Әзербайжан архитектураһы

**Әзербайжан архитектураһы** () — хәҙерге Әзербайжан территорияһындағы архитектура-тарихи әһәмиәткә эйә булған төҙөлөш ҡоролмалары комплексы . Әзербайжан архитектураһы ил территорияһында элек һәм хәҙер йәшәгән һәм халыҡтарҙың архитектураһын үҙ эсенә ала. Ҡулланылған төҙөлөш материалдары төрө буйынса Әзербайжандың архитектура ҡоролмаларын ике төркөмгә бүлергә мөмкин: таштан төҙөлгән ҡоролмалар төркөмөнә Баҡы, Шәмәхә һәм уларҙың тирә-яғын, һәм икенсе төркөмгә — Нахчиванда, Гәнжә, Бәрдәлә һәм башҡа райондарҙа, башлыса кирбес ҡулланылған урындарҙы индерергә мөмкин.

## Тарихы
Кесе Кавказ тау итәгендә һәм Нахчиван.территорияһында мегалит һәм циклопик ҡоролмалар, тарихҡа тиклемге торлаҡ ҡалдыҡтары (халыҡ торлаҡтарының өлгөһө — ҡарадам) Әзербайжан территорияһында энеолит һәм иртә бронза дәүеренең төҙөлөшөн һүрәтләй.

Кавказ Албанияһы архитектура мираҫы хәҙерге Әзербайжандың төньяҡ өлкәләрендә һаҡланып ҡалған ҡоролмаларҙан ғибәрәт. Әзербайжанда һаҡланып ҡалған иң боронғо ҡоролмаларға Кум һәм Лекит ауылдарындағы ғибәҙәтханалар һәм Баҡылағы Ҡыҙ ҡәлғәһе нигеҙҙәре инә. Әзербайжан территорияһында иртә феодаль осор архитектураһын ҙур оборона ҡоролмалары: бешбермак, гилгилчай (ҡара. шулай уҡ Сираг-ҡәлғә) һәм Закаталыла һынландыра. Иң боронғо ислам биналары тип VIII быуат Аҡһыу мәсетен һәм Шәмәхәлә йома мәсетен атарға мөмкин.

VII быуатта ғәрәптәр баҫып алғандан һуң һәм таралғандан һуң ислам мосолман мәҙәниәте үҫешә башлай мәсет, манара, мәҙрәсә, мавзолейҙар төҙөлә.

IXX быуаттарҙа Ғәрәп хәлифәлеге көсһөҙләнеү Менән Әзербайжан территорияһында бик күп бәләкәй дәүләттәр барлыҡҡа килә, уларҙың ҡалаларында (Бәрдә, Шәмәхә , Байлаҡан, Гәнжә, Нахчиван) локаль архитектура-художество мәктәптәре барлыҡҡа килә,.

XII—XIII быуаттарҙағы Әзербайжандың күренекле сәнғәт ҡомартҡылары — Мөмүнә ҡатын , Йософ ибн Күсейир һәм Джугала (Нахчиванда) төрбәләре, Баҡыла Ҡыҙ ҡәлғәһе , XIII быуат замоктары һ.б..

XIV—XVI быуаттарҙа ҡалалар үҫкән һайын кирбес һәм таш архитектура үҫешә, уның өлгөләренең береһе Баҡыла Ширваншаһтар һарайы.

XVII—XVIII быуаттарҙа, иран-төрөк һуғыштары осоронда монументаль төҙөлөш һиҙелерлек кәмей; XVIII быуатта Гәнжәлә имамзада мәҙәни комплексы төҙөлөп бөтә. һүрәттәр менән биҙәлгән Шәки хан һарайы һалына. Халыҡ архитектураһында шулай уҡ архитектура-төҙөлөш традициялары һаҡланған.

### [[Ҡыҙ ҡәлғәһе (Баҡы)|Ҡыҙ ҡәлғәһе]]
Ҡыҙ ҡәлғәһе (Әзербайжан: Гыз галасы) XII быуат Иҫке Баҡы ҡалаһы ҡомартҡыһы булып Ттора. Ширваншаһтар Һарай XV быуатҡа өлгөрә. 2000 йылда ҡәлғә диуарҙары менән уратып алынған ҡаланың тарихи өлөшө һәм Ҡыҙ ҡәлғәһе, ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Ҡыҙ ҡәлғәһендә Баҡы ҡалаһы тарихына арналған музей урынлашҡан.

## Һарайҙар
* Ширваншаһтар Һарайы Комплексы (1420—1460 йыл.) Баҡыла;

* Шәки хан һарайы (1797 йыл, архитекторы Хажи Зәйналабдин Шираза);

* Нахчиван Хан һарайы (1809 йыл).


Файл:Şirvanşahlar saray kompleksi.jpg|Ширваншаһтар һарайы, XV быуат.
Файл:Şəki xan sarayı.jpg|Шәки хан һарайы,  XVIII быуат аҙағы.
Файл:Naxçıvan xan sarayı 2016.jpg|Нахчиван Хан һарайы,  XIX быуат, Шуша,XIX быуат.
Файл:Palace of Mir Ahmad khan 6.jpg|Ленкоран хандары һарайы, XIX быуат.
Файл:Ruins of Palace of Ganja khans.jpg|Гәнжә хан һарайы харабалары, XIX быуат.



## Ҡәлғәләр


Файл:Fortress of Peri.jpg|Пери ҡәлғәһе
Файл:Chirag Gala from the hill.jpg|Чирах ҡәлғәһе, V—VI бб.
Файл:Namerdgala fortress.jpg|Ҡыҙ ҡәлғәһе (Гедабек), IX-XII бб.
Файл:Qız qalası ümumi 2016.jpg|Ҡыҙ ҡәлғәһе, XII быуат
Файл:Qoşa qala qapıları.JPG|Эскәре шәһәр, XIII-XV быуат
Файл:Nardaran Fortress.JPG|Нардаран нығытмаһы, 1301 й.
Файл:İçəribazar qala qapısı 2021-ci ildə.jpg|Эскәре баҙар,  Гах үҙәге, XVIII б.
Файл:Ասկերանի մայրաբերդ17.JPG|Аскеран нығытмаһы, 1751 й. 
Файл:Fortress of Shaki.JPG|Нух нығытмаһы, XVIII б.
Файл:Shusha fortress 2.jpg|Шүшә нығытмаһы, XVIII б.
Файл:Տիգրանակերտ13.JPG|Шахбулаг замогы, XVIII б.



## Мавзолейҙар


Файл:Comərd Qəssab Türbəsi 3.jpg| Джомард Гассаб төрбәһе, Гәнжә, XII быуат
Файл:Nakhichevan Mausoleum.jpg|Юсиф ибн Кусейр кәшәнәһе, Нахчиван, 1162 г
Файл:Mömünəxatun türbəsi 2018.jpg|Мөминә ҡатын төрбәһе,Нахичеван, 1186 й.
Файл:Gülüstan türbəsi bərpadan sonra.jpg|Гөлистан төрбәһе  (реставрациянан һуң), XII йәки XIII быуат
Файл:Qarabağlar türbə kompleksinin ümumi görünüşü.jpg|Ҡарабағлар төрбәһе, Кенгерли районы, XII-XIVбб.
Файл:Barda TowerMausoleum 004 6789.jpg|Бәрдә төрбәһе, 1322 й
Файл:Əlincəçay xanəgahı Naxçıvan.jpg|Ханегалағы текке. Джульфин районы, XIII—XVбб.
Файл:Nuh türbəsi.jpg|«Нух төрбәһе» (реставрациянан һуң)Нахчиван, XVI быуат
Файл:02252 013qusar.jpg|Джунейд шәйех төрбәһе, Гусар районы, 1544 й.
Файл:Shamakhi YeddiGumbezMausoleums 004 2959.jpg|«Едди Гюмбез» төрбәһе, Шәмәхә (Әзербайжан),  XVIII—XIXбб.
Файл:KalahanaMausoleums 004 2826.jpg|Ҡалахан ауылындағы мавзолейҙар, Шәмәхә (Әзербайжан),  XVIII—XIXбб.



## Мәсеттәр
Әзербайжанда архитектура ҡоролмалары араһында айырыуса хәнәкәләр, уларҙың һәр береһендә мотлаҡ мәсет булған, уларҙы төҙөү IXX быуаттарға ҡарай. Хәнәкәләр үҙ торлаҡтары булмаған суфыйҙарҙың берлектәге дини ритуалдар, суфыйҙар йолалары урыны булған. Күп осраҡта хәнәкәләр әүлиә ҡәберлектәре янында оҙаҡ ваҡыт формалаша. Архитектура йәһәтенән камиллығы һәм функциональ йөкләмәнең ныҡлығы буйынса Әзербайжан хәнәкәләре араһында Бәйер Гусейн хәнәкәһе айырылып тора, ул дөйөм милли әһәмиәттәге ҡомартҡы булып тора. Ул Хаджигабул районының Губалыбалоглан ауылында, йылға буйында урынлашҡан.


Файл:Qoşa minarəli məscid. Şamaxı şəhəri.JPG|Йәмиғ мәсете. Шәмәхә (VIII быуат)
Файл:Muhammad Mosque (Baku) 1.JPG|Мөхәммәд мәсете. Баҡы (1078—1079 года)
Файл:Baku JumaMosque 004 7609.jpg|Йәмиғ мәсете, Баҡы (1899 год, манараһы — 1437 йыл)
Файл:Ganja ShahAbbasMosque 004 5730.jpg|Шаһ Ғәббәс мәсете (Гәнжә)(XVII быуат)
Файл:Ordubad cümə məscidi ümumi görünüş.jpg|Йәмиғ мәсете (Ордубад) (XVII быуат)
Файл:Ömər Əfəndi məscidi, Şəki (01).jpg|Омар Әфәнде мәсете (XIX быуат)
Файл:Böyük bazar məscidi.png|Оло баҙар мәсете. Ләнкаран (1864 й.)
Файл:Ağdam Cümə məscidi restavrasiyadan sonra, 2024-cü ilin aprelində.jpg|Агдам мәсете. (1868-1870 йй.)
Файл:Ozan məscidi.jpg|Озан мәсете. Гәнжә (1884 й.)
Файл:Aşağı Gövhər ağa məscidi restavrasiya işlərindən sonra, 2024-cü ildə.jpg|Гәүһәр аға Түбәнге мәсете. Шуша (XIX быуат)
Файл:Təzəpir məscidi cut.jpg|Тәзәпир мәсете. Баҡы. 1905—1914гй. 
Файл:Naxçıvan Cümə məscidi.jpg|Йәмиғ мәсете. Нахчиван (XII быуат)
Файл:Baku Bibi-EybatMosque 004 8705.jpg|Бибиһәйбәт мәсете. Баҡы. 1260—1282 йй. 1936 емертелгән, әлегеһе 1998—1999 йй. төҙөлгән   



## Ғибәҙәтханалар һәм сиркәүҙәр
* Утҡа табыныусылар ғибәҙәтханаһы — Сорахандарҙағы индустар ғибәҙәтханаһы, ул Баҡыла йәшәгән һинд общинаһы тарафынан төҙөлгән (ҡара: Һинд ғибәҙәтханаһы);;
* Киш ауылындағы сиркәү;
* Баҡылағы Изге Богородица Раштыуаһы православие соборы;
* Баҡылағы Изге ҡатын-ҡыҙҙарҙың православие кафедраль соборы (1908—1909 йылдар);
* Баҡылағы православие Михайло-Архангел ҡорамы;
* Баҡылағы Изге Григорий Мәғрифәтсе сиркәүе (1903 йыл);
* Гахтағы Изге Георгий сиркәүе;
* Изге Мәрйәмдең костёлы (1912 йыл) — Баҡылағы католик ғибәҙәтханаһы 1938 йылда емерелгән;
* Баҡылағы «Храм Непорочного Зачатия Пресвятой Девы Марии» католик ғибәҙәтханаһы (2007 йыл);
* Лютеран кирхаһы (1899 йыл) — Баҡылағы лютеран сиркәүе. Совет власы йылдарында ябыла, әлеге ваҡытта бинала концерт залы урынлашҡан.

## Күперҙәр
Күперҙәр боронғо һәм урта быуат инженер ҡоролмалары араһында алдынғы урынды биләй Аран һәм Ширван. Улар сауҙа үҙәктәрен тоташтырыусы юлдарҙа төҙөлә: Баҡы, Шәмәх, Гәнжә, Тәбриз, Ардебил донъя транзит юлдары менән.

* Худаферин күперҙәре. Араксйылғаһы;
* Ҡыҙыл күпер. Газах районы (XVII быуат, XII быуат күпере ҡалдыҡтары.);
* Джуга күпере. Аракс, яҡын ғына Жүлфә;
* Гәнжәсайҙа 3 күпер (ҡалдыҡтар; XII—XIII быуаттар).).


Файл:Khoda.jpg|Худафери күпере
Файл:Red bridge.jpg|Ҡыҙыл күпер. Әзербайжан-Грузия сиге 
Файл:Ulu körpü.jpg|Гахтағы күпер
Файл:Bərdədə Tərtər çayı üzərində qədim körpü.jpg|Тертер-чай күпере. VI — VII бб
Файл:Gədəbəy rayonu Qanli Korpu.jpg|"Ҡанлы" күпере. Кедабек, XIX быуат ахыры.



## Мунсалар
Әзербайжанда иң киң таралған йәмәғәт ҡоролмаларының береһе булып мунсалар тора. Ҡалаларҙа санитар-гигиена функцияларын үтәүҙән тыш, улар бер үк ваҡытта осрашыу һәм ял итеү урыны булып хеҙмәт итә. Мунса биналарын ҡайһы берҙә спорт дәрестәре үткәреү урыны итеп тә ҡулланғандар. Уларҙы сеймалдан конус көмбәҙ рәүешендә төҙөгәндәр. Мунсаның түбәһендә яҡтылыҡ төтөнө тишектәрен ҡалдыралар. Әзербайжан территорияһында күп һанлы мунсалар урынлашҡан.

## XX быуат архитектураһы
XX быуат башында Баҡы Рәсәй империяһының алдынғы сәнәғәт ҡалаларының береһенә әүерелә. Меценатлыҡ бик күп йәмәғәт биналары, мәктәптәр һәм дауаханалар төҙөүҙең нигеҙе булып тора. Был ваҡытта төҙөлгән биналар араһында айырыуса Исмаилия (хәҙерге бина) айырылып тора. Әзербайжан милли фәндәр академияһы), Ағалы-ҡустылы Маиловтар театры (хәҙерге бина) М. Ф. Ахундов ис. Әзербайжан опера һәм балет театры), Мөхтәров Һарайы (хәҙерге Никах Һарайы).

Баҡыла ағастар һәм баҡсалар ултыртыу буйынса эштәр 1920-се йылдарҙа башлана. Генераль планлаштырыуҙы тормошҡа ашырыуҙа мөһим сараларҙың береһе булып 28 май урамын Һәм Бюльбюль бульварын берләштергән территория төҙөү тора. Баҡыла һәм Әзербайжандың башҡа ҡалаларында бер нисә мәктәп төҙөлә. С. Дадашов һәм М. Усейнов проекттары буйынса төҙөлгән дүрт ҡатлы биналар. Баҡыла һәм илдең башҡа ҡалаларында архитектура сағыулығы менән айыралып тора. Был проекттарға милли архитектура традициялары менән бер рәттән классик формалар хас.Яңы архитектураны милли архитектураға яраҡлаштырыу тенденцияһы ул ваҡыттағы әзербайжан архитекторының ижади эҙләнеүен характерлай.

### Совет Әзербайжаны архитектураһы
20-се йылдарҙағы әзербайжан совет архитектураһы мосолман Көнсығышы архитектураһына стилләштерелгән (тимер юл вокзалы бинаһы, Баҡы), 20-30-сы йылдарҙа конструктивизм идеяһы менән һуғарылған проекттарҙың аныҡ һыҙаттары һәм фасадтарҙың тура ҡырҙары хасил була.1934 йыл Әзербайжан Компартияһы Үҙәк Комитеты был стилде тәнҡитләй һәм милли традицияларға һәм тамырҙарға ҡайтырға саҡырыусы указ сығара.

1936 йылда Әзербайжан архитекторҙар Союзы ойошторола.

### XX быуат мавзолейҙары

## Хәҙерге Әзербайжан архитектураһы
Әзербайжандың хәҙерге архитектураһы үҙендә үткән йылдарҙың бөтә мираҫын кәүҙәләндерә, яңы төҙөлгән биналарҙа һәм ҡоролмаларҙа «мосолман», «готик», «классик», «модернист» стилдәр ҡулланыла, уларҙа «милли» архитектура элементтары индерелә. Һуңғы йылдарҙа төҙөлгән биналар йыш ҡына аглай эзбизташ менән көпләнә , уның ятҡылыҡтары башлыса Апшерон ярымутрауында урынлашҡан, шулай уҡ тышҡы йөҙләү материалы сифатында— мәрмәр, гранит һәм алюминий композит панелдәр ҡулланыла . Әзербайжан Президенты Илһам Алиев тәҡлиме менән "Әзербайжан төбәктәрен үҫтереү дәүләт программаһы"на ярашлы, Әзербайжан ҡалаларында бөтә ерҙә лә тиерлек яңы биналар төҙөү һәм әһәмиәтле архитектура объекттарын капиталь ремонтлау буйынса эштәр алып барыла.

### [[Әзербайжан келәме музейы|Әзербайжан келәмдәре музейы]]
2007 йылда Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиев Әзербайжан Республикаһы мәҙәниәт һәм туризм министрлығының, Гейдар Алиев Фондының һәм ЮНЕСКО-ның берлектәге проекты сиктәрендә Приморье милли паркы территорияһында музей өсөн яңы бина булдырыу тураһында указға ҡул ҡуя.. Музей фәнни-мәғариф һәм мәҙәни-мәғариф үҙәгенә әйләнә, унда күргәҙмәләр, халыҡ-ара симпозиумдар һәм конференциялар кеүек күп саралар үткәрелә. 50 йыл эсендә музей донъяның төрлө илдәрендә 30-ҙан ашыу күргәҙмә ойоштора..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нахичеван архитектура мәктәбе
* Арран архитектура мәктәбе
* Хәҙерге Әзербайжан территорияһындағы әрмән ғибәҙәтханалары исемлеге
* Azure
* Port Baku towers
* Port Baku residence
* SOCAR tower
* Flame Towers
* Гейдар Алиевтың мәҙәни үҙәге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Әзербайжан архитектураһы тарихы, Дәүләт нәшриәте. төҙөлөш, архитектура һәм төҙөлөш материалдары буйынса әҙәбиәт, Мәскәү, 1963.
* "Әзербайжан Архитектураһы. Низами дәүерендә, СССР архитектура Академияһының Дәүләт архитектура нәшриәте, Мәскәү, 1947.

## Һылтанмалар
* ''К. М. Мамед-заде''. Әзербайжандың төҙөлөш сәнғәте
* Әзербайжан Мәҙәниәте
* Архитектура сәнғәте 
* http://www.advantour.com/rus/azerbaijan
* Халыҡ-ара Архитекторҙар Союзы вице-президенты лиза Сиола менән Интервью. APA, 2009 йылдың 18 Сентябре