Гдов кремле

**Гдов кремле** — XIV быуаттан билдәле

## Кремль төҙлөшө
Ҡәлғәһе менән ҙур булмаған Гдов ҡалаһы Гдовка йылғаһы яры буйындағы ҡалҡыулыҡта урынлашҡан һәм башта ағас-тупраҡ нығытмаларға эйә булған (тәүге тапҡыр 1322 йылда Псков беренсе йылъяҙмаһында телгә алына) .
*«В лето 6831. Приеха князь великий Георгий с Низу во Псков, и прияша его псковичи с честию от всего сердца. Toe же осени избиша немцы пскович на миру, и гостей во озере, и ловцов на Норове реце; а берег весь и городок Гдову, Череместь взяша; и послаша псковичи к Давыду князю в Литву, и Давыд князь приеха на сыропустной недели в четверток, а князь Георгий еще бяше в Пскове; и еха князь со псковичи за Нерову и плени землю немецкую до Колываня; а князь великий Георгий поеха изо Пскова в Новгород.»** 
[[1431 йыл]]да ҡәлғәнең иң насар яғын һаҡлаусы көньяҡ-көнсығыш таш стенаһы төҙөлә. Был турала Псков йылъяҙмалары хәбәр итә. 
**«В лето 6939. […] Того же лета на весноу князь псковскыи Александр Ростовскыи, и посадник Яким Павлович, и Феодосии Феофилович, и Стефан наяша 300 человек и заложиша город на береге на реке на Гдове, на 5 недели по велике дни; а на гдовскых земцах, в кого тамо отчина, взяша 300 рублеи в камену стену.»*

1434 йылда таш стеналары нығытыла«И по том, в лето 6942, […] А того лета псковичи новыи городы оукрепише стену, и привали к стене привалише одному на береге ва Гдове, […]»*
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">*«В лето 6939. […] Того же лета на весноу наяше псковичи 300 моуж, а заложиша город нов на Вдове, на береге, камену стеноу, князь Дмитреи Олександрович, Яким посадник и вси посадники псковскии; а земци березкии дахоут тогды триста роублев Пскову в каменоу стену; а единого лета доспеше с пристоупа, а по иным сторонам и деревяноу стену, а кончаша месяца ноября в 1 день.»''Ваҡыт үтеү менән ҡалған ағас нығытмалары  таш менән алмаштырыла. Диуарҙар ҡалын һәм  (3,5-5 м) һәм бейек була (7,5-8 м).

Борон кремлдә  алты хәрби башня һәм өс юл ҡапҡаһы була. Нығытманың  ике яғынан Гдовка йылғаһы, өсөнсө яҡтан Старица шишмәһе аҡҡан. Дүртенсе яғы алдында, көньяҡ-көнсығыш яғынан 14 м киңлектә һәм 3,5 м  тәрәнлектә йырын төҙөлә. 

XV быуат уртаһында Гдов кремленең Псков һәм Кушел ҡапҡалары янында 30 һәм 22 метр оҙонлоғонда фортификация нығытмалары төҙөлә, улар ҡапҡаларға барыуҙы ҡатмарлаштыра: ҡәлғәгә инер алдынан элек,  текә боролоштар яһап, ике ҡапҡаны һәм өҫтән атыла торған коридор уҙарға тура килә.

1520—1530 йылдарҙа  кремлдә  таштан ҙур  Дмитрий Солунский соборы төҙөлә

## 1584—1585 йылдарҙа Гдов кремле исемлеге
1584—1585 йылдарға   «Книге псковского пригорода Гдова письма и меры Ивана Васильевича Дровнина с товарыщи» китабында кремль ҡоролмаларының ентекле тасуирламаһы ҡарай

## Кремлдең артабанғы яҙмышы

Гдов  кремле Русь һәм Ливонияны айырып торған Чуд күле яры буйында  мөһим урын биләй.  Псковҡа ҡарай мөһим ҡоро юлда тороп, Гдов уны төньяҡтан ҡаплай. Үҙенең булған осоронда Гдов  кремле  бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар була (мәҫәлән, 1323, 1480, 1613 йылдарҙа).  1614 йылдан алып 1621 йылға тиклем ҡалала шведтар  хакимлыҡ итә.

Кремль айырыуса XVII быуатта көслө емерелеүгә  дусар була: был мәлгә таш һалыуҙарында емереклектәр,  шартлатыуҙар эҙҙәре һәм археологтар тапҡан снарядтар һәм  9 см диаметрлы һәм 7,6 кг бер таш йәҙрә инә. 1686 йылда  кремль көслө янғындан зыян күрә. 

1706 йылда  Гдовҡа  батша Петр I килә. Ул диурҙарын таҡы ла  нығытыу өсөн тупраҡ  һибергә  бойороҡ бирә.  Хәҙер был таш башнялар  урынында XIX быуатта  ҡала паркын төҙөгәндәге тупраҡ  убалар  һаҡланған.  XVIII быуатта   ҡәлғә стеналарының бер өлөшө  һүтеп алына.  1781 йылда  Екатерина II әмере менән ҡәлғәне емереү  ваҡытлыса туҡтатыла

1944 йылдың февралендә  Гдов кремле тулыһынса тиерлек емерелә.  Дмитриев соборы шартлатыла, ләкин ҡәлғә диуарҙары һаҡланып ҡала. Собор  1990—1991 йылдарҙа тергеҙелә

## Һаҡланып ҡалған ҡоролмалары

* Диуарҙары фрагменты: әлеге көндә өс ҡәлғә диуары  (Көньяҡ-Көнбайыш, Көньяҡ-Көнсығыш һәм Төньяҡ-Көнсығыш) һәм емерелгән башнялар һәм 4-6 метр бейеклегендә ҡапҡалар урынында тупраҡ убалар һаҡланып ҡалған
* Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында емерелгән Дмитрий Солунский соборы  (1520—1530) фундаментында төҙөлгән Державная Божия Матерь иконаһы хөрмәтенә собор.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Гдов
* Кремль

## Һылтанмалар

* Описание кремля в «Книге псковского пригорода Гдова писма и меры Ивана Васильевича Дровнина с товарыщи» (Сборник Московского архива Министерства юстиции. Т. 6. М., 1914. С. 307—312).
* Гдовская крепость 

## Әҙәбиәт

* И. О. Сурмина; Самые знаменитые крепости России. М.: Вече, 2002.