open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы

**Әбделмәнов Салауат Хөсәйен улы** (10 октябрь 1937 йыл — 2002 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1980), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985).

## Биографияһы
Салауат Хөсәйен улы Әбделмәнов 1937 йылдың 10 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Байғусҡар ауылында тыуған.

1956 — 1961 йылдарҙа К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.

1961 йылда Хәйбулла районының Целинный һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә эшкә ебәрелә. Бында ул математика уҡыта һәм директор урынбаҫары булып эшләй. Хәйбулла район комсомол комитетының икенсе секретары, бер аҙҙан беренсе секретары итеп һайлана.

Салауат Хөсәйен улы Әбделмәнов мәктәп эшенә яңынан ҡайта. Әбеш, Аҡъяр мәктәптәрендә директорҙың уҡытыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары булып эшләй.

1966 йылда Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу (хәҙер Башҡортостан мәғарифты үҫтереү) институтына методист, 1967 йылда Халыҡ мәғарифы министрлығына мәктәптәр инспекторы итеп күсерәләр. Мәктәптәр эшен өйрәнгәндә ул уҡытыусыларҙың белем сифатын күтәреүгә, матди базаны нығытыуға, уҡытыу-тәрбиә эшен яҡшыртыуға, мәктәп, ғаилә һәм йәмәғәтселек хеҙмәттәшлеген үҫтереүгә ҙур иғтибар бирә.

1970 йылда уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты директоры итеп тәғәйенләнә.

Уның етәкселегендә был йылдарҙа институт уҡытыусыларҙың белемен, методик оҫталығын юғары кимәлгә күтәреүсе ойошмаға, педагогик үҙәккә әйләнә.

1976 йылда Башҡортостан һөнәрселек-техник белем биреү идаралығы башлығы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Бында ул яңы эш — һөнәрселек-техник белем биреү системаһына дөйөм урта белем биреүҙе индереү мәсьәләләре менән шөғөлләнә.

1984 йылдың июненән Өфө ҡала Советы башҡарма комитетының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире.

1990 йылда Салауат Хөсәйен улы Әбделмәнов республика Халыҡ мәғарифы министрлығына эшкә күсерелә, уның милли мәктәптәр бүлеге башлығы, кадрҙар бүлегенең педагогия училищелары буйынса баш белгесе вазифаларын башҡара.
1996 йылдың февралендә республиканың «Салют» балалар санаторийы эргәһендәге урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә.

2002 йылда Өфөлә вафат була.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Салауат Хөсәйен улы Әбделмәнов Башҡортостан Халыҡ мәғарифы министрлығы, уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты, РСФСР Педагогия йәмғиәтенең
Башҡортостан бүлеге тарафынан ойошторолған фәнни-ғәмәли конференцияларҙы, педагогик уҡыуҙарҙы үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1980)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985) 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Байғусҡар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡондораҡ

**Ҡондораҡ** ( , , ) — Төньяҡ ярымшарҙа һәм тропиктарҙың таулы райондарында үҫә торған бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ ҡый үләндәре төрө, киң таралған ҡыяҡлы үҫемлек ырыуы. Еңел тупраҡта, дымлы урындарҙа: болондарҙа, һаҙлыҡтарҙа йәки һыу ятҡылыҡтары ярҙарында үҫә. Йыш ҡына һыубаҫар болондарҙың үҫемлек донъяһының төп компоненты булып тора.

## Тасуирлама
Бейеклеге 1 метрҙан ашыу, сиҙәм барлыҡҡа килтерә.

## Ҡулланыу

Был үләндәр һутлы һәм ҡоро мал аҙығы булараҡ ҡулланыла, декоратив баҡса ултыртҡанда газон булдырыу өсөн сәселә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Полевица // Ҙур совет энциклопедияһы : [һ 30] / гл. ред. Прохоров А. М.. — 3-изд. — М. Совет энциклопедияһы : 1969—1978.
* ''Полевица'' — род Agrostis — Описание таксона — Плантариум 
*
Нагаев Валерий Сәлим улы

**Нагаев Валерий Сәлим улы** (28 ғинуар 1949 йыл) — ғалим-педагог. Башҡортостандың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997), педагогия фәндәре кандидаты (1998).

## Биографияһыы
Валерий Сәлим улы Нагаев 1949 йылдың 28 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Исмәғил ауылында механизатор ғаиләһендә тыуған.

1966 йылда Ишле урта мәктәбен тамамлай һәм Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә.

1971 йылда Ауырғазы районы Ибрай урта мәктәбендәә физика уҡытыусыһы булып эш башлай.

1974 йылда Исмәғил урта мәктәбендә уҡыта.

1975 йылдың июлендә Исмәғил урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә.

1984 йылдың авгусынан Валерий Сәлим улы Нагаев Ауырғазы район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһында.

Мәғариф идаралығы етәкселегендә ул 30 йылдан ашыу эшләй. Валерий Сәлим улы районда мәғариф системаһын яңы сифатҡа күтәреү өсөн күп саралар күрә. Район мәғариф идаралығы башлығы Валерий Сәлим улы. Нагаев етәкселегендә мәктәптәрҙә предметтарҙы тәрән һәм профилле өйрәнеү синыфтары булдырыу буйынса маҡсатҡа йүнәлешле эш башҡарыла, альтернатив программалар буйынса уҡытыу ғәмәлгә индерелә. Идаралыҡ башлығы шулай уҡ мәктәптәрҙә эксперимент үткәреүгә һәм уны һөҙөмтәле ойоштороуға етди ҡарай.

Валерий Сәлим улы Нагаев мәктәптәргә идара итеү мәсьәләләре буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре алып бара. 1998 йылда диссертация яҡлап, педагогия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була.
1997 йылда Рәсәй Педагогия һәм социология фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1984)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1997)
* Ауырғазы районының почётлы гражданы (2018)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Талбазы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Аургазинский район Республики Башкортостан
Юлдаш Ҡотлин

**Юлдаш Ҡотлин ** (18-се быуаттың икенсе сиреге—1800 йылдан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Тәлтем-Юрматы улусы старшинаһы, Көньяҡ Уралда күмер ятҡылығын табыусы.

## Биографияһы
Юлдаш Ҡотлин — Нуғай даруғаһының Тәлтем‑Юрматы улусы ­старшинаһы. Уның ҡарамағында бөтәһе 138 йорт булған.

1770 йылда ул Нуғай даруғаһы Юрматы улусы, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан Мәстүк тигән башҡорт ауылы янында таш күмер ятҡылығын таба.

Таш күмерҙең икенсе ятҡылығы Яңы Мәскәү юлы буйында, Ырымбурҙан төньяҡ-көнсығышҡа йөҙ илле саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан була.

Юлдаш Ҡотлин ошо асыштары тураһында Ырымбур губернаторы Рейнсдорпҡа белдерә, ә ул руда сәнәғәте буйынса Рәсәйҙәге етәксе орган Берг-коллегияға 1770 йылдың сентябрендә хәбәр итә. Тикшереү өсөн аҙыраҡ күмер ҙә ебәрә.

3 мең башҡорт ғәскәре составында 1771—1773 йылдарҙа Бар конфедераттарына ҡаршы Польша походында ҡатнаша. Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр­ һуғышында­ 1774 йылға тиклем ҡатнаша.

Юлдаш Ҡотлиндың 1798 йылға тиклем Стәрлетамаҡ өйәҙе 8‑се башҡорт кантонының йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән билдәле.

1757 йылдарҙағы документтарҙа уның улдары Бикбулат, Ғөбәйҙулла иҫкә алына.

Башҡортостан Республикаһының Ишембай районының Юлдаш ауылы уның исеме менән менән йөрөтөлә.

Юлдаш Ҡотлин күрһәткән күмер ятҡылығы урынында хәҙер Күмертау ҡалаһы урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Юлдаш (Ишембай районы)
Күмертау

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*Башкирские старшины — Емельян Пугачёв. Юлдаш Кутлин
Дауыт Йәналин

**Дауыт Йәналин** (18-се быуаттың сиреге — 1800 йылдан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, старшина, марганец мәғдәнен табыусы.

## Биографияһы
Дауыт Йәналин — Нуғай даруғаһы Ҡатай улусының старшинаһы. 1830 йылдар картаһында күрһәтелгән хәҙер бөткән Дауыт ауылы башҡорто. Дауыт ауылы Оло Инйәр йылғаһының һул яҡ ярындағы Ҡыҙылъяр ауылына яҡын булған.

Дауыт Йәналин батша властарына теләктәш булған. 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын хупламай. 1759 йылдың февралендә үҙ улусының һәм күрше Тамъян улусы халыҡтарының ризаһыҙлығын, йәшерен йыйылыштарын властарға хәбәр итеп торған.Батырша болаһы алдынан да ул Тамъян башҡорттарының сыуалыштары тураһында губернаторға еткереп торған.

Старшина Дауыт Йәналинды Ырымбурға саҡырталар һәм уны һаҡ аҫтына ҡуялар.

1759 йылдың сентябрь айында ул һаҡ аҫтынан ҡотола. Халыҡты аяуһыҙ иҙеүе һәм бөлдөрөүе арҡаһында, күп ялыуҙар нигеҙендә старшиналыҡтан төшөрөлә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында баш күтәреүселәр отрядына етәкселек иткән.

1774 йылдың июнендә уның отряды Өфө провинцияһының Чесноковка ауылы янында А. Я. Якубович етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Марганец табыуҙың тарихы

Медицина докторы Редер мәғдәнде тикшерә һәм унда бик аҙ миҡдарҙа көмөш барлығын асыҡлай. Был турала Берг-коллегияға хәбәр итә.
1762 йылда ул был ҡаҙылма байлыҡҡа икенсе тапҡыр тикшереү үткәрә. Доктор Редер мәғдән составында көмөштән башҡа марганец һәм ҡурғаш булыуын асыҡлай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Юлдаш Ҡотлин
* Исмәғил Тасимов

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башкирские старшины — Емельян Пугачёв. Даут Еналин
*
Сыуаш опера һәм балет театры

**Сыуаш дәүләт опера һәм балет театры** (чуваш. *Чăваш патшалăх оперăпа балет театрĕ*) — 1993 йылда Чебоксарҙа, Сыуаш дәүләт музыкаль театры нигеҙендә ойошторолған тетар.

## Театр тарихы
Сыуаш музыкаль-драма театры 1960 йылда Ф. Васильевтың «Шывармань» («Һыу тирмәне») беренсе сыуаш милли операһы менән асыла. Коллективты Борис Семенович Марков етәкләй.

1967 йылда Г. Хирбюның «Нарспи» операһы этаплап ҡуйыла, ул К. Иванов исемендәге САССР дәүләт премияһы менән билдәләнә. Шулай уҡ беренсе балет спектакле «Жизель» (А. Адан) күрһәтелә.

1969 йылда театр труппаһы үҙ аллы Сыуаш музыка театры итеп үҙгәртелә, 1993 йылда Сыуаш дәүләт опера һәм балет театры булып эшләй башлай.

1991 йылдан театр сәхнәһендә йыл һайын — Максим Михайлов исемендәге Халыҡ-ара опера фестивале, 1997 йылдан Халыҡ-ара балет фестивале үткәрелә.

## Артистар

### Опера труппаһы

### Балет труппаһы
Труппала Йошкар-Ола, Петербург һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларынан артистар эшләй. Бейеүселәр Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә гастролдәрҙә ҡатнаша.

## Әҙәбиәт
* *[[Заломнов Пётр Дмитриевич|Заломнов П. Д.]]* Марков Борис Семенович, Чувашский государственный театр оперы и балета и ведущие мастера его сцены. — Чебоксары, 2002. — С. 25-26.

## Һылтанмалар
* Сайт Чувашского государственного театра оперы и балета 
* Михаил Игнатьев посетил гала-концерт XXI Международного балетного фестиваля
* Чувашский государственный театр оперы и балета — статья на портале specialradio.ru / 08.06.2017
* Гала-концерт в селе Аликово
* Сайт театра
* В.Давыдов-Анатри о Борисе Маркове
* Гала-концертом завершился оперный фестиваль в Чувашии 
* Культура: Чувашские артисты вернулись из Европы
* Театр оперы и балета откроет сезон оперой «Нарспи»
* Новая «Золушка» и немцам понравилась
* Для ремонта театра оперы балета выделили 13 миллион рублей
* Перед театром буде чувашский орнамент
* На фестивале балет «Сарпике»: «в самом деле интересный»
* Название Театра оперы и балета написано по-чувашски
Йәнбулатов Усман Хәсән улы

**Усман Хәсән улы Йәнбулатов** (1876 — ?) — рус офицеры. Беренсе донъя һуғышы геройы.

## Биографияһы
Йәнбулатов Хәсән Усман улы 1876 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙендә Сәйет улусының башҡорт ғаиләһендә тыуған.

1897 йылдан 11-се драгун Рига полкында хәрби хеҙмәттә.

1914 йылдан Беренсе донъя һуғышы ҡатнашыусыһы, 11-се драгун Рига полкында подпрапорщик. Батырлығы өсөн IV дәрәжә (№ 102974), III дәрәжә (№ 7202), II дәрәжә (№ 1450) һәм I дәрәжә (№ 131) Георгий тәреһе менән бүләкләнгән:

 
1915 йылдың 16 апрелендә «Хәрби батырлығы өсөн» Көньяҡ-Көнбайыш фронты армиялары командующийы инфантериянан генерал Н. И. Ивановтың 477 -се бойороғо менән прапорщик званиеһы бирелә.

1915 йылдың көҙөндә үҙ теләге менән 11-се кавалерия дивизияһының партизан отрядына инә. 1915 йылдың 16 ноябрендә корнет дәрәжәһе бирелә. 1915 йылда батырлығы өсөн ҡылыс һәм бант менән 4 дәрәжә Изге Владимир орденына лайыҡ була:

 
1916 йылдың 23 февралендә күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Батырлыҡ өсөн» тигән яҙыу менән 4 дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә.

1917 йылдың 16 авгусында штаб-ротмистр званиеһы бирелә. 1917 йылда кавалерия дивизияһыныңт 11-се уҡсылар полкына ебәрелә.

1917 йылдың 21 октябрендә Петроград Думаһы ҡарары белән батырлығы өсөн IV дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.

1917 йылдың 21 ноябрендә 7-се армия приказы менән батырлығы өсөн 1888-се Георгий ҡоралы менән бүләкләнә: 
 
Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1919 йылда — Башҡорт корпусының 1-се кавалерия полкы командиры Муса Мортазин бригадаһында, августа бригада Ҡызыл Армия яғына күсә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Шабанов В. М.* «Военный орден Святого Великомученика и Победоносца Георгия. Именные списки 1769—1920». (Биобиблиографический справочник). — М.: Русскій міръ, 2004. — 922 с. — 3000 экз. — ISBN 5-89577-059-2.
* *Курепин Ю. Г.* Забытые герои — 4 . — Екатеринбург, 2013. — 377 с. — илл. — Серия: Георгиевский дневник. — (Кавалеры Георгиевских наград: ЗОВО, Георгиевских крестов и медалей, Георгиевского креста с лавровой ветвью.)
* *Патрикеев С. Б.* «Сводные списки кавалеров Георгиевского креста 1914—1922 гг. I степень № 1-42 480. II степень № 1-85030» / [Изд. Духовная Нива], М., 2015 г. — 1012 с. — ISBN 978-5-87785-072-9
* *Патрикеев С. Б.* «Сводные списки кавалеров Георгиевского креста 1914—1922 гг. III степень. № 1-120000» / [Изд. Духовная Нива], М., 2015 г. — 1232 с. — ISBN 978-5-87785-073-6

## Сығанаҡтар
* *Семёнов В. Г.* «Офицерский корпус Оренбургского казачьего войска 1891—1945» / Дополнение к биографическому справочнику. Оренбург. 2009 г. — 72 с. — ISВN 978-5-7689-0221-6
* Янбулатов Усман Хасанович 
* Георгиевские кавалеры Великой войны 
* РГВИА: Ф.409. Оп.4, Д.8465 (1917); Ф.2067. Оп.2. Д.924. Л.10-13 (1915)
* РГИА: Ф.496. Оп.3. Д.1126; Д.1161 (1917)
Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улы

**Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улы** (1901—1958) — СССР ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Чкалов өлкәһенең (хәҙер Ырымбур өлкәһе) Аҡболаҡ районы Аҡболаҡ МТС-ы директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).

## Биографияһы
Ғариф Зариф улы Ҡөшмөхәмәтов 1901 йылда Һамар губернаһының Боғорослан өйәҙе Чесноковка ауылында, хәҙер Ырымбур өлкәһенең Переволоцк районында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Мәктәптә ете класс тамамлаған. 19 йәшендә Ҡыҙыл армияға хеҙмәт итергә китә. Демобилизациянан һуң ауыл ҡулланыусылар йәмғиәте рәйесе булып эшләй, «Интернационал» колхозын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм уның етәксеһе була, Чесноковка МТС-ын эштәрен ойоштороусы. ВКП(б)/КПСС ағзаһы булараҡ 1939 йылда партияның район комитетында эшләргә тәҡдим ителә.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында тылда эшләй. Ҡыҙыл-Майҙан МТС-ының сәйәси бүлеге начальнигы вазифаһын башҡарыусы, аҙаҡ Тамар-Үткел МТС-ы һәм Аҡболаҡ районының 1-се Аҡболаҡ МТС-ы директоры директор булып эшләй. Фронтты икмәк менән тәьмин итеүҙе ойоштора, сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙә ҡатнаша. Ике тапҡыр Бөтә союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша.

Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — халыҡ депутаттарының өлкә Советы депутаты итеп һайлана.

1958 йылда Ырымбур өлкәһе Илек районының, хәҙерге Ырымбур ҡала округы сигендәге Краснохолм ауылында вафат була.

## Хәтер
Чесноковка ауылында ағалы-ҡустылы (ике туған ҡустыһы Файзрахман да шулай уҡ ауыл хужалығында эшләй — колхоз төҙөүҙә ҡатнаша, аҙаҡ — бригадир, утыҙ йыл тиерлек завхоз һәм (һуғышҡа тәнәфестәр менән) колхоз рәйесе була) туғандар йәшәгән урамға «Ҡошмөхәмәтовтар урамы» тигән таҡтаташ ҡуйылған.

## Наградалары
* СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1957 йылдың 11 ғинуарында, сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙә, 1956 йылда урып-йыйыуҙы һәм икмәк әҙерләүҙе уңышлы башҡарыуҙа айырым ҡаҙаныштары өсөн Ҡошмөхәмәтов Ғариф Зариф улына Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
* Шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында ВСХВ СССР кесе алтын миҙалы бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Оренбургской области.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Кушмухаметов Гариф Зарифович (1901—1958)
* КУШМУХАМЕТОВ Гариф Зарифович
Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы

**Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы**  (1894—1965) — совет дәүләт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының Эске эштәр буйынса халыҡ комиссары (1930 йылдың 15 сентябре — 1930 йылдың 28 декабре).

## Биографияһы
Байрамғолов Нәбиулла Ғәбделмәнән улы 1894 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 1-се Бөрйән улусы (хәҙерге Башҡортостандың Баймаҡ районы) 1-се Этҡол ауылында тыуған. 1-се Этҡол урыҫ-башҡорт мәктәбен тамамлай.

Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1915 йылдың 18 авгусында 3-сө Кавказ уҡсылар полкы рядовойы яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн 4-се дәрәжә Георгий миҙалы менән бүләкләнә.

Уралда граждандар һуғышында ҡатнаша.

1919 йылдан эшсе-крәҫтиән милицияһында хеҙмәт итә. 1923—1929 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Таналыҡ улусы башҡарма комитеты, Йылайыр кантоны башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.

1930 йылдың 15 сентябренән 28 декабренә тиклем Башҡорт АССР-ы Эске эштәр буйынса халыҡ комиссары вазифаһын биләй.

1931—1932 йылдарҙа Эшсе-крәҫтиән милицияһының Үҙәк юғары мәктәбендә белем ала. 1931—1938 йыдарҙа — Эске эштәр халыҡ комиссариаты идаралығы начальнигының урынбаҫары.

1944—1953 йылдарҙа Әбйәлил районында етәксе вазифаларында: урман идаралығы, урман хужалығы директоры, әҙерләүҙәр министрлығы вәкиле, 1954—1959 йылдарҙа 1-се Этҡол ауыл Советы рәйесе булып эшләй.

## Наградалары

1932 йылда СССР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарамағындағы Берләштерелгән дәүләт сәйәси идаралығының коллегияһы тарафынан Почет грамотаһы һәм Коровин системаһы пистолеты менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
* Народные комиссары и министры внутренних дел Башкортостана  //Официальный сайт Министерства внутренних дел Российской Федерации.
Транслитерация

**Транслитера́ция** — бер яҙма  тамғаларын икенсе яҙма тамғалары менән теүәл итеп биреү. 

Мәҫәлән, романизация — яҙмаһы булмаған яҙыуҙы  латин алфавиты һәм диакритик тамғалар менән биреү. Дүрт төрлө график тапшырыу мөмкинлеге бар:

# тамғаға тамға тап килеүе;
# бер тамғаның бер нисә тамға менән бирелеүе;
# бер нисә тамғаның бер тамға менән бирелеүе;
# бер нисә тамғаның бер нисә тамға менән бирелеүе.

Транслитерациялау ихтыяжы XIX быуатта  Пруссия ғилми китапханаларында латин, кириллица, ғәрәп, һинд һәм башҡа яҙыу системаларында  яҙылған хеҙмәттәрҙе берҙәм каталогҡа индерергә кәрәклектән тыуған. Был китапханалар өсөн төҙөлгән транслитерация ҡулланмалары XX быуатта латин булмаған яҙмаларҙы латиницаға күсереү нигеҙе булып хеҙмәт иткән.

## Әҙәбиәт
 

* 

## Һылтанмалар

* ISO 9:1995 / ГОСТ 7.79—2000: Правила транслитерации кирилловского письма латинским алфавитом.
* The Place Names Database (KNAB) — база данных по географическим названиям, поддерживаемая Институтом эстонского языка.
* Большая коллекция правил транслитерации для различных алфавитов.

**Онлайн сервистар**

* Transliteraciya.ru — онлайн сервис транслитерации, использующий большинство стандартов
Геодезия, аэросъёмка һәм картография үҙәк ғилми-тикшеренеү институты

**Геодезия, аэросъёмка һәм картография үҙәк ғилми-тикшеренеү институты (**рус. ***Центральный научно-исследовательский институт геодезии, аэросъёмки и картографии'',''' ҡыҫҡ''.'' ***ЦНИИГАиК*)*' — 1928—2013 йылдарҙа Дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография федераль хеҙмәтенә ҡараған һәм геодезия, картография һәм аэрофотосъёмка өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнгән ғилми-тикшеренеү институты.

## Эшмәкәрлек йүнәлештәре
1928 йылда мәшһүр ғалим, геодезист Феодосий Николаевич Красовский тарафынан асыла. Институттың бурыстарына Ерҙең гравитацион яланын, күләмдәрен, һынланышын  астрономик-геодезик, гравиметрик һәм  спутниктан алынған бирелмәләр  буйынса асыҡлау, шулай уҡ хәҙерге осорҙа ер ҡабығының хәрәкәтләнеүен өйрәнеү инә. Аэросъёмка һәм  фотограмметрия эштәренең теоретик һәм ғәмәли яҡтарына, уларҙы топографик карталар һәм пландар төҙөүҙә һәм яңыртыуҙа ҡулланыуға институт эшмәкәрлегендә айырым урын бирелә.

Институтта шартлы тамғалар һәм билдәләр эшләнә, улар топографик пландарҙа һәм карталарҙа 1:500-ҙән  1:10000-гә тиклемге масштабтарҙа оҙаҡ йылдар буйы ҡулланыла.

1978 йылда илле йыллыҡ юбилейы айҡанлы институтҡа уның нигеҙ һалыусыһы Ф. Н. Красовский исеме бирелә һәм «Почёт Билдәһе» ордены тапшырыла.

2013 йылдың 19 июлендә «Геодезия, картография һәм аралыҡ бирелмәләре инфраструктураһы» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы ойошторола,   «Ф. Н. Красовский исемендәге „Почет Билдәһе“ орденлы Геодезия, аэросъемка һәм картография үҙәк ғилми-тикшеренеү институты» федераль дәүләт унитар предприятиеһы — «ЦНИИГАиК» ФДУП та уның составына инә.

## Һылтанмалар

* Официальный сайт ФГБУ «Центр геодезии, картографии и ИПД» 
* Страница ЦНИИГАиК на сайте ФГБУ «Центр геодезии, картографии и ИПД»
* Управление геодезических исследований ФГБУ «Центр геодезии, картографии и ИПД» (геодезический отдел ЦНИИГАиК)
Каланов Рим Ғариф улы

**Каланов Рим Ғариф улы** (20 июль 1955 йыл) — ғалим-хирург, онколог. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2005).

## Биографияһы
Рим Ғариф улы Каланов 1955 йылдың 20 июлендә БАССР‑ҙың Краснокама районы Иҫке Нуғай ауылында тыуа.
Мәктәпте тамамлағандан һуң юғары белем алыу теләге егетте Башҡорт дәүләт медицина университетына алып килә, вузды ул 1980 йылда тамамлай. Диплом алғандан һуң хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай һәм 1984 йылға тиклем шунда эшләй. 1989 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина институты, артабан, юғары уҡыу йортоноң атамаһы үҙгәртелгәс, Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта, шул уҡ ваҡытта 1992 йылдан башлап Өфөнөң ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһында табип, 1995 йылға тиклем бүлек мөдире булып эшләй. 2012 йылдан алып Рим Ғариф улы хеҙмәт юлын Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы табибы булып дауам итә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Каланов Рим Ғариф 350‐нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 28 уйлап табыу авторы, уның фәнни эшмәкәрлеге онкология, эренле хирургия, колопроктология өлкәһенә арналған. Башҡортостан Республикаһының дауалау практикаһында Рим Ғариф улы тарафынан эшләнгән йыуан эсәк яман шешен хирургик дауалау алымы ҡулланыла..

## Хеҙмәттәре
* Толстокишечная непроходимость (диагностика, лечение, реабилитация). Өфө, 1999 (авторҙаш);
* Лимфатическая система человека. Өфө, 2006;
* Колопроктология. Өфө, 2007 (авторҙаш).
 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997)
* Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2005)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Каланов Рим Ғариф улы
Кирәев Рөстәм Солтангәрәй улы

**Кирәев Рөстәм Солтангәрәй улы** (28 июнь 1960 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп һәм хужалыҡ эшмәкәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2015).

## Биографияһы
Рөстәм Солтангәрәй улы Кирәев 1960 йылдың 28 июнендә БАССР‑ҙың Әлшәй районы Раевка эшселәр ҡасабаһында тыуған.
1982 йылда Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтын тамамлай. Диплом алғандан һуң Әлшәй районының «Яңы Раевка» совхозында агроном булып хеҙмәт юлын башлай. 1986 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, 1999—2001 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2002 йылдан ғилми‑тикшеренеү бүлеге начальнигы, 2004 йылдан — уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса проректор, 2005 йылдан агрономия факультеты деканы; 2012 йылдан «Россельхозцентр» федераль дәүләт бюджет учреждениеһының Башҡортостан Республикаһы буйынса филиалы етәксеһе.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Кирәев Рөстәм Солтангәрәй улының фәнни тикшеренеүҙәре һөрөнтө ерҙәрҙең уңдырышлылығын һәм Башҡортостан Республикаһының барлыҡ ауыл хужалығы зоналарында ла агрофитоценоздарҙың продуктлылығын көйләүгә арналған. Уның тарафынан көлһыуланған, йыуылған ҡара тупраҡты агроэкологик баһалау ысулдары, тергеҙеү системаһы һәм уңдырышлылыҡ моделдәре эшләнгән. Ул 170‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2015).

## Хеҙмәттәре
* Регулирование плодородия чернозёмов лесостепных агроландшафтов Южного Урала. Өфө, 2003;
* Оптимизация сельскохозяйственного землепользования в Республике Башкортостан. М., 2008 (авторҙаш);
* Башкортостан: климат, почвы, культуры, сорта. Өфө, 2015 (авторҙаш).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* []
Мулдашев Әкрәм Искәндәр улы

**Мулдашев Әкрәм Искәндәр улы** (5 февраль 1924 йыл — ?) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1970), Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.

## Биографияһы
Әкрәм Искәндәр улы Мулдашев 1924 йылдың 5 февралендә Башҡортостан АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Стәрлетамаҡ районы) Аллағыуат ауылында урман белгесе ғаиләһендә тыуған.

1929 йылда уның ата-әсәһе Белорет районының Сермән ауылына күсә. Атаһын, Искәндәр Мулдашевты, урман белгесе булараҡ эшкә ебәрәләр.

1938 йылда Әкрәм Мулдашев Сермән мәктәбенең 7-се синыфын тамамлай һәм ауылда урынлашҡан педагогия училищеһына уҡырға инә.

1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланып китә. Сәләмәтлеге насар булыу сәбәпле, Әкрәм Мулдашев хәрби хеҙмәткә алынмай, мәктәпкә уҡытыусы итеп тәғәйенләнә.

Ул фронтҡа киткән уҡытыусыларҙы алмаштыра, балаларға бер нисә предмет буйынса белем бирә, артабан физика, математика, химия, астрономия фәндәрен яҡын күреп, шул фәндәр буйынса белемен күтәрә.

1954 йылда Магнитогорск дәүләт педагогия институтын (хәҙер Магнитогорск дәүләт университеты) ситтән тороп тамамлағандан һуң, Сермән урта мәктәбендә физика һәм математика фәндәре уҡытыусыһы булып эшләй.

Мәктәптең физика һәм математика кабинеттары районда иң яҡшыларҙан һанала. Йыһаздары һәм хеҙмәтләндереү саралары менән физика кабинеты айырыуса уңышлы була. Бында бөтә эштәрҙе лә техника хәл итә.

Әкрәм Искәндәр улы Мулдашевҡа 1970 йылда Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исем бирелә. Ул Халыҡтар Дуҫлығы ордены, төрлө йылдарҙа күп миҙалдар һәм Маҡтау грамоталары менән бүләкләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1970)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены ()

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мулдашев Альберт Әкрәм улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Фәтихов Ғабдулла Нафиҡ улы

**Фәтихов Ғабдулла Нафиҡ улы** (20 июль 1914 йыл — 1998 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, педагогия фәндәре кандидаты, доцент.

## Биографияһы
Ғабдулла Нафиҡ улы Фәтихов 1914 йылдың 20 июлендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Благовещен районы) Яңы Турбаҫлы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 

Бөрө педагогия техникумын тамамлағас, Өфө уҡытыусылар институтына уҡырға инә. Институтты 1940 йылда тамамлағас, Өфө ҡалаһының 52-се мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә.

Өфө ҡалаһының Калинин район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, Өфө ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләй, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәғариф хеҙмәткәрҙәрен алда торған бурыстарҙы намыҫлы үтәргә, тырыш хеҙмәт өлгөләре күрһәтергә саҡыра.

Мәғариф әлкәһендә оҙаҡ йылдар эшләү дәүерендә Ғабдулла Фәтихов педагогика мәсьәләләре буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре алып бара.

1951 — 1953 йылдарҙа Мәскәүҙә аспирантурала уҡый, халыҡтар араһында педагогик фекерҙең үҫеш проблемаларын өйрәнә, күренекле башҡорт яҙыусыларының педагогик ҡараштары мәсьәләһе өҫтөндә тикшеренеү эштәре алып бара.

1953 йылдың ноябрендә «Башҡорт халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың педагогик ҡараштары» темаһына диссертация яҡлай. Бөрө дәүләт укытыусылар институты директоры итеп тәғәйенләйҙәр.

Бында эшләгән осорҙа уны дәүләт педагогия институты итеп үҙгәртеүгә өлгәшә, уның уҡытыу-матди базаһын нығытыуҙа яңылыҡтар индерә, республика мәктәптәре өсөн юғары белемле уҡытыусылар әҙерләүҙе юлға һала.
Бөрө дәүләт педагогия институты республиканың төньяҡ райондары өсөн мәҙәниәт усағына әйләнә.

1958—1959 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Халыҡ мәғарифы министрлығы Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалы мөдире булып эшләй.

Ғабдулла Нафиҡ улы Фәтихов РСФСР Педагогия йәмғиәтенең Башҡортостан бүлеген ойоштороусы булып сығыш яһай һәм уның беренсе рәйесе була.
Республика мәктәптәренә методик ярҙам күрһәтеүгә лайыҡлы өлөш индерә.

Башҡорт дәүләт университетында, Башҡорт дәүләт педагогия институтында педагогика һәм психология кафедралары доценты вазифаһын башҡара.

1974 йылда «Башҡорт мәғрифәтселәренең һәм яҙыусыларының педагогик ҡараштары» тигән китап баҫтырып сығара.

Ул — күп төрлө мәҡәләләр, брошюралар, китаптар авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* «Башҡорт халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың педагогик ҡараштары» (1953)
* «Башҡорт мәғрифәтселәренең һәм яҙыусылырының педагогик ҡараштары» (1974)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бөрө дәүләт педагогия институты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы

**Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы** (13 июль 1949 йыл) — кардиолог. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001).

## Биографияһы
Раушания Нәсғетдин ҡыҙы Килдебәкова 1949 йылдың 13 июлендә БАССР‑ҙың Бәләбәй ҡалаһында тыуған.
1972 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Диплом алғандан һуң С. М. Киров исемендәге Өфө телефон аппаратураһы заводы поликлиникаһында цех терапевы булып хеҙмәт юлын башлай.

Практик эшмәкәрлеге материалдары буйынса 1980 йылда (икенсе мәғлүмәт буйынса 1981 йылда) 1 Мәскәү медицина институтында «Результаты диспансеризации и этапного лечения больных гипертонической болезнью на промышленном предприятии» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1980 йылдан алып Өфөнөң 1‐се дауаханаһында табип-ординатор булып эшләй. 1984—1990 йылдарҙа Уренгой-Ужгород үткәргес торба эшселәренең һаулыҡ торошон өйрәнеү буйынса ғилми төркөм етәксеһе була. 1984 йылдан алып (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 1982 йылдан башлап) Башҡорт дәүләт медицина институтының госпиталь терапия кафедраһында уҡыта башлай. 1990 йылда Раушания Нәсғетдин ҡыҙы Килдебәковаға һәләкәттәр медицинаһы кафедраһы доценты ғилми исеме бирелә. 2000 йылда ул «Липидный профиль сыворотки крови, фактор питания и артериальная гипертензия среди сельского населения республики Башкортостан: значения для прогноза сердечно-сосудистых заболеваний» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2005 йылдан алып хәрби һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр медицинаһы кафедраһының хәрби-ялан терапияһы курсы менән мөдирлек итә..

Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙына 2003 йылда профессор дәрәжәһе, ә 2002 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» исеме бирелә. Рәсәй Медицина фәндәре академияһының «Ученые России 2006» исемлегенә индерелә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙының фәнни тикшеренеүҙәре кардиология һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр медицинаһы мәсьәләләренә арналған. Раушания Нәсғетдин ҡыҙы тарафынан гипертония ауырыуын иртә диагностикалау һәм дауалау мәсьәләләре өйрәнелә, сәнәғәт предприятиеларында эшләүселәр һәм ауыл ерендә йәшәүселәр өсөн уны иҫкәртеү буйынсаса тәҡдимдәр эшләнә, ҡайһы бер ағыулы матдәләр менән зарарланғанда, йомшаҡ туҡымалар оҙаҡ ҡыҫылып йөрөгәндә киҫкен бөйөр етешмәүсәнлеге ваҡытында дауалау ысулдары камиллаштырыла. 250‐нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән өс монография, 3 уйлап табыу авторы. Профессор Килдебәкова Раушания Нәсғетдин ҡыҙы етәкселегендә 24 кандидатлыҡ һәм 1 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған

## Хеҙмәттәре
* Медико‐психологическое сопровождение лиц экстремальных профессий. Өфө, 2011 (авторҙаш);
 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* []
* Кильдебекова Раушания 
* КИЛДЕБӘКОВА Раушания Нәсғетдин ҡыҙы
* Кильдебекова Раушания Насгутдиновна
Кәбиров Рөстәм Рәсшәт улы

**Кәбиров Рөстәм Рәсшәт улы** (30 октябрь 1948 йыл) — ботаник. Биология фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Рәсәй Федерацияһы юғары профессиональ белем биреүҙең почётлы хеҙмәткәре (2007).

## Биографияһы
Кәбиров Рөстәм Рәсшәт улы 1948 йылдың 30 октябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1971 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Диплом алғандан һуң 1972—1973 йылдарҙа Өфөнөң 4‑се дауаханаһында эшләй. 1976 йылдан алып Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта, 1992—2014 йылдарҙа ботаника, биоэкология һәм ландшафты проектлау кафедраһы мөдире була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Кәбиров Рөстәм Рәсшәт улының фәнни эшмәкәрлеге тупраҡ ылымыҡтарының берләшмәләрен өйрәнеүгә арналған. Рөстәм Рәсшәт улы тарафынан Урал төбәгенең тупраҡ һәм ҡар япмаһының ағыулы булыуын билдәләү өсөн тест-система эшләнә. Ул Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалалары өсөн уларҙың ағыулылыҡ карталарын төҙөй. Нефть сығарыу сәнәғәтендә ҡулланылған химик матдәләрҙең ағыулы булыуын баһалай. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең нефть ятҡылыҡтарында тупраҡтың нефть, нефть продукттары, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, радионуклидтар, ауыр металдар менән бысраныуына ылымыҡтарҙың сыҙамлылығын өйрәнә. Рөстәм Рәсшәт улы Кәбиров 200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт, 5 уйлап табыу авторы.

## Хеҙмәттәре
* Альготестирование и альгоиндикация (методические аспекты, практическое использование). Өфө, 1995;
* Популяционная альгология. Өфө, 2008 (авторҙаш);
* Флора и синтаксономия почвенных водорослей и цианобактерий урбанизированных территорий. Өфө, 2011 (авторҙаш).
 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* "Рәсәй Федерацияһы юғары профессиональ белем биреүҙең почётлы хеҙмәткәре (2007).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* []
Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы

**Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы** (12 ноябрь 1931 йыл — 8 октябрь 2018 йыл) — артист, театр эшмәкәре. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1971). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1954).

## Биографияһы
Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы 1931 йылдың 12 ноябрендә Башҡорт АССР‑ының Благовар районы Ҡашҡалаша ауылында тыуған. 1947 йылда Ҡашҡалаша ауылы мәктәбендә 7 класты тамамлай һәм ошо уҡ йылда Башҡорт дәүләт сәнғәт училищеһының актерҙар бүлегенә уҡырға инә. 1951 йылда училищены тамамлап (К. Ф. Ғәҙелшин, В. Ғ. Ғәлимов курсы) ҡулына диплом ала. Хеҙмәт юлын Баймаҡ колхоз-совхоз театрында башлай. 1951—2004 йылдарҙа Сибай башҡорт драма театрында артист булып эшләй, бер үк ваҡытта 1975—1987 йылдарҙа театр директоры вазифаһын башҡара, республикала театрҙың абруйын күтәреп, ҙур уңыштарға өлгәшә. Рәзинә Дәүләт ҡыҙы хаҡлы ялға сыҡҡанса арымай-талмай сәнғәт эшенә хеҙмәт итә..

## Ижади эшмәкәрлеге
Ҡаһарманова Рәзинә Дәүләт ҡыҙы илле биш йыллыҡ ижади эшмәкәрлеге осоронда төрлө характерлы йөҙҙәрсә сағыу образ тыуҙыра. Ул башлыса комик ролдәр, халыҡ юморы, милли колорит менән айырылып торған образдар ижад итә.

Төп ролдәре: Сәрүәр («Башмағым»), Кисельникова («Упҡын» — «Пучина», А. Н. Островский), Фёкла Ивановна («Өйләнеү» — «Женитьба», Н. В. Гоголь) һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
1. БАССР‑ҙың атҡаҙанған артисы (1971);

2. «Почёт Билдәһе» ордены (1976);

3. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982);

4. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1986)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Рәзинә Дәүләт ҡыҙы
Фронттарҙағы башҡорт ғәскәрҙәре эштәре буйынса вәкилдәрҙең революцион советы

**Фронттарҙағы башҡорт ғәскәрҙәре эштәре буйынса вәкилдәрҙең революцион советы** () — 1919 йылдың декабрендә Башҡортостан АССР-ының Хәрби эштәр буйынса Халыҡ комиссариаты приказына ярашлы булдырыла.

## Эшмәкәрлеге
Революцион совет Башҡорт ғәскәри частарын ойоштороуҙы һәм уға сәйәси йәһәттән етәкселекте ғәмәлгә ашыра. Совет составына түбәндәге берәмектәр индерелә: хәрби-революцион трибунал, дезертирлыҡ менән көрәш буйынса комиссия, ялан почтаһы контораһы, ялан контроле (тәьминәт йәһәтенән), редакция-нәшриәт бүлеге, поход типографияһы, хужожество секцияһы, агитмәктәп.

1920 йылдың 27 майында Революцион совет Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы исеменән Айырым башҡорт уҡсылар бригадаһы полктарына байраҡтар тапшыра. Был маҡсатта бригада полктарының парады үткәрелә. Байраҡтар сәсәкле таҫма менән уратып алынған ҡыҙыл бәрхәттән тегелгән тура дүртмөйөш формаһында була. Әләмдең ике яғында ла ярым ай уртаһына йондоҙ сигелгән, ә йондоҙ эсенә ураҡ менән сүкеш һүрәте ҡайып эшләнгән. Байраҡҡа иҫке төрки телендә әләмдең өҫкө өлөшөндә «Бө­төн донъя юҡсыллары берләшегез!» тигән текст яҙылған. йондоҙ һәм ярымай тирәләй өҫкө яҡта — «Башҡордостан Социалистический Шуралар Жүмһүриәте. Русия Феде­рация­сында», ә түбәнге яғында — «Айырым уҡсы Башҡорт бригадасы», уң яҡта полктың рәт һаны яҙып ҡуйылған.

Әләмдең икенсе яғында урыҫ телендәге яҙмалар шул уҡ тәртиптә урынлаштырылған: өҫкө яҡта «Пролетарии всех стран, соединяйтесь!», «Башкирская Советская Социалистическая Республика. Российской Федерации», «Отдельной Башкирской Стрелк. Бригаде», полктың рәт һаны. 1-се һәи 2-се Башҡорт уҡсылар полктарының байраҡтары Башҡортостан Республикаһының Милли музейында һаҡлана.

Революцион совет 28 майҙа Айырым башҡорт кавалерия дивизияһы һәм Айырым Башҡорт уҡсылар бригадаһы вәкилдәре менән «дөйөм фронт конференцияһын» үткәрә. Май айы аҙағында Айырым Башҡорт уҡсылар бригадаһы Латвия менән сиккә хеҙмәт итергә ебәрелә, ә Айырым Башҡорт кавалерия дивизияһы Көньяҡ-Көнбайыш фронтҡа оҙатыла. Ә агитмәктәпте тамамлаған курсанттар Айырым Башҡорт уҡсылар бригадаһының политбүлегенә, ә ҡалғандар — даими хеҙмәт итеү урынына оҙатыла.

## Революцион советтың ябылыуы
24 июндә Башҡортостан республикаһының хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссары Әхмәтзәки Вәлидов 318-се һанлы приказға ҡул ҡуя: «Республиканың революцион хәрби советы тарафынан фронттарҙа Башҡорт частары эштәре буйынса тулы хоҡуҡлы вәкилдәр Советын булдырыу тураһындағы минең проекттарҙың ҡаралыуының һәм раҫланыуының тотҡарланыуы сәбәпле, Революцион Совет бөтөрөлә. Реввоенсоветтың милке, эштәре һәм аҡсалары, шулай уҡ типографияһын һәм гәзит редакцияһын Башҡортостан Хәрби Комиссариатына тапшырырға».

## Рәйестәре
* А. М. Ахлов (1919 йылдың декабренән),
* Ф. Ә. Әхмәҙуллин (1920 йылдың февраленән).

Ревсоветтың матбуғат органы — «Салауат» гәзите.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* ЦАОО РБ. Ф.1832. Оп.2. Д.141.

## Һылтанмалар
*
Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы

**Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы** (16 июль 1960 йыл) — ғалим-хәрби табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина хеҙмәте полковнигы (2000). Медицина фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000).

## Биографияһы
Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы 1960 йылдың 16 июлендә Башҡорт АССР‑ының Мишкә районы Уръяҙы ауылында тыуған. 1984 йылда Куйбышев медицина институтының хәрби-медицина факультетын дауалау-профилактика эше һөнәре буйынса тамамлай. Диплом алғандан һуң 1984—2009 йылдарҙа Ҡораллы көстәр сафында хеҙмәт итә: ГДР‐ҙа Совет ғәскәрҙәре төркөмөндә полк медицина пункты һәм медицина хеҙмәте начальнигы, 1989 йылдан алып Волга буйы хәрби округының санитария‐эпидемиология отряды начальнигы булып эшләй. Запастағы медицина хеҙмәте полковнигы.

1992 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта, 1997 йылдан уҡыу буйынса кафедра начальнигы, 2010 йылдан һаулыҡ һаҡлауҙың мобилизацион әҙерләү һәм һәләкәттәр медицинаһы кафедраһы мөдире. «Стратегия и принципы управления психосоциальными факторами профессионального риска врачей» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡайбышев Вадим Тимерйән улының фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостан Республикаһында һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәренең һөнәри ауырыуҙарын, тормош сифатын, һаулыҡ торошон, хеҙмәттең психосоциаль факторҙарын өйрәнеүгә арналған. Ул 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.

## Хеҙмәттәре
* Медико‐психологическое сопровождение лиц экстремальных профессий. Өфө, 2011 (авторҙаш)

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000);

«СССР-ҙың ҡораллы көстәренә 70 йыл» миҙалы;

1,2,3 дәрәжә «Хәрби хеҙмәттә ҡаҙаныштары өсөн» миҙалдары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Кайбышев Вадим Тимирзянович
Егерменсе Башҡорт атлы полкы

**Егерменсе Башҡорт атлы полкы** () — 1812 йылғы Ватан һуғышы осоронда 1812 йылдың 8 авгусындағы “Башҡорт казак полктарын ойоштороу тураһындағы” Указға ярашлы Пермь губернаһы Пермь өйәҙе (хәҙер Пермь крайының Пермь районы) Ғәйнә олоҫоноң Ҡуян ауылында 1-се һәм 2-се кантон башҡорттарынан ойошторола.

## Полктың составы һәм хәрби эшмәкәрлеге
Полк 530 кешенән тора, уларға 768 ат беркетелә. 1812 йылдың 30 октябрендә был полк Түбәнге Новгородҡа ебәрелә. Дислокация урынына барып еткәс, полк Полтава губернаһының Гадяч ҡалаһында урынлашҡан һәм генерал-лейтенант граф П. А. Толстой командалыҡ иткән 3-сө округ ополчениеһы составына индерелә.

1812 йылдың ноябренән ун биш башҡорт полкы составында 20-се Башҡорт атлы полкы ла , Волга буйы ополчениеһы частары менән бергә, дошмандың Украинаға инеүенә ҡаршы тора. 

Башҡорт полкы 1813 йылдың майынан Пенза ополчениеһы менән берлектә Варшава герцоглығында урынлаша. Башҡорт атлылары генерал-майор кенәз М. А. Горчаков командалыҡ иткән Резерв армияһының инфантериянан генерал кенәз Д. И. Лобанов-Ростовский комадалығындағы 3-сө кавалерия корпусы составында һуғыша. Шул уҡ йылдың 27 июлендә башҡорт полкы Плоцк ҡалаһына, 5 августа (160 атлы) Варшаваға “...Төп йорт менән Резерв армияһының 13 корпустары араһында йылдам хәрәкәт иткән почта ташыу учреждениеһын ойоштороу өсөн...” ебәрелә (4-әр кешенән торған 38 почта, 8 кешенән торған 1 почта).

Башҡорт полкының бер өлөшөнә әсирлеккә төшкәндәрҙе конвой менән оҙата барыу йөкмәтелә, икенсе бер өлөшө Венгрув ҡалаһы тирәләй урынлашҡан дивизиялар араһында эске элемтәне тәьмин итә. Полктың Төп йорто (штабы) Рава-Мазовецк ҡалаһында урынлаша. 

1814 йылдың 2 октябрҙә бирелгән мәғлүмәттәр буйынса, Башҡорт полкында штаб-офицер, полк командиры, 5 есаул, 5 йөҙ башы, 5 хорунжий, 10 илле яугир командиры, полк муллаһы, писарь, квартирмейстер, унтер-офицер, 500 рядовой, 512 яу аты һәм 256 йөк аты иҫәпләнә. 1814 йыл аҙағына полк Ырымбур губернаһына ҡайта һәр таратыла. Полк командиры майор Руднев, полк командиры-есаул Райгул Ҡаһарманов була.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Материалы по истории башкирского народа (1800—1903 гг.). Т.4. Уфа, 2009.

## Әҙәбиәт
Усманов А.Н. Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. Уфа, 1964.

История Башкортостан сдревнейших времендо наших дней. 1 том, Китап, 2004, стр. 486, тир. 3 000 экз.

## Һылтанмалар
*
Ҡунафин Марат Һәүбән улы

**Ҡунафин Марат Һәүбән улы** (1 июнь 1963 йыл) — хирург. Медицина фәндәре докторы һәм профессор (2001).

## Биографияһы
Ҡунафин Марат Һәүбән улы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре, СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы Һәүбән Нурлығаян улының Хунафиндың улы. Ул 1963 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР‑ының Иглин районы Иглин ауылында тыуған. 1986 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1991 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина университетында эшләй: башта Дипломдан һуң белем биреү институтының хирургия кафедраһы ассистенты, ә 1999 йылдан хирургия кафедраһы доценты вазифаһында, ә 2001 йылда кафедра профессоры вазифаһына күсерелә. 2006 йылдан алып Дипломдан һуң белем биреү институты директоры, ә 2009 йылдан дауалау эштәре буйынса проректор.

1992 йылда Кунафин Марат Һәүбән улы Харьков медицина институтында кандидатлыҡ диссертацияһы, ә 2000 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетында срогынан алда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 2001 йылда Юғары аттестация комиссияһы раҫлай. 2011 йылдың июненән Кунафин Марат Һәүбән улы Дипломдан һуң белем биреү институтының тиҙ ярҙам һәм һәләкәттәр медицинаһы кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡунафин Марат Һәүбән улының фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — ҡорһаҡ ҡыуышлығы ағзаларының ашығыс хирургияһы, дөйөм хирургия, колопроктология, ангиохирургия. «Хирургик ауырыуҙар» буйынса проблемалы комиссия ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығы янындағы аттестация комиссияһы һәм «хирургия» һөнәре буйынса диссертация советы ағзаһы. 300‑ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр һәм 18 уйлап табыу авторы. 6 йыл дауамында ике тапҡыр Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы гранттары буйынса тикшеренеү эштәре башҡара.

## Хеҙмәттәре
* Руководство районного хирурга. Өфө, 2000 (авторҙаш)
* Справочник врача скорой помощи. Өфө, 2001 (авторҙаш)
* Лазерная допплеровская флоуметрия в хирургии. Өфө, 2005 (авторҙаш)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Кунафин Марат Саубанович
Манапов Ирек Усман улы

**Манапов Ирек Усман улы** (7 май 1947 йыл) — инженер-механик. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2005). Почетлы моторҙар эшләүсе (2005), 2‐се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (2000), Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2009).

## Биографияһы
Манапов Ирек Усман улы 1947 йылдың 7 майында Башҡорт АССР‑ының Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Ҡыйышҡы ауылында тыуған. 1966 йылда Өфө авиация техникумын, 1972 йылда Өфө авиация институтын тамамлай һәм инженер-механик һөнәре ала. 1966 йылда Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә цехта көйләүсе булып хеҙмәт юлын башлай, 1970 йылдан башлап инженер-технолог. 1972—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1973 йылдан Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә инженер-технолог, реконструкциялау буйынса цех начальнигы урынбаҫары, техник бүлек буйынса цех начальнигы урынбаҫары, 3в1 цехы начальнигы, ә 1988 йылдан — баш технолог, 2002 йылдан — баш инженер булып эшләй.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Манапов Ирек Усман улы рационализаторлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, патенттар авторы. Уның ҡатнашлығында һалҡын вальцовкалау ысулы менән көрәксәләр әҙерләү технологияһы ғәмәлгә индерелә, нефть ташыу өсөн насостарҙы сериялы етештереү уйлап табыла һәм үҙләштерелә. Ирек Усман улы Манапов етәкселегендә АЛ‐31СТ, Д436Т1, УМЗ‐340/341, ҡаргиҙәр һәм башҡа двигателдәр өсөн төп изделиелар етештереүгә технологик әҙерлек үткәрелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2005),
* Почетлы моторҙар эшләүсе (2005),
* 2‐се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры (2000),
* Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаты (2009)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Манапов Ирек Усман улы 
* Манапов Ирик Усманович
Ҡарайылға (Ағиҙел ҡушылдығы)

**Ҡарайылға** () — Башҡортостандың Белорет районындағы йылға. Ағиҙелдең һул ҡушылдығы.

## Географияһы
Йылға оҙонлоғо 11 км. Ҡағы ауыл Советы биләмәләренең көньяғында аға.

Башы Көньяҡ Уралда Ҡыраҡа һыртының көнбайыш битләүҙәрендә, Хәмит ауылынан 7,5 саҡрым алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Ағиҙел йылғаһына тамағынан 1212 саҡрым алыҫлыҡта, Ҡаһарман ауылынан 5 саҡрым көньяҡтараҡ (түбәнерәк) барып ҡоя. Йылға бассейнында торама пункттар юҡ.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем . Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама].

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017133.

## Иҫкәрмәләр
Зәйнәш Сөләймәнов

**Зәйнәш Сөләймәнов** (тыуған һәм үлгән ваҡыты билдәһеҙ) — хәрби эшмәкәр, Е. И. Пугачёв етәкселегендәге 1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышыында ҡатнашҡан. Әйле улусы старшинаһы Тайыш Сыныҡаев командаһында хеҙмәт иткән.

## Тормошо
Крәҫтиәндәр һуғышына тиклемге тормошо хаҡында мәғлүмәттәр юҡ. Себер даруғаһындағы Әйле улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы) Ҡәҙер ауылы башҡорто.

## 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы
1773 йылдың декабрь аҙағында Салауат Юлаев отряды сафына баҫа. Красноуфимск һәм Пермь провинцияһы халҡын Салауат Юлаев ғәскәренә мобилизациялауҙа ҡатнаша. Салауат Юлаевтың иң тоғро көрәштәштәренең береһе.

1774 йылдың 25 ноябрендә поручик В. Лесковский командаһы һәм Мөҡсин Әбдесәләмов отряды тарафынан Салауат Юлаев менән бергә Миндеш ауылы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районында ҡулға алына. 16 декабрҙә Өфөнән Ҡазанға оҙатыла.

1775 йылдың 5 февраленән Ҡазан йәшерен комиссияһында, 15 марттан — Ҡазан губернаторы генерал-поручик П. С. Мещерский канцелярияһында суд тикшереүенә дусар ителә.

Йәшерен экспедицияның 1775 йылғы 27 март билдәләмәһе буйынса, «хәрби көс» ҡулланып тотолған Зәйнәш Сөләймәновты «остзей гарнизондарына… хеҙмәткә ебәрергә» тигән күрһәтмә бирелә.

Зәйнәш Сөләймәновтың Салауат Юлаевтың ихтилалда ҡатнашыуы тураһындағы шаһитлығы Ҡазан губернаторы Мещерскийҙың Ырымбур губернаторы генерал-поручик И. А. Рейнсдорпҡа ебәргән 9 баш күтәреүсенән алынған мәғлүмәттәр теркәлгән протоколдар күсермәһендә яҙылған. Өфө провинция канцелярияһында Салауат Юлаев эше буйынса тәфтиш атҡарғанда һәм суд ҡарары сығарғанда шул мәғлүмәт файҙаланылған.

Зәйнәш Сөләймәновтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Салават Юлаев: Энциклопедия. Зайняш Сулейманов, 124 с. /Гл.ред. И. Г. Илишев.— Уфа: Башкирская энциклопедия, 2004. — 480 с.: ил. ISBN 5-88185-054-8
* РГАДА. Ф.6, оп.1, д.507, ч.3, л.121; ч.5, л.28;ф.7, оп.1, д.2043, ч.14;Крестьянская война на территории Башкирии: Сборник документов. Уфа, 1975.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа, 2001.

## Һылтанмалар
* Салават Юлаев. Энциклопедия ISBN 5-88185-054-8