open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саған Сэцэн

**Саған Сэцэн, Санан Сэцэн** (тулы исеме һәм титулы — Саған Эрхэ Сэцэн хунтайдж; 1604 — 1641 йылдан һуң) (1604 — монгол йылъяҙмасыһы, яҙыусы, тарихсы һәм Ордос кенәзе. «Эрденийин тобчи» йылъяҙмаһы урта быуаттар осорондағы Монголия тарихын өйрәнеү өсөн бик мөһим сығанаҡ. Саған Сэцэн — Ордос нояндарының береһе. Саған Сэцэн Чахар ханы Лэгдэндең Маньчжурияға ҡаршы көрәшен хуплай.

## Ғүмеренең тәүге осоро
Саған Сэцэн — этник монгол. Ордос Хунгтайяла тыуған. Уның туғаны Алтана хан. Саған хан 17 йыл дауамында Лэгдэндең административ һәм хәрби ярҙамсыһы була.  .

## Эшмәкәрлеге
1829 йылда сыҡҡан немец баҫмаһының беренсе битендә «Көнсығыш монгол тарихы» яҙылған. Уның авторы Саған Сэцэн. 1662 йылда ул «Эрденийин тобчи» («Ҡиммәтле төймә») тип аталған ҙур күләмле йылъяҙмаһын нәшер итә. Монгол хандарыныңтарихы бөйөк эштәрҙән ғибәрә. Улар монгол берҙәмлеге өсөн көрәшә. Шулай уҡ XIII быуат башында «Монголдарҙың йәшерен тарихы» китабы яҙыла. XVII быуат башында Гууша Лувсанданзан «Алтана Тобчи» йәки «Ҡиммәтле төймәнең ҡыҫҡаса тарихы»н яҙа.

Саған Сэцэн Маньчжурҙарға ҡаршы көрәштә Чахар ханы Лэгдэнде хуплағанлыҡтан, монголдар Саған Сэцэндең маньчжурҙар ҡулынан һәләк булыуы тураһында легенда барлыҡҡа килә

## Үлеме
Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, маньчжурҙарҙың цин династияһы Саған Сэцэнде үлем язаһына хөкөм итә

## Сығанаҡтар
* Пучковский Л. С., Монгольская феодальная историография XIII—XVII вв., «Уч. зап. института Востоковедения АН СССР», 1953, т. 6.
* Большая Советская Энциклопедия М.: «Советская энциклопедия», 1969—1978
 
## Һылтанмалар
* Сэцэн. Значение слова «Саган Сэцэн»
* 

## Иҫкәрмәләр
Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы

**Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы** (15 сентябрь 1916 йыл — 25 апрель 1994 йыл) — актриса, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1974) һәм атҡаҙанған (1966) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1953).

## Биографияһы
Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы 1916 йылдың 15 сентябрендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Семёнкин ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1931 йылдан үҙешмәкәр драма түңәрәктәрендә уйнай. Профессиональ сәхнәгә 1933 йылда сыға. Насирова — 1956 йылдан Ауырғазы колхоз-совхоз драма театрының, һуңынан Салауат драма театрының беренсе актрисаларының береһе, Салауат драма театрында 1993 йылға тиклем уйнай.
Гәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы махсус театр белеме алмаған. Үҙ университеттарын ул туған театрҙа уҙа. Уға был эштә үҙ эшенә ҙур мөхәббәт, тормош зирәклеге, тырышлыҡ, иғтибарлыҡ, һәм уҡытыусылар ярҙам итә. Уларҙың һәр ҡайһыһы актрисаға актерлыҡ оҫталығының нескәлектәрен аңлауҙа күп нәмә бирә. Беренсе сәхнә оҫталығы дәрестәрен ул күренекле режиссер Елизавета Сыртланова-Шляхтинанан ала. Һуңыраҡ Ғәзизә Насирова режиссерҙар Хәмит Садиков, В. Сәйфуллин, К. Нәҙершин, Хәлит Усманов, Лек Вәлиев, Әнүәр Нурмөхәмәтов менән уңышлы эшләй. Насированың репертуары киң. Актриса башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының барлыҡ тиерлек художество типтарын кәүҙәләндерә: М .Буранғолов, Д. Юлтый, Х. Ибраһимовтың фольклор образдары; М. Ғафури, С.Мифтахов, Һ. Дәүләтшина әҫәрҙәренән социаль типтар, М. Кәрим, Ә. Мирзаһитов, Н. Асанбаев, Ә. Атнабаевтың күп планлы реалистик образдарын тыуҙыра.
Байтаҡ комик, башлыса киҫкен сатирик ролдәрҙә уйнай: Йыһан («Башмағым»), Йомабикә («Ҡыйыу ҡыҙҙар», Т.Ғиззәт), Хажиана («Бай һәм хеҙмәтсе», Х. Х. Ниази), миссис Даджен («Иблис шәкерте» — «Ученик дьявола», Б.Шоу). Бигерәк тә әсә образдарын уңышлы кәүҙәләндерә; уларҙа актриса халыҡ аҡылы һыҙаттарын, ҡатын‑ҡыҙҙың киң күңеллелеген, рухи ныҡлығын сағылдыра: Хазина («Балаҡайҙарым», Ә.Ҡ.Атнабаев), Сафура («Әсәләр көтәләр улдарын», Ә.М.Мирзаһитов), Әсә («Ҡанлы туй» — «Кровавая свадьба», Ф.Гарсия Лорка). «Нур» театрын ойоштороусыларҙың береһе.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ғәзизә Насирова башҡа алты актриса менән бергә үҙенсәлекле батырлыҡ ҡыла. Актерҙарҙың барыһы ла фронтҡа китә, һәм театр уларҙың елкәһендә ҡала. Актрисалар барлыҡ ир-аттар һәм ҡатын-ҡыҙҙар ролен башҡара. Һуғыш ваҡытында бер генә көн дә спектаклһеҙ үтмәй.

Ғәзизә Насирова 1994 йылдың 25 апрелендә Салауат ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы

## Хәтер
* Беҙҙең көндәрҙә Салауат драма театры репертуарына драматург Нәжиб Асанбаев пьесаһы буйынса ҡуйылған «Ете ҡыҙ» спектакле индерелә. Аслыҡ, мохтажлыҡҡа ҡарамаҫтан, театрҙы һаҡлап алып ҡалған ете актриса тураһында хикәйә. Спектаклдең төп героиняларының береһе Ғәзизә Насирова иҫтәлегенә Ғәзизә тип атала.
* Актрисаға «Башҡортостан» энциклопедияһында мәҡәләләр арналған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Видные деятели театра Башкортостана: Газиза Насырова (К 100-летию со дня рождения актрисы) 
* НАСЫРОВА ГАЗИЗА ГАЛИАСКАРОВНА
Акиров Мәжит Мөхәмәтязар улы

**Акиров Мәжит Мөхәмәтязар улы** (1904—1947) — партия һәм совет сәйәси-хужалыҡ эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, политрук.

## Биографияһы
Мәжит Мөхәмәтязар улы Акиров 1904 йылда Һамар губернаһы Николаев өйәҙе Күҙәбай улусы (хәҙер — Һарытау өлкәһе Перелюбский районы) Акир ауылында тыуған.

## Тормош һәм хеҙмәт юлы
1926—1928 йылдар — Башҡорт Республикаһы Йылайыр кантонындағы Байҡары руднигы забойсыһы.

1929—1930 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы «Яңы юл» колхозы партия секретары.

1930—1931 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозы тракторисы һәм шофёры.

1931—1933 йылдар — Мәскәүҙә белем камиллаштырыу курстарында шөғөлләнә.

1933—1934 йылдар — БАССР-ҙың Нуриман районы мәҙәни-пропаганда бүлеге мөдире.

1934—1935 йылдар — БАССР-ҙың Нуриман районында парткабинет мөдире, район гәзите мөхәррире.

1935—1936 йылдар — Өфө — Ишембай тимер юлының линия милицияһы хеҙмәткәре, сержант.

Бөйөк Ватан һуғышы фронттарына Куйбышев өлкәһе Кинель районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла.
 
1947 йылда Төркмән ССР-ы Мары өлкәһе Мургаб ҡасабаһында вафат була.

## Сығанаҡтар
* М. М. Маннапов. Переселение башкир Самарской губернии на юго-восток Башкортостана в первой половине ХХ в. — Уфа: Гилем, 2008. — 200 с. — С.182.

## Һылтанмалар
* Акиров Мазит Мухаметязарович
* Дорога памяти. АКИРОВ МАЖИТ МУХАМЕТЯЗАРОВИЧ 
* К вопросу о происхождении башкирского рода Акировых

## Иҫкәрмәләр
Диңгеҙбай (исем)

**Диңгеҙбай** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар

## Этимология
Диңгеҙбай башҡорт исем — диңгеҙ + бай (ауыл исемендә һаҡланған)

## Билдәле кешеләр

## Фамилия
Диңгеҙбаева Рәүилә Муса ҡыҙы (10 декабрь 1958 йыл) — агроном, педагог. Баймаҡ районындағы Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының директор урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2004).

Динғеҙбаев Мәһәҙей Миңлеғужа улы — Кесе сержант, тәгәрмәсле машина бүлексәһе командиры. 10.08.1925 — 1.08.2004

## Ауылдар
Диңгеҙбай () — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы башҡорт ауылы, Украинка ауыл биләмәһенә керә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Яҡшыбай (исем)

**Яҡшыбай** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

## Этимология
Яҡшыбай башҡорт исеме — яҡшы һүҙе менән яһалған Яҡшыбай, Яҡшығол, Яҡшыбирҙе исемдәрҙең балаға яҡшы теләк менән ҡушылыуы һәр кемгә билдәле + бай башҡорт һүҙе — бай; хужа; ир кеше (ир-ат исемдәрендә алдан да килә, ялғау булып та йөрөй). Яҡшыбай башҡортса бик шәп, арыу ир бала тигәнде аңлата

## Атаһы исеме
Һиҙиәтов Мансур Яҡшыбай улы (24 ноябрь 1949 йыл) — хеҙмәт ветераны, яҙыусы, йәмәғәтсе. 1971—2005 йылдарҙа Белорет металлургия комбинаты волочильщигы, өлкән мастеры, смена начальнигы. 2013 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы. III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1980).
 
## Фамилияла
Яҡшыбаева Лира Миңләхмәт ҡыҙы Лира-Әхмәт Яҡшыбаева (15 февраль 1947 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. 2004 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рамазан Өмөтбаев (2009) һәм Жәлил Кейекбаев исемендәге (2011), шулай уҡ гәзит-журналдар премиялары лауреаты.

Яҡшыбаев Роберт Әсғәт улы (17 май, 1952, БАССР, Ейәнсура районы, Үтәғол ауылы) — физик, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993)>.

Яхшибоев Джасурбек (1997 йылдың 24 июнендә тыуған) Чиназ, Ташкент өлкәһе, Үзбәкстан — үзбәк футболсыһы, «Легия» поляк клубының ярымһаҡсыһы, Тирасполдең «Шериф» молдаван клубы өсөн сығыш яһай.

## Ауылдар
Яҡшыбай (Хорошево) (1948 йылға тиклем Яҡшыбай; украинса Хорошеве, ҡырым татарҙары телендә Yahşı Bay, Яхшы Бай) — Ҡырым Республикаһының Беренсе май районының төньяҡ-көнсығышындағы бөткән ауыл, Ҡырым Республикаһының дала өлөшөндә, Воронцовка йылғаһының үрге ағымында, Сумдырыусы хәҙерге Крестьяновка ауылының төньяҡ ярында яҡынса 2,5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
      
Яҡшыбай ауылы — татарстан Республикаһының Аҙнай районындағы ауыл

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Бәшәрова Гүзәл Рәдис ҡыҙы

**Бәшәрова Гүзәл Рәдис ҡыҙы** (6 май 1966 йыл) — терапевт. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2008).

## Биографияһы
Бәшәрова Гүзәл Рәдис ҡыҙы 1966 йылдың 6 майында БАССР-ҙың, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы ҡалаһында тыуған. 1989 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетының дауалау факультетын «терапия» һөнәре буйынса тамамлай. Шул уҡ йылда Хеҙмәт медицина һәм кеше экологияһы ғилми тикшеренеү институтында хеҙмәт юлын башлай, 1999 йылдан алып өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2000 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта. Табиптарҙың поликлиника терапияһы, хеҙмәткә яраҡһыҙлыҡты экспертизалау буйынса белемен камиллаштырыу һәм квалификацияһын күтәреү буйынса уҡыуҙар үткәрә. 2011 йылда Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре — диоксиндарҙың кеше организмына тәьҫирен өйрәнеү буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәр. Уның тарафынан хеҙмәт медицинаһында профессиональ хәүефте баһалау һәм идара итеүҙең концептуаль моделен, хеҙмәт шарттарын интеграль баһалауҙы, производствоға бәйле ауырыуҙарҙы таныү алгоритмын, һаулыҡҡа килтерелгән зыян миҡдарын иҫәпләүҙе үҙ эсенә алған стандарт эшләнгән.
Ике уйлап табыу (Способ определения степени зависимости болезни от работы. Патент № 2189589, 20.09.02; Способ определения экологически безопасного уровня содержания тяжелых металлов в крови человека. Патент № 2336532 20.10.08), 3 рационализаторлыҡ тәҡдиме (Приспособление для пережатия вены при заборе крови. № 244/2. 27.06.95; Программа для статистической обработки данных, полученных при медицинском обследовании. № 266/3. 17.09.98; Способ медицинского отбора рабочих на хлорорганическое производство. № 288 18.06.04;) авторы. Республика «Кто есть кто» китабына һәм "БР энциклопедияһы"на индерелгән.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Йәмәғәт-фәнни эш алып бара: Башҡорт дәүләт медицина университетының йәмәғәтселек һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу буйынса проблемалы комиссияһы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының медицина бүлеге ғилми Советы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ғилми эштәр бойондороҡһоҙ эксперты. Диссертацион һәм фәнни-тикшеренеү эштәренең рецензенты һәм оппоненты булып сығыш яһай. Фәнни-практик конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығының Почет грамотаһы (2011)

— Медицина фәндәре докторы (1999)

## Баҫылып сыҡҡан фәнни хеҙмәттәре
Баҫылып сыҡҡан 165 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән 3 монографияһы бар:
# Диоксины в научной литературе. (Уфа, 1997);
# Медико-биологические последствия диоксинов. (Уфа, 2002);
# Профессиональный риск для здоровья работников химических и нефтехимических производств. (Уфа, 2005)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Известные учёные
* Башарова Гузель Радисовна
Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улы

**Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улы** 14 август 1911 — 2 ноябрь 1991) — журналист. Журналистар союзы ағзаһы (1958). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).

## Биографияһы
Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улы 1911 йылдың 14 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Иҫке Ибрай ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы) күп балалы ғаиләлә иң кесе, туғыҙынсы бала булып тыуған. Ошо уҡ йылда атаһы ауырып вафат була, 1921 йылғы ҡот осҡос аслыҡ ваҡытында, балаларҙы етем ҡалдырып, әсәһе вафат булғанда Ғарифуллаға ун йәш тә булмай ҡала. Иртә бала сағынан малай белемгә ынтыла, грамота һәм иҫәпте иртә төшөнә. Хыялы уны Башҡорт педагогия техникумына алып килә, уны 1932 йылда уңышлы тамамлай.

Бүздәктә ауыл йәштәре мәктәбендә йәмғиәт белеме уҡытыусы булып эшләгән йылдарҙа ул район һәм республика гәзиттәре менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә башлай. Уға был эштә урыҫ телен белеүе ярҙам итә. Йәш кешене Рәсәй агентлығының башҡорт бүлегенә эшкә алалар, унда Ғарифулла Гөзәйеров беренсе журналистлыҡ тәжрибәһе ала.
Ике йыл Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт иткәндән һуң яуаплы секретарь, «Йәш төҙөүсе» (ҡара: «Йәншишмә») гәзитенең мәхәррир урынбаҫары, мөхәррире булып эшләй.

1937 йылдан — «Пионер» журналын, 1938 йылдан — «Ҡыҙыл Башкортостан» республика гәзитен, 1939 йылдан «Ленинсы» йәштәр гәзитен етәкләй. 1942 йылда Мәскәүҙә ВКП(б) ҮК ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай. Шул уҡ йылдың декабренән Ғарифулла Ғөзәйеров Башкорт кавалерия дивизияһының запас частарында хезмәт итә, Өфөлә урынлашҡан Севастополь Зенит училищеһында уҡый. 1943 йылдан ВЛКСМ‑дың Башҡортостан өлкә комитетыты секретары, 1944 йылда — «Правда» («Хәҡиҡәт») гәзитенең үҙ хәбәрсеһе була.

1948 йылдан Ғарифулла Вәли улы «Ҡыҙыл таң» гәзитенең яуаплы секретары. Шул уҡ йылда Мәскәүгә уҡырға киткән мөхәррир урынына эште алып ҡала. 1950 йылда — Башҡортостан дәүләт нәшриәте хеҙмәткәре, 1955 йылда — БАССР Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы. 1958 йылдан алып БАССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радиотапшырыуҙар комитетыты рәйесе, 1965—70 йылдарҙа рәйес урынбаҫары (1949).

1955 йылдан алып республиканың Мәҙәниәт министрлығында бүлек мөдире булып эшләй. 1957 йылда республика радиокомитеты Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы радиотапшырыуҙар һәм телевидение комитеты итеп үҙгәртелә. 1957 йылдың 10 декабрендә Ғарифулла Ғөзәйеровты комитет рәйесе итеп раҫлайҙар. Уны 1965 йылға тиклем етәкләй, һуңынан хаҡлы ялға киткәнгә тиклем 1970 йылда рәйес урынбаҫары булып эшләй. Был уның тормошоноң иң һөҙөмтәле йылдары була. Нәҡ бына шул осорҙа Башҡортостанда телевидение нигеҙҙәре һалына, яңа техника һәм технологияләр әүҙем индерелә.

Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улы 1993 йылдың 2 ноябрендә вафат була, Өфөлә ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

## Хәтер
Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улының тормошо һәм ижадына «Башҡорт энциклопедияһының» икенсе томында һәм «Ҡыҙыл таң» гәзитенең ҡыҫҡа энциклопедияһында мәҡәләләр арналған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Он был одним из организаторов СМИ Башкортостана (К 105-летию со дня рождения Гарифуллы Гузаирова)
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы

**Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы** (15 сентябрь 1941 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп, комсомол, дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1975), доцент (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2008).

## Биографияһы
Миҙхәт Әхмәтхан улы Мәмбәтов 1941 йылдың 15 сентябрендә Башҡортостан АССР-ының Хәйбулла районы Мәмбәт ауылында тыуған.

1959—1960 йылдарҙың август—ноябрь айҙарында Хәйбулла районының «Маҡан» иген совхозында төрлө эштә эшләй.

1965 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, Хәйбулла районының Иҫәнгилде һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры булып эш башлай.

1967 йылдың ғинуарынан алып Хәйбулла районының халыҡ мәғарифы бүлегенең мәктәптәр инспекторы.

1967—1970 йылдаҙа Хәйбулла районында комсомол эшен башҡара.

1967—1970 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секторы мөдире.

1971 йылда Мәскәүҙә А. В. Луначарский исемендәге дәүләт театр сәнғәте эргәһендәге Юғары режиссёрҙар курсын тамамлай.

1971—1972 йылдарҙа — Башҡортостан өлкә нефть һәм химия сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының мәҙәниәт бүлеге мөдире.

1975 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында эшләй: ассистент, өлкән уҡытыусы, башҡорт әҙәбиәте кафедраһының өлкән уҡытыусыһ, шул иҫәптән 1976—1980 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары.

1976 йылдан — филология факультеты деканы урынбаҫары.

1980 йылдан — өлкән уҡытыусы, 1982 йылдан — башҡорт әҙәбиәте кафедраһы доценты.

1983 йылдан Стәрлетамаҡ педагогия институтында: өлкән уҡытыусы, 1987 йылдан башлап башланғыс белем методикаһы кафедраһы мөдире.

1990 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы Эштәре идаралығының — халыҡ мәғарифы, мәҙәниәт һәм администрация органдары бүлеге мөдире, 1994 йылдан — директор урынбаҫары.

1995—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Премьер—Министры урынбаҫары.

1995—2008 йылдарҙа (өҙөклөк менән) Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығының социаль-гуманитар мәсьәләләр буйынса урынбаҫары.

2005—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты ярҙамсыһы (ваҡытлыса).

2008 йылдан алып «Уфаводоканал» муниципаль унитар предприятиеһының социаль үҫеш буйынса генераль директор ярҙамсыһы.

2011 йылдан «В. И. Ленин Йорт—музей» муниципаль учреждение директоры.

## Фәнни тикшеренеүҙәре
Ғилми эштәре башҡорт фольклористикаһы тарихына арналған, 18 — 19 быуаттарҙа Башҡортостанда урыҫ ғалимдарының тикшеренеүҙәр тарихын өйрәнә.
25-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡтар дуҫлығы ордены (2008),
* «В. И. Ленин тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан» миҙалы (1970),
* «Комсомолда әүҙем эшләгәне өсөн» билдәһе (1970),
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996),
* Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000),
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1970).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Башҡортостан гәзите»/ «Миҙхәттең Мәмбәт-баба юрауын аҡлағаны» 
* Хәйбулла хәбәрҙәре/ Тәлғәт Сәғитов «Әтнәке» «ле» талмаҫ Мәмбәт дуҫым
Исмаҡов Рөстәм Әҙип улы

**Исмаҡов Рөстәм Әҙип улы** (4 март 1958 йыл) — тау инженеры. Техник фәндәр докторы (2007). Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2015).

## Биографияһы
Исмаҡов Рөстәм Әҙип улы 1958 йылдың 4 мартында Өфөлә тыуған. 1980 йылда Өфө нефть институтын «Нефть һәм газ скважиналарын быраулау» һөнәре буйынса тамамлағандан һуң Өфөлә эшләй. 1985 йылда «Разработка композиционно-полимерной смазки и технологии её применения для улучшения показателей работы шарошечных долот» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1986 йылдан алып ғилми-тикшеренеү секторының начальник урынбаҫары, 1987 йылда — начальник, 1988—2007 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара. 2006 йылда "Совершенствование геомеханического и триботехнического обеспечения работы системы «скважина — скважинная жидкость — инструмент» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2009 йылда — нефть һәм газ скважиналарын быраулау кафедраһы мөдире, 2014 йылдан башлап фәнни һәм инновацион эштәр буйынса проректор. Фәнни эшмәкәрлеге «скважина-скважиналағы шыйыҡса-инструмент» системаһының триботехник һәм геомеханик аспекттарын, эшләү тотороҡлоғон өйрәнеүгә арналған. Тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләре Одопту-диңгеҙ ятҡылығында (Сахалин утрауы) вертикалдән үтә йыраҡҡа сигенгән скважиналарҙы быраулауҙа файҙаланылған. 130‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иғәптән вуздар өсөн уҡытыу‑методик ҡулланмалар, 12 уйлап табыу авторы.. Өс фән кандидатын әҙерләгән.

Диссертация советы ағзаһы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының (Волга-Кама бүлеге) ағза-корреспонденты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Исмаков Рустэм Адипович
Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы

**Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы** (2 август 1954 йыл) — иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор (2013).

## Биографияһы
Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы 1954 йылдың 2 авгусында БАССР-ҙың (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының) Учалы районы Учалы ауылында тыуған. 1971 йылда 10-сы урта мәктәпте тамамлай. Мәскәү технология институтының Өфө филиалында инженер-иҡтисадсы һөнәре буйынса юғары белем ала. 1977—1987 йылдарҙа Мәскәү технология институтының Өфө филиалында эшләй, башта ассистент, ә аҙаҡ экономика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 1986 йылда Мәскәү технология институтының аспирантураһын тамамлай. Кейәүгә сыға, ғаиләлә ике бала тәрбиәләйҙәр.

1987—1995 йылдарҙа Мурманск өлкәһенең Заозёрск ҡала хакимиәтендә эшләй: өлкән иҡтисадсы, аҙаҡ финанс бүлеге начальнигы һәм администрация башлығы урынбаҫары. 1995 йылдан башлап бөгөнгө көнгә тиклем Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыу-методик бүлек мөдире, бер үк ваҡытта аграр етештереү иҡтисад кафедраһы доценты вазифаһын башҡара. Иҡтисад фәндәре докторы. Доцент ғилми дәрәжәһе 1999 йылда бирелә. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Шөғөлдәре
Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы шулай уҡ әҙәби ижад менән шөғөлләнә. 2001 йылда беренсе «Признание в любви» исемле шиғырҙар һәм йырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. 2002 йылда икенсе «Войди в мой сад» шиғырҙар китабы «Озарение» Халыҡ-ара ижади көстәр союзы менән берлектә баҫылып сыға.

## Әҙәби әҫәрҙәре
— «Мөхәббәт белдереү: йырҙар һәм шиғырҙар» («Признание в любви: песни и стихи»; 2001),

— «Минең баҡсама ин» («Войди в мой сад»; 2002),

— «Күк йөҙө яҡынлашыу» («Приближение неба»; 2005),

— «Көнсығыш еле» («Ветер с востока»; 2007).

## Фәнни хеҙмәттәре
* Эволюция сферы услуг: неравновесный подход. М., 2004;
* Устойчивое развитие сельских территорий. Уфа, 2008 (авторҙаш);
* Социально ориентированная модель развития сельских территорий Республики Башкортостан. Уфа, 2010<ref name="КЛИКИЧ Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы" /.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Лилия Кликич
Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы

**Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы** (20 сентябрь 1935 йыл — 3 ғинуар 2007 йыл) — режиссёр. Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1966).

## Биографияһы
Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы 1935 йылдың 20 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Үрге Бишенде ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Вәлиуллиндарҙың бөтә өс ир-ат һәм ике ҡыҙ туғандары лайыҡлы белем ала һәм билдәле кешеләр булып китә. Рәссам һәм педагог Ренат Вәлиуллин, профессор Рим Вәлиуллиндың ағаһы.

Рифғәт тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай. Һуңынан ғаилә Октябрьский ҡалаһына күсенеп килә. Бында урта мәктәпте тамамлай һәм нефть техникумына (хәҙер С. И. Кувыкин исемендәге Октябрьский нефть колледжы) уҡырға инә. Мәктәптә үк театр менән ҡыҙыҡһына башлай, драма түңәрәктәрендә ҡатнаша, үҙешмәкәр сәнғәттә йырлай. 1955 йылда Рифғәт Вәлиуллин Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәре декадаһында йырсы булараҡ ҡатнаша.

Декаданан һуң Вәлиуллин Рифғәт П. И. Чайковский исемендәге Свердловск музыка училищеһына уҡырға инә. Училищены уңышлы тамамлағас, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында хор артисы булып эшләй башлай.
Тиҙҙән Рифғәтте Мәскәүгә ГИТИС-тың режиссер бүлегенә уҡырға ебәрәләр, уны 1966 йылда уңышлы тамамлай (Л.Баратов һәм И.Туманов класы). Дүртенсе курста уҡыған сағында уҡуны М. Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет академия театрына режиссер итеп эшкә саҡыралар. 1966 йылда Татар опера һәм балет театры сәхнәһендә Дж. Пуччиниҙың «Тоска» операһы менән тәүге тапҡыр сығыш яһай.
1966 йылдан алып Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында режиссер булып эшләй.
Ул күберәк монументаль‑эпик жанрҙа ижад иткән универсаль режиссёр. Вәлиуллин сәнғәтенә реализм, әҫәрҙең идея йөкмәткеһен тулыһынса асыу, композитор тексының үҙенсәлеген һаҡлауға ынтылыш хас. 40‑тан ашыу постановка, шул иҫәптән «Ағиҙел тулҡындары», «Аҡмулла», М. Т. Түлебаевтың «Бирйән менән Сара», М. П. Мусоргскийҙың «Борис Годунов», Дж. Вердиҙың «Дон Карлос», Г.Доницеттиҙың «Дон Паскуале», С.Ә.Низаметдиновтың «Ҡара һыуҙар», «Ҡаһым түрә», П. И. Чайковскийҙың «Мазепа», Х. Ф.Әхмәтовтың «Нәркәс» операларын сәхнәләштерә. СССР‑ҙа тәүгеләрҙән булып Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә Ю. С. Мейтустың «Бер туған Ульяновтар» («Братья Ульяновы»), А. Н. Холминовтың «Оптимистик трагедия» («Оптимистическая трагедия»; икеһе лә — 1967), В. А. Успенскийҙың «Саламандраларға ҡаршы һуғыш» («Война с саламандрами»; 1968) спектаклдәрен ҡуя. Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955), Башҡортостан көндәрендә (1997) ҡатнаша.

Вәлиуллин Рифғәт Абдулла улы 2007 йылдың 3 ғинуарында вафат була.

## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1996)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Вәлиуллин Ренат Абдулла улы
* Вәлиуллин Рим Абдулла улы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Он считал театр родным домом (К 80-летию со дня рождения выдающегося театрального деятеля Рифгата Валиуллина)
Ғәйзулла (исем)

**Ғәйзулла** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

## Этимология
Ғәйзулла ғәрәпсәнән үҙләштерелгән — ғәйз (бөйөк, оло, хөрмәт, дан)+улла (алла)

## Атаһының исеме
Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы (5 февраль 1940 йыл) — ғалим-педагог, партия хеҙмәткәре, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1985—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. Башҡорт АССР-ының 11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1981). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995).

Миңлеғолов Зиннәт Ғәйзулла улы — (12 февраль 1904 йыл — 1976 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы

Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы (1913 йыл — 1 февраль 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.

## Фамилия
Ғәйзуллин Усман Ғәйзулла улы (? — 1915 йыл — 29 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия сержанты, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының эскадрон взводының командир ярҙамсыһы.

Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы (25 сентябрь 1961 йыл) — музыкант. 1987 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Башҡортостандың Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестрын ойоштороусы, 2001 йылдан — уның художество етәксеһе, артабан директоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) артисы.

## Әҙәбиәт
Ғәйзулла — Яныбай Хамматовтың «Бөртөкләп йыйыла алтын» романы геройы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы

**Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы** (20 июль 1924 йыл — 2018 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы,3-сө дәрәжә Дан ордены (1944), Ҡыҙыл Байраҡ (1943),1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, Дәүләкән ҡалаһының һәм районының почётлы гражданы (2014).

## Биографияһы
Нурғәли Исмәғил улы Мөхәрәмов 1924 йылдың 20 июнендә Башҡортостан АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районының) Дүртөйлө ауылында тыуған.

1936 йылдан 1940 йылға тиклем Дәүләкән ҡалаһының 3-сө һанлы урта мәктәбендә, артабан Дәүләкән педагогия училищеһында уҡый.

1942 йылда Ҡыҙыл Армияһы сафына алына.1945 йылдың октябренә тиклем 81-се гвардия уҡсылар дивизияһының гвардия уҡсылар полкының 1-се пулемет ротаһы командиры булып хеҙмәт итә. Сталинград, Курск дуғаһындағы ҡаты һуғыштарҙа, Венгрияны, Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнаша. Нурғәли Исмәғил улының хәрби батырлығы тураһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы тарихы» китабында яҙылған (М., 1963, 303-сө б.). Һуғыштан һуңғы осорҙа ҡырҡ йылдан ашыу Дәүләкән районы Дүртөйлө ауылының башланғыс белем биреү мәктәбендә эшләй. Тәрбиә эшендә халыҡ педагогикаһы нигеҙҙәре менән оҫта файҙалана, уҡыусыларға туған телгә һәм тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләй, традицияларға һаҡсыл ҡараш һәм ғөрөф-ғәҙәттәргә өйрәтә.

2014 йылдың 30 сентябрендә «Дәүләкән районы һәм Дәүләкән районының почётлы гражданы» исеме Дәүләкән районы муниципаль район Советы ҡарары 3 / 52-119 менән бирелгән.

2018 йылда вафат була, Дәүләкән ҡалаһында ерләнгән.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ислам нигеҙҙәрен өйрәнгән, яҡташтарының рухи остазы булып йәшәй. Ауылда һәм район, республика кимәлендә үткән төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша, ярҙамсы була.
Бер нисә тапҡыр Дәүләкән ҡала Советы президиумы ағзаһы, район ветерандары Советы рәйесе итеп һайлана.

## Ғаиләһе
Ҡатыны менән 5 ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* 3-сө дәрәжә Дан ордены (1944)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ()
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1980)
* Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Память народа/ Мухарямов Нургали Исмагилович
* Центральная избирательная комиссия Республики Башкортостан/ Бесстрашный пулемётчик, в мирной жизни — мудрый аксакал
Ишбулат (исем)

**Ишбулат (исем)** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

## Этимология
Ишбулат башҡорт, ғәрәп, фарсы телдәренән — иш + булат.

## Билдәле кешеләр

## Фамилия
Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы (16 март 1851 йыл — 1921 йыл) — Рәсәй империяһы һәм Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осороноң хәрби эшмәкәре. Генерал-лейтенант (1918). Беренсе бөтә донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы.

Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы (10 август 1928 йыл — 7 февраль 2006 йыл) — башҡорт тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).

Ишбулатов Рәхим Усман улы (7 апрель 1911 йыл — 18 июнь 1967 йыл) — рәссам, 1939 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961).

Ишбулатов Мөнир Сибәғәт улы (19 ғинуар 1935 йыл — 23 октябрь 2010 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, яҙыусы. 1994 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы

Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы (9 сентябрь 1903 йыл — 1975 йыл) — уҡытыусы, мәғариф эшмәкәре, журналист. Дәреслектәр һәм синыфтан тыш уҡыу китаптары авторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1955).

Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы (документтарҙа ; 29 октябрь 1905 йыл — 18 апрель 1938 йыл) — хәрби хеҙмәткәр. 1934 йылдан Ҡара диңгеҙ флотының һыу аҫты кәмәләре дивизионы командиры, 3-сө ранг капитаны. Сәйәси золом ҡорбаны.

Туҡтамыш Ишбулатов (1730—?) — Уложенная комиссия (1767—1768) депутаты.

## Атаһының исеме
Мурзина Флүрә Ишбулат ҡыҙы (16 май 1960 йыл) — телетапшырыуҙар алып барыусы, 1993 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһының телевидение студияһы дикторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2017)

## Ауылдар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ишбулат (күл) (йәки *Икбулат*) — Свердловск өлкәһенең Дегтярск ҡалаһы ситендәге күл, Урта Уралдың көнбайыш битләүендә урынлашҡан.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Ғиззәтуллин Сафуан Ғәлләметдин улы

**Ғиззәтуллин Сафуан Ғәлләметдин улы** (27 апрель 1930 йыл — 30 март 1999 йыл) — ғалим-агроном. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1965), профессор (1991). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987).

## Биографияһы
Ғиззәтуллин Сафуан Ғәлләметдин улы 1930 йылдың 27 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Ташлы ауылында (хәҙер Әлшәй районы) тыуған. 1955 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң Дүртөйлө районының Я. М. Свердлов исемендәге колхозында, 1958 йылдан алып Биология институтында эшләй. 1963—1994 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1978—1993 йылдарҙа агрохимия һәм үҫемлектәрҙе һаҡлау кафедраһы мөдире була.

Ғиззәтуллин Сафуан Ғәлләметдин улының фәнни эшмәкәрлеге минераль ашламалар ҡулланыу ысулдарын һәм дозаларын, сидераттарҙың ҡомло һәм ныҡ ҡомло тупраҡтарҙың агрохимик үҙенсәлектәренә тәьҫирен һәм Башҡортостандың урман-дала зонаһында ауыл хужалығы культураларының уңдырышлылығын өйрәнеүгә арналған. Ғиззәтуллин ҡатнашлығында тупраҡҡа минераль ашламалар һибеүҙең ауыш таҫма ысулы уйлап табыла. Ғиззәтуллин Сафуан Ғәлләметдин улы 160 фәнни хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы

Ғиззәтуллин Сафуан Ғәлләметдин улы 1999 йылдың 30 мартында Өфөлә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Урман (исем)

**Урман** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

## Этимология
Урман башҡорт исеме — урман һүҙенән (Урманов фамилияһында һаҡланған)

## Билдәле кешеләр

Алексеей Евгееньевич Урманов (17 ноябрь 1973 йыл) — яңғыҙ фигуралы шыуыу, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1994), фигуралы шыуыу буйынса 1994 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы (ирҙәр), 1993 йылда донъя чемпионатының бронза призёры, чемпион (1997), көмөш һәм өс тапҡыр бронза призёры.

## Ауылдар
Урман (Иглин районы) () — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 

Урман (Баҡалы районы) () — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 

Урман (Нуриман районы) () — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 

Урманкүл () — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.

Урман-Бишҡаҙыҡ () — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 

Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл советы (Ишембай районы) — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль берәмеге.

Урман ауыл Советы (Иглин районы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

Урмансы () — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Лаҡлы ауыл Советына ҡарай. .

Урмантау (Салауат районы) () — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл Советы үҙәге. 

Урманный — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ҡасаба.

Урманово — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайының Йосьва муниципаль округындағы ауыл.

Урманай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай районында ауыл. Урманай ауыл биләмәһе составына инә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Урман — ҙур майҙанды алып торған ҡуйы эре ағаслыҡ; ағас үҫемлектәр менән ҡапланған Ер йөҙөнөң бер өлөшө. Урмандар 380 млн йылдар элек девон осоронда барлыҡҡа килгән. Урмандар ҡоро ерҙең 27 %, 3,4 млрд га майҙанын биләп тора, 30 проценты — ылыҫлы, 70 проценты япраҡлы ағас.

Урман институты (Рәсәй империяһы) —  — Рәсәй империяһы юғары уҡыу йорто, Ғәмәли урман училищеһы нигеҙендә булдырыла..

Йылайыр (Урман Йылайыры) — Башҡортостандағы йылға. Һаҡмар йылғаның уң ҡушылдығы.

Урман ултыртыу — **урман** булмаған ерҙәрҙә ағас ултыртып урмандарҙы яһалма үҫтереү.
Урман сәтләүеге () — ҡайын һымаҡтар(Betulaceae) ғаиләһендәге сәтләүек ҡыуаҡтары (Corylus) ырыуындағы, шул иҫәптән ябай сәтләүек ҡыуағы (Corylus avellana) һәм эре сәтләүек (Corylus maxima) тоҡомонан теләһә ҡайһы төрҙәге сәтләүек ҡыуаҡтарының сәтләүеге. Эре яҫы сәтләүекте фундук дип атайҙар (тур. findik)..

Урман музейы (Рованиеми) (фин.*<span lang="fi" style="font-style:italic;">Lapin metsämuseo</span>*) — Рованиеми (Финляндия) ҡалаһында урынлашҡан урман музейы.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Сәйетбатталов Таһир Фәйзрахман улы

**Сәйетбатталов Таһир Фәйзрахман улы** (16 ноябрь 1950 йыл) — зоотехник, хужалыҡ эшмәкәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1998). Рәсәй Федерацияһының (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1991)

## Биографияһы
Сәйетбатталов Таһир Фәйзрахман улы Башҡорт АССР-ының Фёдоровка районы Денис ауылында тыуған. 1973 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң, Башҡорт ауыл хужалығы институтының уҡытыу‑тәжрибә хужалығында эшләй, 1977 йылдан алып «Туймазы» ҡошсолоҡ фабрикакаһының баш зоотехнигы. 1980—1997 йылдарҙа һәм 2004—2005 йылдарҙа «Благовар тоҡомсолоҡ‑ҡошсолоҡ заводы» дәүләт унитар предприятиеһында: 1980 йылдан башлап директор, 2004 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр; 1997 йылдан алып «Башхлебопродукт» дәүләт унитар агрохужалыҡ предприятиеһында: генераль директор, 1998 йылдан — генераль директорҙың 1‑се урынбаҫары, 2000 йылдан — генераль директор урынбаҫары. 2000—2002 йылдарҙа һәм 2011—2012 йылдарҙа «Башҡортостан» ҡошсолоҡ фабрикаһы" асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә директор, 2003—2004 йылдарҙа генераль диектор урынбаҫары. 2005 йылдан башлап «Урал‑Волга буйы агросәнәғәт төркөмө» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең (Өфө) генераль директор урынбаҫары, 2006—2010 йылдарҙа «Турбаҫлы бройлерҙары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә (Благовещен ҡалаһы) директор, 2013 йылда — «М.Ғафури исемендәге Башҡортостан ҡошсолоҡ комплексы сауҙа йорто» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең генераль директоры; бер үк ваҡытта 2000 йылдан алып Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта.

Сәйетбатталов Таһир Фәйзрахман улының фәнни тикшеренеүҙәре ҡошсолоҡта селекцияға һәм тоҡомсолоҡ эшенә арналған. Сәйетбатталов тарафынан өйрәктең төҫлө башҡорт тоҡомо, «Благоварский» ике линиялы кросы һ.б. өйрәк тоҡомдары сығарыла, тоҡомло ҡоштарҙы һәм бала ҡоштарҙы аҫырау ысулдары эшләнә. «Благовар» ҡошсолоҡ заводыдын асыу инициаторы һәм ойоштороусыһы. 140‑ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм 14 уйлап табыу авторы. Башҡортостан Республикаһының һыу ҡоштары буйынса селекция программалары етәксеһе (1993—2009), Рәсәй Федерацияһының өйрәкселек буйынса фәнни‑етештереү системаһы дирекцияһы советы (1993—2009), Башптицесоюз (2004 й. алып) рәйесе.

Сәйетбатталов Таһир Фәйзрахман улы 55 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 3 патент һәм селекция ҡаҙаныштары тураһында 3 авторлыҡ танытма авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* ВДНХ-ның ике көмөш миҙалы

## Хеҙмәттәре
* Утководство в Республике Башкортостан (селекция и технология). Уфа, 1997; Птицеводство Республики Башкортостан в цифрах и фактах. М., 2000;
* Любительское животноводство и птицеводство. Уфа, 2003 (авторҙашта).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Саитбаталов,_Тагир_Файзрахманович
Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы

**Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы** (20 июль 1955 йыл — 27 март 2011 йыл) — ғалим-педагог. Психология фәндәре докторы (2003), профессор (2004).

## Биографияһы
Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы 1955 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ының, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Йәшергән ауылында тыуған. 1970 йылда Йәшергән һигеҙ йыллыҡ мәктәбен уңышлы тамамлай. 1970—1973 йылдарҙа Күмертау физик культура училищеһында уҡый. Училищены тамамлағандан һуң Стәрлебаш районының Баҡый урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1976—1981 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетында уҡый. 1981 йылда Башҡорт дәүләт университетының география факультетын тамамлай һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының 26-сы урта мәктәбендә география уҡытыусыһы булып эшләй. 1984 йылдың ноябренән Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында эшләй, тәүҙә башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы кафедраһы ассистенты, ә 1992 йылдан тәбиғәт белеме һәм математика кафедраһының өлкән уҡытыусыһы.

1996 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм шул уҡ кафедраның доценты була. 2002 йылда «Психофизиологический мониторинг регионов с повышенным содержанием химических веществ в воде» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2003 йылдан алып кафедра профессоры һәм Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының психологик эксперименталь лаборатория мөдире булып эшләй. Унда 2004 йылда «Психофизиология» һөнәре буйынса фәнни аспирантура аса. Профессора Уразаева Ф. Х. етәкселеге аҫтында 11 аспирант уҡый башлай. 1995 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы уҡытыусылары һәм хеҙмәткәрҙәренең профсоюз комитеты рәйесе.

Фәнни хеҙмәттәре шәхес үҫешенең фундаменталь механизмдарына экологик хәл факторҙары йоғонтоһон тикшереүгә, экологик яҡтан насар булған Рәсәй Федерацияһы төбәктәре халҡы психофизиологик хәленең компьютер моделдәрен анализлауға, тирә‑яҡ мөхитте һаҡлау проблемаларына арналған. Профессор Ураҙаева Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы психофизиология һәм психотерапия проблемалары буйынса 3 монография, 120-нән артыҡ фәнни мәҡәләләр һәм 2 уйлап табыу авторы. Фирҙәүес Хәләф ҡыҙы «Золотая кафедра России» дипломына лайыҡ була.

2011 йылдың 27 мартында Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

## Фәнни хеҙмәттәре
* Свойства индивидуальности и типология микрокристализации ротовой жидкости студентов. Стерлитамак, 2006 (авторҙаш);
* Экология человека. Стерлитамак, 2008 (авторҙаш);
* Функциональная диагностика головного мозга школьников и студентов. Стерлитамак, 2010.
* Уразаева Ф. Х. Экология водных ресурсов Урала и Приуралья: Монография. — Стерлитамак: СГПИ, 1997. — 84 с.
* Уразаева Ф. Х. Интерактивная коррекция тревожности в неблагоприятных регионах РФ: Монография. — Стерлитамак: СГПИ, 2000. — 148 с
* Уразаева Ф. Х. Дисгармоничное развитие личности в экологически неблагоприятных регионах РФ: Монография. — Уфа: БашГУ, 2002. — 189 с.
* УразаеваФ. Х., Уразаев К. Ф. Естествознание и основы экологической психологии Учеб. пособие. — Москва: МГПУ, 2004. — 175 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Известные Ученые
Фәйзуллина Дариға Закир ҡыҙы

**Фәйзуллина Дариға Закир ҡыҙы** (1 ғинуар 1932 йыл) — актриса. Башҡорт АССР-ының халыҡ (1974) һәм атҡаҙанған (1966) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1964).

## Биографияһы
Фәйзуллина Дариға Закир ҡыҙы 1932 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Аллағыуат ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Өфөгә килә һәм Өфө театр-художество училищеһына уҡырға инә. Актер оҫталығы бүлегендә, билдәле актёр һәм режиссёр Хәзиәхмәт Бохарский (Ғәлимов) курсында белем ала. 1952 йылда Башҡорт театр-художество училищеһын тамамлағандан һуң, 1987 йылға тиклем Башҡорт дәүләт академия театрында эшләй. Тәрән драматик һәләтле, киң диапазонлы актриса.
Уға Борис Манджиев, Лек Вәлиев, Шәүрә Мортазина, Әбелхәйер Сәфиуллин кеүек билдәле режиссерҙар менән эшләргә, сәхнәлә Гөлли Мөбәрәкова, Хәмит Яруллин, Эльвира Юнысова, Фидан Ғафаров һәм башҡорт театрының башҡа бик күп йондоҙҙары менән уйнарға тура килә.
1995—2004 йылдарҙа Фәйзуллина Дариға Өфө «Нур» татар театрында эшләп ала.

## Репертуары һәм башҡарған ролдәре
Фәйзуллина Дариға Закир ҡыҙының репертуарында башҡорт авторҙарының пьесалары буйынса музыкаль, комик ролдәр: Майя («Их, Өфө ҡыҙҙары!», И. Ә. Абдуллин), Алмагөл («Тилекәй», Р. Ә. Сафин), Туҡтабикә («Ҡыҙ урлау», М. Кәрим); донъя классик драматургияһы әҫәрҙәренән трагик образдар: леди Макбет («Макбет», У. Шекспир), леди Мильфорд («Мәкер һәм мөхәббәт», Ф. Шиллер), королева Мария («Мария Тюдор», В. Гюго) бар. М. Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғ. Әмири һәм В. Ғ. Ғәлимовтың шул уҡ исемле спектаклендә Ғәлимә образы иң уңышлы ролдәренең береһе була.

«Нур» театры сәхнәһендә Зифа («Үлтер мине, йәнем!», А. Несин), Журналистка («Ҡибла ҡайҙа», Аманулла), Күрше (М. А. Ғиләжевтең «Бисура» пьесаһы буйынсаса «Керәһегеҙ төштәремә») һ.б. ролдәрҙе башҡара.

## Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы

“Почёт Билдәһе” ордены (1976).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* К 85-летию башкирской актрисы Дариги Файзуллиной
Сулаквелидзе Виктор Самсонович

**Виктор Самсон улы Сулаквелидзе**,  ; (1919-1984) - совет ғалимы һәм хәрби инженер, техник фәндәр докторы (1958), профессор (1959), инженер-техника хеҙмәтенең генерал-майоры (1962). РСФСР-ның юғары почетты ғалимы (1971). Космонавттар өсөн лазер ҡоралдарын яһаусыларҙың береһе.

## Биографияһы
1919 йылдың 15 декабрендә Грузияның Ван өлкәһе, Мтиздзири ауылында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған.

1937 - 1942 йылдарҙа С.М.Киров исемендәге Грузия дәүләт сәнәғәт институтында уҡый, унан һуң Ҡыҙыл Армия сафтарына алына һәм 1942 - 1946 йылдарҙа Ф. Э. Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженерия академияһында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында В.С. Сулаквелидзе ҡорал һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары заводтарында именлек сараларын тәьмин итеү өлкәһендәге проблемалар менән шөғөлләнә, атҡан патрондарҙы алмаштырыу методикаһы өҫтөндә эшләй.

1946 - 1984 йылдарҙа Ф.Э.Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженерия академияһында фәнни, педагогик һәм тикшеренеү эшендә ярҙамсы, уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, профессор, бүлек начальнигы урынбаҫары һәм 1960 - 1984 йылдарҙа махсус ҡорал бүлеге начальнигы була. 1962 йылда СССР Советы Министрҙар указ менән В.С.Сулаквелидзе инженер-техник хеҙмәтенең генерал-майоры дәрәжәһенә лайыҡ була.

### Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлек
В.С.Сулаквелидзедың төп өйрәнеү һәм уҡытыу хеҙмәте континенттар баллистик ракеталарының баш өлөштәрен булдырыу һәм камиллаштырыу өлкәһендәге проблемалар менән бәйле, ул Ф.Э.Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженерлыҡ академияһында атом ҡоралы фәнни мәктәбен ойоштороусы булған. 1984 йылда, авторҙаш булараҡ, В. С. Сулаквелидзе "Алмаз" космик программаһы кысаларында эшләнгән лазер пистолетын ясауҙа ҡатнашҡан.

1958 йылда В.С.Сулаквелидзе техник фәндәр докторы дәрәжәһе өсөн диссертация яҡлай, 1959 йылда уға академик профессор исеме бирелә. В.С.Сулаквелидзе йөҙ илленән артыҡ фәнни әҫәр, шул иҫәптән бер нисә монография авторы. В.С.Сулаквелидзе етәкселегендә күп тапҡыр кандидат һәм алты докторлыҡ диссертацияһын әҙерләнә. 1971 йылда В. С. Сулаквелидзе махсус ҡорал булдырыуҙа ҙур фәнни өлөшө өсөн РСФСР-ның атҡаҙанған фән эмәкәре исемен ала.

Ул 1984 йылдың 31 октябрендә Мәскәүҙә үлә, Тбилисиның Сабуртала зыяратында күмелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Ракетная техника, космонавтика и артиллерия : биографии учёных и специалистов*: энциклопедия / А. И. Мелуа. - Изд. 2-е, доп. - Москва ; Санкт-Петербург : Гуманистика, 2005. - 1125 с. — ISBN 5-86050-243-5
Мирсаяп (исем)

** Мирсаяп** — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Мирсаяп исеме башҡорт теленә ғәрәп, фарсы теленән ингән һәм мир+саяп, оҫта ҡылыссы тигәнде аңлата

## Фамилия
Мирсаяпов Миңнислам Нурислам улы (25.11.1929, БАССР‑ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Айтуған ауылы (БР‑ҙың Мәләүез р‑ны) — 27.7. 1996, БР‑ҙың Әбйәлил р‑ны) зоотехник, хужалыҡ эшмәкәре. 1964—1972 йылдарҙа Әбйәлил районы «Урал» совхозы, 1972 йылдан — Урал аръяғы совхоздар тресы, 1975 йылдан — «Красная Башкирия» совхозы директоры, 1993 йылдан — директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. РСФСР-ҙың атҡаҙанған зоотехнигы (1974), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1985). Ленин (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы Айтуған ауылынан.

МИРСАЯПОВ Руслан Загит улы. Башкортостан тышҡы иҡтисади бәйләнештәр рәисе. 22 ноябрь1977 йылда Өфө ҡалаһында тыуған.

Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы 1916 йылдың 25 авгусында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Малаяҙ ауылында тыуған. Башҡорт театр актёры, 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1972), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1964).

Мирсаяпов Ильшат Талгат улы- Кафедрв мөдире, техник фәндәр докторы.

Мирсаяпова Альбина Ахнафовна- Ҡаҙна идаралығы начальнигы урынбаҫары Башҡортостан республикаһы финанс министрлығы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Вәхитов Фәйез Фәтих улы

**Вәхитов Фәйез Фәтих улы** (4 август 1916 йыл — 15 июль 2006 йыл) — актёр, театр эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944, 1946), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

## Биографияһы
Вәхитов Фәйез Фәтих улы 1916 йылдың 4 авгусында Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Таҫҡаҡлы ауылында.

Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән 1940 йылда Өфө ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Һуғышты өлкән сержант званиеһында Берлинда тамамлай. Яуҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Кавказды обороналағаны өсөн», «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
1956 йылда А. Н. Островский исемендәге Ленинград театр институтын тамамлай. 1934—40 йылдарҙа Ауырғазы (хәҙер Салауат башҡорт драма театры) һәм Дүртөйлө колхоз-совхоз театрҙары актёры. 1946—61 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия театры актёры, бер үк ваҡытта 1956—61 йылдарҙа һәм 1965—68 йылдарҙа уның директоры вазифаһын башҡара. 1961—65 йылдарҙа һәм 1968—77 йылдарҙа БАССР Министрҙар советы ҡарамағындағы телевидение һәм радиотапшырыуҙар комитетыты режиссеры, баш режиссёры булып эшләй.

## Репуртуары һәм башҡарған ролдәре
Ижади эшмәкәрлеге башында көслө характерлы ролдәр башҡара: Исмәғил («Ғәлиәбаныу»), Ғәйфулла («Ҡара йөҙҙәр», М. Ғафуриҙың шул уҡ исемдәге повесы буйынса Ғ. Әмири һәм В. Ғ. Ғәлимов инсценировкаһы), Вафа («Башмағым») һ.б. Башҡорт драма театрында Вәхитов репертуарында башлыса драматик һәм героик ролдәр була: Ваһап («Таңсулпан», Ҡ. Даян), Сәфәров («Ағиҙел ярында», Р. Ниғмәти), Арыҫлан («Вәғәҙә онотолмай», И. Ә. Абдуллин). Башҡортостан телевидениеһында театр һәм танылған актёрҙар тураһында тапшырыуҙар авторы һәм алып барыусыһы булараҡ сығыш яһай

## Маҡтаулы исемдәре
* ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944, 1946)
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977)
* «Кавказды обороналағаны өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*