open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дәббәт әл-әрд

**Дәббәт әл-әрд** (دابة الأرض‎"**Да́ббат аль-ард — «**ҡыймылдаусы ер хайуаны») — ислам эсхатологияһында ер аҫтынан йөк һәм һәм һыбайлы йөрөтә торған хайуан сығасаҡ. Ҡиәмәт көнөндә был хайуандың ер аҫтынан сығыуы Ҡиәмәт көнөнөң бер мөғжизәһе (*[[Яуап көнө|ҡиәмәт]]*). Ҡөрьәндә телгә алына.

## Ҡөрьәндә
Дәббәт әл-әрд тураһында Ән-Нәмл сүрәһенең 82-се аятында әйтелә:
.

## Тасуирламаһы
Ул Көфөрлөк һәм исламды боҙоп күрһәтеү һәм онотоу ғәҙәти күренеш булғанда сығасаҡ. Бәлки, был йән эйәһе Мәккәлә сығыр һәм кешеләр менән һөйләшер.

Ислам риүәйәтендә әйтелгәнсә, Дәббәт әл-әрд менән бергә Муса таяғы һәм Сөләймән мөһөрө менән килеп сығасаҡ. Муса ғәләйһис сәләмдең таяғы менән ул салихтарҙың йөҙөнә мөһөр ҡуйыр. Мөһөр аҡ билдә рәүешендә күренер, һуңынан ул бөтә йөҙөнә таралыр. Шулай итеп, тәҡүәлеләрҙең йөҙҙәре аҡ булыр. Сөләймән мөһөрө менән был йән эйәһе кафырҙарҙың йөҙөнә бәрер, уларҙың йөҙөндәге ҡара тамға тотош йөҙөнә таралыр. Шунан Һуң Дәббәт әл-әрд уларҙың ҡайһыһы ожмахта, ҡайһыһы йәһәннәмдә буласағы тураһында кешеләргә хәбәр итәсәк . Ҡайһы бер риүәйәттәрҙә әйтелеүенсә, Дәббәт әл-әрд өс тапҡыр сыға.

Ибн Жүрәйж хайуанды Ғабдуллаһ бин Зөбәйер былай тип тасуирлаған тип хәбәр итә: «Уның башы үгеҙҙең башына оҡшаған, уның күҙҙәре сусҡаның күҙенә оҡшаған, уның ҡолаҡтары филдең ҡолаҡтарына оҡшаған, уның мөгөҙҙәре боландың мөгөҙөнә оҡшаған, уның муйыны дөйәғош муйынына оҡшаған, уның күкрәге юлбарыҫ күкрәгенә оҡшаған, уның янбашы бесәйҙең янбашына оҡшаған, ҡойроғо һарыҡ ҡойроғона оҡшаған, уның аяҡтары дөйәнең аяҡтарына оҡшаған. Ике быуынының араһындағы алыҫлыҡ — ун ике терһәк. Ул Сөләймән балдағы һәм Муса таяғы менән сыға. Һәр динлегә Муса таяғы менән аҡ нөктә ҡуясаҡ…».

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Manouchehri, Faramarz Haj and Abbas, Najam, «Dābbat al-Arḍ», in: Encyclopaedia Islamica, Editors-in-Chief: Wilferd Madelung and Farhad Daftary. Leiden:, Koninklijke Brill; 2014.
Һарнау

**Һарнау** — речитатив менән өгөт-нәсихәт уҡыу формаһындағы башҡорт фольклоры жанры

## Ҡылыҡһырлама
Һарнау — өгөт-нәсихәтте имләү-өшкөрөү теләктәрен речитатив менән әйтеү формаһындағы башҡорт фольклоры жанры. Исламға тиклемге дини инаныуҙарға барып тоташа.

Шаманлыҡта ҡамлау йолаһын атҡарғанда бакстар әйтелә. Аныҡ ритмлы текст тәнде махсус хәрәкәтләндереү алымдары менән оҙатыла. Дөңгөр, ҡумыҙ йәки ҡыл ҡумыҙ оҙатыуында һамаҡ стилендә көйләп йәки көйләп-һамаҡлап башҡарыла.

Һарнауҙар Тәбиғәт рухын шәфҡәтлеләндереүгә, сирҙең сәбәптәрен асыҡлауға һәм ҡыуыуға һ. б. йүнәлтелгән.

Күк көстәренә, көслө емергес тәбиғәт күренештәренә төбәлгәндәре иң ҙур төркөмдө тәшкил итә. Мәҫәлән, боронғо төркиҙәрҙә беренсе күкрәү күк йөҙөнән Тәңре алыш арбаһында, башҡорттарҙа — Аҡбуҙатта үтеп бара һымаҡ ҡабул ителә. Шуға күрә Күкрәүҙе ҡаршы алыу йолаһы ваҡытында башҡарыусылар, йүгән шылтырата, ҡыңғырауҙар сылтырата, ергә сыбыртҡы менән һуға һәм муллыҡ саҡырыусы һарнау әйтә: «Ҡорайт, Күк! / Уралдан кил — /Һыйырҙар һөтлө булһын, /Ә үләндәр — һутлы булһын! /Ҡорайт, Күк! /Баҫыуҙан кил — / Һөт бейәһе булырға, / Корайт, Күк! //Уралдан кил! /Болондарҙан кил! /Һыйырҙар һөтлө булыр! /Бейәләр һөтлө булыр!»

Һарнау башҡарып ямғыр саҡыралар: «Ямғыр, яу! яу! яу! /Икмәктәр тиҙерәк үҫһен!» һәм йәйғор саҡыралар: «Кил, йәйғор! Кил! / Уңышлы йыл килтер!».

Ҡайһы бер һарнауҙар шифалы һауыҡтырыу йолалар башҡарғанда әйтелә: «Бесәйем, ҡайт! /Ҡорайт, минең Бесәйем! Ағым һыу менән ҡайт, /Ыңғай елдәр менән осоп кил, /Аҡ балыҡтай йөҙөп кил!»".

Һарнауҙарҙа йыш ҡына ата-бабалар (Түлкә, Ҡармҡыт, Ҡорҡот ата) рухына һәм тотем хайуандарға ярҙам һорап мөрәжәғәт итеү: «Эй, рух, эй, рух, /Саҡырғанда кил! /Сирҙән яфаланғандарҙың /Эйәңде тап һәм килтер! / Минең рухым бойороғо буйынса /Ҡорҡот ата бойороғо буйынса, / Түлкә ата, һин һауыҡтыр, /Әгәр аяҡҡа баҫтырһаң — мин бындамын!».

Ҡояшҡа мөрәжәғәт итеү формаһындағы имләү: 
:Эй, Ҡояшым,Эй,Тәңре-Ҡояш!
:Яҡты көн бирҙең,Тыныс төн бир!
:Ас итмә!Яланғас итмә!
:Ҡартлыҡта мохтаж итмө!
:Йылыт беҙҙе!
:Ирет беҙҙе!
:Эй, Тәңре Ҡояш!
                              
Һарнауҙар күп төрки телле халыҡтар фольклорында урын алған.

## Әҙәбиәт
Башҡорт халыҡ ижады. 3‑сө т. Эпос. Өфө, 1998

Башкирское народное творчество. Т.1. Эпос. Уфа, 1987

## Һылтанмалар
ХАРНАУ

Султангареева, Р. А. Башкирский фольклор : семантика, функции и традиции  :Т. 1 : Миф. Обряд. Танец. Сказительство. Шаманский, религиозный, музыкальный фольклор. Современные традиции. — Уфа :
Башк. энцикл., 2018. — 520 с. ISBN 978-5-88185-421-8https://tengrifund.ru/wp-content/library-tengrifund/Bashkirsky_folklor_Syltangareeva_1.pdf

Р. Султангареева. К вопросу о тенгрианстве башкир

## Иҫкәрмәләр
Дар әл-ислам

**Дар әл-ислам** (; ) — мосолман дини законы ғәмәлдә булған һәм мосолмандар сәйәси өҫтөнлөк иткән территорияларҙың традицион мосолман атамаһы.

## Тасуирламаһы
*Дар әл-исламға* ҡапма-ҡаршыһы — *Дар әл-[[Көфөрлөк|куфр]]* (көфөрлөк территорияһы) йәки *[[Дар әл-хәрб]]* (һуғыш (хәрби) территорияһы). Был термин каноник түгел, Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтендә телгә алынмай, һәм тәүге тапҡыр хәнәфи мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы имам Әбү Хәнифә тарафынан файҙаланыла.*Дар әл-исламда* мосолман булмаған *[[Зимми|әһле әз-зимми]]*« тигән классификацияға тура килгән кешеләр йәшәүе мөмкин .

Хәнәфи мәҙһәбендә, судья (ҡаҙый) ислам закондары буйынса хөкөм иткәндә, ә мосолмандар һәм зиммиҙәр яҡлаулы булғанда , кафырҙар яулап алған территория Дар әл-ислам булып ҡалыуы ихтимал, тип иҫәпләй. Күпселек юристар фекеренсә, ислам биләмәһендә ислам хоҡуғы мосолман булмағанға алмаштырылһа, ул һуғыш территорияһына *(Дар әл-хәрб)* әүерелә.

## Ҡулланылышы
Колониаль осорҙа колониялға әүерелгән территорияларҙың статусы тикшерелә. Һиндостан мосолмандары Британия Һиндостаны *Дар әл-хәрбтең* бер өлөшө, шуға күрә инглиздәргә ҡаршы йыһат алып барырға тейеш, тип һанаған. Ислам тәғлимәтселәре колониялаштырылған Алжирҙы *Дар әл-хәрб* тип һанаған, шуға күрә Дар әл-исламға һижрәт тураһында бәхәстәр килеп тыуған.

Хәҙерге ваҡытта «*дар әл-ислам*» термины башлыса мосолмандар йәшәгән донъяуи дәүләттәргә ҡарата ла ҡулланыла".

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Исламда донъя бүленеше

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* 
* 
* 

; башҡа телдәрҙә

* Melis N. , Cagliari, Aipsa, 2002.
* , «L’Islam sunnita nel periodo classico (VII—XVI secolo)», in *Islam*, a cura di G. Filoramo, Roma-Bari, Laterza, 2007, pp. 77-202.
Жүз (Ҡөрьән)

**Жүз** (, күпл. اجزاء әжзә, һүҙмә-һүҙ — «бер өлөш»; ) — Жүз — ул Рамаҙан айының һәр көнөндә берәрләп уҡыған, Ҡөрьәндең яҡынса 30-ҙан беренә тиң өлөшө. Һәр жүз ике хизбынан тора.

*Жүз* һүҙе хәҙистәр тураһындағы фәндә хәҙистәр китабы өсөн дә ҡулланыла. Бынан тыш, *Жүз* һүҙе шулай уҡ төрлө сүрәләрҙән һәм аяттарҙан йыйынтыҡтар төҙөү өсөн файҙаланыла.

Ҡөрьәндә жүздәрҙең башы һәм аҙағы күрһәтелгән таблица түбәндәгесә:
Байрамилыҡ

**Байрамилыҡ** (; ) — суфый тәриҡәте. Тәриҡәт юлынан барыусыларҙы **байрамиҙар** тип атайҙар.

## Тарихы
Тәриҡәткә нигеҙ һалыусы *Хажи Байрам Вәли* булған (вафат ). Ул Анкаранан алыҫ түгел *Зөлфәдел* ауылында тыуған. Мәҙрәсәлә уҡытыусы булып эшләгән, шунан уҡытыуҙы ташлап, Әбү Хәмит Әд-дин Аҡһараи (вафат ) суфыйлыҡ юлына баҫа. Аҡһараиҙың вафатынан һуң Анкарала үҙ **''теккеһен** (монастырын*) төҙөй . Хажи Байрам Вәли үҙ заманының хөрмәтле һәм абруйлы шәйех була, Солтан [[Морат II]] саҡырыуы буйынса ул [[Әдирнә|Әдирнәгә]] килә, унда билдәле ғалимдар һәм дәүләт эшмәкәрҙәре менән осраша. Уның эйәрсендәре (*хәлифә*) Языджыоглу Мәхмәт, Әхмәт Биджан, Аҡбыйыҡ Солтан, Деде Ғүмәр Сиккини, шулай уҡ Солтан Мәхмәт II Фәтихтең уҡытыусыһы Аҡ Шәмсетдин булған.

Хажи Байрам Вәли ваҡытында уның суфыйлыҡ тәғлимәте Анкара, Әдирнә һәм [[Бурса]]ла тарала. Әлеге ваҡытта тәриҡәт Анатолияла һәм [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан]]<nowiki/>да таралған.

Байрамиҙар алты ҡырлы аҡ буҫтау ҡалпаҡ кейгән.

== Тәғлимәте ==
Байрамилыҡ тәриҡәте [[нәҡшбәндиә]]лар һәм *хәлүәтиҙәр* тәғлимәттәренән рухи күсәгилешлелек ([[силсилә]]) сылбырын төҙөй тип иҫәпләнә. Идеологик яҡтан байрамиҙар билдәле урта быуат суфыйы [[Ибн әл-Ғәрәби|Ибн әл-Ғәрәбиҙең]] донъяға ҡарашына яҡын. Байрамиҙар үҙҙәренең рухи практикаһында тауышлы (жәһри) , әммә ҡайһы бер осраҡта шым ғына (*хәфи'') зекерҙәр ҡуллана. Байрамиҙар доктринаһының нигеҙе булып «жәзбә, мөхәббәт, Илаһи сер» тора.

Хажи Байрамиҙың әҫәрҙәре һаҡланмаған. Был тәриҡәттең күп теоретик хеҙмәттәрен Аҡ Шәмсетдин яҙған.

Байрамилыҡтың өс төп тармағы бар:

# Шәмсиә-Аҡ Шәмсетдингә барып тоташа (беҙҙең заманда тап ошо тармаҡ классик байрамилыҡ тип һанала);
# Мәләмиә — Деде Ғүмәр Сиккинигә барып тоташа;
# Жәлүәтиә — Аҡбыйыҡҡа барып тоташа.

Шәмсиә, шулай уҡ уның һиммәтиә тармағы, классик байрамилыҡ тип һанала. Һуңыраҡ Жәлүәтиә үҙ аллы тәриҡәт булып китә. .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Кәфен

**Кәфен** йәки **кәфән** (), — исламда мәрхүмдәр кейеме. Шәһиттәрҙән башҡа бөтә мосолмандарҙы ла кәфенләйҙәр .

## Тасуирламаһы
Кәфенде аҡ төҫтәге материянан яһауға өҫтөнлөк бирелә, уртаса хаҡы — мәрхүмдең етешлегенә күрә. Ул яңы булырға тейеш, әммә был мөмкин түгел икән, йыуылған булыуы ла ихтимал.

Кәфендең минималь үлсәме — мәрхүмдең бөтә тәнен ҡаплаған бер киҫәк туҡыма

Кәфен ир-егет өсөн ҡамис (оҙон күлдәк), изар (киң таҫма) һәм лифафәнән, ҡатын-ҡыҙ өсөн ҡамис, изар, лифафә, баш яулығы һәм күкрәктәре өҫтөнән бәйләнгән аҡ туҡыманан ғибәрәт..

Малайҙарҙы бер киҫәк туҡымаға төрөп ерләйҙәр, әммә 3 киҫәк тә эшләргә мөмкин, ҡыҙҙарҙы 3 ҡат- ахирәт күлдәге һәм ике киҫәк туҡымаға төрәләр.

Кәфенгә еҫлемайҙар һибеү яҡшы.

Үле тыуған йәки төшкән баланы ерләү өсөн бер ҡат туҡымаға төрәләр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йыназа
* Йыназа намаҙы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

* Мәҡәлә "Мосолман йолалары буйынса үлеме һәм ерләнеүе "Мәскәү һәм Санкт-Петербург Зыяраттары " сайтынан
Йәмиғ мәсете

**Йәмиғ мәсете**, йәки **йома мәсете** ( — ғәр. *мәсжид әл-жүмға*; () — *әл-жәмәғү*; () — *әл-мәсжид*; шулай уҡ  — *мәсжид жәмәғә*; , *жәми‘*; ; ) — йома көнө бөтә мосолман йәмәғәте күмәк намаҙ (йома намаҙы) башҡарған мәсет. Намаҙ алдынан хатип (йышыраҡ ул имам була) йома хөтбәһе һөйләй.

## Этимологияһы
*Йәмиғ мәсете* () термины осраған иң тәүге ғәрәп әҫәрҙәренең береһе — Ибн Әбдел Хәкәмдең «Мысыр, әл-Мәғриб һәм әл-Әндәлүсте яулап алыуҙар» китабы. Фустатта Әмр ибн әл-Ғәс тарафынан төҙөлгән һәм исламдың тәүге быуаттарында Мысырҙың төп мәсете *masdschid dschāmiʿ тип атала*

## Тарихы

Иртә ислам традицияһында ҙур үҙәк мәсеттәр һәм ҙур булмаған урындағы мәсеттәр араһында функциональ айырма булған. Башта һәр ҡалала бер йәмиғ мәсете генә була, унда йома намаҙҙары үткәрелә, ә ҡала кварталдарында даими намаҙҙар үткәреү өсөн кесерәк күләмдәге мәсеттәр төҙөлә. Йәмиғ мәсете янында ҡала хакимы йәки губернаторы ғәҙәттә үҙенең резиденцияһын төҙөй.. Шул уҡ ваҡытта йыш ҡына йәмиғ мәсете мәҙрәсә, дини үҙәк, хажиҙар һәм суфыйҙар зәүиәһе, нигеҙ һалыусының ерләнгән урыны функцияларын да башҡара
Ислам донъяһының ҡайһы бер өлөштәрендә, мәҫәлән, Мысырҙа башта йома намаҙҙары баш ҡаланан ситтә урынлашҡан ауылдарҙа һәм башҡа райондарҙа рөхсәт ителмәгән. Ғәҙәти рәүештә вәғәз һөйләгән кафедра - мөнбәр, шулай уҡ миһраб, көмбәҙ һәм манара VIII быуат аҙағында иртә Ғәббәсиҙәр осоро йәмиғ мәсеттәренең стандарт атрибуттары булып китәләр

### Мосолман архитектураһы башланғысы

Мәҙинәләге Ән-Нәбәүи мәсетенең VII быуат уртаһына формалашҡан композицияһы ғәрәп тибындағы йәмиғ мәсеттәренең артабанғы үҫешенә башланғыс булып торған, ул ислам архитектураһында иң боронғо мәсеттәрҙең береһе булып тора.

Артабанғы быуаттарҙа, халыҡ һаны арта барған һайын, һәм ҡала хакимдарының Аллаһ алдында сауап алырға ынтылыуы арҡаһында бер тораҡ пунктта бер нисә йәмиғ мәсете булыуы ғәҙәти күренешкә әйләнә. Мәҫәлән, хәҙерге заман Ҡаһирәһенең элгәре Фустатҡа VII быуатта берҙән-бер йәмиғ мәсете менән нигеҙ һалына, ә XV быуатта мәмлүктәр осоронда ҡалала 130 йәмиғ мәсете иҫәпләнә. Йәмиғ мәсеттәре ислам донъяһының бөтә төбәктәрендә лә тарала. Яңы йәмиғ мәсетен төҙөгәндә төп талап — дин тотоусы 40-тан артыҡ булырға тейеш булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Һаҡмар (мифология)

**Һаҡмар** — «Урал батыр» ҡобайырындағы персонаж, Шүлгән менән Самрау батша ҡыҙы Айһылыуҙың улы.

## Ҡылыҡһырлама
Әсәһе Һаҡмарға атаһы Шүлгәндең хыянаты тураһында һөйләй һәм  Урал батырға яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшендә ярҙам итеү өсөн ебәрә. Урал батырға килеп ҡушылғандан һуң, Һаҡмар, Иҙел, Нөгөш һәм Яйыҡ туғандары менән бергә, ғәскәр башында тора.

Дошмандарын тар-мар иткәндән һуң, Иҙелдән үрнәк алып, кешеләрҙе һыу менән тәьмин итеү маҡсатында ҡылыс менән  йылға үҙәнен киҫә. Халыҡ батыр хөрмәтенә (ҡара: Һаҡмар) был йылғаға исем ҡушҡан. 

Персонаж «Ағиҙел менән Яйыҡ» топонимик риүәйәтендә телгә алына.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 
## Әҙәбиәт
* 
## Һылтанмалар
* ХАКМАР, мифологический персонаж
Шомбай

**Шомбай** —  фольклор персонажы, башҡорт әкиәттәре геройы, аҫтыртын кеше

## Ҡылыҡһырлама
Шомбай - аҫтыртынн кеше, фольклор персонажы, башҡорт әкиәттәре геройы. Хәйләкәр, алдаҡсы кешенең дөйөмләштерелгән образы. 

«Шомбай» исемле әкиәт геройы үҙен сәйер кеше итеп белдереүсе шаян кеше. Байҙың ҡатыны иренә Шомбай исемле кешене эшкә алыуҙы тыя. Ләкин Шомбай байҙы, ауылда бөтә ир-егеттәрҙең дә исеме бер төрлө, тип ышандыра. Шулай итеп, тыйыу боҙола: киреһенсә, ҡатыны, иренә хыянат итә имеш, тип фашлана. 

«Шомбай» әкиәтенең татар телендәге вариантында, алдағы хеҙмәтселәре хужаларының уҫаллығы һәм ҡомһоҙлоғона сыҙай алмай ҡасып киткәнлектән, бай һәм уның ҡатынының хеҙмәтсе эҙләгәне бәйән ителә. Күрше ауылға баралар, ҡура-кәртәһеҙ өй янында ултырған кейеме туҙып бөткән мыҡты кәүҙәле Шомбай исемле кеше янына килә улар. Биш алтын түләһәләр, ялланып эшләргә риза икәнен белдерә был егет. Ҡомһоҙ бай, арзаныраҡ хаҡҡа эшләргә әҙер хеҙмәтсе табыу ниәте менән артабан китә. Ауыл буйлап йөрөгәндә улар йә кейемен тиҫкәре яғына әйләндереп кейгән йә баш кейемен алдын артҡа кейеп алған ир-егеттәрҙе осрата. Һәр береһенең исеме Шомбай булып сыға, бөтәһе лә хеҙмәте өсөн биш алтын һорай. 

Шулай итеп, Шомбай хеҙмәтсе булып яллана. Бай уға, төрлө сәбәптәр табып, хеҙмәте өсөн түләмәй. Асыуы килгән Шомбай быларҙан үс алырға була. 

Бер тапҡыр Шомбай бай ҡатынының иренән йәшертеп ашлыҡ һатырға йыйынғанын белеп ҡала. Теге кешеләр юлдарына һалам туҙҙырып барырға тейеш була. Шомбай улар ташлаған һаламды үҙенең юлына күсереп сыға. Һатып алыусыларға, бай һеҙҙең мутлашыуығыҙҙы белеп ҡалған һәм һәнәк тотоп был яҡҡа килә, ти. Теге кешеләр ҡасып таралышҡанын күреп, бай ҙа аптырай. Шомбай хужа ҡатынға, йәшертеп ашлыҡ һатҡаның өсөн ирең һинең башыңды таш менән ярырға йыйына тип ҡурҡыта. Ҡатыны йүгереп киткәнен күргән байға Шомбай ауылдағы өйөгөҙ яна тип алдай. Бай ауылға килеп етһә, ут та, янғын да юҡ икән. 

Шомбай тураһындағы әкиәт сюжетын ҡулланып, Кирәй Мәргән «Шомбай» комедияһын яҙа. Шулай уҡ етешһеҙлеге булған, кире ҡылыҡһырланыусы кешеләргә халыҡ Шомбай ҡушаматын бирә. Персонаж күп халыҡтар фольклорында киң билдәле.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Алдар (фольклор персонажы)

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
ШОМБАЙ, персонаж сказок

Сказка Шомбай

## Иҫкәрмәләр
Бәҙретдинов Вәлиәхмәт Миңләхмәт улы

**Бәҙретдинов Вәлиәхмәт Миңләхмәт улы** (; 19 февраль 1953 йыл) — педагог, журналист, йәмәғәтсе. Башҡортостан Республикаһының 2-се саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. психология фәндәре кандидаты.

## Биографияһы
Вәлиәхмәт Миңлеәхмәт улы Бәҙретдиноа 1953 йылдың 19 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Иҙрис ауылында тыуған. Сәлимйән Бәҙретдиновтың ҡустыһы.

Иҙрис һигеҙ йыллыҡ мәктәбен, 1972 йылда хәҙерге Мәсәғүт педагогия колледжын, һуңынан Мәскәү дәүләт педагогия институтының педагогика һәм психология факультетын тамамлай. 1977 йылдан Мәсәғүт педагогия училищеһында педагогика һәм психология уҡытыусыһы, 1980 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында дөйөм педагогика һәм психология нигеҙҙәре уҡытыусыһы, 1994 йылдан  Мөхәмтәғәле Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейында фәнни-методик эштәр буйынса директор урынбаҫары, 1999 йылдан Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының Закондар сығарыу палатаһында депутат. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара.

«Киске Өфө» гәзитенең яуаплы секретары булып эшләй.

## Ғилми хеҙмәттәре

## Библиографияһы
* «Башҡорт ырыуҙары» Өфө, 2022 йыл

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  /Зарегистрированы кандидаты в депутаты Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации седьмого созыва по Благовещенскому одномандатному избирательному округу №4
Ер эшкәртеү йолалары

**Ер эшкәртеү йолалары** — ауыл хужалығы эштәрен башҡарыуға арналған традицион йолалар.

Ауыл хужалығы йолалары шартлы рәүештә ике төркөмгә бүленә: беренсеһе яҙғы һәм йәйге осорҙарҙа сәсеүгә әҙерлек һәм уны башҡарыу, икенсеһе — йәй ваҡытында тәрбиәләү, үҫтереү һәм көҙ көнө йыйыу менән бәйле. Быға оҡшаш йолалар башҡорттарҙа, белорустарҙа, мариҙарҙа, сыуаштарҙа, татарҙарҙа, удмурттарҙа, урыҫтарҙа һәм Башҡортостандың башҡа халыҡтарында ла булған. Ауыл хужалығы йолаларында теләктәр ҙур әһәмиәткә эйә булған: уларҙы йола атҡарыу урынына барғанда, ҡорбан килтергәндә, йола ашы әҙерләгәндә, бергәләп табын ҡорғандан, һыу ҡойонғандан һуң, ҡайтҡанда һәм башҡа осраҡтар әйткәндәр. Республика халыҡтарының күпселеге мул емеш биреүҙе һәм уңышты һаҡлауҙы тәьмин итеүгә, киләһе йылға сәсеүгә әҙерләнеүгә йүнәлтелгән таҙартыу, һаҡлыҡ саралары һәм башҡа йолалар ғәмәлдәр башҡарған.

Ауыл хужалығы йолаларының күбеһе һыуҙы хөрмәтләү менән бәйле, уларҙың күбеһе ямғыр яуҙырыуға йүнәлтелгән (иң боронғо һәм ябайы — ҡойондорошоу. Улар — яҙғы-йәйге йолалар һәм байрамдар, ҡоролоҡ оҙаҡҡа һуҙылған ваҡытта үткәрелә). Иген культураларын (арпа, тары, бойҙай) ашау мөһим урында торған. Ритуаль туҡланыуҙың төп продукттары — иген бөртөктәре һәм йомортҡа, улар тыуымды символлаштыра.

Сәсеү осоронда яҡшы уңыш алыуға йүнәлтелгән йолалар атҡарылған. Тотош ғаилә баҫыуға сыҡҡан, үҙ биләмәһенә барған юлда ғаилә башлығы балаларға, етемдәргә, ярлыларға йомортҡа таратҡан, уны шулай уҡ орлоҡ менән бергә баҫыуға һалған.

Ҡоро килгән йәйҙә йылға буйында ҡорбанға һыйыр йәки бер нисә ҡара төҫтәге һарыҡ килтереп, «Ямғыр саҡырыу» йолаһы үткәрелгән (ҡара төҫ болотто символлаштырған). Малдың баш-тояғын һыуға ташлағандар йәки күмгәндәр; күмәк табындан һуң йылғаға ҡоромланған тишек ҡаҙан йәки тимер әйбер ташлағандар, йәштәр бер-береһен һыу менән ҡойондорған, төрлө уйындар үткәргән, өлкән йәштәгеләр зыяратта йәки изге сауҡалыҡтарҙа доға уҡыған.

Башҡортостандың төрлө райондарында ла ямғыр яуҙырыу йолалары үткәрелгән. Улар таштарҙың, уттың тылсымлы үҙенсәлектәре тураһындағы халыҡ ышаныуҙары менән бәйле. Ямғырлы йәйҙә «Ҡәһәрле ямғыр», «Ҡояш саҡырыу» йолалары үтәлгән, ә сәсеүлектәрҙе һаҡлау өсөн — аҡ төҫтәге хайуанды ҡорбанға килтереп, «Теләк» йолаһы башҡарылған.

Уңыш йыйыу осоронда «Ергә бүләк» йолаһы булған (ҡорбан ителгән малдың ҡанын ер өҫтөнә һибеп, ергә бер ус иген күмгәндәр). Аштан һуң халыҡ уйындары ойошторолған. Ер эштәре циклы менән байтаҡ халыҡ байрамдары (һабанға төшөү, ҡара ергә аяҡ ьаҫыу һ.б.) бәйле. Яҙғы баҫыу эштәре тамамланыуға арналған һабантуй уларҙың иң мөһиме булып тора.

Яҙын йәки йәй башында шулай уҡ ҡарға бутҡаһы, кәкүк сәйе байрамдары үткәрелгән. Көҙ көнө тәүге уңыш хөрмәтенә «Иген байрамы» үткәрелә, унда бөртөклөләрҙән бутҡа бешерелгән.

## Сығанаҡтар
*
Һәүбән

**Һәүбән** — «Аҡбуҙат» ҡобайырының төп геройы, Сура батырҙың улы, Урал батырҙың ейәне.

## Ҡылыҡһырлама
Һәүбән — ҡарт олатаһы Урал батырҙың данлы эштәрен дауам итеүсе, кешеләрҙең бәхете, социаль ғәҙеллек өсөн көрәшсе булып сығыш яһай. Атаһы Сура батырҙың саҡматаш мылтығынан атып, Һәүбән алтын өйрәк йәки һыу аҫты батшаһы Шүлгәндең ҡыҙы Нәркәс менән таныша.
Егет, ҡыҙҙың кәңәштәренә ҡолаҡ һала, сабырлыҡ, ҡыйыулыҡ һәм батырлыҡ күрһәтеп, Аҡбуҙатты яулап ала.

Аты Аҡбуҙат һәм Урал батырҙың булат ҡылысы ярҙамында Һәүбән яуыз көстәрҙе ҡыйрата. Уның ихтыяры буйынса Шүлгән — гөбөргәйелгә, Кәһҡәһә — ярғанатҡа, дейеүҙәр һөйрәлеүселәргә һәм һөлөктәргә әүерелә. Һәүбән, Шүлгәндең күлен ҡылыс менән киҫә лә, ҡоро ер барлыҡҡа килтерә. Мәсем ханды үлтерә һәм уның ҡолдарына азат тормош бүләк итә, кәләше Нәркәстең атаһының көтөүҙәрен фәҡирҙәргә өләшеп бирә. Мәсем хан тарафынан ҡоллоҡҡа һатылған ете батырҙы азат итеп, уларҙы ете башҡорт ырыуы башлығы итеп ҡуя. Аҡҡоштарға — Һомай тоҡомдарына һунарҙы тыя.

Персонаж шулай уҡ «Минәй батыр менән Шүлгән батша» эпосында һүрәтләнә — әкиәттең төп геройы Шүлгән тотҡонлоҡта тотҡан 82 йәшлек Һәүбәнде азат итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Урал батыр
* Аҡбуҙат (эпос)

## Әҙәбиәт
* Мирбадалева А. С. Башкирский народный эпос // Башкирский народный эпос. М., 1977
* Галин С. А. Башкирский народный эпос. Уфа, 2004.

## Һылтанмалар
* ХАУБАН, персонаж эпоса
* Легенда об «Акбузате»

## Иҫкәрмәләр
Ҡыям

**Ҡыям** ( — »баҫып тороу; баҫыу; күтәрелеү"; ) -  намаҙҙың ҡушма өлөшө. Намаҙ баҫып тороп уҡыла башлай, ә  йыназа намаҙында ул тик аяғөҫтө генә башҡарыла.

Йыназа намаҙы уҡығанда, намаҙҙың башынан аҙағына тиклем доға ҡылыусылар аяғөҫтө тора һәм доғалар уҡый. Намаҙҙа оҙаҡ тора алмаған ауырыуҙарға ултырып йәки ятып намаҙ ҡылырға рөхсәт ителә.
 
## Ҡөрьәндә

Ҡыям намаҙға ҡағылышлы Ҡөрьәндә телгә алына: 
{{Коран/Цитата
|«Йола намаҙҙарын ваҡытында ҡылыуға һәм урталыҡтағы намаҙ ҡылыуға иғтибарлы булығыҙ. Аллаһ алдында буйһоноусан рәүештә баҫып тороғоҙ» 
.

## Ҡыям эшләү
Ҡыям намаҙ башында башҡарыла. Намаҙ ҡылыусылар ҡиблаға ҡарап баҫа, намаҙға ниәт һәм тәкбир әйтә. Тәкбирҙан һуң ғибәҙәт ҡылыусылар ҡулдарын кендек өҫтөнә  һала (хәнәфи, шәфиғи һәм хәнбәли мәҙһәб мәҙһәбтәрендә ҡулдарҙы ҡорһаҡ тирәһенә ҡуйыу  сөннәт) һәм әл-Фатиха сүрәһен уҡый, әл-Фәтиха сүрәһенән һуң беренсе һәм икенсе рәкәғәттәрҙә башҡа бер сүрә йәки Ҡөрьән  аяттары уҡыла.

Һәр рәҡәғәттә намаҙ ҡылыусылар, ҡыҫҡа доға уҡып, билдән бөгөлөп баш эйә (руҡуғ). Бынан һуң намаҙ уҡыусы йәнә «Рәббән үә ләкәл-хәмдү» һүҙҙәрен әйтеп, турая, бер аҙ туҡтап торғандан һуң,  сәждә ҡыла. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Йәмәғәт (ислам)

**Йәмәғәт** ( — «йәмғиәт, коллектив, община»; ) — мосолмандар төркөмөнөң исламды бергәләп өйрәнеү, дини йолалар башҡарыу, үҙ-ара ярҙам итеү, даими аралашыу маҡсатында берләшеүе

## Тасуирламаһы
Йәмәғәт бер үк мәсеткә йөрөүсе диндарҙарҙы, иҫәбенә ҡарамай, берләштерә ала. Берекмә территориаль принцип буйынса ла, шулай уҡ исламдың төрлө йүнәлештәре вәкилдәренең дини ҡанундарға аңлатма биреү үҙенсәлектәренә нигеҙләнеп тә ойошторола ала.

Йәмәғәткә имам етәкселек итә (ислам йолаларын белгән кеше). Йәмәғәттә диндарҙар һанына бәйле рәүештә имамдарҙың бер йәки бер нисә ярҙамсыһы була ала. Мәсет булмаһа, ағзалары мосолман йолаларын үтәү өсөн теләгән бер таҙа бинала йыйыла ала.

Йәмәғәт термины менән имамдар, ғалим мөжтәһидтәр аталырға мөмкин. Был хаҡта ислам дине белгестәре, атап әйткәндә, *имам Тирмизи* ошолай әйтеп ҡалдырған: «Ғалимдарҙа йәмәғәт һүҙенең аңлатмаһы — ул фаҡиһтар, ғалимдар, мөхәддистәр».

## БДБ-лағы йәмәғәттәр
1990-сы — 2000-се йылдарҙа башта Чечняла, ә артабан бөтә Төньяҡ Кавказ һәм Волга буйы территорияларында — йәшерен ҡораллы терроризм эшмәкәрлеге алып барыу өсөн булдырылған исламсы территориаль-этник берекмәләрҙе (төркөмдәрҙе, отрядтарҙы) *йәмәғәт* тип атай башлайҙар. Төньяҡ Кавказ йәмәғәттәре *Кавказ әмирлеге* (Имарат Кавказ) террористик ойошмаһына инә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Игорь Добаев: «Конфессиональные факторы — не ключевая причина войны на Северном Кавказе. Для стабилизации ситуации государству необходимо быть более социально направленным»'' // «Кавказский узел», декабрь 2004.
* *Тришин В. Н.*  // Словарь синонимов ASIS, 2010.
*  // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.
* Джамаат // Этнографический словарь. 2000.
Имам әт-Тирмизи

**Әбү Ғайса Мөхәммәт ибн Ғайса әт-Тирмизи** (; 824, Термез — 892, Шерабад; ) — ислам ғалимы-дин белгесе, хәҙис белгесе һәм фаҡиһ. «Жәми әт-Тирмизи» тигән китап авторы, ул «Сүнән әт-Тирмизи» булараҡ билдәле.

## Биографияһы
Имам 824 (һижри 209) йылда Амударъя йылғаһының уң ярындағы, Афғанстандың төньяҡ сиктәренән йыраҡ түгел Термез ҡалаһында тыуған(хәҙ. Үзбәкстан).

Мөхәммәт ибн Ғайса башланғыс белемде Хөрәсән ҡалаһында алған. Уның уҡытыусылары араһында әл-Бохари менән Мөслим ибн әл-Хажаж да була. Шулай уҡ белемде Ираҡ һәм Хижәз дини мәктәптәре вәкилдәренән алған. Ул хәтере бик яҡшы булыуы менән айырылып торған һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тиҫтәләрсә мең хәҙистәрен яттан белгән. Хәҙистәр эҙләп сәйәхәт ҡылған ваҡытында ул шул ваҡыттағы билдәле кешеләр Әхмәт ибн Хәнбәл һәм Әбү Дауыт менән осрашҡан, шулай уҡ Ираҡ һәм Хижәз ҡалаларында булып ҡайтҡан.

## Хәҙистәрҙең классификацияһы
Әбү Ғайса әт-Тирмизиғә тиклем хәҙистәр башлыса ышаныслы (сәхих) һәм көсһөҙҙәргә (даиф) бүленә. Хәҙистәрҙе өйрәнеү менән шөғөлләнеп, ул беренсе тапҡыр «хәсән» (яҡшы хәҙис) һәм «ғариб» (Мөхәммәт Пәйғәмбәр сәхәбәләре түгел, ә башҡа кешеләр тарафынан тапшырылған хәҙистар) төшөнсәләрен индерә һәм үҫтерә.

## Әт-Тирмизи сүнәне
Әт-Тирмизиҙың иң билдәле эше — «әл-Джәми», йәки «Сүнән әт-Тирмизи» хәҙистәр йыйынтығы. Әлеге йыйынтыҡ имам иҫән ваҡытта уҡ абруй ҡаҙана. Уны Хижәз, Ираҡ һәм Хөрәсән ғалимдары юғары баһалайҙар. Был хеҙмәт сөнни хәҙис йыйынтыҡтарынан иң абруйлы алтау исемлегенә инә (Күтүб әс-ситтә).

Ислам фиҡһы принциптарына ярашлы, "Сүнән"гә ингән 3962 хәҙис бүлектәр буйынса системалаштырылған. Бөтә хәҙистәр ҙә "ышаныслы " (*сәхих*), «яҡшы» (хәсән) һәм « көсһөҙ» (*зәғиф*) тип классификацияланған.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында, тәҡүәлектән күп илау сәбәпле, Тирмизи һуҡырая, ләкин хәҙистәр эҙләп сәйәхәт итеүҙән туҡтамай. Ул "Сүнән"ен һуҡыр килеш тамамлай.

## Билдәле кешеләрҙең имам әт-Тирмизи тураһында әйткәне
* «Мин һинең менән аралашыуҙан һин минән өйрәнгәндән күберәк файҙа алдым» (Әл-Бохари).
* «Имам әл-Бохари вафат булғас, артынан Хөрәсәндә Әбү Ғайса әт-Тирмизи менән ғилемдә, хәтерҙә, тәҡүәлектә һәм тыйылыуҙа тиңләшә алырлыҡ бер кемде лә ҡалдырманы». (Муса ибн Алак)
* «Мөхәммәт ибн Исмәғил әл-Бохари вафат булған ваҡытта мин Хөрәсәндә йәшәнем. Унан һуң фән өлкәһендә, фиҙакәрлек эшендә Әбү Ғайсанан (Тирмизи) башҡа бер ниндәй терәк ҡалманы. Тирмизи күп күҙ йәштәре түгеү арҡаһында күреү һәләтен юғалтты һәм оҙаҡ йылдар шулай йәшәне» (Әл-Хәким Әбү Әхмәт)

## Фильмдар
https://www.youtube.com/watch?v=zMR403dj_kk

https://www.youtube.com/watch?v=eBZWu4LKW3s

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Имам Әт-Тирмизи һәм уның хәҙистәр йыйынтығы // MuslimPress.Ru
Бәнү Шәйбә

**Бәнү Шәйбә** (; ) — Ҡәғбә, йәғни *Харам мәсет* ишеге асҡыстарын һаҡлаусы ғаилә.

## Тарихы

Ҡәғбә Ҡөрьәндә билдәләнгән тәртиптә иң өлкән шәйехтәрҙең береһе тарафынан идара ителә. Уға шул уҡ ырыуҙан хеҙмәтселәр буйһона, һәм уларҙың барыһы ла «харам ағалары» тип атала.

## Пәйғәмбәрҙең ышанысына лайыҡтар

Асҡыстарҙың тәүге һаҡсыһын Мөхәммәт Пәйғәмбәр һайлаған һәм, риүәйәт буйынса: «Шәйбә балалары, мираҫ итеп, бөтөнләйгә уны алығыҙ, бының өсөн туҡланыуға әжерен алырһығыҙ», — тип әйткән

## Хәҙерге һаҡсылар

2005 йылдан Ҡәғбәтулланың төп асҡыс һаҡсыһы вазифаһын шәйех Ғабдул-Ғәзиз әш-Шәйби үтәй ()). Уның урынбаҫары — Салех әш-Шәйби
Ҡәғбә һаҡлаусылар нәҫеле тураһында легендаларҙың береһенә ярашлы, Сванетияның хужалары Геловани тигән кенәздәр династияһы улар затынан барлыҡҡа килгән

## Комментарий


## Иҫкәрмәләр
Күлтәгин

**Күлтәгин** (бор. төрк. ‏𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤‎‎, Kül Tigin Khan İnançu Apa Tarkan, 闕特勒; 4 март 684— 27 февраль 731) — Икенсе көнсығыш төрки ҡағанатының сәйәси һәм хәрби эшмәкәре, хакимдаш Билге ҡағандың хакимдашы, Ҡотлоғ-Илтериш ҡағандың улы.

## Биографияһы
Күлтәгин Үҙәк Азияла төркиҙәргә гегемония тәьмин итеүсе бик күп хәрби походтарҙа ҡатнашыусы батыр яугир булараҡ дан тота.

710 йылда Тонйоҡуҡ һәм тБилге ҡаған Могилян менән бергә, йәнәсәй ҡырғыҙҙарын тар-мар итеп, төрки армияһы менән Хакасияға бәреп инә.

716 йылда түңкәрелешкә юл ҡуймай һәм ағаһы Могилянды (Билге ҡаған) төрки тәхетенә ултырта.

Уның хөрмәтенә ҙур ерләү комплексы төҙөлә, һәйкәлдең мөһим өлөшөн ҡыйратылған дошмандарының таш һындары (балбал) тәшкил итә.

Күлтәгингә эпитафия — VIII быуат төрки рун яҙмаһы ҡомартҡыһы — 1889 йылда Н. М. Ядринцев тарафынан хәҙерге Монголияның Кошо-Цайдам төбәгендә, Кокшин-Орхон йылғаһы буйында табыла. Яҙмалар 1893 йылда Дания ғалимы профессор Вильгельм Томсен тарафынан шифрланған. Һәйкәл ҡиммәтле тарихи мәғлүмәттәр һәм бай лингвистик материа туплаған.

## Әҙәбиәт
* Мелиоранский Платон Михайлович. Памятник в честь Кюль Тегина. СПб., 1899
* Малов Сергей Ефимович, Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования, М.; Л., 1951.




## Иҫкәрмәләр
Изге Һомай

**Изге Һомай** (перс. هما‎ ’huma’, *murg-i-humay’un-bal* - «бәхетте алдан иҫкәртеүсе ҡош») — иран һәм ғәрәп мифологияһында, шулай уҡ Урта Азияның  ғәрәпләштерелгән халыҡтары мифологияһында - тылсымлы ҡош. Бер үк ваҡытта хума/һомай термины емтек менән туҡланыусы ҡоштар — сиптар йәки грифтар тип билдәләнгән ҡоштарҙың төрөн аңлата.

## Тылсымлы ҡош
Иран һәм ғәрәп текстарына ярашлы, Һомай ҡош — тылсымлы феникс ҡош, мәңге тере ҡош. Һомай үҙенең күләгәһе менән ҡаплаған кеше батша була, тип иҫәпләнгән. Фарсы телендәге Хумаюн йәки Хумоюн/Хумаюн исемдәре «бәхетле, хөрмәт ителгән (августейший)» тигәнде аңлата.

Урта Азияның ғәрәпләштерелгән мифологияһында Һомай «ҡояш һомайы», «бәхет һомайы» тип иҫәпләнә. Һомайғошто үлтергән кеше ҡырҡ көн эсендә үлә тигән риүәйәт булған.

Саул Менделевич Абрамзон гипотезаһына ярашлы, әкиәти Һомайғош генетик яҡтан Умай образы - төрки халыҡтарҙың боронғо ҡатын-ҡыҙҙар илаһы менән бәйле.

Башҡорт халҡының «Урал батыр» һәм «Аҡбуҙат» эпостарында Һомай аҡҡош ҡыҙ, күк йөҙөнөң - ҡоштар батшаһы Самрауҙың һәм күк һылыуҡайы Ҡояштың ҡыҙы булараҡ һүрәтләнә.

Изге ҡош атамаһының варианттары: Һомайя, Һомай, Һума, Һомо.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үзбәкстан Гербы
* Гамаюн
* Феникс
* Һомай
* Снежный гриф (Кумай)
* Сәмреғош

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Хумай — статья в Башкирской энциклопедии
* Хумай-птица. Башкирская сказка (mirckazok.ru)

## Иҫкәрмәләр
Ғәнимәт

Әл-Әнфәл сүрәһе 8:1 (Күлиев)

*Улар һинән һуғыш табышы тураһында һорай. Әйт: «Табыш Аллаһтыҡы һәм рәсүлдеке. Әгәр иман килтергән булһағыҙ, Аллаһтан ҡурҡығыҙ, үҙ арағыҙҙа төҙөклөк булдырығыҙ һәм Аллаһҡа, Уның рәсүленә буйһоноғоҙ!»*

**Ғәнимәт** (; ) — кафырҙар менән мосолмандар алышы барышында яулап алынған табыш, трофейҙар. Ғәнимәт һүҙе Ҡөрьәндә Әл-Әнфәл сүрәһе башында телгә алына. Әл-Хәшр сүрәһенең 6 һәм 7 аяттарында хәрби табыш мәғәнәһендә фәй һүҙе ҡулланыла.

## Тарихы
Табышты бүлеү тураһындағы күрһәтмәләр Бәҙер һуғышынан һуң йәки бер нисә йылдан һуң төҙөлә . Шунан һуң Әл-Хәшр сүрәһе иңгән. Тап шул осорҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәнимәт малды (трофейҙы) бүлешкәндә бишкә бүлеү тураһында ҡарар сығара. Ул ғәнимәт малдың иң ҙур өлөшөн — мөһәжирҙәргә, ҡайтышыраҡ итеп — ансарҙарға, шунан ҡалғанын ғына йәмәғәттең башҡа ағзаларына бүлеп биреүҙе индерә.

Бишенсе өлөш Мөхәммәт Пәйғәмбәргә, уның яҡындарына, мохтаждарға һәм етемдәргә ҡала. Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгәндән һуң был өлөш ислам дәүләте милкенә күсә һәм дәүләт ихтыяждары өсөн тотонола. Хаҡ хәлифәләр Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб трофейҙарҙың биштән бер өлөшөн 3 өлөшкә бүлгәндәр һәм уларҙы мохтаждарға, етемдәргә һәм мосафирҙарға таратҡандар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Большаков О. Г. Ганима // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 54. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Арғымаҡ (төркөм)

**Арғымаҡ** — этно-рок йүнәлештә йырҙар башҡарыусы төркөм. 

## Тарихы
2009 йылда Өфө сәнғәт институтында ойошторола. 2015 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. “Арғымаҡ” төркөмө төрлө йүнәлеш һәм жанрҙарҙың (фолкрок, регги, дабстеп, трэп, нашд һ.б.), заманса музыка саралары менән милли көйҙөң берләшеүе, башҡорттарҙың һәм донъялағы башҡа халыҡтарҙың халыҡ музыка ҡоралдарын ҡулланыу хас.

Коллективтың инструменталь составы нигеҙендә ҡурай, думбыра, ҡумыҙ, ҡыл-ҡумыҙ, дөңгөр, гитара, бас һәм һуҡма ҡоралдар менән бергә өзләү, шулай уҡ төрлө халыҡтарҙың уйын ҡоралдары ҡулланыла.

Солист һәм художество етәксеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы - Ринат Рамазанов.

Төркөм Мексикала Бөтә донъя фольклориадаһында (Сакатекас ҡалаһы, 2016), 1-се “Ебәк юлы” халыҡ-ара фестивалендә (Цзяюйгуань ҡалаһы, Ҡытай, 2017) һәм башҡа фестивалдәрҙә  ҡатнаша. “Күсмә халыҡтар донъяһы” халыҡ-ара этнофестивалендә (Эр-Рияд ҡалаһы, Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеге, 2019) Гран-при яуланы. “Керәшен һыуыҡтары” асыҡ эстрада йыры һәм бейеү фестиваль-конкурсы (Бөрө ҡалаһы, 2012). Бөтә Рәсәй йәштәр проекттары конкурсы еңеүсеһе (Ҡырым, 2019). “Усилди-Хур болот” халыҡ-ара тере музыка һәм ышаныу (Тыва Республикаһы, 2010), халыҡ сәнғәте һәм “Садко” һөнәрҙәр (Бөйөк Новгород ҡалаһы, 2011)  фестивалдәре лауреаты.

## Репертуары
Башҡорт халыҡ йырҙары: «Байыҡ», «Ҡара юрға», «Ирәндек», «Ҡарабай», «Любизар» һәм башҡалар. Инструменталь көйҙәр: «Йәйәүле Мәхмүт», ҡобайырҙар (“Балҡантау”, “Урҙың байыҡмауы”) һәм башҡалар.

## Һылтанмалар
* 
* Единый портал культура народов Республики Башкортостан  
*
Ағиҙел (бейеү ансамбле)

**Ағиҙел** — Салауат ҡалаһының “Нефтехимик" ял һәм ижад үҙәгенең халыҡ бейеүҙәре ансамбле. 
## Тарихы
1962 йылда ойошторолған ансамбль Башҡортостан Республикаһының алдынғы ижади коллективы булып тора, 1965 йылда “халыҡ ансабле" исемен ала. Рәсәй Федерацияның атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы (2011). 1986 - 2015 йылдарҙа бейеүҙәр ансамблдең үҙ оркестры оҙатыуында башҡарыла.

Беренсе юғары награданы ансамбль 1967 йылда Мәскәүҙә ала, Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт фестивале дипломанты була. Ансамбль бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара фестивалдәрендә лә еңеү яулай.

«Ағиҙел» бейеү ансамбле репертуарында донъя халыҡтары бейеүҙәре һәм стилләштерелгән халыҡ бейеүҙәре бар.  Коллектив 40-тан ашыу төрлө бейеү башҡара. 60 йыл эсендә ансамбль 170-тән ашыу бейеү башҡарған, Германияла, Италияла, Ҡытайҙа, Испанияла, Португалияла, Грецияла, Бельгияла, Францияла, Төркиәлә, Сицилияла гастролдәрҙә булған, зона, республика, бөтә Союз, бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара фестивалдәр, конкурстар һәм смотрҙар лауреаты исемен алған.

Үҙешмәкәр халыҡ ижадын үҫтереүҙәге ҙур уңыштары һәм Башҡортостандың бейеү сәнғәтенә 2010 йылда ҙур өлөш индергәне өсөн коллектив республикала беренселәрҙән булып «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды, 2016 йылда ансамбль үҙенең исемен ҡабаттан раҫланы (2016 йылдың 23 ноябрендәге 2563-сө бойороҡ). 2023 йылда коллектив йәнә маҡтаулы исем алды.

Салауат ҡалаһының «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайына «Газпром Нефтехим Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең «Ағиҙел» халыҡ бейеүҙәре ансамбленә (художество етәксеһе - Силин Дмитрий Валерьевич) «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы» исеме бирелде. Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт министры Ольга Любимова 2023 йылдың 10 ғинуарындағы 11-се бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Әт-Тирмизи сүнәне

**Жәми әт-Тирмизи** (), шулай уҡ **Сүнән әт-Тирмизи** булараҡ билдәле (; ) — сөнниҙәрҙең алты абруйлы хәҙистәр йыйынтығының береһе (Күтүб әс-ситтә).

## Тарихы
IX быуаттың ислам дине белгесе Имам әт-Тирмизи йыйынтығы. Әбү Ғайса әт-Тирмизи уны һижри 250 йылдан 270 йылға тиклем йыйған һәм китапҡа туплаған. Әл-Кәттәни һүҙҙәре буйынса, әт-Тирмизи үҙенең китабын «әл-Жәми әл-кәбир» тип атай, әммә уны «Сүнән әт-Тирмизи» тип атаған кешеләр күп. Сөнни дин белгестәре әт-Тирмизи сүнәнен хәҙистәрҙең алты төп йыйынтығы араһында бишенсе урынға ҡуя.

## Йөкмәткеһе
Унда 3962 хәҙис бар, һәм ислам хоҡуғы принциптарына ярашлы илле бүлеккә бүленгән. Хәҙистәр араһында ышаныслы (сәхих), яҡшы (хәсән) һәм көсһөҙ (зәғиф) хәҙистәр бар.

Китапты яҙғанда әт-Тирмизи башта бүлеккә исем бирә, ә һуңынан тәҡдим ителгән тема буйынса бер йәки ике хәҙисте килтерә. Артабан ул теге йәки был мәсьәлә буйынса хоҡуҡ белгестәренең — фаҡиһтарҙың фекерҙәрен белдерә. Китапта төп иғтибар юридик мәсьәләләргә йүнәлтелә. Һуңынан был хәҙистар хоҡуҡи һығымта (фәтүәләр) яһағанда ҡулланылған. Әт-Тирмизи сүнәне төрлө дини-хоҡуҡи мәктәптәр (мәҙһәбтәр) өсөн мөһим сығанаҡ булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Гирәһ (биҙәк)

**Гирәһ** (фарсыса گره‎ — «төйөн»; шулай уҡ  — «төйөн бәйләү»; ) — архитектурала һәм Халыҡ сәнғәте кәсептәрендә ислам биҙәү сәнғәте (китап тышлыҡтары, келәмдәр, бәләкәй металл әйберҙәр), декоратив нағыштар барлыҡҡа килтергән геометрик һыҙаттарҙан ғибәрәт.

## Тасуирламаһы
Фарсы архитектураһында төйөнлө орнаменттарҙы кирбес һалыуҙа, һылап эшләнгән биҙәктәрҙә һәм мозаикалы фаянс эштәрҙә күрергә мөмкин.

Гирәһтәрҙә тура һыҙыҡлы киҫелештәрҙән торған симметриялы биҙәктәр ҡулланыла. Гирәһ, ғәҙәттә, күпмөйөштәр һәм һыҙаттар менән бүленгән 6, 8, 10 йәки 12 сатлы йондоҙҙар барлыҡҡа килтергән үрелмәләрҙән тора, улар һүрәткә йыш ҡына нағышлап төшөрөлә. Бындай биҙәктәр, ғәҙәттә, яҫылыҡта бер ниндәй екһеҙ, 2, 3 йәки 6 тапҡыр әйләнмәле симметриялы ҡабатланыусы "һирәк соҡалта"ларҙан тора.

Өс үлсәмле гирәһ эквиваленты *моҡарналар* (*кәрәҙле көмбәҙҙәр*) тип атала . Ул көмбәҙҙәр йәки тромптарҙың аҫҡы өлөштәрен биҙәү өсөн ҡулланыла.

## Тарихы

### Тамырҙары
Гирәһ стилендәге биҙәктәр беҙҙең эраның икенсе быуатына ҡараған Рим империяһы Сүриә провинцияһының орнаменттарына нигеҙләнгән тип иҫәпләнә. Сүриәлә Дамаскылағы Өмәүиҙәр мәсетендә (709—715), алты мөйөшлө йондоҙ рәүешендәге тулҡын һымаҡ сатрашланған биҙәкле тәҙрә рәшәткәләре бар. Тура һыҙаттар ҡулланып эшләнгән ислам геометрик орнаменттарының тәүге миҫалдарын әлеге ваҡытта Үзбәкстанда Рабат Мәлик каруанһарайының ҡапҡаларында һаҡланып ҡалған архитектурала күрергә мөмкин (1078).

## Галерея
Файл:Al-Bawwab_Koran_girih.JPG|мини| Ҡөрьән биҙәге (1000—1001&nbsp;г. н.&nbsp;э.), ибн әл-Баууаб эшләгән
Файл:Hisham Palace in Jericho3.jpg|Хишам һарайындағы  VIII быуатта эшләнгән гирәһле тәҙрә, Иерихон
Файл:Cairo,_moschea_di_ibn_tulun,_minbar_05.JPG|мини|Мөнбәр. XIII быуат, Ибн Толон мәсете, Ҡаһирә
Файл:Kayseri-Huant-Hatun-Mosque2-Verity-Cridland.jpg|мини|200x200пкс|Төркиәнең Кайсери ҡалаһында Хунат Хатун мәҙрәсәһе ҡапҡаһы гирәһтәре (Сәлжүктәр осоро — яҡынса 1178-1243).
Green_mosque_girih.png|Гирәһ таҡтасаларынан эшләнгән гирәһ
Green_mosque_archway.JPG|Йәшел мәсет гирәһе. (Бурса, Төркиә)
Файл:Salim Chishti Tomb-2.jpg|Сәлим Чишти кәшәнәһендәге селтәр гирәһ. Фатехпур-Сикри
Файл:Kayseri Hunat Hatun Complex3-Verity Cridland.jpg|Төркиәнең Кайсери ҡалаһында Хунат Хатун мәҙрәсәһендәге гирәһ
Файл:Flickr - HuTect ShOts - Pattern of The Tomb Gate - Masjid of Sultan Hassan مسجد ومدرسة السلطان حسن - Cairo - Egypt - 28 05 2010.jpg|Солтан Хәсән мәсетендәге гирәһ
Файл:Lacería.jpg|Кордова мәсетендәге гирәһ. Испания
Файл:Window Apartments of the Crown Prince.JPG|Топкапы һарайындағы тәҙрә гирәһе. Төркиә


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Ер-һыу аллаһы

**Ер-һыу аллаһы** — Урта донъяның юғары илаһы.

Был илаһ бөтә тәбиғәттә таралған һәм уның бөтә өлкәләрендә сағылыш тапҡан: һыуҙа, ерҙә, урманда, хайуандарҙа, таштарҙа, кешеләрҙә һәм башҡаларҙа, шулай уҡ хөрмәткә лайыҡ Тыуған ил төшөнсәһе. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Ер-Һыу «ер һәм һыу рухтары» конгломератынан (В. Томсен, И. В. Стеблева, М. А. Сейидов һ.б.), тыуған ил тураһында абстракт төшөнсәнән (С. Е. Малов, А. П. Потапов, В. В. Рад­лов һ.б.) ғибәрәт.

Ер-Һыу образы боронғо төрки Орхон-Йәнәсәй руник ҡомартҡыларында, ғәрәп миссионеры Әхмәт ибн Фаҙлан китабында һәм уның 921—922 йылдарҙа Волга буйы болғарҙары батшаһына сәйәхәтендә һ.б. телгә алына. Башҡорттарҙың һамағында Ер-әсәнең боронғолоғо, тупраҡ төҫөнә тап килтереп, ҡыҙыл һаҡаллы итеп һүрәтләнә. Мәҫәлән, «Ер-әсә — ҡыҙыл һаҡал! Быны эс, ошоно аша!». Ошоға оҡшаш мотивтар «Толбуйҙар» башҡорт легендаһында теркәлгән.

Ғ. Ф. Вилданов тарафынан яҙып алынған шифа һамаҡтарында Ер Әсәһе, Һыу Әсәһе, Күк Әсәһе һәм уларҙың төҫ үҙенсәлектәре билдәләнгән: 
Ер инәһе — ерән һаҡал,
Һыу инәһе — көрән һаҡал,
Күк инәһе — күк һаҡал,
Ер кендеге бер юл.
Ергэ — яулык, Миңә — һаулыҡ,
Тот­ҡан булһаң, ебәр,
Ергә һалмайым, еңгә һалам!
Тфу, тфу, тфу!

«Уралға маҡтау» ҡобайырында тыуған төйәк — ата-бабаларыбыҙҙың изге ере данлана:
 
Эй изге ер, изге ер!
Атам кейәү булган ер,
Әсәм килен булған ер,
Кендегемде киҫкән ер…

«Уҙаҡ менән Туҙаҡ-балабәшнәк ярсығы» эпосында Ер-Һыу һәм кеше тәненең ҡан яҡынлығы һәм берҙәмлеге идеяһы сағыу фольклорлаштырылған:
 
Ер-һыу — йөрәк тибешем,
Ер-һыу — минең йоп ишем,
Атайымдың төҫө ул,
Беләгемдең көсө ул,
Йөрәгемдең хисе ул,
Зиһенемдең көсө ул.
Тик шулай ҙа эҙләгәнем —
Үҙем ише кеше ул.
Ер-һыу менән әҙәм йәне —
Мин Уҙаҡтың ише ул.

Ер-Һыуҙы илаһлау кешенең тупраҡтан барлыҡҡа килеүе тураһындағы боронғо инаныуҙарына барып тоташа. Изге Ватан, уның тәбиғәте башҡорт халыҡ йырҙарында данланған.

Ер-Һыуҙы илаһлау төрки халыҡтарҙа киң таралған була.

## Мифологияла ер-һыу рухтары
Күп халыҡтар мифологияһында ер һәм һыу илаһтары, эйәләре йәки рухтары бар.

Герман мифологияһында, боронғо грек мифологияһындағы сирена кеүек, алтын сәстәрен тарап ултырыусы һәм йыры менән караптарҙы ҡаяларға татҡан нимфа — Лорелея. Йәки Норвегияла нёкки (Nøkken) иблистәр менән бәйле ҡурҡыныс һәм яуыз заттар тип һынландырыла. Никстарҙы донъяны ендәр менән бәйле ҡурҡыныс, яуыз йән эйәләре итеп һүрәтләйҙәр. Улар һәр ваҡыт һыу янында тора, һәм кешеләрҙе, хайуандарҙы һыуға йәлеп итергә тырыша. 
 
**Тағы уҡығыҙ**: Йыһат Солтанов «Һарттар», 2-се, 3-сө бүлектәр (5 — 9-сы биттәр) https://kitaptar.bashkort.org/files/Һарттар.pdf

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Анимизм
* Ҡорбан байрамы
* Тәңреселек

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мина Кешвар Камаль

**Мина Кешвар Камаль** ( **Мина** булараҡ киң билдәле; 27 февраль 1956 йыл — 4 февраль 1987 йыл) — афған феминисткаһы, ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары өсөн көрәшсе һәм Афғанстан ҡатын-ҡыҙҙарының революция ассоциацияһына нигеҙ һалыусы, 1987 йылда сәйәси маҡсатта үлтерергә маташыу һөҙөмтәһендә һәләк була.

## Биографияһы
Мина Кешвар Камаль 1977 йылда Кабул университеты студенты булараҡ  *Афғанстан ҡатын-ҡыҙҙарының революцион ассоциацияһы (RAWA)* нигеҙ һала*,* ассоциацияның бурысы — ҡатын- ҡыҙҙарҙың тиңлеге һәм белем алыуға хоҡуғы өсөн көрәш, ә билдәләнгән маҡсаты — «иҙелгән Һәм үҙ фекерҙәренән мәхрүм булған Афғанстан ҡатын-ҡыҙҙарына тауыш биреү». 1979 йылда, уның фекеренсә,1979 йылда, уның фекеренсә, СССР-ҙан идара ителгән марионеткалы Афғанстан хөкүмәтенә ҡаршы кампания үткәрә. 1981 йылда ике телле *Payam-e-Zan* («Послание женщины») феминистик  журнал, сығара. Шулай уҡ ҡасаҡ балаларға һәм уларҙың әсәләренә  ярҙам итеү, медицина ярҙамы күрһәтеү һәм практик күнекмәләргә өйрәтеү  өсөн Watan Schools ойоштора.

1981 йылдың аҙағында Франция хөкүмәте саҡырыуы буйынса Мина Франция Социалистик партияһы съезында Афғанстан ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәте вәкиле булып  сығыш яһай. Борис Пономарёв етәкселегендәге совет делегацияһы, еңеү ишараһында ҡулын күтәргән Минаны ҡатнашыусылар дәррәү сәләмләгәс, залдан сығып китә.

2006 йылдың 13 ноябрендә «Time» журналы махсус сығарылышта Минаны «60 азия геройҙары» исемлегенә индерә һәм унда былай тип яҙыла: «Уға үлгәндә 30 йәш кенә булһа ла, Мина  ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн белем көсөнә нигеҙләнгән афған хәрәкәте орлоҡтарын сәсеп өлгөрә».
 

## Үлеме
Мина Камаль 1987 йылдың 4 февралендә  Кветтала (Пакистан) үлтерелә. Үлтереүселәрҙең шәхесе тураһында фекерҙәр төрлөсә, ләкин киң мәғлүмәт саралары фаразлауынса, ул ХАД (дәүләт именлеге министрлығы), Афғанстандың махсус хеҙмәте агенттары, йә иһә фундаменталист-мөжәһиттәрҙең лидеры Гөлбеддин Хекматийәр була.

Камаль 1986 йылдың 12 ноябрендә Хекматийәр агенттары тарафынан үлтерелгән Афғанстанды азат итеү Маоистик ойошмаһы  лидеры Фәиз Әхмәдтә  кейәүҙә була. Уларҙың өс балаһы була, уларҙың ҡайҙалығы әлегә билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Биография на сайте RAWA 
* Meena, an inspiration (Time Magazine, November 13, 2006)
* Фотографии
* Полный оригинальный текст поэмы Мины Кешвар Камаль «Я никогда не вернусь»
Атеш Сейран

**Атеш Сейран** (20 апрель 1963 йыл) — адвокат һәм  Германиянан мосолман феминисткаһы.

## Биографияһы
Сейран Атеш Истанбулда (Төркиә) курдтар ғаиләһендә тыуа. Уға алты йәш булғанда, Сейрандың ғаиләһе Германияға күсенә. Ул Берлиндың Ирекле университетында хоҡуҡты өйрәнә һәм 1997 йылдан енәйәт һәм ғаилә хоҡуғында махсуслашып, юридик практика менән шөғөлләнә. Атеш гражданлыҡ хоҡуҡтары өсөн билдәле активист, мосолман ҡатын-ҡыҙҙары һәм ҡыҙҙарының тиң хоҡуҡлылыҡ талаптары менән билдәле.

Ул бер нисә тапҡыр иммигрант мосолман йәмғиәтенә ҡарата, йыш ҡына илдең сығышлыларына ҡарағанда ла консерватив булған ҡараштарға тәнҡит менән сығыш яһай. 2008 йылдың ғинуарында Милли ижтимағи радиоға интервьюһында Хакан Атеш  янауҙар арҡаһында йәшенеп йөрөргә тура килеүен хәбәр итә. Бер инцидентта уға һәм уның яҡлаусыһына шаһиттар (улар ҡыҫылмауҙы хуп күрә) алдында (яҡлаусының ире) суд бинаһында ир һөжүм итә.

Атеш 2017 йылда Ибн-Рушд-Гете мәсетен аса. Был Германияла ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар бергәләп доға ҡылған, ә ҡатын-ҡыҙҙар доға ҡылған имам ролен үҙ өҫтөнә ала алған беренсе «либераль мәсет» Төрөк дини органдары һәм Мысыр Әл-Әзһәр университеты янындағы совет был проектты ғәйепләй, өҫтәүенә Атешҡа йәнә хәүефтәр янай

2018 йылда Сейран Атеш хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге өсөн Европарламент тарафынан бирелгән Сахаров исемендәге премияға дәғүә итә. Әммә премия Олег Сенцовҡа бирелә.

## Иҫкәрмәләр
Волицкая Стефания

**Волицкая Стефания**  (1851 йыл — 1937 йыл) — поляк тарихсыһы. Цюрих университетында доктор дәрәжәһен алған беренсе ҡатын-ҡыҙ — 1875 йылда Цюрих университетында философия докторы дәрәжәһен ала.

## Биографияһы
Стефания Волицкая Рәсәй Польшаһы ваҡытындағы Варшавала тыуа. Рәсәй хөкүмәтенең ҡатын-ҡыҙҙар тарафынан юғары белем алыуына юл ҡуймауҙарына ҡарамаҫтан, тарих буйынса дәрәжә алырға тырыша. 1873 йылда ул сит илдә белем алған Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙарына уҡыуҙан баш тартырға ҡушҡан указды боҙа. Волицкая указдан азат итеү үтенесе кире ҡағылғандан һуң уҡыуын дауам итергә ҡарар итә. Ул туранан тура мәғариф министры Дмитрий Толстойға мөрәжәғәт итә. Рәсәй хөкүмәте Фричтар түңәрәгенең (Цюрих пансионының хужабикәһе фрау Фричи хөрмәтенә аталған) радикаль социалистик активистарында күргән сәйәси хәүеф арҡаһында Цюрихтан бер нисә студентты ҡыуыуға өлгәшә. Уларҙың ҡайһы берҙәре 1877 йылда Рәсәйҙә илле процессы ваҡытында судҡа бирелә, бер нисә кеше хөкөм ителә һәм иректән мәхрүм ителә. Волицкаяның Фричи түңәрәгенең ағзаһы булыуына дәлилдәр юҡ, Һуңғы тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә,  Цюрихта бер нисә студент хөкүмәт тарафынан революционерҙар иҫәбенә индерелә, сөнки улар 1872—1873 йылдар осоронда Швейцариялағы университетҡа бара Шуға ҡарамаҫтан, Волицкая исеме Толстой ебәргән 45 урыҫ студенты исемлегендә була, уларға Рәсәй империяһында уҡытыуҙы тыялар һәм 1874 йылдың 1 ғинуарына уларҙы Швейцариянан китергә мәжбүр итәләр.

Цюрих университеты яҙмаларына ярашлы, Волицкая Позендан була (Познань), Варшавала тыуа, Цюрих университетында уҡыған саҡта уның ата-әсәһе Цюрихта йәшәй. Швейцариянан китергә тура килһә лә, 1875 йылда ул философия докторы дәрәжәһен ала. Уның докторлыҡ диссертацияһы «Griechische Frauengestalten, 1. Teil» (Греческие образы женщин, часть 1) тип атала. Уны «тәүге поляк ҡатын-ҡыҙ-академигы» тип атайҙар. Ян Хулевич билдәләүенсә, ул «башлыса героик шәхестәрҙән торған» поляк студенттарының беренсе быуынына ҡарай.

Волицкая кейәүгә сығып, Стефания Волицкая-Арнд исеме аҫтында билдәле була. Уның докторлыҡ диссертацияһы 1875 йылда Цюрихта «Zürcher und Furrer» нәшриәте тарафынан нәшер ителә. Ул Польшала ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары тураһында билдәле яҙыусы булып китә. 1895 йылда ул поляк «Athenåum» юридик журналында  «Егерме биш йыл ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн парламент көрәше» исеме аҫтында мәҡәлә баҫтыра.

Волицкая яңы ваҡытта Европала философия докторы дәрәжәһен алған беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Европала беренсе ҡатын-ҡыҙ-философия докторы булып 1678 йылда Падуя университетында дәрәжә алған Елена Корнаро иҫәпләнә.  Ҡатын-ҡыҙҙарҙы ҡабул итә башлаған Швейцариялағы университеттар  тәүге хәҙерге заман эраһы университеттары була. Польша, Австрия, Бельгия һәм Европаның башҡа илдәренең ҡатын-ҡыҙ- ғалимдары XIX быуат аҙағында университетҡа инеү өсөн Швейцарияға күсенә мәҫәлән, университеттың беренсе сығарылыш уҡыусыһы, Бельгиянан врач Исала Ван Дист.

## Библиографияһы

* *Griechische Frauengestalten. 1. Theil.*, 1875, Zürich

## Иҫкәрмәләр
Рәсүл (ислам)

**Рәсүл** ( — *рәсүл*), **Рәсүлуллаһ** (*Аллаһтың илсеһе)*; ) — яңы Изге Китап — Ҡөрьән бирелгән һәм яңы шәриғәт килтергән ислам пәйғәмбәре. 

## Этимологияһы

Рәсүл термины Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең  «хаҡ иман» килтереүсе илаһи миссияһын (***рисәләтен***) башҡарыуын күҙ уңында тота.
Рәсүлдән айырмалы рәүештә, нәби) пәйғәмбәр яңы Изге Китап  һәм шәриғәт килтермәй, ә бары үҙенән алда килгән һуңғы рәсүлде иҫбатлай. Рәсүл тип Нух, Ибраһим, Муса, Ғайса һәм Мөхәммәт пәйғәмбәрҙәр һанала.

## Ҡулланылышы
Исламда *рәсүл* термины Мөхәммәт Пәйғәмбәр исеменә ҡушымта сифатында ҡулланыла. Уның ике титулы бар:

* *Рәсүл әл-Әкрәм* — пәйғәмбәрҙәрҙең иң бөйөгө.
* *Рәсүл әс-Сәҡәләйн* — кешеләрҙең һәм ендәрҙең рәсүле .

Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе шәһәҙәт әйтеп таныу — исламдың төп талаптарының береһе .

## Ҡөрьәндә

Әл-Хәшр сүрәһенең 7-се аятында рәсүлдәргә буйһоноу фарызлығы әйтелә:

*төп нөсхә:
|مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَىٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ ۚ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}}

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; урыҫ телендә

* 
* 

; башҡа телдәрҙә

* 

## Һылтанмалар
*