open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Казарян Регина Татевосовна

**Казарян Регина Татевосовна **(17 апрель 1915 йыл — 6 ноябрь 1999 йыл) — әрмән рәссамы, 1937 йылда репрессияланған әрмән шағиры Егише Чаренцтың ҡулъяҙмаларын һаҡлап алып ҡалыусы.

## Биографияһы
Регина Татевосовна Казарян 1915 йылдың 17 апрелендә Ереван ҡалаһында тыуған.

Чаренц Казарян менән 1930 йылда танышып, дуҫлаша. Чаренц ҡулға алынғандан һуң йәш рәссам үҙенең йорто алдына шағирҙың һуңғы йылдарҙа яҙған бик күп әҫәрҙәрен («Комитасҡа реквием», «Исемһеҙ», «Көҙгө йыр» һ. б.) күмә. «Йәш сағында Регина велосипед спорты менән профессиональ нигеҙҙә шөғөлләнә, һуңынан рәссам булып китә, һуғышта ҡатнаша. Был фиҙакәр, тоғро ҡатын ғүмер буйы Чаренц тип йәшәй, уның күп кенә шиғырҙары бары тик Регина арҡаһында ғына һаҡланып ҡала»,- тип яҙа Чаренецтың ҡыҙы — Арпеник.

## Наградалары
* *Еревандың почетлы гражданы* (1995)
* *Әрмәнстандың атҡаҙанған рәссамы*

## Хәтер
Ереванда Регина Казарян хөрмәтенә иҫтәлекле таҡтаташ асылған. Баграмян проспекты, 33а йортонда рәссам 1961—1999 йылдарҙа йәшәй.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Memorial plaque to Regina Ghazaryan, who saved Charents' manuscripts, inaugurated in Yerevan
* Биография
* Вечно с Чаренцом // Республика Армения, 2009
Бүлгеләнгән бирелмәләр базаһы

**Бүлгеләнгән бирелмәләр базаһы ** () —  состав өлөштәре ниндәй ҙә булһа критерийға ярашлы компьютер селтәренең төрлө узелдарында урынлашҡан  бирелмәләр базаһы. 

## Дөйөм белешмә
Бүлгеләнгән бирелмәләр базаһы, йәки  *бүлгеләнгән/параллель бирелмәләр базаһы, * йәки инглиз аббревиатураһында  *DDB* — ул бирелмәләрҙең  берҙәм базаһы, ә бүлгеләнгән файлдар системаһы булған һәм селтәрҙең төрлө узелдарында айырым-айырым һаҡланған файлдар тупланмаһы түгел.  Бирелмәләр ниндәй ҙә булһа  структур  формаллек, реляцион  модель буйынса берләшкән булһа, ә уларға инеү берҙәм юғары кимәлле интерфейс тарафынан тәьмин ителһә генә,  ул DDB тип һанала. 

## Әҙәбиәт

* *К. Дж. Дейт* Введение в системы баз данных = An Introduction to Database Systems. — 7-е изд. — «Вильямс», 2001. — ISBN 5-8459-0138-3.
* *М. Тамер Оззу, П. Валдуриз* Распределенные и параллельные системы баз данных // Системы управления базами данных, № 04, 1996.
Минһажев Әнис Ғилемйән улы

**Минһажев Әнис Ғилемйән улы** (10 июль 1948 йыл) — хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы. 1993—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы, 1995—2002 йылдарҙа Нефтекама ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы (1998). 

## Биографияһы
Әнис Ғилемйән улы Минһажев 1948 йылдың 10 июлендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Кесе Бишҡурай ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған.

Урта мәктәпте тамамлай һәм Совет Армияһы сафтарында хәрби бурысын үтәй. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң 1969 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының Туймазы ҡала-район эске эштәр бүлегендә милиционер вазифаһында үҙаллы эш башлай. 

1970 йылда енәйәтселәр эҙләү бүлеге инспекторы вазифаһына тәғәйенләнә һәм уға беренсел офицер дәрәжәһе — «милиция кесе лейтенанты» дәрәжәһе бирелә.  

1971 йылдан Дүртөйлө район эске эштәр бүлегенең Дәүләт автомобиль инспекцияһы бүлексәһендә инспектор була. 

1977 йылда Әнис Минһажев Нефтекама ҡала эске эштәр бүлегенә күсерелә һәм артабанғы йылдарҙа бындағы Дәүләт автомобиль инспекцияһы бүлеге начальнигын вазифаһынан Нефтекама ҡала эске эштәр бүлегенең криминал милиция начальнигы вазифаһына тиклем хеҙмәт баҫҡыстары үтә. 

1993 йылда милиция подполковнигы Әнис Минһажев Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығының Дәүләт автоинспекцияһы идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 

1995—2002 йылдарҙа ул Нефтекама ҡала эске эштәр идаралығы начальнигы була һәм, милиция органдарында 33 йыл хеҙмәт итеп, отставкаға сыға.  
 
1986 йылда Әнис Ғилемйән улы Минһажев СССР Эске эштәр министрлығы Академияһын тамамлай. 

Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрының 1996 йылдың 19 апрелендәге бойороғо менән уға «милиция полковнигы» тигән дәрәжә, ә Башҡортостан Президентының 1998 йылдың 9 декабрендәге указы менән «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* 1999—2005 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһының ике саҡырылыш ҡала Советы депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1998)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Зиля Амирова. Сапфировое счастье. Министерство внутренних дел по Республике Башкортостан. Официальный сайт. 15 апреля 2016 года 
* Официальный сайт администрации городского округа г. Нефтекамск. 9 ноября 2013 г. Поздравляем Нефтекамских защитников правопорядка с профессиональным праздником!
Куб

**Куб** () (ҡайһы берҙә **** йәки **төҙөк гекса́эдр**) — һәр ҡыры квадрат булған төҙөк күпмөйөш.
Параллелепипедтың һәм призманың айырым осрағы.

Төрлө фәндәрҙә терминдың, геометрик прототипының теге йәки был үҙсәнлектәренә мөнәсәбәте булған төрлө мәғәнәләре ҡулланыла. Айырып әйткәндә, аналитикала (OLAP-анализ) аналитик күп үлсәмле кубтар ҡулланыла, улар төрлө таблицаларҙан мәғлүмәттәрҙе асыҡ сағыштырып ҡарарға мөмкинлек бирә.

## Кубтың үҙсәнлектәре
* Кубтың дүрт киҫелеше төҙөк алтымөйөш була — был киҫелештәр кубтың үҙәге аша, уның төп диагоналдәренә перпендикуляр үтәләр.
* Кубҡа тетраэдрҙы ике ысул менән ҡамап була. Ике осраҡта ла тетраэдрҙың дүрт түбәһе кубтың дүрт түбәһе менән тап килтерелә һәм тетраэдрҙың бөтә алты ҡабырғаһы кубтың ҡырҙарында яталар. Беренсе осраҡта тетраэдрҙың бөтә түбәләре, түбәһе кубтың түбәләренең береһе менән тап килгән өсҡырлы мөйөштөң ҡырҙарында яталар. Икенсе осраҡта тетраэдрҙың пар-пар асамай ҡабырғалары кубтың пар-пар ҡаршы ятыусы ҡырҙарында яталар. Бындай тетраэдр төҙөк була, ә уның күләме кубтың күләменең 1/3 өлөшөн тәшкил итә.
* Кубҡа октаэдрҙы ҡамап була, шуның менән бергә октаэдрҙың бөтә алты түбәһе кубтың алты ҡырының үҙәктәре менән тап килә.
* Кубты октаэдрға ҡамарға мөмкин, шуның менән бергә кубтың бөтә һигеҙ түбәһе октаэдрҙың һигеҙ ҡырының үҙәктәрендә урынлаша.
* Кубҡа икосаэдр ҡамарға мөмкин, бында икосаэдрҙың алты үҙ-ара параллель ҡабырғалары ярашлы рәүештә кубтың алты ҡырында ятасаҡ, ҡалған 24 ҡабырғаһы — кубтың эсендә. Икосаэдрҙың бөтә ун ике түбәһе кубтың алты ҡырында ятасаҡ.
* Кубтың диагонале тип кубтың үҙәгенә ҡарата симметрик ике түбәһен тоташтырыусы киҫек атала. Ҡабырғаһы a-ға тигеҙ булған кубтың d диагоналенең оҙонлоғо d=a\sqrt{3} формулаһы буйынса табыла.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Игральная кость
* Рубик шаҡмағы 
* Удвоение куба
* N-мерный куб (гиперкуб)
* Marching cubes
* Кубики сома
Машаллаһ

**Мә шәъ Аллаһ** () һүҙе «Аллаһ ошолай теләгән», «Аллаһ биргән» тип тәржемә ителә. Ул, ғәҙәттә, һоҡланыу, ниндәй ҙә булһа яҡшылыҡ өсөн Аллаһты маҡтағанда әйтелә.

Был һүҙҙе булған, уҙған хәл тураһында әйтәләр. Киләсәк хәл хаҡында Иншаллаһ һүҙен ҡулланалар.

## Һылтанмалар

* Һәр мосолман кешеһе белергә тейешле 16 һүҙ
Ереван ҡала советы

**Ереван ҡала советы** (, һүҙмә-һүҙ «аҡһаҡалдар советы») — Әрмәнстандың баш ҡалаһы Еревандың закондар сығарыу власы органы. Советтың статусы һәм вәкәләттәре Әрмәнстан Республикаһының «Ереван ҡалаһында урындағы үҙидаралыҡ тураһында» Законы менән билдәләнә. Партия исемлектәре буйынса пропорциональ һайланған 65 депутаттан тора. Ҡала советы башлығы — Ереван ҡалаһының мэры.

Совет ҡала органдарының эшен контролләй, ерҙе файҙаланыу, ҡайһы бер башҡа мәсьәләләр буйынса буйынса ҡарарҙар ҡабул итә. Ҡала советы шулай уҡ ҡала бюджетын раҫлау өсөн яуап бирә.

2009 йылда формалашҡандан алып унда «власть партияһы» — Әрмәнстандың Республика партияһы өҫтөнлөк итә, ул шулай уҡ вөкилдәре советтың бөтә өс саҡырылышында ла булған берҙән-бер партия. Әлеге ваҡытта улар 46 мандатҡа эйә. Ҡалған урындар оппозициялағы Никола Пашиняндың «Елк» (14) һәм Заруи Постанджяндың «Өрөк иле» партиялары араһында бүленә (5).

## Һайлауҙар
Ҡала советына депутаттар һайлауғ йылға бер тапҡыр үтә. Һайлау системаһы — пропорциональ, һайлаусылар партия исемлеге өсөн тауыш бирә. Шул уҡ ваҡытта, бер рәттән өс мөҙҙәт депутат булыусылар исемлеккә индерелмәй, әммә дүрт йыллыҡ тәнәфестән һуң ҡабаттан һайлауҙарҙа ҡатнаша һәм һайлана ала. 40 проценттан ашыу тауыш йыйған партия исемлегендә беренсе торған кеше Ереван мэры итеп ҡуйыла; әгәр бер партия ла 40 процент тауыш йыя алмаһа, совет мэрҙы айырым һайлай. Хәҙерге ваҡытта ҡала мэры — Әрмәнстандың Республика партияһы вәкиле Тарон Андраникович Маргарян. Ул 2011 йылдың 15 ноябрендә ҡала советының беренсе саҡырылышында һайлана һәм икенсе, өсөнсө саҡырылыш һайлауҙары һөҙөмтәһе буйынса ҡабаттан ошо вазифаға тәғәйенләнә.

## Комиссиялар
Ҡала советында 4 комиссия эшләй:
* Финанс-кредит һәм иҡтисад мәсьәләләре буйынса (рәйесе Наира Нагапетян).
* Хоҡуҡи мәсьәләләр буйынса (рәйесе Енок Азарян).
* Еҙер файҙаланыу һәм ҡала төҙөлөшө мәсьәләләре буйынса (рәйесе Оганес Токмаджян Оганес).
* Мәҙәниәт, мәғариф һәм социаль тәьминәт мәсьәләләре буйынса (рәйесе Роза Сирунян).

## Бинаһы

Ҡала советы ултырыштары үткән Ереван мэрияһы бинаһы Ереван шарап заводы ҡаршыһында, Кентрон районының Аргишти урамында урынлашҡан. Уның фасады Рәсәй майҙанына сығып тора. Төҙөлөш 2004 йылдың ноябрендә, Ерванд Захаряндың ҡала мэры булған ососронда тамамлана. Сығымдар 3,1 миллиард драм тәшкил итә. Баштан уҡ ратушаны архитектор Джим Торосян проектлай. Төҙөлөш 1980 йылдар башында башлана, әммә 1991 йылда финанс ҡыйынлыҡтары арҡаһында туҡтатыла. 2003 йылға тиклем төҙөлөп бөтмәгән бина ташландыҡ булып тора.

Ратуша — дөйөм майҙаны 13 500 квадрат метр тәшкил иткән биш ҡатлы йорт. Төп ишек мәңгелекте аңлатҡан сикһеҙ төңәрәктәр рәүешендәге традицион әрмән символы һәм тормошто сағылдырған боронғо әрмән ағасы Кенац цар менән биҙәлгән. Бина дүрт мөйөшлө, 47 метр бейеклектәге, «ԵՐԵՎԱՆ» (ЕРЕВАН) тип яҙылған, традицион биҙәктәр менән һырланған сәғәт башняһынан ғибәрәт. Башняның өҫкө яғы быяла стеналар менән уратылған. Еревандың Ҡала тарихы музейы бинаның көнбайыш төкәтмәһендә урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Аккаде

**Аккаде** (**KUR URI<sup>KI</sup>, A.GA.DE<sup>KI</sup>**) — Түбәнге Месопотамияның төньяғындағы ҡала. Саргон Боронғо һәм уның вариҫтары заманында Аккад  дәүләтенең баш ҡалаһы. 

Урынлашҡан ере әлегә тулыһынса асыҡланмаған. Ҡаланың Киш йәки Сиппар номдары территорияһында ултырғанлығы билдәле,  власты Саргон алғанға тиклем ул икенсел әһәмиәткә эйә булған. Ҡаланы Саргон нигеҙләгән тигән фекер ҙә йәшәй, әммә уның  электән   булғанын раҫлаған дәлилдәр бар. 

Саргон заманында ҡаланың әһәмиәте шул тиклем ныҡ күтәрелә, хатта Үрге  Месопотамия тотош Аккад тип йөрөтөлә башлай һәм был атамаһы Аккаде юҡҡа сыҡҡас та һаҡлана бирә. Шулай уҡ ошо ваҡыттан алып көнсығыш семит теле аккад теле тип йөрөтөлә башлай.   

Саргон Боронғо династияһы ҡолатылыу менән, ҡала әһәмиәтен юғалта һәм, бәлки, тулыһынса емертелгән булғандыр.
Акшак

**Акшак** — Боронғо Месопотамиялағы семит ҡала-дәүләте   (хәҙерге төньяҡ Ираҡ).

Акшак (йәки Укушук) ҡалаһы беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтан билдәле.  Был номдың ҡайҙа урынлашҡанлығы бик үк асыҡ түгел.  Ғәҙәттә уны һуңғыраҡ осорҙарҙағы Опис  (Ктесифон) менән тиңләштерәләр һәм Тигр йылғаһына Дияла ағып төшкән тәңгәлгә  урынлаштыралар.  

Акшак батшалары беҙҙең эраға тиклем XXV быуатта Төньяҡ Ике йылға араһында  Киш хакимдары менән  власты бүлешә. Кишты  Урук батшаһы Эн-Шакушан баҫып алғас,  Акшактың хакимы Зузу  үҙенә «Киш лугале» титулын ала, ҡағиҙә булараҡ, был  Шумер төньяғында гегемонлыҡ итеүҙе аңлата. Әммә күп тә үтмәй Зузу Лагаш хакимы Эанатум тарафынан ҡыйратыла һәм һәләк була.
Аҡҡош күле (Ереван)

**Аҡҡош күле** () — Еревандың үҙәгендә, Азатлыҡ майҙанында урынлашҡан декоратив һыу сығанағы.

Күлдең майҙаны 2490 квадрат метр тәшкил итә.

Халыҡтың күңел асыу, төрлө саралар үткәреү урыны. Ҡышын күлдең бер өлөшө һырғалаҡ булараҡ файҙаланыла.

## Тарихы
1963 йылда архитектор Геворг Мушегян проекты буйынса, майҙандыреконструкциялау барышында иҫке торлаҡ урынында булдырылы. Шул уҡ ваҡытта тәбиғи рельеф һаҡлана, ярҙарына бер нисә бөҙрә тал ултыртыла, яр буйы йыһазландырыла һәм декоратив яҡтылыҡ булдырыла. Опера һәм балет театры>на яҡын булғанлыҡтан П. И. Чайковскийҙың ошо атамалағы балетынан алына. Формаһы Севан күленә оҡшаған.

Советтар ваҡытта күлдә төйәкләнгән аҡ һәм ҡара аҡҡоштар 1990 йылдар башында юҡҡа сыға.

2003 йылда күл ярына композитор Арно Бабаджанянға үҙенсәлекле һәйкәл ҡуйыла.

2009 йылда Ереван мэры Ереван зоопаркына күлгә аҡҡоштарҙы ҡайтарыу бурысын йөкмәтә.

## Фильмография
«Ереван эскиздары» (1968)
«Ереван хыялыйҙары» (1983)

## Әҙәбиәт
«Лебединое озеро» — хороший подарок"//Газета «Ереван». 5 октября 1963 года

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ереванское Лебединое озеро: живая история
Еңеү паркы (Ереван)

**«Еңеү паркы»** (**«Ахтанака»**, **«Монумент»**; ) — Еревандың төньяғында, Канакер-Зейтун административ районындағы парк.

## Тарихы
Парк 1930 йылдарҙа төҙөлә башлай. Ул ваҡытта уның атамаһы «*Арабкирҙа ҡала паркы*» була. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң исемен «*Еңеү паркы*» тип алмаштыралар.

1950 йылда паркта Сталинға ҙур һәйкәл ҡуйыла (скульпторы С. Д. Меркуров, архитекторы Р. С. Исраелян, бейеклеге 50 м), һуңынан паркты халыҡ араһында «Монумент» тип атап йөрөтә башлай. 1962 йылда Сталин скульптураһы постаменттан алына, ә 1967 йылда уның урынына «Әрмәнстан-әсә» (скульпторы А. А. Арутюнян) скульптураһы ҡуйыла.

1959 йылда паркта «Арагил» рестораны асыла (архитекторы Р. С. Исраелян), ул тиҙ арала ҡаланың иң билдәле урындарының береһенә әйләнә. Унан Ереванға матур күренеш асыла. Әлеге ваҡытта ресторан ябылған, бина ҡәнәғәтләнерлек торошта түгел.

1958—1961 йылдарҙа архитектор О. А. Акопян проекты буйынса паркта яһалма «Аревик» күле булдырыла . Ул Севан күле формаһында эшләнгән, максималь тәрәнлеге 8,5 метр тәшкил итә. Тәүге ваҡыттарҙа күл ярында пляждар эшләй һәм унда һыу инергә мөмкин була, был маҡсаттан һыу хлорлана. Әммә ошо уҡ һыу паркты һуғарыу өсөн файҙаланғанлыҡтан, хлор һәм үҫемлектәр донъяһының торошона насар йоғонто яһай. Шуға күрә 1969 йылдан күл һыуы хлорланмай һәм унда һыу инеү тыйыла. 1983—1985 йылдарҙа паркын төҙөкләндереү өсөн ябыла, был осорҙа күл һыуы ағыҙыла. Хәҙер унда катамарандарҙа һәм кәмәләрҙә йөрөргә мөмкин.

1970 йылда паркта Билдәһеҙ һалдат ҡәбере һәм Мәңгелек ут барлыҡҡа килә. 1985 йылда, Еңеүҙең 40 йыллығына, Билдәһеҙ һалдат ҡәбере һәм Мәңгелек ут Ашот Алексанян менән Анаит Навасардян проекты буйынса үҙгәртелеп эшләнә. Еңеү һәйкәленән уға тиклем Геройҙары аллеяһы һалына.

1955—1956 йылдарҙа паркта сайҡалыусы кәмә кәмә аттракционы ҡуйыла. 1967 йылда беренсе күҙәтеү тәгәрмәсе барлыҡҡа килә. 1989 йылда бейеклеге 30 метр булған икенсеһе ҡуйыла. 2008 йылда аттракциондар урынлаштырыу өсөн 7 гектар территория бүленә. 2012 йыл мәғлүмәттәре буйынса улар унда 70 иҫәпләнә.

## Йәшелләндереү
Тәүҙә парк өсөн 48 гектар урман бүленә. XXI быуат башына тәҙәкләндереү өсөн яуаплы компания ҡарамағында 33 гектра иҫәпләнә. Паркының ҡалған өлөшө ҡуртымға бирелә. Парктың урман участкаһының бер өлөшө 1990 йылдарҙа "буржуйка"ларға яғыу өсөн ҡырҡыла, бер өлөшө ҡала властары тарафынан элиталы йорттар төҙөү өсөн һатыла.

## Иҫкәрмәләр
Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы

**Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы** (14 июль 1948 йыл) — юл һалыусы. 1996—2014 йылдарҙа Нефтекамалағы «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юл һалыусыһы (2001).

## Биографияһы
Борис Ғилмрази улы Мөхәмәтдинов 1948 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Ҡыҙғау ауылында тыуған. 1962 йылда урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлай һәм белем алыуын Яңы Ҡабан ауылындағы мәктәптә дауам итә, 11-се синыфты тик яҡшы билдәләренә генә бөтөрә. Уҡыу йылдарында математика буйынса район олимпиадаларында күп тапҡыр еңеүсе була.

Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1966 йылда «Башнефть» производство берекмәһенең «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында башлай, 1968 йылға тиклем идаралыҡтың контроль-иҫәпләүҙәр һәм автоматика бүлегендә тәьминәтсе булып эшләй. 

1969—1981 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең Юл һалыу һәм төҙәтеү контораһында мастер, прораб, участка начальнигы, производство-техник бүлектең инженеры һәм өлкән инженеры вазифаларын башҡара.

1974 йылда ситтән тороп Ҡазан инженер-төҙөлөш институтының (хәҙер Ҡазан дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты) автомобиль юлдары факультетын тамамлай.

1981 йылда Нефтекама ҡала етәкселеге тәҡдиме менән юл һалыу эштәре менән шөғөлләнгән 822-се төҙөлөш идаралығының баш инженеры итеп тәғәйенләнә. 1996 йылдан 2014 йылға тиклем «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры була. Был осорҙа идаралыҡ Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәгендә асфальт автомобиль юлдары төҙөү менән уңышлы шөғөлләнә, шул иҫәптән Нефтекама — Дүртөйлө — Кушнаренко, Нефтекама — Ағиҙел, Нефтекама — Яңауыл автомобиль юлдарын, Нефтекама аэропортын юғары сифат менән сафҡа индерә.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Краснокама район Советы депутаты (2003 — 2007)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юл һалыусыһы (2001).
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997).
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Маҡтау грамотаһы (2003).

## Иҫкәрмәләр
Ашшур (ҡала)

**Ашшур** или **Ассур** () — боронғо Ассирияның баш ҡалаһы, ассирийҙар төҙөгән беренсе ҡала,  ассирийҙарҙың Юғары илаһы Ашшур исеме бирелгән.  Моғайын,  субар торамаһы урынында төҙөлгән булғандыр.

## Тарихы

Беҙҙең эраға тиклем 3-сө мең йыллыҡтың икенсе яртыһында  Ғәрәбстан ярымутрауында климаттың насарланыуы арҡаһында семит ҡәбиләләре Евфраттың урта ағымына һәм унан ары төньяҡҡа һәм көнсығышҡа күсенә.  Был семит күскенселәренең төньяҡ төркөмө ассирийҙарҙан тора, улар сығышы һәм теле буйынса Месопотамияла  Евфраттың  Тигрға  яҡынайған өлөшөндә йәшәгән  аккад  ҡәбиләләре менән тығыҙ бәйләнгән була .

Аҙаҡҡыраҡ осорҙарҙа ассирий дәүләтенең үҙәген тәшкил итәһе ҡалалар (Ниневия, Ашшур, Арбела һ.б.) беҙҙең эраға тиклем XV быуатҡаса берҙәм сәйәси йәки этник бөтөнлөккә ойошмаған булғандыр әле. Башта Ашшур бәләкәй генә дәүләттең үҙәге була, төп урынды унда сауҙагәрҙәр биләй.  Ассирий дәүләте беҙҙең эраға тиклем XVI быуатҡаса  *«алум Ашшур»*, йәғни Ашшур ҡалаһы йәки общинаһы тип йөрөтөлә. Ҡаланың мөһим сауҙа юлдарына яҡынлығынан файҙаланып, Ашшур сауҙагәрҙәре һәм рибасылары/ростовщиктар  Кесе Азияға үтеп инә һәм унда үҙҙәренең сауҙа  колонияларын төҙөй.

Ашшур хакимы  ишшиаккум («энси» тигән шумер һүҙенең аккадлаштырылған төрө) титулын йөрөтә. Уның власы,  мираҫ итеп тапшырыла килһә лә,  тулы булмай. Ул тик  табыныу йолалары эштәре һәм  шуға бәйле төҙөлөш менән генә шөғөлләнә.  Ишшиаккум баш жрец  (*шангу*) һәм хәрби юлбашсы була. Ул  **укуллу**, йәғни, фараз ителеүенсә,  баш ер төҙөүсе һәм аҡһаҡалдар кәңәшмәһе башлығы ла була. Кәңәшмә ағзалары үҙҙәрен  «лимму» тип атай. Сираттағы лиммуның исеме йылға бирелер булған.

Беҙҙең эраға тиклем XXIII быуатта тотош Төньяҡ Месопотамия, шул иҫәптән Ашшур ҡалаһы, ҡеүәтле Аккад батшалығы хакимлығы аҫтына эләгә. Беҙҙең эраға тиклем XXII быуат башында кутийҙар ябырылыуы һөҙөмтәһендә Аккадбатшалығы  ҡолай, һәм Ашшур бер ни тиклем ваҡытҡа үҙ аллы булып ҡала.

## Хәҙерге хәле
Ашшур харабалары Шергат ҡалаһынан көньяҡта,  Бағдадтан  төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 260 километрҙа ята.

Ашшур  ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы  исемлегенә инә.   2003 йылда, шул тирәлә бик ҙур плотина төҙөлөргә тейешлеге арҡаһында, уға хәүеф янай: боронғо археологик ҡомартҡының  һыу аҫтында ҡалыуы ихтимал була .  2003 йылдың яҙында Сәддам Хөсәйен режимын ҡолатыу маҡсатында Ираҡҡа АҠШ-тың һәм уның союздаштарының  ҡораллы көстәре баҫып инеүе сәбәпле, был  проект  тормошҡа ашмай ҡала. Әммә хәрби хәрәкәттәр ҙә ҡомартҡыға хәүеф менән янай.  

2015 йылда боронғо ҡала тирәһендәге территория Ислам дәүләте (ИГИЛ) террористик ойошмаһы тарафынан ҡамала. Боевиктар Ираҡтың һәм Сүриәнең боронғо ҡоролмаларын ҡыйрата башлай.  Байтаҡ ҡомартҡы, шул иҫәптән   Хатра, Хорсабад һәм Нимруд емертелә.  Ашшурға ла хәүеф янай. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, Ашшур цитаделе  2015 йылдың майында ҡулдан эшләнгән шартлатыу ҡоролмалары менән шартлатылған .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Асатрян Баграт Арташесович

**Асатрян Баграт Арташесович** (; 2 февраль 1956 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, банкир. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1985). Әрмәнстан Үҙәк банкыһының элеккке рәйесе.

## Биографияһы
Баграт Арташесович Асатрян 1956 йылдың 2 февралендә Әрмән ССР-ы Сисиан районы Дарпас ауылында тыуған.
* Ереван халыҡ хужалығы институтын иҡтисадсы һөнәре буйынса тамамлай. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1985).
* 1977—1978 — Ереван һөт заводында иҡтисадсы.
* 1978—1990 — НАН Иҡтисад институты хеҙмәткәре, артабан өлкән хеҙмәткәре.
* 1990—1995 — Әрмәнстан Юғары Советы депутаты.
* 1994—1998 — Әрмәнстан Үҙәк банкы рәйесе.

## Иҫкәрмәләр
Арин-Берд

**Арин-Берд** (**Арин-берд**, **Аринберд**,  — «Арийҙар ҡәлғәһе») — Әрмәнстанда Ереван ҡалаһының көньяҡ-көнсығыш ситендә урынлашҡан уба. Арин-Бердта боронғо Эребуни торағы ҡалдыҡтары табыла.

1894 йылда урыҫ ғалимы А. А. Ивановский ҡала ситендә урынлашҡан ауылда йәшәгән бер ҡарттан урарту шына яҙыуы төшөрөлгән ташты һатып ала. Шул мәлдән башлап Арин-Берд ғалимдарҙың иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Ауыл кешеһе был ташты Арин-Берд убаһында 1879 йылда табыуы тураһында белдерә. М. В. Никольский тиҙҙән был таштағы һүрәтте һәм яҙыуҙың яҡынса тәржемәһен баҫтырып сығара. Ташта, ошо урында Урарта батшаһы Аргишти I «10100 капи һыйҙырышлы» иген һаҡлағыс төҙөнө, тип яҙылған була. Әммә убала археологик ҡаҙылма эштәре тик 1950 йылда ғына башлана. Шулай итеп, боронғо Урарту ҡалаһы Эребуниҙың булыуы дәлилләнә, уны Аргишти I беҙҙең эраға тиклем 782 йылда урартуларҙы Арарат уйһыулығында төпләндереү маҡсатында төҙөй. Археология ҡаҙылмалары Урарту тарихын өйрәнеү буйынса ҡиммәтле һөҙөмтәләр бирә.

Уба атамаһының теүәл этимологияһы — «Ҡанлы ҡәлғә» — ошоға тиклем билдәһеҙ, әммә атама Урарту осороноң ниндәй ҙә булһа фажиғәле ваҡиғалары менән бәйле булмауы билдәле. Моғайын, «Ҡәлғә» һүҙе Эребуниға ҡарайҙыр. Ә бына «Ҡанлы» һүҙен түбәндәгесә аңлатырға булалыр: Эребуни ташланғандан һуң йөҙәр йылдар буйы Арин-Берд ташландыҡ хәлдә ята, унда ҡыҙыл мәк сәскәләре күкрәп үҫеп ултырыр була.

## Шулай уҡ ҡара

* Эребуни

## Әҙәбиәт

* *Оганесян К. Л.* Арин-Берд I, Архитектура Эребуни по материалам раскопок 1950—1959 гг., Издательство АН Армянской ССР, Ереван, 1961
* *Ходжаш С. И., Трухтанова Н. С., Оганесян К. Л.* Эребуни. Памятник Урартского зодчества VIII—VI в. до н. э., «Искусство», Москва, 1979
Зейтунцян Перч Арменакович

**Зейтунцян Перч Арменакович ** (, 18 июль 1938 йыл, Искәндәриә, Мысыр — 21 август 2017 йыл, Ереван, Әрмәнстан) — әрмән яҙыусыһы, драматург. 1990—1991 йылдарҙа Әрмәнстандың мәҙәниәт министры. Әрмән ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1989), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Ҡыҫҡаса досье

* 1948 йыл — Әрмәнстанға .
* 1956 йыл — тәүге хикәйәләр йыйынтығы баҫылып сыға.
* 1963 йыл — Пятигорск сит ил телдәре институтын тамамлай.
* 1963—1964 йылдар — Мәскәүҙә юғары сценарийҙар курсында уҡый.
* 1965—1968 йылдар — «Арменфильм» киностудияһы мөхәррире булып эшләй.
* 1965—1975 йылдар — «Ереван» телефильмдар студияһы баш мөхәррире
* 1975—1986 йылдар — Әрмәнстан Яҙыусылар союзы секретары
* 1990—1991 йылдар — Әрмәнстан Мәҙәниәт министры

## Наградалары һәм премиялары
* Почёт ордены (2016), *Изге Месроп Маштоц ордены(2008), * Мовсес Хоренаци миҙалы.

## Китаптары

* *Самый грустный человек*
* *Его первый товарищ*
* *Легенда XX века, Клод Роберт Изерли*
* *За Париж*
* *Голоса нашего квартала*

## Пьесалары

* Зов богов
* Легенда о разрушенном городе
* Великое Безмолвие
* Исус Назаретянин и его второй ученик
* Остановись, планета
* Самый грустный человек
* Встать, суд идёт
* Последняя игра
* Планета, остановись
* Неоконченный монолог
* Не смотри в зеркало
* Последняя игра

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Краткая биография
* Краткая биография
* Зазеркалье Перча Зейтунцяна
Бад-тибира

**Бад-тибира** йәки Бад-тибиру ( — «Баҡырсылар нығытмаһы» йәки «Тимерселәр ҡәлғәһе», хәҙер  **Тель әл-Мадаин**) — көньяҡ Месопотамиялағы иң боронғо шумер ҡалаларының береһе, Итурунгаль каналында урынлашҡан.

## Тарихы
Ниппур батшалар исемлегенә ярашлы, Бад-тибира  Шумерҙың  туфанға тиклемге биш ҡалаһының икенсеһе була, унда өс легендар  батша — Энменлуанна, Энменгаланна һәм Думузи көтөүсе — идара итә.

Инаннаның тамуҡҡа төшөүе тураһындағы иртә осор шумер  тексында  Э-муш-каламма тигән ҡала ғибәҙәтханаһы телгә алына. Был тарихта Инанна йәһәннәмдәге иблистәрҙән  уның фәҡирлектә йәшәгән  кинйә улы һәм Бад-тибираны ҡурсалаусы  Лулалды  һайламауҙарын ялбара. Һөҙөмтәлә, улар Кулабта муллыҡта йәшәгән   Думузиҙы һайлай. Туфандан һуң Урукта идара иткән «балыҡсы» ҡушаматлы Думузиҙан  айырыр өсөн, был Думузиға  «көтөүсе»  тигән ҡушамат тағалар.

Аккадбатшалығы урынлашҡас, Бад-тибира **Дур-гургурри** тип йөрөтөлә башлай.   "Тимер эшендәгеләр" (*гугурре*) гильдияһының төп торамаһы булған Дур-гургурриҙан һалымдар йыйыу    Хаммурапиҙың хатлашыуҙарында ла һүрәтләнә . Эллин осоронда   **Паутибибл** йәки Пантибибл () тип йөрөтөлә, был Берос, Аполлодор Афинский һәм  Абиден хеҙмәттәрендә теркәлгән. Ҡаланың **Патибира **тигән икенсе атамаһы «Тимерселәр каналы» тигән мәғәнәне бирә. Шуға Бад-тибираның боронғо тимерселәрҙең картвель  ҡәбиләһенә ингән тибарендарға ҡағылышы булыуы ихтимал. Был ҡәбилә шул заманда уҡ Урта диңгеҙ буйына сыҡҡан һәм Табал тигән сүр-хет батшалығын нигеҙләгән.

## Археология
Әл-Мадаин түбәһендә Урҙың өсөнсө династияһынан Амар-Синдың яҙмалары булған кирбес яртылары һәм янған кирбес киҫәктәре табылған, был ҡаланың янғындан һәләк булыуы тураһында һөйләй. Ҡала ҡулдан ҡулға күсә, уға  Ларса батшаһы Син-иддинам да, Исин батшаһы Липит-Иштар ҙа хужа була.

## Иҫкәрмәләр
Борсиппа

**Борсиппа** ( *Ba-ad-DUR-si-a-ab-ba* йәки *Badursiabba* (һүҙмә-һүҙ  *«Диңгеҙ мөгөҙө»*); аккад. 1) *Barzipa*, 2) *Tintir II*kum-KI (һүҙмә-һүҙ «Икенсе Бабил», 3) *Kinnir*, *Kinunir* (һүҙмә-һүҙ  «Алыш урыны»)) — Боронғо Месопотамияның мөһим  ҡалаһы,  Бабилдан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  20 километрҙа урынлашҡан булған,  Урҙың  II династияһы осоронан башлап телгә алына. 

## Сәйәси әһәмиәте
Борсиппа, ҡағиҙә булараҡ,  Бабилдан сәйәси бойондороҡло була һәм Түбәнге Месопотамияның эре ҡалаларының береһе һанала. Хаммурапи тарафынан баҫып алынғас,  Борсиппа үҙ аллылығын юғалта.

Ҡала диңгеҙ тип йөрөтөлгән  *(Тамту)* яһалма күл буйында ултыра. Күл ҡаланы төньяҡ-көнбайыштан һәм көнбайыштан урата.  Көньяғында күлдең бәләкәй генә ҡултығы була, шуны мөгөҙ тип йөрөтәләр. Борсиппа диңгеҙҙең нәҡ ошо мөгөҙөндә ултыра. Уның баштағы «Диңгеҙ мөгөҙө» тигән атамаһы  Хаммурапи ваҡытында Борсиппа (Barzipa) тигән яңы атамаға алмаштырыла. Дини текстарҙа  «Икенсе Бабил» һәм «Алыш урыны» тигән эпитеттар менән дә тасуирлана.

## Тарихы
Тәүҙә Борсиппа  Туту илаһтың табыныу үҙәге була, һуңыраҡ ул аҡыл илаһы Набу культы тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла, Набу ҡаланың аллаһы тип иғлан ителә. Ҡалала Набу ғибәҙәтханаһы — Эзида *(«Мәңгелек йорто»)*, шулай уҡ  зиккурат — Эуриминанки *(«Күк менән ерҙең ете хакимы йорто») *төҙөлә. Зиккураттың нигеҙе 82×82 м була, бейеклеге лә шул тиклем булғандыр, моғайын. Көндөҙгө ҡояш ҡалаһы тип аталған Бабилға иш итеп,  Борсиппа төнгө ҡояш ҡалаһы тип йөрөтөлә. Тантаналы йолалар ике ҡала өсөн дә яраштырып үткәрелә. Яңы йылда Борсиппанан Бабилға  Нар-Борсиппа каналы буйлап Борсиппаның баш аллаһы булған  Набу һынын алып килер булғандар. 

Текстарҙан аңлашылыуынса, ҡала диуар менән уратылған булған, уның ҡалдыҡтары әле лә беленеп тора. Диуарҙарҙа күп һанлы ҡала ҡапҡалары булған, уларҙың һәр береһе ниндәй ҙә булһа илаһҡа бағышланған.  Борсиппа менән Бабил араһында  Процессиялар юлы ла булған. Ҡала Яңы Бабил батшаһы Навуходоносор  II заманында айырыуса ныҡ сәскә атҡан булған. Ҡала селевк һәм хатта ғәрәп осорона тиклем йәшәгән.    

## Ҡаҙыныуҙар
Борсиппа зиккураты  XIX быуат уртаһында Генри Равлинзон тырышлығы менән ҡаҙыла башлай. 1879/1880 йылдарҙа  Hormuzd Rassam һәм 1901/1902 йылдарҙа  Роберт Кольдевей замандарында  Борсиппала даими ҡаҙыныуҙар алып барыла.  1980—2000 йылдарҙа археологик ҡаҙыныуҙар  Wilfrid Allinger-Csollich тарафынан үткәрелә, Эзида ғибәҙәтханаһы менән зиккуратты тикшереүгә айырыуса ҙур әһәмиәт бирелә.   2001 һәм 2002 йылдарҙа  Борсиппаның  Kaniuth яр буйы тикшерелә. Күп һанлы юридик текстар,  бер ни тиклем әҙәби һәм  астрономик текстар табыла. Улар башлыса халдей династияһынан башланған һуңғы осорҙарға ҡарай.

Өсөнсө Ираҡ һуғышы ваҡытында Борсиппаға ҙур зыян килтерелә.  

## Әҙәбиәт

* (рус.)
* 

## Һылтанмалар

* Google Maps link to the Borsippa ziggurat
Тель-Фехериә

**Тель-Фехериә** (Тель-Әл-Фехериә), **Телль-Фәхәриә** — Сүриә территорияһындағы боронғо ҡаласыҡ. Илдең төньяҡ-көнсығышында  Әл-Хасеке провинцияһында  Хабур йылғаһы буйында урынлашҡан.

Фараз ителеүенсә, ҡаласыҡ урынында  хуррит дәүләте Митанниҙың баш ҡалаһы **Вашшуканни** (**Вассокканне**, **Вашшукканне**, **Хошкани**) урынлашҡан булған. Ҡала яҙма сығанаҡтарҙан беҙҙең эраға тиклемге  XVI быуаттан билдәле. Баш ҡала ике быуат самаһы сәскә атҡан булған. Ҡаланың  Суппилулиум  I батша етәкселегендәге хеттар тарафынан таланғанлығы биләле, был батша Митанни батшаһы  Шаттивазды үҙенә яһаҡ түләүсе итә.  Икенсе тапҡырға ҡала ассирий батшаһы Адад-нирари I тарафынан беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1290 йылда емертелгән.

Ҡаласыҡтан алыҫ түгел ассирий ҡалаһы Сикан ултырған булған. Уның атамаһын  *Вашшуканни  *топонимына бәйләүсе гипотеза йәшәп килә.

Ҡаласыҡ 1910-сы йылдарҙа табыла.  Ҡаҙыныуҙар 1940-сы йылдарҙан башлап — ара-тирә, 1980-се йылдарҙан алып даими алып барыла.  2006 йылдан бында немец-словак командаһы эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Дер

**Дер** (шум. — DI-E-IR) йәки **Дурум ** — Боронғо Ике йылға араһындағы (Месопотамияла)  шумер   ҡалаһы,  Тигр аръяғында  Элам яғына ҡарай хәҙерге  Ираҡтың  Бадра ҡалаһынан алыҫ түгел урында була.

Боронғо аккад осоронан башлап  селевк осорона тиклем телгә алына килә. Өлкә баш ҡалаһы статусында Дер сәйәси әһәмиәткә эйә була,  тик оҙаҡ түгел —  был статусы иртә иҫке бабил осороноң башында ғына һаҡлана. 

## Дер батшалары

* Ниднуша
* Ануммуттаббиль
Дилбат

**Дилбат **(әле *Телль-Делем, *Ираҡ) —  Месопотамиялағы  шумер ҡалаһы, Бабилдан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай  Евфраттың көнсығыш ярында урынлашҡан.

## Тарихы
Дилбатты шумерҙар беҙҙең эраға тиклем 2700 йыл тирәһендә,  Иртә династия осороноң  II этабында  (б.э.т. яҡ. 2615—2500 йылдар) нигеҙләй. Шуныһы билдәле: ҡала иртә ислам осорона тиклем йәшәй. Дилбат ауыл хужалығы үҙәге була, унда бойҙай игәләр, ҡамыштан кәрәк-яраҡ эшләйҙәр. Ҡала  Арахтум каналында ултырған була.  Гилгәмеш тураһындағы эпоста Ураш  исемле ер алиһәһенә бағышланған  E-Ибе-Ану зиккураты телгә алынған.  Был зиккурат  Дилбат уртаһында торған һәм был алиһәнең төп ғибәҙәтханаһы булған, ҡаланың бөтә ғибәҙәтханалары араһында ул иң матуры, иң мөһабәте булған.

Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтан башлап Дилбат Бабил дәүләтенә инә.

Әлеге ваҡытта ҡаланың буш харабалары Телль-Делем тип атап йөрөтөлә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Trevor Bryce The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia. — Routledge, 2009. — P. 195—196.
Гирсу

**Гирсу** (хәҙер **Телло**) — хәҙерге Ираҡта урынлашҡан боронғо шумер ҡалаһы.  

## Тарихы
Гирсу көньяҡ  Месопотамияла, Тигр менән Евфрат араһында урта тирәлә ултыра. Беҙҙең эраға тиклем III  мең йыллыҡта  һыу юлынан бәйләнгән Нина-Сирара (хәҙерге Зургхул) һәм Лагаш  (хәҙерге Әл-Хиба) ҡалалары менән союзда тора. Был берлектә Лагаш төп урынды биләй.  

Гирсуҙың ҡурсалаусыһы  Нингирсу («Гирсу әфәнде») илаһ була, уға бағышланған ғибәҙәтхана Лагаш хакимы Гудеа тарафынан бик күркәм итеп яңыртып төҙөлә. Ҡорамдың урыны теүәл генә билдәле түгел, әммә уның эрбет ағасы, алтын, затлы таштар менән яңыртылған ҡиәфәте  Гудеа тарафынан тантана тураһындағы яҙмала ентекләп тасуиранған.
Дур-Куригальзу

**Дур-Куригальзу** (аккад. *Куригальзу ҡәлғәһе*) — Месопотамияның көньяғындағы боронғо ҡала,  кассит  батшаһы Куригальзу I тарафынан Тигр менән Дияла ҡушылған ерҙән алыҫ түгел урында төҙөлгән. Бабилиялағы кассит династияһы  ҡолатылғас, ҡала ташландыҡҡа әйләнә.   

Хәҙер бында,  Бағдадтан көнбайышҡа ҡарай 30 километрҙа, **Акар-Куф** () тигән ғәрәп торағы урынлашҡан. Боронғо ҡаланың территорияһын Ираҡ археологтары тикшерә, улар кассит осорона ҡараған 100-ҙән ашыу шына яҙыулы  таҡтаташ таба, табылдыҡтар әле Ираҡтың Милли музейында һаҡлана. 

## Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем XV быуат аҙағы — XIV быуат башында  Куригальзу батша  резиденцияһын  Бабилдан яңы ҡәлғәгә күсерә, ныҡлы һаҡ ойошторолған был ҡәлғәгә уның исеме бирелә. Бабил иһә  дөйөм дәүләт һалымдарынан азат ителә һәм өҫтөнлөктәргә эйә булған үҙидаралыҡлы ҡала булып китә. Батша вафат булғас та  Дур-Куригальзу бер ни тиклем ваҡыт Ике йылға араһындағы мөһим ҡала булып ҡалыуын дауам итә, әммә беҙҙең эраға тиклем XII быуатта ул ташландыҡ ҡалаға әйләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* O. R. Gurney, Texts from Dur-Kurigalzu, Iraq, vol. 11, no. 1, pp. 131-149, 1949
* Baqir, Taha.  Iraq Government Excavations at 'Aqar Quf, 1942-1943.  Iraq Supplement. London, 1944.
* Baqir, Taha.  Iraq Government Excavations at 'Aqar Quf: Second Interim Report, 1943 - 1944.  Iraq Supplement. London, 1945.
* Baqir, Taha.  Iraq Government Excavations at 'Aqar Quf: Third Interim Report, 1944 - 1945. Iraq 8 (1946): 73-93.
* Tomabechi, Yoko. "Wall Paintings from Dur Kurigalzu." Journal of Near Eastern Studies 42 (1983): 123-131.
* Kühne, Harmut. "'Aqar Quf". The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East.  Oxford, 1997. Vol. I, pgs. 156-157.
Казаллу

**Казаллу** — Месопотамияла беҙҙең эраға тиклем XXV-XII быуаттарҙағы ҡала һәм  ном (айырым осорҙарҙа үҙ аллы ҡала-дәүләт). Аныҡ урыны билдәле түгел, хәҙерге тикшеренеүселәр уның Евфрат йылғаһының көнсығышындағы каналдарҙың береһендә (Урҙан төньяҡ-көнсығышҡа, Бабилдан көньяҡ-көнсығышҡа табан) ултырған булғанын ғына белә.

## Тарихы

Беҙҙең эраға тиклем  2500—2315 йылдарҙа,  Шумер тарихындағы  Иртә династия осороноң  III этабында,    Һуғарыу селтәре Евфрат йылғаһынан көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлештәрҙә киңәйә. Көньяҡ-көнсығышта  Арахту, Апкаллату, Ме-Энлила каналдары ҡаҙыла, шуларҙың береһендә яңы Казаллу ҡала-дәүләте  (ном) үҫеп сыға. 

Беҙҙең эраға тиклем  XXIII быуатта Казаллу энсийы Каштамбила батша  Саргон Боронғоға  (Шурру-кин) ҡаршы фетнә күтәрә, әммә фетнә баҫтырыла, ҡала емертелә.  
Ур хакимы Каку (икенсе уҡылышы — Энимкуг) һәм уға ҡушылған ҡалалар, шул иҫәптән Казаллу, Аккад хакимлығына ҡаршы ихтилал аса. Римуш (Аккаде, Аккад һәм Шумер батшаһы;  б.э.т. 2261—2252 йылдарҙа хакимлыҡ итә) илдең фетнә күтәргән көньяғын баҫтыра,  Аккадеға ҡайтып барғанда юл ыңғайы   Казаллуҙы талай, уның  энсийы  Ашаредты әсир ала. Бик күп кешене ҡыра йә әсир ала.  
Казаллу баш күтәргән Кишҡа ҡушыла  (Куту, Тива, Уруму, Тимтаб, Авак, Ибрат, Дилбат, Урук һәм Сиппар ҡалалары менән бергә), әммә Нарам-Син (Аккаде, Аккад һәм Шумер батшаһы; б.э.т. яҡ. 2237—2200 йылдарҙа хакимлыҡ итә)  фетнәселәрҙе баҫтыра. 

Беҙҙең эраға тиклем XXI быуатта Казаллу  Ур батшалары ҡулынан Исин батшалары ҡулына күсә .  

Беҙҙең эраға тиклем XIX-XVIII быуаттарҙа  Казаллу  Ларса менән һуғыша һәм еңелә.  
Казаллуҙың  Бабил менән хәрби бәрелеше уның б.э.т. 1883 йылда тулыһынса емертелеүе менән тамамлана. 

Кассит осоронда Казаллу әһәмиәтен юғалта, сөнки мөһим каналдар башҡа урындарҙа барлыҡҡа килә (Казаллу менән бергә  Лагаш, Умма, Шуруппак, Адаб, Марад һ.б. ҡалалар ҙа әһәмиәтһеҙгә әйләнә).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Дур-Шаррукин

**Дур-Шаррукин** (аккад. *Саргон ҡәлғәһе*) —  Саргон  II-нең идара итеүенең һуңғы йылдарында Ассирияның баш ҡалаһы. Ҡала уның проекты буйынса беҙҙең эраға тиклем  713—707 йылдарҙа төҙөлгән. Батшаның яуҙа кинәт һәләк булыуы һөҙөмтәһендә төҙөлөш туҡтатыла, баш ҡала  Ниневияға күсерелә. Беҙҙең эраға тиклем VII быуат аҙағында ҡала Мидия ғәскәрҙәре тарафынан емертелә.  Әле бында  **Хорсабад** тигән тораҡ (хәҙерге Ираҡтың төньяғы) урынлашҡан, унда әлеге ваҡытта ла ассирийҙар йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Khorsabad Excavation Page — Oriental Institute Chicago 
* Khorsabad Relief Project — Oriental Institute 
* Планировка Дур-Шаррукина
Исин

**Исин** — Боронғо Месопотамияның көньяғында урынлашҡан ҡала һәм дәүләт.  Гула алиһә  Исиндың төп аллаһы була. Урҙың III династияһы империяһы ҡолағас, Исиндың I династияһы батшалары был ҡалаға ике йөҙ йылдан ашыу хакимлыҡ итә  (б.э.т.  2017—1794 йылдарҙа).

Узурпатор  Ишби-Эрра һәм уның вариҫтары идара иткән ваҡытта  (б.э.т. 2017—1985 йылдар)  Исин хакимлығы Ниппур, Дильмун, Элам, Ур һәм Дёр яғына табан тарала.

Ишма-Даган (б.э.т. 1953—1935 йылдар) һәм  Липит-Иштар (б.э.т. 1934—1924 йылдар) ваҡытында  Исиндың ҡануниәте ҙур үҙгәрешкә дусар була.

Беҙҙең эраға тиклем  1924 йылдан һуң Исиндың йоғонтоһо юғала башлай, төбәктә Ларса батшалары өҫтөнлөккә эйә була.  Ларса хакимы  Рим-Син идара итеүенең егерме туғыҙынсы йылында Исинды буйһондора. Был ваҡиға Бабилда  Хаммурапи тәхеткә ултырырҙан ике йыл алдараҡ була. 

Ираҡтағы һуғыш ваҡытында   Исиндың ҡалдыҡтары талана һәм өс йөҙләп юлбаҫарҙан торған боронғолоҡҡа һунар бандаһы тарафынан талана һәм ғәмәлдә ер йөҙөнән юҡ ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Сагитталь яҫылыҡ

**Сагитталь яҫылыҡ** (sagitta «көйәнтә») — уй менән генә объектты алдан артҡа ҡарай көҙгөләге кеүек итеп уң һәм һул симметрик өлөштәргә вертикаль яҫылыҡта бүлеүсе яҫылыҡ (ике яҡлы симметрик өлөштәргә). Кеше һәм хайуандар анатомияһында ҡулланыла.

Икенсе исеме — урталыҡ киҫелеш, медиан яҫылыҡ, киҫелеш.

**Парасагитталь яҫылыҡ** — сагиталь яҫылыҡтың уң йәки һул яғынан уға параллель итеп эшләнгән киҫелеш.

## См. шулай уҡ

* Анатомия терминологияһында.пространство (арауыҡ) мөнәсәбәте
* Фронталь яҫылыҡ
* Арҡыры яҫылыҡ
Төньяҡ проспект (Ереван)

**Төньяҡ проспект** (әрм. Հյուսիսային պողոտա, ингл. Northern avenue) — Ереванғы йәйәүлеләр урамы, ул Азатлыҡ майҙанын Республика майҙаны менән тоташтыра. Проспектта элиталы торлаҡ йорттар, офистар, кибеттәр, ресторандар урынлашҡан . Оҙонлоғо 1,5 километрҙан ашыу.

## Тарихы
**Төньяҡ проспектты **төҙөү планын тәүҙә архитектор Александр Таманян 1900-сө йылдарҙа уҡ эшләй башлай. Совет власы урынлаштырылғандан һуң был проект кире ҡағыла, һәм уны үткән быуат аҙағында ғына хәтергә төшөрәләр. Тәүге һыҙмалар буйынса проспект туранан-тура Республика майҙанына барып тоташырға тейеш була, ләкин һуңыраҡ төҙөлгән Әрмәнстан Милли галереяһы бинаһы быға ҡамасаулай. Хәҙер проспект, майҙанға уҡ барып етмәйенсә, Абовян урамына тоташа, был урам үҙ сиратында Республика майҙанына барып сыға.

Төньяҡ проспекттағы төҙөлөш эштәре Ереванда 2001 йылдың көҙөндә башлана. Дөйөм алғанда Төҙөлөш биләмәһе 320 мең квадрат метр майҙанды алып тора, биналар аҫтына 2 мең машина ҡуйырлыҡ автотуҡталыш та урынлаштырыла.

### Төҙөү
Хәҙерге Төньяҡ проспект урынында бер нисә йыл элек хөкүмәт тарафынан һатып алынған шәхси йорттар ултырған була. Ҡалған сығымдарҙы, йәғни проспектты төҙөүҙе, шәхси инвесторҙар үҙ өҫтәренә ала. Ҡала мэрының әйтеүенсә, элиталы проекспект төҙөлөшөнә 101 млрд драм ($310 млн) аҡса тотонола. Проспект төҙөлөшөн «Нор Айленд», «Бизнес Центр», «Прогресс Армения», «Локал Девелоперс», «Гарни Групп», Мәскәү инвестиция төҙөлөш компанияһы, «Хас Профит», «Согласие. Армения» компаниялары финанслай. Шуны ла әйтеп үтеү урынлы булыр: баш ҡаланың үҙәк районында йәшәүселәр, фатирҙарынан үҙ теләктәре менән күсенергә теләмәй, Төньяҡ проспект төҙөлөшөн туҡтатыуҙы талап итеп, күп һанда акциялар үткәрә. Уларҙың күптәре яңы торлаҡ алыу өсөн бүленгән аҡсаның аҙ булыуына ла риза булмай. Мәҫәлән, Ереван үҙәгендә йәшәүсегә 55,7 кв. метрлы торлағы өсөн Әрмәнстан хөкүмәте 33 мең доллар тәҡдим итә, был, әлбиттә, хәҙерге хаҡтарға бөтөнләй тап килмәй, сөнки бындағы торлаҡтың бер кв. метры ғына ла 800 доллар тора. Күп кенә эксперттар проекттың 200 % табыш килтереүен билдәләй.

### Асыу
Төньяҡ проспект өс өлөшкә бүленгән. Беренсе өлөшө 2006 йылдың 29 майында, икенсе һәм өсөнсө өлөштәре 2007 йылдың 16 ноябрендә асыла.
File:Northern Avenue (Yerevan) 1.jpg|Төньяҡ проспект. А.А. Спендиаров исемендәге Опера һәм балет театры яғына күренеш
File:Northern Avenue (Yerevan) 2.jpg|Төньяҡ проспекттың үҙәк өлөшө
Northern-yerevan.jpg|Туманян урамынан күренеш


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ереван
* Республика майҙаны (Ереван)
* Таманян Александр Оганесович

## Иҫкәрмәләр
Собханғол Килтәков

**Собханғол Килтәков** (1720 йыл, Сүрәкәй (Нуғай) ауылы — 4 февраль (17 февраль), 1774 йыл, Көңгөр) — Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ҡатнашыусыһы, 1774 йылдан баш күтәреүселәр полковнигы. Башҡорт.

## Тормош һәм яу юлы
1720 йылда Сүрәкәй (Нуғай) ауылында тыуған. 1765 йылдан Рәсәй империяһы Себер юлы Түбәләҫ улусы старшинаһы.

1773 йылда уның командаһында 91  һаналған.
1773 йылдың декабрь уртаһында үҙенең улусынан саҡырылған 25 башҡорттан торған командаһы менән атаман И. С. Кузнецов отрядына ҡушылған.
Ғәскәре менән 22 декабрҙә Һатҡы заводына, 24 декабрҙә — Златоуст заводына килә; Златоуст, Оло Ҡытау (Катав-Ивановск), Һатҡы заводтарында урындағы үҙидаралыҡ органдарын ойоштороуҙа ҡатнашҡан. Бердский баш күтәреү үҙәгенә пушка, ҡорал, һуғыш кәрәк-яраҡтары, аҡса оҙатҡан.

1774 йылдың ғинуар башында 50 яугиры менән Салауат отряды сафтарында Красноуфимскиҙы, 23-24 ғинуарҙа Көңгөрҙө алыуҙа ҡатнашҡан. Салауат Юлаев киткәндән һуң Сура Рәсүлев менән берлектә башҡорт-татар отрядына етәкселек иткән. Ғинуар һуңында, Cура Рәсүлев етәкселегендә башҡорт атлылары сигенгән саҡта, баш күтәреүселәр етәкселәре араһындағы конфликт арҡаһында, атаман М. Е. Мальцев ҡушыуы буйынса, атаман И. Н. Зарубиндың секретары И. И. Суконников уны ҡулға алған.

1774 йылдың 4 февралендә Пермь провинциаль канцелярияһында Собханғол Килтәковтан һорау алғандар. Язаларға дусар ителә һәм генерал-аншеф А. И. Бибиков ҡушыуы буйынса Көңгөрҙә аҫып үлтерелә.

Собханғол Килтәковтың һәләк булғанын ишетеп белгән Салауат Юлаев, 1775 йылдың 25 феврвалендә Йәшерен экспедицияның Мәскәү бүлексәһендә һәм 5 майында Өфө провинциаль канцелярияһында унан һорау алғанда, үҙ хәлен бер аҙ еңеләйтеү маҡсатынандыр, моғайын,
1774 йылдағы Красноуфимск ваҡиғаларына мине Собханғол Килтәков ылыҡтырҙы, тип яуаплылыҡты ситләштерергә тырышып ҡараған. Килтәковҡа полковник дәрәжәһен дә Себер юлында отряд туплаған И. Н. Грязнов бирҙе, тип белдергән Салауат Юлаев…".

## Ғаиләһе
Крәҫтиәндәр һуғышы батыры Собханғол Килтәковтың ике ҡатынынан тыуған улдары — Арыҫлан(1743), Байғазы(1754), Күсәрбай(1768), Һөйәрғол (1774).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мөрсәлим
* Яңы Сүрәкәй
* Ҡыуаҡан
* Түбәләҫ

## Сығанаҡтар
* РГАДА, Ф.6, оп.1, д.627, ч.10, л.404, 405; ЦГИА РБ. Ф.1, оп.1, д.3376, л.47

## Әҙәбиәт
* Гвоздикова И. М. Салават Юлаев: Исследование документальных источников. Уфа, 2004.
* Салават Юлаев. Энциклопедия. Уфа, Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2004, стр. 345.

## Һылтанмалар
*  522 б.
* Субханкул Килтяков

## Иҫкәрмәләр
Вәхитов Риф Хәйрулла улы

**Вәхитов Риф Хәйрулла улы ** (4 сентябрь 1940 йыл — 14 сентябрь 2021 йыл) —  комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1982—1990 йылдарҙа КПСС-тың Салауат район комитетының беренсе секретары, 1995—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариаты етәксеһе. Башҡорт АССР-ының ХII саҡырылыш Юғары Советы депутаты. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Салауат районының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Риф Хәйрулла улы Вәхитов 1940 йылдың 4 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ (хәҙерге Салауат районы) Арҡауыл ауылында колхоз төҙөүҙә актив ҡатнашҡан Хәйрулла менән Мәнзүмә Вәхитовтарҙың ғаиләһендә тыуған. Хәйрулла Вәхитов «Игенсе» колхозының тәүге рәйесе була.

Арҡауыл урта мәктәбен тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын 1958 йылдың сентябрендә «Йүрүҙән» колхозының Арҡауыл МТС-ы (һуңынан Малаяҙ РТС-ы) токары булып башлай.

Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, 1962 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетына уҡырға инә. Юғары һөнәри белем алған йәш белгес тыуған ауылына ҡайтып, «Һарғамыш» совхозында агроном булып эшләй башлай. Шулай уҡ совхоз партия комитетының  кабинеты менән етәкселек итә.

1967—1974 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Салауат район комитетының беренсе секретары.

1974—1976 йылдарҙа — Свердловск юғары партия мәктәбе тыңлаусыһы. КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының ойоштороу-партия эштәре бүлегендә инструктор. 
1979 йылдан — хеҙмәтсәндәр депутаттарының Салауат районы Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1982 йылдан — КПСС-тың Салауат район комитетының беренсе секретары. Башҡор АССР-ы 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

1995 йылдың апреленән — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының ойоштороу бүлеге мөдире була, һәм шул уҡ йылдың май айынан 2000 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатын етәкләй.

Хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан, тыуған республика һәм тыуған районы тормошонда әүҙем ҡатнашыусы булып ҡала. Оҙаҡ йылдар етәксе вазифаларҙы биләһә лә, халыҡ күңелен ябайлығы менән яулаған. Республика етәкселәре, РФ субъекттарындағы коллегалары, депутаттар араһында ҙур абруй менән файҙалана. «Салауаттар» яҡташтар төбәк берекмәһенең әүҙем ағзаһы.

Оҙаҡ ауырыуҙан һуң 2021 йылдың 14 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Руководитель Секретариата Государственного Собрания РБ
* :ru:Список депутатов Верховного Совета БАССР 12-го созыва
* http://www.agidel.ru/?param1=19947&tab=7
Кута (боронғо ҡала)

**Кута**, **Кува** () —  Бабилиялағы ҡала,  Библияның 4-се Батшалар китабында  ()  Исраилдың ун ҡәбиләһе урынлашҡан ҡала тип телгә алына, улар бында урындағы Нергал илаһына табынған.

Ҡаланың харабаларын Ормуз  Рассам Бабилдан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай биш сәғәтлек юлда, Телль-Ибраһим ҡалҡыулығында, таба;  Нергалдың һәм уның  ҡатынының ғибәҙәтханаһы урыны ла беленә. Ассирий  гимндарында Нергал Кута хакимы тип телгә алына.

Кута Ассирия батшаһы Саргон  II тарафынан баҫып алынғас, унда йәшәгән халыҡтың күбеһе Самарияға күсерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Под проклятием горы Гаризим

## Әҙәбиәт

*
Кар-Тукульти-Нинурта

**Кар-Тукульти-Нинурта** (хәҙерге атамаһы — Тулул-эль-Акар, Ираҡтың Сәләх-әд-Дин провинцияһында урынлашҡан) — боронғо Ассириялағы ҡала, Ашшур илаһҡа табыныу тәғәйенләнешендәге яңы үҙәк, бәлки, беҙҙең эраға тиклем 1243—1207 йылдарҙа  ассирий батшаһы Тукульти-Нинурта  I  Ашшурҙан төньяҡтараҡ нигеҙләгән яңы баш ҡала булғандыр. Ҡаланың атамаһы «Тукульти-Нинурта порты» тигәнде аңлата.

## Тарихы
Кар-Тукульти-Нинурта   Ассирия империяһының иҫке баш ҡалаһы Ашшурҙан төньяҡҡа ҡарай өс километр самаһы алыҫлыҡта төҙөлгән булған. Кар-Тукульти-Нинурта Тигр йылғаһының һул ярында ултырған. Диуар менән уратылған ҡала биләмәһе 800 х 800 метр үлсәмле булған. Ҡала уртаһынан уны көнбайыш һәм көнсығыш өлөштәргә бүлгән диуар үткән. Ҡаҙыныуҙар барышында көнбайыш өлөштә, йылға буйында, төп ассирий илаһы  Ашшурға бағышланған ғибәҙәтхана табыла.  Ғибәҙәтхана комплексы  53 х 90 метр үлсәмле була. Комплекстың көнбайыш өлөшөндә зиккурат урынлашҡан. Зиккуратта табылған текстарҙа ғибәҙәтхананың  Ашшур ғибәҙәтханаһы булыуы тураһында әйтелә, шулай уҡ  ҡаланың ҡайҙа урынлашҡаны тураһында мәғлүмәт бирелә.  Башҡа текстарҙан билдәле булыуынса,  илаһтың һыны Ашшурҙан ошо ғибәҙәтханаға күсерелгән булған. 

Ғибәҙәтхананың төньяғында 18 метр бейеклегендәге ҡалҡыу нигеҙ өҫтөндә батша һарайы була.  Һарайҙың да, ҡалҡыулыҡтың да харабалары һаҡланмаған, шулай ҙа һүрәт менән биҙәлгән  стена киҫәктәре табылған.  

Батша Тукульти-Нинурта I  вафат булғас, ҡала ташландыҡҡа әйләнә, ә Ашшур илаһының һыны иҫке баш ҡалаға ҡайтарыла.  

## Әҙәбиәт

* Tilman Eickhoff: *Kār Tukulti Ninurta: Eine mittelassyrische Kult- und Residenzstadt*. Deutsche Orientgesellschaft Berlin: Mann, 1985. ISBN 3-7861-1384-X
* Liane Jakob-Rost, Inschriften auf kleineren Tongefäßen aus Assur und Kar-Tukulti-Ninurta, Forschungen und Berichte, Bd. 31, pp. 55-65, 1991

## Һылтанмалар

* Deutsche Orient-Gesellschaft site web page (german)
* Stone statue of a monkey from Kar-Tukulti-Ninurta — British Museum

## Иҫкәрмәләр