open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Изге һыу

**Изге һыу** (*өшкөртөлгән һыу*, *агиасма* (от  — «изге» (святыня))) — Ғибәҙәт ҡылыу ваҡытында ҡорамда изгеләштерелгән һыуҙың исеме.

## Тарихы
Христианлыҡта изгеләндерелгән һыуҙы ҡулланыу II быуатҡа барып тоташа. Изге риүәйәттәргә ярашлы, Рим папаһы Александр I йорттарҙы изгеләндереү йолаһын индерә. Йортто таҙартыу маҡсатында һыу бөркөү «Апостол Петрҙың ғәмәлдәре» апокрифтарында телгә алына. Суҡындырылыуға тиклем һыуҙы изгеләндереү II быуат аҙағынан — III быуат башынан билдәле. Изгеләндерелгән һыу тураһында Епифаний Кипрский IV быуаттың 70-се йылдарында яҙылған «Ересейға ҡаршы» йәки «Панарион» тигән хеҙмәтендә телгә ала.

Богоявление көнөндә алынған һыуҙы хөрмәт итеү йолаһы Александрия сиркәүендә тәүге тапҡыр үткәрелә, һуңынан был байрамды башҡа сиркәүҙәрҙә лә билдәләй башлайҙар. Ошо уҡ традицияны Иоаан Златоуст та тасуирлай. 387 йылда раббының Антиохияла үткәрелгән байрамға вәғәзендә ул былай тип яҙа: «Был байрамда төн уртаһында бөтәһе лә, һыу алғас, уны өйөнә алып ҡайта һәм йыл буйына һаҡлай, сөнки бөгөн һыуҙар изгеләндерелгән. Был һыуҙың сифаты ваҡыт үтеү менән боҙолмай; киреһенсә, бөгөн алынған һыу йыл буйына, йыш ҡына ике йәки өс йыл боҙолмай һәм саф ҡала».

Иоаан Златоуст һыу өҫтөндә бер ниндәй ҙә доға ҡылыу тураһында хәбәр итмәй. Барлыҡ теләүселәр ҙә һыуҙы урындағы сығанаҡтарҙан ғына йыя, уның изгелеге доға ҡылыуҙа түгел, ә Богоявленск байрамында алыныуы мөһим. Байрам төнөндә ғибәҙәтхана янындағы теләһә ниндәй сығанаҡтан йыйылған һыу изгеләндергән һыу тип һаналған.

VVI быуаттар сигендәге сиркәү тарихсыһы Феодор Чтец һыуға доға ҡылыу йолаһын Петр Гнафест уйлап «сығарған». Быны XIV быуатта Византия сиркәүе тарихсыһы Никифор Каллист Ксанфопул раҫлай.

### Православие сиркәүендә
Православие сиркәүендә һыу изгеләндереүҙең бер нисә төрө ҡулланыла:

* **Бөйөк изгеләндереү** — 5 (18) ғинуарҙа башҡарыла, ә икнсе көнөндә Богоявление байрамы үткәрелә. Был көндә һыуҙы изгеләндереү һыу ятҡылығына тәре менән барғандар. Бындай һыуҙы махсус доғанан һуң һәм ас килеш кенә эсергә рөхсәт ителә.
* **Ҡыҫҡартылған бөйөк изгеләндереү**
* 

## Өшкөртөлгән һыу башҡорттарҙа
* Һарайҙа мал үрсем ала алмаһа, өшкөртөлгән һыуҙы стенаға һирпеп сығырға кәрәк.
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тере һыу
* Үле һыу

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Водоосвящение // Православная богословская энциклопедия. — Т. 3. — Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник» за 1902 год.
* 
* 
* 
* А. Плюшар. Энциклопедический лексикон, том 1. — Типография А. Плюшара; С.-П., 1835 — с. 157 (Агіасма).
* Православная энциклопедия. Статья «Агиасма»
* Книга:Историко-бытовой словарь русского народа|Святая вода|605

## Һылтанмалар
* Иорданское водосвятие: великое освящение воды
* О святой воде // Православие.Ru
* Святая вода: церковные традиции и околоцерковные суеверия // Православие и мир
* Водосвятие. // Российский Этнографический Музей
* «Святая» вода и «освященные» яйца долго не портятся. Можно ли это объяснить обычными причинами?
* А. Охоцимский. Святая вода и Реформация. Очерк истории святой воды в западном христианстве .
Тере һыу

**Тере һыу** — халыҡ әкиәттәрендә үлгән геройҙы терелтеү һәләтенә эйә булған тылсымлы һыу.

## Фольклорҙа
«Урал батыр» эпосында Урал батыр яуыз заттарҙан халыҡты ҡотҡарып, ҡанатлы ат Аҡбуҙат һәм Һомай ярҙамында тере һыуҙы таба һәм бөтә тәбиғәткә үлемһеҙлек бүләк итә.

Ул фольклорҙа билдәле бер тылсымлы йәки тәбиғи булмаған үҙенсәлектәргә эйә булған һыуҙы аңлата. Мәҫәлән, әкиәттәрҙә тере һыу үле тәнгә йән бирә ала. Йыш ҡына яраларҙы дауалау мөмкинлегенә эйә булған үле һыу менән бер рәттән ҡулланыла. Бер туған Гриммдарҙың «Тере һыу» әкиәтендә уның бер йотомо өс королевичтың ауырыған атаһын һауыҡтыра алған. Тылсымлы әкиәттәрҙә тере һыу «ете диңгеҙ аръяғында» була.

Алишер Навои Искәндәр Зөлҡәрнәй ғүмеренең аҙағында тере һыу табырға тырыша, тип телгә ала, әммә уңышһыҙ була.

Тере һыу һәм мәңгелек йәшлек эҙләү христиандарҙың дөйөм терелеү, мәңгелек тормош һәм тулыһынса һауығыу тураһындағы тәғлимәтенә яҡын.

## Эпитет булараҡ
Күсмә мәғәнәлә рухландырыусы, яҡшы тәьҫир итеүсе, ҡыҙыҡһыныу тыуҙырыусы бөтә нәмәне аңлата.

### Инжилдә
В Изге яҙма «тере һыу» мәңгелек тормош эпитеты булып тора.

### Йөҙөм араҡыһы
Латинса aqua vitae (һүҙмә-һүҙ — йәшәү һыуы) тигән һүҙ шарапты ҡыуыу һөҙөмтәһендә алынған этил спиртын аңлата. Терминды испан табибы һәм алхимигы Арнольд яҡынса 1240—1311 йылдарҙа индергән. Был терминдан скандинавтарҙың *аквавит* һәм украиндарҙың *оковит* алкоголле эсемлектәренең атамалары килеп сыҡҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үле һыу
* Изге һыу

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Живая вода в представлениях древних греков // *Онианс Р.* На коленях богов. — М., 1999
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Усман Ҡөрьәне

**Усман Ҡөрьәне** — Ҡөрьән кодексы, заманында хәлифә Усман ибн Әффан кодлаштырылған Һәм Хәлифәлектең төрлө провинцияларына күсермәләре таратылған.

## Тарихы
Ғәрәбстан ярымутрауынан ситтә Ғәрәп хәлифәлегенең Сүриә һәм Ираҡ ғәскәрҙәре ғазауаттарының береһендә Ҡөрьәнде дөрөҫ уҡыу тураһында бәхәс була. Был бәхәстәрҙән борсолоп, хәрби начальник Хүҙәйфә ибн әл-Йәмән хәлифә Усман янына килә һәм был хәлде төҙәтеүҙе һәм мосолмандарҙың Изге Китап буйынса бәхәстәре арҡаһында тарҡалыуына юл ҡуймауҙы һорай. Яуап итеп Усман ибн Әффан Ҡөрьәнде кодлаштырыу буйынса эш ойоштора, был уны уҡыу буйынса бәхәстәрҙе бөтөрөргә тейеш була. Ул Хафса бинт Ғүмәрҙән хәлифә Әбү Бәкер Әс-Сиддиҡ ваҡытында йыйылған нөсхәне һоратып ала. Кодификация буйынса эш Пәйғәмбәр Мөхәммәттең секретары булған Зәйет ибн Сабитҡа һәм өс ҡорайышҡа йөкмәтелә. Уҡыу ысулында айырмалар килеп сыҡҡанда Усман ғәрәп теленең ҡорайыш диалектында яҙылған вариантын ҡулланырға тәҡдим итә.

Усман Ҡөрьәненең күсермәләре Бәсраға, Әл-Күфәгә, Дамаскыға һәм Мәккәгә (ғәрәп тарихсыһы әл-Яҡуби Мысыр, Бахрейн, Йәмән һәм Жәзирәне өҫтәй) ебәрелә. Ҡалған варианттарҙы юҡ итергә бойороҡ бирелә, әммә күп кенә уҡыусылар ҡаршылыҡ күрһәтә һәм баш тарта (мәҫәлән, Әл-Күфәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәһе— Ғабдулла ибне Мәсғүд). Ваҡыт үтеү менән Ҡөрьәндең бөтә каноник булмаған нөсхәләре Усман нөсхәһенә алмаштырыла.

Усман Ҡөрьәненең ҡулъяҙмаларының береһе тип фаразланған нөсхә Истанбулдағы Топҡапы һарайында һаҡлана. Сәмәрҡәнд күфи Ҡөрьәне, унда, фаразлауҙар буйынса, Хәлифә Усмандың ҡаны ҡулланылған, Ташкентта Хәҙрәти Имам Ансамбленә ингән Моғйи Мөбәрәк мәҙрәсәһендә һаҡлана.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ҡөрьән
* Ҡөрьән персонаждары
* Ҡөрьән сылбыры
* Ҡөрьән мөғжизәһе
* Зәңгәр Ҡөрьән
* Ҡөрьән энциклопедияһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* ʿUthmān / G. S. Reynolds // Encyclopaedia of the Qurʾān. — Leiden : E. J. Brill, 2006. — Т. 5. — P. 408—410. (платн.)
Һаҙари ислам

**Хадари ислам** ( — цивилизациялы ислам) Малайзия премьер-министры Абдулла Бәдәүи тәҡдим иткән концепция. "Ислам терроризмы"нан ситтә тороуҙы аңлата .

## Принциптары
Хадари ислам ун төп принципты үҙ эсенә ала:

# Аллаһҡа ышаныу һәм уға тоғролоҡ
# ғәҙел һәм ышаныслы хөкүмәт
# кешеләрҙең азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо
# заманса белемде үҙләштереү
# баланслы һәм төрлө яҡлы иҡтисади үҫеш
# һәр кем өсөн лайыҡлы тормош
# аҙсылыҡ һәм ҡатын ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау
# мәҙәниәтте һәм юғары әхлаҡты күтәреү
# тирә-яҡ мөхитте һаҡлау
# һөҙөмтәле оборона сәйәсәте.

Ислам хадари күп милләтле йәмғиәттә раса гармонияһын һәм дини толерантлыҡты һаҡлау сараларының береһе булараҡ ҡарала. Абдулла Бәдәүи үҙе әйтеүенсә, Ислам хадари — яңы цивилизация булдырыу. Тормош сифаты заманса фән һәм техниканы үҙләштергән кеше барлыҡҡа килтереү аша яҡшыртылырға тейеш.

## Иҫкәрмәләр
Двейр башняһы

**Двейр башняһы** (мальт. Torri tad-Dwejra) Мальтаның Гоцо утрауындағы  ауылы янында, «Зәңгәрһыу тәҙрә» эргәһендә урынлашҡан бәләкәй ҡарауыл башняһы. Уның төҙөлөшө 1652 йылда тамамлана. Ул Ласкари башняларының береһе булып тора. Бөгөнгө көндә яҡшы торошта һәм килеүселәр өсөн асыҡ.
Был башня — Гоцола һаҡланып ҡалған дүрт яр буйы ҡарауыл вышкаларының береһе.

## Тарихы
Двейр башняһы 1652 йылда Бөйөк Магистр Жан де Ласкарис-Кастеллар идара иткән осорҙа Гоцо университеты аҡсаһына төҙөлә. Ласкари башняларының береһе булып тора. Борон ул яҡын-тирәләге райондарҙы дошман һөжүменән, бигерәк тә пираттарҙан һаҡлау өсөн ҡарауыл посы булараҡ төҙөлә. Башня, башҡа пункттар кеүек үк, яҡындараҡ урынлашҡан башҡа оборона нығытмалары менән бәйләнеш тота. Хәүеф янаған осраҡта ут һәм сигнал булараҡ ҡулланылған төтөн ярҙамында хәбәр ебәрер булғандар. Янындағы тоҙ сығарыу ванналары башняны тотоу өсөн аҡса бүлгән. Башняға алты фундлы өс орудие ҡуйылған. 1744 йылда Бөйөк Магистр Пинто кешеләрҙең Бәшмәкле ҡаяға барыуын тыйған, сөнки унда үҫкән бәшмәктәр дауалау үҙенсәлегенә эйә, тип танылған. Шулай итеп, Двейр башняһы бер кемдең дә утрауға үтә алмауын контролдә тотҡан.

1839 йылдан 1873 йылға тиклемге осорҙа башня Мальта короле артиллерияһы тарафынан баҫып алына. Һуңынан, 1914 йылға тиклем ташландыҡ хәлдә була. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында, унда Мальта короленең пехота полкы частары урынлаша, шулай уҡ 12 фундлы дүрт орудия ла ҡуйыла башняға. Икенсе донъя һуғышы мәлендә лә башня күҙәтеү пункты сифатында файҙаланыла, ә 1942 йылда башняла капитан Франк Дебоно һәм Кармело Захра Британия хәрби һауа көстәренең самолеты һәләкәткә тарыған пилотын ҡотҡара.

Башня 1956 йылда Джеральд де Траффордҡа ҡуртымға бирелә. Ул тулыһынса емерелгән хәлдә ирекле  Селва ойошмаһына ҡуртымға тапшырыла.

## Хәҙерге заман

1997 йылдан 1999 йылға тиклем башня тергеҙелә. Хәҙер ул яҡшы торошта һәм бушлай йөрөү өсөн асыҡ.

## Мәҙәниәттә
* Двейр башняһы 1963 йылда , 1985 йылда  фильмын төшөргәндә ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands
Бөрйән районы хакимиәте

**Бөрйән районы хакимиәте** (рус. *администрация Бурзянского района*) — урындағы үҙидараның башҡарма органы. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Бөрйән районы хакимиәте 1992 йылда ойошторола. 2005 йылда ул бөтөрөлә һәм 2006 йылдың ғинуарында Бөрйән районы муниципаль районы хакимиәте итеп үҙгәртелә.

;Уның составында:
* Хакимиәт башлығы
* Эштәр идарасыһы
* Социаль мәсьәләләр һәм кадрҙар сәйәсәте буйынса урынбаҫар
* Төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ буйынса урынбаҫар
* Ауылды үҫтереү һәм ер мөнәсәбәттәре буйынса урынбаҫар
* Эшҡыуарлыҡ һәм инвестициялар буйынса урынбаҫар
* Иҡтисад, ағас эшкәртеү һәм туризм буйынса урынбаҫар

;Бүлектәр:
* Архив
* Архитектура
* Сәнәғәт
* Муниципаль хеҙмәттәр
* Кадрҙар һәм мәғлүмәт-аналитика эше
* Мәғариф
* Финанс
* Граждандар оборонаһы һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр бүлеге
* Йәштәр сәйәсәте һәм спорт комитеты
* Бәлиғ булмағандар эштәре буйынса

## Етәкселәре
* Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы (1991 йылдан)
* Зарипов Ирек Фәсхетдин улы (1993 йылдан)
* Әхмәтйәнов Динир Әсғәт улы (2011 йылдан)
* Шәрипов Рөстәм Динислам улы (2014 йылдан)
* Манапов Ғәзиз Миниәхмәт улы (2019 йылдан)

## Һылтанмалар
* 
* Бөрйән районы хакимиәте сайты

## Иҫкәрмәләр
Ҡайынтүш мәктәбе (Бөрйән районы)

**Ҡайынтүш мәктәбе** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Адресы: Иҫке Собханғол аулы, Ҡыҙыл таш урамы, 16 

## Тарихы
Ҡайынтүш әҙ комплектлы башланғыс мәктәбе үҙ ишектәрен 1985 йылдың авгусында аса. Уҡыусылары — Иҫке Собханғол ауылының үрге осо балалары. Мәктәп асыу инициаторы һәм *беренсе мөдире — Нурдәүләтова З. Д.* Тәүге уҡытыусылары: Нурдәүләтова З. Д. һәм Йәнбирҙина Т. Б. 1992 йылда Ҡайынтүш тулы булмаған урта мәктәбе итеп үҙгәртелә. *Мәктәп директоры итеп Хәлиуллин Урал Шәриф улы* тәғәйенләнә. 1998 йылда мәктәп Ҡайынтүш башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһына әүерелә. *Етәксеһе — Иманғолова Айгөл Роберт ҡыҙы.*

## Етәкселәре
* Нурдәүләтова З. Д.
* Хәлиуллин Урал Шәриф улы.
* Хоҙайбирҙин Нияз Әҙеһәм улы
* Иманғолова Айгөл Роберт ҡыҙы
* Айытбаева Ф. У.
* Шәкирова Г. И. (2008—2010)
* Йәнбирҙина Т. Б. (2011—2012)
* Ырыҫбаева Илүзә Зиннур ҡыҙы (2013—2016) (ҡара:Ғәлиәкбәр мәктәбе уҡытыусылары)
* Йәмилова А. М. (2017 йылдан)

## Уҡытыусылары
* Ҡаһарманова Зөлфиә Ғәбит ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы, уҡытыусы-методист
* Кинйәкәйева Гүзәл Рәхимйән ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһы мәғариф алдынғыһы
* Хәсәнова Л. М.
* Заманова Г. Х.

## Тамамлаусы уҡыусылары
Ҡайынтүш мәктәбен 450-нән ашыу уҡыусы тамамлай.
;Улар араһында::
* Фәтҡуллин Илмир Фәнил улы
* Иманғолов Илнур Таһир улы
* Зәйнуллин Р. Р.
* Зәйнуллина Д. Р. — табиб-кардиолог
* Азангулов Денис Зиннәт улы
* Гизәтуллин Айгиз Гранит улы — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, опера йырсыһы

## Һылтанмалар
* СайтСведения об образовательной организации

## Иҫкәрмәләр
Ҡаһарманова Зөлфиә Ғәбит ҡыҙы

**Ҡаһарманова Зөлфиә Ғәбит ҡыҙы** (30 август 1959 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы, уҡытыусы-методист

## Биографияһы
Зөлфиә Ғәбит ҡыҙы Ҡаһарманова 1959 йылдың 30 авгусында Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Яңы Собханғол ауылында тыуған. Белорет педагогия училищеһын (1978) һәм Башҡорт дәүләт университетын (1985) тамамлай.

;Зөлфиә Ғәбит ҡыҙының хеҙмәт юлы:
* 1978 йылда — Байғаҙы мәктәбе интернаты мөдире
* 1979 йылдан — Яңы Собханғол мәктәбе уҡытыусыһы
* 1982 йылдан — Әтек мәктәбе уҡытыусыһы
* 1987 йылдан — Иҫке Собханғол мәктәбе уҡытыусыһы
* 1996 йылдан — Бөрйән районы хакимиәтендә йәштәр бүлеге етәксеһе, мәғлүмәт-аналитика бүлеге мөдире
* 2003 йылдан — Бөрйән юл хужалығында кадрҙар буйынса инспектор
* 2006 йылдан — Өфө ҡалаһының 85-се мәктәбе директорының уҡытыу-тәрбиә эштәре урынбаҫары
* 2013 йылдан Өфө районы Шамонин ауылы урта мәктәбендә уҡытыусы

Зөлфиә Ғәбит ҡыҙы Ҡаһарманова — 10 фәнни хеҙмәт һәм бер методик әсбап авторы. Ул 2012 йылда Башҡортостан Республикаһы башлығының Грантына лайыҡ була. 2011 йылда «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» регион-ара кокурсында еңеү яулай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2011)
* Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы (1984)
* Хеҙмәт ветераны (2002)

## Һылтанмалар
* 
* Педагогические практики Кагарманова Зульфия Габитовна 

## Иҫкәрмәләр
Шәхсей-вәхсей

**Шәхсей-вәхсей** (фарсы теленән) — ислам динендә шиғый мосолмандар араһында йыш осрай торған, Ғәшүрә көндө үткәрелеүсе мәтам йолаһы. Шиғыйҙарҙың өсөнсө имамы Хөсәйен ибн Али үлеменән һуң, уның тарафтарҙарынан башланып киткән үҙ-үҙеңде ғазаплау, йәрәхәтләү күренеше. Йола Хөсәйен үлтерелгән көндә — мөхәррәм айының унынсы көнөндә (Ғәшүрә) үткәрелә.

## Этимологияһы
Үҙ-үҙҙәрен ғазаплаусылар ҡайғы белдереп: «Шах, Хөсәйен, вах, Хөсәйен!» — тип ҡысҡыралар, шунан ҡыҫҡартылып, Европа телдәренә, «шахсей-вахсей» булып инеп ҡалған. Әзербайжанда был йола  (Башъярма) тип атала.

## Тарихы
Б.э. 680 йылында дүртенсе хәлифә Али ибн Әбү Талиптың (*599-661*) кесе улы Хөсәйен (*620-680*), үҙенә хәлифәлек юллап, Ираҡҡа йүнәлгән мәлдә, үҙе һәм 73 тарафдары Кәрбәлә биҫтәһендә үлтерелә. Шиғый мосолмандар Хөсәйенде дин өсөн ғазап сигеп һәләк булғандар, дин юлында шәһит киткән изге тип һанайҙар.

## Йола
Йола шиғыйҙар күпләп йәшәгән илдәрҙә (Ираҡ, Иран, Һиндостан, Мьянма, Пакистан, Афғанстан, Ливан, Төркиә, Бахрейн һ.б.) урамда, күп кеше ҡатнашында уҙа. Фанатик шиғыйҙар, күп осраҡта руханиҙарға ялланған кешеләр, «Шах, Хөсәйен, вах, Хөсәйен !», тип ҡысҡырып, күкрәктәренә йоҙроҡ менән һуғалар, утлы күмер өҫтөндә йөрәйҙәр, үҙҙәрен сылбырҙар менән туҡмайҙар, хәнйәр йә бысаҡ менән тәндәрен йәрәхәтләйҙәр, сөнки риүәйәттәр буйынса Хөсәйендең тәненә 33 ҡылыс, 34 бысаҡ яраһы алған тип иҫәпләнелә.

Иран шаһы Реза Пехлеви (*1878-1944*) үҙе ил менән идара иткән осорҙа (*1925-1941*) урамдарҙа шәхсей-вәхсей йолаһын уҙҙырыуҙы тыя. Ләкин Иран Ислам инҡилабынан һуң әлеге тыйыу көсөн юғалта.

## Маҡсаты
Шәхсей-вәхсей шиғый мосолмандар араһында дини хистәрҙе көсәйтеү, милли һәм дини дошманлыҡты үҫтереү маҡсатына хеҙмәт итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ғәшүрә
* «Шахсей-вахсей» йолаһының төрлө илдәрҙәге фотолары 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
# Ислам. Белешмә-һүҙлек (*төҙөүсе* Заһид Шәфиғи). Ҡазан: ТКН, 1993. ISBN 5-298-00949-2

## Сығанаҡтар
* Шәхсей-вәхсей Ҙур белешмә һүҙлегендә
* Шәхсей-вәхсей 
* День Ашура и ритуал самобичевания «Шахсей-Вахсей»
Ете ырыу бағанаһы (Бөрйән районы)

**Ете ырыу бағанаһы** (рус.столб семи родов) — стела. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Әтек ауылы янында, Тарауыл аҡланында — башҡорт ырыуҙары вәкилдәре йыйылған тарихи урында урынлашҡан.

## Асылыу тарихы
2006 йылдың авгусында Баймаҡ районы делегацияһы Бөрйән районында булып ҡайта. Уларҙың сәфәренең маҡсаты ете ырыу бағанаһы өсөн урын билдәләү була. Ете башҡорт ырыуы вәкилдәре йыйынға йыйылған элекке Атайсал (хәҙерге Тарауыл) яланында символик ҡаҙыҡ ҡағыла. Легенда буйынса, тап ошо урында имәндән бағана торған. Асыу алдынан урын Баймаҡ ҡалаһында әҙерләнгән ете бағана (ете ырыу билдәһе) һәм сылбырлы тимер ҡойма менән кәртәләнә.

2006 йылдың 5 октябрендә Тарауыл яланында Ҡыпсаҡ (Бөрйән районы), Бөрйән (Бөрйән һәм Баймаҡ райондары), Тамъян (Әбйәлил районы) һәм Табын (Ғафури районы) ырыуҙары вәкилдәре йыйыла. Асыуҙа филология фәндәре докторҙары, академик Ә. М. Сөләймәнов һәм Ғ. Б. Хөсәйенов, Бөрйән районы муниципаль район башлығы И. Ф. Зарипов, башлыҡтың социаль-гуманитар мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Р. Ш. Ғүмәрова, «Табын» гәзите мөхәррире С. М. Ғәлиуллин (Ғафури районы), «Осҡон» гәзите мөхәррире С. И. Фәйзуллин (Әбйәлил районы) ҡатнаша.

## Стеланың һүрәтләнеше
300 йәшлек ҡарағастан торған бағана 7 метр бейеклектә. Бағананың иң өҫкө өлөшөндә — ҡурай сәскәләре, бағананың үҙендә ете ырыу (Бөрйән, Түңгәүер, Ҡыпсаҡ, Үҫәргән, Табын, Юрматы һәм Тамъян) тамғалары уйып яҙылған.

Был стеланың эскизы авторы — рәссам Рәмил Иманғолов. Ағасты Мөхәррәм Вәхитов һырлай.

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Тарауыл яланы — ете ырыуҙың йыйын урыны

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Сүриә (төбәк)

**Тарихи Сүриә** (*Шам*) төбәге ( - әш-Шам, иероглифлы лувий теле : *сура / и* ; ; хәҙерге әҙәбиәттә шулай уҡ **Бөйөк Сүриә**, **Сүриә-Фәләстин төбәге** йәки *Левант*) — Урта диңгеҙҙән көнсығышҡа табан урынлашҡан территория. 

## Этимологияһы
«Сүриә» атамаһының иң боронғо яҙмаһы иероглифлы лувий телендә һәм финикия телдәрендә беҙҙең эраға тиклем VIII быуатҡа ҡарай. Был яҙыуҙа лувийса *Sura/i* һүҙе финикия теленә «Ассирия» тип тәржемә ителгән. 

## Тарихы

Беҙҙең эраға тиклем V быуатта Геродот өсөн Сүриә төньяҡҡа *Галисҡа* тиклем (хәҙерге Ҡыҙылырмаҡ йылғаһы) һәм көньяҡҡа Ғәрәбстанға һәм Мысырға тиклем һуҙылған.

Тарих дауамында төбәк бик күп төрлө халыҡтар контроле аҫтында була, шул иҫәптән арамейҙар, боронғо мысырҙар, ханаанейҙар, Ассирия, Бабилия (Вавилония), Әһәмәниҙәр дәүләте, боронғо гректар, әрмәндәр, Рим империяһы, Византия империяһы, Хаҡ хәлифәт, Өмәүиҙәр хәлифәлеге, Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге, Фатимиҙар хәлифәлеге, тәре йөрөтөүселәр, Әйүбиҙәр династияһы, Мәмлүктәр солтанлығы, Ғосман империяһы, (Бөйөк Британия)Берләшкән Короллек һәм Өсөнсө Француз республикаһы.

Төбәк сиге тарих дауамында үҙгәрә һәм һуңғы тапҡыр беҙҙең көндәрҙә оҙаҡҡа һуҙылмаған Сүриә ғәрәп короллеге һәм артабан Франция менән Бөйөк Британия килешеүендә билдәләнә.

Беренсе донъя һуғышынан һуң биләмә Франция һәм Бөйөк Британия мандаттарына бирелә һәм Оло Ливанға, Сирия мандаты аҫтында төрлө дәүләттәргә, Түбәнге Палестинаға һәм Трансиордания Әмирлегенә бүленә. Сүриә мандаты аҫтындағы дәүләттәр яйлап Сүриә дәүләтенә берләштерелә һәм, ниһайәт, 1946 йылда бойондороҡһоҙ Сүриәгә әүерелә. Ошо осорҙа пансүриә милләтселәре Бөйөк Сүриә төҙөү өсөн сығыш яһай.

## Дини әһәмиәте
Төбәктә ибраһими диндәр өсөн мөһим урындар бар :

## Иҫкәрмәләр
Эдда

**Эдда** (бор..ислан. *Edda*) Скандинав мифологияһы һәм герман ауыҙ-тел ижадының төп әҫәре. Грек Одалары аналогы булып тора.

## Атаманың этимологияһы
Снорри Стурлусондың «Эдда» китабы ни өсөн шулай аталыу сәбәбе билдәһеҙ. 

Был һүҙҙең бер нисә этимологияһы бар.
# «Одди» һүҙенең сығарылмаһы. Снорри тәрбиәләнгән һәм, бәлки, үҙенең китабы өсөн материалдар тапҡан утар атамаһы. Был осраҡта «Эдда» «Одди китабы» тигәнде аңлата.
# óðr һүҙенең сығарылмаһы — ҡайһы берҙә «шиғриәт» мәғәнәһенә эйә. Был осраҡта «Эдда» «шиғриәт» тигәнде аңлата.
# «Эдда» һүҙе бер боронғо исланд йырында осрай һәм, күрәһең, «ҡарт өләсәй» тигәнде аңлата. Был осраҡта Снорри китабы ниңәлер «ҡарт өләсәй» тип аталған.
Был этимологиялар күптән тәҡдим ителгән булған һәм сиратлап яңынан тәҡдим ителә лә, тағы кире ҡағыла.

## Оло һәм Кесе Эдда
Скандинав эпосы бер нисә өлөштән тора. Уға Оло Эдда һәм Кесе Эдда инә.

Епископ Бриньольв Свейнссон 1643 йылда, Стурлусон китабында тасуирланған илаһтар һәм геройҙар тураһында бер нисә йырҙан торған пергамент кодексын таба. Бриньольв, Урта быуаттарҙа халыҡ араһында ҡеүәтле  булып танылған Сэмунд Мудрыйҙың әҫәрен таптым, тигән фекергә килә. Сэмандты универсаль аҡыл эйәһе тип атағандар, һәм Стурлусон үҙенең «Эдда»һында Сэмундтың әҫәренә нигеҙләнгән һымаҡ тойола. Бриньольв үҙе тапҡан кодекс исемлендә былай тип яҙған: «„Edda“ Saemundi multiscii», йәғни «Сэмунд Мудрыйҙың „Эдда“һы».

Ошо мәлдән алып «Эдда» һүҙе яңы мәғәнәгә эйә булған. Тиҙҙән ул матбуғатта ҡулланылған. Һуңынан Бриньольв тапҡан яҙмаларҙың «Эдда» атамаһына ла, Сэмундҡа ла бер ниндәй ҙә ҡағылышы булмауы асыҡлана, әммә атама уларға беркетелгән көйө ҡалған. Улар «Сэмунд Эддаһы», «Йыр Эддаһы» йәки «Оло Эдда» тип атала башлаған. Ә Снорри Стурлусондың китабы «Эдда Снорри» йәки «Кесе Эдда» тип атала.

## Астрономияла
* 1908 йылда асылған Эдда (673) астероиды Эдда хөрмәтенә аталған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өлкән Эдда
* Кесе Эдда

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Алексеев, Михаил Павлович (литературовед)|Алексеев М. П.]]*, «История зарубежной литературы»,
* ,
* *[[Стеблин-Каменский, Михаил Иванович|Стеблин-Каменский М. И.]]*, «Скандинавский эпос».

## Һылтанмалар
* 
* Сайт, посвящённый скандинавской мифологии
Башҡорт полктары һәйкәле

**Башҡорт полктары һәйкәле** — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт полктарына бағышланған һәйкәл. Башҡортостан Республикаһы Сибай ҡалаһында урынлашҡан.

Рәсәйҙең 1812 йылғы Ватан һуғышында еңеүенә 200 йыл тулыуына арналған Башҡортостанда тәүге һәйкәл.

## Тарихы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, башҡорттар тарафынан 20 полк ойошторолған, шуларҙың өсөһө хәҙер Сибай ҡалаһы урынлашҡан урында — Ҡарағайлы йылғаһының Төйәләҫкә ҡушылған ерҙә формалашҡан.

Башҡорт полктарына бағышланған һәйкәл 2012 йылдың 12 октябрендә тантаналы рәүештә асылған. Һәйкәлдең авторы – В. И. Кириллов етәкселегендәге ижади коллектив.

Һәйкәл Сибай ҡалаһының Таусылар проспекты менән Ф.Белов урамы киҫелешендәге скверға ҡуйылған. 

## Тасуирлама
Һәйкәл атҡа атланған башҡорт яугиры скульптураһынан ғибәрәт. Яугир ҡулында ян тотҡан. 

Бронзанан яһалған һәйкәлдең бейеклеге — 3,5 метр. Ә ул ҡуйылған постаменттың бейеклеге 4 метр тәшкил итә. Постамент гранит менән йөҙләнгән, уға башҡорт һәм рус телдәрендә «1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан легендар Башҡорт полктарына бағышлана» тип яҙылған таҡтаташтар эленгән.

## Галерея

Памятник башкирским полкам 1812 года. Город Сибай, республика Башкортостан.jpg|
Gornyakov Avenue (Sibay) - 5.jpg|
Gornyakov Avenue (Sibay) - 7.jpg|
Памятник башкирским полкам, участвовавшим в Отечественной войне 1812 года.jpg|
Gornyakov Avenue (Sibay) - 3.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Левант

**Левант**, **Шәм** (урта франц. *Soleil levant* - «ҡояш сығышы» ; ғәрәпсә:  ; иврит телендә:  **') — [[Урта диңгеҙ|Урта диңгеҙҙең]] ([[Сүриә]], [[Ливан]], [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]], [[Израиль]], [[Иордания]], [[Мысыр]], [[Төркиә]], [[Кипр Республикаһы|Кипр]] һ. б.) көнсығыш өлөшө илдәренең дөйөм атамаһы, тар мәғәнәлә Сүриә, Фәләстин, Израиль һәм Ливан.

Левант һүҙенең билдәләмәләре илдәр һәм дәүерҙәр буйынса айырыла, ә термин үҙе башта киң, бик аныҡ булмаған мәғәнәлә ҡулланылған. Левантты «[[Алғы Азия]], көнсығыш [[Урта диңгеҙ]] һәм төньяҡ-көнсығыш Африка аралығындағы юл саты» тип тасуирлағандар.

== Этимологияһы ==
«Левант» термины беренсе тапҡыр [[Инглиз теле|инглиз телендә]] 1497 йылда күренә, башта дөйөм алғанда бөтә [[Көнсығыш]]ты, йәки «[[Италия]]нан көнсығышҡа табан Урта диңгеҙ ерҙәре» тигәнде аңлата. [[Француз теле|Француз телендәге]] ''левант'' һүҙе көн сығышы тигәндән алынған, Европа өсөн ҡояш сыҡҡан төбәкте аңлатҡан.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

**Левант һүҙенә параллель ҡулланылған төбәк атамалары*':

* Мәшриҡ
* [[Бәрәкәтле ярым ай]]
* [[Яҡын Көнсығыш]] һәм [[Урта Көнсығыш]]
* [[Алғы Азия]]
* Бөйөк Сүриә
* Сүриә (мәғәнәләр)

== Иҫкәрмәләр ==


== Әҙәбиәт ==
* [[:ru:Бродель, Фернан|Бродель, Фернан]], *Средиземное море и средиземноморский мир в эпоху Филиппа II*
* Julia Chatzipanagioti: Griechenland, Zypern, Balkan und Levante. Eine kommentierte Bibliographie der Reiseliteratur des 18. Jahrhunderts. 2 Vol. Eutin 2006. [[:ru:Международный стандартный книжный номер|ISBN 3-9810674-2-8]]
* Сайт [http://www.levantineheritage.com/ Наследие Леванта]. Содержит много рассказов, записанных и передававшихся из уст в уста, а также родословные некоторых семей левантийских турок.
* Филипп Манзел, *Левант: великолепие и катастрофы на Средиземном море*, Лондон, Джон Марри, 11 ноября 2010, книга в твёрдой обложке, 480 страниц, [[:ru:Международный стандартный книжный номер|ISBN 978-0-7195-6707-0]], Нью Хейвен, изд-во Йельского университета, 24 мая 2011, книга в твёрдой обложке, 470 страниц, [[:ru:Международный стандартный книжный номер|ISBN 978-0-300-17264-5]]
* [[:ru:Коэльо, Пауло|Коэльо, Пауло]] *Алхимик'' («Левант» в значении ветра, происходящего из Леванта)

## Һылтанмалар
*
Һандса

**Һандса** йәки **һанса** () — өй шарттарында арыш ҡурынан әҙерләнгән алкоголле эсемлек. Эстонияның көньяҡ-көнсығышында йәшәүсе *[[сету]]* тигән халыҡтың милли эсемлеге. Эсемлектең градусы бик ныҡ үҙгәрергә мөмкин, әммә ғәҙәттә ул 40 % — тан аша.

## Төрҙәре
Һандсаның сифаты метанолдың йәки төрлө әсеү продукттарының күләменә бәйле булыуы мөмкин. Һандсаны ғәҙәттә ике тапҡыр ҡыуып сығаралар. Был эсемлектең бик күп төрҙәре бар, ләкин уның ике төп төрөн — көрән һәм аҡ һандсаны айырып күрһәтергә мөмкин. Аҡ һандсаны ҡыуыуҙан һуң шунда уҡ эсәләр. Көрән һандсаны ҡулланыу алдынан, ғәҙәттә, имән мискәләрҙә бер нисә ай һаҡлайҙар.

## Алкоголде тыйыу тураһындағы Закон
Эстонияла һандса һатыу һәм әҙерләү алкоголь тураһындағы Закон буйынса тыйыла, уға ярашлы көслө алкоголь эсемлектәрҙе (спирттың 22 проценттан ашыуы) өй шарттарында етештереү законһыҙ.

Эстонияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре был законға ҡаршы килә. Мәҫәлән, сету мәҙәниәт активисы Ахто Раудоя былай тип яҙа: «Һәр халыҡтың үҙ йолалары бар, һәм уларҙы бер нисек тә тыя алмаясаҡтар».

Психолог Аво-Рейн Терепинг шулай уҡ һандсаны етештереүҙе яҡлай. *Postimees* гәзитендә ул үҙенең мәҡәләһендә былай тип яҙа: «Европала ваҡ алкоголь етештереүселәр ҡулай күренеш булып тора, һәм хатта Эстония магазиндарында кибеттәр йыш ҡына башҡа илдәрҙән килгән ваҡ фирмаларҙың ҡаты спиртлы эсемлектәре менән тулған».

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* http://www.horisont.ee/node/1157  Хандса. Неотъемлемая часть культуры сету. Ахто Раудоя, 2009.

## Һылтанмалар
* Закон об алкоголе
* site internet du Royaume de Setus 
* http://www.alkoinfo.ee/et/mojud/alkohol-ja-onnetused
* Статья Ахто Раудоя 
* http://ec.europa.eu/transport/road_safety/specialist/knowledge/alcohol/references/index.htm
* http://ec.europa.eu/health-eu/my_lifestyle/alcohol/index_et.htm
* http://www.touteleurope.eu/fr/actions/social/sante-publique/presentation/comparatif-consommation-d-alcool-et-alcoolemie.html
Әл-Манар (ислам үҙәге)

**Әл-Манар ислам мәҙәни үҙәге** (1994 йылдан алып) — мәсет һәм Харьков ҡалаһының мәҙәни ойошмаһы.

## Мәсет мәхәлләһе ағзалары
Әл-Манар мәсетенә килеүселәр милләте буйынса бик ныҡ айырыла. Мәсеткә даими рәүештә ғәрәп илдәре вәкилдәре, чечендар, татарҙар, төркмәндәр, тажиктар, үзбәктәр, пакистанлылар, африкандар, урыҫтар, украиндар, шулай уҡ башҡа мосолман илдәре вәкилдәре килә. Уларҙың күпселеген студенттар тәшкил итә.

## Сығанаҡтар
# Ваоо Альраид рәсми сайты. Әл-Манар-Харьков
# Ислам мәҙәни үҙәге имамы әл-Манарҙың Берҙәм Украина өсөн молебнала ҡатнашыусылар алдында сығышы; УНИАН
# Харковта Берҙәм Украина өсөн доға Ҡылалар; РадиоСвобода
Михай Хорват

**Михай Хорват** (; 20 ноябрь 1809, Сентеш — 19 август 1878, Карловы Вары) — Венгрияның сәйәси һәм дини эшмәкәре, тарихсы. 1848-1849 йылдарҙағы Венгриялағы революцияла әүҙем ҡатнашыусы. Мәғариф һәм дин эштәр министры (1849).

## Биографияһы
Сегедтағы гимназияны тамамлағас, дини белем ала. 1844—1847 йылдарҙа Терезианумда мадьяр теленән уҡыта. 1848 йылдан — епископ.

1849 йылдың ғинуарында Дебреценда Веспрем комитатынан Венгрия дәүләт йыйылышы депутаты итеп һайлана. 1849 йылдың майынан Берталан Семереның революцион хөкүмәтенә инә, унда дини эштәр һәм мәғариф министры вазифаһын биләй.

Венгрия революцияһы ҡыйратылғандан һуң сит илгә күсә. Швейцарияла, Францияла, Бельгияла һәм башҡа илдәрҙә йәшәй.

Австрия империяһы суды ҡарары буйынса 1851 йылда үлемгә хөкөм ителә. 1866 йылда амнистиялана һәм 1867 йылда Венгрияға ҡайта. Артабан Ференц Деак партияһы яҡлы була.

## Ижады
Михай Хорват үҙенән һуң байтаҡ тарихи-публицистик мираҫ ҡалдырған. Уның эштәренең күбеһендә 1848-1849 йылдарҙағы Венгрия революцияһы ваҡиғалары, шулай уҡ революцияға тиклемге Венгрия тормошо ҡарала һәм баһалана. Хорваттың тарихи хеҙмәттәре революцияның алдынғы ролен һәм сәйәси әһәмиәтен аңлау менән һуғарылған шул йылдарҙағы ваҡиғаларҙың хроникаль һүрәтләнеше булып тора. Шул уҡ ваҡытта урта дворянлыҡтың сәйәси позицияларында ҡалып, Хорват революцияла синфи көрәш факттарын телгә алмай һәм уны Австрия империяһына ҡаршы «берҙәм венгр халҡы» көрәшенә генә ҡайтарып ҡалдыра. Хорват үҙенең әҫәрҙәрендә шулай уҡ революция осоронда Венгрия дворяндарының үҙ хоҡуҡтарынан үҙ ирке менән баш тартыуы һәм крәҫтиәндәрҙе крепостной бойондороҡлоҡтан азат итеү тураһындағы легенданы хуплай.

## Һайланма әҫәрҙәре
* «1823 йылдан 1848 йылға тиклем Венгрия тарихынан 25 йыл» (*Fünfundzwanzig Jahre aus der Geschichte Ungarns, von 1823—1848*, Bd. 1-2, Leipzig 1867).
* «Венгрияның 1848—1849 йылдарҙағы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш тарихы» (*Magyarorszag függetlensegi harzanak törtenete 1848 es 1849-ben*, köt-1-3, Pest 1871-72).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Авербух Р. А. *Революция и национально-освободительная борьба Венгрии. 1848—1849. — , 1965.
* *Spira G.* A magyar forradalom. 1848-1849-ben. — Budapest, 1959.
Мәшриҡ

**Мәшриҡ** ( — Әл-Мәшриҡ) — ҡояш сыҡҡан яҡ.

## Этимологияһы
Мәшриҡ термины ҡояш сыҡҡан яҡ — көнсығышты аңлатҡан ғәрәп тамырлы *шәреҡ* (شرق — шәрҡ) һүҙенән килеп сыҡҡан.

## Биләмәләре
Мәшриҡ башта үҙ эсенә (ғәрәп географтарына, тәү сиратта , Ибн Хөрдәҙбиһкә ярашлы) IX — X быуаттарҙа билдәле булған Көнсығыш ерҙәренең барыһын да, шул иҫәптән Һиндостан, Ҡытай, бер нисә Һинд һәм Тымыҡ океан утрауҙарынан алып Японияға тиклем ерҙәрҙе алған биләмә. Әлеге ваҡытта «Әл-Мәшриҡ» билдәләмәһе ғәрәп телендә, ҡағиҙә булараҡ, Ираҡ, Сүриә, Иордания, Фәләстин һәм Ливан дың йыйылма билдәләмәһе сифатында ҡулланыла. Ҡайһы берҙә үрҙә күрһәтелгән рәткә Мысыр ҙа индерелә

## Тарихы
XVI быуаттан XX быуат башы Ғосман империяһы хакимлығы осоронда, «Әл-Мәшриҡ» төшөнсәһенең сиктәре Яҡын Көнсығыштағы ғосман провинциялары сиктәренә тиклем ҡыҫҡартыла һәм, шулай итеп, хәҙерге формаһын ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бөйөк Сүриә
* Цивилизация бишеге
* Левант
* Мәғриб
* Месопотамия
* Алғы Азия
* Бәрәкәтле ярым ай
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтары
*Книга путей и стран / Перевод с арабского, комментарии, исследование, указатели и карты Наили Валихановой. — Баку: Элм, 1986. — 428 с.

## Һылтанмалар
*Восточная часть эль-Машрика
Кер йыуыу таҡтаһы

**Кер йыуыу таҡтаһы** — һабынлы эретмәлә һуғарылған йыуыу сараһы бөртөксәләренең туҡыманың өҫкө ҡатламына һөҙөмтәлерәк үтеп инеүен тәьмин итеү һәм артабан бысраҡ өлөшсәләрен алып ташлау маҡсатында ҡабырғалы өҫкө йөҙөнә кейемде ҡулдар менән интенсив ышҡыу алымы менән йыуыу ҡулайламаһы

Махсус ҡулайлама сифатында кер йыуыу таҡтаһы, күрәһең, XIX быуат башында барлыҡҡа килгән — быға тиклем йыуырға әҙерләгән керҙе ташҡа йәки башҡа тәбиғи йөҙҙәргә ышҡығандар. Тәүге кер йыуыу таҡталары, күрәһең, тулыһынса ағастан булғандыр, әммә 1833 йылда уҡ ағас рам менән сикләнгән ҡырлы металл йөҙҙән торған кер йыуыу таҡтаһына патент алынған. XX быуатта кер йыуыу таҡтаһының ҡыйбатыраҡ төрҙәре махсус быяланан яһала башлаған. Йыуылған керҙе ул заманда күмер үтектәре менән үтекләгәндәр. Әлеге ваҡытта кер йыуыу таҡтаһы йыш ҡына пластик кер йыуыу һауыттарына йәки раковиналарына стеналарының береһе булараҡ, ҡуйыла.

Күмәк кеше йәшәгән йорттарҙа эҫе һыу тәьминәте барлыҡҡа килгәс һәм, айырыуса кер йыуыу машиналары таралыу менән, кер йыуыу таҡталары, башлыса өсөнсө донъя илдәрендә һәм дача шарттарында ғына һаланып ҡала — ҡулланылыштан сыға башлай.

XX быуат уртаһында кер йыуыу таҡтаһын йәки махсус эшләнгән уға оҡшаш предметтарҙы музыка ҡоралы сифатында ҡулланыу традицияһы барлыҡҡа килгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рубель
* Кер багы
* Үтек

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* When were washboards invented? // Old and interesting: History of domestic paraphernalia
*
Әл-Бәйһаҡи

**Әбү Бәкер Әхмәт ибн әл-Хөсәйен әл-Бәйһаҡи** (; *994, Себзевар* — *1066, Нишапур*) — ислам ғалимы, шәфиғи мәҙһәбе фаҡиһы һәм мөхәддис.

## Биографияһы
Уның тулы исеме: Әбү Бәкер Әхмәт ибн әл-Хөсәйен ибн Али ибн Муса әл-Хөсрәүжирди әл-Хөрәсәни. Иранда Нишапур ҡалаһынан 12 километр алыҫлыҡтағы әл-Бәйһаҡ районы Хөсрәүжирди ауылында тыуған. Ул 74 йәшендә Нишапурҙа вафат булған, кәүҙәһен Бәйһаҡҡа ҡайтарып ерләгәндәр.

## Дини эшмәкәрлеге
Әл-Бәйһаҡи Хөрәсән, Бағдад, Әл-Күфә һәм Мәккәлә йөҙҙән ашыу уҡытыусынан белем ала. 15 йәшендә Нишапурҙа иң ҙур ғалим, ул саҡта уға һикһән йәш тирәһенә еткән әл-Хәким ән-Нишапуриҙа уҡый башлай Тик иң һәләтлеләр генә әл-Хәкимдең шәкерте була ала, һәм йәш Әл-Бәйһаҡи уның иң яҡшы шәкерттәренең береһе була. Артабан Әл-Бәйһаҡи үҙенең китаптарында әл-Хәкимдән бик күп хәҙистәр килтерә..

Утыҙ йыл самаһы сәйәхәт иткәндән һуң, әл-Бәйһаҡи Бәйһаҡҡа ҡайтып, уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Ул фиҡһ,кәләм һәм хәҙистәр буйынса бик күп китаптар яҙа.

## Хеҙмәттәре
Ҡайһы Бер мәғлүмәттәр Буйынса Әхмәт Әл-Байхаки үҙ ғүмерендә 1000-гә яҡын хеҙмәт яҙған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* *Абубакр Дациев* Имам аль-Байхаки — великий мухаддис и ученик суфиев islam.ru 20 февраля 2012 года
* Имам аль-Байхаки islamdag.ru
* Dickinson, Eerik. «al-Bayhaqī, Abū Bakr» Encyclopaedia of Islam, THREE. Brill Online, 2013.
Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы

**Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы** (12 май 1989 йыл) — уҡытыусы, филология фәндәре кандидаты

## Биографияһы
Әлфинә Таһир ҡыҙы Ғәбиҙуллина (Шәмиғолова) 1989 йылдың 12 майында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Мөсәт ауылында тыуған. Башланғыс кластарҙа Иҫке Собханғол мәктәбендә уҡый, 11-се класты Яңы Собханғол урта мәктәбендә тамамлай.

2006—2011 йылдарҙа Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһында «Башланғыс кластар, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса белем ала. Академияны ҡыҙыл дипломға тамамлай. 2011—2015 йылдарҙа — шул академияһының башҡорт теле кафедраһы ҡарамағындағы Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре (башҡорт теле) һөнәре буйынса аспиранты (ситтән тороп уҡыу бүлегендә).
;Хеҙмәт юлы:
* 2011—2012 йылдарҙа — Бөрйән районы Аҫҡар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы;
* 2012—2013 йылдарҙа — Байназар ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Мәһәҙей филиалында рус теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле уҡытыусыһы.
* 2014—2015 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының 22-се урта дөйөм белем биреү мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы;
* 2015—2016 йылдарҙа — Өфө ҡалаһының 29-сы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт теле уҡытыусыһы.
* 2020 йылдан Иҫке Собханғол ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғәбиҙуллина Әлфинә Таһир ҡыҙы халыҡ-ара, бөтә Рәсәй, төбәк-ара, вуз-ара ғилми-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнаша. Тикшеренеүҙең төп положениелары 34 баҫмала, шул иҫәптән РФ Мәғариф һәм фән министрлығының Юғары аттестация комиссияһы тәҡдим иткән фәнни журналдарҙағы 4 мәҡәлә (Таулы Алтай, 2013, Түбәнге Новгород, 2014, Мәскәү, 2014, 2015), Скопус (Италия, Рим) мәғлүмәт базаһына индерелгән халыҡ-ара фәнни журналда яҙылған.

## Китаптары
* «Башҡортса-урыҫса кейем-һалым һәм биҙәүестәр лексикаһы һүҙлеге» (Өфө, 2015)
* «Башҡорт телендә кейем-һалым һәм биҙәүестәр лексикаһы» монографияһы (Өфө, 2020)
* «Русско-башкирский словарь лексики одежды и украшений» (Уфа, 2021).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Филология фәндәре кандидаты (14 июль 2016)
* Башҡортостан Республикаһы гранттарына йәш ғалимдарҙың һәм йәштәр ғилми коллективтарының ғилми эштәре конкурсында еңеүсе, 2014 йыл;
* Башҡортостан Республикаһы гранттарына йәш уҡытыусылар конкурсы еңеүсеһе, 2016 йыл;
* «Өфө ҡалаһы ҡала округы Октябрь районы туған телдәрҙең иң яҡшы уҡытыусыһы» район конкурсы еңеүсеһе (2-се урын);
* «Тамға» Халыҡ-ара башҡорт милли кейеме оҫталары конкурсында 1 урын (2022)

## Матбуғатта
«Шоңҡар» журналы 12 октябрь 2022

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Нишапур

**Нишапур** ( — *Нейшабур*; () — Ирандағы ҡала, төньяҡ-көнсығыш Хөрәсән-Рәзәүи провинцияһының ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы. Халҡы 276 089 кеше (2011). Илдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Тәһрандан 670 км көнсығышҡа табан А-83 автомобиль юлы янында урынлашҡан. Ғүмәр Хәйәмдең тыуған ҡалаһы.

## Тарихы
Торамаға, ихтимал, шаһиншаһ Шапур I нигеҙ һалғандыр, һәм ул киләһе быуатта Шапур II тарафынан үҙгәртеп ҡоролған. Әлеге исеме фарсы телендәге *нев-шапур* — "яңы Шапур [ҡалаһы] " тигәндән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. V быуат уртаһынан Нишапурҙа Парсияның несториан епискобы йәшәгән. Ул зороастрийсылар өсөн дә мөһим булған, сөнки яҡындағы тауҙарҙа бөйөк изге уттарҙың береһе — Адур-Бурзен-Михр урынлашҡан булған.

## Мәғариф
Азад Ислам университетының Нишапур университеты һәм филиалы эшләй.
University of Nishapur Building - Attar st - city of Nishapur 1.JPG|Нишапур университеты корпустарының береһе
Medical Sciences College of Nishapur 3.JPG|Нишапур медицина колледжы
Imam Khomeini Library-Nishapur.JPG|Имам Хомейни китапханаһы
Planetarium of Omar Khayyam - Nishapur 61.JPG|Ғүмәр Хәйәм планетарийы


## Музейҙар һәм кәшәнәләр
* Нишапур ҡала музейы
* Ғүмәр Хәйәм музейы
* Нишапурҙың ғәббәсиҙәр каруан-һарайы


Nishapur-City Museum.JPG|Ҡала музейы
Omar Khayyam Museum - Nishapur 2.JPG|Ғүмәр Хәйәм Музейы
Abbasid Caravanseray of Nishapur (Ribati-i-Abbasi of Nishapur) - Morning 002.JPG|Каруанһарай
Файл:Attar mausoleum0.jpg|Ғаттар кәшәнәһе
|Ғүмәр Хәйәм
Файл:Kamal-al-molk-ghabr.jpg|Камал әл-Мүлк кәшәнәһе
|Мөхәммәт Мәхрук


## Билдәле кешеләре
* Әбү Сәйет Фазыл-Аллаһ (967—1049), суфый шағир.
* Ғүмәр Хәйәм (1048—1131) — атаҡлы шағир, математик, астроном, философ.
* Фәрит әд-Дин Ғаттар (ваф. 1221), суфый шағир.
* Мөслим ибн әл-Хәжәж (822—875) Имам-Хәҙис Белгесе.
* Әл-Хәким ән — Нәйсабури хәҙис белгесе, тарихсы.
* Әбү Бәкер Әл-Бәйһаҡи хәҙис белгесе.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* .
* 
* 
*  
*
Барут Ведия

Ведия **Барут** (төр. Vedia Barut;  , Никосия,   ) беренсе төрөк-кипр бизнес-ледиһы.

## Биографияһы
Ведия Барут Никосияла 1919 йылдың 14 февралендә тыуа. Изге София мәсете баш имамы Мәхмәт Рәджәп Бәй һәм хужабикә Әминә Ханымдың өс балаһының икенсеһе була. Ул 3 йәшендә уҡый башлай, ә 9 йәшендә скрипкала уйнарға өйрәнә, Аясофия башланғыс мәктәбенә уҡырға бара. Һуңынан ул ҡыҙҙар өсөн урта мәктәп — Викторияны тамамлай һәм фармацевт карьераһын дауам итергә теләй, әммә Британия хөкүмәте ул ваҡытта сәйәсәтен үҙгәрткәнлектән һәм Кипр дауаханаһында фармацевтика әҙерлеген ҡабул итмәгәнлектән, уның өмөттәре юҡҡа сыға. Яуап итеп, уның ағаһы атаһын магазин асыуға күндерә.

Был магазин 1937 йылда асыла. Бындай аҙым патриархаль йәмғиәттә бик ҡапма-ҡаршылыҡлы булып сыға., «Söz» гәзитенә мәҡәләләр яҙған Митхат Бәй, яңы асылған сауҙа йортона ошондай кире ҡарашты дөрөҫ түгел, тип ҡабул итә һәм Баруттың ысын яҡлаусыһы булып китә, ахыр сиктә был хәл йәмғиәттә танылыу ала. Барут үҙ бизнесында 2003 йылға тиклем эшләй, ә бит 1980-се йылдарҙағы янғын уның магазинын юҡҡа сығарған була һәм улының ярҙамы менән Барут яңы магазин асырға мәжбүр була. Тәүҙә ул ҡатын-ҡыҙҙарға оҡшаған аҙыҡ-түлек менән сауҙа итә башлай, әммә артабан канцелярия тауарҙарын һатыуға күсә, һәм Икенсе донъя һуғышы ваҡытында уның магазины  рәсми рәүештә канцелярия тауарҙарын һатыусы берҙән-бер сауҙа нөктәһе була. Шулай итеп ул Кипрҙағы ике община араһында бәйләнеште нығытыуға булышлыҡ итә. 1980-се йылдарҙағы янғындан һуң ул тик гәзиттәр генә һатыу менән шөғөлләнә.

Берут шулай уҡ төрөк-кипр театрының тәүге актрисаларының береһе була. Магазинын асыр алдынан ул дуҫтары менән бергә ойошторған һәүәҫкәр төркөм менән «Ашик Гарип» тип аталған популяр төрөк пьесаһын экранлаштыра.

## Иҫкәрмәләр
Козаку-Маркуллис Эрато

**Эрато Козаку-Маркулли** (., Erato Kozakou-Marcoullis исеменең латинлаштырылған варианты; 3 август, 1949, Лимасол) Кипр дипломаты һәм дәүләт эшмәкәре. 2007 йылдың июленән 2008 йылдың мартына тиклем һәм 2011 йылдың 5 авгусынан 2013 йылдың 27 февраленә тиклем Кипрҙың сит ил эштәре министры вазифаһын биләй. Был вазифаны биләгән беренсе ҡатын-ҡыҙ.

## Биографияһы
Уның үҙе әйтеүенсә: «Әсәйем Грузияла, Сухуми ҡалаһында 1916 йылда тыуған, олатайым менән өләсәйем Трапезунданан понтий сығышлы булған. Әсәйемдең ҡыҙ сағындағы исеме Варвара Апостоловна Текмичова була, һәм ул Сухумиҙа үҫә. Тбилисиҙа һәм Одессала инженер-төҙөүсе булырға уҡый, 1935 йылда ғаиләһе менән бергә Грецияға күсенә, унда киприот атайым менән таныша. Әсәйем урыҫ телен туған теле кеүек белә, ә өлкән апайым менән мине урыҫ йырҙарында һәм әкиәттәрендә тәбиәләнеләр»

Эрато 1949 йылда Лимасолда тыуа. Афина университетында юриспруденция, шул иҫәптән асыҡ хоҡуҡ һәм сәйәси фәндәрҙе өйрәнә, уны 1972 һәм 1974 йылдарҙа тамамлай. 1979 йылда Хельсинки университетында социология һәм политология буйынса философия докторы дәрәжәһен ала.

1980 йылдан 2007 йылға тиклем Кипр Республикаһының Сит ил эштәре министрлығында дипломат булып эшләй. Атап әйткәндә, 1996 һәм 1998 йылдарҙа ул Швецияла илсе сифатында хеҙмәт итә, артабан параллель аккредитация менән Финляндияла, Норвегияла, Данияла, Исландияла, Литвала, Латвия һәм Эстонияла эшләй; 1998—2003 йылдарҙа ул АҠШ-та Кипр Республикаһы илсеһе була, шулай уҡ параллеаль аккредитация менән Донъя банкында, Халыҡ-ара Валюта Фондында, Канадала, Бразилия, Гайане һәм Ямайкала, Халыҡ-ара Граждандар Авиацияһында, һәмАмерика дәүләте Ойошмаһында эшләй; 2005—2007 йылдарҙа Ливанда һәм Иорданияла илсе була.

2007 йылдың 16 июлендә президент Тассос Пападопулос тарафынан сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 2008 йылдың 28 февраленә тиклем биләй. Ул үҙенең әйтеүе буйынса: "Аралашыусан кеше булараҡ мин мөмкин тиклем күберәк сит илдәрҙең киң мәғлүмәт саралары менән бәйләнеш булдырырға теләйем  Нәҡ шундай дипломатия ярҙамында мин халыҡ-ара йәмғиәткә Кипрҙың маҡсаттарын аңлатырға тырышам. Сит ил эштәре министры булараҡ ул Кипрҙың бик күп илдәр менән бәйләнешен үҫтерә, Сәғүд Ғәрәбстаны, Кувейт һәм Ҡырғыҙстан кеүек илдәргә визит менән барыу мөмкин булды, ә 2007 йылдың декабрендә ул президент Пападопулос менән бергә Лиссабон килешеүенә ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша.

2008 йылдың апреленән коммуникациялар һәм асыҡ эштәр министры вазифаһына тәғәйенләнгәнгә тиклем, ул Кипрҙың ике общинаһы араһындағы мөлкәт мәсьәләләре буйынса эшсе төркөм етәксеһе булып эшләй.

2010 йылдың 2 мартында ул коммуникациялар һәм асыҡ эштәр министры була һәм был вазифаны 2011 йылдың авгусына тиклем биләй, һуңынан икенсе тапҡыр сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. 2013 йылдың 28 февралендә уны Иоаннис Касулидис алмаштыра.

Ул Джордж Маркуллис менән никахта тора. Уның ике улы бар.

## Иҫкәрмәләр
Галази Пицца

Пицца **Галази** (. , ысын исеме ― Каллиопа Мортон (Καλλιόπη Μό); 1940 йылда тыуған, Лимасол ― 14 февраль 2023) — Кипр шағирәһе, эсселар яҙыусы һәм телевидение алып барыусыһы. 1960 йылдан 1990 йылға тиклем бер нисә шиғыр йыйынтығын баҫтырып сығара. Үҙенең эше өсөн Грецияла һәм Кипрҙа төрлө наградалар ала.

## Биографияһы
Галази 1940 йылда Лимасолда тыуа, бала сағының күп өлөшөн Палеохориҙа үткәрә. Үҫмер сағында Кипр яугирҙәренең милли ойошмаһы (ЭОКА) ағзаһы була. Лимассолдағы гимназияны тамамлағас, 1959 йылда Грецияның баш ҡалаһы Афинаға китә, унда Пантеон университетында политологияны өйрәнә башлай. Шунда уҡ хоҡуҡ һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш курстарына йөрөй.

Уҡыуҙан һуң тыуған иленә ҡайтҡас, 1966 йылда, Кипр радиоһына эшкә урынлаша, унда мәҙәни йөкмәткеле төрлө радиопрограммалар өсөн яуап бирә. Һуңыраҡ радиопродюсер булып китә.

1971 йылдан 1973 йылға тиклем Кипр Мәғариф министрлығының Мәғариф хеҙмәтендә хаттар буйынса консультатив комитет ағзаһы була. Шулай уҡ Кипрҙағы грек яҙыусыларының милли йәмғиәте, шулай уҡ Грециялағы шундай уҡ ойошмалар ағзаһы була.

Әлеге ваҡытта Пицца Галази Кипрҙың әҙәби һәм филологик йүнәлештәге гәзиттәрендә һәм журналдарында журналист һәм мөхәррир булып эшләй.

2023 йылдың 15 февралендә вафат була.

## Ижады
Грецияла уҡыған сағында үҙенең беренсе шиғри йыйынтығын баҫтырып сығара, ул 1963 йылда донъя күрә. Һуңынан Галази шиғырҙар һәм эсселар йыйынтыҡтарын яҙа: «Ағастар һәм диңгеҙ» (1969), «Сестра Александра» (1973), «Гипнотерапия» (1978), «Флагтар» (1983), «Юстола ҡоштары һәм төрмәләгеләр» (1999), «Тауыш» (2018) һ. б.

Галази өс тапҡыр Кипр Республикаһының әҙәбиәт өлкәһендәге Дәүләт премияһына лайыҡ була (1969, 1983 һәм 2018 йылдар). 1999 йылда Афина академияһының Шиғри премияһына лайыҡ. Уның шиғырҙары инглиз, француз, испан, немец, итальян һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән.

## Иҫкәрмәләр
Еңеү көнө (Әзербайжан)

**Еңеү көнө** () — Әзербайжанда Икенсе Ҡарабах һуғышында еңеү айҡанлы билдәләнгән байрам. Әзербайжан Республикаһы Президентының 2020 йылдың 2 декабрендәге бойороғо менән булдырылған, 8 ноябрҙә, Шуша ҡалаһын Әзербайжан контроленә ҡайтарған көндә билдәләнә. Эшләмәгән көн.

## Тарихы

### Тәүтарихы

2020 йылдың 27 сентябрендә Таулы Ҡарабахта күләмле хәрби бәрелештәр башланды. Улар ошо уҡ йылдың 10 ноябренә тиклем, Әзербайжан Президенты, Әрмәнстан премьер-министры һәм Рәсәй Президенты 2020 йылдың 10 ноябренән утты туҡтатыу тураһында белдереүгә ҡул ҡуйғанға тиклем дауам итә. Хәрби бәрелештәр барышында 5 ҡала (Джебраил, Физули, Зангилан, Кубатлы, Шуша), 4 ҡасаба һәм 240 ауыл Әзербайжандың Ҡораллы көстәре контроленә күсә, Әзербайжан-Иран сигенә контроль тергеҙелә. Шуша ҡалаһын алыу низағта хәл иткес ваҡиға була, һөҙөмтәлә һуғыш тамамлана һәм Әзербайжан был уңышын теркәп ҡуя.

Белдереүгә ярашлы, Әзербайжанға уның Нахичевань эксклавына Әрмәнстан аша коридор ярҙамында туранан-тура үтеү мөмкинлек бирелә. Бынан тыш, Кельбаджар районы — 2020 йылдың 15 ноябренә тиклем (һуңғараҡ Әрмәнстан яғының үтенесе буйынса Әзербайжан срокты 25 ноябргә ҡәҙәр оҙайтты), Агдам районы — 2020 йылдың 20 ноябренә ҡәҙәр, Лачын районы 2020 йылдың 1 декабренә тиклем ҡайтарылырға тейеш ине. Бөтә өс район да Әзербайжанға 2020 йылдың 1 декабренә ҡарай ҡайтарылды (киңлеге 5 саҡрымлыҡ Лачын коридоры ғына Рәсәй тыныслыҡ урынлаштырыу көстәре контролендә ҡалды).

### Учреждение

2020 йылдың 2 декабрендә Әзербайжан Республикаһы Президенты Илһам Алиев Әзербайжан Республикаһында Еңеү көнөн булдырыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя, уға ярашлы йыл һайын Баҡы ваҡыты буйынса утты туҡтатыу һәм уның үҙ көсөнә инеүе тураһында белдереүгә ҡул ҡуйыу көнө Әзербайжанда Еңеү көнө булараҡ билдәләнергә тейеш ине. Икенсе көндө был бойороҡ ғәмәлдән сыға һәм президенттың яңы бойороғо менән 8 ноябрь Еңеү көнө тип иғлан ителә — был көндө Әзербайжандың Ҡораллы көстәре Шуша ҡалаһын тулыһынса контролгә алыу көнөнә тура килә, ә был, бойороҡ тексына рашлы, Әзербайжандың еңеүендә мөһим роль уйнай. Еңеү көнөн байрам итеү датаһын 8 ноябргә үҙгәртеү тураһында ҡарар, 10 ноябрҙә Төркиә Республикаһына нигеҙ һалыусы Мостафа Кәмал Ататөрктөң Хәтер көнөнә тура килеүгә бәйле ҡабул ителә.

### Байрамды билдәләү
2021 йылдың ноябрендә Икенсе Ҡарабах һуғышында еңеүҙең бер йыллығы билдәләнә. Ошо айҡанлы Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла урамдар буйлап халыҡ ағымы үтте, Баҡыла һәм Шуша ҡалаһында салют атылған. Киевта 14 билборд ҡуйылған, Молдовала Әзербайжан илселеге янындағы скверҙа барельеф ҡуйылған, Лондонда 6 бина һәм шулай уҡ Истанбулдағы Фәтих Солтан Мәхмәт һәм Яуыз Солтан Сәлим күперҙәре һәм Галата тарихи башняһы Әзербайжан флагы төҫтәре менән биҙәлгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Әзербайжан Республикаһы президентының рәсми сайтында бойороҡ тексы
Еңеү көнө (мәғәнәләр)

**Еңеү көнө** — күп мәғәнәле һүҙбәйләнеш.

* Еңеү көнө — 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Ҡыҙыл Армияның һәм совет халҡының нацистик Германияны еңеү байрамы. 9 майҙа билдәләнә.
* Еңеү көнө (йыр) — Еңеү көнө тураһында композитор Давид Тухмановтың Владимир Харитонов һүҙҙәренә яҙған йыры.
* Еңеү көнө (Әзербайжан) — Әзербайжанда Икенсе Ҡарабах һуғышында еңеү айҡанлы 8 ноябрҙә билдәләнгән байрам.