Венгрҙар

**Ве́нгрҙар, мадьярҙар** (үҙ атамаһы — мадьярҙар,  ) — Европа халҡы. Венгрияның төп халҡы. Венгрҙарҙың күп өлөшө, шулай уҡ, Румыния (Трансильвания тарихи өлкәһе), Сербия (Воеводина крайының төньяҡ өлөшө), Словакия, Украина, Рәсәй, Германия, Бөйөк Британия, Австрия, АҠШ, Чили һәм Канадала йәшәй. Венгриянан тыш венгр халҡы АҠШ-та йәшәй — 1,5 миллиона кеше.

Венгрияның үҙендә 9,5 млн венгр йәшәй, был бөтә халыҡтың 93 %.
Дине буйынса венгрҙарҙың күпселеге — католиктар, шулай уҡ протестанттар һәм православтар бар.

## Тарихы

Көнсығыш Урал буйында ярым күсмә тормошта йәшәгән, малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан халыҡ венгрҙарҙың ата-бабаһы тип иҫәпләнә.
Б. э. I меңенсе йылында венгрҙар Түбән Кама йылғаһы бассейнының Ҡара диңгеҙ һәм Азов диңгеҙе далаларына, ул ваҡытта Ҡазан татарҙары, сыуаштар, башҡорттарҙың ҡайһы бер ырыуҙары власы аҫтында булған хазар һәм болғарҙарға, күсеп ултыралар.

Боронғо венгр конфедерацияһы ете ырыуҙан һәм Хазар ҡағанатынан айырылып сыҡҡан, өс союздаш хазар этник ырыуҙан торған.
Георгий Амартола 836—839 йылдарҙағы болгар-венгр конфикты тураһында яҙғанда венгрҙар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған. 896 йылда Арпад һәм Курсан етәкселегендә улар Трансильванияға күсеп килә, унан һуң Паннония, хәҙерге көнсығыш Австрия һәм Словакияны яулап ала. Венгрҙар Көнбайыш Европаға яу менән барыр булғандар.

Ваҡыт үтеү менән (X—XI быуат) килмешәк-венгрҙар урындағы валах халҡы менән ассимиляциялаша. Ултырыҡ тормошҡа күсә, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәтенә, мәҙәниәтенә күсә. Үҙ тарыхында төрлө биләмәләрҙе алған Венгрия короллеге барлыҡҡа килә. Венгр милләте ойоша.

XVII  быуатта Венгрия, бер ни тиклем үҙидара менән, Австрия власына эләгә. Шуға күрә, венгрҙар милләт булараҡ юғалмай, телен һәм мәҙәниәтен үҫтерә.
Австро-Венгрия (1867) дәүләте ойошҡас, венргҙар дәүләттең бер өлөшө һәм халҡы булараҡ киң хоҡуҡ алалар.

Беренсе донъя һуғышынан һуң Австро-Венгрия тарҡала. Империяның бер киҫәгендә Венгрия барлыҡҡа килә.

## Этноним
Урыҫ телендә   (, , серб.-, *ѫгре*, , *у̀гра*, шулай уҡ *у̀грин*, , , , , ) телдәрендәге *венгр* һүҙенән алынған.

Европа телдәрендә , , , , ,  формаһында ҡулланыла.

Бөтә экзоэтнонимдар болғар телендәге *оn ogur* (унуғыр төрки ҡәбиләһенең атамаһы) һүҙенән килеп сыҡҡан. Баштағы h- өнө *Hunni* «һундар» этнонимынан ҡушылған. Оҙаҡ ваҡыт Венгрияны Һундар короллеге тип йөрөткәндәр. Венгрҙар һундар союзнигы булараҡ Европаға һөжүм иткәндәр.

Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: *баш*+*[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]*//*уғор*+*т*: *биш*+*уғыр*+*т* (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «венгр» (*вун уғар*//*уғыр*) һәм «болғар» (*бäл уғор*//*уғар*//*уғыр*) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра.

Венгҙарҙың үҙатамаһын  «мадьяр, мажар» (боронғо , урта ) телдәрендә беренсе өлөшөн — *mōś* — манси халҡының үҙатамаһы *Мось* менән бәйләйҙәр. Икенсе өлөшө билдәһеҙ, фин-уғыр телендәге  «ир» һүҙе булыуы мөмкин тигән фараз бар. 

Н. А. Баскаков буйынса төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы *b ~ т* алмашыусанлығы нигеҙендә, «башҡорт» һәм «мадьяр» этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — *badža oγur* (оғурҙар бажаһы, уғырҙар бажаһы) *> badž(a) oγur > badžγar* ошо форманы ала *madž(a) oγur > madžγur > madžγar > madjar*.

## Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт
Венгрҙар күп тармаҡлы иҡтисад, сәнәғәт һәм хеҙмәт күрһәтеү даирәһендә эшләй. Халыҡтың яртыһынан күбеһе ҡалала йәшәй. Элекке ғәҙәти тармаҡ ауыл хужалығы булған. Малсылыҡ әһәмиәтле тармаҡ булараҡ үҫешкән. XIX быуатта игенселек әһәмиәтле тармаҡҡа әүрелә.
Альфред провинцияһы тигеҙлегендә көтөүлектәртәрҙә малсысыҡ, көньяғында йылҡысылыҡ үҫеш алған. Сусҡасылыҡ үҫеш алған. Үҫемлекселектә төп культура — бойҙай (XVII быуаттан), XVIII быуаттан бәрәңге үҫтерелә. Баҡсасылыҡ һәм йәшелсә үҫтереү таралған. Шарап етештереүҙең боронғо традициялары бар.

Етен, киндер эшкәртеү, сигеү, һуғыу, көршәк эшләү, күн эшкәртеү —венгрҙарҙың ғәҙәти кәсептәре.

Йәшәгән урындары төрлөсә. Ауыл ерендә ҙур ауылдар һәм кескенә хуторҙар. Урта быуаттарҙағы ҡалалар (Буда, Дьёр, Печ һ. б.) бар. Крәҫтиәндәр йәшәгән ауыл хужалығы ҡалалары бар, мәҫәлән, Альфёльд.

Тораҡтары балсыҡ менән һыланған ер стеналы йәки ағастан төҙөлгән йорт булған. Хәҙер кирбестән төҙөйҙәр. Ҡалалар ғәҙәттәге европа архитектураһы стилендә төҙөлгән.

Роман, готика, ренессанс, барокко, классицизм, историзм (эклектизм), модерн стилендә төҙөлгән архитектураны осратырға мөмкин.

## Халыҡ мәҙәниәте
Халыҡ фольклоры йырҙарға, балладаларға (юлбаҫарҙар тураһында), әкиәттәргә бай. Венгр музыкаһы үҙенсәлекле. Боронғо йырҙарҙа Волга буйы халыҡтары музыкаһы һыҙаттары ишетелә, яңы йырҙарҙа — хәҙерге заман ритмдары. Венгрҙарҙың матди һәм рухи музыкаһына венгрҙарҙың этник биләмәһендә йәшәгән ҡыпсаҡтар, влахи, немецтар, француздар, итальяндар, цыгандар, йәһүдтәр йоғонто яһаған.

## Мадьяр исемдәре
Венгр исемдәре мадьярлаштырылған христиан исемдәре булып тора (Дьёрдь — Георгий, Иштван — Степан, Янош — Иоанн). Славян, герман, төрки телдерҙән алынған исемдәр бар. Фин-уйғыр теленән алынған исемдәр бар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Магна Һунгария
* Венгрия
* Венгрия тарихы
* Венгрия короллеге

## Галерея

Image:Hungarians in Hungary (1890).png
Image:Magyars in Austro-Hungarian Empire 1911.gif
Image:MagyarsOutsideHungary.png


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Подольный Р. Г. Пути народов, М., «Детская литература», 1975.
* Справочник личных имен народов РСФСР, М.: Рус. яз., 1989(стр. 305).
* Шушарин В. П. Ранний этап этнической истории венгров. Проблемы этнического самосознания. М., 1997.
* Энциклопедия «Народы и религии мира», М., 1998.

## Һылтанмалар
* Русско-Венгерский словарь
* Uralistica — Финно-угорское сообщество 
* Международный консультативный комитет финно-угорских народов 
* «Учреждение Фенно-Угриа»
* Информационный центр финно-угорских народов