open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғәфифә Көсөкова

**Ғәфифә Көсөкова** — башҡорт халыҡ йыры Ҡолой кантон буйынса башҡорт халҡына киң билдәле Мөхәмәтҡолой (Ҡолой) (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы ) ауылын нигеҙләгән Ҡолой кантон — Мөхәмәтҡолой Көсөковтың хәләл ефете булған.

Мөхәмәтҡолой Көсөков 1800—1825 йылдарҙа үҙәге Иҫәнгилде ауылында булған 5‑се башҡорт кантоны башлығы вазифаһын үтәй. Иҫәнгиле ауылы зыяратында таш менән ҡоймалап алынған бер боронғо ҡәберҙе уныҡы тип һанайҙар. Был ҡәбер янында ҙур таш ҡуйылған икенсеһе бар — ауыл ҡарттары уныһына һөйөклө ҡатыны Ғәфифә ерләнгән тип һанай. Риүәйәттәр буйынса, кантон башлығының өс ҡатыны һәм 10 улы булған. Ғәфифәнең нисәнсе ҡатыны булыуы билдәле түгел һәм кантондың дәрәжәле вазифаларҙа эшләгән улдарының ҡайһыһының әсәһе булыуы тураһында ла мәғлүмәттәр әлегә табылмаған. Мәгәр, халыҡ хәтерендә ҡатыны Ғәфифә Наполеонға ҡаршы һуғышта кантон башлығы менән бергә ҡатнашҡан тигән хәтирәләр һаҡланған. Ҡолой 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашып, ике йөҙләп яугир башлығы булған. Парижға тиклем барып еткән, полковник дәрәжәһен алған, тигән яҙмалар ҙа осрай 

Бәлки ауылдаштары яңылышалыр, сөнки Мөхәмәтҡолой Көсөковтың 1806—1807 йылдарҙағы Рус-прус-француз һуғышында ҡатнашыуы билдәле. 1778—1780 йылдарҙа, 1782 йылда, 1793 йылда һәм 1794 йылда Себер сик һыҙығында, ә 1785 йылда һәм 1795 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1812 йылда Ватан һуғышында ҡатнашыуы тураһында мәғлүмәт юҡ. Ҡатыны Ғәфифә уны Рус-прус-француз һуғышы яу яландарында ла, сик һыҙығындағы хеҙмәтендә лә оҙатып йөрөгән булыуы ихтимал.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Камаев Ф. Х., Шоңҡаров Н. Д. 400 башҡорт халыҡ йыры. Өфө, 2011
* Башкирские народные протяжные песни: /Сост. Л. Сальманова. — Уфа: Гилем, 2007. — 119 с.
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. Беренсе китап. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте,1974. 90-91-се б.

## Һылтанмалар
* А. Й. Ильясова. Көсөковтар //Башҡорт энциклопедияһы
Иҫәнгилде (күлдәр)

**Иҫәнгилде** - () - тигән атама йөрөткән күлдәр Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендә заманында өсәү булған. Бынан тыш, өлкәнең Варна районында Иҫәнәй () күле булғанын башҡорт халҡының фольклорын һәм топонимияһын оҙаҡ йылдар өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә яҙа.

.

Йәғни, топонимист күл исемдәре Иҫәнгилде тигән башҡорт ир-ат исеменән алынған тип аңлата. Әммә был күлдәрҙең бөгөнгө хәле матбуғатта телгә алынмай. Виртуаль ресурстарҙа ла Силәбе өлкәһендә бындай атамалы күлдәр осрамай.

Әйткәндәй Шувалов Н. И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Исенгильды// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской областиhttp://old.toposural.ru/html/kar.htm
Насар Бесәй

**Hасар Бесәй** (, ) — 2016 йылғы төрөк фильмы. Премьераһы 2016 йылдың 5 февралендә үтә.

## Ролдәрҙә
* Uğur Yücel — Şerafettin
* Demet Evgar — Tacettin, Misket
* Okan Yalabık — Zombi
* Güven Kıraç — Rıza
* Gökçe Özyol — Rıfkı
* Yekta Kopan — Cemil
* Ahmet Mümtaz Taylan — Tonguç
* Ayşen Gruda — Hasene
* Cezmi Baskın — Şemistan

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*  
*
Миңете (күл)

**Миңете, Миңеште** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы күл.

## Тасуирламаһы
Күл дөрөҫ түңәрәк формаға эйә. Төньяҡтан көньяҡҡа ул — 1,8 километрға, ә көнбайыштан көнсығышҡа 1,2 километрға һуҙылған. Уның һыу ятҡылығының дөйөм майҙаны яҡынса 2,16 квадрат километр тәшкил итә. Һыу ятҡылығының иң ҙур тәрәнлеге 2,7 метр иҫәпләнә, уны төньяҡ һәм көнсығыш яр буйҙарынан ағып төшкән шишмәләр һәм яуым-төшөм туйындыра.

Күл буйҙарының ландшафты төрлө: көньяҡта — Миңеште далаһы, көнсығыштараҡ һаҙлыҡ һыҙаттары һуҙыла, ә көнбайыштан урман зонаһы башлана.

## Географияһы
Силәбенән — 79 саҡрым, Ҡоншаҡ ҡалаһынан — 23 саҡрым, Златоустан 220 саҡрым алыҫлыҡта ята.

Һыу көҙгөһө буйынса Ҡоншаҡ һәм Ҡыҙыл Армия райондары араһындағы сик үтә.

Яҡындағы тораҡ пункты — Усольцево ауылы, күлдең көнсығышында 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ике саҡрым арыраҡ, көнбайыштараҡ ҙур һыу ятҡылығы — Һағышты күле урынлашҡан.

Координаттары: 55°37’10"N 61°52’5"E

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә:
Йәғни, атама башҡорт сығышлы, ул «миңле» тигән һүҙҙән яһалған ниндәйҙер андронимдан алынған. Урыҫ телендә күл бер нисә төрө атама менән йөрөй, йышыраҡ Миништы — Миңеште тигәне ҡулланыла

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әйле
*Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге
## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Айдыкуль // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN 5-7688-0157-7

## Иҫкәрмәләр
Ҡырҙы (күл)

**Ҡырҙы** ) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

## Тасуирламаһы
Күл — ҙур булмаған, түңәрәк әйләнәле һыу ятҡылығы, ҡылымыҡһыҙ. Күлдең майҙаны — 3,2 км², оҙонлоғо — 2,5 километр, киңлеге 1,8 километр тәшкил итә. Уртаса тәрәнлек 1,5 метр самаһы. Һыуы сөсө, үтә күренмәле. Төбө ҡомло, ләмле, бер метр тирәһе оҙонлоҡтағы ылымыҡтар үҫә.

Күл яры һөҙәк. Көнбайыш яры ныҡ һаҙлыҡлы, ҡамыш баҫҡан. Көньяҡ ярына яҡын ғына Һары һаҙлығы урынлашҡан, шуға күрә уның бер өлөшө лә һаҙланған. Ҡалған яғы ҡомло, асыҡ урынлы һәм ярҙары балыҡсылар өсөн төшөргә уңайлы.

## Географияһы
Күл Силәбенән — 100 саҡрым, Екатеринбургтан — 210 саҡрым, Мейәстән — 70 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Русская Теча тигән ауылға яҡын ғына урынлашҡан. Шулай уҡ Ҡырҙы күленең көнсығыш ярында шул уҡ исемле ауыл да бар. Ауылдан көнсығыштараҡ Әшир-Ҡырҙы автомобиль юлы үтә.

Координаттары: 55°49’15"N 62°2’27"E

Ҡырҙы янында йәнә бер нисә күл бар: Әбәткүл, Әйҙекүл, Шуранкүл, Һыуығаяҡ-2. Көнсығышҡа табан 6 километр алыҫлыҡта Тинес йылғаһы аға.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай бәхәсле аңлатма бирә:
Йәғни, атама башҡорт сығышлы, ул *«ҡыр»* тигән һүҙҙән һәм диалект -*ҙы* аффиксынан яһалған икәнлеге күренеп тора. Мәгәр «ҡыр» һүҙенең диалектта «урман» тигәне шик уята. Ихтимал, күл ҡырын элгәре урман уратҡан булғандыр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. Кирды // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN 5-7688-0157-7 

## Иҫкәрмәләр
Әмиров Тәлғәт Сәбиғйәр улы

**Әмиров Тәлғәт Сәбиғйәр улы** (27 ноябрь 1920 йыл — 16 март 1993 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1940 йылдан ВКП (б) ағзаһы. 1969—1981 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитете рәйесе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Тәлғәт Сәбиғйәр улы Әмиров 1920 йылдың 27 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Яңы Мөслим ауылында тыуған.

1940 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла, уны Алыҫ Көнсығышта, хәҙерге Амур өлкәһенең Свободный ҡасабаһында Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының Сик буйы ғәскәрҙәре составында үтә. Милитаристик Японияға ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1945 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1947 йылда лейтенант хәрби званиеһында запасҡа ҡайтарыла. 

Хеҙмәт эшмәкәрлеген ВЛКСМ-дың Мәсетле район комитетының икенсе секретары булып башлай. Артабан ВКП (б)-ның Учалы район комитетының икенсе секретары, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Нуриман район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. 

1969—1981 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитете рәйесе вазифаһында хеҙмәт һала.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1967)
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1945).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт 1418 Дорога памяти Амиров Талгат Сабигиярович 
* Официальный сайт движения «Бессмертный полк». Амиров Талгат Сабигиярович
Морозова Наталья Григорьевна

**Морозова Наталья Григорьевна** (14 ғинуар 1974 йыл) — йырсы. Украинаның атҡаҙанған артисы (2013).

## Биографияһы
Наталья Григорьевна Морозова 1974 йылдың 14 ғинуарында Украина ССР-ының Чернигов өлкәһе Носовҡа ҡалаһында тыуған.
Өс йәшенән еңел атлетика менән шөғөлләнә, был уға үҙен һәр саҡ яҡшы физик формала тоторға булышлыҡ итә. 12 йәшендә фотография менән мауыға. 

15 йәшендә Наталья яңғыҙы Киевҡа баш ҡаланы яуларға китә. 

Музыка училищеһына инә алмай, шуға күрә Киев электротехника техникумына уҡырға бара. Бер үк ваҡытта махсус урта белем алырға, бухгалтерҙар курстарын тамамларға һәм төрлө коммерция структураларында эшләргә тура килә. 1993 йылда Киев дәүләт эстрада-цирк сәнғәте училищеһын тамамлай.

1997 йылда солист-вокалист, «эстрада һәм күмәк байрамдар режиссеры» һөнәре буйынса Киев милли мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты дипломын ала.

Ижади әҙерлек йүнәлешендә АҠШ-тың танылған композиторы Пол Торсондың вокал оҫталығы мәктәбен тамамлай (2001-2004 йылдарҙа индивидуаль план буйынса әҙерлек).

## Дискографияһы
* Не так не так (2004)
* Кохаю (2007)
* Run (2010)
* Ангел (2012)
Пуцавка

**Пуцавка, Пацовка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Немырив районы аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 8,4 километр.

Винница өлкәһе Немиров районы Гриненки ауылы янында башлана. Башлыса төньяҡ-көнсығышҡа табан аға. Брацлав янында Көньяҡ Буг йылғаһына ҡушыла. Йылғаны Р08 автомобиль юлы киҫеп үтә.

## Галерея

Small river in Bratslav 2.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Гавриков Ю.С. Реєстр річок Вінницької області.(Довідковий посібник, 2-ге видання, доповнене) – Вінниця: Басейнове управління водних ресурсів річки Південний Буг, 2018  - 28 с.
* 
* Словник гідронімів України&nbsp;— К.: Наукова думка, 1979.&nbsp;— С. 454 (Пуцівка)
Туҡмаҡлы (йылға)

**Туҡмаҡлы** — Рәсәй йылғаһы, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Ҡондорса (Ҡондорса һыуһаҡлағысы) йылғаһының уң ярына 265 километрҙа ҡоя. Йылға оҙонлоғо 13 км, бассейн майҙаны 68,6 км².

Суҡ Ярҙары ҡалҡыулығынан башлана. Мәскәү — Ульяновск — Өфө тимер юлынан көньяҡҡа табан, Челно-Вершинский районының иң көнсығышында башлана. Кеше аҙ йәшәгән көньяҡ-көнбайыш урманлы яҡҡа табан Шенталинский районы чигеннән аға.

Йылғаның һул ярында Калиновка исемле бәләкәй ауыл, шулай уҡ Рыжевой утары һәм Ҡондорса (өлөшләтә) тимер юл разъезы ҡасабаһы урынлашҡан.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — инешенән башлап тамағына тиклем Суҡ, бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылғаның йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000612112100006003.

## Иҫкәрмәләр
Криворотов Михаил Павлович

**Криворотов Михаил Павлович** (10 сентябрь 1920 йыл — 18 февраль 1943 йыл) — 1-се танк полкының (Көньяҡ-Көнбайыш фронты, 21-се армия, 1-се танк бригадаһы) өлкән механик-водителе, лейтенант, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
Михаил Павлович Криворотов 1920 йылдың 10 сентябрендә Башҡортостандың Благовар районы Яңы Константиновка ауылында тыуған.

Урыҫ. Ете класс тамамлаған. Һуғышҡа тиклем Башцик исемендәге совхозда комбайнсы булып эшләй.

1940 йылда Благовар райвоенкоматы тарафынан Совет Армияһына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың июнь айынан алып ҡатнаша.

1-се танк полкының (1-се танк бригадаһы, 21-се армия, Көньяҡ-Көнбайыш фронт) өлкән механик-водителе М. П. Криворотов Штеповка ауылы эргәһендәге һуғышта айырыуса батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 18 февралендә госпиталдә вафат була. Әстерхан ҡалаһында ерләнгән.

## Батырлығы
«1941 йылдың 1 октябрендә, — тип билдәләнә бүләкләү ҡағыҙында, — М. П. Криворотов ете тапҡыр танкыһы менән дошманға ҡаршы һөжүм итә, ут нөктәләрен табып, танк орудиеһының утын корректировкалай һәм танкыһын сәпкә йүнәлтә. Дошмандың бер танкыға ҡаршы орудиеһын, биш эре калибрлы пулеметын, ике миномет батареяһын юҡ итә, бер нисә автомашинаһын тапата.

Һуңғы атака барышында артиллерия снаряды эләгеп, танк янып китә, экипаж ағзалары һәләк булалар. Яраланған М. П. Криворотов дөрләп янған танкыны дошман артиллерия батареяһына йүнәлтә. Батарея уртаһында танк шартлай. Дошман орудиелары юҡ ителә. Шартлауға тиклем бер нисә секунд алда М. П. Криворотов танкынан сығып өлгөрә».

1941 йылдың 20 ноябрендә М. П. Криворотовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (20.11.1941).
* Ленин ордены (20.11.1941).

## Хәтер
М. П. Криворотов исеме Башҡортостандың Благовар районы Троицк урта мәктәбенә бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Республиканский музей Боевой Славы: Криворотов Михаил Павлович.
* 

## Әҙәбиәт
* Несокрушимый. — Өфө, 1985.
* Башҡортостан даны ул. — Өфө, 1979, кн. 4.
* Башҡорт энциклопедияһы. Гл. ильгамов м. а. т. 3 ре. З-К. — Өфө: башҡорт энциклопедияһы, 2007. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-064-7.
Насибуллин Сәләхетдин Ғилметдин улы

**Насибуллин Сәләхетдин Ғилметдин улы** () — (5 февраль 1947 йыл — март 1993 йыл) — 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Сәләхетдин Ғилметдин улы Насибуллин 1947 йылдың 5 февралендә Шишмә районының Бабик ауылында донъяға килгән.
Мәктәптән һуң һҡнәри-техник училищела уҡып, ташсы һөнәре алған.

Хеҙмәт юлын 1964 йылда ташсы булып башлаған, артабан ташсылар бригадиры булып эшләгән.

1975—1979 йылдарҙа сит илдә техник йәһәттән ярҙам күрһәтеү маҡсатында эш сәфәрендә булған.

1979 йылдан 1993 йылға тиклем «Башмедьстрой» тресында мастер, ташсылар бригадиры булып эшләгән.

1990 йылда Сибай ҡалаһы, 122-се Горняк һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

1993 йылдың мартында вафат булған.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 169

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы

**Ғиләжетдинов Мөхәмәт Миңнейәр улы** () — хужалыҡ эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Мөхәмәт Миңнейәр улы Ғиләжетдинов 1949 йылдың 1 авгусында Бишбүләк районының Бикҡол ауылында донъяға килгән.

Махсус урта белемле — 1969 йылда Бәләбәй ауыл хужалығы механизацияһы һәм электрлаштырыу техникумын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1969 йылда етештереүгә өйрәтеү мастеры булып башлаған.

1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡан.

1971—1988 йылдарҙа Бишбүләк районының «Марс» колхозында эшләй — автомеханик, бригада технигы, комплекслы бригада бригадиры була.

1988—1993 йылдарҙа — Бишбүләк районының Салауат Юлаев исемендәге колхозының баш инженеры.

1990 йылда Бишбүләк районы, 179-сы Бишбүләк һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.

1993 йылдан ошо уҡ колхоздың газ хужалығы инженеры.

2007 йылдың 26 сентябрендә ҡатнаш ауыл хужалығы продукцияһы етештереүсе «Салауат» ЯСЙ-һы ойошторған. 2010 йылда ул ябылған.

Хаҡлы ялда ла йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша, Бикҡол ауыл биләмәһе советына депутат итеп һайлана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* 2, 3 дәрәжә «Хеҙмәт Даны» ордены һәм миҙал.

## Иҫкәрмәләр

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
* Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 70.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Суҡ (йылға)

**Суҡ** — Рәсәйҙең Ырымбур һәм Һамар өлкәһе биләмәләренән аҡҡан йылға. Йылға тамағы Волга (Һарытау һыуһаҡлағысынан) тамағынан 1429 км өҫтәрәк урынлашҡан. Оҙонлоғо — 363 км, бассейн майҙаны — 11 700 км².

Суҡ Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығынан баш ала. Тамағы — Һамар ҡалаһынан төньяҡтараҡ.

Ҡар менән туҡлана. Ташҡын апрель — май башлана. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 45,6 м³/с.. Октябрь аҙағы — декабрь башында боҙ тота, апрель айында йылға әрселә. Февралдән быуа һыуы яҙғыһын, йылға буйында төҙөлгән.

Суҡ йылғаһында Серноводск (бальнеологик курорт) һәм Сорғот ҡасабалары урынлашҡан. Йылғаның түбәнге ағымында суднолар йөрөй.

## Тарихы
Йылға исеме (башҡорттар телмәрендә — Суҡ, татарҙарҙа — Суыҡ), тикшеренеүселәр фекере буйынса Ырымбур крайы топонимияһын тикшереүсе С. М. Стрельников фекеренсә, төрки сығышлы була, сағыштырығыҙ: боронғо төрөк, тува, хакас телендәге суг, ойрот суу — «һыу», «йылға», татар, ҡаҙаҡ су, башҡортса һыу — «һыу».

Мезолит осоро 10124-се һунарсы-йыйыусы Иҙел буйында, Суҡ йылғаһында, 7500 йыл элек йәшәгән (Лопатино I торағы), ул Y-хромосомалы R1b1a гаплотөркөм һәм U5a1d митохондриаль гаплотөркөмөн йөрөтөүсе булған. Яҡынса 5000-се йылдарҙа йәшәгән Лопатино I һәм Лопатино II тораҡтарының соҡор мәҙәниәте вәкилдәре R1b гаплотөркөмөнөң Y-хромосомалы L23 һәм Z2103 тармаҡтарын һәм T2c1a2, U5a1a1, W6 һәм W3a1aмитохондриаль гаплотөркөм йөрөтөүселәре булған.

Суҡ йылғаһы үҙәнендә элек-электән шифалы үҙенсәлектәре тураһында Һамар төбәгенән ситкә лә даны таралған көкөрт сығанаҡтары билдәле булған. Пётр I Аҙау походы (1695 йыл) осорнда Һамарҙа туҡтала, һәм был хаҡта ишеткәс, беренсе сиратта дары етештереү өсөн көкөрт алыуҙың маҡсатҡа ярашлы булыуына иғтибар итә. Төҙөлөп ятҡан регуляр армия полктарына дары бик кәрәк була. Шуға күрә бында көкөрт заводы төҙөргә ҡарар ителә.

## Ҡушылдыҡтары

* 0,2 км: Ҡоромыш
* 33 км: Ҡондорса
* 62 км: Хорошенькая
* 75 км: Тростянка
* 80 км: исемһеҙ йылға, Большая Раковка ауылы янында
* 92 км: Черновка
* 110 км: Ҡармал
* 135 км: Орлянка
* 174 км: Боровка
* 190 км: Сорғот
* 214 км: Сорош
* 218 км: Каменка
* 219 км: Исаклинка
* 227 км: Игарка
* 259 км: Байтирмә
* 283 км: Тәләгәс
* 291 км: Сосновка
* 292 км: Уҡһаҙаҡ
* 296 км: Ҡамышлы
* 310 км: Байтуған
* 328 км: Окана
* 336 км: Кесе Суҡ
* 338 км: Ҡамышлы
* 344 км: Сирмешән

## Һылтанмалар
* Версии происхождения названия Черемшан

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сок // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Немырив

**Немырив** () — Украинаның Винница өлкәһендәге ҡала, Немырив районының административ үҙәге.

2020 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 11 588 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Немырив ҡалаһының рәсми сайты
Латипов Әхәт Фәсхетдин улы

**Латипов Әхәт Фәсхетдин улы** () — (10 февраль 1933 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Әхәт Фәсхетдин улы Латипов 1933 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Тауҡай-Гәйнә ауылында тыуған. Махсус урта белемле. 

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1953 йылда техник училище тамамлағандан һуң Бәләбәй быраулау контораһында быраулаусы булып башлай.

1955—1957 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, запасҡа ҡайтарылғас, быраулаусы булып эшләүен дауам итә.

1964—1967 йылдарҙа — “Башюгнефтеразведка” тресының (Ишембай ҡалаһы) Иҫәнғол быраулау контораһында быраулаусы.

1967 −1969 йылдарҙа Һиндостан Республикаһында белгес булараҡ техник ярҙам күрһәтеү өсөн эш сәфәрендә була.

1969 йылдан — «Башнефть» берекмәһенең Бәләбәй быраулау эштәре идаралығында быраулау мастеры.

1990 йылда Бәләбәй ҡалаһындағы 74-се Дала һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана,  Юғары Советтың экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР-ҙың дәүләт премияһы 
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1982)
* «Почет Билдәһе» ордены (1977)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
* 
*  12 созыв (БАССР)
Протопопов Владимир Васильевич (депутат)

**Протопопов Владимир Васильевич** (22 ғинуар 1948 йыл, Резекне ҡалаһы, Латвия ССР-ы) — хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер. 1993—1998 йылдарҙа Нефтекама автомобиль заводының генераль директоры.
Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш (1998—1999) Дәүләт думаһы депутаты. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе.

## Биографияһы
Владимир Васильевич Протопопов 1948 йылдың 22 ғинуарында Латвия ССР-ының Резекне ҡалаһында тыуған.

Тольятти политехник институтын, Мәскәү станок ҡорамалдары институтында аспирантура тамамлаған, инженер-механик, техник фәндәр кандидаты.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда Армавир машина эшләү заводында токарь булып башлаған.

Алты йылдан һуң Тольятти ҡалаһында Волга автомобиль заводында (ВАЗ) эшкә күсә, унда 1970—1979 йылдарҙа төрлө инженер вазифаларын биләй. Артабан Кама авомобиль заводына (КамАЗ) күсеп, 1979—1987 йылдарҙа Яр Саллы ҡалаһында эшләй. 1987 йылдан — Түбәнге Кама автосамосвалдар заводы директоры (1993 йылда хосусилаштырылғандан һуң — «Түбәнге Кама автомобиль заводы» акционерҙар йәмғиәте). 1993—1998 йылдарҙа — «Нефтекама автомобиль заводы» (НефАЗ) акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.

Бер үк ваҡытта 1992 йылдан  Башпромбанк директорҙар советы ағзаһы.

БАССР-ҙың 9-сы һәм 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы депутаты итеп һайлана. 1997 йылда 1997 йылдың авгусында вафат булған РФ Дәүләт Думаһы депутаты Әлзәм Төхвәтулла улы Сәйфуллин урынына депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтелә. 1998 йылдың 8 февралендә 3-сө Бөрө бер мандатлы һайлау округынан Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.

1998 йылдың 19 мартынан — Дәүләт Думаһында милек, хосусилаштырыу һәм хужалыҡ эшмәкәрлеге буйынса комитет ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены.
* «Хеҙмәт отличиеһы» миҙалы

## Ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
* Владимир Васильевич Протопопов
Томашпиль районы

**Томашпиль районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Томашпиль ҡала тибындағы ҡасабаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 32 933 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Томашпільська РДА 
* Томашпільська районна рада 

## Иҫкәрмәләр
Тәүбә (мәсет)

**«Тәүбә» мәсете**

* Тәүбә (мәсет, Үрге Йәркәй) — Башҡортостан Илеш районы Үрге Йәркәй ауылындағы мәсет.
* Тәүбә (мәсет, Яр Саллы) — Татарстандың Яр Саллы ҡалаһындағы мәсет.
Гәбзә

**Гәбзә** (тур. Gebze) — Ҡожаэли провинцияһындағы (Төркиә) ҡала һәм район.

## Тарихы
1912 йылда ҡала һәм районда йәшәүселәр:

Төрөктәр — 18 900 кеше

Гректар — 12 883 кеше.

Әрмәндәр — 6 889 кеше

1921 йылдың мартында икенсе грек-төрөк һуғышы ваҡытында ҡала гректарҙың һөжүме өсөн тупланыу урыны булараҡ, Инөнү янында икенсе алыш башланыуына сәбәпсе була.

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Ҡаракүл () (Ҡырғыҙстан).

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
Измит

**Измит** (төр. Izmit) — Төркиә, Мәрмәр диңгеҙе төбәгендәге Чаталджа-Ҡожаэли () Ҡожаэли провинцияһының административ үҙәге (мәркәзе). Мәрмәр диңгеҙенең тар ғына төньяҡ яр буйында һәм бейеклеге 200 метрға тиклем еткән ҡалҡыулыҡтарҙа урынлашҡан.

## Тарихы
1337 йылға тиклем ҡала Никомедия ()тип аталған һәм Рим империяһына, һуңғараҡ Византияға ҡараған. 1337 йылда, төрөктәр баҫып алғанда бөтә диуарҙары емерелгән, грек халҡы тотош тиерлек ҡырылған. Ҡала үҙенең әһәмиәтен юғалтҡан һәм өсөнсө дәрәжәләге булып ҡалған. Әлеге ваҡытта Измит Төркиәнең мөһим сәнәғәт райондарының береһе булып тора.

Измит урынында даими халыҡ биләмәһе булыуҙың тәүге шаһитлыҡтары беҙҙең эраға тиклем XII быуатҡа ҡарай. Был ваҡытта территория фригиялылар ҡулы аҫтында булған һәм һуңыраҡ бында йәшәргә Мегара ҡалаһынан яңы урындар эҙләп килгән халыҡҡа күскән. Улар әлеге Башискеле районында урынлашҡан, унда порт Астакос ҡаласығы төҙөлгән.

### Ғосманлылар һәм сәлжүктәр осоро
1078 йылда ҡала төрөк-сәлжүктәр ҡулына күскән. Тәре яуҙары осоронда төрөктәр ҡаланы (1083) юғалтҡан.

Төрөктәр идаралығына тулыһынса күсеү Орхан I Гази идараһы осоронда 1337 йылда була. Никомедия Изникмидҡа () әйләнгән , Баязит I идара иткән осорҙа — Измид () тип атала башлаған (шуны билдәләп үтергә кәрәк: Никомедия һәм Измит — ул төрлө тарихи осорҙарҙан алынған бер үк һүҙ). Византия империяһының Никомедияны кире ҡайтарырға ниәттәре булһа ла, хыялдары тормошҡа ашмай ҡалған.

Санджак Измит (1912 й.)

Сығанағы: George Sotiriadis: An Ethnological Map Illustrating Hellenism in the and, 1918

Беренсе донъя һуғышы осоронда элекке әһәмиәтенән мәхрүм ҡала. 1920 йылдың 6 июлендә ҡаланы инглиздәр баҫып алған, 1921 йылдың 28 апрелендә - гректар. 28 июлдә ҡала ҡабат төрөктәр ҡулына күскән.

## Халҡы
Измит — Төркиәнең иң мөһим сәнәғәт һәм сауҙа үҙәктәренең береһе — 643 766 кеше, шуның 200 003-ө ҡалала һәм 441 763-ө — ауыл райондарында һәм ҡала янында йәшәй. 1999 йылдың 17 авгусында ер тетрәү халыҡ һанының һиҙелерлек үҙгәреүенә сәбәпсе була.

## Туғанлашҡан ҡалалар

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Измита
* Информационный сайт
Күлсек

**Гөлжүк** (тур. Gölcük) — Ҡожаэли провинцияһындағы ҡала һәм район (Төркиә). Ҡала Мәрмәр диңгеҙе төбәгендә  Армытлы ярымутрауының төньяҡ ҡултығында, провинцияның көньяғында урынлашҡан.

## Тарихы
Төбәктә Төркиәнең 1926 йылда нигеҙләнгән төп хәрби-диңгеҙ базаларының береһе урынлашҡан. Ҡала, башлыса, уның нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Хәрби-диңгеҙ флоты ҡала үҫешенең тарихы дауамында бик мөһим роль уйнай. Кешенең даими үҙгәреүсән профиле арҡаһында ҡалала мәҙәни мозаика ойошторолдо. Гөлжүк верфендә хәрби-диңгеҙ командованиеһы һәм судно төҙөлөшө ҡаланың социаль, мәҙәни һәм иҡтисади үҫешен тиҙләтә. Сәнәғәт тармаҡтарының күп булыуына бәйле төбәктә ауыл хужалығы продукцияһын етештереү ихтыяжы әкренләп кәмей. Гөлжүктә  шулай уҡ Ford Otosan автомобиль заводы эшләй.

2004 йылға мәғлүмәттәр буйынса, районда эшһеҙлек кимәле 6,7 процентҡа тиклем кәмегән.

## Ер тетрәү
1999 йылдың 17 авгусында Гөлжүктә булған ер тетрәү районға ҙур зыян килтергән. Унда һәләк булған кешеләр һаны 20 меңгә яҡынлаша тип иҫәпләнә.

Әммә рәсми мәғлүмәттәрҙә Гөлжүктә ер тетрәүҙән күрелгән зыян кәметеп күрһәтелгән. Шул саҡтағы президент Сөләймән Демирел был төбәкте сәнәғәт инвестицияларын һәм һалым керемен кәметмәҫ өсөн ҡаза күргән төбәк тип иғлан иттермәй.

Бынан тыш, ер тетрәүҙән һуң милли матәм иғлан ителмәй һәм флагтар ҙа ҡайғы билдәһе итеп төшөрөлмәй, был төбәк халҡының ризаһыҙлығын тыуҙыра

## Күренекле кешеләре
* Акалын Демет — популяр йырсы ҡатын.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города
* Официальный сайт района
Чайырова

**Чайырова** () — Төркиәнең Ҡожаэли провинцияһындағы ҡала һәм район.

## Тарихы
Уның иҫке исеме — Гүзәлтепе. 1992 йылда ул — ҡала, ә 2008 йылда район тип иғлан ителә.

Министрҙар советы ҡарары менән 2008 йылда ҡала Ҡожаэли провинцияһының Гәбзә районынан айырылып сығып, айырым район булып ойоша. Ул Истанбул һәм Ҡожаэли провинциялары мәркәздәренә яҡын урынлашҡан.

## Географияһы
Чайырова провинцияның баш ҡалаһы Измиттән яҡынса 50 саҡрым көнбайышҡараҡ урынлашҡан. Ул көнсығышта — Гәбзә, көньяҡта — Дарыджей һәм көнбайышта Истанбул провинцияһы менән сикләшә. Төньяҡтан уның янынан 80-се Европа трассаһы, ә көньяҡта D-100 магистрале үтә. Ул тулыһынса урбанизацияланған, майҙаны тулыһынса районға тура килә.

Анадолу тимер юлы Чайырова аша Истанбулдан Анкараға тиклем бара.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города
* Официальный сайт района

## Иҫкәрмәләр
Ҡарамөрсәл

**Ҡарамүрсәл** (, , бор. грек. Πραίνετος, Praenetus) — Төркиәнең Ҡожаэли провинцияһындағы ҡала һәм район.

## Географияһы
Ҡала провинцияның мәркәз ҡалаһы Измиттән яҡынса 30 саҡрым көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

Район провинцияның көньяҡ-көнбайышында Мәрмәр диңгеҙ ярында урынлашҡан. Ул көнсығыштан — Гөлжүк, көньяҡтан — Бурса провинцияһы, көнбайыштан — Ялова провинцияһы һәм төньяҡтан Измит менән сиктәш. D-130 магистрале Измит ҡалаһынан Ҡарамүрсәл аша, башлыса яр буйынан үтә. Саманлы Дағлары тауының бер өлөшө һәм һыуһаҡлағыс көньяҡ төбәгендә урынлашҡан.

## Тарихы
Византия осоронда Пренет (Πραινετός) булараҡ билдәле булған.

Ҡарамүрсәл шулай уҡ төрөк флоты өсөн ҙур әһәмиәткә эйә, сөнки тап бында 1323 йылда Осман империяһы тәүге тапҡыр диңгеҙгә сыға башлай, шуның менән бергә көнсығыш Урта диңгеҙ буйында бер нисә быуат дауамында өҫтөнлөк тотҡан Осман флоты өсөн нигеҙ һалына.

Ҡарамүрсәл ҡулдан үрелгән емеш-еләк кәрзиндәре менән дан тота. Тыштан бәләкәй күренһә лә, ул бик һыйҙырышлы булыуы менән билдәле.

1912 йылда ҡалала йәшәгән:

Гректар — 19 732 чел.

Төрөктәр — 5 000 чел.

Әрмәндәр — 2 875 чел.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города
* Официальный сайт района
Ҡорошишмә (Измит)

**Ҡорошишмә** (, ) — Төркиәнең Хужаиле провинцияһындағы ҡала

1989 йылда тип иғлан ителгән. 2009 йылынан алып Измит муниципалитетына ҡушылғас Хужаиле провинцияһының ҡалаһы булып һанала.

## Халҡы

## Биҫтәләре
* Хатип мәхәлләһе.
* Туған мәхәлләһе.
* Ҡорошишмә Фәтих мәхәлләһе
* Хужатүбә мәхәлләһе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Измит
*Хужаиле

## Иҫкәрмәләр
Инөнү

**Инөнү** (, ) — үҙәк Төркиә Йөмһүриәтенең Иҫкешәһәр () провинцияһындағы ҡала һәм район.

## Тарихы
Ҡалаға нигеҙ һалыусылар — ҡаланың төньяғында, хәҙер Эсероню тип аталған урындағы колонналарҙың харабаларын өйрәнгәндәге һығымталарға ярашлы — фригиялылар.

Римлеләр Анатолияға күсеп ултырғандан һуң, беҙҙең эраның 395 йылында Византиия империяһына ҡушылған. Византия осоронда ҡаланың Базилика тип аталыуы билдәле.

1921—1922 йылдарҙа Икенсе грек-төрөк һуғышы ваҡытында Инөнү тирәһендә ике ҡаты алыш булған. 1928 йылда Төркиәлә фамилиялар индерелгәс, был алыштарҙа ҡатнашҡан Төркиә ғәскәрҙәре командованиеһы башлығы Исмәт паша үҙе еңеүгә өлгәшкән ҡала хөрмәтенә *Инөнү* фамилияһын алған.

Инөнүгә район статусы 1987 йылда бирелгән.

Район Истанбул-Анадолу трассаһында, Кютахьянан — 63 саҡрым һәм Бурсанан 120 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ул Иҫкешәһәрҙән 36 саҡрым алыҫлыҡта ята, дәүләт учреждениелары, банкылар, медицина үҙәктәре һәм мәктәптәрҙә эшләүсе хеҙмәткәрҙәрҙең күбеһе Иҫкешәһәрҙә йәшәй һәм көн һайын Инөнүгә йөрөп эшләй.

## Һылтанмалар
* İnönü Belediyesi
Көтаһъя

**Күтаһья ** (, ) — Төркиәнең көнбайышындағы — ил (Төркиәнең административ бүленеше).

1970 йылда 7,2 магнитудалы ер тетрәү булған (en: earthquake Gediz 1970).

## Географияһы
Күтаһья иле менән сиктәш илдәр: Балыкесир — көнбайышта, Маниса — көньяҡ-көнбайышта, Ушак — көньяҡта, Әфйүнҡараһисар — көньяҡ-көнсығышта, Иҫкешәһәр (провинция) — көнсығышта, Биледжик һәм Бурса — төньяҡта.

## Халҡы
Халҡы — 2009 йыл иҫәбе буйынса 656 903 кеше, 2007 йылда 684 000 кеше булған.
Күтаһья (1912 й.)

Сығанағы: George Sotiriadis: An Ethnological Map Illustrating Hellenism, 1918

## Административ бүленеше

Күтаһья провинцияһы 13 районға бүленә:

# Алтынташ (Altıntaş)
# Асланпапа (Aslanapa)
# Чавдархисар (Çavdarhisar)
# Доманич (Domaniç)
# Думлупынар (Dumlupınar)
# Эмет (Emet)
# Гедиз (Gediz)
# Хисарджык (Hisarcık)
# Күтаһья (Төркиә) (Kütahya)
# Пазарлар (Pazarlar)
# Шапхане (Şaphane)
# Симав (Simav)
# Тавшанлы (Tavşanlı)

## Иҡтисады
Керамик фаянс һауыт-һаба сәнәғәте, кафель, черепица етештереү.

Аҙыҡ-түлек һәм химия сәнәғәте.

Һоро күмер, магнезит сығарыу.

## Иҫкәрмәләр
Симав

**Симав** (тур. Simav Çayı, Сусурлук, Susurluk Çayı, Çapraz Çayı, Коджас, Коджадере, *Kocadere*) — Кесе Азияның төньяҡ-көнбайышындағы йылға, Төркиә. Оҙонлоғо 321 км, бассейн майҙаны 22 400 км2 тәшкил итә. Йылға кибеп барған *Симав* күленән ағып сыға, унан өҫтәрәк өлөшө *Чаталджа* исемен йөрөтә.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары — Риндак һәм Нилюфер.

Боронғо Рим осоронда **Макест** (, ) булараҡ билдәле. Рим дәүерендә йылға аша мөһабәт *Макест күпере* (), хәҙер инде унан харабалар ғына ҡалған. XIX быуатта анатолия болғарҙары йылғаға *Михалич*/*Микалик* исеме бирә . Урта быуаттарҙа Симав Риндак йылғаһының ҡушылдығы булған, ә бер нисә көслө ер тетрәүҙән һуң тап Симав төп йырҙа булып һанала башлай. Имрали утрауы ҡаршыһында Мәрмәр диңгеҙенә ҡоя. Был йылғала Чайгөрен () быуаһы төҙөлгән .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
ЯНАО башҡорттары

**ЯНАО башҡорттары** — Ямал-Ненец автономиялы округында йәшәгән башҡорт диаспораһы.

## ЯНАО-лағы башҡорт ижтимағи ойошмалары

### Ноябрьск
 
Ноябрьскиҙағы Башҡорт ҡоролтайы 2013 йылдан эшләй. 2013 йылда йәмәғәт ойошмаһы сиктәрендә «Ғаилә ҡор» клубы булдырыла — ул яңғыҙаҡтарға үҙенең ишен табырға һәм ныҡлы, татыу ғаилә булдырырға мөмкинлек бирә.

Төрки халыҡтарҙың милли мәҙәниәте традицияларын үҫтереү һәм һаҡлау, халыҡ ижадын популярлаштырыу, һәләтле башҡарыусыларға ярҙам итеү, Ямал-Ненец автономиялы округы һәм Башҡортостан республикаһы араһында ижади бәйләнештәрҙе нығытыу маҡсаты менән «Һабантуй» башҡорт милли байрамын ойошторола. Проект урындағы һәм төбәк субсидиялары ярҙамында тормошҡа ашырыла .

Ноябрьск ҡалаһының «Башҡорт ҡоролтайы» ҡала халҡы өсөн бик күп файҙалы һәм кәрәкле эштәр башҡара. «Минең тарихи Ватаным» милли-мәҙәни традицияларҙы тәрбиәләү һәм экстремизмды иҫкәртеү, этник-ара һәм мәҙәни-ара мөнәсәбәттәрҙе гармониялаштырыу программаһы тормошҡа ашырыла. Башҡорт халҡының фольклор мираҫын һаҡлау һәм ҡатнашыусыларҙың ижади һәләттәрен асыу менән шәхес мәҙәниәтен формалаштырыу проекты «Ҡобайыр» театр коллективы шарттарында 2014 йылдан алып тормошҡа ашырыла.

«Мәктәп вокаль-инструменталь ансамбле» проектында 14-18 йәштәге 18 бала ижади эшмәкәрлек менән шөғөлләнә.

2016 йылда Ноябрьскиҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзалары ҡатнашлығында Ямал-Ненец автономиялы округы урындағы Башҡорт ҡоролтайының киңәйтелгән ултырышы уҙғарыла. Бер майҙанда Ямал милли-мәҙәни автономиялары йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре менән тәжрибә уртаҡлашыу, йөкмәткеле фекер алышыу үтә.Пленар ултырышта һүҙ округтың ҡала һәм райондарында башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү тураһында бара. Төбәктә милли телевидение һәм радиотапшырыуҙарҙы һаҡлау, башҡорт телендә гәзит-журналдар сығарыу мәсьәләләре тикшерелде. Йәштәрҙе рухи-әхлаҡи тәрбиәләү, сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау темаһы ҡуҙғатылды. Сара сиктәрендә Ноябрьскиҙың Музей ресурстар үҙәгендә «Башҡорт ҡоролтайы» һәм татар-башҡорт милли-мәҙәни автономияларының ҡаҙаныштары күргәҙмәһе ойошторола

## ЯНАО-ла башҡорттар һаны
	
1959 — 25 (0,0 %)

1970 — 113 (0,1 %)

1979 — 871 (0,5 %)

1989 — 6830 (1,38 %)

2002 — 7932 (1,56 %)

2010 − 8 297 (1,7 %)

## Иҫкәрмәләр
Дармштадтий

**Дармштадтий** (, символы **Ds**; элек **Унуннилий**, , символы **Uun** йәки *эка-платина*) — периодик системаның 10-сы төркөмөндәге (ҡыҫҡа классификация буйынса 8-се төркөм) яһалма синтезланған химик элемент, атом номеры 110. 267—273 масса һанлы изотоптар өсөн ярым тарҡалыу осоро бер нисә миллисекундтан артмай. Ләкин иң ауыр изотоптың (масса иҫәбе 281) ярым тарҡалыу осоро 10 секунд самаһы тәшкил итә.

Рәсәй Фәндәр Академияһының Дубналағы Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты ғалимдары был элементты радиоәүҙемлекте асҡан Анри Беккерель хөрмәтенә атарға тәҡдим итә. 1997 йылда Америка командаһы 1997 йылда Отто Ган хөрмәтенә ганий атамаһын тәҡдим итә (элек был исем 105 элемент өсөн файҙаланылған булған).

## Исеме
Теоретик һәм ғәмәли химия буйынса Халыҡ-ара советтың (IUPAC) эшсе төркөмө 2001 йылда яңы химик элемент асылыуҙы раҫлай һәм был асышта GSI-ның өҫтөнлөклө булыуын таный. 2003 йылдың авгусында IUPAC үҙенең 42-се Генераль ассамблеяһында рәсми рәүештә 110-сы һанлы яңы химик элементҡа дармштадтий исемен ҡулланышҡа индерә.

## Үҙенсәлектәре
Радиоактив. Дармштадтийҙың химик тасуирламаһын аныҡ билдәләү ауыр , сөнки булыуы ихтимал осоусан берләшмәләре сикле һәм ярым тарҡалыу осоро бик ҡыҫҡа. Дармштадтий бик ауыр метал, тығыҙлығы 34,8 г/см3 самаһы булырға тейеш тип фараз ителә. Сағыштырыу өсөн, билдәле иң тығыҙ элемент осмийҙың тығыҙлығы барлығы 22,61 г/см3.

## Иҫкәрмәләр
  

## Һылтанмалар
* Дармштадтий на Webelements
* Darmstadtium: Questions and Answers (IUPAC)
Диспрозий

**Диспрозий** (**Dy**, ) — периодик системаның өсөнсө төркөмөндәге (иҫке классификацияла буйынса — өсөнсө төркөмөнең өҫтәмә төркөмсәһендәге) химик элемент. 66-сы атом номерлы лантаноид ; һирәк осрай торған көмөшһыу-һоро металл. Тәбиғәттә саф килеш осрамай, әммә ҡайһы бер минералдар, мәҫәлән, ксенотима составына инә.

## Үҙенсәлектәре

### Физик
Диспрозий — көмөшһыу-һоро металл. 1384 °C градустан түбән температурала тотороҡло, α-модификацияһы гексагональ тығыҙ уратылған рәшәткәле; иреү температураһы — 1407 °C, ҡайнауы — 2567 °C, тығыҙлығы 8551 кг/м3. Тышҡы электрон ҡатламы конфигурацияһы 1s² 2s²p 2^6 3s² 3p^6 4s² 3d^4p 10^6 5s² 4d^5p 10^6 6s² 4f^10. Ферромагнетик, Кюри нөктәһе 88,3 К.

### Химик
Берләшмәләрҙә окисланыу дәрәжәһе +3. 20 °C температуралы һауала металлик диспрозий яй окислана.

Металлик диспрозий йылытҡанда галогендар, азот, водород менән реакцияға инә. Минераль кислоталар (HF-нан тыш) ҡатнашып Dy (III) тоҙҙары барлыҡҡа килтерә, һелте иретмәләре менән үҙ-ара ҡатнашмай.

## Тәбиғәттә
Диспрозий лантаноид ятҡылыҡтарында сығарыла, шуларҙың иң ҙурҙары Ҡытайҙа, АҠШ-та, Вьетнамда, Афғанстанда, Рәсәйҙә (Кольск ярымутрауында), Ҡырғыҙстанда, Австралияла, Бразилияла, Һиндостанда. Тымыҡ океан утрауының Минамитори утрауында, бары тик Японияның иҡтисади зонаһында, ерҙә һирәк осрай торған  минералдар урынлашҡан тәрән һыу ятҡылыҡтарында уның запастары ярайһы уҡ ҙур.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Webelements н Диспрозий
* Химик элементтарҙың популяр китапхана Диспрозий 
* Видео тураһында уҡып диспрозий
Коперниций

**Коперниций** (, **Cn**; элегерәк *унунбий* (, **Uub**), *коперникий* һәм *эка-терегөмөш*)  атамалары ҡулланылған — 112-се химик элемент. Билдәле изотоптарынан иң тотороҡло ядроһы  285Cn, 112  протондан, 173 нейтрондан  тора һәм ярым тарҡалыу осоро 34 секунд тирәһе тәшкил итә,  был нуклидтың атом массаһы  285,177(4) а. 285,177(4) а. 285,177(4) а. тигеҙ. Ул да цинк, кадмий һәм терегөмөш ингән химик төркөмгә ҡарай.

## Тарихы
Коперниций тәүге тапҡыр 1996 йылдың 9 февралендә Германияла,  Дармштадт ҡалаһында Ауыр иондар институтында синтезланған  () .

Коперницийҙың ауырыраҡ изотоптары һуңғараҡ (2000 һәм 2004 йылдарҙа) Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институтында (Дубна, Рәсәй) флеровий  изотоптары тарҡалғанда барлыҡҡа килгән матдәләр булараҡ  алына.

112-се элементтың асылыуы 2009 йылдың майында Халыҡ-ара теоретик һәм ғәмәли химия союзы тарафынан таныла, шунан һуң уның исемен раҫлау процесы башлана

## Исеме
GSI ғалимдары 112-се элемент өсөн Николай Коперник хөрмәтенә Copernicium (Cn) исемен тәҡдим итә. 2010 йылдың 19 февралендә, Коперниктың тыуған көнөндә, ИЮПАК элементтың исемен рәсми рәүештә раҫлай. Киң мәғлүмәт сараларында элемент "коперниций" (урыҫ телендәге вариант) тип тә,  "коперникий" тип тә атала. 

## Билдәле изотоптары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* WebElements.com — Ununbium
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ
* Коперниций на сайте «Атомная и космическая отрасли России»:
* Два изотопа с «острова стабильности»
* Доказано существование 112 элемента таблицы Менделеева
«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы

**«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 20 йыллығы»** юбилей миҙалы Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының (РККА) һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының (ВМФ) егерме йыллығы айҡанлы СССР Юғары Советы Президиумының 1938 йылдың 24 ғинуарындағы «„Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының ХХ йыллығы“ юбилей миҙалын булдырыу тураһында» исемле Указына ярашлы булдырыла.

Миҙал һүрәтенең авторы — рәссам С. И. Дмитриев.

## Миҙал тураһындағы положение
«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы менән

* 1938 йылдың 23 февраленә ҡарата РККА һәм МВФ сафтарында 20 йыл хеҙмәт иткән һәм ватан азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн граждандар һуғышында ҡатнашҡандар РККА һәм МВФ кадрҙары;
* Граждандар һуғышында хәрби отличиелары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены Ҡыҙыл Армияның һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының команда һәм етәкселек составы кадрҙары бүләкләнгән.

РККА һәм МВФ сафтарында хеҙмәт итеү иҫәбенә 1917—1921 йылдарҙа Совет власына ҡаршы булған дошмандар менән көрәш алып барыу өсөн ойошторолған Ҡыҙыл Гвардия отрядтарында һәм дружиналарында һәм Ҡыҙыл партизан отрядтарындағы хеҙмәт осоро индерелә.

Башҡа СССР миҙалдары булған осраҡтарҙа «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы «Көнбайыш Себер нефть һәм газ комплексын үҫтереү һәм ер аҫтын үҙләштереү өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.

## Миҙалдың тасуирламаһы
«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының егерме йыллығы» юбилей миҙалы 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк форманан ғибәрәт. Түңәрәк йөҙө тоноҡ, ситтәрендәге 2,5 миллиметрлыҡ  күтәрмә ялтыратылған. Түңәрәктең алғы яғында биш осло ҡыҙыл эмаль йондоҙ урынлашҡан, уның ситтәре көмөш менән ҡаймаланған. Түңәрәктең аҫҡы өлөшөндә, йондоҙҙоң аҫҡы нурҙары араһында, алтынға ялатылған «ХХ» һаны, уның бейеклеге 8 мм, ә киңлеге 7 мм тәшкил итә. Һан күтәрмәнең үрге ситенә текәлгән.

Миҙалдың кире яғында винтовканан атып торған ҡыҙылармеец һүрәте төшөрөлгән, ул ҡышҡы һаҡсы кейемендә, фигураның бейеклеге 25 мм. Аҫта, ҡыҙылармеец фигураһынан уңғараҡ — «1918-1938» яҙыуы.

Миҙал 925-се пробалы оксидатланған көмөштән яһалған, «ХХ» һаны алтынға ялатылған. Миҙалдағы таҙа көмөш күләме — 15,592 г., алтын күләме — 0,10 г.

Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла, ҡалып күкһел төҫтәге ебәк муар таҫма менән ҡапланған, уның ситтәренән ике ҡыҙыл буй үтә. Таҫманың киңлеге — 24 мм, һәр буйҙың киңлеге 2 мм.

## Бүләкләү
1938 йылдың ғинуарынан 1940 йылдың декабренә тиклемге осорҙа 32 172 кеше бүләкләнгән.

РККА етәкселеге составы буйынса идаралыҡ начальнигы Щаденко Е. А. отчетына ярашлы, 1940 йылдың 5 майындағы бүләкләү таблицаһында — 27 575 кеше, ә 1939 йылда 2 515 кеше юбилей миҙалы менән бүләкләнеүе тураһында мәғлүмәттәр күрһәтелгән.

1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 37 504 кеше миҙал менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Володин А. Н., Мерлай Н. М. Медали СССР. — СПб.: Печатный двор, 1997. — С. 25—28. — 301 с. — 3000 экз. — .
* 

## Һылтанмалар
* 
*
«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы

**«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн»** миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 10 сентябрендәге Указына ярашлы булдырыла. Миҙал тураһындағы Положение СССР Юғары Советы Президиумының 1951 йылдың 23 июнендәге Ҡарары менән тулыландырыла.

## Миҙал тарихы
Миҙал һүрәтенең авторы — рәссам Дубасов Иван Иванович.

«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы менән ҡабатлап бүләкләү осраҡтары билдәле. Мәҫәлән, Гайдуков И. И. ике тапҡыр бүләләнгән — — 1948 йылдың 26 апрелендә (танытма № 001936) һәм 1950 йылдың 10 октябрендә (танытма № 206742).

1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы менән яҡынса 46 350 кеше бүләкләнгән.

## Миҙал тураһындағы Положение
«Донбасс күмер шахталарын тергеҙеү өсөн» миҙалы менән эшселәр, хеҙмәткәрҙәр, инженер-техник һәм хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре фиҙакәр хеҙмәте, юғары производство күрһәткестәре һәм Донбасс күмер сәнәғәтен тергеҙеүҙәге ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнә.

«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы менән бүләкләү предприятиелар етәкселәре, партия һәм профсоюз ойошмалары тәҡдиме менән эшләнә.

«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы менән бүләкләүгә тәҡдим итеүселәр исемлеге СССР Юғары Советы Президиумы исеменән Күмер сәнәғәте министрҙары тарафынан тәҡдим ителә һәм раҫлана.

«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумы исеменән бүләкләнеүселәрҙең йәшәү урындарында өлкә депутаттар советы башҡарма комитеттары тарафынан бирелә.

«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР миҙалдары булған осраҡтарҙа «Көньяҡ ҡара металлургия предприятиеларын тергеҙеү өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.

## Миҙалдың тасуирламаһы

«Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы еҙҙән (баҡыр иретмәһенән) 32 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формаһында эшләнә.

Миҙалдың алғы яғындағы һул өлөштә тергеҙелгән шахта, уның копры өҫтөндә — флаг. Миҙалдың уң яҡ өлөшөндә яурынында вата торған сүкеш менән шахтер фигураһы. Артҡы планда — күтәрелеп килгән ҡояш, уның нурҙары миҙалдың бөтә өҫкө өлөшөн яҡтырта. Миҙалдың үрге өлөшөндә ярым түңәрәк буйлап «За восстановление угольных шахт Донбасса» тип яҙылған. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә түңәрәк буйлап лавр тажы урынлаштырылған, уның аҫҡы ботаҡтарында — биш осло йондоҙсоҡ һүрәте.

Миҙалдың артҡы яғында ике юл менән «ТРУД В СССР — ДЕЛО ЧЕСТИ» тип яҙылған. Яҙыу өҫтөндә — рельефлы сүкеш һәм ураҡ һүрәте.

Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.

Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла, ҡалып 24 мм киңлегендәге ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫмала  алтын төҫтәге һәр береһе 5 мм киңлектәге  һәм ҡара төҫтәге һәр береһе ике 4 мм киңлектәге буйҙар. Таҫма ситтәре тар ғына ҡара буй менән ҡаймаланған.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Медаль «За восстановление угольных шахт Донбасса». Ордена и медали СССР

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Награждённые медалью «За восстановление угольных шахт Донбасса»
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы

**«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей** **миҙалы** СССР Юғары Советы Президиумының 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фашистик Германияны Еңеүҙең 20-йыллығы хөрмәтенә 1965 йылдың 7 майындағы Указына ярашлы булдырыла. Миҙалдың һүрәте авторҙары — рәссамдар В. А. Ермаков (аверс) һәм Ю. А. Лукьянов (реверс).

## Миҙал тураһындағы Положение
**«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей** **миҙалы** менән 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында ССР Союзы Ҡораллы Көстәре сафтарында ҡатнашҡан бөтә хәрби һәм ялланған ғәскәри хеҙмәткәрҙәр, Бөйөк Ватан һуғышы партизандары, ССР Союзы Ҡораллы Көстәренең бөтә шәхси составы, ә шулай уҡ «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән башҡа кешеләр наградлана.

Юбилей миҙалы 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР-ҙың Алыҫ Көнсығышта дәүләт сиген һаҡлап ҡалған Совет Армияһы, Тымыҡ океан Флоты һәм Амур хәрби флотилияһының өлөштәре һәм берләшмәләре яугирҙарына һәм элегерәк «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнмәгән 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ваҡытлыса оккупацияланған территорияла немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы алышҡан подпольела ҡатнашыусыларға ла ҡағыла.

«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм СССР-ҙың башҡа ордендары һәм миҙалдары булған осраҡтарҙа «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.

1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы менән яҡынса **16 399 550** кеше бүләкләнгән.

## Миҙалдың тасуирламаһы

«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә егерме йыл» юбилей миҙалы түңәрәк формала, 32 мм диаметрлы ҙурлыҡта еҙҙән (баҡыр иретмәһенән) эшләнгән.

Миҙалдың алғы яғында — Совет азат итеүсе яугиры һәйкәле һүрәте (Берлиндағы Трептов паркында урынлашҡан, скульпторы Вучетич Е. В.), ике арҡыс-торҡос лавр ботағында «1945-1965» яҙыуы.

Миҙалдың кире яғында түңәрәк буйлап «Двадцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» яҙыуы, миҙалдың уртаһында таралған нурҙар фонында — «ХХ» рим һаны һәм йондоҙсоҡ.

Миҙалдың ситтәре күтәрмә менән ҡаймаланған. Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.

Миҙал биш мөйөшлө ҡалып менән элмәк һәм дүңгәдәк ярҙамында тоташтырыла, ҡалып 24 мм киңлектәге ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫмала өс бер-берен алмаштырған ҡыҙыл, йәшел һәм ҡара төҫтәге буй. Таҫманың ситтәре ҡара һыҙаттан һуң тар ғына йәшел буй менән ҡаймаланған.

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Медали и ордена СССР

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нагрудный знак «25 лет победы в Великой Отечественной войне»