open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Каллирои Паррен

**Каллирои Паррен** (, ҡыҙ фамилияһы — *Сигану* (); 1861—1940) — Греция педагогы, журналист һәм яҙыусы. Грецияла феминизм хәрәктенә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
1861 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1859 йылда) Ғосман империяһы Крит виләйте (хәҙерге Грецияның Крит утрауы) Ретимнон ҡалаһында тыуған.

Мәктәпкә тиклемге белемде Пирей ҡалаһында монахтар мәктәбендә ала. Бынан һуң Афинала ҡыҙҙар өсөн иң яҡшы мәктәптәренең береһендә уҡый. 1878 йылда *Αρσάκειον* уҡытыусылар әҙерләү мәктәбен тамамлай. рус, француз, итальян һәм инглиз телдәрен белә.

1878 йылда саҡырыу буйынса Рәсәй империяһының Одесса ҡалаһына килә һәм бында ике йыл дауамында ҡала грек общинаһының ҡыҙҙар өсөн мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. Артабан бер нисә йыл дауамында Эдирне ҡалаһында эшләй, бында грек общинаһы өсөн *Zapeion* мәктәбен аса. Истанбулда Франция матбуғат агентлығын асҡан француз журналисы Жан Парренға () кейәүгә сыға, аҙаҡ улар Грецияның баш ҡалаһы Афинаға күсәләр.

Афинала феминизм хәрәкәте менән шөғөлләнә һәм 1887 йылда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн *Εφημερίς των Κυριών* («Ҡатын-ҡыҙ журналы») журналын сығара башлай. Был журнал 1908 йылға ҡәҙәр аҙна һайын, ә 1908—1916 йылдарҙа — айына ике тапҡыр баҫылып сыҡҡан.

Грецияның Антанта яғында Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыуына ҡаршы сығыш яһай, бының өсөн 1917 йылда Элефтериос Венизелос хөкүмәте уны Идра утрауына һөргөнгә ебәрелә, ә журнал ябыла.

Афинала Европа һәм Америка ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте менән хеҙмәттәшлек итә, үҙенең журналын Париж һәм Чикаго ҡалаларында уҙған халыҡ-ара конференцияларында күрһәтә. Эшкә урынлашыу һәм белем алыу өлкәләрендә ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәшә. 1896 йылда Греция ҡатын-ҡыҙҙар союзын нигеҙләй. 1908 йылда уның тырышлығы менән Греция ҡатын-ҡыҙҙар милли советы төҙөлә, был ойошма Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар советы () менән хеҙмәттәшлек итә. 1650—1860 йылдарҙы үҙ эсенә алған «Греция ҡатын-ҡыҙҙары тарихы» китабын яҙа.

Шулай уҡ әҙәби салон аса, ул «Әҙәби шәмбеләр» булараҡ билдәле була. Жюльетта Адам, Жюль Симон, Григориос Ксенопулос, Костис Паламас кеүек яҙыусылар һәм публицистар менән дуҫ була. Бер нисә грек романдарын яҙа, улар тәүге тапҡыр «Ҡатын-ҡыҙ журналында» Майя псевдонимы аҫтында баҫылып сыға.

1940 йылдың 15 ғинуарында Афинала вафат була.

## Бүләктәре
* Ҡотҡарыусы ордены (Греция ҡатын-ҡыҙҙары араһынан тәүге кавалеры)
* Афина академияһының көмөш миҙалы
* Афина ҡалаһы миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ИСТОРИЯ ДВУХ ЖЕНЩИН, КОТОРЫЕ ПОТРЯСЛИ ГРЕЦИЮ
* ΠΕΡΙΣΚΟΠΙΟ — ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ 
* Parren, Kalliroe (1861—1940)
Магда Франк

**Магда Франк Фишер** (20 июль 1914 йыл — 23 июнь 2010 йыл) — Венгрия—Аргентина ы.

## Биографияһы
Магда Франк 1914 йылдың 20 июлендә Австро-Венгрия Трансильвания провинцияһы Коложвар ҡалаһында (хәҙерге Румынияның Клуж-Напока ҡалаһы) тыуған.

Будапешт ҡалаһында башта Нәфис сәнғәт мәктәбендә, һуңынан Биҙәү-ҡулланма сәнғәте колледжында скульптор һөнәренә уҡый. Таш, ағас һәм металл материалдары менән эшләй. Фашистарҙан ҡурҡып Венгриянан Швейцарияға китә. Бер нисә йыл үткәс Парижда Жюльен академияһында белем ала.

1950 йылда Аргентинаның баш ҡалаһы Буэнос-Айресҡа күсә, бында туғандарынан берҙән-бер тере ҡалған ағаһында йәшәй. Буэнос-Айрестың һынлы сәнғәт мәктәбендә уҡыта. Аргентинала уның үҙ художестволы стиле тулыһынса формалаша, уны ижадында Колумбҡа тиклемге Америка сәнғәте сағылыш таба. 1953 йылда Генри галереяһында тәүге күргәҙмәһе уҙа. Шулай уҡ уның әҫәрҙәре Писарро галереяһында күрһәтелә. Аргентинала бер нисә сәнғәт өлкәһендәге премияларға лайыҡ була.

1960-сы йылдар башында Парижға күсә, Аргентинаға йәнә 1995 йылда әйләнеп ҡайта һәм Буэнос-Айрестың Сааведре районында үҙенең йорт-музейына нигеҙ һала.

2010 йылдың 23 июнендә Буэнос-Айреста вафат була.

Хәҙерге ваҡытта Магда Франктың әҫәрҙәре Париждағы Хәҙерге заман сәнғәте дәүләт музейында, Буэнос-Айрестағы нәфис сәнғәт милли музейында һәм башҡа музей фондтарында һаҡлана.

## Иҫкәрмәләр
Всесвятский сиркәүе (Түбәнге Новгород)

**Бөтә изгеләр сиркәүе (Всесвятский, йәки Петропавловский)** Түбәнге Новгородта урынлашҡан — элекке ҡала зыяраты сиркәүе, 1781-1785 йылдарҙа төҙөлгән һәм хәҙерге көндә Кулибин паркында (элекке Петропавловский зыяраты) тора.

## Тарих

Петропавловский зыяраты сиркәүе Түбәнге Новгород тарихындағы  беренсе сиркәү. Рәсәй ҡалалары Санкт-Петербург һәм Мәскәү ҡалаларында таштан биналар төҙөү тураһындағы комиссия Рәсәйҙең башҡа ҡалаларын да яңы нигеҙҙә даими төҙөүҙе тикшерә. Шул саҡта, 1763 йылда, комиссия ҙур ҡыйынлыҡтар менән осраша, сөнки һәр бер мәхәллә сиркәүе янында зыяраттар урынлашҡан була. Уларҙа яңы урамдар асыу халыҡ араһында ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.

1771 йылдың 17 ноябрендә Сенат бойороҡ бирә:«Бер кемгә лә ҡала сиркәүе янында ерләнеү рөхсәт ителмәй. Зыярат өсөн ҡала ситендә айырым урын бүленергә тейеш»1775 йылда Түбәнге Новгородтан ярты саҡрымда торған Варвара рәшәткәһе артында дөйөм ҡала зыяраты өсөн буш урын бирелә, уның янында бәләкәй сиркәү-часовня ҡуялар һәм уны ҡоймалар менән ураталар.

1781 йылда губерна архитекторы Яков Ананьин проекты буйынса Петропавловский сиркәүе төҙөлә, әммә уның төп тәхете Петр һәм Павел хөрмәтенә бары тик 1785 йылда ғына изгеләндерелә.

Совет осоронда (60 йыл буйына) сиркәү бинаһында «Пионер» кинотеатры эшләй. Диндарҙарға сиркәү 1990 йылда кире ҡайтарыла.

## Исеме
Барлыҡ зыярат сиркәүҙәренең күпселеге кеүек, уны Всесвятский тип, ә төп тәхетенең исеме менән — Петропавловский сиркәүе тип йөрөтәләр.

## Архитектура

Бағанаһыҙ бина, сирек стеналар өҫтөндә һигеҙ ҡырлы ҡат ҡуйылған. Барокко формалы өс ҡатлы ҡыңғырау манаралы, сиркәү комплекс карап тибындағы көнбайышҡа ҡараған төп ишекле бинанан ғибәрәт. Совет осоронда уның манараһы емерелә, 2014 йылда ул ике ҡатлы итеп яңынан төҙөлә. Барокко тибындағы тәҙрә өҫтөндәге биҙәүҙәр кирбесте ҡырып эшләнгән. Был сиркәү Түбәнге Новгородта һаҡланып ҡалған берһән-бер XVIII быуат барокко ҡомартҡыһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Парк Кулибина
* Архитектура Нижнего Новгорода

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* *Филатов Н. Ф.* Нижний Новгород. Архитектура XIV — начала XX века. — Нижний Новгород: РИЦ «Нижегородские новости», 1994. — ISBN 5-88452-008-5
* *Храмцовский Н. И.* Краткий очерк истории и описание Нижнего Новгорода. — Нижний Новгород: Книги, 2005. — ISBN 5-94706-026-4

## Һылтанмалар
* Храм святых апостолов Петра и Павла (Архиерейское подворье). Официальный сайт Нижегородский епархии 
* Статья о Петропавловском кладбище в газете Некролог-НН
Сергий Радонежский сиркәүе (Түбәнге Новгород)

**Преподобный Сергий Радонежский сиркәүе** — 1869 йылда изгеләндерелә. Түбән Новгородтың Сергиевский урамында урынлашҡан.

## Тарих
Ғибәҙәтхана 1865 йылда төҙөлә башлай, уның пороекты Александр II тарафынан шәхсән раҫланған. Төҙөлөш 1869 йылда тамамлана. 1872 йылда архитектор Р. Я. Килевейн ҡыңғырау манараһы нигеҙе буйынса овал формалы төкәтмә проектлай һәм уны манара бинаһынан тәпәш итеп һалдыра, был ғибәҙәт ҡылыу майҙанын ҙурайтыу маҡсатында эшләнә.

Совет власы йылдарында бында рәссамдар Союзы тора.Новгород епархияһына сиркәү 2003 йылда бирелә. 2006 йылдың октябрендә ҡыңғырау манараһы тулыһынса йыһазландырыла, унда 12 ҡыңғырау аҫып ҡуйыла, иң ҙурының ауырлығы 4 тонна тәшкил итә.

Ҡабаттан сиркәү 4 ноябрь 2006 йылдың 4 ноябрендә изгеләндерелә. Уны Түбәнге Новгород һәм Арзамас епискобы Георгий алып бара, уға Сергиево-Посад епискобы Феогност һәм Брянск епискобы Севский Феофилакт ярҙам итә. Ҡорамды изгеләндергәндән һуң, унда беренсе тапҡыр Божественная литургия була, унда РФ Хөкүмәте беренсе вице-премьеры Дмитрий Медведев була.

2010 йылдың 27 ғинуарында ҡорамда грузин телендә равноапостольная Нина хөрмәтенә молебен үткәрелә.

2006 йылдың декабренән алып ҡорамда телһеҙ-һаңғырауҙар православие үҙәге эшләй, ә йәкшәмбе көндәрендә литургия сурдоперевод менән башҡарыла. Үҙәкте ойошторғанда Симонов монастыры тәжрибәһе иҫтә тотолоп эшләнелә, сөнки унда бер нисә йыл буйына һаңғырау һәм насар ишеткән кешеләр өсөн табыныу хеҙмәте алып барылған була. Шәмбе һәм йәкшәмбе көндәре сиркәүҙә православие йәштәр үҙәге һәм православие ғаилә клубы йыйылыштары уҙҙырыла, уның эшмәкәрлек йүнәлештәренең береһе - социаль-миссионерлыҡ эшмәкәрлеге.

## Изге әйберҙәр
Сиркәүҙә преподобный Сергий Радонежский иконаһы менән уның мәйете киҫәксәләре тора. Икона Троица-Сергиева Лавра оҫтаханаһы монахтары тарафынан 2006 йылда яҙылған. План буйынса, изге икона Түбәнге Новгородта 2010 йылдың 5-13 февралендә үткәреләсәк «Широкая масленица» күргәҙмә-йәрминкәһенең төп изге әйбере булырға тейеш була. Ғибәҙәтханала йәкшәмбе көндәрендә икона алдында молебендар башҡарыла.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 

## Шулай уҡ ҡара
* Успенская церковь на Ильинской горе

## Иҫкәрмә
Юл

**Юл** — кешеләр һәм транспорт хәрәкәте өсөн һалынған ер (һыу, һауа) һыҙаты, дәүләттең йәки илдең мөһим тармаҡтарының береһе.

## Тарихы

Иң боронғо юлдар б.э.т. IV меңенсе йылға ҡарай. Ул Месопотамияның Ур ҡалаһында табылған. Ағас ярҡалар менән һалынған боронғо юл Бөйөк Британияла табылған. Беҙҙең эраға тиклем XXXIX быуаттағы эзбизташ менән ҡапланған юлдар Крит утрауында асыҡланған. Кирбес тәүге тапҡыр б.э.т 3000 йыл элек Һиндостанда ҡулланылған.

Таш юлдар Хет батшалығында, Ассирияла, Әһәмәниҙәр империяһында булған.

Ҡытайҙағы Цинь династияһына нигеҙ һалған Цинь Шихуан б.э.т. 221—210 йылдарҙа 7,5 мең. км юл һалдырған; юлдар 15 метр киңлектә булып, өс һыҙатҡа бүленгән, урта һыҙат императорға тәғәйенләнгән булған.

Беҙҙең эра башына Европала һәм Азияла хатта континент-ара юлдар барлыҡҡа килгән. Ундайҙарға Бөйөк ебәк юлы, Мысыр, Анатолия һәм Месопотамия диңгеҙ юлы һәм башҡалар инә.

Иң үҫешкән юлдар селтәре Боронғо Римда булған

XX быуатта автомобиль транспорты барлыҡҡа килеү менән юлдарға ла талаптар үҙгәрә, юлға асфальт-бетон түшәй башлайҙар.

## Башҡорттарҙың тарихи юлдары
[350px|thumb|right|[Ҡәнифә юлы]]

Ҡәнифә юлы — боронғо осорҙа Башҡортостанды Урта Азия илдәре менән тоташтырып торған боронғо сауҙа юлы.

Ҡәнифә сауҙа юлынан каруандар йөрөгән. Ул Урта Азиянан Ур йылғаһы Яйыҡҡа ҡушылған урынға етеп, артабан Һаҡмар йылғаһының һул яры һәм Көньяҡ Урал һырттары буйлап хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла, Йылайыр, Баймаҡ, Әбйәлил һәм Учалы райондары биләмәләре аша хәҙерге Силәбе өлкәһе ерҙәренә барып еткән.

Ҡәнифә юлының икенсе атамаһы — ***Каруан юлы***. Ул Яйыҡ йылғаһы аша сығып, Ҡаҙағстан аша Урта Азияға барып сыға. Ырымбур башҡорттары юлдың ул өлөшөн «Мысыр юлы» тип атаған. Гөбөрлө йылғаһы кисеүен «Мысыр кисеүе» тип йөрөткәндәр.
.
Хәҙерге заманда юлдың бәләкәй генә өлөшө һаҡланған.

***Ҡуңыр буға юлы*** — «Ҡуңыр буға» эпосы менән бәйле. Был атаманы Урал тауының көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай барған «Ҡуңыр буға юлы» менән бәйләйҙәр. Борон был юлды башҡорт ғәскәрҙәре дошмандар баҫҡанда ҡулланған, тип иҫәпләнә.

## Башҡорт телендә юл менән бәйле төшөнсәләр
* Аҡ юл — уңышлы юл теләп әйтелә
* Берләм юл -йәйәүле юл,; һуҡмаҡ
* Диңгеҙ юлы
* Йомро юл — йәйәүле юл; һуҡмаҡ
* Йылға юлы
* Өҙәрем юл — юл өҙөлгән саҡ
* Тимер юл
* Һауа юлы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Даруға

## Һылтанмалар
* *[[Әминев Зәкирйән Ғәлимйән улы|Аминев З. Г.]]* Дороги Южного Урала и их роль в этногенезе башкир // Феномен евразийства в материальной и духовной культуре, этнологии и антропологии башкирского народа: материалы Всероссийской научно-практической конференции. — Уфа, 2009. — 288 с. — С.25 — 27.
* Перечень нормативной документации для проектирования автомобильных дорог в России
* 
* Искусство строить дороги  — сайт об автомобильных дорогах

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. — Мәскәү, 1993.- 2-се том. 767-се бит
* Шәкүр Р. Ҡуңыр буға.// Башҡортостан: ҡыҫҡаса энциклопедия. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәте, 1996.
* Шәкүр Р. Ҡуныр-буға.// Башкирская энциклопедия. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы».
* Шәкүр Р ." Башҡорт энциклопедияһы (баш.)(баш.)

## Иҫкәрмәләр
Ачинск

**Ачинск** () — Красноярск крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Красноярскдан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.

## Географияһы
Чулым йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Иҡтисад
* Ачинск глинозём комбинаты
* Ачинск цемент заводы
* Ачинск нефть эшкәртеү заводы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт г. Ачинска  
* Ачинский краеведческий музей имени Д. С. Каргаполова  
* Справочник Ачинска
Карл Маркс урамы (Өфө)

**Карл Маркс урамы **Өфө ҡалаһының Совет һәм Ленин райондары биләмәһендә урынлашҡан. Тимер юл вокзалы менән тамамланып, төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай һуҙыла

## Тарихы
Урамдың тарихы 1824 йылдың 18 сентябрендә башлана,  батша Александр I  Изге Александр Невский сиркәүенә тәүге нигеҙ ташы һала, шулай итеп Александр урамы  төҙөлә.

Урамдың көньяҡ өлөшө Семинарский тигән  үҙаллы исемгә эйә булған (Архиерей ҡалҡыулығындағы Дини семинарияһы хөрмәтенә) һәм XIX  быуат аҙағында ғына  Александр урамына ҡушыла. Александр урамы составына  шулай уҡ бәләкәй Йәрминкә урамы ла ҡушыла. 

Октябрь Революцияһынан һуң Александр урамы  Карл Маркс хөрмәтенә яңы исем ала.

2006-2008 йылдарҙа урамдың төньяҡ өлөшө төҙөкләндереүгә дусар була. Йоп һанлы яҡтағы шәхси йорттар һүтеп ташлана, улар урынына күп ҡатлы йорттар төҙөлә. 

## Биналар һәм ҡоролмалар
Карл маркс урамында урынлашҡандар:
* «Динамо» спорт комплексы
* Башҡортостан Республикаһы үҙәк дәүләт тарих архивы
* Өфө дәүләт авиация техник университеты
* «Александр пассажы» сауҙа-эш комплексы
* Тимер юлсылар мәҙәниәте һарайы
* Өфө станцияһы клиник дауаханаһы бүлексәһе 
* «Капитал»  бизнес-үҙәге
* Бөтә жанрҙарҙың Өфө классик театры

## Галерея

File:Александровский пассаж (Уфа).jpg|Александр пассажы
File:Памятник Карлу Марксу (Уфа).jpg|Карл Марксҡа һәйкәл
File:Dkzhd.jpg|Тимер юлсылар Мәҙәниәте һарайы бинаһы
File:Уфа Александровская улица 2.jpg|Революцияға тиклемге асылмала Карл Маркс (Александр) урамы 
File:Уфа Александровская улица 3.jpg|Революцияға тиклемге асылмала Карл Маркс (Александр) урамы 
File:Уфа Александровская улица.jpg|Революцияға тиклемге асылмала Карл Маркс (Александр) урамы 
File:Ул.К.Маркса 17-19 (Уфа) 3.jpg|1930 йылдарҙа Төхвәт Йәнәби, Сәғит Мифтахов, Фридрих Вольф йәшәгән йорт
File:Улица Карла Маркса 12к7 (УГАТУ, Уфа) 5.jpg|Өфө дәүләт авиация техник университетының (УГАТУ) бер бинаһы 


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Уфимские ведомости № 52, 27.12.2007
Кавказ урамы (Өфө)

Кавказ урамы (Өфө) - Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы  Киров районында урынлашҡан.  Өфө ҡалаһының иҫке урамдарының береһе булып тора. Кавказ урамы Сочинский һәм Менделеев урамдары араһында ята.

## Урам тарихы
18 быуатта урам өфө казак атаманы Буданов хөрмәтенә аталып,  Буданов  урамы булараҡ билдәле , уның етәкселегендә 400 кеше торған. Урам Өфө ҡалаһының көнбайыш сиге булған. 

19 быуат аҙағында урам ҡала өсөн мөһим меценат һәм икенсе гильдиялы сауҙагәр Николай Кондратьевич Блохин хөрмәтенә Блохин урамы тип үҙгәртелә

1930 йылда урам Кавказ урамы тип үҙгәртелә.

## Иғтибарға лайыҡ булған биналар һәм ҡоролмалар
* Өфө ҡалаһының Киров РУВД 
*  "Нурлы" алкоголһеҙ эсемлектәр заводы 
* Өфө ҡалаһының Киров районындағы  "Ихлас" мосолман дини ойошмаһы  (Кавказ һәм Сочинский урамдары киҫелешендә)

## Иҫкәрмәләр
Рихард Зорге урамы (Өфө)

**Рихард Зорге урамы** Өфө ҡалаһында, көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай һуҙылып, Совет һәм Октябрь райондары биләмәһендә урынлашҡан урам. Ул Кировоград һәм Оло Граждандар урамдары киҫелешенән башлана, һуңғыһының дауамы булып, Ленин майҙаны артындағы Мәжит Ғафури исемендәге үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы янында тамамлана, артабан Блюхер урамы башлана.

Урамды Өфөнөң көнбайыш сиге тип әйтергә була, ул Октябрь проспектына параллель һуҙыла, урыны менән Ағиҙел йылғаһы ярына тиклем төшкән урман паркы зоналары менән сикләшә. 

## Тарихы
1930—1960 йылдар осоронда хәҙерге Зорге урамы урынында Өфөнөң иҫке аэродромының осоу яланы урынлашҡан була. Аэровокзал бинаһы Көньяҡ автовокзалының әтәс-флюгерлы ағас бинаһы артында була. Әйткәндәй, был бина, эргәһендәге дача кеүек, яҡынса 1890 йылдарҙа Өфө сауҙагәре-икмәк сәнәғәтсеһе П. И. Костерин тарафынан төҙөлгән һәм беҙҙең көндәргәсә һаҡланып ҡалған. Аэродром эргәһендә емеш-еләк ағастары үҫкән. 

1960 йылдарға Октябрь проспектын төҙөү аэродромға бик яҡын килеп етә, шуға ла ул Өфөнән көньяҡҡа, 20 километр алыҫлыҡҡа күсерелә. Бөтөрөлгән аэропорт урынына яңы урам һалына башлай һәм уға тиҙҙән легендар разведчик Советтар Союзы Геройы Рихард Зорге исеме бирелә. 1960—1970 йылдарҙа урам әүҙем төҙөлә. 1967 йылда Зорге урамында Спорт һарайы ҡалҡып сыһа, 1968 йылда иһә Көньяҡ автовокзал эшләй башлай: ул хәҙер ҙә көнбайыш, көнсығыш һәм көньяҡ йүнәлештәрендәге ҡала-ара, ҡала-тирәләге автобус маршруттарын хеҙмәтләндерә.

2002 йылдан Зорге урамындағы төҙөлөш яңы «Парк» торлаҡ биҫтәһендә алып барыла. 

2019 йылдың йәйендә урамдағы күп ҡатлы йорттарҙың береһенә Рихард Зоргенең рәсеме төшөрөләсәк. Уның авторы Олег Кайбышев. 

## Биналар һәм ҡоролмалар
* Психик үҫеше тотҡарланған балалар өсөн VII төрҙәге 120-се махсус (коррекцион) дөйөм белем биреү мәктәбе.
* Рәсәй һаҡлыҡ банкыһы
* Балалар ижады йорто (Балалар академияһы)
* Рәсәй Фәндәр академияһының Үтә һығылмалы металдар проблемаһы институты
* Көньяҡ автовокзал
* Спорт һарайы
* Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* История Уфы
Ҡыйғы урамы

**Ҡыйғы урамы** — Өфө ҡалаһының  Калинин районы, Шаҡша биҫтәһендә урынлашҡан. 

## Транспорт
«Керамик завод» туҡталышы. Автобус — 35б, 59б, 59э,  маршрут таксилары, 221, 221к, 291, 299, 299д, 300, 71, 71а

## Предприятиелар
Керамика эшләү заводы (хәҙер —«Балтика» предприятиеһы складтары). Элек балсыҡ сығарған карьерҙы һыу менән тултыралар һәм хәҙер ул урамдың төньяҡ өлөшөнә терәлә. Ҡыйғы урамында рельстар һалынған булған һәм унан тейәгес экскаватор йөрөгән (Өфө картаһында бәләкәй мөйөш, 6 б. ).

## Мәғариф
Күрше Стадион урамында  —131-се һанлы мәктәп һәм 122-се һанлы гимназия 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Соловьев, В. Улицы нашего города [Текст] /В.Соловьев //Уфимские ведомости. — 2007. — 8 февр. — С.11. 
*
Норильск

**Норильск** () — Красноярск крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Красноярск ҡалаһынан  һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы
Йәнәсәй йылғаһы ярынан көнсығышҡа табан 90 км-ҙа урынлашҡан.

## Иҡтисад
* «Норильский никель» тау металлургия компанияһы

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации города Норильска
Ауыл Богородский урамы

**Ауыл Богородский урамы** — Өфө ҡалаһының Калинин районында урынлашҡан.
Элекке исеме — Сәнәғәт урамы (1992 йылға тиклем).

## Тарихы
Элекке исеме — Сәнәғәт урамы —  Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе хөрмәтенә аталған. 1992 йылдың 7 октябрендә Өфө ҡала советы Президиумының  4/6 һанлы ҡарары  менән исеме үҙгәртелә.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Халыҡ араһында 1980 йылдарҙа ИНОРС участкаһынан алып Һупайлы биҫтәһенә тиклемге юл үҙенең насар торошо арҡаһында Иҫерек юл исемен ала.

## Иҫкәрмәләр
Цимлянск урамы (Өфө)

**Цимлянск урамы** — Өфөнөң Калинин районы . Инорс тораҡ пунктында урынлашҡан

Почта индексы — 450043, ОКАТО коды — 80401370000

Өфө йылғаһы яры буйында урынлашҡан.

Транспорт урамы һәм Георгий Мушников урамы яғына сығыу— Инорс транспорт артерияһы хеҙмәтләндерә.

Урам үҙенең исеме менән Ростов өлкәһендәге Цимлянск ҡаласығына бәйле, дөрөҫөрәге Дон йылғаһы буйындағы Цимлянск Гидроэлектростанцияһы исеменән килә. Бейеклеге 32 метр тәшкил иткән гидрогигант эксплуатцияға 1952 йылда индерелә. Яҡынса шул ваҡыттарҙа Өфөнөң  ИНОРС районы ситтәренән УМЗ (хәҙер Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе) хеҙмәткәрҙәренә Өфө йылғаһы буйынан ерҙәр бүлеп бирә башлайҙар.

## Һылтанмалар
* http://maps.yandex.ru/-/CBgQzNoF Яндекс-панорама (разворот камеры с ул. Транспортной)
* http://maps.yandex.ru/-/CBgUAY1oЯндекс-панорама (разворот камеры с ул. Транспортной) 
* Байгузина Рената Фаритовна. Улицы нашего города// «Уфимские ведомости» № 6 от 11.02.2010

## Иҫкәрмәләр
Абакан

**Абакан** (*Ағбан*; , ) — Рәсәй Федерацияһындағы Хакас Республикаһының баш ҡалаһы.

## Географияһы
Йәнәсәй йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Мәғариф
* Хакас дәүләт университеты

## Климаты


## Транспорты
Абакан — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мэрия Абакана 
* Хакасский национальный краеведческий музей
* Справочник Абакана
Күлтау

**Күлтау** (Таукүл, Таугүл, Таукүл) — Башҡортостан  Республикаһының Әлшәй районындағы күл. Һүҙмә -һүҙ әйткәндә  «таулы күл».

## Урынлашыуы
Күлтау күле урындағы өс убаның береһенең  — урындағы халыҡ телендә Әбдрәшит тауының итәгендә, Ҡырым ауылының көньяҡ өлөшөндә (2005 йылға тиклем Раевка совхозының Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы) йәйрәп ята). 1934 йылда, Раевка игенселек совхозы ойошторолған саҡта, совхоздың үҙәк усадьбаһы өсөн Күлтау күле ярындағы Таврик Покровка ауылы эргәһендә ер һайлау тураһында ҡарар ҡабул ителә. 

## Легендалар
* Күлтау һәм  (Ҡырым ауылы) һәм Торнакүл (Әбдрәшит ауылы) араһында тағы ла бер бәләкәй генә түңәрәк күл Ереклекүл бар. Легеда буйынса был күлдәр бер- береһе менән аралаша: электән йәшәгән кешеләр һөйләүе буйынса бер күлдә батып үлгән һыйырҙы икенсе күлдә тапҡандар. 

* Риүәйәттәр  буйынса, уба -шихандар эсендә күсмә ҡәбиләләрҙең  ҡәберлектәре бар. 

* Һуғыш йылдарында, электән йәшәгән кешеләрҙең һөйләүе буйынса,  Күлтау тулыһынса кибә. Был урында ҡамыш сабып алалар һәм бесән йыялар. Күптән түгел ваҡытҡа тиклем күл ер аҫты, ямғыр һәм ирегән һыуҙар менән генә туҡланмай, шул уҡ ваҡытта Әбдрәшит тауы төбөнән сыҡҡан шишмә һыуы менән дә туҡлана.  Бер нисә тиҫтә йыл элек шишмәгә һыу торбалары үткәрәләр, был эсәр һыу менән ауыл халҡы ла тәьмин ителә башлай. 

## Күл биологияһы
Күл балыҡҡа бай, унда табан балыҡ  күп,  1,2 килограмға  тиклем тартҡандары ла осрай. Һыуҙа йөҙөүсе ҡоштар тереклек итә: ҡырағай һуна өйрәк, ҡашҡабаш, сүрәгәй өйрәк, сумғалаҡ, ҡайһы берҙә ҡырағай ҡаҙҙар осоп килә. Яҙ күлдә бер нисә тапҡыр торналар, аҡҡоштар һәм селәндәр күренгән. Күлдә тотошлай төркөмдәре менән ондатралар йәшәй.  

## Бысраныу
Тирә яҡ тәбиғәттең  матурлығы, ҡош һәм балыҡтың күплеге бында балыҡсы, һунарсы, туристарҙы һәм ял итеүселәрҙе йәлеп итә.  Ҡайһы бер йәйге ял көндәрендә яр буйында 100-150 -ләп машиналар туҡтай.  Браконьер-балыҡсылар  500, хатта 1100 метр оҙонлоҡтағы йылымдар ҡуя.  Браконьер- һунарсылар билдәләнгмәгән ваҡыттарҙа кейек ҡоштарҙы аталар. Туристар һыу ятҡылыҡтарын һәм уның ярҙарын  бысраталар, ошо һәм башҡа сәбәптәр менән 2014 йылда күл бәләкәй һаҙлыҡҡа әйләнә. 

## Исеме
Күлдең  исеме һүҙмә-һүҙ тау күле тип аңлатыла.

## Әҙәбиәт
* 

## Иҫкәрмәләр
Кати Ковач

**Ка́ти Ко́вач** (; 25 октябрь 1944 йыл, Верпелет, Венгрия) — популярвенгр йырсыһы, 1970—1990-се йылдарҙа. 1970-се йылдар аҙағында Сопоттағы халыҡ-ара эстрада йырҙары фестивалдәрендә, «Сит ил эстрадаһы көйҙәре һәм ритмдары», «Дуҫтар тауышы» эстрада программаларында ҡатнашҡандан һуң Советтар Союзында таныла.

## Биографияһы
Кати Ковач 1965 йылда «Кем нимә белә?» милли TV-талант-шоуҙа беренсе урын яулағас таныла.
* 1966 йылда — уның башҡарыуында «Мин һеҙҙе тыңламайым» («Nem Lesek Játékszered») йыры телевизион Táncdalfesztivál-да еңә.
* 1968 йылда ул кинола бер нисә алдынғы ролде уйнай:
** «The Girl».
** «Әфәнделәр, бәлки, беҙгә ямғыр ебәрергәлер» (Mar, uram, AZ esőt!)
** «Ялған Изабелла» (A Hamis Izabella)
* 1972 — тағы ла Táncdalfesztivál телевизион конкурсында «Add már, uram, az esőt!» йыры менән еңеп сыға.
60-сы йылдар аҙағында Кати "Express" оркестры менән хеҙмәттәшлек итә, һуңынан 70-се йылдар башында "Juventus" һәм «Локомотив GT» рок-төркөмдәре менән эшләй, ә 1976 йылдан 1986 йылға тиклем «Universal» төркөмө менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.
* 1975 йылда Ирландияла Сastlebar йыр конкурсында «It Would Be So Good To See You Again» (Nálad Lenni újra jó lenne) йыры менән еңә. Шул уҡ йылда Ковач Music Week журналының «Йыл йондоҙо» наградаһын яулай.
* 1977 йылда Tessék választani! венгр радиоконкурсында «Mindent, ami szép» композицияһы менән еңә.
* 1979 йылда Кати Tessék választani! венгр радиоконкурсында «Nem kéne mondanom» йыры менән ҡабатлап еңә.
* 1980 йылда Кати Ковачтың иң популяр йырҙарының береһе — «Szeretni kéne» («Я должна любить») сыға.
Йырлауҙан тыш Кати Ковач шиғырҙар яҙа. Ул башҡарған ныҡ билдәле әҫәренең береһе — Vangelis’ өсөн лирика: «1492: Ожмахты яулау» композицияһы.

«Ha legközelebb látlak» («Әгәр һине мин тағы күрһәм», 1977) йыры 1970-1980 йылдар  сигендә суперхит була. Шулай уҡ уның дискотекалар өсөн бер нисә һоҡланғыс йыры була. Ул донъя хиттарын туған венгр телендә башҡара — атап әйткәндә, «[./Ковач,_Кати#cite_note-2 ]» француз дуэтының «Hands Up» («Ҡулығыҙҙы күтәрегеҙ») атаҡлы йырының венгр варианты «Hol vagy, Józsi?» («Ҡайҙа һин, Ежи?») йыры.

Кати йырҙар авторы булараҡ та таныла: 50-нән ашыу йырҙы (репертуарындағы 500 йырҙың) Кати үҙе яҙа.

Мәскәүҙә сығыш яһай.

Һуңғы ун йылда Рәсәйҙә йырсы тураһында бер ниндәй хәбәр ҙә ишетелмәй, әммә ул бөгөнгө көнгә тиклем үҙенең ижади эшен дауам итә.

### Шәхси тормошо
Кати билдәле «Volán» һәм «V’Moto-Rock» рок төркөмө клавишнигы &nbsp;(венг.)баш.(1975—1986) кейәүҙә була .

### Наградалары
Кати Ковачтың дәүләт наградалары бар:
* 1994 — «Венгр Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены
* 2014 — Кошута исемендәге премия
* Венгр Республикаһының Дәүләт премияһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография исполнителя «Kovacs Kati» 
* Подборка фото Кати Ковач.
* Английская WIKI
* (инг.) *[[:ru:Internet Movie Database|Internet Movie Database]]* сайтта
Косовола ислам

**Косовола ислам дине** — Косовола иң таралған дин; Сербияла быуаттар төпкөлөнән килгән ерле халыҡтың дине. Косоварҙар сөнни мрслмандар иҫәбендә. Албандарҙың күпселек өлөшө ислам динендә, шулай уҡ улар араһында христиан динен тотоусылар ҙа бар. Шуға күрә Косовола мосолмандарҙың теүәл иҫәбе билдәле түгел. Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса Косовола мосолмандар 90% самаһы. Улар араһында шулай уҡ төрөктәр, сиғандар һәм славяндар ҙа (гора һәм боснийҙар) бар.

## Тарихы

Тәүҙәрәк, Урта быуаттарҙа Косово правослание дине өҫтөнлөк алған Сербияның өлөшө булған. XIV—XV быуаттарҙа был ерҙәрҙе Ғосман империяһы баҫып алғас, христиан динендәге сербтар ҡыҫырыҡлап сығарыла, албандар ислам диненә күсерелә, диндәр сағыштармаһы үҙгәрә.

Икенсе донъя һуғышынан һуң, Косовола донъяуи Югославия  федератив социалистик республикаһы  (СФРЮ) идара итә. Шул дәүер эсендә, косоварҙар  араһында секулярлаштырыу *(мәҙәниәтте, фәнде, аңды дин йоғонтоһонан азат итеү)* процессы бара.

XX быуатта был төбәккә ислам дине өҫтөнлөк ала.  XX быуат аҙағында — XXI быуат башындағы ваҡиғалар тағы ла ислам диненә өҫтөнлөк алырға мөмкинлек бирҙе.

## Сығанағы
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ислам в Косове  
* Qendra për Studime Islame
Маслобоев Юрий Александрович

**Маслобоев Юрий Александрович** (5 февраль 1939 йыл — 29 декабрь 2017 йыл) — дәүләт, партия, профсоюз һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1972—1978 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. 1982—1988 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары һәм мөдире. 1988—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһы Советы рәйесе, 1994—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Дәүләт социаль страховкалау фонды рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Юрий Александрович Маслобоев 1939 йылдың 5 февралендә Кемерово өлкәһенең Тисульск районы Петровка ҡасабаһында тыуған. 1961 йылда, В. В. Вахрушев исемендәге Свердловск тау институтын тау инженеры һөнәре буйынсатамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын Башҡорт карьеры идараһында производство-техник бүлеге инженеры вазифаһында башлай, артабан шунда уҡ баш маркшейдер булып эшләй. 1963—1978 йылдарҙа эше комсомол менән бәйле була: ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Калинин район комитетының (1963−1966), Өфө ҡала комитетының (1966−1968) һәм Башҡортостан өлкә комитетының (сентябрь 1972 — март 1978) беренсе секретары булып эшләй. 1978—1982 йылдарҙа — профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы секретары. 1982—1988 йылдарҙа партия эшендә: КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире урынбаҫары һәм мөдире. 1988—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Профсоюздар федерацияһы Советы рәйесе, 1994 йылдан алып 2000 йылға тиклем — Башҡортостан Республикаһының дәүләт социаль страховкалау фонды рәйесе.

«Республика Башкортостан» гәзитенә 70 йәшлек юбилейы айҡанлы 2009 йылдың 5 февралендә биргән интервьюһында Юрий Маслобоев үҙенең донъяға, эшенә, кешеләргә ҡарата уйҙары менән бүлешә. Комсомолда эшләгән йылдары тураһында ла ҙур йылылыҡ менән иҫкә ала һәм хәбәрсенең "Ниндәй эштә үҙегеҙҙе айырыуса комфортлы тойҙоғоҙ?" тигән һорауына ошондай яуап бирә:

Пока работал, времени оглянуться назад не было. Теперь ярче всего вспоминается детство — такие искринки памяти выплескиваются порой на поверхность, что диву даешься. А самые памятные — это пятнадцать лет, отданные комсомолу... много в ту пору было формализма, заорганизованности, но с людьми работать нравилось. Особенно с молодежью. Школа была хорошая. ..

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Күп йыллыҡ һөҙөмтәле эшмәкәрлеге өсөн Ю. А. Маслобоев юғары дәүләт наградалары менән билдәләнгән — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе» ордендары, күп һанлы миҙалдар менән бүләкләнгән, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре» юғары исеменә лайыҡ булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА  
* Уфе ушел из жизни видный государственный, профсоюзный и общественный деятель Юрий Маслобоев 
* Юбилеи
Ғәлин Ғәббәс Хәлил улы

**Ғәлин Ғәббәс Хәлил улы** (1900—1922) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1921—1922).

Ғәлин Ғәббәс Хәлил улы 1900 йылда Өфө ҡалаһында тыуған. 1919 йылда йәш егет коммунистар партияһына инә. 1921 йылдың ғинуар айынан алып 1922 йылдың мартына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары вазифаһын биләй.

1922 йылда тиф ауырыуынан вафат булып ҡала.

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА
Майлинда Кельменди

**Майлинда Кельменди** ( 9 май 1991 йыл) — Косово дзюдоисы, 2016 йылда Олимпия чемпионы, ике тапҡыр донъя чемпионы (2013 һәм 2014), өс тапҡыр Европа чемпионы (2014, 2016, 2017). Косово тарихында беренсе булып Олимпия наградаһын алыусы. Ике илдең гражданы (Косово һәм Албания).

## Биографияһы
1991 йылдың 9 майында тыуған.

Ике тапҡыр донъя чемпионы (2013, 2014), Европа чемпионы (2014, 2016), Лондондағы Олимпия уйындарында (2012) ҡатнаша. 2015 йылда беренсе Европа уйындарында байраҡ йөрөтөүсе була.

## Иҫкәрмәләр
Сафуанов Рафаэль Мәхмүт улы

**Сафуанов Рафаэль Мәхмүт улы** (29 сентябрь 1953 йыл) — комсомол органдары ветераны, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡтыусыһы. 1987—1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. Иҡтисад фәндәре докторы. Профессор.

## Биографияһы
Рафаэль Мәхмүт улы Сафуанов 1954 йылдың 29 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районының Шишмә ауылында тыуған.

1976 йылда Өфө авиация институтын (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлаған.

1978 йылда Коммунистар партияһына инә. 1976 йылдан 1990 йылға тиклем комсомол органдарында эшләй. 1976 йылда хеҙмәт юлын Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә йыйыу цехының инженер-технолог булып башлай, артабан 1978 йылға тиклем әлеге производство берекмәһенең комсомол комитетының секретары урынбаҫары була. 1978−1979 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Өфө ҡалаһы Калинин район комитетының беренсе секретары, 1979—1981 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының икенсе, һуңғараҡ — беренсе секретары. 1981−1987 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортстан өлкә комитетының икенсе секретары. 1987−1990 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

1990—1993 йылдарҙа КПСС-тың Үҙәк комитеты янындағы йәмәғәт фәндәре академияһы (1991 йылдан Рәсәй идара итеү академияһы) аспиранты.

1992—1996 — «Мединвест» страховкалау компанияһының генераль директоры (1994 йылда ОАО «Бастра» ААЙ итеп үҙгәртелә), Башҡортостан страховкалаусылар ассоциацияһы рәйесе.

1997−1998 йылдарҙа «Уралтранснефтепродукты» ААЙ-ндә генераль директорҙың иҡтисад һәм статистика буйынса урынбаҫары.

1998—2007 йылдарҙа Өфө дәүләт сервис университетында иҡтисад анализы һәм статистикаһы кафедраһы мөдире.

2012 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте янындағы Финанстар университетының Өфө филиалы директоры..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА 
* Руководство университета 
* Сафуанов Рафаэль Махмутович 
* Публикации автора
Архангел Михаил соборы (Түбәнге Новгород)

**Архангел Михаил соборы** — ХVII быуаттың сатырлы архитектура һәйкәле. Ул Түбәнге Новгород кремле территорияһында урынлашҡан. Түбәнге Новгородтағы боронғо таш ҡорам, үҙенең тарихын ҡалаға нигеҙ һалынған ваҡыттан алып бара. Рус ғәскәрен ҡурсалаусы — архангел Михаил хөрмәтенә изгеләндерелгән.

## Тарих

1221 йылда ағас сиркәү төҙөлә, ә 1227 йылда — аҡ таштан 4 бағаналы 3 апсидлы , өс ишекле собор төҙөлә. 1359 йылда сиркәү өр яңынан ҡайтанан төҙөлә. 23 апрель (3 май), 1628 йыл. Архитектор Лаврентий Семенов һәм уның үгәй улы Антип етәкселегендә сиркәү яңынан һалына. Сиркәүҙе Түбәнге Новгород ополчениеһы иҫтәлегенә тергеҙәләр һәм уны 1631 йылда тамамлайҙар.

1704 йылда, Кремлдәге янғын ваҡытында, Архангел соборы зыян күрә. Табыныу хеҙмәте  ,&nbsp;1732 йылда яңынан башлана, ҡорамды Түбәнге Новгород архиепискобы Питирим яңынан изгеләндерә.

1962 йылда, Святослав Агафонов етәкселегендә сиркәү реставрациялана, соборға элек Спасо-Преображенский соборында торған Кузьма Мининдың мәйете күсереп ҡуйыла.

2006 йылдың 16 февралендә Түбәнге Новгородҡа рәсми визит менән  Рәсәй Президенты Владимир Путин килә. Ул Түбәнге Новгород кремленә килә һәм собор кәшәнәһендәге Кузьма Минин  ҡәберенә сәскәләр һала.

2008 йылда соборҙан алыҫ түгел урында кенәз Юрий Всеволодович һәм епископ Симон Суздальскийға һәйкәл ҡуйыла. 17 февралдә уны асыу тантанаһы була. Түбәнге Новгородта был байрам көнөндә бөтә сиркәүҙәрҙә лә литургия үткәрәләр. Түбәнге Новгород һәм Арзамас архиепискобы Георгий һәйкәлде изгеләндерә.

2009 йылдың 16 мартында Архангел Михаил соборына Түбәнге Новгород закондар йыйылышы депутаттары 9 ҡыңғырау бүләк итә. 2009 йылдың 26 мартында ҡыңғырау манараһына иң ауыр ҡыңғырау —(Законник) Ҡанунсы — күтәрелеп, аҫып ҡуйыла , уның ауырлығы — 530 килограмм.

2009 йылдың сентябрь айында ғибәҙәтханаға бөтә Русь һәм Мәскәү патриархы Кирилл килә. Патриарх сиркәүҙә баҡыйлыҡта ятҡан патриот Кузьма Мининдың иҫтәлегенә бағышлап, мәрхүм өсөн лития уҡый. Соборға килеүенең иҫтәлеге итеп, ул ғибәҙәтханаға Ҡазан Божья Матерь иконаһын бүләккә бирә.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Михаило-Архангельский Кремлёвский собор, фото 
* Архиепископ Нижегородский и Арзамасский Георгий совершил Божественную литургию в Михайло-Архангельском соборе  (фото, видео). nne.ru, 21 ноября 2008 года
* В Нижегородском кремле прошли торжественные мероприятия, посвященные святому основателю города  (фото, видео). nne.ru, 17 февраля 2009 года
* Депутаты Законодательного собрания Нижегородской области подарили новый комплект колоколов древнейшему собору Нижнего Новгорода (фото, видео). nne.ru, 16 марта 2009 года
* Освящение и поднятие колоколов на звонницу собора Михаила Архангела в Нижегородском кремле: фото Б.  Поварова , видео
Эршег

**Э́ршег** () — Венгрияның көнбайыш өлөшөндә, Көнбайыш Дунай аръяғы крайында Ваш медьеһы биләмәләрендә урынлашҡан милли парк.

Парктың майҙаны — 44 000 гектар. Эршег паркы — Венгрияның иң йәш милли паркы булып тора, ул 2002 йылда ниеҙләнгән.

Парк Венгрияның иң көнбайыш районында урынлашҡан. Милли парктың территорияһы Раба йылғаһынан көньяҡҡа табан һуҙылған, һәм Австрия һәм Словения менән дәүләт сигенә барып етә.

Милли парк эргәһендәге иң ҙур ҡалалар — Кёрменд һәм Сентготтхард.

Милли парк Эршег тарихи өлкәһенең исеме менән аталған. Сик буйында урынлашҡан Эршег ( — гвардия, һаҡсылар) тарихи районында электән сикте һаҡлаусылар йәшәгән.

Милли парк территорияһының 60 %-н тәбиғи хәлендәге, башлыса ылыҫлы урмандар биләй. Эршег урмандарында ҡырағай хайуандарының ҙур ғына популяцияһы һаҡланып ҡалынған. Парк күлдәре үтә күренмәле саф һыуҙары менән билдәле. Эршегта Зала һәм Керка йылғаларының, шулай уҡ Раба йылғаһының бихисап ҡушылдыҡтарының инеше урынлашҡан. Милли парктың бөтөн килеш ҡалған тәбиғәт экологияһын ҡурсалауға ҙур иғтибар бүленә.

Милли парк территорияһында урынлашҡан 18 ауылда элекке Эршегта йәшәгән һаҡсы-күскенселәр өсөн хас булған традициялар һаҡлана һәм тергеҙелә. Төбәк халҡы тик үҙенә генә иҫәп тота алған һәм үҙҙәрен-үҙҙәре тәьмин иткән, бында төрлө һөнәрҙәр үҫешкән — ағас һауыт-һаба, инструменттар, йорт йыһаздары яһағандар, кәрзин үргәндәр, шулай уҡ умартасылыҡ, бәшмәк йыйыу һәм киптереү, бигерәктә көршәк эшләү үҫешкән була.

Эрисентпетер һәм Велемер ауылдарында боронғо готик сиркәүҙәр һаҡланған. Велемерҙағы католик сиркәүенең стеналарының биҙәктәре 1378 йылда эшләнгән тип фаразлана.

13 майҙан 16 майға тиклем Эршегта Сәскә атыу көндәре фольклор байрамы уҙғарыла, уның барышында фольклор коллективтары сығыш яһай һәм ҙур сәскә баҙарҙары үткәрелә.

## Һылтанмалар
* Официальная страница парка
Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһы

**Тбилиси консерваторияһы** —  Грузияның баш ҡалаһы Тбилисиҙағы юғары  музыка уҡыу йорто.

## Тарихы
Консерватория 1917 йылдың  1 майында асыла.  1924 йылда  консерватория дәүләт консерваторияһы статусын ала. 1947 йылда консерваторияға  Вано Сараджишвили исеме бирелә.

Төрлө ваҡытта консерваторияға мәшһүр  грузин һәм Рәсәй музыканттары етәкселек итә:
* Николай Николаев (1917—1918)
* Николай Черепнин (1919—1922)
* Михаил Ипполитов-Иванов (1924—1925)
* Захарий Палиашвили (1918—1919; 1922—1923; 1930—1931)
* Димитрий Аракишвили (1926—1929)
* Григорий Киладзе (1945—1952)
* Иона Туския (1952—1961)
* Отар Тактакишвили (1962—1964)
* Сулхан Цинцадзе (1965—1984),
* Нодар Габуния (1984—2000)
Әле  консерваторияның ректоры  — профессор Резо Кикнадзе.

Консерватория урынлашҡан бина  Грузияның архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Ул 1917 йылда төҙөлөп бөткән. Консерваторияның 500, 200 һәм 80 урынлыҡ өс концерт  залы бар.  

Консерватория  Грузияның музыкаль тормошо үҙәгенә әүерелгән. Унда  музыка  фестивалдәре, халыҡ-ара музыка конкурстары,  оҫталыҡ дәрестәре, консерваторияның опера студияһында концерттар һәм студенттарҙың опера спектаклдәре  үтә.

## Уҡытыусылары
* Медея Амиранашвили
* Тенгиз Амирэджиби
* Валерий Ачба 
* Давид Андгуладзе
* Темур Матурели
* Светлана Егорова
* Нодар Андгуладзе
* Давид Бадридзе
* Андрей Баланчивадзе
* Ольга Бахуташвили-Шульгина
* Евгений Вронский
* Сандро Инашвили
* Отар Тактакишвили
* Давид Торадзе
* Анна Тулашвили
* Владимир Щербачёв
* Джабраил Кубатиевич Хаупа.

## Консерваторияны тамамлаған мәшһүр оҫталар

### Композиторҙар
* Андрей Баланчивадзе
* Гия Канчели
* Вано Мурадели
* Отар Тактакишвили
* Микаэл Таривердиев

### Дирижёрҙар
* Самуил Самосуд
* Одиссей Димитриади
* Джансуг Кахидзе
* Гоги Чичинадзе

### Пианистар
* Керер Рудольф Рихардович
* Вирсаладзе Елисо
* Башкиров Дмитрий
* Власенко Лев
* Торадзе Алексей
* Корсантия Александр
* Ачба Тамара
* Георгий Лацабидзе

### Вокалсылар
* Медея Петровна Амиранашвили
* Нани Брегвадзе
* Стелла Григорян — меццо-сопрано, Вена операһы солисткаһы
* Нино Мачаидзе — сопрано, «Ла Скала» солисткаһы 
* Касьян Анна Оганесовна — сопрано, Париж
* Кикнадзе Анна — меццо-сопрано, Мария театры солисткаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Воскресенский соборы (Арзамас)

**Воскресенский соборы [[Арзамас|Арзамастағы Собор майҙанында]]** өҫтөнлөклө урын биләй. Ул 1812 йылғы Ватан һуғышында рус халҡының еңеүе хөрмәтенә төҙөлгән.

Собор бинаһын төҙөү өсөн 5,5 млн дана кирбес, нигеҙ өсөн 1000 тонна бут ташы һәм 164 тонна тимер тотола. Собор проектын архитектор Михаил Коринф (1788-1851) төҙөгән, ул Арзамаста тыуған, билдәле Рәсәй архитекторы А. Н. Воронихиндың уҡыусыһы.

Мөһабәт ҡорам — баш ҡаланың төп биҙәүе — бейек ҡалҡыулыҡта тора, ул төп майҙан ансамблен тамамлап тора. Соборҙың биш башы һәм аҡ кубы ҡаланың барлыҡ ҡоролмалары араһында матур булып күренеп, тирә-йүндәге сиркәү биналарын үҙенә буйһондороп тора.

Бина квадрат өҫтөнә һалынған грек тәреһе рәүешендә. Бинаның оҙонлоғо һәм киңлеге бер тигеҙ һәм 30-ар сажин (63 м 90 см), тәрегә тиклемге уртаса бейеклеге — 22 сажин (46 м 86 см). Собор фронтонында библия сюжеттарына «Воскресение Христа» (көнсығыш фронтон), «Явление св. Троицы Аврааму» (көньяҡ фронтон), «Собор всех святых » (көнбайыш фронтон), «Покров Пр. Богородицы» (төньяҡ фронтон) фрескалары урынлашҡан.

Совет осоронда  соборҙы шартлатырға уйлайҙар, ләкин, кешеләрҙең көслө асыуынан ҡурҡып, ғибәҙәтхананы ябып ҡына ҡуялар. 1944 йылда соборғы ҡайтанан асыу мәсьәләһен патриарх Сергий (Страгородский), Арзамаста тыуған кеше, күтәреп сыға, ул үҙе үлер алдынан Рәсәй Православие Сиркәүе эштәре буйынса Советтың рәйесе  Г. Г. Карпов менән 1944 йылдың 4 майында әңгәмәләшә һәм унан «совет был процесты тиҙләтергә мөмкин тип һанаймы» тип һорай. 1947 йылда ғибәҙәтханала яңынан дингә табыныуҙар хеҙмәте үткәрелә башлаған.

«Нисбәт тигеҙлеге һәм тышҡы матур ҡиәфәте буйынса Арзамастағы Воскресенский соборының тиңдәштәре Мәскәү классик сиркәүҙәре араһында булмай, ул бары тик Санкт-Петербургтағы Стасов соборҙары менән генә сағыштырмалы», — тип яҙа 1926 йылда билдәле архитектор-реставрация яһаусы Н. Н. Померанцев.

2009 йылдың сентябрендә соборға Патриарх Кирилл килә.

2017 йылдың 13 авгусында Патриарх Сергийҙың (Страгородский) тыуыуына 150 йыл тулыуҙы байрам иткән саҡта Бөтә Русь һәм Мәскәү патриархы Кирилл Арзамас ҡалаһының Воскресенский кафедраль соборында литургия үткәрә.

## Иҫкәрмә
Мария Магдалена Матсдоттер

**Мария Магдалена**  **Матсдоттер** (; 21 март 1835 йыл — 31 март 1873 йыл) — Швеция саамы, 1864 йылда Швеция Лапландияһында саам милләтенән булған балалар өсөн мәктәп төҙөүҙе башлап ебәреүсе.

## Биографияһы
Матсдоттер 1835 йылдың 21 мартында Фьелльфьеллдә  Вильхельмина  мәхәлләһендә тыуа (Лаппланд провинцияһы). Ул ярлы ғаиләнән була, атаһы  болан үрсетеү менән шөғөлләнә, боландарҙың миграцияһы мәлендә ҡыш һәм йәй  көтөү көтә. 1843 һәм 1844 йылда ҡыҙ ҡыйынлыҡ менән мәктәпкә йөрөй.

Мария Магдалена Матсдоттер 1864 йылдың ҡышында Оселдағы  үҙ йортонан  Стокгольмға саңғыла сәйәхәт ҡыла, монарх менән аудиенция юллау өсөн, юлдың өлөшөн йәйәү үтә. Башҡалаға ул февраль айында килә. Уға ике монарх  Карл XV  һәм королева Луиза Нидерландская, шулай уҡ тол королева Жозефина Лейхтенбергская менән осрашыуға рөхсәт итәләр. Сәйәхәтенең маҡсаты саам балаларына мәктәп-интернаттарҙың яңы системаһын ойоштороу өсөн королдән рөхсәт алыу була. Элек саам балалары христиан динен һәм башҡа мотлаҡ булған дисциплиналарҙы өйрәнергә мәжбүр була, ә мәктәптәр уларҙың өйҙәренән һәм ата-әсәләренән ныҡ алыҫта урынлашҡан, сөнки Лапландияла улар өсөн бер ниндәй ҙә мәктәп булмаған. Бындай шарттарҙа уҡыу өҫтән-мөҫтән һәм ҡыҫҡа ғына була. Матсдоттерҙың инициативаһы хуплана, һәм 1865 йылда Вильхельминалағы мәктәп төҙөлөшөн финанслау өсөн Femöresföreningen («Биш пеннинглы берекмә») тип аталған йәмғиәт ойошторола, һәм ул иң беренсе мәктәп булып һанала. Уның инициативаһы саамдарҙың  дин өлкәһендә белемле булырға изгелекле ынтылышы һымаҡ ҡабул ителә, һәм Матсдоттер рәсми рәүештә оҡшатып эшләүҙең өлгөһө тип атала. Ул баҫалҡы һәм йыуаш итеп һүрәтләнә, сөнки  исемен халыҡҡа белдерергә теләмәй. 

Матсдоттер Стокгольмдағы Францияның Реформатор сиркәүе пасторы Анни Рурих  менән бәйләнешкә инә, пастор уға ярҙам итә. Уның сәйәхәте ике мәктәп һәм ике балалар приютын булдырыуға булышлыҡ итә. 

1866 йылда ул йәнә Стокгольмға  бара һәм король менән осрашмаһа ла, пастор Рурих менән осрашырға теләй. Был юлы уны швед күскенселәренең  Вильхельминала саамдарға хоҡуҡтар бүлеп бирелеүенә ҡаршы булыуҙары борсой. Ул Швецияның төньяғында урынлашҡан Вестерботтендың урындағы  губернаторы Эрик Виктор Альмквист менән бәйләнешкә инә. Ул Матсдоттерҙың эшен үҙенең күҙәтеүе аҫтына ала, һәм  1871 йылда  саамдарҙың хәлен яҡшыртыу буйынса закондар сығарыуҙа үҙгәрештәр индерелә.

Мария Матсдоттерҙың тырышлығы  халыҡ-ара кимәлдә оло иғтибар йәлеп итә,  уның тураһында Германия, Бөйөк Британия, Франция, Швейцария, Нидерланд матбуғатында әйтелә, ул илдәрҙә саам мәктәптәре өсөн аҡса йыйыу ойошторола. Францияла  уның тураһында гәзиттә *La Laponie et Maria Mathsdotter  *исеме аҫтында мәҡәлә  баҫылып сыға.  Нидерландта саам мәктәптәре өсөн иғәнәләр бик әүҙем йыйыла.  Мария  Матсдоттер «Данлыҡлы швед ҡатын-ҡыҙҙарының хәҙерге һүҙлегенә» инә.

## Иҫкәрмәләр
Rába

**Rába Járműipari Holding Nyrt.** («"Раба" Автомобиль Холдингы» ААЙ-һы) — йөк автомобилдәрен, автобустар һәм машиналар өсөн комплекттар эшләүсе венгр предприятиеһы.

1896 йылда Дьёр ҡалаһында венгр вагон һәм машиналар эшләү заводы булдырыла, ул Раба йылғаһы буйында урынлаша.

*Rába* Тимер юл техникаһын ғына түгел, ә йөк автомобилдәре, автобустар, һәр төрлө двигателдәр, трансмиссиялар һәм хәрәкәтләндереүсе мостар сығарып, бик оҙон юл үтә.

Автобустар *Rába* өсөн бер ҡасан да төп продукция булмай. Әммә ниндәйҙер дәрәжәлә уңайлы социалистик осор тамамлана, һәм, предприятиеның юҡҡа сығыуына юл ҡуймау өсөн, *Rába* заводы беренсе тапҡыр автобустар сығара башлай.

Ikarus заводы барлыҡҡа килеү менән *Rába* предприятиеһы уға автобус шассиҙары комплекттары, двигателдәр, тапшырыу колодкалары, ә 60-сы йылдарҙан алып бөтә «социализм системаһын», дөрөҫөрәге ул илдәрҙә сығарылған автобус, троллейбус, хатта йөк машиналарын хәрәкәтләндереүсе мостар менән тәьмин итә. Баҙар иҡтисады һәм элекке сауҙа бәйләнештәренең юҡҡа сығыуы заводты етди һәм йөрөй торған продукция сығарыуға күсергә мәжбүр итә. 

1998 йылда *Rába* һәм Jonckheere  белгия фирмаһы араһында айырым һәм тағылмалы Premier ҡала автобустарын (оҙонлоғо 12 метрҙан 18 метрға тиклем, 110-160 пассажир ташырға һәләтле  һәм тулы ауырлығы ярашлы рәүештә 18,2 т һәм 28 тонна) етештереүгә лицензиялы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Улар Көнбайыш Европалағы иң яҡшы пассажирҙар ташыусы машиналарҙың береһе була. Raba Premierҙың беренсе варианты оригиналдан үҙҙәрендә етештерелгән 6 клапанлы дизель двигателдәре һәм үҙҙәренең «фирма» мостары менән айырыла. Һөҙөмтәлә автобус иҙәне һәм юл араһы 780 мм-ға тиклем арта, һәм ғәмәлдә бер генә быға тиклемге автобус та уға конкурент була алмай. 

## Rabaның запас частарын файҙаланыусы башҡа машиналар
* ПАЗ
* ЛАЗ
* ЛиАЗ
* НефАЗ
* Неман
* Тролза
* БТЗ

## Шулай уҡ ҡара
* Ikarus
* ZF
* Cummins

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Модели грузовиков
Шота Руставели исемендәге Батуми дәүләт университеты

**Шота Руставели исемендәге Батуми дәүләт университеты** () - университет,  юғары уҡыу йорто, Грузиялағы Аджар автономиялы республикаһының баш ҡалаһы Батумиҙа урынлашҡан. Урта быуаттағы грузин шағиры Шота Руставели хөрмәтенә аталған.

## Тарих
Аджарияла белем биреү усаҡтарын булдырыу һәм үҫтереү йүнәлешенә урындағы йәмғиәт борондан ҙур иғтибар бүлә. 1893 йылда ир балалар өсөн гимназия асыу мәсьәләһе күтәрелә һәм ҡаланың ерле үҙидаралығы 1893 йылдың 26-27 июнь ҡарары менән диңгеҙ яры буйында майҙаны 623 2, кв.м. булған ер бүленә.   95/спорт залы өсөн майҙан ғы ер участкалары м малай. Хәрби инженер Седельников проекты буйынса уҡыу йорто төҙөлә һәм 1897 йылдың июлендә ир балалар өсөн гимназия асыла. 1900 йылдың 26 сентябрендә ҡыҙ балалар өсөн гимназия эшләй башлай. 1923 йылда  элекке ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы бинаһында педагогия институты асыла, артабан ул педагогия колледжы итеп үҙгәртелә. Урта мәктәптәр өсөн беренсе баҫҡыс уҡытыусылар әҙерләй.

Ир балалар гимназияһы бинаһында 1935 йылда ике йыллыҡ уҡытыусылар институты асыла. Унда грузин теле һәм әҙәбиәте, математика һәм Физика, тарих, география һәм тәбиғәт фәндәр факультатарында уҡыутыусылар әҙерләйҙәр. 1936 йылда физик тәрбиә биреү,  1938 йыл рус теле һәм әҙәбиәте факультеттары өҫтәлә. 1938 йылда институтҡа Шота Руставели исеме бирелә. Хөсәйен Накаидзе уҡытыусылар институтының беренсе директоры була. Аджарияның уҡытыусылар институтын ғилми хеҙмәткәрҙәр менән тулыландырыуҙа Грузияның башҡа юғары уҡыу йорттары, беренсе сиратта Тбилиси дәүләт университеты ҙур ярҙам күрһәтә.  Батуми уҡытыусылар университетында күренекле ғалимдар Георгий Ахвледиани, Георгий Церетели, Иессе Цинцадзе, Саргис Какабадзе, Симон Каухчишвили, Георгий Тавзишвили, Ражден Хуцишвили, Дмитрий Гедеванишвили, Георгий Джавахишвили, Вукол Беридзе, Шота Дзидзигури уңышлы эшләй. 1943 йылда институтта беренсе биш фән кандидатлығы яҡлана. 

1935 йылдың июлендә әҙерлек курсы ойошторола, был айырыуса  Таулы Аджариянан балаларҙы йәлеп итә.  Беренсе йылда 600 сығарылыш уҡыусыһы институтҡа инергә ғариза бирә, 219 кеше уҡырға инә.

1945 йылдың июнендә Батуми уҡытыусылар институты нигеҙендә педагогия институты булдырыла. 1956 йылдан биналар реконструкциялана.  1977 йылда яңы биш ҡатлы бина төҙөлә башлай һәм 1982 йылда сафҡа инә. 

1990 йылда Грузия Министрҙар кабинеты ҡарары (№453, 3 сентябрь 1990 йыл) менән Батуми педагогия институты Батуми дәүләт университеты итеп үҙгәртелә.

## Етәкселәр
## Факультеттар
## Аспирантура

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*