open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ян Домбровский паркы (Познань)

**Ян Домбровский паркы** () — Польшала   Познань ҡалаһының иҫке өлөшөндәге парк. Парк төньяҡта Огородовая, көнбайышта Ратайчак, көнсығышта Пулвейская һәм көньяҡта иҫке һыра ҡайнатыу бинаһы менән сикләнгән. Парк поляк генералы Ян Домбровский исеме менән аталған.

## Тарихы
Парк һуғыш араһында элекке кальвинистар һәм лютеран зыяраты территорияһында төҙөлгән. 

1832 йылда чех туғандарының дини хәрәкәте вәкилдәре Познандә ер участкаһы һатып ала, унда билдәле   Мычильскийҙар ғаиләһенең усадьбаһы урынлаша. Шулай уҡ был участкала шарап заводы булған. Чех туғандар был участкала  зыяратты төҙөкләндерә, ул һуңыраҡ яҡындағы Изге Петр мәхәлләһенең милкенә күсә. 

1936 йылдан зыяратта ерләүҙәр башҡарылмай.  1936 йылда тәбиғәтте һаҡлау буйынса төбәк  комитет зыяратты тәбиғәт паркы итеп үҙгәртә.

1945 йылдың зыярат хәрби хәрәкәттәр барышында  ҙур емереүҙәргә дусар була. Зыяраттан алыҫ түгел  Һалдаттар йорто урынлаша, ул  Гестапо штабы була. Гестапо штабын алыу өсөн ҡаты һуғышта, зыярат территорияһында урынлашҡан күпселек  ағастар һәм  ҡәбер таштары зыян күрә. Тулыһынса урман юҡҡа сыға һәм һирәк осрай торған ҡусҡар төрҙәре һәләк була. Тик бер нисә ҙур булмаған каштан, тирәк, йүкә һәм ҡорос ағасы һаҡланып ҡала. Шулай уҡ Мычильскийҙар усадьбаһы тулыһынса емерелә. 

Һуғыштан һуңғы ваҡытта зыярат яңынан парк итеп ҡорола, ул «Азатлыҡ паркы» исемен йөрөтә.  1990 йылдарҙан һуң парк поляк генералы Ян Генрик Домбровский хөрмәтенә үҙгәртелә.

## Хәҙерге ваҡытта
Хәҙерге ваҡытта парк 4  гектар майҙанды тәшкил итә. Быуаны тәрәнәйтеү буйынса пландар бар.

Парктың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Һәйкәл-түгел скульптураһы композицияһы һәм методистик  Изге  Тәре сиркәүе урынлашҡан.

## Сығанаҡтар

* Helena Szafran, Miasto Poznań i okolica, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań, 1959, стр.139-140
* Poznań — atlas aglomeracji 1:15.000, wyd. CartoMedia/Pietruska & Mierkiewicz, Poznań, 2008, ISBN 978-83-7445-018-8
Шопен паркы (Познань)

**Шопен паркы** () — Польшаның Познань ҡалаһында боронғо эшләп килгән асыҡ парк. Парк Подгурная урамында элекке иезуит коллегияһы артында урынлашҡан (бөгөн —  Ҡала советы бинаһы).  Парк поляк композиторы Фредерик Шопен исеме менән аталған.

## Тарихы
Паркҡа  XVII быуат аҙағында иезуиттар  нигеҙ һала, улар уны 1775 йылда Изге Мария Магдалина гимназияһына тапшырылғанға тиклем ботаника баҡсаһы кеүек  ҡуллана.  1815 йылда паркты һарай баҡсаһы итеп үҙгәртер өсөн Познань Бөйөк кенәзлегенең наместнигы Антоний Генрик Радзвилла  һатып ала. Антоний Генрик Радзвилла ваҡытында парк инглиз баҡсаһының ҡайһы бер элементтары менән француз баҡсаһы ҡиәфәтен ала. XIX быуатта парк урындағы аристократияның күңел асыу урыны була; унда  шулай уҡ дипломатик һөйләшеүҙәр үтә. Германлаштырыу ваҡытында  паркҡа инеү  поляктар өсөн тыйыла.

Ике һуғыш араһындағы осорҙа парк воевода идаралығына инә, ул элекке  иезуит коллегияһында урынлаша. 1938 йылда  паркты Подгурная урамы ике өлөшкә бүлә.  Икенсе донъя һуғышынан һуң парк мәктәпкәсә учреждениеға тапшырыла, уны балалар йөрөү өсөн ҡулланалар. 

XXI быуат башында паркта тергеҙеү эштәре алып барыла, шунан һуң парк заманса төҫ ала.

Парк уртаһында Фредерик Шопендың һәйкәле урынлашҡан.

## Әҙәбиәт

* Poznań — atlas aglomeracji 1:15.000, wyd. CartoMedia/Pietruska & Mierkiewicz, Poznań, 2010, ISBN 978-83-7445-018-8
* Helena Szafran, Miasto Poznań i okolica, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań, 1959, стр. 169—170
* Włodzimierz Łęcki, Piotr Maluśkiewicz, Poznań od A do Z, wyd. KAW, Poznań, 1986, стр. 101—102, ISBN 83-03-01260-6

## Һылтанмалар

* Фотография Парка
Волкова Мария Сидоровна

**Волкова Мария Сидоровна** (25 октябрь 1918 йыл — 4 март 1997 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, һауынсы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Мария Сидоровна Волкова 1918 йылдың  25 октябрендә Киричевка ауылында  (хәҙер — Украинаның  Луганск өлкәһе Марковский районы).  1931 йылда  Ростов өлкәһенең Аксай ҡалаһына күсеп килә, унда Ленин исемендәге колхозда эшләй, башта төрлө эштәрҙә йөрөй, ә һуңынан һөт фермаһында һауынсы булып эшләй башлай.

Һауынсы Мария Волкова һөт һауыу буйынса юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә, артым арттырып ҡына ҡалмай,  уның үҙҡиммәтен дә кәметә. 1965 йылда үҙенә беркетелгән һыйырҙарҙан 3200, ә таналарҙан — 3100 литр һөт һауып ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән  «малсылыҡта  ирешкән уңыштары, ит, һөт, йомортҡа, йөн һәм башҡа продукцияларҙы  етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуы өсөн» Волкова Мария Сидоровнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапршырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Шулай уҡ бер нисә миҙал  менән бүләкләнә.

Ғүмеренең һуңғы йылдарын Аксайҙа үткәрә. 1997 йылдың 4 мартында вафат була .

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список Героев Социалистического Труда Ростовской области

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Волкова, Мария Сидоровна // ''Герои труда Дона'': биобиблиографический справочник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 2008—2014.
Гавриленко Евдокия Малаховна

** Гавриленко Евдокия Малаховна** (14 август 1915 йыл) — һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
Евдокия Малаховна Гавриленко 1915 йылдың 14 авгусында Могилёв өлкәһенең Горецкий районы Квартяны ауылында тыуған. Ауыл хужалығында 15 йыл эшләй. 1945—1947 йылдарҙа «Ҡыҙыл Белоруссия» колхозы рәйесе итеп һайлана, һауынсы булып эшләй, ферма мөдире була, 1947—1978 йылдарҙа Горецкий районының Жданов исемендәге колхозда келәтсе булып эшләй. 1965 йылда БССР-ҙа иң беренсе һауынсыларҙан булып өс меңенсе була. 1966 йылда малсылыҡты үҫтереүҙә һәм ит-һөт етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа уңышы өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә Могилев өлкә советы һәм Горецкий район советы депутаты итеп һайлана. СССР ВДНХ-һы күргәҙмәләрендә ҡатнаша (1967).

## Наградалары
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы
* Ленин ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1958)

## Хәтер
Могилев өлкәһе Горки ҡалаһының Советтар Союзы Геройҙары һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙары аллеяһында уның хөрмәтенә иҫтәлекле билдә ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* Гавриленко, Евдокия Малаховна // Биографический справочник — Мінск: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 131. *Резников, Я. Всё остаётся людям // Дела их золотом горят. — Мн.: 1976. С.106-112.
* Гаўрыленка, Еўдакія Малахаўна // Памяць : гіст.-дак. хроніка Горацкага р-на. — Мн.: 1996. С.541-542.
* Гаўрыленка, Еўдакія Малахаўна // Беларуская ССР : кароткая энцыклапедыя : у 5 т.- Мн.: 1981. Т.5. С.155.
* Гавриленко, Евдокия Малаховна // Гордость и слава Моги-левщины : Герои Социалистического Труда Союза. — Могилев: 2005. С.44.
* Лившиц, В. М. Гордость и слава Горецкой земли. В 3-х книгах. Книга 3. Герои Социалистического Труда, заслуженные работники народного хозяйства, культуры, художники и писатели художники.-Горки: 2015.С.9.

## Иҫкәрмәләр
Потапова Екатерина Антоновна

**Потапова Екатерина Антоновна** (10 ғинуар 1926 йыл — октябрь 2014 йыл) — Социалистик Хеҙмәт Геройы, ауыл хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Екатерина Антоновна Потапова 1926 йылдың 10 ғинуарында Могилёв өлкәһе Школовский районының Староселье ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Бөйөк Ватан һуғышынан һуң «Ҡыҙыл ударник» колхозын тергеҙеүҙә ҡатнаша. Етен үҫтереү буйынса звено башлығы булып эшләй, баҫыусылыҡ бригадаһының бригадиры була. ЛКСМБ XVIII съезы делегаты итеп һайлана.

Фрунзе исемендәге колхозда сусҡа ҡараусы булып эшләп, юғары һөҙөмтәләргә ирешә. Үҙенә беркетелгән ун инә сусҡанан һәр ваҡыт унышар сусҡа балаһы алып үҫтерә, уның ҡулы аҫтынан йылына 1000-дән ашыу баш үтә. Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән Екатерина Антоновна Потаповаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә
Шулай уҡ ул «Ауыл хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре» тигән исемгә лайыҡ була.

Екатерина Антоновна СССР һәм БССР Юғары Советының депутаты итеп һайлана.

## Шәхси тормошо
* Ире: Иван Августович (вафат булған);
** улдары: Виктор (вафат булған), Иван (вафат булған), Василий (вафат булған), ҡыҙы Любовь.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы,
* Атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.

Екатерина Антоновна ике Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы, «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн. В. И. Лениндың 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы,  өс тапҡыр Бөтә Союз халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең миҙалдары менән бүләкләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список Героев Социалистического Труда

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Потапова Екатерина Антоновна: прожитая жизнь достойна уважения»
Багаева Евдокия Николаевна

**Багаева Евдокия Николаевна** (8 март 1933 йыл — 31 декабрь 2013 йыл) — СССР-ҙың малсылыҡ алдынғыһы, һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

## Биографияһы
Евдокия Николаевна Багаева 1933 йылдың 8 мартында Татар АССР-ының Чистай районы Кубасс ауылында тыуған.

Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, һуңыраҡ «Кама» коллектив ауыл хужалығы предприятиеһы итеп үҙгәртелгән Ленин исемендәге тыуған колхозында эшләй башлай. 1952 йылда һөт-тауар фермаһына бара һәм 25 йыл һыйыр һауа. 1968 йылда райондың иң яҡшы һауынсыһы булып таныла, артабанғы ике йылда ла был исемде һаҡлап ҡала. Зона ярыштарында Татарстан һауынсылары исеменән сығыш яһай. Һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) уның төркөмөндәге һыйырҙарҙың уртаса йыллыҡ һауымы 4000 килограмм тәшкил итә. Был ҡаҙанышы өсөн һауынсы 1971 йылда Ленин ордены менән бүләкләнә. 1973 йылда малсылыҡ алдынғыһына икенсе Ленин ордены тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, ауыл һәм район Советтары депутаты итеп һайлана, Бөтә Рәсәй колхоздар советы ағзаһы була. Хаҡлы ялға сыҡҡас, Чистай ҡалаһында йәшәй.

2013 йылдың 31 декабрендә вафат була

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973)
* Ике Ленин ордены (1971, 1973)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (1973)
* Шулай уҡ СССР ВДНХ-ның дүрт бронза миҙалы менән бүләкләнә, IX һәм X заданиеларын уңышлы үтәгәнге өсөн Почётлы диплом ала
* Чистай ҡалаһы һәм Чистай районының почётлы гражданы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Татарстана

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* БАГАЕВА Евдокия Николаевна 
* БАГАЕВА Евдокия Николаевна
Семеновская Анна Галактионовна

**Семеновская Анна Галактионовна**  (28 июль 1926 йыл — 26 август 2012 йыл) —  СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы,  Днепропетровск өлкәһе Үрге Днепровск районының «Любомировка» тоҡомсолоҡ заводы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Анна Галактионовна Семеновская  1926 йылда  Божедары ауылында, хәҙер Днепропетровск өлкәһенең Криничанский районында  тимерсе эштәре оҫтаһының крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәптә 4 синыфты тамамлай. 

1939 йылда урындағы колхоздың баҫыусылыҡ бригадаһына эшкә урынлаша.  Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында оккупацияланған биләмәлә була. Ауыл азат ителгәндән һуң тағы колхозда эшләй башлай. 1947 йылда атаһы фронттан ҡайта, уны күрше Соколовка ауылына тимерсе булып эшләргә саҡыралар. Бөтә ғаилә яңы урынға йәшәргә күсә. Анна йәшелсәселек бригадаһында эшләй башлай, мал аҙығы сөгөлдөрө үҫтерә.  

1950 йылда фермаға һауынсы булып эшкә күсә. Юғары һауым өсөн хәрәкәттең инициаторы була. 1965 йылда һәр һыйырҙан уртаса 4422 литр һөт һауып алып, юғары күрһәткестәргә өлгәшә. 

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың  22 мартындағы указы менән ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшеүе һәм рекордлы һөт һауып алыуы өсөн  Анна Галактионовна Семеновскаяға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 

Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем колхозда эшләүен дауам итә.

Соколовка ауылында йәшәй. 2012 йылдың 26 авгусында вафат була, ауыл зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
* Ленин ордены (22.03.1966)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (22.03.1966)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Шевченко С., Кучеров Е., Дорошев С. Трудовая слава Днепропетровщины. - Днепропетровск, 2013.

## Һылтанмалар

*
Николаева Александра Степановна

**Николаева Александра Степановна** — Рязань өлкәһе Ижевск районының «Дело Октября» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.

## Биографияһы
1912 йылдың 1 апрелендә (19 март) Рязань губернаһының Ҡасимов өйәҙе Кочемарские Выселки (Дворики) ауылында тыуған.
Шунда уҡ башланғыс мәктәптең 3 класын тамамлай (1923) һәм кейәүгә сыҡҡанға тиклем (1929) ата-әсәһе хужалығында эшләй.

1932 йылдың майында «Дело Октября» (Ижевск ауылы) колхозында һауынсы булып эшләй башлай.
1937 йылда үҙ төркөмөндәге 11 һыйырҙың һәр береһенән уртаса 2 500 килограмм һөт һауа (Рязань өлкәһе буйынса уртаса күрһәткескә ҡарағанда ике тапҡырға юғары).
1939 йылда үҙенең тәүге наградаһы — ВСХВ-ның Кесе алтын миҙалы менән бүләкләнә.

1947 йылда һәр һыйырҙан 3795 килограмм һөт ала, киләһе йылына — 5124 кг (колхоз буйынса уртаса күрһәткес — 2301).
1949 йылдың 9 майында СССР Юғары Советы Президиумының указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1957 йылда һәр һыйырҙан 8000 килограмдан ашыу һөт ала, 1958 йылда — 8190 кг, 1959 йылда — 8236 кг (ҡул менән һауып).
1960-сы йылдар башынан механик һауыуға күскәндән һуң, үҙ төркөмөндәге һыйырҙарҙан 5000 килограмдан ашыу һөт һауып ала.

1977 йылға тиклем фермала эшләй.

1980 йылдың 20 мартында вафат була. Спас районының Ижевск ауылы зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ике Ленин ордены (09.5.1949, 07.02.1957),

- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (17.8.1948, 22.3.1966),

-  Социалистик Хеҙмәт Геройы 09.05. 1949 

-  «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (08.01.1960), 

- ВСХВ-ның Ҙур һәм Кесе алтын һәм ике бронза миҙалы,

- ВДНХ-ның Ҙур Алтын һәм Кесе көмөш миҙалы .

## Сығанаҡтар
* http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=14471
Волынкина Тамара Александровна

**Волынкина Тамара Александровна** (16 июнь 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр актёры, режиссёр, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, 2015 йылға тиклем Мурманск өлкә ҡурсаҡ театрының баш режиссёры

## Биографияһы
Тамара Александровна Волынкина 1948 йылдың 16 июнендә Красноярск крайының Ачинск ҡалаһында тыуған.

Ленинград театр, музыка һәм кинематография институтын тамалай, (ҡурсаҡ театры артистары кафедраһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы Л. А. Головко курсы, 1970).

Бынан һуң үҙенең актёрлыҡ эшмәкәрлеген башлай һәм үҙен оҙаҡ йылдарға Мурманск ҡурсаҡ театры менән бәйләй. Күп ролдәр башҡара.

Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара фестивалдәрендә ҡатнаша (Тверь, Архангельск, Вологда, Иванов, Санкт-Петербург).

1992 йылдан 2015 йылға тиклем Мурманск өлкә ҡурсаҡ театрының баш режиссёры вазифаһында эшләй, эште яйға һала һәм театрҙы көрсөктән сығарыуға өлгәшә.

2001 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Театр эшмәкәрҙәре союзының Мурманск төбәк бүлексәһе рәйесе.

## Наградалары
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (24.03.2006).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (01.02.1983).

## Театрҙағы эштәре
**Мурманск өлкә ҡурсаҡ театры — театр эшмәкәрлеге**

* Министр Нежных Чувств («Голый король»)
* Бармалей («Айболит»)
* Буратино («Золотой ключик»)
* Старуха Шапокляк («Мы играем в Чебурашку»)
* Якоб («Карлик Нос»)
* Ева («Божественная комедия»)

**Мурманск өлкә ҡурсаҡ театры — постановка эштәре**

* «3абыть Герострата»
* «Вторая смерть Жанны д’Арк»
* «Кто устроил балаган?»
* «Сказки в ладошке»
* «Крылья Дюймовочки» (Югославияның Суботица ҡалаһында балалар театрының халыҡ-ара фестивалендә еңеүсе, 2003)

## Фильмографияһы
Тамара Волынкинаның кинола бер эше бар:

*  — Конвой PQ-17 (телесериал), актриса Полина.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Тамара Волынкина
Федюкова Мария Андреевна

**Федюкова Мария Андреевна (Мелехова**; 6 октябрь 1923 йыл — 20 март 1995 йыл) — медицина хеҙмәтенең гвардия кесе лейтенанты, хәрби фельдшер, СССР-ҙың почётлы доноры.

## Биографияһы
Мария Андреевна Федюкова 1923 йылдың 6 октябрендәендә Рязань өлкәһенең  Рязань районы Казарь ауылында тыуған. 1938—1941 йылдарҙа Мелехова Мария Рязань ҡалаһында  медицина техникумының  фельдшерлыҡ бүлегендә уҡый.  Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Марияға ун һигеҙ йәш тә булмай, ул  Мурминск участка дауаханаһында эшләп йөрөй. Мария Андреевна  1942 йылда фронтҡа  39-сы уҡсылар дивизияһы составында китә, ҡабул итеү-сортировкалау взводында фельдшер булып хеҙмәт итә, Сталинград алышында ҡатнаша. 1942 йылдың август аҙағында Мария Андреевна алғы һыҙыҡтан яралыларҙы ҡабул иткәндә бомба аҫтына эләгә, яралана, әммә госпиталдә дауаланыуҙан  баш тарта, яралыларҙы ҡотҡарыуын дауам итә.  «Ҡыҙыл Октябрь» заводы емереклектәре араһынан шәхсән  яралыларҙы сығарыуҙы шәхсән 200 яралыны  сығара, уның төркөмө 500-ҙән ашыу кешене Волганың һул ярына  эвакуациялай. 1942 йылдың  30 сентябренән медик-санитар батальон   62-се армия составына инә һәм  Мария Андреевна эвакуаторҙарҙың хирургтар төркөмө менән етәкселек итә.  Сталинград һуғышынан һуң Мария Андреевна   Белоруссияны (Барановичи), Украинаны (Николаев), Румынияны,  Венгрияны азат итеүҙә ҡатнаша,  Бөйөк Еңеүҙе Венала ҡаршылай. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң тыуған ауылына ҡайта.  Казарь ауылында фельдшер булып эшләй, 1953—1957 йылдарҙа Никуличи ҡасабаһында Ҡыҙыл тәре Йәмғиәтенең һәм Ҡыҙыл Ярымайҙың Октябрь районы бүлегенең мәрхәмәтлек  туташы була, Бөйөк Ватан һуғышы инвалидтарын тәрбиәләй, ярҙам итә, шулай уҡ яңғыҙ ҡарт фронтовиктарға  медицина-социаль ярҙам күрһәтә. 1957 йылдан алып Никуличи ҡасабаһының 9-сы поликлиникаһында шәфҡәт туташы булып эшләй.

Мария Андреевна Федюкова  1981 йылдың  25 декабрендә  Бөйөк Ватан һуғышында яралыларҙың ғүмерен һаҡлап ҡалыуҙа батырлығы өсөн Флоренс Найтингейл исемендәге миҙал менән бүләкләнә, СССР-ҙың почетлы доноры, үҙенең тәүге ҡанын Мария Андреевна һуғыш йылдарында яралыларға  бирә, миҙал һәм ордендар менән бүләкләнә.

1995 йылдың  20 мартында вафат була, Никуличи  ауылы зыяратында ерләнә.

## Наградалары

* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены,
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы,
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы,
* «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы,
* Флоренс Найтингейл исемендәге миҙал,
* «Санитария хеҙмәте алдынғыһы» билдәһе,
* СССР-ҙың почетлы доноры.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Список советских женщин, награждённых медалью имени Флоренс Найтингейл

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Федюкова Мария Андреевна, почётный донор СССР
Николаева Вера Семёновна

**Николаева Вера Семеновна** (9 октябрь 1925 йыл, Бжицкая ауылы, Юрга районы, Себер крайы, СССР — 21 июль, 2011 йыл, Туринск, Свердловск өлкәһе, Рәсәй) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969), Свердловск өлкәһе Туринск районының район үҙәк дауаханаһы баш табибы.

## Биографияһы
1925 йылдың 9 октябрендә Себер крайының Томск округы Бжицкая ауылында (хәҙер Кемерово өлкәһенең Юрга районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1942 йылда Новосибирск өлкәһенең (хәҙер Кемерово өлкәһе) Топки ҡалаһында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Артабан 8 ай дауамында ФЗО мәктәбендә «тимер юлсы» һөнәре буйынса уҡый.

Үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген Томск тимер юлының Болотная станцияһында йөрөп юл ҡараусы булып башлай. 1943 йылдың сентябрендә Донбассты аяҡҡа баҫтырыу өсөн, Сталин өлкәһе Көньяҡ-Донецк тимер юлының Ясиноватая станцияһына юл ремонтлау эшсеһе итеп ебәрелә.

8 айлыҡ медицина курсы тамамлай. 1945 йылдың авгусынан 1947 йылдың сентябренә тиклем шәфҡәт туташы булып эшләй. Киске эшсе йәштәр мәктәбен (урта мәктәптең 9 һәм 10 кластары) тамамлай. 1948 йылда М. Горький исемендәге Сталин медицина институтына уҡырға инә, уны 1954 йылда «дауалау эше» һөнәре буйынса тамамлай. Бүлеү буйынса Свердловск өлкәһенең Туринск район үҙәк дауаханаһына табип-хирург итеп ебәрелә. 1954—1959 йылдарҙа Свердловск өлкәһе Туринск район үҙәк дауаханаһының хирургия бүлегендә табип булып эшләй, 1959 йылдың июленән 1974 йылға тиклем — дауахананың баш табибы һәм табип-хирург. 1974—1994 йылдарҙа Туринскта Свердловск өлкә суд-медицина бюроһының суд-медицина эксперты. 1994 йылда хаҡлы ялға сыға.

Вера Семеновна КПСС ағзаһы, Свердловск өлкә һәм Туринск район хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы депутаты, Туринск район Советы башҡарма комитеты ағзаһы була.

2011 йылдың 21 июлендә вафат була. Туринск ҡала зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Бар ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнә:

- 02.12.1966 — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;

- 08.04.1971 — «совет халҡы һаулығын һаҡлау өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме,«Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән Ленин ордены.

## Иҫкәрмәләр
Нисевич Нина Ивановна

**Нисевич Нина Ивановна** (,  — , ) — СССР һәм Рәсәй педиатры, медицина фәндәре докторы,  СССР һәм Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы (1974) .

## Биографияһы
1934 йылда 2-се Мәскәү дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң Свердловск өлкәһендә, Орехово-Зуевола, Ярославлдә табип-педиатр булып эшләй.

1943-1989 йылдарҙа —  2-се Мәскәү дәүләт медицина институтында уҡытыусы, ассистент, доцент, профессор, педиатрия факультеты деканы, балалар инфекция ауырыуҙары кафедраһы мөдире (1952-1989).

Ул бер нисә йыл дауамында СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Баш педиатры, СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 4-се  Баш идаралығы Баш педиатры, «Вопросы охраны материнства и детства» журналының баш мөхәррире, ВАК пленумы ағзаһы, совет ҡатын-ҡыҙҙары Комитеты ағзаһы була.

Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнгән.

## Ғилми хеҙмәттәре
300-гә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 16 монография авторы. Иң әһәмиәтлеләре булып торалар:

* Руководство по желудочно-кишечным заболеваниям у детей (1969)
* Круп у детей (1973)
* Инфекционный мононуклеоз у детей (1975)
* Математические методы в клинической практике (1980)
* Болезни печени у детей (1981)
* Тяжелые и злокачественные формы вирусного гепатита у детей (1982)
* Учебник «Инфекционные болезни у детей» (1985, 1990, 2006)
* Вирусные гепатиты (1994)
* Вирусные гепатиты от А до TTV (2003)

## Бүләктәре

- «Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы

- ике «Почёт Билдәһе» ордены (1961, 1978)

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)

- Ленин ордены (1986)

- «Рәсәй Федерацияһы Президенты Эштәр менән идара итеү Медицина үҙәге ҡаҙаныштары өсөн» почет билдәһе (2001)

- «Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 60 йыл» миҙалы

- «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәте өсөн» орден миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Московская энциклопедия. Том 1: Лица Москвы. Книга 6: А-Я. Дополнения. — М.: ОАО «Московские учебники», 2014

## Һылтанмалар

* Нина Ивановна Нисевич
Новикова Мария Ефимовна

**Новикова Мария Ефимовна** (ҡыҙ фамилияһы *Соколова*; 9 ноябрь 1935 йыл — 21 июнь 2018 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы. «Ростсельмаш» заводының производство мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974).

## Биографияһы
1935 йылдың 9 ноябрендә Могилев өлкәһенең Славгородский районы Бахань ауылында тыуған. Атаһы — Фин һуғышы инвалиды Ефим Федорович Соколов, әсәһе — Мария Игнатьевна Соколова, икеһе лә колхозсылар. Ул ваҡытта ғаиләлә өс бала булған.

1952 йылда Гомель өлкәһенең Чечерск ҡалаһында малсылыҡ мәктәбен тамамлай һәм зоотехник һөнәре ала.

1955 йылдан «Ростсельмаш» заводында (Дондағы Ростов ҡалаһы) эшләй. Эшенән айырылмайынса станоктарҙа эшләү өсөн ете һөнәр үҙләштерә.

1957 йылдан — бригада бригадиры һәм комсоргы. 1959 йылдан — мастер. Биш станокты хеҙмәтләндерә, ун кешенең хеҙмәтен алмаштыра.

1950-се йылдар аҙағында Новикованың бригадаһы коммунистик хеҙмәт коллективы исемен яулай.

1973 йыл пландарын үтәүҙәге һәм арттырып үтәүҙәге уңыштары өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.

1982 йылдың октябрь айында Новикова «Ростсельмаш» заводының 1-се ПТУ-һына производствоға өйрәтеү мастеры итеп күсерелә.

Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң, Дондағы Ростов ҡалаһының ветерандар советы рәйесе урынбаҫары була.

КПСС ағзаһы һәм КПСС-тың XXV съезы делегаты була. Ростов ҡалаһы һәм Первомайский районы хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы депутаты итеп һайлана .

Дондағы Ростовта йәшәй. 2018 йылдың 21 июнендә вафат була, Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974),
* Ленин ордены (1974),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971),
* миҙалдар,
* Машиналар эшләүҙең иң яҡшы хеҙмәткәре,
* «Дондың иң яҡшы остазы» ,
* ВЦСПС һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының «Йәштәрҙең остазы» билдәһе (1979),
* Ростов өлкәһе хакимиәтенең почет грамотаһы (70 йәше менән бәйле).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* *Герои Труда Дона*. Стр. 369—370.

## Һылтанмалар
* 
* Новикова Мария Ефимовна
* События и лица 9 ноября / Донская Государственная Публичная Библиотека 
* Фотография Новиковой М. Е.
Новикова Людмила Алексеевна

**Новикова Людмила Алексеевна** (1901 — 1977) — совет ғалим-онколог-гинекологы, медицина фәндәре докторы (1955), профессор (1956), СССР МФА-һының ағза-корреспонденты (1961). СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Баш акушер-гинекологы (1960—1970).

## Биографияһы
1901 йылдың 3 июнендә Мәскәүҙә тыуған.

1924 йылда Икенсе Мәскәү дәүләт медицина университетын тамамлай.

1936 −1960 йылдарҙа П. А. Герцен исемендәге Мәскәү ғилми-тикшеренеү онкология институтында эшләй, унда ғилми хеҙмәткәрҙән алып 1956 йылда профессор дәрәжәһе алғанға тиклем юл үтә. Бер үк ваҡытта 1945 −1952 йылдарҙа Үҙәк врачтарҙың белемен камиллаштырыу институтының онкология кафедраһында гинекология һәм онкология буйынса курстар уҡый.

1955 йылда аналыҡ рагын ҡатнаш дауалау темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1961—1977 йылдарҙа СССР МФА-ның Онкология ғилми үҙәгендә гинекология бүлеген етәкләй һәм бер үк ваҡытта 1960—1970 йылдарҙа СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш акушер-гинекологы була.

Л. А. Новикова тарафынан түллек яман шешен (хризомаллин һәм циклофос-фан менән химиотерапия һәм операция бергә) һәм балаятҡы яман шешен (прогестиндар менән гормональ терапия ҡулланып) дауалау ысулдары тәҡдим ителә. «Хорион-эпителиома матки» монографияһында һәм артабанғы хеҙмәттәрендә ошо мәсьәлә буйынса, Л. А. Новикова ауырыуҙарҙың һауығыу ғына түгел, ә репродуктив функцияһын тергеҙеү мөмкинлеген дәлилләй.

Л. А. Новикова төп эшмәкәрлегенән тыш СССР Медицина фәндәре академияһы Медицина бүлегенең бюро ағзаһы, Бөтә Союз, Бөтә Рәсәй һәм Мәскәү акушерҙар һәм гинекологтар фәнни йәмғиәттәренең идара ағзаһы, Ҡаҙаҡ ССР-ы һәм Латвия ССР-ы онкологтар йәмғиәтенең почетлы ағзаһы, Ҙур медицина энциклопедияһының «Онкология» бүлеге мөхәрририәт мөхәррире булып тора.

1977 йылда Мәскәүҙә вафат була

## Бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Большая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — : Советская энциклопедия. — Т. 6: Гипотиреоз — Дегенерация. — 1977 г. — 632 с.
* Журнал «Акушерство и гинекология» // *К 70-летию со дня рождения профессора Л. А. Новиковой* / МЗ СССР, 1971 г. № 9 — 76 с.
Моратова Гөлдәр Сабит ҡыҙы

**Моратова Гөлдәр Сабит ҡыҙы** (20 март 1951 йыл) — дәүләт һәм мәҙәниәт эшмәкәре. 1995—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).

## Биографияһы
Гөлдәр Сабит ҡыҙы Моратова 1951 йылдың 20 мартында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Илтабан ауылында тыуған.

Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған.

1970-1974 -Силәбе дәүләт мәҙәниәт институтында уҡый.

1968-1970 - Учалы районы Ҡунаҡбай мәктәбендә уҡытыусы.

1974-1975 йылдарҙа - БАССР Хор йәмғиәтенең өлкән методисы

1975-1983 - Учалы балалар музыка училищеһы уҡытыусыһы

1991-1995 йылдарҙа - Учалы музыка училищеһында фольклор бүлеге мөдире.

1995 - 2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры урынбаҫары.

Хәҙерге ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы директоры.

2021 йылдың 19 мартында Гөлдәр Моратова Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Өс саҡырылыш Учалы район Советы депутаты була

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Салауат Юлаев ордены (2021).

## Ғаиләһе
Тормошта, ике улы бар.

## Шулай уҡ ҡара
* Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Муратова Гульдар Сабитовна – биография. Сайт «Viperson»
* Ҡайтып киләм илдәремә... «Башҡортостан» гәзите
* В Уфе состоится юбилейный вечер известного деятеля культуры Гульдар Муратовой. ИА «Башинформ», 13 апреля 2021 года
Бобкова Валентина Ивановна

**Бобкова Валентина Ивановна** (1921-1981) — Роза Люксембург исемендәге «Ҡыҙыл Роза» Мәскәү ебәк комбинаты туҡыусыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966),  СССР дәүләт премияһы лауреаты (1975).

## Биографияһы
Валентина Ивановна Бобкова  1921 йылда  Левино ауылында  (хәҙер — Калуга өлкәһе Медынский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1936 йылда  фабрика-завод уҡыу мәктәбен тамамлай һәм  Мәскәүҙә Роза Люксембург исемендәге «Ҡыҙыл Роза» ебәк  комбинатында туҡыусы булып эшләй.  Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Мәскәү эргәһендәге оборона ҡоролмаларын төҙөүҙә ҡатнаша. 1942 йылда КПСС-ҡа инә.

Валентина Бобкова  «Ҡыҙыл Роза» комбинатында 45 йылдан ашыу эшләй, юғары квалификациялы белгес була. Стаханов хәрәкәтендә ҡатнаша, күп станокта эшләй,  күп тапҡыр социалистик ярыштарҙа еңеүсе була.  1959 йылда етенсе биш йыллыҡ планды  4 йыл да 3 ай эсендә үтәй. 8-се се биш йыллыҡ планды   22 айға ваҡытынан алда үтәй

10-сы биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ  планды үтәү буйынса  инициатор була, уны уңышлы үтәп сыға.  «Туҡыу станоктарын юғары хеҙмәтләндереү зонаһы һәм иң юғары хеҙмәт етештереүсәнлеге өсөн» хәрәкәтенең башында тора.

9-сы һәм 10-сы биш йыллыҡтарҙың ударнигы була.  20-нән артыҡ туҡыусыны оҫталыҡҡа өйрәтә, улар араһында Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР дәүләт премияһы лауреаты Миновалова Нина Федоровна бар.

Эшләү ваҡытында 12 станоктан 72  станокҡа күсә.

Бобковаға 1966 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 1975 йылда ул СССР-ҙың  дәүләт премияһы лауреаты була. Бынан тыш, ул  өс орден һәм күп миҙалдар менән бүләкләнә.

КПСС-тың XXIV һәм XXV  съездары делегаты, Мәскәү ҡала советы һәм Фрунзе район советы депутаты итеп һайлана, профсоюздарҙың Мәскәү Федерацияһы ағзаһы була.

1981 йылда вафат була.

## Ғаиләһе
Ире — Альберт Александрович Бобков —  «Ҡыҙыл Роза» комбинаты эшсеһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Валентина Ивановна Бобков
* «Хөрмәт итәбеҙ һәм кеше булып ...»
* Ебәк йәйғор
* фото http://photo.rgakfd.ru/showObject.do?object=151125197
* фильм https://www.net-film.ru/film-12947/
Болотова Жанна Андреевна

**Болотова Жанна Андреевна** (19 октябрь 1941 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1985), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977). 

## Биографияһы
Жанна Андреевна Болотова 1941 йылдың 19 октябрендә Новосибирск өлкәһенең «Озеро Карачи» курортында тыуған

Уның атаһы — Андрей Иванович Болотов, Советтар Союзы Геройы, әсәһе — Болотова Зинаида Юрьевна.

1964 йылда ВГИК (Герасимов Сергей һәм Тамара Макарова оҫтаханаһы) тамамлай. Театр-студияла киноактёр була.

СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1977 — «Бегство мистера Мак-Кинли» фильмы өсөн).

1957 йылда режиссёр Лев Кулиджанов һәм Яков Сегелдың «Дом. в котором я живу» фильмында тәүге тапҡыр төшә.

### Шәхси тормошо
ВГИК-та уҡыу осоронда Франциянан килгән рәссам Николай Двигубскийға кейәүгә сыға. 1960 йылда актёр һәм режиссёр Николай Губенкоға кейәүгә сыға. Ике никахынан да балаһы юҡ.

## Ижады

### Фильмография
* Дом, в котором я живу — *Галя Волынская*
* Люди и звери — *Таня Соболева*
* Если ты прав… — *Галя*
* Западня — *Имоджин*
* Крылья — *Таня Петрухина*
* Журналист — *Нина*
* Первый курьер — *Конкордия*
* 24-25 не возвращается — *Мара*
* Суровые километры — *Таня Савицкая*
* На пути к Ленину — *Лена Васильева*
* Судьба резидента — *Юля*
* Карусель — *Юлия Васильевна*
* Любить человека — *Таня Павлова*
* Молчание доктора Ивенса — *Оранте*
* Если хочешь быть счастливым — *Татьяна Родионова*
* Бегство мистера Мак-Кинли — *мисс Беттл*
* Подранки — *биология уҡытыусыһы Алла Константиновна*
* Дни хирурга Мишкина — *Инна Мишкина*
* Встреча на далёком меридиане — *Руфь Крэйн, бывшая жена Реннета*
* Рудин — *Александра Павловна Липина*
* Из жизни отдыхающих — *Надежда Андреевна*
* Сергей Иванович уходит на пенсию — *Лена, невестка*
* Опасный возраст — *Мария Васильевна*
* Чёрный треугольник — *Роза Штерн*
* Кто стучится в дверь ко мне… — *Соня*
* И жизнь, и слёзы, и любовь — *Варвара Дмитриевна Волошина*
* Запретная зона — *Третьякова*
* Жмурки — *уҡытыусы*

## Ҡыҙыҡлы факттар
Булат Окуджава Болотова Жаннаға «Старый пиджак», «По Смоленской дороге», «Горит пламя, не чадит», «Маленькая женщина» йырҙарын арнай".

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Нуттунен Мария Андреевна

**Нуттунен Мария Андреевна** (1911—1965) — СССР совхоздар министрлығының «Торосово» һөт тоҡомло совхозы бригадиры, Ленинград өлкәһе.

## Биография
Ҡыҙ бала ғына сағынан яңы ғына ойошторолған «Торосово» совхозына эшкә килә. Фермала, тәжрибәле һауынсылар янында, еңел булмаған һауынсы хеҙмәтенең бөтә ысулдарына һәм нескәлектәренә өйрәнә. Тиҙҙән бригадир итеп тәғәйенләнә. Уның коллективы юғары һауым менән дан ала, ҡайһы бер һыйырҙар йылына 7 мең килограмм һөт бирә.

1941 йылдың йәйендә, фронт һыҙығы совхоз усадьбаһына яҡынлашҡас, көтөүҙе Вологда өлкәһенә ҡыуып алып барыуҙа ҡатнаша. Эвакуацияла булғанда, бригада хәрби частарға һәм балалар йорттарына һөт ебәрә. Ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, тоҡом малын һаҡлап ҡалыуға ирешәләр, һуңынан ул «Торосово» совхозы малсылығында тоҡомдоң төп өлөшөн тәшкил итә.

Һуғыштан һуң яңынан малсылыҡ ҡаралтылары төҙөлә, мал ҡуралары йыһазландырыла, аҙыҡ әҙерләнә. Малдарҙың туҡланыу рационын һәм тәрбиәләү ысулдарын яҡшыртырға, һауынсыларҙың хеҙмәтен рациональ ойошторорға тырыша, ветеринария һәм зоотехниканы өйрәнә. Ул бөтәһенән элек фермаға килә һәм бөтәһенән дә һуңыраҡ өйөнә ҡайта. Һөт малдарын дөрөҫ тәрбиәләүгә, ҡиммәтле витаминлы аҙыҡтар әҙерләүгә, тоҡомдо яҡшыртыуға айырым иғтибар бүлә. «Говорят мастера сельского хозяйства» брошюраһында үҙенең тәжрибәһе, күҙәтеүҙәре, һығымталары менән уртаҡлаша. 1948 йылда инде уның бригадаһы һәр һыйырҙан уртаса 5916 килограмм һөт ала.

Һуңғы йылдарҙа Ломоносов районында «Лаголово» ҡош фабрикаһында эшләй. Санкт-Петербург ҡалаһында Богослов зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 22 октябрендәге указы менән малсылыҡтан юғары артым алғаны өсөн Нуттунен Мария Андреевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

- Ленин ордены,

- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,

- миҙалдар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герои Социалистического Труда Ленинградской области

## Сығанаҡтар

* Герои земли Ленинградской. Л.: «Лениздат», 1967
* Книга памяти. Звезды Славы. Ленинградская область. Том 2. — СПб. Вести, 2009
Барсученко Мария Тимофеевна

**Барсученко Мария Тимофеевна** (ҡыҙ фамилияһы Литневская; 7 апрель 1921 йыл) — СССР тимер юлсыһы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Мәскәү өсөн алыштар барышында Дмитров станцияһы стрелочнигы сифатындағы батырлығы өсөн 1941 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (1942). Дмитров ҡалаһының почетлы гражданы.

2019 йылдың майында әле йәшәгән М. Т. Барсученко хөрмәтенә Мәскәү тимер юлының Савеловский йүнәлешендәге 75-се км платформаһы атала.

## Биографияһы
Уның үҙ һүҙҙәре буйынса, Мария Литневская 1922 йылдың 7 апрелендә Омск өлкәһе Добровольский ауыл советының Литвяки ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1939 йылда Себерҙән Мәскәү янына килергә һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген башларға иҫәп тотоп, Мария паспорт алыу өсөн үҙенә бер йылды өҫтәй (18 йәштә бирелә). Икша ҡасабаһына ике туған ағаһы килә, Мария эш эҙләп Дмитров станцияһы начальнигына Мария мөрәжәғәт итә — тик тимер юлы ғына шул саҡта күскенселәргә Мәскәү янында йәшәргә хоҡуҡ бирә. Станция штатына стрелочник булып эшкә ҡабул ителә.

Мәскәү өсөн һуғыш барышында туҡтауһыҙ бомба һәм ут аҫтында Дмитров станцияһында маршруттарҙы әҙерләүҙе һәм уҡтарҙы ҡулдан күсереүҙе тәьмин итә. 1941 йылдың 28 ноябрендә дошман уты аҫтында станцияла маршрут әҙерләй, НКВД ғәскәрҙәренең 73-се бронепоезынның хәрәкәтен тәьмин итә, бронепозд дошман атакаһын кире ҡаға һәм уларҙың 8 танкын юҡ итә, был Дмитров ҡалаһы районында оператив хәлде һиҙелерлек үҙгәртә һәм Мәскәү янында контрһөжүмде башларға шарттар булдыра. 1942 йылда ошо батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Юғары награданы Кремлдә уға СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе М. И. Калинин тапшыра.

Немец ғәскәрҙәре Мәскәүҙән сигенгәс, Мария Литневская 3-айлыҡ тимер юл уҡыуына ебәрелә, Дмитров станцияһында дежурный булып эшләй. Һуғыш йылдарында станцияла селектор кәңәшмәләрендә ҡатнаша, уны тимер юлдар халыҡ комиссары Л. М. Каганович үткәрә. 1944 йылдың йәйендә, Вильнюс азат ителгәндән һуң Литва ССР-ының баш ҡалаһына төп вокзал янындағы тимер юлы станцияһы эштәрен ойоштороуҙа ярҙамға ебәрелә. Һуғыш тамамланғандан һуң Дмитровҡа ҡайта, 1980 йылға тиклем станцияла хәрәкәт менән идара итә, Дмитров станцияһы начальнигы вазифаһын башҡара.

2019 йылдың 17 майында «Спорт менән йәшәйем» йәмәғәт-спорт хәрәкәте инициативаһы буйынса ОАО «РЖД» Мәскәү тимер юлының Савелов йүнәлешендәге 75-се километр туҡталыш пунктын Барсученко исемендәге туҡталыш пункты итеп үҙгәртә. Платформаны үҙәгртеп атау буйынса тантаналы сарала 2019 йылдың 27 июлендә 98 йәшлек Мария Тимофеевна Барсученко үҙе лә ҡатнаша.

2020 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Дмитров ҡалаһында йәшәй.

## Ғаиләһе
Һуғыштан һуң, кейәүгә сығып, Мария Тимовеевна Литневская 1947 йылда фамилияһын Барсученкоға алмаштыра. Ике улы — Анатолий (1949), табип-невропатолог һәм Сергей (1951), инженер. 5 ейәне, бер бүләһе һәм 4 тыуасары бар.

## Наградалары
Ҡыҙыл Йондоҙ орденынан тыш Мария Барсученко II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, күп миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Она открыла путь бронепоезду (неопр.). Московский железнодорожник (2 августа 2019). Дата обращения 2 августа 2019..
Родионова Екатерина Ивановна

**Родионова Екатерина Ивановна** (5 декабрь 1904 йыл — 27 ғинуар 1972 йыл) — колхозсы, Половинская машина-трактор станцияһының трактор бригадаһы бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).

## Биографияһы
Екатериан Ивановна Родионова 1904 йылдың 5 декабрендә Тобольск губернаһы Ҡурған өйәҙе Половинский улусының Половинное ауылында (хәҙер Ҡурған өлкәһе Половинский районы)  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Иртә йәштән баҫыуҙа эшләй. 

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда Половинский районының  «Пролетар юл» колхозында башлай. 1931 йылда ире менән бергә «Биш йыллыҡтың икенсе йылы» колхозына эшкә инә. Баҫыусылыҡ бригадаһында ашнаҡсы булып эшләй. 1933 йылда тракторсылар курсын тамамлай. 1935 йылда «ЧТЗ-Сталинец» тракторын йөрөтөү буйынса  курстар тамамлай.  Половинский МТС-ында тракторсы булып эшләй, һуңынан  «Дала» совхозына эшкә күсә. Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереүҙә ҡатнаша. 1955-1956 йылдарҙа «Дала» совхозы  10 мең гектарҙан ашыу сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштерә. Екатерина Родионова  ДТ-54 тракторында ошо осорҙа  3139 гектар сиҙәм ерҙе һөрә. Был фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн 1957 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Ҡурған өлкәһе һәм Половинский район советы депутаты итеп һайлана.

Половинное  ауылында йәшәй.

1972 йылдың  27 ғинуарында вафат була.

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 11 ғинуарындағы указы менән;
** «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы
** Ленин ордены
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы
* «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы
* Половинная ауылының почетлы гражданы.

## Хәтер

* Екатерина Родионова исемен Половинное  ауылында урам йөрөтә.
* Екатерина Родионова йәшәгән йортта  мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәт

* Золотое созвездие Зауралья, кн. 2, Курган, Парус-М, 2007

## Һылтанмалар
Чернова Надежда Михайловна

**Чернова Надежда Михайловна** (15 ғинуар 1947 йыл) — СССР һәм Ҡаҙағстан шағиры,  һәм , , . Ҡаҙағстан Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Простор» журналының шиғриәт бүлеге мөдире.

## Биографияһы
Чернова Надежда Михайловна 1947 йылдың 15 ғинуарында Павлодар өлкәһенең Баянаул ҡалаһында тыуа. Әҙәбиәткә юлы А. С. Пушкинды мауығып уҡыған атаһының, Чернов Михаил Тимофеевичтың нәсихәттәренән башлана. Надежда Чернованың бала сағы Семипалатинскиҙа үтә. 10 йәшенән шиғыр яҙа башлай, ә инде 15 йәшендә «Ҡояш» шиғыры «Ленинская смена» һәм «Казахстанская правда» гәзиттәрендә баҫыла. Һуңынан Киров исемендәге Ҡаҙағстан дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай. 25 йыл «Простор» әҙәби-нәфис журналында эшләй, унда әҙәбиәт өлкәһендәге билдәле шәхестәр: Морис Симашко, Виктор Васильев, Анатолий Ким, Ильяс Есенберлин, Пак Михаил һ. б. менән осраша. Әҙәби тәнҡитсе Павел Косенко һәм Тамарина Руфь уны «икенсе Римма Казакова» тип атай.

Надежда Чернованың шиғырҙары бик күп телдәргә тәржемә ителгән. Шулай уҡ ул үҙе тәржемә менән шөғөлләнә, башлыса ҡаҙаҡ, болгар, француз һәм башҡа телдәрҙән тәржемә итә. 2006 йылға тиклем «Простор» журналының проза бүлеген етәкләй.

## Ғаиләһе
Ике тапҡыр кейәүҙә була. Беренсе ире — республиканың атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм филологы Новожилов Олег Геннадиевич. Тәүге никахтан улы Денис, һәм ейәнсәре Алена бар. Икенсе ире Францияла эмиграцияла йәшәгән рус шағиры Юрий Софиев һәм Ирина Кнорингтың улы Игорь Юрьевич Софиев.1955 йылда Игорь атаһы менән СССР-ға күсеп ҡайта.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Курмет ордены.

## Библиография

### Йыйынтыҡтары
* «Кочевница-жизнь»
* «Огнецвет»
* «На два голоса»
* «Солнцеворот»
* «Небесный дом»
* «Возраст августа»
* «Только о любви»
* «Саксаул»

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡаҙағстандың рус әҙәбиәте

## Һылтанмалар
* Сборник «Только о любви» Михаил Лезинский о Надежде Черновой.
Һөйөндөкова Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы

**Һөйөндөкова Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы** (22 апрель 1935 йыл) — РСФСР-ҙың (1987) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Фәнүзә Шәрәф ҡыҙы Һөйөндөкова 1935 йылда Ырымбур өлкәһендә тыуған.

1960—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханаһының хеҙмәтләндереү бүлеге мөдире булып эшләгән.

Төп эшенән тыш 17 йыл Өфө ҡалаһы Киров районының Китап һөйөүселәр йәмғиәте етәксеһе лә була һәм әүҙем эшмәкәрлеге өсөн *Бөтә Рәсәй Китап һөйөүселәр йәмғиәтенең* «Иң яҡшы китап һөйөүсе» билдәһе менән бүләкләнә.

Фәрит Бикбулатов менән берлектә Н. К. Крупская исемендәге республика китапханаһының 50 йыллығына бағышланған документаль телефильм төшөрөүҙе ойоштора. Р. Х. Тимерғәлина менән берлектә «Кире ҡайтарылған китаптар» () тигән библиографик күрһәткесте мөхәррирләүҙә ҡатнаша Дөйөм белем биреү мәктәптәрендә башҡорт теле уҡытыусылары һәм уҡыусылары өсөн ҡулланма итеп «Көнкүреш әйберҙәре» тигән һүҙлек-белешмә төҙөй Шулай уҡ 1919—1959 йылдарҙа «Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары араһында эшмәкәрлек» тигән документтар йыйынтығы әҙерләй.

Клуб һәм мәҙәниәт йорттары өсөн «Һабантуй», «Яҙ байрамы», «Китап байрамы», «Еңеү байрамы», «Бөйөк Ватан һуғышы», «Бөйөк Еңеү» байрамдары сценарийҙары әҙерләп бирә.

25 йылдан ашыу *Өфө китапхана техникумы* уҡыусылары, Ҡазан, Куйбышев, Силәбе һәм Пермь мәҙәниәт институтында студенттары өсөн практика үткәрә.

Белемен камиллаштырыуға ҙур иғтибар бирә, ғилми эшкә тотоноп, кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләү өсөн имтихандар ҙа тапшыра, тик был хыялы тормошҡа ашмай ҡала.

Фәнүзә Һөйөндөкова ғүмере буйы хәҙерге Зәки Вәлиди исемендәге республика Милли китапханаһында эшләгән

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1985)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987)
* СССР Мәҙәниәт министрлығының «Яҡшы эше өсөн» билдәһе
* Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны (1985).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Главная библиотека Башкортостана 

## Һылтанмалар
* В уфимской библиотеке № 17 открылась выставка, посвященная 50-летию первого полета в космос
* 80 лет Суюндуковой Фанузе Шарафовне, заведующей отделом обслуживания Республиканской библиотеки БАССР им. Н. К. Крупской (1960—1994 гг.), заслуженному работнику культуры РБ, заслуженному работнику культуры РФ (1935) 
* Үҙ өйөңдә генә — үҙ көйөң
Одарчен Мария Игнатьевна

**Одарчен Мария Игнатьевна (Лыба)** (; 4 май 1928 йыл, Слободка-Чернелевская ауылы — 13 февраль 2005 йыл, Слободка-Чернелевская ауылы) — колхозсы, Хмельницкий өлкәһе Красилов районы «Советская Украина» колхозы звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Украина ССР-ы Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
1928 йылдың 4 майында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 16 апрелдә) Слободка-Чернелевская ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлай. Һуғыштан һуң Красилов районының «Советская Украина» колхозында һауынсы булып эшләй. 1950 йылдан ҡырсылыҡ звеноһында эшләй. Күпмелер ваҡыт үткәс, звено етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Украинаның алдынғы-сөгөлдөрсөләре Екатерина Андрищук һәм Кристина Байдичтарға эйәреүсе була. Мария Лыбаның бригадаһы йыл һайын уртаса һәр гектарҙан яҡынса 500 центнер шәкәр сөгөлдөрө йыйып ала. 8 һәм 9 биш йыллыҡтар ваҡытында бригада йыл һайын уртаса 515-әр центнер шәкәр сөгөлдөрө тапшыра. Күп тапҡыр Бөтә Союз Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәләрендә ҡатнаша. «УССР-ҙың социалистик ярыш алдынғыһы» исеменә лайыҡ була. 1965 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

1970 йылда Мария Лыба етәкселегендәге бригада һәр гектарҙан уртаса 610 центнер шәкәр сөгөлдөрө йыйып ала. 1971 йылда был ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

2005 йылдың 13 февралендә Слободка-Чернелевская ауылында вафат була.

## Бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы — 1971 йылдың 8 апрелендәге СССР Юғары Советы Президиумы указы

- Ленин ордены

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

## Әҙәбиәт
* Грошко М. Нива врожайна / М.Гришко // Рад. Поділля .- 1971 .- 11 трав.
* Євтушова Г. Людина переднього краю: нарис / Г. Євтушова // Зоря комунізму. — 1982. − 9 жовт
* Косюк Г. Життя — віддане покликанню / Г. Косюк // Красилів. вісн − 2003. — 26 квіт.
* Либа М. Наша опора і сила / М. Либа // Зоря комунізму. — 1967 .- 14 лист.
* Либа М. Пам’ять повертає у минуле / М. Либа // Красилів.вісн.- 2000.- 22 берез.
* Либа М ., 69 центнерів цукру з гектара / М. Либа // Зоря комунізму.- 1965.- 9 січ.
* Масловський І. О. Новій п’ятирічці — нові досягнення /І. О. Масловський // Зоря комунізму.- 1986 −25 лют.
* Марія Гнатівна Либа // Рад. Поділля.- 1972.- 30 лип.

## Һылтанмалар
*  

* Биографические сведения
Смирнова Зинаида Ивановна

**Смирнова Зинаида Ивановна** (4 октябрь 1923 йыл) — совет санинструкторы, медицина хеҙмәтенең гвардия старшинаһы, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Ленин (1944), Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, Флоренс Найтингейл исемендәге һәм башҡа миҙалдар менән наградлана. Бендеры ҡалаһының Почетлы гражданы (1974).

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яу яланынан 600-ҙән ашыу яралы һалдат һәм офицерҙы алып сыға.

## Биографияһы
Зинаида Ивановна 1923 йылдың 4 октябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуа, һуңынан, 1937 йылда, уларҙың ғаиләһе Куйбышев ҡалаһына күсенә. Зинаида Смирнова мәктәптә белем ала, сандружинница һәм шәфҡәт туташтары курсында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда уға 18 йәш тулмаған була, әммә 1941 йылдың 16 июленән ул Ҡыҙыл Армия сафына алына. Санинструкторҙар әҙерләүҙең тиҙләтелгән курстарын үиә һәм бер айҙан фронтҡа оҙатыла, Смоленск ҡалаһын обороналауҙа, Мәскәү янындағы алышта ҡатнаша, Сталинград урамдарынан яралыа яугирҙарҙы алып сыға һәм уларға медицина ярҙамы күрһәтә. Һуңынан санинструктор, медицина хеҙмәте гвардия старшинаһы Смирнова Зинаида Ивановна 15-се Гвардия Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһына күсерелә. Харьков, Кривой Рог ҡалаларын азат итә һәм башҡа. Зинаида Ивановна 1943 йылдан ВКП(б)ағзаһы.

1944 йылдың апрелендә, Днестр йылғаһының уң ярында хәрби хәрәкәттәр ваҡытында Варница Смирнова ауылы районында иң станковый пулеметтан 20 немец һалдаты һәм офицерын юҡ итә, яу яланынан 20-нән ашыу яралы совет һалдатын һәм офицерын алып сыға. Батырлыҡтары өсөн, Варница плацдармындағы ҡаһарманлығы өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә.

Зинаида Ивановна Смирнова һуғыш яланынан барлығы 600-ҙән ашыу яраланған совет офицерын һәм һалдатын алып сыға, алты тапҡыр яралана, шул иҫәптән өс ауыр яра һәм ике контузия ала, госпиталдә дауалана. Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Алтынсы тапҡыр яраланғандан һуң (өсөнсө — ауыр) госпиталдән дауаланып сыҡҡас, 1944 йылдың октябрендә һуғыш инвалиды тигән докумен юбирелә. Куйбышев ҡалаһына ҡайта. Зинаида Ивановна институт тамамлай, Куйбышев өлкәһе Ставрополь ҡалаһында юридик консультацияла адвокат булып эшләй.

1971 йылда Флоренс Найтингейл исемендәге миҙалға лайыҡ була, 1974 йылда Зинаида Ивановна Смирноваға Бендеры ҡалаһының Почетлы гражданы тигән маҡтаулы исем бирелә.

## Наградалары
* Ленин ордены,
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Флоренс Найтингейл исемендәге миҙал,
* башҡа миҙалдар,
* Бендеры ҡалаһының почетлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Зинаида Смирнова вынесла с поля боя 680 раненых солдат
* Память народа. Зинаида Ивановна Смирнова