open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Любляница

**Любляница** () — Словенияла  йылға, Сава йылғаһы ҡушылдығы.

## Этимологияһы
Йылға исеменең килеп сығышында аныҡ аңлатма юҡ. Версияларҙың береһе буйынса  йылға исеме немец теленән («әкрен һыу») тигәнде аңлата, башҡа  фекерҙәр буйынса йылға исеме шәхси *Любовид* исеменән, йылға ярҙарында ауылдарға нигеҙ һалыусы кеше исеменән барлыҡҡа килгән.   Ә инде баш ҡала Любляна атамаһы йылға исеменән сыҡҡан.

Рим империяһы дәүерендә йылға һәм ауыл хәҙерге Врхника урынында  Навпорт  () тип аталған. Урта быуат сығанаҡтарында   йылға  латин һәм немец Leybach атамалары менән (1254 йыл), Laibacus (1260 йыл), Leybach (1265 йыл), Laybach (1314, 1443 йылдар) йөрөтөлә. Словен исемен беренсе тапҡыр  Вальвазор ҡуллана.

## Характеристикаһы

Йылға үҙенең дауамында ете тапҡыр карст йырындарында юҡҡа сыға һәм ҡабаттан өҫкә сыға һәм шул уҡ ваҡытта исемен үҙгәртә. Үҙ ағымының башында ул Трбуховица () тип атала, һуңынан Обрх (), Стржень (), Рак (), Пивка (), Уница () һәм тик Врхника ҡалаһынан түбәндә генә   Любляница исемен ала.

Йылғаның оҙонлоғо  Врхника ҡалаһынан алып Сава йылғаһына ҡойған урынға тиклем 41 км. Бассейндың һыу йыйыу майҙаны 1890 км². Йылға киңлеге 25-30 м, максималь тәрәнлеге 12 м тиклем.. Ағымының яҡынса 20 км уның ер аҫты карст мәмерйәләре аша аға.  Любляница һыу йыйыу сиктәрендә карст бифуркацияһы табыла, уларҙа һыу бер участканан  бер үк ваҡытта  төрлө яҡҡа аға. Любляницала, уның Сава йылғаһына ҡойған урындан 10 км алыҫлыҡта Словенияның баш ҡалаһы Любляна урынлашҡан. Һыу сығымы 4,3 алып 132 м³/с тиклем үҙгәрә һәм уртаса  39 м³/с тәшкил итә. 

## Геологияһы
Йылға бассейнының ҙур өлөшө эзбизташ аҡбур һәм юра һәм триас доломиттары осороноң ҡеүәтле ҡатламынан тора.  Шулай уҡ дүртенсел ултырмалары бар, уларҙың  ҡеүәте Планин яланында 25 метрға етә, ә уртаса 5 метр тәшкил итә.. Бассейндың Врхникаға тиклем  көньяҡ өлөшө динар карсттан тора, ул башлыса  эзбизташтан. Төньяҡ-көнбайышта Альп алды йәки доломиттан текә битләүҙәр менән карст өлкәһе урынлаша. Һыу йыйыуҙың ҙур өлөшө йырғыланған карст һыу алып килеүсе горизонттарҙан тора, ул ер аҫты һыуҙарының сығанаҡтары (Любляна һаҙлыҡтары) кеүек файҙаланылыусы ҙур булмаған һыу алып килеүсе горизонттар барлыҡҡа килтерә. Һыу йыйыу бассейнының төньяҡ өлөшө Сава йылға башынан алыҫ түгел урынлашҡан.

Любляница башы һәм Планин яланы араһындағы участкала, яҡынса 150 км² майҙанда  800-ҙән ашыу мәмерйә билдәле.

## Климаты
Йылға бассейнында йылына ямғырлы 100-150 көн иҫәпләнә, ошо ваҡыт эсендә 1300 мм алып 3000 мм-ға тиклем яуым-төшөм яуа.  Рекордлы тәүлек  һаны 300 мм тәшкил итә.  Оҙайлы ямғырҙарҙан һуң ҡышҡы һәм көҙгө ташҡын  була. Яҙғы ташҡындар юғары таулы яйлаларҙа  ҡар иреү арҡаһында була.

## Археологик тикшеренеүҙәр
XIX быуат аҙағында Любляница йылғаһында Карел Дежман тарафынан водолаз археологик тикшеренеүҙәр башлана. Тимер ҡорал һәм бронза һауыттар табыла.

## Иҫтәлекле урын
Любляница аша  Аждаһа күпере үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Бохинь күле

**Бохинь күле** (, ) — Словенияла даими иң ҙур күл, 3,18 км² майҙанды биләй. Бохинь общинаһы  территорияһында диңгеҙ кимәленән 525 м бейеклектә урынлашҡан һәм «Триглав» милли паркының өлөшө булып тора. Һыу күләме  — 0,1 км³. Һыу йыйыу бассейнының  майҙаны — 107 км². Уртаса тәрәнлеге —  29,5.

## Географияһы

Күлдең оҙонлоғо яҡынса 4,2 км  һуҙылған һәм киңлеге 1 км. Был күл морена арҡаһында барлыҡҡа килгән боҙлоҡло күл.  

Күлгә ҡойған иң ҙур ҡушылдыҡ Савица («Бәләкәй Сава»), Триглав күл үҙәнендәге иң ҙур Ҡара күлдән  (), туҡалана. Күлдең көнсығыш өлөшөнән  Озерница ()  йылғаһы ағып сыға, ул Мостница  менән ҡушылғандан һуң Сава-Бохинька йылғаһын барлыҡҡа килтерә, ул, үҙ сиратында,  Сава-Долинка йылғаһы менән ҡушыла һәм Сава йылғаһын барлыҡҡа килтерә. XVIII быуатта  Бальтазар Аке аңлатыуынса, Бохинь күленә һыу ағып инеүгә ҡарағанда унан һыу күберәк ағып сыҡға, был өҫтәмә ер аҫты һыу сығанаҡтары менән туҡланыуын аңлата.  

Күлдең саф һыуҙарында бағыр, шамбы, ажау, ябай гольян, арктика еҙмыйығы,  моллюскыларҙың һигеҙ төрө тереклек итә, шулай уҡ күп һанлы ылымыҡтар төрө бар. Ул туризмдың популяр урыны булып тора, күлгә һыу инергә һәм башҡа һыу спорт төрҙәре менән шөғөлләнергә киләләр. Яры буйында легендар тау кәзәһенең һыны урынлашҡан, уның тарихын шағир Рудольф Баумбах мәңгеләштергән. 

Бохинь күле районында бер нисә тау саңғыһы курорты урынлашҡан, иң ҙуры — Соришка Платина, Вогел, Кобла.

## Иҫкәрмәләр
Богеншперк

**Богеншперк** () — Словенияла Яңырыу дәүерендәге замок, Литиянан көньяҡ-көнсығышҡа табан Двор ҡасабаһы менән йәнәш ҡалҡыулыҡта урынлашҡан.

## Тарихы

1511 йылда ер  тетрәү һөҙөмтәһендә Лихтенбеорг менән йәнәшәләге  Ваген () ғаиләһе ҡәлғәһе емерелә, һәм улар Богеншперк һарайын төҙөй башлай. 1533 йылда замок  Ваген ғаиләһе милеге булараҡ телгә алына, ул үҙенең исемен шуларҙан ала. 1672 йыл һарайҙы билдәле словен ғалимы Янез Вайкард Вальвазор һатып ала. Вальвазор һарайҙа бай китапхана булдырыу һәм баҡырҙа   гравировкалау буйынса оҫтахана ойоштора. Ул шулай уҡ һарайҙы яңырта, ҡоҙоғон тәрәнәйтә һәм Изге Богоматерь сиркәүен төҙөй. 1692 йылда Вальвазор замок һатырға мәжбүр була, шунан һуң уның хужаһы бер нисә тапҡыр алмашына. Һуңғы хужаһы (1853 йылдан Икенсе донъя һуғышына тиклем) кенәздәр Виндишграц () була, һуғыштан һуң һарай хәрби госпиталь итеп файҙаланыла, аҙаҡ унда иезуиттар йәшәй. 

1972 йылдан башлап һарай  әле-әле  реставрациялана. Хәҙерге ваҡытта һарайҙа музей эшләй.

## Архитектураһы
Замок Яңырыу дәүере өсөн хас булған XVI быуат архитектураһына эйә.  Дүрт мөйөшөндә башнялар урынлашҡан, уларҙың икеһе  (көньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш) түңәрәк формала, ә башҡа ике башня  квадрат нигеҙгә эйә. Төньяҡ фасадта 1558 йылғы Ваген гербы һәм Лихтенберг гербы  урынлашҡан, көнбайышында — Франческо Рабба стилендә Богоматерь,  ә көньяҡта — Галло  ғаиләһе гербы. Эске биләмәһе Вальвазор ваҡытында уҡ  планлаштырылған. Көньяҡкөнбайыш башняның беренсе ҡатында ҙур булмаған типография менән көнбайышындағы башня булмаған Вальвазор кабинеты урынлашҡан.

## Һылтанмалар
 

* Bogenšperk Castle  — Slovenia Cultural Profile 
* Bogenšperk Castle — Architectural Heritage — Slovenia
Георгий Вылкович

**Георгий Чалыков Вылкович** — болгар табибы, сәйәсмән һәм дипломат. Болгарияның сит ил эштәре һәм диндәр министры (1881—1883), Болгарияның Дәүләт советы рәйесе (1883).

XIX быуаттың 60-сы йылдарында Константинополдә алдынғы хирургтарҙың береһе була. Болгарияны ғосман хакимлығынан азат иткәндән һуң Консерватив партияның лидерҙарының береһенә әүерелә. Ғосман империяһында Болгарияның дипломатик вәкиле була һәм шунда уҡ сәйәси дошмандары тарафынан үлтерелә.

## Биографияһы
1833 йылда Эдирнела тыуа. Атаһы Копривштицаның бик бай һәм абруйлы Чалыковтар нәҫеленән. Вылкович Пловдивта уҡый башлай, ә 1857 йылда Константинополдә Хәрби-медицина училищеһын тамамлай. Училищенан һуң хирург булып эшләй һәм Хәрби-медицина училищеһында уҡыта. 1860—1863 йылдарҙа Парижда хирургияһы буйынса махсуслаша, ә 1865 йылда Дамаскиҙа үҙәк хәстәхананың баш табибы булып хеҙмәт итә. 1870—1871 йылдарҙа Константинополдә «Хәйҙәр паша» хәстәханаһы директоры булып эшләй. 1872 йылда Вылкович Ғосман армияһында полковник чинына эйә була. 1875 йылда — ағза-корреспондент, ә 1884 йылда Болгария әҙәби йәмғиәтенең (хәҙер Болгарияның Фәндәр академияһы) ғәмәлдәге ағзаһы. Серб-төрөк һуғышы йылдарында, 1876 йылда Ниш һәм Софияла хәрби госпиталь етәксеһе. 1877 йылда урыҫ-төрөк һуғышы башланғас, Дамаск ҡалаһына күсерелә, армиянан киткәндән һуң Болгарияға ҡайта.

Болгарияла Георгий Вылкович Консерватив партия лидерҙарҙың береһе булып китә. 1879 йылда Учредительный йыйылыш ағзаһы итеп һайлана һәм Тырнов конституцияһына ҡул ҡуйыуҙан баш тартҡан ун ике консерваторҙан торған төркөмгә инә. Беренсе Бөйөк халыҡ йыйылышы (1879) һәм өсөнсө халыҡ йыйылышы (1882—1883) депутаты була. 1879 йылда Ауыл хужалығы, сауҙа һәм йәмәғәт биналары буйынса дирекция етәксеһе итеп тәғәйенләнә, ә 1881 йылда — Көнсығыш Румелияның почта һәм телеграф хеҙмәте директоры. Баттенберг (1881—1883) вәкәләтлеге осоронда сит ил эштәре һәм диндәр министры һәм Дәүләт советы рәйесе (1883).

1885 йылда серб-болгар һуғышы осоронда Георгий Вылкович хәрби госпиталдәр идарасыһы була. 1886 йылда Софияла Александров хәстәханаһы директоры булып хеҙмәт итә. 1887 йылда Константинополдә Болгария дипломатик вәкиле итеп тәғәйенләнә һәм был вафатына тиклем ошо вазифала ҡала. Вылкович Стефан Стамболов хөкүмәте Ғосман империяһында йәшәгән болгарҙарҙың хәлен яҡшыртыу буйынса үткәргән сәйәсәтенең инициаторҙарының береһе була.

1892 йылдың 12 (24) февралендә Георгий Вылковичҡа ялланған үлтереүселәр һөжүм итә һәм ике көндән һуң эсенә бысаҡ менән сәнсеүҙән алынған яранан вафат була. Пловдивта ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр
Пилат Вацлав

**Вацлав Пилат** ( 6 май 1888, Прага — 28 ғинуар 1971, Прага) — Чехословакия футболсыһы, һөжүмсе.

«Спарта» (Прага) шулай уҡ Чехословакияның милли йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.

Чехословакияның өс тапҡыр чемпионы.

## Клуб карьераһы
Профессиональ футболда 1910 йылда «Спарта» (Прага) командаһы өсөн беренсе тапҡыр сығыш яһай, унда ун өс миҙгел уҙғара, 361 уйында ҡатнаша, барлығы 323 гол индерә. Күпселек ваҡыттарын үткәрә, «Спарта» составында уйнағанда төп составтың һөжүмсеһе була. «Спарта» составында команданың төп һөжүмселәренең береһе була, беренселек уйындарында уртаса һөҙөмтәлелеге 0,89 голға тигеҙ.

Профессиональ карьераһын «ЧАФК Прага» клубында тамамлай, уның өсөн 1925-1926 йылдарҙа сығыш яһай.

1971 йылдың 28 ғинуарында 83 йәшендә Прага ҡалаһында вафат була.

## Ҡаҙаныштары һәм титулдары
* Чехословакия чемпионы **(3 тапҡыр):**

: «Спарта» (Прага): 1912, 1919, 1922

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте National Football Teams (англ.)
Шәғәлиев (Шаһивәлиев) Әхмәт (Шаһивәли) Шәғәли улы

**Шәғәлиев (Шаһивәлиев) Әхмәт (Шаһивәли) Шәғәли улы** — 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. Өлкән сержант, орудие командиры. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1942) менән бүләкләнеүсе.

## Биографияһы
Шәғәлиев (Шаһивәлиев) Әхмәт (Шаһивәли) Шәғәли улы Башҡорт АССР-ының Шаран районы Исәмәт ауылында 1905 йылда тыуған.

## Хәрби юлы
Шаран районының хәрби комиссариатынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 101-се атлы-артиллерия дивизияһында тоҫҡаусы булып хеҙмәт итә. 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында орудие командиры.

1943 йылдың 22 февралендә Украина ССР-ының Ворошиловград өлкәһендәге Юлино-2 станцияһында һәләк булып, шунда ерләнә.

## Хәрби наградаһы
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы

## Сығанаҡтар
* Шагалеев (Шагивалеев) Ахмет Шагалиевич (Шагивалеевич)
* Сайт Память народаШагалеев Ахмет Шагалеевич
Янович Сергей Александрович

**Янович Сергей Александрович** (1877, Асҡын, Өфө губернаһы — 1935, Ленинград) — урыҫ диңгеҙ офицеры.

## Биография
Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Асҡын ауылында тыуған.

Диңгеҙ кадет корпусын тамамлаған (1897). «Камчадал» транспорты һәм «Гайдамактар» (1898—1899) мина крейсеры Вахтенный начальнигы.

Ҡытай походы ҡатнашыусыһы (1900—1901), шунан һуң уҡыу-артиллерия отряды офицерҙар класы уҡытыусыһы була.

1902 й. төпкә батыу судноһы проекты эшләй башланы («күрәһең, бәләкәй катер»), Кәмә төҙөү проекты 1904 йылдың февралендә ҡарала. С. А. Янович кәмә проекты Санкт-Петербургтың Лесснер заводында төҙөлә.1904 йылдың июнендә һынау үтә һәм 1905 йылдың мартында «Кет» исемле флот составына индерелә. Уның командиры итеп 24 мартта лейтенант С. А. Янович тәғәйенләнгән. Кәмә Амурҙағы Николаевск яр батареялары менән бәйләнеште һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән. 1905 йылдың 1 июлендә «Кет» командаһы Невельск боғаҙы аҫтында япондарҙың ике миноносецын табалар һәм уларға атакаға сығалар. Кәмә 10 кабельт маҡсаттан картала билдәләнмәгән һайға ултыра, әммә япон миноносецтары, уны күреп, кирегә курстарын юнәтә һәм бүтән Невельск боғаҙын үтергә тырышмай. 1905 йылдың 3 июненән 20 сентябренә тиклем «Кет» диңгеҙгә 170 ҡабат сыға. С. А. Янович «Кет» менән 1906 йылдың көҙөнә тиклем етәкселек итә, шунан һуң яр буйы оборона ойошмаһы Айырым комиссияһына хеҙмәт итергә күсерелә, Амур флотилияһы төҙөү буйынса эштәр идарасыһы була. 1908 йылдың декабрендә яр составына алына..

2-се ранг капитаны (1913).

1916 йылдың ғинуарынан диңгеҙ министры ярҙамсыһы ҡарамағында тора.

1917 йылдың 25 октябрендә 2-се ранг капитаны чинында кала.

Совет осоронда Волхов ГЭС-ы төҙөлөшендә техник булып эшләй, ә һуңынан,1934 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем, — Ленинградта Киров заводының механика бүлегендә баш инженер.

## Наградалар

## Иҫкәрмә
Санкт-Петербург дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһы «Рәсәйҙең А. И. Маринеско исемендәге һыу аҫты көстәре тарихы музейында» Яновичтар ғаилә төркөме портреты бар: моғайын Асҡын ауылы Өфө губернаһы Бөрө өйәҙелер (С. А. Янович тыуған урыны). Паспартында. (сығанағы https://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=8023686 ).

## Һылтанмалар
* Шохин В. «Одиссея» командир миноносец «КЭТ» Янович Сергей Александрович 2 // Диңгеҙ гәзите. — 2008. — 15 сентябрь.
Насухи Бохари

**Насухи Сәлим әл-Бохари** (; , Дамаск, Ғосман империяһы — 1 июль 1961) — Сүриәнең хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, биләгән вазифаһы — Сүриә президенты, Сүриә премьер-министры вазифаларын башҡарыусы, төрлө ваҡытта төрлө министрлыҡтарға етәкселек итә.

## Биографияһы

### Шәхси тормошо
Дамаскиҙа, сәйәси эшмәкәрҙәр ғаиләһендә тыуа һәм үҫә. Уның атаһы — Сәлим әл-Бохари — алдынғы ҡарашлы дин әһеле була, хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлек алып бара, һәм 1915 йылда ҡулға алына. Ағаһы Джәләл Насухи милләт өсөн янған эшмәкәр була, 1916 йылда ғосман властары уны язалап үлтерә.

Истанбул Хәрби академияһында белем ала, артабан ғосман армияһы сафында хеҙмәт итә, Мәккә һәм Мәҙинәлә етәксе вазифаларҙы биләй. Беренсе донъя һуғышы осоронда ул урыҫтарға ҡаршы һуғыша, әсир итеп алынғандан һуң Себергәдепортациялана. Унан ҡаса һәм Маньчжурия, Ҡытай һәм Япония аша АҠШ-ҡа бара, ә унан Истанбулға ҡайта. Артабан ул тағы ла урыҫ фронтына эләгә һәм һуғыш тамамланғансы Фәләстанда дивизияға командалыҡ итә.

### Сәйәси эшмәкәрлеге
Ғосман империяһы еңелгәндән һуң ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа Сүриәнең хакимы булған король Фейсалдың союздашына әйләнә. Тәүҙә ул Алеппола армия подразделениеларында хеҙмәт итә, һуңынан Хәрби консультациялар бюроһына етәкселек итә, ә 1920 йылдың ғинуарында Мысырға хәрби атташе итеп тәғәйенләнә. Ул Каирҙа булғанда француз ғәскәрҙәре Дамаскиҙы яулай һәм унда француз мандаты режимы иғлан ителә.

Шунан Сүриә хөкүмәттәрендә төрлө вазифалар биләй — Хакки Азем хөкүмәтендә хәрби эштәр министры (1920, декабрь — 1922, июнь), Әхмәт Нами хөкүмәтендә ауыл хужалығы министры (1926—1928), Хашим Әл-Атаси президент булғанда премьер-министр (1939), Шукри Әл-Куатли президент булғанда Саадаллах әл-Джабир хөкүмәтендә оборона министры һәм мәғариф министры (1943 йылдың авгусы — 1944 ноябре) була. Ил премьер-министры вазифаһын биләгән осорҙа эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәренең береһе — Сүриә бойондороҡһоҙлоғо тураһындағы 1936 йылдағы һуңғы килешеүҙе ратификациялау буйынса француз яғы менән алдан һөйләшеүҙәр алып барыу. Ул Францияның талаптарын (хәрби инфраструктураның бер өлөшөн Францияға биреү) кире ҡаға һәм, һөйләшеүҙәрҙә көрсөктән сығыу мөмкинлеген күрмәгәс, отставкаға китергә ғариза бирә. 1939 йылдың 7 июленән 9 июленә тиклем Сүриә президенты вазифаһын башҡара.

1945—1946 йылдарҙа Сүриә армияһын булдырыу буйынса әүҙем эшмәкәрлек алып бара һәм дөйөм хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙы индерергә тәҡдим итә. Әммә уның тәҡдимдәре күпселек тарафынан хупланмай, шуға ла уның сәйәси абруйы йомшара.

Ғүмернең аҙағында сәйәсәттән ситләшә. 1961 йылдың 1 июлендә вафат була.

## Шулай уҡ ҡара
* Список премьер-министров Сирии
* Французский мандат в Сирии и Ливане

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Насух аль-Бухари на сайте syrianhistory.com
Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы

**Мөнирова Рәфилә Мөғәллим** (Q107043294) (1 ноябрь 1963 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), хореограф. Өс тапҡыр Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә (2000, 2009, 2013).

## Биографияһы
Мөнирова Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы 1963 йылдың 1 ноябрендә Башҡортостан Республикаһының Ҡариҙел районы Яҡуп ауылында тыуған. 1981 йылда Ҡариҙел районының Хәлил урта мәктәбен тамамлағас, 5 синыфта ул Ҡариҙел музыка мәктәбенә уҡырға инә. 1981—1983 йылдарҙа Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһында уҡый. 1983 йылда диплом алғас, ул тыуған Ҡариҙелгә ҡайта. Артабан биографияһы «Яшьлек» халыҡ бейеүҙәре ансамбле менән тығыҙ бәйле, ул уның менән 37 йыл етәксе итә. Күп быуаттар башҡорт халыҡ бейеүе традицияларын һаҡлау һәм үҫеп килгән быуынға тапшырыу маҡсаты менән, 1983 йылда Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы инициативаһы һәм тырышлығы арҡаһында «Яшьлек» халыҡ бейеүҙәре ансамбленең «бейеү тарихы» башлана.

## Ижады
«Яшьлек» халыҡ бейеүҙәре халыҡ ансамбле — Башҡортостан Республикаһында билдәле коллективтарҙың береһе. Ул Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт Министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге үткәргән күп конкурстар һәм фестивалдәрҙә даими ҡатнаша, призлы урындар яулап тора. Коллектив эшләгән дәүерендә, унда ҡатнашыусылар алты быуыны алмашынды. Ансамбль күп гастролдәрҙә йөрөй. Йыш ҡына Мишкә, Асҡын, Балтас районы, Туймазы, Өфө, Стәрлетамаҡ һәм Нефтекама ҡалалары ҡунағы ул. Сочи, Санкт-Петербург ҡалалары һәм Татарстан Республикаһы ла ситтә ҡалманы. Рәфилә Мөғәллим ҡыҙы «Танып» шифаханаһы (Асҡын районы) хакимиәте менән дэ хеҙмәттәшлекте яйға һала алды, 7 йыл унда концерттары менән сығыш яһай. Ҡариҙел районында бер сара ла ансамблһеҙ үтмәй. Бөгөнгө дә лә ул үҙ эшен дауам итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997);
* Мәҙәниәт өлкәһендә күп йыллыҡ емешле хеҙмәте өсөн маҡтау грамотаһы (2000);
* Пермь крайы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе рәхмәт хаты (2007);
* Башҡорт бейеүен башҡарыусылар араһында «Байыҡ» телевизион конкурсы башҡорт бейеүен үҫтергәне һәм пропагандалағаны өсөн диплом (2017);
* Татарстан Республикаһының «Йондоҙло йәйғор» фонд президентының рәхмәт хаты (2010);
* Санкт-Петербург ҡалаһы Мәҙәниәтен үҫтереү һәм яҡлау үҙәге, туризм, «ЛАУКАРАЗ» конкурсы программалары директорынан рәхмәт хаты (2011);
* Республика халыҡ ижады фестивалендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн рәхмәт хаты (2011);
* Сочи ҡалаһы «Мир на ладони» Мбф идараһы рәйесе һәм «Ҡара диңгеҙ буйында» фестиваль-конкурсының директоры рәхмәт хаты (2014);
* Ҡазанда «Данс Авеню» IX халыҡ-ара хореография сәнғәте конкурс-фестивалендә Гран-при (2021);
* «Мир на ладони» халыҡ-ара мәҙәниәт һәм мәғарифҡа ярҙам итеү һәм үҫтереү фондының рәхмәт хаты (2021) һ.б.

## Һылтанмалар
* Творческая характеристика.
* Известные люди Караидельского района   
* 
*
Длабока (йылға)

**Длабока** (**Пр-Фела**; , алб. Përroi i Thellë) — Төньяҡ Македонияның көнбайышындағы йылға, «Тау Йылғаһы» төбәгенән аға. Рибничка йылғаһының һул ҡушылдығы (Радика йылғаһы бассейны). Йылға бейек тау башында (276 м, Кораб тауы), Маврово милли паркы территорияларында, кәритә (U хәрефенә оҡшаш) үҙәнендә башлана. Йылға башынан алыҫ түгел бейеклеге 136 м булған Кораб шарлауығы урғыла (илдәге иң бейек шарлауыҡ).

Йылға һәм уның үҙәне һуңғы боҙлоҡ дәүерендә ҡар һәм боҙлоҡтар йоғонтоһонда формалаша. Длабока үҙәне Төньяҡ Македонияла альп климаты өҫтөнлөк иткән берҙән-бер урын. Ташландыҡ Жужне ауылы янынан ағып ята, артабан йылға үҙәне, Нистрово һәм Бибай ауылдары араһында каньон барлыҡҡа килтереп, тарая, шунан һуң Рибничка йылғаһына ҡоя. Көнсығыш битләүҙәге Мал-Кораб түбәһендәге ҡарҙың һәм боҙҙоң иреүе йылалағы һыу күләменә туранан-тура йоғонто яһай. Йылғаның юғары тиҙлектә ағыуы һәм мул һыулы булыуы май аҙағында — июнь башында күҙәтелә.

## Галерея

Dolinata na Dlaboka Reka-MK.JPG|Длабока йылғаһы үҙәне
Korabski-vodopad-i-Dlaboka Reka-MK.JPG|Длабока йылғаһы һәм Кораб шарлауығы
Brzaci-na-Dlaboka-Reka-MK.JPG|Длабока йылғаһы 


## Иҫкәрмәләр
Мрика

**«Мрика»** () — өс шаршауҙан торған опера, Пренк Якова Силики Лазарҙың албан телендәге либреттоһына яҙа. 1958 йылдың 1 декабрендә Шкодер ҡалаһының Мигьень театрында ҡуйылған тәүге премьераһы дүрт шаршауҙан тора. Операның төҙәтелгән һәм өс шаршауҙан торған варианты 1959 йылдың декабрь айында Албанияның баш ҡалаһы Тиранала Музыка һәм сәнғәт академияһында тәүге тапҡыр киң тамашасыға тәҡдим ителә. Опера сәхнәгә ике күренештән торған «Албания өҫтөндә яҡтылыҡ» () музыкаль спектакленә нигеҙләнеп яҙылған, ул Тиранала 1952 йылдың июлендә ҡуйылған була. Был сәхнә әҫәрен дә Якова менән Силики яҙа. «Мрика» операһы албандарҙың тәүге операһы тип һанала.

«Мрика» операһында ваҡиғалар 1950-се йылдарҙа бара. Сюжеты Мирдита округынан сыҡҡан ҡыҙҙың һәм уның ғаиләһенең тормош юлына бағышлана. Мриканың «Ҡояш байыны инде» () арияһы лирик тонда яҙылған, ә икенсе акттағы *Oh! C janë këto trazime* арияһы лирик тондарҙа яңғырауы менән айырылып тора. Операның башҡа музыкаһы менән менән сағыштырғанда был ария бәйән ителгән ваҡиғаның драматизмын асып ҡала.

Дүрт шаршаулы тәүге постановкаһының режиссеры Андреа Сканджети, ә өс шаршаулыһые сәхнәгә режиссер Антониу Кристак ҡуя. Баш ҡалала ҡуйылған спектаклдә йырсылар Леонард Деда, Тонин Дайя, Зеф Бека һәм Задей ҡатнаша; Мрика ролен тәүге тапҡыр театр сәхнәһенә күтәрелгән сопрано Клотильда Шантойа башҡара. Автор үҙе дирижерлыҡ итә. Тираналағы спектаклдә Мария Края, Лук Кацать, Авни Мула, Ибраһим Тукики, Йоргжи Вело уйнай. Мостафа Крантя дирижерлыҡ итә.

«Мрика» операһы өсөн Якова Пренк Хеҙмәт ордены һәм Республика премияһы менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр
Фельдман Борис Миронович

**Борис Миронович Фельдман** (1890 йыл — 12 июнь 1937 йыл) — совет хәрби етәксеһе, комкор (1935). «Тухачевскийҙың эше» буйынса атып үлтерелә. 1957 йылда реабилитациялана.

## Революцияға тиклемге осор
Борис Миронович Фельдман Пинск ҡалаһында 1890 йылда балта оҫтаһы ғаиләһендә донъяға килә. Йәһүд. Революцион хәрәкәтенә теләктәшлек белдерә. Күп тапҡыр ҡулға алына. 1913 йылда ғәмәлдәге армияға мобилизациялана. Беренсе донъя һуғышы ҡатнашыусыһы (1914—1917).

## Граждандар һуғышы
1918 йылдың майында РККА-ға инә. 1918 йылда Брянск районы штабы секретары, 1919 йылдың февраленән Ҡыҙыл Армия Генераль Штабы Академияһында тиҙләтелгән курста белем ала, шул уҡ йылда 13-сө армияның оператив бүлек начальнигы ярҙамсыһы, июнь-сентябрь айҙарында 9-сы уҡсылар дивизияһының 1-се бригада штабы начальнигы. 1919 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. Артабан төп академия курсы тыңлаусыһы, 1920 йылдың майында начальник ярҙамсыһы, май-сентябрҙә 57-се уҡсылар дивизияһы штабы начальнигы, сентябрь-декабрь айҙарында — 55-се уҡсылар дивизияһы начальнигы. Дивизия 55-се айырым уҡсылар бригадаһы тип үҙгәртелгәс, 1921 йылдың июнь аҙағында уның начальнигы булып ҡала. Артабан академияла өҫтәмә курста уҡый, 1921 йылдың октябрь-декабрендә Экспедицион корпус менән етәкселек итә, *Тамбов крәҫтиән ихтилалын* баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1922 йылдың май-июнендә — Алыҫ Көнсығыш Республикаһы Халыҡ-революцион армияһында штаб начальнигы.

## Һуғыштан һуңғы карьераһы
1922—1925 йылдарҙа — 17 -се, 1925—1928 йылдарҙа — 19-сы уҡсылар корпусы командиры. 1927 йылда ике ай дауамында Германияла командировкала була. 1928—1934 йылдарҙа — Ленинград хәрби округы штабы начальнигы. 1934 йылдан 1937 йылға тиклем Б. М. Фельдман РККА-ның етәкселек буйынса Идаралығы начальнигы һәм СССР оборона наркомы ҡарамағындағы Хәрби Совет ағзаһы. 1935 йылда персональ хәрби званиелар индергән саҡта уға комкор званиеһы бирелә.

## 1937 йыл
1937 йылдың майында Борис Фельдман Мәскәү хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫары вазифаһына күсерелә, 15 майҙа уҡ ҡулға алына, бынан һуң уны бөтә вазифаларынан бушаталар һәм ВКП(б-нан сығаралар. 1937 йылдың 12 июнендә М. Н. Тухачевский, И. Э. Якир һәм башҡа хәрби начальниктары менән бергә СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы бинаһы подвалында атып үлтерелә. Улы Түбәнге Иҫәт балалар йортона эләгә.

1957 йылда тулыһынса аҡлана һәм партияла тергеҙелә.

## Наградалары
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1924).

## Әҙәбиәт
* Черушев Н. С., Черушев Ю. Н. Расстрелянная элита РККА (командармы 1-го и 2-го рангов, комкоры, комдивы и им равные): 1937—1941. Биографический словарь. — М.: Кучково поле; Мегаполис, 2012. — С. 119—120. — 2000 экз. — .

## Һылтанмалар
*
Албанияның фаунаһы

**[[Албания|Албанияның]]** ф**аунаһында** умыртҡалы һәм умыртҡаһыҙҙарҙың **15** 600-ҙән ашыу төрө иҫәпләнә. Албания территорияһының ҙур өлөшөн тауҙар биләй. Ил биләмәһенең яҡынса дүрттән бер өлөшөндә урман үҫә, әммә XX быуат аҙағына уларҙың майҙаны торған һайын нығыраҡ кәмей. Хайуандар донъяһының составына үҙәк европа һәм урта диңгеҙ фаунаһы ҡатышмаһынан хас.

## Һөтимәрҙәр
Илдең территорияһында **[[Һөтимәрҙәр|һөтимәрҙәрҙең]]** 79 төрө теркәлгән . Йыртҡыс хайуандарҙан бында бүре, төлкө, сүл бүреһе, һоро айыу һәм ябай һеләүһен бар. Тояҡлылар араһында европа илеге, аҫыл болан һәм тау кәзәһе таралған. Ярғанаттарҙың 20 төрөн осратырға була. Яр буйы һыуҙарында дельфиндарҙың 4 төрө, шул иҫәптән косатка ла йәшәй. 
Файл:Steinmarder 4 2010.jpg|Таш һыуһар
Файл:Felis silvestris silvestris.jpg|Ваҡыты урманда бесәй
Файл:Rebeco. Picos de Europa..jpg|Серна
Файл:Nyctalus noctula.jpg|Ер вечерница


## Ҡоштар
Албания территорияһында **[[Ҡоштар|ҡоштарҙың]]** 350-нән ашыу төрө теркәлгән. Бөҙрә пеликан, төр кеүек, ҡыҙыл үңәсле ҡарағаҙ (Албанияла ҡышлай ғына), аҡбаш өйрәк һәм оҙон осло суҡышлы кроншнептар һирәк осрай һәм һаҡлауға мохтаж. Һыу ҡоштарының 70-тән ашыу төрө ҡышҡы миграция мәлендә йәки ҡышлау маҡсатында Албанияла туҡтала ә йылы яҡҡа йәки ҡышлау өсөн күсенгән ҡоштарҙың 250 төрө Албанияла туҡталыуы билдәле.
Файл:Xhimi.jpg|Пеликан Кудрявый
Файл:Waldohreule in freier Wildbahn.jpg|Өкө ҡолаҡса
Файл:Black-headed Gull - St James's Park, London - Nov 2006.jpg|Күл аҡсарлағы
Файл:ABUBILLA (Upupa epops).jpg|Һөҙһөт


## Һөйрәлеүселәр һәм амфибиялар
Илдә **[[Һөйрәлеүселәр|һөйрәлеүселәрҙең]]** 46 төрө теркәлгән. 4 төрө ташбаҡа диңгеҙ, яр буйында үрсергә Адриатик диңгеҙ яр буйҙарында үрсеүсе диңгеҙ ташбаҡаларының 4 төрө булыуы билдәле: бисса (йәшел гөбөргәйелгә оҡшаған, әммә унан бәләкәйерәк, оҙонлоғо 60-90 см), йәшел гөбөргәйел, ҙур башлы гөбөргәйел һәм тиреһе күперсекле ташбаҡа (лут). Ер өҫтөндә һөйрәлеүселәр араһында 5 төрө билдәле гөбөргәйел, 17 төр йылан, 18 төр кеҫәртке.

Албанияла шулай уҡ ерҙә лә һыуҙа ла йәшәй алған 16 төр **[[ер-һыу хайуандары]] бар.**
Файл:Hermann's Tortoise. Testudo hermanni (43973993264).jpg|Балканская черепаха
Файл:Frosch 2.jpg|Прыткая лягушка
Файл:Alpine salamander - Salamandra atra (43897218874).jpg|Альпийская саламандра
Файл:Eretmochelys imbricata by Jacek Madejski.jpg|Бисса


## Балыҡтар
Албанияның сөсө һыулы һыу ятҡылыҡтарында **[[Балыҡтар|балыҡтарҙың]]** 70-тән ашыу төрө билдәле, шуларҙың 18 төрө инвазион (агрессив) төргә ҡарай. Адриатик диңгеҙ һыуҙарында диңгеҙ балығының 250 төрө теркәлгән.

## Умыртҡаһыҙҙар

### Бөжәктәр
Албанияла **[[Бөжәктәр|бөжәктәрҙең]]** 4000 төрө булыуы билдәле. Шул иҫәптән 187 төр көндөҙгө күбәләктәр, 55 төр сиңерткә, 14 төр арыҫлан бөжәктәр, 50 төр мамыҡ ҡанатлылар, яҡынса 500 төр бызылдауыҡтар.

### Үрмәксе
Илдә **[[Үрмәксе һымаҡтар|үрмәкселәҙең]]** 335 төрө теркәлгән.

### Моллюскылар
Албанияла ер өҫтөндәге һәм сөсө һыуҙағы **[[Моллюскылар|моллюскыларҙың]]** яҡынса 400 төрө билдәле, уларҙың күбеһе эндемик.

## Шулай уҡ ҡара
* Албания географияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Скендер Хюка

**Скендер Хюка** (; 6 сентябрь, 1944, Тирана — 5 июль, 2018) — албан футболсыһы, ул карьераһының башынан аҙағынаса һөжүм итеүсе булараҡ «17 Нентори» (хәҙер — «Тирана») клубы өсөн сығыш яһай. Албания милли йыйылма командаһына саҡырыла һәм уларҙың фотболкаһын кейеп бер матч уйнай. Албания Футбол федерацияһының башҡарма комитеты ағзаһы булып эшләй, ә 2009 йылдан Ярыштар мәсьәләләре буйынса комиссияны етәкләй.

## Карьераһы

### Башы
Тиранала тыуып үҫә, бында мәктәп һәм университет тамамлай. Физик культура һәм спорт институтында уҡый, 1968 йылда уны һөнәре буйынса футболсы булараҡ тамамлай. 1957йылда «17 Нентори» составына ҡушыла (ул мәлдә Скендерға 13 кенә йәш була), клубтың үҫмерҙәр һәм йәштәр клубы командаһы өсөн сығыш яһай, ә 1960-сы йылдар башында төп составына күсерелә.

### «17 Нентори»
Төп футбол командаһына күсерелгәс тә «17 Нентори»ҙың төп футболсыһына әйләнә, унда уйнағанында Албания Суперлигаһында 3 тапҡыр клубҡа еңеү килтерә. 1974 йылда футбол карьераһын тамамлай. Шул уҡ ваҡытта ул ҡаршылар ҡапҡаһына индергән 60 голы менән клуб тарихында иң яҡшы бомбардир була (2012 йылда 5-се урынға төшә). Ба ҡаланың футбол командаһында яҡынса 400-гә яҡын матч уйнай.

## Халыҡ-ара карьераһы
«17 Нентори» составында уңышлы сығыш яһауына ҡарамаҫтан, Хюка Албания милли йыйылма командаһына эләгә алмай. Албан футболсыларының һөжүм итеү һыҙатындағы урын өсөн конкуренцияның юғары булыуы ла ҡамасаулай, ул һыҙатта Медин Жега һәм Панайот Панно кеүек оҫта футболсылар уйнай. Скендер 1967 йылдың 8 апрелендә Дортмундта ГФР командаһына ҡаршы милли команда составында уйнай. уйын немецтарҙың еңеүе менән 6:0 иҫәбенә тамамлана. Герда Мюллерҙың дүрт голы һәм Лёра Ханнестың тағы ла ике голы ҡаршы яҡҡа еңеү килтерә. Шунан һуң Хюке бер тапҡыр ҙа йыйылма команда өсөн уйнамай.

## Албанияның Футбол федерацияһы
1992 йылдан 1995 йылға тиклем «Атлетик Клаб Занзибар»ҙа секретарь булып эшләй. 1997 йылдан — Албания Футбол федерацияһының генераль секретары. 1992 йылдан алып Албания Футбол федерацияһының башҡарма комитеты ағзаһы булып эшләй.

## Шәхси тормошо
Хюканың улы Энди 1990-сы йылдарҙа, «Тирана» өсөн уйнап, шулай уҡ чемпион титулын яулай. Ә уның ике туған ағаһы Рениси 1989 йылда юғары ҡаҙаныштарҙы ҡабатла. 2018 июлендә Хюка Скендер вафат була.

## Ҡаҙаныштары

### Клуб
* Албания чемпионы: 1966, 1968, 1970

### Индивидуаль
* Албания чемпионатының иң яҡшы бомбардиры: 1968

## Иҫкәрмәләр
Майлинда Брегу

**Майлинда Брегу** (; , ) — албан сәйәсмәне, 2007 йылдан 2013 йылға тиклем Европа интеграцияһы министры.

1996 йылда Тирана университетының социаль фәндәр факультетын тамамлай. 2003 йылдан ғаиләлә көс ҡулланыу һәм заттар тигеҙлеге (гендер тиңлеге) сәйәсәтен тормошҡа ашырыу проблемаларын фәнни яҡтан өйрәнеү һәм практикала ғәмәлгә ашырыу менән шөғөлләнә. Сексуаллек, Албанияла ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм проституция мәсьәләләренә арналған ғилми эштәр авторы. Брегу 2005 йылда Италияның Урбин университетында социология (*Sociology of cultural phenomena' s and normative process*) буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Стипендия буйынса Осло, Монреаль һәм Одерҙағы Франкфуртта уҡый.

2004 йылдың апрелендә милли советы Албания демократик партияһының Милли советы составына һайлана. Брегу 2005 йылдағы һайлауҙарҙа парламент ағзаһы мандатына эйә була. 2007 йылдың март айында Сали Бериша етәкләгән хөкүмәткә матбуғат секретары вазифаһына тәғәйенләнә.

Тормошта, ике балаһы бар. Инглиз, итальян һәм испан телдәрен белә.

## Һылтанмалар
* Kuvendi i Shqiperisë
Моника Кримади

**Моника Кримади** (; тыуған. 9 апрель 1974, Тирана) — албан сәйәсмәне, парламент ағзаһы һәм Интеграция өсөн социалистик хәрәкәт партияһының әйҙәүсе ағзаһы.

## Белеме
Моника Кримади 1974 йылдың 9 апрелендә Тирана ҡалаһында тыуа, ошонда урта мәктәпте тамамлай. 1992 йылдан алып Тирана университетының тәбиғәт фәндәре факультетында химик-органик булырға уҡый. 1999 йылдан Гармиш-Партенкирхенда Джордж Маршалл исемендәге Хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса Европа үҙәгендә уҡый. 2000—2002 йылдарҙа Тирана университетының иҡтисад факультетында белем ала, бизнес-етәксе һөнәре буйынса магистр дәрәжәһенә лайыҡ була. Аспирантурала уҡыуын дауам итә.

## Сәйәси карьераһы
Кримади үҙенең сәйәси карьераһын 1991 йылда, FRESSH-ҡа (Албания Социалистик партияһының йәштәр ойошмаһы) нигеҙ һалыусылар араһында булған сағында башлай. 1992 йылдың ғинуарында ул президиумы ағзаһы итеп, шул уҡ йылдың майында FRESSH-тың I һәм II конгрестарының генераль секретары итеп һайлана. 2002 йылдың апреленә тиклем FRESSH-тың президенты була. 1995 йылдан 2000 йылға тиклем ул IUSY вице-президенты итеп һайлана. Кримади 1991 йылдың декабренән 2004 йылдың сентябренә тиклем Социалистик партия ағзаһы була. Шулай уҡ ошо ваҡыт эсендә (2001—2005 йылдарҙа) ул Албанияның Халыҡ йыйылышы ағзаһы була. Ике тапҡыр Тирана муниципаль советына һайлана, шунан уны Европа советына делегация секретары итеп ебәрәләр. 2004 йылдың сентябрендә Кримади Интеграция өсөн социалистик хәрәкәт (LSI) партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Моника Кримади хәҙерге ваҡытта LSI-ның Тирана бүлексәһенең генераль секретары.

## Шәхси тормошо
Сәйәсмән Илир Метаның ҡатыны, уларҙың өс балаһы була: Бор, Бесар һәм Эра.

## Телевидение
Моника Кримади 2005 йылда Kënga Magjike музыкаль конкурсында Майлинда Брегу менән дуэтта йырлай, унда жюри ағзаларының береһе була.

## Һылтанмалар
* Profilet e Kryesise se Lsi — LSI
Саҙрыев Фәсхетдин Саҙрый улы

**Саҙрыев Фәсхетдин Саҙрый улы** (1922 йыл (башҡа сығанаҡ буйынса — 1920 йыл) — 6 июль 1942 йыл (башҡа сығанаҡ буйынса — 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.

## Биографияһы
Саҙрыев Фәсхетдин Саҙрый улы 1922 йылда Башҡорт АССР-ының Салауат районы Лағыр ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 313-сө кавалерия полкының ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 21-25 июнендә дивизия частары фронттан алыҫ булмаған урында оборона һыҙатында урынлаша, 313-сө кавполк Николаевка ауылында 224,6 бейеклекте обороналай: дивизия Воронеж-Ворошиловград оборона операцияһы сиктәрендә һуғышҡа инә. Фәсхетдин Саҙрыев 1942 йылдың 6 июлендә һәләк була, Курск өлкәһенең (хәҙерге Липецк өлкәһе) Даниловка ауылында ерләнә.

## Хәтер
Саҙрыев Фәсхетдин Саҙрый улының исеме «Хәтер китабы. Башҡортостан» баҫмаһының 17-се томына һәм Салауат районының Лағыр ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Садреев Фасхетдин Садрыевич
* Память. Башкортостан. Книга 17
Хәйруллин Баязит

**Баязит Хәйруллин** (1871 — ?) — шәйех, суфый, Владикавказ мәсете имамы. Зәйнулла Рәсүлевтың шәкерте.

## Биографияһы
Шәйех Баязит Хәйруллин 1871 йылда Нуриман районының Яңы Күл ауылында тыуа (башҡа сығанаҡтар буйынса — Өфө ҡалаһында), бүләкәй-көҙәй ырыуы башҡорто.  Хәрби хеҙмәтен Владикавказда үтә һәм үҙен ғәҙел, намыҫлы мосолман итеп күрһәтә. Хәрби часть командиры уның дингә ынтылышын күреп, Ислам белемен алыуҙа ярҙам итә — егеткә Ырымбур ҡалаһы мәҙрәсәһенә йүнәлтмә бирә. Баязит унда өс йыл уҡығандан һуң, Владикавказға барып имам булып китә.

1918 йылда ул Махачкалаға күсенә һәм 1950 йылға тиклем шунда имам була. 1933 йылда золомға эләгә һәм барлыҡ мөлкәте, йорто тартып алына.

## Ғаилә хәле
Шәйех Баязит ике тапҡыр өйләнә. Тәүге никахынан 4 балаһы була. Туберкулез менән оҙайлы сирләгәндән һуң беренсе ҡатыны вафат булғас, ул икенсегә өйләнә. икенсе никахында ике балаһы тыуа, әммә береһе ете йәшендә вафат була.

## Хәтер
Шәйех Баязит тураһында бик күп дини баҫмаларҙа телгә алына.
2016 йылда Махачкала ҡалаһының Тарки ҡасабаһы зыяратында шәйехтең ҡәбере төҙөкләндерелә, урындағы мәсеттәрҙең береһенә уның исеме бирелә.
2021 йылда шәйехтең бер туғанының ейәне Ғафуан Хәйруллин нәҫел ебе менән ҡыҙыҡһына башлай һәм Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ярҙамы менән шәйех Баязиттың шәжәрәһен төҙөй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баязит шәйех Хәйруллиндың шәжәрәһе төҙөлдө
*
Стуруа Иван Фёдорович

**Стуруа Иван (Вано) Федорович** (; (28 декабрь 1870 йыл — 13 апрель 1931 йыл) — грузин революционеры, Грузия ССР-ы Игенселек халыҡ комиссары, Бөтә Грузия Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе.

## Биографияһы
Иван Стуруа 1870 йылда крәҫтиән ғаилһендә тыуған. 1889 йылда Тифлис тимер юл оҫтаханаларында эшләй башлай, унда 1896 йылда РСДРП-ға инә. Елизаветинская урамы, 197 йортта йәшәй (хәҙерге Цинамдзгвришвили урамы).

Забастовкалар ойоштороа, Баҡы, Петербург һәм Выборг ҡалаларындағы йәшерен типографияларҙа хеҙмәттәшлек итә, репрессияларға дусар ителә. 1917 йылда Самтредиала большевистик ойошма етәксеһе була. 1920 йылда Грузия КП(б) Үҙәк комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1922 йылдан алып 1924 йылға тиклем — игенселек халыҡ комиссары. 1922 йылдың октябренән 1923 йылдың ғинуарына тиклем Бөтә Грузия Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе. 1924 йылдан —Үҙәк контроль комиссияһы (ЦКК) ағзаһы.

1931 йылдың 13 апрелендә Тбилисиҙа вафат була.

## Хәтер
Вано Стуруа исеме менән Баҡы суднолар ремонтлау заводы һәм Баҡы крекинг-заводы йөрөтөлә.

## Әҙәбиәт
* გეგეშიძე ზ., ქართული ენციკლოპედია საბჭოთა, ტ. 9, გვ. 587, თბ., 1985 წელი.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Стуруа Иван Фёдорович. Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
* Стуруа Иван Федорович (неопр.). ХРОНОС: ВСЕМИРНАЯ ИСТОРИЯ В ИНТЕРНЕТЕ.
Сванидзе Екатерина Семёновна

**Сванидзе** **Екатерина** (**Като**) **Семеновна** (; 1885 йыл — 5 декабрь 1907 йыл) — Иосиф Джугашвилиның (Сталиндың) беренсе ҡатыны, уның әсәһе Сталиндың өлкән улы Яковты тәрбиәләп үҫтерә.

## Биографияһы
Екатерина Сванидзе — азнаур (ваҡ грузин дворяны) нәҫеленән, атаһы Семен (Семион) һәм Сепора (Саппора) Двали-Сванидзе (1908 йылдан һуң вафат була). Ике апаһы — Мария (1888—1942) һәм Александра, ағалары — Александр (Алеша)(1886—1941) һәм Михаил (Миха) булған. Тбилиси ҡалаһында Фрейлинская урамы, 3 йорт адресы буйынса йәшәгәндәр, Като көнлөксө булып эшләгән: кер йыуған һәм теккән.

Уның ағаһы Иосиф Джугашвили менән бергә Тифлис дини семинарияһында уҡый.

Никахлашыу 1906 йылда Тифлистағы Изге давид храмында уҙғарыла. Миха Цхакая уның әйттерелгән атаһы була.

1907 йылдың 5 декабрендә, һигеҙ айлыҡ балаһын ҡалдырып, туберкулез йәки ҡорһаҡ тифынан (ҡара һырҡау) вафат була . Тбилисиҙа Кука зыяратында ерләнгән.

«Йәш Сталин» китабы авторы, британ тарихсыһы Саймон Монтефиоре Сталиндың Катоға ҡарата булған тойғоларында шикләнмәй: ҡатынының туғандары (улар бөтәһе лә 1930-сы йылдарҙа һәләк ителә) шаһитлығына таянып, ҡатынын ерләгән саҡта Сталин аҡылдан яҙыу хәленә барып етә, Като менән табутты ҡәбергә төшөргән саҡта Сталин соҡорға ырғый һәм уны ҡыйынлыҡ менән унан тартып сығаралар, тип яҙа. Сталиндың беренсе улы Яковты Катоның әсәһе тәрбиәләп үҫтерә.

Екатеринаның ағаһы Александр Семенович Сванидзе 1937 йылдың декабрендә ҡулға алына һәм 1941 йылдың 20 авгусында атып үлтерелә. Шулай уҡ уның ҡатыны Мария, Тбилиси опера театры йырсыһы, һәм уның Мария һеңлеһе репрессияға эләгәләр һәм 1942 йылда СССР НКВД Махсус бүлеге ҡарары буйынса атып үлтереләләр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы

**Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы** (1910 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордены кавалеры, «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдары менән бүләкләнгән.

## Биографияһы
Ғизетдин Ғилметдин улы Муллағолов 1910 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылдың 1 декабрендә Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында ат ҡараусы булып хеҙмәт итә.
«Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған награда ҡағыҙында Муллағолов Ғизетдин тураһында былай тип яҙыла: 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Батырлыҡ өсөн» миҙалынан тыш Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943), [«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдары менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шаймуратовцы. Муллагулов Гизетдин Гильметдинович
Фәтхи Бурнаш

**Фәтхи Бурнаш** (; ысын исеме һәм фамилияһы — **Закир Фатхелислам улы Бурнашев** (); (1898 йылдың 1 (13) ғинуарында, Ҡыр Бикшеге ауылында (хәҙер Сыуашстандың Батыр районы) — 1942 йылдың 1 авгусында, Куйбышев) — татар совет драматургы, шағиры һәм прозаигы, публицист, тәржемәсе, театр эшмәкәре.

## Биографияһы
Ҡазан мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда РКП (б) сафына инә. Октябрь революцияһынан һуң йәмәғәт эшмәкәре һәм яҙыусы булараҡ асыла. Күп кенә татар гәзиттәре һәм журналдарының, шул иҫәптән, «Чаян» (Скорпион) журналының ойоштороусыһы һәм мөхәррире була.

Фәтхи Бурнаш Татар Үҙәк Башҡарма Комитетына һайлана. 1927-1928 йылдарҙа ул Камал исемендәге Театрҙың (хәҙерге Ғәлиәскәр Камал исемендәге татар академия театры, Ҡазан) директоры була. Театр сәнғәте мәсьәләләре буйынса матбуғатта сығыш яһаны.

1940 йылдың 24 авгусында ҡулға алалар («Татиздатта а/с (советтарға ҡаршы) идеология менн көрәшмәгән, солтанғәлиевщина менән бәйләнеш, к/р (контрреволюцион) ойошмала ҡатнашҡан»). 1941 йылдың 24 ғинуарында ТАССР Юғары суды 58-2, 58-10 ч. 1, 58-11 статьялары буйынса хөкөм ителә. Приговор: 10 йылға иркенән мәхрүм ителә, 5 йылға хоҡуҡтарҙан яҙҙырылаы, мөлкәте конфискациялана. СССР НКВД-һының Айырым кәңәшмәһе тарафынан 1942 йылдың 15 июнендә ҡабат хөкөм ителә, 1942 йылдың 1 авгусында Куйбышев ҡалаһында атыла. 1957 йылда аҡлана.

Рәсми баҫмаларҙа 1988 йылға тиклем 1946 йылда вафат булған тип күрһәтелгән.

## Ижады
Фәтхи Бурнаш — татарднәфис әҙәбиәтен һәм театрын байытҡан раматикк һәм ирик һмәрҙәр авторы,

1914 йылдан әҙәби эшмәкәрлеге башлана. 20-нән ашыу пьеса яҙған. Уның иртә әҫәрҙәренән билдәлек алғандары - романтик трагедия «Таһир һәм Зөһрә» (1920 йылғы айырым баҫма) драмаһы һәм «Йәш йөрәктәр» драмаһы (1920 йылғы айырым баҫма).

Үҙенең ижадында автор крепостной хоҡуғы,  империалистик һәм граждандар һуғышы осорон сағылдырған, социалистик дәүләт төҙөлөүен күрһәткән. Ф. Бурнаштың пьесалары Ҡазан, Астрахань, башҡорт театрҙары сәхнәләрендә күрһәтелә. Әле лә Татарстантеатрҙары репертуарында һаҡланған.

Уның иң яҡшы драма әҫәрҙәре:

* «Хөсәйен мырҙа» (1922 й. ҡуйыла)
* «Камали ҡарт» (Старик Камали) (1925 й. ҡуйыла),
* «Ташландыҡтар» (Выброшенные),
* «Аҙашҡан ҡыҙ» (Заблудшая девушка) (1928),
* «Хәтирә инәй» (1929),
* «Туҡыусы Әсмә» (1932),
* «Ыласындар» (Соколы) (героик драма, 1934)
* «Единоличник Ярулла» (1940) һ. б.

Поэтик ижадта Фәтхи Бурнаш — үҙенең уҡытыусыһынан күпкә алға сыҡҡан Туҡай мәктәбе эйәреүсеһе. Шағир булараҡ Фәтхи Бурнаш — романтик. Хәҙерге татар әҙәбиәтендә көнкүреште тасуирлаусы буйынса уға тиң яҙыусы юҡ. Ул бер нисә шиғыр йыйынтығы авторы.

А. С. Пушкин «Евгений Онегин» шиғри романын, Н. Островскийҙың «Ҡорос нисек сыныҡты», М. Горькийҙың,«Әсә», И. С. Тургеневтың «Аталары һәм балалары» романдарының, Л. Н. Толстойҙың «Хажи Морат» повесының һ. б. тәүге тәржемәләрен эшләй.

## Әҙәбиәт

* Театральная энциклопедия. Том 1/Глав. ред. С. С. Мокульский — М.: Советская энциклопедия, 1961.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Известный драматург, сатирик, переводчик Фатхи Бурнаш
* Бурнаш (Бурнашев) Фатхи Закирович (1898—1946)
* Статья в Литературной энциклопедии
Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улы

**Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улы** () (1910-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән (1985).

## Биографияһы
Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улы 1910 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (артабан — Башҡорт АССР-ы Ҡырмыҫҡалы районы) Боҙаяҙ ауылында тыуған.
Боҙаяҙ районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәт итергә саҡыра. 1941 йылдың 24 авгусында 119-сы һанлы таныҡлыҡ менән хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип комиссовать ителә

## Наградалары
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)

## Хәтер
Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Боҙаяҙ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Боҙаяҙ

## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар
* Шаймуратовцы. Абдеев Ямгафир Саитгалеевич
* Память народа. Абдеев Ямгафир Саитгалеевич
* Бөйөк Ватан һуғышына алынған ҡырмыҫҡалылар исемлеге
* Они вернулись с победой (списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.) Т. 7: Кармаскалинский район. — 2004. — 669 с.; ISBN 5-295-03392-9 / редкол.: Х. Х. Ишмуратов и др. — Уфа : Китап, 2001
* Мемориал

## Иҫкәрмәләр
Шакиров Сабир Шакир улы

**Шакиров Сабир Шакир улы** (21 май 1921 йыл — 5 март 1988 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, автоматсылар взводы командиры, һуңынан дивизия командиры генерал Беловтың адъютанты, гвардия капитаны. Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Сабир Шакиров 1921 йылдың 21 майында Асҡын районы Ҡашка ауылында күп балалы ғаиләлә донъяға килә. 1937—1939 йылдарҙа Дыуан ауыл хужалығы техникумында белем ала.
1939—1940 йылдарҙа халыҡ хужалығы иҫәбенең Асҡын районы бүлегендә участка инспекторы булып эшләй башлай.
1940 йылда Ҡариҙел районы Үрге Һөйән ауылында десятник булып эшләй.

## Хәрби хеҙмәте
Сабир Шакиров 1940 йылда Эшсе Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла,1940—1942 йылдарҙа Хабаровск хәрби-пехота училищеһы курсанты була.
1942 йылда фронтҡа китә һәм 112-се Башҡорт атлы дивизияһында автоматсылар взводы командиры булып хәрби юлын башлай, шунан дивизия командиры адъютанты булып дауам итә. «Батырлыҡ һәм дан юлы» тигән иҫтәлектәр китабында генерал Белов былай тип яҙа: 
1942 йылдың 12 июнендә уң ҡулы яралана.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945)
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945)
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «Германияны еңгән өсөн» миҙалы.

## Ғаилә хәле
Тормош иптәше Фәһәмиә Саҙретдин ҡыҙы менән ике ҡыҙ һәм бер ул тәрбиәләйҙәр.

## Һуғыштан һуңғы тормошо
* 1947 йылда — Ҡыйғы район Советы рәйесе урынбаҫары.
* 1947—1948 йылдарҙа Асҡын районы маслопром идарасыһы.
* 1948—1950 — Асҡын район Советы секретары, Тюйное Озеро леспромхозында директорҙың сәйәси эш буйынса урынбаҫары, шунда уҡ лесопункт начальнигы.
* 1950—1957 — Асҡын леспромхозы директоры.
* 1959—1964 — Мичурин, XXII партсъезд исемендәге колхоздар рәйесе.
* 1964—1975 йылдарҙа колхоз—ара төҙөлөш ойошмаһы рәйесе.
* 1975—1981 — Асҡын районы архитекторы.
* 1981—1984 — «Алға» колхозы рәйесенең төҙөлөш буйынса урынбаҫары.
* 1984 йылда хаҡлы ялға сыға.

1988 йылдың 5 мартында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

 
## Сығанаҡтар
* Шакиров Сабир Шакирович. Наградной лист 
* 
* 
* Асҡын тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музее материалдары менән тулыландырылды
Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы

**Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы** (; 28 ноябрь 1914 йыл — 25 май 2004 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы разведчигы. Рядовой ҡыҙылармеец.

## Биографияһы
Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы Абдразаҡов 1914 йылдың 28 ноябрендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Учалы районы) Яңы Байрамғол ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала.

## Хәрби хеҙмәте
1941 йылдың ноябрендә БАССР-ҙың Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Рядовой Ғәбдрәхим Абдразаҡов 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкы разведчигы булып хеҙмәт итә.

Күп тапҡырҙар яралана. Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улының батырлығы орден һәм миҙалдар менән баһалана.

Берлинға тиклем барып етә, фронт юлын Германияның Премниц ҡалаһында тамамлай.

2004 йылдың 25 майында 90-сы йәшендә вафат була.
 
## Наградалары
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985)
* Жуков миҙалы

## Хәтер
Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Учалы районы Яңы Байрамғол ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.

## Һылтанмалар
* Шаймуратовцы. Абдразаков Габдрахим Абдрафикович
* Дорога памяти. Абдразаков Габдрахим Абдрафикович 
* Память народа. Абдразаков Габдрахим Абдрафикович
* Учалинский район «Бессмертный полк»
* Бессмертный полк. Марат Шагизатов. ВКО Габдрахиме Абдрафиковиче Абдразакове

## Иҫкәрмәләр
Ишкилдин Ноғоман Ваһап улы

**Ишкилдин Ноғоман Ваһап улы** (1904 йыл — 12 декабрь 1988 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

## Биографияһы
Ноғоман Ваһап улы Ишкилдин 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бөрйән районы Мәндәғол ауылында тыуа. 1942 йылда Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Дивизия комиссары Сәғит Әлибаевтың шәхсән ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң Сәғит Әлибаев йыш ҡына Иҫке Собханғолға яуҙашын күрергә килә.

Ноғоман Ваһап улы ҡурайҙа уйнаған. Ул дивизия ҡурайсыларын ике рәткә теҙеп ҡуйыуҙарын һәм азат ителгән тораҡ пункттарға ҡурай көйө аҫтында инеүҙәрен хәтерләй.

Яугир 1946 йылда запасҡа сығарыла.

Ветеран 1988 йылдың 12 декабрендә Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Шаймуратовцы. ИШКИЛЬДИН Нугуман Вагапович  
* Воины-кавалеристы 112-ой башкирской кавалерийской дивизии, призванные Бурзянским РВК   
* Память народа. Ишкильдин Нугуман Вагапович