Зидан Зинедин

**Зинедин Язид** **Зидан** (, , ; әйтелеше: ; 23 июнь, 1972 йыл, Марсель, Франция) — кабил сығышлы күренекле француз футболсыһы һәм тренеры . Футбол тарихында бөйөк уйынсыларҙың береһе тип иҫәпләнә. Үҙ карьераһын Зидан «Канн» клубында үҙәк ярымһаҡсы булып башлай, һуңыраҡ «Бордо» өсөн сығыш яһай, әммә уны бөтә донъяға билдәле француз яһаған клубтар тип «Ювентус» һәм «Реал Мадрид» һанала. Улар составында француз ун ике трофей яулай.

Зидан дүрт тапҡыр (1998, 2000, 2003, 2006) донъяның һәм бер тапҡыр (1998) Европаның, 2004 йылда УЕФА тарафынан һуңғы 50 йыл эсендә иң яҡшы футболсыһы тип таныла. 2016 йылда france football версияһы буйынса тарихта иң яҡшы Француз футболсыһы булып таныла. Уның «Реалға» күсеүе 2001 йылда 75 млн евро тора һәм ул ваҡытҡа бер уйынсыға түләнгән рекордлы сумма булып һанала. Бары тик 8 йылдан һуң, 2009 йылда уның рекордын Роналдо Криштиану үтеп китә, уның күсеүе өсөн 94 миллион евро түләнә.

1994—2006 йылдарҙа Франция йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, дөйөм алғанда уның составында 108 уйын үткәрә һәм 31 гол керетә. Йыйылма команда менән бергә Зидан донъя (1998) һәм Европа чемпионы (2000) була. 2006 йылғы донъя чемпионаты алдынан, команда капитаны булған һәм турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы тип танылған француз, мундиалдан һуң, уйынсы карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә.

Һуңынан Зидан Мадридтың «Реалында» эшләй, президент кәңәшсеһе, спорт директоры, икенсе команданың тренеры һәм баш тренер ассистент вазифаларын биләй. 2016 йылдың ғинуарында Зидан Рафаэль Бенитес отставкаға киткәндән һуң тиҙ арала команданың баш тренеры итеп тәғәйенләнә. Команданың баш тренеры булған тәүге ике миҙгелдә Зидан өс тапҡыр Чемпиондар лигаһы еңеүсеһе, Испания, Испания, УЕФА Суперкубоктары еңеүсеһе була, шулай уҡ донъяның клуб чемпионаттарында ике тапҡыр еңеү яулай.

2017 йылдың октябрендә, The Best FIFA Football Awards бүләкләү тантанаһында, «Реалды» быға тиклем бер кем дә өлгәшә алмаған кимәлгә — ике тапҡыр рәттән Чемпиондар лигаһына сығарғаны өсөн донъяның иң яҡшы тренеры тип таныла. 2018 йылда Зидан өсөнсө йыл рәттән Чемпиондар лигаһында еңеү яулай. Еңгәндән һуң бер нисә көн үткәс, француз үҙ теләге менән Мадрид клубынан китеүе хаҡында иғлан итә. Әммә, 2019 йылдың мартында клубҡа кире ҡайта. «Марсель рулеткаһы» футбол финтын булдырыусы тип һанала.

## Иртә йылдары

### Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Зидандың ата-әсәһе 1953 йылда, Алжир һуғышы алдынан Кабилия өлкәһенән Парижға күсенә. Һуңыраҡ, 1960 йылдар уртаһында, улар Марселдең төньяҡ өлөшөнә Ла-Кастеллан () күсә, унда 1972 йылдың 23 июнендә Зинедин тыуа. Ул ғаиләлә иң кесеһе. Унан башҡа ғаиләлә тағы ла дүрт бала була: Лила апаһы, ағалары Джамель, Фәрид һәм Нордин. Зидандың атаһы универмагта кладовщик булып эшләй, ә әсәһе хужабикә була.
 
Зинедин, футболдан тыш, дзюдо менән мауыға, был төр буйынса йәшел билбауға эйә була. Шулай уҡ уны скейтбординг һәм велосипедтар ылыҡтыра, әммә таланты тап футболда асыла. Ул Марселдең башлыса Алжир һәм Марокконан сығыусылар йәшәгән Ла-Кастеллан кварталында уйнай башлай.

### Йәштәр клубтары
Был ҡыҙыҡһыныуы артабан профессиональ карьераһына әүерелә, 10 йәшендә Зидан футболсы лицензияһын ала һәм Ла-Кастелландың урындағы «Сен-Анри» клубының бәләкәйҙәр командаһы өсөн сығыш яһай башлай. Йыл ярымдан һуң Зидан «Сетем-ле-Валлон» клубына күсә. Унда ул ун дүрт йәшенә тиклем уйнай. Ошо ваҡыт эсендә ул Экс-ан-Прованс ҡалаһында урынлашҡан Спорт ярыштары һәм физик культура төбәк үҙәгенең күнекмәләр лагерында өс көн уйнау өсөн һайлап алына. Был — Франция Футбол федерацияһы идара иткән футбол институттарының береһе. Тап бында Зиданды «Канн» футбол клубы скауты Жан Варро күреп, уны клубтың уҡытыу үҙәге директоры Жиль Рампиллонға тәҡдим итә.

Атаһы ла вокзал ҡаршы, бер ҡасан «Канн» клубы тренерҙарының береһе Зиданды үҫмерҙәр футбол клубына алырға теләк белдергәс, атаһы ҡаршы килмәй. Тренер егеттең ата-әсәһенә уның яҡшы шарттарҙа йәшәйәсәген һәм яҡшы белем алырын вәғәҙә итә, әммә үҫмергә уҡыу бик оҡшамай. 1987 йылда, 14 йәшендә Зидан үҙенең беренсе контрактына ҡул ҡуя. Тап шул саҡта ул Лазурный Берегтағы Канны курорт ҡаласығына күсенә.

## Клуб карьераһы

### «Канн»
Ул, «Канндың» икенсе бер стажеры — Арно Амадей — менән, Элино ғаиләһендә йәшәй. Элино Канндан алыҫ булмаған Пегом ҡасабаһында тора. Һәм, күнекмәләрҙән ҡайтҡас, ул, Амадей һәм Элиноның кесе улы, Лоран футбол ярышы ойошторалар. Һуңынан ул Канн ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан Мимондағы ятаҡҡа күсә.

Зидан һәр ваҡыт Франция йыйылма командаларының күҙ уңында була. Уның исемен барлыҡ тренерҙар белә, ул ваҡытта уның көслө сифаттары булып техника һәм физик ҡеүәте тора. Бейек, үҙенең йәшенән олораҡ күренә һәм үҙ өҫтөндә даими эшләй. Канндағы дубль тренерҙары — башта Ги Лякомб, ә һуңғараҡ Жиль Рампийон уның үҫешенә ҡамасауламай, бары тик уға йүнәлеш бирә һәм шәхсән эшләй.

Зидандың «Канндың» төп составына команданың Жан Фернандес етәкселегендә Беренсе дивизионға сығыуы менән тап килә. 1989 йылдың 18 майы уның профессиональ футболда дебюты була. Уға 17 йәш тә тулмай. Нант ҡалаһында уҙған 1988/89 йылғы Франция чемпионатының һуңғы туры алдынан урындағы команда менән уйнағанда (улар өсөн ул саҡта Дешам һәм Десайи уйнай) тула. 78-се минутта Зидан Мартинесты алмаштыра. Матч тигеҙ иҫәп — 1:1 менән тамамлана. Юғары дивизионда тәүге голын ул 1991 йылдың 10 февралендә «Нанту» менән уйнағанда, ҡапҡанан сыҡҡан ҡапҡасы аша тупты матур итеп кешә аша тибеп, индерә.

1991/1992 миҙгелдә команда икенсе дивизионға төшә. Йәш булыуына ҡарамаҫтан, Зидан төп составы уйынсыһы булып һанала. 19 йәшендә «Бордо» клубына күсергә ризалаша.

### «Бордо»
1992 йылда «Бордоның» ул ваҡыттағы тренеры Роллан Курбис талантлы ярымһаҡсыны үҙ командаһына ылыҡтырыу өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләй. 1992 йылдың йәйендә 20 йәшлек Зидан Атлантик яр буйҙарына күсә. Ул ваҡытта командала уның яҡшы дутары — Биксент Лизаразя һәм Кристоф Дюгарри уйнай. Зидан яңы коллективҡа бик тиҙ инеп китә.

1992/93 йылдар миҙгелен Францияның иң яҡшы командаһының береһе дебютант булараҡ тип башлай. Бер йыл элек команда президент Клод Безаның мутлыҡтары арҡаһында Икенсе дивизионға төшөрөлгән була. Чемпионатта «Бордо» 4-се урынға сыға һәм үҙенең киләһе миҙгелдә УЕФА Кубогында сығыш яһауын тәьмин итә. Зидан яңы командала беренсе миҙгелдә үк 10 гол индереп, Франция беренселегенең иң яҡшы бомбардиры булып таныла.

1993/94 йылдар миҙгелен «Бордо» УЕФА Кубогына йәки Кубоктар кубогына путевкаға дәғүә итеүселәрҙең береһе булараҡ башлай. Беренсе турҙа уҡ «Бордо» Францияның буласаҡ чемпионы — «ПСЖ» менән осраша һәм Зидандың штраф һыҙатынан индергән голы һөҙөмтәһендә 1:0 иҫәбе менән еңеүгә өлгәшә. 7-се турҙа жирондистар Тулузанан килгән ныҡышмал аутсайдерҙарҙың оборонаһын өҙә алмай. Ниһайәт, 56-сы минутта хужалар ҡапҡанан 25 метр алыҫлыҡтан штрафной туп тибеү хоҡуғын ала һәм Зидандың һөҙөмтәле голы «Бордоны» беренсе урынға сығара.

1993 йылдың 18 сентябрендә Зидан «Марсельгә» ҡаршы ҡунаҡ уйынында уйындан сығарыла. Уның ҡылығын махсус комиссия тикшерә һәм ике матчта уйнайҙан азат итә.

### «Ювентус»
Тиҙҙән Зиданға тағы ла абруйлыраҡ клуб — Италияның «Ювентусы» иғтибар итә. Шулай итеп ул 1996 йылда Туринға барып эләгә.

Зидан килгәс, клуб өс тапҡыр рәттән Чемпиондар лигаһының финалына сыға, 1996 йылдың яҙында «Ювентус» Чемпиондар лигаһында еңеү яулай, шул уҡ йылдың аҙағында Токиола Аргентинаның «Ривер Плейт» командаһын еңеп, Футбол буйынса континент-ара кубогын яулай. Шул уҡ йылда Кубоктар кубогында еңгән «Пари Сен-Жерменде» еңеп, УЕФА Суперкубогын ала. Ике тапҡыр, 1997 һәм 1998 йылда, Зидан «Ювентус» менән бергә Италия чемпионы, 1997 йылда Италия Суперкубогы еңеүсеһе була. 1998 йылда ул Европаның иң яҡшы футболсыһы булараҡ «Алтын туп» призына лайыҡ була һәм донъяның иң яҡшы футболсыһы тип иғлан ителә. Әммә был иң төп уңыштан һуң килә, 1998 йылда — Франция йыйылма командаһы донъя чемпионы була. Иң мөһим уйынсыларҙың береһе булып Зидан тора.

### «Реал Мадрид»

Зидан «Реал»ға 2001 йылдың йәйендә, ул мәл өсөн рекордлы 75 миллион евро хаҡына күсә. Яңы илгә һәм футболға өйрәнеү уның өсөн ауыр үтә, ул бик оҙаҡ үҙенең ғәҙәти уйынын таба алмай, әммә шул уҡ ваҡытта гол да индерә.

Үҙенең дебют турынан һуң француз Примера бомбардирҙары араһында лидерҙар рәтендә була, әммә ул да, команда ла сағыу уйын күрһәтмәй. Команда тренеры Висенте Дель Боскеға "Реал"дың ғәҙәти уйын схемаһын үҙгәртеп, унда Зидан өсөн урын табырға тура килә. Эҙләнеү 2001 йылдың ноябрендә уңыш килтерә. Әммә Зидан үҙен 2002 йылдың ҡышында ғына күрһәтә башлай. Иҫтәлекле булып 2002 йыл башындағы — «Депортиво» һәм «Валенсия»ға ҡаршы ике уйын тора.

Шул уҡ 2001/2002 йылдар миҙгелендә Зидан Роберто Карлос типкән тупты осоп барған ыңғайы һул аяғы менән тибеп гол идереп, «Реал»ға Леверкузенскийҙың «Байерын» Чемпиондар лигаһында еңергә ярҙам итә. Был матчта мадридтар 2:1 иҫәбе менән еңә, ә Зидандың голы еңеү голы була. 2002/2003 йылдар миҙгелендә ул Испания чемпионы була.

Мадрид клубында Зидан лидер, ул ваҡыттағы «Реал» йондоҙлоғоноң (Зидан, Фигу, Роналдо, Бекхэм, Роберто Карлос, Рауль) иң яҡты йондоҙо тип һанала.

## Йыйылма командалағы карьераһы
1994 йылдың 17 авгусында Зидан беренсе тапҡыр Франция йыйылма командаһы футболкаһын кейә. Итәштәрсә матчта француздар Чехия йыйылма командаһынан — 0:2 еңелеп барғас, Эме Жак «Бордонан» килгән 22 йәшлек футболсыны сығарырға баҙнат итә. Ике минут эсендә генә — 80-се һәм 82-се минуттарҙа ике гол индереп, Зидан иҫәпте тигеҙләй. Ҙур халыҡ-ара турнирҙарҙан 1996 йылда Англияла Европа чемпионатында ҡатнаша. Унда Франция йыйылма командаһы ярымфиналға тиклем барып етеп, Чехия командаһынан пенальти серияһында ғына ҡалыша. Ике йылдан һуң, Францияла үткән Донъя чемпионатында Зиза йыйылма команданың төп уйынсыларының береһе була. Турнирҙа Франция «алтын» ала, ә Зидан Бразилия йыйылма командаһына ҡаршы финал уйындарында башы менән 2 гол индерә.

2000 йылда Бельгия һәм Нидерландта Европа чемпионатында Зидан ҡабаттан йыйылма команда лидерҙарының береһе булып таныла. Ул сирек финалда штраф һыҙатынан испандар ҡапҡаһына гол индерә, Португалия йыйылма командаһы менән уйында өҫтәмә ваҡытта пенальти серияһында «алтын гол» индерә. Финалда Франция командаһы Италия командаһын өҫтәмә ваҡытта 2:1 иҫәбенә еңә.

2002 йылда француздарға донъя чемпиондары исемен Япония һәм Көньяҡ Кореяла яҡларға тура килә. Зидан был турнирҙар алдынан йәрәхәтләнгәнлектән, тәүге ике матчта командаһына ярҙам итә алмай һәм улар көтөлмәгән һөҙөмтә менән тамамлана: Сенегал йыйылма командаһынан 0:1 иҫәбенә еңеләләр һәм Уругвай менән тигнҙ иҫәпкә уйнайҙар — 0:0. Зидан, йәрәхәте булыуға ҡарамаҫтан, Дания йыйылма командаһы менән хәл иткес матчҡа сығырға ҡарар итә. Һөҙөмтәлә Франция бер туп та индерә алмай 0:2 иҫәбенә еңелә һәм бер гол да индерә алмайынса төркөмдә иң һуңғы урынды ала.

Португалиялағы 2004 йылғы Европа чемпионатында Зидан төркөм этабында инглиздәргә ҡаршы уйында өҫтәмә ваҡытта ике гол индерә (штрафной һәм пенальти), шул арҡала ғына уйын барышында еңелеп килгән француздар еңеү яулай. Хорватия менән матчта Зидандың пасынан һуң Балкан командаһы һаҡсыһы Игор Тудор тупҡа ҡаршы сығып, үҙ командаһына индерә, бынан тыш, Зидан уйынды мөйөштән башлағанда үксәһе менән пас биреүе менән айырыла. Һөҙөмтәлә матч 2:2 иҫәбе менән тамамлана. Һуңғы турҙа Зидан швейцарҙар ҡапҡаһына гол индерә, 3:1 иҫәбе менән еңеп, төркөмдә беренсе урынға сыға, әммә сирек финалда гректарҙан — буласаҡ чемпиондарҙан ҡалыша.

2006 йылда Франция йыйылма командаһында оло төп уйынсылар күп була, шуға уны алда торған турнирҙың фавориты итеп яҙалар. Зидан мундиал таммаланыу менән ҙур футболдан китәсәген тураһында иғлан итә. Чемпионат көндәрендә уға 34 йәш тула. Франция Көньяҡ Корея һәм Швейцария менән тигеҙ иҫәпкә уйнап, төркөм этабын ышанысһыҙ башлай. Был матчтарҙа Зидан ике һары карточка алып, Того йыйылма командаһы менән хәл иткес уйындарҙы ҡалдырырға мәжбүр була. Франция үҙенең лидерынан башҡа 2:0 иҫәбе менән еңеү яулай һәм төркөмдә икенсе урындан плей-оффҡа сыға. Француздар 1/8 финалында фавориттарҙың береһе — Испания йыйылма командаһын 3:1 иҫәбе менән еңә. Сирек финалда мундиалдың фавориты — Бразилия йыйылма командаһы еңелә: улар үҙҙәрен чемпион итеп хис иткән була, әммә Зидан биргән тупты Тьерри Анри ҡапҡаға индереп, барлыҡ хыялдарын селпәрәмә килтерәләр. Ярымфиналда Зидан Португалия йыйылма командаһына пенальтиҙан еңеү голын индерә. Итальяндар менән финал уйынында ла уның пенальтиһы һөҙөмтәле була, әммә ул Марко Матерацциға һуҡҡаны өсөн уйындан ситләтелә. Француз йыйылма командаһы капитаны Матерацциҙың һүҙҙәренә тупаҫ яуап бирә һәм башы менән уның күкрәгенә төртә, шуның өсөн уйындан сығарыла. Пенальти серияһында итальяндар еңеү яулай. Зидан — тарихта Бразилия футболсылары Пеле, Вава һәм немец Пауля Брайтнерҙан ҡала, донъя чемпионаттарының ике финал матчында гол индереүгә өлгәшкән дүртенсе футболсы.

### Франция йыйылма командаһы өсөн матчтар исемлеге

**Барыһы: 108 матч / 31 гол; 71 еңеү, 26 тигеҙ иҫәп, 11 еңелеү.**

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Ж. Филипп*. Зидан. Скромный король. Пер. с фр. М.: Попурри. 2004. — 208 с. — Тираж 7000 экз., ISBN 985-483-305-4.
* *Б. Лаури*. Зидан. Тайная жизнь. Пер. с фр. М.: Чёрная белка. 2010. — 256 с. — Тираж 3000 экз., ISBN 978-5-91827-011-0.
* *Б. Бланше, Т. Фрэ-Бюрне*. Зидан: Бог, который просто хотел быть человеком. / Пер. с фр. В. Егорова. — М.: Этерна, 2012. — 256 с. — Серия «Новая версия». — 3 000 экз., ISBN 978-5-480-00214-0

## Һылтанмалар
* Видео лучших голов Зинедина Зидана
* Зинедин Зидан — человек легенда Французского футбола