Бөйөк Британия

**Бөйөк Брита́ния** (), рәсми исеме — **Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге** (), инглиз телендә **Берләшкән Короллек** тип аталыуы ла осрай () — Төньяҡ-көнбайыш Европалағы дәүләт, БМО-ның Именлек Советы ағзаһы.

Баш ҡалаһы — Лондон. Идара итеү формаһы — парламентлы (конституцион) монархия.

Административ-территориаль бүленеүе формаһы буйынса унитар дәүләт булыуына ҡарамаҫтан, Англиянан тыш бөтә Берләшкән Короллек өлөштәренең ҙур автономияһы бар.

Берләшкән Короллек Бөйөк Британия утрауында һәм өлөшләтә Ирландия утрауында урынлашҡан. Шулай уҡ Берләшкән Короллеккә инмәгән әммә уның өлөшө булған Британиянан бойондороҡло территориялар һәм Британияның Корона биләмәләре бар.

Майҙаны — 244,9 мең км². Дәүләт башлығы — королева (король). Халҡы — 60,4 млн кеше (2005): инглиздәр (83 %), шотландтар (8,6 %), валлийҙар (4,9 %), ирландтар (2,9 %). Рәсми тел — инглиз теле. Диндарҙарҙың күпселеге — протестанттар.

Ил Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы — НАТО ағзаһы.

## Тарихы

Британ утрауҙарында кешеләр 30 мең йыл элек йәшәгән (Стоунһендж).

Б. э. тиклемге 800—500 йылдарҙа утрауҙа бриттар, кельттар һәм гэлдарҙың йәшәүе тураһында мәғлүмәт бар.

Б. э. тиклемге 43 йылда Кентта 4 рим легионы кораблдәрҙән төшә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә рим ғәскәрҙәре бриттарҙы һәм кельттарҙы еңә.Рим власы утрауҙарҙа IV быуатҡа тиклем һаҡлана.

V быуатта утрауҙарға герман ырыуҙарҙын береһе — англосакстар күсеп ултыра. Улар бриттарҙы һәм кельттарҙы хәҙерге Уэльс һәм Шотландия территорияһына ҡыуып сығара.

### Бөйөк Альфред етәкселеғе (871—901)
**Бөйөк Альфре́д ** (англо-сакс *Ælfrēd se Grēata*; ; ян. 849 — 26 октябрь 899 / 28 октябрь 901) — 871—899 йылдарҙа Уэссекс Короле.

871—899 йылдарҙа Альфред Бөйөк сакстарҙың иң эре дәүләте Уэссексты (артабан Англия Короллеге) төҙөй.

### Вильгельм I Яулап алыусы етәкселеге (1066—1087)
**Вильге́льм I Яулап алыусы** (**Вильгельм Нормандиянан** йәки **Вильгельм Законға ярашлы тыумаған**); (, ; 1027/1028,Фалез — 09.09.1087) — Нормандия герцогы, (1035 йылдан) һәм 1066 йылдан Англия короле. Норманд Яулап алыуын ойоштороусы, Европаның XI быуаттағы иң эре сәйәси эшмәкәре.

1066 йылдарҙа Англия Короллегенә Нормандия герцогы Вильгельм I яулап ала. Норманд династияһы Англияла 1154 йылға тиклем идара итә.

### Стефан етәкселеғе (1135—1154)
**Стефан** ( (ок. 1092/6, Блуа — 25 октябрь 1154, Дувр), шулай уҡ **Стефан Блуаский** (**'), — 1135—1154 йылдарҙа [[Англия короле]]. [[Вильгельм I Яулап алыусы]]ның ейәне.

1135 йылда, [[Генрих I (Англия Короле)|Генрих I]] үлгәндән һуң, [[Матильда (Англия Королеваһы)|Матильдана]] тәхеттән төшөрөү 1135—1154 йылдарҙа Англияла [[Матильда (Англия Королеваһы)|Матильда]] яҡлылар һәм Стефан Блуаский яҡлылар араһында Граждандар һуғышына килтерә.

1154 йылда граждандар һуғышынан һуң идара иткән династия алмаштырыла. 1154—1399 йылдарҙа короллек менән [[Плантагенеттар]] идара итә.

=== Иоанн Ерһеҙ етәкселеғе (1199—1216) ===
**Иоа́нн** (**Джон**) **Ерһеҙ** (; 24.12.1167, [[Оксфорд]] — 19.10.1216, [[Ньюарк-он-Трент|Ньюарк]]) — 1199—1216 йылдарҙа [[Англия Короле]].

Уның етәкселегендә:
* [[Франция Короле]] [[Филипп II Август]] [[Нормандия]]ны яулап ала
* 1213 йылда [[рим атаһы]]ның вассалына әйләнә
* 1215 йылда [[Бөйөк Азатлыҡ Хартияһына]] ҡул ҡуя

[[Англия]] дәүләтенең иң уңышһыҙ короле тип һанала. Унан һуң бер ниндәй ҙә инглиз, француз, шотланд монарх улына «Иоанн» исемен ҡушмай.

1215 йылда Бөйөк Азатлыҡ Хартия ҡабул ителә.

1337—1453. [[Йөҙ йыллыҡ һуғыш]] — бер яҡтан [[Франция]] һәм уның союздаштары һәм икенсе яҡтан [[Англия]] һәм уның союздаштары араһындағы яҡынса 1337 йылдан алып 1453 йылға тиклем дауам иткән һуғыштар серияһы.

1496 йылда Англия Короле [[Генрих VII]] [[Джон Кабот]]ты Азияға яңы юлдарҙы табыу өсөн экспедицияға ебәрә. [[Атлантик океан]]ды үтеп ул 1497 йылда [[Ньюфаундленд]]ты аса. Ошо йыл [[Британ Империяһы]]ның тыуыу йылы тип иҫәпләнә. [[Джон Кабот]]тын экспедицияһы инглиз тарихында Британ утрауҙарҙарынан ситтә булған беренсе ваҡиға.

1642—1646 йылдарҙа Англияла граждан һуғышы бара.

Ил үҫә. [[XVII быуат]]та ысын империяға әүерелә. [[Британ Империяһы]] кешелек тарихында иң ҙур дәүләт була.

1679 йыл — Хабеас корпус актты ҡабул итеү.

1689 — Хоҡуҡтар тураһында биль ҡабул итеү.

=== 1707 йылдан һуң ===
1707 йылдың 1 майында [[Англия|Англия Короллеге]] [[Шотландия|Шотландия Короллеге]] менән берләшә. Яңы дәүләттен исеме — [[Британия империяһы|Бөйөк Британия]].

1800 йылда [[Ирландия]] менән берләшеү тураһында уния тыуа.
1801 йылдын 1 ғинуарында дәүләттен исеме — Бөйөк Британияның һәм Ирландияның Берләшкән Короллеге.

1927 [[Ирландия]] азатлыҡ юлына баҫа. Ләкин төньяҡ өлөшө ҡала. Дәүләттен яңы исеме Бөйөк Британияның һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге.

== Король статусы тарихы ==
**Англия Короле** — [[Англия короллығы]]ның юғары титул. Англия монархияһының рәсми мәғлүмәте буйынса беренсе Англия короле [[Бөйөк Альфред]] тип һанала. Ул 871—899 йылдарҙа сакстарҙын иң эре дәүләтте ([[Уэссекс Короллеғы|Уэссекс]]) короле булған. Иң һуңғы Англия королеваһы — [[Анна (Бөйөк Британия королеваһы)|Анна]]. 1707 йылда Шотландия менән берләшкәс уның вазифа исеме — [[Бөйөк Британия королеваһы]] тип үҙгәртелә.

== Британия Империяһына ингән ерҙәр ==
Европа
* 1066 Гернси (утрау)
* 1066 Джерси (утрау)
* 1171—1541 Лордство Ирландия
* 1346 Мэн (утрау)
* 1541—1801 Ирландия Короллеге
* 1708—1757 Менорка
* 1713 [[Гибралтар]]
* 1763—1782 Менорка
* 1798—1802 [[Менорка]]
* 1800—1813 [[Мальта]]
* 1801—1922 [[Великобритания һәм Ирландия]]
* 1813—1964 [[Мальта]]
* 1807—1890 [[Гельголанд]]
* 1809—1864 [[Ионик утрауҙар]]</font>
* 1878—1960 ''[[Кипр]]''
* 1921—1937 Ирланд азат дәүләте
* 1921 [[Төньяҡ Ирландия]]
* 1945—1949 Оккупацион зона [[Германияла]]
* 1945—1949 Оккупацион зона [[Австрияла]]
* 1960 **Акротири һәм Декелия**
Америка
* 1583—1907 [[Ньюфаундленд һәм Лабрадор]]
* 1607—1776 [[Виргиния]]
* 1619 **Бермуд Утрауҙары**
* 1620—1691 [[Плимутская колония]]
* 1622—1691 [[Мэн]]
* 1629—1691 [[Массачусетс-Бэй]]
* 1632—1776 [[Мэриленд]]
* 1635—1644 [[Сэйбрук (колония)|Сэйбрук]]
* 1636—1776 [[Коннектикут (колония)|Коннектикут]]
* 1636—1776 [[Род-Айленд (колония)|Род-Айленд]]
* 1638—1665 [[Нью-Хейвен (колония)|Нью-Хейвен]]
* 1663—1712 [[Каролина (провинция)|Каролина]]
* 1664—1783 [[Нью-Йорк (провинция)|Нью-Йорк]]
* 1665—1686 [[Нью-Джерси (провинция)|Нью-Джерси]]
* 1670—1870 [[Руперт Ере]]
* 1674—1702 [[Көньяҡ Джерси]]
* 1674—1702 [[Көнбайыш Джерси]]
* 1680—1686 [[Нью-Гэмпшир (провинция)|Нью-Гэмпшир]]
* 1681—1783 [[Пенсильвания (провинция)|Пенсильвания]]
* 1686—1689 [[Яңы Англия]]
* 1689—1783 [[Нью-Гэмпшир (провинция)|Нью-Гэмпшир]]
* 1691—1780 [[Массачусетс-Бэй (провинция)|Массачусетс]]
* 1701—1776 [[Делавэр (колония)|Делавэр]]
* 1702—1776 [[Нью-Джерси (провинция)|Нью-Джерси]]
* 1712—1776 [[Төньяҡ Каролина]]
* 1712—1776 [[Көньяҡ Каролина]]
* 1713—1867 [[Яңы Шотландия]]
* 1732—1776 [[Джорджия (провинция)|Джорджия]]
* 1759—1867 [[Нью-Брансуик]]
* 1763—1873 [[Утрау Принца Эдуарда]]
* 1763—1791 [[Квебек (1763—1791)|Квебек]]
* 1763—1783 [[Көнсығыш Флорида]]
* 1763—1783 [[Көнбайыш Флорида]]
* 1791—1841 [[Үрге Канада]]
* 1791—1841 [[Түбәнге Канада]]
* 1815—1858 [[Яңы Каледония (округ, Британская Северная Америка)|Округ Новая Каледония]]
* 1818—1846 [[Колумбия (округ, Британская Северная Америка)|Колумбия]]/[[Орегонская земля|Орегон]]¹
* 1841—1867 [[Канада (провинция)|Провинция Канада]]
* 1849—1866 [[Ванкувер]]
* 1853—1863 [[Королева Шарлотта Утрауҙары]]
* 1858—1866 [[Британ Колумбияһы]]
* 1859—1870 [[Северо-Западная территория (Канада)|Северо-Западная территория]]
* 1862—1863 [[Стикин (территория)|Территория Стикин]]
* 1866—1871 Ванкувер һәм Британ Колумбияһы
* 1867—1931 <u>''[[Канадская конфедерация|<font color = "#006400">Канадская конфедерация</font>]]''</u>²
* 1907—1949 [[Ньюфаундленд (доминион)|Доминион Ньюфаундленд]]
Латин Америка, Атлантика
* 1605—1979 <u>''[[Сент-Люсия]]''</u>
* 1623—1883 [[Сент-Китс]]
* 1624—1966 <u>''[[Барбадос]]''</u>
* 1625—1650 [[Виргин утрауҙар)|<font color = "#006400">Утрау Святого креста</font>]]
* 1627—1779 [[Сент-Винсент]]
* 1627—1816 [[:en:British Leeward Islands|Подветренные утрауҙар]]
* 1628—1883 [[Невис]]
* 1632—1782 [[Монтсеррат]]
* 1632—1860 [[Антигуа]]
* 1643—1860 [[Ислас-де-ла-Баия|<font color = "#006400">Утрауҙар Бэй</font>]]
* 1650 **Ангилья**
* 1651—1667 Уиллогбиленд ([[Суринам]])
* 1655—1859 <font color = "#006400">[[Берег Москитов]]</font>
* 1655—1962 <u>''[[Ямайка]]''</u>
* 1658 Утрау Святой Елены
* 1666 **Британские Виргинские утрауҙар**
* 1666—1860 [[Барбуда]]
* 1670 **Кайман Утрауҙары**
* 1650—1973 <u>''[[Багамские Утрауҙар|Багамские утрауҙар]]''</u>
* 1630—1641 [[:en:Providence Island colony|<font color = "#006400">Утрау Провиденс</font>]]
* 1670—1689 [[Сан-Андрес-и-Провиденсия|<font color = "#006400">Утрауҙар Сент-Эндрю һәм Провиденс</font>]]
* 1762—1779 [[Гренада тарихы|Гренада]]
* 1763—1778 [[Доминика]]
* 1763—1888 [[Тобаго]]
* 1775—1908 [[Южная Георгия]]
* 1783 **Монтсеррат**
* 1783—1974 <u>''[[История Гренады|Гренада]]''</u>
* 1783—1979 <u>''[[История Сент-Винсента һәм Гренадин|Сент-Винсент һәм Гренадины]]''</u>
* 1783—1978 ''[[Доминика]]''
* 1783 **Тёркс һәм Кайкос**
* 1797—1888 [[Тринидад (утрау)|Тринидад]]
* 1815 **Утрау Вознесения**²
* 1816 **Тристан-да-Кунья**²
* 1814—1966 [[:en:British Guiana|Брит. Гвиана]] (<u>''[[Гайана]]''</u>)³
* 1833—1958 [[:en:British Windward Islands|Наветренные утрауҙар]]
* 1833—1958 [[:en:British Leeward Islands|Подветренные утрауҙар]]
* 1833 **Фолклендские утрауҙар**<sup>4</sup>
* 1860—1981 <u>''[[Антигуа һәм Барбуда]]''</u>
* 1862—1981 [[Британский Гондурас]] (<u>''[[Белиз]]''</u>)
* 1882—1983 <u>''[[Сент-Китс һәм Невис]]''</u>
* 1888—1962 ''[[История Тринидада һәм Тобаго|Тринидад һәм Тобаго]]''
* 1908 **Южная Георгия һәм Южные Сандвичевы Утрауҙар**<sup>4</sup>
* 1958—1962 [[Федерация Вест-Индии]]
Африка
* 1661—1702 [[Джеймс (утрау, Гамбия)|Утрау Джеймс]]
* 1765—1816 [[Гамбия#Европейцы в Гамбии|Сенегамбия]]
* 1787—1961 <u>''[[История Сьерра-Леоне#Британская колонизация|Сьерра-Леоне]]''</u>¹
* 1794—1976 ''[[Сейшельские Утрауҙар|Сейшельские утрауҙар]]''
* 1795—1803 [[Капская колония]]
* 1806—1910 [[Капская колония]]
* 1807—1814 <font color = "#006400">[[Мадейра]]</font>
* 1810—1968 <u>''[[Маврикий]]''</u>¹
* 1810—1965 [[Чагос]]
* 1816—1965 <u>''[[Гамбия#Европейцы в Гамбии|Гамбия]]''</u>²
* 1834—1839 [[Сокотра]]
* 1843—1910 [[Наталь]]
* 1861—1906 [[:en:Lagos Colony|Колония Лагос]]
* 1868—1966 [[Басутоленд]] (''[[Лесото]]'')
* 1867—1957 [[Золотой берег (британская колония)|Золотой берег]] (<u>''[[Гана]]''</u>)¹
* 1877—1881 [[Южно-Африканская Республика (Трансвааль)|Республика Трансвааль]]
* 1878—1910 [[Уолфиш-Бей]]
* 1881—1900 [[Протекторат побережья Нигера|Протекторат Ойл-Риверс]]
* 1882—1922 <font color = "#006400">[[Султанат Египет]]</font>
* 1884—1960 [[Британское Сомали|Британский Сомалиленд]]
* 1885—1895 [[Бечуаналенд|Колония Бечуаналенд]]
* 1885—1966 [[Бечуаналенд|Протекторат Бечуаналенд]] (''[[Ботсвана]]'')
* 1887—1897 [[Страна зулусов|Зулуленд]]
* 1889—1924 [[:en:Barotseland|Баротселанд]]
* 1890—1962 <u>''[[Уганда (протекторат)|Уганда]]''</u>¹
* 1890—1963 [[Занзибар (султанат)|Занзибар]]
* 1890—1895 [[Виту]]ленд
* 1891—1907 [[:en:British Central Africa Protectorate|Брит. Центральная Африка]]
* 1895—1920 [[Британская Восточная Африка|Брит. Восточная Африка]]
* 1899—1956 [[Англо-Египетский Судан]]
* 1900—1914 [[Северная Нигерия]]
* 1900—1914 [[Южная Нигерия]]
* 1900—1910 [[Колония Оранжевой реки]]
* 1900—1910 [[Трансвааль]]
* 1902—1968 ''[[История Эсватиниа|Эсватини]]''
* 1907—1964 [[Ньясаленд]] (<u>''[[Малави]]''</u>)¹
* 1910—1931 <u>''[[Южно-Африканский Союз|<font color = "#006400">Южно-Африканский Союз</font>]]''</u>¹
* 1914—1960 <u>''[[Нигерия (протекторат)|Нигерия]]''</u>¹
* 1915—1931 [[Юго-Западная Африка|<font color = "#006400">Юго-Западная Африка</font>]]³
* 1916—1956 [[Британское Того|Британский Тоголенд]]³
* 1922—1961 [[Британский Камерун]]³
* 1920—1963 <u>''[[Британская Кения|Кения]]''</u>¹
* 1922—1961 [[Танганьика (мандат)|Танганьика]]³
* 1923—1965 [[Южная Родезия]]
* 1924—1964 [[Северная Родезия]] (''[[Замбия]]'')
* 1953—1963 [[Федерация Родезии һәм Ньясаленда]]
* 1965 **Британская территория в Индийском океане**
* 1979—1980 [[Южная Родезия]] (''[[Зимбабве]]'')
Азия
* 1640—1858 [[Мадрасское президентство]]
* 1685—1824 <font color = "#006400">[[Бенкулен]]</font>
* 1687—1858 [[Бомбейское президентство]]
* 1690—1858 [[Бенгальское президентство]]
* 1702—1705 [[Пуло-Кондор]]
* 1721—1949 Индия тузем князлеге
* 1762—1764 [[:en:British occupation of Manila|<font color = "#006400">Манила һәм Кавите</font>]]
* 1786—1826 Пенанг
* 1789—1796 [[Большой Андаман]]
* 1796—1948 [[Цейлон]] (<u>''[[Шри-Ланка]]''</u>)¹
* 1812—1814 [[Банка (утрау)|<font color = "#006400">Бангка</font>]]
* 1812—1824 [[Белитунг]]
* 1819—1826 [[Сингапур]]
* 1820—1971 [[Договорный Оман]] ([[ОАЭ]])
* 1820—1971 [[Бахрейн]]
* 1824—1948 [[Бирма]]
* 1826—1946 [[Стрейтс Сетлментс]]
* 1839—1963 [[Аден]]
* 1839—1842 [[Афганистан]]
* 1841—1997 [[Гонконг]]
* 1841—1946 [[Саравак (Короллеғе)|Короллеғе Саравак]]²
* 1848—1890 [[Лабуан]]
* 1858—1947 [[Британ Индияһы]] (<u>''[[Индия]]''</u>¹, <u>''[[Пакистан]]''</u>¹, [[Мьянма]], ''[[Бангладеш]]'')
* 1858—1872 [[Андаманские һәм Никобарские утрауҙар]]²
* 1861—1947 [[История Сиккима|Сикким]]
* 1873—1896 [[Негри-Сембилан]]
* 1874—1896 [[Селангор]]
* 1874—1896 [[Перак]]
* 1879—1919 [[Афганистан >]]
* 1881—1963 [[Северное Борнео|Протекторат Сев. Борнео]]²
* 1887—1896 [[Паханг]]
* 1886—1963 [[Протекторат Аден]]
* 1887—1965 ''[[История Мальдив|Мальдивские утрауҙар]]''
* 1888—1984 ''[[История Брунея|Бруней]]''²
* 1891—1971 [[Владения Маската һәм Омана|Маскат һәм Оман]] ([[Оман]])
* 1895—1946 [[Федерированные малайские государства]]²
* 1898—1930 [[Британский Вэйхай|<font color = "#006400">Вэйхай</font>]]
* 1899—1961 [[:en:Sheikhdom of Kuwait|Кувейт]]
* 1904—1948 [[Джохор]]
* 1910—1949 [[История Бутана|Бутан]]
* 1909—1946 [[Нефедерированные малайские государства]]³
* 1916—1971 [[История Катара|Катар]]
* 1920—1932 [[Месопотамия (мандатная территория)|<font color = "#006400">Месопотамия</font>]]<sup>4</sup>
* 1920—1948 [[Британский мандат в Палестине|Палестина]]<sup>4</sup>
* 1921—1946 <font color = "#006400">[[Трансиордания]]</font><sup>4</sup>
* 1946—1963 [[:en:Crown Colony of North Borneo|Колония Северное Борнео]]
* 1946—1963 [[:en:Crown Colony of Sarawak|Колония Саравак]]
* 1946—1963 ''[[Послевоенный Сингапур|Сингапур]]''
* 1946—1948 [[Малайский Союз|Малайский союз]]
* 1948—1972 [[Доминион Цейлон]]
* 1948—1957 [[Малайская Федерация]] (''[[Малайзия]]'')
* 1962—1967 [[Федерация Южной Аравии]]
* 1963—1967 [[Протекторат Южной Аравии]]
Австралия, Океания һәм Антарктика
* 1788—1901 [[Яңы Көньяҡ Уэльс]]
* 1788—1901 [[Норфолк (утрау)|Утрау Норфолк]]
* 1803—1901 [[Земля Ван-Димена]] / [[Тасмания]]
* 1807—1863 [[Окленд Утрауҙары]]
* 1824—1980 [[Новые Гебриды]]¹ (''[[Вануату]]'')
* 1826—1901 [[Западная Австралия]]
* 1829—1832 [[Суон-Ривер (колония)|Колония Суон-Ривер]]
* 1836—1901 [[Южная Австралия]]
* 1838 **Утрауҙар Питкэрн**
* 1839—1907 [[Яңы Зеландия]]
* 1841—1933 [[Земля Виктории]]
* 1851—1901 [[Виктория (Австралия)|Колония Виктория]]
* 1857—1955 [[Кокосовые (Килинг) утрауҙар]]
* 1859—1901 [[Квинсленд]]
* 1874—1970 [[История Фиджи|<u>''Фиджи''</u>]]²
* 1877—1976 [[Британские Западно-Тихоокеанские Территории|Британские западно-тихоокеанские территории]]
* 1878—1931 [[Утрауҙар Ашмор һәм Картье|Утрауҙар Ашмор]]
* 1884—1902 [[Папуа (австралийская территория)|Британская Новая Гвинея]]³ (<u>''[[Папуа — Новая Гвинея]]''</u>)
* 1888—1893 [[Короллеғе Раротонга|Раротонга]]
* 1888—1958 [[Утрау Рождества (Австралия)|Утрау Рождества]]²
* 1889—1926 [[Токелау|Утрауҙар Юнион]]
* 1892—1976 [[:en:Gilbert and Ellice Islands|Утрауҙар Гилберта һәм Эллис]]³ (''[[Кирибати]]'' һәм <u>''[[Тувалу]]''</u>)
* 1893—1901 [[Федерация Утрауов Кука|Федерация утрауов Кука]]
* 1893—1978 [[Британские Соломоновы утрауҙар]]³ (<u>''[[Соломоновы утрауҙар]]''</u>)
* 1900—1970 ''[[Тонга]]''
* 1900—1901 [[Ниуэ|Утрау Савидж]]
* 1901—1942 <u>''[[Австралия]]''</u>
* 1907—1953 <u>''[[Доминион Новая Зеландия|<font color = "#006400">Доминион Новая Зеландия</font>]]''</u>
* 1908—1962 [[Южные Шетландские утрауҙар]]<sup>5</sup>
* 1908—1962 [[Южные Оркнейские утрауҙар]]<sup>5</sup>
* 1908—1962 [[Земля Грейама]]<sup>5</sup>
* 1909—1931 [[Утрауҙар Ашмор һәм Картье|Утрауҙар Картье]]
* 1910—1947 [[Утрау Херд һәм утрауҙар Макдональд]]
* 1923 [[Территория Росса|Зависимая территория Росса]]
* 1923—1968 [[Науру]]
* 1930—1933 [[Земля Эндерби]]
* 1939—1979 [[Кантон һәм Эндербери|О-ва Кантон һәм Эндербери]]³
* 1962 **Британская антарктическая территория**<sup>5</sup>

== Дәүләт ҡоролошо ==
Бөйөк Британия Короллеге кодификацияланмған [[Конституция]]һына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Бөйөк Британия - [[Конституцион монархия]]. 
=== Башҡарма власть ===
** Премьер-министр** — илдең иң юғары вазифаһы.  Премьер-министр хөкүмәт министрзар тәғәйенләү хоҡуғына эйә.
=== Закондар сығарыу власы ===
**Парламент*' ()— Бөйөк Британия Короллегенең юғары закондар сығарыу органы.
=== Суд власы ===
Юғары суд составында:
#Юғары суд 80 судъянан тора һәм 3 тармаҡҡа бүленә: король эскәмйәһе ([[лорд]] — баш [[судья]] етәкселек итә), канцлер эскәмйәһе (вице-канцлер етәкселек итә), ғаилә эштәре буйынса эскәмйәһе (бүлек рәйесе етәкселек итә). [[Судья]]лар [[барристер]]ҙарҙан ҡуйыла. 1-се инстанцияһында барған эштәрҙе 1 [[судья]] ҡарай. Король эскәмйәһе сауҙа, дөйөм хоҡуҡ эштәрен ҡарай. Юғары суды ҡарарына ялыу Аппеляция судына бирелә.
#Аппеляция суды
#Корона суды. Корона суды 1971 йылда төҙөлә һәм енәйәт эштәрен ҡарай.

== Башҡортостан менән бәйләнештәре ==
[[Башҡортостан Хөкүмәте]] делегацияһының Бөйөк Британияға визиттар 2000, 2001, 2003—2008 йылдарҙа була.

Бөйөк Британияның делегацияһы Башҡортостанға 1 тапҡыр ғына 2003 йылда килә (Рәсәйҙәге Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландия Ҡушма Короллеге илселегенең 1-се секретары һәм Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығының Иҡт. сәйәсәт департаменты вәкиле составында).

Бөйөк Британияның делегаттары 2—3 сө [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] эшендә ҡатнаша.

Башҡортостан Республикаһының БДБ-нан башҡа илдәр менән тышҡы сауҙаның дөйөм күләмендә Бөйөк Британия өлөшөнә 0,9 % тура килә (2009). Башҡортостан Республикаһы һәм Бөйөк Британияның тышҡы сауҙа әйләнеше 39,3 млн АҠШ доллары тәшкил итә (2000 й. ҡарағанда 10 тапҡырға кәмерәк).

=== Экспорт ===
Башҡортостандан Бөйөк Британияға экспорты — 35,5 млн доллар (2000 йылда — 393,1 млн доллар);
Тауар структураһы:
# минераль продукттар. Төп экспортёрҙар: [[Газпром Нефтехим Салауат]], [[Башнефть]] (Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы, Уфанефтехим подразделениялары).
# [[яғыулыҡ]]
# химик продукттар
# [[каучук]]тар
# ағас материалдар
# ҡағыҙ изделиелары
# машиналар
# ҡоролмалар
# транспорт саралары

=== Импорт ===
Бөйөк Британия Башҡортостанға импортлай:
# органик химик берләшмәләр. Төп импортёрҙар: [[Газпром Нефтехим Салауат]], [[Башнефть]] (Уфаоргсинтез подразделениеһы).
# пластмасса изделиелары, ҡоролмалар
# фармацевтика продукция
# туҡланыу продукттары

Дөйөм импорты 3,8 млн доллар тәшкил итә (2000 й. — 5,2 млн доллар).

Башҡортостан Республикаһында, Бөйөк Британияның капиталын йәлеп итеп, 12 берлектәге предприятие эшләй.
Башҡортостан Республикаһы Сауҙа сәнәғәт палатаһында Бөйөк Британияның мәғлүмәт бюроһы бар.

2004 й. [[Екатеринбург]] та генераль консуллыҡ ойошторған Британия төҙөлөш компанияларының мәғлүмәт стенды «Уралстрой—2004» күргәҙмәһендә тәҡдим ителә. Бөйөк Британияның ҡайһы бер фирмалары «Ҡала. Архитектура һәм төҙөлөш—2004», «Газ. Нефть. Технологиялар—2006» халыҡ ара күргәҙмәләрендә (бөтәһе лә — Өфө) ҡатнаша. Бөйөк Британияның вәкилдәре «Халыҡ ара эшлекле осрашыуҙар: Өфө—1997» конф. ҡатнаша.

[[Математика институты]] ғалимдары Бөйөк Британияның ғалимдары менән INTAS программаһы сиктәрендә бәйләнеш тота;

[[Молекулалар һәм кристалдар физикаһы институты]] Уорвик университетының Масс-спектрометрия институты, Биохимия һәм генетика институты Уэльс университетының Биология фәндәре институты һәм Уорвик университетының Үҫемлектәр генетикаһы һәм биотехнологияһы бүлеге, Механика институты Лавборо университеты менән фәнни бәйләнештәр тота, Авиация техник университеты Шеффилд университеты, Радиоэлектроника колледжы Блекпул колледжы менән хеҙмәттәшлек итә. 1997 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ла инглиз студенттары һәм аспиранттары уҡый.

Башҡортостан менән Бөйөк Британияның күптәнге тарихи бәйләнештәре бар.
1818—28 йй. инглиз банкиры Ралль һәм сауҙагәр Доути Биҙәр заводын тота, 20 б. башында Л.Уркарт [[Верхнеурал өйәҙе]]ндә урынлашҡан завод һәм рудниктарҙың контроль акциялар пакеты хужаһы була.

Лондонда Бөтә донъя күргәҙмәһендә (1862) П. М. Обуховтың Златоуст (Косотур) заводында ҡойолған ҡорос пушкалары (алтын миҙалға лайыҡ була) һәм Ырымбур дебет шәлдәре күрһәтелә.

1841 й. [[Ырымбур губернаһы]]нда шотланд геологы Р.Мурчисондың Уралдың геология, география һәм палеонтологияһы буйынса мәғлүмәттәр йыйыусы экспедицияһы эшләй; экспедиция һөҙөмтәләре б са «Европа Рәсәйе һәм Урал тауы геологияһы» (1845; инглиз т.) баҫылып сыға.

1880—1900 йй. Европала, ш. иҫ. Б. Б. В. В. Тиманова гастролдә була.

1926 й. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙа, инглиз эшселәренең дөйөм забастовкаһын яҡлап, 45 мең һумдан ашыу аҡса йыйыла; шулай уҡ йылда респ. баш күтәреүселәр делегацияһы килә, улар хеҙмәтсәндәр алдында сығыш яһай, респ. хөкүмәте тарафынан ҡабул ителә.

70 се йй. респ. нефть эшкәртеү һәм нефтехимия предприятиеларына Б. Б. ҡоролмалар килтерелә, уларҙы инглиз белгестәре монтажлап, көйләп, эшләтеп ебәрә.
Фән һәм мәҙәниәт өлкәһендә лә хеҙмәттәшлек алып барыла.

Инглиз тикшеренеүселәре Э.Карр, У.Коларз, Т.Ланкина, О.Файджестың хеҙмәттәре Башҡортостан тарихы проблемаларына арналған. [[Байрон Джордж Гордон|Дж. Байронды]]ң «Шильон тотҡоно» (1924), [[Уильям Шекспир|У. Шекспир]]ҙың «Отелло» (1946), «Макбет» (1961), «Тиҫкәре ҡыҙҙы буйһондороу» (1983), Э. Л. Войничтың «Күгәүен» (1968), [[Даниель Дефо|Д. Дефоны]]ң «Робинзон Крузо» (1980, 1990) әҫәр башҡорт теленә тәржемә ителә һәм баҫыла, [[Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы|Ә. Һ. Бикчәнтәев]]тең «Ҙур оркестр» (1958) повесы инглиз телендә донъя күрә. Республика театрҙары репертуарына инглиз яҙыусылары әҫәрҙәре буйынсаса спектаклдәр [Шекспирҙың «Гамлет», «Макбет», «Отелло», «Ромео һәм Джульетта», А. Кристиҙың «Ҡапҡан» («Мышеловка»), [[Оскар Уайльд|О. Уайльдты]]ң «Кентервиль өрәге» («Кентервильское привидение»), [[Редьярд Киплинг|Р. Киплингты]]ң «Джунглиҙар китабы» мотивы буйынса «Беҙҙең ҡаныбыҙ бер» («Мы с тобой одной крови») һ.б.] инә.

2005 й. [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле|Ғәскәров Ф. исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] Лондонда «Рус ҡышҡы фестивалендә» ҡатнаша. Башҡортостанда 3 инглиз йәшәй (2002).

1996 й. алып Башҡортостан Республикаһында «Башҡортостан—Бөйөк Британия» дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек ойошмаһы эшләй.

=== Ил башлыҡтары ===
* [[Виктория (Бөйөк Британия Королеваһы)|Королева Виктория]] 1837 йылдан 1901 йылға тиклем етәкләй. Ошо күрһәткес буйынса ул Британияның иң оҙаҡ идара иткән Королеваһы булып иҫәпләнә. Ләкин 2022 йылда Елизавета II тәхеткә ултырыуына 70 йыл тулғандан һуң 7 ай үткәс вафат була.

== Территориаль бүленеү ==
Берләшкән Короллек 4 «тарихи провинция»-ға бүленә: [[Англия]], [[Шотландия]], [[Уэльс]] һәм [[Төньяҡ Ирландия]]. Итглизсә улар *countries* () йәиһә *constituent parts*/*constituent countries'' тип атала.

### Англия

Англия () — Бөйөк Британияһы "тарихи провинциялары"нан иң ҙурыһы. Баш ҡалаһы — Лондон, майҙаны 130 395 квадрат километр, бөтә дөнъя майҙанынан 1/1000-гә яҡын. Халыҡ һаны — 50.762.900 кеше. Англияның үҙ власть органдары (йәғни парламент һәм хөкүмәт) юҡ, Бөйөк Британия Хөкүмәте һәм Бөйөк Британия Парламенты Англияның төп власть органдары булып һанала. Берҙән-бер рәсми тел — инглиз теле. Иң ҙур ҡалалары — Лондон, Манчестер, Лидс һ.б.

### Уэльс

Уэльс — Бөйөк Британияның 4 иң әһәмиәтле булғандарҙын административ өлөшө. Күптән үткән заман кельт ырыуҙарҙын конгломераты.

## Иҫкәрмәләр