Һабыр (Йылайыр районы)

**Һабыр** () — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 527 кеше.
Почта индексы — 453691, ОКАТО коды — 80227832001.
 

## Халыҡ һаны

; Милли составы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә.

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Йылайыр): 35 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 125 км

## Урамдары

* Тыныслыҡ урамы ()
* Еңеүҙең 50 йыллығы урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Йылға аръяғы урамы ()
* Мәктәп урамы ()
* Салауат Юлаев урамы ()
* Ш. Бабич урамы ()
* Һаҡмар урамы ()

## Тарихы
Ауылға 18 быуаттың 1-се яртыһында Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Ауыл Үҫәргән ырыуының арҙаҡлы шәхесе, 1771-1772 йылдарҙа Пугачев ғәскәрендә башҡорт полктары командиры булған, Үҫәргән улусы старшинаһы Һабыр Ҡотломбәков исеме менән аталған. 1774 йылдың майында ул Бөрйән улусы старшинаһы Төркмән Йәнсәйетов, Бөрйән улусы батыры Мораҙым Абралов һәм Тәнгәүер улусы батыры Юлдыбай менән Уртаҙым, Таналыҡ ҡәлғәләрен, шулай уҡ Преображен заводын (хәҙер Йылайыр ауылы) алыуҙа ҡатнаша. .

Тораҡ пункты шулай уҡ Сәғит, Бәкер, Көйөргәҙе, Ахун исемдәре менән теркәлгән. 1795 йылда 46 йортта 272 кеше йәшәгән. 1816 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында 74 ихатала 673 башҡорттоң (407 ир-егет һәм 266 ҡатын-ҡыҙ) йәшәүе теркәлә. Улар араһында йорт старшинаһы, ике ҡатын менән йәшәгән 40 йәшлек Көсөкбай Түләбаев була. Уның улдары: Динмөхәмәт, Хәмзә, ҡыҙы Сәлимә. Был рәүиздә ауыл кешеләре араһында IX Башҡорт кантоны начальнигының ярҙамсыһы, Рәсәй дворяндары нәҫеленән булған аҫаба башҡорт Иҫәнғол Мәмбәт улы Ҡәйепов (1773 й. т.) билдәләп үтелә. Уның улдары: Йәрмөхәмәт, Мөхәмәткәрим, Ғәделлатиф, Йәғәфәр, Әхмәтәзарый. Үләбай Һабыров (1791—1814) 1812 йылғы Ватан һуғышында һәләк була

1834 йылғы VIII рәүиз материалдарында ауылда 926 кешенең йәшәүе теркәлә, әммә 1859 йылғы Х рәүиз ауыл ихаталары һанының кәмеүен билдәләй, шуға бәйле йәшәүселәр ҙә аҙая (164 ир-егет һәм 174 ҡатын-ҡыҙ). Был күренеш ауыл кешеләренең ҡайһы берҙәре яңы ауылдарға нигеҙ һалыуы менән бәйле була. Тимербай, Ишмөхәмәт, Әлмөхәмәт, Шәмсетдин, Юлбарыҫ тигән ауылдар ҡалҡып сыға.

1866 йылда 52 йортта — 283 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәктәп теркәлгән; улус идараһы урынлашҡан. 1920 йылдағы беренсе совет рәүизендә ауылдағы 116 ихатала 557 кешенең йәшәүе теркәлә һәм Һабыр ауылы Йылайыр кантонының шул исемдәге улусының үҙәге була. 1920 йылдағы рәүиз 42 ихатанан торған Үрге Ғәле һәм 46 ихатанан торған Түбәнге Ғәле ауылдарын айырым ике ауыл тип теркәй.

## Билдәле шәхестәре
* Һабыр (Сабир) Ҡотломбәков, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Үҫәргән улусы старшинаһы
* Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы (20.02.1955), уҡытыусы, журналист һәм яҙыусы. 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2014) һәм Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге (2010) премиялар лауреаты.
* Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы (5.09.1954-3.01.2005), ғалим-физик. 1976—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1995 йылдарҙа БДУ‑ның Сибай филиалында тәбиғи фәндәр факультеты деканы. Физика‑математика фәндәре докторы (2005).
* Исҡужина Фирүзә Сәлихйән ҡыҙы (1 ғинуар 1958 йыл) — Филология фәндәре кандидаты
* Түләшев Ғөмәр Ғатаулла улы — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Атанғолов Шәйәхмәт Ғәлиәхмәт улы — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, Ҡыҙыл Йондоҙ , I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары менән бүләкләнеүсе
* Ҡоҙашева Фәндиҙә Ғәлимйән ҡыҙы — Мәғариф отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* Атанғолова Әлифә Ҡотой ҡыҙы — «Хеҙмәт батырлығы өсөн», «Германияны еңгән өсөн», «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» ордендары менән бүләкләнгән.
* Атанғолова Фәғилә Ғәлиәхмәт ҡыҙы «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» ордендары менән бүләкләнеүсе
* Бағышаев Ғәни Исҡужа улы — РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы
* Бағышаева Суфия Ниғәмәт ҡыҙы — БАССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы
* Солтанғужина Гөлнур Яныбай ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы
* Ҡоҙашев Зәйнулла Фәтхулла улы — «Почет Билдәһе» ордены менән бүләкләнеүсе
* Атанғолов Хәбир Ғәлиәхмәт улы — БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы, «Почет билдәһе», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» ордендары менән бүләкләнеүсе
* Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы (5 сентябрь 1954 йыл, БАССР‑ҙың Матрай районы (хәҙер Йылайыр районы), Һабыр ауылы — 3 ғинуар 2005 йыл, Өфө), физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының Халыҡ мәғарифы отличнигы (2000); Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2005); Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты(2010)
* Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы (1773—1848) — хәрби эшмәкәр. Майор. Дворян.
* Ҡужабәков Сәлихйән Хаммат улы (1908 йыл (башҡа сығанаҡтар буйынса 1909) — 21 март 1980 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы миномет батареяһы снарядсыһы
* Вәлиев Юнер Сәлим улы (; 8 июль 1953 йыл) — муниципаль хеҙмәткәре һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002). Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай һәм Башҡортостан Республикаһының икенсе саҡырылыш (1999—2003) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған
* Атанғолов Абдрахман Абдулғәлим улы (5 май 1912 йыл — 1 август 1990 йыл) — ғалим-тау инженеры, педагог, хужалыҡ эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (1968), доцент (1970)

## Матбуғатта
* Һабыр ауылы халҡы «Таҙа Һаҡмар» акцияһына ҙур теләк менән ҡушылды

## Тарихи ҡомартҡылар
* Йылайыр районы Һабыр ауылы зыяратындағы ҡәбер ташы

## Сайттар
* Презентация-доклад Рәхмәт һиңә, еңеү һалдаты

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һабыр мәктәбе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.

* 

## Һылтанмалар
*