Эренбург Илья Григорьевич

**Эренбург Илья Григорьевич **  (26 ғинуар 1891 йыл — 31 август 1967 йыл) — Рәсәй яҙыусыһы, шағир, публицист, журналист, хәрби хәбәрсе, француз һәм испания телдәренән тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре, фотограф. 1908—1917 һәм 1921—1940 эмиграцияла була, 1940 йылдан СССР-ҙа йәшәй. Ике Ленин (1944, 1961), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1937) ордендары кавалеры. «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» халыҡ-ара Сталин премияһы лауреаты (1952).

## Биографияһы
Илья Эренбург Киевта 1891 йылдың 26 (14) ғинуарында хәлле йәһүд ғаиләһендә тыуған.

Уның атаһы Герш Гершанович (Герш Германович, Григорий Григорьевич) Эренбург (1852—1921), инженер һәм икенсе гильдия сауҙагәре (һуңыраҡ беренсе гильдия); әсәһе — Хана Берковна (Анна Борисовна) Эренбург (ҡыҙ фамилияһы Аринштейн, 1857—1918) — йорт хужабикәһе. Апалары: Мана (Мария, 1881—1940), Евгения (1883—1965) һәм Изабелла (1886—1965).

1895 йылда ғаилә Мәскәүгә күсеп килә, унда атаһы Хамовнический һыра заводы директоры булып эшләй.

1901 йылда Н. И. Бухарин бергә Мәскәүҙең 1-се гимназияһында уҡый. 1907 йылда гимназиянан  алтынсы кластан сығарыла.

### Эмиграцияла

1905 йылдың ваҡиғаларҙан һуң революцион социал-демократтар ойошмаһы эшендә ҡатнаша, ләкин үҙе РСДРП ағзалығына инмәй.

1907 йылда Мәскәү урта уҡыу йорттары студенттарының Социал-демократик союзының матбуғат органы редакцияһына һайлана. 1908 йылдың ғинуарында ҡулға алына, ярты йыл төрмәлә ултыра һәм судҡа тиклем иреккә сығарыла, ләкин декабрҙә Францияға эмиграциялана, унда 8 йылдан ашыу йәшәй. Яйлап сәйәси эшмәкәрлектән ситләшә.

Парижда әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, модернистик рәссамдар даирәһе менән бәйләнештә була. 1940 йылдың 29 июлендә ҡатыны менән Советтар Союзына ҡайта.

### Һуғыш осоро ижады
 

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзите хәбәрсеһе була, башҡа гәзиттәр өсөн дә, Совинформбуро өсөн дә яҙа. Немецтарға ҡаршы пропаганда мәҡәләләре һәм әҫәрҙәре менән билдәлелек ала, һуғыш ваҡытында 1500 тирәһе мәҡәлә яҙа. «Правда», «Известия» һәм «Красная Звезда» гәзиттәрендә баҫылып торған был мәҡәләләрҙең байтаҡ өлөшө өс томлыҡ «Һуғыш» (1942—1944) публицистикаһында йыйылған. 1942 йылда йәһүдтәрҙең антифашистик комитетына инә һәм  «Ҡара китап»ты яҙыусы Василий Гроссман менән бергә йыйылған Холокост тураһында материалдар йыйыуҙа һәм баҫтырыуҙа әүҙем ҡатнаша.

Башҡортостан яугирҙары уның 1942 йылдың 20 ноябрендә «Ҡыҙыл Йондоҙ»ҙа һәм шунда уҡ республика «Ҡыҙыл Башҡортостан»ында баҫылып сыҡҡан «Башҡорттар» тигән эссеһын айырыуса хәтерләй.

Башҡорт яугирҙарының батырлығын яҙыусы уларҙың ата‑бабаларының хәрби традицияларына бәйләй.

Эренбург рус әҙәбиәтендә «Еңеү көнө» («День Победы») фразаны беренсе тапҡыр ҡулланыу авторы булараҡ билдәле — ул 1941 йылдың 12 декабрендә, Мәскәү янында контрһөжүм башында, яҙыусының «Московский железнодорожник» гәзитендә баҫылған «Судьба Победы» мәҡәләһендә урын ала. Ҡорос ҡойоу магистрале хеҙмәткәрҙәре тураһындағы мәҡәләлә былай тип яҙылған:

Илья Эренбург һәм Константин Симонов — «Үлтер немецты!» лозунгыһы авторҙары (тәүге тапҡыр К.M. Симоновтың «Убей его!» шиғырында ишетелә), ул шулай уҡ Эренбургтың 1942 йылдың 24 июлендә баҫылып сыҡҡан «Үлтер!» мәҡәләһенән өҙөктәр менән плакаттарҙың һәм листовкаларҙың баш исеме булараҡ киң ҡулланыла. Шул ваҡыттағы совет гәзиттәрендә лозунгының һөҙөмтәлелеген һаҡлау өсөн махсус колонкалар төҙөлә (типик атамаларҙың береһе «Һин бөгөн немецты үлтерҙеңме?»), унда совет һуғышсыларының үҙҙәре тарафынан үлтерелгән немецтар һаны һәм уларҙы нисек юҡ итеү тураһында хат-репортаждары баҫылып сыға.

Адольф Гитлер шәхсән үҙе Эренбургты ҡулға төшөрөргә һәм аҫырға бойора, уны 1945 йылдың ғинуарында Германияның яуыз дошманы тип иғлан итә. Нацист пропагандаһы Эренбургҡа «Сталиндың өй йәһүде»(Домашний еврей Сталина) ҡушаматын бирә.

## Һуғыштан һуңғы ижады
Һуғыштан һуң «Буря» (1946—1947) һәм «Девятый вал» (1950) романдарын баҫтырып сығара. Тыныслыҡ өсөн көрәшселәр хәрәкәте лидерҙарының береһе була. Василий Гроссман менән берлектә Холокосты документлаштырыусы Ҡара китапты төҙөүҙе координациялай.

Эренбургтың совет яҙыусылары араһында позицияһы үҙенсәлекле була: бер яҡтан ул матди льготалар ала, йыш ҡына сит илдәргә сыға, икенсе яҡтан, махсус хеҙмәттәр контроле аҫтында була һәм хатта йыш ҡына шелтә ала. Н. С. Хрущев һәм Л. И. Брежнев дәүерендә Эренбургҡа властарҙың мөнәсәбәте лә ике яҡлы (амбивалент) була.

Эренбург йәш быуынды бик күп «онотолған» исемдәр менән таныштыра, онотолған (Цветаева М. И., О. Э. Мандельштам, И. Е. Бабель) һәм йәш авторҙар (Б. А. Слуцкий, С. П. Гудзенко) баҫмаларын нәшер итеүгә булышлыҡ итә. Көнбайыштың яңы сәнғәтен пропагандалай (П. Сезанна, О. Ренуар, Э. Манет, П. Пикассо).

1966 йылдың мартында КПСС Үҙәк Комитеты Президиумына И. В. Сталинды реабилитациялауға ҡаршы ун өс совет фәне, әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәрҙәренең хатына ҡул ҡуя.

Оҙаҡ ауырыуҙан, киң миокард инфарктынан, 1967 йылдың 31 авгусында Мәскәүҙә вафат була. Яҙыусы менән хушлашырға 15 000 самаһы кеше килә.

Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында (участка № 7) ерләнгән.

## Башҡортостанда
1966 йылда Башҡорт АССР-ында 7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы милләттәр Советы депутаттарына кандидат итеп талантлы фронт журналисы, «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытҡан өсөн» көрәшсеһе Илья Эренбург тәҡдим ителә.

Кандидатураны Благовещен арматура заводы эшселәре, Дүртөйлө районының Карл Маркс ауыл хужалығы артель колхозсылары хуплай. Улар араһында «Башҡорттар» очергын хәтерләгән һәм һаҡлаған фронтовиктар ҙа күп була,

1966 йылдың майында Илья Григорьевич Эренбург Башҡортостанға килә, ауылдарҙа һәм ҡалаларҙа сығыш яһай, һайлаусыларға уға ышаныуҙары өсөн рәхмәт белдерә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Беренсе дәрәжәләге Сталин премияһы (1942) — "Падение Парижа " романы өсөн (1941);
* Беренсе дәрәжәләге Сталин премияһы (1948) — «Дауыл» романы өсөн (1947);
* Халыҡ-ара Сталин премияһы, «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» (1952) *— совет граждандарының бөтәһе ике лауреаттың тәүгеһе;
* ике [[Ленин ордены]] (30 апрель, 1944, 1961);
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]];
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1937);
* Почетлы Легион ордены;
* миҙалдар

== Ойошмаға ағзалыҡҡа ==
* Вице-президент ВСМ (1950).
* Депутат [[СССР Юғары Советы|СССР ҠОРАЛЛЫ КӨСТӘРЕ]] [[Даугавпилс]]татан, Латвия ССР-ы (1950).

== Ғаиләһе ==
* Беренсе ҡатын (1910—1913) — тәржемәсе Катерина (Catherine) Оттовна Шмидт 1889—1977 йылдарҙа икенсе никахта Сорокина.
** Уларҙың ҡыҙы — француз әҙәбиәте тәржемәсеһе Ирина Ильинична Эренбург (1911—1997), яҙыусы Борис Матвеевич Лапин (1905—1941) кейәүе. Ире фажиғәле һәләк булғандан һуң,атаһы һуғыштан алып ҡайтҡан ҡыҙ баланы үҙ тәрбиәһенә ала һәм үҫтерә:

<blockquote>
Эренбург Һуғыштан Фаня исемле ҡыҙҙы алып ҡайта. Баланың күҙ алдында немецтар [[Винница]]ла ата-әсәһен һәм һеңлеләрен атып үлтерә. Өлкән ағалары поляк армияһында хеҙмәт итә. Фаняны ниндәйҙер ҡарт йәшерә, ләкин был ҙур хәүеф менән бәйле булғанлыҡтан, ҡарт уға: «Йүгер, партизандарҙы эҙлә», — тип әйтә. Фаня йүгерә.

Был ҡыҙҙы Иринаны ҡайғынан ситкә йүнәлтеү өмөтө менән Эренбург Мәскәүгә алып килә. </blockquote>

* Уның икенсе ҡатыны (1919 йылдан) — рәссам Любовь Михайловна Козинцова (1899—1970), медицина докторы Моисей Исаакович Козинцовтың ҡыҙы, кинорежиссёр Козинцев Григорий Михайловичтың һеңлеһе.

== Билдәле әйтеме ==
И. Эренбургтың афоризмға әйләнгән һүҙҙәрҙе: «Увидеть Париж и умереть».

== Библиография ==
* [[1910 йыл|1910]] — Стихи — Париж
* [[1911 йыл|1911]] — Я живу — [[Санкт-Петербург|СПб.]]: типография товарищества «Общественная польза»
* [[1912 йыл|1912]] — Одуванчики — Париж
* [[1913 йыл|1913]] — Будни: Стихи — Париж
* [[1914 йыл|1914]] — Детское — Париж: типография Рираховского
* [[1916 йыл|1916]] — Повесть о жизни некоей Наденьки и о вещих знамениях, явленных ей — Париж
* 1916 — Стихи о канунах — [[Мәскәү|М.]]: типография А. А. Левенсона
* 1916 — О жилете Семёна Дрозда. Молитва — Париж, тип. И.Рираховского
* [[1918 йыл|1918]] — Молитва о России — 2-е изд. «В смертный час»; Киев: «Летопись»
* [[1919 йыл|1919]] — Огонь — Гомель: «Века и дни»
* 1919 — В звёздах — Киев; 2-е изд. Берлин: «Геликон», 1922
* [[1920 йыл|1920]] — Лик войны — София: «Российско-болгарское книгоиздательство», 1920; Берлин: «Геликон», 1923; М.: «Пучина», 1924; «ЗиФ», 1928
* [[1921 йыл|1921]] — Кануны — Берлин: «Мысль»
* 1921 — Раздумия — Рига; 2-е изд. Пг: «Неопалимая купина», 1922
* 1921 — Неправдоподобные истории — Берлин: «С. Эфрон»
* [[1922 йыл|1922]] — Зарубежные раздумья — М.: «Костры»
* 1922 — О себе — Берлин: «Новая русская книга»
* 1922 — Портреты русских поэтов. Берлин: «Аргонавты»; М.: «Первина», 1923; М.: «Наука», 2002
* 1922 — Опустошающая любовь — Берлин: «Огоньки»
* 1922 — Золотое сердце: Мистерия; Ветер: Трагедия — Берлин: «Геликон»
* 1922 — Необычайные похождения Хулио Хуренито — Берлин: «Геликон»; М.: «ГИХЛ», 1923, «ЗиФ» 1927; Берлин: «Петрополис», 1930
* 1922 — А всё-таки она вертится — Берлин: «Геликон»
* 1922 — Шесть повестей о лёгких концах — Берлин: «Геликон»; М.: «Пучина», 1925
* 1922 — Жизнь и гибель Николая Курбова — Берлин: «Геликон»; М.: «Новая Москва», 1923
* [[1923 йыл|1923]] — Тринадцать трубок — Берлин: «Геликон»; М.: «Новые вехи», 1924; М.-Л.: «Новелла»,1924
* 1923 — Звериное тепло — Берлин: «Геликон»
* 1923 — Трест «Д. Е.» История гибели Европы — Берлин: «Геликон»; Харьков: «Госиздат»
* [[1924 йыл|1924]] — Любовь Жанны Ней — М.: изд. журнала «Россия»; М.: «Новелла», 1925; М.: «ЗиФ», 1927; Рига, 1927; Берлин: «Петрополис», 1931
* 1924 — Трубка — М.: «Красная Новь»
* [[1925 йыл|1925]] — Бубновый валет и компания — [[Санкт-Петербург|Л.]]-М.: «Петроград»
* 1925 — Рвач — Париж: «Знание»; Одесса: «Светоч», 1927
* [[1926 йыл|1926]] — Лето 1925 года — М.: «Круг»
* 1926 — Условные страдания завсегдатая кафе — Одесса: «Новая Жизнь»
* 1926 — Три рассказа о трубках — Л.: «Прибой»
* 1926 — Чёрная переправа — М.: «Гиз»
* 1926 — Рассказы — М.: «Правда»
* [[1927 йыл|1927]] — В Проточном переулке — Париж: «Геликон»; М.: «Земля и Фабрика»; Рига: «Грамату драугс»
* 1927 — Материализация фантастики — М.-Л.: «Кинопечать»
* 1927—1929 — Собрание сочинений в 10 томах — «ЗиФ» (вышли всего 7 томов: 1-4 и 6-8)
* [[1928 йыл|1928]] — Белый уголь или Слёзы Вертера — Л.: «Прибой»
* [[1928 йыл|1928]] — Бурная жизнь Лазика Ройтшванеца — Париж: «Геликон»; в России роман издан в 1990 году
* 1928 — Рассказы — Л.: «Прибой»
* 1928 — Трубка коммунара — Нижний Новгород
* 1928 — Заговор равных — Берлин: «Петрополис»; Рига: «Грамату драугс», 1932
* [[1929 йыл|1929]] — 10 Л. С. Хроника нашего времени — Берлин: «Петрополис»; М.-Л.: ГИХЛ, 1931
* [[1930 йыл|1930]] — Виза времени — Берлин: «Петрополис»; 2-е доп. изд., М.- Л.: ГИХЛ, 1931; 3-е изд., Л., 1933
* [[1931 йыл|1931]] — Фабрика снов — Берлин: «Петрополис»
* 1931 — Англия — М.: «Федерация»
* 1931 — Единый фронт — Берлин: «Петрополис»
* 1931 — Мы и они (совместно с О. Савичем) — Франция; Берлин: «Петрополис»
* [[1932 йыл|1932]] — Испания — М.: «Федерация»; 2-е доп. изд. 1935; Берлин: «Геликон», 1933
* [[1933 йыл|1933]] — День второй — М.: «Федерация» и одновременно «Советская литература»
* 1933 — Хлеб наш насущный — М.: «Новые Вехи» и одновременно «Советская литература»
* 1933 — Мой Париж — М.: «Изогиз»
* 1933 — Москва слезам не верит — Париж: «Геликон»; М.: «Советская литература»
* [[1934 йыл|1934]] — Затянувшаяся развязка — М.: «Советский писатель»
* 1934 — Гражданская война в Австрии — М.: «Советская литература»
* [[1935 йыл|1935]] — Не переводя дыхания — Архангельск: «Севкрайиздат»; М.: «Советский писатель»; 5-е изд., 1936
* 1935 — Хроника наших дней — М.: «Советский писатель»
* [[1936 йыл|1936]] — Четыре трубки — М.: «Молодая гвардия»
* 1936 — Границы ночи — М.: «Советский писатель»
* 1936 — Книга для взрослых — М.: «Советский писатель»; М.: А/О «Книга и бизнес», 1992
* [[1937 йыл|1937]] — Вне перемирия — М.: «Гослитиздат»
* 1937 — Испания: том 1 «UHP», том 2 "No pasaran! — М.-Л.: «ОГИЗ — ИЗОГИЗ»
* 1937 — Что человеку надо — : «Гослитиздат»
* [[1938 йыл|1938]] — Испанский закал — : «Гослитиздат»
* [[1941 йыл|1941]] — Верность: (Испания. Париж): Стихи — : «Гослитиздат». — 80 с.; 10 000 экз.
* 1941 — Пленённый Париж — : «Гослитиздат»
* 1941 — Гангстеры — : «Гослитиздат»
* 1941 — Бешеные волки — М.-Л.: «Военмориздат»
* 1941 — Людоеды. Путь к Германии (в 2 книгах) — М.: «Воениздат НКО»
* [[1942 йыл|1942]] — Падение Парижа — М.: «Гослитиздат»; Магадан: «Советская Колыма»
* 1942 — Ожесточение — М.: «Правда»
* 1942 — Огонь по врагу — Ташкент: «Гослитиздат»
* 1942 — Кавказ — Ереван: «Армгиз»
* 1942 — Ненависть — М.: «Воениздат»
* 1942 — Солнцеворот — М.: «Правда»
* 1942 — Заправилы фашистской Германии: Адольф Гитлер — Пенза: изд. газ. «Сталинское Знамя»
* 1942 — За жизнь! — М.: «Советский писатель»
* 1942 — Василиск — ОГИХЛ, Куйбышев; М.: «Гослитиздат»
* [[1942 йыл|1942]]—[[1944 йыл|1944]] — Война (в 3-х томах)— М.: «ГИХЛ»; М.: «Олимп», «Астрель», 2004
* 1943 — Свобода — Поэмы, М.: «Гослитиздат»
* 1943 — Немец — М.: «Воениздат НКО»
* 1943 — Ленинграду — Л.: «Воениздат НКО»
* 1943 — Падение дуче- М.: «Госполитиздат»
* 1943 — «Новый порядок» в Курске — М.: «Правда»
* 1943 — Стихи о войне — М.: «Советский писатель»
* 1943 — 
* [[1946 йыл|1946]] — Дерево: Стихи: 1938—1945 — М.: «Советский писатель». — 104 с.; 10 000 экз.
* 1946 — Дорогами Европы — М.: «Правда»
* [[1947 йыл|1947]] — Буря — Магадан: изд. «Советская Колыма» и М.: «Советский писатель»
* 1947 — В Америке — М.: «Московский рабочий»
* [[1948 йыл|1948]] — Лев на площади — М.: «Искусство»
* [[1950 йыл|1950]] — Девятый вал — М.: «Советский писатель», 2-е изд. 1953
* [[1952 йыл|1952]]-1954 — Собрание сочинений в 5 томах — М.: ГИХЛ
* 1952 — За мир! — М.: «Советский писатель»
* [[1954 йыл|1954]] — Оттепель — [http://www.imwerden.info/belousenko/books/Erenburg/erenburg_thaw.htm в 1956 переиздана в двух частях]  М.: «Советский писатель»
* [[1956 йыл|1956]] — Совесть народов — М.: «Советский писатель»
* [[1958 йыл|1958]] — Французские тетради — М.: «Советский писатель»
* [[1959 йыл|1959]] — Стихи 1938—1958 — М.: «Советский писатель»
* [[1960 йыл|1960]] — Индия, Греция, Япония — М.: «Советский писатель»; 2-е изд. М.: «Искусство»
* 1960 — Перечитывая Чехова — М.: Гослитиздат
* [[1961 йыл|1961]]—[[1967 йыл|1967]] — Люди, годы, жизнь — (книги 1-6); 3-е изд., 1990; 5-е изд. «Текст», 2005; 6-е изд. «Олма МГ», 2013; 7-е изд. «АСТ», 2017
* [[1962 йыл|1962]]-1967 — Собрание сочинений в 9 томах — М.: «Художественная литература»
* [[1969 йыл|1969]] — Тень деревьев — М.: «Прогресс»
* [[1974 йыл|1974]] — Летопись мужества. Статьи военных лет — М.: «Советский писатель»
* [[1977 йыл|1977]] — Стихотворения -Л.: «Советский писатель», Б-ка поэта,БС
* [[1986 йыл|1986]] — Испанские репортажи 1931—1939 — М.: изд. «АПН»
* [[1990 йыл|1990]]—[[2000 йыл|2000]] — Собрание сочинений в 8 томах — М.: «Худлит»
* [[1996 йыл|1996]] — В смертный час. Статьи 1918—1919 — СПб
* [[2000 йыл|2000]] — Стихотворения и поэмы — СПб.: «Академпроект», Новая Б-ка поэта
* [[2004 йыл|2004]] — Дай оглянуться. Письма 1908—1930 — М.: «Аграф»
* 2004 — На цоколе истории. Письма 1931—1967 — М.: «Аграф»
* [[2006 йыл|2006]] — Я слышу всё. Почта 1916—1967 — М.: «Аграф»
* [[2008 йыл|2008]] — Запомни и живи…Стихи, переводы, статьи — М.: «Время»
* [[2014 йыл|2014]] — Лик войны. Воспоминания 1919,1922-24 и статьи 1915—1917, СПб.

== Экранлаштырыу ==
* 1927 — «Любовь Жанны Ней (фильм)|Любовь Жанны Ней», Германия, реж. Георг Пабст — шул исемдәге роман буйынса;
* 1929 — «Трубка коммунара (фильм)|Трубка коммунара», СССР, реж. Котэ Марджанишвили — шул исемдәге хикәйә буйынса;
* 1966 — «Трубки (фильм)|Трубки», Чехословакия, реж. Войтех Ясны — өс хикәйә буйынса киноальманах.

== Иҫкәрмәләр ==


== Һылтанмалар ==
* 
* [https://ufa-gid.com/ocherki/quotbashkiryquot-erenburga.html «Башкиры» Эренбурга]
** [http://militera.lib.ru/prose/russian/erenburg_ig3/index.html Эренбург Илья Григорьевич. Война. Очерки 1941—1945]
** [http://www.rfi.fr/acturu/articles/117/article_4163.asp Интервью с Евой Берар]  — автором книги «Бурная жизнь Ильи Эренбурга»
** [http://www.booknik.ru/reviews/non-fiction/?id=24655 Рецензия на книгу «Илья Эренбург с фотоаппаратом: 1923—1944»]
** [http://narodknigi.ru/journals/31/ilya_erenburg_stikhotvoreniya_i_poemy/ Рецензия на том поэтических произведений Эренбурга]
** *Борис Фрезинский* [https://web.archive.org/web/20170505023716/http://magazines.russ.ru/voplit/2005/2/fre12.html Эренбург и Мандельштам (Сюжет с долгим последействием: канва литературных и личных отношений и встреч; жёны, борьба за воскрешение поэзии Мандельштама в СССР)]
** *Фрезинский Б.* [http://narodknigi.ru/journals/118/pochemu_i_kak_tri_polskikh_evreya_oklevetali_ilyu_erenburga/ Почему и как три польских еврея оклеветали Илью Эренбурга] // Народ Книги в мире книг. 2015. № 118—119
** *Фрезинский Б.* [http://www.narodknigi.ru/journals/79/ilya_erenburg_i_sholom_aleykhem/ Илья Эренбург и Шолом-Алейхем] // Народ Книги в мире книг. 2009. № 79
** *Фрезинский Б.* [http://www.narodknigi.ru/journals/37/istoriya_dlinoyu_v_12_let_/ История длиною в 12 лет, или Воспоминания комментатора о последнем Собрании сочинений Ильи Эренбурга] // Народ Книги в мире книг. 2002. № 37
** [http://narodknigi.ru/journals/31/ilya_erenburg_svidetel_i_zhertva_epokhi/ Илья Эренбург — свидетель и жертва эпохи (Интервью с Борисом Фрезинским)]
** [http://www.vestnik.com/issues/2004/0818/win/shalit.htm *Шуламит ШАЛИТ*. Письма Ильи Эренбурга (Интервью с Борисом Фрезинским)] 
** [http://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer2/Gendlin1.htm *Леонард Гендлин*. Человек, не ставший пророком. Из книги «Перебирая старые блокноты», Амстердам, «Геликон», 1986]
** 
** [https://project1917.ru/heroes/ilya-erenburg Илья Эренбург]  на [[:ru:1917. Свободная история|Проекте1917]]
** *Дмитрий Быков*. 
** *Виталий Вульф''.