open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Митерёв Георгий Андреевич

**Митерёв  Георгий Андреевич** (1900 йыл—1977 йыл) — совет табибы, СССР-ҙың  Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары (1939—1946 йй.), СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министры (1946—1947 йй.), медицина фәндәре докторы, профессор.

## Биографияһы
1900 йылдың  23 апрелендә (5 май)  һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Бариновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1919—1921 йылдарҙа  — уҡытыусы, балалар йорто мөдире.

1925 йылда Һамар университетының факультетын тамамлай. 1925—1926 йылдарҙа — Һамар үҙәк дауаханаһында һәм венерик диспансерҙа стажер.

1926—1930 йылдарҙа — венерик диспансер һәм  һәм Мәләкәс район һаулыҡ һаҡлау бүлеге менән етәкселек итә (Һамар губернаһы).

1930 йылдан алып — Ульяновск  дауаханаларында

1932—1933 йылдарҙа Урта-Волга крайының санитар инспекторы.

1933 йылдан Н.И. Пирогов исемендәге  Куйбышев  үҙәк дауаханаһының баш табибы.

1936—1939 йылдарҙа — Куйбышев клиник дауаханаһында баш табип.

1939 йылдың июнь-сентябрь айҙарында  — РСФСР-ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары.

1939 йылдың 8 сентябрендә   СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары  итеп тәғәйенләнә.  Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында РККА-ның яралы  яугирҙәренә һәм халыҡҡа медицина ярҙамы күрһәтеү һәм эпидемияға ҡаршы көрәш буйынса ҙур эште етәкләй.            .

1947 йылдың 17 февралендә «йөкмәтелгән эшен алып бара алмай» тип вазифаһынан төшөрөлә, ә 1947 йылдың авгусында Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағында намыҫ судында  уға  «дәүләткә ҡаршы һәм патриотизмға ҡаршы ҡылыҡтары өсөн»  ҡаты шелтә бирелә.

1947 йылдан Ф.Ф. Эрисман исемендәге  Дәүләт ғилми-тикшеренеү санитар  институтының директоры.

1954—1971 йылдарҙа   Ҡыҙыл Тәре һәм СССР Ҡыҙыл Ярым ай йәмғиәттәр союзының  башҡарма комитеты рәйесе.  1971 йылдың июнендә пенсияға сыға.

1977 йылдың 10 ғинуарында  Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында  ерләнә.

## Награда һәм премиялары

* өс Ленин ордены
* дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

Һамар  ҡалаһында Митерев Георгий исеме менән медицина университеты янындағы йөрөү урыны атала

## Библиография

* В дни мира и войны —  1975 — 256 с.
* Двадцать пять лет советского здравоохранения / под ред. Г. А. Митерева. -  Государственное издательство медицинской литературы, 1944. - 296 с. : табл.

## Шулай уҡ  ҡарағыҙ

* Список министров здравоохранения России

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Орден
Кузнецов Иван Павлович

**Кузнецов Иван Павлович** (15 апрель 1918 йыл — 20 август 1986 йыл) — инженер-төҙөүсе, төҙөлөш тармағы һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1970—1978 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. БАССР-ҙың VII—IX саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Иван Павлович Кузнецов 1918 йылдың 15 апрелендә Пенза губернаһының Луховка ауылында тыуған һәм хәлле крәҫтиән ғаиләһендә үҫкән. Дүрт  ағалы-ҡустылы туғандары араһынан бер үҙе юғары белем алған. Михаил ағаһы  1930 йылда коллективлаштырыу барышында кулак тип юҡҡа сығарыла, шунан һуң репрессияларҙан ҡасып, йылдан ашыу Ҡазанда туғандары янында  йәшеренә.

1941 йылдың июленән алып  —  Ҡыҙыл Армия сафында; 24 гвардия кавалерия полкының ҡылыс взводы менән етәкселек итә (5-се гвардия кавалерия дивизияһы), алыштарҙа өс тапҡыр  яралана, (13.8.1942, 1943, 4.7.1944) Һуғыш ваҡытында ВКП(б)-ға инә}}. Бөйөк Ватан һуғышында бер  өлкән ағаһының  ғүмере өҙөлә.

1948 йылда  Куйбышев төҙөлөш институтын инженер-төҙөүсе һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 21-се трест прорабы вазифаһында башлай (Өфө). 1953 йылда 21-се трестың баш инженеры, ә ике йылдан һуң  СУ-6 начальнигы итеп тәғәйенләнә.  1958 йылдан — 21-се трестың  баш инженеры һәм идарасыһы. 1968  йылда  —  начальник урынбаҫары, ә 1970 йылдан — Башҡорт АССР-ының төҙөлөш буйынса Баш идаралығы начальнигы. 1970—1978 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Министрҙар советының рәйес урынбаҫары.

Иван Павлович Кузнецов етәкселеге аҫтында КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында  таҙартҡыс ҡоролмалар (ОАО «Өфөнефтехим»), Өфө синтетик спирт заводында  (ОАО «Өфөоргсинтез»)  һәм Өфө «Химпром» производство берекмәһендә  (ОАО «Химпром») яңы етештереү цехтары  төҙөлә. 

Башҡорт АССР-ы Юғары Советының депутаты итеп һайлана:

* 238 -се Арыҫлан һайлау округынан VII саҡырылышы
* 200-се Күгәрсен һайлау округынан VIII саҡырылышы
* 177-се Йылайыр һайлау округынан IX саҡырылышы.

### Ғаиләһе
Ҡатыны Венера менән Иван Павловичтың ике ҡыҙы — Марина (1947) һәм Лариса (1950)  тыуған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Сталинградты обороналағаны өсөн»  миҙалы (1943)
* I  дәрәжә Ватан һуғышы ордены (8.9.1943)
* Александр Невский ордены (27.10.1944)
* ике  Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1958, 1971)
* Ленин ордены (1965)
* РСФСР-ҙың  атҡаҙанған төҙөүсеһе (1968)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Кузнецов Иван Павлович (рус.).  Свободная энциклопедия Урала. Дата обращения 21 сентября 2018.
Инка юлдары

**Инка юлдары** ( — *Капы-Ньан*, «Король юлы») — таш түшәлгән күп һанлы юлдар селтәре, уларҙы Көньяҡ Американың Анд тауҙары төбәгендә: Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Чили, Аргентинала индеецтар цивилизациялары яр буйы сүллектәре тигеҙлеге, шулай уҡ тауҙар, ҡая һәм тарлауыҡтар аша аҫылмалы күперҙәр һәм баҫмалар ярҙамында нисәмә мең йылдар буйына һалған.

Төп магистралдәрҙең төҙөүселәре — инкылар; юлдар төҙөү эше тик XVI быуатта ғына туҡталып ҡала, сөнки илде баҫып алған испан конкистадорҙары урындағы технологияларҙы белмәй һәм хатта шул юлдарҙы тейешенсә тоторға һәләтле булмай.

Тотош Инкы империяһын тәре формаһында киҫеп үткән дүрт юл — төп юлдар (үҙәге Куско ҡалаһында). Иң оҙон юл кәмендә 6600 километр (1200 лиг) оҙонлоғонда була. Провинцияларҙың бөтә баш ҡалалары ла юлдар менән тоташа, һәр береһенән бер нисә юл һалына. Һәр юлда билдәле бер ара аша Ҡунаҡ йорттары урынлаша, юлдар ыҙан бағаналары менән билдәләнә һәм *топо* йәки *тупу* тип атала.

Юл селтәренең дөйөм оҙонлоғо 30 000 километрға етә. Юғарыла атап үтелгән илдәрҙең алтыһының территорияһында башҡа юлдарға ҡарағанда яҡшыраҡ һаҡланған участкалағы 6000 км оҙонлоғондағы юл 2014 йылда Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелде.

## Иҫкәрмәләр
Клименок Борис Васильевич

**Клименок Борис Васильевич** (2 май 1911 йыл — 22 декабрь 1986 йыл) — физик-химик. Химия фәндәре докторы (1951), профессор (1951). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1968).

## Биографияһы
Борис Васильевич Клименок 1911 йылдың 2 майында Минск губернаһының Ивенец ауылында донъяға килгән. Борис Васильевич Минск дәүләт политехникумын (хәҙер Минск дәүләт политехник колледжы), ҡағыҙ сәнәғәте химигы һөнәрен ала. 1938 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. 1944—1949 йылдарҙа Мәскәү нефть институтында уҡыта. 1951 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, уға профессор ғилми исеме бирелә. Ошо уҡ йылда уны Өфө нефть институтына эшкә ебәрәләр, бында ул директорҙың уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса урынбаҫары вазифаһын биләй. 1952 йылдың авгусында Борис Клименок ваҡытлыса директорҙың вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә, 1953 йылдың майында директор итеп ҡуйыла. Борис Васильевич Клименок директор булған осорҙа яңы факультет асыла — нефть-механик (быға тиклем ике факультет була — тау һәм технология). Б. В. Клименок Өфө нефть институтында 1951—1983 йылдарҙа эшләй. 1954 йылдан алып физик химия кафедраһы мөдире.
Борис Клименок коллегалары һәм студенттар хәтерендә иң яҡшы хәтирәләр ҡалдырған шәхес. Киң белем даирәһе эйә булған, һәр кеше менән арлаша белгән кеше булараҡ, ул үҙенең тәжрибәһе, белеме менән ихлас уртаҡлашҡан, уның лекциялары һәр саҡ файҙалы һәм мауыҡтырғыс ине. тип иҫләй уның студенттары.

1986 йылдың 22 декабрендә Өфөлә вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
 
Б. В. Клименк — физик химия һәм нефть эшкәртеү өлкәһендә белгес. Фәнни хеҙмәттәре физик химия өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә арналған. Б. В. Клименок илдә тәүгеләрҙән булып каталитик крекинг реакциялары механизмын тикшереү өсөн инәүле углеводородтар ҡуллана. 1950—1970 йылдарҙа уның етәкселегендә карбамидтың һыуҙағы эретмәһе менән дизель яғыулыҡтарын парафинһыҙлаштырыу процесы тикшерелә, Өфө нефть институтындағы һәм Өфө Нефть эшкәртеү заводындағы тәж. ҡоролмаларында һынауҙар үткәрелә. Башҡортостанда тәүге физик химия кафедраһына (ӨНИ, 1951) нигеҙ һала.
 
150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, 30-ға яҡын уйлап табыу авторы.

**Төп ғилми хеҙмәттәре**

Парциальная депарафинизация дизельного топлива водным раствором карбамида //Известия высших учебных заведений. Нефть и газ. 1959. № 1 (авторҙаш);
Структура комплекса, образующегося при взаимодействии дизельного топлива с водным раствором карбамида //Шунда уҡ. 1961. № 3 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүлектәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1967);

«Почёт Билдәһе» ордены (1976);

БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1968).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Лотова Людмила Ивановна

**Лотова Людмила Ивановна** (16 сентябрь 1929 йыл, Мәскәү — 4 сентябрь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй ботанигы, педагог, үҫемлек морфологияһы буйынса белгес, биология фәндәре докторы (1982),  Мәскәү дәүләт университеты  профессоры.

## Биографияһы
1929 йылдың 16 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 1952 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң ошо уҡ уҡыу йортонда эшләргә ҡала. 1957 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1983 йылда ылыҫлы үҫемлектәр ҡабығы анатомияһының төрлөлөгө темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1992 йылда профессор исеме бирелә. 2017 йылдың 4 сентябрендә вафат була****.

## Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Лотова ның фәнни эштәре үҫемлектәрҙең морфологияһы  һәм анатомияһы , морфологик һәм анатомик күренештәрен үҫ:емлектәрҙең филогенетикаһын файҙаланыу менән бәйле. 1980-сы йылдарҙа ул  суд-медицина экспертизаһында үҫемлектәр анатомияһын ҡулланыу ысулдарын эшкәртә. Күп йылдар буйына  үҫемлектәрҙең таксономик анатомияһы ғилми мәктәбенә нигеҙ һа лыусы һәм уның етәксеһе була . Рәсәйҙә үҫемлектәр анатомияһы терминологияһын ҡайтанан ҡарап сыға һәм камиллаштыра. Ике конференцияның программа комитеты ағзаһы була.

Шулай уҡ биологиянан белем биреү өлкәһенең педагогы һәм методисты. Ул үҫемлектәр цитологияһы,  үҫемлектәр анатомияһы һәм ялан ботаникаһы буйынса 30-ҙан ашыу уҡыу әсбаптарын баҫтырған. Уның етәкселегендә 6 кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән.

## Ҡаҙаныштары
Лотова  II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн»ордены һәм «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнгән.

2019 йылда  Лотова Людмила Ивановнаның 90  йәшенә арналған халыҡ-ара симпозиум үткәрелгән .

## Баҫмалары
150-нән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығарған, шул иҫәптән, бер нисә монография, Ҙур Рәсәй энциклопедияһы мәҡәләләренең авторы:

* 
* 

* 
* 
* 

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Избранные публикации Лотовой
Студеникин Семён Севастьянович

**Студеникин Семён Севастьянович** (15 февраль 1905 йыл — 25 октябрь 1957 йыл) — юрист, совет административ хоҡуғы белгесе. Юридик фәндәр докторы (1949), Ҡыҙыл Армияның хәрби-юридик академияһы һәм СССР Эске эштәр минстрлығының Юғары мәктәбе профессоры. Юстиция полковнигы.

## Биографияһы
Семён Севастьянович Студеникин Рәсәй империяһының Екатеринодар ҡалаһында 1905 йылдың 15 февралендә тыуған.

1930 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай һәм икенсе йылда үҙе уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлек алып бара башлай. Совет административ хоҡуғы менән шөғөлләнә: ВЦИК Президиумы ҡарамағындағы Совет төҙөлөшө институтында, Бөтә союз юридик институтында, СССР Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институтында, шулай уҡ РККА-ның Хәрби-юридик академияһында һәм СССР Эске эштәр министрлығының Юғары мәктәбендә эшләй.

1932 йылда уның «Ирекле йәмғиәттәр һәм уларҙы дәүләт менән идаралы ҡитеүгә йәлепләү» тигән беренсе баҫмаһы баҫылып сыға. СССР дәүләт аппараты эшен рационаллаштырыу проблемалары менән шөғөлләнә:  «Советский федерализм и демократический централизм» (1933) и «Проблемы реконструкции госаппарата» (1933), «О рационализации государственного аппарата» баҫмалары баҫылып сыға. Икенсе донъя һуғышында, 1940 йылда, «Совет административ хоҡуҡтың төп принциптары» темаһына ул кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, юридик фәндәр кандидаты була.

Һуғыштан һуң юғары юридик мәктәп өсөн тәғәйенләнгән дәреслектәр серияһын баҫтырып сығара. Темаға докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай буйынса 1949 йылда «Совет административ-хоҡуҡи нормалары һәм уны ҡулланыу» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр докторына әйләнә. СССР-ҙың Хәрби -юридик академияһының профессоры вазифаһын биләй. 1957 йылдың 25 октябрендә вафат була.

## Китаптары
* «Некоторые вопросы советского административного права» // «Советское государство», 1938, № 1;
* Социалистическая система государственного управления / С. С. Студеникин // V научная конференция, посвященная тридцатилетию советского государства и права: Тезисы докладов. 4 — 10 декабря 1947 г. / Военно-юридическая академия Вооруженных сил СССР. — М.: Издание РИО ВЮА, 1947. — С. 32—34.
* «Советский федерализм и демократический централизм» (1933);
* «Проблемы реконструкции госаппарата» (1933);
* «О рационализации государственного аппарата» (1934);
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.
* Ямпольская Ц. А. Семен Севастьянович Студеникин (1905—1957) // Правоведение. — Л.: Изд-во Ленингр. ун-та, 1979, № 4. — С. 47—51.
* Семен Севастьянович Студеникин (неопр.). law.edu.ru.  Портал «Юридическая Россия» (1 января 2008). Дата обращения 18 ноября 2019.
Арепа

**Арепа** — Колумбия һәм Венесуэла аш-һыуында мөһим урын алып торған  кукуруз ҡамырынан йәки кукуруз ононан йәймә.

Был илдәрҙә арепа көн һайын тиерлек ҡулланыла. Улар шулай уҡ яртылаш теленә һәм эслегенә сыр  (queso), авокадо һ.б бирелә.  Күләме, кукуруз ононоң төрө һәм өҫтәлә торған ингредиенттары менән айырыла. Арепаларҙы Панамала, Пуэрто-Рикола, Доминика Республикаһында, Триниадала һәм Тобагола һәм Канар утрауҙарында осратырға мөмкин. Улар формаһы буйынса мексика *гордит* һәм сальвадор  *пупустарына* оҡшаш.

## Характеристика

Арепа — яҫы түңәрәк, кукуруз ононан сөсө йәймә. Әҙерләү ысулы буйынса ҡыҙҙырылған, бешерелгән, быҡтырылған булыуы мөмкин.  Арепалар шулай уҡ төҫө, еҫе, эслеге һәм күләме менән төбәккә ярашлы айырылырға мөмкин. Арепалар ит, йомортҡа, помидор, салат, сыр, балыҡ йәки диңгеҙ ҡыҫалалары менән тултырылырға йәки ҡапланырға мөмкин. 

## Әҙерләнеүе
Кукуруз онон  һыу һәм тоҙ менән, ҡайһы берҙә  аҡ май, йомортҡа йәки һөт менән болғайҙар. Ҡатышманан котлет  рәүешендә еңел генә йәймәләр формалаша. Арепа өсөн кукуруз әҙерләү никстамализацияһыҙ башҡарыла (бешереп йәки кукуруз орлоғон эзбиз йәки көо иретмәһендә  бүрттереп). Был арепа өсөн ондо тортилиялар өсөн ҡулланылған ондан айырмалы итә.

Арепа  әҙерләү өсөн һыуҙа бешерелгән һәм һуңынан киптерелгән  махсус он шулай уҡ  *хальякас*, *больос*, *тамалес*, *эмпанадас* һәм *чича* кеүек блюдоларҙы  әҙерләүҙә ҡулланыла. Он *masarepa, masa de arepa,* masa al instante йәки  *harina precocida*алам тип атала*. * Арепа өсөн кукуруз ононоң бренды булып Венесуэлала Harina PAN, Harina Juana һәм , Колумбияла Areparina тора

## Иҫкәрмәләр
Кузнецов Константин Петрович

**Кузнецов Константин Петрович** (13 декабрь 1912 йыл — 2 май 1996 йыл) — инженер-төҙөүсе. 1970—1982 йылдарҙа СССР ауыл хужалығы подукттары әҙерләү министры урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының бишенсе, алтынсы һәм етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1959—1971). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

## Биографияһы
Константин Петрович Кузнецов 1912 йылдың 13 декабрендә Өфөлә тыуған.

Юғары белемле, 1931 йылда Өфө төҙөлөш техникумын, 1939 йылда Куйбышев инженер-төҙөлөш институтын тамамлай.

1931 йылда техникумды тамамлағандан һуң, хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Өфөлә 4-се Союзсельстройтреста прораб булып эшләй. 1931 йылдан 1935 йылға тиклем Башспирттрестың капиталь төҙөлөш буйынса бүлек начальнигы булып эшләй. 1939 йылда 3-сө Өфө тресының 2 -се төҙөлөш контораһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1945 йылда Черниковка башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары булып раҫлай, 1946 йылда — 5-се Черниковка төҙөлөш-монтаж идаралығы начальнигы, 1947 йылдан 1953 йылға тиклем баш инженер урынбаҫары, 21-се тресы идарасыһы урынбаҫары. Был йылдарҙа трест бөтә эш тарихында ҙур күләмдә төҙөлөш-монтаж эштәрен башҡара. 1953 йылда 21-се төҙөлөш тресы идарасыһы . 1958 йылда — Башсовнархоз төҙөлөшө идаралығы начальнигы, 1968 йылда — Главбашстрой начальнигы. 1970 йылдан алып СССР-ҙың әҙерләүҙәр министры урынбаҫары булып эшләй.

21-се төҙөлөш тресында К. П. Кузнецов нефть эшкәртеү һәм химия сәнәғәте объекттары төҙөлөшөн етәкләй. Уның етәкселеге аҫтында Өфө нефть эшкәртеү заводы, КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводы, «Химпром» производство берекмәһе, синтетик спирт заводы, Башҡорт биохимия комбинаты, Өфө электр лампалары заводы төҙөлә һәм киңәйә. Төҙөлөшө индустрияһы предприятиеларының матди базаһы барлыҡҡа килә: Вельт ағас эшкәртеү комбинаты, Благовещен арматура заводы, 1-се Өфө тимер-бетон заводы һ.б.; кирбес етештереү буйынса завод реконструкциялана; ТЭЦ-3 һәм ТЭЦ-4 төҙөлә.

Төҙөлөштә һәм төҙөлөш материалдары етештереү буйынса ҙур уңыштар ҡаҙанғаны өсөн 1958 йылдың 9 авгусында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән К. П. Кузнецовҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

1982 йылдан Константин Петрович хаҡлы ялда

1996 йылдың 2 майында Мәскәүҙә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958)
* Ленин ордены (1958),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1972),
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944),
* миҙалдар,
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы (1962).

## Хәтер
* Өфөлә К. П. Кузнецов йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
*
Волчков Эдуард Петрович

**Волчков Эдуард Петрович** (— ) — турбулент йылылыҡ масса алмашыныу, йылылыҡ энергетикаһы һәм йылылыҡ физикаһы өлкәһендәге белгес. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, техник фәндәр докторы, профессор.

## Биографияһы
Эдуард Петрович Волчков 1937 йылдың 6 майында Ижевск ҡалаһында тыуған.

1960 йылда Мәскәү энергетика институтын тамамлай. 1961 йылдан алып йылылыҡ физикаһы институтында эшләй. 200-ҙән ашыу хеҙмәте, шул иҫәптән өс монографияһы баҫылып сыҡҡан, Новосиби́рск дәүләт техни́к университе́т (НГТУ) кафедраһы филиалы мөдире, бер нисә махсуслаштырылған һәм координация советтары ағзаһы, кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса совет рәйесе, бер нисә редколлегия ағзаһы, Теплофизика и Аэромеханика журналының баш мөхәррире, Рәсәй Фәндәр академияһының йылылыҡ һәм масса алмашыныу буйынса Милли комитеты ағзаһы.

1961 йылдан алып Себер бүлексәһендә эшләй: кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире, ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары (1986—1997), СССР Фәндәр академияһының (Рәсәй Фәндәр академияһы) Себер бүлексәһе Йылылыҡ физикаһы институтының термогазодинамика бүлеге мөдире. Новосибирск һыу транспорты инженерҙары институты (1981—1984), Новосибирск электротехника институты (1985—1988) профессоры булып тора. Йылылыҡ физикаһы институты янындағы Новосибирск дәүләт техник университетының техник йылылыҡ физикаһы кафедраһы филиалын етәкләй (1995).

Рәсәй Федерацияһы Президентының алдынғы ғилми мәктәптәргә дәүләт ярҙамы программаһы буйынса грант етәксеһе. Йылылыҡ масса алмашыныу буйынса Милли комитет ағзаһы,  һәм Юғары аттестация комиссияһы эксперт советтары ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең механика һәм энергетика буйынса берҙәм ғилми советы ағзаһы. «Известия Сибирского отделения. Серия технических наук» журналының яуаплы мөхәррире (1988—1993). Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең «Теплофизика и аэромеханика» журналының баш мөхәррире (1993), «Thermal Science» халыҡ-ара журналдың мөхәрририәт ағзаһы.

## Фәнни эшмәкәрлеге

Фәнни эшмәкәрлеге физик-химик әүерелеүҙәр сик ҡатламында турбулент йылылыҡ масса алмашыныуҙы өйрәнеүгә арналған.

Уның тарафынан 20-нән ашыу фән кандидаты һәм 7 фән докторы әҙерләнгән.

300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәте нәшер ителгән, шул иҫәптән 7 монографияның авторы һәм авторҙашы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988)
* «Ватан алдындағы хеҙмәте өсөн» 2-се дәрәжә орден миҙалы (2007)
* Беларусь Милли Фәндәр академияһының академик А. В. Лыков исемендәге халыҡ-ара премияһы лауреаты.
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (2012)

## Хәтер
Новосибирскиҙа Көньяҡ зыяратында ерләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Эдуард Петрович Волчок 
* Ағза-корреспонденттары 1957—2007 рфа себер бүлексәһенең Волчок Эдуард Петрович
* Эдуард Петрович волчок мәғлүмәт системаһы «рәсәй фәндәр академияһының архив»
* Эдуард Петрович академигы Волчков — 75 йыл!
* 
* Фотоархив фоторяд менән ран сайтында
Мигунов Александр Сергеевич

**Мигунов Александр Сергеевич** (2 декабрь 1940 йыл — 17 август 2016 йыл) — философ һәм сәнғәт фәне белгесе.  Философия фәндәре докторы (1988), МДУ-ның философия факультеты профессоры (1991) һәм эстетика кафедраһы мөдире (2001) МДУ-ның  атҡаҙанған профессоры (2008).

## Биографияһы
Александр Сергеевич Мигунов Мәскәүҙә 1940 йылдың 2 декабрендә тыуа; 1970 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының философия факультетын уңышлы тамамлай. Биш йылдан һуң был юғары уҡыу йортоноң философия факультетында эшләй башлай, ә 1976 йылда «Художество образдарын комплекслы анализлауҙың  эстетик проблемалары» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1988 йылда «Сәнғәт һәм донъяны аңлап белеү процесы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, ә 1991-1992 йылдарҙа Александр Мигунов Мәскәү дәүләт университеты профессоры итеп һайлана. 2001-2016 йылдар араһында  Мәскәү дәүләт университеты философия факультетының эстетика кафедраһы мөдире була. 2008 йылда уға «Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры» тигән маҡтаулы исеме бирелә. Философия ғалимы Александр Сергеевич Мигунов 2016 йылдың 17 авгусында Мәскәүҙә вафат була.

## Хеҙмәттәре
Александр Мигунов туғыҙ тиҫтәнән ашыу фәнни хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора, шул иҫәптән ике монография яҙған; ҡырҡ философия фәндәре кандидаты исеменә дәғүә итеүсегә диссертацияларын әҙерләүҙә ҡатнаша һәм биш философия фәндәре докторының  ғилми етәксеһе булып тора. Эстетик модернизм һәм авангардта махсуслашҡан, шулай уҡ сәнғәт философияһынның көнүҙәк проблемаларын тикшерә, шул иҫәптән постструктурализм эстетикаһын да :

* «Алгоритмическая эстетика» (2010)
* Учебное пособие «Художественный образ. Эстетический анализ. Материалы к спецкурсу» (1980)
* Художественный образ. Эстетический анализ. М., 1980;
* Искусство и процесс познания. М., 1986.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* Ул Мәскәү дәүләт университеты профессор һәм фән докторы. М. в. ломоносов: Биографик һүҙлектәр / Сост. Ю. а. Гримза, Ильченко в. е., М.: Университеты, 1998, с. 679

## Һылтанмалар
*
Гамелан

**Гамела́н** (от  ‘туҡылдарға, һуғырға’) — традицион Индонезия оркестры  һәм инструменталь музыка төрө.
Ява утрауында барлыҡҡа килгән, артабан Малай архипелагының башҡа утрауҙарына таралған.

Инструментарий нигеҙендә: ксилофондар гамбанг, металлофондар гендер, сарон, слентем;  гонгтар бонанг, барабандар генданг, элмәле гонгтар һәм башҡа һуҡма инструменттар ҡулланыла. Гамбанг һәм гендер кеүек һуҡма инструменттар төп музыкаль теманы башҡара. Гамелен составында, шулай уҡ  кечапи һәм целемпунг кеүек ҡыллы сиртмә инструменттар,   ребаб, буйылы флейта сулинг, төрлө тауыш инструменттары, ҡыйһы саҡта ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тауыша ҡулланыла. Инструменттар һаны 10-дан 25-кә тиклем булыуы мөмкин.

Гамелен өсөн классик индонезия музыкаһының тауыш рәте ҡулланыла: 5 баҫҡыслы слендро һәм 7 баҫҡыслы пелог. Теманы башҡарған ваҡытта оркестр патет формулаһы менән эш итә.

Беренсе тыңлағанда европалылыарға ҡырағый һәм хаотик булып тойолған гамеландың яңғыоауы һығылмалы булыуы һә үҙенсәлеге менән айырылып тора, был күренешкә тембр буяуҙарының яһяалма ҡышылыуы ла ярҙам итә. Импровизация ҙур роль уйнай. Партияларҙы ятлап алыу, ғәҙәттә музыканы ишетеү һәләтенә бәйле. Теманы башҡарғанда һәр музыкант үҙ инструментының характерын асырға, уның тәьҫир итеү мөмкинлектәрен тулыраҡ күрһәрергә тырыша. Гамелен рупертуарында ғәҙәттә классик темалар һәм халыҡ көйҙәрен имправизацияла башҡарыу ята.

Гамелан драматик, балет, сәхнәләштерелгән йыр-бейеү, тантаналы тамашаларҙа, байрамдарҙа башҡарыла. Халыҡ ҡурсаҡ театры менән тыҡыҙ бәйләнгән. Традицион индонезия гамеланы — бер ауылда йәшәгән һәм оркестр инструменттары дөйөм милек булған община. XX быуатта бер ауыл менән бәйле булмаған акдемик гамлендар, шулай уҡ Индонезиянан ситтә лә, барлыҡҡа килде.

Оркестрҙың «ғәҙәттә тыш» полифоник тауышы  1580 йылда Яваға килеүсе сэр Дрейк Фрэнсисты һәм башҡа европалылырҙа әсир иткән. 20 быуат башында гамелан европа һәм америка тикшеренеүсәләрнең иғтибарын йәлеп итә. К. Дебюсси, Дж. Кейдж, Э. Варез, А. Жоливе кеүек  ижади үҙләштергән композиторҙар Көнбайышта йәшәүселәрҙең ҡыҙыҡһыныуын уята..

1912 йылда донъя тирәләй сәйәхәт иткән ваҡытта рус шағиры К. Д. Бальмонт (1867—1942)  Ява һәм Суматра утрауыҙарында оркестр тураһында «Гамеланг» тигән шығыр юлдарында яҙа:
Гамеланг — как море — без начала,
	Гамеланг — как ветер — без конца.
	Стройная яванка танцевала,
	Не меняя бледного лица.

	* * *

	За горой звенит металл певучий,
	Срыв глухой и тонкая струна.
	Гамеланг — как смерть сама — тягучий,
	Гамеланг — колодец снов, без дна.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Дёмин, Л. М. *Искусство Индонезии*, М., 1965.
* Равдоникас, Ф. *Музыкальный синтаксис*. СПб, 2003.
* *Gamelan Gong Kebyar: The Art of Twentieth-Century Balinese Music* (2000) by , ISBN 0-226-79281-1 and ISBN 0-226-79283-8.

## Һылтанмалар
* Ю. Евсеев — Музыка ансамблей Гамелан // «Проблемы художественного творчества». Сборник статей по материалам Научных Чтений, посвященных Б. Л. Яворскому 25 — 26 ноября 2003 г.
Евлампиев Алексей Константинович

**Евлампиев Алексей Константинович** (1875 — 1 апрель 1934 йыл) — революция хәрәкәте эшмәкәре. 1917 йылдан алып РСДРП(б) ағзаһы. 1904—1905 йылдарҙа рус-япон, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Георгий тәреһе кавалеры (1916).Хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссары (1918).

## Биографияһы
Алексей Константинович Евлампиев 1875 йылда Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙе Поручик ауылында (хәҙер Татарстандың Зәй районы) донъяға килгән. Ҡазан ауыл хужалығы училищеһын тамамлаған (1890). 1900—1904 йылдарҙа һәм 1905—1914 йылдарҙа Өфө өйәҙендә — агроном, Ляхов башланғыс умартасылыҡ, баҡсасылыҡ һәм йәшелсәселек мәктәбендә уҡытыусыһы булып эшләй. 1904—1905 йылдарҙа һәм 1914—1918 йылдарҙа рус армияһында һуғыштарҙа ҡатнаша. 1917 йылда поручик дәрәженә лайыҡ була. 1916 йылдың декабренән башлап Өфөлә 103-сө запас пехота полкының рота командиры. 1917 йылдың мартынан Өфө эшсе һәм һалдат депутаттары советының хәрби секцияһы рәйесе, октябрҙән алып РСДРП(б)-ның Өфө ҡала комитеты һәм Өфө губерна революцион комитеты ағзаһы. 1917 йылдың декабренән башлап Ҡораллы халыҡ хәрби ойошмалары штабының начальнигы ярҙамсыһы, 1918 йылдың май — июнендә ошо уҡ штабтың начальнигы. 1919 йылдың ғинуар — март айҙарында һәм 1920 — 22 йылдарҙа РСФСР Игенселек Халыҡ Комиссариатының Өфө губернаһы бүлеге мөдире.

1919 йылдан һәм 1923 йылдан алып Мәскәү өлкәһендә эшләй.

Евлампиев Алексей Константинович 1934 йылдың 1 апрелендә вафат булған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

М. А. История военного комиссариата Республики Башкортостан. Уфа, 1998.

## Һылтанмалар
* 
* Газета «Вперед!», 19 октября 1917 года
Абдуллин Илгиз Ғәли улы

**Абдуллин Илгиз Ғәли улы** (14 июль 1940 йыл — 18 июль 2008 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы һәм инженеры, техник фәндәре докторы (1989), профессор (1990).

Металл конструкцияларҙың коррозия-механик ныҡлығы буйынса 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялары, 14 уйлап табыу патенты бар.

## Биографияһы
1940 йылдың 14 июлендә Өфөлә тыуған.

1957 йылда Өфөнөң 10-сы урта мәктәбен көмөш миҙал менән тамамлай, шул уҡ йылда Өфө авиация институтының (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты), «Авиация двигателдәре» факультетына уҡырға инә һәм уны 1962 йылда тамамлай. Өфө юғары уҡыу йортон тамамлағас, СССР Авиасәнәғәт министрлығының Өфө «Гидромеханика» тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында эшлә башлай. Бында Йәш белгестәр советы, шулай уҡ комсомол һәм профсоюз бюроһы ағзаһы итеп һайлана.

1972 йылда Өфө нефть институтының аспирантураһын тамамлай. 1973 йылда «Исследование влияния напряженного состояния карбоната кальция на его стойкость в кислых растворах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.1969-2008 йылда Өфө нефть институты эшкә килә (ӨНИ, хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университеты): кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, ғилми эштәр буйынса урынбаҫар, кафедра мөдире (1975 йыл), доцент (1977 йылдың апреленән). 1980 йылдан коррозиянан һаҡлау һәм материаловедение кафедраһы мөдире булып эшләй, был вазифала Мәскәүгә эшкә күскән Э. М. Гутманды алмаштыра.

Абдуллин 1994 йылда бер үк ваҡытта Өҫтәмә һөнәри белем биреү институты директоры була. 1980 йылдан шулай уҡ ғалимдары металдарҙы коррозиянан һаҡлау буйынса республика ведомство-ара комитеты секретары була. Уҡыу эшен ғилми-тикшеренеү эше менән аралаштыра, кафедрала башҡарылған дәүләт бюджеты һәм ғилми-тикшеренеү эштәренең етәксеһе булып тора. 1994, 1997, 1998 йылдарҙа ғалим Австрия, Венгрия, Ҡытай һәм Англияла стажировка үтә. 1981 йылдан 2004 йылға тиклем уның етәкселеге аҫтында 10 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.

Илгиз Ғәли улы 1989 йылда «Повышение долговечности напряженных нефтегазовых трубопроводов в условиях воздействия грунтовых и транспортируемых активных сред» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1990 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә, ә 2000 йылдан — Фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы була. Абдуллин Илгиз Ғәли улының ғилми эшмәкәрләге нефть һәм газ транспорт үткәргес торба һалыу системаларының һәм нефть химияһы, нефть эшкәртеүҙең башҡа объекттарының, шулай уҡ сәнәғәттең машина төҙөү тармаҡтарында коррозияға ныҡлығын һәм коррозия-механик сыҙамлығын тәьмин итеүҙең практикаһы һәм теорияһы менән бәйле. .

2008 йылдың 18 июлендә Өфөлә вафат була.

СССР-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1983), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), миҙалдар менән бүләкләнгән. Шулай уҡ «Социалистик ярышта еңеүсе» (1975) һәм СССР Юғары уҡыу йорттар министрлығының «Эшендәге яҡшы уңыштары өсөн» билдәләре менән бүләкләнгән.

## Сығанаҡтар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* АБДУЛЛИН Ильгиз Галеевич 
* Абдуллин Ильгиз Галеевич
Скребцов Александр Михайлович

**Скребцов Александр Михайлович** (; 2 декабрь 1924 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор.

480-дән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография,  40-тан ашыу СССР һәм Украина уйлап табыу авторы

## Биографияһы
Александр Михайлович Скребцов  1924 йылдың 2 декабрендә Белгород өлкәһе Новоскольский районының Зубовка  (хәҙер Мосьпан утары) утарында тыуған. 1940 йылда уның ғаиләһе Мариуполь  ҡалаһына күсеп килә.

1941 йылда  Бөйөк Ватан һуғышы  башланғандан һуң  ғаилә туған утарына әйләнеп ҡайта.  Бында Александр  1942 йылда  10 класты тамамлай, ә 1943 йылдың февраль айында  Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы булып китә. 1946 йылдың яҙында армиянан демобилизациялана.

1947 йылда Александр Скребцов Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтын (хәҙер  «МИСиС» Милли тикшеренеү технология университеты) «Металдар физикаһы» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай. Бүлеү буйынса Жданов ҡалаһына (хәҙер Мариуполь) «Азовсталь»  металлургия комбинатына эшкә ебәрелә, унда 1965 йылда заводтың үҙәк лабораторияһында инженер, өлкән инженер, тикшеренеү төркөмөнөң етәксеһе булып эшләй. 1961 йылда  профессор, химия фәндәре докторы А.А.. Жуховицкий етәкселеге аҫтында техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп,  «Изучение некоторых вопросов передела фосфористых чугунов с помощью радиоактивных изотопов» темаһына диссертация яҡлай, ә 1973 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1965 йылдан Александр Михайлович Скребцов үҙенең яҙмышын Жданов  металлургия институты (хәҙер —Азов алды  дәүләт техник университеты)  менән бәйләй. 1974 йылға  тиклем «Металлургия процестары теорияһы»  кафедраһы доценты булып эшләй.  1974 йылда  профессор исеме бирелә. 1975 йылдан алып 1990 йылға тиклем осорҙа  «Ҡара һәм төҫлө металдарҙы ҡойоу производствоһы», кафедраһын етәкләй, кафедрала ҡойоу производствоһы лабораторияһын ойоштора. 8 фән кандидаты әҙерләгән. 1990  йылдан 2019 йылға  тиклем Александр Михайлович  «Металлургия процестары теорияһы» кафедраһы профессоры,  «Ҡойоу производствоһының теоретик нигеҙҙәре» һәм «Ҡойоу иретмәләренең ҡатыуы һәм үҙенсәлектәре» темалары буйынса төп лекция курстарын алып бара, магистрлыҡ  диплом эштәрен һәм аспиранттар әҙерләү менән етәкселек итә. Күп йылдар дауамында кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған советтың ағзаһы,  «Вісник Приазовського державного технічного університету» ғилми хеҙмәттәр йыйынтығының «Металлургия» бүлеге мөхәррире булып эшләй

Мариуполь  ҡалаһында йәшәй, Ҡатыны Зоя Александровна һәм ҡыҙы Галина медицина хеҙмәткәрҙәре.

А.М. Скребцов 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,  СССР ВДНХ алтын  миҙалы һәм  башҡа миҙалдар менән бүләкләнә. СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Эшендәге яҡшы уңыштары өсөн» һәм Азов алды дәүләт техник университетының «Намыҫлы хеҙмәте өсөн» билдәләренә лайыҡ була. III дәрәжә «Батырлыҡ өсөн»  Украина ордены кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Александр Михайлович Скребцов 
* Доктор наук, профессор Александр Скребцов 
* Биобиблиография ученых ПГТУ — АЛЕКСАНДР МИХАЙЛОВИЧ СКРЕБЦОВ
* Покажчики друкованих праць викладачів ПДТУ
Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы

**Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы** (11 ғинуар 1929 йыл — 4 сентябрь 1997 йыл) — ғалим-тау инженеры. 1975—1986 йылдарҙа Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1988). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағзаһы (нефть һәм газ бүлеге). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), нефть сәнәғәте отличнигы (1971). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976). 

## Биографияһы
Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы 1929 йылдың 11 ғинуарында Өфөлә Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы ғаиләһендә тыуа.

1951 йылда Мәскәү нефть һәм газ институтын (хәҙерге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты) тамамлай, һөнәре — газ һәм нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса тау инженеры.

1952—1956 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең нефть промыслаларында эшләй. 1956 йылда Башҡортостан нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының (БашНИПИнефть, хәҙер «Башҡортостан нефть машиналары эшләү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты» дәүләт унитар предприятиеһы): 1975—1985 йылдарҙа — фән буйынса директор урынбаҫары, 1986 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр була. 1988 йылда докторлыҡ иссертацияһын яҡлай.

Измаил Ибраһим улы Башҡортостандың — Арлан, Шкапово, Манһары һәм башҡа нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса проект етәкселәренең береһе була. Алжир һәм Иран нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙе анализлау һәм проекттарын төҙөү менән етәкселек итә.

1997 йылдың 4 сентябрендә Өфөлә вафат була. Уның улы — олатаһы хөрмәтенә уның исеме ҡушылған Ибраһим Измаил улы Абыҙбаев, шулай уҡ нефтсе, техник фәндәр докторы.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Уның фәнни-ғәмәли эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре нефть запасын алыу ҡатмарлы булған ятҡылыҡтарын анализлау һәм проектлау, шулай уҡ ҡатлам шыйыҡсаларының геохимик билдәләре һәм гидрогеологик ҡоролошо үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, палеозой киҫелеше ултырмаларын эшкәртеүҙең комплекслы методикаһы анализын булдырыу була.. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография авторы. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977) 
* СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1971) 
* «Почёт Билдәһе» ордены (1976) һәм миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* АБЫЗБАЕВ Измаил Ибрагимович 
* Абызбаев Измаил Ибрагимович
Казанцев Александр Николаевич

**Казанцев Александр Николаевич** (1893— 1979) — радиотехника, радиотулҡындар таралыу өлкәһендә белгес. МЭИ профессоры, техник фәндәр докторы, радиотехника факультеты деканы (1950—1953), МЭИ-ның радиотехника нигеҙҙәре кафедраһы мөдире (1943—1944), антенналы ҡоролмалар һәм радиотулҡындар таралыу кафедраһы мөдире (1944—1957).

## Биографияһы
Казанцев Александр Николаевич 1893 йылда Калуга ҡалаһында тыуған. Мәскәү юғары техник университетын (МВТУ) тамамлаған. Һуғышҡа тиклем радиотулҡындар таралыу өлкәһендә ғилми эштәр алып бара, Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетында (Н. Э. Бауман исемендәге МВТУ) лекциялар уҡый.

1943—1944 йылдарҙа МЭИ-ның радиотехника нигеҙҙәре кафедраһы мөдире була, 1944 йылда А. Н. Казанцев Мәскәү энергетика институтының радиотехника факультетында ойошторолған антенна-фидер ҡоролмалар кафедраһы (артабан «антенналы ҡоролмалар һәм радиотулҡындар таралыу кафедраһы» тип атала) мөдире итеп һайлана. 1957 йылға тиклем ошо вазифала эшләй. 1950—1953 йылдарҙа А. Н. Казанцев Мәскәү энергетика институтының (МЭИ) радиотехника факультеты (РТФ) деканы булып эшләй.

Казанцев Фәндәр академияһының Ҡояш радиофизикаһы һәм шуның менән бәйле Ерҙә радиотулҡындар таралыу өлкәһендә фәнни эштәре буйынса сит илдәргә фәнни экспедицияларға сыға, Радио буйынса Халыҡ-ара Консультатив Комитетта Советтар Союзының вәкиле була; беҙҙең илдең «халыҡ-ара йөкләмәләрен үтәү маҡсатында» Женеваға йөрөй.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа педагогик эшмәкәрлеге менән бер рәттән, А. Н. Казанцев Фәндәр академияһында ҡыҫҡа тулҡындар диапазонындағы ионосфера радио һыҙыҡтарын тикшереүҙәр циклы башҡара. Һөҙөмтәлә уның ҡатнашлығында, ҡыҫҡа тулҡындарҙа ҡыр көсөргәнешлелеген иҫәпләүҙең, радиотулҡындарҙың ионосферала таралыуының төп физик процестарын иҫәпкә алыусы һөҙөмтәле ысулы эшләнә. Был эштәр циклы өсөн А. Н. Казанцев Сталин премияһы менән билдәләнә. 1953 йылда Александр Николаевич Ленин ордены менән бүләкләнә.

1957 йылда А. Н. Казанцев Мәскәү физика-техник институтының (МФТИ) кафедра мөдире вазифаһына күсә. А. Н. Казанцевтың артабанғы уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлеге Мәскәү физика-техник институты менән бәйле.

Казанцев Александр Николаевич 1979 йылда 86 йәшендә Мәскәүҙә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Сталин премияһы.
* Ленин ордены (1953).

## Әҙәбиәт
* МЭИ: история, люди, годы: сборник воспоминаний. В 3 томах, 2010, Москва. «Издательский дом МЭИ» т. 2 с. 13.
* РАДИОТЕХНИЧЕСКОМУ ФАКУЛЬТЕТУ МЭИ — 75 ЛЕТ! ВЕСТНИК МОСКОВСКОГО ЭНЕРГЕТИЧЕСКОГО ИНСТИТУТА. Издательство: Национальный исследовательский университет «МЭИ» (Москва). ISSN: 1993-6982.

## Һылтанмалар
* МЭИ История кафедры АУ и РРВ
Жданов Пётр Сергеевич

**Жданов Петр Сергеевич** (2 июль 1903 йыл — 30 декабрь 1949 йыл) — СССР энергетигы, электр системалары өлкәһендә белгес. Сталин премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Пётр Сергеевич Жданов 1903 йылдың 2 июлендә Мәскәүҙә тыуған.
Мәктәпте тамамлағандан һуң 1919—1921 йылдарҙа игенселек халыҡ Комиссариатының совет хужалыҡтары баш идаралығында канцелярия мөдире булып эшләй.

МЭИ-ны тамамлай (1926), 1933 йылда В. М. Молотов исемендәге Мәскәү энергетика институтында «Передача электроэнергии» темаһы буйынса диплом эше яҡлай.

1927—1942 йылдарҙа Бөтә Рәсәй электротехника институтында эшләй: техник, инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, профессор.
1941—1945 йылдарҙа электр сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының сектор начальнигы.

Бер үк ваҡытта 1933 йылдан В. М. Молотов исемендәге МЭИ-ла уҡыта, электр станциялары кафедраһы доценты (1935), профессор (1941), 1943—1949 йылдарҙа электр селтәрҙәре һәм системаһы кафедраһы мөдире була. Уның ҡатнашлығында Куйбышев — Мәскәү электр тапшырыу проекты эшләнә (1938-39 һәм 1949).

Техник фәндәр кандидаты (1935, диссертация яҡламайынса). Техник фәндәр докторы (1940).

Алыҫ араларға электр энергияһы тапшырыу проблемаһы менән шөғөлләнә. С. А. Лебедев менән бергә 1933 йылда электр системалары тотороҡлолоғона арналған донъяла тәүге монографияны яҙалар.

1949 йылдың 30 декабрендә Мәскәүҙә вафат була. Данилов зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1947) — ҡеүәтле электр станцияларын проектлауҙы һәм файҙаланыуҙы еңеләйтеүсе электр системалары моделдәрен эшләгән өсөн.
* Миҙалдар.

## Сығанаҡтар
* Жданов Пётр Сергеевич
* Жданов Пётр Сергеевич. Журнал Электричество. 1950 № 1.
Солтанова Флүрә Мәхмүтйән ҡыҙы

**Солтанова Флүрә Мәхмүтйән ҡыҙы** (25 ғинуар 1966 йыл) — журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге Хөкүмәт премияһы лауреаты (2009). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы (1999).

## Биографияһы
Флүрә Мәхмүтйән ҡыҙы Солтанова 1966 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР‑ының Йылайыр районы Ашҡаҙар ауылында тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағандан 1983—1984 йылдарҙа «За коммунизм» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 

1985 йылдан «Башҡортостан пионеры» гәзите (хәҙер — «Йәншишмә»), 1988 йылдан — «Совет Башҡортостаны» гәзите хеҙмәткәре. 

1990 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай һәм артабан хеҙмәт юлын «Башҡортостан» ДТРК‑ның радиотапшырыуҙар студияһында дауам итә: мөхәррир, хәбәрсе, өлкән мөхәррир, комментатор була. 2002 йылдан — «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһында эшләй. 2003 йылда «Салауат эҙҙәре буйлап» Башҡортостан Журналистары экспедицияһында ҡатнаша.
«Оло Башҡортостан», «Йәдкәр» радиотапшырыуҙары, республиканан ситтә йәшәүсе башҡорттарҙың тормошона арналған «Алыҫ араларҙы яҡынайтып», «Ватандаштар» телетапшырыуҙары, шулай уҡ тарих, мәҙәниәт, башҡорт халҡының билдәле шәхестәренә арналған тапшырыуҙарҙың авторы һәм алып барыусыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003)
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2009)

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Солтанова Флүрә Мәхмүтйән ҡыҙы   
* Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары наградланды
* Факультеттың тарихы 
* Сер ҡапсығы әле асыла...
Жаринов Виктор Викторович

**Жаринов Виктор Викторович** (4 ғинуар 1942 йыл) — Рәсәй математигы, профессор, физика-математика фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институты (МИРАН) баш ғилми хеҙмәткәре, экология һәм тәбиғи фәндәр институтының математика кафедраһы профессоры. МИРАН ҡарамағындағы ғилми дәрәжәләр биреү буйынса Совет ағзаһы, Мәскәү өлкә дәүләт университеты ҡарамағындағы ғилми дәрәжәләр биреү буйынса Совет ағзаһы, Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фондының (РФФИ) Эксперт советы ағзаһы, «Теоретическая и математическая физика» журналының яуаплы секретары. Рецензияланыусы журналдарҙа 58 хеҙмәте, 2 монографияһы, дәреслеге (авторҙашлыҡта) һәм юғары уҡыу йорттары өсөн ике уҡыу әсбабы баҫылып сыҡҡан. 1997 йылдан башлап Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды гранты етәксеһе.

## Уҡытыусы эшмәкәрлеге
1972—1997 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Мәскәү энергетика институтында математик анализ, һыҙыҡлы алгебра, комплекслы анализ, математик физика буйынса курстар уҡый, 1997—1999 йылдарҙа Рәсәй технология университетында (МИРЭА) математик анализ буйынса курстар уҡый, 1997 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем экология һәм тәбиғи фәндәр институтында (ИНЕСНЭК) һыҙыҡлы алгебра һәм комплекслы анализ буйынса курстар уҡый

Ике уҡыусыһы фән кандидаты, бер уҡыусыһы фән докторы.

## Библиография
* 
* 
* 
* 
* 

## Әҙәбиәт
* Жаринов Виктор Викторович
* Жаринов Виктор Викторович. Персоналии. mathnet.ru
* Библус — Виктор Викторович Жаринов
Емцев Борис Тихонович

**Емцев Борис Тихонович** (23 декабрь 1919 йыл — 2 ноябрь 2017 йыл) — гидромеханика өлкәһендә белгес, техник фәндәр докторы. МЭИ-ның Гидравлика кафедраһы (1972—1982) һәм гидромеханика һәм гидромашиналар кафедраһы (1983—1987) мөдире. МЭИ-ның атҡаҙанған профессоры, Һыу хужалығы фәндәре академияһының почетлы академигы (1994). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Борис Тихонович Емцев 1919 йылдың 23 декабрендә Херсон ҡалаһында тыуған. 1941 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай, «Механика» (һөнәр «Гидромеханика») һөнәре ала, өйләнгән. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас ҡатыны менән Себергә эвакуациялана. Шунда улар ауыл мәктәбендә уҡыталар.

1942 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армия сафына алына, Омск ҡалаһы районында кесе лейтенанттар әҙерләү курстарында әҙерлек үтә. 1942 йылдың октябренән 1945 йылдың майына тиклем фронтта була, офицер званиеһы ала, Волховта, Балтика буйында һәм Германияла хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.

Демобилизацияланғандан һуң, 1946 йылдың сентябрендә Мәскәү энергетика институтының гидроэнергетика факультетында эшләй башлай. Бында ул эҙмә-эҙлекле кесе фәнни хеҙмәткәр, ассистент, доцент, профессор вазифаларын биләй. 1972 йылдан МЭИ-ла гидравлика кафедраһы мөдире. Гидромашиналар кафедраһы гидравлика кафедраһы менән берләшкәс, 1988 йылға тиклем берләшкән гидромеханика һәм гидромашиналар кафедраһының мөдире булып шулай уҡ Б. Емцев эшләй.

1952 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай, 1968 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1970-се йылдарҙа уның етәкселегендә Плявиняс ГЭС-ында, Кама ГЭС-ында, Волга ГЭС-ында һәм башҡа энергетик объекттарҙа гидравлик тикшеренеүҙәр башҡарыла.

Борис Тихонович Емцев 100-гә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография, «Техническая гидромеханика» дәреслеге авторы. 1982 йылда Б. Т. Емцевҡа «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» исеме бирелә. Уның етәкселегендә МЭИ-ла 20 кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнә һәм яҡлана, гидравлика фәнни мәктәбе ойошторола.

Борис Тихонович Емцев төрлө йылдарҙа МЭИ Энерго-машиналар төҙөү факульте́тының (ЭнМФ МЭИ) кандидатлыҡ Советы ағзаһы һәм «Водгео» Ғилми тикшеренеү институтының докторлыҡ Советы ағзаһы, СССР Юғары аттестация Комиссияһының эксперт советы ағзаһы, СССР юғары уҡыу йорттары министрлығының гидравлика буйынса фәнни-методик советы ағзаһы һәм рәйесе, гидравлик тикшеренеүҙәр Халыҡ-ара ассоциацияһының (МАГИ) Почетлы ағзаһы, Совет Милли комитет ағзаһы (1975—1989).

Борис Тихонович Емцев 2017 йылдың 2 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (3 участка).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
* 2-се дәрәжә «Ватан һуғышы» ордены
* Почет ордены
* «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы.

## Хеҙмәттәре
* Техническая гидромеханика: Учебник для вузов. Серия: Для вузов. Машиностроение, 1987 г.
* Основы газовой динамики. 1999 г.

## Һылтанмалар
* Борис Тихонович Емцев 
* Борис Тихонович Емцев
* Почет и Признание: Б. Т. Емцев. с.19 .
* К 95 летию Емцева Бориса Тихоновича 

## Иҫкәрмәләр