open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы

**Айрат Рафиҡ улы Гаскәров**, (5 октябрь 1963 йыл) — иҡтисадсы, банкир, 2002-2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы премьер-министрының беренсе урынбаҫары — БР финанс министры, 2010-2011 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышының Федерация советы ағзаһы, 2016 йылдан РФ финанс министры ярҙамсыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.

## Биографияһы
Ғәскәров Айрат Рафиҡ улы 1963 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы үҙәге Шишмә ҡасабаһында тыуған.

Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының финанстар һәм кредит бүлеген (1989), Рәсәй Фәндәр академияһының иҡтисад институтын тамамлай, шул уҡ институтта 2007 йылда «иҡтисад фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1981-1983 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә була.

## Хеҙмәт юлы
* 1981 йылдан БАССР финанс министрлығында иҡтисадсы.
* 1983-1991 йылдарҙа БАССР финанс министрлығында ревизор-инспектор, өлкән ревизор-инспектор, министрлыҡ хакимлығы аппаратының финанслау бүлеге башлығы урынбаҫары.
* 1991 йылда РСФСР Коммунистар партияһының Башҡортостан рескомы инструкторы.
* 1991-1995 йылдарҙа БАГСУ-ның план-финанс бүлеге етәксеһе, финанс директоры.
* 1995-2000 йылдарҙа БР финанс министры урынбаҫары.
* 2000-2002 йылдарҙа РФ Пенсия фондының Башҡортостан республикаһы буйынса бүлеге идарасыһы.
* 2002-2010 йылдарҙа БР премьер-министрының урынбаҫары («2008 йылдан» — беренсе урынбаҫары) — БР финанс министры.
* 2010-2011 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы Федерация советы ағзаһы — Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы Федерация советында БР дәүләт хакимиәтенең башҡарма органынан ышаныслы кеше.
* 2011 йылдың мартынан РФ Һаҡлыҡ банкыһының вице-президенты.
* 2012 йылдың 17 декабренән «Уралсиб банкыһы» ААЙ-ның беренсе вице-президенты, 2013 йылның 11 мартынан банкының идара рәйесе урынбаҫары, 2015 йылдың 18 апреленән банкының идара рәйесе.
* 2016 йылдан РФ финанс министры ярҙамсыһы.
* 2019 йылдан «Росспиртпром» йәмғиәтенең генераль директоры.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* АО «Росспиртпром», официальный сайт 
*  Кто есть кто в Республике Башкортостан. Гаскаров Айрат Рафикович 
*  РИА ФедералПресс энциклопедия. Гаскаров Айрат Рафикович
Саркисов Александр Александрович

**Саркисов Александр Александрович** (19 май 1936 йыл, Мәскәү — 13 ғинуар 2019 йыл, Санкт-Петербург), СССР һәм Рәсәй ғалимы һәм конструкторы, авиация двигателдәре төҙөү өлкәһендә белгес, етештереү ойоштороусыһы. Генераль конструктор, техник фәндәр докторы, профессор. Ленин премияһы лауреаты.

## Биографияһы
* 1959: Өфө авиация институтын «Осоусы аппараттар двигателдәре» һөнәре буйынса тамамлай;
* 1959— 1972: СССР Авиация сәнәғәте министрлығының Өфө тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында (УМКБ «Союз») эшләй: инженер-конструктор, конструкторҙар төркөмө етәксеһе, әйҙәүсе конструктор;
* 1972— 1982, шунда уҡ: баш конструктор урынбаҫары — ойошма етәксеһе урынбаҫары;
* 1978 — 1983: төп эше менән бер үк ваҡытта Өфө авиация институтында уҡыта;
* 1983 — 1987: Авиация сәнәғәте министрлығының 3-сө баш идаралығы начальнигы урынбаҫары — баш инженеры;
* 1988 — 2003: генераль конструктор — Федераль дәүләт унитар предприятие (ФГУП) «В. Я. Климов исемендәге завод» етәксеһе;
* 1990 йылдан:Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты профессоры;
* 1991: техник фәндәр докторы.

Хәрби һәм граждандар самолеттары (Су-15, Су-25, МиГ-21БИС, МиГ-29, Ил-114, Ан-140, вертолеттар (Ми-8, Ми-24, Ми-28, Ка-32, Ка-50, Ка-52), пилотһыҙ осоу аппараттары өсөн тәғәйенләнгән юғары эффективлы газ турбиналы авиация двигателдәре (ГТД) эшләп сығарыуға ҙур өлөш индерә. Уның етәкселегендә двигателдәрҙе эксплуатациялауҙың ышаныслылығын һәм файҙалылығын һиҙелерлек арттырыусы цифрлы автоматик идара итеү һәм контролләү системаһы (БАРК — блок автоматического регулирования и контроля) эшләнә. Авиация двигателдәре базаһында халыҡ хужалығында киң ҡулланыу тапҡан мобиль энергия ҡулайламалары булдырыла: электр станциялары, иҫке нефть скважиналарын тергеҙеү, нефть ҡатламын һыу ярҙамында гидравлик өҙөү өсөн насос станциялары, магистраль нефть үткәргес торбаларҙы таҙартыу өсөн приводтар. «Конструкция и проектирование авиационных ГТД» юғары уҡыу йорто дәреслеге авторы (1989). Авиация һәм һауала осоу фәндәре академияһы вице-президенты. Бер нисә тармаҡ академияһыны мөхбир ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1971: Октябрь Революцияһы ордены;
* 1976: Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
* 1984: Ленин премияһы;
* 1996: Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Абдуллин Мәүлитбай Миңтаһир улы

**Абдуллин Мәүлитбай Миңтаһир улы** (2 декабрь 1952 йыл) — ғалим-агроном, уйлап табыусы, йәмәғәтсе. 1982 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты хеҙмәткәре, 1997 йылдан — уҡытыусы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2000), доцент (2003).

## Биографияһы
Мәүлитбай Миңтаһир улы Абдуллин 1952 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Мәсетле районы Йыланыш ауылында тыуған.

1970 йылда Дыуан-Мәсетле урта мәктәбен, 1977 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университеты) агрономия факультетын тамамлаған.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң 1970—1972 йылдарҙа Мәсетле районының «Комсомолец» колхозында эшләй.

Ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң 1977 йылда Баймаҡ ауыл хужалығы техникумына эшкә ебәрәлә. 1982 йылға тиклем агрономия фәндәре уҡытыусыһы булып эшләй. Бер үк ваҡытта техникум уҡытыусылары һәм һәм хеҙмәткәрҙәренең профсоюз комитеты ағзаһы , һуңынан комитет рәйесе итеп һайлана. Йәмғиәт башланғысында техникумдың лекторҙар төркөмөн етәкләй, 1979—1982 йылдарҙа «Йылайыр» совхозының «Ғилем» йәмғиәт берләшмәһенең идара рәйесе була.

1982 йылда Өфөгә ҡайта һәм ауыл хужалығы институтының тәжрибә баҫыуҙары мөдире вазифаһына тәғәйенләнә. Был вазифала 1997 йылға тиклем эшләй.

1997—2000 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының тупраҡты өйрәнеү кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы булып эшләй.

2000 йылда университеттың Производствоға өйрәтеү һәм тәжрибә эшенең уҡыу-уҡытыу фәнни үҙәген ойоштороуҙа ҡатнаша һәм етәкләй.

2003 йылдан мал аҙығы етештереү кафедраһы, 2009 йылдан үҫемлекселек, мал аҙығы етештереү, емешселек һәм йәшелсәлек кафедраһы, 2015 йылдан тупраҡты өйрәнеү, үҙемлектәрҙең ботаникаһы һәм физилогияһы кафедраһы доценты булып эшләй.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Ғилми эшмәкәрлек менән институтта уҡыған сағында уҡ шөғөлләнә башлай. 1976 йылда студентаррҙың Бөтә Рәсәй ғилми эҙләнеүҙәр конкурсы лауреаты исемен яулай һәм ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитеты дипломы менән бүләкләнә.

2000 йылда «Оптимизация физико-химических параметров плодородия выщелоченных черноземов Южной лесостепи Республики Башкортостан приемами известкования» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

46 ғилми баҫма авторы, 1 уйлап табыу патенты хужаһы.
;ғилми хеҙмәттәре
* «Воспроизводство и оптимизация физико-химических свойств лесостепных черноземов Башкортостана» (2000)
* «Сидеральные удобрения для лесостепной зоны Республики Башкортостан» (2001),
* «Оптимизация физико-химических свойств выщелоченных черноземов Южной лесостепи РБ приемами известкования» (2005)

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Степанов Александр Сергеевич

**Степанов Александр Сергеевич** (30 апрель 1990 йыл) — спортсы, ҡаяға менеү буйынса Рәсәйҙең спорт мастеры (2005), үҫмер спортсыларҙың донъя беренселеге еңеүсеһе.

## Биографияһы
Александр Сергеевич Степанов 1990 йылдың 30 апредендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.

## Спорт карьераһы
Иң яҡшы һөҙөмтәләре:

* Үҫмер спортсыларҙың донъя беренселеге — 1-се урын — тиҙлек (Пекин, 2005)
* Үҫмерҙәрҙең Европа кубогы этабы — 2 урын — тиҙлек (Гданьск, 2006)
* Үҫмерҙәрҙең Европа кубогы этабы — 3 урын — тиҙлек (Оло-Тырново, 2006)
* Үҫмерҙәрҙең Европа кубогы этабы — 3 урын — икебәйге (Оло-Тырново, 2006)
* Рәсәй кубогы — 3 урын — тиҙлек (Красноярск, 2009)
* Бөтә Рәсәй ярышы — 1 урын — тиҙлек (Калининград, 2007)
* Рәсәй студенттары чемпионаты — 3 урын — ҡыйынлыҡ (Екатеринбург, 2009)
* Рәсәй Кубогы этабы «Белая река» — 4 урын — икебәйге (Өфө, 2005)
* Рәсәй Кубогы финалы — 4 урын — тиҙлек (Калининград, 2005)
* Рәсәй Кубогы этабы — 4 урын — боулдеринг (Дзержинский, 2006)
* Рәсәй чемпионаты — 4 урын — күпбәйге (Өфө, 2006)
* Рәсәй үҫмерҙәр беренселеге — 1-се урын — тиҙлек (Воронеж, 2003)
* Рәсәй үҫмерҙәр беренселеге — 1-се урын — ҡыйынлыҡ (Екатеринбург, 2004)
* Рәсәй үҫмерҙәр беренселеге — 1-се урын — тиҙлек (Воронеж, 2005)
* Рәсәй үҫмерҙәр беренселеге — 1-се урын — икебәйге (Воронеж, 2007)
* Рәсәй үҫмерҙәр беренселеге — 1-се урын — икебәйге (Киров, 2008)

2007, 2008, 2010 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командаһы составына инә.

2004 йылдан 2009 йылға тиклем Бөтә Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы ағзаһы.

### Статистика
Александр Степанов спорт карьераһы дауамында 184 ярышта ҡатнаша (шул иҫәптән 29 Халыҡ-ара һәм 88 Бөтә Рәсәй ярыштарында).
Ҡаяға менеү менән шөғөлләнгән осорҙа яулай:
* 113 алтын миҙал (шул иҫәптән 8 Халыҡ-ара һәм 32 Бөтә Рәсәй ярыштарында),
* 53 көмөш миҙал (шул иҫәптән 1 Халыҡ-ара һәм 30 Бөтә Рәсәй ярыштарында),
* 38 бронза миҙал (шул иҫәптән 6 Халыҡ-ара һәм 24 Бөтә Рәсәй ярыштарында).

### Башҡа спорт төрҙәре
* Шахмат — 3-сө разряд (1999)
* Спорт гимнастикаһы — 1-се үҫмерҙәр разряды (1999)
* 2017 йылдан алып, еңел атлетика менән шөғөлләнә, 2-се разрядҡа эйә (2019).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2003—2007 йылдар — Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендиаты
* 2007 йыл — «Уҡыуҙа айырым уңыштары өсөн» көмөш миҙал
* 2008 йыл — 2006 йылдың 6 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Президентының 325-се һанлы «Һәләтле йәштәргә дәүләт ярҙамы саралары тураһында» указы менән билдәләнгән һәләтле йәштәргә ярҙам буйынса премия лауреаты
* 2008 йыл — Өфө дәүләт авиация техник университетының иң яҡшы спортсыһы
* 2009 йыл — Өфө дәүләт авиация техник университетының иң яҡшы спортсыһы 

## Һылтанмалар
* Профиль Александра Степанова в системе 8a.nu
* Интервью с Александром Степановым. Одиноченко Максим, 13.08.2006
* Интервью с Александром Степановым «Как Степанов глаза китайцам открыл». БАШвестЪ, 30.09.2005
Волкова Екатерина Станиславовна

**Волкова Екатерина Станиславовна** (16 март 1964 йыл) — патофизиолог. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004), профессор (2005).

## Биографияһы
Екатерина Станиславовна Волкова 1964 йылдың 16 мартында Куйбышев өлкәһендәге Куйбышев (хәҙер Һамар) ҡалаһында тыуған.
1992 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Ошо уҡ ваҡытта, 1989 йылдан алып, Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы Ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1997 йылдан — 2-се Өфө медицина училищеһында, 2000 йылдан алып Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта. 2009 йылдан башлап — Башҡорт физик культура институтының кеше морфологияһы һәм физиологияһы кафедраһы мөдире.

Докторлыҡ диссертацияһын «Экспериментальное моделирование патологии печени и механизмы ее коррекции» темаһы буйынса яҡлай.

## Фәнни тикшеренеүҙәре
Фәнни тикшеренеүҙәре кешенең спортта экстремаль һәм патологик хәлен өйрәнеүгә арналған. Е. С. Волкова тарафынан биологик актив матдәләр һәм дарыу препараттары (крезацин, оксиметилурацил һәм башҡалар.) ҡулланып ауыл хужалығы малдарының продуктлылығын арттырыу (Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығында индерелгән); һаулығында кәмселектәре булған спортсыларҙың морфофункциональ торошон тикшереү буйынса тәҡдимдәр эшләнә.

136 фәнни хеҙмәт (шул иҫәптән 3 монография); 30 уҡытыу — методик эштәре һәм 1 уйлап табыу авторы.

**Төп ғилми хеҙмәттәре**

Морфофункциональные изменения в печени животных после действия ксенобиотиков. Уфа, 2001 (авторҙаш); 

Реактивные изменения в организме животных при патологии. Уфа, 2001 (авторҙаш);

Экспериментальные токсические гепатопатии и их коррекция. М., 2003.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Канаев Никита Петрович

**Никита Петрович Канаев** (27 сентябрь 1907 йыл— 23 октябрь 1987 йыл) — филолог, уҡытыусы, ғалим, дәүләт хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1967).

Әҙәби тәнҡит өлкәһеһәм әҙәбиәт ғилеме белгесе, әҙәбиәт тарихы буйынса 80-дән ашыу хеҙмәт авторы, шул иҫәптән яҡут әҙәбиәте тарихы буйынса, яҡут теленә китаптар тәржемәләүсе.

## Биографияһы
1907 йылдың 27 сентябрендә хәҙерге Саха Республикаһы (Яҡутстан) Нюрбинский улусының Аммосовка ауылында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1928 йылда башлай, 1929 йылда, Яҡут Башҡарма Үҙәк комитеты аппаратында эшләй. 1929—1932 йылдарҙа Иркутск дәүләт университетында уҡый. Университетын тамамлағас, 1932—1933 йылдарҙа мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. 1934—1939 йылдарҙа Н. Г. Чернышевский исемендәге Мәскәү тарих, философия һәм әҙәбиәт институтында уҡый. 1939—1941 йылдарҙа РСФСР Учпедгиз яҡут мөхәрририәтенең тәржемәсеһе булып эшләй, 1941—1942 йылдарҙа — Амгино-Нахаринский урта мәктәбе директоры була.

1942 йылда РККА-ға саҡырыла, 1942—1943 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1942 йылдың декабрь аҙағында ҡаты яралана. 1943 йылдың яҙында яраланыу арҡаһында демобилизациялана. 1943—1946 йылдарҙа Яҡут АССР-ы Мәғариф комиссариатында мәктәптәр инспекторы булып эшләй. Журналының баш мөхәррире була. 1946—1947 йылдарҙа «Хотугу сулус» журналының баш мөхәррире, 1947—1952 йылдарҙа — Яҡут АССР-ының дәүләт нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй Никита Петрович 1952 йылдан алып, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Яҡут тел, әҙәбиәт һәм тарих институтында ғилми хеҙмәткәр була: кесе ғилми хеҙмәткәр (1952—1970), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1970—1980). 1967 йылда «Творчество В. М. Новикова-Урастырова» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1975 йылда уға «СССР халыҡтары әҙәбиәте» ғилми хеҙмәткәре дәрәжәһе бирелә.

**Уның иң мөһим эштәре:**

* «Тема дружбы народов в якутской литературе» (1955).
* «Якутская советская литература» (1963).
* «Творчество Н. Е. Мординова» (1964).
* «Русско-якутские литературные связи» (1965).
* «Творчество В. Новикова-Урастырова» (1968).
* «Очерки истории якутской советской литературы» (1955—1956, в соавторстве с Г. Эргисом и Г. Васильевым).

Яҡутстанда 1987 йылдың 23 октябрендә вафат була.

2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн» һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера 
* Никита Петрович Канаев
* СЕВЕРО-ВОСТОЧНЫЙ ГУМАНИТАРНЫЙ ВЕСТНИК — 70 лет Великой Победы
Василевский Андрей Леонидович

**Василевский Андрей Леонидович** (21 июль 1966 йыл) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы, ҡапҡасы. Шайбалы хоккей буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2005). «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2022).

## Биографияһы
Андрей Леонидович Василевский — профессиональ хоккей ҡапҡасыһы. Ул 1966 йылдың 21 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1991 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. «Салауат Юлаев» СДЮШОР-ы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры *В. И. Воробьёв*). 1983—1989 һәм 1999—2001 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей клубы өсөн уйнай, әммә киң билдәлелекте Төмән ҡалаһының «Рубин» командаһы өсөн уйнаған саҡта яулай. 2005 йылдан алып «Салауат Юлаев» СДЮСШОР-ының тренер-уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2010 йылдан башлап «Толпар» йәштәр командаһы (Өфө) тренеры һәм Рәсәйҙең сурдлимпия йыйылма командаһының өлкән тренеры, . Шул уҡ ваҡытта уның ике улы үҫеп етә — 1993 йылғы Алексей һәм 1994 йылғы Андрей. Икеһе дә «Салауат Юлаев» хоккей секцияһында шөғөлләнә башлай. Башта икеһе лә һөжүмсе позицияһында уйнайҙар, әммә һуңыраҡ өлкән улы Алексей — һаҡсы, ә кесе улы Андрей — ҡапҡасы позицияһын һайлайҙар.
Василевский А. Л. һаҡсы булараҡ 1983—1987 йылдарҙа — «Авангард», 1987—1989 — «Салауат Юлаев» (Өфө), 1989/1990 — «Торпедо» (Нефтекама),
1999—2001 — «Салауат Юлаев» (Өфө), 1990—1992 -«Кедр» (Томск), 1992—1998 — «Рубин» (Төмән), 1999 «Северсталь» (Череповец) хоккей клубтары өсөн уйнай.

## Сығыштар статистикаһы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Башҡортостан Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2022).
* Шайбалы хоккей буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2005);
* Сурдлимпия уйындарының көмөш призеры (2003);
* Сурдлимпия уйындарының бронза призёры (2007);
* Үҫмерҙәр араһында СССР халыҡтары спартакиадаһы чемпионы (1983);
* РСФСР халыҡтары спартакиадаһы чемпионы (1981);
* СССР халыҡтары спартакиадаһының көмөш призёры (1982).
* Ветерандар араһында донъя чемпионы (2004);
* Ишетеү буйынса инвалид-спортсылар араһында Европа чемпионы (2004).
* Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2002—2007).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* СТАТИСТИКА
Герасимов Александр Петрович

**Герасимов Александр Петрович** (4 декабрь 1951 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе. 2012 йылдан Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1984), юридик фәндәре докторы (2001), профессор (2003).

## Биографияһы
Александр Петрович Герасимов 1951 йылдың 4 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай һәм Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта башлай.

1989 йылдан Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтының иҡтисади фәндәре кафедраһы начальнигы булып эшләй, 1996 йылдан — ситтән тороп уҡыу факультеты начальнигы.

2012 йылдан хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһында уҡыта.

## Фәнни тикшеренеүҙәре
Фәнни тикшеренеүҙәре Рәсәй иҡтисади хәүефһеҙлегенең хоҡуҡи проблемаларына арналған.
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

**Төп ғилми хеҙмәте**:
* Экономическая безопасность Российской государственности: экономико-правовые аспекты. СПб., 2001.

**Ғилми мәҡәләләре:** 140 мәҡәлә нәшер ителгән, шул иҫәптән 18 Рәсәй Федерацияһының Юғары аттестацион комиссияһы тәҡдим иткән 18 журналда баҫтырылған:
* К вопросу о понятии нормативного правового акта федерального органа исполнительной власти // Правовое государство: теория и практика. 2011 г. №4.
* К вопросу об исходном понятии «Политико-правовой механизм» // Правовое государство: теория и практика. 2009 г. № 2. С.5-10.
* О правовом мониторинге как об одном из важнейших направлений совершенствования правотворческой деятельности федеральных органов исполнительной власти // Вестник Академии Экономической безопасности МВД РФ. 2010. № 10. С.76-80.
* Проблемы учета износа комплектующих изделий (деталей, узлов, агрегатов) при определении размера страховой выплаты по договору ОСАГО владельцев транспортных средств // Вестник ВЭГУ. 2011 г. № 4. С.8-12.
* Совершенствование санкций, предусмотренных ст.ст. 174, 174.1 УК РФ, как мера дифференциации уголовной ответственности и индивидуализации наказания за легализацию (отмывание) имущества, полученного преступным путем // Вестник академии экономической безопасности МВД РФ. 2011. № 10. С. 34-37.
* К вопросу о понятии нормативного правового акта Федерального органа исполнительной власти // Правовое государство: теория и практика. 2011. № 4. С. 39-44.
*  К вопросу о правовой категории «Экономическая безопасность» // Правовое государство: теория и практика. 2012. №3. С. 15-24.
* О термине «экономическая безопасность» его законодательном определении // Правовое государство: теория и практика. 2014. № 1. С. 103—111.
* Юридическая терминология как технико-юридическое средство юридической техники // Правовое государство: теория и практика. 2015. № 4 (42). С. 52-55.
* Психологические аспекты защиты прав и законных интересов граждан // Аграрное и земельное право. 2016. № 5 (137). С. 44-46.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гилева Наталья Георгиевна

**Гилева Наталья Георгиевна** (26 февраль 1956 йыл) — ғалим-химик. 1978 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Органик химия институты хеҙмәткәре, 1990 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1996—2008 йылдарҙа поликонденсация төркөмө етәксеһе. Химия фәндәре докторы (2011).

## Биографияһы
Наталья Георгиевна Гилева 1956 йылдың 26 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Органик химия институтында эшләй: 1990 йылдан алып — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1996—2008 йылдарҙа поликонденсация төркөмө етәксеһе. Докторлыҡ диссертацияһын 2011 йылда «Синтез сополиариленфталидов по реакции электрофильного замещения и их свойства» темаһы буйынса яҡлай.
## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре күләмле циклик тармаҡлы полиариленфталидтар һәм поликетондарҙы тикшереүгә арналған. Н. Г. Гилева тарафынан юғары физик-механик, электрофизик үҙенсәлекле гомо-һәм сополиариленфталидтарҙы, фталидкетондарҙы йүнәлешле синтезлау ысулдары эшләнә.

70-тән ашыу фәнни хеҙмәт, бер уйлап табыу авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Андрийчук Василий Гаврилович

**Андрийчук Василий Гаврилович** (; 13 ғинуар 1938 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор, Украина милли академияһының үҫемлекселек, аграр иҡтисад һәм аҙыҡ-түлек бүлеге академигы.

150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 14 дәреслек һәм монография авторы.

## Биографияһы
Василий Гаврилович Андрийчук 1938 йылдың 13 ғинуарында Украина ССР-ы Винница өлкәһе Шаргородская Слобода ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағас, ауыл хужалығы техникумында уҡыуын дауам итә. Агроном һәм колхоз иҡтисадсыһы булып, ә аҙаҡ — ауыл партия район комитетында эшләй. 1966 йылда Украина Компартияһы Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай һәм 1992 йылда — [[Санкт-Петербург] халыҡ-ара менеджмент институтын] тамамлай 1969 йылда ул Д. С. Колротченко исемендәге Киев халыҡ хужалығы институтында «Внутрирайонное планирование закупок сельскохозяйственной продукции и его роль в укрепление экономики колхозов» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1987 йылда Ленинград иҡтисад университетының ғалимдар советы ултырышында «Производственный потенциал и эффективность его использования в сельском хозяйстве» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Юғары партия мәктәбен тамамлағас, 1966—1969 йылдарҙа ул Украина Компартияһы Шаргородский район комитетының ойоштороу бүлеге инструкторы булып эшләй. 1969 йылдан алып Киев халыҡ хужалығы институтында (хәҙер Адим Гетьман исемендәге Киев милли университеты) иҡтисад һәм ауыл хужалығын ойоштороу кафедраһында (хәҙер аграр менеджмент кафедраһы) ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор (1988 йыл) булып эшләй. Әлеге ваҡытта менеджмент һәм агробизнес иҡтисады кафедраһы профессоры). Украина Юғары Радаһының сәйәсәт һәм ер мөнәсәбәттәре буйынса штаттан тыш комитет кәңәшсеһе.

Василий Гаврилович агро иҡтисадта яңы фәнни йүнәлеш эшләй: етештереү потенциалы проблемаларынының теоретик-методолгик нигеҙләүгә ҙур өлөш индерә Бер нисә иҡтисад фәндәре кандидатын әҙерләй.

Ул шулай уҡ ауыл хужалығын капиталлаштырыу проблемаларын фәнни нигеҙҙә эшкәртеүҙе башлаусы. Ғалимдарың иң ҙур ҡаҙанышы булып заманса уҡытыу китабын сығары тора. Уның «Аграр предприятиелар иҡтисады» дәреслеге халыҡ-ара конкурста еңеүсе була. Был эшенең төп нигеҙҙәре уның «Агросәнәғәт комплексы предприятиелары иҡтисады» яңы дәреслегенә индерелгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1987 йылда СССР ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнә.
* Украина Мәғариф һәм фән министрлығының «За научные достижения» билдәһенә (2006) һәм Украина Милли аграр фәндәр академияһының Почетлы билдәһенә (2007) лайыҡ була.
* Шулай уҡ Украина Аграр сәйәсәт министрлығының «Почет билдәһе» (2004), «Украинаның мәғариф отличнигы» билдәһе (2001) һәм «Пётр Могила» (Нагрудний знак «Петро Могила»)" (2011) тамғаһы менән бүләкләнә.
* «Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» почетлы исеменә лайыҡ (2008).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Василь АНДРИЙЧУК Гаврилович
* Василь Андрийчук Гаврилович 
* Scholar сайтында профиле
Томаров Сергей Александрович

**Томаров Сергей Александрович** (25 май 1982 йыл) — спортсы, тренер, ғалим-педагог. 2009 йылдан (өҙөклөк менән) Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы.  Педагогия фәндәре кандидаты (2011). 

## Биографияһы
Сергей Александрович Томаров Башҡорт АССР-ының Мәләүез ҡалаһында тыуған. Тыуған ҡалаһында футбол менән шөғөлләнә башлай, тәүге тренеры Виктор Филиппович Нуйкин була. 1999—2004 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетында «Защита в чрезвычайных ситуациях» һөнәре буйынса уҡып инженер була. Мини-футбол буйынса университеттың йыйылма командаһы составында уйнай. Һәүәҫкәр кимәлендә урындағы футбол клубтары «Строитель» (Өфө), «Белоречье» (Кушнаренко), «Химик» (Мәләүез), «Нефтемаш» (Ишембай), «Мираж» (Благовещенск), «Колос» (Дәүләкән) өсөн сығыш яһай. 2004 йыл миҙгелендә Икенсе дивизионда Өфө ҡалаһының «Нефтсе» футбол клубы өсөн бер нисә матч уйнай. Мини-футбол клубтары: 2004/2005 йылдар сезонында «БНЗС-Педуниверситет» МФК өсөн Беренсе лигала, 2006—2009 йылдарҙа — президенты «Өфө» футбол клубының буласаҡ генераль директоры Шамил Ғәзизов булған «Динамо-Тималь» МФК өсөн Юғары лигала һәм Суперлигала сығыш яһай. Шулай уҡ 2008/2009 йылдар миҙгелендә БДПУ МФК — фарм-клубы өсөн Юғары лигала бер нисә матч үткәрә.

«Динамо-Тималь» мини футбол клубы тарҡалғандан һуң 2009 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетына физик культура уҡытыусыһы булып эшкә урынлаша, университеттың йыйылма командаһын мини-футбол буйынса өйрәтә. 2011 йылда П. Ф. Лесгафт исемендәге Милли дәүләт физик культура, спорт һәм сәләмәтлек университетында, «педагогия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Эффективность различных вариантов организации и содержания учебных занятий по физическому воспитанию студентов (на примере мини-футбола)» темаһына диссертация яҡлай. 2014 йылда иҡтисад бакалавры дипломы ала. 2019 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетының физик тәрбиә кафедраһында профессор була.

2010 йылдың декабренән «Өфө» тренерҙар штабына инә. 2016 йылдың майында Евгений Перевертайло отставкаға киткәндән һуң баш тренер вазифаһын башҡарыусы сифатында команданы майҙанға алып сыға. Уның етәкселегендә һуңғы турҙа «Өфө» Ҡазандың «Спартак» командаһын 3:1 иҫәбе менән еңә. Был еңеү стыковой уйындан ҡотолорға мөмкинлек бирә. 2018 йылдың июнендә клубтың баш тренеры итеп раҫлана. 2018 йылдың 7 ноябрендә отставкаға сыға.

2018 йылдың декабрендә «Өфө» клубының аналитика бүлеген етәкләй. 2019 йылдың ғинуарында «Өфө» футбол клубы мәктәбенең өлкән тренеры итеп тәғәйенләнә. 2019 йылдың апрелендә «Өфө» тренерҙар штабына кире ҡайта. 2019 йылдың 23 авгусында «Өфө» футбол клубының өлкән тренеры посын ҡалдыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте Sportbox.ru
* «Зенит» предложил контракт, но я отказался". Томаров вывел «Уфу» из отпуска 
* ФК «Уфа» возглавит Сергей Томаров, выступавший в качестве игрока за ишимбайский «Нефтемаш»
Грекова Анастасия Ивановна

**Грекова Анастасия Ивановна** (24 ноябрь 1923 йыл — 1 июнь 2000 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы (1971), профессор (1978). РСФСР-ҙың (1984) һәм Башҡорт АССР-ының (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Биографияһы
Анастасия Ивановна Грекова 1923 йылдың 24 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы) Үмәр ауылында тыуған.

1950 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай. Артабан уның хеҙмәт юлы партия эше менән бәйле була. 1960 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағыындағы Ижтимағи фәндәр академияһында (Мәскәү) белемен камиллаштыра.

1953—1956 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы өс йыллыҡ өлкә партия мәктәбендә (Өфө) уҡыта. 1960 йылдан алып СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегендә эшләй, бер үк ваҡытта 1966—1969 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡыта; 1972—1989 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында фәнни эштәр буйынса проректор вазифаһында эшләй.

Ғалим 2000 йылдың 1 июнендә Өфөлә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
А. Н. Грекованың фәнни тикшеренеүҙәре социализмда рента мөнәсәбәттәренә, киңәйтелгән яңыртып етештереү проблемаларына, колхоз производствоһын иҡтисади дәртләндереүгә арналған.

50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

**Төп ғилми хеҙмәттәре:**
* Материальное стимулирование развития колхозного производства. Уфа, 1962;
* Экономические стимулы повышения доходов колхозов. Уфа, 1966;
* Вопросы выравнивания экономических условий повышения доходов в колхозах. Уфа, 1972.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984);
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Там средь стволов ещё светлее… // журнал «Уфа»
Усманов Миңнерәйес Мәрүән улы

**Усманов Миңнерәйес Мәрүән улы** (; 11 сентябрь 1940 йыл) — дәүләт һәм хужалыҡ органдары хеҙмәткәре. 1989—2000 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары һәм Башҡортостан Республикаһының Премьер-министры урынбаҫары һәм төҙөлөш министры.

## Биографияһы
Миңнерәйес Мәрүән улы Усманов 1940 йылдың 11 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Кәбәс ауылында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағас, 1959—1960 йылдарҙа «Челябинскшахтстрой» тресында мастер булып эшләй, шунан армиға алына. Демобилизацияланғас, 1964—1971 йылдарҙа «Салаватстрой» тресының 5-се төҙөлөш идаралығында мастер, прораб, өлкән прораб булып эшләй
   
1971 йылда Ҡазан дәүләт инженер-төҙөлөш институтын тамамлай.

1974—1975 йылдарҙа 4-се төҙөлөш идаралығын етәксеһе, артабан «Мелеузхимстрой» тресының 137-се ПМК-һы начальнигы була.

1975—1977 йылдарҙа «Ишимбайжилстрой»ҙың баш инженеры

1977 йылда «Салаватстрой» тресының баш инженеры, 1978 йылдан — ойошманың управляющийы.

1987—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының «Главбашстрой» төҙөлөш идаралығы начальнигы.

1988—1989 йылдарҙа «Башстрой» территориаль төҙөлөш берекмәһе начальнигы.

1989—1993 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.

1993—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының премьер-министры урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта республиканың төҙөлөш министры.

1997 йылда Ауырғазы районында яҙыусы, тарихсы, Хеҙмәт Геройы Ғәлимйән Ибраһимовтың тыуған ауылы Солтанморатта уға бағышланған музей төҙөлөшө өсөн Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияға лайыҡ була

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
* Усманов Минираис Марванович
* УСМАНОВ Минираис Марванович
Ҡурташ (йыр)

**Ҡурташ** — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй.

Ҡурташ — Башҡортостандың Белорет районындағы тау. Белорет ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 9 км алыҫлыҡта ята. Битләүҙәре текә, түбәһендә ҡаялы тау ҡалдыҡтары бар. Тау биттәрен ҡарағас ҡатыш ҡарағай урмандары ҡаплаған. Йырҙың эстәлегенән күренеүенсә, текә битләүле Ҡурташ тауы баҫҡынсыларҙан батырҙарын ышаныслы һаҡлаған. Дошман килгәндә Ҡурташ ҡаялары ҡаһармандарға ҡышын да йәшеренер урын булған.

## Йырҙың тексы

Ҡурташ.

Һин минең Ҡурташым,
              
Иҙел башы ҡуш ташым.
            
Ятһам, түшәк булған таш,
         
Ҡышын төйәк булған таш.          

Тик мин мендем башыңа,

Һыйындым мин ташыңа,

Дошманымдан һаҡлаған,

Төйәк, тинем, башыма.

Дошман килһә, меналмаҫ,          

Аша сабып уҙалмаҫ.               

Менеп, еген табалмаҫ,            

Мине һаҡлар ҡуш ташым.           

Дошман килеп ҡамағас,

Тирәмде ут ялмағас,

Уҡ та булдың, Ҡурташым,

Һаҡ та булдың, Ҡурташым.

Дошман башын юймайсы,

Инде килмәм ташыңа.

Үс алмаһам дошмандан,

Антым етһен башыма.



## Әҙәбиәт
* Башҡорт халыҡ йырҙары / Төҙ.-ред., инеш мәҡәлә һәм аңлатмалар авт.: Х. Ф. Әхмәтов, Л. Н. Лебединский, Ә.И. Харисов. — Өфө, Башҡ. китап нәшр., 1954.
** Фәнүзә Нәҙершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0

## Һылтанмалар
Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы

**Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы** (8 февраль 1947 йыл) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. Сәйәсәт фәндәре кандидаты. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты, Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре

## Биографияһы
Венир Ғәлимйән улы Аҙнағолов 1947 йылдың 8 февралендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Хоҙайбирҙе ауылында тыуған.
1966 йылда урта мәктәпте тамамлағас, колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.

1966—1968 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1968—1969 йылдарҙа Күмертауҙа ДОСААФ-тың район комитеты рәйесе булып эшләй.

Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.

1974 йылдан алып 1978 йылға тиклем Хоҙайбирҙин исемендәге колхозда баш агроном, партком секретары була.

1978 йылда КПСС-тың Әбйәлил район комитетының — икенсе, 1987 йылда беренсе секретары итеп һайлана.

1991 йылдан 2000 йылға тиклем — Күгәрсен район Советы рәйесе, Күгәрсен районы хакимиәте башлығы.

2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариаты етәксеһе.

Артабан «Газ-сервис» ЯСЙ-ның профсоюз комитеты рәйесе.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Башҡортостан Республикаһының ун икенсе саҡырылыш халыҡ депутаты итеп һайлана, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһы депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Күгәрсен районының почетлы гражданы
* Салауат Юлаев ордены
* I дәрәжә Бөйөк Петр ордены
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Азнагулов Венир Галимьянович // Парламентаризм в Башкортостане: история и современность. — Т. 1. — Уфа, 2005

## Һылтанмалар
* Азнагулов Венир Галимьянович
Йәнекәйев Әхмәт Сафиулла улы

**Йәнекәев Әхмәт Сафиулла улы** (3 апрель 1903 йыл — 1989 йыл) — башҡорт совет дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, республикала ауыл хужалығын ойоштора һәм етәкләй, байтаҡ эштәр авторы була.

## Биографияһы
Әхмәт Сафиулла улы Йәнекәев 1903 йылдың 3 апрелендә Рәсәй империяһында, хәҙерге Башҡортостандың Благовар районы Түбәнге Ҡарғалы ауылында Сафиулла Әсәҙулла улы һәм Мәҙинә Мөхәмәтгәрәй ҡыҙының күп балалы (8 бала) ғаиләһендә тыуа.

1926 йылда Бәләбәй педагогия техникумын тамамлай һәм Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантонының Туҡай ауылына мәктәп мөдире итеп ебәрелә. 1930 йылда яңы ғына асылған Башҡортостан ауыл хужалығы институтына (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты) уҡырға инә, 1933 йылда уның тәүге сығарылышы була. Артабан Башҡорт АССР-ы Наркомземының баш зоотехнигы булып эшләй, һуңынан малсылыҡ һәм йылҡысылыҡ идаралығы начальнигы була. 

3-сө Белорус фронтының 69-сы айырым химик һаҡланыу батальоны составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Һуғышты өлкән лейтенант званиеһында тамамлай.

Һуғыштан һуң Башҡорт АССР-ы Ауыл хужалығы министрлығында эшләй, министрҙың малсылыҡ буйынса урынбаҫары була.

1989 йылда вафат була.

### Ғаиләһе
1934 йылда Хәнифә Сафиулла ҡыҙы Тереғоловаға (1909—1989) өйләнә. Ҡатыны — педагог, мәктәпкәсә белем биреү системаһы эшләй. Бергә дүрт бала үҫтерәләр: Клим (1936, инженер-электронсы), Дамир (1939, табип, медицина фәндәре докторы, профессор), Клара (1941, уҡытыусы) һәм Светлана (1946, медицина фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы). Йәнекәев Әхмәт Сафиулла улы «Тормош юлы» китабын улы Дамирға арнай. Унда ул балалары, яҡындары һәм мырҙалар тоҡомонан булған ҡырғалы Йәнекәйевтар тураһында һөйләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ике «Почёт Билдәһе» ордены
* Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы премияһы лауреаты
* Миҙалдар, шул иҫәптән «Кенигсбергты алған өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн», юбилей миҙалдары.
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн» миҙалы
* ВДНХ-ның көмөш һәм бронза миҙалы
* «СССР-ҙың ауыл хужалығы отличнигы» почет билдәһе
* Бик күп Маҡтау ҡағыҙҙары һәм дипломдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ВЕТЕРАНЫ ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЫ БАШКИРСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО АГРАРНОГО УНИВЕРСИТЕТА 
* …И орден рыцаря науки
Абайҙуллин Ишморат Ғәйфулла улы

**Абайҙуллин Ишморат Ғәйфулла улы** (;  21 май 1955 йыл — 2001 йыл) — Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), Башҡортостан Республикаһының беренсе  саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1995—1999) . Милләте - башҡорт.

## Биографияһы
Ишморат Ғәйфулла улы Абайҙуллин Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Ҡанаҡай ауылында 1955 йылдың 21 майында тыуған.

1987 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1972 йылда тыуған районында «Коммунизм» колхозында башлаған һәм шунан армия сафына алынған. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Стәрлетамаҡ совхоз-техникумына уҡырға ингән.

1979—1985 йылдарҙа «Коммунизм» һәм «Ҡыҙыл партизан» агроном, баш агроном вазифаларында эшләгән.

1985—1990 йылдарҙа Салауат Юлаев исемендәге колхозда партком секретары булған.

1990—1995 йылға тиклем Ишембай районының Сәлих ауыл хакимиәте башлығы булған.

1991 йылда Ишембай районының Урман-Бишҡаҙаҡ 215-се һайлау округынан Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайланған (1991—1995).

1995 йылда Ишморат Ғәйфулла улы 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1995—1999) итеп һайлана һәм Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһында профессиональ нигеҙҙә эшләргә Өфөгә саҡырыла.

2001 йылда вафат була һәм тыуған ауылында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 3

## Һылтанмалар
* Абайдуллин Ишмурат Гайфуллович
Йәнекәйева Дилә Дәрд ҡыҙы

**Йәнекәйева Дилә Дәрд ҡыҙы** (28 ғинуар 1951 йыл) — Рәсәйҙең ғалим-психиатры,  (1981), яҙыусы.

## Биографияһы
Дилә Дәрд ҡыҙы Йәнекәйева медиктар ғаиләһендә (ата-әсәһе — психиатрҙар) тыуа. Атаһы — медицина фәндәре докторы, профессор Йәнекәев Дәрд Ғәли улы (1925—2016), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1973—1996 йылдарҙа — Ҡазан дәүләт медицина академияһының психиатрия, наркология һәм психотерапия кафедраһы мөдире, шизофрения ваҡытында ремиссияны баһалауҙың Авруцкий-Йәнекәев шкалаһы авторҙашы (1957). Әсәһе — медицина фәндәре кандидаты Ғәлиева Рәйсә Нәби ҡыҙы (1927—2000), Татарстандың атҡаҙанған табибы. Ағаһы — Йәнекәйев Искандер Дәрд улы — психиатр.

Йәнекәйева 1974 йылда Мәскәүҙең 3-сө медицина институтын тамамлай.

1976—1989 йылдарҙа Мәскәүҙең 2-се медицина институтының Психиатрия кафедраһында эшләй.

1981 йылда М. Бехтерев исемендәге Ленинград психоневрологик институтында «Дөйөм медицина практикаһында йоҡо дарыуы һәм транквилизаторҙы саманан артыҡ ҡулланыуҙы диагностикалау» темаһы буйынса, медицина фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

Дилә Йәнекәйева фәнни-популяр китаптар һәм «хисле детективтар» авторы.

## Тәнҡит
Дмитрий Быков Дилә Йәнекәйева тураһында былай ти:

Дилә Йәнекәйева «Аншлаг» тапшырыуын ҡараусылар кеүек аудиторияны хеҙмәтләндерә. Бындай кешеләргә психолог кәрәкмәй тип уйлау бөйөк ғәҙелһеҙлек булыр ине. Мин хатта уларға психиатр кәрәк тип әйтергә йөрьәт итер инем, әммә улар үҙҙәре икенсе төрлө уйлай...
Ғәмәлдә Дилә Дәрт ҡыҙы ысынлап та ғалим, ҡайһы бер сексологтар хатта ишетмәгән Рәсәй сексологтары ассоциацияһы рәйестәше икәненә һис кенә лә шикләнмәйем.

«Новый мир» журналында әҙәби тәнҡитсе Е. А. Ермолин, «психолог булараҡ ул ябай ғына», тип яҙа.

М. Бейлькин үҙенең авторҙаштары менән уны гомофоб, ә Рәсәй сексологы И. С. Кон, Йәнекәева — сексолог түгел, ә «ғауғасыл бульвар яҙыусыһы», ти. Уның раҫлауынса, Йәнекәйеваны ғилми дәрәжәһе лә, ғалим исеме лә юҡ, сөнки Рәсәйҙә «психология докторы» дәрәжәһе бирелмәй, ә уның профессор дәрәжәһе ғилми түгел, коммерция ойошмаһынан бирелгән. Кон Йәнекәйеваны наҙанлыҡта ғәйепләй, «онанизм» һүҙҙең килеп сығышын ул Онандан — «Тәүрат аллаларының береһенең исеменән» алынған тип аңлата, ти.

## Төп хеҙмәттәре
* «Плохой характер или невроз?» М., 1997.
* «Сексуальная патология» (1997)
* «Секс: Гармония и дисгармония. Серия: Беседа с доктором» (1997)
* «Пограничные состояния у детей и подростков: основы психиатрических знаний: пособие для студентов средних и высших педагогических учебных заведений». — М.: Academia, 1998. — 299 с.
* «Любовный приворот» (2004) в соавторстве с Валерием Розановым

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт Дили Еникеевой .
Мирзанов Бәхтейәр Ғүмәр улы

**Мирзанов Бәхтейәр Ғүмәр улы** (10 ноябрь 1892 йыл — 17 июль 1941 йыл) — уҡытыусы, дәүләт органдары хеҙмәткәре, журналист һәм шағир. 

## Биографияһы
Бәхтейәр Ғүмәр улы Мирзанов 1892 йылдың 10 ноябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Йөрәктау-Муҡшы ауылында тыуған 1914 йылда Өфөлә «Ғәлиә мәҙрәсәһе»н тамамлай. 1935 йылда хәҙерге Башҡортостан ауыл хужалығы институтында, 1937—1941 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый.

1914—1915 йылдарҙа «Сөйөмбикә» (Ҡазан) журналында эшләй. 1917—1918 йылдарҙа Сәмәрҡәнд һәм Орск ҡалаларында уҡытыусы була.

1920 йылдан — АСБР‑ҙың халыҡ мәғарифы комиссариатында инспектор. 1922—1926 йылдарҙа тыуған Йөрәктау ауылында уҡытыусы булып эшләй. 1929—1931 йылдарҙа — Маҡар район Ер бүлегендә ерҙе файҙаланыу буйынса белгес була. 1936—1937 йылдарҙа — «Коммуна» (хәҙерге «Ҡызыл таң») гәзитенең бүлек мөдире.

1914—1915 йылдарҙа «Шура» журналында, «Вакыт», «Тормош» гәзиттәрендә һәм башҡа периодик баҫмаларҙа үҙенең тәүге әҫәрҙәрен баҫтырып сығара башлай. 1910 йылда яҙылған бер нисә әҫәре ысынбарлыҡтан биҙеү, теге донъя тураһында хыялланыу, төшөнкөлөк рухы менәнн һуғарылған («Күңел йыуатыу», «Әсә ҡәбере янында», «Күңелем тарихы» һәм башҡалар). 1921 йылда «Ҡыҙыл сәскәләр» шиғырҙар йыйынтығын, балалар өсөн «Аҡ батша» һәм «Кескәй революционер» китаптарын сығара. «Ҡыҙыл сәскәләр» йыйынтығында автор дини- мифик атрибуттарҙы күп ҡуллана.

1941 йылдың 17 июлендә Өфөлә вафат була

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Мирзанова Ғәлиә мәҙрәсәлә уҡытыусыһы була.
* Улы — Мирзанов Нияз Бәхтийәр улы (1924—2000) — тарих уҡытыусыһы, юрисконсульт, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт әҙәбиәте. ХХ быуат башы. 1‑се кит. Поэзия. Өфө, 1983.

## Һылтанмалар
*
Попов Пантелеймон Васильевич

**Попов Пантелеймон Васильевич** (1886—1972) — рус һәм совет  педагогы, дин тәғлимәте кандидаты,  тыуған яҡты өйрәнеүсе  белгес һәм рәссам, СССР Рәссамдар союзы ағзаһы (1941).

## Биографияһы
1886 йылда Яҡут өлкәһе Чурапчин улусының Хаяхсыт ауылында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Арылах ауылында рухани Василий Степанович һәм уның ҡатыны Капитолина Димитриановна ғаиләһендә тыуған; мәғрифәтсе Димитриан Дмитриевич Поповтың ейәне, рәссамдың ағайы Попов Иван Васильевич.

Ҡазан дини академияһының әҙәби бүлеген «Характеристика образования и воспитания в допетровской Руси: по рукописям Соловецкой библиотеки» сығарылыш иншаһы менән тамамлай: бының өсөн дин тәғлимәте кандидатына лайыҡ була (1915). 1917 йылда Мәскәүҙә Православие сиркәүенең Поместный соборы эшендә ҡатнаша. Академияны тамамлау менән 1920 йылға тиклем Яҡут дини семинарияһында рус әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. 1920—1927 йылдарҙа Якутск мәктәптәрендә уҡыта. 1927—1931 йылдарҙа Яҡутск медицина техникумында рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. 1931—1932 йылдарҙа Мәскәүҙә халыҡ мәғарифы кадрҙарының квалификацияһын күтәреү институтында тыңлаусы була, уны тамамлау менән, 1932—1933 йылдарҙа Яҡут АССР-ының Халыҡ мәғарифы комиссариатында кадрҙар инспекторы булып эшләй.

1933—1937 йылдарҙа Якут йәнлек тиреләре техникумында уҡытыусы; 1937—1938 йылдарҙа Сәнғәт эштәре буйынса идаралыҡ инспекторы; 1938—1940 йылдарҙа — Яҡут балыҡ техникумы уҡытыусыһы. 1940—1945 йылдарҙа ВЛКСМ өлкә комитетында яҡут теле уҡытыусыһы, шулай уҡ Яҡут сәнғәт училищеһында рәсем һәм хеҙмәт уҡытыусыһы. 1945—1947 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Тел, әҙәбиәт һәм тарих институтыиның Яҡут филиалында ғилми хеҙмәткәр; 1947—1949 йылдарҙа — Яҡут сәнғәт институты уҡытыусыһы; 1949—1950 йылдарҙа — Яҡут АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы мәҙәни-ағартыу учреждениелары буйынса идаралыҡ инспекторы.

Попов Пантелеймон Васильевич Ярославский исемендәге Яҡут республика музейында ла эшләй, тыуған яҡты өйрәнеүсе белгес һәм этнограф булараҡ Яҡутстандағы сәйәси һөргөнсөләр тарихы буйынса материалдар йыя. 1925—1930 йылдарҙа «Саха кэскилэ» («Яҡуттарҙың киләсәге») ғилми-тикшеренеү йәмғиәтенең ағзаһы була. Рәсем сәнғәтенә ағаһы Иванда уҡый. 1930 йылдарҙан күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы. 1940—1941 йылдарҙа Яҡут АССР-ы Рәссамдар союзының ойоштороу бюроһы рәйесе булып тора.

1972 йылда Ангарскта вафат була.

«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

## Сығанаҡтар

* *Потапов С. *Якутская картинная галерея. — М., 1932. — С. 3, 7.
* *Потапов И. А.* Первые художники Советской Якутии. — Якутск, 1979. — С. 10, 17, 37.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера 
* Первый опыт создания якутского алфавита и самая старинная книга на якутском языке
Охатер Томеев

**Охатер Томеев** (18 быуат башында, ауыл Пихтулино, Чебоксар өйәҙе тыуғ.) — сыуаш ижтимағи-сәйәси эшмәкәре 2-се сирек быуат 18. Моғайын, сыуаштар служилый була.

## История
Был 1730-40-сы йылдарынан алып чиновниктар сыуаш крәҫтиәндәре яҡлап ҡыҫырыҡланы. Ҡазан төрмәһенә тотолған һәм ҡулға алынған. Ире азат һәм уны яҡлауға өлгәшә. Башында 1740 йылда чебоксар өйәҙендә сыуаш крәҫтиәндәре көсләп суҡындырыуға ҡаршы көрәшен етәкләгән булырға, императрица елизавета петровна 1744 йылдың авгусында мәскәүҙә исемен биреү үтенесе синод н контораһы, уларҙы көсләп суҡындырыу туҡтатыуҙы талап итеү, идара һәм һалым йыйыу органдары урынлаштырыу өсөн айырым кеше урынына 3 чебоксар өйәҙе суҡындырыу автономиялы воеводский – һәм үҙе ҡазан һәм мәскәү чиновниктары Томеев, рус телен яҡшы белеүе ярҙам итә һәм христиан динен ҡабул итеү уның теләге изъявлять ырыуҙаштары, ул шулай уҡ мәскәүҙә суҡындырылған, 3 сиркәү һәм монастырҙар төҙөү рөхсәт өйәҙендә сыуаштар менән сыуаш ауылы булып новокрещенный кәрәклеген билдәләне. Программа үтенес яҙыуы булған бөтөн тыныс, ирекле суҡындырылған сыуаштар, туған телдәрҙең кәрәклеге тураһында вәғәздәр әйтте. Уның бөтә үтенесен ҡарай һәм үтенестәрен кире ҡаға бар. томеев Синод. 1744 йылдың сентябрендә Рәсәй Томеев разыскиваться каратель органдары. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ .

## Литература
* Димитриев, В. Д. Охадер Томеев - чувашский общественно-политический деятель второй четверти XVIII века. // Исследования по дореволюционной истории Чувашии : [сб. ст.] / Науч.-исслед. ин-т яз., лит., истории и экон. при Совете Министров Чуваш. АССР ; [ред. И. И. Бойко]. - Чебоксары : [б. и.], 1991. - 148, [2] с. ; 22 см. - 400 экз.. - 1 р. 30 к. р. 
* Юхма Мишши, "Авалхи чăвашсем", 1996, Шупашкар, ISBN 5-7670-0869-X.
* Элли Илле. Охатер Томеев. Сонет. — Хыпар, 1999, Раштав, 17.

## Сылтау
* Охатер Томеев — чӑваш чӗлхине хӳтӗлекенӗ
Щепин Владимир Олегович

**Щепин Владимир Олегович** (31 июль 1957 йыл) — Рәсәй ғалимы, йәмәғәт һаулығы өлкәһендә белгес, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты  (2004), РФА ағза-корреспонденты (2014).

## Биографияһы
1957 йылдың 31 июлдә тыуған.

1984 йылда  2-се Мәскәү медицина институтының дауалау факультетын,  ә 1986 йылда  клиник ординатураны тамамлай.

1986 йылдан алып 1988 йылға тиклем  — Н.А. Семашко исемендәге һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороу һәм социаль гигиена Бөтә союз ғилми-тикшеренеү институтының кесе ғилми хеҙмәткәре.

1988 йылдан алып 1990 йылға тиклем —  РСФСР Һаулыҡ һаҡлау ҡарамағындағы Дүртенсе Һаулыҡ һаҡлау министрлығының табип-инспекторы.

1990 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — Н.А. Семашко исемендәге йәмәғәт һаулыҡ һаҡлауҙың милли ғилми-тикшеренеү институтында ҡабаттан   эшләй, унда ғилми хеҙмәткәрҙән алып фәнни  эш буйынса директор урынбаҫарына тиклем юл үтә.

1993 йылда кандидатлыҡ, ә 1997 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

2000 йылда  профессор дәрәжәһе бирелә.

2004 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының  ағза-корреспонденты итеп һайлана.

2014 йыл — РФА ағза-корреспонденты

1998 йылдан Сеченов университеты табибтарҙың юғары уҡыу йортонан һуң профессиональ белеме факультетының  йәмғиәт һаулығы һәм һаулыҡ һаҡлау  кафедраһы мөдире

## Фәнни эшмәкәрлеге
Һаулыҡ һаҡлау һәм йәмәғәт һаулығының фундаменталь  проблемаларын өйрәнеү һәм анализлау буйынса ғилми эш алып бара

200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптә 14  монография һәм китаптары бар.

Уның етәкселегендә 20-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.

## Наградалары

* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007)
* «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә»  миҙалы
* РМФА Президиумы Почёт грамотаһы
* Н.А. Семашко исемендәге РМФА  премияһы  дипломы
* «Һаулыҡ һаҡлау отличнигына» почёт билдәһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*