open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы

**Ғәләүетдинов Сәрүәр Әбүталип улы** (25 сентябрь 1950 йыл) — уҡытыусы, шағир. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Сәрүәр Әбүталип улы Ғәләүетдинов 1950 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ҡолғана ауылында тыуған.

Буласаҡ шағир өләсәй тәрбиәһендә бала саҡтан халыҡ моңдарын тыңлап, халыҡ йолаларын күреп үҫә. Өләсәһе бик күп әкиәттәр, риүәйәттәр, хикәйәттәр, легендалар, мәҡәлдәр, әйтемдәр белгән була.

Мәктәп йылдарынан уҡ Сәрүәр Ғәләүетдинов шиғырҙар яҙа башлай. Уның шиғырҙары «Ленинсы», «Башҡортостан», Бөрйәндең «Таң», Әбйәлилдең «Осҡон» гәзиттәрендә баҫыла.

Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткәндә, журналистика буйынса курс тамамлай, шиғырҙар яҙыуын да ташламай. Шиғырҙары «Литературная газета» һәм «Известия Башкортостана» гәзиттәрендә донъя күрә.
 
Армиянан һуң тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта, колхозда бригадир булып эшләй. 1993 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлап, оҙаҡ йылдар ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

Шиғырҙары «Йәш көстәр» альманахында (1981, 1982, 1983) баҫылып сыға.

2005 йылда «Һәнәк» журналының, «Башҡортостан» гәзитенең лауреаты була.

Сәрүәр Ғәләүетдиновтың бик күп шиғырҙарына Нур Дауытов, Ғ. Дәүләтбирҙин, Н. Абдуллина, А. Ғайсин, Р. Ханнанов тарафынан халыҡ араһында киң таралған йырҙар яҙылған.

«Күңелемдә эйәрле ат» исемле тәүге китабы 1993 йылда донъя күрә. 2010 йылда «Былбылдар һайрағанда» тигән китабы баҫылып сыға.

Сәрүәр Ғәләүетдиновтың ижады башҡорт ауылының йылъяҙмаһын сағылдыра. Уның әҫәрҙәре тәрән йөкмәткеле, башынан аҙағынаса халыҡсан рух менән һуғарылған. Ауыҙ-тел ижады нигеҙендә ғөрөф-ғәҙәттәргә, йолаларға таянып яҙылған әҫәрҙәре тәрән фәлсәфәүи йөкмәткеһе менән айырылып тора.

## Китаптары
* Алдаҡсы бүҙәнә : Йомаҡтар/ С.Ә. Ғәләүетдинов. — Өфө: Китап, 1996. — 32 бит.
* Ауылым тарихы — халҡым тарихы : документаль-публицистик белешмә/ С.Ә. Ғәләүетдинов. — Учалы, 2015. — 38 бит.
* Былбылдар һайрағанда : Шиғырҙар/ С.Ә. Ғәләүетдинов. — Өфө: Китап, 2010. — 184 бит.
* Күңелемдә эйәрле ат : Шиғырҙар/ С.Ә. Ғәләүетдинов. — Өфө: Китап, 1993. — 30 бит.
* Моң тылсымы : Шиғырҙар/ С.Ә. Ғәләүетдинов. — Өфө: Китап, 2006. — 32 бит.
* Семәрле беләҙек. Ажурный браслет. : Йомаҡтар/ С.Ә. Ғәләүетдинов; Рус теленә тәржемәсеһе Усманов Б. Н.. — Өфө: Китап, 2015. — 80 бит.
* Серҙәремде систем. Шиғырҙар/ С.Ә. Ғәләүетдинов. — Өфө: Китап, 2001. — 40 бит.

## Уның тураһында әҙәбиәт
* Бәшәров. Ф. Төпкөлдән сыҡҡан шағир  // Башҡортостан. — 2008. — 10 июнь. — 4-се бит.
* Моң тылсымы ташламаһын // Таң. — 2009. — 1 окт. — 3 -сө бит.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской: Справочник/ Сост. Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа, 2006. — С.139-140.
* Писатели земли башкирской: Справочник/ Сост. Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Перераб. и доп. второе изд. — Уфа, 2015. — С.184.

## Һылтанмалар
* Бөрйән районы китапханаһы сайты 
* Все новости Башкортостана
Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы

**Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы** (27 декабрь 1947 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)

## Биографияһы
Миңниса Миңлевәли ҡыҙы Бәкерова 1947 йылдың 27 декабрендә Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе районы Тимербай ауылында тыуған.

1970 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Г. Г. Ғилязев курсы) тамамлай.
Училищенан һуң Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй башлай. 1991 йылда Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрына эшкә күсә.
1992—2007 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһында Башҡорт республика сәнғәт техникумында уҡыта.
1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.

Ире — Башҡортостандың халыҡ артисы Филарит Бәкеров менән бик күп спектаклдәрҙә бергә уйнап, тамашасы һөйөүен яулайҙар.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Сәғит («Ҡара йөҙҙәр», Ғ. Әмири һәм В. Г. Ғәлимова М. Ғафуриҙың шул уҡ исемдәге повесы буйынса), Эсси («Иблес шәкерте» — «Ученик дьявола», Б. Шоу), Үлем («Ҡанлы туй» — «Кровавая свадьба», Ф.Гарси Лорка), Тауҡай («Онотолған доға» — «Забытая молитва», Ф. М. Бүләков), Гөлсибәр («Күктән төшкән бәхет» — «Счастье, упавшее с неба»; дебют, 1970), Хәтирә («Ҡыҙлы йорт» — «Дом с невестой»; икеһе лә — Н. Асанбаевтыҡы), Маһинур («Бәхтигәрәй» — «Бахтигарей», А. М. Мирзаһитов) һәм башҡалар. Артистың репертуарына комик ролдәр ҙә инә: Фатима («Хужа Насретдиндең биш ҡатыны», Х. Н. Хәмзә), Рәсимә («Буш сәңгелдәк», И. Х. Йомағолов).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1982)

## Һылтанмалар
* 
* http://sterlitamak.bezformata.ru/listnews/aktyorskaya-sudba-nisi-bakirovoj/8856647/ 
* http://bezformata.ru/content/Images/000/033/670/image33670827.jpg
Ҡарат (йыр, риүәйәт)

** Ҡарат** — башҡорт халыҡ йыры.

## Тарихы
“Ҡара ат” йырында башҡорт тарихында булған тетрәнгес ваҡиға һөйләнә. Йыр 1963 йылда Маҡар (хәҙерге Ишембай) районында БДУ студенттары тарафынан яҙып алынған (“Башҡорт легендалары”, 1969), тарихы менән “Башҡорт халыҡ ижады“ йыйын­тығында (1974, 71-се бит) баҫылған.

Риүәйәт буйынса, Ырымбур генерал-майоры башҡорттарҙың тимерселек эшенә ҡаты тыйыу һала. Яманһары ауылынан (Көйөргәҙе районы) туғыҙ тимерсе йылға буйына төшөп (әле лә Туғыҙ тимерсе ауылы бар), 30 мең уҡ эшләй. Ғәбделнасир һәм Ишмәкәй тигән уҙамандар майорға ҡаршы ихтилал күтәрергә йыйына. 

Батша ярандары халыҡтың йәшерен рәүештә уҡ-һаҙаҡ эшләүен белеп ҡала һәм, 120 башҡортто тотоп, Мәләүез зинданына яба. Ырымбурҙа уларҙы ҡотҡарырға уйлап йөрөгән Ғәбделнасир менән Ишмәкәй иғлан ишетеп ҡала: “Әгәр башҡорттар атаманға лайыҡлы саптар ат тапһа, ҡулға алынған башҡорттарҙы иреккә сығарабыҙ”. 

Ишмәкәй бәйгегә үҙенең бер ҡасан да ал бирмәгән ҡара атын сығара. Шарт буйынса, аттар 13 саҡрым ярышырға тейеш. Дүртенсе әйләнештә Ҡарат артта ҡала. Атаман яҡлылар шатлана башлай. Шул саҡ халыҡтың зар тулы һулышын, ынтылышын тойоптор, Ҡарат алға сыға һәм халыҡты язанан, үлемдән ҡотҡара.  

“Ҡара ат” йырының көйөргәҙеләр хәтерендә айырыуса ныҡлы һаҡланыуы аңлашыла. Был яҡта тыуған булыуы ла, ваҡиғалар, урын, ер-һыу менән бәйлелеге лә йыр мөхитен тотороҡло итә. Көйөргәҙелә яҙып алынған йыр варианты көйө менән дә, һүҙҙәре менән дә яңы, һирәк ишетелгәндәрҙән булды 

## Риүәйәте

**Халыҡ араһында таралған легендаларҙың береһе.** Бураҡаев И. Д., Бураҡаева М. С., Юлмөхәмәтов М. Б. авторлығында VI класс өсөн төҙөлгән «Тормош һабаҡтары» дәреслеге буйынса килтерелгән риүәйәт (Башҡорт мәҙәниәте (Тормош һабаҡтары): — Өфө: Китап, 2009. — 192 бит).

**[[Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы]] яҙып алған вариант буйынса ҠАРА АТ тарихы**

## Йырҙың тексы

Ҡара ат. 1963 йылда БДУ студенттәры тарафынан Маҡар районында (хәҙерге Ишембай районы) яҙып алынған вариант.
«Башҡорт легендалары» (Өфө, 1969) китабынан алып бирелде.

Салауат яуы баҫтырылғандан һуң, ҡайһылыр ауыл халҡы, батша ғәскәренә тотҡон ҡалған йөҙ егерме башҡортто ҡотҡарып ҡалыу өсөн, ниндәйҙер түрәгә тирә-юндә даны таралған ҡара атты биргән ти. Йырҙа бына шул турала һуҙ бара. (Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. Беренсе китап. Башҡортостан китап нәшриәте, 1974 йыл).

## Нотаһы
* 100 Башкирских народных песен, часть 1 

## Әҙәбиәт

* Мөхәммәтша Буранғолов. Сәсән аманаты. Башҡортостан китап нәшриәте, 1995 йыл, 350 бит. ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) ISBN 5-295-01396-0

* Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз)Өфө «Китап» 1997 йыл.288 бит. ISBN 5-295-02094-0

* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар.

* Б 83 Башҡорт мәҙәниәте (Тормош һабаҡтары): VI класс өсөн дәреслек. 4-се баҫма. — Өфө: Китап, 2009. — 192 бит.
ISBN 978-5-295-04615-5, УДК 30(075) = 512.141 ББК 60я71(2 Рос = Баш)

## Һылтанмалар
*  Кара ат 

## Иҫкәрмәләр
Дональд Трамп

**До́нальд Джон Трамп** (; 14 июнь 1946 йыл, Куинс, Нью-Йорк, AҠШ) — Америка Ҡушма Штаттарының 45-се (2017—2021) һәм 47-се (2025 йылдан алып) президенты, Республикандар партияһы вәкиле.

Билдәле бизнесмен һәм медиамагнат, «Trump Organization» төҙөлөш конгломератының президенты, уйын һәм ҡунаҡхана бизнесы буйынса махсуслашҡан «Trump Entertainment Resorts» компанияһына нигеҙ һалыусы. Бынан тыш Трамп «Кандидат» реалити-шоуының ҡуйыусы продюсеры һәм алып барыусыһы. Ғәҙәти булмаған (экстравагант) тормош алып барыусы һәм асыҡ, эскерһеҙ аралашыу стиле менән билдәле.

2015 йылдың 16 июнендә АҠШ президенты вазифаһына һайланыу өсөн көрәш башлауы хаҡында белдерҙе. 2016 йылдың майындағы праймеризда, Республика партияһынан барыһын да уҙып китеп, үҙен президентлыҡҡа кандидат итеү күрһәтеүҙе тулыһынса тәьмин итте. Партияның 18—21 июлдә үткән съезында президент вазифаһына кандидат итеп рәсми күрһәтелде. 2016 йылдың 8 ноябрендәге президент һайлауында, Демократтар партияһы вәкиле Хиллари Клинтонды уҙып китеп, Трамп еңеү яуланы.
2017 йылдың 6 ғинуарында АҠШ Конгресы илдә үткән президент һайлау һөҙөмтәләрен рәсми раҫланы. 2021 йылда уның беренсе президент мөҙҙәте тамамлана.

2020 йылда президент һайлауында ул үҙ кандидатураһын тәҡдим итте, әммә демократ Джо Байдендан еңелде. Трамп бер нисә тапҡыр бирешергә теләмәгән һәм үҙен еңеүсе тип иғлан итте. Уның яҡлылар төркөмө ҡыҫҡа ваҡытҡа Капитолийҙы баҫып алған, һөҙөмтәлә бер нисә кеше һәләк булған.

2024 йылдың 5 ноябрендәге президент һайлауында Трамп ҡабаттан еңеү яуланы. 2025 йылдың 20 ғинуарынан АҠШ президенты.

## Биографияһы
Дональд Трамп 1946 йылдың 14 июнендә Нью-Йорк штатының административ берәмеге *Куинс*та тыуған. Атаһы *Фред Крист Трамп* (1905—1999) яғынан олатаһы һәм оләсәһе немец имигранттары була.

## Китаптары
* «Выживание на вершине» (1990)
* «Искусство выживания» (1991)
* «Искусство возвращения» (1997)
* «Америка, которую мы заслуживаем» (2000) (совместно с Дейвом Шифлеттом, ISBN 1-58063-131-2)
* Как стать богатым (2004) — ISBN 978-5-9614-5887-9
* «Путь наверх» (2004)
* «Думай как миллиардер. Всё, что следует знать об успехе, недвижимости и жизни вообще» — ISBN 978-5-9614-5886-2 (2004)
* «Мой лучший совет по игре в гольф» (2005)
* «Почему мы хотим, чтобы вы были богаты» (2006) (в соавторстве с Робертом Кийосаки)
* «Мысли по-крупному и не тормози!» (2007) (в соавторстве с Билли Занкером, ISBN 978-0-06-154783-6)
* «Мой лучший совет по недвижимости: 100 лучших экспертов делятся своими стратегиями» (2007)
* «Формула успеха» (2007)
* «Трамп никогда не сдаётся. Как я превратил мои самые большие проблемы в успех» (2008)
* 
* «Дар Мидаса» (2012) (совместно с Робертом Кийосаки)
* «Изувеченная Америка: Как сделать Америку снова великой» (2015)

## Ҡыҙыҡлы факт
* 2017 йылдың 20 ғинуарындағы инаугурация көнөндә Трамп беренсе срокка вазифаһын алған АҠШ президенттарының йәш буйынса иң өлкәне буласаҡ. __FORCETOC__

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* The Trump Blog 
* The Trump Organization
* Trump Entertainment Resorts 
* История Успеха Дональда Трампа. Документальный фильм
* Дональд Трамп: правдивая голливудская история. Документальный фильм
Бәшәров Райнат Әхкәметдин улы

**Бәшәров Райнат Әхкәметдин улы** (29 июнь 1942 йыл — 19 сентябрь 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй опера йырсыһы, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997), Ф. И. Шаляпин исемендәге премия лауреаты (1993).

## Биографияһы
Райнат (Ринат) Әхкәметдин улы Бәшәров 1942 йылдың 26 июнендә Пермь ҡалаһында тыуған.
1973 йылда Нәжип Йыһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһын (педагогы В. А. Лазько)) тамамлай һәм Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй башлай. Бер үк ваҡытта Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта (1974—1994).
Гастролдәр менән Германияла, Египетта, Монголияла, Төркиәлә була.

## Вокаль партиялары
* Кончак («Кенәз Игорь», А. П. Бородин; дебют, 1973)
* Борис Годунов (М. П. Мусоргскийҙың шул уҡ исемдәге операһы)
* Тирмәнсе («Һыу инәһе», А. С. Даргомыжский)
* Мефистофель («Фауст», Ш. Гуно)
* Арғынбай, Ҡарабаш («Шәүрә»)
* Юлай («Салауат Юлаев»)
* Байымбәт («Нәркәс» — «Нэркэс», Х. Ф. Әхмәтов, 1995)
* Дәрүиш («Ай тотолған төндә», 1996)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997)
* Ф. И. Шаляпин исемендәге премия лауреаты (1993)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1985)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Башҡорт эштәре комиссияһы

** Башҡорт эштәре комиссияһы  ** (**Башҡорт комиссияһы**, 1735 — 1742) — Рәсәйҙә императрица Анна Иоанновна указы буйынса хөкүмәт тарафынан ойошторолған дәүләт учреждениеһы. Указда  1735-1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙа ҡатнашҡан башҡорттарҙы язалау һәм ихтилалды  баҫтырыу буйынса саралар тураһында һүҙ бара.

## Тарих
Комиссия 1735 йылдың 13 авгусында булдырыла һәм ошо йылдан алып Башҡортостан менән идара итеүҙең төп органы булып китә. Уның ҡарамағында шулай уҡ Әстерхан һәм Ҡазан губерналары була.

Генерал-майор А. И. Румянцев (1735—1736), М. С. Хрущев (1736—1737), Л. Я. Соймонов (1737—1742) начальниктары була. Штаб-фатиры Минзәлә ҡалаһында урынлаша.

Башҡорт һәм Ырымбур комиссиялары (штабы Өфө ҡалаһында була) ғәҙәттән тыш хәлдә коалицион хөкүмәте ролен башҡарырға тейеш була. Бынан тыш, комиссия административ, дипломатик, хәрби һәм иҡтисади — сәйәси функциялар башҡара.

1736 йылдың 11 феврале Указдарына ярашлы урыҫ халҡы иҫәбен алыу ғәмәлгә ашырыла, шулай уҡ башҡорттарҙың да иҫәбен алыу буйынса саралар күрелә.

1737 йылдың 14 июлендә Башҡорт комиссияһы һәм Ырымбур экспедицияһының уртаҡ кәңәшмәһендә ҡарар ҡабул ителә. Атап әйткәндә, башҡорттарҙың һайлап ҡуйылған старшиналары Өфө властары тарафынан тәғәйенләнгәндәргә алмаштырыла, йыйылыштарға, (йыйындарға) тыйыу индерелә. Шулай уҡ ҡорал яһау һәм тимерселек тыйыла. Башҡорт булмаған халыҡтарға төп халыҡҡа ата торған һәм башҡа төрлө ҡорал һатыуы тыйыла. Яһаҡ түләү һәм хөкөм үҙәктәре итеп, Өфөнән башҡа, Минзәлә, Красноуфимск, Уҫы һәм Сыбаркүл нығытмаһы билдәләнә.

1737 йылда Ырымбур экспедицияһын провиант һәм икмәк запастары менән тәьмин итеү өсөн Иҫәт провинцияһы булдырыла. Ихтилалдарҙы баҫтырғандан һуң Башҡорт комиссияһы баш күтәргән башҡорттарҙы массауи язалауын үткәреүе һәм ойоштороуы менән етәкселек итә.

1742 йылда батша администрацияһы Башҡорт комиссияһының эше туҡтатылыуы һәм уның функцияларын Ырымбур коммиссияһына тапшырылыуы тураһында ҡарар ҡабул итә.

Архив материалдары буйынса генерал — прокурор кенәз Н. Ю. Трубецкойҙың тикшереү комиссияһы эшмәкәрлеге тураһында билдәле. Комиссия 1737—1741 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырған саҡта генерал Л. Я. Соймоновтың саманан тыш ҡанһыҙлығын һәм Өфө провинцияһы администрацияһының, обер — комиссар П. Д. Аксаковтың енәйәттәрен һәм башҡа эштәрҙе тикшерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Рычков Пётр Иванович|Рычков П. И.]]* История Оренбургская по учреждении Оренбургской губернии. Уфа:ЦЭИ УНЦ РАН, 2002.

## Һылтанмалар
* Статья в Башкортостан:Краткая энциклопедия 
* ''Избасарова Г.'' Башкирские восстания XVIII века 
* Статья в Башкирской энциклопедии
Дәүләтбаев Фәтих Ислам улы

**Дәүләтбаев Фәтих Ислам улы** (27 март 1950 йыл — 7 апрель 2020 йыл) — артист. 1972—2013 йылдарҙа Башҡортостан Ҡурсаҡ театры актёры. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы.

## Биографияһы
Фәтих Ислам улы Дәүләтбаев 1945 йылда Благовещен районының Ғүмәр ауылында һигеҙ балалы ғаиләлә тыуып үҫкән. Ата-әсәһе ябай колхозсылар булһа ла, сәнғәткә битараф түгел кешеләр була. Бик йырларға яраталар. Атаһының тауышы бигерәк тә матур булған. Улдарының мәктәптә концерттар ойоштороп йөрөүенә ихлас ярҙам итәләр. Ә Фәтих үҙе костюмдар уйлап сығарып, юҡ нәмәне бар итеп, тамашалар ҡылырға ярата. Унынсы синыфты тамамлау менән 1968 йылда Фәтих Өфө сәнғәт училищеһына юллана. Унда бер ҡыйынлыҡһыҙ театр факультетына уҡырға инә. Ләкин шәхси тормошондағы ҡатмарлы ваҡиғалар арҡаһында беренсе курста уҡ уҡыуҙы ташлай. Әммә артист булыу теләге уны киләһе йылда Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-мәғрифәтселек училищеһына алып килә.Талантлы егетте шунда уҡ театр бүлегенең икенсе курсына алалар. Бында ул, заманында Мөбәрәков, Сыртланов, Бохарскийҙар менән бергә эшләгән, Ғөбәйҙулла Насибулла улы Яҡуповта белем ала.

Училищены тамамлағас, 1972 йылдың 5 октябрендә Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрына артист булып эшкә алына.
Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры режиссёрҙары — Владимир Штейн, Кәшфи Ғәҙелшин, Павел Мельниченко менән бергә эшләй. Уларҙың Һәр береһе Фәтих Исламовичтың күңелендә ниндәйҙер эҙ ҡалдыра. Павел Мельниченко, Лек Вәлиев, Наил Байбурин, ҡалмыҡ режиссёры Борис Манджиев — һәр береһе артисты яңы үрҙәргә үрләтте. Ә инде Гөлнара Әнүәр ҡыҙы Вәлитованы ул «үҙ режиссёрым» — тип атай. Баш режиссёр артистың күп ҡырлы талантын тулыһынса файҙаланырға тырыша: "Фәтих Исламович шул тиклем киң диапазонлы актёр, ниндәй генә роль тапшырһаң да, уны еренә еткереп эшләй. Яңы алымдар табып, образдың асылына төшөнөп, тамашасының хәтерендә ҡалырлыҡ юғарылыҡта уйнай, — ти Гөлнара Вәлитова.

Фәтих Дәүләтбаев халыҡ-ара һәм бөтә Рәсәй театр фестивалдәрендә ҡатнаша, театр менән бергә Башҡортостан, Рәсәй, Төркиә буйлап гастролдәрҙә йөрөй.

Дәүләтбаев Фәтих Ислам улы 2020 йылдың 7 апрелендә  ҡалаһында вафат булды.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Т. Минуллиндың «Әлдермөштән Әлмәндәр» спектаклендә Әлмәндәр, Алладин («Алладиндың мөғжизәле лампаһы»), Хужа Насретдин (шул уҡ исемле спектаклдә), Һуҡыр сысҡан («Дюймовочка», Г.-Х. Андерсен), Каруансы («Әминбәк», Р. Янбулатова), Ибрай (М.Кәримдең «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» повесы буйынса) һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2010.)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Дәүләтбаев Фәтих Ислам улы    
* http://teatrkukol-ufa.ru/staff/78-davletbaev 
* http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=38620
* http://www.gorobzor.ru/articles/view?id=217 
* http://raduga.blagpanorama.ru/index.php?Itemid=53&catid=44:-2010--10&id=156:2010-10-13-08-34-59&option=com_content&view=article
Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы

**Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы** (4 май 1964 йыл) — театр актёры. 2003 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (2003). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011). 

## Биографияһы
Рәсимә Риф ҡыҙы Ғәйфуллина 1964 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Нәсибаш ауылында тыуған. Лаҡлы урта 
мәктәбен тамамлағас, Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон (Ғабдулла Ғиләжев курсы) 1989 йылда тамамлағандан һуң сәнғәттә тәүге аҙымдарын Малаяҙҙағы район мәҙәниәт йортонда башлай, «Йүрүҙән» халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы була.

Артабан уны Йәш тамашасы театрына (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры) эшкә саҡыралар. 1991 йылдан — Өфө «Нур» татар дәүләт театрында. «Айская» псевдонимы аҫтында ла сығыш яһай.

Рәсимә Ғәйфуллина күп яҡлы актёр, йырлау һәләтенә эйә. Ижадына художество һәм психологик сараларҙы талапсан, һайлап ҡулланыу хас.

## Спектаклдәрҙәге төп ролдәре
* Кинйә («Иҙеүкәй менән Мораҙым», М.А.Буранғолов, дебют, 1990, Йәш тамашасылар театры) 
* Сәрүәр («Башмағым», Т.Ғиззәт һәм Й.Фәйзи) 
* Мәүлә («Аҙашҡан күңел», М. Фәйзи)
* Софья Хановна (Ғ. Исхакиҙың «Көҙ» повесы буйынса И.А. Мөхәмәтғәлиевтың шул уҡ исемле инсценировкаһы)
* Жаннет («Киске табын», Мостай Кәрим)
* Сафия («Еҙнәкәй», Х.К. Ибраһимов)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011)
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2019)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Рәсимә Ғәйфуллинаның юбилейына бағышланған альбом. Өфө, 2014

## Һылтанмалар
* Йорэк хузе - Мустай Карим. Выпуск 46. Расима Гайфуллина - YouTube   
* Йүрүҙән. 26 апрель 2013
Дилмөхәмәтова Шәүрә Ишмулла ҡыҙы

**Дилмөхәмәтова-Әхмәҙуллина Шәүрә Ишмулла ҡыҙы** (23 сентябрь 1961 йыл) —  театр актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1983—1989, 1990—1994 йылдарҙа һәм 2002 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996).

## Биографияһы
Дилмөхәмәтова-Әхмәдуллина Шәүрә Ишмулла ҡыҙы 1961 йылда Өфө ҡалаһында тыуған. Әсәһе Әнисә Дилмөхәмәтова — артист һәм драматург. Атаһы Ишмулла Дилмөхәмәтов — йырсы һәм ҡурайсы. Мәктәпте тамамламаҫ борон уҡ Шәүрә Ишмулла ҡыҙы Өфө дәүләт сәнғәт институтының әҙерлек бүлегендә уҡый башлай һәм бер ниндәй ҡыйынлыҡһыҙ юғары уҡыу йортона инә.
1983 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогы Рифҡәт Исрафилов) тамамлай.
Институтты тамамлағас, Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй башлай.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» спектаклендә Зөбәржәт, М. Ғиләжевтең «Һөйәм, һағынам» спектаклендә — Бибибаныу, С. Әбүзәрҙең «Хыялый»ында Шәрифә, «Шамбала» спектаклендә Туяна, Клара («Мәмерйә», Ғ. Шафиҡов), Варька («Бесталанная», Карпенко-Ҡарый), Анна («Ричард III», В. Шекспир), Фәйрүзә («Айғырыңды биреп тор!», Р. Кинйәбаев), Хәҙисә («Ҡыҙыл яулыҡлы тирәгем», С. Айытматов), Ҡафия («Оҙон-оҙаҡ бала саҡ», М. Кәрим), Люся («Әсәйем, рапорт бирәм!»

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (1991)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996)

## Һылтанмалар
*   
* http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemav/dok_leqdyz.htm
* http://bashdram.ru/troupe/dilmuxametova.html
Донгузов Александр Анатольевич

**Донгузов Александр Анатольевич** (4 ғинуар 1951 йыл) — артист. 1977 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының нәфис һүҙ оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013).  

## Биографияһы
Александр Анатольевич Донгузов 1951 йылдың 4 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 64-се мәктәптә (рус теле һәм тарих уҡытыусылары А. Ф. Мязина һәм А. А. Федорова) урта белем ала.

Өфө дәүләт сәнғәт институтының режиссура факультетында уҡый. Институтты тамамлағас Стәрлетамаҡ драма театрында эшләй башлай. Армияла хеҙмәт итә. Армиянан һуң Өфөлә Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театрында эшләй. Театрҙа бер сезон эшләгәс, Ярославль дәүләт театр институтының «Драматик театр һәм кино актеры» бүлегенә уҡырға инә. Практиканы Ярославлдә Ф. Волков исемендәге театрҙа үтә.
1977 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында тел жанры артисы булып эшләй.
Александр Анатольевич филармонияла шиғырҙар уҡый, XIX—XX быуаттың рус һәм башҡорт әҙәбиәте вәкилдәренең тормошона һәм ижадына арналған әҙәби концерттар менән сығыш яһай.

112-се башҡорт атлы дивизия музейын асыуҙа, Еңеүҙең 50-йыллығы исемендәге скверҙа Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарына иҫтәлекле стела асыу тантанаһында, Өфөнөң В. И. Ленин исемендәге майҙанында 9 май көнө Еңеү Парадында диктор сифатында ҡатнаша. Мифтахетдин Аҡмулла һәм Мәжит Ғафури тураһындағы документаль фильмдәрҙе тауышлы итә.

## Ижады
Башҡорт шағирҙары Мостай Кәрим, Сәйфи Ҡудаш, Ғәлимов Сәләм, Шәйехзада Бабич, Назар Нәжми һәм көмөш быуат шағирҙары Александр Блок, Мария Цветаева, О.Мандельштам, Б.Пастернак һәм башҡаларҙың шиғырҙарын, сатириктар Л.Измайлов, Г.Горин, А.Каневский әҫәрҙәрен һәм Б.Окуджава, Е.Евтушенко, К.Симоновтарҙың хәҙерге поэзияһын уҡыу.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2013)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1996)

## Һылтанмалар
*    
* http://www.bashgf.ru/news/3673/ 
* http://www.bashgf.ru/personalii/494/ 
* http://abook-club.ru/index.php/t40944.html
Бандар-Сери-Бегаван

**Ба́ндар-Сери́-Бега́ван** () — Бруней солтанлығының баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы. Бруней-Муара округының административ үҙәге.

## Тарих
Бруней йылғаһы буйындағы торамалар VII быуатҡа ҡәҙәр булған. 1970 йылға тиклем ҡала Бруней исемен йөрөткән.

Үҙ тарихында ҡаланың урынлашыуы өс тапҡыр алышына: тәүге торамалар Кота-Батула, һуңынан — Кампонг-Айерҙа, аҙаҡ хәҙерге ҡала сиктәрендә урынлаша.

1920 йылда тораҡ пункт рәсми рәүештә ҡала һәм британ биләмәләре үҙәге статустарын ала. 1970 йылдың 5 октябрендә ҡала исеме Брунейҙың элекке солтаны Омар Али Сәйфетдин хөрмәтенә Бандар-Сери-Бегаван (малай телендә «Ғәли йәнәптәренең ҡалаһы») тип үҙгәртелә.

Хәҙерге тарихында ҡаланың ҙурлығы алты тапҡыр арта: 1931, 1936, 1940, 1949, 1956 йылдарҙа. Ә 2007 йылдың 1 авгусында Бруней солтаны 12,87 алып 100,36 км² тиклем ҡала биләмәһенең киңәйеүен хуплай. 

## География
Бандар-Сери-Бегаван Малай архипелагы утрау Калимантандың төньяғында, Бруней йылғаһының һул яҡ яр буйында урынлашҡан. Бруней йылғаһы ҡаланың көньяҡ өлөшө буйлап аға һәм унда суднолар йөрөй ала. Ҡаланың төньяҡ өлөшөнөң ярҙарын Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе һыуҙары йыуа. 

; Климат 
Ҡала климаты экваториаль, дымлы, яуым-төшөмдәр йыл буйына дауам итә (йылына барлығы яҡынса 3000 мм). Уртаса айлыҡ температура — +26…+28°С. 





## Транспорт
Брунейҙың баш ҡалаһы илдең көнбайыш өлөшө менән автомобиль юлдары аша тоташа. Солтанлыҡтың көнсығыш өлөшө ҡултыҡ менән айырылған, унда йә диңгеҙ юлы аша, йә ҡоро юл буйлап Малайзия биләмәләре аша барырға мөмкин.

Бруней халыҡ-ара аэропорты ҡала үҙәгенән 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Аэропорт бөтә илде хеҙмәтләндерә.

Һыу транспорты такси-катерҙар (төбәк атамаһы — *пенамбанг*) менән күрһәтелгән, улар йылға буйлап ҡала үҙәгенән Кампонг-Айерға ҡәҙәр йөрөйҙәр. Шулай уҡ катерҙар баш ҡаланы Бангар һәм Лимбанг ҡалалары менән бәйләй.

## Иҫтәлекле урындар
Ҡалала тарихи һәм мәҙәни иҫтәлекле урындар аҙ түгел. Улар араһында Солтан Омар Али Сәйфетдин мәсете, король кәшәнәләре, һарайҙар һәм күп һанлы музейҙар бар.

Ҡала сиктәрендә свайҙарҙа төҙөлгән Кампонг-Айер ауылы урынлашҡан, ул йылға буйлап 8 километрҙан ашыуға һуҙылған. Ауылда һөнәрселәр йәшәй, уларҙың сәнғәте төбәк галереяһында күрһәтелгән.

Персиаран-Дамуан ҡала паркында АСЕАН ойошмаһына кергән илдәрҙең вәкилдәре тарафынан яһалған скульптуралар ҡуйылған. Шулай уҡ бында тик Калимантан утрауында ғына йәшәгән носач-маймылдарҙы осратырға мөмкин. 

## Туғандаш-ҡалалар
*  Нанкин, Ҡытай
*  Сеул, Корея Республикаһы
*  Пхеньян, КХДР 
*  Гавана, Куба 
*  Сантьяго-де-Куба, Куба 

## Галерея
 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Бандар-Сери-Бегавана
Әл-Күвәйт

**Әл-Күвәйт**, *Күвәйт* () — Күвейт дәүләтенең баш ҡалаһы.

Ҡала халҡының иҫәбе — 32,4 мең кеше (2005), ҡала яны менән бергә — 1 млн. ашыу кеше.

## Тарих
Ҡала тураһында тәүге мәғләүмәттәр XVIII быуатҡа ҡарай. Бер нисә быуат дауамында ҡала Күвәйт шәйехлегенең үҙәге була. Был шәйехлек XVI быуаттан Ғосман империяһы составында була, ә 1899 йылда Британ империяһы протектораты аҫтына күсә. Күвәйт территорияһында һәм баш ҡала тирәһендә бай нефть ятҡылыҡтары табылыуы илдең тиҙ иҡтисади үҫешенә булышлыҡ итә, әммә нефть сығарыуҙан һәм сәнәғәт етештереүенән төп килем АҠШҡа һәм Бөйөк Британияға киткән. Был эшселәрҙең генә түгел, ә төбәк олигархтары араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. 1961 йылдың 19 июнендә баш ҡалала Бөйөк Британия хөкүмәте һәм Күвәйт әмире Абдаллаһ Әс-Сәбәх араһында 1899 йылғы договорҙы ғәмәлдән сығарыу тураһында килешеү төҙөлә. Күвәйт бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1990 Әл-Күвәйт Ираҡ ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана һәм тик 1991 йылдың февралендә азат ителә. Хәҙерге ваҡытта Әл-Күвәйт — радиаль формаһында төҙөлгән, киңәйтелгән һәм йәшелләндерелгән урамдары менән хәҙерге заман ҡалаһы булып тора.

## География
Ҡала Фарсы ҡултығының көнбайыш яр буйындағы берҙән-бер тәрән һыулы гавандә — Күвәйт ҡултығының уйһыулы көньяҡ яр буйында урынлашҡан. Ҡала өс зонаға бүленә: сәнәғәт (Шувәйхтең көнбайыш биҫтәһендә), уҡыу (бында университет, мәктәптәр һәм фәнни-тикшеренеү учреждениелары урынлашҡан) һәм сәләмәтлекте нығытыу (Әл-Джахра ҡалаһына йүнәлгән диңгеҙ ярындағы юлы буйлап һуҙылған).

### Климат
Әл-Күвейт климаты субтропик сүлле, йәйге осор өсөн бик юғары температуралар хас. Йәйге уртаса максимумдар һирәк +45&nbsp;°C-тан кәм була, ваҡыты менән күләгәлә температура +50...+55&nbsp;°C-ҡа барып етә. Юғары температуралар һәм сүл бурандары арҡаһында йәйге осорҙа яуым-төшөм булмай. Ҡышын һауа торошо үҙгәреүсән. Ваҡыты менән төндә ҡырау төшөүе һәм әҙерәк һыуыҡ булыуы күҙәтелә. Бөтә яуым-төшөмдәр көҙгө-ҡышҡы осорға тура килә, был ваҡытта ҡалаға башлыса Һинд океанынан һирәк циклондар барып етә.

## Транспорт
Ҡала Фарсы ҡултығының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге эре порт булып тора. Күвейт халыҡ-ара аэропорты ҡаланан алыҫ түгел урында урынлашҡан.

## Туғандаш-ҡалалар
*  Флоренция (), Италия

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Водонапорные башни Эль-Кувейта
Нейпьидо

**Нейпьидо́** (; MLCTS: *ne.prany. dau mrui.* — һүҙмә-һүҙ әйткәндә «король иле») — Мьянманың баш ҡалаһы. Элекке баш ҡала Янгондан 320 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала Мандалай округындағы Пьинмана ҡалаһынан 17 км көнбайыштараҡ урынлашҡан Чепьи ауылы урынында төҙөлә.

2005 йылдың 6 ноябрендә Нейпьидоға Мьянманың баш ҡалаһы статусы бирелә.

## Тарих
2005 йылдың 7 ноябрендә Мьянманың хәрби хөкүмәте Янгондан яңы баш ҡалаға министрлыҡтар һәм ведомстволарҙың күсереү процессы башлана. Баш ҡаланы күсереүҙең сәбәбе аныҡ билдәле түгел.

2006 йылдың 27 мартында, Бирма армияһы көнөндә, 1945 йылда Бирманы япон окуппацияһынан азат итә башлау хөрмәтенә, 12 меңдән ашыу һалдат тәүге хәрби парад уҙғара. Был көндө Нейпьидо тәүге тапҡыр баш ҡала булараҡ телгә алына.

2013 йылдың декабрендә ҡалала 27-се Көньяҡ-Көнсығыш Азия уйындары үткәрелә.

## Транспорт
Янгондан Нейпьидоға ҡәҙәр поезд туғыҙ сәғәт бара, көн һайын сәғәт 9:00 сыға һәм 18:00 сәғәттә барып етә.

2006 йылдың март уртаһынан Air Mandalay авиакомпанияһы Янгон һәм Нейпьидо араһында осоштар яһай башлай. 2006 йылдың 5 июнендә Ситтве һәм Тандве ҡалаларына тиклем даими авиарейстар асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Burma’s new capital name
* Burma’s new capital stages parade BBC News Online, 27 March 2006
* Off limit’s: Asia’s secret capital Citylife, Trisila Company Limited, Chiang Mai, June 2006
* Burma’s confusion over capital BBC News Online, 17 June 2006
* Фотоотчет о посещении Нейпьидо  2010
Сана

**Сана** (баҫым ҡуйыу варианттары: *Сана́* һәм *Са́на*; صنعاء) — Йәмәндең баш ҡалаһы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы. Халҡы — 2 575 347 кеше (2012).

## Атаманың барлыҡҡа килеүе

### Топонимика
Сана — ике эра араһында нигеҙләнгән боронғо ҡала. Топоним көньяҡ ғәрәп сығышлы һәм «ныҡ, нығытылған ҡаралты» тигәнде аңлата.

### Заманса норматив урыҫса исеме
1966 йылда ғәрәп географик атамаларын урыҫса яҙыу ҡағиҙәләре рәсми раҫлана. Транскрипция нигеҙендә, ҡала *«Санъа»* (صنعاء) тип яҙылырға тейеш. Әммә атама ҡәҙимге «Сана» формаһында һаҡланып ҡала. 1986 йылда баҫылған «Сит ил географик атамалары һүҙлеге»ндә  (Словарь географических названий зарубежных стран) шулай уҡ  традицион «Сана» формаһы бирелгән.

## Географияһы
Ҡала илдең эске өлөшөндәге яҫы таулыҡта, диңгеҙ кимәленән 2200 метр бейеклектә урынлашҡан, уны тирә-яҡап тауҙар уратып алған.

## Климаты
Сана климаты сүлле тропик. Әммә диңгеҙ кимәленән юғары бейеклектә (2200 м) урынлашҡанға күрә, ҡалала климат йомшаҡ. Йәй йылы һәм тик һирәк кенә ныҡ эҫе була. Ҡыш йомшаҡ, ҡайһы ваҡыт ҡырау төшөүе мөмкин.





.

## Халҡы

## Иҡтисад
Ҡалала биҙәнеү әйберҙәре, көмөш, күн әйберҙәре, ебәк, балаҫ, ҡәһүә, сәнғәт әйберҙәре, туҡымалар менән сауҙа итәләр, туризм хеҙмәте әүҙем күрһәтелә.

## Иҫтәлекле урындар

Ҡалала төрлө ҙурлыҡтағы 50-гә яҡын мәсет бар, шунлыҡтан борон Сана ҡалаһын «күп манаралы» тип йөрөткәндәр.
* Бөйөк мәсет (Мәсет әл-Джами әл-Кәбир) (VII быуат)
* Сәләх-әт-Дин мәсете (XIII йәки XIV быуат, ә манара XVI быуатта төҙөлгән)
* Әл-Баҡырийа мәсет (1597 йыл)
* Талха мәсете (1619—1620 йылдар)
* Әл-Мәһди мәсете (1750—1751 йылдар)
* Әс-Сәлих мәсете
* Милли музей
* Ғәскәр музейы
* Суҡ-әл-Милх (үҙәк баҙар)
* Суҡ-әл-Ҡат баҙары (Иҫке ҡаланың көнсығышында) — ғәрәп баҙарҙарының иң боронғоларының береһе
* Иҫке ҡаланың урамдары һәм тыҡрыҡтары
* Йорт-манаралар
* Дар әл-Хәжәр — Имам Яхъя ибн Мөхәммәдтең йәйге резиденцияһы

## Туғандаш ҡалалар
*  Дүшәнбе (тадж. Дүшәнбе, دوشنبه), Тажикстан (25 июнь 1967)
*  Анкара (Ankara), Төркиә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Густерин П. В. Йеменская Республика и её города. — М.: Международные отношения, 2006.
* Густерин П. Дар-аль-хаджар — дворец на скале // Азия и Африка сегодня. — 2007. — № 11.
* Густерин П. В. Города Арабского Востока. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — .
* Густерин П. В. Санайская группа сотрудничества: результаты и перспективы // Дипломатическая служба. — 2009. — № 2.

## Һылтанмалар
* Густерин П. В. Хронология россия-йеменское мөнәсәбәттәре
Закирова Римма Рәйес ҡыҙы

** Зәкирова Римма Рәйес ҡыҙы ** (1975) — артистка балета Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1998) һәм халыҡ (2010) артисы.

## Биографияһы
Зәкирова Римма Рәйес ҡыҙы 1975 йылда Өфө ҡалаһында тыуған. Әсәһе — Бәҙәр Зиннәт ҡыҙы мәктәптә уҡытыусы, атаһы — Рәйес Кәрим улы автобус йөрөтөүсе булып эшләй.

Биш йәшлек сағында бейеү менән мауыға башлай. Нефтселәр мәҙәниәт Һарайында Мостаев Хашим Фәтих улы етәкселегендәге бейеү түңәрәгендә шөғөлләнә. Урта мәктәптең өсөнсө класын тамамлағас, Рудольф Нуриев исемендәге башҡорт  хореография колледжына уҡырға инә. Училищела 8 йыл дауамында Л. С. Ҡыуатова класында уҡый һәм уны 1995 йылда тамамлай.

1992 йылдан алып (өҙөклөктәр менән) Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында балет труппаһында эшләй. 2008 йылда Башҡортостан Республикаһы делегацияһы составында ЮНЕСКО штаб-квартираһында сәнғәт оҫталарының гала-концертында ҡатнаша. Театр труппаһы составында гастролдә Голландияла, АҠШ-та, Францияла, Төркиәлә, Италияла, Мысырҙа, Португалияла, Таиландта була.

1995 йылда «Францияның йәш балеты» труппаһында (Париж), 2001—2002 йылдарҙа — «Cairo Opera House» балет труппаһында (Ҡаһирә, Мысыр) эшләй.
2014 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.

Бер нисә тапҡыр Рудольф Нуриев исемендәге Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивалендә ҡатнаша.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Лиза («Файҙаһыҙ һаҡлыҡ», П. Гертель), 
* Сильфида («Сильфида», Х. Левенсхольд), 
* Жизель («Жизель», А. Адан), 
* Китри («Дон Кихот», Л. Минкус), 
* Гамзатти («Баядерка», Л. Минкус), 
* Вакханка («Вальпургия төнө», Ш. Гуно), 
* Анель («Зәңгәр Дунай», И. Штраус), 
* Одетта-Одиллия («Аҡҡош күле», П. Чайковский), 
* Аврора («Йоҡоға талған һылыу», П. Чайковский), 
* Мари («Щелкунчик», П. Чайковский), 
*Балерина («La Marionnette» И. Стравинский музыкаһына), 
* Мария (Б. Асафьев, «Баҡсаһарай фонтаны»), 
* Джульетта («Ромео һәм Джульетта», С. Прокофьев), 
* Ғәйшә (Ҡ. Ҡараев, «Ете һылыу ҡыҙ»), 
* Зәйтүнгөл («Сыңрау торна», Степанов, Лев Борисович, Исмәғилов Заһир Ғәрип улы) һәм башҡалар

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1998)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010)
* «ТӨРКСОЙ-2010» Халыҡ-ара ойошма премияһы

## Ғаиләһе
Ире — Максим Купцов, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Ҡыҙы — Анастасия.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры 
* The Rudolf Nureyev State Ballet Theatre
Зыязитдинов Рим Сәләх улы

** Зыязитдинов Рим Сәләх улы ** (19 апрель 1953 йыл — 11 март 2018 йыл) — театр актёры, 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1983) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2004) артисы. 

## Биографияһы
Рим Сәләх улы Зыязитдинов 1953 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Боғҙан ауылында тыуған.

1972 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай һәм шул ваҡыттан алып Салауат башҡорт дәүләт драма театры труппаһында эшләй. Ул — сағыу характерлы, бай тәбиғи һәләттәргә эйә артист.

Рим Сәләх улы оҙаҡ йылдар Салауат башҡорт дәүләт драма театрында Башҡортостан Республикаһы Театр эшмәкәрҙәре союзының вәкиле вазифаларын башҡара. 

Рим Зыязитдинов 2018 йылдың 11 мартында  ҡалаһында вафат булды.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре

* Һаҙый ҡарт («Шайтан квартиранттар», Р.Кинйәбаев).
* Йәш Булат — «Ләйсән» (Мортазин)
* Становой — «Кейәү» (Ибраһимов)
* П. Корчагин — «Драматик йыр» (Анчаров, Брагинский).
* Досужев — «Табышлы урын» (А. Островский).
* Һалдат — «Иблис уҡыусыһы» (Б.Шоу)
* Мирзахан — «Ташҡындар» (Т.Ғиззәт)
* Сапҡын — «Ай тотолған төндә» (М. Кәрим)
* Ринат — «Түгелмә, шатлыҡ» (Ш.Рәхмәтуллин)
* Самат — «Бәхет йондоҙо» (М.Хәйҙәров)
* Урмантаев — «Яралы ҡош тауышы» (М.Хәйҙәров)
* Йәнғәле — « Бәхтигәрәй» (А.Мирзаһитов)
* Тимербәк — «Ғүмер ике бирелмәй» (А.Мирзаһитов)
* Яхья — «Әсәләр көтәләр улдарын» (А.Мирзаһитов)
* Сапҡын — «Антигона» (Софокл)
* Ҡотош — «Минең йәшлегем тирәктәре» (К.Аҡбашев)
* Айсыуаҡ — «Атылған табун» (Ф.Бүләков)
* Фәрит — «Таштуғай» (Ф.Бүләков)
* Айрат — «Текә яр янында» (Н.Ғәитбаев)
* Морат — «Хуш, мин китәм» (Н.Ғәитбаев)
* Буслаев — «Тупһа» (А.Дударев).
* Морозов — «Ҡыҙыл көртмәле тәлгәше» (А. Губарев).
* Кинйә — «Иртәнге томан» (Ф.Богданов)
* Адам Федорович — «Мөхәббәт хаҡына» (Р.Байбулатов)
* Хәлфин — «Мине саҡырыусы уттар» (Ф.Богданов)
* Һаҡсы — «Мөхәббәтһеҙ ҡала» (Л.Устинов)
* Зинәтулла — «Вәғәҙә» (Ф.Асянов)
* Пионер — «Әгәр һөйөү ысын булһа» (Х.Вәхит)
* Форсат — «Йөрәгегеҙҙе ҡапламағыҙ» (И.Абдуллин)
* Сәйфулла — «Ҡара йөҙҙәр» (М.Ғафури)
* Угарев, Камаев — «Провинциаль анекдоттар» (А.Вампилов)
* Рәиль — «Яран - хушлашыу сәскәһе» (Ф.Бүләков)
* Илғотло — « Ашҡаҙар» (К.Аҡбашев)
* Мөхтәр — «Миләш- Миләүшә» (Н.Асанбаев)
* Кинйә — «Кисер мине, әсәй!» (Р. Батулла).
* Илдар- «Һарысәс» (Ҡолдәүләт)
* Диамар — «Текә яр янында» (Л.Вәлиев)
* Рамаҙан — «Үҙ өйөндә ҡунаҡ» (Чичков)
* Саяр — «Әсәйемдең аҡ күлдәге» (Ш.Хөсәинов)
* Вәли — «Шәүрәкәй» (М.Буранғолов)
* Мансур — «Ташлама мине өмөт» (Х.Ирғәлин)
* И.Федулов — «Салауат» (М.Кәрим)
* Староста — «Гөлшаян» (М.Әмир)
* Тизыҡ — «Йылан тиреһе» (А.Дилмөхәмәтова)
* Ғәфүр — «Үлтереп китәм» (Н.Ғәитбаев)
* Ишәк — «Винни Пух һәм уның дуҫтары» (А. Милн, 2000г)
Театрҙа эшләү дәүерендә 70-тән артыҡ ролдә уйнай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2004)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1983)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Динә Ғәлиева. Бер сәхнәлә ҡулға-ҡул тотоношоп. «Башҡортостан» гәзите, 2018, 14 февраль.
Иҙрисов Миңдулла Сәлимйән улы

** Иҙрисов Миңдулла Сәлимйән улы ** (17 ғинуар 1948 йыл) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (1979) һәм халыҡ (2003), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2010). Салауат башҡорт дәүләт драма театрының «икенсе быуын» артистарының иң сағыу вәкилдәренең береһе.

## Биографияһы
Миңдулла Сәлимйән улы Иҙрисов 1948 йылдың 17 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Йөҙимән ауылында тыуған.
1972 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетын тамамлай. Институтты тамамлағандан алып Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй. Артистың бөтә ижади тормошо ошо Салауат театры менән бәйле.
Ул — төрлө планлы ролдәрҙе (характерлы, комик, драматик) башҡарырға һәләтле талантлы артист.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Мирхәйҙәр — «Бәхтигәрәй» (А. Мирзаһитов, 1977й.)
* Заһит — «Онота алмаһаң, ни эшләрһең?…» (Х. Вәхит, 1978й.)
* Заһир — «Ҡара йөҙҙәр» (М. Ғәфури, 1978й.)
* Кәрим — «Сабыр-Сабир мажаралары» (Г.Башкуев,1996й.)
* Ғәфүр — «Юғалма, өмөтөм» (Х. Ирғәлин, 1999й.)
* Ғәйфулла — «Алма беш, ауыҙға төш» (С. Латыпов,1999й.)
* Юлай Аҙналин — «Салауат» (М. Кәрим, 1999й.)
* Изгелек — «Йылан ҡабығы» (А.Дилмөхәмәтова, 1999й.)
* Мулла — «Гөлшаян» (М.Әмир, 2000й.)
* Сынтимер — «Нәркәс» (И. Йомағолов, 2001й.)
* Шәрифйән — «Аҡҡошом минең» (Ә.Яхина, 2001й.)
* Демош — «Аҡ йәйҙәрем үтте инде» (Л.Станкова, 2001й.)
* Камил — «Үҙ бисәмә өйләнәм» (Н.Ғәйетбаев, 2002й.)
* Ибраһим — « Йәшенле ямғыр» (З. Атнабаева, 2002й.)
* Башмаҡсы — «Ах, Сапатера!» (Ф. Гарсиа Лорка, 2003й.)
* Зәки Вәлиди — «Көҙән башҡорто» (Н. Асанбаев, 2004й.)
* Тимофей — «Кавардак Forever!!!» (С. Лобозеров, 2004й.)
* Альберт — «Кешеләр һәм бал ҡорттары» (А. Хөсәйенов, 2005й.)
* Ғәйфулла — «Зәйтүнгөл» (Н. Асанбаев, 2005й.)
* Дәрүиш — «Ай тотолған төндә» (М. Кәрим, 2006й.)
* Нурғәле — «Шулай булды шул» (Т. Миңнуллин, 2006й.)
* Шәйхи — «Һөйәркәм килгән… Ни эшләргә?» (З. Хәким, 2007й.)
* Уразев — «Ете ҡыҙ» (Н.Асанбаев, 2008й.)
* Атай — «Минең ҡәйнәм — әүлиә» (С.Белов,2009й.)
* Аҡһаҡал — «Риүәйәт» (Т.Миңнуллин,2010 г.)
* Ирғәли — «Бер рәхәттең бер михнәте» (А.Попов,2011й.)
* Бәхтийәр — «Әҙип-хан» (А.Хөсәйенов, 2012й.)
* Ғабдулла — «Мөхәббәт күле» (М.Бағаев, 2012й.)
* Әлмәндәр — «Әлдермештән Әлмәндәр» (Т.Миңнуллин, 2014й.)
* Арыҫлан — «Ҡыҙын алдым ҡосаҡҡа» (Б.Аппаев, 2014й.)
* Кохан — «Эх, Өфө ҡыҙҙары» (И.Абдуллин, 2015й.)
* Фирҙәт — «Гөлкәйҙең бәхете» (Ш.Шәкүрова, 2015 й.)
* 3-сө ҡарт — «Ерҙәштәр» (М.Кәримдең «Ауыл адвокаттары» повесы буйынса А.Федоров инсц., 2016й.)
Миңдулла Сәлимйән улы үҙенең бөтә ижади тормошонда 60-тан артыҡ роль ижад итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1979 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы», 2003 йылда «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була. «Йылдың иң яҡшы артисы — 2004 йыл, 2006 йыл». Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2010 йыл).

## Һылтанмалар
М. Иҙрисов тураһында фильм

## Иҫкәрмәләр
Елән

**Елән** (урыҫса *[[зилян]]*) — Ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙ ҙа кейгән. Еңле, мамыҡ һалмай тегелгән эслекле, киң таралған оҙон кейем. Бишмәт, кәзәкей, камзул, күлдәк өҫтөнән елбәгәй йә ҡаптырма менән эләктереп кейгәндәр. Ғәҙәттә кешелеккә, байрамдарға кейә торған кейем, ҡалымға ла һалғандар. Мари, татар, сыуаш халыҡтарында ла булған.

## Тегелеше
Ирҙәр өсөн билһеҙ итеп, тура төшөрөп, ҡараһыу, кер күтәрмәле төҫтәрҙәге мамыҡ, ебәк, бәрхәт, атлас туҡымаларҙан теккәндәр. Еңдәрен, итәген, салғыйын уҡа менән ситләгәндәр, ҡыҙыл, ҡомас төҫлө туҡыманан биҙәк һалғандар.

Ҡатын-ҡыҙ еләне билләп, итәге аҫҡа табан киңәйтеп тегелгән. Асыҡ төҫтәге бәрхәттән, ебәктән, ҡара сатиндан теккәндәр. Түш-яурынына, бөйөрҙәренә уҡа-суҡ, тәңкә-мәрйен таҡҡандар. Еңенә, итәгенә, салғыйына ҡыҙыл, йәшел, күк төҫтәге туҡымаларҙан семәрләп биҙәк һалғандар, уҡа, тәңкә теккәндәр. Өсмөйөшләп яурынса беркетеп, ҡабырсаҡ менән биҙәгәндәр.

## Елән төрҙәре
* Атлас елән
* Батышай елән
* Бәрхәт елән
* Ебәк елән
* Ҡытат елән
* Уҡалы елән
* Әҙрәс елән

ФахретдинИшмухаметовичУметбаев.jpg|Фәхретдин Өмөтбаев (1831—?) — башҡорт-мишәр ғәскәре сотнигы. Уның өҫтөндә елән.
М.И.Зичи.Башкиры с соколами.jpg| Фәхретдин Өмөтбаев Император Николай Икенсенең тәхеткә ултырыу тантанаһында. Зичи М.А. 1856
Ф.Рубо.Охота башкир с соколами в присутствии императора Александра II.jpg|Император Александр Икенсенең тәхеткә ултырыу тантанаһында башҡорттар ыласын һунары күрһәтә. Ф. Рубо. 1880-се йылдар
Башкиры в национальном костюме елән.jpg |Елән кейгән ҡатын


## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
* http://www.pr-j.ru/iskusstvo_i_kultura/bashkirskij_kostyum.html

## Әҙәбиәт
* *[[Авижанская София Александровна|Авижанская С. А.]], [[Бикбулатов, Наиль Валеевич|Бикбулатов Н. В.]], [[Кузеев, Раиль Гумерович|Кузеев Р. Г.]]* Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964.
* Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге. Мәскәү: «Русский язык», 1993. 1-се том — 319-сы бит.
* Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002.
* Женская одежда северных башкир // Археология и этнография Башкирии. Т. I. Уфа, 1962.
* *Казбулатова Г. Х.* Историческая память и символика костюма // Ватандаш. — № 3, 2005.
* Костюм татар и башкир Урала //Народное искусство Урала. Традиционный костюм, ред.-сост. А. А. Бобрихин. Екатеринбург, 2006.
* *[[Руденко, Сергей Иванович|Руденко С. И.]]* Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006.
* *[[Шитова, Светлана Николаевна|Шитова С. Н.]]* Башкирская народная одежда. — Уфа: Китап, 1995.
Епифанов Владимир Николаевич

**Епифанов Владимир Николаевич** (3 август 1958 йыл) — театр актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1998).

## Биографияһы
Владимир Николаевич Епифанов 1958 йылдың 3 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған.
1979 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр сәнғәте бүлеген (педагогы — Мельниченко П. Р.) тамамлай.
Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген рус академия драма театрында башлай. Амплуаһы — комик герой. Режиссерҙар В. Б. Әхәтов, П. Р. Мельниченко, М. И. Рабинович, В. М. Штейн менән эшләй.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Бессеменов («Мещандар», Горький М.);
* Бригелла («Дыуамал» — Гольдони К.);
* Звягинцев («Кадриль» — Гуркин В.);
* Подколесин («Өйләнеү» — Гоголь Н. В.);
* Подсекальников («Үҙен һәләк итеүсе» — Эрдман Н. Р.);
* Присыпкин («Бөрсә» — Маяковский В. В.);
* Берендей батша («Ҡарһылыу» — Островский А. Н.);
* Шамраев («Аҡсарлаҡ» — Чехов А. П.),
* Иван Иванович Хостас («Казотта күрәҙәлеге», Д. Пригова).

## Маҡтаулы исемдәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1998)

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Епифанов Владимир Николаевич 
* http://theatreinform.ru/bd/Actor/Details.php?A_Code=6236 
* http://ufa.regionz.ru/index.php?ds=23298 
* http://www.rusdram.ru/?typ=truppa&item_id=12&aid=28
Церетели Зураб Константинович

**Церетели Зураб Константинович** (груз. ზურაბ წერეთელი; 4 ғинуар 1934 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, скульптор, дизайнер, педагог, профессор. 1997 йылдан Рәсәй художество академияһы президенты.
СССР Художество академияһы академигы (1988; 1979 йылда — ағза-корреспондент). СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990). Ленин премияһы (1976), ике тапҡыр СССР-ҙың Дәүләт (1970, 1982) һәм Рәсәйҙең Дәүләт (1996) премиялары лауреаты. 1965 йылдан Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы. 5000-дән ашыу һынлы сәнғәт, графика, скульптура, монументаль-декоратив сәнғәт(фреска, мозаика, панно) әҫәрҙәре авторы. «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Зураб Церетели 1934 йылдың 4 ғинуарында Тбилиси ҡалаһында грузин ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Константин Георгиевич (1903—2002) Грузияла билдәле инженер-төҙөүсе, сығышы менән Церетели боронғо грузин нәҫеленән. Әсәһе — Нижарадзе Тамара Семен ҡыҙы(1910—1991), шулай уҡ кенәз нәҫеленән. Бәләкәй сағында Зурабҡа әсәһе яғынан ағаһы рәссам Георгий Нижарадзе ҙур йоғонто яһай. Уларҙың өйөнә Давид Какабадзе, Серго Кобуладзе, Уча Джапаридзе кеүек рәссамдар йыш килә. Һынлы сәнғәт менән мауыға башлаған үҫмергә тәүге һабаҡты улар бирә.
Зураб Церетели Тбилиси Художество академияһының һынлы сәнғәт факультетын тамамлай, Грузия Фәндәр академияһының Тарих, археология һәм этнография институтында эшләй.
1964 йылда Францияла уҡығанда, билдәле рәссамдар Пабло Пикассо һәм Марк Шагал менән аралаша. Сочиҙағы Ривьера паркы янында «Ленин» мозаика панноһы — Церетелиҙың тәүге ҙур эштәренең береһе, 1970й.
1960-сы йылдар аҙағынан монументаль сәнғәт өлкәһендә әүҙем эшләй башлай. Рәсәйҙән тыш, уның скульптура әҫәрҙәре Бразилия, Бөйөк Британия, Испания, АҠШ, Франция, Япония, Грузия, Беларусь һәм Литвала бар.
1988 йылда СССР Художество академияһының ғәмәлдәге ағзаһы (академигы) итеп һайлана.
1997 йылдан Рәсәй Художество академияһы президенты.
2003 йылда Рәсәй Федерацияһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн Рәсәй Президенты Владимир Путин тарафынан уға Рәсәй гражданлығы бирелә.
Церетели шулай уҡ Мәскәү хәҙерге заман сәнғәте музейы һәм Церетели сәнғәт галереяһы директоры.
2010 йылдың февралендә Зураб Церетели Почёт легионы ордены кавалеры исеменә лайыҡ булды. Шул уҡ йылдың июнендә АҠШ сәнғәт милли йәмғиәте уны алтын «Почёт миҙалы» менән бүләкләне. Рәсәй һәм грузин рәссамдары араһында был награда менән Зураб Церетели ғына билдәләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Сайт Зураба Церетели 
* Блог Зураба Церетели
* 
* О его искусстве спорят от Москвы до Гудзона, статья в Вашингтон пост, 10 июня 2004
* Объемные эмали и металлопластика (бронзовые рельефы) Церетели 
* Один день с Зурабом Церетели. Репортаж из нью-йоркской мастерской. — публикация на портале RUNYweb.com
* Дмитрий Швидковский. Скульптура Зураба Церетели в сердце Парижа. / Журнал «Третьяковская галерея», #2 2015 (47)
Иберия (батшалыҡ)

**Ибе́рия, Иве́рия, Ивирия Ка́ртли** ( , , , )) — антик һәм византия авторҙары телгә алған Картли тарихи өлкәһе территорияһындағы боронғо батшалыҡ.

## Тарих
Боронғо замандарҙан Иберия территорияһында бер нисә туғандаш ҡәбиләләр йәшәгән, антик авторҙар уларҙы «сасперҙар», «тибарендар», йыйылма «иберҙәр» («көнсығыш иберҙәр») тип атағандар. Урындағы халыҡ үҙ илен Картли тип исемләгән. Беҙҙең эраға тиклем III—II быуаттар араһында Иберия территорияһында синфи дәүләт барлыҡҡа килә. Иберҙәрҙең тормалары араһында Мцхета мөһим урынды биләй һәм һуңыраҡ Иберияның баш ҡалаһы була. Мцхета һәм Урбниси, Уплисцих һәм башҡа ҡалаларҙа һөнәрселек һәм сауҙа сәскә атҡан. Беҙҙең эраның тәүге быуаттарнда Иберияла грек һәм арамей яҙыуын ҡулланғандар. Иберияның көсәйеүелә (бигерәктә Фарсман II батшалығы осоронда) ошо дәүергә тура килә.

IV быуатта Иберияла феодаль мөнәсәбәттәр үҫешә башлай. 318—332 йыдарҙа (төрлө сығанаҡтар буйынса) батша Мириан III христианлыҡты дәүләт дине итеп иғлан итә. IV быуат аҙағында Иберия Сәсәниҙәр дәүләтенә буйһона башлай.V быуат уртаһында фарсылар власына ҡаршы Иберия батшаһы Вахтанг I Горгасал етәкселегендәге ихтилал була.

## Идара итеүсе династиялар
* Арташесидтар (б.э.т. 165—30 йй.)
* Фарнавазидтар (б.э. 189 й. тиклем)
* Аршакиҙар (189—284 йй.)
* Хосроидтар (284 й. һуң)

## Әҙәбиәт
* Апакидзе А., «Жизнь городов Древней Грузии», кн. 1. Тб., 1963;
* Лорткипанидзе О., «Античный мир и Картлийское Царство (Иберия)»,Тб., 1968;
* История Грузии, т. 1. Тб., 1962;
* Мцхета, Итоги археологических исследований, т. 1, Тб., 1958;
* Болтунова А. И., Описание Иберии в «Географии» Страбона, «Вестник древней истории», 1947, № 4;
* Меликишвили Г. А., К истории древней Грузии, Тб., 1959.