Маврикий дронты

**Маврикий дронты**, йәки **додо** (), — юҡҡа сыҡҡан осоп йөрөмәгән ҡош монотиплы родаҙары *Raphus* аҫҡы ғаиләһе дронтовтар. Булған эндемик утрауҙар Маврикий. Дронт тураһында беренсе документаль телгә алыу голланд теле диңгеҙселәр, утрауға килгәндәр 1598 йыл. Кеше барлыҡҡа килгәндән һуң ҡош йыш ҡына ас булып ҡорбан була диңгеҙселәр, һәм улар йорт хайуандары, шулай уҡ башҡалар интродукция төрҙәре. Фәнни берләшмә тарафынан киң танылған һуңғы күҙәтеү тәбиғәттә 1662 йыл. Төрҙөң юҡҡа сығыуы шунда уҡ танылмай, һәм күп кенә натуралистар оҙаҡ ваҡыт додоны иҫәпләй мифик йән эйәһе, әлегә 40-сы йылдарҙа XIX быуат ҡалған ҡалдыҡтарҙы тикшереү үткәрелмәй Европаға башында уҡ XVII быуат. Шул уҡ ваҡытта беренсе тапҡыр дронттарҙың күгәрсендәр. Шул ваҡыттан Алып маврикий утрауында күп һанлы субфоссилийҙар ҡоштар башлыса һаҙлыҡ районынан Мар-О-Сонж. Додоның иң яҡын туғаны шулай уҡ юҡҡа сыҡҡан родригес дронты (*Pezophaps solitarius*), уның менән берләшә аҫҡы ғаиләһе дронтовтар, ғаиләһе күгәрсендәр.

Был төрҙең асылғандан алып бер быуаттан да кәмерәк ваҡыт эсендә юҡҡа сығыуы фәнни берләшмәнең иғтибарын хайуандарҙың юҡҡа сығыуына кеше ҡатнашлығы проблемаһына йүнәлтә, ә додо әкиәт персонажы арҡаһында киң билдәлелек ала Льюис Кэрролл «Алиса мөғжизәле илдә». Ҡош дәүләт символдарының береһе булып китә Маврикий: уның һүрәте бер өлөшө булып тора гербы илдәр (1906 йыл) һәм урындағы талисман һәм сувенир сифатында киң ҡулланыла. 

Додоның тышҡы ҡиәфәте һүрәттәр һәм яҙма сығанаҡтар буйынса ғына билдәле XVII быуат. Тере экземплярҙарҙан төшөрөлгән һәм беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған эскиздар бер-береһенән айырылып торғанлыҡтан, ҡоштың тере саҡтағы теүәл ҡиәфәте аныҡ билдәле түгел. Шулай уҡ уның ҡылыҡтары тураһында ла ышаныс менән әйтеп булмай. Ярым ҡаҙылмалар ҡалҡыулыҡтар маврикий дронтының бейеклеге яҡынса 1 метр һәм ауырлығы 1018 кг булыуы мөмкинлеген күрһәтә. картиналарҙа һүрәтләнгән ҡош көрәнһыу һоро төҫтә була ҡауырһын ҡапламы, һары аяҡтары, ҡойроҡ ҡауырһындарының бәләкәй генә шәлкеме һәм һоро, алғы өлөшөндә ҡауырһынһыҙ башы ҡара, һары йәки йәшел төҫтә суҡышы менән. Төп йәшәү мөхите додо, моғайын, утрауҙың ҡорораҡ, яр буйы райондарында урмандар булғандыр. Маврикий дронты осоу һәләтен күп һанлы аҙыҡ сығанаҡтары (уларға, фаразлауҙар буйынса, емеш-еләк ингән) һәм утрауҙа хәүефлеләрҙең булмауы арҡаһында юғалтҡан йыртҡыстар.

## Системалы урынлашыуы һәм эволюцияһы
Орнитологтар беренсе яртыһы XIX быуат додоны бәләкәй тип иғлан итәләр страус менән, һәм көтөүсе, һәм альбатрос менән, һәм хатта төрө грифы. Мәҫәлән, 1835 йылда Анри Бленвилл, слепканы тикшергәндән һуң баш һөйәге, алынған Оксфорд музей, ҡош менән туғанлығы тураһында һығымта яһай коршундар менән. В 1842 йыл дания теле зоолог Йоханнес Теодор Райнхардт дронттар ер өҫтөндә булған тип фаразлай күгәрсендәр, король коллекцияһында тапҡан баш һөйәген тикшереүгә нигеҙләнеп Копенгаген. Башта ғалимдың коллегалары был фекерҙе көлкө тип иҫәпләй, әммә 1848 йыл уға ярҙам итәләр Хью Стрикленд һәм Александр Мелвилл, сығарғандар монографияһы "Додо һәм уның туғандары" (). Был хеҙмәтендә авторҙар мифты ысынбарлыҡтан айырырға тырыша. Мелвиллдың башы һәм аяғы анатомияланғандан һуң, Оксфорд университетының тәбиғәт музейы, һәм уларҙы юҡҡа сыҡҡан кешенең ҡалдыҡтары менән сағыштырыу родригес дронтаһы ( ғалимдар ике төрҙөң дә яҡын туған булыуын асыҡлай. Стрикленд билдәләүенсә, был ҡоштар бер төрлө булмаһа ла, уларҙың аяҡ һөйәктәре төҙөлөшөндә күгәрсендәргә генә хас булған күп уртаҡ һыҙаттар бар.

Маврикий дронты күгәрсендәргә оҡшаш була анатомик үҙенсәлектәре. Стрикленд оҙон, нәҙек һәм яланғас суҡышының бик ҡыҫҡа һеркәләнгән өлөшөнә иғтибар итә базаль өлөшләтә. Додоның, күгәрсендәрҙең башҡа вәкилдәре кеүек үк, күҙ тирәһендәге яланғас тире участкалары була, улар суҡышының нигеҙенә тиклем барып етә. Маңлайы суҡышына ҡарата ярайһы уҡ бейек була, ә танау тишеге һуңғыһының урта өлөшөндә түбән урынлашҡан һәм тире менән уратып алынған була. Был билдәләр күгәрсендәргә генә хас. Додоның аяҡтары уларҙың тәңкәләренең һәм һөйәктәренең үҙенсәлектәре башҡа ҡоштарға ҡарағанда күгәрсендәрҙең ер өҫтө төрҙәренә оҡшаш. Ниһайәт, ҙур һүрәт теш шулай уҡ был орган үҫешкән күгәрсендәргә оҡшашлығын күрһәтәләр. Улар кеүек үк, додо ла юҡ сошник һәм танау ярыһы, шулай уҡ түбәнге яңағы, яңаҡ һөйәге, күк йөҙө һәм аяҡтарының артҡы бармаҡтары. Ғаиләнең башҡа ағзаларынан был төр, нигеҙҙә, аҙ үҫешкән төрҙәре менән айырылып тора ҡанаттары менән, шулай уҡ күпкә ҙурыраҡ суҡышы баш һөйәгенең ҡалған өлөшөнә ҡарата.

Дауамында XIX быуат бер кешегә у додо менән бер нисә төрҙәре, шул иҫәптән родригес дронты-отшельник һәм реюньон дронтаһы  нисек *Didus solitarius* һәм *Raphus solitarius*, ярашлы рәүештә (род атамалары *Didus* һәм *Raphus* килеп сыҡҡандар синонимдары менән ул ваҡытта төрлө авторҙар ҡулланған). Утрауҙа табылған ҙур һөйәктәр Родригес (хәҙерге ваҡытта уларҙың ата дронт-отшельникҡа ҡарауы асыҡланған), Э. Д. Бартлетта ул исем биргән ҙурыраҡ яңы төр бар тигән һығымтаға килә *Didus nazarenus* (1851). Элек ул уйлап сығарылған И. Гмелин Тарафынан (1788) «назарет ҡошо» өсөн Өлөшләтә Додоның Мифик тасуирламаһы, Уны 1651 Йылда Франсуа Кош баҫтырып сығара. Хәҙер ул синоним тип танылған *[[Родригес дронты|Pezophaps solitaria]]*. Ҡаты һүрәттәр ҡыҙыл маврикий көтөүсеһе шулай уҡ яңылыш яңы төр дронттарға индерелә: *Didus broeckii* (Schlegel, 1848) һәм *Didus herberti* (Schlegel, 1854).

Тиклем 1995 йыл додоның иң яҡын юҡҡа сыҡҡан туғаны тип аҡ, йәки реюньон, йәки бурбон дронты (*Raphus borbonicus*). Сағыштырмаса күптән түгел генә уның бөтә һүрәтләмәләре һәм һүрәттәре дөрөҫ интерпретацияланмаған, ә табылған ҡалдыҡтар ғаиләнең юҡҡа сыҡҡан вәкиленә ҡарай тип асыҡлана ибисовтар. Ахырҙа, уға исем бирелә *[[Threskiornis solitarius]]*.

Башта додо һәм көйһөҙ родригес утрауынан төрлө тип иҫәпләгәндәр ғаиләләргә (*Raphidae* һәм *Pezophapidae* тимәк), сөнки улар бер-береһенән бойондороҡһоҙ барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнгән. Һуңынан, оҙаҡ йылдар дауамында, уларҙы ғаиләгә берләштерәләр дронтовтар (элек — *Dididae*), сөнки уларҙың башҡа күгәрсендәр менән теүәл туғанлығы шик аҫтында ҡала. Остеологик һәм молекуляр ике төрҙөң мәғлүмәттәре ғаиләнең тарҡалыуына килтерә *Raphidae*, ә додо һәм родригес дронтын һөҙөмтәлә аҫҡы ғаиләһе *Raphinae*, хәҙер уртаҡ ғаилә күгәрсендәр.

2002 йылда хеҙмәткәрҙәр Оксфорд университеты сағыштырма анализ үткәрелә митохондриаль цитохрома b[ингл.] һәм рибонуклеин эҙмә-эҙлелеге 12s, туҡымалар сылбырҙар додо һәм бәүел һөйәге родригес дронтаһы. Ул ике ҡоштың да туғанлыҡ бәйләнешен һәм уларҙың күгәрсен ғаиләһенә ҡарауын раҫлай. Шул уҡ генетик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, дронттарҙың иң яҡын хәҙерге туғаны булып ҡарлы күгәрсен. Уның артынан яңы гвинея тажлы күгәрсендәр һәм эндемик Самоа тешле күгәрсен. Һуңғыһының суҡышы додоныҡына оҡшаш, шуға күрә был күгәрсен латинса название атамаһын ала *Didunculus* ("бәләкәй додо"). Инглиз һүҙе (*Dodlet*) шул уҡ мәғәнә менән уйлап сығарған Ричард Оуэн.

Ошоға оҡшаш кладограмма 2007 йыл: унда тажлы һәм тешле күгәрсен урындарын алмаштыралар, ә хазина нигеҙенә фазан күгәрсен һәм ҡалын тояҡлы күгәрсен.

Тағы бер ҙур ҡалдыҡтары додо һәм родригес дронтынан бер аҙ бәләкәйерәк — осоп йөрөмәгән күгәрсен *[[Natunaornis gigoura]]* утрауҙа табылған Вити-Левҡа (Фиджи) һәм 2001 йыл. Ул шулай уҡ тажлы күгәрсендәр.

Генетик тикшереү 2002 йыл родригес һәм маврикий дронттарының шәжәрәһе сик районында бүленгәнлеген күрһәтә палеоген һәм неоген яҡынса 23 миллион йыл элек. Маскарен утрауҙары (Маврикий, Реюньон һәм Родригес) бар вулканлы сығышы менән 10 миллион йылдан да артыҡ түгел. Шулай итеп, был ҡоштарҙың уртаҡ ата-бабаларында осоу һәләте оҙаҡ ваҡытҡа тиклем һаҡланырға тейеш була. Сөнки ДНК-ҺЫ, оксфорд экспонатынан айырып алынған, емерелгән, һәм уның башҡа яраҡлы өлгөләре субфоссиль ҡалҡыулыҡтар алынмай, был мәғлүмәттәрҙең барыһы ла элеккесә бойондороҡһоҙ тикшереүгә мохтаж.

Маврикияла булмауы үҫемлек ашаусылар һөтимәрҙәр аҙыҡ-түлек менән конкуренция булдыра алған дронттарға бик ҙур күләмгә етергә мөмкинлек бирә (утрау гигантизмы). Шул уҡ ваҡытта ҡоштарға ла ҡурҡыныс янамай йыртҡыс хайуандар, был осоу һәләтен юғалтыуға килтерә.

## Этимологияһы
Шул уҡ экспедициянан Хейндрик Диркс Йолинктың ҡәләменә ҡараған хәбәрендә (бәлки, был додо тураһында беренсе тапҡыр телгә алынғандыр) элек Маврикияла булғандар португалдар был ҡоштарҙы «пингвиндар»тип йөрөткәндәр. Әммә ул ваҡытта билдәле булған берҙән-бер күҙлек пингвиндары улар һүҙҙе ҡулланған *fotilicaios*, ә телгә алынған голланд кешеһе һүҙ, күрәһең, португал теленән *pinion* (урыҫ. "ҡыҫылған ҡанат"), күрәһең, додоның ҙурлығы бәләкәй булыуын күрһәтә.

Голландияның «Гельдерланд» судноһы экипажы 1602 йыл уларҙы һүҙ менән атаны *dronte* (мәғәнәһе набухший, раздутый). Хәҙерге атамаһы унан килеп сыҡҡан, ул скандинавия һәм славян телдәрҙә (шул иҫәптән рус телендә лә). Был команда уларҙы ла атай *griff-eendt* һәм *kermisgans* йорт ҡоштарына һимертелгән һылтанма менән тәхет байрамы Кермессе в Амстердамға, ул диңгеҙселәр яр буйында якорь ташлағандан һуң икенсе көндө үткәрелә Маврикий.

«Додо» һүҙенең килеп сығышы билдәһеҙ. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны нидерланд теленә бәйләй *dodoor* (ялсы), башҡалар к *dod-aars* «толстозадый» йәки «шишкозадый» мәғәнәһендә, диңгеҙселәр, бәлки, ҡоштың ҡойроҡ өлөшөндәге ҡауырһын киҫәге кеүек үҙенсәлекте һыҙыҡ өҫтөнә алырға теләгәндер (Стрикленд шулай уҡ телгә ала жаргонлы уның мәғәнәһе урыҫ аналогы салага менән). Һүҙҙең беренсе яҙмаһы *dod-aars* капитан Виллем ван Вест-Занен журналында осрай () 1602 йыл. Инглиз теле сәйәхәтсе Томас Герберт[ингл.] матбуғатта тәүге тапҡыр «додо» һүҙен үҙенең юл очергы 1634 йыл, унда ул уны маврикийға килгән португалдар ҡулланған тип раҫлай 1507 йыл. Тағы бер инглиз, Эммануил Алтем, был һүҙҙе хатта ҡулланған 1628 йыл, унда шулай уҡ уның португал сығышлы булыуы тураһында белдерә. Билдәле булыуынса, бер генә һаҡланып ҡалған португал сығанағында ла был ҡош тураһында телгә алынмаған. Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер авторҙар додо һүҙе португал теленән килеп сыҡҡан тип раҫлай *doudo* (хәҙерге ваҡытта — *doido*), ул «аҡылһыҙ» йәки «аҡылһыҙ»тигәнде аңлата. Шулай уҡ «додо " булған тигән фекер ҙә яңғырай тауыш оҡшатыу ҡош тауыштары, күгәрсендәрҙең ике ноталы тауышын имитациялай һәм *doo-doo*.

В 1766 йыл Карл Линней башҡаса индерә фәнни исеме — *Didus ineptus* ("аҡылһыҙ дронты"), ул синонимы менән принцип буйынса иртәрәк исем приоритета в зоологической номенклатуре[ингл.].

## Тасуирламаһы
Додоның тотош экземпляры булмағанлыҡтан, тышҡы ҡиәфәтенең характеры һәм төҫө кеүек үҙенсәлектәрен билдәләү ауыр ҡауырһын ҡапламы. Шулай итеп, беренсе документаль дәлилдәр һәм юғалыу (15981662) араһындағы осорҙа маврикий дронттары менән осрашыуҙар тураһында һүрәттәр һәм яҙма дәлилдәр уларҙың тышҡы ҡиәфәтен тасуирлауҙың мөһим сығанағы булып тора. Күпселек һүрәттәр буйынса, додоның һоро йәки көрән төҫтәге ҡауырһын ҡапламы асыҡ төҫтә була маха ҡауырһындары менән 1-се тәртиптәге һәм өлкәлә бөгөлгән аҡһыл ҡауырһындар өйөмө билбауҙары. Башы һоро һәм сәсһеҙ була, суҡышы  йәшел, ҡара йәки һары, ә аяҡтары һарғылт, тырнаҡтары ҡара. Субфоссилиялар һәм ҡоштарҙың ҡалдыҡтары Европаға в XVII быуат, улар бик ҙур булғанлығын күрһәтә яҡынса 1 метр бейеклектә һәм 23 килограмға тиклем ауырлыҡ ала. тән ауырлығы артыуы тотҡонда тотолған ҡоштарға Хас; ҡырағай тәбиғәттә ҡоштарҙың ауырлығы 10,621,1 кг сиктәрендә баһалана. Һуңыраҡ баһалау буйынса өлкән ҡоштың уртаса ауырлығы 10,2 кг тәшкил итә, әммә ҡайһы бер тикшеренеүселәр был һанды шик аҫтына ҡуя. Тән ауырлығы миҙгелгә бәйле булған тип фараз ителә: йылы һәм дымлы осорҙа төрҙәре һимеҙ була, ҡоро һәм эҫе осорҙа киреһенсә.

Был ҡош өсөн хас булған поли диморфизм: ата ҡоштар инә ҡоштарҙан ҙурыраҡ һәм оҙонораҡ суҡыштары булған. Һуңғылары 23 см оҙонлоҡҡа етә һәм осонда ырғағы була. Һаҡланып ҡалған ҡайһы бер ҡауырһындарҙы өйрәнеү оксфорд баш өлгөләре уларҙың башлыса контурными, түгел ҡабаҡлы, һәм башҡа күгәрсендәрҙекенә оҡшаш булған.

Күп үҙенсәлектәре һөлдәһе додоны һәм уның яҡын туғаны родригес дронтын күгәрсендәрҙән айырып торған күгәрсендәр менән бәйле осоу һәләтһеҙлеге. Танау һөйәктәре ауырлыҡты арттырыу кәрәклеге арҡаһында ҡалын була, ә күкрәк бүлеге һәм бәләкәй ҡанаттары була педоморфлы, йәғни үҫешмәгән, ҡошсоҡтарға хас үҙенсәлектәрен һаҡлаған. Үҙ сиратында, баш һөйәге, тәне һәм аҫҡылары аяҡ ҡулдары перморфлы булған, йәғни уларҙың характеристикалары йәшкә ҡарап үҙгәргән. Додо һәм родригес дронтының дөйөм билдәләре булып баш һөйәге, янбаш һәм күкрәктәр, шулай уҡ ҙур үлсәмле. Родригес дронтынан додо нығыраҡ кәүҙәле һәм бәләкәй буйлы, ҙур башлы һәм суҡышлы, шулай уҡ түңәрәк формалы булыуы менән айырылып тора баш һөйәге һәм бәләкәйерәк күҙ ҡыуышлығы. Маврикий дронтының муйыны һәм аяҡтары тигеҙ ҡыҫҡараҡ, ә ҡулса родригес туғанына хас үҫемлек юҡ.

### Замандаштарының яҙма шаһитлыҡтары
Додоның замандаштары тарафынан яһалған күпселек һүрәтләмәләре судно журналдарында караптар Голландия Ост-Һинд компанияһы яр буйында туҡталғандар Маврикий колониаль идара итеү осоронда Голландия империяһы. Был хәбәрҙәрҙең бик әҙҙәре генә ышаныслы тип һанала ала, сөнки уларҙың бер өлөшө, моғайын, элеккеләренә нигеҙләнгәндер, һәм уларҙың береһе лә ғалим-натуралист тарафынан башҡарылмаған.

«Йәш страус» тураһында телгә алыу, 1617 йыл, бәлки йәш додо тураһында берҙән-бер хәбәр.

### Һүрәттәр
Додоның егермегә яҡын һүрәте билдәле XVII быуат, тере вәкилдәрҙән йәки чучелдарҙан төшөрөлгән. Һуңынан 1638 йыл Корнелис Сафтлевендың һүрәте баҫылып сыҡҡандан һуң, дронттар тураһында телгә алыуҙар һирәгәйә бара; күрәһең, һуңғы һүрәттәр иртә сығанаҡтарға нигеҙләнгән. Төрлө рәссамдарҙың һүрәттәре тырнаҡ төҫө, ҡойроҡ ҡауырһындарының формаһы һәм дөйөм төҫө кеүек деталдәрҙә һиҙелерлек айырмаларға эйә. Ҡайһы бер белгестәр, мәҫәлән Антон Корнелий Аудеманс Һәм Масаузи Хатисука картиналарҙа айырым заттар һүрәтләнгән булыуы мөмкин тигән бер нисә версия тәҡдим итә төрлө енесле, йәше йәки йылдың төрлө осорҙарында. Ниһайәт, төрлө төрҙәр тураһында фараздар әйтелә, әммә был теорияларҙың береһе лә раҫлау тапмай. Әлеге ваҡытта һүрәттәр нигеҙендә уларҙың ысынбарлыҡты ни тиклем сағылдырыуын аныҡ ҡына әйтеп булмай. Британия теле палеонтолог, дронттар буйынса белгес Джулиан Хьюм[ингл.], тере додоларҙың танау тишеге ярыҡ һымаҡ булырға тейеш, тип раҫлай, был «Гельдерланд» эскиздарында, шулай уҡ картиналарҙа күрһәтелгән Корнелис Сафтлевен, Мансура һәм коллекциянан билдәһеҙ рәссамдың эштәрендә Крокер сәнғәт музейы. Хьюм фекеренсә, киң асылған танау тишектәрен, уларҙы йыш ҡына һынлы сәнғәт эштәрендә күрергә мөмкин, тәбиғәт сифатында тере ҡоштар түгел, ә чучелалар ҡулланылыуын күрһәтә.

Додоның классик образы бик ҡалын һәм ҡупшы ҡош булып тора, әммә был ҡараш, моғайын, арттырып күрһәтелгәндер. Ғалимдарҙың дөйөм ҡабул ителгән фекере буйынса, күптәре иҫке европа һүрәттәр ҡоллоҡта артыҡ туҡланған ҡоштарҙан йәки тупаҫ тултырылған чучелдарҙан алынған. Голландия рәссамы Рулант Саверей дронттарҙы һүрәтләгән рәссамдар араһында иң уңған һәм йоғонтоло рәссам була. Ул кәм тигәндә ун картина төшөрә. Уның билдәле эше 1626 йыл, хәҙер «Додо Эдвардса» исеме менән билдәле (уның хужаларының береһе британ орнитолог Джордж Эдвардс; хәҙер ул коллекцияла Тәбиғәт музейы Лондонда). Ул типовой һүрәт булып китә дронтаһы һәм башҡа күптәр өсөн сығанаҡ булып хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта унда артыҡ һимертелгән ҡош күрһәтелә.

Могол А. Иванов тарафынан табылған картина 1950-се йылдар коллекцияла СССР ФӘНДӘР АКАДЕМИЯҺЫНЫҢ көнсығыш ғилеме институты в Санкт-Петербургта (хәҙерге ваҡытта Эрмитаж), урындағы халыҡ араһында додоны һүрәтләй һинд теле ҡоштар. Унда а. Иванов һәм дронттар буйынса белгес булған нәҙек көрәнһыу зат һүрәтләнгән Джулиан Хьюм[ингл.] тере додоның иң теүәл һүрәтләнеше тип һанала: уны уратып алған ҡоштар теүәл билдәләнгән һәм улар тейешле төҫкә буялған. Картинаны XVII быуаттың һинд рәссамы төшөргән тип иҫәпләнә Мансур менән. Һүрәттәге ҡош, моғайын, хайуандар йортонда йәшәгәндер могол император Джахангира в Сураты, ҡайҙа 1630-сы йылдар булған инглиз теле сауҙагәр Питер Манди, унда дронтовты күргәнен раҫлаған.

## Тәртип һәм йәшәү мөхите
Додоның ҡылыҡтары тураһында мәғлүмәт аҙ булғанлыҡтан, бер нәмә лә билдәле түгел. Артҡы аяҡ һөйәктәрен тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, ҡош ярайһы уҡ тиҙ йүгерә алған. Маврикий дронты булғанлыҡтан осоп йөрөмәгән ҡош, ә утрауҙа булмаған йыртҡыстар һөтимәрҙәр һәм башҡа дошмандары, ул, моғайын, ерҙә оя ҡорғандыр.

Додоның ҡылыҡтары тураһында мәғлүмәт аҙ булғанлыҡтан, бер нәмә лә билдәле түгел. Артҡы аяҡ һөйәктәрен тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, ҡош ярайһы уҡ тиҙ йүгерә алған. Маврикий дронты булғанлыҡтан осоп йөрөмәгән ҡош, ә утрауҙа булмаған йыртҡыстар һөтимәрҙәр һәм башҡа дошмандары, ул, моғайын, ерҙә оя ҡорғандыр.

Осонда ырғағы булған ҙур суҡышы ҡоштарға хеҙмәт иткәндер территориаль бәхәстәр, әммә климаттың ҡырҡа миҙгелле үҙгәрештәренең булмауы һәм аҙыҡтың муллығы ҡыҙыулыҡты кәметә төр-ара конкуренция, күрше утрауҙағы хәлдән айырмалы рәүештә Родригес, урындағы додоның туғаны моғайын, агрессив булғандыр һәм бәрелештәрҙә ҡанаттары менән файҙаланғандыр.

Додоларҙың йәшәү урындарының өҫтөнлөгө билдәһеҙ, әммә боронғо хәбәрҙәр буйынса, был ҡоштар маврикийҙың көньяғында һәм көнбайышында ҡорораҡ яр буйы райондарында урмандарҙа йәшәгән. Был фекерҙе шулай уҡ һаҙлыҡ Мар-О-Сонж, унда додо ҡалдыҡтарының күпселеге табылған, диңгеҙҙән алыҫ түгел, утрауҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Бындай сикләнгән ареал төрҙөң юҡҡа сығыуына ҙур өлөш индерә алған. Картала 1601 йыл «Гельдерланд» карабының борт журналынан Маврикий ярҙары янында ҙур булмаған утрау күренә, унда дронттар тотола. Джулиан Хьюм[ингл.] был утрауҙың бухтала булыуын тәҡдим итә Тамарин[ингл.], маврикийҙың көнбайыш яр буйында. Субфоссилиялар тау райондарындағы мәмерйәләрҙә табылған ҡоштарҙың ҡалҡыулыҡтарҙа осрауын иҫбатлай. Мар-О-Сонж һаҙлығында үткәрелгән тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, дронттарҙың йәшәү мөхитендә өҫтөнлөк иткән додо ағасы, пандан һәм эндемик төрҙәре пальма.

Маврикийҙа халыҡ йәшәй башлағас, был утрауҙың күп кенә эндемиктары юҡҡа сыға, сөнки ул ныҡ зыян күрә экосистемаһы, тергеҙеү ауыр. Башта утрау тулыһынса урман менән ҡапланған була, улар тулыһынса тиерлек ҡырҡыла. Ҡалған эндемик фаунаһы әле лә етди хәүеф аҫтында. Додо хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан башҡа ҡоштар менән күрше йәшәгән, мәҫәлән: ҡыҙыл маврикий көтөүсеһе, маврикий ҡарһылыу, ҡарһылыу Psittacula bensoni, маврикий зәңгәр күгәрсен, өкө Mascarenotus sauzieri, маскарен сәсһеҙлеге, ҡаҙ Alopochen mauritianus, маврикий өйрәге һәм маврикий квакваһы. Үлгән маврикийҙар иҫәбенә һөйрәлеүселәр ҡоро ерҙең гигант вәкилдәре инә ҡортсолар (ҡәбилә *Cylindraspis*), күбәләк (ҙур цинк *Leiolopisma mauritiana*) һәм йылан (күп кильле болиерия).

## Туҡланыу
Емеш-еләк ҡойоуҙан тыш, додо, моғайын, туҡланғандыр бәрәңге, орлоҡтары менән, һабаҡтары менән һәм тамырҙары менән. Нидерланд теле зоолог Антон Корнелий Аудеманс тип фаразлай, сөнки Маврикийҙар ҡоролоҡ һәм ямғырҙар миҙгеле билдәләнгән, додо, күрәһең, аҙағында дымлы миҙгел май йөрөп, өлгөргән емеш менән туҡлана, һуңынан иҫән ҡала ҡоро осор аҙыҡ аҙ булған саҡта. Замандаштары ҡоштың "ҡомһоҙ" аппетитын тасуирлай. Орнитолог Франс Стауб[ингл.] улар башлыса емеш менән туҡланған, тип фаразлай пальма һымаҡтар ағастарҙы һимертеү осорон емеш өлгөрөү осоро менән бәйләй. Шулай уҡ додо, бәлки, ашағандыр, тигән фекер ҙә яңғырай крабтар менән һәм молюскалар менән туғандары кеүек — тажлы күгәрсендәр. Уның рационы европаға диңгеҙ сәйәхәттәре ваҡытында аслыҡтан үлмәҫ өсөн етерлек киң булырға тейеш була.

В 1973 йыл тип иҫәпләнгән додо ағасы, ул эндемик утрауҙар Маврикий, юҡҡа сығыу сигендә тора. Америка биологы Стэнли Темпл раҫлауынса, утрауҙа был үҫемлектәрҙең 13 данаһы ғына ҡалған һәм уларҙың йәше 300 йыл самаһы тәшкил иткән. В 1977 йыл ғалим төрҙөң таралыуы һәм йәшәүе дронттарҙың йәшәү эшмәкәрлегенә бәйле һәм уның орлоҡтары, әгәр улар аш һеңдереү тракты ҡоштар. Ул додо ағасы ла юҡҡа сығыу сигендә тип раҫлай дронттар. Темпл докладтарҙы иғтибарһыҙ ҡалдыра 1940-сы йылдар орлоҡтарҙың шытып сығыуын күрһәткән (бик һирәк булһа ла) һәм аҙыҡты эшкәртеү процесы. Башҡа ғалимдар Темплдың һығымталарын тәнҡитләй, йә ағастарҙың һаны кәмеүе арттырып күрһәтелгән, йә орлоҡтарҙы һуңыраҡ юҡҡа сыҡҡан башҡа хайуандар ҙа таратырға тейеш, мәҫәлән, ҡортсолар менән родаҙары *Cylindraspis*, ҡанатлы йәки киң ауыҙлы попугай. Венди Штрам һәм Энтони Чик буйынса, ике өлкә белгесе экологияһы Маскарен утрауҙары, был ағас, ул ваҡытта ла һирәк осрай, додо юҡҡа сыҡҡандан һуң да үҫентеләр бирә, ә уларҙың һаны, Темпл белдергәнсә, 13 түгел, ә бер нисә йөҙ тәшкил итә.

Шулай уҡ, маврикий чубатый попугайы дронттарға һәм ташбаҡаларға бәйле булған *Cylindraspis* емеш ашаған пальма һымаҡтар ағастарҙы һәм ҡалай менән уларҙың орлоҡтары, үҙ сиратында, ҡарһылыуҙар. Ошо уҡ рәүешле гиацинт ара хәҙерге ваҡытта булмаған көньяҡ америка мегафауналар, ә әлеге ваҡытта йәшәү эшмәкәрлегенә таяна йорт малы.

## Кешеләр менән мөнәсәбәттәр
В урта быуаттар Маврикий килгәндәр ғәрәптәр, ә арауыҡта 1507 һәм 1513 йылдар — португалдар әммә улар нигеҙ һалған бер ниндәй ҙә тораҡ пункттар булмай. Ул йылдарҙа додо тураһында бер ниндәй ҙә телгә алыуҙар билдәле түгел, әммә утрауҙың португалса атамаһы Сирне (), европаның беренсе асыусыһы карабы хөрмәтенә бирелгән Маскарен утрауҙары Диогу Фернандеш Перейра  һәм уның португал һүҙе менән "аҡҡош" мәғәнәһендәге ярашыуы ҡайһы бер тикшеренеүселәрҙе уның дронттар менән бәйләнеше тураһында яңылыш фекергә килтерә. Голландия империяһы маврикийҙы һатып алған 1598 йыл, уның хөрмәтенә үҙгәртеп Морица Оранский, һәм утрауҙы запастарҙы тулыландырыу өсөн файҙалана провизиялар сауҙа караптары Голландия Ост-Һинд компанияһы.

Додоның иң тәүге билдәле һүрәтләмәһен голланд сәйәхәтселәре Второй голландской экспедиции в Индонезию[ингл.], етәкләнгән 1598 йыл адмирал Якобом ван Неком. Дронттар хәбәрҙәрҙә күренә 1601 йыл, уларҙа шулай уҡ ҡоштың беренсе баҫылған һүрәте бар. Маврикийға килгән тәүге матростар оҙаҡ ваҡыт диңгеҙҙә булғанлыҡтан, уларҙың был эре ҡоштарға ҡыҙыҡһыныуы, нигеҙҙә,, гастрономия. 1648 йылда баҫылған борт журналында "Диңгеҙ сусҡаһы" карабы капитаны ( Виллем ван Вест-Занен 1602 йылдың 4 авгусындағы яҙмаһында бортҡа 24-25 дронт килтерелеүен телгә ала, улар шул тиклем ҙур була, төшкө аш ваҡытында икеһен саҡ ашай алалар, ә ҡалғандарын тоҙлоҡҡа ебәрәләр.

Ҡайһы бер пионерҙар дронт итен тәмһеҙ тип һанай һәм ашарға ярата ҡарһылыуҙар йәки күгәрсендәр башҡалар уны ҡаты, әммә яҡшы тип тасуирлай. Ҡайһы берҙәре додоны ҡоштың иң тәмле өлөшө тип һаналған ашҡаҙан өсөн генә һунар иткән. Дронттарҙы тотоу бик еңел була, әммә һунарсыларға уларҙың ҡеүәтле суҡыштарынан һаҡланырға кәрәк була.

Дронттар менән ҡыҙыҡһыналар һәм тереләрҙе Европаға һәм көнсығышҡа. Билдәләнгән урынға барып еткән ҡоштарҙың һаны билдәһеҙ, һәм билдәһеҙ, сөнки улар шул йылдарҙағы картиналар һәм европа музейҙарындағы экспонаттар менән бәйле. Хамон Лестрейндж күргән додоның тасуирламаһы Лондон в 1638 йыл, Европала тере экземпляр тураһында асыҡтан-асыҡ әйтелгән берҙән-бер телгә алыу. В 1626 йыл Адриан ван де Венне дронтты һүрәтләй, уны, уның раҫлауынса, Амстердамға, әммә уның тереме-юҡмы икәнлеге тураһында бер һүҙ ҙә әйтмәй. Был һүрәт картинаға оҡшаш Савереяһы "Додо Эдвардс" тип атала. Ике тере йән эйәһен күрҙем Питер Манди в Сураты арала 1628 һәм 1634 йылдар. Уларҙың береһе һүрәтләнгән булыуы мөмкин Устад Мансур яҡынса 1625 йыл. Бер додо 1647 йыл ебәрелгән япон теле ҡала Нагасакиҙар, әммә уның сәйәхәтте кисергәнме-юҡмы икәне билдәһеҙ.

Европала додо һүрәтләнгән иң боронғо билдәле картина яҡынса һынлы сәнғәт эштәре йыйынтығына инә 1610 йыл императорҙың король хайуандары йортоноң хайуандарын һүрәтләгән РУДОЛЬФ II в Прагаға. Был коллекция маврикийҙың башҡа кешеләре менән картиналарҙы ла үҙ эсенә ала, шул иҫәптән ҡыҙыл маврикий көтөүсеһе. Был дронт, бәлки, йәш ҡош булараҡ, киптерелгән йәки бальзамланған, ә быға тиклем, моғайын, бер ни тиклем ваҡыт император зоопаркында башҡа хайуандар менән бергә йәшәгәндер. Дронттарҙың бөтөн чучелалары булыуы ҡоштарҙы Европаға тере килеш алып килгәндәрен һәм шунда уҡ үлгәндәрен күрһәтә; маврикийға ингән караптарҙа таксидермистар, ә спирты биологик экспонаттарҙы консервациялау өсөн әлегә ҡулланылмаған. Күпселеге тропик экспонаттар киптерелгән баш һәм аяҡ рәүешендә һаҡланған. Замандаштары һөйләгәндәр, картиналар һәм чучелалар йыйылмаһы нигеҙендә Джулиан Хьюм, кәм тигәндә, ун бер сығарылған дронт тере килеш тәғәйенләнгән урындарына килтерелгән, тигән һығымтаға килә.

## Юҡҡа сығыу
Етди йыртҡыстарҙан айырым үҫкән башҡа хайуандар кеүек, дронттар ҙа кешеләрҙән бөтөнләй ҡурҡмай. Был ҡурҡыуһыҙлыҡ һәм осорға һәләтһеҙлек ҡошто диңгеҙселәр өсөн еңел табышҡа әйләндерә. Ҡайһы бер хәбәрҙәр додоны карап запастарын тулыландырыу өсөн күпләп үлтереүҙе тасуирлаһа ла, археологик тарихи тораҡ урынында үткәрелгән тикшеренеүҙәр кешеләрҙең йыртҡыслығы тураһында етди дәлилдәр тапмай. Додо һөйәктәре Бэ-дю-Кап мороно янындағы мәмерйәләрҙә табылған (), УЛАР XVII быуатта марондар һәм ҡасҡан тотҡондар, был уларҙың дронттар табыуын дәлилләй, сөнки мәмерйәләр таулы, киҫешкән урындар арҡаһында дронттар өсөн асыҡ булмай. Халыҡ һаны Маврикийҙар (территорияһы 1860 км2) XVII быуат уртаса 50 кешенән артмай, әммә улар алып килделәр башҡа хайуандар, шул иҫәптән эттәр, сусҡалар, бесәйҙәр, сысҡандар һәм макак-крабоедов дронт ояларын бөлдөргән һәм аҙыҡ ресурстары сикләнгән өсөн ярышҡан. Бер үк ваҡытта кешеләр һәм килтерелгән мал (һыйыр, кәзә) урман малын юҡ итә йәшәү мөхите додо. Төр һанына ситтән йоғонто яһау интродуцированныйҙар хайуандар, бигерәк тә сусҡалар һәм макакалар, хәҙерге ваҡытта һунарҙан да әһәмиәтлерәк һәм әһәмиәтлерәк тип һанала. XVII быуаттың икенсе яртыһында сәйәхәтселәр утрауҙа күп һанлы үрсегән сысҡандар, меңәрләгән макактар һәм ҡырағай сусҡалар тураһында хәбәр итә. Сысҡандар, бәлки, оялар өсөн ҙур хәүеф булмағандыр, сөнки дронттар урындағы халыҡ менән эш итергә күнеккән сухопутными крабами.

Додоның һуңғы күҙәтеүе һунарсылыҡ маврикий губернаторы яҙмаларында Исаака Йоханнеса Ламотиуса 1688 йыл. Был яҙмаларҙы статистик анализлау, Д. Робертс һәм Э. Солоу тарафынан башҡарылған, яңы яҡынса юғалыу датаһын бирә — 1693 йыл, 95 процент менән ышаныс интервалы менән араһында 1688 һәм 1715 йылдар. Авторҙар шулай уҡ дронттың 1662 йылға тиклемге һуңғы күҙәтеүе 1638 йыл; моғайын, додо 1660 йылдарҙа уҡ бик һирәк осрай торған ҡош булғандыр, шуға күрә ҡасҡан ҡолдың бәхәсле хәбәре 1674 йыл шунда уҡ кире ҡағырға ярамай.

Энтони Чик билдәләүенсә, ҡайһы бер һүрәтләүҙәрҙә 1662 йыл исемдәре *Dodo* һәм *Dodaers* һүҙ барғанда ҡулланылған ҡыҙыл маврикий көтөүсеһе, был төшөнсәләрҙең күсеүе додо юҡҡа сыҡҡандан һуң ғына булғанлығын күрһәтә. Чик, шулай итеп, дронттың һуңғы ышаныслы күҙәтеүе 1662 йылғы һүрәтләү тип иҫәпләй. Был аңлатма тәҡдим ителгәнгә тиклем «додо " ның һүрәтләнеше һуңғыһы тип иҫәпләнә 1681 йыл. Отчетта инглиз теленән сәйәхәтсе Джон Маршалл 1668 йыл исемдәрҙе сиратлап ҡулланған *Dodo* һәм *Red Hen* (ҡыҙыл тауыҡ) ҡыҙыл маврикий көтөүсеһен билдәләү өсөн ҡош ите ҡаты булыуы тураһында телгә алына һәм был 1681 йылғы ит тураһында хәбәр менән тап килә. Үҙ сиратында, Эррол Фуллер[ингл.] хатта 1662 йылғы хәбәрҙе лә шик аҫтына ала, сөнки хәүефкә шау-шыулы реакция ҡыҙыл маврикий көтөүсеһе һүрәтләүенә тап килә. Был мәсьәләнең ҡасан да булһа хәл ителеүе бик үк ихтимал түгел, әммә һуңғы хәбәрҙәрҙә, физик тасуирлама менән бергә, ҡоштың теүәл исеме лә телгә алына. Ҡыҙыл китап АСОП ҡоштың юҡҡа сығыу датаһы Итеп Энтони Чиктың 1662 йылға ҡарата нигеҙләүҙәрен аҡыллы тип ҡабул итә, артабанғы бөтә хәбәрҙәр ҙә ҡыҙыл маврикий көтөүсеһенә ҡағыла тип таный. Һәр хәлдә, додо, моғайын, 1700 йыл - асылғандан һуң яҡынса бер быуат дауамында 1598 йыл. Голландтар маврикийҙан 1710 йыл, додо һәм күпселек эре ер өҫтө умыртҡалылар утрауҙар үлгәндәр.

Додоның һирәк булыуы тураһында XVII быуат, уның юғалыуы хатта XIX быуат. Өлөшләтә дини сәбәптәре, сөнки юҡҡа сығыу мөмкин түгел тип һаналған (әлегә киреһен иҫбатламаған Жорж Кювье), ә өлөшләтә күп кенә ғалимдарҙың дронттарҙың ҡасан да булһа булыуына шикләнеүе арҡаһында. Дөйөм алғанда, ул бик сәйер йән эйәһе булып күренә, шуға күрә күптәр уны миф менән. Бынан тыш, дронттарҙың башҡа, әле өйрәнелмәгән утрауҙарҙа ла һаҡланып ҡалыу ихтималлығы иҫәпкә алына Һинд океанында, шул уҡ ваҡытта киң территориялар аҙ өйрәнелгән Мадагаскар, шулай уҡ материк Африка. Был ҡош беренсе тапҡыр миҫал итеп үлем һөҙөмтәлә кеше эшмәкәрлеге алып килгән 1833 йыл британия журналы «*[[Penny Magazine|The Penny Magazine]]*».

## Додо ҡалдыҡтары

### XVII быуат экспонаттары
Додоның берҙән-бер һаҡланып ҡалған ҡалдыҡтары Европаға в XVII быуат, улар: ҡороған башы һәм аяғы Оксфорд университетының тәбиғәт тарихы музейы; аяҡ, һаҡланған Британия музейы, әммә хәҙер юғалған; баш һөйәге Копенгагенском зоологическом музее[ингл.]; өҫкө яңағы һәм аяҡ һөйәктәре Праганың милли музейы.

Һуңғы ике экспонат яңынан табыла һәм уртала додо ҡалдыҡтары тип таныла XIX быуат. Иҫкеләрендә музейҙар каталогтарҙа дронттарҙың башҡа чучелалары ла телгә алына, әммә уларҙың береһе лә һаҡланмаған.

Берҙән — бер билдәле йомшаҡ туҡыма ҡалдыҡтары оксфорд башы (экспонат OUM-11605) һәм аяғы һуңғы билдәле додо чучелаһына ҡарай, ул беренсе тапҡыр 1656 йыл өлөш булараҡ коллекции Трейдскантов[ингл.] һәм күсерелгән 1659 йыл в Ашмол Музейы. Был ҡош ҡалдыҡтары булыуы ихтимал, тип фаразлана Лондон Хамон Лестрейндж. Күп сығанаҡтар раҫлауынса, яҡынса 1755 йыл музей хеҙмәткәрҙәре додоның кәүҙәһен уның ныҡ боҙолоуы арҡаһында яндыра, тик башы һәм аяғы ғына һаҡлана. Был музей уставының һигеҙенсе пунктында былай тиелә: «*Әгәр экспонаттың ниндәйҙер өлөшө ҡартайһа йәки боҙолһа, һаҡсы уны һаҡлағыстарҙың береһенә йәки башҡа һаҡлағыстарға күсерергә хоҡуҡлы; ҡалғанын алмаштырырға кәрәк*». Экспонатты аңлы рәүештә юҡ итеү хәҙер иҫәпләнә миф менән. Күрәһең, ул ҡалған әйберҙәрен һаҡлап ҡалыу өсөн күргәҙмәһенән алынған, әммә йомшаҡ туҡымалар артабан тарҡала. Башы әҙерләгәндәр Стрикленд һәм Мелвилл, тиреһен баш һөйәге ике яртыһы. Аяғы бер нисә тире фрагменттары һәм сухожилиялар. Башында ҡауырһындар бик аҙ ҡалған. Моғайын, ул өлкән кеше булғандыр инә ҡош, сөнки аяғы лондон экспонатына ҡарағанда 11 процентҡа бәләкәйерәк һәм нәфисерәк.

Киптерелгән "лондон" аяғы, беренсе тапҡыр 1665 йыл, оҙаҡ ваҡыт Британия музейы картина янында Савереяһы "Додо Эдвардс" Һәм Шулай уҡ Стрикленд һәм мелвилл тарафынан әҙерләнә. Ҡ 1896 йыл ул инде телгә алынмай тире япмаһы, һәм хәҙерге ваҡытта, күрәһең, тик һөйәктәр генә һаҡланған, уларҙың урыны хәҙер билдәһеҙ.

«Копенгаген» баш һөйәге (ZMUC 90-806 экспонаты) тураһында билдәле булыуынса, 1651 йыл ул Бернард Палудан коллекцияһының бер өлөшө булып тора (15501633, ) в Энкхейзен, ә һуңынан һарайҙағы музейға күсерелә Готторп в Шлезвигҡа. В. 1702 йыл замокты дания ғәскәрҙәре биләй, музей экспонаттары дания король коллекцияһына ебәрелә. Баш һөйәге яңынан табыла Йоханнес Райнхардт в 1840 йыл. Ул "оксфорд" баш һөйәгенән 13 мм ҡыҫҡараҡ һәм, бәлки, инә ҡошҡа ҡарағандыр. Ул булған мумификацияланған, әммә тире ҡатламы тарҡала. Шулай уҡ һаҡланған склеротик ҡулса.

Фронталь өлөшө баш һөйәге (экспонат nmp P6V-004389) һәм аяҡ һөйәктәре Праганың милли музейы табылған 1850 йыл коллекциялағы ҡалдыҡтар араһында Богема музейы. Бәлки, был императорҙың хайуандар йорто буйынса билдәле булған додо чучелаларының береһе ҡалдыҡтары булғандыр РУДОЛЬФ II һәм, моғайын, хофнагель йәки Саверей картиналары өсөн тәбиғәт булып хеҙмәт иткәндер.

Был ҡалдыҡтарҙан тыш, 1605 йыл Карл Клузиус ҡороған аяғы тураһында телгә ала, ул хәҙер юғалған. Уның хужаһы булған голланд теле профессор Питер Пау[нидерл.] һәм уның килеп сығышы билдәһеҙ. Бәлки, ул ван Нек сәйәхәте ваҡытында алынғандыр.

### Субфоссилиялар нигеҙендәге экспонаттар
Тиклем 1860 йыл маврикий дронты ҡалдыҡтарынан дүрт тулы булмаған данаһы ғына билдәле була XVII быуат. Беренсеһе субфоссиль ҡалдыҡтары додо тапҡан Филипп Бернард Айрес[ингл.], уларҙы Британия музейы Ричард Оуэн, әммә ул табылдыҡтарҙы иғлан итмәй. В 1863 йыл Оуэн һораны маврикий теле епископ Винсента Райана[ингл.] додоның табылған һөйәктәре тураһында хәбәр итергә кәрәк тигән бойороҡ таратыу. В 1865 йыл Джордж Кларк, ҡаласыҡтың дәүләт мәктәбе уҡытыусыһы Маэбур, 30 йыллыҡ эҙләнеүҙәрҙән һуң, илһамланып монографияһы Стрикленд һәм Мелвилл, ниһайәт, бик күпте таптым субфоссилийҙар додо һаҙлыҡта Мар-О-Сонж маврикийҙың көньяҡ-көнсығышында. В 1866 йыл кларк үҙенең эш процесы тураһында орнитология журнал «Ибис"ул ебәрҙе эшсе-кулиҙар һаҙлыҡтың үҙәгенән үтеп, һөйәктәрҙе аяҡтары менән тоя. Тәүҙә улар аҙ табыла, әммә иң тәрән топи участкаһын ҡаплап торған үлән ҡырҡылып бөткәс, унда күп һанлы үлән табыла ҡаҙылмалары, дөйөм алғанда өс йөҙҙән ашыу дронт осорона ҡараған. Шул уҡ ваҡытта баш һөйәктәре һәм ҡанаттары бик аҙ табылған, бәлки, тәндең өҫкө өлөштәре йыуылған йәки ашалған, ә аҫҡы өлөштәре батҡаҡ йотолған. Ошондай уҡ хәл йыш ҡына һаҙлыҡтарҙа күҙәтелә Яңы Зеландия ҡалған ҡалдыҡтарын табалар моа. Болоттар, моғайын, ҡоролоҡ ваҡытында додо һәм башҡа хайуандарҙы йәлеп иткәндер.

1866 Йылда Санкт-Петербургта дронт системаһын өйрәнә Ф. Ф. Брандт фәндәр Академияһының Зоология музейында.

Кларктың табылдыҡтар тураһында отчеттары ҡошҡа ҡыҙыҡһыныу уята. Һәм Ричард Оуэн, һәм Альфред Ньютон додоның баш һөйәгенең артҡы өлөшөнөң анатомик төҙөлөшөн беренсе булып һүрәтләргә теләйҙәр. Оуэн башта Ньютон өсөн тәғәйенләнгән һөйәк партияһын һатып ала, һөҙөмтәлә улар араһында көнәркәшлек барлыҡҡа килә. Оуэн октябрҙә 1866 йыл «Додо Тураһында Доклад " та һөйәктәрҙе тасуирлай (), әммә уның реконструкцияһы хаталы Рәүештә Саверейҙың «Додо Эдвардс» картинаһына нигеҙләнә, һәм ул бик ер аҫты һәм һимеҙ булып сыға. В 1869 йыл яңы һөйәктәр алғас, ул уларҙың торошон төҙәтә, реконструкцияланған һөлдәне вертикаль итә. Үҙ сиратында Ньютон өйрәнеүгә иғтибар итә аҡ додо. Оуэнға йәки Ньютонға һатылмаған ҡалған һөйәктәр аукцион йәки музейҙарға бүләк ителгән.

В 1889 йыл Теодор Созьеға () "тарихи сувенирҙарҙы" тикшереү йөкмәтелә Маврикий һәм додоның яңы ҡалдыҡтарын табырға Мар-О-Сонж. Уны уңыш көтә, бынан тыш, ул башҡа юҡҡа сыҡҡан төрҙәрҙең ҡалдыҡтарын да таба. Яҡынса 1900 йыл Луи Этьен Тириу Исемле сәс оҫтаһы () шулай уҡ күп кенә додо һөйәктәрен таба, әммә хәҙерге ваҡытта улар юғалған. Улар араһында йәш ҡоштың тәүге ҡалдыҡтары һәм беренсе тоташҡан данаһы була. Тириуҙың табылдыҡтарын ҡайҙа тапҡаны аныҡ билдәле түгел, тик улар тау битләүендә урынлашҡан мәмерйәлә табылыуы ғына билдәле Лё Пус[ингл.].

Бөтә донъя буйынса 26 музейҙа додо биологик материалдарының байтаҡ фонды бар, уларҙың барыһы ла тиерлек Мар-О-Сонж. В Лондон тәбиғәт музейы, Америка тәбиғәт тарихы музейы, Музее зоологии Кембриджского университета[ингл.], Зенкенберг музейы, Дарвин музейы Мәскәүҙә һәм башҡалар араһында айырым һөйәктәрҙән торған тулы тиерлек һөлдәләр бар.

Дарвин музейындағы һөлдә элек рус йылҡысыһы, Орнитология бүлеге Бюроһы рәйесе иптәше коллекцияһында була Император рус хайуандар һәм үҫемлектәрҙе акклиматизациялау йәмғиәте һәм ғәмәлдәге ағза Рус орнитология комитеты А. С. Хомякова, национализацияланған 1920 йыл.

Додоныҡы тип фаразланған йомортҡа музейҙа һаҡлана көньяҡ африка ҡалалар Көнсығыш Лондон. Ул бүләк ителгән Марджори Куртене-Латимер, уның ике туған өләсәһе уны маврикий һаҙлығында йомортҡа тапҡанын раҫлаған капитандан ала. В 2010 йыл был музейҙың кураторы генетик анализ экспонаттың ысынлығын билдәләү өсөн. Ысынлап та ул тарҡалып китеүе ихтимал страусин менән йомортҡа менән.

В 1943 йыл көрәш маҡсатында малярия менән һаҙлыҡ Мар-О-Сонж таштар менән ҡапланған долерит һәм ҡырсынташ менән, һәм һөҙөмтәлә ул ташландыҡ хәлдә ҡала һәм тиҫтә йылдар буйына онотола. Октябрҙә 2005 йыл халыҡ-ара тикшеренеүселәр төркөмө һаҙлыҡтың өс участкаһында ҡаҙыныу эштәре башлай. Эштәр барышында бик күп ҡалдыҡтар, шул иҫәптән төрлө йәштәге (йәш осоронан тыш)кәм тигәндә 17 дронт һөйәктәре табыла. Бер нисә һөйәк күрәһең бер ҡош һөлдәһенә ҡараған һәм тәбиғи торошта һаҡланған. Һаҙлыҡта табылған ҡалдыҡтарҙың 63 проценты гигант ҡалдыҡтарҙыҡы була ҡортсоларға үлгән рода Cylindraspis, ә 7,1 % додо. Артабанғы тикшеренеүҙәр дронттар һәм башҡа хайуандар һаҙлыҡта ҡалып, оҙайлы ваҡытта һыуға барып етергә маташҡан тигән һығымта яһарға мөмкинлек бирә ҡоролоҡ 42354100 йыл элек.

Июнь айында 2007 йыл мажара эҙләүселәр мәмерйәләрҙең береһен тикшергәндә, ҡасан да булһа табылған маврикий дронтының иң тулы һәм иң яҡшы һаҡланған һөлдәһен таба. Экспонатҡа уны тапҡан хөрмәтенә Фред исеме бирелә спелеотурист.

В 2011 йыл яңы бинаға күсеүгә әҙерлек ваҡытында хеҙмәткәрҙәр музея Гранта[ингл.] Лондон университет колледжы күсмә йәшниктәрҙең береһендә король хакимлығы осорондағы ағас ҡумта табыла Эдуард VII (19011910) додо һөйәктәре менән (яҡынса һөлдәһенең яртыһы: өҫкө яңағы, 6 умыртҡа һөйәге һәм берҙән ашыу кешегә ҡараған аяҡ һөйәктәре), улар башта дөрөҫ билдәләнмәгән һәм һөйәктәр араһында һаҡланған крокодилдар. Ҡалҡыулыҡтарҙың килеп сығышы билдәһеҙ, сөнки боронғо музей каталогтары һаҡланмаған.

## Мәҙәни әһәмиәте
Додоның ғәҙәти булмаған ҡиәфәте һәм уның иң билдәлеләренең береһе булараҡ әһәмиәте үлгән хайуандар бер нисә тапҡыр яҙыусыларҙы һәм эшмәкәрҙәрҙе йәлеп итәләр күмәк мәҙәниәт. Шулай, инглиз теле «*dead as a Dodo*(дронт кеүек үлгән), ул иҫкергән нәмәне билдәләү өсөн ҡулланыла, шулай уҡ һүҙ *dodoism* (бик консерватив һәм реакцион нәмә). Ошо уҡ рәүешле фразеологизм «*to go the way of the Dodo*(дронт юлынан китеү) түбәндәге мәғәнәләргә эйә: үлергә йәки иҫкерергә, дөйөм ҡулланыуҙан йәки практиканан сығырға, йәки үткәндең бер өлөшө булырға. В 1865 йыл, Шул Уҡ Ваҡытта Джордж Кларк додо ҡалдыҡтарын ҡаҙыу тураһында хәбәрҙәр баҫтыра башлағас, уның ысын булыуы иҫбатланған ҡош персонаж әкиәттә Льюис Кэрролл «Алиса мөғжизәле илдә». Автор додоны китапҡа индерә, үҙен уның менән тиңләштерә һәм был исемде шәхси тип ала, тип иҫәпләнә псевдонимы телһеҙлеге арҡаһында ул үҙенең ысын фамилияһын ирекһеҙҙән «До-До-Доджсон»тип әйтә . Китаптың популярлығы додоны киң билдәле символға әйләндерә үлем.

Хәҙерге ваҡытта додо күп төр әйберҙәрҙә, бигерәк тә Маврикийҙар. Дронт күрһәтелгән был илдең гербы сифатында ҡалҡан тотҡаһы. Бынан тыш, уның башы һүрәте һыу тамғалары банкноталары маврикий рупияһы бөтә яҡшы яҡтары.

Һаҡлауға иғтибар йәлеп итеү өсөн юғалып барған төрҙәр додо һүрәтен күп кенә тәбиғәтте һаҡлау ойошмалары ҡуллана, мәҫәлән Даррелл исемендәге ҡырағай тәбиғәтте һаҡлау фонды һәм Даррелл исемендәге ҡырағай тәбиғәт паркы.

Күптән түгел фән өсөн яңы һүрәтләнгән үрмәксе *[[Nephilengys dodo]]* (һүрәтләнгән 2011 йыл) һәм ҡырмыҫҡа *[[Pheidole dodo]]* (2013 йыл), ҡасандыр додо менән бер урманда йәшәүселәр, был ҡош хөрмәтенә аталған. Был һаҡ сараларын күреү кәрәклегенә иғтибар итеү маҡсатында эшләнә эндемик биоттар Маврикий. Додо иҫтәлегенә ғалимдар шулай уҡ ҡайһы бер генетик элементтарҙы атай, шуның менән осоу һәләтһеҙлеген билдәләй. Мәҫәлән, ген шундай исем алған дрозофилдар өлкәлә хромосомалары, осош өсөн яуаплы. Бынан тыш, дефектлы ғаиләгә лә шундай уҡ исем бирелә транспозондар у *[[Фитофтороз|Phytophthora infestans]]*, сөнки унда мутациялар элементтың яңы урынға һикереү мөмкинлеген булдырмаусы хромосомаһы.

### Замандаштарының яҙма шаһитлыҡтары

* «Һуңғы додо " романы (). Телесериал мотивтары буйынса британ яҙыусыһы Жаклин Рейнер тарафынан яҙылған «Доктор Кем һәм 2007 йылдың апрелендә баҫылып сыға;
* роман серияһында Джаспер Ффордҡа, уларҙың ваҡиғалары альтернатив ысынбарлыҡта бара, төп героиняла Кесаҙна Нонетот пиквик исемле йорт хайуаны бар, ул ҡаҙаныштары арҡаһында донъяға килгән ген инженерияһы;
* ике әкиәттә фин теле яҙыусылар Туве Янссон  повестаАтай Муми-троллдең мемуарҙары һәм «Тыныслыҡты яратҡан Хемуль " хикәйәһендә персонаж эпизодик рәүештә эшләй *дронт Эдвард*, әммә һүрәтләү буйынса ҡошҡа оҡшамаған.

### Додо кинола һәм телевидениела

* Покемон 84-се һан аҫтында Додуо һәм ике башлы осоп йөрөмәгән ҡош.
* Дронт " Wake Up! Dodo» (2007) япон рок-төркөмө The Pillows.
* Мультфильмдың төп персонаждарының береһе «Мөғжизәле илдә туҡмау додо исемле дронт.
* Мультсериалдың ҡабатланған персонаждарының береһе «Мультяшкаларҙың мажаралары"исеме менән дронт Гого Додо[ингл.].
* Мультсериалдың инеш заставкаһында «Финес һәм Ферб"дронт килеп сыға, уны төп геройҙар тотоп алырға тырыша.
* Эпизодта «Homer the Smithers«мультсериал"Симпсондар Бернс Әфәнде Гомерҙан иртәнге ашҡа додо йомортҡаһы әҙерләүен һорай.
* Эпизодта «The Main Man: Part II[ингл.]«мультсериал"Супермен"сит планета пираты Дронтты Һирәк һәм юҡҡа сыҡҡан төрҙәрҙең Йыһан зоопаркында Ерҙән был төрҙөң һуңғы вәкиле итеп тота, әммә финалда Супермен дронтты ҡотҡара һәм Яңғыҙлыҡ Ҡәлғәһе.
* Мультфильмда «Боҙлоҡ осоро комик рәүештә дронттарҙың юҡҡа сығыуының ҡотолғоһоҙ булыуы уйнала: бер эпизодта уларҙың тотош популяцияһы эшләй, улар боҙлоҡ осоронда йәшәүгә әүҙем әҙерләнә, әммә һәр ғәмәле менән үҙ үлемен яҡынайта.
* Мультфильмда «Пираттар! Уңышһыҙҙар бандаһы пираттар капитанының яурынында традицион попугай урынына бәләкәй генә дронт ултыра.
* В беренсе миҙгелдең дүртенсе эпизоды телесериалдар «Юра осоро порталы"портал аша тарихҡа тиклемге паразит менән зарарланған дронттар үтеп инә.

### Додо почта маркаларында
Маврикий дронты һүрәте даими рәүештә почта маркалары, уларҙың күбеһе маврикияла сығарыла (беренсеһе 1954 йылда донъя күрә):

* **Маврикий**: 1954 (Scott 261), 1965 (Scott 287), 1968 (Өс марканан торған серия: Scott 322, 324, 326), 1968 (Scott 332), 1978 (Scott 464c), 1979 (Scott 485), 1992 (Scott 761), 1997 (Scott 844);
* **[[Куба|Кубаһы]]**: 1974 (Scott 1914);
* **[[Лаос]]**: 1994 (Scott 1156);
* **[[Микронезия Федератив Штаттары|Микронезияһы]]**: 1999 (Scott 347h).


Файл:Frohawk Dodo.png
Файл:Hoefnagel dodo.jpg
File:Dronte 17th Century color corrected.jpg
Файл:Dronte dodo Raphus cucullatus.jpg
Файл:Dodo-Skeleton Natural History Museum London England.jpg|һөлдә


## Әҙәбиәт
* Винокуров А. А. Редкие и исчезающие животные. Птицы / под редакцией академика В. Е. Соколова. — М.: «Высшая школа», 1992. — С. 57. — ISBN 5-06-002116-5.
* Непомнящий Н. Н. Разгадка близка? (О неразгаданных тайнах криптозоологии). — М.: Знание, 1989. — Т. 5. — С. 47. — («Знак вопроса»). — ISBN 5-07-000502-2.
* Красильников В. А. Печальная история додо // «Биология» (Первое сентября). — 2001. — № 47. — С. 1,6,7.
* Бобровская Н. Е. Жил-был дронт, или Книга о птице, которой больше нет. — М.: Гос. Дарвин. музей: Радис РРЛ, 2003. — 63 с. — ISBN 5-902515-01-7.