open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Белов Григорий Дмитриевич

**Белов Григорий Дмитриевич** (1898—1979) — совет археологы һәм музей хеҙмәткәре.

100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән «Таврия Херсонес» монографияһы.

## Биографияһы
Белов Григорий Дмитриевич 1898 йылдың  25 мартында (яңы стиль буйынса 7 апрель)  Новгород губернаһы Череповецкий өйәҙендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

### Белеме
1912 йылда училищены тамамлағас, Григорий Новгород уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә. Семинарияла уҡыуҙы тамамлағас, 1917 йылда тыуған яғында уҡытыусы булып эшләй башлай.  Октябрь революцияһынан һуң уҡытыусы хеҙмәте менән бер үк ваҡытта халыҡ мәғарифы бүлегендә секретарь вазифаһында эшләй.

1920 йылда белемен дауам итеү өсөн Ленинград дәүләт университетыны ижтимағи фәндәр факультетына уҡырға инә  (хәҙерге Санкт-петербург дәүләт университеты). Университетта уҡыу йылдарфында ла мәктәптә уҡытыусы булып эшләүен дауам итә.

### Эшмәкәрлеге
1924 йылда университетты тамамлағандан һуң, киләһе йылда Григорий Белов Херсонесс музейының фәнни хеҙмәткәре булып эшләй (хәҙерге Херсонес Таврический Музей-заповеднигы). Күп йылдар дауамында ул антик бүлек менән етәкселек итә һәм фәнни эш буенса музей директоры урынбаҫары булып эшләй, ә 1931-1933 йылдарҙа музей директоры була. Шул уҡ йылдарҙа ул тарихи темаларға үҙ хеҙмәттәрен яҙы башлай.

1927 йылда Херсонеста археологтар конференцияһы яр буйы һыҙатында боронғо ҡала урынанда ҡаҙыу эштәрен башҡарыу тураһында ҡарар ҡабул итә, яр буйы тәбиғи көстәр йоғонтоһонда тиҙ емерелә башлаған була. Ҡаҙыныу эштәре Г. Д. Беловҡа тапшырыла, эштәр 1931 йылда башлана һәм унда Белов ғүмеренең аҙағына тиклем эшләй. 1935 йылда херсонес базиликаһын асыу авторы ла була

1938 йылда Григорий Дмитриевич  Дәүләт Эрмитажының антик донья бүлегенең Греция һәм Рим бүлексәһенә мөдир булып  эшкә күсә, артабан бүлектең төп һаҡлаусыһы була һәм 1951-1953 йылдарҙа - бөтә музейҙың төп һаҡлаусыһы була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Эрмитаж милкен ҡотҡарыуҙа, уларҙы эвакуация шарттарында һаҡлауҙа һәм һуғыш тамамланғандан һуң Эрмитажды торғоҙоуҙа ҡатнаша. Был осорҙа шулай уҡ Пергам алтары һәм танагр Терракота статуэткаларына бағышланған ҡайһы бер фәнни хеҙмәттәр яҙа. ,  .

Белов Григорий Дмитриевич 1979 йылда вафат була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Херсонес Таврия

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

** Пергамский алтарь 
** krimoved-library.ru/books/issledovaniya-hersonesa-hersona-raskopki-gipotezi-problemi153.html Белов Григорий Дмитриевич
** arheologija.ru/pamyati-grigoriya-dmitrievicha-belova/ Памяти Григория Дмитриевича Белова
Милославский Фёдор Яковлевич

**Милославский Федор Яковлевич** (?  1664/1665) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре. Окольничий, воевода, илсе.

## Сығышы
Федор Яковлевич Милославскийҙар ырыуының өсөнсө тармағынан (Федор Терентьевич Милославскийҙан таралған) сыҡҡан. Ул Сапожок, Тотьма һәм Яренскта воевода булған Яков Михайлович Милославскийҙың (-1643/1644) улы. Ә Федор Яковлевичтың олатаһы — Михаил (Иван тип суҡындырылған) Васильевич беренсе ополчение ҡатнашыусыһы һәм бер нисә ҡаланың воеводаһы була. Федор Яковлевичтың һәм уның туғаны Григорийҙың әсәһе тип Прасковья Кирилловна Грязеваны атайҙар (Кирилл Андреевичтың ҡыҙы һәм Иван менән Мина Кириллович Грязевтарҙың апаһы).

## Үрләүе һәм хеҙмәте
1648 йылда Мария Ильинична, Илья Данилович Милославскийҙың ҡыҙы (Милославскийҙарҙың ИльяТерентьевичтан сыҡҡан икенсе тармағы) Рәсәй батшабикәһе булып китә. Был уның ҡайһы бер яҡын һәм алыҫ туғандарының үрләүенә килтерә. Улар араһында Федор Яковлевич та була.

Федор Яковлевич 1648 йылда стольник һәм окольничий була. 1658 йылда ул окольничий һәм стольник була, уның 1000 ғаиләнән килгән оклады 120 һум тәшкил итә.

### [[Өфө өйәҙе]]
1649—1652 йылдарҙа (1651 йылды ла күрһәтәләр) Федор Яковлевич Өфөлә һәм өйәҙҙә воевода була. 1651 йылда ул батша бойороғо буйынса татар Байегет Байчурин менән башҡорт Туйгилде Сирмешев етәкселегендә ике милләт араһындағы ер буйынса бәхәсте хәл итеүҙә ҡатнаша. Бәхәс урынына ебәрелгән Өфө приставтары Степан Уржумцев менән Иван Рукавишников урындағы 174 кешенән ер биләмәләре буйынса һорау алыу үткәрә, бәхәсләшеүсе яҡтарҙы: н документтарын тикшерә. Татар, башҡорт, удмурттарҙан һораша. Приставтар, бәхәсле ерҙәрҙең документтар буйынса һалағош башҡорттарының аҫаба ерҙәре составына инеүен асыҡлап, мәсьәләне башҡорттар файҙаһына хәл итә.

### Фарсы
Иван Кириллович Грязевкә оҡшап, Иван Яковлевич та дипломатия менән шөғөлләнгәнә.

1662 йылдың 4 майында Ҡыҙылбаш еренә сәйәхәткә бәйле Федор Яковлевичты иптәштәре менән бергә Алексей Михайлович. 1662—1664 йылдарҙа (Башҡорт энциклопедияһы) йәки 1664 йылда йәки башта 1662 йылда, ә икенсе тапҡыр 1664 йылда икенсе тапҡыр Фарсы иленә илсе итеп ебәрелә. Окольничий Федор Яковлевичтың ярҙамсылары стольниктар Федор Саввич Нарбековов менән дьяк В. Ушаков була. Рәсәй өсөн файҙалы килешеүҙәр төҙөү маҡсатынан Федор Яковлевич иптәштәре менән шаһ Ғәббәс II тапшырырға тейешле бүләктәр араһында орган да була. Илселәрҙе оҫта һәм музыканттар Симон Гутовский оҙатып йөрөй.

1664 йылдың көҙөндә илселәр ҡайта. Шаһ Ғәббәс урыҫ сауҙагәрҙәренә үҙенең ерҙәрендә һалымһыҙ һатыу итергә рөхсәт итә. Бының өсөн ул икенсе орган ебәреүҙе һорай. Алексей Михайлович указы менән яңы орган эшләнә башлай. Был экспедиция сауҙаны үҫтереүҙән тыш Рәсәйгә дарыу үләндәрен индереүгә булышлыҡ итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Боярская книга 1658 года. М.: ИРИ РАН. 2004.
* Лист Мензелинского уездного казначейства

## Һылтанмалар
* 
* *Кузьмин А. В.* МИЛОСЛАВСКИЕ  // Энциклопедия «Всемирная история»
* Журнал «Вокруг света» / Июнь 1973: Хождения за три века
Коновалов Григорий Иванович

**Григорий Иванович Коновалов** ( 1908 - 1987 ) - урыҫ совет прозаигы. 1930 йылдан ВКП (б) ағзаһы.
## Биографияһы
1908 йылдың18 сентябрендә Боголюбовка ауылында (хәҙерге Оренбург өлкәһе, Сорочинский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, батрак булған. 1926 йылдан Пермь сәнәғәт заводында эшләй, 1928—1931 йылдарҙа Пермь эшселәре факультетында уҡый. 1936 йылда Пермь педагогия институтын тамамлай, унан һуң тағы ла Мәскәүҙә ИКП-ла уҡый. 1930 йылдан ВКП (б) ағзаһы. 1940—1941 йылдарҙа Ульяновск педагогия институтында рус әҙәбиәте уҡыта. Һуғыш ваҡытында Тымыҡ океан флотында хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң Ульяновскта уҡытыуға ҡайта, һәм унда 1957 йылға тиклем эшләй. Унан һуң Саратовта йәшәй. Ул 1987 йылдың 17 апрелендә вафат була. Уны Саратовта Елшанское зыяратында ерләйҙәр.

1927 йылдан әҙәби ижад менән шөгөлләнә, романдар («Университет»), ҡыҫҡа хикәйәләр («Былинка в поле» йыйынтығы) яҙа. 1958—1965 йылдарҙа һәм 1970 йылдан РСФСР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Бүләктәре
— М. Горкий исемендәге РСФСР дәүләт премияһы (1969) — «Истоки» романы өсөн (1959—1967)

— Ленин ордены

— Октябрь Революцияһы ордены

— Икенсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены (12/23/1985)

— Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (10/25/1968)

— Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (29.8.1945)

— миҙалдар

## Әҫәрҙәре
; романдары

* «Университет», 1947
* «Степной маяк», 1950 (в перераб. варианте: «Вечный родник», 1955)
* «Истоки». 1959, В 2-х тт. — 1969. В 1982 году работу над пьесой по мотивам этого романа вёл Г. С. Соловский
* «Былинка в поле», 1970
* Предел // «Москва», 1974, № 3-4
* Благодарение // «Москва», 1983, № 1

; хикәйәләр йыйынтыҡтары

* Поиски дивного цветка, 1959
* Беркутиная гора, 1963
* Гнев Кротких, 1969

; очерктары

* Под одной крышей, 1962

## Әҙәбиәт
* Казак В. Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917 / [пер. с нем.]. — М. : РИК «Культура», 1996. — XVIII, 491, [1] с. — 5000 экз. — .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Валентин Сорокин. Обида и боль (воспоминания о Коновалов)
Белякова Нина Семёновна

**Белякова Нина Семёновна** (1 декабрь 1916 йыл — ?) —  СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Нина Семёновна Белякова 1916 йылда Әстерхан губернаһында Әстерхан ҡалаһында  тыуған. 

1940 йылдан 1944 йылға тиклем Әстерхан медицина институтында белем ала. 1944 йылдан 1945 йылға тиклем Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. 1944 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан 12-се гвардия танк корпусының 393-сө гвардия үҙйөрөшлө артиллерия полкы составында 2-се гвардия танк армияһы - гвардия өлкән лейтенанты врач вазифаһында хеҙмәт итә. Белоруссия 1-се фронтында һуғышта ҡатнаша. Һуғышта ҡатнашҡаны өсөн 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы һәм«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

1946 йылдан Совет Армияһы сафынан демобилизацияланғандан һуң Әстерхан ҡала хастаханаһының участок табиб-терапевты булып эшләй. Н. С. Белякова тырышлығы менән уның участогында ауырыуҙарҙың иң түбән булыуы күҙәтелә. Ауырыуҙарҙы дауалағанда дауалау физкультураһы һәм бальнеологик һәм физиотерапевтик процедуралар менән өр-яңы медикаменттар ҡалланыла. Н. С. Беляков үҙенең пациенттарын диспансер күҙәтеүендә төрлө ауыруҙарҙы профилактикалау өсөн профилактик прививкалар ҙа үткәрә.

1961 йылдың 11 февралендә СССР Юғары Советы Президиумының «1961 йылда юғары хеҙмәт ҡазаныштары өсөн» Указы менән Нина Семёновна Белякова «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

1971 йылдың 2 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән  "Совет сәләмәтлек һаҡлау һәм медицина фәнен үҫтереүҙәге ҙур ҡазаныштары өсөн" Нина Семёновна Белякова «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырыла. 

Хаҡлы ялға сыҡҡас, Ленинград өлкәһе Всеволожск районының Кузьмоловский биҫтәһендә йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы миҙалы (20.07.1971)
* Ленин ордены (20.07.1971)
* 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985)
* «Почёт Билдәһе» ордены (11.02.1961)
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (18.06.1945)
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Кузьмин М. К. Учёные-медики – Герои Социалистического Труда. – Москва, 1988
Аҙнабаев Булат Марат улы

**Аҙнабаев Булат Марат улы** (8 ноябрь 1964, Өфө, БАССР, СССР) — совет һәм Рәсәй күҙ табибы. Медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2004).

## Биографияһы
Булат Марат улы Аҙнабаев 1964 йылдың 8 ноябрендә Өфөлә тыуған. Атаһы — Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы.

1987 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.
Хеҙмәт юлы:
* Мәскәү ҡалаһындағы «Күҙ микрохирургияһы» тармаҡ-ара фәнни-техник комплексында эшләй.
* 1993 йылдан — «Оптимедсервис» ЯАЙ‑ның генераль директоры (Өфө)
* 1996 йылдан — БДМУ‑ла уҡытыусы
* 1998 йылдан башлап дипломдан һуң белем биреү институты курсы һәм офтальмология кафедраһы мөдире

2000 йылда Аҙнабаев Гельмгольц исемендәге Мәскәү күҙ ауырыуҙары ҒТИ-нда «Глаукома менән катарактаның микроэндоскопия хирургияһы» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2004 йылда профессор исеме бирелә.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Булат Марат улы Аҙнабаевтың ғилми эшмәкәрлеген күрәшлекте хирургик юлы менән коррекциялауға, глаукома һәм катарактаның ультратауыш һәм лазер хирургияһы, күҙҙең микроэндоскопик лазер хирургияһы мәсьәләренә бағышлай. Ул офтальмохирургияла юғары технологиялы энергетик алымдар эшләү һәм ҡулланыу буйынса ғилми мәктәпте нигеҙләй. Аҙнабаев катарактаны бөтөрөүҙең яңы ысулдарын уйлап таба һәм дауалауҙа ҡулланыуға индерә,артҡы камераға кире интраокуляр линза, күҙҙең энергетик хирургияһы өсөн медицина ҡорамалдары уйлап табыуҙа ҡатнаша.

РБ һаулыҡ һаҡлау министрлығының офтальмологияһы буйынса Сертификация комиссияһы рәйесе, РФ һаулыҡ һаҡлау министрлығы эксперт кәңәшмәһенең ағзаһы.

10-дан артыҡ кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларының ғилми етәксеһе һәм консультанты. Уның етәкселегендә Бөтә Рәсәй офтальмология конференциялары уҙғарыла, ординаторҙар һәм өҫтәмә профессиональ белем институты тыңлаусылары өсөн ғилми-практика семинарҙары һәм конференциялар ойошторола.

Аҙнабаев — офтальмология буйынса 195 фәнни хеҙмәт һәм 26 уйлап табыу авторы, шул иҫәптән 9 монография авторы.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Ультразвуковая хирургия катаракты — факоэмульсификация. Мәскәү, 2005
* Лазерная сканирующая томография глаза: передний и задний сегмент. Мәскәү, 2008 (авторҙаш)
* Флегмоны и другие воспалительные заболевания орбиты. Мәскәү, 2010 (авторҙаш)

## Һылтанмалар
* АҘНАБАЕВ Булат Марат улы «Башҡортостан» энциклопедик порталында
* Аҙнабаев Булат Марат улы БДМУ сайтында

## Иҫкәрмәләр
Ушаков Сергей Петрович

**Ушаков Сергей Петрович** (20 ғинуар 1828 йыл — 19 март 1894 йыл) — ғәмәли статский советник, сенатор; Өфө губернаһы (1867—1873) һәм Тула губернаһы (1873—1887) губернаторы .

## Биографияһы
Сығышы менән Тамбов губернаһы дворяндарынан. Борисоглебскийҙа генерал-майор Петр Сергеевич Ушаков (1782—1832) менән Мария Антоновна Тарбеева (1802—1870) ғаиләһендә тыуа. Замандаштары Ушаковты император Николай I никахтан ситтә тыуған улы тип иҫәпләй. Уны Тулала күргән В. В. Вересаев түбәндәгесә хәтерләй:

Пажеский корпусын 1846 йылда тамамлағандан һуң Преображенск лейб-гвардия полкына прапорщик итеп алына. 1847 йылда Венгрияла һуғыш барғанда империяның көнбайыш сигендә походта була. Хәрби хеҙмәтте ҡалдырып, Мәскәү хәрби губернаторы граф А. А. Закревский ҡарамағында махсус йөкләмәләр буйынса чиновник булып хеҙмәт итә.

Һуңыраҡ император һарайы буйынса министрлыҡта һәм эске эштәр министрлығында хеҙмәт итә. 1861 йылда Ушаков Һамар вице-губернаторы итеп тәғәйенләнә. Губерна менән идара итеүҙә губернаторҙар А. А. Арцимович, Б. П. Обухов һәм Б. П. Мансуровҡа әүҙем ярҙам итә. Земствоһы органдарын индереү буйынса Ваҡытлыса губерна комитетына инә. 1866 йылдың 27 мартында ғәмәли статский советник чины ала.

1867 йылдың 19 февраленән 1873 йылдың 24 мартына тиклем Өфө губернаторы була. 1867 йылда уның инициативаһы буйынса Өфөлә паркка нигеҙ һалына. Һуңынан уны Ушаков паркы тип атайҙар. Өфө губернаһы крәҫтиәндәренең ер ҡоролошон ойоштора, 1870 йылда ҡала реформаһын үткәрә, матбуғатҡа цензура индерә. Өфө өйәҙендә милеккә 2,5 мең лисәтинә ер ала. 1873 йылдың 24 мартынан Тула губернаторы итеп тәғәйенләнә, 1875 йылдан — тайный советник. Өфө, Тула ҡалаларының почетлы гражданы исеменә лайыҡ. 1886 йылдан — бишенсе департаментта ҡатнашҡан сенатор. Отставкаға киткәндән һуң Петербургта йәшәй, Инглиз клубының әүҙем ағзаһы була.

1894 йылдың мартында ҡапыл вафат була һәм Тулала Всехсвят зыяратында ерләнә. Л. Н. Толстой баһалауынса, Ушаков *«еңел холоҡло, әммә бик изге кеше» була*.

## Ғаиләһе

Беренсе ҡатыны — **Мария Александровна NN** (11.09.1831—04.04.1878). Тулала һәләк була. Никахтан 4 балаһы була.

Икенсе ҡатыны (16.04.1879 йылдан, Штутгарт) — баронесса **Юлия (Фредерика Каролина Ева) Юльевна Деллинсгаузен** (04.10.1844—04.12.1879), Тулала Всехсвятй зыяратында ерләнгән.

## Наградалары
* Аҡ бөркөт ордены (1879)
* Изге Анна ордены: 1-се дәрәжә (1870), 2‑се дәрәжә (1863)
* Изге Станислав ордены: 1-се дәрәжә (1868), 3-сө дәрәжә (1861)
* Өфө ҡалаһының почетлы гражданы
* Тула ҡалаһының почетлы гражданы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Аҙнабаева Лилиә Фәрит ҡыҙы

**Аҙнабаева Лилиә Фәрит ҡыҙы** (5 апрель 1963 йыл) — ғалим-иммунолог. 1986 йылдан Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы табибы, бер үк ваҡытта 1996 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (2008), медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2013).

## Биографияһы
Лилиә Фәрит ҡыҙы Аҙнабаева 1963 йылдың 5 апрелендә Өфөлә тыуа.

1986 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының санитария-гигиена факультетын тамамлай. 

1986 йылдан алып әлеге ваҡытҡа тиклем Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының клиника-диагностика лабораторияһы иммунология отделында табип булып эшләй.

1996 йылда Лилиә Аҙнабаева «Кешенең иммунлыҡ системаһы һәм паратонзиллит ваҡытында уның үҙгәрештәре» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ә 2002 йылда «Хроник эрен риносинуситтарҙың иммунопатогенезында һәм дауалауында шешеү цитокиндары» докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1996 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта, 2004 йылдан оториноларингология кафедраһы профессоры.

2008 йылдан Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы, 2012 йылда иммунология кафедраһы профессоры.

Ғилми хеҙмәттәре иммунология һәм өҫкө тын алыу юлдары һәм ауыҙ ҡыуышлығы ауырыуҙарын тикшереү, онкогематология мәсьәләләренә арналған. 250‑нән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 13 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2008)
* Ватан фәнен үҫтереүҙә уңыштар өсөн В.И. Вернадский миҙалы (2008)
* Башҡортостан Республикаһыһаулыҡ һаҡлау отличнигы (2010)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2013)

## Ғилми хеҙмәттәре
* Иммуноцитологические исследования в ринологии. 2‑е изд., перераб. и доп. Өфө, 2005 (авторҙ.)
* Оториноларингология: национальное руководство. Мәскәү, 2008 (авторҙ.)
* Иммунотерапия беталейкином в комплексном лечении больных гнойным риносинуситом с затяжным и хроническим течением: Метод. рекомендации РФ. Санкт-Петербург, 2008 (авторҙ.)
* Клинико-лабораторные критерии инфекционных осложнений у первичных больных острым лейкозом. 2017 (авторҙ.)

## Һылтанмалар
* 
* Азнабаева Лилия Фаритовна – биография
* Аҙнабаева Лилиә Фәрит ҡыҙы БДМУ рәсми сайтында
Курамшин Айрат Миңлеғаян улы

**Курамшин Айрат Миңлеғаян улы** (10 ноябрь 1947 — 29 март 2012) — Рәсәй тренеры (саңғыла трамплиндан һикереү), спорт функционеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1996)

Курамшин Айрат  ҡырҡ йыл тренерлыҡ эше осоронда халыҡ-ара класлы биш спорт мастерын, 40-тан ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙарын — Нагано, Солт-Лейк-Сити, Турин һәм Ванкуверҙа ҡышҡы олимпия уйындарында  ҡатнашыусыларҙы әҙерләй.

## Биографияһы
Курамшин Айрат Миңлеғаян улы 1947 йылдың  10 ноябрендә Өфөлә тыуған.

1977 йылда  Айрат Миңлеғаян улы Силәбе физик культура инстиутын уңышлы тамамлай.  

Бала саҡтан спорт менән шөғөлләнә, трамплиндан саңғыла һикереү һәм саңғыла уҙышыу менән мауыға. Саңғы ике бәйгеһендә юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә.  В 1971 году Башҡорт өлкә советының  «Хеҙмәт резервтары» клубының тренеры була.   1974 йылдан «Хеҙмәт»  ирекле спорт   йәмғиәтенең өлкән тренеры,  1986 йылдан  – профсоюздарҙың физкультура-спорт йәмғиәтенең өлкән тренеры була.  Рәсәйҙең саңғы ике бәйгеһендә һәм саңғы менән  трамплиндан  һикереү  федерацияһының (1998  йылдан)   һәм «Башҡортостан Республикаһының саңғы ике  бәйгеһе һәм  трамплиндан саңғы менән  һикереү Федерацияһы»  вице-президенты вазифаһын биләй,  2010  йылдан  Рәсәй саңғы ике бәйгеһе һәм саңғы менән трамплиндан һикереү Федерацияһы советы президиумына  индерелә. 

Яуаплылығы сикләнгән  Сок «Трамплин» йәмғиәте директоры (Өфө), оҙаҡ ваҡыт Өфөлә 33-сө балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе етәксеһе.

30 мартта Өфө ҡалаһында үткән ерләүҙәрҙә  трамплиндан саңғы менән һикереү  Федерацияһы президенты А. Т. Уваров, Башҡортостан спорт министры А. И. Иванюта һ. б. ҡатнаша.

Уҡыусылары араһында: Дмитрий Васильев, Сергей Масленников

## Иҫкәрмәләр
Волконский Пётр Фёдорович

Кенәз **Волконский Петр Федорович** (? — 1649) — урыҫ хәрби һәм дәүләт эшмәкәре, воевода һәм баяр.

## Биографияһы
Стольник һәм воевода, кенәз Федор Иванович Мерин Волконскийҙың икенсе улы. Рюриковичтарҙың XX быуыны.

1617 йыл разрядында телгә алына. 1625 йылда кенәз Петр Федорович Волконский стольник итлеә. 1630 йылда Кострома был воеводствоһына ебәрелә.

1633 йылда — Әстерхандан ҡалмыҡтарға ҡаршы рустарҙың походында икенсе воевода. 1634—1635 йылдарҙа — Бежецкий Верхта воевода, Торопецкий өйәҙендә ВКЛ менән сиктәрҙе демаркациялауға етәкселек итә.

1636—1638 йылдарҙа — Өфөҡәлғәһе воеводаһы. 1636 йылда — себер татарҙары, 1639 йылда ҡалмыҡтар менәнн һөйләшеүҙәр алып бара, һөҙөмтәлә Рус дәүләтенең Көньяҡ-Көнсығыш сиктәренә татар сапҡындары туҡтатыла. Ҡалмыҡтарҙың иһә Рус дәүләтенә ҡушылыу тураһындағы үтенес яҙыуын батшаға биреүҙән баш тарта. 

1639 йылда кенәз П. Ф. Волконский Пелым воеводаһы итеп тәғәйенләнә, унан 1640 йылда Переяславль-Рязань воеводствоһына күсерелә.

1641—1642 йылдарҙа — Путивль воеводаһы. 1645 йыдың 29 сентябрендә Алексей Михайлович тәхеткә ултырғандың икенсе көнөнә окольничий итеп билдәләнә Челобитный приказға судья итеп тәғәйенләнә. Үлер алдынан батша уныбаяр итә.

1649 йылда кенәзПетр Федорович Волконский вафат була.

## Ғаиләһе һәм балалары
Ике тапҡыр өйләнә. Тәүге ҡатыны Марфа Петровна Постельникова. Был никахта балалары булмай. Долгоруковтың «Шәжәрә китабы» һәм П, Н. Петровтың «Ырыуҙар тарихы» китабы буйынса ниндәйҙер Пелагеяла улы була; княжна Е. Г. Волконская мәғлүмәттәре буйынса, Пелагея Григорьевна Доможирова менән никахы — өсөнсөһө (быға тиклем икенсе тапҡыр Марфа Никифоровна Грековаға өйләнә). Был никахта улы Федор тыуа.

## Һылтанмалар
* index.php/component/content/article/8-statya/5234-volkonskij-pjotr-fjodorovich
* Славянская энциклопедия: XVII век в 2-х томах. A-M. Том 1
* Князья Волконские
Әхтәмов Әбүсүғүд Әбделхалиҡ улы

**Әбүссүғүд Әбделхалиҡ улы Әхтәмов** () (1843 йыл -1920 йыл) — Рәсәй сәйәсмәне. Өфө губернаһынан  I Дәүләт Думаһы депутаты, аграр комитетҡа инә. Өфө губернаторы ҡарамағында ышаныслы присяжный, суд тәфтишсеһе һәм айырым бурыстар башҡарыусы чиновник. Конституцион демократ, шулай уҡ мосолман фракцияһы бюроһы ағзаһы. Мосолман диниә назараты секретары.

## Иртә йылдары
1-се Ҡазан гимназияһында уҡый. 1871 йылда Ҡазан университетының Юридик факультетын тамамлай.

1881-1886 йылдарҙа Бәләбәй земство управаһы рәйесе. 1895-1901 йылдарҙа мосолман диниә назараты секретары. 1‑се мосолман съезын ойоштороусыларҙың береһе һәм 4‑се съезы делегаты. Почетлы мировой судья.

## Выборг өндәмәһе һәм һуңғы йылдары
1906 йылдың 10 июлендә Выборг ҡалаһында Думаны таратыуға ҡаршылыҡ билдәһе итеп “Халыҡ вәкилдәренән – халыҡҡа” өндәмәһенә («Выборг өндәмәһе») ҡул ҡуя.  Был эш буйынса ғәйепләү процесында ҡатнаша, әммә ғәйебе раҫланмағас, аҡлана. 1919 йыл һуңында  — 1920 йыл башында Әхтәмов өлкән улының ғаиләһе менән  Петропавловскиға күсенә һәм  1920 йылда шунда вафат була.

## Ғаиләһе

* Өлкән улы Ибниәмин Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетын таммалай, Өфө губернаһынан IV Дәүләт Думаһы депутаты.
* Икенсе улы Ибраһим — һул сәйәси эшмәкәр, меньшевик.

## Әҙәбиәт
* 
* Айнутдинова Л. М., Усманова Д. М. Ахтямов Абуссугуд // Татарская энциклопедия: В 5-т. / Гл. ред. М.X. Xасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ. 2002. — Т. 1: А-В. — С. 249.
* Кирьянов И. К. Российские парламентарии начала XX века: новые политики в новом политическом пространстве. — Пермь, 2006. — 368 с. ISBN 5-93683-106-X

## Иҫкәрмәләр
Биғлов Мөхәмәтәкрәм Мөхәмәтйән улы

**Мөхәмәтәкрәм Мөхәмәтйән улы Биғлов** исеменең транскрипция варианты **Мәхәммәт-Әкрәм** ( 1871 йыл — 1919 йыл) — земство начальнигы, Өфө губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты .

## Биографияһы

Милләте буйынса — татар, Өфө губернаһы дворяны. Ырымбур кадет корпусын, башҡа мәғлүмәттәр буйынса Павловск хәрби училищеһын тамамлай. Земство начальнигы булып хеҙмәт итә. Думаға һайланғанға тиклем Бәләбәй өйәҙ земство управаһы рәйесе була, был вазифала 1907—1909 йылдарҙа эшләй. 850 дисәтинә ер майҙанына эйә була.

1907 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Мосолман фракцияһы составына инә, уның бюро рәйесе итеп һайлана. Думаның бюджет комиссияһына инә. Хәҙерге тарихсылар Биғловтың сәйәси позицияһын ошолай билдәләй: «Сәйәси ҡарашы буйынса Конституцион-демократик партияға яҡын, әммә ҡайһы бер мәсьәләләр буйынса конституцион демократтарҙан һулыраҡ позиция биләй», әммә мосолман фракцияһы кадеттар менән бергә тауыш биргәнлектән, М. Биғловты был фракцияға индерергә мөмкинлек бирә.

III саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлау кампанияһы барышында Бәләбәй ҡалаһынан һайлана, агитация тауыш биреү көнөндә лә алып барылғанлыҡтан, губерна комиссияһы һөҙөмтәләрҙе юҡҡа сығара. Етәкселек итеүсе Сенат Биғловтың шикәйәтен ҡәнәғәтләндермәй. 1910 йылдың 18 июнендә экстрен өйәҙ йыйылышында Биғлов өйәҙ земство управаһы рәйесе һәм Алабуға ҡалаһы башлығы итеп һайлана, әммә Алабуға земство ҡарарын Вятка вице-губернаторы кире ҡаға.

1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң аҡтар хәрәкәтенә ҡушыла: 1917—1918 йылдарҙа Ҡазанда 95-се мосолман пехота полкы менән командалыҡ итә. «Болаҡ аръяғы республикаһы» тип аталған ойошманы ойоштороусыларҙың береһе, уның ҡораллы көстәренең штабы начальнигы була. «Болаҡ аръяғы республикаһы» большевиктар тарафынан баҫтырылғас, ҡасып ҡотола һәм ҡалған ғәскәр менән адмирал А. В. Колчактың армияһына ҡушыла. 1918 йылдың сентябренән 1919 йылдың 16 февраленә тиклем тик мосолмандарҙан торған 16-сы татар уҡсылар полкы менән командалыҡ итә.

Бер мәғлүмәттәр буйынса, һуғышта һәләк була, икенсеһе буйынса — фронтта саҡта вафат була.

## Әҙәбиәт
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 364.
* ''Усманова Д. М.'' БИГЛОВ Мухаммедакрам Мухамметжанович // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. C. 54 .

### Сығанаҡтар
* 
* Мусульманские депутаты Государственной думы России, 1906—1917 гг.: Сборник документов и материалов. Уфа, 1998. С. 284;
* *Усманова Д. М.* Мусульманские представители в Российском парламенте, 1906—1917. Казань, 2005.

### Архивтар
* Российский государственный исторический архив]. Фонд 1278. Опись. 1 (2-й созыв). Дело 37; Дело 555. Лист 5.

## Иҫкәрмәләр
Козлов Алексей Павлович

**Алексей Павлович Козлов** (1853 йыл — 1909 йыл) — сауҙагәр, Өфө губернаһынан
II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.

## Биографияһы
Сығышы менән Ярославль губернаһы Рыбинск өйәҙенең Никольское ауылы крәҫтиәндәренән. Белемде өйҙә ала. Оҙаҡ йылдар Александровск һөнәрселек училищеһында педагогик совет рәйесе була. Уҡыусыларға түңәрәк ойоштора. 1894 йылда Өфөлә хосуси һәм хеҙмәткәрҙәр эшенә үҙ-ара ярҙам итеү йәмғиәтенә нигеҙ һалыуға булыша. 1897 йылдан Өфө ҡала йәмәғәт китапханаһы менән идара итеү буйынса комитет составына инә. Өфө ҡала думаһы, шулай уҡ Өфө өйәҙе һәм губерна земствоһы гласныйы.

Сәйәси мотивтар буйынса ҡулға алына, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1903 йылда ике йылға Ярославлгә ебәрелә, икенсе мәғлүмәттәр буйынса — Архангельск губернаһына. 1905 йылда Өфөгә ҡайта. «Өмөт» Санкт-Петербург компанияһында ревизор була (страховка агенты). Сауҙагәрҙәр ҡатламына индерелә. 3500 дисәтинә ер майҙанына эйә, йыллыҡ эш хаҡы яҡынса 5 мең һум тирәһе тәшкил итә.

1907 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһынан II саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Социалист-революционерҙар төркөмө составына инә. Думаның бюджет һәм бүлеү, һәм урындағы идара һәм үҙидара буйынса комиссияларҙа тора. «Художество-сәнәғәт оҫтаханаларына пособие тураһында» закон проекты буйынса фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша.

Дума тарҡатылғандан һуң яҙмышы ентекле билдәле түгел, 1909 йылда вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 364.
* ''Рышкевич М. Е.'' КОЗЛОВ Алексей Павлович // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. C. 260 .

### Сығанаҡтар
* 
* Вестник Уфы. 1909. № 239 от 10 ноября.

### Архивтар
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-й созыв). Дело 200; Дело 555. Лист 5.
* Центральный государственный исторический архив. Республики Башкортостан. Фонд 348. Опись 1. Дело 1. Лист 89.
Малеев Александр Петрович

**Александр Петрович Малеев** (1869 йыл — ?) — земство хеҙмәткәре, Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының II саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.

## Биографияһы
Александр Петрович Малеев 1869 йылда Өфө губернаһында тыуа. Нәҫел буйынса килгән почетлы граждан. Өфө гимназияһында уҡый, артабан белем алыуын Өфө дини семинарияһында дауам итә, һуңынан Томск университетына  инә, унда бер үк ваҡытта ике: юридик һәм медицина факультеттарында уҡый. Әммә курсын тамамлай алмай, сөнки студенттар хәрәкәтендә ҡатнашҡаны өсөн уҡыуҙан сығарыла. Кире тыуған еренә — Өфө губернаһына ҡайта.

Өфөлә приказчиктар ойошмаһын булдырыу инициативаһы менән сығыш яһай. Хосуси һәм хеҙмәткәрҙәр эшенә үҙ-ара ярҙам итеү йәмғиәтен булдырыусыларҙың береһе. Өфө земствоһының китап складында мөдир булып эшләй, йыллыҡ эш хаҡы 900 һум була.

1907 йылдың 6 февралендә Өфө губернаһынан Рәсәй империяһының II саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлана. Халыҡ-социалистик хеҙмәт партияһы ағзаһы, халыҡ социалистары фракцияһы составына инә. Думаның урындағы идара һәм үҙидара, бүлеү буйынса комиссияларҙа тора. «Хәрби-ялан судтарынан баш тартыу тураһында» закон проекты буйынса фекер алышыуҙарҙа ҡатнаша.

Артабанғы яҙмышы һәм вафат булыу датаһы билдәһеҙ.

## Әҙәбиәт
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 366.
* ''Рышкевич М. Е.'' Малеев, Александр Петрович // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. C. 346.

## Иҫкәрмәләр

### Сығанаҡ
* 

### Архивтар
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-й созыв). Дело 262; Дело 555. Лист 5.
Амальрик Алексей Сергеевич

**Амальрик Алексей Сергеевич** (1906—1965) — совет тарихсыһы һәм археологы.

## Биографияһы
1906 йылда Мәскәүҙә тыуған. Уның ата-әсәһе  "Россия" акционерлыҡ йәмғиәтендә эшләгән һәм улдарының коммерсант булыуын теләгәндәр, шуға күрә Алексейҙы һигеҙ йәшендә коммерция училищеһына уҡырға биргәндәр.

Октябрь революцияһы башланғанда егет коммерция училищеһының  өсөнсө курсында уҡыған була. Рәсәйҙә Граждандар һуғышы йылдарында ата-әсәһе менән  бергә Украинала,Харьков янындағы Обоянин ҡалаһында йәшәй.  Граждандар һуғышынан һуң Украиналағы бандаларҙы  бөтөрөү эше менән шөғөлләнгән бандитизмға ҡаршы  көрәш полкында хеҙмәт итә. Бер йылдан һуң Мәскәүгә ҡайта

Алексей Мәскәүҙә әсәһе менән бергә йәшәй — был ваҡытта атаһы вафат буған була. Кинофабрикала яҡтыртыусы булып булып эшләй башлай һәм  кинохроника төшөрөү эшендә бөтә илде тиерлек урап сыға. 1928 йылда үҙенән алты йәшкә өлкәнерәк  режиссёр ассистенты Шаблеева Зоя Григорьевна (1900-1961) менән өйләнешә.  1938 йылда уларҙың улы Андрей тыуа. Ҡатының ағаһы Шаблеев Евгений Григорьевич ярҙамы менән Алексей Амальрик  кино сәнғәте институтының аспирантураһын тамамлай (хәҙерге Ғилми-тикшеренеү кинофотоинституты). Әммә 1935 йылда кинематографты ҡалдырып  Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. 1939 йылда, университетты тамамлағас, Ҡыҙыл армияға саҡырыла, Ҡыҙыл армияның Польша походында ҡатнаша.  1940 йылда Төньяҡ флотында хеҙмәт итә. 1941 йылдың июнендә,  Бөйөк Ватан һуғышы башланған осорҙа, Мәскәү дәүләт университетында сығарылыш имтихандарын тапшыра.

Амальрик яңынан Төньяҡ флотта, Архангельскиҙа хеҙмәт итә, ә һуңынан Көнбайыш фронтында батальон менән етәкселек итә, 1944 йылда Балтик буйы  һуғышында мина ярсығы менән яралана һәм 1945 йылда капитан чинында демобилизациялана

Һуғыштан һуң Алексей Сергеевич тарихи картография мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһына. 1950-се йылдарҙа күп кенә тарихи хеҙмәттәр һәм тарих дәреслектәре, айырым алғанда, СССР тарихы буйынса юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслек, шулай уҡ К. Маркс һәм Ф. Энгельстың ҡайһы бер томдары өсөн карталар төҙөй. 1940-сы йылдар аҙағында археологик картография өлкәһендә эшләй — 20-гә яҡын археологик карта төҙөй, шул иҫәптән "неолит һәм бронза осоронда сауҙа элемтәләре һәм алмашыу" картаһы . Археология менән мауығып, А. С. Амальрик Новгород (1947) һәм Рязань (1953) экспедицияларында ялан тикшереүҙәрендә  ҡатнаша. Археологияны популярлаштырыу эше менән шөғөлләнә, А. Л. Монгайт менән бергә өлкән синыф уҡыусыларына  иҫәпләнгән "Нимә ул археология" китабын яҙа, китап1957 йылдан өс мәртәбә баҫыла. 1960 йылда  археология методтарына һәм проблемаларына һәм уның үҫеш тарихына бағышланған «Юғалған цивилизацияларҙы эҙләп» китабын сығара.

1959 йылда Алексей Сергеевич инсульт кисерә.  Баш мейеһенә ҡан һауып, 1965 йылдың 21 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була.

## Сығанағы

* *[[:ru:Амальрик, Андрей Алексеевич|Амальрик А. А.]]* Нежеланное путешествие в Сибирь. — New York : Harcourt Brace Jovanovich, 1970. — 294 c.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* publ.lib.ru/ARCHIVES/A/AMAL'RIK_Aleksey_Sergeevich/rik_A _Amal'.S..html Амаль Алексей Сергеевич
* arheologija.ru/a-s-amalrik/ Амаль Алексей Сергеевич
Седов Марк Пименович

**Седов Марк Пименович** (25 март 1923 йыл — 1 август 1988 йыл) — СССР-ҙың хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер,  (1975). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР Химия сәнәғәте министрлығының Дзержинскиҙағы «Капролактам» призводство берекмәһе директоры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).

## Биографияһы
Марк Пименович Седов 1923 йылдың 25 мартында Түбәнге Новгород ҡалаһында рус хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуған.

1941—1948 йылдарда Хәрби-Диңгеҙ Флотында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.

1948 йылдан Совет Армияһы сафынан демобилизацияланғандан һуң, аппаратсы вазифаһында эшләй башлай, артабан СССР Химия сәнәғәте министрлығының «Капролактам» заводында смена начальнигы, цех етәксеһе һәм производство етәксеһе итеп билдәләнә. 1951 йылда Дзержинск химия-механика техникумының ситтән тороп тамамлай. 1953 йылдан 1958 йылға тиклем Горький политехник институтының киске бүлегендә уҡый.

1966 йылдан 1970 йылға тиклем СССР Химия сәнәғәте министрлығының «Капролактам» производство берләшмәһе етәксеһе булып эшләй. М. П. Седов етәкселегендә һәм уның ҡатнашында, фән һәм техниканың һуңғы ҡаҙаныштары буйынса технологик яңылыҡтар менән йыһазландырарлған поливинилхлорид һәм этилен окиси производствоһы төҙөлә һәм файҙаланыуға тапшырыла, предприятиеға директор тырышлығы менән производство белән автоматлаштырылған идара итеү системаһы индерелә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 апрелендәге Указы менән Марк Пименович Седовҡа Ленин ордены тапшырыла.

1976 йылдың 5 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумы Указына менән «Туғыҙынсы биш йылык планын, социалистик йөкләмәләрҙе һәм химия сәнәғәтен үҫтереүҙәге ҡазаныштары өсөн» Марк Пименович Седовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, ул икенсе Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән бүләкләнә.

1975 йылда «Хлорлашҡан поливинилхлорид алыу процессының физик-химик закондары һәм интенсификацияһы» тигән темаға техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.

Төп эше менән берлектә йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә мәшғүл була: хеҙмәтсәндәр депутаттарының Горький өлкә Советы һәм Дзержинск ҡала Советы депутаты, КПСС-тың Горький өлкә комитеты һәм Дзержинск ҡала комитеты ағзаһы итеп һайлана, 1976 йылда КПСС-тың ХХV съезында делегат булып ҡатнаша.

1988 йылдың 1 авгусында вафат була, Дзержинск ҡалаһының яңы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (05.3.1976)
* ике Ленин ордены (20.4.1971; 05.3.1976)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (18.05.1983)
* «Почёт Билдәһе» ордены (28.5.1968)

## Хәтер
* Дзержинск ҡалаһында 2013 йылда Герой йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* *Герои Социалистического Труда — горьковчане* Книга 1. Горький, 1984 г.
Рохлин Дмитрий Герасимович

**Рохлин Дмитрий Герасимович** (20 март 1895 йыл - 1981 йыл) — СССР-ҙың ғалим-рентгенолог-радиологы, профессор (1932), Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1946), остеопатология, палеопатология һәм һөйәк-быуын ауырыуҙарын рентгенодиагностикалау өлкәһендә фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
1919 йылда Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты мединцина факультетын тамамлай. Минск һәм Варшавала табиб-терапевт һәм педиатр булып эшләй, ә 1923 йылда Үҙәк рентгенология һәм яман шеш институтына эшкә күсә. Санкт-Петербург ренттенодиагностика бүлеге һәм рентгеноостеология, рентгеноантропология һәм быуындар патологияһы лабораторияһында мөдир була (1941 йылга тиклем). Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бер нисә фронттың төп рентгенологы булып хеҙмәт итә. 1945 йылдан 1972 йылға тиклем И.П.Павлов исемендәге 1-се Ленинград медицина институтының рентгенология һәм радиология кафедраһын етәкләй, унда нормаль һәм патологик остеология һәм палеопатология музейын ойштора. 1973 йылдан патологоанатомдарға консультантив ярҙам күһәтә.

Рохлин һөйәк һәм быуындар төҙөлөшөн, уларҙың йәш үҙенсәлектәре, шулай уҡ һөйәк системаһының патологик процесстары эволюцияһы мәсьәләләренә бағышланған 300-ҙән артыҡ фәнни эш алып бара. «Боронғо кешеләр ауырыуҙары» китабында ҡайһы бер тарихи шәхестәрҙең һөйәк ҡалдыҡтары буйынса  уларҙың үлем сәбәптәрен, хеҙмәт һәм көнкүреш шарттарын, кисерелгән йәрәхәттәрен өйрәнә. Рохлин тарафынан һөйәк һәм быуындар ауырыуҙарына, бигерәк тә Остеомиелит ауырыуына диагностика принциптарын әҙерләнә.

Рохлин 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән..

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены

## Библиография
* Биографический словарь профессоров I Ленинградского (бывш. Женского) института им. акад. И. П. Павлова за 50 лет, 1897—1947, с. 104, Л., 1947;
* Профессор Дмитрий Герасимович Рохлин (К 80-летию со дня рождения), Вестн. рентгенол. и радиол., JVo 3, с. 90, 1975.

## Хеҙмәттәре
** Костная система при эндокринных и конституциональных аномалиях, JI.— М., 1931
** Возрастные особенности костной системы, ч. 1—2, Л., 1933 —1934 (совм. с Левенталем Э. Е.)
** Рентгенодиагностика заболеваний суставов, ч. 1 — 3, Л., 1939— 1941
** Кости и суставы в рентгеновском изображении, Туловище, Л., 1952, Голова, Л., 1955, Конечности, Л., 1957 (совм. с др.)
** Болезни древних людей, М.— Л., 1965
** Ионизирующее излучение в диагностике и лечении рака щитовидной железы, Л., 1972 (совм. с Задворновой В. П.)

## Һылтанмалар
Некрасова-Попова Вера Александровна

**Вера Александровна Некрасова-Попова**  (1903 — 1977 йылдан һуң) — совет ғалимы, химия фәндәре докторы, профессор, 2-се саҡырылыш  РСФСР  Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
1903 йылдың 20 июлендә (2 августта) Чита ҡалаһында, Забайкалье өлкәһе Көнсығын-Ҡытай тимер юлы идараһы хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуа. Ата-әсәһе менән  Вятка ҡалаһына күскәндән һуң, 1923 йылда икенсе баҫкыслы (элеккеге 1-се Пермь малайҙар гимназияһы) мәктәпте тәмамлай. Пермь сәнәғәт-иҡтисад техникумында химия уҡыта, бер үк ваҡытта Пермь дәүләт университетының медицина факультетында уҡый.. 

1928 йылда университетты тамамлағандан һуң Пермь химия-технология техникумында фармацевтика химияһы һәм майҙар технологияһы кафедраһының өлкән ассистенты булып эшләй. 1931 йылдан Симферополь ҡалаһында йәшәй. 1945 йылға тиклем Ҡырым медицина институтының органик химия кафедраһы өлкән ассистенты булып эшләй. 1941-1944 йылдарҙа Ҡазағстанда Ҡыҙылурҙаҡалаһында эвакуацияла, химия фәндәре кандидаты (1943) ғилми исеменә диссертация яҡлай. Ҡырым ауыл хужалығы институтының М. И. Калинин исемендәге органик, физик һәм коллоид химия кафедраһында 1961 йылға тиклем фәнни эш менән шөғөлләнә. Бер үк ваҡытта 1948-1951 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһынең Ҡырым филиалының өлкән фәнни хеҙмәткәре булып эшләй. Химия фәндәре докторы (1951) ғилми идәрәжәһенә диссертация яҡлай, профессор.

Йәмәғәт эше менән шөғөлләнә, Ҡырым өлкәһе Симферополь ҡалаһы Советы тарафынан  2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты (1947-1951) итеп һайлана. Д. И. Менделеев исемендәге Бөтә Союз химия йәмғиәте ағзаһы.

Вера Александровна Некрасова-Попова 1977 йылда вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ҡыҙылурҙала эвакуация ваҡытында   ирле-ҡатынлы Поповтар фитиндың фармакологик препараты калдыкларынан дөгө етештереү буйынса лаборатория төҙөйҙәр. Алынған продукт  хәрби госпитальләрдә ҡулланыла, яралыларҙы һәм ауырыу ҡыҙылармеецтарҙы тиҙерәк һауыҡтырыуға ярҙам итә. 1943 йылда  «Азот окистары ҡатнашлығында спирттарҙы һауа кислороды менән оксидлаштырыу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.  Докторлыҡ диссертацияһын оло совет химик-органигы, академик Н. Д. Зелинский етәкселегендә башҡара һәм 1951 йылда уңышлы яҡлай..

## Библиография
«Журнал общей химии», «Журнал прикладной химии», «Успехи химии», «Известия АН СССР», «Доклады АН СССР» кеүек билдәле СССР журналдарында нәшер ителде.

** "Ростовые вещества и их применение (1948)
** «Термодинамика реакций дегидрирования спиртов» (1949)
** «К вопросу получения 27 алифатических спиртов из нефтяных углеводородов»
** «Химические стимуляторы и гербициды» (1961),
** «Химические методы борьбы с горчаком розовым»
** «К вопросу получения пептидов» (1964)
** «Исследования в области синтеза ди- и полипептидов» (1967)
.

## Ғаиләһе

* Ире — Попов Михаил Александрович, Ҡырым медицина институтының органик, физик һәм коллоид химия кафедраһы мөдире, химия фәндәре докторы, профессор.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 
*
Фуркат

**Закиржан Фуркат** (; 1858—1909) — үзбәк шағиры һәм публицисы.

Закиржан Халмухаммед, үҙенә Фуркат (Айырылыу) псевдонимын ала, тыуған 1858 йылда Коканд, ҡалаһында ваҡ сауҙагәр-һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. Ул мәктәптә, һуңынан мәҙрәсәлә уҡыған. Һатыусы приказчик булып эшләй. 1889 йылда Фуркат Ташкентҡа күсеп һәм Күкелдаш мәҙрәсәһендә урынлаша. Ташкентта шағир ике йыл йәшәй. Фуркат ижадының иң емешле осоро була был.

Уның шиғырҙары — XIX быуат аҙағы— XX быуат башындағы үзбәк лирик шиғриәтенең иң яҡшы өлгөләре. Уның бик күп ғәзәлдәре халыҡ йырҙары булараҡ билдәлелек алды.

Фуркат үзбәк шағирҙары араһында беренсе публицист та була, рус телен, рус фәнен һәм техникаһын өйрәнеү кәрәклеге тураһында яҙа. Фуркат мәғрифәтселеккә өндәй, халҡын, рус теле аша донъя мәҙәниәтенә ылыҡтырып, ағартыуға ынтыла.

1891 йылда Фуркат Ташкенттан булған Сәмәрҡәндҡә сығып китә. Унан Төркиәлә, Грецияла, Болгарияла, Мысырҙа була. 1892 йылда Фуркат китте Ғәрәбстанға, Мәккәгә йүнәлә. 1892 йылдың көҙөндә килде Фуркат Мумбаиға килә. Ошонан башлап ул Һиндостан буйлап үҙенең сәйәхәтен башлай. Кашмирҙа һәм Ҡашғарҙа була. Фуркат һуңыраҡ ҡытай провинцияһы Шеңжанға күсеп килә һәм Яркендта йәшәй.

Әҫәрҙәре: «Гимназия», «Фән тураһында», «Театр тураһында», «Рояль», «Суворов», «Шағирҙың тәғәйенләнеше һәм шиғриәттең юғарылғы тураһында». Н. Гребнев тәржемәһендә: «Ташкент ҡалаһында ойошторолған музыкаль йыйылыш тураһында», «Ташкент ҡалаһындағы күргәҙмә тураһында», «Елгә мөрәжәғәт итеү».

## Рус теленә тәржемәләре
См. Наум Гребнев. Истоки и устья. Переводы из узбекской поэзии
Изд-во Гафура Гуляма Ташкент 1983

См. Наум Гребнев. Другие слова. Избранные переводы из узбекской народной и классической поэзии. Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма. Ташкент 1973

## Һылтанмалар
Закирджан Халмухаммад Фуркат (1858—1909) 

## Иҫкәрмәләр
Андреев Игорь Владимирович

**Андреев Игорь Владимирович** (28 сентябрь 1956 йыл) — биш төр ярыш  спортсыһы.  СССР йыйылма командаһы составында Европа кубогы эйәһе һәм шәхси зачетта көмөш призеры (1983). СССР чемпионатында шәхсән зачетта һәм СССР чемпионатында команда зачетында бронза призеры  (1982). СССР һәм РСФСР йыйылма командаһы ағзаһы (1980-1984). Хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса  СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983). Халыҡ-ара, Бөтә Союз һәм Бөтә Рәсәй ярыштарында күп тапҡыр еңеүсеһе һәм призеры. 
## Биографияһы
Игорь Владимирович Андреев  1956 йылдың 28 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. Өфө нефть институтын тамамлаған (1978). «Динамо» Башҡорт өлкә советы  спорт йәмғиәте  тәрбиәләнеүсеһе (тренерҙары В. А. Абрамов, В. С. Голиванов, Г. Г. Ефимов). 
1994 йылда  Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының  Юғары  инженер янғын -техник  мәктәбен тамамлаған (1994).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

СССР йыйылма командаһы составында Европа кубогы эйәһе һәм шәхси зачетта көмөш призеры (1983);
СССР чемпионатында шәхсән зачетта һәм СССР чемпионатында команда зачетында бронза призеры  (1982);
СССР һәм РСФСР йыйылма командаһы ағзаһы (1980-1984);
Хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса  СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983).
## Иҫкәрмәләр
 
## Һылтанмалар
*
Толстой Александр Петрович (1863)

Граф **Александр Петрович Толстой** (25 март 1863 йыл — 1917 йылдан һуң) — урыҫ яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Өфө губернаһынан III саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы, һайлауҙар буйынса Дәүләт Советы ағзаһы.

## Биографияһы
Православие динле. Иң боронғо дворяндар нәҫеленән. Өфө губернаһының ер биләүсеһе — 4000 дисәтинә ергә хужа була.

Штабс-ротмистр граф Петр Николаевич Толстой һәм ағаһы Н. М. Языков исеме менән бәйле Языково имениеһы вариҫы Екатерина Александровна Языкованың улы. Кесе ҡустыһы Петр — земство эшмәкәре, Өфө губернаһынан I саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы.

Сембер гимназияһын (1882) һәм Ҡазан университеты физика-математика факультетының тәбиғи бүлеген тамамлай (1887).

Университетын тамамлағас, Өфө губернаһында үҙенең имениеһында йәшәй. Ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Участка мир судьяһы (1887—1896), Өфө өйәҙе (1887—?) губерна земствоһы гласныйы, почетлы мир судьяһы итеп һайлана. Губернала земство начальниктары институты индерелгәс, ошо вазифаға тәғәйенләнә, әммә вице-губернатор Богданович менән низағы арҡаһында отставкаға сыға һәм хужалығын алып барыуға, ер эшкәртеүгә иғтибар йүнәлтә. Губерна ер ҡоролошо комиссияһы ағзаһы булып тора.

1907 йылда Өфө губернаһынан Дәүләт Думаһына депутат итеп һайлана. Прогрессистар фракцияһына инә, фракциясекретары була. Аҙыҡ-түлек комиссияһы рәйесе урынбаҫары була, ауыл хужалығы комиссияһында — докладсы, шулай уҡ: күскенселәр, ауыл хужалығы, һунарсылыҡ, урындағы үҙидаралыҡ мәсьәләләре буйынса комитеттарҙа ағза була.

1912—1914 йылдарҙа прогрессистар партияһының үҙәк комитетына инә. 1912 йылдың 20 авгусында Өфө земствоһынан Дәүләт Советына ағза итеп һайлана. Һулдар төркөмөнә инә. 1915 йылда ҡайтанан һайлана.

Беренсе донъя һуғышы йылдарында Ауырыу һәм яралы яугирҙарға Бөтә Рәсәй ярҙам союзының Баш комитет уполномоченныйы була. 1917 йылдың авгусында Мәскәүҙә Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Буйҙаҡ була.

## Сығанаҡтар
* 
* 3-й созыв Государственной Думы: портреты, биографии, автографы. — Санкт-Петербург: издание Н. Н. Ольшанскаго, 1910.
* Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Москва: РОССПЭН, 2008.
Ғилманов Фәрит Фәррәх улы

**Ғилманов Фәрит Фәррәх улы** (8 февраль 1976) — дәүләт хеҙмәткәре. 2011 йылдың апреленән Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы (2011 йылдың 18 мартынан—Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығын ваҡытлыса башҡарыусы). 2011 йылдан Берҙәм Рәсәй партияһы ағзаһы.

## Белеме
1998 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығының Санкт-Петербург янғын хәүефһеҙлеге институтын тамамлай. 2008 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығының Санкт-Петербург янғын һүндереү хеҙмәте университетының адъюнктураһын тамамлай. Педагогия фәндәре кандидаты.

«Педагогические условия развития профессиональной компетентности сотрудников Государственной противопожарной службы МЧС России» темаһына диссертация яҡлай. Яҡлау урыны: Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Санкт-Петербург университеты .

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1998 йылдан БР Эске эштәр министрлығының ПЧ-53 ОГПС-2 начальнигы урынбаҫары вазифаһында. 2000 йылдан Ғилманов — БР Эске эштәр министрлығының ПЧ-36 ОГПС-2 начальнигы (2002 йылдан алып — БР Эске эштәр министрлығы). 2005 йылдан 2011 йылдың мартына тиклем Салауат ҡалаһында Рәсәй Эске эштәр министрлығының УГПН ГУ дәүләт янғын һүндереү инспекцияһы бүлеге начальнигы. Рәсәй Эске эштәр министрлығының подполковнигы.
 
## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡыҙ һәм ул тәрбиәләй.

## Наградалары

Ф. Ф.Ғилманов Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр Министрлығы миҙалдары менән бүләкләнгән, «Иң яҡшы янғын һүндереү һаҡлау хеҙмәткәре» тамғаһына эйә.

## Хакимиәте башлығы вазифаһында эшмәкәрлеге
* Урындағы үҙидара системаһын камиллаштырыу
* Ҡаланы төҙөкләндереү мәсьәләләре буйынса даими күсмә кәңәшмәләр үткәреү.

## Әҙәбиәт
Ғилманов Фәрит Фәррәх улы. «Педагогические условия развития профессиональной компетентности сотрудников Государственной противопожарной службы МЧС России», диссертация кандидата педагогических наук : 13.00.08 / Гильманов Фарит Фаррахович; — Санкт-Петербург, 2008.- 156 с.: ил. РГБ ОД, 61 09-13/325

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://www.youtube.com/watch?v=G2w4RwdCMkE
* Первое выступление Главы администрации перед народом в 2011 году