open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шаумян урамы (Дондағы Ростов)

**Шаумян урамы** — Дондағы Ростовта урам. Исеме 26 баҡы комиссарҙарының береһе  Степан Георгиевич Шаумян (1878—1918) хөрмәтенә бирелгән.

## Географияһы
Доломанов тыҡрығынан башлана,  Ворошилов проспекты менән тамамлана. Йорттарҙың нумерацияһы көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай китә. Урам ике яҡ һыҙатлы.

## Төҙөлөшө
Шаумян урамында күберәк уртаса ҡатлы килем йорттары төҙөлгән. Урамда автомобиль юлдары колледжы, Ростов дәүләт консерваторияһы урынлашҡан.

## Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар

* № 2/10 —  Я Бикерниктың килем йорто. XX быуат башында модерны стилендә төҙөлгән. Архитектура ҡомартҡыһы.
* № 10/29 — О.  Базинерҙың килем йорто. Бинаның декоры аҡ кирбестән төҙөлгән. XIX быуат аҙағы - XX  быуат башында эклектика стилендә төҙөлгән. Архитектура ҡомартҡыһы.
* № 11 — Килем йорто. XX быуат башында төҙөлгән. Архитектура ҡомартҡыһы.
* № 13/43 — «Советский юг» гәзите редакцияһы. 1911 йылда модерн стилендә төҙөлгән.
* № 29 — С. В. Рахманинов исемендәге Ростов дәүләт консерваторияһы
* № 40 — В. И. Полтарактың торлаҡ йорто
* № 42 — И. П. Волковтың торлаҡ йорто
* № 45/28 — Л.М. Пивоварованың килем йорто. XIX быуат аҙағында  XX быуат башында эклектика стилендә төҙөлгән. Граждандар архитектураһы ҡомартҡыһы. Декорҙы  биҙәгәндә  классицизм өсөн хас булған декор ҡулланылған
* № 48 — М.Ф. Кофустың килем йорто
* № 48 —  Дмитровскийҙа заманса һынлы сәнғәт музейы. Бина 1898 йылда архитектор Е.М. Гулин  проекты буйынса модерн стилендә төҙөлгән. 
* № 53/55 — Ағалы-ҡустылы Шилтовтарҙың килем йорто
* № 79 — Г. Бейхмандың килем йорто
* № 80/33 — П. М. Коновалованың килем йорто
* № 82/30 — М. Г. Бабиеваның килем йорто
* № 83 — Г. Бейхмандарҙың торлаҡ йорто
* № 94 — И. А. Риттенбергтың килем йорто
* № 96 — Б. Рувинскийҙың килем йорто
* № 98 — М.О. Кулаковтың килем йорто
* № 102 — О. К. Озеровтың килем йорто
* № 106 — Сапоговтарҙың  килем йорто
* № 110 — Дерткезовтарҙың килем йорто

## Башҡа урамы менән киҫешкән
Көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай   Доломанов тыҡрығы, Халтурин тыҡрығы, Островский тыҡрығы,  Будённый проспекты, Собор тыҡрығы, Семашко тыҡрығы, Гәзит тыҡрығы,  Ворошилов проспекты  менән киҫешә.

## Әҙәбиәт

* Волошинова Л. Ф. Проект зон охраны. Т. 2, кн. 7: Аннотация исторической застройки по ул. Шаумяна: арх. № 611. Ростов-на-Дону, 1993.
* От храма к храму. Дмитриевская: биография продолжается... / авт. текста: Любовь Волошинова ; [фото : Фотостудия Михаила Малышева]. - Ростов-на-Дону : Музей современного изобразительного искусства на Дмитровской, 2010. - 184 с. : ил., цв. ил.
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ленинский район Ростова-на-Дону
* Кировский район Ростова-на-Дону

## Иҫкәрмәләр
Оло Мейәс (күл, Силәбе өлкәһе)

**Оло Мейәс** —  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡала округындағы Арғаяш һәм Сыбаркүл райондары араһындағы күл.

## Тасуирламаһы
Бында кеше б.э.т. III мең йыл элек йәшәй башлаған. Археологтар күл ярында палеолит кешеләре йәшәгән өс тиҫтәләп боронғо тораҡ урынын тапҡан һәм һүрәтләнгән.

Оло Мейәс - тектоник күсеш һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән күл. Ул Илмән һыртының көнсығыш итәгендә урынлашҡан, 8 километрға һуҙылып киткән. Һыу көҙгөһөнөң дөйөм майҙаны 11,4 км² тәшкил итә. Һыу күләме 128,5 млн. м³, иң тәрән урыны 25 метр. Тәбиғәттән һыуы һыуыҡ, йәйгеһен 10-12°-ҡа етә. Кесе Мейәскә ҡарағанда Олоһо бик үтәҙек түгел, әммә тәрәнлеге 6 метрға еткәнгә тиклем максималь күренеү мөмкинлеге була.

Мейәс системаһындағы ике күлдә лә һыу ноябрь аҙағында туңа башлай, һәм боҙ апрель аҙағына тиклем тора.

Оло Мейәс тулыһынса ҡурсыулы күлдәр территорияһына инә, шуға күрә бында балыҡ тотоу тыйылған 

## Географияһы
Силәбегә тиклем араһы – 70 км, Екатеринбурҡа – 250 км. Координаттары: 55°9′59.89″N 60°20′51.82″E

Оло Мейәс күле ҡала округы һәм ике район киҫелешендә урынлашҡан, Илмән ҡурсаулығына инә, уның урта өлөшөндә урын биләй. Ҡылымыҡ аша Кесе Мейәс менән бәйле. Был ике ҙул күл тирәһендә бик күп ваҡтары теҙелеп киткән: Оло Таткуль, Ҡыҫыҡкүл, Бүрауыҙ, Ҡайгусты, Савелькүл һәм Оло Тәрәнкүл.

## Шулай уҡ ҡара
* Мейәс
* Кесе Мейәс (Силәбе өлкәһе)

## Сығанаҡтар
*Федорищев В.Г. Язык земли миасской https://www.wiki-miass.ru/miass/yazyk-zemli-miasskoj-fedorishchev-v-g.html 
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.

## Иҫкәрмәләр
Ғәлә әд-Дин мәсете (Синоп)

**Ғәлә әд-Дин мәсете** (төр. Alâeddin Camii) — Синоптағы (Төркиә) тарихи мәсет, сәлжүк осороноңТөньяҡ Анатолиялағы иң ҙур мәсете. Шулай уҡ *Ғәрәп мәсете* йәки *Ҙур мәсет*тигән атамалар менән билдәле.

## Урынлашыуы
Мәсет Синоптың тарихи үҙәгендә урынлашҡан. Ул XIII быуат башында Синоп ярымутрауының уртаһында төҙөлгән. Мәсеттән төньяҡта тағы бер тарихи бина, Перване мәҙрәсәһе урынлашҡан.

## Тарихы
Урта быуаттарҙа Синоп Ҡара диңгеҙҙең мөһим порты булған. 1214 йылда ҡаланы төрөк-сәлжүктәрҙең Конья солтанлығы хакимы Кайкаус баҫып алған. 1220-се йылдарҙа Ғәлә әд-Диндең ағаһы Кейкубат I мәсетте сафҡа индергәнлектән, мәсет уның исемен йөрөтә. Дәүләт түңкәрелешенән һуң ҡасып килгән һәм сәлжүктәрҙә йәшеренгән Анатолий бейлеге вәзире Атабәк Эседюддин Айас мәсет бинаһын ҡурсалаған. Әммә Мануил I Синопты кире яулап алғандан һуң, мәсеттең күп өлөшө емертелгән.

Төрөк-сәлжүктәр 1264 йылдан ҡалала үҙ контролен яңынан булдырған, ә сәлжүктәр вәзире Перване 1267 йылда мәсетте тергеҙгән. Ҡаланы Исфендиярогуллар баҫып алған, һәм 1340-сө йылдарҙа Ибраһим Исфәндияроғуллы мәсет ихатаһының төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә кәшәнә төҙөгән. 1385 йылда Баязит Жәләл әд-Дин мәсетте киңәйткән. Исфәндияроғуллыларҙың башҡа ерҙәре кеүек, 1460-сы йылдарҙа Синопты ла Ғосман империяһы баҫып алған. Ғосман хакимлығы осоронда мәсеткә бер нисә тапҡыр ремонт үткәрелгән. 1850-се йылдарҙа Синоптың ғосман губернаторы Туфан паша мәсеттең ер тетрәүҙән зыян күргән көмбәҙен.тергеҙгән.

2008—2009 йылдарҙа мәсеткә реставрация үткәрелгән.

## Мәсет бинаһы

Мәсет биләмәһе квадраттан ғибәрәт, уларҙың өстән бер өлөшөн — 66 х 22 м2 — мәсет бинаһы, ә өстән ике өлөшөн — 66 х 44 м2 — ихата биләй. Мәсет бинаһының тура мөйөшлө планы унан һуңғы ғосман мәсетенән айырыла. Мәсет ихатаһы 12 метрлыҡ стена менән уратып алынған. Көнбайышта, төньяҡта һәм көнсығышта өс сығыу урыны бар. Тәһәрәт өсөн фонтан ихата уртаһында урынлашҡан.

Мәсеттең өс төп һәм ике бәләкәй көмбәҙе бар. 1853 йылғы ер тетрәүҙән биналар етди зыян күргән, 1860-сы йылдарҙағы реставрация ваҡытында үҙенсәлекле мәрмәр минбар Истанбулға.ебәрелгән. Бинаға ҡуйылған ағас минбар һуңғы өҫтәмә булып тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Коньяла Ғәлә әд-Дин мәсете

## Әҙәбиәт

## Иҫкәрмәләр
Ватан-Әсә

**Ватан-Әсә** — Санкт-Петербургта Пискарев мемориаль ҡәберлегендә урынлаштырылған монумент.

## Тасуирлама
Таш постаментҡа ҡуйылған алты метрлыҡ бронза скульптура ҡулына имән япрағынан гирлянда — мәңгелек символы тотҡан ҡатынды һүрәтләй. Скульптура артындағы таш диуарҙа Ольга Берггольцтың шиғыр юлдары уйып яҙылған:

Шиғри юлдарҙан тыш, стенала бер-береһенең ҡаршыһына барған кешеләр силуэттарын күрергә мөмкин.

Скульптура ҡайғырыусы ҡатын-ҡыҙҙы, әсәне, ҡатынды кәүҙәләндерә. Скульптура йөҙө менән туғандар ҡәберенә төбәлгән. Скульптура артында (зыярат территорияһынан ситтә) торлаҡ йорттар булмаған, 2-3 квартал оҙонлоғонда коридор ҡалдырылған.

## Скульптура тарихы
1945 йылдың февралендә блокада ваҡытында һәләк булған ленинградлыларға мемориал проектына конкурс үткәрелә. 1956 йылда 26 гектарҙан ашыу майҙанда архитекторҙар А. В. Васильев һәм Е. А. Левинсон проекты буйынса мемориаль комплекс төҙөү башлана. 1960 йылдың 9 майында, совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында еңеүенең ун биш йыллығына мемориал асыла. Мәңгелек ут Марс яланындағы уттан тоҡандырыла.

Ансамбль авторҙары — архитекторҙар А. В. Васильев, Е. А. Левинсон, скульпторҙар В. В. Исаева һәм Р. К. Таурит («Тыуған ил-әсә» һәм ҡабырға стеналарҙағы рельефтар), М. А. Вайнман, Б. Е. Каплянский, А. Л. Малахин, М. М. Харламова (үҙәк стелалағы горельефтар).

## Комментарийҙар
 

## Сығанаҡтар
* Пискарёв мемориаль ҡәберлек
## Һылтанмалар
* Пискарёвское мемориальное кладбище
Еңеү монументы (Бөйөк Новгород)

**Еңеү монументы** — Советтар Союзының фашизмды еңеүе хөрмәтенә һәйкәл. Бөйөк Новгородта Екатерина тауында, Кремль паркының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан.

## Тарихы
РСФСР Министрҙар Советының 1968 йылдың 5 ғинуарындағы ҡарары буйынса 1973—1974 йылдарҙа төҙөлә. Авторы — скульпторҙар Г. В. Нерода, А Филиппова, архитекторҙар А. Душкин, А. Сайковский.

Асыу тантанаһы 1974 йылдың 20 ғинуарында Новгородты фашист илбаҫарҙарынан азат итеүҙең утыҙ йыллығы көнөндә үтә. Тантана байрам саралары һәм фейерверктар менән оҙатып барыла.
Г. В. Нерода һүҙҙәре буйынса һәйкәл Совет дәүләтенең бөйөк көс-ҡеүәтен, уның халҡының нацистар Германияһына ҡаршы һуғышта батырлығын кәүҙәләндерергә тейеш.

Объектты төҙөү менән Ленинград һәм Новгород төҙөүселәр бригадаһы шөғөлләнә. Төҙөлөш ҡышҡы ҡырыҫ шарттарҙа бара. Совет осоро өсөн традицион булғанса тарихи датаға объект тапшырыла.

## Тасуирлама
Һәйкәлдең үҙәк фигураһы булып үрә баҫып торған аттың һәм унда ултырған, урыҫ/совет яугирен кәүҙәләндергән һыбайлының бронза скульптураһы тора. Һыбайлы уң ҡулына юғары күтәрелгән ҡылыс тотҡан, һул ҡулы, йәйелгән устары менән аҫҡа һәм алға һуҙылған. Аттың ҡорһағы аҫтында — ҡолатылған, йәмшәйгән свастика. Һыбайлы менән аттың дөйөм ауырлығы — 27 тонна, бейеклеге — 8 м. Скульптура ҙур ауыр метрлыҡ постаментта тора, улар, ул үҙ сиратында бейеклеге 3 метр һәм майҙаны 120 м² булған гранит платформала тора.

Скульптура артында — 23,5 метр бейеклектәге һәм нигеҙенең үлсәме 6,5×8,5 м булған монументаль кирбес башня. Башня түбәһендә периметры буйынса боронғо хәрби атрибуттар (ҡалҡан, һөңгө һ. б.)теҙеп ҡуйылған ҙур кәмә урынлаштырылған. Башняның стенаһында Бөйөк Ватан һуғышының төп этаптарын һәм Ҡыҙыл Армияның Новгородты азат итеү өсөн еңеүле һуғыштарын яҡтыртҡан ауыр дүрт барельеф урынлашҡан. Башняның кәмәһе менән бергә дөйөм бейеклеге — 34,5 м.

Башня эсендә бормалы баҫҡыс бар, ул балконға һәм күрһәтелгән кәмәгә алып бара. Скульптура аҫтындағы гранит постаменттың шулай уҡ эске бүлмәләре бар, унда инеү ябыҡ. Артабанғы йылдарҙа һәйкәл вандалдарҙың һәм төҫлө металл йыйыу менән кәсеп иткән бурҙарҙың ғәмәлдәренән бер нисә тапҡыр зыян күрә.

Еңеү монументы Бөйөк Новгородта берҙән-бер атлы статуя. Бер нисә тапҡыр ҡайһы бер ҡала халҡы атҡа менергә маташа. Айырым маташыуҙар фәжиғәле тамамлана.

Монумент Рәсәй Банкының 1997 йылғы өлгөһөндәге биш һумлыҡ банкнотаһында бар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* О Великом Новгороде
Ҡарғалы мәсеттәре

**Ҡарғалы мәсеттәре** —  Ырымбур өлкәһеҺаҡмар районының Татар Ҡарғалыһы ауылындағы мәсеттәр. XVIII — XX быуат башында бөтәһе 10 мәсет төҙөлә: беренсеһе 1746 йылда төҙөлгән булған, икенсеһе — 1760 йылда, өсөнсөһө — 1767 йылда, дүртенсе һәм бишенсеһе  — 1773 йылда, алтынсыһы — 1790 йылда, етенсеһе — 1792, һигеҙенсеһе — 1795, туғыҙынсыһы —  1884 һәм унынсыһы — 1909 йылда. Мәсеттәр янында мәҙрәсә һәм мәктәп эшләй. Һигеҙенсе һәм унынсы мәсеттәрҙең биналары һаҡланған һәм «Ҡуш манара» һәм Аҡ мәсет булараҡ эшләйҙәр. Һуңғы ваҡытта тағы ла бер мәсет төҙөлгән.

## Ҡуш манара

«Ҡуш манара» таш мәсете (*Ҡарғалының һигеҙенсе йәмиғ мәсете*,  — «ике манаралы мәсет») 1795 йылда сауҙагәр Мәғҙи Ҡайсаров һәм уның улы Мөхәммәт-Рәхим аҡсаһына төҙөлә. Нигеҙе квадрат, ике манараһы менән көмбәҙле ҡыйығы булған ике ҡатлы таш бинанан ғибәрәт. 1934 йылда мәсет ябыла. Ике манараһы ла һүтелә. 1946 йыл аҙағында  бина диндарҙарға кире ҡайтарыла. 1992 йылдан алып мәсет эргәһендә йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Бинаның фронтонында «1749» һаны бар. Совет урамы, 10 адресы буйынса урынлашҡан.

## Аҡ мәсет

Таш Аҡ мәсет (*Унынсы Ҡарғалы йәмиғ мәсете*, ) 1909 йылда төҙөлә. Совет заманында ябыла һәм келәт итеп  файҙаланыла. 2001-2006 йылдарҙа диндарҙар көсө менән тергеҙелә. 2006 йылдың 9 апреленән яңынан эшләй башлай. Совет урамы, 92а адресы буйынса урынлашҡан.

## «Сәләм» мәсете
Яңы «Сәләм» мәсете төҙөлә ( — «мир»), Линейная урамы, 1а адресы буйынса урынлашҡан.

## Әҙәбиәт

* Ислам на Урале: энциклопедический словарь / Коллект. автор. Сост. и отв. редактор Д.З. Хайретдинов. — М.: Медина, 2009. — 404 с., ил. — (Ислам в Российской Федерации; Вып. 5).

## Һылтанмалар

* Мечети Каргалы // Ислам-Каргала
Буташ (күл)

**Буташ** —  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы күл.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса *бута* - *дөйә балаһы*  тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип иҫбатлай. "Бута" тигән һүҙҙән яһалған ирҙәр исеменән булыуы ла ихтимал тигән фаразын да әйтә

## Тасуирламаһы

Буташ күле боронғо диңгеҙ  сигенгәндән һуң барлыҡҡа килә һәм рәүеше менән сынаяҡ аҫтын  хәтерләтә.

Һыу биләгән дөйөм майҙан 37,7 кв. км тәшкил итә. Төньяҡтан көньяҡҡа 8,2 километрға, ә көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай — 4,6 километрға һуҙылған.  Буташ аҡмай, шуға күрә һыу алмашыныу көсһөҙ генә. Дөйөм һыуйыйғыс майҙаны 178 кв. км.  тәшкил итә.

Буташ күле  тәрәнлектә айырылып тормай: көҙгөһөнән өҫтөндә төбөнә тиклем максималь билдәһе саҡ-саҡ 2,5 метрға етә. Күлдең ике ҡултығы бар: һыу ятҡылығында була алаһығыҙ: беренсеһе — 2 000 метр оҙонлоғондағыһы күлдең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ; икенсеһе — ике тапҡырға ҡыҫҡараҡ. Ул Буташтың  көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.

## Географияһы
Күл Эткүл районының  көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Уйылға һәм Октябрь районы сигендә биләмәһендә урынлашҡан, был урындан йыраҡ түгел
Кораблево, Писклово, Большеникольское ауылдары.  Буташ менән йәнәш урынлашҡан ваҡ күлдәр күп: Оло һәм Кесе Күнкүл, Оло һәм Кесе Селиткүл һәм башҡалар.

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Буташ // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
*От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/a.htm

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 б., - 177-се б.
*Шувалов Н. И. Буташ // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Кристина Нягу

**Кристина Джорджана Нягу** (румын.  Neagu Cristina Georgiana, ырыу. 26 август 1988 йыл, Бухарест, Румыния) — румын гандболсыһы, «Бухарест» һәм Румыния йыйылма командалары уйынсыһы. 2010 йылда донъя чемпионатының бронза призеры һәм 2010 йылда Европа чемпионатының бронза призеры, 2010, 2015 һәм 2016 йылдарҙа донъяның иң яҡшы гандболсыһы.

## Карьераһы
2006 йылға тиклем Плоештиның «Актив» командаһы өсөн сығыш яһай, аҙаҡ булған «Рулментул» командаһына күсә. 2009 йылдан Вылчиның «Ольткий» командаһы уйынсыһы, ошо команда составында ул 2009 йылдыа Чемпиондар лигаһы финалына тиклем барып етә. 2010/2011 йылдарҙа, ҡулбашы йәрәхәтләнеү сәбәпле, 605 (яҡынса ете бер йыл да ете ай) уйнамай, АҠШ-та һәм дауалана. 2013 йылдың ғинуарында күнекмәләр ваҡытында тубығына зыян килтерә, шуға күрә тағы ла ярты йыға сафтан сыға. 2013/2014 йыл миҙгелендә менән таныштырҙы Черногорияның  «Будучност» командаһы өсөн сығыш яһай һәм 2014 йылда Чемпиондар лигаһы финалына сыға.

Румыния йыйылма командаһы составында 180-дән ашыу матч үткәрә һәм 700-ҙән ашыу туп индерә, 2010 йылда Европа чемпионатында бронза миҙал яулай һәм 2010, 2014 йылдарҙаЕвропа чемпионатының йондоҙҙар йыйылма командаһына эләгән. Шул уҡ 2010 йылда иң яҡшы бомбардир һәм иң яҡшы ассистент була.

## Ҡаҙаныштары

### Клубта

* **ЕГФ чемпиондар лигаһында**:
** *Финалда уйнай*: 2010, 2014
** *Еңеүселәр сафында:* 2015
* **ЕГФ кубоктарына лайыҡлылар кубогы эйәһе**:
** *Финалда уйнай*: 2008

### Йыйылма командала.

* **Европа Чемпионатында**:
** *Бронза призеры*: 2010

### Шәхси уңыштары

* ИГФ версияһы буйынса донъяның иң яҡшы гандболисы: 2010, 2015, 2016
* Румынияла иң яҡшыҡатын-ҡыҙ гандолисы: 2009, 2010, 2015, 2016, 2017
* Донъя чемпионатының иң ҡиммәтле уйынсыһы: 2015
* Донъя чемпионатының иң яҡшы бомбардиры: 2015
* MVP Европа юниор чемпионаты: 2005, 2006
* Европа йәштәре чемпионатында иң яҡшы һул һаҡсы: 2007
* Европа чемпионатының иң яҡшы бомбардиры (53) иң яҡшы ассистенты (36) чемпионаттарының, Европа: 2010
* Европа чемпионатының иң яҡшы ярымурта һул уйынсыһы: 2010, 2014, 2016

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Профиль ЕГФА сайты
Ирташ (күл)

**Ирташ** () — Рәсәй Силәбе өлкәһенең Кәҫле һәм Озёрск ҡалалары янындағы һыу һаҡлағыс — күл. Күл тулыһынса тиерлек ошо ҡалалар биләмәләренә инә, бары көньяҡ-көнбайыштағы ҙур булмаған өлөшө генә Ҡыштым ҡала округына инә

## Атамаһы

Атама йөкмәткеһе, яңғырашы яғынан да башҡорт телендәге «ир» йәки «ер» һәм «таш» һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип билдәләргә кәрәк, сөнки, ысынлап та, күлдең яры, төбө ташлы. Күл шулай уҡ Иртәй, Иртәкәй, Иртүк тигән ирҙәр исеменән булыуы ла ихтимал тигән фараздар бар.

Рычков Пётр Иванович үҙенең «Топография Оренбургская» тигән китабында *Иреляшъ* тигән вариантты ла яҙа ..

## Тасуирламаһы

Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса күл бассейны майҙаны 53,5 км² тәшкил итә , икенсе сығанаҡтарҙа — 61,8 км². Иң тәрән урыны 18,6 м, уртаса тәрәнлеге — 7,5 м. Ирташ күленә Оло Ҡыштым һәм Бүкәйән йылғалары ҡоя. Кәҫле яғынан күлгә һыу Ҡорғолаҡ ( йылғаһынан, шулай уҡ Оло Кәҫле ҡаҙылған каналынан килә. Ирташтан бер йылға - Тинес, Иҫәтйылғаһының уң ҡушылдығы, ағып сыға 

Күлдә балыҡ бик күп (этеш,алтын табан, ҡарабалыҡ, шамбы, алабуға, сабаҡ, суртан, опто). Акклиматизацияланған карп, ҡорман, алабалыҡ, пелядь (сабаҡ төрө), судак тереклек итә .

Һыу үҫемлектәренән йәшел ҡамыш, екән, күрән ҡамыш, ҡыяҡлы ҡамыш, томбойоҡ осрай Рычков,.

Утрауҙары бар. Төбө ләмле, урыны менән ҡом һәм ҡырсынташ. Ташлы, хатта таш теҙмәләре урындары осрай .

Рычков Пётр Иванович үҙенең «Топография Оренбургская» тигән китабындағы «Знатные озера в Башкирии» тигән бүлектә былай тип яҙа:
*Иреляшъ*, отъ предупомянутаго *Уялея* разстоянїемъ отъ пятнатцати до дватцати верстъ, по длинѣ верстъ на тритцать, а шириной верстъ на десять, отъ котораго вышла рѣка *Теча*. Острововъ на немъ счисляютъ до дватцати, лѣсу на берегахъ онаго всякаго множество. На степной сторонѣ на берегу того о́зера въ *Мякотинской* волости находится старинной валъ, такой высокой, что въ нѣкоторыхъ мѣстахъ саженей до четырехъ, а ровъ въ глубину сажени полторы.

Был күл атамаһы *Иредяш* яҙылышында монах Долматовскийҙың Мәскәүгә яҙылған хатында телгә алына: ...в горе по вершине Уфы, Чадены и Яику реки... и домницы, и ямы в том месте есть... На ту гору проложены дороги великие. Теми дорогами ездят многие башкирцы, этот камень берут и плавят золото и серебро, ту руду они продают в Уфу русским людям по 13 рублей пуд. Есть и город каменный на берегу озера ***Иредяша*** в полднище пути, и башни великие и палаты каменные, башкирцы его скрывают, а так же некто служилый человек видел на острове Иртяш – озера этот город в саморостном камени. Вокруг него ров, а за тем городом сделаны домницы исстари, видны плавильная руда и шлак. В длину городище 100 сажень, а поперек 50 сажень” 



Күл акваторияһында елкәнле кәмәләр уҙышы үткәрелә, халыҡ-ара елкән спорты ISAF категорияһындағылар ҙа була озера.

## Шулай уҡ ҡара
* Морские части национальной гвардии России

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*Шувалов Н. И. Курлады // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7.
* Фото озера Иртяш
* Фото Иртяш (Озёрск)
Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһы (Минск)

**Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһы**  — Минск ҡалаһында XIX быуат аҙағындағы  тарихи бина, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы (713Г000128 номеры).  Карл Маркс урамы, 29-сы йорт адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы
Бина Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын урынлаштырыу өсөн  1879 йылда төҙөлә. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Пропойск ҡалаһына сығарыла, 1917 йылда ябыла. Октябрь революцияһынан һуң гимназия  бинаһында   сәйәси техникум, 1925—1933 йылдарҙа  — Белоруссияның В.И.  Ленин исемендәге Коммунистик университет урынлаша, 1933 йылда бина БССР картиналар галереяһына тапшырыла,  ә 1960 йылда ҡала-ара телефон станцияһы итеп реконструкциялана. Бинала хәҙер  почта  хеҙмәте һәм элемтә музейы урынлашҡан.

## Архитектураһы
Бина эклетика стилендә  төҙөлгән.  Башта цоколдә ике ҡатлы булған  (1930 йылдарҙа өсөнсө ҡаты өҫтәлеп төҙөлә). Фасад үҙәгендә ҙур булмаған   ризалит бинаға инеү урынын бүлә. Фасады кирбестән  башҡарылған. Беренсе ҡатта  сығыу урыны ҡаршыһында түр баҫҡысы менән вестибюль, икенсе ҡатта - йыйылыштар залы, ә бинаның ике ҡатының ҡабырға өлөштәренә  уҡыу кластары урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Александр скверы (Минск)

**Александр скверы** (*Үҙәк сквер*, халыҡ телендәисеме — Паниковка) —  Минск үҙәгедә урынлашҡан сквер.

## Тасуирламаһы
Янка Купала исемендәге театрға йәнәш,  «Купаловская» һәм «Октябрь»  метроһы станцияһы янында урынлашҡан. Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты, шулай уҡ  Карл Маркс, Энгельс һәм Ҡыҙыл Армия урамдары менән уратып алынған.  Октябрь  майҙанына,   Беларусь Республикаһы Президенты резиденцияһына һәм Үҙәк офицерҙар  йортона (ЦДО) сыға.

Сквер уртаһында Минск ҡалаһының иң билдәле фонтандарының  береһе — «Аҡҡош менән малай» (халыҡ телендә— Паниковка).
 фонтаны урынлашҡан.

## Тарихы
Скверға 1836 йылда Яңы баҙар урынында ҡала башлығы Леопольд Дельпац инициативаһы менән нигеҙ һалына. Исеме  Александр Невский хөрмәтенә бирелә. Шул уҡ исемле сиркәү 1930 йылдарға тиклем хәҙерге скверға инеү урынында торған булған. 

«Аҡҡош менән уйнаусы малай» скульртура төркөмө менән фонтан 1874 йылда ҡалала һыу үткәргесте асыу хөрмәтенә төҙөлгән.  «Аҡҡош менән малай» скульптураһын Берлин скульрторы Теодор Калиде төҙөгән, был скульпторҙың тәүге эше уға шунда уҡ уңыш килтерә.  Пруссия короле Фридрих Вильгельм III  авторҙың ижад емешен  Шарлоттенбург баҡсаһы өсөн һатып ала. Һуңынан  уның  яңынан яңы күсермәләре  барлыҡҡа килә башлай, әлегә скульптураның бөтә донъя буйлап 200-ҙән ашыу күсермәһе бар. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында  скульптура композицияһы зыян күрә,  реставрацияһы  менән скульптор  Заир Азгур шөғөлләнә.

1890 йылда  скверҙың көньяҡ өлөшөндә театр асыла (бөгөн — Янка Купала исемендәге Милли академия театры).

Минсктағы беренсе йәмәғәт бәҙрәфенең төҙөлөү тарихы ҡыҙыҡ, уны ҡабатланмаҫ архитектураһы менән скверҙа  күрмәү мөмкин түгел. Бәҙрәфте үҙ  аҡсаһына  1912 йылда бер архитектор төҙөй. Ҡала легендаһы буйынса бер бай пан үҙенә йорт төҙөүгә заказ бирә. Архитектор уға матур йорт төҙөй. Әммә пан башҡарылған эш өсөн түләүҙән баш тарта. Архитектор уға үс итеп ҡаланың үҙәгендә, ошо скверҙа пан йортоноң кесерәйтелгән теүәл күсермәһен төҙөп ҡуя.

## Фотоһүрәттәр галереяһы

Файл:Park of Aleksandr, Minsk.JPG|«Аҡҡош менән майлай» (фонтан эшләп тора)
Файл:Toilet, Minsk.JPG|Скверҙа бәҙрәф


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список улиц Минска

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Памятник-фонтан «Мальчик с лебедем» 
* Сайт о сквере 
* Сквер Аляксандраўскі
* Городские легенды: чем пугают себя минчане
Петров-Бирюк йорто (Дондағы Ростов)

**Петров-Бирюк** **йорто** — Дондағы Ростовта рус  совет яҙыусыһы  Петров Дмитрий Ильич (Бирюк) йәшәгән йорт. Мәҙәниәт ҡомартҡыһы.

Адресы: Дондағы  Ростов,   Оло Баҡса урамы, 111.

## Тарихы

Яҙыусы Дмитрий Ильич Петров-Бирюк Дон ғәскәре өлкәһенең Хопёрский округы Аннинский станицаһында тыуған. Ул «Сказание о казаках», «Дикое поле», «Кондрат Булавин», «Сыны степей донских», «Братья Грузиновы», «Иван Турчанинов», «Юг в огне», «Перед лицом Родины» әҫәрҙәренең  авторы булып тора, шулай уҡ  «дон далалары» кешеләре тураһында яҙған.

1932 йылдан яҙыусы  Дондағы Ростовта йәшәй, китап нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй.

## Архитектураһы
1943 йылдан алып 1960 йылға тиклем яҙыусы Д. И. Петров  йәшәгән йорт Дондағы Ростовта Энгельс урамында (хәҙ. Ҙур Баҡса урамы), 111-се йортта, Киров проспекты менән киҫелештә  урынлашҡан. Бина    төбәк  архитектура ҡомартҡыһы булып тора. 1928 йылда  конструктивизм стилендә төҙөлә. Уның беренсе ҡатында ателье урынлашҡан, хәҙер     "Тире батшалығы" магазины һәм    "18 карат" сәғәт магазины урынлашҡан. 

Йорт кирбестән,  штукатурланған, төп күләмендә ете ҡатлы һәм төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә  һигеҙ ҡатлы. Йорттоң архитектура йөҙөн ике ризалит һәм парапетының бетон балюстрадаһы булдыра.  Урам яҡтан төп инеү урыны бетон көмбәҙгә эйә. 

Йорт конфигурацияһы ҡатмарлы. Планировкаһы нигеҙен  баҫҡыслы майҙансыҡ  һәм уның тирәләй урынлашҡан фатирҙар тәшкил итә. Яҙыусы был йорттоң икенсе ҡатындағы фатирҙа йәшәгән.  Фатирының тәҙрәләре урам яҡҡа ҡараған. Әлеге көндә фатирҙың мемориаль йөҙө юҡҡа сыҡҡан.   

1978 йылда бинаға  иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған: «Был йортта 1943 — 1960 йылдарҙа  яҙыусы Дмитрий Ильич Петров йәшәгән һәм эшләгән (Бирюк). 1900—1977».

## Әҙәбиәт

* Гегузин И. Страницы ростовской летописи. - Ростов-н/Д, 1983. - С. 153 - 155.
* Писатели Дона - Ростов-н/Д, 1986. - С. 252 - 256.
* Писатели Дона : биобиблиогр. сб./ сост. Г. Г. Тягленко - Ростов-н/Д.: Кн. изд-во, 1986. – 288с. - С. 252 - 256. – Библиограф. до 1986г. – С.253-256
* Материалы Свода памятников истории и культуры РСФСР. Ростовская область: сб. науч. тр. / М-во культуры РСФСР, АН СССР, НИИ культуры; Авт.-сост. Э.А. Шулепова. - М. : НИИК, 1990. -  174, [1] с. - С. 21-84.
* Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX-XXI вв. [Текст] / [авт. проекта, гл. ред. и сост. Г. Губанов]. – Ростов н/Д, 2006. – 511 с.

## Һылтанмалар

* Ростов-на-Дону
* Выявленные памятники Ростова-на-Дону
* 115 лет со дня рождения Дмитрия Ильича Петрова  (1900-1977)

## Иҫкәрмәләр
Мелле (Германия)

**Мелле** () — Германиялағы ҡала, Түбәнге Саксония ерендә урынлашҡан.

Мелле ҡалаһы Германияның Түбәнге Саксония федераль ерендәге Оснабрюк районы составына инә. Мелле ҡалаһында  46 141 кеше йәшәй (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса) 46 352 кеше йәшәй. Германияның был ҡалаһы кеше һаны буйынса артыҡ ҙур булмаған ҡала булып тора. Мелле ҡалаһының майҙаны 254 квадрат километр тәшкил итә. Мелле ҡалаһының үҙәге диңгеҙ кимәленән 76 метр бейеклектә тора. Хәҙерге көндә ҡала башлығы булып Андре Бергхеггер эшләй. Мелле ҡалаһының рәсми коды — *4 03 59 024*.

Ҡала 8 районға бүленә .

## Туғанлашҡан ҡалалары
Торжок (Рәсәй)

Гент

Екабпилс, Латвия

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми бите
Евгения Раданова

**Евгения Николова Раданова**  (болг.  Евгения Раданова Николова; 4 ноябрь 1977 йыл, София) — ҡышҡы һәм йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы болгар спортсыһы, элекке донъя рекордсмены һәм ҡышҡы Олимпия уйындарында   шорт-трек буйынса призер

## Карьераһы
Софияла тыуған, фигуралы шыуыу менән шөғөлләнгән, Болгарияла беренселәрҙән булып  шорт-трек менән шөғөлләнгән.  Баштан алып хәҙерге көнгә тиклем тренеры — Иван Пандов. Милли спорт академияһын тамамлаған.

Раданова оҙаҡ ваҡыт  2001 йылдың  19 октябрҙә шорт-трек буйынса 500 м аралыҡта  (43,671 см) Калгарила   ҡуйған донъя рекордына эйә була. 2002 йылда Олимпия уйындарында  кеүек үк, 2006 йылда ла ҡатын-ҡыҙҙар араһында шәхси дистанцияла шорт-трек буйынса берҙән-бер  европа призеры була ( 2006 йылда эстафетала Италия командаһы өсөнсө урынды биләй, ә 2002 йылда Европанан башҡа  призерҙар булмай). Күп тапҡыр Европа чемпионы (алтын миҙалдар һаны буйынса һәм миҙалдарҙың дөйөм һаны буйынса рекордсы), ике тапҡыр донъя чемпионы, дүрт тапҡыр Универсиада еңеүсеһе.  2000/01 йыл миҙгелендә  500 м дистанцияла донъя Кубогы йомғаҡтары буйынса беренсе була.

2008 йылда донъя чемпионтаында финалға сыҡмай.   

2004 йылда Афиналағы йәйге Олимпия уйындарында  велосипедсыларҙың  болгар командаһы составына инә,   ләкин миҙал яулай алмай.

Халыҡ-ара конькиҙа шыуыусылар союзы документтарында  рәсми йәшәү урыны тип София күрһәтелһә лә Раданова Италияла йәшәй һәм күнекмәләр үтә.   

2010 йылғы  ҡышҡы Бөтә донъя хәрби-спорт уйындарында шорт-трек буйынса ҡатнаша,  унда 1500 метрға уҙышта еңеүсе була.

## Донъя Кубогы һөҙөмтәләре буйынса  урындар

* 1999 — 2
* 2000 — 2
* 2001 — 2
* 2002 — 2
* 2003 — 3
* 2004 — 6
* 2005 — 5
* 2006 — 2

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* База данных результатов Олимпийских игр
* 
* Результаты
Леонидовтың килем йорто

**Леонидовтың килем йорто** (яҙыусы А. А. А. Бахарев һәм В. Н. Семин йәшәгән һәм эшләгән йорт) — бина XX быуат башында Дондағы Ростовта Ҙур Баҡса урамы һәм Халтурин тыҡрығы киҫешкән урында төҙөлгән. Мәҙәниәт ҡомартҡыһы.

## Тарихы
А. А. Леонидовтың килем йорто Энгельс урамы (хәҙер Ҙур Баҡса урамы) һәм Халтурин тыҡрығы (хәҙер Б.Никольский тыҡрығы) киҫешкән урында урынлашҡан.

Йортта яҙыусы һәм журналист А. А. Бахарев йәшәгән. Бахаревтың ғаиләһе өсөнсө ҡаттағы фатирҙа йәшәгән. Бында А. А. Бахарев (1911—1974) 1950 йылдан алып 1974 йылға тиклем йәшәгән һәм эшләгән. Яҙыусы Волга-Дон каналы, рус селекционеры һәм биологы И. В. Мичурин мираҫы, колхоз кешеләренең тормошо тураһында очерктар яҙған. 1961 йылдан алып 1974 йылға тиклем яҙыусы Ростов өлкәһе яҙыусылар ойошмаһы идаралығын етәкләгән, «Почёт Билдәһе», «Ҡыҙыл байраҡ» ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән. Фатирының тәҙрәһе төньяҡҡа ҡарай сыҡҡан.

Ошо уҡ йорттоң дүртенсе ҡатында Виталий Николаевич Семиндың (1928—1978) ғаиләһе йәшәгән, ул бер нисә романдың: «Женя һәм Валентина» (1972), «ОСТ күкрәк билдәһе»; хикәйәләрҙең «Ася Александровна», «Беҙҙең әбейҙәр», «Инәйҙәрҙә ҡунаҡта», «Хужа», «Ҡырҡ икенсе йылда», «Йылға буйында», «Эй!», «Йылға буйлап аҫҡа табан» һ. б. авторы булып тора.

Әлеге ваҡытта яҙыусылар йәшәгән фатирҙарҙың мемориаль ҡиәфәте юғалған.

1983 йылда бинаның фасадында ике мемориаль таҡта ҡуйылған: «Был йортта 1950 йылдан алып 1974 йылға тиклем яҙыусы Бахарев Александр Арсеньевич (1911—1978 йй.) йәшәгән һәм эшләгән» һәм «Был йортта 1970 йылдан алып 1978 йылға тиклем яҙыусы Сёмин Виталий Николаевич (1927—1978 йй.) йәшәгән һәм эшләгән»

## Архитектураһы
Ҙур Баҡса урамындағ бина XX быуат башында сауҙагәр А. А. Леонидовтың килем йорто кеүек төҙөлә. Октябрь революцияһынан һуң XX быуаттың 20-се йылдарында йорт национализациялана. Уның беренсе ҡаты төрлө учреждениеларға бирелә, өҫкө ҡаттары торлаҡ фатир йәки бүлмәләр була. Йорттоң подвалы бар, ҡыйығы ике яҡлы.

Дүрт ҡатлы кирбес бинаның фасадтары барокко һәм классицизм деталдәрен стилләштереп төҙөлгән. Өҫкө ҡаттағы тәҙрәләре тәҙрә ҡапҡастары менән биҙәлгән. 2-се һәм 4-се ҡаттағы тәҙрә ҡапҡастары сандриктар менән тулыландырылған. Икенсе ҡат тәҙрәләре ярым түңәрәк. 2, 3, 4-се ҡаттарының планировкаһы — секциялы, беренсе ҡатта бер нисә ярҙамсы биналар урынлашҡан.

## Әҙәбиәт
* Весь Ростов и Нахичевань-на-Дону на 1913 г. — Харьков, 1913. — С. 12.
* Писатели Дона. Библиографический указатель. — Изд. 2-е. — Ростов-н/Д, 1966. — С. 55 — 56, 274—276.

## Аңлатмалар
Это здание составляет один объект культурного наследия с соседним примыкающим зданием — доходный домом А. А. Леванидова (Халтуринский пер., 43/ул. Шаумяна, 13). Номер этого объекта в старом реестре Минкульта РФ — 6130046000, новый ЕГРКН 611410095490005

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Дом, в котором жили и работали писатели Бахарев и Семин 
* Выявленные памятники Ростова-на-Дону на 01.02.2011
* Город Ростов-на-Дону
Күсәрге

**Күсәрге** -  — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса "күсеү" һүҙенән килеп сыҡҡан тигән фараз яҙа..

## Географияһы
Сосновка районының төньяҡ өлөшөндә, Арғаяш районы сигендә урынлашҡан. Уның тирәләй күл эргәһендә Кесе Киҫегәс,Ҡара Күмәк, Ҡомкүл, Ишәле күле, Ҡарағайкүл, Яу Балыҡ, Ҡорға, Тәрәнкүл, Һаранғы һәм Оҙонгүл. Күлдең көньяҡ ярында Күсәрге ауылы урынлашҡан. Яҡындағы тораҡ пункттары: Ключёвка һәм Долгодеревенское ауылдары.

## Тасуирламаһы
Төбө ләмле, ҡомло, көнсығышта төбө ташлы. Ҡултыҡтарын һәм көнбайыш ярын ҡамыш баҫҡан. Иртә яҙҙан өҫтөн һыутәңкә баҫа башлай. Асыҡ ерҙә урынлашҡан. Һыуынан бер әҙ тоҙ тәме килә.

Күсәргелә карп, табан, сабаҡ, алабалыҡ, рипус, гибридтар тереклек итә. Шулай уҡ суртан, һыла, алабуға, судак бар.

## Шулай уҡ ҡара
*Күсәрге (ауыл)
*Күсәрге (ҡасаба)

## Галерея
File:Озеро Касарги - panoramio (11).jpg
File:Озеро Касарги - panoramio.jpg
File:Озеро Касарги - panoramio (9).jpg
File:Озеро Касарги - panoramio (8).jpg
File:Озеро Касарги - panoramio (1).jpg
File:Озеро Касарги - panoramio (3).jpg
File:Озеро Касарги - panoramio (5).jpg

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.

## Һылтанмалар
* Озеро Касарги http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/kasargi_ozero/ 
*Шувалов Н. И. Касарги // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7.
Оснабрюк (район)

**Оснабрюк** () — Германияның районы. Район үҙәге — Оснабрюк ҡалаһы. Район Түбәнге Саксония федераль еренә инә. Оснабрюк районының майҙаны 2121,59 квадрат километр тәшкил итә. Халыҡ һаны 359 449 кешегә тигеҙ. Бер квадрат километрға халыҡ тығыҙлығы 169,4 кеше/км².
Райондың рәсми коды — 03 4 59.

Район 34 общинаға бүленгән.

## Общиналар һәм ҡалалар
# Бад-Эссен (15 779 кеше)
# Бад-Ибург (11 652 кеше)
# Бад-Лар (9 193 кеше)
# Бад-Ротенфельде (7 251)
# Бельм (13 906)
# Биссендорф (14 404)
# Бомте (13 283)
# Брамше (30 916)
# Диссен-ам-Тойтобургер-Вальд (9 420)
# Георгсмариенхютте (32 554)
# Гландорф (6 834)
# Хаген-ам-Тойтобургер-Вальд (14 269)
# Хасберген (11 108)
# Хильтер-ам-Тойтобургер-Вальд (10 154)
# Мелле (46 494)
# Остеркаппельн (9 700)
# Валленхорст (24 157)

 Артланд идаралығы

# Бадберген (4 608)
# Менслаг (2 574)
# Нортруп (3 045)
# Квакенбрюк (12 796)

 Берзенбрюк идаралығы

# Альфхаузен (3 844)
# Анкум (7 314)
# Берзенбрюк (7 870)
# Эггермюлен (1 822)
# Герде (2 457)
# Кеттенкамп (1 707)
# Ристе (3 220)

 Фюрстенау идаралығы

# Берге (3 734)
# Биппный (3 054)
# Фюрстенау (10 054)

 Нойенкирхен идавралығы

# Мерцен (4 130)
# Нойенкирхен (4 600)
# Фольтлаге (1 832)

## Һылтанмалар
* www.lkos.de Рәсми бите
Оснабрюк университеты

**Оснабрюк университеты** () — Оснабрюк ҡалаһындағы университет. Германияның Түбәнге Саксония ерендә урынлашҡан.

Университет 1974 йылда Оснабрюк педагогия юғары уҡыу йорто (Adolf-Reichwein-Hochschule) нигеҙендә ойошторола. Ул 1953 йылдан алып Оснабрюк замогы территорияһында урынлашҡан булған. 1632 йылда ҡалала «Аcademia Carolina Osnabrugensis» университеты эшләгән була, әммә 1633 йылда, ҡаланы швед ғәскәрҙәрее оккупацияға алған ваҡытта, Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышында, университет ябыла.

2009 йылда Осбнабрюк университеты киң танылыу ала, бында Германияла беренсе булып ислам теологияһы факультеты асыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дворец Оснабрюк

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми сайтта
Кесе Киҫегәс (күл, Сосновка районы)

**Кесе Киҫегәс** -  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш һәм Сосновка райондары сиктәрендә урынлашҡан.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһендә Киҫегәс атамалы бер нисә күл бар (ҡара - Оло Киҫегәс). «Киҫегәс» — күлдең хәҙерге атамаһы. Иҫәт провинцияһының 1742 йылғы ландкартаһында  тип күрһәтелгән, академик Паллас П. С. күлде Кисегаташ тип атаған, «Ырымбур губернаһы» тигән географик очеркында  Д. Н. Соколов күлде Кисъ-Агачъ тип яҙа.

Силәбе өлкәһенән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса "киҫеү" һүҙе менән бәйләй: 
. Атаманы ике һүҙгә: «киҫеү» һәм «ағас» һүҙгә бәйләп ҡуялар. 1742 ландкартала яҙылған *Кисега* атамаһы киҫек — урыҫса «резко, неожиданно, обрублено, обрезано» тигәнде белдерә тип аңлата Н.И. Шувалов. Киҫегес иң тәүге топоним булып торғандыр. Күлдең ярҙары һәм төбө, ысынлап та, ҡапыл борола, үҙгәрә, ә Кисегаташ — «обрывистый камень», тип дауам итә топонимсы. Ҡаялы ярҙары ҡапыл ғына киҫелеп, тәрән һыу ятҡылығы хасил була.

## Географияһы
Силәбегә тиклем – 40 км, Екатеринбургҡа – 260 км.Координаттары: 55°22′54″N 61°6′26″E

Күл ярында ике тораҡ пункт урынлашҡан: Әбдер ауылы һәм Киҫегәс ҡасабаһы.

## Тасуирламаһы

Кесе Киҫегәс төньяҡтан көньяҡҡа 3000 метрға, көнбайыштан көнсығышҡа 2500 метрға һуҙылған. Максималь тәрәнлеге – 220 см. Боҙ ҡалынлығы ҡышҡы осорҙа 0,5 м тәшкил итә.
Тигеҙлектәге күл — бәләкәй һәм тәрән түгел. Үҙенең килеп сығышы буйынса котлован төркөмдәренә ҡарай. Ярҙары һөҙәк, һаҙлыҡлы. Ярының бер өлөшө ҡамышлы. Ярының айырым участкалары тәбиғи һәм ултыртылған урмандар менән уратып алынған. Ҡайһы бер урындарында һыу буйына сығыу ҡатмарлы - һаҙмырт. Бәләкәй ҡултыҡтарын Һыу үҫемлектәре биләй, ҡыяҡлы ҡамыш баҫҡан, ул күлдең төпкөлөнә 75 метрға тиклем үтеп инә. Төбөндә ләм ултырмалары өҫтөнлөк итә.

Балыҡ тотоу йыл әйләнәһенә рөхсәт ителгән. Күлдә сабаҡ, табан, гольян, алабуға, ротан тереклек итә.

## Шулай уҡ ҡара
* Оло Киҫегәс

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Малый Кисегач// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
*ТУРИСТИЧЕСКИЙ ПОРТАЛ ЧЕЛЯБИНСКОЙ ОБЛАСТИ. Озеро Малый Кисегач http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/malyy_kisegach/ 
* Челябинская область. Озеро Большой Кисегач 
* Большой Кисегач
Ивана (йырсы)

**Ваня Тодорова Калудова** (болг.  Ваня Тодрова Калудова)  **Ивана** булараҡ билдәле (болг.  Ивана); 31 ғинуар 1969, Айтос, Бургас өлкәһе, Болгария — болгар поп-фолк  йырсыһы һәм примадоннаһы.

## Биографияһы
Ивана 1969 йылдың 31 ғинуарында Айтос ҡалаһында музыканттар ғаиләһендә тыуған.  Ғаиләлә берҙән-бер бала булған. Атаһы аккордеонсы була. Оләсәһе йырсы булған.  Репертуарында беренсе йыры *Имала майка едно ми чедо*. Атаһы үҙенең төркөмө менән Ҡара диңгеҙ буйында эшләй . Ивана Свиштов ҡалаһында иҡтисадсы һөнәре менән  Стопан академияһын тамамлай.

### 1999—2001 йылдарҙа: карьераһының башы
Йырсының талантын тауыш яҙҙырыу компанияһы менеджеры *Пайнер* Митко Димитров күреп ҡала һәм был компания менән контарктҡа ҡул ҡуйырға тәҡдим итә. Беренсе йыры булып *Идол* тора, Икенсе йыры Коста Марков менән дуэт була. Өсөнсө йыры *100 патрона* () йырсының  визит карточкаһы булып китә, ә һуңынан был йыр хөрмәтенә дебют альбомын сығара.

### 2005—2008 йыл: уңыштар һәм Индира Радич менән тур
2005 йылдың яҙында Ивана ике видеоклип   сығара: *Не е ваша работа* (рус.*<span lang="ru" style="font-style:italic;">Это не ваша работа</span>*) и *Ах, тези пари* (рус.*<span lang="ru" style="font-style:italic;">О, деньги</span>*). Шул уҡ йылдың йәйендә Ивана  *Пайнер* компанияһы турнеһына инә. Шул уҡ йылда Ивана серб йырсыһы Индира Радич  менән биш болгар ҡалаһына гастролгә сыға, ә декабрҙә үҙенең алтынсы *Доза любов* () альбомын сығара.  2008 йылдың 30 апрелендә Ивана   Пловдив ҡалаһында яңғыҙ концертын бирә, ә көҙ сит ил туры сиктәрендә АҠШ-ҡа бара, унда Ивана болгар диаспораһы өсөн АҠШ-тың бөтә ҡалаларында ла сығыш яһай.  

### 2011 — хәҙерге ваҡыт: Болгария тауышы, халыҡ альбомы
2011 йылдың йәйендә Ивана *[[:bg:Гласът на България|Болгария тауышы]]* программаһында остаз була, тик уның тәрбиәләнеүсеһе Роксана беренсе миҙгелдә өсөнсө урынды ала, һәм беренсе миҙгелдән һуң Ивана остаз булараҡ ҡатнашыуҙан баш тарта. Ивана  шул уҡ йылдың көҙөндә, *Пайнер* компанияһының  башҡа башҡарыусыларынан  айырмалы рәүештә,  милли тур ойоштора, ул  15 сентябрҙә башлана,  һәм Болгарияның  бөтә ҡалалары  буйлап концерттар бирә. Ивана 2015 йылда унынсы *Не давам да се даваме* ()  альбомын сығара, альбомда 13 йыр һәм халыҡ музыкаһы стилендә 4 инструменталь версия бар.

Ивана хәҙер ун беренсе альбомын яҙҙыра.

## Шәхси тормошо
Ҡыҙы Теодора (1993 йылда тыуған)

## Дискографияһы

### Студия альбомдары

# 2000 — *100 патрона* / 100 пуль
# 2001 — *Ивана live*
# 2003 — *Мирише на любов* / Пахнет любовью
# 2003 — *Без граници* / Без границ
# 2004 — *Няма спиране* / Без остановки 
# 2005 — *Доза любов* / Доза любви
# 2006 — *Празник всеки ден* / Праздник каждый день
# 2008 — *Блясък в очите* / Блеск в глазах
# 2012 — *Обяснения не давам* / Я не даю объяснений
# 2015 — *Не давам да се даваме* / Я не забочусь, что дано

### Йыйынтыҡтары

# 2006 — *Single & Best Collection* / Иң яҡшы йырҙар тупланмаһы
# 2007 — *Hit Collection — mp3* / Йырҙар тупланмаһы
# 2010 — *10 години любов ... и пак любов* / 10 йыл мөхәббәт ... һәм мөхәббәт менән
# 2012 — *Златните хитове на Ивана* /  Ивананың алтын хиттары

## Иҫкәрмәләр
Чешмә

**Чешмә** (төр.  Çeşme) — Төркиә тораҡ пункты,  Измирҙан  80 километр алыҫлыҡта көнбайышта, шул уҡ исемдәге ярымутрауҙа һәм  Хиос грек утрауы ҡаршыһында урынлашҡан.

## Тарихы
Элегерәк бында грек ҡалаһы Крини (бор.грек.  Κρήνη)  урынлашҡан. 

1770 йылдың июнендәге Чесма диңгеҙ алышы менән билдәле, Рәсәй Урта диңгеҙ эскадраһы бында тупланған төрөк флотын юҡ итә. Был еңеү хөрмәтенә Рәсәйҙең бер нисә объекты «Чесма» тип атала, шул иҫәптән ғәҙәти булмаған архитектураһы менән данлыҡлы  Чесма сиркәүе.

1922 йылда халыҡ һаны 17 мең кеше тәшкил итә, башлыса гректар.

## Хәҙерге торошо
Чешмә — Эгей диңгеҙендәге курорттарҙың береһе. Чешмә Төркиәнең иң көнбайышында,  Измир ҡалаһынан  80 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Бында термаль сығанаҡтары күп, уларҙың һыуы туранан-тура курорт ҡунаҡханаларына инә.

Чешмәлә иң популяр пляж — Алтынҡом, ҡаланың үҙенән 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Милли составы: гректар - 72 процент., төрөктәр - 28 процент. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Çeşme Map Interactive
* Of Prefecture Çeşme
* Çeşme Municipality
* Information about Çeşme 
* Photos Çeşme with explanations
* Blog Çeşme
* Çeşme About
Вехтерсбах

**Вехтерсбах** () — Германиялағы ҡала, Гессен федераль ерендә урынлашҡан. Вехтерсбах ҡалаһы Дармштадт административ округына буйһона. Ҡаланың үҙәге диңгеҙ кимәленән 144—400 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡала Гессен федераль еренең Майн-Кинциг районы составына инә. Вехтерсбах ҡалаһының халыҡ һаны 12 297 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса). Вехтерсбах ҡалаһы 50,79 квадрат километр майҙанды биләп тора. Вехтерсбахтың рәсми коды — 06 4 35 029.

— Туғандаш ҡалаһы — Троицк.

Ҡала 8 районға бүленә.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* www.stadt-waechtersbach.de Рәсми бит
Киҫегәс (ҡасаба)

**Киҫегәс** — Рәсәй Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы ҡасаба. Төбөк ауыл биләмәһе составына инә .

## Этимологияһы
Ҡасабаның атамаһы үҙе ярында урынлашҡан Киҫегәс атамалы күлдән алынған (ҡара - Оло Киҫегәс). «Киҫегәс» — күлдең хәҙерге атамаһы. Иҫәт провинцияһының 1742 йылғы ландкартаһында  тип күрһәтелгән, академик Паллас П. С. күлде Кисегаташ тип атаған, «Ырымбур губернаһы» тигән географик очеркында  Д. Н. Соколов күлде Кисъ-Агачъ тип яҙа.

Силәбе өлкәһенән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса "киҫеү" һүҙе менән бәйләй.

## Географияһы
Оло Киҫегәс күленең төньяҡ ярында, район үҙәге Кәҫле ҡалаһынан яҡынса 7 км төньяҡ-төньяҡ-көнсығышында, диңгеҙ кимәленән(NNE) 236 метр бейеклектә урынлашҡан.

## Тарихы
Ҡасабаға 1930 йылда нигеҙ һалынған. Ҡасаба территорияһында «Ҡыҙыл Партизан» колхозы бүлексәһе, ә XX быуаттың 60-сы йылдарынан — Төбөк совхозы бүлексәһе урынлашҡан.

## Халҡы

2010 йыл йәниҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала  29 кеше йәшәгән (15 ир-ат һәм 14 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдары
Ҡасаба өс урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Киснгач // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Иматранкоски (гөрләүек)

**Иматранкоски** () — гөрләүек. Финляндияла, Вуокса йылғаһында, уның Сайм күленән башанған еренән 7 км алыҫлыҡта, Иматра ҡалаһының Иматранкоски районында урынлашҡан.

## Гидрология
Һыуҙың төшөү бейеклеге 18 метр (983 метр дауамында). Һыу сығымы яҡынса 600 м³/с. ГЭС төҙөгәндән һуң, 1920 йылдарҙа быға тиклем булған шарлауыҡ бикләнгән.

## Һыу ебәреү
Хәҙерге ваҡытта йәйге миҙгелдә гөрләүек һыуы яһалма ебәрелә, был Иматрала ғына түегел, ә, ғөмүмән, бөтә Финляндияла туристар йәлеп итеүҙең төп сараһы булып тора. Быуалағы һыу плотинанан Сибелиус, Darude һәм Nightwish музыкаһы аҫтында плотинанан ағыҙып төшөрөлә. Һәр йылдың июнь аҙағынан алып август аҙағына тиклем шәмбе көндәрендә 30 минут буйына гөрләүек һыуы ағыҙыла, шулай уҡ Раштыуала, 25 декабрҙә һәм 31 декабрь (Яңы йыл байрамында) төндә быуа һыуы гөрләтеп ағыҙыла. Йылдың башҡа ваҡытында һыу ағыҙыу «тантанаһы» үткәрелмәй, әммә ҡайһы саҡ техник сара булараҡ ҡына һыу ағыҙыла

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
* Иматра // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
Сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл (Пермь)

**Сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл** — Пермдәге һәйкәл. Һәйкәл Егошиха зыяратының көнбайыш битләүендә, Пермдең 1-се СИЗО-һының (1930—1940 йылдарҙа был НКВД төрмәһе була) арт яғында урынлашҡан. Электән йәшәүселәрҙең «Оло террорҙың» (1937—1938) аяныслы йылдары тураһында хәтирәләре буйынса, язаланыуҙарҙан һәм күтәрә алмаҫлыҡ шарттарҙан үлгән арестанттарҙың мәйеттәрен төндә төрмәнән алып сығалар һәм ҡабалан ғына Егошиха йылғаһының үҙәнендә ерләйҙәр.

Һәйкәл саң ҡағыу ҡыңғырауының 6,3 м бейеклектәге, нигеҙенең киңлеге — 3 метр булған саң манараһынан ғибәрәт. Һәйкәл биш осло йондоҙға таянған, Пермь өлкәһендәге ГУЛаг лагерынан килтерелгән сәнскеле сымдан яһалған ҡойманың биш терәгенән яһалған.

Ике стелала яҙыу: «Памяти жертв политических репрессий»,
«О, люди! Люди с номерами, вы были люди, не рабы. Вы были выше и упрямей своей трагической судьбы. Анатолий Жигулин».

Һәйкәлдең авторы: архитектор Михаил Футлик.

Һәйкәл «Мемориал» халыҡ-ара ойошмаһының Пермь төбәк бүлексәһе инициативаһы буйынса, 1996 йылдың 30 октябрендә, Пермь халҡы иғәнәһенә, шулай уҡ өлкә һәм ҡала хакимиәтенең финанс ярҙамы менән ойошторола.

2016 һәм 2017 йылдың февраль аҙағында һәйкәл эргәһендә Борис Немцов иҫтәлегенә асыҡ саралар үтә.
## Иҫкәрмәләр
Кесе Мейәс (Силәбе өлкәһе)

**Кесе Мейәс** ( - Рәсәй Урал тауҙарының көнсығыш итәгендә, Силәбе өлкәһендәге күл

## Географияһы
Силәбе ҡалаһынан 62 км алыҫлыҡта төньяҡтараҡ, Мейәс ҡалаһынан 10 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Бында Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл һәм Арғаяш райондары сиге үтә. Өлөшләтә Илмән ҡурсаулығына инә.

Ярҙарында Арғаяш районының Яратҡол ауыл биләмәһенә ҡараған Ураҙбай, Кесе Ҡуйһары, Крутолапова һәм Сыбаркүл районы Непряхин ауыл биләмәһенә ҡараған Үрге Ҡараһыу ауылы урынлашҡан.

## Тасуирламаһы

Тектоник сығышлы, ҡылымығы аша Оло Мейәс күле менән тоташҡан. Күл һыу үҫемлектәренә бай, һаҙлыҡлы участкалары осрай, ярҙарында урманлы ҡырластар бар. Төбө башлыса ташлы, урыны менән ләмле. Һыуы инештәр һәм ҙур булмаған йылғалар менән туйына.

Күлдәрҙә сабаҡ, алабуға, суртан, этеш, ҡарабалыҡ, табан, шамбы, алабалыҡ тереклек итә.

Ярҙарында ҡарағай һәм ҡатнаш урман үҫә. Таш теҙмә булып тау тоҡомдары төрҙәренең, һандыҡташтар, һибелмә таш киҫәктәре сығып ята 

## Күренекле урындары
Күл эргәһендәге археологик иҫтәлекле урындар бар. «Йүкәле ҡултыҡ» (Липовая курья) тигән 5 мең йыл элек йәшәгән ҡәбиләләрҙең туҡталҡаһы бар. Бөтәһе 30-ға яҡын боронғо тораҡ урындары һәм күп төрлө артефакттар: биҙәкле балсыҡ вазалар, таш бысаҡтар, ҡырғыстар табылған.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара
* Мейәс
*Оло Мейәс (күл, Силәбе өлкәһе)

## Сығанаҡтар
*Федорищев В.Г. Язык земли миасской https://www.wiki-miass.ru/miass/yazyk-zemli-miasskoj-fedorishchev-v-g.html 
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.

## Иҫкәрмәләр