open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арон Тамаши

**Арон Тамаши** (20 сентябрь 1897 йыл, Фаркашлака, Австро-Венгрия — 26 май 1966 йыл, Будапешт, ВХР) — венгр яҙыусыһы. Тыуған Трансильванияла һәм Венгрияла секей стилендә яҙылған әҫәрҙәре менән танылыу яулаған.

## Биографияһы
Арон Тамаши Секей ырыуына ҡараған ғаиләлә Фаркашлакала тыуған (хәҙерге Лупени, Харгита өйәҙе). 1912 йылда Аронды Секейудвархей ҡалаһы католиктары гимназияһына бирәләр. Гимназист саҡтан алып ул хикәйәләр яҙа башлай. 1918 йылдың июлендә ул Пьява янындағы алышта ҡатнаша. Клуж университетының хоҡуҡ факультетына уҡырға инә, тик бында ул оҙаҡ уҡый алмай, сөнки уҡытыу тотошлайы менән румын теленә күсерелә. Коммерция академияһына күсә һәм ике йылдан уны тамамлай.

1923 йылда АҠШ-ҡа эмиграцияға китә, унда бик әүҙем эшләй, хикәйәләрен тыуған яғына ебәреп тора. 1925 йылда Клужда уның тәүге «Душа отправляется в путь» китабы сыға. Эмиграциянан Арон Тамаши 1926 йылда ҡайта, был ваҡытта ул тыуған илендә билдәле кеше була. 1926 йылдың июлендә "Эрдей Геликоны"н (« яҙыусыларҙың ирекле берләшмәһе») ойошторған Румынияла йәшәгән венгр яҙыусыларының йыйынтығында әҫәрҙәрен баҫтыра. Был ойошма Тамашиҙың тыуған илендә яҙған әҫәрҙәрен баҫтырып сығара.

1932 йылда Тамаши «Абель в глухом лесу» романын яҙа. Был роман уның иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип атала. Һуңыраҡ ул был романдың дауамы итеп тағы ике китап яҙа. Тамаши Венгрияла танылыу яулай, уға Баумгартен премияһы бирелә. Барлығы яҙыусы Тамаши ун хикәйәләр йыйынтығын сығара.

1945 йылда Тамаши Венгрия парламентының почетлы депутаты, 1954 йылда — Венгрияның Ватан фронты ағзаһы булып китә. Уға иң юғары милли премия — Кошут премияһы бирелә. 1963 йылда Арон Тамаши Донъя Советы президиумы ағзаһы итеп һайлана. Яҙыусы иң һуңғы «Ветка шиповника» романын ҡатынына әйтеп яҙҙыра, ләкин уны тамамлап өлгөрмәй. Арон Тамаши 1966 йылдың 26 майында Будапештта вафат була.

## Библиография
* «Абель в глухом лесу» (1932)
* «Абель в своей стране» (1934)
* «Абель в Америке» (1934)
* «Матяш, ломающий льдины» (1936)
* «Сверкает звезда» (1937)
* «Птица певчая» (1934)
* «Обманчивая радуга» (1942)
* «Колыбель и сова» (1953)
* «Зеркало отечества» (1953)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Арон Тамаши 
* «Абель в глухом лесу»
Буранғолов Мәжит Фазлый улы

**Буранғолов Мәжит Фазлый улы** (1904 йыл — 7 март 1943 йыл) — халыҡ йырсыһы, музыкант.

## Биографияһы
Мәжит Фазлый улы Буранғолов 1904 йылда Һамар губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙе Ильяс ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең 
 Үрге Ильяс ауылы) тыуған.

1927 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлай.

1927—1930 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Маҡар районының ауыл мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1930—1934 йылдарҙа «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре (Өфө ҡалаһы).

1934—1938 йылдарҙа Ленинградта мөхәррир-тәржемәселәр курсында уҡый. 1938 йылдан алып яңынан «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзите редакцияһында эшләй.

Башҡорт халыҡ йырҙары белгесе һәм башҡарыусыһы була. Күп кенә йырҙар, шуларҙан («Ашҡаҙар», «Бейеш», «Зөлхизә», «Ҡолой-кантон», «Сыңрау торна», «Ялан Йәркәй» һәм башҡалар), шулай уҡ ҡайһы бер «зимагор» йырҙары Мәжит Фазлый улынан яҙып алынған һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығына ингән.

Ҡурайҙа, скрипкала, мандолинала, фортепианола уйнаған.

Мәжит Фазлый улы Буранғолов 1948 йылда Мәскәүҙә нәшер ителгән беренсе урыҫ-башҡорт һүҙлеген мөхәррир-төҙөүселәрҙең береһе була.

1941 йылдың 22 ноябрендә «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитенең журналист-тәржемәсеһе партияһыҙ Мәжит Буранғолов
ҡулға алына. Хөкөм ителмәй. Реабилитация датаһы: 27 март, 1942 йыл. (БД «СССР-ҙа сәйәси террор ҡорбандары»; Башкортост Республикаһы хәтер китабы).

Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Хеҙмәт урыны: 17-се гвардия уҡсылар дивизияһы. Гвардия сержанты.

1943 йылдың мартында РСФСР-ҙың Смоленск өлкәһе Бельский районы Выдра ауылы эргәһендә һуғышта алған яраларҙан вафат була. Тәүге ҡәбере урыны — Выдра ауылынан 1 км төньяҡ-көнбайыштараҡ, урман, туғандар ҡәберлеге

Һуңыраҡ, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Демяха хәрби зыяратына күсерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Лебединский Лев Николаевич|Лебединский Л. Н.]]* Мажит Бурангулов. [1904-1943] [Текст]. — Москва : Советский композитор, 1963. — 58 с., 3 л. ил. : нот.; 17 см. — (Народные певцы и музыканты).
* Рашит Шакур Собиратель и исследователь //Ватандаш

## Һылтанмалар
*
Шәрифуллин Шәйҙулла Шәрифулла улы

**Шәрифуллин Шәйҙулла Шәрифулла улы** (1883—1959) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.

## Биографияһы
Шәрифуллин Шәйҙулла Шәрифулла улы 1883 йылда Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе Ҡораласыҡ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы) тыуған. Милләте буйынса — башҡорт.

Башланғыс белем ала. Мулла булып хеҙмәт итә. 1931 йылдың 26 мартында репрессияға дусар ителә һәм 3 йылға иркенән мәхрүм ителә.

1920‑се йылдарҙан алыпБашҡорт АССР-ының Бөрө кантонында йәшәй, Башҡорт АССР-ы Илеш районы колхозында эшләй.

1959 йылда Башҡорт АССР-ының Илеш районы 5-6-сы участка ҡасабаһында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Илеш районы Ибраһим ауылы) вафат була. 1989 йылдың 6 майында аҡлана.

## Ижади эшмәкәрлеге
Сәсән үҙенең әҫәрҙәрендә халыҡ араһында аң-белем таратыуҙы пропагандалаусы ролендә сығыш яһай. Шәйҙулла Шәрифуллин буйынса, мәҙәниәтле кешегә сәнғәткә, шул иҫәптән сәсән сәнғәтенә хөрмәтле мөнәсәбәт хас булырға тейеш.

Уның «Сәсән» һәм «Милли музыка» шиғырҙары башҡорт милли рухы менән һуғарылған, ә «Эш һәм намыҫ» һәм «Трактористар йыры» шиғырҙары кеше хеҙмәтен данлай. 1953 йылда А. И. Харисов Шәйҙулла-сәсәндән яҙып алған әҫәрҙәр «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына индерелгән. Уның ҡулъяҙмалары Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге ғилми архивында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *[[Галин Салауат Әхмәҙи улы|Галин С. Ә.]]* Шәйҙулла сәсән. // Башҡорт халҡының ауыҙ‑тел ижады. Өфө, 2009.

## Һылтанмалар

*
Кирәев

**Кирәев** — фамилия.

* Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы (1908—1952) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951).
* Кирәев Нурмөхәмәт Шаһиарыҫлан улы (Нурмөхәмәт Йомрани; 1882—1934) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.
* Кирәев Олег Хөсәйен улы (1963 т.) — Рәсәй музыканты, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.
* Кирәев Рөстәм Солтангәрәй улы (1960 т.) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (2003).
* Кирәев Рушан Әхнәф улы (1955—26.05.2021), журналист, СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ғалим һәм яҙыусы Кирәй Мәргәндең улы.
* Кирәев Салауат Ғаяз улы (1955—2001) — цирк артисы, тренер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1975).
* Кирәев Шаймөхәмәт Шаһийыһан улы (1922—1993) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). 
* Кирәев Эмиль Альберт улы (1973 т.) — кинооператор.
* Кирәев Әхнәф Нурмөхәмәт улы (Кирәй Мәргән; 1912—1984) — башҡорт совет яҙыусыһы, фольклорсы ғалим, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965).

----
* Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы (1948 т.) — Стәрлетамаҡ рус драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1977) һәм халыҡ (1991), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1999).
* Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы (1948—2012), микробиолог, биотехнолог. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998).
Бәрҫеүән

**Бәрҫеүән** — топоним.

* Бәрҫеүән (ауыл) — Башҡортостандың Благовар районында ауыл.
* Бәрҫеүән (йылға) — йылға, Ағиҙел ҡушылдығы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бәрҫеүәнбаш — Башҡортостандың Шишмә районында ауыл.
Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы

**Назарбаева Сара Алпыс ҡыҙы** (; 12 февраль 1941 йыл) — Ҡаҙағстандың беренсе президенты Нурсолтан Назарбаевтың ҡатыны.

## Биографияһы
Сара Алпыс ҡыҙы Назарбаева (ҡыҙ фамилияһы Ҡонаҡаева) 1941 йылдың 12 февралендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Ҡарағанды өлкәһенең Ҡыҙылжар ауылында тыуған. Сығышы менән Арғын тоҡомоноң Ҡыуандыҡ ырыуынан.

1962 йылда Нурсолтан Назарбаевҡа кейәүгә сыға, өс ҡыҙы (Дариға, 1963 йылда тыуған, Динара, 1967 йылда тыуған, Әлиә, 1980 йылда тыуған), өс ейәне (Нурғәле, 1985 йылда тыуған, Алтай, 1990 йылда тыуған, Айсолтан, 1990 йылда тыуған), биш ейәнсәре (Венера, 2000 йылда тыуған, Дениза, 2004 йылда тыуған, Алиша, 2010 йылда тыуған, Тиара, 2007 йылда тыуған, Алсара, 2011 йылда тыуған), бүләсәре (Лаура, 2003 йылда тыуған) һәм бүләһе (Алан, 2005 йылда тыуған) бар.

1992 йылдың февраленән — «Бобек» республика балалар мәрхәмәтлек фондына нигеҙ һалыусы һәм уның президенты.

1994 йылдың июленән — «SOS — Ҡаҙағстандың балалар ауылдары» («Киндердорф Интернациональ» Австрия фонды филиалы) фонды президенты.

1999 йылдың мартынан — «Демография» мәрхәмәтлек фондының попечителлек советы рәйесе.

Әхлаҡи-рухи ҡиммәттәрҙе тергеҙеү буйынса «Асылыңды танып белеү» тип аталған белем биреү проекты авторы: уның төп маҡсаты — дөйөм кешелек ҡиммәттәрен тергеҙеү, балаларҙы үҙ-үҙе һәм тирә-яҡ донъя менән гармонияла йәшәргә өйрәтеү.

## Китаптары
Сара Назарбаева сәләмәт йәшәү рәүешенә бағышланған бер нисә китап авторы:
* Порфирий Корнеевич Ивановтың «Детка» системаһын ҡулланып уҡыусыларҙың һаулығын нығытыуҙың, уларға әхлаҡи тәрбиә биреүҙең педагогик проблемалары (1999)
* Кеше һаулығы һәм П. К. Ивановтың «Детка» системаһы (1999, авторҙашлыҡта);
* Үҙеңә юл. Сәләмәт шәхес тәрбиәләү ысулы булараҡ Порфирий Корнеевич Иванов тәғлимәте (1999)
* Тормош этикаһы (2001)
* Яратыу менән (2001)
* «Асылыңды танып белеү» (2009). Ҡаҙағстанда шул исемдәге яңы предметты уҡытыу өсөн дәреслек.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* I дәрәжә Дуҫлыҡ ордены (Достык) (декабрь 2001 йыл);
* Cыңғыҙ Айытматов исемендәге алтын миҙал (2003 йылдың ноябре) — *асылыңды танып белеү философияһына һәм уҡыу мәҙәниәтенә индергән өлөшө өсөн*;
* БМО Балалар фонды — ЮНИСЕФ-тың иҫтәлекле миҙалы (декабрь, 2007 йыл);
* Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Ихсан Дограмачи исемендәге халыҡ-ара премияһы;
* «SOS-Киндердорф» халыҡ-ара фондының алтын миҙалы (1999 йыл) —*етем балалар мәсьәләләрен хәл итеүҙә айырым ҡаҙаныштары өсөн*;
* Халыҡ-ара премия «Unity»;
* «Курманджан Датка» премияһы — *һаулыҡ һаҡлау*, хәйриә һәм үҫеп килгән быуындың рухи формалашыуы өлкәһендәге емешле эшмәкәрлеге өсөн;
* Ҡаҙағстан Республикаһының почетлы мәғариф хеҙмәткәре;
* «Звезды Содружества» дәүләт ара премия лауреаты.
* Дан һәм Намыҫ ордены (РПЦ, 2011)
* I дәрәжә изге апостолдар княгиняһы Ольга ордены (РПЦ, 2016)
* 2 дәрәжә Барыс ордены (2017)

## Факттар
* 16 ҡатын-ҡыҙ — Business Insider америка яңылыҡтар порталы версияһы буйынса донъяның иң мәрхәмәтһеҙ лидерҙарының ҡатындары исемлегенә инә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кто есть Кто в Казахстане, 2007—2008 (Данияр Ашимбаев.) 
* Информация о лауреатах премии «Звезды Содружества» в 2010 году на сайте МФГС
Нагаева Зифа Вәли ҡыҙы

**Нагаева Зифа Вәли ҡыҙы** (1 март 1956 йыл) — шағир, композитор, йырсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2020) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011) һәм халыҡ артисы (2022). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2011).

## Биографияһы
Зифа Вәли ҡыҙы Нагаева 1956 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ы Ауырғазы районы Иҫке Этекәй ауылында тыуған.

1996 йылдан Башҡортостан радиоһы, артабан «Юлдаш» радиоһы алып барыусыһы, журналисы.

300 ашыу йырҙың музыкаһы һәм һүҙҙәре авторы.

2022 йылдың 29 апрелендә «Татарстан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.

## Китаптары
* «Зифа Нагаева йырҙары»
* «Ғүмерем балҡышында»
* «Яҙмышым йырҙарымда»

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Литературная карта Республики Башкортостан. Нагаева Зифа Валиевна. 05/06/2013
Кәшәнә

**Кәшәнә** — урта быуат мосолман дәүләттәрендә, төбәктәрендә аҡһөйәктәрҙең, атаҡлы, затлы вәкилдәрҙең, мосолман миссионерҙарының ҡәберҙәре өҫтөнә кирбестән йә таштан төҙөлгән архитектура ҡоролмаһы .

## Этимологияһы
Кәшәнә һүҙе фарсы теленән ингән, «үлеләр йорто» тип тәржемә ителә. Мемориаль һәм дини тәғәйенләнешле ерләү ҡомартҡыһы.

## Үҙенсәлектәре

Мотлаҡ элемент — түшәм-ҡыйыҡтың көмбәҙ рәүешле булыуы. Бының өсөн тура мөйөшлө ҡабырғалар өҫтөнә билдәле бер бейеклектә күпмөйөш һалып, өҫтөнә көмбәҙ эшләгәндәр. Бөтә яҡтары ла тигеҙ, 2 яруслы, көмбәҙле, башлыса портал рәүешендә эшләнгән ишекле ҡоролма.

## Башҡортостан кәшәнәләре
Урта Азия менән Ҡаҙағстандан ҡала Көньяҡ Урал кәшәнәләрҙең күпләп төҙөлгән урыны булып тора. Тарихи Башҡортостан биләмәләрендә тиҫтәләп кәшәнә бар, улар араһында Бәндәбикә кәшәнәһе, Кесе кәшәнә, Турахан кәшәнәһе, Хөсәйенбәк кәшәнәһе (Башҡортостанда), Варна кәшәнәһе (Силәбе өлкәһендә), Изобильный кәшәнәһе һәм Ҡыҙыл мәсет (Ырымбур өлкәһендә).

Тикшерелгән кәшәнәләрҙә 1—7 ҡәбер табылған. Мәйеттәр ғәҙәттә тура мөйөшлө ҡәбер соҡорҙарында салҡан һалып, башы менән ҡиблаға ҡаратып ерләнгән. Ҡайһы бер кәшәнәләрҙә табут киҫәктәре табылған. Ерләүҙә мосолман йолаһы ҡулланылғаны асыҡланған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бәндәбикә кәшәнәһе
* Варна кәшәнәһе
* Турахан кәшәнәһе
* Хөсәйенбәк  кәшәнәһе
* Башҡортостанда мистик урындар

## Әҙәбиәт

* Кастанье И. Развалины Болгасын и Челкарская степь //Труды Оренбургской ученой архивной комисии. Вып. XIX. Оренбург, 1907;
* Калимуллин Б. Г. Архитектурные памятники Башкирии. Уфа, 1956;
* Смирнов А. П. Железный век Башкирии //Материалы и исследования по археологии СССР. № 58. М., 1957;
* Юсупов Г. В. Введение в булгаро-татарскую эпитафику. М., 1960; Попов С. А. Тайны пятимаров. Челябинск, 1971.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр
Ҡаҙағстандың сәйәси фирҡәләре

Ҡаҙағстан Республикаһы Конституцияһы менән фирҡәләрҙең, хәрәкәттәр һәм ассоциацияларҙың хоҡуҡтары гарантиялана, тик уларҙың эшмәкәрлеге «конституцион ҡоролошто көсләп үҙгәртеүгә, республиканың бөтөнлөгөн боҙоуға, дәүләт хәүефһеҙлеген емереүгә, социаль, раса, милли, дини, ҡатлам һәм ырыу-ара ыҙғыш тоҡандырыуға йүнәлтелмәгән» булырға тейеш. Дәүләт йәмәғәт берекмәләре һәм фирҡә эштәренә ҡыҫылмай.

Ҡаҙағстан Республикаһының «Сәйәси фирҡәләр тураһында» Законының һуңғы редакцияһына ярашлы сәйәси фирҡәнең ағзалары 40 000-дән кәм булырға тейеш түгел.

## Үҙәк һайлау комиссияһында теркәлгән фирҡәләр исемлеге
Ҡаҙағстанда рәсми рәүештә 6 сәйәси фирҡә теркәлгән:

* «Нұр Отан» фирҡәһе
* «Бірлік» сәйәси фирҡәһе
* «Ақ жол» Ҡаҙағстан демократик фирҡәһе
* «Ауыл» халыҡ-демократик патриотик фирҡә 
* Ҡаҙағстан Халыҡ коммунистар фирҡәһе
* Дөйөм милли социал-демократик фирҡә

## Йәшәүҙән туҡтағандар

* Ҡаҙағстан аграр фирҡәһе
* Ҡаҙағстан коммунистар фирҡәһе (эшмәкәрлеге туҡтатыла)
* «Адилет» демократик фирҡә
* Ҡаҙағстан граждандар фирҡәһе
* «Ҡаҙағстан халыҡ конгресы» фирҡәһе
* Ҡаҙағстан патриоттары фирҡәһе
* Ҡаҙағстан республика халыҡ фирҡәһе
* «Асар» республика фирҡәһе 
* Ҡаҙағстан республика фирҡәһе
* «Руханият» фирҡәһе
* Ҡаҙағстан социалистик фирҡә

## Теркәлмәгән фирҡәләр

* Халыҡ фирҡәһе «Алға!»
* Ҡаҙағстан пираттар фирҡәһе

## Тыйылған фирҡәләр

* Хизб ут-Таһрир әл-Ислами

## XX быуат башында фирҡәләр

* Алаш фирҡәһе
* Уш жуз
* Иттифаҡ әл-муслимин
* Мосолман эшселәр союзы

## Иҫкәрмәләр
Шайдукова Лиана Дим ҡыҙы

**Шайдукова Лиана Дим ҡыҙы** (1 ғинуар 1985 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре кандидаты (2011), доцент (2016), Башҡорт дәүләт университеты Бөрө филиалының социаль педагогика һәм социаль эш кафедраһы уҡытыусыһы.

## Биографияһы
Лиана Дим ҡыҙы Шайдукова (ҡыҙ фамилияһы Гулина) 1985 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының  Малаяҙ ауылында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.

2007 йылда Бөрө дәүләт социаль-педагогика академияһының филология факультетын отличиеға тамамлағандан һуң үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген ошо юғары уҡыу йортоноң социаль педагогика һәм социаль эш кафедраһы ассистенты булып башлай.  

2011 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетында «Детский дом как институт социализации осиротевших детей» тигән темаға «социология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2014 йылдан кафедраның өлкән уҡытыусыһы, ә 2016 йылдан — доценты. 
 
Лиана Шайдукова 50-нән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.

## Ҡайһы бер ғилми хеҙмәттәре
* Гулина Л. Д. Положительные и отрицательные аспекты реструктуризации интернатных учреждений / Л. Д. Гулина // Научные проблемы гуманитарных исследований: выпуск 2. – Пятигорск: Институт региональных проблем российской государственности на Северном Кавказе, 2010. – С. 258-263.
* Гулина Л. Д. Роль детских домов в социализации детей-сирот / Л. Д. Гулина // Известия Уральского государственного университета. Серия 1: Проблемы образования, науки и культуры. – Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2010. – С.45-50.
* Гулина Л. Д. Социализация осиротевших детей в условиях детского дома: региональный аспект. - Монография: LAP LAMBERT Academic Publishing GmbH and Co. KG., Saarbrucken, 2012. – 100 с.
* Шайдукова Л. Д. Особенности социализации детей-сирот и детей, оставшихся без попечения родителей, в условиях детского дома: монография. - Бирск: Бирский филиал Башкирского государственного университета, 2015. – 200 с.
* Социально-педагогическая помощь детям, оставшимся без попечения родителей: Учебно-методическое пособие, дополненное и переработанное / под ред Л. Д. Шайдуковой. — Бирск: Бирский филиал Башкирского государственного университета, 2015. –  165 с.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирский государственный университет. Бирский филиал. Официальный сайт. Главная » Образование » Социально-гуманитарный факультет » Кафедра социальной педагогики и социальной работы. Члены кафедры социальной педагогики и социальной работы: кандидат социологических наук, доцент Шайдукова Лиана Димовна
Судья Анна-Мария Весоловска

**Судья́ Анна-Мария Весоло́вска** () — Польшала сыҡҡан, өлөшләтә реаль ваҡиғаларға нигеҙләнгән сериал. Жанры — суд шоуы (court show). 2006 йылдың 6 март (буранай) көнөнән 2011 йылдың 19 декабрь (аҡъюлай) көнөнәсә TVN телеканалында күрһәтелгән.

Сериал Constantin Entertainment рөхсәтнамәһенә ярашлы, Судья Александр Хольд тигән немец сериалы (нем. *Richter Alexander Hold) *нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Режиссёры — Мацей Сьвежавски. Сенкоцин ҡалаһындағы студияла эшләнгән булған.

## Сериал сюжеты
Сериалдағы ваҡиғалар суд залында урын ала, унда төрлө енәйәт эштәре ҡарала. Башта прокурор ғәйепләүен уҡып сыға, һуңынан шаһиттар сығыш яһай, аҙағында иһә хөкөм ҡарары иғлан ителә.

Тапшырыуҙың төп маҡсаттарының бере — тамашасыларҙы судҡа хас төрлө процедуралар менән таныштырыу. Суд процестарын Анна Весоловска — Лодзь ҡалаһындағы округ судының элекке судьяһы башҡарған.

### Актёрҙар составы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ғаилә суды (*Sąd rodzinny*) — Польшала сыҡҡан, шул уҡ жанрға ҡараған икенсе тапшырыу.

## Тышҡы һылтанмалар

* Filmweb
Муса Панти Филибус

**Архиепископ Муса Панти Филибус** (1960 йылда тыуған) — Нигерия лютеран дин әһеле. Нигерияның Мәсихи Лютеран Сиркәүенең (Lutheran Church of Christ in Nigeria, LCCN) архиепискобы, 2017 йылдың 13 май (һабанай) көнөндә Бөтә Донъя Лютеран Федерацияһының (БДЛФ, WLF) Президенты итеп һайланды.

## Биографияһы
Муса Панти Филибус, Нигерия һәм АҠШ илдәрендә лютеран теологияһын өйрәнгәндән һуң, 1994 йылда рухани (пастор) булып ординацияланған. 1998 йылда ул ELCA-ның лютеран семинарияһында (Сент-Пол ҡалаһы, Миннесота) пасторлыҡ теологияһы өлкәһендә доктор (PhD) дәрәжәһен алған.

2002 йылдан 2010 йылғаса Женевала БДЛФ төбәк сәркәтибе булып эшләй, Африкалағы лютеран миссияһы өсөн яуап тота. 2010 йылда миссияларҙы үҫтереү департаменты директоры итеп тәғәйенләнә, 2012 йылда иһә генераль секретары урынбаҫары булып китә. 2013 йылда Мейо-Белва епархияһының (Нигерияның Адамава штаты) епискобы булып китә, 2016 йылда иһә уның Архиепискобы итеп һайлана. 2017 йылдың май (һабанайҙың) 13 көнөндә БДЛФ-тың Дөйөм Йыйылышында (Намибияның Виндхук ҡалаһында) уның Президенты итеп һайланды.

Ҡатыны — пастор Рут Филибус, өс үҫмер балаһы бар.

## Баҫма хеҙмәттәре

* *So the poor have hope, and injustice shuts its mouth: poverty and the mission of the Church in Africa* (авторҙашы — Karen L. Bloomquist), The Lutheran World Federation, Geneva 2007, ISBN 978-3-90567654-9.

## Тышҡы һылтанмалар
Туҡтыбай

**Туҡтыбай** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Әлиш ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Бишкил йылғаһы (Мейәс ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Туҡтыбай (Ишбирҙе, Нурбәк) — табын башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1740 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Аҙнабаева Флүрә Фәтхи ҡыҙы (29.03.1937) — башҡорт педагог-методисы, педагогия фәндәре кандидаты (1988).

## Иҫкәрмәләр
Кулдуркаев Яков Яковлевич

**Кулдуркаев Яков Яковлевич** (22 октябрь 1894 йыл — 28 июль 1966 йыл) — эрзә шағиры һәм яҙыусыһы. «Эрьмезь» поэмаһының авторы.

## Биографияһы
Яков Яковлевич Кулдуркаев 1894 йылдың 22 октябрендә Лобаски ауылында (хәҙерге Мордва Республикаһы Атяшево районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1903—1906 йылдарҙа ауылдағы башланғыс мәктәптә уҡый. 1912 йылда Саранск реаль училищеһын тамамлай. Себергә китә, Амур тимер юлында табелсе булып эшләй.

1915 йылда армияға алына, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, контузия ала. Һуңынан Граждандар һуғышында Ҡыҙыл армия составында ҡатнаша. 1923 йылда Мәскәүҙә счетоводтар курсына уҡырға инә. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, счетовод, бухгалтер, ревизор булып эшләй.

1938 йылда халыҡ дошманы тип репрессиялана. Коми АССР-ындағы, Новгород һәм Жамбул өлкәләрендәге лагерҙарҙа ултыра. 1958 йылда аҡлана.

Яков Кулдуркаев 1966 йылдың 28 июлендә мәрхүм була, тыуған яғында Лобаски ауылында ерләнә.

## Ижады
Кулдуркаев үҙе әйтеүенсә, ижад менән 1910 йылда шөғөлләнә башлаған. Ижадынан үҫеүенә мордва халыҡ фольклоры, шулай уҡ яҙыусылар Ф. М. Чесноков, П. С. Глухов һәм А. М. Моро менән танышыу йоғонто яһай.

1928 йылда Кулдуркаев «Эрьмезь» поэмаһының тәүге бүлектәрен «Якстере теште» гәзитендә баҫтыра, ә 1935 йылда поэма тулы көйө баҫылып сыға. Поэмала мордва халҡының XIII быуаттағы үткәндәре һүрәтләнә.

Лагерҙан ҡайтҡас, Кулдуркаев әҫәрен камиллаштырыу эшенә тотона, ләкин тамамлап өлгөрмәй. Әҫәр 1980-се йылдарҙа ғына донъя күрә. Кулдуркаевтың балалар өсөн дә әҫәрҙәре бар: «Сенксь» («Селән») поэмаһы, «Андямо» хикәйәһе һ. б.

## Хәтер
Шағирҙың тыуған яғында Лобаски ауылында урамға Кулдуркаев исеме бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Писатели Мордовии : биографический справочник / сост.: Т. С. Баргова, Е. М. Голубчик. — Саранск : Мордов. кн. изд-во, 2004.
Һаҡҡол

**Һаҡҡол** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ҡасаба. Һаҡҡол ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Ағаскүл күленең көнсығыш яр буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Һаҡҡол — әйле башҡорттарының ауылы.

## Халҡы

 
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (59 %) һәм башҡорттар (33 %) йәшәй.

## Инфраструктура
Ауылда урта дөйөм белем биреү мәктәбе һәм балалар баҡсаһы эшләй.

## Билдәле шәхестәре
* Байрасова Киҫәнбикә

## Иҫкәрмәләр
Һолтай

**Һолтай** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Һаҡҡол ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Ағаскүл күле буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Һолтай (Һултай, Бигеш) — табын башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.

1811 йылда 5-се Башҡорт кантонына ҡараған Һолтай ауылында 43 ихатала 159 ир-егет иҫәпкә алынған. 1868 йылдан Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Мәтәл улусы составында, ауылда мәсет теркәлгән. Һуңыраҡ ауыл Һолтай улусы булдырыла. 1900 йылда мәҙрәсә, 1916 йылда земство мәктәбе, фельдшер пункты, 4 кибет иҫәпкә алынған. 

1917 йылдан ауыл Башҡортостан мөхтәриәтенең (1919 йылдан — Башҡорт АССР-ы) Арғаяш кантонына ҡарай. 1930 йылдан Башҡорт АССР-ының Арғаяш районы составында була.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Халиҡ Заимов (13.11.1914—9.02.1977), башҡорт совет композиторы, педагог, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1952—1956 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, 1963—1968 йылдарҙа — директоры. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1953—1954 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзы рәйесе. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949, 1955).

## Иҫкәрмәләр
Оло Ҡуйһары

**Оло Ҡуйһары** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Ҡараһыу йылғаһы буйында (Мейәс йылғаһы үҙәне) урынлашҡан.

## Тарихы
Оло Ҡуйһары — табын башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы (1899—1947) — дәүләт эшмәкәре. 1929—1931 йылдарҙа БАССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мәүлит

**Мәүлит** (Мәүлет) — күп мәғәнәле һүҙ.

* Мәүлит байрамы — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тыуған көнөн билдәләү.
* Мәүлет (Кушнаренко районы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл.
* Мәүлит (Мишкә районы) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
* Мәүлит (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл.
Байрамғол

**Байрамғол** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Байрамғол (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл.
* Байрамғол (һырт) — Көньяҡ Уралда тау һырты.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Байрамғол — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Яңы Байрамғол — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
Иҫке Субыл

**Иҫке Субыл** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урыны
Үҙъйылға (Тинес ҡушылдғы) буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Субыл (Иҫке Субыл) — табын башҡорттарының ауылы. Медицина докторы Д. Никольский мәғлүмәттәре буйынса, ауыл XVIII быуатта нигеҙләнгән. XIX быуат уртаһында ауыл халҡының ҙур өлөшө Ағасбалыҡ күле буйына күсеп Яңы Субыл ауылына нигеҙ һала

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Үлмәҫҡолова Гүзәл Кашшаф ҡыҙы (1965—17.04.2022), йырсы. 1995 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2008), «Яҙғы моңдар—95» башҡорт йыры конкурсы (1995) һәм вокалсыларҙың Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге асыҡ республика конкурсы (1997) лауреаты.

## Иҫкәрмәләр
Нөркә (Силәбе өлкәһе)

**Нөркә** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһенең үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Арғаяш күле буйының төньяҡ яр буйында урынлашҡан.
## Исеме
## Тарихы
Нөркә (Һатлыҡ, Раҡай) — табын ырыуы башҡорттарының ауылы.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Таһиров Илгиз Тайфур улы (23.06.1984), театр актёры. 2009 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры артисы.

## Иҫкәрмәләр
Туғыҙбай

**Туғыҙбай** — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан республикаһы биләмәләрендә аға. Йылайыр йылғаһының уң яры яғынан тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.

Йылға атамаһы *Туғыҙбай* исемле кеше исеменән алынған.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).

Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:

* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005034
* Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200503
* Бассейн коды — 12.01.00.005
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 2

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Нөркә

**Нөркә** — күп мәғәнәле һүҙ.

* Нөркә (Балтас районы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
* Нөркә (Ҡалтасы районы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
* Нөркә (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Нөркәй — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
Суфый (ауыл)

**Суфый** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Нөркә ауыл биләмәһе составына керә.

## Географик урынлашыуы
Тиҙкүлмәк күле буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Суфый атамаһы 1811 йылғы ревизия мәғлүмәттәрендә теркәлгән 62 йәшлек Күҙәбайҙың атаһының исеме Суфый менән бәйле. Ауылдың башҡа атамалары ла бар — Сура һәм Алғаҙы. Һуңғыһы 1811 йылғы ревизияла теркәлгән 32 йәшлек Самхужа һәм 28 йәшлек Дауытхужа Алғазиндарҙың аталарының исеме менән бәйле.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе)

**Ҡәнзәфәр** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урыны
Район үҙәге Ҡоншаҡ ауылынан 8 километр алыҫлыҡта, Өйәлге күленең көньяҡ-көнбайыш яр буйында урынлашҡан.

## Тарих
Ҡәнзәфәр — ҡатай башҡорттарының ауылы.

1795 йылда Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе Оло Ҡатай улусына ҡараған Ҡәнзәфәр ауылында 108 ир-егет иҫәпкә алынған.

1811 һәм 1816 йылдарҙағы ревизияларға ярашлы, 1816 йылда йорт йөҙбашы вазифаһын Сәлим Мирашулов, поход есаулы вазифаһын уның улы Мөхәмәтғәле Сәлимов башҡара.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (58 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы (31.01.1910—26.02.1939), йәмәғәт эшмәкәре. 1931—1936 йылдарҙа РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, 1936—1938 йылдарҙа РКСМ Үҙәк Комитетының бүлек мөдире урынбаҫары һәм мөдире, Үҙәк Комитет секретары. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1931 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡәнзәфәр

**Ҡәнзәфәр** — антропоним, топоним.

* Ҡәнзәфәр бей — мең ҡәбиләһе башҡорттарының башлығы.
* Ҡәнзәфәр (Башҡортостан) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл.
* Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡәнзәфәр Усаев
Үрәкүл

**Үрәкүл** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Үрәкүл күленең төньяҡ яр буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Үрәкүл — ҡатай башҡорттарының ауылы.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (79 %) һәм башҡорттар (21 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Оло Тәгеш

**Оло Тәгеш** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Һаҡҡол ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Ҡалды күле буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Оло Тәгеш (Тәгеш) ауылы 1742 йылда нигеҙләнгән тигән мәғлүмәттәр бар.
Оло Тәгеш ауылында Ғәлимов Сәләм башҡорт халҡының «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосын үҙенең әсәһенән яҙып алған.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (72 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Ғәлимов Сәләм Ғәлим улы (1911—1939) — башҡорт шағиры.
* Ҡолошев Урал Фәләх улы (1 май 1965 йыл) — шағир, философ, рәссам, «У камина» район әҙәби берекмәһе етәксеһе, Ғәлимов Сәләм исемендәге I район әҙәби премия лауреаты (2011 йыл), Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (2015 йыл)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Четвергов Евгений Владимирович

**Четвергов Евгений Владимирович** (псевдонимы — **Нуянь Видяз**; 30 март 1934 йыл — СССР-ҙың агроном-ғалимы, эрзә һәм рус яҙыусыһы, 1994 йылдың декабренән Мордва Республикаһының баш ҡалаһы Саранскийҙа рус һәм эрзә телдәрендә «Эрзянь Мастор» исеме менән нәшер ителгән бойондороҡһоҙ ижтимағи-сәйәси гәзиттең баш мөхәрире.

## Биографияһы
Евгений Владимирович Четвергов 1934 йылдың 30 мартында Мордва АССР-ының Дубёнский районы Ардат ауылында тыуған. 1952 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Әзербайжан ССР-ының баш ҡалаһы Баҡыла Максим Горький исемендәге Йәш тамашасы театрында сәхнә эшсеһе булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1953 йылдан тыуған ауылында клуб мөдире була.
 
1954—1959 йылдарҙа Евгений Четвергов Пенза ауыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡый. Юғары һөнәри белем алғандан һуң алты йыл Мордва АССР-ының Ардатов һәм Ковылкин райондары совхоздарында агроном булып эшләй.

1965 йылда Н. П. Огарёв исемендәге Мордва дәүләт университетының аспирантураһына уҡырға инә һәм уны уңышлы тамамлағандан һәм «ауыл хужалығы фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлағандан һуң артабан 28 йыл дауамында (1968—1996) ошо юғары уҡыу йортонда уҡыта, доцент.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге

## Әҙәбиәт
* Четвергов Е. В., Гербициды — на хлебном поле. — 1980
* Четвергов Е. В., Слагаемые качества зерна. — 1985
* Четвергов Е. В., Сиреневая луна. . Рассказы о природе. — 1989
* Эрзянь Масторонть седейсэ. Имена их бессмертны: Килангонь тешкст, нурька статьят ине эрзятнеде / Нуянь Видяз. — Саранск, 2007. — 86 с.

## Иҫкәрмәләр
Байжев Николай Георгиевич

**Байжев Николай Георгиевич** (1 ноябрь 1938 йыл — 2012 йыл) — рәссам. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) һәм атҡаҙанған рәссамы (1980). Милләте — мордва-эрзә.

## Биографияһы
Николай Георгиевич Байжев 1938 йылдың 1 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Яңы Сүлле ауылында тыуған. Краснодар дәүләт педагогия институтын тамамлаған (рәсем сәнғәте-графика факультеты), һөнәре буйынса мәктәптәрҙә һәм махсус урта уҡыу йорттары уҡытыусыһы (1965).

1965—1966 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 44-се урта мәктәбендә уҡыта.

1966 йылда РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһендә эшләй башлай. Биҙәү эштәре, монументаль һәм станокта рәсем төшөрөү, маркетри (төрлө тоҡом ағастарҙан мозаика яһау) техникаһында ижад менән шөғөлләнә.

Башҡортостандың төрлө ҡалаларында биҙәү эштәре менән шөғөлләнгән ижади бриадаларға етәкселек итә.
РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһенең профком ағзаһы итеп һайлана.

## Ижады
Рәссамдың тыуған ауылы музейында уның әҫәрҙәре лә һаҡлана. Н. Г. Байжевтың ижады шул тиклем юғары баһалана — маркетри техникаһы менән эшләнгән В. И. Ленин портреты КПСС Үҙәк Комитетының генераль секретары Л. И. Брежневтың кабинетына ҡуйыла. Был хеҙмәте КПСС-тың XXIV съезында уға Башҡортостан халҡы исеменән республика делегаттары бүләк итә.

Уның ижады күп ҡырлы, бай мәғәнәле. Байтаҡ уңышлы эштәре сит ил ҡунаҡтарына, сәйәси эшмәкәрҙәренә бүләк ителгән. Н. Байжевтың әҫәрҙәре донъяның 32 илендә һаҡлана.

## Әҙәбиәт
* Р. Гареев. Николай Георгиевич Байжев. — Энциклопедия Ермекеевский район. Республика Башкортостан.- Уфа: Государственное унитарное предприятие Республики Башкортостан Уфимский полиграфкомбинат, 2010.- 200 с., илл.- ISBN 878-5-85051-504-1. Автор статьи: Гареев, Рифмир Вахитович [↩] [↩]

## Һылтанмалар
* Летнее путешествие по Ермекеевской земле Башкортостана: продолжение знакомства c селом Новые Сулли

## Иҫкәрмәләр
Беззубова Фёкла Игнатьевна

**Беззубова Фёкла Игнатьевна** (27 сентябрь 1880 йыл — 12 май 1966 йыл) — эрзә халыҡ әкиәтсеһе, йәмәғәтсе. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мордва АССР-ы Юғары Советы депутаты (1947). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1939) һәм «Почёт Билдәһе» (1950) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Фёкла Игнатьевна Беззубова 1880 йылдың 27 сентябрендә Од Мурза ауылында (хәҙер — Мордва Республикаһының Кочкурово районы Яңы Турдаки ауылы) тыуа. Милләте — эрзә.

Күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә, мәктәп белеме алмай, бәләкәйҙән өйҙә һәм баҫыуҙа ата-әсәһенә ярҙам итә. Йыр яратыуҙы өләсәһе Евдокия Ивановна Зверкова тәрбиәләй.

1901 йылда Фёкланы күрше Семилей ауылынан Илья Константинович Беззубовҡа кейәүгә бирәләр. 1902 йылда улдары Григорий тыуа, әммә алты аҙнанан бала мәрхүм була. 1905 йылда тағы бер улдары — Георгий, 1914 йылда өсөнсө улдары Василий тыуа.

Беренсе донъя һуғышы барғанда Фёкла Игнатьевнаның ирен фронтҡа ебәрәләр. Ул әйләнеп ҡайтҡас, 1918 йылда, ғаилә, бәхет эҙләп, Себергә юллана, әммә батраклыҡ итеп кенә ас тормоштан ҡотола алмай, тиҙҙән ҡабат Семилейға ҡайта.

1923 йылда Беззубовтарҙың ҡыҙы Любовь тыуа. 1930 йылдан Фёкла Ивановна Н. К. Крупская исемендәге колхозда эшләй башлай.

Беззубованың шиғри таланты Мордва мәҙәниәте ғилми-тикшеренеү институтының фольклор экспедицияһы тарафынан 1936 йылда асылып-баһалана. Экспедицияла ҡатнашыусылар унан бик күп фольклор әҫәрҙәре, шул иҫәптән ул үҙе сығарған ҡарһүҙҙәрҙе лә яҙып ала. Уның әҫәрҙәре гәзит һәм журналдарҙа баҫыла башлай. 

1939 йылда Ф. И. Беззубова Саранскиға күсә. Шул йылды уҡ уның *«Народной морот»* () тигән йыйынтығы нәшер ителә.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Беззубова патриотик хикәйәттәр, таҡмаҡтар, йырҙар ижад итә. Ижади бригада составында яугирҙар алдында сығыш яһар өсөн фронтҡа бара.

1947 йылда Рыбкин һайлау округынан Мордва АССР-ы Юғары Советы депутаты була. 

Уның рус һәм мордва телдәрендәге әҫәрҙәренән торған бөтәһе 10 йыйынтығы баҫыла, иҫән сағында донъя күргән һуңғы китабы 1958 йылда сыҡҡан *«Сказт ды морот»* () була.

Ф. И. Беззубова 1966 йылдың 12 майында Саранскиҙа вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (31.01.1939)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1950)
* «1941—1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы (1947)

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Литературная карта Мордовского края: Беззубова Ф. И.
* 27 сентября исполнится 130 лет со дня рождения мордовской народной сказительницы Феклы Беззубовой — официальный сервер органов государственной власти Республики Мордовия.
Даими

**Даими**, йә **константа** (constanta — даими, үҙгәрешһеҙ) — ҡаралған процесс сиктәрендә үҙенең ҡиммәтен үҙгәртмәүсе ниндәйҙер дәүмәл.

Математикала, әгәр C дәүмәле даими булып торһа, уны ғәҙәттә C = \operatorname {const} тип тамғалайҙар.

## Миҫал

* Аполлоний түңәрәге: бирелгән ике нөктәгә тиклем алыҫлыҡтар *сағыштырмаһы*
* Гипербола: бирелгән ике нөктәгә тиклем алыҫлыҡтар *айырмаһы* (e > 1)
* Эллипс: бирелгән ике нөктәгә тиклем алыҫлыҡтар *суммаһы* (e < 1)
* Парабола: e = 1
* Түңәрәк: e = 0
* Лемниската: Һәр нөктәнән бирелгән n нөктәгә тиклем алыҫлыҡтар *ҡабатландығы*
## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Инвариант (математика)
* Математик константа
* Фундаментальные физические постоянные
* Константа в программировании
* Даими киңлектәге кәкере һыҙыҡ
Төркөстан генерал-губернаторлығы

**Төркөстан генерал-губернаторлығы** — Рәсәй империяһының Көнбайыш Төркөстандағы административ берәмеге. 1886 йылдан рәсми исеме — **Төркөстан крайы**. Биләмә Төркөстан хәрби округының *Төркөстан генерал-губернаторлығы*составына инә.

## Тарихы
1865 йылда Ырымбур генерал-губернаторлығы составында Төркөстан өлкәһе булдырыла.

1867 йылдың 11 (23) июлендәге указға ярашлы Төркөстан өлкәһе үҙаллы Төркөстан генерал-губернаторлығы итеп үҙгәртелә, үҙ эсенә ике өлкәне ала: береһе — Һырдаръя өлкәһе (үҙәге — Ташкент, бында генерал губернаторҙың резиденцияһы урынлаша) һәм Семиреченск өлкәһе (үҙәге Верный ҡалаһы). 

Генерал-губернаторҙың ярҙамсыһы вазифаһы 1899 йылда булдырыла (ведомство буйынса 1900 йылдың 3 (15) ғинуарында раҫланған 176/1899-сы һанлы бойороҡ).

1868 йылдан алып 30 йылдан ашыу дауамында Төркөстан тарихы менән билдәле Рәсәй геодезисы С. И. Жилинский шөғөлләнгән.

## Власть органдары

### Төркөстан өлкәһенең хәрби губернаторҙары

### Генерал-губернаторҙар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Среднеазиатские владения России
* Төркөстан менән административ идара итеү системаһы
* Большая Игра
* Узбәкстан

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ишмөхәмәтов Альберт Зәйнетдин улы

**Ишмөхәмәтов Альберт Зәйнетдин улы** (25 июль 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй математик-ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1996), профессор (1997).

Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй, Рәсәй фәндәр академияһы Иҫәпләү үҙәгенең һыҙма булмаған анализ ысулдары бүлеге етәксеһе була

## Биографияһы
Альберт Зәйнетдин улы Ишмөхәмәтов 1948 йылдың 25 июлендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған. Бында 1-се урта мәктәпте,
1972 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының иҫәпләү математикаһы һәм кибернетика факультетын тамамлай.

1972—1978 йылдарҙа Мәскәү радиотехник заводының махсус конструкторлыҡ бюроһында инженер, өлкән инженер булып эшләй. 1978 йылдан — кесе ғилми хеҙмәткәр, 1980 йылдан — Мәскәү дәүләт университеты Иҫәпләү үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре.

1985 йылда «физика-математика фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә, 1996 йылда «физика-математика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

1988 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһында эшләй:
* 1988—1994 йылдарҙа — Рәсәй фәндәр академияһының кибернетика проблемалары институтының математик физика бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре.
* 1994—1997 йылдарҙа — Рәсәй фәндәр академияһының юғары етештереүсәнле иҫәпләү системаһы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре
* 1997 йылда — һыҙма булмаған анализ ысулдары бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре, ә 2002 йылдан алып — Рәсәй фәндәр академияһының А. А. Дородницын исемендәге Иҫәпләү үҙәгенең һыҙма булмаған анализ ысулдары бүлеге мөдире.
* 2009—2011 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр.

Бер үк ваҡытта уҡытыусылыҡ эше менән дә шөғөлләнә:
* 1986—1991 йылдарҙа — Мәскәү автомеханик институты
* 1991 йылдан — Мәскәү авиация институты.
* 1995—2010 йылдарҙа — Мәскәү энергетика институты.

## Библиография
* Методы решения задач оптимизации: Учеб. пособие по курсу «Мат. методы оптимизации» / А. З. Ишмухаметов ; М-во общ. и проф. образования Рос. Федерации, Моск. энергет. ин-т (техн. ун-т), 80 с. 21 см, М. Изд-во МЭИ 1998

## Әҙәбиәт
* ИШМУХАМЕТОВ Альберт Зайнутдинович// 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Ишмөхәмәтов Альберт Зәйнетдин улы 
* А. З. Ишмухаметов на сайте ВЦ РАН
* Список основных публикаций Ишмухаметова А. З.
Оло Сурай

**Оло Сурай** (*Ҙур Сурай, Сурай*; ) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географик урынлашыуы
Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Оло Сурай (Сурай) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда (йәки 1795 йылда) телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 94 % тәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр
Үрге Наҙарғол

**Үрге Наҙарғол** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географик урынлашыуы
Ҡатралы йылғаһы (Һаҡмар ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Үрге Наҙарғол (Бүре, Башбүре, Бүреяр, Төлкөүлгəн) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.

1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Хәйбулла районы составына керә. 

1941 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумының указына ярашлы, Үрге Наҙарғол һәм Ҡатралы-Наҙарғол ауылдары Чкалов (Ырымбур) өлкәһенең Яңы Покровка районы составына бирелә. 

1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Халҡы

## Билдәле шәхестәре
* Абдуллин Хәмзә Ильяс улы (1918—2008) — педагог. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ҮРГЕ НАҘАРҒОЛҒА БЕР СӘЙӘХӘТ  // «Башҡортостан» гәзите. 26.05.2017.
Сөләймән (Силәбе өлкәһе)

**Сөләймән** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Һары ауыл биләмәһе составына инә.

## Географик урынлашыуы
Ҡалды күленең төньяҡ-көнбайыш яр буйында урынлашҡан.

## Тарихы
Сөләймән — ҡатай башҡорттарының ауылы. Ҡатай улусы старшинаһы Сөләймән Ҡармышаҡов тарафынан нигеҙләнгән. Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Бала Ҡатай улусы составында була.

Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.

## Халҡы

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (78 %) йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Парамоново (Ҡурған өлкәһе)

**Парамоново** — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районындағы ауылы. Парамонов ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урынлашуы
Район үҙәге Әлмән ауылынан көньяҡҡа табан 14 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы

Ауыл 1892 һәм 1901 йылдар араһында барлыҡҡа килгән, Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡатай һәм артабан Заманилово улусына ҡараған. 1916 йылда бында парҙа эшләүсе тирмән теркәлгән.

Граждандар һуғышы осоронда бында аҡтар һәм ҡыҙылдар араһында ҡаты алыштар булған. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Ялан кантоны составына керә. 1922 йылдың 7 мартында Башҡортостан АССР-ының Эске эштәр халыҡ комиссариатының ҡарарына ярашлы Ялан кантонының үҙәге Тәңрекүлдән Парамоново ауылына күсерелгән.

1922 йылдың 14 июнендә Ялан кантоны бөтөрөлә, уның территорияһы Силәбе губернаһының Силәбе өйәҙе составына бирелә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы ҡарамағына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына күсерелә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһенә, 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына инә. 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына керә.

## Халҡы

; Милли составы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда башлыса урыҫтар 62 % йәшәй.

## Иҫкәрмәләр
Рысай

**Рысай** — топоним.

* Рысай (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Рысай (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Медногорск ҡала округындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рсай — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
Һыҙыҡлы тигеҙләмә

**Һыҙыҡлы тигеҙләмә** — уны төҙөүсе күпбыуындарҙың тулы дәрәжәһе 1-гә тигеҙ булған алгебраик тигеҙләмә.
Һыҙыҡлы тигеҙләмәне түбәндәгесә күрһәтелә:
* дөйөм күренештә: a_1x_1 + a_2x_2 + \dots + a_nx_n + b = 0;
* каноник формала: a_1x_1 + a_2x_2 + \dots + a_nx_n = -b.

## Бер үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмә
Бер үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмәне:
: ax+b=0 күренешенә килтерергә мөмкин.

Сығарылыштары һаны a һәм b параметрҙарына бәйле.

Әгәр a=b=0 булһа, тигеҙләмәнең сикһеҙ күп сығарылышы бар, сөнки \forall x \in \mathbb R: x \cdot 0 = 0.

Әгәр a=0, b \ne 0 булһа, тигеҙләмәнең сығарылышы юҡ, сөнки \not \exist x \in \mathbb R : 0 \cdot x = - b \ne 0.

Әгәр a \ne 0 булһа, тигеҙләмәнең берҙән бер сығарылышы бар: x=-\frac {b} {a}.

## Ике үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмә

Ике үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмәне күрһәтергә мөмкин:
* дөйөм күренештә: ax + by + c = 0;
* каноник формала: ax + by = -c;
* Һыҙыҡлы функция формаһында: y = kx + m, бында k=-\frac{a}{b};\ m=-\frac{c}{b}.
Бындай тигеҙләмәнең *сығарылышы*, йәки *тамыры* тип, (x;y) үҙгәреүсәндәр парының, тигеҙләмәне тождествоға әйләндереүсе ҡиммәттәре парын атайҙар. Ике үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмәнең ундай сығарылыштары (тамырҙары) сикһеҙ күмәклек. Бындай тигеҙләмәнең геометрик моделе (графигы) — y=kx+m тура һыҙығы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һыҙыҡлы алгебраик тигеҙләмәләр системаһы
* Һыҙыҡлы функция

## Һылтанмалар

* Решение линейных уравнений  на сайте «Рекомендации учащимся»