open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Интер РАО ЕЭС

**«Интер РАО» ААЙ** — Рәсәй энергетик компанияһы. Интер РАО ЕЭС Рәсәҙә һәм сит илдә эшләй.

Рәсәйҙең иң эре компаниялар списогында 26 урында булды (2012 йыл).

Капитализация буйынса Интер РАО ЕЭС Рәсәй энергетик араһында алдынғы . Интер РАО ЕЭС –та 2011 йылда 47 мең кеше эшләне .
«Интер РАО ЕЭС» 1997 йылда РАО «ЕЭС России» –ң компанияһы тип асыла.Иң тәүге Интер РАО ЕЭС-ң маҡсаты – халыҡ-ара баҙарында электроэнергияны һатыу булды.
2002 йылдан компания электроэнергияны РАО «ЕЭС России»-н китеп үҙе һата. Ошо йылдан Ирекле ГРЭС-н арендаһа алып энергеияны етештерә башлай. 2003 йылда компанияны «Росэнергоатом» һатып ала.

«Интер РАО» 2005 йылда һатып ала:
* 50 % акция, «Станция Экибастузская ГРЭС-2», Ҡаҙағстан
* 25 % + 1 акция, «Северо-Западная ТЭЦ» ААЙ
* 70 % TGR Enerji
* 51 % «Молдавская ГРЭС» ЯАЙ
Ошо йылда Интер РАО ЕЭС Тажикстанда Сангутдин ГЭС-1 ойоштора. 2006 йылда компания «Электрические сети Армении»-ң 100% акцияны ала.

## Хужалар
2012 йылдын майға Интер РАО ЕЭС-ң эре хужалары :

* «ФСК ЕЭС» — 19,95 %
* Рәсәй — 14,79 %
* «Норильск никеле» — 14,19 %
* «Росатом» — 13,42 %
* «„Интер РАО“ Капитал» ( «Интер РАО ЕЭС» составында компания) — 9,25 %
* «РусГидро» — 5,28 %

** Рәсәй генерация активтары **

 
** Сит ил генерация активтары **


Файл:North-West CHP power station2.jpg|Төнъяк-көнбайыш ТЭЦ
Файл:INTER RAO MICEX APR2013.png |ИНТЕР РАО ЕЭС акциялары 2013 йылдын март-апрелдә үҙгәреште япон шәмдәре менән күрһәтеү
Файл:Metsamor aerien.jpg|Әрмән АЭС


Интер РАО ЕЭС шулай уҡ Әрмән АЭС менән идара итә. Уның ҡәүете 815 МВт.

Интер РАО ЕЭС Финляндияға, Литва ға һәм Беларусьҙа энергияны һата. Грузиянан һәм Ҡаҙағстандан 3 млрд кВт*ч энергияны Рәсәйғә импортлай .

Интер РАО ЕЭС-ң сит илдә саүҙа бүлекселәр-компаниялар:
* RAO Nordic Oy (Финляндия)
* TGR Enerji (Төркиә)
* INTER RAO Lietuva (Литва)
* «Восточная энергетическая компания» Рәсәйҙән энергияны Ҡытаға һата

Интер РАО ЕЭС-ң составнында күп компаниялар эске баҙарҙа энергия һата:

Интер РАО ЕЭС стратегияһына ярашлы компания 2015 йылға Рәсәйнә иң эре комапния тип булырға тейеш . 2020 йылға Интер РАО ЕЭС Европаның иң эре компания булырға теләй.

## Һылтамалар
* рәсми сайт 
* «Интер РАО» Google Finance сайтта
## Иҫкәрмәләр
Һалҡын Шишмә (Мәсетле районы)

**Һалҡын Шишмә, рәсми булмаған исеме Орджоникидзе** ( Салкын Чишма) — Башҡортостандағы бөткән ауыл. Мәсетле районы Ростов ауыл советы биләмәһенә тура килә. 1934 йылдан билдәле. 1977 йылда ауылдар исемлегенән иҫәптән алынған.

## Тарихы
Ауылға Әләгәҙ, Мәләкәҫ, Борғатъя, Тәкә ауылынан күсеп килгән, замананың алдығы ҡарашлы кешеләре нигеҙ һалған. Тыуған йылын раҫлаусы документ табылмаған, әммә халыҡ хәтеренә нигеҙләнеп 1934 йыл тип иҫәпләнә. Күсеп килеүселәр Серго Орджоникидзе исемендәге совхоз төҙөй. Совхоз малсылыҡ һәм ҡортсолоҡ юнәлешендә үҫешә. Ауылда сусҡа һәм һарыҡ фермаһы, ашлыҡ келәттәре, магазин, клуб төҙөлә. 1948 йылда совхоз С. М. Буденный исемендәге колхозға ҡушыла, колхоз идараһы Тәкә ауылында була. Шакирова Римма Ғөбәйҙулла ҡыҙы тырышлығы менән 1966-1967-се уҡыу йылында башланғыс мәктәп эшләй башлай, уҡытыу башҡорт телендә алып барыла. 1958 йылда С. М. Буденный исемендәге, Мәжит Ғафури исемендәге, Салауат Юлаев исемендәге колхоздар берләштерелә һәм «Коммунист» колхозы төҙөлә. Колхоз идараһы Теләш ауылында урынлаша. XX быуаттың 60-сы йылдарында алып барылған «перспективаһыҙ» ауылдар сәйәсәте ваҡытында, бөтөрөлөүгә дусар ителгән ауылдар исемлегенә Һалҡын Шишмә ауылы ла индерелә. Ауыл халҡы башлыса Тәкә, Яңы Мөслим, Оло Аҡа, Салйоғот ауылдарына һәм райондан ситкә күсеп китә. БАССР Юғары Советы Президиумының 6-3/61 һанлы указы менән 1977 йылдың 22 июнендә ауыл бөтөрлә.

## Географик урын
* Уҫамашлы йылғаһы буйында
* Район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 41 км алыҫлыҡта
* Красноуфим станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 139 км алыҫлыҡта

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Билдәле шәхестәре
* Заянов Рифат Муллайән улы (1946), хеҙмәт ветераны, инженер-төҙөүсе.1987 йылдан «Башагростройпроект» институтының бүлек етәксеһе,  1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының төҙөлөш, транспорт һәм коммуналь хужалыҡ бүлегенең баш белгесе, мөдир урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2001).

## Әҙәбиәт
# БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года — Уфа: Государственное издательство, 1941. — 387 с.
# Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июля 1952 года. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1953. — 495 с.
# Башкирской АССР. Административно-территориальное деление на 1 января 1961 года./Изд. 4-е . — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1961. — 428 с.
# Башкирской АССР. Административно-территориальное деление 1 января 1969 года./Изд. 5-е. — Уфа: Башкнигоиздат, 1969. — 432 с.
# Башкирской АССР. Административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года./Изд. 6-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — 388 с.
# Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

## Иҫкәрмәләр
.ae

**.ae** — Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре өсөн юғары кимәлдәге милли домен. Төрлө академия һәм мәғариф сайттары өсөн дә ҡулланыла.

## Һылтанмалар
* .AE домены өсөн IANA сайтындағы whois мәғлүмәттәре 

Төркөм:Юғары кимәлдәге милли домендар
РусГидро

**«РусГи́дро» ПАЙ** — Рәсәйҙең энергетика компанияһы, илдәге күпселек гидроэлектростанцияларҙың үҙәге.  Донъяның гидроэнергетик компаниялары араһында 3-сө урында тора( Hydro-Quebec һәм Eletrobrás компанияларзан һуң) . Ойошма Красноярский ҡалаһында теркәлгән, штаб-квартираһы Мәскәүҙә.

Рәсәйҙең иң эре компаниялар списогында 17-се урында булды (2012 йыл).
## Тарих
07.2009-15.07.2010 көндәрҙә «Русгидро» идаралыҡ рәйесе урынбаҫары вазифаһын Хәмитов Рөстәм Зәки улы башҡарҙы.

2010 йылдан алып Башҡортостанда күпселек электроэнергия Русгидроның «Башҡортостан электр тапшырыу компанияһы» ЯСЙ аша таратыла.

### Күрһәткестәр

«РусГидро» электростанциялары эшләүенә һауаға 40,4 млн тонн Углерод оксидты тапшырылмай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.bashesk.ru/  Башҡортостан электр тапшырыу компанияһы
* http://www.lhp.rushydro.ru/ Ленгидропроект - Русгидронын проект институты, Санкт-Петербург 
* http://www.mhp.rushydro.ru/  Мәскәүҙәге Русгидроның проект институты 
* www.rushydro.ru 
* РусГидро на Google Finance
Окленд технологиялар университеты

left|thumb|140px|Баш корпусы
**Окленд технологиялар университеты ** () — 
Яңы Зеландияның иң йәш университеты, 2000 йылда Окленд технологиялар институты нигеҙендә асылды.Университет ҡаласығы Веллезли стрит () урамында һәм Норт Шор  ҡалаһында урынлашҡан. Яңы кампустар (Manukau Campus) 2010 йылда асылды.
thumb| Яңы кампус
## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* На сайте «Образование в Новой Зеландии»
Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе)

**Сыбаркүл ** — Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл. Уның янында Сыбаркүл ҡалаһы ҡалҡып сыҡҡан.Күлдең майҙаны 19,8 км², бассейны  майҙаны  — 169 км².
Күлдең атамаһы башҡорт теленән ингән,  сыбар (разношёрстный, пёстрый) аңлата..Быны күлдең өҫтө ваҡ тулҡынлы булып тороуы менән дә, төбөндәге батҡаҡтың төрлө төҫтә булыуы менән дә, урауҙар менән сыбарланып тороуы менән дә аңлаталар.

Күлдә күп һанлы урман менән ҡапланған утрауҙар бар.Ярымутрауҙар — Крутик, Марьин, Сосновый, Семерик, Букаевка һәм бер нисә утрау (арал) — Голец, Кораблик, Копейка, Два Брата (два острова), Липовый. Күл буйында ял йорттары, шифаханалар бар.

Көньяҡ Уралда Сыбаркүл тигән күлдәр бер нисә, быныһы - иң ҙуры һәм Сыбаркүл күлдәр системаһына исем биргән.

Көньяҡ Урал тауының көнсығышҡа ҡараған итәгендә 319,9 метр бейеклектә урынлашҡанҺыу кимәле күтәрелеүе 1,25 метрҙан ашмай,  ноябрь баштарында туңа,  май баштарында асыла. Һыуы яуым-төшөм, төбөнән сыҡҡан шишмәләр иҫәбенә тулылана. Минералләшеүе — литрына 0,3679 грамм.

Күлгә Еловка, Кудряшевка, Ҡондорша йылғалары ҡоя . Күлдән Ҡойылға ағып  сыға (Обь бассейны). В озере и на берегу есть действующие источники с родниковой водой.

Сыбаркүлдә төрлө балыҡ күп, шуға бында йылдың ҡайһы ваҡытында ла балыҡсыларҙы күрергә була.

## Метеорит

2013 йылдың 15 февралендә  күлгә метеорит төшә.

Метеорит ямғырынан ярҙан саҡрым ярым алыҫлыҡта боҙҙа  8 метр диаметрлы уйым барлыҡҡа килә. Полиция был тирәне уратып ала.2013 йылдың 16 февралендә килгән МЧС водолаздары һыу төбөндәге ҡалын батҡаҡ аҫтында бер ни ҙә таба алмай.

16 февралдә Сыбаркүлгә  Ураль федераль университетынан Метеориттар буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы йүнәлтеүе буйынса киләләр Полиция ебәрмәй тороуға ҡарамаҫтан,  Ларионов төркөмө уратылған зонанан тышта  53 метеорит һынығы табалар. Артабан водолаздар күл төбөндә ҙур киҫәк һәм вағыраҡтарын таба. 

2013 йылдың 16 октябрендә  күлдән 570 кг тартҡан иң ҙур  метеорит киҫәген күтәрәләр, ул Силәбенең Крайҙы өйрәнеү музейында һаҡлана .

## Шулай уҡ ҡара
*Кунашак (метеорит)

## Иҫкәрмәләр

## Топографик карталар
* 

## Сығанаҡтар
* 
*
Өйәлге

**Өйәлге** —  Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.

## Этимологияһы
Күлдең атамаһы буйынса бер нисә фараз йәшәп килә. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай аңлатма бирә:"Уелги, озеро, Кунашакский район.
При объяснении происхождения топонима допускается, что «уелги» и «уелды» одного корня и однозначны (см. Увильды), а поэтому топоним Уелги по своему происхождению и значению должен быть аналогичен Уелдекул. Любопытно отметить, что среди местного населения сохранилось предание о внезапном появлении этого озера и название Уелги осмысливается как «провальное».

Йәғни, топонимдар белгесе ике күлдең атамаһын (Уйылды) тамырҙаш тип һанай һәм «уйылыу» һүҙенән барлыҡҡа килгән тип фараз итә. Ихтимал, күл атамаһы Уйылғы булғандыр һәм ваҡыт уҙыу менән нәҙек формаға күсеп, «Өйәлге» рәүешен алғандыр. Урындағы халыҡ телендә иһә ул тап Өйәлге булып йөрөй һәм тамырында «өйөлөү» һүҙе ята тип аңлата

Шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә «өйәләү» һүҙе лә бар, «өйәҙәү» һүҙенең диалект формаһы ул. Өйәҙәү — салҡан йығылып, тора алмай аҙапланып ятыуҙы аңлата

## Географияһы
Күлдең көньяҡ-көнбайыш ярында — Ҡәнзәфәр ауылы, төньяҡ ярынан 1 км алыҫлыҡта — кеше йәшәмәгән Өйәлге ауылы, көнсығышында — 2 һунарсылыҡ хужалығы һәм һыу ҡыуыу ҡоролмаһы, көньяҡта — тирмән.

Өйәлге көньяҡ ярынан ҡылымыҡ аша Ҡоншаҡ күле менән тоташҡан. Көньяҡ ярынан 2 км алыҫлыҡта — район үҙәге урынлашҡан Ҡоншаҡ ауылы.

Силәбегә тиклем алыҫлығы — 80 км, Екатеринбургҡа — 164 км.

Координаттары: 55°47′7″N 61°33′22″E

## Тасуирламаһы
Өйәлге Урал аръяғы тигеҙлегендәге соҡорло () күлдәр тибындағы, сөсө һыулы күл.

* Һыу көҙгөһө майҙаны — 60,3 км².
* Һыу күләме — 138,7 миллион кубометр.
* Минераллылығы — 3339,3 мг/л.
* Уртаса тәрәнлеге — 2,3 м, максималь тәрәнлеге — 3,2-3,8 метр (1969 йылғы мәғлүмәт буйынса күлдең максималь тәрәнлеге 7 метрға еткән).
* Максималь оҙонлоғо һәм киңлеге (км): 10*5км
* Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 170м

## Флораһы һәм фаунаһы
Күл яры буйлап — ҡамыш өйкөмдәре (бигерәк тә төньяҡ-көнсығыш ярының һаҙлыҡлы урындарында күпләп баҫҡан).

Һыуында табан балыҡ, карп, алабуға, аҡ сабаҡ, алабалыҡ, суртан, гольян тереклек итә.

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* [Ссылка на статью о районе в журнале [Ватандаш]]
* Справочная статья. Озеро Увильды 
* Озеро Уелги

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 416, 418-се биттәр/ Иш; Ишле
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7
Түргеяҡ

**Түргеяҡ** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең күле, Мейәс янында урынлашҡан.

## Этимологияһы
Башҡорт теленән «түрге яҡ» һүҙбәйләнешенән килгән тип аңлата географ, топонимдар белгесе Шувалов Николай Иванович .

Шулай уҡ "тургай аяҡ", "түр ҡояҡ" тигән варианттар ҙа осрай, әммә улары аныҡ ҡына аңлатма түгел .

## Тасуирлама
Тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Акватория майҙаны 2638 гектар. Күл грунт һыуҙары менән, атмосфера яуым-төшөмдәренең бөтә инфильтрацияһы менән, шулай уҡ ҙур булмаған йылғалар, шишмәләр иҫәбенә туҡлана.

Түргәяҡтың һыуйыйғыс майҙаны 476 квадрат километр, уның төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 12,5 километр, көнбайыштан көнсығышҡа — 11,0 километр.

Күл көҙгөһө майҙаны — 26,4 квадрат километр. Уртаса тәрәнлеге — 19,1 м, максималь тәрәнлеге — 36,5 метр. Үтәҙеклеге 10 метрҙан 17,5-кә тиклем тәшкил итә , был күрһәткес буйынса күл Рәсәйҙә икенсе урында.

Түргеяҡ күленән 3 км төньяҡ-көнбайышта, уның үҙәгенән 7,2 км алыҫлыҡта Варган тауы түбәһе урынлашҡан.

### Утрауҙары

Күл кимәленән 10-12 утрау иҫәпләп була. Уларҙың иң ҙуры — Вера (Пинаев) утрауы (һыу ҡайтҡанда - ярымутрау), Крестовый ярымутрауы (һыу ташҡанда утрауға әйләнә).

Күл буйында йәшәгән боронғо кешеләрҙең эҙҙәре табылған. Иң билдәлеләре Вера утрауындағы мегалиттар. Бында археологик ҡомартҡылар тотош комплекс (бер нисә тиҫтә) тәшкил итә. Бында боронғо дольмен, кәшәнә, таш онтағыстар табылған. Уларҙың йәше — яҡынса 6 мең йыл .

## Галерея

Пугачёвский грот на Тургояке.jpg|Пугачёв мәмерйәһе

File:Снежная буря на тургояке.jpg|Түргеяҡта ҡар бураны
File:Тургоякские дали.jpg|Түргеяҡ тулҡындары
File:Тургояк. парусник.jpg|Түргеяҡ елкәндәре


## Видео
*

## Һылтанмалар
* Фотографии Тургояка и окрестностей 
* Карта озера  (базы отдыха, достопримечательности, фотографии) + схема 
* Положение о памятнике природы озеро Тургояк 
* Границы памятника природы озеро Тургояк 
* Состояние экосистем озера Тургояк 
* 75 фото озера 

## Иҫкәрмәләр
Мисәш

**Мисәш** — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы сөсө һыулы күл. Сыбаркүл ҡалаһынан 4 км алыҫлыҡта ята. Гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Силәбе ҡалаһынан 85 км көнбайышта, Сыбаркүл ҡалаһынан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 328 м. Күлдең көньяҡ ярында бер үк исемле Мисәш ауылы һәм Мисәш тимер юл станцияһы урынлашҡан.

## Туризм
Күлдә балыҡ күп. Яр буйында тороп та, кәмәнән дә балыҡ тотоп була.

## Географияһы
Оҙонлоғо — 3 км, киңлеге — 2,2 км, яр һыҙаты буйлап оҙонлоғо — 8,78 км, иң тәрән урын — 4,5 м. Көнбайышҡ табан 2,5 километрҙа Оло Бәлеш күле урынлашҡан.

### Флораһы һәм фаунаһы
Обитают рыбы: Суртан, сабаҡ, алабуға, ҡарабалыҡ һәм эт балыҡ йәки этеш тереклек итә.

## Гидроним
Мисәш гидронимы башҡорттарҙа таралған ир-ат исеме Мисәштән барлыҡҡа килгәндер тигән фараз йәшәй.

Һыуһаҡлағыстың үҙенсәлекле атамаһы уның мадьяр тамырына ишаралай. VII быуатта бында венгрҙар күсеп йөрөгән. Тап улар һыу объектына Мисәш тигән исем биреүе мөмкин. Сөнки фин-уғыр телендә күл «һаҙлама урын» тип тәржемә ителә. 1742 йылға тиклем был территорияла кеше аҙ йәшәгән.

XVIII быуаттың беренсе яртыһында алтын ятҡылыҡтары табылғандан һуң, бөтә нимә үҙгәрә. Халыҡтың тарҡау күсеп килеүе бермә-бер арта.
 
Айырым механизмдар, драгалар, ярҙамында тарҡау сәселгән алтын бөртөктәрен һоҫоп алып һыуҙа йыуыу ысулы менән алтын эшкәртеү эштәре Мисәш ҡасабаһының көнбайыш ситендә жные 1917 йылғы Революцияға тиклем дауам иткән.

## Иҫкәрмәләр
Йөрәккүл

**Йөрәккүл** () — Рәсәй Силәбе өлкәһенең Һатҡы районындағы) һыуһаҡлағыс (элгәре күл).

## Географияһы
Һыуһаҡлағыс Силәбе өлкәһенең Һатҡы районында, шул уҡ исемдәге Милли парк биләмәһендә урынлашҡан. Һыу көҙгөһө майҙаны — 13,2 км². Һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 178 км².

Көньяҡ Уралдағы иң бейек тауҙарҙың береһе — диңгеҙ кимәленән 724 м бейеклектә ята.

Йөрәккүл биш бейек тау һәм һырт — Үреңге, Ныҡыш (), Нурғош, Мәскәй () һәм Йөрәккүл менән уратып алынған.

## Тасуирламаһы
Башҡа тау күлдәренән айырмалы рәүештә, Йөрәккүлдең һыуы бик үтәҙек түгел. Ул сәй төҫөндәрәк, был күлгә ағып төшкән шишмәләрҙең һаҙлыҡтарҙан баш алыуы менән бәйле.

Һыуһаҡлағысты ҡара ылыҫлы урмандар ҡаплаған тау һырттары уратып алған. Көньяҡ-көнбайыштараҡ Нурғош һырты урынлашҡан — ул Силәбе өлкәһенең иң бейек һырты. Һыуһаҡлағысты туйындырған төп ҡушылдыҡ — Оло Ҡыл йылғаһы. Күлгә "Ҡыл" атамаһы менән бер нисә сығанаҡ ҡоя: мәҫәлән, Кесе Ҡыл, Ҡара Ҡыл . Һыуһаҡлағыстан Оло Һатҡы йылғаһы ағып сыға. Һатҡы йылғаһы башынан һәм быуанан (плотина) йыраҡ түгел ҙур булмаған Йөрәккүл ҡасабаһы урынлашҡан. Бынан Һатҡы ҡалаһына автобус йөрөй.

Элек был урында һаҙлыҡ уратып алған батҡыл булған, әммә күп кенә сығанаҡтарҙа ул Йөрәккүл күле тип теркәлеп ҡалған. Хәҙерге һыуһаҡлағыс Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Оло Һатҡы һуң йылғаһы башында быуа яһап төҙөлгән.

Күл ылыҫлы урманлы матур тау һырттары менән уратып алынған. Белгестәр күл тирәһен Силәбе өлкәһе территорияһында экологик яҡтан иң таҙа тип иҫәпләй.

## Иҫтәлекле урындары
Күл эргәһендә гигантский *геоглиф* табылған. Шулай уҡ кварциттан яһалған яҡынса ҡырҡлап таш эш ҡоралдары табылған. Ташты юныу
техникаһы буйынса таш ҡоралдарҙы неолит һәм энеолит осоро менән билдәләргә була (беҙҙең эраға тиклемге VI−III мең йыллыҡ). Тикшеренеүселәр шулай ҙа баҡыр-таш быуат осорона ауыша (беҙҙең эраға тиклемге IV−III мең йыллыҡ).

2012 гйылдың ҡышына тиклем Йөрәккүл ярында йәнә бер ҡыҙыҡлы урын — Китова пристане була, уны хатта «Урал Диснейленды» тип атап йөрөткән булғандар. Әммә 2012 йылдың көҙөндә суд уны алып ташлау тураһында ҡарар сығарған.

## Этимологияһы
Башҡорт телендәге «йөрәк» һәм «күл» һүҙҙәренән яһалған.

Рәсәй энциклопедист ғалимы Петер Паллас былай тип яҙған булған: «В углу меж ими находится посредственная гора Сатка-Тау, которая кажется есть отделенная часть большой и пространной вверх по Большой Сатке к югу лежащей горы Юрак-Тау… Юрак-Тау значит сердце-гора, и, кажется, она получила своё название по причине возвысившейся тупой верхушки, которая совсем гола и камениста. На сей горе лежит достопамятное озеро Юрак-Куль, в которое многие впадают ручьи и из которого проистекает Большая Сатка».

Ваҡыт уҙыу менән  тип яҙыла башлаған, унан инде  рәүешенә ингән

## Галерея

## Шулай уҡ ҡара
* Силәбе өлкәһе күлдәре исемлеге

## Һылтанмалар
* 
*  
* Озеро Зюраткуль. Справочная статья на сайте «Весь Южный Урал»

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 437-се бит/ Йөрәк
Арғаяш районы

**Арғаяш районы** — Силәбе өлкәһенең муниципаль районы.

Милли состав (2010): башҡорттар-60%, урыҫтар — 30%, татарҙар — 5%.

## Тарих
1934 йылдын 17 ғинуарында ул Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы составынан сығарыла. Силәбе өлкәһендә Арғаяш милли округы барлыҡҡа килә. Был милли округ 1 йылдан һуң, 1934 йылда 17 ноябрендә бөтөрөлә.

## География
Арғаяш районы Ҡарабаш, Мейәс, Ҡыштым ҡала округтары һәм Сыбаркүл, Сосновка, Ҡоншаҡ райондары менән сиктәш. Районда күлдәр күп: Арғужа һыуһаҡлағысы, Ҡомкүл, Өйәлге, Кесе Киҫегәс, Арғаяш, Ҡалды.

### Климаты
}
|}
### Халҡы

## Административ-территориаль ҡоролошо
Районда 12 берекмә, 85 ауыл:

## Күренекле шәхестәре
* Абдуллин Сиргаже — райондың тәүге гербы авторы.
*  Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы — Советтар Союзы Геройы.
* Бикбулатов Наил Вәли улы - башҡорт ғалимы һәм этнографы, тарих фәндәре кандидаты 
* Вәлиев Дамир Жәүәт улы — башҡорт философы һәм йәмәғәт эшмәкәре, философия фәндәре докторы, профессор.
* Ҡушаев Хәфиз Ҡушай улы — БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) 3-cө рәйесе.
* Шафиҡов Таймаҫ Шафиҡ улы — БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты (БашЦИК) 4-cе рәйесе.
* Зөлҡәрнәев Ғәли Камал улы — яҙыусы, тәржемәсе, журналист. «*Ҡыҙыл Башҡортостан*» газетаһының (1940—1945), «*Октябрь*» журналының (1946—1948) редакторы. БАССР Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе (1945—1946).
*  Мырҙағәлимов Ғәзис Ғәбиҙулла улы — Советтар Союзы Геройы (1944).
* Кинйәбулатова Кәтибә Кәрим ҡыҙы — шағирә, Һ. Дәүләтшина исемендәге премия лауреаты (1989), «Почёт билдәһе» ордены кавалеры (1991).
* Көсөков Раил Фазыл улы — Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты, опера йырсыһы.
* Ниғмәтуллин Эльбрус Хәмит улы — Рәсәй спортсыһы, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, актёр.
* Сафиуллин Урал Кафеевич — йәмәғәт эшмәкәре.
* Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы — профессиональ спортсы, бокс буйынса Нью-Йорк чемпионы, Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы, Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулын алыусы, йәмәғәт эшмәкәре.
* Сөләймәнов Сабир Ғибәҙәт улы — профессиональ спортсы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Силәбе өлкәһенең «Башҡорт ҡоролтайы» йәмәғәт ойошмаһының рәйесе урынбаҫары.
* Сәлмәнова Лилиә Ҡотлоғужа ҡыҙы (20.11.1947), музыка белгесе, фольклорсы. 1974 йыл йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты, 1979 йылдан Учалы музыка училищеһы уҡытыусыһы. 1989—2013 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. 2009 йылдан Рәсәй Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән Иҫке Әсән ауылынан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш] журналында Арғаяш башҡорттары тел ижады тураһында] 
* Официальный сайт Аргаяшского муниципального района
* Информационно-образовательный сайт Аргаяшского района
* Аргаяшскому району Челябинской области — 75 лет
Ҡулдыбай

**Ҡулдыба́й** () — Башҡортостан һәм Силәбе өлкәһе сигендә, Үрге Урал һәм Белорет араһында, Аһылай (Әбйәлил районы) ауылынан төняҡта, Кутантау итәгендә ятҡан күл.
Ҡалҡан (күл)

**Ҡалҡан** — Башҡортостандың Учалы районында урынлашҡан күл. Ҡалҡан ауылы янында урынлашҡан. Күлдә ҡыҙылғанат, суртан, сабаҡ, алабуға, ҡарабалыҡ, табан балыҡтары бар.

Яйыҡ йылғаһы бассейнына ҡарай. Ҡалҡан ауылынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тасуирлама
Күл өҫтө майҙаны 1,8 км², оҙонлоғо 2,6 км, уртаса киңлеге 0,6 км, уртаса тәрәнлеге 2,9 м (иң тәрән урыны —4,7 м), һыу күләме 5,1 млн м³; һыу йыйыу майҙаны 9,0 км². Тектоник күл, ордовик (серпентинлашҡан дуниттар) тау тоҡомдарында барлыҡҡа килгән; соҡоро һуҙылған, төбө һөҙәк, сапропель менән (ҡалынлығы 1,5—3,5 м) ҡапланған, төньяҡ өлөшөндә улаҡтары бар. Тымыҡ күл, һыу кимәле юғары булғанда шишмә ағып сыға һәм Урал й. м‑н тоташтыра. Уртаса күп йыллыҡ һыу кимәленең үҙгәреүе 0,5 м тәшкил итә. Башлыса яуым‑төшөм һыуҙары менән туйына. Һыуы сөсө, сульфатлы‑натрийлы. Күл эвтрофик. Төньяҡ һәм көньяҡ ярҙары һөҙәк, аҙ беленә, көнсығышы — ҡалҡыу, көнбайышта — текә, күл эргәһендә Ҡалҡан тауы урынлашҡан. Көнсығыш өлөшөндә күлгә ярымутрау килеп инә. Күлдең тирә‑яғындағы ландшафт ҡайын‑ҡарағас урмандарынан һәм болонло далаларҙан тора. Яр буйҙарында көньяҡ ҡамышы, тар япраҡлы екән, сумған мөгөҙьяпраҡ, ябай һыу бөрсөгө һ.б. үҫә. Күлдә алабуға, ҡарабалыҡ, ҡыҙылғанат, сабаҡ, суртан, табан балыҡ, яр буйында аҡсарлаҡ, ала тумыртҡа, барҡылдаҡ, ҡурғай, кәкүк, өйрәк, ябай һандуғас йәшәй. Күлдең көньяҡ һәм төньяҡ өлөштәре һаҙлыҡлы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.uchaly-rb.ru/region/f_gallery/?PAGE_NAME=detail&SECTION_ID=98&ELEMENT_ID=482  фото
* http://maps.vlasenko.net/?lon=59.336434&lat=54.430262 карта
* Справочная статья на сайте «Весь Южный Урал»
Эткүл (күл)

**Эткүл** күле — Силәбе өлкәһенең Этҡол районындағы шул уҡ исемле ауылдың эргәһендәге күл. Өҫкө майҙаны — 4,6 км², уртаса тәрәнлеге — 2,2 м, максималь тәрәнлеге — 3,4 метр.

Фараздарҙың береһе буйынса күлдең исеме башҡорт телендәге эт — «собака» һәм *күл* — «озеро» һүҙҙәренән килеп сыҡҡан, йәғни «эт күле». Шулай уҡ атаманың нигеҙендә башҡорттарҙа билдәле булған шәхси төрки ир-ат исеме Иткол (Этҡол) ятыуы мөмкин.

Эткүл күле 1742 йылда уҡ картаға төшөрөлгән булған. Күлдең һыҙаттары хәҙерге ваҡыттағы күлдекенә яҡын.

Ҡасандыр был күлгә Севастьянка йылғаһы ҡоя. Хәҙер ул ябылған, йылға һайыҡҡан һәм аҡмай. Әммә Эткүлдән көнбайыштағы — Геранькино, Моховое, Ершово, Шахматово һаҙлыҡтары ҡасандыр үҙ-ара тоташҡан һәм артыҡ һыуҙарын Севастьянка аша Эткүлгә ташлап торған булыуы мөмкин.

Күлдән Печенкино ауылы яғына ҡылымыҡ ағып сыға, ул Хохловатое күленә ҡоя.

Күлдә табан балыҡ һәм майма бар. Йыш ҡына ротан осрай.

Күлдә ҡамыш, күрән, һыу үләне, мөгөҙьяпраҡ, хара һымаҡтар (йәшел ылымыҡтар төркөмө) һәм башҡа ылымыҡтар үҫә.

Көнбайыш һәм төньяҡ яры буйлап Этҡол ауылы урынлашҡан. Көнсығыш ярында реликт ҡарағай урманы бар.

Күл төбөндә сапропель табылған — 14,3 млн куб.м.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сапропели Еткуля (неопр.) (недоступная ссылка — история ).
* Озеро Еткуль (рус.). www.cheltravel.ru. Дата обращения: 14 декабря 2019.
Волатильность

**Волати́льность** (**изменчивость**, ) — үҙгәреүсәнлекте характерлау статистика финанс күрһәткесе. Волатильность абсолют ($100 ± *$5*) йәки һаҡтан сағыштырма (100 % ± *5 %*) була.
Волантильностен 3 төрө бар:
* **[[Тарихи волатильность]]** ()

* **[[Көтөү волатильность]]** ()
* **Көтөү тарихи волатильность** ()

## Тарихи волантильностте иҫәпләү

Йыл буйы уртаса волатильность \sigma стандарт үҙгәреүенә \sigma_{SD} пропорцианаль .

## Әҙәбиәт
*
Ванадий

thumb|Ябай матдә

**Вана́дий** — химик элементтарҙың периодик системаһында бишенсе төркөмдөң өҫтәмә төркөмсә, дүртенсе периодындағы 23-сө химик элемент.
Уй районы (Силәбе өлкәһе)

Уй районы — Силәбе өлкәһендә район. Майҙан— 194,7 мең га.

## Халҡы



;

## Күрше райондар
# Сыбаркүл районы, Силәбе өлкәһе
# Пласт районы, Силәбе өлкәһе
# Троицк районы, Силәбе өлкәһе
# Үрге Урал районы, Силәбе өлкәһе
# Учалы районы, Башҡортостан

## Административ ҡоролошо

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Коммерческий сайт Уйского района 
* Уйский муниципальный район 
* История герба Уйского района
* Неофициальный сайт жителей Уйского района 
* Директор сельхозпредприятия обманул пенсионеров на миллион рублей
* Сайт Уйского Района Челябинской области
Силәбе

** Силәбе** () — Силәбе өлкәһе үҙәге. «Силәбе» — башҡорт теленән топоним. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.

## Тарихы
Силәбе ҡәлғәһе 1736 йылда башҡа ҡәлғәләр һымаҡ (Сыбаркүл) башҡорт тарханы Таймаҫ Шәһимов рөхсәте менән һалына. Шул ҡәлғәнең урынында, элек Силәбе тигән башҡорт ауылы булған, ләкин шул ауыл 1735-1740 йылдарҙағы ваҡиғалар арҡаһында яндырылып ер менән тигеҙләнә.

1743—1781 йылдарҙа Ырымбур губернаһының Иҫәт провинцияһы үҙәге.

1804—1919 йылдарҙа Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙе үҙәге, 1919—1924 йылдарҙа Силәбе губернаһы үҙәге.

1906 йылда Силәбелә тәүге бушлай мосолман китапханаһы ойошторола.

## Иҡтисады
* Беренсе йөк ташыу компанияһы филиалы
* Рәсәй Һаҡлыҡ Банкы
* Мобиль ТелеСистемалар, Элемтә һәм телекоммуникация 
* Ростелеком

## Халҡы
1,15 млн. кеше. Урыҫтар - 86,5%, татарҙар - 5%, башҡорттар - 3,1%, украиндар - 1,4% һәм башҡалар 

## Билдәле шәхестәре
* Аҙнабаев Рауил Әхмәтйән улы (29.03.1959), ғалим-офтальмолог. 1982 йылдан Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни-тикшеренеү институтында эшләй,  2003 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1987).  
* Ғөзәйеров Морат Баҡый улы (22.10.1950), ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2003—2014 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты ректоры. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 
* Хәмбәлеева Әлфиә Саяр ҡыҙы (2.02.1960—3.07.2013), башҡорт опера йырсыһы (драматик сопрано). 1994—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1996). Вокалсыларҙың Михаил Глинка исемендәге халыҡ‑ара конкурсы лауреаты (Өфө, 1995).
* Юлашев Игорь Сахиевич (13.08.1938—8.02.2012), хужалыҡ эшмәкәре. 1967—2001 йылдарҙа Туймазы тәжрибә урман хужалығы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы (1993). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981), РСФСР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991), Туймазы районының почётлы гражданы.

## Университеттар
* Силәбе дәүләт педагогия университеты 1934 йылда асылған.
* Силәбе дәүләт университеты
* Көньяҡ Урал дәүләт университеты
* Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһы
* Рәсәй Президенты янында халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт Рәсәй академияһы(РАНХиГС) филиалы.
* Көньяҡ Урал дәүләт медицина университеты 

### Административ бүленеш

* Силәбенең Калинин районы
* Силәбенең Курчатов районы
* Силәбенең Ленин районы
* Силәбенең Металлург районы
* Силәбенең Совет районы
* Силәбенең Трактор заводы районы
* Силәбенең Үҙәк район

## Климаты

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡала Силәбе
Верхнеурал районы

**Верхнеурал (Үрге Урал) районы** — Силәбе өлкәһендә район. Районда Кирса, Яйыҡ йылғалар аға. Район Силәбе өлкәһенең Уй, Троицк, Чесмен, Агаповка, Ноғайбәк һәм Башҡортостандың Әбйәлил, Белорет, Учалы райондары менән сиктәш. Районда Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты Үҙйылға баҡыр ятҡылыҡты эшкәртә (Межозерный ҡасабаһында бүлексә).

## Административ ҡоролошо
Районда 10 муниципаль берекмә 51 пункты берләштерә:

## Халҡы



; Милли составы
Районда урыҫтар, башҡорттар, татарҙар, ҡаҙаҡтар һәм башҡа милләттәр йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт администрации Верхнеуральского муниципального района 
* Информационный портал органов местного самоуправления Верхнеуральского района 
* «Верхнеуральский Вестник» — первое независимое СМИ Верхнеуральского района
Ҡытау-Ивановск районы

**Ҡытау-Ивановск районы** () — Силәбе өлкәһендәге район.

## География
Район Башҡортостан райондары (төньяҡта — Салауат районы, көньяк-көнбайышта — Архангел районы, көнбайышта - Белорет районы) һәм көнсығышта Силәбе өлкәһе Һатҡы районы һәм төньяк-көнбайышта Силәбе өлкәһе Әшә районы менән сиктәш.

## Халҡы



; Урбанизация
Район халҡының 91,67 проценты Ҡытау-Ивановск һәм Йүрүҙән ҡалаларында йәшәй. 

## Ҡоролош
Район 9 берекмәнән, 19 пунктан тора.

Районда Эҫем аға.

## Cәнәғәт
* Ҡытау-Ивановск цемент заводы
* Ҡытау-Ивановск приборҙар төҙөү заводы
* Ҡытау-Ивановск ҡойоу-механика заводы
* «Ҡытау леспромхозы» ААЙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Катав-Ивановского муниципального района 
* Район на сайте chelindustry.ru
Аҡтуғанов Мәхмүт Сафа улы

**Аҡтуғанов Мәхмүт Сафа улы** (25 декабрь 1924 йыл — 24 ғинуар 1971 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, майор (1969). Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
* 1924 йылда 25 декабрендә Башҡорт АССР‑ының Бөрө кантоны (Башҡортостан Республикаһының Мишкә районы) Яңы Сафар ауылында тыуған.
* 1942 йылдан алып Ҡыҙыл Армия сафында.
* 1943 йылдың сентябренән башлап Брянск, Үҙəк, Белоруссия һəм 1‑се Белоруссия фронттарында хеҙмəт итə.
* 1956 йыл — Боровичи ҡалаһында Хəрби пехота училищеһын тамамлай.
* 1969 йыл — отставкала.
* 25.01.1971 — Ленинград ҡалаһында вафат була.

## Батырлығы
Герой исеменə 61‑се армия 77‑се гвардия уҡсылар дивизияһы 221‑се гвардия уҡсылар полкының танкыға ҡаршы ҡорал тоҫҡаусы гвардия кесе сержанты Мәхмүт Аҡтуғанов 1943 йылдың 28 сентябрендә Белорус ССР‑ы Комарин ауылынан төньяҡтараҡ Днепр йылғаһы аша сыҡҡанда һəм уң ярҙағы плацдармды киңəйткəндə күрһəткəн батырлығы өсөн лайыҡ була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)
* Ленин ордены
* Миҙалдар

## Хәтер
Мишкə районы Мишкə ауылында урамға Аҡтуғанов исеме бирелгəн.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Аргынбаев И. Он стоял насмерть //Славные сыны Башкирии. Кн. 2. — Уфа, 1966.

## Һылтанмалар
*  
* 
* Военная история башкир. Энциклопедия. Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2013, 25-се бит.
Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы

**Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы** (20 сентябрь 1915 йыл — 5 ғинуар 1945 йыл) — совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Танк полкы командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1944). Советтар Союзы Геройы (1940). Башҡорттарҙан тәүгеләрҙән булып ошо юғары исемгә лайыҡ булыусы.

## Биографияһы
Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы Арыҫланов ның шул уҡ исемле өйəҙе 1‑се Кинйəабыҙ (2-се Кинйәабыҙ) ауылында 1915 йылдың 20 сентябрендә крәҫтиән ғәиләһендә тыуған. Арыҫлановтар нəҫеленəн. Милләте башҡорт.

1937 йылда Стәрлетамаҡ нефть техникумын тамамлай. Шул уҡ йылда Көйөргәҙе район военкоматы уны Ҡыҙыл Армия сафына ала.

1939 йылда Көнбайыш Украинала хəрби хəрəкəттəрҙə ҡатнаша.

1939 йылдың декабренән — 1940 йылдың мартына тиклем Төньяҡ‑Көнбайыш фронтта хеҙмəт итə, 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында ҡатнаша.

1941 йылда В. И. Ленин исемендәге Ульяновск Ҡыҙыл Байраҡлы танк училищеһын тамамлай.
 
1941—1945 йылда Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1943 йылдан башлап Көньяҡ‑Көнбайыш, Воронеж, Үҙəк, 2‑се һəм 3‑сө Украина фронттарында танк батальоны командиры, танк полкы командиры урынбаҫары.

Курск, Орёл, Харьков, Смоленск, Дебрецен (Венгрия) ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнашҡан.

1945 йылдың 5 ғинуарында Венгрияның Будапешт ҡалаһында батырҙарса һәләк була.

## Батырлығы
Герой исеменə 13‑сө армия 97‑се уҡсылар дивизияһының 136‑сы уҡсылар полкының танк башняһы атыусыһы, взводтың кесе командиры булараҡ 1940 йылдың 24 февралендә Кууста ҡалҡыулығы (Карелия) янындағы һуғышта күрһəткəн батырлығы өсөн лайыҡ була.

## Бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙал (07.04.1940)
* Ленин ордены (07.04.1940)
* 1‑се дəрəжə Ватан һуғышы ордены (22.01.1945)
* 1‑се дəрəжə Ватан һуғышы ордены (23.02.1945)
* Миҙалдар

## Хәтер
* Тыуған ауылындағы урамға Арыҫланов исеме бирелгəн, уға һəйкəл ҡуйылған.
* Район үҙәге Ермолаево ауылында, Батырҙар скверында һәйкәл асылды. 2017 йыл.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Ғайсин Хәлит Ғәлиәхмәт улы

**Хәлит Ғәлиәхмәт улы Ғайсин** (декабрь 1929 йыл) —  Башҡорт АССР-ның мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, Хеҙмәт һәм Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.

## Биографияһы
Ғайсин Хәлит Ғәлиәхмәт улы 1929 йылда Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Фёдоровка районы) Ҡораласыҡ ауылында тыуған. Бала сағы Әлшәй районы Әбдрәшит ауылында үтә. Репрессияланған ғаилә, Себергә ебәрелеүҙән саҡ ҡотолоп, бында күсә.

Дәүләкән ҡалаһының педагогия училищеһында уҡый. Күгәрсен районы Үрге Һаҙ мәктәбендә төрлө фәндәрҙән уҡыта.
1953 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтынын рус бүлеген яҡшы тамамлай. Йүнәлтмә буйынса Шишмә районы Арыҫлан ауылы мәктәбенә уҡыу бүлеге мөдире булып эшләй башлай, бер нисә айҙан Сыуалкип урта мәктәбенә директор булып күсерелә.

1957—1960 йылдарҙа Сәфәр урта мәктәбе етәксеһе вазифаһын башҡара.

1960 йылдан Шишмә районы мәғариф бүлеген етәкләй. 1979 йылдан алып хаклы ялга киткәнсе Шишмә ҡасабаһының 1-се, 5-се урта мәктәптәрен етәкләй.

1990 йылда « Мәслихәт» ойошмаһын булдыра, халыҡтар дуҫлығын, тел, мәҙәниәт, сәнғәт, йололар берҙәмлеген, сәләмәт ғаилә тормошон, мосолман исемдәрен ҡушыуҙы пропагандалай. Мәктәптәрҙә уҡыу планына башҡорт һәм татар телдәрен индереү тураһында һүҙ күтәрә. «Мәслихәт — дуслыҡҡа мәҙхиә», «Ғаилә — кеше аҡылының һәм тәжрибәһенең бөйөк ҡаҙанышы», «Демократик Рәсәйҙең киләсәге, әхлаҡи камиллашыу, халыҡтар дуҫлығы һәм суверенитеты тураһында (ябай гражданин һүҙе)», «Шишмә ҡасабаһының халыҡ мәғарифы», «Башҡорттарҙың туған теле — милли аңдың бөйөк ҡаҙанышы» (брошюра) китаптары, «Ғәлиәхмәт хәҙрәт» романы авторы.

## Һылтанмалар
* Шишмә ҡасабаһының 5-се мәктәп сайты
* Чишмы-ТВ Халиту Гайсину 90 лет
Ҡыштым

**Ҡыштым** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, был статусты 1934 йылда алған.

Ҡала Ҡыштым йылғаһы буйындаа урынлашҡан. Өлкә үҙәге Силәбегә тиклем 90 км. Ҡала янында Большая Акуля, Һыуғомаҡ өңөрө, Һыуғомаҡ тауы, Һыуғомаҡ күле бар. Ҡаланы урман уратып алған.

## Тарих

1755 йылда Никита Никитич Демидов Үрге-Ҡыштым һәм Түбәнге-Ҡыштым тимер иретеү заводтарына нигеҙ һала, ике йылдан улар сафҡа инә. 1761 йылда иһә Англияға тимер экспортлау башлана.

Бөгөн ҡалалағы иң ҙур предприятие — Ҡыштым баҡыр-электролит заводы.

Ҡалала Силәбе дәүләт университеты һәм Көньяҡ Урал дәүләт университетының филиалдары эшләй.
Егауыҙы тауы күрше Һыуғомаҡ тауы менән бергә Ҡыштым ҡалаһының гербына ингән.

## Билдәле шәхестәре
* Ғәлимов Вәлиәхмәт Ғирфанетдин улы (1909—15.02.1994), театр актёры, режиссёр, драматург һәм педагог. 1931—1942 һәм 1949—1956 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, шул иҫәптән 1942—1948 йылдарҙа театрҙың художество етәксеһе, 1956 йылдан — баш режиссёры; бер үк ваҡытта 1940—1970 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1949), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1944) артисы. Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955, 1967, 1971) кавалеры.

## Халҡы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡыштым ҡалаһы яңылыҡтары
* Ҡыштымдың гербы
* Христорождественский собор 
* Ҡыштым «Минең ҡалам» исемле энциклопедияла
* Ҡыштым ҡалаһының картаһы
Магнитогорск

**Магнитогорск**— Силәбе өлкәһенең өлкә әһәмиәтендәге ҡалаһы, донъялағы иң эре металлургия үҙәктәренең береһе. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы. Ҡалала «Мечел», «Мобиль ТелеСистемалар», «Ростелеком», Рәсәй Һаҡлыҡ Банкы, «Рәсәй селтәре» һәм башҡа ойошмалар эшләй.

## Мәғариф
* Магнитогорск дәүләт техник университеты, 1931 йылда асылған.
* Рәсәй Президенты ҡарамағындағы *Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәт академияһы* (РАНХиГС) филиалы.

## Билдәле шәхестәре
* Волков Николай Иванович (25.05.1924—24.10.1983), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкы пулемётсыһы, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
* Ильчанинов Виктор Петрович (19.06.1939—25.01.2012), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1992). 1988—2004 йылдарҙа Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университетының кафедра мөдире.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт 
* Ҡала Магнитогорск
Балсыҡлы тупраҡ

**Балсыҡлы тупраҡ** (, ) — тупраҡтың төрө. 21.302-96 һанлы дәүләт стандарты буйынса инженер-геологик һыҙмаларҙа һүрәтләнә.

Балсыҡлы тупраҡ төҙөлөштә ҡулланыла:
# Балсыҡлы тупраҡтан төҙөлөш материалдары эшләйҙәр (кирбес, черепица, иҙән өсөн керамик таҡталар, канализация һәм дренаж торбалары), кирбес-һалыу () растворҙар, балсыҡ-эзбиз цементы (), портландцемент; стеналарҙы һөртөү(), майлау растворҙары.
# Балсыҡ ҡатыш йорттар() төҙөү
# Төҙөлөш эшендә һыуҙы бүлеп тороу өсөн махсус кәртәләр ()
# Һыуға ҡаршы прокладкалар ()
# Ҡойоу эштәре (): металлдан ҡойолмалар эшләү өсөн формалар
# Геология тикшереү () эштәре, быраулау
# Йорттар нигеҙе өсөн

#### ДСТ буйынса төрҙәре
25100-95ДСТ буйынса балсыҡлы тупраҡ — балсыҡ, ҡом, саң бөртөктәрҙән торған ултырма дисперс тоҡом (), һәм уның һалмаҡ һаны () IP = 7-17 сиктәрендә ята.
Ағыусанлыҡ күрһәткесе () буйынса балсыҡлы тупраҡ була:
# ҡаты, IL L ≤0.25
# ҡаты һалмаҡлы () 0.25 L ≤ 0.5
# йомшаҡ һалмаҡлы () 0,5 L ≤ 0.75
# ағыусанлы һалмаҡ () 0,75 L ≤ 1
# ағыусанлы () 1 L
Бөртөктәре буйынса:
# Еңел ҡомлы ()
# еңел саңлы ()
# ауыр ҡомлы ()
# ауыр саңлы ()

## Һылтанмалар
* Residential houses in Austria built with loam and straw 
* Pizza oven built with loam
Һалмаҡ һаны

**Һалмаҡ һаны Ip** — һыуҙы тотоулығы күрһәткән тупраҡтын характеристикаһы. Аға алыу һәм йәйеү сикләмәһе айырмаһы () .Йәғни был һыуҙын %. Уны өҫтәп һыу һалмаҡ хәлдән аға башлай ().
Һалмаҡ һаны нигеҙендә балсыҡтар айырыла: 

Ip=0,01-0,07 — ҡомло тупраҡ () .

Ip=0,07-0,12 — еңел балсыҡлы тупраҡ

Ip=0,12-0,17 — ҡаты балсыҡлы тупраҡ

Ip=0,17-0,27 — еңел балсыҡ

Ip > 0,27 — ҡаты балсыҡ

## Әҙәбиәт
* 25100-95 ДСТы. Тупраҡтар. Классификация
Мобиль ТелеСистемалар

**«Мобиль ТелеСистемалар»** (**МТС**) — Рәсәй телекоммуникация компанияһы. GSM, UMTS (3G) и LTE) стандарттарҙа элемтә менән хеҙмәтләндерә. 2011 йылда компания 130 миллион абонент хеҙмәтләндергән. «Система АФКһы» паблик компанияһы составында.
2010 йылда  Interbrand-тың тикшеренеү буйынса МТС бренды иң ҡыйбат Рәсәй бренды тип таныла.

2013 йылдын 2-се кварталда килемде 40% арттырған.

## Иҫкәрмәләр
Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты

**Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты (университет) ** — Рәсәйҙең алдынғы университеттарының береһе, 1944 йылда Мәскәү дәүләт университетының халыҡ-ара факультеты нигеҙендә асыла.

## Белем йүнәлештәре
12 бакалавр программаһы буйынса кадрҙар әҙерләй:
# Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
# Халыҡ-ара хоҡуҡ
# Иҡтисад
# Журналистика
# Реклама һәм йәмғиәт менән бәйләнеш
# Юриспруденция
# Менеджмент
# Полиотология
# Дәүләт һәм муниципаль идара
# Социология
# Сауҙа эше
# Экология һәм тәбиғәт файҙаланыуы

## Магистратура
# Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
# Халыҡ-ара хоҡуҡ
# Иҡтисад
# Журналистика
# Педагогик белем/ Лингвистика
# Юриспруденция
# Менеджмент
# Политоология
# Дәүләт һәм муниципаль идара
# Социология
# Сауҙа эше
# Социаль-мәҙәниәт эше

## Уҡытылған телдәр
Бөгөнгө көндә университетта 53 тел уҡытыла:

Бакалавриатҡа һәм магистратураға инеү ваҡытта абитуриенттарҙын ошо телдәрҙе тапшырырға хоҡуғы бар:
* Инглиз. Иң ауыр бүлексә. Күбеһе уҡырға инмәйҙәр.
* Ғәрәп. Иң еңел бүлексә. Ошо телде һайлаған һәм тапшырған абитуриенттар күбеһе уҡырға инә.
* Индонезия
* Испан
* Итальян
* Корей
* Ҡытай
* Монгол
* Немец
* Төрөк

## Етәкселәр
* 1944—1944 Иван Дмитриевич Удальцов
* 1944—1945 Николай Васильевич Степанов
* 1945—1949 Георгий Павлович Францов
* 1949—1952 Иван Кузьмич Верещагин
* 1952—1955 Иван Иванович Лобанов
* 1955—1957 Михаил Сергеевич Иванов
* 1958—1963 Федор Данилович Рыженко
* 1963—1965 Леонид Николаевич Кутаков
* 1965—1968 Борис Пантелеймонович Мирошниченко
* 1968—1971 Михаил Данилович Яковлев
* 1971—1974 Александр Алексеевич Солдатов
* 1974—1985 Николай Иванович Лебедев
* 1985—1990 Ричард Сергеевич Овинников
* 1990—1992 Андрей Иванович Степанов
* 1992— хәҙерге көнгә тиклем Анатолий Васильевич Торкунов

## Ярҙамсылар советы, эндаумент-фонд
Университетын ярҙамсылар советы рәйесе ** [[В. Потаниндын хәйриә фонды]] **, «Норильск никеле» тау-металлургия компанияһы генераль директоры, институт тамамлаусығы Владимир Потанин булып тора.

Университетта Рәсәйҙәге беренсе эндауменд-фонд, Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты үсеше фонды асылды.

Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтына В. Потанин $6,5 млн тапшырҙы.

## Тамамлаусылар
* Потанин, Владимир Олегович — «Нори́льск ни́келе»** ПАО — тау-металлургия компанияһы башлығы.
* Конов Дмитрий Владимирович — «[[Сибур Холдинг]]» ААЙ башлығы.
* [[Лавров Сергей Викторович]] — [[Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы|Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министры]].
* Косачёв, Константин Иосифович — Бойондороҡһоҙ Илдәр Эштәре, сит илдәрҙә йәшәғән ватандаштар һәм халыҡ-ара гуманитар бәйләнештәр буйынса федераль агентлыҡ башлығы.
* Илһам Гейдар улы Әлиев — 2003 йылдан [[Әзербайжан]] Президенты.
* Усманов Алишер Бурхан улы — «Металлинвест»** компанияһы башлығы.

## Хөрмәтле Докторҙар
* Мәхмүд Аббас (2008).
* Реджеп Тайип Эрдоған (2011)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты Рәсми сайты
Беренсе йөк ташыу компанияһы

**«Беренсе йөк ташыу компанияһы» ААЙ** (** «БЙТК»ААЙ**) — Рәсәйҙә иң эре йөк ташыу компанияһы.
Компания 2007 йылда «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ реформа ваҡытында, Рәсәй тимер юлдарының йөҡ ташыу машиналар һәм инфраструктура нигеҙендә тыуҙы . Рәсәй тимер юлдары - монополия булғас, ул башҡа йөҡ ташыусы компаниялар менән конкуренлашмаған. «Беренсе йөк ташыу компанияһы» «Рәсәй тимер юлдарға» конкуренция эшләү өсөн маҡсаты менән тыуҙы..
Беренсе йөк ташыу компанияһына «РЖД» 200 мең вагон бирҙе.

## Хужалар
100% акцияны миллиардер Владимир Лисиндын «Независимая транспортная компания» тота.
 
Беренсе йөк ташыу компанияһына Рәсәйҙең 22 % вагон тота.
### Ҡоролош
Компания 14 филиалдан тора:
* Санкт-Петербург
* Дондағы-Ростов
* Түбәнге Новгород
* Һарытау
* Һамар
* Силәбе
* Воронеж
* Мәскәү
* Екатеринбург
* Новосибирск
* Иркутск
* Владивосток
* Ярославль
* Красноярск
Беренсе йөк ташыу компанияһы VR Group менән Украинала « Freight One Scandinavia Ltd» аҫты. Беренсе йөк ташыу компанияһы Ҡаҙаҡстанда филиалды асасаҡ.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Икенсе йөк ташыу компанияһы

## Һылтанмалар
* Официальный сайт компании 
*
Башавтотранс

**«Башавтотранс» Башҡортостан Республикаһы Дәүләт унитар предприятиеһы ** — Рәсәйҙәге эре автотранспорт ойошмаһы.

thumb|Автобус НефАЗ-VDL "Башавтотранс" автобусы

## Тарих
Беренсе автомобиль Өфөлә 1907 йылда йөрөй башлай .

1921 йылда 14 йөк һәм 12 еңел автомобилдәрҙә 718 пассажир һәм 88711 бот йөк йөрөтөлә, ат транспорты ла ҙур әһәмиәткә эйә булған. 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт ГУП «Башавтотранс»
* Сайт БПОАиПА Филиал ГУП «Башавтотранс»
* Канал на youtube, посвященный ГУП «Башавтотранс»
* О компании "Башавтотранс"
Электроэнергетика

**Эле́ктроэнерге́тика** — энергетиканың төрө. Уның составында электроэнергияны етештереү, тапшырыу һәм һатыу процесстары. Электроэнергетика энергетиканың иң әһәмиәтле төрө. Был уның өҫтөнлөктәр мәнән аңлатыла (энергетиканың башҡа төрҙәр менән сағыштырғанда):
# Ҙур алыҫлыҡҡа тапшырыу еңел
# һатып алыусылар араһында тапшырыу еңел
# энергияның башҡа төрҙәрғә (механик, йылылҡ, химия, ут) үҙгәреүе 
# энергияны генерациялау һәм ҡулланыу бер үк ваҡытта булыу (электр ток селттәр аша нур тиҙлеге менән бара)
Рәсәй Федерацияһы «Электроэнергетика тураһында» ФЗ-һы ошо аңлатма бирә:

Электроэнергетика — Рәсәй Федерацияһы иҡтисадының тармағы, үҙендә иҡтисад мөнәсәбәттәр тота
.

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй тимер юлдары

**Рәсәй тимер юлдары** - публик акционерҙар йәмғиәте.
### Филиалдар
«РТЮ» 16 филиал бар:

## Һылтанмалар
*http://www.fpclog.ru/  «ФПК-Логистика» Рәсәй тимер юлдарынын компанияхы
Петропавловск соборы

**Петропа́вловск собо́ры** (рәсми исеме — * Петр һәм Павел беренсе булған апостолдар исемелегенә соборы*) — Санкт-Петербургтын Петропавловск ҡәлғәһендә урынлашҡан православ соборы , урыҫ императорҙарҙын зыяраты, архитектура һәйкәле (петровское барроко). Һәҙерге ваҡытта Соборҙың бөйөклөғө 122,5 метр менән ҡаланың иң алыҫ йорто 1956-1962 йылда төҙөлгән Ленинград радителевидение үҙәге алыҫлығы 325 метр була, ләкин ул инженер сооружение булғас уны йорттар менән сағыштырмайҙар. 

## Тарих
1712-1733 йылдарҙа Доменики Трезини архитекторы менән ағас серкәү урынында төҙөлгән.
1742 йылдан 1858 йылға тиклем кафедраль, Санкт-Петербургская һәм Ладога епархияның үҙәге.

Оскан фәрештә менән өс яруслы сиркәү манараһы – Санкт-Петербургтын символы.Шпиле голланд архитекторы Болос, Харман ванменән төҙөлдө . 
Эсендә зал пилондар менән 3 нерфҡа бүленде һәм нығытылмаған пилястра менән маткрланған. Интерьерҙа трофей барҙарын копиялары ята (төп нәсхә Эрмитажда ята).

Алтын иконостас Мәскәүҙә Иван Петрович Зарудный менән 1722-1726 йылдарҙа эшләнде. Һыры— Трофим Иванов, Иван Телега; иконы — М. Меркурьев, Ф.&nbsp;Артемьев), декорҙы И.&nbsp;Росси , А. Квадри, яҙманы — Г.&nbsp;Гзель, В.&nbsp;Ярошевский, М.&nbsp;А.&nbsp;Захаров эшләнеләр.

1858 йылға тиклем, Искаиевский собор булмағанда – кафедраль соборы.

1756—1757 год йылда собор янғындан яңынан төҙөлдө; 1776 гйылда Оорта Краса менән курантттар ҡуйылды. 1773 йылда Екатерина приделы төҙөлдө.

1857—1858 год йылда ағас шпиле тимер менән алмаштырылған ( Д.&nbsp;И.&nbsp;Журавский, А.&nbsp;С.&nbsp;Рехневский и П.&nbsp;П.&nbsp;Мельников инженерҙары).

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Петропавловск соборы Яндекс.Панорамаһында
* Петропавловск соборы тарихы
* Петропавловск соборы funeral-spb.narod.ru сайтында
* Петропавловск соборы рәсми сайты
Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы

**Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы** (1901, Өфө виләйәте Бөрө өйəҙе Сорғолдо ауылында — 29 сентябрь 1943, Украина ССР‑ы Войсковое а. янында, Вовниги а. ерлəнгəн) — Советтар Союзы Геройы (1944). Граждандар һəм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
1941 йылдың декабрнан алып Брянск, Воронеж һəм Көньяҡ‑Көнбайыш фронттарҙа хеҙмəт итə.

## Батырлығы
Герой исеменə
6‑сы армия 25‑се гвардия уҡсылар дивизияһы 78‑се гвардия уҡсылар полкы уҡсыһы гвардия сержанты Бәҙретдинов 1943 йылдың 26 сентябрендә Войсковое ауылы төньяҡтараҡ Днепр йылға аша сыҡҡанда һəм 29 сентябрендә уң ярҙағы плацдармды киңəйткəндə күрһəткəн батырлығы өсөн лайыҡ була.

## Бүләктәре
* «Алтын Йондоҙ» миҙал (19.03.1944)
* Ленин ордены (19.03.1944)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (01.10.1943)

## Хәтер
* Тəтешле районы Үрге Тəтешле ауылында урамға исем бирелгән.
* Сорғолдо урта мəктəбенə исем бирелгән.
* Сорғолдо урта мəктəп алдында һəйкəл ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

*