open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гудаури курорты

**Гудаури** () — Грузияның Казбег муниципалитетындағы Оло Кавказ һыртының көньяҡ битләүендә урынлашҡан ауыл, ҙур булмаған туризм һәм тау саңғыһы курорты үҙәге, Хәрби-Грузин юлында, диңгеҙ кимәленән 2150 м бейеклектәге Сатраш Крестовый артылышынан алыҫ түгел (хәрби юлдағы иң бейек тау тораҡ пункты). Рәсәй империяһында күҙәтеүҙәр алып барылған урында Кавказдың иң һыуыҡ тораҡ пункты һаналған.

Гудауриҙан Тбилисиға алыҫлыҡ яҡынса 120 км тәшкил итә һәм автомобилдә 2 сәғәткә яҡын ваҡытты биләй.

## Тарихы
Гудаури һәм  артылышы тураһында иҫкә алыу сығанаҡтарҙа, бында мөһим транспорт магистрале менән бәйле, XVIII—XIX быуаттарҙан уҡ (Николай Александрович Нефедьев, М. Ю. Лермонтов, Александр Дюма һ. б.) осрай. Хәрби-Грузин юлын үҙгәртеп ҡороуҙы реконструкция башлау менән Гудаури ҡалаһының рус хакимиәте Гудаури юл станцияһы ойошторған.

Гудаури-Коби участкаһындағы туннелдең, Гудаури I почта станцияһының, М. Ю. Лермонтовтың, күренеше һәм тасуирламаһы менән [Аҡ Арагви йылғаһы үрендә Гудауриға ҡаршы яҡтағы тарлауыҡ яғында урынлашҡан мистик һарай-ҡәлғәне иҫкә төшөргән, «Арагва йылғаһы ярындағы емереклектәр» һүрәте һаҡланған. Александр Дюма үҙенең яҙмаларында бормаланыусы Млет серпантинын һүрәтләй.

Әҙәбиәт белгестәре фекеренсә, Лермонтовтың «Демон» әҫәре геройы кенәз Гудалдың исеме сығанаҡтарының береһе булып та Гудаури тороуы мөмкиндер.

Гудаури тау саңғыһы курорты үҫеше 1975—1985 йылдарҙа башланған һәм әлеге көнгә тиклем дауам итә. Саңғы миҙгеле декабрҙә башлана һәм апрелгә тиклем дауам итә, ҡыш көнө ҡар ҡатламының ҡалынлығы уртаса 1.5 метрға етә. Трассалар күтәргестәр менән йыһазландырылған, түбәнге станция 1990 метр бейеклектә, үргеһе — 3307 метр бейеклектә (иң бейек нөктәләре Садзел тауы һәм Кудеби тауы).

## Спорт һәм күңел асыу


* Тау саңғыһы һәм сноуборд мәктәбе.
* Спидрайдинг — мәктәп һәм күнекмә урындары.
* Сноукайтинг.
* Инструктор менән парапланда осош яһау, осорға өйрәнеү.
* Фрирайд мәктәбе.
* Скитуринг.
* Хелиски.

## 2018 йылдың 16 мартында канат юлында ғәҙәттән тыш ваҡиға
2018 йылдың 16 мартында курорттың (электр көсөргәнеше кәмеүе арҡаһында) канат юлдарының береһе туҡтай, һәм, һуңынан, күтәргес операторы хатаһы арҡаһында, канат юлы (яҡынса икеләтә артҡан тиҙлек менән) кире йүнәлештә хәрәкәт итә башлай һәм, кешеләр ултырған урындыҡтар ҙа ҙур тиҙлек менән тауҙан төшә башлай. Бер урындыҡ боролошта күтәргестең таяуына бәрелеп һына һәм ошо кәртәгә башҡа креслолар ҙа барып һуғыла башлай. Саңғысыларҙың күбеһе, таяуға барып һуғылмаҫ элек, һикереп төшөп өлгөрә, икенселәре боролған саҡта креслоларынан ырғытылған. Күтәргес ватыла башлауға яҡынса ике минут үтеүгә юл туҡтатыла. Һөҙөмтәлә 11 кеше етди зыян күрә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Илеш районы флагы

**Илеш районы флагы** — Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районы символдарының береһе.

Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 14 июлендәге 10-2-се һанлы ҡарары менән раҫланған.

Башҡортостан Республикаһында Дәүләт символика регистрына 021 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 2984 регистрацион номер бирелеп индерелгән.

Флагтың авторы — Салауат Ғиләжетдинов.

## Тасуирламаһы
Флаг дүртмөйөшлө күк келәм булып тора, уның киңлегенең оҙонлоғона ҡарата нисбәте — 2:3. Ситке яҡтарҙан һары төҫтәге ике ветикаль буйҙат урынлашҡан, уларҙың һәр береһенең киңлеге келәм оҙонлоғоноң 1/5 өлөшөн тәшкил итә. Флагтың уртаһында алтын (һары) яллы, ҡойроҡло һәм тояҡлы алтын икмәк башаҡтары өҫтөнән йүгереүсе көмөш ат төшөрөлгән.

## Символиканың нигеҙҙәре
Флаг композицияһы нигеҙендә тыуған ерҙе данлау, халыҡтың батырлығы һәм эшһөйәрлеге ята. Хәҙерге Илеш районы Ҡырғыҙ һәм Йылан ырыуы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә урынлашҡан. Оҙайлы тарих эсендә халыҡ күп һынауҙар аша үткән: иреккә һәм ергә үҙ хоҡуҡтарын һаҡлап күп тапҡыр ихтилалдар күтәргән, 1805, 1806—1807 йылдарҙағы рус-француз һуғыштарында һәм 1853—1856 йылдарҙағы Ҡырым кампанияһында ҡатнашҡан, 1812 йылғы Ватан һуғышы һәм 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Ватанды һаҡлаған. Илешлеләр һуғыш яланында ла, тыныс хеҙмәттә лә үҙҙәрен данлаған.

Шунлыҡтан йүгереүсе көмөш ат гербтың үҙәк фигураһы булып тора, ул Тыуған илгә мөхәббәттең һәм тоғролоҡтоң, ҡаһарманлыҡтың, ышаныслыҡтың һәм тәүәкәллектең символы.

Борондан Илеш ере уның эшһөйәр халҡы тарафынан үҫтерелгән сикһеҙ икмәк баҫыуҙары һәм юғары уңыштар менән дан тота. Тап ауыл хужалығының юғары үҫеше райондың хәҙерге иҡтисади һәм социаль именлеген билдәләй.

Алтын фон һәм урталағы күк төҫлө ҡабарынҡы ромб райондың төп байлығын — сикһеҙ бойҙай баҫыуҙарын һәм улар өҫтөндәге тыныс күк йөҙөн символлаштыра.

Икмәк башаҡтарынан уралған төйөнрайон халҡына хас булған тормош көсө, эшһөйәрлек, үҫешкә һәм алға барырға ынтылышты сағылдыра.

Үҙ тарихын, мәҙәни традицияларын хөрмәт итеү һәм һаҡлау өсөн гербтың осонда Йылан һәм Ҡырғыҙ башҡорт ырыуҙарының тамғалары төшөрөлгән: ике ҡабырға һәм әүернә, уларҙың вариҫтары әле лә ошо ерҙә көн итә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Илеш районы гербы
* Башҡортостан флагтары

## Әҙәбиәт
*
Борай районы гербы

**Борай районы гербы** — Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районы символдарының береһе.

Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 14 июлендәге 88-се һанлы ҡарары менән раҫланған.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт символика регистрына 015 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 2973 регистрацион номер бирелеп индерелгән.

Гербтың авторы — Салауат Ғиләжетдинов.

## Тасуирламаһы
Гербта йәшел яланда еп рәүешендә ҡыйыш алтын тәре төшөрөлгән, уның өҫтөндә аҫҡараҡ көмөш башын юғарыға күтәреп йүгергән бүре (Күк Бүре) урынлаштырылған. Тәре мөйөштәрҙә башҡорт ҡәбиләләренең тамғалары менән оҙатылған: өҫтә — Танып, аҫта — Ҡырғыҙ, уңда — Йылан һәм һулда — Таҙлар.

## Символиканың нигеҙҙәре
Гербтың барлыҡ фигуралары Борай районының тарихи, рухи, мәҙәни, милли һәм башҡа традицияларын, үҙенең көндәлек хеҙмәте менән райондың, республиканың иҡтисади, социаль үҫешенә өлөш индергән халҡын символлаштыра.

Гербтың үҙәк фигураһы — күк-йәшел яланда йүгереүсе Күк Бүре булып тора, ул — барлыҡ төрки халыҡтарҙың берҙәм символы һәм күп быуатлы тарихи халыҡ хәтерен, зиһенлеген, батырлығын, үҙ туған еренә жертвенность һәм тоғролоғон сағылдыра.

Гербта вариҫтары әле лә үҙ тарихи ерҙәрендә йәшәүсе башҡорт ырыуҙарының боронғо билдәләренән — тамғаларынан композиция төшөрөлгән:  өҫтә — Танып, аҫта — Ҡырғыҙ, уңда — Йылан һәм һулда — Таҙлар. Ырыу билдәләре характерлы урынлашыуы менән композицияның түңәрәкле әйләнешен барлыҡҡа килтерә, уны динамикалы итә, был ваҡыт һәм тормоштоң бер туҡтауһыҙ хәрәкәтен символлаштыра. 

Алтын төҫ – ҡояш, иген, байлыҡ, бөйөклөк, күркәмлек төҫө. Күк-йәшел төҫ — күк йөҙөнөң һәм ерҙең берләшкән төҫө, ерҙәге тормошто, өмөттө, шатлыҡты, сәләмәтлекте, мәңгелек яңырыуҙы символлаштыра, гүзәл тәбиғәттең, тирә-яҡ мөхиттең таҙалығын сағылдыра. Көмөш төҫ асыҡлыҡты, хеҙмәттәшлеккә әҙерлекте, ышанысты, ҡаһарманлыҡты символлаштыра, яҡты киләсәкте, тыныслыҡты һөйөүҙе һәм взаимпониание сағылдыра. Гербтың төҫтәре: көмөш, күк-йәшел, алтын — Борай ере менән үҙенең тарихы, хәҙергеһе һәм киләсәге менән рухи берләшкән күп милләтле халыҡтың традицион рәүештә хөрмәткә ҡаҙанған төҫтәрҙе сағылдыра.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Борай районы флагы
* Башҡортостан гербтары

## Әҙәбиәт
*
Межгорье ҡалаһы флагы

**Межгорье ҡалаһы флагы — ** Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Межгорье ҡалаһы  ЯАББ ҡала округы символы.

Башҡортостан Республикаһының Межгорье ҡалаһы  ЯАББ ҡала округы Советы ҡарары менән 2006 йылдың 19 июлендә 24-3-сө номер аҫтында раҫланған.

Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 069 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 2998 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

*Авторы — Салауат Ғиләжетдинов*.

## Тасуирламаһы
Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәтендә булған зәңгәрһыу (күк) төҫтәге тура мөйөшлө яҫылыҡ, ул күк һәм һары төҫтәрҙәге Межгорье ҡалаһының гербын ҡабатлай.

## Символиканы нигеҙләү
Флаг символдар һәм аллегориялар телендә социаль-иҡтисади һәм башҡа үҙенсәлектәрен сағылдырған ҡала гербы нигеҙендә эшләнгән.

Ҡалаға нигеҙ һалған төҙөүселәр килгәнгә тиклем был ҡырағай, әммә гүзәл урмандарҙа айыу хужа булған, шуға күрә флагтың төп фигураһы булып дәүерҙәр бәйләнешен кәүҙәләндергән алтын төҫтәге айыу тора.

Айыу һаҡлыҡ, баһадирлыҡ һәм шуның менән бергә киң күңеллелек һәм һәм тыныслыҡҡа ынтылыуҙы кәүҙәләндерә.

Уң тәпәйендә айыу кәйлә тотҡан, һул тәпәйендә — шахтер фонары — шахтерҙарҙың төп ҡоралдары.

Ике яҡтан ҡалҡып торған символик алтын тауҙар ҡаланың исеменә ишаралай.

Зәңгәрһыу (күк) төҫ — матурлыҡ, бөйөклөк, мәңгелек, ә шулай уҡ үҫеш, алға ынтылыш, өмөт һәм хыял символдары.

Алтынһыу (һары) төҫ — абруй һәм байлыҡ символдары.

## Иҫкәрмәләр
Мацхваришиҙа Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе

Мацхваришиҙа  **Ҡотҡарыусы Ғайса сиркәүе** йәки **Мацхвари сиркәүе** ( ), урта быуат православ сиркәүе Самегрело-Земо төбәгендә хәҙер Местиа муниципалитетының өлөшө булған Сванетияның төньяҡ-көнбайышында  урынлашҡан. Был ябай сиркәү 1140  йылда Микаэл Маглакелидзе тарафынан фрескалар менән биҙәлгән. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән

## Урынлашыуы
Ҡотҡарыусы сиркәүе Мацхвариши ауылы өҫтөндәге  уба түбәһендә, диңгеҙ кимәленән  1360 м бейеклектә тора. Сванетияның был өлөшө XIX быуатта ирекле Сванетия булараҡ билдәле. Сиркәүҙә Византия һәм грузин әйберҙәренең коллекцияһы урынлашҡан, уларҙы ғалим Эквтиме Такаишвили 1910 йылда Сванетияға сәйәхәте ваҡытында каталогҡа индергән.

## Тасуирламаһы
Мацхвари сиркәүе яҡшы эшкәртелгән эзбизташ блоктарҙан төҙөлгән. Сиркәү эсендә иркен залы буй диуарҙар менән бүленгән, көмбәҙе бер аркаға таянған. Сиркәү дүрт тәҙрә менән яҡтыртыла, бер тәҙрә изге урында, икенсеһе көнбайыш яҡта, ҡалған  ике тәҙрәһе көньяҡ диуарҙа урынлашҡан. Сиркәүгә өс инеү урыны бар, көньяҡ һәм төньяҡ ишеге тура мөйөшлө формала һәм эске аркалы ҡарындыҡ  барабан менән тамамланған. Аркалы нишалар изге урындың тәҙрәһен уратып ала. Тышҡы диуарҙары шыма, ҡасандыр һыланған, көньяҡ фасадта фрескаларҙың ҡалдыҡтары бар. Көньяҡ ҡапҡаһы  X-XI быуаттарҙың декоратив ағас эштәре әйбере

## Фрескалары

Сиркәү интерьеры  тулыһынса фрескалар менән биҙәлгән, әммә улар ныҡ зыян күргән.  Изге урындан түбәнерәк апостолдарҙың төркөмө һүрәтләнгән, неф диуары өс яҙыуҙан торған христология циклынан тора. Традицион сюжеттарҙан тыш, сиркәүҙә ҡыҙыҡлы ҡабатланмаҫ фресканы күрергә мөмкин, унда Давид Төҙөүсенең улы  Деметре I батшаның    тәхеткә ултырыу тантанаһы һүрәтләнгән. Был фреска сәнғәтендә Деметре I һәм Дамиандың беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән берҙән-бер һүрәте.

## Иҫкәрмәләр
Лаштхвери сиркәүе

**Лаштхвери** **сиркәүе** йәки **Лаштхвериҙа  Архангел сиркәүе** ( Грузия:ეკლესია ლაშთხვერის მთავარანგელოზის), Грузияла Оло Кавказ итәгендә Местия муниципалитетының Лаштхвери ауылында урынлашҡан грузин православ сиркәүе. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән

## Урынлашыуы

Лаштхвери сиркәүе Местиа муниципалитеты Леньери территориаль берәмегенең Лаштхвери ауылында, диңгеҙ кимәленән 1380 м бейеклектә   Кавказ тауҙары итәгендә урынлашҡан. Сванетияның был өлөшө  ирекле Сванетия булараҡ билдәле булған. Лаштхвери сиркәүенең тарихы һәм төҙөлөшө тураһында әҙәби сығанаҡтар юҡ. Сиркәү һәм унда һаҡланып ҡалған әйберҙәр 1910 йылда ғалим  Эквтиме Такаишвили тарафынан уның Сванетияға экспедицияһы ваҡытында һүрәтләнгән.

## Тасуирлама
Сиркәү ҙур булмаған архитектура яғынан ябай бина ентекләп ҡырҡылған эзбизташ блоктарҙан ике баҫҡыслы  нигеҙҙә төҙөлгән. Нефы ике секцияға бүленгән. Бинаға тура мөйөшлө ҡапҡа аша көнбайыштан инергә мөмкин. Сиркәү дүрт тәҙрә менән яҡтыртыла, бер тәҙрә алтарь диуарында, икенсеһе көнбайыш яҡта һәм ике тәҙрә көнсығыш яҡта урынлашҡан. Тәҙрә ҡыҫандары семәрләп биҙәлгән. Сиркәүҙе ябай кәрниз тамамлай

### Фрескалары

Сиркәү XIV быуат аҙағы  һәм XV быуат башы фрескалары менән бай биҙәлгән. Картиналар стиле  һуңғы Византия палеологияһы сәнғәтенең урындағы версияһынан ғибәрәт. Бина эсе һәм диуарҙар христология циклы, Сиркәү башлыҡтары һәм төрлө изгеләрҙең һүрәттәренән тора. Тышҡы диуарҙар шулай уҡ фрескаларға бай.  Картиналар урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған аңлатмалы  яҙыуҙар менән оҙатыла.

## Иҫкәрмәләр
Хирса монастыры

**Хирса монастыры йәки Изге Стефан ҡорамы** (грузин телендә: მონასტერი სტეფანწმინდის ხირსის) Грузияла Кахетия төбәгендәге грузин православ монастыры.   Грузияның милли әһәмиәттәге  мәҙәни ҡомартҡыларының исемлегенә индерелгән.

## Тарихы

Тзге Стефапға арналған Хирса монастыры көнсығыш Кахетияла Сигнахи районының Тибаани ауылында урынлашҡан. Барлыҡҡа килеүе XIII быуат руханийы Арсен Булмаисимидзе,  VI быуат монахы Стефан менән бәйле. Һуңғыһы ошо монастрырҙа ерләнгән тигән фараз бар. Базилика  X быуатта көмбәҙле сиркәүгә әйләнә, һәм ул  XI һәм XVI быуаттар дауамында реконструкциялана. Ниһайәт, сиркәү  1822 йылда йүнәтелә.  1990 йылдарҙа Советтар Союзы тарҡалғандан һуң монастырҙы сираттағы рәүештә реконструкциялайҙар. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

## Тасуирлама

Әлеге сиркәү 41,3 × до 23,4 м ҙурлыҡта, 15,4 м бейеклектә, эзбизташ ҡулланып төҙөлгән. Интерьеры дүрт колонна менән бүленгән һәм бығау формаһындағы апсида менән тамамлана.  Бина бейек конус рәүешле кирбес көмбәҙ менән ослана һәм ун ике  тәҙрә менән яҡтыртыла. Көмбәҙ аҫтындағы ташта урта быуат грузин яҙыуҙары бар, унда  886 йыл датаһы һәм танырлыҡ түгел исем яҙылған.

Сиркәүҙең ике ишеге бар, береһе көнбайыш яҡта, икенсеһе көньяҡҡа ҡарай-һуңғыһы часовняға алып бара. Сиркәүҙең көньяҡ осонда Пресвятая Богородица Успениеһының часовняһы, ә һул яҡта изге Стефан Хирсанский кәшәнәһе урынлашҡан часовня тора.

### Фасады
Тыштан фасады биҙәктәргә бай түгел. Берҙән-бер биҙәге булып көньяҡ тәҙрәлә рельефында уйып эшләнгән өс тәре менән аркитрау тора. Тәренең һул яғындағы яҙыу Кахетиянан Гагикҡа ҡарай  (1039-1058), тәҙрәнең уң яҡтағы яҙыу  батша Леванды хәтергә төшөрә  (1520-1574). Сиркәүҙән көнбайышҡа ҡарай ишектә 1822 йыл менән даталанған  тағы бер яҙыу бар. Уны  "император Александр I һәм уның ғәскәре иҫтәлегенә", рус батшаһы Александарға һылтанманы арксимандрит Никепор урынлаштырған.

Сиркәүҙән көнбайышҡа табан Кахетиянан Леванға ҡараған  нығытманың бейек диуары бар. Шулай уҡ өс ҡатлы манара һәм ике ҡатлы монахтар йорто урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Ағиҙел ҡалаһы флагы

**Ағиҙел ҡалаһы флагы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ағиҙел ҡалаһы ҡала округы символы.

## Тарихы

Башҡортостан Республикаһының Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы Советы ҡарары менән 2006 йылдың 19 июлендә 122-се номер аҫтында раҫланған.

Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 065 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 2947 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

*Авторы — Салауат Ғиләжетдинов*.

## Тасуирламаһы
Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәтендә булған зәңгәр төҫтәге тура мөйөшлө яҫылыҡ, уның үҙәгендә — аҡ төҫтәге өс цикломор менән уратылған (береһе билдән, икеһе — ҡыялаш) ҡыҙыл шар. Цикломорҙар менән шарҙы өҫ яҡтан һәм аҫтан һары төҫтәге ике бер-береһе менән тоташтырылмаған зәйтүн ботаҡтары уратҡан.

## Символиканы нигеҙләү
Флаг ҡала округының иҡтисади үҙенсәлектәрен сағылдырған ҡала гербы нигеҙендә эшләнгән.

Ағиҙел ҡалаһы Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымының уң ярында урынлашҡан. Башҡортостан АЭС-ының спутнигы булараҡ төҙөлгән ҡала атом энергикаһынан айырылғыһыҙ. Киләсәктә ҡала иҡтисады атом энергетикаһында нигеҙләнәсәк, шуға күрә гербтың төп фигураһы итеп атом билдәһе һайланған. 

Атомды айырылған таж менән уратыу уның хәүефһеҙ (тыныс) булыуын күрһәтә.

Шулай уҡ гербтағы алтын зәйтүн тажы ҡаланың cәскә атыуын, данын һәм байлығын билдәләй.

Гербтағы көмөш төҫ — иман, рухлылыҡ, таҙалыҡ һәм ихласлыҡ символы.

Атом билдәһенең ҡыҙыл төҫө — йылылыҡ, шулай уҡ тыуған ҡалаға һөйөү, халҡының ҡаһарманлығы, батырлығы һәм киң күңеллеге символдары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ағиҙел ҡалаһы сайтында герб geraldika.ru
* http://gsrb.ru/ru/mop/interaction/materials_chairpersons/g_f_rb.pdf Символика городов и районов Республики Башкортостан. Город Уфа, стр. 39-40.
Самшвилдела Сиони сиркәүе

**Самшвилдела Сиони** **сиркәүе** (груз: სიონი სამშვილდის), — Грузияның Квемо-Картли төбәгендәге урта быуат харабаларының христиан сиркәүе. Сиркәү 759 һәм 777 йылдар араһында төҙөлгән. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡылары исемлегендә иҫәпләнә.

## Тарихы

Самшвилде Сиони сиркәүе тәбиғи нығытылған ҡаялы урында, Храми һәм Чивчави йылғаларының ҡушылған урынында, Тетрицкаро ҡалаһынан көньяҡҡа табан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Урта быуат традицияһы үҙенең төҙөлөшөн 5 быуат королеваһы Сагдухтаға ҡайтарып ҡалдыра., ләкин әлеге бина 759—777 йылдарға ҡарай, сөнки көнсығыш фасадында яҡшы һаҡланып ҡалған грузин яҙыуҙары хәҙерге Византия императорҙары Константин V һәм Лев IV Язарскийға һылтанма яһай.

## Тасуирламаһы

24 × 24 м ҙурлыҡтағы Сиони сиркәүе һары төҫтәге ҡомташ блоктарҙан төҙөлгән. Был бина үҙәк көмбәҙ менән өс нефтан тора. Самшвилде сиркәүе планында Шида Картли төбәгендәге Цроми сиркәүенә оҡшаш, әммә унан айырмалы рәүештә бында көньяҡҡа һәм төньяҡҡа киткән ике оҙон галерея часовня менән тамамлана.

Көмбәҙе буй һәм арҡыры киҫелештә дүрт үҙаллы бағанаға таянып тора. Көньяҡ фасадта грузин урта быуат яҙыуы бар. Яҙыу ныҡ зыян күргән һәм уны уҡыуы мөмкин түгел тиерлек, йәнәшәлә әрмән телендәге фрагмент бар, унда әрмән католигы Геворг III Лоретси (р. 1069—1072) телгә алына

## Иҫкәрмәләр
Квавло башняһы

**Квавло башняһы** Грузияла Тушетия өлкәһенең Ахмета муниципалитетында урынлашҡан. Башня һуңғы урта быуатҡа ҡарай. 
Башня биш ҡатлы, сланецтан төҙөлгән. Ҡомартҡы зыян күргән. Икенсе, өсөнсө һәм дүртенсе ҡатының
түшәмдәре емерелгән, көнсығыш диуары бөтә бейеклегендә ярылған. Башняға инеү урыны көнсығыш яҡтан беренсе ҡатта урынлашҡан. Ишеге аркалы. Көньяҡ диуарҙың уртаһында киң һәм бейек тәҙрә бар. Өсөнсө ҡаттың көньяҡ диуарында ҙур булмаған аркалы тәҙрә урынлашҡан, көнсығыш һәм төньяҡ диуарҙарҙа берәр тәҙрә. Дүртенсе ҡаттың архитектура сиселеше Месамеға оҡшаған. Икенсе, өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттарҙың ҡыйығы ағас асамайҙарҙа йәбешеп торған, асамайҙарҙың бағаналары һаҡланып ҡалған. Тышҡы башня пирамидаль ҡатлы ҡыйыҡ менән ябылған.   
Башняға 2006 йылда Грузия президентының указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡы исемлеге бирелгән.

## Әҙәбиәт
* ქალდანი ა., საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 2, გვ. 96, თბ., 2008 წელი.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Накипариҙа Изге Георгий сиркәүе

**Накипариҙа Изге Георгий сиркәүе** - Грузияның төньяҡ-көнбайышындағы Сванетия өлкәһе Местиа муниципалитетының Накипари ауылында урынлашҡан сиркәү.  
Сиркәү X быуатта төҙөлгән. Изге Георгий сиркәүе башҡа сиркәүҙәрҙән үҙенең фасадының тышҡы зиннәттәре менән айырыла.  Ҡорам биҙәлгән, төп композицияһы булып Ҡотҡарыусы композицияһы тора. 
Сиркәү залының көнсығыш фасады хайуан һүрәттәре менән биҙәлгән. Сиркәүҙе эс яҡтан Теодор исемле кеше  1130 йылда биҙәгән. Бында шулай уҡ XI быуаттың нескә шедевры: изге Георгийҙың алтын һәм көмөш ҡулланып эшләнгән семәрле иконаһы һаҡлана.

## Һылтанмалар
* იფარი, ჟურნალი კარიბჭე, 1 ოქტომბერი, 2009 წელი
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
Коростень районы

**Коростень районы** () — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Коростень ҡалаһы.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 26 183 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Коростенська районна рада 
* Коростенська РДА  

## Иҫкәрмәләр
Салауат ҡалаһы флагы

**Салауат ҡалаһы флагы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Салауат ҡалаһы ҡала округы символы.

Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһы ҡала округы Советы ҡарары менән 2000 йылдың 16 июнендә 23-12 номер аҫтында раҫланған.

Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 067 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 662 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

*Авторҙары — «Газпром нефтехим Салауат» ААЙ-нең медицина-санитар часы (МСЧ) табиптары А. В. Лаврухин һәм Р. Т. Файезов*.

## Тасуирламаһы
Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәтендә булған зәңгәр төҫтәге тура мөйөшлө яҫылыҡ, ул күк, һары һәм йәшел төҫтәрҙә Салауат ҡалаһы гербы композицияһын ҡабатлай.


## Символиканы нигеҙләү
Флаг символдар һәм аллегориялар аша ҡаланың тарихи, мәҙәни һәм географик үҙенсәлектәрен сағылдырған ҡала гербы нигеҙендә эшләнгән.

Йәшел ерлектә ҡурай сәскәһе һүрәтләнгән — дуҫлыҡ символы, уның ете таж япрағы Башҡортостан халҡының тупланыуына һәм берләшеүенә башланғыс һалған ете ырыуҙы кәүҙәләндерә. Ете ырыуҙың береһе булған Юрматы ырыуы территорияһында Салауат ҡалаһы урынлашҡан.

Аҡ ерлектә шартлы-графика рәүешендә нефть химияһы производствоһын кәүҙәләндергән күк төҫтәге һауыт һүрәте төшөрөлгән — ҡала үҙенең барлыҡҡа килеүе, үҫеше, күп кенә ҡаҙаныштары менән уға бурыслы. Нефть химияһы производствоһыилдә иң эреләрҙән һанала һәм ҡала иҡтисадында мөһим роль уйнай.

Флагтың уртаһында һыбайлы һәм ыласын урынлаштырылған, улар азатлыҡҡа ынтылышты һәм ҡалаға исем биргән башҡорт халҡының милли батыры — Салауат Юлаев образын кәүҙәләндерә.

## Иҫкәрмәләр
Асҡын районы гербы

**Асҡын районы гербы** — Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районы символдарының береһе.

Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 10 июлендәге 94-се һанлы ҡарары менән раҫланған.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт символика регистрына 037 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 2951 регистрацион номер бирелеп индерелгән.

Гербтың авторы — Айрат Усманов.

## Тасуирламаһы
Гербта йәшел яландың уртаһында алтын төҫөндә ҡулса урынлашҡан, ул ҡояш йөрөшөнә ҡаршы йүгергән тулҡындар сифатындағы орнаменттың йәшел ҡулсаһы менән биҙәлгән. Ҡулса эсендә уртаһы тишелгән ромб формаһында алтын тамға төшөрөлгән, ул юғарыға табан ике түңәрәйтелгән үҫентеләр менән тамамлана.

## Символиканың нигеҙҙәре
Асҡын районының гербы — район географияһын, иҡтисадын, тарихи үҫешен һәм тормошоноң рухи даирәһен стилләштереү аша сағылдырған рәсми айырым билдә. Район иҡтисады аграр һәм урман сәнәғәте йүнәлешле. Район урман һәм ауыл хужалығы биләмәләренең, тәбиғи ресурстарының байлығы менән айырыла һәм республикала экологик яҡтан иң таҙаларының береһе булып тора. Шунлыҡтан гербтың төп төҫө йәшел булып тора. Шул уҡ ваҡытта йәшел төҫ — муллыҡтың, өмөттөң, иректең һәм мәңгелек тормоштоң символы.

Гербтың үҙәгендә — соляр орнаменталь түңәрәк һәм уның эсендәге ырыу билдәһе тамға. Алтын тамға символик рәүештә хәҙерге район территорияһында борондан йәшәгән халыҡтарҙың тарихын символик рәүештә сағылдыра. Бер үк ваҡытта был соляр түңәрәк үҙәгендә урынлашҡан билдә райондың элекке, хәҙерге һәм киләсәк быуындарының бәйләнешен символлаштыра. Гербтағы түңәрәк шулай уҡ районда йәшәгән һәм үҙҙәрен асҡындар тип ғорур атаған халыҡтың дуҫлығын, сплоченность, күп милләтлеген символлаштыра.

Башҡорт милли орнаменты халыҡтар тормош-көкүрешенең игенселек нигеҙен символлаштыра һәм гербта ғүмерҙең һәм муллыҡтың идеограммаһы булып тора. Дөйөм алғанда үҙәк фигура райондың тарихи үҫешен, тормоштоң мәңгелеген һәм алға хәрәкәтте сағылдыра. Герб элементтарының алтын төҫө байлыҡты, муллыҡты һәм сәскә атыуҙы символлаштыра.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Асҡын районы флагы
* Башҡортостан гербтары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Туймазы районы гербы

**Туймазы районы гербы** — Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районы символдарының береһе.

Туймазы районы гербы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 13 июлендәге 133-сө һанлы ҡарары менән раҫланған.

Башҡортостан Республикаһы Дәүләт символика регистрына 056 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 3017 регистрацион номер бирелеп индерелгән.

Гербтың авторҙары — Салауат Ғиләжетдинов, Рузилә Имамова.

## Тасуирламаһы
Гербта күк яланда алтын төҫөндә ҡурай сәскәһе төшөрөлгән, уның һабағында ике яғынан да өс япрағы бар. Ҡурай сәскәһен ике яҡтан һәм аҫтан өс рәтле бойҙай башаҡтарының тарҡатылған үреме менән уратып алынған. Гербтың аҫҡы осонда барлыҡҡа килеүсе тулҡынлы ҡара тау урынлашҡан, тау өҫтөндә көмөш төҫөндә өс тулҡын төшөрөлгән.

## Символиканың нигеҙҙәре
Гербта күк (зәңгәрһыу) төҫ — тыныс күк йөҙөнөң төҫө, Туймазы районы кешелеренә хас булған ихласлыҡтың, оптимизмдың һәм әүҙем тормош позицияларын сағылдыра.

Гербтың үҙәгендә төшөрөлгән өс рәт итеп һалынған бойҙай башаҡтарынан барлыҡҡа килгән алтын ярым түңәрәк Туймазы районы еренең уңдырышлығын, быуындан-быуынға күскән игенселектең бай традицияларын, унда йәшәгән кешеләрҙең эшһөйрәлеген, именлеген, муллылығын һәм йомартлығын сағылдыра.

Башаҡтарҙан яһалған ярым түңәрәктең эсендә алтын сәскә атыусы ҡурай урынлашҡан, ул район территорияһында йәшәгән халыҡтарҙың күп милләтлеген, дуҫлығын һәм берҙәмлеген, бар нәмәгә тыныс башланғыстарҙы, яҡтылыҡҡа, совершенство һәм үҫеш үрҙәренә ынтылышты символлаштыра, был күп һанлы традицион конкурстарҙа һәм халыҡ байрамдарында сағылыш таба.

Ике күк менән сиратлашҡан өс аҡ (көмөш) тулҡынлы дуғаға оҡшаш һыҙыҡтар Туймазы районының төп иҫтәлекле урынын, Башҡортостандың уникаль тәбиғәт ҡомартҡыһы — гәлсәр таҙа һыулы һәм хайуандар донъяһы бай булған гүзәл Ҡандракүл күлен сағылдыра. Күлдең яр буйҙары район һәм республиканың балалары һәм ололарының ғына түгел, ә күрше төбәктәрҙән килгән ҡунаҡтарҙың яратҡан ял итеү урыны булып тора.

Герб нигеҙенең осланған осонда стилизацияланған нефть («ҡара алтын») фонтаны «урғыла», ул Туймазы районы еренең ҡаҙылма байлыҡтарға бай булыуын сағылдыра.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Туймазы районы флагы
* Башҡортостан гербтары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Ханова Зәйтүнә Ҡәнзәфәр ҡыҙы

**Ханова Зәйтүнә Ҡәнзәфәр ҡыҙы** (30 июль 1956 йыл) — журналистика ветераны. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).

## Биографияһы
Зәйтүнә Ҡәнзәфәр ҡыҙы Ханова 1956 йылдың 30 июлендә Башҡорт АССР-ы Мәсетле районы Йыланыш ауылында тыуған.

1973 йылда Өфөлә 1-се республика интернат-мәктәбендә урта белем ала.

1978 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлеген тамамлай, «филолог», «рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы», «башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәренә эйә була.

1978 йылдан «Ленинсы» республика гәзитендә тәржемәсе булып эшләй башлай. Артабан «Йәшлек» гәзите мөхәрририәтендә сәйәсәт бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә.

Һуңынан Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә сәйәси әҙәбиәт бүлеге мөдире вазифаһын үтәй.

2009 йылдан «Йүрүҙән» гәзитендә социаль-иҡтисад бүлеге мөдире булып эшләй.

## Әҙәбиәт
* Теле барҙың — иле бар. Мәҡәләләр йыйынтығы // Төҙ. 3. Ҡ. Ханова. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 112 бит. ISBN 5-295-01607-2
* *Ханова З. К.* Суверенитет, демократия, гласность. — Уфа : Башк. изд-во «Китап», 1997. — 318 с. ISBN 5-295-01977-2 
* *Ханова З. Ҡ.* Илкәйем. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 2001. — 320 бит. ISBN 5-295-02923-9

## Иҫкәрмәләр
Асурети сиркәүе

**Асурети сиркәүе**-грузин архитектураһы һәм Самцхе-Джавахети төбәгенең Ахалкалаки муниципалитетындағы Асурети ауылында милли әһәмиәткә эйә булған мәҙәни ҡомартҡыһы. Ахалкалакиҙан 21 саҡрым алыҫлыҡта, Триалет һыртының көньяҡ битләүҙәрендә, диңгеҙ кимәленән 2100 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡорамдың стилистик билдәләре буйынса барлыҡҡа килеүе X быуаттың II яртыһына ҡарай.
Сиркәү бер нефлы, төкәтмәләр менән. Ул башлыса шымартылған таш квадраттарҙан төҙөлгән. Көнсығыш яҡта ярым түңәрәк сығып торған апсида бар. Айырым иғтибарҙы интерьеры йәлеп итә. Буй диуарҙарҙа ике пилястр урынлашҡан. Көнбайыш диуар өҫтөндә ике ҙур аркалы уйым бар. Аркалар түңәрәк колоннаның уртаһына һалынған. Бинала көнбайыш һәм төньяҡ яҡта ике инеү урыны урынлашҡан.
Сиркәүҙең тыш яғында бер ниндәй ҙә яҙыуҙар юҡ. Эс яҡта төньяҡ диуарҙа урта быуат грузин алфавиты менән яҙылған яҙыу бар, ул өлөшләтә зыян күргән. Тәҙрәләренең биҙәктәре айырым иғтибарға лайыҡ. Һуңыраҡ сиркәүҙең көньяғына ҡапҡа өҫтәп төҙөлә. Фасадтары бай биҙәлгән. Асурети сиркәүе 1981 йылда тергеҙелә.
Асурети сиркәүе 2006 йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы категорияһына индерелә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
* აზავრეთის ეკლესია

## Иҫкәрмәләр
Аластан сиркәүе

**Аластан сиркәүе** - Грузияла, Ахалкалаки муниципалитетының Аластани ауылындағы төкәтмәләр беркетеп эшләнгән грузин православ сиркәүе. Ул диңҙег кимәленән 1600 метр бейеклектә урынлашҡан. Аластан сиркәүенең барлыҡҡа килеүе X-XI быуаттарға ҡарай.  
Әлеге ваҡытта сиркәүҙең түшәмдәре, диуарының өлөшө һәм ҡыйығы бар. Сиркәүҙең көнбайышта һәм көнсығыш яҡта ике инеү урыны бар. Көнбайыш һәм көнсығыш фасадта бер аркалы тәҙрә урынлашҡан. Фасадтары ҡыҙғылт һәм һарғылт төҫтәге дүрт мөйөшлө андезиттар менән биҙәлгән. Көнсығыш фасадтың тәҙрә өҫтөндә семәрле биҙәктәр бар. Улар өҫтөндә тәре уйылған. Шул уҡ фасадта бер нисә тәре һүрәтләнгән. Биш төрлө ташта аңлайышлы яҙыуҙар бар. Яҙыуҙар асомтаврули һәм нусхури ҡатышыуындағы алфавит менән яҙылған. Уларҙың бер өлөшө үткән быуатта уҡ зыян күргән. Һул яҡтағы яҙыу былай тип уҡыла:

"Был мин Ношельман ташты һалдым“
; Ә уң яҡтағы яҙыуҙа: 
 
- Был мин, Дачим Саолисдземан“

Был яҙыуҙар төҙөлөш ваҡытында эшләгән таш юныусыларҙың исемен аңлата. 
Аластан сиркәүенә  2006 йылдың 30 мартында мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә. Шул уҡ йылдың 7 ноябрендә Грузия президенты указына ярашлы ул дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы категорияһына индерелә

## Һылтанмалар
* ალასტანი
* ალასტანის ეკლესია
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Иҫкәрмәләр
Нефтекама ҡалаһы флагы

**Нефтекама ҡалаһы флагы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы ҡала округы символы.

Башҡортостан Республикаһының Салауат ҡалаһы ҡала округы Советы ҡарары менән 2006 йылдың 13 июлендә 1-12/2 номер аҫтында раҫланған.

Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 033 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 3006 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

Авторы — Салауат Ғиләжетдинов.

## Тасуирламаһы
Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәтендә булған тура мөйөшлө туҡыма, ул  флаг һабына ҡарай йүнәлтелгән күк, һары һәм ҡара төҫтәге герб композицияһын сағылдыра.

## Символиканы дәлилләү
Флаг Нефтекама ҡалаһының барлыҡҡа килеүе һәм иҡтисади үҫеше үҙенсәлектәрен сағылдырған ҡала гербына нигеҙләнеп эшләнгән.

Флагтың төп элементтары — өс асҡыс, улар ҡаланың үҫешкән сәнәғәтен күрһәтә: энергетика, машиналар эшләү, еңел сәнәғәте. Өскә бүленгән ерлектәрҙә алтын нурлы ҡара төҫтәге йондаҙҙар урынлашҡан, улар крайҙың нефть байлыҡтарын кәүҙәләндерә — ҡаланың барлыҡҡа килеүе һәм үҫешенең нигеҙҙәре. Өс йондоҙ шулай уҡ ҡаланың Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш төбәгенең сәнәғәт, мәғариф һәм мәҙәниәте үҙәге булыуын символлаштыра. Йондоҙҙоң ете нуры Башҡортостан Республикаһы территорияһында йәшәгән халыҡтың берләшеүенә башланғыс һалған ете ырыуҙы аңлата.

Күк (асыҡ зәңгәр) төҫ — гүзәллек, бөйөклөк, үҫеш, алға ынтылыш һәм өмөт символдары.

Һары (алтын) төҫ— байлыҡ, миһырбанлылыҡ һәм ғәҙеллек символдары.

Ҡара төҫ — нефть төҫө, бер үк ваҡытта аҡыллылыҡ һәм мәҙәнилек символдары.

## Иҫкәрмәләр
Йәшел монастырь

**Йәшел монастырь **(მწვანე მონასტერი) йәки **Читахевиҙа Георгий монастыры** (ჩითახევის წმინდა გიორგის მონასტერი)-Грузияла Боржоми муниципалитетының Боржоми тарлауығында Читахеви ауылынан дүрт саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан IX быуат монастыры. Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, монастырь Изге Марияға арналған. Уны Григолдың уҡыусылары Ханзтели, Кристофер һәм Тевдор төҙөгән. Монастырь комплексы базилика тибындағы сиркәүҙе һәм һуңыраҡ төҙөлгән манараны үҙ эсенә ала. Сиркәү монастырь барлыҡҡа килгәндә үк төҙөлә һәм IX быуат уртаһына ҡарай. Ул тупаҫ эшкәртелгән таштарҙан төҙөлгән һәм декоры юҡ кимәлдә. Манараһы ике ҡатлы, беренсе ҡатында часовняһы бар, ә икенсе ҡатында семәрләп эшләнгән ҡупшы беседка урынлашҡан.
Монастырь XVI быуатта шаһ Тамаз баҫып инеүенән һуң емерелә, монахтарҙы язалайҙар һәм төрмәгә ябалар. XX быуаттың 80-се йылдарында ғибәҙәтхана, ә 2002 йылда монастырь тергеҙелә. Монастырь Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Иҫкәрмәләр
Ушгулиҙың Божья Матерь сиркәүе

**Ушгулиҙа Божья Матерь сиркәүе**  (груз. უშგულის ღვთისმშობილის სახელობის ეკლესია), халыҡ телендә Ушгулиҙың ламар сиркәүе (უშგულის ლამარია), урта быуат православ сиркәүе Грузияның  Үрге Сванетия ауылында урынлашҡан. Был ябай сиркәүҙең интерьерында  ике ҡат урта быуат фрескалары бар, улар аламаланыу торошонда. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән

## Урынлашыуы
Сиркәү Местиа муниципалитеты Ушгули территориаль берәмегенең  таулы Жибиани ауылы ситендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 2100 м бейеклектә тора. Бина тәпәш таш диуарҙар менән уратып алынған һәм көнбайыш өлөшөндә Сван башняһы менән һаҡлана

## Тарихы

Ламарияның сиркәүе  тарихи яҙмаларҙа юҡ. Архитектура үҙенсәлектәренә ҡарағанда ул  IX йәки  X быуатҡа ҡарай, Божья Матерь Успениеһына арналған.  "Ламария" - Сван тау халҡы тарафынан Ғайсаның әсәһе Марияға бирелгән исем

Ламарияла тиҫтәләгән сиркәү әйберҙәре коллекцияһы (ҡулъяҙмалар, иконалар, тәреләр һәм төрлө кәрәк -яраҡтар) бар, уларҙы ғалим Эквтиме Такаишвили 1910 йылда Сванетияға булған экспедицияһы ваҡытында каталогҡа индерә. Сиркәү әлеге ваҡытта Местияның һәм Земо-Сванетияның православ епископлығы өсөн штаб-фатир булып хеҙмәт итә.

## Тасуирламаһы

Сиркәү ентекле эшкәртелгән эзбизташ блоктарҙан төҙөлгән. Ике ишеге бар, береһе көньяҡта, икенсеһе көнбайыш өлөштә нефҡа алып бара. Апсида нефтан өс арканан торған үҙенсәлекле иконостас менән айырыла. 

Сиркәү ике тәҙрә менән яҡтыртыла, тәҙрәнең береһе апсидала, икенсеһе көнбайыш диуарҙа урынлашҡан. Эске диуарҙары ла, шулай уҡ иконостас та ике ҡат төҫһөҙләнгән фрескалар менән ҡапланған. Алдағы ҡаттағы фрескалар  X быуатҡа, ә икенсе буялған ҡаты XIII быуатҡа ҡарай. Экстерьеры шулай уҡ фрескалар менән биҙәлгән, әммә тик XIII   быуат картиналарының франменттары һаҡланып ҡалған.  Тыш яҡта һирәк декоратив таштар бар. Көнбайыш фасадта  рельефлы скульптура тәреһе һәм XI быуатҡа ҡараған дүрт юллыҡ грузин урта быуат яҙыуы урынлашҡан. Сиркәүҙә  шулай уҡ  X-XVIII быуаттарҙан алып бер нисә граффити бар

## Иҫкәрмәләр
Октябрьский ҡалаһы флагы

**Октябрьский ҡалаһы флагы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһы ҡала округы символы.

Башҡортостан Республикаһының Октябрьский ҡалаһы ҡала округы Советы ҡарары менән 2006 йылдың 13 июлендә 95-се номер аҫтында раҫланған.

Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 066 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 3010 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

Авторы — Владимир Тихонов.

## Тасуирламаһы
Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәте булған тура мөйөшлө туҡыма, ул өс горизонталь һыҙаттан тора: зәңгәр төҫтәге өҫкө өлөшө туҡыманың — 2/3 киңлеген, аҡ төҫтәге урта өлөшө — туҡыманың 1/10 киңлеген биләй һәм аҫҡы өлөшө йәшел төҫтә; өҫкө өлөштә, флаг һабы янында , өс һары төҫтәге дуғаларҙан торған арка һүрәтләнгән, аҫ яҡтан уны һары төҫтәге ике ус тотоп тора.

## Символиканы дәлилләү
Флаг ҡаланың тарихи, георграфик һәм иҡтисади хәлен сағылдырған ҡала гербы нигеҙендә барлыҡҡа килгән.

Флагтың төп элементы — нефть фонтанының стилләштерелгән һүрәте, фонтан алтын төҫтәге кеше ҡулдарынан атылып сыҡҡан һәм символик рәүештә ҡаланың бай нефть ятҡылыҡтары асыштары арҡаһында барлыҡҡа килеүен һәм үҫеш алыуын күрһәтә. Фонтандың ҡеүәтле алтын ағымы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында асылған һәм Еңеүгә тос өлөш индергән девон нефте эмблемаһы булып хеҙмәт итә.

Алтынһыу (һары) төҫ — байлыҡ, затлылыҡ, үҙаллылыҡ символдары.

Зәңгәрһыу (күк) төҫ — ҡала халҡына бөйөклөк, үҫешкә ынтылыш, алға хәрәкәтсәнлек һәм маҡсатлылыҡ хас булыуын күрһәтә.

Көмөш (аҡ) бүлкәте — Азиянан Европаға хәҙерге ҡала территорияһы аша үткән данлыҡлы тарихи каруан юлы. Көмөш бүлкәт шулай уҡ аллегория рәүешендә хәҙерге көндә лә ҡала Башҡортостандың көнбайыш ҡапҡаһы булып тороуын билдәләй. Көмөш төҫө уй-ниәттәрҙең таҙалығын, аҡыл һәм намыҫты аңлата.

Октябрьский ҡалаһы — Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының иң төҙөк ҡалаларының береһе булыуын йәшел һыҙат кәүҙәләндерә. Йәшел төҫ шулай уҡ — муллыҡ, шатлыҡ, азатлыҡ, тыныслыҡ һәм именлек символдары.

## Иҫкәрмәләр
Сибай ҡалаһы флагы

**Сибай ҡалаһы флагы** — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Сибай ҡалаһы  ҡала округы символы.

Башҡортостан Республикаһының Сибай ҡалаһы ҡала округы Советы ҡарары менән 2006 йылдың 14 июлендә 125-се номер аҫтында раҫланған.

Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 035 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 3240 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.

Авторҙары — Санкт-Петербург ҡалаһынан дизайнерҙар төркөмө.

## Тасуирламаһы
Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәтендә булған тура мөйөшлө туҡыма, ул өс горизонталь һыҙаттан тора: күк төҫтәге — өҫкө, аҡ төҫтәге — урта һәм йәшел төҫтәге — аҫҡы өлөш (һәр береһенең киңлеге туҡыманың 1/5 киңлегенә тиң). Йәшел менән аҡ һыҙаттар араһында бер-береһенә үтеп ингән башҡорт орнаменты; йәшел һыҙат уртаһында — флаг һабы яғына югереп барған һары төҫтәге һыуһар.

## Символиканы дәлилләү
Флаг тарихи, мәҙәни һәм иҡтисади үҙенсәлектәрен символдар һәм аллегориялар аша сағылдырған ҡала гербы нигеҙҙендә булдырылған.

Сибай ҡалаһы Европа һәм Азия сигендә, Көньяҡ Уралдың көнсығыш тау алды иң матур һырттарҙың береһе булған Ирәндек һиҙелмәйенсә генә Урал аръяғы платоһына күскән ерҙә урынлашҡан. Үҙенең барлыҡҡа килеүе менән ҡала крайҙың тәбиғәт байлыҡтарына бурыслы. Уралда бик бородан кешеләр баҡыр сығарғандар. Быны Арҡайым һәм Таналыҡ боронғо ҡалалары урындарындағы ҡаҙыныу эштәре иҫбат итә. Легендаға ярашлы, Иҫке Сибай ауылынан бер ябай һунарсы ҡалаға нигеҙ һала: ул һыуһар өңөн ҡаҙған саҡта ҡыҙыл балсыҡҡа юлыға. Асыҡланыуынса, балсыҡта бик күп баҡыр, алтын һәм көмөш булып сыға. Ул асҡан ятҡылыҡ урырында Сибай ҡалаһы барлыҡҡа килә, шуға күрә флагтың төп фигураһы — йәшел ерлектә йүгереп барған һыуһар.

Йәшел ерлек ҡаланың башҡорт ерҙәрендә урынлашҡанын күрһәтеп, тауҙар силуэты рәүешендәге «ҡусҡар» милли орнаменты менән биҙәлгән. Флаг композицияһына тауҙар силәэтын индереү Сибайҙың үҫеше тау-сығарыу сәнәғәте менән бәйле булыуын күрһәтә. Флагта республика флагының өс төҫөн — күк, аҡ һәм йәшел — ҡулланыу Сибай ҡалаһының Урал аръяғындағы иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге булараҡ урынын билдәләй.

Зәңгәрһыу (күк) төҫ асыҡлыҡ һәм уй-ниәттәренең сафлығын аңлата.

Көмөш (аҡ) төҫ — тыныслыҡҡа ынтылыу, асыҡлыҡ, үҙ-ара хеҙмәттәшлеккә әҙерлек символдары .

Йәшел төҫ — тәбиғәт, яҙ, өмөт, мәңгелек тормош төҫө.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сибай ҡалаһы гербы
Күҙәбай улусы

**Күҙәбай улусы** () — Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенә ингән административ-территориаль берәмек.

Административ үҙәге — Күҙәбай ауылы (хәҙер Һарытау өлкәһенең Перелюб районы биләмәһенә инә).

Улуста башлыса мосолман башҡорттар йәшәгән.

Совет власы урынлашҡанға тиклем Рәсәй империяһына хас административ-территориаль берәмек — *улус идаралары* булған.

Һамар губернаһы өйәҙҙәре картаһынан күренеүенсә, 1912 йылда улус ике өлөштән торған. Төп өлөшө Кәмәлек йылғаһы буйлап һуҙылған.

## Улус составы

## Иҫкәрмәләр
Армазисхеви

**Армазисхевиҙа **(груз. არმაზისხევი)- боронғо баш ҡаланың көнбайыш өлөшөндә беҙҙең эраның беренсе быуаттарында бында Картли хакимдарының һарай ҡоролмалары комплексы урынлашҡан булған. 
Археологик ҡаҙыныу эштәре ваҡытында бында 1937-1946 йылдарҙа үтә. Некрополдә һуңғы бронза быуаты- иртә тимер быуаты саркофаг һәм мавзолей тибындағы ҡәберлектәре һәм феодал таш кәшәнәләре, шулай уҡ һарай комплексына ҡараған емереклектәр, мунсалар, оҫтаханалар һәм мөгәрәптәр табылған. 

Бигерәк тә хакимдарҙың кәшәнәләре бай булған (II-III бб.). Алтын билбау, алтын ҡындар, мунсаҡтар, беләҙектәр, алҡалар, йөҙөктәр, һәм зәңгәр яҡут, зөбәржәт, нефрит, сапфир, аметист, халцедон, малахит, зәңгәрһыу оникс, гәүһәр һәм башҡа башИз того же материала выделяются: золотой пояс, золотые ножны подзатыльников (корон), ожерелья, браслеты, серьги, кольца, браслеты и другие золотые изделия, украшенные альмандинами, изумрудами, нефритами, сапфирами, аметисҡиммәтле таштар менән биҙәлгән алтын әйберҙәр табылған. Уларҙа йыш ҡына һүрәттәр һәм яҙыуҙар сағылған. 

Ксангтың ҙур короле Берт һәм башҡа хакимдар тураһында асыҡлана. 
Армазисхевиҙың археологик ҡомартҡылары әлеге ваҡытта сикләнгән һәм музей ойошторола.

2014 йылда Армазисхевиға Грузияның хөкүмәте указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
* საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა ბიბლიოგრაფიული ლექსიკონი;
* კახა ხიმშიაშვილი (1992) არმაზისხევის ანტიკური ხანის ნაგებობანი გამოქვეყნებულია: ლიტერატურა და ხელოვნება, #1–2, 1992, გვერდები 101–109
* არმაზისხევი

## Иҫкәрмәләр
Лагурка

**Изге Ивлита һәм  Квирике сиркәүе** (груз. კალას წმინდა კვირიკესა და ივლიტას სახელობის ეკლესია), ҡыҫҡаса **Лагурка сиркәүе** булараҡ билдәле (ლაგურკა), урта быуат сиркәүе 1111-1112 йылдарҙа Тевдор эшләгән фрескалар менән биҙәлгән, сиркәү урта быуат грузин монументаль сәнғәтенең юғары нөктәһе иҫәпләнә. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
Лагурка Самегрело-Земо Сванетия өлкәһендәге Местиа муниципалитетенда, Ингури йылғаһының һул ярында, диңгеҙ кимәленән  2200 метр бейеклектә урынлашҡан. Ул иртә христиан ыҙа сигеүселәре Ивлита һәм Квирикеға арналған. Свандар Лагурканы иң изге урын тип иҫәпләйҙәр.  Унда йыл һайын  28 июлдә квирикоба ("Квирико көнө") уҙғарыла.  Тарихсы Эквтиме Такаишвили һүҙҙәре буйынса Лагурка свандар өсөн берҙәмлек символы булып тора

## Тасуирламаһы
Лагурка сиркәүенең барлыҡҡа килеүенең аныҡ датаһы билдәле түгел. Стиленә ҡарағанда сиркәү X быуат аҙағына XII быуат башына ҡарай.  5 х 2,70 м ҙурлыҡтағы лагурка һарғылт эзбизташ блоктарҙан төҙөлгән. Көнбайыш яғына ике ҡатлы манара төкәтеп төҙөлгән. Башта сиркәүҙең өс инеү урыны булған. Хәҙер бинаға көньяҡ яҡта уйылған ишек аша инергә мөмкин. Бина бейек таш диуар менән уратып алынған, әлеге көндә ул емереклектәрҙә. Аш-һыу бүлмәһе, хөжрә кеүек башҡа биналары тау түбәһендә урынлашҡан. Сиркәү эсендә ярым түңәрәк апсида нефтан таш иконостас менән айырылған. Буй диуарҙары бер пар аркалы пилястрҙар менән бүленгән. Сиркәү ике тәҙрә менән яҡтыртыла, береһе апсидала, икенсеһе көнбайыш диуарҙа.

## Фрескалары

Сиркәү тулыһынса фрескалар һәм яҙыуҙар менән биҙәлгән. Уларҙың ҡайһы берҙәре юҡҡа сыҡҡан. Көнбайыш диуарҙағы өлөшләтә зыян күргән һүрәттәр  1111 йәки 1112 йылдарға ҡарай, яҙыуҙарҙа үҙенең ҡурсалаусылары һәм Тевдор кеүек рәссам телгә алына. Иконостастағы һүрәт ер тетрәү мәлендә зыян күрә һәм аҙаҡ тергеҙелә Картиналар үҙҙәренең сағыулығы менән иғтибарҙы йәлеп итә һәм төрлө күренештәр һәм һүрәттәр араһындағы символик бәйләнеште тәьмин итә

Лагурка сиркәүендә төрлө осорҙағы сиркәү әйберҙәренең бай коллекцияһы тупланған. Уларға Грузияның төрлө яҡтарынан һәм сит илдәрҙән килтерелгән ҡулъяҙмалар, тәреләр, иконалар   һәм урында етештерелгән һауыт-һабалар бар

## Иҫкәрмәләр
Рустави Сиони сиркәүе

**Рустави сиркәүе** (), **Рустави Сиони** булараҡ киң билдәле () Грузияла Рустави ҡалаһында грузин православ сиркәүе. Ул 2000 һәм 2011 йылдар араһында төҙөлгән. Проектын Бесарион Менабде, Николоз Абашидзе и Николос Дадиани башҡарған. Төҙөлөш эштәрен Темур Буркиашвили етәкләгән.

Рустави Сиони сиркәүен 2011 йылдың 27 авгусында архиепископ Марнеули изгеләндерә. Икенсе көндө Рустави Сиониҙа беренсе сиркәү ғибәҙәттәре үткәрелә.

## Архитектураһы
Планында грек тәреһе формаһында төҙөлгән сиркәүҙән көнсығышҡа табан өс апсида урынлашҡан. Сиркәүҙең төп корпусы ярым түңәрәк галерея менән уратып алынған. Сиркәүҙең оҙонлоғо 19 метр. Рустави Сиони сиркәүе 11 һәм 12 быуаттағы башҡа грузин сиркәүҙәре өлгөһөндә эшләнгән. Ул Никоцминда, Каджи сиркәүҙәрен хәтерләтә. Хатта диуарҙарындағы биҙәктәр төрлө сиркәүҙәрҙән традицион урта быуат грузин биҙәүестәренән алынған. Рустави Сиони сиркәүе таш плиталар менән ҡапланған.

Рустави сиркәүен төҙөгәндә бер ниндәй ҙә заманса технология ҡулланылмай, сөнки төҙөлөш материалы булып таш һәм иретмә генә ҡулланыла. Боронғо йола буйынса эзбизташ иретмәһе йомортҡа һарыһын ҡулланып әҙерләнә. Архитекторҙарҙың һүҙҙәре буйынса эзбизташ иретмәһенең ныҡлығы арта һәм бина быуаттар буйына һаҡлана. Рустави Сиони сиркәүе күп быуаттар үткәндән һуң традицион алымдар ҡулланып төҙөлгән беренсе грузин сиркәүе.

Сиркәү төҙөлөшө 2000 йылда башлана. Сиркәү төҙөлөшөндә ҡулланылған таштарҙы Мцхета янындағы Ницчбисси ауылынан ташыйҙар. Был таштар шулай уҡ Светичовели соборын һәм Анчишати базиликаһын төҙөгәндә ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр
Рәсәй Федерацияһы субъекттары флагтары

Рәсәй Федерацияһы субъекттары флагтары исемлеге.

Рәсәй Федерацияһында 2014 йылдың 21 мартынан 85 субъект иҫәпләнә — 22 республика, 9 край, 46 өлкә, 3 федераль әһәмиәттәге ҡала, 1 автономиялы өлкәһе һәм 4 автономиялы округы.

Әлеге ваҡытта һәр федерация субъектының символы булып торған флагы бар.

## Республикалар флагтары

## Крайҙар флагтары

## Өлкәләр флагтары

## Федераль әһәмиәтендәге ҡалалар флагтары

## Автономиялы өлкәһе флагы

## Автономиялы округтары флагтары

## Юҡҡа сыҡҡан субъекттар флагтары

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй Федерацияһы субъекттары гербтары

## Һылтанмалар
* О флагах субъектов РФ на официальном сайте Российского центра флаговедения и геральдики
* О флагах субъектов РФ на сайте «Флаги мира» (англ.яз.)
Грузияның сәнғәттәр музейы

**Грузияның сәнғәттәр музейы (AMG)** (, *muzeumi sak'art'khelovnebis* ), шулай уҡ **Амиранашвили Шалваның һынлы сәнғәт музейы**,  Грузияла төп музейҙарҙың береһе булып тора. 140 000 яҡын грузин, Көнсығыш, Европа, рус һәм башҡа илдәрҙең сәнғәт әйберҙәре бар.

## Тарихы
Милли сәнғәттәр музейы йәш грузин рәссамдар тырышлығы менән асыла. 1920 йылдың  1 февралендә ағымдағы  музейҙың алдағыһы асыла. Ошонан 1923 йылда асылған һынлы сәнғәттәрҙең үҙәк  музейы  барлыҡҡа килә.  1932 йыл аҙағында  музей Иҫке ҡаланың үҙәгенә XIII быуаттың Метехи сиркәүе урынына күсерелә.


1945 йылда Совет һәм француз  хөкүмәте араһында махсус килешеүе буйынса Грузияның милли байлығы булған күп һанлы сәнғәт әҫәрҙәре (ҡулъяҙмалар, ювелир әйберҙәр, картиналар), 1921 йылда Ҡыҙыл Армия баҫып инеүенән һуң  эвакуациялана, һуңынан Тбилиси музейына кире ияһы ҡайтарыла. 

Музей 1950  йылда Грузияның сәнғәттәр музейы булараҡ рәсми билдәле була, шул уҡ йылда әлеге биләгән бинаға күсә. 1838 йылда неоклассик стилдә төҙөлгән бина Рәсәй империяһы осоронда дини семинарияны урынлаштыра. 

Бер нисә башҡа музейҙарҙы берләштереп 2004 йылда Грузияның милли музейы барлыҡҡа килә

## Коллекцияһы
Музейҙың иркен залдарында грузин, Европа, Көнсығыш һәм рус  сәнғәтенең бүлектәренән торған даими коллекциялар урынлашҡан. 

## Һылтанмалар

* *Тбилиси, грузия сәнғәте музейы*, тамаз тәшкил саникидзе һәм индерелә (1985), Aurora Art Publishers, ленинград өлк.
## Иҫкәрмәләр
Оло Ҡушым

**Оло Ҡушым** - (), үрге ағымында  ***Ҡушым*** - Волга аръяғындағы йылға, Оло Ырғыҙ йылғаһының һул ҡушылдығы . 

## Географияһы

Йылға Һарытау өлкәһенең *Ершовский* һәм *Балак* райондары аша аға. Йылғаның оҙонлоғо — 107 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны — 1800 км².

Оло Ҡушым Ершовский районының төньяғындағы Ҡушым ярлауында баш ала. Оло Ҡушым ауылы янында Оло Ырғыҙ йылғаһының һул яғына барып ҡоя. 

Төп ҡушылдыҡтары: уңдан — Пеньков Дол, һулдан — Полуденка, Миусс.

## Тасуирламаһы

Түбәнге ағымында йырҙаһы бик бормалы. Бөгөлдәрендә ҙур булмаған һыубаҫар урмандар бар. 

Ярында билдәле  *«Чапаевский»* бальнеологик шифаханаһы урынлашҡан (элек *"Столыпин минераль һыуҙары"* тип аталған).

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ йылғаһы,   Сулак һыуһаҡлағысы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
* Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001712112100010143.
* Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112101009
* Бассейн коды — 11.01.00.016
* ГӨ буйынса томы — 12
* ГӨ буйынса сығарылыш — 1

## Иҫкәрмәләр