open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нөкөс

**Нөкөс** (, ) — Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Ҡарағалпаҡстандың административ үҙәге. Халыҡ һаны буйынса өлкәнең иң ҙур ҡалаһы, республиканың мөһим сәйәси, иҡтисади, мәҙәни һәм фәнни үҙәге. Республиканың көньяғында, Төркмәнстан сигендә урынлашҡан.

## Тарихы
Нөкөс ҡалаһы боронғо Шурча ултырағы урынында һалынған. Археологтар мәғлүмәттәре буйынса, торама б. э. т. IV быуатҡа тиклем барлыҡҡа килгән һәм б.э. IV быуатына тиклем йәшәгән.

XIX быуаттың 60-се йылдарҙа Нөкөс ауылы (ҡараҡалп. No’kis — ҡараҡалпаҡ ырыуҙарының береһенең исеме, атамаһы монгол ырыуы нохосҡа барып тоташа).….

Совет йылдарында Нөкөс тирәһендә лаборатория һәм һынау урыны була, унда, атап әйткәндә, «Новичок» нервы-паралитик матдәһе һынала. Объект 1990-сы йылдарҙа АҠШ көстәре тарафынан утилләштерелә.

Үзбәкстан Президентының 2003 йылдың 11 сентябрендәге указы менән Ҡарағалпаҡстандың баш ҡалаһы Дустлик ордены менән бүләкләнә.

## Географияһы
Нөкөс Ҡарағалпаҡстандың көньяҡ өлөшөндә, Амударъяның уң ярында, Ташкенттан төньяҡ-көнбайышҡа табан 800 км алыҫлыҡта (автомобиль юлы менән 1255 км) урынлашҡан.

Ҡаланың көньяҡ һәм көнсығыш өлөштәрен Ҡыҙылҡом сүле уратып алған. Ҡаланың төньяҡ өлөшө Амударья дельтаһы менән сиктәш. Ҡала аша Төп Ҡыҙкеткен каналы (Дуҫлыҡ) һәм Анасай каналы (Каттагар) үтә.

### Климаты
Климаты — континенталь, йәйе — ҡоро, оҙон, аҙ болотло эҫе һәм ҡышы — аҙ ҡарлы, йомшаҡ. Йәй апрелдең өсөнсө декадаһынан башлана, ул саҡта тәүлегенә уртаса температура 15 градустан юғарыраҡ була башлай һәм октябрҙең тәүге ун көнөндә тамамлана. Эҫе осор, ғәҙәттә, 14 июндә башлана һәм 13 августа тамамлана. Уртаса +15 °C-тан юғары булған көндәр һаны — 165, ә эҫе көндәр (уртаса — 25 градустан юғарыраҡ) — 70.

Ҡыш декабрь башында башлана һәм февраль аҙағында тамамлана. Иң һыуыҡ осор — 25 декабрҙән 5 февралгә тиклем. Көндәлек уртаса күрһәткесе 0 °C °-тан түбән булған көндәрҙең уртаса һаны — 100, ә −5 °C °-тан түбәнерәк — 40. Ҡышын епшек көндәр йыш була, уларҙы һыуыҡтар даими рәүештә алмаштыра. Глобаль йылыныу арҡаһында ҡышҡы осор кәмей бара, ҡышҡы айҙарҙа уртаса температураның күтәрелеүе һиҙелә.

Климат тураһында мәғлүмәттәр 1) Летописи Погоды, Weather Spark һәм 2) «Нукус климаты» (Гидрометеоиздат Ленинград 1986) фәнни эшенән алынған.

## Халҡы

## Иҡтисады

## Иҫкәрмәләр
Әҙәбиәт теорияһы

**Әҙәбиәт теорияһы** — әҙәбиәт ғилеменең теоретик өлөшө, әҙәбиәт тарихына һәм әҙәби тәнҡиткә таянып, уларға принципиаль нигеҙ булып тора. Икенсе яҡтан, әҙәбиәт теорияһы философия һәм эстетика менән тығыҙ бәйле. Әҙәбиәт теорияһы эстетик баһалау нигеҙҙәрен, идеологияның бер формаһы булараҡ, әҙәбиәттең ижтимағи функцияларын, ысынбарлыҡты танып белеү һәм уны поэтик күҙаллау мәсьәләләрен өйрәнә.

## Поэтика һәм Методология
**Методология** — ысынбарлыҡтың поэтик асылын һәм уларҙы тикшереү принциптарын өйрәнә. Әҙәбиәт теорияһының мөһим методологик мәсьәләләре — әҙәбиәт үҙенсәлектәре, әҙәбиәт һәм ысынбарлыҡ, әҙәбиәтенең генезисы һәм функциялары, әҙәбиәттең кластарға бүленеше, әҙәбиәттең партиялылығы, әҙәбиәт йөкмәткеһе һәм формаһы, нәфислек критерийҙары, әҙәби процесс, әҙәби стиле, әҙәбиәттә художестволы алымдар, социалистик реализм.

**Поэтика** — ысынбарлыҡты поэтик танып белеүҙең тарихи формаларын өйрәнә. Әҙәбиәт теорияһында поэтика мәсьәләләре — образ, идеяһы, темаһы, поэтик төр, жанр, композиция, поэтик тел, ритм, шиғыр, уларҙың стиль яғынан фоникаһы.

Марксизм-ленинизм әҙәбиәте ғилеме өсөн методология һәм поэтика мәсьәләләрендәге берҙәмлекте һыҙыҡ өҫтөнә алыу мөһим һанала, шулай уҡ икенсеһен беренсеһе нигеҙендә тикшереү, поэтиканың тулайым мәсьәләләрен ҡарағанда методологияларҙың аныҡ бәйләнеше лә әһәмиәтле роль уйнай. Әҙәбиәт теорияһы мәсьәләләрен методология һәм поэтика проблемаларына бүлеп ҡарау шартлы булып ҡала, сөнки әҙәби әҫәрҙең формаһы, структураһы буйынса килеп тыуған һорауҙар йә бары методологик яҡтан ғына (мәҫәлән, әҙәби әҫәрҙең ритмы, шиғыры, фоникаһы функциялары проблемаларның дөйөм ҡуйылышы). йә поэтика йәһәтенән генә (ҡайһы бер ритм, тел категорияларының тарихи һәм стилистик үҙенсәлектәре) ҡуйылырға мөмкин. Икенсе яҡтан, методология буйынса һорауҙар әҙәби формаларҙың үҫешен иҫәпкә алғанда ғына ҡуйылырға мөмкин. Марксизм-ленинизм әҙәбиәтенә хас булған әҙәбиәт теорияһы бүлектәре араһындағы тығыҙ бәйләнеште раҫлау, уны поэтикаһы методологик башланғысһыҙ, бары тик тасуирлау рәүешендә генә ҡаралған, иҫке «тел теорияһынан» һәм формалистик «әҙәбиәт теорияһынан» айырып тора. Әммә ысынбарлыҡта был башланғыстар йәшерен бирелгән була һәм улар идеалистик характер йөрөтә.

## Әҙәбиәт
Ҡандаһар

**Ҡандаһар** ( — *Кәндәһар*, , *Искәндәриә Арахозияла*) — Афғанстандың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала. Ҡандаһар провинцияһының административ үҙәге.

## Физик-географик характеристикаһы

### Географик урыны

### Климаты

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр
Альбион ҡыҙы

**Альбион ҡыҙы** — Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1883 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр 1883 йылдың 13 авгусында  журналының 33-сө һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.

## Баҫмалары
А. П Чеховтың «Трагик» хикәйәһе 1883 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1883 йылдың 13 авгусында журналының 33-сө һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла. «Ярсыҡтар»ҙың нәшриәтсеһе Лейкин Чеховҡа яҙа: «Һеҙҙең „Альбион ҡыҙы“ хикәйәһе күләмлерәк, әммә миңә оҡшай, Инглиз ҡыҙының оят белмәүе арттырып күрһәтелһә лә, хикәйә һәйбәт, . Уны типографияға йыйырға ебәрҙем».

1886 йылда «Альбион ҡыҙы» хикәйәһе  йыйынтығына һәм Ф. Маркс баҫмаһына индерелгән.

Чехов иҫән саҡта хикәйә венгр, немец, поляк, румын, чех һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителгән.

## Сюжеты
Бер мәлдә, кискә ҡарай, алпауыт Грябовҡа өйәҙ дворяндары етәксеһе Фёдор Андреич Отцов ҡунаҡҡа килгән. Кейәү уның ике йылға буйында балыҡ тотоу өсөн Алпауытты ул өйөнән ике саҡрымда буйҙаҡ инглиз гувернанткаһы менән йылға буйында балыҡ тотҡан урында таба. Араҡы эсергә тигән саҡырыуға ул Уилька Чарльзовна Тфайсты, «ҡурсаҡ», «оҙон сөй», «бисура», «тритон», тип атап, йәнле тикшерә башлай. Урыҫ телен белмәгән инглиз ҡыҙы уларҙың һөйләшкәнен бер ҙә аңламай һәм уларға ерәнеп ҡарай.

Бер аҙ ваҡыт уҙғас, Грябовтың ырғағы нимәгәлер эләгә һәм уны ысҡындырыр өсөн, уға, сисенеп ташлап, яланғас көйө, һыуға инергә тура килә. Инглиз ҡыҙына балыҡсылар, боролоп торорға кәрәк, тип әйтеп аңлата алмайҙар, әммә мисс Тфайс, нәфрәтле йылмайып, ҡаштарын һикертеп, тыныс ҡына селәүсен алмаштыра. «Был, ҡусты, уға Англия түгел!» — ти Грябов. Алпауыт һыуҙан сыға ла балыҡ тотоуын дауам итә.

## Тәнҡит
Тәнҡитселәр фекере буйынса, хикәйәлә «үҙебеҙҙекенә» һәм «ситтекенә» хас тотороҡло милли ҡараш булыуын күрһәткән ситуация асыла. Урыҫ алпауыты һәм инглиз ҡыҙының ғәмәлдәрендә милли тәрбиә үҙенсәлектәре аша ике мәҙәниәттең тәрән менталь айырмалыҡтары күренә. Мисс Тфайс образында Чехов урыҫтарҙың инглиз холҡо тураһындағы ҡарашын: үҙ-үҙенә ҡәтғи хужа булыу, эмоция һәм хис-тойғоларын баҫып тотоу, донъялағы бар нимәгә битарафлыҡ, ике йөҙлөлөк һәм пуританлыҡ, «ситтекенә» нәфрәт сағылдыра.

Чехов иҫән саҡта әҙәби тәнҡит уның хикәйәһендә «аҡылға һыймаҫлыҡ» һәм  күргән. Чеховҡа замандаш уҡыусыһы В. П. Горленко хикәйәне «әшәке» тип атаған.

## Әҙәбиәт
* Чехов А. П. Дочь Альбиона // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Чехов А. П. Дочь Альбиона . Оригинальный русский текст
* Н. Ю. Желтова. «Русское» и «английское» в рассказе А. П. Чехова «Дочь Альбона». Журнал "Современная линвистика литератураведение. № 12 (034), 2011
Тәхеттәр уйыны

«**Тәхеттәр уйыны**» () — фэнтези жанрындағы Америка драма телесериалы. Америка яҙыусыһы Джордж Мартиндыӊ «Боҙ һәм ут йыры» романы буйынса яҙылды. Дэвид Бениофф һәм Д. Б. Уайсс етәкселегендә төшөрөлә.

## Феодаль [[Тәхет|Нәҫелдәр]]
* Старктар — Винтерфелл.
* Ланнистерҙар
* Баратеондар — Вестерос.
* Таргариендар — Валирий.
* Аррендәр
* Фрейҙәр
* Грейжойҙәр — Тимер утраулары.
* Мартеллдар
* Таллиҙар — Йылға Иле.
* Тиреллдәр
* Тарлиҙар

## Иҫкәрмәләр
Мазари-Шәриф

**Мазари-Шәриф** — *Mazār-e Šarif* (,  — «бөйөк төрбә») — Афғанстандың төньяғында урынлашҡан ҡала. Балх провинцияһының административ үҙәге.

## Физик-географик характеристикаһы

### Географик урыны

### Климаты

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр
Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)

**Уғырҙар** (; ) — боронғо төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе.

## Этноним
Уғырҙарҙың этнонимы шулай уҡ бер нисә боронғо болғар ҡәбиләләре составындағы атамаларында айырылып тора: унуғыр/оноғур (окур>о-ғур*.

Был боронғо төрки-ырыу берләшмәһенең атамаһы һуңыраҡ төрки булмаған күрше ярым күсмә ҡәбиләләргә — [[уғырҙар]]ға (хәҙерге [[мадьярҙар]], [[мансилар]], [[хантылар]]) күскән.

== Тарихы ==


Фараз буйынса, уғырҙар бик иртә дөйөм боронғо төрки ҡәбиләләре массивынан айырыла. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1-се мең йыллыҡ уртаһында [[уғыҙҙар]] составынан айырыла. [[Урта Азия]] уғырҙары тураһында аныҡ яҙма сығанаҡтар һаҡланмаған, улар [[Көнсығыш Европа]]ның [[Унуғырҙар|унуғыр]]-[[Болғарҙар|болғар]] ҡәбиләләренең туранан-тура ата-бабалары булып тора.

Беҙҙең эраның тәүге быуаттарында уғыр ҡәбилә төркөмдәре ([[унуғырҙар]]) *жуаньжуандар* ҡыҫымы һөҙөмтәһендә [[Үҙәк Азия]] һәм Көньяҡ [[Себер]]ҙән Көнсығыш Европаға китә. [[Византия империяһы|Византия]] тарихсыһы *Приск Панийский* күрһәтеүенсә, 463 йылда уғырҙар, һарығурҙар һәм унуғырҙарҙың илселәре [[Константинополь]] ҡалаһына киләләр. Шулай уҡ уғырҙар византия тарихсылары *Феофилакт Симокатта* һәм *Менандр Протиктор*, сүриәле *Захарий Ритор*ҙың хеҙмәттәрендә телгә алына.

V—VI быуаттарҙа уғыр ҡәбиләләре [[Дунай]]ҙың түбәнге ағымынан Үҙәк Кавказ алдына ҡәҙәр һуҙылған дала территорияларҙы биләй. 576 йылға ҡарай Төньяҡ Кавказда йәшәгән уғыр-болғар ҡәбиләләре [[төркиҙәр]] тарафынан баҫып алына һәм [[Төрки ҡағанлығы]] составына инә. [[Авар ҡағанлығы]] (көнбайышта) һәм Төрки ҡағанлығы (көнсығышта) араһында булып уғыр-болғар ҡәбиләләре аҡрынлап унуғырҙар тирәһендә тупланалар. 635 йылда *Орган хан* һәм уның энеһе *Ҡобрат хан* башлығында уғыр-болғар ҡәбиләләре төркиҙәрҙең көсһөҙләнеүе менән файҙаланып аварҙарҙы тар-мар итә һәм [[Бөйөк Болғар дәүләте]]нә нигеҙ һала.

Һуңғы тапҡыр төрки уғырҙарҙың этнонимы (*огур* формаһында) *Феофилакт Симокатта* хеҙмәтендә (VII быуат башы) телгә алына.

Төрки уғыр ырыу-ҡәбилә төркөмдәре боронғо болғарҙарҙың этник нигеҙен тәшкил итә. Үҙәк Азияла (Көнбайыш [[Монголия]]) ҡалған уғырҙарҙың бер өлөшө аҙаҡ [[монголдар]] тарафынан ассимиляциялана һәм ойраттар составына керә.

== Иҫкәрмәләр ==


== Һылтанмалар ==
* *Егоров Н. И.'' Огуры. // Чувашская энциклопедия [Электронный ресурс] / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук, Чуваш. кн. изд-во. — Чебоксары, 2009.
Уғырҙар (мәғәнәләр)

**Уғырҙар** — боронғо төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһенең атамаһы. Һуңыраҡ был исем фин-уғырҙарға ҡараған хәҙерге мадьярҙар, мансилар, хантылар ингән айырым төркөмгә бирелгән.

## Мәҡәләләр
* Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе) — боронғо төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе.
* Уғырҙар — фин-уғырҙарға ҡараған хәҙерге мадьярҙар, мансилар, хантыларҙы берләштергән айырым төркөм.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фин-уғырҙар
* Уғыҙҙар
* Уйғырҙар
Уғырҙар

**Уғырҙар** — телдәре буйынса туғандаш халыҡтарға — венгрҙар (мадьярҙар), мансилар, хантыларға бирелгән дөйөм этник исеме. Уғыр телдәре һәм уларға туғандаш булған фин-пермь телдәре урал тел ғаиләһенә ҡарай. Уғыр телендә һөйләшкән хәҙерге халыҡтарға венгрҙарҙы һәм обь уғырҙарын (хантылар һәм мансилар) индерәләр.

## Этноним
Уртаҡ ҡабул ителгән версия буйынса «*уғыр*» этнонимы боронғо төрки һүҙе «*[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|Уғыр]]*»ҙан барлыҡҡа килә, ул компонент булараҡ күп кенә боронғо төрки уғыр халыҡтары этнонимдарына керә: унуғырҙар, утырғырҙар, кутурғырҙар һ. б. Исемдең тәүге өлөшө ҡәбилә структураһының һанын аңлатҡан: «биш», «ун», «утыҙ». Уғыр һүҙе «мөгөҙ» (берәмек, өлөш) тип тә аңлатыла. Ҡытай ҡулъяҙмаларында һундарҙың (унуғыр) «Ун мөгөҙ» һәм көньяҡ һундарҙың (болғарҙар) «Биш өлөш» исемле дәүләт берәмектәре теркәлгән. «Ongur» термины төрки-болғарҙар телендә Бөйөк Болғар дәүләтенең йәҙрәһен тәшкил иткән унуғырҙарҙы билдәләү өсөн ҡулланыла.

## Этник тарихы
Уғырҙар беҙҙең эраның 410 йылда весгот короле Аларих II Римға походы составында телгә алына.

Коми-зыряндар тәүгеләрҙән булып ханты һәм мансиларҙың ата-бабалары менән таныша һәм уларҙы «*Йӧгра»* тип атай. Был терминды урыҫтар үҙләштерә һәм уны «Югра» тип тауышландыра.

Обь (хантылар һәм мансилар) һәм дунай (мадьярҙар) уғырҙарына бүленәләр. Урыҫ ҡульяҙмаларында *ҡара уғырҙар ([[мадьярҙар]]*) һәм *аҡ уғырҙар* телгә алына. Артабан был славян этнонимын башҡа европа халыҡтары үҙләштерә: , , , . Венгрҙар үҙҙәрен «*magyar»* — мад(ь)яр тип атай.

«Жития Наума» (924 й.) болгар әҫәренең авторы венгрҙарҙы телгә ала: *«Оугри Пеонский язык»* (уғры фин теле).

«Повесть о латенех, когда отлучишася от грек» тигән XII быуат әҫәрендә 2 венгр кенәзенең Констанинополдә суҡындырылыуы тураһында хикәйә бар, кенәздәр өс атама (грек, славян һәм венгр) менән бирелгән: *«Пеоне, глаголеме Оугри, иже сами нарицаются Магере»*.
 
«Повесть временных лет|Повести временных лет» тигән XII быуат әҫәрендә венгрҙарҙың ата-бабалары «уғырҙар» тип, ә ханты һәм мансиларҙың — «югра» тип аталған. Һуңыраҡ «югра» башлыса хантылар артынан нығытыла. «Югра» боронғо урыҫ һүҙе «угре» менән бәйле түгел.

Лингвистик классификацияла фин телдәренең «уғыр тармағы» генетик яҡтан боронғо Урал тел ғаиләһенә ҡарай. Моғайын уғыр тармағы был ғаиләнән бик боронғо осорҙа (б.э.т. 4—3 мең йыллыҡтар) айырылып сыҡҡан. Башта протоуғырҙар Көнбайыш Себерҙең көньяҡ тайгаһы һәм урманлы-дала сигендә Урта Уралдан Иртыш буйына ҡәҙәр һуҙылған ерҙәрҙә туплана. Ошо урындан манси һәм хантыларҙың ата-бабалары төньяҡтараҡ таралып ултыра, ә мадьярҙарҙың ата-бабалары VIII—IX быуаттарҙа көнбайышҡа табан йүнәлә һәм Дунайға барып етә.

Уғырҙар боронғо иран һәм төрки телле ҡәбиләләр менән берлектә, Евразияның күп халыҡтарының (шул иҫәптән башҡорттарҙың) этногенезында ҡатнашалар. Был уғыр-төрки-иран ҡәбилә берләшмәләре антик һәм көнсығыш авторҙарында артабанғы атамалар менән телгә алыналар: һундар һәм уи бэй го, унуғырҙар, аварҙар, болғарҙар һ.б.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фин-уғырҙар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Иванов В. А.* Древние угры-мадьяры в Восточной Европе. — Уфа, 1999.
Ҡоңрат (ҡала)

**Ҡоңрат** (, ) — Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында Ҡарағалпаҡстан Республикаһында урынлашҡан ҡала.

## Физик-географик характеристикаһы

### Географик урыны

### Климаты

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр
Үргәнес

**Үргәнес** йәки ** Гүргәнж** () — ҡала Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Хәрәзем өлкәһенең административ үҙәге.

## Физик-географик характеристикаһы

### Географик урыны

### Климаты

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр
Жанр әҙәбиәте

**Жанр әҙәбиәттә** — төп позицияны сюжет биләгән нәфис әҙәбиәт әҫәрҙәренә ҡарата ҡулланылған термин. Ҡағиҙә булараҡ, сюжет әҙәби жанрға тап килерлек итеп ҡорола, унда тасуирлауҙың башҡа элементтары, мәҫәлән, персонаждар характеры үҫешен ҡорбан итәләр.

Жанр әҙәбиәтенең типик өлгөләренә түбәндәгеләр инә:
* боевиктар;
* детектив;
* тарихи романы;
* мөхәббәт романы;
* мистика;
* мажара;
* триллер;
* ғилми фантастика;
* фэнтези.
Жанр әҙәбиәтенә ҡапма-ҡаршы яҡты мэйнстрим һәм интеллектуаль проза тора. Жанрҙан тыш әҙәбиәтән айырмалы, жанр әҙәбиәте киң ҡулланылышына тәғәйенләнгән. Шул уҡ ваҡытта әҙәбиәт жанр булараҡ ҡылыҡһырлау баһалаусы критерий булып тормай һәм был уның түбән сифатлы икәнен аңлатмай.

## Иҫкәрмәләр
Ғөбәйҙуллина Гөлназ Радик ҡыҙы

**Ғөбәйҙуллина Гөлназ Радик ҡыҙы** (14 февраль 1992 йыл) — бишалыш менән шөғөлләнеүсе Рәсәй спортсыһы, Рио-де-Жанейро олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, заманса бишалыш буйынса донъя чемпионы (2017).

## Биография
Гөлназ Ғөбәйҙуллина 1992 йыл 14 февралендә Ямал-Ненец автономиялы округының Яңы Уренгой ҡалаһында тыуған. Ата-әсәһе сығышы менән Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Кинйәкәй ауылынан.

Ун йәшендә ғаиләһе менән Өфөгә күсеп килә. Башта ҡыҙ йөҙөү менән шөғөлләнә, ә 11 йәшендә бишбәйгегә күсә. 2003 йылдан башлап 2014 йылғаса Өфө тренеры Игорь Шохов етәкселегендә шөғөлләнә.

Гөлназ Ғөбәйҙуллина күп тапҡыр бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара ярыштарҙа еңеп сыҡты йә призлы урындар алды. Ул үҫмерҙәр араһында Йәйге Олимпия уйындарында награда яулаған берҙән-бер Рәсәй спортсыһы булды. 2010 йылда шәхси зачетта «бронза» яуланы.

## Спорт ҡаҙаныштары
*  — 2017 йылда Донъя чемпионаты — 1 урын
* Халыҡ-ара заманса бишалыш союзының (UIMP) башҡарма комитеты ултырышы йомғаҡтары буйынса донъяның иң яҡшы бишалышсыһы тип Гөлназ Ғөбәйҙуллина таныла.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.minsport.gov.ru/press-centre/news/31054/ 
* https://www.azatliq.org/a/27945874.html
Яңы тәнҡит

**«Яңы тәнҡит»** () — XX быуат урталарында әҙәби тәнҡиттәге яңы ағым, әҙәбиәт ғилемендәге формаль методтың бер төрө.

## АҠШ
«Яңы тәнҡит» АҠШ-та 1930-сы йылдарҙа формалаша башланған һәм 1940-50-се йылдарҙа өҫтөнлөк алған ағым. Уға шағир, яҙыусы һәм әҙәби тәнҡитсе Джон Тейт (; 19.11.1899—9.02.1979) һәм тағы ҡайһы бер тәнҡитселәр нигеҙ һала. Ағымдың атамаһы Джон Рэнсомдың *The New Criticism* китабының исеме менән бәйле.
 
«Яңы тәнҡит» талаптарына ярашлы, тексты анализлауҙың төп методы булып «төплө уҡыу»  тора — авторҙың әҫәр йөкмәткеһенә һалған һәр фразаның айырым һәм дөйөм мәғәнәһен асып биреү, символикаларҙы, образдар системаһын һәм тәрән мотивтарҙы өйрәнеү.

"Яңы тәнҡит"тең, бары тик әҙәби әҫәрҙә генә сикләнеп, автор шәхесен һәм тарихи-социаль контексты һанға һуҡмауы методологияның төп етешһеҙлектәре була һәм артабан ағымдың көрсөгөнә килтерә.

## Франция
«Яңы тәнҡит» Франция барлыҡҡа 1950 йылдарҙа барлыҡҡа килә һәм әҙәбиәт ғилемендә структурализм принциптарын ҡулланыу һөҙөмтәһенә әйләнә. Француз йүнәлешенең теоретик нигеҙҙәрен Ролан Барт булдыра.

1970 йылдар башына француз «Яңы тәнҡит» бик күп һанлы методологик йүнәлештәрҙе үҙ эсенә ала: әҫәрҙең эске төҙөлөшөнә анализ, шиғри телмәр үҙенсәлектәре, хикәйәләү һәм сюжеттың ойошоуы.

## Әҙәбиәт
*
Липецк

**Липецк** () — Липецк өлкәһенең үҙәге.

## Географияһы

## Тарихы

## Мәғариф
# Липецк дәүләт техник университеты
# Липецк дәүләт педагогия университеты

## Климаты


## Транспорты
Липецк — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Администрации г. Липецка 
* Липецкий областной краеведческий музей 
* Липецкий историко-культурный музей
* Справочник Липецка
Төркөстан (ҡала)

**Төркөстан** (, ) — Ҡаҙағстандың иң боронғо ҡалаһы.

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Төркөстан ҡала ''unesco.kz'' сайтта
Ғәзни

**Ғәзни** (,  *Ġazni*) — Афғанстандың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала. Ғәзни провинцияһының административ үҙәге.

## Физик-географик характеристикаһы

### Географик урыны

### Климаты

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр
Халыҡтар Дуҫлығы ордены

**Халыҡтар Дуҫлығы ордены** — Советтар Союзының дәүләт наградаларының береһе. СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Совет дәүләте ойошторолоуҙың 50 йыллығы уңайынан 1972 йылдың 17 декабрендә булдырылған. СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 18 июлендәге указы менән ордендың статуты өлөшләтә үҙгәртелә. Ордендың эскиз авторы РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975) рәссам *Александр Борисович Жук*. Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләү 1991 йылда туҡтатыла. 

## Ордендың статуты
Халыҡ-ара балалар уйындары

**Халыҡ-ара балалар уйындары** — Халыҡ-ара Олимпия комитеты ярҙамында төрлө ҡалаларҙа йәшәүсе балалар араһында үткәрелгән халыҡ-ара спорт ярышы. Ярыштарҙа 12-15 йәштәрҙәге балалар ҡатнаша.

## Уйындар тарихы
Уйындар Метод Клеменц инициативаһы буйынса 1968 йылдан башлап ойошторола. Тәүге уйындар Югославияның Целе ҡалаһында үткәрелә.

## Үткәрелеү урындары

**Йәйге уйындар**

**Ҡышҡы уйындар**

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Халыҡ-ара балалар уйындарының официаль сайты 

## Һылтанмалар
Боронғо төркиҙәр

**Боронғо төркиҙәр** (*күктөркиҙәр*; ҡыт. 突厥 — tūjué) — Төрки ҡағанатының башында Ашина ырыуы торған етәксе (гегемон) ҡәбиләһе. Урыҫ телле тарихнамәлә уларҙы билдәләү өсөн йыш ҡына совет тарихсы-этнологы, шәрҡиәтсе Лев Николаевич Гумилёв тәҡдим иткән **төркөт** (Төрки телдәрҙәге — *төрк* һәм монгол телендәге күплек суффиксы *-өт*) термины ҡулланыла. Физик тип буйынса боронғо төркиҙәр (төркөт ҡәбиләһе) монголоидтар.

## Тарихы
Тан империяһы ҡулъяҙмаһы «Таншу»ла Ашина ырыуының сығышы тураһында артабанғыса бәйән ителә. Табғастар төньяҡ Ҡытайҙы яулаған осорҙа еңелгән ҡәбиләләр араһында Ашинаның «биш йөҙ ғаиләһе» була. Был «биш йөҙ ғаилә» IV быуатта ҡытайҙарҙан *хуннулар* һәм *сяньбиҙәр* тарафынан яулап алынған Шэньсиның көнбайыш өлөшөндә йәшәгән «төрлө халыҡтарҙың буталыуынан» барлыҡҡа киләләр. Ашина ырыуы *Хэси*ны (Ордостан көнбайышҡа табан Хуанхэ һәм Наньшань араһында урынлашҡан өлкә) биләгән хунну кенәзе *Муганю*ға буйһонған. 439 йылда табғастар хуннуларҙы еңеп Хэсины Вэй империяһына ҡушҡас, «Ашина кенәзе биш йөҙ ғаиләһе менән жужандәргә ҡаса һәм Алтай тауҙарының көньяғына барып урынлаша, жужандәргә тимер сығара» .

Боронғо ҡытай хроникаларына нигеҙләнепәүге урыҫ синологы Н. Я. Бичурин боронғо төркиҙәр менән монголдарға ҡараған төшөнсәләрҙең буталыуына иғтибар иткән

Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы төркөт ҡәбиләһе (ҡыт. tūjué) хунну ҡәбиләһенән барлыҡҡа килә. Византия сығанаҡтарында төрки ҡәбиләләр скифтар (Σκύθαι) тип атала. Пехлеви сығанаҡтарында турҙар исеме аҫтында төрки ҡәбиләләр телгә алына.

Таулы Алтай үҙәгендә *телес* ырыуы айырым ҡәүем булараҡ XVIII быуатҡа ҡәҙәр һаҡланып ҡалған, бынан һуң улар теленгиттарға ҡушыла.

Л. Н. Гумилёв Б. Х. Кармышеваның этнографик тикшеренеүҙәрендә нигеҙләнеп хәҙер үзбәктәр составында булған төркиҙәр ҡәбиләһен Урта Азияла төркөт ҡәүеменең туранан-тура тоҡомо тип атай.

## Хужалығы
Төркиҙәр араһында дала кешеләре лә, ҡала һәм ҡәлғә кешеләре булыуы тураһында урта быуат ғәрәп әҙәбиәтендә күп һанлы дәлилдәр һаҡланған. Төркиҙәр игенселек, балыҡсылыҡ, һөнәрселек, баҡсасалыҡ менән шөғөлләнгән. Игенселек, ер эшкәртеү һәм аҙыҡ-түлек төрҙәренең барлыҡ төп төшөнсәләрен аңлатыусы төрки сығышлы күп кенә һүҙҙәр Мәхмүт Ҡашғариның «Диуану лөғәт әт-төрк» («Төрки һүҙҙәренә аңлатма»; XI б.) тигән хеҙмәтендә һаҡланған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Тәбриз

**Тәбриз** (, әйтел. [tæbˈriːz] *Tabriz*, ) — Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Көнсығыш Әзербайжандың административ үҙәге.

## Иҫкәрмәләр
Сарагоса килешеүе

**Сарагоса килешеүе** (; ) — 1529 йылдың 22 апрелендә Сарагоса ҡалаһында Испания һәм Португалия тарафынан төҙөлгән килешеү. Бында ике диңгеҙ державаларҙың йоғонто сфералары араһында Көнсығыш ярымшарҙа демаркацион һыҙыҡ билдәләнә.

Сарагоса килешеүе 1494 йылда ошо ике дәүләт араһында төҙөлгән Тордесильяс килешеүенә өҫтәлмә булып хеҙмәт итә. Тордесильяс килешеүендә Көнбайыш ярымшарҙа сик билдәләнгән. Был ваҡытта Ер — шар икәнлеге аныҡ билдәле булмағас, ике илдең мәнфәғәт сфералары Тымыҡ океанда ҡаршылаша, шунлыҡтан бындала сиктәрҙе билдәләү кәрәк була.

Көнсығыш демаркацион һыҙығы булып Молукка утрауҙарынан көнсығышҡа табан 297,5 лига алыҫлыҡта урынлашҡан, көнсығыш киңлектең 145 градусы янындағы һыҙыҡ хеҙмәт итә. Килешеүгә ярашлы һыҙыҡ Мариан утрауҙары һәм Гуам утрауы (ул ваҡытта Санто-Томе һәм Лас Велас тип аталғандар) араһында үтергә тейеш була. Һыҙыҡтан көнсығышҡа табан урынлашҡан ерҙәр һәм диңгеҙҙәр Испанияға, ә көнбайышҡа табан урынлашҡан ерҙәр һәм диңгеҙҙәр Португалияға ҡараған. Бынан башҡа Сарагоса килешеүе Испанияның Португалияға Молукка архипелагын биләү хоҡуғын 350 мең дукатҡа һатыу тураһында килешеүҙе раҫлай.

Сарагоса килешеүе 1777 йылғы Сан-Иль­де­фонс килешеүе буйынса ғәмәлдән сыға.

## Иҫкәрмәләр
Тауар

**Тауар** — башҡа әйбергә ирекле алмаштырыуҙа ҡатнашҡан бөтә нәмә; һатыу өсөн етештерелгән продукт.

Алмашыу өсөн етештерелмәгән әйберҙәр иҡтисади мәғәнәлә тауар булмай.

## Иҡтисади категория булараҡ тауар
Адам Смит алмашыу барышын анализлағанда һәр тауарҙа бер юлы ике төрлө категория булыуын билдәләй:
# *«ҡулланыу ҡиммәте»* (ҡулланыусы өсөн ҡиммәте, файҙаһы)
# *«алмашыу ҡиммәте»* (төрлө тауарҙарҙы бер-береһенә ҡарата билдәле бер нисбәттә алмаштырыу мөмкинлеген биргән һәм яҡтар быны ғәҙел тип тапҡан сифат).
Марксизм да тауарҙы ҡулланыу һәм алмашыу ҡиммәтенең берлеге тип ҡарай. 

### Юридик билдәләмәләр
* ГОСТ Р 51303-2013 буйынса, тауар (эш, хеҙмәт) — граждан хоҡуҡтары объекты, ул һатыуға, алмашыуға йә башҡа төрлө әйләнешкә индерелеүгә тәғәйенләнә. 
* Рәсәй Федерацияһы Таможня хоҡуҡиәтендә — дәүләт йә таможня сиге аша үткәрелгән һәм тышҡы сауҙа йәки алмашыу (бартер) объекты булып торған предметтар.

## Сифаты
Тауар сифаты — ҡулланыусының тауарҙың тәғәйенләнешенә тап килеүен баһалауы. Объектив ҡулланыу үҙенсәлектәрен (етештереүсәнлек, ышаныслылыҡ, ремонтлап булыу) һәм субъектив ҡулланыу үҙенсәлектәрен (модалылыҡ, абруйлылыҡ, ҡулланыу ябайлығы) баһалауҙы эсенә ала. Хәҙерге осорҙа сифатты планлаштырыу етештереүсенең маркетинг сәйәсәтенең нигеҙе булып тора. Тауарҙы баһалау өсөн, сифаттан тыш, продукцияның техник кимәле күрһәткесе лә файҙаланыла. 

Тауар сифаты ҡулланыусы тауарҙың тәғәйенләнешен баһалау. Үҙ эсенә объектив ҡулланыу үҙенсәлектәрен (етештереүсәнлек, ышаныслылыҡ, ремонтҡа яраҡлылыҡ) һәм субъектив (модалылыҡ, абруйлылыҡ, файҙаланыуҙа еңеллек) баһалауҙы ала. 

## Иҫкәрмәләр
Сеннар солтанлығы

**Сеннар солтанлығы** (**Сеннар**) — XVI—XIX быуаттарҙа Төньяҡ-Көнсығыш Африкала хәҙерге Судан территорияһында булған феодаль дәүләт.

## Тарихы
XVI быуат башында барлыҡҡа килә. Нигеҙләүсе — *Амара Дунка* (1504—1534). Сеннар өлкәһе һәм уға буйһонған биләмәләрҙән торған. Сәскә атыу осоронда Мысыр сигенән Зәңгәр Нил тамағына ҡәҙәр һуҙылған Нил үҙәнен, шул иҫәптән Кордофан тарихи төбәген биләй; шулай уҡ был осорҙа *Дарфур солтанлығы* Сеннар солтанлығының вассалы була.

1821—1822 йылдарҙа Сеннар солтанлығы мысыр пашаһы Мөхәммәт Али Мысырлы ғәскәре тарафынан яулап алына.

## Халҡы
Сеннарҙың этник йәҙрәһен фунгтар тәшкил итә; шулай уҡ бында нубийҙар, ғәрәптәр, беджалар һәм башҡа халыҡтар йәшәй. Сеннар солтанлығы территорияһының ҙур өлөшөндә ғәрәп теле өҫтөнлөк итә.

## Дине
Сөнни тармағындағы ислам дәүләт дине булып тора.

## Социаль-иҡтисади үҫеше

Феодаль мөнәсәбәттәр менән бер рәттән ҡол биләүселек тәртибе, ә солтанлыҡтың ситтәрендә — ырыу-ҡәбилә мөнәсәбәттәре һаҡланған.

## Хакимдар исемлеге

## Һылтанмалар
Эдмунд Брэм. Путешествие по Северо-Восточной Африке или по странам подвластным Египту, Судану, Нубии, Сеннару, Россересу и Кордофану.
Лансанг

**Лансанг**; **Лан Санг**; **Лан Санг Хом Кхао** — «Миллион фил һәм аҡ зонт короллеге» (пали: शिसत्तनखनहुत् Sisattanakhanahut, , һүҙмә-һүҙ «миллион фил») — тарихта тәүге лао феодаль дәүләте.

## Тарихы
XIV быуаттың беренсе яртыһында хәҙерге Лаос территорияһында бихисап кенәзлектәр-*мыонгылар* булған, улар номиналь рәүештә йә *Кхмер империяһы*на, йә *Сукхотаи батшалығы*на буйһонған. Туған (төньяҡ лаос мыонгыларҙан иң ҙур) кенәзлегенән ҡыуылған принц *Тао Пи Фа*ның улы *Фа Нгум* кхмер һарайында үҫә, кхмер короленең ҡыҙына өйләнә һәм 1349 йылда 10 меңлек кхмер ғәскәре менән Лаосҡа баҫып инә.

Фа Нгум көньяҡ лаос кенәзлектәрен яулап ала, артабан көнсығыш Лаосҡа табан йүнәлә һәм хатта Вьетнамға бәреп инә. Вьеттар уның менән дуҫлыҡ һәм сиктәр тураһында килешеүгә ҡул ҡуйғас, ул төньяҡ Лаосҡа үҙенең нәҫел биләмәләренә барып инә. 1353 йылда Фа Нгум барлыҡҡа килгән яңы дәүләттең Лансангтың короле итеп иғлан ителә.

1354 йылда Фа Нгум Меконг йылғаһы аша үтә һәм шулай уҡ лаолар йәшәгән *Ланна* кенәзлегенә. Ланна хакимы Фа Нгумға килә һәм солох тәҡдим итә. Фа Нгум тарафынан яуланған ерҙәр Лансанг дәүләте составына керә. 1356 йылда Фа Нгум вьентьян ғәскәрен тар-мар итә һәм алышта ил хакимын үлтерә. 1357 йылда Фа Нгум Аютияға баҫып инә. Король *Рама Тибоди I* бүләктәр биреп, уның менән килешеү төҙөй.

1622—1637 йылдарҙа Лансангта нәҫел көрәше һәм үҙ-ара талаш-һуғыштар тоҡана, улар *Сулигна Вонгса* хакимлығы осоронда тамамлана.

Сулигна Вонгса хакимлығы осоронда күпселек күрше дәүләттәр менән территориаль бәхәстәр рәтләнә, тышҡы сауҙа бәйләнештәре киңәйтелә, шул иҫәптән Голландия менән сауҙа бәйләнештәре яйға һалына.

Тиҙҙән Сулигна Вонгса вафат булғандан һуң Лансанг 3 короллеккә (*Луангпхабанг*, *Вьентьян* һәм *Тямпасак*), шулай уҡ бер нисә ваҡ кенәзлектәргә тарҡала.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Большая советская энциклопедия.
Аҡтау (ҡала)

**Аҡтау** (, ) — Ҡаҙағстандаң көнбайышында урынлашҡан ҡала. Манғыстау өлкәһенең үҙәге.

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы

**Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы** (1 май 1964 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре, 2015 йылдан Рәсәй Федерацияһының төҙөлөш министры урынбаҫары.

## Биографияһы
Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы 1964 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ы Әлшәй районының Баязит ауылында тыуған.

1986 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

2004—2008 йылдарҙа Хәмит Мәүлийәров Башҡортостандың Төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министрлығын етәкләй. 

2009—2012 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Президентының Контроль идаралығында төрлө вазифаларҙа эшләй. 

2012—2015 йылдарҙа «Олимпстрой» дәүләт корпорацияһының беренсе вице-президенты була.

Рәсәй Федерацияһының 3-сө класлы дәүләт советнигы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы 
*
Таулы Ҡарабах (регион)

right|250px|thumb|Аҡ төҫ менән Таулы Ҡарабах автоном өлкәһенең биләмәләре күрһәтелгән

**Таулы Ҡарабах** йәки **Таулы Ҡарабаҡ** (, ) — Әзербайжан территорияһында урынлашҡан регион. Ҙур өлөшө танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы тарафынан контроль аҫтында тотола, ләкин Әзербайжан юрисдикцияһына күрә ул Әзербайжан ерендә урынлашҡан.

## Атама
Таулы Ҡарабах башҡорт телендә «Таулы Ҡара Баҡса» һүҙенә тура килә. «Бах, баҡ, бағ (bağ)» төрки телдәрҙә «ҙур баҡса» тигән һүҙ, шунан Бағдад (Дан баҡсаһы) һүҙе сыҡҡан.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кавказ Албанияһы
* Таулы Ҡарабах Республикаһы
* Ҡарабах һуғышы
* Таулы Ҡарабахтағы хәрби бәрелештәр (2016)
* Ҡарабах низағы
Малайҙар (хикәйә)

«**Малайҙар**» — Антон Павлович Чеховтың 1887 йылда яҙылған хикәйәһе. 1887 йылдың 21 декабрендә  350-се һанында (Сәхнә)  һәм А. Чехонте ҡултамға-псевдонимы менән тәүге тапҡыр баҫыла. Яҙыусының традицион Раштыуа хикәйәһе драматизмын йомшартҡан ижад ынйыларының береһе.

## Сюжеты
*Королевтар* ғаиләһе йортона Раштыуа байрамына алыҫтан 2 класс гимназисы *Володя* килә. Уның менән ҡунаҡҡа дуҫы *Чечевицын* да килә. Володяның апай-һеңлеләренә үҙен *Монтигомо, Ҡарсыға тырнағы, еңелмәҫтәр юлбашсыһы* тип таныта. Хәҙер Володя ғәҙәттәгесә апай-һеңлеләре менән уйнамай,  лә ҡатнашмай, ә йорттағыларҙан ситләшеп, Чечевицын менән әллә нимә тураһында һөйләшә лә бышылдаша. Апай-һеңлеләре, уларҙың серләшкәнен тыңлап тороп, малайҙарҙың Америкаға ҡасып китергә әҙерләнгәнен белеп ҡала. Әммә алыҫҡа ҡасып өлгөрмәйҙәр: уларҙы, яҡындағы ҡаланың Каруанһарайында дары һатып алыу мөмкинлеге барлығын белешеп йөрөгәндә, кире боралар.

## Яҙылыу һәм баҫылыу тарихы
1887 йылда «Петербург гәзите» баҫылғандан тыш, Чеховтың был хикәйәһе 1899―1901 йылдарҙа нәшриәтсе А. Ф. Маркс баҫтырған Әҫәрҙәр йыйынтығының беренсе томына инә. Чехов махсус ошо баҫма өсөн өҫтәмә исемен алып ташлай һәм әҫәр тексын байтаҡ эшкәртә: яҙыусы балалар психологияһы тағы ла сағыуыраҡ һүрәтләүсе үҙгәртеүҙәр һәм өҫтәмәләр индерә (айырым алғанда, Володяның доғаһын индерә). Шулай уҡ финалын үҙгәртә. Индерелгән үҙгәртеүҙәр һөҙөмтәһендә, тәүге редакцияла билдәләнгән малайҙарҙың характер , тағы ла сағыуыраҡҡа әйләнгән. Текст өҫтөнән эшләгәндә, Чехов барса вульгаризм һәм халыҡ теле әйтелештәрен алып ташлаған. 

Яҙыусы тере саҡта хикәйә немец, норвегия, фин һәм чех телдәренә тәржемә ителгән.

Фараз буйынса, Мәскәүҙәге Нескучный садта балыҡ тотоусы, уны киптереүсе һәм индеецтар булып уйнаусы ике гимназист менән осрашыу эпизоды Чеховҡа ошо хикәйәне яҙыу идеяһын бирә. Яҙыусы малайҙарға уның менән «донъя төрөпкәһен» тартыуҙы тәҡдим итә, ә үҙе уларҙан бүләккә  ала.

## Тәнҡитселәр фекере
Лев Толстой Чеховтың был хикәйәһен иң яҡшы әҫәр тип һанай. Виктор Гольцев та ғаилә даирәһендә уҡыу өсөн Чеховтың "Малайҙар"ын тәҡдим итә. Гольцев һүҙҙәре буйынса, Чехов бала персонаждарҙың сағыу образдарын тыуҙырыусы һәм «бала күңелендә нимә булғанын һәм өлкәндәр йыш ҡына нимә аңлай алмағанын» күрһәтеүсе ижадсыларға ҡарай. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бала-саға (хикәйә)

## Иҫкәрмәләр
Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы

**Абдулғәлим (Ғәлим) Әхмәт улы Айҙаров** (1883 — 1937) — дәүләт эшмәкәре, педагог, тел белгесе. АСБР-ҙың мәғариф халыҡ комиссары (1919—1921).

## Биографияһы
Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы 1883 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Сәйет посадында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе  Татар Ҡарғалыһы ауылы) тыуған.

1905 йылда «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен тамамлай. Ҡазанда студенттарҙың революцион хәрәкәтендә ҡатнаша, ҡулға алына һәм һөргөнгә ебәрелә.

1905 йылдан Петропавловск, Ташкент ҡалаларында уҡыта.

1914 йылдан Силәбе өйәҙ земство идаралығының халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын үтәй. 1918 йылдан РСФСР‑ҙың Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатының хеҙмәткәре була. РКП(б) ағзаһы.

1919—1921 йылдарҙа АСБР-ҙың мәғариф халыҡ комиссары вазифаһын башҡара. АСБР уҡытыусылары съезын йыйыу һәм 1920 йылда «Мәғариф эштәре» журналын булдырыу, кантон үҙәктәрендә ҡыҫҡа ваҡытлы педагогик курстарҙы ойоштороуҙың инициаторы булып тора.

1921 йылдан РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариатының төрки бүлексәһе мөдире, РКП(б) Үҙәк комиссариатының аҙ һанлы милләттәр бүлегенең мосолман секцияһы ағзаһы була. Шул уҡ ваҡытта Мәскәүҙәге Көнсығыш хеҙмәтсәндәре коммунистик университетында уҡытыусы булып эшләй.

1922 йылдан Башглавполитпросвет, ә 1926 йылдан — Ырымбур башҡорт педагогия техникумының мөдире вазифаһын үтәй.

1928 йылдан «Башкнига» нәшриәте рәйесе, ә 1929 йылдан — Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтенең ғилми секретары һәм рәйес урынбаҫары була.

1930 йылдан Ырымбур татар‑башҡорт агропедагогия институты уҡытыусыһы, рабфагы директоры булып эшләй.

1937 йылда репрессиялана, атыла. 1957 йылдың майында аҡлана.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Ғилми хеҙмәттәре башҡорт фольклоры, башҡорт теленең орфографияһы, башҡорт, ҡарағалпаҡ һәм үзбәк телдәренең сағыштырма орфографияһына арналған. Абдулғәлим Айҙаров рабфактар һәм техникумдар өсөн 10‑дан ашыу дәреслек һәм уҡыу‑методик әсбаптарҙың авторы булып тора. Көнбайыш әҙәбиәте әҫәрҙәрен тәржемә итә.

## Тәнҡит
Ырымбур башҡорт педагогия техникумында уҡыған яҙыусы Зәйнәб Биишева уның тураһында ошолай итеп яҙа: *«Ә инде әҙәбиәт дәресе минең өсөн оло байрам ине. Беҙҙең әҙәбиәт уҡытыусыһы Ғәлим Айҙаров ысын мәғәнәһе менән үҙ эшенең оҫтаһы ине. Уның дәресендә һалҡын һәм ғәмһеҙ йөрәк менән ултырырға һис тә мөмкин түгел... Уның дәресе, икһеҙ-сикһеҙ гүзәл даръя булып, беҙҙең йәш йөрәктәрҙе эшкә, хеҙмәткә ярһыта, ил өсөн, халыҡ өсөн намыҫлы хеҙмәткә дәртләндерә, Тыуған илгә ҡарата йөрәктәрҙә сикһеҙ мөхәббәт тәрбиәләй ине»*.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Рахимкулова М. Ф.* Медресе «Хусаиния» в Оренбурге. 2‑е изд., доп. — Оренбург, 1997.

## Һылтанмалар
*
Тульчинка

**Тульчинка** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Тульчин районы аша көньяҡҡа табан аға. Сильныцяның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 18 километр. Бассейн майҙаны — 52 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Реєстр річок Вінницької області /Автор-укладач Гавриков Ю.С., Басейнове управління водними ресурсами річки Південний Буг. - Вінниця-Київ: Чорноморська програма Ветландс Інтернешнл, 2010. - 30 с.
Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы

**Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы** (12 июнь 1932 йыл — 5 июль 2009 йыл) — уҡытыусы, прозаик һәм публицист.

## Биографияһы
* 1932 йылдың 12 июнендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Юлдыбай ауылында тыуған.
* 1952 йылда Орск ҡала уҡытыусылар институтын тамамлай.
* 1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
* 1952—1992 йылдарҙа Юлдыбай урта мәктәбе уҡытыусыһы.
* 1992 йылдан БР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* 2009 йылдың 5 июлендә Өфөлә вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

## Ижады
70-се йылдарҙа әҙәбиәткә килә. «Тәүге бүләк» — Мөслим Әбсәләмовтың беренсе хикәйәләр йыйынтығы, 1976 йылда баҫылып сыға.

Яҙыусы-прозаиктың күп әҫәрҙәре Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һәм унан һуңғы йылдарҙа халҡыбыҙҙың Тыуған илгә, тыуған төйәккә һөйөү тойғоларын, шатлыҡ-ҡайғыларын, ниәт-теләктәрен, үҙ заманының ынтылышарын сағыу буяуҙар менән һүрәтләй. Тыл эшсәндәренең ҡара тир түгеп хеҙмәт итеүен, һуғыш заманының барса һынауҙарын иңендә татыған, иртә өлкәнәйгән үҫмерҙәрҙең яҙмышын күрһәтеп бирә. Геройҙарының патриот тойғоларын, юғары гражданлыҡ рухын халыҡсан һутлы тел менән, тормошсан итеп уҡыусыһына еткерә.
 
## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1983)
 
## Әҫәрҙәре
* . Повестар, хикәйәләр — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1976 — 78 бит.
* . Повесть. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1983—188 бит.
* . Хикәйәләр — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1989
* . Повестар, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 1993—288 бит.
* . Әкиәт. — Өфө, Китап, 1993 — 20 бит.
* . Сатирик хикәйәләр. — Өфө, Китап, 1997.
* . Әкиәт. — Өфө, Китап, 2002.
* . Роман — Өфө, Китап, 2004.

## Хәтер
* Юлдыбай урта мәктәбендә мемориал таҡта ҡуйыла (2012 йыл)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

## Һылтанмалар
* Башкирская энциклопедия —АБСАЛЯМОВ Муслим Бахтиярович 
* Зилаирский район. Литературный вечер памяти великого учителя, писателя Муслима Бахтияровича Абсалямова
Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы

**Иҫәнғол Мәмбәт улы Ҡәйепов** (1773—1848) — хәрби эшмәкәр. Майор. Дворян.

## Биографияһы
Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы 1773 йылда Ырымбур губернаһы Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Һабыр ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт дворян нәҫеле Ҡәйеповтарҙан булған.

1790 йылдан ҡалмыҡтарҙың һәм ҡаҙаҡтарҙың һөжүмен кире ҡағыу өсөн төҙөлгән Ырымбур сик һыҙығында башҡорт казагы булып хеҙмәт итә. 

1811 йылдан коллеж регистраторы, ә 1812 йылдан 9-сы башҡорт кантоны башлығы Буранғол Ҡыуатовтың ярҙамсыһы вазифаларын үтәй.

1817 йылдан провинция сәркәтибе, 1818 йылдан Ырымбур губернаторы ҡарамағындағы башҡорт кантондарының хәрби попечителе вазифаларын башҡара.

XIX быуат башында үҙе ойошторған хәрби гарнизоны менән етәкселек итә. Был гарнизон хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында урынлашҡан булған, ауылдың исеме Иҫәнғол Ҡәйеповҡа бәйле. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса ауыл улус старшинаһы *Иҫәнғол Ҡәйепҡолов* исеме менән аталған.

Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Мәмбәт ауылына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора, ошо ауылда яҡынса 1827 йылда мәсет төҙөй. Хәҙерге ваҡытта был мәсет «Иҫәнғол» исемен йөрөтә һәм тарих, мәҙәниәт һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ҡостанай

**Ҡостанай** (, ) — Ҡаҙағстандың төньяғында урынлашҡан ҡала. Ҡостанай өлкәһенең үҙәге.

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Дохна

**Дохна** () — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Крыжополь, Тростянец, Чечельник һәм Бершадь райондары аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 74 километр. Бассейн майҙаны — 1280 км².

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* «Каталог річок України» — Видавництво АН УРСР, Київ, 1957.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Dochna // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Warszawa : Filip Sulimierski i Władysław Walewski, 1881. — T. II : Derenek — Gżack. (пол.)
* Водні ресурси та якість річкових вод басейну Південного Бугу / За ред. В. К. Хільчевського. — К.: Ніка-центр, 2009. — 184с.
* Ресурсы поверхностных вод СССР. Описание рек и озёр и расчёты основных характеристик их режима. — Т. 6. Украина и Молдавия. Вып. 1. Западная Украина и Молдавия (без бассейна р. Днестра). — Л., Гидрометеоиздат, 1978. — 146–148 с.
Айҙаров

**Айҙаров** — фамилия.

* Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы (1883—1937) — дәүләт эшмәкәре, педагог, тел белгесе. АСБР-ҙың мәғариф халыҡ комиссары (1919—1921).
* Айҙаров Камал Ғимаҙи улы (1891—1944) — «Башкниготорг» директоры (1930—1937).
Ҡарамышев Әбделғәни Бәхтигәрәй улы

**Әбделғәни (Ғәни) Бәхтигәрәй улы Ҡарамышев** — Башҡорт армияһын ойоштороусыларының береһе.

## Биографияһы
Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт дворяндары нәҫеле Ҡарамышевтарҙан. Гәрәй, Мөхтәр, Сөләймән, Әмир Ҡарамышевтарҙың ике туған энеһе.

1918 йылда Башҡорт хәрби шураһының интендант бүлеге мөдире булып хеҙмәт итә.

Әхмәтзәки Вәлидинең «Хәтирәләр»енә ярашлы, 1919 йылдың февралендә ҡыҙылдар яғына сығыр алдынан башҡорт офицерҙары йыйылып һөйләшә. Бында Башҡорт корпусы командующийы Зәки Вәлиди ҡыҙылдар яғына сығыу тураһында ҡарарҙы командирҙарға иғлан итә: *«…Офицерҙарҙы йыйҙым. Күсергә теләмәүселәр булһа, мәжбүр итмәйем, ундайҙарҙы бер айлыҡ жалованиеларын, ат һәм ҡоралдарын биреп, үҙҙәре теләгән аҡ генералдарға ебәрәм, тинем. Ныҡ яҡын күргән арҡадаштарымдан [[Шаһибәк Үзбәков]], Ғәни Ҡарамышев, Исмәғил Шәрипов һәм башҡа ҡайһы берәүҙәр рөхсәт алып китте…»*. Шулай итеп Әбделғәни Ҡарамышев аҡтар яғында ҡала.

Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр
Ҡарамышев Сөләймән Батыргәрәй улы

**Сөләймән Батыргәрәй улы Ҡарамышев** — Башҡорт армияһы офицеры.

## Биографияһы
Ҡарамышев Сөләймән Батыргәрәй улы Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт дворяндары нәҫеле Ҡарамышевтарҙан. Гәрәй, Мөхтәр, Әмир Ҡарамышевтарҙың бер туған ҡустыһы.

1918 йылдан Башҡорт армияһында офицер булып хеҙмәт итә.

1919 йылдың февралендә башҡорт ғәскәрҙәре һәм хөкүмәте ҡыҙылдар яғына сыҡҡандан һуң, башҡорт кавалерия частары составында эскадрон командиры булып хеҙмәт итә. 1919 йылдың июнендә Башҡорт ғәскәре Саранскиҙан Көньяҡ фронтҡа, Украинаға, Деникин армияһына ҡаршы һуғышҡа ебәрелә. А. Ш. Ярмуллин буйынса, Сөләймән Ҡарамышев Деникинға ҡаршы ҡанлы яуҙарҙың береһендә йәки 1919 йылдың көҙөндә Петроград фронтында Юденич армияһына ҡаршы һуғыштарҙа һәләк булған.

## Ғаиләһе
Ҡартатаһы — Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев, Башҡорт ғәскәре майоры;

Атаһы — Батыргәрәй Йософ улы Ҡарамышев, уҡытыусы;

Әсәһе — Кәбирә Әхмәтйән ҡыҙы Вәлидова;

Ағалары:
* Әмир Батыргәрәй улы Ҡарамышев (1893—1918) — 1917—1918 йылдарҙа Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;
* Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Батыргәрәй улы Ҡарамышев — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.;
* Мөхтәр Батыргәрәй улы Ҡарамышев — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре;

Апаһы — Рузидә, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының табибы.

## Иҫкәрмәләр
Төхвәтуллин Шакир Динислам улы

**Төхвәтуллин Шакир Динислам улы** (16 декабрь 1894 йыл — 7 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡарма комитеты рәйесе (1918), Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы халыҡ комиссары.

## Биографияһы
Шакир (Мөхәмәтшакир) Динислам улы Төхвәтуллин Өфө губернаһы 1894 йылдың 16 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) Арҡауыл ауылында тыуған. Милләте башҡорт.

Башланғыс белемде ауыл мәҙрәсәһендә ала. Артабан Өфөлә «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡый. Һуңынан ярты йыл дауамында батша армияһында хеҙмәт итә.

1917 йылда Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. 1918 йылда Башҡортостан автономияһының Дыуан кантоны башҡармаһы рәйесе, кантондың хәрби башлығының ярҙамсыһы вазифаларын башҡара. Ирекле отрядтар ойоштороуҙа ҡатнаша, башҡорт регуляр частарына халыҡты мобилизациялау менән шөғөлләнә.

1919 йылдың ғинуарынан Башҡорт хөкүмәтендә эшләй. 1919 йылдың 16 февралендә Башҡорт корпусының штабы Шакир Төхвәтуллинды махсус уполномоченный булараҡ 5-се Башҡорт уҡсылар полкына башҡорт командованиеһының Ҡыҙылдар яғына күсеү тураһындағы приказды иғлан итеү өсөн ебәрә. 5-се полк һалдаттары уны I Бөтә Башҡорт хәрби съезына делегат итеп һайлай.

1919 йылдың февраленән Башревкомдың агитацион-мәғлүмәти бүлеге мөдире Сәйетгәрәй Мағазовтың урынбаҫары вазифаһын башҡара. Март айында Аллабирҙе Йәғәфәров менән бергә Өфөлә көнсығыш фронттың аҙыҡ-түлек буйынса баш комиссары ҡарамағында эшләй, республика халҡын икмәк менән тәьмин итеү эше менән шөғөлләнә.

1919 йылдың авгусында Дыуан кантоны хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә һәм кантревком ағзаһы итеп һайлана. 1920 йылдың ғинуарынан Арғаяш кантоны хәрби комиссары вазифаһын үтәй. 1920 йылдың майында РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты Президиумы ағзалығына кандидат итеп һайлана.

1920 йылдың 19 майында Мәскәү үҙәк властары бер яҡлы ҡабул иткəн «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дəүлəт ҡоролошо тураһында» ҡарары менән риза булмауын белдерə һәм башҡа хөкүмәт ағзалары менән берлектә отставкаға китә. 1920 йылдың июнендә Төркөстанға юллана.

1921 йылда Башҡортостанға ҡайта, АСБР Халыҡ мәғарифы комиссариатында эшләй. Һуңынан Мәскәүҙә Милләттәр эштәре буйынса халыҡ комиссариатында (Наркомнац) Башҡортостан вәкиленең урынбаҫары вазифаһында була. 1924—1925 йылдарҙа ВЦИК Президиумы янындағы АСБР вәкиленең урынбаҫары булып эшләй.

1925 йылдың Башҡортостанға эшкә ҡайта, Башҡорт АССР-ының ауылхужалығы халыҡ комиссары вазифаһын башҡара. Әммә тиҙҙән Вәлидов хөкүмәтендә аҡтар яғындағы эшмәкәрлеге өсөн РКП(б)-нан сығарыла. Һуңынан «Башкоопхлебсоюз» ойошмаһында элемтә бюроһы сәркәтибе булып эшләй башлай.

1930 йылдың 19 ғинуарында ҡулға алына, 58-13 статья буйынса ғәйепләнеп 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1991 йылдың 14 февралендә аҡлана.

1937 йылдың 19 октябрендә йәнә ҡулға алына. 58-2, 58-6, 58-7, 58-8, 58-10, 58-11 статьялар буйынса ғәйепләнә һәм 1937 йылдың 7 декабрендә атыла. 1956 йылдың 30 июнендә аҡлана.

## Иҫкәрмәләр
Юлбарыҫ Бикбулатов

**Юлбарыҫ Бикбулатов** (1766—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 15-се Башҡорт атлы полкы командиры.

## Биографияһы

Юлбарыҫ Бикбулатов 1766 йылда тыуған. VIII ревизия (1834 йыл) материалдарына ярашлы дистанция башлығы һәм 14-се класс чиновнигы Юлбарыҫ Бикбулатов Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Ҡатай улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Белорет районы) Рысыҡай ауылында йәшәгән.
Ҡатай ҡәбиләһе башҡорттарынан.

1811 йылдың майында 6-сы кантонының дистанция начальнигы булып хеҙмәт иткән Юлбарыҫ Бикбулатов армия походына әҙерләнеүсе полк менән етәкселек итә.

1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 15-се Башҡорт атлы полкының командиры. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн ике көмөш миҙал («1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн», «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә») менән бүләкләнә.

1820 йылдың 25 февралендә йорт страшинаһы Юлбарыҫ Бикбулатов 6-сы кантоны башлығы Аҡҡол Биктимеров, Ибраһим Айсыуаҡов, Буранбай Ҡотдосов менән бергә вазифаларын артыҡ файҙаланыуҙа ғәйепләнеп Сенат тарафынан Себергә һөргөнгә ебәрелә. Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, Себергә китеп барған юлда ҡасып китә.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Гөлбәзир; улдары — Ҡужахмәт, Йәрмөхәмәт, Баймөхәмәт, Ҡаһарман, Ширғәзе һәм Бирғәле; ҡыҙы — Ҡарабикә.

## Бүләктәре
* «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» көмөш миҙалы
* «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)

**Аҡтүбә** (, ) — Ҡаҙағстандаң төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Аҡтүбә өлкәһенең үҙәге.

## Тарихы
Турғай өлкәһе Аҡтүбә өйәҙе Аҡтүбә нығытмаһына нигеҙ 1891 йылда һалынған. Ул 1869 йылда барлыҡҡа килә. Ҡалала татар биҫтәһе булды. XX быуаттың башында ҡала аша Ырымбур — Ташкент тимер юлы үткән. 1932 йылдан Аҡтүбә өлкәһе үзәге.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Ситләтелгән һалым

**Ситләтелгән һалым** — тауарҙарҙың һәм хеҙмәттәрҙең хаҡына йә тарифына өҫтәмә рәүешендә билдәләнә торған һалым. Тауарҙар етештереүсе йә хеҙмәттәр күрһәтеүсе өҫтәмәне иҫәпкә алып һата һәм дәүләткә төшөмдән тейешле һалым суммаһын түләй, йәғни ул —һалымды йыйыусы, ә һатып алыусы ситләтелгән һалымды түләүсе булып тора.

## Ситләтелгән һалым төрҙәре
* Индивидуаль һалымдар (акциздар) — тауарҙарҙың һатыу хаҡына ҡарата проценттарҙа билдәләнә торған ситләтелгән һалымдар; ҡағиҙә булараҡ, улар юғары рентабелле тауарҙарҙан етештереүселәр алған үтә юғары килемде дәүләт бюджетына алыу өсөн тәғәйенләнә.

* Универсаль һалымдар (өҫтәмә ҡиммәткә һалым);

* Фискаль монополиялар — юридик һәм физик шәхестәрҙең уларға дәүләт ойошмалары күрһәткән хеҙмәттәр өсөн түләүҙәре; мәҫәлән, дәүләт лицензиялары, рөхсәттәр, документтар төҙөтөү өсөн түләүҙәр һ.б. Әйләнештән һалымдар ҙа ошо пунктҡа инә.

* Таможня пошлинаһы — импорт, экспорт һәм (һирәгерәк) транзит тауарҙар өсөн иғәнә (түләү) рәүешендәге ситләтелгән һалым төрө.

## Әҙәбиәт
* Правовые аспекты косвенного налогообложения: теория и практика — учебн. пособие для студентов, обучающихся по специальности «Налоги и налогообложение» / науч. ред. С. О. Шохин — Wolters , 2006 — ISBN Wolters Kluwer Russia, 2006