Аҡ ҡурғаш

**Аҡ ҡурғаш** (химик символы — **Sn**; ) — химик элементтарҙың периодик таблицаһында бишенсе перодтың 14-се элементы (иҫке классификация буйынса  —  IV төркөмдөң төп элементы). Атом номеры 50. Еңел металдар төркөмөнә ҡарай.Нормаль шарттарҙа аҡ ҡурғаш һығылмалы, сүкелеүсән, еңел эреүсән көмөш-аҡ төҫтәге ялтыр металл. Аҡ ҡурғаш өс аллатропик модификацияла була:  13,2 °C түбән температурала алмас куб рәшәткәле тотороҡло α-аҡ ҡурғаш (һоро ҡурғаш), 13,2 °C юғарыраҡ температурала тетрогональ рәшәткәле β-аҡ ҡурғаш (аҡ ҡурғаш) . γ-ҡурғаш —  161°C—232  градустар интервалында барлыҡҡа килә.

## Тарихы
Ҡурғаш кешелеккә б.э.т. IV мең йыллыҡтан уҡ билдәле булған. Был металды алыу юлы ҡатмарлы һәм бик ҡиммәтле, шуға күрә боронғо Рим һәм грек ҡомартҡыларында һирәк осрай. Аҡ ҡурғаш Библияла, Моисей китаптарында телгә алына. Аҡ ҡурғаш б.э.т. III быуат һуңында һәм уртаһында ҡулланылған ҡурғашлы бронза компоненты булып тора. Ул заманда билдәле булған металдар араһында аҡ ҡурғаш иң ныҡлыһы булғанға күрә 2000 йыл буйы "бронза быуат" дәүерендә аҡ ҡурғаш "стратегик металл" булып иҫәпләнә (яҡынса алғанда: XXXV—XI быуаттар).

## Исеменең килеп сығышы
Латинса исеме *stannum* , санскрит телендәге "ҡаты, ныҡлы" һүҙе менән бәйле, башта ҡурғаш һәм көмөш иремәһен шулай атағандар, һуңғараҡ башҡа 67 % аҡ ҡурғаш булған шуға оҡшаған металдар иремеһен *stannum* тип атағандар. IV быуатта ғына металдың үҙен аҡ ҡурғаш тип атайҙар.

Рус телендәге олово һүҙе — славяндарҙың дөйөм һүҙе, славян телендәге ҡайһы бер һүҙҙәрҙә (пол. *ołów*, чеш. *olovo*, сер. *ҡурғаш *һ. б.) был һүҙ менән аҡ ҡурғашҡа оҡшаған башҡа металл ҡарғашты (свинец) атайҙар.
Балтика телдәрендә лә олово һүҙе ҡулланыла (әҙәби литва телендә *alavas*, *alvas*, латышса *alva*— "олово", прусск. *alwis* — "ҡурғаш").  Боронғо немец телендә лә elo — «һары», латинса albus — «аҡ» тигәнде аңлата. Метал төҫө буйынса аталған.  

## Тәбиғәттә таралышы
Ҡурғаш — һибелеп таралған һирәк элементтарҙың  береһе. Ер ҡабығында таралыуы буйынса ҡурғаш 47-се урынды биләй. Кларк һаны буйынса  2 алып 8  % тиклем масса тәшкил итә. Составында аҡ ҡурғаш булған төп минерал — касситерит (ҡурғаш таштары) SnO2, уның составында 78,8 проценты аҡ ҡурғаш бар.  Станнин (аҡ ҡурғаш колчеданы) — Cu2FeSnS4 (27,5 % Sn) тәбиғәттә һирәгерәк осрай.

### Ятҡылыҡтары
Донъяла аҡ ҡурғаш ятҡылыҡтары Ҡытай һәм Көньяҡ-көнсығыш Азияла — Индонезия, Малайзия һәм Таиланд илдәрендә. Иң ҙур ятҡылыҡтар, шулай уҡ Көньяҡ Америка (Боливия, Перу, Бразилия) һәм Австралия илдәрендә.

Рәсәйҙә аҡ ҡурғаш ятҡылыҡтары Хабаровск крайында, Чукот автономиялы округында, Приморье крайында (Кавалеровский районы), Яҡутстанда һәм башҡа райондарҙа урынлашҡан.

## Ҡулланыу
Таҙа килеш һәм башҡа металдар составында аҡ ҡурғаш хәүефһеҙ, ағыуһыҙ, коррозияға ҡаршы тороусан металл буларыҡ ҡулланыла. Ҡурғаш ялатылған аҙыҡ-түлек тараһы етештереү аҡ ҡурғаштың сәнәғәттә төп файҙаланышы. Бынан электроника өсөн тыш йәбештергәс иремәләр, торба үткәргестәре, подшипниктар етештереүҙә ҡулланыла. Аҡ ҡурғаштың иң билдәле иремәһе бронза. Тағы ла бер билдәле иремәһе пьютер һауыт-һаба эшләүҙә ҡулланыла. Был маҡсаттар өсөн барлыҡ етештерелгән аҡ ҡурғаштың 33% китә. Табылған аҡ ҡурғаштың 60%  упаковкалар һәм йәбештергес иремәләр өсөн ҡулланыла. Ауыр металдар араһында иң хәүефһеҙе булған өсөн һуңғы йылдарҙа был металға ҡыҙыҡһыныу арта.Аҡ ҡурғаш сульфиды SnS2 алтынды имитациялаусы буяуҙар етештереүҙә ҡулланыла.
Титан етештереүҙә аҡ ҡурғаш легирлаүсы металл булараҡ ҡалланыла.Аҡ ҡурғаш двуокисы оптик быяла эшләүҙә абразив материал булараҡ ҡулланыла. Аҡ ҡурғаш тоҙҙарынан йөн буяуҙары етештерәләр. Был металл химик электр тогы сығанаҡтарында, аккумуляторҙарҙа киң ҡулланыла.

## Физиологик тәьҫире
Организмға аҡ ҡурғаштың тәьҫире тураһында билдәле түгел. Кеше органзмында яҡынса  аҡ ҡурғаш бар һәм көн һайын аҙыҡ менән  аҡ ҡурғаш керә. Металл хәлендәге аҡ ҡурғаш зарарһыҙ,шуға күрә аҙыҡ сәнәғәтендә ҡулларырға мөмкин. Аҡ ҡурғаштың парҙары, азрозоль һәм саң составында булған аҡ ҡурғаш кеше өсөн зарарлы. Аҡ ҡурғаш пары һәм азрозоле тәьҫирендә станноз тигән үпкә ауырыуы башланыуы мөмкин. 
 
Станнан (аҡ ҡурғашлы водород) — көслө ағыу. Шулай уҡ аҡ ҡурғаштың органика менән ҡушылмалары ағыулы. Һауа атмосфераһында ваҡытлыса конценртацияһы   булыуы мөмкин , ПДК (мөмкин һаналған ҡуйылыҡ концентрацияһы) аҙыҡ продукттарында  , һөт һәм һуттарҙа — . Кеше өсөн зарарлы доза — .

Ғәҙәти шарттарҙа һаҡлау һәм ҡулланыу осоронда һәм 600 °C-ҡа тиклем эремәһендә һауаға зарарлы матдәләр бүленеп сыҡмай. Оҙайла ваҡыт (15-20 йыл эсендә) аҡ ҡурғаш саңы эшселәр үпкәһенә тәьҫир итә һәм пневмокониоз тигән үпкә ауылыуы башланырға мөмкин.

## Һүрәттәр галереяһы

Zinn 9eng.jpg|α , β аҡ ҡурғаш
Metal cube tin.jpg|Аҡ ҡурғаш кубы
TinOreUSGOV.jpg|Аҡ ҡурғаш мәғдәне
Cynowy Danzig ubt.jpeg|Аҡ ҡурғаштан эшләнгән кубок  (Польша)
Inside of a tin platted can.jpg|Ҡурғаш ялатылған консерва банкаһы
Tin soldier.jpg|Гипс формаға ҡойолған ҡурғаш һалдат
Cassiterite prebuz.jpg|Шлифта касситерит кристалы (полярлашҡан яҡтылыҡ, һүрәтләү киңлеге — 3,3 мм)
Beryl-Cassiterite-tt51a.jpg|Касситерит кристалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* профессор М. П. Русаков. Олово // журнал «Наука и жизнь», № 1, 1940. стр.9-14
* 

## Һылтанмалар

*  Олово на Webelements
* Олово в Популярной библиотеке химических элементов 
* *Розен Б. Я.* Соперник серебра. М., «Металлургия», 1984.
* Олово — иллюстрированная научно-популярная статья на periodictable.ru
* Демонстрационные ролики: «Оловянная чума» на '''PeriodicTable.ru'''
* Горение олова, видео