open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Манави ҡәлғәһе

**Манави ҡәлғәһе** — Грузияла Сагареджо районының Манави ауылынан алыҫ түгел бейек тауҙа урынлашҡан. Бында феодал Кахетияһының  һуңғы дәүере  үҙәге булған.  
XVIII быуаттың икенсе яртыһында Манави ҡәлғәһе емерелә.  

Ҡәлғәне төҙөү урыны дөрөҫ һайлана: тарлауыҡ һөҙәк була һәм ҡәлғәне тауҙар  уратып ала. Ул  тауҙың иң бейек  түбәһендә ҡорола. Әлеге ваҡытта ул аламаланған. Ҡәлғәнең боронғо ҡатламы X-XI, ә яңыһы XVI-XVIII быуаттар менән даталана.   

Бейектә урынлашыуы арҡаһында ҡәлғәгә барып булмай. Иң яҡлауыҡ яғы көнбайышта. Ҡалған яҡтарҙан һаҡланыу нигеҙҙә  диуарҙарына ҡайтарып ҡалдырыла. 

Ҡәлғәлә шулай уҡ цитадель  була. Ул  юғарыла тора. Түбәнге замок унан көнсығышҡа ҡарай яҡта  урынлаша һәм цитателдән ике тапҡырға ҙур була. Вахушти һүҙҙәре буйынса батша резиденцияһы бында борондан торған, һәм был резиденцияның төп биналары булып эске төрмәләр торған. Төрмәгә төп инеү урыны түбәнге төрмәнең   төньяҡ стенаһының уртаһында булған. Бында башня торған, уға һәм цитаделгә инеү урындары емерелгән. Ҙурлыҡтары  һәм формалары  аңлайышһыҙ.   

Цитадель планында дүрт мөйөшлө. Уның оҙонлоғо (төньяҡ-көньяҡ) киңлегенән ике тапҡырға тиерлек   артыҡ.  Тышҡы стеналары көнбайышҡа һәм төньяҡҡа ҡарай яҡшыраҡ һаҡланған. Уртала өс ҡатлы йорт урынлашҡан. Унан  6-7 м оҙонлоғонда стена ҡалған. Бында беренсе ҡатында көмбәҙле түшәм менән ҙур булмаған резервуар урынлашҡан.  

Был бинанан көнсығышҡа ҡарай ҙур башня йортоноң емереклектәрен күрергә мөмкин. Уның планы квадрат тиерлек. Түбәнге ҡаты ҡырсын таш менән түшәлгән. Икенсе ҡатында ихата яғынан ишеге бар. Цитаделдең көньяҡ һәм көнсығыш стеналары ярым түңәрәк сығынтылар менән нығытылған.    

Эске ҡәлғәнең көнбайыш стенаһы көньяҡ осонда ҡалған. Бында шулай уҡ мөйөштә башня тора. Планы аңлашылмай, сөнки өс стенаһы һүтелгән, ә аҫҡы өлөшө емереклектәр аҫтында ҡалған.  Өс ҡаттың эҙҙәрен көнбайыш стенала күрергә мөмкин. Ул  8 метрҙан ашыу бейеклектә. Өсөнсө ҡатта күҙәтеү өсөн ҙур булмаған тишек бар. Был яңыртылған бинаның маҡсаты оборонаны нығытыу, беренсе ҡатта тәҙрәләр яртылаш ҡапланған. 

Цитадель уртаһында ҙур булмаған өс сиркәү тора. Эске стеналары буялмаған, ә фасады яҡшы шымартылған таштарҙан эшләнгән.   

Вахушти һүҙҙәре буйынса, Кахетия батшаһы  Давид II (1703-1722) үҙенең резиденцияһын Манави төрмәһенә күсерә. Күрәһең, ул боронғо төрмәнең емереклектәрен ҡулланған. Ул төҙөгән һарай фрагменттарын тулыһынса берҙәй тип танып булмай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* დავით II
* მანავი
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

*
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. VI, გვ. 401, თბ., 1983 წელი.
* ზაქარაია პ., სამშობლოს გუშაგები, თბ., 1969.
* ზაქარაია პ., კახეთის საფორტიფიკაციო ნაგებობანი, თბ., 1962.
* ზაქარაია პ., ქართულ ციხესიმაგრეთა ისტორია უძველსი დროიდან XVIII ს. ბოლომდე, თბ., 2002.
Дева Мария сиркәүе

**Дева Мария   сиркәүе** — Грузияла Хашури муниципалитетының төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан  Али ауылындағы архитектура   ҡомартҡыһы. Ҡыйығы һәм стеналарының бер өлөшө емерелгән. 

Көмбәҙле сиркәү (14,5х10,9 м)  бут ташы һәм кирбестән төҙөлгән. Көньяҡта һәм көнбайышта ике инеү урыны бар. Көмбәҙе алтарь иөйөштәренә һәм көнбайыш яғындағы серегән ике бағанаға таяна. Көмбәҙе һәм башҡа аркалары шунда урынлашҡан. Төньяҡ стенаның нишаһында аралыҡ бар. Сиркәүҙеү интерьеры биҙәлгән.  

Фасады, ишек һәм тәҙрәләре кирбестән эшләнгән. Көньяҡ фасадында ҡояш сәғәте урынлашҡан, көнсығыш фасадының һул яғында ябай тәре ҡуйылған. Ун ике ҡатлы кирбес көмбәҙе өҙлөкһөҙ аркаларҙан тора.    

Сиркәү 2006 йылда  Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Интернет ресурстары

* 

## Һылтанмалар
Ачандара дольмендары

**Ачандара дольмендары** —   II мең йыллыҡтың 1-се яртыһындағы дәүләт әһәмиәтендәге ҡомартҡылар. Абхазияла Гудаут муниципаль берәмегенең Ачандара ауылында урынлашҡан.  

Ачандара дольмендары 2006 йылда  Грузия президенты указына ярашлы  милли дәүләт әһәмиәтендәге  мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән.

Дольмендар Абхазия биләмәһендә осраған боронғо мегалитик ерләү ҡоролмалары. Боронғо дольмендар бронза быуатынан алда булған. Уларҙың барлыҡҡа килеүе б.э.тиклем III мең йыллыҡҡа тура килә. 

Абхаз дольмендары дүрт вертикаль ҡуйылған ауыр яҫы таштарҙа ҡыйыҡ менән (айырым таштарҙың ауырлығы  50 тоннаға тиклем етә) төҙөлгән. Ҡайһы бер номерҙарҙа иҙән таш плита менән түшәлгән. Абхазия дольменының планы трапеция формаһында башҡарылған. Башлыса көньяҡҡа йәки көньяҡ-көнсығышҡа бөгөлгән алғы  киң стенала   0,4 м. диаметрында түңәрәк тишек бар, ул таш тығын менән ябыла. 

Дольмендар янында һөйәктәр, балта, һөңгө башаҡтары, биҙәнеү әйберҙәре, керамика һ.б. табылған.  

Дольмендарҙың айырым экспонаттары Грузияның Милли музейында һаҡлана.

## Һылтанмалар

* სოფ. აჭანდარის დოლმენები

## Иҫкәрмәләр
{{Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения
Дартло сиркәүе

**Дартло сиркәүе** — Грузияла  Әхмәт муниципалитетының  Дартло ауылындағы сиркәү. XIX быуатта төҙөлгән.

Сиркәүҙең  (8,5 м 12,5 м) ҡырсынташтан яһалған төкәтмәләре бар. Эстән штукатурланған.  Ҡомартҡы ныҡ емерелгән: көньяҡ диуары, көнсығыш диуарының көньяҡ өлөшө  һәм көнбайыш диуарының байтаҡ өлөшө һаҡланған. Ишеге тура мөйөшлө параллелепипед формаһында. Алтарының көньяҡ диуарында  киң һәм бейек тәҙрә бар. Көньяҡ диуарында  ике пар пилястралар урынлашҡан.

Көнбайыш фасады  фронтон менән башҡарылған. Фронтонында  тәре рельефы тора. Ишегенең ике яғында бейек аркалы нишаһы бар. Тәре рельефы көнсығыш фасадында урынлашҡан. Көньяҡ фасадта яҫы нишалар бар.

## Әҙәбиәт

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Интернет ресурстары

* დართლოს ეკლესია dzeglebi.com-ზე
Иҫке Дикло

**Иҫке Дикло** —  Грузияла Кахети өлкәһенең тарихи төбәге Тушетияла Әхмәт  муниципалитеты  территорияһындағы замок-ауыл. Иҫке Дикло хәҙерге Дикло ауылынан яҡынса ике километр алыҫлыҡта ятҡан, әммә XIX быуатта лезгиндарҙың баҫҡын яһауҙары һөҙөмтәһендә юҡҡа сыҡҡан.  Хәҙерге ваҡытта ташландыҡ ауыл. Ауыл бейек ҡаялы урында урынлашҡан.  Көнсығыш һәм төньяҡ яҡтан ҙур ҡаялар менән уратып алынған һәм барырлыҡ түгел. Бейек ҡаяла урынлашыуы планировкаһы буйынса уңайлы. Был үҙенсә бер нығытма.  Замок-ауыл ярайһы уҡ ҡатмарлы рельефлы өс террасала ята.  Түбәнгеһе башлыса ауыл хужалығы маҡсатында ҡулланылған. Үҙ-ара тар урам менән тоташҡан ике өҫкө террасала  тулыһынса тораҡ йорттар төҙөлгән.   

Биналар башлыса өс ҡатлы. Түбәнге террасаның иң бейек урынында дүрт мөйөшлө башнялар теҙелгән, улар яғынан ихаталар кәртәләнгән, күрәһең, бында  тауар кибеттәре булған. Замоктың түбәнге террасаһында бер нисә бина урынлашҡан. 

Иҫке Дикло 2018 йылда  Грузия президенты указы менән  Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Интернет ресурстары

* დიკლო-ეროვნული კატეგორიის ძეგლი

## Һылтанмалар
Гиреви

**Гиреви —**   Грузияла, Кахетин өлкәһе, Әхмәт муниципалитетында, Пирикитель Алазань йылғаһынан  50 км алыҫлыҡта уның һул ярында урынлашҡан.  

Ауыл ҙур түгел, төрлө тәғәйенлештәге ҡырҡлап йорттан тора. Биналарҙың бер өлөшө үҙенең тәүге ҡиәфәтен һаҡлап ҡалған, бер өлөшө яңынан ҡоролған һәм ҡыйыҡтары еҙ тимер менән ҡапланған. Көнбайышҡа ҡарай  5 саҡрым самаһы алыҫлыҡта урта быуаттарҙың биш башняһы һаҡланған, дүртеһе төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай бер һыҙыҡта урынлашҡан.   

Башняларҙың береһе ауылдан көнбайышҡа ҡарай ҡаяла тора. Башня биш ҡатлы, өҫ яғына ҡарай тарайған, сланецтан төҙөлгән.  Беренсе ҡатының түшәме көмбәҙ менән ҡапланған, ҡыйығының ҡалған өлөшө яҫы, ул ағасҡа таяна. Инеү урыны башняның көньяҡ яғында, ишеге яҫы арка менән. Беренсе ҡатта түшәмдә тишек уйылған, унан аша икенсе ҡатҡа күтәрелергә мөмкин.    

Икенсе замок ауылдан көньяҡҡа ҡарай тора. Башняһы бар. Икеһе лә сланецтан төҙөлгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

* *სერგი მაკალათია*, თუშეთი, 1983;
* *გიორგი ბოჭორიძე*, თუშეთი, 1993;

## Интернет ресурстары

* http://www.dzeglebi.ge/dzeglebi/g/tusheti_girevi.html
* http://heritagesites.ge/ka/news_item/221
Агарта

**Агарта** —  Грузияла, Кахети өлкәһенең Тушети төбәгендәге Ахмет муниципалитеты территорияһында урынлашҡан. 

Шенаконан Агеураға тиклем йәйәүлеләр юлы. Агарта общинаһы Тушети төбәгендә иң мөһим ауылдарҙың береһе. Төньяҡ Кавказ сиге һыҙығы буйында урынлашҡан.  

Агарта 2018 йылда Тушети хөкүмәте ҡарары менән дәүләт әһәмиәтендәше  милли ҡомартҡыһы статусын ала.

## Урынлашыуы
Уртаса ауышлыҡтағы тау битләүендә урынлашҡан, 10 -ға яҡын  торлаҡ йорт бар. Дүрт башня ғына әллә ней юғалтыуһыҙ һаҡланған. Уларҙың  алты ҡат бейеклегендәгеһе әле лә тора, әммә  ныҡ туҙған, хатта ситтәре емерелә. Дүрт башняның да иҙәндәре ағастан эшләнгән, асамайҙарының бағана конструкцияларының ҡалдыҡтары һаҡланған. 


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* აგეურთის კოშკი
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

## Интернет ресурстары

* ნასოფლარი აგეურთა
* დასახლება აგეურთა 
* აგეურთა-ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლი

## Һылтанмалар
Цхмориси күпере

**Цхмориси күпере** — Грузияла Аджарияның Кеда муниципалитетындағы  Цхмориси ауылынан алыҫ түгел урынлашҡан  Аджарисцкали йылғаһы аша урта быуат таш күпере.

## Тасуирламаһы
Цхмориси күпере  1895 йылда ташҡындан  емерелә. Бөгөн күперҙең терәге йылғаның һул яғында урынлашҡан. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Әҙәбиәт

* Табылған. Сихарулидзе, "Аджария матди мәҙәниәт ҡомартҡылары", ТБ. 1962, стр. 40
Махо күпере

**Махо күпере** — Грузияның Аджария республикаһындағы Махосцкали йылғаһы  (Чорохи йылғаһының һул ҡушылдығы) аша аркалы урта быуат таш күпере Махо ауылында урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Күперҙең аркаһы түңәрәк формала. Күперҙең оҙонлоғо 15,80 м, уртаһында киңлеге 2 м, остарында — 2,14 м тәшкил итә. 

Күперҙең һыу өҫтө кимәленән бейеклеге  3,60 м, яндауырҙарының киңлеге 0,5 м тәшкил итә. Күперҙең бейеклеге  0,8 м. 

Аркаһы яҡшы шымартылған квадрат таштарҙан, ә  инеү урынында яҫы таштарҙан һалынған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

## Әҙәбиәт

* ი. სიხარულიძე, „აჭარის მატერიალური კულტურის ძეგლები“, თბ., 1962, გვ. 37

## Интернет ресурстары

* ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის მატერიალური კულტურის ძეგლები
Моцамета

**Mоцамета** () - Грузияла монастырь комплексы, Имеретия төбәгендә, Кутаиси үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса  6 км алыҫлыҡта ята. Монастырь ҡаяла  урынлашҡан.

## Тарихы
Уның исеме  VIII быуатта баҫҡынсы ғәрәптәрғә ҡаршы ихтилал ойошторған  ағалы-ҡустылы кензәдәр Давид һәм Константин менән бәйле. Ихтилал баҫтырылғас, кенәздәр  әсирлеккә алына. Ғәрәп шаһы уларға христианлыҡтан баш тартып, ислам ҡабул итеүҙе талап итә. Әммә береһе лә был тәҡдимгә риза булмай, уларҙы туғыҙ көн буйы язалайҙар һәм кәүҙәләрен йылғаға ташлайҙар.  Риүәйәткә ярашлы ағалы-ҡустылы кенәздәрҙең кәүҙәләрен арыҫландар эләктереп ала һәм Гелати монастырына күсерә. Һуңынан Православие сиркәүе уларҙы изгеләр рәтенә индерә,  ә XI быуатта Грузия батшаһы  Баграт IV  улар хөрмәтенә ғибәҙәтханаға нигеҙ һала 1923  йылда большевистик йәшерен полициялар Давид һәм Констандиндың кәүҙәләрен Гелати монастырынан Кутаиси музейына килтерергә уйлай, әммә был шундай шау-шыуҙы тыуҙыра, ҡомартҡыларҙы тиҙ арала кире ҡайтаралар һәм улар һаман монастырҙарҙа һаҡлана

## Риүәйәт
Риүәйәткә ярашлы, Моцамета монастыры һәм Гелати монастыры араһында һуғыш ваҡытында ҡулланылған йәшерен үтеп йөрөү урыны бар  
Georgia 2011 099 Motsameta (5681262040).jpg|Монастырь биналары 
Моцамета.jpg|Puerta decorada846 Georgian inscription at Motsameta monastery.jpg|Моцамета монастырында грузинса яҙыу 
Motsameta_monastery_(panorama_photo).jpg|Монастырь биналары



## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
Иҫке Шуамта

**Иҫке Шуамта** — Телави муниципалитетының грузин православие монастыры, урманда, ҡаланан  7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.  Монастырь комплексы үҙ эсенә христиан архитектураһының  V  быуат базиликаһын, VII быуат көмбәҙле ғибәҙәтханаһын, Мцхета тәреһен ала; Базиликаның көнсығыш фасады бөтөнләй яҫы. Көньяҡ һәм төньяҡ стенала ҡапҡалар бар һәм унан аша үтәнән-үтә ҡорамды үтергә мөмкин. Был ҡорам бик бәләкәй һәм бик ябай, шуҡа күрә ниндәйҙер архитектура үҙенсәлектәренә эйә түгел. Әммә бер детале бар - был уның бағаналар рәүешендәге алтарь бүлгеләре. Ул ғәжәйеп, сөнки VI быуаттан шулай итеп алтарь нишаларын биҙәй башлағандар. Һуңынан бағаналар араһына иконаларҙы урынлаштыра башлағандар. Ә Шуамта базиликаһы үҙгәрмәгән һәм VI быуат интерьерын һаҡлап ҡалған.  Ҙур кәмбәҙле ҡорам Джвари ҡорамының теүәл күсермәһе. VII быуаттың көмбәҙле бәләкәй сиркәүе классик тетраконх. Планы шулай уҡ сатраш типта, әммә мөйөш бүлмәләр юҡ. Өс сиркәү ҙә һуйырташтан төҙөлгән. XVI быуатта иҫке Шуамта монастыры бушап ҡала. Кахетин батшаһы Леван II (1520-1570) ҡатыны  Тинатин Гуриели Шуамтала яңы монастырь төҙөй. Яңы төп сиркәү кирбестән төҙөлә, тәре-көмбәҙле була, эстән биҙәлә. Комплекс үҙ эсенән манараны һәм башҡа биналарҙы һәм унан аша ҡорамҡа үтәнән  ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* ახალი შუამთა
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

## Интернет ресурстары

* 
* ინფორმაცია მონასტრის შესახებ და ფოტოები 
* ძველი და ახალი შუამთა
Ванта һарайы

**Ванта һарайы** — Грузияла Кахетия төбәгендә Телави муниципалитетының Ванта ауылындағы VIII—IX быуаттарҙың грузин архитектураһы комплексы. Комплекс әлеге ваҡытта ныҡ иҫкергән. Комплекстан хәҙерге көнгә феодал һарайының өлөшө, көмбәҙле сиркәү һәм һуңғы ҡоролмалар ҡалған, һарайҙан тик емереклектәр ҡалған. Ике ҡатлы һарайҙа ҙур һәм бәләкәй залдары булған. Тар һәм бәләкәй тәҙрәле беренсе ҡаты ярҙамсы һәм ауыл хужалығы тәғәйенләнешенә эйә булған. Киң һәм бейек быялалар ҡуйылған икенсе ҡаты йәшәү өсөн тәғәйенләнгән. Тыш яҡтан бинаға киң баҫҡыс алып барған, иҙәне ағастан булған. Ванта һарайы иртә феодал осоро донъяуи архитектураһының мөһим ҡомартҡыһы булып тора.

2006 йылда Ванта һарайы Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылар сиемлегенә индерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт

* ბერიძე ვ., ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება, თბ., 1974

## Иҫкәрмәләр
Схалта ғибәҙәтханаһы

**Схалта, Кинчаури** — XII быуат сиркәүе, Схалта епархияның үҙәге. Грузияның Аджария республикаһындағы Хуло муниципалитетының Кинчаури ауылында урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Ғибәҙәтхана бейек тау террасаһында, Схалта йылғаһы һәм уның ҡушылдығы араһында тора. Сиркәү тирәләй майҙан стена менән уратып алынған. Стенала ҡапҡалар бар. Әлеге ваҡытта береһенең аркалы инеү урыны ғына һаҡланған, икенсеһе күптән емерелгән. Ныҡ емерелгән килеш ҡомартҡы беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған: бинаның күп өлөшөндә стеналары таш менән көпләнгән, эске стеналары ныҡ зыян күргән. Ете ҡырлы алтары сиркәүҙең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Көнбайыш һәм көньяҡ яғында төкәтмәләр булған, улар ваҡыт үтеү менән емерелгән. Схалта сиркәүе тулыһынса биҙәлгән. Улар башлыса алтарында, аркала һәм көнбайыш стенала һаҡланып ҡалған. Реставрация эштәренә тиклем ғибәҙәтхананың ҡыйығы булмай.

Ғибәҙәтхана тирәләй һуңғы урта быуат ауыл хужалығы ҡаралтылары, шул иҫәптән мөгәрәптәр урынлашҡан. Схалта йылғаһы аша быуат уртаһы күпере бар.

## Тарихы
Күп кенә тикшеренеүселәр ҡомартҡының йәшен асыҡларға тырыша (Г. Клюге, Д. Бакрадзе, Н. Северов, Р. Меписашвили). Берәүҙәр уны X—XII быуаттар тип, башҡалары XIII быуат тип иҫәпләй.

Схалта ҡомартҡыһы тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Был ҡомартҡы тураһында берҙән-бер боронғо документ Александр I ҡарай.

## Галерея

Skhalta cathedral-1.jpg|
Სხალთის მამათა მონასტერი.jpg|


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
* ი. სიხარულიძე, «აჭარის მატერიალური კულტურის ძეგლები», ბატ., 1962, გვ., 33-34
* რ. მეფისაშვილი, «სხალთის ხუროთმოძღვრული ძეგლი» — ქართული მატერიალური კულტურის ძეგლები აჭარაში, 1955წ.
* შ. მამულაძე, «აჭარისწყლის ხეობის მატერიალური კულტურის ძეგლები», გზამკვლევი, 2000წ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ისტორიულ-არქიტექტურული აღწერა, სხალთა
Самтавро некрополе

**Самтавро** **некрополе —** беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡтың урта быуаттар  некрополе.  X быуат  археология ҡомартҡыһы, Мцхетаның төньяҡ яғында урынлашҡан. XIX быуатта грузин хәрби юлын төҙөгәндә ҡомартҡылар осраҡлы табыла. Склептарҙа табылған археологик материалдар Кавказ музейына тапшырыла. 

2014 йылда Грузия  хөкүмәте  указына  ярашлы  милли әһәмиәттәге ҡомартҡы статусына эйә була.

## Ҡомартҡыны тикшереү
Археологик ҡаҙыныу эштәре барышында (XIX быуаттың 70-80-се йылдары, Бавария; киң масштабта 1938 йылда) 3000 яҡын төрлө ҡәберлектәр өйрәнелгән һәм ҡомартҡының стратиграфияһы асыҡлана. Боронғо мәҙәни ҡатламы (иртә бронза быуатынан) боронғо керамиканан, тар ҡорамалдар һәм биналарҙың янған ҡалдыҡтарынан тора.  Урта бронза быуаттың ҡорал, мунсаҡтар, алтын биҙәүестәр  һ.б. табылған. Бигерәк тә төрлө археологик материал һуңғы бронза дәүерендә (II мең йыллыҡтың II яртыһы)  һәм иртә тимер быуатында (б.э. тиклем IX-V быуаттар).соҡорҙарҙа табылған 

Былар ялтырауыҡлы керамика, бронза тәҙрәләр, һөйәктәр, сардоник һәм башҡа биҙәүестәр, хайуандарҙың бронза скульптуралары һәм башҡалар. Төрсәләре беҙҙең эраның II-I быуаты менән даталана. 

### 905-се крипта
Ҡәберҙә ике һөлдә бер-береһенә йөҙө менән тора. Башта 45-50 йәшлек ҡатын-ҡыҙ, һуңыраҡ - 25-30 йәшлек ҡатын-ҡыҙ һыны асыҡлана. Бик  күп ҡиммәтле әйберҙәр ҡатын-ҡыҙҙарҙың аҫыл заттан булыуын дәлилләй.  

Тәңкәләр, эпиграфик ҡомартҡылар (грек һәм иврит яҙма),  күп һанлы биҙәүестәр (алтын, көмөш һәм бронза беләҙектәр, балдаҡтар, алҡалар, сулпылар, төрлө таштар менән биҙәлгән медальондар  һәм башҡалар) көмөш һәм быяла керамика табылған.  

IV-IX  быуаттағы таш-балсыҡ саркофагта табылған материал иртә феодаль мөнәсәбәттәрҙе сағылдыра. Бында урындағы быяла һауыттар осрай.   



## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* აგეურთის კოშკი
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
*კალანდაძე ა.,* სამთავროს წინაანტიკური ხანის არქეოლოგიური ძეგლები, მცხეთა IV, თბ., 1980

## Һылтанмалар
Щецин трамвайы

**Щецин трамвайы** () — Польшаның, 65,5 км юлдан, 114 км маршруттан, 204 трамвай вагондарынан һәм 12 юлдан торған трамвай селтәре. Система 1879 йылдың 23 урағайендә асылған. Ҡаланың трамвай хужалығы менән ТОО «Трамваи Щецинские» (Tramwaje Szczecińskie Sp. z o.o.) идаралыҡ итә.

## Шыумалы состав

### Хәҙерге заманда

## Маршруттар

## Депо
* Погодно трамвай депоһы
* Голенцин трамвай депоһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сайт ТОО «Трамваи Щецинские»
Аспиндза замогы

**Аспиндза ҡәлғәһе** — һыртта төҙөлгән һәм ҡойма менән тоташҡан өс башнянан тора. Ҡәлғә ныҡ емерелгән, әммә уның ҡоролмаларын ике осор — X—XI һәм XIII—XIV быуат ҡалдыҡтарынан айырырға була.

Ҡәлғә борон бөтә Кура үҙәне тарафынан контролдә була. Картли батшалығы Византия менән Грузияның башҡа биләмәһе менән бәйле була. Ҙур оборона ҡоролмаһынан ҡаралтылар аҙ ҡалған. Бөгөн бойницаларының тишектәре һаҡланған ҙур һаҡсы башняны күререгә мөмкин. Замок стенаһы ҡалдыҡтары бар, әммә ул ерҙән ни бары 1-1,5 м күтәрелеп тора. Икенсе ҡәлғә ҙур аркалы инеү урыны менән — ҙурыраҡ күләмдә. Ҡәлғәнең емереклектәре вулкан сығышлы ҙур булмаған таш һыртта урынлашҡан. Хәҙерге заман кешеһенә ҡәлғәне яҡлаусыларҙың алыштары тураһында мәғлүмәттәр килеп етмәгән. Барыһынан да бигерәк башнялар сит ил баҫҡынсыларының яҡынлашыуы тураһында хәбәр итеп күҙәтеү өсөн ҡулланылған.

2006 йылдың 7 ноябрендә замок Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
* ჟღერს ქვის ჰარმონია", ტ.13, გვ. 88-89, თბ., 2006

## Һылтанмалар
Абули ҡәлғәһе

**Абули ҡәлғәһе** — Кесе Абули тауында диңгеҙ кимәленән 2670 метр бейеклектә урынлашҡан. Мегалитик ҡәлғә бронза быуат дәүерендә төҙөлгән. Шаори ҡәлғәһен ныҡ хәтерләтә.

## Архитектураһы
Абули ҡәлғәһе ныҡ ҙур һәм ҡатмарлы. Ҡәлғә ҡулса формаһында. Эсендә башня һәм тораҡ биналарҙы айырырға мөмкин. Стеналары һәм башнялары цемент ҡулланылмайынса яҫы таштарҙан һалынған. Стеналары ныҡ ҡалын.

Ҡайһы бер урындарында стеналарының бейеклеге 5 м, ә киңлеге 3 метрға тиклем етә. Майҙаны 60×40. Стеналары эсе тығыҙ төҙөлгән, унда ниндәйҙер стеналар, коридорҙар һәм башҡа күп һанлы бүлмәләр булған. Бер бүлмәлә иҙән хатта яҫы плита менән тигеҙләнгән. Һәр бер стенаға бер өй төкәтеп эшләнгән, һәм был өйҙәр унлаған, хатта йөҙләгән иҫәпләнә. Шулай итеп был ҙур ҡәлғә лә һәм уның янындағы ҙур ҡала ла булып тора.

## Галерея

Файл:Abuli Fortress by R.Beridze (1).JPG|Абули ҡәлғәһе
Файл:Abuli megalithic fortress-1.jpg|Абули ҡәлғәһе
Файл:Abuli megalithic fortress-7.jpg|Абули ҡәғәһе эстән
Файл:Abuli simagre.JPG|Абули нығытмаһының планы


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
* *დ. ბერძენიშვილი*, «ჯავახეთის ძველი სიმაგრეები. ჯავახეთი. ისტორია და თანამედროვეობა» გვ. 181—203 — ახალციხე. 2002 წ.
## Һылтанмалар

* აბულის ციხე — მის შესახებ სტატიები
Кинцвиси монастыры

**Кинцвиси монастыры** () — көнсығыш Грузияла Шида-Картли төбәгендәге грузин православие монастыры, Карели ҡалаһынан 10 саҡрым алыҫлыҡта, юғары таулы Дзама үҙәненең урманлы битләүендә урынлашҡан.

## Тарихы
Кинцвиси монастыры комплексы билдәһәҙ барлыҡҡа килгән өс сиркәүҙән тора. Төп сиркәү изге Николайға арналған тип иҫәпләнә, ун өсөнсө быуат башы менән даталана. Йәнәшәләге ныҡ бәләкәй сиркәү изге Георгийға бағышланған һәм шул уҡ осорға ҡарай.

Сарта-Марияға арналған иң боронғо сиркәү унынсы һәм ун беренсе быуатҡа ҡараған, ләкин ул ныҡ емерелгән.

Әлеге ваҡытта ул исемлеккә ялан проекты булараҡ бөтә донъя ҡомартҡылар фонды тарафынан индерелгән.

## Архитектураһы
Төп сиркәү яҙыулы тәреләр менән көмбәҙле кирбес бинанан ғибәрәт, был ун өсөнсө быуаттың урта быуат стена һынлы сәнғәтенең уникаль өлгөһө булып тора.

Көмбәҙҙең үҙәк позицияһында архангелдар Михаил һәм Гавриил солғанышында Одигитрия тора. Көмбәҙ аркаһының үҙәк өлөшөндә медальон рәүешендә тәре урынлашҡан. Дүрт игеһаусы менән медальондар кулондарҙы биҙәй. Архангелдар һүрәте сиркәүҙең көньяҡ һәм көнбайыш стеналарында ла ҡабатлана. Төньяҡ стеналарҙа Яңы Ғәһед күренештәре, шулай уҡ Грузия батшалары Георг III, Георг IV, Тамараның һүрәттәре күренә. Айырым иғтибарға ултырыусы фәрештәнең фигураһы, асыҡ саркофагҡа күрһәтеүсе Терелеү композицияһы лайыҡ. Был фрескалар уларҙың фонын буяу өсөн лазуритты бай ҡулланыуы арҡаһында 1205 йылға тиклем даталана һәм классификациялана.

Был фрескаларға урындағы феодаль магнат Антон Гнолистависдзе заказ биргән, ул король министры вазифаһында хеҙмәт иткән. Ҡулында сиркәү өлгөһө менән уның фрескаһы Грузияның төрлө изгеләренең һүрәттәре менән көньяҡ стенаның аҫҡы регистрында тора.

Фрескалар XV быуаттың күренекеле кешеһе Заза Панаскертели заказы буйынса яҙылған, уның портреты шулай уҡ бында һүрәтләнгән.

Дева Мария сиркәүенең емерелгән апсидаһында шулай уҡ Одигитрия фрескаһы булған. Был сиркәүҙең стеналары шулай уҡ тулыһынса буялған булған, әммә апсидаһынан тыш бөтәһе лә емерелгән.

## Библиография

* Abashidze, Irakli. Ed. *Georgian Encyclopedia. Vol. IX.* Tbilisi, Georgia: 1985.
* Amiranashvili, Shalva. *History of Georgian Art.* Khelovneba: Tbilisi, Georgia: 1961.
* Rosen, Roger. *Georgia: A Sovereign Country of the Caucasus.* Odyssey Publications: Hong Kong, 1999. 

## Һылтанмалар
* Kintsvisi Monastery
* Georgian government site 
* Max Planck Institute
Мдзоврети замогы

**Мдзоврети замогы** — Грузияла Кварели муниципалитетының Ортубани ауылында урынлашҡан. Комплекс составына сиркәү, манара инә. Оҙон тура мөйөшлө биналар, шулай уҡ бер нисә торлаҡ йорт һәм ауыл хужалығы ҡаралтыларының эҙҙәре һаҡланған.

Замок оҙон (180 м х 75 м) булған һәм ҡойма менән уратып алынған. Ҡоймаһының төньяҡ яғы тулыһынса, ә көнсығыш һәм көнбайыш яғы өлөшләтә һаҡланған. Төньяҡ һәм көнбайыш ҡойма яғында ҡапҡа булған.

Замок 17 быуатта уңайлы урында төҙөлгән.

## Сиркәү

Сиркәүҙең ҡойма эсендә үтеп йөрөү урындары бар (9 х 5,8 м). XVII быуат башында таш киҫәктәренән төҙөлгән. Инеү урыны көнбайыштан. Ярым түңәрәк апсидаһы һәм көньяҡ һәм көнбайыш стеналарында тәҙрәләре бар. Алтары ҙур иконостас менән бүленгән. Интерьеры штукатурланған. Сиркәүҙең ҡыйығы бай биҙәлгән.

Көнбайыш стенаһында өс ҡатлы манара (5,8 х 5,9 м) урынлашҡан. XVIII быуаттың икенсе яртыһына ҡарай. Башлыса һуйырташтан төҙөлгән. Аҫҡы өлөшөндә юнылған таш, эске өлөшөндә кирбес ҡулланылған. Беренсе ҡаты өс яҡтан асыҡ аркалар һәм ишек менән. Икенсе ҡаты һаҡлаусы корпус. Ишеге көньяҡта. Был ҡатҡа ағас баҫҡыс менән күтәрелергә мөмкин. Көнсығыш стена сиркәү менән сиктәш. Ҡалған өс стенаһы ҡыйыҡ менән. Өсөнсө ҡатының шулай уҡ көмбәҙле ҡыйығы бар. Ул дүрт яҡтан киң ярым түңәрәк аркалар менән асыҡ. Өсөнсө ҡаты тигеҙ квадрат бина өҫкә ҡарай яйлап тарайып тамамлана.

## Башня
Башня (7,1 х 6,9 м, бейеклеге 22,3 м) замоктың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. 17 быуат башына ҡарай. Ул ете ҡатлы, пирамидаль, һуйырташтан һалынған. Интерьерында кирбес ҡулланыла. Төньяҡтан һәм көньяҡтан ике инеү урыны бар. Башня ауышта урынлашҡан һәм ике ишеге лә ер өҫтөндә. Беренсе ҡатының стеналары тотош. Икенсе ҡаттағы баҫҡыс һуңғы ҡатҡа алып бара. Ҡалған ҡаттары ағастан һәм еңелсә ослайған көмбәҙле ҡыйыҡ менән. IV ҡатта камин бар. V и VI ҡаттарҙа бәҙрәфтәр бар. VII ҡаты аркалар менән бөтә дүрт яҡтан асыҡ.

Башняның өс стенаһын нығытыу өсөн ярым түңәрәк контрпункттар бар. Төньяҡ яҡта торлаҡ йорт урынлашҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
* მძოვრეთის ციხე
Нардевани ҡәлғәһе

**Циклопик Нардевани ҡәлғәһе** () — Грузияның Цалка муниципалитетындағы Нардевани ауылында һаҡланған милли мәҙәниәт әһәмиәтендәге боронғо ҡомартҡы (Квемо Картли). Циклопик ҡәлғә әрмәндәр йәшәгән Нардевани ауылының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, ҙур булмаған Яминджер йылғаһының уң яҡ ярында, диңгеҙ кимәленән 1610 м бейеклектә урынлашҡан. Урындағы халыҡ уны «ҡала» тип йөрөтә.

Ҡәлғә ҡоро грунтҡа ҙур һарыҡташтар һалып төҙөлгән. Планда тура мөйөшлө, эске стенаның дәүмәле 15×18 м. Диуарҙарының киңлеге 3-4 метр, ә бейеклеге 4,5-5 метр тәшкил итә. Ҡомартҡы квадрат цитадель рәүешле ҡәлғә булып тора, төп өлөшөнөң эске яғында көнсығыш-көнбайыш һыҙаты 18 метр, төньяҡ-көньяҡ һыҙаты — 21,5 метр дәүмәлле. Һаҡлағыс ҡабырғаларҙың ҡалынлығы 3,5-4 м итеп төҙөлгән.

Археологик тикшеренеүҙәр үткәргән Е. Такаишвили былай тип тасуирлай:
«Нардевани ауылының тау үрендә ҙур ҡәлғә, ул ҙур таш ватыҡтарынан цемент һалмай төҙөлгән. Был — ысын-ысындан циклопик ҡоролма. Унда бөтә ауыл халҡы йәшеренеп ята ала. Ҡара төҫтәге таштар вулкан туфтарынан ғибәрәт».

Грузия президентының 7 ноябрҙәге 665-сы указына ярашлы, 2006 йылдың 30 мартында ҡәлғә Грузияның Мәҙәниәт, спорт һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау министрлығының милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Циклопический замок / Археологический, Архитектура
Илья Чавчавадзеның йорт-музейы (Сагурамо)

**Илья Чавчавадзеның йорт-музейы** — атаҡлы шағир, публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре Илья Чавчавадзе Грузияның хәҙер курорт ҡасабаһы булып торған Сагурамола төҙөткән йорт, милли ҡомартҡы. Ҡасаба илдең Мцхета-Мтианети төбәгендә урынлашҡан. Йорт-музейға Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән.

## Тарихы
Мемориаль музей 1951 йылда асылған.

Йорт кирбестән һәм суйырташтан төньяҡтан ике ҡатлы итеп һалынған, ә көньяҡтан — өс ҡатлы, был урындағы рельеф менән бәйле. Шағир уны ҡатыны Ольга Гурамишвили өсөн 1895 йылда һалдыртҡан.

Музейҙа даими экспозиция ойошторолған, унда шағирҙың шәхси әйберҙәре, ҡулъяҙмалары, 19-сы быуат грузин мәҙәниәте ҡомартҡылары, сит илдәрҙән килтерелгән сәнғәт әҫәрҙәре һаҡлана.

Илья Чавчавадзе вафат булғандан һуң уның ҡатыны Ольга Гурамишвили йортто белем биреү йәмғиәтенә ҡулланырға тапшыра, мәктәп эшләй башлай, ә артабан ауыл хужалығы учреждениеһы итеп тотонола.

Йорт-музей комплексы биләмәһендә парк һәм йөҙөм баҡсаһы, шулай уҡ ярҙамсы ҡоролмалар бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значенияილია ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმი (საგურამო)

## Һылтанмалар
* Дом-музей Ильи Чавчавадзе (Сагурамо) http://wikimapia.org/16913265/ka/%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%90-%E1%83%AD%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%AD%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%AB%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%AE%E1%83%9A-%E1%83%9B%E1%83%A3%E1%83%96%E1%83%94%E1%83%A3%E1%83%9B%E1%83%98

* http://www.georgianmuseums.ge/?lang=geo&id=1_1&sec_id=7&th_id=184 

* კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები Рубрика: недвижимые памятники культуры государственного значения http://ichavchavadze.ge/%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%90 

## Әҙәбиәт
* Джавахишвили Н. «Из истории истории Ильи Чавчавадзе» «Новые и новейшие проблемы истории» N1 с. 13-21 — Тбилиси, 2017 ISSN1512-3154

## Иҫкәрмәләр
Георгий Леонидзеның йорт-музейы (Патардзеули)

**Георгий Леонидзеның йорт-музейы** - () -  Грузин ССР-ының Фәндәр Академияһы академигы һәм шағир Георгий Леонидзе тыуған ауылда -  Патардзеулиҙа урынлашҡан.

## Географияһы
Георгий Леонидзеның йорт-музейы Патардзеули Грузияның хәҙерге Сагареджой районында ойошторолған (Кахетия).

## Тасуирламаһы

Музей Георгий Леонидзеның тыуған йортонда урынлашҡан. Фонтың төп өлөшөн шағир һәм ғалимдың үҙенең, ғаиләһенең шәхси әйберҙәре, этнографик материалдар, сәнғәт әҫәрҙәре, документтар тәшкил итә. Георгий Леонидзе грузин әҙәбиәтен, бигерәк тә боронғо әҙәбиәтен фәнни яҡтан өйрәнгән.

Йорт XIX быуаттағы шәреҡ йорттарының типик өлгөһө булып тора, этнографик ҡомартҡы тип танылған.Ул кирбестән һәм һуйырташтан төҙөлгән. Ҡапҡаһы ағастан эшләнгән булған.

Грузияның Милли мәҙәни мираҫты һаҡлау буйынса агентлығы мәғлүмәттәре буйынса, Сагареджо муниципалитетының Патардзеули ауылында урынлашҡан йорт-музейына күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы статусы бирелгән .

## Һылтанмалар
*Дом-музей Георгия Леонидзе присвоен статус недвижимого памятника культурного наследия
*Дом-музей Георгия Леонидзе 

## Шулай уҡ ҡара
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Маргвелашвили Г., Георгий Леонидзе, Тб., 1959.
*Леонидзе Георгий Николаевич // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
Марджанидзелар йорт-залы

**Марджанидзелар йорт-залы** - Грузияның Каспи муниципалитетындағы архитектура ҡомартҡыһы.

## Географияһы
Марджанидзелар йорт-залы Грузияның Каспи муниципалитетындағы Инари ауылында, иҫке биҫтәләге Дева Мария сиркәүенән алыҫ түгел урынлашҡан.

## Тасуирламаһы

Йорт XVIII-XIX быуаттарҙа суйырташтарҙан төҙөлгән. Залдың фасады көньяҡҡа сыға, башҡа диуарҙары ер аҫтында ҡалған. Торлаҡ бүлмәләре дүрткел (6,2х6 м), көнсығыш ҡабырғаһы ишек менән тоташҡан (3,85х3,8 м). Ҡунаҡ бүлмәһенә ишек көньяҡтан. Инер урынға тиклем ҙур булмаған коридор бар.

Бындағы зал Картли залының өлгөһө.

Марджанидзелар йорт-залы 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Сигнахи ҡәлғәһе

**Сигнахи ҡәлғәһе** -  () — Грузияның көнсығыш өлөшөндәге бәләкәй генә Сигнахи ҡала биләмәһендәге ҡәлғә, Кахетия төбәгенә инә.

## Тарихы
Сигнахи ҡалаһының ҡасан төҙөлә башлағаны теүәл генә билдәле түгел. 

Риүәйәттәр буйынса, был торамаға нигеҙҙе XVII быуатта Ираклий II батша һалған. Ул уҡ нығытма төҙөткән. XVIII быуатта уны артабан ҙурайтыр өсөн батша әрмәндәрҙе саҡырып килтергән.  Ҡала иһә ошо нығытма нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Ул бик уңайлы урынлашҡан булған, уның аша төрлө яҡтан сауҙа юлдары килеп тоташҡан. Шулай итеп, ҡала нығытманан ситкә барып сыҡҡан. Бында башлыса сауҙагәрҙәр һәм кәсепселәр йәшәгән 

Сигнахи ҡәлғәһенең тауҙа урынлашыуы һәм уның нығытма менән уратып алыныуы илбаҫарҙарҙан һаҡланыр өсөн хеҙмәт иткәнлеген күрһәтә. Риүәйәттәр буйынса, ул бик күп һөжүмдәрҙе кире ҡаҡҡан.  Әйткәндәй, ҡала атамаһы - боронғо төрки һүҙе,  «бункер» йәки «буй етмәҫлек» тигән мәғәнә бирә .

Нығытма диуарҙары  Грузия территорияһында берҙән-бер боронғо, диуарҙары баштағы килеш һаҡланып ҡалған ҡомартҡы. Диуарҙарының дөйөм оҙонлоғо 4,5 километр тәшкил итә, 23 ҡарауыл башняһы бар. Ҡәлғә ҡапҡаһы арка рәүешендә бик матур итеп эшләнгән. Эстән эшләнгән баҫҡыстарҙан диуарҙар өҫтөнә менеп була - бынан   Алазань үҙәне ус төбөндәге кеүек күренеп тора .. 

Ҡәлғәгә Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значенияილია ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმი (საგურამო) 

## Иҫкәрмәләр
Салхино баҡсаһы

**Салхино баҡсаһы** -  () - Грузияның Мартвили муниципалитетындағы  Салхино ауылындағы баҡса. Цачкури йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. 

## Тарихы
Баҡсаны   Самегрело, Дадиани кенәздәр  XVIII-XIX быуаттарҙа үҫтерә башлаған. Баҡса менән бер рәттән Салхино комплексында  Дева Мария сиркәүе,  Дадиани һәм Марани һарайҙары иғтибарҙы йәлеп итә.Хәҙерге ваҡытта бында монастырь урынлашҡан.

2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президентының указына ярашлы  Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән 

## Галерея

Файл:Salkhino mansion (7).jpg
Файл:Garden of Salkhino (1).jpg
Файл:Garden of Salkhino (2).jpg
Файл:Garden of Salkhino (4).jpg
Файл:Garden Of Salkhino2.jpg
Файл:Salkhino mansion (13).jpg
Файл:Salkhino mansion (12).jpg
Файл:Salkhino mansion (9).jpg


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Әҙәбиәт
* გიორგი კალანდია. „დადიანების სასახლეების საგანძური“. თბ. 2003 - 
* გიორგი კალანდია. „ოდიშის საეპისკოპოსოები“. თბ. 2004 - 
* გიორგი კალანდია. „მარიამ ღვთისმშობლის სიწმინდეები და საქართველო“. თბ. 1999 - 

## Видео
* GEORGIA, SALKНINO, ГРУЗИЯ, САЛХИНО 

## Иҫкәрмәләр
Шуамталағы саң манараһы

**Шуамталағы яңы саң манараһы** - () -  Грузиялағы  Шуамта монастырында урынлашҡан ҡыңғыраулыҡ, милли әһәмиәттәге ҡомартҡы. 

## Географияһы
Саң манараһы Телави муниципалитетының Вардисубани ауылындағы  Шуамта монастырында эшләнгән.

## Тасуирламаһы
Риүәйәттәр буйынса, уны Кахетия королеваһының аҫыраусыһы   Тинатин төҙөткән. Сиркәү ҡыңғыраулығы  XVI быуатта уҡ булған, был хаҡта Рәсәй илселәренең яҙмалары мәғлүм итә.

Саң манараһы дүрт ҡатлы итеп төҙөлгән. Аҫҡы өс ҡатында торлаҡ бүлмәләр булған. Дүртенсе ҡатта ҡыңғырауҙар ҡуйылған.

Бина 1833 йылда ташҡын ваҡытында емерелгән. 19-сы быуатта саң манараһы Рәсәй йоғонтоһонда үҙгәртелгән. 

Шуамталағы яңы манара Грузияның милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән .

2007 - 2008 йылдарҙа сиркәүҙә һәм манарала тергеҙеү эштәре башҡарылған. Реставрациянан һуң манара сиркәү ҡарамағына бирелгән.

## Сығанаҡтар
 
* Описание памятников истории и культуры Грузии , Т. 1-II, с. 199-202, тб. 2015 год.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Яңы Шуамта

**Яңы Шуамта Хахул монастыры** - () - Кахетиялағы урта быуаттың ахырына ҡараған тарихи ҡомартҡы.

## Географияһы
Яңы Шуамта монастыры Грузияның Кахетия төбәгендәге хәҙерге ваҡытта Телави муниципалитетына ҡараған, шул исемдәге ҡаланан йыраҡ түгел, Цивгомбори тауының тау саңғыһы битләүендә урынлашҡан ҡаралты.

## Тасуирламаһы

Яңы Шуамта монастыры грузин православ сиркәүенә ҡарай, XVI быуаттың 50-се йылдарында, Иҫке Шуамта монастыры ташлап ҡуйылғас,  нигеҙләнгән. Яңы монастырҙы Кахетия батшаһы Леваниҙың ҡатыны Тинатин төҙөткән һәм үҙе лә ошонда ерләнгән. 

1842 йылда монастырҙа  Мревлишвили булып киткән 
## Галерея

Файл:Akhali shuamta3.jpg|Көньяҡ-көнбайыштан күренеш. Джаба Лабадзе фотоһы
Файл:Akhali shuamta2.jpg|Көньяҡ-көнбайыштан фасад күренеше.Джаба Лабадзе фотоһы
Файл:Akhali shuamta.jpg|Көнбайыштан күренеш. Джаба Лабадзе фотоһы


## Һылтанмалар
* ახალი შუამთის ხახულის ღვთისმშობლის მონასტერი 
* http://www.dzeglebi.ge/dzeglebi/axalishuamta.html

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Шуамта
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Дикло замок-йорто

**Дикло замок-йорто** — () -  Грузияның Кахети өлкәһе тарихи төбәге Тушетияла Ахмет  муниципалитеты  территорияһындағы архитектура ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы
Урта быуаттар ахырында төҙөлгән. Йорт-ҡәлғә Осорралағы Платондың шәхси милке булған.

Йорт өс ҡатлы итеп һуйырташтан төҙөлгән.  

Тәүге ҡат төп урында булған (5,2 х 4,8 м), уға көньяҡ-көнбайыштан ингәндәр. Һәр диуарҙа берәр генә тәҙрә уйылған. Беренсе ҡаттан икенсеһенә инер өсөн уйым ҡалдырылған. 

Икенсе ҡаттың дәүмәле 5,1 х 4,6 м. Ишеге төньяҡ-көнбайыштан булған. 

Өсөнсө ҡат икенсеһе кеүек ҙурлыҡта, инер урын төньяҡ-көнбайыштан.

Дикло йорт замогы 2006 йылда  ил президенты указы менән  Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Г. Джинчарадзе. Описание памятников истории и культуры Грузии , 2, стр. 76, табл. , 2008 год.
Схалтба соборы

**Схалтба ҡорамы** — грузин архитектураһы  ҡомартҡыһы, кирбестән төҙөлгән бер нефлы сиркәү.  Схалтба ауылынан көнбайышҡа ҡарай Грузияның Мцхета муниципалитеты ауылында урынлашҡан. Көньяҡ ишеге өҫтөндә яҙыу бар.  Ул яҙыуға ярашлы сиркәүҙе 1669 йылда Иван Зедгенидзе һәм уның ҡатыны Тамара  төҙөгән. Көньяҡ ҡапҡаларҙың бер бағанаһындағы был яҙыу оҫта Саркар Пурцхванидзе тарафынан телгә алына. Сиркәүҙең көньяҡ фасадында ҡапҡалар орнаменттар һәм тәреләр менән биҙәлгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Әҙәбиәт

## Интернет ресурстары

* dzeglebi.ge
* saunje.ge
Квабисхеви сиркәүе

**Квабисхеви сиркәүе**  (), шулай уҡ **Mariamtsminda** (მარიამწმინდა, *minda mariamts*', "Санта-Мария") - урта быуат Грузия православие сиркәүе, Квабисхеви ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 2 км алыҫлыҡта, Грузияның  Самцхе-Джавахети төбәгендәге Боржоми муниципалитетында урынлашҡан.  Был өс ҡатлы базилика  VIII йәки  IX  быуатта төҙөлә. Сиркәү  XII һәм XIII быуаттарҙағы Шота исемле йәш дворяндың фрескаһы  менән  билдәле. Квабисхеви сиркәүе милли әһәмиәттәге Грузия мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән

## Тарихы
Kвабисхеви - өс нефлы базилика бейек ҡаялы тауҙағы ҙур булмаған террасала таштан төҙөлгән. Уның ҡаяға йәнәш торған көнсығыш фасады бар, упҡынға күренеш менән ҡалған өс яғы тарлауыҡта. Террасаға төньяҡ-көнсығыш яҡтан  һуҡмаҡ буйлап  барырға мөмкин 

Барыуы ауыр булған сиркәү Урта быуаттарҙа урындағы халыҡтың сиркәү аҫтындағы йорттары һәм ҡаяла уйып эшләнгән йәшеренеү урындары  емерелгән осраҡта, сиркәү  хәрби һыйыныу урыны була. Ул саҡта Кваби (мәмерйә) исеме аҫтында билдәле булған ауылда халыҡ күп булмай. Был район ғосмандар тарафынан 1578  йылда баҫып алынғандан һуң төрөктәрҙең  халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәрҙә 1595 йылда тик алты дамими йәшәгән кеше һәм бер ташландыҡ сиркәү була. Хәҙерге Квабисеви ауылы таулы төньяҡ-көнбайыш грузин Рача провинцияһынан күсеп ултырыуҙар һөҙөмтәһе булып тора

## Архитектураһы

Сиркәүҙең майҙаны 4 х 8 квадрат метр. Төп корпусы ҡабырға яҡтарынан күпкә ҙурыраҡ, ярым түңәрәк апсидаһында аркалы тәҙрә менән тамамлана.  Көньяҡ корпусы тура мөйөшлө инеү урыны менән икегә бүленгән. Байтаҡ тышҡы биҙәктәре көнбайыш фасадында урынлашҡан
 

Ҡорамдың көньяҡ яғында XII-XIII  быуаттар һынлы сәнғәте һаҡланған. Белгестәрҙең һүҙҙәре буйынса фрескалар уникаль тарихи мираҫ булып тора. Төньяҡ стенала йәшел-һоро фонда ике кеше -  ҡатын һәм ир  һүрәтләнгән. Фаразлауҙар буйынса улар сиркәү хужалары, ҡалған һүрәттәр өҙөк-өҙөк. Ғалимдарҙың фекере буйынса сиркәү стеналарында Шота Руставелиҙың һәм уның әсәһенең, шулай уҡ ун  ике апостолдың фрескалары һүрәтләнгән. Буяу ҡатламының күп өлөшө юҡҡа сыҡҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
Санта ҡәлғәһе

**Санта циклопик ҡәлғәһе** - () - Грузияның көньяғында  Цалка муниципалитетындағы Санта ауылының төньяғындараҡ тау үңерендә урынлашҡан ҡоролма. Санта Цалка ҡалаһынан 12 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тасуирламаһы

Нигеҙе дүртмөйөш рәүешле, төньяҡтан өс цилиндрик башня, улар төрлө дәүмәлле. Барлыҡ циклопик ҡоролмалар кеүек үк, ул цемент ҡулланылмай төҙөлгән һәм бар ҡоролма бер-береһенә яраштырып юнылған  һарыҡташтар ауырлығы көсө менән генә тотороҡлолоҡто һаҡлай.

Дүртмөйөш нигеҙҙең дәүмәле ошо рәүешле: оҙонлоғо 30 метр, киңлеге 14 метр; диуарҙарының ҡалынлығы 2,5-3 метр.

Цилиндрик башняларҙың диаметры - 9 метр, эс яҡтан - 2,7 метр.

Халыҡтың ауыҙ-тел ижадында ҡәлғәне циклоптар төҙөгән тигән инаныс йәшәй, тик  XVI - XVIII төҙөлгән ҡәлғә фантастик персонаждар ҡатнашлығы мөмкин түгел, әлбиттә.

Грузия президентының  2006 йылда иғлан иткән указына ярашлы, Санталағы циклопик ҡәлғә милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Меликсе-Беги Л. Мегалитическая культура в Грузии, Тбилиси, 1938, с. 55-56

## Иҫкәрмәләр
Вачнадзиани һарайы

**Вачнадзиани һарайы** - () - Грузияла Вачнадзиани ауылының көньяғында, Гуджаикаджи төбәгендә урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы.  IX быуатҡа ҡарай.

## Тасуирламаһы

Һарай ике ҡатлы бинанан ғибәрәт. Аҫҡы ҡат дәүләт хеҙмәте өсөн тәғәйенләнгән, ә үрге ҡатта - тантаналар залы. Шулай уҡ пропорция ярашлы рәүештә - өҫкө ҡат  аҫҡыһына ҡарағанда бейегерәк. Һәр ҡатта - өсәр бүлмә.

Ҙур көнсығыш залдың тәҙрәләре  бейек һәм киң арка рәүешле, уларҙың дүртәүһе оҙон  көньяҡ квадрантта, өсәүһе - төньяҡ диуарҙа, икәүһе - көнсығыш яҡта.Барыһы ла иҙән кимәленән ҡалдырылған. 

Һарайҙың төньяҡ-көнсығыш яғынан базилика тибындағы өс сиркәү бинаһы, улар  11-се быуатта һалынған. Хәҙерге ваҡытта ҡоролма хараба хәлендә. Көньяҡ өлөшөндәге сиркәүҙә  2010 йылда  бер аҙ реставрация эштәре үткәрелгән. 

2006 йылда Вачнадзиани һарайы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Описание памятников истории и культуры Грузии , Т. 1-я стр. 100-103, тб. 2013 год.

## Иҫкәрмәләр
Эгриси комплексы

**Эгриcи комплексы** - (, ) - Грузияның Квемо Картли төбәгендәге милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы.

## Географияһы
Эгриcи комплексы Грузияның Квемо Картли төбәгендәге Дманиси муниципалитеты Гомарети ауылынан 3 км көньяҡтараҡ, Карабулаги йылғаһының һул ярында, Насоплар Эгриси ауылында урынлашҡан ҡаралты. 

## Тасуирламаһы
Эгриси ауылына Самегрелонан күсеп килгән Ларадзес нигеҙ һалған. Самегрело тигән боронғо атамаһы ла һаҡланып ҡалған. Эгриси ауылы икегә бүленеп, береһе ҙурыраҡ булған. Хәҙерге ваҡытта өс зал,  Ларадзес һарайы һәм башҡа биналар емерек хәлдә.  

Бында ҙур сиркәү һаҡланған, ул бер аҙ емерелгән, унда  һүрәт ҡалдыҡтары бар. 

Икенсе  боронғо ҡоролма - Дева Мария сиркәүе. Унда ла өлөшләтә һүрәттәр һаҡланған.

Өсөнсөһө - XVIII быуатта төҙөлгән баптист сиркәүе. 

Грузия президентының  2006 йылдың 30 мартында иғлан иткән указына ярашлы, «Эгриси»  комплексы Грузияның Мәҙәниәт, спорт һәм ҡомартҡыларҙы һаҡлау министрлығының милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия "Грузия" , Т. 2, стр. 540-541, тб., 2012 г.

## Иҫкәрмәләр
Кемал Иоселиани башняһы

**Кемал Иоселиани башняһы** - (, ) - Грузияның Самегрело-Земо Сванети төбәгендәге милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы. 

## Географияһы
Кемал Иоселиани башняһы Грузияның Самегрело-Земо Сванети төбәгендәге Местиа муниципалитетына ҡараған Лахири ауылындағы урта быуаттарҙа төҙөлгән боронғо ҡоролма.

## Тасуирламаһы
Кемал Иоселиани башняһы һәм Дарбаз-Мачуби Лахири ауылындағы мөһим архитектура комплексы булып тора. Башня тирәһендәге ҡоролмалар ярым емерек. Комплекс биш ҡатлы манаранан ғибәрәт.

Кемал Иоселиани башняһы  ҡала архитектураһы һәм сәнғәт йәһәтенән  бик юғары кимәлдәге ҡомартҡы булып тора, ул төбәктең  
уникаль архитектураһы өлгөһө. 

Башня Грузия президентының 2006 йылдағы  указына ярашлы, милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://memkvidreoba.gov.ge/Home/Immovable/19686
Парсма нығытмалары

**Парсма нығытмалары** - () - Грузиялағы урта быуаттар ахырына ҡараған 
архитектура ҡомартҡыһы .

## Географияһы

Парсма нығытмалары Грузияның тарихи Тушети төбәгендәге Ахмет муниципалитеты Парсма ауылының көнбайышында урынлашҡан.

## Тасуирламаһы

Нығытма-йорттар тәрән тарлауыҡ ситендә йәнәш тора. Уларҙың береһе - ете ҡатлы, ә ҡалған икеһе - алтышар ҡатлы. 

Ете ҡатлы замок-йорт оҙонса дүртмөйөштән ғибәрәт. Беренсе-дүртенсе ҡаттарҙың ишектәре  төньяҡ-көнбайыштан уйылған.  Икенсе ҡатта көньяҡ-көнбайыш яҡтан - ике тәҙрә, йәнә икәүһе - көньяҡ-көнсығышта. Шулай уҡ дүртенсе ҡатта көньяҡ-көнсығыштан ике тәҙрә ҡалдырылған булған. Бишенсе ҡатта ишек - төньяҡ-көнсығыштан.  Етенсе ҡат емерелгән.

Алты ҡатлы нығытма-йорттоң икенсе ҡатының  ишеге - төньяҡ-көнбайыштан. Беренсе ҡаттың көньяҡ-көнбайыш ҡабырғаһында уйымы ҡалдырылған. Икенсе ҡатта  бер яҡтан өс тәҙрә. Өсөнсө ҡатта бер тәҙрә төньяҡ-көнбайыш диуарҙа һәм көньяҡ-көнбайыш ҡабыырғла - ике тәҙрә. 

2006 йылда Парсма нығытмалары милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Парсма
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* А. Каландани. Памятники истории и культуры Грузии , Т. 2, стр. 140, Тб. , 2008 год.

## Иҫкәрмәләр

В 2006 году указом президента Грузии крепости Парсим была присвоена категория недвижимых памятников культуры национального значения
Недзихи комплексы

**Недзихи Базиани  комплексы** -  () - Грузияланың  архитектура һәм археология ҡомартҡыһы.

## Географияһы

Недзихи комплексы Грузия Республикаһының төньяҡ-көнсығышында Мцхета-Мтианетия төбәгендәге Душети муниципалитетының Недзихи ҡасабаһынан 1 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. 

## Тасуирламаһы

1977 йылда  Тарих, археология һәм этнография археологик тикшеренеүҙәр үҙәге тарафынан археологик экспедиция ебәреп, эҙләнеүҙәр үткәрелә. Комплекс  Изге Георгий сиркәүенән, ҡәҙимге сиркәүҙән, башнянан, ике тура мөйөшлө ҡоролманан  һәм ҡойманан тора.

2006 йылда Недзихи комплексы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Двали Т., Церетели К. Описание памятников истории и культуры Грузии , 2, стр. 284-286, Тб. , 2008 год.

## Иҫкәрмәләр
Тавкавта комплексы

**Тавкавта комплексы** -  () - Грузияның Каспи муниципалитетындағы Цинарехи ауылынан 7-8 км алыҫлыҡта урынлашҡан  архитектура комплексы. 

## Тасуирламаһы
Был урын башта ҡоймалап ҡына алынған булған, һуңғараҡ көнсығыш текә ҡаяларҙа таш нығытма төҙөлгән.  

Комплексҡа нығытма-ҡойма, Изге Георгий сиркәүе һәм башҡа ҡаралтылар инә.Уға ике яҡтан килеп була: көньяҡтан һәм Кавтури тарлауығы аша. Кавтури йылғаһы аша дуғалап һалынған күпер булған, унан хәҙер ваҡ өлөштәре генә ҡалған.

Нығытма ныҡ ҡына емерелгән: диуарҙарҙың өҫ яғы тулыһынса ҡыйралған, аҫҡы нығытманың көнбайыш диуары тулыһынса ватылған, ҡоролманың эсендә нигеҙ һыҙаттарын аныҡлап булмай.

Георгий сиркәүе XIII веку быуатта төҙөлгән булған. 

2006 йылда Тавкавта комплексы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Сығанаҡтар
* Описание памятников истории и культуры Грузии , Т. 5, стр. 212-213, тб. 1990

## Иҫкәрмәләр