open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бебрисцихе

**Бебрисцихе** (груз.ბებრისციხე — ҡарт ҡәлғәһе, шулай уҡ  **Нацихари атамаһы** ҡулланыла —    Грузиялағы ҡәлғә, хәҙер  емереклектәр,  ишелмәнән ныҡ зыян күргән. Археологик ҡомартҡы. Арагви йылғаһының  уң ярында текә ҡаяла, Хәрби-Грузин юлы өҫтөндә, яҡынса Арагви йылғаһының Кураға ҡойған урынынан километр ярым алыҫлыҡта  урынлашҡан. Ҡәлғә тау ҡәбиләләре   һөжүменән һаҡланыу өсөн хеҙмәт иткән. 

Әлеге ваҡытта цитаделдең башняһы өлөшө, көнбайыш диуары һәм башҡа нығытмаларының айырым элементтары  һаҡланған.

## Тарихы
Мцхетаның төньяҡ сигендә,  беҙҙең эраға тиклем I быуатта уҡ төҙөлөүе ихтимал (был осор менән  ҡаҙып табылған  ҡәлғә диуарҙары ҡалдыҡтары  даталана). Булған ҡоролмалар  IX быуатҡа ҡарай

1156 йылда   ҡәлғәлә батша  Деметре I вафат була.

## Легенда
Ҡәлғәгә  ҡасандыр  кенәз  Симеон хужа була. Кенәздең улы Мамука һәм ҡыҙы Макрине була.  Кенәз үлгәндән һуң ҡәлғәне Мамука ала, уның хакимлығы крәҫтиән- подданныйҙар өсөн ауыр йөк булып ята, һалымдар саманан тыш артыҡ һалына. Уны изге Макрина выжданына саҡырырға тырыша, әммә яуыз  ағаһы уны башняға бикләй.  Бер ваҡыт ул ҡамсыһы менән крәҫтиәндәренә ташлана, шунда ҡапыл уның аяғына ҡара йыландар сырмала. Ҡурҡышынан Мамука гөнаһтары өсөн тәүбә итә башлай, бөтә имениеһын таратырға, ә үҙе ҡорам өсөн аҡса йыйырға   вәғәҙә итә. Башнялағы һеңлеһе Макрине ла ағаһы өсөн доға ҡыла. Аллаһы тәғәләгә уларҙың доғалары барып етә, Мамуканың аяғынан йыландар, әйтерһең, ҡоро тамырҙар кеүек ҡубып төшә. Мамука китә, Макрине монахиня була. Макринеға  70 йыл ғүмер бирелә, уны ерләшеүгә бер билдәһеҙ ҡарт килә, гүр эйәһенең маңлайынан үбә һәм  «Ҡәрендәшем минең! Мин үҙем нәҙеремде үтәнем» тип әйтә. Һәм үлә. Ә  кешеләр был урынды «Бебрисцихе» (ҡарт ҡәлғәһе) тип атай башлайҙар.

## Әҙәбиәт
*Арджеванидзе И. А.* Военно-грузинская дорога: (Краеведческий очерк с приложением схематической карты маршрута и библиографии). — Тбилиси: Госиздат Грузинской ССР, 1954. — 252 с.

ვახუშტი, «საქართველოს გეოგრაფია», ტფილისი, 1904 წ., გვ. 89-90

Л. М. Меликсет-беков, «В поисках Страбоновой Севсаморы», Известия Кавказского отдела Русского географического общества. Т. 25, № 2-3. — Тифлис, 1917.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Крепость Бебрисцихе

Достопримечательности Мцхета. Крепость Бебрисцихе 

Крепость Бебрисцихе, Мцхета, Грузия, история, путеводитель по крепости
Бедиа соборы

**Бедиа соборы** (груз.ბედიის მონასტერი) — Абхазияла урта быуат православие ҡорамы, X быуат   абхаз-грузин   архитектураһының иң әһәмиәтле өлгөләренең береһе. Ткуарчал районының  Агубедиа ауылында урынлашҡан.   Собор менән ғәмәлдә Грузин православ сиркәүенең ҡанунлаштырылмаған Абхаз православие сиркәүе идара итә. 

Собор 999 йылда абхаз батшаһы Баграт III тарафынан Божья Матерь Влахерна иконаһы хөрмәтенә төҙөлә. Ҡорамда уның кәшәнәһе бар. XIII быуатта Бедиа соборы  реставрациялана, яңынан көмбәҙе һәм фасады төҙөлә. Планында ҡорам үҙенең формаһы менән көмбәҙле була. Стеналары юнылған таштан һалынған. XVII быуатта сиркәү ғибәҙәттәре туҡтатыла, XIX быуатта яңыртыла.

1912—1913 йылдарҙа  Сухум  «Бедиа ҡорамы» тураһында брошюрала  (төҙөүсеһе— О. Ермолаева) хәбәр ителә:
Бедиа соборын яңыртыу буйынса мәсьәлә 1912 йылда уға  күпләп хаж ҡылыусыларҙы ойоштороусы Сухум епискобы Андрей тарафынан күтәрелә  (кенәз А. А. Ухтомский).

Бедиа  соборынан көнбайышҡа ҡарай  100 метр алыҫлыҡта көмбәҙенең ҡалдыҡтары һәм аҫҡы ҡатының колонналары менән ҙур таш һарайҙың емереклектәре ята, унда аш-һыу бүлмәһе, йыйылыштар өсөн зал булған. Төҙөлөп бөтмәгән икенсе ҡатында Бедиа епископтарының тораҡ биналары урынлашҡан. Һарайға төньяҡ яҡтан манара йәнәш торған, уның беренсе ҡаты аша  собор биләмәһенә үтеү юлы булған.

## Әҙәбиәт

* *Н Милованова. А* Абхазия христиан. — Сухум, 2014.

## Һылтанмалар

* Дополнительная информация и фотографии 
* О Бедийском Храме / Сост. О. Ермолаева. — Сухум: Тип. Я. А. Шейнберга, 1913 (на внутренней обложке — 1912). — 21 с. (Изд. Сухумской церковно-археологической комиссии)

## Иҫкәрмәләр
Мирза-Риза-хан йорто

**Мирза-Риза-хан**  **йорто**—  XIX быуат аҙағы архитектураһы ҡомартҡыһы, Боржоми ҡалаһының  символы.  Боржоми үҙәк паркы янында урынлашҡан.

## Тарихы
Йорт «Фирүзә» (фирүзә) исеме аҫтында  1892 йылда Кавказдағы  иран консулы, генерал, Мирза-Риза-хан тарафынан  дача булараҡ төҙөлгән. Йорттоң  атамаһы, төҙөлөү йылы һәм хужаның исеме бинала декоратив биҙәктәр менән уйылған. Хужаның вафатынан һуң бина «Фирүзә» шифаханаһының өлөшө, ҡунаҡхана һәм музей булып хеҙмәт итә

Мирза-Риза-хандың дачаһын эшләүсе әзербайжан оҫтаһы Юзуфтың яҙмышы фажиғәле.   Данлыҡлы оҫта Хәссәндең улы  — Юзуф, төҙөлөш ваҡытында  алдаҡ юл менән ашығыс  Тифлисҡа сығарыла, унда ата йортонда әсәһе  Улдух ханым менән бергә аҡ дәрүиш тарафынан  үлтерелә, ул Юзуфтан ниндәйҙер серҙе һөҙөмтәһеҙ белергә тырышҡан була. Был тарих тураһында үҙенең «Кавказ детективтары, XIX быуат» серияһынан «Аҡ, ҡыҙыл, ҡара» исеме аҫтындағы өсөнсө   романында  Бельгия яҙыусыһы Тегюль Мари яҙа, олатаһы уның  XIX быуат каҙағында Тифлисҡа килә, унда өйләнә һәм йәшәргә ҡала

## Архитектураһы
Бина төкәтмәләр менән тура мөйөшлө формала. Таштан төҙөлгән. Ҡыйығының бер өлөшө һәм үҙәк балконы ағастан эшләнгән. Бинаның төп  төҫө - зәңгәр. Үҙәк балкондың түшәме төрлө төҫтәге фирүзә таштар менән биҙәлгән, шуға күрә йорттоң исеме лә  «Фирүзә».

Файл:Firuzə - Mirzə Fətəli xanın evi.jpg|Канат юлы яғынан йортҡа күренеш.  
Файл:Mirzə Rıza xanın evinin üstündə yazı.jpg|Уң балкон өҫтөндә кириллицала яҙма 
Файл:Mirzə Rıza xanın evinin üstündə farsca yazı.jpg|Үҙәк балкондың һул яғында фарсы телендә яҙма 
Файл:Mirzə Rıza xanın evi - balkon.jpg|Үҙәк балкондың эске яғында көҙгө һәм фирүзә семәрҙәр.  


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Боржомский край
Цугругашени сиркәүе

**Цугругашени сиркәүе** - (грузинса: ეკლესია წუღრუღაშენის)  -  Грузияла Болниси районындағы Грузин православ сиркәүе. 

## Тарихы
Фараз ителеүенсә, сиркәүҙе 1212 - 1222 йылдар арауығында  төҙөгәндәр, уны Грузияның Багратиондар династияһынан король Георгом IV  төҙөттөргән тип уйлайҙар.

Стилистик яҡтан Цугругашени сиркәүе 12-се һәм 13-сө быуатттарҙағы башҡа грузин сиркәүҙәре менән  оҡшашлыҡтары бар (мәҫәлән, Вифания Кватахеви һәм Питарети  монастырҙары), әммә ул тегеләренән бәләкәйерәк, көмбәҙе иһә бейегерәк. Планы тура мөйөшлө  һәм Грузия традицион орнаменттары кеүек үк бик бай биҙәлгән.

## Географияһы
Сиркәү Болнисисцҡали йылғаһының уң ярында, Болниси Сионы базиликаһынан 2 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. .

## Галерея

Файл:Tsugrugasheni church (Photo A. Muhranoff, 2011)-5.jpg|Сиркәү ҡапҡаһы
Файл:Tsugrugasheni church (Photo A. Muhranoff, 2011)-4.jpg|Манараһының тышҡы күренеше.
Файл:Tsugrugasheni church. Window of western facade (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Көнбайыш тышҡы фасады тәҙрәләре
Файл:Tsugrugasheni church.Inscription of western facade (Photo A. Muhranoff, 2011).jpg|Көнбайыш тышҡы фасадындағы яҙма.


## Сығанаҡтар
* Грузинская Советская Энциклопедия, П. Закарая, XI, с. 351, Тбилиси, 1987
Шервашидзе һарайы

**Шервашидзе һарайы** — Грузияның Абхазия төйәгендәге Лыхны ауылында урынлашҡан иҫке ҡаралты.

## Тарихы
Ун алтынсы — ун етенсе быуаттар араһында Абхазия хакимдары Шервашидзе кенәздәр өсөн төҙөлгән һарай. Ул 1866 йылда Рәсәй империяһына ҡаршы баш күтәргән ихтилал барышында емертеүгә дусар ителгән. Бина ике ҡатлы бина булған, эзбизташ, ҡомташ, кирбес һәм башҡа материалдар ҡулланып төҙөлгән булған

Ун алтынсымы, ун етенсеме быуаттарҙа төҙөлгән һәм ун туғыҙынсы быуатта үҙгәртеп ҡоролған Шервашидзе һарайы әлеге ваҡытта емерек хәлдә, Лыхны ауылы ситендәге яланда урынлашҡан.1866 1866 йылдың 1 авгусында ихтилал ваҡытында уны Кутаиси губернаторы генерал Д. Святополк-Мирский яндыртҡан була.

## Тасуирламаһы
Бина ашыҡ-бошоҡ һалынған. Кирбестәре ҡыйышыраҡ ята, иҙелмәһенең сифаты ла хөрт кенә. Емертелгәнгә тиклем үк һарай күркәм булмағандыр тип уйларға ҡала. Бер ерҙә лә уның һүрәте лә, тасуирламаһы ла ҡалмаған. Шуға күрә уны тергеҙеү эштәре ниәтләнә ҡалһа, был бик ҡатмарлы буласаҡ.

## Легендалар
Һарай тураһында төрлө легендалар ҙа сыға башлаған. Имештер, төҙөгән саҡта уҡ гел нимәлер емерелеп төшөп торған, шунан бер белемсе кешеләтә ҡорбан килтерергә кәрәклеген әйткән. Сибәр бер ҡыҙ менән мыҡты егетте һайлап алып, икеһен дә тереләй диуарға һалып ҡалдырғандар. Шунан һуң ғына һарайҙы тиҙләп төҙөп бөткәндәр, мәгәр тегеләрҙең ыңғырашҡаны һаман ишетелгеләп тора, ти

## Хәҙерге торошо
Грузия Шервашидзе һарайын мәҙәни мираҫы исемлегенә индергән, әммә территорияны контролдә тотоуҙы бер нисек тә тормошҡа ашыра алмай. Шуға күрә ҡомартҡының бөгөнгө хәле тураһында мәғлүмәт юҡ.

## Иҫкәрмәләр
Муцо

**Муцо** - (грузинса: მუცო) - Грузиялағы ҙур булмаған ҡала. Унда 1931 йылда уҡ бер кем дә йәшәмәгән, Муцо шул ваҡытта уҡ "үле ҡала" тип атағандар. Уны берсә ауыл, берсә нығытма, берсә ҡала тип атайҙар. 2016 йылдан уны тергеҙеү эштәре башланған һәм туристик объект итеү маҡсаты ҡуйылған .

## Географияһы
Тулыһынса тиерлек быуаттан ашыу элек ташландыҡ ауыл, Муцо-Ардоти тарлауығы өҫтөндәге вертикаль террасаларында урынлашҡан урта быуаттың  яҡынса 30 нығытылған торлаҡ йорттары, дүрт хәрби башня һәм боронғо биналар, ҡоролмаларҙың емереклектәре һаҡланып ҡалған. 2004 йылда Грузияла был нығытманы тергеҙеү программаһы ҡабул ителгән 

## Нығытмаһы
Муцо нығытмаһы - Грузияның Хевсурети (ныне часть региона Мцхета-Мтианети ) провинцияһының боронғо нығытмаларының береһе. Андакисцкали йылғаһының (грузинса: ანდაქისწყალი) уң ярында ҡаялы тауҙа урынлашҡан (1880 м).

## Легендаһы
Легендаға ярашлы, был ауыл кешеләре архангел Бролискало иконаһына табынған. Улар яугир һәм һунарсы тип танылған, даими рәүештә изге ғәскәр ағзалары булған, икона ярҙамында әкиәти хазиналарҙы һаҡлап торған. Риүәйәттәр бәйән итеүенсә, ул хазиналар һаман әле шул тауҙарҙа йәшерөлгән килеш ҡала.

## Галерея

## Сығанаҡтар
* Шорена Курцикидзе и Вахтанг Чиковани. Этнография и фольклор границы между Грузией и Чечней: образы, обычаи, мифы и народные сказки о периферии, Мюнхен: Lincom Europe, 2008.

## Һылтанмалар
Муцо

## Иҫкәрмәләр
Ҡалдыҡһыҙ технология

**Ҡалдыҡһыҙ технология** — производствола тәбиғәт ресусртарын һәм энергияны мөмкин тиклем һөҙөмтәле файҙаланыуҙы һәм шул рәүешле тәбиғәтте һаҡлауҙы күҙҙә тотҡан  технология.

**Ҡалдыҡһыҙ технология** —  сеймалды һәм энергияны йомоҡ циклда файҙаланып производствоны ойоштороу принцибы.  Йомоҡ цикл *беренсел сеймал — етештереү — ҡулланыу — икенсел сеймал* сынйырын аңлата.

Ҡалдыҡһыҙ производство идеяһын СССР бирә һәм  "ҡалдыҡһыҙ технология" термины тәүләп СССР Тәбиғи һыуҙарҙы һаҡлау комиссияһы тарафынан тәҡдим ителә.  

## Ҡалдыҡһыҙ технологияның принциптары

* Системалы ҡараш
* Ресурстарҙы комплекслы файҙаланыу
* Матди ағымдарҙың цикллылығы
* Тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоноң сикләнеүе  
* Рациональ ойошторолош.
Фуртио күпере

**Фуртио күпере** - Аджариялағы Аджарисцкали йылғаһы аша һалынған таш күпер,  Залети һәм Фуртио ауылдары араһында һалынған,  Ошошманн тип атала.

## Тасуирламаһы

Күпер XI-XII быуаттарҙа төҙөлгән, борон ул Схалтисцкали тарлауығынан үткән иҫке юлдарҙы тоташтырып торған. Был тарлауыҡ үҙәк трассанан йыраҡ түгел урынлашҡан. Шул трасса буйлап Схалти яғынан  диңгеҙ тарафына Ахалцихе һәм Ардаганға иң ҡыҫҡа юл ятҡан 

## Хәҙерге торошо
Күпер ныҡ ҡына емерелгән булған - уға үтеп инер урындар бик ҡатмарлы. 

Һул яҡтағы ингән урын  5 метр оҙонлоғо, ә уң яҡтағыһы - 6 метр. Хәҙерге көнгә һаҡланып ҡалған төп өлөшөнөң оҙонлоғо  13,5 м, киңлеге төрлө урынында төрлөсә: ярҙа 2,33 м, башланған ерендә киңлеге 2,20 м, иң киң урыны 9,80 м, тамамланған ерендә - 4,40 м.

Пирсының бейеклеге -3 м, киңлеге -2,45 м. Күперҙең ике яғынан ике соҡор бар (35Х30 см). Күпер ваҡланған таштан һалынған. Яндауыры юҡ. 

Хәҙерге көндә күпер төҙәтелгән.

Грузии президентының 2006 йылғы указына ярашлы, күпер дәүләттең милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән .

## Сығанаҡтар
*Я. Сихарулидзе. «Памятники материальной культуры Аджарии», Tb., 1962, с. 39

## Иҫкәрмәләр
Хәрби техника

**Хәрби техника** — ҡораллы көстәрҙә булған һәм уларҙың хәрби хәрәкәттәрен һәм көндәлек эшен тәьмин иткән  техник саралар. Уларға түбәндәгеләр инә:

* дошманға тура хәрби зыян килтереү өсөн тәғәйенләнгән хәрби техника, йәғни йөрөткөстәре менән бергә ҡорал. Хәрби техниканың иң мөһим өлөшө булып тора.
* ғәскәрҙәргә һәм башҡа техника сараларға идара итеү өсөн кәрәкле техник саралар.
* тылды тәьмин итеү һәм хәрби хәрәкәттәрҙе тәьмин итеү саралары.
* күнектереү һәм пропаганда техник саралары.

## Классификацияһы
Ниндәй ҡораллы көстәргә йә ғәскәрҙәр төрөнә  ҡарауына бәйле хәрби ҡоро ер,  хәрби диңгеҙ, хәрби һауа  техникаһын, инженер ғәскәрҙәренең, диңгеҙ пехотаһының техникаһын һ.б. айыралар. Хәрби техниканы функциональ тәғәйенләнеше буйынса ла айыралар, мәҫәлән, ракета, артиллерия, бронялы танк, авиация, карап техникаһы, элемтә техникаһы, атыу ҡоралы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ҡоралдар

## Иҫкәрмәләр
Ҡоралдар

**Ҡоралдар** — ул дошмандың тере көсөн һәм инфраструктура объекттарын ҡыйратыу өсөн тәғәйенләнгән техник саралар йәки  технологик процестар комплексы.  Ҡоралдарға ингән элементтар:

* хәрби  припастар, шулай уҡ уларҙы сәпкә илтеүсе саралар;
* тоҫҡау, атыу һәм идара итеү системалары;
* ҡоралды  ҡулланыуға әҙерләү саралары.

Айырым элементтар ҡоралдар комплексына берләштерелергә мөмкин, мәҫәлән, зенит ракетаһы комплексы,  танкыға ҡаршы ракета комплексы.

Ҡоралдар ҡораллы көстәрҙең төрлө төрҙәренә ҡарай, мәҫәлән, ҡоро ер ғәскәрҙәре ҡоралдары,  хәрби диңгеҙ флоты ҡоралдары, хәрби һауа көстәре ҡоралдары; йә ғәскәр төрҙәренә ҡарай: мәҫәлән, артиллерия, һауа десанты, инженер ғәскәрҙәре ҡоралдары, ғәскәрҙәрҙе радиацион, химик һәм биологик һаҡлау ҡоралдары. Бынан тыш, ҡоралдар түбәндәгесә классификациялана

* йөрөткөстәр төрө буйынса (танк, карап, авиация),
* зарар килтереү  рәүеше буйынса,
* тәғәйенләнеше буйынса,
* зарар килтереү сараларын сәпкә илтеү ысулдары буйынса.

Ҡоралдарҙы ғәҙәттә хәрби техникаға индерәләр, әммә айырым осраҡтарҙа үҙ аллы төшөнсә булараҡ та ҡарайҙар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ҡорал
* Бронялы техника
* Ракета ҡоралдары
* Хәрби техника

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Кирпичников А. Н., Медведев А. Ф. Вооружение//Древняя Русь //Город, замок, село. – 1985. – С. 298-363.
Алтын һарай

**"Алтын һарай"** - **Окрос Чардахи** -  - Кутаисиҙағы имерети короле  резиденцияһы, Риони йылғаһының һул ярында, бөгөнгө Руставели менән Аҡ күперҙәр араһында урынлашҡан.

## Тарихы

Сәйәхәтселәр яҙмаларында ғына резиденция тураһында тәүге мәғлүмәттәр  һаҡланып ҡалған. Италия сәйәхәтсеһе *Амвроссо Контарини*  XV быуатта,  бында империя короле Баграт II-нең һарайы урынлашҡан, тип яҙып ҡалдырған. Ике йөҙ йылдан һуң – XVII быуатта – үҙҙәренең хаттарында уны  Рәсәй империяһы илселәре Толачанов һәм Ильев телгә ала. Ул сығанаҡтар буйынса шул осорҙа резиденцияла ашхана, биналар комплексы,  изге Георгий ҡорамы булған . 
Урыҫ батшаһы илселәренең һүҙҙәре буйынса, комплекстың ҡайһы бер биналарын король *Георг III* (1605-1638) һәм король *Александр III* (1639-1660) төҙөткән. Грузин батшалары яратып ял иткән был резиденция көслө нығытылған, һаҡланған. Өс яҡтан уны дошман һөжүменән ҡалын диуарҙар, дүртенсе яҡтан йылға һаҡлап торған.

Резиденция уртаһында, тарихи мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, балдахин аҫтында тәхет торған, ә диуарҙар өҫтөндә һаҡсылар өсөн манаралар, бик матур ҡыңғыраулыҡ төҙөлгән булған  .

XVII быуатта һарай бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителә һәм Леван II Дадиани  һөжүме ваҡытында емерелә, 1770-се йылдарҙа ташлап ҡуйыла. XIX быуатта бында ҙур булмаған йорт,  сиркәү ишеге һәм ҡыңғырау манараһы ғына һаҡланып ҡалған. 

1810 йылда Алтын һарай  урыҫ ҡаҙнаһына алына. 

## Хәҙерге торошо

Бында резиденциянан бары бер генә йорт һаҡланып ҡалған. XIX быуатҡа тиклем архитектура күренеше, йорт интерьеры үҙгәрешһеҙ ҡалған, ә артабан йәшәү торлағына әүерелдерелгән   һәм бүлмәләр эшләнгән. Хәҙерге күренеше 1960-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Ул урындағы  патриархия ҡарамағына бирелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* "ოქროს ჩარდახი "
Юғары технологиялар

**Юғары технологиялар** () —  етештереүҙә һәм башҡа процестарҙа ҡулланылған электрониканы һәм робот техникаһын үҙ эсенә алған бик ҡатмарлы технологиялар. Уларға тиклем быуаттар буйы «түбән технологиялар» () —  беренсел ихтыяж әйберҙәре етештереү менән сикләнгән ябай технологиялар ҡулланылып килә.

Юғары технологиялар һәм уларға ярашлы  техника ҡулланыуға күсеү хәҙерге этаптағы фәнни-техник революцияның (ФТР) төп өлөшө булып тора. Юғары технологияларға ғәҙәттә сәнәғәттең фән ҡаҙаныштарын күпләп ҡулланған тармаҡтары инә&#x5B;**'&#x5D;</sup>.

Кеше ҡатнашлығынан тыш барған технологияларҙы ла «юғарылар» иҫәбенә индерергә мөмкин.  **Юғары технологияларға**  сәнәғәт технологиялары ғына түгел,  социаль  технологиялар ҙа, мәҫәлән, яңылыҡтар таратыу системалары, күмәкләп эшләү һәм уҡыу технологиялары. Тимәк, юғары социаль  технологиялар тураһында ла һүҙ алып барырға мөмкин<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;**'&#x5D;.

## Юғары технологиялы тармаҡтары

* Социаль технологиялар
** Яңылыҡтар таратыу системалары 
** Күмәкләү эшләү технологиялары
** Уҡытыу технологиялары
* Электроника
* Программа тәьминәте 
** Яһалма интеллект
* Сымһыҙ технологиялар
* Робот техникаһы
* Нанотехнологиялар
* Экологик таҙа технологиялар, энергия һаҡлау һәм альтернатив энергетика
** Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү
** Атом энергетикаһы
** Ҡояш энергетикаһы
** Водород энергетикаһы
* Хәүефһеҙлек системалары
** Биометрия
** Датчиктар, детекторҙар, электрон  анализаторҙар
** Йәшерен күҙәтеү системалары 
* Навигация технологиялары
* Оборона технологиялары һәм ике төрлө тәғәйенләнешле технологиялар:
** Самолёттар эшләү
** Ракеталар эшләү
** Космос аппараттары эшләү
* Биотехнологиялар
** Генетик инженерлыҡ һәм ген терапияһы
** Микробиология сәнәғәте
* Органик химия
* Фармакология

## Иҡтисад
Иҡтисадтың юғары  технологиялы өлкәһе иң алдынғы технологияларҙы ҡулланғанға һәм үҫтергәнгә ул артабанғы үҫеш өсөн иң ҙур ҡеүәткә эйә тип ҡарала. Был ҡараш иҡтисадтың юғары технологиялы өлкәләренә  инвестицияларҙың күбәйеүенә килтерә. Юғары технологиялы стартап-предприятиеларға венчурлы капиталдың ҙур өлөшө бирелә. Ләкин, инвестициялар ғәмәлдәге  мөмкинлектән артып китһә, инвесторҙар инвестицияларын юғалтыуы ла ихтимал. 

Юғары технологияларҙы инвестициялау хәүефле булырға мөмкин, ләкин күп ваҡыт улар юғары табыш килтерә.
Ҙур фән кеүек үк, юғары технологиялар – Интернет донъя берләшмәһе аша ҡитғаларҙы солғап алған халыҡ-ара феномен ул. Шулай  итеп, күп милләтле корпорация проект өҫтөндә тәүлегенә  24 сәғәт эшләй ала. Бындай проекттар программа тәьминәте йә   интеграль  схема эшләү менән шөғөлләнергә мөмкин. Күп милләтле  корпорациялар төрлө ҡитғаларҙағы төрлө илдәрҙән, мәҫәлән, Кения, Бразилия, Филиппин, Һиндостан һәм башҡа илдәрҙән,  командаларҙы файҙалана ала.  


## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Хай-тек (стиль)
* Белемдәр иҡтисады
* Инновациялы иҡтисад
* Венчурлы бизнес
* Кеше  капиталы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Булгарский йорто

**Булгарский йорто-һарайы** -  () - Грузияның баш ҡалаһы Тбилисиҙан 75 километр алыҫлыҡта урынлашҡан, Каспий муниципалитетың Ахалкалаки  (иҫке ҡала) тигән төбәгендәге Гарикула ауылындағы бина .

## Тарихы

1885 йылда поляк инженеры һәм архитекторы *Василий Булгарский* Ахалкалакиға иғтибар итә һәм бында  йорт (дөрөҫөрәге, һарай) һала. Заманы өсөн алдынғы  технологиялар менән йыһазландырылған, үҙ электр станцияһы, тәбиғи һыуытҡысы, инфраструктураһы һәм һуғарыу системаһы булған - был ауыл хужалығы продукцияһын экспортҡа сығарырға мөмкинлек бирә.
Хужалар шарап етештерә, шафталы (персик) консервалау фабрикаһы аса, тирмән һәм башҡа бик кәрәкле ҡоролмалар була. ХХ быуаттағы революциянан һуң вариҫтары илдән ҡыуып сығарыла . 

## Тасуирламаһы

Бина кирбестән һәм һәүерташтан һалынған. Көньяҡ-көнсығышында бер ҡатлы ауыл хужалығы ҡаралтылары урынлашҡан. Ишек балкондың төньяҡ фасадынан. Көнсығыш фасадында - манара (башня).   Залы икегә бүленгән. Ике ҡаты ла планы менән тап килә. Бинаның ике ҡатлы өлөшөнөң ҡыйығы черепица менән ябылған . Көнбайыш яғынан - ҙур зал һәм балконы аҫтында подвал урынлашҡан. 

Бина фасадтарын һәм подвал фасадтарын тотош урыҫ оҫталары биҙәгән. ХХ быуатта бинаның икенсе ҡатында архитектура йәһәтенән әһәмиәткә эйә булмаған төҙәтеүҙәр индерелгән. 

2006 йылда президент указы менән Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
** თ. დვალი, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, გვ. 340-341, თბ., 2008 წელი. 

## Һылтанмалар
*პოლონელი დიდგვაროვნების ქართული სასახლის ახალი ისტორია
Цроми ҡорамы

**Цроми ҡорамы** () - Шида-Картли крайының Хашура муниципалитетындағы Грузин православ сиркәүенең иртә урта быуат ҡорамы. Ҡорам Мтквари (Кура) йылғаһының уң ярында, Гоми ауылының тимер юлы вокзалынан өс км. алыҫлыҡта, Цроми ауылы үҙәгендә урынлашҡан. Ғибәҙәтхана  626—-635 йылдарҙа Картли  эриставы Степаноз II  указы буйынса  төҙөлгән. 

Тарихы

Собор император Ираклийҙың Тбилисға походы осоронда төҙөлгән. Яҡынса 1000 йылдан һуң собор ер тетрәүҙән, XVI быуатта тағы бер ер тетрәүҙән   зыян күрә. 1937 йылда реставрациялау башлана, әммә 1940 йылдың 8 майындағы ер тетрәүҙән һуң собор емерелеүгә дусар була. 

Архитектураһы 

Конструкцияһы буйынса собор дүрт колоннаға таянған тәре-көмбәҙле ҡорам — Грузияла шундай типтағы иң тәүге ҡоролма. 

Ҡорам ҡырсынташтан төҙөлгән һәм ҡомташ менән көпләнгән.

## Һылтанмалар

* regions.ge:ტაძარი წრომის 
* ფოტოგალერეა წრომის ტაძრის
* ირ.  ციციშვილი – ქართული ისტორია ხელოვნების (ნაწყვეტი) 

## Сығанаҡтар

* Чубинашвили  Г. Н., Цроми. Из истории грузинской архитектуры первой трети VII века, М., 1969.
* Шевякова. Т. С., Монументальная живопись раннего средневековья Грузии. Альбом, Тб., 1983.
* Смирнов. Я. И., Цромская мозаика, Тфл., 1935.
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ.XI, თბ., 1987.
* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწრილობა, ტ. 5, თბ., 1990.
* ვ. ბერიძე, ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება, თბ., 1974.
* შ. ამირანაშვილი,  ქართული ხელოვნების ისტორია, თბ., 1971.
* გ. ჩუბინაშვილი, ქართული ხელოვნების ისტორია,ტ.1, თბ.,1936.
* ირ. ციციშვილი, ქართული არქიტექტურის ისტორია, თბ., 1955.
* ლ. ხიმშიაშვილი, რესტავრაციის ზოგიერთი საკითხი, ძეგლის მეგობარი, 1968, კრ.14.
* ს. მაკალათია, ძამის ხეობა, თბ., 1961.
* ირ. ციციშვილი, ქართული ხელოვნების ისტორია, თბ., 1995.
* დ. ხაჩიძე, წრომის ტაძარი, ჟურნალი ლიხი, 1997, N1.
* გ. გოგოლაძე, ხაშურის რაიონი, გზამკვლევი, თბ., 1970.
Ҡадиров Сабир Рәхим улы

**Ҡадиров Сабир Рәхим улы** (7 март 1906 йыл — 13 декабрь 1984 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының политбүлек начальнигы урынбаҫары, гвардия подполковнигы. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Өс Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Сабир Рәхим улы Ҡадиров 1906 йылдың 7 мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Туҙлыҡыуыш ауылында тыуған.

1917 йылда Туҙлыҡыуыш земство башҡорт-урыҫ мәктәбен тамамлай.

1925 йылда Бәләбәй педагогия техникумын тамамлай.

1925—1926 йылдарҙа мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.

1927—1929 йылдарҙа Бәләбәйҙә крәҫтиән йәштәре мәктәбе директоры була.

1929—1931 йылдарҙа Туймазы район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. 1931 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

1931—1938 йылдарҙа Өфө сәнғәт техникумы директоры булып эшләй. Бер үк ваҡытта К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтының киске бүлегендә уҡып, 1933 йылда уның тарих факультетын тамамлай.

1938—1939 йылдарҙа — ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының лекторы.

1939—1941 йылдарҙа Башҡорт опера театры директоры вазифаһын башҡара.

1941 йылдың 23 июненән Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә, 17-се бригада политбүлегенең өлкән инструкторы була. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша.

1941 йылдың 20 ноябренән — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының политбүлек башлығы урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында яралана, контузия алған. Артабан 62-се кавалерия полкы командиры. 1944 йылдың мартынан — 14-се Мозырь кавалерия дивизияһының 52-се кавалерия полкы командиры урынбаҫары. Еңеүҙе Эльба ярында АҠШ ғәскәрҙәре менән осрашып ҡаршылай.

Һуғыштан һуң Миңлеғәле Шайморатов тураһында «Урал бөркөтө» тигән китап яҙа.

Өфө ҡалаһы буйынса 3-сө Аксаков һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

1984 йылдың 13 декабрендә Өфөлә вафат була, Туҙлыҡыуыш ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы
* «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы
* «Берлинды алған өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Орел Урала : О первом командире 16-й гвард. Башк. кавалерийск. дивизии М. М. Шаймуратова. Пер. с башк. / С. Р. Кадыров; Лит. запись З. Султанова. - Уфа : Башк. кн. изд-во, 1985. - 126 с. : ил.; 17 см. (Китаптың темаһы: 1941-1945 йй. бөйөк Ватан һуғышында кавалерия)

## Һылтанмалар
* Башҡортостан тарихы — История Башкортостана
* «Халыҡ хәтере» сайты
* Рәсәй дәүләт китапханаһы
Технология тарихы

**Технология тарихы**  — технологияларҙың үҫеш тарихы, йәки кеше эшмәкәрлегенең төрлө тармаҡтарында ҡулланылыусы ысулдар, процестар һәм материалдарҙы камиллаштырыу тарихы, шулай уҡ  техник етештереү ысулдарына фәнни тасуирлама биреү тарихы. 

## Тарихы

XVIII быуат аҙағында техника тураһындағы белемдәр араһында  ҡәҙимге һүрәтләү тармағы һәм яңы тыуып килгән тармаҡ айырыла башлай, яңыһын  «технология» тип атайҙар. Иоганн Бекман (1739—1811) фәнни ҡулланылышҡа  «технология» терминын индерә,  Германиялағы  Гёттинген университетында 1772 йылдан башлап үҙе алып барған ғилми дисциплинаны ул шулай тип атай.  1777 йылда ул  «Технологияға инеш» тигән хеҙмәтен нәшер итә, унда былай тип яҙа: «Уйлап табыуҙарға, уларҙың оҫталамаларҙа һәм кәсептәрҙә үҫешенә һәм уңышына күҙәтеү техник сәнғәттәрҙең  тарихы тип аталырға мөмкин; бөтә төр хеҙмәттәрҙе уларҙың эҙемтәләре һәм сәбәптәре менән бергә методик һәм тулы итеп  аңлатҡан технология күпкә ҙур күренеш булып тора». «Уйлап табыуҙар тарихы буйынса очерктар» (1780—1805) тигән хеҙмәтендә ул был төшөнсәне артабан үҫтерә.

1822 йылда  академик В. М. Севергин технологияның 10 бүлеген айыра:
* металдар 
* минералдар
* ағас
* яныусан материалдар
* туҡлыҡлы матдәләр 
* химик сығарылмалар
* хайуандарҙы эшкәртеү
* туҡымалар
* ҡағыҙ
* ҡорамалдар

Технологияға эштең ысулдары, алымдары, режимы, операцияларҙың һәм процедураларҙың эҙмә-эҙлелеге инә, ул ҡулланылған саралар, ҡорамалдар, эш ҡоралдары, материалдар менән бәйләнгән.

Заман технологиялары фәнни-техник прогресс ҡаҙаныштарына нигеҙләнә һәм   продукт етештереүгә йүнәлеш тота: матди  технология  — матди продукт, мәғлүмәт технологияһы (МТ)   мәғлүмәт продукты сығара. Технология —  шулай уҡ етештереү ысулдарын һәм ҡорамалдарын эшләүсе һәм камиллаштырыусы фәнни  дисциплина. Көнкүрештә етештереү процестарын һүрәтләүҙе, уларҙы үтәү буйынса ҡулланмаларҙы,   технологик талаптарҙы һ.б. технология тип йөрөтәләр. Технология йәки  *технологик процесс* тип  йыш ҡына етештереү процесы нигеҙен тәшкил иткән  сығарыу, ташыу һәм  эшкәртеү  операцияларын да атайҙар. Производствола техник контроль дә технология өлөшө булып тора. Технологияларҙы эшләү менән технологтар, инженерҙар, конструкторҙар, программистар һәм тейешле өлкәләрҙәге башҡа белгестәр шөғөлләнә.

Оҫталыҡтан технологиға күсеү мәле  хәҙерге кешелек   цивилизацияһын  барлыҡҡа килтергән, уның артабанғы үҫешенә һәм камиллашыуына мөмкинлек биргән.  

Ваҡыт үтеү менән технологиялар үҙгәрә, ҡасандыр технология ябай таһыллыҡты күҙҙә тотһа,  хәҙерге заманда —  йыш ҡына ҡиммәтле тикшеренеүҙәр юлы менән алынған  ҡатмарлы  ноу-хау белемдәр йыйылмаһы.

Юғары технологиялар —  замандың иң камил технологиялары.

## Әҙәбиәт

* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Фәнни-техник прогресс
* Технология

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Величайшие инженерные достижения XX века 
* Институт истории естествознания и техники им. С.И. Вавилова РАН
Самтавро монастыры

**Самтавро монастыры** — Самтавро Преображенский сиркәүенән һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың изге Нина монастырынан торған комплекс Мтквари һәм Арагви йылғаларының  ҡушылған урынында  урынлашҡан (Мцхета ҡалаһы, Грузия). Монастырь Грузияның католикос-патриархы, Мцхета һәм Тбилиси архиепискобының ҡарамағында тора. 

Был урында беренсе сиркәүҙе IV быуатта батша Мириан  III төҙөгән. Вахушти  Багратиони  әйтеүе буйынса, «Мириан таш көмбәҙ менән күркәм сиркәү төҙөгән, унда үҙе лә  ерләнгән». Самтавро сиркәүе  батшабикә Наноның да кәшәнәһе  була. Ҙур иғәнәләр арҡаһында ҡорам Грузияла иң бай ҡорамдарҙың береһе була.   

Ғибәҙәтхана күп тапҡыр емерелә һәм тергеҙелә. XI  быуаттың беренсе яртыһында  Георгий Iбатшалығы осоронда, католикос-патриарх Мелхиседека I  указы буйынса  ҡорам киңәйтелә, көньяҡ ҡапҡа эшләйҙәр һәм үҙенсәлекле орнамент менән биҙәйҙәр. Шулай уҡ ҡорам интерьерын да биҙәйҙәр. 

Тәре-көмбәҙле Самтавро-Преображенский сиркәүе, Изге Нинаның кесе сиркәүе, XV—XVII быуаттар манараһы, XVIII быуат цилиндрик башня-ҡәлғәһе,  XV быуат иконостасы, XVII быуат фрескалары һаҡланған. Көньяҡ ҡапҡала   Михаил-архангел сиркәүе, ҡорамдың төньяҡ яғында ике сиркәү бар. Көнсығышында   — Изге Иоанн Креститель сиркәүе, көнбайышында  Изге Иоанн Златоуст сиркәүе. Ҙур алтарҙың һул яғында ҡорбан салыу урыны, уңда Изге Мириан һәм Изге Нина сиркәүе тора. 

Самтавро ҡорамында күп изге әйберҙәр: 1870 йылда батша Георгий XII үҙенең ейәндәренә иғәнә  иткән мөғжизәле Божья Матерь Иверская  иконаһы, мөғжизәле изге Нина иконаһы, изге батша Мириан һәм Нина ҡәберҙәре, изге Шио Мгвимский һәм Гавриил Самтаврийский мәйеттәре, Бодбенан изге Нина ҡәберенән таш киҫәге һәм башҡа ҡомартҡылар бар.

## Һылтанмалар

* Монастырь св. Нины Самтавро на сайте Православие.Ru
Алаверди (кафедраль собор)

**Алаверди** — XI быуаттың беренсе яртыһындағы кафедраль собор  (Изге Георгий соборы) һәм Грузияла Кахетияның Ахмет муниципалитетындағы шул уҡ исемле ауыл янында монастырь комплексы. 

Собор бейеклеге 50 м, эске киңлегенең  бейеклеге 42 метрҙан артыҡ. Тбилисиҙағы  Цминда Самеба төҙөлгәнгә тиклем Алаверди соборы Грузияла иң бейек сиркәү ҡоролмаһы була. 

Собор б.э. тиклем 10 быуатта төҙөлгән,әммә уға ҡараған монастырь өс быуат элек грузин монахлығына нигеҙ һалыусы Иосиф Алавердели тарафынан барлыҡҡа килгән. Уның атамаһы ғәрәп теленән «Аллаһ тарафынан бүләк ителгән» кеүек тәржемә ителә. 

Алаверди соборы ҡеүәтле ҡәлғә диуарҙары менән уратып алынған, улар эсендә хөжрәләр, хужалыҡ ҡаралтылары һәм шарап һаҡлағыс урынлашҡан.  Зыян күреүҙәр һәм яңынан үҙгәртеп ҡороуҙарға ҡарамаҫтан, бина үҙенең тәүге архитектура ҡиәфәтен һаҡлап ҡалған. Тик Кахетия батшаларының кәшәнәләре урынлашҡан галерея ғына юҡҡа сыҡҡан. Ҡорамдың тышҡы ҡиәфәте ябай һым мөһабәт. Стеналары һарғылт туф менән көпләнгән, ҡайһы бер урындарын ташта уйылған орнамент биҙәй.  

Ҙур эске арауығын ҙур барабанға таянған осло көмбәҙ тамамлай. Диуарҙарында  һәм түшәмендә XI, XV һәм XVII быуат  биҙәктәре һаҡланған. Соборҙың изге әйберҙәре  —уға нигеҙ һалыусы  Иосиф  Алавердиҙың һәм ыҙа сигеүсе Кетевандың ҡәберҙәре.  

Алаверди соборын ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя мираҫы. исемлегенә индереүгә тәҡдим ителгән

## Сығанаҡтар

* БСЭ: Алаверди (кафедраль соборы)

## Иҫкәрмәләр
Ванис-Квабеби

**Ванис-Квабеби** (, йәғни Вани мәмерйәһендәге  урын; шулай уҡ — *Ванис-Кваби*, ) тип тә йөрөтөлә  — Грузияла Самцхе-Джавахети тәбгендәге мәмерйә монастыры, Тмогвинан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.  

Сама менән  VIII  быуатта барлыҡҡа килә. 1204 йылда Ванис-Квабебила һаҡлағыс  стена  төҙөлә. Комплексҡа бер нисә туннель һәм ике сиркәү  инә.  XII   быуатта алыҫ түгел ерҙә  билдәле   Вардзиа монастырына нигеҙ һалына.  

Ванис-Квабеби 19 кимәлдән торған мәмерйә монастыры (Вардзияла 8 кимәл), уның биләмәһендә өс сиркәү урынлаша, уларҙың икеһе бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Мәмерйәгә инеү урынында   ҙур таш киҫәктәренән  ҡоролған ҙур стена тора, киҫәктәрҙең ҡайһы берҙәре кеше буйы ҙурлығында. Был 1204 йылда төҙөлгән оборона стенаһы булыуы ихтимал. Сиркәүҙәр яртылаш ҡаяла уйылған ҡоролмаларҙан ғибәрәт, төрлө кимәлдрҙә урынлашҡан. Шулай уҡ торлаҡ һәм хужалыҡ биналар ҙа бар, улар сиркәүҙәргә ҡарағанда туристар өсөн ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырмай. Бүлмәләрҙең дөйөм һаны —- 200-ҙән ашыу.

Монастырь бер нисә тапҡыр урта быуат алыштарының аренаһы була: 1553 йылда монастырҙы  атабег Кайхосро Джакели баҫып ала,  1576 йылда грузин отряды яулай (ҡара: «Париж хроникаһы»).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Давид-Гареджа
## Сығанаҡтар
https://v-georgia.com/showplaces/peshhera-vanis-kvabebi/

## Һылтанмалар

*
*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Ванис-Квабеби
Чинти башнялары

**Чинти башнялары** () — Грузияның Чинти ауылы тирәләй урынлашҡан  архитектура ҡомартҡылары комплексы.  Арагви йылғаһының һул ярында төҙөлгән булғандар.

## Тарихынан
Ауыл тарихи Пхови һәм Тианети ҡалалары араһында урынлашҡан. XVI быуатта  Арагви Эристави биләмәһенә ингән, XVIII быуаттан - Картли-Кахетин короле ҡулы аҫтында ҡалған. 
Был урындар өсөн талашлы яуҙар булып торған. Шуға күрә яҡындағы ауылдар янында күпмелер йәшенеп торорға мөмкин булған айырым башнялар төҙөгәндәр. Уларҙың ҡайһы берҙәрендә  шишмә йә ҡоҙоҡ та булған. Шундай башнялар Чинти ауылы янында ла булған 

## Ҡаялағы башнялар
Башнялар ҡая ҡырҙары буйлап көнсығыштан көнбайышҡа табан төҙөлгән. XVIII быуатҡа ҡарай. Ҡаялағы башняларҙың диуарҙары өс яҡтан ғына.  Ныҡ зыян күргән.  Көнсығыш башняның төньяҡ һәм көньяҡ  диуарҙары әлегә тиклем һаҡланған, ә көнбайыш  башня диуарҙары  0,7-1,2 метр бейеклектән башлана. Көнсығыш башняның төньяҡ диуарында  икенсе ҡат кимәлендә ишек бар. 
  
## Ауылдағы башня

Биш ҡатлы бер башня ауылда,тигеҙлектә, Арагви йылғаһының һул ярында тора.  1982 йылда махсус фәнни реставрациялау оҫтаханаһы ремонт һәм реставрация эштәре башҡарған. Башняның етмәгән ерҙәре һәм ҡыйығы тергеҙелгән. Был ғәҙти булмаған башня. Өҫкө һәм аҫҡы яртыһының барлыҡ дүрт мөйөшө лә  сталактиттарға ултыртылған. 

Башня ның аҫҡы яғы юнылған таштарҙан эшләнгән. Диуарҙарының аҫҡы яғы аҡһыл көрән, өҫкө яғы һорғолт көрән. Аҫҡы өлөшөндә подвал бар. Берҙән бер аркалы ишек шул ҡатта эшләнгән. Бишенсе ҡатта - хәрби һаҡ торған. 

Башняның өҫкө яртыһы ағас ярҡалар менән уратылған. Эсе иркен генә. .

## Ҡомартҡы
2006 йылда Чинти башнялары Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына ингән 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Описание памятников истории и культуры Грузии

## Һылтанмалар
*Указ Президента № 665, 2006 по 7 ноября, ул. Тбилиси, о предоставлении категории государственного значения некоторым недвижимым памятникам культуры 
* თ. დვალი, საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, გვ. 340-341, თბ., 2008 წელი.
Карапи Изге Георгий сиркәүе (Клдисубани)

**Карапи Изге Георгий сиркәүе ** (, ) — Тбилисиҙың  иң боронғо районы Клдисубаниҙағы сиркәү.  1991 йылға тиклем  Әрмән Апостол сиркәүенә ҡараған, ә 1991 йылдан  Грузин Православие сиркәүенә тапшырыла. Төньяҡ-көнсығыш яҡтан    Гоми урамынан  сиркәүгә таш баҫҡыс күтәрелә.

## Тарихы

Клдисубаниҙа Изге Георгий сиркәүе ҡаялы тау битендә  төҙөлә, ул  төҙөлгәнгә тиклем 1600 йылда төҙөлгән собор булған. Хәҙерге бина Петрос Зохрабян һәм уның ҡатыны Лалита аҡсаһына төҙөлгән. Ә XIX быуатта ғибәҙәтханала капиталь ремонт үткәрелә, шулай уҡ сиркәү манараһы һәм көмбәҙе төҙөлә. Был реставрациялауҙы  ташҡа кирбес индерелгәнлеге күрһәтә. Ошо уҡ осорҙа ҡорамдың фасадтарында кирбес менән тәре һәм ромбтар һалына.

1735 йылда, батша  Вахушти картаһында, сиркәүҙең  көнбайыш өлөшөндә инеү урынында манара күрһәтелә. 

XX быуат башында төньяҡ фасадҡа законһыҙ  торлаҡ биналар төкәтеп төҙөлә, ә совет осоронда сиркәү бинаһын ҡурсаҡ бүлмәһе һәм оҫтаханалар биләй,    һуңғараҡ сиркәүҙә күгәрсен кетәге урынлаша
1991 йылдан Изге Георгий соборы Грузин  православие сиркәүенә ҡарай

Грузия православие сиркәүе тырышлығы менән изге Георгий сиркәүе 1991 йылдың  23 нябрендә яңыртыла һәм изгеләндерелә.  2002 йылдан сиркәүҙә   реставрация эштәре уҙғарыла. Сиркәү нығытыла, таҙартыла, баҡсаһы  тергеҙелә

## Фотогалереяһы

Файл:Qarapi Saint Gevorg church, Old Tbilisi1.png
Файл:Qarapi Saint Gevorg churc from Sololaki Ridge, 2002, Old Tbilisi.jpg|Цитаделдән Изге Георгий сиркәүенә күренеш  
Файл:Old Tbilisi -- Armenian Quarter.jpg|Изге Георгий сиркәүенә күренеш һәм Иҫке Тбилисиҙың башҡа ике сиркәүе  


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Клдисубанская церковь святого Георгия
Сылбырлы күпер (Кутаиси)

**Сылбырлы күпер** - () - Имеретияның административ үҙәге Кутаиси () ҡалаһындағы Риони йылғаһы аша һалынған иң боронғо күпер.

## Тарихы
Күпер Кутаиси ҡалаһының боронғо өлөшөндә – Джачвисхиди (Сылбырлы күпер) тигән биҫтәһендә урынлашҡан. Ҡала үҙе Риони йылғаһының ике ярына, ҡая ташлы урында урынлашҡан һәм бер нисә күпере бар. Уның атамаһы «куато» - «ташлы» тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан да инде. Ҡала шартлы рәүештә боронғо һәм яңы өлөштәргә бүлеп йөрөтөлә .

Был тарихи ҡала урынлашҡан урында күперҙең боронғо - бишенсе быуаттан ҡалған өлөштәре табылған. 
 
Төп терәк өлөштәре 1770 йылда төҙөлгән булған, ул саҡта күперҙе Аркиели тип атап йөрөткәндәр.Сылбырлы тип күперҙе 1850 йылдан атай башлағандар, шул йылда нәүбәттәге реконструкциянан һуң уның ағастан эшләнгән өлөштәрен сылбырлап тағып ҡуйғандар. 

1869 йылда фургон үтеп, күпер емерелеп төшә. 1884-85 йылдарҙа күперҙе тергеҙәләр. Ағас өлөштәрен алып ташлап, металл конструкциялар ҡуялар   Металл өлөштәрен Англияла эшләтеп алалар. 

Хәҙерге күпер 1995 йылда тергеҙелгән. Ул Риони йылғаһы аша  йәйәүлеләр һәм автомобилдәр үтеп йөрөгән күпер булып тора, йылғаның ике яғында йәйрәп ятҡан ҡала биҫтәләрен тоташтыра. тора. 

## Шулай уҡ ҡара
* Алтын һарай

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Кутаиси — спокойный и уютный город на западе Грузии

## Һылтанмалар
* 24 интересные достопримечательности Кутаиси
Гори ҡәлғәһе

Гори ҡәлғәһе  - (, «Горис Цихе»)  - Грузиялағы Гори ҡалаһының үҙәгендә ҡаялы убала торған урта быуат нығытмаһы. Был урындан тотош ҡала ус төбөндәге кеүек күренеп ята 

## Тарихы

Нығытма тураһында тәүге яҙмалар XIII быуатта "зиндан" булараҡ күренә, мәгәр археологик мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, был урында б.э. тиклем үк нығытма төҙөлгән булған.  

Нығытма төп стратегик һәм иҡтисади йүнәлештәрҙе күҙәтеп торған һәм унда ҙур гарнизон урынлаша алған. 

XVI быуатта  төрөктәр уны баҫып ала. 1598 йылда грузиндар уны тартып алырға тырыша, әммә уңышҡа өлгәшә алмай.  1599 йылда улар ураҙа ваҡытында хәйлә юлы менән ҡамауҙы кәметкән булып ҡылана һәм  төндә, османдар көтмәгәндә, нығытмаға һөжүм итә . 

XVII быуатта нығытма грузиндар һәм фарсылар араһында ҡулдан-ҡулға күсеп йөрөй. 

Цитадель  1630-сы йылдарҙа Картли грузин батшалары осоронда   һәм 1774 йылда Ираклия II осоронда әлеге күренешенә инә. 

Грузияны Рәсәй аннексиялағандан һуң, 1801 йылда ҡәлғә рәсәй гренадер батальонына гарнизон итеп тотола, мәгәр уның әһәмиәте яйлап юғала бара, һәм нығытмалар юҡҡа сыға. Британ энциклопедияһы "Metropolitana"  1845 йылда ҡәлғәнең ташлап ҡуйылыуын һәм көньяҡ-көнсығышындағы часовня ғына файҙаланылыуын яҙа }}.

## Хәҙерге торошо
Гори ҡәлғәһе 1920 йылдағы ер тетрәүҙән ныҡ зыян күрә. Цхра-кара («Туғыҙ ҡапҡа») тигән көнбайышҡа ҡараған өлөшө генә яҡшыраҡ һаҡланған - ул  көньяҡ һәм көнсығыш диуарҙарға төкөтмә итеп һалынған булған. Нығытмаға тәүлектеү теләгән ваҡытында инергә була, түләү алынмай. Уны ҡаланың визит карточкаһы тип йөрөтәләр, сөнки боронғо ҡомартҡы Гориҙың үҙәгендә урынлашҡан һәм туристарҙың да иғтибарын йәлеп итә .

## Галерея

File:Gori Fortress 2018.jpg
File:Gori Fortress.jpg|
File:Gori Fortress, Georgia.jpg|
File:Goristsikhe fortress, Georgia.jpg|
File:Kostel a Citadela Gori.JPG
File:Gori fortress April 2013 03.jpg|
File:Gori Fortress 4.jpg
File:Gori fortress by ArmAg (14).JPG
File:Gori Fortress - entry.jpg
File:Caucasus from the Gori Fortress 27.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
*Гори – сердце грузинского востока 
* Горисцихе
Махунцети күпере

**Махунцети күпере** -  - Грузиялағы Аджария төбәге Махунцети ауылы биләмәһендәге Аджарисцкали йылғаһы аша һалынған күпер.

## Тасуирламаһы
Аджарияла беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған боронғо 25 аркалы күпер бар, мәгәр тап Махунцети күпере Грузия ҡунаҡтарының иғтибарын иң ныҡ йәлеп итә һәм оҡшай. Яҡынса 900 йыл элек төҙөлгән тип һанайҙар. 

Был күпер башҡалары араһында иң ҙуры (оҙонлоғо 24 м ), әммә иң бейеге һәм киңе түгел: киңлеге  - 2,5 м,  һыу кимәленән бейеклеге - 6 м. Һул яҡтан ингән урынының оҙонлоғо - 1,75 м, ә уң яҡтағыһы - 2 м. Ингән урындағы киңлеге  3,24 м һәм 3,70 м.

Төҙөлөш өсөн материал итеп яҡындағы ҡаяларҙың таштарын алғандар, уларҙы эзбиз иҙелмәһе менән бер-береһенә беркеткәндәр.  Конструкцияһы менән материалы ябай ғына кеүек, мәгәр күпер әллә нисә ер тетрәүҙе емерелмәй үткәргән һәм мең йылға яҡын кешегә хеҙмәт итеүен дауам итә  . 

Күперҙең яндауыры юҡ

## Ҡомартҡы
2006 йылда президент указы менән Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән .

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Грузинская Советская Энциклопедия , т.к. 6, с. 522, Тбилиси 1983 год.

## Һылтанмалар
*Водопад Махунцети и мост Царицы Тамары

*Список недвижимых памятников культуры национального значения
Квахврели мәмерйәләр комплексы

**Квахврели мәмерйәләр комплексы** -   - Грузиялағы Гори муниципалитетында урынлашҡан мәмерйәләр комплексы.

## Географияһы
Мәмерйәләр комплексы  Гори муниципалитеты Квахврели ауылынан көнсығыштараҡ,  Квемоға ҡаршы,  Уплисцихе ҡалаһынан йыраҡ түгел.  Мтквари йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Заманында был урындар Уплисцихе ҡалаһының ауыл хужалығы ерҙәренә ингән.

## Тасуирламаһы

Комплекс ҡомташлы ҡаялар араһында урынлашҡан. Ҡая  эсенә инеп китеп бында сиркәү һалынған булған, коридорҙар, таш онтағыстар һәм  мәмерйә ауыҙында ҡыңғыраулыҡ бар. Ҡыңғыраулыҡ ҡараңғы коридорға барып тоташа (оҙонлоғо 19 м, киңлеге 2 м, бейеклеге 2,5 м.). Был коридор төньяҡтан көньяҡҡа үтә торған төп урын, унан тыш тағы ике коридор бар.  Төп коридор буйлап сиркәүгә барып була. 

Солдовховели тип аталған мәмерйәләге сиркәү 7,6 метр бейеклектә. Алтарға ҡаянан алынған таштан эшләнгән канкель ғуйылған. Әлеге ваҡытта сиркәүҙе тергеҙеү бара.

XVIII быуатта Квахврели ауылында әрмәндәр миграцияһы булған, мәмерйә диуарҙарында яҙмалар шуны һөйләй. Был яҙмалар палеографик үҙенсәлектәре буйынса  XVIII быуатҡа ҡарай.

Содожовели сиркәүе әлеге көндә Гори епархияһына ҡарай.

## Ҡомартҡы
2006 йылда президент указы менән Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, თბ. 1990 წ., გვ. 113-114 
* ქართლის ცხოვრება, ტ. I, თბ. 1955 წელი. 
* დ. ხახუტაიშვილი, კლდეში ნაკვეთი ქალაქი, თბ., 1965 წ.
Метехи ҡорамы

**Метехи ҡорамы** (груз. მეტეხის ტაძარი ღვთისმშობლის შობის) — Тбилисиҙа Успение Пресвятая Богородица хөрмәтенә арналған сиркәү, Грузин православ сиркәүе ҡарамағында. Метехи районында  Кура йылғаһы өҫтөндәге ҡаяла урынлашҡан. Тбилисиҙың визит карточкларының береһе булып тора.

## Тарихы
Фараз буйынса беренсе ҡорам был урында ҙур төҙөлөш алып барған Вахтанг Горгасали тарафынан төҙөлгән  (V быуат),   бында уның  һарайы урынлашыуы ихтимал.  Ғибәҙәтханала Изге Шушаник ерләнгән  (432 йылдар  тирәһендә вафат булған). Уның кәүҙәһен епископ Кирион ҡушыуы буйынса VII  быуатта Цуртавинан күсерәләр. 

Яҙма сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр XII быуаттарҙа телгә алына. Ғибәҙәтхана эргәһендәге территория нығытыла, уның  менән йәнәш батша һарайы була. Бында батшабикә Тамара бында доға ҡылған тигән мәғлүмәттәр бар (1195).

1235 йылда монгол яуы ваҡытында ғибәҙәтхана емерелә, әммә 1278—1289 йылдарҙа    Димитрий Самопожертвователь хаким иткән ваҡытта тулыһынса тергеҙелә һәм шул ҡиәфәттә беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә. Ҡорамдың диуарҙары шымартылған таштарҙан төҙөлә. әммә һуңыраҡ   (күрәһең, XVIII быуатта) эсендә бөтә ерендә тиерлек кирбес менән реставрациялана, диуарҙарының эске биҙәге һаҡланмаған, стеналарының тышҡы декоры орнамент мотивтарҙан тора, тәҙрә ҡапҡастары өҫтөндә орнамент менән ҡапланған тәреләр яһалған. 

Вахтанг V заманында  (1654 йылда ислам ҡабул итеүгә мәжбүр булған саҡта) дары келәте булараҡ ҡулланыла. 1672 йылда Тбилиси ҡалаһына килгән фәранцуз сәйәхәтсеһе Шарден  ғибәҙәтхананы  ныҡ зыян күргән хәлдә күрә. 1748 йылда батша Ираклий II, Метехи тауында төрөктәрҙән ҡәлғәне яулап, уны тергеҙергә бойороҡ бирә, ошо ваҡытта кирбестән көмбәҙҙең яңы барабаны төҙөлә һәм күпурындарҙа ҡорамдың стеналары тергеҙелә. 

Ҡорам 1795 йылда ҡаланың фарсы  ҡыйралышы ваҡытында яна, икона юғала. Ғибәҙәтхананы батша Георгий XIII тергеҙә.

1816—1819 йылдарҙа Кавказ  командующийы  А.Ермолаев бойороғо буйынса ғибәҙәтхана тирәләй  ҡәлғә диуарҙары емерелә, ә бушаған территорияла  төрмә биналары ойошторола. 1903 йылдың 17 авгусында был төрмәлә   грузин революционеры   Ладо Кецховели һәләк була. Шул йылдарҙа сиркәү казак  полктары казармаһы комплексына индерелә.  Берия ваҡытында  саҡ һүтеп алынмай: уны һүтеп алыуға ҡаршы протест белдергән рәссам Шеварднадзе Дмитрий үҙ ғүмере менән түләй. 

1958 йылда  төрмә замогы ҡалдыҡтарын һүтелә, 1966 йылда биләмәләре   төҙөкләндерелә,1967 йылдың 25 апрелендә Вахтанг Горгасали һәйкәле асыла. Совет осоронда  сиркәү бүлмәләрен төрлө ойошмалар  биләй. 1974 йылда бөтә булған эске бүлкәләре һүтеп алына, ә бина йәштәр эксперименталь театрына тапшырыла, улар бина уртаһында  көмбәҙе аҫтында көньяҡ яҡтан, кулиса менән сәхнә, 100 урынға тамашасылар амфитеатры ойошторалар. 

Үҙ ваҡытында Звиад Гамсахурдия ҡорамды Грузия сиркәүенә ҡайтарыуҙы талап итеп,  аслыҡ иғлан  итә. 1988 йылда ҡорам  диндарҙарға кире ҡайтарыла.

## Әҙәбиәт

* *Квирквелия Т. Р.* Тбилиси Архитектураһы. М.: Стройиздат, 1985

## Һылтанмалар

* Достопримечательности Тбилиси. Святой храм Метехи 
* Метехский храм 
* Иосселиани П. Описание древностей города Тифлиса.
Венчурлы финанслау

**Венчурлы финанслау** — хосуси капиталды яңы барлыҡҡа килгән, фән ҡаҙаныштарын күпләп талап иткән продукттар эшләүгә һәм етештереүгә йүнәлеш тотҡан юғары технологиялы перспективалы бәләкәй компанияларҙың (йә үҙҙәрен яҡшы яҡтан күрһәткән венчурлы предприятиеларҙың) акционерлыҡ капиталына уларҙы үҫтереү һәм киңәйтеү өсөн һалынған аҡсаларҙы ишәйтеүҙән табыш алыу маҡсатында оҙон мөҙҙәткә (5—7 йыл) юғары хәүефле  инвестициялау.

Классик инвестицияларҙан (аҡсаны ҡайтарыуҙы күҙҙә тотҡан инвестицияларҙан) айырмалы,  венчурлы финанслау моделенә һалған аҡсаларҙы юғалтыу ихтималлығы бик юғары булыуы хас (ҡағиҙә булараҡ, ихтималлыҡ кимәле 50 проценттан артып китә). Табышлылыҡҡа уңышлы инвестицияларҙан алынған юғары килем иҫәбенә өлгәшелә.  

Венчурлы финанслау Икенсе донъя һуғышынан һуң үҫә башлай һәм 1980-се йылдарға ҙур күләмдәргә етә. Венчурлы индустрияла лидерлыҡты һәр ваҡыт АҠШ биләй.  Европала ла венчурлы эшҡыуарлыҡ үҫешкән, унда алдынғылыҡты Бөйөк Британия алып тора.  Израиль донъялағы венчурлы субъекттарҙың айырым категорияһында сығыш яһай. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Венчурлы фонд
* Венчурлы капитал

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* *Семенов А. С., Еремеева Е. А.* Детерминанты уровня развития венчурной отрасли на примере России и США  // Cloud of Science. 2016. Т. 3. С. 137-170.