open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джули Бервальд

**Джули Бервальд**  (, тулы исеме *Julie Mathilda Berwald*; 1822—1877) — швед опера йырсыһы (сопрано).

## Биография
Джули Бервальд 1822 йылдың 14 октябрендә  Стокгольмда музыкант Йохан Фредрик Бервальд һәм уның ҡатыны — концерт йырсыһы Матильда Бервальд ғаиләһендә тыуған, ғаиләлә тағы ике һеңлеһе Фредрике һәм Хедвиг үҫкән.

Улар өсөһө лә йыр белемен әсәһенән ала һәм Финляндияла (1842 йыл), Копенгагенда (1844 йылда) һәм Берлинда (1847 йыл) сығыш яһап, концерт йырсыларының триоһын ойоштора. Һуңынан Джули 1847—1852 йылдарҙа Стокгольмда Швеция король операһында опера йырсыһы булып үҙ аллы эшләй; 1848 йылдан — театрҙың төп актрисаһы (прима). Король операһында эшләү йылдарында ул бөйөк Швеция  опера йондоҙҙарының береһе була. 1851 йылда Копенгагенда гастролдәрҙә ҙур уңыш менән сығыш яһай.

Швед журналисы һәм яҙыусыһы Нильс Арфвидссон актриса тураһында былай тип яҙа:Оркестр етәксеһенең театр сәхнәһендә тәрбиәләнгән ҡыҙы шаҡтай йәш сағында уҡ донъяуи йырсы абруйын яулай, ә  1840 йылдар аҙағында ул әһәмиәтле  йырсы шәхесе булып,  тамашасы алдында сығыш яһарға ҡарар итә»
Йырсының Король операһында эшләгән ваҡытында, билет хаҡы 50 процентҡа күтәрелә, ә ул килемдең өстән бер өлөшөн ала, был ғәҙәти булмаған өҫтөнлөк  була. Үҙенең ҡыҫҡа  карьераһында бик  популяр була, үҙенең ролдәре иҫәбендә  «Свадьба Фигаро» операһында Сюзаннаны,  «Вольный стрелок» операһында Агатаны,  «Волшебная флейта» операһында Паминаны,  «Роберт-дьявол» операһында Алисаны,  «Норма» Адальджизаны,  «Дочь полка» операһында Мари ролен башҡара.

1852 йылда Джули Бервальд фрайгерр Кнут Окерхильмға кейәүгә сыға һәм  сәхнәнән китә, был бигерәк тә талантының үҫеше осоронда опера йырсылары араһында һирәк күренеш була. 

1853 йылдың 16 декабрендә йырсы Швед король музыка академияһына 337-се ағза сифатында һайлана. 

1877 йылдың 1 ғинуарында вафат була.

## Әҙәбиәт

* Lars Löfgren (2003). *Svensk teater.* Stockholm: Natur och Kultur. sid. 46. ISBN 91-27-09672-6.
* Ingeborg Nordin Hennel. *Mod och Försakelse. Livs- och yrkesbetingelser för Konglig Theaterns skådespelerskor 1813—1863.* Stockholm: Gidlunds (1997). ISBN 9178442567.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* J M Julie Berwald 
* Berwald, Julie
Софи Сагер

**Софи Сагер** (,  3 июнь 1825 йыл —  27 февраль 1901 йыл) — швед яҙыусыһы һәм феминисы.

## Биографияһы
Софи 1825 йылда Смоланд мәхәлләләренең береһендә тыуған, уның ата-әсәһе  завод хужалары Габриэль Сагер һәм Юханна Бергенхольц була. Софи  Йёнчёпингта ҡыҙҙар өсөн мәктәптә уҡый, унда башҡа предметтарҙан тыш, француз теленә һәм сигергә өйрәнә. Йәш сағында ул ярлылана һәм гувернантка булып  эшләй.

Үҙенең магазинын асыу тураһында хыялланып, ул Стокгольмда тегенсегә уҡый.  1848 йылда торлаҡҡа эйә булмай, Мёллер тигән ниндәйҙер  ир-аттың йортонан фатир ала. Ләкин Мёллер уны үҙенең аҫрамаһы итергә уйлаған, ә инде ул баш тартҡас көсләргә маташа, һуңынан туҡмай һәм бикләп ҡуя.  Ҡасып китә алғандан һуң, Софи табип Юхан Брисманда туҡмалыуын раҫлай һәм уның тәҡдиме буйынса полицияға мөрәжәғәт итә. Был ҡатын-ҡыҙ дәғүәсе булған  көсләргә маташыу буйынса    ошондай  суд процесы беренсе тапҡыр үтә, сөнки башҡа осраҡтарҙа ҡорбан ғәҙәттә үҙен ғәйепле тип таный, һәм был  матбуғаттың, шул иҫәптән  Aftonbladet һәм *Stockholms Dagblad*  иғтибарын йәлеп итә. Судта Софины аҡылдан яҙған тип күрһәтергә  һәм ялғанда ғәйепләргә маташалар, ләкин суд, медицина һығымтаһын һәм Брисмандың күрһәтмәләрен иғтибарға алып, Софи яҡлы була һәм Мёллерҙы штрафҡа хөкөм итә.  Шуға ҡарамаҫтан,  Софиға йәмәғәт фекере ҡаршы булып сыға: унан көләләр, матбуғатта мыҫҡыл итәләр, һәм хатта тиҫтә йыл үткәс тә уны насар итеп телгә алалар.

Ошо осраҡтан һуң Софи  феминизмдың әүҙем эйәрсене була.  Ул  ҡатын-ҡыҙҙарҙың үҙ баһаһын түбән ҡуйыуы уларҙың мәҙәнилегенең түбән булыуы менән бәйле тип раҫлай, шуға күрә ҡатын-ҡыҙҙар белемен яҡшыртыу өсөн сығыш яһай, сөнки ата-әсәләр беренсе сиратта улдарын тәрбиәләүгә һәм уҡытыуға өҫтөнлөк бирә, ә ҡыҙҙарҙы иң яҡшы осраҡта француз теленә һәм этикетҡа өйрәтә. 1852 йылда үҙ тарихы нигеҙендә ул *Bilder ur livet. Ett fosterbarns avslöjande genealogi*   китабын яҙа, лекциялар уҡый, өҫтәүенә, уларҙың береһен ирҙәр кейемендә  үткәрә. Әммә ул яҡлау таба, мәҫәлән, Уппсалала балда принц Густав менән бейеүгә лайыҡ була.

1859 йылда Софи АҠШ-ҡа китә,  унда Америка ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтендә ҡатнаша. 1861 йылда  ул  немец сығышлы американлы музыка уҡытыусыһы Э. А. Винерға кейәүгә сыға. АҠШ-та уның *A woman’s desire and a Man’s duty* (1861 г.) һәм  *A lecture on modern society and the marriage relation* (1880 г.) китаптары баҫылып *сыға.* Әйткәндәй, АҠШ-та   Софи шул тиклем билдәле була, хатта ҡайһы бер ир-егеттәр эшләпәләренең төбөндә уның һүрәтен алып йөрөйҙәр.

Софи Сагер 1901 йылда Нью-Йоркта вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* http://runeberg.org/nfcd/0189.html
* https://www.svd.se/notis-i-ny-times-ger-nytt-ljus-at-sagers-sista-ar

## Әҙәбиәт

* Ulf Beijbom (2006). *Utvandrarkvinnor: svenska kvinnoöden i Amerika. Emigrantinstitutets vänners skriftserie*, 0284-8341; 12. Stockholm: Norstedt. 
* Edholm, Isa (2001). *Kvinnohistorier: Fanny Kamprad, Mary Quant och 83 andra kvinnor*. Stockholm: Alfabeta/Anamma. 
* Kyle, Gunhild; Krusenstjerna, Eva von (1993). *Kvinnoprofiler. Panorama (Natur och kultur)*, 99-0913791-7. Stockholm: Natur och kultur.
Эмма Мейсснер

**Эмма Мейсснер** (, 30 октябрь 1866  — 20 ноябрь 1942) — швед опера йырсыһы (сопрано) һәм театр актрисаһы.

## Биографияһы
Эмма Оливия Экстрем 1866  йылда Карлстадта  тыуған. Ата-әсәһе Юхан Фредрик Экстрём һәм Анна Брита Петтерсон.

1881—1883 йылдарҙа Стокгольм  ҡалаһында  *Mindre teatern* театрында хорҙа йырлай. Тәүге ролен *Sjökadetten* операһында башҡара.  1884—1885 йылдарҙа  Эмма  Стокгольм консерваторияһында уҡый, артабан Фриц Альбергта һәм Сигне Хеббела уҡый.

Уҡыуҙан һуң Эмма 1888—1889 йылдарҙа Стокгольмда *Södra Teatern*  театрында эшләй. 1890 йылда Стокгольмдың Vasateatern  «Микадо» операһында ул  Ям-Ям ролен башҡара.  1891 йылда Элизабет Йортберг  менән бергә варьете йырсыһы  булараҡ Норвегия, Дания, Бөйөк Британия, Германияла Европаның төрлө ҡалаларында  сығыш яһай. Артабан ул *[[:sv:Oscarsteatern|Oscarsteatern]]*  театрында эшләй. 1907 йылда бында   Франц Легарҙың «Күңелле тол ҡатын» беренсе швед опереттаһында төп ролдә уйнай. Эмма барлығы  йөҙҙән ашыу  төрлө постановкаларҙа ҡатнаша.

Эмма менән 1903 йылда тауышһыҙ «Лили» фильмында роль башҡарып, кино актрисаһы була. Бөтәһе 15 кинотаҫмаға төшә.

1894—1897 йылдарҙа Эмма казначей Роберт Бергта  кейәүҙә була. 1899 йылда ул Яльмар Мейсснерҙың  ҡатыны була, ире  1925 йылға тиклем Альберт Ранфт театрҙарында, Король опрераһында һәм Гетеберг симфоник оркестрҙа дирижер булып эшләй.

Эмма Мейсснер 1942 йылда вафат була һәм Стокгольмда ерләнә.

## Фильмографияһы

* *Lili* (1903)
* *Den glada änkan* (1907)
* *Amerikaminnen* (1908)
* *Skilda tiders danser* (1909)
* *Filmdrottningen* (1913)
* *Hemslavinnor* (1923)
* *Falska miljonären* (1931)
* *Vi som går köksvägen* (1932)
* *Eva går ombord* (1934)
* *Intermezzo* (1936)
* *Sara lär sig folkvett* (1937)
* *Pappas pojke* (1937)
* *Familjen Andersson* (1937)
* *Stackars Ferdinand (bortklippt)* (1941)
* *Fåfängans marknad* (1962)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* http://runeberg.org/hvar8dag/15/0374.html
* http://www.swedishmusicalheritage.com/composers/arlberg-fritz/
* https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=12674 
* https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=9243 
* https://sok.riksarkivet.se/Sbl/Presentation.aspx?id=9244 
* https://sok.riksarkivet.se/sbl/Presentation.aspx?id=7539
Карин Ларссон

**Карин Ларссон** (, 3 октябрь 1859 йыл — 18 февраль 1928 йыл) — Швеция рәссамы.

## Биографияһы
Карин Ларссон (ҡыҙ фамилияһы Бергё (*Bergöö*)) Эребру ҡалаһында тыуған, Халльсбергта үҫкән, унда уның атаһы, Адольф Бергё, уңышлы эшҡыуар булған. Кесе һеңлеһе Стина британ геологы Фрэнсис Артур Батерға кейәүгә сыҡҡан.

Карин бала саҡтан һынлы сәнғәттә һәләттәрен күрһәтә, тәүҙә Стокгольмда *Franska skolan*, һуңынан *Slöjdskolan* (хәҙер Констфактың университет колледжы) уҡый, ә 1877—1882 йылдар осоронда ирекле сәнғәттәрҙең Король академияһында уҡый. Академияны тамамлау менән Париждан алыҫ түгел Гресюр-Луэнға скандинав рәссамдар колонияһына китә.

Гре-сюр-Луэнда ул швед рәссамы Карл Ларссон менән таныша. 1883 йылда Стокгольмға улар бергә ҡайта, унда өйләнешәләр. 1884 йылда беренсе балалары, ҡыҙы Сюзанна тыуғандан һуң, улар Гре-сюр-Луэнға китә, ә 1885 йылда яңынан Швецияға ҡайта.

1888 йылда Карлдың ҙур картинаһын үҙ коллекцияһына һатып алырға теләгән швед коллекционеры Понтус Фюстенберг тәҡдиме буйынса Ларссондар Парижда тағы бер йыл йәшәй.

Карин Карлдың эште хуплай, һәм уның төп моделе һәм тәнҡитсеһе була. Ҙур йорт һәм һигеҙ балаға эйә булып, ул үҙенең көстәрен дизайн эшмәкәрлегенә йүнәлтә: киндер һуға, сигә, үҙе һәм балалар өсөн кейем моделдәре уйлап сығара һәм хатта йыһаздар проектлай. Ул сағыу сәскәләр, үҫемлектәрҙең стилләштерелгән сигелгән һүрәттәре менән үҙенең ҡабатланмаҫ швед стиле булдыра, япон мотивтары индерә.

Карин Ларссон 1928 йылда вафат була.

1997 йылда Виктория һәм Альберт музейы Карл Ларссон күргәҙмәһендә интерьер дизайны күрһәтә.

2018 йылда Японияла *Carl Larsson and His Home: Art of the Swedish Lifestyle* күргәҙмәһе Карин авторлығында текстиль һәм Карл төшөргән картиналарҙы күрһәтә.

## Галереяһы

Файл:Karin Bergöö - Stilleben med frukter och krus.jpg|Емеш-еләк, көрөшкә менән натюрморт 
Файл:Karin larsson schommelstoel.jpg|Карин Ларссон авторлығында кресло-бәүелсәк


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.carllarsson.se/en/carl-and-karin/karin/
* https://www.thelocal.se/20081209/16236

## Әҙәбиәт
* Axel Frieberg. *Karin. En bok om Carl Larssons hustru*. Stockholm: Bonnier, 1967. OCLC 11865494
* Ingrid Andersson. *Karin Larsson: Konstnär och konstnärshustru*. Stockholm: Gidlunds, 1986. 
* Michael Snodin and Elisabet Stavenow-Hidemark. *Carl and Karin Larsson: Creators of the Swedish Style*. Exhibition catalogue. London: V & A, 1997.
Мод Олофссон

**Мод Элизабет Олофссон** (; ) — швед сәйәсмәне. 2001—2011 йылдарҙан Швецияның Үҙәк партияһын етәкләй.
= Биографияһы =
Мод Олофссон 1955 йылдың 9 авгусында Арнассваллда тыуған, ләкин бала сағы Вестерноррландта, Эрншельдсвик муниципалитеты Хёгбинда үткән. Сәйәсәттә 1974 йылдан Үҙәк Партияның йәштәр ойошмаһы омбудсмены, 1976 йылда Лулео муниципалитетының урындағы совет ағзаһы булып тора. 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Карл Бильдтың һул үҙәк хөкүмәте ваҡытында, Хеҙмәт министрлығында министр Бёрье Хёрнлундтың советнигы була. 1996 йылдан Үҙәк Партия Идаралығы ағзаһы. 1997 йылдан 2001 йылға тиклем Вестерботтенда ауыл хужалығы һәм ауыл хужалығы Hushållningssällskapet йәмғиәттәренең идарасы директоры булып эшләй. 2001 йылдың 19 мартында Ланнарт Далеусты алмаштырып, партия лидеры булып һайлана. 2002 йылғы һайлауҙарҙан һуң 1973 йылдан Үҙәк Партияның һайлауҙарҙа күтәрелеше «Мод эффекты» тип аталған һөҙөмтәгә ҡайтып ҡала.

Олофссондың сәйәси ҡараштары Үҙәк Партияның традицион позицияһы менән бәйле, уға ярашлы Швецияның ауыл райондарына баҫым яһап, ауыл общиналарының иҫән ҡалыуы уң үҙәк иҡтисади сәйәсәт менән бәйле. Әммә был Үҙәк партияның тарихында яңы үҙенсәлек була, Олофссон үҙ партияһының идеологияһын социал-либерализм кеүек характерлай. Ҡайһы саҡта Үҙәк партия хаким итеүсе социал-демократтар менән хеҙмәттәшлек итһә лә, Олофссон ваҡытында партия либералдар, христиан демократтар һәм Уртаса коалиция партияһы менән союзын нығытфп, күрәләтә оппозиция ролен һайлай.

Олофссон партияны яҡшырта, уны Евросоюз һәм Баҙар либелаизмы өсөн асығыраҡ яһай. «Alliansen» альянсын төҙөүҙә ҡатнаша.

2006 йылда һайлауҙарҙа еңеп, фракция Фредрик Райнфельдт башлығында яңы хөкүмәт төҙөй. Олофссонды премьер-министр урынбаҫары һәм эшҡыуарлыҡ һәм энергетика министры итеп тәғәйенләйҙәр.

2011 йылдың 17 июнендә партия лидеры вазифаһынан китеүе тураһында иғлан итә, 2011 йылдың 23 сентябрендә уның алмашсыһы Анни Лёф була. Пенсияға киткәндән һуң ул Швеция дәүләт энергетика компанияһының 2009 йылда яуаплы министр булған сағында «Vattenfall Nederland» Голландия компанияһына артыҡ күп түләгәне мәғлүм булғас, тәнҡиткә юлыға.

2012 йылдан «Visita» сауҙа ассоциацияһы рәйесе.

## Шәхси тормошо
Мод Олофссон замужем муниципалитет персоналы буйынса элекке Робертсфорс Рольф Олофссон менән никахта (1948). Парҙың өс балаһы бар. Олофссондың академик белеме юҡ, тик урта мәктәпте тамамлаған.

## Иҫкәрмәләр
Ева Экеблад

Графиня **Ева Экеблад** (, тыумыштан Делагарди; 10 июль 1724 — 15 май 1786) — швед ғалимы, агроном, уйлап табыусы; Швед Король фәндәр академияһына һайланған беренсе ҡатын-ҡыҙ була.

## Биографияһы
Ева Экеблад Коммерц-коллегия президенты Магнус Юлиус Делагарди ғаиләһендә тыуған. 1740 йылда граф Клас Экебладҡа кейәүгә сыға һәм артабан ете бала әсәһе булып китә.

1746 йылда Ева үҙенең иң танылған уйлап табыуын — бәрәңгенән он һәм алкоголь етештереү технологияһын булдыра. Уның асышы киләһе йылдарҙа аслыҡты кәметеүгә ярҙам итә. 1748 йылда ул Швед Король фәндәр академияһына һайланған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Шул уҡ хөрмәткә эйә булған киләһе ҡатын-ҡыҙ тик 203 йылдан һуң ғына лайыҡ була..

1751 йылда Ева шулай уҡ кизе-мамыҡтан туҡыманы һәм иләнгән епте һабын менән ағартыу ысулын уйлап таба. Бер йылдан һуң шул ваҡытта косметикала ҡулланылған хәүефле ингредиенттарҙы бәрәңге бүлбеһенән яһалған он менән алмаштырыу ысулын эшләй. Имеш-мимештәр буйынса, Экеблад үҫемлектең сәскәләрен сәсте биҙәү өсөн ҡулланып, бәрәңгене рекламалай.

## Туғанлыҡ бәйләнештәре
Уның ҡустыһы Понтус Фредрик Делагарди фаворитка Хедвига Ульрика Таубеның ҡайнағаһы була.

Кесе һеңлеһенең (Хедвига Катарина Делагарди) (1732—1800) — улы Ханс Аксель фон Ферзен, эре дипломат һәм хәрби начальник була.

Ева Экебладтың улы — Клаес Юлиус Экеблад хәрби була һәм королева Луиза Ульрике Прусскаяның фрейлинаһы Брита Хорнға өйләнә.

## Һылтанмалар
* Biography
* Grevinna och uppfinnare на сайте *Personen inlagd*
* http://gustav.air-nifty.com/furuya/files/wolff_2.pdf

## Иҫкәрмәләр
Эльсе Фишер

**Эльсе Мари Фишер**, шулай уҡ **Фишер-Бергман** (швед. Else Marie Fisher; 1 март 1918, Мельбурн, Австралия — 3 март 2006, Стокгольм, Швеция) — швед бейеүсеһе, хореограф, актриса, театр режиссёры һәм драматург.

## Биографияһы
Эльсе Фишер 1918 йылдың 1 мартында Австралияла, Мельбурнда тыуған. Атаһы Эйнар Фишер, инженер һәм һәүәҫкәр-энтомолог һәм әсәһе Эйвор Фишер, туҡыма буйынса рәссам була. Кесе һеңлеһе Ранди, һуңғараҡ шулай уҡ рәссам һәм дизайнер була. 1922 йылда ғаилә Стокгольмға күсенә. 1929 йылда Эльсеның атаһы вафат була.

Иртә йәшенән Эльсе бейеүсе булырға хыяллана һәм 1939 йылда бейеү уҡытыусыһы дипломын ала. Халыҡ-ара карьераһына башланып киткән һуғыш ҡамасаулай, әммә бейеүсе һәм хореограф булып эшләй. 1942 йылда ул Стокгольмдың Sagoteatern театрында режиссёр Ингмар Бергман менән таныша, шул саҡта Бергман был театр менән етәкселек иткән була. Һуңғараҡ ул Бергман менән уның постановкаларында хореограф сифатында хеҙмәттәшлек итә. Шул саҡта, 1942 йылда, Эльсе Фишер клоун Беппо тураһында балалар өсөн пьеса яҙа, уны ҡуя һәм үҙе унда уйнай. Төрлө театр сәхнәләрендә ҡуйылған «Клоун Беппо» ҙур уңышҡа эйә була.

1943 йылда Эльсе Фишер Ингмар Бергманға кейәүгә сыға. Һуңғараҡ Бергман үҙенең «Laterna magica» хәтирәләр китабында былай тип яҙа: «Мин күсмә актерҙар төркөмөнән Эльсе Фишерға өйләндем. Ул талантлы бейеүсе һәм хореограф һанала — һөйкөмлө, юмор хисе менән аҡыллы ҡатын». Ирле-ҡатынлының ҡыҙҙары Лена тыуа. В 1944 йылда улар бергә Хельсингборгҡа барырға йыйына, унда Бергман ҡала театрын етәкләргә тейеш була, әммә Эльсеның үҙендә һәм уның ҡыҙында туберкулёз диагностикалана. Бергман яңғыҙы китә, хорегораф сифатында Эльсе уға үҙе менән бергә уҡыған Мари Вигманды тәҡдим итә. Режиссёр һәм хореограф араһында тиҙҙән роман башлана, һәм 1946 йылда Бергман артабан Лундстремға өйләнер өсөн Эльсе менән айырылыша. Ләкин Фишер менән Бергмандың театр сәхнәһендә хеҙмәттәшлеге 1957 йылға тиклем дауам итә.

Өс йыл дауамында Эльсе Фишер Норрчёпингтың Ҡала театрында эшләй, шунан һуң Стокгольмда  (*Skolteatern*) балалар театры менән етәкселек итә, уның өсөн бер нисә пьеса яҙа һәм ҡуя, шул иҫәптән «Fantasilådan» (1947) һәм «Bygga hus» (1952) пьесалары. Бынан тыш, 1945 йылда уның «Клоун Беппо» пьесаһы китап формаһында нәшер ителә (*Sagan om Beppo ritad och berättad av Else Fisher-Bergman*), ә 1948 йылда уның балалар өсөн «Udda Person» китабы баҫылып сыға. 1957 йылда ул өлкәндәр өсөн берҙән-бер  «Porslinsfröken for television» пьесаһын яҙа. 1957 йылда Фишер яҙыусыларҙың Швед гильдияһы ағзаһы була.

Эльсе Фишер 2006 йылдың 3 мартында Стокгольмда вафат була һәм Сольнала Төньяҡ зыяратта ерләнә.

## Иҫкәрмәләр
Европа иҡтисади берләшмәһе

**Европа иҡтисади берләшмәһе** (ҡыҫҡаса **ЕЭС**) — 1957 йылдан 1993 йылға тиклем ғәмәлдә булған ун ике Европа дәүләтенең төбәк интеграция берекмәһе. Төп маҡсаты булып иҡтисади интеграция, дөйөм баҙар ойоштороуҙы ла индереп, булдырыу тора.

## Тарихы
Европа интеграцияһын үҫтереүҙең төп стадиялары: Ирекле сауҙа зонаһы (1958—1968); Таможня союзы (1968—1986); Дөйөм баҙар (1986—1992); Иҡтисади һәм валюта союзы (1992—хәҙерге ваҡыт).

* 1957 йыл. Европа иҡтисади берләшмәһенең (ЕЭС) Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһе ағзалары булған илдәр тарафынан ойошторола.
* Рим килешеүенә ярашлы, ЕЭС-тың маҡсаты таможня союзын булдырыу (үҙ-ара сауҙала таможня пошлиналарын һәм һан сикләүен эҙмә-эҙ бөтөрөү), берҙәм ауыл хужалығы сәйәсәте, ЕЭС ағзаһы илдәре араһында капиталдың, эшсе көстәрҙең һәм хеҙмәттәрҙең ирекле хәрәкәте ине. Европа иҡтисади берләшмәһенә алты дәүләт инә: Франция, Германия Федератив Республикаһы, Италия, Бельгия, Нидерланд, Люксембург. Берләшмәгә инмәгән илдәргә ҡарата берҙәм таможня тарифтары билдәләнә.
* 1958 йыл берләшмәнең беренсе комиссияһы эшләй башлай.
* 1961 йылда Греция Европа иҡтисади берләшмәһенә ассоциацияланған ағза сифатында ҡушылған тәүге ил була, әммә уның ағзалығы 1967 йылда полковниктарҙың дәүләт түңкәрелешенән һуң туҡтатыла.
* 1964 йыл. Дөйөм ауыл хужалығы баҙары ойошторола һәм хаҡтарҙың бер төрлөлөгө индерелә. 1969 йыл. Гаагала берләшмәне киңәйтеү һәм интеграцияны тәрәнәйтеү тураһында ҡарар ҡабул итеү (Тиндеманстың планы).
* 1972 йыл. Валюта курстарының берлеге тураһында Европа килешеүе әҙерләнә (European Joint Float Agreement). Ҡатнашыусы илдәрҙең валюталарына яҡынса 2,25 процент диапазонда бер-береһенә үҙгәрергә мөмкинлек бирә.
* 1973 йыл. Бөйөк Британияның, Данияның, Ирландияның ЕЭС-ҡа ҡушылыуы.
* 1979 йыл. Европа валюта системаһын индереү.
* 1981 йыл. Грецияның ЕЭС-ҡа ҡушылыуы.
* 1986 йыл. Испанияның һәм Португалияның ЕЭС-ҡа ҡушылыуы.
* 1991 йыл. ЕЭС һәм Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы араһында Европа иҡтисади киңлеге булдырыу тураһында килешеү.
* 1993 йыл. ЕЭС союзы ойошторолғандан һуң, Европа берләшмәһенә үҙгәртелә, ул Евросоюздың өс таяуының төп берләшмәһе булып тора, ә берекмә институттары Союз институттары булып китә.

## Дәүләт-ағзалар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Евразия иҡтисади берләшмәһе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Фрэнсис Арнольд

**Фрэнсис Хэмилтон Арнольд** (; 25 июль 1956, Эджвуд, Пенсильвания штаты) — аҡһым инженерия өлкәһендә Америка ғалимы һәм инженеры, йүнәлешле ферменттар эволюцияһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. 2018 йылғы йүнәлешле эволюция буйынса эштәре өсөн химия өлкәһендә Нобель премияһы лауреаты.

АҠШ Милли академияларының: Фәндәр академияһы (2008), Инженер (2000) һәм Медицина (2004), шулай уҡ Америка философия йәмғиәте (2018) ағзаһы, Лондон король йәмғиәте (2020) сит ил ағзаһы, Калтехтың *Linus Pauling Professor of Chemical Engineering, Bioengineering and Biochemistry* исемле профессоры. Технологиялар һәм инновациялар өлкәһендә Милли миҙалға эйә (2013) һәм уйлап табыусыларҙың Милли дан залына индерелгән (2014).

## Биографияһы
Фрэнсис Хэмилтон Арнольд физик ғаиләһендә тыуған, Питтсбургта үҫкән. 1974 йылда ҡала мәктәбен тамамлаған, 1979 йылда Принстон университетының машиналар төҙөү һәм аэрокосмос техника факультетының бакалавриатын тамамлай.

Физик-ядерщик Вильям Говард Арнольдтың ҡыҙы, генерал Уильям Говард Уильям Арнольдтың ейәнсәре. Атаһы менән бергә, улар АҠШ Милли инженерлыҡ академияһы ағзалары араһында беренсе династия була.

, Fellowships in Science and Engineering консультатив төркөмөн етәкләй, Gordon Conferences Research вәкиле. 2005 йылда Gevo, Inc һәм 2014 йылда Provivi, Inc. компанияларын ойоштороусыларҙың береһе.

Американың фән һәм сәнғәт академияһы (2011) , Америка микробиология (2009) академияһының, фән үҫешенә булышлыҡ итеү буйынса Америка ассоциацияһы (2010), Папа фәндәр академияһы (2019) ағзаһы, Бөйөк Британия Король инженерлыҡ академияһының сит ил ағзаһы (2018).

## Бүләктәре
*  (2005)
*  (2007)
* АҠШ Милли инженерлыҡ академияһының Чарльз Старк Дрейпер премияһы (2011, был премияға лайыҡ булған беренсе ҡатын-ҡыҙ)
*  (2013)
* АҠШ Технологиялар һәм инновациялар өлкәһендә милли миҙал (2013)
* Уйлап табыу буйынса Милли дан залына индерелгән (2014)
* Финляндия технология академияһының «Меңйыллыҡ технологиялары» премияһы, (2016, был премияға лайыҡ булған беренсе ҡатын-ҡыҙ)
*  АҠШ НАН (2017)
* 's Rousseau Margaret H. Pioneer Award (2017, беренсе лайыҡ булған ҡатын-ҡыҙ)
* Achievement Award,  (2017)
* Ферменттарҙың йүнәлешле эволюцияһы өсөн Химия буйынса Нобель премияһы (2018) (1/2 премия)
* Франклин Институтының Боуэр премияһы (2019)
* Стокгольм университетының (2013), Zurich ETH (2015), Чикаго университеты (2016), Дания техник университеты (2019) почетлы докторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Информация на сайте Нобелевского комитета
Джессика Эшвуд

**Джессика Эшвуд** (; ) — оҙон һәм уртаса дистанцияға ирекле стиль менән махсуслашҡан Австралия йөҙөүсеһе. Олимпия уйындарының көмөш призёры, донъя чемпионатының бронза призёры.

## Иртә йылдары
Дджессика Эшвуд 1993 йылдың 28 апрелендә  Дарлингхерста тыуған. Падстоу янында йәшәй,   өләсәһе — йөҙөү буйынса тренер.  Джессика Regina Coeli башланғыс мәктәбендә, MLC School урта мәктәбендә уҡый

## Йөҙөү
Джессика Эшвуд  дүрт йәшендә йөҙә башлай. Уның яратҡан дистанцияһы ирекле стиль менән 800 метр.   2012 йылда ул   Джейден Хадлер, Арнамнарт Дэниел, Джеймс Магнуссенһәм Дэниел Трантер менән командала күнекмәләр ала.  2009 йылдлан 2010 йылға тиклем ул Джон Шоуҙан күнекмәләр ала. Брант Бест  2010 йылдан уның тренеры була, шулай уҡ ул 2012 йылдан 2014 йылға тиклем Джессика менән эшләй. Бынан тыш Джессика Квислендта Чендлер клубына ҡушылғанға тиклем уның менән Винс Роли эшләй. 

2009 йылда Эшвуд Яңы Зеландия йөҙөүсеһе Фиби Уильямсты еңә һәм   800 метрға ирекле стилдә йөҙөү буйынса ярыштарҙа  беренсе була.  Австралия үҫмерҙәр олимпия фестивалендә 2009 йылда ирекле стиль менән 800 метрға ҡатын-ҡыҙҙар араһында йөҙөүҙә Келли Маркуниҙан ҡалыша. Ул ирекле стилдә 400 метрға икенсе урын ала.

Квинсленд штаты чемпионатында  2011 йылда  800 метрға ирекле стилдә икенсе урын яулай, еңеүсенән ете секундҡа ҡалыша. 2011 йылда милли чемпионатта 16.14,47 һөҙөмтә  менән 1500 метрға ирекле стилдә ярышып дистанцияла икенсе булып килә, был уға донъя чемпионатында милли йыйылма командаға  урын тәьмин итә.. 2011 йылда донъя чемпионатында йөҙөү буйынса йыйылма командала беренсе тапҡыр сығыш яһап,  ул 1500 метрлыҡ дистанцияға финалға  сыға алмай.

2011 йылда Тымыҡ океан бассейны юниорҙар чемпионатында ирекле стилдә 400 метрға 4.12,47 һөҙөмтә менән  өсөнсө урын биләй. 2012 йылдан Австралияның милли чемпионатында  ҡатын-ҡыҙҙар араһында 800 метрға ирекле стилдә 8.27,97 ваҡыт менән  икенсе урын биләй

18 йәшендә ул 2012 йылда Йәйге олимпия уйындарында 800 метрға ирекле стилдә йөҙөү буйынса Австралия  йыйылма командаһы составына инә.

2015 йылда Ҡазанда донъя чемпионатында ирекле стиль менән  400 метрлыҡ дистанцияла Эшвуд бронза миҙал яулай.

2016 йылдың Йәйге олимпия уйындарында Эшвуд ирекле стиль менән  400 һәм 800 метрға  йөҙөүҙә Австралия  өсөн сығыш яһай. 4 -се эстафетала 200 метрға ирекле стилдә ҡатын-ҡыҙҙар эстафетаһында көмөш миҙал яулай.

## Иҫкәрмәләр
Полиана Окимото

**Полиана Окимото** (порт.-браз. Poliana Okimoto; ) — Бразилия йөҙөүсеһе, асыҡ һыуҙа һәм оҙон дистанцияға йөҙөү буйынса шөғөлләнә. Донъя чемпионы, Олимпия уйындарының бронза призёры.

## Карьераһы
Полиана Окимото  2002 йылда Мәскәүҙә ҡыҫҡа дистанцияла донъя чемпионтаында ҡатнаша, унда ирекле стиль менән 800 метрға 18-се урын ала.

2005 йылда  Travessia dos Fortes  еңә.

Окимото 2007 йылда   Рио-де-Жанейрола Панамерика уйындарында ҡатнаша, был марафон йөҙөүҙә беренсе тапҡыр сығыш яһай. Ул 10 километрға көмөш миҙал яулай, был Бразилия өсөн турнирҙа  беренсе миҙал була.

2008 йылғы Уйындарҙа тарихта беренсе йөҙөү буйынса Олимпия марафонында етенсе булып килә.

2008 йылда донъя чемпионатында Севильела ул шулай уҡ асыҡ һыуҙа ҡатнаша.

Окимото 2009 йылда 9-11-се этаптарҙа еңеп сығып,  Донъя кубогын яулай. Ул Донъя серияһында еңеүсе беренсе Бразилия ҡыҙы була.

2009 йылда Римда  һыу спорт төрҙәре буйынса донъя чемпионатында Полиана Окимото бронза миҙал яулай. Бразилия 15 йыл эсендә беренсе тапҡыр донъя чемпионаттарында миҙал яулай, ә Окимото донъя чемпионатында миҙал яулаған беренсе Бразилия ҡатын-ҡыҙы була. *Época* журналы 2009 йылда уның иң абруйлы 100 Бразилия ҡатын-ҡыҙҙарының береһе тип атай.

2010 йылда ул Ирвайнда  Тымыҡ океан бассейны чемпионатында ҡатнаша, бында ирекле стиль менән 400 метрға йөҙөүҙә 20-се урынды биләй.

2010 йылда 800 метрға ирекле стилдә йөҙөүҙә  (8.27,77) һәм 1500 метрға ирекле стилдә (16.09,04) йөҙөүҙә Бразилия рекордын ҡуя.

2011 йылғы Панамерикан уйындарында  Гвадалахарҙа Окимото 2007 йылғы һөҙөмтәһен ҡабатлай һәм ҡабаттан көмөш яулай.

Лондонда 2012 йылғы Йәйге олимпия уйындарында Окимото ярышты тамамлай алмай. Бынан һуң килгән күңел төшөнкөлөгө Окимотоны депрессияға һәм спортты ташлау тураһында уйҙарға алып килә. Әммә ире, тренер Рикардо Синтра уны карьераһын дауам итергә өгөтләй.

Һыу спорт төрҙәре буйынса донъя чемпионаты Барселонала 2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың  5 км уҙышында Полиана  көмөш миҙал яулай ә бер нисә көндән һуң 10 км ярышта донъя чемпионы була. Финишта команда зачетында Бразилия командаһы  Самуэль де Бон һәм Аллан ду Карму менән бергә бронза миҙал яулай.

2013 йылдың 12 авгусында Окимото 1500 метрға ирекле стилдә ярышып 16.26,90 һөҙөмтә менән Бразилия рекордын ҡуя.

Ҡазанда донъя чемпионатында Окимото 10 км марафонда алтынсы була.

Башта Окимото Бразилияла 2016 йылғы йөҙөү буйынса Олимпия уйындарында 10 км уҙышта дүртенсе була.   Икенсе урынды биләгән Орель Мюллер финишта ҡағиҙәләрҙе боҙоп дисквалификацияланғандан һуң Окимото  бронза призеры булырға мөмкинлек бирә. Йөҙөүҙә Олимпия миҙалын яулаған Бразилияның беренсе ҡатын-ҡыҙы була.

Киләһе йылда 10 километрға  милли квалификациялы ярышта өсөнсө урынды яулап, Окимото 2017 йылғы донъя чемпионатына эләкмәй.

## Иҫкәрмәләр
Шуматова Елизавета Николаевна

**Елизавета Николаевна Шуматова** ( тыумыштан Авинова ; ) — урыҫ сығышлы америка рәссамы, уның иң билдәле әҫәре Франклин Д. Рузвельттың тамамланмаған портреты. Сәйәсмәндәр  Линдон Б.Джонсон һәм леди Бёрд  Джонсондың портреттарын яҙа.

## Биографияһы
Шуматова Елизавета Николаевна 3 (6) октябрь 1888 йылда Харьковта, аристократ ғаиләһендә кинйә бала булып тыуа. Атаһы — Авинов Николай Александрович (1844—1911), Император рус армияһының генерал-лейтенанты.

Өлкән ағаһы Николай өлкән ағаһы (1881—1937),  финанс хоҡуғы уҡытыусыһы, 1937йылда репрессиялана һәм атып үлтерелә. Марья Юрьевна Новосильцеваға өйләнгән була (1882—1975). Икенсе өлкән ағаһы Авинов Андрей Николаевич (1884—1949), күренекле рәссам һәм энтомолог. 1917 йылда Шуматова ире Лео Шуматов менән бергә  АҠШ-ҡа күсенә, Октябрь революцияһынан һуң  тыуған иленә ҡайтмаҫҡа ҡарар итә. Ире менән Лонг-Айлендта йәшәй. 1928 йылда ире Шуматов Лео пляжда һыуға батып үлә.

## Ижады
Шуматованың һынлы сәнғәткә  ғәҙәти булмаған һәләттәре портрет сәнғәтенә алып килә, уның картиналарын Американың, Бөйөк Британияның Һәм Европаның бай ғаиләләре һатып ала башлай.  Уға төрлө күренекле ғаилә вәкилдәре, шул иҫәптән Бөйөк герцог Люксембургский ғаиләһе лә  заказ бирә. Ул Джорджия штатындағы  Уорм-Спрингста АҠШ-тың Президенты Франклин Рузвельттың портретын яҙа, был көндә, 1945 йылдың 12 апрелендә, уның мейеһенә ҡан һауа. Эш ваҡытында ул уға: «*Минең ҡот осҡос башым ауырта*» «**» тей. 

## Мираҫы
Һуңғы йылдарҙа Нью-Йоркта, Локаст-Веллиҙа йәшәй, 1980 йылдың 30 ноябрендә Глен-Ковта 92 йәшендә  вафат була.  Уның поместьеһында тамамланып бөтмәгән  Франклин Рузвельттың портретына эскиздар табыла, улар Франклин Д.Рузвельт мираҫының Америка үҙәгенә тапшырыла.  Шуматованың һуңғы осорға ҡараған ҡайһы бер эштәре  хәҙер Америка сәнғәтенең архивында һаҡлана

## Галереяһы

## Иҫкәрмәләр
Шәфәҡ Пейви

**Шәфәҡ Пейви** (10 июль 1976 йыл, Анкара) — төрөк дипломаты, сәйәсмән һәм публицист.  Оппозициялағы Халыҡ-Республика партияһынан Истанбул провинцияһы вәкиле булған  Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе ағзаһы. Төркиә парламентына һайланған беренсе инвалид- ҡатын-ҡыҙ, инвалидтар хоҡуғы буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Комитетының ағзаһы. 2012 йылда АҠШ Дәүләт департаментының Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙарҙың батырлыҡ премияһына лайыҡ була.

## Биографияһы
Шәфәҡ Пейви 1976 йылдың 10 июлендә  Анкарала тыуған.  Ата-әсәһе  — Şahin һәм Ayşe Önal, билдәле яҙыусы һәм журналист. 1994 йылда Пейви ире менән Швейцарияға күсенә, унда кино һәм сәнғәт өйрәнә. 1996 йылда Цюрихта поезд һәләкәтендә Пейви һул аяҡ менән һул ҡулын юғалта. Бер йыл үткәс, ул белемен дауам итеү өсөн Лондонға китә. Лондонда Вестминстер университетында халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе өйрәнә һәм Лондон иҡтисад мәктәбендә аспирантураны тамамлай.

## Карьераһы
Уҡыуҙы тамамлау менән Пейви  ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баш комиссары идаралығында эшләй, Алжир, Мысыр, Иран, Ливан һәм Сүриә кеүек илдәрҙә тышҡы бәйләнештәр һәм гуманитар ярҙам өсөн яуаплы була. Венгрияла Үҙәк Европала БМО UNHCR  пресс-секретары сифатында, аҙаҡ кеше хоҡуҡтары буйынса БМО баш комиссары идаралығында  департамент етәксеһе була

Пейви шулай уҡ  аҙнаһына бер сыға торған ике телле Истанбул әрмән-төрөк *«Агос»* гәзитенең күҙәтеүсеһе булып эшләй,  өс китап яҙа, Гарвард университеты, Лондонда Сәнғәттәрҙең Король академияһы һәм Норвегия  дизайнер советы  менән берлектәге проекттарҙы тормошҡа ашыра. Уның һәм әсәһе Айшә Онал менән берлектә тимер юл һәләкәте тураһында яҙылған 13 Numarali Peron (платформа № 13) китабы, Төркиәлә бестселлер була. Пейви «Иранда ҡасаҡтарҙың  хоҡуғы» китабын яҙғанда Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаты Ширин Эбади менән хеҙмәттәшлек итә.

Сит илдә ун биш йыл йәшәгәндән һуң, Пейви, 2011 йылда Төркиәгә ҡайта һәм  парламентына кандидатураһын ҡуя. 2012 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында  эшен ҡалдырып, ул Истанбул провинцияһынан (Мәрмәр диңгеҙ төбәгенән) һәм халыҡ-республика партияһынан төрөк  парламенты депутаты итеп һайланып, беренсе инвалид ҡатын-ҡыҙ — төрөк парламенты ағзаһы була. Үҙенең депутатлыҡ эштәре сигендә ул Төркиә комитеты —ЕС —  Урта диңгеҙ берлегенең Евро-урта диңгеҙ Парламент Ассамблеяһы комитеты, энергетика, һыу һәм тирә-яҡ мөхит буйынса  комитет ағзаһы, шулай уҡ төрөк парламентынан Көньяҡ Корея һәм Норвегия диңгеҙ берлегенең парламент ассамблеяһы  менән дуҫлыҡ йәмғиәтенең ағзаһы һәм вице-рәйесе була.  Артабан ул илдең экологик һәм социаль сәйәсәте өсөн яуаплы итеп тәғәйенләнә.

## Бүләктәре

* АҠШ Дәүләт департаментының халыҡ-ара  батырлыҡ премияһы
* Халыҡ-ара йәштәр палатаһының Тыныслыҡ премияһы
* Британия милли донъяуи йәмғиәте премияһы  (2014)

## Баҫмалары

* *13 Peron Numaralı* (Yazarları: Önal Ayşe/Pavey Şafak) (1996) ISBN 9753252773
* *Nereye Benimdir Gidersem Gökyüzü* (2011) ISBN 9786055411107

## Иҫкәрмәләр
Мина Урган

**Мина Урган** (14 май 1916 — 15 июнь 2000 йыл) — төрөк тәржемәсеһе, яҙыусы, университет уҡытыусыһы һәм  социалист.

## Биографияһы
Мина Урган 1916 йылдың 14 майында Истанбулда шағир Тахсин Нахит һәм уның ҡатыны Шәфикә ғаиләһендә тыуған. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, тыуған көнө датаһы 1915 йылдың 1 майы булып тора. Минаға өс йәш булғанда атаһы вафат була, әсәһе икенсе тапҡырға яҙыусы һәм журналист Фәлих Рыфкы Атайға кейәүгә сыға.   1934 йылда Төркиәлә фамилиялар тураһында закон ҡабул ителгәндән һуң үгәй атаһының яҡын дуҫы Нәжип Фазыл Кысакүрек уға «социалистик кәйефле ҡыҙҙы берәй ҡасан барыбер аҫасаҡтар» тип ирония менән әйтеп,  «Урган» (төр. Urgan һүҙмә-һүҙ *бау*) фамилияһын алырға кәңәш итә.

Мина «Lycée Notre Dame de Sion Istanbul», аҙаҡ Арнавуткейҙа ҡатын-ҡыҙ көллиәтен тамамлай.  Төркиәлә беренсе саңғысы һәм йөҙөүсе була. Истанбул университетын тамамлай, унда француз филологияһын өйрәнә. Француз әҙәбиәте өлкәһендә ғилми дәрәжә ала, шунан һуң   инглиз филологияһы өлкәһендәге фәнни эштәрен дауам итә. 1949 йылда «Арлекины в театре эпохи Елизаветы I Английской» эше өсөн ассоциациялы профессор дәрәжәһен ала. 1960 йылда профессор дәрәжәһен ала. Университетта 1977 йылға тиклем эшләй.

## Яҙыусы карьераһы
Төрөк теленә  Томас Мэлори, Филдинг Генри, Оноре де Бальзак, Олдос Хаксли, Грэм Грин, Уильям Голдинг, Джон Голсуорси һәм Шекспирҙың әҫәрҙәрен тәржемә итә. Минаға билдәлелекте *Bir Dinazorun Anıları* («Воспоминания динозавра») автобиографияһы килтерә. Ул 1998 йылда баҫылып сыға һәм бер нисә аҙна эсендә  бестселлер исемлегендә ҡала. 1999 йылда Мина тағы бер уңышлы *Bir Dinazorun Gezileri* («Путешествия динозавра») автобиографияһын баҫтырып сығара. 

1993 йылда «Golden Book Award» премияһын ала. Вирджиния Вульф тураһында  эше өсөн 1995 йылда ул Седат Симави әҙәби премияһын ала, 1996 — «Association of People of Letters Honor Award» премияһын.

## Сәйәси карьераһы
Сәйәси эшмәкәрлегенең башы 1960 йылға ҡарай.  Демократик социалистик  Төркиә эшселәр партияһы (TIP) һәм Теләктәшлек һәм азатлыҡ партияларына инә (ÖDP). 1999 йылда Теләктәшлек һәм азатлыҡ партияһынан парламентҡа кандидатураһын ҡуя, әммә кәрәкле тауыш һаны йыя алмай.
.

## Шәхси тормошо
Мина Урган  актёр һәм шағир Джахит Ыргатта (1916—1971) кейәүҙә була. Һуңыраҡ ирле-ҡатынлы айырылыша. Минаның улы шағир һәм рәссам Мостафа Ыргат (1950—1995) һәм ҡыҙы  актриса  Зәйнәп Ыргат.

Мина Урган 2000 йылдың 15 июнендә 84 йәшендә  Истанбулда вафат була. Ашиян зыяратында ерләнә, ерләүҙә  бик күп яҙыусылар һәм сәнғәт кешеләре була.

## Иҫкәрмәләр
Татьяна Будович

**Татьяна Будович** (, ысын исеме **Таццяна Васільеўна Барадуля**, 12 ғинуар 1977 йыл, Минск) — белорус шағирәһе, әҙәби тәнҡитсе, пародист. Максим Богданович исемендәге дәүләт әҙәбиәт музейының ғилми хеҙмәткәре.  Белорус Яҙыусылары союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Татьяна Будович 1994 йылда 154-се мәктәпте тамамлай. 1998 йылда Хәҙерге белем институтын  «Финанс һәм кредит» һөнәре буйынса тамамлай.
2005 йылда ситтән тороп Белорус дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.  Максим Богданович музейының   «Белорусская хатка» филиалында, Беларусь Милли фәнәдәр академияһының Тарих институтында  эшләй. Максим Богданович исемендәге дәүләт әҙәбиәт музейының ғилми хеҙмәткәре.

Парашют спорты һәм альпинизм буйынса 3-сө спорт разряды бар.

Кейәүҙә. Ике ул тәрбиәләп үҫтерә.

## Ижады
Ижади  юлын шиғриәттән башлай, һуңынан тәнҡиткә күсә. Проза яҙа, ҡайһы берҙә пародия жанрына мөрәжәғәт итә (Та дорШпілька  псевдонимы аҫтында).

1995 йылда беренсе шиғри йыйынтығы «Першацвет» журналында  (белорус теленән — «Первоцвет») баҫылып сыға.  Һайланма шиғырҙары  «Маладосць», «Полымя», «Бярозка» журналдарында, «Літаратура і мастацтва», «», «Наша Ніва» гәзиттәрендә һ.б. баҫылып сыға. 2002 йылда уның  «Дуэль паглядаў»  («Дуэль взглядов») шиғырҙар йыйынтығы «Беларускі кнігазбор» нәшриәтендә сыға. Әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре  һәм бер нисә күҙәтеүҙәре бер нисә тапҡыр «Новы час» («Литературная Беларусь» ҡушымтаһы). баҫылып сыға.

## Библиография

* Будовіч Т. В. Дуэль паглядаў: кніга вершаў. — Мінск: Беларускі кнігазбор, 2002. — 49 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Будовіч Таццяна // Саюз беларускіх пісьменнікаў: афіцыйны сайт. — Эл. рэсурс: http://www.lit-bel.org/by/friends/b/181.html 
* Будовіч-Барадуля Таццяна // Творы ў Беларускай Інтэрнэт-бібліятэцы «Камунікат». — Эл. рэсурс: http://kamunikat.org/Budovicz_Tacciana.html
Фәхриә Эвджен

**Фәхриә Эвджен** **Озчивит**(төр. Özçivit Fahriye Evcen; 4 июнь 1986 йыл, Золинген) — Төркиәнең телевидение һәм кино актрисаһы.

## Биографияһы
Фәхриә 1986 йылдың 4 июнендә Төньяҡ Рейн-Вестфалияла Золингенда Салоникиҙан күскән төрөк һәм черкес ҡатын-ҡыҙы ғаиләһендә тыуған. Фәхриәнең бала сағы Золингенда төрөктәр өсөн ауыр осорға тура килә. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Фәхриә Генрих Гейне исемендәге Дюссельдорф университетына уҡырға инә, унда социология өйрәнә. Дюссельдорфта уҡыу осоронда, 2005 йылда, Фәхриә әсәһе менән Истанбулға ял итергә бара, көтмәгәндә унда «Никогда не забывай» сериалында роль ала. Төшөрөүҙәр тамамланғандан һуң Фәхриә актриса карьераһын дауам итергә ҡарар итә һәм академик отпуск ала.

Тиҙҙән ул Гюнтекиндың хәҙерге заманға яраҡлаштырылған «Листопад» романында Неджла ролен ала, ул уға Төркиәлә киң танылыу килтерә. «Листопад» фильмында эште тамамлап та өлгөрмәй, Фәхриә тағы бер нисә, шул иҫәптән «Тоска» сериалында, «Небеса» һәм «Любовное затмение» фильмдарында төп ролдәрҙе ала. 2009 йыл башында тарих өйрәнер өсөн Фәхриә Босфор университетына уҡырға инә, әммә «Листопад» сериалында төшөүҙәр мәшғүллеге уҡыуҙы кисектерергә мәжбүр итә. 2014 йылда Фәхриә Босфор университетының тарих факультетын тамамлай. 2013 йылда Фәхриә Решат Нури Гюнтекиндың хәҙерге заманға яраҡлаштырылған Королек — птичка певчая" романынан төп роль ала. Артабан «Курт Сеит и Шура» сериалында Мюрвет роле килә. 2014 йылда Фәхриә «Любовь похожа на тебя» фильмында төп ролде уйнай , унда Бурак Озчивит персонажының һөйгәнен уйнай, Бурак менән Фәхриә элек «Королек» сериалында ла төшкәйне. 2016 йылда Фәхриә «Бесконечная любовь» фильмында төшә, бында уның партнеры билдәле төрөк актеры Мурат Йылдырым була.

Дүрт телде белә: испан, немец, инглиз һәм төрөк. Йәш сағында спорт менән мауыға, ә мәктәп йылдарында баскетбол командаһы һаҡсыһы булған.

## Шәхси тормошо
2015 йыл башында «Любовь похожа на тебя» фильмын төшөрөү ваҡытында актер Бурак Озчивит менән осраша башлай, уның менән 2013 йылда «Королек — птичка певчая» телесериалын төшөргәндә таныша. 2017 йылдың 9 мартында Германияла никахлашалар һәм 2017 йылдың 29 июнендә Истанбулда өйләнешәләр. 2019 йылдың 13 апрелендә Истанбулда улдары Каран тыуа.

## Фильмографияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Fahriye Evcen on TurkishStarsDaily
Ҡурыуҙы

**Ҡурыуҙы—** Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауылындағы тау.

## Ҡурыуҙы тауы
Байназар ауылы ҡаршыһындағы был тау башында элемтә вышкаһы урынлашҡан, битләүендә Ғәтифә паркы тип исемләнгән ағаслыҡ үҫеп килә. Ә аҫтараҡ халыҡ яңы өйҙәр төҙөгән. Ҡурыуҙы тауының итәгендә ауылға терәлеп тигәндәй зыярат, Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙәренә бағышланған обелиск урынлашҡан.
## Этимологияһы
Ҡурыуҙы тауының атамаһы Бөрйән районы ерлегендә яҙып алынған Бабсаҡ бей һәм Күҫәк бей эпосынан алынған. Борон замандарҙа Бөрйән һәм Ҡыпсаҡ ырыуҙары араһында низағ килеп сыҡҡан. Бөрйән батыры Ҡарағөләмбәт Бабсаҡ бейҙе үлтерә. Бабсаҡ бейҙең улы Күҫәк бей атаһының ҡонон ҡайтарып, Ҡарағөләмбәтте Байназарға алып килеп, ауыл ҡаршыһындағы тауҙа ҡаҙанға һалып ҡура. Шунан бирле был тауҙың исеме Ҡурыуҙы булып ҡалған.

## Географик һүрәтләнеше
Ҡурыуҙы тауының көньяҡ-көнсығыш битләуе Байназар ауылына ҡарай. Тауҙы көнсығыш яҡлап Тәрәнуя, көнбайыштан Келәтбар уяһы сикләп тора. Ҡурыуҙы тауы төньяҡтан Арҡа яланына барып тоташа. 
## Үҫемлектәр донъяһы
Ҡурыуҙы тауының башында имәнлек урынлашҡан. Тау артынан был имәнлек ҡатнаш урманға әйләнеп, яланға барып тоташа. Тауҙың ауылға ҡарап торған битләүендә элек ҡайынлыҡ булған, ләкин Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ул аяуһыҙ утынға ҡырҡылған. Әлеге мәлдә тау битләүендә берәм-һәрәм генә ҡайындар үҫеп ултыра.

## Һылтанмалар
*Бабсаҡ менән Күҫәк
*Ҡурыуҙы тауы
*Байназар Байназар

**Ҡурыуҙы—** Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауылындағы тау.

Ҡурыуҙы тауы.jpg 
Ҡурыуҙы тауының битләүе.jpg 
Ғәтифә паркы.jpg
Ҡурыуҙы тауы, ауыл зыяраты.jpg
Ҡоролоҡ

**Ҡоролоҡ** — билдәле бер урында оҙайлы ваҡыт (бер нисә аҙнанан ике-өс айға тиклем) һауа температураһы юғары булыуы һәм яуым-төшөмдөң аҙ булыуы һөҙөмтәһендә тупраҡта  дым запасы кәмеп, культуралы үҫемлектәрҙең үҫешенең насарайыуы һәм һәләк булыуы ихтималлығы

Ҡоролоҡ, ғәҙәттә, аҙ хәрәкәтсән юғары антициклонды урынлашыуы менән  бәйле. Ҡояшлы йылылыҡтың күп булыуы һәм һауа дымлылығы әкренләп кәмей барыуы парға әйләнеүҙең көсәйеүенә килтерә (атмосфера, йәки һауа ҡоролоғо). Сөнки яуым-төшөмдөң булмауы арҡаһында тупраҡтағы дым запасы ныҡ ярлылана (тупраҡ ҡоролоғо). Тупраҡтың кибеүе  көсәйгән һайын быуа, йылғалар, күлдәр, шишмәләр кибә башлай — гидрологик ҡоролоҡ башлана.

Ҡоролоҡ ваҡытында  тамыр системаһы  аша үҫемлектәргә һыу барыуы ҡыйынлаша. Үҫемлектең дым сарыф итеүе тупраҡтан килгән дымға ҡарағанда артып китә, үҫемлек туҡымаларының дымға туйыныуы кәмей, фотосинтез өсөн шарттар һәм углерод туйыныуы боҙола.

Йыл миҙгелдәренә ҡарап  *яҙғы*, *йәйге* һәм *көҙгө* ҡоролоҡтарҙы айыралар.

* Яҙғы ҡоролоҡ иртә иген культуралары өсөн айырыуса хәүефле.
* Йәйге ҡоролоҡ иртә һәм  һуңғы иген культураларына, башҡа бер йыллыҡ культураларға, шулай уҡ емеш-еләк үҫемлектәренә көслө зыян килтерә.
* Көҙгө ҡоролоҡ ужым шытымдары өсөн хәүефле.

Яҙғы-йәйге һәм йәйге-көҙгө ҡоролоҡтар күпкә хәүефлерәк.

Уртаса киңлектәрҙә ҡоролоҡтар йышыраҡ дала зонаһында күҙәтелә, һирәгерәк урман-дала зонаһында. Ҡоролоҡ 100 йылға 2-3 тапҡыр хатта урман зонаһында ла була. Ҡоролоҡ төшөнсәһе ямғырһыҙ йәй һәм утә әҙ күләмдәге яуым-төшөмлө, ер эшкәртеү тик яһалма һуғарыу арҡаһында мөмкин булған төбәктәргә ҡағылмай. (мәҫәлән, Сахара, Гоби сүллектәре).

Ҡоролоҡ — ямғырҙар дымлы сезондарҙа ғына булған субтропик һәм субэкваториаль бүлкәттәрҙә ғәҙәти күренеш.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы донъя йәмәғәтселеге мәғлүмәтлелеген арттырыу маҡсатында бөтә донъя ярлыланыу һәм ҡоролоҡ менән көрәшеү көнөн билдәләне.

## Эҙемтә
1970 йылдан 2010 йылға тиклем Африкала ғына ҡоролоҡтан һәләк булыусылар һаны 1 миллион кеше тәшкил итә. .

1972, 1992, 2002 һәм 2010 йылдарҙа оҙайлы эҫелек һәм ҡоролоҡ арҡаһында күп һанлы урман һәм торф янғындары барлыҡҡа килгән, был Мәскәү һәм башҡа ҡалаларҙың халҡына, башҡа ҡала халыҡтарының һаулығына зыян килтергән.

## Шулай уҡ

* Ярлыланыу һәм бөтә донъя ҡоролоҡҡа ҡаршы көрәш көнө
* Хидэригами — япон фольклорында ҡоролоҡ рухы .

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 
*
Аслы Эрдоған

**Эрдоған Аслы** (8 март 1967 йыл ) — төрөк яҙыусыһы,  , хоҡуҡ һаҡлаусы һәм колумнист.

## Биографияһы
Аслы Эрдоған 1967 йылда  Истанбулда тыуған. 1983 йылда  Роберт-колледжын тамамлай, 1988 йылда — Босфор университетын. 1991 йылдан 1993 йылға тиклем Ядро тикшеренеүҙәре буйынса Европа ойошмаһында (ЦЕРН) эшләй, эше һөҙөмтәләре буйынса  Эрдоғанға Босфор Университеты тарафынан тәбиғи фәндәр буйынса магистр дәрәжәһе бирелә. Эрдоған һуңғараҡ Рио-де-Жанейрола физика менән шөғөлләнә, 1996 йылда Төркиәгә ҡайта һәм яҙыусы булып китә.

Аслы Эрдоғандың  тәүге «Последняя прощальная записка» әҫәре 1990 йылда   Юнус Надиҙың яҙыусылар конкурсында өсөнсө урынды яулай.  Эрдоғандың беренсе  «Kabuk Adam» романы 1994 йылда баҫылып сыға, уның артынан  1996 йылда «Mucizevi Mandarin» хикәйәләр йыйынтығы килә. 1997 йылда Аслы Эрдоғандың «Деревянные птицы» хикәйәһе «Deutsche Welle» ойошторған конкурста  еңеүсе була, икенсе «Kırmızı Pelerinli Kent»  романы  киң танылыу ала һәм инглиз теленә тәржемә ителә.
1998 йылдан 2000 йылға тиклем Эрдоған Пен-клуб ойошторған төрмәләрҙәге яҙыусылар комитетына инә. 1998 йылдан алып «Radikal» гәзитендә колонка алып бара.

2011 йылдан  «Özgür Gündem» гәзитендә  колонка  алып бара, унда ҡатын-ҡыҙҙар өҫтөнән көс ҡулланыу проблемалары, тотҡондарҙың йәшәү шарттары һәм курдтарҙың хоҡуҡтары тураһында яҙа.

2016 йылда Краковта ICORN  яҙыусы-резидент булып һайлана.

Эрдоған Аслы һәм Дениз Юджель 2017 йылда Киң мәғлүмәт сараларына ярҙам итеүҙең Лейпциг фонды биргән «Киң мәғлүмәт сараларының азатлығы һәм киләсәге» премияһына лайыҡ була.  Алдағы  йылдарҙа был награда лауреаттары булып  Әхмәт Алтана, Нәҙим Шенер һәм  Джан Дюндар тора.

Эрдоғандың күп әҫәрҙәре француз теленә тәржемә ителгән. Аслы Эрдоғандың эштәре шулай уҡ босния,  дания, болгар, фламанд, немец, швед, әрмән һәм нидерланд телдәренә тәржемә ителгән.
### Ҡулға алыныуы
2016 йылда  түңкәрелеш маташыуынан һуң  «Gündem Özgür» баҫмаһы Фәтхулла Гүлән хәрәкәте менән бәйләнештә ғәйепләнә һәм шул уҡ йылдың авгусында ябыла.   Бынан һуң  «Özgür Gündem» гәзитенең 20 хеҙмәткәре ҡулға алына, тиҙҙән уларҙың күбеһе сығарыла, ләкин дүртәүһе, шул иҫәптән Аслы Эрдоған, төрмәлә ҡалдырыла. Уларҙы Төркиәлә террористик ойошма тип танылған Курдистан эшселәр партияһы ағзалығында ғәйепләйҙәр.

«Cumhuriyet» баҫмаһына биргән интервьюһында астма һәм хроник үпкә сире менән ауырыған  Аслы Эрдоған, төрмәлә тейешле дарыуҙар ала алмағанлығы тураһында белдерә. Ошонан һуң ««ПЕН-клуб»  Төркиә властарынан уға тейешле медицина хеҙмәтләндереүен талап итә.

2016 йылдың 17 ноябрендә Франция яҙыусылары Франция властарына Аслы Эрдоған һәм Нәжмиә Алпайҙы азат итеүҙе талап итеп мөрәжәғәткә ҡул ҡуя.  Аньес Дезарт был мөрәжәғәтте Франция президенты Франсуа Олландҡа ебәрә.

2016 йылдың 30 декабрендә Аслы Эрдоған ғәйепһеҙ тип табыла һәм төрмәнән башҡа ике элекке  «Özgür Gündem» хеҙмәткәрҙәре Нәжмиә Алпай һәм Кая Зана менән сығарыла.

## Иҫкәрмәләр
Баллы шарлауыҡтар

**Баллы шарлауыҡтар** (, ) — Рәсәй Федерацияһының Ҡарасай-Черкес Республикаһы Аликоновка һәм Кесе Ҡарасай районындағы Кәзәбаш () йылғаларындағы шарлауыҡтар төркөмө. Шулай уҡ тәбиғи-рекреацион объект һәм турбаза ла тип атала.

## Географияһы

Яҡын арауыҡтағы торама пункт - Коммунстрой. Район үҙәге Өскәкәнгә (, , , ) тиклем — 10 саҡрым, Кисловодск ҡалаһына тиклем — 20 саҡрым ара.
Өскәкән башҡорт теленә *өс ҡыуаҡ* тип тәржемә ителә.

## Тасуирламаһы

Баллы шарлауыҡтар төркөмөн 5 шарлауыҡ барлыҡҡа килтерә, шуларҙың өсәүһе (Жемчужный, Скрытый һәм Шумный, йәки Шайтан тирмәне) Аликоновка йылғаһында, улар Төньяҡ Кавказдың Ҡаялы () һыртын киҫеп сығып, тәрән каньон хасил итеп аға, ә тағы ла икәүһе (Оло һәм Кесе Баллы) — Кәзәбаш йылғаһында. Иң бейектән ағып төшкәне — Оло Баллы шарлауыҡ (18 м), ә иң ҡеүәтлеһе — Ынйы () тип аталғаны.

Тәбиғи төбәк рекреацион объекты, Бал шарлауыҡтары сығанағы Аликоновка - Ҡарасай-Черкес һәм Ставрополь крайындағы йылға. Подкумок йылғаның уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо - 26 саҡрым, һыу йыйыу майҙаны - 118 км2. Йылға үҙәне тар, Ҡаялы тауҙарының Төньяҡ битләүен тәрән, V рәүешле итеп киҫеп үтә, диңгеҙ кимәленән 2000 метр самаһы бейеклектә ята. 2008 йылда һыу сифатын "уртаса бысранған" тип, III класҡа индереп баһалағандар.
 
Тәбиғәт-рекреацион комплекс биләмәһендә турбаза, ресторан, «Ҡарасай йорт хужалығы» этнография музейы урынлашҡан. Бында йыш ҡына Кисловодскиҙан һәм Кавказ Минераль Һыуҙары төбәгенең башҡа ҡалаларынан килгән туристарҙы экскурсияға йөрөтәләр.

## Этимологияһы

Шарлауыҡтарҙың исеме боронғо замандарҙа шарлауыҡтар ярындағы ҡаяларҙа ҡырағай бал ҡорттары оялаған тигән легендаларҙан алынған. Яр буйындағы күпләп үрсегән бал ҡорттары оялары ташҡын ваҡытында һыу аҫтында ҡалып, имештер, ағымға бал эләгә һәм шәрбәт тәм бирә торған булған.

Икенсе бер фараз буйынса, атама яр буйҙарындағы туғайҙарҙа күпләп үҫкән "баллы" тигән үлән атамаһынан килеп сыҡҡан 

## Галерея

Медовые водопады и возле них 09.JPG|Ынйы шарлауығы
Медовые водопады и возле них 27.JPG|Оло Шарлауыҡ янында
На берегу Медового водопада.2021.jpg|Баллы шарлауыҡ яры
Медовый водопад. Спуск к берегу.jpg|Шарлауыҡҡа төшкән баҫҡыс
Спуск к Медовому водопаду. 2021.jpg|Хәтәр текә һәм тар ярлауҙан төшөү
Медовый водопад, стремнина.png|Аликановка шаршыһы
Берег водопада.jpg|Баллы шарлауыҡ яры
Влюбленные на Медовом водопаде. КЧР. 2021.png|Баллы шарлауыҡ. Ғашиҡтар.
Выложенные из природных камней ступени на подъеме с Медового водопада. КЧР.2021.jpg|Баллы шарлауыҡтан сығыу юлы
Мостик на Медовом водопаде. КЧР.2021.jpg|Аликоновка аша семәрле күпер
Река Аликоновка и Медовые водопады.webm|Аликоновка йылғаһы һәм Баллы шарлауыҡтар


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Хачиков В. А. Экскурсии по живописным местам Северного Кавказа. Изд-во «Кавказская здравница», Минеральные Воды, 2008. Гл. «Медовые водопады». С. 47-50.

## Һылтанмалар
* Туркомплекс «Медовые водопады»
* Kmvline.Ru — Медовые водопады (урыҫ.). kmvline.ru. Мөрәжәғәт датаһы: 23 октября 2020.