open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тойғонов Марсель Марат улы

**Тойғонов Марсель Марат улы** (19 декабрь 1970) — микробиолог. Медицина фәндәре докторы (2003), профессор (2005).

## Биографияһы

Марсель Марат улы Тойғонов 1970 йылдың 19 декбрендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йомаш ауылында тыуған. Урта белемде тыуған ауылында ала. Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған (1993). 1994—1995 йылдарҙа Өфөлә «Сая» предприятеһында эшләй, 2003 йылдан алып «Иммунопрепарат» педприятиеһының Фән һәм технологиялар департаментында фән буйынса директор урынбаҫары, 2007 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте аппаратында (2008 йылдан башлап бүлек мөдире), 2009—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының «Башфармация» Дәүләт униатр предприятиеһында генераль директор, бер үк ваҡытта 1998 йылдан алып медицина университетында ла (2014 йылдан башлап микробиология, вирусология кафедраһы мөдире).

2003 йылда диссертация яҡлап, медицина өлкәһендә иң йәш фән докторы була (33 йәштә)

Фәнни эшмәкәрлеге микробиология, иммунология, биотехнология, лабораторлыҡ диагностика проблемаларына, дарыу һәм диагностика препараттары эшләүгә арналған. М. М. Тойғонов ҡатнашлығында Citrobacter diversus 256, Citrobacter freundii 255, Escherichia coli ГИСК 251 һ.б. бактерияларҙың штамдары, «хужа—патоген» системаһында шартлы патоген микроорганизмдарҙың (энтеробактериялар) үҙ-ара молекуляр генетик тәьҫир итешеү үҙенсәлектәре өйрәнелә.

130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 16 уйлап табыу авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2010 йыл, 22 бит.
* Сказание о земле Баймакской. Уфа, Издательство «Слово», 1998
Мусин Ғүмәр Һаҙый улы

**Мусин Ғүмәр Һаҙый улы** (10 ноябрь 1946 − 14 апрель 2007) — философ, философия фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Ғүмәр Һаҙый улы Мусин 1946 йылда Черемхово ҡалаһында тыуған. Уның атаһы репресияға дусар булып, һөргөнгә ебәрелә. Ғүмәрҙең бала сағы тыуған Башҡортостанынан алыҫта үтә. Һуңынан ғаилә Баймаҡ ҡалаһына ҡайта, 3-сө һанлы урта мәктәпте тамамлай. 1995 йылда ғаилә башлығы аҡлана. Өфө авиация институтына уҡырға инә һәм 1969 йылда уны уңышлы тамамлай. 1972 йылдан алып Күмертау ҡалаһында машиналар эшләү заводтарында эшләй, артабан Өфө телефон аппаратураһы заводында эшләй. Төрлө юғары йорттарында уҡыта: 1975 йылдан — Башҡорт дәүләт педагогия институтында, 1979 йылдан — Өфө дәүләт сервис институтында, 1984 йылдан — Өфө дәүләт нефть техник университетында.

Фәнни эшмәкәрлеге рухи донъя һәм ихтыяждар диалектикаһын өйрәнеүгә арналған. 100 ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

### Төп хеҙмәттәре
* Через диалектику потребностей и духовного мира к устойчивому развитию. Уфа, 1999;
* Биосоциосистема: опыт потребностного подхода. Уфа, 2000 (авторҙаш);
* Единство потребностей и духовного мира как фактор устойчивого развития. Уфа, 2000.
* Потребностный подход в технико технологической деятельности. Уфа, 2002..

2007 йылдың 14 апрелендә Өфөлә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Икенсе баҫма. 2010 йыл, 30 бит.
* 
* Раскулаченные крестьяне Баймакского района в спецпоселении Черемхово Иркутской области.
Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡоштар

**Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡоштар**, — Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡоштарҙың төрҙәре һәм төрсәләре исемлеге, 2014 йылда нәшер ителгән. Исемлектә Башҡортостан Республикаһының 2014 йылда нәшер ителгән Ҡыҙыл китабына индерелгән бөтә ҡоштар ҙа күрһәтелә.

## Тасуирлама
1984 йылда тәүге тапҡыр «Башҡорт АССР-ының Ҡыҙыл китабы» баҫылып сыға, уға 171 төр үҫемлек һәм 157 төр хайуан, шул иҫәптән 54 төр ҡош индерелә. Ҡабатлап нәшер ителгән "Башҡорт АССР-ының Ҡыҙыл китабы"нда (1987) ҡоштарҙың төрө 57-гә етә. "Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы"ның 3-сө томына (2004) ҡоштарҙың 49 төрө һәм төрсәһе индерелә. "Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы"ының 2-се томында (2014) ҡоштарҙың төрө һәм төрсәһе 41-гә тиклем кәмей.

Исемлектә 2014 йылда нәшер ителгән "Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабы"ына ингән ҡоштарҙың бөтә төрө һәм төрсәләре күрһәтелә. Таблицаның КкРБ, КкРФ һәм МСОП тип аталған бағаналары ярашлы рәүештә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабында, Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабында һәм МСОП-тың Ҡыҙыл исемлегендә булыуҙарын аңлата. Әгәр ҙә теге йәки был Ҡыҙыл китапта һүрәтләнгән төр булмаһа, йәғни күрһәтелгән категорияларҙың береһенә лә индерелмәгән икән, исемлектә был ячейка тултырылмаған көйө ҡалдырыла. Бөтә төрҙәр Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабында 6 категорияға, Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабында 6 категорияға һәм МСОП-тың Ҡыҙыл исемлегендә 9 категорияға бүленә. Категориялар түбәндәге тамғалар менән билдәләнә:

Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабында ҡоштар исемлегенә барлығы 41 төр һәм төрсә индерелгән, уларҙың 13-ө ыласын һымаҡтар, 9-ы сәпсәү һымаҡтар, 6-һы ҡаҙ һымаҡтар, 3-әүһе торна һымаҡтар, 2-шәр ҡауҙы һымаҡтар, турғай һымаҡтар һәм ябалаҡ һымаҡтар отрядтарына ҡарай, шулай уҡ 1-әр төр гагара һымаҡтар, тауыҡ һымаҡтар, ракше һымаҡтар, һөҙһөт һымаҡтар отрядтарына ҡарай. Балабан, мәрйенгүҙ, бөркөт, аҡ ағуна, ҙур аҡ селән, туғаҙаҡ, һунағара,ялан тәгәрлеге, һағыҙаҡ һарыы, кәлмәргән, һаҙ көйөлдөһө, ялан торомтайы юҡҡа сығып барған (!) төрҙәр категорияһына ҡарай.

Исемлектә таксондарҙың урынлашыуы Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабындағы ҡуйылышҡа тап килә.

Һуңғы бағана аҙағында Халыҡ-ара тәбиғәт һағы союзы (МСОП) сайтындағы шәхси биткә һылтанма бирелгән..

## Шулай уҡ ҡара
* Башҡортостан фаунаһы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Балтика ауыл Советы (Иглин районы)

**Балтика ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Иглин районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.

## Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярышлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

## Иҫкәрмәләр
Көлтә

**Көлтә** — урып алып, баулап бәйләнгән башаҡ, етен йәки һалам шәлкеме. Славян күҙаллауҙары буйынса, хужалыҡта игендең вегетатив ҡеүәте һәм мал  һәм байлыҡты  һынландыра.

## Ураҡта

Крәҫтиән хужалығында урылған үҫемлек өйөмдәрҙә йәки көлтәләп киптерәләр. Көлтәгә башлыса оҙон һабаҡлы ашлыҡ бәйләнә, шулай уҡ башҡа ҡайһы бер үҫемлектәр (орлоғон йыйып алыу өсөн етен, туҡранбаш) көлтәләнә. Был эшкәртеү өсөн уңайлы ла, орлоҡтар ҙа аҙыраҡ юғалтыла. Орлоғо өлгәргән ашлыҡты  шунда уҡ көлтәгә бәйләйҙәр. Өлгөрөп етмәгәнен тарау килеш  киптерә биреп бәйләйҙәр. Яуынлы ваҡытта урылған үҫемлектәрҙе лә алдан киптереп алалар. 

Көлтәләрҙән күбә лә һалалар, стога и скирды.

Борон көлтә урып алынған игенде үлсәү сараһы булараҡ ҡулланылған.

## Славян көнкүрешендә
13-әр көлтәнән 4 сатраш (крестец) һалғандар, ә ҡайһы бер губернияларҙа сатрашҡа 100 йә 60 көлтә тура килгән.
.

## Геральдикала
Көлтә һүрәте  төрлө илдәрҙең боронғо геральдикаһында ҡулланылған  .


File:Coat of Arms of Adamovsky rayon (Orenburg oblast).png|Адам районы гербы
File:Coat of Arms of Mamadysh rayon (Tatarstan).png|Мамадыш районы гербы
File:Coat of Arms of Miensk district.png|Мин районы гербы
File:COA Rozdilnianskyi raion.svg|Раздельнян районы гербы
File:Coat of arms of Tsilninsky Raion.jpg|Цильня районы гербы
File:Coat of Arms of Bogorodsky district (Kirov region).png| Богородский районы гербы (Киров өлкәһе)


Кәрт уйынында  «Бесән көлтәһе» тигән пасьянс бар.

## Шулай уҡ ҡара

* Күбә
* Кәбән
* Эҫкерт

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* .

## Һылтанмалар
* Сноп — снопъ
Эҫкерт

**Эҫкерт** — бесән, һалам йәки көлтәне өҫкә табан тарайта барып, тығыҙлап тултырылған дүрткел оҙонса өйөм.  Ул мал аҙығын асыҡ һауала һаҡлау өсөн тәғәйенләнә.

## Этимология
Ураҫсалағы «скирд» һәм «скирда» (боронғо урыҫса — «*скирдъ*»;  украинса — «*ски́рта*», «*сти́рта*»; белорусса — «*скíрта*»)  балтик теленән алынған; урта. лит. «*stìrtа*» (бесән кәбәне), лтш. «*stir̃tа*» (ашлыҡты яланда киптереү өсөн эшләнгән түбәлек) латышса «*stirpa*» һүҙе менән бәйле.

## Тасуирлама

Эҫкерт  кәбәндән күренеше менән айырыла. Кәбән түңәрәкләп һалынһа, эҫкерт оҙонса, киңлеге яҡынса , оҙонлоғо , бейеклеге . Эҫкерткә ҡоро бесән йәки һалам һалалар. 

Элгәре ашлыҡты икенсе урында һуҡҡанда, йыш ҡына баҫыуҙа  көлтәнән эҫкерт эшләгәндәр. Был уңайлы, сөнки  ураҡ ваҡытында  транспорт һәм ҡасан эшсе ҡул етерлек булмай,был ҡайһы саҡ уңайһыҙ булһа ла, уны ҡышҡын ташып алалар, . Йыш ҡына итеп баҫыуҙарҙа һаламды һаҡлыҡҡа бик үк сифатлы булмаған  фураж итеп ҡалдыралар, кәрәге сыҡмаһа,яҙғыһын уны яндыралар. Оҙаҡ һаҡлаған осраҡта, ғәҙәттә, яуым-төшөм зарар килтермәһен өсөн өҫтөнә полиэтилен йәки һалам ҡатламы ябалар, ел-буран осормаһын өсөн уларҙың өҫтөнә ауыр әйбер бәйләп ҡуялар.

Элек эҫкертте ҡул көсө менән, һәнәктәр ярҙамында һалһалар, хәҙер был эштә йыш ҡына техника ҡулланыла, йыш ҡына төргәк йәки брикеттар эшләп өйәләр.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡара

* Күбә
* Оборог
* Кәбән

## Әҙәбиәт
*
Шемәк ауыл Cоветы (Өфө районы)

**Шемәк ауыл Cоветы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Октябрьский ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Ауыл биләмәһе составы

1986 йылда Һарт-Смирнов ауылы юҡҡа сығарылған һәм иҫәп мәғлүмәттәренән алынған (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396 номерлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән сығарыу тураһында» указы))

## Билдәле шәхестәре

* Ивушкин Владимир Иванович (9 июнь 1942 — 12 март 1999) —"Союзтелефонстрой" тресы Куйбышев төҙөлөш-монтажлау идараһы монтажлаусыһы, Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр
Йоматау ауыл Советы (Өфө районы)

**Йоматау ауыл Советы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

Административ үҙәге — Йоматау ауылы.

## Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.

## Халҡы

## Состав сельского поселения

## Иҫтәлекле урындары
* **Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының Йоматау этнография музейы** — Зыряновтар ғаиләһенең шәхси коллекцияһы нигеҙендә, Башҡортостандың төрлө милләт халыҡтарының  ысын тарихи мәҙәни традицияларын, көнкүрешен, биҙәү-ҡулланма ижадын, этнографияһын һаҡлау маҡсатында ойошторола.

## Иҫкәрмәләр
Йорт хайуандары

**Йорт хайуандары** —  кеше ҡулға эйәләштергән хайуандар, мал, улар йорт янында аҫрала. Мал көнкүрештә ниндәйҙер файҙа килтерә, ҡайһы бер хайуандар күңел өсөн аҫрала. Йорт хайуандарының күпселеге еңел  үрсей. Селекция ярҙамында  кеше уларҙың тоҡомон яҡшырта, үрсемлеген арттыра.

## Дөйөм характеристика

Йорт хайуандарының бер өлөшө (ауыл хужалығы хайуандары) туранан-тура кешегә матди табыш килтерә, мәҫәлән, аҙыҡ  (һөт, ит), материалдар (йөн, тире) сығанағы булып тора. Икенселәре (эш малы һәм хеҙмәт хайуандары) эш  функцияһы (йөк ташыу, һаҡлау һәм башҡалар) башҡарып, кешегә файҙа килтерә.

Икенсе ҙур категория —  компаньон хайуандар, улар кешегә ҡәнәғәтлек бирә, күңелен күтәрә. Ҡала кешеләре өсөн йыш ҡына тап ошо категория «йорт хайуандары» булып тора ла инде.  Күп ғаиләләрҙә улар дуҫ урынында,  стресс тойғоһонан ҡотолорға ярҙам итә..

Йорт хайуандарын  махсус биналарҙа (аҙбар, ат һарайы, эт ояһы) тоторға мөмкин, кешенең йорт эсендә лә йәшәйҙәр.  Йорттарҙа йәшәүселәр өсөн  ситлектәр, аквариумдар, террариумдар һәм  башҡа төр йәшәү урыны булдыралар,  ә икенселәре (мәҫәлән, бесәй, эт, кролик һәм хатта маймыл бина эсендә иркен йөрөй ала.

Йортта "саҡырылмаған ҡунаҡтар" - төрлө хайуандар ҙа йәшәүе мөмкин. Улар файҙа килтермәү генә түгел, ҙур ғына зыян да һала ала. Мәҫәлән, ҡомаҡ, сысҡандар, тараҡандар, ҡырмыҫҡалар, ҡандалалар.

## Үрсеүҙәре

Йорт хайуандары ҡырағай хайуандарҙан барлыҡҡа килгән. Күп ҡырағай хайуандарҙы, бигерәк тә йәш сағында, ҡулға эйәләштереп була,  әммә йорт шарттарында улар ауыр үрсей, тоҡомдары булһа ла яңынан ҡулға эйәләштерергә кәрәк.

Ҡырағай хайуандарҙан айырмалы рәүештә,  йорт хайуандары, ҡағиҙә булараҡ, тиҙ үрсей. Еңел, яҡшы үрсеүе - ыңғай сифаттары тураһында һөйләй.Уларҙы эйәләштерергә лә кәрәкмәй,   кешеләр быуаттар буйы алып барған генетик селекция һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән сифаттары нәҫелдән бирелә.

Йорт хайуандарының төрҙәре  — хайуандар донъяһы төрҙәрененең дөйөм һанына ҡарата сағыштырмаса ҙур түгел. Мәҫәлән, һөтимәрҙәрҙең ике меңдән ашыу төрө бар, йорт хайуандары  бөтәһе яҡынса 40 төр генә. Әгәр  йорт хайуандарының исемлегенән ошондай организмдарҙы  (бөжәктәр бал ҡорто, кошениль, ебәк күбәләгенең ике—өс төрөн) һәм балыҡтың ике төрөн (алтын балыҡ һәм карп), алып ташлаһаң,  ғәмәлдә «ысын»  йорт хайуаны 27 генә ҡала.

## Шулай уҡ ҡара
* Декоратив ҡомаҡтар
* Йорт төлкөләре
* Компаньон хайуандар
* Ҡулға эйәләштереү
* Тоҡом (малсылыҡ)
* Эт аҫрау
* Хонорик

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*  
*
Көлтә (мәғәнәләр)

**Көлтә:**

*Көлтә — урылған, баулап бәйләнгән иген, етен, тарма йәки һалам шәлкеме.
* **Көлтә** - ҙур булып ялбырлап торған нәмә - *көлтә сәс; көлтә ял; көлтә ҡойроҡ*.
***Көлтә** арбаһы 
* «Көлтә» — Петергофтағы  Монплезир баҡсаһындағы үҙәк фонтан.
Әминев Хәлил Мөхәммәт улы

**Әминев Хәлил Мөхәммәт улы** (1886—1959) — көрәшсе. Георгий тәреһе бантының тулы кавалеры. Милли көрәш буйынса РСФСР-ҙың халыҡтар Спартакиадаһының Урал-Кузбасс зонаһында абсолют чемпионы (1932).

## Биографияһы
Хәлил Мөхәммәт улы Әминев 1886 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Иҫән ауылында (Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе) башҡорт ғаиләһендә тыуып үҫә. Йәш саҡтан уҡ йөҙ килограмдан ашыу ауырлыҡтағы баһадир була, эргә-тирәләге бөтә һабантуйҙар ҙа уның еңеүе менән тамамлана.

1914 йылда, Беренсе донъя һуғышы башланыу менән, хәрби хеҙмәткә алына. 1915 йылдың июненән Рәсәй ғәскәренең 27-се армия корпусы 70-се пехота дивизияһының 303-сө Сеннен полкы составында һуғыша. 1916 йылдың 8 ноябрендә разведка операцияһы барышында ауыр яралана. 1916 йылдың 15 декабрендә тәүге 4-се дәрәжә Георгий тәреһе (№576838) менән бүләкләнә.

303-сө Сеннен полкы 1914 йылдың авгусында ойошторола... Полк 1914 — 1915 йылдарҙа Көнсығыш Пруссияла Штренгельн, Клейн, Гармен һәм башҡа ауылдар районында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша..

Әминев Хәлил Беренсе донъя һуғышында айырыуса ҙур батырлыҡтар күрһәтә. Башҡорт батыры — Георгий тәреһе бантының тулы кавалеры.

30-сы йылдар башында Әминев оло уңыштарға өлгәшә. 1932 йылдың йәйендә (15 — 20 июнендә) милли көрәш буйынса Бөтә Башҡорт уйындары үткәрелә. Баймаҡ районынан ярышҡа 40 кеше килә. Программа бик бай була, спорт уйындары йыр-моң менән үрелеп бара. Хәлил Әминев беренсе урынды ала. Шул уҡ йылда (1 — 15 августа) милли көрәш буйынса РСФСР-ҙың халыҡтар Спартакиадаһы уҙғарыла. Ярыштар Свердловскиҙә (хәҙер Екатеринбург) үтә. Милли көрәш буйынса барыһы 360 спортсмен ҡатнаша. Урал-Кузбасс зонаһында Хәлил Әминев абсолют чемпион исеменә лайыҡ була. Икенсе урында — уның яҡташы, Басай ауылынан Кәрим Дияров (һуңынан билдәле ҡурайсы һәм фольклорсы), өсөнсө урынға Арғаяш (хәҙер Силәбе өлкәһе) егете, комвуз студенты Ғәлләмов лайыҡ була. Дөйөм алғанда, Рәсәй кимәлендәге ярыштар башҡорт спортсмендары өсөн бик уңышлы була, сөнки атыу буйынса — беренсе, йүгереү буйынса — икенсе-өсөнсө урындарҙы биләйҙәр.

Хәлил Әминевтың улы Хәмзә иҫләүенсә, 1945 йылда уның атаһы Хәлил Мөхәммәт улы Әминев Үрнәктә (Ниғәмәт) үткән һабантуйҙа һуңғы тапҡыр көрәшеп еңеүсе була. Баһадирға ул саҡта 60 йәш була.

1959 йылда 73 йәшендә вафат була.

## Хәтер
* 1992 йылда Баймаҡта милли көрәш буйынса чемпион Хәлил Әминев иҫтәлегенә буклет баҫтырыла.
 
## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Ватандаш. Ижтимағи-сәйәси, фәнни-популяр һәм нәфис айлыҡ журнал. Улар менән район ғорурлана. 2001-4. 30-37 биттәр.
* Сказание о земле Баймакской, Уфа, Издательство «Слово», 1998, 96-98 биттәр.
* Сәйғәфәров Ә. М. Тарих һәм кеше яҙмышы солғанышында Иһән ауылы. Өфө. 2019. Китап. Т. 350 экз. — 300 б.
Ивушкин Владимир Иванович

**Ивушкин Владимир Иванович** (9 июнь 1942 йыл — 12 март 1999 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1965—1993 йылдарҙа «Союзтелефонстрой» тресының монтажсы-йәбештереүсеһе. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Владимир Иванович Ивушкин 1942 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы Шемәк ауылында тыуған.

1959 йылда Өфө моторҙар эшләү заводында балта оҫтаһы булып эшләй башлай. 1965 йылдан алып «Союзтелефонстрой» тресының Өфө, 1982 йылдан — Куйбышев төҙөлөш-монтажлау идараһында элемтә монтажлаусы — йәбештереүсе булып эшләй.

1988 йылдан алып «Ростелефонстрой» акционерҙар йәмғиәтенең Екатеринбург филиалында элемтә монтажлаусы — йәбештереүсе булып эшләй. 1993—1999 йылдарҙа «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Өфө ҡала электр селтәрҙәрендә эшләй.

Ивушкин Владимир Иванович 1999 йылдың 12 мартында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Юғары производство күрһәткестәре, хеҙмәттә инициативалылығы һәм намыҫлылығы өсөн В. И. Ивушкин I (1986), II (1981), III (1975) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Әҙәбиәт
* 
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. т. 3. З-К. 2007. −672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар
* 
* Ивушкин Владимир Иванович
Ауыл хужалығы хайуандары

**Мал-мыуар** (шулай уҡ *мал, ауыл хужалығы хайуандары*) — кеше  аҙыҡ-түлек (ит, һөт, йомортҡа, май), етештереү сеймалы (йөн, тире, мамыҡ,шырт, күн, һөйәк, ҡауырһын) алыу өсөн, шулай уҡ транспорт һәм эш көсө булараҡ файҙаланған йорт хайуандары.  Селекция ярҙамында борондан ҡырағай хайуандар араһынан ҡулға эйәләштереп һайлап алынған ҡоштар һәм хайуандар.

Ауыл хужалығы малдары махсус биналарҙа, ҡаралтыларҙа  (аран, ялан кәртә, Һарай (ҡаралты)|һарай, ат һарайы, сусҡа һарайы, һыйыр аҙбары, ҡуян ояһы, малсылыҡ бинаһы, ферма, ҡура, мал ҡураһы, ҡош-ҡорт ояһы, умарта һ. б.) аҫрала.

## Билдәләмә
Һүҙлек һәм закон акттары ауыл хужалығы малы төрҙәрен  билдәләй:
* мал, 
* ҡиммәтле тиреле йәнлектәр, 
* йорт ҡуяны, 
* ҡош-ҡорт, 
* бал ҡорто.

Мал-тыуар (мал) үҙ сиратында — «"дүрт аяҡлы йорт ауыл хужалығы хайуандары  "» тип билдәләнә. Даль был төшөнсәне тулыраҡ асып бирә — «" йорт, хужалыҡ хайуандарының дөйөм атамаһы: ат, һыйыр, дөйә, һарыҡ, кәзә, болан һәм башҡалар. Әммә, борон нисек булһа, әле лә шулай, күбеһенсә һыйыр һәм эш үгеҙе."».

## Ауыл хужалығы хайуандары исемлеге

* Тояҡлылар
** Мөгөҙлө эре мал
*** һыйыр, буйвол, як
** кәзә, һарыҡ
** сусҡа
** ишәк
** ат
** төньяҡ боланы
* Һөйәл аяҡлылар
** дөйәләр -  дромедар (бер үркәсле) һәм бактриан (ике үркәсле),
* Кимереүселәр
** йорт ҡуяны һәм нутрия
* Йыртҡыс хайуандар (ваҡ һәм уртаса)
** кеш, төлкө, европа шәшкеһе, көҙән
* Ҡоштар
** Тауыҡ кеүектәр
*** тауыҡ, күркә, цесарка, фазан (ҡырғауыл), барҡылдаҡ, тауис, күгәрсен (итле тоҡомдар)
** Ҡаҙ кеүектәр
*** ҡаҙ, мускус өйрәктәре
* Бөжәктәр
** Бал ҡорто, иңкеш

## Шулай уҡ ҡара
* Одомашнивание
* Скотоводство
* Генетика
* Ветеринария

## Һылтанмалар

; Видео
* Лошади
* Корова и бык
Мөгөҙлө эре мал

**Мөгөҙлө эре мал** (урыҫса аббр. **КРС**) — — ауыл хужалығы хайуандары, башҡорттар был төр малды «һыйыр малы» тип атай.

Һыйыр малының төп тәғәйенләнеше — ит һәм һөт, тире һәм һирәкләп йөн етештереү , шулай уҡ ауыл хужалығы эштәрендә файҙаланыу. 2010 йылдар башында бар донъяла 1,3 — 1,4 миллиард баш һыйыр малы була

## Енесе һәм йәше буйынса классификация
* Эш үгеҙе — быҙау сағында бестерелгән өс йәштән олораҡ иркәк.
* Һыйыр — быҙаулаған орғасы.
* Нәҫел үгеҙе — бестерелмәгән өс йәштән олораҡ иркәк.
* Үгеҙ быҙау, үгеҙ башмаҡ — өс айҙан ҙурыраҡ, әммә өс йәштән өлкән түгел бестерелмәгән иркәк .
* Үгеҙ-кастрат — өс айҙан ҙурыраҡ, әммә өс йәштән өлкән түгел бестерелгән иркәк.
* Имсәк быҙау — 14 көнлөктән өс айға тиклемге башлыса имгән быҙауҙар.
* Тана — әле бер ҙә быҙауламаған орғасы.
* Тыуса һыйыр — тәүге тапҡыр быҙаулаған орғасы.
* Бер ҙә быҙауламаған һыйыр малы.

## Үрсеүе
Ҡасмай ҡалған һыйыр малы — тыу, ҡасҡаны, быҙауларға тейеше — быуаҙ тип атала.

### Һыйыр малы һаны
2006 йылғы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбенә ярашлы, Рәсәйҙә 2006 йылдың июленә 23 514,2 мең баш эре мөгөҙлө мал булған. Уларҙың:
* 11 225,5 меңе ауыл хужалығы ойошмаларында.
* 979,5 мең башы крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарында һәм шәхси эшҡыуарҙарҙа.
* 11 309,2 мең башы граждандарҙың коммерцияға ҡарамаған берекмәләрендә .
Рәсәйҙә итле тоҡом һыйыр малы дөйөм күрһәткестең 1,5 % тура килә, һарыҡ дөйөм эре мөгөҙлө мал. 98 % ит һөтлө тоҡом һыйырҙарҙан алына.

2016 йыл аҙағына тиклем Рәсәйҙә эре мөгөҙлө мал 18 753 меңгә тиклем кәмегән. Уларҙың һаны:
* 8 356 мең ауыл хужалығы ойошмаларында.
* Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарында һәм шәхси эшҡыуарҙарҙа 2 380 мең башҡа тиклем артҡан.
* Йорт хужалыҡтарында 8 017 мең башҡа еткән.

## Глобаль йылылыҡ артыуға йоғонто
Һыйыр малын үрсетеү глобаль йылылыҡ артыуға һиҙелерлек йоғонто яһай]]. Быға мал эсәктәрендә яҡынса 10 % антропоген парник газдары барлыҡҡа килеү булышлыҡ итә.
Шуға күрә был газдарҙың бүленеп сығыуын кәметеү ысулдары буйынса эксперименттар үткәрелә, ит ашауҙы кәметеү буйынса төрлө ойошмалар тарафынан пропаганда бара.

## Һыйыр малының төп тоҡомдары

* Герефорд тоҡомо
* Абердин-ангус тоҡомо
* Голланд тоҡомо
* Холмогор тоҡомо
* Ҡыҙыл дала тоҡомо
* Айршир тоҡомо
* Ярослав тоҡомо
* Симменталь тоҡомо
* Сычев тоҡомо
* Швицкая тоҡомо
* Кострома тоҡомо
* Ҡалмыҡ тоҡомо
* Шароле тоҡомо
* Лимузин тоҡомо
* һәм башҡалар.

## Шулай уҡ ҡара

* Малсылыҡ
* Мясное животноводство в России

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Костомахин Н. М. «Породы крупного рогатого скота»: Учебное пособие для студентов высших учебных заведений, обучающихся по специальности «Зоотехния». — М.: Издательство «КолосС», 2011. — 119 с., [8] л. — 500 экз. — ISBN 978-5-9532-0749-2.
* 

## Һылтанмалар
* Классификация КРС 

*
Шишмә (һыу)

**Шишмә** (*сығанаҡ, инеш*) — ер аҫты һыуҙарының ҡоро ерҙә йәки һыу аҫтында (һыу аҫты сығанаҡтарынан) өҫкә бәреп сығыуы.

Шишмәләр хасил булыу төрлө шарттарға бәйле:

* һыулы горизонттарҙың хәҙерге рельефтың кире формалары (мәҫәлән, йылға үҙәндәре, балкалар, йырындар, күл ҡаҙандары) менән киҫелеүенә
* урын-ерҙең геологик структураһы үҙенсәлектәренә (ярыҡтар, тектоник боҙолоу зоналары, урғылған һәм ултырма тоҡомдар ҡушылыуы)
* һыу һеңдереүсе тоҡомдарҙың фильтрлау йәһәтенән төрлөлөгөнә һ.б.

Шишмәләрҙең баҫымлы һәм баҫымһыҙ төрҙәре була. Баҫымлылары өҫкә үрләй, баҫымһыҙҙары аҫҡа аға. Йәнә ваҡытлы (миҙгелле) һәм даими шишмәләр була.

Температураһы буйынса шишмәләр һалҡын, йылы, эҫе һәм ҡайнарға бүленә.

Совет гидрогеологы А. М. Овчинников классификацияһы буйынса, һыу сығанаҡтары һыу менән тәьмин ителеү йәһәтенән өс төркөмгә бүленә: өҫкө һыуҙар менән туйыныусы, грунт һыуҙары менән туйыныусы һәм артезиан һыуҙары менән туйыныусы.

Сығанаҡтарҙың химик һәм газ составы төрлө була; ул, нигеҙҙә, ер аҫты һыуҙарының составына һәм райондың дөйөм гидрогеологик шарттарына бәйле.

Донъялағы иң ҙур шишмәләр:

# Воклюз (Франция)
# Ҡыҙыл шишмә (Рәсәй)
# Ааштопф (Германия)

## Әҙәбиәт
* *Альтовский М. Е.* Классификация родников // Вопросы гидрогеологии и инженерной геологии, Сб. 19. М., 1961.
* *Иностранцев А. А.* Источники, ключи или родники &#x2F;&#x2F; Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* *Климентов П. П.* Общая гидрогеология. М., 1971.
* *Овчинников А. М.* Общая гидрогеология. М., 1954 год.
Упҡанкүл (мәғәнәләр)

**Упҡанкүл**:

* Упҡанкүл — Башҡортостандың  Асҡын районындағы ауыл.
* Упҡанкүл (күл, Асҡын районы) — Башҡортостандың  Асҡын районындағы күл.
* Упҡанкүл (күл, Нуриман районы) — Башҡортостандың Нуриман  районындағы күл.
* Упҡанкүл — Башҡортостандың Асҡын районында төбәк.
Шәрәфетдинов Виктор Хөсәйен улы

**Шәрәфетдинов Виктор Хөсәйен улы** (11 июнь 1944 йыл) — рәссам-монументалист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, доцент. 1987 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1988). 

## Биографияһы
Виктор Хөсәйен улы Шәрәфетдинов 1944 йылдың 11 июнендә Силәбе ҡалаһында тыуған.

1971 йылда М. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт академияһының монументаль һәм декоратив-ғәмәли факультетының монументаль һынлы сәнғәт бүлексәһен тамамлай

Өфө ҡалаһында йәшәй. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында 2001 йылдан эшләй. 2008 йылдан — һүрәт кафедраһы мөдире, доцент.

## Эштәре

* Гобелен «Урыҫ ҡунаҡсыллығы» (Орел ҡалаһы, «Шипка» мотеле, 1971—1973)
* Биҙәү «Һабантуй» (Алабуға,  «Прикамнефть» Мәҙәниәт һарайы, 1974—1975); «Акбуҙат, Урал-Батыр» (Лағыр ҡасабаһы, Салауат районы, 2000—2001)
* Мозаикалы панно: «Урал-Батыр» (Баймаҡ ҡалаһы Мәҙәниәт һарайы, 1987); «Медицина» (Сибай, 1992); «Акбуҙат» (Баймаҡ ҡалаһы Мәҙәниәт һарайы, 1993)
* Горельефтар: «Төҙөүсе» (Өфө, Өфө нефть институты факультеты, 1980—1981); «Космосты еңеүселәр» (УДАТУ, 1980—1981); «Музыка, театр, әҙәбиәт», «Искусство» (Өфө ҡалаһы «Синтезспирт» Мәҙәниәт һарайы, 1982)
* Витраждар: «Таш сәскә» (Сибай, 1982); «Ат баштары» (Өфө, ипподром, 1982)
* Металдан эшләнгән композициялар: «Музалар» (Межгорье, 1995); «Сәнғәт» (Красноусольск, 2000—2001); «Сәнғәт» (Өфө сәнғәт училищеһы, 2000—2001); «Ҡурай йыры» (Күгәрсен районы, Мораҡ, 2001—2002); «Ҡурай» (Юғары Ҡыйғы, Ҡыйғы районы , 2003); «Ҡурай моңо» (Шишмә, 2003); «Нур» театры (2004)
* 1941-1945 йылдарҙағы яуҙарҙа һәләк булған яугирҙәргә (Тәүәкән ауылы, Күгәрсен районы, 2002).

## Күргәҙмәләре
Виктор Хөсәйен улы Шәрәфетдинов — республика һәм бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә 1985 йылдан алып ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1988).

## Һылтанмалар
* http://www.shrb.ru/painting/sharafutdinov.htm
* http://ufaart.ru/ob-akademii/struktura/fakultety-i-kafedry/kafedra-risunka/
Шәмиғолов Марат Абдулла улы

**Шәмиғолов Марат Абдулла улы** (1 август 1926 йыл — 15 май 1981 йыл)  — совет тренеры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Спорт акробатикаһы буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976), Бөтә Союз категориялы спорт судьяһы. 

## Биографияһы
Марат Абдулла улы Шәмиғолов Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Балаҡатай районы) Билән ауылында 1926 йылдың 1 авгусында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Спорт акробатикаһы буйынса РСФСР чемпионы (1956).«Спартак» ирекле спорт йәмғиәтендәге Өфө акробатика мәктәбенә нигеҙ һалыусы. 30-ҙан артыҡ спорт мастеры әҙерләгән. 1965 йылдан алып Бөтә союз категориялы спорт судьяһы. 1950-1981 йылдарҙа Өфө ҡала физкультура комитеты инспекторы, «Динамо» спорт клубының уҡыу-спорт бүлеге мөдире булып эшләй, Өфөнөң Молотов район спорт комитетының рәйесе. Акробатика буйынса Башҡортостандың ирекле «Урожай», «Локомотив», «Спартак», Юғары спорт оҫталығы мәктәбе спорт йәмғиәттәренең өлкә советы тренеры вазифаһын башҡара. 1968 йылда уға РСФСР Юғары советы Президиумы Указы менән спорт акробатикаһы буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры исеме бирелә. 1976 йылда БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре исеменә лайыҡ була. 1977-1978 йылдарҙа Өфө дәүләт циркы студияһында уҡыта. 1981 йылдың 15 майында Севастополдә вафат була, Өфөлә ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Акробатика буйынса РСФСР чемпионы (1956)
* Спорт акробатикаһы буйынса Бөтә союз категориялы судья (1965)
* Спорт акробатикаһы буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1968)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1976)  

## Әҙәбиәт
* Нуриджанов Э. С. Тренер Шамигулов //Башкирия спортивная. Уфа, 1971.

## Һылтанмалар
*
Ишбаев Райман Сәйәх улы

**Ишбаев Райман Сәйәх улы** (12 март 1959 йыл — 5 декабрь 2006 йыл) — йырсы, 1992—1997 һәм 1999—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2003), Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары лауреаты.

## Биографияһы
Райман Сәйәх улы Ишбаев 1959 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ишдәүләт ауылында тыуған. 1975 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1977 йылда «Таң» газетаһы редакцияһында корреспондент булып башлай.

Унан хәрби хеҙмәткә алына. Хәрби-диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас, Бөрйән район Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлегенә эшкә урынлаша.

## Ижади эшмәкәрлеге
* 1991 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.
* 1992 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә килә.
* 1997 −1999 йылдарҙа «Шоңҡар» республика журналы редакцияһында эшләй.
* 1999 йылда Башҡорт дәүләт филормонияһына яңынан солист-вокалист булып эшләй башлай.

Ул һирәк осрай торған тауышҡа — драматик тенорға эйә була. Башҡорт сәнғәтенең төрлө характерҙағы вокаль әҫәрҙәрен оҫта башҡарыуы менән айырылып тора. Тамашасыларҙы тауышының лирик моңо һәм көсө әсир итә.

Р. С. Ишбаев башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың үҙенсәлекле вариҫтарының береһе була. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә сағыу ижады менән халыҡ күңелен яулап өлгөрә.

Р. С. Ишбаевтың киң репертуарына 100- ҙән ашыу йыр инә. Улар араһында ҙур вокаль оҫталыҡ, халыҡ сәнғәтен тәрән белеүҙе талап иткән башҡорт халыҡ йырҙары айырым урын биләп тора.

«Буранбай», «Урал», «Илсе Ғайса», «Эскадрон», «Сибай» кеүек халыҡ ижады ынйылары уның оҫта башҡарыуында бигерәк тә әһәңле яңғырай. Ул башҡорт музыка сәнғәтен Рәсәй төбәктәрендә һәм сит илдәрҙә лайыҡлы сағылдырыусыларҙың береһе булып тора. 2003 йылда башҡорт халҡының мәҙәниәтен һаҡлауға һәм үҫтереүгә ҙур өлөш индергән өсөн Ишбаев Райман Сәйәх улына «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Райман Ишбаев 2006 йылдың 5 декабрендә 47-се йәшендә фажиғәлә һәләк була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2003)
* «Яҙғы моңдар» I республика конкурсы һәм халыҡ йырҙарын башҡрыусыларҙың «Рәсәй тауыштары» II Бөтә Рәсәй теле-радио конкурсы лауреаты.
## Һылтанмалар
*  ИШБАЕВ РАЙМАН САЯХОВИЧ
* Ишбаев Райман
Инә зат

**Инә зат**  — енси юл менән үрсегән биологик төрҙәрҙә  һәм бының менән бәйле енси диморфизмда ҡатын-ҡыҙ  енси билдәләре булған тере организм.  Улар шул уҡ биологик төрҙә ир-ат билдәләренән  айырылып тора. ("'ата"') . Ҡатын-ҡыҙҙың беренсел енси билдәләре рәтенә  репродуктив системаһы (ҡатын-ҡыҙ енси органдары)), икенсел енси билдәләргә (кәүҙә үҙенсәлектәре)  һәм башҡалар инә. Инә һәм ата экземплярҙар хайуандарҙа ла, үҫемлектәрҙә лә була, әммә был  «инә зат» , «ата зат» терминдары хайуандарға ҡарата   башҡорт телендә инә затлы малға ҡарата "орғасы" термины ҡулланыла.

## Төп ҡылыҡһырламалары
Инә заттың төп характеристикаһы булып  инә гаметалары — түл күҙәнәге етештереү һәләте тора, сперматозоидтан айырмалы, ул артыҡ  хәрәкәтсән түгел һәм дәүмәле лә  ҙурыраҡ.  Ул тоҡомдо дауам итә, әммә бының өсөн  ата заттың генетик материалы  булыу зарур  (  әммә тәбиғәттә  партеногенез — аталанмай үрсеү һәләте лә осрай). Боронғо инә затын ата затыннән боронғораҡтип иҫәпләнә, сөнки иртә үҫеш стадияһында бар организмдар заткә бүленмәй үрсеү һәләтенә эйә булған (Изогамия), эволюция процесында  анизогам организмдар барлыҡҡа килә.Бөтә юғары хайуандар батшалығы, шул иҫәптән кеше,  оогам организмға ҡарай.

Күпселек  быуынтыҡ аяҡлылар һәм хордалыларҙың инә затлылары  йомортҡа һала, тере тоҡом тыуҙырыу уларҙа һирәк осрай живорождение,  әммә хордалылар төрөнә ингәнһөтимәрҙәрҙең барлыҡ кластары өсөн тере тоҡом тыуҙырыу тәбиғи. Һөтимәрҙәр өсөн һөт биҙҙәре булыу хас, улар балаларына  һөт имеҙә. Һөт биҙҙәре ата затлыларҙа ла бар, әммә улар үҫешмәй һәм үҙ функцияһын үтәй алмай. Һөтимәрҙәрҙең инә затлылары ата затлыларҙан бәләкәйерәк кәүҙәле, мускулатураһы артыҡ үҫешмәгән була. зат араһындағы айырмалыҡтарҙы күрергә мөмкин. Ҡоштарҙа  ата ҡоштар инәләренә ҡарағанда сағыуыраҡ ҡауырһынлы була.

Һөтимәрҙәрҙең инә затында парлы ХХ хромосомалар була, шул уҡ ваҡытта  ата затлыларҙа XY хромосома. ҡоштарҙа зат Z һәм W хромосомалары менән билдәләнә; ZZ — ата, ә ZW — инә, шул рәүешле  һөтимәрҙәр һәм кешенән айырмалы рәүештә, ҡош балаһы  инә гены менән билдәләнә.

## Инә затының биологик роле
Инә заттың биологик төрҙәре өсөн төп ролде репродуктив функция уйнай  — ул аталана, йәғни ата заттың енси күҙәнәктәренән (сперматозоид)генетик мәғлүмәт ҡабул итә һәм тоҡом бирә. Ул шулай уҡ балаларын яҡлай, һаҡлай, ашата, тәрбиә бирә һ.б.  аҙыҡтан, тәрбиә һәм тоҡомло һ. б.

## Башҡорт телендә зат атамалары
Башҡорт телендә хайуандарҙың төрөнә хас зат атамалары ҡулланыла. Мәҫәлән, һарыҡ-кәзә: орғасы (инә зат) һәм тәкә (ата зат). Һыйыр малында - орғасы (инә зат) һәм үгеҙ. Термин малдың йәшенә ҡарап та зат буйынса айырып бирелә, мәҫәлән йылҡы малында: айғыр (ата зат) - бейә (инә зат), дүнән (ата зат)- дүнәжен (инә зат), ҡонан (ата зат)-ҡонажын (инә зат). Ҡош-ҡортта тауыҡтар ғына айырым атамалы: тауыҡ - әтәс. Ә бына ҡаҙ, өйрәк, күркә "ата" һәм "инә" тип айырыла. Эттең инә заты - кәнтәй, ата заты - арлан 

## Шулай уҡ ҡара
* Ҡатын-ҡыҙ
* Гермафродитлыҡ

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ayers, Donald M. **English Words from Latin and Greek Elements**. Second Edition. 1986. University of Arizona Press. United States.
Ташөй мәмерйәһе

**Ташөй мәмерйәһе**(Ташйорт) — девонға ҡараған франс ярусының аҡһыл һоро эзбизташтарында барлыҡҡа килгəн карст мәмерйәһе. Башҡортостандың Ишембай районыны Һарғай ауылынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 5,5 км алыҫлыҡта, Рәүҙәк йылғаһынаң уң битлəүендə урынлашҡан. 1985 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы.

Мәмерйәгә инеү урыны текə ҡаяның нигеҙ өлөшөндəге эре киҫəкле ишелмəлəр өҫтөндə 30 м бейеклектə ята. Инеү урыны 7 метр бейеклектә, 11 метр киңлектә арка формаһында. Мәмерйә ауыҙынан 20 метрға тиклем  юлдар, көньяҡҡа 5—12 метр киңлектә, 28 метр оҙонлоҡта галерея китә. Түбәһе шыма, 12 метрға тиклем вертикаль юлдар бар. Мәмерйә иҙәненең юлдары балсыҡ, ваҡ таш менән ҡапланған. Стеналарында кальцит япмалары осрай. 

Мәмерйәнең оҙонлоғо  117 метр, уртаса киңлеге 5,5 метр, уртаса бейеклеге 3,0
метр, амплитудаһы 17 метр, майҙаны 496 квадрат метр, күлəме 1500 кубик метр.  Һауа температураһы йəй көнө яҡынса 9,5°С.

«Ташөй» атамаһы «таш» һәм «өй» һүҙҙәренән алынған. Тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлау Маҡар ауыл советы хакимиәтенә йөкләтелгән.
## Сығанаҡтар
*
Шәйхетдинов Рәжәп Юныс улы

**Шәйхетдинов Рәжәп Юныс улы** (7 апрель 1949 йыл) — баянсы, педагог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1991—1994 һәм 2000—2011 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының ижади эштәр һәм халыҡ‑ара бәйләнештәр буйынса проректоры. Сәнғәт ғилеме кандидаты (2012), профессор (1990). РСФСР‑ҙың (1985) һәм Башҡорт АССР‑ының (1976) атҡаҙанған артисы. Музыка вуздары студенттары араһында Бөтә Рәсәй халыҡ музыка ҡоралдарында уйнаусылар конкурсы (Новосибирск, 1969), «Фогтланд музыка көндәре» («Фогтландские дни музыки») халыҡ‑ара баянсылар һәм аккордеонсылар конкурсы (Клингенталь, ГДР, 1972) лауреаты.

## Биографияһы
Шәйхетдинов Рәжәп Юныс улы 1949 йылдың 7 апрелендә  ҡалаһында тыуған. 1968 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, А. К. Кукубаев класында уҡып, тамамлай. 1972 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын Ф. В. Беляков класында уҡып, тамамлай. Шул уҡ Ф. В. Беляков етәкселегендә Гнесиндар исемендәге Дәләт музыка-педагогия институтында ассистентура-стажировка үтә. 

1971  йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта, 1990 йылдан -профессор, 1991-1994 йылдарҙа ижади эштәр буйынса институттың проректоры вазифаһын үтәй. Бынан тыш концерттарҙа ҡатнаша: 1972 йылдан алып Башҡортостан филармонияһында һәм 1974 йылдан алып Рәсәй концертында эшләй.  Уның концерт репертуарында сит ил музыкаль әҫәрҙәре, башҡорт һәм татар композиторҙары әҫәрҙәре бар.  Р. Ю. Шәйхетдинов баян өсөн 6 музыкаль йыйынтыҡ һәм методик әсбаптар төҙөп баҫтырған. 1990 йылда Варшава консерваторияһының саҡырыуы буйынса  Ольштен ҡалаһында (Польша) «Мастер-класс» европа курстарында уҡыта. 40-тан артыҡ баянсыны уҡытып сығара, уның 14 уҡыусыһы Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм төбәк-ара конкурстарының лауреаттары һәм дипломанттары. Шул иҫәптән: Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы О. Мельников, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре В. Лавришин, С. Ширыбыров, Ф. Зәйнуллин, Д. Коновалов һәм башҡалар. «Мелодия» фирмаһы Шәйхетдиновтың ике соло пластинкаһын сығарған (1978, 1982). 1972 йылда баянсы Р. Ю. Шәйхетдинов Германия Демократик Республикаһының Клингенталь ҡалаһында уҙған Халыҡ-ара «Гармоника» конкурсында 3-сө дәрәжә премияға лайыҡ була. 1969 йылда Новосибирск ҡалаһында уҙғарылған Бөтә Рәсәй музыка юғары уҡыу йорттары студенттары араһындағы конкурста 1-се урынды В. Петров менән бүлешеп яулай.

## Әҙәбиәт
* Портреты баянистов. М.,  1996.

## Һылтанмалар
*
Чуркин Юрий Васильевич

**Чуркин Юрий Васильевич** (6 март 1935 йыл — 1 сентябрь 1998 йыл) — ғалим-инженер-химик-технолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), техник фәндәре докторы (1980), профессор (1986). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1989), СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1966), СССР-ҙың уйлап табыусыһы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1970).

## Биографияһы
Юрий Васильевич Чуркин 1935 йылдың 6 мартында Кемерово өлкәһенең Осинники ҡалаһында тыуа. 1958 йылда Томск политехник институтын химик-технолог һөнәре буйынса тамамлай.

1958—1962 йылдарҙа Өфө синтетик спирт заводында инженер-технолог булып эшләй.; 1962 йылдан алып — нефть химияһы производстволары ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире, директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.

Техник фәндәре докторы (1980), профессор (1986).

Чуркин етәкселегендә креозол изомерын, ксиленол, триметилфенол, диангидрид пиромеллит диангридын етештереү технологияһы, ортокреозол, 2,6-ксиленол, пиромеллит диангидрид етештереү сәнәғәте ойошторола,
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының нефть һәм газ бүлексәһендә ағза-корреспондент (1995).

## Хеҙмәттәре
50 авторлыҡ һәм уйлап табыу таныҡлығы бар. 200-ҙән ашыу баҫма эш авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Министрҙар Советы премияһы (1970).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.anrb.ru/blog/category/25
Михайлов Александр Фадеевич

**Михайлов Александр Фадеевич** (20 апрель 1925 йыл — 2 ғинуар 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, мотоуҡсылар батальоны пулеметсыһы, гвардия рядовойы. Советтар Союзы Геройы (1943).

## Биографияһы
Александр Фадеевич Михайлов  1925 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ы Өфө кантоны Кручинин ауылында тыуған.

Урыҫ. 7 класс тамамлай. Һуғышҡа тиклем Өфө педагогия училищеһында уҡый.

1943 йылда Өфө районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Ошо уҡ йылдан хәрәкәт итеүсе армияла.

69-сы механизацияланған бригаданың мотоуҡсылар батальоны пулеметсыһы (Воронеж фронты 3-сө гвардия танк армияһы 9-сы механизацияланған корпус) рядовой Михайлов Александр Фадеевич Днепр йылғаһы буйындағы яуҙа батырлыҡ күрһәтә.

1944 йылдың 2 ғинуарында һәләк була. Житомир өлкәһенең (Украина) Бердичев районы Осыково ауылында совет яугирҙәренең туғандар ҡәберлегендә ерләнгән. 1980 йылда ҡәберҙә яугир скульптураһы ҡуйыла, уның уң яғында һәләк булған яугирҙәрҙең, шул иҫәптән Александр Михайловтың, исеме яҙылған 6 плита һалынған.

## Батырлығы
«69-сы механизацияланған бригаданың мотоуҡсылар батальоны пулеметсыһы (Воронеж фронты 3-сө гвардия танк армияһы 9-сы механизацияланған корпус) рядовой Михайлов Александр Фадеевич, 1943 йылдың 22 сентябренә ҡарай төндә, беренселәрҙән булып Днепр йылғаһы аша сыға һәм подразделениегә йылға аша сығырға булышлыҡ итә. Букрин плацдармы өсөн һуғышта (Украинаның Черкасск өлкәһе Каменка районы) пулеметтан утҡа тотоп, үҙенең ротаһының һөжүменә булышлыҡ итә, 20-гә яҡын гитлерсыларҙы юҡ итеп, дошман контратакаһын кире ҡаға».

СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 ноябрҙәге указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, Михайлов Александр Фадеевичкә Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Хәтер
Өфө районының Кручинин ауылында, Герой йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1943) 
* "Алтын Йондоҙ"Миҙалы, Советтар Союзы Геройы (17.11.1943).
* Ленин ордены (17.11.1943).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (05.10.1943).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь&#x20;&#x2F;&#x20;Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 4. Л—О. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2008. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-068-5.

## Һылтанмалар
* 

WarheroesИдентификатор1800
* Башкирский республиканский музей боевой славы. А. Ф.  Михайлов .
* Наградной лист .
Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы

**Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы (Ғәбделкәбирова)** (4 ноябрь 1917 йыл, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Өфө районы Нөрлө ауылы — 2003 йыл) — ғалим-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1973). Ҡаҙағстандың Дәүләт премияһы лауреаты (1990). 1941—1983 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының Геология институтында сектор мөдире. Геология, металлогения, стратиграфия буйынса хеҙмәттәр авторы.

## Белеме
Ҡаҙаҡ тау-металлургия институтын тамамлай (1941).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Әбделкәбирова Төньяҡ Ҡаҙағстанда ятҡылыҡтарҙың урынлашыу законлыҡтарын асыҡлай, был төбәктең геологик прогноз картаһын төҙөй, ятҡылыҡтарҙы эҙләүҙең төп йүнәлештәрен билдәләй. Төньяҡ Ҡаҙағстанда алмас ятҡылыҡтары эҙләүҙең теоретик нигеҙҙәрен төҙөй. Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙының күҙаллауҙары буйынса Құмдыкөл алмас ятҡылығы табыла.

## Наградалары
«Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы, (1987).

## Хеҙмәттәре
Материалы по петрографии метаморфических пород Кокчетавского района [Текст] / М. А. Абдулкабирова ; Акад. наук Каз. ССР. Ин-т геол. наук. Алма-Ата : Изд-во и тип. Акад. наук Каз. ССР, 1949

Абдулкабирова, Маухида Атнагуловна. Сводово-глыбовые структуры и эндогенные месторождения Северного Казахстана / Маухида Атнагуловна Абдулкабирова. — 1975 . — 240 с.

Рудные формации, месторождения руд золота, А.-А., 1980;

Сводово-глыбовые структуры и металлогения золота Казахстана, А.-А., 1982;

Геология Северного Казахстана : (Стратиграфия) / [А. А. Абдуллин, М. А. Абдулкабирова, М. А. Касымов и др.; Редкол.: М. А. Абдулкабирова (отв. ред.) и др.]; АН СССР, Ин-т геол. наук им. К. И. Сатпаева и др. Алма-Ата : «Наука» КазССР, 1987

Тектоника и глубинное строение Северного Казахстана / Маухида Атнагуловна Абдулкабирова, В. Н. Любецкий, Ю. А. Калашников, др. — Алма-Ата : Наука, КазССР, 1988. — 192 с. : ил. — Библиогр.: с.189-191 (65 назв.). — На рус. яз.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Бородин Павел Валерьевич

**Бородин Павел Валерьевич** (2 октябрь 1972 йыл) — спортсы, тренер, судья. Биатлон буйынса Рәсәй чемпионаты призеры, арчери-биатлон буйынса Европа һәм донъя чемпионаттары призеры һәм чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.

## Биографияһы
Павел Валерьевич Бородин 1972 йылдың 2 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы Михайловка ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.

Эске ярыштарҙа Башҡортостан Республикаһы исеменән сығыш яһай. Леонид Александрович Мальцев етәкселегендә күнекмәләр үтә. 

2000-се йылдарҙың икенсе яртыһында Хабаровск крайы өсөн сығыш яһай. 

2001 йылда биатлон буйынса Рәсәй чемпионатында Башҡортостан һәм Төмән йыйылма командалары составында эстафетала көмөш миҙал яулай.

Артабан арчери-биатлон буйынса сығыштарға күсә, спорттың был төрө буйынса Рәсәй йыйылма командаһына инә. 2005 йылда Форни-Авольтриҙә донъя чемпионатында эстафетала донъя чемпионы һәм эҙәрлекләү ярышында көмөш призер була.

2007 йылда Мәскәү ҡалаһында үткән донъя чемпионатында спринтта алтын миҙал яулай.

2008 йылда Мәскәүҙә Европа чемпионатында масс-стартта көмөш призер була, эҙәрлекләү уҙышы һәм спринтта бронза награда яулай. 

Арчери-биатлон буйынса Рәсәй чемпионаты кимәлендә 1999 йылда 12 км-ға шәхси ярышта бронза призер була.

Спорт карьераһы тамамланғас, Өфө ҡалаһындағы Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер булып эшләй, шулай уҡ биатлон буйынса ярыштарҙа судьялыҡ итә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте Союза биатлонистов России
Шокуров Анисим Павлович

**Шокуров Анисим Павлович** (15 апрель 1912 йыл — 27 июль 1990 йыл) — археолог, уҡытыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971). РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1961).

## Биографияһы
Анисим Павлович Шокуров 1912 йылдың 15 апрелендә Өфө губернаһы Баҡалы улусы Нижне-Ново-Костеево ауылында тыуған.

Өфө театр-сәнғәт училищеһында уҡый һәм уны 1937 йылда тамамлай. Артабан М. В. Нестеров исемендәге Сәнғәт музейында эшләй, Бөрө һәм Кушнаренко педагогия колледждарында уҡыта.

Тыуған яҡ тарихын менән ҡыҙыҡһынып өйрәнә. 1957 йылда Октябрьский ҡалаһында тыуған яҡты өйрәнеү музейын ойоштора, халыҡтан йыйып, музейҙы төрлө экспонаттар менән тулыландыра. 1976—1989 йылдарҙа был музейҙың өлкән ғилми хеҙмәткәре була. 1967—1971 йылдарҙа археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында Муллино-2 торағын аса. Ундағы 500-ҙән артыҡ таш, бронза, башланғыс тимер быуаттарҙың һәм урта быуаттарҙың фән өсөн айырата ҡиммәтле археологик ҡомартҡыларын таба. Шокуров А. П. байтаҡ ғилми мәҡәләләрҙең һәм баҫмаларҙың авторы. 1990 йылдан алып Октябрьский ҡалаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейы А. П. Шокуров исемен йөрөтә.

Шокуров Анисим Павлович Октябрьский ҡалаһында 1990 йылдың 26 июлендә вафат була һәм шунда ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Буҙ турғай

**Буҙ турғай**, йәки ябай дала турғайы, йәки **джурбай**, йәки **каландра** ()  — һабан турғайлылар ғаиләһенән турғай ҡошо төрө (Alaudidae).

## Тышҡы күренеше
Был эре буҙ турғайы  17,5—20 см оҙонлоҡта, төҫһөҙ.  Өҫкө өлөшө ҡуңыр төҫтә һәм  күкрәгендә ике ҙур тап менән аҫ яғы аҡ. Ҡанатының артҡы ситендә аҡ һыҙат (осҡанда һиҙелә) бар, ситке ҡойроҡ ҡауырһындары шулай уҡ аҡ. 

## Таралыуы
Буҙ турғайҙар Әзербайжан, Албания, Алжир, Әрмәнстан, Афғанстан, Болгария, Босния һәм Герцеговина, Греция, Грузия, Мысыр, Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Испания, Италия, Ҡазахстан, Кипр, Ҡырғыҙстан, Ливан, Ливия, Македония Республикаһы, Марокко, Молдова, Фәләстин Дәүләте, Португалия, Рәсәй Федерацияһы, Румыния, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сербия, Сүриә, Словения, Тажикстан, Тунис, Төркмәнстан, Төркиә, Үзбәкстан, Украина, Франция, Хорватия, Черногория кеүек илдәрҙә йәшәй.

## Йәшәү рәүеше
Оялау өсөн был  ҡоштар дала кеүек асыҡ киңлектәргә  өҫтөнлөк бирә. Буҙ турғайҙың ояһы ерҙә урынлаша, ояла, ғәҙәттә,  4—5 йомортҡа. Төп аҙыҡтары -  иген. Ҡарығыу осоронда уларҙың  «менюһы» бөжәктәр менән тулыландырыла. Буҙ турғайҙың йыры һабан турғайының йырына оҡшаған, әммә тауышы көслөрәк. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Applebaum, Stanley (editor and translator).* Spanish Traditional Ballads/Romances Viejos Españoles.&nbsp;— Courier Dover Publications, 2004.&nbsp;— P.&nbsp;214—215.&nbsp;— ISBN 0-486-42694-7.
* *Giusti, Giuseppe.* Raccolta di proverbi toscani.&nbsp;— F. Monnier, 1853.&nbsp;— P.&nbsp;364.
* *Kikkawa, Jiro.* Larks&nbsp;// Firefly Encyclopedia of Birds&nbsp;/ Perrins, Christopher (editor).&nbsp;— Firefly Books, 2003.&nbsp;— P.&nbsp;578—583.&nbsp;— ISBN 1-55297-777-3.

## Һылтанмалар

* Позвоночные животные России: Степной жаворонок .
Аҙым

**Аҙым** түбәндәгеләрҙе аңлатыуы мөмкин:

## Хәрәкәт
* **Аҙым** — атлап барғандағы аяҡ менән аяҡ араһы.
***Аҙым** - атлап барыш, йөрөш, хәрәкәт - *ҡыҙыу аҙым, һәлкәү аҙым*
***Аҙым** - берәй эште башҡарыуға ынтылыш - *ҡыйыу аҙым, тәүге аҙым*
* **[[Аҙым (армия)|Аҙым]]** — хәрби хеҙмәткәрҙең стройҙағы һәм  походтағы аҙымы
* Фигуралы шыуыуҙа аҙымдар
* Аҙым — аттың иң яй хәрәкәт итеүе.

## Аралыҡ

* **Аҙым** — Рустә атлағанда аяҡ менән аяҡ араһындағы оҙонлоҡ берәмеге, яҡынса (71,12 см) (аршын); Боронғо Грецияла атлағанда бер үк аяҡ икенсе аҙым яһағанға тиклемге ара (лат. passus), ул метр ярым самаһы тәшкил итә, ә мең аҙым (passuum milia)  миль

## Күсмә мәғәнәлә
* **Аҙым** һайын - гел генә, туҡтауһыҙ - *аҙым һайын шелтәләү*
*Бер **аҙым** да - саҡ ҡына ла, әҙ генә лә - *һүҙенән бер аҙым да сигенмәҫ*

## Башҡаһы
* Аҙым (алгоритм) — алгоритмды башҡарғандағы бер  операция.
* "Аҙым" (фильм) — совет-япон фильмы, 1988 йыл.
Табан (мәғәнәләр)

**Табан:**

;анатомия
* **Табан** -  аяҡтың баҫа торған аҫҡы яғы - *табан аҫты, табан һөйәктәре*
;көнкүреш әйберҙәрендә
* **Табан** - аяҡ кейеменең аҫҡы өлөшө - *быйма табаны, итек табаны,* 
***Табан** - сана йәки башҡа нәмәнең шыуып бара торған өлөшө - *[[тимер]] табанлы сана, табанлы тырма*
***Табан** - икмәктең аҫҡы яғы 
;зоологияла
*Табан - балыҡтөрө
;һүҙ төркөмө
***Табан**  - *бәйләүес* - баҡсаға табан, алға табан.
;күсмә мәғәнәләрҙә
**бер табандан - бер төптән, бер уйҙан.
**йөн табан - шымыҡай, аҫтыртын
**табан аҫты - аяҡ аҫты
**күк табан - сана табаны күгәреп күренә башлаған иртә яҙғы иретеп-туңдырып торған осор
**сүп йәки тиреҫ табан - аяҡ аҫты иреү мәл
**һыу табан - аяҡ аҫтында һыу йәйелеп ятҡан мәл
**табан ергә теймәү - ҙур тиҙлек менән, шәп барыу
** табан яҙҙырмау - бер аҙым артта ҡалмай барыу
**табан ялтыратыу - ҙур тиҙлек менән ҡасып китеү