open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гәрә

**Гәрә** (*гәрәле, гәрәй*) — башҡорт ҡәбиләһе. Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшенә ҡарай.

## Ырыу-ҡәбилә ҡоролошо
* *Иҙел (Ил) Гәрә* (аралар: *аҡ түбәтәй, зәйнулла, мөйтән, мутин, мөҡсин, мәхмүт, тояҡ, хәсән*)
* *Урман Гәрә* (аралар: *алдар, байгилде, балтач, балтҡы, башҡорт, ғәбиҙулла, даят, ҡазанкешесе, ҡанкилде, килделәр, ҡолмәмәт, култами, ҡушыҡ гәрә, тауыш, ташбулат, типтәр, туйкеш, туҡбирҙе, хәйҙәр, шаҙырбай, янбуса*).

## Этноним
«Гәрә» этнонимы башҡорттарҙан тыш ҡаҙаҡтарҙа, ҡырым татарҙарында, монголдарҙа, төркмәндәрҙә һәм башҡа халыҡтарҙа билдәле.

## Тарих

Рәшит-әт-дин билдәләүенсә, кирәиттар — күп һанлы һәм көслө төрки берләшмә булып, Ҡытай сигендә үҙ дәүләтен төҙөгәндәр. Был дәүләт 1202 йылда монголдар менән баҫып алына. XIII быуатта монголдарға эйәреп, Жуси улусының үҙәгенә, кирәит һәм ҡуңғрат ҡәбиләләре күсенәләр, бында ҡыпсаҡтар менән аралашып уларҙың телдәрен үҙләштерәләр. Һуңынан ҡайһы бер Көнсығыш Европа һәм Урта Азия халыҡтары составына, шул иҫәптән башҡорттарҙың составына *гәрә* һәм *гәрәй-ҡыпсаҡ* ырыуҙары булараҡ инәләр. «Сыңғыҙнәмә дәфтәре»ндә Сыңғыҙхандың үҙенән власть атрибуттарын алған ҡайһы бер башҡорт ҡәбиләләренең башлыҡтары атап үтелә:­ *Ҡыят бей, Ҡуңғрат бей, Уйшин Майҡы бей, Урҙас бей, Тамъян бей, Ҡыпсаҡ бей, Юрматы бей, Кирәит бей, [[Мөйтән бей]], Бөрйән бей, Ҡалдар бей, Һалйот бей, Ҡатай бей*. Ю. М. Йосопов фекеренсә, XIV быуаттың икенсе яртыһында Башҡортостанда сәйәси ойошма — «Тура-хан ханлығы» барлыҡҡа килгән, бында төп ролде кирәит-ҡуңғраттар уйнаған.

Гәрәләрҙең риүәйәттәре буйынса, улар Урал буйына ҡыпсаҡтар менән бер үк ваҡытта килгәндәр. Улар башта Ағиҙел тамағы буйындағы районда — үҙҙәре һаманда «ил-гәрә» йәғни «гәрә иле» тип атаған урында көн иткәндәр. Бында гәрәләр йәнәйҙәрҙе һиҙелерлек ҡыҫырыҡлап, уларҙың күбеһен ырыу составында ассимилияцияланған. Аҙағыраҡ, XIV—XV быуаттарҙа ҡәбиләнең бер өлөшө Ағиҙелдең аръяғыдағы урмандарға — Беүә һәм Тере Танып йылғалары араһына үтеп инәләр, һәм «урман-гәрә» исемен алалар.

Гәрәләрҙең ерҙәре байлар, бүләр, ирәкте, йылан, йәнәй, ҡырғыҙ, таҙ, уран һәм ыуаныш ҡәбиләләре биләмәләренә күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының *Гәрәй улусын* тәшкил итә, һуңынан ул *Ил-Гәрәй* һәм *Урман-Гәрәй* улустарына бүленә. Гәрә ҡәбиләһе башҡорттары барлыҡ башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнашҡандар. П. И. Рычков мәғлүмәттәренә ярашлы XVIII быуат уртаһында Гәрәй улусында 273 йорт иҫәпләнгән. Гәрәләрҙең ерҙәре XVIII—XIX быуаттарҙа Бөрө һәм Минзәлә өйәҙҙәренә, ә 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда —  5-се (10-сы, 11-се) һәм 11-се (12-се) башҡорт кантондарына ҡарай.

## Урынлашыуы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 

## Видеояҙмалар
*  Сценарий авторы С. Хәмиҙуллин, реж. А. Өмөтбаев. «Историческая среда», «Башҡортостан» ДУП ТРК, 2010 йыл.
*  Сценарий авторы С. Хәмиҙуллин, реж. А. Өмөтбаев. «Историческая среда», «Башҡортостан» ДУП ТРК, 2011 йыл.
Ғатаулла Алтынғужин

**Ғатаулла Алтынғужин** (?—1865) — башҡорт дин әһеле. Каруанһарай мәсете имам-хатибы (1846—1865).

## Биографияһы
1831 йылдың авгусында Ырымбур губернаһы идаралығы указына ярашлы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Аллағыуат ауылы йәмиғ мәсетендә имам-хатип һәм мөҙәрис итеп раҫлана.

1846 йылдың йәйендә Ырымбурҙағы яңы төҙөлгән Каруанһарай мәсетендә мулла вазифаһын башҡарырға рөхсәт ала. 1847 йылдың 4 ноябрендәге указға ярашлы яңы мәхәлләгә рәсми рәүештә күсерелгән.

1850 йылдың 4 мартыдағы Ырымбур губернаһы идаралағы указына ярашлы Башҡорт-мишәр ғәскәренең өлкән ахуны дәрәжәһендә раҫлана. Төп бурыстарынан башҡа, Ғатаулла Алтынғужин хәрби ведомствоһы мәктәбендә, 1-се һәм 2-се өйәҙ мәхәлләһе училищеларында, Каруанһарай мәктәбендә башҡорт балаларына төрки теле һәм ислам тәғлимәте буйынса дәрестәр бирә. Шулай уҡ Ырымбур мосолман диниә назараты йомоштары буйынса тәфтишселек эштәрен алып бара, Ырымбур ҡала төрмәһенә тотҡондарға дини йолаларҙы үтәр өсөн барып йөрөй.

Ырымбур мосолман диниә назараты мөфтөйө Ғәбделвәхит Сөләймәнов вафат булғандан һуң, 1862—1864 йылдарҙа был юғары шәйех-әл-ислам вазифаһына кандидат булараҡ ҡарала.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Денисов Д. Н.* Мусульманская община Караван-Сарайской мечети // Этническая история и духовная культура башкир Оренбуржья (к 160-летию основания Караван-Сарая). / Под общ. ред. В. В. Амелина. — Оренбург, 2007, с. 7—13.

## Һылтанмалар
*
Гәрәй (мәғәнәләр)

**Гәрәй (Гәрә)** — этноним. Топоним һәм гидроним булараҡ та таралған.

* Гәрә — башҡорт ҡәбиләһе.
* Гәрәй (йылға) — Башҡортостандағы йылға.
* Гәрәй (Балтас районы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
* Гәрәй (Ҡалтасы районы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гарей — Татарстандағы йылға.
* Гәрәбаш — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл.
* Гәрәев — фамилиялаштар исемлеге.
* Түбәнге Гәрәй — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Урман Гәрә — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға.
* Юғары Гәрәй — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
Ужгород

**Ужгород** () — Украиналағы ҡала. Карпат аръяғы өлкәһенең административ үҙәге.

## Һылтанмалар
* Сайт города Ужгород
Яңғыҙнарат

**Яңғыҙнарат** — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Яңғыҙнарат (Краснокама районы) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Яңғыҙнарат (Тәтешле районы) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл.
* Яңғыҙнарат (Яңауыл районы) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яңғыҙҡайын — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл.
Яңы Уразай

**Яңы Уразай** — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Яңы Уразай (Балтас районы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
* Яңы Уразай (Краснокама районы) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Уразай — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Уразай — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
Уразай

**Уразай** — топоним.

## Мәҡәләләр
* Уразай (Аҙнаҡай районы) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
* Уразай (Аҡтаныш районы) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Уразай (Балтас районы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл.
* Уразай (Ҡариҙел районы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл.
* Уразай (Әгерже районы) — Татарстандың Әгерже районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Уразай — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Яңы Уразай — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
Аҡбулат

**Аҡбулат** — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Аҡбулат (Бөрйән районы) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл.
* Аҡбулат (Фёдоровка районы) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.
* Аҡбулат (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҡбулатов — фамилиялаштар исемлеге.
* Иҫке Аҡбулат — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
* Яңы Аҡбулат — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
Иҫке Аҡбулат

**Иҫке Аҡбулат** — топоним, бер нисә тораҡ пункт атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Иҫке Аҡбулат (Мишкә районы) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
* Иҫке Аҡбулат (Тәтешле районы) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аҡбулат — исемдәш тораҡ пункттар исемлеге.
* Яңы Аҡбулат — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл.
Буралы

**Буралы** — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Буралы (Илеш районы) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
* Буралы (Ҡалтасы районы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
* Буралы (Татарстан) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иҫке Бура — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
* Яңы Бура — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл.
Бурһыҡ (мәғәнәләр)

**Бурһыҡ** — йәнлек атамаһы. Топоним булараҡта таралған.

## Мәҡәләләр
* Бурһыҡ — йәнлек.
* Бурһыҡ (Ҡалтасы районы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.
* Бурһыҡ (Татарстан) — Татарстандың Аҡтаныш районындағы ауыл.
* Бурһыҡ (Шаран районы) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡуян (мәғәнәләр)
Мәсәғүт

**Мәсәғүт** — бер нисә тораҡ пункттар атамаһы.

## Мәҡәләләр

* Мәсәғүт (Дыуан районы) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.
* Мәсәғүт (Татарстан) — Татарстандың Аҙнаҡай районындағы ауыл.
* Мәсәғүт (Яңауыл районы) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мәсәғүт кантоны — Башҡорт АССР-ы кантоны.
Черкассы

**Черкассы** () — Украиналағы ҡала. Черкассы өлкәһенең административ үҙәге.

## Эске бүленеш
Ҡала 2 районға бүленә:
* Сосновский районы
* Приднепровский районы

## Билдәле шәхестәр
* Орёл Савва Лукич (12.01.1904—29.06.1981), хужалыҡ эшмәкәре. 1945—1970 йылдарҙа Өфө химия заводы директоры. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған химигы (1968). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1953, 1965). 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сайт города Черкассы
Джарылгач милли тәбиғәт паркы

**Джарылгач милли тәбиғәт паркы **(укр. Джарилгацький національний природний парк) — Джарылгач утрауында (Скадовск районы, Херсон өлкәһе, Украина) урынлашҡан милли парк. 2009 йылдың 11 декабрендә ойошторолған. Майҙаны — 10 000 га.

## Тарихы
1923 йылда Джарылгач «Аскания-Нова» ҡурсаулығы менән берләштерелә. 1932 йылда 32 меү га ерҙә Приморье ҡурсаулығы ойошторола. Ҡурсаулыҡ биләмәһенә Джарылгач, Тендровская коса, Долгий, Орлов, Бабин, Смоленый утрауҙары һәм Джарылгач ҡултығының көнбайыш акваторияһы инә. Һуңынан ҡурсаулыҡ статусы бөтөрөлә. 1974 йылда 300 га ерҙә дәүләт әһәмиәтендәге Джарылгач ботаник заказнигы ойошторола.

2009 йылдың 11 декабрендә Украина президенты Виктор Ющенко указы менән Джарылгач милли тәбиғәт паркы ойошторола. Парктың маҡсаты: тәбиғи, фәнни, эстетик, рекрацион һәм һауыҡтырыу әһәмиәте булған Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярында тәбиғәтте һәм тарихи-мәҙәни комплексты һаҡлау.

## Тасуирлама
Милли парк дәүләт милкендәге 10 000 га ерҙе берләштерә, шул иҫәптән 5731 га "Скадовск урман-һунарсылыҡ хужалығы"ныҡы, һәм 2 469 га Ҡара диңгеҙҙең Джарылгач ҡултығы.

## Тәбиғәт
Утрауҙың үҫемлектәр донъяһын 1927 йылда украин зоологы Н. В. Шарлеман тасуирлаған. Тасуирлама буйынса утрауҙы дүрт һыҙатҡа бүлергә була: тулҡын алып килгән үләнле, ҡомло, ташбаҡалы, тоҙло упраҡлы диңгеҙ буйы (киңлеге 3 м-ҙан 1.5 ка-ға тиклем); утрауҙың урта өлөшөн алып торған дала; пляжлы көньяҡ яры. 1922 −1923 йылдарҙа утрауҙың үҫемлектәр донъяһын Аскания-Нова курсаулығының ботаника мөдире ботаник И. К. Пачоский өйрәнә. Утрауҙы 499 төр көпшә үҫемлектәре үҫә, шуларҙың 51 төрө эндемик. 11 үҫемлек Украинаның Ҡыҙыл китабына индерелгән.

Утрау акваторияһындағы хайуандар донъяһы күп төрлө һәм бай. Улар араһында креветкалар, диңгеҙ өыҫалалары, Ҡыҙыл кипапҡа ингән уҡбалыҡ, уҡбаш балыҡ.

Утрауҙы 15 төр һөтимәр хайуанды осратырға мөмкин, улыр араҙында үрғуян (Lepus europaeus), төлкө (Vulpes vulpes) һәм ҡабан (Sus scrofa). Һөйрәләеүселәр: дала ҡарайыланы (Vipera ursinii) һәм туҙбаш йылан (Natrix natrix); ер-һыу хайуандары: йәшел әрмәнде (Pseudepidalea viridis) һәм ағас тәлмәрйене (Hyla arborea).Утрауҙа 248 төр ҡош иҫәпәләнә. Ҡоштар йылы яҡҡа осҡан ваҡытта яр буйҙарында 150 мең тирәһе ҡош йыйыла. Яр буйында, ҡаңғылдаҡ аҡҡош (Cygnus cygnus) һәм ышылдаҡ аҡҡош (Cygnus olor) кеүек һыу ҡоштары ҡышларға ҡала.47 төрө Украинаның Ҡыҙыл китабына индеоелгән, шулар иҫәбендә 
розовый пеликан (Pelecanus onocrotalus), ҡыҙыл өйрәк (Tadorna ferruginea), туғаҙаҡ (Otis tarda), ҡара ҡауҙы (Ciconia nigra), ҡара торна (Anthropoides virgo).

16-18 быуаттарҙа аҫыл боландарҙы (Cervus elaphus), ҡырағай ҡабандарҙы (Sus scrofa), сайғаҡ кәзәләрҙе (Saiga tatarica) һәм ҡоландарҙы (Equus hemionus), ә 19 быуатта — ҡырағай аттарҙы осратырға мөмкин булған.

Джарылгач һәм Каркинит ҡултығында кит һымаҡтарҙың өс отряды тереклек итә: аҡ дельфин (*Delphinus delphis*), афалин (*Tursiops truncatus*), диңгеҙ сусҡаһы (*Phocoena phocoena relicta*).

## Һылтанмалар
* Закон тексты  (укр.)
* Жемчужины Причерноморья   (укр.)
Луцк

**Луцк** () — Украиналағы ҡала. Волынь өлкәһенең административ үҙәге.

## Һылтанмалар
* Сайт города Луцьк
Степан Злобин исемендәге әҙәби премия

**Степан Злобин исемендәге әҙәби премия** — Башҡортостан Республикаһы премияһы. Яҙыусылары союзы тарафынан 1996 йылда булдырылған. Урыҫ телендә ижад итеүсе әҙиптәргә тыуған яҡҡа арналған иң яҡшы әҫәр һәм юғары һөнәри оҫталыҡ өсөн бирелә. Баштараҡ премия ике йылға бер тапҡыр тапшырылһа, хәҙер уның лауреаттары йыл һайын билдәләнә.

## Премия лауреаттары
# Морат Рәхимҡолов
# Александр Филиппов 
# Роберт Паль 
# Леонид Лушников  
# Юрий Андрианов  
# Ильяс Вәлиев‎ 
# Камил Йыһаншин
# Марсель Ғәфүров
# Йәмил Мостафин
# Рим Әхмәдов
# Георгий Кацерик
# Владимир Денисов
# Юрий Горюхин
# Алла Докучаева
# Михаил Ерилин
# Сергей Матюшин
#  Игорь Максимов
# Николай Грахов
# Светлана Сураева

----------------------------------------------
### 2017
* Светлана Сураева, прозаик, публицист, шағир һәм тәржемәсе.

### 2014
* Николай Грахов, балалар шағиры һәм яҙыусыһы, йырсы-шағир (бард), журналист һәм тәржемәсе.

### 2013
* Игорь Максимов, республиканың иң өлкән урыҫ яҙыусыларының береһе, ижади союзда тормай. Белорет районында йәшәй, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

### 2012
* Сергей Матюшин (үлгәндән һуң)

### 2010
* Алла Докучаева
* Михаил Ерилин

### 2009
* Юрий Горюхин, яҙыусы һәм журналист
### 2009
* Владимир Денисов
### 2007
* Георгий Кацерик, яҙыусы, шағир һәм журналист. «Знахарь» повесы өсөн.

### 2003
* Марсель Ғәфүров
* Рим Әхмәдов
* Йәмил Мостафин

### 2002
* Камил Йыһаншин

### 2000
* Юрий Андрианов
* Вәлиев Ильяс Иштуған улы — «Патриотизм һәм халыҡтар» монографияһы өсөн
### 1999
* Леонид Лушников

### 1998
* Роберт Паль 
### 1997
* Александр Филиппов 
### 1996
* Морат Рәхимҡолов

## Сығанаҡтар
* [HTTP://LIBMAP.BASHNL.RU/NODE/161 Литературная карта Республики Башкортостан. Республиканская литературная премия имени Степана Злобина]

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы

**Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (берлеге)** (, ) — планетаның биотөрлөлөгөн һаҡлау мәсьәләләрен яҡтыртыусы коммерцияға ҡарамаған халыҡ-ара ойошма. Ойошма яңылыҡтар бирә, төрлө илдәрҙә конгресстар үткәрә, яҡлауға мохтаж төрҙәрҙең исемлеген әҙерләй. БМО-ның Генераль Ассамблеяһында ойошманың күҙәтеүсе статусы бар.

Ойошма 1948 йылда төҙөлгән, шиаб-квартираҙы Гланде (Швейцария) ҡалаһында урынлашҡан. Союз 82 илде (шул иҫәптән Рәсәйҙең тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы), 111 хөкүмәт учреждениеларын, 800-ҙән артыҡ хөкүмәткә ҡарамаған ойошманы, 181 илдән 10 000 -гә яҡын ғалим һәм экспертты берләштерә.

## Мәсьәләләре
Тәбиғәттең бөтөнлөгөн һәм төрлөлөгөн һаҡлау маҡсатында йоғонто яһау, дәртләндереү һәм бөтә донъя йәмәғәтселегенә ярҙам итеү, шулай уҡ тәбиғәт ресурстарын тиң хоҡуҡлы файҙаланыу.

Союз, ағза-ойошмаларҙан башҡа 6 фәнни комиссияны һәм профессиональ секретариатты берләштерә.

## Хәүефлелек дәрәжәләре
1963 йылдан Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (Международный союз охраны природы, МСОП) хәүеф янаған хайуандар һәм үҫемлектәр исемлеген (Ҡыҙыл китап) төҙөй. Унда хәүефлелек 5 дәрәжәгә бүленә:

* *Extinct* (юҡҡа сыҡҡан) (EX)
* *Extinct in the Wild* (ҡырағай тәбиғәттә юҡҡа сыҡҡан) (EW)
* *Critically Endangered* (киҫкенләшкән хәүефлек) (CR)
* *Endangered* (хәүефле) (EN)
* *Vulnerable* (бирешеүсән) (VU)
* *Near Threatened* (бирешеүсәнгә яҡын) (NT)
* *Least Concern* (иң аҙ хәүефле) (LC)
* *Data Deficient* (етерлек мәғлүмәт юҡ) (DD)
* *Not Evaluated* (хәүеф баһаланмай) (NE)

## Махсус һаҡланған биләмәләрҙең классификацияһы

1978 йылда союз махсус Ерҙең махсус һаҡланған территорияларын квалификациялау системаһын ҡабул итә, 1994 йылда был системаны яңырта;
* *Категория Ia һәм b*: ҡәтғи тәбиғи резерват — тейелмәгән тәбиғәт, тулы һаҡлау;
* *Категория II*: милли парк — туризм менән яраҡлаштырылған экосистеманы һаҡлау;
* *Категория III*: тәбиғәт ҡомартҡыһы — тәбиғи иҫтәлекле урындарҙы һаҡлау
* *Категория IV*: заказник — төрҙәрҙең йәшәгән урынын идара итеү ысулы менән һаҡлау урыны; 
* *Категория V*: махсус һаҡлана торған ер өҫтө һәм диңгеҙ ландшафты — ер өҫтө һәм диңгеҙ ландшафтын һаҡлау һәм ял итеү урыны; 
* *Категория VI*: идара ителеүсе ресурслы махсус һаҡлана торған урын — экосистеманы һаҡсыл ҡулланыу.

## Наградалар
1993 йылда союз Зәңгәр Планета премияһын алды.
Пан Ги Мун

**Пан Ги Мун** (, ханча: 潘基文, дөйөм латин транскрипцияһы — *Ban Ki-moon*; 13 июнь 1944 йыл) — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 8-се Генераль секретары (1.01.2007—31.12.2016), Корея Республикаһының сит ил эштәре һәм сауҙа министры (2004—2006).

## Биографияһы
Пан Ги Мун 1944 йылдың 13 июнендә Япон империяһы Корея генерал-губернаторлығы Тюсэй-Хокудо провинцияһы Ымсон өйәҙенең Тюсю ҡалаһында (хәҙерге Корея Республикаһы Чхунчхон-Пукто провинцияһының Чхунджу ҡалаһында) тыуған. Корей теленән тыш инглиз, француз һәм япон телдәрен белә, рус телен өйрәнә.

1970 йылда Сеул милли университетын тамамлай, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә бакалавр дәрәжәһен ала. 1985 йылда Гарвард университеты янындағы Кеннеди исемендәге идаралыҡ мәктәбендә дәүләт иларалығы магистры дәрәжәһен ала.

37 йыл дауамында Корея Республикаһының сит ил эштәре һәм сауҙа министрлығында хеҙмәт итә. Корея Республикаһының Һиндостан, Австрия, Словения һәм АҠШ дәүләттәрендәге илселектәрҙә эшләй. 2004—2006 йылдарҙа Корея Республикаһының сит ил эштәре һәм сауҙа министры була.

2006 йылдың 13 октябрендә БМО Генераль Ассамблеяһы менән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 8-се Генераль секретары итеп тәғәйенләнә. БМО-ның эшмәкәрлеген ойоштороу һәм солохто яҡлау эштәре буйынса бер нисә мөһим реформалар үткәрә. Пан Ги Мун күбеһенсә иғтибарын глобаль йылыныуға һәм Дарфур регионы (Судан) мәсьәләрен хәл итеүгә йүнәлтә.

2011 йылдың 21 июнендә Пан Ги Мун Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль секретары итеп икенсе биш йыллыҡ ваҡытҡа раҫлана.

2009 йылда Мальта университетының һәм Вашингтон штаты университетының, аҙаҡ Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты мөхбир докторы исеме бирелә. 2012 йылғы йәйге Олимпия уйындарын асыу тантанаһында Олимпия флагын тотоп барыусыларҙың береһе була.

## Бүләктәре
* «Эшендә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (Корея Республикаһы, 1975, 1986, 2006)
* Австрия Республикаһы алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн Почёт билдәһе (Австрия, 2001)
* Риу-Бранку ордены ҙур тәреһе (Бразилия, 2006)
* Ҡояш ордены ҙур таҫмаһы (Перу, 2006)
* I дәрәжәләге «Достык» ордены (Ҡаҙағстан, 2010)
* Хеҙмәттәре өсөн милли орден (Алжир)
* Хосе Матиас Дельгадо ордены (Сальвадор)
* Сикатун ордены ҙур тәреһе (Филиппины)
* Исмоил Сомони ордены (Тажикстан, 2010)
* Буркина-Фасо милли ордены ҙур тәреһе (2008)
* Кот-д'Ивуар милли ордены (2008)
* Изге Карл ордены ҙур тәреһе (Монако, 2013)
* Вена ҡалаһы ҙур алтын ордены (Австрия, 2013)
* Алтын Олимпия ордены (2013) һ. б.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* БМО сайтында Пан Ги Мундың биографияһы
*
Каска (индтар)

**Каска** — Канадала йәшәгән инд халҡы. Элек-электән Канаданың Юкон күле тирәһендә йәшәйҙәр. Каска телендә һөйләшәләр.

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар

*Kaska Dena Council
Каска теле

**Каска** — Канаданың Юкон күле тирәһендә йәшәгән Каска индтарының теле. Каско теле, на-дене телдәре төркөмөнөң, Атабаск телдәре төркөмсәһенә ҡарай. Канаданың статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, Каска телен 450 кеше белә (2006).

## Әҙәбиәт

* Kaska Tribal Council. *Guzāgi k'ū́gé': our language book : nouns : Kaska, Mountain Slavey and Sekani*. [Watson Lake, Yukon]: Kaska Tribal Council, 1997. ISBN 0-9682022-0-9


## Сығанаҡтар һәм һылтанмалар
* Yukon Native Language Centre 
* Kaska Language Website, University of British Columbia
* Kaska Dena Council
Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы

**Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы** (7 ноябрь 1955 йыл — 5 ғинуар 2022 йыл) — башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2004). Рәсәй Империяһы мосолмандары һәм төбәктәге ислам тарихын өйрәнеүсе, Башҡортостан Республикаһының Ижтимағи-сәйәси һәм хоҡуҡ тикшеренеүҙәре институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Лариса Әсхәт ҡыҙы Ямаева 1955 йылдың 7 ноябрендә Бүрәт-Монгол АССР-ының (хәҙерге Бүрәт Республикаһының) баш ҡалаһы Улан-Удэла Совет Армияһының хәрби хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған.

1974 йылдан СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында лаборант булып эшләй башлай һәм бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университеты тарих факультетының киске бүлегендә уҡый, уны 1979 йылда тамамлай.

1978—1980 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының ВЛКСМ комитеты секретары була. 1977 йылдан КПСС ағзаһы.

1982—1983 һәм 1987—1994 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында ассистент, өлкән уҡытыусы һәм доцент вазифаларында эшләй.

1986 йылда, кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһын тамамлай.

2004 йылда «тарих фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай

1994—2003 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар университеттың Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы.

2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан — бүлек мөдире һәм әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.

2015 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Ижтимағи-сәйәси һәм хоҡуҡ тикшеренеүҙәре институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.

Ғалим оҙайлы һәм ҡаты ауырыуҙан 2022 йылдың 5 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат булды.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре ХХ быуат башындағы рәсәй мосолмандарының сәйәси тарихына, башҡорттарҙа ислам дине таралыуы үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә бағышланған. 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

1986 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында «тарих фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2003 йылда Ырымбур дәүләт университетында «Либеральное общественно-политическое движение российских мусульман в начале XX в.» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

## Ғилми хеҙмәттәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Ямаева Лариса Асхатовна — ГБНУ «Институт гуманитарных исследований Республики Башкортостан»: Заведующая отделом изучения общественного сознания
Сумы

**Сумы** () — Украиналағы ҡала. Сумы өлкәһенең административ үҙәге.

## Эске бүленеш
Ҡала 2 районға бүленә:
* Ковпак районы
* Йылға аръяғы (урыҫса Заречный) районы

## Һылтанмалар
* Сайт города Сумы
Америка тәбиғәт тарихы музейы

**Америка тәбиғәт тарихы музейы** () — Манхеттенда (Нью-Йорк, АҠШ) урынлашҡан донъялағы иң ҙур музейҙарҙың береһе.

Парк зонаһы менән музейҙың 46 экспозиция залы булған 25 бергә тоташҡан бинаһы, тикшереүҙәр үткәрә тоған лабораторияһы, китапханаһы бар.

Музейҙың 32 миллиондан артыҡ экспонаты бар, уларҙың тик аҙ өлөшө генә бер юлы күрһәтелә ала
. Музейҙа 200-ҙән артыҡ кеше эшләй, музей йыл һайын 100-ҙән артыҡ экспедицияны спонсорлай.

## Башҡа сайттар
* AMNH American Museum of Natural History main website
* History of the AMNH 
* Library collection is searchable online.
Төлкө утрауҙары

**Төлкө утрауҙары** () — Алеут утрауҙары теҙеменең көнсығыш өлөшөндәге утрауҙар.

## Географик урыны

көнбайыштан көнсығышҡа:
* Унимак — 4070 км²; Шишалдин тауы — 2857 м; 64 кеше (2000); 
* Уналаска — 2721 км²;  Макушин янартауы — 2036 м; 1759 кеше (2000); 
* Умнак — 1777 км²; Всевидов тауы — 2149 м; 39 кеше (2000); 
* Акутан — 334 км²; Акутан тауы — 1303 м; 713 кеше (2000); 
* Акун — 167 км²; Изге Гилберт тауы — 818 м; 
* Амукта — 75 км²; Амук тауы — 1066 м; 
* Аватанак (Avatanak (Agutanax)) — 30 км²; 147 м; 
* Амак — 15 км²; Амак янартауы — 488 м; 
* Амакнак — 8,5 км²; 2524 кеше (2000); 
* Анангула (Anangula (Ananiuliak)); 
* Аиктак (Aiktak); 148 м; 
* Адугак (Adugak (Adougakh)); 31 м; 
* Санак; 

## Тарих
Был утрауҙарҙы беренсе булып 1741-се йылда дат диңгеҙ сәйәхәтсеһе Витус Беринг икенсе камчатка экспедиция ваҡытында аса.
1763-сө йылда Алеуттар урыҫ сәнәғәтселәренә ҡаршы ихтилалға күтәреләләр.
Шабаев Илшат Рәйес улы

**Шабаев Илшат Рәйес улы** (8 ғинуар 1978 йыл) — Рәсәй бейеүсеһе, хореограф, мюзиклдар артисы. MTV каналының «Бейеү майҙаны йондоҙо» (рус. «Звезда танцпола») проекты, ТНТ каналының «Бейеүҙәр» (рус. «Танцы») проекты еңеүсеһе.

## Биографияһы
Илшат Рәйес улы Шабаев 1978 йылдың 8 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Александровка районы Комсомольск биҫтәһендә донъяға килгән. Атаһы — Рәис Ибраһим улы Шабаев башҡорт милләтенән, әсәһе — Рузия Хәмзә ҡыҙы — татар халҡынан.

Ике йәшендә ғаиләһе Ырымбурға барып урынлаша. В. Я. Быков етәкселегендәге «Чечетка» балалар коллективында бейей.

Ырымбур мәҙәниәт училищеһын һәм Мәскәү мәҙәниәт институтын тамамлай.

## Фильмография

## Клиптары
* ALL1 һәм Ильшат Шабаев — Страница, 2010
* ALL1 һәм ILSHAT — По-другому, 2010
* «Евросеть» компанияһы рекламаһы, 2011
* Граф (ALL1) — Аллилуйя, 2014
* Quest Pistols Show feat Monatik — Мокрая, 2015
* Рекорд Оркестр — Лада седан, 2015
* Ильшат — О приключениях, 2015

## Дискография
* ILSHAT & Теона – Звезда Танцпола
* Граф (ALL1) – Аллилуйя (при уч. Ильшата Шабаева)
* ILSHAT – BARERA
* ALL1 и Ильшат Шабаев – Страница
* Ильшат Шабаев & Граф – Верить
* ILSHAT – Смайл
* ALL1 и ILSHAT – Слезы
* ILSHAT – Лёвчику
* ILSHAT – Fiesta
* BIFFGUYZ x ГРАФ x ILSHAT – На Карнавале
* Граф (ALL1) и ILSHAT – Крик Земли
* ILSHAT – Только тобой
* ALL1 и ILSHAT – По-другому
* ILSHAT – Magic lady
* Ильшат Шабаев, Лилия Хасянова, Ринета Жаббарова - Джалиль
* Ильшат - О приключениях

## Ҡаҙаныштары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальная страница ВКонтакте
* Официальная страница в Instagram
* Официальная страница в Facebook
* Ильшат Шабаев участвовал в шоу «Танцы» на ТНТ 
* ТАНЦЫ на ТНТ
* Ильшат Шабаев: «Оренбург – это моя душа» 
* Ильшат Шабаев: «У меня особая любовь к Уфе»
* Ильшат Шабаев: для успеха надо учиться смирению 
* Звёзды щоу «Танцы» побывали в Омске
* «Танцы» в Барнауле: все секреты знаменитых участников шоу 
* Победитель «Танцев»: «Девушку не нашел, деньги еще не потратил!» 
* «Танцы» делают меня лучше. Егор Дружинин о творчестве и культуре Челябинска
Ровно

**Ровно** () — Украиналағы ҡала. Ровно өлкәһенең административ үҙәге.Украинаның көнбайыш өлөшөнөң төньяғында урынлашҡан. Үҙенең гербына һәм әоәменә эйә. Ҡала эсенән Устье йылғаһы аға. 

## Атамаһы

### Атамаһының килеп сығышы
Ҡала исеменең килеп сығыуының бер нисә версияһы бар. Щуларҙың береһе буйынса, ул ҡаланың тигеҙ ерлектә урынлашыуынан барлыҡҡа килгән. Икенсе версияға ярашлы, биләмә эргәһендә бик күп нығытма соҡорҙары булғанлыҡтан, "соҡор" ("ур") һүҙенән барлыҡҡа килгән. Тағы бер нисә версия кенәз Острожскийҙар менән бәйле: улар ҡаланы төҙөүҙе тамамлай, сөнки тап ошо ерҙә биләмәләре бөтә («ровно до этого города»); кенәздәрҙең ошо ҡала менән бергә теүәл йөҙ ҡалаһы була («ровно сто городов»); кенәздәрҙең имениелары тап ошо ерҙә урынлаша («ровно этой местностью»). Әммә был версиялар шик тыуҙыра, сөнки ҡала 1518 йылда ғына күсә .

## Һылтанмалар
* Офіційний портал Рівненської міської ради та її виконавчого комітету
Унимак

**Унимак** () — Алеут утрауҙарының иң көнсығыш һәм иң ҙур утрауы. Майҙаны буйынса Америка Ҡушма Штаттарында 9-сы, ә ер йөҙөндә 134-се урын (4069,9 км²).

## Тасуирлама
Утрауҙа алты янартау урынлаша, шуларҙың араһынан Шишалдин янартауы ер йөҙөндәге иң әүҙем янартауҙар исемлегенә инә.
Халыҡ һаны 64 кеше һәм улар утрауҙың берҙән бер Фалсе Пас ҡасабаһында йәшәйҙәр.
1903-сө йылда **Scotch Cap Light** маяғы төҙөлә. Уның ҡоролошо көсәйтелгән тимер-бетондан эшләнгән була, шуға ҡарамаҫтан 1946-сы йылдың 1 апрелендә цунами арҡаһында маяҡ юҡҡа сыға.

## Һылтанмалар
Санак

**Санак** () — Алеут утрауҙары теҙемендәге утрау. Төлкө утрауҙары төркөмөнә инә.
Утрауҙың координаттары — .

## Тарих
Утрау эргәһендә ике киң билдәле карап һәләкәте булған була (береһе 1906-сы йылда, ә икенсеһе 1943-сө йылда).

## Һылтанмалар
Азия хоккей лигаһы

**Азия хоккей лигаһы** (АХЛ) — Рәсәй, Көньяҡ Корея, Ҡытай һәм Япониянан туғыҙ команда ҡатнашҡан хоккей чемпионатын ойошторған берләшмә. Лиганың штаб-квартираһы Японияла урынлашҡан. Һәр йыл плей-офф бөткәс, еңеүсе махсус трофей менән бүләкләнә.

Лига 2003 йылда Японияла хоккейға ҡарата ҡыҙыҡһыныу юғала барыуы һәм Кореяла хоккей лига төҙөү сәбәпле ойошторола. Уның маҡсаты — хоккейҙы һәм уйынсыларҙың сифаттарын үҫтереү. Лига иң тәүҙә ике илдәге биш команданан тора. Ул дүрт илгә (2004-05 миҙгел) һәм туғыҙ командаға тиклем ҙурая (2005-06) һәм 2013-14 йылдар миҙгелендә өс илдән һигеҙ команданан тора.

## Тарихы

### 2003—2004
Лига 2003 йылда Корея хоккей лигаһы тарҡалғас һәм Япония лигаһы эшен туҡтатҡас барлыҡҡа килә. Лиганың төп маҡсаты — Азияла хоккейҙы популләштереү, ошо регионда спорт төрөнөң һәм уйынсыларҙың кимәлен үҫтереү һәм Азия илдәренең йыйылма командаларын көслөрәк итеү. Тәүге миҙгелдә 5 команда ҡатнаша: дүртәү Япониянан һәм берәү Көньяҡ Кореянан. Командалар бер-береһе менән дүртешәр уйын үткәрә һәм даими миҙгел аҙағында чемпионды билдәләйҙәр. Плей-офф уйындары үткәрелмәй. Тәүге миҙгелдең чемпионы исемен «Ниппон Пэйпер Крэйнс» командаһы 39 мәрәй йыйып яулай. Джоэль Прик «Сэйбу Принс Рэббитс» командаһынан 33 (8+25) мәрәй йыйып, иң күп һөҙөмтәле пас биргән һәм иң күп мәрәй йыйған исемғә лайыҡ була. «Ниппон Пэйпер Крэйнс» командаһынан Райан Харуо Кувабара 15 гол керетеп турнирҙың иң мәргән уйынсы исемен яулай.

### 2004—2005
2004/05 миҙгеле Лига өсөн тәүге тулы миҙгел була, ҡайһылар был чемпионатты тәүге, тип һанай. Миҙгел башланыр алдынан Милли хоккей лишаһы Ҡытайҙа хоккейҙы үҫтереү спорт программаһына ҡыҙыҡһыныуын күрһәтә. Үткән миҙгелдә ҡатнашҡан 5 командаға Хабаровсктан «Голден Амур», Харбиндан «Чанчунь Фуао» һәм Цицикарҙан «Хоса» командалары өҫтәлә. Чемпион титулы исемен «Кокудо» хоккей клубы яулай: ул тәүге миҙгел чемпионы «Ниппон Пэйпер Крэйнс» командаһын финалда 3:1 серия иҫәбе менән еңә.

### 2005—2006
2005/06 миҙгел башланыр алдынан Лига составынан финанс яҡтан ҡыйынлыҡтар булыуы сәбәпле «Голден Амур» сыға. Ә, киреһенсә, чемпионатҡа «Нордик Викингс» һәм «Кангвон Лэнд» командалары ҡушылалар. «Анъян Халла Виниа» командаһы исемен «Анян Халла» тип үҙгәртә. Чемпионаттың финалында үткән миҙгелдең финалистары осраша, һәм шул уҡ «Кокудо» икенсегә чемпион була.

### 2006—2007
«Нордик Викингс» был миҙгелдә финанс ҡыйынлыҡтары булғанға күрә ҡатнашмай. «Харбин» Пекинға күсә һәм «Хоса» тигәнгә исемен алмаштыра. «Цицикар» үҙенә яңы бағыусыларҙы таба һәм «Чанчунь Фуао» тип исемен үҙгәртә. «Кокудо» хоккей клубы ла исемен үҙгәртә: шул ваҡыттан башлап ул «Сэйбу Принс Рэббитс» тип атала. «Ниппон Пэйпер Крэйнс» финалда «Сэйбу Принс Рэббитс» командаһын дүрт уйында еңеп, чемпион титулын яулай.

### 2007—2008
«Хоса» һәм «Чанчунь Фуао» командалары «Чайна Шаркс» исемле хоккей клубына берләшәләр. «Кангвон Лэнд» исемен «Хай1» тигәнгә алмаштыра. Был миҙгелдә ете команда ҡатнаша һәм һәр бер команда 30 уйын үткәрә. Чемпионаттың финалында «Одзи Пэйпер» ""

## Командалар

### 2015/2016 миҙгел командалары

### Элек ҡатнашҡандар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Донъя хоккей лигаларының исемлеге

## Иҫкәрмәләр
Аватанак

**Аватанак** () — янартауҙың һыу аҫтында урғылып, диңгеҙ өҫтөнә күтәрелеп сыҡҡан тау тоҡомдарынан хасил булған утрау. Төлкө утрауҙары төркөмөнә инә. Амукта утрауының көнсығышында урынлашҡан.

Утрауҙың оҙонлоғо 16 км тирәһе.

## Тарих
1867-се йылда Аляска менән бергә Америка Ҡушма Штаттарына һатыла.

## Һылтанмалар
Амак

**Амак** () — Алеут утрауҙары теҙемендәге утрау. Төлкө утрауҙары төркөмөнә инә.

Аляска ярымутрауының көнбайыш сигенең төньяғында урынлашҡан. Утрауҙа Амак янартауы урынлашҡан. Утрау урыны менән тундра үҫемлектәре, мүк һәм лишайниктар менән ҡапланған. Ҡаялы һәм кеше йәшәмәгән утрау.

## Һылтанмалар
* http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=1101-39-
Танып

**Танып** — башҡорт ҡәбиләһе.

Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының танып һәм ҡариҙел һөйләштәренә ҡарай.

## Ырыу-ҡәбилә ҡоролошо
* *[[Ҡаҙансы (ырыу)|Ҡаҙансы]]*
* *[[Ҡайпан]]*
* *Ҡыр (Ҡара)*
* *Һыу (Өфө)*

## Тарихы

Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Себер даруғаһының *Танып улусын* тәшкил итә.

XVIII быуат таныптар башҡорттарҙың башҡа ҡәбиләләре — балыҡсы, гәрә, ғәйнә, йылан, унлар, урандар менән күрше йәшәгән.

Танып башҡорттарының ерҙәре XVIII—XIX быуаттарҙа Бөрө һәм Уҫы өйәҙҙәренә, ә 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 1-се, 5-се (артабан 10-сы, 11-се) башҡорт кантондарына ҡарай.

## Урынлашыуы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 

## Видеояҙмалар
*  Сценарий авторы С. Хәмиҙуллин, реж. А. Өмөтбаев. «Историческая среда», «Башҡортостан» ДУП ТРК, 2010 йыл.
Чернушка районы

**Черну́шка райо́ны** — Пермь крайы составындағы территориаль һәм муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Чернушка ҡалаһы, 1930 йылға тиклем — Рябки ауылы.

## География
Чернушка районы Беүә убалы тигеҙлегенең көнсығыш өлөшөндә, убалы-тигеҙлекле Урал алдында, Тылва ҡалҡыулығы битләүҙәрендә, киң япраҡлы-ылыҫлы урман зонаһында Пермь крайының көньяғында урынлашҡан. Район Пермь крайының Көйәҙе, Барҙы, Уй һәм Октябрьский райондары, Башҡортостандың Асҡын һәм Тәтешле райондары менән сиктәш.

Майҙаны — 1676 км², был Пермь крайы территорияһының яҡынса 1 % тәшкил итә. Район төньяҡтан көньяҡҡа — 54 км, ә көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай — яҡынса 56 км һуҙылған.

## Тарих
Чернушка районы территорияһы борон замандарҙан башҡорттарҙың аҫаба ерҙәре булып торған. Был ерҙәрҙе танып ҡәбиләһенең ҡаҙансы һәм ҡайпан ырыуҙары биләгән. XVIII быуат аҙағынан бында урыҫтар һәм башҡа халыҡ вәкилдәре күпләп күсеп килә башлайҙар.

## Халҡы

Ҡала шарттарында (Чернушка ҡ.) район халҡының  % йәшәй.

Районда урыҫтар — 77,4 %, татарҙар — 7,6 %, башҡорттар — 6,6 %, удмурттар — 4,3 %, тағы ла сыуаштар, мариҙар һәм башҡа милләт вәкидәре йәшәй.

## Иҡтисад
Чернушка районы индустриаль-аграр райондарына ҡарай. Уның иҡтисадының төп өлөшөн артабанғы тармаҡтар тәшкил итә (етештереүҙең дөйөм күләмендәге өлөшө):
* нефть һәм газ сығарыу (73,4 %)
* етештереү тармағы (6,7 %)
* төҙөлөш (7,1 %)
* транспорт һәм элемтә (3,8 %)
* ауыл хужалығы (1,2 %)

Райондың сәнәғәт етештереүендә нефть сығарыу 93,2 % тәшкил итә, йылына яҡынса 600 мең тонна нефть сығарыла.

Чернушка районы крайҙа иген сәсеү майҙандары һәм иген йыйыу буйынса 3 урынды һәм һөт йыйыу буйынса 5 урынды биләй. 2010 йылға ҡарата районда 7010 баш һыйыр малы, 784 баш дуңғыҙ малы иҫәпләнгән. Хәҙерге ваҡытта Чернушка районында ауыл хужалығында эшләүсе 20 предприятие, 6055 шәхси ярҙамсы хужалыҡ, 12 крәҫтиән-фермер хужалығы теркәлгән.

### Киң мәғлүмәт саралары
Район гәзиттәре: «Маяк Приуралья» (1930 йылдан); «Уральская версия»; «Чернушка Плюс». 2008 йылдан Чернушка ҡалаһында квартал һайын башҡорт һәм урыҫ телдәрендә «Пермь башҡорттары» сыға.

Районда «Радио Чернушки» радиостанцияһы һәм «ВеЧер» телеканалы (1995 йылдан) эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
*  
* 
*  
*  
*  
* 
*
Көйәҙе районы

**Көйәҙе районы** — Пермь крайының муниципаль районы. 

Административ үҙәк — Көйәҙе ҡасабаһы.

## География
Пермь крайының көньяғында, Беүә убалы тигеҙлегендә һәм өлөшләтә Тылва ҡалҡыулығы битләүҙәрендә урынлашҡан. Көйәҙе районы Пермь крайының Чайковский, Барҙы, Елово һәм Чернушка райондары, Башҡортостандың Яңауыл һәм Тәтешле райондары менән сиктәш.

Майҙаны — 2616 км².

## Тарих
Көйәҙе районы 1926 йылда ойошторола. 1938 йылда Пермь өлкәһе составына индерелә.

## Халҡы

Районда урыҫтар — 66,2 %, удмурттар — 18 %, башҡорттар — 6 %, татарҙар — 6 %, сыуаштар — 3,8 % һәм башҡа милләт вәкилдәре йәшәй.

## Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Көйәҙе районында 10 мунициплаь берәмек составында 83 тораҡ пункт иҫәпләнә.

  Тораҡ пункттар исемлеге
    

   


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Янаульские зори (гәзит)

**«Янаульские зори»** () Яңауыл районы һәм Яңауыл ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите, аҙнаһына дүрт тапҡыр — шишәмбе, шаршамбы, кесаҙна, шәмбе көндәрендә урыҫ һәм татар телдәрендә  баҫыла.

## Тарихы

## Ҡаҙаныштары
* «Яңауыл таңдары» гәзите хәбәрсеһе Раушания Ғарифуллина Рәсәйҙең инновациялы төбәктәре ассоциацияһы һәм ЭЛАР корпорацияһы йыл һайын ойошторған журналистарҙың III Бөтә Рәсәй бәйгеһендә «Мәҙәниәт» номинацияһында урындағы мәктәптәрҙә ҡулланылған яңы технологиялар хаҡындағы мәҡәләһе өсөн «Алтын стилус-2015» премияһына лайыҡ булды>.
* «Яңауыл таңдары» гәзите хәбәрсеһе Илдар Шәрипов Рәсәйҙең Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы үткәргән «Батырлыҡ йондоҙлоғо — 2015» VII Бөтә Рәсәй фестиваленең «Геройҙың йөҙөнә ҡара» (урыҫса «Вглядись в лицо героя») фотоконкурсында еңеүсе тип табылды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Янаульские зори» — Башкирская Энциклопедия 
* Официальный сайт газеты «Янаульские зори»
Лозовая (мәғәнәләр)

* Лозовая (Калитва ҡушылдығы)
* Лозовая (Айҙар ҡушылдығы)
Огни Агидели (гәзит)

**«Огни Агидели»** — Ағиҙел ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите, аҙнаға 2 тапҡыр баҫыла.

Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «„Башҡортостан Республикаһы“ Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы.

1993 йылдан урыҫ телендә нәшер ителә. Айына бер «Аҡ ҡалам» исемле башҡорт телендә ҡушымта сығарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* «Огни Агидели» — Башҡорт энциклопедияһы 
* Официальный сайт газеты «Огни Агидели»  

## Һылтанмалар
* Администрация городского округа город Агидель Республики Башкортостан. Официальный сайт. СМИ города 
* Газета «Огни Агидели» — «Оnlinegazeta» сайты
Адугак (утрау)

**Адугак** () — Алеут утрауҙары теҙемендәге утрау. Төлкө утрауҙары төркөмөнә инә. Көнбайыш Алеут халыҡ иҫәбен алыу зонаһына ҡарай.

Умнак утрауының төньяҡ-көнбайышынан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Оҙонлоғо 2 км тирәһе. Адугак утрауы, юҡҡа сығып барған сивучтарҙың ятыу урыны булғанға дәүләт тарафынан һаҡлана.

## Һылтанмалар
Кропивницкий

**Кропивни́цкий** (, 1924 йылға тиклем — **Елисаветград**; 1934 йылға тиклем — **Зиновьевск**;  1939 йылға тиклем — **Кирово**; 2016 йылға тиклем — **Кировоград**, ) — Украинаның үҙәгендәге ҡала, Кировоград өлкәһенең һәм Кировоград районының административ үҙәге, сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәге. Ҡалала  автомобиль юлдары бәйләнешә, Кировоград аэропорты урынлашҡан. 2016 йылда ҡаланың исеме үҙгәртелә.

Кропивницкий Приднепровск ҡалҡыулығында Ингул йылғыһының уйһыулығында,  Сугоклея һәм Бианки йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан. Торлаҡ пунктың майҙаны — 10,3 мең га. Халҡы —  кеше (2001 йылғы мәғлүмәт буйынса),  ҡала советындағы башҡа тораҡ пункттар менән —  кеше.

1775 йылдан ҡала булып иҫәпләнә. Ҡалала сәнәғәт,мәҙәниәт үҫеш ала ; беренсе украин театры асыла.

1939 йылда Кировоград өлкәһенең үҙәге була. Ҡалала 70-кә яҡын сәнәғәт предприятиеһы эшләй, социаль инфраструктура үҫеш алған, күп һанлы белем биреү һәм мәҙәниәт учреждениелары эшләп килә. 

Туғандаш ҡала — Добрич (Болгария).

## Эске бүленеш
Ҡала 2 районға бүленә:
* Подолье районы
* Нығытыу районы

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Сайт города Кировограда  
* Историческая информация о городе Елисаветград
Һалйот

**Һалйот** — башҡорт ҡәбиләһе.

## Тарихы

Силәбе өлкәһенең төньяғында Иҫәт йылғаһы буйҙарында һалйот ҡәбиләһе нәҫеле булған башҡорттар йәшәй. Башҡорт этнографы Р. З.Йәнғужин
һалйоттарҙың нирун тип аталған монгол ҡәбиләһенән килеп сыҡҡанлығын яҙа, улар Сыңғыҙ хандың маҡсатына ҡаршы булған.
Риүәйәттәрҙән күренеүенсә, Алан Го исемле бер башлыҡтың уртансы улы Багути Салджи тоҡомдары тип иҫәпләй, Сыңғыҙ хан заманында уларҙы салджиуттар тип йөрөткәндәр. Сыңғыҙ ханға тиклем нурин ырыуы башлыҡтары күп булған, улар берләшеп йәшәүҙе өнәмәгән, тап шуға күрә лә Сыңғыҙ хан хәҙерге монголия территорияһында йәшәгән бөтә ырыуҙарҙы бергә туплап, үҙенә генә буйһондорорға булғас, салджиуттар уның үҙенә ҡаршы һуғышырға ант итә. Р. З. Йәнғужин билдәләүенсә, Сыңғыҙ хан менән бәрелештә еңелгәндән һуң, һалйоттар наймандар менән бергә Урта Азияға Ҡара Ҡытай дәүләтенә ҡаса, һуңғараҡ улар Уралға күсенә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* 
* Панорама Башкортостана. 2010 июнь
Һыҙғы

**Һыҙғылар** — фин‑уғыр сығышлы башҡорт ырыуы.

## Тарихы
Раил Кузеевтың фекеренсə, I мең йыллыҡ аҙағында һыҙғылар ҙа башҡорт ҡəүемен барлыҡҡа килтереүҙə əүҙем ҡатнашҡан. II мең йыллыҡта улар хəҙерге Башҡортостандың көньяҡ‑көнбайышынан төньяҡ һəм төньяҡ‑көн сығышына, Əй буйына, һуңынан тағы ла төньяҡҡараҡ күсə. XVIII быуатта урыҫ колонизаторҙары Һыҙғы билəмəлəрен тартып ала һəм 1735 йылда Красноуфимск ҡəлғəһен һала. Уның тирə‑яғына урыҫ, татар, мари һибелеп ултыра.

Бөгөн Свердловск өлкəһе Красноуфимск районының Боғалыштамаҡ, Урта һəм Үрге Боғалыш, Табанлыкүл (Озерки), Сыҫҡы (Сызги), Иҫкауыл, Ҙур Торош ауылдарында йəшəйҙәр.

## Йәшәү урындары
Һыҙғы улусы башҡорттары батша Алексей Михайловичтың 1852 йылғы грамотаһына ярашлы үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен ҡулланалар. Аҫаба ерҙәр составына Өфө йылғаһы үрҙәрендәге ерҙәр ҙә ингән.

1697 йылда һыҙғылар Пётр I тарафынан Һаҡлау грамотаһын алалар. Уларҙың вәкиле Илекәй Бикбаев ғаризанамәһендә, башҡорттарҙың ата-бабалары боронғо ваҡыттарҙа Себер юлындағы Өфө өйәҙендә аҫабалыҡ ерҙәрендәге сабынлыҡтар, балыҡ тотоу, һунарға йөрөү менән иркен шөғөлләнгәндәр, ә хәҙерге ваҡытта уларҙың аҫаба ерҙәренә төрлө урыҫ кешеләре баҫып инә, уларҙың ерҙәрендә ер һөрәләр, төрлө һалымдар менән йонсоталар, тип яҙа һәм уларҙың ерҙәренә межа үткәреүҙе һорай. Ҡошсо башҡорттары Илекәй Бикбаев менән берлектә ерҙәренә межа үткәреүгә өлгәшәләр һәм уның һөҙөмтәһендә алған грамотаға ярашлы үҙ ерҙәре менән 1652 йылға тиклем хужалыҡ итәләр
XVII—XVIII быуаттарҙа башҡорт ихтилалдарын баҫтырғандан һуң заводтар һәм ҡалалар төҙөү өсөн башҡорт биләмәләрен тартып алыу һәм буш хаҡҡа һатып алыу көсәйә һәм XIX быуатта ла дауам итә.

1801 йылдың 21 апрелендә Һыҙғы улусы башҡорттары Саранин заводы хужаһы Иван Осокинға Өфө йылғаһы ағымындағы уң яры буйлап урынлашҡан ерҙәрҙе һаталар: 
1834 йылда Һыҙғы ауылында — 235, ә 1859 йылда 410 башҡорт иҫәптә тора. Шулай уҡ типтәрҙәр (бөтәһе 86 кеше) йәшәй. 1757 йылдан Һыҙғы улусы биләмәләрендә башҡорттар индергән 1-се Сарсаз һәм 2-се Сарсаз мари типтәрҙәре ауылдары билдәле.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Ағиҙел, 2011 йыл № 4
Монголияла ислам

**Монголия** халҡының 5 процентҡа яҡыны **Ислам** дине тота. Башлыса, мосолмандар Баян-Улгий провинцияһында йәшәгән этник ҡаҙаҡтарҙан тора. Был провинцияла йәшәгән халыҡтың улар 88,7 процентын тәшкил итә. Бынан тыш ҡаҙаҡтар Монголияның башҡа ҡала һәм ҡасабаларында ла ҙур булмаған йәмәғәткә ойошоп йәшәй.

## Тарихы

### Ҡаҙаҡтар

Монголияла Ислам тураһындағы иң иҫке мәғлүмәттәр 1254 йылда яҙылғанлығы күренә. Тап шул йылда францискан Гильом де Рубрук Ҡараҡоромға Мүнкә хандың һарайында булып китә. Ул «балбалға табыныусыларҙың» (күрәһең, будда һәм даос ҡорамдары булғандыр) ете ғибәҙәтханаһын һәм ике мәсет күргәнлеген бәйән итә. Шулай итеп, тарихсылар Монголияға Ислам үтеп инеүен 1222 һәм 1254 йылдар араһында тип билдәләй.

Монголдар Сыңғыҙхан Афғанстанды яулап алғанда тәүге тапҡыр Ислам менән таныша. 1222 йылда Монголияға ҡайтып барғанда Сыңғыҙ хан Мәүерәннаһрҙа Бохараға инеп сыға.

Сыңғыҙ хандың ейәне Берке Хәрәзм дәрүише Сәйфетдин дәрүиш йоғонтоһонда ҡабул итә. Ул монгол хакимдарынан беренселәрҙән булып Ислам ҡабул иткән кеше. Башҡа монгол хандары Исламға мосолман ҡатындары тәьҫирендә килә. Һуңғараҡ мәмлүк хакимы Бейбарыҫ Алтын Урҙа менән бәйләнештәрҙе нығыта һәм таныҡлы монголдарҙы Мысырға саҡыра. Унда барыу монголдар араһында мосолмандар һанын арттыра. К 1330-м годам три четверти верхушки Монгольской империи были мусульманами.. 1330-сы йылдарға Монгол империяһы хакимдарының дүрттән өс өлөшө Ислам ҡабул иткән була инде.

Мосолман ҡаҙаҡтар Джунгарияға һәм Алтайҙың таулы аймаҡтарына XIX быуат аҙаҡтарына күсенә башлай. Ҡаҙаҡтарҙың күп өлөшө кирәй һәм найман була. Күптәре батша Рәсәйенән ҡасып килә. Богдо-гэгэн 1911 йылда ил башына килгәс, ҡаҙаҡтарға Ховдала йәшәргә рөхсәт бирелә.

1940 йылда Баян-Улгий провинцияһы барлыҡҡа килә. 1956 йылда мосолмандар 37 мең (халыҡтың 4,3%-ы), 1989 йылға 121 меңгә етә(6,1 %) Мосолман ғаиләләрендә тыуым күп булыуға ҡарамаҫтан, ХХ быуаттың икенсе яртыһында Монголияла уларҙың һаны кәмей бара.. 1990-сы йылдарҙа сығышы ҡаҙаҡ булған кешеләр бойондороҡһоҙлоҡ алған Ҡаҙағстанға күпләп күсенә.

### Хотондар

Монголияның Убсунур аймағында (2000 йыл иҫәбе буйынса 9 мең, 2007 йылдағы ағымдағы иҫәп буйынса — 7 мең) хотон этник төркөмө йәшәй, улар сөнни мосолман булып, Монголияға 300 йыл самаһы элек Көнсығыш Төркөстандан күсерелгән булған. Йылдар дауамында улар монгол теленә күсеп, будда һәм шаман инанысын тота башлаған. Хотондарҙа Ислам йолалары бик әҙ (мәҫәлән, бабаға ултыртыу) һаҡланған. Әлеге ваҡытта улар мосолманлыҡҡа кире ҡайта башлаған.

### Башҡа милләттәр

2000-се йылдарҙа кәмеп торһа ла, 2007 йылда ҡаҙаҡтар һаны йәнә 140 меңгә етә (халыҡтың 5,4%-ы) Башҡа мосолман динлеләр һаны (үзбәк, уйғур, татар һ.б) бер нисә йөҙҙән уҙмай.

## Мосолмандар йәшәгән төбәктәр
Мосолмандарҙың күп өлөшө Монголияның төньяҡ өлөшөндә йәшәй.

## Монголияла мосолмандар иҫәбе
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре

## Иҫкәрмәләр
Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлеге

**Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлеге** () — региональ сауҙа һәм капитал һалыуҙарҙы еңеләйтеү һәм либералләштереү өлкәһендә хеҙмәттәшлек өсөн Азия-Тымыҡ океан төбәгенең 21 экономикаһы форумы. Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлегенең маҡсаты — иҡтисади үҫеште арттырыу һәм төбәк илдәре берләшмәһен нығытыу.

Ҡатнашыусы иҡтисадтарҙа донъя халҡының яҡынса 40 % йәшәй, уларға 54 % тиерлек Эске тулайым продукт һәм донъя сауҙаһының 44 % тура килә.

## Тарих

Форум 1989 йылда Канберра ҡалаһында Австралия һәм Яңы Зеландия премьер-министрҙары тәҡдиме менән барлыҡҡа килә.

Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлеге ниндәйҙә булһа ойошма структураһыҙ йәғни ҙур бюрократик аппаратһыҙ ирекле кәңәш йыйыны булараҡ ойошторола. Сингапурҙа урынлашҡан ойошманың Секретариатында ҡатнашыусы экономикаларҙың вәкилдәренән 23 илсе, һәм тағы ла урындағы хеҙмәткәрҙәр эшләй.

Башта министрҙар кимәлендәге йыл һайын уҙғарылған кәңәшмәләр Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлегенең юғары органы була. 1993 йылдан ҡатнашыусы экономикаларҙың лидерҙарының осрашыуҙары ойоштороу эшмәкәрлегенең төп төрө булып китә. Был саммиттарҙа йыл эсендәге форум эшмәкәрлегенең дөйөм һығымтаһын барлаусы һәм артабанғы эшмәкәрлектең перспективаларын билдәләүсе декларациялар ҡабул ителә. Шулай уҡ ҙур аралыҡ менән тышҡы эштәр һәм иҡтисад министрҙары сессиялары уҙғарыла.

Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлеге төп органдары: консультацион эш советы, эксперттарҙың өс комитеты (сауҙа һәм инвестициялар буйынса комитет, иҡтисади комитет, административ-бюджет комитеты) һәм иҡтисадтың төрлө тармаҡтары буйынса 11 эш төркөмө.

## Ағзалары

Хәҙерге ваҡытта Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлегенә башлыса Тымыҡ океан буйлап яр һыҙығы булған 21 дәүләт инә. Ҡытай Халыҡ Республикаһы хуплауы менән был халыҡ-ара ойошмаға Тайвань ҡабул ителә. Һөҙөмтәлә Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлегендә *ҡатнашыусы илдәр* урынына *ҡатнашыусы экономикалар* термины ҡабул ителгән.

Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлегенә инергә теләк белдергән кандидат-экономикалар: Бангладеш, Камбоджа, Колумбия, Коста-Рика, Макао, Монголия, Лаос, Пакистан, Панама, Һиндостан, Шри-Ланка, Эквадор. Утрауҙағы дәүләт Гуамдың ойошмаға инеү өсөн ғариза биреүенә АҠШ ҡаршы сыҡҡан.

## Саммиттар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Patrick Ziltener (2005): „Pazifische Drift – Die APEC zwischen Bi- und Multilateralismus“, in: *Blätter für deutsche und internationale Politik*, 12, S. 1465-1474

## Һылтанмалар
* Азия-Тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлегенең рәсми сайты
Әлибаева Зәйтүнә Рәхмәтулла ҡыҙы

**Әлибаева Зәйтүнә Рәхмәтулла ҡыҙы** (1922 йыл — 9 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, ПВО часы элемтәсеһе.

## Биографияһы
Зәйтүнә Рәхмәтулла ҡыҙы Әлибаева 1922 йылда Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантонының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ның) Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуған. 1930-сы йылдарҙа атаһы Маҡар районының 12-се һанлы совхозы директоры була, ҡатыны менән өс ҡыҙ бала үҫтерәләр.

Петровский мәктәбендә 1-се синыфтан 7-се синыфҡа тиклем уҡый. Артабан Өфө сәнғәт училищеһының актёр бүлегендә белем ала. ВЛКСМ-ға инә. Атаһы һуғышҡа киткәс, тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта, совхозда эшләй.

Һуғышҡа барырға ҡарар иткәс, Стәрлетамаҡ ҡалаһына барып медицина курстарында уҡый, әммә уны тамамлап бөтмәй һәм 1942 йылдың 8 майында Бөйөк Ватан һуғышының Сталинград фронтына оҙатыла. ПВО частарында элемтәсе булып хеҙмәт итә.

1942 йылдың 9 авгусында бейеклекте дошмандан бер үҙе һаҡлап ҡалып һәләк була.

## Хәтер
* Ҡалмыҡ Республикаһы Сарпан районының Садовое ауылының бер урамына уның исеме бирелгән. Ошо ауылдың 2-се мәктәбе алдында уға һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КАЛМЫЦКАЯ САГА О БАШКИРСКОЙ КРАСАВИЦЕ. Сайт «Яндекс-Дзен», 2 марта 2020 года
* 
* 

## Видеояҙмалар
* Письма надежды: Зайтуна Альбаева.  Выпуск № 5 от 1 мая 2015. ГУП ТРК «Башкортостан».