open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айыутоҙаҡлаған (һырт)

**Айыутоҙаҡлаған** — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

## Ҡылыҡһырлама
Белорет районында Бирйән һәм Ҡусағаҙы йылғалары (Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары) араһынан көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.

Оҙонлоғо 10 км. Төньяҡ өлөшө (киңлеге 4,5 км) күп уйһыулыҡтар менән йырғыланған, бында 5 түбә айырылып тора; көньяҡ өлөшөнә (киңлеге 3 км) йомро түбәләр, текә битләүҙәр хас. Һырттың бейеклеге 500 м ашыу.

Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтары, алевролиттары, һәүерташтарынан тора.

Ландшафтары ныҡ айырымланған. Тау-урман тупрағында киң япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы, асыҡ ылыҫлы һәм ваҡ япраҡлы урмандар таралған.

## Топонимика
Был тауҙа айыуға тоҙаҡ ҡорғандар. Атамаһы шунан алынған.

## Һылтанмалар
*
Ғаилә (мәғәнәләр)

* Ғаилә — йәшәгән социаль төркөм.
* Ғаилә (биология) — биологияла тәртиптән түбәнерәк һәм триба менән ырыуҙан бейегерәк таксон.
Алабейә (һырт)

**Алабейә** — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

## Ҡылыҡһырлама
Учалы районы буйлап көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан Яйыҡ һәм Уй йылғалары баштары араһында һуҙылған.

Оҙонлоғо 11 км, үҙәк өлөшөнөң киңлеге яҡынса 5 км, абсолют бейеклеге 1016 м (Йомро Сусаҡ тауы). Түбәһе яҫы, тар, киңлеге 40‑тан 50 м тиклем. 800 м ашыу түбәләр өҫтөнлөк итә; һыртта 1010, 1001 һәм 874 м бейеклектәге 3 түбә айырылып тора, һырттар араһындағы уйпатлыҡтар 700—800 м бейеклектә ята.

Төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрендә текә стеналар һәм йәмле курумдар бар. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы кварциттары һәм конгломераттарынан, урта рифейҙың әүжән свитаһыһәүерташтары һәм доломиттарынан тора.

Ландшафтары, асыҡ ҡайын-ҡарағай урмандары менән ҡапланған ситке көнбайыш өлөшөн иҫәпләмәгәндә, далалы. Түбәһендә төрлө болонло дала үләндәре үҫә.

## Топонимика
Исеме Алабейә.

## Һылтанмалар
*  
* http://perevalnext.ru/predanya/vseurals/hrebet-alabiya 
* http://yuzhnyj-ural.ru/obekty/hrebtyi/151-alabija.html
Бикҡолов Хөрмәт Талха улы

**Бикҡолов Хөрмәт Талха улы** (22 март 1927 йыл — 4 август 1997 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе, нәшерсе. 1980 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987).

## Биографияһы
Хөрмәт Талха улы Бикҡолов 1927 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районы Ҡалта (хәҙер Яңы Ҡалта) ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.

1944 йылда Мораптал урта мәктәбен тамамлай.

1944—1954 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.

1954 йылда, хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, Өфөлә «Ленинсы» гәзитендә тәржемәсе булып эш башлай, Башҡорт дәүләт педагогия институтының сит телдәр факультетына уҡырға инә.

Юғары уҡыу йортон тамамлағас, 1959—1966 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә — мөхәррир, шунан һуң бер йыл Башҡорт драма театрында — әҙәбиәт бүлеге мөдире.

1970 йылдан яңынан китап нәшриәтендә — мөхәррир.

1997 йылда Өфөлә вафат була.

## Ижады

Хөрмәт Бикҡолов мәктәптә уҡығанда уҡ шиғырҙар яҙа башлай, тәүге шиғырҙары 1941 йылда ваҡытлы матбуғатта баҫыла. Шулай ҙа ул башҡорт әҙәбиәтендә яҙыусы-тәржемәсе булараҡ танылды. рус һәм инглиз телдәренән башҡортсаға бик күп әҫәрҙәр тәржемә итеп баҫтырҙы.

Х. Т. Бикҡолов иң тәүҙә Роберт Бернстың шиғырҙарын һәм поэмаларын инглиз теленән башҡортсаға тәржемә итте һәм тәүге китабынан уҡ үҙен һәйбәт тәржемәсе итеп танытты.

Софоколдың «Антигона»һы, В. Шекспирҙың "Ике мөхәббәт"е, Ф. Гарсиа-Лорканың «Ҡанлы туй», Л. Толстойҙың «Ҡараңғылыҡ хөкөм һөргәндә»һе, М. Горькийҙың "Һуңғылар"ы, И. Соболевтың «Үлем хөкөмө», Э. Золяның «Мираҫ көткәндә»һе".
Х. Бикҡолов йәнә К. Чуковский, С. Маршак, Т. Шевченко, А. Прокофьев, М. Турсон-задә, В. Жуковский, П. Неруда, А. Барто шиғырҙарын да башҡортса яңғыратты. Ололар өсөн С. Смирновтың «Йөрәк һәм көндәлек», балалар өсөн А. Толстойҙың "Алтын асҡыс йәки Буратино мажаралары"н башҡортса сығарҙы.

Шулай уҡ Хөрмәт Бикҡолов «Йырҙар» китабының ете баҫмаһын әҙерләне.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы.
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.

## Һылтанмалар
*
Геохронология

**Геохроноло́гия** ( — ер +  — ваҡыт +  — өйрәнеү) — ер ҡатламдарын барлыҡҡа килтереүсе тау тоҡомдары формалашыуының хронологик эҙмә-эҙлеклелеге һәм йәше тураһындағы тәғлимәт; так тоҡомдары һәм минералдарҙың абслют һәм сағыштырмаса йәшен билдәләүсе ысулдар. Ерҙең йәшен билдәләү ҙә геохронологияның тикшереү даирәһенә керә. Геохронологияны планетологияның бер өлөшө тип иҫәпләргә була.

XVIII быуатта тау тоҡомдары йәше берәүҙе лә ҡыҙыҡһындармаған. 

Николас Стено 1669 йылда бөгөнгө көнгә тиклем закон ролен уйнаған тәғлимәтте әйтеп бирә: нормаль ултырған ултырма тау тоҡомдары геологик ваҡығаларҙың эҙмә-эҙлеклеген күрһәтә.

Вильямс Смит (1769—1839) ташҡа әйләнгән хайуандар һәм үҫемлектәр ҡалдыҡтары буйынса тау тоҡомдары йәшен билдәләү ысулын өйрәнә. М. В. Ломоносовта (1763) был өлкәлә эшләй .

## Һылтанмалар
* 
* Всё о Земле: VseOzemle.ru 
* Макаров В. П. Теоретическая геохронология 

## Иҫкәрмәләр
Водевиль

**Водеви́ль** () — комедия жанрының музыкаль номерҙарҙы (таҡмаҡтар, романстар һәм бейеүҙәр) эсенә алған бер төрө. Водевилгә күңелле сюжет, ҡыҙыҡлы интрига, юмор хас.

Исеме XVII быуатта ике йыр жанрын ҡушыуҙан барлыҡҡа килгән.

XV быуат аҙағында *val de Vire * —«Вир үҙәне» (Вир — Нормандиялағы йылға) тигән музыкаль жанр барлыҡҡа килә. Уларҙы халыҡсан шағирҙар — Басселен Оливье һәм Ле-Гу ижад итә. Былар бер тауышҡа йырлана торған урындағы норман йырҙары була. 

XVI быуатта Нормандия сиктәрендә танылыу яулай.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Аҡбейек (һырт)

**Аҡбейек** — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

## Ҡылыҡһырлама
Белорет районы буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.

Оҙонлоғо 6 км, киңлеге 5 км тиклем, абсолют бейеклеге 969 м. Яйла һымаҡ бер нисә түбәнән тора. Төньяҡта яйлап Оло Ҡыраҡа һыртына, көньяҡта Суртанды һыртына күсә.

Тәрәнлеге 350-нән алып 400 м еткән күп һанлы тау араһы уйпатлыҡтары һәм уйһыулыҡтары менән йырғыланған. Палеозойҙың ультраһелтеле тоҡомдарынан, тау араһы уйпатлыҡтары ҡомташтарҙан, һәүерташтарҙан, эзбизташтан һәм ордовиктың, силурҙың һәм девондың төп эффузивтарынан тора. Һырттың көнбайыш битләүҙәрендә Оло Һарғая йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы) башлана.

Ландшафтары һоро тау тупрағындағы асыҡ ылыҫлы һәм ваҡ япраҡлы ҡайын-уҫаҡ урмандарынан тора. Төньяҡ өлөшөндә ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: 500—550 м бейеклеккә тиклем битләүҙәрҙә ҡайын‑ҡарағай урмандары үҫә, өҫтәрәк өлгөрөп етмәгән ҡараға оҡшаш тау тупрағында ҡайын-ҡарағай-ҡарағас урмандары урынлашҡан; һырттың үрге өлөшөн лишайниктарҙан, петрофиттарҙан (ҡамғаҡ, ҡанүлән, ҡуян кәбеҫтәһе, ҡоторма һ.б.) торған ҡая үҫемлектәре биләй.

## Топонимика
Атамаһы алыҫтан бейек һәм аҡ төҫтә күренгән өсөн алынған.

## Һылтанмалар
*
Арҙаҡты (һырт)

**Арҙаҡты** (*Әрҙәкте*) — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.

## Ҡылыҡһырлама
Бөрйән районы буйлап Кесе Нөгөш йылғаһы тамағынан Берәтәк йылғаһы (Нөгөш йылғаһы ҡушылдығы) тамағына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған.

Оҙонлоғо 30 км, көньяҡ өлөшөнөң киңлеге 8 км, абсолют бейеклеге 762 м (Ҡарағай Маяҡ тауы). Һыртта бейеклеге 500—762 м булған 9 түбә айырылып тора. Төньяҡ өлөшө тар, битләүҙәре текә, яҫы түбәле Маяҡ тауы (абсолют бейеклеге 757 м) айырыла. Көньяҡ өлөшө оҙонлоғо 2—6 км, бейеклеге 300 м ашыу булған 5 ваҡ һырттан тора.

Рельефының йырғыланыу тәрәнлеге төньяҡ өлөшөндә яҡынса 300 м, үҙәк өлөшөндә — 350 м, көньяҡ өлөшөндә — 250 м. Йылға үҙәндәре (тәрәнлеге яҡынса 200 м) А. меридиональ һәм киңлек йүнәлешендә киҫә, сикләнгән тәрән соҡорҙары бар. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитлы ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора.

Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: көнбайыш битләү итәктәрен киң япраҡлы имән һәм йүкә, көнсығышын — ҡарағай ҡатыш ҡайын, саған, йыла урмандары биләй, ҡарағас осрай. Үҙәк өлөшөндә йыла‑йүкә, өҫкө өлөшөндә имән-йүкә-ҡайын урмандары үҫә.

Һырттың көньяҡ өлөшө “Алтын Солоҡ” заказнигына инә. Исеме “арҙаҡлы” һүҙенән алынған.

## Һылтанмалар
*
Елмерҙәк (һырт)

**Елмерҙәк** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы тау һырты. Белорет районы буйлап Егәҙе йылғаһы тамағы киңлегенән Инйәр йылғаһына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. 

Оҙонлоғо 70 км, киңлеге 4—9 км, абсолют бейеклеге 909 м. 

Рельефында һөҙәк биләндәр м‑н айырылған ҡаялы һәм тигеҙ түбәләр өҫтөнлөк итә. Аркоз һәм кварцлы ҡомташтарҙан, елмәрҙәк свитаһы гравелитынан, әүжән свитаһы эзбизташынан, доломитынан һәм полимикт ҡомташынан, вендтың әшә серияһына ҡараған ҡомташтан һәм алевролиттан тора. 

Тау битләүҙәре ҡайын, йүкә ҡатыш киң япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы урман м‑н ҡапланған. 600 м бейегерәк өлөшөн шыршы, ҡарағай ҡатыш киң япраҡлы кәкре урман биләй, түбәләрендә ҡоро тау болондары осрай. Тау араһы уйһыулыҡтары һаҙланған торфлы болондарҙан тора.

## Топонимика

Зильмердак с башкирского — останавливающий ветер. По другой версии, *ел* — «ветер», *бар* — «есть», *ҙәк* — «гора». Шулай уҡ урындағы халыҡ фаразы буйынса,  "елберҙәк" - "елберҙәү" тигән һүҙҙән килеп сығыуы ла ихтимал, сөнки һырт япраҡлы ағастар менән ҡапланған һәм, елдәр йыш булыу сәбәпле, ағастар сайҡалып торған (Р.Б. Ғәйнетдиновтан яҙыусы Гүзәл Ситдиҡова яҙып алған)

## Әҙәбиәттә
Яҙыусы Гүзәл Ситдиҡованың "Күсле ил - көслө ил" тигән китабында Елмерҙәк һырты тураһында ошондай юлдар бар:
Аҫҡын баҙары тигәне - әлеңге Архангел районы үҙәгендәге баҙар. Белорет районының Инйәр ҡасабаһына терәлеп ятҡан Уҫманғәле ауылынан нисәмә саҡрымға һуҙылған Елмерҙәк аша өймәкәй тейәлгән ҡул санаһы менән ҡар кисә-кисә төшөп ҡара әле! Бөгәсә төҙөк, таҙартылып торған шул трассала машиналы килеш ни рәүешле аҙапланалар - мәкерле боролоштарын, текәлеген ҡәһәрләй-ҡәһәрләй, шоферҙар «Тещин язык» тип атама биргәндәр хатта .

## Видео
* "Елмерҙәк" этно-рок төркөмө
* Экспедиция на хребет Зильмердак
* Ирек Саубанов Через Зильмердак

## Әҙәбиәт
* Краткая географическая энциклопедия. Том 2/Гл.ред. Григорьев А. А. М.: Советская энциклопедия — 1961, 592 с. с илл. и карт., 27 л. карт. и илл., 1 л. отд. карты

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Елмерҙәк бөгөлө

## Һылтанмалар
* http://uraltourist.ru/2012/07/gornaya-chast-yuzhnogo-urala-mezhdu-uchastkami/ 
* Статья в Башкирской энциклопедии

## Иҫкәрмәләр
Мәхмүд Аббас

**Махму́д Абба́с** (), шулай уҡ **Абу́ Ма́зен** () (тыүған 26 март 1935 йыл, Цфат, Израиль) — фәләстин сәйәсмәне, Фәләстин Дәүләте президенты (5 ғинуар 2013 йылдан), ФАТХ барышы рәйесе.

Дамаск университетын тамамлаған. Мәскәүҙә Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетында аспирантураһында уҡыған.

Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты Хөрмәтле Докторы (2008), Башҡортостан Фәндәр Академияһының почетлы академигы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Ай (мәғәнәләр)

* Ай — календарҙа, яҡынса Ай Ер тирәләй бер әйләнеү периодына тигеҙ ваҡыт берәмеге.
* Ай (юлдаш) — Ерҙең берҙән-бер тәбиғи эйәрсене.

## Исемдәрҙә
Башҡорт халҡында матурлыҡ символы итеп исемдәргә күк есеме "Ай" тигән һүҙҙе ҡушыу киң таралған. Ғәҙәттә, бындай исемде төндә донъяға килгән балаларға ҡушалар. Ай һүҙе ҡушылған ир-ат исемдәре лә, ҡатын-ҡыҙ исемдәре лә күп. Мәҫәлән, иң киң таралған ҡатын-ҡыҙ исеме: **Айһылыу**, ир-атта: **Айбулат**
*Рәхмәтуллин Айбулат Дәүләтбай улы
* Хажин Айбулат Вәкил улы
-
*Йәғәфәрова Айһылыу Шәйхетдин ҡыҙы
* Юнысова Айhылыу Билал ҡыҙы
## Әҙәбиәттә
*Ай тотолған төндә (пьеса) - башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы Мостай Кәрим пьесаһы.
Һүҙ составы

**Һүҙ составы** — һүҙ тамырҙан йәки тамыр менән ялғауҙан (ялғауҙарҙан) торорға мөмкин.

## Тамыр
һүҙҙең төп мәғәнәһен аңлатҡан һәм бүленмәй торған өлөшө тамыр була: *ҡурай, өй, үлән.*

## Ялғау
Телдә айырым ҡулланмайынса, һүҙгә ҡушылып, яңы һүҙ яһаусы йәки уның формаһын үҙгәртеүсе өлөшө ялғау була.
*Мәҫәлән: балаларҙы – бала (тамыр) + лар (ялғау) + ҙы (ялғау); балыҡсы – сы (ялғау).*
Ялғауҙар үҙҙәре генә айырым мәғәнә аңлатмай.

Улар ике төрлө була: яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғау.

### Яһаусы ялғау
Һүҙгә ҡушылып, яңы һүҙ яһаусы йәки уға яңы мәғәнә биҙәге биреүсе ялғау яһаусы ялғау тип атала. Ул:
# һүҙҙең тамырына йәки нигеҙенә ҡушылып, яңы мәғәнәле һүҙ яһай: **урман – урмансы, урманлыҡ; бесән – бесәнсе;**
# ҡайһы бер яһаусы ялғауҙар һүҙгә айырым мәғәнә биҙәге өҫтәй. уларға түбәндәгеләр инә:
#* иркәләү, кесерәйтеү ялғауҙары: *малҡай, балаҡай, ҡолонсаҡ;*
#* сифаттарҙың, рәүештәрҙең дәрәжә ялғауҙары: *матурыраҡ, иркенләберәк, алһыу*.

### Үҙгәртеүсе ялғау
Һүҙҙең мәғәнәһен үҙгәртмәйенсә, формаһын ғына үҙгәртеп, бер һүҙҙе икенсеһенә бәйләүсе ялғау үҙгәртеүсе ялғау тип атала. Төштә әсәйҙе күрҙем (- тә, - ҙе, - ҙем – үҙгәртеүсе ялғауҙар).

Үҙгәртеүсе ялғауҙарға түбәндәге ялғауҙар инә:
исемдең килеш (*әсәйҙең, әсәйгә*), эйәлек заты (ағайым), күплек (ағайҙар), хәбәрлек (ағаймын) ялғауҙары;
ҡылымдың йүнәлеш (йыуын), юҡлыҡ (барма), күләм (килгелә), һөйкәлеш (бармаҡсы, яҙһа), заман (эшләгән), зат (барам), һан (эшләнем, яҙығыҙ) ялғауҙары;

Алмаштарҙың килеш (уны, мине), һан (улар, ошолар) ялғауҙары инә.

Бер һүҙҙә бер нисә яһаусы ялғау, бер нисә үҙгәртеүсе ялғау, бер булырға мөмкин. *Мәҫәлән: иген + се + лек + тең (-се, -лек – яһаусы ялғау, -тең – үҙгәртеүсе ялғау).*
Газойль

**Газо́йль** () — продукт переработки нефти. 

## Составы
Нефттең тәбиғилегенә ҡарап углерод составының сиге киң. 
Газойль составы: парафинлы углеводородтар (алкандар), нафтен углеводородтары (циклоалкандар), тағы ла — ароматик углеводородтар (антрацен, индол, арендар) һәм гетероатомдар булған ҡушылмалар.

## Ҡулланылышы
* Атмосфера газойлы  — дизель яғыулығының компоненттарының береһе ( 15 % ҡаса составында ДЯ).
* Вакуум газойлы — каталитик крекинг һәм гидрокрекинг өсөн сеймал.
* Крекинг газойлы — газойль, полученный при гидрокрекинге и каталитическом крекинге вакуумного газойля, а также при термическом крекинге и коксовании нефтяных остатков.

Ул еңел 200—360 °C-та ҡайнап сығыусы һәм ауыр 360—500 °C-та ҡайнап сығыусы. Беренсеһеһе, яҡшылап эшкәрткәндә гитроатом ҡушылмаларын кәметә һәм дизель яғыулығы булараҡ ҡулланыла. икенсеһе ҡаҙанлыҡтарға яғыр өсөн мазут.

## Яғыулыҡ характеристикаһы
Ике төр газойлға бүлеп йөрөтәләр. Беренсеһе еңел, шыйыҡ, еңел ағыусан, йәбешеп бармай. Ауыр газойль бик ҡуйы.

### Еңел газойль
* Гөлтләп тоҡаныу температураһы : 80 °C.
* Ҡатыу температураһы: +22— +36 °C. ( ҡайһы бер осраҡтарҙа +41 )

### Ауыр газойль
* Гөлтләп тоҡаныу температураһы : 100—150 °C.
* Ҡатыу температураһы: +15 — +22 °C.

## Әҙәбиәт
# Смидович Е. В., Крекинг нефтяного сырья и переработка углеводородных газов. 3 изд., М., 1980 (Технология переработки нефти и газа, ч. 2);
# Рудин М. Г., Драбкин А. Е., Краткий справочник нефтепереработчика. Л.., 1980.
# Эрих В. Н., Расина М. Г., Рудин М. Г., Химия и технология нефти и газа, 3 изд., Л., 1985.
Гидронимика

**Гидрони́мика** ( — һыу +  — исем) — атамаларҙың килеп сығышын һәм тарихи үҙгәрешен өйрәнүсе топонимика тармағы.

**Гидронимдар** - йылғалар, күлдәр, һаҙлыҡтар, шишмәләр һ.б. һыу ятҡылыҡтары исемдәре.

Гидронимдар системаһы оҙон тарихи дәүер дауамында формалаша һәм үҙендә тел белеме, этнография, тарих, география һ.б. өлкәләргә ҡараған мәғлүмәттәрҙе

мәҫәлән:объекттарҙың тәбиғәт һәм хужалыҡ менән бәйле билдәләре, улар янында булған ваҡиғалар, объекттарҙың хужалары тураһында һ.б. туплай. 

Төҙөлештәре яғынан гидронимдарҙың күпселеге - ике составлы. Өс, дүрт составлы атамалар ҙа осрай. 

Гидронимдарҙың күбеһе «исем+исем» (Минһаҗ бабай чишмәсе) һәм «сифат+исем» (Түгәрәк күл) конструкциялары менән яһала. 

Боронғо һәм тотроҡло лингвистик материал булараҡ, гидронимдар тарихи тикшеренүҙәр өсөн ҡиммәтле сығанаҡ булып торалар.
## Гидроним төркөмдәре
Түбәндәге гидроним төркөмдәрен айырып йөрөтәләр:
* ағым һәм торғон һыуҙар (йылға, шишмә, канал, шарлауыҡ, инеш, һаҙлыҡ, күл, быуа, һыуһаҡлағыс, диңгеҙ, океан);
* йылға йырҙаһының өлөштәре  (ятыу, зөмбәй, тупһалар, шаршы, өйрөлтмәк, ҡомайыл, йәки  ҡомаяҡ, һыу аҫты таштары, утрау, һайлыҡ һ.б);
* акватория өлөштәре  (ятыу, ҡултыҡ, боғаҙ);
* һыу (һыу аҫты) объекттары (утрау, ярымутрау, морон, һайлыҡтар, һыу аҫты  банктары, риф).

## Терминдар
* гелоним** — һаҙлыҡтарҙың, һаҙымат урындарҙың үҙ атамаһы;
* инсулоним — утрауҙарҙың үҙ атамалары;
* лимноним — күл һәм быуаларҙың атамалары;
* пелагонимы — диңгеҙ атамалары;
* потамоним** — йылға атамалары .

## Сығанаҡ
* http://tatarile.org/maglumat/мәкалә/гидронимика
Ҡәҙерәле (һырт)

**Ҡәҙерәле** — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостандың Ишембай районы биләмәһендә урынлашҡан.

Ҡәҙерәле тау һырты Башҡорт Уралына (көньяҡ) ҡарай.

Һырт Ишембай районы Әселе йылғаһынан (Еҙем йылғаһы бассейны) Егәҙе йылғаһы тамағынаса (Өрөк йылғаһы бассейны) меридиан буйлап һуҙылған.

Һырттың оҙонлоғо 23 км, киңлеге 4-тән 8 км-ғаса, иң бейек түбәһе Ҡәҙерәле тауы - 602 метр.

Ҡатау свитаһының эзбизташ, бурташ тоҡомдарынан тора. Бериш (Егән йылғаһы бассейны), Ергәҙе һәм Ямаш (Өрөк йылғаһы бассейны) йылғалары баш ала.

Ландшафты  һоро тау урман тупрағында һәм көлһыу тупраҡтарҙа киң япраҡлы урмандар менән ҡапланған.

## Әҙәбиәт
Ишимбайская энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, 279 б.

## Һылтанмалар
карта

## Иҫкәрмәләр
Ҡалаҡтау (һырт)

**Ҡалаҡтау** — Рәсәйҙең Башҡортостан Республикаһы менән Силәбе өлкәһе араһындағы сиктә ятҡан Көньяҡ Уралындағы тау һырты һәм уның көнбайыш армыты.

Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Учалы райондары һәм Силәбе өлкәһе буйлап Әбйәлил районы Рәхмәт ауылы киңлегенән Ям йылғаһының (Урал йылғаһы бассейны) үрге ағымы киңлегенә тиклем көньяҡ‑көнбайыштан төньяҡ‑көнсығышҡа ҡарай һуҙылған.

Оҙонлоғо 10 км, Башҡортостан Республикаһында 2 км тирәһе, киңлеге 4 км-ға яҡын. Абсолют бейеклеге — 619 м (Силәбе өлк.).

Рельефында ҙур уйпатлы һөҙәк‑тулҡынлы көнбайыш битләүҙәре һәм һөҙәк түбәле түбәләр араһында биләндәре булған һөҙәк көнсығыш битләүҙәре бар. Франс ярусының кремнийлы‑балсыҡлы һәүерташтарынан, базальттарынан, андезибазальттарынан тора.

Һырт ландшафын һоро урман тупрағындағы ҡайын урмандары, ябай һәм болон ҡара тупрағындағы болонло далалар хасил итә. Көньяҡ‑көнбайыш һәм көньяҡ‑көнсығыш итәгендә дымлы болондар, күрәнле‑төрлө үләнле һаҙлыҡтар булған күл буйы уйһыулыҡтары йәйелгән.

## Сығанаҡ
* Калактау
Ҡалты (һырт)

**Ҡалты** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.

Белорет районы буйлап Байғулла йылғаһы (Төлмәй йылғаһы ҡушылдығы) башынан Манышты йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) киңлек ағымына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.

Абсолют бейеклеге 725 м. Һыртты Төлмән йылғаһы ике өлөшкә бүлә: төньяҡ (оҙонлоғо 6 км, киңлеге 3,5 км тиклем) һәм көньяҡ (оҙонлоғо 18 км, киңлеге 3 км).

Төньяҡ өлөшөнөң рельефы ҡатмарлы: көнсығыш битләүҙәре һөҙәк (ауышлығы 5—8°), көнбайышы — текә (30° тиклем), күп һанлы уйһыулыҡтар менән ҡатмарланған.

Көньяҡ өлөшөнөң битләүҙәре текә, таш ишелмәләре бар. Елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, конгломераттарынан, алевролиттарынан һәм аргиллиттарынан тора. Ҡалты итәгендә Төлмәй йылғаһы ҡушылдыҡтары башлана.

Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: шыршы-аҡ шыршы урмандары һирәк урмандар һәм бейек таулы яланғас болондар менән алмашына, юғарыраҡ тау тундраһы башлана. Төньяҡ өлөшөн йәйелеп үҫкән тәпәш шыршылар (бейеклектәре 5—8 м), көньяҡ өлөшөн бейек (1,5 м тиклем) ҡуйы үлән (бейек мүктәк, урман ҡолонғойроғо, ябай ҡуян ҡолағы һ.б.) үҫкән урманлы аҡландар биләй. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы терр‑яһында урынлашҡан.

## Сығанаҡтар
Ҡалыу (һырт)

**Ҡалыу** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт, Оло Ҡалыу һырты армыты. Ишембай районы Кәбәс ауылы киңлегенән алып Нөгөш йылғаһының уң яры буйлап Ишембай һәм Бөрйән райондары аша Яланайры йылғаһы тамағы киңлегенә тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған.

Оҙонлоғо 26 км, киңлеге 4 км, абсалют бейеклеге 771 м. 700 м тиклем бейеклектәге бер нисә түбәһе бар.

Төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрҙән тора. Төньяҡ өлөшөнөң рельефы тигеҙ; көньяҡ өлөшө йырғыланған, үҙәндәр, биләндәр, ваҡытлыса һыу ағымы йырҙалары менән ҡатмарланған.

Көнсығыш битләүҙәре текә, төньяғы һөҙәк. Елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан һәм һәүерташтарынан тора. Һырттан Нөгөш йылғаһының күп ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафтары һоро урман тупрағынындағы, кәҫле көлһыу тупраҡтағы ҡатнаш урмандарҙан тора. Һырттың көньяҡ өлөшө «Алтын Солоҡ» заказнигында урынлашҡан.

## Сығанаҡ
Ҡараташ (һырт)

**Ҡараташ** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Ул Нәре һәм Егәлге һырты менән берлек тәшкил иткән оло бер тау өлөшө. Белорет районы буйлап Ҡатаҫҡын, Айғыр (Кесе Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары) һәм Минйәк (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Көньяғында Кесе Ямантау менән сикләнә. Көньяҡтан ул Кесе Инйәр йылғаһына етеп тамамлана.

Һырттың атамаһы Ҡараташ булһа ла, Өфөнән килгән туристар Мәскәүгә Өфө (Уфа) тауы тип атама биреүҙе һорап яҙғандар тигән мәғлүмәт бар. Тау түбәһенә Өфө ҡалаһының гербы төшөрөлгән таҡтасыҡ ҡуйылған .

Оҙонлоғо 17 км, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 6 км, көньяҡ өлөшөнөң — 4 км яҡын, абсолют бейеклеге 919 м. Һыртта 600—900 м бейеклектәге 6 түбә айырылып тора. Көньяҡ өлөшөндә яҫы түбәле 2 армыт (оҙонлоҡтары яҡынса 2 км, киңлектәре 0,5—2 км) бар. Көнсығыш һәм көнбайыш битләүҙәре һөҙәк, көнсығыш өлөшө уйпатлыҡ һәм йырындар менән ҡатмарланған; төньяҡ һәм көньяҡ битләүҙәре текә. Егәҙе‑Комаров свитаһының кварцлы, ялан шпатлы алевролиттарынан, балсыҡлы һәүерташтарынан тора. Һырт итәгендә Ҡатаҫҡын, Айғыр, Минйәк йылғалары ҡушылдыҡтары башлана.
## Ландшафт
Һырт аҡһыл һоро һәм кәҫле көлһыу тау тупраҡтарында үҫкән ҡарағай ҡатыш ҡайын урмандары менән ҡапланған.

## Топонимика
Түбәлә ҡара таштар бик күп булғанға атамаһы шулай аталған. Хәҙерге ваҡытта йыш ҡына "Гора Уфа" тип атайҙар, хатта рәсми атамаһы тип тә яҙалар   .

## Һылтанмалар
* Хребет Караташ
Ҡыҫыҡ (һырт)

**Ҡыҫыҡ** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. 

Белорет районы буйлап Ҡоро Бермеш йылғаһы тамағынан Ҡыҫыҡтамаҡ йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары) тамағы киңлегенә тиклем Инйәр йылғаһының һул яры буйлап меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 6 км, киңлеге 2 км. Абсолют бейеклеге 470 м (Яҙлау тауы). 

Рельефы тигеҙ, 3 түбәһе айырылып тора. Көнсығыш битләүҙәре Инйәр йылғаһына ҡарай текә төшә, көнбайыш битләүҙәре һөҙәк. Көньяҡ өлөшөндә ҡоро уйһыулыҡтар бар. Минйәр свитаһы доломиттарынан тора. Ҡыҫыҡ һыртында Ҡояҙ йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) башлана. 

Ландшафы аҡһыл һоро тау‑урман тупрағындағы һәм көрәнһыу тупраҡтағы киң япраҡлы‑ҡара ылыҫлы урмандарҙан тора.

## Һылтанмалар
* Хребет Кесек
Кибеҙ (һырт)

**Кибеҙ** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Мәләүез районы буйлап Нөгөш һәм Ағиҙел йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.

Төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрҙән тора. Төньяҡ өлөшөнөң оҙонлоғо 13 км, киңлеге 2 км, көньяҡ өлөшөнөң оҙонлоғо 17 км, киңлеге 4—7 км. Абсолют бейеклеге 695 м. Һыртта 617—695 м бейеклектәге 9 түбә айырыла.

Төньяҡ өлөшөнөң рельефы ҡатмарлы. Түбәләре яҫы, таш һибелмәләре бар. Көнсығыш битләүе күп уйпатлыҡ менән ҡатмарланған, көньяҡ өлөшө яҫы түбәле тау массивынан ғибәрәт. Көнсығыш битләүе Ағиҙел йылғаһына ҡарай текә төшә, көнбайышы — һөҙәк.

Аҫҡы карбон эзбизташтарынан тора. Һыртта Нөгөш, Ағиҙел йылғалары һ.б. ҡушылдыҡтары башлана. Төньяҡ өлөшөнөң ландшафы һоро урман тупрағының тау аналогтарындағы киң япраҡлы урмандарҙан һәм йүкә‑имән‑саған ҡатыш киң япраҡлы ҡоро урмандарҙан ғибәрәт. Көньяҡ өлөшө аҙ көлһыуланған ҡараһыу һоро урман ҡара тупрағындағы, кәҫле аллювиаль тупраҡтағы ҡайын‑ҡарағай һәм ҡарағай урмандарынан, болондарҙан тора. Һырт Башҡортостан милли паркы биләмәһендә урынлашҡан.

## Һылтанмалар
* Хребет Кибиз
Кесе Арҡа (һырт)

**Кесе Арҡа** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. 

Ишембай районы буйлап Өпәй һәм Һарғай йылғалары (Рәүҙәк йылғаһы ҡушылдыҡтары) араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 9 км, киңлеге 2—4 км, абс. бейеклеге 609 м. 5 түбәһе айырылып тора. 

Рельефы тигеҙ, уйпатлыҡтар м‑н ҡатмарланған. Төньяҡ өлөшөндә 10 м тәрәнлектәге карст упҡыны бар. Көнсығыш битләүҙәре һөҙәк, көнбайышы — текә. 

Вендтың әшә свитаһы алевролиттарынан һәм полимикт ҡомташтарынан тора. Ландшафы тау һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтағы йүкә‑имән‑саған ҡатыш киң япраҡлы ҡоро урмандарҙан тора.

## Һылтанмалар
* Хребет Кисеарка
* Топографическая карт 
* Кисеарка, Хребет
Ҡырҡтытау (һырт)

**Ҡырҡтытау** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. 

Белорет һәм Әбйәлил райондары буйлап Ҡолсоғаҙы һәм Шәкәрҙейылға йылғалары (Кесе Ҡыҙыл йылғаһы ҡушылдыҡтары) тамағы киңлегенән алып Оло Ҡыҙыл йылғаһы киңлек ағымына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. 

Оҙонлоғо 60 км тирәһе, төньяҡ өлөшөнөң киңлеге 8 км, үҙәк — 16 км, көньяҡ — 6 км. Абсолют бейеклеге 1118 км (Ҡараташ тауы). Буйға һуҙылған тау ҡалдыҡтары теҙеменән тора. Һыртта Шыршылытау (1108 м), Күсем (1080 м), Бабай (1054 м), Ҡушай (1048 м), Һандыҡ (900 м тирәһе) түбәләре айырыла. Ирәндек свитаһының базальт һәм андезибазальт составлы лаваларынан, лавабрекчияларынан тора. Һыртта Оло һәм Кесе Ҡыҙыл йылғалары һәм уларҙың ҡушылдыҡтары башлана. 

Көнсығыш итәгендә Яҡтыкүл, Ҡарабалыҡты һәм Сабаҡты күлдәре ята. Һырттың көнбайыш битләүҙәре һәм төньяҡ өлөшөнөң ландшафтары ҡараһыу урман тупрағындағы уҫаҡ, ҡарағай һәм ҡарағас ҡатыш ҡайын урмандарынан һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы ҡоро болондарҙан тора; көнсығыш битләүҙәренең һәм көньяҡ өлөшөнөң ландшафтары ҡараға оҡшаш тупраҡтағы ҡылғанлы һәм төрлө үләнле далаларҙан ғибәрәт. 

## Өҫтәмә мәғлүмәт
* Бабай, Ҡушай, Һандыҡ түбәләре;
* Ҡараташ тауы; Һыуосҡан
* Ултыҡ‑Ҡарағас төбәктәре;
* Ҡараһыйыр йөҙ йәшәр ҡарағасы — тәбиғәт ҡомартҡылары.
* Һырт төньяҡ өлөшөндә “Абҙаҡ” спорт‑һауыҡтырыу комплексы урынлашҡан.

## Топонимика
Бер вариантында ҡырҡты, йәғни ҡырҡылған тау тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан, икенсе вариантта ҡырҡ һанына бәйләнгән тиелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Краткая географическая энциклопедия. М.:Советская энциклопедия, 1961 Том 2. с.393
* Статья в ''Башкортостан:Краткая энциклопедия''
Пентагон (мәғәнәләр)

* Пентагон — АҠШ ҡурғау департаментының баш йорто.
* Пентагон (метро станцияһы) — Вашингтон метрополитенының күк һәм һары юлында метро станцияһы.
Ырымбур (мәғәнәләр)

* Ырымбур — Рәсәйҙәге ҡала, Ырымбур өлкәһенең үҙәге.
* Ырымбур (аэропорт) — Ырымбурҙы хеҙмәтләндергән халыҡ-ара аэропорты.
* Аһ, Ырымбур ҡала — башҡорт һәм татар  халыҡ йыры.
* **[[Ырымбур (станция)]]** – Көньяҡ-Урал тимер юлының Ырымбур бүлексеһе станцияһы.
*БС-136 «Ырымбур»-атом Һыу аҫты кәмәһе(1978).
*КС-411 «Ырымбур»-атом Һыу аҫты кәмәһе(1970).
Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы

**Бикҡолова Әлмира Талха ҡыҙы** (22 октябрь 1929 йыл — 22 сентябрь 2013 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы һәм Президиумы ағзаһы, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1996—2013 йылдарҙа «Күп милләтле Санкт‑Петербург» яҙыусылар союзы рәйесе, 1995—2013 йылдарҙа Санкт‑Петербургтағы Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы рәйесе. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).

## Биографияһы
Әлмира Талха ҡыҙы Бикҡолова 1929 йылдың 22 октябрендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Ҡалта ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.

Ғалим 2013 йылдың 22 сентябрендә Санкт-Петербург ҡалаһында вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Әлмира Бикҡолованың фәнни хеҙмәттәре тиопиразолондарҙы синтезлау һәм етештереү технологияһын эшләүгә, уларҙың төрлө металдар менән төрлө лигандлы координацион берләшмәләренең структур төҙөлөштәрен һәм үҙенсәлектәрен тикшереүгә, уларҙы аналитик химияла, медицинала, ауыл хужалығында (вируслы һәм бәшмәкле ауырыуҙарға ҡаршы препараттар, тәьҫир итеү көсө оҙайтылған капсулалы микроашламалар) ҡулланыуҙы өйрәнеүгә арналған.

Әлмира Талха ҡыҙы  Бикҡолова 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 20 уйлап табыу авторы.

## Әҙәби ижады
«Мөғжизәле химия» тигән китабы менән башҡорт фәнни-популяр балалар әҙәбиәтен үҫтереүгә өлөш индерҙе. Шиғыр, поэмалары гражданлыҡ лирикаһы традицияларын дауам итә.

## Китаптары
# Мөғжизәле химия. — Өфө, 1994.
# Биоэлементология. — СП, 1991 (авторҙаш).
# Таңғы тамсылар. — Өфө, 1998;
# Салауат Юлаев. — 2002;
# Робағият. — 2003.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Салауат Юлаев ордены (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Биккулова Альмира Талхаевна. Некролог. Санкт-Петербургский союз ученых (СПбСУ). Официальный сайт. 26.09.2013
Аҡса әйләнеше

**Аҡса әйләнеше** — тауарҙың әйләнешен, тауарһыҙ түләүҙәрҙе, иҫәп‑хисапты хеҙмәтләндереүсе ҡулаҡсалы һәм ҡулаҡсаһыҙ аҡса хәрәкәте.

Ҡулаҡсалы аҡса әйләнеше тауарға һәм хеҙмәтләндереүгә түләү буйынсаса иҫәп‑хисапта, эш хаҡын, премия, пособие, пенсия, стипендия, страховкаларҙы түләүҙә ҡулланыла. Ҡулаҡсаһыҙ аҡса әйләнеше — хаҡтың ҡулаҡсаның ҡатнашлығынан тыш кредит ойошмаларының иҫәптәренә аҡса күсереү һәм үҙ‑ара талаптарҙы чектар, векселдәр, банк карталары һ.б. кредит ҡоралдары ярҙамында иҫәпләү рәүешендәге хәрәкәте. Ҡулаҡсаһыҙ аҡса әйләнеше үҫеше әйләнеш сараларының хәрәкәтен тиҙләтеүгә, ҡулаҡса күләменең һәм әйләнеш сығымдарының кәмеүенә килтерә. Аҡса һәр ваҡыт үҙенең формаһын үҙгәртеп, әйләнештең бер сфераһынан икенсеһенә күсеп йөрөй. Әйләнештәге ҡулаҡсаның күләмен, уны сығарыу һәм әйләнештән алыу күләмдәрен эмиссияға монополь хоҡуғы булған илдең Үҙәк банкыһы көйләй. Әйләнештә булған ҡулаҡсаның һәм ҡулаҡсаһыҙ аҡсаның күләме аҡса массаһы менән үлсәнә. Аҡса массаһының составы һәм структураһы аҡса баҙарының үҫеш кимәле һәм характеры, ш. уҡ Үҙәк банкыһының сәйәсәте м‑н билдәләнә. Рәсәй Федерацияһында 2006 йыл аҡса массаһының күләме 6045,6 млрд һум тәшкил иткән, шуның 33,2%‑ы — ҡулаҡса, 66,8%‑ы — ҡулаҡсаһыҙ аҡса. Рәсәй Федерацияһы субъекттарында төбәк аҡса массаһының күрһәткесе (төбәк территорияһында ҡалған әйләнештәге ҡулаҡсаны, төбәк терр‑яһында урынлашҡан коммерция банкыларының һорап алғанға тиклем һәм билдәле сроклы иҫәптәрендә ҡалған ҡулаҡсаһыҙ сараларҙы үҙ эсенә ала) иҫәпләнә, 2006 й. Башҡортостан Республикаһында 139,7 млрд һум булған, шуның 42,5%‑ы — ҡулаҡса, 57,5%‑ы — ҡулаҡсаһыҙ аҡса. Иҡтисадты аҡса м‑н тәьмин итеү кимәле эске тулайым продукттың (субъекттарҙа — тулайым төбәк продуктының) монетизация күрһәткесе, йәғни аҡса массаһының тулайым продукт күләменә ҡарата мөнәсәбәте м‑н характерлана. 2005 й. респ. был күрһәткес 27,8%‑тан 30,4%‑ҡа тиклем үҫә (Рәсәй Федерацияһында — 26,1%‑тан 27,9%‑ҡа тиклем).

## Иҫкәрмәләр
Балет

**Бале́т** (,  — бейейем) — музыкаль-хореографик образдарҙы берләштереүсе сәхнә сәнғәте төрө.

Балеттағы төп сәнғәти алым — бейеү, ул пантомима менән бергә сюжетты һәм геройҙарҙың характерҙарын сағылдыра. «Балет» төшөнсәһе XVI быуаттың 2-се яртыһында Италияла барлыҡҡа килә һәм баштараҡ спектакльдәге бейеү мәғәнәһендә ҡулланыла. XVI быуат аҙағында балет тип музыканы, йыр, һөйләм һәм бейеүҙе берләштергән тамашаны атай башлыйҙар. XVII быуат дауамында балет зиннәтле һарайҙар тамашасы характерындағы күренеш булараҡ, башлыса, Францияла үҫеш ала. 

XVIII быуатта мөстәҡил сәнғәт төрөнә әүерелә. XIX быуаттың 2-се яртыһында Рәсәйҙә композиторҙар П.И. Чайковский, А.К. Глазунов һәм балетмейстерлар М.И. Петипа, Л.И. Иванов («Йоҡоға талған гүҙәл», «Щелкунчик», «Аҡҡош күле», «Раймонда») ижадында балет сәскә атыу осоро кисерә. 1900 йылдарҙа балетмейстерҙар М.М. Фокин, А.А. Горский балет сәнғәтенең яңы эстетик хасийәтын булдыралар, аңа хәҙерге сәнғәт һәм әҙәбиәт идеяләрен керетәләр. XIX быуат аҙағында балет сәнғәтен бөтә доньяға таралуына С.П. Дягилевтың «Урыҫ сезондары» һәм А.П. Павлова гастрольдәре этәргес бирә. Хәҙерге балет сәнғәтенең үҫеш этаптары Р. Глиэрдың «Ҡыҙыл мәк», балет Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтаны», С. Прокофьевтың «Ромео һәм Джульетта»һы, А. Хачатуряндың «Гаянэ», «Спартак» әҫәрҙәрендә һ.б. ла сағыла, уға стильдең, жанр һәм форманың күп төрлөлөгө — классиканан алып джаз һәм модерн-балетҡа ҡәҙәр булған төрҙәрҙе берләштереүе хас.

## Сығанаҡтар
* Татар энциклопедияһы
Алабуға өйәҙе

**Алабуға өйәҙе** — Вятка губернаһының административ-территориаль берәмеге. Административ үҙәге — Алабуға ҡалаһы. Майҙаны — 8444 км² (1897). Халҡы — 241 005 кеше (1897 йылда).

## Тарихы
1796 йылдан алып Вятка губернаһы составында. XIX быуат аҙағында төньяҡ-көнсығышта Сарапул өйәҙе, көньяҡта Өфө губернаһы, көньяҡ-көнбайышта Ҡазан губернаһы, төньяҡ-көнбайышта Вятка губернаһы. Малмыж өйәҙе менән сиктәш була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Списки населённых мест Российской империи: Вятская губерния. СПб., 1876; Первая всеобщая перепись населения Российской империи, 1897 г. Т.10. Вятская губерния. СПб., 1904.

## Һылтанмалар
* 
*
Мәскәү (метро станцияһы, Түбәнге Новгород)

**«Мәскәү»** — Түбәнге Новгород метрополитенының Сормовская-тармаҡ мещера һәм Автозавод юлдарҙын дөйөм метро станцияһы.
1 май

**1 май** — григориан стиле буйынса йылдың 121-се (кәбисә йылында 122-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 244 көн ҡала.

 
## 
* 1707: Англия менән Шотландия бер дәүләткә — Бөйөк Британия короллегына берләшә.
* 1840: Британияла донъялағы тәүге почта маркалары һатыуға сығарыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар



#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар



#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар



#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар



#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:1 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1830: Гвидо Гезелле, Бельгия шағиры, филолог.
* 1895: Николай Ежов, СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, 2-се эске эштәр халыҡ комиссары.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:1 майҙа вафат булғандар</categorytree>*

##
2 май

**2 май** — григориан стиле буйынса йылдың 122-се (кәбисә йылында 123-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 243 көн ҡала.

 
## 
* 1910: Рәсәй империяһының лётчик-һынаусыһы Сергей Уточкин Мәскәүҙә аэропланда тәүге күрһәтмә осош яһай.
* 1930: Горький ҡалаһында (хәҙерге Түбәнге Новгород) Горький автомобиль заводының нигеҙ ташы һалына.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:2 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1660: Алессандро Скарлатти, барокко дәүере Италия композиторы, неаполитан опера мәктәбенә нигеҙ һалыусы. 
* 1695: Джованни Никколо Сервандони, Италия архитекторы, театр рәссамы. 

## 
*<categorytree depth="0">Категория:2 майҙа вафат булғандар</categorytree>*

## 

## Иҫкәрмәләр
3 май

**3 май** — григориан стиле буйынса йылдың 123-се (кәбисә йылында 124-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 242 көн ҡала.

 
## 
* 1904: АҠШ-та «Parker» ручкаһына патент алына.
* 1957: СССР-ҙа ҡайһы бер колхоздарҙы совхозға әйләндереү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:3 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1740: Михельсон Иван Иванович, Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, кавалерия генералы.
* 1860: Джон Скотт Холдейн, Шотландия физиологы, тын алыуҙы тикшереп-өйрәнеүгә арналған хеҙмәттәр авторы. 

## 
*<categorytree depth="0">Категория:3 майҙа вафат булғандар</categorytree>*

##
Түбәнге Новгород метрополитены

**Түбәнге Новгород метрополитены** (урыҫ. *Нижегородский метрополитен*) — Рәсәйҙәге 3-сө төҙөлгән метрополитены.

## Станциялар

File:NN Metro Park Kultury station 11-2018.jpg|Парк культуры
File:NN Metro Chkalovskaya station 11-2018.jpg|Чкаловская
File:NN 19-10-2021 Moskovskaya 01.jpg|Мәскәү
File:Metro NNG Line1-2 Moskovskaya.jpg|Мәскәү
File:NN Metro Moskovskaya station 09-2018-2.jpg|Мәскәү
File:NN Metro Strelka station 11-2018.jpg|Стрелка
File:NN Metro Kanavinskaya station 11-2018.jpg|Канавинская
File:NN 19-10-2021 Burevestnik 05.jpg|Буревестник
4 май

**4 май** — григориан стиле буйынса йылдың 124-се (кәбисә йылында 125-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 241 көн ҡала.

 
## 
* 1715: Парижда беренсе йыйылмалы ҡулсатыр (зонтик) яһала.
* 1904: Панама каналын төҙөү башлана. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:4 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1655: Бартоломео Кристофори, Италияның музыка ҡоралдары яһау оҫтаһы, фортепианоны уйлап сығарыусы.
* 1770: Франсуа Жерар, Франция рәссамы, портрет оҫтаһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:4 майҙа вафат булғандар</categorytree>*

##
5 май

**5 май** — григориан стиле буйынса йылдың 125-се (кәбисә йылында 126-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 240 көн ҡала.

 
## 
* 1836: Бельгияла Европалағы беренсе тимер юл сафҡа инә.
* 1912: «Правда» гәзитенең тәүге һаны донъя күрә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:5 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1815: Эжен Марен Лабиш, Франция драматургы, комедиограф, водевилдар авторы. 
* 1818: Карл Маркс, Германия философы, сәйәсмән. Коммунизм теорияһына нигеҙ һалыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:5 майҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 1821: Наполеон I, Франция императоры.
* 1977: Арыҫлан Мөбәрәков, актёр, режиссёр, драматург, СССР-ҙың халыҡ артисы (1955).

##
6 май

**6 май** — григориан стиле буйынса йылдың 126-се (кәбисә йылында 127-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 239 көн ҡала.

 
## 
* 1715: Пётр I раҫлаған Хәрби устав () — Рәсәй империяһының беренсе хәрби-енәйәт һәм енәйәти-процессуаль кодексы иғлан ителә.
* 1835: АҠШ-та «Нью-Йорк геральд» гәзитенең тәүге һаны донъя күрә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:6 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1856: Зигмунд Фрейд, Австрия психологы, психиатр һәм невролог
* 1870: Амадео Джаннини, АҠШ банкиры, Америка Банкын ойоштороусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:6 майҙа вафат булғандар</categorytree>*

##
7 май

**7 май** — григориан стиле буйынса йылдың 127-се (кәбисә йылында 128-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 238 көн ҡала.

 

## 
* 1755: Ҡыҙыл майҙандағы хәҙерге Дәүләт тарих музейы урынында булған Дарыухана бинаһында Мәскәү дәүләт университеты эшләй башлай.
* 1780: Рәсәй императоры Екатерина II Санкт-Петербург ҡалаһы гербын рәсми раҫлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:7 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1833: Йоһаннес Брамс, Германия композиторы.
* 1840: Адольф Павинский, Польшаның ғалим-тарихсыһы, архивсы, Варшава университеты профессоры.  

## 
*<categorytree depth="0">Категория:7 майҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 1948: Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, лётчик, гвардия майоры (1943), Советтар Союзы Геройы (1944).

##
8 май

**8 май** — григориан стиле буйынса йылдың 128-се (кәбисә йылында 129-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 237 көн ҡала.

 
## 
* 1945: Берлин янындағы Карлсхорстта фашист Германияһының Икенсе донъя һуғышында ҡаршылыҡһыҙ капитуляцияһы тураһындағы актҡа ҡул ҡуйыла.
* 1953: Өфө урамдарын яҡтыртыу менән шөғөлләнгән хәҙерге «Уфагорсвет» предприятиеһы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:8 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1770: Василий Львович Пушкин, Рәсәй империяһы шағиры, А. С. Пушкиндың бабаһы. 
* 1885: Томас Костейн, Канада яҙыусыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:8 майҙа вафат булғандар</categorytree>*

##
9 май

**9 май** — григориан стиле буйынса йылдың 129-сы (кәбисә йылында 130-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 236 көн ҡала.

 
## 
* 1951: Өфөлә Советтар Союзы Геройы Александр Матросов — Шакирйән Мөхәмәтйәновҡа һәйкәл асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:9 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1835: Максим Антонович, Рәсәй империяһының әҙәби тәнҡитсеһе, публицист.
* 1845: Густаф де Лаваль, Швеция инженеры, уйлап табыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:9 майҙа вафат булғандар</categorytree>*

##
10 май

**10 май** — григориан стиле буйынса йылдың 130-сы (кәбисә йылында 131-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 235 көн ҡала.

 
## 
* 1906: Рәсәй империяһының 1-се Дәүләт думаһының тәүге ултырышы үткәрелә. 
* 1930: «Ростов» футбол клубы ойошторола.  

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:10 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1760: Клод Руже де Лилль, Франция шағиры, композитор, «Марсельеза» йырының авторы.
* 1795: Огюстен Тьерри, Франция тарихсыһы, рус теленә «История нормандского завоевания Англии» тип тәржемәләнгән китабы менән танылыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:10 майҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 1986: Таһир Күсимов, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби эшмәкәр, генерал-майор, Советтар Союзы Геройы (1944).

##
11 май

**11 май** — григориан стиле буйынса йылдың 131-се (кәбисә йылында 132-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 234 көн ҡала.

 
## 
* 1935: Совет милицияһының метрополитендарҙа йәмәғәт тәртибен һаҡлаусы подразделениелары ойошторола.
* 1951: Хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Биология институты эш башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:11 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1670: Яков Вилимович Брюс, Рәсәй империяһының дәүләт эшмәкәре, ғалим, генерал-фельдмаршал, граф. 
* 1764: Дмитрий Бутурлин, Рәсәй империяһының дәүләт эшмәкәре, хәрби тарихсы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:11 майҙа вафат булғандар</categorytree>*

##
12 май

**12 май** — григориан стиле буйынса йылдың 132-се (кәбисә йылында 133-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 233 көн ҡала.

 
## 
* 922: Ибн Фаҙлан ҡатнашлығындағы илселектең Волга буйы Болғарына визиты башлана.
* 1951: СССР Министрҙар Советы «СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалын ойоштороу тураһында» тигән ҡарар ҡабул итә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:12 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1755: Джованни Баттиста Виотти, Италияның виртуоз скрипкасыһы, Францияла скрипка мәктәбен ойоштороусы.
* 1770: Карл Бистром, Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, генерал-адъютант.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:12 майҙа вафат булғандар</categorytree>*

##
13 май

**13 май** — григориан стиле буйынса йылдың 133-сө (кәбисә йылында 134-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 232 көн ҡала.

 
## 
* 1925: СССР-ҙа Советтарҙың III съезы асыла.
* 1938: СССР милиция органдары составында һаҡ-конвой подразделениелары ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:13 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1625: Карло Маратта, Италияның барокко дәүере рәссамы, архитектор.
* 1750: Лоренцо Маскерони, Италия математигы, шағир.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:13 майҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 1992: Ибраһим Ғиззәтуллин, башҡорт яҙыусыһы һәм шағиры, Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды, «Башҡорт Корчагины» исеме аҫтында киң билдәлелек алған ҡаһарман шәхес, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1968).

##
14 май

**14 май** — григориан стиле буйынса йылдың 134-се (кәбисә йылында 135) көнө. Йыл аҙағына тиклем 231 көн ҡала.

 
## 
* 1835: Александр Сергеевич Пушкиндың «Сказка о рыбаке и рыбке» әкиәте баҫылып сыға.
* 1863: Император Александр II ''«Башҡорттар тураһында положение»'' раҫлай. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:14 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1815: Александр Барятинский, Рәсәй империяһының дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, генерал-фельдмаршал, генерал-адъютант.
* 1875: Хосе Сантос Чокано, Перу дипломаты, шағир-модернист.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:14 майҙа вафат булғандар</categorytree>*

##
15 май

**15 май** — григориан стиле буйынса йылдың 135-се (кәбисә йылында 136-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 230 көн ҡала.

 
## 
* 1664: Башҡорт ихтилалы һөҙөмтәһендә, батша хөкүмәте Өфө воеводаһы Ф. И. Сомовҡа наказ ебәрә, унда башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуҡтары таныла һәм воеводаға ошо мәсьәлә буйынса башҡорттарҙың мөрәжәғәтнамәләрен ҡарауҙы һәм уларҙы ҡәнәғәтләндереүҙе, шулай уҡ яһаҡ йыйғанда баш-баштаҡлыҡты бөтөрөүҙе талап итә.
* 1755: Көсөкбай батыр, Сурағол Миңлебаев һәм башҡалар етәкселегендәге башҡорт ихтилалы башлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:15 майҙа тыуғандар</categorytree>*
* 1982: Лайал Аббуд, Ливан йырсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:15 майҙа вафат булғандар</categorytree>*
* 1995: Сафин Нурулла Дәүләтгәрәй улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).

##