм уҡый, Өфө ер үлсәү уилищеһын тамамлай. 1887 йылдан башлап «Уфимские губернские ведомости» гәзитендә баҫыла. Әҫәрҙәрендә революцияға тиклемге Башҡортостан тормошон, башҡорттарҙың көнкүрешен һәм йолаларын һүрәтләй. 
* Юлмәтова Суфия Фәтих ҡыҙы (2.01.1919), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1961—1996 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1962—1990 йылдарҙа сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1981), профессор (1984). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991).

## География

## Климат
* Йыллыҡ уртаса һауа температураһы — 3,5&nbsp;°C
* Йыллыҡ уртаса һауаның дымлылығы — 74,4 %
* Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 4,2 м/с

## Халыҡ



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Зәй

**Зәй** (, ) — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Зәй районының үҙәге.

## Билдәле шәхестәре
* Евлампиева Вера Фёдоровна (1880—7.06.1970), педагог. 1896 йылдан Рәсәй империяһы һәм 1919 йылдан Совет Рәсәйе һәм СССР мәктәптәре уҡытыусыһы. 1933—1942 йылдарҙа Өфөләге 11-се урта мәктәп уҡытыусыһы, 1943—1953 йылдарҙа 3-сө урта мәктәптең уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 1932—1953 йылдарҙа Башҡортостан уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институты методисы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1944). Ленин ордены кавалеры (1949).

## Тарихы

## Географияһы

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр
Йәлдәк (мәғәнәләр)

**Йәлдәк** — этноним. Топоним булараҡ та таралған.

* Йәлдәк — башҡорт ҡәбиләһе.
* Йәлдәк (Дүртөйлө районы) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.
* Йәлдәк ҡәлғәһе — хәрби нығытма, ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡаҙы-Йәлдәк — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл.
* Яңы Йәлдәк — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
Дүртөйлө (мәғәнәләр)

**Дүртөйлө** һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.

## Мәҡәләләр
* Дүртөйлө — Башҡортостандағы ҡала, шул исемдәге район үҙәге. 
* Дүртөйлө — Башҡортостандағы район.
* Дүртөйлө (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
* Дүртөйлө (Дәүләкән районы) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
* Дүртөйлө (Ҡариҙел районы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* Дүртөйлө (Шаран районы) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.
Алабуға (ҡала)

**Алабуға** — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Алабуға районының үҙәге.

## Тарихы

## Географияһы

## Халҡы



; Милли составы (1 ғинуар 2013).
Урыҫтар — 51,7 %, татарҙар — 42,6 %, мариҙар — 0,2 %, сыуаштар — 1,0 %, удмурттар — 0,8 %, башҡа милләттәр — 3,7 %.

## Иҫкәрмәләр
Иннополис

**Иннополис** — Татарстан Республикаһындағы Үрге Ослан районының ҡалаһы.

## Тарихы

## Географияһы

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр
Лениногорск

**Лениногорск** — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Лениногорск районының үҙәге.

## Билдәле шәхестәре
* Нәҙершин Альберт Сәхәп улы (1951), хеҙмәт ветераны, ғалим-тау инженеры-электрик, йәмәғәтсе. 1985 йылдан Өфөләге Торлаҡ ремонтлау-эксплуатациялау производство тресы идарасыһы, 1992 йылдан – Торлаҡ хужалығы һәм инженер тәьминәте идаралығы начальнигы; 1997–2006 йылдарҙа «Уфагаз» предприятиеһы директоры; 2015 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1996), Рәсәй Федерацияһының яғыулыҡ энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2005). Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2004). Сығышы менән 1955 йылда ҡала статусы алған Яңы Писмән ауылынан (Лениногорск ҡалаһынан).

## Тарихы

## Географияһы

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр
Алабуға (мәғәнәләр)

**Алабуға ** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Алабуға — бәләкәй йылға балығы. 
* Алабуға —  Ҡурған өлкәһендә аҡҡан йылға. 
*Алабуға - Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл
* Алабуға - Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы күл.
* Алабуға - Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
* Алабуға — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Алабуға районының үҙәге.
* Алабуға — Төмән, Ҡурған һәм Омск өлкәләре биләмәләренән аға.
* Алабуға өйәҙе — 1780—1921 йылдарҙа Вятка губернаһы административ-территориаль берәмеге.
* Алабуға районы — Татарстандың муниципаль районы.
Менделеевск

**Менделеевск** — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Менделеевск районының үҙәге.

## Тарихы

## Географияһы

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр
Лена (мәғәнәләр)

**Лена** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Лена — йылға.
* Лена (Илеш районы) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Лена (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
* Лена — Башҡорт ҡатын-ҡыҙ исем.
Норлат

**Норлат** — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Норлат районының үҙәге.

## Тарихы
1905 йылда тимер юл станцияһы янындағы биҫтә булып нигеҙләнә.

## Географияһы
Ҡала Кондорса йылғаһында Ҡаҙандан 224 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Сембер — Өфө тимер юлы өстендәге станция. Майҙан — 15,2 км².

## Халҡы
 


## Иҫкәрмәләр
Түбәнге Кама

**Түбәнге Кама** — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Түбәнге Кама районының үҙәге.

## Тарихы

## Географияһы

## Халҡы



## Башҡорт милли-мәҙәни үҙәге
2021 йылда Татарстан Республикаһында Башҡорт милли-мәҙәни үҙәге составындағы «Урал» башҡорт автономияһы Түбәнге Кама ҡалаһында «Сөмбөлә» башҡорт фольклор-йола байрамын уҙғарҙы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Һылтанмалар
* РОО НАЦИОНАЛЬНО-КУЛЬТУРНАЯ АВТОНОМИЯ БАШКИР — КУРУЛТАЙ (КОНГРЕСС) БАШКИР РТ. Башкирский праздник «Сюмбюля» отметили в Нижнекамске

## Иҫкәрмәләр
Лена

**Ле́на** (, ) — Рәсәйҙәге йылға, Көнсығыш Себерҙең иң ҙур йылғаһы. Төньяҡ Боҙло океандың Лаптевтар диңгеҙенә ҡоя. Донъяла оҙонлоғо буйынса унынсы һәм тулы һыулығы буйынса һигеҙенсе йылға.

Иркутск өлкәһе һәм Саха Республикаһы территорияһы аша аға, ҡайһы бер ҡушылдыҡтары Байкал аръяғы, Красноярск, Хабаровск крайҙарына, Бүрәт Республикаһына һәм Амур өлкәһенә ҡарай. Лена — бассейны тулыһынса ил сиктәрендә булған Рәсәйҙәге иң ҙур йылға.

## География

Оҙонлоғо — 4400 км, бассейн майҙаны — 2490 мең км².

Байкалдан 7 км көнбайыштараҡ урынлашҡан бәләкәй генә күл Лена йылғаһының инеше тип иҫәпләнә. Был күл Байкал һырытында, 1470 м бейеклектә урынлашҡан.

Төп ҡушылдыҡтары: Оло Патом, Чая, Витим, Алдан, Кута, Олёкма, Вилюй, Киренга, Чуя, Молодо, Бирюк, Лунгха. Уларҙың иң ҙурыһы — Алдан йылғаһы, уның бассейн майҙаны — , ә тамағындағы һыу сығымы  тәшкил итә.

## Инфраструктура

Лена бөгөнгө көнгә тиклем Саха Республикаһын федераль транспорт инфрастуктураһы менән бәйләүсе төп транспорт артерияһы булып тора. Суднолар йөрөшөнөң башы тип Качуг пристане иҫәпләнә. Навигация осоро 125-тән 170 тәүлеккә тиклем дауам итә.

Лена йылғаһындағы төп порттар (инешенән тамағына тиклем): Осетрово, Киренск, Ленск, Олёкминск, Покровск, Яҡутск, Сангар, Тикси.

Лена ҡушылдыҡтарының иң ҙур порттар: Бодайбо (Витим йылғаһында), Хандыга (Алдан йылғаһында), Джебарики-Хая (Алдан йылғаһында).

Лена йылғаһында (инешенән тамағына тиклем) 6 ҡала урынлашҡан: Усть-Кут, Киренск, Ленск, Олёкминск, Покровск, Яҡутск.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Туймазы (Лена йылғаһы үҙәне)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* 
* Природа Байкала. Река Лена.
* Чертеж «Река Лена с урочищи» из «Хорографической чертежной книги» С. У. Ремезова.
* Природа Байкала. Истоки Лены.
* Реки России
* Сибирцева Е. А., Белицина В. Г. Великие реки России 
* 1640 — 1641. Росписание рек впадающих в Лену от реки Куты до Ленских верховьев и проч.
* Казарян П. Л. Становление судоходства на реке Лене
Чистай

**Чистай** (, ) — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Чистай районының үҙәге.

## Билдәле шәхестәре
* Здобнова Зоя Петровна (1926), ғалим-тел белгесе. 1953 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология  фәндәре докторы (1983), профессор (1986). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).

## Тарихы

## Географияһы

## Халҡы



## Иҫкәрмәләр
Имаметдинов Мәғсүм Имаметдин улы

** Имаметдинов Мәғсүм Имаметдин улы ** (1898, Өфө губернаһы, Бөрө өйәҙе, Ҡыҙылъяр ауылы — 11 март 1945, Пруссия, Грошевиц) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
1898 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ҡыҙылъяр ауылында тыуған. 1930 йылдан алып Яңауыл районының «Беүә» колхозында эшләй.

1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

## Батырлығы

1942 йылдан башлап Көньяк, Көньяк-Көнбайыш һәм 1-се Украина фронтарында хеҙмәт итә.

Советтар Союзы Геройы исеме 1945 йылдың 10 апрелендә бирелә.

## Наградалары
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (10.04.1945)
* Ленин ордены (10.04.1945)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944)

## Хәтер

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* 
*
Аҡсубай

**Аҡсубай** — Татарстан Республикаһындағы Аҡсубай районының үҙәге.

## Тарих

## География

## Климат

## Халыҡ



## Иҫкәрмәләр
Аҡтаныш

**Аҡтаныш** (*Түбәнге Аҡтанышбаш*) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы үҙәге. Аҡтаныш ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.

## Атамаһы
Крайҙы өйрәнеүсе Фидан Мәрүәров буйынса, ауылдың исеме ике һүҙҙән тора «аҡ» һәм «таныш». Бында *Таныш-Тәнеш* — антропонимдан барлыҡҡа килгән күл атамаһы.

## География
Ауыл Аҡтаныш һәм Ағиҙел йылғалары буйында, Башҡортостан Республикаһы сиге янында урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға ҡырғыҙ ырыуы ябалаҡ түбәһе башҡорттары нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр 1715 йылда телгә алына. Һуңыраҡ ауыл Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә составында була. XIX быуаттың беренсе яртыһында 11-се (1847 йылдан һуң — 12-се) башҡорт кантоны составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә һәм ошо улустың үҙәге була.

1848 йылда тимерлек, 1905 йылда — 2 ел тирмәне, 2 мануфактура һәм 3 бакалея кибеттәре; шарап һәм һыра кибеттәре, киптергес теркәлгән. Ауылда баҙар һәм сентябрҙә йәрминкә уҙғарылған. Бында улус идаралағы, почта-телеграф бүлеге урынлашҡан. 1848 йылда мәсет, 1870 йылда уның эргәһендә мәктәп теркәлгән. 1892 йылда мәсеткә яңы бина төҙөлә.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы үҙәге, 1963 йылдан — Минзәлә районы составында, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы үҙәге. 1988—1991 йылдарҙа ҡала тибындағы ҡасаба статусында була.

## Халҡы
1816 йылда — ир енесле 222 йән башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 9 йорт хужаһы) һәм 156 йән типтәр; 1834 йылда — ир енесле 329 (улар араһында 2 ҡатынлы 2 йорт хужаһы) башҡорт һәм 191 йән типтәр; 1859 йылда 315 йән керҙәш башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән. 1902 йылда ауылда барлығы 224 ихатала ир енесле 1214 йән иҫәпләнгән. 1912 йылғы Подворный иҫәп алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 1417 керҙәш-башҡорт йәшәгән. Аҡтаныш ауылы гәрәйҙәрҙең аҫаба ерҙәрендә урынлашҡанға күрә, бында йәшәүсе ҡырғыҙ ырыуы башҡорттары керҙәшлек хоҡуғы алып типтәр ҡатламында булғандар.

## Инфраструктура
Ауылда һөт эшкәртеү заводы, ауыл хужалығы техникаһы һәм төҙөлөш предприятиелары, типография эшләй. Ауылда һөнәри училище, 2 урта мәктәп, сәнғәт мәктәбе, балалар музыка мәктәбе, музей, 2 мәҙәниәт йорто, 4 китапхана, үҙәк район дауаханаһы, мәсет бар.

## Билдәле шәхестәре
* Афзалова Әлфиә Афзал ҡыҙы — йырсы, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы.

## Иҫкәрмәләр
Ляохэ

**Ляохэ** () — Ҡытайҙағы йылға. Көньяҡ Маньчжуриялағы иң ҙур йылға.

## География
Ляонин провинцияһы Телин ҡала округының Чанту өйәҙендә Дунляохэ һәм Силяохэ йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Һары диңгеҙгә ҡоя.

Оҙонлоғо — 1345 км, бассейн майҙаны 231 мең км². Уртаса һыу сығымы 500 м³/сек. Башлыса йылға ямғыр һыуҙары менән тулылана. Декабрҙә туңа, апрелдә боҙҙан асыла. Ташҡындар ваҡытында Ляохе бассйенын йыш ҡына һыу баҫа.

## Ҡушылдыҡтары
* Сутайхэ (苏台河)
* Цинхэ (清河)
* (柴河)
* (泛河)
* Сюшуйхэ (秀水河)
* (养息牧河)
* Люхэ (柳河)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Кришна (йылға)

**Кри́шна** (санскритта «ҡара» тип аңлатыла) — Һиндостандағы йылға.

## География
Оҙонлоғо яҡынса 1300 км, бассейн майҙаны 258948 км².

Махараштара штатының Махабалесвар ҡалаһы янында башлана. Көнсығышҡа табан Махараштра, Карнатака һәм Андхра-Прадеш штаттарының территорияһы буйлап аға.

Тамағында дельта барлыҡҡа килтереп Бенгал ҡултығына ҡоя. Йылға дельтаһы — Һиндостандың иң уңдырышлы райондарының береһе булып тора, бында шулай уҡ Сатавахана һәм Икшваку боронғо батшаларының резиденциялары булған.

Ҡушылдыҡтары — Тунгабхарда, Кояна, Венна (Вени), Савитри һәм Гаятри.

Муссондар осоронда (июнь-август) йылға кимәле ныҡ күтәрелә һәм ул бик ныҡ киңәйә.

## Иҫкәрмәләр
Годавари

**Года́вари** () — Һиндостанда ҙурлығы буйынса икенсе йылға.

## География
Оҙонлоғо — 1465 км, бассейн	майҙаны — 313000 км².

Махараштра штатында Тримбак ҡалаһы янында, Ғәрәбстан диңгеҙе яр буйынан 80 км алыҫлыҡта, Көнбайыш Гаттарҙың көнсығыш битләүҙәрендә башлана. Көнсығышҡа табан Махараштра Һәм Андхра-Прадеш штаттарының территорияһында Декан яҫы таулығы буйлап аға һәм Бенгал ҡултығына ике тармаҡ барлыҡҡа килтереп ҡоя. Годавари һәм Кришна йылғаларының дельталары уртаҡ тип иҫәпләргә мөмкин.

Годавари — индуисттар өсөн изге йылға тип иҫәпләнә, уның ярҙ буйҙарында изге урынға сәфәр ҡылыусыларҙың бер нисә үҙәктәре урынлашҡан.

Раджамандри ҡалаһынан юғарыраҡ һуғарыу һәм электроэнергия етештереү маҡсатында ҙур быуа төҙөлгән.

Төп ҡушылдыҡтары: Индравати, Манджира, Пранахита, Ваинганга, Вардха, Киннерасани, Силеру, Сабари.

Йылға буйындағы ҡалалар: Тримбакешвар, Насик, Копаргаон, Паитан, Нандер, Бхадрачалам, Раджамандри, Коввур, Нарсапур.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Река Годавари в 1911 http://www.1911encyclopedia.org/Godavari_River
* Осмий в эстуарии реки Годавари, Индия, 2001 http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUSM...V22A07S
* Доклад о бассейне реки: Годавари http://www.ywat.org/knowledgebase/riverbasins/as-godavari.html
Тигр

**Тигр** (, *Диджле*; , *Диджла*; ) — Көньяҡ-Көнбайыш Азиялағы йылға. Төркиә, Сүриә һәм Ираҡ илдәренең территориялары буйлап аға.

## Этимология
Боронғо грек телендәге йылғаның атамаһы ,  боронғо фарсы теленән  алынған, ә һуңғыһына был гидроним элам (), шумер () телдәренән килгән.

Нөсхә шумер атамаһы  йәғни , моғайын, «тиҙ йылға» тип аңлатылған  һүҙенән килгәндер. Шумер һүҙе аккад теленә  формаһында кергән, һәм артабан семит телдәренә (сүриә , ғәрәп ) күскән.

Боронғо фарсы телендә лә  һүҙе «тиҙ йылға» тип аңлатылған.

## География
Оҙонлоғо — яҡынса 1900 км, бассейн майҙаны — 375 мең км². Бассейн территорияһының яртыһы тиерлек (≈175 мең км²) Иранда урынлашҡан. Инеше Көнсығыш Таврҙа, Төркиәнең көнсығышында Хазар күлендә урынлашҡан. Үрге ағымында йылға Джезире платоһы аша үтә һәм артабан Месопотамия уйһыулығы буйлап аға. Түбәнге ағымында Евфрат йылғаһы менән ҡушылып, Фарсы ҡултығына ҡойған Шатт-эл-Ғәрәп йылғаһын барлыҡҡа килтерә.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары — Оло һәм Кесе Заб, Дияла, Керхе, Эль-Узайм.

Тигр буйында Ираҡтың баш ҡалаһы Бағдад урынлашҡан.

Йылғала Мосул, Самарра, Кралкизи, Диджле, Илису, Джизре ГЭС-тары төҙөлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*