Маурьялар империяһы

**Маурьялар империяһы** — боронғо Һиндостандағы киң дәүләт, тимер быуат осоронда (беҙҙең эраға тиклем 322—187-се йылдар), Чандрагупта Маурья нигеҙ һала, баш ҡалаһы Паталипутра (хәҙерге Патна) була. Империя Һинд ярымутаруындағы ҙур сәйәси берләшмә була, Ашока идара иткән иң ҡеүәтле осоронда 5 миллиондан ашыу квадрат километр майҙанды биләй.

Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 322 йылда Маурья Чандрагупта Чанакья (шулай уҡ Каутильи булараҡ билдәле) ярҙамында армия йыя һәм Нанда империяһын ҡолата. Чандрагупта тиҙ арала власын көнбайыш һәм үҙәк Һиндостан аша көнбайышҡа киңәйтә, Бөйөк Искәндәр ҡалдырған сатраптарҙы яулап ала һәм беҙҙең эреға тиклем 317-се йылда Һиндостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөн тотор баҫып ала. Чандрагупта Маурья һуңынан Селевк I (Селевкиҙар империяһына нигеҙ һалыусы) еңә, шулай итеп Инд йылғаһынан көнбайышҡа табан территорияны ала.

Империя Гималай тауҙарының тәбиғи сиге буйлап урынлаша, көнсығыштан — Ассамға, көнбайыштан — Белуджистанға (Паҡстандың көньяҡ-көнбайышы һәм Ирандың көньяҡ-көнсығышы), Гиндукушҡа (көнсығыш Афғанстан) тиклем һуҙыла. Чандрагупта һәм Биндусара идара иткән ваҡытта дәүләт Ашока яулағанға тиклем Һиндостандың көньяҡ райондарына ла Калинганан (хәҙерге Одиша) тыш, тарала. Ашока идара иткәндән һуң 50 йыл үткәс, дәүләт территорияһының һиҙелерлек өлөшөн юғалта һәм тарҡала. Был власҡа Магадхала Шунга династияһының килеүенә бәйле.

Чандрагуптаның Маурья һәм уның вариҫтары осоронда берҙәм һәм һөҙөмтәле финанстар, хакимиәт һәм именлек системаһы булдырылыу һөҙөмтәһендә эске һәм тышҡы сауҙа, ауыл хужалығы, иҡтисади эшмәкәрлек үҫешә һәм тотош Көньяҡ Азияға тарала. Маурья династияһы Азияла боронғо һәм һинд субконтинентын Урта Азия менән тоташтырған бөйөк магистраль юл төҙөй. Калинга һуғышынан һуң Ашока осоронда Империя ярты быуат тиерлек үҙәкләштерелгән идаралыҡта була. Маурья Чандрагупта джайнизм ҡабул иткәндән һуң, Көньяҡ Азияла социаль-дини реформаларҙы көсәйтә, шул уҡ ваҡытта Ашиканың буддизмды ҡабул итеүе был динде Шри-Ланкала, Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостанда, Үҙәк Азияла, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, Европа, Мысырҙа һәм эллинистик Европала киңәйтеү мөмкинлеге бирә.

## Тарих

### Чандрагупта Маурья һәм Чанакья
Маурья империяһына Чандрагупта Маурья Такшасилдә (билдәле уҡыу үҙәге) Чанакья ярҙамы менән нигеҙләнгәне билдәле. Бер нисә легендаға ярашлы, Чанакья Бөйөк Искәндәргә ҡаршы һуғышыу маҡсатында Магадха дәүләтенә (көслө армиялы дәүләт) юллана, әммә Дхан закимы Нанда уны кәмһетә һәм мыҫҡыллай. Чанакья Нанда династияһынан үс алырға һәм уны юҡ итергә ант итә. Был ваҡытта Александр Македонский ғәскәре Беас йылғаһын аша сығып тормай һәм Магадха менән алышырға теләмәйенсә артабан көнсығышҡа юллана. Александр Вавилонға ҡайта һәм армияһының ҙур өлөшөн Һинд йылғаһының көнбайышына ташлай. Беҙҙең эраға тиклем 323 йылда Александр Вавилонда вафат булғандан һуң, уның империяһы башында диадохтар торған бойондороҡһоҙ дәүләттәргә бүленә.

Грек генералдары Евдем менән Пейтон Һинд үҙәнендә беҙҙең эраға тиклем яҡынса 317 йылға, Чандрагупта Маурья (Чанакья ярҙамы менән, ул уның кәңәшсеһе була) грек хакимдарын ҡыуыу өсөн ихтилал ойоштороп, үҙәге Магадх булған Һинд үҙәнен яулап алғанға тиклем идара итә. Власҡа Маурья Чандрагуптаның килеүе серҙәр һәм ҡаршылыҡтар менән сорналған. Бер яҡтан, Вишакхадаттаның «Мудраракшаса» драмаһы (Ракшаса ирҙәр балдаҡ-печаткаһы: Ракшаса Магадханың премьер-министры була) уның король шәжәрәһен тасуирлай һәм хатта уны Нанда ғаиләһе менән бәйләй. Маурья булараҡ билдәле Кшатриҙар кланы иң тәүге будда тексы булған "Махапариниббана-сутта"ла телгә алына. Шуға ҡарамаҫтан, тарихи дәлилдәрһеҙ ниндәйҙер һығымта яһауы ауыр. Чандрагупта беренсе тапҡыр гректарҙың «Сандрокоттос» отчетында күренә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Империя Маурьев — История Индии (Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г.)
* Лелюхин Д. Н. Структура державы Маурьев по сведениям эдиктов Ашоки // Вестник древней истории. 1998, № 2.
* История Древнего Востока (М. Д. Бухарин, И. А. Ладынин, Б. С. Ляпустин, А. А. Немировский) 

## Һылтанмалар
* Буддизм и держава Маурьев 
* Империя Маурьев: от образования до гибели империи
* Государственный строй в эпоху Маурьев
* Распад империи Маурьев
* *[[Даниэлу, Ален]]*.  «A Brief History of India»