open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фалькренг Анника

**Фалькенгрен Анника** (12 апрель 1962 йыл) — 2005 йылдың ноябренән Швецияның Skandinaviska Enskilda Banken (SEB) банктары төркөмөнөң президенты һәм идара итеүсе директоры.

## Иртә тормошо
Анника Фалькренг 1962 йылдың 12 апрелендә атаһы дипломат булып хеҙмәт иткән Таиландта тыуған. 

## Белеме һәм карьераһы
Фалькренг Стокгольм университетында иҡтисад буйынса белем ала. 1987 йылда SEB банктар системаһы буйынса уҡырға ғариза бирә. 1987 йылдан SEB банкында стажёр булып эшләй башлай, 1988—2000 йылдарҙа Трейденг һәм баҙар капиталы бүлегендә эшләй. 2001—2004 йылдарҙа «Корпорация һәм институт» бүлеген етәкләй. 

2004 йылда Ларс Х. Тунеллдың урынбаҫары була, шул уҡ ваҡытта банктар төркөмөнөң генераль директоры урынбаҫары булып үрләй. Ларс Туннелл Бөтә донъя банкына киткәс 2005 йылдың 10 ноябренән банктары төркөмөнөң президенты булып ҡала.

2011 йылдан "Фольксваген концерны"ның күҙәтеү советында ағза була. Киң мәғлүмәт саралары уның тышҡы ҡиәфәтенә иғтибар итә һәм карьераның иң өҫкө баҫҡысына менер алдынан, 2005 йылды бала табыуы тураһында яҙалар. Швед «Бизнес Аҙнаһы» журналы билдәләүенсә Анника Фалькренг 2005 йылда Швецияның иң абруйлы кешеһе. «Онлайн Финанс Яңылыҡтары» порталы уны Европа капиталы баҙарының 100 иң абруйлы кешеһе исемлегендә 68 урынға ҡуя. 2015 йылда ул Европаның, Урта Азияның һәм Африканың иң абруйлы һәм йоғонто яһарлыҡ кешеһе булып таныла.

## Танылыуы
«Фортуна» журналы Анника Фалькренгты 2008 йылда глобаль бизнеста 8 урынға ҡуя, Европа бизнесында икенсе урында була.

## Иҫкәрмәләр
Сыртланова Елизавета Александровна

**Сыртланова Елизавета Александровна** (22 ноябрь 1881 йыл — 11 декабрь 1961 йыл) — театр актёры, режиссёр. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1943).

## Биографияһы
Елизавета Александровна Сыртланова-Шляхтина 1881 йылдың 22 ноябрендә Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙенең Соҡсон заводы биҫтәһендә (хәҙер Пермь крайының Соҡсон ҡала тибындағы ҡасабаһы) тыуған.

1912 йылда — «Нур» труппаһының, 1915 йылдан 1917 йылға тиклем — «Ширҡәт», ә 1918—1919 йылдарҙа — Беренсе һәм Төркөстан армияларының сәйәсәт бүлектәре янындағы фронт театрҙарының актрисаһы. 1920 йылдан алып Өфө дәүләт татар-башҡорт өлгөлө театры актрисаһы, 1922 — 1930 йылдарҙа — Урал, Себер һәм Алыҫ Көнсығышта төрлө театр коллективтарының режиссёры һәм художество етәксеһе. 1931 йылдан — Баймаҡ колхоз-совхоз театры, 1933—1938 йылдарҙа — Ауырғазы колхоз-совхоз театры режиссёры, 1939—1948 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт академия драма театры музейы мөдире.

Характёрлы һәм комик ролдәр башҡарған. Сыртланова — аныҡ көнкүреш деталдәр, мәргән телмәр характёристикаһы оҫтаһы. Башҡорт һәм татар әҫәрҙәре буйынса 300-ҙән ашыу роль уйнаған: Сәрби (Х. Ибраһимов, «Башмағым»), Ғәрифә (Ғ. Исхаҡи, «Алдым-бирҙем» — «Никах килешеүе»), Ғәйнә (1911, дебют), Йәмилә, Әсә (Ғ. Камал, «Бәхетһеҙ егет»); классик рус һәм сит ил әҫәрҙәре буйынса: Мартина (Мольер, «Ирекһеҙҙән табип»), фрау Миллер (Ф. Шиллер, «Мәкер һәм мөхәббәт»), Кабаниха, Кручинина (А. Н. Островский, «Йәшен», «Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр»). Шулай уҡ Сумчинская псевдонимы аҫтында сығыш яһай. Режиссер булараҡ уның репертуарында — Ф. Әмирхан, Б.Бикбай, Ф. Бурнаш, Т. Ғиззәт, Я. Вәли, Р. Ниғмәти, С. М. Мифтахов һәм башҡа драматургтар пьесалары буйынса спектаклдәре билдәле.

Башҡорт драма театрында — Х. К. Ибраһимовтың «Башмағым», Ғ. Х. Ниязбаевтың «Ағалы-ҡустылы Ғәлимовтар», А. Н. Островскийҙың «Ете юл сатында» («На бойком месте») Островский (В. Ғ. Ғәлимов менән берлектә); Ауырғазы колхоз-совхоз театрында — Ф. Бурнаштың «Йәш йөрәктәр», А. М. Таһировтың «Себер кешеһе Ғилман» («Сибиряк Гильман») драмалары буйынса спектаклдәр ҡуйған. А. Н. Островскийҙың «Без вины виноватые», В. Н. Билль-Белоцерковскийҙың «Шторм», С. И. Левитинаның «Приговор» пьесаларын татар теленә тәржемә иткән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Доминик Дженнингс

**Доминик Дженнингс** (, 30 октябрь 1965 йыл) — Америка телевидениеһы актёр, «Сансет Бичтың мөхәббәте һәм серҙәре» NBC көндөҙгө күп сериялы мелодрамала яуыз Вирджиния Харрисон роле буйынса билдәле, әлеге сериалда 1997 йылдың 17 мартынан 1999 йылдың 4 мартына тиклем төшә. Шоу трансляцияһы ваҡытында Дженнингс көндөҙгө мелодрамала яуыз йән ролен уйнаған берҙән-бер африкан-американ актрисаһы була. Дженнингс көндөҙгө эфирҙа иң яҡшы яуыз йән роле өсөн «Буш ҡыуыҡ опералар Дайджесы» премияһы на номинацияға индерелә.

Дженнингс 1990 йылда «Үҙ һүҙле кеше 2» фильмында бәләкәй генә ролдә экранға сыға. 1990-сы йылдарҙа ул «Буйҙаҡ ирҙәр һәм ирһеҙ ҡатындар», «Мартин», «Беверли-Хиллздан принц», «Ағалы-ҡустылы Уэйэнстар» һәм 
«Джейми Фокстың Шоуы» исемле африкан ситкомдарында эпизодик ролдәрҙә күренә. «Сансет Бич»тан киткәндән һуң «Фәрештә» һәм «Кәүҙә буйынса тикшереү» cериалдарында төшә.
## Фильмографияһы
* Боҙоп бөтөрөү (1990)
* Үҙ һүҙле кеше 2 (1990)
* Юғалған миллиондар (1994)
* Малибу төндәре (ТВ-сериал (1995 йылдан алып))
* Сансет Бичтың мөхәббәте һәм серҙәре (ТВ-сериал (1997 йылдан алып))
* Спаун (ТВ-сериал (1997 йылдан алып))
* Зет проекты (ТВ-сериал (2001 йылдан алып))
* 44 минут (2003)

## Иҫкәрмәләр
Нобель премияһын алған ҡатын-ҡыҙҙар исемлеге

Был исемлеккә '''Нобель премияһына''' (шул иҫәптән иҡтисад буйынса Нобель иҫтәлеге премияһына) лайыҡ булған **[[ҡатын-ҡыҙ]]ҙар** ингән.

Нобель премияһы йыл һайын Швеция Король фәндәр академияһы һәм Норвегия Нобель комитеты тарафынан химия, физика, әҙәбиәт, тыныслыҡты нығытыу һәм физиология йәки медицина өлкәһенә ғәйәт ҙур өлөш индергән шәхестәргә тапшырыла. Премиялар 1895 йылда Альфред Нобель ихтыяры менән булдырыла, ул премияның суммаһы Нобель фонды ҡарамағында булырға тейешлеген билдәләй. Тағы бер премия, Швеция дәүләт банкының иҡтисад фәндәре буйынса Нобель иҫтәлеге премияһы, 1968 йылда Швеция Үҙәк банкы тарафынан иҡтисад өлкәһе өсөн булдырыла. Һәр премияны айырым комитет тапшыра; Швеция Король фәндәр академияһы — физика, химия һәм иҡтисад, Каролина институты — физиология йәки медицина, ә Норвегия Нобель комитеты тыныслыҡ премияларын бирә. Һәр лауреат миҙал, диплом һәм аҡсалата бүләк ала, уның күләме йылдар дауамында үҙгәреп тора. 1901 йылда беренсе Нобель премияһы лауреаттарына 150 782 швед кронаһы бирелә, ул 2007 йылдың декабрендә 7 731 004 швед кронаһына тиң була. 2008 йылда еңеүселәргә 10 000 000 швед кронаһы бүләк ителә. Наградалар Стокгольмда йыл һайын 10 декабрҙә Нобелдең вафат булыу көнөндә ойошторолған тантанала тапшырыла.

2012 йыл башына Нобель премияһы һәм иҡтисад буйынса Нобель иҫтәлеге премияһы 549 тапҡыр бирелгән була: 23 тапҡыр — ойошмаларға, 830 тапҡыр — кешеләргә. Нобель премияһы лауреаты булған 826 кеше араһында (дүртеһе — икешәр тапҡыр) 43 ҡатын-ҡыҙ бар. Беренсе ҡатын-ҡыҙ лауреат, Мария Кюри, премияға ике тапҡыр лайыҡ була: 1903 йылда физика буйынса (ире Пьер Кюри һәм Анри Беккерель менән берлектә) һәм 1911 йылда химия буйынса. Мария Кюриҙың ҡыҙы Ирен Жолио-Кюри ҙа 1935 йылда химия буйынса Нобель премияһына лайыҡ була. Наградланған ҡатын-ҡыҙҙар һаны йәһәтенән 2009 йыл рекордлы — Нобель премияһын биш ҡатын-ҡыҙ, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙар араһында иҡтисад буйынса беренсе лауреат Элинор Остром ала. 2014 йылда Нобелдең тыныслыҡ премияһы 17 йәшлек Малала Юсуфзайға бирелә, ул — премия тарихында иң йәш лауреат.

## Лауреаттар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Список женщин-лауреатов Нобелевской премии на сайте Нобелевского комитета 
* Så ratade Akademien kvinnorna
Мортазин Әхмәҙей Фәүәрис улы

**Мортазин Әхмәҙей Фәүәрис улы** (1883—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Күбәләк-Тиләү улысы башҡарма комитеты рәйесе.

## Биографияһы
Мортазин Әхмәҙей Фәүәрис улы 1883 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Тиләү улусы Көсөк ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылы) тыуған. Муса Мортазиндың ике туған ағаһы.

Ауылда мәҙрәсәһен тамамлай. Батша армияһында хеҙмәт итеп ҡайта. Өлкән унтер-офицер дәрәжәһендә Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылда 42-се пехота дивизияһында хеҙмәт итә. Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы сафына инә.

Хәрби хеҙмәттән һуң Әхмәҙей Мортазин Верхнеурал өйәҙе советы ағзаһы итеп һайлана. Күбәләк-Тиләү улысында совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнаша. «1918 йылда мин Верхнеурал ҡала өйәҙ советында хеҙмәт иттем. Шул уҡ йылда өйәҙ советы мине Мәскәүгә съезға ебәрҙе һәм Мәскәүгә китеп барышлай Өфө тирәһендә мине аҡтар тотоп алдылар, улар мине Верхнеуралға оҙаттылар», — тип яҙа үҙе тураһында Ә. Мортазин.

Верхнеуралға ҡайтып барған саҡта Ҡаҙаҡҡол ауылында уны аҡтар яғында ойошторолоп ятҡан 1-се Башҡорт кавалерия полкына алып ҡалалар. Артабан ул ошо полк составында 1919 йылдың февралендә ҡыҙылдар яғына сыға. Март аҙағында Муса Мортазиндың полкы кире аҡтарға ҡушыла. Әхмәҙей Мортазин да уның составында йөрөй.

1919 йылдың авгусында Мортазиндың полкы Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһы итеп үҙгәртелә. Ҡыҙылдар яғына ҡабаттан сыҡҡас, Әхмәҙей Мортазин бригаданың тәьминәт бүлеге начальнигы, артабан 5-се (һуңынан 27-се) полктың хужалыҡ бүлеге начальнигы була. Бригада менән Урал фронтында казактарға, 1920 йылда поляктарға ҡаршы һуғышта ҡатнаша.

Муса Мортазин үҙенең китабында яҙыуынса, Әхмәҙей Мортазин Польша фронтында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Әммә "РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм почетлы революцион ҡоралы менән наградланғандар исемлеге"ндә (Мәскәү, 1926) уның исем-фамилияһы күрһәтелмәгән.

Фронттан ҡайтҡас, Әхмәҙей Мортазин Күбәләк-Тиләү улысы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана, һуңынан Арғаяш кантонында эшләй.
 
1921 йылда партия сафтарын таҙартыу эше башлана. 1921 йылдың ноябрендә РКП(б)-ның Тамьян-Ҡатай кантоны комитеты Әхмәҙей Мортазиндың аҡтар яғында һуғышыуын иҫкә төшөрә. Әхмәҙей Мортазин, беренсенән, партия стажын арттырып күрһәтеүҙә һәм, икенсенән, Колчак армияһында командирҙар составында булыуҙа һәм (Абаимовтың шәхси ғаризаһы буйынса) генерал Анненков етәкселегендә ҡыҙыл полктарҙы тар-мар итеүҙә ҡатнашыуҙа ғәйепләнә. Советтарға ҡаршы эшмәкәрлеге тураһында башҡа ғаризалар ҙә була. Әхмәҙей Мортазин партиянан сығарыла. Тартып алынған партибилеты уның «Личное дело»һында һаҡлана (ЦГАОО РБ. Ф.22. Оп.2. Д.492.).

1930-сы йылдарҙың аҙағында Учалы алтын приискыларында эшләй. 1937 йылдың 24 авгусында Әхмәҙей Мортазин НКВД тарафынан ҡулға алына. Өс айҙан һуң, 1937 йылдың 8 декабрендә, атып үлтерелә.

1956 йылдың 16 июнендә реабилитациялана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Азат ЯРМУЛЛИН. Комбриг Мортазин һәм уның яуҙаштары. 57-59 биттәр.
Вәлиева Лилиә Әнүәр ҡыҙы

**Вәлиева Лилиә Әнүәр ҡыҙы** (26 май 1952 йыл) — ғалим-фармаколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 2003 йылдан  Башҡортостан Республикаһының фармакологтар йəмғиəте рəйесе. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000).

## Биографияһы
Лилиә Әнүәр ҡыҙы Вәлиева 1952 йылдың 26 майында БАССР‑ҙың Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуған. 1975 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1976 йылдан алып — Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе медицина‑санитария бүлегенең 13‑сө дауаханаһында, 1978 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина институтында эшлəй: 1988—1994 йылдарҙа өлкəн ғилми хеҙмәткәр, 2003 йылдан — 2‑се фармакология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан — фармацевтика факультеты деканы.

## Фəнни эшмәкәрлеге
Фəнни тикшеренеүҙəре молекуляр фармакология һəм хроно‑биология проблемаларына арналған. Вәлиева Лилиә Әнүәр ҡыҙы организмдың тирə‑яҡ мөхиттең тəүлек һəм миҙгел үҙгəрештəренə ҡарата адаптацияһы механизмдарында, миокард инфаркты һəм нервы-психик ауырыуҙар патогенезында, кардиотроп һəм психотроп дарыуҙар тəьҫире механизмдарында йөрəк һəм мейе лизосомалары һəм рецепторҙарының (гистаминлы, дофаминлы, серотонинлы һәм башҡа) ролен өйрəнə. 2003 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының фармакологтар йəмғиəте рəйесе. 250‑нəн ашыу фəнни хеҙмəт һəм 3 уйлап табыу авторы.
* Медицина фәндәре докторы (1999)
* Профессор (2000)

## Һылтанмалар
*
Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы

**Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы** (3 февраль 1961 йыл) — ғалим-музыка белгесе, педагог‑методист. 1984 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты, бер үк ваҡытта 1998—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1998). Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Рәсәй Федерацияһының (1997) Композиторҙар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2018).

## Биографияһы
Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина 1961 йылдың 3 февралендә  ҡалаһында Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, филология фәндәре докторы, профессор Галин Салауат Әхмәҙи улы ғаиләһендә тыуған. 1984 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай. 1984 йылдан бирле Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында башҡорт музыка фольклоры, музыка тарихы hәм теорияhы уҡытыусыhы. 1985—1988 йылдарҙа Мәскәү Гнесиндар исемендәге музыка академияhы аспирантураhын тамамлап, әлеге мәлдә — Өфө сәнғәт институтының этномузыкология кафедраhы доценты, филология фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының hәм Рәсәй Федерацияһының Композиторҙар союздары ағзаhы. Бер үк ваҡытта 1998—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Мəғарифты үҫтереү институтында уҡыта.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фəнни тикшеренеүҙəре башҡорт профессиональ һəм халыҡ музыкаһының төрлө жанрҙары формалашыуы һəм үҫешенə, Башҡортостан композиторҙарының ижадына арналған. Галина Гөлназ Салауат ҡыҙы сценарийы буйынса Абдулла Солтанов тураһында «Ҡараңғылыҡтағы нур» («Свет во тьме»; 2001) документаль фильмы төшөрөлгəн. 100‑ҙəн ашыу фəнни хеҙмəт, шулай уҡ «Тамара Хоҙайбирҙина» («Тамара Худайбердина»; 1996) китабы, «Башҡорт халыҡ музыкаһы» («Башкирская народная музыка»; 2013) уҡыу əсбабы, «Башҡорт опера либреттоһы» («Башкирское оперное либретто»; 2014) монографияһы авторы. «Салауат Юлаев» («Салават Юлаев»; 2004) энциклопедияһы, дөйөм белем биреү мəктəптəренең 7—10‑сы кластары өсөн рус (2002—2005) һəм татар (2005—2008) телдəрендə «Башҡортостан мəҙəниəте» («Культура Башкортостана») дəреслеге авторҙарының береһе.

## Хеҙмәттәре
* Хөсәйен Әхмәтов. Өфө, 1994;
* Заһир Исмәғилов. Өфө, 1997;
* Башкирские баиты и мунажаты: тематика, поэтика, мелодика. Өфө, 2006;
* Башкирская национальная опера как документ эпохи (сюжеты, образы, драматургия). Өфө, 2010.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Золотова Галина Александровна

**Золотова Галина Александровна** (4 август 1924 йыл) — СССР һәм Рәсәй тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1971), профессор. Стокгольм университетының почетлы докторы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Чехия, Франция һәм Болгария ғилми ойошмаларының почетлы ағзаһы.

## Биографияһы
Галина Александровна Золотова 1924 йылдың 4 авгусында Мәскәүҙә тыуған. М. В. Ломоносов исемендәге  Мәскәү дәүләт университетының рус теле кафедраһы профессоры, Рәсәй Фәндәр академияһының В. В. Виноградов исемендәге Рус теле институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, күренекле ғалим һәм уҡытыусы.

1954 йылда Галина Золотова академик В. В. Виноградов етәкселегендә «Глагольные словосочетания и их типы в современном русском литературном языке» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы, ә 1971 йылда — «Очерк функционального синтаксиса современного русского языка» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Ғалим хәҙерге замандың фәндә тел тураһында үҙҙәренең шәхси йүнәлешен булдырған бик һирәк күренекле лингвистар иҫәбенә инә. Был — тикшеренеүҙәренең үҙәгенә һөйләүсе шәхесте ҡуйған коммуникатив грамматика, йәки «йәнле грамматика».

Галина Александровна оҙаҡ ваҡыт М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының филология факультетында уҡыта. Уның уҡыусылары төрлө илдәрҙең славистика һәм рус теле кафедраларында уҡыта. Уның етәкселегендә 20-нән ашыу кандидатлыҡ диссертацияһы яҙылған. Факультетта Г. А. Золотова мәктәбе әүҙем һәм емешле эшләй.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
рус теленең функциональ синтаксисы һәм грамматикаһы, семантика, стилистика, нәфис әҙәбиәт теле.
Г. А. Золотованың фәнни эштәре фекер тәрәнлеге, яҙыу төҙөклөгө, конкрет тел материалын нескә анализлауы менән айырылып торалар. Г. А. Золотова 230-ҙан артыҡ фәнни хеҙмәт баҫтырған, шулар араһында мәҡәләләр, китаптар, һүҙлек, дәреслектәр.

## Баҫмалары
230-ҙан ашыу хеҙмәт авторы, шул иҫәптән:
* Очерк функционального синтаксиса современного русского языка. — М., 1973, 2005, 2009. ISBN 978-5-397-00589-0.
* Коммуникативные аспекты русского синтаксиса. — М., Наука, 1982, 6-е изд. М.,УРСС, 2009.
* Синтаксический словарь. Репертуар элементарных единиц русского синтаксиса. — М., 1988, 2006. 2-е изд. ISBN 5-354-01147-7.
* Коммуникативная грамматика русского языка (с соавторами) — М., 1998, 2004.
* Русский язык. От системы к тексту. 10 класс (с соавт.). — М., Дрофа, 2002.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Золотова Галина Александровна на сайте филологического факультета МГУ.
* *Онипенко Н. К.* Г. А. ЗОЛОТОВА В СОВРЕМЕННОЙ ЛИНГВИСТИЧЕСКОЙ НАУКЕ.
* http://www.philol.msu.ru/faculty/staff/jubilees/2014/ZolotovaGA/
* http://danefae.org/pprs/zolotova/biblio.htm
* http://руяз.рф/news/galina_aleksandrovna_zolotova/2017-08-04-283 
* http://www.ruslang.ru/doc/zolotova.pdf
Луиза Амелия Баденская

Принцесса **Луиза Амелия Стефания Баденская**(; 5 июнь 1811 йыл — 19 июль 1854 йыл) — принцесса Баденская, бөйөк герцог Карл Баденскийҙың һәм Стефания де Богарненың ҡыҙы. Никахта — принцесса Ваза, кронпринц Густавтың ҡатыны.

## Биографияһы
Луиза Амелия 1811 йылдың 5 июнендә тыуған. Ул бөйөк Баден герцогы Фридрих Карл Людвигтың һәм уның ҡатыны Стефания де Богарненың ғаиләһендә беренсе бала. Уның атаһы 1805 йылда Августа Баварская менән йәрәшкән була, уға император Николай I үҙенең үгәй улы Евгений де Богарнены өйләндерергә уйлай һәм Карл Людвигҡа кәләш сифатында Евгенияның өс туған һеңлеһе Стефанияны алмашҡа тәҡдим итә. Уларҙың туйы 1806 йылдың апрелендә үтә.

Луиза Амелия Карл һәм Стефанияның никахынан дүрт йыл үткәс тыуа. Ул тыуып алты көн үткәс, Карл Людвиг бөйөк герцог Баденский булып китә. Ун биш айҙан һуң уның ир туғаны донъяға килә. Рәсми юрауҙар буйынса ул тыуғас та үлә. Ҡайһы бер криминалистар һәм халыҡ араһындағы имеш-мимештәр ул аҙаҡ Каспар Хаузер булараҡ билдәле була тип раҫлай. Ете йылдан һуң Луиза Амелияның ике туған һеңлеләре Жозефина һәм Мария тыуа, шула уҡ ир туғаны Александр донъяға килә. Абсолют һау-сәләмәт малай бер йылдан һуң сәйер шарттарҙа үлеп ҡала.

1830 йылдың 9 ноябрендә 19 йәшлек Луиза Амелия үҙенең ике туған ағаһы швед кронпринцы 31 йәшлек Густавҡа кейәүгә сыға. Ул ҡолатылған король Густав IV Адольфтың улы була. Швеция риксдагы 1809 йылда уның вариҫтарына тәхеткә булған бөтә хоҡуҡтарҙан мәхрүм иткәйне, шуға күрә Густав *принц Ваза* титулын йөрөтә (хәйер, ҡайһы берәүҙәр уны потенциаль тәхет вариҫы итеп ҡарай).

Парҙар Веналағы Шёнбрунн һарайында йәшәй. Луиза һәм Густавтың ике балаһы тыуа. Берҙән-бер улдары тыуғас та үлә.
* **Людвиг** (3-17 февраль, 1832) — *принц Ваза*, сабый сағында вафат була.
* **Карола** (1833—1907) — *принцесса Ваза*, ире Саксония короле Альберт, балалары булмай.
Никах сәйәси мотивтар буйынса ҡорола һәм бәхетһеҙ булып сыға. 1844 йылда айырылышыу тураһында иғлан ителә.

Луиза Амелия Карлсруэла 1854 йылдың 19 июлендә, ҡыҙының Альберт Саксонский менән нкахлашыуынан бер йыл үткәс, вафат була.

## Шәжәрәһе


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Луиза Амелия Баденскаяс 
* Ольденбурги
Герда Тирен

**Герда Тирен** (, ҡыҙ фамилияһы **Рюдберг**, 11 ғинуар 1858 йыл — 9 октябрь 1928 йыл) — швед рәссам-иллюстраторы.

## Биография
1858 йылдың 11 ғинуарында Швецияла Стокгольм ҡалаһында тыуа.

1880−1883 йылдарҙа буйынса уҡыусылар менән Короллек сәнғәт академияһында уҡый. Унан Францияға китә. 1884 йылдың ғинуарында Юхан Тирен менән никахлаша һәм шул уҡ йылда Парижда уға кейәүгә сыға. 1884 йылдың аҙағында йәштәр тыуған илдәренә әйләнеп ҡайталар һәм  ҡалаһында урынлашалар.

Һуңыраҡ улар Пеннингбюгә күсеп килә. Тирст йортонда (усадьба) йәшәй башлайҙар. Бөтә ғүмерҙәре тиерлек унда үтә. 1894 йылда ғаиләһе менән Увикенға ҡайтып бер аҙ йәшәп китәләр.

1928 йылда Пеннингбюла вафат булған. Ире менән йәнәш ерләнгән.

## Ижады
Рәссам портреттар яҙа, сәскәләр натюрморт һәм пейзаж, швед һәм француздар тормошонан жанрлы күренештәр, шулай уҡ, балаларға арналған һүрәттәр эшләй. Скандинавтар, бигерәк тә, уның гномдар тураһында открыткаларын (nissar), яраталар.

Герда Тирендең китаптарға эшләнгән билдәле иллюстрациялары араһында: Фриц Рейтерҙың «Илдәге тормош» китабына, Даниель Дефоның "Робинзон Крузо мажаралары"на (1899), Марк Твендың «Принц һәм ярлы» китабына һәм күп һанлы әкиәттәргә эшләнгән һүрәттәр бар.

Рәссам 1923 йылда Стокгольмда швед уҡытыусылары гәзите нәшер иткән «Jultomten» журналы менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә. Был журналда Сакариас Топелиустың «Турғай» шиғырына иллюстрацияһы, 1898 йылда уҡ «Раштыуа бүләктәрен һатып аларһығыҙмы?» тигән исем аҫтында почта открыткаларына эшләгән элекке акварелдәре, балалар өсөн күп һанлы жанрлы һүрәттәре баҫтырыла.

Ирле-ҡатынлы Тирендарҙың картиналары Стокгольмдағы милли музей коллекцияһында, Швецияның провинцияларындағы музейҙарҙа һәм күп һанлы шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

File:Gerda Tiren Kvinna med gosse i sitt knä.jpg|Был ҡатын-ҡыҙ алдындағы  малай менән
File:Gerda Tirén-Karin och Tippo.jpg|Карин һәм Типпо
File:Gerda Tirén Kvinna.jpg|
File:Gerda Tirén-Brudföljet.jpg|Туй процессияһы


## Ғаиләһе
* Атаһы — Карл Рюдберг (; 1820—1902)
* Әсәһе — Форсслунд Эмма (; 1820—1899)
* Ире — Тирен Юхан (1853—1911), швед рәссаме. 1884 йылдан никахта тора.
** Улы — Нильс (1885—1935), рәссам
** Ҡыҙы — Кристина (1886—1951), рәссам
** Ҡыҙы — Карин (1887—1951), музыка уҡытыусыһы
** Ҡыҙы — Элизабет Ева (1890—1937), йырсы
* Иренең туғаны — , фольклорсы (легендалар һәм йырҙар)

## Иҫкәрмәләр
Герцогиня София Вермландская

Уның Король Ғали йәнәптәре **принцесса** **София**, герцог ҡатын Вермландская (, ҡыҙ фамилияһы София **Кристина Хелльквист **швед.** **Sofia Hellqvist Kristina; 6 декабрь 1984 йыл, Швеция) — швед моделе, принц Карл Филипптың ҡатыны, король Карл XVI Густав һәм королева Сильвияның килене.

## Биографияһы
София 1984 йылдың 6 декабрендә Эрик һәм Мари Хеллквист ғаиләһендә тыуа. Уның ике апаһы бар. улар бөтәһе лә Альвдаленда үҫә. Бейеү, комедия һәм фортепиано дәрестәре ала. Гимназияны тамамлап, Стокгольмға күсеп килгәс, ҡыҙ официант һәм модель булып эшләй. 20 йәшендә Швециялағы билдәле ирҙәр журналы Slitz өсөн топлессҡа төшә. һәм һөҙөмтәлә «Мисс Slitz» титулына эйә була. Был фотомодель өлкәһендәге уңышынан һуң уны Paradise Hotel реалити-шоуға саҡыралар. Уны тамамлағандан һуң ул Америкаға йәшәргә китә. Унда ул йогаға өйрәнә һәм тиҙҙән үҙенең йога үҙәген аса. Аҙаҡ йога өсөн үҙенең кейем линияһын булдыра. 2009 йылда, принц менән осрашҡанға тиклем, ул Ганаға волонтер сифатында юлланырға ҡарар итә, унда ул балалар йорто төҙөргә ярҙам итә. Буласаҡ ире менән осрашҡандан һуң, әммә мөнәсәббәттәре башланғанға тиклем, 2010 йылда София балалар хәйриә фонды «Уйын майҙансығы». ойоштора. 

2010 йылдың апрель айынан алып принц Карл Филипп менән осраша, ә 2014 йылдың июнендә уларҙың йәрәшеүҙәре тураһында иғлан ителә.

2015 йылдың 13 июнендә Король һарайы сиркәүендә никахлашыу тантанаһы үтә.

2015 йылдың 15 октябрендә хәбәр ителеүенсә, парҙар 2016 йылдың апрель айында тәүге баланы көтәләр тип иғлан ителә. 2016 йылдың 19 апрелендә Дандерюд дауаханаһында уларҙың улы, Александр Эрик Хубертус Бертиль, герцог Седерманландский тыуа. Сабыйҙың ауырлығы 3595 грамм, буйы 49 см.

2017 йылдың 23 мартында парҙар икенсе бала көткәне билдәле була. Шулай уҡ, ул 2017 йылдың сентябрендә донъяға киләсәк тип хәбәр ителә. 2017 йылдың 31 авгусында принцесса София икенсе ул таба—принц Габриэль Карл Вальтер, герцог Даларнский.

## Наградалары
* Серафимовтар ордены Дамаһы
* Король Карл XVI Густав II класлы ғаилә ордены Дамаһы
* Швеция короле Карл XVI Густавтың 70 йәш тулыуы айҡанлы Иҫтәлекле миҙал (2016 йыл, 30 апрель)
* Ыласын ордены Ҙур тәре Дамаһы(Исландия, (2018)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ловиса Шведская

**Ловиса Шведская (Луиза)** (; 31 октябрь 1851 йыл, Стокгольм — 20 март 1926 йыл, Копенгаген) — Швеция принцессаһы, Дания королеваһы. Дания короле Фредерик VIII ҡатыны, Швеция короле Карл XV һәм Луиза Нидерландскаяның берҙән-бер ҡыҙы. Бернадот династияһынан.

1869 йылдың 28 июлендә Стокгольмда Ловиса тәхеткә ултырырға тейеш принц Фредерик VIII Датскийға кейәүгә сыға. 1906 йылда ире тәхеткә ултырғас, Дания королеваһы булып китә.

Фредерик VIII менән никахта тыуған балалары:
* Кристиан (*Christian*, 1870—1947) — Дания короле Кристиан X.
* Карл (*Carl*, 1872—1957) — Норвегия короле Хоком VII.
* Луиза (*Louise*, 1875—1906) — 1896 йылдан алып принц Фридрих Шаумбург-Липпскийҙың ҡатыны.
* Харальд (*Harald*, 1876—1949) — 1909 йылдан алып принцесса Хелена Глюксбургскаяның ире.
* Ингеборга (*Ingeborg*, 1878—1958) — 1897 йылдан алып норвег һәм швед принцы Карлдың ҡатыны.
* Тир (*Thyra*, 1880—1945).
* Густав (*Gustav*, 1887—1944).
* Дагмара (*Dagmar*, 1890—1961).
Швецияла һәм Норвегияла тәхет ҡатын-ҡыҙға мираҫ итеп ҡалдырылмағанлыҡтан, уның ағаһы Карл XV үлгәндән һуң король булып ағаһы Оскар II ҡала. Швеция менән Норвегия араһындағы уния өҙөлгәс, Оскар II үҙенән бөтә вәкиллек хоҡуҡтарынан баш тарта һәм норвег тәхетенә 1905 йылдың 18 ноябрендә Ловисаның улы, Хокон VII исемен ҡабул итеп, Карл һайлана.

Ловиса Амалиенборг һарайында үлә. Копенгаген һәм Роскилле ҡалаһының соборында ире эргәһендә ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Bomann-Larsen, Tor (2004): «Folket — Haakon & Maud II» (швед.).

## Сығанаҡтар
* Данная статья основана на материалах английской Википедии
Фанни Брате

**Ингеборг Матильда Фанни Брайт**, ҡыҙ фамилияһы *Ekbom*, (; 26 февраль 1862 йыл — 24 апрель 1940 йыл) — швед рәссамы.

Фанни Брайт картиналарын швед рәссаме Карл Ларссон йоғонтоһонда ижад иткән. Уның эштәре ғаилә тормошо идиллияһына бағышланған.

## Биографияһы
Фанни Брайттың атаһы — Джон Фредерик Оскар Экбом (Oscar Ekbom Gustaf Fredric Johan).

Ул Карл Шведский, герцог Вестергетландскийҙың писары була.

1880 йылда, 18 йәшендә, Брайтты Короллектең ирекле сәнғәт академияһына ҡабул итәләр.

1887 йылда Парижға танышыу сәфәре ҡыла.

1889 йылда Германия, Дания, Норвегия, Англия, Австрия һәм Италияла булып сыға.

1887 йылда Фанни Эрике Брайтҡа (1857—1924) кейәүгә сыға.

Уларҙың ғаиләһендә дүрт ҡыҙ була: Астрид (1888—1929), Торунь (1891—1993), Рагнхильда (1892—1894), Ингегерд (1899—1952). Кейәүгә сыҡҡас, Фанни Брайт сәнғәтте ҡалдырырға мәжбүр була. Шулай ҙа швед сәнғәт донъяһында башҡа рәссамдарҙы ҡурсалаусы булараҡ ҡатнашыуын дауам итә.

1891 йылда Брайт Svenska Konstnärernas Förening рәссамдары ассоциацияһы ағзаһы булып китә.

## Эштәре

Рәссам әҫәрҙәрендә пейзаждар, интерьер, натюрморттар һүрәтләй, портреттар ижад итә.

Иң билдәле әҫәре — 1902 йылда яҙылған Namnsdag (Байрам көндәре) картинаһы. Әлеге ваҡытта ул швед Милли һынлы сәнғәт музейында һаҡлана.

Уның күренекле эштәре араһында «Һуҡыр әбей» (1903), «Ирекле минут» һәм башҡа картиналары бар.

Фанни Брайттың картиналары аша уның бик нескә балалар психологы икәнлеге тойомлана.

Картиналарында балалар уйнай, һүрәт төшөрә, һүҙләшеп китә, бер-береһе тураһында ҡайғырта.

Уларҙа француз рәссамы Эжен Карриере портретарындағы яҡынлыҡ тойғоларын, швед рәссаме Карл Ларссондың ғаилә тормошонан сюжеттар табырға мөмкин.

1943 йылда Швецияның милли музейында рәссамдең шәхси күргәҙмәһе асыла. Унда уның 126 эше ҡуйылған.

Фанни Брайт акварель һәм май ҡулланып ижад итә. Швецияның XIX быуат дәүерен, кешеләрен, уларҙың тормошон күрһәткән картиналары илдең бик мөһим мәҙәни мираҫы булып тора.

Әлеге ваҡытта рәссамдың картиналары Швеция милли музейында, Гетеборг художество музейында, Төньяҡ илдәр музейында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

## Күргәҙмәләре
* Müsse el Grinden Internationale Kunstausstellung Munich күргәҙмәһе, Мюнхен, 1892.
* Стокгольмдә күргәҙмә, 1897.
* Grosse Kunstausstellung күргәҙмәһе, Берлин, 1900.
* «Ҡатын-ҡыҙ сәнғәте» швед рәссамдары ассоциацияһы күргәҙмәһендә, 1909.
* «Улар Парижға китте» күргәҙмәһе— Liljevalchs konsthall сәнғәт галереяһы.

## Галереяһы

File:FannyBrate Retstickor.jpg|*Үсекләшеү*, 1885
File:Fanny Brate-Sov så sött.jpg|*Татлы йоҡо*, 1889
File:Musse.jpg|*Буш минуттар*, 1892
File:Fanny Brate-still-life-with-fruit.jpg|* Емеш-еләк менән натюрморт *
File:Fanny Brate 1.jpg|*Балалар уйындары*
File:Fanny Brate 7.jpg|*Интерьер*
File:Fanny Brate 9.jpg|''Пиондар'


## Һылтанмалар
* M Brate Fanny I (f.  Ekbom) 

## Иҫкәрмәләр
Мария Рёль

**Мария Кристина Рель **(; 26 июль 1801 йыл — 5 июль 1875 йыл) — швед рәссамы.
## Тормош юлы

Швецияла XIX быуаттың тәүге яртыһында йәшәгән бик күп күренекле кешеләрҙең портреттары авторы булып тора.

Уның картиналары Стокгольмдағы Милли музейҙа күргәҙмәгә ҡуйылған.

Швед короллеге китапханаһында уның 1800 портреттан торған коллекцияһы бар.

Короллектең швед сәнғәт академияһы ағзаһы (1843). Король һарайында рәсми портретист була.

## Биографияһы
Мария Рель Стокгольмдә хәлле ғаиләлә тыуған. Әммә 1822 йылда ата-әсәләренең вафатынан һуң бөлгөнлөккә төшкән. Бала саҡта гувернанка булырға хыялланған.

Ләкин рәсем төшөрөү менән мауығыуы еңә. Профессор һәм гравюр Кристиан Форселдән һынлы сәнғәт буйынса дәрестәр ала. Рәссам Александр Хамбре уны ҡәләм менән тиҙ генә реалистик һүрәтләмәләр эшләргә өйрәтә.

Уның дустарын һәм ғаилә ағзаларын һүрәтләгән картиналары киң билдәлелек ала.

Рәссам юғары йәмғиәт дәирәһендә модала булып китә. Ул ҡәләм менән дә, май менән дә ижад итә. Әммә Марияның бай булмаған заказсылары май менән эшләнгән һүрәттәргә түләй алмайҙар. Шуға уның күп картиналар ҡәләм ҡулланып эшләнгән.

Уның хеҙмәттәрендә заманының бик күп билдәле аристократтары, актерҙары һүрәтләнгән.

1843 йылда Рель батша һарайына рәссам итеп тәғәйенләнә.

1843—1846 йылдарҙа Парижда француз сәнғәт академияһының Леон студияһында уҡый. 

Тыуған иленә ҡайтҡандан һуң, СтокгольмдыңБрункебергсторг районында үҙенең шәхси һынлы сәнғәт студияһын ойоштора.

Тормошоның һуңғы йылдарында фотоһүрәттәр барлыҡҡа килә. Фотография сәнғәте уның портреттар ижад итеүенә етди дәғүәсе булып китә.

Мария Рель 1875 йылдың 5 июлендә вафат Стокгольмда вафат була.

Хәҙерге ваҡытта уның картиналары, һүрәттәре Швеция Милли музейында һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана. Швед короллеге китапханаһында портреттары 1800 самаһы.

## Галерея

File:Cardon Ida.jpg|Мария Ида Рель Кардон, 1857
File:Esaias Tegnér from Svenska Familj-Journalen 1870.png|Швед Исайя Тегнер шағир,  Мария Рель һүрәте, 1829
File:Carl Peter Mazer-1835b.jpg|Карл Мазер (1807-1884) студияла.
File:56-Vilhelmina Fundin-Svenska Teatern 8.jpg|Вильгельмина Фундина (1842)
File:Wendela_Hebbe.jpg|Wendela Hebbe, 1842


## Әҙәбиәт
* Österberg, et Carin al., *Svenska kvinnor: föregångare, nyskapare*. Lund: 1990 Signum. ISBN 91-87896-03-6
ISBN191-87896-03-6
* Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 24.
* Ryssläder — Sekretär
* Wingård, Ulrika (2008). «„Snedheten utom Likt!“  : i Kungl nedslag. Röhl bibliotekets Maria-samling». Biblis (Tidskrift) 2008/09(44),: sid. [56]-75. 1403-3313. ISSN 1403-3313. Libris 11301467.

## Иҫкәрмәләр
Александра Навроцки

**Навроцки Александра** (, 20 июнь 1943 йыл) — Америка геофизигы, геохимигы. Дейвистағы Калифорния университеты профессоры (1997 йылдан, хәҙер ҙур — *Distinguished*), АҠШ Милли фәндәр академияһы ағзаһы (1993). Элек Принстон университеты (1985—1997) һәм Аризона штаты университеты профессоры. Америка философтар йәмғиәте ағзаһы (2011), Бенджамин Франклин миҙалы (2002) һәм Америка минералогия йәмғиәтенең юғары бүләге — Реблинг миҙалы (2009) менән бүләкләнгән.

## Биографияһы
Чикаго университетын тамамлай, унда физик химия буйынса барыһын да — бакалавр (1963), магистр (1964) һәм философия докторы (1967) дәрәжәләре ала, уҡытыусыһы . Шунан ассоциациялашҡан тикшереүсе сифатында 1967—1968 йылдарҙа Германияла, 1968—1969 йылдарҙа — Пенсильвания штаты университетында постдокторантура. 1969 йылдан ассистент-профессор, 1974 йылдан ассоциациялашҡан профессор, 1978—1985 йылдарҙа Аризона штаты университетының химия һәм геология профессоры. 1985—1997 йылдарҙа Принстон университеты профессоры. 1997 йылдан Дейвистағы Калифорния университеты профессоры.

АҠШ Милли фәндәр академияһы ағзаһы (1993) һәм Америка философтары йәмғиәте ағзаһы (2011).
1992—1993 йылдарҙа Америка Минералогия йәмғиәте президенты <span title="Версия статьи «Минералогическое общество Америки» на английском языке">Mineralogical Society of America</span>.

Америка минералогия йәмғиәтенең (1981), Америка геофизиктар союзының (1988), American Society Ceramic (1995, 2001),  (1997), Бөйөк Британия минералогия йәмғиәтенең (2004), Халыҡ-ара теоретик һәм ғәмәли химия союзының (2009) феллоһы (ағзаһы). Пекин университетының (2008), Сычуань университетының (2009),  (2012) почетлы профессоры.
Швеция Уппсала университетының почетлы докторы (1995).

700-ҙән ашыу публикациялар авторы, Хирш индексы (Web of Science) — 58.

## Бүләктәре
* 1973 — Слоун стипендияһы
* 1981 — Америка минералогия йәмғиәтенең бүләге, 
* 1995 — Coffin Award Purdy Ross, American Society Ceramic
* 2000 — Award Cruickshank m. alexander, Гордон конференциһы
* 2000 — Hugh Memorial Award Huffman, Conference Calorimetry
* 2000 — Educational Outstanding Ceramic Educator Council Award
* 2002 — Бенджамин Франклин миҙалы
* 2005 — , Европа геохимия ассоциацияһы (*Geochemistry Association of European*)
* 2005 — Award Equilibria Spriggs Phase, American Society Ceramic
* 2006 — Award Rossini, Association of Thermodynamics International Chemical
* 2006 —  Америка геофизиктар союы
* 2009 — Реблинг миҙалы, Америка Минералогия йәмғиәтенең юғары ғилми наградаһы
* 2016 — М. В. Гольдшмидт премияһы, Geochemical Society иң юғары бүләге[en]
* 2016 — Award Kingery David W., American Society Ceramic

## Әҙәбиәт
* *Tiffany K. Wayne*. (2011) American Women of Science Since 1900, pp. 708—
* *Dr. Lynnette Madsen*. Successful Women Ceramic and Glass Scientists and Engineers: 100 Inspirational Profiles (Wiley, 2016). Profile 69.

## Һылтанмалар
* Professor Alexandra Navrotsky’s Web Site
* https://chemistry.ucdavis.edu/people/alexandra-navrotsky

## Иҫкәрмәләр
Нобель фонды

**Нобель фонды** () — 1900 йылдың 29 июнендә Нобель премияларына мөдирлек итеү һәм финанстарына идара итеү өсөн ойошторолған шәхси ойошма. Фонд динамитты уйлап тапҡан Альфред Нобелдең васыяты буйынса булдырыла. Нобель фонды шулай уҡ Нобель симпозиумдарын ойоштора һәм үткәрә, уларҙа ҙур фәнни, социаль, мәҙәни әһәмиәткә эйә булған асыштар һәм уйлап табыуҙар буйынса фекер алышына.

Альфред Нобель үҙенең васыятында уның аҡсаһы физика, химия, физиология һәм медицина, әҙәбиәт, тыныслыҡ эшмәкәрлеге буйынса йыл һайын премия итеп биреүгә тотонолһон тип әйтеп ҡалдырған. Нобель мөлкәтенең 94 процентын (31 миллион швед кронаһы) биш Нобель премияһын булдырыуға һәм тәьмин итеүгә тотонорға ҡушҡан. Васыятҡа ярашлы, фонд активтары хаҡына алынған проценттарҙы ғына премияға тотонорға мөмкин.

Асылы буйынса финанс менеджеры булған Нобель фонды инвестиция компанияһы булып тора. Уның инвестиция сәйәсәте активтарҙы һаҡлау һәм ишәйтеү маҡсатын ҡуя. Альфред Нобель васыятының положениелары башҡарыусыларға средстволарҙы «хәүефһеҙ ҡиммәтле ҡағыҙҙарға» һалырға ҡуша. XX быуат башында тотороҡло процент ставкалы дәүләт облигациялары хәүефһеҙ ҡиммәтле ҡағыҙҙар булып тора.

Нобель фондының активтарына идара итеүҙең тәүге 50 йылына инвестициялау йүнәлештәрендә ҡәтғи сикләүҙәр һәм инвестициялауҙарҙан алынған килемгә юғары һалымдар һалыныу хас. 1914 йылға тиклем һалым ставкаһы 10 процент тәшкил итә. Әммә 1915 йылда һалым күләме ике тапҡырға арттырыла. Күп йылдар буйы Нобель фонды Стокгольмда иң эре һалым түләүсе була.

Фондты һалымдан азат итеү мәсьәләһе Швеция рикстагында йыш күтәрелә һәм тикшерелә килә. 1946 йылда, ниһайәт, Нобель фонды һалымдан азат ителә. Һөҙөмтәлә, Нобель премияларының күләме яйлап арта башлай.

1980-се йылдарҙа фонд эшмәкәрлегенең финанс һөҙөмтәләре яҡшыра бара. Был осорҙа фонд баҙары үҫешен дауам итә. Фонд аҡсалары һалынған күсемһеҙ мөлкәт хаҡы ла арта. Әммә 1985 йылда Швецияла күсемһеҙ мөлкәткә һалымдар ҡапыл арта һәм килем алыу туҡтай. 1987 йылда Нобель фонды советы күсемһеҙ мөлкәткә идара итеү өсөн Beväringen тигән атамалы айырым компания ойоштора, фонд биржаһында уның акциялары менән сауҙа алып барыла.

1991 йылға фонд Нобель премияларының хаҡын 1901 йылдағы реаль хаҡҡа тиңләштереүгә өлгәшә. Әлеге ваҡытта Нобель фонды активтарының номиналь хаҡы яҡынса 3,1 миллиард швед кронаһы тәшкил итә. 2006 йылда Нобель премияларының һәр береһенең күләме 10 миллион SEK була (яҡынса 1,45 миллион АҠШ доллары). 2000 йылдың 1 ғинуарынан Нобель фондына шулай уҡ активтарҙы капитализациялауҙан алынған килемдәрҙе лә приз фондына өҫтәргә рөхсәт ителә. Яңы ҡағиҙәләргә ярашлы, фонд активтарын һатыуҙан алынған килем премиялар фондын формалаштырыуҙа файҙаланыла ала.

## Иҫкәрмәләр
Эмма Шенсон

**Эмма Шенсон** (; 21 сентябрь 1827 йыл — 17 март 1913 йыл) — швед рәссамы, жанр һәм портрет һынлы сәнғәте белгесе, фотограф. Швецияла ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге профессиональ фотографтарҙың береһе.

## Биографияһы
1827 йылдың 21 сентябрендә Упсала ҡалаһында, урындағы академия казначейы Джон Шенсон һәм мәктәп администраторы Марии Магадлины Хар ғаиләһендә тыуған.

Уның фотоһүрәттәр сәнғәте менән нисек танышҡаны тураһында мәғлүмәттәрҙе тарих һаҡлап ҡалмаған. Әммә сәйәхәт итеүсе фотографтарҙан өйрәнеп ҡалыу ихтималлығы бик юғары.

1864 йылда ул Упсала ҡалаһында студия аса. Швецияның тәүге профессиональ фотографтарының береһе булып китә. Уға ҡәҙәр ҡатын-ҡыҙҙар үҙаллы фотография менән шөғөлләнмәгән була.

Ә ир-егеттәргә ярҙамсы сифатында ғына сығыш яһай. Упсала студияһы асылғанға тиклем ҡалала фотоһүрәттәр менән профессиональ шөғөлләнеүсе бер кем дә булмаған. Сөнки быға тиклем был эште сәйәхәтсе фотографтар һөнәре тип ҡарағандар.

Шулай уҡ, Эмма Шенсон уның менән шөғөлләнеп акварель һынлы сәнғәте менән дә шөғәлләнә, пейзаж һәм портреттар яҙа.

Уның ҡайһы бер эштәре Упсала ҡалаһының художество музейына (Upplandsmuseet) ҡуйылған.

Рәссамдәргә тәғәйенләнгән бер нисә әсбап баҫтырып сығара: «*Lätta nybegynnare teckningar för*» (Башлап һүрәт төшөрөүселәр өсөн яҡтылыҡ һүрәттәре, 1877—1878) һәм «*Träsniderimönste*» йыйынтығы (ағас һырлау өлгөһө буйынса, 1876).

1880 һәм 90-сы йылдарҙа Упсала кафедраль соборын реставрациялауға арналған фотоһүрәттәр серияһын әҙерләй. Ул һүрәттәр техник оҫталыҡты ғына түгел, ә төшөрөп алыу позицияһын һайлау һәләтен дә күрһәтеп торалар.

Швецияла уны иң тәүге фотограф һәм рәссам булараҡ, Стокгольмдан Вильгельмина Лагерхольм һәм Розаля Семан (Sjöman Rosalie), Мальменан Хильда Cёлин (Hilda Sjölin) менән бер рәттән ололап иҫкә алалар.

Кейәүгә сыҡмаған. 1913 йылдың 17 мартында Упсала ҡалаһында вафат була.

## Галерея

Schenson Uppsala domkyrka 1889 - Restoration.jpg|Упсала кафедраль соборы. 1889 йыл
Emma Schenson - Uppsala domkyrka, 1860.jpg|Упсала кафедраль соборы. 1860 йылда
Emma Schenson - Hammarby 1864 - Linnaeus Bedroom.jpg|Линнейҙың Йоҡо бүлмәһе. 1864 йыл
Uppsala Mounds 1895.jpg|Ҡурғандар. 1985 йыл


## Иҫкәрмәләр
Герцогиня Эстель Эстергётландская

Уның Король Ғали йәнәптәре **Эстель Сильвия Ева Мэри**, Швеция принцессаһы, герцогиня Эстергетландская (, 2012 йылдың 23 февралендә Сольна, Стокгольмда тыуған) — швед тәхете вариҫы кронпринцесса Викторияның һәм уның ире герцог Даниэль Вестлинг Вестергетландскийҙың ҡыҙы.

## Биографияһы
Принцесса баш ҡаланың Каролинская дауаханнаһында 4:26 сәғәттә донъяға килә. Ҡыҙ тыуғас бер аҙҙан һуң принцессаның атаһы принц Даниэль туранан-тура дауаханала матбуғат-конференцияһында яңы тыуған баланың буйы — 51 сантиметр, ауырлығы — 3 кг. 280 г. тип әйтә.

Король һарайы коммюникеһында короллектең риксмаршалы Линдквист Сванте, әсә һәм бала үҙҙәрен яҡшы тоя, тип иғлан итә. Шул уҡ көндә улар дауахананан сыға һәм өйҙәренә ҡайта.

Эстельдың титулын һәм исемен 24 февралдә министрҙар кәңәшмәһендә уның олатаһы король Карл XVI Густав иғлан итә, шунан һуң һарайҙа рәхмәт ғибәҙәте Te Deum ҡылалар. Эстель исеме элек Бернадот ғаиләһендә бер тапҡыр осрай — ул исем менән Бернадот Эстель (ҡыҙ фамилияһы — Мэнвилл) Карл XVI исем атаған атаһы, билдәле йәмиәғәт эшмәкәре граф Фольке Бернадоттың, ҡатынын атайҙар. Сильвия һәм Ева исемдәре принцессаның оләсәләренә — королева Сильвия Зоммерлатҡа һәм принц Даниэльдың әсәһенә бирелгән була.

1980 йылдан алып Швецияла ғәмәлдәге булған тигеҙ примогенитура законына ярашлы, яңы тыуған принцесса, әсәһенән ҡала, швед тәхетенең вариҫлыҡ хоҡуғына икенсе булып дәғүә итә, унан һуң уның ҡустыһы принц Оскар тора. София Ганноверскаяның нәҫеле булараҡ, ҡыҙ шулай уҡ өсөнсө йөҙлөктө биләп, британия тәхетенә вариҫ булып ҡала.

2012 йылдың 22 майында принцесса Эстель Стокгольмдағы Король һарайы сиркәүендә суҡындырыла. Ҡыҙҙың исем ата-әсәләре булып әсәһе яғынан бабайы Карл-Филипп, атаһы яғынан инәйе Анна Вестлинг һәм принц Виллем-Александр Оранский (2013 йылдан алып Нидерланд короле), Данияның кронпринцессаһы Мэри һәм Норвегияның кронпринцы Хоком була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* H.K.H. Prinsessan Estelle — Biografi (швед.). Sveriges Kungahus. Проверено 18 июля 2013. Архивировано 31 августа 2013 года.
Мәләкәс

**Мәләкәс** () — Ульяновск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Ульяновскҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Атом реакторҙар ғилми-тикшеренеү институты
* Мәләкәс автоагрегат заводы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Администрация Димитровграда  
* Городская Дума Димитровграда
Болин Синикка

**Синикка Болин** (; ) — швед сәйәсмәне, Швеция социал-демократик эшселәр партияһы ағзаһы, риксдаг депутаты (1988—2010).
2009 йыл — Төньяҡ кәңәшмәһе рәйесе.

## Биографияһы
Синикка Финляндияла 1947 йылда тыуған. Әсәһеның карел һәм белорус тамырҙары бар, атаһы — фин. 1968 йылда Синикка Швецияға күсә. Уҡытыусы булып эшләгән.

1988—2010 йылдарҙа Евлеборг ленынан риксдаг депутаты, 6 тапҡыр риксдагҡа һайланған.

1994—2010 йылдарҙа Төньяҡ кәңәшмәһендә швед делегацияһы составында була, 2006—2010 йылдарҙа — делегация рәйесе.

Риксдагтан киткәс,  (Евлеборг халыҡ театры) рәйесе вазифаһын биләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Петерсон Мария

**Петерсон Мария** - 1984 йылда  Гётеборгта (Швеция) тыуған, пилот, инстаграм йондоҙо.
## Биографияһы
Мария Петерсон коммерция авиацияһына  25 йәштә килә һәм әкренләп осоусының көндәлек тормошон һүрәтләгән фотографиялар эшләй башлай.  Был фотографиялар кешеләрҙә ҡыҙыҡһыныу уята. Ҡыҙҙың йога менән шөғәлләнеү лә был ҡыҙыҡһыныуҙы  арттыра төшә, сөнки ул пилот тормошон  һүрәтләй, үҙен йога күнекәмәләре  ваҡытында , сәйәхәт иткәндә фотоһүрәткә төшөртөп, инстагамға ҡуя.  Хәҙер Марияға 34 йәш һәм уның бихисап яҙылыусылары бар (200 меңдән артыҡ). Үҙе әйтеүенсә, хәүефһеҙлек барыһынан да мөһимерәк, шуға эш ваҡытында пилот кабинаһында ул фотоға төшмәй.

Бер аҙ ваҡыт ул Ryanair авиация компанияһында эшләгән.  Һәр ваҡыттағыса ул сәйәхәт итергә ярата, әлегә 50-нән артыҡ илдә булған, һәр береһендә матур фотоһүрәттәр эшләп, инстаграмға ҡуйған. Уларҙа беҙ Марияны һәм уның хеҙмәттәштәрен эш ваҡытында- осор алдынан, йәки ергә төшкәс, тамаҡ ялғаған ваҡытта, йә иһә тәбиғәт ҡосағында ял иткәндә күрәбеҙ. Күптәргә уның тау-ҡаяларға үрмәләгән, һыу аҫтында төшкән, атта һыбай йөрөгән фотолары оҡшай. Күптәр уның эҙенән барып, инстаграмда  үҙ фотосәхифәләрен булдыра.

Кешеләргә   матур итеп йылмайыуы, зәп-зәңгәр күҙҙәре генә түгел, ә һәр саҡ яҡшы кәйефтә булыуы, кешегә ыңғай тәьҫир итеүе оҡшай.
Үҙенең авиакомпаниялағы эше тураһында тик яҡшы хәбәрҙәр генә һөйләй: етәкселәр  хеҙмәткәрҙәр тураһында ҡайғыртыусан, шуға күрә улар төрлө илдәрҙә эш сәйәхәтендә генә булмай, иркенләп ял да итә ала.

Мария Петерсон авиацияға килеүенең сәбәбен ябай ғына итеп аңлата. Уның фекеренсә,  һөнәр һайлауҙа ҡатын-ҡыҙ ирҙәр менән тигеҙ хоҡуҡлы булырға тейеш. "Ирҙәр  хаким иткән“  донъяла үҙ хыялын тормошҡа ашырыу еңел булмағандыр,тигән һорауға ул: 
« Мин быға оҙаҡ килдем, ләкин хәҙер бындай эште ирҙәр генә  эшләй алмай  икәнде иҫбатларға тейешмен» ,тип яуап бирә. 

Әле Мария British Airways авиакомпанияһында эшләй, партнеры менән Бельгияла йәшәй.

## Һылтанмалар
*
*
Карин Дрейер Андерссон

**Карин Элизабет Дрейер Андерссон** (7 апрель 1975 йыл) — швед йырсыһы, йырҙар авторы һәм музыкаль продюсер. Ул ағаһы Олоф Дрейер менән ойошторған The Knife электрон музыкаль дуэтының һыңары була. Андерссон элек Is Cool Honey альтернатив рок-төркөмөнөң  һәм гитарисы булған. 2009 йылда Андерссон үҙенең «Fever Ray» тип аталған яңғыҙ башҡарыу соло дебют альбомын сығара.

## Шәхси тормошо
Андерссон 1975 йылдың 7 апрелендә Швецияның Нака биләмәһендә. тыуған. Кент Питер Кристиан Андерссонда кейәүҙә булған, һәм уларҙың ике балаһы бар.

## Яңғыҙ йырлауы
The Knife ялда булғанда, Андерссон 2009 йылдың 12 ғинуарында үҙенең шул уҡ исем йөрөткән Fever Ray яңғыҙ башҡарыу дебют альбомының  цифрлы версияһын һәм 2009 йылдың 18 мартында физик мәғлүмәт һаҡлағыстарҙасығара, бынан алда, 2008 йылдың 15 декабрендә, If I Had a Heart   синглын сығарған. Йыр 2012 йылдың 16 февралендә  сериалының беренсе сезонындағы 15-се эпизоды аҙағында файҙаланылған. Йыр һуңғараҡ тағы ла 2011 йылдың 31 июлендә америка телевизион сериалының  эпизодында ла ҡулланылған, шулай уҡ премьераһы 2013 йылдың 3 мартында булып үткән канада-ирланд тарихи драмаһы - «Викингтар» телесериалының төп музыкаһы булып китә. Йыр шулай уҡ 3-сө миҙгелдә лә «Уэнтуорт» сериалының 3-сө эпизодында ла файҙаланыла.

2009 йылда Андерссон ҡыҫҡа метражлы феминистик  порнографик фильмдар йыйынтығы өсөн  тип аталған саундтрек ижад итә.  Коллекцияға күҙәтеүендә, Smålandsposten исемле швед гәзите, бер төрлө  ялҡытҡыс булһа ла, саундтрек фильмға тап килә тип тасуирлай.

Fever Ray булараҡ билдәле, Андерссон, 2010 йылда  Коачелла фестивалендә сығыш яһай һәм ыңғай баһа ала. Шул уҡ йылдың сентябрендә ул Ирландияла һәм Англия фестивалендә сығыш яһай.

Үҙе алдан әйтеүенә ҡарамаҫтан, Андерссон 2011 йылда *Ҡыҙыл башлыҡ* фильмында күренмәгән. Әммә Андерссон үҙенең төркөмө менән авторлыҡта яҙҙырған эксклюзив «The Wolf» саундтрегы, шулай уҡ  «Keep the Streets Empty for Me» фильмда ҡалған. «The Wolf» шулай уҡ Far Cry Primal трейлерында, шулай уҡ һуңғы миссияла уйын ваҡытында файҙаланылған.

Андерссон 1968 йылда экрандарға сыҡҡан Ингмар Бергмандың   фильмының 2011 йылдың 12 мартында Стокгольмдағы Король драма театрында  күрһәтелгән театр адаптацияһы өсөн музыка яҙған. «No Face» тигән бер трек 2012 йылда 2011 йылғы япон цунамиһынан зыян күргәндәр файҙаһына Blonde Redhead ойошторған «We Are the Works in Progress»  альбомында, демо булараҡ, сығарыла. 2016 йылдың февраль айында The Fader менән интервьюһында, Андерссон,  яңғыҙ башҡарған музыкаһы өҫтөндә эшләүе, тик Fever Ray исеме аҫтында сығыу-сыҡмауын ғына әйтә алмағанын  белдерә.

## Дискографияһы
### Альбомдары
#### Студия альбомдары

#### Концерт альбомдары

### Синглдары

### Башҡа сығыштары

### Музыкаль клиптары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Эмили Болч

**Эмили Грин Болч** (Emily Greene Balch, 8 ғинуар 1867 йыл, , Массачусетс, АҠШ — ) — Америка иҡтисадсыһы, пацифист, тыныслыҡ буйынса 1946 йылғы Нобель премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Эмили Грин Болч абруйлы адвокат һәм педагог Фрэнсис Вернье Болч ғаиләһендә икенсе бала була. 1889 йылда Брин Мар колледжын тамамлай, шунан ике йыл Парижда Сорбоннала уҡый. Унда Францияның фәҡир ҡатламдарына булышлыҡ итеүгә арналған тикшеренеү үткәрә. АҠШ-ҡа ҡайтҡас, Чикагоның Гарвард университетында уҡыуын дауам итә. Белем алыуҙы 1896 йылда Берлин университетында тамамлай.

Ошо уҡ йылды Уэллсли колледжында уҡыта башлай, ошонда уға 1913 йылда иҡтисад һәм социология профессоры исеме бирелә. Төплө белемле уҡытыусы була, студенттарға материалды аңлайышлы итеп еткерә, шулай уҡ бай тормош тәжрибәһенә эйәлеге, энергиялы булыуы, йәберләнгәндәрҙең хәлен аңлай белеүе менән абруй яулай. Болч ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғы бирелеүе, расалар тиңлеге, балалар хеҙмәтен контролдә тотоу, хеҙмәтсәндәрҙең эш хаҡын күтәреү өсөн көрәш хәрәкәттәрендә ҡатнаша. Америка Хеҙмәт федерацияһы эргәһендәге Профессиональ союздарҙың Ҡатын-ҡыҙҙар лигаһы лидеры була. 1910 йылда уның «Ватандаштарыбыҙ — славяндар» (Our Slavic Felow-Citizens) тигән китабы — АҠШ-тағы славян иммигранттарына арналған тикшеренеүе — нәшер ителә.

1915 йылда, Беренсе донъя һуғышы башланып бер йыл үткәс, Болч Америка делегацияһы составында Гаагалағы Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар конгресында ҡатнаша. 1918—1922 йылдарҙа Халыҡ-ара тыныслыҡ һәм азатлыҡ өсөн ҡатын-ҡыҙҙар лигаһының секретарь-казначейы була. 1921 йылда Эмили Болч квакерҙар дини ойошмаһы ағзаһы була. 1926 йылда ул оккупацияланған Гаитиҙа социаль шарттарҙы тикшереү менән шөғөлләнә, Америка хөкүмәтенә ғәскәрҙәрен сығарырға һәм ерҙе төп халыҡҡа милеккә бирергә тәҡдим итә. Икенсе донъя һуғышы барғанда ул ҡасаҡтарға ярҙам итә. 1941 йылда Пёрл-Харборҙы атакалау АҠШ-тың нейтралитеты тураһында Болчтың фекерен үҙгәртә һәм ул илдең һуғышҡа ҡушылыуын яҡлап сыға. Хиросима һәм Нагасаки ҡалаларына атом бомбаһы ташлауҙан һуң ул ядро ҡоралын тыйыу өсөн сығыш яһай. 

1946 йылда «тыныслыҡ хаҡына күп йыллыҡ арымаҫ-талмаҫ хеҙмәте өсөн» Эмили Грин Болч Нобелдең тыныслыҡ премияһына лайыҡ була, награданы Джон Мотт менән уртаҡлаша. 1961 йылдың 9 сентябрендә 95-се йәшендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Эмили Грин Болч  — биография 
* Профиль на Nobelprize.org