open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рахманов Тәлғәт Лотфулла улы

**Рахманов Тәлғәт Лотфулла улы** (15 июнь 1920 йыл — 24 август 2010 йыл) — СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1962—1987 йылдарҙа КПСС-тың Илеш район комитетының беренсе секретары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Тәлғәт Лотфулла улы Рахманов 1920 йылдың 15 июнендә Башҡортостандың Илеш районы Мансар ауыл Советының Абдулла ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Атаһы, Лотфулла ағай, батша армияһында хеҙмәт итә, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Граждандар һуғышында ҡатнаша], ауылдаштары менән бергә яңы колхоз тормошон яйға һала. Лотфулла үҙенең биш балаһын үҙаллылыҡҡа, тыуған ерҙәрендә тырышып, намыҫлы эшләргә өйрәтә.

Тәлғәт Лотфулла улы Алыҫ Көнсығышта сик һаҡсыһы булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң журналист, хужалыҡ һәм совет хеҙмәткәре булып эшләй. Бер нисә йыл партия вазифаларында эшләгәндән һуң, Тәлғәт Рахманов [//ru.wikipedia.org/wiki/1965_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1965 йылда] КПСС-тың Илеш район комитеты беренсе секретары була. Был вазифала ул егерме ике йыл дауамында эшләй, райондың көнкүрешен яҡшыртыу, сәнәғәт һәм ауыл хужалығын үҫтереү, яңы, заманса торлаҡ төҙөү өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләй.

[//ru.wikipedia.org/wiki/1987_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1987 йылда пенсияға сыға.] Артабанғы йылдарҙа ул район үҙәген ташлап китмәй, үҙ йортонда йәшәй, баҡсаһында емеш-еләк, йәшелсә үҫтерә. 2010 йылдың 24 авгусында вафат була.

[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%9F%D0%A1%D0%A1 КПСС ағзаһы]. КПСС-тың ХХІІІ-ХХVII съездары делегаты. ІХ-ХІ саҡырылыш РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының V, VI, VII, VIII саҡырылыш депутаты.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966, Бөтә Союз социалистик ярышта юғары ҡаҙаныштары өсөн һәм 1961—1965 йылдарҙа район ҡаҙаныштары өсөн).
* Өс Ленин ордены, Октябрь Революцияһы ордены (1971), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), II дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы (1968) ордендары, СССР-ҙың миҙалдары (улар араһында «Японияны еңгән өсөн», «Германияны еңгән өсөн»), халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең өс алтын һәм ике көмөш миҙалы (1965, 1966, 1984, 1963, 1967) менән бүләкләнә.
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған агрономы.
* РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы.
* СССР-ҙың почетлы сик буйы һаҡсыһы.
* Илеш районының почетлы гражданы (2005).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Он был легендой земли илишевской
* Беҙ улар менән ғорурланабыҙ
* Притяженье земли
Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы

**Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙы** (15 май 1927 йыл — 10 сентябрь 2017 йыл) — «Туймазанефть» нефть сығарыу идаралығы 5-се промыслаһының нефть һәм газ сығарыу буйынса операторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1976). СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1977). Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданины (1983).

## Биографияһы
Ләйлә Хәниф ҡыҙы Мәрҙәншина 1927 йылдың 15 майында Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы) Үрге Маншыр ауылында тыуған. Урта белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда Дүртөйлө районы Ҡаҙы-Йәлдәк башланғыс мәктәбендә уҡытыусы булып башлай. 1946 йылдан «Туймазанефть» нефть сығарыу идаралығында оператор ярҙамсыһы, 1947 йылдан — 2-се промысланың нефть һәм газ сығарыу буйынса операторы булып эшләй, 1951 йылда 5-се промыслаға күсерелә.

Ләйлә Мәрҙәншина яңы техниканы үҙләштереү һәм ҡулланыуға индереү, промысланы үҙәкләштереү буйынса иң яуаплы эштәрҙе башҡара, нефть приборҙар төҙөү конструкторлыҡ бюроһында эшләнгән ике яңы дебитометрҙы һынауҙа ҡатнаша. Уның участкаһындағы бер нисә скважинала радиодиспетчеризация тәжрибәһе үткәрелә, әүҙем эшсе нефтте автоматик һурҙырыуҙы үҙләштерә һәм промыслала күп скважинаны хеҙмәтләндереү инициаторы булып сығыш яһай.

1958 йылда биш скважина урынына ун биш скважина хеҙмәтләндерә, улар төҙөк һәм өлгөлө торошта тотола. Ай һайын нефть һәм газ сығарыу планын 103—104 %-ҡа үтәй.

Нефть һәм газ сәнәғәтен үҫтереү эшендә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, 1959 йылдың 19 мартында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Мәрҙәншина Ләйлә Хәниф ҡыҙына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1981 йылдан Ләйлә Хәниф ҡыҙы «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының Техника йортонда кабинет мөдире булып эшләй.

Башҡорт АССР-ының бишенсе саҡырылыш Юғары Советы (1959—1963) һәм СССР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты булып һайлана.

Октябрьский ҡалаһында йәшәй. 2017 йылдың 10 сентябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959),
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1976),
* СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1977),
* Октябрьский ҡалаһының почётлы гражданы (1983),
* Ленин ордены (1959),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1962),
* «Ураҡ һәм сүкеш» алтын миҙалы,
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы.

## Әҙәбиәт
* Хеҙмәт Геройҙары/ Башҡортостандың өс дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены тулы кавалерҙары һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙары тураһындағы белешмә./төҙөүсе Р. А. Вәлишин [һ.б.]. — Өфө : Китап, 2011. — 432 б. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*     
*
Латипов Мәркәз Каррам улы

**Латипов Мәркәз Каррам улы** (18 март 1926 йыл — 17 ғинуар 1999 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, нефтсе. 1970—1981 йылдарҙа  Өфө быраулау эштәре идаралығы етәксеһе. Ленин (1964), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры. Нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, РСФСР-ҙың (1986), БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған нефтсеһе, СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1976), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1974).

## Биографияһы
Мәркәз Каррам улы Латипов 1926 йылдың 18 мартында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы) Балтай ауылында күп балалы уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, Львов политехник институтына уҡырға инә һәм 1950 йылда «тау инженеры» һөнәре алып уңышлы тамамлай.

Диплом алғандан һуң йәш белгс хеҙмәт юлын Ишембай быраулау контораһында башлай һәм алты йыл эсндә инженер-быраулаусы булараҡ формалашыуҙың бөтә баҫҡыстарын үтә. Латипов тиҙ арала бик яҡшы белгес һәм ойоштороусы булып таныла.

Башҡортостандың 77 ятҡылығында 7 меңдән ашыу скважинаны төҙөүҙә ҡатнаша. Карташевка ятҡылығында уның етәкселеге аҫтында донъя практикаһында тәүге тапҡыр күп забойлы скважиналар быраулау тормошҡа ашырыла. БАССР-ҙа ауыш быраулау ысулына нигеҙ һала.

1950—1956 йылдарҙа — «Ишембайнефть» тресында: өлкән инженер, разведка етәксеһе, производство-техник бүлек етәксеһе; 1956—1964 йылдарҙа — директоры, 1964—1970 йылдарҙа — «Туймазабурнефть» тресы идарасыһы; 1970—1981 йылдарҙа — Өфө быраулау эштәре идаралығы етәксеһе; 1981—1991 йылда — «БашНИПИнефть» («Башнефть» производство берекмәһе составындағы ғилми-тикшеренеү институты) өлкән ғилми хеҙмәткәре.

20 баҫма эш һәм 3 асыш авторы.

Уның улы Валерий — инженер-төҙөүсе, техник фәндәр докторы (1998), профессор (1999).

## Хәтер
* Өфөлә Мәркәз Каррам улы йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин (1964), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары.
* Нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре
* РСФСР-ҙың (1986), БАССР-ҙың (1976) атҡаҙанған нефтсеһе
* СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1976)
* СССР-ҙың Почётлы нефтсеһе (1974)

## Һылтанмалар
*    
* Ишембай энциклопедияһы. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2015, С. 339.
Азых мәмерйәһе

**Азы́х** (**Азо́х**) **мәмерйәһе** (, ) — Азох|Азых/Азох ауылы янындағы алты мәмерйәнән торған комплекс Таулы Ҡарабахта, Куручай (Ҡоросай) йылғаһының һул ярында, диңгеҙ кимәленән 1400 м бейеклектә урынлашҡан. Археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында мустьер мәҙәниәтенә ҡараған — ике, (неандерталь кешеләренә оҡшаш) һәм ашёль мәҙәниәтенә ҡараған ике ҡатлам табылған. Өҫкө ашёль ҡатламында таш балта, тупаҫ эшләнгән ирәк, осло башаҡтар табылған, аҫҡы ҡатлам боронғораҡ. Унда тупаҫ эшләнгән балта, таш бысаҡтар һәм суйырташ ҡоралдар асыҡланған. Төньяҡтан һәм көньяҡтан мәмерйәне ҡуйы урман уратып алған. Ете ерҙән сығып була, уларҙың бишәүһе өйрәнелгән.

## Асылыу тарихы
Азых мәмерйәһендәге палеонтологик тораҡ 1960 йылда әзербайжан археологы Мәмәдали Һөсәйенов тарафынан табылған. Азых мәмерйәһендә ҡаҙыныу эштәре ваҡытында преднеандерталь кешенең аҫҡы яңағы табылған — уға азыхантроп тип исем биргәндәр. Был күренекле асыш булған, сөнки донъя археологияһында ул бишенсе генә булып сыҡҡан. Ул бик ныҡ Францияның көньяҡ-көнсығышындағы Тотавель торағындағы палеоантропологик табыштарға оҡшаған. (:en:Tautavel Man) Был хәл антропологтарға пренеандерталдәр Европа ерҙәрендә киң таралып йәшәгәнен тип һығымта яһарға мөмкинлек бирә. 1960 йылда урындағы һунарсылар Азох һәм Салакоты ауылдары янындағы төрлө гроттарға инә торған ике юлды күрһәтәләр. Һуңынан уларҙың икеһе лә 8000 кв.м.-ҙан да кәм булмаған дөйөм коридор менән бәйле икәнлеге асыҡланған. Мәмерйәлә айыу һөйәктәре табылған. Уларҙың баш һөйәктәре айырым урындарға йәшерелгән булған. Күрәһең был тәүтормош кешеләренең ниндәйҙер инаныстары менән бәйле булғандыр. Боҙлоҡ осоро башланҡас, кешеләр бынан күсенеп китергә мәжбүр булған.

Мәмерйәлә 300 мең йыл самаһы элек яһалған усаҡ урындары, бик ябай ғына торлаҡ рәүешле таш урамалар табылған. 1968 йылда боронғо кешенең (ҡыҙҙың) яңаҡ һөйәге киҫәге табылған, тик экспедиция кимәле арҡаһында аныҡ дата ҡуя алмайҙар, сөнки әзербайжан археологтары үҙҙәре таныуынса, яҙмаларҙа буталсыҡтар бар. Шул арҡала ниндәй ҡатламда табылғанын асыҡлап булмай, йылдар айырмаһы хатта йөҙәр мең йылдарға айырыла. Хәҙер ғәҙәттә яңаҡ һөйәге 250 мең йылдар элекке тип һанайҙар, был миндель боҙлоҡтар араһындағы осорға тура килә. Азых мәмерйәһендә шулай уҡ тарихҡа тиклемге хайуандар һөйәктәре лә табылған (мәмерйә айыуы, ҡылыс тешле арыҫлан һ.б.)


Файл:Азых.jpg|Азыхантроп яңағы
Файл:Çaxmaqdaşından əmək aləti, IV təbəqə.JPG|Кремний эш ҡоралы (IV ҡатлам)
Файл:Çaxmaqdaşından əmək alətləri.JPG|Кремний  эш ҡоралы
Файл:Çaydaşı və çaxmaqdaşından əmək alətləri (III təbəqə).JPG|Кремний һәм йылға ташынан эш ҡоралы (III ҡатлам)
Файл:Çaydaşı və çaxmaqdaşından əmək alətləri.JPG|Кремний һәм йылға ташынан эш ҡоралы
Файл:Çaydaşından əmək alətləri (Quruçay mədəniyyəti).JPG|Йылға ташынан эш ҡоралы (Ҡоросай мәҙәниәте)


## Мәмерйәләге һуңғы табылдыҡтар
Азых мәмерйәһендә 7 мең йыл элекке кеше теше табыла. Уның ДНК-һы Дания Копенгаген университетының Генетика кафедраһы тарафынан тикшерелә.
.

## Шулай уҡ ҡара
* Азыхантроп
* Ашёльская культура

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Портал «Археология России» 
* 

## Әҙәбиәт
* Пещера Азых — The Azykh cave / [М. М. Гусейнов], [34] с. ил., 5 л. ил. 21 см, Баку Б. и. 1981
Хамелеон-төҫөн үҙгәртеүсән кеҫәртке (хикәйә)

«**Хамелео́н-төҫөн үҙгәртеүсән кеҫәртке** »&nbsp;— урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов хикәйәһе. Тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 36-сы һанында  1884 йылдың 8 сентябрендә  «А. Чехонте» ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1886 йылда хикәйә шулай уҡ, «Осколки» журналы тарафынан әҙ генә үҙгәрештәр эшләнеп, Чеховтың «Пёстрые рассказы» йыйынтығына индерелә. 

Хикәйә болгар, венгр, немец, поляк, серб-хорват, фин һәм чех телдәренә Чехов тере саҡта тәржемәләнә. Рәсәйҙә «Хамелеон» хикәйәһе  төп дөйөм белем биреү  программаһына  индерелгән.

Хикәйә 1971 йылда совет телефильма «Эти разные, разные, разные лица…» телефильмының киҫәге булып экранлаштырылған. 2009 йылда хикәйә мотивтары буйынса ҡыҫҡа метражлы «Очумелов» тигән анимациялы фильм төшөрөлә.

## Сюжет
Полиция надзирателе Очумелов баҙар майҙанында барған ваҡиғаның шаһиты була. Алтын эштәр оҫтаһы Хрюкин баҙарҙағы халыҡҡа ҡанаған бармағын күрһәтеп, хужаһыҙ бурҙай көсөгө тешләне, мин хәҙер был яралы бармағым төҙәлгәнсе бер ни ҙә эшләй алмаясаҡмын, эттең хужаһын яуапҡа тарттырырға кәрәк, тип ярһый. Халыҡ эттең кемдеке булыуын асыҡлаған саҡта Очумелов бер нисә тапҡыр Хрюкиндың һүҙҙәрен, эттең кемдеке булыуына ҡарап, берсә яҡлай, берсә кире ҡаға.

## Иҫкәрмәләр
Миң (хикәйә)

**Миң** ― урыҫ совет яҙыусыһы Михаил Александрович Шолоховтың 1924 йылда яҙылған хикәйәһе.

## Баҫмалары
«Миң» хикәйәһе тәүге тапҡыр 1924 йылдың 14 декабрендә «Молодой ленинец» гәзитенең 144-се һанында баҫыла; ул түбәндәге йыйынтыҡтарға ингән: , «Новая Москва» нәшриәте, М. 1926; «Республиканың революцион-хәрби советы рәйесе», ВЦСПС нәшриәте, М. 1930. 1923 йылда күренә башлай Шолоховтың хикәйәләре журнал һәм гәзиттәрҙә күренә башлай, һуңынан улар «Дон хикәйәләре», «Зәңгәрһыу дала» (икеһе лә 1926 й.) йыйынтыҡтарында берләштерелә. Был әҫәрҙең төп темаһы — Донда граждандар һуғышы.

## Сюжеты
«Миң» хикәйәһендә йәш ҡыҙылармеец командир Николайҙың Германия менән һуғышта атаһын һәм уның артынса уҡ әсәһен юғалтыуы хаҡында бәйән ителә. Уға ата-әсәһенән иҫтәлеккә — аттарға һөйөү һәм аяғындағы йомортҡа дәүмәллек миң ҡалған. Иртән уның Дондан юғарыраҡ урынлашҡан балсыҡ өйҙәге хата фатирына казак килә һәм сираттағы урындағы банданы юҡ итергә тигән бойороҡ килде, тип рәсми хәбәр еткерә. Үрге Донда бандитизм менән көрәшеүҙе һүрәтләгән хикәйәнең иң көсөргәнешле мәле кульминацияһы булып, уе һигеҙ йәшлек ҡыҙыл эскадрон командиры, комсомолец Николка Кошевойҙың атаһы, банда атаманы менән осрашыуы тора. Атаман Николканы үлтерә, ләкин үлтерелгән кешелә улын танығандан һуң, үҙенә ҡул һала.

## Персонаждар
* **Банда атаманы** ― төп герой Николай Кошевойҙың исемһеҙ атаһы. Беренсе донъя һуғышында хәбәрһеҙ юғалған, әсирлектә булып, ете йылдан һуң, банда етәксеһе булып, Донға ҡайта. Улын атып үлтергәндән һуң, хикәйә аҙағында, ул үҙен юҡ итә.

* **Взводный** ― исемһеҙ ҡыҙылармеец, Николай Кошевойға станицанан банда хаҡында хәбәр килтергән нарочный курьер килеүе тураһында әйтә.

* **Комиссар** ― исемһеҙ персонаж, дон Николай Кошевой менән Донда һыу инә.

* **Лукич** ― ҡарт тирмәнсе, уның игенен бандиттар тартып ала. Ҡыҙыл эскадрон командиры Николка Кошевойға бандиттарға ялыу менән килә.

* **Сапҡын, курьер, нарочный** ― исемһеҙ ҡыҙылармеец, эскадрон командиры Николай Кошевойға станицанан пакет килтерә.

* **Николай (Николка) Кошевой** ― хикәйәнең төп геройы, казак, ҡыҙыл эскадрон командиры, РКСМ ағзаһы, 18 йәштә. Бик оҙаҡ осрашмаған атаһы, банда атаманы, менән һуғыш яланында осраша, атаһы ҡулынан һәләк була.

* **Оҙатыусы** ― исемһеҙ ҡыҙылармеец, тирмәнсе Лукичты командирға оҙата бара.

* **Хужабикә** ― исемһеҙ казак ҡатыны, Николай Кошевой фатирға төшкән балсыҡ өй хужабикәһе.

## Яйлашыуы
Михаил Шолоховтың «Шибалка орлоғо» һәм «Миң» хикәйәләре мотивы буйынса 1964 йылда «Ленфильм» киностудияһы «Дон повесы» нәфис фильмын төшөрә. Ҡуйыусы режиссёры В. А. Фетин, А. Витоль сценарийы.

## Әҙәбиәт
* Шолоховская энциклопедия/ Колл. авторов; глав. ред. Ю. А. Дворяшин; вступ. ст. М. М. Шолохов. — М.: Издательский дом «СИНЕРГИЯ», 2013. — 1216 с.: ил. ISBN 978-5-94238-022-9

## Һылтанмалар
* Михаил Александрович Шолохов (1905—1984). Родинка
* Анализ рассказа М. А. Шолохова «Родинка»
Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улы

**Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улы** (1 февраль 1932 йыл — 28 ғинуар 2010 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1955 йылдан  Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1962 йылдан инженер-конструктор, 1964 йыдан — өлкән мастер, 1974 йылдан — цех начальнигы урынбаҫары, 1993—1994 йылдарҙа бүлек начальнигы урынбаҫары.  Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)

## Биографияһы
Флүр Ғәлимйән улы Ғәлимйәнов 1932 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Балтас районы Иҫке Илекәй ауылында тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1949 йылда «Осҡон» колхозында колхозсы булып башлай.

Дүрт йыл Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Артабан ул үҙенең бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеген машиналар эшләү тармағын үҫтереүгә арнай.

1955 йылда Өфө авиация институтын тамамлай, шул уҡ йылдан Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә («УМПО») — инженер-конструктор, һуңынан — өлкән мастер, цех начальнигы урынбаҫары, баш инженеры булып эшләй, үҙен юғары квалификациялы, грамоталы белгес, оҫта ойоштороусы, талапсан етәксе итеп таныта.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 26 апрелендәге Указы менән Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улына, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1996 йылда пенсияға сыға. Башҡортостан Республикаһы ветерандар советы ағзаһы була.
Өфө ҡалаһында йәшәй. 2010 йылдың 28 ғинуарында Өфөлә вафат була. Тыуған ауылы Иҫке Илекәйҙә ерләнгән.

Уға «Почётлы мотор эшләүсе» исеме бирелгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (26.04.1971)
* Башҡортостан Республикаһының Маҡтау грамотаһы
* «Почётлы мотор эшләүсе» исеме.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*     
*  
* Ушёл из жизни Герой Соцтруда Флюр Галимзянов 
* Ғәлимйәнов Флүр Ғәлимйән улы: Социалистик Хеҙмәт Геройы. ААЙ «УМПО» ветераны: некролог] // — ("Башҡортостан" гәзите ; 29 ғин.). — (Ҡыҙыл таң ; 29 ғинуар).
Юҡ-барға ышанмаусан ҡатын

**Юҡ-барға ышанмаусан ҡатын**  ―&nbsp;урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чехов хикәйәһе. Тәүге тапҡыр 1883 йылдың 10 февралендә Мәскәү юмористик «Зритель» иллюстрациялы журналында  «А.&nbsp;Чехонте» ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Һуңғараҡ башҡа күп сит ил телдәренй тәржемә ителә.

## Йөкмәткеһе
Һомғол буйлы утыҙ йәшлек дәүләт хеҙмәткәре Максим Кузьмич Салютов  Елена Гавриловна тигән ҡыҙға ғашиҡ булыуы тураһында әйтә һәм уға үҙенә кейәүгә сығырға тәҡдим итә. Тегеһе  йәш ирҙең мөхәббәтен ҡабул итә. Кәләштең хәлле һәм хөрмәт ҡаҙанған ата-әсәһе лә йәштәрҙең өйләнешеүенә үҙҙәренең ризалығын бирә.

Беренсе никах төнөнә тиклем Максим Кузьмич, егерме йыл буйына циркта клоун булып эшләгәнлеге арҡаһында кәләшенең мөхәббәтенә хаҡлы түгелмен тип уйлай, һәм был турала Елена Гавриловнаға әйтә. Уның буласаҡ ҡатыны быға ышанмай һәм унан дәлилдәр килтереүен һорай.

Беренсе никах төнөнөң иртәгеһенә Елена Гавриловнаның ата-әсәһе йәштәр йоҡлаған бүлмәлә бик ныҡ гөрһөлдәү тауышын ишетеп ҡала. Елена Гавриловнаның ҡурҡыуҙан нишләргә белмәгән ата-әсәһе йүгерешеп йәштәр йоҡлаған бүлмә янына килә һәм кейәүҙәренең акробатика менән шөғөлләнеүенең, ә ҡыҙҙары Еленаның уға һоҡланып ҡул сапҡандың шаһиты була.

## Экранлаштырыу
Джокер (2016) фильмы Чеховтың был хикәйәһе мотивтары буйынса төшөрөлгән. Режиссёры&nbsp;― Александр Каурых.

## Иҫкәрмәләр
Вентиляторҙан үлем

**Вентиляторҙан үлем** (, ) – Көньяҡ Корея халҡына хас, хаталы фекергә нигеҙләнгән мәҙәни концепт. Кореяла йәшәүселәр ышаныуынса, ябыҡ бүлмәлә торған вентилятор төн ваҡытына һүндерелмәһә, ул бүлмә эсендә йоҡлаған кешеләр үлеп китергә мөмкин . Ошо сәбәпле Көньяҡ Кореяла һатылған барлыҡ вентиляторҙарҙың уларҙы төнгә эштән туҡтатҡан махсус релелары йә һүндергестәре бар.
Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы

**Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы** (7 ноябрь 1963 йыл) — спортсы, педагог. Ғәмәли‑хәрби күпбәйгеләр (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры.

## Биографияһы
Нурия Ғәлихан ҡыҙы Мөҙәрисова (ҡыҙ фамилияһы Нуретдинова) 1963 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт АССР-ының  Иҫәнбай ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, Стәрлетамаҡ ҡалаһына килә, «Сода» производство берекмәһендә эшләй башлай.

1981 йылдан башлап спорт менән етди шөғөлләнә. 1982 йылда РСФСР беренселегендә «спорт мастеры» һөҙөмтәһе күрһәтә. 1990 йылда Чернигов ҡалаһында Бөтә Союз чемпионатында иҫ киткес шәп сығыш яһай: хәрби-практик ҡаршылыҡтар һыҙатында һәм атыу ярышында беренсе, хәрбиләштерелгән кросста — өсөнсө урын ала. 

1994 йылда Силәбе физик культура институтын тамамлай. Стәрлетамаҡтың «Содовик» спорт клубы һәм РОСТО (Рәсәй оборона спорт-техник йәмғиәте) спорт-техник клубы тәрбиәләнеүсеһе. Тренеры — Миңлеғәли Мөҙәрисов (ире).

Стәрлетамаҡ физик культура техникумы уҡытыусыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм һәм башҡа бүләктәре
* Европа чемпионы (2 тапҡыр, 1995), СССР (4 тапҡыр, 1988-90), РСФСР (1986; 3 тапҡыр, 1987 һәм 1988; 1990-91), Рәсәй (2 тапҡыр, 1992; 1994) һәм РСФСР халыҡтары спартакиадаһы (1986, 1990)
* Европа кубогын яулаусы (1992; 2 тапҡыр, 1994; 3 тапҡыр, 1995), СССР (5 тапҡыр, 1988—1991), РСФСР (1983; 2 тапҡыр, 1985, 1986, 1988 — 89; 2-тапҡыр, 1990; 1991) һәм Рәсәй (5 тапҡыр, 1992-95)
* Европа чемпионатының көмөш һәм бронза призеры (1994)
* Европа Кубогының көмөш призеры (1992, 1994)
* СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионаттарының күп тапҡыр көмөш һәм бронза призеры.
* СССР (1987—1991), Рәсәй (1992-95) йыйылма командаһы ағзаһы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Мударисова Нурия Галихановна
Мәскәүҙәге Торба майҙанында (хикәйә)

**Мәскәүҙәге Торба майҙанында ** — хикәйә. Антон Павлович Чехов 1883 йылда яҙған. Хикәйә тәүге тапҡыр «Будильник» журналының 43-сө һанында 1883 йылда "Калейдоскоп «Будильник» бүлегендә: «Мәскәүҙәге Торбала» аталып, А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

## Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Мәскәүҙәге Торба майҙанында» хикәйәһе 1883 йылда яҙылған. Хикәйә тәүге тапҡыр «Будильник» журналының 43-сө һанында 1883 йылда «Калейдоскоп „Будильника“» бүлегендә : «Мәскәүҙәге Торбала» аталып, А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә шулай уҡ А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһында ла баҫыла.

Хикәйәгә Чеховтың ҡаланың Драчевкалағы (хәҙер Торба урамы), хикәйәлә һүрәтләнгән, үҙҙәренән алыҫ булмаған баҙар янында торған саҡтағы тәьҫораттары ингән. Чехов: «Хикәйә бары тик Мәскәү тураһында. Байтаҡтан бирле еңел әйбер яҙа алмағанлыҡтан ғына уны яҙҙым», — тип иҫләй.

## Тәнҡит
«Одесский листок» баҫмаһында рецензия яҙыусы Ив. П. Чеховтың очерк тибындағы хикәйәләре тураһында былай тип яҙа: «Тормош үҙе — сюжетһыҙ төрлө анекдотлы хәлдәр, картиналар очерктарын берләштереүсе — (мәҫәлән, „Мәскәүҙәге Торба майҙанында“) претензияһыҙ, әммә авторҙың шул тиклем иҫ киткес тәрән мәғәнәгә эйә күҙәтеүсәнлеген һәм талантын сағылдырыусы билдә».

В. А. Гольцев «Дети и природа в рассказах А. П. Чехова» мәҡәләһендә Чехов тарафынан хикәйәлә Торба майҙанындағы баҙарҙың шул тиклем тере, сағыу һәм күңелдәргә үтеп инерлек һүрәтләнеше бирелеүҙе күрә.

## Сюжет

Хикәйәлә Мәскәүҙең Рождественский монастыры янындағы Торба майҙаны һүрәтләнә. Ял көндәрендә бында баҙар була. Унда һәр төрлө ризыҡ: ҡыҫала, балыҡ, тере ҡоштар, кейем-һалым — һаталар.

А. Чехов ҙур оҫталыҡ менән һатыу барышын, һатыусыларҙы һүрәтләй. Ҡайһы бер һатыусылар тауарҙарына ысын хаҡ ҡуя белмәй, ә кешеһенә ҡарап, кемгә бер үк тауарҙы бер нисә тингә, кемгә — һумға һатып тора.

Иң ҡыҙыҡлыһы — баҙарҙың балыҡ һатыу бүлегендә. Унда унлаған ир кеше рәт булып, теҙелешеп ултыра. Уларҙың йәшкелт һыулы күнәктәре эсендә төрлө балыҡтар менән бергә баҡалар, ҡусҡарҙар, тритондар йөҙөшә. Йылға ҡуңғыҙҙары улар өҫтөндә һикерешә.

Ғөмүмән алғанда, Торба майҙаны Мәскәүҙең хайуандарҙы яратыусы һәм шунлыҡтан яфалаусы бер өлөшө булып тора. Майҙан үҙенең бәләкәй генә тормошо менән йәшәй. Бульвар аша үтеп барған эш кешеләре, хоҙайға табынырға сиркәүгә китеп барыусылар был майҙандағы кешеләрҙең нимәгә йыйылышыуын һәм ни эшләүҙәрен, нимә тураһында һүҙ алып барыуҙарын, нимә һатыуҙарын аңлай алмай.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. В Москве на Трубной площади // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.
* F Voir Dictionnaire Tchekhov, Page 189, Françoise Darnal-Lesné, Édition L’Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5.
* À Moscou, sur la place Troubnaïa, traduit par Madeleine Durand, André Radiguet, Bibliothèque de la Pléiade, éditions Gallimard, 1967, ISBN 978 2 07 0105 49 6.

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. В Москве на Трубной площади . Оригинальный русский текст

## Иҫкәрмәләр
Шакиров Йыһандар Таһир улы

**Шакиров Йыһандар Таһир улы** (23 июнь 1914 йыл — 6 май 2006 йыл) — СССР, Рәсәй һәм Башҡортостандың умартасы-ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), биология фәндәре кандидаты (1967), доцент (1968). РСФСР-ҙың атҡаҙанған зоотехнигы (1985), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).

## Биографияһы
Йыһандар Таһир улы Шакиров Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе Текән ауылында тыуған. Йоматау зоотехникумын (1937) һәм К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын (1950) тамамлаған. Умартасылыҡ ғилми-тикшеренеү институты аспирантураһында профессор Г. Ф. Тарановта уҡый.

1939-46 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, яралана, хәрби наградалар менән билдәләнгән. Һуғыштан һуң күп йылдар Йоматау ауыл хужалығы техникумында умартасылыҡ буйынса уҡыта.

Башҡортостан Республикаһының Балтас, Иглин һәм Шаран райондары мәктәптәрендә (1931—1939) уҡытыусы; Йоматау ауыл хужалығы техникумында уҡытыусы һәм завуч (1946—1963); 1963 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡытыусы булып эшләй.
Умартасылыҡ кафедраһының беренсе мөдире 1963—1979, уны ойоштороусы.

1967 йылда Ҡазан дәүләт ветеринар институтында «Урындағы бал ҡорттарын Башҡорт АССР-ының колхоз һәм совхоздарында тоҡом маҡсатында ҡулланыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (01.08.1986)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған зоотехнигы (1985)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980)
* СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш миҙалы.

## Хеҙмәттәре
80-гә яҡын фәнни һәм фәнни-методик хеҙмәт авторы. 1938 йылда «Умартасылыҡ» журналында (№ 10) «Мин нисек уҡытам» исемле беренсе мәҡәләһе баҫылып сыҡҡан.
* Й. Шакиров «Умартасылыҡ буйынса белгестәр әҙерләү». М.: СССР ауыл хужалығы министрлығы, 1980.
* Й. Шакиров «Башҡортостан умартасылығы». 2. баҫма. Өфө: Башкнигоиздат, 1992.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө, 2006.
* Башкортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы. 1996.

## Һылтанмалар
* 
* http://www.anrb.ru/blog/category/25
* https://nazeb.ru/pchelovod/519-yubiley-nashego-uchitelya.html
Яйыҡ (гәзит)

**Яйыҡ** — Башҡортостан Республикаһы Учалы ҡалаһы һәм районының ижтимағи-сәйәси баҫмаһы. 1991 йылдан аҙнаһына ике тапҡыр шишәмбе һәм шәмбе көндәрендә башҡорт телендә сыға. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «„Яйыҡ“ гәзите редакцияһы» ҡаҙна предприятиеһы.

## Дөйөм ҡылыҡһырлама
* **Сығыу көнө** — шишәмбе, шәмбе
* **Баҫтырыу** форматы — А3
* **Төҫө** — аҡлы-ҡаралы

## Эстәлеге
Сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт, мәғариф, спорт, район һәм ҡала эсендәге йүнселлек эшмәкәрлеге

## Баҫма тарихы
* 1932: Гәзит «Ударсы» исеме менән Учалы райкомы ВКП(б) һәм Советтарҙың халыҡ депутаттары район башҡарма комитетының баҫмаһы булып ойошторола, ғәрәп графикаһы һәм яңалиф нигеҙендә башҡорт телендә сығарыла;
* 1934: «Шахта байрағы» исеменә үҙгәртелә, башҡорт телендә сығарыла, кириллица нигеҙендә башҡорт яҙмаһы;
* 1935: Яңынан тәүге «Ударсы» исеме менән баҫтырыла башлай;
* 1940: «Сталин байрағы» исеме аҫтында башҡорт һәм рус телдәрендә сыға башлай;
* 1947: «Зауралец» исеменә үҙгәртелеп, рус телендә сығарыла башлай;
* 1956: «Ленин байрағы» исеме менән яңынан ике телдә баҫтырыла башлай;
* 1962: Башҡорт АССР райондары эреләтеүе арҡаһында Белореттың «Урал» гәзите менән берләшә — Учалы районы Белорет менән ҡушыла;
* 1965: «Ураҡ һәм сүкеш» исеме менән яңынан айырым баҫма булып башҡорт һәм рус телдәрендә сыға башлай;
* 1992: Баҫманан «Учалинская газета» исеме менән рус телендә район газетаһы айырылып сыға. Шул ваҡыттан алып, әлеге исем менән тик башҡорт телендә генә сыға.

## Баш мөхәррирҙәр
* Солтанова Римма Рәмил ҡыҙы — 2017 йылдың октябренә тиклем.

## Наградалар
* 2014 йыл — Баҫма «Матбуғаттың алтын фонды — 2014» таныҡлығына лайыҡ була.

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт 

*
Батыршин Рәсиф Зарифйән улы

**Батыршин Рәсиф Зарифйән улы** (26 март 1951 йыл) — рәссам, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдары союзы ағзаһы. Удмурт Республикаһының халыҡ рәссамы. Трокай Борисов исемендәге милли премия лауреаты.

## Биографияһы
Рәсиф Зарифйән улы Батыршин 1951 йылдың 26 мартында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Максимов ауылында тыуған.

1973 йылда Удмурт дәүләт университетының Н. Я. Попов етәкләгән һынлы сәнғәт факультетын тамамлай.

Удмурт дәүләт университетында һынлы сәнғәт кафедраһында доцент вазифаһын башҡара.

## Ижады
Пейзаж, натюрморт һәм портреттар авторы. 1975 йылдан республика һәм бөтә Рәсәй кимәлендә үткәрелгән күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

Рәсиф Батыршиндың картиналары Удмурт республикаһының һынлы сәнғәт музейында, Удмурт Республикаһының Кузебай Герда исемендәге Милли музейында, Рәсәй һәм сит илдәрҙәге шәхси тупланмаларҙа урын алған.

## Әҙәбиәт
* Удмурт республикаһы: Мәҙәниәт һәм сәнғәт. Удмурт Элькун: Лулчеберет но устолык: энциклопедияһы. Ижевск, 2012. 41 бит.

## Сығанаҡтар
* Выставка как повод. Удмуртская правда. № 48 (24741), 26.04.2011

## Һылтанмалар
* БАТЫРШИН РАСИФ ЗАРИФЬЯНОВИЧ. Сайт «Ижевск и Удмуртия» 
* ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЕ И МЕЖКУЛЬТУРНЫЕ ПРОГРАММЫ «ФИННО-УГОРСКИЙ МИР». Р. Батыршин  
* Выставка как повод. Удмуртская правда. № 48 (24741), 26.04.2011  
* Сайт «AVTcomplet-info». Расиф Батыршин – талантливый художник Удмуртии. 21.11.2017
Сөмбөлдөң етенсе йәйе

**«Сөмбөлдөң етенсе йәйе»** — 2002 йылғы Рәсәй кинофильмы. Фильмда Сталин репрессия машинаһының тирмән ташына эләккән һәм Башҡортостандың алыҫ мөйөштәренә ҡасып ҡотолорға мәжбүр булған НКВД лейтенанты ғаиләһенең яҙмышы тураһында һөйләнелә.

## Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
1937 йыл. НКВД офицеры Ҡурамша Йәнбирҙин үҙенең ҡатыны совет власына ҡаршы пропаганда таратыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алынасағын белеп ҡала. Ул ете йыл буйына, уларҙың тәүге осрашыу мәленән алып, үткәнен йәшереп йөрөүенә ҡарамаҫтан, Ҡурамша уны ярата һәм уның үткәненә шикләнмәй. Уларҙың ҡыҙы бар, һәм ул ҡаланан ҡасырға хәл итә. Ҡасҡындарҙың юлы төпкөлдә ятҡан ауылға төшә, унда Ҡурамшаның хәрби дуҫтары — Таһир һәм Әхәт йәшәй. Улар бергәләп совет власы өсөн көрәшкән булалар. Әммә ҡасҡындарға эҙләү иғлан ителгән була.

## Ролдәрҙә
* Рәсүл Ҡарабулатов — Ҡурамша
* Рушанна Бабич — Фирҙәүес
* Камилла Бикҡолова-Кусимова — Сөмбөл
* Алмас Әмиров — Әхәт Ғәйфулин
* Нәғим Нурғәлин — Таһир
* Валерий Малюшин — Иван Петрович
* Тәлғәт Йосопов — Самат
* Гөлшат Ғайсина — Гөлсәриә
* Айрат Мусин — Муллаян

## Ижади төркөм
* Сценарий авторы: Мәғәфүр Тимербулатов, Булат Йосопов 
* Режиссер: Булат Йосопов
* Оператор-ҡуйыусы: Анатолий Лесников
* Ҡуйыусы рәссам: Дмитрий Хильченко
* Композитор: Урал Иҙелбаев
* Продюсер: Рәис Исмәғилев

## Иҫкәрмәләр
Фестивалдәрҙә ҡатнашлығы һәм бүләктәре:
2002 йыл — 11-се Балтия һәм БДБ илдәре халыҡ-ара фестивале. «Сөмбөлдөң етенсе йәйе» фильмы конкурстан тыш күрһәтелә.
2002 йыл — 8-се «Сталкер» халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау фестивале — «Сөмбөлдөң етенсе йәйе» фильмы өсөн кино белгестәре һәм кино тәнкитселәре гильдияһы призы.
2003 йыл — 24-се Мәскәү Халыҡ-ара Кинофестивале — «Рәсәй төбәктәрендә кино» махсус программаһында «Сөмбөлдөң етенсе йәйе» фильмы күрһәтелде.
2004 йыл — «Встречи в сибири» кинофестивалендә «Сөмбөлдөң етенсе йәйе» фильмы күрһәтелде.
2004 йыл — «Кун десегей» Яҡутск кинофестивалендә, иң яҡшы фильм өсөн приз.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ГУП РБ Киностудия «Башкортостан»
Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы

**Сәйфуллина Рәйсә Ғариф ҡыҙы** (6 декабрь 1931 йыл — 11 октябрь 2013 йыл) — театр актёры. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1952—1968 һәм 1992—1999 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт драма театры, 1968—1990 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры  актёры,  бер үк ваҡытта 1973–1988 йылдарҙа Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәте мәҙәниәт һарайының башҡорт халыҡ театры етәксеһе. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1986). 

## Биографияһы
Рәйсә Ғариф ҡыҙы Сәйфуллина 1931 йылдың 6 декабрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Бишҡурай ауылында тыуған. 1949 йылда театр училищеһына уҡырға инә, унда ике ай уҡығандан һуң, шунда уҡ икенсе курсҡа күсерелә. Училищела буласаҡ ирем менән таныша.

Ижади эшмәкәрлеген 1952 йылда Ауырғазы колхоз-совхоз театрында (хәҙерге Салауат башҡорт дәүләт драма театры) башлай.

1968 йылға ҡәҙәр Рәйсә Сәйфуллина Салауат театрында уйнай. Ире, Вәзих Кәшәф улы Сәйфуллин, театрҙың баш режиссеры була. Театр сәхнәһендә жанры һәм тематикаһы буйынса төрлө булған спектаклдәрҙә тиҫтәләгән ролдәр башҡара.

1969 йылдан 1990 йылға тиклем ул Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй, бына бер нисә спектаклдә әсә образын тыуҙырыуға өлгәшә. Үткер характерлы ролдәрҙе лә, фажиғәле характерлы образдарҙы ла берҙәй үк уңышлы башҡара.

1992 йылда ире менән кире Салауат театрына әйләнеп ҡайта. 1994 йылда Салауат ҡалаһының иң яҡшы йыл актрисаһы тип таныла. «Театр яҙы-95» фестивалендә «Икенсе пландағы иң яҡшы роль өсөн» (Ф. Бүләковтың «Таштуғай» спектаклдә Ғәлиә роле өсөн) премияһына лайыҡ була.

«Театр яҙы-95» фестевалендә «Ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында иң яҡшы актриса булып таныла (Люси Купер — В. Дельмарҙың «Артабан — тынлыҡ» әҫәре).

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
; Салауат башҡорт дәүләт драма театры
* Ғәлиәбаныу — «Ғәлиәбаныу», М. Фәйзи,
* Мәйсәрә — «Зәңгәр шәл», К. Тинчурин,
* Гөлсәхрә — «Аршын — бәләкәй-алан» У. Ғәджибәков,
* Ғәйниә — «Утлы өйөрмә», Ә. Мирзаһитов,
* Нюра — «Туй көнөндә», В. Розов,
* Зөлхәбирә — «Айгөл иле», М. Кәрим,
* Әҡлимә — «Әбейҙәр кейәүгә сыға», «Бабай урлау», Ф. Бүләков,
* Ғәлиә — «Таштуғай», Ф. Бүләков,
* Люси Купер — «Артабан — тынлыҡ» Дельмар В,
* Миләүшә — «Һау булығыҙ», Т. Миңнуллин,
* Ғәлиә — «Хушлашыу сәскәһе — ярангөл», Ф. Бүләков.
; Мәжит Ғафури исемендәге башҡорт академия драма театры
* Полина — «Трибунал», А. Макаенок,
* Хазина — «Балаҡайҙарым», Ә. Атнабаев,
* Арина — «Айһылыуҙың айлы кистәре», И. Абдуллин,
* Оло инәй — «Яҙмыштарҙан уҙмыш бар», М. Кәрим,
* Ульяна — «Атай йорто» А. Коломеец,
* ГаннА — «Кис», А. Дударев.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1968)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1986)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* СәйфуллинА Рәйсә Ғариф ҡыҙы
* Йондоҙҙар беҙҙең менән ҡала. Хатта мәңгелеккә киткәндә лә…
Талипов Рид Сергеевич

**Талипов Рид Сергеевич** (төп исеме* Талипов Флорит Сәлих улы*; 3 ноябрь 1948 йыл — 21 февраль 2011 йыл) — белорус театр режиссёры, Якуб Колас исемендәге милли академия драма театрының художество етәксеһе.

## Биографияһы
Флорит Сәлих улы 1948 йылдың 3 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Балтас районы Уҫман ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Свердловск машиналар эшләү заводында слесарь һәм гравер булып башлай. Свердлов киностудияһында рәссам-аниматор, Минск ҡалаһының 81-се мәктәбендә рәсем һәм һыҙма уҡытыусыһы булып эшләй. Б. В. Щукин исемендәге юғары театр училищеһының һәм Мәскәүҙә А. В. Луначарский исемендәге дәүләт театр сәнғәте институтының режиссёр бүлеген тамамлаған.

1989 йылдан алып — Белоруссияла Минск ҡалаһында Еңеү паркындағы беренсе антреприза театр-студияның художество етәксеһе һәм директоры, «АРТ», «АРТ-Центр» театр-студияһының художество етәксеһе булып эшләй, шулай уҡ 1997 йылға тиклем Республика сәнғәт программалары дирекцияһы янындағы театр-студияны етәкләй.

35 йыл ижади эшмәкәрлеге эсендә (1976—2011) Беларуста, Рәсәйҙә, Австрияла, Словенияла, Германияла, Польшала 50-ләп спектакль ҡуя, һәм улар халыҡ-ара театр фестивалдәрендә сценографик һәм режиссёрлыҡ маһирлығы өсөн юғары наградаларға лайыҡ була, актёрҙар юғары башҡарыу оҫталығы өсөн приздар алыуға өлгәшә. Улар араһында Леонид Андреевтың «Екатерина Ивановна» (2001 йыл), Максим Горькийҙың «Васса» (2007 йыл) әҫәрҙәре лә була.

2000 йылдан Белорусь дәүләт сәнғәт академияһында режиссура кафедраһы доцент булып эшләй.

2009 йылдың 31 мартынан — Якуб Колас исемендәге Милли академия драма театрында художество етәксеһе. 2010 йылдың ғинуарында А. Островскийҙың «Аҡыл эйәләре…» пьесаһы буйынса Талипов ҡуйған спектаклдең премьераһы үтә; һуңғы спектакле — «Квартет». К. Крапиваның «Үлемһеҙлек ҡапҡалары» әҫәре буйынса ла эш алып барылған була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Мәҙәниәт министрлығының һәм театр эшмәкәрҙәре союзыының (1989), Польшаның сәнғәт һәм мәҙәниәт министрлығы (1990) грамоталары һәм дипломдар.
* Беларусь Республикаһы Президентының махсус премияһы (2001) — *театр сәнғәте өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн.*
* Федор Тютчев исемендәге миҙал (Рәсәй, 2004)
* «Белорусь әҙәби-художество тәнҡитселәре берләшмәһе» Республика йәмәғәт берекмәһенең дипломы (2005—2011) — *иң яҡшы сәхнә әҫәре һәм сценография өсөн*.
* «Белая Вежа» Халыҡ-ара театр фестивалендә Гран-при (1996)
* «Славянские театральные встречи» халыҡ-ара театр фестивалендә Гран-при, «Иң яҡшы режиссура өсөн» дипломы (2003)

## Һылтанмалар
* http://www.talipov.bn.by/ 
* http://www.kino-teatr.ru/teatr/activist/308504/bio/
Шаһсевәндәр

** Шаһсевәндәр** ( — шаһты һөйөүселәр, шаһҡа тоғролар) — әзербайжандарҙың этнографик төркөмө, Ирандың төньяҡ-көнбайышында һәм Әзербайжандың Жабраил далаһында Аракс яғына ҡарай көньяҡта йәшәй.
Шаһсевәндәр әрдәбил һәм мешкин төркөмдәренә бүленә. Иранда уларҙың һаны 270 мең кеше. СССР-ҙа халыҡ иҫәбен алғанда әзербайжандар һанына индерелер булғандар. Диндар шаһсевәндәр сөнни мосолмандарына ҡарай.

Был төркөмдөң барлыҡҡа килеүенә XVI быуатта сәфәүи шаһы Ғәббәс I сәбәпсе була, ҡыҙылбаш ҡәбиләләре башлыҡтарының йоғонтоһон кәметеү маҡсатында ул ҡыҙылбаш ҡәбиләләр берекмәһе ағзаларынан махсус гвардия ойоштора, гвардияға «шаһсевән» ( — шаһты һөйөүселәр) тигән атама бирелә. Шаһсевәндәр ырыуы башлығы Назарали хан Әрдәбил ханлығын нигеҙләүсе була.

Шаһсевәндәр ҙур европеоид расаһының балҡан-кавказ расаһы алғы азия вариантына ҡарай. Әзербайжан теленең көнсығыш (муған) диалекттарында һөйләшәләр.

Шаһсевәндәр күсмә малсылыҡ (һарыҡ, еккегә эре мал, дөйә, йылҡы үрсетеү) менән шөғөлләнә. Йәй — Сабалан тауҙарында, ҡыш Муған далаһында күсеп йөрөйҙәр. XIX быуат аҙағынан шаһсевәндәр ултыраҡлыҡҡа һәм баҫыу эштәренә ылыға башлай.

Шаһсевәндәрҙең традицион торлағы — тирмә һәм аласыҡ.

Традицион кейемдәре: ирҙәр кейеме — аҡ йә зәңгәр күлдәк, көрән буҫтау салбар, черкес еләне, һарыҡ папаха, күн ҡата. Ҡыш һарыҡ тиреһенән тегелгән тун кейә. Сәстәрен ҡырып, һаҡал үҫтереп йөрөйҙәр. Ҡатын-ҡыҙ кейеме — зәңгәр күлдәк, киң салбар, арҡалыҡ, зәңгәр бөркәнсек, йөн ойоҡ, ситек, алтын һәм көмөш биҙәүестәр. Баштарына яулыҡ ябыналар. Ҡатын-ҡыҙҙар һарыҡ йөнөн эшкәртә, ойоҡ, башалтай, бейәләй бәйләй, келәм һуға.

Традицион аҙыҡтары — былау, өйрә, һарыҡ ите, һөт ризыҡтары.

Шаһсевәндәр әле лә ырыуҙарға бүленеште һәм мосолман диненә тиклемге ҡайһы бер йолаларын (шул иҫәптән ерләү йолаһын) һаҡлайҙар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Әзербайжандарҙа туй йолаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Народы мира. Историко-этнографический справочник.- М.,1988
* Ростопчин Ф. Б. Заметки о шахсевенах // «Советская этнография», 1933, ? 3-4.
* Марков В. С. Шахсевены на Мугани // «Западно-Кавказское отделение Русского Географического общества», 1890, кн. 14, в.1.
UTV (Рәсәй)

**Utv ҡала телеканалы** — мульти төбәк мәғлүмәт-күңел асыу телеканалы.
2009 йылдың 20 июленән алып тапшырыуҙары «Уфанет» компанияһы кабель селтәрҙәрендә тормошҡа ашырыла. Телеканал нигеҙе — ҡала яңылыҡтары һәм төбәктең ваҡиғаларына, сараларына һәм проблемаларына арналған телепроекттар. Тапшырыу зонаһы — Башҡортостан, Ырымбур өлкәһе, Татарстан. Ҡалаларҙан — Өфө, Октябрьский, Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, Мәләүез, Туймазы, Нефтекама, Ҡазан, Ырымбур һәм Орск. Был ҡалаларҙың һәр береһендә телеканалдың үҙ матбуғат үҙәге бар.

## Тарихы
Телеканалдың беренсе эфиры 2009 йылдың 20 июлендә була, телеканалда эшләй башлаған тәүге проекттар — «UNews» һәм «Ючебник». Бер йыл дауамында унға яҡын проект барлыҡҡа килә һәм 2010 йылдың 3 июнендә телеканал 24 сәғәтлек тапшырыуға күсә.
Телеканал 2011 йылдың майынан тапшырыуҙарҙы Full HD форматында алып бара башлай.

## Философия
Телеканал үҙен позитив һәм тамашасылары менән аралашыуға асыҡ итеп күрһәтә.

 «Беҙ үҙебеҙ йәшәгән йорт тураһында ҡайғыртабыҙ, унда барған ваҡиғалар тураһында һөйләйбеҙ, был ваҡиғаларҙы үҙебеҙ булдырабыҙ. Беҙ  яҡшыға ышанабыҙ һәм барыһы ла һәйбәт булмаған ерҙә яҡшы ҡарар табырға тырышабыҙ. UTV командаһы – ул дуҫлыҡ, ихласлыҡ, асыҡлыҡ, традицияларға тоғролоҡ, таҙалыҡ һәм маҡсатҡа ынтылышлыҡ. Әгәр был һүҙҙәр һинең күңелеңә яҡын икән, беҙҙең командаға рәхим ит!
Ҡала телеканалы ҡала тормошонда әүҙем ҡатнаша, төрлө байрамдарҙы һәм сараларҙы үткәреүҙә ярҙам итә».

Шулай уҡ телеканал әленән-әле үҙе саралар ойоштора: 2012 һәм 2013 йылдарҙа «Асыҡ кино күрһәтеү», унда саф һауала билдәле фильмдәр күрһәтелә, «UTV тыуған көнө».

Телеканалдың тапшырыуҙар алып барылған ҡалаларға һиҙелерлек йоғонто яһаған проекттарының береһе «Ижади ҡала» проекты, уның сиктәрендә рәссамдар һәм дизайнерҙар йорт стеналарына ҙур биш һүрәт төшөрҙөләр.

## Эфир
Телеканалда төрлө йүнәлештәге 20-нән ашыу телепроекттар эшләй: «UNews» мәғлүмәт проекты, «Минең ҡалам» тарихи программаһы, «102RUS» автомобиль тапшырыуы, бейеү проекты «Бейе!», кино яңылыҡтары тураһында «Кинофреш» тапшырыуы һәм башҡа бик күп проекттар. Шулай уҡ UTV телеканалында Рәсәй һәм совет фильмдарын, мультфильмдар һәм танып белеү тапшырыуҙарын ҡарарға була.

## Наградалары
Телеканал -«ТЭФИ-төбәк» премияһы лауреаты һәм финалисы. 2011 йылда UTV ике номинацияла финалға сыға — «Күңел асыу тапшырыуҙары» «Бейе!» һәм «Телевидение дизайны» проекттары менән.
2013 йылда телеканал «Яҙғы бал 2013» фильмы өсөн «Телевидение һәм тормош: махсус проект» номинацияһында статуэтка яулаған.

2014 йылда «Ижад ҡалаһы» проекты өсөн телеканал «Ҙур цифр» күп каналлы цифрлы телевидение өлкәһендәге милли премия бүләген ала..

Шулай уҡ канал «Интернет-һайлау» ҡала конкурсында даими рәүештә призлы урындарҙы биләй.

## Ҡыҙыҡлы факттар
* UTV ҡала телеканалы базаһында ике телеканал төҙөлгән — Тере тәбиғәт һәм Туристар күҙлегенән.

## Интернет
* utv.ru — телеканалдың рәсми сайты
* Видео, YouTube
* «Бәйләнештә» социаль селтәрендә UTV (Рәсәй) рәсми бите
* UTV (Рәсәй) Instagram сайтында
* UTV (Рәсәй) «Твиттерҙә»
* UTV (Рәсәй) Google+ социаль селтәрендә

## Һылтанмалар
Йән (рух)

**Йән** («күңел») — башҡорт мифологияһында дүрт кеше күңеленең иң мөһиме.

## Тасуирлама
Башҡорт мифологияһында йән кешенең башҡа йәндәре менән бер рәттән ( — тормошсан көс,  — исем,  — һулыш) үҙ аллы субстанция булып тора. «Йән» һүҙе фарсы сығышлы.

Йән кешегә әсә ҡарынында үҫешенең дүртенсе айында инә. Башҡорттар, йән тормош ағасында физик тән алыуға үҙ сиратын көтөп ултыра, тип ышанғандар.

Йән йоҡо, һуштан яҙыу, ауырыу, мәрткә китеү осраҡтарында ҡыҫҡа ваҡытҡа физик тәнде ташлап китергә мөмкин, ә үлгәндән һуң уны мәңгелккә ташлап китә. Ышаныуҙар буйынса, йән йоҡо ваҡытында сәйәхәт итә, әгәр йоҡлаған кешене ҡапыл уятһаң, йән тәнгә кире ҡайтып өлгөрмәҫкә мөмкин, һәм кеше вафат була. Кеше үлгәндән һуң йән кешеләрҙең тәнен күбәләк, ҡош һәм башҡа рәүешле ташлап китә, ҡырҡ көнгә тиклем туғандары янында була, һуңынан уларҙы ташлап китә һәм тик йома көндәрендә генә килеп китә.

Ышаныуҙар буйынса, ата-бабаларыбыҙҙың йәндәре вариҫтарын һаҡлайҙар, шуға күрә, уларҙың яҡшы мөнәсәбәтен яулау өсөн, башҡорттар айырым йолаларҙы үтәгән. Шулай уҡ башҡорттар, кеше үлгәндән һуң, уның йәне яңы кәүҙәһенә инә тип һанағандар.

Тәбиғи үлем менән үлмәгән йәки тейешле йолаларҙы үтәмәй ерләнгән кешенең йәне шәүлә (албаҫты, мәскәй, убыр, өрәк) рәүешендә гиҙеп йөрөй.

Ислам динен ҡабул иткәндән һуң, йән тураһында ышаныуҙар башҡорттарҙа ерләү йолаларында һаҡланып ҡалған.

## Фразеологизмдар
Башҡорт телендә халыҡтың йән тураһында күҙаллауҙарын сағылдырған фразеологизмдар бар:
* «йән алҡымға килеү» (ауыр хәлдә булыу),
* «йән атыу» (бөтә күңеле менән тырышыу),
* «йән рәхәте» (ләззәт тойғоһо),
* «ҡара йән» — «ҡара йән» (яуыз кеше) һәм башҡалар.

## Әҙәбиәт
* *[[Руденко Сергей Иванович|С. И. Руденко]]* Башҡорттар: Тарихи-этнографик очерктар. — Өфө: Китап, 2006.
* *[[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Хисамитдинова ф. Ғ.]]* Башҡорт мифологияһы һүҙлеге. Өфө: Рәсәй Фәндәр акадмияһының Өфө ғилми үҙәге Тарих тел һәм әҙәбиәт институты, 2011.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Хисамитдинова Ф. Г'' Йән.// Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә. (баш.)
Урал батыр (әкиәт)

**Урал батыр**, *Урал* — шундай уҡ исемле Урал батыр башҡорт халыҡ эпосының әкиәт варианты.

«Урал—батыр» әкиәтен Ә. И.Харисов 1956 йылда Учалы районының Иманғол ауылында Рәхмәтуллин Исмәғилдән яҙып алған һәм Башҡорт халыҡ ижады китабында баҫтырып сығарған, 1959, б. 13-19; ББС, № 1.

«Урал» әкиәтен студент Г. Сәфәрғәлина 1984 йылда Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районының Ғәббәс ауылында 1929 йылғы Сәфәрғәлина Шәмсиә Сәфәрғәле ҡыҙынан яҙып алған, — БДУ-ның филология факультеты, 1984 йылғы яҙма.

## Сюжеты
Текст Айҙың һәм Урал тауҙарының барлыҡҡа килеүе тураһында этиологик мифтан ғибәрәт. Борон заманда күктә, йәнәһе, ике ҡояш яҡтыртҡан. Береһе батһа, икенсеһе ҡалҡҡан. Был йоҡларға яратҡан бер байға ҡамасаулаған. Бер ваҡыт ул: кем ҡояштың береһен юҡ итә — шуға ҡыҙымды бирәм, тип иғлан итә. Бары тик Урал батыр был бурысты үтәй ала. Уның уғы тейеүҙән ҡояш ике өлөшкә ярыла. Береһенән Ай барлыҡҡа килә. Икенсеһе Ергә ҡолап төшә һәм Урал батыр хөрмәтенә Урал тау тип аталған тау массивына әйләнә

## Тикшеренеү
Был әкиәткә Юрий Евгеньевич Березкин иғтибар итә, уның тасуирламаһын *Мифологик мотивтар каталогына* индерә. Мотив A 02A , «ерҙе бер нисә ҡояш көйҙөрә»: ошолай һүрәтләнә: «Бер үк ваҡытта бер нисә ҡояш ҡабынған булһа йәки ҡабынһа, донъя яндырылған була йәки яндырыласаҡ (бөтөнләй тиерлек)».

## Әҙәбиәт
Шәкүрова Р. Ш. «Урал-батыр» башҡорт эпосының текстологияһы. (Төп фәнни текст проблемалары). Филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүсе диссертация. Мәскәү, 1998.

## Һылтанмалар
http://lcph.bashedu.ru/editions/efolk.php?go=folk_id.286 

## Иҫкәрмәләр
Ғилметдинова Лира Тәлғәт ҡыҙы

**Ғилметдинова Лира Тәлғәт ҡыҙы** (23 апрель 1953 йыл) — ғалим-терапевт-кардиолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1999). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2013).

Башҡорт дәүләт медицина университетының тергеҙеү медицинаһы һәм курортология (ВМиК ғилми-тикшеренеү институты) фәнни-тикшеренеү институтының директоры (2001), уға нигеҙ һалыусы һәм уның алыштырғыһыҙ етәксеһе, бер үк ваҡытта БДМУ-ла 2000 йылда булдырылған ИДПО тергеҙеү медицинаһы һәм курортология кафедра мөдире.

## Биографияһы
Лира Тәлғәт ҡыҙы Ғилметдинова 1953 йылдың 23 апрелендә Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Яңы Ҡабан ауылында тыуған. 

1977 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетын «Дауалау эштәре» һөнәренә буйынса тамамлай һәм Өфөнөң 1-се  ҡала дауаханаһында эшләй. 

1981 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина институтында (артабан университет). Тергеҙеү медицинаһы һәм курортология, эске ауырыуҙар һәм кардиологя өлкәһендә эшләүсе ғалим;

Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһында «Һауыҡтырыу һәм реабилитация технологиялары» фәнни секцияһында етәксе, РФ Волга буйы ФО Һаулыҡ һаҡлау министрлығында, БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығында шифахана-курорт дауалау эштәре буйынса штаттан тыш баш белгес-эксперт, «Башҡортостан Республикаһының физиотерапевтар һәм курортологтар, дауалау физкультураһы һәм спорт медицинаһы буйынса табиптар, реабилитологтар ассоциацияһы» РОО президенты (2002), РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының санаторий-курорт дауалау эштәре буйынса эксперт комиссияһы ағзаһы.

6 медицина журналынының редакция берләшмәһендә мөхәрририәт ағзаһы булып тора, улар араһында «Курорт ведомостары», «Курорт эше», «Курортология, физиотерапия һәм дауалау физкультураһы мәсьәләләре», «Башҡортостандың медицина хәбәрсеһе».

Юғары категориялы табип.
Уның етәкселеге аҫтында 42 фән докторы һәм кандидаты әҙерләгән.
1989 йылда «Тотороҡло стенокардия кисергән ауырыуҙарҙа калликреин-кинин системаһы һәм ҡандағы простагландиндарҙың торошо», докторлыҡ диссертацияһы — «Йөрәк өйәнәге үткәргән ауырыуҙарҙа гемостаз системаһындағы һәм гумораль регуляциялағы үҙгәрештәр һәм уларҙы коррекциялау ысулдары» (Мәскәү, 1998). Апитерапия алымдарын булдырыу буйынса эш алып бара.

1300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, белешмәләр һәм 37 монография авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2013), Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы, БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы, Рәсәй космонавтика федерацияһы, Өфө ҡалаһы Почёт грамоталары менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 	
* Башҡорт дәүләт медицина университеты , ғилми-тикшеренеү институты ВМиК 
* Бөтә Рәсәй Форумында «Шифахана» Бөтә Рәсәй форумы
* Төп баҫмалар