open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яр-Бишҡаҙаҡ таш тоҙ ятҡылығы

**Яр-Бишҡаҙаҡ таш тоҙ ятҡылығы** () — Башҡортостан, Ишембай ҡалаһы һәм Стәрлетамаҡ районы биләмәләрендә урынлашҡан ятҡылыҡ. Ағиҙел йылғаһының уң һәм һул яҡ ярҙарында бүленгән участкаларҙан тора.

Ишембай ҡалаһында урынлашҡан уң яҡ участкаһын «Башҡортостан сода компанияһы» акционерҙар йәмғиәте (лицензия УФА 00956 ТЭ) эшкәртә . Һул яҡ участкаһы бүлеп бирелмәгән ер аҫты фондында урынлашҡан.

Ятҡылыҡтар Ишембай, Стәрлетамаҡ ҡалалары һәм башҡа тораҡ пункттар менән асфальт түшәлгән юлдар бәйләй.

## Тарихы
Ятҡылыҡты асыу һәм уны сәнәғәти эшкәртеү мөмкинлеге каустик сода етештереү буйынса химия заводы төҙөлөшө мәсьәләһен күтәрергә булышлыҡ итә. 1955 йылда СССР Министрҙар Советы Стәрлетамаҡ ҡалаһында Яр-Бишҡаҙаҡ тоҙонан химик сеймалға киҫкен ихтыяжды ҡаплаған «Каустик» заводын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.

Әлеге ваҡытта Башҡортостан сода компанияһы — Европаға иң ҙур кальцийлы сода экспортеры.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Каратыгин Е. П., Старостенков В. Л. РАЗВИТИЕ ГЕОТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ МЕТОДОВ ПРИ РАЗРАБОТКЕ ЯР-БИШКАДАКСКОГО МЕСТОРОЖДЕНИЯ КАМЕННОЙ СОЛИ // Горный информационно-аналитический бюллетень (научно-технический журнал). 2003. № 6. С.197-200. .

* Отчет по доразведке правобережной части Яр-Бишкадакского месторождения каменной соли и пересчет запасов по состоянию на 01.01.1951 года.

* Макушин А. А. Шевчун Н. П. Отчет о детальной разведке левобережного участка Яр-Башкадакского месторождения каменной соли в БАССР, проведенной Западно-Башкирской Комплексной Геологической Экспедицией в 1975—1979 годы (подсчет запасов по состоянию на 01.01.1979 год). Башкирское территориальное геологическое управление МГ РСФСР

## Һылтанмалар
* 
*  
* , ИА «Башинформ», 19 февраля 2007 года
Маншыр нефть ятҡылығы

** Маншыр нефть ятҡылығы ** () — 1955 йыл асылған. Ятҡылыҡ 1957 йылда эшкәртелә башлай.

## Географияһы
Ятҡылыҡтың майҙаны 12,5 мең га. Ятҡылыҡ административ йәһәттән Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Илеш һәм өлөшләтә Дүртөйлө, Саҡмағош райондары биләмәһендә Арлан ятҡылығынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 60 км алыҫлыҡта урынлашҡан

## Тасуирламаһы
Маншыр нефть ятҡылығы антиклиналь йыйырсыҡҡа тура килә, Нефть Д-I горизонты ҡомташлыҡтарында, түбәнге карбондың терриген ҡатламының ҡомло ҡатламдарында, турней ярусының карбонатлы коллекторҙарында ята.

Нефте йәбешкәк (20 МПа.с), көкөртлө (яҡынса 3 %), һыулылығы 96 % ашыу.

Һуңғы стадияла «Саҡмағошнефть» НГДУ-һы эшкәртелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Проектирование разработки крупных нефтяных месторождений, Сатаров М. М. и др., — Москва, Недра 1969
* Нефтяные и газовые месторождения СССР в двух книгах. /Под ред. С. П. Максимова. М: Недра.1987. Т.1. С. 42, 57, 105, 210

## Һылтанмалар
* Манчаровское месторождение
Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалы

**Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалы** — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында урынлашҡан уҡыу йорто

## Тарихы
Уҡыу йорто 1984 йылда Учалы һөнәри техник училищеһының филиалы булараҡ барлыҡҡа килә. Училище ойошторолғандан алып бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола.
;Үҙгәртеүҙәр:
* 1985 йылдан — 132-се һанлы СПТУ
* 1990 йылдан — 132-се һанлы ПТУ
* 1995 йылдан — 132-се һанлы һөнәри училище
* 2013 йылдан — Баймаҡ ауыл хужалығы колледжының филиалы
* 2015 йылдан — Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалы

Асылғандан алып белем биреү учреждениеһы 22 төрлө эшсе һөнәрҙәре буйынса 9590-дан ашыу эшсе кадрҙар сығарған (2022 йылға ҡарата)

## Йүнәлештәре
* Ауыл өсөн квалификациялы эшсе кадрҙар әҙерләү.
* Уҡыу процесына фәнни-методик ярҙам системаһын камиллаштырыу.
* Белем биреүҙең юғары сифатына һәм конкуренцияға һәләтлелегенә, уның һөҙөмтәлелегенә өлгәшеү.
* Белем биреүҙең, тәү сиратта профессиональ белемдең, республика ихтыяждарына тап килеүен тәьмин итеү.
* Белем биреүҙең социаль әһәмиәтен һәм ролен арттырыу, өҙлөкһөҙ белем биреү процесында берҙәмлекте һәм уҡытыуҙы тәьмин итеү.

## Һөнәр биреү
Колледжда уҡыу процесы квалификациялы эшсе кадрҙарҙы сифатлы әҙерләү, уҡыусыларға рухи-әхлаҡи тәрбиә биреү маҡсатында алып барыла. Уҡытыу ауыл хужалығы производствоһында һәм башҡа тармаҡтарҙа талап ителгән һөнәрҙәр буйынса алып барыла.

Колледждың филиалында 4 һөнәр буйынса уҡыу ойошторолған:
* «Автомеханик» (уҡыу мөҙҙәте 10 ай)
* «Һатыусы, контролер-кассир» (уҡыу мөҙҙәте 10 ай)
* «Ауыл хужалығы производствоһы тракторсыһы-машинисы» (уҡыу мөҙҙәте 3 йыл)
* «Художестволы ағас изделиелары етештереүсе» (уҡыу мөҙҙәте 3 йыл).

Теләге булғандарға электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсе һөнәре алыу мөмкинлеге бар. Көндөҙгө бүлектең бөтә төркөмдәрендә лә «В» категорияһындағы водитель һөнәренә уҡытыу алып барыла.

Уҡыусылар кәрәкле технологик ҡорамалдар менән йыһазландырылған уҡыу-етештереү оҫтаханаларында белем ала. Улар производство практикаһын Бөрйән, Белорет райондары хужалыҡтарында һәм предприятиеларында үтә. Уны тамамлаусылар эшкә урынлаша һәм үҙ һөнәре буйынса уңышлы эшләй.

## Уҡыусыларҙың уңыштары
2017 йылдан колледж филиалы *Wordskills* төбәк беренселегендә ҡатнаша. Был конкурста «Автомеханик» төркөмө студенты Бикишев Илһам Ишмырҙа улы «Еңел автомобиль ҡоролошо һәм техник хеҙмәтләндереү» компетенцияһы буйынса икенсе урын, «Ағастан художестволы изделиелар эшләү» төркөмөнән Зәйнетдинов Илнур Рәшит улы «Таш юныу эше» компетенцияһы буйынса өсөнсө урын яулай.

## Етәкселәре
* Аратов Самат Шөғәйеп улы (1984 йылдан)
* Юлсурин Таһир Йәноҙаҡ улы (1997 йылдан)

## Матбуғатта
*  2 август 2018, Филиалыбыҙҙың киләсәге бар

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Маяҡтау

**Маяҡтау (Аҫылташ)** ( — тау, төбәк әһәмиәтендәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы (2003).

## Тасуирламаһы
Күгәрсен районы 1-се Дәүләтҡол ауылынан көнсығышҡа табан 2,5 саҡрым алыҫлыҡта ята. Абсолют бейеклеге — 523,8 метр, дөйөм майҙаны — 85, 0 гектар. Ул аҫҡы пермдең  әртә ярусы тоҡомдарынан (конгломерат, эзбизташ һ.б.) тора. Ландшафы петрофитлы һәм болонло далаларҙың эталон варианттары, дала ҡыуаҡлыҡтары һәм үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре күп булған ҡатнаш киң япраҡлы урмандар таралған. Эндемиктар (Гмелин ҡыйыҡтажы) һәм үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән һирәк төрҙәре Гельм астрагалы, йәшел ҡыуыш тажъяпраҡ, көмөш тәңкәғуҙаҡ, Литвинов торна борсағы, Разумовский тәңкәғуҙағы, рус сыбар сәскәһе, һылыу ҡылған үҫә. Тауҙа Көньяҡ Уралда әлегә берҙән-бер май ынйы сәскәһе популяцияһы табылған.

Башҡортостан Республикаһының  Ҡыҙыл китабына ингән һирәк осрай торған күбәләктәр: аполлон, махаон, подалирий йәшәй.

Көньяҡ Уралдың көнбайыш тау алдында, Сатра шишмәһенең үрге ағымында урынлашҡан Маяҡтау (Аҫылташ) тәбиғәт комплекстары һәм уның тирә-яғы һаҡлана. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2003 йылдың 19 апрелендәге  146-сы Ҡарары менән үҫемлектәрҙең үҫеү шарттарын насарайтҡан һәм тәбиғәт ҡомартҡыһына кире йоғонто яһаған эшмәкәрлек тыйыла. 

Тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Байғужа һоро күмер ятҡылығы

**Байғужа һоро күмер ятҡылығы** () — Башҡортостандың Ишембай районы Байғужа ауыл советындағы һоро күмер ятҡылығы. Файҙаланылмай.

## Географияһы
Ишембай ҡалаһынан 9 км көнсығыштараҡ.

Ауыл советы биләмәһендә 1943 йылда Кинйәбулат нефть ятҡылығы, Байғужа глауконит ҡомо ятҡылығы, *Байғужа һоро күмер ятҡылығы*, Байғужа кварц ҡомо ятҡылығы асылған

## Тасуирламаһы
Көньяҡ Урал күмер бассейнының 54 ятҡылығының береһе һуңғы олигоценда (төйлөгән свитаһы) формалаша башлаған иртә миоцен осоронда (көйөргәҙе свитаһы) максимумға еткән һәм һуңғы миоценда (ушҡатлы свитаһы) формалашҡан. Күмерле формациялар формалашыу процесы ҡыҙыл төҫтәге пермь ултырмаларынан торған нигеҙҙә барлыҡҡа килгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Отчет о разведке Байгузинского месторождения бурых углей в 1943 году (с приложением очерка О. И. Ожигановой «Петрографо-минералогическая характеристика пород буроугольного месторождения»).
Башҡорт ҡорто

**Башҡорт ҡорто** () — урта рус бал ҡорто тоҡомоноң башҡорт популяцияһы. Башҡа тоҡомдарҙан ҡуйы һоро төҫтә һәм ҙурыраҡ булыуы менән айырыла.

## Үҙенсәлектәре
Эшсе ҡорттарҙың тән оҙонлоғо (миллиметрҙа) — 12 — 14, әре ҡорттоң — 15 — 17, инә ҡорттоҡо 20 — 25. Мороно ҡыҫҡа — 5,7 — 6,3 мм. Ауырлығы (миллиграммда): йәш ҡорттарҙыҡы (йомортҡа күҙәнәгенән сыҡҡанда) — яҡынса 105—110, әре ҡорттарҙыҡы — 210—250, аталанмаған инә ҡорттарҙыҡы — 190—200, аталанған инә ҡорттарҙыҡы — йомортҡа һалыу осоронда — 300-гә тиклем һәм унан да күберәк.

Башҡорт бал ҡорто айырыусан, айырыу торошо — 80-гә яҡын процент; инә ҡорт күҙәнәктәре һаны 5 — 7-гә, ҡайһы берҙә 20-гә етә.

Башҡорт бал ҡортоноң ҡышҡы һыуыҡтарға сыҙамлы, умартала осмайынса 6 — 7 ай тора ала, бал ҡорто ауырыуҙарына (варроатоз, Европа сереге, нозематоз һәм япраҡ балына ағыуланыу) бирешмәй.

### Бал йыйыуы
Монофлор типтағы (йүкә, ҡарабойҙай) бал йыйыуға яраҡлашҡан һәм күп миҡдарҙа бал йыя. Оя өҫтөндә өҫтәмә бал запасы туплау башҡорт бал ҡортоноң үҙенсәлеге булып тора. Төп бал йыйыу осоро етеү менән бал ҡорттары умарталарҙың 2-се корпусын йәки магазиндарҙы бал менән тултыра. Бал ҡорттары баллы кәрәҙ күҙәнәктәрен мисәтләгәндә бал һәм балауыҙ ҡапҡасы араһында һауа ҡатламы ҡалдыра (ҡоро мисәтләү). Бындай кәрәҙҙәр аҡ төҫтә була һәм балдың юғары сифатлы булыуын күрһәтә. Балауыҙ етештереүе һәм әҙерләгән һитә күләме буйынса башҡорт бал ҡорто бөтә тоҡомдарҙан да өҫтөн тора.

## Һаҡланып ҡалған урындары
Тәбиғи һәм яһалма йәшәү урындарында (ағас ҡыуышы, солоҡ, түмәр умарта) һәм Бөрйән районында, уның менән сиктәш Белорет, Йылайыр, Ишембай, Күгәрсен, Мәләүез райондарында, шулай уҡ Тәтешле һәм Яңауыл райондарында ҡайһы бер умарталыҡтарҙа һаҡланып ҡалған.

Башҡорт бал ҡорто 20-се Халыҡ-ара умартасылыҡ конгресында (Бухарест ҡалаһы, 1965) көмөш миҙалға лайыҡ була.

## Өйрәнеү
Башҡорт бал ҡортоноң биологик һәм морфологик үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙе В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы фәндәре академияһы (В. В. Алпатов, А. Г. Кожевников) ғалимдары алып бара. Башҡорт дәүләт аграр университетында (М. Ғ. Ғиниәтуллин, Ә. Ғ. Маннапов, Д. Т. Шакиров, И. В. Шәфиҡов), Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәгендә (Ә. М. Ишемғолов, Р. З. Исҡужин, Н. В. Хәйруллин), Шүлгәнташ ҡурсаулығында (М. Н. Косарев, Г. А. Чиглинцев һәм башҡалар) комплекслы тикшеренеүҙәр алып барыла.

## Сығанаҡтар
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт бал ҡорто – милли байлыҡ 5 март 2022, Башҡорт бал ҡорто – милли байлыҡ

## Иҫкәрмәләр
Подольск баҡыр-цинк ятҡылығы

**Подольск баҡыр-цинк ятҡылығы** () — Рәсәйҙең баҡыр-цинк ятҡылығы, Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районында урынлашҡан һәм Рәсәйҙә иң ҙур ятҡылыҡтарҙың береһе булып тора. Баҡыр һәм цинктан тыш, ятҡылыҡ мәғдәнендә көкөрт, көмөш һәм алтын бар.

## Тарихы
1971 йылда асылған, туранан-тура Подольск ауыл эргәһендә урынлашҡан.

## Ятҡылыҡтарҙың тасуирламаһы
Баҡыр, баҡыр-цинк һәм көкөрт колчеданы мәғдәндәре запастары тикшерелгән.
Мәғдән запастары 88,6 миллион тонна тип баһалана, мәғдән есеме 600 метр тәрәнлектә башлана.

## Ятҡылыҡ операторҙары
Ятҡылыҡты эшкәртеүҙе Урал тау-металлургия компанияһы 2026 йылда башларға ниәтләй.

Ятҡылыҡта ер аҫты руднигын төҙөү 2019 йылда башлана. 800 метр тәрәнлеккә киткән мәғдән сығарыу өсөн ике ауыш шахта һәм кешеләрҙе төшөрөү һәм күтәреү өсөн ике вертикаль шахта төҙөү планлаштырыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Медно-цинковое месторождение УГМК в Башкирии начнет работу через семь лет
* Прокин, В. А. Открытие медноколчеданных месторождений в Башкортостане / В. А. Прокин // Геология. Известия Отделения наук о Земле и природных ресурсов Академия наук Республики Башкортостан. — 2010. — № 15. — С. 96-99. — EDN TUVVVH.
Сергеевка нефть ятҡылығы

**Сергеевка нефть ятҡылығы ** () — Башҡортостан Республикаһының Өфө, Благовещен һәм Кушнаренко райондары территорияһында урынлашҡан нефть сығанағы 

## Тарихы
1961 йылда асылған һәм эшкәртеүгә индерелгән.

## Тасуирламаһы
Ятҡылыҡтың майҙаны 9 мең. га.

Сергеевка ятҡылығы запастары девондың терриген ҡомташтарына (Д-I, Д-II һәм Д-IV), шулай уҡ турней ярусында (эзбизташ), түбәнге карбондың терриген ҡатламы ҡомташлыҡтарында тупланған.

Девон ҡатламдарында нефть ятышы — яҡынса 2 км.

Төньяҡтан һәм көнбайыштан тәрәнлеге 130 м-ға тиклем һәм киңлеге 1 км тиклем булған, ҡын йәшендәге аргиллиттар (балсыҡтар) тулған канауға оҡшаш бөгөл менән ышыҡланған.

Уртаса ҡуйылыҡтағы нефть (4,5 МПа тиклем.в), көкөртлө. Газ менән туйындырылыуы 45 м3/т. Ҡатламдарҙың һыулылығы 85 %.

Нефть дебиттары — тәүлегенә 12,3-255 т. Һуңғы стадияла «Өфөнефть» НГДУ-һы («Башнефть-Добыча» ЯСЙ) эшкәртелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Проектирование разработки крупных нефтяных месторождений, Сатаров М. М. и др., — Москва, Недра 1969
* Нефтяные и газовые месторождения СССР в двух книгах. /Под ред. С. П. Максимова. М: Недра.1987. Т.1. С. 42, 57, 105, 210

## Һылтанмалар
* http://www.uralgeo.net/neft_mest.htm
Шығай ауылы эргәһендә ҡарт ҡарағас

**Шығай ауылы эргәһендә ҡарт ҡарағас** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Белорет районы биләмәһендәге ботаник (дендрологик) тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ҡомартҡының майҙаны — 1,2 гектар.

## Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Белорет районының Шығай ауылынан Сермән ауылына табан юл буйлап, Шығайҙан 2,25 км алыҫлыҡта (автомобиль юлынан 10 м уңда) урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июлендәге 673-р һанлы бойороғо менән ҡарт ҡарағас ботаник (дендрологик) тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
Тәбиғәт ҡомартҡыһының сиктәре 61,8 метр радиуслы түңәрәк формаһында билдәләнгән, уртаһында һаҡланған ағас урынлашҡан. Әбйәлил районындағы йәше инструменталь билдәләнгән Ҡараһыйыр ҡарағасынан һуң Башҡортостан Республикаһының иң оло ҡарағасы. Ағас Төньяҡ Ҡыраҡа һыртының көнсығыш шлейфында, автомобиль трассаһы менән йәнәш ҡайын-ҡарағас урманы ситендә урынлашҡан. Һуңғы йылдарҙа ҡарағас тирәләй йәш ҡайынлыҡ барлыҡҡа килгән. Ағастың йәше 460 йылдан ашыу (тыуған йылы яҡынса 1550 йыл), күкрәк бейеклегендә диаметры 144 см, әйләнә оҙонлоғо — 4,5 м, бейеклеге — 20 м. Ҡарағастың осо 1899 йылда йәшен һуғыуҙан ҡорой. Үткән быуаттың 70-се йылдарына ағас иҫке осона параллель яңы ос барлыҡҡа килтергән, ләкин ул да ҡороған, күрәһең, уны ла йәшен һуҡҡандыр. Ҡарағастың үҙағасы тулыһынса һау-сәләмәт, ә был йәштә, ғәҙәттә, башҡа ҡарт ҡарағастарҙың үҙағасы ҡыуышлы була.

## Әһәмиәте
Ҡарағас мөһим ғилми (дендрохронологик), танып белеү һәм эстетик әһәмиәткә эйә.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Һалдыбаш төбәгендә йүкәлек массивы

**Һалдыбаш төбәге** — Көньяҡ Уралда иң өлкән йүкәлектәр массивы; Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июлендәге 673-р һанлы бойороғона ярашлы, Башҡортостандың махсус һаҡланыусы төбәк ботаник тәбиғәт биләмәһе.

## Тасуирламаһы
Һалдыбаш йылғаһы һәм уның уң ҡушылдығы Ҡаҙанташ йылғаһы һыу айырғысының көньяҡ битләүендә, Ҡаратау һыртының көньяҡ-көнбайыш осонда ятҡан Һалдыбаш төбәгендәге үҙенсәлекле йүкәлек. Иглин урман хужалығының Оло Тәләк урмансылығының 5-се кварталында урынлашҡан заказник, дөйөм майҙаны — 51,3 га.

## Флораһы һәм фаунаһы
Көньяҡ Уралда иң өлкән йүкәлектәр массивы. Йүкә ағаслыҡта саған, ҡарама һәм ҡайын менән бергә үҫә. Күбеһенсә мораль булмаған үлән япмаһы (еҫле һырмауыҡ (ясменник пахучий), шырт япраҡлы йондоҙсоҡ (звездчатка жестколистная), ябай еҫле балтырған йәки зәржә (сныть обыкновенная) һ. б.). Ҡарт йүкәләр 100—140 йәшкә етә, 20-25 метр бейеклектә һәм күкрәк кимәлендә 30-45 сантиметрға етә. Бында ағастар күптән ҡырҡылмағанға күрә, был урман берләшмәләре тәбиғи хәленә яҡын, һәм уларҙы Көньяҡ Уралдың көнбайыш тәпәш тау итәктәрендәге киң япраҡлы урмандарҙың эталоны тип иҫәпләргә кәрәк.

Көньяҡ Уралдың көнбайыш макробитләүендәге мөһим практик әһәмиәткә эйә типик киң япраҡлы урмандарынан ғибәрәт тәбиғәт ҡомартҡыһы фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә.

## Тыйыуҙар
* һәр төрлө төҙөлөш тыйыла;
* тау эштәре;
* мал көтөү һәм ҡыуыу;
* санитар ҡырҡыуҙан тыш, бөтә төр ҡырҡыу. 

## Әһәмиәте
Бында хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең фон һәм һирәк төрҙәренең йәшәү урыны.

Тәбиғәт комплекстарын һаҡлау һәм рациональ файҙаланыу — проектланған заказникта биотөрлөлөктө һаҡлауға бағышлана.

Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре өсөн яуаплы.

## Сығанаҡтар
* Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации (справочник). Часть II. Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ М.: ВНИИприроды (2006) : 364
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан отв ред АА Мулдашев Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010) : 413

## Һылтанмалар
* 
* Распоряжение правительства Республики Башкортостан от 21.07.2005 № 673-р 
* Башкирия туристская. Иглинский район

## Иҫкәрмәләр
Мокрый овраг төбәге

**Мокрый овраг төбәге** — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 14 декабрендә ҡабул ителгән «Республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында»ғы ҡарарына ярашлы, Башҡортостандың махсус һаҡланыусы комплекслы төбәк тәбиғәт биләмәһе. Майҙаны — 79,1 га

## Тасуирламаһы
Мокрый овраг төбәге Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы сиктәрендә Ыҡ йылғаһы үҙәненең көнсығыш битләүендә уның һул ҡушылдығы — Мораҙым ауылы менән Сухоречка аулы араһында Красный шишмә сиктәрендә урынлашҡан. Һәйкәлдең территорияһы Красный шишмә башынан алып Шумящий родник төбәгенә тиклем һуҙыла; Мокрый овраг төбәгенең сиге Сухоречка-Мораҙым юлына тиклем барып етә.

Бишбүләк районы Сухоречка ауылынан көнбайышҡа табан 3,5 км алыҫлыҡта Кама йылғаһы бассейнындағы Красный шишмәһенең һәм уның ҡушылдығы Мокрый оврагтың үрге ағымында урынлашҡан. Ҡазан ярусы эзбизташтарынан тора. Рельефы убалы, йылға үҙәндәре менән йырғыланған. Красный шишмәһе тар йылға үҙәненән аҡҡан карст упҡынынан башлана һәм бәләкәй шарлауыҡ барлыҡҡа килтерә. Мокрый овраг шишмәһенең тамағында минераллашҡан Шумящий шишмә урынлашҡан, унан сыҡҡан юлдарҙың береһе каптажланған. Ландшафы тулыһынса өлгөрөп етмәгән карбонатлы һәм органоген-ҡырсынташлы тупраҡтағы далаларҙан, һоро урман тупрағындағы ҡайын һәм киң япраҡлы урмандарҙан тора. Шишмә битләүҙәрендә ҡоро болондар һәм петрофит далалар таралған, мүкле риофил берләшмәләр үҫешкән.

Флораһында 200-ҙән ашыу, шул иҫәптән 8 ҡылған төрө иҫәпләнә. Үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән яҡынса 15 һирәк төрө: татар майлуты (катран татарский) Коржинский ҡылғаны, һеңерсәле етен, турғай тимелеяһы, татар майлуты һ. б. үҫә, шуларҙың 7-һе (һылыу ҡылған, эре тәңкәғуҙаҡ, турғай ҡылғаны, һипкелле йомрогөл (шаровница крапчатая) һ. б.) Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Флораһы һәм фаунаһы
Бында Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы далаларының эталон варианттары, шулай уҡ үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыу хәүефе янаған төрҙәре һаҡлана.

Красный шишмәһендә йылға бағрыһы йәшәй.

## Тыйыуҙар
— көтөү йөрөтөү тыйыла;

— төҙөлөш эштәре алып барыу;

— урман ултыртыу;

— төҙөлөш материалдары, ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу;

— дарыу үләндәре әҙерләү

## Әһәмиәте
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 11.04.2018 йылдың 11 апрелендәге 161-се ҡарары — Айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәләрен һәм һаҡ зоналарының режимдары һәм зоналарға бүлеү, хужалыҡты файҙаланыу режимын һәм территорияны зоналарға бүлеүҙе билдәләгән документтар.

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* 
* Урочище Мокрый овраг 
* Постановление правительства Республики Башкортостан от 14.12.2010 № 480 «О памятниках природы республиканского значения» 
* Постановление правительства Республики Башкортостан от 11.04.2018 № 161 «О внесении изменений в некоторые решения Правительства Республики Башкортостан» 
* Эколого краеведческий путеводитель

## Иҫкәрмәләр
Имам Хөсәйен мәсете (Баҡы)

**Имам Хөсәйен мәсете**, йәки **«Ашумов мәсете»** (; ) — Әзербайжан, Баҡы ҡалаһының Ясамал районындағы мәсет. Абдулла Шаиғ һәм Сөләймән Тағизадә урамдары киҫелешендә урынлашҡан. 1896 йылда архитектор Адольф Эйхлер проекты буйынса төҙөлгән.

## Мәсет тарихы
Мәсет төҙөү идеяһын Баҡы миллионеры хажи Хажи-баба Ашумов тәҡдим иткән. 1895 йылда Эйхлерҙы үҙенең участкаһында, Чемберекенд районында төҙөргә теләгән мәсеттең архитекторы итеп һайлай. Шул уҡ йылда бинаның проекты төҙөлә. 1896 йылда мәсет Үрге Таулы (хәҙер — Абдулла Шаиғ) һәм Почта (хәҙер — Сөләймән Тағизадә) урамдары мөйөшөндә төҙөлә. Шул ваҡыттан алып мәсет Ашумов мәсете булараҡ билдәле була.

Әзербайжан Республикаһы Министрҙар кабинетының тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡылар тураһындағы бойороғона ярашлы, Имам Хөсәйен мәсете «урындағы әһәмиәткә эйә тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы» булып тора.

## Архитектураһы
Планда мәсет өс неф менән һалынған. Бинаның архитектураһында урындағы традициялар ҡулланылған. Интерьеры вестибюлдән һәм көмбәҙле, ике колонналы намаҙ уҡыу залынан тора. Колонналарҙы осло аркалар менән тамамлай, улар барыһы ла нефтарҙың семәрле көмбәҙҙәре аҫтында урынлашҡан. Зал осонда декоратив михраб бар. Көмбәҙҙең барабаны тәҙрә уйымдарына барып сыға, улар аша, архитектор А. Эйхлерҙың уйынса, мосолмандар ғибәҙәтханаһына «йәшәйештең изге нуры» үтеп инергә тейеш булған.

Архитектура массалары ҡоролманың күләмле-арауыҡлы структураһын асыҡлай. Инеү порталы сталактиттар менән эшләнгән, ул күп һанлы деталдәрҙән тора һәм төньяҡ фасадының ҡабырға ҡанаттарының стеналары менән берләшә. Мәсеттең көнбайыш фасады пилондарҙан тора һәм перлондар менән тамамлана. Тикшеренеүселәр Ш. Фәтуллаев һәм Л. Исмаилова был фасадты Кордовалағы йәмиғ мәсетенең көнбайыш фасады  менән сағыштыралар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Первый вице-президент Азербайджана Мехрибан Алиева приняла участие в открытии после реставрации мечети Имама Хусейна
Неф (архитектура)

**Неф** йәки **карап** (, ) — оҙонса бина, уның интерьерының (ғәҙәттә, базилика тибындағы биналарҙа) күрше нефтарҙан айырып торған колонналар йәки бағаналар менән бер йәки ике яҡтан сикләнгән бер өлөшө.

Шулай уҡ сиркәүҙең бер өлөшөн неф тип атайҙар.

## Этимологияһы
«Неф» һүҙе латин телендәге *navis *- «карап» һүҙенән килеп сыҡҡан.

Күҙалланыуынса, был исем ғибәҙәтхананың төп майҙанының әһәмиәтен билдәләргә тейеш булған, сөнки карап мәсихселәр сиркәүенең символдарының береһе булған .Бәлки, ул шулай уҡ ҡорамдың был өлөшөнөң караптың баштүбән корпусы менән оҡшашлығын сағылдыралыр.

## Тарихы
Интерьерҙы нефтарға бүлеү боронғо грек ҡорамдарында барлыҡҡа килгән. Боронғо рим архитектураһында граждандар биналары — базиликалар интерьеры бер нисә параллель нефтан торған

IV быуаттан башлап базилика тибы христиан ҡорамдары өсөн үҙләштерелә, һәм неф христиан архитектураһының киң таралған элементы булып китә.

## Галерея

Файл:Affresco_dell'aspetto_antico_della_basilica_costantiniana_di_san_pietro_nel_IV_secolo.jpg|слева|мини|200x200пкс|Изге Петр базиликаһы. IV быуат фрескаһы
Saint-Savin nef.jpg|Сен-Савен-сюр-Гартамп роман сиркәүенең нефы,зал тибы көмбәҙе менән ябылған
Nef.jpg|Урта быуат готик соборы көмбәҙле нефы 
001126 1 smm navata 1.jpg|Римдағы *Санта Мария Маджоре* базиликаһы. V быуат ахыры биҙәлеше. 
Lazio Roma SPaolo1 tango7174.jpg|Сан-Паоло-фуори-ле-Мура базиликаһының үҙәк нефы 


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Неф // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1897. — Т. XXa.
* 

## Һылтанмалар
Базилика

**Базилика** ( — «базилевс йорто, батша йорто») — тура мөйөшлө пландағы төҙөлөш тибы. Үҫешкән формала христиан базиликаһы ғәҙәттә бейеклеге буйынса төрлө, таҡ һанлы (1, 3 йәки 5) нефтарҙан тора. 

## Тасуирламаһы

Күп нефлы базиликала нефтар колонналарҙың йәки бағаналарҙың буй рәттәре менән бүленгән, үҙ аллы түшәмле булыусан. Үҙәк нефы — ғәҙәттә киңерәк һәм бейеклеге буйынса ҙурыраҡ, икенсе ҡаттың тәҙрәләре ярҙамында яҡтыртыла. Үҙәк нефтың икенсе ҡатында тәҙрәләр булмаһа төҙөлөш *псевдобазилика* тибына ҡарай.

Базиликалар тип шулай уҡ, архитектураһы ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, иң әһәмиәтле рим-католик ҡорамдарын да атайҙар. Архитектура теорияһында төрлө бейеклектәге нефтарҙың нисбәтен асыусы, бинаның терәк, таяу һәм тәҙрә ҡоролошоноң арҡыры киҫелеш һыҙмаһы «Базиликаль киҫелеш» тип атала.

«Базиликаль яҡтыртыу тибы» — тәҙрәләрҙең үҙәк нефтың өҫкө өлөшөндә, ситке нефтың түбәләре өҫтөндә урынлашыуы.

Боронғо базилика идеяһына әйләнеп ҡайтыуҙы ҡайһы бер төҙөүсе-эклектиктар хуплаған; быға Турҙағы Изге Мартинбазиликаһы миҫал булып тора ала. Американың Пенсильваниялағы Маккиспорт ҡаласығында урынлашҡан Немец сиркәүе рим базиликаһынаына иң яҡыны тип иҫәпләнә, ул 1888 йылда изгеләштерелгән. Рәсәй территорияһында классик типтағы бер генә базаиликпль ҡорам да юҡ (Византия осоронда шулай ҙа бындай биналар Херсонеста төҙөлгән).

## Галерея


Файл:Roma_321.jpg|мини|Рим форумында Максенция-Константин базиликаһы емереклектәре (IV быуат башы)
Файл:Dehio_6_Basilica_of_Maxentius_Floor_plan.jpg|мини|Максенция-Константин базиликаһы планы
Файл:Trier_Konstantinbasilika_BW_4_zurechtgezurrt.jpg|мини|Трирҙа Константиндың бер нефлы базиликаһы интерьеры, Германия (IV быуат башы)
Файл:Ravenna,_sant'apollinare_nuovo,_int._02.JPG|мини|Равеннала өс нефлы Сант-Аполлинаре-Нуово базиликаһы (VI быуат)
Файл:Lazio_Roma_SGiovanni1_tango7174.jpg|мини|Римда биш нефлы лютеран базиликаһында төп неф
Файл:Pisa_Grado_01.jpg|мини|Пизала Сан-Пьеро-а-Градо роман базиликаһы (X быуат)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Architecture of the basilica, well illustrated.
* Syndicus, Eduard, *Early Christian Art*, Burns & Oates, London, 1962
* Basilica Porcia 
* W. Thayer, «Basilicas of Ancient Rome»: from Samuel Ball Platner (as completed and revised by Thomas Ashby), 1929. *A Topographical Dictionary of Ancient Rome* (London: Oxford University Press)
* Paul Veyne, ed. *A History of Private Life I: From Pagan Rome to Byzantium,* 1987
* Heritage Foundation of Newfoundland and Labrador

* Статья в Православной энциклопедии
* 
* Статья «Базилика » в энциклопедии «Кругосвет».
Сөмбөрлөташ (майҙан)

**Сөмбөрлөташ майҙаны** (, төр. Çemberlitaş Meydanı) — Истанбулдың иҫке өлөшөндәге майҙан. Фәтих районы Сөмбөрлөташ биҫтәһе. Был майҙанда Константин колоннаһы (Сөмбөрлөташ), Нуруғосмания мәсете, Гранд-Баҙарҙың үҙәк ҡапҡалары урынлашҡан.

## Константин колоннаһы (Сөмбөрлөташ)
Сөмбөрлөташ майҙаны боронғо император Константин форумы урынын биләй, уның бөтә ҡоролмаларынан 330-сы йылдар тирәһе төҙөлгән Константин колоннаһы ғына өлөшләтә һаҡланып ҡалған. Башта колоннаның бейеклеге 35 метр була һәм император һыны өсөн постамент булып хеҙмәт иткән, ләкин 1106 йылдағы дауыл ваҡытында статуя емерелә.

Колоннаның хәҙерге атамаһы — Сөмбөрлөташ, ул «уратып алынған колонна» йәки «яндырылған колонна» тигәнде аңлата. Был атамалар колоннаны тарттырыусы тимер ҡулсалар һәм ул зыян күргән даими янғындар менән бәйле.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Константин обелискыһы
* Нуруғосмания
* Гранд-баҙар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт WikiMAPIA
Этҡол һаҙлығы

**Этҡол һаҙлығы** () — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы «аҫылмалы һаҙлыҡ», 2018 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы.
## Тасуирламаһы
Үрге Этҡол ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 500 метр алыҫлыҡта Һәләүек йылғаһының  һул яры буйлап һыубаҫар туғай өҫтө киртләсе битләүендә урынлашҡан. Майҙаны — 5,0 га. Һаҙлыҡ һирәк типҡа ҡарай, сөнки  урынлашыуы буйынса битләүҙә ята, ул «аҫылмалы һаҙлыҡтар» иҫәбенә инә. Көнбайыштан көнсығышҡа табан бейеклектәрҙең түбәнәйеңе  яҡынса 8 метр тәшкил итә. Составында кальций күп булған шишмә һыуҙары менән туйына. Атмосфера һауаһында эрегән карбонаттар меңәр йылдар буйына мүктәрҙә һәм һаҙ үләндәре ҡалдыҡтарында ҡаты күҙәнәкле эзбизташ рәүешендә һалына. Бындай һаҙлыҡтар карбонатлы тип атала, улар донъяла бик һирәк осрай, йыш ҡына уникаль флораға эйә һәм ҡәтғи һаҡланырға тейеш. 2011 йылда  Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән 3 төрө үҫә. Уларҙың икәүһе — Европанан Көньяҡ Уралға үтеп ингән голоцен реликттары: тутыҡ схенус һәм һаҙ һарыгүҙе.
Руссов бармаҡтамырһабағы — карбонат һаҙлыҡтарының типик төрө, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән. 

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 26 сентябрендәге 474-се Ҡарары менән  тәбиғәт ҡомартҡыһы  биләмәһендә етештереү һәм ҡулланыу ҡалдыҡтарын, ағыулы, минераль ашламаларҙы, тиреҫте йыйыу, зыярат, мал зыяраттары, етештереү объекттарын урынлаштырыу, файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу, урман ҡырҡыу, һөрөү, үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәрен йыйыу, киптереү, торф, һаҙ эзбизташы, мүк сығарыу тыйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Флора и Фауна Иткуловского болота 
*
Ҡотоб (суфый)

**Ҡотоб** (;  — «полюс») — суфыйҙарҙың изгеләр иерархияһында изгелектең юғары дәрәжәһе (әүлиә), тәриҡәттә етәксе йәки рухи остаз.

## Суфыйлыҡта
Ҡотоб серле белем эйәһе һәм кешеләр менән Аллаһ араһындағы аралашсы хеҙмәтен үтәүсе тип һанала. Ул «камил инсан» булыуы менән таныла. Ҡайһы бер тикшереүселәр әйтеүенсә, «ҡотоб» төшөнсәһе шиғыйҙарҙан алынған. Суфыйлыҡ тәғлимәтенә ярашлы, донъяла бер үк ваҡыт арауығында бер генә ҡотоб булыуы мөмкин. Шуға күрә уны йыш ҡына **«ваҡыт полюсы»** (, *ҡотоб әл-ваҡыт*), **«заман хужаһы»** (, *сәхиб әз-заман*) йәки **«ваҡыт ир-аты»** (перс. مرد وقت‎, мәрд-и ваҡыт) тип атағандар.

Ҡотобтарҙың барлығын бөтә суфыйҙар ҙа таныған. Ҡотоб һәм суфый иерархияһының башҡа ағзалары IX быуат аҙағында уҡ Сәхлә әт-Тустари һәм Әл-Хәким әт-Тирмизи тарафынан телгә алына.

Ҡотоб, уның функциялары һәм һәләттәре тураһында тәғлимәт Ибн Араби хеҙмәттәрендә башлана, һәм уның эйәрсендәре эшләп бөтөрә. Ҡотобтың функцияһы — «наиблыҡ» йәки «Аллаһтың Ерҙә вәкиллеге».

Ҡотоб үҙенә буйһонған «изгеләр» — автад, абдал, ноҡаба һәм башҡалар ярҙамында Аллаһҡа ризалығындағы донъя тәртибен һаҡларға тәғәйенләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кныш, А. Д. Кутб // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 144—145. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Бәйер (ислам)

**Бәйер, пәйер** ( — «ҡарт, бабай»; ) — суфыйлыҡта шәйех, тәриҡәт етәксеһе, әүлиә, шулай уҡ ул ерләнгән ҡәбер.

## Суфыйлыҡта
Суфыйлыҡта суфыйҙарҙың етәксеһен бәйер тип йөрөтәләр. «Бәйер» һүҙе мистик мәғәнәлә тәүге тапҡыр IX—X быуаттарҙа ҡулланыла башлай. Уны хөрәсән суфыйҙары һәм бигерәк тә Нишапур мәләмдәре ҡуллана. XI быуаттан һуң Хөрәсән суфыйҙары араһында шәйех һүҙе киң таралыу ала. «Шәйех» һәм «бәйер» һүҙҙәре бер үк мәғәнәлә ҡулланылған. «Бәйер» термины эзотерик мәғәнәгә эйә һәм мөршид, вәли, шәйех, ҡотоб, ғәүес һ. б. терминдар менән бер рәттә тора.

Был атама Иранда, Һиндостанда, Кавказда һәм ислам донъяһының башҡа төбәктәрендә таралған. Шулай уҡ бәйер ерләнгән ҡәберҙе лә (кәшәнә) *бәйер* тип атайҙар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
«Урал» физкультура-һауыҡтырыу комплексы (Бөрйән районы)

**«Урал» физкультура-һауыҡтырыу комплексы** () — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы муниципаль районының автономлы учреждениеһы. Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Комсомол урамы, 5/1 адресы буйынса урынлашҡан.

## Тарихы
«Урал» физкультура-һауыҡтырыу комплексы Башҡортостан Республикаһының беренсе Президенты Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы етәкселегендә «Урал» мәрхәмәтлек фонды иҫәбенә төҙөлә. Комплекс 2013 йылдың 21 декабрендә асыла. Комплексты асыу халыҡтың әүҙем ял итеүен ойоштороуҙың яңы шарттарын булдырыуға, күмәк физик культураны ойоштороу формаларын камиллаштырыуға, халыҡ араһында физкультура-һауыҡтырыу һәм спорт эштәрен, сәләмәт йәшәү рәүешен ойоштороуға булышлыҡ итә.

## Эшмәкәрлек йүнәлештәре
Һауыҡтырыу комплексы эшмәкәрлеге түбәндәге йүнәлештәр буйынса алып барыла:
* төрлө ярыштар һәм спорт фестивалдәре үткәреү;
* Йәштәр спорт мәктәбе уҡыусыларына бушлай дәрестәр;
* 10.00 сәғәттән алып 22.00 сәғәткә тиклем халыҡҡа түләүле хеҙмәттәр.

## Күрһәтелгән хеҙмәттәр
Уның эсенә инә:
* тренажер залы
* бассейн
* сауна
* тренажер залы (йүгереү юлдары, велотренажер, көс тренажеры, өҫтәл теннисы)
* шахмат һәм шашка клубы
* фитнес-бүлмә
* ҡорамалдар прокаты һәм кейенеү-сисенеү бүлмәһе менән боҙ майҙансығы.
* спорт залы
* кейем алмаштырыу бүлмәләре,
* душ һәм бәҙрәфтәр

«Урал» комплексында даими рәүештә төрлө республика, зона, район спорт ярыштары үтә

## Етәкселәре
* Әбдрәхимов Әхәт Әдрәхим улы (2013 йылдан)
* Ишкилдин Азат Әхәт улы (2018 йылдан)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Юбилей баҡыр колчеданы ятҡылығы

**Юбилей баҡыр колчеданы ятҡылығы** () — Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районында урынлашҡан баҡыр-цинк-колчедан ятҡылығы. Рәсәйҙә иң эреләрҙең береһе булып тора.
1966 йылдың авгусында асыла. Ятҡылыҡ 1996 йылдан эшкәртелә.

## Ятҡылыҡтарҙың тасуирламаһы
Юбилей ятҡылығы мәғдәндәре ике төрҙән тора: алтынлы көрән тимер мәғдәне һәм беренсел баҡыр колчеданы.

## Ятҡылыҡ операторҙары
2004 йылдың авгусынан ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыусының генераль подрядсыһы булып Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты тора. 2006 йылдың 1 мартынан Юбилей баҡыр-цинк мәғдәне ятҡылығын «Башҡорт баҡыры» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте тарафынан асыҡ ысул менән үҙләштереү алып барыла.

## Тәүге асыш
1980 йылда Юбилей ятҡылығын, шулай уҡ Октябрьский һәм Подольский ятҡылыҡтарын асҡан һәм разведкалаған өсөн, В. В. Воробьё, Б. Д. Мәһәҙиев, В. М. Попов, Ю. А. Болотин, У. Ю. Дәүләтбаев, Ғ. Ю. Мәжитов, Г. К. Долматов, Н. В. Матвеев СССР дәүләт премияһы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* На Юбилейном месторождении «Башмеди» началась проходка нового горизонта
*
Әфәнде

**Әфәнде** (; ; ; ; ) — әфәнде, хаким, яңы грек телендәге **αφέντης** — хаким, начальник (һүҙҙең баштағы мәғәнәһе — αφέντες — судта үҙ-үҙен яҡлай алған кеше). XV—XX быуаттарҙа — Ғосман империяһында һәм көнсығыштың ҡайһы бер илдәрендә титул һәм офицер званиеһы.

## Тарихы
Башта, «әфәнде» формаһы шулай уҡ солтанға, уға тиклем юғары заттарға ихтирамлы мөрәжәғәт итеп ҡулланыла, был мәғәнәлә «селәби» терминын алыштыра. XIX быуаттан башлап, солтандар ғаиләһе ағзаларына, рухани хакимдарға, түрәләргә шулай мөрәжәғәт итәләр — тик «әфәнде» һүҙе исемдән һуң ҡуйыла башлай (мәҫәлән, Әнүәр әфәнде).

«Әфәнде» формаһы шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙарға мөрәжәғәт иткәндә — «ханым әфәнде» йәки ир-егеттәргә — «бей-әфәнде» тип, ҡайһы берҙә сит ил кешеләренә һәм мосолман булмағандарға мөрәжәғәт иткәндә лә ҡулланылған. Ғосман империяһында, грамотаһыҙ граждандарҙан (*аға*) айырмалы рәүештә, бөтә грамоталы граждандар ҙа шулай уҡ әфәнде тип иҫәпләнгән.

Ғосман империяһының хәрби иерархияһында *әфәнде* хәрби званиеһы яҡынса европаса лейтенант званиеһына тап килә. Артабан «аға», «бей» һәм "паша"званиелары килә. Әфәнде хәрби званиеһы Төркиә хөкүмәте указы менән 1934 йылдың 29 ноябрендә, ә Мысырҙа — 1953 йылда бөтөрөлә. Әфәнде званиеһын 1918 йылға тиклем шулай уҡ Германия Көнсығыш Африкаһында колониаль ғәскәрҙәрҙең ерле офицерҙары йөрөткән.

Хәҙерге заманда ҡайһы берҙ тәриҡәт суфый дәрүиштәре шәйехтәргә ҡарата әфәнде титулын файҙалана.

Төньяҡ Кавказ һәм Босния халыҡтарында (мәҫәлән, Рәсәйҙә мосолмандар араһында ҡабул ителгән «хәҙрәт» мөрәжәғәте исемдән һуң ҡуйылған кеүек үк) мулланы шулай тип атайҙар.

Хәҙерге Төркиәлә — инглиз телендәге «сэр» тигән әҙәпле мөрәжәғәткә оҡшаш һүҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Миһранов Ғәлимйән Миһран улы

**Миһранов Ғәлимйән Миһран улы** (1907-1986) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, ефрейтор, бронебойщик, гранатомётчик

## Биографияһы
Ғәлимйән Миһран улы Миһранов 1907 йылда Илсекәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, Илсекәй башланғыс мәктәбен тамамлаған.

Ғәлимйән Миһранов 1928 йылдың 10 октябрендә Мәсәғүт район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла, хеҙмәте тамамланғандан һуң запасҡа ҡуйыла.

1941 йылдың июнендә Салауат район хәрби комиссариаты саҡырыуы буйынса ҡарауыл ротаһында уҡсы сифатында 1942 йылдың июленә тиклем хеҙмәт итә. Артабан, 1943 йылдың октябрендә яраланғанға тиклем, 157-се гвардия уҡсылар дивизияһының танктарға ҡаршы орудиеһы ташыусыһы, бронебойщигы, гранатомётчигы була. 1943 йылдың октябренән 1944 йылдың мартына тиклем госпиталдә дауалана. 1944 йылдың мартынан алып сентябренә тиклем пулемётсы Миһранов 14-се уҡсылар полкы составында дошманға ҡаршы алыша.

Муйыны тәңгәле ҡаты яраланған яугир Ғәлимйән Миһранов 1944 йылдың сентябренән 1945 йылдың ноябренә тиклем 1030-сы эвакогоспиталдә оҙайлы дауалау курсын үтә. Бында ла 3049-сы хәрби склад ҡарауылсыһы була.

СССР Юғары Советының 1945 йылдың 26 сентябрь Бойороғо нигеҙендә, II төркөм инвалиды булараҡ, 1945 йылдың 10 ноябрендә демобилизациялана.

Һуғыштан һуң тыуған колхозында эшләй. Бригадир, звено башлығы була. Оҫта ҡуллы балтасы ауылдаштарына йорттар төҙөштө, яңаҡ һуҡты, тәҙрә рамдарын, ҡапҡалар эшләне. Алыштырғыһыҙ мал салыусы ла булды ул. Бесән әҙерләү ҡоралдарын (тырма, ағас һәнәктәр, салғы һаптары) яһаусы оҫта, йүнәтеүсе, салғы тапаусы, яныусы, ашнаҡсы ла булды.

Миһранов Ғәлимйән Миһран улы 1986 йылда вафат була. Тыуған ауылы зыяратында ерләнгән. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

## Ғаиләһе
Миһранов Ғәлимйәндең өс ҡатыны булды. Тәүге ҡатыны Мәликәнән Бәһиә, Нәзирә, Мәҙинә, Нәбирә, Хәмиҙә, Кәримйән, Мөхәмәтйән исемле ҡыҙ-улдары тыуа.

Икенсе ҡатыны Мәүлиханан — Таңһылыу, Сабирйән, Сәмәрйә, Флүрә,

өсөнсө ҡатыны Ғәйниямалдан — Зарифа, Ғимран, Кинйәбикә,Тәғзимә, Зәфирә, Нәзифә, Нуриман тыуа.

## Хәтер

## Сығанаҡтар
* *Ахмадиев Б. Х., Гафаров Х. А., Гибадуллин В. Г.* На земле легендарного Салавата. Уфа, 1988
* *Фассахов А. Ф., Абдуллина М. Ф.* Воины-односельчане (к 70-летию Победы), с. 13 «Дизайн», 2015

## Һылтанмалар
* Память народа. Мигранов Галимьян Мигранович
* О награде

## Иҫкәрмәләр
Нәиб

**Нәиб, наиб** ( — *вәкил урынбаҫары, наместник*) — урта быуат мосолман дәүләттәрендә берәй түрә йәки дин әһеле урынбаҫары йәки ярҙамсыһы вазифаһы, ҡайһы берҙә-урындағы полиция башлығы, ауыл общинаһы старшинаһы.

## Этимологияһы
«Нәиб» һүҙе () ғәрәп теленән тәржемә иткәндә « урынбаҫар» тигәнде аңлата. Шул телдәге «нәбә» ( — «кемделер алмаштырыу»,"кем урынындалыр булыу") тигән һүҙҙән яһалған.

## Төрлө илдәрҙә
;Имамат

*Шамил имаматында* — уның билдәле бер территорияла хәрби-административ власть вәкәләтен үтәүсе вәкиле. Имамат территориаль принцип буйынса нәиблектәргә бүленгән. Иң абруйлы һәм һәләтле тау кешеләренән нәибтәр тәғәйенләнгән. Улар хәрби-административ власты тормошҡа ашырғандар һәм шәриғәт нормаларының үтәлешен контролдә тотҡандар. Нәибтәр бурысына *йөҙлөк* (йөҙ башы), *биш йөҙлөк* (биш йөҙ башы) башлыҡтарын һәм мөфтөйҙәр тәғәйенләү ингән. Нәибтәр съездарҙа мөһим дәүләт мәсьәләләрен хәл иткән.

; Әзербайжан

Әзербайжан ханлыҡтары Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, мәһәл (участка) башлыҡтарын нәиб тип атағандар.

; Ғосман империяһы

Ғосман империяһында — ҡаҙый, баш ҡаҙый урынбаҫары; ҡаҙый, мулла, һөнәрселек цехы старшиналары ярҙамсыһы һ.б..

## [[Хаж]]
Мәккәгә хаж ҡылыу һәр мосолманға һәм мөслимәгә хаж ҡылыу бурысы йөкмәтелгән. Ҡайһы берҙә мосолман хаж ҡылырға аҡса тапмай, йәки ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында быны эшләй алмай (мәҫәлән, һаулығы насар булыу сәбәпле). Ислам хаж ҡыла алмаған кешегә үҙе урынына башҡа кешене (нәибте) хажға ебәрергә рөхсәт итә.

Нәиб аҡсаны көндәлек сығымдарҙы ҡаплауға ғына тотонолорға тейеш. Нәибтең маҡсаты уны ебәргән кеше урынына хаж ҡылыу булырға тейеш, Мәккәгә сауҙа һәм башҡа эштәр өсөн барыу тыйыла. Сығымдарҙы хажға үҙе урынына ебәргән кеше үҙ өҫтөнә ала.

## Иҫкәрмәләр
Остаҙ

**Остаҙ** () - Көнбайыш Азия, Төньяҡ Африка, Көньяҡ Азия һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла ҡулланылған маҡтаулы титул .

## Этимологияһы
Фарсы һүҙе استاد (*остаҙ*) урта фарсы телендәге *awestād* ("оҫта», «оҫтаның оҫтаһы») килеп сыҡҡан.

## Ҡулланыу
Титул исем алдынан килә,  ғәҙәттә хөрмәтле уҡытыусылар һәм  рәссамдар өсөн ҡулланыла. Уны теләһә ниндәй сәнғәт йәки шөғөл  оҫтаһы өсөн ҡулланырға мөмкин; мәҫәлән, танылған мотомеханикка остаҙ тип мөрәжәғәт итәләр . Был терминды уҡыусы ла (*шәкерт)* үҙ уҡытыусыһына ҡарата ҡуллана ала.

Фарсы телендә,  ғәрәп телле донъяла был исем университет профессорына ҡарата ҡулланыла.  Бруней, Индонезия, Малайзия, Филиппин, Сингапур, Көньяҡ Таиланд дәүләттәрендә *Остаҙ* термины тик квалификациялы ислам ғалимдары өсөн генә ҡулланыла, ул ғәрәп донъяһында "шәйех" һәм Һинд субконтинентында "мәүләнә" кеүек терминдарҙың туранан-тура эквиваленты. Мальдивтарҙа был  һүҙ юридик практика менән шөғөлләнергә лицензияланған кешеләр өсөн ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Baily, John (2001), Ustād, in Sadie, Stanley, The New Grove dictionary of music and musicians (2nd ed.), London: Macmillan Publishers, . 
* Platts dictionary
Нәҡиб

**Нәҡиб** (күпл. *нүҡәбә*; «аҡһаҡал», «башлыҡ»; «вәкил»; ) — мосолман конфессиональ йәмәғәте һәм дини-сәйәси хәрәкәттәр практикаһында киң ҡулланылған ислам термины. Нәҡибтәр бик абруйлы шәхестәр булған, йыш ҡына хаж ҡылыусыларҙың төркөмөн етәкләгән

## Тарихы
Ғәббәсиҙәр идара иткән осорҙа нәҡиб Мөхәммәт Пәйғәмбәр вариҫтары һәм уларҙың ғаилә ағзаларына мөнәсәбәтле юрисдикцияны ғәмәлгә ашыра.

XV быуаттан Ғосман империяһында Алисылар эше менән *нәҡиб әл-әшрәфтәр* шөғөлләнә..

Хәшими нәҡибтәренән тыш Бағдадта шулай уҡ *[[Ансарҙар|ансар]] нәҡибтәре булған*.

Суфыйлыҡта нәҡиб — зәүиәләрҙә тәриҡәт башлығы вәкиле. Шулай уҡ ҡала профессиональ берләшмәләре аҡһаҡалдарын нәҡиб тип атағандар.

Исмәғилиҙәрҙә нәҡиб — рухи иерархияның иң юғары дәрәжәләренең береһе һәм имам вәкиле..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Прозоров С. М. Накиб // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 185—186. — 315 с. — 50 000 экз. — .
Мүрәбит

**Мүрәбит** ( [murābiṭ] йәки  [marbūṭ]; ) — Көнбайыш Африкала (һәм элегерәк Мәғриб илдәрендә лә) рибатта йәшәгән ир-ат йәки үҙен рибата эшенә бағышлаған мосолман изгеһе. Бындай әүлиәләр күмелгән көмбәҙле кәшәнәләр шулай уҡ мәрәбут тип аталған.

Португалия һәм Испания мүрәбиттәре аша инеп, был термин XVII быуаттың Үҙәк Европа сәйәхәт хикәйәләрендә лә осрай.

## Тасуирламаһы

Мүрәбит дингә бирелгән, әүлиә булырға ла мөмкин (был мәғәнәлә **мәрәбүт** тип әйтелә), йәки кафырҙарға ҡаршы сик һуғышында ысын ислам тарафдары, һәм, ахыр сиктә, үҙен дәрүишлеккә һәм дингә буйһоноуға бағышлаған, фетнәселәр һәм Аллаһтың башҡа дошмандарына ҡаршы көрәшкән кеше булырға мөмкин.

## Марокко
Мароккола суфый үҙәктәре танылған, милли кимәлдә арҙаҡлы шәхестәр ҡәберҙәре тирәһендә туплана. Комплекстар күбеһенсә ағартылған көмбәҙле ҡоролмалар менән таныла (көбә).

## Көнбайыш Африкала
Мавританияның традицион иерархик социаль структураһында мүрәбиттәр һуғышсылар (*хәсәндәр*) менән бергә йәмғиәттең ике юғары синыфының береһен тәшкил итә.
Мавритания мәрәбүттәре тип рухани бурыстарын үтәгән каста вәкилдәрен, күбеһенсә бербер сығышлы, атағандар. Уларға балаларҙы грамотаға өйрәтеү, Ҡөрьән йөкмәткеһен аңлатыу, дини йолаларҙы үтәү хоҡуғы бирелгән. Мәрәбүттәр Мавритания халҡының иң белемле өлөшө булған.
Сенегалда XX быуатта яңы мүрәбиттәр төркеме барлыҡҡа килде, улар, дини эшсәнлектәрен тыш, сәйәсәттә активлыҡ күрһәтәләр. Был "политик мараттар" миҫалында  *Амаду Бамба Бабакар Си*.
Мүридиә һәм Тижәниәлә мираҫ булып күскән хәлифәлектәрҙең барлыҡҡа килеүе башҡа мүрәбиттәрҙең роле түбәнәйеүенә китерә. Улар, ғәҙәттә, был тәриҡәт өсөн ҙур булмаған функцияларҙы үтәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Edmond Doutté: *Notes sur l’Islâm maghribin. Les Marabouts.* Leroux, Paris 1900.
* Christian Coulon: *Pouvoir maraboutique et pouvoir politique au Sénégal.* Université de Paris, Paris 1976.
* Liliane Kuczynski: *Les marabouts africains à Paris.* CNRS Éditions, Paris 2003, ISBN 2-271-06087-7.
* Fabienne Samson: *Les marabouts de l’islam politique. Le Dahiratoul Moustarchidina wal Moustarchidaty, un mouvement néo-confrérique sénégalais.* Karthala, Paris 2005, ISBN 2-8458-6663-1 (*Hommes et sociétés*).
Ғариф (ислам)

**Ғариф** (; ) — суфыйлыҡта — ғәмәли белемле кеше; белем эйәһе; суфыйлыҡ иерархияһында урын тотҡан шәхес. Ғариф термины тәүге осорҙа ҡайһы бер хәрби йәки гражданлыҡ хеҙмәтендәге түрәләргә ҡарата ҡулланылған.

## Ғәскәрҙә
Мәҙинә хәлифәләре һәм Өмәүиҙәр осоронда ғарифтар ҡәбиләләрҙән һалым йыйып, уларҙы хәлифә тәғәйенләгән *мусаддиҡҡа* тапшыра. Сәйф ибн Ғүмәр хәбәр итеүенсә, Ҡадисия янындағы һуғыштан һуң Күфә ғәскәрҙәре күп һанлы блоктарға бүленә (*ғирафа),* һәр береһенең етәксеһе булып *ғариф торған*.

Өмәүиҙәр хакимлығы осоронда армиялағы казначейҙы шулай атағандар (Византия хакимлығындағы *optio-ға* тап килә). Ул ғирафа ағзалары араһында «ярҙам» бүлеү өсөн яуаплы була, ярҙам алыусылар һәм уларҙың ғаиләләр реестрын (*диван*) алып барырға тейеш була. Ул шулай уҡ үҙенең ғирафа эсендә хәүефһеҙлек өсөн яуаплы булған, һәм, ихтимал, башҡа вазифалары ла булғандыр, мәҫәлән, ғирафа ағзалары араһында бәхәстәрҙе хәл итеү.

Әр-Рәшит хәлифә ваҡытында ғарифтың ун бишкә тиклем яугиры була, ә Испанияла, әл-Хакам осоронда, ул йөҙ һыбайлы командиры (йөҙ башы) булараҡ телгә алына.

Һижрәнең тәүге ике быуатында, граждандар өлкәһендә ғариф етем һәм никахһыҙ тыуған балаларҙың мәнфәғәттәре өсөн яуаплы була. XII быуаттан ғарифтар мөхтәсибтәргә ярҙамсы сифатында телгә алына.

## Суфыйлыҡ
Суфыйыҡта ғарифтар — рухи юлды белеүселәр һәм тәжрибәнән тыш белем эйәләре.Аллаһтың рәсүлдәре генә хаталарҙан һәм гөнаһтарҙан азат булғанға күрә, суфыйҙар ғарифтарҙың да хата яһай алыуҙарын таный. Суфыйҙар фекеренсә, ғарифтың рухи юлдағы хатаһы ижтиһад процесындағы мөжтәһидтең хатаһына оҡшаш.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Кәңгеш урмансылығында дарыу үләндәре популяцияһы

**Кәңгеш урмансылығында дарыу үләндәре популяцияһы** () — Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы биләмәһендәге дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы. Заказник майҙаны — 174,0 гектар. Дарыу үҫемлектәренең ҡиммәтле төрҙәрен үҙ эсенә алған флористик комплексты һаҡлау маҡсатында ойошторолған.

## Тасуирламаһы
Тәбиғәт заказнигы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районының Яңы Кәңгеш һәм Сергеевка ауылдары араһында, Ағиҙел йылғаһының һул ярындағы һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәрҙә урынлашҡан. Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1977 йылдың 2 ноябрендәге 555-се «Дәүләт урман фонды ерҙәрендә дарыу үҫемлектәрен һаҡлау буйынса заказниктар ойоштороу тураһында»ғы ҡарары менән ойошторола.
Заказник урынлашҡан район Ағиҙел йылғаһының йыуылып бөткән һыубаҫар туғай өҫтө киртләсенән һәм уның Ағиҙел йылғаһына һуҙылған һөҙәк битләүенән ғибәрәт. Тәбиғәт комплексы һоро һәм ҡараһыу һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы-ҡарағай урмандарынан тора. Ваҡ ағаслыҡ һәйбәт үҫешкән.
Үҫемлектәр япмаһында ҡаҙаяҡ өҫтөнлөк итә. Дарыу үҫемлектәренең һаҡланыусы төрҙәре: ҡыҙыл көртмәле, ҡара көртмәле, әрһеҙ һәм уңыш биреүсәнлеге юғары бер йыллыҡ көкөрт үләне ҡаҙаяҡһыҙ йәки ҡаҙаяғы һирәгерәк асыҡлыҡтарҙа осрай. Заказниктың хайуандары өйрәнелмәгән. Заказник биләмәһендә үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011, 2014) индерелгән һирәк төрҙәре асыҡланмаған.

## Әһәмиәте
Заказник ресурстарҙы һаҡлау, фәнни һәм эталон әһәмиәткә эйә.

## Һылтанмалар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Никитин яланғаслыҡтары

** Никитин яланғаслыҡтары** () — диңгеҙ фаунаһы менән өҫкө юра ҡомташтарынан торған геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).

## Тасуирламаһы
Дөйөм ҡалынлығы яҡынса 9 метр булған аҡбур һәм палеоген ултырмаларының сиге буйындағы төп геологик киҫелеш, ҡалынлығы 50 м-ҙан да кәм түгел тип баһалана. Майҙаны 2,6 га.

Көйөргәҙе районы Яңы Ҡалта ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 4 саҡрым алыҫлыҡта Оло Юшатыр йылғаһының уң ярында, Ырымбур өлкәһе Яңы Никитино ауылынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Маастрихт ярусының яҙыу аҡбурынан, палеоцендың һәм эоцендың һоро-йәшел һәм йәшел ҡомташтарынан, опокаларынан, балсыҡтарынан, окисланған сидериттарынан тора. Палеоген тоҡомдары составында тимер гидроокиселдары, пирит бар. Диатом ылымыҡтар табылған. Яланғаслыҡтар тәүге тапҡыр Вахрушев Георгий Васильевич тарафынан 1940 йылда тасуирлана. 1950 йылда О. С. Адрианова, 1958 йылда В. Л. Яхимович тарафынан тикшерелә. Участка диңгеҙ фаунаһы булыуы һәм файҙалы ҡаҙылмалар составының байлығы арҡаһында ҡыҙыҡлы.

Ҡомартҡы эталон, ғилми әһәмиәткә эйә.  

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 11 апрелендәге  163-сө Ҡарары менән төҙөлөш материалдарын сығарыу (ҡом, гипс), теләһә ниндәй төҙөлөш, тәбиғәт ҡомартҡыһының торошон насарайтыусы ниндәй ҙә булһа хужалыҡ эшмәкәрлеге тыйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*  
*
Смаҡай мәмерйәһе

**Смаҡай мәмерйәһе** (урыҫса: Смакаевская пещера) — Ишембай ҡалаһы янындағы Ҡарауыл сағылы тауындағы урындағы әһәмиәттәге тәбиғәт ҡомартҡыһы. Смаҡай ҡасабаһынан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Мәмерйә һоро гипс тау тоҡомонда хасил булған. Мәмерйә ауыҙы бик бәләкәй (0,5 м х 0,5м), инеү урыны 1 метр оҙонлоғонда. Уның аша ҙур булмаған зал урынлашҡан, һул яҡта 1,5 метр оҙонлоғондағы коридорҙан төрлө яҡҡа бер нисә инеү урыны күренә. Улар бер ни тиклем аранан һуң ҙурыраҡ залға табан юлланған коридорҙа бергә тоташа. Залдың иҙәне ҡырсынташ менән ҡапланған. Һул яҡта иҙәне боҙ менән ҡапланған ҙур булмаған өң (грот). Залдың ҡап уртаһында — ҙур-ҙур таш киҫәктәре өйөмө. Ошо өйөм өҫтөндә тар ғына (0,5 м х 1 м үлсәмендә) инеү урыны бар. Ул 3 метрға һуҙыла. Артабан тар ғына ярыҡ аша ҙур булмаған залға үтергә була. Уның аша тағы бер зал урынлашҡан (үлсәме 1,5 м х 3 м), уның стеналары ла, иҙәне лә балсыҡ менән ҡапланған. Мәмерйәнең оҙонлоғо — 50 метр. Мәмерйәнән Ишембай ҡалаһы яғына ла, Смаҡай ҡасабаһы яғына сығырға мөмкин. Ике яҡҡа ла 2-шәр км тирәһе.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Овсянникова М. М., Кулясова А. Е./Туристические маршруты Ишимбайского районы/Уфа, ООО «Информреклама»/2012/стр. 80/ISBN 978-5-904555-44-3.