СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты

**Совет Социалистик Республикалар Союзының Эске эштәр халыҡ комиссариаты** (НКВД СССР, СССР НКВД-һы, Наркомвнудел) — 1934—1943 йылдарҙа (1941 йылдың 3 февраленән 20 июленә тиклем өҙөклөк менән) СССР-ҙың енәйәтселек менән көрәш һәм йәмәғәт тәртибен һаҡлау һәм дәүләт именлеген тәьмин итеү буйынса дәүләт идаралығының үҙәк органы.

СССР Үҙәк Башҡарма Комитетының 1934 йылдың 10 июль ҡарары менән ойошторола. НКВД составына СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы элекке СССР-ҙың Берләштерелгән Дәүләт Сәйәси Идаралығы (ОГПУ при СНК СССР -Объединённое Государственное Политическое Управление СССР) инә, ул Дәүләт именлегенең баш идаралығы итеп үҙгәртелә (Главное управление государственной безопасности НКВД СССР-ГУГБ).

НКВД-ның яуаплылығы өлкәһенә коммуналь хужалыҡ һәм төҙөлөш, сәнәғәттең башҡа тармаҡтары, шулай сәйәси сыск һәм судтан тыш приговор сығарыу хоҡуғы, яза башҡарыу системаһы, тышҡы разведка, сик буйы һәм эске ғәскәрҙәр, армиялағы контрразведка инә.

1946 йылда СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы (рус. МВД СССР) итеп үҙгәртелә.

## НКВД-ның үҫеше
СССР эске эштәр халыҡ комиссары (наркомы) итеп Ягода Генрих Григорьевич тәғәйенләнә.

Яңы ойошторолған НКВД-ға түбәндәге бурыстар йөкмәтелә:
* йәмәғәт тәртибен һәм дәүләт именлеген тәьмин итеү,
* социалистик милекте һаҡлау,
* гражданлыҡ торошо акттарын яҙыу,
* сик буйы һағы,
* төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарын тотоу һәм һаҡлау.

НКВД составында ойошторола:
* ;
* ;
* ;
* ;
* ;
* гражданлыҡ торошо актары бүлеге (ЗАГС);
* административ-хужалыҡ идаралығы;
* финанс бүлеге (ФИНО);
* кадрҙар бүлеге;
* секретариат;
* .

НКВД-ның үҙәк аппараты штатында 8 211 хеҙмәткәр була.

Дәүләт именлегенең баш идаралығы эшмәкәрлеге менән СССР эске эштәр халыҡ комиссары Ягода үҙе етәкселек итә. Был Баш идаралыҡ составына элекке ОГПУ-ның төп оператив подразделелары инә:
*  (контрразведка)
*  ()
* иҡтисади бүлек ()
* сит ил бүлеге (сит илдәрҙәге разведка)
* оператив бүлек (партия һәм хөкүмәт етәкселәрен һаҡлау, тентеүҙәр, ҡулға алыуҙар, )
* махсус бүлек (шифрлау эше, )
* транспорт бүлеге (транспортта ҡоротҡослоҡ һәм диверсиялар менән көрәш)
* иҫәп-статистика бүлеге (оператив иҫәп, статистика, архив)
Артабан идаралыҡтар һәм бүлектәр күп тапҡырҙар үҙгәртеп ойошторола, уларҙың атамалары үҙгәртелә.

1936 йылдың сентябрендә СССР эске эштәр халыҡ комиссары итеп Ежов Николай Иванович тәғәйенләнә.

1938 йылдың 20 апрелендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы НКВД-ның сик буйы һәм эске ғәскәрҙәр хеҙмәткәрҙәренең һанын раҫлай.

1938 йылдың 23 сентябрендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы НКВД-ның яңы структураһын раҫлай.

1938 йылдың декабрендә СССР эске эштәр халыҡ комиссары итеп Берия Лаврентий Павлович тәғәйенләнә.

1941 йылдың 3 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән НКВД ике үҙ аллы органға бүленә: НКВД (нарком — Лаврентий Берия) һәм  (нарком — Меркулов Всеволод Николаевич). НКВД-ның армиялағы контрразведка өсөн яуаплы булған Махсус бүлек ҡоро ер ғәскәрҙәре һәм Хәрби-диңгеҙ флоты бүлектәренә айырыла.
Бер үк ваҡытта НКВД-ның Дәүләт именлеге баш идаралығының Махсус бүлеге таратыла, уның урынына Оборона халыҡ комиссариатының һәм Хәрби-диңгеҙ халыҡ комиссариатының 3-сө идаралыҡтары һәм НКВД-ның 3-сө бүлеге (НКВД ғәскәрҙәрендә оператив эш буйынса) ойошторола.

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың 20 июлендә НКВД һәм НКГБ берҙәм наркомат структураһына — НКВД-ға кире ҡайтарыла. СССР-ҙың эске эштәр наркомы булып Берия ҡала, ә СССР-ҙың элекке дәүләт именлеге наркомы Меркулов уның беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Дәүләт именлеге органдары эшмәкәрлеге фронтағы немец разведкаһы менән көрәшкә, Советтар Союзының тыл райондарында дошмандың махсус хеҙмәттәре агенттарын эҙләп-табыу һәм юҡ итеүгә, фашист ғәскәрҙәре тылында разведкаға һәм диверсиялар ойоштороуға йүнәлтелә. НКВД бойһоноуында шулай уҡ тылды һаҡлау ғәскәрҙәре лә була.

1941 йылдың 17 октябрендә Дәүләт Оборона Комитеты ҡарары менән  РСФСР-ҙың 1926 йылғы Енәйәт кодексының 58-се һәм 59-сы статьяларында ҡаралған СССР-ҙың идара итеү тәртибенә ҡаршы контрреволюцион енәйәттәр буйынса үлем язаһына тиклем приговорҙар сығарыу хоҡуғы бирелә. Айырым кәңәшмә ҡарарҙары һуңғы була, уларҙы бер кем дә үҙгәртә алмай. Дәүләт Оборона Комитетының был ҡарары 1953 йылдың 1 сентябрендә Айырым кәңәшмәләр бөтөрөлгәс кенә ғәмәлдән сыға.

1942 йылдың 11 ғинуарында НКВД һәм Хәрби-диңгеҙ халыҡ комиссариатының берлектәге приказы менән һуңғыһының 3-сө идаралығы НКВД-ның Махсус бүлектәре идаралығының (1941 йылдың 17 июлендә Оборона халыҡ комссариатының 3-сө идаралығы базаһында ойошторола) 9-сы бүлеге итеп үҙгәртелә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 14 апрелендәге Указы менән оператив-чекист идаралыҡтарын һәм бүлектәрен НКВД составынан сығарыу юлы менән Меркулов етәкселегендә яңынан үҙ аллы СССР-ҙың Дәүләт именлеге халыҡ комиссариаты ойошторола. 

СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының  1943 йылдың 18 апрель ҡарары менән хәрби контрразведка (Махсус бүлектәр идаралығы) Оборона һәм Хәрби-диңгеҙ наркоматтарына бирелә, уларҙа Оборона наркоматының СМЕРШ баш контразведка идаралығы һәм һәм Хәрби-диңгеҙ наркоматының СМЕРШ Контрразведка идаралыҡтары ойошторола.

1945 йылдың декабрендә СССР-ҙың эске эштәр халыҡ комиссары итеп Круглов Сергей Никифорович тәғәйенләнә.

Төрлө йылдарҙа НКВД түбәндәге баш идаралыҡтарҙан тора:
* Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ); 
* Эшсе-крәҫтиән милицияһының баш идаралығы (ГУРКМ);  
* Сик һағы һәм эске һағ баш идаралығы (ГУПиВО;
* Янғын һағы баш идаралығы (ГУПО);
* Шоссе юлдары баш идаралығы (ГУШосДор);
* Лагерҙар баш идаралығы (ГУЛАГ);
* Баш иҡтисад идаралығы (ГЭУ);
* Баш транспорт идаралығы (ГТУ);
* Хәрби әсирҙәр һәм интернированныйҙар эштәре буйынса баш идаралыҡ (ГУВПИ).

1946 йылда  НКВД  СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы итеп үҙгәртелә (МВД СССР).

## Үҙәк аппарат структураһы
Был бүлектә СССР НКВД-һың Үҙәк аппараты системаһында төрлө йылдарҙа булған подразделение һәм махсус вазифалар бирелә, уларҙы ойоштороу һәм бөтөрөү тураһындағы приказдарҙың номерҙары һәм даталары, етәкселәренең исемдәре һәм теге йәки был вазифаны биләү даталары күрһәтелә.

### СССР-ҙың эске эштәр наркомдары
* Ягода Генрих Григорьевич — (1938 йылда атыла)
* Ежов Николай Иванович — (1940 йылда атыла)
* Берия Лаврентий Павлович — (1953 йылда атыла)
* Круглов Сергей Никифорович —

#### СССР-ҙың эске эштәр наркомы урынбаҫарҙары
* Агранов Яков Саулович (1-се урынбаҫар) — (1938 йылда атыла)
* Агранов Яков Саулович — ((1938 йылда атыла)
* Прокофьев  Георгий Евгеньевич — (1937 йылда атыла)
* Берман Матвей Давыдович — (1939 йылда атыла)
* Фриновский Михаил Петрович — (1940 йылда атыла)
* Фриновский Михаил Петрович (1-се урынбаҫар) — (1940 йылда атыла)
* Бельский Лев Николаевич — (1941 йылда атыла)
* Курский Владимир Михайлович (вазифа башҡарыусы) —
* Чернышёв Василий Васильевич —
* Рыжов Михаил Иванович —
* Жуковский Семён Борисович — (1940 йылда атыла)
* Заковский Леонид Михайлович — (1938 йылда атыла)
* Берия Лаврентий Павлович (1-се урынбаҫар) — (1953 йылда атыла)
* Филаретов Глеб Васильевич —
* Меркулов Всеволод Николаевич] (1-се урынбаҫар) — (1953 йылда атыла) 
* Масленников Иван Иванович —
* Круглов Сергей Никифорович (кадрҙар буйынса) —

#### СССР эске эштәр наркомының оператив секретары
Вазифа булдырыла   НКВД приказы № 198; Бөтөрөлә  НКВД приказы № 00383:
* Дейч Яков Абрамович —

#### СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым совещание
Вазифа НКВД-ның 2-се приказы менән булырылған ; НКВД-ның    00762–се  приказы менән СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым 
совещаниеның секретариаты ойошторолған һәм  СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым совещаниеның секретариаты начальнигы вазифаһы булдырылған:
* Буланов Павел Петрович — (1938 йылда атыла)
* Цесарский Владимир Ефимович — (1940 йылда атыла)
* Шапиро Исаак Ильич — (1940 йылда атыла)
* Петров Михаил Алексеевич —
* Маркеев Михаил Иванович —
* Иванов Владимир Васильевич —

#### СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым  бюро
Шул уҡ бурыстары менән НКВД-ның  00888-се приказы менән ҡабаттан ойошторола:
* Шария Пётр Афанасьевич —

#### СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Махсус төркөм
1937 йылда Дәүләт именлеге Баш идаралығының Сит илдәр бүлегенә айырым подразделение итеп айырыла; төркөмгә сит илдәрҙә террор һәм диверсия ойоштороу йөкмәтелә; 1938 йылдың ноябрендә бөтөрөлә:
* Серебрянский Яков Исаакович 1937—

#### СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Айырым уполномоченныйҙар
Вазифа  НКВД-ның 00415-се приказы менән бөтөрөлә:
* Беленький Абрам Яковлевич — (1941 йылда атыла)
* Цесарский Владимир Ефимович — (1940 йылда атыла)

#### СССР эске эштәр наркомы ҡарамағындағы Баш инспекция
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының  2769-сы Ҡарары нигеҙендә  НКВД-ның  00190-сы приказы менән сик һәм эске һаҡта һәм эшсе-крәҫтиән милицияһы органдарында  инспекция үткәреү өсөн ойошторола; упразднена  НКВД-ның 00383-се приказы менән бөтөрөлә:
* Быстрых Николай Михайлович — (1939 йылда атыла)

### СССР НКВД-һы Коллегияһы
ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының   П60/62–се ҡарары менән ойошторола.
Уның составына инәләр:
* Ежов Николай Иванович (1940 йылда атыла))
* Фриновский Михаил Петрович (1940 йылда атыла)
* Бельский Лев Николаевич (1941 йылда атыла)
* Заковский Леонид Михайлович (1938 йылда атыла) 
* Жуковский Семён Борисович (1940 йылда атыла)
* Чернышёв Василий Васильевич
* Ковалёв Александр Антонович 
* Каруцкий Василий Абрамович

### СССР НКВД-һы Секретары
Вазифа   НКВД-ның 2-се приказы менән булдырыла:
* Буланов Павел Петрович — (1938 йылда атыла)

### СССР НКВД-һы Секретариаты
 НКВД-ның 00383-сө приказы менән ойошторола:
* Дейч Яков Абрамович —
* Шапиро Исаак Ильич 08.1937— (1940 йылда атыла)
* Петров Михаил Алексеевич —
* Шария Пётр Афанасьевич —
* Мамулов Степан Соломонович —

#### СССР НКВД-һы Секретариаты ҡарамағындағы Айырым бюро
 НКВД-ның 0064-се приказы менән разведка һәм контрразведка тәжрибәһен обобщения, капиталистик илдәр эшмәкәрҙәренә досье алып барыу һәм уҡыу әсбаптары әҙерләү өсөн ойошторола. НКВД-ның 0197-се  приказы менән  бөтөрөлә:
* Горожанин Валерий Михайлович — (1938 йылда атыла)
* Рубинштейн Николай Леонидович —11.1937
* Буздес Абрам Моисеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 11.1937—

### СССР НКВД-һының Айырым уполномоченныйҙары
Вазифа   НКВД-ның 2-се приказы менән булдырыла:
* Фельдман Владимир Дмитриевич  — (1938 йылда атыла)
* Балябин Григорий Степанович —
* Круглов Сергей Никифорович —
* Стефанов Алексей Георгиевич—

### СССР НКВД-һының кадрҙар секторы
Вазифа   НКВД-ның 2-се приказы менән булдырыла,  НКВД-ның 192-се приказы менән СССР НКВД-һының кадрҙар бүлеге итеп үҙгәртелә:
* Вейншток Яков Маркович — (1939 йылда атыла)

### СССР НКВД-һының кадрҙар бүлеге
Кадрҙар секторынан  НКВД-ның 192-се приказы менән үҙгәртелә:
* Вейншток Яков Маркович — (1939 йылда атыла)
* Литвин Михаил Иосифович —
* Стацевич Георгий Михайлович—
* Давыдов Никанор Карпович —
* Круглов Сергей Никифорович —

### СССР НКВД-һының тикшереү бүлеге
1938 йылдың 22 декабрендә НКВД-ның 00813-се приказы менән ойошторола; 1939 йылдың 4 сентябрендә НКВД-ның 001050-се приказы менән Дәүләт именлеге Баш идаралығының (ГУГБ)  һәм  Баш иҡтисад  идаралығының (ГЭУ) тикшереү бүлектәренә бүленә.  
* Кобулов Богдан Захарович — (1953 йылда атыла)

### СССР НКВД-һының Төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының һәм хеҙмәт биләмәләренең баш идаралығы (ГУЛАГ)
НКВД составына ОГПУ-нан күсерелә, НКВД-ының 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказында телгә алына; СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының 1934 йылдың 27 октябрендә Ҡарары нигеҙендә НКВД-ның 1934 йылдың 29 октябрендәге 00122-се приказы менән союздаш республикаларҙың Юстиция Халыҡ Комиссариаттарының төҙәтеү-хеҙмәт учреждениелары СССР НКВД-һы составына бирелә, һәм СССР НКВД-һының Төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының һәм хеҙмәт биләмәләренең баш идаралығы  СССР НКВД-һының лагерҙар,  хеҙмәт биләмәләре һәм ябып тотоу урындарының баш идаралығы итеп үҙгәртелә:
* Берман Матвей Давыдович 11.07.1934—16.08.1937 (1939 йылда атыла) 
* Плинер Израиль Израилевич 16.08.1937—14.11.1938 (1939 йылда атыла) 
* Филаретов Глеб Васильевич 16.11.1938—18.02.1939
* Чернышёв Василий Васильевич 18.02.1939—26.02.1941

### СССР НКВД-һы Эшсе-крәҫтиән милицияһының баш идаралығы (ГУРКМ)
НКВД составына ОГПУ-нан күсерелә, НКВД-ының 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказында телгә алына:
* Бельский Лев Николаевич 11.07.1934—07.08.1937 (1941 йылда атыла) 
* Чернышёв Василий Васильевич  07.08.1937—18.02.1939
* Серов Иван Александрович 18.02.1939—29.07.1939
* Зуев Павел Никитич 29.07.1939—14.03.1940
* Галкин Александр Григорьевич 14.03.1940—26.02.1941

### СССР НКВД-һы ның Сик һағы һәм эске һаҡ баш идаралығы (ГУПиВО
НКВД составына ОГПУ-нан күсерелә, НКВД-ының 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказында телгә алына; НКВД-ның 1939 йылдың 8 мартындағы 00206-сы  приказы менән алты баш идаралыҡҡа бүленә: 
* 

* 
* 
* 
* 
* :
* Фриновский Михаил Петрович 11.07.1934—15.04.1937 (1940 йылда атыла) 
* Кручинкин Николай Кузьмич 15.04.1937—29.01.1938 (1938 йылда атыла) 
* Ковалёв Александр Антонович 29.01.1938—03.02.1939
* Соколов Григорий Григорьевич (вазифа башҡарыусы)  03.02.1939—08.03.1939

### СССР НКВД-һының Янғын һағы баш идаралығы (ГУПО)
НКВД-ның 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказы менән ойошторола:

* Хряпенков Михаил Елисеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 11.07.1934—15.08.1934 (1939 йылда атыла) 
* Хряпенков Михаил Елисеевич 15.08.1934—21.09.1938 (1939 йылда атыла) 
* Вершинин Сергей Яковлевич 29.09.1938—07.09.1939
* Истомин Николай Александрович  07.09.1939—26.02.1941
* Козик Емельян Васильевич 26.02.1941—31.07.1941

* 
* 
* 
* 
* :
* Фриновский Михаил Петрович 11.07.1934—15.04.1937 (1940 йылда атыла) 
* Кручинкин Николай Кузьмич 15.04.1937—29.01.1938 (1938 йылда атыла) 
* Ковалёв Александр Антонович 29.01.1938—03.02.1939
* Соколов Григорий Григорьевич (вазифа башҡарыусы)  03.02.1939—08.03.1939

### СССР НКВД-һының Янғын һағы баш идаралығы (ГУПО)
НКВД-ның 1934 йылдың 11 июлендәге 2-се приказы менән ойошторола:

* Хряпенков Михаил Елисеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 11.07.1934—15.08.1934 (1939 йылда атыла) 
* Хряпенков Михаил Елисеевич 15.08.1934—21.09.1938 (1939 йылда атыла) 
* Вершинин Сергей Яковлевич 29.09.1938—07.09.1939
* Истомин Николай Александрович  07.09.1939—26.02.1941
* Козик Емельян Васильевич 26.02.1941—31.07.1941

### СССР НКВД-һының Дәүләт картаға төшөрөү һәм картография баш идаралығы
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1935 йылдың 15 июнендәге 1196-сы Ҡарары менән НКВД составына бирелә,  1938 йылдың 23 сентябрендәгә Ҡарары нигеҙендә НКВД-нан кире алына һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Геодезия һәм картография баш идаралығы итеп үҙгәртелә:
* Горянов-Горный Анатолий Георгиевич 20.06.1935—13.02.1937 (1937 йылда атыла) 
* Тиунов Виктор Фатеевич 12.03.1937—01.08.1937 (1938 йылда атыла) 
* Никитин Михаил Викторович 01.08.1937—23.09.1938

### СССР НКВД-һының Шоссе юлдары Баш идаралығы (ГУШОСДОР)
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1936 йылдың 3 мартындағы «ДорТранс Үҙәк идаралығын үҙгәртеп ҡороу тураһында»ғы 424-се  Ҡарары нигеҙендә 1936 йылдың 4 мартында НКВД-ның 0086-сы приказы менән ойошторола. СССР Министрҙар Советының 1953 йылдың 18 мартындағы 832-370сс Ҡарары менән СССР Эске эштәр министрлығының Шоссе юлдары Баш идаралығы (ГУШОСДОР) СССР-ҙың  Автомобиль транспорты һәм шоссе юлдары министрлығына бирелә, ә уның лагерҙары СССР Юстиция министрлығының ГУЛАГ-ы бойһоноуына
күсә:
* Благонравов Георгий Иванович 27.03.1936—25.05.1937 (1938 йылда атыла)
* Волков Михаил Александрович 25.01.1938—22.05.1938 (1939 йылда атыла)
* Дмитриев Дмитрий Матвеевич 22.05.1938—28.06.1938 (1939 йылда атыла)
* Малинин Николай Фёдорович (вазифа башҡарыусы) 09.1938—21.04.1939
* Фёдоров Всеволод Тихонович 21.04.1939—05.1942
* Павлов Карп Александрович 23.05.1942—9.07.1946
* Богданов Николай Кузьмич  9.07.1946— 12.03.1948 (ГУШОСДОР МВД)
* Любый Иван Семёнович 12.03.1948—14.04.1950 (ГУШОСДОР МВД)
* Литвин Николай Ильич 31.07.1950—18.03.1953 (ГУШОСДОР МВД)

### СССР НКВД-һының үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр баш идаралығы
1936 йылдың 26 июнендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән ойошторолған үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр баш идаралығы СССР НКВД-һы составына индерелә; Баш идаралыҡ штаты 1936 йылдың 16 сентябрендә НКВД-ның 00316-сы приказы менән иғлан ителә; 1936 йылдың 23 декабрендә НКВД-ның 517-се приказы менән НКВД-ның үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр баш идаралығы итеп үҙгәртелә; 1938 йылдың 5 сентябрендә СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән НКВД-нан алына һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы үлсәмдәр һәм үлсәү приборҙары эштәре буйынса комитет итеп үҙгәртелә:
* Шур Константин Владимирович 21.07.1936—19.05.1937 (1938 йылда атыла)
* Карманов Георгий Кириллович 19.05.1937—05.09.1938

### СССР НКВД-һының Алыҫ Төньяҡтағы төҙөлөш баш идаралығы (ГУСДС НКВД СССР)
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 260-сы Ҡарары менән 1938 йылдың 4 мартында НКВД составына индерелә; НКВД-00641-се приказында 1939 йылдың 29 сентябрендә телгә алына:
* Павлов Карп Александрович 21.12.1937—11.10.1939
* Никишов Иван Фёдорович 11.10.1939—24.12.48

### СССР НКВД-һының Баш архив идаралығы (ГАУ НКВД СССР)
СССР Юғары Советы Президиумының 1938 йылдың 16 апрель Указы менән ойошторола, НКВД-ның 1938 йылдың 11 июнендәге 370-се приказы менән иғлан ителә. Үҙәк архив идаралығы НКВД составына бирелә, НКВД-ның 1938 йылдың 29 сентябрендәге 00641-се приказы менән структураға НКВД-ның Баш архив идаралығы итеп индерелә:
* Мальцев Николай Владимирович (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 29.09.1938—02.04.1939
* Никитинский Иосиф Илларионович 02.04.1939—31.07.1941

### СССР НКВД-һының Дәүләт именлеге Баш идаралығы (ГУГБ НКВД СССР)
НКВД-ның 1934 йылдың 11 июлендәге 1-се приказы менән ойошторола; ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1938 йылдың 28 мартындағы П60/7-се Ҡарары менән бөтөрөлә:
* Агранов Яков Саулович 29.12.1936—15.04.1937 (1938 йылда атыла)
* Фриновский Михаил Петрович 15.04.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

#### Дәүләт именлеге Баш идаралығының Оператив секретары
Вазифа НКВД-ның 1937 йылдың 16 апрелендәге 039-сы приказы менән булдырыла:
* Ульмер Вольдемар Августович 16.04.1937—08.09.1938

#### Дәүләт именлеге Баш идаралығының бүлектәре
НКВД-ның 00411-се приказына ярашлы 1936 йылдың 25 декабренән Дәүләт именлеге Баш идаралығы бүлектәренә түбәндәге исемдәр бирелә:
;Һаҡ бүлеге (1-се бүлек) (НКВД-ның 1936 йылдың 28 ноябрендәге 00383-се приказы менән оператив бүлектән айырымлана)
* Паукер Карл Викторович 28.11.1936—15.04.1936 (1937 йылда атыла)
* Курский Владимир Михайлович 15.04.1937—14.06.1937
* Дагин Израиль Яковлевич 14.06.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

;Оператив бүлек (2-се бүлек)
* Паукер Карл Викторович 10.07.1934—28.11.1936 (1937 йылда атыла)
* Николаев-Журид Николай Галактионович 28.11.1936—14.06.1937 (1940 йылда атыла)
* Залпетер Анс Карлович 14.06.1937—24.01.1938 (1939 йылда атыла)

;Иҡтисад бүлеге (ЭКО) (1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-се приказы менән бөтөрөлә)
* Миронов Лев Григорьевич 10.07.1934—28.11.1936 (1938 йылда атыла)

;Контрразведка бүлеге (3-сө бүлек) (1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-се приказы менән Иҡтисад бүлегенән һәм Махсус блектең бер өлөшөнән ойошторола)
* Миронов Лев Григорьевич 28.11.1936—14.06.1937 (1938 йылда атыла)
* Курский Владимир Михайлович 14.06.1937—08.07.1937
* Минаев-Цикановский Александр Матвеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 11.07.1937—28.03.1938 (1939 йылда атыла)

;Йәшерен-сәйәси бүлек (4-се бүлек)
* Молчанов Георгий Андреевич 10.07.1934—28.11.1936 (1937 йылда атыла)
* Курский Владимир Михайлович 28.11.1936—15.04.1937
* Агранов Яков Саулович 15.04.1937—17.05.1937 (1938 йылда атыла)
* Литвин Михаил Иосифович 17.05.1937—20.01.1938

; (5-се бүлек)
* Гай Марк Исаевич10.07.1934—28.11.1936 (1937 йылда атыла)
* Леплевский Израиль Моисеевич 28.11.1936—14.06.1937 (1938 йылда атыла)
* Николаев-Журид Николай Галактионович 14.06.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

;Транспорт бүлеге (6-сы бүлек) (1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-сө приказы менән транспорт һәм элемтә бүлеге итеп үҙгәртелә)
* Кишкин Владимир Александрович 10.07.1934—27.03.1935 (1938 йылда атыла)
* Шанин Александр Михайлович 27.03.1935—07.04.1937 (1937 йылда атыла)
* Волков Михаил Александрович 07.04.1937—25.01.1938 (1939 йылда атыла)
* Леплевский Израиль Моисеевич 25.01.1938—28.03.1938 (1938 йылда атыла)

;Сит ил бүлеге (7-се бүлек)
* Артузов Артур Христианович 10.07.1934—21.05.1935 (1937 йылда атыла)
* Слуцкий Абрам Аронович 21.05.1935—17.02.1938

;Иҫәп-статистика бүлеге (8-се бүлек) (1936 йылдың 3 майында НКВД-ның 00174-се приказы менән ГУГБ-ның иҫәп-архив бүлеге итеп үҙгәртелә; 1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-сө приказы менән ГУГБ-ның иҫәп-теркәү бүлеге итеп үҙгәртелә)
* Генкин Яков Михайлович 10.07.1934—28.11.1936
* Цесарский Владимир Ефимович 28.11.1936—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

;Махсус бүлек (йәшерен-шифрлау бүлеге) (9-сы бүлек
* Бокий Глеб Иванович 10.07.1934—16.05.1937 (1937 йылда атыла)
* Шапиро Исаак Ильич 05.07.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

;Төрмә бүлеге (10-сы бүлек) (1936 йылдың 28 ноябрендә НКВД-ның 00383-сө приказы менән Административ-хужалыҡ идаралығынан Дәүләт именлегенең баш идаралығына бирелә)
* Вейншток Яков Маркович 28.11.1936—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

;Һыу транспорты, шоссе юлдар һәм элемтә бүлеге (11-се бүлек) (ГУГБ-ның 6-сы бүлегенең бер өлөшөнән ойошторола, 1937 йылдың 31 майында НКВД-ның 00301-се приказы менән 11-се бүлектең ваҡытлыса штаты иғлан ителә). 
* Ярцев Виктор Владимирович 11.07.1937—28.03.1938 (1940 йылда атыла)

;Оператив-техник бүлек (12-се бүлек) (ГУГБ-ның  2-се һәм 9-сы бүлектәре өлөшөнән НКВД-ның 00464-се приказы менән 1937 йылдың 8 авгусында ойошторола)
* Жуковский Семён Борисович 27.07.1937—13.01.1938 (1940 йылда атыла)

;ГКГБ-ның кадрҙар бүлеге (НКВД-ның 2-се приказы менән 1934 йылдың 11 июлендә ойошторола; 1936 йылдың 8 декабрендә функциялары НКВД-ның кадрҙар бүлегенә бирелә)
* Вейншток Яков Маркович 11.07.1934—15.10.1936 (1940 йылда атыла)
* Литвин Михаил Иосифович 15.10.1936—08.12.1936

### СССР НКВД-һының Дәүләт именлеге баш идаралығы  (ГУГБ НКВД СССР)
НКВД-ның 00641-се приказы менән 1938 йылдың  29 сентябрендә яңынан ойошторола.

ГУГБ начальниктары:
* Берия Лаврентий Павлович  29.09.1938—17.12.1938  (1953 йылда атыла)
* Меркулов Всеволод Николаевич 17.12.1938—03.02.1941 (1953 йылда атыла)

ГУГБ начальнигы урынбаҫарҙары:
* Меркулов Всеволод Николаевич 29.09.1938—17.12.1938 (1953 йылда атыла)
* Деканозов Владимир Георгиевич 17.12.1938—13.05.1939 (1953 йылда атыла)
* Кобулов Богдан Захарович  17.12.1938—04.09.1939 (1953 йылда атыла)
* Серов Иван Александрович 29.07.1939—02.09.1939

;1-се бүлек (партия һәм хөкүмәт етәкселәрен һаҡлау)
* Дагин Израиль Яковлевич   29.09.1938—05.11.1938  (1940 йылда атыла)
* Власик Николай Сидорович 19.11.1938—26.02.1941

;2-се бүлек (йәшерен-сәйәси бүлек)
* Кобулов Богдан Захарович  29.09.1938—29.07.1939  (1953 йылда атыла)
* Серов Иван Александрович 29.07.1939—02.09.1939
* Федотов Пётр Васильевич 04.09.1939—26.02.1941

;3-сө бүлек (контрразведка бүлеге)
* Николаев-Журид Николай Галактионович 29.09.1938—25.10.1938 (1940 йылда атыла)
* Меркулов Всеволод Николаевич  26.10.1938—17.12.1938 (1953 йылда атыла)
* Деканозов Владимир Георгиевич 17.12.1938—13.05.1939 (1953 йылда атыла) 
* Корниенко Трофим Николаевич 25.06.1939—26.09.1940
* Федотов Пётр Васильевич 26.09.1940—26.02.1941

;4-се бүлек  ()
* Фёдоров  Николай Николаевич  29.09.1938—20.11.1938 (1940 йылда атыла) 
* Бочков Виктор Михайлович 28.12.1938—23.08.1940
* Михеев Анатолий Николаевич 23.08.1940—08.02.1941

;5-се бүлек (сит илдәр бүлеге)
* Пассов Зальман Исаевич 29.09.1938—22.10.1938 (1940 йылда атыла) 
* Деканозов Владимир Георгиевич  02.12.1938—13.05.1939 (1953 йылда атыла) 
* Фитин Павел Михайлович 13.05.1939—26.02.1941

;6-сы бүлек (милиция, янғын һағы,  Осоавиахим, район хәрби комиссариаттары һәм спорт ойошмалары өҫтөнән чекист күҙәтеүе) (1938 йылдың 28 декабрендә,  функциялары ГУГБ-ның 2-се һәм 4-се бүлектәренә бирелеп, НКВД-ның  00834-се приказы менән бөтөрөлгән)
* Морозов Игнатий Дмитриевич 29.09.1938—28.12.1938 (1940 йылда атыла) 

;7-се бүлек (йәшерен-шифрлау бүлеге) 
* Баламутов Александр Дмитриевич 29.09.1938—08.04.1939
* Копытцев Алексей Иванович 08.04.1939—26.02.1941

;ГУГБ-ның 
(1939 йылдың 4 сентябрендә НКВД-ның 001050-се приказы менән ойошторола)
* Сергиенко Василий Тимофеевич 04.09.1939—26.02.1940
* Эсаулов Анатолий Александрович 26.02.1940—26.02.1941

### СССР НКВД-һының Баш иҡтисад идаралығы (ГЭУ НКВД СССР)
НКВД-ның 1-се идаралығы 7-се, 8-се һәм 9-сы бүлектәренән 1938 йылдың 29 сентябрендә НКВД-ның 00641-се приказы менән ойошторола).

Начальник:
* Кобулов Богдан Захарович 04.09.1939—26.02.1941 (1953 йылда атыла)

Начальник урынбаҫарҙары:
* Андреев Григорий Петрович 16.02.1939—26.02.1941
* Наседкин Виктор Григорьевич 07.08.1939—26.02.1941

;1-се бүлек (оборона сәнәғәте; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән функциялары үҙгәртелә: сәнәғәт һәм аҙыҡ халыҡ комиссариаттары)
* Рейхман Лев Иосифович 29.09.1938—24.10.1938 (1940 йылда атыла)
* Андреев Григорий Петрович 16.02.1939—04.03.1940
* Мешик Павел Яковлевич 04.03.1940—26.02.1941 (1953 йылда атыла)

;2-се бүлек (ауыр сәнәғәт һәм машиналар эшләү; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән функциялары үҙгәртелә: оборона сәнәғәте)
* Григорьев Валентин Филатович 29.09.1938—09.03.1939 (1941 йылда атыла)
* Лерман Иосиф Рафаилович (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 12.1938—01.1939
* Даганский Александр Юльевич (вазифа башҡарыусы) 01.1939—06.1939
* Голубев Николай Алексеевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 04.03.1940—20.04.1940
* Голубев Николай Алексеевич 20.04.1940—26.02.1941

;3-сө бүлек (еңел, аҙыҡ-түлек, урман сәнәғәте һәм урындағы сәнәғәт; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән функциялары үҙгәртелә: ауыл хужалығы, финанс һәм сауҙа)
* Решетников Степан Георгиевич 04.03.1940—03.10.1940

;4-се бүлек (ауыл хужалығы һәм әҙерлүҙәр; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән бөтөрөлә; НКВД-ның 00697-се приказы менән 1939 йылдың 20 июненән яңынан ойошторола; функциялары: Гознак предприятиелары һәм аффинаж (ҡиммәтле металл) заводтары)
* Гатов Моисей Львович (вазифа башҡарыусы) 29.09.1938—18.12.1938 (1939 йылда атыла)
* Андреев Григорий Петрович 20.06.1939—26.02.1941

;5-се бүлек (сауҙа, кооперация һәм финанс; НКВД-ның 00447-се приказы менән 1939 йылдың 29 апреленән бөтөрөлә; НКВД-ның 00890-сы приказы менән 1939 йылдың 3 авгусында яңынан ойошторола; функциялары: авиация сәнәғәте)
* Гатов Моисей Львович (вазифа башҡарыусы) 29.09.1938—18.12.1938 (1939 йылда атыла)
* Шахов Александр Васильевич 03.08.39—26.02.1941

;6-сы бүлек. НКВД-ның 00911-се  приказы менән 1939 йылдың  7 авгусында ойошторола; функциялары: яғыулыҡ сәнәғәте)
* Наседкин Виктор Григорьевич 07.08.1939—26.02.1941

;Баш иҡтисад идаралығының Тикшереү бүлеге (часы). НКВД-ның 001050-се  приказы менән 1939 йылдың  4 сентябрендә ойошторола.
* Мешик Павел Яковлевич 04.09.1939—04.03.1940 (1953 йылда атыла)
* Влодзимирский Лев Емельянович 04.03.1940—22.07.1940 (1953 йылда атыла)
* Шварцман Лев Леонидович (вазифа башҡарыусы) 07.1940—26.02.1941 (1953 йылда атыла)

### СССР НКВД-һының Баш транспорт идаралығы  (ГТУ НКВД СССР)
НКВД-ның 00641-се  приказы менән 1938 йылдың  29 сентябрендә НКВД-ының 3-сө идаралығы бүлектәренән ойошторола:
* Мильштейн Соломон Рафаилович 31.03.1939—26.02.1941

### СССР НКВД-һының Баш төрмә идаралығы
НКВД-ның 00641-се  приказы менән 1938 йылдың  29 сентябрендә төрмә бүлеге базаһында ойошторола:
* Бочков Виктор Михайлович 23.11.1938—28.12.1938
* Галкин Александр Григорьевич 13.01.1939—14.03.1940
* Зуев Павел Никитич 14.03.1940—26.02.1941

### СССР НКВД-һының Сик буйы ғәскәрҙәренең Баш  идаралығы  (ГУПВ НКВД СССР)
НКВД-ның 00206-сы  приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
* Соколов Григорий Григорьевич 08.03.1939—26.08.1941

### Тимер юлы ҡоролмаларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы
НКВД-ның 00206-сы  приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
* Гульев Александр Иванович 08.03.1939—26.02.1941

### Үтә мөһим сәнәғәт предприятиеларын һаҡлаусы НКВД ғәскәрҙәренең баш идаралығы
НКВД-ның 00206-сы  приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
* Козик Емельян Васильевич 8.03.1939—26.02.1941

### СССР НКВД-һының Һаҡсы ғәскәрҙәре баш идаралығы
НКВД-ның 00206-сы  приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
* Шарапов Владимир Максимович 08.03.1939—26.02.1941

### СССР НКВД-һының Хәрби тәьминәт баш идаралығы (ГУВС НКВД СССР
НКВД-ның 00206-сы  приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
* Вургафт Александр Алексеевич 08.03.1939—26.02.1941

### СССР НКВД-һының Баш Хәрби төҙөлөш идаралығы
НКВД-ның 00206-сы  приказы менән 1939 йылдың  8 мартында ойошторола:
* Любый Иван Семенович 08.03.1939—26.02.1941

### СССР НКВД-һының Тимер юл төҙөлөшө лагерҙарының баш идаралығы  (ГУЛЖДС НКВД СССР)
НКВД-ның 0014-се  приказы менән 1940 йылдың 4 ғинуарында ойошторола:
* Френкель Нафталий Аронович04.01.1940—28.04.47

### СССР НКВД-һы ғәскәрҙәренең баш сәйәси пропаганда идаралығы
НКВД-ның 001013-се  приказы менән 1940 йылдың 17 авгусында ойошторола:
* Мироненко Пётр Никифорович 17.08.1940—26.02.1941

### СССР НКВД-һының айырым төҙөлөш идаралығы (Особстрой НКВД СССР)
Куйбышев өлкәһендә авиация заводтары төҙөлөшө менән етәкселек итеү өсөн НКВД-ның 001060-сы  приказы менән 1940 йылдың 28 авгусында  ойошторола:
* Лепилов Александр Павлович 28.08.1940—20.12.45

### СССР НКВД-һының гидротехник төҙөлөш лагерҙары баш идаралығы  (Главгидрострой НКВД СССР)
НКВД-ның 001159-сы  приказы менән 1940 йылдың 13 сентябрендә  ойошторола:
* Рапопорт Яков Давыдович  13.09.1940—23.08.1941

### СССР НКВД-һының һауа һөжүменән урында һаҡланыу баш идаралығы (ГУМПВО НКВД СССР)
НКВД-ның 001378-се  приказы менән 1940 йылдың 29 октябрендә   ойошторола:
* Осокин Василий Васильевич 29.10.1940—19.11.1949
* Шперов Михаил Никифорович 20.10.1943—10.08.1956 — хәрби әҙерлек штабы начальнигы — полковник, 27.08.1956—24.01.1958 —МПВО-ның штаб начальнигы  — НКГБ-МГБ генерал-майоры.

Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) бөтөрөлгәндән һуң СССР НКВД-һының яңы структураһы ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1938 йылдың 24 мартындағы П60/7-се Ҡарары менән раҫлана һәм НКВД-ның 1938 йылдың 9 июнендәге 00362-сы  приказы менән иғлан ителә; ВКП (б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1938 йылдың 23 сентябрендәге П64/82-се Ҡарары менән ГУГБ тергеҙелеп,  структура ҡабаттан үҙгәртелә һәм НКВД-ның 1938 йылдың 29 сентябрендәге 00641-се  приказы менән иғлан ителә.

### 1-се идаралыҡ: СССР НКВД-һының дәүләт именлеге идаралығы (УГБ НКВД СССР)
УГБ начальниктары:
* Фриновский Михаил Петрович 28.03.1938—08.09.1938 (1940 йылда атыла)
* Берия Лаврентий Павлович 08.09.1938—29.09.1938 (1953 йылда атыла)

УГБ начальнигы урынбаҫары:
* Николаев-Журид Николай Галактионович 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;1-се бүлек (партия һәм хөкүмәт етәкселәрен һаҡлау бүлеге)
* Дагин Израиль Яковлевич 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;2-се (оператив) бүлек
* Попашенко Иван Петрович 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;3-сө (контрразведка) бүлеге
* Николаев-Журид Николай Галактионович 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;4-се (йәшерен-сәйәси) бүлек
* Цесарский Владимир Ефимович.  28.03.1938—28.05.1938  (1940 йылда атыла)
*  Журбенко Александр Спиридонович. 28.05.1938—15.09.1938 (1940 йылда атыла)
* Кобулов Богдан Захарович.  15.09.1938—29.09.1938 (1953 йылда атыла)

;5-се бүлек: сит илдәр бүлеге
* Пассов Зальман Исаевич. 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;6-сы бүлек: хәрбиләштерелгән ойошмалар: милиция, Осоавиахим, янғын һағы, район хәрби комиссариаттары һәм спорт ойошмалары өҫтөнән чекист күҙәтеүе бүлеге
* Морозов Игнатий Дмитриевич. 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;7-се бүлек: оборона сәнәғәте өҫтөнән чекист күҙәтеүе бүлеге
* Рейхман Лев Иосифович 28.03.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

;8-се бүлек: бөтә сәнәғәт өҫтөнән чекист күҙәтеүе бүлеге
* Минаев-Цикановский А. М. 28.03.1938—10.07.1938
* Григорьев Валентин Филатович. 10.07.1938—29.09.1938 (1941 йылда атыла)

;9-сы бүлек: сауҙа, әҙерләүҙәр һәм ауыл хужалығы өҫтөнән чекист күҙәтеүе бүлеге
* Залин Лев Борисович. 28.03.1938—07.06.1938 (1940 йылда атыла)

### 2-се идаралыҡ: СССР НКВД-һының айырым бүлектәр идаралығы (УОО НКВД СССР)
Идаралыҡ начальниктары:
* Заковский Леонид Михайлович. 28.03.1938—20.04.1938 (1938 йылда атыла)
* Фёдоров Николай Николаевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 20.04.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла)
* Фёдоров  Николай Николаевич. 28.05.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

Идаралыҡ начальнигы урынбаҫарҙары:
* Фёдоров Николай Николаевич. 28.03.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла)
* Шапиро-Дайховский Натан Евнович. 28.03.1938—14.04.1938 (1938 йылда атыла)
* Николаев-Журид Николай Галактионович. 20.04.1938—09.06.1938 (1940 йылда атыла)
* Шляхтенко Михаил Кондратьевич. 10.07.1938—29.09.1938

### 2-се идаралыҡ: СССР НКВД-һының айырым бүлектәр идаралығы (УОО НКВД СССР)
Идаралыҡ начальниктары:
* Заковский Леонид Михайлович. 28.03.1938—20.04.1938 (1938 йылда атыла)
* Фёдоров Николай Николаевич (ваҡытлыса вазифа башҡарыусы) 20.04.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла)
* Фёдоров Николай Николаевич. 28.05.1938—29.09.1938 (1940 йылда атыла)

Идаралыҡ начальнигы урынбаҫарҙары:
* Фёдоров Николай Николаевич. 28.03.1938—28.05.1938 (1940 йылда атыла)
* Шапиро-Дайховский Натан Евнович. 28.03.1938—14.04.1938 (1938 йылда атыла)
* Николаев-Журид Николай Галактионович. 20.04.1938—09.06.1938 (1940 йылда атыла)
* Шляхтенко Михаил Кондратьевич. 10.07.1938—29.09.1938

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Алексушин Г. В.* История правоохранительных органов. — Самара: АНО «ИА ВВС»; АНО «Ретроспектива», 2005.
* *Вознесенский Н. А.* Военная экономика СССР в период отечественной войны. — М.: ОГИЗ, 1948. — С. 108—119.
* *Дайнес В. О.* Штрафбаты и заградотряды Красной Армии. — М.: Эксмо, 2008. — С. 55-57.
* 
* *Мартиросян А. Б.* К решающим битвам. — М.: Вече. 2008. — С. 71-73. — ISBN 978-5-9533-3436-5
* *Наумов Л. А.* Сталин и НКВД. — : Издательство «Алгоритм», 2013.
* *Рыбников В. В., Алексушин Г. В.* История правоохранительных органов Отечества. — : Щит-М, 2007.
* *Север А.* Великая миссия НКВД. — М.: Алгоритм. 2008. — С. 177, 200. — ISBM 978-5-9265-0587-7
* 
* Федеральная архивная служба. Государственный архив Российской Федерации. Архив современной истории России. / Ред.: В. А. Козлов и Мироненко С. В.:
:* Т. 1: «Особая папка» И. В. Сталина: Из материалов Секретариата НКВД — МВД СССР 1944—1953 гг. Каталог документов. — М., 1994.
:* Т. 2: «Особая папка» В. М. Молотова: Из материалов Секретариата НКВД — МВД СССР 1944—1956 гг. Каталог документов. — М., 1994.
:* Т. 3: «Особая папка» Н. С. Хрущёва: Из материалов Секретариата МВД СССР 1954—1959 гг. Каталог документов. — М., 1995.
:* Т. 4: «Особая папка» Л. П. Берии: Из материалов Секретариата НКВД — МВД СССР. Каталог документов: 1946—1949. — М., 1996.
* *Шамбаров В. Е.* Оккультные корни Октябрьской революции. — М.: Алгоритм, 2006. — С. 11.
* 20 лет ВЧК — ОГПУ — НКВД. — М.: Гос. изд-во полит. лит., 1938. — 64 с.
* *Петров Н. В.* Сталин и органы НКВД-МГБ в советизации стран Центральной и Восточной Европы. 1945—1953 гг., 2008.

## Һылтанмалар

* Хронология МВД с 1801 по 1997 годы
* Униформа органов и войск НКВД и НКГБ СССР