Курессааре

**Курессааре** ( — *курга* (мн. *куред*) аист (ҡауҙы) тигәнде аңлата , ә *саар* — *утрау*,йәғни — *Ҡауҙы утрауҙары*, 1917 йылдға тиклем **Аренсбург** (нем. *A(h)rensburg)* — Орлиный замок, *örn* (*ислами.*) — *бөркөт замогы*, 1952—1988 йылда **Кингисепп**; ) — Эстония ҡалаһы, Саарема утрауында урынлашҡан, ҡасандыр бөтә архипелагты шулай атағандар, ә утрау *Курессааре* тип аталған, ул Сааремаа өйәҙенең иң эре тораҡ пункты һәм административ үҙәге. Ҡалала Роомассааре диңгеҙ гаваны һәм шул исемдәге аэропорт урынлашҡан.

## Географик урыны
Курессааре ҡалаһы Рига ҡултығында, Сааремаа ҙур эстон утрауының көньяҡ ярында, урынлашҡан. Эстонияның иң көнбайыш ҡалаһы.

## Климат
Ҡала климатҡа уртаса-диңгеҙ климатынан уртаса-континенталь климатҡа күсеүсе, ҡышын йылы, йәйҙәре һалҡынса. Уртаса һауа дымлылығы — 82 % (74 % май — июндә) ҡышын — 87 процент)

## Тарих

### Нигеҙләнеүе һәм Урта быуаттарҙа үҫеше.
Археологтар фекеренсә, башта һарай урынында баҙар һәм ағас ҡаралтылары булған

Хәҙерге Курессааре элекке руханиҙар замогы урынында тора. Был турала 1381 йылғы йылъяҙмаларҙа телгә алына.

1559 йылда ҡаланы Дания короллегенә һатҡандар, шунан һуң, 1563 йылдың 8 майында, уға ҡала хартияһы һәм, Ригаға оҡшатып, ҡала статусы   бирелә.

Бремсебрус килешеүе буйынса ҡала 1645 йылда Швед короллеге идараһы аҫтына бирелә һәм уның юрисдикцияһы аҫтында 1721 йылға тиклем тора.

Тәүге тапҡыр ҡаланың швед контролендә тотолоуы 1710 йылда өҙөлә, 15 (26) августа рус армияһы  ҡаланы яндыра. 1721 йылда, Ништадт тыныслыҡ килешеүе буйынса, ҡала рәсми рәүештә Рәсәй империяһының составына индерелә.

### Рәсәй империяһы ваҡытында ҡала
1721-1917 йылдарҙа ҡала рәсми рәүештә Рәсәй империяһы составында тора, унда юғары класс кешеләре өсөн курорт булдырыла  Екатерина II тарафынан 1785 йылдың 30 апрелендә (11 май) Аренсбург ҡәлғәһе ҡәмәлдән сығарыла.

Шул уҡ йылда бындағы швед милләтле халыҡтар Бөйөк Екатерина указына ярашлы утрауҙы ташлап  Украинаның Старошведский ауылына күсеп китергә мәжбүр була.

Беренсе донъя һуғышы барышында ҡала 1917 йылдың 1 (14) октябрендә Германия ғәскәрҙәре тарафынан  Моонзунд хәрби операцияһы ваҡытында оккупациялана.

### Эстония территорияһы
1918 йылдың аҙағында бынан Германия оккупацион ғәскәрҙәре сығарылға, ҡала бойондороҡһоҙ Эстон Республикаһы сотавына инә һәм Сааремаа өйәҙенең  административ үҙәге була. Эстон  бойондороҡһоҙлоғо осоронда ҡала — Курессааре тип атала.

### Совет осоро
1940 йылда ҡала Эстон ССР-ы составына инә.

Бөйөк ватан һуғышы осоронда, 1941 йылдың 22 сентябрендә, ҡала германия ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. 1944 йылдың 7 октябрендә Ленинград фронтының 8-се армияһы Моондзун десант операцияһы барышында  уҡсылар корпусы һәм 7-се эстон уҡсылар дивизияһы тарафынан азат ителә.

26 сентябрь, 1950 йыл. Ҡала Курессааре районының үҙәгенә әйләнә.

Йәй 1980 йыл. Курессааре һарайында һәм уның тирә-йүнендә «Укртелефильм» студияһы тарафынан «Лючия ди Ламмермур» фильмы төшөрөлә
Файл:Kuressaare.Raekoda.jpg|
Файл:Kuressaare-2.JPG|Совет яугирҙәре мемориалы
Файл:Castlekuressaare.JPG|Курессаарела епископ замогы
Файл:Kuressaare 3 Suur Tõll ja Piret said suure kalasaagi beentree.JPG|Памятник «Ҙур Тылль һәм уның ҡатыны Пирет», скульпторы Тауно Кангро, бейеклеге 3,5 метр
Файл:Kuressaare-1.JPG|thumb|Ҡала үҙәгендәле тарихи биналар
Файл:Buildnings-by-kuressaare-center.jpg|Ҡала үҙәгенең архитектураһы
Файл:Hotel-by-kuressaare-castle.jpg|Замок янындағы ҡунаҡхана
Файл:Kuressaare-historical-center.jpg|Үҙәк майҙандағы кафе
Файл:Buildings-in-kuressaare-center.jpg|Ҡаланың иҫке үҙәгендәге урамы


## Халыҡ

### Халыҡ һаны

### Милли составы

### Халыҡтың конфессиональ составы

*Иҫкәрмә*.2000 йылдарҙағы мәғлүмәткә бары тик 15 йәшкә тиклемге кешеләр генә индерелгән..

Ҡаланың төп шөғөлө — балыҡ тотоу, туризмд, ауыл хужалығы.

## Тыуып үҫкән һәм йәшәгән
* Аавик, Эвальд (р. 1941) — эстон актеры, Эстония ССР-ының халыҡ артисы (1982).
* Бод, Александр Адольфович (1865—1939) — филолог, тел уҡытыусыһы (боронғо телдәр уҡытыусыһы).
* Востоков, Александр Христофорович (1781—1864) — филолог, академик, «славян телдәре» терминын индереүсе.
* Каны, Луис Исраэль (1901—1974) — америка архитектор.
* Кингисепп, Виктор Эдуардович (1888—1922) — Эстонияның коммунистар партияһына нигеҙ һалыусы. 36 йыл дауамында (1952—1988 йыл), ҡала уның исемен йөрөтә.
* Маак, Ричард Карлович (1825—1886) — рәсәй натуралисы, Себер һәм Алыҫ Көнсығышты өйрәнеүсе.
* Рар, Владимир Федорович (1880—1919) — рус армияһының полковнигы, Рус-япон һуғышында һәм Аҡтар хәрәкәтендә ҡатнашыусы, Мәскәү ҡалаһын большевиктарҙан 1917 йылда төп һаҡлаусыһы
* Фрезе, Александр Ермолаевич (1804—1872) — тау инженеры, Алтай сәсмә алтынын иң беренсе асыусы
* Карл Вильгельм Фрейндлих (-), эстон яҙыусыһы, шағир, кистер, уҡытыусы.
* Щурупов, Михаил Арефьевич (1815—1901) — рус архитекторы.

## Иҫтәлекле урындары
* Иҫке ҡала (Ратуша, важня, янғын һүндереү депоһы, шулай уҡ бөтә ҡала үҙәге)
* Епископ һарайы
* Йоханнес Аавик мемориаль музейы.
* Кудьяпе зыяраты
* Ҙур Тылл һәм уның ҡатыны Пирет һәйкәле (скульпторы Тауно Кангро)

## Туғанлашҡан ҡалалары

 
*  — Таммисаари, Финляндия (с 27 ноября 1988)
*  — Рённе, Дания (с 3 октября 1991)
*  — Мариехамн, Финляндия (с 24 октября 1991)
*  — Шёвде, Швеция (с 23 июня 1993)
*  — Ваммала, Финляндия (с 30 июня 1994)
*  — Турку, Финляндия (c 30 мая 1996)
*  — Талси, Латвия (с 27 мая 1998)
*  — Куурне, Бельгия (с 9 августа 1998)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* Saaremaa Museum
* Kuressaare CityCam  — веб-камера с видом на Курессааре.