open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ағиҙел өҫтөндә йәшен (кинофильм)

**«Ағиҙел өҫтөндә йәшен»** () — СССР-ҙың тарихи нәфис фильмы.

## Сюжеты
Фильмдағы ваҡиғалар 1919 йылда бара. Фильмда М. В. Фрунзе командованиеһыда ғәскәрҙәр Граждандар һуғышы осоронда Өфөнө яулап алған эпизод һүрәтләнә. Сюжеттың башы 1919 йылдың февралендә, Фрунзе 4-се ҡыҙыл армияһына етәкселек итә башлаған ваҡытты үҙ эсенә ала. 4-се армия яугирҙары насар кейенгән, аяҡ кейемһеҙ, ҡоралһыҙ, дисциплинаһыҙ масса булып күрһәтелә. Комиссарҙарҙы үлтерәләр, командирҙар башбаштаҡлана. Фрунзеға армияны туплап алыу өсөн ике арала тигеҙлекте һаҡларға тура килә. Ошо уҡ ваҡытта Урыҫ армияһының һөжүме башлана.

Ҡыҙыл армияһының Көнсығыш фронты Көньяҡ төркөмөнөң командиры булып киткән Фрунзеның контрһөжүмде ойоштороу буйынса планы Ҡыҙыл армияның иң «өҫкө» эшелонында ҡаршылыҡҡа осрай, улар Фрунзе менән килешмәй. Шулай ҙа Фрунзе ғәскәрҙәре контрһөжүмгә күсә. Ағиҙел йылғаһы буйында, Өфө янында, Фрунзе ғәскәрҙәрен уларға ҡаршы торған аҡ генерал Ханжин менән осрашыу көтә…

## Ролдәрҙә
* Александр Михайлов — *[[Фрунзе Михаил Васильевич|Фрунзе]]* (Вячеслав Шалевич тауышы менә яҙҙырыла)
* Алексей Яковлев — *Карпов*
* Ефим Копелян — *Ханжин*
* Наталья Тенякова — *Саша*
* Владимир Кашпур — *Веселков*
* Геннадий Юхтин — *Абалов*
* Николай Волков — *Федор Федорович Новицкий*
* Георгий Тараторкин — *Куйбышев*
* Валерий Еремичев — *Тухачевский*
* Савелий Крамаров — яраланған разведчик
* Бруно Фрейндлих — *адмирал Колчак*
* Борис Коковкин — Колчак армияһы генералы.
* Георгий Куликов — *Нарком вәкиле*
* Александр Анисимов — *эпизодта*

## Ижади төркөм
* Сценарий авторы: Леонид Любашевский
* Режиссер: Евгений Немченко, Станислав Чаплин
* Оператор: Олег Куховаренко
* Рәссам: Грачья Мекинян

## Факттар
* Фильм Өфө тирәһендә тарихи ваҡиғалар урындарында төшөрөлә.
* Фрунзе ролен башҡарыр өсөн актёр Вячеслав Шалевичты саҡыралар, әммә «Ленфильм» директоры уның кандидатураһына ҡаршы сыға. Һөҙөмтәлә фильмда Александр Михайлов төшә, ә Шалевич уның геройына тауышын яҙҙыра.

## Һылтанмалар
* (инг.) Internet Movie Database сайтында
Октябрь исемендәге парк (Дондағы Ростов)

**Октябрь исемендәге парк** — Рәсәйҙең Дондағы Ростов ҡалаһында, Октябрь районында урынлашҡан мәҙәниәт һәм ял паркы.

## Тарихы
Октябрь исемендәге паркка 1971 йылда Темерник йылғаһы ярында 7,2 гектар майҙанда нигеҙ һалына. Парк территорияһында йүгереү өсөн юлдар, урам тренажерҙары, өҫтәл теннисы өсөн майҙансыҡтар, шулай уҡ спорттың төрлө төрҙәре, шул иҫәптән баскетбол, футбол йәки волейбол менән шөғөлләнеү өсөн урындар бар.
2013 йылда парктың урта өлөшөндә урынлашҡан канализация линияһының ике тармағынынң авария торошо мәсьәләһе хәл ителергә тейеш була. Тап улар территорияла насар еҫ таралыу һәм санитар бысраныу сәбәбе булып тора. Шул уҡ йылдың йәйендә торбалар һалыу буйынса эш башланырға тейеш була. 56-сы армия урамы яғынан парктың төп инеү урынындағы баҫҡыстар реконструкциялана. Яҙғы осорҙа Октябрь исемендәге парк территорияһында 40-ҡа яҡын ағас, шул иҫәптән миләш, сирень, шыршы, ҡорос ағастары ултыртыла.

Октябрь исемендәге паркта мәҙәни саралар үткәреү, Рәсәй Флагы көнөн, Рәсәй көнө, Еңеү көнөн, Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөн һәм башҡа бик күп байрамдарҙы уҙғарыу майҙаны булып тора. Ҡышҡыһын бында балалар өсөн Яңы йыл байрамдары үткәрелә.

## Иҫкәрмәләр
Урыҫ армияһы (1919)

**Урыҫ армияһы** () — бөтә Рәсәй масштабында 1919 йылда Рәсәй дәүләтенең барлыҡ ҡораллы көстәре менән Юғары башкомандующийы адмирал А. В. Колчактың берҙәм формаль рәүештәге командованиеһы аҫтында булған Аҡтар хәрәкәтенең ҡораллы көстәре.

## Төҙөлөү тарихы

1918 йылдың 18 ноябрендә Омск ҡалаһына 1918 йылдың 14 октябрендә килгән һәм хөкүмәткә хәрби комиссар сифатында индерелгән А. В. Колчакты Рәсәйҙең Юғары хакимы итеп иғлан иткәндән һуң Аҡтар хәрәкәте ғәскәрҙәренең мөһим үҙгәртеп ҡороуы (реорганизацияһы) уҙғарыла. Колчак шулай уҡ Рәсәйҙең бөтә ҡоро ер һәм диңгеҙ көстәре менән юғары башкомандованиеһын үҙ өҫтөнә ала.

Юғары хаким булараҡ алмирал Колчакты аҡ армияларҙың башкомандующийҙары Рәсәйҙең көньяғында һәм көнбайышында, шулай уҡ Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта таныйҙар; 1919 йылдың май—июнь айҙары сиктәрендә генералдар А. И. Деникин, Е. К. Миллер, Н. Н. Юденич үҙ ирке менән Колчакка буйһондолар һәм рәсми рәүештә Рәсәй территорияһындағы бөтә армиялар өҫтөндә уның Юғары башкомандованиеһын танынылар. Юғары Главком үҙ сиратында главкомдарҙың вәкәләттәрен раҫланы. Юғары хаким приказына ярашлы Миллер һәм Юденич генерал — губернатор статусын алды. Уның ҡарамағында Юғары Главкомдың урынбаҫары генерал А. И. Деникин етәкселегендә Көньяҡ Рәсәй ҡораллы көстәре, Көнсығыш, Төньяҡ һәм Төньяҡ-Көнбайыш фронттары, шулай уҡ хәрби-диңгеҙ көстәре һәм сит илдәрҙә Рәсәйҙең хәрби вәкиллеге була.

«Урыҫ армияһы» атамаһы барлыҡ аҡ фронттарҙың берекмәһе булараҡ нығына, фронттар командующийҙары статусын Юғары башкомандующийҙан формаль рәүештә Төньяҡ һәм Төньяҡ — Көнбайыш армиялары генералдары Юденич һәм Миллер алалар.

## Ойоштороу структураһы һәм составы
А. В. Колчак үҙенең 1919 йылдың 3 ғинуарындағы бойороғо менән  яңы Урыҫ армияһы структураһы һәм составы яғынан Император Николай II Урыҫ армияһына оҡшаш  булырға тейеш тип ҡарар итә.

Берҙәм армияның күҙ уңында тотолған структураһы:
* 150-әр штыклы роталар;
* батальондарҙың һәр береһе 4 ротанан;
* 4 батальонда (йәки 16 ротала) 4100 штыклы полктар;
* дивизиялар 16500 штыклы 4 полктан;
* 2 дивизияла 37000 штыклы корпустар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* ''С. В. Волков'' Белое движение в России: организационная структура 
* 
* 
* *Плотников И. Ф.* Челябинск: разработка стратегического плана наступления русской армии A. В. Колчака, успехи в его осуществлении и последующий провал (февраль-май 1919 г.)//Урал в событиях 1917—1921 гг.: актуальные проблемы изучения. Челябинск. 1999.
*  ''В. Г. Хандорин'' Адмирал Колчак: правда и мифы. Глава «Союзники и борьба за признание»
Вешенская имәне

**Вешенская имәне** — ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы, ул Вешенская станицаһынан 8 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ростов өлкәһенең Шолохов районында, Шолохов урман хужалығы биләмәһендә үҫә. Федераль әһәмиәттәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһенә ҡарай. Вешенская имәне Көньяҡ федераль округы территорияһында иң боронғо ағас һанала. Ағас М. А. Шолохов музей-ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.

## Тарихы
Риүәйәт буйынса, имәндән биш йөҙ аҙым алыҫлыҡта татар ханы хазинаһы күмелгән. Әммә, уны ҡайһы яҡтан эҙләргә икәне билдәле түгел. Элек күп казактар ошо имән янына килгәндәр һәм ошо биләмәлә хазина табырға тырышҡандар.

1952 йылда имәнде йәшен ата, ике олондоң береһе зыян күрә. Быны имән олононда һаҡланған тамға раҫлай.

Ағастың йәше паспорт буйынса 400 йыл самаһы тәшкил итә, әммә ысынбарлыҡта уны элегерәк ултыртҡан булыуҙары мөмкин, сөнки тикшеренеүселәр фекеренсә, Иван Грозный ваҡытында ағас үҫеп ултырған була инде.

2010 йылда ағас торошо ҡәнәғәтләнерлек була, урман янғынынан ҡотҡарып алып ҡалалар.

2011 йылдың апрель айында, «Ағастар — тере тәбиғәт ҡомартҡыһы» тигән бөтә Рәсәй программаһының сертификатлау комиссияһы, Ростов өлкәһе урман хужалығы департаментының имәнгә айырым статус бирергә тигән тәҡдимен хуплауы тураһында мәғлүмәт барлыҡҡа килә. Белгестәр диагностика үткәргәндән һуң, ағасҡа тере тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелә. Тимәк, дәүләт уны яҡлау аҫтына ала һәм уны реабилитациялау һәм тергеҙеү буйынса саралар комплексы ҡаралған.

Ростов өлкәһе Хакимиәтенең 2006 йылдың 19 октябрендәге 418-се номерлы «Ростов өлкәһендә тәбиғәт ҡомартҡыһы тураһында» ҡарарына ярашлы, имән, уға яҡын булған биләмә кеүек үк, өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.

## Һүрәтләнеш
Вешенская имәне һабаҡлы япраҡлы имән төрөнә ҡарай.
Ағас олоно 1,9 метр бейеклектә икегә бүленә һәм ике үҙаллы олондо барлыҡҡа килтерә. Олондарҙың берәүһенең бейеклеге 25 метр, диаметры 1,4 метр тәшкил итә. Икенсеһенең диаметры 1,6 метр, бейеклеге 25,2 метр тәшкил итә. Имән тирәһендә 150 гектарҙа — һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, ә тәбиғәт ҡомартҡыһының үҙе тирәһендә һаҡланыусы зона — 2,5 гектар тәшкил итә. Имәндең олондары ныҡлы һәм тармаҡланып үҫкән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Легендарный «Вёшенский дуб» 
* Памятники природы
Ағиҙел мәҙәниәте

**Ағиҙел мәҙәниәте** — Көньяҡ Урал алды, Волга-Урал аралығының һуңғы неолит һәм энеолит археологик мәҙәниәте, беҙҙең эраға тиклем V—III мең йыллыҡҡа ҡарай.

## Дөйөм характеристика
Археологик мәҙәниәт Ағиҙел йылғаһы исеме менән аталған.

Һәйкәлдәрҙең күпселек өлөшө Башҡортостандың урман һәм далалы өлөшөндә, Ағиҙел, Дим һәм Ыҡ йылғалары бассейны буйында урынлашҡан. Иртә осор ҡомартҡыларына III Муллин, III Дәүләкән, I Бельская; һуңғы осорға — IV Муллин, III Сауз, Ғүмәр һ. б. һанарға була.

Ағиҙел мәҙәниәте тораҡтары юғары туғайҙарҙа урынлашып, нығытыуһыҙ булған. Торлаҡ булып ер өҫтөндәге дүрт мөйөшлө, бәлки, бүрәнәнән эшләнгән ҡоролмалар хеҙмәт иткән.

Иртә осорҙағы керамика түңәрәк төплө, күп тажлы булһа; һуңғы осорҙа — тура тышлы, эре тараҡ менән биҙәлгән. Саҡматаш ҡоралдарға өҫтөнлөк биргәндәр, шулай уҡ шымартылған балта һәм бағауҙар, бысаҡ һәм суртанды төрөндәге һөңгө остары, игенҡырғыс, ураҡ ҡулланғандар. Йорт хайуандарынан ат, эре һәм ваҡ мөгөҙлө мал (35 % тиклем) һөйәктәре табылған.

Ағиҙел мәҙәниәте халҡы күбеһенсә Ыҡ-Дим аралығында һәм Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында төпләнгән (Башҡортостан); һунар, балыҡсылыҡ, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Көнбайышта Һамар мәҙәниәте, көньяҡ-көнсығышта Урал аръяғы (суртанды) мәҙәниәте менән сиктәш булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ағиҙел буйы мәҙәниәте

## Әҙәбиәт
* 
* *Матюшин Г. Н.* Энеолит Южного Урала: Лесостепь и степь. М., 1982.
* *Матюшин Г. Н.* Неолит Южного Урала. Предуралье. М., 1996.

## Һылтанмалар
* Статья в Башкирской энциклопедии
Әбүбәкеров Риза Вәхит улы

**Әбүбәкеров Риза Вәхит улы** (10 октябрь 1902 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт совет дәүләт эшмәкәре. (1930—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Риза Вәхит улы Әбүбәкеров 1902 йылдың 10 октябрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Күҫәләр ауылында тыуа. "Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы"на ярашлы, милләте — башҡорт. Атаһы ауыл писары булып эшләй, 1914 йылда армияға алына һәм шул уҡ йылда Беренсе донъя һуғышында һәләк була. Ғаиләнең ҡатмарлы матди хәле һөҙөмтәһендә Риза Үрге Ҡыйғы ауылына, ағаһына күсенә.

Башланғыс белемде Үрге Ҡыйғы ауылының ике класлы училищеһында ала. Артабан уҡыуын Таҙтүбә ауылындағы юғары башланғыс училищеһында дауам итә, әммә Граждандар һуғышы башланыу сәбәпле, уны тамамлай алмай. Башҡорт АССР-ының Дыуан, Дыуан-Ҡошсо кантондарында властың төрлө учреждениеларында эшләй. 1920 йылда РКСМ ағзаһы була, ә 1921 йылда — РКП (б.). Тәүҙә бюро ағзаһы итеп һайлана, ә һуңынан — Мәсәғүт кантонының район комсомол комитеты секретары.

Өфө рабфагын тамамлағандан һуң, 1925—1927 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһына белем ала. Һаулығы насарайып китеү сәбәпле, уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр була. Н. К. Крупская тәҡдиме менән РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариатында милли мәктәптәр буйынса инспектор вазифаһында ҡалдырыла. 1929 йылдан «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре.

1930 йылдың мартында Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. Ул эшләгән ваҡытта республикала дөйөм башланғыс белем биреү индерелә, ликбез эше киң йәйелдерелә, башҡорт мәктәптәре өсөн дәреслектәр төҙөлә. Был вазифала Риза Әбүбәкеров, тулы булмаған урта мәктәптәрҙең һаны артыуға бәйле, матди-хужалыҡ һәм ойоштороу-педагогика мәсьәләләрен хәл итеү өсөн күп эш башҡара.

1935 йылдың ноябренән ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында Фән һәм мәктәптәр бүлеге мөдире булып эшләй. Һуңынан Башобкомдың партпропаганда һәм агитация бүлеге мөдире вазифаһын биләй.

1937 йылдың 17 сентябрендә «Правда» гәзитендә Л. Перевозкиндың «Башҡортостанда буржуаз милләтселәр өйөрө» тип аталған мәҡәләһе баҫыла. Унда республиканың тотош партия-хужалыҡ аппараты тиерлек «буржуаз милләтселәрҙән», «вәлидовсыларҙан» тороуы тураһында бәйән ителә. Мәҡәләлә обком ағзаһы Р. В. Әбүбәкеров тураһында ла, «милли элементтар менән ныҡ бәйләнгән», һәм «контрреволюцион дәреслектәр» нәшер итә тиелә. 1937 йылдың 3 октябрендә Риза Әбүбәкеров ҡулға алына, ә 1938 йылдың 10 июлендә атыла. 1956 йылдың 8 декабрендә аҡлана..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Платов майҙаны (Новочеркасск)

**Платов майҙаны** — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһы үҙәгендәге майҙан. 

## Тарихы
Ҡала планын төҙөгәндә, Новочеркассктың тәүге архитекторы Франц де Волан ҡала үҙәгенә ҙур майҙанды урынлаштыра. Ул хәҙер Александр, Пушкин, Атаман урамдары һәм Платов проспекты атамалары менән йөрөгән урамдар менән уратыла. Майҙан яйлап төҙөлә. 1805 йылдың 18 майында унда сауҙа өсөн тәғәйенләнгән Ҡунаҡһарай бинаһы һалына. Башта майҙан Ҡунаҡһарай майҙаны тип атала.

В. Броневский үҙенең «Дон ғәскәре тарихы. Дон ере һәм Кавказ минераль һыуҙары тасуирламаһы» (1834) китабында майҙанды баҡса участкалары булған буш урын тип һүрәтләй. Майҙандың төп төҙөлөшө булып тиҙ арала күтәрелгән тәҙрәһеҙ Ҡунаҡһарай тора. 

1841 йылда Новочеркасскта урамдарға һәм майҙандарға рәсми исем бирелә. Каруанһарай майҙаны Императором Александр килгәндән һуң, Александр исемен ала. 1853 йылдың майында майҙанда атаман М. И. Платовҡа (скульпторы А. А. Иванов, Н. А. Токарев, П. К. Клодт) һәйкәл асыу тантанаһы үтә.

Был ваҡытҡа майҙанда 1844 йылда төҙөлгән, өлкә идараһын һәм округ судын да индереп, өлкә йәмәғәт урыны, Ҡунаҡһарайҙың ағас кибеттәре, ағас Александр сиркәүе, боронғо ҡурғандар була.
Һуңыраҡ Ҡунаҡһарайҙың ағас кибеттәре һүтелә, улар урынына 1857 йылда сауҙа рәттәренеү таш бинаһы (архитекторы И. О. Вальпреде) төҙөлә. 1860 йылда Александр баҡсаһы эргәһендә наказлы атаман һәм ҡалға килеүсе юғары даирәләр өсөн Атаман һарайы һалына башлай. 

ХIХ быуатта Александр майҙанына һуйырташ түшәлә. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Новочеркасск күренештәре менән открыткалар сығарыла. Уларҙың береһендә Александр майҙаны ла бар. 

Әлеге ваҡытта Платов майҙаны Новочеркассктың төп майҙаны булып тора. Унда ҡала байрамдары һәм фестивалдәр үткәрелә.

## Әҙәбиәт
Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. С. 74. ISBN 5-94549-006-7.

## Һылтанмалар
* Городской уголок с уникальной историей
Ағиҙел буйы мәҙәниәте

**Ағиҙел буйы мәҙәниәте** — Көньяҡ Урал алды һәм Волга-Урал араһында неолит дәүеренә ҡараған археологик мәҙәниәт. Малсылыҡ эҙҙәре булған Европа мәҙәниәттәренең тәүгеләренән һанала. Беҙҙең эраға тиклем VI—V мең йыллыҡтар.

## Дөйөм характеристика
Төп ҡомартҡылары — Башҡортостан территорияһында урынлашҡан II Муллин, Иҫке Мушта, II Дәүләкән. Ултыраҡтар йылға яры буйлап урынлашҡан һәм нығытыуһыҙ булған. Торлаҡ йорт тип ер өҫтөндә усаҡлы чум һаналған. Ҡайһы бер тораларҙа ерләү ҡомартҡылары табылған.

Керамик әйберҙәр, ҡорал, уҡ, һөңгө остары, острота, йәнгел трапециялары, балта, ҡырғыс, бырау, хәнйәр, ырғаҡ һөйәктәр, пластиналы бысаҡтар, бетеү һәм башҡалар табылған.

Йорт хайуандарынан ат, һыйыр, һарыҡ, кәзә, мышы һөйәктәре табылған.

Ағиҙел буйы мәҙәниәте халҡы һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, емеш-еләк йыйыу, эре һәм ваҡ мал ҡарау, шулай уҡ йылҡысылыҡ менән шөғөлләнеүсе тип фараз ителә. Ағиҙел һәм суртанды мәҙәниәттәре ҡәбиләләре менән бәйләнеш теркәлгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ағиҙел мәҙәниәте<br />
* Ботай мәҙәниәте
* Суртанды мәҙәниәте<br />

## Әҙәбиәт
* *Крижевская Л. Я.* Неолит Южного Урала. Л., 1968.
* *Матюшин Г. Н.* Археологический словарь. — М.: Просвещение: АО «Учеб. лит.», 1996. — 304 с.: ил. ISBN 5-09-004958-0.

## Һылтанмалар
* Статья в Башкирской энциклопедии
Эрзәндәрҙең флагы

**Эрзәндәрҙең милли флагы** (, һүҙмә-һүҙ: *эрзән халҡы флагы*) — Рәсәйҙә йәшәгән халыҡ — эрзәндәрҙең милли флагы.

## Флагтың һүрәтләнеше
Флаг дәүмәле — 1:2 пропорцияһында. Бер киңлектәге өс горизонталь һыҙаттан тора: өҫкө өлөшө — аҡ, уртала — ҡыҙыл, аҫҡы өлөшө ҡара төҫтә. Ул Валентин Девяткин тарафынан эшләнә һәм 1990 йылда «Масторава» йәмғиәте тарафынан раҫлана. Төп төҫтәр «эрзән ҡатын-ҡыҙҙары һәм ир-аттарының милли кейеме биҙәктәре төҫөн ҡабатлай».
Йылдар үткәс эрзән флагын Эрзән халҡы конгресы раҫлай:

"Эрзән конгресы флаг сифатында аҡ-ҡыҙыл-ҡара (өҫтән-аҫҡа), төҫтәрендә Азатлыҡ, Тормош һәм Эрзә Ерен символлаштырған туҡыманы раҫлай.

## Флаг символикаһының аңлатмаһы
Ҡара төҫ — ул ер генә түгел, пулая — эрзән ҡатын-ҡыҙҙарының милли кейеменең янбаш өлөшө төҫө. Бынан шундай һығымта яһарға мөмкин, тимәк, эрзәндәрҙең ата-бабалары өсөн ҡара төҫ — матәм төҫө түгел, ә уңышты һәм ҡатын-ҡыҙ башланғысын символлаштыра. Киң мәғәнәлә алғанда — был **Масторав** ( мастор— ер, ау— әсә). Әгәр бында ҡыҙыл төҫтө ҡан — эрзә халыҡтары символы, ә аҡ — Инешкипаз символы () тип ҡараһаҡ, түбәндәге мәғәнә килеп сыға: «Инешкипаз-Эрзә-Масторава».

Төҫтәрҙең төп аңлатмаһынан тыш, икенсе тарктовканы ла нигеҙле тип һанарға мөмкин: Масторава (ҡара төҫ), -ҙендә эшләүсе эрзәгә (ҡыҙыл төҫ) таяныс һәм тормош бирә, уларҙы өҫтән Инешкипаз (аҡ төҫ) яҡлап һәм ҡурсалап тора.

## Флагты ҡулланыу

«Ҡара-ҡыҙыл-аҡ» триколор рәсми эрзән байрамдарында ла, халыҡтың көндәлек мәҙәни тормошонда ла ҡулланыла. Ул үҙ халҡы өсөн, хатта рәсми властар танымағанда ла, легитим булып тора. Флаг ҡулланылған күпселек байрамдар Эрзә халҡы конгресында ҡабул ителә:
* 16 апрель — Эрзән теле көнө,, ()
* Сельское моление ()
* Бөтә эрзән моление-байрамы, (Раськень Озкс)
* Эрзән халыҡтары конгресы, ()
* Эрзянь лисьмапря,.
* 21 декабрь — «Масторав» эпосы көнө
Бынан тыш, «эрзянь раськенькоцт» фин-уғыр халыҡтарының VI Бөтә донъя конгресында, МАФУН Конгресында,
Ханньяла, шулай уҡ Алтай крайында һәм
Новгород өлкәһендә елберләй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡырым ҡаласығы (Ростов өлкәһе)

**Ҡырым ҡаласығы** — Хазар ҡағанаты осорондағы, неолит ваҡытындағы тораҡ. Ростов өлкәһе Усть-Донецк районының Ҡырым хуторы эргәһендә урынлашҡан. 

## Тарихы
Ростов өлкәһендә электән халыҡ тығыҙ йәшәгән. Биләмәләрҙең күпселеге йылға ярҙарында ултырған. Бер үк урында кешеләр төрлө тарихи осорҙарҙа урынлашҡан. Таш быуат һәйкәлдәренең күпселеге шулай уҡ йылғаларҙың бейек ярында ултыра. Неолит дәүерендәге ҡаласыҡтарҙың берһе Ростов өлкәһенең Усть-Донецк районынындағы Ҡырым хуторы эргәһендә табыла. Ҡаласыҡ Дон йылғаһының (хәҙер Сухой Донец) элекке йырынының уң яҡ бейек ярындағы үҙәндә була. Бынан тирә-яҡ яҡшы күренә һәм биләмәне һаҡлау өсөн бик мөһим була. 

Ҡырым хуторы эргәһендә табылған ҡаласыҡ урынында «Хазар проекты» программаһы сиктәрендә археологик экспедиция ҡвҙыныу эштәре алып бара. Ҡаласыҡ боронғо комплексты кәүҙәләндерә һәм уның эсенә хәҙер Кочетовская утрауы, Төньяҡ Донец тамағындағынан алып Раздорская станцияһына тиклем урынлашҡан боронғо биләмәләр инә. Археология ҡомартҡыһыбеҙҙең эраға тиклем VIII—XI быуатҡа ҡарай. Был урында урынлашҡан тораҡ һәм биләмәләр Семикаракорск хазар ҡәлғәһенә буйһона һәм ҡәлғә гарнизонын кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеп тора. 

Ҡаласыҡ һәм уның урынында табылған әйберҙәр тураһында В. М. Пудавов менән биолог Богачев яҙып сыға. Бында ҡыҙыҡлы объекттарҙан эшкәртелгән таштар, таш юл, керамика элементтары, керамика һыу торбалары табыла. 

Ҡаласыҡ территорияһында шулай уҡ неолит осорондағы предметтар табыла. Улар араһында: балсыҡ яндырыу мейестәре, шарап өсөн ергә соҡоп ултыртылған керамик һауыттар. Ҡаласыҡ халҡы яйлап күсмә тормоштан ултыраҡ тормошҡа күсә бара. Неолит осоронда улар балсыҡ менән һыланған ҡамыштан эшләнгән ярымер торлаҡтарҙа йәшәй. Табылған әйберҙәр салт-маяц мәҙәниәтенә (булғарҙар һәм аландар) ҡарай. 

Ҡаласыҡ территорияһында шулай уҡ 140 ҡәбер булған зыярат табыла. Көньяҡ федераль университет студенттары һәм ғалимдары экспедициялары ваҡытанда һөйәкте игәү деталдәре, тирмән ташы, туҡыу станогы предметы, тимерҙе эшкәртәкндән ҡалған юнысҡы, салт-маяц мәҙәниәтенең керамика өлөштәре һ.б. табыла.

## Әҙәбиәт
* Цыбрий А. В. Неолитические памятники Восточного Приазовья // Неолит -энеолит Юга и неолит Севера Восточной Европы (новые материалы, исследования, проблемы иеолитизации регионов). СПб: ИИМК РАН, 2003.-С. 41-55.
## Һылтанмалар
* Археологии изучают Крымское городище
* Городище у хутора Крымского
* Городище у хутора Крымского
Украин алфавиты

**Хәҙерге составындағы Украи́н алфави́ты** XIX быуат һуңынан йәшәп килә; Ул 33 хәрефле: рус теле менән сағыштырғанда — **Ёё, ъ, ы, Ээ,** хәрефтәре ҡулланылмай, ләкин **Ґґ, Єє, Іі** һәм  **Її** хәрефтәре бар. (1932—1990 йылдарҙа  **Ґ** хәрефе булмаған, ә нәҙеклек билдәһе иң һуңғы хәреф булып торған). Шулай уҡ  апостроф ( ’ билдәләнә) ҡулланылған һүҙҙәр күп, украин апострофы  рус ҡалынлыҡ айырыу билдәһенә **Ъ оҡшаш** ҡулланыла (сағыштырығыҙ:  / ). У*краинский* һүҙендә йыш ҡына баҫымды, хаталы итеп, икенсе ижеккә ҡуялар, орфоэпик яҡтан өсөнсө ижеккә ҡуйыу дөрөҫ.

## Алфавит

### Уҡыу
* **А** һәр бер осраҡта [a] өнө булып ишетелә, ләкин баҫым алды ижектәрендә бик аҙ тойомланған иренләшеү барлыҡҡа килеү күҙәтелә — [a°] ([ɒ]);
* **Г** яңғырау тамаҡ йәиһә артҡы тел рәте фрикатив өнө булып ишетелә;
* **Ґ** рус **Г-һына** тап килә;
* **Е** рус **Э-**һына тап килә;
* **Є** рус **Е**-һына тап килә;
* **Ж** шул уҡ рус өнөнә тап килә, ләкин **І** алдынан (шулай уҡ **Ю**, **Я**) —самалап алғанда, рус һүҙе дро**жж**и-лағы кеүек, йомшаҡ ишетелә;
* **И** рус **Ы**-һына яҡын, әммә бер аҙ йомшағыраҡ;
* **I** рус **И өнөнә яҡын** (ҡағиҙә булараҡ, бер аҙ йомшағыраҡ);
* **Ї** **ЙИ** һымаҡ уҡыла;
* **Й** "о" алдынан [j] тартынҡыһын аңлата, ә башҡа позицияларҙа – ижек барлыҡҡа килтермәгән [i] һуҙынҡыһы;
* **О бөтөн** позицияларҙа ла [o] тип уҡыла, баҫымлы ижек алдынан торған ижектәрҙә  **У **менән оҡшашлыҡ осрауы мөмкин, бигерәк тә, әгәр һүҙҙә бер нисә иренләшкән һуҙынҡы (у, ю)  булһа;
* **Ц ошондай уҡ** рус өнөнә тап килә, ләкин  **Ь**, **І**, **Є**, **Ю**, **Я** алдынан — йомшаҡ [t͡sʲ];
* **Ч** Белорус, серб телдәрендәге кеүек ҡаты яңғырай (йәки поляк телендәге **CZ **һымаҡ), йә чех телендәге кеүек **Č** (бер аҙ ғына ҡаты), ләкин **І**, **Ю**, **Я** алдынан — йомшара;
* **Ш** рус телендәге шул уҡ өнгә тап килә, ләкин **І** һәм башҡа йомшартҡыс һуҙынҡылар алдынан — йомшартылып әйтелә,  рус **Щ**-һына оҡшаған;
* **Щ әҙәби** украин әйтелешендә ҡаты [шч], [штш] (поляк бәйләнеше **SZCZ**) кеүек, **І** алдынан — [шчь] (поляк **ŚĆ**) уҡыла.

## Компьютерҙарҙа күрһәтеү
: 
Стандарт украин клавиатураһы түбәндәгесә:

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Украин хәрефтәрен әйтеү һәм файҙаланыу тураһында ентекләп яҙылған мәҡәлә «Украин теле», ә тарихы тураһында — айырым хәрефтәр тураһында мәҡәләләр (таблицаны ҡарағыҙ). Шулай уҡ украин яҙылышының бик боронғо варианттары тураһында мәҡәләләр:
* Ярыжка
* Максимовичевка
* «Днестр русалкаһы» яҙылышы
* Кулишовка
* Драгомановка
* Желеховка

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды

**Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды** — Башҡортостан Республикаһы территорияһында Рәсәй Федерацияһы суд власының юғары федераль органы.

Рәсәй Федерацияһының Юғары Судына ҡараған дөйөм юрисдикция суд системаһына инә. Дөйөм юрисдикциялы район (ҡала) судтары өсөн — Апелляция инстанцияһы һәм Башҡортостан Республикаһының мировой судьялары өсөн — күҙәтеү инстанцияһы.

Суд эшмәкәрлеге Рәсәй Конституцияһы һәм «Рәсәй Федерацияһының суд системаһы тураһында» федераль конституцион законы менән көйләнә.

## Тарихы
1920 йылда Башҡорт автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Халыҡ судьялары советы барлыҡҡа килгән.

1922 йылғы Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менән Башҡорт өлкә суды ойошторола, ә 1923 йылда — *Башҡорт АССР-ының Баш суд*ына (*Башглавсуд*) әйләнә.

1937 йылда Башглавсуд Башҡорт АССР-ының Юғары судына үҙгәртелә, 1990 йылда — *Башҡорт Совет Социалистик Республикаһының Юғары суды* тип атала.

Хәҙерге исемен 1992 йылдан йөрөтә.

## Составы
Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды составына түбәндәгеләр инә:
* граждандар эштәре буйынса коллегия
* енәйәт эштәре буйынса коллегия.

## Суд ҡарамағындағы эштәр
Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды ҡарамағына:
* енәйәт эштәре
** Рәсәй Енәйәт кодексының 105 п. 2, 126 п. 3, 131 п. 3, 205, 206 п. 2, 3, 209—211, 212 п. 1, 227, 263 п. 3, 267 п. 3, 269 п. 3, 275—279, 281, 290 п. 3, 4, 294—302, 303 п. 2, 3, 304, 305, 317, 321 п. 3, 322 п. 2, 353—358, 359 п. 1, 2 һәм 360 статьялары буйынса;
** Рәсәйҙең Енәйәт-процессуаль кодексының 34, 35 статьяһына ярашлы судҡа ебәрелгән эштәр;
** материалдарында дәүләт серенә ҡараған мәғлүмәт булһа.
* гражданлыҡ эштәре
** дәүләт серҙәренә бәйле;
** граждандарҙың һәм ойошмаларҙың хоҡуҡтарына, законлы мәнфәғәттәре һәм азатлығына ҡағылған Башҡортостан Республикаһы дәүләт органдарының норматив хоҡуҡи акттары менән риза булмау;
** Башҡортостан Республикаһы сиктәрендә урынлашҡан сәйәси фиркәләрҙең төбәк бүлексәләре йәки башҡа бүлексәләре, төбәк-ара һәм төбәк йәмәғәт берләшмәләре эшмәкәрлеген туҡтатыу йәки бөтөрөү; урындағы дини ойошма, үҙәкләштерелгән дини ойошма эшмәкәрлеген туҡтатыу; бер субъект сиктәрендә урынлашҡан юридик берәмек булмаған төбәк һәм урындағы, урындағы дини ойошмаларҙан торған үҙәкләштерелгән йәмәғәт берләшмәләре һәм дини ойошмалар эшмәкәрлеге тыйыу; башлыса Башҡортостан Республикаһы территорияһында таралған киң мәғлүмәт саралары эшмәкәрлеген ваҡытлыса йәки бөтөнләй туҡтатыу тураһында;
** кимәленә ҡарамаҫтан, һайлау комиссияһы ҡарарҙарына (ҡарар ҡабул итеүҙән баш тартыу) ялыу биреү;
** Рәсәй Федерацияһы субъекттарының һайлау комиссиялары, Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыу (вәкәләт) органдарына һайлау буйынса округ һайлау комиссияһын тарҡатылыуы тураһында.

## Етәксеһе
Михаил Иванович Тарасенко — Башҡортостан Республикаһының Юғары Суды рәйесе. Рәсәй федерацияһының Президентының 2007 йылдың 3 декабрендәге 1610 һанлы указына ярашлы тәғәйенләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* http://vs.bkr.sudrf.ru/modules.php?name=info_court&rid=12
Румынияла ер тетрәү (1802)

**Румынияның Вранча тауҙарында ер тетрәү** 1802 йылдың 26 октябрендә Изге Параскева көнөндә була. Рихтер шкалаһы буйынса 7,9 балл менән ул Румынияла теркәлгән иң көслө ер тетрәү осрағы булып тора. Ул Европала ла иң көслө ер тетрәүҙәрҙән иҫәпләнә: уның ҡеүәтен ике миллион квадрат километр майҙанда — Көнсығыш Европала һәм Балҡанда, Санкт-Петербургта һәм Эгей диңгеҙендә тойғандар.

Бухареста ер тетрәү көсө Меркалли шкалаһы буйынса VIII-ІХ тип баһалана. Күп кенә сиркәү манаралары , Котрочень монастыры емерелгән. Башлыса түңкәрелгән мейестәр арҡаһында күп янғындар сыҡҡан. Болгарияла Русе, Варна һәм Видин ҡалалары тулыһынса тиерлек емерелгән була .

## Емереклектәр һәм ҡорбандар
Иң көслө тетрәү Бухареста көндөҙгө сәғәт ун ике менән бер араһында була. Көслө ер тетрәү 10 минут тирәһе була. Бик күп тарихи ҡомартҡылар, шул иҫәптән Изге Николай сиркәүе, Котрочент монастыры һәм 54 метрлыҡ Колцей манараһы емерелә. Грек тарихсыһы Дионисий Фотино хәбәр итеүенсә,  господарь Константин Ипсиланти ғаиләһе менән Вакарести монастырына күсенгән, сөнки уның һарайына ныҡ зыян килгән була. Әммә биналарға килгән ҙур зыянға ҡарамаҫтан, дүрт генә үлем теркәлгән, уларҙың өсәүһе — балалы йәһүд ҡатыны һәм сәйәхәт итеүсе сауҙагәр Колцей емерелгәндә һәләк була. Кеше ҡорбандары, моғайын, йорттарҙың бер-береһенән алыҫ төҙөлөүе, ҙур баҡсалар һәм ихаталар менән уратып алыныуы, тимәк тирбәлеү бер бинанан икенсеһенә таралмауы арҡаһында аҙ булғандыр. Бынан тыш, төҙөлөштә ағас һәм гонт кеүек еңел материалдар ҡулланылған.

Яссы ҡалаһында кенәз һарайының диуарҙары, күп ҡорамдар һәм монастырь манаралары емерелә. Брашов ҡалаһы һәм уның тирә-яғына, шул иҫәптән Ҡара сиркәүгә, ҙур зыян килә. Константинополь һәм күрше төбәктәр ҙә ҡаза күрә. 13:30 сәғәттә көслө тирбәлеүҙәр хәҙерге Украинала һиҙелә. Мәскәүҙә диуарҙарҙа ярыҡтар барлыҡҡа килә, тәҙрә быялалары ватыла, көмбәҙҙәр ишелеп төшә.

### Көсөргәнешлеге

## Бухаресты төҙөкләндереү

Ер тетрәүҙән һуң Константин Ипсиланти кисекмәҫтән Бухаресты төҙөкләндерергә бойора. Ташсылар һәм һөнәрселәр һәләкәтте байығыу маҡсатында файҙаланып ҡалмаһындар өсөн, ул эшселәрҙең хеҙмәт хаҡын сикләй. Бухарест бер нисә йыл эсендә төҙөкләндерелә, әммә ҡайһы бер биналар һәм ҡоролмалар ҡабат тергеҙелмәй.

Артабанғы йылдарҙа тағы бер нисә ер тетрәү була, ләкин улар күп зыян килтермәй. Уларҙың береһе 1803 йылдың 15 июнендә була, Бухареста һыу менән тәьмин итеү системаларын  һәм күп насостарҙы эшлектән сығара. Тағы өс көслө ер тетрәү 1804 һәм 1812 йылдарҙа була.

## Иҫкәрмәләр
Герой-пионерҙарға һәйкәл (Каменск-Шахтинский)

**Герой-пионерҙарға һәйкәл** — Ростов өлкәһенең Каменск-Шахтинский ҡалаһында 1967 йылдың 2 ноябрендә Карл Маркс проспектындағы Пионерҙар скверына ингән урында «Герой-пионерҙарға» һәйкәл-стела асыла.

## Тарихы һәм һүрәтләнеше
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (1942 йылдың 19 июленән 1943 йылдың 13 февраленә тиклем) Каменск фашистар ҡулында була. Гитлерсылар ҡалала башбаштаҡлыҡ ҡыла, урындағы халыҡты талай, үлтерә. Оккупация ете ай дауам итә. Ҡаланы немец илбаҫарҙарынан азат итеүҙә уҡыусылар ҙа ҡатнаша. Каменскийҙы азат итеү 1943 йылдың ғинуарында башлана, ҡалала ҡаты һуғыштар бара.

1943 йылдың 20 ғинуарында Ҡыҙыл Армияның алдынғы частары Каменскийға яҡынлаша. Балалар һәм өлкәндәр совет яугирҙарын ҡыуанып ҡаршы ала. Уҡыусылар ҡыҙылармеецтарға дошман һалдаттары, танкылары һәм орудиеһы урынлашҡан урындар тураһында һөйләй. Совет ғәскәрҙәре төркөмө һаны ҙур булмай, пехотаға ике танк ярҙам итә. Ҡыҙыл армия яугирҙары ҡалана азат итә алмай. Алыш тамамланыу менән немеецтар һәм полицайҙар каратель акциялары уҙғара. Фашистар рәттән бөтә үҫмерҙәрҙе, хатта 8-9 йәшлек малайҙарҙы ла ҡулға ала. Немецтар уларҙан ҡаты яза ҡулланып һорау ала, әммә ҙур һуғыштың бәләкәй геройҙары дошманға бер һүҙ ҙә әйтмәй, Тыуған еренә тоғро ҡала. Һорау алғандан һуң фашистар һәм полицайҙар малайҙарҙы хәҙерге 12-се гимназияның подвалында ата. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса, уларҙы Новоселевская (хәҙер Щаденко) урамы ашаһындағы, хәҙерге Гагарин исемендәге парк территорияһындағы йортта аталар. Ҡырҡтан ашыу уҡыусы һәләк була, улар хөрмәт менән ерләнә.

Каменск-Шахтинский ҡалаһы немец баҫҡынсыларынан өс аҙнанан һуң азат ителә. 1967 йылдың 2 ноябрендә үҙәк ҡала скверында һәләк булған балаларҙың исемдәрен күрһәтеп, Герой-пионерҙарға һәйкәл асыла. Улар хөрмәтенә урамдарҙың береһенә, 1973 йылда Линейная урамына, Герой-пионерҙар урамы исеме бирелә.

Һәйкәл авторы — Каменск рәссамы Анатолий Григорьевич Деркунский. Стелаға геройҙарҙың исемдәре — Бабков В., Блинов Г. Ф., Бервенев Г. П., Выриков А. П., Глуховской И. К., Герловский А. Ф., Донченко С. В., Дробовач И. П., Захарченко. Н., Иванов С. А., Крамаров В. Ф., Д. Крамаров . Ф., И. Кучеров, Красников М. Ф., З. Кочетова, Купреченков И. Д., Ланин О. В., Миньков Б. Г., Новойдврский И. П., Новиков Н., Панфилов И., Ю. Ревин , И, И. Руденко, М. Стахиев . А., Славин В. А., Сливин Б. А., Сучилин М. А., Хапричков Ю. И., Хитайленко В. С., Чепелев Н. М., Чепелев В. М., Чумаков Ю., Шачнев А. Г., Яковлев П. Д., Яровенко Ю. Д. яҙылған.

1996 йылда һәйкәл реконструкциялана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Памятник пионерам и школьникам города, погибшим от рук фашистских захватчиков в январе 1943 года 
* Достопримечательности города
* Памятная стела в честь героев-пионеров (Каменск-Ша́хтинский)
* Памятник Героям-пионерам
Суворов йорто (Аҡсай)

**Суворов йорто** — Ростов өлкәһенең Аксай ҡалаһында урынлашҡан ике ҡатлы бина. Данлыҡлы урыҫ хәрби етәксеһе А. В. Суворов 1783—1784 йылдарҙың ҡышҡы осоронда ошо йортта торғанлығы сәбәпле, урындағы әһәмиәткә эйә иҫтәлекле урын һәм музей булып тора.

## Тарихы
XVII быуат башынан һаҡланып ҡалған, Аксай ҡалаһының иң боронғо йорто тип иҫәпләргә мөмкин булған, урындағы хәлле казак Рудуханың йорто, билдәле урыҫ хәрби етәксеһе Александр Васильевич Суворов 1773—1774 йылдарҙың ҡышында булған урын булып тора. 1948 йылда Аҡсай хәрби-тарих музейы мәктәп музейы булараҡ асыла. Музейҙы ойоштороуҙа билдәле балалар шағиры С. Я. Маршак һәм яҙыусы А. Н. Скрипов ҡатнаша. 1979 йылды музейға нигеҙ һалынған йыл тип иҫәпләргә мөмкин. Хәҙерге ваҡытта музейҙың, Рәсәйҙең Аҡсайҙа булып киткән күп кенә күренекле эшмәкәрҙәре менән бәйле, ете бинаһы, XVII—XX быуаттарҙың тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары бар. Музей комплексы майҙаны 180 гектарҙан ашыу тәшкил итә, унда 100-ҙән ашыу боронғо ҡомартҡы әлегә тиклем һаҡланған. Музейға майҙаны 112 гектар булған ҡурсаулыҡ биләмәһе һәм өс һаҡлана торған зона — Преображенск сиркәүе һәм зыяраты менән Ратный ыҙаны, Монастырь ыҙаны һәм Анна ҡәлғәһе инә.

## Иҫкәрмәләр
Ғәбдрәхимов Фәрит Ибраһим улы

**Ғәбдрәхимов Фәрит Ибраһим улы** (8 ғинуар 1933 йыл) — журналист, шағир. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).

## Биографияһы
Фәрит Ибраһим улы Ғәбдрәхимов 1933 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Арыҫлан ауылында тыуа.

Арыҫлан мәктәбен тамамлағас, тыуған колхозында эшләй. 1951—1955 йылдарҙа Октябрьский нефть техникумында уҡый. Унан һуң өс йыл төҙөлөштәрҙә эшләй.

1958—1963 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты студенты. Унан Бүздәк һәм Саҡмағош райондарында уҡытыусы булып эшләй. Аҙаҡ Туймазы районы гәзитенә эшкә күсә.

1969 йылдан алып 1994 йылға тиклем, йәғни хаҡлы ялға киткәнсе, «Ҡыҙыл таң» республика гәзитенең әҙәбиәт, сәнғәт һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире булып эшләй.

## Ижады
Фәрит Ғәбдрәхимовтың тәүге шиғырҙары БДУ-ла уҡыған йылдарында матбуғат битәрендә күренә башлай. Шағир үҙе нисек сабыр, итәғәтле, тыйнаҡ тәбиғәтле булһа, уның шиғри әҫәрҙәре лә шулай: ашығып-сәселеп бармайҙар. Ф. Ғәбдрәхимов башҡорт шиғриәтенә ашыҡмай ғына килеп, йылдар дауамында «Йөрәк уты», «Ерҙәге йондоҙҙар», «Анкетаға инмәгән юлдар» тигән тәүге шиғри йыйынтыҡтарынан башлап «Кисер мине», «Һинең менән мин» кеүек өлгөрөп еткән китаптарындағы шиғри әҫәрҙәрендә үҙ поэтик тауышын тапты.

Ф. Ғәбдрәхимовтың шиғырҙарын берләштерә торған төп мотив — кеше һәм тыуған ер. Шағир әҫәрҙәрендә кешенең тормоштағы, үҙ заманындағы һәм быуындар сылбырындағы урынын барлап ҡына ҡалмай, уны тормоштоң әүҙем ижадсыһы, көрәшсеһе кимәленә күтәрә.

## Китаптары
* Йөрәк уты. Шиғырҙар. Өфө., 1971 й.,
* Ерҙәге йондоҙҙар. Шиғырҙар. Өфө, 1975 й.,
* Анкетаға инмәгән юлдар. Шиғырҙар һәм поэма. Өфө, 1978 й.,
* Алтын туй. Шиғырҙар һәм поэмалар. Өфө, 1982 й.,
* Күңел күҙе. Шиғырҙар, поэма. Өфө, 1985 й.,
* Ғашиҡтар — һеҙгә генә. Шиғырҙар Өфө, 1988 й.,
* Кисер мине. Шиғырҙар, поэма. Өфө, 1995 й.,
* Һинең менән мин. Шиғырҙар һәм поэма. Өфө, 2000 й.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982).

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник/Сост. Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина — Уфа: Китап, 2006. — с121. (рус.);
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Өфө, 1988 й., 127-се бит.
Аҙау (станция)

**Аҙау** — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһында урынлашҡан, Төньяҡ-Кавказ тимер юлының Ростов төбәгендәге һуңғы тимер юл станцияһы.

## Географияһы
Аҙау тимер юл станцияһы Батайск үҙәк тимер юл станцияһынан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Аҙау станцияһы 1910 йылдың 6 декабрендә барлыҡҡа килә. Шул уҡ көндө беренсе поезды ҡаршы ала. 1920-се йылдарға тиклем станцияла пассажирҙар хәрәкәте бик интенсив булған. Һуңынан түбән төшөү осоро етә, поездар һаны кәмей. 1950-се йылдарҙан Аҙау портының тауар әйләнеше күләме артыуына бәйле, станция аша йөк поездары әүҙем йөрөй башлай. Бөгөн станцияны 45 тимер юлсы хеҙмәтләндерә. Аҙау — икенсе класлы йөк һәм пассажирҙар станцияһы. 1966 йылда үҙгәреүсән ток менән электрлаштырылған. Йөк характеры — портҡа күмер (тәүлегенә 100 вагонға тиклем), төҙөлөш материалдары, ваҡ таш, таҡта материалдары. 2010 йылда, станцияның 100 йыллыҡ юбилейына, урындағы әһәмиәткә эйә мәҙәни мираҫ объекттары булып торған вокзал, персоналдар йәшәгән тарихи торлаҡ йорт һәм пакгауз реконструкциялана, шул уҡ ваҡытта биналарҙың 1910 йылдағы бөтә деталдәре һәм формаһы, нескәлектәре һаҡлап ҡалына.

## Эшмәкәрлеге
Станцияның заманса инфраструктураһы яр буйы тибындағы вокзалды, ике түбән пассажирҙар һәм өс йөк платформаһын, станция буйынса дежурный бинаһын, пакгауз, станцияның көнбайыш ауыҙы өҫтөнән йәйәүлеләр үткәргесен үҙ эсенә ала. Һигеҙ юлдың тәүге бишәүһе 25 кВ үҙгәреүсән ток менән электрлаштырылған. Вокзал артындағы электрлаштырылмаған юлдар порт һәм ҡаланың бер нисә сәнәғәт предприятиеһы яғына дауам итә. Вокзал бинаһының үҙәк фасады ҙур булмаған вокзал алды майҙанына сыға. 1950-се йылдарҙан станция буйынса хәрәкәт башлыса диңгеҙ һәм йылға флоты сауҙа судноларына йөк бушатыу өсөн (башлыса таш күмер, таш, төҙөлөш материалдары) портҡа барыусы йөк составтары тарафынан тормошҡа ашырыла.

### Станция буйынса ҡала яны хәрәкәте
Ғәҙәти көндәрҙә вокзал өс пар Ростов-Главный—Аҙау—Ростов-Главный ҡала яны пассажирҙар поезын ҡабул итә. Пассажирҙар ташыуҙы электропоезд ЭД9 йәки рельслы автобус РА1 башҡара.

Станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе рейстар юҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аҙау Станцияһы
Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы

**Ғәлимова Римма Ғаяз ҡыҙы** (22 июль 1963 йыл) — башҡорт шағиры, журналист-публицист, Стәрлетамаҡ ҡалаһының  Хәким Ғиләжев исемендәге премия лауреаты.

## Биографияһы
Римма Ғаяз ҡыҙы Ғәлимова 1963 йылдың 22 июлендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылында тыуған.

1980 йылдан бирле Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәй. Бындағы педагогия институтының филология факультетын тамамлағас, мәктәптә, педколледжда уҡыта.

Артабан Стәрлетамаҡта башҡорт телендә 1995 йылдан сығыусы «Ашҡаҙар» гәзите хеҙмәткәре.

## Ижады
Римма Ғәлимованың шиғырҙары мәктәптә уҡыған сағында уҡ район, республика матбуғатында баҫыла. «Тәҡдир» тип аталған беренсе шиғри йыйынтығы студент сағында, 1993 йылда, «Китап» нәшриәтендә нәшер ителә. Шағирәнең тәүге поэтик әҫәрҙәре нескә лиризм һәм күңел йылылығы менән айырылып тора.
«Тәҡдир» поэмаһында автор һалдат ҡатынының тоғролоғо, совет армияһындағы һалдат яҙмышы, әсәлек бәхете темаларын үҙенсәлекле итеп яҡтырта.
2001 йылда сыҡҡан «Мин — Юрматы ҡыҙы» тип аталған икенсе китабында шағирә Ватан, мөхәббәт, йәшәйештең мәңгелек темалары аша тормоштағы ысынбарлыҡты асып һала.
2013 йылда донъя күргән «Урланған бәхет» йыйынтығындағы шиғри әҫәрҙәрендә әсә, Ер йөҙөндәге матурлыҡты, тыныслыҡты һәм мөхәббәтте яҡлаусы булараҡ сығыш яһай. Уның әҫәрҙәренә образлылыҡ хас, һәм улар ябай тел менән ижад ителгән.

## Китаптары
* Тәҡдир. Шиғырҙар һәм поэма. Өфө, 1993.
* Мин — Юрматы ҡыҙы. Шиғырҙар. Өфө, 2001.
* Урланған бәхет. Шиғырҙар, поэмалар. Өфө, 2013.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ғәли Ибраһимов исемендәге премия лауреаты.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник/Сост. Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа, Китап,3006 — с.137-138.
## Иҫкәрмәләр
Ғатауллин Ғәли Шәйслам улы

**Ғатауллин Ғәли Шәйслам улы** (1948 йылдың 6 июле, Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Таулар ауылы) — башҡорт яҙыусыһы.

## Биографияһы
Ғәли Шәйслам улы Ғатауллин 1948 йылдың 6 июлендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Таулар ауылында тыуған.
Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

Оҙаҡ йылдар уҡытыусы, мәктәп директоры булып эшләй.

## Ижады
Ғәли Ғатауллин — башҡорт сатирик прозаһы өлкәһендә ижад итеүсе яҙыусы. Уның юморесса, хикәйә һәм повестары «Әйтәм сер итеп кенә», «Әсәйемдең өс йыры», «Мин әйтәйем һеҙгә» һ.б. исемле китаптарында донъя күрҙе.

Яҙыусы һуңғы йылдарҙа тыуған яҡ тарихына бәйле тарихи-популяр характерҙағы китаптар яҙыу менән шөғөлләнә. Уның «Бар бер ауыл», «Беҙ үҙебеҙ Тауларҙан» һәм «Туғандарҙың табылған сағы» китаптары шундай йүнлештә.

## Китаптары
* Әйтәм сер итеп кенә. Өфө, 1980 й.,
* Әсәйемдең өс йыры. Өфө, 1989 й.,
* Мин әйтәйем һеҙгә. Өфө, 1992 й.,
* Бар бер ауыл. Өфө, 2010 й.,
* Беҙ үҙебеҙ Тауларҙан. Өфө, 2011 й.,
* Туғандарҙың табылған сағы. Өфө, 2012 й.

## Сығанаҡтар
Писатели земли башкирской. Справочник./Сост. Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 148 с.
Кесе Мишкин

**Кесе Мишкин** — Ростов өлкәһенең Аҡсай районындағы утар.

Мишкин ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Район үҙәге — Аксайҙан 25 км (юл буйлап) төньяҡ-көнсығышта, Новочеркасск ҡала округы сигендә урынлашҡан. Утар Аксай йылғаһының уң ярында урынлашҡан.

### Урамдары
* Көнсығыш урамы,
* Яр буйы урамы,
* Подгорная урамы.

## Тарихы
Утарҙың исеме — Мишкин, XVI быуаттың икенсе яртыһында ҡырым татарҙары менән көрәш алып барған, Ливония һәм Польша менән һуғышта ҡатнашҡан атаман Михаил Черкашенин исеменән алынған.

1818 йылда вафат булған һәм Новочеркасскта ерләнгән Платов Матвей Иванович, 1875 йылда утарға күсереп ерләнә. 1911 йылда атаман Платовтың һөлдәһе Новочеркасск кафедраль соборҙа ҡайтанан ерләнә.

Кесе Мишкин утарының пейзажы һәм һүрәттәре бөйөк урыҫ рәссамдары Крылов һәм Дубовскийҙың әҫәрҙәрендә осрай.

Утарҙа шулай уҡ 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарының иҫтәлеген хөрмәтләп иҫкә алалар: 1942 йылдың 24 июлендә билдәһеҙ ҡыҙылармеец, үҙен фиҙа ҡылып, немецтар аманатҡа алған урындағы кешеләр ғүмерен ҡотҡара.

## Транспорт
Ҡасабала Төньяҡ-Кавказ тимер юлының (код 51352) туҡтау пункты (платформа) 1178 км урынлашҡан.

## Иҫтәлекле урындары
Кесе Мишкин утары үткәндәр ҡомартҡыларына бай. Бында Бөйөк Дон ғәскәре Атаманы, 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы, граф И. М. Платовтың нәҫелдән килгән имениеһы урынлашҡан. Усадьба дәүләт һаҡлауы аҫтында тора.

Иғтибарға лайыҡ төҙөлөш булып Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе — атаман Платов кәшәнәһе ҡуйылған 1865 йылғы урыҫ провинциаль төҙөлөш сәнғәте ҡомартҡыһы тора. Ғибәҙәтхана 1855 йылдан алып 1865 йылға тиклем архитектор И. О. Вальпредо проекты буйынса Аҡсай йылғаһы буйында төҙөлә. Төҙөлөүсе ғибәҙәтхана, уйлауҙарынса ярмалы тупраҡ арҡаһында, ике тапҡыр емерелә, төҙөлөштө икенсе урынға күсереү идеяһы ла була. Шуға ҡарамаҫтан, төҙөлөштө тамамлап, сиркәүҙе Пресвятая Богородица Раштыуаһы исеменә изгеләштерәләр.

1874 йылда Пресвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе кәшәнәһендә атаман М. И. Платов ерләнә. Ваҡыт үтеү менән сиркәү емерелә, 1981 йылда Аҡсай район башҡарма комитеты уны реставрациялау тураһында ҡарар сығара, әммә ремонт өсөн аҡса бүлә алмай. 2008 йылда шулай ҙа сиркәү тергеҙелә. Реставрация үткәндән һуң тәүге ғибәҙәт 2009 йылдың 28 июнендә үтә.

Утарҙан 600 м көньяҡ-көнбайышта археология ҡомартҡыһы, «Кесе Мишкин-1» ҡурған ҡәбере урынлашҡан, яҡынса шундай уҡ алыҫлыҡта, тик төньяҡ-көнбайышта «Кесе Мишкин-1» икенсе ҡурған комплексы урынлашҡан. Ике археологик ҡомартҡы ла дәүләт һаҡлауы аҫтында тора.
File:Church Maly Mishkin 02.jpg|Пресвятая Богородица Раштыуаһы Сиркәүе
File:Church Maly Mishkin 03.jpg|Пресвятая Богородица Раштыуаһы Сиркәүе
File:Church Maly Mishkin 04.jpg|Сиркәү ихатаһында
File:Church Maly Mishkin 05.jpg|Убанан утар күренеше
File:Cross Maly Mishkin 02.jpg|Баш эйеү тәреһе


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мишкинское сельское поселение
Лебедин районы

**Лебедин районы** () — Украинаның Сумы өлкәһендәге административ-территориаль берәмек .
Нью-Джерси

**Нью-Джерси** (, әйтелеше ) —АҠШ-тың төньяҡ-көнсығышындағы штат. Исемен Ла-Манш боғаҙындағы Джерси утрауы исеменән алған. 

## Иҫкәрмә
Петрова Ксения Семёновна

**Петрова Ксения Семеновна** (1892-1942) — эрзя шағирәһе, яҙыусыһы, драматургы.

## Тормош юлы
Петрова Ксения Семеновна 1892 йылда Һамар губернаһы Боғорослан ҡалаһында ерһеҙ батрак ғаиләһендә тыуған. 

Мәктәптә барлығы өс ай уҡыу эләгә. Грамотаны үҙ аллы үҙләштерә.  

1919 йылда уҡытыусы вазифаһына имтихан тапшыра, мәктәптә уҡыта, ололар араһында ликбез үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша. Граждандар һуғышында Боғорослан өйәҙендә аҡ гвардиясылар һәм чехословак боласыларына ҡаршы һуғыша. Ауыр яралана. 

1920 йылда  — Боғорослан өйәҙенең мәғариф бүлеге мөдире. 

1921 йылда Мәскәүҙә Главполитпросветтың Мордва секцияһында мәҙәни-ағартыу эшен алып бара һәм шул уҡ ваҡытта Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссарриатында инструктор була. 

1923 йылда Һамар губернаһына ҡайта һәм Иҫке Буян олоҫоноң Бинарадка ауылында ете йыллыҡ мәктәп мөдире булып эшләй.

1926—1932 йылдарҙа  — Кесе Толкай педтехникумында туған тел уҡытыусыһы. Ошо уҡ йылдарҙа драма түңәрәгенең һәм үҙешмәкәр студент театрының алыштырғыһыҙ етәксеһе була. Шул замандағы йәш эрзя шағирҙарының, яҙыусыларының һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең үҫешенә Ксения Петрованың ағартыу һәм мәғрифәтселек эше ҙур йоғонто яһай.

1932 йылда Саранск ҡалаһына килә, Комвузда һәм совет партия мәктәбендә туған тел һәм әҙәбиәт дәрестәрен уҡыта, ғилми-тикшеренеү эшен алып бара.

1936—1942 йылдарҙа — Куйбышев өлкәһенең Клявлин районы Иҫке Сосны ауылында уҡытыусы.

Әҙәби эшмәкәрлеген бер күренешле пьесалар һәм шиғырҙар ижад итеүҙән башлай (1926).

1942 йылда вафат була, Куйбышев (Һамар) өлкәһенең Клявлин районы Иҫке Сосны ауылында ерләнгән. 

## Ижады
1926 йылда «Якстере теште» («Ҡыҙыл йондоҙ») гәзитендә «Оля» («Ирек») шиғыры баҫыла. Артабан шиғырҙары «Сятко» журналында сыға. 1932 йылда унда «Гайги вирь» («Сыңлаусы урман») поэмаһы донъя күрә.
Һайылмыш

**Һайылмыш** ()— Рәсәйҙә Ырымбур өлкәһендәге йылға, Шарлыҡ, Октябрь һәм Һаҡмар райондары территорияларынан аға. Йылғаның инеше Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында 59 км алыҫлыҡта. Йылғаның оҙонлоғо 193 км, һыу йыйылған бассейн майҙаны — 7340 км².

## Этимологияһы
Йылғаның башҡортса исеме — **Һайылмыш**. Гидронимын «һайылдашыу» һүҙенә бәйләйҙәр, -мыш — бәлки, хәҙерге заман сифат ҡылымының аффиксы — ҡайһы бер төрки телдәр өсөн хас булған һүҙ яһаусы элемент

## Гидрологияһы
Төп аҙығы — ҡар. Яҙғы ташҡын мәле — март аҙағынан май башына тиклем. Ноябрь айында туңа, апрель айында асыла. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағынан 79 км алыҫлыҡта — 10,4 м³/с.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейн округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйеккә ҡойғанынан алып инешенә тиклем — Һаҡмар йылғаһы, йылға подбассейны — подбассейны юҡ. Йылғаның бассейны — Урал (Рәсәй бассейны өлөшө).

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006626.

### Ҡушылдыҡтары (йылғаларҙың оҙонлоғо)
— 6 км: Яңғыҙ йылғаһы (уң)
— 53 км: Шештимер йылғаһы(уң)
— 55 км: Оло Юшатыр йылғаһы (һул)
— 81 км: Бурлюк) йылғаһы (һул)
— 106 км: Тилегәҙе йылғаһы (һул)
— 140 км: Сысҡанйылғаһы (һул)
— 154 км: Ниәт йылғаһы (уң)
— 164 км: Яланғы йылғаһы (һул)
— 165 км: Шарлыҡ йылғаһы (уң)

## Галерея

File:Salmysh4.jpg|
File:Salmysh2.jpg|
File:Salmysh3.jpg|
File:Salmysh1.jpg|
File:Salmysh5.jpg|
File:Salmysh6.jpg|
File:Salmysh8.jpg|
File:Salmysh7.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Масторава

**Ма́сторава** — халыҡ йырҙары нигеҙендә 1994 йылда А.М. Шаронов һәм башҡалар төҙөгән эрзя поэтик эпосы.

«Масторава»ла мордва халҡының космогоник мифологияһы, күк һәм ер пантеоны һүрәтләнә. Эпоста ер, донъя барлыҡҡа килеү һүрәтләнә, мордва халҡының барлыҡҡа килеүе һәм йәшәйеше һөйләнә. Төрлө тарихи драматик ваҡиғаларҙа мәжүси аллалар, изге тип һаналған хайуандар ҡатнаша. Эпоста боронғо йырҙар һәм хикәйәттәр, шиғырға һалынған ғөрөф-ғәҙәттәр, мәҡәлдәр һәм әйтемдәр йыйылған. Эпоста булған мәжүси аллалар һәм башҡа персонаждар:  Инешкипаз (тәңре алла), Анге (Инешкипаздың ҡатыны, матурлыҡ алиһәһе), Идемевсь (иблис, Инешкипаздың киреһе), Пурьгинепаз (ямғыр һәм йәшен аллаһы), Масторава (ер аллаһы), Кудадей (мордва халҡының ата-бабаһы), Нарчатка (ҡыйыу яугир, моҡша кенәзе ҡатыны), Саманька (Иван Грозныйға Казанды яуларға ярҙам иткән ҡыҙ) һәм башҡалар. Былар барыһы бергә коллектив халыҡ образын барлыҡҡа килтерә.

5 өлөштән торған  18 хикәйәттән тоған «Масторава»ла шиғри образдар аша эрзә һәм моҡша халыҡтарының матди һәм рухи мәҙәниәте, ижтимағи-сәйәси тарихы сағылдырыла. Эпостағы ваҡиғалар боронғо замандан XVI быуатҡа тиклем, йәғни эрзә һәм моҡша ерҙәре Мәскәү дәүләтенә ҡушылған осорға тиклем тиклем дә-үерҙе үҙ эсенә ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мордовский народный эпос «Масторава» 
* «Масторава» получила всероссийское признание 
* Главы из «Масторавы» в поэтическом переводе Татьяны Ротановой (Вирявы)