open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йофар

**Йофар** (, ()  — ҡиммәтле тиреле йәнлек;  отряды һуҡыр сысҡандар ғаиләһенән һөтимәр йәнлек.

## Ҡылыҡһырлама
Волга, Дон һәм Яйыҡ йылғалары бассейнында ғына осрай. Кәүҙәһе тығыҙ, 20 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта. Ауырлығы 520 г-ға ҡәҙәр. Башы ҙур, хәрәкәтсән оҙон танау менән тамамлана. Ҡойроғо 17−20 см оҙонлоҡта, ике яғынан ҡыҫылған, ҡабырсаҡ һәм һирәк төк менән ҡапланған, ҡойроҡ төбөндә еҫле майлы матдә бүлеп сығарыусы махсус биҙҙәре урынлашҡан. Май тирене еүешләнеүҙән һаҡлай. Аяҡ бармаҡтары араларында киң йөзөү ярылары бар; артҡы аяҡтары алғыларыннан оҙонораҡ һәм көслөрәк. Йөн ҡапламы ебәк һымаҡ, ҡуйы, өҫкө яғы ҡара-ҡоңғорт, аҫҡы яғы - көмеш һымаҡ һоро төҫтә. Яртылаш һыуҙа тереклек итә. Өнөн, сығыу юлдарын һыу аҫтында ҡалдырып, текә ярҙарҙа ҡыуаҡ тамырҙары аҫтына ҡаҙа. Кис һәм төндә активлык күрһәтә. Һыуҙа йәшәүсе умыртҡаһыҙҙар, ваҡ балыҡ, үҫемлектәр менән туҡлана.

## Үрсеүе

Енси яҡтан 6 айҙа өлгөрә. Моногам.  Яҙғы һыу һүле (половодья) мәлендә ояларын ташлап сыҡҡан мәлдә парлашыу башлана. Быны ата йофарҙарҙың көслө итеп сырылдауынан, инә заттарҙың иркә генә моңло итеп тауыш сығарыуынан аңғарып була. Ҡауышыу мәле апрель-май айҙарына тура килә. Йыш ҡына ата заттар араһында мөнәсәбәт асыҡлау күҙәтелә.

Йөклөлөк  45—50 көн тирәһе дауам итә. Балаларының һаны 1—5 тирәһе була. Балалары  яланғас, күҙе йомоҡ, хәлһеҙ булып тыуа. Һәр береһенең массаһы 2—3,3 г тирәһе генә була.

Йылына 1, һирәгерәк 2 тапҡыр  бала тыуҙыра (май — июнь  һәм  ноябрь — декабрь).  Тынысһыҙлағанда, ҡурҡыныс янағанда, инә йофар балаларын икенсе урынға күсерә. Ата заттар ҙа балалары янында була.

Балалалары 4 айҙа өлкәндәре кеүек туҡлана башлай. 4-5 айҙа үҙ-аллы йәшәүгә күсә. 4 йылға тиклем йәшәй.

## Тарихы

Ҡиммәтле тиреһе өсөн  аулау һөҙөмтәһендә, 20 быуат башына йофар Башҡортостанда  бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. Киренән тергеҙеү маҡсатында  
1934—36 йылдарҙа  Татар АССР-нан Дүртөйлө һәм Бөрө райондарына күпмелер һанда  был йәнлектәрҙе  ҡайтаралар. 1934 йылда "Ағас-күл"гә,  Ағиҙел йылғаһының һыубаҫар туғайҙарына ебәрелә. Икенсегә, 1936 йылда  Дүртөйлө районының башҡа күлдәренә (озера Учпили, Учтавлы, Изелчик, Чугураш, Анак-куль) һәм Илеш районына (Белосарым) ебәрелә. Реаклиматизация  уңышлы килеп сыға.

1946-1955 йылдар эсендә һунар итеү һөҙөмтәһендә дүрт меңгә яҡын тире алына. Унан һуңғы йылдарҙа, йофарҙарҙың һаны ҡырҡа кәмей. 1949 йылдарҙа, яр һыҙатының һәр километры һайын  8,3 өң иҫәпләнһә, 1959 йылға 4,7-гә тиклем кәмей.

20 быуат аҙаҡтарына бик һирәкләп кенә, Дүртөйлө һәм Илеш райондарының һыубаҫар туғайлы һыу ятҡылыҡтарында осрауын дауам итә.  Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына  индерелгән.

Һанын тергеҙеү өсөн әүҙем эш күреү:  яңынан ситтән йәнлектәр ҡайтартыу һәм улар өсөн махсус заказниктар булдырыу талап ителә.

## Иҫкәрмәләр


## Сығанаҡ
*Башҡорт энциклопедияһы 
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
*Выхухоль
*Русская выхухоль: описание, интересные факты и фото
## Әҙәбиәт
Ертишкестәр

**Ертишкестәр** (, ()  — ләпәк сысҡандарға яҡын торған, тышҡы күренештә сысҡандарға оҡшаған, бөжәктәр, ваҡ ҡоштар һ.б. менән туҡлана, Көньяҡ Америка менән Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй торған ваҡ кейектәр;*[[Soricomorpha]]* отрядынан һөтимәрҙәр.

21 ырыуҙы, 300 -гә яҡын төрҙө үҙ эсенә ала. Һәр ерҙә (поляр өлкәләрҙән, Австралия һәм Көньяк Американан тыш) таралған. Ертишкестәр кулҡанатлы ярғанаттар менән бер рәттән булған имеҙеүселәрҙән иң кескенәләре: кәүҙә оҙонлоғо 4-18 см, ҡойроғо 1-12 см. Тышҡы ҡийәфәте менән сысҡандарға оҡшаш, әмма, уларҙан айырмалы булараҡ, йөҙө осланып һуҙылған. Күҙҙәре кескенә, ҡара сәйлән бөртөгөләй. Күпселегенең ҡолаҡ япрағы бөтөнләй тейәрлек йөн менән ҡапланған. Йөн ҡапламы ҡыҫҡа, тығыҙ, ялтырауыҡлы. Ер өҫтөндә, ер аҫтында һәм яртылаш һыуҙа йәшәйҙәр. Тәүлек әйләнәһе әүҙемдәр, ҡышын йоҡоға талмайҙар. Йылына бер нисә тапҡыр үрсейҙәр. Бер ояла 3 тән 12 гә ҡәҙәр бала була. Ертишкестәр һаны бөжәктәр һ.б. умыртҡаһыҙҙарның күплегенә, шулай уҡ метеорологик шарттарға бәйле, аҙ ҡарлы һалҡын ҡыштарҙан һәм ҡоролоҡтан һуң киҫкен кәмей. Урман һәм ауыл хужалығы өсөн файҙалы, зарарлы бөжәкләрне күпләп юҡ итәләр. 12−15 ай йәшәйҙәр. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Ослобаш тәлмәрйендәр

**Ослобаш тәлмәрйендәр, төнгө тәлмәрйендәр, ер баҡалары** (, ()  — Европала һәм Азияла йәшәй, көндөҙ ергә күмелеп ята, төнөн ауға сыға, бөжәктәр һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана торған осло башлы тәлмәрйендәр;
ҡойроҡһоҙҙар отрядынан ер-һыу хайуандары. 

Япраҡлы һәм ылыҫлы урмандарҙа, йылға туғайҙарында, көтөүлетәрҙә, ҡырҙарҙа һәм йәшелсә баҡсаларында йәшәй, йомшаҡ тупраҡты өҫтөн күрә. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 7 см-ға ҡәҙәр етә. Өҫтө ҡара һәм ҡыҙыл нөктәле, ҡоңғорт, аҫҡы яғы ҡара таплы һарғылт төҫтә. Тиреһе шыма. Күҙҙәре араһында ҡабарынҡы маңлайы урынлашҡан. Күҙ бәбәге вертикаль. Ата тәлмәрйендәрҙең елкәһендә овал биҙ сығып тора; үрсеү осоронда табан һәм елкәләрендә ваҡ төйөрҙәр барлыҡҡа килә. Тире биҙҙәре һарымһаҡ эҫе килә торған шайыҡса бүлеп сығара. Ер аҫтында йәшәй. Арт аяҡтарындағы мөгөҙләнгән эре үксә ҡалҡыулыҡтары булыу ер тәлмәрйендәренә үҙ өҫтөнә тупраҡны атып, арты менән тиҙ генә ергә күмелергә мөмкинлек бирә. Ер тәлмәрйендәре кимереүселәр, һуҡыр сысҡандарҙың тирән өндәрендә сентябрьҙән апрельгә ҡәҙәр ҡышлай. Ыуылдырыҡты апрель-майҙа сәсә. Инә тәлмәйен 10−100 см тирәнлектә һыу аҫты үҫемлектәренә тигеҙһеҙ рәттәр менән 2,5 меңгә ҡәҙәр ыуылдырыҡ бөртөгөн беркетелгән ептәр рәүешендә һала. Бер аҙнанан сүмешбаштар күренә башлай. Йәшәйешенең 3-сө йылында енси яҡтан өлгөрә. Тәбиғәттә 4 йылдан артыҡ йәшәй. Үрмәксе, ҡырмыҫҡалар, ямғыр селәүсендәре, ҡарышлауыҡтар менән туҡлана.
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Елкән ҡанатлылар

**Елкән ҡанатлылар** (, () — Тәңкә ҡанатлылар ғаиләһенән суҡмар мыйыҡлы көнөҙгө күбәләктәр. 570 -тән артыҡ төрө билдәле, күбеһе тропиктарҙа тереклек итә; Рәсәйҙә яҡынса 40 төрө бар.

Ҡанат йәйеме Европа төрҙәрендә 90 мм, тропик төрҙәрдә 250 мм; артҡы ҡанаттары эске ҡырыйы буйынса дуғга һымаҡ уйыемлы һәм ҡорһағына тейеп тормай. Аҡһыл һәм төрлө төҫтә. Аяҡтары яҡшы үҫкән. Ҡарышлыуыҡтарының күкрәк алдында сәнескеке һымаҡ итсел еҫле биҙҙәре бар, ҡурҡыныс янағанда улар тышҡа сыға һәм шайыҡса бүлеп сығара. Сатыр сәскәлеләр, ҡантибәрсәләр һ.б. үҫемлектәрҙә һәм ағастарҙа йәшәйҙәр. Ҡурсағы, ғәҙәттә, асчыҡтан-асыҡ аҫылынып тора. Ғаиләнең исеме күбәләктәрнең осоу рәүешеннән алынган — ҡанаттары менән бер нисә тапҡыр елпенеп, иркен осалар.

## Ҡарағыҙ
* Аполлон (күбәләк)

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008
Яйҙаҡтар

**Яйҙаҡтар, яйҙаҡ-себендәр** (, ) − ер йөҙөнә киң таралған, башҡа бөжәктәрҙең ҡорттарына — ҡарышлауыҡтарына күкәй һала һәм шуның менән ҡоротҡос бөжәктәрҙе ҡыра торған файҙалы себендәр; элпәҡанатлылар отрядынан һабаҡ һымаҡ ҡорһаҡлы паразит бөжәктәр.

Кәүҙә оҙонлоғо 0,21-45 мм. Күкәйен башҡа бөҗәкләрҙең кәүҙәһенә һалалар, йыш ҡына ҡорбанына атланып (исеме шунан), уларға личинкаларын йәки күкәйҙәрен тышҡы яҡтан беркетәләр. Личинкалары тәңкә ҡанатлылар, элпә ҡанатлылар, ҡаты ҡанатлыларҙа һ.б. бөжәктәрҙә, шулай уҡ үрмәкселәрҙә паразитлыҡ итәләр. Яйҙаҡтар араһында айырым бер төргә генә яйлашҡан паразиттар осорай. Ҡайһы берҙәре башҡа яйҙаҡтарҙың паразиттары булып тора.

Яйҙаҡтар личинкалары ауыл хужалығы үҫентеләре ҡортоҡостарында паразитлыҡк итә, уларҙың һанын көйләүсе булып тора һәм үҫемлектәрҙе биологик һаҡлауҙа файҙаланыла. Трихограмма (Tricho¬gramma) ырыуының ҡайһы бер төрҙәре йәшелсә һәм еләк-емеш культуралары ҡортоҡостарына ҡаршы ҡулланыу маҡсатыннан яһалма рәүештә үрсетелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008 

## Әҙәбиәт
* Козлов М. А. 1972. Основные типы специализации наездников (Hymenoptera, Parasitica) к хозяевам. — В кн.: Хозяино-паразитные отношения. — Л.: Наука, 1972. — С. 5—17.
Амур-балыҡ

**Амур-балыҡ** (, ()  — Амур йылғаһында һәм Ҡытайҙағы йылғаларҙа йәшәй торған эре балыҡ ; карптар ғаиләһенән сөсө һыу балығы. Оҙонлоғо 120 см-ға, ауырлығы 32 кг-ға ҡәҙәр етә. Кәүҙәһе оҙонса, тәңкәләре эре, көмеш һымаҡ һары төҫтә; йотҡолоҡ тештәре ике рәтле. Көнсчығыш Азияныең тигеҙлек йылғаларында, Рәсәйҙә Амур йылғаһының урта һәм түбән ағымында йәшәй. Енси етлегеү осоро - 6-8 йыл. Йәш балыҡтар - зоопланктон, ҙурҙары үҫемлектәр менән туйына. Үҫеү темпы юғары. Балыҡ тотоу һәм үрсетеү объекты булып тора. Һыулыҡтарҙа үҫемлектәрдән таҙартыу өсөн файҙаланыла. 

Балыҡ Ҡарман ДРЭС-ы эргәһендә балыҡсылыҡ хужалығында үҫтерелә.

Файл:Ctenopharyngodon idella in aquarium.JPG
Файл:Ctenopharyngodon idella.jpg
File:Grass-Carp1web.jpg
Файл:2x amur bílý.jpg
File:Ctenopharyngodon idella 01 Pengo.jpg
File:GraskarpfenA053.jpg

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008  
## Әҙәбиәт
Ҡалҡан (тау)

**Ҡалҡан тау**— Башҡортостан Республикаһы Учалы районы Ҡалҡан ауылынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта Ҡалҡан күле буйында урынлашҡан. Абсолют бейеклеге 663 м, оҙонлоғо 2,6 км, төньяҡ‑көнсығыш өлөшөнөң киңлеге 0,6 км, көньяҡ‑көнсығыш яҡ өлөшө — 1 км. Оҙонса формала. Төньяҡ‑көнсығыш битләүҙәре текә, көньяҡ‑көнбайышы — һөҙәк. Аҫҡы һәм урта ордовик дуниттарынан һәм серпентиниттарынан тора. Көнсығыш битләүенең ландшафты утрау рәүешендәге ҡарағай һәм себер ҡарағасы урмандары булған тау‑болон далаларынан, көнбайыш битләүе — ҡарағас‑ҡарағай‑ҡайын урмандарынан тора.

## Атамаһының килеп сығышы

Пётр Рычков «Топография Оренбургская» тигән китабында бына нимә тип яҙа: Ҡалҡан башҡорттоң ҡалған тигән һүҙенән яһалған (ҡалған, Урал артында тороп ҡалған):
 Яикъ вершину имьетъ за Уралскими горами на Сибирской дорогъ, въ Купаканской волости, изъ горы называемой Калганъ Тау, что значитъ: Крайняя или Остальная гора въ Уралъ
 Сія река изстари разделяетъ Башкирцовъ съ Киргисъ Кайсаками

 Яйыҡ, Себер даруғаһы, Ҡыуаҡан волосына ингән, Ҡалҡан-тауҙа баш ала. Ҡалҡан — тороп ҡалған, йәки иң ситке тау тигән мәғәнә бирә.
  Йылға борон замандарҙан уҡ башҡорттарҙы ҡырғыҙ ҡайсаҡтарҙан (ҡаҙаҡ) айырып (Бүлеп) тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Яры ҡанатлылар

**Яры ҡанатлылар** () — эволюцион яҡтан киң үҫешкән бөжәктәрҙең ҙур отряды.Бал ҡорттары, ҡырмыҫҡалар, иңкештәр, һағыҙаҡтар һ.б. берләштерә. Уларҙың ҡанаттары ике пар. Алғы ҡанаттары артҡы ҡанаттарына ҡарағанда ҙурыраҡ, ҡанаттарының сиктәрендә епәре һирәгәйә, йәки бөтөнләй булмай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Определитель насекомых европейской части СССР. Т. III. Перепончатокрылые. Первая часть. // Подотряд Apocrita — Стебельчатобрюхие (Арнольди К. В. и др.) / под общ. ред. Г. С. Медведева. — Л.: «Наука», 1978. — 584 с. — (Определители по фауне СССР, издаваемые Зоологическим институтом АН СССР; вып. 119.). — 3500 экз. (Ч. 1-6. Л.: Наука. 1978—1988.)
Бабай (һаҙлыҡ)

**Бабай һаҙлыгы** — Кама йылғаһы бассейнындағы һаҙлыҡ, Краснокама районыНиколо-Берёзовка ауылынан көньяҡҡа табан 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Күтәренке һаҙлыҡ, дөйөм майҙаны 125 га, торфтың уртаса ҡалынлығы 1,7 м, иң ҡалыны — 2,9 м. Ер өҫтө һыуҙары менән туйына. Ҡайын, ҡарағай, тал, күрән, сөйәл үләне, һаҙ ҡолонғойроғо һ.б. үҫә. Ҡуян, мышы, урман эте, һеләүһен, ябай төлкө, бәләкәй күл боғаһы, мөншөгөр, һоро торна, һуна өйрәк, ябай аҡсарлаҡ һ.б. йәшәй.
Бабасыр уты

**Бабасыр уты** —— (Gentiana), бабасыр уты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Ҡыҫҡаса тасуирлама
Бер йәки күп йыллыҡ үлән. Һабағы үрмәле йәки төҙ, ябай, бейеклеге 15—60 см. Япрағы ҡыяҡ, киң ланцет, еңсә формаһында, ҡапма‑ҡаршы. Сәскәһе күк, шәмәхә йәки зәңгәр төҫтә, яңғыҙ, ҡуйын йәки ос ярымсатырҙарға йыйылған. Тажы көпшәле йәки буранка һымаҡ. Июнь—августа сәскә ата. Емеше — ҡумта, август—сентябрҙә өлгөрә.

## Таралышы
Яҡынса 400 төрө билдәле, киң таралған, ләкин башлыса Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә үҫә. Башҡортостанда 3 төрө: ятыусан йәки түшәлмә бабасыр уты, сатраш бабасыр уты, үпкә бабасыр уты.
Һирәкләп тау болондарында, аҡландарҙа, урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтар араһында республиканың бөтә территоряһында осрай.

## Файҙаһы
Баллы, буяу, декоратив үҫемлектәр. Составында әсе матдәләр бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Реликт түшәлмә бабасыр уты Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Сығанаҡтар
* http://www.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1354-babasyr-uty 
* https://ru.wikipedia.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Бағаряҙ (һырт)

**Бағаряҙ** — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
## Ҡылыҡһырлама
Ишембай һәм Ғафури райондары буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 9 км, киңлеге 3 км тиклем, абсолют бейеклеге 477 м. Рельефында текә битләүҙәр һәм ҡаялы яланғас тау тоҡомдары, тау араһы уйһыулыҡтары өҫтөнлөк итә. Аҫҡы карбондың турней ярусы һәм визе ярусының карбонатлы тоҡомдарынан (ҙур һәм ҡатламлы эзбизташтар, аргиллиттар, һирәгерәкдоломиттар һ.б.) ғибәрәт. Карст таралған. Рәүҙәк йылғаһының үрге ағымында ер аҫты аҡмалары бар. Ландшафтар киң япраҡлы урмандарҙан (имән, йүкә, йыла,саған) тора. Бағаряҙ итәгендә йоҡа ҡатламлы ташлы һәм һоро урман тупраҡтарында имән урмандары үҫә.

## Һылтанмалар
*
Бүре муйылы

**Бүре муйылы** - (Rhamnus), эт муйылы һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. 

## Ботаник ҡылыҡһырлама
Күп тармаҡлы ҡыуаҡ йәки 2—5 м бейеклектәге ағас, ике өйлө үҫемлек. Ботағы сәнскеле. Япрағы ябай, эллипс формаһынан алып түңәрәккә тиклем, сите ваҡ киртләсле-бысҡы тешле, ҡараһыу йәшел төҫтә, ҡапма-ҡаршы теҙелешле, емешле ботаҡтарҙа шәлкемгә йыйылғандар. Сәскәһе һарғылт йәшел, 4 ағзалы, ваҡ, япраҡ шәлкеме ҡуйынында урынлашҡан. Май—июндә сәскә ата. Емеше ҡара төҫтә, һутлы, төшлө (ғәҙәттә 3—4 төшлө), август — сентябрь өлгөрә. 

## Таралышы
Яҡынса 150 төрө билдәле, ике ярымшарҙың да уртаса, субтропик һәм тропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда эскитәргес бүре муйылы үҫә.
Һыубаҫар туғайҙа, киң япраҡлы урман ситендә, уба битләүҙәрендә үҫә; республиканың бөтә территорияһында таралған.

## Файҙаланылыуы
Дарыу үҫемлеге, медицинала емеше ҡулланыла. Баллы, декоратив үҫемлек. Ҡайыры, үҙағасы һәм емеше төрлө төҫтәге буяуҙар алыу өсөн ҡулланыла ала.

## Иҫкәртмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Бүре муйылы - Башҡорт энциклопедияһы
Бүләр

**Бүләр** — башҡорт ҡәбиләһе.

## Ырыу составы
* ҡәҙер
* мышыға

## Тарихы

Этник яҡтан Волга болғарҙарына барып тоташа. Х быуат ҡәбиләнең бер өлөшө Паннонияға күсенә. XIII—XIV быуаттарҙа бүләрҙәр Кама буйы урмандарында һәм Ялан Зәй йылғаһы (Кама йылғаһы ҡушылдығы) буйында, артабан Ыҡ (Кама йылғаһы ҡушылдығы) һәм Сөн йылғалары үҙәндәрендә төпләнә, бында байлар, гәрә, ирәкте, йылан, йәнәй ҡәбиләләре менән күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының **Бүләр улусы**н тәшкил итә. Бында, П. И. Рычков мәғлүмәттәре буйынса, XVIII быуат уртаһында 231 йорт иҫәпләнә. XVIII—XIX быуаттарҙа аҙағында бүләрҙәр йәшәгән ерҙәр Бәләбәй өйәҙенә, Бөрө өйәҙенә һәм Минзәлә өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се (10-сы, 11-се), 11-се (12-се) башҡорт кантондарына (1798—1854) ҡарай.

## Ҡәбилә ерҙәре
Бүләр ҡәбиләһенең аҫаба ерҙәре хәҙерге Башҡортостандың Илеш, Йәрмәкәй, Саҡмағош, Баҡалы райондары, Татарстандың Аҡтаныш, Аҙнаҡай, Минзәлә, Мөслим райондарына тура килә.

## Әҙәбиәт
* Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. Уфа, 2001.
* 
* *Камалов А. А., Камалова Ф. У.* Атайсал. Уфа, 2001.
* 
* Материалы по истории Башкирской АССР, М. — Л., 1936.

## Һылтанмалар
* 
*
Баҙал (һырт)

**Баҙал** — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
## Ҡылыҡһырлама
Бөрйән районында Аҡбейек тауы (888 м) итәгенән Ағиҙел йылғаһы киңлек ағымына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған.

*Оҙонлоғо — 25 км; 

*төньяҡ киңлеге— 4 км, 

*үҙәк өлөшө —5 км, 

*көньяҡ өлөшө —7 км; 

*абсолют бейеклеге —878 м.

Һыртта 5 түбә айырылып тора (бейеклектәре 708, 868, 878, 473, 807 м). 

Баҙал асимметриялы битләүҙәр менән билдәләнә: 
*көнбайыш битләүҙәре — һөҙәк, 
*уйһыулыҡтар һирәк; көнсығышы — текә, 
*уйһыулыҡтар һәм соҡорҙар күп. 

Урта рифейҙың егәлгә һәм әүжән свиталарының кварцитлы ҡомташтары, конгломераттары, эзбизташтары һәм доломиттарынан ғибәрәт. Карст үҫешкән. 

Алағуян йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы) ҡушылдыҡтарының үрге ағымы ер аҫты аҡмаһы менән билдәләнә. 

Ландшафтары серемтәле-карбонатлы һәм һоро урман тупраҡтарындағы имән, йүкә, ҡарағай урмандарынан тора.

## Топонимия
Исеме, фаразланыуынса, боронғо төрки телендә «урман йыуаһы» тигәнде аңлата.

## Һылтанмалар
* Төбәк интерактив энциклопедик портал «Башҡортостан»
* Весь Южный Урал
* Баҙал тауы
* Баҙал картала
Баҙыҡай

**Баҙыҡай** —— (Epipactis), әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Биологик ҡылыҡһырлама
Оҙон, йәйелеүсән йәки ҡыҫҡа тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 50—80 см. Япраҡтары оҙонса йәки ҡыяҡ формаһында, осло, төкһөҙ. Сәскәләре йәшкелт ҡуйы ҡыҙыл, һалынҡы, оҙон бер яҡлы тәлгәшкә йыйылған. Июнь—августа сәскә ата. Емеше — бер оялы ҡумта, июль—сентябрҙә өлгөрә.

## Таралышы
Яҡынса 25 төрө билдәле, Евразияла, Африкала һәм Төньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда 3 төрө үҫә. Һаҙлы болондарҙа, ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтар араһында үҫә. Һаҙ баҙыҡайы һәм ҡуйы ҡыҙыл баҙыҡай Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында, Башҡортостандың Урал алдында, аҡһырғаҡ баҙыҡай республиканың бөтә территорияһында осрай. Декоратив үҫемлек. Һаҙ баҙыҡайы һәм ҡуйы ҡыҙыл баҙыҡай Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

*
Ыласын һымаҡтар

**Ыласын һамаҡтар** () — яңы аңҡаулылар аҫ синыфынан ҡоштар отряды.

## Һылтанмалар
*
Бажат

**Бажат** () —— ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

Яҡынса 500 төрө билдәле, ике ярымшарҙың тропик булмаған бүлкәттәрендә һәм тропик тауҙарында таралған. Башҡортостанда 13 төрө үҫә. Бушаҡ кәҫлектәр барлыҡҡа килтереүсе күп йыллыҡ (бер йыллыҡ бажат башҡа) үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 20—150 см тиклем. Япрағы яҫы йәки буй бөкләнгән, осло, ғәҙәттә төкһөҙ, ябыҡ еңсә һәм осло йәки тупаҫ яры телсәле. Башағы 2—8 сәскәле, өлгөргәндә бүленеүсән; башаҡ тәңкәләре ҡыяҡ, осло, аҫҡы сәскә тәңкәләре ҡылсыҡһыҙ, һиҙелер-һиҙелмәҫ киль менәнн, 3 йәки 5 һеңерсәле, нигеҙенә ҡарай буй һәм ян‑яҡ һеңерсәләре буйлап төклө. Башағы һирәк, тармаҡлы һеперткелә. Май—июлдә сәскә ата.

Емеше — яланғас бөртөксә, июнь—августа өлгөрә. Аралы бажат, бер йыллыҡ бажат, һаҙ бажаты, ябай бажат башлыса дымлы болонда, һыу ятҡылыҡтары ярында үҫә, болон бажат — болонда, тар япраҡлы бажат — ҡоро болонда, урман бажаты — респ. бөтә терр‑яһы урмандарында һәм ҡаяларында, бүлбеле бажат, дала бажаты һ. б. далала үҫеүсе бажат башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында осрай. Күренекле бажат субальп төрө Башҡортостан Республикаһының иң бейек тауҙарында табылған. Болон бажаты, бүлбеле бажат — мал аҙығы үҫемлектәре. Составында тритерпеноидтар, флавоноидтар һ. б. булған бер йыллыҡ бажат. (ҡайһы ваҡыт баҡсаларҙы ҡыйлай) һәм болон бажаты халыҡ медицинаһында ҡулланыла.

Болондарҙа, ҡыуаҡтар араһында, һыу ярҙары буйында, юл ҡырҙарында үҫә. 5—100 см бейеклектәге күп йыллыҡ үҫемлек. Япраҡтары тар — ҡыяҡ һамаҡ. Сәскә төркөмө — йәйенке һеперткеле, башаҡтары ваҡ, йомортҡа һамаҡ йәки эллиптик, 2-5 сәскәле. Емеше — оҙонса бөртөксә. Май-августта сәскә ата. Июнь-сентябрьҙә емештәре өлгөрә. Орлоҡтан үрсей. Мал аҙығы үләне (1 га-ҙанан 25—28 ц бесән алына). Бажат культуралы көтөүлөк һәм газон үләне булараҡ файҙаланыла. Һыуыҡҡа һәм ҡоролоҡҡа сыҙам үҫемлек.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
Байлар

**Байлар** (*байләр, байҙар*) — башҡорт ҡәбиләһе.

## Ырыу составы
* ҡалмыш
* салағош
* сураш

## Тарихы

Этник яҡтан монгол һәм Үҙәк Азия, Алтай төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. «Байлар» этнонимы ҡаҙаҡтарҙа, монголдарҙа, уғыҙҙарҙа, үзбәктәрҙә билдәле. Байлар (айырыуса сураш ырыуы) формалашыуына уларҙың үҫәргән ҡәбиләһе араһында булыуы йоғонто яһай. 1‑се мең йыллыҡ аҙағында байлар Дим, Ыҡ (Кама йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары үрге ағымында урынлаша. XIII—XIV быуаттарҙа Ыҡ, Минзәлә (Кама йылға бассейны) йылғалары түбәнге ағымына, салағош ырыуы Кама йылғаһының уң яҡ ярына, уға Иж йылғаһының ҡойған ергә, күсенә. XVI быуатҡа ҡарай байларҙар Ыҡ йылғаһы бассейнына төпләнә, унда бүләр, гәрә, ирәкте, йылан, йәнәй, ҡырғыҙ, юрмый ҡәбиләләре менән күрше була; бер өлөшө Ялан Зәй йылғаһы (Кама йылғаһы ҡушылдығы) буйлап, ҡалған өлөшө Иж йылғаһы тамағында урынлаша.

Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Байла(ә)р улусын тәшкил итә. Бында, П. И. Рычков мәғлүмәттәре буйынса, XVIII быуат уртаһында 561 йорт була. XVIII—XIX быуаттар аҙағында байлар йәшәгән биләмә Бөгөлмә өйәҙенә, Бәләбәй өйәҙенә һәм Минзәлә өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 11‑се һәм 12‑се башҡорт кантондарына (XIX быуаттың 40‑сы йылдары башына ҡарата) ҡарай.

## Хәҙер ҡәбилә йәшәгән ерҙәр

Башҡортостан Республикаһының Илеш, Йәрмәкәй һәм Туймазы райондарына, Татарстан Республикаһының Алабуға, Аҡтаныш, Баулы, Минзәлә, Норлат, Сарман, Туҡай һәм Әгерже райондарына инә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Баҡса ҡомағы

**Баҡса ҡомағы** (), кимереүселәр отрядының ҡомаҡтар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 11—15 см. Арҡаһы ерән төҫмөрлө һорғолт көрән, муйыны, тамағы, күкрәге, ҡорһағы аҡ; күҙенән алып ҡолаҡ төбөнә тиклем ҡара һыҙат үтә. Мороно осло, ҡолаҡтары ҙур, түңәрәк. Артҡы аяҡтары алғыларынан бер аҙ оҙонораҡ. Ҡойроғо (оҙонлоғо 12 см тиклем) ҡуйы ҡыҫҡа, осонда аҡ ҡаймалы йәйенке бумала барлыҡҡа килтереүсе оҙон йөн м‑н ҡапланған. Полигам. Енси яҡтан 2 йылда өлгөрә, йылына 1 тапҡыр 5—10 бала тыуҙыра. 4 йылдан ашыу йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ҡышын йоҡоға тала.

## Туҡланыуы
Орлоҡтар, емеш‑еләк, бөжәктәр һәм уларҙың балағорттары, ваҡ умыртҡалылар, ҡош йомортҡалары м‑н туҡлана.

## Таралышы
Башлыса Европа һәм Төньяҡ Африка урмандарында таралған.
Ҡуйы ваҡ ағаслы ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа, урман ситендә, ҡырҡындыла, иҫке үртәндә, баҡсала осрай; ояларын ағас ҡыуышлыҡтарында ҡора, ҡайһы ваҡыт сит өңдәрҙе файҙалана. Башҡортостанда һирәкләп Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында осрай. Талпан энцефалитын тыуҙырғысты йөрөтөүсе. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән/

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1843-ba-sa-oma-y

## Һылтанмалар
База данных Позвоночные животные России: садовая соня
Баҡра

**Баҡра** — (Agrostemma), ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Ботаник яҙма
Бер йыллыҡ йомшаҡ төклө үлән. Һабағы төҙ, бейеклеге 30—80 см. Япраҡтары ҡапма‑ҡаршы, ҡыяҡ йәки ҡыяҡ‑ланцет. Сәскәһе ҡуйы ал, һабаҡ осонда, яңғыҙ һәм эре. Тоташып үҫкән каса япрағы 10 ҙур һеңерсәле һәм 5 ҡыяҡлы. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — бер оялы оҙонса көршәк формаһындағы ҡумта, июль—октябрҙә өлгөрә.

## Таралышы
Баҡра һирәкләп республиканың төньяҡ райондарында осрай. Яҙғы культураларҙың, һирәгерәк ужым культураларының ҡый үләне.
3 төрө билдәле, Евразияның уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда сәсеү баҡраһы үҫә.

## Файҙаланыу
Ағыулы үҫемлек. Декоратив үҫемлек. Составында кумариндар, сапониндар, стероидтар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.

## Сығанаҡ
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1840-ba-ra

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар
*  
*  
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/2760/''Куколь'' в Биологической энциклопедии 
* ''Агростемма'' в Энциклопедии декоративных садовых растений
Балғыуаҡ

Балғыуаҡ () —— ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Ботаник яҙма
Ҡыуаҡ һәм ярым ҡыуаҡ. Һабағы күтәрелеүсән йәки төҙ, ҡуйы төклө йәки төкһөҙ, бейеклеге 60—150 см тиклем. Буяу балғыуағы япраҡтары ланцет йәки йомортҡа‑ланцет формаһында, герман балғыуағы — оҙонса йәки эллиптик, йөнтәҫ, һеңерсәләре буйынан‑буйына төклө. Сәскәһе тәлгәш сәскәлектә, һары, алтынһыу һары төҫтә, йомортҡа-эллипс йәки йөрәк формаһындағы елкән, төклө йәки төкһөҙ кәмәле. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡуҙаҡ, июль—августа өлгөрә.

## Таралышы
Яҡынса 75 төрө билдәле, Европала, Көнбайыш Азияла, Урта диңгеҙҙә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә.
Герман Б. киң япраҡлы-ылыҫлы урманда һәм уның ситтәрендә үҫә, Нуриман районында табылған. Буяу балғыуағы республикабыҙҙың бөтә биләмәһендә һирәкләнгән урмандарҙа, аҡландарҙа, ҡомло һәм аҡбурлы битләүҙәрҙә таралған.

## Файҙаланыу
Балғыуаҡ составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, флавоноидтар бар; халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Буяу балғыуағы — ағыулы үҫемлек; япраҡтарынан, һабаҡтарынан, сәскәләренән туҡымалар өсөн һары буяу алына.

Сығанаҡтар
http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1525-bal-yua
https://ru.wikipedia.org/w/index.php?tit

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
*  
*  
*  
*  
* ''Дрок'' в Биологическом энциклопедическом словаре
Балдаҡлы селәүсендәр

**Балдаҡлы селәүсендәр**, аннелидтар (Annelides), умыртҡаһыҙҙар тибы.

## Ҡылыҡһырлама
Күп күҙәнәкле, башлыса ирекле йәшәүсе хайуандар.Балдаҡлы селәүсендәр ҙурлығы бер нисә мм-ҙан алып 2,5 м-ға тиклем. Тәне күп һанлы сегменттарҙан (балдаҡтарҙан) тора, уларҙың һәр береһендә ҡабырға тирәһендәге төклө үҫентеләр — примитив аяҡтар, йәки параподиялар булыуы мөмкин. Тән ҡыуышлығы икенсел (целом). Бүлеп сығарыу ағзалары — метанефридиялар. Ҡан системаһы йомоҡ. Һулышы тире аша, ҡайһы ваҡыт айғолаҡтары була. Нервы системаһы ганглионар типлы. Балдаҡлы селәүсендәр айырым енесле, һирәгерәк гермафродит. Енси юл менән, ҡайһы ваҡыт енесһеҙ үрсей. Үҫеше метаморфоз менәнн (күп төклө селәүсендәр), йәки тура (аҙ төклө селәүсендәр, һөлөктәр). Тупраҡтың органик матдәләре, детрит, һыу хайуандары (бөжәк балағорттары, ваҡ ҡусҡарҙар һ.б.) менән туҡлана. Балыҡтар өсөн аҙыҡ, һыу ятҡылыҡтарының биологик индикацияһында ҡулланыла ала, Б.с. ҡайһы бер төрҙәре — паразит селәүсендәрҙең аралыҡ һәм резервуар хужалары.

## Таралышы
Башҡортостан Республикаһы тупрағында ямғыр селәүсендәре һәм энхетреидтар (аҡ, һирәгерәк һары йәки алһыу төҫтәге бик бәләкәй Б.с.) йәшәй, һыу ятҡылыҡтарында — һыу селәүсендәре, ике күҙле һөлөктәр, ҡусҡар һымаҡ һөлөктәр, стилярийҙар, трубочниктар һ.б. Медицина һөлөгө Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән 6 класы, яҡынса 8 мең төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостан Республикаһында аҙ төклө селәүсендәр (олигохеттар) класына ҡараған 34 төрө һәм һөлөктөң 13 төрө асыҡланған.
Тирбәлеүҙәр периоды

** Тирбәлеүҙәр периоды ** — осцилляторҙын тәүге  тигеҙләнеш хәлғә  әйләнеп ҡайтыу ваҡыты.

Ошо төшөнсө гармоник һәм ангармоним тирбәлеүҙәрғә ҡулланырға ала.

Баҫылған  тирбәлеүҙәр тураһында әйткәндә, уның өсөн период –тирбәлеп үткән ҙурлыҡтын  ноль аша үтеү ваҡыты.

** Шартлы тамғалар:**: T  (бер ваҡыт \tau, \Theta  һандар ҡулланыла).

** Үлсәү берәмеге:** секунда

**Тирбәлеүҙәр периоды** йышлыҡ менән бәйләнғән:
:T = \frac{1}{\nu},\ \ \ \nu = \frac{1}{T}. 
Тулҡын процесстар өсөн  тулҡын оҙонлоғо   менән бәйләнғән:\lambda
:v = \lambda \nu, \ \ \ T = \frac{\lambda}{v},
ҡайҙа v -  тулҡындын ккилеү (етеү) тиҙлеге - фаза тиҙлеге.

**Квант физикаһында** **тирбәлеүҙәр периоды** энергия менән бәйле. Сөнки объектын энергияһы, мәҫәлән бөртзктөн энергияһы – уның йышлыҡ.

## Ябай физик системаларҙын ''тирбәлеүҙәр периодтары'''
### Пружина маятниғы
T=2\pi \sqrt{\frac{m}{k}},

ҡайҙа m — йөктөн массаһы, k — пружинаның жесткосы ????.

### Математика маятниғы
T=2\pi \sqrt{\frac{l}{g}}
Ҡайҙа  l — асып алыған епе оҙонлоғо, g =9,88 м/с^2.

### Физик маятниғы
T=2\pi \sqrt{\frac{J}{mgl}}

ҡайҙа J — момент инерции маятника относительно оси вращения, m — масса маятника, l — маятникты элеп ҡуйып урындан уның массаһының үҙәгенә тиклем оҙонлоҡ

### Боролған маятниғы
T = 2 \pi \sqrt{\frac{I}{K}}

где I — момент инерции маятника относительно оси кручения, а K — вращательный коэффициент жёсткости маятника.

### Электр тирбәлеү контуры
T= 2\pi \sqrt{LC},

где L — индуктивность катушки, C — ёмкость конденсатора.

1853 йылда формуланы инглиз физиғы У. Томсон сығарҙы.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Даламбер принцибы
* Тулҡын
* Гармония тирбәлеүҙәр
* Молекуляр тирбәлеүҙәр
* Гармония осцилляторы
* Вибрация
* Виброизоляция
* Резонанс
*Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр 
* Төҙөлөш механикаһы
*Азатлыҡ дәрәжәһе
*Даламбер принцибы
Бензол

**Бензол** — (**[[Углерод|C]]<sub>6</sub>[[Водород|H]]<sub>6</sub>**, **[[Фенильная группа|Ph]]H**) ароматик углеводород.

## Ҡыҫҡаса белешмә
Үҙенсәлекле еҫле, төҫһөҙ шыйыҡса; tиреү 5,5°С, tҡайнау 80,1°С, тығыҙлығы 879 кг/ м³. Углеводородтарҙа, эфирҙарҙа яҡшы, этиленгликолдә, глицеринда, һыуҙа насар эрей; май, каучук, гудронды һ.б. эретә. Ядроһына юғары темпеатуралар, окислаусылар тәьҫиренә ҡаршы юғары сыҙамлылыҡ хас; электрофилгә алмаштырыу (хлорлау, нитратлаштырыу, сульфирлау һ.б.) реакциялары еңел, ҡушыу (гидрирлау) реакциялары ауыр үтә. Тирене ҡуҙғыта; юғары концентрацияла парҙары үҙәк нервы системаһына тәьҫир итә, түбән концентрацияларының күп тапҡырлы тәьҫиренән ҡан составы үҙгәреүе күҙәтелә (ПДК 5 мг/ м³).

## Башҡортостанда етештереү
Башҡортостанда 20 быуаттың 50‑се йылдарынан алып бензол тура ҡыуылған бензиндарҙың тар фракцияһына (tҡайнау 62—85°С) водород баҫымы аҫтында каталитик риформинг үткәреп етештереү үҙләштерелә . Бензол хлор‑ һәм дихлорбензолдар, этилбензол, кумол, өҫкө йөҙҙә актив матдәләр, анилин, малеин ангидриды һ.б. ҡиммәтле ярым продукттар, фармацевтик препараттар, лак‑буяу материалдары етештереүҙә, мотор яғыулығына өҫтәмә сифатында ҡулланыла. 60‑сы йылдарҙа башында Өфө нефть эшкәртеү заводында бензол нигеҙендә айырыуса таҙа циклогексан етештерелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
: Алициклик берләшмәләр
: Хлорорганик берләшмәләр
: Башҡортостан нефтехимия компанияһы, “Газпром нефтехим Салават”
: Стирол
: Ароматик берләшмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Энциклопедический словарь юного химика / Сост. В. А. Крицман, В. В. Станцо. — М.: Педагогика, 1982. — 368 с., ил.
* Строение молекулы бензола, видео
1901 йыл

## Ваҡиғалар

## Тыуған шәхестәр
* Бәҙретдинов Миңнулла Бәҙретдин улы  — Советтар Союзы Геройы.
* 17 ғинуар — Майский Сәхиб Нурлығаян улы, граждандар, совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1940).
* 4 август — Луи Армстронг, АҠШ джаз музыканы.
* 5 декабрь — Уолт Дисней, американский художник-мультипликатор, кинорежиссёр, актёр, сценарист һәм продюсер.

## Вафат булғандар
* 27 ғинуар — Джузеппе Верди, итальянский композитор.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1907 йыл

## Ваҡиғалар

## Тыуған шәхестәр
* Амантаев Ғабдулла Сәхипгәрәй улы, Ғабдулла Амантай — күренекле башҡорт балалар яҙыусыһы; әҙәбиәт, фольклор өйрәнеүсе; йәмғиәт эшмәкәре.
* 5 март — Бирҙин Ғәли Иркәбай улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 10 апрель — Кәлимуллин Барый Ғибәт улы, совет архитекторы, педагог, РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1976).
* 12 һыуығай — Сергей Павлович Королёв, конструктор ракетно-космических систем, академик, дважды Герой Социалистического Труда.
* 23 һыуығай — Мифтахов Сәғит Мифтах улы, башҡорт яҙыусыһы.

## Вафат булғандар
* 2 шаҡай — Дмитрий Иванович Менделеев, выдающийся русский химик, открывший Периодический закон химических элементов и составивший Периодическую систему химических элементов.
* 28 июнь — Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы, башҡорт мəғрифəтсе‑шағиры, тəржемəсе, филолог.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Герпес

**Герпес** ( — тимрәү) — инфекцион ауырыуҙар төркөмө; герпес вирустары тыуҙырған һыулы күперткеләр ҡалҡыу менән билдәләнгән бер төркөм ауырыуҙар; үҙенсәлекле вирустар тыуҙырған һыулы күперткеләр ҡалҡыу менән характерлы бер төркөм тире ауырыуҙары.

## Тасуирлама
Кеше герпес тыуҙырыусы — Herpesviridae ғаиләһенә ҡараған ДНК‑лы вирустар, кеше организмында ғүмерлеккә урынлашыуға (персистирланыуға) һәм иммунитет дефициты фонында ауырыуҙың төрлө формаларын тыуҙырыуға һәләтле. Вирустың 8 тибы билдәле, кеше өсөн бөтәһе лә — ауырыу тыуҙырғыс. Ябай (тирене, лайлалы тиресәне, күҙ мөгөҙсәһен зарарлай) һәм уратма (нервы системаһын зарарлай) герпес айырыла. Ауырыу һауа, бәйләнеш йәки енси юл аша йоға

## Булышлыҡ иткән сәбәптәр
Иммунитеттың түбәнәйеүе, һалҡын тейеү, витаминдар етешмәүе, стресс. Йыш ҡына грипп, пневмония һ.б. ауырыуҙар фонында барлыҡҡа килә. 

## Төп симптомдары
Тире ҡысыу йәки әрнеү, шешкән ирендәргә, танау япраҡтарына, ауыҙ ҡыуышлығы һәм енес ағзаларының лайлалы тиресәләренә үтә күренгән тупланып торған ваҡ күперткеләр сығыу, күперткеләр урынында ҡутыр барлыҡҡа килеү; уратма герпес: баш һәм нервылар йүнәлеше буйлап (ҡабырғалар араһы, боттар) ауыртыу, лимфа төйөрҙәре ҙурайыу, тән температураһы күтәрелеү, тирегә күперткеләр сығыу.

## Диагностика
Диагностика өсөн флюоресценцияланыусы антиесемдәр, иммунофермент анализ, полимераз сылбырлы реакция ысулдары ҡулланыла.

## Дауалау
Медикаментоз (вирустарға ҡаршы, шешеүгә ҡаршы, иммуномодулләүсе препараттар), вакцинотерапия, диетотерапия, физиотерапия. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: тиренең һәм эске ағзаларҙың бактериаль инфекциялары, экзема, йөрәк-ҡан тамырҙары етешмәүсәнлеге, энцефалит һ.б. 

## Иҫкәртеү
Иммунитетты күтәреү, һалҡын тейеүҙән, стрестан һаҡланыу һ.б. Башҡортостанда өлкән кешеләрҙең 80—90%‑ы ябай герпес вирусын йөрөтә.

## Ауырыуҙы өйрәнеүсе ғалимдар
Герпестың дауалау ысулдарын фәнни яҡтан тикшереү Медицина университетында (Д.Ә.Вәлишин, Д.Х.Хунафина һ.б.), 2‑се Республика  клиник дауаханаһында ; Ә.Х.Стоянова, Л.А.Сәлихова), Күҙ ауырыуҙары институтында (Р.Ә.Батыршин, И.А.Грипась, М.А.Деребизова, В.Б.Мальханов, Н.Е.Шевчук һ.б.) алып барыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герпес вирусы

## Әҙәбиәт
* Бикбулатов Р.М. Цитопатология экспериментального герпеса. Уфа, 1970; шул уҡ. Герпетическая инфекция. М., 1974 (авторҙ.).

## Иҫкәрмәләр
Интеллект коэффициенты

** Интеллект коэффициенты** (, «ай кью» тип уҡыла) — кеше интеллектын билдәләүсе һан системаһы.

IQ-тесттар йомғаҡтары нормаль мөмкинлек буйынса бүленә: кешеләрҙен 50% 90-110 IQ ала, 25% кешеләрҙен  110 күберәк, 25% кешеләрҙен IQ 90 аҙ.

## Тарих
Интеллект коэффициенты төшөнсәне немец ғалимы Вильгельм Штерн 1912 индерә. 

## Тестар
Һынала торған кеше күп IQ тесстарҙы үтһә – уның йомғаҡтары күберәк була.
Бөгөнгө көндә Айзенек, Д. Векслер, Дж. Равен, Р. Амтхауэр, Р. Б. Кеттелл тестары бар.

## IQ йоһонто яһай
Нәҫел, тирә яҡ мөхит һәм башҡа.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бесплатный тест IQ общества Mensa — тест Равена подвижного интеллекта. Один из наиболее качественных бесплатных тестов  (Менса) 
* Глобальная сеть интеллекта (World Intelligence Network)
* Bсе общества высокого интеллекта
* Тесты интеллекта в «Энциклопедии психодиагностики»
* Ошибки в тесте Айзенка 
* Габумба тест центр  
* Бесплатный визуальный тест IQ 
* Общество Мега 
*  Давыдов А. А. Коэффициет интеллектуальности (IQ) и инновационное развитие
Сахалин өлкәһе

Сахалин өлкәһе — Рәсәй субъекты.

## Дәүләт ҡоролошо
Сахалин өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма влас

Сахалин өлкәһе Губернаторы — Сахалин өлкәһе башлығы һәм Сахалин өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Сахалин өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.
Сахалин өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Сахалин өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Сахалин өлкәһе суд системаһы составында:
# Сахалин өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
# Сахалин өлкәһе арбитраж суды , Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы

Өлкә Парламенты — Сахалин өлкәһе өлкә думаһы.

## Климат

## Эске һыу
** Сахалин өлкәһе эре йылғалар**:

 

## Ҡоролош

## 3 мең кеше йәшәғән тораҡ пункттар




## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный сайт губернатора и правительства Сахалинской области 
* 
* Постановление Президиума Далькрайисполкома «О проведении районирования Дальневосточного края» от ноября 1932 года
* Указ Президиума ВС СССР от 02.02.1946 «О национализации земли, банков, промышленных и коммунальных предприятий, железнодорожного и водного транспорта и средств связи южной части острова Сахалин и Курильских островов»
* Указ Президиума Верховного Совета СССР от 2 января 1947 года «О ликвидации Южно-Сахалинской области и включении её территории в состав Сахалинской области»
* Указ Президиума ВС СССР от 18.04.1947 «Об установлении областного центра Сахалинской области»
Һауа

**Һауа** — кеше, хайуан һәм үҫемлектәрҙең тереклеге өсөн кәрәк булған, күбеһенсә азот менән кислородтан торған ерҙең атмосфераһындағы газдар ҡатнашмаһы; Ерҙең атмосфераһы газдарының тәбиғи ҡатнашмаһы (ҡатнашмала күпселеге азот һәм кислород — 98-99 %; углекислый газ, һыу, водород һәм башҡалар). 

Һауанан инерт газдар алалар (гелий, неон, аргон, криптон, ксенон, радон, унуноктий).

## Химик составы
1754 йылда Джозеф Блэк эксперимет аша һауа бер матдә түгел, ә төрлө газдар ҡатнашмаһы булыу иҫбатлай.

,
Һауа составы тауҙарҙа айырыла: кислород азоттан ауырыраҡ, шуға бейеклеккә күтәрелгән һайын кислород кәмей.

## Физик үҙенсәлектәре

## Һауа фәлсәфәлә
Фридрих Вильгельм Ницше һауа тураһында иң юғары һәм йоҡа материя тип яҙҙы. Һауа – азатлыҡ символы  .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ГОСТ Р ИСО 8756-2005 Качество воздуха. Обработка данных по температуре, давлению и влажности
Сағыштырма дымлылыҡ

** Сағыштырма дымлылыҡ ** — һыу быуҙарҙын парциаль баҫымы һауа дымлылыҡҡа бүленеү.

\varphi  = \frac}}}*100\%

## Һауаның абсолют дымлылыҡ
Һауаның абсолют дымлылыҡ — һауаның 1 м³һыу быуы массаһын күрһәткән физик дәүмәл .

Cөнки төрлө температурала һаула тик констант һыу булырға мөмкин, сағыштырма дымлылыҡты индерҙеләр.

## Сағыштырма дымлылыҡ
Эквивалент табыу — отношение молярной доли водяного пара в воздухе к максимально возможной при данной температуре. Измеряется в процентах и определяется по формуле:
:::  RH = {p_{(H_2O)} \over p^*_{(H_2O)}} \times 100\% 
где:  RH_{\,_\,}  — относительная влажность рассматриваемой смеси (воздуха);
 {p_{(H_2O)}}  — парциальное давление паров воды в смеси;
 {p^*_{(H_2O)}}  — равновесное давление насыщенного пара.

## Сағыштырма дымлылыҡ баһалау
Һауаның сағыштырма дымлылыҡты баһалау өсөн уның температураһын (*T*) һәм Ысыҡ нөктәһе (*T<sub>d</sub>*) белерғә кәрәк. *T* һәм ''Td Цельсия градустарҙа булғанда:

:::  RH =  \times 100\%  

Ҡайҙа парциаль баҫымлыҡ  e_p  :

:::  e_p = e^{(17.269 \times T_d) \over {(237.7 + T_d)}}  

и влажное давление пара воды в смеси при температуре оценено  e_s  :

:::  e_s = e^{(17.269 \times T) \over {(237.7 + T)}}  

## Иҫкәрмәләр
Дымлылыҡ

** Дымлылыҡ ** — төрлө мөһиттәрҙә һәм есемдәрҙә һыу күләме.

## Һауала һыу күләме
* Һауаның абсолют дымлылығы
* Сағыштырма дымлылыҡ

## Иҫкәрмәләр
Диспансерҙар

**Диспансерҙар** ( бүләм) — ауырыуҙарҙың билдәле бер контингентына ҡарата динамик күҙәтеүҙе һәм саралар комплексын тормошҡа ашырған махсус дауалау‑иҫкәртеү учреждениелары.

## Диспансерҙар төрҙәре

Рәсәйҙә ошондай төр диспансерҙар бар:

* Туберкулёға ҡаршы диспансер,
* тире-венерология,
* Онкология,
* психоневрология,
* Трахоматоз диспансер,
* Боғаҡҡа ҡаршы диспансер ,
* Врачлыҡ-физкультура,
* Эндокринология,
* Наркология,
* Кардиология
* ортопедия
* офтальмология

## Башҡортостандағы диспансерҙар
Башҡортостанда тәүге диспансер 20 быуаттың 20‑се йылдарында барлыҡҡа килә. Өфөлә Тире-венерология диспансеры, Туберкулёзға ҡаршы диспансер асыла; шулай уҡ уҡ диспансерҙар Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ һ.б. ҡалаларҙа ойошторола. 30‑сы йылдар аҙағында Баймаҡ ҡалаһында, Белорет районының Инйәр ауылында һәм Тирлән ҡасабаһында, Нуриман районы Ҡыҙыл Шишмә ҡасабаһында туберкулёзға ҡаршы һәм тире-венерология диспансерҙары, Өфөлә трахоматоз диспансеры һ.б. асыла. 40‑сы йылдарҙан алып диспансер эштең участка принцибына күсә; диспансерлаштырыу үҫеш ала: Баймаҡ районы Сибай ҡасабаһында, Йәрмәкәй районы Приют Станцияһы ҡасабаһында һ.б. диспансерҙар ойошторола. 1959 йылда Республикала боғаҡҡа ҡаршы диспансер, (1990 йылдан алып Республика клиник дауаханаһының эндокринология бүлеге) булдырыла. Спортсыларҙың һаулыҡ торошон күҙәтеүҙе һәм халыҡты мед. реабилитациялауын Врачлыҡ-физкультура диспансеры һ.б. алып бара. Башҡортостан Республикаһында 20 диспансер, шул иҫәптән Кардиология диспансеры, Онкология диспансеры, Наркология диспансеры №1, һәм 3 тире-венерология, 3 туберкулёзға ҡаршы, 4 психоневрология, 5 наркология, 3 врачлыҡ-физкультура диспансеры (2014) эшләй.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Диспансеризация
* Күҙ ауырыуҙары институты
## Иҫкәрмәләр
Дифтерия

**Дифтерия** *[[Corynebacterium diphtheriae]]*— (гр. diphtherion — яры, тиресә), кешенең киҫкен инфекцион ауырыуы; йоғошло ауырыу; танау, тамаҡ, боғарлаҡ һ.б. лайлалы тиресәһе зарарланыу менән билдәләнә; дифтерия бактерияһы йоғоуҙан килгән етди инфекцион ауырыу, тамаҡ, танау, ҡурылдай, боғарлаҡ (һтрәк осраҡта башҡа ағзалар) тиресәһе зарраланыу менән характерлы.

## Эпедимиология
Дифтери́я көслө йогышлы ауырыу (башлыса, балаларҙа була торған инфекция). Йотҡолоҡ өҫтө, боғаҙ, трахея (һирәк кенә башҡа ағзалар) ялҡынһыныу, миндаль һамаҡ биҙҙәрҙә фибриноз ярылар хасил булыу, интоксикация, йөрәк-ҡан тамыры, нерв, бәүел бүлеп сығарыу системалары зарарланыу менән характерлана. Инфекция сығанағы булып Дифтерия менән ауырыусылар йәки организмнарында бактерия йөрөтөүсөләр тора.

## Ауырыу йоҡтороу ысулдары
Ауырыуҙың кешенән-кешегә күсеүенең төп механизмы — һулай торған һауанан йоғоу; йоғошланған әйберҙәр (кейем-һалым, һауыт-һаба, уйынсаҡтар һ.б.) менән дә күсергә мөмкин. Дифтерияне айырыуса 1 йәшкә тиклемге балалар ауыр кисерә. Иммунитет инфекциянан һуң (тотороҡһоҙ) һәм прививканан һуң (тотороҡло) барлыҡҡа килә.

## Дифтерия тарихы
Ауырыуҙың төрлө формаларын француз табибы П. Бретонно тасүирлап күрһәтә (1826), «дифтерит» атамаһын ҡуллана; терапевт А. Труссо дөйөм ҡабул ителгән дифтерия атамаһын ғәмәлгә кертә. Дифтерияне ҡуҙғатыусы Corynebacterium diphtheriae микроорганизмын чиста хәлендә немец бактериологлары Э. Клебс, Ф. Леффлер (1883-84) айырып алалар. Дифтериягә ҡаршы сыворотка бактериологлар Э. Беринг, Э. Ру, Я. Ю. Бардах (1824-94) тарафынан табыла. Токсин һәм антитоксин ҡатнашмаһы менән актив рәүештә иммунлаштыру методын Э. Беринг (1913) уйлап таба. Микробиолог Г. Рамон иммунлаштыру өсөн дифтерия анатоксинын тәҡдим итә (1923), бактериолог П. Ф. Здродовский дифтерияға ҡаршы прививҡаларҙы камиллаштыра (1950 йылдар).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы  

## Әҙәбиәт
*
Ампир

**Ампи́р** (  style — «империя стиле»)) — XIX быуат башында Европа архитектураһы һәм сәнғәтендәге стиль. 18-19 быуат аҙағында Францияла барлыҡҡа килә, классицизм стиле үҫешен тамамлай. 

Ампир Боронғо Рим сәнғәтен идеал итеп ала, шулай уҡ унда боронғо Мысыр сәнғәте мотивтары ла сағылыш таба. Ампирҙың композицияһы монументаль классик ордер формаларының тигеҙ диуар өҫлөгө менән контрастлашыуына, ошо стильгә хас формаларҙың һәр өлөшөн конструктив яҡтан айырымлап күрһәтеүсе тар биҙәк поястары ҡулланыуға ҡоролған. Ампирга архитектура ансамбльдәре ҡоролошонда, урам-майҙан композицияларын төҙөгәндә киң ҡоласлылыҡ һәм тәүәкәллек хас. Ҡоролмаларҙың монументальлығы, формаларҙың ҙурлығы, үҙәк күсәргә нигеҙләнгән композициянең тотороҡлолоғо, биҙәктәрҙең ҡупшылығы (ликтор бәйләгестәре, таждар, балталар, уҡтар, бөркөт-ҡоштар һ.б.), асыҡ төҫтәр (ҡыҙыл, зәңгәр, алтын төҫлө, аҡ) − ампирҙы характерлаусы сифаттар. Рәсәйҙә ампир баш ҡала һәм провинция йүнәлешендә үҫеш ала. 


File:Colonne Vendôme.jpg|Вандом колоннаһы, Париж
File:Arc de Triomphe du Carrousel 2006.jpg|Каррузель аркаһы, Париж
File:Kazan Cathedral, St. Petersburg, Russia.jpg|Казан соборы (Санкт-Петербург)
File:Triumphal Gates on the Poklonnaya Hill.JPG|Триумф ҡапҡаһы (Мәскәү)
File:TrafalgarSquare.JPG|Нельсон колонаһы, Лондон
File:Napoleon-Throne.480.jpg|Наполеон тәхете
File:Armchair Parent Louvre OA11736.jpg|Луврҙа кресло
File:Clock Thomire Louvre OA9511.jpg|Өҫтәл сәғәте
File:Tabouret.jpg|Фонтенбло һырайы биҙәлеше
File:Sevres Egyptian Service.JPG| Виван-Денон өҫәл сервислауы

## Сығанаҡтар
* * Татар энциклопедияһы  
## Әҙәбиәт

* 
* *Александр Спельц*. Орнаменты Ампира. — 1924. Иллюстрации 
* *Bourgeois E.* Le style Empire, ses origines et ses caractères. P- ., 1930.
* *Некрасов А. И.* Русский ампир. — М., 1935.
Ҡаҙ йыуаһы

**Ҡаҙ йыуаһы** (Gagea) — лилиә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Ботаник яҙма
Яҡынса 70 төрө билдәле, Евразияның, Төньяҡ Африканың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда 6 төрө үҫә: һары ҡаҙ йыуаһы, бөртөклө ҡаҙ йыуаһы, һуғанбашлы ҡаҙ йыуаһы, кесе ҡаҙ йыуаһы, ненец ҡаҙ йыуаһы, тәпәш ҡаҙ йыуаһы. Һуғанбашлы эфемероидтар, бейеклеге 5—30 см. Һабағы төҙ, 1 тар ҡыяҡлы йәки киң ланцет тамыр яны япрағы һәм 1—3 (һирәк осраҡта 5‑кә тиклем) сәскәлек аҫтында урынлашҡан ҡыяҡ, яҡынайтылған осло япраҡ менән. Сәскәләре тыш яҡтан йәшкелт, эстән — һары, сатыр йәки ҡалҡансыҡ рәүешендәге сәскәлектәргә йыйылған. Апрель—майҙа сәскә ата. Емеше — өс ҡырлы ҡумта, май—июндә өлгөрә.

## Таралышы
Һары ҡаҙ йыуаһы һәм кесе ҡаҙ йыуаһы — киң япраҡлы урмандарҙа, тәпәш ҡаҙ йыуаһы далала, тауҙарҙың һәм ҡалҡыулыҡтарҙың ҡоро битләүҙәрендә үҫә; республика бөтә территорияһында таралған. Далала бөртөклө ҡаҙ йыуаһы, һуғанбашлы ҡаҙ йыуаһы (Баймаҡ районында Ирәндек һыртында) һәм Урал эндемигы ненец ҡаҙ йыуаһы (Ауырғазы, Благовар, Мәләүез райондары) осрай.

## Файҙаланыу
Һары ҡаҙ йыуаһы — декоратив үҫемлек, составында С витамины, каротиноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.

### Төрҙәре
Ике йөҙгә яҡын төрө билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Мордак Е. В.* Семейство лилейные (Liliaceae) // Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 6. Цветковые растения / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — М.: Просвещение, 1982. — С. 72—91.
* Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области / Под ред. А. Л. Буданцева и Г. П. Яковлева. — М.: Т-во науч. изд. КМК, 2006. — 799 с., илл. — С. 43, 625, 626, 631. — ISBN 5-87317-260-9.
* 

## Һылтанмалар
* 
*   2009 й. 4 апрельдә тикшерелгән
*  2009 й. 4 апрельдә тикшерелгән
*  Проверено 7 октября 2009 г.
*  Проверено 4 апреля 2009 г.
* Информационная система «Historia Gagearum»  на сайте Ботанического института имени В. Л. Комарова РАН
Ҡамғаҡ

Ҡамғаҡ — ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Ботаник яҙма
120 төрө билдәле, башлыса Евразияның уртаса бүлкәтендә, Африкала таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Күп йыллыҡ үлән, һирәгерәк бәләкәй ҡыуаҡ. Һабағы күтәрелеүсән йәки төҙ, ныҡ тармаҡлы, бейеклеге 5—100 см. Япрағы ланцет йәки ҡыяҡ, ултырма, ҡапма-ҡаршы. Сәскәһе аҡ, тоноҡ ал, ҡыҙыл төҫтәрҙә, ваҡ, протандрик, күп һанлы, дихазияларҙа. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — бер оялы ҡумта, август—сентябрҙә өлгөрә.

## Таралышы
Бейек ҡамғаҡ республиканың бөтә территоряһында ташлы далаларҙа, һеперткеле ҡамғаҡ — урман-дала һәм дала зоналарында далала, ҡарағай урмандары ситендә, эзбизташлы битләүҙәрҙә, ҡая ҡамғағы — Ейәнсура районының Юлдыбай ауылы янындағы далала, теҙмә ҡамғаҡ — Өршәк һәм Сәрмәсән йылғалары үҙәндәре буйлап, Асылыкүл янындағы тоҙло һәм ҡомло болондарҙа, эндемик Урал ҡамғағы Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының ҡалҡыу өлөшөндәге ҡаяларҙа һәм тау тундраларында осрай.

## Файҙаланылыуы
Декоратив үҫемлек. Ҡамғаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәренең составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Ҡая ҡамғағы һәм теҙмә ҡамғаҡ Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*  
*