open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кәлимуллин Рәшит Фәһим улы

**Кәлимуллин Рәшит Фәһим улы** (6 май 1957 йыл) — композитор; Рәсәй Композиторҙар союзы идараһы рәйесе, Татарстан Республикаһы Композиторҙар союзы рәйесе, Рәсәй Федерацияһының һәм Татарстан Республикаһының халыҡ артисы.

## Биографияһы
Рәшит Фәһим улы Кәлимуллин 1957 йылдың 6 майында Татар АССР-ының Зеленодольск ҡалаһында тыуған. 1985 йылда — Ҡазан дәүләт консерваторияһын,1987 йылда «композитор» һөнәре буйынса аспирантураны тамамлай.

1987—1993 йылдарҙа Ҡазан консерваторияһында — уҡытыусы, өлкән уҡытыусы, инструментовка (музыкаль әҫәрҙе оркестр менән башҡарыуға яраҡлаштырыу) һәм композиция кафедраһы мөдире.

Композитор булараҡ төрлө жанрҙрҙа эшләй, уның әҫәрҙәре араһында — опералар, симфоник һәм камера әҫәрҙәре, хор музыкаһы, йырҙар. Рәшит Кәлимуллин ижадына сағыу милли үҙенсәлек, шулай уҡ көнсығыш һәм көнбайыш музыкаль традицияларын бергә ҡушыу хас.

1989—1995 йылдарҙа — Татарстан Республикаһы Композиторҙар союзы рәйесе.

Ҡазанда уның башланғысы менән Софья Ғөбәйҙуллина исемендәге Хәҙерге заман музыка үҙәге асыла. 1995—2002 йылдарҙа ошо үҙәктең директоры булып эшләй.

«Европа- Азия» халыҡ-ара хәҙерге заман музыка (1993 йылдан алып Ҡазан, Мәскәү ҡалаһы һәм Татарстадың башҡа ҡалаларында үткәрелә) һәм «Muz-Transit» фестивалдәре художество етәксеһе һәм директоры (2003 йылдан алып). 2013 йылда Вьетнамда "Азия-Европа проектын ойоштора, Ул ике йылға бер тапҡыр үткәрелә. «Урыҫ һәмт атар музыкаһы ынйылары» проекты авторы, әле ге проект ярҙамында Татастан композиторҙары музыкаһы Берлин, Лейпциг, Стокгольм, Рим, Флоренция, Ватикан, Лондон, Богота ҡалаларының иң яҡшы тамаша залдарында яңғыраны.

Прокофьев исемендәге һәм Юргенсон исемндәге Халыҡ-ара конкурсттарҙың жюри ағзаһы.

2006—2010 йылдарҙа — Татарстан Республикаһының йәмәғәт палатаһы ағзаһы.

2016 йылдан алып — Рәсәй Федерацияһы мәҙәниәт министрлығы эргәһендәге Йәмәғәт советы ағзаһы.

2015 йылдың 9 декабренән алып Рәсәй Федерацияһы Композиторҙар союзы идараһы Рәйесе вазифаһын биләй..

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2007)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995)
* Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1990)
* Шостакович исемендәге премияһы лауреаты
* Ғабдулла Туҡай исемендәге Татарстан Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты.
* Композиция буйынса халыҡ-ара конкурстарының тәүге премиялар лауреаты (Германия, 1987; Австрия, 1994)
* «Ҡазан ҡалаһы ғорурлығы» энциклопедик баҫмаһына индерелгән (2005)
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте наградалары (2005 йыл)

## Һылтанмалар
* Ҡыҫҡаса биография, фото
Ефремов Фёдор Герасимович

**Ефремов Фёдор Герасимович** (14 июль 1906 йыл — 30 март 1972 йыл) — нефть сығарыу тармағы эшмәкәре. 1950—1967 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы идарасыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965). Сталин премияһы лауреаты (1950). Ленин (1959), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1948, 1951, 1966) ордендары кавалеры. Бөрө ҡалаһының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Фёдор Герасимович Ефремов 1906 йылдың 1 (14) июлендә Пенза губернаһының Рузвель ауылында тыуған (хәҙер Пенза өлкәһе Наровчаты районы).

1939 йылда Баҡы сәнәғәт академияһын тамамлай. Артабан Әзербайжан ССР-ы һәм Үзбәк ССР-ының нефть промыслаларында эшләй: 1947 йылдан — баш инженер, «Татнефтегазразведка» тресы идарасыһы, 1950—1967 йылдарҙа «Башвостокнефтеразведка» тресы идарасыһы.

Башҡортостан биләмәләрендә Арлан, Сытырман, Тәтешле, Уръябаш нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә ҡатнаша. 60‑сы йылдарҙа тәрән скважиналарҙы (3000 м ашыу) быраулау, нефть промыслаларында мәҙәни-көнкүреш тәғәйенләнешле күсмә объекттар урынлаштырыу эштәрендә туранан-тура ҡатнаша. Татарстандағы Ромашкинский нефть ятҡылығын асыусыларҙың  береһе.

1972 йылдың 30 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* *эре яңы нефть ятҡылыҡтарын асыуы өсөн* икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1950)
* Ленин ордены (1959)
* өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948, 1951, 1966)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1965)
* Бөрө ҡалаһының почётлы гражданы

## Һылтанмалар
* 
* Энциклопедия Урала
Чумаков Фёдор Федотович

**Федор Федотович Чумаков** (1729 йыл — 1786 йылдан һуң) — Яйыҡ казагы, Пугачев полковнигы, баш күтәреүселәр артиллерияһы командующийы. Пугачевтың Йәшерен думаһына инә, унан «граф Орлов» титулын ала. Үҙҙәрен ярлыҡау хаҡына Пугачевты хөкүмәткә тоттороусы юғары казак ҡатламы вәкилдәренең береһе.

Чумаков Пугачев ихтилалына баштан уҡ, 1773 йылдың сентябрендә, баш күтәреүселәр Яйыҡ ҡаласығында күренеү менән ҡушыла, һуңынан Яйыҡ ғәскәре составында сик буйы һыҙатындағы барлыҡ ҡәлғәләрҙе алыуҙа, артабан Ырымбурҙы ҡамауҙа ҡатнаша. Артиллерия командующийы итеп тәғәйенләнә. Пугачевт яҡын даирәһенә инә.

1774 йыл>дың мартында Татищев ҡәлғәһе эргәһендә баш күтәреүселәр ҡыйратылғандан һуң, Пугачев менән бергә Көньяҡ Уралға ҡаса, унан армияны тау заводы эшселәре, яңы ҡорал менән тулыландырып, Пугачев Урал, Башҡортостан һәм Волга буйлап ҡасыу-походын дауам итә.

1774 йылдың август айында ихтилалдың еңелеүе бәхәсһеҙ була. Һәр яңы губернала меңдәрсә крепостной ҡушылыуға ҡарамаҫтан, Пугачев армияһы еңелеү артынан еңелеү кисерә, армия үҙәге булған Яйыҡ казактары дала буйлап тарала, ихтилал терәге — Яйыҡ ҡаласығын Мансуров бригадаһы яулап ала. Ошо шарттарҙа казактарҙың юғары ҡатламы ярлыҡау хаҡына хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыурға һәм ялған батшаны тотоп биреү мөмкинлеге эҙләй башлай. Чумаков, башҡа казак полковниктары — И. Федулев, И. Творогов һәм башҡалар менән бергә, Пугачевты тотоу һәм властарға тапшырыу маҡсаты менән заговор ҡора.

25 августа Ҡара Яр эргәһендәге Солеников ватагаһы алышында Чумаков ғәмәлдә Михельсонға бөтә артиллерияны тапшыра. Был ихтилалсыларҙың бары тик хәрби сәнғәттә тәжрибәһе булмауы эҙемтәһе булыуы ла ихтимал. Пугацевсыларҙың ҡалғандары 1772 йылғы ихтилалда бер тапҡыр еңелеү кисергән Волга һәм Урал йылғалары араһына юллана.

Был ваҡытта Пугачев үҙе яҡлыларҙы юғалтып бөтә, Чика-Зарубин Өфө янында әсиргә алына, Шигаев, Толкачев, Каргин яҙын әсирлеккә эләгә, Овчинников 25 августа һуғышта һәләк була. Ошо мәлдән, казактарҙәң кисеүҙе сыҡҡанда эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасыу еңелерәк булһын өсөн ваҡ төркөмдәргә бүленеүенән файҙаланып, фетнәселәр 1774 йылдың 8 (19) сентябрендә Оло Үҙән йылғаһы эргәһендә Пугачевты бәйләй. 11 сентябрҙә иртән Творогов менән Чумаков Яйыҡ ҡаласығына килеп, Пугачевты властарға тапшырырға әҙер булыуҙарын белдерә. Шул уҡ көндө уларҙан Яйыҡ йәшерен комиссияһы тарафынан һорау алына, ә 15 сентябргә ҡарай төндә комиссияға Пугачевты алып киләләр.

1774 йылдың ноябрендә Чумаковты һаҡ аҫтында Мәскәүгә оҙаталар, унда Пугачевҡа һәм уның арҡалаштарына «генераль» тәфтиш тикшереүе үткәрәләр һәм улар өҫтөнән суд процесы башлана. 1775 йылдың 9 ғинуарындағы ҡарарға ярашлы Чумаков Лифляндия губернаһына ғүмерлек һөргөнгә хөкөм ителгән туғыҙ казак араһында була. Чумаков Пернов ҡалаһында(хәҙерге Пярну, Эстония) 1786 йылдан һуң вафат була (документта һуңғы тапҡыр телгә алына), аныҡ датаһы билдәһеҙ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Губанов Иван Васильевич

**Иван Васильевич Губанов** (1730 йыл — 8 (19) октябрь 1774 йыл) — Ырымбур казагы, атаман береһе күтәреүселәр армияһына 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында баш күтәреүселәр армияһы атамандарының береһе.

Пугачевҡа 1773 йылдың октябрендә, ул Ырымбур эргәһендә булғанда ҡушыла. Ноябрь һуңында - декабрь башында Ҡасҡын Һамаров менән бергә дүрт меңлек отряд туплай һәм уны етәкләй. Казак-башҡорттар отряды составында Табын ҡәлғәһен, Стәрлетамаҡ пристанен һәм тирә-яҡ заводтарҙы алыуҙа ҡатнаша. Өфө ҡалаһын ирекле биреү тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Декабрь урталарынан Чесноковка баш күтәреүселәр үҙәгендә эшләй. 1773 йылдың декабрендә — 1774 йылдың мартында Губанов отряды И. Н. Зарубин, И. И. Ульянов отрядтары менән бергә Өфөнө ҡамауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. Өфөнө ҡамау башында рус крәҫтиәндәре һәм казак отрядтары менән командалыҡ итә. 1773 йылдың 14 (25) декабрендә Өфөнө ҡамау Чика-Зарубин етәкселегенә күсә, уның командаһы аҫтында Губанов бер нисә тапҡыр ҡаланы штурмларға тырышып ҡарай. 1774 йылдың 24 мартында (4 апрель) баш күтәреүселәр Өфө провинцияһының Зубово ауылы эргәһендә И. И. Михельсон етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алышта ҡатнаша. Баш күтәреүселәр еңелә.

1774 йылдың 26 мартында (6 апрель) Губанов менән Зарубин Табын ҡәлғәһе янында әсирлеккә алына.

Ҡазан йәшерен комиссияһының хөкөм ҡарары буйынса 1774 йылдың 8 (19) октябрендә Өфөлә язалана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Дубровин Н. Ф.* Пугачёв и его сообщники. 3 тт. — СПб, 1884.
* 
* 
*
Кобальт

**Кобальт** (, Co) — Менделеевтың периодик таблицаһының 4-се осор, 9-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 27.

Элементтың атом массаһы 58,933194(4). Ябай матдә **кобальт** — көмөшһыу-аҡ, бер аҙ һарғылт металл, зәңгәрһыу йәки алһыуыраҡ төҫмөрө бар. Ике кристаллы модификацияға эйә.

## Символы
Кобальт элементының символы — Co (*Кобальт* тип уҡыла).

## Исеменең килеп сығышы
«Кобальт» атамаһы — тау эйәһе, гном тигәндән килеп сыҡҡан.

Кобальт минералдарын яндырғанда уларҙың составындағы мышаяҡтың оксиды бүленеп сығып, кешеләр ағыуланған. Бының сәбәбен таусылар тау эйәһе *Кобольдтан* күргәндәр һәм элементҡа ла шул исемде биргәндәр.

1735 йылда швед минералогы *Георг Брандт* элек билдәһеҙ металл тапҡан һәм уны кобальт тип атаған. Ул шулай уҡ тап ошо элементтың берләшмәләре быяланы күк төҫкә буяуын асыҡлаған — уның был үҙенсәлеге менән боронғо Ассирияла һәм Вавилонда файҙаланған булғандар әле.

## Тарихы
Кобальт ҡушылмалары кешегә боронғо замандан уҡ билдәле. Боронғо Мысыр ҡәберҙәрендә күк кобальт стакандар, эмалдәр, буяуҙар осрай. Мәҫәлән, Тутанхамон каберендә күк кобальт быяла киҫәктәре табылған; быяла һәм буяуҙарҙы белә тороп әҙерләгәндәрме, әллә осраҡлы килеп сыҡҡанмы — билдәле түгел.

Беренсе күк буяу 1800 йылда әҙерләнгән.

## Ятҡылыҡтары

Ер ҡабығында кобальттың масса өлөшө 4%.

Кобальт запастарының 60 % — Конгола (6 млн т). Бынан тыш Австралия (1 млн т), Куба (500 мең т), Филиппин (290 мең т), Канада (270 мең т), Замбия (270 мең т), Рәсәй (250 мең т.), шулай уҡ АҠШ, Франция дәүләттәрендә һәм Ҡаҙағстанда. ятҡылыҡтары билдәле.

### Кобальт металы хаҡы
2018 йылдың 15 ғинуарынан донъя баҙарында кобальт хаҡы,London Metal Exchange мәғлүмәттәре буйынса, 75 000 долл./ттәшкил итә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кобальт// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 12-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Кобальт//Большая российская энциклопедия
* Кобальт на Webelements
* Кобальт в Популярной библиотеке химических элементов
Ивченко Евгения Гордеевна

**Евгения Гордеевна Ивченко ** (6 декабрь 1918 йыл, Екатеринбург — 29 март 2005 йыл, Өфө) — ғалим-химик-технолог. Техник фәндәр кандидаты (1969). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969) һәм атҡаҙанған нефтсеһе (1966). СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1981).

## Биографияһы
Ивченко Евгения Гордеевна 1918 йылдың 6 декабрендә Екатеринбург ҡалаһында тыуған

1941 йылда С. М. Киров исемендәге Урал индустриаль институтын тамамлай (Свердловск).

Институтты тамамлағандан һуң Өфө нефть эшкәртеү заводында ҡоролма начальнигы булып эшләй (1954 йыл), 1947 йылдан — цех начальнигы, 1951 йылдан — баш инженер урынбаҫары.

1954 йылдан алып Өфө нефть сәнәғәтенең ғилми-тикшеренеү институтында лаборатория етәксеһе, 1956—1982 йылдарҙа Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: *нефттәрҙең* физик‑химик үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә һәм асыҡ төҫтәге *нефть продукттары* (*бензиндар*, *кәрәсиндәр*, *дизель яғыулығы* һ.б.) сифатын күҙаллауға арналған. Ивченко ҡатнашлығында составына һәм сифатына ҡарап нефть эшкәртеүҙең төрлө схемалары, шул иҫәптән авиация бензинына юғары октанлы компонент (изопропилбензол) алыу процесы эшләнә, улар республика НЭЗ‑дарында етештереүгә индерелә.

2005 йылдың 29 мартында Өфө ҡалаһында вафат була

## Хеҙмәттәре
60 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 4 моногрфия һәм 1 уйлап табыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы (1950).— *авиация бензинына юғары октанлы компонент (изопропилбензол) алыу процесы* *өсөн*
* «Почёт Билдәһе» ордены (1948)
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1969).
* БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1966)
* СССР-ҙың почётлы нефтехимигы (1981).

## Һылтанмалар
*   
* Энциклопедия Урала
Федулёв Иван Петрович

**Иван Петрович Федулев** (1737 йыл — 11 (23) декабрь 1803 йыл) — Яйыҡ казагы, Пугачев полковнигы, Е. И. Пугачёвты властарға тотоп биреүҙә ҡатнашыусыларҙың береһе.

Ихтилалға 1774 йылдың ғинуарынан ҡушыла. Апрель уртаһына тиклем Яйыҡ ҡаласығында гарнизон башлығы подполковник Симонов һәм капитан Крылов етәкселегендә һаҡланған Михаил-Архангел соборын ҡамауҙа ҡатнаша. Баш күтәреүселәр 1774 йылдың 15 апрелендә Быковка йылғаһы эргәһендәге алышта генерал Мансуров бригадаһынан еңелгәндән һуң, атаман Овчинников, каратель экспедицияһы эҙәрлекләүенән ҡасып, Федулев та булған казактар отрядын Ырымбур далалары һәм Көньяҡ Урал тау алдарынан үткәреп, 7 майҙа Магнит ҡәлғәһе эргәһендә Пугачевҡа алып барып ҡуша. Шул ваҡыттан ул баш күтәреүселәр ғәскәре менән Урал, Кама һәм Волга буйлап походтарҙа ҡатнаша. Июлдә Пугачевтан полковник дәрәжәһе ала.

1774 йылдың август уртаһында Федулев баш күтәреүселәр полковниктары Ф. Чумаков һәм И. Творогов менән бергә Пугачевҡа ҡаршы заговор ойоштора башлай. 25 августа Ҡара Ярҙа Солеников ватагаһы эргәһендәге алышта еңелгәндән һуң, Волганы аша сыҡҡан казактарҙың ваҡ отрядтарға бүленеүенән файҙаланып, заговорсылар 8 сентябрҙә Оло Үҙән йылғаһы янында Пугачевты бәйләй һәм бер аҙнанан һуң уны Яйыҡ ҡалаһына алып килә. Ноябрҙә башҡа казактар менән бергә генераль тәфтиш үтеү өсөн Мәскәүгә килтерә. Судтың хөкөм ҡарары менән 1775 йылдың 9 ғинуарында Лифляндия губернаһына ғүмерлек һөргөнгә ебәрелә һәм шунда 1803 йылдың 11 (23) дпекабрендә вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Дунин Михаил Семёнович

**Дунин Михаил Семёнович** (21 май 1901, Яңы Томышово, Сембер губернаһы — 6 июнь 1993, Мәскәү) — Рәсәй ғалимы-фитопатологы, ВАСХНИЛ академигы(1967).

## Фәнни эшмәкәрлеге
Дунин Михаил Семёнович 1901 йылдың 21 майында  Яңы-Томышево ауылында тыуған (хәҙер — Ульяновск өлкәһе Новоспасский районы).

Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетында биология бүлеген тамамлай (1921—1925 йылдарҙа уҡый).

1919—1921 йылдарҙа  Сызрань ҡалаһында өйәҙ РОСТА бүлеге мөдире. 

1923—1930 йылдарҙа «Беднота» гәзите ҡарамағында тәжрибәселектең  ауыл хужалығы лабораторияһы мөдире. 

1931—1939 йылдарҙа  соя һәм махсус культуралар институтының үҫемлектәрҙе яҡлау һәм орлоҡсолоҡ лабораторияһы мөдире

1935—1944 йылдарҙа ВНИИ үҫемлектәрҙе һаҡлауҙың вирус һәм иммунобиология лабраториялары  мөдире

1944—1975 йылдарҙа фитопатология кафедраһы мөдире (1944—1972), (1972—1975) К. А.Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһының  профессор-консультант  МСХА). Бөтә донъяға билдәле ғалим-фитопатолог Бабаев Фируддиндың кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе.

1976—1986 йылдарҙа ВНИИ үҫемселегенең Мәскәү бүлексәһе иммунитет бүлеге мөдире.

Рогожский зыяратында ерләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ауыл-хужалығы фәндәре докторы (1935), профессор (1939), ВАСХНИЛ академигы (1967).

Иммунобиологик анализдың, үҫемлектәрҙең вируслы һәм бактериаль ауырыуҙарын диагностикалауҙың, ауыл хужалығы культураларын һауыҡтырыу  алымдарын, тамсы серологик алымдың яңы методтарын эшләй. Ауырыу ҡуҙғатыусы паразитик специализацияның  төп төрҙәрен һәм законлылыҡтарын билдәләй.

60 китап һәм брошюралар авторы һәм авторҙашы.

### Һайланма хеҙмәттәре

* Озониоз (техасская корневая гниль и её аналоги) / соавт. В. М. Понер. — М.: Сельхозгиз, 1936. — 322 с.
* Вирусные болезни сельскохозяйственных растений. — М.: Сельхозгиз, 1937. — 122 с.
* Капельный метод анализа вирусов в растениеводстве / соавт. П. Н. Попова. — М.: Сельхозгиз, 1937. — 45 с. — (Новое в сел. хоз-ве; Вып. 13).
* Иммуногенез и его практическое использование. — Рига: Латгосиздат, 1946. — 144 с.
** . — Praha: Brazda, 1949. — 125 p.
* Рекомендации по оздоровлению семян зерновых (колосовых) культур / соавт.: Л. Ф. Тымченко и др. — М.: Россельхозиздат, 1970. — 24 с.

## Бүләктәре һәм премиялары

* «Почет билдәһе» ордены (1945)
* Сталин премияһы (1947)
* ике Ленин ордены (1952, 1961)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1965)
* Беренсе дәрәжә «Кирилл һәм Мефодий» ордены (Болгария, 1969)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)
* СССР миҙалдары
* ВДНХ-ның кесе алтын миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* http://www.cnshb.ru/AKDiL/akad/base/RD/000594.shtm
* фото http://www.familyspace.ru/user27802605
* http://www.novospasskoe-city.ru/index/0-73
Смирнов Константин Фёдорович

**Константин Федорович** **Смирнов** (28 июль 1917 йыл — 8 октябрь 1980 йыл) — совет археологы, тарих фәндәре докторы, скиф-сармат археологияһы өлкәһендәге белгес.

## Биографияһы
Константин Федорович Смирнов Тула губернаһының Ненашево ауылында тыуа. 1940 йылда Чернышевский исемендәге Мәскәү Тарих, философия һәм әҙәбиәт институтының Тарих факультетының археология бүлеген тамамлай. «Көньяҡ Урал буйы һәм Волга буйы далаларында сармат ҡурған ҡәберҙәре» (1946 йыл) темаһына — кандидатлыҡ һәм «Савроматтар» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (1965 йыл). 1946 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем СССР Фәндәр академияһы Археология институтының скиф-сармат археологияһы секторы ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. 1955 йылда төҙөләсәк Волга ГЭС-ының ыһу аҫтында ҡаласаҡ зонаһында ҡаҙыныу эштәре алып барған Сталинград археология экспедиция етәксеһе итеп тәғәйенләнә.1956—1974 йылдарҙа Түбәнге Волга буйы һәм Урал алды территорияларында бронза дәүере, сармат, савромат мәҙәниәтенн тикшереүсе Көньяҡ Урал археология экспедицияһы етәксеһе. 

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: сарматтар һәм савроматтар.

Уның етәкселегендә Быково һәм Политотдельский ауылдарында ҡурған ҡәберлектәре тикшерелә.

Сармат археологияһы проблемаларының күпселеген эшләүгә ҙур өлөш индерә. Оҙайлы ваҡыт дауамында СССР-ҙа фәндең был йүнәлеше буйынса бәхәсһеҙ лидер булып тора. 100-гә яҡын хеҙмәт, шул иҫәптән:

* «Воо­ру­же­ние сав­ро­ма­тов» (М., 1961),
* «Сав­ро­ма­ты. Ран­няя ис­то­рия и куль­ту­ра сар­ма­тов» (М., 1964),
* «Сар­ма­ты на Иле­ке» (М., 1975),
* «Про­ис­хо­ж­де­ние ин­дои­ран­цев в све­те но­вей­ших ар­хео­ло­ги­че­ских от­кры­тий» (М., 1977; Е. Е. Кузь­ми­на менән авторлыҡта);
* «Сар­ма­ты и ут­вер­жде­ние их по­ли­ти­че­ско­го гос­под­ства в Ски­фии» (М., 1984) монографиялары авторы.

## Әҙәбиәт
* *Мелюкова А. И., Мошкова М. Г.* Памяти Константина Фёдоровича Смирнова // Советская археология. — 1981. — № 3.
* *Скрипкин А. С.* К. Ф. Смирнов — исследователь савромато-сарматской культуры // История и культура сарматов. — Саратов, 1983.
* *Ко­ре­ня­ко В. А.* К. Ф. Смир­нов как ис­сле­до­ва­тель // Ис­то­ри­ко-ар­хео­ло­ги­че­ские ис­сле­до­ва­ния в Азо­ве и на Ниж­нем До­ну в 1992 го­ду. — Азов, 1994. Вып. 12.
* Мошкова Т. Г. Константин Фёдорович Смирнов — учёный и человек. Материалы VI международной конференции «Проблемы сарматской археологии и истории», Челябинск (неопр.) (видео) (недоступная ссылка) (24 мая 2007). Дата обращения 14 августа 2013. Архивировано 24 февраля 2013 года.
*
Селен

**Селен** (, Se) — Менделеевтың периодик таблицаһының 4-се осор, 16-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 34.Атом массаһы элемент 78,971(8)

Муртыҡ, киҫелештә ялтыраусан, һоро төҫтә (аллотроп формаһы тотороҡло, тотороҡһоҙ формалары — ҡыҙыл төҫтөң төрлө төҫмөрҙәрендә). Халькогендарға ҡарай. Металл түгел.

## Символы
Селен элементының символы — Se (*Селен* тип уҡыла).

## Тарихы
1817 йылда Й. Я. Берцелиус тарафынан асылған.

Берцелиус Готлиб Ган менән бергә көкөрт кислотаһында өлөшсә ҡыҙыл, өлөшсә көрәнһыу ултырмаларын тикшергәндәр. Еңелсә торма еҫе сыҡҡанға күрә, Берцелиус унан теллур эҙләй башлаған, сөнки был тап шул матдәнең бер үҙенсәлеге.

Тикшереүҙәрендә ул әлегә тиклем билдәле булмаған, сифаттары буйынса теллурға оҡшаш металл таба. Теллур — Ер планетаһының исеме, Берцелиус үҙе әйтеүенсә, уны шул аналогия нигеҙендә яңы матдәне Селен (Ай планетаһы) тип атай (грек σελήνη)

## Үҙенсәлектәре
Селендың ағыулы булыуы һуңыраҡ асыҡланған. Селен сәнәғәтендә эшләүсе кешеләрҙең, шулай уҡ селенға бай үҫемлектәр ашаған хайуандарҙың ағыуланыу осраҡтары хәбәр ителә.

1954 йылда селендың микроорганизмдар өсөн биологик әһәмиәтенең беренсе билдәләре табыла.. 1957 йылда имеҙеүселәр биологияһында селендың мөһим роле асыҡлана..

1970-се йылдарҙа үҙ-ара бойондороҡһоҙ ике энзим төркемендә селен барлығы асыҡлана, һуңынан аҡһымдарҙа селеноцистеин табыла

## Исеменең килеп сығышы
Атамаһы  — Ай планетаһынан. Элемент тәбиғәттә уның менән химик яҡтан оҡшаш теллурҙың (Ер хөрмәтенә аталған) эйәрсене булыуы менән бәйле.

## Тәбиғәттә

Ер ҡабығында селен йөкмәткеһе — 500 мг/т. Селен 37 минерал барлыҡҡа килтерә, улар араһында тәү сиратта ашавалит FeSe, клаусталит PbSe, тиманнит HgSe, гуанахуатит Bi2(Se, S)3, хастит CoSe2, платинит PbBi2(S, Se)3 булырға тейеш. Һирәк кенә селен самородогы осрай. Төп сәнәғәт әһәмиәтенә сульфид ятҡылыҡтары эйә. Сульфидтарҙа селен миҡдары  тиклем тирбәлә . Диңгеҙ һыуында селен концентрацияһы . Кавказ Минераль һыуҙарында селен  йөкмәткеле сығанаҡ бар.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Селен// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 23-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Селен//Большая российская энциклопедия
* Селен на Webelements
* Селен в Популярной библиотеке химических элементов 
* Селен на сайте Петера ван дер Крогта
Ғәли Йыһанша Әсәҙулла улы

**Ғәли Йыһанша Әсәҙулла улы** (Зиганша *Асадуллович  Галли*; *урыҫ. ГАЛЛИ Джианшах Эседович;* 1894,  Булыҡча ауылы, Һарытау губернаһы — 1938) — СССР партия-дәүләт эшмәкәре.

## Биографияһы һәм эшмәкәрлеге
Йыһанша Әсәҙулла улы Ғәли  1894 йылдың 3 ноябрендә һарытау губернаһы Булыҡса  ауылында тыуған.

1909 йылдан алып 1916 йылға тиклем Һарытау губернаһы земство мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.

1916—1917 йылдарҙа Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.

1918—1919 йылдарҙа һарытау губернаһы халыҡ мәғарифы бүлегенең коллегия ағзаһы булып тора.

1920 йылда һарытау губерна хәрби комиссариатының политотдел инструкторы вазифаһына күсерелә.

1921—1922 йылдарҙа ВКП (б)  һарытау губерна комитетында милләттәр бүлеге мөдире була.

1923—1926 йылдарҙа  — Башҡорт АССР-ының Юстиция халыҡ комиссары һәм прокуроры. Был вазифала автономиялы республиканың суд органдарына милли кадрҙарҙы тәғәйенләүгә булышлыҡ итә.

1926—1927 йылдарҙа РСФСР  юстицияның халыҡ комиссариаты ҡарамағында прокурор, ә 1927—1930 йылдарҙа —  ВЦИК инструкторы булып эшләй.  

1930—1931 йылдарҙа  Ленинград өлкә кадрҙар әҙерләү бүлеге мөдире.

1931—1935 йылдарҙа Һарытау совет төҙөлөшө институты директоры була, ә  1935 йылда был институтта кафедра мөдире булып эшләй

1938 йылдың 4 ғинуарында советтарға ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләнә һәм ҡулға алына, 1938 йылдың 22 майында атып үлтерелә, 1961 йылда аҡлана.

## Әҙәбиәт

* Прокуратура Республики Башкортостан: история и современность. Уфа, 1996.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Галли Джианшах Эседович.//Статья в Башкирской энциклопедии
Кавказ Минераль Һыуҙары

**Кавказ Минераль Һыуҙары** (*Кавминводы*, *КМВ*) — Ставрополь крайында федераль әһәмиәттәге курорттар төркөмө; Рәсәй Федерацияһының координациялау администрацияһы булған махсус һаҡланыусы экология-курорт регионы.. Был төбәк менән туранан-тура дәүләт идаралығы Кавказ Минераль Һыуҙары администрацияһына йөкләнгән, уның рәйесе Ставрополь крайы губернаторы тәҡдиме буйынса Рәсәй Федерацияһы президенты тарафынан билдәләнә

## Географияһы
Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяғында, Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәренән бер үк тиерлек алыҫлыҡта, Минераль Һыуҙар ауыш тигеҙлеге һәм Оло Кавказдың төньяҡ биттәре тоташҡан сиктәрендә урынлашҡан регион.

; Административ-территориаль торошо

500 мең гектарҙан артыҡ (5,3 мең кв. км) майҙаны булған Кавказ Минераль Һыуҙары Рәсәй Федерацияһының өс субъекты территорияһында тау-санитария һағы округы сиктәрендә урынлашҡан:
* Ставрополь крайы - регион майҙанының 58 % ;
* Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы(Тамбукан шифалы күле, Нарзандар үҙәне һәм башҡалар);
* Ҡарасай-Черкес Республикаһы — территорияның 33 % (һында минераль сығанаҡтар формалашҡан зона).

; Физик-географик тасуирламаһы (урынлашыуы)

Кавказ Минераль Һыуҙары районы Ставрополь крайының көньяҡ өлөшөн алып тора һәм Эльбрустан 20 саҡрым өҫтәрәк Баш Кавказ һыртының (Главный Кавказский хребет) төньяҡ биттәрендә урынлашҡан. Райондың көньяҡ биләмәләре — Эльбрус тауы итәктәре, Хасаут һәм Малки йылғалары үҙәне; көнбайышта — Эшкакон һәм Подкумок йылғаларының үрге ағымы; райондың төньяҡ сиге булып Минераль Һыуҙар ҡалаһы хеҙмәт итә, уның артынан Кавказ алды (Предкавказье) далалары башлана.

## КМҺ ҡалалары

## Иҡтисады
«Гранд Спа Юца» турист-рекреацион тибындағы махсус иҡтисади зона Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2007 йылдың 3 февралендәге 71 номерлы ҡарары нигеҙендә Ставрополь крайы территорияһында төҙөлә. 2012 йылдың декабренән Ставрополь крайының «Гранд Спа Юца» туристик-рекреацион махсус иҡтисади зонаһы «Төньяҡ Кавказ курорттары» ААЙ-ы идаралыҡ иткән Төньяҡ Кавказ туристик кластерына индерелгән..

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кавказские Минеральные Воды//Большая российская энциклопедия
* Официальный сайт администрации Кавказских Минеральных Вод
* Официальный сайт администрации города Железноводска
* Железноводск. Кавказские Минеральные Воды
* Официальный сайт администрации города Пятигорска
* Официальный сайт администрации города Ессентуки 
* Официальный сайт администрации города Кисловодска 

## Әҙәбиәт
* Анисимов С. С. Группа Кавказских минеральных вод: (Кисловодск, Пятигорск, Ессентуки, Железноводск, Кумагорск) — М.: Вопросы труда, 1926. — 95 с.
* , и см. там же схему-изображение «Кавказские Минеральные Воды (схема)»
Маслов Аркадий Петрович

**Аркадий Петрович Маслов** (1924 - 1958) — медицина фәндәре докторы, Кемерово дәүләт медицина университетының гистология кафедраһы мөдире.

## Биографияһы

Аркадий Петрович Маслов 1924 йылда ТАССРның Ҡайбыс районы Федоровское ауылында тыуған. Ауылда Федоровское урта мәктәбен, шуның һуң Ҡазан медицина институтын, һуңыраҡ профессор А. Н. Миславский етәкселегендә гистология кафедраһы аспирантураһын ҡыҙыл диплом менән тамамлаған. 1950 йылда «Имеҙеүселәрҙең эректиль органдарының ҡан тамырҙары рецептты иннервациялау морфологияһы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1953 йылдың 15 ноябренән 1956 йылдың 1 июненә тиклем атҡаҙанған фән эшмәкәре проф. А.Н. Миславский етәкселегендә докторантурала белем ала. 1956 йылдың 7 майында ул «Кеше һәм ҡайһы бер имеҙеүселәрҙең тышҡы енси органдарының рецепт иннервацияһы макроморфологияһы» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. А. П. Маслов фәндең һуңғы ҡаҙаныштарын йәлеп итеп, юғары теоретик дәрәжәлә лекцияләр уҡый, хеҙмәткәрҙәр һәм студенттар араһында ҙур абруй ҡаҙана.

1956 йылдың сентябрендә А. Маслов Кемерово дәүләт медицина университетының гистология кафедраһына нигеҙ һалған, ул 1956 йылдың 1 июненән СССР һаулыҡ һаҡлау министры бойороғо менән Кемерово медицина институтының гистология кафедраһы мөдире вазифаһына билдәләнә. 5 ай дауамында ул кафедра ойоштора, унда уҡыу-уҡытыу процессы һәм ғилми – тикшеренеү эштәре алып барыу өсөн барлыҡ шарттар тыуҙыра.

1956 йылдан алып 1958 йылға тиклем Кемерово дәүләт медицина университетының гистология кафедраһы мөдире булып торған.

1958 йылда ҡаты ауырығандан һуң Кемерово ҡалаһында вафат була.

## Сығанаҡтар

* © Образование 
* История сельского поселения. Федоровское. 

* Кемерово дәүләт медицина университетының гистология кафедраһы тарихы.

Төркөм:Ҡазан дәүләт медицина институтын тамамлаусылар
Төркөм:Медицина фәндәре докторҙары
Теллур

**Теллур** (, Te) — Менделеевтың периодик таблицаһының 5-се осор, 16-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 52.Металлоид.

## Символы
Теллур элементының символы — Te (*Теллур* тип уҡыла).

## Тарихы
Теллур 1782 йылда Франц Йозеф Мюллер тарафынан асыла.

Трансильванияла алтын мәғдәне ятҡылыҡтары тау инспекторы булып эшләп йөрөгән Йозеф Франц Мюллер (аҙаҡ ул барон фон Райхенштейн булып йөрөй) Австро-Венгрия территорияһында яңы элемент таба. 1798 йылда Мартин Генрих Клапрот теллурҙы айырып ала һәм уның мөһим үҙенсәлектәрен билдәләй.

## Исеменең килеп сығышы
Латинса *tellus*, эйәлек килештә *telluris*, Ер тигәндән алынған исемде Мартин Клапрот тәҡдим иткән.

## Табиғатта
Ер ҡабығындағы ауырлығы күләме 1 % тәшкил итә. 100-гә яҡын теллур минералдары билдәле. Иң йыш осрай торған теллуридтар — бақыр, құрғаш, цинк,көмөш және алтын теллуридтары . Теллурҙың изоморф ҡатнашмалары сульфидтарҙа күп күҙәтелә .Минералдар араһында теллур айырым әһәмиәткә эйәләре: алтаит (PbTe), сильванит (AgAuTe4), калаверит (AuTe2), гессит (Ag2Te), креннерит [(Au, Ag)Te], петцит (Ag3AuTe2), мутманнит [(Ag, Au)Te], монбрейит (Au2Te3), нагиагит ([Pb5Au(Te, Sb)]4S5), тетрадимит (Bi2Te2S). Теллурҙың кислородлы берләшмәләре осрай, мәҫәлән, ТеО2 — теллур охраһы.

## Физиологик тәьҫире
Теллур һәм уның осоусан берләшмәләре ағыулы. Организмға эләккәндә күңел болғаныуы, бронхит, пневмония (үпкә ялҡынһыныуы) килтереп сығара. Һауалағы ПДК-һы төрлө ҡушылмалар өсөн 0,007-0,01 мг/м³, һыуҙа 0,001-0,01 мг/л миҡдарында тирбәлә. Теллурҙың канцерогенлығы раҫланмаған..

Ағыуланған осраҡта, теллур организмдан бик насар еҫле теллур ҡушылмалары формаһында сығарыла. Уларҙың еҫе һарымһаҡҡа оҡшаған, шуға күрә организмға ҙур булмаған күләмдә теллур ингәндә лә, кеше һулышынан һарымһаҡ еҫе сыға башлай, һәм был теллур менән ағыуланыуҙың мөһим билдәһе.

## Әҙәбиәт
* Теллур// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Теллур//Большая российская энциклопедия
* Теллур на Webelements
* Теллур в Популярной библиотеке химических элементов 

## Иҫкәрмәләр
Уран (элемент)

**Уран** (, U) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 92.

Атом массаһы — 238,029; актиноидтарға ҡарай. Уранда радиоактив элементтар аҙ, тотороҡло изотоптары юҡ. Уның иң киң таралған изотобы уран-238 (146 нейтронлы, тәбиғи уранда 99,3 % тәшкил итә) һәм уран-235 (143 нейтронлы, тәбиғи уранда миҡдары 0,7204 %).

## Символы
Уран элементының символы — U (*Уран* тип уҡыла).

## Тарихы
Уран 1789 йылда Клапрот Мартин Генрих тарафынан асыла.

Боронғо заманда уҡ тәбиғи уран окисы һары һауыт-һаба яһау өсөн ҡулланылған. Мәҫәлән, Неаполь янында һары быяла ярсығы табылған, унда 1 % уран оксиды бар булып сыҡҡан, быяла беҙҙең эраның 79-сы йылында эшләнгән булған Уран тарихында беренсе мөһим дата — 1789 йылда немец натурфилософы, химик Мартин Генрих Клапрот Саксония настуран мәғдәнен ҡаҙып алып, алтынһыу-һары «тупраҡтан» металға оҡшаш ҡара матдә тергеҙеүе. Клапрот уны яңы элемент тип иҫәпләп, Уран планетаһы хөрмәтенә шундай исем бирә.

Уран илле йыл металл тип иҫәпләнеп йөрөй. 1841 йылда ғына француз химигы *Эжен Пелиго* (1811—1890) металға оҡшаш ялтырауыҡлы булһа ла, Клапрот уран элемент түгел, UO2 оксиды тип иҫбатлай. 1840 йылда Пелиго ябай матдә уранды айырып ала һәм уның атом ауырлығын билдәләй.

Уранды өйрәнеүҙә киләһе мөһим аҙымды 1874 йылда Д. И. Менделеев яһай. Ул үҙе эшләгән периодик системаһына таянып, уранды таблицаһының иң алыҫ шаҡмағына урынлаштырған. Элек урандың атом ауырлығын 120-гә тигеҙ тип һанағандар. Менделеев был миҡдарҙы ике тапҡыр арттыра. 12 йылдан һуң уның фекере немец химигы Циммерман (J. Zimmermann) тәжрибәләре менән раҫлана.

1896 йылда, уран тикшергәндә, француз ғалимы Антуан Анри Беккерель осраҡлы рәүештә радиоактив тарҡалыуҙы (радиоактивный распад) аса.

## Тәбиғәттә

Уран — күп һанда осрай торған иң ҙур номерлы элемент. Ер ҡабығы йөкмәткеһенең 0,00027 % (ауырлығы) тәшкил итә, диңгеҙ һыуында концентрацияһы — 3,2 мкг/л (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 3,3·10-7 %). Литосферала уран миҡдары 3 йәки 4 ·10−4% тип баһалана .

## Уран сығарған илдәр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Разделение изотопов
* Ядерное топливо
* Урановое стекло
* Ядерная силовая установка
* Урановые минералы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Уран// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Уран//Большая российская энциклопедия

* 
* 
* 
* 
* 
*
Курачёв Дмитрий Геннадьевич

**Дмитрий Геннадьевич Курачев** (8 июль 1968 йыл) — Рәсәй дин белгесе, философ һәм психолог. Психология фәндәре кандидаты, философия фәндәре докторы, профессор.

## Биографияһы
Дмитрий Геннадьевич Курачев 1968 йыл йылдың 8 июлендә Семипалатирнск ҡалаһында тыуаКурачёв, Дмитрий Геннадьевич // Энциклопедия Башкортостана.

1992 йылда Брянск дәүләт педагогия институтын тамамлай.

1994 йылда  Мәскәү дәүләт педагогия университетын тамамлай.

1997 йылда Мәскәү дәүләт педагогия университетында фән кандидаты ғилми дәрәжәһенә  диссертация яҡлай.

1997 йылдан  Бөрө дәүләт социаль-педагогия академияһында уҡыта. 2006 йылдан — үҫеш психологияһы кафедраһы мөдире.

2006 йылда Башҡорт дәүләт университетында философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Һөнәре — Социаль фәлсәфә. Фәнни консультанты — философия фәндәре докторы, профессор Д. М. Амазатов.

Рәсәй Федерацияһы президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы Брянск филиалының социаль-гуманитар дисциплиналар кафедраһы профессоры.

90-дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Фәнни тикшеренеүҙәре дин-ара мөнәсәбәттәргә һәм дини үҙаңға арнала.

Рәсәй философия йәмғиәте ағзаһы.

## Ғилми хеҙмәттәре

### Диссертациялары

* 
* 

### Монографиялары

* *Курачёв Д. Г.*  Исследование самосознания при помощи методики М. Куна и Т. Макпартленда «Двадцать ответов на самоотношение». Методические рекомендации. — Уфа-Бирск: БирГПИ, 1998. — 14 с.
* *Курачёв Д. Г.* Перцептивная сторона межконфессионального общения молодежи. — Уфа: Гилем, АН РБ, 2004. — 376 с. ISBN 5-7501-0473-7
* *Курачёв Д. Г., Азаматов Д. М.* Самосознание и конфессиональное восприятие исламской молодёжи Башкортостана: Монография. — Уфа: РИО БашГУ, 2005. — 160 с. ISBN 5-7477-1207-1
* *Курачёв Д. Г.* Межконфессиональные отношения: формы и содержание (опыт философского анализа): Монография. — Брянск: изд-во Брянского филиала РАНХиГС, 2012. — 358 с. — ISBN 978-5-903802-23-4

### Уҡыу әсбаптары

* *Курачёв Д. Г., Курачёва Л. Г.*  Психология развития и возрастная психология : учеб. пособие для студентов (бакалавров) заоч. отделения фак. психологии; Моск. психол.-социал. ун-т. — Брянск : Новый проект, 2015. - 177 с. ISBN 978-5-9906278-9-5

### Мәҡәләләр

; урыҫ телендә

* 
* 
* 
* 
* 
*  (копия )
* *Курачев, Д. Г.* Трудовая занятость инвалидов / Д. Г. Курачев // Труд и социальные отношения. - 2015. - Т. 26, № 3. - С. 105-116 - ISSN 2073-7815
* *Курачев, Д. Г.* Социальная изоляция инвалидов и мониторинг доступной среды // Адаптивная физическая культура . 2016. №4 (68),  - С 5-10 -ISSN 1998-149X
* *Курачёв Д. Г.*  (в соавт.) Перцептивная сторона и регулирование межконфессиональных отношений // Вестник Высшей Школы «Alma mater».№ 2. (2018).   - С.95-100. DOI: 10.20339/AM.2-18.095

; башҡа телдәрҙә

* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Кашин Николай Иванович (разведчик)

**Кашин Николай Иванович** (23 февраль 1923 йыл — 20 декабрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, разведка взводы командиры ярҙамсыһы, старшина. Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң, 1944).

## Биографияһы
Николай Иванович Кашин 1923 йылдың 28 февралендә Силәбе губернаһы Екатеринбург өйәҙенең Оло Ҡуяш ауылында тыуа (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы). Мәктәптә дүрт класты тамамлағандан һуң колхозда эшләй.

1941 йылдың декабрендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла. Кесе командирҙар мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың сентябренә сержант Н. Кашин Воронеж фронтының 40-сы армияһы 309-сы уҡсылар дивизияһы 955-се йәйәүле разведка взводы командиры ярҙамсыһы була. Днепр өсөн алыш ваҡытында батырлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 23 сентябренән 24-енә ҡараған төндә беренселәрҙән булып Монастырек ауылы районында (хәҙер Украинаның Киев өлкәһе Кагарлык райлны Ржищев ҡасабаһы сите) Днепр йылғаһы аша сығып, шым ғына немец пулеметына яҡынлаша һәм уны расчеты менән бергә юҡ итә. Икенсе көндөң иртәһенә немец ғәскәрҙәре Кашин етәкселегендәге 45 яугирҙан торған төркөмгә пехота һәм танкылар частары менән контрһөжүм яһай. Был алышта Кашин шәхсән үҙе 20-ләп дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, дошман пулеметын ҡулға төшөрә. Ошо алыштағы батырлығы өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеменә тәҡдим ителә.

1943 йылдың 20 декабрендә, ауыр яранан мандый алмай, Ржищев госпиталендә вафат була. Канев районының Трахтемир ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 10 ғинуарындағы Указына ярашлы, сержант Николай Кашин үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була, шулай уҡ Ленин һәм артабан Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә (27.08.1943).

Кашин хөрмәтенә Оло Ҡуяш ауылында бюсы ҡуйылған һәм бер урам уның исемен йөрөтә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Герои-освободители Черкасщины. — Днепропетровск: Промінь, 1980.
* Днепр — река героев. — Киев, 1983.
* Шёл парнишке в ту пору…: герои-комсомольцы в боях за Советскую Украину в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. / авт.-сост. В. Н. Немятый и др. — Киев: Молодь, 1985. — 367 с.

## Һылтанмалар
*
Яджна

**Яджна** йәки **Ягья** (Санскрит телендә:यज्ञ) (IAST: "yajñá") туранан-тура мәғәнәлә "ҡорбан, туғрылыҡ, хөрмәт итеү, тәҡдим итеү", Индуизм динендә изге усаҡ янында йыш мантралар менән башҡарыла торған теләсә-ниндәй ритуалға ҡарай. Яджна Брахманалар тип аталған Ведик әҙәбиәт ҡатламында тасүирланған Ведик традицияларҙа тасуирлана. Традиция изге ут (Агни) булыуында изге усаҡҡа тәҡдим итеүҙәрҙән һәм ҡойоуларҙан үҫеп сыҡҡан.
Яджна ритуалдарына ҡараған тексттар Ведик әҙәбиәттең "Карма-канда" (ритуаль эштәр) өлөшөнә ҡарай, был Ведик Упанишадаларҙа булған "Джнана-ҡанда" (белем) өлөшөнән айырмалы булараҡ. Яджна һымаҡ ритуалдарының камил тамамланыуы Индуизм фәлсәфәһенең Миманса мәктәбенең иғтибар үҙәгендә булған. Яджна өйләнеү кеүек Индуизм үтеү ритуалдарында төп ролде уйнауын дауам иткән. Төп хәҙерге Индуизм церемонияларына, Индуизм йәмәғәт байрам итеүҙәренә йәки монахлыҡ инициацияларына  шулай уҡ Ведик Яджна ритуалдары инә ала йәки альтернатив рәүештә Агама ритуалдарына нигеҙләнгән булырға мөмкин.
## Иҫкәрмәләр
Фтор

**Фтор** (лат. Fluorum), F — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се төп төркөмөндә, 9-сы һан аҫтында тороусы химик элемент. Фтор һарғылт төҫтәге газ, галогендарға инә.

Фтор исеме (грекса phthoros — үлем, емереклек) урыҫ телендә генә ҡулланыла, уны 1810 йылда А.Ампер тәҡдим итә. Күп телдәрҙә «флюор» һүҙе таралған.

## Тарихи белешмә
Фторҙың беренсе атамаһы — флюорит CaF2 — XV быуат аҙағында «флюор» (латинса fluo — ағам) исеме аҫтында яҙылған.
Ирекле фторҙы 1986 йылда калий гидрофториды KHF 2 булған, шыйыҡ фторлы водородтың электролизы юлы менән А.Муассен таба.

Фтор химияһы 1930-сы йылдарҙан башлана, уны атом сәнәғәтендә ҡулланалар.

## Тәбиғәттә таралышы
Ер ҡабығындағы уртаса 6,25 * 10−2% (масса буйынса) таралған. Фтор вулкан газдарында һәм термаль һыуҙарҙа бар.

## Физик һәм химик үҙенсәлектәре
Газ хәлендәге фторҙың тығыҙлығы 1,693 г/л, шыйыҡтыҡы — 1,5127 г/см3. Иреү температураһы −219,610 С, ҡайнау — −188,130 С.
Фторҙың тышҡы электрон конфигурацияһы 2s 2 2р 5. Ҡушылмаларында оксидлашыу кимәле-1.

Фтор металдарҙың күпселеге менән бик актив тәьҫир итешә. Һелтеле һәм һелтеле-ер металдары менән һалҡында ла, Bi, Sn, Ti, Мо, W менән әҙ генә йылытҡанда, Hg, Pb, U, V менән бүлмә температураһында ялҡынланып барыусан. Ҡайһы бер металдар (Fe, Си, Al, Ni, Mg, Zn) менән тәьҫир итешкәндә һаҡлаусы яры хасил була, һәм реакция туҡтай.

Металдарҙың йәки металл булмағандарҙың галогенидтары фтор менән һалҡында ла тәьҫир итешә, фтор галогендарҙы алмаштыра.

Металдарҙың гидроксидтары менән тәьҫир итешкәндә, шул металдың фториды һәм кислород хасил була.

Фтор органик матдәләр менән бик актив реакцияға инә.

## Ҡулланылышы
Газ хәлендәге өс-фторлы хлорҙы СlF 3 (фторлаштырыусы агент), алты фторлы көкөрттө SF 6 (электротехник сәнәғәттә газлы изолятор) алыу өсөн ҡулланалар. Шыйыҡ фтор — ракета яғыулығы оксидлаштырғысы.

Шулай уҡ фосфорлы ашламалар етештергәндә ҡулланыла.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* :ru:Соединения фтора в ракетной технике

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Фтор// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 28-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* *Рысс И. Г.* Химия фтора и его неорганических соединений. М. Госхимиздат, 1966 г. — 718 с.
* *Некрасов Б. В.* Основы общей химии. (издание третье, том 1) М. Химия, 1973 г. — 656 с.

## Һылтанмалар

* Информация о Перфторане
* Кровезаменитель Перфторан // Вестник РАН, 1997, том 67, N 11, с. 998—1013.
Петров Николай Николаевич (онколог)

**Петров Николай Николаевич** ( — 2 март 1964) — Рәсәй хирургы, ватан онкологияһына  нигеҙ һалыусы,  Рәсәйҙәге беренсе  «Общее учение об опухолях» монографияһының,  «Вопросы хирургической деонтологии» китабының авторы. Тәүге тапҡыр ватан медицинаһы әҙәбиәтенә   медицина деонтологияһы тураһында төшөнсәне индерә.

## Биографияһы
Николай Николаевич Петров 1876 йылдың 2 (14) декабрендә Санкт-Петербургта ғалим ғаиләһендә тыуған. 1894 йылда гимназияны тамамлағас, Хәрби-медицина академияһына уҡырға инә, уны 1899 йылда тамамлау менән профессор М.С.Субботиндың хирургия клиникаһында ординатор итеп ҡалдырыла.  Бында уны  1902 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1903—1904 йылдарҙа Германия, Австрия һәм Франция клиникаларында белемен камиллаштыра.  1905 йылдан  Хәрби-медицина академияһында приват-доцент, артабан Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында. 1912 йылда  Варшава университетының хирургия клиникаһында профессор була. 1913 йылда Петербург ҡалаһына кире ҡайта һәм табиптарҙың  белемен камиллаштырыу институтында хирургия кафедраһын етәкләй. 

Һөйәктәрҙең ирекле пластикаһын  тикшереү менән шөғөлләнә;  1913 йылда сыға  уның  «Свободная пластика костей» монографияһы баҫылып сыға.  Бер үк ваҡытта ул онкология проблемалары менән дә ҡыҙыҡһына; 1910 йылда яман шештәр тураһында Рәсәйҙә беренсе булған  Общее учение об опухолях» моногрвафияһын  баҫтырып сығара. 

1914 йылдан Беренсе донъя һуғышы фронттарында, ә унан һуң граждандар һуғышы фронттарында хирург-консультант булып эшләй. 1921 йылдан 1925 йылға тиклем табиптарҙың белемен камиллаштырыу институтында һәм 1-се Ленинград медиицина институтында хи рургиянан уҡыта. 

1925 йылдан И.И.Мечников исемендәге дауаханала онкология бъүлеге ойоштора,  1925 йылдың 24 декабренән  уның  мөдире була. Тиҙҙән,  1927 йылдың 16 мартында  онкология бүлеге уның етәкселеге аҫтында  Ғилми-ғәмәли онкология институты итеп үҙгәртелә.

1932 йылда илдә беренсе булып  «О злокачественных опухолях» ҡулланмаһын баҫтырып сығара. 1938 йылдарҙа Сухуми ҡалаһында эксперименталь яман шеш  лабораторияһын ойоштора. 1939 йылдан башлап — СССР ФА мөхбир ағзаһы, 1944 йылдан — СССР Федицина фәндәре академияһы академигы.

1964 йылдың 2 мартында вафат була; Комаров зыяратында ерләнә. Ҡәбер ташы Санкт-Петербургтың Курорт районы федераль кимәлдәге  мәҙәни-тарихи мираҫына индерелгән. Комаров некрополе составында  ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында һаҡлана;

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (22.04.1957)
* дүрт Ленин ордены (18.07.1942; 10.03.1947; 19.09.1953; 22.04.1957)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (16.12.1935; 10.06.1945)
* миҙалдар
* Ленин премияһы (1963)
* Икенсе дәрәжәләге Сталин премияһы (1942)

## Хәтер
1966 йылда Ҡом ҡасабаһында Санкт-Петербург) Онкология ғилми-тикшеренеү институтына Н. Н. Петров исеме  бирелә

## Ғаиләһе
Билдәле ғалимдың улы, инженер-генерал, Н. П. Петров, 1900 йылдан — дәүләт советы ағзаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Проба Петрова

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* 
* Биография на сайте Краснодарского краевого научно-практического общества хирургов
* 
* Биографическая статья на сайте музея истории фармации и медицины IMPERIA MUSEUM
Абакумов Глеб Арсентьевич

**Абакумов Глеб Арсентьевич** (30 сентябрь 1937 йыл, Ядрин — 29 август 2019 йыл, Түбәнге Новгород) — ғалим-химик. СССР (1987) һәм Рәсәй (1991) Фәндәр академияларының мөхбир ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2000), Химия фәндәре докторы (1976), профессор (1980).

## Биографияһы
Глеб Арсентьевич Абакумов 1962 йылда Н. И. Лобачевский исемендәге Горький дәүләт университетының (ГДУ) химия факультетын тамамлай.  1962 йылдан ошонда уҡ,  1964 йылдан СССР Фәндәр академияһының тотороҡландырыусы полимерҙар лабораторияһында, 1968—1988 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Химия институтында эшләй. Г. А. Разуваев исемендәге Рәсәй Фәндәр академияһының металлоорганик химияһы институты директоры, 2016—2019 йылдарҙа — институттың ғилми етәксеһе.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Хеҙмәттәре ирекле радикалдар, металлорганик һәм комплекслы ҡушылмалар химияһы буйынса. Ирекле радикаль лигандалар менән комплекслы тоташмалар химияһы проблемаһы менән шөғөлләнә. Беренсе тапҡыр Льюис кислоталары булған тотороҡло нитроксиль радикалдарҙың комплекслы барлыҡҡа килеүен асыҡлай. Шыйыҡ фазала ирекле ариль радикалдарҙы генерациялау ысулын эшләй. Синтезды башҡара һәм яңы класлы матдәләр төҙөлөшөн һәм үҙенсәлектәрен тикшерә. Радикаль металл комплекстары нигеҙендә антифрикцион һәм яҡтылык һиҙеү композициялары бирелә.

## Баҫмалары
Рәсәй һәм халыҡ-ара үҙәк ғилми журналдарҙа 350-гә яҡын баҫма авторы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Халыҡ-ара ЭПР-спектроскопия йәмғиәте ағзаһы
* СССР дәүләт премияһы (1985).
* Дуҫлыҡ ордены (1999).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Абакумов Глеб Арсентьевич. Информационная система «Архивы Российской академии наук».
* Статья в чувашской энциклопедии Н. С. Головина.
Литий

**Литий** (грек. lithos — таш) — Менделеевтың периодик таблицаһының 1-се төркөмөндә, 3-сө тәртип һанында урынлашҡан химик элемент. Уның атом массаһы 6,941, Литий һелтеле металдарға инә. Тәбиғәттә уның ике стотороҡло изотобы осрай: 6 Li һәм 7 Li .

## Тарихи белешмә
Литийҙы беренсе тапҡыр 1817 йылда швед ғалимы Ю. А. Арведсон петалит тигән минералдан таба, ә металлик литийҙы 1818 йылда инглиз ғалимы Г.Дэви аса.

## Физик һәм химик үҙенсәлектәре
Литий — көмөшһыу аҡ металл. Ул металдар араһында иң еңеле. Уның тығыҙлығы 539 кг/м 3(t 20 С); иреү t — 180,5 С; ҡайнау t — 1340 С; йылылыҡ үткәреү коэффициенты 70,8 Вт/м,Т; сағыштырма йылы һыйҙырышлығы 3,31* 10 3 Дж/кг*К; сағыштырма электр ҡаршылығы 5,6 * 10 −5 К −1.

Литий һауала Li3 N һәм Li2 N ярыһы менән ҡаплана, йылытҡанда зәңгәр ут булып яна. Галогендар, водород, көкөрт менән тәьҫирләшә. Литийҙың ҡайһы бер металдар менән (марганец, цинк, алюмин) ҡаты ҡушылдыҡтары, ә ҡайһылары менән интерметалл ҡушылдыҡтары (мәҫәлән LiAg, LiHg) бар.

## Таралышы
Литийҙың ер ҡабығындағы миҡдары 3,2*10 −3 % . Бөтә донъя океанында литий бик аҙ күләмдә .

## Ҡулланылышы
Иң мөһим ҡулланылыш тармағы — атом энергетикаһы. Шыйыҡ литийҙы атом реакторҙарында йылы тапшырыусы булараҡ ҡулланалар.
Металлургия өлкәһендә литийҙы төрлө иретмәләргә ҡушалар. Ул иретмәнең һығылмалылығын, ныҡлығын, коррозияға бирешмәүсәнлеген арттыра.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Литий//Большая российская энциклопедия
*Литиевые руды//Большая российская энциклопедия

* Литий на Webelements
* Литий в Популярной библиотеке химических элементов

## Әҙәбиәт
* Плющев В. Е., Степин Б. Д. Химия и технология соединений лития, рубидия и цезия. — М.-Л.: Химия, 1970. — 407 с.
*