open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сөйөндөк (Аҙнаҡай районы)

**Сөйөндөк** (*Һөйөндөк*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.

## География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға юрмый ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1786 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл ? административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 45 башҡорт, 30 типтәр, 10 яһаҡлы татар һәм 24 хеҙмәтсе татар; 1859 йылда — 73 ир затлы башҡорт, 91 ир затлы хәрби званиелы керҙәш һәм 62 ир затлы дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.  

## Иҫкәрмәләр
Һөйөндөк

**Һөйөндөк, Сөйөндөк** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Һөйөндөк (Аҙнаҡай районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
* Һөйөндөк (Баҡалы районы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
* Һөйөндөк (йылға) — Силәбе өлкәһендәге йылға.
* Һөйөндөк (Ҡариҙел районы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* Һөйөндөк (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
* Һөйөндөк (Шаран районы) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һөйөндөков
Үтәгән (Татарстан)

**Үтәгән** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.

## География
Ауыл Бимә йылғаһы буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 85 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Сарапул өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай административ-территориаль улусы составына керә.

1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын аяуһыҙ баҫтырыу һөҙөмтәһендә, ауыл кешеләре (аҫаба йәнәй башҡорттары) Иванай ауылына (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы) күсергә мәжбүр була һәм бында керҙәш булып китә.

XX быуат башында ауылда мәсет, мәҙрәсә, мәктәп, земство мәктәбе, тирмән теркәлгән.

1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Әгерже кантоны, 1924 йылдан — Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була.

## Халҡы
1834 йылда ауылда 216 аҫаба башҡорт (шулай уҡ Яңы Мәчти тигән өлөшөндә 14 керҙәш башҡорт); 1840 йылда — 244 башҡорт (шулай уҡ 1841-1842 йылдарҙа Яңы Мәчти тигән өлөшөндә 30 башҡорт) иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Үтәгән

**Үтәгән** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Үтәгән (Борай районы) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
* Үтәгән (йылға) — Рәсәйҙәге йылға.
* Үтәгән (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Үтәгән (Татарстан) — Татарстандың Әгерже районындағы ауыл.
* Үтәгән (Әбйәлил районы) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үтәй — топоним.
Салағош

**Салағош** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.

## География
Ауыл Иж йылғаһы тамағы эргәһендә һәм Әгерже ҡалаһынан көньяҡҡа табан 73 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош административ-территориаль улусы составына керә һәм уның үҙәге була.

1719 йылда ауыл кешеләре (аҫаба байлар башҡорттары) Дыуанай улусының Ҡарттәкә ауылына (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы) күсә һәм бында керҙәш булып китә.

XX быуат башында ауылда 3 мәсет, биш класлы мәҙрәсә (1916 йылда 115 шәкерт уҡыған), милли китапхана (1909 йылда асылған), рус-башҡорт земство мәктәбе (1910 йылда асылған) теркәлгән.

1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була.

## Халҡы
1834 йылда ауылда 168 аҫаба башҡорт, 1035 типтәр һәм 9 керҙәш башҡорт; 1897 йылда – 1168 типтәр, 1594 башҡорт, 29 ҡаҙна крәҫтиәне, 10 сауҙагәр һәм 6 почетлы граждан тоҡомдары иҫәпләнгән. 

## Иҫкәрмәләр
Түбәнге Көсөк

**Түбән Көсөк** (*Көчөк*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.

## География
Ауыл Варклед йылғаһы буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай.

1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Әгерже кантоны, 1924 йылдан — Алабуға кантоны, 1927 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була.

## Халҡы
1834 йылда ауылда 207 аҫаба башҡорт, 46 керҙәш башҡорт һәм 181 типтәр; 1897 йылда — 791 башҡорт, 483 типтәр һәм 29 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Девәтернә

**Девәтернә** (*Туғыҙ, Туғыҙбай, Маҙараҫты*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.

## География
Ауыл Ҡаҙы йылғаһы буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 80 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауылда йәнәйҙәрҙән тыш байлар ырыуы вәкилдәре йәшәй. Ауыл Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Сарапул өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай административ-территориаль улусы составына керә.

Ауыл кешеләре Кесе Туғыҙбай (Девәтернә) ауылын нигеҙләй, ул Йәнәй улусына ҡараған.

XIX быуат аҙағында ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәҙрәсә теркәлгән.

1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Әгерже кантоны, 1924 йылдан — Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составына керә.

## Халҡы
1834 йылда ауылда 49 башҡорт һәм 322 типтәр (йәнәй ырыуы башҡорттарынан); 1859 йылда — 560 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 102 башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Ямурза

**Ямурза** (*Йәнмырҙа*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы.

## География
Ауыл Әзей йылғаһы буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡҡа табан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1708 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Вятка губернаһы Алабуға өйәҙенә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда тирмән, мәктәп теркәлгән.

1920—1921 йылдарҙа ауыл Вот автономиялы өлкәһе, ә 1921 йылдан Татар АССР-ының Алабуға кантоны, 1928 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составына керә.

## Халҡы
1834 йылда ауылда 32 башҡорт; 1859 йылда — 74 башҡорт; 1897 йылда — 234 башҡорт һәм 118 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Ҡыуаҙы (ауыл)

**Ҡыуаҙы** (*Юғары Ҡыуаҙы*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы.

## География
Ауыл Ҡыуаҙы йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көньяҡҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы татарҙары нигеҙ һала. Ауылда шулай уҡ байлар ырыуы вәкилдәре төпләнә. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Бәтке административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда мәсет, мәҙрәсә, мәктәп, тимерлек, хужалыҡ магазины, бакалея кибете, 2 ел тирмәне теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Саллы районы (1976 йылдан Туҡай районы) составына керә.

## Халҡы
1859 йылда ауылда 21 ир затлы башҡорт һәм 200 дәүләт крәҫтиәне (татарҙарҙан); 1870 йылда — 41 башҡорт һәм 472 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Күзкәй

**Күзкәй** (*Күсәкәй, Күзекәй*; , ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы.

## География
Ауыл Сәкәш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1745 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Турай түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә һәм уның үҙәге була.

Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.

1809 йылда ауылда мәсет (1821 йылда мәсет ҡарамағында мәктәп асыла); XX быуат башында — улус идаралығы, почта станцияһы, 3 мәсет, 4 мәктәп, 3 һыу һәм 2 ел тирмәне, 4 бакалея кибете, 2 тимерлек, үҙәк икмәк магазины, баҙар, йәрминкә теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 182 башҡорт һәм 15 типтәр; 1834 йылда — 423 башҡорт һәм 29 типтәр; 1870 йылда — 463 башҡорт һәм 105 типтәр; 1912 йылда — 941 аҫаба башҡорт һәм 180 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Ҡолош (Татарстан)

**Ҡолош** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы.

## География
Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға байлар ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1717 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Турай түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә.

Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.

1860-сы йылдарҙа бер класлы рус-башҡорт училищеһы асыла, бында 1909 йылда 44 уҡыусы иҫәпләнгән. 1870 йылда ауылда мәсет, икмәк магазины, ел тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 78 башҡорт; 1834 йылда — 123 башҡорт; 1859 йылда — 228 башҡорт; 1912 йылда — 584 башҡорт иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Ҡолош

**Ҡолош** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Ҡолош (Ҡырмыҫҡалы районы) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
* Ҡолош (Татарстан) — Татарстандың Туҡай районындағы ауыл.
* Ҡолош (Учалы районы) — Татарстандың Сарман районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡолошбай — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
* Ҡотош — топоним.
Һөлөктәр

**Һөлөктәр** () — балдаҡлы селәүсендәр ярым класы. Күпселеге сөсө һыуҙа йәшәй. Барлығы 400—500 төр һөлөк бар тип иҫәпләнә. Рәсәйҙә  62 төрө осрай.

Һөлөктәр — гермафродиттар.

## Төҙөлөшө

Төрҙәренә ҡарап оҙонлоғо төрлөсә - бер нисә миллиметрҙан тиҫтәләрса сантиметрға етә. Иң эре төрө  — *[[Haementeria ghilianii]]* (до 45 см).

Тәндәренең баш һәм артҡы осонда имгестәр бар. Артҡы осо алғыһына ҡарағанда ҡеүәтлерәк. Артҡы юлы аҫҡы имгесенән өҫтәрәк урынлашҡан.  Кәүҙәһенең эсе күберәк паренхима.  Нерв системаһы әҙ төклө селәүсендәрҙекенә оҡшаған.  Алғы имгесе төбөндә ауыҙ ҡыуышлығы, шунан йотҡолоғо башлана. Томшоҡло һөлөктәрҙең  (*Rhynchobdellida* отряды) йотҡолоғо тышҡа сығарыла ала. Яңаҡлы һөлөктәрҙең (мәҫәлән, медицина һөлөгө) ауыҙ ҡыуышлығында өс хәрәкәтсән хитин яңаҡ урынлашҡан, шулар ярҙамында улар тирене тишә.  

Күпселек төрҙөре тән тышсаһы аша тын ала, әммә ҡайһы берҙәренең айғолағы бар. Бүлендектәре метанефридиялар аша сыға.  .

Медицинада медицина сөлеге еш кулланыла.

## Туҡланыуы
Һөлөктәр умыртҡалыларҙың, моллюскыларҙың, селәүсендәрҙең һәм башҡаларҙың ҡаны  менән туҡлана. Шулай уҡ ҡан менән түгел, ә табышын  (мәҫәлән, серәкәй ҡарышлауығын, ямғыр селәүсенен) тотошлайы менән йотҡан йыртҡыс төрҙәре лә бар.

Ғәҙәттә һөлөктәр ҡан эсеүсе булһа ла, улар араһында ысын паразиттар юҡ.

## Гирудотерапия

Гирудотерапия — һөлөк һалып дауалау. Тирене тишеп ингән һөлөк урында капиллярҙан ҡан сығара, был  веналағы ҡанды шыйығайта ала, ҡан хәрәкәтен тиҙләтә, бынан тыш, ҡанға ауыртыуҙы баҫыусы һәм ялҡынһыныуға ҡаршы матдәләр бүленеп сыға. Һөҙөмтәлә ҡан микроциркуляцияһы яҡшыра,  тромбоздар ихтималлығы кәмей,  Медицинала ҡулланылған һөлөктө тәндән спиртлы тампонды баш яғына төртөп,алалар.  

Һөлөктәр кешегә күпләп йәбешһә, гирудиноз килеп сыға. Ҡағиҙә булараҡ, һөлөктәр ҡанды һурып туймай тороп, тәндән ысҡынмай. Был 40 минуттан бер нисә сәғәткә тиклем дауам итә. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Рупперт Э. Э., Фокс Р. С., Барнс Р. Д.* Зоология беспозвоночных. Т. 2: Низшие целомические животные. — : Академия, 2008.
*
Ҡумта

**Ҡумта**, йәки **йәшник**, — күп ҡырлы,йышыраҡ тура мөйөшлө параллелепипед рәүешендәге һыйышлыҡ. 

Картон XVII быуатта ҡытайҙа уйлап табыла. Милли уйынсыҡтар даны залы раҫлауынса, 1817 йылда англияла картон ҡумтаны тәүге тапҡыр һатыу өсөн етештерәләр. 1879 йылда Төньяҡ америкалы Роберт Гэр.

## Төп мәғлүмәттәр

Ғәҙәттә йоҡа һәм бик ныҡлы булмаған (мәҫәлән, ҡатырға) тышлы һыйышлыҡтар - "ҡумта", ә ҡатыраҡ һәм ҡалыныраҡ тышлылары (мәҫәлән, ағастан) яһалғандары йәшник йәки әрйә тип атала. Ҡумтаның (йәшниктең) рәүеше әйбер һалынған саҡта ла, бушатылғас та үҙгәрмәй, ошо сифаты менән улар  Тоҡтан (ҡапсыҡ) һәм сумканан айырыла.

Тура мөйөшлө параллелепипед (һирәкләп — күберәк мөйөшлө) рәүешендә булыуҙары ҡумтаны (йәшникте) биҙрә, банка, бутыль һәм башҡа һыйышлыҡтарҙан айырып тора. Бындай формала булыуы уларҙы тотоноуҙа (бүлмәлә, шкафта вагондарҙа һ.б.),  транспортта ташыуҙа уңайлы иkivaтә, уларҙы ыҡсым, тығыҙ итеп тултырырға мөмкинлек бирә. Икенсе яҡтан, уларҙы яңғыҙ кешегә ташыуы яйһыҙыраҡ. 

Иң йыш тотонолған  материалдар — ағас таҡта, ҡатырға, ҡағыҙ, ҡалай, пластмассалар, дюралюминий.

Шулай уҡ тотороҡло һүҙбәйләнештәр барлыҡҡа килгән, мәҫәлән, «ҡара йәшник», «тапшырыу ҡумтаһы», бер үк ваҡытта бөтөнләй ҡумтаға йәки йәшниккә бөтөнләй оҡшамаған, әммә тарихи сәбәптәр буйынса шулай аталған предметтар бар.

## Ҡумталар һәм йәшниктәр төрө

* Ҡатырға ҡумта
* Ларь
* Ҡумта
* Һандыҡ
* Пенал
* Футляр
* Шкатулка
* Контейнер



## Ҡумталар һәм йәшниктәрҙе файҙаланыу
 

* Почта йәшниге
* Сейф
* Абонент йәшниге
* Һайлау йәшниге
* Заряд йәшниге
* Табут
* Ковчежец
* Шешә йәшниге
* Хәйер йәшниге
* Ҡорал йәшниге
* Форма йәшниге



## Ҡыҙыҡлы факттар

* Ҡумталар Ерҙең генә түгел, Ҡояш системаһы планеталары мөхитен дә бысратыусы булып тора.
* Бесәй, бесәйҙәр ғаиләһенән эрерәк йәнлектәр ҙә ҡумтаға тартылыуҙары менән билдәле. Леопардтар ғына ҡумтаның ҡыбырлауынан ҡурҡып, инеп ятмай.  Big Cat Rescue коммерцияһыҙ ойошмаһы  шундай эксперимент  үткәргән. 

## Шулай уҡ ҡара

* Тара
* День коробок ().

## Иҫкәрмәләр
Сәйет (Татарстан)

**Сәйет** (, ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы.

## География
Ауыл Урғуҙа йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих
Ауылға ҫарайлы-мең ырыуы татарҙары нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы (1865 йылдан Өфө губернаһы) Минзәлә өйәҙенә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Бишинде-Останково административ-территориаль улусы составына керә.

XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, тимерлек, икмәк магазины, 2 бакалея кибете теркәлгән.

1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1921 йылдан — Саллы кантоны составында була. 1930 йылдан Саллы районы, 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Минзәлә районы, 1984 йылдан — Туҡай районы составына керә.

## Халҡы
1795 йылда ауылда 16 башҡорт һәм 186 яһаҡлы татар; 1859 йылда — 576 керҙәш; 1870 йылда — 460 башҡорт һәм 72 татар; 1912 йылда — 885 типтәр һәм татар иҫәпләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Панно

**Панно́** ( -  тигәндән — *туҡыма киҫәге*) — монументаль сәнғәт төрө,  декоратив йүнәлешле рәсем сәнғәте, ғәҙәттә өй ҡабырғаһының (диуар панноһы) йәки түшәменең  (плафон) буш урындарын биҙәргә файҙаланыла. Был маҡсатта Барельеф, һырлы, һылаулы йәки керамик композиция ысулдары ла ҡулланыла.

Бинаның тышҡы ҡабырғаларында төҫлө плиткалар ҡулланып йәки фреска техникаһы менән эшләнгән панноларҙы ҡайһы саҡ мураль тип атайҙар.
#  Диуарҙағы шыма йәки скульптура менән биҙәлгән өлөштәр.
# Диуарҙың ниндәйҙер өлөшөндә ҡуйыла торған киндерҙәге картина.

## Бөгөнгө көнкүреш паннолары
Хәҙер панноларҙы фатирҙарҙа, шәхси йорттарҙа ла урын ала бара. Уларҙы диуарҙа, иҙәндә, түшәмдә генә түгел, мебель ҡапҡасьтарында ла эшләйҙәр.

Диуарҙар өсөн ошондай декоратив панно төрҙәре ҡулланыла:

* керамика;
* ағас пластиналар;
* гипстан һәм декоратив штукатуркаларҙан эшләнгән скульптуралар;
* тәбиғи таштар: мәрмәр, базальт, гранит панно;
* ҡағыҙға баҫылған графика ысуллы һынланыштар;
* туҡыманан — гобелендар, сигелгән картиналар, аппликациялар 


Файл:Deputatskaya street (left panno).JPG|Воронеж (Депутаттар урамы)
Файл:Петров-Водкин.Богородица.jpg|  Вреден шифаханаһындағы диуарҙа Майолик мозаикалы панно. Санкт-Петербург.  1906 йылда Лондондағы  Дультон фирмаһы эшләгән 
Файл:Carnaby, London, UK - panoramio - jeffwarder.jpg|Сохо рухы
File:Mosaic-PeopleScienceMedicine-Center1-Timakova2-Novosibirsk.jpg|Мозаикалы панно: Кеше. Медицина фәне: Тимаков урамы, 2, Новосибирск.
|Өлкә хөкүмәте бинаһын диуарындағы панно. Һарытау
File:Мозаичное панно 14 века на куполе мавзолея Тюрабек-ханым в Куня-Ургенче, Туркменистан - фрагмент 2.jpg|Төркмәнстан. Түрәбәк ханым кәшәнәһе түшәмендәге мозаикалы панно. 14 быуат



## Шулай уҡ ҡара
* Шествие князей

## Әҙәбиәт
* Панно  // Большая советская энциклопедия
Аждаһа (мәғәнәләр)

**Аждаһа** ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
*Аждаһа — башҡорт мифологияһында йылан ҡиәфәтендәге ауыҙынан ут бөркөп торған имәнес бер зат. 
*Аждаһа (дракон) - () — мифик йән эйәләренә ҡарата ҡулланылған, нәсрани культта Изге Георгий менән бәйле, европа дини сәнғәтендә киң һүрәтләнгән дөйөм атама.
* Аждаһа (йондоҙлоҡ) - () — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Растабан, яҡтылығы 2,79.
* Аждаһа тауҙары - (, , , , , Көньяҡ Африка Республикаһы, Лесото һәм Эсватини биләмәләрендә урынлашҡан тау системаһы. 
*Аждаһа йылы (*Лыу йылы*) - бик күп Азия илдәре, төрки халыҡтарҙың байтағы (шул иҫәптән башҡорттар)  һәм монголдар ҡулланған ун ике йыллыҡ мөсәлдең бишенсе йылы.
*Аждаһа - "Урал батыр" һәм "Аҡбуҙат" эпостарындағы персонаж.
*Аждаһа (күсмә) - уҫал, яуыз кешегә ҡарата әйтелә

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 31-се бит
Иҫәп (мәғәнәләр)

**Иҫәп** һүҙе ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
*Иҫәп - ниҙеңдер берәмекләп билдәләнгән һаны, хисабы, миҡдары - *халыҡ иҫәбен алыу*
*Иҫәп - уйында, ярышта яҡтарҙың һөҙөмтәһен күрһәткән һан - *"Салауат Юлаев" командаһы 5:0 иҫәбе менән еңде*
*Иҫәп - эшләнгән эш өсөн түләнгән хаҡ.
*Иҫәп - эшләнгән эш өсөн яуап тотоу
*Иҫәп - ниҙер эшләргә ниәт тотоу - *иртәгә ҡайтып етергә иҫәп тотоу*
*Иҫәп - ниндәйҙер кешеләр төркөмөндә бер дәрәжәлә йөрөү йәки йөрөмәү - алдынғылар иҫәбендә йөрөү; иҫәпкә бар, һанға юҡ
*Иҫәп - кемдеңдер йәки ойошманың банкта ятҡан аҡсаһы 
*Иҫәп -күләмде билдәләү - *малды иҫәпкә алыу*

## Күсмә мәғәнәлә
*Ҡара иҫәп - күңелдән һанау
* Иҫәбе юҡ - һанһыҙ, бик күп

## Фольклорҙа
*Ике иҫәп - бер хисап - күпме һанаһаң да бер килеш ҡала
*Иҫәпкә бар, һанға юҡ - булдыҡһыҙ, эшлекһеҙ кеше
*Иҫәпкә һан - исем өсөн
*Иҫәпте өҙөү - мөнәсәбәттәрҙе бөтөрөү
*Иҫәпленең ҡуйы теүәл

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 409-сы бит
Арыҫлан (мәғәнәләр)

**Арыҫлан** һүҙе ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:

*Арыҫлан - () — ҙур һөтимәр йыртҡыс төрө,.
*Арыҫлан (күсмә) - ҡурҡыу белмәгән, ҡыйыу, ғәйрәтле кеше - *арыҫлан йөрәкле*; дошмандары булһа ҡыҙыл төлкө, Салауат та батыр арыҫлан.
*Арыҫлан - ир-ат исеме: Арыҫлан Мөбәрәков
**фамилияларҙа:Тимер Арыҫлан, Риф Арыҫлан
*Арыҫлан - "Урал батыр" эпосындағы персонаж

## Ботаникала
* Арыҫлан бөжәктәр - (, ) — селтәр ҡанатлылар отрядынан бөжәктәр ғаиләһе.
* Арыҫлан ҡойроғо - ,) — Һаңғырау кесерткән һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек.

## Астрономияла
*Арыҫлан (йондоҙлоҡ) -  зодиакта Ҡыҫала һәм Ҡыҙ йондоҙлоҡтары араһында урынлашҡан; иң яҡты йондоҙо — Альгенуби, яҡтылығы 2,97 була. Майҙаны буйынса урыны — 12.
*Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ) - () — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — 46 LMi, яҡтылығы 3,83 була

## Топонимикала
*Арыҫлан (Мәләүез районы)
*Арыҫлан (Наҙы-Петровск районы)
* Яңы Арыҫлан - () — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
* Арыҫлан-Әмәкәс - () — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
* Тәтер-Арыҫлан - () — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
* Арыҫлан (Ҡурған өлкәһе) - () — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Шучье районы ауылы.
*Арыҫлан ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
* Арыҫлан (Ауырғазы районы) - () — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
*Арыҫлан ауыл Советы (Ҡыйғы районы) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы муниципаль берәмек.
* Арыҫлан (Ҡырмыҫҡалы районы) - () — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл.
*Арыҫлан (Шишмә районы) - () — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.

## Иҫтәлекле исемдәрҙә
Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры— Башҡортостанда икенсе башҡорт профессиональ театры.

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 80-се бит
Тараҡ (биҙәүес)

Тараҡ (биҙәүес)
 

**Тараҡ** — көнкүрештә тән тәрбиәһендә ҡулланыла торған әйбер һәм бер үк ваҡытта сәс тарау өсөн дә, уны биҙәү өсөн дә файҙаланылған, бер нисә теше булған аксессуар. Ошо маҡсатта уны күп халыҡтар милли кейемдәре элементы итеп тотона. Әммә тараҡтың өҫ яғы биҙәкле йәки һырлы булыуы уның мотлаҡ биҙәүес булараҡ ҡулланылыуын аңлатмай.  

## Европа
Ҙур декоратив тараҡ  (исп. ***peineta***) иң кәмендә  XIX быуаттан испан милли кейеменең бер өлөшө булып тора, уны элегерәк тә ҡулланыуҙары тураһында мәғлүмәттәр бар.  Эре *пейнета*  мантилья менән ҡулланыла, бәләкәйерәктәре милли кейем элементы булараҡ үҙе генә сәскә ҡаҙап ҡуйылыуы мөмкин.  Пейнета сәскә тура баҫтырып ҡаҙап ҡуйылған һәм өлөшсә ҡара селтәрҙән тегелгән ярымүтәҙек  мантилья менән ҡапланған .

Башта пейнеталар  ташбаҡа ҡабығынан эшләнгән, әммә хәҙерге ваҡытта уларҙың һаны кәмеү сәбәпле, тараҡтарҙы башлыса текстураһы һәм төҫө оҡшатып эшләнгән пластмассанан етештерәләр. Классик пейнеталар, ҡағиҙә булараҡ, ярымтүңәрәк, квадрат йәки тура мөйөшлө, бейеклеге бер ярымдан ике тиҫтә сам-ға тиклем була.

1830-сы йылдарҙа биҙәүес тараҡ европа модаһына инә, быны шул заман  портреттарынан да күрергә була. Сәс тарарға тәғәйенләнмәгән тараҡтарҙың 5—6 ғына теше була;2-3 тешлеләре лә осрай.

Европаның XIX—XX быуаттарҙағы декоратив тараҡтары ҡәҙимге испан пейнеталарынан айырыла. Уларҙы алтын, көмөш, фил һөйәге, мәрүәт, нефрит, юғары баһаланған ағас һәм башҡа ҡыйбатлы материалдарҙан эшләгәндәр, ырып, сүкеп, инкрустациялап һәм башҡаса ысулдар менән биҙәкләгәндәр.  Ар-нуво стиле таралған.


File:Volkova by Alexander Brullov.jpg|А.П. Брюллов.  Софья Александровна Волкова портреты, 1831. 
File:Talizina O N.jpg|Карл Гампельн. Талызина Ольга Николаевна (1803—1882)
File:Decorative comb, 1870s-1890s, silver-plated metal, imitation pearls, horn - Nordiska museet - Stockholm, Sweden - DSC09748.JPG|Көмөш, яһалма ынйы, мөгөҙ. Швеция, 1870—90-сы 
File:Peigne art nouveau (musée des arts décoratifs) (5252821192).jpg|Ар-нуво стиле, Париж, яҡынса 1902
File:Raquel Meller by Julio Romero de Torres.jpg|Хулио Ромеро де Торрес. Ракель Мельер ғәҙәти испан кейемендә, 1920-селәр


## Азия
Декоратив тараҡтар шәреҡ халыҡтарының ҡайһы берҙәрендә, шул иҫәптән,  Ҡытай, Япония һәм Вьетнам халыҡтарында ҡулланылған.

### Япония

Япон ҡатын-ҡыҙы сәстәрен Эдо оороноң тәүге яртыһында,  1700-се йылдарҙа биҙәй башлай. Япондарҙың сәс биҙәүесе *[[кандзаси]]* тип атала һәм бик күп таҫма, муйынсаҡ, сәскәләр менән биҙәлгән тараҡтан  (*куси*) ғибәрәт. 

Куси үлем тигән һүҙҙең  омонимы, шуға күрә уны бик һирәк бүләк итәләр.

## Шулай уҡ ҡара
* Тиара 
* Эгретка

## Әҙәбиәт
*
Шкатулка

**Шкатулка** -   (  ***', ***', **, *укла́дочка*) — бәләкәй ҡумта, ғәҙәттә, әммә гел түгел, тура мөйөшлө параллелепипед рәүешендә эшләнә, используемая для хранения аҫыл таштарҙан эшләнгән биҙәүестәр, аҡса, ҡағыҙҙар һәм башҡа ваҡ, әммә ғәҙәттә ҡиммәтле нәмәләр һаҡлана Шкатулкалар борон уҡ барлыҡҡа килгән, ихтимал, кейем һалына торған һандыҡтарҙан килеп сыҡҡандыр

«Шкатула» һүҙе урыҫ телендә беренсе тапҡыр 1598 йылда, ә «шкатулка» —  1610 йылда тлгә алына: «Да из шкатулки дала боярыням и княжнам и казначеем по перстеньку по золотому». *Макс Фасмер*ҙың «Урыҫ теленең этимологик һүҙлеге»нә ярашлы, урыҫ теленә был һүҙ поляксанан *szkatuła*, урта латинсанан *scatula*, итальянса *scatolа* — ҡумта тигәндән килеп ингән

Шкатулкалар ғәҙәттә бикләнә XVI—XVII быуаттарҙа хәүефһеҙерәк булһын өсөн ҡапҡасында йәшерен бик йәки ҡатлы төп ҡуйып  шкатулкалар эшләгәндәр    XIX быуатта йәшерен ысул менән асыла торған шкатулкалар килеп сыға, уларҙы ҡатмарлы манипуляциялар, йә күренмәй торған берәй бик ярҙамында асырға кәрәк булған  Тарихта һәм әҙәбиәттә кемделер фаш итә торған ҡағыҙҙар һаҡланыуы ла билдәле, мәҫәлән,  «» Мария Стюарттың  *Джеймс Һепберн*ға , йәки *Годин де Сент-Круа*ның *маркиза де Бренвилье*ға яҙған хаттары

Шкатулкалар йыш ҡына ҡыйбатлы була, сөнки матурлау өсөн фил һөйәге, эмаль, нәфис күн киҫәктәр, ҡыйбатлы металдар (алтын, көмөш), аҫыл таштар (рубин, сапфир, зөбәржәт) һәм ярымаҫыл таштар (аҡыҡ, фирүзә, мәрйен) тотонғандар. Биҙәкләү өсөн гравировка, инкрустация, скань, зернь, эмаль кеүек ысулдар ҡулланғандар « Британника Энциклопедияһы»ның 11-се баҫмаһы сәнғәт әҫәре булараҡ Людовик IX-ҙың Лувр-ҙа һаҡланған шкатулкаһын миҫалға килтерә, *Эжен Виолле-ле-Дюк*  иң яҡшы  шкатулкаларҙың береһе тип кенәз Салтыков шкатулкаһын һанаған

Шкатулкалар, ҡумталар Мольерҙың  «Ҡарун» пьесаһы кеүек әҫәрҙәрҙә осрай ; П. П. Бажовтың «Малахит шкатулка»,  В. Ф. Одоевскийҙың «Тәмәке һауытындағы ҡаласыҡ» әкиәттәрендә;  К. Е. Маковскийҙың , М. В. Нестеровтың, Д. Г. Россеттиҙың картиналарында;  «Мария Медичи ҡумтаһы», «Ҡарғау шкатулкаһы тигән нәфис фильмдарҙа һынландырылған

Пензала « „Урыҫ халыҡ мәҡәлдәре“ шкатулкаһы» тигән скульптура композицияһы, ә Новосибирскиҙа — «Музыкаль шкатулка» ҡуйылған.  Ставрополдә шкатулкалар музейы бар

## Шулай уҡ ҡара

* Табакерка
* Музыкальная шкатулка

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Casket // Encyclopædia Britannica, Volume 5. — 11th ed. — 1911. 
* *[[Виолле-ле-Дюк, Эжен|Viollet-le-Duc E.]]* Coffret // Dictionnaire raisonné du mobilier français de l'époque carlovingienne à la Renaissance, t. I. — Paris, Librairie centrale d’architecture, 1873—1874. — P. 75-84.
Күҙ (мәғәнәләр)

**Күҙ** (мәғәнәләр)

Күҙ һүҙенең ошондай мәғәнәләре бар:
*Күҙ - () — кешенең һәм хайуандарҙың сенсор (күреү системаһы) ағзаһы.
*Күҙ - ҡарау, күҙәтеү өсөн эшләнгән тишек
*Күҙ -муйынсаҡтың, мәрйендең, энәнең еп үткәрә торған тишеге
*Күҙ - бәйләм бәйләгәндәге энә менән тартп сығарылған элмәк
*Күҙ - бәрәңге нең шытым урыны
*Күҙ - ҡар бөртөгө, ямғыр тамсыһы
*Күҙ - тәҙрәнең быяла өлгөһө

## Күсмә мәғәнәлә
*Күҙ алдынан китмәү - онотолмау
*Күҙ асҡыһыҙ - бик көслө буран, дауыл, төтөн
*Күҙ асып йомғансы - бик шәп тиҙлек менән
*Күҙ бағыу - өмөт тотоу
*Күҙ буяу - тыштан яҡшы күрһәтеү
*Күҙ бәйләнеү - ҡараңғы төшөү
*Күҙ бәйләү, быуыу - арбау, гипноз
*Күҙ ағын әйләндереп - яман асыуланып ҡарау
*Күҙҙе ала алмау - һоҡланыу
*Күҙҙе астырмау - оялтып, тынғы бирмәү
*Күҙҙе ҡан баҫыу - донъяһын онотоп нимәгел ашҡыныу
*Күҙҙең яуын алыу - матурлыҡ менән сиктән тыш һоҡландырыу
*Күҙҙән тайыу - юҡҡа сығыу, юғалыу
*Күҙен дә йоммай - оялмай, тартынмай
*Күҙ йомоу - етешһеҙлекте күрмәмеш булыу
*Күҙ ҡорто - ымһындырғыс берәй нәмә
*Күҙ маңлайға менеү - аптырау
*Күҙ нурым - иркәләү һүҙе
*Күҙ өйрәнеү - оҙаҡ ваҡыттан нимәгәлер иғтибар итмәй башлау, күнегеү
*Күҙ тоҙҙай булыу - аптырау
*Күҙ төшөү -  нимәнелер күреп ҡалыу; кемделер оҡшатыу, яратыу
*Күҙһабыны - еҫле һабын
*Ас күҙ - ҡомһоҙ
*Осло күҙ - тейешһеҙҙе күреп барған, осҡор
*Ут күҙе - яҡтылыҡ, ут

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 560-562-се биттәр
Арҡа (мәғәнәләр)

**Арҡа** (мәғәнәләр)
*Арҡа ошондай мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
*Арҡа (ағза) - кеше кәүҙәһенең яурындан билгә тиклемге һәм хайуандарҙың муйындан ҡойроғона тиклем һырты
*Арҡа (һырт) - тау һырты

## Күсмә мәғәнәлә
*Арҡа - кемдеңдер таяныр кешеһе, терәк
*Арҡа биреү - арт менән боролоу; артҡа боролоп ҡасыу
*Арҡа һөйәген һындырып - сараһыҙ итеү, хәлен алыу
*Арҡанан һөймәҫтәр - хупламаҫтар, асыуланырҙар, яза бирерҙәр
*Арҡа терәү - кемгдеңдер ярҙамына ышаныу,
*Арҡа йылытыу - эшләмәй тик ятыу
*Арҡа тире түгеп - ауыр эш менән, ҙур көс һалып

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 73-сө бит
Кендек (мәғәнәләр)

Кендек (мәғәнәләр)
*Кендек*' ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
* Кендек (анат.) - ҡарындағы баланы , яралғыны инә ҡарынына тоташтырып, уны туҡландырыу хеҙмәтен үтәгән нәҙек кенә эсәк, кендек бауы; ҡорһаҡ уртаһында кендек бауынан ҡалған соҡор
*Кендек (техн.) - арбаны алттәкмәккә тоташтырған үҙәк.
*Кендек (деталь) - һал ишкәген беркеткән үҙәк

## Һүҙбәйләнештәр
* Кендек инәһе - яңы тыуған баланы ҡабул итеп, кендеген ҡырҡҡан ҡатын-ҡыҙ
* Кендек таҫтары - кендек инәһенә бирелгән бүләк

## Күсмә мәғәнәлә
*Донъя кендеге - ниҙелер хәл итә алған, терәк булған кеше.
*Кендек йәбешеү - берәй кешегә эҫенеү, айырыла алмаҫ булыу

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 489-сы бит
Туң (мәғәнәләр)

Туң (мәғәнәләр)

**Туң** һүҙе ошондай мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
*Туң -һыуыҡтан ҡатҡан: туң ер, туң иҙән, туң ит, туң еләк
*Туң - яғымһыҙ, кешегә ҡаты, йылы хисе булмаған әҙәм
*Туң - аңрараҡ, аңлауы самалы кеше
*Туң - һыуытып, аяҡ аҫты боҙланған мәл

## Һүҙбәйләнештәр, "туң" һүҙенән яһалған исемдәр

*Туңғатар - () — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.
*Туңдырма - туңдырып яһалған татлы ризыҡ.
*Туңғаҡ - һыуытып, аяҡ аҫты туңған мәл
*Туңлыҡ - тупраҡтың туң хәле. Ер шарындағы меңәр йылдар буйы тупрағы  0 °C-тан күтәрелмәгән урындар  .
*Туңғаҙаҡ - әҙ генә туңған
*Ҡара туңғаҡ - ҡар яумайса туңған тупраҡ
*Туңға һөрөү - көҙөн ерҙе яҙғы культуралар өсөн һөрөп ҡалдырыу

## Әйтемдәр
**Алты ай ҡыштың алты туңы була*
**Байҙың ете тун, ярлының ите туң*
**Ерҙең туңы йылыға ирей, күңел туңы йырға ирей*

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 411-се бит

 
Хаҡ (мәғәнәләр)
Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө

**Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө**:

*  — Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө (25 март).
*  — Бөтә Украина Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре һәм халыҡ сәнғәтен һөйөүселәр көнө  (9 ноябрь).
*  — Мәҙәниәт  һәм сәнғәт хеҙмәткәрҙәре көнө (21 май).
*  — Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре көнө (второе воскресенье октябрҙең икенсе йәкшәмбеһе).

## Иҫкәрмәләр
Халыҡ-ара балалар китабы көнө

**Халыҡ-ара балалар китабы көнө**  2 апрелдә, Х. К. Андерсендың тыуған көнөндә үткәрелә. 1967 йылда некоммерческой организацией Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте буйынса совет (IBBY) коммерцияһыҙ ойошма тарафынан булдырылған. Был көндә IBBY ике йылға бер  Х. К. Андерсен исемендәге премия  тапшыра. Бүләк балалар өсөн яҙған яҙыусыға һәм балалар китаптарына һүрәттәр төшөрөүселәргә бирелә.

Халыҡ-ара балалар китабы көнөн үткәреү инициативаһын билдәле немец яҙыусыһы Йелле Лепман күтәреп сыға.

Йыл һайын был Халыҡ-ара көнгә IBBY-ның милли ойошмаларының берәйһе  спонсорлыҡ ярҙамы күрһәтә. Шул ойошманың ниндәйҙер яҙыусыһы йәки рәссамы балаларға мөрәжәғәтнамә һәм ярашлы плакат авторы булып сығыш яһай. Артабан мөрәжәғәтнамәне һәм  плакатты IBBY икенсе илдәрҙә файҙалана.

## Х. К. Андерсен исемендәге премияның Башҡортостандағы лауреаты
Башҡортостанда ла Х. К. Андерсен исемендәге премия лауреаты бар. Ул Әлибаев Сафуан Әфтәх улы - Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1986), Башҡортостан Республикаһының балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты, ЮНЕСКО-ның Г. Х. Андерсен исемендәге Халыҡ-ара Маҡтаулы диплом эйәһе (1996), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2011).

## Шулай уҡ ҡара
* Всемирный день книг и авторского права
* Премия имени Х. К. Андерсена
* Всемирный день писателя
* Международный день детского телевидения и радиовещания

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Международный день детской книги на сайте IBBY 
* Совет по детской книге России
Ҡабырсаҡ

**Ҡабырсаҡ** - ()() — ҡайһы бер умыртҡаһыҙҙар һәм микроорганизмдарҙың тәнен ҡаплап, ҡурсып торған ҡаты тышлыҡ. Умыртҡаһыҙҙарҙың  ҡабырсағын өйрәнеү менән конхиология шөғөлләнә.
Файҙаланыу һәм коллекциялар туплау өсөн  моллюскыларҙың ҡабырсаҡтары әһәмиәтле.

## Ҡабырсаҡлы  организмдар төркөмдәре

* Протистар (бер күҙәнәклеләр):
** **Диатомолы ылымыҡтар йәки **диатомдар** , ҡабырсағы эпитека һәм гипотеканан тора.
** **Динофлагелляттар**  панцирлы була ала из пластинок Целлюлоза|целлюлозы, также изредка называемый ҡабырсаҡой.
** **Фораминиферҙар**. ҡабырсаҡлы фораминифер төрлө рәүештә була.
** **Громиидтар**. ҡабырсаҡлы громиид бер камералы була.
** **Tectofilosida**.
** **Эуглифиды**.
** **Арцеллиниды**.
** **Trichosida**.
* Хайуандар:
** Ҡыҫала һымаҡтар:
*** **Конхострактар**.
*** **Ҡабырсаҡлы ҡыҫала һымаҡтар** йәки **остракоддар**.
*** **Мыйыҡ аяҡлы ҡыҫала һымаҡтар'*.
*** *'Раки-отшельники** үҙ ҡабырсаҡтары юҡ, әммә ҡорһаҡ аяҡлыларҙың үҙҙәренә таман килгән ҡабырсаҡтарын файҙаланалар.
** **Моллюскылар**. Они могут быть цельными, либо состоять из двух отдельных створок — правой и левой (у [[Двустворчатые|двустворчатых моллюсков]]) или из восьми или семи пластинок (у [[Панцирные моллюски|панцирных моллюсков]]).
** **Яурын аяҡлылар** йәки **брахиоподтар'''.
## Геологик әһәмиәте

Төрлө төркөм организмдарҙың ҡабырсаҡтары Һыу төбө ултырмаларының һәм Ултырма тау тоҡомдарының хасил булыуына булышлыҡ итә .

Диатом ылымыҡтар диңгеҙ төбөнә ултырып,  Диатом ләм барлыҡҡа килтерә, уныһы артабан  диатомит, трепел һәм опока хасил итә.

Планктон фораминифер ҡабырсаҡтары  глобигерин ләмдәр барлыҡҡа килтерә . Эре фузулинид һәм нуммулитидтар эзбиз ятҡылыҡтары хасил булыуына булышлыҡ итә .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Буруковский Р. О чём поют ракушки. Калининград, 1977

## Һылтанмалар

* ҡабырсаҡы

## Шулай уҡ ҡара
* Моллюскылар ҡабырсағы
Ҡабан (Уйылға ҡушылдығы)

**Ҡабан** —  - Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендә үҙәк өлөшөндә аҡҡан йылға.   Уйылға йылғаһының уң яҡҡы, иң эре ҡушылдыҡтарының береһе. 

Йылғаның оҙонлоғо 85 км, һыулыҡтар  бассейны майҙаны — 933 км².

Инеше Уй районының Лесной ҡасабаһы янында. Впадает в реку Увелька на территории Көньяҡ Урал һыуһаҡлағысы биләмәһендә Уйылға йылғаһына ҡоя ( Южноуральск ҡалаһы). Тамағы — диңгеҙ кимәленән 201 м бейеклектә. 

Өлкәнең 3 районы (Уй, Пласт һәм Уйылға) аша аға.

Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
: ← Һул ҡушылдыҡ→ Уң ҡушылдыҡк
* ← Чукса
* ← Лог Зелёный
* → Кочкарка
* → Чёрная

## Этимологияһы
Ғәҙәттә бандай атамалар ҡабандар йәшәгән урындарға бәйле була. Ә бына Уйылға йылғаһына ҡойған Ҡабан йылғаһының атамаһы башҡорт теленән, Ҡабан тигән ирҙәр исеменән йә ҡушаматынан ингән булыуы ихтимал. Йылға исеме менән ике ауыл барлыҡҡа килгән: Кабанка (элекке Кабанское), Уйылға районы, 1753 йылғы документтарҙа телгә алына, Үрге Кабанка, Пласт ҡалаһы биләмәһе  1779 йылға документтарҙа күренә.

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй Дәүләт һыу реестрына ярашлы, йылға Иртыш бассейн округына инә, Уйылға йылғаһының һыу хужалығы өлөшө, Тобол йылғаһының кесе бассейнынан ҡарай.  Иртыштың йылға бассейны.

## Иҫкәрмәләр
Ғабдулла Туҡай һәйкәле (Мәскәү)

**[[Ғабдулла Туҡай]] һәйкәле** — һәйкәл. Татар халыҡ шағиры, әҙәби тәнҡитсе, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре Ғабдулла Туҡай иҫтәлегенә ҡуйылған. Мәскәүҙә Новокузнецкий урамы һәм Кесе Татар тыҡрығы киҫелешендә урынлашған. 

## Тарихы
Һәйкәл Ғабдулла Туҡайҙың тыуыуына 125 йыл уңайы менән саралар программаһы сиктәрендә ҡуйыла. Туҡайға һәйкәл ҡуйыу Мәскәүҙә ҡала Думаһы тарафынан 2005 йылдың мартында — Ҡазан ҡалаһының мең йыллығын байрам иткәндә ҡул ҡуйыла. Шул ваҡытта һәйкәл өсөн Татар слободаһында урын билдәләнә. Әммә эш ошоноң менән туҡтап ҡала һәм тик 6 йылдан һуң ғына — , Мәскәү мэры Сергей Собянин һәм Татарсан Республикаһы Миңлеханов Рөстәм Татарстан Республикаһы һәм Мәскәү араһында сауҙа-иҡтисади, фәнни-техник һәм социаль-мәҙәни хеҙмәттәшлеккә ҡул ҡуйғас 2011 йылдың мартында яңынан башлана.

Һәйкәл бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 4 апрелдән 25 апрелгә тиклем күп кешеләр һәм ойошмалар ҡатнашлығында эшләнә. Махсуслашҡан идаралыҡ менән көндөҙ ҙә,төнөн дә ер аҫты эштәре башҡарыла һәм һәйкәлде асыуға бер көн ҡалғас тамамлана. Һәйкәл гранит постаментта ултырған шағирҙың бронза фигураһынан ғибәрәт. Картушына рус телендә һүҙҙәр яҙылған:ТАТАРСКОМУ ПОЭТУҒАБДУЛЛЕ ТУҠАЮ

Һәйкәлдең авторы Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы Салауат Щербаков. Һәйкәлде Татарстан Республикаһы Хөкүмәте Мәскәүгә бүләк итеп тапшыра.

2011 йылдың 26 апрелендә һәйкәл асыу тантанаһында рәсми кешеләрҙән Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы рәйесе Фәрит Мөхәмәтшин, Мәскәң Думаһы рәйесе Владимир Платонов, Төркиә илсеһе Айдын Аднан Сезгин, Әзербайжан илсеһе Полад Бюль-бюль-оглы, Рәсәй мөфтөйҙәре Советы рәйесе Рауил Ғәйнетдин, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһынын 10 -дан ашыу субъекттары вәкилдәре, илселәр һәм 10 -дан ашыу илселәр вәкилдәре һәм Мәскәүҙең йөҙләгән татарҙары ҡатнагша.

## Һылтанмалар
*  
*
Толстой майҙаны (Дондағы Ростов)

**Толстой майҙаны** —   Дондағы Ростовта майҙандарҙың береһе, ҡаланың Пролетар районында урынлашҡан

Толстой майҙаны — Нахичеван баҙарын уратып алған дүрт майҙандың береһе. Ул уға терәлеп торған  Азатлыҡ майҙанынан төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә 26 -сы һыҙыҡ урамына тиклем уның оҙонлоғо  350 м тәшкил итә.  Нахичеван баҙары тирәләй шулай уҡ  Карл Маркс һәм Баҙар майҙаны урынлашҡан.

## Тарихы

1908 йылға тиклем  Полиция майҙаны тип атала, 1908 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә һәм Нахичеван ҡала Думаһы инициативаһы менән яҙыусының һикһән йыллығына атала.  

Майҙанда   изге кенәз Александр Невский сиркәүе — 1896 йылда төҙөлгән һәм  1937 йылда емерелгән православие ғибәҙәтханаһы  урынлашҡан.

## Иҫтәлекле урындары

Майҙанда урынлашҡан: 

* Сурб Арутюн әрмән сиркәүе (2В йорто).
* 1915 йылдан алып  1920 йылға тиклем рәссам А.А. Арцатбанян  йәшәгән (№ 3).
* Когбетлиевтың килем йорто (шулай уҡ Азатлыҡ майҙанына ҡарай).

Толстой майҙаны һәм Карл Маркс майҙаны араһында сквер,  Мәңгелек ут һәм   спортсы-көрәшсе  Вартерес Самургашев һәйкәле  урынлашҡан

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Выявленные памятники, находящиеся на учёте в Администрации Ростовской области
Һан (мәғәнәләр)

**Һан** ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:
* Һан — математикала төп төшөнсә, берәмекле иҫәп, сағыштырыу, объекттарҙы һәм уларҙың өлөштәрен номерлау өсөн ҡулланыла.
* Һан (һүҙ төркөмө) — () — предметтың иҫәбен, уның һаналыу тәртибен белдергән һүҙ.
* Һан — иҫәптең яҙма билдәһе.
* Һан — тейешле баһа, ихтирам, иғтибар: *арғымаҡ яңғыҙ, егет малһыҙ, малһыҙ егет була шул һанһыҙ* (йырҙан).
* Һан — Кеше һәм йәнлектәрҙең кәүҙә өлөшө: дүрт һан — аяҡ-ҡул; арт һан.

## Һан төрҙәре
* Аралаш һандар
* Йоп һан
* Таҡ һан
* Ябай һан
* Ҡушма һан
* Төп һан
* Рәт һаны
* Бөтөн һан
* Уйланма һан
* Натураль һан
* Ысын һан
* Рациональ һан
* Комплекслы һан

## Күсмә мәғәнәлә
* Ни һан — бик күп
* Юҡҡа һан — хөрмәт ителмәгән
* Иҫәпкә бар, һанға — иғтибарға алырлыҡ түгел
* Дүрт һан кеше — мыҡты кеше
* Һанһыҙ — һанап бөтөрлөк түгел
* Һанһыҙ булыу — баһаһы юҡ, ҡәҙерһеҙ

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 573—574 бит
Хаҡ (мәғәнәләр)

**Хаҡ** һүҙе ошондай мәғәнәләргә эйә:
* Хаҡ — Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттарының береһе.
* Хаҡ Хәлифәт — ( — **Рәшидиә Хәлифәте** — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң 632 йылда төҙөлгән Хаҡ хәлифәт тоғро идара ителгән хәлифәт мәғәнәһендәге атама.
* Хаҡ — дөрөҫ, ысын, ялғанһыҙ һүҙ.
* Хаҡ — ғәҙел, тоғро: *ир егеткәй ҡайҙа йөрөһә лә ҡылған эше уның хаҡ булыр*.
* Хаҡ — ысын мәғәнәлә; шикһеҙ: *хаҡ мосолман*
* Хаҡ — хоҡуҡ, нимәлер эшләргә ирек:*уҡырға хаҡым бар; кешелек хаҡы*.
* Хаҡ — сауҙала билдәләнгән баһа, аҡса нисбәте
* Хаҡ — эшләгән эшкә, түккән көскә ҡуйылған түләү миҡдары.
* Хаҡ — сит кеше әйбере, өлөшө: *кеше хаҡын ашау; кеше хаҡына инмәү*
* Хаҡ — йәмғиәттә тотҡан урынына ярашлы хөрмәт, ҡәҙер: күрше хаҡы; бала хаҡы.

## Күсмә мәғәнәлә
* Ҡәләм хаҡы — әҫәр өсөн түләү, гонорар.
* Тамаҡ хаҡы — *тамаҡ хаҡына эшләү*.
* Хаҡ бесеү — һатыулашыу
* Хаҡы һуҡыр бер тин — әһәмиәтһеҙ
* Хаҡына — ( — һөйөү хаҡына, туған хаҡына
* Йәнеңде Хаҡҡа тапшырыу — вафат булыу

## Сығанаҡтар
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 527-се бит
Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө (Рәсәй)

**Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө**- Рәсәй мәҙәниәте хеҙмәткәрҙәренең һөнәри байрамы. Йыл һайын 25 мартта билдәләнә. Киңерәк мәғәнәлә мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә  ижади һөнәрҙәр вәкилдәре, сәнғәт эшмәкәрҙәре, шулай уҡ Бөтә донъя мираҫын һаҡлаусылар һәм популярлаштырыусылар инә.

## Тарихы

2007 йылда шул саҡтағы мәҙәниәт министры *Соколов Александр Сергеевич*  үҙенең сығышында Рәсәй Федерацияһының бер нисә төбәгендә Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө үткәрелә, тик улар бер көндә булмай, тип әйтә. Ул әлеге байрамға дәүләт статусы биреү кәрәклеген әйтә.

Шул уҡ йәйҙә Рәсәй Президенты Путин Владимир Владимирович  27 август көнө  *« Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө»* үткәреү тураһында указға ҡул ҡуя. Был көн Рәсәй матбуғаты көнө, халыҡ-ара һәйкәлдәр һәм тарихи урындар көнө, халыҡ-ара музейҙар көнө, яҙыусы көнө, театр көнө, халыҡ-ара китап һәм авторлыҡ хоҡуғы көнө һәм башҡа шундай даталар билдәләүселәр өсөн дөйөм һөнәри байрамға әүерелә. 

Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө, ялға ғына эләкмәһә, эш көнө булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара
* Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө
* Халыҡ-ара музейҙар көнө
* Международный день памятников и исторических мест
* ФГУП ГТК «Телеканал „Культура“»
* Министерство культуры Российской Федерации

## Һылтанмалар
* В России учрежден День работника культуры
* Стих — поздравление работникам культуры
Халыҡ-ара музейҙар көнө

**Халыҡ-ара музейҙар көнө** — йыл һайын 18 майҙа үткәрелә торған байрам.

Халыҡ-ара музейҙар көнө бөтә донъяла 1977 йылдан билдәләнә.
 
1977 йылда музейҙар берләшмәһенең иҫтәлекле ваҡиға - Халыҡ-ара музейҙар көнө үткәреү теләге тыуа.  Резолюция шул уҡ  1977 йылда  Халыҡ-ара музейҙар советының Дөйөм  Ассамблеяһы (ICOM) тарафынан  Мәскәүҙә ҡабул ителә.
 
1992 ICOM советы был көндө билдәле бер темаға үткәрергә тәҡдим итә. Шунан бирле Халыҡ-ара музейҙар көнө берәй темаға арнала, быны бар теләүселәр ҙә ҡарап бара ала. 
 
Халыҡ-ара музейҙар көнө йылдың-йылы популяр була бара.
 
2015 йылда сарала  145 илдән  35 меңдән ашыу музей ҡатнаша!

## Башҡортостан музейҙары

Башҡортостан Республикаһының музейҙары күп, улар Өфөлә генә түгел, республиканың ҡала һәм райондарында урынлашҡан, байтаҡ ауылдарҙа һәм мәктәптәрҙә лә ойошторолған.

Иң ҙурҙарынан:
*Башҡортостан Республикаһының Милли музейы — Башҡортостан Республикаһының 50-нән артыҡ крайҙы өйрәнеү музейҙарын берләштергән фәнни-тикшеренеү музейы. 1864 йылда губерна статистика комитеты ҡарары менән Өфө губернаһы музейы буларак ойошторолған.

* М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы - Башҡортостан Республикаһының мөһим мәҙәни үҙәктәренең береһе.
## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара

* Международный день памятников и исторических мест
* Мәҙәниәт хеҙмәткәре көнө
* Ночь музеев
* Международный Комитет Музеев

## Һылтанмалар

* День музеев
* Яндекс.Дни исторического и культурного наследия Москвы
Хор Вирап

**Хор Вирап**  (әрм.Խոր Վիրապ — *тәрән зиндан*) — Төркиә менән сиктәш  әрмән монастыры. Монастырь үҙенең Арарат тауы итәгендә урынлашыуы менән билдәле, унда риүәйәттәргә ярашлы Туфан һыуы күтәрелгәндә   Нух кәмәлә була.

## Тарихы
Монастырь ер аҫты төрмәһе өҫтөндә урынлашҡан, унда риүәйәт буйынса, әрмән батшаһы Трдат III 301 йылдар тирәһендә 15 йыл дауамында  изге  Мәғрифәтсе Григорийҙы  христианлыҡҡа күскәнгә тиклем тотоҡонлоҡҡа бикләгән.  Бөтә Әрмәнстан  301 йылда  христианлыҡ ҡабул итә, шулай итеп ул  христиан динен ҡабул иткән беренсе дәүләт була

Монастырь Әрмән Апостол сиркәүенең  рухи үҙәге булып тора, унда  бөтә әрмәндәр Католикосының резиденцияһы урынлаша.

Хор Вирап убаһы боронғо Әрмәнстандың баш ҡалаһы Арташатта урынлашҡан, беҙҙең эраға тиклем 180 йылда  Арташесидтар династияһынан батша Арташес I тарафынан төҙөлгән. Башта сиркәү Мәғрифәтсе Григорий бикләнгән ер аҫты ҡыуышлығы өҫтөндә төҙөлә. Ул бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлә. Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған 1661 йылда төҙөлгән зинданға  инеү урыны изге Григорий сиркәүендә урынлашҡан. Ер аҫты төрмәһенең тәрәнлеге 3 м алып  6 м тиклем.

Монастырь биләмәһендә, шулай уҡ уның. үҙәк өлөшөнә ҙур Сурба Аствацацин сиркәүе урынлашҡан (Пресвятая Богородица), ул XVII быуат уртаһында төҙөлгән. Шул уҡ ваҡытта монахтар хөжрәһе һәм монастырь үҙе төҙөлә. Хәҙер был урын әрмәндәрҙең иң билдәле ғибәҙәт ҡылыу урыны булып тора. Сиркәүҙә даими  ғибәҙәттәр  үткәрелә.

## Архитектураһы

; Сиркәү

Сиркәү V быуатта Мәғрифәтсе Григорий ер аҫты ҡыуышлығы тирәләй  эзбизташтан төҙөлгән. Аҙаҡ монастырь сиркәү харабалары тирәләй төҙөлә. Сиркәү өҫтөндә ун ике мөйөшлө барабан, унда көмбәҙ урынлашҡан. Миһраб апсидаһының биҙәлеше бай. Күп әрәмн сиркәүҙәрендә миһраб көнсығышта урынлашып,  сиркәү үҙе көнсығыштан көнбайышҡа табан йүнәлһә лә,  был сиркәү төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлгән.

; Зиндан

Мәғрифәтсе Григорий интеккән зиндан төп сиркәүҙән  көньяҡ-көнбайышта, изге Григорий  сиркәүе аҫтында урынлашҡан. Сиркәү ярым түңәрәк апсида менән бәләкәй базиликанан ғибәрәт. Ике ер аҫты ҡыуышлығынан, Мәғрифәтсе Григорий бикләнгән ҡыуыш алыҫыраҡ.  Тәрәнлеге — 6 метр, киңлеге — 4,4 метр. Бәләкәй бүлмә  һәм бормалы баҫҡыстар ер аҫтына алып бара.

## Галереяһы

Файл:Monasterio Khor Virap, Armenia, 2016-10-01, DD 09-14 PAN.jpg|Панорамаһы
Файл:Khor Virap Monastery4.jpg|Арарат тауына күренеш менән панорамаһы
Файл:Khor Virap. Astvatsatsin Church.jpg|Изге Богородица сиркәүе (Сурб Аствацацин)
Файл:2014 Prowincja Ararat, Chor Wirap (12).jpg| Изге Богородица сиркәүе (Сурб Аствацацин)
Файл:40720036.JPG|Изге  Богородица сиркәүе (Сурб Аствацацин)
Файл:Khor Virap 1153.jpg|Монастырь зинданына  инеү урыны


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Армянская архитектура

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Хор Вирап Armenica.org 
* Информация о монастыре Хор Вирап (на англ. яз.) 
* Хор Вирап (неопр.).  «Армянское наследие».
Пушкин майҙаны (Иваново)

**Пушкин майҙаны** — Иваново ҡалаһы үҙәгендәге майҙан,   бөйөк рус шағиры Пушкин Александр Сергеевич хөрмәтенә аталған

Пушкин майҙаны менән йәнәш бер яҡтан Кокуй бульвары, икенсе яҡтан Ленин проспекты урынлашҡан.  Майҙан эргәһенән Уводь йылғаһы аға.

## Тарихы
1930 йылдарға тиклем Пушкин майҙаны урынында Ҡомдар урыны булған. 

Майҙандың төҙөлөшө 1931 йылда башлана,  һүтеп алынған Покровка һәм Троица соборҙары урынында ташҡа һалынған яҙыу барлыҡҡа килә: «Синфи ҡоллоҡ усағы урынында социалистик мәҙәниәт һарайы төҙөйәсәкбеҙ». Ун йылдан һуң был урында мавзолейға оҡшаған Сәнғәт һарайы төҙөлә. 

1937 йылда, А.С. Пушкиндың йөҙ йыллыҡ вафаты  хөрмәтенә Ҡомдар урынын Пушкин майҙаны тип атайҙар.  

1959 йылда Пушкин майҙанынан Сталин  һәйкәлен алалар
Бөгөнгө көндә Пушкин майҙаны ҡаланың төп урындарының береһе, унда конкурстар, концерттар һәм күмәк күңел асыуҙар үткәрелә (башҡа үҙәк урамдар  менән бер рәттән). Һәр кис фонтан янында йәштәр йыйыла. Халыҡ араһында  был урын «Пушка» тип атала.

Әлеге ваҡытта   майҙан районында Уводь йылғаһы яры буйын төҙөкләндереү буйынса эштәр алып барыла.

## Архитектураһы
Пушкин майҙанында урынлашҡан:

* Изге Троица ғибәҙәтханаһы
* Сәнғәт һарайы
* Фонтан
* Троллейбус ҡулсаһы (5-се һәм10-сы маршруттар)
* «Колизей» күңел асыу үҙәге  (элекке мәғариф хеҙмәткәрҙәре йорто)
* Тиҙ туҡланыу рестораны «Вернисаж»

2007 йылдың июлендә Андрей Тарковский исемендәге Халыҡ-ара  «Көҙгө» кинофестиваленә арналған стела  ҡуйылған.  Фестиваль үткәндән һуң ул һүтеп алына, әммә сираттағы фестиваль алдынан йәнә ҡуйыла.

## Галереяһы

Файл:Площадь Пушкина 01.JPG|Ҡала көнөндә байрам күренештәре  
Файл:Площадь Пушкина 02.JPG|Сәнғәт һарайы алдында фонтан  
Файл:Площадь Пушкина 03.JPG|Театр күперенән майҙан күренеше  
Файл:Memorable stone Pushkin.jpg|А.С. Пушкинға арналған мемориаль таш
Файл:Kolizey.jpg| «Колизей» күңел асыу үҙәге (Мәғариф хеҙмәткәрҙәренең элекке йорто)
Файл:Theatral-bridge.jpg|Театр күпере
Файл:Fonar.jpg|Театр күперендәге фонарь
Файл:Текстильная фабрика "Большая Ивановская мануфактура".jpg|Уводь йылғаһы яры буйы, Ҙур Иваново мануфактураһы бинаһы
Файл:Temple of the Sacred Trinity.JPG|Изге Троица сиркәүе


## Иҫкәрмәләр