open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пурим

150px|thumb|''Һоменташ''-тар, традицион Пурим ашы
**Пури́м** ( — *йәрәбәләр*; берлек һанында , аккадса *pūru* һүҙенә яҡын) − йәһүд байрамы. Адар айының 14 көнөндә байрам ителә.

## Тарихы
Пурим байрамы Фарсы Империяһында йәшәгән йәһүҙиләрҙең үлтереүҙән ҡотолоу иҫтәлегенә байрам ителә. Традиция буйынса йәһүҙиләрҙе үлтереү  батшаһына уның фавориты Һаман тәҡдим иткән, тип иҫәпләй.
Яуап көнө

**Яуап көнө, Ҡиәмәт көнө** — эсхатологик диндәрҙә һәм ышаныуҙарҙа һуңғы көн. Был көндө дөрөҫ юл менән йәшәгән һәм гонаһлылар үҙҙәренең эшләгән ҡылыҡтары өсөр яуап бирәсәк. Хөкөм Аллаһы тәғәлә тарафынан үткәрелә. Күсмә мәғәнәлә -донъяның бөтөүе. 
Яуап көнө, ҡиәмат көнө, мәхшәр көнө - Аллаһы тәғәләнең кешеләр өсөн иң һуңғы хөкөмө. 

Ҡиәмәт булыуы - Аллаһ Тәғәләнең ғәҙеллегенең күренешелер. Был көндө һәр гонаһ өсөн яуап бирергә тура киләсәк. Донъяла кешеләрҙе битәрләп, ҡыйырһытып йөрөгәндәр бер нисек тә ҡотола алмаясаҡтар. Ул ваҡытта аҡсала, мөлкәттә, дәрәжәлә таныш-белештәрҙә, көстә – береһе лә ярҙам итмәйәсәк. Һәр кеше үҙенең ғәмәлдәре өсөн үҙе яуапҡа тарттырыласаҡ. Ҡотолоу мөмкин түгел, иллә мәгәр Аллаһ Тәғәләнең рәхмәте менән генә. Иманлыларға үә изгелектә булғандарға Раббыбыҙ рәхмәтен яуҙырыр, ә йүнһеҙҙәргә әйләнеп тә ҡарамаҫ. Был көн ғәҙеллек көнө. Ҡөрьән Кәримдең күп кенә сүрәләрендә һәм аяттарында Раббыбыҙ ҡиәмәт тураһында гел зикер итеп тора, уның күп кенә билгеләрен белдереп, һанап күрһәтә. Хатта сүрәләр ҙә ҡиәмәт исеме менән аталған. Мәҫәлән:  “Үәҡиғәһ” (Ҡолаусы),  “Тәғәбүн”, (Үҙ-ара яла яғыу) “Ҡийәмәһ” (Ҡиәмәт), “Ғәшийә”- (Ҡаплаусы). 

## Ҡөрьән, әл Бәҡара сүрәһе 109-114-се аяттар
109. Үҙ-үҙҙәрендәге хөсөтлөк арҡыры Әһле-л-китаптан күптәр һеҙҙе, иман килтергәнегеҙҙән һуң, үҙҙәренә хәҡиҡәт асыҡланғас, кафырға әйләндерергә теләр ине. Ғәфү итегеҙ һәм Аллаһ үҙ әмере менән килгәнгә ҡәҙәр уларҙан йөҙ дүндерегеҙ. Ысынлап та, Аллаһ һәр нәмәгә лә ҡөҙрәтле!

110. Намаҙға тороғоҙ, зәкәт түләгеҙ. Яҡшылыҡ менән үҙегеҙ өсөн нимә әҙерләһәгеҙ, Аллаһ ҡаршыһында шуны табырһығыҙ: Аллаһ һеҙ нимә эшләгәнде күрә бит!

111. Улар: «Йәһүҙиҙәрҙән һәм насраниҙарҙан башҡа һис кем ожмахҡа инмәйәсәк»,— тине. Был — уларҙың хыялдары. «Әгәр һеҙ хаҡ һөйләүсе булһағыҙ, дәлилдәрегеҙҙе килтерегеҙ!» — тип әйт.

112. Эйе! Кем үҙ йөҙөн Аллаһҡа йүнәлткән һәм изгелек ҡыла икән, әжере — үҙ Раббыһы ҡаршыһында. Уларға хәүеф тә юҡ, көйөнмәйәсәктәр ҙә.

113. Һәм йәһүҙиҙәр: «Насраниҙар бер нәмәгә лә нигеҙләнмәй»,— ти, насраниҙар ҙа: «Йәһүҙиҙәр бер нимәгә лә нигеҙләнмәй»,— ти. Ә улар китапты уҡый. Белмәгән кешеләр ҙә былар кеүек һөйләнә. Улар бәхәсләшкән нәмә тураһында Аллаһ ҡиәмәт көнөндә хөкөм итер.

114. Аллаһ мәсеттәрендә Уның исемен иҫкә алыуҙан тыйыусынан һәм мәсеттәрҙе емерергә йөрөүсенән кем залимыраҡ? Улар унда ҡурҡып ҡына инергә тейеш. Уларға был донъяла — хурлыҡ, ә ахирәт көнөндә оло яза булыр.

## Башҡа диндәрҙә
## Яуап көнө- сәнғәт әҫәрҙәрендә
200px|thumb|left| Michelangelo

## Халыҡ ижадында

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Даруға

thumb|250px|Өфө провинцияһын һәм Башҡортостанды даруғаларға бүлеү. Ырымбур губернаһы ланскарталары" картаһы.Красильников, 1755 йыл
**Даруға** — Алтын Урҙа дәүерендә (XIII-XIV быуттарҙа) һәм Ырымбур экспедицияһынан һуң Башҡортостанда административ-территориаль берәмек. Башҡортостан дүрт даруғага бүленгән, һәр даруғала идара башлығы тора. Даруғалар исемдәрен үҙҙәре бойһонған ханлыҡ исеменән алған. Төньяҡ-көнбайыш өлөшө Ҡазан даруғаһы, көньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш өлөшө Нуғай даруғаһы, төньяҡ-көнсығыш өлөшө Себер даруғаһы, Өфө менән тоташҡан тар ғына өлөшө Уҫы даруғаһы тип аталған. Даруғаларҙың аныҡ билдәләнгән сиге булмай. Даруғалар олостарға (волос) бүленә.

XVIII быуат башына Себер даруғаһында 24, Нуғай даруғаһында 20,Ҡазан даруғаһында 12, Уҫы даруғаһында 3 олос иҫәпләнә.

Даруғаларға бүлеү XVIII быуат аҙағына тиклем һаҡлана.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Юл
* Себер даруғаһы
* Ҡазан даруғаһы
* Уҫы даруғаһы
* Нуғай даруғаһы

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе / Баш мөхәррир Р.З.Шәкүров. Өфө: Башҡорт энциклопедияһы дәүләт ғилми нәшриәте, 1997.  696 бит, һүрәттәре менән.
* Рычков Пётр Иванович. Топография Оренбургская. СПб., 1762. стр.96
* Понятие «дорога» в истории Башкортостана
Себер федераль округы

**Себер федераль округы** () – Рәсәйҙең Себерҙә урынлашҡан  административ берекмәһе. 2000 йылдың 13 майында Рәсәй Федерацияһының президенты указы менән ойошторолған.
Ошо округ Рәсәй Федерацияһының 30% майҙанын биләй.

## Округтың хоҡуҡи-административ ҡоролошо

Федераль округ Рәсәй Федерацияһының административ берәмеге булып иҫәпләнмәй, йәғни Рәсәй Федерацияһының субъекты түгел.

## Иң ҙур ҡалалары

* Новосибирск
* Омск
* Красноярск
* Иркутск
* Барнаул
* Новокузнецк
* Кемерово
* Томск

## Округтың составы
 

## Халҡы һәм милли составы

2002 йылдағы бөтә рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәтенә ҡарағанда Себер федераль округында 20 062 938 кеше, проценттар менән күрһәкәндә дөйөм Рәсәй халҡының 13,83% тәшкил итә.

## Милли состав:
1.	Урыҫтар — 17 530 949 кеше (87,38 %)

2.	Бүрәттәр — 427 721 кеше (2,13 %)

3.	Украиндар — 373 075 кеше (1,86 %)

4.	Немецтар — 308 727 кеше (1,54 %)

5.	Татарҙар — 252 587 кеше (1,26 %)

6.	Тува милләте — 239 929 кеше (1,2 %)

7.	Ҡаҙаҡтар — 123 914 кеше (0,62 %)

8.	Белорустар — 82 437 кеше (0,41 %)

9.	Хакастар — 73 130 кеше (0,36 %)

10.	Алтай милләте — 65 910 кеше (0,33 %)

Был округта дөйөм рәсәй иҫәбенә алғанда: 85% ҡурғаш һәм плптина, 80% таш күмер һәм молибден, 71% никель, 69% баҡыр, 44% көмөш, 40% алтын ятҡылыҡтары бар. Рәсәйҙең 17,5% тимер юлдары был округта урынлашҡан.

## Һылтанма
Тәүхид

Тәүхид — ул Аллаһ (субхәнаһу үә тәғәлә) бер икәнлеген, Уның бер ниндәй ҙә тиңдәше юҡ икәнлеген өйрәтә торған фән. Тәүхид фәне «лә иләһә илләаллаһ» һүҙенең мәғәнәһен, нигеҙҙәрен, шарттарын һәм «лә иләһә илләаллаһ» тигән иман кәлимәһен нимәләр боҙоуын, юҡҡа сығарыуын өйрәтә.

## «Лә иләһә иллә Ллаһ»
Кешеләрҙе иң беренсе намаҙға түгел, ә, пәйғәмбәрҙәр кеүек, имандың асылына — «лә иләһә иллә Ллаһ» (мәғәнәһе: Аллаһтан башҡа илаһ юҡ) ҡанунына өндәргә кәрәк. Көмөштәй шишмә һыуын бер тамсы ағыу боҙған кеүек, «Лә иләһә илләаллаһ» кәлимәһен боҙоусы нәмәләр бар. Улар иманға зарар итеп, кешене бөтөнләй юлдан яҙҙыра. Ҡайһы бер мосолмандар үҙҙәренең «Лә иләһә иллә Ллаһ» кәлимәһенә ана шундай төрлө зарар һалыусы сирҙәрҙе эләктереп, ахыр сиктә имандарын юғалтып, аҙаша, тип һанай мосолмандар.

## «Лә иләһә иллә Ллаһ» кәлимәһен юҡҡа сығара торған нәмәләр
* Сихыр ғилеме
* Күрәҙәселек
* Йондоҙнамә
* Оло ширк
* Харамды хәләл, хәләлде харам тиеү
* Ҡәберҙәге әүлиәләргә табыныу(был әйбер әлеге ваҡытта күҙәтелмәй тип әйтергә лә була)
* Боттарға, һындарға табыныу
* Рыя ғәмәлдәр(маһайыу, маҡтаныу)

## Сығанаҡтар
Ваҡыт-Урал (гәзит) № 5 14 март 2011 миләди йыл, 9 рәббиғәл-ахыр 1432 һижри йыл

Нимә ул тәүхид? | Иман дәрестәре – 2 | Айтуған әл-Башҡурди https://www.youtube.com/watch?v=1PS5ywfe_j4
Ваҡыт! (гәзит)

**Ваҡыт-Урал** — Башҡортостан Республикаһы мосолмандары гәзите. Айына ике тапҡыр нәшер ителә. Өфө ҡалаһында 2010 йылдан башлап сыға. Тиражы 2011 йылдың беренсе ярты йыллығына ҡарата 9 мең дана.
Гәзиттә дини яңылыҡтар, Ҡөръәнгә тәфсирҙәр, пәйғәмбәребеҙ хәҙистәре, республикабыҙҙа барған яңылыҡтар сағылыш таба.
Мөхәрирре Айгиз Сафин.
Горный Ключ (Көйөргәҙе районы)

**Таушишмә (Баян)**- Көйөргәҙе районындағы ауыл, Бахмут ауыл советына инә. Халыҡ һаны 2009 йылдың 1 ғинуарына 143 кеше.[1] Почта индексы — 453353, код ОКАТО — 80239810005.

Халыҡ динамикаһы :

Күпселек халыҡ — башҡорттар (70 %).

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Ермолаевка): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Бахмут): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 20 км

## Топонимия

* *Гөрләт* — ауыл янынан ағып сыҡҡан шишмәне халыҡ шулай атай.
* *Өс имән* — тау, итәгендә өс имән үҫеп ултыра. Ауыл халҡы кәкүк сәйе байрамын шунда үткәрә торған булған. Һуңғараҡ ул май байрамы тип йөрөтөлә башлаған. Май айында имән янына сығып сәй эскәндәр, тәбиғәт күҙәткәндәр.
* *Ҡыҙҙар тауы* -ул һәр ауыл янында бар.
* *Иштәк сағылы*- Иштәк исемле башҡорт ерҙәре булған тиҙәр.
* *Рәжәп үлеге* — элекке зыярат урыны, таштарын совет осоронда ферма һарайы өсөн бирелгән заданиеға ташып алып бөткәндәр.
* *Ҡаратал таллығы*
* *Биш ҡайын соҡоро*
* *Таҙтау*
* *Ғәббәс ҡыуағы* — күрше Наҙар ауылы (бөткән ауыл) Ғәббәс тигән кешенең ерҙәре

## Ауылдағы аралар

Сыуаштар, ҡараҡтар, биреуҙар, күректәр, мөкәттәр.

## Халыҡ һаны

## Географик урыны

* Район үҙәгенә тиклем (Ермолаевка): 18 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Бахмут): 6 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 20 км
 

## Иҫкәрмәләр
2-се Төкән (Көйөргәҙе районы)

**2-се Түкән (һуңғы ваҡытта 2-се Төкән)** () — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 439 кеше.
Почта индексы — 453356, ОКАТО коды — 80239850002.

## Демография
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**
.

; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 48 %, урыҫтар 39 % тәшкил итә (39 %)

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Ермолаевка): 30 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Свобода): 5 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ермолаево): 30 км
* Ауыл Оло Көйөргәҙе йылғаһы буйында, 1-се Түкән менән Туғай Кинйәһе ауылдары араһында урынлашҡан.

## Ауыл тарихы
Ауыл 1930 йылда Мораптал тоҡомсолоҡ совхозы ойошторолғас барлыҡа килгән. 1990 йылдарға хәтлем, совхоз бөткәнсе Беренсе ферма тип йөрөтөлдө. База тип тә йөрөтәләр ине. Ул Мораптал тоҡомсолоҡ совхозының 1-се бүлексәһе булды. Башлыса сусҡа малы үрсетелде.

Исеме Беренсе Түкән бөткәс кенә бирелде. Беренсе Түкән тамъян ырыуы башҡорттары ауылы. Нигеҙ һалыусыһы Түкән Балтасов. Ул 1751 йылда заводсыларға ер һатҡан ваҡытта ҡатнаша. 19-сы быуаттың беренсе яртыһында 9-сы кантондың 31-се йортонда иҫәпләнә. Аҙаҡтан Яҡуп йәмғиәтенә ҡушыла.

## Халҡы
Башҡорттар, урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002).

## Инфраструктура
Фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.

## Урамдары

* Бабай урамы ()
* Интернационал урамы ()
* Яр буйы урамы ()
* Яңы урам ()
* Фермерҙар урамы ()

## Иҫкәрмәләр
Мәжүсилек

thumb|300px|right|Збуча йылға янында табылған боронғо славян һынташы (X быуат)
**Мәжүсилек** — күп аллаларға йәки рухи заттарға табынған ерле халыҡтарҙың дини тәртип-йолалары; христиан, буддизм, ислам диндәренән айырмалы рәүештә күп аллалылыҡҡа инанған боронғо диндәрҙең дөйөм атама. Мәжүсилек ҡараштары Герман-скандинав мифологияһында, Балтика мифологияһында, Башҡорт мифологияһы, Фин-уғыр, Карел-фин, Эстон  һ. б. халыҡтар мифологияһында урын алған.

Төрлө өлкәләрҙә «мәжүсилек» атамаһы түбәндәгесә билдәләнә йәки аныҡ билдәмәһеҙ ҡулланыла:
* Тәүтормош халыҡтарҙың дини йолалары: шул иҫәптән анимизм, ата-бабаларға табыныу, магия, тотемизм, фетишизм, шаманизм һ. б.
* **Яңы мәжүсилек** ҡайһы бер Көнбайыш халыҡтарында христианлыҡты ҡабул итеүгә борон таралған (мәҫ. славян халыҡарында *родноверие*, скандинав халыҡтарында *асатру*, АҠШ-ла *викка*) дини ҡараштарын һәм тәртип-йолаларын тергеҙеү менән шөғөлләнә.
* Ниндәй ҙә булһа халыҡтың, ҡәбиләнең йә этностың үҙенсәлекле дини йолалары — күпселек халыҡтар араһында таралған диндәргә ҡаршы ҡуйыла.
* Ибраһими диндәр тәртибенә тура килмәгән барлыҡ донъя диндәре. Христианлыҡ, ислам менән йәһүҙилек күҙлегенән брахманизм, буддизм, даосизм, конфуцианлыҡ, синтоизм һымаҡ хәҙерге диндәр мәжүсилеккә ҡарай.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Р. А. Султаншареева. Башкирский фольклор: семантика, функции и традиции. Уфа, Башкирская энциклопедия, 2018. ISBN 978-5-88185-421-8

## Һылтанмалар
* Р. А. Султаншареева. Башкирский фольклор: семантика, функции и традиции.
Эпос

**Эпос** — әҙәбиәттә иң ныҡ таралған һәм универсаль төр.
Уның ике төрлө мәғәнәһе бар:
# Һүрәтләү рәүешендәге объективлыҡҡа нигеҙләнгән жанрҙарҙаң барыһы бергә әҙәбиәттең эпос төрөнә ҡарай.
# Боронғо дәүерҙең ҡатмарлы ижтимағи күренештәрен сағылдырған шиғри жанр.

## Эпос — тарихи жанр
Ул социаль синыфтар барлыҡҡа килгәнгә тиклем. йәғни ырыуҙар осоронда тыуа. Күп эпостарҙа ырыуҙарҙың үҙ аллы халыҡҡа берләшеү идеялары сағыла. Һәм шул сәбәптән эпостарҙың күпселегендә дөйөм халыҡ мәнфәғәте өсөн көрәшеүсе героик шәхестәр үҙәктә тора.

## Эпос — берҙәм жанр
Әммә төрлө халыҡтарҙа уның үҙенсәлекле яҡтары булмай ҡалмай. Шуға күрә уның исеме лә төрлө илдә төрлөсә аталған. Урыҫтарҙа былина, украиндарҙа — дума, Исландияла, Норвегияла — сага, бүрәттәрҙә — улигер, сахаларҙа — олонхо, карел һәм финдарҙыҡы — руно, ҡаҙаҡ, үзбәк һәм уйғырҙарҙа — дастан булып йөрөй.

## Башҡорт халыҡ эпостары
* Урал-батыр
* Аҡбуҙат
* Бабсаҡ менән Күсәк
* Ҡуңыр буға (эпос)
* Заятүләк менән Һыуһылыу
* Күсәк бей (эпос)
* Ай һәм Зөһрә
* Оло һәм Кесе Инйәр
* Иҙеүкәй менән Мораҙым
* Аҡһаҡ ҡола (эпос)
* Аҡһаҡ ҡола (ҡобайыр)
* Ҡара юрға (эпос)
* Алпамыша (эпос)
* Тарғын менән Ҡужаҡ
* Ек Мәргән
* Мәргән һәм Маян
* Бабсаҡ бей менән Ҡарағөлөмбәт бей
* Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу
* Алдар менән Зөһрә
* Йософ менән Зөләйха
* Таһир менән Зөһрә
* Һуңғы йыр
* Байрамбикә менән Татлыбай
* Ҡарас менән Аҡса
* Ҡараһаҡал
* Батырша
* Юлай менән Салауат һәм башҡалар.

### Башҡорт халыҡ эпостары донъя кимәлендә
* 2015 йыл башында Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары төрөк ғалимдары менән берлектә «Башҡорт халҡының эпостар йыйынтығын» баҫтырып сығарҙы. Был эш төрөк әҙәбиәтенең 100 томлыҡ антологияһын сығарыу проектына нигеҙләнеп башҡарылды һәм 1932 йылда Төрөк Республикаһының беренсе президенты Мостафа Кәмал Ататөрк тарафынан булдырылған Төрөк лингвистика йәмғиәте тарихында тәүге ваҡиға булды. Хеҙмәт дүрт томдан тора, уның беренсеһендә мифологик эпостар, икенсеһендә — социаль-көнкүреш, өсөнсөһөндә — тарихи, дүртенсе томында героик эпостар урын алған. Улар араһында башҡорт халҡының «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Аҡһаҡ ҡола (эпос)», «Ҡара юрға (эпос)» әҫәрҙәре бар. Текстар башҡорт һәм төрөк телдәрендә бирелгән.

## Боронғо эпостар
* «Илиада»
* «Одиссея»

## Классик эпостар
* «Ролланд», Франция 
* «Нибелунгтар тураһында йыр», Германия 
* «Сид тураһында поэма», Испания. 
* «Калевала», Финляндия 
* «Игорь полкы тураһында һүҙ», Рәсәй(урыҫ) 
* «Махабхарата», «Рамаяна», Һиндостан
* Олонхо, яҡут(саха) эпосы
* Василий Буслаев (рус фольклоры)
* Соловей-разбойник (рус фольлоры)
* Дунай Иванович (рус фольклоры)
* Настасья Королевична (рус фольклоры)
* Настасья Микулишна (рус фольклоры)
* Василиса Микулишна (рус фольклоры)
* Горыня, Дубыня һәм Усыня (рус фольклоры)

## Сығанаҡтар
Ким Әхмәтйәнов. Әҙәбиәт теорияһы.
Башҡорт халыҡ ижады.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Улып

## Һылтанмалар
* БДУ уҡытыусылары һәм төрөк ғалимдары "Башҡорт халҡының эпостар йыйынтығы"н нәшер итте
Паша

thumb|180px|Мөхәммәт Али-паша

**Паша́** (,  — *paşa*, ,  — *хаким*) — Солтан Төркиәһендә, Мысырҙа һәм ҡайһы бер мосолман илдәрендә юғары хәрби һәм граждан хеҙмәткәрҙәргә бирелгән хөрмәтле титул һәм шул титулдағы кеше.

Паша тип генералдар һәм губернаторҙар исемләнгән. Маҡтаулы титул сифатында «сэр» йәки «әфәнде» тигәнгә яҡын. Пашанан юғарырыҡ *хедив* һәм *вәзир*, түбәнерәк *бей*.
## Рәсми булмаған паша титулы
Рәсми булмаған паша титулына бик күп урыҫ начальниктары лайыҡ була. Улар араһында фельдмаршал Суворов, билдәле флотоводей Фёдор Иванович Ушаков.

Ҡыҙыл паша титулына билдәле дипломат, ғәрәп илдәрендә СССР-ҙың беренсе тулы хоҡуҡлы вәкиле Кәрим Хәкимов лайыҡ була.
Ложбан

**Ложба́н** (,  тип әйтелә) − яһалма тел, априор телдәрҙән ин күренеклеһе. Тел системаһы формаль логикаһында нигеҙләнә.

Ложбан логлан – тағы бер яһалма тел нигеҙендә Logical Language Group (LLG, ) тарафынан булдырылған. Булдырыу сәбәбе: логлан тулы булмаған һәм авторлыҡ хоҡуғы тарафынан яҡланған. Ложбан ҡағиҙәләре авторлыҡ хоҡуғы тарафынан яҡланмаған.
## Орфография һәм фонетика
Ложбан әлифбаһында 26 хәреф: 23 стандарт латин хәреф (*h, q, w* хәрефтәренән башҡа), апостроф, нөктә һәм өтөр.
**' , . a b c d e f g i j k l m n o p r s t u v x y z**

### Әйтеләше
* Апостроф  тип әйтелә
* Нөктә  тип әйтелә йәки әйтелмәй
* **c** хәрефе әйтеләше башҡортса *ш*-ға яҡын
* **i** хәрефе  йәки  тип әйтелә
* **u** хәрефе  йәки  тип әйтелә
* **x** хәрефе әйтеләше башҡортса *х*-ға яҡын.
* **y** хәрефе шва өнөн билдәләй ()
Шаран

**Шаран** — Башҡортостандың Шаран районы үҙәге. 
Почта индексы —- 452630.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны

## Ауыл тарихы

## Билдәле шәхестәре
* Абдуллин Марат Ибраһим улы (16.10.1948), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000—2011 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының химия-технология факультеты деканы. Химия фәндәре докторы (1988), профессор (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1981). Яҙыусы һәм драматург Ибраһим Абдуллиндың улы.
* Михайлов Дмитрий Иванович (7.11.1919—5.12.2018), нефтсе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың 6‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1980), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1969).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия — Шаран, село
Йомаҡ

**Йомаҡ** — төп мәғәнәһен уйлап табыу өсөн нимәнелер башҡа оҡшаш һүҙҙәр менән йәки һүҙ уйнатып һүрәтләп әйткән метоморфик әйтем; һорау алыныусы яуабын әйтергә тейеш. Борон заманда һорау алыныусының зирәклеген тикшереп ҡарағандар, хәҙер йомаҡ әйтешеү — халыҡ уйыны.
## Башҡорт халыҡ ижадында йомаҡ
thumbthumb
Йомаҡ — халыҡ ижадының иң боронғо жанрҙарының береһе. Башҡорт телендә "Йомаҡ ҡойҙом-ҡас, йомолдоғон ас" тигән әйтемдең булыуы шул хаҡта һөйләй.
Төҙөлөшө яғынан һорау һәм яуап формаһында булған йомаҡтар кешеләрҙең тапҡырлығын һынау һәм зирәклеген үҫтереү сараһы булараҡ ҡулланыла.
Йомаҡтар айырым предметтың билдәһен икенсе бер предметҡа, күренетә күсереү нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Шуға күрә улар тормоштағы конкрет предметтар. күренештәр менән бәйләнгән.
Йомаҡтарҙы өс ҙур төркөмгә бүләләр.
## Тәбиғәт күренештәре тураһындағы йомаҡтар
Был иң киң таралған төркөм. Баланы тәрбиәләгәндә аң белә башлағандан алып, иҫендә ҡалһын өсөн бик әһәмиәтле.

## Кеше һәм уның көнкүрешен сағылдырған йомаҡтар

Ҡар көрәргә

Булһа кәрәк,

Нимә кәрәк?

Дөрөҫ! ..... .
(Көрәк)

## Ижтимағи тормошто сағылдырған йомаҡтар
## Сығанаҡтар
## Иҫкәрмәләр
Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр

**Мәҡәл** — халыҡ ижадында тормош тәжрибәһенән сығып, ыҡсым ғына итеп әйтелгән тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙ.

**Әйтем** — һамаҡлап әйтелгән һүҙ; башҡорт фольклорында тормоштоң айырым бер күренешенә ситләтеп, кинәйәләп йәки образлы итеп баһа биргән тотороҡло һүҙбәйләнеш; идиоматик әйтем составы һәм төҙөлөшө тотороҡло булған, мәғәнә яғынан бер бөтөн әҙер телмәр берәмеген тәшкил иткән, лексик яҡтан ойошҡан һүҙбәйләнеш. 

Мәҡәл һәм әйтемдәрҙә халыҡ үҙенең быуаттан-быуатҡа һуҙылған тормош тәжрибәһен, тапҡыр аҡылын, яҡшылыҡҡа булған ынтылышын сағылдырған. Улар тормошта осрай торған күренештәрҙе күҙәтеү нигеҙендә барлыҡҡа килгәндәр.
Афористик жанрҙар үҙҙәренең тәбиғәте менән күп яҡлы, улар халыҡтың һөйләү - телмәрен биҙәү, матурлау өсөн уның тыңлаусыға тәьҫир көсөн, образлылығын арттырыу сараһы булараҡ ҡулланылалар.

## Мәҡәлдәр
Ниндәй ҙә булһа бер темаға нигеҙләнә, унда тормошта осрай торған күренештәр художестволы образ аша кәүҙәләнә.

## Мәҡәлдең төрҙәре
* Туған ил. батырлыҡ тураһында мәҡәлдәр 
Мәҫәлән: Сит ерҙә солтан булғансы,үҙ ерендә олтан бул.
* Хеҙмәт тураһындағы мәҡәлдәр
* Ғаилә мөнәсәбәтәре тураһындағы мәҡәлдәр
* Тормош- көнкүреш тураһындағы мәҡәлдәр
* Яҡшылыҡ һәм яманлыҡ тураһындағы мәҡәлдәр

## Әйтемдәр
Өгөт- нәсихәт. аҡыл өйрәтеү, кәңәш итеү, әәхләҡ тәрбиәләү маҡсатын күҙ уңында тотҡан шиғри жанр.
Мәҫәлән:

Ил ҡәҙерен белгәндең

Башы ҡәҙерле булыр.

Ир ҡәҙерен белгәндең

Ашы ҡәҙерле булыр.

Мал ҡәҙерен белгәндең

Ҡото артыр.

## Әйтемтәрҙең төрҙәре
* Батырлыҡ тураһында әйтемдәр.
* Тыуған ил тураһында әйтемдәр.
* Тормош- күнкүреш тәжрибәлеген сағылдырған әйтемдәр

## Иҫкәрмәләр
Бошман батыр

**Бошман батыр** — XIII быуаттың 30-сы йылдарында Волга буйында Монгол империяһы ғәскәрҙәренә ҡаршы яу башлығы.

Сығышы менән ҡыпсаҡтарҙың Бүреле ырыуынан. Ас ҡәбиләһе етәксеһе Ҡасир-укулэ менән берлектә Дәшти-Ҡыпсаҡ ҡәбиләләре берләшмәһен монголдарға ҡаршы көрәшкә туплай. 1237 йылда Волга буйындағы монгол ханы Мүнкенең 20 меңлек ғәскәре менән ҡаты көрәштә еңелеп, Бошман әсирлеккә төшә.

Башҡорт халҡының «Бошман-Ҡыпсаҡ батыр» легендаһы буйынса хандың ғәскәр башлығы булырға теләмәгәне өсөн ул үлтерелә.
Башҡорт этносының ҙур бер өлөшөн тәшкил итеүсе Ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең Бошман-Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары ырыуы исемен һәм үҙҙәренең сығышын ошо тарихи шәхес менән бәйләй.

Бошман-Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары Көйөргәҙе районының Кинйә, Яңы Ямаш, Түкән ауылдарында йәшәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кинйә Арыҫланов

## Әҙәбиәт
* Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т.2. М.—Л., 1941
* Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т.2. М.—Л., 1960
* Башкирское народное творчество. Т.2: Предания и легенды. Уфа, 1987

## Һылтанмалар
* БАЧМАН, ист. личность
* Арслан — значит лев. ж."Ватандаш" 
* Башҡортостан: Ҡыҫҡса энциклопедия
Ҡыҙыл паша (пьеса)

**«Ҡыҙыл паша» пьессаһы** — Яҡын Көнсығышта иң тәүге совет илсеһе, башҡорттар тарихында тәүге консул, революционер, дипломат Хәкимов Кәрим Әбдрәүеф улы тураһында башҡорт драматургы Нәжиб Асанбаев пьесаһы.
Драматург бына нимәләр һөйләй:

Был әҫәр Башҡорт дәүләт академия драма театрында даими ҡуйыла. Режиссеры Лек Вәлиев. Илсе Кәримде Әхтәм Абушахманов, король Йәғәфәрҙе Хөсәйен Ҡудашев, хәрби министр Әхмәтте Хәмит Шәмсетдинов башҡара.

Пьесаның премьераһы Мәскәүҙә ҙур уңыш менән үтә.

Һуңынан үҙәк телевидение, Өфөгә килеп, ошо пьесаға нигеҙләнеп, фильм-спектакль төшөрә, 22 ғәрәп иле уны һатып ала. Театр был пьесаны сит ил тамашасыларына ла күрһәтә. Йемен Республикаһының илсеһе Абдо Усман Мөхәммәттең Н.Асанбаевтың ҡулын ҡыҫып, спектакль халыҡтар дуҫлығына яҡты нур өҫтәй тип маҡтау һүҙҙәре әйтеүе оло баһа, ул һирәктәргә тәтей торған бәхеттер.

Башҡорт дәүләт академия драма театры 1985 йылда Дамаскта Бөтә ғәрәп илдәре театрҙарының фестивалендә ҡатнаша. Н. Асанбаев «Ҡыҙыл паша» сәхнәләштерелгәндән һуң төрлө тарафтан йөҙҙәрсә хат ала. «Хайран ҡалырлыҡ спектакль ҡуйҙығыҙ, шуны белдек: башҡорттар иҫ киткес күркәм халыҡ икән. Улай матур булыу шифалы ҡымыҙ эсеү һәм тәмле йүкә балын ашау менән бәйлелер», — тигән һүҙҙәрҙе яҙалар.

Был пьеса өсөн Салауат Юлаев премияһы бирелә.

## Был турала уҡығыҙ
* «Башҡортостан» гәзите.
* «Шоңҡар» журналы
Һандуғас

left|thumb|200px|Һандуғас
**Һандуғас, былбыл** () ()— турғайҙан бер ни тиклем ҙурыраҡ. Оҙон ғына аяҡлы, төҙөк кәүҙәле ҡош. Ерҙә йәки ағастарҙың аҫҡы ботаҡтарында йөрөйҙәр. Һайрағанда үрге ботаҡтарға күсә. Өҙлөкһөҙ ҡойроғон һелккеләй. Һырты һорғолт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы аҡһыл һоро. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

Тоноҡ ҡына тауышлы: «Фьюйт, тррр». Һайрауы һәр кешегә билдәле. Япрағлы һәм аралаш урмандарҙа, туғайҙарҙа, ағаслы һыу буйҙарында йәшәй. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ерҙә оялай.

Ғәҙәттә, 5 бөртөк һарғылт көрән йомортҡа һала.

## Салауат Юлаевтың шиғыры
**Һандуғас**

left|thumb|200px|
Төнгө тынлыҡ. Ағаслыҡта

Һандуғас моңо.

Күктеме, ерҙеме данлай?

Кем белә уны?

Йырлаймы күктә балҡыған

Ҡояштың нурын?

Әллә айға арнағанмы

Һандуғас йырын?

Әллә арналғанмы ул йыр

Яҡты йондоҙға?

Йәйрәп ятҡан яландарға,

Хәтфә болонға?

Мин белмәйем.

## «Гәлсәр һандуғас»

«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы ойошторған республикабыҙҙағы берҙән-бер телевизион проект. Был телефестивалдең маҡсаты булып республикабыҙҙың эстрада йырсылары, йыр авторҙары араһында "иң-иң"дәрҙе билдәләү тора.

## Һылтанмалар
* Һандуғас моңо
* Башҡорт халыҡ йыры һандуғас

## Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986.
Сәүкә

**Сәүкә** (, ) — ҡоҙғондар ғаиләһенә ҡараған буҙ башлы, ҡара кәүҙәле ҡош.
Бөтә кешкгә билдәле. Һәр ваҡыт күмәкләшеп, ҡарғалар, ҡайһы ваҡыт күгәрсендәр менән бергә йөрөйҙәр. Суҡышы, маңлайы, тамағы, ҡанаттары һәм ҡойроғо ҡара. Башы, кәүҙәһенең ал яғы ҡуйы һоро. Күҙҙәре аҡ. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел.

Тауышы яңғырауыҡлы:"сәүк-сәүк" йәки "кйәә-кйәә". Һирәк ағаслы урмандарҙа, ауыл һәм ҡала эргәһендәге ағастарҙа, кеше торлағы булған урындарҙа йәшәй.

Бөжәктәр, үләкһә, кеше ташлаған аҙыҡ ҡалдыҡтары менән туҡлана. Ултыраҡ һәм бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөүсө ҡош. Ҡышҡыһын ҡалаларға килә. Бик киң таралған. Ояһы төрлө ерҙә: ағас баштарында һәм ҡыуыштарында, ерҙәге өңдәрҙә, ҡыйыҡ эсендә, тәҙрә баштарында, таш ярыҡтарында була.

Көрән таплы күкһел йәшел төҫтәге 4-6 бөртөк йомортҡа һала.

## Һылтанмалар
* Э.Ф. Ишбирҙин . Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986й. 
* Рәсәйҙең умыртҡалы хайуандары: Сәүкә 
* Сәүкә тураһында ҡыҫҡа фильм
Әберсен

**Әберсен, ҡыр күгәрсене** (, ).

## Ҡылыҡһырлама
Йорт күгәрсененән бәләкәйерәк. Көҙгәһән күмәкләшеп, башҡа ваҡытта парлашып йөрөйҙәр. Оҙон аяҡлы, йоророланып бөткән ҡойроҡло, төҙөк кәүҙәле матур күгәрсен. Һырты һәи елкәһе күкһел һоро. Муйынының ике яғында дүртәр нәҙек ҡара һыҙыҡ бар. Түше, муйынының алғы яғы ғыҙғылт һоро. Ҡанаттары ҡара таплы. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенән осҡа ҡарай киңәйә барған һыҙыҡтар үтә. Башҡа күгәрсендәр менән бутау мөмкин түгел.

## Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: "гөрр-көгөрр"
* http://static.video.yandex.ru/lite/nikson123456/2s9yj3g3gc.1502

## Йәшәүе
Йылға буйҙарындағы һирәк ағаслыҡтарҙа йәшәй. Үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһын ағас баштарына ҡора. 2 бөртөк аҡ йомортҡаһы була Һирәкләп ите өсөн аулайҙар.

## Иллюстрациялар

File:Ring-necked-Dove-Masai-Mara.jpg|Көньяҡ Африка әберсене Африкала Сахараранан түбәндәрәк таралған
File:Spotted_Dove_(Streptopelia_chinensis)_in_Kolkata_W_IMG_3515.jpg|Төрткөлө әберсен Көньяҡ һәм көньяҡ- көнсығыш Азияла йәшәйҙәр
File:African_Mourning_Dove_(Streptopelia_decipiens)_on_grass.jpg|Африка әберсене Африкала Сахаранан көньяҡтараҡ йәшәйҙәр
File:Adamawa_Turtle-dove_(Streptopelia_hypopyrrha)_on_branch.jpg|*[[Streptopelia hypopyrrha]]* Камерун, Чад, Гамбия, Нигерия һәм Сенегал биләмәләрендә таралған
File:Duskyturtledove.jpg|Тоноҡ әберсен  Үҙәк ҙәм Көнсығыш Африкала, ғәрәп ярымутрауында йәшәйҙәр.
File:Streptopelia_orientalis_2.JPG|Ҙур әберсен
File:Lachduif.jpg|Көлөүсе әберсен лаборатор маҡсаттарҙа файҙаланыла
File:Streptopelia_semitorquata_0004.jpg|Ҡыҙыл күҙле әберсен Африкала Сахаранан көньяҡтараҡ һәм Ғәрәп ярым утрауында киң таралған
File:Streptopelia_turtur_0234.JPG|Ябай әберсен
File:RedTurtleDoveM.jpg|Ҡыҫҡа ҡойроҡло әберсен Көньяҡ һәм Көньяҡ -көнсығыш Азияла, Алыҫ Көнсығышта таралған
File:Laughing_Doves_I_IMG_9759.jpg|Бәләкәй әберсен
File:Columba_mayeri_-captive-8a.jpg|*Streptopelia mayeri (Nesoenas mayeri)* — эндемик Маврикия
File:Nesoenas_picturata_-Zurich_Zoo-8a.jpg|Мадагаскар әберсене Мадагаскар, Коморҙа, Сейшелдә, Реюньондә һәм Маврикийҙаосрай
Мамонттар

**Ма́монттар** () — дүртенсел осорҙа йәшәгән филдәр ғаиләһендәге юҡҡа сыҡҡан һөтимәр хайуандар. Ҡайһы бер заттарҙың бейеклеге 5,5 м, ауырлығы 10-12 тоннаға еткән. Шулай итеп мамонттар, хәҙерге замандағы иң эре һөтимәр хайуан — африка филдәренән ике тапҡыр ауырыраҡ булған.
Һөҙһөт

**Һөҙһөт** (диалекттарҙа: һөтөт, һөтөтөт, һупапай, һоңҡолдауыҡ һ.б., , ) — күгәрсендән бәләкәйерәк, супайлы, кәкре суҡышлы сыбар ҡош. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Башында ҙур ғына өлпөһө бар. Дөйөм төҫө ҡыҙғылт һары, ҡорһағы аҡ. Бүркендә һәм ҡанаттарында сем ҡара һыҙыҡтар бар. Оҙон суҡышы аҫҡа табан кәкерәйеерәк тора. Башҡа ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.

Тоноҡ тауышы алыҫҡа ишетелә: «һуп-һуп-һуп» йәки «һуп-пуп-пуп-пу». Һирәк ағаслы асыҡ урындарҙа йәшәй. Себен, ҡуңғыҙ, селәүсен, ҡорттар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ағас ҡыуышында, таш өйөмдәрендә, өңдәрҙә, иҫке ҡоролмаларҙың ярыҡтарында оялай. 4—7 бөртөк йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып файҙа килтерә.
## Һылтанмалар
* Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Өфө,1986 й.
* Музыкаль файл — Һөҙһөт тауыштары
* Һөҙһөт тураһында ҡыҫҡа фильм
Сыйырсыҡ

**Сыйырсыҡ** (диалекттарҙа: сығырсыҡ, сирсыҡ) ( ) — ҡара төҫтәге ҙур булмаған һайрар ҡош.

## Дөйөм характеристика
Сыйырсыҡтар бөтә кешегә лә билдәле, улар ғәҙәттә туп булып йөрөй. Яҙғыһын һәм йәйгеһен башы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара була, көҙгә табан ваҡ ҡына аҡ таптар барлыҡа килә, суҡышы һары, аяҡтары ҡыҙғылт көрән. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Тауышы көслө:"ҡжжжҡ-ҡжжжҡ". Яҙғыһын башҡа төрлө ҡоштарҙың тауыштарына оҡшатып, матур итеп һайрай. Күсмә ҡош. Киң таралған. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә. Сыйырсыҡ — нык матур ҡош... Уны бөтәһе лә ярата!

## Йәшәүе
Ауыл һәм ҡалаларҙа. Һирәк ағаслы урмандар, балсыҡлы текә ҡабаҡтарҙа йәшәй.

## Туҡланыуы
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана.

## Үрсеүе
Кеше яһаған ояларҙа һәм ағас ҡыуыштарында оялай. 5-8 бөртөк зәңгәр йомортҡаһы була.
Ике өлөшлөләр

**Ике өлөшлөләр** (), йәки **Магнолиопси́дтар** ()—орлоҡ бәбәктәрендә ике орлоҡ өлөшө булған сәскәле үҫемлектәр класы. Мәҫәлән: имән, алмағас, кишер, астра, ҡаба, көнбағыш, әсе борсаҡ, мәк һ.б.

Сәскәле үҫемлектәрҙе ике класҡа — ике өлөшлөләр класына һәм бер өлөшлөләр класына берләштерәләр.

Үҫемлектең теге йәки был класҡа инеүен уларҙың бәбәгендәге орлоҡ өлөштәренең һанына, япраҡтарының һеңерсәләнеүенә, орлоҡтан үҫкән йәш үҫемлектең тамыр системаһына һәм башҡа сифаттарына ҡарап билдәләйҙәр.

Әгәр үҫемлектең ике орлоҡ өлөшлө бәбәге булһа, уны ике өлөшлөләр класына индерәләр. Мәҫәлән, фасоль бәбәге ике орлоҡ өлөшлө; уға ярашлы япраҡтарының һеңерсәләре селтәр һымаҡ, тамыр системаһы — үҙәк тамыр.

Ике өлөшлөләр класына япраҡлы ағастар һәм ҡыуаҡтарҙың, йәшелсә һәм ҡайһы бер баҫыу культураларының бөтәһе лә тиерлек, декоратив үлән үҫемлектәренең һәм ҡырағай үҫемлектәрҙең күптәре инә.

Әгәр үҫемлек бәбәге бер орлоҡ өлөшлө, япраҡ һеңерсәләре параллель йәки дуға һымаҡ һәм тамыр системаһы суҡ тамыр булһа, уны бер өлөшлө үҫемлектәр класына индерәләр. Бер өлөшлө үҫемлектәргә бөтә культуралы һәм ҡырағай үҫә торған ҡыяҡлылар, күрәндәр, ләлә сәскәлеләр инә.

Ләкин бер генә билдәһенә ҡарап, үҫемлектең ҡайһы класҡа инеүен билдәләү һәр ваҡытта ла мөмкин булмай.

Урманда үҫә торған ҡарға күҙе үҫемлеге япрағының һеңерсәләре селтәр һымаҡ, ләкин бәбәге бер орлоҡ өлөшлө. Ҡарға күҙен бер өлөшлө үҫемлектәргә индерәләр.

Ә юл япрағының һеңерсәләре дуға һымаҡ, тамыр системаһы суҡ тамыр, ләкин уны ике өлөшлө үҫемлектәргә индерәләр, сөнки уның бәбәге ике орлоҡ өлөшлө.

Бөтә сәскәле үҫемлектәр (бер өлөшлөләр һәм ике өлөшлөләр) Сәскәле үҫемлектәр, йәғни Ябыҡ орлоҡлолар, бүлеген төҙөй.

Бөтә бүлектәр Үҫемлектәр батшалығына берләшә. Үҫемлектәр батшалығында 350 000 самаһы төр иҫәпләнә. •

## Морфологик билдәләре

350 мең төр үғемлектең 250 мең тирәһе сәскәле үҫемлектәргә ҡарай. Сәскәле үҫемлектәрҙең 190 мең өр тирәһе ике өлөшлөләр класына инә. Систематика буйынса бөтәһе 429 ғаилә тәшкил итеп, 10 мең тирәһе ырыуға бүленәләр.

**Ике өлөшлөләрҙе айырып торған билдәләр**:
* Бәбәге ике орлоҡ өлөшлө;
* Тамыр системаһы: 1) сығышы буйынса төп тамыр системаһы булып тора, 2)формаһы буйынса үҙәк тамыр системаһына ҡарай;

* Ҡабыҡ менән үҙағас араһында ҡулса яһап яһағыс туҡыма — камбий ята;
* Һабаҡтары үлән йәки ағасланған һабаҡ.Ағас һабаҡ камбий арҡаһында йыуанлыҡҡа үҫә ала;
* Япраҡтары ябай, ҡатмарлы, бөтөн йәки телгеләнгән. Япраҡ йәймәләре селтәрле һеңерсәле;
* Сәскә өлөштәренең һаны 4-кә йәки 5-кә бүленә.

## Кеше тормошонда әһәмиәттәре
Ике өлөшлөләрҙең халыҡ хужалығында әһәмиәте бик ҙур. 

Улар араһында аҙыҡ кҡльтуралары, мал аҙығы культуралары булғандары күп (картуф, ҡарабойҙай, соя, борсаҡ, фасоль, сөгөлдөр төрҙәре. 

Бик күп емеш-еләк культуралары: алмағас, груша, виноград, гранат, хөрмә, абрикос, айва, еләк, ағас еләге һәм башҡалар. 

Май культуралары: көнбағыш, арахис, горчица, етен, зәйтүн майы. 

Дарыу үләндәре, тәмләткестәр, сүс биреүсе үҫемлектәр, эсемлектәр, косметик сеймал үҫемлектәре, декоратив үҫемлектәр, төҙөлөш материалы биреүсе ағастар һәм башҡалар.
Ерек (ағас)

**Ерек** (, ) — ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған мурт ағас.

Март—апрель айҙарында сәскә ата, февраль—мартта улар осоп таралалар. Ерек йылға, күл буйҙарында, быуа ситтәренә үҫә.

50 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда аҡ ерек һәм ҡара йәки һаҙ ереге таралған. Ҡыҙыл китапҡа инеүсе ҡыҙыл еректәр бик һирәк. 60—200 йәшкә етеүсе яҡтылыҡ яратҡан япраҡ ҡойоусы ағас. Сатыры ҡуйы, йомортҡа, тар пирамида йәки цилиндр рәүешендә, олоно төҙ, тармаҡлы, оҙонлоғо 5—20 м, диам. 60 см тиклем. Ҡайырыһы ҡара йәки һорғолт-көрән. Япрағы эре, овал йәки йомро, бысҡы ситле, сиратлы, оҙон һаплы. Сәскәһе айырым енесле: ата сәскә 3—6‑шарлап — үренделәрҙең өҫкө өлөшөндә урынлашҡан һырғаларға, инә сәскә үренделәрҙең аҫҡы өлөшөндә суҡҡа йыйылған башаҡтарҙа тупланған. Иртә яҙҙа япраҡ ярғанға тиклем сәскә ата, емеше октябрҙә өлгөрә. Инә башаҡтар үҫеп, февраль—мартта өлгөрөүсе ҡуш емешкә («тубырсыҡтарға») әйләнә. Емеше — сәтләүек. Йылға һәм шишмә ярҙары буйында, һаҙлыҡлы тупраҡтарҙа үҫә; Башҡортостандың бөтә биләмәһендә лә таралған. Йырындарҙы һәм битләүҙәрҙе нығытыу өсөн, үҙағасы фанера, мебель етештереү өсөн ҡулланыла. Ҡайырыһы һәм ҡуш емештәре тире дуплау өсөн яраҡлы. Баллы, һитә биреүсе дарыу үҫемлеге.

## Һылтанмалар
* http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/4375-erek
Ҡара ерек

**Ҡара ерек** (, ) — ҡайындар ғаиләһе  ерек ағасы  төрөнә ингән, дымлы урында, яр буйҙарында үҫә торған мурт ағас.

## Синонимдары
Латин телендә синонимдар:
* 
* 
* 

thumb|'' Alnus glutinosa''|left

## Иҫкәрмәләр
Банан (төр)

**Банан** () —  ғаиләһендәге тропикта үҫә торған эре япраҡлы, эре сәскәле бейек үлән. Бананды емеше һәм сүсе өсөн үҫтерәләр. Банандың тыуған иле — Көньяҡ-көнсығыш Азия, Малай архипелагы.

## Иҫкәрмәләр
Бәпембә

**Бәпембә** — ҡыуыш һабаҡлы, һары суҡ сәскәле, туҙғаҡ орлоҡло ваҡ үлән.

Ул Башҡортостанда киң таралған үҫемлектәрҙең береһе. Бигерәк тә кеше йәшәгән урындарҙы үҙ итә. Беҙҙең илдә бәпембәнең 200-ҙән ашыу төрө үҫә. Орлоҡтары ел тарафынан һәм башҡа юлдар менән таралып ките- арҡаһында, ул тиҙ генә күпләп үҫеп китә.

Көнбайыш Европа илдәрендә: Францияла, Швейцарияла, Бельгияла, шулай уҡ Һиндостанда, АҠШ-та айырым плантацияларға сәсеп үҫтерәләр. Ул витаминдарға бай булған төрлө аш-һыу әҙерләү өсөн ҡулланыла.

## Составы
Бәпембә составында аскорбин кислотаһы бик күп.
Минск метроһында террористик акт

**Ҡарасай (Октябрь) метро станцияһында шартлау** – 2011 йылдың 12 апрелендә  Минск метроһындағы Ҡарасай (Октябрь) станцияһында сыҡҡан террористик акт. Шаһиттар әйтеүенсә, "Мәҙәниәт Институты" () станцияһына килеп туҡтаған поездың 2-се һәм 3-сө вагоны араһында шартлау янғыраған. Минск ҡалаһының башҡарма комитеты эргәһендәге Эске эштәр идаралығының матбуғат хеҙмәте башлығы хәбәр итеүенсә, шартлау икенсе вагон янында яңғыраған.

## Һылтанмалар
Болоттар

**Болоттар, губкалар** (, ) — диңгеҙ төптәрендә йәшәүсе күп күҙәнәкле умыртҡаһыҙ иң түбән хайуандар. Йыш ҡына колонияларҙа тереклек итәләр. Хәҙерге ваҡытта 8000-гә яҡын төрө билдәле. Болоттар кембрий осорона тиклем барлыҡҡа килгән. Мускул һәм нерв системаһы бөтөнләй юҡ. Болоттарҙа һыу үткәреү системаһы үҫешкән, уның ярҙамында болоттар һулыш ала, бүлеп сығара һәм үрсей. Үрсеү системаһы енесле һәм енесһеҙ.
Күк күгәрсен

**Күгәрсен** (, ) — күгәрсендәр ғаиләһенә ҡараған, күберәк күкшел, күк йәки аҡ төҫтәге, ҙур бөрләтәүле гөрләй торған ҡош.

Тыуған иле булып Европа, Көньяҡ-көнбайыш Азия, Төньяҡ Африка һанала.

## Әҙәбиәт
*
Эсәк ҡыуышлылар

**Эсәк ҡыуышлылар** тибы (*, {{lang-la|Coelenterata, Radiata}*}) —иң ябай төҙөлөштәге күп күҙәнәкле умыртҡаһыҙ хайуандар, уға гидроид полиптар, медузалар, мәрйен  полиптары һ.б. инәләр.

## Сығанаҡ

*
Боғаҙ

[thumb|right|200px|[Керчен боғаҙы. Крым ярынан күренеш.]]
**Боғаҙ** — ике күл йәки диңгеҙҙе бер-береһенә тоташтырып торған тар һыу арауығы.
Боғаҙҙар оҙонлоғо, иң тар һәм иң киң киңлеге, тәрәнлеге менән тасуирлана. Шулай уҡ ағым йүнәлеше һәм тиҙлеге күрһәтелә. Суднолар йөрөй торған боғаҙ өсөн *лоция* төҙөлә.
Ҡултыҡ

thumb| Ла-Плата йылғаһында эстуарий . Космостан күренеш.
**Ҡултыҡ** — океандың, диңгеҙҙең ҡоро ер эсенә кереп торған өлөшө. Ҡултыҡтың гидрологик һәм гидрохимик шарттары һыү ятҡылығы менән бер төрлө. Ҡайһы бер осраҡта климат һәм материктан ағып төшкән йылғалар һыу составын үҙгәртә.

Ҡултыҡ төрҙәре: бухта, фьорд, лагуна, гавань.

Донъя океанында иң ҙур ҡултыҡтар: Аляска, Бенгал, Бискай, Австралия ҙур, Гвинея ҡултыҡтары.

## Галерея

Рәсем:Balaklava Bay, Crimea.jpg|Балаклава бухтаһы
Рәсем:Geirangerfjord (6-2007).jpg|Гейрангер-фьорд, Норвегия
Рәсем:Lagoon-of-venice-landsat-1.jpg|Венеция лагунаһы. Космостан күренеш.
Рәсем:Dniester liman.jpeg|Днестр йылғаһында Днестр лиманы. Космостан күренеш.
Батшалыҡ (биология)

**Батшалыҡ** () — фәнни классификацияла биологик төрҙәрҙең иерархик дәрәжәһе. Юғары кимәлдәге таксон. Тере организмдарҙы биш батшалыҡҡа бүлеү ҡаралған: Хайуандар, Үҫемлектәр, Бәшмәктәр, Бактериялар һәм Вирустар. 1977 йылда тағы ике батшалыҡ өҫтәйҙәр — Протистар һәм Архейҙар 1998 йылда тағы бер батшалыҡ бүленә — Хромистар.

Бөтә батшалыҡтар өс супер-батшалыҡҡа бүленә: архейҙар, бактериялар, эукариоттар.

****[[Домен (биология)|Супер-батшалыҡ]],** йәки **[[Домен (биология)|Домен]]** () — батшалыҡтан юғары ранг;
** **Суб-батшалыҡ** () — батшалыҡтан түбән ранг;

Архей батшалығы архей супер-батшалығына керә, бактериялар батшалығы бактериялар супер-батшалығына керә. Эукариоттар супер-батшалығы бөтә башҡа батшалыҡтарҙы берләштерә.
Класс (биология)

thumb|right|100px|Биологик классификацияның төп һигеҙ таксономик рангтары. Тереклек домендарҙан тора, һуңғылары артабан группаларға бүленә. Аралаш төп булмаған рангтар бында күрһәтелмәгән.
**Класс** () — фәнни классификацияла биологик төрҙәрҙең иерархик дәрәжәһе. Иерерхик системала класс категорияһы типтан түбән, отрядтан юғары тора. Ботаникала *бүлектән* түбән һәм *тәртиптән* юғары тора.

Миҫал:
* Кәбеҫтә күбәләге *(Pieris brassicae)* бөжәктәр *(Insecta)* класына инә.
* Япон пиерисы үҫемлеге *(Пиерис японский , Pieris japonica)* ике өлөшлөләр *(Magnoliopsida)* класына инә.
Ҡайһы ваҡыт кластан яһалған рангтар ҡулланалар:
* **Супер-класс** () — кластан юғары ранг,
* **Суб-класс** () — кластан түбән ранг,
* **инфра-класс** () — суб-кластан түбән ранг.
* **парв-класс** () — ?.

## Әҙәбиәт
* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 24—25.
Леонтьев Валерий Яковлевич

**Леонтьев Валерий Яковлевич** (19 март 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы, йырҙар авторы, композитор, актёр. Рәсәйҙең халыҡ артисы (1996), Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1985), 4 дәрәжә «За заслуги перед Отечеством» ордены кавалеры (2005), Почёт билдәһе ордены (2009) һәм Халыҡтар Дуҫлығы ордендары (2014) кавалеры. «World Music Awards» премияһын алыусы, ZD Awards, Овация , Алтын Граммофон премиялары, шулай уҡ 1980—2001 йылдарҙа «йыл йырсыһы» һәм башҡа премиялар менән бүләкләнеүсе.

## Иҫкәрмәләр
Бали диңгеҙе

**Бали диңгеҙе** (,  — Тымыҡ океанда Ява утрауының көнсығышы һәм Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси, Мадура утрауҙары араһында урынлашҡан диңгеҙ. Майҙаны 40 мең кВ.км., уртаса тәрәнлеге 411 м. Һыу температураһы 27-28°C. Тоҙлолоғо 33,0-34,0‰. Төбө вулкан туфынын барыҡҡа килгән ултырма менән йәйелгән. Диңгеҙҙен көньяғындағы утрауҙарҙа бер нисә эре вулкан бар: Батур (һуңгы атылыу 1926 й.), Агунг (һуңғы атылыу 1964 й.), Тамбора һ.б..

Төп порты — Сурабая (Ява утрауы).
Чукот диңгеҙе

**Чукот диңгеҙе** — Төньяҡ Боҙло океан ситенде Чукотка һәм Аляска ярымутрауҙары араһында урынлашҡан. Көнбатыштан Лонга боғаҙы аша Көнсығыш себер диңгеҙе менән тоташҡан. Көньяҡтан Беренг боғаҙы аша Тымыҡ океандың Берингов диңгеҙе менән тоташҡан.

## Физик-географик урыны
Майҙаны 589 600 км². 50 м-ҙан әҙерәк тәрәнлек төбөнөң майҙанының 56 % тәшкил итә. Иң ҙур тәрәнлек 160 метр. Һыу температураһы йәй көнө 4—12&nbsp;°C, ҡышын −1,6 — −1,8&nbsp;°C.

Яры телгеләнмәгән. Диңгеҙ ҡултыҡтары: Колючин ҡултығы, Коцебу ҡултығы, Шишмарёв бухтаһы (Чукот автономиялы округы). Октябрь-ноябрьҙан май-июньгә тиклем диңгеҙ боҙ менән ҡапланған.
Чукот диңгеҙенә Амгуэма һәм Ноатак йылғалары ағып төшә.

Чукот диңгеҙе аша *Төньяҡ юл трассаһы* үтә.

Диңгеҙҙәге утрауҙар: Врангел утрауы, Геральд утрауы, Колючин утрауы.

Балыҡсылыҡ: (еҙмыйыҡ (голец), поляр треска), промысел тюлень, нерпа.

Эре порттары — Уэлен (Рәсәй), Барроу (АҠШ).
Кушнаренко районы

**Кушнаренко районы** () — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге — Кушнаренко ауылы. Районда 28 мең 607 кеше йәшәй.

## Билдәле шәхестәр
* Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы (22.10.1912—12.10.1970) — Советтар Союзы Геройы (1943). Совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уҡсылар взводы командиры, кесе лейтенант. Иҫке Ғүмәр ауылынан.
* Вәлитов Нәжип Хәтмулла улы (15.02.1936—3.10.2008), ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1978), профессор (1985). СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1981) һәм уйлап табыусыһы (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1986) ордендары кавалеры. Ҡарасайылға ауылынан.
* Ғилманов Рим Сабит улы (20.03.1939), мәғариф хеҙмәткәре, 1958–1995 йылдарҙа Яңы Ғүмәр ауыл мәктәбе уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.  
* Ғәлиәкбәров Зөфәр Дилмөхәмәт улы (10.11.1923—2012), педагог, Кушнаренко 1-се мәктәбенең элекке военругы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. 
* Мөҙәрисов Миңлеғәли Закир улы (23.02.1947—24.03.2015), СССР биатлонсыһы, биатлон буйынса СССР һәм Рәсәй тренеры. 1995—2003 йылдарҙа Рәсәй Йәйге биатлон һәм ғәмәли күпбәйге федерацияһының тренерҙар советы рәйесе. Ғәмәли‑хәрби күпбәйгеләр буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1989) һәм бөтә Союз категориялы судья (1983), биатлон буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1971). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006). Үгеҙ ауылынан. 
* Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы [7.11.1908—18.06.1993), Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының 1933—1983 йылдарҙағы актёры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955). Түбән Аҡбаш ауылынан.
* Сафиуллин Әбелхәйер Ҡасим улы (15.08.1943), театр режиссёры. 1991 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003). Ҡаратәкә ауылынан. 
* Солтанов Шәриф Хәбибулла улы (9.08.1913—10.05.1998), ауыл хужалығы эшмәкәре, 1957—1975 йылдарҙа Салауат исемендәге колхоз рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Райондың почётлы гражданы (1987). Ҡарасайылға ауылынан. 
* Чайников Павел Семенович (5.07.1928—5.01.2017), Кушнаренко ауыл хужалығы техникумының элекке педагогы (1962—1998), Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. Ахлыстин ауылынан.

## Халыҡ һаны
**1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):**

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Краснокама районы

**Краснокама районы** () — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге — Николо-Берёзовка ауылы. Районда 27 821 кеше йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Алексеев Анатолий Алексеевич (18.02.1938—17.09.2008), ғалим—геолог. 1965—2008 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Геология институтының лаборатория мөдире. Геология-минералогия фәндәре докторы (1994). Арлан ауылынан. 
* Ғүмәров Рәмил Ғәтүф улы (25.04.1953—8.04.2018), төҙөүсе, 1995—2018 йылдарҙа Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» тресының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. Иҫке Нуғай ауылынан (хәҙер күсерелгән).
* Исламаев Исламғол Исламаевич (10.07.1936—26.08.2017), партия һәм мәғариф хеҙмәткәре. 1971—1997 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһының 1-се урта мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1970), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1997). Ҡырғыҙ ауылынан.
* Йәһүҙин Мусаниф Садиҡ улы (21.02.1936—12.06.2005), юғары мәктәп уҡытыусыһы, шағир һәм прозаик, фантастик повестар авторы. 1993 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Яңы Хажи ауылынан.
* Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы (14.07.1948), юл төҙөүсе. 1996—2014 йылдарҙа Нефтекамалағы «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юл төҙөүсеһе (2001). Ҡыҙғау ауылынан.
* Харисова Фәниә Биктимер ҡыҙы (11.10.1958), педагог, 1990 йылдан Николо-Берёзовка урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән Ишембай ҡалаһынан.
* Хохрякова Лидия Николаевна (31.08.1958), үҙәк район мәҙәниәт йортоноң «Березонька» халыҡ вокал ансамбле хормейстеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы (7.11.1948), педагогик хеҙмәт ветераны. 1977—2011 йылдарҙа Николо-Берёзовка урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан Нефтекамалағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Үрмәт ауылынан.
* Әсәҙуллин Геман Ғибәҙулла улы (1.05.1949), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 2003—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалығы министры. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Райондың почётлы гражданы. Яңы Нуғай ауылынан.

## Халыҡ һаны
**1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):**

; Милли составы 
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 31,3 %, мариҙар — 26,5 %, татарҙар — 25,8 %, урыҫтар — 14,7 %, башҡа милләттәр — 1,7 %.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Стәрлебаш районы

**Стәрлебаш районы** () – Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге – Стәрлебаш ауылы. 

## Этимологияһы
1930 йылда кантон системаһын район системаһына күскән саҡта райондарҙың исеме район үҙәгенән алынған. Стәрлебаш районының атамаһы район үҙәге Стәрлебаш ауылына бәйле. Стәрлебаш ауылы үҙ сиратында Стәрле йылғаһынан алынған.
## Географик урыны

## Халыҡ һаны
**1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):**

## Билдәле шәхестәр
* Арыҫланғолов Барый Кинйәбулат улы (26.02.1926—6.10.1996), совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1973—1985 йылдарҙа КПСС район комитетының беренсе секретары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. КПСС-тың XXV съезы делегаты, Башҡорт АССР-ының 9-сы һәм 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, ике «Почёт Билдәһе» һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. Иҫке Ҡалҡаш ауылынан.
* Арыҫланғолов Фәнил (Фаил) Тимерхан улы (1.04.1954), баянсы. 1981 йылдан Башҡорт дәүләт академия драма театрының баянсыһы, 1994 йылғаса — музыкаль бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Волга буйы баянсыларының төбәк конкурсы дипломанты (Ульяновск, 1974). Иҫке Ҡалҡаш ауылынан.
* Ғиззәтуллин Ринат Сәхи улы (19.03.1949), ғалим-зоотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1995—2000 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының кафедра мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2005), профессор (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010). Стәрлебаш ауылынан.
* Иҫәнғолов Афзалетдин Ғиззәтулла улы (14.09.1928—25.05.2004), хужалыҡ эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1972) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1972). Йәлембәт ауылынан.
* Рәхимов Таһир Тимерхан улы (25.09.1953), театр һәм кино актёры. 1993 йылдан Мәскәүҙең «П. Фоменко оҫтаханаһы» театры актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007), «Чайка» театр премияһы лауреаты (2004). Стәрлебаш ауылынан.
* Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы (14.01.1862—1932 йыл), ахун, Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының II һәм III саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, башҡорт. Стәрлебаш ауылынан.
* Мерәсев Рәхим Зәки улы  (14.1.1940 ), БДУ-ның роман һәм герман филологияһы факультеты деканы, филология фәндәре докторы. Әмир ауылынан

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. 
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
*