open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Крайова

**Крайова** (румын. Craiova) — Румыния ҡалаһы, төбәктә Олтения төбәгендә урынлашҡан, Долж жудецаһының административ үҙәге.

Муниципиялағы халыҡ һаны — 304,142 мең кеше (2005). 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 97,48 % халыҡ — румындар, 1,5 % — сиған, 1 проценты — башҡа милләттәр. Күпселек халҡы православие христиандары.

2016 йылдарҙа ҡала халҡының һаны 387151 кеше тәшкил итә.

## Этимология
Ҡаланың килеп сығыуы күпселек славян сығышы менән аңлатыла, уларҙа *kral' *— краль (король). Артабан атама , румынса crai, әммә славян суффиксы «ov» һаҡланған «Craiova».

## Географияһы
Крайова муниципияһы илдең көньяҡ өлөшөндә, Жиу (румын. Jiu) йылғаһы ярында урынлашҡан. Крайова Олтенияның иң үҙәгендә тора, Бухарестан 227 км алыҫлыҡта һәм Дунайҙан 8 км-ҙа урынлашҡан

## Тарих
7 сентябрь, 1940 йыл, ҡалала Крайовский солох килешеүе төҙөлгән, уның шарттары буйынса Румыния Болгарияға Көньяҡ Добруджаны бирә һәм килешеүҙә ҡатнашҡан ике (этник әҙселектәрҙең халҡын) халыҡты алмаша һәм тирәләге территорияларҙың яңы сиктәре менән ризалаша.

1944 йылдың 5 октябрендә СССР ҡатнашлығында, Болгария хөкүмәте һәм Югославияның милли азатлыҡ комитеты араһында килешеү төҙөлә.

## Иҡтисад
Automobile Craiova

## Мәҙәниәт
Бухарестан һуң Крайова тарихи архитектура ҡомартҡылары һаны буйынса илдә икенсе урынды биләй.
Унда университет һәм Электротехника институты бар.

## Белем
* Крайова университеты

## Транспорт
Ҡаланан көнсығышта, ҡала үҙәгенән 7 км алыҫлыҡта, Крайова халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан. ИАТА коды — CRA, ИКАО коды— LRCV.

## Туғанлашҡан ҡалалары
Крайова ҡалаһының туғандаш ҡалалар түбәндәгесә:

## Иҫкәрмәләр
Һеләүһен (күл)

**Һеләүһен** —  - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы күл.

## Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә 
 күленең атамаһы башҡорттарҙа киң таралған  Селезин (Һеләүһен) тигән исемдән килеп сығып, Селезян, Селезни рәүешлегә үҙгәргән тип фараз итә .

Ысынлап та, халҡыбыҙҙа ир балаларға көслө йәнлектәр исеме биреү киң таралған булған. Шулар иҫәбендә *Һеләүһен* (диал. *Селәүсен*) исеме лә бар. Мәҫәлән, Һеләүһен Кинйин -  1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

## Географияһы

Эткүл районының төньяҡ өлөшөндә, Силәбенән  яҡынса 40 км, Копейскиҙан 20 км алыҫлыҡта ята. 

Көньяҡ-көнбайыш ярында Һеләүһен ауылы урынлашҡан . Унан йыраҡ түгел - Кесе Һеләүһен һәм Аткүл күлдәре, һуңғыһы менән ул ер аҫты һыуҙары менән тоташҡан.   Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Сүмләк йылғаһы ҡоя.

## Һеләүһен күле күренештәре

## Һылтанмалар
*СЕЛЕЗЯН http://reki-ozera.ru/rybalka_v_chelyabinskoy_obl/ozera/109854-selezyan.html
*Озеро Селезян http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/selezyan_ozero/

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Селезян// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. 
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
Нечитайло һәйкәле

**Василий Кириллович Нечитайло һәйкәле** — РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы, СССР художество академиһының мөхбир ағзаһы, И. Е. Репин исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Сальск ҡалаһында тыуып үҫкән Нечитайло һәйкәле рәссамдың тыуған ҡалаһында  1989 йылдың  30 сентябрендә ҡуйыла. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора (№ 611510377370005).

## Тасуирламаһы
Василий Нечитайло һәйкәле Сальск ҡалаһында Ворошилов һәм Ленин урамдары киҫешкән урында, уның исемен йөрөткән   Сальс  художество музейы  эргәһендә ҡуйыла.   Һәйкәлдең авторы — скульптор Клыков Вячеслав һәм архитекторы Снегирев Вячеслав. Һәйкәлдең   постаменты граниттан эшләнгән, Нечитайло һыны бронзанан ҡойолған. Постаментта «Һынлы сәнғәт академигы Василий Кириллович Нечитайлоға» тигән яҙыу  граверланған.

## Һәйкәлде асыу
1989 йылдың 30 сентябрендә  «Сальск ҡалаһы көнө» байрамы сиктәрендә һәйкәлде  асыу тантанаһы уҙа.

## Иҫкәрмәләр
Уотфорд

**Уотфорд** (ингл. Watford) — Англияның Хартфордшир графлығындағы ҡалаһы һәм боро статусындағы районы.

## Географияһы

Ҡала Лондондың үҙәгенән 28 км төньяҡ-көнбайышта, М25 автотрасса сиктәрендә, урынлашҡан. Уның составына 1909 йылда ҡушылған урындағы совет һәм Эссексск графлығы, хәҙерге ижтимағи — , менән бергә , урындағы әһәмиәткә эйә булған тәбиғи заказник булып тора. Парктан көнбайыштараҡ боронғо Уиппендел урманы бар.

## Тарих

## Транспорт
Ҡалаға Лондон метрополитены линияһының ,бер тармағы шул исемдәге станцияға килә.

## Спорт
Төрлө спорт төрҙәре буйынса командалар бар, шул иҫәптән Уотфорд исемендәге футбол командаһы Англияның юғары дивизионында, Англия Премьер-лигаһында, сығыш яһай. Команданың үҙ стадионы булып һәм «Сарацин» регби командаһы өсөн дә — « Викаридж Роуд» стадионы тора. Хөрмәтле Футбол клубы идаралығы рәйесе булып уның менән ғүмерлеккә идара рәйесе-президенты Элтон Джон тора.

## Туғанлашҡан ҡалалары
Уотфорд ҡала түбәндәге туғандаш ҡалалары бар (йәйә эсендә нисәнсе йылда килешеү төҙөлөүе күрһәтелгән):

*  Майнцта (), Германия (1956)
*  Нантер (), Франция (1960)
*  Бөйөк Новгородта, Рәсәй (1984)
*  Уилмингтон (ингл. Wilmington), АҠШ (1985)
*  Пезаро (), Италия (1988)
*  Плимут (ингл. Plymouth), Бөйөк Британия (1997)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Mohair

## Иҫкәрмәләр
Санта-Круз (Калифорния)

**Санта-Круз** (ингл.  һәм исп. *Cruz Santa*) —Калифорния штатындағы иң эре ҡала, ул Санта-Круз округының административ үҙәге. 2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Санта-Круз ҡалаһында бөтәһе  кеше йәшәй. Ҡала Монтерей ҡултығынан көньяҡҡа табан Сан-Франциско ҡалаһынан 115 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Санта-Круз ҡалаһында Калифорния университеты (UCSC, Cruz University of California Santa) эшләй.

2007 йылда урындағы бар хужаһы Джесс Авшаломов (ингл.  Jesse Avshalomov), Санта-Круз ҡалаһында һыра байрамына нигеҙ һала, был байрам көнө тиҙ арала Халыҡ-ара һыра көнө тип билдәләнә башлай.

## Туғанлашҡан ҡалалары

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Santa site Cruz official City
* 
* Open Space Preserve Pogonip
* Santa Chamber of Commerce Cruz
* 
* Cruz Santa һылтанмалар каталогында. Open Directory Project (dmoz)
Һеләүһен (ауыл)

**Һеләүһен** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы ауыл.

## Этимологияһы

Ауылдың Һеләүһен атамаһының килеп сығышын Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә  атамаһы башҡорттарҙа киң таралған Селезин (Һеләүһен) тигән исемдән килеп сығып, урыҫ телендә Селезян, Селезни рәүешлегә үҙгәргән тип фараз итә .

Ысынлап та, халҡыбыҙҙа ир балаларға *Һеләүһен* (диал. *Селәүсен*) исеме биреү киң таралған булған. Мәҫәлән, Һеләүһен Кинйин - 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

## Географияһы
Һеләүһен - Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы ауыл.

Ауыл Һеләүһен күле ярында урынлашҡан. Район үҙәге Эткүлгә тиклем ара - 20 км

Ауыл Административ үҙәге, Һеләүһен ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Халҡы

Рәсәйҙең 2010 йылғы йәниҫәбе буйынса ауылда 1400 кеше (658 ир-ат һәм 742 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдары
Ауылдың 16 ауылы һәм 3 тыҡрығы бар.

## Шулай уҡ ҡара
* Һеләүһен (күл)
* Эткүл районы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Селезян http://chel-portal.ru/enpoisk
Коломийцев һәйкәле

**Иван Осипович Коломийцев һәйкәле** — Совет Рәсәйенең Персиялағы (Иран) дипломатик вәкиле Коломийцев һәйкәле 1988 йылдың 18 сентябрендә Сальск ҡалаһында (Ростов өлкәһе) ҡуйылған. Төбәк әһәмиәтендәге ҡомартҡы  булып тора (№611510377310005).

## Тарихы
Персиялағы Совет Рәсәйенең беренсе дипломатик вәкиле Коломийцев Иван Осиповичҡа  һәйкәл ҡуйыу уның Воронцов-Николаев ауылында (хәҙер Сальск ҡалаһының өлөшө) тыуыуы менән  бәйле.

Сальск ҡалаһы етәкселеге менән Коломийцевҡа һәйкәлде дипломаттың йәш сағы үткән Ленин һәм Киров урамдары киҫелешендә сквер янындағы  29-сы йорт эргәһенә  ҡуйыу тураһындағы ҡарар ҡабул ителә.  Күрһәтелгән йортта 1966 йылда Коломийцев  хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

Һәйкәлдең авторы  скульптор Делов Михаил Алексеевич.

Һәйкәлдең   постаменты гранитта эшләнгән, Коломийцевтың һыны бронзанан ҡойолған.

## Һәйкәлде асыу
Һәйкәл асыу тантанаһы  1988 йылдың 18 сентябрендә  "Сальск ҡалаһы көнө" байрамы сиктәрендә үтә. Һәйкәлде Сальск ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе Сиденко Г.А.  һәм СССР сит эштәр министрлығының тарихи-дипломатик идаралығы начальнигы Р. И. Постнов  аса

Коломийцев һәйкәлен асыу тантанаһына Сальск ҡалаһына Иван Осиповичтың ейәнсәре,  техник фәндәр кандидаты, ҡорос һәм иретмәләр институты хеҙмәткәре  Надежда Юрьевна Коломийцева килә.

## Иҫкәрмәләр
Булавин йорто

**Булавин Кондратий йорто** — тарихи бина, Староческасский  майҙанынан алыҫ түгел, Петропавловск  сиркәү ҡаршыһында тиерлек урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Был йортта 1707—1709 йылдарҙағы крәҫтиәндәр һуғышы етәксеһе  Кондратий Булавин йәшәгән һәм вафат булған тип иҫәпләнә. Йорт уның милке булмаған.  Ул уны 1708 йылда  Черкасскты алғас биләгән һәм үҙен атаман  тип иғлан иткән.

Йорт XVIII быуаттың беренсе яртыһының таш торлаҡ  архитектура ҡомартҡыһы була. Бина квадрат формала, стенаның ҡалынлығы яҡынса бер метр, түшәме көмбәҙле, рәшәткәле тәҙрәләр, тимер ишектәр — бөтә был  йорт-ҡәлғәнең билдәләре.

Октябрь революцияһы ваҡыттарынан бина яйлап ташландыҡ хәлгә килә, уның тәүге йөҙөн боҙоусы төкәтмәләр төҙөйҙәр.

1970 йылдарҙа  бина Старочеркасск тарихи-архитектура музей - ҡурсаулығының өлөшө була, тергеҙеү һәм реставрация эштәре үткәрелә. Әммә өлгө өсөн тәүге ҡиәфәте түгел, ә XIX быуат уртаһы күренеше алына.

Булавин осоронда — XVII һәм XVIII быуаттар араһында уның тышҡы күтәрмәһе һәм икенсе ҡаттағы һикәлтәһе, шулай уҡ икенсе ҡат периметры буйынса металл конструкцияһы булмай. Ул фасад төкәтмәләре һөжүм итеүселәргә был ҡәлғә-йортто ҡамауҙа ярҙам ғына итәсәктәр. Шул ваҡытта стеналары бер ниндәй төкәтмәһеҙ тигеҙ була, ә бер ҡаттан икенсеһенә күсеү өсөн эске баҫҡыстар ҡулланыла.  

Әлеге көндә бинала музей экспозицияһы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Дом Булавина на Викимапии
Аҡхисар

**Аҡхисар** (Ак-Гиссар, Ak-Hissar) — Төркиәнең көнбайышындағы Эгей Манисаһы төбәгендәге ҡалаһы һәм районы.

Археологик ҡаҙыуҙар хәҙерге ҡала урынында б. э. тиклем 3000 йылда ауыл торған тип күрһәтә. Аҡхисар шулай уҡ Тәүратта (Фиатира (грек. Θυάτειρα сифатында) тип телгә алына — Апокалипсис сиркәүҙәренең береһе булараҡ).

Әлеге ваҡытта Аҡхисар — мөһим сауҙа үҙәге. Ҡала марганец мәғдәне сығарыуға махсуслаштырылған. Ҙур автомобиль юлдары үҙәге. Тәмәке (бөтә тәмәке етештереүсе илдәр араһында ул 10 процент тәмәке етештерә), мамыҡ, олива етештерә.

## Тарих
Ҡала боронғо Лидияның төньяғындағы буяу һөнәренең төп үҙәге була. Тикшеренеүҙәр төбәктең хеттар власы аҫтында булыуы тураһында һөйләй, артабан (яҡынса беҙҙең эраға тиклемге 345 йылда) уны Александр Македонский яулай. Һуңғараҡ ул Селевкидтар, Пергамдан Атталидтар династияһы һәм Понтий Митридат батшаһы тарафынан идара ителә, был б. э. тиклем 80-се йылдарҙа рим империяһы баҫып алыуына тиклем була.

Рим империяһы 395 йылда ҡолатылғандан һуң, Аҡхисарға Византия дәғүә белдерә.

Б. э. 11-се быуатта Аҡхисар Византия составынан бер нисә тапҡыр Ғосман империяһы составына инә, ә 1922 йылда Айдын Төркиә республикаһының Айдын төбәгенә инә.

## Үҙенсәлектәре
Аҡхисар борон мөһим сауҙа үҙәге була. Ул Стамбулдан Пергам, Сард һәм Эфес сауҙа юлында тора. Ҡала балсыҡ һауыт-һаба, туҡымалары менән дан тота. Күп быуаттар дауамында ҡала илдең иҡтисади үҙәге булып ҡала.
Төркиәнең ике мөһим порты булған Стамбул һәм Измир ҡалалары 565 дәүләт шоссеһында тора, ул төрөк һәм сит ил инвесторҙарын йәлеп итеп тора.

## Аҡхисарҙың тарихы урындары
* **Дәүләт госпитале ҡәберлеге**

Ҡала үҙәгендәге яһалма ҡәбер.

* **Петр Платеяһы**

Төркиәнең көнбайышsylf4s иң бейек ҡая. Ҡаяға эләгеү өсөн 3050 баҫҡыстан күтәрелергә кәрәк.

* **Лидия ҡәберҙәре**

Аҡхисар янындағы ҡәберҙәр. Шулай уҡ унда Бейоб, Меджидие, Эролу һәм Сюлейманлы ауылдары бар.

* **Улуджа (Бөйөк мәсет)**

Нисәнсе йылда төҙөлөүе билдәһеҙ, тик Византия дәүләтенә ҡарағанда боронғораҡ. Был башта сиркәү булған, аҙаҡтан XV быуатта мәсеткә әйләндерелгән.

* 

## Климат

## Һылтанмалар
* Официальный сайт района
* Официальный сайт города
* Авраам Норов «Путешествие к семи церквам, упоминаемым в Апокалипсисе».
Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)

**Ҡомкүл** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл..

## Географияһы

Координаттары:55°25’36.99″С һәм 61° 7’0.29″В

Көҙгөһөнөң майҙаны 5,90 км², уртаса тәрәнлеге м 8,2, оҙонлоғо — 2 километр самаһы, киңлеге — 3 километрҙай бар. Иң тәрән урыны — 8 метр, уртаса тәрәнлеге — 6 метр.

Силәбенән төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан иң яҡын күлдәрҙең береһе - (в 30 км), Екатеринбургтан - 210 км, Дербиш ауылынан - 2 км көньяҡҡараҡ .

## Тасуирламаһы

Яры башлыса ҡомло, үләнле, күп булмаған ҡамышлыҡтар ҡаплаған. Һыуына иркен сығып була.

Төбө тигеҙ, башлыса ҡомло. Урыны менән ләмле. Берег озера зарос камышом, но есть множество прогалов. Тигеҙ генә тәрәнәйә бара 

Йылдың-йылы һыу кимәле күтәрелә бара, ярҙарынан сығып, ағаслыҡтарҙы баҫа.

Күлде уратып бик күп ял йорттары, шәхси торлаҡтар төҙөлә, төҙөлөш материалдары тулып ята.

## Флораһы һәм фаунаһы
Күлдә үҫкән һыу үҫемлектәре — ҡамыш, екән.Яр буйҙарында ҡайынлыҡтар үҫә.

Ҡомкүлдә бер нисә төр балыҡ тереклек итә — алабуға, табан, сабаҡ,аҡ сабаҡ.

## Атамаһы
Атама башҡорт теленән алынған: «Ҡомло күл» тигәнде аңлата. Тәүге өлөшө «Ҡом», икенсеһе - һыу ятҡылығы төрөн билдәләй — «күл».

Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Ҡоншаҡ районында Ҡомкүл тигән атамалы күл һәм ҡасаба; Арғаяш һәм Октябрьский районында ике күл булыуын яҙа ..

## Һылтанмалар
*  
*Озеро Кумкуль [ozero-kumkul.html]
*Кум-Куль (озеро) http://xn--e1agak4ah4a.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0/1718-%D0%BA%D1%83%D0%BC-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Ҡомкүл// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. 
* Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61.
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
Жученковтар йорто

**Жученков йорт** — . Старочеркасская станицаһыда боронғо йорт,  XVIII  быуат  торлаҡ  архитектураһы ҡомартҡыһы.  Йорт-ҡәлғә. Тәҙрәләрендә тимер  рәшәткәләр ҡуйылған, беренсе ҡатында тәҙрәләр күләме буйынса бәләкәйерәк. Йорт эсендә төҫлө кафелдәр менән һалынған  голланд мейесе булған. Мейес бөгөнгө  көнгә тиклем һаҡланмаған.

## Тарихы
Жученковтарҙың беренсе вәкиле  Петр Ефимович Жученков  нуғай кенәздәренән   ер участкаһы менән йорт һатып ала, был урында, риүәйәт буйынса, Черкасск ҡалаһына нигеҙ һалына. Дон тарихсы Е. Савельев  "Старочеркасская станицаһы казагы Петр Ефимович Жученковтың  1517 йылда Черкасск станында бер татар кенәзенән ҡәлғә һатып алыуы тураһында татар һәм рус телендәге акты булған" тип яҙа. 

Һуңынан йорт Прибылянская станицаһынан бай казактар нәҫеле  Степан һәм Федор Жученковтарға ҡарай. 

1671 йылда Степан Разинды Мәскәүгә ебәрер алдынан ябылып ҡуйыуы менән йорт билдәле.   XIX быуатта йорттоң хужаһы Петр Жученков була. 

Үткән быуатта был йортта ҡала полицияһы урынлаша. Революцияға тиклем бында станица Советы булған. Әлеге көндә йортта Старочеркасская станицаһы музей-ҡурсаулығының бер экспозицияһы урынлаша.

## Архитектураһы
Йорт XVIII быуаттағы казак торлаҡ  йортоноң   архитектураһы өлгөһө булып тора. Үҙенең йәшәйешендә күп тапҡырҙар яңыртып төҙөлә. Әлеге ваҡытта ул дүрт яҡлы ҡыйыҡлы һәм подвал менән ике ҡатлы таш бинанан ғибәрәт. Йорт бейек  фундаментта ҡоролған. Әгәр яҙ көндәре Дон ярҙарынан сыҡһа, кешеләр икенсе ҡатта йәшәгән, ишек яндауырҙарына  кәмәләрҙе бәйләп ҡуйған.

Йорт тыштан ҡәлғәне хәтерләтә. Тәҙрәләренә сөгөн рәшәткәләр ҡуйылған, беренсе ҡатта тәҙрәләре эскә ҡарай ҡырынайтылған. Стеналары ҡалын булған,  йорт ихатаһында хужалыҡ ҡаралтылары урынлашҡан. Йорт кирбес һәм таш менән һалынған көмбәҙле ауыр түшәмдәр менән, тәҙрәләрҙә ауыр тимер рәшәткәләр ҡуйылған. Инеү урынында ағас балкон кирбес колонналарға таянған. XX быуатҡа йорт үҙенең архитектура йыһаздарын мәскәү бароккоһында һаҡлап ҡалған.   

Йортта  традицион көнкүреш предметтары һаҡланып ҡалған. Бындай йорттар Черкасскта  28 иҫәпләнә.

Тыштан йорт ҡойма менән уратып алынған һәм ғәскәри старшиналарға һөжүм итеүселәрҙән һаҡланыу сараһы булып хеҙмәт иткән. Ҡайһы саҡта ундай һаҡлауҙар ышанысһыҙ булған: бындай йорт-ҡәлғәнең береһенән 1708 йылда казак старшиналарын ғәскәри атаман Кондратий Булавин ҡыуып сығарған. 

## Һылтанмалар

* Памятники былого.
* Дом Жученковых 
* Дом Жученковых в России, курорт Станица Старочеркасская 

## Иҫкәрмәләр
116-сы Дон казактары кавалерия дивизияһы яугирҙәре хөрмәтенә һәйкәл

**116-сы Дон казактары кавалерия дивизияһы яугирҙәре һәйкәле** — Ростов өлкәһенең Сальск ҡалаһында урынлашҡан.

## Һәйкәлдең төҙөлөү тарихы һәм асылыуы
1941 йылдың ноябрендә Сальск ҡалаһында 116 Дон казактары кавалерия дивизияһы төҙөлә,артабан ул 12-се гвардия гвардия тип үҙгәртелә.

Немец-фашист илбаҫарҙарын тар-мар итеүҙә ҙур өлөш индергәне өсөн рәхмәт йөҙөнән Сальск ҡалаһы халҡы ҡалаға ингән урында ҡыйыу яугирҙәр хөрмәтенә һәйкәл ҡуйырға ҡарар итә.

Һәйкәлдең авторы Михаил Иванович Демьяненко һәм скульпторы Стадник Александр Борисович.

1987 йылдың 23 сентябрендә Сальск ҡалаһында яугирҙар хөрмәтенә һәйкәл асыу тантанаһы үтә.

Һәйкәл асыу уңайынан тантаналы сараға 116-сы Дон казактары кавалерияһы дивизияһы ветерандары һәм һәм монументтың авторҙары килә.

Һәйкәлдең скульптура композицияһы ҡыйыу атлыларҙың аттарҙа һөжүмгә ташланыуын һүрәтләй

Монументтың бейеклеге 7 метр тәшкил итә, 4-әр метрлы ике һыбайлы һәм ике ат, яһалма ҡалҡыулыҡта бетон постамент — 2 метр. Һәйкәлдең постаментында түбәндәге йөкмәтке менән мемориаль таҡта:

«*1941 йылдың ноябрендә Сальск ҡалаһында 116-сы Дон казактары кавалерияһы дивизияһы ойошторола.*

*Уның командиры полковник П. В. Стрепух — Граждандар һуғышы геройы, Беренсе атлы ғәскәрҙәре ветераны.*

*1942 йылдың 27 авгусында 12 -се гвардия тип үҙгәртелгән дивизия немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта Кавказ тауҙарынан алып Австрия Альптарына тиклем еңеү юлы үтә.*

*Сальск халҡы был монументты Совет власнының 70 йыллығы алдынан Ватан азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғон яҡлаусы геройҙар иҫтәлегенә рәхмәт йөҙөнән төҙөй*».

## Һәйкәлдең фотоһүрәттәр галереяһы

Файл:Вид на памятник конникам в Сальске (общий вид памятника).jpg|Һәйкәлдең дөйөм күренеше
Файл:Г. Сальск, памятник воинам 116-й дивизии (вид справа на памятник).jpg|Һәйкәл уң яҡтан
Файл:Вид на памятник конникам в Сальске.jpg|Һәйкәлдең алғы яғы
Файл:Памятная доска на памятнике Сальск.jpg|Һәйкәлдә мемориаль таҡтаташ


## Иҫкәрмәләр
Николай Островский исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы

**Николай Островский исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы** — Дондағы Ростовта иң ҙур мәҙәниәт һәм ял паркы.

1894 йылда барлыҡҡа килә, территорияһы — 63,1 гектар. Совет осорондағы билдәле яҙыусы Н. А. Островский хөрмәтенә аталған. Паркта йөҙөү бассейны, футбол яланы, йәш альпинистар клубы, штангасылар залы, теннис корттары, «Олимп-2» стадионы, балалар тимер юлы урынлашҡан.

Парк ҡала халҡы һәм ҡунаҡтар өсөн төрлө хеҙмәттәр башҡара. Мауыҡтырғыс һәм ҡыҙыҡлы хеҙмәттәрҙең береһе булып парк аттракциондары тора. Әлеге ваҡытта 40-тан ашыу парк аттракциондары бар. Әүҙем ял итергә яратыусыларҙы «Джунгли» арҡан паркы көтә — был мажаралы аттракцион төрлө ҡатмарлыҡтағы 6 маршруттан тора. 2016 йылда паркта «Дөйәғош ихатаһы» барлыҡҡа килә .2017 йылдың ноябрендә «Ҡояш ағасы» архитектура-парк композицияһы асыла. Ул ҡояш энергияһында эшләй, шуға күрә ҡояш энергияһын туплаусы ағас кисен дә , төнөн дә тирә-яҡты яҡтыртып тора. Бөгөн парк территорияһында бушлай Wi-Fi эшләй. Спорт үҫешенә ҙур иғтибар бүленә: парк территорияһында атлетика ҡаласығы, велосипедсылар юлы, велосервис бар. Паркта йылына 200-ҙән ашыу саралар үтә, шулай уҡ, клубтар эшләй.

2016 йылдың сентябрендә «Дон элемтәселәре һәйкәле» асыла.

## Тарихы
1894 йылда хәҙерге парк булған урында 100 дисәтинә майҙанда Балабан сауҡалығы ултыртыла. Парк күп йылдар дауамында исемен үҙгәртә, Пролетар, Шеболдаев исемендәге парк, Мария Ульянова исемендәге, Ростмельмаш мәҙәниәт һәм ял паркы тип атала.

20 быуаттың 70-се йылдарында хәҙерге — Николай Островский исемендәге мәҙәниәт һәм ял паркы исемен ала. Был парктың төп үҙенсәлеге — уның йәшеллегендә, бында һирәк ағастар һәм ҡыуаҡтар ултыртылған. Ҡайһы бер ағастарға йөҙ йәштән дә күберәк.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список парков и скверов Ростова-на-Дону

## Иҫкәрмәләр
Әхмәт Зыя Өсҡайнаҡ

**Әхмәт Зыя Өсҡайнаҡ** (Зыя Ураҙов; 1904—1967) — Төркиә уҡытыусыһы, профессор.

## Биографияһы
1904 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ның Байыш (Ураҙ) ауылыда тыуған. Атаһы иртә үлгән, әсәһе Сәхибә улы Зыя һәм ҡыҙы Хөбәйбә менән яңғыҙы тороп ҡалған.

Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы йылдарында Төркиәгә эмиграциялаған.

1923 йылда паспорт алғанда үҙенә Өсҡай­наҡ тигән фамилия ала, Трабзон ҡалаһында йәшәгәндә тулы хоҡуҡлы Төркиә гражданины булып китә, паспорт алғанда тыуған ерем тип шул Трабзон ҡалаһын яҙҙыра.

Яҡынса 1925 йылда Анкаралағы Ғази институтына уҡырға инә һәм тарихсы дәрәжәһен алып тамамлай.

1930 йылдан алып төрлө урта һәм юғары уҡыу йорттарында уҡытыусы булып эшләй башлай, әкренләп фән донъяһына ла юл аса. 

1930-сы йылдар уртаһында Төркиәнең мәғариф һәм фән етәкселәре тарафынан ике йылға Венгрияға ғилми команди­ровкаға ебәрелә. Бында мадьяр һәм төрки халыҡтарының сағыштырмаса тарихын төплө өйрәнә.

1938 йылда Трабзон ҡалаһында йәшәгән һәм эшләгән сағында өйләнә. Бер-ике йылдан ғаилә бөтөн­ләйгә Зонгулдак ҡалаһына йәшәргә һәм эшләргә күсә. Ирле-ҡатынлы Өсҡайнаҡтар, икәүләп, ундағы бер лицейҙа уҡыта башлай. Бер нисә йылдан Зыя Өсҡайнаҡ шул уҡ ҡалалағы юғары уҡыу йорттарында ла дәрес бирә.

Икенсе донъя һуғышы башланғас, уны Төркиә ғәскәренә алалар. Яралана, яраһы уңала бир­гәс, тағы һуғышҡа алып китә­ләр. Икенсе тапҡыр яраланып, лейтенант Зыя Өсҡайнаҡ 1944 йылда тулыһынса демобилизациялана.

Артабан ул ғүмере буйы Зонгул­дактағы ауыл хужалығы институтында, башҡа урта һәм юғары уҡыу йорттарында тарихтан уҡыта, профессор булып китә. Музейҙа ла эшләп ала. Зәки Вәлиди менән дуҫ булған.

1967 йылда Зонгулдакта вафат була.

## Ғаиләһе
* улы Исыҡ Өсҡайнаҡ (1945 тыуа) АҠШ-та юғары белемле ҙур белгес, инженер-электроник.
* ҡыҙы Исәләй (1949 тыуа)

## Һылтанмалар
* *[[Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы|Мәһәҙиев Басир]].*  Вәлидиҙең дуҫы Өсҡайнаҡ . // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 4-5 ноябрь.
Миркәй (күл)

**Миркәй** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

## Географияһы

Миркәй күле Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районында урынлашҡан. Күл эргәһендә Шумово һәм Шибаново ауылдары урынлашҡан.

Силәбегә тиклем ара – 45 км, Ҡурғанға — 240 км, Мейәскә – 14 км алыҫлыҡта.

Географик координаттары: 55°23′56″N 61°53′41″E 

## Тасуирламаһы

Күл оҙонса түңәрәк һыҙатланышлы, оҙонлоғо 3,5 км, киңлеге 2,5 км. Һыу көҙгөһө майҙаны – 6,8 км². Иң тәрән урыны 5 м., уртаса тәрәнлек - 4-5 метр.

Яры тигеҙлектәргә хас; төбө ҡомло - ҡырсынташлы, ҡайһы бер урында ләмле.

## Этимологияһы

Төп фараз буйынса күл атамаһы () тигән ир-ат исеменән килеп сыҡҡан, был исемде иркәләп әйтеү формаһы, башҡорттарҙа киң таралған булған. 
..

## Флора һәм фаунаһы
Күл йыш ҡына ныҡ һайығып торғанлыҡтан, уны ҡамыш баҫҡан. Күл ярҙарында ҡуйы муйыллыҡтар үҫә. Әйткәндәй, муйылдарҙың ҡараһы ғына түгел, ҡыҙыл менән һарыһы ла осрай
 
Күлдә табан, карп, алабуға һәм ротан тереклек итә.
Ҡоштарҙан аҡсарлаҡ - иң күбе; көйөлдө, ҡаҙҙар, өйрәктәр, аҡҡоштар, мөншөгөр, торна, ҡашҡабаш, сүрәгәй, ҡылғойроҡ, Һуна өйрәк осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm
* Река Караси http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/rivers/karasi_reka/ 
* *  

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Бергилде (йылға)

**Бергилде** —  - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе йылғаһы .

## Географияһы

Тимирязевский ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ,  диңгеҙ кимәленән 300 метр тирәһе бейеклектә башлана. Ярҙары һаҙлыҡлы. 

Бергилде  Шершни һыуһаҡлағысының өҫкө өлөшөнә, Бутаки ауылы янында,  Мейәс йылғаһының һул яры яғынан 382 км урынында ҡушыла. Тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән  222 м. Йылғаның оҙонлоғо 36 км.

Ҡушылдыҡтары, шул иҫәптән ҙурҙары — Сура (һулдан) һәм Бишбайтал (уңдан) — һаҙлыҡлы ярлы шишмәләр. 

Һыу системаһы объекттарын: Мейәс → Иҫәт → Тубыл → Иртыш → Обь → Карск диңгеҙе.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестрының мәғлүмәттәренә ҡарағанда,  Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Мейәс Арғужа һыуһаҡлағысынан Силәбе ҡалаһына тиклем, бәләкәй йылға һыу бассейны — Тубыл. Йылға һыу бассейны - Иртыш.

Дәүләт һыу реестрында объект коды — 14010500912111200003656.

## Этимологияһы
Бергилде йылғаһының атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай аңлата: топоним башҡорт телендәге "бер" һәм "килде" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан. Башҡорттар тәүге улдарына шундай исем ҡуша торған булғандар .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

*Шувалов Н. И. Биргильда// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской областиhttp://old.toposural.ru/html/kar.htm
Александр Невский сиркәүе (Шахты)

**Александр Невский сиркәүе** — Ростов өлкәһенең Шахта ҡалаһындағы элекке православие ҡорамы.

## Тарихы
1888 йылда төҙөлгән сиркәү ағастан һәм бер тәхетле  була. 1891 йылда биҙәктәр һалына. Раббы вознесениеһы придел 1906 йылда уға Вознесения Господня  хөрмәтенә төкәтмә төҙөлә. 1896 йылғы мәғлүмәттәре  буйынса, унда 2  рухани, 1 диакон  2 псаломсы була. Ҡорам биләмәһенә Аютинский, Новогрушевский, Попов һәм Максимовка утарҙары инә.

Граждандар һуғышынан һуң 1923 йылда ғибәҙәтхана  ябыла, әммә урындағы халыҡтың ризаһыҙлығы арҡаһында ҡабаттан асыла. 1959 йылда сиркәү бөтөнләй ябыла һәм Шахты ҡалаһының  башҡарма комитеты ҡарары менән емерелә.

Хәҙерге ваҡытта уны Шахтаның Фрунзе исемендәге  ҡасабаһында Шахты епархияһының  яңы Александр Невский сиркәүе төҙөлә. Ғибәҙәттәр  ваҡытлы бинала үтә. Сиркәү башлығы  — иерей Георгий Болоцков.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Сайт нового храма
* Шахтинская епархия — храмы
* Александровск-Грушевское благочиние — храмы 
* Преосвященнейший епископ Симон посетил строящийся храм князя Александра Невского в посёлке им. Фрунзе г. Шахты
Ленин һәйкәлдәре (Шахты)

**Шахта ҡалаһында Ленин һәйкәлдәре** —  совет сәйәси һәм дәүләт  эшмәкәре, бөтә донъя тарихында беренсе социалистик дәүләткә нигеҙ һалыусы В.И.Ленин һәйкәлдәре.

## Тарихы

* 

Совет власы осоронда СССР-ҙың күп ҡалаларында  В.И.Ленин һәйкәлдәре ҡуйыла. Уларҙың бер өлөшө мәҙәни мираҫ объекты булып таныла. Шахты ҡалаһында  нисә һәйкәл ҡуйыла

Ҡалала һәм уның тирәһендәге ҡасабаларҙа В.И. Лениндың алты һәйкәле төҙөлә: ҡала паркындағы һәйкәл,  дауахана  бинаһы янында, Совет урамында,  Машиналар төҙөү заводының элекке биләмәһендә (2012 йылдың октябрь айында юғала), Аютинский ҡасабаһында, поселке Майский.

Беренсе һәйкәл 1936 йылда төҙөлә. Һәйкәлдең авторы архитектор  Андреев, рәссамдар Листопадов һәм Попов. Лениндың бронза  скульптураһы гранит постаментҡа ҡуйыла.   Скульптураның  бейеклеге 5,5 метр самаһы тәшкил итә.  

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылда немецтар юлбашсының һәйкәлен шартлата, әммә һәйкәлдең архитектура ансамбле зыян күрмәй. 

1945 йылда Шахты ҡала башҡарма комитеты Мәскәү ҡалаһына емерелгән һәйкәлдең тергеҙеү проектына заказ бирә. Скульпторҙар Попов һәм Шульц скульптураның эскизын әҙерләй, ул СССР Хөкүмәте тарафынан раҫлана. 

Яңы һәйкәл ҡаланың Үҙәк майҙанында — Ленин исемендәге майҙанда урынлаштырыла. Яңы һәйкәл  ике тапҡыр урынын  алыштыра.

1948 йылда Ленин исемендәге майҙанда яңы эскиз буйынса төҙөлгән  һәйкәлде асыу тантанаһы үтә. Яңы бронза һәйкәлдә юлбашсы һуғыштан алдағы һәйкәлдән айырмалы рәүештә  күтәргән уң ҡулын төшөргән килеш һүрәтләнә.  

Бронза һәйкәл һуғыштан алдағы һәйкәлдең постаментына урынлаштырыла. Йөҙө менән юлбашсы  «Аврора» кинотеатры яғына боролған. Әммә был һәйкәл дә һуңғы скульптура  варианты булмай.

1957 йылда Шахты ҡалаһы Каменская өлкәһенең үҙәге булғас, уның төп майҙанында  Советтар Йортоноң ҙур бинаһын төҙөйҙәр. Советтар Йорто алдынада майҙанды төҙөкләндерәләр, шул ваҡытта Ленин һәйкәлен Совет урамына күсерәләр, шулай уҡ йөҙөн   95 градусҡа бороп ҡуялар. Элекке архитектура ансамбле һүтелә һәм ҡала паркына күсерелә. 

2015 йылдың 12 ноябрендә Шахты тыуған яҡты өйрәнеү хакимиәте  янған «Күмер сәнәғәте тарихы музейының» бинаһы биләмәһенән ҡала музейы ихатаһына экспонатты — В. И. Ленин һәйкәлен сығара.

## Әҙәбиәт

* Новиков, С. А. Дань уважения или престижа ради?: [о судьбе памятника В. И. Ленину в городе Шахты]/ С. А. Новиков, нач. Центра хранения архивных документов // Шахтинские известия. — 1997. — № 33 (15 авг.). — С. 2.
* Газета "Ленинское знамя" №55 от 18 марта 1972 года, статья "Отлитый в бронзу великий образ".

## Һылтанмалар

* Памятники истории и культуры. Официальный сайт Департамента культуры г. Шахты.
* Памятники В. И. Ленину.
* Город Шахты в исторических памятниках: краеведческий очерк
* История города Шахты в газетной летописи 

## Иҫкәрмәләр
Һарыйылға (Силәбе өлкәһе)

**Һарыйылға** ( - Рәсәйҙә Көньяҡ Уралдағы йылға. Силәбе өлкәһе аша аға.

## Географияһы
Йылға тамағы Мейәс йылғаһының 478-се километрында уң ярынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км .

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә Арғужа һыуһаҡлағысынан Силәбе ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010500912111200003618
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111200361
* Бассейн коды — 14.01.05.009
* ГӨ буйынса томы — 11
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Этимологияһы

Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай аңлата: 
Сары, Сары-Елга, Сары-Куль, Сары-Тюбе, Сары-Вакши, Сары-Сай, Сары-Камыш... входят слова сары — «желтый» и географические термины: елга — «река», кул — «озеро», тюбе — «холм», «гора»», вакши — «мелкое, кочковатое, заиленное место», сай — «мелководье», «пересыхающее русло реки» и сары — «желтый». Встречаются также названия в искаженной форме: Сари-Куль, Сир-Куль, Сыровое, Сыровское.
Йәғни, тигән атама "сыровое" тигән хата вариант менән яһалған, тимәк, был топоним "һары" һәм "йылға" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Тобол/ Под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
* «Центр российского регистра гидротехнических сооружений и государственного водного кадастра».
*Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с.
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
Үҙәк зыярат (Шахты)

**Үҙәк зыярат** — Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһындағы үҙәк зыярат.

## Тарихы
Шахтының төп  зыяраты ҡаланың үҙәгенән алыҫ түгел, Төньяҡ-Кавказ тимер юлы буйында урынлашҡан. 1930 йылдарға тиклем ҡала зыяраты әлеге Александр паркы биләмәһендә булған

Был зыяратта 1937 йылда Нежданная шахтаһында һәләк булған шахтерҙарҙың, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙәрҙең туғандаш ҡәбере урынлашҡан. Зыяратта ике  тапҡыр олимпия чемпионы Василий Алексеев ерләнгән.

2012 йылдан некрополь  территорияһында Сергий Радонежскийҙың ағас ҡорам-сиркәүенең ғибәҙәттәре үтә.

Әлеге ваҡытта Үҙәк зыяратта ғаилә ерләүҙәре генә башҡарыла.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Центральное кладбище, Шахты
* Возле центрального городского кладбища установили и освятили Поклонный крест 
* В Шахтах установили памятник убитому мэру
* Город Шахты с другой стороны
Рубанчик йорто

**Рубанчик йорто** — Таганрог ҡалаһының үҙәк өлөшөндә ике ҡатлы боронғо йорт  (Тургенев тыҡрығы, 12), XIX быуаттың архитектура ҡомартҡыһы. Рәсәй Федерацияһының архитектура  мәҙәни мираҫы объекты  (коды 6101261000).

## Тарихы
1873 йылғы проекты буйынса булған ике ҡатлы йортҡа өҫтәлеп арка ҡапҡалары аша ике тәҙрә һәм беренсе ҡатҡа подъезд, ә икенсе ҡат буйынса өс тәҙрә һәм ҡапҡалар өҫтөндә балкон төҙөлә.

1906 йылда йорт Сарандино ғаиләһенә ҡараған, ә 1906 йылдан  1915 йылға тиклем Рубанчик хужа була. В 1910-х годах И.&nbsp;Я.&nbsp;Рубанчик держал здесь частную фотографию. 1910 йылда И.Я. Рубанчик бында шәхси  фотоһүрәттәрен тотҡан.

Тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәтендә йорт шулай уҡ Сарандино йорто булараҡ билдәле.

## Архитектураһы үҙенсәлектәре
Бинаның фасадтары  дентикула («ордер сухариктары»),  тәҙрә ҡапҡастары менән биҙәлгән.

## Йортта йәшәүсе билдәле кешеләре

* **Рубанчик Яков Осипович** (1899—1948) — совет архитекторы, рәссам

## Хәҙерге торошо
Йорттоң фасадын подвалда урынлашҡан магазинға инеү өсөн төҙөлгән бер ҡатлы инеү урыны, пластик тәҙрәләр, ябай металл тәҙрә рәшәткәләре  боҙоп тора.

## Сығанаҡтар
Терекүл (Силәбе өлкәһе)

**Терекүл** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.

## Географияһы
Силәбегә тиклем араһы – 71 км, Екатеринбургҡа – 216 км, Мейәскә тиклем – 45 км.

Координаттары: 55°35′29″N 62°13′19″E

## Тасуирламаһы
Терекүл - ҙур булмаған һыу ятҡылығы. Ҡыҙыл Армия районы биләмәһендә урынлашҡан.

Һыу көҙгөһө майҙаны – 13,7 квадрат километр. Уртаса тәрәнлеге – 2,5 м, максималь тәрәнлеге — 4,5 метрға тиклем.

Сөсө һыулы. Шишмәләрҙән һәм яуым-төшөмдәрҙән тулылана. Ярҙары урыны менән Һаҙлыҡлы. Терекүл янында Отнога күле бар. Элек был ике күл бер ятҡылыҡ тәшкил иткән. Улар дамба төҙөгәндән һуң икегә бүленгән. Улар күпер аҫтындағы торба аша ҡушылған, шуға күрә күлдәрҙәге балыҡтар бер төрлө.

## Флораһы һәм фаунаһы

Күл ярҙарында һаҙ үләндәре, ҡамыш үҫә.

Күлдә карп, алабуға, сабаҡ, ротан тереклек итә. Карп 3 кг-ға етә. Эре алабуға ла эләгә. Алабуға бигерәк тә ҡамышлыҡтарҙа яҡшы эләгә.

## Этимологияһы

Күлдең атамаһы башҡортса "тере" һәм "күл" тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡанлығы күренеп тора.  - йәне бар, йәшәү бар тигәнде аңлата 

Икенсе версияны Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә яҙа: 
От распространенного в прошлом у башкир тюркского мужского имени Терекил, Терегул, Тиригул, с основой тере — «живой», «здоровый», слова кил — «приходи», «явись», т. е. «здоровым родись». В имени отражено пожелание родителей, чтобы новорожденный был здоровым.
Йәғни, атама башҡорттарҙың Тереғол тигән ир-ат исеменән яһалған .Әйткәндәй Шувалов Н.И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Караси // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 344-се бит

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm
«Нур» кинотеатры (Таганрог)

**«Нур» кинотеатры** — Таганрогтың иң боронғо кинотеатры   

«Нур» кинотеатры  Ладохин Петр Григорьевич тарафынанИтальян тыҡрығы менән Петров урамы адресы буйынса 1910 йылдың  21 сентябрендә  асыла. Кинотеатр залы 1000  тамашасыны һыйҙыра 

Совет власы ваҡытында 1920 йылда кинотеатр   «Беренсе Дәүләт кинотеатры» тип йөрөтөлә, 1929 йылда — «Темп», ә һуңынан, 1951 йылда, «Комсомолсы» тип атала. 

1985 йылдан алып 1988 йылға тиклем   «Комсомолсы» кинотеатрында тергеҙеү эштәре бара. Реконструкциянан һуң  беренсе сеанс  1988 йылдың 1 апрелендә була. 
1994 йылда ҡалала кинотеатрҙы халыҡ әҙ йөрөү сәбәпле һәм башҡа коммерция сәбәптәре менән бөтөнләй ябыу тураһындағы мәсьәлә килеп тыуа.
Кинотеатр  үҙәгртеп ҡороу  йылдарында  хужаларын алмаштырып, ябыла.
Ҡабаттан  кинотеатр «Нур» исеме аҫтында 2011 йылдың   25 майында асыла.  Реконструкцияланған залы, заманса вентиляция системаһы, киң форматлы экран, сифатлы тауышы 2D һәм  3D  фильмдарын  ҡарау мөмкинлеген бирә. 

2016 йылда ябыла

## Кинотеатрҙың исемдәре

* 1910 йылдан алып 1920 йылға тиклем — «Нур» кинотеатры
* 1920 йылдан алып  1929 йылға тиклем — «Беренсе Дәүләт кинотеатры»
* 1929 йылдан алып 1951 йылға тиклем  — «Темп» кинотеатры 
* 1951 йылдан алып 2010 йылға тиклем  — «Комсомолсы»  кинотеатры 
* 2011 йылдан алып  2016 йылға тиклем — «Нур»  кинотеатры

## Һылтанмалар

* Официальный сайт кинотеатрында «Нурҙар» 

## Сығанаҡтар
Комсомольск (Дағстан)

**Комсомольск** — Дағстандағы  ҡала тибындағы ҡасаба (Рәсәй). Кизляр ҡалаһы ҡала округы составына инә.

Ҡасабаның көньяҡ-көнбайыш ситендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлы тимер юл станцияһы урынлашҡан — разъезд №17.

## Географик урыны
Ҡасаба Кизляр һәм Тарумовск райондары араһында урынлашҡан ҡала округының анклавында, Кизляр ҡалаһынан 14 км төньяҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Комсомольск ҡасабаһы «Дағэлектроаппарат» заводын төҙөү айҡанлы булдырылған.

1962 йылдан алып статусы ҡала тибындағы ҡасаба.

## Халҡы

; Милли составы

2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса:

## Урыҫ православие сиркәүе
Ҡаҙан  Божьей Матери сиркәүе. 2009 йылда асыла.

## Һылтанмалар

* Комсомольский (Дагестан) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* terrus.ru — база данных России

## Иҫкәрмәләр
Ростов өлкәһенең Ҡарауыл тауындағы мемориал

**Ростов өлкәһе Ҡарауыл тауындағы  мемориал**  —  Рәсәйҙә  берҙән-бер  «Игорь полкы тураһында һүҙ» һәйкәле, Белая Калитва ҡалаһы янында урынлашҡан.

## Тарихы һәм тасуирламаһы
Белая Калитва ҡалаһының тарихи ҡомартҡыһы булып Ҡарауыл ҡурғаны тора. Ҡарауыл ҡурғаны Дондың ете мөғжизәһе иҫәбенә инә.  Ҡурған Ҡараул тауы тип  борондан аталған,  был урындарҙа казактар урындың иң юғары нөктәһенә күҙәтеүселәрҙе ҡуйған, улары дошман  яҡынлашыуы тураһында иҫкәртеп усаҡ яҡҡан.  

Ҡарауыл тауы түбәһенән Калитва һәм Быстрая йылғалары араһын күрергә мөмкин, ул тирәлә 

«Игорь полкы тураһында һүҙендә» һүрәтләнгән ҡыпсаҡтар менән һуғыштар булып үтә, тип һаналған. Ҡайһы бер ғалимдар раҫлауынса, Быстрая йылғаһы, шул уҡ легендар Каяла йылғаһы, мул һыулы булған.  Башҡа фекерҙәр буйынса, Каяланы Калитва йылғаһы тип иҫәпләргә кәрәк. 

Әммә, нисек кенә булмаһын, 1970 йылдың май айында  Ҡарауыл тауындағы алыш иҫтәлегенә  кенәз Игорь  яугирҙәренең  донъяла берҙән-бер һәйкәле ҡуйыла.  Мемориаль табличкала «Игорь яуы  яугирҙәренә — батыр рустарға 1185 йыл» тип яҙылған. Монумент 17 тонналыҡ карел диабазынан торған таш киҫәгенән ғибәрәт. Обелиск  тимер фундаментҡа ҡуйылған. 3 метр  ҡара — һоро киҫәк аҫтында, махсус тишектә, Киев һәм Путивлдән, Новгород-Северский һәм Трубчевсктан, Рыльск һәм Курсктан, йәғни Игорь яуын тәшкил иткән дружинниктарҙың бөтә ҡалаларынан  тупраҡтар менән капсулалар көпләп ҡуйылған. 

1975 йылдың июленән Ҡарауыл тауы тәбиғәт ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һағы аҫтына алынған.

## «Каяла уҡыуҙары» фестивале
Йыл һайын май айында Белая Калитва районының Погорелов утарында рәсәй клубтарының хәрби-тарихи смотры менән  халыҡ-ара тарихи-әҙәби  «Каяла уҡыуҙары» фестивале үтә.

* 

Бөгөн был Рәсәйҙә, бәлки, әҙәби һәйкәлгә арналған берҙән-бер «хәрби смотр».  Бындай сағыу фестиваль нисә йыл инде Ростов өлкәһенең туристик  ваҡиғалар календарына индерелгән.

## Әҙәбиәт

* Волошинова В. Ф., Волошинова Л. Ф. 100 уникальных мест Ростовской области: Иллюстрированный справочник. Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2011.-176 с., ил. 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Мемориал на горе Караул 
* История Белой Калитвы
* Достопримечательности Белокалитвинского района
* Белокалитвинский район
Божья Матерь Дон иконаһы ғибәҙәтханаһы (Новочеркасск)

**Божья Матерь Дон иконаһы ғибәҙәтханаһы** — Новочеркасск ҡалаһында православие ҡорамы

## Тарихы
1891 йылда Японияла бөтә казак ғәскәрҙәренең атаманы булып иҫәпләнгән рәсәй тәхете вариҫы  — Николай Александровичтың ғүмеренә ҡул һуҙырға маташыуҙарҙан һуң Новочеркасск халҡы 1893 йылдың апрелендә  (тәхет вариҫының ҡотолоуының ике йыллығына) Дон һәм Новочеркасск архиепискобы Макарийға Пресвятая Богородицаға бағышланған ҡорам төҙөүҙе һорап мөрәжәғәт итә. Макарий Божья Матерь Дон иконаһы хөрмәтенә ҡорам төҙөүгә фатихаһын бирә. 

Император Александр III  Новочеркасскта яңы сиркәү төҙөргә рөхсәт бирә. Дон Богородицаһы сиркәүе янында священник Петр Знаменский етәкселегендә   сиркәү-мәхәллә попечителдәр советы һайлана.  Совет составына  генерал-лейтенант В.М. Лютенсков, ғәмәли статский советник М.Е.  Ушаков, прокурор ярҙамсыһы П.А.. Шишов, казак С.С. Цыкунов, губерна секретары  С.С. Рыковская һәм башҡалар инә. Сиркәү төҙөү тураһында документтар һаҡланмаған. Һаҡланып ҡалған фотоһүрәттәр буйынса сиркәү бер ҡатлы, биш көмбәҙле булған, архитекторы С.И. Болдырев. Ҡорамдың иконостасын рәссам Е.Г. Черепахин биҙәгән, ул шулай уҡ Новочеркасскта Вознесенский кафедраль соборҙы ла биҙәүҙә ҡатнашҡан. 1903 йылда   ғибәҙәтхана төҙөлөп бөтә һәм изгеләндерелә, Дон Богородицаһы сиркәүе тип аталған. Сиркәү 1930 йылдарҙа ла булған, уның емерелеүе ваҡыты тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ 

### Хәҙерге ваҡытта
Хәҙерге ҡорам 1992 йылда  төҙөлгән, ләкин фундаменты һалынғандан һуң эштәр туғыҙ йылға туҡтап ҡала. 1995 йылда архитекторҙар Е.В. Пантелеймонов һәм А.А. Тумасов элекке йәйге кинотеатр урынына Божья Матерь Дон иконаһы ҡорамының проектын эшләйҙәр.  Әммә сиркәү тик 2013 йылда ғына эшләй башлай һәм рус ҡорамы архитектураһы традицияһында була Төп инеү урыны өҫтөндә ике ҡатлы манара урынлашҡан. Ҡорамдың һигеҙ ҡырлы үҙәк өлөшө сатырлы алтын ялатылған көмбәҙ менән ослана  Семәрле иконостасын урындағы оҫталар башҡарған.

Ҡорамдың адресы: 346414, Ростов өлкәһе, Новочеркасск, Гагарин урамы, 108Б.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Сайт храма 
* Новочеркасск. Церковь Донской иконы Божией Матери. 
* Храмы Новочеркасского благочиния 
* Несохранившиеся храмы Новочеркасска
Бингемтон

**Бингемтон** (ингл.  Binghamton) ҡалаһында урынлашасаҡ, штатҡа көньяҡ өлөшөндә , Нью-Йорк штатында . АҠШ-тың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан ҡала. Революцияға тиклемге урыҫ телле сығанаҡтарҙың ҡайһы берҙәрендә ҡала **Бингэмтон** тип атала

Ҡала Пенсильвания штаты сигендә Саскуэханн һәм Ченанго йылғалары ҡушылған үҙәндә урынлашҡан. Бингемтон ҡалаһы Брум округының төп ҡалаһы һәм мәҙәниәт үҙәге булып тора. Бингемтон өлкәһендә сирек миллион кеше йәшәй Ҡаланың үҙ халҡы 47380 кеше тәшкил итә (2000 йыл халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса).

## Тарих

Ҡала исеме Уильям Бингем (1752—1804) хөрмәтенә уның исеме менән аталған, ул Филадельфияныңиң бай кешеһе, 1792 йылда буласаҡ ҡала янындағы ерҙәрҙе һатып алған. Быға тиклем билдәле Европа кешеләренән беренсе булып был ерҙәргә 1779 йылда Салливан экспедицияһы Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш барған саҡта килә.

Тимер юл төҙөлгәндән һуң Бингемтон тимер юл төйөнө һәм тәмәке, аяҡ кейеме һәм юғары технология продукцияһы етештереү үҙәге була. IBM төбәктә төҙөлә, был электроника һәм оборона фирмалары тупланыуға килтерә, һәм был бөгөнгө көнгәсә дауам итә. 20 быуаттың икенсе яртыһында ҡала яны халҡы ныҡ кәмей. Оборона сәнәғәте төбәктә «һалҡын һуғыш» тамамланыу арҡаһында ныҡ түбәнәйә.

Хәҙерге ваҡытта Оло Бингемтонда университет урынлашҡан, шулай уҡ юғары технология фирмалары, шул иҫәптән Lockheed Martin, IBM, BAE Systems, Rockwell Collins эшләй.

## Бингемтон производство үҙәге булараҡ

XХ быуат башында Бингемтонды уның бөхтә,матур йорттары өсөн Parlor City тип атайҙар.

XIX быуат аҙағында һәм ХХ быуат башында бында күп кенә өлкәләрҙән иммигранттар күсеп килә, сөнки ҡалала эш урындары күп була, шуға күрә Бингемтонды мөмкинлек үҙәне тип атайҙар. Элек Бингемтон АҠШ-тың сигаралар етештереү үҙәге була. 1920 йылда төбәктә эш биреүсе Эндикотт Джонсон була һәм ул аяҡ кейеме етештереү менән шөғөлләнә. Был халыҡтың Бингемтонға күпләп күсеп килеүен башлай.

IBM-ға нигеҙ һалынғандан һуң ҡалала юғары технологиялар өлкәһе тиҙ үҫешә башлай. Link һәм Ansco инженерҙарҙы популяр итә.

## Билдәле шәхестәр
* Олмстед, Марли — иң йәш рәссам-абстракционистка, 2005 йылда уның тирәләй ғауға ҡуба.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 
*
Тыуғанъяҡ күле

**Тыуғанъяҡ** ( - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.

## Географияһы
Ҡоншаҡ районының көньяҡ өлөшөндә, Силәбе өлкәһенең Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)сигендә, Тинес йылғаһы эргәһендә урынлашҡан.

Күлгә яҡын ғына   тораҡ пункттар: Ҡоншаҡ ауылы һәм Мөслим ҡасабаһы .

Силәбенән – 62 км, Екатеринбургтан – 160 км алыҫлыҡта ята.

Координаттар: 55°37′58″N 61°33′15″E

## Тасуирламаһы

Күлдең һыу көҙгөһө майҙаны — 11,9 км². Уртаса тәрәнлеге: 2-3 м, максималь тәрәнлеге: 5м.

Күл төньяҡтан көньяҡҡа — 6 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа 4 километрға һуҙылған . Диңгеҙ кимәленән 171 метр бейеклектә.

Асыҡ ерҙә урынлашҡан, төбө ләмле, ярҙары батҡыл, ләпәк-серәкәй күп.

## Флораһы һәм фаунаһы

Яр буйҙары һаҙлыҡлы, ҡамыш баҫҡан. Көнбайышта һирәк ағаслы урмандар. , гнус күп. Түләүле балыҡ тотоу, кәмәлә менән генә мөмкин булды.

Балыҡлы күл. Спорт балыҡсылығы үҫешкән - карп үрсетелә. Һыу ятҡылығына файҙаланыусы йыл һайын карп, һаҙан, аҡ сабаҡ, аҡ амур селбәрәләрен ебәрә.

## Этимологияһы

Иҫке карталарҙа ауыл атамаһы *Тугуняк* тип яҙылған.

Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай аңлата: 
Тугуняк, озеро.От распространенного в прошлом у башкир древнего тюркского мужского имени Туганяк, Тугуняк, Туганды, с основой туган — «родственник», -як - имяобразующий аффикс.
Йәғни, атаманың был аңлатмаһы һәм иҫке карталарҙағы яҙылыш башҡорт телендәге "тыуған яҡ" төшөнсәһенә иң яҡыны .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Шувалов Н. И. Тугуняк // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7

## Һылтанмалар
* Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области http://old.toposural.ru/html/kar.htm