Дзига Вертов

**Дзига Вертов** (тыуғанда **Давид Абелевич Кауфман** һуңынан шулай уҡ  **Денис Абрамович** һәм **Кауфман Денис Аркадьевич** ;булараҡ билдәле; 21 декабрь 1895 (2 ғинуар 1896), Белосток — 12 февраль 1954, Мәскәү) — СССР кинорежиссеры һәм сценарисы, документаль киноның теоретигы һәм уға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Кинематографты, «йәшерен камера» һәм «кинокүҙ» методикаларын индереп, бик күп алымдар һәм техника менән байытты. Уның «Человек с киноаппаратом» (1929) фильмы йыш ҡына тарихтағы бөтә документаль фильмдарҙан иң бөйөгө тип атала.

Кинооператорҙар Борис Кауфмандың һәм Михаил Кауфмандың өлкән ағаһы. Уның ҡатыны —  Елизавета Свилова.

## Биографияһы

Давид Абелович Кауфман 1895 йылдың 21 декабрендә Белостокта (Гродно губернаһы, Рәсәй империяһы; хәҙер Польша) китап склады һәм ике китап магазины булған букинист Абель Кушелевич Кауфман һәм 1894 йылда Белостокта уның менән никахҡа ингән Хаи-Эстер Рәхмиелевна Гальперн ғаиләһендә тыуған. Музыка мәктәбендә, Петроград психоневрология институтында, Мәскәү университетында уҡыған.  1915 йылда Дзига Вертов псевдонимын (украин теленән дзига - өйөрсәк) ҡуллана башлай. 1917 йылда Мәскәү кино комитетының кинохроника бүлегендә эшләй. 1918—1919 йылдарҙа —  «Кинонеделя» журналын төҙөүсе-монтажлаусы.  1920 йылдан  — режиссёр-документалист, «Кино-Правда» киножурналын сығарыу инициаторы (1922—1924 йылдар). Уның етәкселегендә беренсе «Бөгөн» совет йәнһүрәте төшөрөлә (1923). «Культкино» студияһында, 3-сө Дәүләт кинофабрикаһында, Бөтә Рәсәй кино һәм телевидение университетының Киев кино фабрикаһында (1927—1930 йылдар), «Межрабпомфильм»,  киновидеостудия хроникаль-документаль һәм уҡыу фильмдары үҙәгендә эшләй.  Бер нисә үҙ документаль фильм сценарийының, «Тебе, фронт!» уйын фильмының (1942), «Юморески» йәнһүрәт фильмының авторы.  «Кино-глаз» фильмы 1925 йылда Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһенең көмөш миҙалына лайыҡ була.  Вертовтың Украинаға күсенеүе менән етәксеһе үҙе булған «Киноки» төркөмө тарҡала.

Вертов беренсе тауышлы документаль «Донбасс симфонияһы» («Энтузиазм», 1930)    фильмдарының  береһенең режиссёры. «Ленин тураһында өс йыр» (1934), образлы кинопубликистика жанрында фильм төшөрөлә, уны «Правда» гәзите «Бөтә ил йыры» тип атай.  «Бишек йыры» (1937) фильмы илдең революциянан һуң үткән егерме йыллыҡ юлына арналған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында совет халҡының нацизмға ҡаршы көрәшкә һәм тылда эшләүгә арналған «Кровь за кровь, смерть за смерть» (1941), «Клятва молодых» һәм  «В горах Ала-Тау» (икеһе лә 1944) фильмдарын төшөрә. Вертовтың артабанғы бөтә кинопроекттарын етәкселек кире ҡаға.

1944 йылдан алып вафат булғансы «Новости дня» киножурналы өҫтөндә режиссёр-монтажсы булып эшләй (бөтәһе 55 һаны донъя күрә).

Документаль фильмдарҙы төшөргәндә Дзига Вертов монтажды пропаганда маҡсатында файҙаланған.  Мәҫәлән, «Ленин тураһында өс йыр» фильмында совет власы ҡаҙанышы, совет Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарының пәрәнжәне 1930 йылдар башында төшөрөп алыуы хаҡында бәйән ителә.  Режиссёр идеологик маҡсаттарға ирешеү өсөн документаль һүрәт менән эш итә. «Көнсығыштың азат ҡатын-ҡыҙы» образы Вертов тарафынан тарҡау кадрҙарҙы монтажлау юлы менән барлыҡҡа килә.  Беренсе кадрҙарҙа үзбәк пәрәнжәһендә (архитектура буйынса фекер йөрөткәндә) Хиуанан ҡатын-ҡыҙ күрһәтелгән. Артабан тимер юл төҙөлөшө һәм төркмән ҡатын-ҡыҙы күрһәтелә - уның ғәҙәттәгесә йөҙөнөң аҫҡы өлөшө генә ябыҡ. Иң һуңғы булып эпизодта асыҡ йөҙлө ҡаҙаҡ ҡатындары сыға, улар бер ҡасан да пәрәнжә ябынмай. Шулай итеп, төрлө традициялар булған төрлө ерҙәрҙән ҡатын-ҡыҙҙарҙы төшөрөү юлы менән режиссёр монтаж ярҙамында пәрәнжәне ташлау һөҙөмтәһен күрһәтә.

Дзига Вертов 1954 йылдың 12 февралендә вафат була. Тәүҙә әсәһе янында Миус зыяратында ерләнә, 1967 йылда Новодевичье зыяратына (6-сы участка) күсереп ерләнә.

## Әҙәбиәттә
Дзига Вертов  Ильф һәм Петровтың «Золотой теленок» романының тәүге редакцияһында «кинофакт идеяһы өсөн бөйөк көрәшсе һәм «Ғәҙел объектив» кинокартинаһы авторы  «Крайних-Взглядов исеме аҫтында сығыш яһай.   Ильф һәм Петров геройы урнаны ҙур план менән төшөрә, шуға ул «ҡырҡ ике сантиметрлыҡ ҡорал һайғауын хәтерләтә, шулай уҡ »күренә», шулай уҡ «поезд тәгәрмәсе аҫтындағы фотоһүрәттәрҙе үҙенең һөнәре тип иҫәпләй»..

## Бүләктәре

* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (11.01.1935) — с*овет кинематографияһын булдырыу һәм үҫтереү өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн*

## Хәтер

; Кинематографта

* 2013 — Красные горы (Глеб Подгородинский башҡара)

Дзига Вертовҡа арналған документаль фильмдар:

*  — Мир без игры
*  — Рәсәйҙә Кәүфмандар тураһында ике документаль фильм донъя күрә: «Дзига и его братья» Евгения Цымбала и «Все Вертовы» Владимира Непевного (икеһенең дә операторы Александр Буров була).

## Фильмография
# 1918 — Годовщина революции
# 1919 — Кинонеделя
# 1919 — Процесс Миронова
# 1919 — Вскрытие мощей Сергия Радонежского
# 1920 — Бой под Царицыном
# 1921 — Агитпоезд ВЦИК
# 1922 — История гражданской войны
# 1922 — Процесс эсеров
# 1924 — Советские игрушки
# 1924 — Кино-глаз
# 1924 — Даёшь воздух
# 1925 — Киноправда
# 1926 — Шестая часть мира
# 1926 — Шагай, Совет!
# 1928 — Одиннадцатый
# 1929 — Человек с киноаппаратом
# 1930 — Энтузиазм: Симфония Донбасса
# 1934 — Три песни о Ленине
# 1937 — Памяти Серго Орджоникидзе
# 1937 — Колыбельная
# 1938 — Три героини
# 1941 — Кровь за кровь, смерть за смерть
# 1942 — Тебе, фронт!
# 1944 — В горах Ала-Тау
# 1944 — Клятва молодых
# 1954 — Новости дня

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Советская школа монтажа

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Биография, фильмография режиссёра Дзига Вертов
*  Internet Archive
* Статьи о Дзиге Вертове на сайте журнала «Сеанс» 
* Фрагменты фильмов «Кино-Глаз» и «Кино-Правда»
* Дзига Вертов
* Братья Кауфманы 
* Статьи и заметки Джона Маккея о разных аспектах жизни и творчества Вертова
* Д. А. Вертов. Автобиография / Кремлевский кинотеатр. 1928—1953. Документы. — М.: РОССПЭН. — 2005. — С. 1066—1070.