Шайтан яҙмалары

**Шайтан яҙмалары** — Шайтанташ ҡаяһындағы һүрәттәр (Урал).

## Урыны
Шайтанташ Реж йылғаһының уң ярындағы ҡая. Уралдағы шундай атамалы ҡаялар араһында иң ҙуры. 

Мөһабәт ҡая Октябрь ауылынан 4.5 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Геоморфологик һәм ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.
File: AKUR_SHP0_1.JPG|Йылға Реж. Свердловск өлк.
File: AKUR_SHP0_2.JPG|Шайтанға Таш Ҡая. Йылға Реж. Свердловск өлк.


## Яҙманы һүрәтләү
Ҡаялағы һүрәттәр Реж йылғаһының үрге һәм урта ағымдары тәңгәлендә табылған. Иң беренсе билдәле һүрәт — Шайтанташ яҙмаһы. Шайтан — Уралдағы бик күп ҡая һәм күлдәрҙең атамаһы. Уларҙы ғәҙәттә манси-вогулдар менән бәйләйҙәр Әммә шайтан һүҙенең сығышы мансиҙарҙыҡы түгел, ә төркиҙәрҙеке.  Бындай топонимдар башлыса төрки мосолмандарға бәйле. 

Шайтанташ - көлһыу төҫтәге граниттан тоған 40 метр бейеклектәге 400 метрға һуҙылған ҡая. Был тәңгәлдә йылғаның киңлеге 20-25 метр самаһы. Ҡая менән һыу араһы 25-30 метр. Бында ҡарағай, ҡайын, муйыл, миләш, уҫаҡ күп. Ҡая башында ҡарағай үҫә. Ҡая үҙе ике өлөшкә вертикаль бүленгән, был ярыҡтан өҫкә күтәрелеүе бик еңел.
File: AKUR_SHP0_3.JPG|Шайтанға Таш Ҡая.
File: AKUR_SHP0_4.JPG|Шайтанға Таш Ҡая.

File: AKUR_SHP0_7.JPG|Йылға үҙәне Реж. Шайтанға таш менән скал төрө.
Ҡаяның йөҙө тигеҙ, көлһыу һоро төҫтә, урыны менән аҡһыл, ҡыҙғылт, көрән юлаҡтар бар. Таштарҙа төрлө формалы һәм төҫтәге мүктәр осрай: йәшел, һары, ай һары, ҡара-һоро, ҡыҙғылт.
File: AKUR_SHP0_5.JPG|Шайтанға Таш Ҡая.


## Өйрәнеү тарихы
Боронғо һүрәттәрҙе 1976 йылда В.Т. Петрин, А.Ф. Шорин, В.Н. Широков таба. Артабан бер нисә тапҡыр тикшереүселәр була. 1990 йылда «Шайтанская и Северская писаницы на Среднем Урале», (Широков В. Н., Чаиркин С.Е.) хеҙмәте баҫыла. 2007 йылда Широковтың  «Уральские писаницы: Реки Реж и Ирбит» китабы донъя күрә. Ул бөгөнгө көндә һүрәттәр буйынса тулы өйрәнелгән баҫма тип һанала. 

## Һүрәттәр төркөмө
Ҡая һүрәттәре Шайтанташтың уң яғы өлөшөндә табылған. Уларҙың араһы 175 метр самаһы. Широков В. Н. һүрәтле биш урын билдәләй. Улар 17 төркөмгә бүленә.  Һүрәттәрҙең бейеклеге 2 метрҙан бейегерәк.  Уларҙың күбеһе етҙән 15-20 см бейеклектә яһалған. 

Шайтанташтағы һүрәттәр ҡасан һалынғаны әлегә тиклем билдәһеҙ. 

Һүрәттең сағыулығы буйынса ҡарағанда, Шайтан яҙмалары бер генә ваҡытта яҙылған тип әйтеп булмай. Уларҙың ҡайһылары өҫтө-өҫтөнә һалынған. Ҡайһы бер фигуралар асыҡ, ҡайһылары ныҡ ҡына юйыла башлаған. Бөтә һүрәттәр ҙә ҡыҙғылт-һоро төҫтән алып ҡуйы көрән төҫкә тиклем охра менән яһалған. 

## Беренсе төркөм

File: AKUR_SHP1_1.jpg|Беренсе төркөм һүрәтләгән рәсемдәр (Широков в. н. 2007. 9 с.)
File: AKUR_SHP1_2.jpg|Тәүге һүрәт төркөмөнән. Дөйөм төрө.
File: AKUR_SHP1_3.jpg|Тәүге һүрәт төркөмөнән. 1-3 фигура.
File: AKUR_SHP1_4.jpg|Тәүге һүрәт төркөмөнән. Фигуралар 1, 2. Өҫтөнән буяу эҙҙәре улар.
File: AKUR_SHP1_5.jpg|Тәүге һүрәт төркөмөнән. 3 түбәнге блогы фигуралар яһаны.
File: AKUR_SHP1_6.jpg|Эҙ буяуҙарҙан, геометрик мотивтары.
Тәүге төркөм Шайтанташтың көньяҡ осонан 19,4 метр бейеклектә башлана. Һүрәттәр насар күренә, 3 һын ғына асыҡ айырымлана (1-3).  3-сө һын тояҡлы хайуанды, йәки ҡуянды хәтерләтә. 

Ике һын өҫтәрәк урынлашҡан. Улар яҡшыраҡ һаҡланған, тояҡлы хайуандар асыҡ күренә. 

## Икенсе төркөм

File: AKUR_SHP2_1.jpg|Икенсе төркөм һүрәтләгән рәсемдәр (Широков в. н. 2007. 10 с.)
File: AKUR_SHP2_2.jpg|Икенсе төркөм һүрәтен. Дөйөм төрө.
File: AKUR_SHP2_3.jpg|Икенсе төркөм һүрәтен. 6 фигура.
File: AKUR_SHP2_4.jpg|Икенсе төркөм һүрәтен. Фигураларҙан 5, 7.
Икенсе төркөм тәүгеһенән 20 метрһулғараҡ урынлашҡан. Һүрәттәр насар һаҡланған. Бында 4 хайуан һынын айырырға мөмкин. 

## Өсөнсө төркөм

File: AKUR_SHP3_1.jpg|Өсөнсө һүрәт төркөмөнән. Буяу эҙҙәре
File: AKUR_SHP3_2.jpg|Өсөнсө һүрәт төркөмөнән. Геометрик мотивтары билдәһеҙ.
Өсөнсө төркөм ҡаяның түбәнге өлөшөндә урынлашҡан. Бында геометрик фрагменттар күрергә мөмкин. 

## Әҙәбиәт
# Петрин В. Т. Новые наскальные изображения Урала.// Проблемы археологии Северной и Восточной Азии. Новосибирск. 1986
# Петрин В. Т., Широков В. Н. Об одном антропоморфном сюжете с Шайтанской писаницы (Средний Урал)// Первобытное искусство. Антропоморфные изображения. Новосибирск. 1987
# Широков В. Н., Чаиркин С. Е. Шайтанская и Северская писаницы на Среднем Урале. Свердловск. 1990
# Широков В. Н. Уральские писаницы.: Реки Реж и Ирбит. Екатеринбург. 2007

## Шулай уҡ ҡара

### Уралдағы ҡая һүрәттәре
* Северская писаница
* Писаница на мысе Еловый
* Мыс Еловый

### Рәсәй петрографтары
* Боярская писаница
* Сулекская писаница
* Канозерские петроглифы
* Томская писаница
* Бага-Заря

### Донъя петрографтары
* Андский канделябр
* Наска