open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оло Ҡалпаҡ ҡаяһы

**Оло Ҡалпаҡ** — һыуҙан сығып торған текә ҡая. Иглин районындағы Ағиҙел йылғаһының уң ярында, Охлебинин ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан бер саҡрым ярым алыҫлыҡта ята. Яҡында Охлебинин гипс мәмерйәһе һәм Охлебинин археология комплексы урынлашҡан.  Кесе Ҡалпаҡ ҡаяһы менән бергә Охлебинин ҡаяларына — Ҡалпаҡтарға ҡарай.

## Тасуирламаһы
Ҡая түбәһе йылға өҫтөндә 120 м бейеклектәге ҙур таш менән тамамлана. Текә ярлау Ағиҙел йылғаһы буйлап ҡаялы кристалл тоҡомдарҙы яланғасландыра, ҡая ҡатламында ҡалынлығы яҡынса 30 м булған ангидриттар ята. Улар өҫтөндә — аҡ һәм аҡһыл һоро балсыҡ; геологик планда  —  Пермь системаһының Көңгөр ярусы Ирән свитаһы ултырмаларының карбонатлы-сульфатлы литофацион комплексының тәбиғи киҫелеше. Ҡаялы яланғаслыҡтар Рязань-Охлебинин валына тура килә.  Ҡая доломит ҡатламдарынан торған гипс һәм ангидриттарҙан тора, уларҙа төрлө брахиоподтар табылған.

Битләүҙәрҙә ныҡ ел, ҡыуышлыҡтар күренә, ярыҡтар бар.Ҡая түбәһе үҫемлектәр донъяһынан мәхрүм. Ҡаяның дауамы булып торған арҡала зәғиф имән ағастары үҫә. Ярыҡтарҙа ваҡ япраҡлы йүкә ағастары, йомшартыусы өҫпейелек һәм селек осрай. Ҡая эргәһендәге ҡылғанлы-төрлө үләнле далала кәрлә дала сейәһе таралған, үлән япмаһы еҫле балтырғандан, һырылыусан аҡтамырҙан, мәтрүшкәнән, ер еләгенән һ.б. ғибәрәт. Оло Ҡалпаҡты ике яҡтан сикләгән йырындар ваҡ ағастар менән, йырындарҙың тышҡы ҡаштары сәтләүек ағасы, муйыл, балан менән ҡапланған. Майҙандың күп өлөшөндә йәш имән, ҡарама, йүкә, йыланан торған ҡатнаш урмандар һәм ҡаурый ҡылғанлы ҡоро болондарҙың ҙур булмаған участкалары таралған. Түбәндәрәк битләү буйлап таҙа йүкәлек участкалары бар. Урмандарҙа һирәк осраған реликт үҫемлек — өсҡалаҡ күксин осрай.

## Статус
Оло Ҡалпаҡ ҡаяһы ғилми, уҡыу, тәбиғәтте һаҡлау һәм рекреацион әһәмиәткә эйә булған төбәк тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора

## Иҫкәрмәләр
Усолка геологик киҫелеше

** Усолка геологик киҫелеше** — геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы «Красноусол» шифаханаһы янында урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2007 йылдың 5 октябрендәге 1115-р бойороғо менән ойошторола.
**Халыҡ-ара статусы**: Усолка геологик киҫелеше — халыҡ-ара стратиграфик шкаланың пермь системаһындағы һаҡмар ярусы эталоны («алтын ҡаҙаҡ»), пермь ярусының өҫтәмә эталоны (паралимитотибы), Гжель ярусының «алтын ҡаҙағына» кандидат һәм карбондың Ҡасимов ярусы аҫҡы сигендә донъялағы иң яҡшы киҫелештәрҙең береһе.

## Тасуирламаһы
Үҙенсәлекле геологик объект, Усолка геологик киҫелеше, «Красноусол» шифаханаһында урынлашҡан. Бында күптән түгел боронғо замандарҙағы билдәле бер ваҡыт арауығынан сығып һаналған нөктәне символлаштырған Рәсәйҙәге тәүге «алтын ҡаҙаҡ» ҡағыла. **Алтын ҡаҙаҡ** - аныҡ киҫелештә һайланған һәм Халыҡ-ара геологик ваҡыт шкалаһы ярусының аҫҡы сиге эталоны булып торған нөктә. Ғалимдар тау тоҡомдарының 250 миллион йыл элек барлыҡҡа килеүен иҫбатланы. Усолка геологик киҫелеше вулкан туфтары ҡатламы менән терриген-карбонат тоҡомдары һәм төрлө хайуандарҙың: конодонттар, аммоноидеялар, радиолярийҙар, фораминиферҙар, брахиоподтар, балыҡтар, гастроподтар, диңгеҙ лиялары, мәрйендәр, трилобиттарҙың бик күп һөлдә ҡалдыҡтарнан ғибәрәт.

## Барлыҡҡа килеү шарттары
Ултырмалар 290 миллион йыл элек тәрән диңгеҙ бассейны - Урал алды бөгөлө төбөндә барлыҡҡа килгән. Унан көнсығышҡа табан тыныс булмаған тектоник шарттарҙа йәш Урал тауҙары күтәрелә, уларҙың емерелеү продукттары күп осраҡта диңгеҙ бассейнына килтерелә. Быларҙың барыһы ла төбәктәге әүҙем вулкан эшмәкәрлеге фонында була, был турала күп һанлы туф ҡатламдары һөйләй. Айырым осорҙарҙа сағыштырмаса тыныс диңгеҙ шарттары урынлаша һәм төрлө ташлы эзбизташтар туплана. Урал алды бөгөлөнөң йылы һыуында күп һанлы конодонт хайуандар, төрлө балыҡтар һәм аммоноидеялар йөҙгәндәр. Һыу ҡатламында бер күҙәнәкле микроскопик радиолярийҙар кәйелгәндәр. Башҡа иң ябайҙар - фораминиферҙар -  һирәкләп диңгеҙ лилиәләренең ҡуйы ҡыуаҡлыҡтары, брахиопод, яңғыҙ мәрйендәр осраған, ҡайһы берҙә шыуышыусы гастропод һәм трилобиттарҙы күрергә мөмкин булған  диңгеҙ төбөндә йәшәйҙәр. Тоҡомдары Урал алды бөгөлөнөң һоҡланғыс тарихын ҡәҙерләп һаҡлаған Усолка геологик киҫелеше ҡатламын ҡарап, ошо ваҡиғаларҙың барыһын да тергеҙергә мөмкин.

## Әһәмиәте
Усолка геологик киҫелеше планетаның башҡа төбәктәрендә оҡшаш киҫелештәрҙе тасуирлаусы белгестәр өсөн эталон булып хеҙмәт итә. Бынан тыш, һәйкәл фәнни, эстетик һәм рекреацион ҡиммәткә эйә.

## Һылтанмалар
* Разрез Усолка 
* Геологический разрез Усолка 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Сафин Алмаз Миңнеғәли улы

**Сафин Алмаз Миңнеғәли улы** (4  октябрь1985 йыл) — 14 ғинуар 2023 йыл) — 2014 йылдан Рәсәйҙең контрактсы хәрби хеҙмәткәре, старшина, десант-штурм полкының разведчик-операторы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (үлгәндән һуң, 2023).

## Биографияһы
Алмаз Сафин 1985 йылда Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Раевка ҡасабаһында тыуған,  урындағы 2-се мәктәптә белем ала. 9 класты тамамлағандан һуң Бердскиҙа электромеханика техникумында уҡый, 2014 йылдан Новосибирск юғары хәрби команда училищеһын тамамлағас, контракт буйынса хеҙмәт итә. Десант ғәскәрҙәренә хәрбиҙәр әҙерләү менән шөғөлләнә..

2018 йылда Сүриәләге һуғышта ҡатнаша..

2022 йылдың 30 сентябренән 76-сы гвардия десант-штурм дивизияһының 237-се десант-һөжүм полкы составында махсус хәрби операцияла ҡатнаша.

2023 йылдың 14 ғинуарында алыш барышында старшина шәхси ҡоралдан дошмандың биш яугирын юҡ итә, ҡаршы яҡтың ҡапыл һөжүм итергә маташыуын киҫәтә. Старшина Сафин ярсыҡ тейеп, ауыр яра ала, әммә һалдаттарға идара итеүен һәм дошманға төбәп ут алып барыуын дауам итә. Ярҙамға полктың өсөнсө десант-штурм батальоны составынан өҫтәмә көстәр килгәс, дошман сигенергә мәжбүр була. Дөйөм алғанда, алышта украин көстәре 50 хәрби, бер танк һәм ике бронемашина юғалта..

## Наградалары
Ҡаһарманлығы өсөн Алмаз Сафин Рәсәй Президенты Владимир Путиндың 2023 йылдың 17 ғинуарындағы Указы менән "хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өсөн» үлгәндән һуң Рәсәй Федерацияһы Геройы тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була..

## Ғаиләһе
Өйләнгән. Десантсының ике ҡыҙы һәм улы ҡала .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Герой һәм уның батырлығы: старшина Алмаз Сафин хаҡында
* Старшине Алмазу Сафину присвоено звание Героя России (посмертно)

## Сығанаҡтар
Ҡарлыхан заказнигы

**Ҡарлыхан заказнигы** () — республика әһәмиәтендәге дәүләт зоология ҡурсаулығы. Хайуандарҙың һирәк төрҙәре популяцияларын тергеҙеү маҡсатында ойошторола (1972).

## Тәбиғи үҙенсәлектәре
Балаҡатай районы Ҡарлыхан ауылының көнсығыш ситендә Ыйыҡ йылғаһы бассейынына урынлашҡан. Рельефы тигеҙ, ҡалҡыулы теҙемле убалы. Майҙаны 19,3 мең га. Территорияһы урман аҡландары менән ҡатнаш ултыртмаларҙан тора. Урман массивы — 80%-ын биләй. Айырыуса оҙаҡ йәшәгән киң япраҡлы урмандар ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Ылыҫлы урмандар (ҡарағайҙар һәм бер аҙ аҡ шыршы) башлыса ҡурсаулыҡтың төньяҡ-көнбайыш өлөшөнә тура килә. 

Заказникта һөтимәрҙәрҙең 60-ҡа яҡын, ҡоштарҙың 150-нән ашыу төрө осрай. Шуларҙың 40 төрө һунар объекты булараҡ ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.

Ағастарҙан: ҡара ерек, саған, айыу баланы, балан, миләш, муйыл, йүкә, уҫаҡ һәм ҡайын таралған.

Заказник районы — европа һәм себер хайуандары ареалдарының бер-береһенә үтеп инеү урыны булып тора. Мышы, бүре, ҡондоҙ, америка шәшкеһе, ҡоралай, үрғуян, аҡ ҡуян, һеләүһен күп булыуы менән айырылып тора. Ҡарағай урманы кейектәре айырым һаҡлауға алына.

Ҡоштарҙан: һыуһар, ҡор, ҡурпысыҡ, сел, һуйыр, һуна өйрәк, һоро һәм нәҙек оҙон ҡойроҡло турғай, һоро ҡойроҡло һөмәй (серая и длиннохвостая неясыти), һупайҙы йәки һупылдыҡ ябалаҡ (мохноногий сыч)  төйәкләй, аҡ өкөнөң ҡышлауға ҡалғаны билдәләнгән.

Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡоштар: ҡом һайыҫҡаны, бөркөт, ҡарағош, мөншөгөр, сапсан, зөгәй, һоро өкө, һоро торна. Шулай уҡ БР-ның һәм РФ-ҙың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән европа шәшкеһе, ҡама,
орсоҡ йылан йәшәй.

Ҡурсаулыҡ ресурс, фәнни һәм экологик әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Балаҡатай заказнигы

**Балаҡатай заказнигы** — Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районындағы махсус һаҡланыусы тәбиғәт  биләмәһе.
 

## Физик—географик ҡылыҡһырлама
1963 йылда һунар-промысла йәнлектәре популяцияларын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола. Тәбиғәт ҡомартҡыһы Яңы Балаҡатай ауылының төньяҡ-көнсығышында Әй йылғаһының ҡушылдығы булған Оло Ыйыҡ йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Рельефы бик үҙенсәлекле: убалар теҙмәһенән торған тигеҙһеҙлектән ғибәрәт. 8,2 мең гектарҙан торған майҙандың 61,1 проценты урман менән ҡапланған, унда саған, йыла, имән ҡатыш уҫаҡ һәм ҡайын урмандары таралып үҫә, ҡарт ҡарағайлыҡтар ҙа бар.

Заказниктың ташлы битләүҙәрен бүтәгәле, ҡылғанлы һәм ҡыуаҡлы дала биләй. Был ерҙәрҙе аҡ ҡуян, америка шәшкеһе, бурһыҡ, бүре, йылға ҡондоҙо, ҡабан, ҡоралай, мышы, төлкө, һеләүһен, һоро айыу, һыуһар кеүек ҡырағай йәнлектәр һәм ҡыр ҡоштарынан ҡор, ҡурпысыҡ, сел, һуйыр төйәк иткән. Заказникта Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, ҡарағош, һөмәй, европа шәшкеһе, европа бәрҙеһе, зөгәй һәм башҡа төрлө йәнлектәр осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 	
* Овсянникова М. М., Кулясова А. Е. «ТУРИСТИЧЕСКИЕ МАРШРУТЫ Ишимбайского района Республики Башкортостан» (Уфа, Информреклама, 2012 г., стр. 80, 500 экз.).
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник / Сост. Р. Ф. Хабиров. — Уфа: Белая Река, 2007. — 416 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-87691-038-7
*
Өлкөндө карслы һаҙлыҡтар комплексы

**Өлкөндө карслы һаҙлыҡтар комплексы** — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы Өлкөндө ауылында урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы
Өлкөндө карслы һаҙлыҡтар комплексы — Башҡортостан Республикаһының Йүрүҙән йылғаһы бассейнында, Дыуан районының Өлкөндө һәм Митрофановка ауылдары эргәһендә урынлашҡан.

Майҙаны — 267,5 га.

300-ҙән ашыу уйһыу һаҙлыҡты һәм күлде үҙ эсенә ала. Яуым-төшөм менән туйына.

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2005 йылдың 21 июлендәге 673-р һанлы бойороғо менән махсус һаҡланыусы тәбәк тәбиғәт биләмәһе тип таныла.

## Флораһы һәм фаунаһы
Өлкөндө карслы һаҙлыҡтар комплексында үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре: һаҙ мүк еләге, төҙ мамыҡбаш күрән, инглиз ысыҡ үләне, түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне, һаҙ хаммарбияһы үҫә.

Өйрәктәр төйәкләнә, ҡайһы берҙә аҡҡоштар ҙа осрай. Мулла күлендә тал ҡыуаҡтары үҫкән «йөҙөп йөрөүсе утрауҙар» күҙәтелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар
* Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации (справочник). Часть II.
Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ.: М., ВНИИприроды (2006): 364
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан, отв. ред. АА Мулдашев Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010) : 413

## Һылтанмалар
* 
* Комплекс карстовых болот у с. Улькунды 

## Иҫкәрмәләр
Сейәле‑Әтәс яланғаслыҡтары

** Сейәле‑Әтәс яланғаслыҡтары** — плиоцен дәүере балыҡтарының һөлдәләре һәм балсыҡлы һәүерташтарҙың Сейәле‑Әтәс яланғаслыҡтары Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы 465-се ҡарары менән Башҡортостандың махсус һаҡланыусы төбәк тәбиғәт биләмәһе тип иғлан ителә.

## Тасуирламаһы
Плиоцен дәүере балыҡтарының һөлдәләре менән балсыҡлы һәүерташтарҙың Сейәле-Әтәс яланғаслыҡтары — геологик, палеонтологик, стратиграфик тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Илеш районы Сейәле-Әтәс ауылынан төньяҡҡа табан 1 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы Баҙы йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Неогендың квартер һәм селек ярусы эоплейстоцен ултырмалары суйындар горизонтының терәк геологик киҫелеше булып тора; дөйөм ҡеүәте — 21 м. Составында ҡомташ һәм ҡырсынташ булған төрлө төҫтәге балсыҡтарҙан тора. Ултырмаларҙа сельдь һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған плиоцен дәүерендәге балыҡ эҙҙәре табылған. Уларҙы тәүге тапҡыр Ф. Н. Чернышёв тасуирлаған (1887), Г. В. Вахрушев өйрәнгән (1923).

Майҙаны — 22,5 га.

Сейәле‑Әтәс яланғаслыҡтары участкаһы балсыҡлы, йыш ҡына урманһыҙ, Сейәле‑Әтәс һәм Марино ауылдары араһында Баҙы йылғаһының һул яры буйлап яҡынса 1,5 километрға һуҙыла. Киҫелеш башлыса составында төрлө төҫтәге ҡомло һәм эзбизле балсыҡтан ғибәрәт. Бында дүртенсел йәштәге эоплейстоцен ултырмаларының эталон стратотипик киҫелеше айырып күрһәтелгән. Һыуҙың межа-ара кимәленән 27 м бейеклектә урынлашҡан киҫелештәрҙә академик Л. С. Берг сельдь һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған яҡшы һаҡланған балыҡ эҙҙәре билдәләнә. Балыҡтар 8-ҙән алып 23 см тиклем оҙонлоҡта, 2,5 — 6,5 см киңлектә булған. Был балыҡтарҙың хәҙерге төрҙәштәре Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәрендә йәшәй. Киҫелештең башҡа ҡатламдарында сөсө һыуҙа йәшәй торған моллюскылар табылған.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы Баҙы йылғаһының һул яры буйлап төньяҡ киңлегенең 55°40’54,34", көнсығыш оҙонлоғоноң 54°30’45,32", төньяҡ киңлегенең 55°40’15,18", көнсығыш оҙонлоғоноң 54°31’40,24" координаталар менән һыу киҫелешенән 150 метр киңлектәге битләү проекцияһы булған нөктәләр араһындағы сиктә ята;

## Эшмәкәрлектең һәм тәбиғәтте файҙаланыуҙың тыйылған төрҙәре
* төҙөлөш материалдарын сығарыу;
* битләүҙәрҙе террасалау;
* ағас ҡырҡыу (санитар ҡырҡыуҙан башҡа);
* мал көтөү;
* төҙөлөш эштәре;
* һыу баҫыу;
* битләү эрозияһына һәм киҫелеште юҡҡа сығарырлыҡ хужалыҡ эшмәкәрлеге.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар
* Информационно-поисковая система Уникальные геологические объекты России (геологические памятники природы). http://www.geomem.ru/ 
С Семилеткин, Е Бодрякова, Е Борковая, З Крусанова, И Логачева, ЮП Ненашев, В Папчинская, О Ренева, Е Школьникова и др
Федеральное государственное унитарное предприятие «Всероссийский научно-исследовательский геологический институт им. А. П. Карпинского» (ФГУП «ВСЕГЕИ»)
* Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации (справочник). Часть II. Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ М.: ВНИИприроды (2006) : 364
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан отв ред АА Мулдашев
Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010) : 413

## Һылтанмалар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Озеро һаҙлығы

** Озеро һаҙлығы** — төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы, 2005 йылдың 21 июленән Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.

## Тасуирламаһы
Озеро һаҙлығы, Әй йылғаһы бассейнындағы һаҙлыҡ, тәбиғәт ҡомартҡыһы (2005). Дыуан районындағы Озеро һәм Һикәяҙ ауылдары араһында урынлашҡан. Үр һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 350,0 га, торфтың уртаса ҡалынлығы 2,1 м, эшкәртелмәгән торф запасы 4675,0 мең м3. Туйыныуы буйынса ҡатнаш, Әй йылғаһы ҡушылдығы Һикияҙ йылғаһы башлана.

Көслө карбонатланған киртләс-һыубаҫар туғай эргәһендәге һаҙлыҡтар комплексы 492 га самаһы майҙанға, 4 м яҡын торф ҡатламына эйә, ул ҙур күлде үлән баҫыуы һәм ер аҫты һыуҙарының урғылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.

Уның аша Һикияҙ йылғаһы аға. Һаҙлыҡ ике: күп һанлы шишмәләр туҡланған эзбизташлы арҡа битләүе аҫтында бер нисә километрға һуҙылған тар һыҙаттан һәм көнсығыштан Озеро ауылына ингән урында ҙур булмаған, төп, участканан тора.

Күп кенә сығанаҡтарҙа көкөртлө водород еҫе һиҙелә.

Һаҙлыҡ ғилми, тәбиғәтте һаҡлау һәм һыу һаҡлау әһәмиәтенә эйә.

## Флораһы һәм фаунаһы
Һаҙлыҡтың туйыныуы ҡатнаш, Әй йылғаһы ҡушылдығы Һикияҙ йылғаһы Озеро һаҙлығынан башлана. Һаҙлыҡта күрән (Шаламовка тәбиғи ыҙаны), ҡамыш һ. б. типтағы һаҙ үҫемлектәре эталон типтары берләшмәләре үҫә. Ябай балан, мурт эт муйылы, ҡара ҡарағат, дарыу бесәй үләне (валериана), бейек андыҙ, бәпкә үләне, инглиз ысыҡ үләне, тутыҡ схенус һ. б. үҫә. Һаҙлыҡтың тәбиғәт комплексы. Үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре: Лезель липарисы, һаҙ баҙыҡайы (дремлик болотный), оҙонмөгөҙ ҡурсаҡ көбө (кокушник длиннороговый) һ. б. 

Бында аҫ, аҡ ҡуян, ҡоралай, йәтсә, төлкө, мышы, шәшке, һайраусы һәм һыу ҡоштары һ. б. тереклек итә.

## Тыйыуҙар
* һаҙлыҡ массивын киптереү;
* ағас һәм ҡыуаҡтарҙы ҡырҡыу;
* торф сығарыу;
* ерҙәрҙе һөрөү;
* мал көтөү;
* мүк әҙерләү, үҫемлектәр йыйыу;
* яҙғы-йәйге һунар;
* биләмәнең бысраныуы һәм сүпләнеүе, сүплектәр барлыҡҡа килеүе;
* һәр төрлө төҙөлөш эштәре;
* һаҙлыҡтың кибеүенә, үҫемлектәрҙең үҫеү һәм хайуандарҙың йәшәү шарттары насарайыуына килтереүе мөмкин булған һәр төрлө хужалыҡ эшмәкәрлеге.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар
* Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации (справочник). Часть II.
Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ М.: ВНИИприроды (2006) : 364
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан отв ред АА Мулдашев
Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010) : 413

## Һылтанмалар
* 
* 
* Памятники природы Дуванского района

## Иҫкәрмәләр
Йылан заказнигы

**Йылан заказнигы** () — республика әһәмиәтендәге дәүләт зоологик ҡурсаулығы. Йофар, һунар йәнлектәре һәм һирәк осраған хайуан төрҙәре популяцияһын һаҡлау һәм тергеҙеү маҡсатында ойошторола (1963).

## Тасуирламаһы
Дүртөйлө районы Әңгәсәк ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 1 саҡрым алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң яр буйында урынлашҡан. Рельефы һыубаҫар туғайҙарҙан, уйһыулыҡтарҙан тора. Дөйөм майҙаны — 3,9 мең гектар. Урман — 70,1%-ын, һаҙлыҡ — 29,0 % тәшкил итә. Әрәмәлектәр менән уратып алынған Оло Йылан һыубаҫар туғай күле ҡураулыҡта тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Йүкә, йыла, ҡарама, саған, уҫаҡ ҡатыш аҡ шыршы, имән, ҡайын, ҡарағай, ҡарағас һәм шыршы үҫкән ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандар таралған, гөлйемеш, ерек, эт муйылы күп. Үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының  Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре: Литвинов торна борсағы, өсҡалаҡ күк көпшә, сатырлы ҡышһөйәр, һары күбәләк сәскәһе, шифалы бесәй үләне үҫә.

*Фаунаһына* 10 ер-һыу хайуандары төрө, һөйрәлеүселәрҙең — 7 төрө, 215 төр ҡош һәм 54 төр имеҙеүселәр инә. Башҡортостан Республикаһының ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк осраусы 35 төр ҡош иҫәпләнә.

Күп төр ҡоштар һәм йәнлектәр йәшәй: аҡ ҡуян, аҫ, ҡабан, себер ҡоралайы, үрғуяны, һеләүһен, ябай төлкө, ҡашҡабаш, ҡор, сытырҙаҡ сөрәгәй, тартай, һаҙғыраҡ сөрәгәй, һуна өйрәк. 1960 йылдарҙа бында Татарстандан килтерелгән йофар йәшәүгә яраҡлашҡан. Әлеге ваҡытта һаҙлыҡлы күл участкаларында уның йәшәү эҙҙәре теркәлә. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән ҡама, ялман, ала ҡаҙ, ҡаңғылдаҡ аҡҡош, мөншөгөр, ышылдаҡ аҡҡош, быуа тәлмәрйен йәшәй. БР-ның һәм РФ-ның Ҡыҙыл китаптарына индерелгән урыҫ йофары (выхухоль), бөркөт, көйөлдө, ҙур ҡарағош (подоролик), ҡом һайыҫҡаны төйәкләй.

Ҡурсаулыҡ ресурс, фәнни һәм экологик әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Бөрйән аэропорты

**Бөрйән аэропорты** () — «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһы

## Тарихы
Аэропорт 1956 йылда Иҫке Собханғол ауылы эргәһендә асыла. Ул пассажирҙар, санитар транспорт, урман һағы осоштарын башҡарыу өсөн тәғәйенләнә. 1939 йылда Бөрйән районы территорияһына тәүге самолёт төшә. 1940-сы йылдарҙа самолеттар Иҫке Собханғол ауылы эргәһендәе *Үрге туғай* тип аталған (хәҙер *Ҡаршы туғай*) сабынлыҡҡа төшәләр, ә ҡыш көндәре — Ағиҙел йылғаһындағы боҙға.

Бөйөк Ватан һуғышы һәм унан һуң осоу-төшөү майҙансығы итеп Арбабай (Арбаҙай) төбәгендәге сәсеүлек файҙаланыла. Бында Ан-2 самолеттары төшә. Аэропорт асылғандан һуң, осоу-төшөү майҙансығы, ағастан административ бина төҙөлә. Уның эсендә радиорубка, касса һәм көтөү залы була.

В. Ә. Бикбаева һәм Б. Ғ. Йәғәфәровтың «Бөрйәндең боронғо замандан алып тарихы» китабынан хәтирәләр:

* Тағы уҡығыҙ
* Аэропорт картала

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Күлбаев Мөхәмәт Сафа улы

**Күлбаев Мөхәмәт Сафа улы** (25 май 1900 йыл — 23 декабрь 1976 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Күлбаев Мөхәмәт Сафа улы 1900 йылдың 25 майында Орск өйәҙе Ырымбур губернаһы Ғәлиәкбәр ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы) тыуған. 12 йәштән эшләй башлай.

1942 йылдың 17 ғинуарында Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына.

Төрлө вазифала «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә, шулай уҡ Белорет металлургия заводында эшләй.

1976 йылдың 23 декабрендә Ғәлиәкбәр ауылында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949 йыл)

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр
Өфө фән һәм технологиялар университеты

**Өфө фән һәм технологиялар университеты** (**Өфө университеты**) — Өфө ҡалаһында 1909 йылда нигеҙләнгән  классик Башҡорт дәүләт университеты һәм Башҡортостандың иң боронғо вузы — 1932 йылда асылған, 2022 йылға тиклем иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто исемлегенә ингән һәм 2021 йылда донъяның иң яҡшы вуздары рейтингында Рәсәй вуздары араһында 25-се урынды биләгән Өфө дәүләт авиация техник университетын берләштереү (ҡушыу) юлы менән ойошторолған юғары уҡыу йорто.

## Тарихы
2021 йылдың ғинуарында Өфө ҡалаһындағы ике юғары уҡыу йортоноң — 1909 йылда нигеҙләнгән Башҡорт дәүләт университеты һәм 1932 йылда асылған Өфө дәүләт авиация техник университетының берләшәсәге тураһында билдәле була. 2021 йылдың 15 февралендә Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров Өфөнөң ике юғары уҡыу йортон берләштереү тураһында ҡарар ҡабул ителеүен һәм ғәмәлдән сығарылмауын белдерә: «Ҡарар ҡабул ителде, ул үтәлергә тейеш».

2021 йылдың 18 февралендә ике юғары уҡыу йорто берләшеү мәсьәләләре буйынса матбуғат конференцияһы үтә. 2021 йылдың апрелендә ике юғары уҡыу йортоноң ғилми советтары берләшеү тураһында ҡарар ҡабул итә.

2021 йылдың авгусында яңы юғары уҡыу йортоноң исеме билдәле булды — «Өфө фән һәм технологиялар университеты». Ике юғары уҡыу йортон берләштереү менән бәйле республика «Өҫтөнлөк-2030» программаһының 1 миллиард һум күләмендәге федераль грантын алды. 100 миллион һум күләмендә төп грант Башҡорт дәүләт университетына 2021 йылдың октябрендә тапшырылды, БашДУ шулай уҡ өҫтәмә рәүештә 142 миллион һумлыҡ грант алды.

2022 йылдың ғинуарында республика буласаҡ Өфө университетына 200 миллион һум аҡса бүлде – был ӨДНТУ һәм буласаҡ Өфө университеты студенттарына грант итеп тәғәйенләнгән.

Рәсәй Федерацияһы Фән һәм юғары белем министрының 2022 йылдың 8 июлендәге 644-се бойороғо менән Өфөнөң ике вузы — Башҡорт дәүләт университеты һәм Өфө дәүләт авиация техник университетын үҙгәртеп ҡорола (берләштерелә). Бойороҡҡа ярашлы Башҡорт дәүләт университеты һәм Өфө дәүләт авиация техник университетының Бөрө, Нефтекама, Сибай, Стәрлетамаҡ, Ишембай һәм Күмертау ҡалаларындағы филиалдары яңы асылған **Өфө фән һәм технологиялар университеты** филиалдарына әүерелә. 

2022 йылда уҡырға инеп, Өфө фән һәм технологиялар университетын тамамлаусылар дипломдарында ике вуз күрһәтеләсәк — «Башҡорт дәүләт университетына йәки Өфө дәүләт авиация техник университетына уҡырға ингән һәм Өфө фән һәм технологиялар университетын тамамлаған».

2022 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт дәүләт университеты һәм Өфө дәүләт авиация техник университетын үҙгәртеп ҡороу (ҡушыу) тамамланды — Өфө фән һәм технологиялар университеты Юридик шәхестәрҙең берҙәм дәүләт реестрына индерелде, уның етәксеһе итеп Вадим Захаров тәғәйенләнде.

## Университет ваҡытлы матбуғатта
* Вадим Захаров: Задача Уфимского университета - формировать технологический суверенитет страны. ИА «Башинформ», 21 декабря 2022 года    

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ФГБОУ ВО «Уфимский университет науки и технологий». Официальный сайт    
* Республиканың иң йәш һәм иң ҙур вузы менән таныштыҡ. «Башҡортостан», 3 февраль 2023 йыл
Юлбарыҫ ауылы эргәһендәге оло ҡарағас

**Юлбарыҫ ауылы эргәһендәге оло ҡарағас** — төбәк әһәмиәтендәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Юлбарыҫ ауылы эргәһендәге реликт йөҙйәшәр ҡарағас.

## Тасуирламаһы

Ерәнағас йылғаһының (Таналыҡтың уң ҡушылдығы) таулы һул яры буйлап ташлы далала яңғыҙ үҫкән Сукачев ҡарт ҡарағасы. Ағастың бейеклеге яҡынса 13 м, диаметры күкрәк тәгәлендә 72 см, ҡоласы 225 см.
Көньяҡ Урал аръяғы далаларында иң ҡарт ағас булып һанала — 170 йәш тирәһе. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2003 йылдың 19 июнендәге No146 «Тәбиғәт объекттарын һәм комплекстарын республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан итеү тураһында» ҡарары менән төбәк әһәмиәтендәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт ҡомартҡыһының дөйөм майҙаны 0,1 га.
Гөлсинә Мәғәфүрова был тәбиғәт ҡомартҡыһы ҡарағас тураһында «Башҡортостан» республика гәзитендә (02 май 2017 йыл номерында) ошолай тип яҙа:

## Этимологияһы
Беҙҙең республикала ҡарағастар бик күп ултыртылған. Ағасты немец әсирҙәре ултыртҡан тип әйтәләр. Моғайын шул ҡарағастарҙан немец әсирҙәре үҙҙәренә карта яһағандыр тигән фараз бар, сөнки Хәйбулла, Йылыйыр һәм Баймаҡ райондарында бер үк йылғы шундай ағастар үҫә.
Икенсе фаразлау ошолай. 1769 йылда Екатерина II указы менән Башҡортостанға немец ғалимы Петр Симон Паллас экспедицияһы ебәрелә. Уның төп маҡсаты еребеҙҙең файҙалы ҡаҙылмаларын, тәбиғәтен өйрәнеү, еребеҙҙе тасуирлау була. Экспедиция ваҡытында ер аҫтындағы файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын ҡоролоҡҡа бирешмәгән, күп йыл йәшәгән бер ағас менән билдәләгәндәр. Ағасты тәрбиәләп үҫтереү өсөн Паллас кеше яллаған.
Өсөнсө фаразлау буйынса был ылыҫлы ағас юлсыларға маяҡ ролен үтәгән. Юлсылар шуларға ҡарап юл тотҡандар

## Әһәмиәте
Ҡарт ҡарағас Урал аръяғында ылыҫлы урмандарҙың дендрохронологияһы һәм фитогеографияһы өсөн ҙур ғилми ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Был ҡарағастың үҫеүе, шулай уҡ был тоҡомдоң дала зонаһындағы тағы бер нисә пунктта (Ирәндек һыртының көньяҡ армыттары) үҫеүе тарихи осорҙа утрау ҡарағастарының көньяҡ сиге уларҙың хәҙерге таралыуына ҡарағанда күпкә көньяҡтараҡ үтеүен күрһәтә. Урал аръяғы дала зонаһының ҡоро климаты шарттарында ҡарағастың уңышлы үҫә алыу мөмкинлеге тураһындағы һығымта ошонан килә лә инде. Тәбиғәт ҡомартҡыһы ғилми-танып белеү һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә.

## Һылтанмалар
* 
* 
* * 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан, отв. ред. АА Мулдашев Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010) : 413
*
Первомайск заказнигы

**«Первомайск» заказнигы** () — Өфө яйлаһындағы шыршы‑аҡ шыршы урманы. Республика әһәмиәтендәге дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. Реликт урмандарҙы һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсатында ойошторола (1968).

## Тасуирламаһы
Өфө яйлаһының көньяҡ-көнсығышында Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы менән Силәбе өлкәһендә һәм өлөшләтә Көньяҡ Уралдың Ҡаратау һыртында урынлашҡан. Эталон киң япраҡлы ҡара ылыҫлы урмандарҙы һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсатында ойошторола. Дөйөм майҙаны 1,7 мең гектар, 70%-ын урман, 3%-ын һаҙланған урындар тәшкил итә. Ҡурсаулыҡ сигенән Яманйылға аға. Рельефы үҙәндәр менән йырғыланған, карст үҫешкән.

Ландшафы шыршы, аҡ шыршы, ҡайын һәм йүкә ағастары аралашып үҫкән тайганың *киң япраҡлы ҡара ылыҫлы* урмандарынан ғибәрәт. Улар боҙланғанға тиклем үк формалашҡан, плейстоцен рефугиумы (популяциялары боҙланыу осорон кисергән) булараҡ ҡарала. Шуға күрә был үҫентеләр айырыуса фәнни ҡыҙыҡһыныуға эйә. Әйләнә-тирәләге икенсел урмандар фонында яйла яҡшы һаҡланған булыуы менән айырылып тора. Хәҙер тотош ҡырҡылған ландшафтарҙың эталоны йәки уникаль торошон сағылдырыусы территория участкаһы булып тора. Хайуандар донъяһы аҙ өйрәнелгән. Киң япраҡлы урман фаунаһы элементтары булған ҡара ылыҫлы тайганың типик фауна комплексынан тора.

Заказник тәбиғәтте һаҡлау, фәнни, эталон, урмандарҙы тергеҙеү һәм һыу һаҡлау әһәмиәтенә эйә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Белгород флагы

**[[Белгород]] флагы** — Рәсәй федерацияһының Белгород өлкәһе Белгород ҡалаһының рәсми символдарының береһе (герб менән бер рәттән). Флаг ҡала халҡының берләшеү һәм үҙ-ара килешеп эш итеү символы булып тора.

Хәҙер ғәмәлдәге флаг 1999 йылдың 22 июлендә Белгород ҡала советының 321-се ҡарары менән раҫланған һәм 2002 йылда 978 теркәү номеры менән Рәсәй Федерацияһының дәүләт геральдик регистрына индерелгән.

## Тасуирламаһы
Белгород ҡалаһы флагында (аҫҡы яғы аҡ һыҙатлы зәңгәр киндер) артҡы тәпәйҙәрендә торған һары арыҫлан төшөрөлгән. Ҡала символикаһына 300 йылдан ашыу Ул Петр I идара иткән осорҙа барлыҡҡа килә. Рус батшаһы белгородлыларға Полтава янындағы алышта шведтарҙы еңеү хөрмәтенә герб бүләк итә (1709). 1712 йылда Герб һүрәте Белгород полкының еңгән дошманы байрағында һүрәтләнә, ә 1727 йылда яңы барлыҡҡа килгән губернаның символына әүерелә.

## Һылтанмалар
Женева

**Женева** ( , франкопров. Geneva, , , романш. Genevra) — Швейцариялағы ҡала. Баш ҡалаһы шул уҡ исемдәге Швейцарияның көньяҡ-көнбайыштағы, дәүмәле буйынса икенсе иң эре ҡалаһы.  Француз телле Женева кантонының административ үҙәге һәм шул уҡ исемдәге коммуна.  Женева күле буйында урынлашҡан.

2017 йылда 201 мең кеше йәшәгән. Сит ил граждандары халыҡтың 48 % тәшкил итә. «Оло Женева» сик буйы агломерацияһы сиктәрендә 915 мең кеше йәшәй. 2014 йылда йәшәү өсөн иң яҡшы ҡала тип таныла.

Ҡалала күп һанлы халыҡ-ара ойошмаларҙың, шул иҫәптән БМО-ның Европа бүлексәһенең, Ҡыҙыл Тәре, ВТО, ВОЗ, ЦЕРН, 1946 йылға тиклем — Милләттәр Лигаһы штаб-фатирҙары урынлашҡан. Женева шулай уҡ донъя финанс үҙәге булып тора. Ҡала янында Оло адронлы коллайдер урынлашҡан. Базель, Нью-Йорк һәм Страсбург менән бер рәттән Женева-абруйлы халыҡ-ара ойошма урынлашҡан һәм ниндәй ҙә булһа илдең баш ҡалаһы булмаған донъяның күп булмаған ҡалаларының береһе.

Рона йылғаһы ҡаланы ике өлөшкә бүлә. Төп иҫтәлекле урын — фонтан бейеклеге 147 метр.

Тәүге тапҡыр Юлий Цезарь кельттарҙың Генава биләмәһе тип б.э.т. I быуатта телгә ала Урта быуаттарҙа төрлө европа дәүләттәре хакимлығы аҫтында була. XVI быуатта Реформация үткәрелә, XVIII—XIX быуаттар сигендә Наполеон Францияһы составында була. 1815 йылдан кантон сифатында Швейцария составына инә.

## Этимологияһы
Ҡала латин текстарында (Галлия һуғышы тураһында яҙмалар) *Genava* әйтелешендә телгә алына, бәлки, *genu (*бөгөл) *тигән һүҙҙән яһалған* кельт топонимынан алынғандыр, йәғни, бормалы йылға йәки эстуарий.

Урта быуаттарҙағы Женева графлығы урта быуат латин телендә *pagus major Genevensis* йәки *Comitatus Genevensis* (шулай уҡ *Gebennensis)* булараҡ билдәле. 1400 йылдан һуң Савойяның Женева провинцияһы, Реформациянан һуң урын Женева епархияһы булып китә.

## Климаты

## Галерея

Файл:Geneva saint peter.JPG|Сан-Пьерр Соборы
Файл:Bâtiment sud du Collège Calvin 2007-09-09 (3).jpg|Кальвин Колледжы
Файл:IKRK Hauptquartier.jpg|Халыҡ-Ара Ҡыҙыл Тәре комитеты
Файл:Botanical Garden Geneva 2006 803.JPG|Консерватория һәм ботаника баҡсаһы
Файл:Basilique Notre-Dame, Genève.jpg|Нотр-Дам
Файл:Eglise Orthodoxe Russe de Geneve.jpg|Урыҫ православие сиркәүе
Файл:Genf UNHCR.JPG|[БМО-ның Ҡасаҡтар буйынса юғары комиссары идаралығы
Файл:Hotel de Ville Geneva.jpg|Отель-ду-Вилль Һәм Тур-Бодэ
Файл:Voltaire Museum.JPG| Вольтер институты һәм музейы, китапхана һәм архив менән
Файл:Musee Reforme.JPG|Малле йорто һәм Халыҡ-ара Реформация музейы 
Файл:Tavel House.JPG|Тавель Йорто
Файл:Brunswick Monument.jpg|Брауншвейгта Карл II Брауншвейгский хөрмәтенә  кәшәнә


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Официальный сайт о туризме в Женеве 
* Общественный транспорт Женевы
* Geneva Historical & Genealogical Society Collection  Архивная копия от 5 марта 2016 на Wayback Machine
Әхмәдилек

**Әхмәдилек** ((; ) — (Йәмәғәттең рәсми исеме — Әхмәдиә мосолман ойошмаһы йәки Әхмәдиә мосолман йәмәғәте (, транслитерация: *әл-Жәмәғә әл-Исламия әл-Әхмәдиә*) — быуат аҙағында Британия Һиндостанында нигеҙләнгән ислам дини хәрәкәте. Әхмәдиә мосолмандар ойошмаһы Мирза Ғөләм Әхмәт тәғлимәте нигеҙендә төҙөлә (1835—1908), ул ислам эсхатологияһына һәм төрлө донъя диндәренең ғәҙәти инаныуҙарына ярашлы, ахыр сиктә исламды аҙаҡҡы еңеүгә алып киләсәк һуңғы дәүерҙәге илаһи реформаларға ынтылыш яһап ҡарай. Ул үҙен бөтә донъя мосолмандары көткән «Мөжәддид» (илаһи реформатор) Ислам динендә вәғәҙә ителгән Мәсих һәм Мәхди, тип раҫлаған. Әхмәдиселәр хәрәкәте яҡлылар үҙҙәрен мосолмандар йәки мосолман-әхмәдиҙәр тип атай.

Мирза Ғөләм Әхмәт 1889 йылдың 23 мартында хәрәкәткә нигеҙ һала һәм уны исламда Әхмәди хәрәкәте тип атай. Уның вафатынан һуң был берләшмәгә эҙмә эҙлекле рәүештә хәлифәләр етәкселек итә, ул донъяның 200-ҙән ашыу илендә тарала. Әхмәҙи мосолмандары тәүгеләрҙән булып Бөйөк Британия һәм башҡа көнбайыш илдәрендә үҙҙәренең дини общиналарын төҙөй. Бөтә донъя буйынса әхмәди-мосолмандарҙың баһалау һаны 10-20 миллион кешегә етә.



Файл:Baitul_Futuh.jpg|мини|300x300пкс|слева|Әхмәди мәсете Бәйтул Фүтүх. Лондон, Бөйөк Британия
Файл:Liwa-e-Ahmadiyya_and_Minarat-ul-Massih.jpg|справа|мини|300x300пкс|Аҡ манара һәм Әхмәди мосолман общинаһының флагы, Кадиан


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Әхмәҙи Мосолман Общинаһының рәсми сайты
* Әхмәҙи Мосолман Общинаһы тарихының инеше һәм ҡыҫҡаса очеркы
* Официальный Сайт Администрации Городского Округа Городского Округа
Шайтантау заказнигы

**Шайтантау заказнигы** — һунар йәнлектәре, һирәк осраған хайуан һәм үҫемлек төрҙәре популяцияһын һаҡлау маҡсатында ойошторолған төбәк әһәмиәтендәге дәүләт зоологик тәбиғәт заказнигы. Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Аҡъяр ауылынан көнбайышҡа табан 32,5 км алыҫлыҡта Йылайыр яйлаһының көньяҡ‑көнсығыш өлөшөндә, Шайтантау тау массивында урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Шайтантау заказнигы Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1971 йылдың 2 июлендәге 316-сы һанлы «Шайтантау дәүләт заказнигын булдырыу тураһында» ҡарары менән Хәйбулла урман хужалығының Үҫәргән урмансылығы базаһында ойошторола. Дөйөм майҙаны 30 500,0 гектар, тәбиғәт биләмәһе сигенә хужалыҡ ҡулланылышынан алынмайынса индерелгән ер участкаларының майҙаны 30 500,0 гектар, территорияһының 67,5 %‑ын урман ҡаплаған.

Заказниктың тәбиғәт комплексы имәнлек урман-далаһы менән ҡапланған, Һаҡмар йылғаһы киҫеп үткән Шайтантау массивын үҙ эсенә ала. Тау имәнлектәре төньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәрен биләй, көньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәре һырттарҙағы дала ҡыуаҡлыҡтары менән алмашыныусы ташлы дала менән ҡапланған. Болонло далалар йылғаның террасаһын биләй. Үҙәндәрҙә ерек, муйыл, тирәк әрәмәлектәре үҫә.

Заказник биләмәләрендә 60-ҡа яҡын имеҙеүселәр төрө йәшәй, шуларҙың 55 төрө — һунар йәнлектәре, шулай уҡ 190-дан ашыу ҡош төрө, Һөйрәлеүселәрҙең 5, ер-һыу хайуандарының 2, күбәләктәрҙең 138 төрө бар. Мышы, ҡабан, ҡоралай, айыу, төлкө, һеләүһен, бурһыҡ, һыуһар, Америка шәшкеһе, ҡама, йәтсә, йылға ҡондоҙо, аҡҡуян, Һуйыр, ҡор, сел, ҡурпысыҡ, һыу ҡоштары һаҡланырға тейеш. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәрҙән — мөншөгөр, ябай осар тейен, бөркөт, өкө, дала ҡара йыланы, һыу туҙбаш йыланы, йөклө күбәләк, махаон, подалирий, суфый сиңерткә, бәрҙе, ҡыҙыл балыҡ, йылға бағыры һәм башҡалар. Башҡортостан Республикаһының һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән алтай етенүләне, Биберштейн тюльпаны, бүлбеле бесәй үләне, Гельм астрагалы, ике башаҡлы эфедра, ҡыя һуған, урал ҡәнәфере, шиңмәҫгөл, шифалы бесәй үләне, энәле ҡәнәфер һәм башҡалар үҫә.

## Әһәмиәте
Заказник ҡырағай хайуандарҙың хужалыҡ, фәнни һәм мәҙәни өлкәләрҙә ҡиммәтле төрҙәрен, шулай уҡ һирәк осраған һәм юғалыу хәүефе янаған төрҙәрен, уларҙың йәшәгән мөхитен һаҡлау, үрсетеү һәм уларҙың һанын тергеҙеү һәм тәбиғи берләшмәләрҙең бөтөнлөгөн һаҡлау маҡсатында булдырылған. Заказник һунар йәнлектәре фаунаһы төрҙәрен, осар тейен, бесәнсе ҡомаҡ, һөҙһөт, күк ҡарға, ҙур көйөлдө, Бутлеров әберсен күбәләге кеүек хайуандарҙың һирәк осрай торған төрҙәрен һәм башҡаларҙы һаҡлай.

## Һылтанмалар
* 
* }

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Реестр особо охраняемых природных территорий Республики Башкортостан, отв. ред. АА Мулдашев Уфа, Издательский центр «МедиаПринт» (издание второе) (2010) : 413
Искәндәров Ильяс Фәрхәт улы

**Искәндәров Ильяс Фәрхәт улы** (20 октябрь 1965 йыл) — дипломат. 2020 йылдан Габон Республикаһында Рәсәй Федерацияһының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.

## Биографияһы
Ильяс Фәрхәт улы Искәндәров 1965 йылдың 20 октябрендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Түбәнге Һаҙ ауылында тыуған.
1983 йылда Салауат ҡалаһындағы мәхсүс мәктәпте алтын миҙалға тамамлай һәм Ташкент Дәүләт университетының Көнсығыш факультетына уҡырға инә. Совет әрмеһендә хеҙмәт иткәс уҡыуын Мәскәүҙә дауам итә.
 
1991 йылда  Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлай. Инглиз, француз, ғәрәп һәм иврит телдәрен белә. 1991 йылдан дипломатия хеҙмәтендә.  

2006—2011 йыл —  Тунистағы Рәсәй илселеге советнигы

2011—2014 йыл - Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африка департаментындағы бүлек начальнигы.

2014—2020 йылдар - Рәсәйҙең Сит ил эштәре министрлығының Африка департаменты директоры урынбаҫары.

2020 йылдың 17 авгусынан - Рәсәй Федерацияһының Габондағы  ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе  

## Дипломатик рангтары
* 2-се класлы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (22 ноябрь 2010 йыл).
* 1-се класлы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (8 июнь 2020 йыл).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биографияһы рәсәй СИТ ил эштәре министрлығы сайтында
Уйын киноһы

**Уйын киноһы** () —  кино сәнғәте төрө, нәфис киноның бер төрө .Уйын фильмы — сценарийҙа сағылдырылған һәм режиссёр тарафынан интерпретацияланған сюжетҡа нигеҙләнә.   Ул актёр  уйыны, оператор һәм башҡа сәнғәт төрҙәре  ярҙамында ижад ителә .

Уйын киноһы документаль киноны, мультипликацияны һәм фәнни-популяр киноны үҙ эсенә алған уйын булмаған киноға ҡаршы ҡуйыла

Айырым фильмдарҙа  документалистика һәм актёр уйындарын (нәфис-документаль кино) ҡатнаштырырға мөмкин. Шулай уҡ актёрҙар уйынын үҙ эсенә алған йәнһүрәттәр төшөрөргә (мәҫәлән, «Новый Гулливер», «Кто подставил кролика Роджера») һәм актёрҙарҙың фәнни-популяр фильмдарҙа ҡатнашыуы мөмкин.  

## Уйын киноһы жанрҙары
Уйын фильмының жанрға ҡағылышлы  мәсьәләләре, ғөмүмән, жанрҙар теорияһы кеүек үк, бәхәсле булып тора. Нәфис фильмдарҙың күпселеген бер генә жанрға индерергә мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Нәфис фильм
* Фильм

## Иҫкәрмәләр
 
## Һылтанмалар
Әңгәсәк ҡарағайлығы

**Әңгәсәк ҡарағайлығы** — Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Республиканың Дүртөйлө районында урынлашҡан Әңгәсәк ҡарағайлығы 1965 йылдың авгусында зоологик тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын ала. Уның дөйөм майҙаны — 1 810 гектар. Ул Башҡортостан Республикаһында майҙаны буйынса иң эре реликт ҡарағайлыҡ булып иҫәпләнә.

Был тәбиғәт ҡомартҡыһы Әңгесәк, Уяҙы һәм Иген елгәргес заводы ауылдары араһындағы урман массивында ята һәм Әңгесәк участка лестничествоһы ерҙәренә ҡарай.
Ҡарағайлыҡ Ағиҙел йылғаһының уң ярының ҡомло террассаларында үҫә. Ағастарҙың уртаса йәше 45 — 80 йыл тип иҫәпләнә. Айырым ағастар 100 йылдан да ашыу йәшкә эйә.

Урман массивында ҡара көртмәле, ҡыҙыл көртмәле ҡыуаҡтары һәм ҡыяҡлы үҫемлектәр үҫә, шулай уҡ йүкә кеүек киң япраҡлы ағастар ҙа осрай (бигерәк тә 2-се яруста). Сауҡалыҡтарында айыу баланы, миләш, сәтләүек һәм зелпе ҡыуаҡлыҡтары үҫә. Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк осрай торған үҫемлектәренә ҡараған үләндәр ҙә осрай. Әңгәсәк ҡарағайлығы фәнни, тәбиғәтте һаҡлау һәм рекреоцион әһәмиәткә эйә.

Республиканың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләренең маҡсаттары: тәбиғәт территорияларын һаҡлау; унда фәнни тикшеренеүҙәр үткәреү, шул иҫәптән тәбиғәт йылъяҙмаларын алып барыу; экологик мониторинг үткәреү; экологик белем биреү; тәбиғәтте һаҡлау өлкәһендә кадрҙар һәм белгестәр әҙерләүҙә ярҙам итеү.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Постановление Совета Министров Башкирской АССР от 17.08.1965 № 465
Об охране памятников природы Башкирской АССР 17.08.1965 465

* bashenc.online/ba/articles/85486
Данияла ислам

**Данияла ислам** (*<span lang="da">Islam i Danmark</span>*) — Дания территорияһында ислам дине — күп һанлы диндәрҙең береһе. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Дания халҡының (5 мең 771 кеше) 5,40%-ы (313 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (*[[2020 йыл|2002]]*). Ислам — Данияның рәсми танылған диндәренән береһе, тарафдарҙары һаны буйынса, лютерандар диненән һуң, икенсе урындағы дин. Дания мосолмандарының күпселеге — сөнниҙәр, шулай уҡ шиғыйҙар, әхмәдилеләр бар.

АҠШ дәүләт департаменты мәғлүмәттәре буйынса, Дания халҡының 3,7 % -ы мосолмандар. Башҡа сығанаҡтар, шул иҫәптән Дания сит ил эштәре министрлығы ла, башҡа һандар килтерә.

Би-Би-Си мәғлүмәттәре буйынса, Данияла 270 мең самаһы мосолман йәшәй. 1970-се йылдарҙа Төркиә, Пакистан, Марокко һәм элекке Югославия халҡы эш эҙләп Данияға килә. 1980-се һәм 90-сы йылдарҙа мосолмандарҙың күпселеге-Иран, Ираҡ, Сомали һәм Босния ҡасаҡтары була.

Дания мосолмандары араһында этник даниялылар төркөмдәре лә бар. Эксперттар баһалауынса Данияла 2 800 самаһы исламды яңы ҡабул иткән мосолман йәшәй һәм йыл һайын был һан яҡынса 70 кешегә арта. Сағыштырыу өсөн, 2000 һәм 2004 йылдар араһында 300-ҙән ашыу даниялы исламдан христианлыҡҡа күскән.

## Тарихы
2005 йылға ҡарата Данияла 19 төрлө мосолман дини ойошмаһы теркәлгән. 1980-се һәм 1990-сы йылдарҙа, һыйыныу урыны эҙләп, Данияға бик күп мосолмандар килә. Улар башлыса Ирандан, Ираҡтан килгәндәр, Фәләстин, Сомали һәм Босния сығышлы. Дания мосолмандарының дөйөм һанынан яҡынса 40 процентын мосолман илдәренән килгән ҡасаҡтар тәшкил итә.

## Мәҙрәсәләр
Беренсе мосолман мәктәбе 1978 йылда Хельсингерҙа төҙөлгән. Бөгөнгө көндә Данияла 20-гә яҡын мәҙрәсә эшләй, уларҙың күпселеге ҙур ҡалаларҙа урынлашҡан. 1980-се йылдарҙа урду, төрөк, ғәрәп һәм башҡа телдәрҙә һөйләшеүселәр өсөн мәктәптәр төҙөлә. 1990-сы йылдарҙа Сомали, Фәләстин һәм Ираҡ балалары өсөн мәктәптәр төҙөлә. Иң ҙур мәктәп Нёрреброла — 410-ға яҡын студент уҡый.

## Карикатура ғауғаһы
2005 Йылда Данияла «карикатура ғауғаһы» сыға. Jyllands-Posten гәзите Мөхәммәт Пәйғәмбәргә 12 карикатура баҫтырып сығара . Карикатуралар баҫылыуы Дания халҡы араһында ғына түгел, унан ситтә лә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Jyllands-Posten гәзите белдереүенсә, баҫылған һүрәттәр ғәмәлдә һүҙ азатлығы практикаһын ғына күрһәтә. Ун бер ислам дәүләтенең сит ил эштәре министрлыҡтары Дания хөкүмәтенән баҫылып сыҡҡан карикатуралар өсөн ғәфү үтенеүҙе талап итә. Дипломатик протестар артынса Дания тауарҙарына бойкот иғлан ителә.

## Иҫкәрмәләр
Финляндияла ислам

**Финляндияла Ислам** ( ) — Финляндия территорияһында ислам дине. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Финляндия халҡының (5 532 мең кеше) 2,70%-ы (150 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (*[[2020 йыл|2020]]*). Ислам — Финляндияның рәсми танылған диндәренән береһе. Финляндия мосолмандарының күпселеге — сөнниҙәр. Финляндия — Европала, Австриянан ҡала, исламды ҡануни таныған икенсе дәүләт.

## Тарихы

XIX быуатта Финляндияла ислам фәҡәт фин татарҙары аша күренә. Улар тарихи рәүештә милли аҙсылыҡтарға инә. Фин татарҙары илгә Рәсәй империяһында билдәләнгән сауҙагәрҙәр һәм хәрби хеҙмәт срогын үтәгән һалдаттар сифатында килә. Һуңыраҡ уларға ғаилә ағзалары ла ҡушыла.

XX быуат ахырында Финляндияла мосолмандар һаны иммигранттар иҫәбенә ҡырҡа арта.

Фин ислам ассоциацияһы () 1925 йылда нигеҙләнгән. Ысынында иһә, был йәмғиәт үҙ сафына татар әҙселеген генә ала (йәки дөйөм алғанда, сығышы буйынса төркиҙәрҙе).

1960 йылда Хельсинкиҙа Татар мосолман общинаһы бинаһын төҙөү тамамлана, унда мәсет бинаһы ла, китапхана ла, уҡыу кластары ла, административ офистар ҙа бар.

## Финляндияла мосолмандарҙың этник төркөмдәре
Финляндия мосолмандары берләшмәһе этник билдәләре буйынса бүленгән — сомали, төрөк, ғәрәп, пакистан, шулай уҡ татар мәсеттәре бар.

## Хәҙерге торошо

1999 йылғы баһалауҙар буйынса, илдә 20 меңгә яҡын мосолман йәшәгән. 2010 йылда уларҙың һаны 45 меңгә еткән. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 2015 йылда мосолмандар һаны 40 мең самаһы кеше (бөтә халыҡтың 0,7 %) тәшкил иткән.

2010 йылда илдә 40 мәсет эшләгән, Хельсинкиҙа 10 ғибәҙәт ҡылыу бинаһы (улар араһында — Татар мәсете, Пакистан мәсете, Төрөк мәсете һ.б.), былар ярайһы уҡ ҙур ғибәҙәт ҡылыу залдары, күп осраҡта ҡуртымға алынған. Хельсинкиҙан 40 км алыҫлыҡта Ярвенпяала айырым торған мәсет татарҙар тарафынан 1944 йылда төҙөлә һәм оҙаҡ ваҡыт донъялағы иң төньяҡ мәсет була.

Илдә Финляндия ислам партияһы эшләй, рәйестәренең береһе ислам ҡабул иткән фин Абдулла Тамми.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Финляндия татарҙары 
* Финляндияла ислам тураһында фин мәҡәләһе
* Финляндияның ҡайһы бер мәсеттәре (карта)
Кино төшөрөү осоро

**Төшөрөү осоро** () — кино төшөрөүҙең иң яуаплы һәм ҡиммәтле этабы. Уның уңышына һәм оҙайлылығына фильмдың бюджеты бәйле, шуға күрә төшөрөү ентекле планлаштырыуҙы һәм ентекле уйланылған алымды талап итә. Төшөрөүҙе дөрөҫ ойоштороу һәм уларҙың планын ваҡытында ентекләп өйрәнеү төшөрөү осорон ҡыҫҡартырға булышлыҡ итә.

Төшөрөүҙе планлаштырғанда мөһим мәл — уларҙың өҙлөкһөҙ булыуын тәьмин итеү һәм төркөмдөң эшһеҙ тороуына юл ҡуймау.

Ғәҙәттә, был әҙерлек осороноң һәм фильмды монтажлауҙың бәйләүсе звеноһы. Профессиональ кинематографта тулы метражлы нәфис фильмдарҙы төркөм төшөрә, ул, материалдың ҙурлығына һәм ҡатмарлығына ҡарап, бер нисә тиҫтә йәки йөҙҙәрсә хеҙмәткәрҙе үҙ эсенә ала.

## Заманса технологиялар
Цифрлы технологиялар таралыу менән кино төшөрөү процесы классик фильмдан айырыла башлай, ул оптик һәм цифрлы эш алымдарының төрлө берләшеүенән ғибәрәт..Ҡайһы бер технологик этаптар бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан йәки үҙгәртелгән. Бөгөнгө көндә фильмдар тик кино йәки цифрлы ижад ысулдары ярҙамында ғына төшөрөлмәй. Монтажлау-тонировка осоро ғәмәлдә компьютерҙар ярҙамында башҡарыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фильм
* Кинодистрибьютор
* Кинематограф
* Ижади төркөм
* Төшөрөү (кинематограф)
* Тауышландырыу

## Әҙәбиәт
* 

* «Кино төшөрөү». Норматив акттарҙың һәм ведомство күрһәтмәләренең системалаштырылған йыйынтығы. ДСП" Мәскәү, Сәнғәт, 1973 йыл
* Ю. А. Кравцов «Кино теорияһы Буйынса Конспект. 2006 й.»
* Девид К. Ирвинг һәм Питер В. Ри «Продюсерлау һәм ҡыҫҡа метражлы кино — һәм видеофильмдар режиссураһы» Мәскәү, ГИТР, 2008
* Барнуэл Дж. « Кино етештереүҙең фундаменталь нигеҙҙәре» Мәскәү, Тридэ-кукинг, 2010
* « Нәфис кинофильмдар етештереү һәм уның төп составының хоҡуҡтары һәм бурыстары буйынса ижади төркөм тураһында берҙәм положение» Мәскәү, Госкиноиздат, 1947 йыл
* " Нәфис фильмдар етештереү буйынса белешмә " М әскәү, Сәнғәт, 1958 йыл

## Һылтанмалар
Цикл статей из журнала «Маркетинг и реклама» о продвижении фильмов в сети Интернет
Мүклеһаҙ һаҙлығы

**Мүклеһаҙ һаҙлығы** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы биләмәһендә урынлашҡан комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы (2018). Һаҙлыҡ майҙаны — 3,6 гектар, ә һаҡлау зонаһының майҙаны — 6,3 гектар.

## Тасуирламаһы
Мүклеһаҙ һаҙлығы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы Ҡәҙер ауылынан көнбайышҡа табан 200 метр алыҫлыҡта урынлашҡан.

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 18 сентябрҙәге «Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә һәм Учалы райондарында Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт объекттарын һәм тәбиғәт ҡомартҡыларын иғлан итеү тураһында» 474-се ҡарарына ярашлы Мүклеһаҙ һаҙлығы комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.

Һаҡ зонаһы сиктәрен һүрәтләү:
* төньяҡтан — 55°21’21,93" (төньяҡ киңлек), 54°1’59,3" (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көньяҡтан — 55°21’9,91" (төньяҡ киңлек), 54°2’15,16" (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көнбайыштан — 55°21’17,56" (төньяҡ киңлек), 54°1’56,43" (көнсығыш оҙонлоҡ);
* көнсығыштан — 55°21’17,16" (төньяҡ киңлек), 54°2’19,28" (көнсығыш оҙонлоҡ);
* тәрәнлеге — 35 м.

Һаҙлыҡта һирәк осраған үҫемлек — бәләкәй ҡыуыҡлы үлән үҫә.

Мүклеһаҙ һаҙлығында хужалыҡ һәм башҡа эшмәкәрлеккә индерелгән төп сикләүҙәр:
* етештереү һәм ҡулланыу ҡалдыҡтарын, ағыулы химикаттарҙы туплау, эшкәртеү, утилләштереү һәм күмеү урындарын урынлаштырыу;
* зыярат, мал үләкһәләре урынлаштырыу;
* етештереү объекттарын урынлаштырыу;
* файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу;
* тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлауҙы теләһә ниндәй боҙоуға килтереүсе башҡа эшмәкәрлек.

Әйтергә кәрәк, тыйыу режимы махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең сиктәре сиктәрендә тәүге һыулы горизонттың төбөнә тиклем ғәмәлдә була.

Тәбиғәттән файҙаланыуҙың һәм башҡа хужалыҡ эшмәкәрлегенең төп рөхсәт ителгән төрҙәре:
* тәбиғи комплекс территорияһына химик бысраныу хәүефе булмағанда һәм йәмәғәт экологик экспертизаһы үткән осраҡта капиталь төҙөлөш, шул иҫәптән үткәргес торбалар һалыу;
* емеш-еләк йыйыу;
* бесән сабыу;
* мал көтөү;
* сәсеү һәм һөрөү эштәрен алып барыу, һунарсылыҡ;
* баҡсасылыҡ һәм йәшелсәселек алып барыу.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Фёдоровка заказнигы

**Фёдоровка заказнигы** () — төбәк әһәмиәтендәге зоологик тәбиғәт ҡурсаулығы. Һунар кәсебе һәм һирәк осраған хайуандар популяцияһын тергеҙеү маҡсатында ойошторола (1989).

## Тәбиғәт үҙенсәлектәре
Фёдоровка районы Фёдоровка ауылынан көньяҡ-көнсығышта 5 саҡрым алыҫлыҡта Ашҡаҙар йылғаһы бассейыны биләмәһендә урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы. Дөйөм майҙаны — 1,7 мең гектар, 99,8%-ын урман ҡаплаған. Рельефы тигеҙлектәрҙән, һөҙәк убаларҙан тора. 
Миләш, муйыл, балан, сөйәлле зелпе, ҡурай еләге, гөлйемеш һәм башҡа ваҡ ағаслыҡтарҙан торған ҡатнаш киң япраҡлы имән һәм йүкә урмандары, ҡырҡындыларҙа уҫаҡлыҡтар таралған.

Ҡурсаулыҡта 50-гә яҡын имеҙеүселәр һәм 120 төр ҡоштар осрай, шуларҙың 23-ө — һунар фаунаһы вәкилдәре.

*Йәнлектәрҙән*: аҡ ҡуян, бурһыҡ, йылға ҡондоҙо, ҡабан, ҡоралай, мышы, төлкө, үрғуяны, һеләүһен, урман эте, аҫ, бурһыҡ йәшәй.

*Ҡоштарҙан*: ҡор ҡарсығаһы, ағуна, һаҙ турғайы, сәүкә, ҡоҙғон һ.б.;
 
Ҡолаҡлы терпе, ялман, һоро ағуна, аполлон, махаон Башҡортостан Республикаһының  Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Заказник хужалыҡ, фәнни һәм мәҙәни әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* ООПТ Фёдоровский 
*