open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Янардағ (тау)

**Янардағ** (, янар тау) — тәбиғи мәңгелек ут, Әзербайжандағы бер уба итәгенән боронғо замандарҙан алып янып тора.

Ун метр тирәһендәге оҙонлоҡтағы һыҙаттан бер метр тирәһенә күтәрелеп ялҡын сығып тора. Янардағ — Баҡы ҡалаһынан йыраҡ түгел, 25 км самаһы алыҫлыҡта Каспий диңгеҙе менән Апшерон ярымутрауы (әз. *Абшерон*) йүнәлешендәге эзбизташлы уба. Бөгөн донъяла газдың тәбиғи рәүештә сығып янып торған һирәк урындарҙың береһе, уларҙың күбеһе Әзербайжанда. Янардағтың мәңгелек уты Апшерон ярымутарауы ере аҫтындағы газ ятҡылығынан сығып яна. Ул боронғо замандарҙа уҡ яна башлаған. Был хаҡта Марко Поло һәм Александр Дюма мәғлүмәт ҡалдырған.
Ҡараңғы ваҡытта ул алыҫтан балҡып күренеп тора. Ямғыр, ҡар яуғанда ла, көслө елдән дә һүнмәй. Бында Ирандан һәм Һиндостандан утҡа табыныусылар (зороастризм) килеүсән.

Янардағтан алыҫ түгел утҡа табыныусыларҙың боронғо ҡәлғәһе лә бар. Унда ла тәбиғи рәүештә ут сығып тора, утты бик матурлап таштар һалып эшләгәндәр.

Башҡортостанда ла янар тау — Янғантау бар. Уның боронғонан ҡайнарлығы кәмей бара тиҙәр. Шифалы быуы кешеләргә дауа бирә, шуға күрә унда шифахана төҙөлгән.

## Шулай уҡ ҡара
* Янар тау — Австралиялағы тау.
* Янар тауҙар — Рәсәйҙә Амур өлкәһендә төтәп торған ташкүмер тауҙары.
* Химера (тау) — Төркиәләге янар тау, тәбиғи ер аҫты газы факелдары.
* Янғантау () — Рәсәй, Башҡортостандағы тау.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный веб-сайт Янардаг — Министерство культуры и туризма Азербайджана
Уғыҙ телдәре

**Уғыҙ телдәре** йәки **көньяҡ-көнбайыш төрки телдәр** — төрки телдәрҙең алты тармағының береһе. Башлыса Көнбайыш Азияла һәм Үҙәк Азияла, шулай уҡ Көнсығыш Европала таралған.

## Килеп сығышы
Хәҙерге уғыҙ телдәре Алтай тел ғаиләһенә ҡараған төрки телдәрҙең иҫке уғыҙ теленән килеп сыҡҡан.

## Ҡоролошо
Ираника энциклопедияһына ярашлы, уғыҙ телдәренә төрөк, әзербайжан, Хөрәсән төркиһе, төркмән һәм афшар теле инә.

Уғыҙ телдәре, Британника энциклопедияһына ярашлы, өс төркөмгә бүлеп ҡарала: көнбайыш, көнсығыш һәм көньяҡ төркөмдәр. Көнбайыш төркөмгә төрөк теле (был телдә Төркиәлә, Төньяҡ Кипрҙа, Балҡанда һ.б. урындарҙа һөйләшәләр), әзербайжан (Әзербайжанда, Иранда һ.б. ерҙәрҙә һөйләшәләр) һәм ғағауз]] (Молдавияла, Болгарияла, Одесса өлкәһендә, Украинала һ.б. ерҙә һөйләшәләр) инә. Көнсығыш төркөмгә төркмән теле (Төркмәнстанда һәм күрше илдәрҙә һөйләшәләр) һәм хөрәсән төркиһе (төньяҡ-көнсығыш Иран) инә. Көньяҡ төркөмгә афшар теле һәм уға оҡшаш диалекттар инә (Иранда һәм Афғанстанда һөйләшәләр).

## Эске синыфлаштырыу
Уғыҙ телдәре төркөмөнә ингән телдәрҙең эске синыфтарын эшләү ауыр. Салар телен башҡа уғыҙ телдәре менән ҡаршы ҡуйып тикшерергә була, башҡа уғыҙ телдәренә иң яҡыны — төркмән теленең салыр һөйләше. Былар ҡасандыр бер типлы булған. Ҡалған уғыҙ телдәре, ғәмәлдә диалект континуумы барлыҡҡа килтерә, төркмән теленән әзеригә, әзеринән төрөк теленә күсә барған һөйләштәр бар. Ғағауз теле ғәҙәттә бәжнәк (печенег) теленең заманса рәүеше, ә төрөк теленә иң яҡыны әзербайжан теле тип һанала килде. Һуңғы өйрәнеүҙәр һөҙөмтәһендә төрөк һәм ғағауз телдәре XVII быуат башында, ә әзербайжан диалект зонаһы башлыса XVI быуатта айырылған тигән фараз барлыҡҡа килде (әммә XIII быуатта айырыла башлай).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Н. А. Баскаков. Тюркские языки. М., 1962 (переизд., М., 2006);
* Тенишев Эдхям Рахимович (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002;
* Языки мира. Тюркские языки. М., 1997, Бишкек, 1997.
Бәйеттәр (ауыҙ-тел ижады)

**Бәйеттәр** () — әзербайжан халҡының лирик шиғыр формаһындағы ауыҙ-тел ижадының бер төрө. Дүрт юллыҡ шиғыр юлынан тора. Әзербайжанда барлыҡ шиғри фиғылдағы ауыҙ тел ижады өлгөләре араһында иң киң таралғаны — бәйеттәр.

## Этимология
«Бәйет» — бик боронғо һүҙ. Бөгөнгө көндә әһәмиәте юғалған. Был төшөнсәнең бер нисә аңлатмаһы бар. Уның тәүге мәғәнәһе — «иҫке», «боронғо» тигәнде аңлата тип һанайҙар. Ысынлап та, бәйет төрки халыҡтарҙа шиғри жанрҙың иң тәүге формаларының береһе булып тора. Был жанр килеп сығышы буйынса уғыҙҙарҙың бәйет исемле ҡәбиләһенә бәйле тигән фараз бар.

## Темалар
Әлегә һаҡланып ҡалған, яҙып алынған, баҫылған бәйеттәрҙең эстәлегенә, теленә ҡарағанда, бик борон ижад ителгән өлгөләре беҙҙең көндәргә килеп етмәгән.

Һаҡланғандары араһында иң боронғолары хеҙмәт тураһындағылар.

Ҡайһы бер бәйеттәрҙә әзербайжан халҡы тарихының ауаздары сағылыш таба.

Мәҫәлән, 1584 йылда кырым татарҙары Мөхәммәт-гәрәй хан етәкселегендә Әзербайжанға баҫып итәләр. Карабах өлкәһен талап, бик күп халҡын, бигерәк тә, йәш ҡыҙ һәм егеттәрҙе ҡоллоҡҡа алып китәләр. Ҡырым баҙарҙарында һаталар. Унан һуңғы дәүерҙәрҙә улар тарафынан башҡа бәреп инеүҙәр булмай.

Профессор Гамид Араслы фаразлауынса, ҡайһы бер бәйеттәр шул баҫҡын осороныҡы булырға тейеш:Күп быуаттар эсендә тел бик ныҡ үҙгәргән. Бәйеттең был варианттарында архаизм элементтары булмаһа ла, һис шикһеҙ, эстәлеге билдәле бер тарихи ваҡиғаларҙа барып тоташа .

Бәйеттәрҙең иң күбеһе лирик формала ижад ителә. Мөхәббәт, һөйөү кеүек темаға арнала.

Шулай уҡ ғаилә һәм халыҡ, хеҙмәт һәм ял, тыуған ил һәм сит ил,һуғыш һәм тыныслыҡ, тоғролоҡ һәм хыянат, тыуым һәм үлем кеүек тормош күренештәренә ҡарата ла бәйеттәр бик ныҡ таралған.

Шулай итеп, тематика буйынса тарихи бәйеттәр, сәйәси бәйеттәр, шаян бәйеттәр, йола бәйеттәре, лирик бәйеттәр, һөйөү, ғаилә, бала көтөүгә бәйле бәйеттәрҙе айырырға була.

## Формаһы
Әзербайжан халҡының бөтә ауыҙ-тел ижады төрҙәре кеүекк, бәйеттәре лә шиғри-музыкаль формала ижад ителә. Һәм тәү сиратта йырлау өсөн тәғәйенләнә.

Шулай уҡ бәйетте шиғыр итеп уҡырға ла мөмкин. Һәр бәйет тулыһынса шиғыр сифаттарына эйә: билдәле ритм һәм рифма менән билдәле бер ҙурлыҡта була.

Әзербайжан бәйеттәре ете ижекле дүрт юлдан тора. Өсөнсө юлы — ирекле. Ҡалған юлдар үҙ-ара рифмалаша. Бәйеттең төп фекере һуңғы ике юлында бәйән ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Евсеев Виссарион Васильевич

**Евсеев Виссарион Васильевич** (6 июнь 1852 йыл — 1921 йыл, Ҡарғын станицаһы) — Шолохов ғаиләһе 1909 йылдан 1915 йылға саҡлы йәшәгән Ҡарғын утары сиркәүе руханийы. Шолоховтар шулай уҡ унда 1919 йылдан 1922 йылға, 1924 йылдан 1926 йылға саҡлы йәшәй.  М. А. Шолоховтың «Тымыҡ Дон» романы персонажының прототибы.

## Биографияһы
Виссарион Васильевич Евсеев — Вёшенская станицаһының Изге Троицкий сиркәүе протоиерейы улы. 1875 йылда Дон дини семинарияһын тамамлап, 1986 йылда  Павловка епархияһының Дмитриевский сиркәүе руханийы итеп тәғәйенләнә. 1877 йылда үтенесе буйынса Ҡарғын утарындағы Покровский сиркәүенә  күсерелә. 1889 йылдан алып, артабан 1912-1914 йылдарҙа, М. А. Шолохов та уҡыған сиркәү-мәхәллә мәктәбендә һәм Ҡарғын ир балалар  училищеһында Закон Божий уҡыта. Мәктәптәрҙә Закон Божий уҡытҡаны  һәм пастырь хеҙмәтендә тырышлығы  өсөн Виссарион Васильевич  итеп күтәрелә, урындағы благочиние Советы ағзалығына кандидат итеп һайлана. Виссарион Васильевич Евсеевтың наградалары:   (1892), скуфья (1908), император Александр III батшалыҡ итеү иҫтәлегенә көмөш миҙал.

Г. Я Сивоволов «Тымыҡ Дон»: прототиптар тураһында китабында Евсеев В. В. хаҡында былай тип яҙа:

Был фактты үҙенең иҫтәлектәрендә Шолохов Мария Петровна Шолохова ла раҫлай:
 

«Тымыҡ Дон» романында Михаил Александрович Шолохов отец Виссарионды үҙ исеме аҫтында һүрәтләгән:

## Сығанаҡтар
* Шолоховская энциклопедия/ Колл. авторов; глав. ред. Ю. А. Дворяшин; вступ. ст. М. М. Шолохов. — М.: Издательский дом «СИНЕРГИЯ», 2013. — 1216 с.: ил. ISBN 978-5-94238-022-9

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Дон ғәскәре өлкәһе руханиҙары
Тәзәпир мәсете

** Тәзәпир мәсете** () — Баҡылағы мәсет.

## Тарихы

Мәсет төҙөлөшө 1905 йылда башланған, уны хәйриә менән шөғөлләнгән Нәбәт-ханум Ашурбәкова ярҙамында архитектор Зивәр бәк Әхмәдбәков төҙөгән. Меценат вафат булғандан һуң төҙөлөш туҡтап ҡала. Әммә бер аҙҙан уның улы аҡсаһына эш дауам итә һәм 1914 йылда төҙөлөш тамамлана.

Өс кенә йыл эшләп ҡалған мәсет Октябрь революцияһы арҡаһында 1917 йылда ябыла. Төрлө йылдарҙа мәсетте кинотеатр һәм амбар итеп файҙаланалар, һәм 1943 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем мәсет булараҡ эшләп килә. Мәсет ахуны булып Шәйх-үл-ислам Һәжи Аллаһшөкөрр Паша-задә хеҙмәт итә. Мәсет биләмәһендә Кавказ мосолмандары назараты урынлашҡан.

## Архитектураһы
Мәсет интерьеры 1400 м² майҙанды биләй, Әзербайжан рәсем сәнғәте һәм һирәк осрай торған шәреҡ шамаилдары шәкелендә биҙәлгән. Миһрабы һәм көмбәҙе мәрмәрҙән эшләнгән. Ир-ат залында 52 люстра, ҡатын-ҡыҙ яғында — 5. Ҡатын-ҡыҙ намаҙ бүлмәһе фисташка ағасынан эшләнгән, тимер баҫҡыстар тимер-бетондан эшләнгәненә алмаштырылған, уларға ағас баҫҡыстар беркетелгән. Намаҙға килеүселәр өсөн кейенер-сисенер урын бар.

Мәсеттең биғәктәре, манараның өҫкө өлөшө һәм яҙмалар алтындан эшләнгән. 6 тапҡыр «Лә Илаһа Илләлаһ» тип яҙылған көмбәҙ — Ҡыҙылғая ташынан. Көмбәҙ метр ярым бейеклектә. Тәҙрәләр һәм ишектәр ҡыҙыл ағастан яһалған. Мәсет иҙәне 30 см-ға түбәнәйтелеп, унда йылытҡыс һалып ҡалдырылған. Иҙәненә әзербайжан келәме «намаҙлыҡ» итеп һалынған, ул 72 кешелек.

## Галерея

Файл:Stamp of Azerbaijan 488.jpg| Мәсеттең 1905 йылғы күренеше Әзербайжан маркаһында


## Һылтанмалар
* Taza Pir Mosque
* Мечеть Тезепир
* Вековая мечеть
Аршын мал алған (фильм,1945)

**«Аршын мал алған»** — әзербайжан музыкаль комедияһы, фильм Ғөзәйер Һажибәковтың «Аршын мал алған» опереттаһы буйынса төшөрөлгән. Фильм 86 телгә тәржемә ителгән.

## Йөкмәткеһе
Көнсығышта егет кеше кәләш итеп алырға теләгән ҡыҙҙың йөҙөн туйға тиклем күрә алмай, шуға күрә бай егет Әскәр, дуҫы Сөләймәндең кәңәшен тотоп, урамда туҡыма һатып йөрөүсе — «аршын малсы» булып кейенә. Был һатыусылар ҡатын-ҡыҙ булған өйҙәргә инеп, әйберҙәрен тәҡдим иткән, ә туҡымалар ҡараған саҡта ҡатын-ҡыҙ уларҙан йөҙөн йәшермәгән. Аршын малсы булып алған Әскәр хәҙер теләгән өйгә инеп, үҙенә кәләш һайлай ала. Фильмды ҡарауы күңелле — унда бик күп йыр — көлкө, мәрәкәләшеү, иң мөһиме — мажара барыһы өсөн дә һәйбәт тамамлана.

## Ролдәрҙә
* Рәшид Бәһбутов — *Әскәр*, йырсы.
* Ләйлә Бәдирбейли (Джаванширова) — Солтанбәк ҡыҙы *Гәлчәһрә* ролен башҡара, Мария Титаренко йырлай
* Исмаил Әфәндиев — *Сөләймән*
* Рәхилә Мәликова (Мостафаева) — *Асия*, Солтанбәктең ҡәрендәше
* Алекпер Гусейн-заде — *Солтанбәк* (вокал — әлегә билдәһеҙ)
* Минаввәр Ҡалантарлы — *Джахан*, Әскәрҙең апаһы, йырлай
* Лотфали Абдуллаев — *Вәли*, Әскәрҙең хеҙмәтсеһе (Рәшид Бәйбутов йырлай; фильмдың аҙағында актёр Л. Абдуллаев әзербайжан телендә үҙе йырлай)
* Фатима Мәһрәлиева — *Телли*, Солтанбәктең хеҙмәтсеһе (Антонина Клещёва йырлай)
* Мирза Аға Алиев — *Мәшәди Ибәд*

## Фильмды төшөргән төркөм

### Либретто яҙыусы
* сценарий авторы: Сабит Рахман

### Режиссёрҙар
* ҡуйыусы режиссёрҙар: Рза Тәхмәсиб; Николай Лещенко
* 2-се режиссёр: Исмаил Әфәндиев (актёр)

### Операторҙар
* ҡуйыусы операторҙар: Али-Саттар Атакишиев; Мөхтәр Дадашев

### Музыка бүлеге
* композиторы: Үзәйер Һәжибәков
* дирижёры: Ниязи
* йырҙарҙы эшкәртеүсе һәм урыҫ теленә тәржемәсеһе: Татьяна Стрешнева

## Фильм менән бәйле ваҡиғалар
* Фильм Мао Цзэдунға бик ныҡ оҡшай, ул хатта Ҡытайҙа «Япма аҫтында ғишыҡ» («Любовь под одеялом») тигән фильмдың яңы вариантын төшөрөргә ҡуша (ҡытайҙар япма, одеяло тип чадраны атай).
* Фильм донъяның 136 илендә күрһәтелә. СССР-ҙа кинотеатрҙарҙа ай ярым эсендә 16 миллион кеше ҡараған. Рәшид Бәйбутов ҡатнашлығындығы 1945 йылда төшөрөлгән «Аршын мал алған» фильмы бик күп аҡса килтергәнен иҫләп, 1965 йылда СССР-ҙағы «Союзэкспорткино» дәүләт ойошмаһы Баҡы киностудияһына яңы төҫлө фильмға заказ бирә. Шулай итеп, режиссёр Тофиҡ Таһизаде тағы бер тапҡыр «Аршын мал алған» (фильм, 1965) — Үзәйер-бәк Һәжибәковтың әҫәрен экрандарға сығара. Ике телдә — әзербайжан телендә һәм урыҫ телендә сыҡҡан был яңы фильмды тамашасылар тәүгеһе һымаҡ яратып ҡарамай, ләкин икенсе фильм техник яҡтан камилыраҡ була.
* 2013 йылда билдәләнгән опереттаның йөҙ йыллығына AtaHolding компаниялар төркөмө Peachline агентлығы менән берлектә фильмды реставрациялай һәм буяй. Шулай итеп, төҫлө фильм барлыҡҡа килә. Реставрация һәм буяу Голливуд белгестәре тарафынан эшләнә, тик әзербайжан версияһы ғына реставрациялана. Фильмдың русса версияһы һаман да төҫһөҙ килеш ҡала.

## Тағы ла ҡарағыҙ
* Аршин мал алан (фильм, 1937)
* Аршин Мал-Алан (фильм, 1965)

## Иҫкәрмәләр

## Иҫкәрмәләр
* 
* Рассказ о фильме на сайте telespektakli.ru 
* «Аршин мал алан». Либретто Узеира Гаджибекова
Һунарҙағы фажиғә (фильм, 1968)

**Һунарҙағы фажиғә** () ― 1968 йылғы немец телефильмы. Режиссёры ― Герхард Клингенберг, сценарист ― Лев Леманн. Фильмдың сюжеты рус яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың шул исемдәге повесына нигеҙләнгән. Төп ролдәрҙә ― Эрих Шеллов, Аннализа Штокль-Эберхард, Генрих Швайгер һәм Вальтер Когут. 1968 йылдың 28 майында ARD телеканалында фильмдың премьераһы үтте.

## Сюжеты
Тәүфиҡһыҙ суд тәфтишсеһе Иван Петрович Камышев үҙенең бала саҡ дуҫы, граф Кареев менән уның  усадьбаһында осраша. Унда ул усадьба  Урбенин, шулай уҡ, Урбенинға ҡарағанда күпкә йәш, тамсы һөйөү хисе булмаған көйө ошо кешегә кейәүгә сығырға тейеш булған матур һәм халыҡтан сыҡҡан  ябай ҡыҙ Оленька менән таныша. Камышев Оленькаға иғтибар күрһәтә башлай, һәм ҡыҙ илтифатлыҡ менән яуап бирә. Әммә бер аҙҙан ул ҡыҙҙың граф менән дә ғишыҡ бәйләнешендә булғанын белеп ҡала. Йәне көйгән Камышев һунар ваҡытында Оленьканы граф бүләк иткән бысаҡ менән сәнсеп үлтерә. Әммә шик көнсөл Урбенинға төшә, ул ҡулға алына, хөкөм ителә һәм төрмәгә ябыла. Камышев, шул уҡ ваҡытта, был ваҡиға тураһында повесть ижад итә.

## Тәнҡит
Немец киножурналы Film epd фильмға түбәндәге ҡылыҡһырлама характеристика биргән: «Антон Чеховтың уголовный енәйәт миҫалында ун туғыҙынсы быуат аҙағында буржуаз йәмғиәттең тарҡалыуын һүрәтләгән повесы буйынса шул уҡ исемле драматик постановка. Уйын сюжетын ентекле әҙәби эшкәртеү һәм актёрҙарҙың бик матур уйнауы әҙәби нөсхәгә лайыҡлы"

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Владикавказ

**Владикавказ** (, ) — Рәсәйҙәге Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы ның баш ҡалаһы.

## Билдәле шәхестәр
* Елисеев Спартак Феопемптович (11.03.1923—7.09.2002), ғалим-философ, социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1977), профессор (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 
* Тадиашвили Ольга Семёновна (29.08.1928—23.04.2001), архитектор. 1962 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (1992). 

## Климаты
}
|}

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города
* Национальный музей Республики Северная Осетия-Алания
* Художественный музей имени М.С.Туганова 
* Точное время во Владикавказе
Вәлишин Роман Ғәлиәскәр улы

**Вәлишин Роман Ғәлиәскәр улы (Григорьевич)** (13 декабрь 1937 йыл — 10 ноябрь 1979 йыл) — удмурт яҙыусыһы, журналист. 1975 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Удмурт АССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1980).

## Биографияһы
Роман Григорьевич (Ғәлиәскәр улы) Вәлишин 1937 йылдың 13 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы районы Үрге Тиктәм ауылында тыуған. Бик иртә эшләй башлай. Мәктәпте тамамлағандан һуң бер нисә йыл колхозда эшләй. 1956 йылда, педагогия училищеһын тамамлағандан һуң, Удмурт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инә, 1961 йылда тамамлай. Тәүҙә уҡытыусы булып эшләй, ә һуңынан УАССР-ҙың Грахов районы Лолошур-Возжинка урта мәктәбендә директор була. Артабан, 1970 йылға тиклем, «Сельская новь» район гәзитендә мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррир булып эшләй, 1978 йылға тиклем — «Советская Удмуртия» гәзите редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, әҙәбиәт һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире, 1978 йылдан — «Молот» журналы мөхәррире һәм УАССР Яҙыусылар Союзы әҙәби консультанты. 1975 йылдан алып СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы була.

## Ижади эшмәкәрлеге
«Беренсе аҙым» исемле студенттар йыйынтығында баҫылған уның тәүге хикәйәһе 1958 йылда яҙылған. 1959 йылда уның «Зор Бере» хикәйәһе (башҡортса «Ямғырҙан һуң») республика йәштәр гәзите үткәргән әҙәби конкурста икенсе урын менән билдәләнде.

Валишин Романдың тәүге хикәйәләр йыйынтығы — «Вальс» — 1966 йылда «Удмурт» нәшриәтендә сыҡҡан, ике хикәйәләр китабы барлыҡҡа килә: «Выль лымы» (башҡ. «Саф ҡар», 1971) һәм «Шишмәләр» (1973). Ә бер йылдан һуң тәүге повесы «Инвожо уйшоре но пиштэ» (башҡ. «Инвожо төн уртаһында ла яҡтырта») сыға. 1976 йылда повесть Мәскәү «Современник» нәшриәтендә рус телендә сыға. Шул уҡ ваҡытта «Удмурт» нәшриәте уның «Тәүге көҙ» китабын баҫтырып сығара, китапҡа повесть һәм өс хикәйәһе индерелә. 1978 йылда, Р. Вәлишин үҙе тере саҡта, һуңғы китабы — «То: л гурезь» (башҡ. «Елдәр тауы») сығарыла, китапҡа шулай уҡ «Чимали» (башҡ. «Һәпәләк») повесы инә, 1980 йылда «Елдәр тауы» рус теленә тәржемә ителә.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тыл хеҙмәтсәндәренең тормошон, тыуған иленә һөйөүен һәм фиҙәкәрлеген күрһәткән «Елдәр тауы» (1978, удмурт телендә) повесын Вәлишин яҡташтарына — ҡалтасыларға — арнаған.

Тыуған Үрге Тиктәм ауылында мәҙәниәт йорта бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған һәм музей асылған.

## Наградалары
1980 йылда «То: л гурезь» повесы үлгәндән һуң Удмурт АССР-ның дәүләт премияһына лайыҡ була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Писатели и литературоведы Удмуртии: Биобиблиографический справочник / Сост. А. Н. Уваров.- Ижевск, 2006.- Изд. 2-е. расшир. и доп.- С.25- 26.
* Шкляев А. Г. Валишин Р. Г.// Удмуртская Республика: Энцикл.- Ижевск, 2000. — С. 218.
* Белая Г. Вечное и преходящее//Лит. обозрение.- 1979.-№ 2

## Һылтанмалар
*   
*  Книги Удмуртии — почтой 
* Udmlit.ru
* Ромаш Валишинлы тырмысал 70 арес (на удмуртском языке)
Һөргөндә

**Һөргөндә** &nbsp;―&nbsp;урыҫ яҙыусыһы&nbsp;А. П. Чехов хикәйәһе, 1892 йылда яҙылған.

## Баҫма
«Һөргөндә» хикәйәһе тәүге тапҡыр 1892 йылдың 9 майында «Всемирная иллюстрация» журналында (№ 20) баҫылып сыға. Үҙгәртеп эшләнелгән версияһы Чеховтың «Повести и рассказы» йыйынтығында 1894 йылда баҫыла. Һуңғараҡ «Һөргөндә» хикәйәһе А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйынтығының һигеҙенсе томында 1899―1901 йылдарҙа баҫыла.

## Яҙыуҙың тарихы
Хикәйәнең сюжетына Чеховтың Себергә сәйәхәте һәм Сахалинда булыу тәьҫораттары ингән. Айырым әйткәндә,&nbsp; яҙыусының 1890 йылдың 4-се йәки 5-се майында Ишим йылғаһын паромда сығыуы тураһында , ә артабан 7 майҙа көндөң насар торошо арҡаһында  Иртыш йылғаһын аша сыға алмай, паромсы өйөндә төн үткәреүе хаҡында һүҙ бара. Был турала Чехов 16 майҙа үҙ туғандарына һәм яҡын дуҫы, балалар яҙыусыһы Мария  Владимировна Киселёваға хат яҙа. Был турала ул «По Сибири» тигән хикәйәләр йыйынтығында ла телгә ала.

Сахалинда булған саҡта Чехов «Матур» ҡушаматлы кәмәсене осрата. Үҙен бәхетле кеше тип һанаған «Матур» яҙыусыны үҙенең толстойҙыҡыса фәлсәфәһе менән ғәжәпкә ҡалдыра. Моғайын, ошо кеше хикәйә геройы Семён Толковыйҙың прототибы булғандыр.

## Сюжет
Төнгө ут янында элекке тотҡонлоҡта булған ике кеше менән һөйләүсе ултыра. Исеме лә билдәһеҙ йәш татар үҙенең ҡатынын иҫенә төшөрә, ул рәхимһеҙлеге өсөн был донъяны күрә алмай. «Мәғәнәле» ҡушаматлы Семен ҡарт уның был һүҙҙәренә ерәнеп ҡарай, сөнки ул үҙен шул тиклем ныҡ сыныҡтырған, ул хатта «яланғас көйө ерҙә ятып йоҡлай һәм үлән менән дә туҡлана ала».

Мәғәнәле дворян Василий Сергеевичтың эмиграцияла булғанда юғары күтәрелеүҙәрҙән һәм түбәнгә йығылыуҙарҙан торған тарихын һөйләй. Уның янында Мәғәнәле үҙен юғары зат итеп тоя, сөнки ул үҙенең бар теләктәрен дә юҡ иткән һәм ул бар нимәнән дә азат һәм шуға күрә бәхетле. Йәш татар бик ҡыйыу уға ҡаршы төшә һәм: «Һинең бер теләгең дә булмағас, һин үлек», - ти.

## Тәнҡитселәрҙең баһаламаһы
Иероним Ясинский үҙ мемуарҙарында&nbsp;*Всемирная иллюстрация*  журналының баш мөхәррире Петр Быков хикәйәгә бик ныҡ һоҡлана, тип билдәләй. Тәнҡитсе Евгений Ляцкий 1904 йылда яҙған мәҡәләһендә Чеховтың был хикәйәһен яҙыусы әҫәрҙәре араһындағы иң яҡшы әҫәр тип таба.

Шул уҡ ваҡытта «Һөргөндә» хикәйәһе яҙыусының замандаш тәнҡитселәре тарафынан бөтөнләй иғтибарға алынмай ҡала, бары тик байтаҡ йылдар үткәс кенә, урыҫ һәм сит ил әҙәбиәтселәре хикәйәгә юғары баһа ҡуя. {0}[13]{/0}} (1936) «Чехов ысынлап та иҫ киткес яҙыусы. Уның «Һөргөндә» и «Ҡасаҡ» хикәйәләренең әҙәбиәттә бер ниндәй ҙә аналогтары юҡ», ― тип  Яңы Зеландия яҙыусыһы Кэтрин Мэнсфилд&nbsp;1920 йылдың декабрендә яҙа.

## Иҫкәрмәләр
Рамана ҡәлғәһе

**Раманалағы дүрт мөйөшлө ҡәлғә** () — Баҡы ҡалаһының Рамана ҡасабаһында урынлашҡан. XIV быуатта төҙәлгән. Ҡәлғәнең бейеклеге 15 метр, 4 ҡатламлы.

## Мәҙәниәттә
Ҡәлғәне «Кёроглу», «Нәсими» һәм «Бабек» фильмдарын төшөргәндә файҙаланғандар. «Кёроглу» фильмын төшөрә башлағанса ҡәлғә ярым емерек хәлдә булған һәм 1956 йылда яңынан тергеҙелгән..
Ҡәлғәнең артҡы өлөшөндә күҙгә тик ташланып тормаған ҡаяташ бар, фильмдағы тореадор Кёроглу арияһы тап шул таш эргәһендә башҡарылған булған. Ауыл кешеләре уны иҫтәлекле ҡомартҡы һанап, килгән кешеләргә шуны күрһәтергә ярата.

## Архитектура үҙенсәлектәре
Ҡәлғә диуарында яғында өҫкә күтәрелә торған ике баҫҡыс бар. Был баҫҡыстар буйлап ҡыйыҡҡа күтәрелеп, ауылды күреп була.

Раманалағы ҡәлғә ҡаяла эшләнгән. Диуарҙары тәбиғи рәүештә ҡаяларҙы дауам иткән кеүек. Ҡәлғәгә инеү юлдары дошмандан һаҡланыу өсөн уңайлы итеп эшләнгән. Апшерондың башҡа ҡәлғәләренән айырмалы, бормалы баҫҡысҡа инер ишек иҙән кимәлендә, ә бейектәрәк урынлашмаған. Ул төҙөлөшө яғынан да айырыла — ҡаяның дауамы һымаҡ итеп эшләнгән, X быуаттағы ҡәбиләләрҙең тамғаларын һаҡлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* UNESCO
* Выпуск о крепости в Раманах
* Архитектура Азербайджана
Ағас кеше

**Ағас кеше** (, «мәшә әҙәм», «урман кешеһе») — балҡар һәм әзербайжан мифологияһы персонажы.

## Тасуирлама
Балҡар һәм әзербайжан мифологияһында тау урмандарында йәшәгән мифик зат. Уны ир ҙә, ҡатын да була тип һанайҙар, кеше менән маймыл араһындағы ҡиәфәтле, бик һаҫыҡ еҫле итеп күҙаллағандар. Ағас кеше ашарға эҙләп, төндәрен кешеләр ташлаған иҫке кейемдәрҙе кейеп, емеш-йәшелсә баҡсаларына килә тип һанала. Ҡайһы бер белгестәр фаразы буйынса, ул урыҫтарҙың «ҡар кешеһе» персонажына яҡын.

Башҡорт һәм татар халыҡтары ижадында уға оҡшаған персонаж — шүрәле бар. Шүрәле кешеләрҙе ҡытыҡлап үлтерә тигәндәр. Ғабдулла Туҡайҙың «Шүрәле» тигән атаҡлы әҫәре нәҡ шул ерлектә яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* «Азербайджанские сказки, мифы, легенды». Библиотека азербайджанской литературы в 20-ти томах. Азербайджанское Государственное Издательство. Баку, 1988 год.
* «Азербайджанские народные сказки». Издательство Изограф, Изографус Издательство, 2004 год.
* Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
* Мифы народов мира (энциклопедия). / Под ред. С. А. Токарева. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — т.1 — 671 с.
* ОНОМАСТИЧЕСКАЯ ЛЕКСИКА АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ МИФОЛОГИИ. Шабанова Шахназ Гилаловна. Махачкала 2004 г.
* Фарид Алекперли. Тысяча и один секрет Востока, т. II, c.9
Бешбармаҡ

**Бешбармаҡ** () — Әзербайжандағы тау, Сиазань ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан урынлашҡан. Баҡынан 40 км алыҫлыҡта, Каспий диңгеҙе ярынан йыраҡ түгел. Халыҡ телендә шулай уҡ Хыдыр Зинд исеме менән йөрөтөлә һәм табыныу урыны булараҡ билдәле.

## Этимологияһы
«Бешбармаҡ» әзербайжан телендә, башҡорт телендәге кеүек үк, «биш бармаҡ» тигәнде аңлата, сөнки ҡаялар тап шулай бармаҡтар һымаҡ күренә.  

## Тарихы

Тау үҙенең һыҙатланылышы һәм бейеклеге арҡаһында ҡәҙимдән диңгеҙ сәйәхәтселәре өсөн бик яҡшы ориентир булып торған. Тау аръяғында боронғо Хурсанғала емереклектәре һаҡлана.

Бешбармаҡ янында «Хыдыр Зунджа пиры (мәсете)» тип аталған, изге һаналған урын бар, унда юлсылар табынырға һәм уҡынырға туҡтай.

Бешбармаҡ Баҡынан Әзербайжандың төньяҡ райондарына (Сиязань, Ҡуба, Кусары, Хачмаз, Набрань) һәм Рәсәйгә юлланған меңдәрсә кешеләрҙең ялға туҡтарға яратҡан урыны. Бында бигерәк тә йәйгеһен кеше күп була. Хыдыр Зинджа пиры (мәсетенән башҡа), бында бик күп магазин, кафе һәм ресторандар урынлашҡан. Шулай уҡ тауҙарҙан ағып килгән һыуҙарҙа бит-ҡул сайҡап алыу ҙа йолаға әүерелгән

## Бешбармаҡ тураһында мифтар һәм риүәйәттәр

Хызыр (Хыдыр) пәйғәмбәр тураһындағы мифҡа ярашлы, был зат йәшел кейемдәр кейеп, ғүмер эликсиры эҙләп йөрөгәндә ошо тау янына килеп сыҡҡан һәм ер аҫты батшалығында «тере һыу» тапҡан. Шул һыуҙы эсеп, ул үлемһеҙлеккә эйә булған. Шунан бирде ошо урынды Хызыр Зиндей (Хыдыр Зунджа) тип атай башлағандар.
Икенсе бер риүәйәт буйынса Зүл-Ҡәрнәйн тере һыу эҙләп Хызырға мөрәжәғәт иткән. Пәйғәмбәр уны ике шишмә янына килтергән: береһенән һөт аҡҡан, икенсеһенән — болғансыҡ һыу. Искәндәргә ул бер сығанаҡтан ғына эсергә рөхсәт иткән. Теге һөттө һайлағано. Хызыр иһә болғансығын эскән һәм үлемһеҙлеккә эйә булған.

Тау түбәһендә сығанаҡ бар. Риүәйәттәр буйынса, бында пәйғәмбәрҙең күҙ йәштәре тамған һәм сығанаҡҡа шифалы көс биргән. Тау түбәһенә менә торған юл тар һәм тайғаҡ. Яҡшы күңелле кеше унан ҡыйынлыҡһыҙ үтә, яманы йығылып төшөүе ихтимал. Сығанаҡ янына менеп еткән кешенең теләге мотлаҡ ҡабул була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Кубинский регион
* Бешбармаг
* Хызр-Зинда — исполнитель желаний 
* «КАСПИЙСКИЕ ВОРОТА» НА ВЕЛИКОМ ШЕЛКОВОМ ПУТИ
* http://turkoloji.cu.edu.tr/HALKBILIM/culpan_zaripova_cetin_tatar_turk_halk_edebiyati_hidrellez_kultu.pdf
Аллар мәмерйәһе

**Аллар мәмерйәһе ** () — Таш быуатта кеше йәшәгән мәмерйә (урта палеолитта). Мәмерйә Әзербайжанда, Вилеш йылғаһының һул яғында, Аллар ауылы янында урынлашҡан (Ярдымлы районы). Диңгеҙ кимәленән 1500 м бейеклектә.

Мәмерйә Әзербайжан Республикаһы Милли Фәндәр академияһының Археология һәм этнография институты ойошторған археологик экспедиция (етәксеһе — А. Г. Джафаров) барышында 1993 йылда табылған. Мәмерйәлә үткәрелгән ҡаҙыныу эштәрендә 9 таш әйбер табылған, улар типологик һәм техник үҙенсәлектәре буйынса урта палеолит осорона ҡарай тип билдәләгәндәр.

## Географияһы
Мәмерйә табылған Ярдымлы () районы Иранға яҡын. Был төбәктә ер аҫтынан сығып торған уттар бар, шуның өсөн мәмерйәлә йәшәүселәргә был бик уңайлы булған. Ут ярҙам итә тигәндән «Ярҙам» атамаһы килеп сыҡҡан, ваҡыт уҙыу менән ул «Ярҙамлы»ға әйләнгән.

Мәмерйә янынан райондың иң оҙон, иң ҙур йылғаһы Виляш аға. Уның оҙонлоғо 111 км. Районда Талыш тауҙары (иң бейек түбәһе — Шаһнишин — 2490 м), Пештасар һырттары тауҙары (иң ҙур түбәһе — 2244м), Буровар һырттары тауҙары бар.

## Тәбиғәте
Мәмерйә табылған ер тауҙар, урмандар араһында. Бында бүре, шакал, ҡабан, айыу һәм башҡа йәнлектәр осрай. Боҙланыу күренеше булмағанлыҡтан, был төбәктә өсөнсө осор реликт ағастары — сәрүи (нил ағасы), тимер ағас, каштан япраҡлы имән, бергүҙ, шулай уҡ зергин тигән ҡыуаҡлыҡтар үҫә.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Нывка

**Нывка** () — Украиналағы йылға. Киев ҡалаһы һәм Киев өлкәләре аша көньяҡ йүнәлештә аға. Ирпинь йылғаһының уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 20 километр. 

## Галерея

Панорама Спасо-Преображенського собору.jpg|
Ставок на річці Нивка, Петропавлівська Борщагівка.jpg|
Святошинський лісопарк 002.JPG|
Святошинський лісопарк 04.jpg|
Святошинський лісопарк 05.jpg|
Святошинський лісопарк 06.jpg|
Святошинський лісопарк 004.jpg|
Святошинський лісопарк Став № 15 02.JPG|
Захід сонця над Святошинським озером.jpg|
Nyvka river 2014.jpg|
Nivka river pond.JPG|
Irpin&Nivka2.JPG|
Irpin&Nivka1.JPG|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Літопис руський / Пер. з давньорус. Л. Є. Махновця; Відп. ред. О. В. Мишанич. — Київ: Дніпро, 1989. ISBN 5-308-00052-2
Ат һәм йөрәкһегән ҡоралай

**Ат һәм йөрәкһегән ҡоралай** — Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1885 йылда яҙыла, 1885 йылдың 12 авгусында тәүге тапҡыр «Петербургская газета» баҫмаһының 219-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.

## Баҫмалары
А. П. Чеховтың  1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 12 авгусында "Петербургская газета"ның 219-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылған,  йыйынтығында баҫылып сыҡҡан. Автор хикәйәнең исемендә А. С. Пушкиндың «Полтава» поэмаһынан билдәле юлдарҙы ҡулланған: «ат һәм йөрәкһегән ҡоралайҙы бер арбаға егеп булмай».

А. Чехов үҙе тере саҡта хикәйә серб-хорват теленә тәржемә ителә.

## Сюжеты
Хикәйәләге ваҡиға бер провинциаль ҡалала бара. Бер төндә ирле-ҡатынлы Фибровтар йоҡлай алмаған. Хәләл ефете Катя ире Васяны, өйгә һәр саҡ иҫерек ҡайтаһың, тип ирешә башлай. Репортёр булып эшләгән ире, үҙенең вазифам шулай, тип аҡлана — иптәштәр менән эсмәйсә булмай, клиент менән — мәғлүмәт алыу маҡсатында, агент менән.

Ҡатыны Васяны, етди яҙыусы ла түгелһең, урта ҡул ғынаһың — ваҡ-төйәк тураһында яҙған ниндәйҙер репортёр ғынаһың, ул эшеңдән кит, тип өгөтләй. Ул былай ти: «Исмаһам яҡшы эш хаҡы, айына ике йөҙ-өс йөҙ һум алһаң да, хәйерсе илле һум инде, уныһын да ваҡытында түләмәйҙәр. Беҙ ярлы, бысраҡ йәшәйбеҙ. Фатирыбыҙҙан кер йыуыу бүлмәһенән сыҡҡан еҫ килә, эргәбеҙҙә ҙар һәм аҙғын ҡыҙ-ҡатын йәшәй. Көн буйына тәүфиҡһыҙ һүҙҙәр һәм йырҙар ғына ишетәһең. Йорт йыһаздарыбыҙ ҙа мебель, урын-ер ҡаралдыларыбыҙ ҙа, эске кейемдәребеҙ ҙә юҡ. Һин дә насар ғына кейенәһең, шуға күрә хужабикә лә һине һанға һуҡмай, мин дә теләһә ниндәй ға ҡарағанда ла насар кейенәм. Ә ашағаныбыҙ  булып ялланыусыныҡынан да насарыраҡ…».

Вася, тиҙҙән яҡшы йәшәй башлаясаҡбыҙ — бына мине «Куриная слепота» баҫмаһына хроника хәбәрсеһе итеп кенә алһындар әле, тип яуап бирә . Үҙ-ара бәхәс байтаҡ ваҡытҡа һуҙыла, шунан һуң Вася бүлмәнән сыға. Ике минуттан, ҡото осоуҙан аушантаушан килеп, мыңғырҙап бүлмәгә кире инә. Ҡатыны, тағы ла яҡшы яҙмыш тураһында хыялланып ята торғас, нисек йоҡлағанын да һиҙмәне. Төш етеүгә ул йоҡонан уяна — ире янында юҡ. Ул кис Васяның тағы ла иҫерек ҡайтыуын һиҙенеп тора, шуға ла бабаһына иренә, арыуыраҡ эш табыш әле, тип үтенеп хат яҙғыһы ла килмәй. 

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Конь и трепетная лань// Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Voir Dictionnaire Tchekhov, page 51, Françoise Darnal-Lesné, Édition L’Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5.
* Le Cheval et la Biche frémissante, traduit par Madeleine Durand et Edouard Parayre, Les Editeurs Français Réunis, 1955, numéro d’éditeur 431.

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. Конь и трепетная лань . Оригинальный русский текст
Вся Уфа

**«Вся Уфа» телекомпанияһы** Өфөлә һәм Башҡортостандың башҡа ҡалаларында көн һайын бөтә кабель селтәрендә тәүлегенә 24 сәғәт тапшырыуҙар алып барыусы ҡала телеканалы.

## Тарихы
1999 йылдың 5 ноябрендә — Өфө ҡала хакимиәте ҡарамағындағы муниципаль телекомпания булараҡ ойошторолған «Бөтә Өфө» продюсер үҙәге. Тапшырыуҙар ТВ Үҙәк каналында алып барыла.

2006 йылдың сентябрендә — 17-сәғәтлек «Вся Уфа» телеканалы эфирға сыға, тиҙҙән ул тәүлек әйләнәһенә эшләй башлай. Мәғлүмәттәр сығарылышы шулай уҡ «Рәсәй-24» каналында сыға.

## Логотип
* Беренсе логотип ТВЦ 2004—2006 логотибы аҫтында һары «Уфа» яҙыуы ғына була. Өҫкө һул мөйөшөндә тора.
* Икенсе логотип ТВ Үҙәк 2006—2012 логотибы аҫтында «Вся Уфа» ҡултамғаһы тора. Өҫкө уң мөйөшөндә тора.
* Өсөнсө логотип ҙур һоро «С» хәрефе, уның үҙәгендә йәшел һәм шәмәхә төҫтәге «В» һәм «Я» хәрефтәре, уң яҡтан бәләкәй вертикаль «Уфа» ҡултамғаһы. Өҫкө һул мөйөшөндә тора.
* Дүртенсе логотип ҡош һүрәтенән ғибәрәт һәм уңдан баш хәрефтәр менән «Вся Уфа» тип яҙылған. Өҫкө уң яҡ мөйөшөндә тора.
* Бишенсе логотип өс балдаҡтан ғибәрәт, беренсе һәм өсөнсө балдаҡта асыҡ-йәшел һыҙат, ә икенсе балдаҡта миләүшә һыҙат. Шунда уҡ тора.

## Тапшырыу
«Вся Уфа» телеканалы тапшырыуҙары «Ufanet», «Кристалл» һәм ҡайһы бер башҡа кабель селтәрҙәрендә ашырыла, был Өфө биләмәһенең 80%-ын ҡаплап алыуҙы һәм сифатлы ҡабул итеүҙе тәьмин итә. Канал тәүлегенә 24 сәғәт тапшырыуҙар алып бара.

Телеканал Өфө, Нефтекама, Стәрлетамаҡ, Октябрьский, Ишембай, Салауат һәм Башҡортостандың башҡа эре ҡалаларында тапшырыуҙар алып бара.

2011 йылдан алып Башҡортостан Республикаһында һәм Ырымбур өлкәһе биләмәһендә канал цифрлы һәм IP-телевидение форматында трансляциялай башлай. Канал Башҡортостан халҡының 50 % -тан ашыуын, йәки ике миллион ярымдан ашыу кешене тәьмин итә.

## Программалар һәм телепроекттар
* *Яңылыҡтар хеҙмәте — көндәлек мәғлүмәти программа, тура эфирға сыға.*
* *Афиша*
* *Беҙҙең ҡараш* — көндәлек мәғлүмәт программаһы.
* *ОТК. Телевизион контроль бүлеге*
* *Хәрәкәт ҡағиҙәләре. Телевизион тест-драйв* — һәр аҙналыҡ автопроект, уның һәр сығарылышында автопром яңылыҡтары тест-драйвы үткәрелә.
* *Руссо туристо* — күп сериялы проект, уның һәр сығарылышында сәйәхәт һәм халыҡ-ара туризмдың төрлө аспекттары тураһында һөйләнә.
* *Атмосфера *
* *Сообразим на троих* — ижтимағи-сәйәси программа.

## Наградалары
Өс тапҡыр — 2007, 2008 һәм 2010 йылдарҙа — телекомпания хеҙмәткәрҙәре ТЭФИ-төбәк Орфей премияһы ала. 2005 йылда йәмәғәтселек менән бәйләнеш өлкәһендәге "Көмөш йәйәсе" һәм «Аҡ ҡанат» абруйлы премияларҙы «Дворник һәм уның командаһы» социаль проекты ала. Продюсер үҙәге йәмәғәт һәм дәүләт ойошмаларынан, күп һанлы йәмәғәт-әһәмиәтле проекттарға ярҙам иткән өсөн, күп тапҡыр рәхмәт хаттары ала .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Телекомпанияның рәсми сайты
* Рәсәй телеканалдары атласы
Мәшәҡәт (хикәйә)

**Мәшәҡәт** — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 27 апрелендә «Осколки» журналының 17 һанында А.Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

## Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Мәшәҡәт» хикәйәһе 1885 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1885 йылдың 27 апрелендә «Осколки» журналының 17 һанында А.Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1886 йылда хикәйә «Пестрые рассказы» йыйынтығында баҫыла, артабан А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙысының әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелә.

## Тарих
Хикәйәлә яҙыусының Во имя Святого Митрофания сиркәүендә хорҙа йырлаған осоро тураһында яҙылған. Уның ағаһы Ал. П. Чехов: «Антон Павлович, сиркәү клиросында тороп, ҡатындарға ҡағыҙҙа һәм просфорала „һауҙар өсөн“ һәм „мәрхүмдәр өсөн“ проскомидияларын яҙа, һәм ошо саҡта яҙған исемдәр уға „Мәшәҡәт“ хикәйәһен яҙырға ярҙам итә…», — тип хәтерләй.

## Тәнҡит
Л. Н. Толстой «Мәшәҡәт» хикәйәһен Чеховтың иң һәйбәт хикәйәләренең береһе тип атай.

Тәнҡитсе А. Басаргин 1900 йылда яҙыусының әҫәрҙәрен нәшер итеүсе А. Ф. Маркс баҫмаһындағы икенсе томына яҙған рецензияһында «үпкәләтмәҫлек юмор» һәм «һау һәм шат күңеллелек стихиялы» әҫәр тип хикәйәгә үҙ баһаһын бирә.

Цензор С. А. Верещагин хикәйәне халыҡ китапханаларына ҡуйыуҙы урынлы тип тапмай, 1904 йылда Матбуғат буйынса баш идаралыҡҡа был турала рапорт яҙа: «Хикәйәне баҫтырырға ярамай, сөнки унда сиркәү тәртиптәре, православие йолаларына хөрмәт менән ҡарау юҡ, был турала мин Һеҙ ғәли йәнәптәренә еткерәм. Драматик әҫәрҙәр буйынса цензор Верещагин. 13 февраль, 1904 йыл».

## Персонаждар
* Отлукавин, дьяк.
* Әбей, сиркәүгә мәхәлләнән йөрөүсе.

## Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға сиркәүҙә бара. Өлкән рухани өйҙә булмағанлыҡтан, сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыу эшен дьяк Отлукавин алып бара. Дьяк клироста тора һәм «һауҙар өсөн», «мәрхүмдәр өсөн» һүҙҙәрен уның алдында торған әбей һорауы буйынса яҙа. Әбей ғибәҙәт ҡылдырыу өсөн Хоҙай ҡолдарының исемдәрен бик шәп әйтә, шунлыҡтан дьяк, өлгөрә алмайынса, яҙыуын бутай һәм әбей ҙә үлгәндәре менән тере Хоҙай ҡолдарының исемдәрен бутай башлай. Улар бәхәсләшеп китә һәм дьяк: «Ярар, мин уларҙы көтөүе менән бергә яҙам да ҡуям, ә һин уларҙың исемлеген дьяконға алып бар. Дьякон үҙе ҡараһын, кемеһе бында — тере, кемеһе — мәрхүм: ул семинарияларҙа уҡыған, ғилемле кеше, ә мин был эштә үлтерһәң дә бер нимә лә белмәйем», — ти.

Әбей дьяк менән ризалаша, аҡсаһын түләй ҙә миһрабтағы дьякон яғына йүнәлә.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Канитель// Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Һылтанмалар
* А. П. Чехов. Канитель . Оригинальный русский текст.

## Иҫкәрмәләр
Бүленмәүлек методы

**Бүленмәүлек методы** () — геометрик фигураларҙың майҙанын йә геометрик есемдәрҙең күләмен иҫәпләү ысулдарының йыйылмаһы. Бүленмәүлек методы XVI быуаттың аҙағында барлыҡҡа килә.

## Кәвәлйери принцибы

Яҫы фигуралар өсөн Кәвәлйери принцибы былай әйтелә: әгәр ике фигураны теләһә ниндәй бер тура һыҙыҡҡа параллель тура һыҙыҡтар менән киҫеүҙән тигеҙ хордалар барлыҡҡа килһә, был фигураларҙың майҙандары үҙ-ара тигеҙ була.

Арауыҡ фигуралары өсөн: әгәр арауыҡтағы ике фигураны теләһә ниндәй бирелгән яҫылыҡҡа параллель яҫылыҡтар менән киҫеүҙән тигеҙ ҙурлыҡтағы киҫемдәр яһалһа, был фигураларҙың күләмдәре тигеҙ була

Был теореманы итальян математигы Бонавентура Кәвәлйери иҫбатлаған.

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Ул һәм ул (хикәйә)

**Ул һәм ул** — хикәйә. Антон Павлович Чехов 1882 йылда яҙған, тәүге тапҡыр 1884 йылдың 23 июлендә «Мирской толк» журналында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

## Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Ул һәм ул» хикәйәһе 1882 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1884 йылдың 23 июлендә «Мирской толк» журналында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1884 йылда «Сказки Мельпомены» йыйынтығында баҫыла.

Хикәйәне йыйынтыҡҡа индерер алдынан Чехов ирҙең хатындағы йырсы ҡатыны тураһындағы ҡайһы бер һүҙҙәрен алып ташлай. Ире тураһында һөйләгән ерҙә Чехов һүҙҙәрҙе ҡуйырта биреп яҙып ҡуя, артистар тормошоноң ҡайһы бер күренештәрен өҫтәй.

«Ул һәм ул» хикәйәһендә театраль фельетон һәм очерк элементтары бар. Репортерҙар, рецензия яҙыусылар, театрҙағы төшкө аштар һәм уларҙа ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү Чеховтың театр менән ныҡ ҡыҙыҡһыныуы, уны яҡшы белеүе тураһында һөйләй.

## Сюжет
«Ул һәм ул» хикәйәһендә А. П. Чехов Европа буйынса сәйәхәт итеүсе пар кешене күрһәтә. Автор билдәле йырсы ҡатынды һәм уның ирен һүрәтләй, улар тураһында халыҡтың фекерен һәм ҡатын менән ирҙең хаттарында үҙ йәмәғәте тураһында яҙғанын күрһәтә. Барлыҡ һүрәтләүҙәр ҙә бер-береһенән ныҡ айырылып тора.

Ул йырсыны карточкала һәм сәхнәлә күргәндәр һәр саҡ һылыуҡай тиҙәр, ә автор ул «бер ваҡытта ла ул һылыу булманы», «ул нишана», — ти. Ире уны мегеранан һалдыра: «Ул йәмһеҙ. Мин уға өйләнгән саҡта ул нишана ине, хәҙер инде унан да яманыраҡ. Уның маңғайы юҡ; ике күҙе өҫтөндә ҡаш урынына саҡ ҡына һиҙелеп торған ике һыҙыҡ; күҙҙәре урынында ике һай ғына ярыҡ. Ул ярыҡта аҡыл да, яратыу ҙа, теләк тә юҡ. Танауы — картуф кеүек. Ауыҙы бәләкәй, матур ғына, ләкин тештәре ҡот осҡос. Уның түштәре лә, биле лә юҡ».

Йырсы ирен былай һүрәтләй: «Ул матур ҙа, яғымлы ла түгел. Ундайҙар өҙөлөп яратылыуға хаҡлы түгел. Улар мөхәббәтте бары тик һатып ҡына ала торғандар. Үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ. Ул көнө-төнө итек тегеүсе кеүек иҫерек. Иҫереклектән ҡулдары дерелдәй, үҙе тиргәшә һәм һуғыша. Ул мине лә туҡмай. Айныҡ сағында теләһә ниндәй урында тик ята һәм өндәшмәй». Ул ир тураһында сит кешеләрҙең фекере: «Йырсыға кассир, антрепренерҙар, контракттар, килешеүҙәр алып бара торған кеше кәрәк… Ә ул ҡатын бары тик ҡул сабыусы тамашасыларҙы ғына күрә, ә касса һәм шуның кеүек донъяның прозаик яҡтарын бөтөнләй белмәй һәм белергә теләмәй ҙә. Тимәк, уға был ир ҡойроҡ һәм хеҙмәтсе кеүек кәрәк».

Шул арала автор был парлы ир менән ҡатындың ниндәй йорттарҙа ҡунаҡ булыуы һәм ундағыларҙың тәртибен дә яҙып ҡуя.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Он и она // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* Dictionnaire Tchekhov, page 123, Françoise Darnal-Lesné, Édition L’Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5.
* Il et Elle, traduit par Madeleine Durand avec la collaboration d’E.Lotar, Vladimir Pozner et André Radiguet, éditions 10/18, Domaine étranger dirigé par Jean-Claude Zylberstein, 2004. ISBN 2-264-03973-6.

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. Он и она . Оригинальный русский текст
Швед шырпыһы (хикәйә)

**Швед шырпыһы** — хикәйә. Антон Павлович Чехов хикәйәне 1884 йылда яҙған, тәүге тапҡыр 1884 йылда «Стрекоза» альманахында А. Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә буйынса нәфис фильм төшөрөлгән.

## Баҫмалар
«Стрекоза» журналының мөхәррире И. Ф. Василевский хикәйәне яҙырға тәҡдим итә. Чехов был хикәйәне енәйәт эштәренә пародия итеп яҙа.
Хикәйәне «Швед шырпыһы» тип атап, автор Рәсәйҙә ХIХ быуаттың 80-се йылдарында яҙылған «енәйәт» жанрына ишара яһай.

«Швед шырпыһы» хикәйәһе Антон Павлович Чехов тарафынан 1884 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1884 йылда «Стрекоза» альманахында А. Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1886 йылда хикәйә «Пестрые рассказы» йыйынтығында донъя күрә, шулай уҡ А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусы әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелә.

Чехов тере саҡта хикәйә дат, немец, поляк, румын һәм чех телдәренә тәржемә ителә.

Милләттәр театрында «Швед шырпыһы» спектакле ҡуйыла, режиссеры — Никита Гриншпун.

## Сюжет
Хикәйә ике киҫәктән тора. Беренсе киҫәктә 1885 йылдың 6 октябрендә отставкалағы гвардия корнеты Кляузовтың идарасыһы, агроном һәм механигы Псеков пристав янына килә. Ул приставҡа үҙенең хужаһы Марк Иванович Кляузовты үлтергәндәр тип әйтә. Пристав бүнәтәйҙәр менән бергә енәйәт урынын тикшерергә, шаһиттарҙан һорау алырға килә. Кляузовтың бер аҙна буйына бүлмәһенән сыҡмауы һәм шунлыҡтан уны үлтерелгән тип уйлау асыҡлана. Ике сәғәттән тикшереүсе Николай Ермолаевич Чубиков һәм уның ярҙамсыһы Дюковский килеп етә. Енәйәт урынында көрәш эҙен һәм яртылай янған швед шырпыһын, ә тәҙрә артында ҡанға оҡшаған таптар табалар. Крәҫтиәндәр швед шырпыһын ҡуллана белмәгәнлектән енәйәттең иң ҙур дәлиле булып шырпы ҡала.

Хикәйәнең икенсе киҫәгендә теге ваҡиғаларҙан ун ике көн үткән. Дюковский һаман тикшереүен дауам итә, элек судҡа тарттырылған Николай Тетеховтан һорау ала һәм, уны ғәйепләп, ҡайҙан, кемдән шырпы һатып алыуын төпсөнә. Дюковский төрлөсә уйлап ҡарай һәм үҙенең яңылышмауына һис тә шикләнмәйсә һығымта яһай. Швед шырпыһын бары тик пристав ҡатыны Ольга Ивановна ғына һатып алыуы асыҡлана. Чубиков пристав ҡатынының енәйәт ҡылыуына ышанмай һәм Дюковский менән ҡатынды ғәйепләр өсөн приставтар өйөнә бара. Кляузов Марк Ивановичтың мунсала йоҡлап ятҡанын күрәләр. Уның бер аҙна буйына мунсала ашап-эсеп, Ольга Ивановна менән мөхәббәт тотоп ятҡан икәнлеге билдәле була.

Иренең «Нишләп тикшереүсе беҙгә килде?» тигән һорауына Ольга Ивановна: «Кляузов сит кешенең бисәһе янында табылған тип әйтергә килде», — тип яуап бирә. Пристав байтаҡ ваҡыт Марк Иванычты бәйһеҙлектә ғәйепләп ултыра.

## Экранлаштырыу
А. П. Чеховтың «Швед шырпыһы» хикәйәһе буйынса 1954 йылда режиссёр Константин Юдин «Мосфильм» киностудияһында төҫлө нәфис фильм төшөрә.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Шведская спичка // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. Шведская спичка . Оригинальный русский текст
Ғилданов Хәләф Ғилван улы

**Ғилданов Хәләф Ғилуан улы** (1 февраль 1932 йыл — 7 ғинуар 1994 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, 1952—1992 йылдарҙа  Илеш районы «Коммунар» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1975). 

## Биографияһы
Хәләф Ғилван улы Ғилданов 1932 йылдың 1 февралендә БАССР-ҙың Илеш районы Кесе Бишҡурай ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1948 йылда Илеш районы «Коммунар» колхозында башлай. 1952 йылдан шул уҡ колхозда тракторсы.

Хәләф Ғилданов үҙен эшенең оҫтаһы итеп таныта. 1974 йылда колхоз һәм район механизаторҙарының социалистик ярышында беренсе урынды яулай. Туғыҙынсы биш йыллыҡтың (1971—1975) бер тракторға етештереү буйынса йөкләмәһен ваҡытынан алда — өс йыл да һигеҙ ай эсендә үтәй 1974 йылда туңға һөрөүҙә юғары күрһәткестәргә ирешә. Шулай, бер сменала туңға һөрөү нормаһы 3,5 гектар булһа, уңған тракторсы 22 һәм 23 августа ДТ-54 тракторында ике сменала 25 гектар ерҙе туңға һөрә. Туңға һөрөүҙе 28-30 сантиметр тәрәнлектә һәм яҡшы сифат менән башҡара.

1971—1974 йылдарҙа, йөкләмәгә ярашлы, сығымдар 286 һум һәм 1 190 килограмм ҡаралған була, техниканы ҡарап тотоу сығымдарын экономиялау 343 һум, яғыулыҡ-майлау материалдарын экономиялау — 1 567 килограмм тәшкил итә.

Үҙенең намыҫлы хеҙмәте менән X. Ғ. Ғилданов колхоз һәм район хеҙмәтсәндәре араһында ныҡлы абруй яулай. Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша, беренсе класлы тракторсы була.

Х. Ғ. Ғилданов эшләгән звено айырым участкаларҙа рекордлы уңыш: 65 гектар майҙандан 39,2 центнер яҙғы бойҙай, 50 гектар майҙандан — 40,1 центнер һоло йыйып ала.

Дөйөм алғанда, 1974 йылда «Коммунар» колхозы иген культуралары уңышы буйынса республика буйынса беренсе урын ала һәм дәүләткә 53 059 икмәк һата. Иген әҙерләү халыҡ-хужалыҡ планы 125 процентҡа, ит — 100,3 процентҡа, һөт — 125 процентҡа, йомортҡа — 141 процентҡа һәм йөн −103 процентҡа үтәлә.

Бөтә Союз социалистик ярышында яуланған ҙур уңыштары һәм туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеларын ваҡытынан алда үтәгәне, дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продуктарын етештереү һәм һатыу буйынса ҡабул ителгән йөкләмәләрен арттырып үтәгәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 10 февралендәге Указы менән X. Ғ. Ғилдановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1992 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем «Коммунар» колхозының комплекслы бригадаһы бригадирының ярҙамсыһы булып эшләй.

Хәләф Ғилван улы Ғилданов 1994 йылдың 7 ғинуарында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)
* Ленин ордены (1975)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған механизаторы (1975).

## Хәтер
Х. Ғ. Ғилдановтың иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында, уның исеме Илеш районы Кесе Бишҡурай ауылындағы урамға бирелә.

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*    
*
Швед шырпыһы (фильм)

**«Шве́д шырпыһы»** — совет нәфис фильмы, «Мосфильм» киностудияһында 1954 йылда режиссёр Константин Юдин тарафынан шул исемдәге А. П. Чехов хикәйәһе буйынса төшөрөлгән.

## Сюжет
Өйәҙ ҡалаһында урындағы алпауыт *Кляузовтың* үлтерелеүе тураһында хәбәр тарала. Эшһеҙлектән аптырап ултырған тикшереүсе *Чубиков* һәм уның ярҙамсыһы *Дюковский* был енәйәт эшен тикшерә башлай һәм тиҙҙән алпауыттың теп-тере булыуын һәм пристав ҡатыны менән уларҙың мунсаһында бер аҙна буйы кәйеф-сафа ҡороп ятыуҙарын асыҡлай, алпауыттың ғүмеренә береһе лә ҡул һалырға әҙерләнмәгән булып сыға.

## Ролдәрҙә

* Алексей Грибов — *Николай Ермолаевич Чубиков, тикшереүсе *
* Андрей Попов — * Эмиль Дюковский, тикшереүсе ярҙамсыһы *
* Михаил Яншин — * Евграф Кузьмич, становой пристав *
* Марина Кузнецова — * Ольга Петровна, Евграф Кузьмичтың ҡатыны *
* Михаил Названов — * Марк Иванович Кляузов, отставкалағы корнет, алпауыт/3} *
* Ксения Тарасова — * Марья Ивановна Кляузова, Марк Иванович Кляузовтың һеңлеһе *
* Николай Гриценко — * Псеков, Марк Иванович Кляузовтың идарасыһы*
* Николай Курочкин — * Ефрем, Марк Иванович Кляузовтыңбаҡсасыһы һәм мажордомы *
* Владимир Колчин — * Николай Тетехов, Марк Иванович Кляузовтың камердинеры *
* Тамара Носова — * Акулька, еңел холҡло һалдат ҡатыны. *
* Владимир Покровский — * доктор, урындағытабиб *
* Георгий Георгиу — * исправник, Евграф Кузьмичтың начальнигы *
* Инна Фёдорова — * һатыусы *
* Юрий Леонидов — * урядник *
* Николай Поленков — * Андрюша *
* Афанасий Кочетков — * Степан *
* Сергей Троицкий — * трактирсы *
* Александр Лебедев — * кибетсе *
* Георгий Гумилевский — * хеҙмәтсе * (титрҙарҙа юҡ)
* Олег Потоцкий — * хеҙмәтсе * (титрҙарҙа юҡ)

## Фильмды төшөрөүсе төркөм

* Сценарий авторы: Николай Эрдман
* Режиссёр-ҡуйыусы: Константин Юдин
* Режиссёр ярҙамсыһы: Владимир Герасимов
* Оператор-ҡуйыусы: Игорь Гелейн
* Оператор ярҙамсыһы: Валентин Захаров
* Рәссам-ҡуйыусы: Георгий Турылев
* Костюмдарҙың рәссамы: Василий Ковригин
* Костюмдар рәссамының ярҙамсыһы: Любовь Душина
* Композитор: Василий Ширинский
* Звукооператор: Сергей Минервин
* Рәссам-гримёр: Фетисов Виктор
* Монтажлаусы: Татьяна Зинчук
* Монтажлаусы ярҙамсыһы: Оксана Герц
* Оркестр дирижеры: Арон Ройтман
* Картинаның директоры: Георгий Харламов

## Техник күрһәткестәре
* Төҫлө
* Тауышлы (моно)
* 1534,7 метр

## Һылтанмалар

* 
* «Шведская спичка» — Энциклопедия отечественного кино
* «Шведская спичка» — kino-teatr.ru
*