open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Истомина Энесса Георгиевна

**Истомина Энесса Георгиевна** (16 июнь 1934 йыл — 10 апрель 2023 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1998), тарих фәндәре докторы (1984), профессор (2003). Рәсәй Журналистар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
Энесса Георгиевна Истомина 1934 йылдың 16 июнендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Шишмә ауылында тыуған.

1957 йылда Мәскәү дәүләт тарих-архив институтын тамамлай (МГИАИ).

1957—1968 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр, Псков һәм Новгород өлкәләрендә дәүләт архивтарының документаль материалдарын файҙаланыу буйынса бүлек мөдире.

1969—1970 йылдарҙа — Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында документ һәм архив эше буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәр (ВНИИДАД).

В 1970—1971 — Мәскәү дәүләт тарих-архив институтының өлкән уҡытыусыһы. 

1971 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, аҙаҡ СССР Фәндәр академияһы Тарих институтының төп ғилми хеҙмәткәре (хәҙер — Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй тарихы институты). Тарихи география, төбәк һәм социотәбиғи тарихы, Рәсәйҙең тарихи-мәҙәни һәм тәбиғи мираҫы, Ватан тарихы, мәҙәниәт тарихы өлкәһендә белгес.

Рәсәй Фәндәр академияһының тарихи демография һәм тарихи географияһы буйынса Ғилми советтың тарихи география, картография һәм тыуған яҡты өйрәнеү буйынса секция бюроһы рәйесе; Рус география йәмғиәте ағзаһы;

1992 йылдан бер үк ваҡытта Рәсәй дәүләт гуманитар университетында уҡыта (РГГУ); 2003 йылдан — профессор. «Төбәк тарихы», «Тарихи тыуған яҡты өйрәнеү» лекциялары курсын уҡый, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының культурология, тарих фәндәре, сәнғәт белеме буйынса диссертация советы ағзаһы.

Рәсәй Фәндәр академияһы Рәсәй тарихы институтының ғалимдар советы рәйесе урынбаҫары һәм Диссертация советы ағзаһы. 

200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

## Төп хеҙмәттәре

### Диссертация
* *Истомина Э. Г.* Новгородская губерния во второй половине XVIII века. (Опыт историко-географического исследования). Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук. М.: МГИАИ, 1969. 24 с.

### Китаптары
* 
* 
* 
*  (в пер.)
* 
* 
*  (в пер.)
*  (обл.)
* 
*  (в пер.)
* 

### Мәҡәләләре
* 
* Архивные материалы как источники по изучению изменения природопользования и изменения среды России в XVII—XIX вв. // Итоги науки и техники. Сер. «Палеогеография». — М., 1991. Т. 8.
* Экологический фактор и продолжительность жизни в России XIX — начале XX вв. // Историческая демография. — Прага, 1995. Вып. 14.
*  (в пер.)
* Малые исторические города России: проблемы изучения // «Cahiers Slaves» № 6. Сivilisation russe Les Etudes Regionales en Russie (1890—1990) — Universite de Paris-Sorbonne. 2002.
* 
* Художественные производства центральных губерний России во второй половине XVIII—XIX вв. (историко-географический аспект) // Российская реальность конца XVI — первой половины XIX в.: экономика, общественный строй, культура. — М., 2007.
* 
* 
* 

## Әҙәбиәт
* Кто есть кто в РГГУ. М., 1993. С. 104—105.
* Кто есть кто в РГГУ. М., 2002. С. 134—135.
* 

## Һылтанмалар
* 
* Страница на сайте ИРИ РАН
Шахсей-вахсей

**Шахсей-вахсей**  (( - Шаһ Хөсәйен, вах, Хөсәйен ) - шиғыйҙарҙың мөхәррәм айындағы 10-сы көндә, Ғәшүрәлә, фажиғәле рәүештә йыртҡыстарса һәләк ителгән   Хөсәйен ибн Ғәли иҫтәлегенә үткәрелгән мәтам йолаһында башҡарылған ғибәҙәт, шәһиттәр көнө. Йола үҙе лә "шахсей-вахсей" тип атала.

## Тарихы

Шиғыйҙар Кәрбәләне Мәккә, Мәҙинә, Иерусалим һәм Ән-Нәжәфтән ҡала иң мөһим изге ҡалаларының береһе тип һанайҙар, сөнки бында миләди 680 йылда (һижри 61 йылдың 10 мөхәррәмендә)Кәрбәлә яуы ваҡытында Йәзид I, Али ибн Әбү Талиптың улы, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ейәне имам Хөсәйен ибн Ғәли (Али)ҙе йыртҡыстарса язалап, башын ҡырҡалар.

Хөсәйен һәм тағы ла 72 кеше, уларҙың 23-ө уның туғандары була, һуғышта һәләк булалар. Хөсәйендең башын алтын батмуҡа һалып тәүҙә Ғөбәйҙуллаһ ибн Зиядҡа, ә артабан Дамаскыға (Димәшккә) хәлиф Йәзидкә ебәрәләр

Сөнниҙәрҙә был көн ураҙа тоторға тырышалар. Сөнниҙәрҙән айырмалы, шиғыйҙар 10 мөхәррәмдә  урамға күмәкләп сығып "Шаһ Хөсәйен, вах Хөсәйен" тип ауаз һалып, хәнйәр, ҡылыс менән үҙ-үҙәренә төрлө яралар һалалар, сылбырҙар, ауыр нәмәләр менән тәндәренә һуғалар, театрлаштырылған мистерия ойошторалар. Европа кешеләренә был ауаздар "шахсей-вахсей" тип ишетелеп, йоланың атамаһы рәүешле ҡулланышҡа инеп киткән   (риүәйәттәр буйынса, Хөсәйенгә 34 ҡырҡылған яра, 33 сәнселгән яра һалынған була); шунда уҡ,  уйнатыласаҡ, а тормошонан бер эпизод һүрәтләнә, шулай уҡ һуңғы эпизодтары һәм хөсәйен үлтерелә. Хөсәйен көнө рәсми рәүештә хәтер көнө менән 16 быуаттан шиғыйҙар был көндө рәсми рәүештә имам Хөсәйенде иҫләү көнө тип билдәләй 

## Видео
* День Ашура
*Шествие в день Ашура | г.Дербент 2017г
## Сығанаҡтар
* Шахсей-вахсейhttps://ru.wiktionary.org/wiki/%D1%88%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%B5%D0%B9-%D0%B2%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%B5%D0%B9

## Иҫкәрмәләр
Аҡбулат ауыл Советы (Мишкә районы)

**Аҡбулат ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге —  Яңы Аҡбулат ауылы.

## Тарихы
Аҡбулат ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Лазарев Дмитрий Ильич

**Лазарев Дмитрий Ильич** (8 ноябрь 1922 йыл — 27 февраль 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).

## Биографияһы
Дмитрий Ильич Лазарев 1922 йылдың  8 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Братовщина ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 7 класс тамамлай. Колхозда эшләй.

1941 йылдың октябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.

Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың июнь айынан.  Көньяҡ-Көнбайыш, Воронеж, Дала, 2-се Украина, 1-се Белорус фронттарында һуғыша. Курск алышында ҡатнаша, Днепр, Прут, Висла, Одра аша сыға, Берлинды алыуҙа ҡатнаша. Дүрт тапҡыр яралана.

1945 йылдың 21 ғинуарында  орудие командиры гвардия сержанты Лазарев Дмитрий  хеҙмәт иткән 34-се гвардия мотоуҡсылар бригадаһының артиллерия дивизионы (12-се гвардия танк корпусы, 2-се гвардия танк армияһы, 1-се Белорус фронты)  төнгө марш менән барғанда, польша ҡалаһы Иновроцлавтан  көнбайыштараҡ дошман засадаһы менән осраша. Ҡараңғылыҡ менән файҙаланып, Лазарев расчет яугирҙәр менән бергә орудиеһын дошман батареяһына 200 метрға тәгәрләтеп килтерә һәм мәргән ут менән өс пушкаларын юҡ итә. Фашист автоматсылары совет артиллеристарын ситләтеп үтеп, арт яҡтан һөжүм итә. Орудиены бороу һуң икәнен күреп, Лазаревтың орудие расчеты дошманға гранаталар ырғыта һәм автоматтарҙан ата. Алыш бөтә. Дошман юҡ ителә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге указы менән  командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия сержанты Лазарев Дмитрий Ильичҡа, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә(№ 5730).

Старшина Д. И. Лазарев 1948 йылдың апрелендә  демобилизациялана. Йәшәү урынын итеп Ярославль ҡалаһын һайлай, бында уҡый, китап нәшриәтендә эшләй, артабан —  Ярославль музей-ҡурсаулығында директорҙың хужалыҡ эштәре буйынса урынбаҫары була. 

1991 йылдың 27 февралендә вафат була. Көнбайыш граждандар зыяратында ерләнә (Чурилково). 1993 йылда Ярославлдең Хәрби мемориал зыяратының Геройҙар аллеяһына күсереп ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы  (27.02.1945).
* Ленин ордены (27.02.1945).
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.02.1945).
* 1 дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (28.06.1945).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (12.01.1945).
* Миҙалдар.

## Хәтер
Башҡортостандың Ҡалтасы районы Краснохорлм ауылының бер урамы Советтар Союзы Геройы Д. И. Лазарев исеме менән аталған, ә район үҙәге Ҡалтасы ауылында 1985 йылдың 9 майында тантаналы рәүештә уның бюсы асыла. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Герои огненных лет. — Ярославль: Верхне-Волжское кн. изд., 1985.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов.&nbsp;— М.: Воениздат, 1987.&nbsp;— Т.&nbsp;1 /Абаев — Любичев/.&nbsp;— 911&nbsp;с.&nbsp;— 100 000 экз.&nbsp;— ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.
* Славные сыны Башкирии. Книга 1. — Уфа, 1965.

## Һылтанмалар
Мәскәү ауыл Советы (Дүртөйлө районы)

**Мәскәү ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Мәскәү ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Хәнәфи мәҙһәб

**Хәнәфи мәҙһәб** ( — *хәнәфиә*) — сөнни Исламдың дүрт мәҙһәбенең береһе. Уға нигеҙ һалыусы Әбү Хәнифә һәм уҡыусылары  Мөхәммәт әш-Шәйбани, Әбү Йософ һәм  Зөфәр ибн әл-Һүҙәйл.

## Таралыуы

Хәнәфи мәҙһәб  мосолман хоҡуҡи мәктәптәре араһында иң киң таралғаны. Хәнәфиҙәр Үҙәк һәм Урта Азияла , Ҡаҙағстанда, Төркиәлә, Яҡын Көнсығышта, Балҡанда һәм башҡа илдәрҙә йәшәй.  Рәсәйҙә хәнәфиҙәр - башҡорттар, татарҙар, ҡырым татарҙары,  ҡарағалпаҡтар, нуғайҙар, адығтар (адыгейҙар, ҡабарҙылар, черкестар), абазиндар, ҡарасайҙар, балҡарҙар, өлөшләтә ҡумыҡтар, шулай уҡ мосолман осетиндар, мосолман абхаздар һәм башҡа халыҡтар.

## Хәнәфиҙәрҙә фикһ сығанаҡтары
Хәнәфиҙәр мәктәбе буйынса хоҡуҡтың (фикһтың) сығанаҡтары:
# Ҡөрьән
# Сөннәт
# Сәхәбәләр һәм тәбиғиндәр һүҙҙәре
# Ҡыяс (дөйөм хоҡуҡта прецедент менән оҡшаш)
# Истихсан
# Ижмә
# Ғәҙәт һәм ғөрөф (ғөрөф-ғәҙәт,йола)

## Вәкилдәре
Әбү Хәнифәнең бөтә тиерлек мираҫы  уҡыусыларына телдән тапшырылған булған, улар белгәндәрен  теркәп һәм мәҙһәбен системаға һалғандар. Мираҫты һаҡлау, системалаштырыу һәм Әбү Хәнифә мәктәбен таратыуға уның ике иң күренекле уҡыусыһы (сәхибәйн) - Әбү Йософ һәм Мөхәммәд әш-Шәйбәни баһалап бөткөһөҙ көс һалалар.

* Әбү Йософ (735-795) Күфәлә ярлы ғаиләлә тыуа.  Ул хәҙистәрҙе киң өйрәнә, хәҙистәр буйынса ғилемлелеге менән таныла. Туғыҙ йыл Күфәлә имам Ибн Әби Ләйлдә фикһ өйрәнә (миләди 765 йылда вафат). Артабан Әбү Йософ Әбү Хәнифәлә туғыҙ йыл уҡый, ә ул вафат булғас, Мәҙинәлә  имам Мәликкә уҡырға бара. Әбү Йософ ғәббәсиҙәр хәлифәлеге (әл-Мәхди (775-785 йй.), әл-Һаҙый (785-786 йй.), Һарун Әр-Рәшит (786-809 йй.) осоронда дәүләт баш ҡаҙыйы булып тора. Баш ҡаҙый булараҡ, урындарға ул хәнәфи мәҙһәб вәкилдәрен ҡаҙыйҙар итеп ебәрә. Шул рәүешле ул хәнәфилек мәктәбенең  тотош Ғәрәп империяһының хәлифәлегендә  таралыуына булышлыҡ итә.
* Мөхәммәт ибн әл-Хәсән аш-Шәйбани (749-805) Вәситтә тыуған, әммә Күфәлә үҫкән. Әбү Йософ кеүек үк ул  хәҙис өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә. Күпмелер ваҡыт ул Әбү Хәнифәлә уҡый, ул вафат булғас, Әбү Йософта уҡый, шунан Мәҙинәгә юллана, өс йыл дауамында имам Мәликтә уҡый. Был осорҙа ул хәҙистәрҙең төп хикәйәләүселәренең береһе булып китә. Имам Мөхәммәд әш-Шәфиғи уның уҡыусыларының береһе була. Бағдаде. Мөхәммәт ибн әл-Хәсән хәлифә Һарун әр-Рәшид   идара иткән осорҙа шулай уҡ ҡаҙый вазифаһына тәғәйенләнә, әммә тиҙҙән бик күп компромисс талап иткән вазифанан ул баш тарта һәм Бағдадҡа уҡытыусы итеп тәғәйенләнеп ҡайта.

* Зөфәр ибн әл-Һүҙәйл (732-774) Әбү Хәнифә өлгөһөнә эйәреп  ҡаҙыйлыҡтан баш тартҡандарҙың береһе була, ул күп ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс тәҡдимдәрҙән баш тарта. Ул уҡытыуға өҫтөнлөк бирә,вафатына тиклем Бәсрала шул эш менән шөғөлләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
*
Ҡашҡа ауыл Советы (Асҡын районы)

**Ҡашҡа ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.<br />

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Инициатив бюджетлау

**Инициатив бюджетлау** — граждандарҙың инициативаһына таянған һәм урындағы мәсәләләрҙе хәл итер өсөн бюджет сығанаҡтары тотонолған практикалар йыйылмаһы. Граждандар урындағы бюджет аҡсаларын ниндәй объекттар йәки саралар өсөн тотонасағын туранан-тура тауыш биреү менән билдәләй.

## Ҡулланылыуы
2017 йылда Рәсәйҙең 43 төбәгендә бюджет сәйәсәте ошо йүнәлештә үҙгәртелә башланы. Төбәктән-төбәккә программалар һәм методикалар, граждандарҙың ҡатнашыу юлдары һәм тормошҡа ашырылыу ысулдары үҙгәрә ала. Инициатив бюджетлау тигәндә башлыса иғтибар ителәсәк мәсьәләләр:

— маҡсат — бюджет аҡсаларының һөҙөмтәле тотонолоуы;

— граждандар проекттарҙы билдәләүҙә әүҙем ҡатнаша: йыйылыштар, интернет-форумдар һ.б.;

— урындағы власть органдары проекттарҙы билдәләүҙә һәм тормошҡа ашырылыуҙа ҡатнаша һәм ғәҙәттә проекттар муниципаль милектәге объекттарҙа башҡарыла;

— билдәле процедуралар һәр кемгә асыҡ һәм аңлашылырлыҡ;

— башҡарыу тураһындағы отчет йәмғиәтҡә асыҡ булырға тейеш.

Башҡортостанда инициатив бюджетлау Урындағы инициативаларҙы хуплау программаһы (Программа поддержки местных инициатив) менән 2014-се йылда пилот рәүешендә Урал аръяғы райондарында башлана. Әле Башҡортостанда ике инициатив бюджетлау программаһы эшләй: Урындағы инициативаларҙы хуплау программаһы һәм «Реаль эштәр» проекты. Ике программа пилот рәүешендә тормошҡа ашырыла: «Башҡорт ихатаһы» һәм «Беҙҙең ауыл». Стратегия-2030 йүнәлешендә тағы алты инициатив бюджетлау программаһын башлау планлаштырылған.

## Иҫкәрмәләр
Абдулла ауыл Советы (Мәсетле районы)

**Абдулла ауыл Советы** — ауыл биләмәһе, Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы муниципаль берәмек. Совет власының урындағы идара органы булараҡ 1919 йылда төҙөлгән, 2005 йылдан ғәмәлдәге статусында. Административ үҙәге — Абдулла ауылы. Төньяҡтан Свердловск өлкәһенең Красноуфимск районы, көнсығыштан һәм өлөшләтә көньяҡтан Мәсетле районының Оло Аҡа ауыл Советы, көнбайыштан һәм өлөшләтә көньяҡтан Дыуан районы Мәтәле ауыл Советы менән сиктәш.

## Тарихы
1919 йылдан 1957 йылға тиклем үҙаллы Абдулла ауыл советы булараҡ билдәле. Совхоздарҙы эреләтеү барышында Александр Матросов исемендәге колхоз ерҙәре «Мәсәғүт» совхозына, Абдулла ауыл Советы Әләгәҙ ауыл Советына ҡушыла.

1965 йылда «Мәсәғүт» совхозның Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан 1-се, 2-се, 3-сө, 4-се, 5-се бүлексәләренән «Әй» совхозы төҙөлә, хәҙерге Аббдулла ауыл Советана ҡараған ауылдар Оло Аҡа ауыл Советына ҡушыла.

1930 йылда ауыл Советы биләмәһендә Крахали хуторы һәм Төңгөлдә ауылы теркәлгән, 1963 йылда улар рәсми бөтөрөлгән.

1996 йылда Оло Аҡа ауыл Советы составынан Абдулла, Ключевой, Жвакин ауылдары сығарыла һәм яңынан тергеҙеләгән Абдулла ауыл Советына индерелә.

2005 йылда «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәр сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон» менән ауыл биләмәһе статусы бирелә..

## Етәкселәре
; Ауыл Советы рәйестәре:

; Ауыл Советы хакимиәте башлыҡтары:
* Әсәҙуллин Әнис Ҡасим улы - 1996—1999, 2001—2005)
* Ханов Р.Г. (1999—2001),
* Носратуллин Р.Г. (2006)
* Сәғҙәтов А.Р. (2007—2009)
* Камалов С.Х. (2009 )

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Солтанбәк ауыл Советы (Асҡын районы)

**Султанбәк ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Кафыр

**Кафыр**, икенсе әйтелеше **кәфер** ( — *динһеҙ*, *башҡа дин кешеһе*), йәки **гяу́р** ( — *иманһыҙ*) — Исламда  көфөрлөк ҡылған кешегә ҡарата ҡулланылған термин. Ислам тәғлимәте буйынса,улар Аллаһы тәғәләнеңберлеген һәм Мөхәммәт с.ғ.с.-дең рисәләт (рәсүллек) миссияһы инҡар иткән, ахырызаманда терелеүгә, Ҡиәмәт көнөнә,  йәһәннәмгә һәм йәннәткә ышанмаған кешеләр.

## Этимологияһы
Урыҫ теленә *«кафыр»* йәки *«кәфир»* һүҙе күбеһенсә *«неверные»* йәиһә *«неверующие»* тип тәржемә ителә. Был осраҡта мосолман булмағандар күҙҙә тотола, шул уҡ ваҡытта йәһүд дине һәм христиан дине вәкилдәре өсөн махсус термин — *«[[Китап әһелдәре]]»* ( — *әһле әл-Китаб*) тигән төшөнсә бар, сөнки улар формаль яҡтан тулыһынса кафыр түгел тип һанала .

Этимология йәһәтенән *«кафыр»* һүҙенә яҡын *«гяур»* ( — *динһеҙ;* ) тигән һүҙ ҙә бар, мосолмандарҙың башҡа диндәгеләргә ҡарата ҡулланылған һүҙе (башлыса Урта быуаттарҙа), Ожегов Сергей Иванович һүҙлегендә  —  "магометан"дарҙа башҡа дин кешеләренә бирелгән ҡушамат тип әйтелә. Филолог һәм тәржемәсе Комлев Николай Георгиевич аңлатыуынса, *«гяур»* (giwr) төрөктәрҙең фарсынан алған  *gäbr* һүҙенән алынған. Был һүҙ менән улар зороастризм утҡа табыныусыларын атай. Урыҫ яҙыусыһы,  энциклопедист Михельсон Алексей Давидович та ошо уҡ фекерҙә . Лингвист, лексикология белгесе Крысин Леонид Петрович «гяур» һүҙе ғәрәптән - фарсыға, фарсынан төрөктәргә үҙгәреп килеп еткән тип һанай. Кемдәрҙер был һүҙ туранан-тура ғәрәп теленән ингән тип иҫәпләй "Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона" буйынса, «гяур» —  «*ғәрәп телендәге  „Kiafir“ (мәжүси)* һүҙенән боҙолоп килеп ингән».

Ҙур энциклопедик һүҙлек *кафыр* һүҙе Афғанстан һәм Пакистан араһындағы Нуристан (Кафиристан) виләйәте кешеләренә ҡарата ҡулланылған тип аңлата, улар XIX быуат аҙағынаса ислам ҡабул итмәй йәшәгән.

## Шулай уҡ ҡара
* көфөр
* ширек
* мөртәтлек

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Көфөрлөк

**Көфөр** ( — *Аллаһҡа ышанмау*) — Исламда иң ҙур гонаһ  — Аллаһы тәғәләгә ышанмауҙы билдәләгән термин. Көфөрлөккә төшкән кешене кафыр тип атайҙар. 

## Көфөрлөк төрҙәре
Көфөрлөктөң ҙур һәм бәләкәй төрҙәргә бүленә . Ҙур көфөрлөк менән бәләкәйе  араһында нигеҙҙә 4 айырма бар:
#Ҙур көфөрлөк иманғаа, тәүхидкә бөтөнләй тап килмәй, ә имандың тулы булмауы бәләкәй көфөрлөккә инә.
#Ҙур көфөрлөк бөтә яҡшы ғәмәлдәрҙе юйҙырта һәм кешене Исламдан сығара, ә бәләкәй көфөрлөк Исламдан сығармай.
#Ҙур көфөрлөк, әгәр кеше тәүбә итмәһә, Аллаһ тарафынан ғәфү ителмиәй, ә бәләкәй көфөрлөктөң ғәфү ителеүе ихтимал.
#Ҙур көфөрлөк кешене мәңгегә тамуҡҡа илтә, ә бәләкәй көфөрлөк ауыр язаға сәбәп булып тора.
Имам ибн әл-Ҡаййим ҙур көфөрлөктө биш төргә бүлә:
#*Куфр әт-тәкҙиб* () - Пәйғәмбәрҙәрҙе алдыҡсылыҡта ғәйепләү, уларҙы ялғансы тип һанау. 
#*Куфр әл-истиҡбар* () - тәкәбберлек менән бәйле көфөрлөк; исламдың хаҡлығын белә тороп, уны ҡабул итмәү.
#*Куфр әл-иғрәд* () - Исламды тулысынча инҡар итеүгә, иҫәпкә алмауға нигеҙләнгән көфөрлөк; Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)ҙән (салләллаһу ғәләйһи үәссәләм) тулыһынса тайшаныу (рисәләтен  хаҡ тип тә, ялған тип тә әйтмәү).
#*Куфр әш-шәкк* () - Исламдың хаҡлыгында шикләнеү.
#*Куфр ән-нифак* () - ике йөзлөлөк-нифакҡа юл ҡуйған көфөрлөк; мосолманлығы тыштан ғына булыу, ә күңелендә дин юҡ .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
*
Яңы Мишәр ауыл Советы (Мәсетле районы)

**Яңы Мишәр ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге  — Яңы Мишәр ауылы. Яңы Мишәр ауыл Советы көнсығыштан Балаҡатай районы, көньяҡтан Дыуан-Мәсетле, көнбайыштан Яңы Яуыш, төньяҡтан Йонос ауыл Советтары менән сиктәш.

## Тарихы
Яңы Мишәр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәсетле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Билдәле шәхестәре

* Латипов  Ҡотдос Ҡәниф улы (1923 йыл,14 июль  — 2016 йыл, 23 декабрь) — хәрби осоусы, авиация полковнигы, Советтар Союзы Геройы.

## Иҫкәрмәләр
Арыҫлан ауыл Советы (Бүздәк районы)

**Арыҫлан ауыл Советы **— Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге —Иҫке Боғаҙы ауылы. Арыҫлан ауыл Советы райондың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан, Туймазы, Шаран райондары, Ҡаран, Кәпәй-Ҡобай, Бүздәк ауыл Советтары менә сиктәш.

## Тарихы
Арыҫлан ауыл Советы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә .

2008 йылда Урҙайбаш ауыл Советының ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә: 

Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
Иҫке Боғаҙы ауылында административ үҙәге менән «Арыҫлан» атамаһын һаҡлап, Арыҫлан  һәм Урҙайбаш ауыл Советтарын берләштерергә.
Урҙайбаш ауыл Советының Урҙайбаш, Киәҙбаш, Ҡыҙылйылға ауылдарын Арыҫлан ауыл Советы составына индерергә.
Арыҫлан ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Урҙайбаш ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

1981 йылда  ауыл советы иҫәбенән Тимер юл казармаһы  1400 км  алып ташлана. 

## Иҫкәрмәләр
Бүздәк ауыл Советы (Бүздәк районы)

**Бүздәк ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Бүздәк ауылы. Бүздәк ауыл Советы көнсығыштан Ғафури, көньяҡтан Уртакүл, Кәпәй-Ҡобай, төньяҡтан Ҡаран ауыл Советтары, көнбайыштан Туймазы районы менән сиктәш.

## Тарихы
Бүздәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

2008 йылда Сергеевка ауыл советының ауыл биләмәһе менән берләштерелә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә: 

Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: 
Бүздәк ауылында административ үҙәге менән «Бүздәк» атамаһын һаҡлап, Бүздәк  һәм Сергеевка ауыл Советтарын берләштерергә.
Сергеевка ауыл советының Көнсығыш,Сергеевка, Туҡтаркүл, Заготскот хужалығы ауылдарын Бүздәк ауыл Советы составына индерергә. 
Бүздәк ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. 
Иҫәп мәғлүмәттәренән Сергеевка ауыл Советын алып ташларға

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Үршиҙе ауыл Советы (Асҡын районы)

**Үршиҙе ауыл Советы** — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Почта индексы — 452891. ОКАТО коды — 80204849000. Урмияҙ ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Үршиҙе ауылы — административ үҙәк, Дульцевка ауылы. 1981 йылда Шулаковка ауылы бөтөрөлә (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 14 сентябрендәге 6-2/327-се «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указы), 1986 йылда Анастасьино һәм Швея ауылдары ла бөтөрөлә (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396-сы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указы)

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п. 4б) түбәндәге юлдар бар:: "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: б) объединить Урмияҙ һәм Үршиҙе ауыл Советтарын, «Урмияҙ» атамаһын ҡалдырып, берләштерергә, сохранением наименования с административ үҙәген Урмияҙ ауылында урынлаштырырға.
Үршиҙе ауыл Советының Дульцевка, Үршиҙе ауылдарын Урмияҙ ауыл Советы составына индерергә.
Урмияҙ ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Үршиҙе ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;Үршиҙе ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Көнгәк ауыл Советы, Солтанбәк ауыл Советы, Ҡашҡа ауыл Советы, Пермь өлкәһе («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы (ред. 19.11.2008)»).

## Иҫкәрмәләр
Упҡанкүл ауыл Советы (Асҡын районы)

**Упҡанкүл ауыл Советы** — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Почта индексы — 452896. ОКАТО коды — 80204845000. 2002 йылдың 1 ғинуарына был ауыл биләмәһендә 508 кеше йәшәгән.

Яубүләк ауыл Советы менән берләштерелә. 1989 йылда, Яубүләк ауыл Советынан бүлеп алып, ойошторолған була. Административ үҙәге — Упканкүл.

## Тарихы
1989 йылда Башҡорт АССР-ф Юғары Советы Президиумының 27.09.1989 й. 6-2/327-се һанлы «Асҡын районында Упҡанкүл ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указы сыға. Указға ярашлы:Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:

1. Асҡын районында Упҡанкүл ауыл Советын булдырпырға, административ үҙәген Упканкүл ауылында урынлаштырырға.

2. Упҡанкүл ауыл Советы составына Яубүләк ауыл Советынан алынған Упҡанкүл ауылын индерергә. 
3. Упҡанкүл ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.2008 йылда ауыл Советы сиктәре ҡабатлап үҙгәртелә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п. 4в) түбәндәге юлдар бар: «Яубүләк» атамаһын һаҡлап, Яубүләк һәм Упҡанкүл ауыл Советтарын берләштерергә,
административ үҙәген Яубүләк ауылында урынлаштырырға.
Упканкүл ауыл Советының Упҡанкүл ауылын Яубүләк ауыл Советы составына индерергә .

Яубүләк ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.

Упҡанкүл ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;

## Демографияһы

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы күпселек милләт вәкилдәре — башҡорттар (98 %).

## Иҫкәрмәләр
Ҡуяштыр ауыл Советы (Асҡын районы)

**Ҡуяштыр ауыл Советы** — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Асҡын ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Почта индексы — 452899. ОКАТО коды — 80204834000.

Ауыл Советының составы: Ҡуяштыр ауылы — административ үҙәк. 2006 йылға тиклем уның составына Дуванейский ҡасабаһы (Башҡортостан Республикаһының 29.12.2006 й. 404-з һанлы «Тораҡ пункттарын берләштереү, бөтөрөү, статусын үҙгәртеүгә һәм административ үҙәктәрен күсереүгә бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы), 1989 йылға тиклем — Ҡарткиҫәк ауылы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 27.09.1989 й. 6-2/326-се «Асҡын районында Об образовании Ҡарткиҫәк ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указы), 1986 йылға тиклем — Абдал ауылы (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 12.12.1986 й., 6-2/396-сы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлыу тураһындағы» Указы) ингән була.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, түбәндәге юлдар бар: "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:д) Асҡын ауыл Советын Борма һәм Ҡуяштыр ауыл Советтары менән, «Асҡын» атамаһын ҡалдырып, берләштерергә, Асҡын — административ үҙәк. Борма ауыл Советының Яңы Борма, Үрге Никольский, Талог, Төй ауылдарын, Ҡуяштыр ауыл Советының Ҡуяштыр ауылын Асҡын ауыл Советы составына индерергә. Асҡын ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Борма, Мәтәле һәм Ҡуяштыр ауыл Советтарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға; Ауыл Советы 2008 йылға түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Ҡубияҙ ауыл Советы, Асҡын ауыл Советы, («Башҡортостан Республикаһының 17.12.2004 й., 126-з һанлы (ред. от 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).

## Иҫкәрмәләр
Китап әһелдәре

**Китап әһелдәре**, **әһле әл-китаб** (),  Исламда —  йәһүд дине (*йәһүди*) һәм христиан дине (*нәсара*) вәкилдәре, шулай уҡ сабийҙар (*саби’ун*), улар  Тәурат (Тора), Зәбур (Псалтирь) һәм Инжил (Евангелие) китаптарын Аллаһынан иңгән Китаптар тип һанайҙар. Ҡайһы берәүҙәр «китап әһелдәренә»  Зороастризм инаныслыларҙы ла индерә. «Китап әһелдәре» термины менән мосолмандар уларҙы мәжүсиҙәрҙән айырып ҡарай. Ҡөрьәндә был термин бер нисә урында телгә алына.

Ислам мосолмандарға Китап әһелдәрен мыҫҡыллауҙы, ғүмеренә, малына, намыҫына, дәрәжәһенә янауҙы тыя. Ислам дәүләтендә йәшәгәндә улар иркен рәүештә үҙ динен тота алған. Бының өсөн улар зиммиҙәр кеүек махсус һалым (*[[жизйә]]*) түләгән  , мосолмандар иһә *[[зәкәт]]* биргән.

Мосолмандарға  Китап әһелдәре ҡыҙҙарына өйләнергә, эш алып барырға рөхсәт ителгән. Мосолман ҡыҙҙарына мосолман булмағандарға кейәүгә сығырға рөхсәт булмаған . Мосолмандар китап әһелдәре үҙ дине буйынса әҙерләгән, шәриғәт рөхсәт иткән хәләл ризыҡты ашай ала. 

Ҡөрьән һәм  сөннәт буйынса Китап әһелдәре Тәүхидтән ситләшкән тип һанала һәм уларҙың дине хаҡ һәм ҡотҡарыусы дин тип иҫәпләнмәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Йөрәккүл (тау һырты)

**Йөрәккүл** — Көньяҡ Урал һырты, (Силәбе өлкәһе), яҡында ятҡан күл исеме манән аталған.

Милли тәбиғәт парктар араһында «Йөрәккүл» «мең метр бейеклеккә эйәләр» рангыһында ҙур булмағандар иҫәбендә булһа ла, Көньяҡ Уралдың меңле һыртына ҡарай.

Һырттың оҙонлоғо 8 километр самаһы. Абсолют бейеклеге диңгеҙ кимәленән 1175 метр.

Күләме ҙур булмаһа ла, Йөрәккүл һырты иҫтәлекле урындарға бай. Юлдан алып һырт итәгенә тиклем ағас экологик һуҡмаҡ һалынған беренсе һәм, килгән кешеләр иң тәүҙә һырттың үҙәк өлөшөндә формаһына ҡарата «айыу» тип аталған аҡ төҫтәге ҡая остоҡтар төркөмөнән торған яйла күрә. Был Йөрәккүлдең иң юғары нөктәһе. Яйланан күлгә, Нөргөш һыртына һәм Йөрәккүлдең иң көньяғында ятҡан  түбәһе конусты хәтерләткән идеаль формалағы Яланғас сусаҡҡа  бик  матур күренеш асыла. Яланғас сусаҡ палеовулкан тип иҫәпләнә.

Һырттың иң көньяғында шулай уҡ бағаналар тип аталға  бар. Был гигант остоҡтар төркөмө янында боронғо кешеләрҙең зыяраты табылған.

## Топонимдың килеп сығышы
Атамаһы Йөрәктау тигән башҡорт һүҙенән килеп сыҡҡан . Йөрәк йөрәк тигәнде аңлата.
Рус ғалим-энциклопедисыПетер Паллас былай тип яҙған: «Улар араһындағы мөйөштә Оло Һатҡы буйлап үргә ҙур һәм киң йәйелгән Йөрәктауҙан айырылып сыҡҡан кеүек тойолған уртаса тау бар... Тимәк, Йөрәктау "йөрәк-тау" тигәнде аңлата, һәм, күрәһең, бөтөнләй ялтас һәм ташлы булған тупаҡ түбәнең юғары күтәрелеп тороуы сәбәпле исем бирелгән инде. Был тауҙа  һанһыҙ күп йылғалар уға һыуын илткән һәм үҙенән Оло Һатҡыһы һыуын алған Йөрәккүл ята».
Ваҡыт үтеү менән,  урыҫтар уны боҙоп һәм уларға башҡалар ҙа эйәреп, Зюрак-Куль, ә һуңынан инде  Зюраткуль тип йөрөтә башлағандар .

## Ҡыҙыҡлы факттар
2011 йылда, һырттың көнсығыш битләүендә, 860 метр бейеклектә, боронғо геоглиф — гигант мышы һүрәте табылған. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Йөрәккүл
* Йөрәккүл милли паркы

## Иҫкәрмәләр
Ғафури ауыл Советы (Бүздәк районы)

**Ғафури ауыл Советы **— Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге —Ғафури ауылы.

## Тарихы

Ғафури ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк  районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә:
 
«Ғафури ауылында административ үҙәге менән «Ғафури» атамаһын һаҡлап, Ғафури   һәм Ташлыкүл ауыл Советтарын берләштерергә».

Ташлыкүл ауыл советының Никольский, Ташлыкүл, Владимировка, Вознесенка ауылдарын Ғафури ауыл Советы составына индерергә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

; Бөткән һәм бөтөрөлгән тораҡ пункттары
* Казанка ауылы — 20 быуаттың 70-се йылдары аҙағында бөткән.
Башҡортостан Республикаһының  2016 йылдың 23 майындағы 373-з һанлы Законына ярашлы Бүздәк совхозының Үҙәк бүлексәһе ҡасабаһы бөтөрөлә.

## Иҫкәрмәләр
Тәүрат

**Тәүрат**-  ( - [Тәүрат] - «**тәғлимәт**, **ҡанун**»), *ашкеназ* әйтелешендә: [**То́йро**] (көньяҡ-көнсығыш  диалект — Польша, Украина), [**Тэ́йро**] (төньяҡ-көнсығыш диалект — Белоруссия, Литва) — киң мәғәнәлә йәһүдиҙәрҙең ҡәҙимге дини ҡанундары берлеге.

## Термин билдәләмәһе
* Тәүрат тип  *Мусаның Бишкитабы*н () йәки *Муса китаптары*н атайҙар, ғөмүмән, тексы ла, баҫма йәки ҡулъяҙма рәүештәге барлыҡ даналары ла  шулай атала. (төргәктәр).
* Бишкитаптың үҙендә «Тәүрат» тип йыш ҡына Аллаһы тәғәләнең айырым күрһәтмәләре лә, айырым васыяттар һәм ҡанундар тупланмаһы ла һ.б. атала ,  
* «*Тәүрат*» һүҙе йыш ҡына ата-әсә нәсихәте йәки фатихаһы мәғәнәһендә лә осраштыра ( һ.б.).
* Артабанғы мәғәнә киңәйеүҙәр Яҙма Ҡанун (*Тора ше-би-хтав*) һәм  Телдән Ҡанун (*Тора ше-бе-‘ал пе*) менән бәйле: Бишкитапта осраған  *Тәүраттар* тигән төшөнсә ошо ике илаһи өлкәгә ҡағыла тип һанайҙар, уларҙы Аллаһы тәғәлә Муса пәйғәмбәргә  Синай тауында тапшырған тип инаналар.
* Иң киң мәғәнәлә Тәүрат тип йәһүдтәрҙең ҡанундары берлеген атайҙар.

## Тәүрат Исламда
Тәүрат  Ҡөрьәндә һәр саҡ тиерлек  Инжил менән бергә телгә алына. Инжил  Тәүратта әйтелгәнде дөрөҫләй, ә Ҡөрьән Тәүрат менән Инжилдең дөрөҫлөгөн раҫлай. Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, Тәүрат менән Инжилдә Әхмәт исемле пәйғәмбәр буласағы тураһында күрәҙәлек ителгән булған.

Исламға ярашлы,  раввиндар һәм руханиҙар  Тәүраттың бәләкәй генә өлөшөн иҫтә ҡалдырған, боҙған һәм булмаған тыйыуҙарҙы индергән.  Ҡөрьәндәге һәм Тәүраттан өҙөктәр ҡайһы саҡ тап килеп бөтә тиерлек, ҡайһы саҡ Зәбурҙы хәтерләтә. Зәбур бер нисә аятта телгә алына . Тәүратҡа һылтаныуҙар хәҙистәрҙә йыш осрай һәм тәүге мосолмандарҙың йәһүдиҙәр менән полемикаһы сағылып ҡала.

Ислам риүәйәтендә Тәүрат  40 өлөштән (джуз) торған, ә һәр өлөштә  1000 аят булған тигән иҫбатлау бар . Тәүратты тулыһынса яттан тик Муса (Моисей) , Һарун (Аарон), Юша ибн Нун (Иисус Навин), Ғөзәйер (Ездра) һәм Ғайса (Иисус Христос) ҡына белгән. Ислам риүәйәте шулай уҡ Тәүраттың төп нөсхәһе [Навуходоносор Иерусалимды алған саҡта яндырылған  һәм юғалған тип бәйән итә. Айырым өлөштәре йәһүдтәрҙең йолалары менән килеп ҡушылған һәм күп быуаттар үткәс бер китапҡы йыйылған. Был китап Тәүраттың  Мусаға иңгән төп нөсхәһе түгел.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  Новый русский идиоматический перевод с масоретским текстом Ленинградского кодекса и классическим еврейским переводом на английский
* Подстрочное Пятикнижие (с идиоматическим переводом, Самаритянским Пятикнижием и морфологией) 
* Тора с комментариями Раши и Сончино, Книги Пророков и Писания. 
* 
* Недельная глава Торы: содержание, тексты, уроки.
* Аудио уроки Торы. Пятикнижие с комментариями Раши.  Уроки Торы на Еврейском Радио.
* Беседы о Торе. Рав Зильбер.
* Тора. Пророки. Писания. 
* Введение в Ветхий Завет. Пятикнижие Моисеево Комментарий к Торе Дмитрия Щедровицкого
* http://bible.ort.org/intro1.asp?lang=2 
* Об искажении переводов Библии.
* учить Тору в Интернете.
* Комментарии рава И. Зельмана.
* Тора с русским переводом и комментариями. 
* Тора с русским переводом и комментариями.
* Танах на русском языке. 
* Копии свитков Торы для изучения онлайн 
* Фильм «Написание Торы» (СССР, 1989) 
* История Синодального перевода Библии
Баҙансат ауыл Советы (Асҡын районы)

**Баҙансат ауыл Советы** — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Ҡышлауйылға ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Баҙансат ауылы — административ үҙәк, Ҡәйүм, Олойылға ауылдары.

Почта индексы — 452888. ОКАТО коды — 80204807000.

Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, түбәндәге юлдар бар: "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: 4) Асҡын районы буйынса:

"Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: а) «Ҡышлауйылға» атамаһын һаҡлап, Ҡышлауйылға һәм Баҙансат ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Ҡышлауйылға ауылында урынлаштырырға.
Баҙансат ауыл Советының Баҙансат, Ҡәйүм, Олойылға ауылдарын Ҡышлауйылға ауыл Советы составына индерергә.
Ҡышлауйылға ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә.
Баҙансат ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.Ауыл Советы 2008 йылға Ҡышлауйылға ауыл Советы һәм Пермь өлкәһе менән сиктәш була («Башҡортостан Республикаһының 17.12.2004 й., 126-з һанлы (ред. от 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»)

## Иҫкәрмәләр
Ҡышлауйылға ауыл Советы (Асҡын районы)

**Ҡышлауйылға ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Демографияһы
Халыҡ үҫеше:

## Иҫкәрмәләр
Инжил

**Инжил** ( -  — Евангелие) — Исламдың дүрт илаһи китабының береһе,  Евангелиеның Ҡөрьәндә ҡулланылған атамаһы. Мосолмандар инаныуынса, Инжилде Аллаһы тәғәлә  Ғайса пәйғәмбәргә (Иисус Христос) иңдергән .

## Тәхриф

Ислам тәғлимәтенә ярашлы, Яңы Ғәһед (Евангелие) беҙҙең көндәргә тәүге нөсхәһендә килеп етмәгән, бары һөйләп кенә бирелгән, быуаттар дауамында  үҙгәрештәр (*[[тәхриф]]*) һәм өҫтәмәләр индерелә барған, шуға күрә башта булған нөсхә өлөшләтә генә килеп еткән. Атап әйткәндә, Ҡөрьәндә Евангелиелағы Әхмәт киләсәге тураһындағы өлөш юйҙыртылған. Шул уҡ ваҡытта  Ҡөрьәндә Яңы Ғәһедтә булған күпмелер сюжеттар инеп киткән, мәҫәлән, Мәрйәм Инә, Мәрйәм сүрәһе.

Тәүге мосолман шәрехләүселәре   Библиялағы тексҡа үҙгәреш инмәһә лә, мәғәнәһе үҙгәртелгән (*tahrif bi’al ma’ni*). Шулай уҡ Имам әл-Бохари «Сәхих» китабының бер өлөшө булған «Бер Аллаһлыҡ китабы»нда («Китаб әт-Тәүхид») ,  тәхриф тексты түгел, мәғәнәне хаталы тәфсирләү тип аңлата. Мәгәр яйлап текст та үҙгәртелгән тигән фекер өҫтөнлөк ала (*tahrif bi’al-lafz*). Христиан апологеты һәм дин белгесе ***Норман Гайслер*** иһә бының менән килешмәй,  мосолмандар Ҡөрьәнгә ярашлы Яңы Ғәһеттең (Библияның) дөрөҫлөгөн танырға тейеш тип бара.

Ислам тәғлимәте буйынса Ҡөрьән иңеү менән Инжилдәге ҡайһы бер өлөштәр Аллаһ тарафынан алып ташланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
; на русском языке
* 
*  
* 
; на других языках
* 

## Һылтанмалар

*
Зимми

**Зимми́** йәки Зи́ммии (, күмәге  *әһле әл-зи́ммә*,һүҙмә-һүҙ мәғәнәһе «Килешеүле кешеләр», ) —  мосолмандар тарафынан төҙөлгән, йәки яулап алынған, шәриғәт буйынса йәшәгән илдәрҙәге мосолман булмаған халыҡтарҙың (башлыса христианлыҡ, йәһүд дине, зороастризм һәм башҡа) дөйөмлаштерелгән атамаһы  )).

## Статустары
Ғүмерҙәрен, мал-мөлкәтен һаҡлауҙары хаҡына, зимми Исламды йәмғиәт тормошоноң бар өлкәләрендә лә танырға тейеш булған һәм яһаҡ  (жизйә) түләгән, мәгәр  мосолмандар кеүек зәкәт түләмәгән .

Зиммиҙәргә сикләүҙәр: йыш ҡына ҡорал тота, дәүләт вазифаларында эшләй, армияла хеҙмәт итә, судта шаһитлыҡ итә, атта йөрөй, мосолман ҡатын-ҡыҙына өйләнә алмаған.  Төрлө дискриминация формалары ҡулланыла алған,  йәһүдтәргә һәм христиандарға кәмһетеп ҡарау булған. Мәҫәлән, бер ҡатлы йортта ғына йәшәргә рөхсәт, геттонан ситтә милек һәм ер тотоу, йәшәгән райондан  төнөн сығып йөрөү, билдәле бер төр кейем генә кейеп йөрөү һәм башҡалар

Был сикләүҙәрҙең бер өлөшө (мәҫәлән, жизйә, мосолман ҡатын-ҡыҙына өйләнеүҙе тыйыу)  Исламда шәриғәт буйынса баштан уҡ  бөтә ерҙә һәм бөтә илдә ҡулланылһа, ваҡыт үтеү менән  төрлө илдә төрлө ваҡытта һәм төрлө Ислам хакимдары тарафынан сикләүҙәр йә индерелгән, йә юҡҡа сығарылған (мәҫәлән,   бер ҡаттан юғары өй һалмау, ҡорал тотмау, бер төр кейемде генә кейеп йөрөү).

Ғәрәп хәлифәлегендә  (Ғәрәбстан, Төньяҡ Африка) баштан уҡ ғәрәптәргә туғандаш семит-хәмит халыҡтары йәшәгән, шуға күрә уларҙың күпселеге Исламды ғәрәп хакимлығы урынлашыу менән ҡабул иткән (күп булмаған ғәрәп-христиандарҙан башҡа), Ғосман империяһында иһә  дини-этник состав бик сыбар булған.

## Шулай уҡ ҡара
* Жизйә
*Хараж
* Китап әһелдәре
* Райя

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Бат Йеор. «Зимми»: христиане и евреи под властью Ислама

## Һылтанмалар
* Кто такие зиммии? — Ask Imam
* Словарь Исламской терминологии
Михайловка ауыл Советы (Ауырғазы районы)

**Михайловка ауыл Советы ** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.

## Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы билдәләнелә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһенең составы

## Иҫкәрмәләр
Үрге Ғәле ауыл Советы (Йылайыр районы)

**Үрге Ғәле ауыл Советы** (элек Үрге-Ғәлиев ауыл Советы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Үрге Ғәле ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

1956 йылға тиклем  Үрге-Ғәлиев ауыл Советы  Матрай районы составында була, район бөтөрөлгәс ауыл Советы Йылайыр районы  составына күсә. 

1963 йылда Йылайыр районы бөтөрөлә һәм Үрге-Ғәлиев ауыл Советы Хәйбулла районы  составына инә. 

1965 йылдың ноябрь айында Йылайыр районы ҡайтанан тергеҙелә, Үрге-Ғәлиев ауыл Советы ҡабат Йылайыр районына инә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Байтимеров Рамаҙан Муллағәли улы

**Байтимеров Рамаҙан Муллағәли улы** (5 апрель 1923 йыл — 1989 йыл) — татар шағиры. Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды. Халыҡ араһында киң танылыу алған, Татарстан Республикаһының әлеге мәлдәге Дәүләт гимнының нигеҙен тәшкил иткән «Тыуған ягым» шиғыры һәм йыры тексының авторы (Рустәм Яхин музыкаһы).

## Биографияһы
Рамаҙан Муллағәли улы Байтимеров 1923 йылдың 5 апрелендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы Исмәғил ауылында тыуған.

Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң Үзбәкстанға юллана, унда урта белем ала. Артабан Ташкентта бер йыллыҡ уҡытыусылар курсын тамамлай. Әммә эш башлап өлгөрмәй — Бөйөк Ватан һуғышы башлана.

1941 йылдың көҙөнән һуғыштың һуңғы көндәренә тиклем фронтта, Совет Армияһы сафында була. Ике тапҡыр контузия ала һәм яралана. Ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Тыуған яғына инвалид булып ҡайта.

Рамаҙан Байтимеровтың тәүге шиғырҙары Өфөлә «Ҡыҙыл таң» гәзитендә баҫылып сыға.

Оҙаҡламай ул Ҡазан дәүләт университетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлегенә уҡырға инә. «Чаян» журналы редакцияһында, артабан республика радиоһы һәм телевидениеһында, шулай уҡ мәктәп уҡытыусыһы булып эшләй.

1958 йылдан 1989 йылға тиклем Татар ССР-ының Лениногорск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.

Рамаҙан Байтимеров — үҙенең ҙур һәм бәләкәй Ватанының шағир-патриоты, шиғырҙар һәм поэмалар, пьесалар авторы. Уның ижадында Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғалары ла сағылыш таба, үҙенең әҫәрҙәрен ул тыуған яғына, нефтселәргә арнай. «Яҡты юл», «Яңғыҙ Баныу», «Девон йыры», «Уңыш йыры», «Тере мәйет», «Ил-батыр», «Уҡытыусы», «Йәшәү хаҡына». «Орбитанан ситтә», «Дипломант», «Сәлимәкәй» пьесаларын халыҡ бик яратып ҡабул итә.

Әүҙем ижади эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә шағирҙың «Тыуған яғым», «Ҡанаттарым», «Мәңгелек йәшлек», «Йырҙарым — һалдаттар» исемле шиғыр йыйынтыҡтары донъя күрә.

## Баҫылып сыҡҡан китаптары
* Родной край: стихи и песни. — Казань: Таткнигоиздат, 1982. — 32 стр.
* Мои песни — солдаты. — Казань: Таткнигоиздат, 1983. — 56 стр.
* Мои крылья: поэмы и стихи. — Казань: Таткнигоиздат,1986. — 71 стр.
* Вечная молодость: двухактная историческая драма. — типография г. Бугульма, 1988. 49 стр.

## Сығанаҡ
* Центральная библиотека Лениногорского района
Бахмут ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)

**Бахмут ауыл Советы** — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.

Административ үҙәге  —  Бахмут ауылы.

## Тарихы
Бахмут ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Билдәле шәхестәре

* Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы (1903 йыл, 23 ноябрь — 1975 йыл,  2 ғинуар) — совет дәүләт эшмәкәре, педагог, педагогия фәндәре кандидаты (1955), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960).
* Хохлов Анатолий Иванович (1918 йыл, 1 июле —1995 йыл, 4 февраль) — совет офицеры,  Бөйөк Ватан һуғышы яугире, Советтар Союзы Геройы.

## Иҫкәрмәләр
Жизйә

**Жизйә** йәки **жи́зиә** (), шулай уҡ **хараж** — мосолман дәүләттәрендә башҡа дин тотоусыларға  (зимми) йән башына һалынған яһаҡ. Ислам хоҡуҡ белгестәре жизйәне яулап алынғандарҙың ғүмере, мал-мөлкәте именлеген тәьмин иткән өсөн  түләү тип ҡарай. Яһаҡ түләүҙән ҡатын-ҡыҙҙар, ҡарттар, инвалидтар, ярлы бәндәләр, монахтар (VIII быуат башына тиклем) һәм  мосолман армияһы сафында һуғышҡан христиандар азат ителгән.

## Тарихы
"Жизйә" һүҙе Әт-Тәүбә сүрәһенең 29-сы аятында осрай. Урта быуат хоҡуҡ белгестәре бының яһаҡ тураһында булыуына шикләнә, бары түләү булғандыр тип фараз итәләр. әлбиттә был аятаҫтында түгел, ә бары тик «гүзәл». VII быуатта жизйә менән хараж менән бутала,  сөнки яулап алынған өлкәләрҙән алынған яһаҡ түләнеү тип ҡабул ителгән. VIII  быуаттың  тәүге сирегендә жизйә  индивидуаль яуаплылыҡ талап иткән яһаҡ булараҡ үҫешә. яһаҡтар арта, шул сәбәпле халыҡтың матди хәле лә хөртәйә.

## Түләүҙәр
Жизйәне балиғ булған  ир-ат түләгән. Һалым түләүсенең мөлкәт хәленә ҡарап, жизйә 12, 24 48 йәки дирһәм тәшкил иткән, ә әйләнештә алтын булған илдәрҙә — 1,2,4 динар. Был ставкалар XV быуатҡа тиклем һаҡланған, әммә  Ғосман империяһында аҡса осһоҙланыу сәбәпле һалым күләме үҙгәрә бара. 

XI—XIII быуаттарҙа күпселек исла илдәре коллектив яуаплылыҡ системаһына күсә. Яһаҡты йыйыу һәм ваҡытында тапшырыу өсөн йәмәғәт башлығы яуап биргән. 

Мираҫҡа ер алған ҡатындар ҙа яһаҡ түләгән. Жизйәнән мосолман армияһы сафында һуғышҡан христиандар азат ителгән. Сицилия графлығында мосолмандарҙан йән башына йыйған түләүҙәр ҙә жизйә тип аталған .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Тимашев Сергей Михайлович

**Тимашев Сергей Михайлович** (16 ғинуар) 28 ғинуар 1866 йыл — 27 ноябрь 1922 йыл) — Рәсәй империяһы һәм Совет Рәсәйенең ғалим-терапевы, педиатр. 1897—1922 йылдарҙа Томск университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1907 йылдан кафедра етәксеһе. Медицина фәндәре докторы (1896), профессор (1901).

## Биографияһы
Сергей Михайлович Тимашев 1866 йылдың 16 (28) ғинуарында Өфөлә рухани ғаиләһендә тыуған. Өфө дин училищеһын тамамлай. 1881—1887 йылдарҙа Өфө дини семинарияһында уҡый. 1888 йылда Томск университетының медицина факультетына уҡырға инә һәм уны 1893 йылда лекарь дәрәжәһендә отличие менән тамамлай.

1894 йылда госпиталь терапевтик клиникаһына ординатор итеп тәғәйенләнә. 1895 йылда Санкт-Петербург ҡалаһына Тәжрибә медицина институтына ебәрелә. 1896 йылдың ғинуарынан факультет ҡарамағындағы балалар клиникаһында штаттан тыш ординатор була. Шул уҡ йылда Томск университетында «Үпкә туберкулезы ваҡытында икенсел зарарланыу» темаһына диссертация яҡлай һәм «медицина докторы» дәрәжәһен ала..

1897 йылда Томск университетының балалар ауырыуҙары кафедраһы буйынса приват-доцент итеп тәғәйенләнә. 1901 йылда шул уҡ кафедрала — экстраординар, 1907 йылда ординар профессор була. Вафат булғанға тиклем ошо кафедраны етәкләй.

Балалар клиникаһы мөдире була, яңы корпус төҙөү тураһындағы мәсьәләне күп тапҡырҙар күтәрә. Уның инициативаһы буйынса Томскиҙа беренсе балалар яслеләре асыла. 1902 йылда «Ясли» йәмғиәтен ойоштора. Педиатрия, аныҡлап әйткәндә, йоғошло сирҙәрҙе дауалау буйынса хеҙмәттәр авторы.

## Иҫкәрмәләр