open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мосафир

**Мосафир** () — Ислам динендә — сәфәрҙә йөрөгән кеше, юлаусы, уҙғынсы. Мосафир тип йәшәгән еренән кәмендә 90 саҡрым алыҫлыҡҡа киткән кеше һанала. Мосолмандарҙа юл кешеһенә, йәғни, мосафирға ҡарата ҡунаҡсыллыҡ хуплана. Был юл йөрөү ***сәфәр*** тип атала. Йәғни, мосафир һүҙе «сәфәр» тигәнгә тамырҙаш .

## Мосафир йорттары
Башҡорт телендә «мосафир» һүҙе дини йөкмәткеһен юғалтҡан, ул юлсы, уҙғынсы, юл кешеһе мәғәнәһендә синоним итеп ҡулланыла. Был һүҙҙән ***мосафирхана*** тигән һүҙ яһалған, юлсы һәм юлаусылар төшә торған йорт; ҡуналҡа. «Ҡунаҡхана» мәғәнәһендә лә ҡулланылыуы мөмкин:
Мосафирхана ҙур-ҙур бүлмәләрҙән ғибәрәт булып, һәр бер бүлмәһендә лыҡ тулы мосафир, һәр төрлө халыҡ. *[[Мәжит Ғафури]]* 

Яҡын һәм Урта Көнсығышта, Урта Азияла, боронғо башҡорт сауҙа юлдарында ла мосафирҙар өсөн каруанһарайҙар һалынған. Улар күберәк сауҙа менән йөрөүселәргә тәғәйенләнгән. Башҡорттар Ырымбурҙа атаҡлы Каруанһарайҙы һалдыртҡан.

## Билдәләмәһе
Мосафирҙар юлға сәфәр намаҙы уҡып сыға. Сәфәр тип 18 сәғәт дауамында йәйәү юлда булыу һанала. Ҡоро ерҙә был 90 километр самаһы, ә һыу юлында, диңгеҙҙә — 60 миль. Шәриғәт талаптары мосафирҙың ниәт итеп сәфәрҙә йөрөгәндә ниндәй транспорт төрөн ҡулланыуына ла, нисә көнгә сығыуына ла ҡарамай .

Хәнәфи мәҙһәб буйынса, әгәр юлсы икенсе ҡалала 15 көндән артыҡҡа ҡалһа, мосафир тип һаналмай һәм намаҙҙарын тулыһынса үтәргә тейеш.

Сәфәр ваҡытында намаҙҙы ҡыҫҡартыу тураһында Ҡөрьәндә әйтелә.

## Ватан
Ватан Исламда 3 төргә бүленә:
* * ватан асли (асылдағы ватан)* — кешенең тыуған йәки ғаилә ҡорған урыны, шулай даими йәшәргә йыйынған урыны. Әгәр икенсе урынға күсенгәс, элек йәшәгән ватанына 15 көндән кәмгә килһә, мосафир һаналып, намаҙҙарын ҡыҫҡарта ала. Әгәр мосолманды ике йәки бер нисә ҡатыны булып, улар төрлө ерҙә йәшәһә, улар янына барғанда кеше мосафир һаналмай. .
* *иҡәмәт ватан* — был асылдағы ватандан кәмендә 90 километр алыҫлыҡта булып, 15 көндән артыҡ ҡалырға уйлаһа, намаҙҙарын ҡыҫҡарта алмай. Иҡәмәт ватанда 4 рәҡәғәтлек намаҙҙар тулыһынса уҡыла.
* *ҫүкнә ватан* — был асылдағы ватандан кәмендә 90 километр алыҫлыҡта булып, мосафир 15 көндән артыҡ йөрөмәҫкә уйлаһа, 4 рәҡәғәтлек намаҙар ике рәҡәғәт итеп уҡыла.

## Еңеллек бирелеү
Шәриғәттә сәфәрҙә йөрөгәндә мосафирға намаҙ иһәм ураҙа йәһәтенән еңеллектәр бирелә: 4 рәҡәғәтлек намаҙҙар ике рәҡәғәткә ҡалдырыла ала, Рамаҙан айы булһа ла, ураҙа тотмаҫҡа рөхсәт ителә. Тотолмай ҡалған көндәр өйгә ҡайтҡас ҡаза ҡылына.

Ахшам менән сабах, витр һәм барлыҡ 4 рәҡәғәтле сөннәт намаҙҙары ҡыҫҡартылмай уҡыла. Юлда туҡтап, урындағы йәмәғәт менән имамға эйәреп уҡығанда намаҙ ҡыҫҡартылмай. Әгәр башҡа мосафирҙар араһында имам булып баҫып уҡыһа, барлыҡ мосафирҙар уға эйәреп ҡыҫҡартып уҡый, ә урындағы мосолмандар уларҙан ҡалып, тулыһынса уҡып бөтөп ҡуя.

Сәфәр ваҡытында сөннәт намаҙҙарҙы уҡымаҫҡа рөхсәт ителә, тик сабах намаҙ ғына мотлаҡ сөннәте менән уҡыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы — Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит (баш.)
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 1-се том. — Мәскәү, 1993. — 860 бит
*
Болотников Пётр Григорьевич

**Болотников Пётр Григорьевич** (8 март 1930 йыл — 20 декабрь 2013 йыл) — СССР спортсыһы, оҙон дистанцияға йүгереүсе. 1960 йылғы олимпия чемпионы, 10 000 метрлыҡ дистанцияла донъя экс-рекордсмены, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960). Ленин (1960), Халыҡтар Дуҫлығы (1985), Почёт (1995) һәм III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры (1999); Мордовияның почетлы гражданы.

## Биографияһы
Пётр Григорьевич Болотников 1930 йылдың 8 мартында Урта Волга крайының Мордва автономиялы өлкәһенең Зиновкин ауылында тыуған.

20 йәшендә армияла ярыштарҙа тәүге тапҡыр ҡатнашып, 3 километрлыҡ кроссты 9.16, 2 ваҡыт эсендә йүгереп үтә (рекорд дивизияһы). Армияға тиклем гимнастика менән шөғөлләнә, шуның арҡаһында физик әҙерлектең яҡшы базаһын ала, унһыҙ, үҙе әйтеүе буйынса, көслө стайер була алмаҫ ине

Тренерҙар мәктәбен һәм Физик культура институтын тамамлай. Еңел атлетика буйынса «Спартактың» өлкән тренеры (1965—1985). 1960 йылда Римдағы Олимпия уйындарында 10000 м йүгереү буйынса еңә.

5000 һәм 10000 м дистанцияла һәм 5 км кросста ун өс тапҡыр СССР чемпионы (1957—1962, 1964). 10000 м (1962) дистанцияла Европа Чемпионы, 10000 м дистанцияла донъя рекордсыһы (1960—1963)

Петр Болотниковтың Римда үткән Олимпия уйындарындағы был еңеүенән һуң бер ниндәй ҙә совет йәки рәсәй йүгереүселәре стайер дистанцияла (1500 м һәм унан да оҙонораҡҡа) алтын йондоҙ яулай алмай.

1962 йылдан КПСС ағзаһы. 1990—1992 йылдарҙа ДСО «Спартак» Үҙәк советын етәкләй, почетлы президиум ағзаһы һәм «Спартак» спорт йәмғиәтенең почетлы рәисе (1996), Рәсәй Үҙәк клубы «Шиповка юных» рәйесе, (1995), «Хеҙмәт» гәзите һәм «Мәскәү -Лужники» Кубогы (1992) призына үткәрелгән ярыштарҙа төп судья була. Оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, П .Болотников Йондоҙло ҡаласыҡта Юрий Гагарин иҫтәлегенә традицион уҙыш парадын асыу буйынса етәкселек итә.

Саранскта традиция буйынса Болотников Петр призына халыҡ-ара йүгереү ярышы үтә.

Петр Болотников 2013 йылдың 20 декабрендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә.

## Ярыштарҙа сығыш яһауы

 

## Рекордтары

### Бөтә союз (донъя ярыштары түгел)
* 3000 м — 8.00,8 — , Варшава, 1959.

## Китаптары
* Болотников П. Г. Последний круг. — М.: «Молодая гвардия», 1975. — 208 с. — (Спорт и личность).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Болотников Пётр Григорьевич // Олимпийская энциклопедия / Павлов С. П.. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 415 с.
Гөйгөл (ҡурсаулыҡ)

**Гөйгөл ҡурсаулығы** — Әзербайжанда тәүге ҡурсаулыҡ, ул 1925 йылда ойошторолған. Ҡурсаулыҡ статусы бер нисә тапҡыр бөтөрөлә, 1965 йылда яңынан төҙөлә. Майҙаны 6739 гектар, уның төп өлөшөн урмандар менән ҡапланған территория биләй. Ҡурсаулыҡтың фаунаһы хайуандар һәм ҡоштарҙың төрлө вәкилдәренән тора.

## Ойоштороу маҡсаты
Ҡурсаулыҡ ойоштороуҙың төп сәбәбе — Кесе Кавказдың төньяҡ битләүҙәренең субальп һыҙатында тәбиғи комплекстарҙы һаҡлау. Кесе Кавказдың төньяҡ битләүҙәре төбәгендәге тауҙар, урмандар, субальп зоналар тәбиғәт комплекстары, шулай уҡ Гөйгөл, Залигөл, Маралгөл күлдәре төп һаҡланыусы объекттар булып тора.

## Урынлашыуы
Гөйгөл ҡурсаулығы Гөйгөл районында (Кесе Кавказ һыртының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә) урынлашҡан. Кәпәс тауы иң бейек нөктәһе булып тора.

## Күлдәр
Гөйгөл күле Әзербайжандың иң ҙур күлдәренең береһе булып тора. Күлдә һыу сөсө һәм зәңгәр төҫтә, Гөй-гөл әзербайжан телендә «күк күл» тип аңлатыла.

Ҡурсаулыҡ биләмәләрендә 8 күл урынлашҡан. Иң ҙурҙары: Гөйгөл, Залигөл, Маралгөл, Гарагөл (Ҡаракүл). Барлыҡ күлдәр тауҙар менән уратып алынған. Гөйгөлдә һәм башҡа күлдәрҙә форелдең популяцияһы X—XII быуаттарҙа формалаша.

## Флора
Ҡурсаулыҡ урмандары башлыса имән, ерек, аҡ акациянан тора. Имән урмандары ағастарының йәше 90 йыл тәшкил итә, тополь урмандары ағастарының йәше — 60 йыл. Ҡурсаулыҡта шулай уҡ лианалы дымлы тополь урмандары һәм ҡыуаҡлы тал-тополь урмандары бар. Лиана-тополь урмандарында бейеклеге 40 метрға һәм диаметры 2,5 метрға еткән гигант ағастар осрай.

Ҡурсаулыҡ флораһы үҫемлектәрҙең 420 төрөнән тора, улар иҫәбенә 77 ағас һәм ҡыуаҡтар төрө инә (саған, аконит, манжетка, астрагал, гвоздика, герань, ҡая имәне, Траутфеттер сағаны һ.б.).

## Фауна
Йыртҡыс йәнлектәрҙән ҡурсаулыҡта бүреләр, шакалдар, төлкөләр, аҫтар, таш һыуһарҙары, ҡамыш бесәйҙәре, урман бесәйҙәре, бурһыҡтар, һәм шулай уҡ ер-хайуандарының 6 төрө, һөйрәлеүселәрҙең 10 төрө һәм ҡоштарҙың 70 төрө тереклек итә. Тояҡлы хайуандар араһынан бында ҡырағай ҡабанды һәм боланды (марал) осратырға мөмкин.

## Документалистика
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Гей-Гельский заповедник 
* Echo :: Общество :: Красоты Гейгеля сможет увидеть каждый
Воскресенка заводы

**Воскресенка баҡыр иретеү заводы **— Уралдағы иң боронғо металлургия заводы. 1745 йылдың 16 ноябрендә эшен башлай. 1913 йылға тиклем ғәмәлдә булған. Воскресенск ауылында әлегә тиклем заводтың диуарҙары һаҡланып ҡалған, шулай уҡ ер аҫты юлдары бар.

## Тарихы
XVIII быуаттың 40-сы йылдарында Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ һәм Тамъян улустары башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә Тор йылғаһы буйында И. Б. Твердышев менән И. С. Мясников тарафынан баҡыр иретеү заводы булараҡ нигеҙ һалына. Твердышев компанияһының баҡыр иретеү заводтары араһында Воскресенка заводы төп завод булып һаналған. 1745 йылдан алып — Твердышев менән Мясников, 1783—1830 йылдарҙа, 1836—70 йылдарҙа һәм 1891—1995 йылдарҙа — Пашковтар, 1830—1836 йылдарҙа — ҡаҙна, 1870—71 йылдарҙа — «Прогден, Леббок һәм К°», 1871—91 йылдарҙа — «Урыҫ баҡыры» хужа булалар. Воскресенка тау округына ингән.

Академик Паллас заводты түбәндәгесә һүрәтләй:

Заводта 1772 йылда — 2300 тау сәнәғәте крәҫтиәне, 1797 йылда — 1276 мастеровой һәм эшсе кеше, 1860 йылда 1770 тау сәнәғәте крәҫтиәне иҫәпләнә.

1797 йылда Воскресенка заводына 138 рудник ҡарай, шуларҙың етеһе (шул иҫәптән Ҡарғалы руднигы) эшләй. 1895 йылда заводтағы баҡыр иретеү производствоһы Ҡарғалы рудниктарының ярлыланыуы арҡаһында бөтөрөлә. 1895 йылдан завод суйын ҡойоуға күсә.

150 йыл эсендә 1 620 094 бот таҙа баҡыр иретелә, максималь етештереүсәнлек — 20,5 мең бот (1835).

Воскресенка баҡыр иретеү заводы Уралда иң эре заводтарының береһе була, 1745 йылда, завод сафҡа ингән саҡта, 7 иретеү мейесе, 3 крица  һәм гармахер, 2 йәйеү (расковочный) сүкеше була. ХIX быуат уртаһында 7 шахталы иретеү мейесе, шплейзофен, гармахер һәм штыклы горндар, 2 суйын иретеү мейесе (вагранка), 2 ҡыҙҙырыу мейесе (табаҡлы баҡыр өсөн), 6 һыу тәгәрмәсе һәм пар машинаһы була.
Был ваҡытта завод 59 мең дисәтинә ер биләй.

### Завод Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) барышында
  
Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) барышында заводтың 1 меңдән ашыу крәҫтиәне (шул иҫәптән Г. Туманов) баш күтәреүселәргә ҡушыла. 1773 йылдың октябренән 1774 йылдың апреленә тиклем завод баш күтәреүселәр ҡарамағында була: бында артиллерия ҡоралдары һәм һуғыш кәрәк ярағы етештереү ойошторола, ойоштороу эштәре менән Я. С. Антипов, И. Н. Зарубин, И. И. Ульянов етәкселек итә.

## Хәҙерге заманда
Хәҙерге ваҡытта завод ҡасабаһы урынында Башҡортостандың Мәләүез районы Воскресенск ауылы урынлашҡан. Заводтың төп корпусы һәм завод идаралығы бинаһы (XVIII быуат), торлаҡ йорттар һәм амбулатория бинаһы (ХХ быуат башы) — архитектура ҡомартҡылары тип танылған.

## Галерея

Завод - Воскресенское.jpg
Комплекс Воскресенского медеплавильного завода.jpg
Внутри медеплавильного завода - panoramio.jpg
Стена медеплавильного завода - panoramio.jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 

## Әҙәбиәт
* Металлургические заводы на территории СССР с XVII века до 1917 г. М.-Л., 1937;
* Черноухов А. В. История медеплавильной промышленности России XVII—XIX вв. Свердловск, 1988.
Каралли Вера Алексеевна

**Ве́ра Алексе́евна Кара́лли** (8 август 1889 йыл — 16 ноябрь 1972 йыл) — рус балет артисы, тауышһыҙ кино актёры, балет педагогы.

## Биографияһы
Вера Каралли 1889 йылдың 8 авгусында Мәскәүҙә артистар ғаиләһендә тыуған: атаһы — провинциаль антрепренёр, А. М. Каралли-Торцовтың Ярославль театры режиссёры, әсәһе — драма актёры О. Н. Каралли (ҡыҙ фамилияһы Крушенкова). 1906 йылда Александр Горский етәкселегендәге театраль училищены тамамлай.

1909, 1919 һәм 1920 йылдарҙа сит илдәрҙә Сергей Дягилевтың «Рус балеты» составында гастролдә йөрөй. Ҙур театр солисы була, шул иҫәптән «Фараон ҡыҙы» (), «Батша өсөн тормош» (), «Аҡҡош күле» («Лебединое озеро»), «Саламбо» һәм башҡа балет постановкаларында ҡатнаша. Йыш ҡына Михаил Мордкин менән пар булып бейей. 1914 йылда кинола дебюты була — Пётр Чардыниндың «Хәтерләйһеңме?» («Ты помнишь ли?») фильмында Елена Пильская ролен башҡара. 1915 йылда 8 фильмда уйнап тәүге рус кинойондоҙҙарының береһе булып китә. Актёр башлыса Пётр Чардынин һәм Евгений Бауэр фильмдарында төшә.

1917 йылғы Октябрь инҡилабынан һуң эмиграцияға китә, Литвала йәшәй, Каунас ҡалаһында бейеү сәнғәтен өйрәтә, Румынияла эшләй, Франция һәм Австрияла фильмдарҙа төшә. Һөҙөмтәлә Венала төпләнә, бында балет оҫталығы буйынса дәрестәр бирә. 1972 йылдың 16 ноябрендә Австрияның Баден ҡалаһында вафат була. Бынан алда туған яғына ҡайтырға рөхсәт һорап яҙа, 1972 йылдың 1 ноябрендә СССР гражданы паспортын ала, әммә ике аҙна үткәс вафат була.

Партиялары:
* «Лебединое озеро» — *Одетта-Одиллия*
* «Баядерка» — *Никия*
* «Дон Кихот» — *Китри*
* «Раймонда» — *Раймонда*
* «Дочь фараона» — *Аспиччия*
* «Тщетная предосторожность» — *Лиза*
* «Жизель» — *Жизель*
* Умирающий лебедь*

## Распутиндың үлеме
Каралли Бөйөк кенәз Дмитрий Павловичтың һөйәркәһе була һәм хәбәр итеүҙәренсә 1916 йылдың декабрендә Григорий Распутинды үлтереүҙе йәшереүҙә ҡатнаша. Был төндә ул Феликс Йосопов һарайында булған ике ҡатын-ҡыҙҙың береһе була. Енәйәт ҡылыусылар был ҡатын-ҡыҙҙар тураһында бер кемгә лә һөйләмәгән.

## Фильмографияһы

## Художестволы биографияһы
2009 йылда Геннадий Каган тарафынан яҙылған Вера Караллиҙың художестволы биографияһы нәшер ителә. Достоверно известные факты жизни актрисы в этом издании сочетаются с отступлениями от исторической действительности, автор достаточно вольно обходится с хронологией и последовательностью событий.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фотографии артистки
* Биографическая справка
* *Владимир Кремень* Вера Каралли: «Это письмо я писала в перчатках…» . Документальный фильм из цикла «Острова» (Россия, телеканал Культура, 2010).
Заһиҙуллина Аделина Рөстәм ҡыҙы

** Заһиҙуллина Аделина Рөстәм ҡыҙы** (13 ғинуар 1993 йыл, Өфө, Башҡортостан, Рәсәй) — рапирала Рәсәй фехтовальщигы. 2016 йылда команда беренселегендә донъя чемпионы, Европа чемпионы, I Европа уйындары еңеүсеһе һәм бронза призеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.

2013/2014 йыл миҙгеленән Рәсәй йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.

## Биографияһы
Башҡортостан физик культура институтында уҡый. Өфөлә йәшәй. 2003 йылдан алып фехтование менән шөғөлләнә. ЦСКА өсөн сығыш яһай. Тренерҙары — Е. А. Попов, О. М. Шагаев.

### Иң яҡшы һөҙөмтәләре

### Донъя чемпионаты

* 1 Алтын — 2016 йылда донъя чемпионаты (Рио-де-Жанейро, Бразилия) (команда)
* 3 Бронза — 2017 йылда донъя чемпионаты (Лейпциг, Германия) (команда)

### Донъя чемпионаты

* 1 Алтын — 2016 йылда Европа чемпионаты (Торунь, Польша) (команда)
* 2 Көмөш — 2017 йылда Европа чемпионаты (Тбилиси, Грузия) (команда)

### Европа уйындары

* 1 Алтын — Европа уйындары 2015 (Баҡы, Әзербайжан) (команда)
* 3 Бронза — Европа уйындары 2015 (Баҡы, Әзербайжан)

### Рәсәй чемпионаты

* 2 Көмөш — Рәсәй чемпионаты 2014 йыл (Лобня)
* 3 Бронза — Рәсәй чемпионаты 2016 йыл (Омск)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Халыҡ-ара йүнәлештәрҙә фехтование федерацияһы сайтынан(инг.)
* Башҡортостан Республикаһы фехтование федерацияһы сайтында профиле
Ғарифуллин Илүс Фәғит улы

**Ғарифуллин Илүс Фәғит улы** (19 ғинуар 1960 йыл — 25 декабрь 2016 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, инженер-механик, уйлап табыусы. 2003—2005 һәм 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы хакимиәте башлығы.

## Биографияһы
Илүс Фәғит улы Ғарифуллин 1960 ылдың 19 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Аҡкүҙ ауылында тыуған.
Үрге Йәркәйҙәге 1-се мәктәптә урта белем алған.

1982 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институтын (хәҙер Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлай, инженер-механик. Юғары уҡыу йортонда уҡыған ваҡытында лаборант булып эшләй.

1982 йылдан «Башнефть» берекмәһенең Нефтекама үҙәк производство хеҙмәтләндереү базаһында эшләй, инженер-технолог, һуңынан өлкән механик һәм баш инженер була.

1988—1999 йылдарҙа хеҙмт эшмәкәрлеген «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһының Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводында дауам итә: баш механик, предприятиеның коммерция бүлеге начальнигы һәм баш инженеры вазифаларын башҡара.

1999 йылдан — Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы директоры.

Ғарифуллин Илүс Фәғит улы 2003—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы хакимиәте башлығы булып эшләй.

2006 йылдан 2011 йыл аҙағына тиклем «Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтен етәкләй.

2012—2014 йылдарҙа тағы ла Нефтекама ҡалаһы хакимиәте башлығы вазифаларын үтәй. 
 
Илүс Ғарифуллин ҡаты ауырыуҙан һуң 2016 йылдың 25 декабрендә вафат була. Башҡортостандың Илеш районындағы тыуған ауылы Аҡкүҙҙә ерләнгән.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2009 йылда тыуған ауылы Аҡкүҙҙә «Ғарифулла» мәсетен төҙөтә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе
* «СССР Ҡораллы Көстәренә 70 йыл» юбилей миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан» Гарифуллин Илюс Фагитович   
* Ушел из жизни экс-глава Нефтекамска Илюс Гарифуллин. «proufu.ru» сайты. 26 декабря 2016
Абдуллин Ғафар Абдулла улы

**Абдуллин Ғафар Абдулла улы** (24 октябрь 1930 йыл — 31 октябрь 2008 йыл) — төҙөлөш алдынғыһы. 1964—1990 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһында урынлашҡан Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» тресы бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1978). СССР Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1987). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1990).

## Биографияһы
Ғафар Абдулла улы Абдуллин 1930 йылдың 24 октябрендә Татар АССР-ының Аҡтаныш районы Ҡәҙермәт ауылында тыуған.

Тулы булмаған урта белемле.

Татарстандың Калинин районында Октябрҙең 12 йыллығы исемендәге колхозда эшләй башлай. 1957 йылдан Башҡорт АССР-ында: Павловка ГЭС-ы төҙөлөшөндә балта оҫтаһы булып эшләй. 1959 йылдан — «Башнефтепромстрой» тресында балта оҫтаһы, 1964 йылдан — балта оҫталары бригадиры.

1990 йылдан хаҡлы ялда.

Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1978), СССР Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1987) һәм Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1990) исемдәренә лайыҡ булған.

Абдуллин Ғафар Абдулла улы 2008 йылдың 31 октябрендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971),
* I дәрәжә (1986), II дәрәжә (1981), III дәрәжә (1975) Хеҙмәт Даны ордендары,
* миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Һылтанмалар
* 
* 
* Официальный сайт администрации городского округа г. Нефтекамск
Нашидә Гөзде Дурмуш

**Нашидә Гөзде Дурмуш** (; 1985), Измир) — төрөк генетигы.

Тикшеренеүҙәре башлыса нанотехнология һәм микротехнология өлкәләрендә бара һәм яман шеште дауалау, антибиотиктарға бирешмәүсәнлек проблемаларына тоҫҡала. Массачусесетс технология институты журналы MIT Technology Review уны үҙенең йыл һайын төҙөлә торған «TR35» исемлегендә 2015 йылда иң яҡшы йәш 35 новаторҙан торған *пионерҙар* категорияһына индергән.

## Биографияһы
Дурмуш 1985 йылда Төркиәнең Измир ҡалаһында тыуа. 2003 йылда Анкаралағы Яҡын Көнсығыш техник университетына уҡырға инә, молекуляр биология һәм генетика буйынса махсуслаша. Һуңыраҡ Дурмуш Фулбрайт программаһы грантын ота һәм белем алыуын дауам итер өсөн АҠШ-ҡа китә. 2009 йылда Бостон университетында техника һәм технология магистры дәрәжәһен ала, ә 2013 йылдың майында Браун университетында биомедицина инженерияһы өлкәһендә философия докторы дәрәжәһенә эйә була.

2014 йылда Дурмуш Стэнфорд университеты докторантураһына инә. Әлеге ваҡытта ул Стэнфорд университетының Геном технологиялары үҙәгендә һәм Стэнфордтың Медицина мәктәбендә Рональд У. Дэвис менән бергә тикшеренеүҙәрен дауам итә. 2015 йылда MIT Technology Review журналы тарафынан, биотехнология һәм медицина өлкәһендә пионер булараҡ, «Top 35 Innovators Under 35» (TR35) исемлегенә индерелә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Эшмәкәрлеге ауырыуҙарҙы диагностикалау һәм дауалау өсөн ҡиммәт булмаған нанотехнологик инструменттар эшләүгә йүнәлтелгән, мәҫәлән, күҙәнәкте магнит яланында левитациялап, уның физик үҙенсәлектәрен тиҙ билдәләү ысулын эшләү менән шөғөлләнә, был микробтың теге йәки был препаратҡа реакцияһын тиҙ арала билдәләргә һәм яман шеш күҙәнәктәрен сәләмәт күҙәнәктәр менән бутамаҫҡа мөмкинлек бирә.

## Иҫкәрмәләр
Шәһит

**Шәһит** ( šahīd, күплектә شُهَداء šuhadā' (шүһәдә);  šahāda шәһәҙә һүҙенән барлыҡҡа килгән, ул башҡортса «шаһитлыҡ» һүҙенә тап килә). Исламда шәһитлек хөкөм эшендә шаһит булып ҡатнашыуҙы ла аңлата, Аллаһ юлында яуҙа динеңде, ватаныңды, иманыңды, ғаиләңде яҡлап ҡорбан булыусыларға ҡарата ла ҡулланыла

## Башҡорт телендә
Башҡорт телендә **шәһит** һәм **шаһит** һүҙҙәре айырыла. Шәһит һүҙе Аллаһ юлында яуҙа динеңде, ватаныңды, иманыңды, ғаиләңде яҡлап ҡорбан булыусыларға ҡарата ғына, ә шаһит — хөкөм эшендә ҡатнашыусыларға, рәсми рәүештә ниндәйҙер ваҡиғаны күреүен белдереүенә ҡарата ғына ҡулланыла.

Шәһиттәр башҡорт халҡында оло маҡтауға лайыҡ шәхестәр, шуға күрә башҡорт исемдәре араһында «шәһит» һүҙенән яһалғандары бар: балаға матур, мәғәнәле исем бирелергә, яҡшы сифаттар тәрбиәләүгә булышлыҡ итергә тейеш. Шәһит, Шәһитулла (Шәһиҙулла), Шәһиҙә. Бындай исем менән башҡорт тарихында иң билдәле шәхес — Шәһит Хоҙайбирҙин.

## Шәһитлек
Дин өсөн йәнде фиҙа ҡылыу монотеистик диндәрҙең барыһына ла хас. Ислам да, христианлыҡ та дин өсөн үҙен ҡорбан иткәндәрҙе ҙурлай. «Шәһит» төшөнсәһе нәсраниҙарҙың «мученик» тигәненә тап килә (,  — шаһит).

XXI быуатта «шәһит» һүҙен журналистар үҙҙәрен Ислам диненән тип иғлан иткән террорсыларға ҡарата ҡулланып, киң таратып ебәрҙеләр.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Сладкая смерть  Фильм о шахидах.
* Шахид… как много в этом слове // islam.ru
* Кто является шахидом, и как его хоронят? // AskImam.ru
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы

** Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы** (25 июнь 1937 йыл — 4 февраль 2008 йыл) — химик-технолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), техник фәндәр докторы (1993), профессор (1995), Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған химигы.

## Биографияһы
Флүс Мирзасәлих улы Ғәзизов 1937 йылдың 25 июнендә ТАССР-ҙың Мөслим районы Симәк ауылында тыуған.

1959 йылда С. М. Киров исемендәге Ҡазан химия-технология институтын тамамлай һәм шунан бирле Стәрлетамаҡтағы «Авангард»  предприятиеһында эшләй: инженер, лаборатория начальнигы, оҫтахана начальнигы, техник контроль бүлеге начальнигы, 1969 йылдан заводтың баш инженер урынбаҫары. 1988 йылдан — генераль директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары.

Фәнни эштәре йүнәлештәре: ҡаты ракета яғыулығы юғары молекуляр берләшмәләрен етештереү химияһы һәм технологияһы.

Ғәзизов етәкселегендә яңы шартлатҡыс матдәләр (һығылмалы кумулятив зарядтар, шашка-детонаторҙар, II класлы грануллы шартлатҡыс матдәләр, брикет яғыулыҡтар һәм башҡалар) рецептураһы эшләнә һәм производствоға индерелә; баллистик төрҙәге ракета һәм дары яғыулыҡтары етештереү экологияһы проблемаһы хәл ителә. Ул заводтың химик технологияһы һәм сәнәғәт экологияһының төп фәнни-тикшеренеү лабораторияһын булдыра.

Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), ул Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының химия-технология фәндәре бүлеге ағзаһы.

Флүс Мирзасәлих улы 2008 йылдың 4 февралендә вафат була. Стәрлетамаҡ ҡалаһында ерләнгән.

## Хеҙмәттәре
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы — 160 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 44 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент авторы.

Газизов Ф. М. Пороховой исполин / Флюс Мирзасалихович Газизов // Вестн. Акад. наук Респ. Башкортостан. — 2003. — Т. 8, N 3.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1991)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1992)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған химигы (1993)
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Инженеры Урала: Энциклопедия. Екатеринбург: Уральский рабочий, 2001.
* Татарская энциклопедия: В 5 т. Т. 2: Г-Й. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2005.

## Һылтанмалар
*
Тимербулатов Зөфәр Мөхтәр улы

**Тимербулатов Зөфәр Мөхтәр улы ** (3 сентябрь 1951 йыл) — журналист, ғалим, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтендә Матбуғат министры (1991—1994, 2000—2004). «Китап» нәшриәте (2005—2012) һәм Дәүләт китап палатаһы директоры. Философия фәндәре кандидаты (2006). Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, мәғариф отличнигы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2004). Зәйнәб Биишева исемендәге премия (2009).

## Биографияһы
Зөфәр Мөхтәр улы Тимербулатов 1951 йылдың 3 сентябрендә Башҡорт АССР-ының  ҡалаһында тыуған.

### Белеме
* Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты
* Свердловск юғары партия мәктәбе
* Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәр министрлығының Дипломатик академияһы.

### Карьераһы
ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡала комитетында Стәрлетамаҡ педагогия институты комсомол комитеты башҡа эштән азат ителгән секретары вазифаһында эшләй башлай, шунан Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Демобилизацияланғандан һуң — журналистикала: «Стерлитамакский рабочий» гәзите редакцияһының хәбәрсеһе, бүлек мөдире, «Восход» (Ишембай) гәзите мөхәррире, шунан ике эште бергә алып бара: КПСС-тың Башҡортостан Өлкә Комитетының матбуғат, радио һәм телетапшырыуҙар секторы мөдире һәм Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы Башҡортостан республика комитетының идеология бүлеге мөдире. В 1991—94 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры. Рәсәй Федерацияһы Сит илдәр министрлығының Дипломатик академияһын тамамлағандан һуң Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенә мәғлүмәт-аналитика идаралығы начальнигы урынбаҫары вазифаһына саҡырыла, унда ул яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә Республика имиджын күтәреү мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Шунан һуң 1997—2000 йылдарҙа, Башҡортостан Республикаһы тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министры урынбаҫары булараҡ, ошо һәм башҡа проблемаларҙы туранан-тура хәл итеү менән шөғөлләнә. 2000 йылда ҡайтанан Башҡортостан Республикаһы матуғат һәм киң мәғлүмәт министры итеп тәғәйенләнә, унда ул 2004 йылға тиклем эшләй, министрлыҡ бөтөрөлөү сәбәпле, вазифаһынан бушатыла.

## Һылтанмалар
* Тимербулатов Зуфар Мухтарович. Информационное общество России: этапы становления и развития : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.11.- Уфа, 2006.- 163 с.: ил. РГБ ОД, 61 06-9/507
* http://news.yandex.ru/people/timerbulatov_zufar.html Пресс-портрет

## Иҫкәрмәләр
Тягушев Ефим Владимирович

**Тягушев Ефим Владимирович** (26 ғинуар 1919 йыл — 27 ғинуар 1971 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Көньяҡ фронттың 9-сы армияһы айырым уҡсылар бригадаһының 78-се элемтә батальоны радисы, ҡыҙылармеец, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
1919 йылда 26 ғинуарында Мордовияның Кендя ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мордвин.

7 синыфты тамамлай. «Яңы юл» колхозында ауыл советының һалым агенты булып эшләй. Һуңынан Кендян торф предприятиеһында төрлө эштәрҙә эшләй.

1939 йылда Мордва АССР-ының Ичкаловск хәрби комиссариатынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Полк мәктәбендә радист һөнәре ала. 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышын Одессала ҡаршылай.

1942 йылдың апрель айында ҡыҙылармеец Тягушев Ефим айырым 78-се уҡсылар бригадаһы составында Красный Лиман ҡалаһынан алыҫ булмаған Төньяҡ Донец йылғаһы бөгөлөндә һуғышта ҡатнаша. 20 апрелгә ҡарай төндә уҡсылар ротаһы көнбайыш ярға сыға һәм Долгенькое ауылы эргәһендәге (хәҙерге Украинаның Харьков өлкәһе Изюм районы) 158,6 м бейеклектән дошманды ҡыуып сығара. Десантсылар составында ҡыҙылармеец Тягушев та була. Хәрби заданиеларҙы үтәп, элемтәселәр баҫып алынған блиндажда радиостанция йәйелдерәләр һәм артиллерия утына төҙәтмәләр индерәләр, шулай уҡ дошмандың бер нисә атакаһын кире ҡағалар. 21 апрелдә Тягушев отделениеһы оборона тотҡан бейеклеккә гитлерсылар һөжүм аса, блиндажды ҡамай. Ефим дошманға ҡаршы автоматтан ут аса һәм радио аша совет артиллерияһы утын үҙенә юнәлтә. Бер снаряд блиндажға эләгә. Тягушев контузия ала һәм аңын юғалта. Гитлерсылар уны әсиргә ала.

Тягушев бер нисә концлагерь үтә. Ике тапҡыр уңышһыҙ ҡаса. 1943 йылдың 21 ғинуарында өсөнсө ҡасыуы уңышлы була һәм Ҡыҙыл Армия сафына ҡайта. Артабан ул Тамань ярымутаруындағы һуғышта, Ҡырым, Румыния, Югославия, Болгария, Австрияны азат итеүҙә ҡатнаша.

Ефим Тягушев 1946 йылда демобилизациялана. Һуғыш алдынан ата-әсәһе киткән ергә, Хабаровскиға килә. 1952 йылда Благовещен йылға училищеһын тамамлай. Хабаровск портының 12-се участкаһында Амур йылға пароходсылығында причал начальнигы булып эшләй. 1955 йылдан өлкән ҡабул итеүсе һәм тапшырыусы, Уссури йылғаһындағы Иман пристанендә тейәү-бушатыу мастеры. Приморье крайының Иман ҡалаһында йәшәгән. (1972 йылдан — Дальнереченск).

1971 йылдың 27 ғинуарында Дальнереченск ҡалаһында үҙәк аллеяның ҡала зыяратында ерләнгән.

## Хәтер

* Дальнереченск ҡала музейында Геройға арналған ҙур стенд бар. Уҡыусылар эшләп алған аҡсаға Тягушевҡа обелиск ҡуйылған. Шулай уҡ урындағы шағирҙар Тягушевҡа арнап шиғырҙар яҙа, йыл һайын уның хөрмәтенә уҡсылар ярышы үткәрелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 13 декабрендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлығы өсөн ҡыҙылармеец Тягушев Ефим Владимировичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә («Алтын йондоҙ» миҙалы № 4916)
* Ленин ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Герои Советского Союза — дальневосточники .
* Тягушев Ефим Владимирович.
Железногорск (Курск өлкәһе)

**Железногорск** () — Курск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Курскиҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.

## Географияһы

## Иҡтисад
* Михайлов тау байыҡтырыу комбинаты
* «ГОТЭК»

## Транспорт

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
Шаһит

**Шаһит** — ниндәйҙер енәйәт, административ, гражданлыҡ йәки арбитраж эше буйынса мәғлүмәттәр биреү өсөн йәлеп ителгән шәхес. Ғәҙәттә «шаһит» төшөнсәһен судҡа саҡырылған кешегә ҡарата ҡулланалар, әммә уның мәғәнәһе киңерәк. Ул ниндәйҙер эш-хәлде күреп белгән һәм шуның буйынса мәғлүмәттәр бирергә әҙер кеше

## Хөкөм эшендә
Шаһиттар гражданлыҡ, енәйәтте тикшереү, арбитраж һәм административ хоҡуҡ боҙоуҙар буйынса эш процесына йәлеп ителә һәм уларҙың хоҡуҡтары, бурыстары һәм яуаплылыҡтары ярашлы норматив-хоҡуҡи документтарҙа раҫланған. Шулай уҡ был документтарҙа балиғлыҡ йәшенә етмәгән үҫмерҙәрҙең шаһит булыуына ҡағылышлы статьялар ҙа бар.

## Дини мәғәнәһе
Ғәрәп телендә шәһәҙәт (ғәр. شهادة,  — таныу, шаһитлыҡ) башҡортса «шаһитлыҡ» һүҙенә тап килә. Шәһәҙәт һүҙенең тамырында ғәрәп теленән башҡорт теленә лә килеп ингән «шаһит» һүҙе ята. Бер үк мәғәнәле төшөнсәнән килеп инһә лә, башҡорт телендә **шаһит** һәм шәһит һүҙҙәре мәғәнәһе буйынса айырыла. Шаһит — нимәнелер рәсми рәүештә дөрөҫләү өсөн эш-ваҡиғала ҡатнашҡан кеше, ә **шәһит** Аллаһ юлында яуҙа динен, ватанын, иманын, ғаиләһен яҡлап ҡорбан булыусыларға ҡарата ҡулланыла.

## Сығанаҡтар
* Гражданский процессуальный кодекс РФ от 14 ноября 2002 г. N 138-ФЗ
* Кодекс Российской Федерации об административных правонарушениях (КоАП РФ) от 30 декабря 2001 г. N 195-ФЗ
* Уголовно-процессуальный кодекс РФ от 18 декабря 2001 г. N 174-ФЗ
* Арбитражный процессуальный кодекс Российской Федерации от 24 июля 2002 г. N 95-ФЗ

## Иҫкәрмәләр
Миһри Мүшфик Ханым

**Миһри Мүшфик Ханым** (; 26 февраль 1886 йыл, Истанбул — яҡынса 1954 йыл, Нью-Йорк) — тәүге танылған төрөк ҡатын-ҡыҙ рәссамдарының береһе. Бөтәһенән элек портреттары менән билдәле. Ханым бик күп билдәле кешеләрҙе, шул иҫәптән Мостафа Кәмал Ататөрктө, Рим папаһы Бенедикта XV-не төшөргән.

## Биографияһы
Миһри Мүшфик Ханым 1886 йылдың 26 февралендә Истанбулдың Кадыкёй районында Ачба абхаз кенәз ырыуынан булған Рәсим паша ғаиләһендә тыуа. Атаһы — принц Әхмәт Рәсим паша, анатомия буйынса белгес, Хәрби медицина мәктәбенең танылған уҡытыусыһы була. Рәсми документтарҙа һәм ғаилә хаттарында ул ошо учреждениеның президенты тип тә телгә алына. Әхмәт Рәсим пашаның нескә зауығы һәм ҡыҙыҡһыныуҙар даирәһе ҡыҙының художество белеме алыуына ла сәбәпсе булғандыр, күрәһең. Рәсим паша музыка ярата һәм кисәләрҙә сазда уйнау менән мауыға. Миһри Ханымдың әсәһе — Фатма Нәшәдил Ханым, ә уның һеңлеһе Әнис Ханым рәссам Һалә Асафтың әсәһе була.

Миһри Ханым итальян рәссамы Фаусто Дзонаронан дәрестәр ала. Шунан Римға, Парижға бара. Парижда Монпарнаста йәшәй һәм һүрәт төшөрөү менән йәшәү өсөн аҡса эшләй. Ошонда уҡ Сорбонна университетында уҡыған Мүшфик Селами бей менән таныша, улар өйләнешә.

Истанбулға ҡайтҡас, 1913 йылда Миһри Ханым ҡыҙҙар өсөн уҡытыусылыҡ мәктәбенә эшкә инә. 1914 йылда ҡыҙҙар өсөн Нәфис сәнғәттәр мәктәбе асыла, Миһри Ханым уның директоры һәм уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә.

1922 йыл аҙағында Ханым Италияға бара, киләһе йылда ире менән айырылыша. Италияла шағир Габриеле Д’Аннунцио менән ғишыҡ романы була, һәм уның ярҙамында рәссамдың Рим папаһы портретын яҙыу һәм часовняла фрескаларҙы тергеҙеү өҫтөндә эшләү мөмкинлеге тыуа.

Миһри Ханым республика урынлашҡан Төркиәгә ҡайтып әйләнә. Бында ул Ататөрктөң портретын яҙа һәм президенттың Анкаралағы резиденцияһына шәхсән илтеп тапшыра.

Бынан ары Миһри Ханым йәнә Римға юллана, Парижға, АҠШ-ҡа (Нью-Йорк, Бостон, Вашингтон һәм Чикаго) бара.

1938 һәм 1939 йылдарҙа ул Лонг-Айлендта (Нью-Йорк) Бөтә донъя куүргәҙмәһендә эшләй. Һуңғы йылдары фәҡирлектә үтә, 1954 йылда вафат була, уны Харт утрауындағы (Нью-Йорк) ярлылар зыяратында ерләйҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Mihri Müşfik Hanım’ın Retrospektifi 
* New York’taki resim sergisine dair haber küpürü
Нуртдинов Руслан Наил улы

**Нуртдинов Руслан Наил улы** (30 март 1980 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, һул һөжүмсе. Өфө хоккейы тәрбиәләнеүсеһе.

## Карьераһы
Руслан Нуртдинов профессиональ карьераһын 1997 йылда тыуған ҡалаһы Өфөнөң «Салауат Юлаев» хоккей клубы составында башлай. 2001 йылда Петербург СКА-һы менән контрактҡа ҡул ҡуя. 2002/2003 йылдар миҙгелен Череповецтың «Северсталь» хоккей клубында үткәрә. Был миҙгел клуб тарихында иң уңышлыһы була — череповсылар финалда Ярославль ҡалаһының «Локомотив»ынан ғына ҡалышып, көмөш миҙал яулай, ә Руслан үҙе ҡатнашҡан 62 матчта 38 (20+18) мәрәй йыя. Был уңыштан һуң спортсы Ҡазандың «Аҡ барыҫы» менән контракт төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, шул уҡ йылда ул Рәсәй беренселегендә бронза миҙал яулай.

2004/2005 йылдар миҙгеле Руслан өсөн бик уңышлы булмай. Уны Руслан «Салауат Юлаев» составында башлай, әммә миҙгел уртаһында Череповецҡа ҡайта. Шуға ҡарамаҫтан, был миҙгел тамамланыу менән үк Нуртдиновҡа Магнитогорскиҙың«Металлургынан» тәҡдим була, һәм форвард уны кисекмәҫтән ҡабул итә. Уралда ике бик уңышлы йылдан һуң, 2007 йылда Руслан, ил чемпионы сифатында, Магнитогорскиҙы ташлап китә һәм Өфө клубына кире ҡайта, клуб составында шул уҡ миҙгелдә яңынан Суперлигала алтын яулай.

Әммә һәр миҙгел һайын Нуретдиновтың һөҙөмтәлелеге кәмей, һөҙөмтәлә 2010 йылдың йәйендә уйынсы «Торос» Юғары лига клубына китә. Шуға ҡарамаҫтан, бер аҙна үтеүгә Русландың Хабаровск ҡалаһының «Амуры» менән контрактҡа ҡул ҡуйыуы тураһында иғлан ителә, уның составында 2010/11 миҙгелендә ул үткәрелгән 50 уйында 12 (8+4) мәрәй йыя. 2011 йылдың 15 июнендә Нуртдинов Череповецҡа ҡайтырға ҡарар ҡабул итә, «Северсталь» менән бер йыллыҡ килешеү төҙөй.

2011/12 миҙгелендә Руслан Череповец клубы составында 53 уйын үткәреп, үҙ иҫәбенә 22 (14+8) һөҙөмтәле балл яҙҙыра. 2012 йылдың 1 июнендә «Северсталь» етәкселеге уйынсы менән килешеүҙе тағы бер йылға оҙайтырға ҡарар ҡабул итә.

Руслан Нуртдинов 2016 йылдың 10 ғинуарында профессиональ уйын карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә.

### Халыҡ-ара ярыштарҙа
Рәсәй йыйылма командаһы составында Руслан Нуртдинов 1998 йылда Европа юниорҙар чемпионатында ҡатнаша. Был турнирҙа Руслан команда менән бергә, уҙғарылған 6 матчта 1 (1+0) мәрәй йыйып, бронза призер була. Шулай уҡ Нурттдинов 2002/03 һәм 2003/04 миҙгелдәрендә Еврохоккейтур этаптарында йыйылма команда өсөн сығыш яһай.

## Ҡаҙаныштары

* Рәсәй Чемпионы (**2**): 2007, 2008.
* Рәсәй чемпионатының көмөш призеры 2003.
* Рәсәй чемпионатының бронза призеры (**2**): 2004, 2006.
* КХЛ асыҡ Рәсәй чемпионатының бронза призеры 2010.
* 1998 Европа юниор чемпионатының бронза призеры.
* Шпенглер Кубогы эйәһе 2005.
* «Боҙҙа джентльмен» призын яулаусы 2006.

## Сығыштар статистикаһы

## Һылтанмалар

* (рус.)
* (инг.)
* (инг.)

## Иҫкәрмәләр
Иманғолов Динислам Ислам улы

**Иманғолов Динислам Ислам улы** (10 сентябрь 1924 йыл — 22 сентябрь 2014 йыл) — эшсе. 1951—1994 йылдарҙа Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинаты слесары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IX саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974). Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1969).

## Биографияһы
Динислам Исламетдин улы (Ислам улы) Иманғолов 1924 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1939 йылда Ишембай районының «Торатау» колхозында тимерсе булып башлай. 1942—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1947 йылда Совет Армияһы сафтарынан демобилизациялана.

1947—1951 йылдарҙа «Торатау» колхозында һөтсөлөк фермаһы мөдире һәм хисапсы булып эшләй. 1951 йылдан Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинатының контроль-үлсәү приборҙары һәм автоматика цехында электрослесарь булып эшләй. 1952 йылда икенсе һөнәргә — газоэлектросварщиклыҡҡа эйә була.

Д. И. Иманғоловтың контроль-үлсәү приборҙары һәм автоматиканы монтажлауҙа һәм хеҙмәтләндереүҙә оҫта эш итеүе комбинаттың производство күрһәткестәрен күтәреүгә булышлыҡ итә. Д. И. Иманғолов эшләгән бригада ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә иҫкергән ҡорамалды замансаһына һәм камилырағына алмаштырып ҡуя, һөҙөмтәлә 1973 йылда кальцийлы сода етештереү 1970 йыл менән сағыштырғанда 277 мең тоннаға арта. Ҡорамалды алмаштырыуҙан алынған иҡтисади эффект 150 мең һум тәшкил итә. Туғыҙынсы биш йылллыҡтың (1971—1975) тәүге өс йылында 533 тонна аммияк, 4 500 000 киловатт-сәғәт электр энергияһы, 55 000 гектокалорий пар экономиялана. Технологик процестарҙы контролләү һәм көйләү өлкәһендәге технологик камиллаштырыуҙар йылына 786 мең һумлыҡ иҡтисади эффект бирә.

1973 йылдың пландарын һәм ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә һәм арттырып үтәүҙә күрһәткән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1974 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән Д. И. Иманғоловҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Д. И. Иманғолов 16 рационализаторлыҡ тәҡдимен производствоға индерә. Үҙенең бай эш тәжрибәһен йәштәргә тапшыра. Туғыҙынсы биш йыллыҡтың өс йылында йына 12 йәш эшсегә һөнәр үҙләштерергә ярҙам итә.

1994 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Стәрлетамаҡ «Сода» производство берекмәһендә эшләй. Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974)
* Ленин (1974), 
* Октябрь Революцияһы (1971),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966),
* II дәрәжә Ватан һуғышы (1985),
* Ҡыҙыл Йондоҙ (1946) ордендары, 
* миҙалдар 
* Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданины (1969)

## Хәтер
* Стәрлетамаҡ ҡалаһында Геройға бюст ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* 
* http://www.proshkolu.ru/user/Iluza23/file/1456616/ 

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа: Китап, 2011. — 432 с. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
Хәмиҙуллин Марат Өмөтбай улы

**Мара́т Өмөтбай улы Хәмиҙу́ллин** (2 ғинуар 1936, Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы, Маҡар районы, БАССР, Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Ишембай районы — 12 ғинуар 2011, Ишембай) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985 йылдың 22 июлендә бирелгән).

## Биографияһы
Хәмиҙуллин Марат Өмөтбай улы 1936 йылда Башҡортостан Республикаһының Ишембай районында тыуа.

Ишембай ҡалаһында Көҫәпҡол биҫтәһендә йәшәй.

Белеме — Ишембай ҡалаһының 3-сө һанлы мәктәбе (хәҙер — Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты), артабан Ишембай нефть техникумының киске бүлеге.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1958 йылда Ишембай Сталин исемендәге машиналар эшләү заводында башлай

1967 йылдан 1994 йылға тиклем «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционер йәмғиәте ремонт-механика заводының механика-ремонт цехында токарь-расточник булып эшләй.

## Наградалары
Ун беренсе биш йыллыҡтың план-заданиеларын һәм соцмалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәгәне, «Салаватнефтеоргсинтез» производство берекмәһендә этилен һәм пропилен етештереү буйынса комплексты булдырыуға һәм үҙләштереүгә ҙур шәхси өлөш индергәне һәм хеҙмәт батырлығы күрһәткәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 22 июлендәге Указы менән М. Ө. Хәмиҙуллинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Ленин (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1980), III дәрәжә Хеҙмәт Даны (1975)ордендары, миҙалдары менән бүләкләнә.

## Әҙәбиәт

* Салават. Уфа. Башкирское книжное издательство. 1987.

* Герои труда. Уфа. Изд. Китап. 2011.

## Шулай уҡ ҡара

* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* [ХАМИДУЛЛИН Марат Уметбаевич http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/1075-khamidullin-marat-umetbaevich  Башкирская энциклопедия]
Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы

**Үмәрғәлин Тәлғәт Ғәле улы** (24 ғинуар 1948 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1995), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы газ сәнәғәте хеҙмәткәре (2003), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1991).

## Биографияһы
Тәлғәт Ғәле улы Үмәрғәлин 1948 йылдың 24 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Маҡар районы Байғужа ауылында тыуған.
* 1964 — мәктәп
* 1968 — Салауат индустриаль техникумы;
* 1976 — Новосибирск дәүләт университеты.
* 1968—1978 — аппаратсы, смена начальнигы, Салауат нефть-химия комбинатында инженер-математик;
* 1978 — Өфө нефть институты : кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, уҡытыусы, доцент, профессор, «Химик кибернетика» кафедраһы мөдире.

Математик моделләү һәм химик-технологик процестарҙы оптимилләштереү өлкәһендә белгес.
Уйлап табыуҙарына 30-ҙан ашыу авторлыҡ таныҡлығы һәм патентына эйә. 200-гә яҡын баҫма эш авторы..

## Библиография
* Умергалин, Талгат Галеевич. Неадиабатический совмещенный процесс конденсации и испарения углеводородной смеси : автореферат дис. … доктора технических наук : 05.17.07;05.17.08 / Уфимский гос. нефтяной техн. ун-т. — Уфа, 1995. — 48 с.
* Умергалин, Талгат Галеевич. Основы вычислительной математики. Теория. Алгоритмы. Примеры : Учеб. пособие / Т. Г. Умергалин; Уфим. нефт. ин-т. — Уфа : УНИ, 1988. — 78 с. : ил.; 21 см.
* Умергалин, Талгат Галеевич. Математическое моделирование основных химико-технологических процессов : Учеб. пособие / Т. Г. Умергалин; Уфим. гос. нефтяной техн. ун-т. — Уфа : Уфим. гос. нефтяной техн. ун-т, 2001 — 20 см.
* Методы расчетов основного оборудования нефтепереработки и нефтехимии: Учеб. пособие/ Т. Г. Умергалин, Ф. М. Галиаскаров. 236 с. Уфа: Изд-во «Нефтегазовое дело», 2007
* Умергалин, Талгат Галеевич. Процесс совмещенной многоступенчатой конденсации и испарения смеси / Т. Г. Умергалин. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1991. — 150 с. : ил.; 21 см.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы

**Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы** (25 май 1927 йыл — 10 июль 2006 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Братск алюмин заводы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). 

## Биографияһы
Мәхмүт Фәттәх улы Ғизетдинов 1927 йылдың 25 майында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районы Айыухан ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

14 йәшенән колхозда эшләй, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда хеҙмәт армияһында ағас ҡырҡыуҙа була.

1944 йылда армияға алына, Тымыҡ океан флотында минасы булып хеҙмәт итә, Аляскала ленд-лиз буйынса фрегаттар ҡабул итә. Артабан Камчаткала һәм Кореяла хеҙмәт итә.

1952 йылда демобилизацияланғандан һуң Краснотурьинск ҡалаһының Богословлаг алюмин заводында электролизлаусы, 1958 йылдан Сталинград алюмин заводында электролизлаусылар бригадиры булып эшләй. 1964 йылда «Почетлы металлург» исеме ала, Волгоград тарихи музейында уның бригадаһына арналған стенд бар.

1966 йылда Братск алюмин заводына эшкә саҡырыла, 9-сы, 10-сы һәм 12-се корпустарҙы сафҡа индереүҙә ҡатнаша. 1968 йылдан алып  пенсияға сыҡҡанға тиклем 1-се корпуста бригадир булып эшләй.

Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы партия өлкә комитеты составына һайлана, Братск ҡала Советы депутаты була. Ул ике Ленин, Октябрь Революцияһы ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

Пенсияға сыҡҡас, Волгоградҡа ҡайта, бында 2000 йылға тиклем алюмин заводында эшләй. Ғүмеренең һуңғы йылдары Иркутск ҡалаһында үтә.

Улы Федор — бард-йырсы.

### Хеҙмәт батырлығы
1973 йылдың 29 декабрендә, күрһәткән хеҙмәт батырлығы һәм 1973 йылға ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрен үтәгәндә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Указ Президиума Верховного Совета СССР // Вост-Сиб. Правда, 31.12.1973 г.
* Л.Даниленко. Трудовая доблесть // Вост-Сиб. Правда, 29.01.1974 г.
* Бархатов, Ю. М. Иркутяне — Герои Социалистического Труда: [научно-справочное издание] / Ю. М. Бархатов.— Иркутск: Оттиск, 2013. — с. 50.
* Мы славим металлурга труд святой
* И. Сгибнева «БРАТСК НА ПОРОГЕ ЗРЕЛОСТИ»
Күк мәҙрәсә (Сивас)

**Күк мәҙрәсә** (; туранан -тура тәржемәлә: «һауа мәҙрәсәһе» йәки «күк мәҙрәсә»), шулай уҡ **Сәхәбиә мәҙрәсәһе** булараҡ танылған (), — Сивас (Төркиә) ҡалаһындағы XIII быуат мәҙрәсәһе.

Мәҙрәсә вәзир һәм 1277 йылда йылда вафат булған Первандан һуң, Конья солтанатында хакимлыҡ иткән Сахиб Ата теләге буйынса төҙөлгән, 1271 йылға ҡәҙәр ул Перван менән яҡшы мөнәсәбәттә булған. Сахиб Ата ихтыяры буйынса Анатолияла бик күп мәҙрәсәләр төҙөлгән. Күк мәҙрәсәһе — шуларҙың иң мөһабәттәренең береһе. Мәҙрәсәнең *Сахибиә* тигән төп исеме Сахиб Ата исеме менән бәйле барлыҡҡа килгән. Биҙәү эштәрендә зәңгәр («күк») төҫтәге кафель ҡулланғанлыҡтан, ҡоролма Күк мәҙрәсә тигән исем аҫтында танылыу ала.

## Тарихы
Мәҙрәсә Коньянан булған Калоян тигән билдәле архитектор проекты буйынса төҙөлә. Башта был бина ике ҡатлы буласаҡ. тип күҙаллана. Ул шулай уҡ хаммам (төрөк мунсаһы) һәм 30 кешелек ашхананы ла үҙ эсенә ала. Бөгөнгө көнгә беренсе ҡаттағы 13 бүлмә генә һаҡланып ҡалған. Күк мәҙрәсә 1883 йылда яңынан төҙөкләндерелә һәм 1926 йылға ҡәҙәр тәғәйенләнеше буйынса ҡулланылғанған.

## Техник деталдәре
Бинаның һәр ике яғынан 25 метрлыҡ ике бейек манараһы бар. Ҡоролмалар киңлеге 31,25 метр тәшкил итә. Эске ихатаһының майҙаны — 14,40 х 24,25 метр. Бина мәсеткә (намаҙ уҡыу залы) һәм уҡыу бүлмәләренә бүленгән.

## Ваҡыф
Урта быуаттарҙа ислам илдәрендә *[[ваҡыф]]* мосолман дини учреждениелары өсөн килем сығанағы булып торған, уға фондтарҙы файҙаланыу һәм уның эшмәкәрлеген көйләү, шулай уҡ хеҙмәткәрҙәр тотоу өсөн кәрәкле булған бөтә мөмкинлектәре бирелгән була. Күк мәҙрәсә өсөн килем сығанағы булып 85 баҙар, туғыҙ ауыл, ике ферма һәм башҡа сығанаҡтар хеҙмәт иткән.

## Галереяһы

File:Gok Medresesi2.jpg|Мәҙрәсә мукарндары
File:Gok Medresesi1.jpg|


## Иҫкәрмәләр