open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Татыулыҡ майҙаны

**Татыулыҡ  майҙаны** (франц. Concorde de la Place) — Парижда үҙәк майҙан, классицизм осорондағы ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы.  Ҙурлығы буйынса Францияла икенсе урында тора (Бордо ҡалаһындағы  *Кинконс*  майҙанынан һуң). Король Людовик XV исемен йөрөткән, монархияны ҡолатҡандан һуң Революция Майҙаны тип аталған, хәҙерге атамаһын  1795 йылда революция терроры тамамланыу менән ҡатламдарҙың ярашыуы билдәһе булараҡ  алған.  1937 йылда майҙан ансамбле Францияның тарихи ҡомартҡылар исемлегенә индерелә.

## Тарихы
Людовик  XV исемендәге майҙан Елисей ҡырҙары (көнбайыштан)  һәм Тюильри һарайы баҡсаһы (көнсығыштан)  араһында  1755 йылда король заказы буйынса беренсе архитектор Габриэль тарафынан ҡорола. Тәүҙә йырын менән уратып алынған һигеҙмөйөштән  ғибәрәт булған, уның мөйөштәрендә Францияның төп ҡалаларын символлаштырған һигеҙ аллегорик  һын торған.  Майҙан уртаһында Бушардон һәм Пигаль башҡарыуында  Людовик XV таш ат һыны ҡуйылған. 

Төньяҡ яҡтан Диңгеҙ министрлығының күркәм биналары һәм де Крийон ҡунаҡханаһы төҙөлә.   1787—90  йылдарҙа Сена аша Татыулыҡ күпере һалына, ул ҡапма-ҡаршы яҡтағы  ярҙа Милли йыйылыш (элекке Бурбон һарайы) бинаһына терәлә.

## Француз революцияһы
Бөйөк француз инҡилабы  ваҡытында  Революция Майҙаны тип атала, король статуяһын гильотина алмаштыра.  Бында йыйылған халыҡ янында  король Людовик XVI һәм королева Мария-Антуанеттаның,  һуңыраҡ — Дантон һәм Робеспьерҙың башын киҫәләр. Революция  терроры тамамланғандан һуң 1795 йылда майҙан хәҙерге исемен ала.

## Обелиск
1831 йылда Мысыр хакимы Мәхмәт Әли  Франция хөкүмәтенә фирғәүен Рамзес II луксор обелискыһын бүләк итә. Уны 1833 йылдың 21 декабрендә Парижға алып киләләр һәм король Луи-Филипп ҡарары буйынса Татыулыҡ майҙаны    үҙәгендә  1836 йылдың 25 октябрендә ҡуялар. Постаментта  Мысырҙан Францияға 250 тонна ауырлыҡтағы һәм  23 метр оҙонлоҡтағы ҡоролманың алып килеү процесын һүрәтләүсе диаграммалар яҙылған.   Бындай обелисктар («Клеопатра энәләре») шулай уҡ Лондонда һәм Нью-Йоркта ҡуйылған. Обелисктың алтынға ялатылған көмбәҙе 1998 йылда  барлыҡҡа килә.

## Билдәле кешеләре
Татыулыҡ майҙаны мөйөшөндә һәм Сен-Флорентен урамында үҙенең айырым йортонда Талейран йәшәгән.  

## Сәнғәттә
Эдгар Деганың  «Татыулыҡ  Майҙаны» картинаһы Берлин ҡолатылғандан һуң.  СССР-ға сығарыла  һәм хәҙер  Эрмитажда һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр
Елисей һарайы

**Елисей һарайы** (франц.Palais Élysée de l) — Парижда  Француз республикаһы президенты резиденцияһы (VIII округ,  Фобур Сент-Оноре,  55-се йорт). Мюрат залында шулай уҡ  Франция министрҙар советы йыйылыштары үтә. 14 июлдә һарай баҡсаларында (Францияның Милли байрамы, элек - Бастилияны алыу көнө) Француз республикаһы көнө уңайынан байрамдар ойошторола.

Елисей һарайында президент Республика гвардияһы почетлы ҡарауылы менән сит ил дәүләттәре башлыҡтарын ҡабул итә. 

## Тарихы

Бина Латур д'Овернь һәм уның ҡатыны ғаиләһенән (тыумыштан Кроза) граф Эврё өсөн архитектор Арман-Клод Молле тарафынан 1718—1722 йылдарҙа регентлыҡ стилендә  зиннәтле  айырым йорт булараҡ төҙөлә. Граф үлгәндән һуң, 1753 йылда  Людовик XV уны байбикә Помпадур де  өсөн һатып ала, ул уның майҙанын арттыра. Байбикә үлгәндән һуң, 1764 йылда королдең алыҫ туғандарына күсә.

Наполеон I ваҡытында тәүге тапҡыр хөкүмәт ихтыяждары өсөн  ҡулланыла. 1805 йылда һарайҙы Иоахим Мюрат һатып ала. Ул Неаполгә киткәндән һуң. унда  император үҙе урынлаша.

1816 йылда һарайҙы Людовик XVIII һатып ала.

1848 йылдан Икенсе республика  президенты Луи Наполеон Бонапарттың  рәсми резиденцияһы була, ул 1852 йылда үҙен император Наполеон III тип иғлан итә һәм Тюильрила ябай резиденцияһын биләй. Елисей һарайы үҙе 1853—1867 йылдарҙа император бойороғо буйынса архитектор Лакруа тарафынан яңынан төҙөлә, һәм шул ваҡыттан алып уның тышҡы ҡиәфәте үҙгәрмәй.  
Файл:Palais de l'Elysée Entrée.JPG|Һарай ҡапҡалары
Файл:PalaisDeL'Elysée.jpg|Парктан һарайға күренеш
Файл:Ext salon argent Palais de l'Élysée.JPG|Көмөш зал яғынан күренеш  
Файл:Palacio de Eliseo-Paris320.jpg|Елисей ҡырҙары яғынан баҡсаға ҡапҡа


## Иҫкәрмәләр
Мөхәмәтрәхим Ғәбдрәшитов

**Мөхәмәтрәхим Ғәбдрәшитов** (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Мөхәмәтрәхим Ғәбдрәшитов Ырымбур губернаһы Күл-Ил-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Көсөгән ауылында йәшәгән. Урядник булып хеҙмәт итә.

1811 йылда башлыса 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан *2-се Башҡорт атлы полкы* ойошторола, уның составында Ғәбделвәхит Ғәбдрәхимов хеҙмәт итә. Майҙа полк майор И. Курбатов командалығында Рыльск ҡалаһына ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлағандан һуң полк Луцк ҡалаһына килә һәм 2-се Көнбайыш армия составына керә. 1812 йылдың майында полк кавалериянан генерал А. П. Тормасовтың 3-се Обсервация армияһы составына индерелә һәм Варшава герцоглығы менән сик буйында кордон хеҙмәтен үтәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 15 июлдә полк яугирҙары Кобрин янындағы Саксония ғәскәрҙәре менән алышта батырлыҡ күрһәтә. 28 октябрҙә 2-се Башҡорт полкы Урал казак полкы менән берлектә Свислочи торамаһын биләй. 2-се Башҡорт полкы кергән генерал Чаплицтың отряды 1812 йылдың 8 октябрҙә Слонимға килә һәм бында поляк генералы Конопканың полкын тар-мар итә. 1 ноябрҙә 2-се Башҡорт полкы Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша. Ҡаты алыштарҙа полкта башта булған 530 кешенән 1812 йылдың октябренән ҡарата 408 яугир иҫән ҡалған.

2-се Башҡорт полкы Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ла әүҙем ҡатнаша. 1813 йылдың 27 ғинуарында генерал-лейтенант Волконский корпусы составында полк Варшаваға инә. Майҙа генерал-майор Ланской отрядында (генерал-лейтенант Остен-Сакен корпусы составында) Бреславль тирәһендә һуғыша, ә июль аҙағында Силезия армияһы составына керә. Артабан полк Германиялағы алыштарҙа, шул иҫәптән Дрезденды ҡамауҙа һәм алыуҙа ҡатнаша. 1813 йылдың ноябрь аҙағында Төп армияға һәм әсирҙәрҙе оҙатып йөрөүсе хәрби юлдарҙа юл-комендант хеҙмәтен үтәү өсөн ебәрелә. 1814 йылдың 19 мартында 2-се Башҡорт атлы полкы составының бер өлөшө Парижға инә.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Мәғдән Әбделкәримов

**Мәғдән Әбделкәримов** (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. 

## Биографияһы
Мәғдән Әбделкәримов Ырымбур губернаһы Ҡыр-Йылан улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Рсай ауылында йәшәгән. Старшина писары булып хеҙмәт итә.

1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем *5-се Башҡорт атлы полкы* составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.

## Бүләктәре
* «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры

## Ғаиләһе
Улдары — Мөхәмәтвәли, Мөхәмәтлатиф

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Норидж

**Норидж** (ингл.  Norwich; инглиз әйтелеше: i/ˈнɒrɪdʒ, ˈнɒrɪtʃ/) — Уэнсум йылғаһы буйындағы ҡала. Көнсығыш Англияла, Лондондан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 165 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Көнсығыш Англияның төбәктәге административ үҙәге һәм Норфолк графлығының төп ҡалаһы.

Урта быуаттарҙан алып сәнәғәт революцияһына тиклем Норидж Англияның Лондондан һуң иң ҙур, иң мөһим ҡалаларының береһе.

## Тарих
Ҡала территорияһында, сакстар баҫып ингәнгә тиклем, кешеләр йәшәгәне тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт юҡ. Сакстар ғына был ауылды VII быуатта нигеҙләгәндәр Norðwic («төньяҡ биләмәләр»), уны даттар 1004 йылда талаған.

Беренсе ҡала хартияһы 1158 йылға ҡарай. Урта быуаттарҙа Норидж Бристоль һәм Йорк ҡалалары менән бер рәттән провинциаль Англияның иң сәскә атҡан ҡалаһы булған . Ҡалала һәм уның тирә йүнендә бик күп йөн иләүсе мануфактуралар булған, уларҙа 1336 йылда король Эдуард III саҡырыуы буйынса Норфолкка килгән бик күп фламандтар эшләгән. Ҡалаға Испан Нидерландынан эмигранттарҙың Нидерланд революцияһы ваҡытында килеүе айырыуса көсәйә, шуға күрә 1579 йылда Норидж ҡалаһындағы 16 мең кешенең һәр бер өсөнсө кешеһе сит илдән килеүсе була.

Шул йылдарҙағы иҡтисади именлектең боронғо ҡомартҡылары булып күп һанлы боронғо сиркәүҙәр (уларҙың утыҙға яҡыны һаҡланып ҡалған) һәм Норидж ратуша бинаһы тора, улар XV быуатта Фландрия ҡоролмалары өлгөһөндә төҙөлгән. Норидж Троица соборы Норман баҫып алыуынан һуң төҙөлә башлай, быны Төньяҡ Францияның роман ғибәҙәтханаларына оҡшатып эшләнгән архитектура апсиды һәм неф дәлилләй. Иркен аркада-клуатр (илдә иң ҙурҙарының береһе) һәм XV быуаттың таш шпиле (Англиялағы иң бейек шпиль, уның бейеклеге — 96 м) — готика төҙөлөшөнөң үҙенсәлекле өлгөһө булып тора. Норидж һарайында XII быуатта урындағы музей йыйылмалары тора, ул бигерәк тә Норидж мәктәбенең (XIX быуат) пейзаж төшөрөүсе рәссамдары картиналарына бай .

XVIII быуатта Манчестер, Глазго ҡалаларынының иҡтисади күтәрелеше һәм илдең төньяғында башҡа сәнәғәт үҙәктәренең барлыҡҡа килеүе арҡаһында Норидждың иҡтисади әһәмиәте ҡаҡшай. Әлеге ваҡытта Нориджда аяҡ кейеме сәнәғәте үҫкән. 1964 йылда ҡалала Көнсығыш Англия университеты ойошторола. Мәҙәни учреждениеларҙан Нориджда ҙур булмаған театр эшләй.

## Халыҡ

## Спорт
Нориджда төпләнгән «Норвич Сити» футбол клубы Премьер-лигала сығыш яһай.

## Иҫтәлекле урындары
Уэнс йылғаһының киң бөгөлөшөндә урынлашҡан Норидж ҡалаһы саксондарҙан даимиһыҙ планлаштырыуҙы мираҫ итеп ала, был эш ҡалала ориентирлашыуҙы ауырлаштыра. Әммә ҡалала төп өс йүнәлеш бар, улар юлды табырға ярҙам итә: бик бейек шпилле собор, бейеклектә урынлашҡан норман замогы, манараһына сәғәт ҡуйылған ҡала ратушаһы бинаһы.

Баш ҡаланың төп иҫтәлекле урындары булып собор һәм бик һәйбәт һуңғы сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы ҡуйылған замок тора. Йәкшәмбе көнө был иҫтәлекле урындарҙы, музейҙарҙы ҡарарға мөмкин түгел, сөнки улар ял көнө эшләмәй.

## Туғанлашҡан ҡалалары
Норидж — түбәндәге ҡалаларҙың туғандаш ҡалаһы :

*  Нови-Сад, Сербия
*  Руан, Франция
*  Кобленц, Германия

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Отто Дикс йорто

**Отто Дикс йорт-музейы** (нем. Otto-Dix-Haus) — Гера ҡалаһындағы йортта урынлашҡан музей,  1891 йылда рәссам-экспрессионист  Отто Дикс тыуған; бина үҙе XVIII быуатта төҙөлгән.

## Тарихы
Гера ҡалаһында фахверк бинаһы, 1891 йылда бында  рәссам Отто Дикс тыуған, XVIII  быуатта төҙөлгән. 1946 йылда бинаның артҡы корпусы айырым торлаҡ бина итеп үҙгәртелә,  ә Дикстың тыуыуына йөҙ йыллығы алдынан — 1988 йылдан алып 1991 йылға тиклем осорҙа — бөтә бина яңынан төҙөлә һәм  музей була: башлыса йорт көнбайыш яғында төкәтмә иҫәбенә  ҙурая, ул  музейыҙың функциональ яғы була.

Дикс музейының даими экспозициялары нигеҙҙә коллекцияла тупланған һүрәт, рәсем һәм график эштәрен индерә.   Отто Дикстың эштәренән тыш музей   башҡа авторҙарҙың күргәҙмәләрен, шул иҫәптән фотокүргәҙмәләр (улар өсөн айырым зал бар)  үткәрә.  Дикс йәшәгән бүлмәләрҙә шулай уҡ авторҙың эштәре бар. Күргәҙмә эшмәкәрлегенән тыш музей рәссамдар һәм уҡытыусылар, шул иҫәптән йәш буйынса бүленгән йәштәр төркөмө  өсөн белем биреү дәрестәре үткәрә.

2013 йылдың июненә Гера ҡалаһында һыу таша: һыу музейҙың беренсе ҡатына етә. Һыу баҫыу һөҙөмтәһендәге зыян арҡаһында бинаны яңынан реконстуркцияларға кәрәк була. Отто Дикс йорто 2016 йылдың 4 ғинуарында  ябыла,  ә   экспонаттарҙың бер өлөшө  ваҡытлыса ҡала музейына күсерелә. 2016 йылдың 2 декабрендә  Отто Дикстың тыуыуына 125 йыллығы уңайынан   махсус күргәҙмәләр өсөн музей яңынан асыла.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Anja Löffler: Denkmaltopographie Bundesrepublik Deutschland — Kulturdenkmale in Thüringen (Band 3). Stadt Gera. Thüringisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie, Erfurt 2007, .
* 

## Һылтанмалар

* Kunstsammlung Gera / Otto-Dix-Haus (нем.). gera.de.  Stadtverwaltung Gera. Проверено 11 ноября 2018.
Номи (ҡала)

— Япониялағы ҡала, Исикава префектураһында урынлашҡан. Майҙаны — 83,85 кв. километр, халҡы — 49 015 кеше (2014 йылдың 1 июленә), халыҡ тығыҙлығы — 1 кв. км-ға 584,56 кеше.

## Географик урыны
Ҡала Тюбу төбәге Исикава префектураһына ҡараған Хонсю утрауында урынлашҡан. Ҡала менән Комацу, Хакусан ҡалалары һәм Кавакита ҡасабаһы сиктәш.

## Халҡы
Ҡала халҡы 49 015 человек (1 июля 2014) тәшкил итә, ә 1 кв. километрға тура килгән тығыҙлығы — 584,56 кеше. 1980 йылдан 2005 йылға тиклем халыҡ һанының үҙгәреүе 

## Туғанлашҡан ҡалалар
Шелехов, Рәсәй (1976 йылдан алып)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
 
* Официальный сайт
Ле-Бурже (Сен-Сен-Дени)

**Л-Бурже** () — Бобинья округы, Сен-Сен-Дени департаменты коммунаһы; Париждың төньяҡ-көнсығыш биҫтәһе, Париж үҙәгенән10,6 км алыҫлыҡта (бер километрлыҡ ара). Майҙаны 2,08 кв. километр, 14 296 кеше йәшәй (2009).

Коммуна Ле-Бурже аэропортына исем биргән, ә бит аэропорт территорияһының бик аҙ ғына өлөшө коммуна ерендә (төп өлөшө Дюнья, Бонн-ан-Франс һәм Гонесс коммуналары ерҙәрендә урынлашҡан).

## Транспорт
RER Ле-Бурже станцияһы(В тармағы).

## Шәхестәре
* Арно Перьер де ла, Лоҡ фон — герман диңгеҙ офицеры, беренсе донъя һуғышы геройы, бөтә замандарҙың иң һөҙөмтәле һыу аҫты кәмәһе белгесе, вице-адмирал.
* Барош, Эрнест — француз сәйәсмәне, яҙыусы.
* Данделен, Жерминаль — Бельгия математигы һәм механигы.
* Шарлемань, Жан-Арман — француз шағиры, яҙыусы, драматург һәм мөхәррир.

## Туғанлашҡан ҡалалар
#  Жуковский, Россия
Дельвиг йорто

**Дельвиг йорто** (Тычинкин йорто йәки Шишкин йорто) —   Санкт-Петербургтың Үҙәк районындағы тарихи йорт, төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.  Ҡала сите проспекты һәм   Щербаков тыҡрығы киҫелешендә урынлашҡан  (рәсми адресы— Щербаков тыҡрығы, 14/1), мөйөшө  Владимир майҙанына сыға.

## Тарихы
1811—1813 йылдарҙа йорт архитектор М.А. Овсянников  проекты буйынса сауҙагәр Тычинкин өсөн төҙөлә, бер тапҡыр ҙа яңынан төҙөлмәгән, бөтә һуғыштарҙа ла имен ҡалған  һәм XIX быуат башында төҙөлгән төп нөсхәһендәге биналарҙың  береһе. Ике тапҡыр йорт йүнәтелә — 1961 һәм 1990 йылдарҙа.

Антон Антонович Дельвиг  (1798—1831)   1829 йылдың ноябренән алып 1831 йылдың 14 ғинуарына тиклем  ошо йортта йәшәй, һәм бында ул  вафат була. Нәҡ ошо йортта йәшәгән осоронда ул  «Литературная газета» баҫмаһын сығара, уның даирәһендә пушкин ҡоро берләшә. Дельвиг салонында . С. Пушкин, В.А. Жуковский, В Ф. Одоевский, П. А. Плетнев була, салон Санкт-Петербургтың мәҙәни тормошонда ҙур роль уйнай.

## Үҙгәртеп ҡороуҙар осоронда.
1980 йылдар уртаһында «Достоевская» метроһы станцияһын төҙөү баршында йорт  һүтеүгә планлаштырыла. Ләкин 1986 йылда, үҙгәртеп ҡоролоусы  Ленинградта беренсе йәмәғәт шау-шыуы арҡаһында   «Дельвиг йорто» һаҡланып ҡала. Метро төҙөүселәр тарихи бинаны емермәйенсә станция төҙөү юлын табалар.  

Ҡомартҡыны һаҡлап алып ҡалыу буйынса «Ҡотҡарыу» төркөмөнөң әүҙем ағзаһы Алексей Ковалев шул саҡтағы ваҡиғаларҙы ошолай тасуирлай:

*Дельвиг йортон һаҡлау буйынса кампания теүәл бер ай  дауам итә. Беҙ «Смена» гәзитендә бер нисә мәҡәлә яҙыуға, радио тапшырыуҙарында, телевидениела (әйткәндәй, ул ваҡытта популяр «Телекурьер») сығыш яһауға, Пушкин йорто хеҙмәткәрҙәре имзаһы менән  «Литературная газета» гәзитенә хат баҫтырып сығарыуға (тап ошо йортта Дельвиг  «Литературная газета» гәзитенә  нигеҙ һала һәм баҫтырып сығара) өлгәштек, меңләгән ҡултамғалар йыйырға, бинаға контрекспертиза  үткәреүгә, һәм  йорттоң проекты һәм торошо  тураһында мәғлүмәттәр йыйыуға, уның тарихы тураһында, СССР һәм РСФСР мәҙәниәт министрлығы менән бәйләнеш тотоуға, һәм, ниһайәт, 19 октябрҙә,  лицей йыллығына  Владимир майҙанында байрам-митинг үткәреүгә, шулай уҡ ленинград властарының законһыҙ эш итеүҙәре тураһында КПСС Үҙәк Комитетына хат ебәреүгә өлгәштек.  Һөҙөмтәлә  22 октябрҙә ҡаланың баш архитекторы С  И.  Соколов һәм ГИОП  начальнигы П. Саутов матбуғат конференцияһында бинаны һаҡлап ҡалыу тураһында принципиаль ҡарарҙы иғлан иттеләр.*

## Хәҙерге заманда
2014 йылда йорттоң тышҡы ҡиәфәтен үҙгәрешһеҙ ҡалдырып  капиталь ремонт үткәрәләр, шунан һуң да бизнес-үҙәк урынлаша. Ремонттан һуң йортҡа яңынан  мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Дом Дельвига  на архитектурном сайте citywalls.ru
Е. Ф. Важевская дачаһы

**Важевская дачаһы** — Сестрорецк ҡалаһындағы архитектура ҡомартҡыһы. Тимер юлының «Курорт» платформаһы янындағы автобус туҡталышы эргәһендә урынлашҡан, Андреев (элекке Тимер юлы) урамы, 12-се йорт.

## Тарихы һәм архитектураһы
Элек дача «Йорт-әкиәт» архитектураһы данына эйә була. Архитектор С. Г. Гингер проекты буйынса [1907 йыл]да ағастан рус халыҡ сәнғәте традициялары буйынса модерн стиле элементтары менән төҙөлгән. Фасадтарҙа һаҡланып ҡалған биҙәктәре, тыуған яҡты өйрәнеүселәр фекеренсә, М. Васнецов һүрәттәре буйынса башҡарылған.

Күп йылдар был дачаны йәйге күсмә балалар баҡсаһы биләй. Бер нисә рәт йүнәтеүҙәрҙән һуң, әкиәт биҙәктәре һаҡланып ҡала. [2008 йылда янғындан һуң бина өлөшләтә емерелә һәм һатыуға ҡуйыла.

2014 йылда Важевская дачаһы Дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Олимпия резервы» милегендә була, шул уҡ мәлдә милек эйәһе архитектура ҡомартҡыһының именлеген күҙәтмәгән

2018 йылдың ҡышында Г. С. Полтавченконың шәхси ҡыҫылыуы арҡаһында Важевская дачаһы ҡыйығын йүнәтеү эштәре башлана

## Статусы
Архитектура ҡомартҡыһы сифатында бина Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары) мәҙәниәт ҡомартҡылары объекттарының Берҙәм дәүләт реестрына индерелә. Норматив акттары:

* Санкт-Петербургтың 05.07.1999 йылғы 174-27-се һанлы законы
* Санкт-Петербургтың 02.07.1997 йылғы 141-47-се һанлы законы
* РФ Президенты 05.05.1997 йылғы 452-се указы
* Ленгорсовет башҡарма комитетының 05.12.1988 йылғы 963-сө һанлы ҡарары

Файл:Фасад 2 дачи Е. Ф. Важевской.jpg|Төньяҡ-көнбайыштан күренеше
Файл:Фасад дачи Е. Ф. Важевской.jpg|Көньяҡтан күренеше
Файл:Дача Е. Ф. Важевской 2.jpg|Көньяҡ-көнсығыштан күренеше
Файл:The fire-damaged dacha of E. F. Vazhevska in 2008.jpg|2008 йылғы  янғындан һуң


## Әҙәбиәт
Курортный район. Страницы истории. Вып.3. изд. «Остров». 2007 г. стр.24.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* http://www.bpn.ru/publications/1754/ 
* http://www.zaki.ru/pagesnew.php?id=11672
Изге Екатерина сиркәүе (Загреб)

**Загребта Изге Екатерина сиркәүе** (хорв.  Sv Crkva. U Katarine Zagrebu) — католик сиркәү, Хорватияның баш ҡалаһы Загребтағы Загреб  архиепархияһының собор сиркәүе; барокко дәүеренең ҡиммәтле тарихи-архитектура ҡомартҡыһы, Загребта иң матур сиркәүҙәрҙең береһе. Ҡорам Изге Екатерина хөрмәтенә  изгеләндерелгән.

Ғибәҙәтхана  ҡала үҙәге — *Үрге ҡалала* изге Екатерина майҙанында (trg Katarinin) урынлашҡан.

## Тасуирлау һәм тарихы
Хәҙерге Изге Екатерина  сиркәүе урынында XIV быуаттан ҙур булмаған доминикан сиркәүе торған, ул төрөк баҫып инеүе ваҡытында хәрби склад кеүек ҡулланыла.

Загребҡа иезуиттар килеү менән  (XVII быуаттың 1-се  яртыһы) ғибәҙәтхана улар идаралығына  тапшырыла. Иҫке сиркәү күләме буйынса тап килмәгәнлектән һәм ярайһы уҡ ныҡ зыян күргәнлектән, иезуиттар 1620—32 йылдарҙа  яңы ҡорам төҙөүҙе һәм биҙәүҙе тормошҡа ашыра. Сиркәү янында шулай уҡ монастырь төҙөйҙәр  (хәҙер *Кловичев Һарайы  Галереяһы)*. Изге Екатерина сиркәүе ике тапҡыр янғындан зыян күрә— 1674 һәм 1645 йылдарҙа, һуңғы тапҡыр тулыһынса  янып юҡҡа сыға.  Сиркәүҙе тергеҙеүҙә хорват вельможалары ярҙам итә, улар, үҙ сиратында, сиркәү диуарҙарында нәҫелдән килгән гербтарын урынлаштырыу хоҡуғына эйә була, шулай уҡ ҡәбер ташы ҡуйып сиркәүҙә ерләнеү өҫтөнлөгөн ала.

Иезуиттарҙың тыйыуынан һуң  (1773) изге Екатерина сиркәүе изге Марк мәхәлләһенә 1783 йылда тапшырыла,  ә 1874 йылдан ул йәмиғ сиркәүе булып китә.

ХІХ-XX быуаттарҙа изге Екатерина  сиркәүе бер нисә тапҡыр реставрация үтә.

Изге Екатреина сиркәүе Загребта иң матур сиркәүҙәрҙең береһе һанала.  Был алты ҡабырға манаралары һәм апсидаһы менән бер нефлы  дини ҡоролма. Капеллаларында  йыл менән даталанған  барокко стилендә биш ағас  (XVII быуат) һәм бер мәрмәр алтарь урынлашҡан. 

Ҡорамдың интерьерҙарында барокко сәнғәтенең   әһәмиәтле бер нисә өлгөләре бар. Улар араһында 1720 йылғы Антонио  Квадрио (Quadrio) әҫәрҙәре бар. Изге Екатерина тормошон һүрәтләгән күренештәр менән нефтың көмбәҙҙәре Джулио Квальиға ҡарай. Шулай уҡ Франческо Робба (Francesco Robba) эшләгән  изге Игнатийҙың ҡорам алтары  иғтибарға лайыҡ. Төп алтарҙың артында  —   «Изге Екатерина  Александрия философтары һәм яҙыусылары араһында» фресканы 1762 йылда Кристоф Андрей Еловшек  (Jelovšek Kristof Andrej) яҙа.

## Иҫкәрмәләр


## Галереяһы

## Сығанаҡтар, һылтанмалар һәм әҙәбиәт

*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Церковь Святой Екатерины (Загреб)
* Церковь святой Екатерины в Загребе ''www.zagreb-touristinfo.hr''
* Церковь святой Екатерины в Загребе ''www.planetware.com'' &nbsp;(англ.)
* TOURIST GUIDE, Zagreb and its surroundings, Zagreb, 1970 (автор текста Ivan Raos)&nbsp;(англ.)
* Lelja Dobronić, Crkva Sv. Katarine u Zagrebu i hrvatsko plemstvo. Vodič po starinama. Rasprava. Str. 389—424.&nbsp;(хорв.)
Есенин бульварында Есенин һәйкәле

**Есенин  бульварында Есенин һәйкәле** — Мәскәү  Есенин  бульварындағы  скульптура композицияһы, СССР Художество Академияһы академигы В.Е. Цигаль эше. Һәйкәлде асыу шағирҙың  тыуған көнөнә, 3 октябргә тап килтерелә. 

Адресы: Мәскәү ҡалаһы, Есенин  бульвары,  145/8-147.

## Тарихы
Рус шағиры Сергей Александрович Есенин һәйкәле (1895—1925) Мәскәүҙә 1972 йылдың 3 октябрендә асыла һәм  бронза постаментта  шағирҙың юлдан төшөп килгән ҡиәфәттәге бронза скульптураһынан ғибәрәт.  Шағир билбау менән быуылған сатин күлдәктә, яҫы сәс өлтөгө, яурынында курткаһы менән  һүрәтләнә.  Шағир ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтан-постаменттан түбәнгә төшөп килә. Һәйкәлдең авторҙары: скульптор,  СССР-ҙың  халыҡ рәссамы Владимир Ефимович Цигаль, архитекторҙар С.Е. Вахтангов һәм Ю.В. Юров. 

1995 йылда беркетеүенең етерлек кимәлдә ныҡлы булмауы арҡаһында скульптура бер яҡҡа ҡырыная,   ҡыҫҡа ваҡытта етешһеҙлеге бөтөрөлә.

Һәйкәлде асыу тантанаһында шағирҙың ҡыҙы Татьяна Александровна Есенина ҡатнаша. 1984 йылда Мәскәү ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе В.Ф. Промыслов үҙенең «Мәскәү» китабында былай тип яҙа: «Сергей Есениндың  бронза фигураһы  бер кемде лә битараф ҡалдырмай. Йәш шағирҙың хислелеге,  моңһоу уйсанлығы, һынының тәбиғилеге арбай. Есенин бульварының башында йәш ҡайындар һәм уҫаҡтар фонындағы һәйкәл беҙгә үҙенсәлекле һәм сағыу әҙәби әҫәр кеүек тойола».

## Техник мәғлүмәттәр
Һәйкәл һәм постамент  бронзанан эшләнгән  Тирә-яҡ территорияһында формаһыҙ  плиткалар түшәлгән һәм С.Есенин шиғырҙарында йырланған ҡайындар ултыртылған.  

## Әҙәбиәт

* Памятники монументального искусства Москвы: справ. изд. / Департамент культурного наследия г. Москвы. — М.: ООО «Милк Эдженси», 2016. — 404 с.: с. 222. 

## Һылтанмалар

* Памятник Есенину на Есенинском бульваре в Москве 
* Памятник Есенину
* Памятник Есенину в Москве 

## Иҫкәрмәләр
Псков Кромы

**Псков Кром (Кремле)** — Псковтың тарихи-архитектура үҙәге,  Псков ҡәлғәһенең төп өлөшө. Пскова йылғаһының Бөйөк йылғаға ҡойған урындағы бейек һәм тар моронда урынлашҡан.  3 гектар майҙанды биләй.

Ҡаласыҡтың морон өлөшөндә  башланғыс ултыраҡ беренсе мең йыллыҡтың уртаһына ҡарай.  X—XII быуаттарҙа бында тупраҡ, ә бәлки, таш нығытмалар һәм ағас Троицкий соборы булған.   Псков республикаһы (XIV — XVI быуат башы) осоронда Кремь үҙенең соборы, йыйылыу майҙаны һәм келәттәре менән псков еренең рухи, юридик һәм   административ үҙәге булған 

Кремль биләмәһе бейеклеге  6-8 м һәм ҡалынлығы  2,5 м алып 6,0 м тиклем (Кромдың алғы (көньяҡ) ағас ҡыйыҡ менән ҡапланған  таш ҡәлғә диуарҙары менән уратып алынған.  Кремлдең  көнсығыш  стенаһының оҙонлоғо — 435 м; көнбайыш стенаһы —  345. м. Көньяҡ стенаның оҙонлоғо  88 м тәшкил итә. 

2013 йылда Псков Кромы (Кремле)  "Рәсәй-10" медиаконкурсында еңеп,  "Рәсәй символдары" унлығына инә.

## Кромдың архитектура ансамбле

* Довмонтов ҡала (VIII—XVII вв.);
* «Перси» (Перша, йәки Довмонтов диуары) (Кромдың алғы диуары) (1337 (беренсе тапҡыр телгә алына), 1393—1424 йй. );
* Кремлдең көнсығыш һәм көнбайыш диуарҙары (XIV—XV  быуаттар, XVII быуат);
* Захаб (захабень йәки охабень);
* Троицкий соборы (1682—1699 йй.);
* манара (XIX в.);
* Приказный палаталары (1692—1695, 1701 йылдар);
* дары баҙы;
* сиркәү әһелдәре йорто;
* ҡунаҡ йорто.

### Кром һәм Довмонтов ҡала манаралары

* Власьевский манараһы;
* Рыбницкий манараһы  (Изге ҡапҡалар өҫтөндә манара);
* Троицкий (Сәғәт) манараһы;
* Уртаса манара (1416—1419 йй.);
* Кутекром манараһы (Ҡыҙыл йәки Кутий усағы) (1399—1400 йй.);
* Яҫы манара;
* Довмонтов (Смердие) манараһы.

2010 йылдың 27 апрелендәге янғын ваҡытында Власьевский һәм Рыбницкий манараларының сатырҙары янып юҡҡа сыға

## Иллюстрациялар

Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin inside1.jpg|Троицкий соборы
Файл:Pskov asv07-2018 Kremlin view from east img2.jpg|Кремль һәм Псков йылғаһы
Файл:Памятный знак - прапор (Псковский кремль).JPG| Кромда ҡылыс
Файл:Плоская Башня Псковского Кремля.jpg|Яҫы манара 
Файл:RR5111-0110R.gif|Рәсәй банкының көмөш тәңкәһе, 2003 й.
Файл:Pskov kremlin pano.jpeg|Псков Кромының  панорамаһы


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* *Окулич-Казарин Н. Ф.* Спутник по древнему Пскову. — Псков. 1913.
*  (обл.)
* 

## Һылтанмалар

* Псковская крепость
* Псковский кремль 
* Ансамбль Псковского Кремля
Сылғау

**Сылғау** йәки *силғау* - аяҡ кейеме кейер алдынан аяҡҡа урай торған туҡыма киҫәге. Сылғау дәүмәле яҡынса  35 × 90 сантиметр. Төрлө йылдарҙа сылғау етештереүселәр өсөн дәүләт  нормалары булған һәм уларҙа дәүмәл күрһәтелгән.  Мәҫәлән, 1978 - 35х90 см,  1983 - 50х75 см,  1990 - 35х75 см.

Ул байканан, фланелдән һәм башҡа төр кизе-мамыҡ һәм йөн туҡымаларҙан етештерелгән.

## Тарихынан
«Итек + сылғау» комплекты элек күп илдәрҙең  армияларында файҙаланылған, әммә XX быуатта барыһы ла тиерлек «Хәрби ботинка + ойоҡбаш» комплектына күсә. Сылғауҙарҙан арыныу армияларҙа ошолай бара: ГДР-ҙа 1968 йылда, Финляндияла - 1990, Украинала - 2004 йылда.  Рәсәй армияһында сылғау 2010-сы йылдарға тиклем ҡулланыла.Кирза итек ботинкаларға алмаштырыла (ә уны ойоҡбаш менән кейеү мөмкин булмай)  һәм һалдаттар ойоҡбаш менән йөрөү мөмкинлеге ала.

## Галерея

 267 Duh.polk 67 dvizii Footwraps.jpg|Духовщин 267-се пехота полкы.1916 йыл
 Gorelov youri g pacifist.jpg| Гореловтың «Хотят ли русские войны» тигән картинаһы. 1962 йыл. Һалдат сылғауын киптерә
File:Fußlappen linker Fuß 051.JPG|Аяҡҡа уралған сылғау

## Шулай уҡ ҡара
Башҡорт милли кейеме

## Иҫкәрмәләр
Михаил Зощенко дачаһы

**Зощенко дачаһы**— Сестрорецк ҡалаһындағы дача, унда  1946 йылдан 1958 йылға тиклем күренекле рус яҙыусыһы Михаил Михайлович  Зощенко йәшәгән. Ленинград ҡала советы башҡарма комитетының  1988 йылдың  5 декабрендәге 963-сө ҡарары  нигеҙендә  төбәк әһәмиәтендәге тарихи ҡомартҡы тип иҫәпләнә. Ялан урамында  урынлашҡан,  4-се  йорт

## Тарихы
Зощенко был йортто  1939 йылда  ҡатыны исеменә һатып ала. Был йортҡа ғаилә йәйге айҙарҙа ял итеүгә килә. Бында Зощенко күп яҙа.  Ялан урамында   1958 йылда 62 йәшендә вафат була.

Вафатынан һуң уның бүлмәләрендә 1970 йылға тиклем шул уҡ йыһаздар, шәхси әйберҙәре, әҫәрҙәре һаҡлана. Бында ял йорттарынан, шифаханаларҙан экскурсанттар, ленинград халҡы  килә. Сәйәхәттәр һәм экскурсияларҙың  Ленинград бюроһы методисы И. Рудницкая  бында мемориаль музей ойошторорға тәҡдим итә,  райондың ҡомартҡыларын  һаҡлау йәмғиәтенең яуаплы секретары Б. Максимов   Ленинград ҡалаһы ҡомартҡыларҙы һаҡлау йәмғиәтенә тейешле хат ебәрә

1990 йылдар башында дача яна, емерелә һәм артабан һатыла.  2008 йылда уның урынына элекке яҙыусының дачаның хәтерләткән ҡаралтылар төҙөлә. Сергей Самусенко башҡарған дача макеты  Сестрорецк ҡалаһындағы Курорт районының М.М. Зощенко исемендәге Үҙәк китапхананың фойеһында ҡуйылған.   

Китапхана яҙыусының тормошо һәм ижады тураһында экспонаттар туплай. Китапхана алдындағы һәйкәле янында йыл һайын яҙыусының тыуған һәм хәтер  көнөндә Зощенко уҡыуҙары үтә.  Яҙыусының тормошо һәм ижады менән халыҡтың ҡыҙыҡһыныуы йылдар үтеү менән кәмемәй.  Музей һәм күргәҙмәләр, шулай уҡ күсмә, сумаҙан төрөндә башҡарылған мобиль төрҙәре даими эшләй.  Уларҙа — яҙыусының шәхси әйберҙәре һәм документтары, яҙыусының ҡатыны Вера Зощенконың  фотоһүрәттәре, яҙыусының музаһы Лидия Чалованың ҡәләм портреты, хаттар.

Китапхана бинаһы алдындағы яҙыусы һәйкәле  (Токарев урамы, 7-се йорт) 2003 йылдың 14 сентябрендә асыла. Скульпторы В. Ф. Онешко, архитекторы Н. Н. Соколов.

## Галереяһы

Файл:Дача Михаила Зощенко.jpg|Яҙыусының дача макеты  
Файл:Зощ 2.JPG| Зощенко ордендары
Файл:Зощ 3.JPG|  Зощенко фотоһүрәте
Файл:Зощ 4.JPG| Зощенко фотоһүрәте
Файл:Зощ 5.JPG|Ғаиләһе тарихы
Файл:Зощ 6.JPG|Тарихының икенсе бите
Файл:Зощ 7.JPG|Зощенко уҡыуҙары
Файл:Зощ 9.JPG|Китапхана янында һәйкәл


## Әҙәбиәт
А. Михайлова. В истории семьи Зощенко — вся судьба страны. Статья в газете «Берега» № 31 за 16-22 августа 2008 г.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* http://zoshchenko.spb.ru/karta.htm 
* http://www.lib.ru/RUSSLIT/ZOSHENKO/zvezda.txt
* http://www.museum.ru/M135
* http://russia.rin.ru/guides/5269.html
* http://www.ozon.ru/context/detail/id/237107/?type=308&from=google_upload_books_zo4enko-mihail&s_kwcid=ContentNetwork%7C1456171714
Воронин дачаһы

**Воронин дачаһы** — төбәк архитектура ҡомартҡыһы,   Йәштәр ҡасабаһында  Диңгеҙ буйы  шоссеһы адресы буйынса урынлашҡан, 648-се йорт.

## Тарихы
Ағас йорт архитектор петр Петрович Бук  проекты буйынса төҙөлгән. Дачаның хужаһы әлеге ваҡытҡа тиклем   ғалим,  ботаник  Воронин Михаил Степанович (1838—1903) тип һаналған. Әммә билдәле академиктың тулы аҙашы  сауҙагәрҙәр улы  Воронин Михаил Степанович булған. 1912 йылда  ул Антти Ранканан юл эргәһендә магазин төҙөү өсөн ҙур булмаған участка  һатып алған  (участканың кадастр номеры 1-31).   Бынан тыш, дача 1910 йылда,  ғалим вафат булғандан һуң  7 йыл үткәс, төҙөлгән.

Йорт баҡсаһы менән ҡултыҡтың яры буйында урынлашҡан. Йорттоң декоратив биҙәү элементтары ағас архитектураның сәнғәт әҫәре булып тора. Фасадтарҙың дүрт яғынан йорт төрлө формаға эйә булған.

Ворониндың күршеләре  яҙыусы  Леонид Андреев, ирле-ҡатынлы Картавцевтар — Евгений Картавцев, Мария Крестовская булған.  Воронин дачаһы Леонид Андреевтың  «Ул» хикәйәһендә һүрәтләнә, сөнки уға ошо йортта  студент сағында йәшәргә тура килә.

1958 йылда  дача «Ҡара йылға» шифаханаһы биләмәһенә инә. Бинала  административ хеҙмәттәр урынлашҡан.

Йорт 1991 йылда яна (Н.В. Григорьева буйынса 1993 йылда).   Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 2017 йылда  ул Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының  мәҙәни  мираҫ объекттарының Берҙәм дәүләт реестрына  (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары)  төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы сифатында индерелә.

## Фотоһүрәттәре

Файл:Воронин4.JPG|М. С. Воронин дачаһы. 1910 й.
Файл:Воронин1.JPG|Ҡунаҡ бүлмәһе
Файл:Воронин2.JPG|Баҫҡыс
Файл:Воронина0.JPG|Йорт күренеше


## Һәйкәл статусын билдәләүсе хоҡуҡи база

* Закон Санкт-Петербурга № 141-47 от 02.07.1997
* Указ Президента РФ № 452 от 05.05.1997
* Решение Исполкома Ленгорсовета № 963 от 05.12.1988

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
* Н. Григорьев В. Финляндия сәйәхәт Урыҫ. СПб., 2002 г.

## Һылтанмалар

* Энциклопедия Санкт-Петербурга 
* Фотография дома 
* Воронин М. С. (1838—1903), обществ. деятель, предприниматель
Де Голль һәйкәле (Мәскәү)

**Генерал  [[Шарль де Голль]] һәйкәле**  Мәскәүҙә, ҡаланың Алексеев районындағы  Мәскәү майҙанында   «Йыһан» ҡунаҡханаһы менән йәнәш урынлашҡан.

## Тарихы
2002 йылда Мәскәү ҡала төҙөлөшө советының ултырышында  һәйкәл төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә

Һәйкәл архитектор А.В. Кузьмин һәм скульптор Зураб Церетели тарафынан төҙөлә. Де Голль тулы хәрби кейемдә һүрәтләнә. Скульптура композицияһы үҙенең ҙурлығы менән таң  ҡалдыра: граниттан эшләнгән  постаменты ғына  10 метр бейеклектә, ә де Голлдең бронзанан һыны   — 8 метр тәшкил итә.  Постаментта рус һәм француз телендә былай тип яҙылған:ГЕНЕРАЛ ШАРЛЬ ДЕ ГОЛЛЬ. ФРАНЦУЗ РЕСПУБЛИКАҺЫ ПРЕЗИДЕНТЫ Церетели һүҙҙәре буйынса, һәйкәлдең ҙур күләме  «Йыһан» ҡунаҡханаһының  мөһабәт күләме менән ярашып торорға тейеш

2005 йылдың  9 майында Шарль де Голлдең һәйкәлен Рәсәй президенты  В.В. Путин һәм Франция президенты Жак Ширак тантаналы аса. Тантанала шулай уҡ  Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы француз ветерандары була. 

Һәйкәл тураһында фекерҙәр төрлөсә. Атап әйткәндә,  француз  Le Figarо гәзите Церетели эшләгән скульптура тураһында  бик киҫкен фекерҙә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* 
*
Сәкмән

**Сәкмән** () — ир-аттың халат менән кафтан аралығындағы өҫ кейеме. Ғәҙәттә буҫтауҙан тегелә. Сәкмәндең  һул яҡҡа ҡаратып элеп кейгәндәр: ҡаптырмаһын уң яҡ сабыуға, ә элмәген уң яғына теккәндәр . Сәкмәндәр   төрки халыҡтарҙа киң ҡулланылған, шулай уҡ казактар ҙа кейә торған булған. Үҙәк һәм Урта Азия, Көньяҡ Себер, Ҡаҙағстан, Төньяҡ Кавказ, Волга буйының күп халыҡтарында таралған була.

## Башҡорт сәкмәне
Башҡорт сәкмәндәрен йөн туҡыманан (буҫтауҙан) итәк-яғаһының ситтәрен, ең остарын сигеп, шулай уҡ ҡыҙыл буҫтау, уҡа менән әҙепләп текккәндәр. Биле киң, иркен - елбәгәй, һирәкләп билбау бәйләп, бишмәт, кәзәкей өҫтөнән кейгәндәр.Шулай уҡ ғәскәри кейем дә булған . 

Ирҙәр сәкмәне  - тура, ә ҡатын‑ҡыҙҙыҡы билле, аҫҡа табан киңәйеп киткән булған. Ирҙәр сәкмәнен башлыса өйҙә туҡылған аҡ йәки һоро буҫтауҙан, ҡыҙыл йәки йәшел фабрика буҫтауынан теккәндәр, ҡыш кейә торғандарына төлкө, тейен, көҙән һ.б. йәнлек тиреләре менән ҡырпығандар. Ҡатын‑ҡыҙ сәкмәндәрен геометрик, үҫемлек биҙәктәре рәүешендәге уҡа,  сигеү менән нағышлағандар, аралаштырып йәшел, күк, ҡыҙыл төҫтәге буҫтау, мәрүәт пластиналар, төймәләр, йөн суҡтар менән  әҙеләгәндәр.  Байрамдарға  кейгәндәр, туй йолалары ваҡытында кәләш сәкмәнде баш япмаһы итеп файҙаланған. Ҡалымға һалынған 

### Сәкмән төрҙәре
*Аҡ сәкмән
*Буҫтау сәкмән
*Мәллә сәкмән
*Соға сәкмән
*Тула сәкмән
*Уҡалы сәкмән

## Халыҡ йырҙарында
**Кармазинҡай яға, әй күк сәкмән*
*Килбәтһеҙ ҙә иргә килешмәй*

* *Әрмеләрҙә беҙ йоҡлайбыҙ*
*Тар сәкмәндәр ябынып*

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Н и к о н о р о в а Е.Е. Орнамент счётной вышивки башкир. Уфа, 2002 
*Р у д е н к о С.И. Башкиры: ист.‑этногр. очерки. Уфа, 2006.

## Һылтанмалар
* Сәкмән https://ru.wiktionary.org/wiki/%D1%81%D3%99%D0%BA%D0%BC%D3%99%D0%BD
И. С. Тургенев һәйкәле (Орёл)

**[[Тургенев Иван Сергеевич|Иван Сергеевич Тургенев]] һәйкәле**  Орёл ҡалаһында  урынлашҡан — Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы объекты.

Ҡаланың иң матур урындарының береһендә, «Тургенев яры» тип аталған урында — Ока йылғаһы яры  битләүе  түбәһендә,  мәҙәниәт һәм ял итеү паркы менән йәнәш урынлашҡан.

Монумент рус яҙыусыһы И.С.Тургеневтың тыуыуына 150 -йыллыҡ юбилейы уңайы менән 1968 йылдың 4 ноябрендә  асыла. 

Һәйкәлдең авторы  скульптор Г. П. Бессарабский. Архитекторҙары  А. И. Свиридов һәм В. С. Атанов.

Ҡара, шымартылған гранит постаментта ҡуйылған И.С. Тургеневтың бронза фигураһынан ғибәрәт.  Яҙыусы алыҫтарға ҡарап уйсан ултырған килеш һүрәтләнгән.  

Постаментҡа ҡабырға яғында —  «Иван Сергеевич Тургенев», икенсе яғында — яҙыусының тормош дата һы— «1818.28.X.» — «1883.22.VIII.»  яҙылған

Һәйкәл  урындағы әһәмиәткә эйә булған монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Город Орел глазами памятников
* Памятные места Орла. Памятник И.С. Тургеневу
* 450 лет городу Орлу. Памятники 
* Яворская Е.В. Орел: были + легенды
* Кондратенко А. Писатели Орловщины. Литературная прогулка по Орлу
Глинка һәйкәле (Смоленск)

**Глинка** **һәйкәле**— композитор М.И. Глинканың донъяла беренсе һәйкәле, Смоленск ҡалаһының иҫтәлекле урындарының береһе. Блонье паркында,  филармония бинаһы ҡаршыһында урынлашҡан. Скульпторы — А.Р. фон Бок. (1829—1895). Рәшәткәләре академик И. С. Богомолов проекты буйынса эшләнгән

Композиторға һәйкәл  1883—1885 йылдарҙа ирекмәндәр иғәнәһенә төҙөлә. Һәйкәл асыу тантанаһы 1885 йылдың 20 майында бик күп халыҡ ҡатнашлығында үтә. Ҡатнашыусылар араһында рус композиторҙары И. Чайковский, А С. Аренский,  А. Балакирев, С И. Танеев, А К. Глазунов була.

Бронза скульптура композиторҙы  пюпитр  янында  дирижерлыҡ таяҡсаны менән һүрәтләй. Шул уҡ ваҡытта  ниндәйҙер билдәһеҙ сәбәптәр менән композиторҙың пальтоһы ҡатын-ҡыҙҙар рәүешенә эшләнгән, пальтоһының төймәләре һул яҡта. 

Глинканың пюпитрға арты менән тороуы осраҡлы түгел. Был уның дирижер ғына түгел, ә тап ноталарҙы яттан белгән композитор икәнлегенә баҫым яһай.   

Постамент ситтәрендә яҙыуҙар менән бронза веноктар урынлашҡан: «Глинкаға — Рәсәй, 1885 йыл»; «М. И. Глинка Ельнин өйәҙенең Яңы Спас ауылында  20 майҙа тыуған, 1857 йылдың 3 февралендә Берлинда вафат булған, Санкт-Петербургта Александро-Невский лавраһында ерләнгән».

Һәйкәлдең үҙенсәлекле селтәрле рәшәткәләре нота юлдары  рәүешендә башҡарылған, уларҙа  бронза тамғалар менән Глинка әҫәрҙәренән  24 өҙөк яҙылған

Көнөнә ике тапҡыр һәйкәл эргәһендә ҡуйылған динамиктан композитор әҫәрҙәре яңғырай.

## Иҫкәрмәләр
Достопримечательности Смоленска
Изге Антоний сиркәүе (Потсдам)

**Изге Антоний сиркәүе** (нем.Pfarrkirche St. Antonius) — Потсдам ҡалаһындағы Бабельсберг районында урынлашҡан католик сиркәү.  архитектор Вильгельм Фальбуш  проекты буйынса   1934 йылда төҙөлә

## Тарихы
XIX быуатта Потсдамдың  Новавес  (нем.Nowawes) һәм Нойендорф райондарына күсеп килгән католиктар өсөн ҡала үҙәгендә урынлашҡан изге  Петр һәм Павел сиркәүенә йөрөргә мөмкин була. Диндарҙарҙың һаны артыуы һәм Иҫке ҡалаға тиклем яңы райондарҙан аралыҡтың алыҫ бүлыуы арҡаһында, 1891 йылда яңы ғибәҙәтхана өсөн община тарафынан ер участкаһы һатып алына: финанс сәбәптәр буйынса  сиркәү төҙөлөшө тик 1905 йылда ғына башлана. Һөҙөмтәлә, сиркәү 1906 йылдың 7 октябрендә төҙөлөп бөтә. Шул уҡ йылда  пастор  тәғәйенләнә, ә уның 1909 йылда сиркәү бойондороҡһоҙлоҡ ала (нем. Pfarrkuratie).

Ике тиҫтә йылдан һуң, 1927 йылда, Берлин-Ванзе муниципалитетында йәшәгән католиктар өсөн  Изге Михаил сиркәүе төҙөлә, ә 1933 йылдың 30 июлендә Потсдамда хәҙерге заман Изге Антоний сиркәүеның  нигеҙ ташы һалына. 1934 йылдың 15 апрелендә Берлин епискобы Николай Барес архитектор Вильгельм Фальбуш проекты буйынса төҙөлгән ҡорамды изгеләндерә, Фальбуш шулай уҡ Ванзелағы сиркәүҙең  архитекторы була. 

Антоний сиркәүе бинаһы ун тар һәм бейек тәҙрәләр менән яҡтыртыла, улар көнбайыш һәм көнсығыш стеналарҙа урынлашҡан һәм бинаның тышында ҡыҙыл кирбес менән ҡыҫанланған; трансепт артындағы ике өҫтәмә тар тәҙрә алтарь һәм  апсиданың мозаикаһын яҡтырта.  Ғибәҙәтханала суҡыныу урыны һәм руханиҙар кейемен һаҡлау урыны бар. 34 метр бейеклектә манара  сиркәүҙың төп   бинаһының төньяҡ-көнбайыш  мөйөшөнә килеп тоташа: уның йоҡа баҡыр шпиле  папа тәреһе менән осланған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Изге петр һәм Павел сиркәүе . Потсдам

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Hugo Schnell: St. Babelsberg Antoniuskirche zu. Führer Nr. NO5, der Deutschen Kleinen Verlag Kirchenführer. Schnell & Dr. Steiner, 1938 München.
* Andreas Kitschke: Kirchen in Potsdam, Verlagsanstalt Evangelische, 1983 Berlin, 69f S..
** Andreas Kitschke: Kirchen Babelsberger. Peda-Kunstführer 332, 1995 Passau, , 18-22 S..
** Andreas Kitschke: Die Potsdamer Kirchen. Peda-530/2001 Kunstführer, , 49f S..
* Witkowski Teodolius: St. Potsdam Antonius in-Babelsberg — und Beitrag Geschichte Ein Gemeinde von zur Kirche. Der Selbstverlag Pfarrei, 2011 Potsdam.
* Thomas Магіпғаиләһендә (Hrsg.): DDR Katholiken Babelsberger in der — in Jugendgeschichtsprojekts eines Ergebnisse St. Antonius Potsdam-Babelsberg. 2013 Norderstedt, .

## Һылтанмалар

*
Николай Некрасов һәйкәле (Мәскәү)

**Некрасов Николай һәйкәле** —   рус шағиры, яҙыусы һәм публицист Николай Некрасов һәйкәле.  1960 йылда Ҙур Харитоньевский  тыҡрығының  13/9 йорто ихатаһында яҙыусы исемен йөрөткән   613-сө мәктәп янында ҡуйылған.  Проект авторҙары-скульптор Чайков Иосиф  һәм архитекторы Усачев Анатолий Андреевич. 1997 йылда төбәк әһәмиәтендәге  мәҙәни мираҫ объекты тип таныла.

2009 йылда мәктәп территорияһын Юғары арбитраж судының яңы  бинаһын төҙөү өсөн тапшыралар. Юғары арбитраж суды һәйкәлде күсереү буйынса  ғариза бирә, уны монументаль сәнғәт буйынса  Мәскәү думаһы комиссияһы ултырышта хуплай һәм  скульптураны Яуз бульварына күсерергә ҡарар итә. Әммә һуңғараҡ, 2010 йылда ҡуйыу урынын үҙгәртәләр һәм монументты Николай Некрасов исемендәге Үҙәк ҡала китапханаһы филиалы эргәһенә ҡуялар. Һәйкәлде һүтеп алыу һәм күсереү буйынса бөтә эштәр федераль бюджет һәм судтың иҫәбенә башҡарыла.

Билдән булған бронза   бюст  гранит постаментҡа ҡуйылған. Шағир ҡулдарын  күкрәгендә ҡаушырған килеш һүрәтләнә. Ул башын һулға бороп, ҡарашын алыҫҡа төбәгән.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
*
Тун

**Тун** — (төркисә тон — күлдәк, кейем), һыуыҡтан һаҡланыу өсөн тиренән тегелгән оҙон салғыйлы өҫ кейеме. Тун күп төрки халыҡтарҙың өҫ кейеме булараҡ билдәле. Элгәре тәбиғи тиренән тегелһә, хәҙер инде яһалма мехтан да етештерәләр.
 
Тәбиғи тундарҙы тегеүгә һарыҡ тиреһе — мәҫәлән, мутон, ҡаракүл һәм цигейка), аҡ төлкө, көҙән, шәшке, төлкө (шул иҫ. ҡара төлкө), шиншилла, аҫ, ҡондоҙ, айыу, бүре, койот, һыуыр, опоссум, нутрия, ондатра, йорт ҡуяны, тейен, тарбаған, нерпа, ҡуян, тюлень, бесәй, эт, илька, янут, һыуһар, скунс, ҡоно, сүл бүреһе, тюлень, янут кеүек эт, төньяҡ боланы, калан, йофар, һары шәшке, бурһыҡ, ягуар, һуҡыр сысҡан (төрткө), пони, һеләүһен, мышы, ҡар барыҫы һәм башҡалар ҡулланыла.

Рәсәйҙә иң йыш шәшке, кеш, ҡаракүл һәм мутон ҡулланыла.

## Башҡорт тундары
Башҡорт халҡында ир-ат тундары тура бесемле, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн билле, ултыртма яғалы итеп тегелгән. Тышлап та, ике яғы ла мехлы итеп тә, дупланған тиренән дә етештерәләр.
Башлыса һарыҡ, һирәкләп кәзә, йылҡы, дөйә тиреһен ҡулланғандар; бүре, төлкө, ҡуян, тейен тиреһенән тегелгән тундар юғары баһаланған. Ирҙәр туны ҡушаҡ менән бәйләп , ҡайһы берҙә 1— 2 төймә менән эләктереп кейелгән. Ҡатын‑ҡыҙ тунын эстә ҡалдырып тегелгән бау менән бәйләп, төймәгә эләктереп кейгән. Билле ҡыҫҡа тундар ҙа булған. Көндәлеккә лә, байрамдарға ла кейегәндәр. Эслек өсөн Урта Азия ебәге — әҙрәс ҡулланылған. Ҡама тиреһе менән ҡырпылған, төлкө тиреһенән тегелгән тундар (баса тун, төлкө тун) кейәү егет кәләшенең әсәһенә һәм атаһына ҡалым малы булараҡ туйҙа бүләк ителгән. Был тундар *инә тун* һәм *ата тун* тип аталған.

### Башҡортса тун атамалары
* Аҡ тун (буялмаған тун)
* Баса тун
* Бүре тун
* Бәрән тун
* Илтер тун
* Йорон тун
* Күрпә тун
* Ҡама тун
* Ҡыптыр тун
* Тамаҡ тун
* Тире тун (тиртун)
* Төлкө тун
* Тышлы тун

## Тун төрҙәре
* Толоп
* Ҡыҫҡа тун
* Һарыҡ тиреһенән дуплап тегелгән тун
* Шубка — урыҫ милли кейеме, тундың бер төрө

## Галерея

### XIV—XVIII быуаттарҙа рус кейеме

01 012 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|Рус туны һәм башлығы.
01 013 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|Төрки тундар һәм  тамаҡ башлыҡтар.
01 014 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|Поляк туны һәм тамаҡ башлыҡ.


### Төрлө тундар

Australian possum fur coat 1902.jpg|Австралия поссумы
Wolf fur man's coat (1903).jpg|Бүре
Red fox fur coat, Germany 1999.jpg|Төлкө
Musquash (muscrat) fur coat.jpg|Ондатра
Curly lamb fur coat, Pitzer-Kaag, Fürth, 2011.jpg|Дупланған ҡыҫҡа тун
Cécile Charlotte Furtado-Heine (1821-1896), by Hermann Fidel Winterhalter.jpg|Аҫ
Dark Nerzmantel, Düsseldorf, 1970.jpg|Мутон (мех)



## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 410-сы бит
Гармоник анализ

**Гармони́к ана́лиз** (йәки **фурье́-ана́лиз**) — математик анализдың бүлеге, унда функцияларҙың үҙсәнлектәре уларҙы рәттәр йәки Фурье интегралдары күренешендә күрһәтеү ярҙамында өйрәнелә. Шулай уҡ мәсьәләләрҙе эшләү ысулы функцияларҙы рәттәр йәки Фурье интегралдары күренешендә күрһәтеү ярҙамында.

Классик гармоник анализдың төп өйрәнеү объекттары: тригонометрик рәттәр, Фурье үҙгәртеүҙәре, , Дирихле рәттәре. XX быуатта гармоник анализ ысулдары абстрактлы структураларға Хаар үлсәме һәм төркөм күрһәтмәһе кеүек төшөнсәләр ҡулланып күсерелә, шуның менән **абстрактлы гармоник анализ** тигән үҙ аллы бүлек булып формалаша.

## Әҙәбиәт

* *[[Гельфанд, Израиль Моисеевич|Гельфанд И. М.]]*, *[[Виленкин, Наум Яковлевич|Виленкин Н. Я.]]* Некоторые применения гармонического анализа. Оснащённые гильбертовы пространства. М.: ГИФМЛ, 1961.
* 
*
Ситдиҡов

**Ситдиҡов** — башҡорт ир-ат фамилияһы. 
**Ситдиҡова** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Шулай уҡ **Ситдыҡов** тигән вариант та бар.

## Билдәле фамилиялаштар
* Ситдиҡов Баян Ғариф улы — (1916—1979) — ғалим-фармаколог. Медицина хеҙмәте полковнигы. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1971).
* Ситдиҡов Ғилман Хәмзә улы — (30 сентябрь 1946 йыл) — энергетик, «Уфаэнергоучет» яуаплылығы сикләнгән ойошма директоры,Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Хеҙмәт ветераны, 1976—1980 йылдарҙа Белорет район комсомол комитетының I секретары, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* Ситдиҡов Ғөзәйер Зөлҡәрнәй улы — (ноябрь 1911 йыл — 14 май 1969 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
* Ситдиҡов Мөхәмәт Хәмзә улы — (1943 йыл, 8 сентябрь) — хеҙмәт ветераны, «1941 — 1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 20 йыллығы» юбилей миҙалы (7 май 1965), «Алыҫ поход өсөн» жетоны, «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы кавалеры (27 март 1970).
* Ситдиҡов Ринат Даян улы — (8 октябрь 1968 йыл) — Салауат районы Лағыр урта дөйөм белем биреү мәктәбе директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сухомлинскийҙың «Йөрәгемде балаларға бирәм» миҙалы лауреаты (2021).
* Ситдиҡов Хәмиҙулла Ситдиҡ улы (1903 йыл — ?) — 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
* Ситдиҡов Шәмсетдин Мөхәмәтдин улы (17 июнь, 1924, БАССР, — педагог, разведчик. Өс тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградланған.
* Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы (10 июнь 1952 йыл) — башҡорт шағиры, прозаик, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017)
* Ситдиҡова Флүрә Булат ҡыҙы (1 декабрь 1958 йыл) — музыкант-скрипкасы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2012), профессор (2012). Рәсәй Федерацияһының мәғариф өлкәһенең почётлы хеҙмәткәре (2017), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2009).
* Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы (12 декабрь 1913 йыл — 29 май 2000 йыл) — рәссам. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1983) һәм атҡаҙанған (1973) рәссамы. (1964). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1993).
* Ситдыҡов Гена Әхмәт улы — (22 ғинуар 1934 — 20 июль 1998), тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1985), профессор (1993). БАССР‑ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980), БАССР‑ҙың атҡаҙанған нефтсеһе

## Һылтанмалар
* С. Х. «Төпәев Башҡорт фамилиялары»
Зульцхайм (Түбәнге Франкония)

**Зульцхайм** (нем.Sulzheim) —   Германияла,   Бавария ерендәге община

Түбәнге Франкония административ округына буйһона.  Швайнфурт районы составына инә.   Герольцхофен идаралығына буйһона. Халҡы 1972 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Майҙаны 26,77 км² тәшкил итә.  Рәсми коды — *09 6 78 183*.

## Халҡы

2015 йылдың 31 декабренә ҡарата Зульцхайм общинаһы халҡы 2069 кеше тәшкил итә

	   

## Иҫкәрмәләр
Ченстохова ратушаһы

**Ченстохова ратушаһы** (пол.Częstochowie Ratusz w) — Польшала  архитектура ҡомартҡыһы, Ченстохова ҡалаҙы үҙәгендә  Владислав Беганьский майҙанында урынлашҡан.  Силезский воеводлығының һаҡланыусы ҡомартҡылар реестрына  индерелгән (1960 йылдың 11 мартындағы 271/60  һәм  1978 йылдың 13 февралендәге  8/78 -се ҡарарҙар).

Һуңғы Урта  быуатта Ченстохова ике өлөшкә   бүленә: Яңы Ченстохова  һәм Иҫке Ченстоховаға, уларҙың һәр береһенең  үҙ ратушаһы була. Яңы Ченстохованың ратушаһы бар конфедерацияһы ваҡытында яна, ә Иҫке Ченстохованың ратушаһы наполеон һуғыштары ваҡытында емерелә. Классицизм стилендә  Франциишк Рейнштейн проекты буйынса ратушаның төҙөлөшө 1828 йылда башлана һәм  1836 йылда  тамамлана. 1908 йылда ратуша үҙгәртеп ҡорола.

1967 йылдан ратуша бинаһында Ченстохова музейы урынлаша.  
Файл:Ratuszczestochowski.jpg| XX быуат башында Ченстохова ратушаһы 
Файл:Częstochowa ratusz 28.04.2012 p.jpg|Ратуша һәм кордегардия  2012 йылда
Файл:Ratusz w Częstochowie nocą.jpg|Ратуша һәм  Юзеф  Пилсудский һәйкәле төндә


## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Krakowski Stefan, Alfred Czarnota: *czasów od współczesnych zarania Częstochowy Dzieje do*. Katowice: Śląsk, 1964, ' s. 94-95.