Изборск

**Изборск** (шулай уҡ иҫке исеме **Иҫке Изборск** ҡулланыла —  Яңы Изборск ауылынан аырмалы рәүештә; тарихи атамалары: *Избореск*, *Сбореск*, *Сборск*, *Сборц*, *Изборк*, *Изборьский*, *Изборовьск*, *Избореск*, *Изборск*;  — *Ирбоска*) — Рәсәйҙең Псков өлкәһе Печора районындағы  ауыл, боронғо урыҫ ҡалаларының береһе, уны Смоленск һәм Полоцк менән бер рәттән башланғыс йылъяҙмасы телгә ала.

2005 йылдан  2015 йылға тиклем ауыл «Изборск улусының» административ үҙәге булып тора.  Әлеге ваҡытта «Печора» ҡала биләмәһе составына инә

## Географияһы

Ауыл биләмәһе Печора районында,  Псковтан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
XVII быуаттың китап  легендаһына ярашлы  Изборскҡа   Словен,  Гостомыслдың улы нигеҙ һала, Словендың улы Избор хөрмәтенә уға исем бирә

Изборск (Труворов) ҡаласығында,  төньяҡ-көнбайыш Рустең башҡа ерҙәрендәге кеүек (Псков, Камно, Рыуга, Ладога) VIII—IX быуаттарҙа   эзбизташтан ҡойолған формалар киң  тарала,  VI—VII быуаттар сиктәрендә иртә славян Прага мәҙәниәтендә эшкәртелгән   шундай биҙәүестәр  шул саҡта модаға инә.

Көслө янғындан һуң Изборск X быуаттың беренсе яртыһында ике өлөшлө структура менән урта быуат ҡалаһына әүерелә — ҡаласыҡтың морон өлөшө кенәз-дружинниктарҙың ҡала өлөшө, ул периметры буйлап имән  бүрәнәләрҙән диуарҙар  һәм ҡапҡалар  менән уратып алынған, унда көнкүреш  әйберҙәрҙе, ҡорал һәм биҙәүестәр табылған. Һөнәрселәр ялан яғынан балсыҡ валдар, таш диурҙар һәм йырын  менән нығытылған посадтарҙа йәшәй.

«Изборск» дәүләт музейы-ҡурсаулығында урынлашҡан  «Усть-Смолка» ҡәберлегендә  һөрөү ҡатламында  X—XI быуаттарҙың бер нисә һылап эшләнгән фрагменты һәм көршәк керамикаһы һәм  XI быуатта йәшәгән дружинник ҡәбере табылған.

Изборск беренсе тапҡыр 862 йылғы йылъяҙмала телгә алына. Изборск Труворға  (Рюрикты ҡустыһына), бында ул ике йыл кенәзлек итә.  Трувор ваҡытынан алып  ҡомартҡы кеүек «Труворов ҡәбере» ҡурғанына күрһәтәләр. Екатерина II ҡурған һүрәте менән  миҙал булдыра..

Тәүге яҙма телгә алыу 862 йылға ҡарай.  «Повесть временных лет»  китабында былай тип яҙылған: Княгиня Ольга ваҡытында  (945—960) Изборск  Псковтың ҡала сите була.  X быуаттан  XIII быуатҡа  тиклем уның тураһында хәбәр булмай.  Ҡала тураһында хәбәрҙәр 1233 йылдан немец рыцарҙарының   һөжүме менән бәйле.  Орден  менән һуғыштар  өс быуатҡа яҡын, XVI быуат башына тиклем  дауам итә. Йыш ҡамауҙар, янғындар, рыцарҙарҙың һөжүм итеүе ҡәлғәнең яңы урынға күсеп ултырыуына сәбәп була

1330 йылда  Избореск яңы урында Псков һәм Изборск халҡы менән берлектә  посадник Селога  Жеравья тауында төҙөй  һәм шул ваҡыттан алып яңы ҡәлғә һигеҙ ҡамауға бирешмәй. Тәре йөрөтүселәр менән һуғышта Изборск Псков һәм Новгород республикаларының терәге данын яулай, хатта дошмандар уны «тимер ҡала» тип атай.  

1510 йылда Изборск Псков менән бергә Рус дәүләтенә ҡушыла. Псковты ҡамау ваҡытында  (1581) Изборск Речь Посполитая  менән мәшғүл була,  әммә буйынса Ям- Запольский (1582) килешеүе буйынса Мәскәүгә ҡайтарыла.

1565 йылда,  батша Иван Грозный Рус дәүләтен  опричнина һәм земщина бүлгәндә,  ҡала һуңғыһы составына инә.

1708 йылда  Изборск Ингерманланд губернаһына индерелә (1710 йылда  Санкт-Петербург губернаһы тип үҙгәртелә). 1719 йылдан — Санкт-Петербург губернаһы Псков провинцияһының өйәҙ ҡалаһы ,  1777 йылдан — Псков губернаһыныңштаттан тыш өйәҙһеҙ ҡалаһы
1920 РСФСР һәм Эстония Республикаһы араһында Тарту тыныслыҡ килешеүе буйынса Изборск Эстонияға күсә, Петсеримаа () өйәҙенең өлөшө һәм Ирбоск (шул Изборск улусы) улусының  административ үҙәге,  1939 йылда Линнузе () улусы итеп үҙгәртелә.  1940 йылда Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң   ҡасаба Эстония ССР-ы административ сиктәрендә ҡала .

1941 йылдың  авгусынан  1944 йылдың авгусына тиклем  нацистик Германия оккупациялай (административ яҡтан  Остланд Рейхскомиссариатына буйһона).

1945 йылдың ғинуарында РСФСР-ҙың Псков өлкәһенә тапшырыла

1966 йылда Изборскта  «Андрей Рублев»  фильмы төшөрөлә

Әлеге ваҡытта — туристик үҙәк. Дәүләт тарихи-мәҙәни һәм тәбиғи-ландшафт музейы-ҡурсаулығы (1996 йылдан).

## Халҡы

## Иҫтәлекле урындары һәм архитектураһы

### Изборск ҡәлғәһе
Изборск XIV быуат ҡәлғәһе, Жеравий тауында урынлашҡан.  Төньяҡ-көнбайышта һаҡланып ҡалған иң боронғо ҡәлғәләрҙең  береһе булып тора.  Ҡәлғә диуарҙары менән кәртәләп алынған майҙандың территорияһы , 2,4 гектар тәшкил итә, таш стеналарҙың дөйөм оҙонлоғо - 850 метр, стенаның ҡалынлығы 3 м тиклем. Изборск ҡәлғәһе ансамбленә  Колокольный, Луковка, Талавский (Плоскушка), Вышка, Рябиновка, Темнушка башнялары инә. Ҡәлғә стеналары тергеҙелгән, Луковка  башняһында  күҙәтеү майҙансығы ойошторолған

1962 йылдан архитектор Ю.В. Сусленников проекты һәм етәкселеге аҫтында  реставрация һәм консервациялау эштәре алып барыла.

Изборсктың 1150- йәшлек юбилейына киң күләмле реставрация эштәре башҡарыла: ҡәлғә диуарҙары, манаралар,  көнсығыш һайғауҙа хәрби юл, Луковка башняһында эсемлек  мөгәрәбе, һыуға йәшерен йөрөү урыны. Бөтә объекттар ҙа  тергеҙелгән һәм килеүселәр өсөн асыҡ. 
Файл:Крепость Изборск после реконструкции.jpg|
Файл:Башня Луковка в Изборской крепости.jpg|
Файл:Никольский собор в Изборске.jpg|
Файл:Стены и башни крепости Изборск.jpg|
Файл:Часовня иконы Корсунской Божией Матери.jpg|
Файл:Крест Изборск.JPG|
Файл:Боевой ход.jpg|
Файл:Труворов крест - отреставрированный.jpg|
Файл:Izborsk.Church.Fortress.jpg|


### Никола соборы
Нығытма эсендә, төп инеү урынында  Никола соборы —  XIV быуаттың тәүге яртыһындағы архитектура ҡомартҡыһы урынлашҡан. 1341 йылда Псков йылъяҙмаһында беренсе тапҡыр  телгә алына.  1849 йылда көнбайыш яғында манараһы төҙөлә, ул Ҡыңғырау башняһындағы туҙған ҡыңғырауҙы алмаштыра. Ҡорам   әлеге көнгә тиклем эшләй.

### Труворово ҡаласығы

* Ҡаласыҡта Никола сиркәүе
* Зыяратта боронғо таш тәреләр

### Словен  шишмәләре

Словен сығанағы Изборск  ҡәлғәһенән алыҫ түгел Городище күле яры  буйлап урынлаша.  Был сығанаҡ тураһында тәүге яҙма телгә алыу ун етенсе быуатҡа ҡарай.   Карст-ярыҡ  сығанағы.  Эзбизташ, балсыҡ ҡатламы аша үтә һәм һыуы фильтрләнә, таҙара, ләкин унда  күп минераль тоҙҙар һәм кальцийҙар ҡала. Минераллашыу һыу бик ҙур, һәм ҡеүәт сығанағы булараҡ, ежесекундный дүрт литрға тиклем һыу ташланы.

Словен сығанағы православие изге әйбере һанала. Йыл һайын  Божья Матерь иконаһы байрамында православие сиркәүе тарафынан изгеләндерелә.

## «Изборск» дәүләт  музей-ҡурсаулығы
Изборскта музей 1964 йылда ойошторола. Йәмәғәт башланғысында эшләй. Яҡты өйрәнеүсе Щербаков Сергей Алексеевич  беренсе директоры була.  Музей исеме менән Рәсәй Фәндәр академияһы профессоры, академик Валентин Васильевич Седов тығыҙ бәйле, уның  етәкселеге аҫтында 1971 йылда Изборскта планлы археология тикшеренеүҙәре башлана һәм археология әйберҙәренең уникаль коллекцияһы йыйыла.  1979 йылдан Оборона  төҙөлөш  музейы  тип атала, уның  етәксеһе Леонид Николаевич Панов була.  1993 йылда уның тырышлығы менән музей  юридик шәхес статусын ала. Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарарына ярашлы, 1996 йылда   43-сө «Псков өлкәһендә Изборск-Мальск үҙәненең тарихи-мәҙәни һәм тәбиғи мираҫын һаҡлау буйынса саралар тураһында» ҡарарына ярашлы 7734 га майҙанда «Изборск»  дәүләт тарихи-архитектура һәм тәбиғи-ландшафт музейы-ҡурсаулығы ойошторола. Уның территорияһында тарих, археология, тәбиғәт, культ һәм граждандар архитектураһының 181 ҡомартҡыһы урынлашҡан, шуларҙың  12 федераль әһәмиәткә эйә. «Изборск» музей-ҡурсаулығы составына  «Печора ҡала тарихы музейы» филиалы һәм Сигово  ауылында сето халҡының музей-усадьбаһы  инә

## Изборск сәнғәттә
*1903—1904 йылда бында  Николай Рерих үҙенең ҡатыны Елена Ивановна менән боронғо ҡалалар буйлап сәфәр ҡыла, төҙөлөш ҡомартҡыларын, фрескаларҙы һәм иконаларҙы  өйрәнә. Изборскҡа килеп, рәссам бындағы урындарҙың матурлығына таң ҡала.  Бында уның бер нисә картина яҙа, улар араһында «Башня» һәм «Труворов ҡаласығында тәре» картиналары бар.

Урындағы рәссам Павел Дмитриевич Мельниковтың ижадында ла Изборск мөһим урын биләй.  Уның вафатынан һуң тыуған ҡалаһына бағышланған 200-ҙән ашыу эше  уның үлеменән  һуң ҡала.

* Изборск  Владимир Свержиндың  «Крестовый поход восвояси» китабында телгә алына
* Изборскта  тыуған (алыҫ киләсәктә) — оҫта капитан Алекс  Сергшей Лукьяненконың «Геном» романының төп геройы

## Һүрәттәр

Файл:Izborsk3.jpg
Файл:Izborsk.fortification.jpg|Ҡәлғә диуары
Файл:Izborsk.Ancient Cross.jpg|Ҡәлғә эргәһендә тәре
Файл:Izborsk.jpg|Ҡәлғә эсендә
Файл:Izborsk03.jpg
Файл:Lukovka tower.jpg|Луковка башняһы
Файл:Часовня Корсунской иконы Богоматери в Изборске.JPG|Корсунь сиркәүе
Файл:Izborsk.Nicholas Church.jpg|Ҡаласыҡта Никола сиркәүе
Файл:Izborsk.Nicholas Church2.jpg|Ҡаласыҡта  Никола сиркәүе
Файл:Izborsk.Slovenian springs.jpg|Словен шишмәләре


### Изборск үҙәне

Файл:Izborsk_Valley._landscapes2.jpg|
Файл:Izborsk_Valley._landscapes13.jpg|
Файл:Izborsk Valley._landscapes12.jpg|
Файл:Izborsk_Valley._landscapes.jpg|
Файл:Izborsk_Valley._landscapes4.jpg|
Файл:Izborsk_Valley._landscapes10.Fog.jpg|
Файл:Morning in the Izborsko-Malskaya valley.jpg|
Файл:Morning of Gorodishchensky Lake.jpg|
Файл:Slovenian keys at dawn.jpg|
Файл:Gorodishchenskoye Lake and the Church of St. Nicholas the Wonderworker on the Truvorov settlement.jpg|
Файл:Morning in the valley.jpg|
Файл:Spring morning on the shore of Gorodishchenskoe lake.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Сайт музея-заповедника «Изборск»
* Изборск на сайте «Малые Города России»
* Изборск на сайте «Печоры»
* Сервер Izborsk.ru 
* Легенды и предания Изборска 
* Список памятников культурного наследия Изборска в Викигиде
* *Седов В. В.* Древний Изборск