open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы

**Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы** (; 2 февраль 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт. Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.

## Биографияһы
Әнәс Сәғиҙулла улы Рәхмәтуллин 1937 йылдың 2 февралендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Яңы Заһит ауылында тыуған.

Юғары белемле — 1966 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1958 йылда Өфө авиация техникумын тамамлағандан һуң Салауат машина эшләү заводында (1978 йылдан «Салауатнефтемаш» заводы етенсе разрядлы электр менән иретеп йәбештереүсе булып башлай.

1958 йылдан 1975 йылға тиклем шул уҡ предприятиела өлкән мастер, бюро начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, директорҙың капиталь төҙөлөш буйынса урынбаҫары вазифаларында хеҙмәт итә.

70-се йылдар аҙағында Күмертауҙа «Искра» заводы төҙөлә башлай. Уны СССР Оборона сәнәғәте министрлығы заказы менән булдыралар, сөнки махсус технологик һәм стандарт булмаған ҡорамалдарға ихтыяж тыуа. 1975 йылда Әнәс Сәғиҙулла улы Күмертауҙағы ошо стандарт булмаған ҡорамалдар, штамптар прессформалар етештереләсәк төҙөлөп ятҡан заводтың директоры итеп тәғәйенләнә. 1978 йылда предпиятие машиналар эшләү заводы булып сафҡа индерелгәндән һуң да ул директор вазифаһында ҡала.

1990 йылда Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы Күмертау ҡалаһы, 91-се Шахтёр һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты  итеп һайлана.

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Почёт Билдәһе» ордены
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
* 12 созыв (БАССР)
Федосеевка (Ырымбур өлкәһе)

**Федосеевка** — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығыш тарафында, Таналыҡ ҡушылдығы Ташлы йылғаһына ҡойған Алабуға шишмәһе ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа (ESE) табан туранан яҡынса 47 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.5 км төньяҡ-төньяҡ-көнсығыштараҡ — иң яҡын күршеһе Яңы Сембер ауылы

Абсолют бейеклеге —диңгеҙ кимәленән 467 метр.

; Климаты

Федосеевка ҡасабаһының климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2015 йылдың 1 майына тиклем Ҡыуандыҡ районының Яңы Сембер ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, 1929 йылда торама Федосеев утары тип аталған. Яңы Сембер ауылының тарих уҡытыусыһы Ю. М. Григорьев уға хәбәр итеүенсә, ҡасабаға нигеҙ 19-сы быуаттың һуңғы сирегендә һалынған. Риүәйәт ителеүенсә, унда беренсе булып башҡорттарҙан ер һатып алған Федосеймы, Федосеевмы тигән алпауыт килеп ултырған булған.

## Халҡы
; Гендер составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 30 %, ҡатын-ҡыҙҙар ярашлы рәүештә 70 % процент тәшкил иткән.

; Милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, 45 кешенән торған халыҡтың милли структураһын 60 % урыҫтар тәшкил иткән

## Билдәле шәхестәре
* Горбань Василий Моисеевич (1918—1977) — Советтар Союзы Геройы, танк ғәскәрҙәре генерал-лейтенанты.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Сабатар (Ырымбур өлкәһе)

**Сабатар** () — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Иҙәш һәм Ҡаҫмарт йылғаһының һул ярында, уға Бәрҙеле йылғаһы ҡушылған урында урынлашҡан. Ырымбур өлкәһен ойошторған саҡта Башҡортостан сигенән 1 генә км йыраҡлыҡта тороп ҡалған, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан 33 км төньяҡ-көнбайыштараҡ, өлкә үҙәге Ырымбур ҡалаһынан көнсығышҡа табан — 130 км алыҫлыҡта.

;Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Ауыл XIX быуаттарҙан, һуңғы өс тиҫтә йыл эсенән йәшәп килә. С. М. Стрельниковҡа мәғлүмәт биргән Б. А. Коростин тигән кеше, ауыл 1883 йылда барлыҡҡа килгән, тигән.

## Этимологияһы
Ауылды ҡайһы саҡ Чеботари тип атайҙар, ә башҡорттар Себатар йә Сабатар тип исемләй, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. 1901 йылғы исемлектә — *хутор Чеботаревский*, күрәһең яңылышлыҡ менәндер, Бохарсы йылғаһы буйында урынлашҡан тип яҙылған булған. Ауылға исемде беренсе булып килеп ултырған отставкалағы полковник Н. X. Чеботарёв фаилияһынан биргәндәр.

## Инфраструктураһы
Ауыл урамдары 12. Ауылда мәктәп, 3 магазин, почта бүлексәһе, шулай уҡ ауыл клубы бар.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Йылан (Аҡтаныш районы)

**Йылан** () — Ҡалмыя, Сөн йылғалары буйында Бүләр улусының (һуңынан (1866) Әмекәй улусының) Бүләр түбәһенә (хәҙеге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) ҡараған аҫаба башҡорттар ерендә нигеҙләнгән ауыл.

## Тарихы
Йылан ауыла XVIII быуат башында, 1704—1711 йылдарҙағы ихтилалдар ваҡытынан уҡ билдәле. Ул ваҡытта башҡорттар 72 төр һалым уйлап сығарғыусыларға ҡаршы күтәрелә. 1795 йылда ауылда 18 хужалыҡта 158 башҡорт йәшәй. 1816 йылда 39 йортта 161 башҡорт йәшәүе, уларҙың араһында 4 ғаиләнең ике ҡатынлы булыуы билдәле. 1816—1838 йылғы иҫәп алыу араһында 32 кеше вафат була, 48 бала тыуа. 1848 йылда йорттар һаны — 34, башҡорттар иҫәбе 210 була. Ауылда мәсет булыуы теркәлә. 1859 йылда — 318, 1870 йылда 75 йортта 384 башҡорт теркәлә, мәктәп иҫәпкә алына. 1875 йылда башҡорттарҙың ауылдан алыҫта ятҡан ерҙәрҙе һатыуҙа ҡатнашыуы билдәле. 1902 йылда 99 йортта 495 аҫаба башҡорт йәшәй.
1912 йылда ауыл биләмәһендәге аҫаба башҡорттарҙың 3346 дисәтинә аҫаба ере була, уның 414 дисәтинәһе генә эшкәртелә һәм сәселә. Нигеҙҙә арыш менән һолоға өҫтәнләк бирелә, бойҙай, картуф кеүек культуралар бик ултыртылмай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ҡыҙылтау (Шаран районы)

**Ҡыҙылтау** () — Башҡорт АССР-ының Шаран районына ингән ауыл. Бөгөнгө көндә ул ауыл юҡ. Ҡыҙыл — красный, советский, тау — гора.Ҡыҙылтау ауылы Сөн йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. 1940 йылда ауылды Кесе Ямаҙыбаш тип атап йөрөтәләр. Ауыл янында ҡыҙыл тауҙары була.

## Тарихы
Ҡыҙылтау ауылы 1921—1922 йылғы аслыҡ йылдарында, Йомаҙыбаш ауылынан сыҡҡан татар милләтле ауыл халҡынан килеп урынлашҡан ауыл. 1920 йылғы халыҡты иҫәпкә алыу дәүеренән алып, 1972 йылдарға тиклем йәшәгән ауыл ул. Ҡыҙылтау ауылы янынан Шаран-Ҡандра трасса юлы үтә, Үрҙәк йылғаһы һул яғында 10 км ҡала, Йомаҙыюбаш ауылына 3 км ҡала урынлашҡан.1921 йылғы аслыҡ йылдарында Йомаҙыбаш ауыл халҡы яҡшы ерҙәр эҙләп, тап ошо ергә килеп урынлашалар. Иң беренсе булып Масков Сөнәғәтулла, Сөнәғәтов Ғабдулла, Сәфиуллин Закир, Дәүләтшин Ҡасим, Сәлимгәрәев Шәйсолтан, Хәйруллин Нурулла исемле кешеләр була.
Ауыл йорттары бер береһеннән бик айырылып та тормай. Йорттар бер бүлмәле, ике ҡатлы һалам түбәле була. Ҡалған йорт ҡуралар барыһы һаламдан ҡоролған. Йорт тәҙрәләре көньяҡҡа ҡарай 2-3 төҙрә була. Ҡышын йорттарҙы ябай мейес ярҙамында йылыталар, ҡулдан эшләнелгән кирбестән һалынған.

## Иҫкәрмәләр
Шөкәрә-Ивановка

**Шөкәрә-Ивановка** () — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Шөкәрә-Ивановка ауылы ҡала округы административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа (ESE) табан туранан яҡынса 38 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы *Ҡарасура* йылғаһының исемһеҙ болағы буйында көн итә. Яңы Сембер ауылынан 13 км алыҫлыҡта.

## Климаты
Шөкәрә-Ивановка ауылының климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.

## Тарихы
1901 йылда Ивановское тип телгә алына, Шөкәрә йылғаһы буйында урынлашҡан ауылда 104 йорт-ихата була. Урындағы кешенең һөйләүе буйынса, XIX быуаттың һуңғы сирегендә Владимир губернаһынан күсеп килгән крәҫтиәндәр нигеҙләгән. Икенсе бер мәғлүмәттәр буйынса, Шөкәрә-Ивановка ҡасабаһына 1878 йылда Орск өйәҙе Анновка ауылынан күсеп килгән кешеләр нигеҙ һалған. Тәүҙә ауыл, күрәһең, Ивановка тип йөрөтөлгән. Урындағы халыҡтың ҡайһы берҙә Чукаринский ключ тип исемләп йөрөтә

Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Яңы Сембер ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, 1901 йылдағы китапта — Ивановское ауылы, изгегә арнап һалынған сиркәүҙән алып ҡушылған тип фараз ителә. Был сиркәүҙең ҡалдыҡтары әле лә бар, тип яҙа ул. Ойконимдың алдағы өлөшө ауыл эргәһендә аҡҡан Чукаринский ключ тип йөрөтөлгән болаҡтан бирелгән. Халыҡ телендәге легенда буйынса, шул болаҡ буйында бер башҡорт шөкәрәне әллә ашап ултырған, әллә төшөрөп ебәргән дә яңылыш "чукари" тип әйткән имеш. Атама, имеш, шунан килеп сыҡҡан.

## Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 81 кеше (урыҫтар — 94 %), 2010 йылда 41 кеше булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Жанна Отердал

**Жанна Отердал** (, тулы исеме *Louise Jeanna Oterdahl*; 1879—1965) — швед яҙыусыһы һәм педагогы.

## Биографияһы
Жанна Отердал Уддевалла ҡалаһында 1879 йылдың 9 авгусында хәрби и нженер-төҙөүсе Филип Отердал һәм уның ҡатыны Ева Фрегрен ғаиләһендә тыуған; биш баланың иң өлкәне була. . Олатаһы Стокгольмда мал һуйыу урыны хужаһы була, уны Жанна үҙенең  *«Ett gammalt borgarhem»* («Дом старых граждан») романында ҡуллана. Ғүмеренең күп өлөшөн Жанна Отердал  Гётеборгта үткәрә, ҡайһы берҙә Урус утрауындағы  Сванесунд ауылында йәй ял итә.  

Стокгольмдың Юғары уҡытыусылар семинарияһын тамамлап,  1901 йылда Отердал уҡытыусы дипломы ала һәм Гетеборгта Маьтильда Холлдың мәктәбендә эшләй, бер үк ваҡытта яҙыусы эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Жанна швед яҙыусылары  Сельма Лагерлеф һәм Софи Элкан менән таныша һәм 1915 йылдың бер өлөшөн Лагерлеф тыуған һәм йәшәгән  Морбакк усадьбаһында үткәрәбыл Отердалға  ҙур әҙәби  илһам бирә. Ул беренселәрҙән булып Софи Элкандың  биографияһын яҙа.

1920 йылдарҙа Жанна Отердал  уҡыу сәғәттәрен ҡыҫҡарта  һәм иғтибарҙы әҙәби эшмәкәрлеккә йүнәлтә. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — бер нисә уның сығышы бөтә Швеция буйлап  радиола тапшырыла, 1944 йылдың яҙында антисемитизмды ғәйепләп телмәр  тота. Ул мөһим өлгө итеп швед дин таратыусыһы һәм яҙыусы Натанаэль Бесковты ҡуя, Отердал  уның Христиан гуманизмы ассоциацияһының ағзаһы була. Яҡынса 1950 йылдарҙа ул  квакерҙарға ҡушыла.

Жанна Отердал  шулай уҡ лекторлыҡ эшмәкәрлеге  менән дә шөғөлләнә, төрлө  темаларға лекциялар уҡый: ҡатын-ҡыҙҙар  тарихы,  әҙәбиәте тарихында балалар урыны, ҡартлыҡ һәм кәмһенеү комплекстары тураһында  — был уның әҙәби әҫәрҙәрен уҡыусыларға өҫтәмә яңы аудитория бирә.  Ҡайһы бер лекцияларын ул айырым тарихи шәхестәрҙең хикәйәләре менән  алып бара: Сельма Лагерлеф һәм Элкан Софинан тыш, ул Бремер Фредрик, Ханс Андерсен һәм Топелиус Сакариас тураһында һөйләй. Үҙенең лекциялар туры ваҡытында бер нисә халыҡ урта мөктәптәренә бара, шул иҫәптән Сёдерманландтағы Аса халыҡ урта мәктәбенә —  иҫәп буйынса Швецияның бишенсе урта мәктәбенә бара. 

Пенсияға сыҡҡандан һуң Отердал  илдәр буйлап сәйәхәт итеүен һәм лекциялар уҡыуын дауам итә.

Жанна Отердал 1965 йылдың 27 июлендә Гётеборгта вафат була. *Östra kyrkogården ҡ*ала зыяратында  ғаилә ҡәберлегендә   ерләнә.  Ул кейәүҙә булмай.

Жанна Отердал Гётеборг  тарихында һәм швед мәҙәни тормошонда тәрән эҙ ҡалдыра. 1951 йылда ул Гётеберг ҡалаһының  почётлы билдәһенә лайыҡ була. 1959 йылда Quorum Illis миҙалы һәм Нильс Хольгерссон премияһы менән бүләкләнә.  Сванесундта Урус утрауында урамдарҙың береһе  уның хөрмәтенә  атала. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Jeanna Louise Oterdahl
* Jeanna Louise Oterdahl
Новый (Ҡыуандыҡ ҡала округы)

**Новый**— Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы
Элгәре «Ҡыуандыҡ» совхозының 3-сө фермаһы булып торған Новый ҡасабаһы менән ошо уҡ совхоздың ул саҡта үҙәк усадьбаһы булып торған 1-се ферма (хәҙерге Урал ҡасабаһы араһында 21 км. Ҡасаба Ҡыялы Бүртә йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Тарихы
1944 йылда Ырымбур өлкәһенең «Ҡыуандыҡ» совхозында һәм Ҡыуандыҡ районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Дәүләт фонды ерҙәренең бер өлөшөндә итселек-һарыҡсылыҡ совхозы ойошторола. Совхоз составына ойошҡан малсылыҡ фермалары индерелгән, уларҙың ҡышлаған урынында малсылар өсөн ҙур булмаған торамалар барлыҡҡа килгән, һәм улар үҙәк усадьба булып торған 1-се ферма, 2-се Ферма, 3-сө Ферма, 4-се Ферма, 5-се Ферма тип аталған.

1949 йылда уҡ малсыларҙың һәр ҡасабаһында башланғыс мәктәп асылған. Совхоздың үҙәк усадьбаһы 1-се Ферма ҡасабаһына нигеҙләнгән.

1966 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән «Ҡыуандыҡ» совхозының фермаларына исемдәр биреп, үҙгәртелә. Совхоздың 3-сө фермаһына *Новый* исеме бирелә

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, 1960 йылғы исемлектәрҙә «Ҡыуандыҡ» совхозының 3-сө фермаһы
тип билдәләнгән. Яңы исеме яңы тормош символы булараҡ бирелгән. Был төбәктә күпләп йәшәгән ҡаҙаҡтар электән ҡасабаны ошонда ағып ятҡан инеш исеме менән Кимперсай (йәғни, Ҡарсыҡ йырыны) тип атап йөрөтә.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Яңы Сембер ауыл советы

**Яңы Сембер ауыл Советы** ()—Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы административ-территориаль берәмек.

Административ үҙәге — Яңы Сембер ауылы.

## Климаты
Ауыл советының климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

## Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2006—2016 йылдарҙа Яңы Сембер ауыл Советының ауыл биләмәһе статусы менән бер үк исемдәге муниципаль берәмек булып тора. Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләрен Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштергәс, ауыл Советы биләмәһе статусы бөтөрөлә.

## Халҡы

## Тораҡ пункттары
Яңы Сембер ауыл Советына 4 ауыл тораҡ пункты ингән:

* Яңы Сембер ауылы (1894 йылда нигеҙ һалынған),
* Һарыбай ауылы,
* Шөкәрә-Ивановка ауылы,
* Федосеевка ҡасабаһы.

## Иҫкәрмәләр
Яңауыл районы тауҙары

**Яңауыл районы тауҙары** — Яңауыл районы территорияһында урынлашҡан тауҙар.

## Йөгәмәш — тау
Йөгәмәш ауылынан 4-5 километр төньяҡта, Урал ауылынан 2-3 километр көнсығышта урынлашҡан тау. Урындағы тыуған яҡты өйрәнеүсе Нәрмин ағай Сарманов һөйләүенсә, тау менән бәйле шундай риүәйәт билдәле. Ҡасандыр тау түбәһендә матур, ҡамышлы, йөҙөп йөрөгән өйрәктәр менән күл булған. Юныс исемле һунарсы бер өйрәкте атып алып ҡайтҡан да бешерергә ҡуйған. Өс көн һәм өс төн бешергән тиҙәр уны, әммә өйрәк бешмәгән. Ит бешкәнен тикшереү маҡсатынан ҡаҙанды йәнә бер асып ҡарағанда өйрәк осоп сығып киткән. Шунан бирле оҙаҡ, эс бошорғос, ахырына еткермәгән эш тураһында «Теге Йөгәмәш — тау өйрәге кеүек» — тиҙәр.

## Биҙҙергән-тау
Истәк һәм Ахтиял ауылдары араһында урынлашҡан ҡалҡыулыҡ. Бейек булмауына ҡарамаҫтан уның өҫтөнә менеү еңел түгел. Ҡалҡыулыҡтың барлыҡҡа килеүе тураһында легенда йөрөй. Өс бертуған Истәк, Исәмәт һәм Биҙҙергән оҙаҡ ваҡыт йорт һалырға яҡшы урын эҙләгән. Ул урын дошмандарҙан һаҡланырға уңайлы, урманға, көтөүлек ерҙәренә бай, ере уңдырышлы, һыуы эсәрлек булырға тейеш булған. Бертуғандар ошо тауға менғән. Алдағы күренеш уларҙың күңеленә ятҡан: тау битендә көтөү көтөргә, баҫыуҙарҙа бай иген уңышын үҫтерергә була. «Ошонда йәшәрбеҙ», — тигән Биҙҙергән.
Әммә туғандар бергә оҙак йәшәй алмаған. Биҙҙергәнғә ерҙең әҙ өлөшө тигән кеүек тойола. Шул сәбәпле ул туғандарын ҡыуырға була. Бер-береһе менән ыҙғышып өс ағай төрлө яҡҡа тарала. Тауҙа Биҙҙергән ҡала һәм бөгөн ошо ҡалҡыулыҡ уның исемен йөрөтә.

## Ҡала — тау
Йөгәмәш ауылынан ярты километр алыҫлыҡта урынлашҡан тау. Салих ауылы яғынан Ҡала — тауҙы соҡор бүлә, ә Йөгәмәш ауылы һәм төньяҡ — көнсығыш яҡтан тау урындағы ике йөҙ метрлыҡ һөҙәклектән юғарыраҡ күтәрелә. Иҫке төрки теленән тәржемә иткәндә «Ҡала» һүҙе ҡәлғә, нығытылған урын тигәнде аңлата. Тау ысынлап та ошо маҡсаттарға уңайлы, сөнки уға инеү юлы бар яҡлап та ҡатмарлы.

## Бейек — тау
Ишбулды ауыл биләмәһендә урынлашҡан тау. Районга көньяҡтан килеүселәрҙе ҡаршы алып тора. Ижбулды яғынан ҡарағанда юғары түбәле һәм текә битле ҡалҡыулыҡ башҡаларҙан айырылып торғаны өсөн халыҡ уға ошондай исем бирә. 90-сы йылдарҙа, райондың 70 йыллығын байрам итеү алдынан, Бейек-тауҙың текә битенә йәш ҡарағайҙар һәм шыршылар ултыртыла. Бөгөнгө көндә был ағастар үҫеп тау итәген ярым түңәрәк итеп уратып алған һәм тау бөгөн айырыуса матур күренә.

## Кокуш тауы
Яңғыҙнарат ауылы янындағы тау. Ҡасандыр был тау бөтенләй ҙә кеше иғтибарын йәлеп итмәгән. Риүәйәт буйнса элек был ерҙә Кокуш исемле баһаҙир һәм йылғыр атаман йәшәгән. Уның әллә нисә саҡрым алыҫлыҡҡа ишетелгән һыҙғырған тауышы урындағы халыҡтың ҡотон алған. Ҡыйыу, ҡурҡыуҙы белмәгән Кокуш тирә — яҡтағы ауылдарға һөжүм яһап бай сауҙагәрҙәрҙе талай, әммә ярлы крәҫтиәндәргә ҡағылмай. Боронғо кешеләр һүҙҙәре буйынса, Кама аръяғынан күсеп килеүселәрҙең тәүгеләре уның әсе һыҙғырыуын ишетергә етешкән. Шул иҫәптән күсеп килеүсе Зайцевтар Ваня йылғаһы буйлап аҫка төшөргә һәм элеге Зайцево аулы урынында урынлашырга мәжбүр булған. Әлеге көндә лә тау уҫал атаман исемен йөрөтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яңауыл районы

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*  -->

## Һылтанмалар
Тайра Лундгрен

**Тайра Лундгрен**  (, тулы исеме *Carolina Tyra Lundgren*; 1897—1979) — швед рәссамы һәм скульпторы; керамика һәм быяла, шулай уҡ туҡыма  менән эшләй.

## Биографияһы
Тайра Лундгрен 1897 йылдың 9 ғинуарында Стокгольмда  ветеринария профессоры Джон Лундгрен һәм уның ҡатыны Эдит  Оберг ғаиләһендә тыуған. 

*Djursholms samskola* мәктәбендә ете йыл уҡығандан һуң ул 1914—1918 йылдарҙа Стокгольмдың Констфак сәнғәт һәм дизайн мәктәбендә уҡый. 1918—1922  йылдарҙа Король сәнғәттәр академияһында, шулай уҡ  Стокгольм ҡалаһында уҡый. . 1920—1921  йылдарҙа Тайра Европаға бара, Венала Антон Ханакта скульптураға һәм Парижда Андре Лотта һынлы сәнғәткә өйрәнә. Парижда ул шулай уҡ  Гранд-Шомьер академияһына йөрөй. 

Художество белем алып,  Тайра Лундгрен Вранция һәм Италияла  1940 йылға тиклем йәшәй һәм эшләй, шунан һуң, Икенсе донъя һуғышы менән бәйле,  Швецияға ҡайта. . Штаттан тыш дизайнер  сифатында күп кенә Европа керамика  компаниялары  һәм быяла заводтары менән хеҙмәттәшлек итә. Швецияла     керамика оҫтаханаһында һәм Лидчелингтың   фарфор фабрикаһында эшләй, унда Эйнар Форсет менән бергә йорт өсөн тауарҙар коллекцияһын  эшләй.  1924—1937 йылдарҙа фин Arabia менән эшләй,  буш ваҡыттарында   Римға  (1927—1930) һәм Парижға (1930—1939) бара. Тыуған иленә ҡайтып, Тайра Лундгрен Густавсберг фарфор фабрикаһында үҙ студияһында   рәссам сифатында эшен дауам итә,  1950 йылға тиклем ул шунда эшләй.  Лундгрен шулай уҡ Стокгольмдағы сиркәү туҡымаһы буйынса бер нисә эш башҡара.

Күпселек эштәре  яндырылған керамиканан  йәки бронзанан эшләнгән. Лундгрендың скульптура әҫәрҙәренең төп  темаһы хайуандар, бигерәк тә  ҡош һындары уға иң элек билдәлелек килтерә. Швециянан  тыш, уның сәнғәт әҫәрҙәре Европа һәм Төньяҡ Америка музейҙарында  күрһәтелә.  Готланд муниципалитетының Фиде ауылында үҙ студияһы була, һәм ул үҙ картиналарының коллекцияһын Готландтың художество музейына бүләк итә. 1950 йылда Лундгрен Тайра Швецияның Әҙәбиәт һәм сәнғәт миҙалы менән бүләкләнә. 

Тайра Лундгрен 1979 йылдың  20 ноябрендә Стокгольм ҡалаһында вафат була.
Файл:Visby Almedalen Tyra Lundgren Solfågel 03.jpg||
Файл:Tyra Lundgrens skulptur "Fågel blå" i Stockholm-2.jpg||
Файл:Trelleborg, Plastik Månårsfågeln (2008-07-27).JPG||


## Әҙәбиәт

* Ingrid Rosén. *Fem tidiga glaskonstnärinnor: Betzy Ählström, Anna Boberg, Gerda Strömberg, Monica Bratt, Tyra Lundgren (1993)*. Stockholm: Carlsson. sid. 42-51. Libris länk. ISBN 91-7798-674-1.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* TYRA LUNDGREN (1897—1979)
* Tyra Lundgren 1897—1979
* Tyra Carolina Lundgren
* Tyra Lundgren with Eirik Hornborg’s bust
Луговской (Ырымбур өлкәһе)

**Луговской** — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.

## Географияһы
Луговской ауылы Новоуральск ауылынан 4 кенә км алыҫлыҡта, Ҡыҙылаҙырсай йылғаһы буйында урынлашҡан.

;Климаты
Луговской ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Ауылда кете ырыуы ҡаҙаҡтары көн итә. Элгәре Аул № 2 тип йөрөтөлһә, 1960 йылғы исемлектәрҙә — «Приуральский» совхозының 4-се фермаһы.
 
1966 йылдың 17 октябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы «Ырымбур өлкәһенең ҡайһы бер тораҡ пункттарының исемен үҙгәртеү тураһында» Указ ҡабул итә. Указ шул йылда «Ведомости Верховного Совета РСФСР» журналының 42-се һанында баҫылып сыға (20 октябрь). Шул Указға ярашлы, «Приуральский» совхозының 3-сө фермаһы Залужье тип атала башлай.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, элгәре торама Аул № 2 тип йөрөтөлһә, һуңғараҡ 1960 йылда, «Приуральский» совхозының 4-се фермаһы тип атала. 1966 йылдың 17 октябренән Луговой тип атап йөрөтөлә. Был исем уның Бурлы йылғаһы туғайҙары тәбиғәтенән сығып бирелгән. Ҡаҙаҡтар ауылды Ҡыҙылаҙыр тип йөрөтә.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Йүкәле (Йүрүҙән буйындағы һырт)

**Йүкәле** — Йүрүҙән йылғаһының уң ярындағы тау һырты. Силәбе өлкәһе Ҡытау-Ивановск районының Ҡытаутамаҡ ҡала округы составындағы Вязовый тимер юл станцияһының һәм эшселәр ҡасабаһының көнсығышында урынлашҡан.

## Географияһы
Йүкәле тау һырты Йүрүҙән йылғаһының уң ярында, Вязовыйҙың көнсығышында урынлашҡан. Көнбайышта Һилейә тау һыртыныыың көньяҡ ситенә барып тоташа.

## Топонимикаһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә: 
{|
|башҡорт теленән — «йүкәле» йәки «йүкәгә бай» тигәнде аңлата ти..

## Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар
- *Шәмсетдинов Я.М.* Ырыуым — Түбәләҫ — Ағиҙел, 2002, 2-се һан, 172—178 бб.

## Һылтанмалар
* Хребет Юкала
* Сплав по реке Юкала

## Иҫкәрмәләр
Алашаүлгән

**Алашаүлгән** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау.

## Географияһы
Алашаүлгән тауы Ҡыуандыҡ районындағы Ҡайраҡлы ауылынан 5 км төньяҡтараҡ, Ҡаҫмарт йылғаһы ҡушылдығы, Ҡыуандыҡ районында, өлөшләтә Башҡортостандың Ейәнсура районы биләмәләрендә аҡан Бәрҙеле йылғаһы буйында урынлашҡан

## Климаты
Тау урынлашҡан төбәктең климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, оронимдың килеп сығышы тураһында төрлө фараздар йөрөй. Береһе буйынса, был төбәк тау-яландары Алаша исемле башҡорттоҡо булған да, тау уның исеме менән йөрөтөлә башлаған. Икенсе бер риүәйәттә был урында ҙур ғәрәсәт ҡубып бик күп йылҡы малы һәләк булған. Башҡорттарҙың йылҡысылыҡ менән бәйле бик күп күп топонимдарының береһе, тип яҙа С. М. Стрельников

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Түбәнкүл

**Түбәнкүл** (*урыҫ. Тубанкуль*) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Иҫке Туймазы ауыл советының юҡҡа сыҡҡан ауылы. 1982 йылда Туймазы ҡалаһы составына инә.

## Тарихы
Ауылға нигеҙ Бәләбәй кантоны биләмәһендә 1920-се йылдар аҙағында һалына. Колхоз ойошторола, шуға бәйле күмәк хужалыҡтың сәсеүлек, сабынлыҡ ерҙәре аныҡлана. Ауылда төпләнеп йәшәгән һәр ғаиләгә йорт, картуфлыҡ, сабынлыҡ өсөн ер бүленә.

Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1982 йылдың 25 февралендәге 6-2/63-сө һанлы «Туймазы районының Иҫке Туймазы ауыл советына ҡараған Түбәнкүл ауылын Туймазы ҡалаһы эсенә индереү тураһындағы» Указына түбәндәгесә яҙылған:

«Туймазы районының Иҫке Туймазы ауыл советына ҡараған Түбәнкүл ауылын Туймазы ҡалаһы эсенә индерергә, уны административ-территориаль бүленеш буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға

Өфө, 1982 йылдың 25 феврале».

Хәҙер элекке ауыл биләмәһе — Туймазы ҡалаһының Түбәнкүл биҫтәһе

## Географияһы
Туймазы шишмәһе ағып ята.

## Халҡы
1939 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Түбәнкүл ауылында 293 кеше, ә 1959 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса 368 кеше йәшәй. Халыҡ, башлыса, "Түбәнкүл" колхозында эшләй. Ауылда мәктәп йәшендәге балаларға мәктәп, мәҙәни саралар өсөн клуб була.

## Инфраструктураһы
Ауыл хужалығы үҫешкән була. «Түбәнкүл» колхозы ойошторолоуға бәйле ауылға нигеҙ һалына.

## Иҫкәрмәләр
Шубино (Ырымбур өлкәһе)

**Шубино** — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығыш тарафында, Мерәҫурған йылғаһы буйында, ҡала округының административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан туранан яҡынса 43 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 451 метр.

; Климаты

Шубино ауылының климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 көн ята.

; Сәғәт бүлкәте

.

## Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеген, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.

2015 йылдың 1 майына тиклем Ҡыуандыҡ районының Яңы Покровка ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, 1901 йылғы сығанаҡта «*хутор Шубинский, на озере Сахин-Куль*» тип билдәләнгән. Атамаһы ауылға нигеҙ һалған Шубин тигән сауҙәгәр фамилияһынан киткән

## Шәхестәре
Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында был ауылда яҙыусы *Валериан Павлович Правдухиндың* (1892—1939) үҫмерлек осоронда йәшәүе хаҡында яҙа. Ул «По излучинам Урала», «Годы, тропы, ружье», "В степи и горной тайге"тигән китаптар авторы.

## Халҡы
;Гендер составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 52,4 %, ҡатын-ҡыҙҙар ярашлы рәүештә 47,6 % процент тәшкил иткән.

; Милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, 110 кешенән торған халыҡтың милли структураһын урыҫтар — 49 % башҡорттар — 27 %тәшкил иткән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡасҡынйылға (Ырымбур өлкәһе)

**Ҡасҡынйылға** () — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы йылға.

## Географияһы
Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы һәм «Медногорск ҡалаһы» муниципаль берәмеге аша аҡҡан Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Ҡороған йылғаһына уң яҡ ярынан ҡоя. Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы Беләүтамаҡ ҡасабаһынан 15 км үрҙәрәк ҡушыла. Йылға буйында элгәре башҡорт ауылы Юныс торған, ул шулай уҡ башҡорт ауылы Ибраһимдан 45 км алыҫлыҡта булған, хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан. Ауылды халыҡ телендә *Ҡасҡын* йәки *Кашкинка* тип йөрөткәндәр

## Климаты
Был төбәк климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.

## Этимологияһы
Йылға ла, хәҙер юҡҡа сыҡҡан Ҡасҡын (Юныс) ауылы ла тәүге булып исем алған булыуы ихтимал, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Ҡасҡын тигән андронимдан килеп сыҡҡан булыуы бар. Бер риүәйәттә бәйән ителеүенсә иһә, революция осоронда ҡасҡындарҙы урынлаштырған булғандар. Икенсеһендә 1921 йылда тифтан ҡасып килеүселәр төйәкләнгән тип һөйләйҙәр. Үләт был урында ла дауам итә, әммә ауыл һаҡланып ҡала. Ауыл 1968 йылда, ауылдың күп кешеләре Ҡыуандыҡ районындағы Яңы Ракитянка ауылына күсеп киткәс, юҡҡа сыға

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡара Абыҙ археологик ҡомартҡыһы

Благовещен ҡалаһынан 2 км алыҫлыҡта, Ағиҙелдең уң яҡ ярында беҙҙең эраға тиклем IV — VII быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡы — **Ҡара Абыҙ** ҡаласығы урынлашҡан. Уға ошо күлдең исеме бирелгән. Ҡаласыҡ тураһындағы тәүге мәғлүмәт 1769-70-се йылдарҙа Н. П. Рычков тарафынан ҡалдырыла. 

Артабын был ҡомартҡы 1894 йылда Ф. Д. Нефедов, 1928 йылда А. В. Шмидт, 1952 йылда Н. А. Мәжитов, 1977 йылда В. А. Иванов хеҙмәттәрендә сағылыш таба.  Майҙаны 4 000 квадрат метрға еткән ҡаласыҡ ике ур һәм соҡорҙар менән һаҡланған. Боронғо кешеләр тышҡы урҙы, таш менән бурап, балсыҡ менән һылап ҡуйған. Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенә ҡараған керамика бар — табаҡҡа оҡшаған һауыттың ситтәренә биҙәктәр һәм һырҙар төшөрөлгән, уның төбө түңәрәк. 

Экспонаттар араһында Бахмут мәҙәниәтенә ҡараған керамик изделиелар ҙа осрай. Шулай уҡ бронзанан эшләнгән уҡ башаҡтары һәм кельт-балта, балсыҡ һәм таштан орсоҡ баштары, тимер бысаҡтар, тире иләү өсөн ҡулайламалар, шулай уҡ XV быуатҡа ҡараған урыҫ тәңкәһе табылған. Күрәһең, был ерҙәрҙә көн иткән халыҡ һыйыр малдары һәм йылҡы аҫрағандыр. Игенселеккә ҡағылышлы әйберҙәр ҙә осрай. Улар һөйәктән әйберҙәр яһау, балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейына ҡуйылған..

2011 йылдаБлаговещен районы биләмәһендә Башҡортостан Республикаһының Археология йәмғиәте һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия унверситетының берлектәге экспедицияһы эшләй. Был ғилми берлек боронғо Ҡара Абыҙ ҡаласығында археологик ҡаҙыныу эштәрен алып бара.Һөҙөмтәлә быға тиклем билдәле булмаған ҡәберлектәр табыла. 50-70 сантиметр тәрәнлектә 30 ҡәберлек булыуы асыҡлана. Уларға ҡатын-ҡыҙҙар, балалар, яугирҙәр ерләнгән. Ҡаҙылманың майҙаны — 300 кв. метр. Бронза уҡ башаҡтары һәм һөңгө остары, тиҫтәләгән ҡула биҙәүестәр табыла. Шунда уҡ ҙур булмаған балсыҡ һауыт та килеп сыға. 

Был ҡәберлек беҙҙең эраға тиклем III -I быуаттарға, иртә тимер быуатына ҡарай.  Ғалимдар шундай һығымта яһай: Ҡара Абыҙ ҡаласығы өс тарихи осрҙо үҙ эсенә ала — иртә тимер
дәүерен, иртә урта быуат (беҙҙең эраның V — VII быуаттары), Алтын Урҙа дәүерен (беҙҙең эраның XIII — XIV быуаттары).

Благовещен районы биләмәһендәге яңы мәҙәни мираҫ объекты "Ҡара Абыҙ-2 тупраҡ ҡәберлек" тип теркәлә.

## Иҫкәрмәләр
Майлыҡоҙоҡ

**Майлыҡоҙоҡ** () — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы сабынлыҡ.

## Географияһы
Сабынлыҡ Ҡыуандыҡ районындағы хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Юныс (Ҡасҡын) ауылынан 2 км алыҫлыҡта ятҡан. Билдәле булыуынса, был ауыл
Ҡыуандыҡ районы һәм «Медногорск ҡалаһы» муниципаль берәмеге аша аҡҡан Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Ҡороған йылғаһына уң яҡ ярынан ҡойған Ҡасҡынйылға буйында урынлашҡан булған.

## Климаты
Сабынлыҡ урынлашҡан төбәктең климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай — ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, атама сабынлыҡтағы ҡоҙоҡ исеме буйынса килеп сыҡҡан. Ошо уҡ райондың Башҡалған ҡасабаһында йәшәгән информатор И. С. Туҡтағолов аңлатҡанса, был ҡоҙоҡтоң һыуы бик тәмле, май кеүек булған, шуға Майлыҡоҙоҡ тип атала башлаған да инде.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Көрәнбейәшыуған

**Көрәнбейәшыуған** () — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау.

## Географияһы
Көрәнбейәшыуған тауы Ҡыуандыҡ ҡала округындағы Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан Аҡсура ауылы янында тора. Тарихи Башҡортостан ерҙәрендә торған был тау төбәге Октябрь революцияһына тиклем Ырымбур губернаһында булһа, бер мәл 1917 йылдан Башҡортостанға ла инеп ала. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. Ырымбур өлкәһе үҙе 1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөй. 1959 йылда Аҡсура ауылы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Климаты
Тау урынлашҡан төбәк климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә уртаҡ. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.

## Этимологияһы
Билдәле булыуынса, башҡорт халҡында йылҡысылыҡ, йылҡы малы менән бәйле топонимдар бик күп. Был тауҙың атамаһы ла шуның менән бәйле. Ороним өс өлөштән тора: *көрән, бейә* һәм *шыуған*. 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндәге аңлатмаларҙан күренеүенсә, *көрән* йылҡы төҫө — ҡыҙғылт ҡара, көрән атты *көрәнсәй* тип атау ҙа бар. Бейә — инә йылҡы малы, шыуған — *шыуыу* һүҙенән — шыма, тайғаҡ урында тотолоп тора алмау

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се, 2-се томдар
Үлмәҫҡоҙоҡ

**Үлмәҫҡоҙоҡ** () — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы шишмә.

## Географияһы
Үлмәҫҡоҙоҡ шишмәһе Ҡыуандыҡ ҡала округында Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан Аҡбулат ауылынан 3 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. Аҡбулат ауылы Түбəнге Бишəй, Туҡ Бишəйе тигән атамалар менән дә йөрөтөлә.

;Климаты

Үлмәҫҡоҙоҡ янындағы Аҡбулат ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.

## Тарихы
Шишмә тарихы Аҡбулат ауылы тарихынан айырылғыһыҙ, сөнки административ-территориаль йәһәттән Октябрь реводюцияһына тиклем Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы биләмәһендә булһа, 1917 йылдан тарихи ватанына — Башҡортостан ерҙәренә индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1938—1957 йылдарҙа төбәк Чкалов өлкәһе тип аталып ала. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәһенә индерелә.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, шишмәгә атама Үлмәҫ тигән ҡатын-ҡыҫ исеменән бирелгән. Шишмәнең Үлмәҫәбей тигән икенсе исеме лә бар икән. С. М. Стрельников гидронимды «Үлемһеҙ әбей» мәғәнәһендә аңлата. Мәгәр Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә Үлмәҫбикә (халыҡ телендә ҡыҫҡартып Үлмәҫ тип йөрөтөлөүсән) тигән исемгә ошондай аңлатма бирелә: Үлмәҫбикә — үлмәҫ+бикә һүҙҙәренән тора, борон балалары үлеп торған ғаиләләрҙә был бала үлмәһен, торһон тигән теләк менән ҡушыла торған булған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Т. Кусимова, С. Бикҡолова. Башҡорт исемдәре. — Өфө, 2006 — 171-се бит
Ослотау

**Эзбизтау, Ослотау** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау. Урындағы әһәмиәттәге палеонтологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.

## Географияһы
Ҡыуандыҡ ҡала округында Һаҡмар йылғаһы буйында, хәҙер юҡҡа сыҡан башҡорт ауылы Бикташ эргәһендә урынлашҡан. Йылға буйынан 4 км үрҙәрәк — шулай уҡ башҡорттар йәшәгән Рамаҙан ауылы.

## Климаты
Эзбизтау урынлашҡан төбәктең климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер иш. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына сикләнә. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45&nbsp;°C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42&nbsp;°C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа була. Ҡар ҡатламы йылына уртаса 150 көн ята, ярайһы тотороҡло.

## Тасуирламаһы
Тау аҡ эзбизташтан торған осло «бүрекле», 1993 йылда был тау тураһында рәсәй географы, профессор А. А. Чибилёв яҙған тасуирлама буйынса,
Кембрий осоро рифтарҙан торған массив матур тау хасил иткән, бейеклеге — Һаҡмар йылғаһы туғайы кимәленән 150 м. Ҡаҙылма фауна ҡалдыҡтары
осраған аҡһыл-һоро эзбизташтарҙан тора.

## Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән иткәнсә, Эзбизтау атамаһын Бикташ ауылында йәшәүселәр генә ҡулланған. 1916—1917 йылдарҙа башҡорттар бында эзбиз яндырып, дәүләткә тапшырғандар. Күпселек ауылдарҙа уны Ослотау тип беләләр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Чибилёв А. А., Мусихин Г. Д., Павлейчик В. М., Паршина В. П. «Зеленая книга Оренбургской области: Кадастр объектов Оренбургского природного наследия». Оренбург: Изд.-во «ДиМур», 1996
* Чибилёв A.А., Мусихин Г. Д., Петрищев В. П., Павлейчик B.М., Сивохип Ж. Т. «Геологические памятники природы Оренбургской области». Оренбург: Оренбургское книжное издательство, 2000, 400 с.
*
Ымһанай

**Ымһанай** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тау. Урындағы әһәмиәттәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән

## Географияһы
Ымһанай тауы Ҡыуандыҡ ҡала округында Һаҡмар йылғаһы буйында, күпселек башҡорттар йәшәгән Оло Сурай (Сурай) ауылы янында, төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Тарихи рәүештә башҡорт ерҙәрендә торған был төбәк Октябрь революцияһына тиклем Ырымбур губернаһында булһа, 1917 йылдан тарихи атайсалы — Башҡортостанға ла инеп ала. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. Ырымбур өлкәһе үҙе 1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип аталып йөрөй. 1959 йылда Оло Сура ауылы, тимәк, Ымһанай тауы ла Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Тасуирламаһы
Йәштәр йыйыла торған тау. 1993 йылда был тау тураһында рәсәй географы, профессор А. А. Чибилёв яҙған тасуирлама буйынса, был тау «эрозиялы матур ҡаялы тау ҡалдығы (останец). Ҡая түбәһенән Һаҡмар үҙәненә киң күренеш асыла. Сурайға килгән рәссамдар ғәҙәттә мольберттар менән тауҙа урынлаша. Тауҙар мәктәп уҡыусылары һәм студенттар өсөн геологик экскурсиялар үткәреү урындарының береһе булырға мөмкин. Ҡалдыҡтың ҙурлығы 300×150 м самаһы, сағыштырмаса бейеклеге 35 метр самаһы»..

## Этимологияһы
Тауҙың атамаһы бер башҡорттоң яңы ғына донъяға килгән ҡыҙының исеменән килеп сыҡҡан тигән риүәйәт бар, тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Ымһанай — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме тип аңлата ул

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Чибилёв А. А., Мусихин Г. Д., Павлейчик В. М., Паршина В. П. «Зеленая книга Оренбургской области: Кадастр объектов Оренбургского природного наследия». Оренбург: Изд.-во «ДиМур», 1996
* Чибилёв A.А., Мусихин Г. Д., Петрищев В. П., Павлейчик B.М., Сивохип Ж. Т. «Геологические памятники природы Оренбургской области». Оренбург: Оренбургское книжное издательство, 2000, 400 с.
*
Хөббулла үҙәге

**Хөббулла үҙәге** () — Ырымбур өлкәһенең көнсығышындағы Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһы ситендәге Ҡыуандыҡ йылғаһы үҙәне.

## Географияһы
Ҡыуандыҡ ҡалаһы Һаҡмар йылғаһының һул яҡ яр буйында, Ырымбур ҡалаһынан 194 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Ырымбур төбәге топонимдары белгесе Сергей Михайлович Стрельников аңлатманы яҙып алған ваҡытта үҙәк ҡаланың ситендә, Гребенников урамының йоп һанлы йорттары торған яҡта ҡалған булған. Бында саф һыулы шишмә булғанлыҡтан урындағы халыҡ бик теләп йөрөгән.

## Тарихы
Был үҙәк әүәле Мәмбәтәй ауылы биләмәһендә булған. Ауыл 1795 йылда ҙур булмаған Ҡыуандыҡ йылғаһы буйында Үҫәргән ырыуы аҫаба башҡорттары нигеҙ һалған булған. Административ йәһәттән Орск өйәҙенә ҡараған. 1915 йылда Мәмбәтәй ауылы йәмәғәте ерҙәре тартып алынып, файҙаланыуҙан алынған майҙанда йылға исеменән алынған Ҡыуандыҡ станцияһы төҙөлә. Тап ул бөгөнгө Ҡыуандыҡтың нигеҙен тәшкил итә

## Этимологияһы
Хәҙер инде Ҡыуандыҡ ҡалаһы эсендә ҡалған биҫтәләге үҙәндең *Хөббулла үҙәне* тип аталғанын ҡасандыр Мәмбәтәй ауылында йәшәгән кешеләрҙең тоҡомдары ғына хәтерләй. Топоним Хөббулла тигән андронимдан килеп сыҡҡан. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников был топонимды яҙып алып өлгөргән һәм үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән иткән. Урыҫтар уны Черников фамилияһынан килеп сыҡҡан Черников дол тигән атама менән йөрөткән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Абсалямова Ю. А. Башкиры Восточного Оренбуржья / ИИЯЛ УНЦ РАН. — Уфа, 2016. — 184 с.
*
Үҫәргән (ҡасаба)

**Үҫәргән** (Усерган) — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы анклавы, өлкә әһәмиәтендәге Медногорск ҡалаһы биҫтәһе.

## Географияһы, климаты
Үҫәргән ҡасабаһы Медногорск ҡалаһының өлөшө, Ырымбур төбәге топонимдары белгесе Сергей Михайлович Стрельников аңлатманы яҙып алған ваҡытта уға ҡаланың Чапаев урамы ингән булған. Беләү йылғаһының һул ярында урынлашҡан

Ҡала үҙе өлкә үҙәге Ырымбур ҡалаһынан 223 км (тимер юлы буйлап) көнсығыштараҡ, ә өлкәнең ҙур сәнәғәт үҙәге — Орск ҡалаһынан 100 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.

Климаты ҡырҡа континенталь, йәйгеһен эҫе, ҡышы — һыуыҡ, тәүлек һәм йыл әйләнәһенә температура ҙур амплитудалар менән үҙгәреп тора, болоттар һирәк һәм яуым-төшөмд сағыштырмаса аҙ.

## Тарихы
Үҫәргән ауылы 1920 йылда шул уҡ Беләү йылғаһы буйында көн иткән, хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан *Алсынбай* ауылынан күсенгән үҫәргән ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. 1981 йылғы исемлектәрҙә Медногорск ҡала советына ингән ауыл тип иҫәпкә алынған.

## Этимологияһы
Топоним Үҫәргән тигән башҡорт ырыуынан килеп сыҡҡан, тип яҙып алған Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## hылтанмалар
* Медногорск в энциклопедии «Мой город»
* История Оренбуржья — Медногорск
Мишкә заказнигы

**Мишкә дәүләт тәбиғәт заказнигы** – Башҡортостан Республикаһының Мишкә районы биләмәһендә урынлашҡан заказник.

## Этимиологияһы
Мишкә дәүләт заказнигы Башҡортостан Республикаһының Мишкә районы биләмәһендә урынлашҡанға күрә атамаһы ла район исеменән алынған. Райондың атамаһы үҙ сиратында был урынға беренсе килеп ултырыусы Михаил Исенбаев (Мишка) исеменән килеп сыҡҡан тигән фараз йәшәй.

## Тасуирламаһы
Башҡортостан Республикаһы Мишкә районының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Был биләмәгә Бөрө йылғаһының бер өлөшө лә ингән. Мишкә дәүләт заказнигы 2002 йылда булдырылған. Дөйөм биләмәһе 32869 га. Заказникта карст һаҙлыҡтары күп кенә. Уның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡылары исемлегенә ингән Наратһаҙ һаҙлығы урынлашҡан.

## Флораһы
Мишкә дәүләт тәбиғәт заказнигы биләмәһендә 576 төргә яҡын 79 көпшәле үҫемлектәр ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр теркәлгән. Һаҡлау объекттарына оҫҡон йыуаһы (Себер флораһы реликты), биологик күп төрлө гетеротрофлы һаҙлыҡтар, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәр мүк еләге, тутыҡ схенус, аҡ мүк һәм башҡалар инә. Шулай уҡ заказник биләмәһендә Рәсәй Федерацияның Ҡыҙыл китабына индерелгән диңгеҙ бөркөтө (орлан-белохвост) оялары бар. Урмандары ҡатнаш. Биләмәнең 40% йүкә ағастары биләй. Мишкә дәүләт заказнигы биләмәһендә мышы, болан, ҡабан, шәшке күрергә мөмкин. Һаҙлыҡтарында һыу ҡомағы, һаҙ ҡондоҙо тереклек итә. Заказник биләмәһенән еләк-емеш, үһемлектәр йыйыу ҡәтғи тыйылған, йәнлектәрҙең үрсеү осоронда һәм янғын хәүефһеҙлеге юғары булған ваҡыттарҙа инеү тыйыла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Төньяҡ Үҙән (йылға)

**Төньяҡ Үҙән**,**Ҡоро Үҙән** () — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Белорет районы биләмәләрендә аҡҡан йылға.

## Һүрәтләмә
Ағиҙел йылғаһының үрге ҡушылдығы. Йылғаның тамағы Ағиҙел йырҙаһының 1238-се километрында урынлашҡан. Уның һул ярынан килеп ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо — 30 км, һыу йыйыу майҙаны бассейны — 353 км².

Башланған урыны Уралтау һыртының өсөнсө армытында, Үҙәнбаш ауылынан көнсығышҡа табан 1 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Йылға тамағының диңгеҙ кимәленә ҡарата бейеклеге — 433 м. Ағым тиҙлеге сәғәтенә 0,6 метрға тиклем.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары: Ҡатарыш (һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла), Һарына (уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла), Иҫергәп (уң ярына тамағынан 5,4 км өҫтәрәк ҡушыла), Сухоляд (һул ярына тамағынан 9,1 км өҫтәрәк ҡушыла) йылғалары һәм башҡалар.

Төбө ташлы, киңлеге 12-15 метрға тиклем. Кеше аяғы баҫмаған тиерлек урман эсенән тар ғына үҙән буйлап үтә. Һыубаҫар туғайҙарын болонға хас үҫемлектәр бергәлеге биләй. Үҙән ауылы янында урынлашҡан. Башҡа атамалары: Үҙән, Ҡоро Үҙән. Үрге Үҙән.

XVIII быуат уртаһында Белорет районы Үҙән ауылы үҙәгендә, Үҙән йырҙаһында Демидовтарҙың Үҙән заводы өсөн Үҙән һыуһаҡлағысы төҙөлә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Төньяҡ Үҙән Кама бассейны округына инә.

Һыу хужалығы участкаһы Ағиҙел йылғаһынан Ар ташынан алып Йомағужа һыу һаҡлағысынан тиклем урынды ала.

Ағиҙел йылғаһы йылғаһының аҫ бассейнына инә(2)

Йылғаның бассейны — Кама(1)

Ағиҙел йылғаһы бассейны (2)

Гидрологик өйрәнеү буйынса код 111101704

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200212111100017041

## Һылтанмалар