open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Касёво

**Касёво** (**Петропавловка**) — Башҡортостанда юҡҡа сыҡҡан ауыл, хәҙер — Нефтекама ҡалаһының «Касёво» муниципаль берәмеге

## Географияһы
Ауыл Шыверялка йылғаһы буйында Николо-Берёзовканан 17 км, Өфөнән 182 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
1745 йылда Йәнәй улусының Һыуыҡһыу һәм Ҡалмаш ауылы башҡорттары «Касёво ауылы крәҫтиәндәренә 16 йылга оброк милегенә биләмә, солоҡ ағастары менән урман участкаһы, балыҡ тотоу һәм һунар итеү өсөн Кама йылғаһы буйлап өҫкә табан болон ситтәрендә: аҫ яҡтан - Игареев биләмәһенең Агашин һаҙлығынан алып Мысов баҫыуына тиклем, өҫ яҡтан Демидовкаға тиклем, Уран биләмәһенә һәм Корякин ерҙәренә тиклем ерҙәр бүлеп бирә». Касёво Башҡортостан территорияһында һарай крәҫтиәндәренең иң тәүге торағы булып тора. XVII быуат башында нигеҙ һалына. 1646 йылда Ҡазан өйәҙе Ар даруғаһының Сарапул улусында. «Ҡазан коменданты Никита Алферович Кудрявцевтың һарай Сарапул ауылының иҫәбен алыу китабына» (1710) ярашлы Касево ауылы халҡы 42 кеше тәшкил итә. 1719 йылда 1-се рәүиз ваҡытында ауылда 136 крәҫтиән иҫәпкә алынған. Касёво крәҫтиәндәре алпауыттыҡы түгел, ә һарай крәҫтиәндәре булған. Уларҙың төп шөғөлө игенселек була

Пугачёв фетнәһе ваҡытында Пугачёв кешеләренең береһе ауылды талай һәм  храмды яндыра

1796—1865 йылдарҙа ауыл Ырымбур губернаһының Бөрө өйәҙе составында. 1865 йылда Ырымбур губернаһы территорияның бер өлөшөндә Өфө губернаһы ойошторола һәм Касёво ауылы Бөрө өйәҙе составында уның административ-территориаль буйһоноуына күсә. XIX — XX быуаттар башында Касёво Пермь, Вятка һәм Өфө губерналары сигендә урынлаша, һәм Бөрө өйәҙе Касёво улусының үҙәге була. 1922—1930 йылдарҙа — ауыл Башҡорт ССР-ы Бөрө кантоны Калегин улусы составында. 1930 йылда Башҡорт АССР-ында кантондар бөтөрөлөү менән Касёво Краснокама районы составына инә.  1932 йылда Краснокама районы Ҡалтасы районына ҡушыла һәм Касёво был райондың административ-территориаль буйһоноуында була. 1935 йылда район ҡабаттан Краснокама һәм Ҡалтасы районына бүленә, Касёво тағы Краснокама районы составында була. 1950 йылда  Касёво ауылы яңы ойошторолған Нефтекама ҡалаһы составына инә.

1870 йылда Касёво ауылында 252 ихата була, халҡы 1361 кеше тәшкил итә. 1895 йылда — 280 йорт һәм 1289 кеше йәшәй. Ауылдың айырым кешеләренең хужалығында 3 май һығыу йорто, 5 тирмән, 35 кибет була. Аҙна һайын кесаҙна көндәрендә баҙар үткәрелә, йылына дүрт тапҡыр йәрминкә үтә (25 март, 29 июнь, 20 июль, 26 октябрь). 2-класлы ир-егеттәр училищеһә һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың земство мәктәбе, часовня һәм православие сиркәүе эшләй. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 289 ихатала 1485 кеше йәшәй.

1825 йылда ауылда яңынан төҙөлгән Петропавловск соборы асыла (хәҙер Петропавловск сиркәүе).
Файл:Microdistrict Kasevo in Neftekamsk-city.jpg
Файл:Петропавловская церковь, вид сбоку.JPG|Петропавловск сиркәүе


## Топографик карта

* 

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Нефтекамск

## Һылтанмалар

* 
* Касево (Петропавловка)
* Краснокамский район
* Список поселенных мест 1877
Турат (тау)

**Турат** () — Рәсәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районындағы (хәҙерге Ҡыуандыҡ ҡала округы) тау.

## Географияһы
Турат тауы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округында 1990 йылда юҡҡа сыҡҡан Имәнле-Покровка ауылы эргәһендәге тау.
Тау ауылдан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл атамаһына Имәнле ҡушымтаһы юҡҡа ғына бирелмәгән — ул ошо йылға буйында урынлашҡан булған. Тау ҙа Имәнле йылғаһы буйында. Үҙ сиратында йылғаға атамаһы ярҙарындағы имәнлектәргә күрә бирелгән.

## Этимологияһы
Тау атамаһының килеп сығышын Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән *С. М. Стрельников* яҙып алған. Уның «Кувандыкский край в географических названиях» тигән китабында ошондай риүәйәт килтерелә: башҡорт ауылында бер ярлы егеттең Турат ҡушаматлы шәп аты булған. Атҡа ҡыҙығыусылар күп булған, бер мәл егет, эҙәрлекләүсе дошмандарҙан ҡасып, ошо бейек тауға сабып менеп киткән. Тау итәгенә, Имәнле йылғаһының башына төшөргә ниәтләнгән, мәгәр текә ҡаянан аты менән ҡолап төшөп һәләк булған. Уларҙың иҫтәлегенә бағышлап тауға Турат исеме бирелгән

Билдәле булыуынса, Имәнле-Покровка ауылы 1884 йылда Орск өйәҙе Үҫәргән улусы ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, беренсе булып күсеп килеүселәр Преображенск заводының иҫке дин тотоусылар, икенселәре буйынса Воронеж һәм Харьков губерналарынан күсеп килгән урыҫтар һәм украиндар булған.. Тимәк, егет икенсе бер ауылдан сабып килгән.

Турат атамаһы башҡорт телендәге *туры* һәм *ат* һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, тип яҙа С. М. Стрельников.

Башҡорт теленең һүҙлегендә ***туры*** һүҙе былай тип аңлатыла: *Ҡараһыу ҡыҙыл, ял-ҡойроғо ҡара (йылҡы төҫөнә ҡарата)*

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 416-сы бит
Ҡушай

**Ҡушай тауы** — Ҡырҡтытау һыртында иң бейек тауҙарҙың береһе. Абсолют бейеклеге — 1048 м. 1997 йылда Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.

## Һүрәтләмә

Ҡушай тауы — ул янындағы Бабай тауы менән бергә вулкан тоҡомдарынан һалынған өс ҡаяларҙан торған һырт. Тауҙың итәгенән Олойылға һәм Сатрайылға йылғалары баш ала. Ҡушайҙын иң башынан тирә-яҡҡа, Әбйәлил районының күлдәренә һәм яландарына, Белорет районының Уралтау һыртына, Әрүәкрәзгә һәм башҡа тауҙарға хозур күренештәр асыла, шуға ла туристар араһында бик популяр урын булып тора. Шулай уҡ барғанда һаҡ булырға кәрәк, сөнки тауҙың урмандарында айыуҙар, бүреләр, ҡабан сусҡалар бар.

## Флора
Тауҙың төньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәре ҡайын урмандары менән ҡапланған, ә тауҙың башында инде ҡарағас урмандары (ҡайын һәм ҡарағай ағастары ла осрай). Арҡыры ятҡан үҙәктәрҙә ҡайын урмандары үҫә, һаҙлыҡтар ҙа урынлашҡан. Ҡушайҙын асыҡ битләүҙәре дала үләндәре менән ҡапланған.
Бында Ҡырҡтытау һыртына хас булмаған ағастар ҙа осрай (ҡарама, шыршы, йүкә һәм башҡалар). Бик күп һирәк, Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына ингән һәм эндемик үҫемлектәр үҫә (ҡалмыҡ йыуаһы, минуарция Гельма, осҡон һәм башҡалар).

## Этимологияһы

Атамаһы "ҡуш" һүҙенән — ике, парлы, ҡушылған һәм ай—кесерерәйтеү суффиксынан барлыҡҡа килгән. Эргәһендәге Бабай тауы менән ҡушылып торалар.

## Географик урыны

* Теләш ауылына тиклем — 4 км
* Нияҙғол ауылына тиклем — 7 км
* Мөхәмәт ауылына тиклем — 8 км

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Аҡҡарға (тау)

**Аҡҡарға** () — тау, Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан.

## Урынлашыуы
Аҡҡарға тауы Ырымбур өлкәһенең иң көнсығыш төбәгендә, Азия өлөшөндә, Светлый районы Восточный ҡасабаһы янында, Рәсәй менән Ҡаҙағстан сигенә яҡын урында урынлашҡан. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса, Восточный ҡасабаһында хәҙерге көндә йәшәгән төрлө милләттәр араһында урыҫтар — 62 %, ҡаҙаҡтар — 18,5 %, башҡорттар иһә 3,5 % процент тәшкил итә.

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙгә ҡарағанда, тауҙың атамаһы ҡаҙаҡ телендәге телендәге *аҡ* (төҫ) һәм *ҡарға* (ҡош) һүҙҙәренән алынған. Мәгәр был төбәк боронғо башҡорт ерҙәренә ингән булған, шуға күрә уның башҡорт теленән ингән булыуы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр, сөнки географик атамалар бик үҙгәреп бармаусан

### Тарихы
Хәҙерге Ырымбур өлкәһендәге тарихи башҡорт ерҙәренә ҡаҙаҡтарҙың күсеп килә башлауына XVIII быуаттың 30-сы йылдарынан башлап, Рәсәй дәүләте составына ҡаҙаҡ ҡәбиләләрен үҙ ирке менән индеүе тураһында ҡарар ҡабул ителгәндән һуң рөхсәт бирелгән, улар был ерҙәрҙе әүҙем үҙләштерә башлаған. Ҡаҙағстан ерҙәрендә позицияларҙы нығытыу өсөн 1734 йылдың майында Сенаттың обер-секретары И. К. Кирилов етәкселегендә Ырымбур экспедицияһы ойошторола. Комиссия бурысы — Рәсәй составына ингән ерҙәрҙе бөтә яҡлап өйрәнеү, тәбиғәт ресурстарын разведкалау, Орск ҡәлғәһе ҡороу, рус һәм ҡаҙаҡ биләмәләре араһында яңы сикте билдәләү. 1735 йылда рус-ҡаҙаҡ сәйәси һәм сауҙа бәйләнештәрен үҫтереүҙә мөһим әһәмиәткә эйә булған Ырымбур ҡалаһына нигеҙ һалына.
Тап ошо ҡалала, Яйыҡ йылғаһының һул ярында, Рәсәйҙең Европа менән Азия араһындағы сикте белдергән тәүге тамға — «Европа — Азия» обелискыһы тора

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С. 216.
* С. М. Стрельников. Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь. — Кувандык: Издательство С. М. Стрельникова, 2002. — С. 123—124.
* Топонимика Оренбуржья: Тезисы докладов научно-практической конференции. — Оренбург, 1983.
* Мурзаев Э. М. Словарь народных географических терминов. М., 1984.
* Мурзаев Э. М. География в названиях. М.,1982.
Ялғаш

**Ялғаш** () — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Миәҙек ауыл Советы составындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ауыл.

## Географияһы
Миәҙектән килгән автомобиль юлында, үҙәне ҡороған йылға эргәһендә урынлашҡан.

### Географик урыны
Алыҫлығы (1 ғинуар, 1969):

- район үҙәгенә (Бөрө) тиклем: 34 км,

- ауыл Советы үҙәгенә (Миәҙек) тиклем: 3 км,

- яҡындағы тимер юл станцияһына (Загородный) тиклем: 112 км

## Тарихы
Ауылға исем Ялғаш йылғаһының исеме буйынса бирелгән. Гидронимдың этимологияһы, О. В. Туғыҙбаева күрһәтеүенсә, билдәһеҙ (Тугузбаева О. В. Словарь топонимов города Бирска и Бирского района Республики Башкортостан. — Уфа, 2011. — 75 c. С.40)

Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:

4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы юҡҡа сығарырға:

10) Бөрө районында:

а) Баженов ауыл Советының Гребени ауылын;

б) Осиновка ауыл Советының Дубровка ауылын;

в) Миәҙек ауыл Советының Ялғаш ауылын.

Ауыл бөтөрөлөүенә ҡарамаҫтан, 2020 йылда ла «Ялғаш» автобус туҡталышы эшләгән

## Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 271 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар.

## Әҙәбиәт

* Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 января 1969 года : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. с. 348—430. С. 99
* Русско-башкирский словарь-справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан / Ф. Г. Хисамитдинова, З. А. Сиразетдинов. — Уфа : Китап, 2001. — 317, [2] с.; 21 см; ISBN 5-295-02981-6 С.88

## Иҫкәрмәләр
Урал микрорайоны (Стәрлетамаҡ)

**Урал микрорайоны** — Стәрлетамаҡ ҡалаһы үҙәгендә урынлашҡан биҫтә. Майҙаны 1,5 км². Төҙөлөш 1969 йылда башланған.

## Тарихы
Төҙөлөш 1969 йылда башлана, ул ваҡытта был ерҙәр буш була. Стәрлетамаҡ ҡалаһының иң күркәм проспекттарының береһе — Октябрь проспекты — барлыҡҡа килә. Тәүге биш ҡатлы йорт — 3, 5, 11, 13, 17 һандары аҫтында. Микрорайондағы тәүге мәктәп — 29-сы мәктәп — сафҡа 1971 йылда индерелә. Артабан Октябрь проспектында ике ун ике ҡатлы ике йорт ҡалҡып сыға (1-се һәм 9а). Элек 9а һанлы йорт урыны ташландыҡ була, халыҡ уны бәләкәй баҙар (минирынок) итеп ҡуллана. 2007—2008 йылдарҙа тағы бер йорт төҙөлә (33-сө). Хәҙерге ваҡытта Урал микрорайоны Стәрлетамаҡтың тап уртаһында ҡалып, уның үҙәге тип һанала.

## Географик урыны
Район сиктәре:

— төньяҡтан — октябрь проспекты;
— көньяҡтан— тимер юл;
— көнбайыштан — Курчатов урамы;
— көнсығыштан — Хоҙайбирҙин урамы.

Микрорайон тигеҙ урында урынлашҡан, Стәрле һәм Ашҡаҙар йылғаларына төшкән урындар ғына бер аҙ һөҙәк (көньяҡ һәм көнсығыш йүнәлештә).

### Микрорайон урамдары
— Октябрь проспекты
— Ҡара диңгеҙ урамы
— Курчатов урамы
— Хоҙайбирҙин урамы
— Л. Толстой урамы
— И. Насыри урамы
— А. Невский урамы

## Инфраструктураһы
Микрорайон ифрат яҡшы үҫешкән. Уның территорияһында бик күп мәғариф, мәҙәни, сауҙа һәм спорт объекттары урынлашҡанref name="Стерлитамак">:

* 29-сы урта мәктәп (Л. Толстой урамы, 9)
* ике мәктәп-интернаты (һаңғырау-телһеҙҙәр өсөн, Л. Толстой урамы 7, 11)
* ауыр балалар өсөн интернат (И. Насыри урамы, 8)
* 18-се профессиональ училище (А. Невский урамы, 27)
* балалар баҡсаһы (Октябрь проспекты, 25)
* ҡала мәҙәниәт һарайы (Октябрь проспекты 35)
* 4 бөҙрәхана (Октябрь проспекты, 1, 17, 29, 31)
* 4 дарыухана (Октябрь проспекты, 9, 17, 31 һәм һәм И. Насыри, 1)
* өс футбол яланы (икеһе 29-сы мәктәп майҙанында, өсөнсөһө — спорткомплекс стадионында) һәм 250 метрлыҡ йүгереү юлы (спорткомплекс ҡарамағында).
* магазиндар, «ОПНХЗ» спорткомплексы (Октябрь проспекты, 5а) һәм банктар.
* Өфө Дәүләт нефть-техник университеты

## Иҫтәлекле урындар
* Г. К. Жуков исемендәге сквер
* «Урал микрорайоны — Стәрлетамаҡтың 235 йыллығына» стелаһы
* Хеҙмәт ветерандары аллеяһы (Жуков скверында)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
— Общие сведения и история Стерлитамака
— Карта Стерлитамака подробно с улицами, домами и районами
— Стерлитамак. Видео
Көнбайыш Урал тимер юлы

**Көнбайыш Урал тимер юлы** () — Рәсәй империяһының, һуңынан РСФСР-ҙың тимер юлы. Пермь тимер юлының Лысьва станцияһын һәм Һамар-Златоуст тимер юлының Бирҙәүеш станцияһын тоташтыра.

## Тарихы
Юлды проектлау һәм төҙөү 1911—1916 йылдарҙа бара. 1913 йылда «Көнбайыш Урал тимер юлдары акционерҙар йәмғиәте» тарафынан төҙөлә башлаған. Юл Урал тауҙарының көнбайыш битләүе буйлап Урта һәм Көньяҡ Уралдабара (атап әйткәндә, Барҙы һыртынан), оҙонлоғо 490 саҡрым самаһына етә. Төбәк тау тармаҡтары һәм сағылдарына бай булғанға, төҙөүселәрҙең эше күпкә ҡатмарлаша. Макушин мороно аша тоннель төҙөлә, күперҙәр (30 тимер, 127 — тимер-бетон тороҡло), һыу ағымдары аша 340 таш торба һәм юлды күтәртеп күп һанлы өйөмдәр һалына.

Юл 1916 йылдың 16 октябрендә асылған. 1919 йылдың сентябрендә Пермь тимер юлы составына инә. 1934 йылдан Свердловск тимер юлы (Лысьва — Михайловский Завод) һәм Көньяҡ Урал тимер юлы (Сказ — Бирҙәүеш участкалары) составында.

Рәсәйҙә Граждандар һуғышы барғанда юл буйлап ҡаршы яҡтар араһында яуҙар үтә, улар тимер юлды хәрәкәт итеү өсөн файҙалана.

1991 йылға тиклем элекке Көнбайыш Урал тимер юлдары участкалары ярайһы уҡ әүҙем файҙаланыла. Бер остан икенсеһенә тиклем Чусыу (Чусовская станция) — Баҡал пассажир поезы йөрөй, Силәбе-Үҙәк һәм Өфө станцияларына тиклем хәрәкәт бара. Тәүлегенә 11-13 пар йөк поезы үтә. Локомотив депоһы Наҙы-Петровск, Кузино станцияларында булған. Һуңынан Наҙы-Петровскиҙағы 6 локомотив депо нигеҙендә Силәбе заводы филиалы булдырыла. Кузино депоһы бөтөрөлә.

### Әһәмиәте
Юл Урал төбәктәрендәге суйын иретеү һәм тимер етештереү заводтарының, атап әйткәндә: Михайловск, Шәмәхә, Наҙы-Петровск, Ҡуҫы заводтарының эшмәкәрлеген тәьмин итеү, әҙер продукцияны сығарыу өсөн төҙөлә. Быға тиклем продукция Ҡариҙел йылғаһы буйлап һыу транспорты менән ташылған. Бынан тыш, юл Пермдән Өфө, Һамар, Ырымбурға һәм кирегә арауыҡты ярайһы уҡ кәметә, шуғаса поездар ул ҡалаларға Екатеринбург һәм Силәбе ҡалалары аша йөрөгән.

Артабан, СССР осоронда ла, тимер юл буйында урынлашҡан ауыл хужалығы һәм урман сәнәғәте предприятиеларын тәьмин итеү өсөн файҙаланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Уральская горнозаводская железная дорога
* Северо-Восточная Уральская железная дорога
* Көньяҡ Урал тимер юлы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «История строительства Свердловской железной дороги» на сайте РЖД 
* 
* 
* «Южно-Уральская железная дорога» на сайте «Рустрана» 
* [chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=zapadnouralskaya-zheleznaya-doroga&id=4120 «Западно-Уральская железная дорога» на портале Челябинской области]
* Фотоблог на участке Бердяуш — Нязепетровская. 25.03.2012 г.

## Һылтанмалар
* «История строительства Свердловской железной дороги» на сайте РЖД 
* 
* 
* «Южно-Уральская железная дорога» на сайте «Рустрана» 
* [chel-portal.ru/?site=encyclopedia&t=zapadnouralskaya-zheleznaya-doroga&id=4120 «Западно-Уральская железная дорога» на портале Челябинской области]
* Фотоблог на участке Бердяуш — Нязепетровская. 25.03.2012 г.
Нуғайбәк (Требиятский)

**Нуғайбәк (Требиятский)** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районындағы ҡасаба. Балҡан ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Требиатский ҡасабаһы Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы эсенә инә. Ғөмбәй йылғаһы ярында урынлашҡан. Йылға бәрҙе, суртан, бағры балығына бай. Ул Яйыҡ йылғаһының һул яҡ ярына тамағынан 2116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 202 км. Ҡасаба Балҡан (Силәбе өлкәһе) ҡасабаһына яҡын урынлашҡан.

## Тарихы
Тәүҙә был ҡасаба Требиат атамаһын йөрөтә һәм Агаповка районына ҡарай. Ул Новолинейный районында Ырымбур казак ғәскәренең 8-се хәрби тораҡ пункты посы булараҡ 1842—1843 йылдарҙа барлыҡҡа килә. А. В. Суворовтың Италия походы барышында урыҫ армияһы француздар менән 1799 йылдың 17 — 19 июнендә Төньяҡ Италияла Требия йылғаһы буйында алышыуы һәм еңеүе хөрмәтенә ҡасабаға йылға исемен ҡушалар. Требиатский тип аталыу һуңғы осорға ҡайтып ҡала, һәм ул беренсе атаманы ҡабатлай.

## Халҡы
2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса был ҡасабала 226 кеше (117 ир-егет һәм 109 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй.

## Урамдар
Ҡасабаның урам селтәре 3 урамдан тора: Октябрь, Совет һәм Хеҙмәт урамдары.

## Иҫкәрмәләр
Яр Батыртау

**Яр Батыртау** (*урыҫ. Яр Батыртау*) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районы административ-территориаль берәмеге биләмәһендә урынлашҡан таулы урман, тәбиғәт ҡомартҡыһы (1989).

Нуғайбәк районы биләмәһендә, Ғөмбәй йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Нуғайбәк (Требиатский) ауылынан көнсығышҡа табан 5 километр, ә Балҡан ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 7 километр алыҫлыҡта ята.

## Тарихы
Яр Батыртау сиктәрендә бейеклеге 8 метрға еткән емерелгән ҡая таштар убалары, 400 метр оҙонлоғона етеп, йылға ярҙарында үтә текә булып тамамлана. Уларҙа һүнгән вулкандың түбәнге девон ултырма ҡалдыҡтары бар. Был ҡалдыҡтар кремний тау тоҡомоноң һирәк кенә ҡатламдары менән базальттарҙың пироксен-плагиоклаз лаваларынан ғибәрәт. Һуңғыларында, Г. Н. Бороздина билдәләүенсә, Австарлиялағы конодоттарға оҡшаған ер аҫтында күмелеп ҡалған хайуандарҙың ҡалдыҡтары табылған, ә был тау тоҡомоноң йәшен билдәләү мөмкинлеген бирә.

Яр буйы ҡаяларының, геологик терминдәр менән әйткәндә, тау тоҡомдарының гранат-порфирҙарының дайкалары менән ярғысланыуы күҙәтелә, һәм ошондай ландшафт 500—600 километрға һуҙыла. Был дайкалар эрозия процестарына дусар ителгән, шуға ла рельефта бик асыҡ булып күренә. Яр буйындағы текә упҡындарҙа вертикаль тип әйтерлек вулканиттар күренеп тора. Сығыштары менән төрлө булған тау тоҡомдарының үҙ-ара буталыуы билдәләнә, һөҙөмтәлә таштарҙа ҡатып ҡалған бик боронғо дәүер микрофлораһы (хайуандар, бөжәктәр ҡалдыҡтары — конодонттарҙың оҙонлоғо 2-3 мм-ға етә) күҙәтелә. Был мәғлүмәттәр Уралда девон осоро палеогеографияһының элементтары менән танышыу мөмкинлеген бирә.

Яр Батыртауҙы комплекслы Тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танырға мөмкин, сөнки бында түбәнге девон ҡатламдарының терәк геологик киҫелешенән тыш боронғо кешеләрҙең *торалары* (боронғо кешеләрҙең торған урыны) табылған, шулай уҡ һирәк осрай торған үҫемлектәр, шул иҫәптән Урал эндимиктары һәм реликттар осрай. Ҡайһы бер үҫемлектәр үтә һирәк осрай торғандар иҫәбенә инә һәм һаҡлауҙы талап итә.

Тәбиғәт ҡомартҡыһы, махсуслашҡан геологик туризм объекты булараҡ, ҙур ғилми әһәмиәткә эйә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://chel-portal.ru/enc/poselok_balkany
Этҡол (Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл)

**Этҡол (Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл)** (1797 йыл) — XX быуат башынан Дәүләкән ҡалаһы эсендә урынлашҡан ауыл.
## Тарихы
1781 йылда уҡ Рәсәйҙең Өфө наместниклығы составында ойошторолған Бәләбәй өйәҙе Ҡырҡөйлө мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәренә 1797 йылда Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы Төрөкмән ауылы (хәҙер Баймаҡ районы 1-се Төрөкмән ауылынан Дим йылғаһы буйына күсеп килгән башҡорттар Этҡол ауылына башлап нигеҙ һалалар.
Ауылға тәүге төпләнеүсе кешенең исеме бирелә.
Этҡол ауылы тәүҙә риүәйәттәрҙә телгә алына. Бынан күп йылдар элек Этҡол ҡарт, үҙенең яҡын кешеләре менән тыныс тормош эҙләп, Бөрйән улусы Төрөкмән ауылын ташлап китеп, Дим буйҙарына килеп сыҡҡан булған.
Сөнки башҡорттар менән һуғышып йәшәгән ҡырғыҙҙар уларҙың малдарын алып китеп, ерҙәрен баҫып алып яфалаған булғандар.
Дим буйҙары Этҡол ҡартҡа бик ныҡ оҡшай, һәм ошонда ул төпләнә.
Бәләкәй генә өй һалып, мал үрсетеп, иген сәсеп йәшәй башлай.
Этҡолда йәшәгән кешеләр бөтә Дим буйы башҡорттары кеүек ябай һәм ныҡ кейенгәндәр.
Кейемде күберәк йөндән,ҡырағай һәм йорт хайуандарының тиреһенән әҙерләгәндәр.
Малсылыҡ, ҡымыҙсылыҡтан башҡа һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Дим йылғаһы төрлө һыу ҡоштарына һәм балыҡҡа бай булған. Хужалыҡтарында дөйәләр тотҡандар.
Артабан ауыл үҫә, ҙурая бара.
1816 йылдағы етенсе рәүиз буйынса ауылда утыҙ дүрт кеше,ә һигеҙенсе рәүиз буйынса ҡырҡ биш кеше иҫәпләнгән.
1865 йылда Этҡол ауылында йәмғеһе 28 йортта 146 кеше йәшәгән була.
1888 йылдан алып Һамар — Златоуст (хәҙер Куйбышев) тимер юлының Дәүләкән станцияһы төҙөлөүгә бәйле бында Рәсәй империяһының төрлө губерналарынан күсеп килеүселәр күбәйә башлай.
Тимер юлы станцияһы төҙөлгөндән һуң,ауыл халҡы өсөн тимер юлында ла эш урындары табыла.
Шулай уҡ бындағы башҡорттар ҡымыҙ эшләү менән дан тотҡандар. Улар ҡымыҙ һатҡандар, шифалы ҡымыҙ менән дауаланырға тип бында тирә — яҡтан төрлө кешеләр килгәндәр
Ауылда баҙар булған, аҙна һайын йәрминкәләр үткәрелгән.

## Инфраструктураһы
1896 йылда ауылда биш тимерлек булған.
Тимерлек хужалары: крәҫтиәндәр Шваев Ермолай Владимирович,Хәсәнов Сәлим,Кирченков Дмитрий Петрович,Ислам һәм Иҙрис Кинйәбузовтар.
1906 йылда мәсет, православие ғибәҙәт ҡылыу йорто, өс сиркәү — мәхәллә мәктәбе, почта станцияһы, дарыухана, сәй, өс һыра һәм бер йөҙ бер сауҙа кибете, өс ер эшкәртеү ҡоралдары склады, егерме ике урман склады, ике тоҙ склады булған.

## Халҡы
1906 йылда Дәүләкән станцияһы ҡасабаһы халҡы менән бергә ауылда 1226 кеше йәшәгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Дәүләкән
Дәүләкән, ауыл Дәүләкән эсендә
Яңы Көрмәнкәй

## Иҫкәрмәләр

 
## Һылтанмалар

Страницы истории родного края. Краеведческий сборник. Давлеканово,2005 г."Деревня Иткулово"
Пермь тимер юлы

**Пермь тимер юлы** () — Рәсәй империяһында, һуңынан РСФСР һәм СССР-ҙа ҡаҙна тимер юлы.

1900 йылда Пермь-Төмән (1897 йылға тиклем - Урал тау сәнәғәте тимер юлы) һәм Пермь-Котлас юлдарын берләштергәндә ойошторолған.

Юлдың төп линиялары 1878−1916 йылдарҙа төҙөлгән. Юл Вологда, Пермь, Ырымбур, Вятка, Тубыл губерналары биләмәләре буйлап үтә. Юл Себер һәм Уралды үҙәк Рәсәй менән тоташтырған.

## Тарихы
Пермь - Екатеринбург юлы трассаһы буйлап юл һалыу буйынса тикшеренеү эштәре 1871 йылдан алып барыла. 1874 йылда "Урал тау сәнәғәте тимер юлы йәмғиәте" акционерҙар компанияһы ойошторолған. Юл төҙөлөшө барышында 646 яһалма ҡоролма, шул иҫәптән 316 күпер һәм тоннель төҙөлгән. Төҙөлөштә Пётр Ионович Губонин ҡатнаша

1899 йылда Пермь-Котлас тимер юлын һалыу башлана.

1900 йылда Пермь-Төмән менән Пермь-Котлас тимер юлдары берләштерелеп, Пермь тимер юлы барлыҡҡа килә.

1919 йылдың сентябрендә Пермь тимер юлына Көнбайыш Урал, Богословская, Төньяҡ Көнсығыш Урал һәм Омск (өлөшләтә) тимер юлдары ҡушылған. 1920 йылдың 1 июненә юлдың оҙонлоғо 3891 саҡрым, йәғни 4151 км тәшкил иткән

Юл даими рәүештә үҫешә, идара ителеү йәһәтенән дә төрлө үҙгәрештәр кисерә.

СССР Совнаркомының 1933 йылдың декабрендәге13 2673-сө "Тимер юлдарҙы бүлеү тураһында" ҡарарына ярашлы, 1934 йылдың апрелендә юл икегә бүленгән. Бер өлөшө Пермь (Пермь, Чусыу, Красноуфимск, Свердловск, Төмән, Тагил райондары) составында ҡалған, әммә идралыҡ Свердловскиға бирелгән, бер өлөшө яңынан ойошторолған Көньяҡ Урал тимер юлының (Силәбе, Ҡурған, Троицк, Златоуст райондары) Силәбе идаралығына күсерелгән, унда Һамар-Златоуст тимер юлының да бер өлөшө бирелгән.

СССР Совнаркомының 1936 йылғы 11 март ҡарары менән Пермь тимер юлына Л. М. Каганович исеме бирелә, 1943 йылда Свердловск тимер юлы тип үҙгәртелә 

1953 йылда Пермь һәм Свердловск тимер юлдары берләштерелеп, Свердловск идаралығы ҡарамағындағы Свердловск тимер юлы составына индерелә.

## Комментарий

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* О переименовании Уральской железной дороги в Пермь-Тюменскую железную дорогу: доклад № 149 от 12 июня 1897 г. //  РГИА. Ф 446. Оп.  30. Д. 5.
* О присоединении Пермь-Котласской ж. д. к Пермь-Тюменской под одним общим наименованием Пермской ж. д.: доклад № 247 от 5 ноября 1899 г. //  РГИА. Ф 446. Оп.  30. Д. 12.
* Архитектура отечественных мостов. Пунин А. Л. Л.: «Стройиздат». 1982 г.
* История железнодорожного транспорта России. Том 1. Санкт-Петербург. 1994 г.
Балҡан (Силәбе өлкәһе)

**Балҡан (Силәбе өлкәһе)** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Нуғайбәк районындағы ҡасаба. Административ үҙәге — *Балҡан (Силәбе өлкәһе)* ауыл тораҡ пункты.

Яҡын тораҡ пункты — Нуғайбәк (Требиятский) һәм Курганный ҡасабаһы.

## Тарихы
Силәбе өлкәһендәге Балҡан ауылына 1842 йылда Ырымбур губернаһында 1835-1837 йылдарҙа ойошторолған Новолинейный районындағы Ырымбур казак ғәскәре хәрби тораҡ пункты — посы булараҡ нигеҙ һалына. Тораҡ пунктына исем тарихҡа Балҡан һуғыштары булараҡ ингән 1828 — 1829 һәм 1877 — 1878 йылдарҙағы һуғыштар тураһында иҫтәлек булараҡ ҡушыла. Балҡан — төрки теленә ҡараған һүҙ һәм «таулы урманлы һыртты» аңлата.
1933 йылдың 20 июнендә Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма Комитетының ҡарары нигеҙендә *Балканский* эшселәр ҡасабаһының исеме *Балҡан* тип үҙгәртелә.

1840 йылдың 12 декабрендә Ырымбур казак ғәскәре 10 казак полкынан һәм атлы-артиллерия бригадаһынан тора.

1840 йылдың 12 декабрендә Ырымбур казак ғәскәре тураһындағы Положениеға ҡул ҡуйыла. Уға ярашлы ғәскәр шәхси хужаларҙың тиҫтәләгән ауылын һәм Верхнеурал, Троицк һәм Силәбе ҡалаларын алған бик ҙур биләмәгә урынлаша. Балҡан ауылы ла шулар иҫәбенә инә. Ғәскәр граждандар етәкселеге ҡарамағынан сығарыла һәм уға махсус идара итеү органдары (граждан һәм суд) тәғәйенләнә. Ғәскәр ике хәрби һәм ун полк округтарына бүленә, хәрби начальниктар һәм полк командирҙары вазифалары булдырыла. Дөйөм етәкселек наказлы атаман ҡарамағына күсә, уның етәкселегендә ғәскәри дежур һәм суд комиссияһы ойошторола. Ырымбур казак ғәскәренә Ырымбур, Силәбе һәм Троицк өйәҙҙәренең дәүләт крәҫтиәндәре беркетелә.

Аҡ-Мәсет ҡәлғәһен алғандан һуң 1853 йылда Һыр-даръя линияһына нигеҙ һалына..

1933 йылдың 20 июнендә Бөтә Союз Башҡарма Комитеты ҡарары менән *Балканский* эшселәр ҡасабаһының исеме *Балҡан* тип үҙгәртелә.

## Халҡы
2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡасабала халыҡ һаны 507 кеше тәшкил итә (229 ир-ат һәм 278 ҡатын-ҡыҙ).

## Урамдар
Ҡасабаның урам селтәре 11 урамдан тора.

## Сығанаҡтар
http://old.toposural.ru/html/b.htm

## Иҫкәрмәләр
Әлимсат

**Әлимсат** () — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишбирҙе ауыл Советы составындағы ауыл. XIX быуат аҙағында Әбделкәрим һәм Байғол ауылдары кешеләре нигеҙ һалған. 1950-се йылдарҙа ғәмәлдән сыҡҡан.

## Географик урыны
Йылайыр ҡушылдығы Әлимсат йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан булған. Район үҙәге Баймаҡтан көнбайышҡа табан — 67 км, ауыл Советы үҙәге Ишбирҙе ауылынан 8 км алыҫлыҡта ятҡан.

## Тарихы
XIX быуат аҙағында Әбделкәрим ауылынан ҡайһы бер түңгәүер башҡорттары (Илбуловтар, Әхмәтовтар, Аҡсувашевтар), шулай уҡ Байғол ауылынан (хәҙер Йылайыр районы) Алмаҡаевтар яңы урынға күсеп ултыралар. Яңы ауыл өсөн бик матур урын һайлайҙар — урман-тау араһында, Әлимсат йылғаһы буйында. Йылға исеме менән ауыл да атала башлай. Әлимсат атамаһын бесәнлек тә йөрөткән. Л. М. Хөсәйенова үҙенең ғилми хеҙмәтендә Әлимсат атамаһын микротопонимияға күскән ойконим булараҡ телгә ала, 1910 йылда 70 йорт иҫәпкә алынған. Ауыл халҡы мал аҫыраған, дегет ҡайнатҡан, күмер яндырған, йүкәнән төрлө әйберҙәр, ҡамыт-дуға, арбалар, саналар һәм башҡа кәрәк-яраҡ етештергәндәр, һунарсылыҡ менән шөғөлләнгән. Октябрь революцияһына тиклем үк ауылда мәсет төҙөлә, уны үҙ аҡсаһына Фатима исемле бай тол ҡатын төҙөй.
Ауылда йүнсел, эшкә һәләтле, әрһеҙ кешеләр йәшәгән. Үҙ тауарҙарын ситкә, эргә-тирәләге баҙарҙарға сығарып, икмәк һәм башҡа төрлө кәрәк нәмәләргә алмаштырғандар.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ауыл халҡы ҙур ауырлыҡтар кисерә, сөнки төпкөлдө йәшәгәнлектән ярҙамға мохтаж була, шуға күрә һуғыштан һуңғы йылдарҙа оло юл буйында урынлашҡан ауылдарға күсеү яғын ҡарай.
1950-се йылдар башына Әлимсат ауылы бушап ҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.284
* 
* БАШКОРТ АССР-ының топонимдар һүҙлеге
* Г. Х. Бухарова. Башкирские топонимы, образованные от субстратных географических терминов индоиранского происхождения
* Л. М. Хусаинова. СТРУКТУРНО-СЛОВООБРАЗОВАТЕЛЬНАЯ КЛАССИФИКАЦИЯ БАШКИРСКИХ МИКРОТОПОНИМОВ
Пәйғәмбәр ташы

**Пәйғәмбәр ташы** йәки *Әүлиә ташы* (*урыҫ. Камень (след) пророка*) — Башҡортостандың Йылайыр районының Һабыр ауыл Советына ҡараған ауыл тораҡ пункты — Ҡаҙырша ауылы (икенсе исеме *Бирмәҫ башы*) эргәһендәге ҙур таш. Ул Һаҡмарҙың ҡушылдығы Бирмәҫбаш йылғаһы янында ғына урынлашҡан ҡая эргәһендә ята. Ҡая түбәһендә һәм уның итәгендә таштарҙа кеше эҙҙәре ҡатып ҡалған, шуларҙың береһе бик ҙур, икенсеһе бәләкәй.

## Тарихы
Риүәйәттәр буйынса, башҡорт Әүлиәһе улы менән Бирмәҫбаш йылғаһы үҙәне буйлап кафырҙарҙан ҡасырға мәжбүр була. Хәлдән тайған Әүлиә йылға ярында үҫеп ултырған ерек ағасы янына килеп йығыла һәм ағастан уға ярҙам итеүен үтенә. Әммә ағас ярҙам итеүҙән баш тарта. Уға үпкәләгән Әүлиә уға ҡарата шундай һүҙҙәр яуҙыра: "Тамырҙарың һыуҙа торһа ла, һинең ботаҡтарың ҡороһон". Бына шуға күрә йылға тирәһендә үҫеүенә ҡарамаҫтан, ерек ағасы әллә ни оҙаҡ үҫә алмай, тиҙ ҡорой. Ә бына Әүлиәне ҡая таштары араһына йәшергән ҡарағайҙар бүләккә мәңгелек йәшел олондо ала.

Эҫе йәйге көндә Әүлиә, дошмандарынан ҡасып, улы менән ҡая башынан аҫҡа һикерә. Бына шулай ҡая эргәһендә ятҡан ҙур ғына ташта уларҙың эҙҙәре ҡала. Халыҡ ташҡа ҡатҡан был эҙҙәрҙе Пәйғәмбәр эҙҙәре тип атай башлай. Пәйғәмбәр ташы изге таш тип иҫәпләнә. Уның янынан үткәндә мотлаҡ туҡталып хәйер бирергә кәрәк тигән ырым да йәшәй.

2011 йылда үткәрелгән "Атайсалдың 7 мөғжизәһе" фестиваль конкурсында Йылайыр районындағы *Пәйғәмбәр ташы* еңеүсе тип таныла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Словарь топонимов Башкирской АССР.Башкирское книжное издательство. 1980. Т. 5 000. С. 200.
Дунаев (Башҡортостан)

**Дунаев** (**Кусаков**) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы юҡҡа сыҡҡан ауылы.

## Географик урыны
Нефтекама ҡалаһы үҙәгенән 9 км көньяк-көнсығышта, Ҡотло ауылынан 2,5 км алыҫлыҡта, Петнур ауылынан 3,5 км алыҫлыҡта,Ҡырым-Һарай ауылынан 4 км төньяҡ-көнсығышта, Ҡарый ауылынан 4 км төньяҡ-көнбайышта, Ижевсктан 114 км көньяҡ-көнсығышта һәм Өфөнән 177 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

## Тарихы
1811 йылда — Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙенең Касевский улусы (1865 йылдан алып — Өфө губернаһы) составында. 1811 йылдағы ревизия буйынса Дунаев ауылында 43 ир енесендәге кеше йәшәгән. 1816 йылдағы ревизия буйынса — 94 кеше (40 ир-ат һәм 54 ҡатын-ҡыҙ). 1834 йылда Дунаевта 154 удел крәҫтиәне (67 ир-ат һәм 87 ҡатын-ҡыҙ) булыуы иҫәпкә алынған. 1850 йылда — 185 кеше (87 ир-ат һәм 98 ҡатын-ҡыҙ). 1869 йылда — 46 хужалыҡ, 262 кеше (130 ир-ат һәм 132 ҡатын-ҡыҙ). Ауылда часовня, 4 тирмән (1 һыу һәм 3 ел тирмәне) эшләй. 1920 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса — Бөрө кантонының Калегин улусы составында; 103 хужалыҡта 528 кеше (258 ир-ат һәм 270 ҡатын-ҡыҙ) була. Урыҫтар күпселекте тәшкил итә. 1925 йылда Дунаевта 102 хужалыҡ була.

## Топографик карталар
* 

## Һылтанмалар
* Краснокама районы
Свердловск тимер юлы

**Свердловск тимер юлы (СвТЮ)** () — Рәсәй тимер юлдары асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 16 территориаль филиалының береһе, Урал һәм Көнбайыш Себерҙең тимер юл инфраструктураһын хеҙмәтләндерә. Юл Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге үҙәк һәм төньяҡ-көнбайыш райондарынан Себергә, Ҡаҙағстанға, Алыҫ Көнсығышҡа поездар үткәреүҙе тәьмин итә. Юл идаралығы Екатеринбургта урынлашҡан.

## Тасуирламаһы
Горький (Чепца, Дружинино), Көньяҡ Урал (Михайловск заводы, Полевск, Нижняя, Колчедан), Көнбайыш Себер (Называевск) тимер юлдары менән сиктәш. Рәсәйҙең Европа һәм Азия өлөштәрен тоташтыра, көнбайыштан көнсығышҡа мең ярым километрға һуҙыла һәм төньяҡ йүнәлештә Поляр түңәрәкте киҫеп үтә.

Пермь крайы, Свердловск, Төмән өлкәһе, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономиялы округы транспорт системаһының нигеҙе булып тора, 11 млн кеше йәшәгән 1,8 млн км² майҙанды хеҙмәтләндерә.

Свердловск тимер юлы 1500-гә яҡын подъезд юлдарын хеҙмәтләндерә (2006 йылға улар 1332 була), уның хеҙмәттәре менән 12 000-дән ашыу сәнәғәт предприятиеһы файҙалана. Файҙаланыу оҙонлоғо (01.01.10) — 7152,2 км, дөйөм оҙонлоғо — 13 852,5 км. Свердловск тимер юлы төбәгендә тау мәғдәне, ташкүмер, ағас эшкәртеү сәнәғәте һәм төҙөлөш материалдары етештереүҙе хеҙмәтләндерә торған ваҡ тармаҡтар үҫешкән.

«Ямал тимер юл компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте менән берлектә Трансполяр магистраленең (Коротчаево — Яңы Уренгой — Пангоды) ғәмәлдәге участкаһын файҙаланалар.

Юл Ленин ордены (1971), Октябрь революцияһы ордены (1978) бүләкләнгән.

2019 йылдың апреленән юл етәксеһе — Иван Николаевич Колесников. Был — Рәсәй тимер юлдары тарихында, филиалды белеме буйынса инженер түгел, ә иҡтисадсы һәм финансист етәкләгән беренсе осраҡ.

## Структураһы
Свердловск тимер юлы түбәндәге төбәктәрҙе хеҙмәтләндерә: Түбәнге Тагил, Пермь, Екатеринбург, Төмән, Сорғот.

2010 йылдың 30 сентябренә тиклем бүлексәләре булған. 2010 йылдың 1 октябренән төбәктә бөтә бүлектәре лә төбәктәргә үҙгәртелгән, Свердловск бүлексәһе Екатеринбург төбәге тип атала башлаған.

Свердловск тимер юл юлында 419 станция.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Малая Свердловская железная дорога имени Н. А. Островского
* Малая Тюменская железная дорога
* Взрыв на станции Свердловск-Сортировочный
* Уральский государственный университет путей сообщения

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Свердловской железной дороги 
* Клуб железнодорожников
Упҡанкүл (төбәк)

**Упҡанкүл** — төбәк, 1985 йылдан Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә.

## Географияһы

Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы Упҡанкүл ауылының көньяҡ ситендә, Ағиҙел йылғаһы буйы убалы тигеҙлегенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны 3 га. Күл‑һаҙлыҡ комплексынан ғибәрәт, Упҡанкүл күлен һәм карстан барлыҡҡа килгән һаҙлыҡты үҙ эсенә ала. Ағар төбәк, һыу кимәле күтәрелгәндә Ҡурғаш йылғаһы (Ҡариҙел йылғаһы бассейны) ағып сыға. Тирә‑яҡ ландшафы кәҫле көлһыу һәм болон‑ҡара тупраҡтарҙағы ҡайын урманынан тора. Күлдең көнбайыш һәм көнсығыш ярҙарын йөҙөп йөрөгән күрәнле, күрән‑үлән‑һаҙ мүкле һәм ҡыуаҡлы (лапланд талы, көлһыу тал һ.б.) һаҙлыҡтар ҡаплаған. Үҫемлектәрҙең БР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре үҫә: инглиз ысыҡ үләне һәм һаҙ хаммарбияһы.

## Һылтанмалар
*
Әхмәр ҡәберлеге (Ишембай районы)

**Әхмәр ҡәберлеге**— Башҡортостандың Ишембай районындағы археология ҡомартҡыһы (III—IV быуаттар). Ишембай районы Әхмәр ауылынан көньяҡтараҡ 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1972 йылда асылған.

## Тарихы
1972—1974 йылдарҙа археолог С. М. Васюткин етәкселегендә экспедиция тарафынан Әхмәр янындағы 27 ҡурған тикшерелгән. Улар Әхмәр ауылынан көньяҡтараҡ, ауылдан 0,3 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәйеттәр ябай 0,5-0, 75 м соҡорҙарҙа баштары менән төньяҡҡа ҡаратып салҡан ятҡырылған. Баштары тере саҡтарында яһалма деформацияланған. Баш остарында— балсыҡ һауыт-һаба, аяҡ осонда— ҡорбан ителгән хайуандарҙың, һарыҡ йәки ат һөйәктәре. Балсыҡ һауыт-һаба: ситтәре ҡалын итеп эшләнгән һауыттар (көршәктәр, сеүәтәләр, йәйпәк һауыттар һ.б.). Ҡәберҙәрҙә бронза беләҙектәр, баҫмаҡтар, ҡайыш ҡаптырмалары, кейем ҡаптырғыс фибула­лар, бронза һәм көмөш алҡалар һ.б. табыла. Урал буйындағы һуңғы осор сарматтарҙың һәм һундарҙың үҙ‑ара йоғонтоһо был ҡәберлектәрҙә табылған ҡомартҡыларҙа асыҡ күренә.

Әхмәр ҡәберлегендә табылған әйберҙәр Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр институтының Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

## Әхмәр ҡәберлеге үҙенсәлектәре
Ғалимдар Башҡортостанда табылған ҡәберлектәрҙе ете кластерға бүлеп йөрөтә. Һуңғы осор сарматтар кластерына (1) ҡараған ҡәберлектәр: Яңы Турбаҫлы, Кушнаренко, Комсомольский, Дербенево, Бекишево III, Сәлих (Ишембай районы) һәм Әхмәр II (Ишембай районы). Әхмәр II һәм Дербенево ҡәберлектәрендә табылған әйберҙәр ғалимдар өсөн бигерәк тә мөһим була. Харин (Пермь крайы Харино ауылы) тибындағы һуңғы сармат осоро кластерына ҡараған ҡәберлектәргә хас үҙенсәлектәр: ҡурған, ҡәбер соҡоро бик тәрән түгел, мәйеттең башы төньяҡ-көнсығышҡа ҡаратып һалына, ҡайһы бер осраҡта ләхет алына, ҡәберҙә балсыҡ һауыт-һаба, йәки берәй өлөшө була. Биҙәүестәрҙән «гәрәбә» муйынса осрай.

## Тағы ла ҡарағыҙ
Башҡортостан археологияһы

Ишембай районы

Башҡортостан тарихы

## Әҙәбиәт
* 
* Васюткин С. М. II Ахмеровский курганный могильник позднесарматского времени // Исследования по археологии Южного Урала / Под ред. Р. Г. Кузяева. Уфа, 1977. С. 67-89.

## Һылтанмалар
* Д. В. Шмуратко. ЭТНОКУЛЬТУРНАЯ СИТУАЦИЯ В ПРИКАМЬЕ В ЭПОХУ ВЕЛИКОГО ПЕРЕСЕЛЕНИЯ НАРОДОВ
* С. А. Трибунский. Позднесарматская культура урало-казахстанских степей
* Карта Ишимбайского района 

## Иҫкәрмәләр
Вязовый (станция)

**Вязовый** — Көньяҡ Урал тимер юлы Златоуст төбәге тимер юл станцияһы, Ҡытаутамаҡ ҡала округы Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡала округының Вязовый ҡасабаһында урынлашҡан.

Үҙәк станция булып тора, унан Ҡытау-Ивановск ҡалаһына бер тармаҡ китә. Төп хеҙмәтенең характеры буйынса —  участка станцияһы, башҡарылған эштәр күләме буйынса 3-сө класҡа ҡарай. Станцияла локомотив депоһы, юл дистанцияһы, элемтә үҙәге, вагондарҙы техник тикшереү пункты урынлашҡан.

## Тарихы
Станция 1882 йылда Һамарҙан 791 саҡрым алыҫлыҡта, металлургия предприятиеларын хеҙмәтләндереү маҡсатында Һамар-Златоуст тимер юлын төҙөгәндә барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта станцияла бер ҡатлы вокзал бинаһы төҙөлә. Ул бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған һәм XIX быуат архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Проект авторы билдәһеҙ. Диуарҙарҙың тышҡы көпләүе IX быуат ахыры—ХХ бырат башы урыҫ архитектураһының һоҡланғыс өлгөһө тип танылды. Оҙаҡ ҡына ваҡыт дауамында вокзалдың ҙур өлөшөн ресторан биләй, әммә ул 1960-сы йылдар аҙағында ябыла.

2005 йылда вокзалды яңыртыу эштәре тамамлана. Интерьер, көтөү залы, кассалар һәм хеҙмәткәрҙәр өсөн биналар тотош яңыртыла. Бинаның тышҡы ҡиәфәте һәм биҙәү элементтары элек нисек булған, шулай һаҡлана. Вокзал йөҙгә яҡын кешене һыйҙыра. XX быуат башында станцияла локомотив депоһы төҙөлә. 1970-се йылдарҙа станцияла вагондарҙы техник тикшереү пункты, локомотив депоһы, юл дистанцияһы, элемтә үҙәге, дауахана, тауар һәм багаж контораһы була.

## Алыҫ араға йөрөүсе поездар
Станцияла алыҫ араларға йөрөүсе поездарҙың күпселеге, шулар иҫәбендә Силәбе—Мәскәү № 013/014 «Көньяҡ Урал» поезы, туҡтай.

2020 йылғы график буйынса, станция аша түбәндәге алыҫ араға йөрөүсе поездар үтә:

### Поездарҙың йыл әйләнәһенә хәрәкәте

### Поездарҙың миҙгелле хәрәкәте

## Ҡала яны поездары
Златоуст йүнәлешендә көнөнә 4 пар электропоезд, шулар араһында икеһе Силәбегә — көндөҙгө һәм төнгө,  Кропачёво йүнәлешендә — көнөнә 6 пар (шуларҙан 3-һө Вязовый — Кропачёво маршруты буйынса).

## Билдәле хеҙмәткәрҙәре
Алексей Степанович Головин (1912 йылдың 1 ғинуары—1981 йылдың 5 майы) — Калинин фронты 3-сө Удар армияһы 63-сө айырым саңғы батальонының отделение командиры, сержант, Советтар Союзы Геройы. 1939 йылда Вязовый тимер юл станцияһында юлдарҙы йөрөп сығыусы (путеобходчик) булып эшләгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Вязовый (Силәбе өлкәһе)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Расписание поездов дальнего следования
* Вязовой — ЮУЖД станцияһы http://chel-portal.ru/enc/vyazovaya Силәбе өлкәһе порталы. Вязовая
* Вязовой картаһы
Ҡоротаң

**Ҡоротаң** — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы ауыл. Тимирязев ауыл биләмәһе составына инә.

## Тасуирламаһы

Ҡоротаң ауылын йәнәшәләге тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә тиклем (Сыбаркүл) — 47 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә (Тимирязевский ҡасабаһына тиклем) — 10 км. Ҡоротаң — Ҡуйыл ҡәлғәһе казактарының боронғо ултырағы. Уға 18 быуаттың 2-се яртыһында нигеҙ һалынған.  1929 йылда «Яңы ауыл» колхозы ойошторола, уға 3485 га ауыл хужалығы ерҙәре, шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр — 2172, сабынлыҡтар — 37,3, көтөүлектәр — 449 га. ауыл халҡы иген культуралары, йәшелсә үҫтергән, мал үрсеткән. 1990 йылдарҙа Ҡоротаңда «Коротановское» дәүләт тәжрибә-производство предприятиеһы урынлаша, хәҙерге ваҡытта «Тимирязевское» тәжрибә-производствоһы хужалығының ГУП бүлексәһе урынлашҡан. Мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар

## Географияһы
Ауыл Силәбе өлкәһенең үҙәгендә, Сыбаркүл районының көнбайыш өлөшөндә, Ҡаратаң һәм Сухарыш йылғаларының башында, Сыбаркүл ҡалаһынан (туранан) яҡынса 26 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ландшафты —ҡарағай урмандары һыҙаты менән урман-дала. Көньяҡтан ауылға урман йәнәш тора. Урын һаҙлыҡлы, йылғалар ҡушылған урында ҙур булмаған быуа ҡоролған. Ауылдың диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 297 метр.

; Сәғәт бүлкәте

Ҡоротаң ауылы бөтә Силәбе өлкәһе кеүек үк, МСК+2 сәғәт зонаһында урынлаша.  Ҡулланыу ваҡытының күсеүе сағыштырмаса UTC +5:00 тәшкил итә.

## Халҡы
Халҡы 191 кеше тәшкил итә (1795 йылда — 57, 1889 йылда — 308, 1926 йылда — 533, 1995 йылда — 206). Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 1795 йылда унда 4 ихата, 1826 йылда — 13 (33 ир-ат иҫәпкә алынған), 1889 йылда — 58 ихата булған (мәктәп эшләгән), 1900 йылда — 69 ихата (сиркәү булған), 1926 йылда — 101 ихата тәшкил иткән.

; Гендер составы

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса гендер структураһында ир-егеттәр 46,5 %,  ҡатын — ҡыҙҙар 53,5 % тәшкил итә.

; Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә халыҡтың милли структураһында урыҫтар - 42 %, башҡорттар — 40 % тәшкилә итә.

## Урамдары
Ауыл дүрт урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр
Мартыновка (Силәбе өлкәһе)

**Мартыновка** — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районындағы ҡасаба. Гранит ауыл биләмәһе составына инә.

## Тасуирламаһы

Ҡасабаны йәнәшәләге тораҡ пункттар менән грунт юлдар бәйләй. Район үҙәгенә (Ҡыҙыл) тиклем алыҫлыҡ — 59 км, ауыл биләмәһе үҙәгенә тиклем (Гранит ҡасабаһына тиклем) — 14 км. Ҡасабаға Мартынов биләмәһендә революцияға тиклем нигеҙ һалына (хужаһы эре мөгөҙлө мал үрсетеү менән шөғөлләнә). Ҡасабаның атамаһы ла шул кешенең исеме менән бәйле. Унда бер нисә ғаилә — Украинанан күсеп килгәндәр төпләнә, улар землянкаларҙы культуралары үҫтереүҙә, һөт малсылығында махсуслаша. Һуңғараҡ һарыҡсылыҡ үҫешә башлай. 1959 йылда статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, Мартыновка «Уралец» ҡасаба Советына ҡарай, ул 30 ихатанан тора. 1950—70 йылдарҙа башланғыс мәктәп, клуб, фельдшер-акушерлыҡ пункты, китапхана төҙөлә ( 1973 йылда Ильинка ҡасабаһына күсерелә). Хәҙер Мартыновкала «Уралец» ауыл хужалығы производствоһы кооперативының 3-сө бүлексәһе урынлашҡан (сәсеү майҙаны— 1000 га; эшмәкәрлектең төп йүнәлеше — иген етештереү)

## Географияһы
Мартыновка ҡасабаһы Көньяҡ Урал тауы алдының көньяҡ-көнсығыш сиктәрендә, дала зонаһында, Ҡыҙыл районының  төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Ҡыҙыл ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай (туранан) яҡынса 20 км алыҫлыҡта, Ҡоро йылғаһының уң яҡ яры буйында урынлашҡан. Рельефы — убалы тигеҙлек (Урал һырты армыттары); яҡындағы бейеклек— 467 м; көнбайышҡа ҡарай 4 км алыҫлыҡта Осло тау урынлашҡан (494 м). Мартыновка территорияһында гранит тоҡомдарының өҫкә сығып ятыуы осрай. Ҡасабаның диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 382 метр.

; Климаты

Климаты эҫе, ҡоро йәйе һәм ҡырыҫ ҡышы менән ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 266 мм, иң һалҡын айҙа (ғинуар) уртаса температура -17,9°С, иң йылы айҙа (июлдә) — 19,9°С тәшкил итә.

## Халҡы
Халҡы 140 кеше тәшкил итә. (1959 йылда — 248, 1970 йылда — 276, 1983 йылда — 203, 1995 йылда 185 кеше булған).

; Гендер составы

2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, гендер структурала ир-егеттәр халыҡтың 47,4 %-ы, ҡатын — ҡыҙҙар 52,6 % тәшкил иитә.

; Милли составы

2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында ҡаҙаҡтар — 39 %; урыҫтар — 33 %; башҡорттар 26 % тәшкил итә.

## Урамдары
Ҡасаба ике урамдан тора:

* Быуа урамы
* Мәктәп урамы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡыҙыл районы

## Иҫкәрмәләр
Береговой (Кәҫле районы)

**Береговой** — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Кәҫле районындағы ҡасаба. Береговой ауыл биләмәһенең административ үҙәге. 
## Тарихы

Ҡасабаға 1930 йылда  «Бәғәрәк» совхозының 1-се бүлексәһе эргәһендә нигеҙ һалына (1960 йылда «Береговой» совхозы тип үҙгәртелә); тораҡтарҙан тик барактар ғына булған. 1950 йылдарҙа йорттар төҙөлә башлай. 1956 йылда мәктәп асыла, 1963  йылда — Мәҙәниәт Йорто асыла, уның янында һуңғараҡ  «Гармунҡай» һәм  «Таң» балалар коллективтары ойошторола  (Мәскәү «Иртәнге йондоҙ» фестивале лауреаты).

Билдәле кешеләре: совхоз директоры  С. П. Бусов (Октябрь Революцияһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Хеҙмәт Даны ордендары менән бүләкләнә); тракторист А. Ф. Ордин һәм   3-сө бүлексә идарасыһы отделением Т. Ф. Вайданов (Хеҙмәт Даны ордены).

## Географияһы
Рельефы - урман-дала. Пороховое күленең көньяҡ ярында, район үҙәгенән, Кәҫленән,  төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса  31 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡасаба диңгеҙ кимәленән  227 метр бейеклектә

## Халҡы
Халҡы  2136 кеше тәшкил итә  (1970 йылда — 2082, 1983 йылда  — 2214,  1995 йылда — 2565 кеше).

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда халыҡ һаны ҡасабала 1815 кеше тәшкил иткән (1010 ҡатын-ҡыҙ һәм 805 ир-егет).

## Инфраструктураһы
Ҡасабала урта дөйөм белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы (МДОУ Д/С «Әкиәт»), мәҙәниәт йорто, балалар сәнғәт мәктәбе, участка дауаханаһы һәм элемтә бүлеге эшләй. Ҡасабаны күрше тораҡ пункттар менән грунт һәм шоссе юлдары бәйләй. Район үҙәгенә (Кәҫле) тиклем алыҫлыҡ  45 км.

## Урамдары
Ҡасаба 19 урам урамдан тора.

## Иҫкәрмәләр
Пермь өлкәһе

**Пермь өлкәһе** () — РСФСР (1938—1991) һәм Рәсәй Федерацияһы (1991—2005) составындағы административ-территориаль берәмек. Майҙаны — 160,6 мең км2. Административ үҙәге — Пермь ҡалаһы.

2005 йылда Коми-Пермяк автономиялы округы менән берҙәм Рәсәй Федерацияһы субъекты булараҡ берләштерелеү һөҙөмтәһендә Пермь крайы тип үҙгәртелә.

## Тарихы
1938 йылдың 3 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Свердловск өлкәһе составынан бүленеү юлы менән булдырылған. 1939 йылдың 31 майында СССР Юғары Советы өлкә ойоштороуҙы раҫлай.
1940 йылдың 8 мартынан 1957 йылдың 2 октябренә тиклем Мо́лотов өлкәһе тип атала.

1963 йылдың 1 февралендә Пермь өлкәһендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән яңы райондар селтәре индерелә. 1965 йылдың 12 ғинуарында 13 район ҡайтанан тергеҙелә. 1965 йылдың 4 ноябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Горнозаводск, Еловск һәм Кишерте райондары ойошторола. 1966 йылдың 30 декабрендә РСФСР Ҡораллы Көстәренең Президиумы Указы менән УинскоеУй ауылында Уй районы ойошторола. 1968 йылдың 13 декабрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән йәнә Оло Соснова районы ойошторола.

Рәсәй Президенты В. В. Путиндың 2000 йылдың 13 майындағы 849-сы «Рәсәй Федерацияһы Президентының федераль округтағы тулы хоҡуҡлы вәкиле тураһында»ғы Указына ярашлы, Пермь өлкәһе Волга буйы федераль округына индерелә.

Пермь өлкәһе составына Коми-Пермяк автономиялы округы (1977 йылға тиклем — милли округ) ингән. Рәсәй Конституцияһын ҡабул итеү менән (1993 йыл) Рәсәй Федерацияһының үҙ аллы субъекты булып китә.

2003 йылдың 7 декабрендә референдум үтә, унда Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округында йәшәүселәр берҙәм Рәсәй Федерацияһы субъекты булараҡ берләштерелеүҙе хуплай. 2005 йылдың 1 декабренән Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы ғәмәлдән сығып, Рәсәй Федерацияһының яңы субъекты — Пермь крайы барлыҡҡа килә.

"Рәсәй федерацияһы составында Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы берләшеүе һөҙөмтәһендә Рәсәй Федерацияһында яңы субъект ойошторолоу тураһында " 25.03.2004 № 1-ФКЗ Федераль конституцион законы нигеҙендә берләшеү раҫлана

## Халҡы
СССР тарҡалыуынан һуң өлкә байтаҡ — 10 % — халыҡ һаны кәмеүен кисерә. 1990—2009 йылдарҙа Кама буйы халҡы 313 меңдән ашыу кешегә кәмегән (3 022 108 кешенән 2 708 419 кешегә ҡалған).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Пермская губерния
* Коми-Пермяцкий автономный округ
* Объединение Пермской области и Коми-Пермяцкого автономного округа в Пермский край
* Пермский край
* Коми-Пермяцкий округ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
История Пермского края в XX веке