Пушту теле

**Пушту** (үҙатамаһы. پښتو [paʂto:], [paxto:], [pa:çte:]) — пуштундар теле, көнсығыш иран телдәренең береһе. Афғанстандың (дари менән берлектә) һәм Пакистандың ҡайһы бер төбәктәренең рәсми теле булып тора. Бөтә көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш Афғанстанда һәм төньяҡ-көнбайыш Пакистанда, шулай уҡ пуштун диаспораһында таралған.

Күп һанлы диалекттары бар, улар, төрлө классификациялар буйынса, ике, өс йәки дүрт төркөмгә берләшә.

## Атамаһы тураһында
Урыҫ телендә был телде билдәләү өсөн өс төп термин бар: пушту, пашто һәм афған.

«Пушту» хәҙерге ваҡытта урыҫ телле әҙәбиәттә был телдең төп атамаһы булып тора. Бындай форманың теүәл килеп сығышы билдәһеҙ. Моғайын, был телдең иҫкергән (Pushtu) атамаһының инглизсә транслитерацияһы.

Көньяҡ-көнбайыш диалекттарҙа (Ҡандағар, Харнай) «пашто» был телдең үҙатамаһы булып тора. *Parsawā — «фарсы» һүҙе. Төрлө диалекттарҙа үҙатамаһы икенсе төрлө яңғырай («Диалекттар» бүлегендә таблицаны ҡарағыҙ).

Был телдә һөйләшеүселәр урыҫса пуштундар йәки *афғандар* тип атала. Һуңғыһы милләте ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, Афғанстанда йәшәгән бөтә кешеләрҙе лә аңлата. Пуштун үҙатамаһы — берлек һанда pəʂˈtu: n/pəxˈtu: n, күплек һанда pəʂˈta:ˌnə/pəxˈta:ˌnə; Пакистанда уларҙы шулай уҡ патхандар (pəˈʈʰɑ:n) тип тә атайҙар.

## Классификацияһы
Паштола, башҡа көнсығыш-иран телдәрендә (памир телдәрендә) кеүек үк, енес категорияһы һәм тура һәм ситләтелгән килеш айырмаһы һаҡланған. Уларҙан тыш атама килеш бар. Килеш мөнәсәбәттәре ижектәр менән күрһәтелә. Фонетикала һәм һүҙлектә күрше һинд телдәренең йоғонтоһо һиҙелә.

Лексикаһы сығышы буйынса пуштун (мәҫәлән, «ورځ» *wradz* «көн»), фарсы («جسمان» *ȃsemȃn* «күк йөҙө») һәм һинд (*kəṛkəy* «тәҙрә»,  kʰiṛki) һүҙҙәренән тора.

Дин, фән һәм сәйәсәт өлкәләрендә ғәрәп лексикаһы өҫтөнлөк итә ((اجتماع *ijtimȃ* «йыйылыш, йәмғиәт»), ҡағиҙә булараҡ, фарсы аша үҙләштерелгән (шуның арҡаһында пуштула ҡайһы бер ғәрәп хәрефтәрендә фарсы әйтелеше һаҡлана — мәҫәлән.: مريض («ауырыу») ғәрәп телендә — *marȋdˤ* эмфатик" dˤ" менән, *marȋz*; اجتماع; *ijtimȃʕ*(*un*) («йәмғиәт, йыйылыш» тип фарсы һәм пуштула әйтәләр) ғәрәпсә тамаҡ менән әйтелә, пуштула «'айн» әйтелмәй: *ijtimȃ*.

Иран телдәре менән сағыштырғанда төп иран лексикаһы боронғо. Түбәндәге таблица был айырмалары күрһәтелә.

## Лингвогеографияһы

### Географик таралышы

Афғанстанда милли тел булараҡ, Пушту илдең көнсығышында, көньяғында һәм көньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ төньяҡта һәм көнбайышта айырым анклавтарҙа таралған. Төрлө баһалар буйынса, Пушту — Афғанстан халҡының 35 — 60 процентының туған теле.

Пакистанда пушту — төбәк теле, был телдә Пакистан халҡының яҡынса 15,42 проценты һөйләшә. Пашту телендә һөйләшеүселәрҙең күпселеге Хайбер Пахтунхвала һәм ырыу-ҡәбиләләр төбәгендә, шулай уҡ Төньяҡ Белуджистанда тупланған. Бынан тыш, пуштула Пәнжәбтең Миянвали һәм Атток райондарында, шулай уҡ Карачи һәм Хәйҙәрабадтың ҙур диаспоралары һөйләшә.

Пуштун общиналары Тажикстанда, Джаммула һәм Кашмирҙа, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә, Сәғүд Ғәрәбстанында, Ирандың төньяҡ-көнсығышында (башлыса Көнсығыш Хорозан өлкәләрендә, Афғанстан сигенә яҡын), шулай уҡ Америка Ҡушма Штаттарында, Бөйөк Британияла, Таиландта, Канадала, Германияла, Голландияла,, Швецияла, Австралияла, Японияла, Рәсәйҙә, Яңы Зеландияла, Ҡаҙағстанда һәм башҡа илдәрҙә бар.

### Диалекттары

### Диакритик билдәләр
Пуштуҙа түбәндәге һуҙыу (**огласовка**) ҡулланыла:

## Текст өлгөләре
Калам Рахман Бабанан өҙөк:

زه رحمان په خپله ګرم يم چې مين يمه

چې دا نور ټوپن مې بولي ګرم په څه}}

*Zə Rahmɑn pə xpəla gram jam t͡ʃe majan jama*
*t͡ʃe d̪ɑ nor ʈopan me boli gram pə t͡sə*

«Мин, Рахман, ғашиҡ булыуымда үҙемде ғәйепләйем,
Ни өсөн һуң мине был донъя ғәйепләй?»

Мәҡәл (*маталь*):

اوبه په ډانګ نه بېليږي}}

*Obə pə ḍāng na belegī*

«Һыуҙы ҡойма менән кәртәләп алыу мөмкин түгел» (тәбиғи сәбәптәр буйынса нимә бергә булырға тейешлене айырып булмай.

## Рәсәйҙә өйрәнеү тарихы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Афғанстан әҙәбиәте

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
** Мсерианц Л. З. Статья в сборнике Научной ассоциации «Афганистан». — М. 1924.
** Raverty H. G. Dictionary of the Pushto or Afghan Language. 1867.
** Raverty H. G. Pushto Manual. — L. 1880.
** Geiger W. Die Sprache der Afghanen, Grundriss d. iranischen Philologie. B. II. — Strassburg. 1895—1904 (с подробной библиографией).
** 
** Н. А. Дворянков. Язык пушту.
** К. А. Лебедев. Афганистан: язык, литература, этнография. — М. 2003.
** М. Г. Асланов. Пушту-русский словарь. — М. 1985.

## Һылтанмалар
* Free Online Pashto Dictionaries.
* 
* Тел грамматикаһы Пушту К. А. Лебедева 
* Афған-рус һүҙлеге М. Г. Асланова.  Көнсығыш элементтарын индереп, көнбайыш лексикаһы нигеҙендә башҡарылған.