open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Судхакара Двиведи

**Судхакара Двиведи** (1855-1910) Санскрит һәм математика буйынса Һиндостан ғалимы.
## Биографияһы
Судхакара Двиведи 1855 йылда Варанаси янында ауылда, Кхажурила тыуған булған. Баласағында ул Пандит Девакришнанан математиканы өйрәнгән.
1883 йылда ул китапханасы итеп Варанаси Дәүләт Санскрит Колледжына билдәләнгән булған, унда ул 1889 йылда Бапудэва Шастри ялға киткәс, математика һәм астрология уҡытыусыһы итеп билдәләнгән булған.
Ул Куинс Колледжы Берта математика департаменты мөдире булған, унан ул 1905 йылда киткән һәм математик Ганеш Пасал яңы департамент башы булып киткән. Двиведи  тәржемәләр, комментарийҙар һәм трактаттар яҙған, анда алгебра буйынса, унда Пеллиан тигеҙләмәләре, квадраттар һәм Диофант тигеҙләмәләре кеүек темалар бар.
## [[Санскрит теле]]ндә эштәре
*"Chalan Kalan"
*"Deergha Vritta Lakshan" ("Эллипс Хәсиәттәре")
*"Goleeya Rekha Ganit" ("Сфера Һыҙығы Математикаһы")
*"Samikaran Meemansa" ("Тигеҙләмәләр анализы")
*"Yajusha Jyauti-sham and Archa Jyauti-sham"
*"Ganakatarangini" (1892)
* Euclid's Elements 6th, 11th and 12th parts
*"Lilavati" (1879)
*"Bijaganita" (1889)
*"Pañcasiddhāntikā of Varāhamihira" (1889): Co-edited with George Thibaut Джордж Тһибо менән бергә яҙылған
*"Surya Siddhanta"
*"Brahmagupta's Brāhmasphuṭasiddhānta", 1902, ()
*"Aryabhata II's Maha-Siddhanta" (1910)
## [[Һинди теле]]ндә эштәре
*"Differential Calculus" (1886)
*"Integral Calculus" (1895)
*"Theory of equations" (1897)
*"A History of Hindu mathematics I" (1910)
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Yajusha Jyauti-sham
Масали Андрес

**Андрес Масали** (; 22 июнь 1902 йыл, Монтевидео — 30 октябрь 1975 йыл) — Уругвай футболсыһы, ҡапҡасы. Ике тапҡыр Олимпия чемпионы (1924, 1928).

## Биографияһы
1920 йылда 400 метрға  ҡаршылыҡтар аша йүгереү буйынса Көньяҡ Америка чемпионы була. Баскетбол буйынса Уругвайҙың  Олимпия йыйылма командаһы составына инә.

1920 йылдарҙа донъя футболының суперйондоҙо була.  Урдинаран Сантос, Эктон Скарон һәм Хосе Леандро Андраде менән бер рәттән 1924 һәм 1924 йылдағы Олимпиада чемпионы булған Уругвай йыйылма командаһы составындағы билдәле дүртәүҙең береһе. Үрҙә атап үтелгән футболсылар барыһы ла 1930 йылда Донъя чемпионы титулын яулай.  Масали иһә тарихҡа һуңғы мәлдә режимды боҙған өсөн тренер Альберто Суппичи уны исемлектән һыҙып ташлауы менән инеп ҡала.   Футболсыларға ҡояш байығандан һуң күнекмә базаһынан сығырға ярамай, әммә Масали (уны билдәһеҙ блондинка менән күрәләр) тыйыуҙы боҙа һәм уның урынына йыйылма командаға «Рампла Хуниорс»тан Энрике Бальестерос  алына. Ул турнирҙа яҡшы уйын күрһәтә һәм  донъя чемпионы исеменә эйә була.

Масали башҡаса йыйылма командаға саҡырылмай һәм шул уҡ  1930 йылда «Насьонал»да карьераһын тамамлай.  1975 йылдың 30 октябрендә   Гуруйюла вафат була.

## Титулдары

* Футбол буйынса Уругвай чемпионы (5): 1919, 1920, 1922, 1923, 1924
* Футбол буйынса Олимпия чемпионы (2): 1924, 1928
* Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионы (3): 1923, 1924, 1926
* 400 метрға ҡаршылыҡтар аша йүгереүҙә Көньяҡ Америка чемпионы (1): 1920

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Первое поколение уругвайских звёзд футбола
* Краткая биография на ЖЖ
Сингоне Педро

**Педро Сингоне** (, 1899 йыл, Монтевидео — вафат булыу датаһы билдәһеҙ) — Уругвай футболсыһы, ярымһаҡсы. 1924 йылда Уругвай йыйылма командаһы составында Олимпия чемпионы, 1923, 1924 йылдарҙа Көньяҡ Америка чемпионы була. Һуңғы уйында төп команда составында сығыш яһай. йылда ойошторолҡандан алып

## Биографияһы
Педро Сингоне биографияһы тураһында аҙ билдәле. Ул «Лито» (:es:Centro Atlético Lito) командаһының — Уругвай чемпионаттарының һәүәҫкәрҙәр дәүерендәге ярайһы ныҡлы коллективының ярымһаҡсыһы була. Лито Уругвай йыйылма командаһына Хосе Насасси, Кастро Эктор һәм Педро Сеа кеүек йондоҙҙарҙы бирә. Был командала, ул 1918 йылда ойошторолғандан алып ярымһаҡсы булып Педро Сингоне уйнай. 1923—1924 йылдарҙа Сингоне Уругвай командаһы өсөн сығыш яһай. Уның өсөн дүрт уйын үткәрә, өс эре халыҡ-ара турнирҙа еңә. 1923 йылда команда Көньяҡ Америка чемпионатында еңгәндә ул резервта була. 1924 йылда Парижда үткән Олимпиада ла шул уҡ статусын һаҡлай.

Тыуған иленә әйләнеп ҡайтҡас, Уругвайҙа Парагвай инфраструктураһы талаптарына тап килмәгән Көньяҡ Америка чемпионаты урынына икенсеһен үткәрергә ҡарар итәләр. Был турнирҙа Сингоне төп состав уйынсыһы була. Ул йыйылма команда өсөн өс уйынды ла үткәрә, хатта Чили йыйылма командаһы ҡапҡаһына гол индерә.

«Лили» футбол клубы 1932 йылда профессионализм талаптары индерелеү менән эшмәкәрлеген туҡтата, ә 1929 йылдан Уругвай чемпионатының икенсе дивизионында сығыш яһай. Педро Сингоненың артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

## Титулдары
* Олимпия чемпионы (1): 1924
* Көньяҡ Америка чемпионы (2): 1923, 1924

## Статистика

**Йәмғеһе: 4 матч / 1 гол; 2 еңеү, 1 тигеҙ иҫәп, 1 еңелеү.**

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Состав сборной Уругвая на Олимпиаде 1924 
* Чемпионат Южной Америки 1924 года
* История ФК «Лито» (Монтевидео)
Фернандес Лоренсо

**Лоренсо Фернандес** (20 май 1900 йыл, Монтевидео — 16 ноябрь 1973 йыл, Монтевидео) — Уругвай футболсыһы, ярымһаҡсы. Уругвай йыйылма командаһы уйынсыһы. 1928 йылғы Олимпия чемпионы, 1930 йылғы Донъя чемпионы, 1926 һәм 1935 йылдарҙағы Көньяҡ Америка чемпионы.

## Биографияһы
1930 йылдағы Донъя чемпионатында Лоренсо Фернандес илдең йыйылма командаһы составында 4 уйын үткәрә. Команда уңышлы сығыш яһап, чемпион исемен яулай.

Уругвайҙың «Капурро», «Монтевидео Уондерерс», «Пеньяроль», «Ривер Плейт» (Монтевидео) футбол клубтары өсөн уйнай. 31 матч үткәрә һәм 4 гол индерә. 2-3-5 системаһында ярымһаҡсы позицияһында уйнаһа ла, 1929 йылда Көньяҡ Америка чемпионатында Перуға ҡаршы матчта һул һөжүмсе Педро Сеаны алмаштыра һәм хет-трик эшләй.

Футболсы карьераһы тамамланғас, тренер булып эшләй, 1941—1942 йылдарҙа «Пеньяроль» клубын етәкләй.

## Титулдары
* Уругвай чемпионы (5): 1923 (ФУФ), 1928, 1929, 1932, 1935
* Донъя чемпионы (1): 1930
* Олимпия чемпионы (1): 1928
* Көньяҡ Америка чемпионы (2): 1926, 1935
* Липтон кубогы эйәһе (2): 1927, 1929
* Ньютон кубогы эйәһе (2): 1929, 1930

## Һылтанмалар
* Рекордсмены сборной Уругвая по числу матчей и забитых голов
Джунта Блас

**Блас Армандо Джунта Родригес** (6 сентябрь 1963 йыл, Буэнос-Айрес) — Аргентина футболсыһы, ярым һаксы, уйынсы карьераһы тамамланғандан һуң — тренер.

## Биографияһы
Джунта Блас үҙенең спорт карьераһын «Сан — Лоренсо де Альмагро» клубында башлай, 1983 һәм 1984 йылдарҙа, шулай уҡ 1986—1988 йылдарҙа ла унда уйнай. Ул осор команда өсөн финанс проблемаларына бай була, шунлыҡтан «Сан — Лоренсо де Альмагро» уйынсыларын «камбоджиецтар» тип атап йөрөткәндәр. Джунта Блас карьераһының күп өлөшөн «Бока Хуниорс» клубында үткәрә. Был клуб өсөн ул 200-гә яҡын уйында уйнай, шул осорҙа, 1989 йылда, Либертадорес Суперкубогының эйәһе була, шулай уҡ 1990 йылда Көньяҡ Америка Рекопу, 1992 йылда Либертадорес Суперкубогының эйәһе була һәм 1992 йылда Апертурала еңеү яулай. «Бока Хуниорс» клубы һөйәрмәндәре командаға «йомортҡа» () тигән ҡушамат биргән була. Джунта Блас сит илдәрҙә: Испания һәм Мексикала уйнай.

1991 йылда Джунта Блас Аргентина йыйылма командаһы составында Америка Кубогында еңеп сыға.

Яджунта Блас «Атлетико Сан-Мигель» командаһының тренеры сифатында дебют яһай. 2005 йылда «Альмиранте Браун» клубының тренеры булып, унда һигеҙ йыл дауамында эшләй һәм команданы ике тапҡыр Пример В Насьоналгә алып килтереп, еңеү яулата.

2013 йылдың ноябрендә Джунта Блас Нельсон Вивас урынына «Кильмес» командаһының тренеры була. Был клубта Джунта Блас өс ай ғына эшләп өлгөрә: команда «Годой-Крус» клубынан еңелгәндән һуң, чемпионат етәкселеге Джунтаны клуб менән идара итеүҙән ситләтә, сөнки чемпионаттағы туғыҙ уйында ул етәкләгән команда бер генә тапҡыр еңеүсе була.

2019 йылдың декабрендә ул «Бока Хуниорс» тренерҙар штабына инә һәм унда йәш таланттар әҙерләү өсөн яуаплы була.

## Иҫкәрмәләр
Конти Николас

**Николас Конти** (1904-1990) — Уругвай футболсыһы.1926 йылда Чилиҙа үткәрелгән футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионатында еңеүсе.

## Карьераһы

### Клуб карьераһы
Конти Николас башта уң вингер йәки уң һөжүмсе позицияһында уйнай башлай. Һуңынан, 1920-се йылдарҙың икенсе яртыһында, ул хәҙерге көн амплуаһындағы ярым һөжүмсе позицияһына күсеп китә. 1929 йылдан башлап үҙ карьераһының аҙағына тиклем Конти Николас һул яҡ һөжүмсеһе булып уйнап килә.

Конти Николас иң тәүҙә, 1910-сы йылдар аҙағында, «Сан-Карлос» клубы өсөн уйнай. Һуңынан ул «Монтевидео Уондерерс» өсөн сығыш яһай башлай, һәр хәлдә, 1923 йылдан алып 1929 йыл бөткәнсе һәм 1931 йылда был команда өсөн уйнай. Был осорҙа «Уондерерс» 1923 йылда Уругвай футбол федерацияһы (ФУФ) ойошторған чемпионатта еңеүсе була — ул саҡта уругвай футболы бер үк ваҡытта параллель рәүештә ике чемпионат үткәреп килгән була, клуб «Атлетико Уондерерс» исеме аҫтында сығыш яһай. 1924 йылда клуб турнирҙың вице-чемпионы исемен яулап ала. Шул йылда уҡ команда Альдао Кубогын яулап ала. 1931 йылда Конти Николас «Уондерерс» командаһы составында Уругвай чемпионы титулына эйә була, ә был саҡта чемпионат Уругвай футбол ассоциацияһы эгидаһы аҫтында үткәрелгән була. Дөйөм алғанда Конти «Уондерерс» өсөн 152 уйын үткәрә һәм бөтәһе 42 гол индерә. Артабан Контиға уйындарҙа алған йәрәхәттәре арҡаһында үҙ карьераһын тамамларға тура килә.

### Милли йыйылма командала
Конти башта ФУФ йыйылма командаһына саҡырыла.Чилиҙа үткән Көньяҡ Америка чемпионатында төп команда составында була, унда Уругвай командаһы чемпион титулын яулай. Әммә турнир барышында Конти уйнамай ҡала. 1927 йылда ул Чилиҙың «Коло-Коло» клубына ҡаршы иптәштәрсә матчта уйнай.

## Ҡаҙаныштары

* Уругвай чемпионы: 1923 (ФУФ), 1931
* Көньяҡ Америка чемпионы: 1926

## Иҫкәрмә
Санчес Хоэль (футболсы)

**Хоэль Мельхор Санчес Алегрия** (; 11 июнь 1989 йыл, Арекипа, Перу) — Перу футболсыһы, «Мельгар» клубының һәм Перу йыйылма командаһының ярым һаҡсыһы.

## Клуб карьераһы
Санчес профессиональ карьераһын «Атлетико Универсидад» һәм «Тотал Чалако» клубтары өсөн сығыш яһап башлай. 2010 йыл башында уйынсы «Лим Альянс» клубына күсә. 22 февралдә «Альянс Атлетико» клубына ҡаршы уйнап, Перуҙың Пример клубының төп составында уйнай. 19 июндә «Спорт Уанкайо» командаһына ҡаршы уйнағанда үҙенең беренсе голын Хоэль «Альянс Лима» командаһы өсөн бәреп индерә.

Санчес 2011 йылдың башында «Универсидад Сан-Мартин» клубына күсә. 16 апрелдә «Уанкайо Спорт» командаһына ҡаршы матчта яңы командаһы составында дебют уйыны уйнай. 12 майҙа «Атлетико Альянс» командаһына ҡаршы уйында Хоэль «Универсидад Сан-Мартин» клубы өсөн беренсе голын индерә .

2017 йылдың башында Санчес Мексиканың УАНЛ Тигрес клубы менән контракт төҙөшә һәм уйнай башлау менән үк «Спортинг Кристал» клубына ҡуртымға бирелә. 5 февралдә «Унион Комерсио» командаһына ҡаршы матчта Санчес яңы командаһы өсөн сығыш яһай. Санчес 2018 йылдың башында «Керетаро» клубы тарафынан ҡуртымға алына. Шул йылдың 10 февралендә «Тихуана» клубына ҡаршы матчта ул Мексиканың Пример клубы өсөн дебют яһай. Санчес 2018 йылдың йәйендә тыуған яғына ҡайтып, «Мельгар» клубы менән контрактҡа ҡул ҡуя. 2 сентябрҙә «Университарио» командаһына ҡаршы матчта ул яңы командаһы өсөн уйнай. 22 сентябрҙә «Депортиво Бинасьональ» клубына ҡаршы уйында Хоэль «Мельгар» өсөн беренсе гол индерә. 2020 йылдың 4 февралендә уйын Либертадорес Кубогы турнирында Санчес Боливияның «Насьональ Потоси» командаһына үҙе гол индерә һәм үҙенә иғтибар йәлеп итә.

## Халыҡ-ара карьераһы
2009 йылда Перуҙың йәштәр йыйылма командаһы составында Санчес Венесуэлала үткәрелгән Көньяҡ Америка йәштәр чемпионатында ҡатнаша. Турнир барышында Венесуэла, Аргентина, Колумбия һәм Эквадоркомандаларына ҡаршы уйнай.

2010 йылдың 10 сентябрендә 2010 йылғы донъя чемпионатының һайлап алыу уйындарында Венесуэла йыйылма командаһына ҡаршы уйнап, Санчес Перуҙың йыйылма командаһында уйнай.

2015 йылда Санчес йыйылма команда составында Чилиҙа үткәрелгән Америка Кубогында бронза призер була. Турнирҙа Санчес Парагвай, Венесуэла, Колумбия һәм Бразилия йыйылма командаларына ҡаршы уйнай.

## Ҡаҙаныштары
**Халыҡ-ара**
*  **[[Футбол буйынса йыйылма командаһы Перу|Перу]]**
*  Америка Кубогы — 2015

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте Soccerway (англ.)
Ассимиляция (тел белеме)

**Ассимиля́ция** — тел ғилемендә башлыса фонологик термин, бер өндөң икенсе өнгә оҡшауын  белдерә. Ассимиляция бер типтағы өндәр (һуҙынҡылар йә тартынҡылар) араһында бара. Ассимиляция *тулы* (ассимиляцияға бирелгән өн  ул оҡшаған өнгә тулыһынса тап килә) һәм *тулы булмаған* (ассимиляцияға бирелгән өндөң ҡайһы бер билдәләре генә үҙгәрә) була. Йүнәлеше буйынса ассимиляция *прогрессив* (алдағы өн унан һуңғы өнгә йоғонто яһай), *регрессив* (киләһе өн үҙенән алда торған өнгә йоғонто яһай) һәм *үҙ-ара* (ике күрше өн бер-береһенә йоғонто яһап, бер-береһенә артикуляция һыҙаттарын йоҡтора). Ассимиляция *контактлы* (ҡатнашыусы өндәр күршеләш була) һәм *дистантлы* (типик миҫал — һуҙынҡылар гармонияһы) булырға мөмкин.

Ассимиляция  *диссимиляцияға*, ике өндөң бер-береһенә оҡшашлығын юғатыу процесына ҡаршы ҡуйыла. Ассимилятив процестарҙың сығанағы булып ассимилятив коартикуляция тора.

## Тартынҡылар ассимиляцияһы
Тартынҡылар ассимиляцияһының киң таралған тибы — яңғыраулыҡ/һаңғыраулыҡ буйынса ассимиляциялашыу. Был осраҡтағы иң ябай төр — йәнәш килгән ике тартынҡының йә яңғырау, йә һаңғырау булыуы. Бынан тыш, күп кенә телдәрҙә (мәҫәлән, рус, поляк, немец, нидерланд) һүҙ аҙағындағы яңғырау тартынҡылар һаңғыраулана.

Ассимилятив процестарҙа башҡа билдәләр ҙә ҡатнашырға мөмкин,  мәҫәлән ҡатылыҡ/йомшаҡлыҡ (рус (әҙәби), украин, поляк, ирланд), яһалыу урыны (рус, банту телдәре),  яһалыу ысулы (банту телдәре), назалләшеү (австронезий телдәре).

## Һуҙынҡылар ассимиляцияһы
Ассимиляцияның иң таралған тибы — һуҙынҡылар гармонияһы, йәғни һүҙҙәге бөтә һуҙынҡыларҙың бер нисә билдә буйынса оҡшашыуы. Һуҙынҡыларҙың рәт, күтәрелеш, иренләшеү буйынсагармонияһы йыш осрай (төрки телдәр); гармонияның икенсе бер йыш осрай торған төрө — тел тамырының һуҙылыуы буйынса гармония, ул африка телдәрендә осрай.

## Ассимиляцияның башҡа төрҙәре
Ҡайһы берҙә интервокаль лениция, йәғни һуҙынҡылар араһындағы тартынҡы артикуляцияһының йомшарыуы кеүек процестар ассимиляция тибы тип ҡарала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Метатеза
* Сандхи

## Әҙәбиәт

* *Кодзасов, с. в., Кривнов, О. Ф.* Дөйөм фонетика. М.: РГГУ, 2001
* *Ashby, M., Maidment, J.* Science An Introduction to Phonetic. Cambridge: CUP, 2005

## Һылтанмалар

*
Сан-Томе һәм Принсипила Индуизм

Сан-Томе һәм Принсипила кескенә Буддасылыҡ тарафдарҙары һәм Индуизм тарафдарҙaры төркөмдәре бар, улар Һиндостандан һәм Ҡытайҙан иммигрант тоҡомдары. Улар Сан-Томе һәм Принсипила халыҡтың 0,1%-ын тәшкил итәләр.

## Һиндостан һәм Сан-Томе һәм Принсипи мәҙәни бәйләнештәре призмаһынан
Сан-Томе һәм Принсипи 2015 йылдың 15 октябрендә Индуизм Наваратри һәм Дурга Пуджа фестивалдәрен билдәләү өсөн почта маркалары тупланмаһын нәшер иткән. Маркала юлбарыҫта ултырған Дурга Алиһәһе һурәтләнгән һәм вельвет эффекты һәм Сваровски кристалдары кеүек хасияттар ҡулланылған.

Ил Португалия колонияһы булған осорҙа Сан-Томе һәм Принсипила ҙур булмаған һинд йәмәғәте йәшәгән. 1961 йылда Һиндостан Гоа аннексияһе һәм Португалия Һиндостаны төшөүенән һуң йәмәғәт башҡа илдәргә күскән.

Хәҙер Сан-Томе һәм Принсипила ашамлыҡтар секторында эшләүсе күпмелер һиндлылар эшләй. Африка дәүләттәрендә нигеҙләнгән Һинд сауҙагәрҙәре йыш Сан-Томе һәм Принсипиға сауҙа алып барыр өсөн килә.
## Һылтанмалар
Профессор Марта М.Гоместың мираҫ тарихы тураһында блогы 
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
:en:India–São Tomé and Príncipe relations
:pt:Religião em São Tomé e Príncipe
ТАССР төҙөлөүе

**[[ТАССР]] төҙөлөүе** (Татарстан  Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының төҙөлөүе) - 1920 йылда ТАССР төҙөү процессы. 

Нигеҙе XIX-XX быуаттар сигендәге йәдитселек һәм татар мәғрифәтселеге арҡаһында, Рәсәй мәҙрәсәләрендә мосолман дини уҡыуҙарынан тыш, дөньяви фән белемдәрҙе үткәреү менән һалына.

Барлыҡҡа килеүенә Беренсе Рәсәй инҡилабы һәм Батша Думаһы, Петр Столыпин етәкселегендәге Рәсәй империяһы  хөкүмәтенең аграр ислах, Беренсе донъя һуғышы, Февраль инҡилабы һәм Ваҡытлы хөкүмәт, Октябрь инҡилабы һәм Рәсәй граждандар һуғышы, 1921-1922 йылдар аслығы һәм СССР  барлыҡҡа килеүе, һуңыраҡ көстәрҙе туплау һәм Сталин репрессиялары кеүек тарихи ваҡиғалар тәьҫир итә. Альтернатив варианттары булараҡ Милләт Мәжлесе тәҡдим иткән Волга-Урал Республикаһы һәм совет хакимиәттәре тәҡдим иткән Татар-Башҡорт Совет Социалистик Республикаһы була.

## Сығанаҡтар
*Давлетшин Г.М., Хузин Ф.Ш., Измаилов И.Л. Рассказы по истории Татарстана. - Казань: Магариф, 1994, - 272 с.
Буранбаев

**Буранбаев** — башҡорт фамилияһы.

* Буранбаев Вара Бәшәр улы (1924—2015) — партия һәм дәүләт эшмәкәре.

----
* Буранбаева Сара Абдулхай ҡыҙы (24 июнь 1967 йыл) — башҡорт театр актёры.
Ямаев

**Ямаев** — фамилия.

* Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы (1955 й.т.) — башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2004). 
* Ямаева Маһира Сәйҙел ҡыҙы (1918—2003) — балет артисы.
Каартик Наач

**Каартик Наач** - ул Непалда Картик айында (октябрь йәки ноябрь) башҡарыла торған бейеү музыкаль пьесаһы. Ул беҙҙең эраның 1641 йылында Непал патшасы Сиддһи Нарсингһ Малла тарафындан нигеҙләнгән. Спектакль Картик Дабали, Патан Дурбар Майҙанында һәр йылды башҡарыла. Ул ғәҙәттә ике көндән 27 көнгә тиклем тәҡдим ителеп 17 Индуизм Вишну хикәйәләре менән була. Тәүҙә ул ике көн күрһәтелә торған булған, әммә Нарсингһ Малла улы Шри Нивас Малла ете көн өҫтәгән һәм Нарсингһ Малланың ейәне Йог Нарендра Малла тағы 15 көн өҫтәгән.
## Килеп сығышы
Пьесаны Каартик Наач Прабһандан Самти һаҡлаған, әммә 2013 йылдан бирле уны Картик Нача Һаҡлау Комитеты һаҡлаған. Пьеса ғәҙәттә Варахи, Ганеша, Шива һәм Кришнаны индереп Индуизм Хоҙайҙарын уйнаусы бейеүселәр менән башлана. Бейеүселәр шулай уҡ муйындарына фестондар кейәләр. Уны Неварлар башҡаралар һәм 2015 йылда "45 музыкант һәм 10 ярҙамсы булған. Ул шулай уҡ Патанда алтын тәҙрә янында башҡарыла һәм тәҙрә бары тик спектакль өсөн асыла. Риүәйәттә ул Патша Нарсингһ Маллаға дан йырлау өсөн төҙөлгән булған тип әйтелә. Бейеүҙәрҙең һәм музыканың күпселеге Нарсингһ Малла тарафындан инша ителгән тип уйланыла, әммә уға бәләкәй үҙгәрештәр индерелгән булырға мөмкин. Каартик Нач Һаҡлау Комитетының элекке мөдире Һари Ман Шестра спектакль тураһында китап яҙған.
## Галерея

File:Kartik Naach (46259408925) (cropped).jpg|Хоҙай Ганешаны күрһәтеүсе бейеү
File:Kartik Naach (46450223044) (cropped).jpg|Пьесаға әҙерләнеүсе кеше
File:Kartik Naach (33298323788) (cropped).jpg|Публика менән ултырыусы Хоҙай Ганеша
File:Kartik Naach (32461707477) (cropped).jpg|Бейеүсе ике кеше
File:Kartik Naach 2018 (40616253943) (cropped).jpg|Йылына бер генә асыла торған алтын тәҙрә.
File:Kartik Naach 2018 (32639755027) (cropped).jpg| Башҡарыусы Невар музыканттары 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Төркөм:Индуизм
Индуизм музыкаһы

**Индуизм музыкаһы** ул Индуизм барлыҡҡа килтергән йәки йоғонтоһо булған музыка. Уға Индуизм классик музыкаһы, Киртан, Бхаджан һәм башҡа музыка жанрҙары инә.
Рагалар классик Һиндостанда Индуизм музыкаһы өсөн киң таралған.
Төньяҡ Һиндостанда иң киң таралған бхаджан булып "Ом Джай Джагдиш Харе" тора.
Индуизм Хоҙайҙарына дан йырлайҙар, уларға йыш Вишну һәм уның инкарнацияләре, Шива һәм Алиһәләр (Парвати, Шакти, Вишнодэви) инә.
Индуизмда киң таралған шкала булып 1 2 3 4 5 6 7 тора, ул аккорд прогрессияһенә гармонизацияләнергә мөмкин.
## Бхаджан
**Бхаджан** ул Индуизм туғрылар йыры, йыш боронғо килеп сығышты. Бхаджан йыш лирик ябай телдә йырлар, улар Илаһҡа мәхәббәт эмоцияларын сағылдыра, бер Алла ға/Алиһәгә, йә бер нисә Илаһҡа. Күп бхаджандар сайланган Илаһтың бер нисә исеменең һәм аспекттарының хәсиәттәре булып тора, бигерәк тә Индуизм сахашранамалар осрағында, был Илаһтың 1008 исеме. Оло әһәмиәт бхаджананы Бхакти, йәки мөхәббәт туғрылығы менән йырлауға бирелә. "Расана Лакшанам Бхаджанам" беҙ эске үҙебеҙгә, йәки Илаһҡа яҡынрак булыуыбыҙҙы һиҙеү тигәнде аңлата. Илаһ өсөн эшләнгән ғәмәлдәр бхаджан тип аталалар.
Традицион рәүештә, музыка Индуизм классик музыкаһы булған, ул рагаларға һәм талаларға (ритмик һуғыу өлгөләре), улар Винаға (йәки Рудра Винаға), Саранги Вену  (флейтаға), Мридангаға (йәки Таблаға) (традицион Индуизм музыка ҡоралдары) нигеҙләнә.
Индуизм тарафдарҙары мокшаға Илаһҡа туғры музыкаһы аша ирешәләр тип әйтелә.
Шулай уҡ бер нисә музыка изгеләре булған (мәҫьәлән, Тьягараджа) һәм шағир изгеләр (мәҫьәлән, Равидас).

## Киртан
Был йәмғиәт тарафынан, саҡырып һәм яуап биреп мантраларҙы йыш музыка уйын ҡоралдары менән бейеү һәм йырлау. Киртандарҙың Ведик традицияһында тәрән тамырҙары бар.

## Һиндостан классик музыкаһы
**Һиндостан классик музыкаһы**ҙың килеп сығышы боронғо яҙмаларҙа табылырға мөмкин, Индуизм традицияһы өлөшө, Ведала. Дүрт Ведаларҙың береһе Самведала тәфсилләп музыка тасуирлана.

## Иҫкәрмәләр
Фернандес Роберто Хуниор

**Роберто Хуниор Фернандес Торрес**, күбеһенсә **Фернандес Гатито** булараҡ билдәле (; тыуған 29 март 1988, Асунсьон, Парагвай) — «Ботафого» клубының һәм Парагвай йыйылма командаһының ҡапҡасыһы.

**Роберто Хуниор Фернандес Торрес -** Парагвай футболсыһы, шулай уҡ ҡапҡасы Роберто Фернандес Роаның улы.

## Клуб карьераһы
Фернандес 2007 йылда үҙ спорт карьераһын «Серро-ларго Портеньо» клубында башлап ебәрә. Ул баштан уҡ төп командала үҙенә урын ияулай һәм 2009 йылда Парагвайҙың Пример турнирында үҙенең командаһына еңеү яуларға ярҙам итә. Миҙгел аҙағында Роберто Аргентинаның «Эстудиантес» клубына ҡуртым хоҡуғында күсә. Яңы клубта ул төп командала конкуренцияла еңеү яулай алмайса миҙгеде тамамлай һәм уның нигеҙендә  бер уйында уйнамайынса команданы ташлап китә. Фернандес  Аргентинала ҡалырға ҡарар ҡабул итә һәм тиҙҙән Авельянедылағы  «Расингом» клубына ҡуртымға бирелә. 2010 йылдың 8 авгусында  «Олл-Бойз» командаһына ҡаршы Аргентинаның Прмер клубы составында дебют яһай. «Расинг» өсөн Фернандес 15 уйын үткәрә.

2011 йылғы Америка Кубогынан һуң Роберто Нидерландтың «Утрехт» клубына ҡуртым хоҡуғында күсә. 22 октябрҙә  «Херенвен»ға ҡаршы уйында  ул Эредивизи командаһында дебют менән сығыш яһай. Фернандес Мишел Вормға ҡаршы конкуренцияны еңә алмай  һәм миҙгел тамамланғас «Серро-Портеньо»ға кире ҡайта.

Роберто 2014 йылдың йәйендә Салвадорҙағы Бразилияның «Витория» клубына күсә. 24 августа «Фигейренс»командаһына ҡаршы уйында ул бразилияның А Серияһында дебют яһайбразилия. Миҙгел һөҙөмтәләре буйынса команда элитанан сығып китә, әммә Фернандес клубта тороп ҡала. Роберто 2016 йылдың башында «Фигейренс»ҡа ҡушыла. 22 майҙа «Крузейро» командаһына ҡаршы уйында яңы командаһы өсөн уйнай.

Фернандес 2017 йыл башында «Ботафого» клубына күсә. 25 ғинуарҙа Кариока Лигаһында «Мадурейра» командаһына ҡаршы яңы клубы өсөн уйнай.

## Халыҡ-ара карьераһы
Фернандес 2007 йылда Парагваййәштәр йыйылма командаһы өсөн йорт йәштәр командалары араһында донъя чемпионатында ҡатнаша. Ул турнирға йәрәхәтләнгән Блас Эрмосильо урынына бара. Роберто 2011 йылдаАргентинала  Америка Кубогының көмөш миҙалын яулай. Турниҙа ул резервтағы ҡапҡасы була һәм матчта  бер минут та уйнамай. 2013 йылдың 14 авгусында Германияға ҡаршы  менән иптәштәрсә матчта Фернандес  Парагвай йыйылма командаһы өсөн уйнай , икенсе таймда Хусто Вильярҙы алмаштыра.

2019 йылдың йәйендә Америка Кубогы турнирында ҡатнашыу өсөн Хуниор йыйылма командаға саҡырыла, турнир Бразилияла була. Был турнирҙа йыйылма команда сирек финалға тиклем барып етә, бары тик Бразилиянан ғына пенальти серияһында ҡалыша,  ә Фернандес уның команданың төп ҡапҡасыһы була һәм матчтарҙың старт составының барыһында ла уйнай. Бынан тыш, һәр бер дүрт матчта ла Гатито ярыштың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла.

## Ҡаҙаныштары

*  Рио-де-Жанейро штаты чемпионы  (1): 2018
*  Парагвай чемпионы (2): Апертура 2009, Клаусур 2013
* Америка Кубогы финалсыһы(1): 2011

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Профиль на сайте Soccerway (инг.)
* Statistics Argentine Якынлашты at xxi fútbol
* Statistics Career at BDFA
Кубера

**Кубера** (Санскрит телендә:कुबेर) — тәржемәһе бәлки «ғәмһеҙ тәнгә эйә»), йәки **Виттешвара**, — бер күҙле байлыҡ Хоҙайы һәм аҡ тәнле Төньяҡ хужаһы (махараджа), локапалаларҙың береһе, якшаларҙың, киннарларҙың һәм гухьякатарҙың хөкөмдары, дхармапала.
## Биджа Мантра
Om Shreem Om Hreem Shreem Hreem Kleem Shreem Kleem Vitteswaraaya Namah
## Исемдәре
Кубераның төрлө исемдәре: Тибетта — Дамбала (Насарай), Джайнизмда — Саркванубхути, Буддизмда — Вайшравана, Монголияла һәм и Бурятияла — Намсрэ, Японияла — Бисямонтэн.

## Килеп сығышы
Бөйөк риши Пуластьяның ейәне, Вишраваса оло фекер эйәяһенең улы (бынан уның икенсе исеме — Вайшравана) һәм Равананың ағайы. Башта Кубера хтоник Илаһ булған һәм ер һәм тауҙар менән ассоциацияланған булған. Ваҡыт үтеү менән ул байлыҡ Илаһына оҡшаш булған ҡиәфәткә эйә була башлаған.
## Риүәйәттәр
Күп йылдар буйына Кубера ҡырыс аскеза башҡарған, быға бүләк итеп Брахма уға мәңге йәшәү биргән һәм уны ерҙә йәшерелгән хазиналар һаҡсыһы, байлыҡ Илаһы иткән. Бынан тыш Брахма Кубераға резиденцияһы өсөн Шри-Ланка (Цейлон) утрауын һәм оса торған арбаны Виманаты бүләк иткән. Шуннан һуң Равана Ланканы яулап алғас һәм шунан Кубераны ҡыуғас, Кубера резиденцияһын Кайлаш тауында Алакапуриға күсергән.
## Иконография
Кубераны аҡ ҡар төҫтәге арсланла ултырған итеп, алтынһыу һары төҫтәге ҙур түңәрәк тән менән һәм ярһыу тышҡы ҡиәфәте менән һүрәтләйҙәр. Уның башында ҡыҙыл, күк һәм йәшел төҫтәге аҫылташтар менән диадема, ә ҡолаҡтарында — алҡалар. Баш тирәһендә ҡыҙыл периметр менән йәшел нимб. Уң ҡулында ул еңеү байрағын (зонтикһымак байраҡ, санскр. dhvaja) тота, ә һул ҡулда — мангустты тота, был байлыҡҡа бәйле мал-тыуар, ул аҫылташтар менән ҡоса. Шулай уҡ Варшаванан алтын балыҡтар, ҡабырсыҡтар, бик матур вазалар, лотос сәсәктәре һәм тәгәрмәс менән һүрәтләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кубера
* Кубера
* Кубера
* Вайран-Бог-защитник Севера
* Насарай-бог богатства
* Насарай-бог богатства (изображение)
Нидһи

Индуизм яҙмалары контекстында "'нидһи"' ул байлыҡ Хоҙайы Кубераға ҡарай торған (шулай уҡ Кувера булараҡ әйтелә) туғыҙ хазинанан торған байлыҡ. Традиция буйынса һәр нидһиның һаҡсы рухы бар һәм бер ни тиклем тантриклар уға табыналар. Нидһаларының табиғате һәм хасиәте күбеһенсә аңлатылмаған һәм аңлашылмаған булып ҡала.
## Нидһилар
Амаракоша буйынса туғыҙ нидһи булып түбәндәгеләр тора:
# Маһападма "бөйөк лотос ҫәҫкәһе"
# Падма "лотос ҫәҫкәһе "
# Шанкха "ҡабырсаҡ"
# Макара "крокодил"
# Качһапа "гөбөргәйел"
# Кумуд " билдәле төр асылташ"
# Кунда "жасмин"
# Нила "сапфир"
# Кһарва "кәрлә"
Шахталар, минералдар, ер сүлмәктәре һәм океан ресурстары булып танылып, Кубераның хазинаһы шулай тейеп интерпретациялана:
# маһападма (Һималайҙа минералдар һәм бай таштар менән ике күл)
# падма (Һималайҙа минералдар аҫылташтар менән бер падма ҙурлығында күл)
# шанкһа (ҡабырсаҡ ҡабығы)
# макара (Падмини синонимы, ҡара һөрмә)
# качһапа (ҙур булмаған йәки оло гөбөргәйел панциры)
# кумуд (киноварь, йәки терекөмөш)
# кунда (мышьяк)
# нила (һөрмә)
# кһарва (утта ҡатырылған соҡорҙар йәки һауыттар)
Нидһилар шулай уҡ Нидһана, Нихара һәм Севадһи тип аталалар. Нидһиларҙың ҡайһы бер атамалары Һинд иҫәп-хисап системаһында ҡулланалар.

## Иҫкәрмәләр
* "A Dictionary of Hindu Mythology &amp; Religion" by John Dowson
* A Classical Dictionary of Hindu Mythology Religion and, Georgraphy, History, and Literature, by John Dawson, page 221
* Amarakosha, ed. W. L. Shastri Pansikar, v. 142
* Megha-duta, collected works, iv. 372. verse 534
* A Hindu Granth (Holy Book) named as 'SHIV-PURAAN'.
* Also mentioned in 'VISHNUSAHASTRANAAM'.
Төркөм:Индуизм
Харихара

**Харихара** — Индуизмда Хоҙайҙың бер формаларыҙың береһе, Вишну (Хари) һәм Шиваның (Хара) бер йөҙдә сағылышы. Харихара шулай уҡ Шанкаранараяна булараҡ билдәле. Харихараға Вишну тарафдарлары ла, Шиваизм тарафдарлары ла табыналар.
Вишну һәм Шиваның фәлсәфи союзы төшөнсәһе булараҡ Харихара Индуизм диненең төрлө ағымдары араһында бәхәстәр килтереп сығара, уларҙа төрлө юлдар менән Вишну һәм Шиваның табигате ла, уларҙың союзы һәм айырмаһы концепцияһы ла аңлатыла.
Индуизмның ҡатмарлы мозаикаһында Вишну менән дә, Шива менән дә бәйле күп ышаныуҙар һәм традициялар бар. Ҡайһы бер мәктәптәр раҫлағанса, Вишну һәм уның аватарҙары ғына Хоҙайҙың сағылыштары булып тора, шул уҡ ваҡытта башҡалар Иң Оло Хоҙай итеп Хоҙай Шиваны һәм уның сағылыштарын иғлан итә. Шулай уҡ Шива ла, Вишну ла Хоҙайҙың сағылыштары тип һанаусылар ла бар. Үҙ сиратында Адвайта-веданта мәктәбе Хоҙай башта формаға эйә түгел һәм Вишну һәм Шиваны формаһыҙ һәм шәхесһеҙ Брахмандың аспекттары тип иғлан итә.
Цитаталанған яҙмаларға һәм уларҙы аңлатыуҙарға күрә, был раҫламаларының тәьмин итер өсөн фәлсәфи аргументтар китерелә. Күпселек осраҡтарҙа, бер кеше икенсеһенән өҫтөн икәнлегенең юғарыраҡ торошҡа эйә булғаны танылһа ла, күберәк ихтирамды Вишну ла, Шиваға ла күрһәтәләр.
## Шулай уҡ ҡарарға мөмкин
* Тримурти
## Иҫкәрмәләр
## Һылтанмалар
;Шиваның һәм Вишну торошо
* Shiva and Vishnu as One and the Same
* Vishnu and Shiva as different aspects of the and one same God. 
;Харихараның һурәттәре
* Harihara — Photograph of Carving from Hoysaleshvara Temple, Halebid
* Bronze Harihara from Thailand
Хөсәйен Нуршәреҡ

**Хөсәйен Нуршәреҡ** () — классик фарсы йырсыһы, шағиры, Шәреҡ илдәре менән бағланыштар буйынса белгес, Мәскәү консерваторияһының фарсы проекттарын ойоштороусы.

## Биографияһы
Ирандың Боружын  ҡалаһында донъяға килә. Хөсәйен Нуршәреҡ бала сағынан уҡ атаһынан Ибраһим Мөхәммәдтән ауаз (йыр) оҫталығына өйрәнә. Ә атаһы, үҙ сиратында, үҙенең бабаһынан, шағир һәм йырсынан, дин әһеле Ғәли Әcғәр Вәсалиҙан был оҫталыҡҡа өйрәнә. Хөсәйен Нуршәреҡ шулай уҡ Исфаһан оҫтаһы Мәлик Мәғсүди һәм уның абайса Мәғсүдтән тар музыка уйын ҡоралында уйнарға ла өйрәнә.

Хөсәйен Нуршәреҡтең юғары хоҡуҡи белеме — Рәсәй Халыҡтар дуҫлығы университетының бакалавр (2009) һәм магистр дипломы (2011) бар. Һуңыраҡ 2014 йылда ул Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институты аспирантураһын тамамлай,  буйынса «Һинд-Аурупа халыҡтары мәҙәниәте феномены булараҡ йырлау тауышы: фарсы музыка йолалары материалында системалы-типологик тикшеренеүҙәр тәжрибәһе» () диссертацияһын яҡлай.

## Ижады
2008 йылдан башлап Мәскәү консерваторияһына Ирандың музыкаль традицияларын өйрәнеүҙә һәм Россия менән Иран араһында мәҙәни хеҙмәттәшлекте үҫтереүҙә актив ярҙам итә. 2014 йылдан башлап, фарсы мәҙәниәте мәсьәләләре буйынса фәнни консультант вазифаларын үтәп, Мәскәү консерваторияһында эшләй.

2008-2016 йылдар дауамында Хөсәйен Нуршәреҡ менән Мәскәү консерваторияһында 30-ҙан артыҡ иран классик музыкаһы концерттары урын ала. Әлеге концерттарҙа түбәндәге танылған фарсы композиторҙары һәм башҡарыусылары ҡатнаша:  (тар, диван), Шәхриәр Назари (бәрмә музыка ҡоралдары),  һәм   (тар, сетар), , Нәғимә Ҡулами, Мәидә Табатабаи,  (йырсылар) һәм "Солох", "Фираҡ", «Ҡәмәр», «Каруан» музыкаль төркөмдәре.

Россияның Мәскәү, Екатеринбург, Ҡаҙан, Смоленск, Петербург шәһәрҙәрендә, шулай уҡ ҡайһы бер Австрия, Белоруссия, Колумбия, Япония шәһәрҙәрендәге концерттарҙа сығыш яһай.

2020 йылда Коронавирус сәбәпле Мәскәүҙә ойошторолған "Мәскәү — мәҙәниәттәр чаты" интернет проектында ҡатнаша. Әлеге проекттың беренсе "Мәскәү — Тәһран. Йырсы Хөсәйен Нуршәреҡ" сығарылышында 2013-2019 йылдарҙа урын алған Хөсәйен Нуршәреҡтең классик фарсы музыкаһы концерттарының видеояҙмалары ҡулланыла.

## Һылтанмалар

* 
*
Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы

**Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы** (7 ноябрь 1935 йыл—10 август 2020 йыл, БАССР, Нуриман районы, Иҫке Күл ауылы) — театр актёры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) һәм атҡаҙанған (1972) артисы.

## Биографияһы
Роза Кәримова 1959 йылда Мәскәүҙә А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтын тамамлағандан һуң (Б. В. Бибиков һәм О. И. Пыжова курсы) Башҡорт академия драма театрына эшкә ҡайта. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры ҡуйған спектаклдәрҙәге төрлө ролдәрҙә уйнай. Ул лирик-һәм драматик ролдәрҙе лә, комик‑сатирик ролдәрҙе лә уңышлы башҡара. Сит ил, рус һәм башҡорт авторҙары пьесалары буйынса был театр сәхнәһендә ҡуйылған спектаклдәрҙә 80-дән ашыу образ ижад итә.

1989 йылдан 1995 йылға тиклем Республика йәш тамашасы театры (хәҙерге Мостай Кәрим исемендәге БР Милли йәштәр театры) актёры була.

1961 йылдан алып Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.

1966 йылда СССР-ҙағы поляк драматургияһы фестивалендә «Улар дүртәү ине» (Х. Вуолийоки, режиссёры Изабелла-Мария Цивиньска, Польша) трагикомедияһында Ҡатын роле өсөн Роза Каримова тәнҡитселәрҙең һәм фестиваль комиссияһы ағзаларының юғары баһаһына лайыҡ була. 1977 йылда Польшала үткәрелгән Совет драматургияһы фестиваленә почетлы ҡунаҡ сифатында саҡырыла.

## Ғаиләһе
Роза Кәримованың ире — актёр, режиссёр, 1969—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы мәҙәниәт министры Вил Сәғит улы Кәримов.
Роза Шәйхетдин ҡыҙы үҙен ирҙән уңдым тип һанай, театр һәм сәнғәтте бик яҡшы белгән Вил Сәғит улы уның ижади эшмәкәрлеген баһалаусы, тәнҡитсе була.
Кәримовтарҙың улы Булат Кәримов — режиссёр, БСТ тапшырыуҙарын алып барыусы. Тамашасылар уның эшмәкәрлеге менән «Следопыт» тапшырыуы аша таныш.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Башҡорт драма театрында тыуҙырған образдары: Люся («Эҙләнеү йылдары» — «Годы странствий», А. Н. Арбузов; дебют, 1959), Ғилминур («Әсәләр көтәләр улдарын», Ә.М.Мирзаһитов), Хәҙисә («Ҡыҙыл паша», Н.Асанбаев), Бимаза («Диктаторға ат бирегеҙ!», М.Кәрим), Мирандолина («Хозяйка гостиницы» К.Гольдони), Джен («Мария Тюдор», В.Гюго), Ғилминур («Әсәләр көтәләр улдарын», Ә. Мирзаһитов) һ.б.

Милли Йәштәр театрындағы ролдәре — Палапан («Иҙеүкәй менән Мораҙым», М. А. Буранғолов), Кукушкина («Төшөмлө урын», А. Н. Островский), Макпал («Мөхәббәт тураһында легенда», Г. М. Мусрепов).

Актёрҙың таланты классик репертуар спектаклдәрендә тулы асыла: Джульетта («Ромео һәм Джульетта», У.Шекспир), Нина Заречная («Аҡсарлаҡ», А. П. Чехов), Надежда Коломийцева («Һуңғылар», М.Горький), Акулина, Анна Дмитриевна («Ҡараңғылыҡ хөкөм һөргәндә», «Тере мәйет», Л. Н. Толстой) һ.б..

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Кәримова Роза Шәйхетдин ҡыҙы // Башҡорт энциклопедияһы
* Творческая династия  // Деловой мир Башкортостана
Свамини Вато

**Свамини Вато** - ул Гунатитананд Сваминың цитаталары һәм әйтемдәре тупланмаһы. Ул Индуизм диненең Сваминараян деноминацияһы яҙмаһы. Ул 19-нсы быуат уртаһында Гунатитананд Сваминың Маһант Сваминың  Джаганатхта Шри Сваминараян Мандирда 40 йыл тороуы ваҡытында яҙылған булған .
## Биографияһы
Гунатитананд Свами 1785 йылдың 17 октябрендә хәҙерге заманда Һиндостанда, Гуджаратта булған Бхадра ауылында тыуған булған (Шарад Пуна сараһында). Бала ваҡытында исеме Мулжи Жани булып ул йәш ваҡыттан уҡ Хоҙайға туғрылыҡ булыу менән мәшғүл булған. Ул Сваминараян тарафындан Сваминараян Сампрадайяның парамаһансаһы тип Гунатитананд Свами булараҡ инициациялаған булған. Гунатитананд Свамиға Мул-Акшар Мурти/Брахман тип мөрәжәғәт иткәндәр.

## Фәлсәфәһе
Һөйләшеүҙәр аша Свамини Ато Гунатитананд Свами тормошның һәр аспектына һәм унан тыш кәңәш биргән. Темалар Хоҙайға дандан шул рухи тормошҡа ирешеү һәм  тыныслыҡ һәм бәхеткә эйә булыуға тиклем эсенә индергән. Ышаныу буйынса яҙмала кеше тормошоның үҙенең ҡиммәте тураһында һүҙ барған.
## Йыйыу һәм нәшер итеү
Гунатитананд Свами сығыш яһағанда, туғрылар уның сығышы буйынса билдәләмәләр яҙған. Билдәләмәләр һуңыраҡ Гунатитананд Свамины был темалар буйынса сығыштар яһарға дауам итергә һорағандан һуң Ачинтьянанда Брахмачари тарафындан өйрәнелгән булған. Шул ваҡытта Ачинтьянанда Брахмачари Сваминараян Сампрадайя тарафындан яҙма тип аталған булған. Ваттоның тәүге тупланмаһында 5 "пракан" (бүлек) булған һәм уларҙы Гунатитананд Сваминың өйрәнсеге Балмукунддас йыйған булған.
BAPS (Сваминараян) сектаһы Ватоларҙың яңы юрамаһын нәшер иткән, унда Гунатитананд Сваминың башҡа өйрәнсеге Кришнаджи Ада тарафындан оригиналь тексттың һуңыраҡ өйрәнеүҙәренә һәм дауам итеп өйрәнеүенә нигеҙләнеп тағы ике "пракан" өҫтәлгән булған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Swamini Vato PDF 
*https://www.baps.org/Spiritual-Living/Scriptures/Central-Swaminarayan-Scriptures/Swamini-Vato.aspx
Монасипов

**Монасипов** — фамилия.

* Монасипов Алмаз Закир улы (1925—2008) — татар композиторы.
* Монасипов Миңлеғаффан Хәйрулла улы (1929—1997) — совет нефтсе-быраусыһы.
* Монасипов Рөстәм Әнүәр улы (6 июнь 1960 йыл) — ғалим-электрон техникаһы инженеры, педагог.
Астана Гете яҙмалары

**Астана Гете яҙмалары**, шулай уҡ **Кавали яҙмалары** булараҡ билдәле, Көнбайыш Явала Циамис регентлығы, Кабуютан Квали даирәһендә алты яҙмаға ҡарай; төп яҙмала (Кавале I) иң оҙон итеп яҙылған өҙөк. Яҙмаларҙың барыһы да Сундан телендә һәм Сундан әлифбаһы (Каганга) менән яҙылған. Яҙмала чандрасангкала (хронограф) булмаса да, яҙмала батша исеменә нигеҙләнеп яҙма 14-енсе быуаттың икенсе яртыһында килеп сыҡҡан тигән фекер бар. 
## Кавали яҙмаларҙың бер нисә таш таҡтаһы

KITLV 87614 - Isidore van Kinsbergen - Inscribed stone at Kawali near Tjiamis - Before 1900.tif
KITLV 87615 - Isidore van Kinsbergen - Inscribed stone at Kawali near Tjiamis - Before 1900.tif
KITLV 87612 - Isidore van Kinsbergen - Inscribed stone at Kawali near Tjiamis - Before 1900.tif
KITLV 87616 - Isidore van Kinsbergen - Inscribed stone at Kawali near Tjiamis - Before 1900.tif

Яҙма башҡа тарихи сығанаҡтар менән, мәҫьәлән, Чарита Парахьянган һәм Пустака Радж и Бһуми Нусантара ҡулъяҙмаһы менән сағыштырылған булған, һәм Кавали I яҙмаһы баш ҡалаһы Каваинан хөкөм иткән Сунда Батшалығы хөкөмдары Нискала Васту Канчана бөйөклөгенә "саккала" йәки хөрмәт күрһәтеү булған. Нискала Васту Канчана Батша Линггабуананың берҙән-бер йәшәп ҡалған вариҫы һәм шулай уҡ Дьяһ Питалока Читрасеми принцессаның энеһе булған; икеһе лә Бубат Маджапахитта 1357 йылда үлгән булғандар.

## Эстәлеге
### Сығанаҡ тексты
Алғы өлөшө:
# nihan tapa kawa-
# li nu sang hyang mulia tapa bha-
# gya parĕbu raja wastu
# mangadĕg di kuta ka-
# wali nu mahayuna kadatuan
# sura wisesa nu marigi sa-
# kuliling dayĕh. nu najur sakala
# desa aja manu panderi pakĕna
# gawe ring hayu pakĕn hebel ja
# ya buana dina
Яғында текст:
# hayua diponah-ponah
# hayua dicawuh-cawuh
# inya neker inya angger
# inya ninycak inya rempag
### Тәржемәһе
Алғы өлөшө:
:"Был Кавали (ла) Ғалийәнәб Прабху Раджа Васту эҙе (ул) Кавали ҡалаһында яҡлауҙы ҡурған (шунда хөкөм иткән), (ул) Сурависеса һарайын төҙөкләндергән, баш ҡала тирәләй яҡлау арыҡтарын төҙөгән, (ул) ауылдарға байлыҡ биргән. (Был урынға) зиәрәт ҡылыусыларға, уларға һаҡ булырға (ҡурҡыныстарға иғтибар бирергә) сөнки нигеҙ донъяла данлы булып тора."
Яҡта текст:
:"Емермә!"
:"Кәмһетмә!"
:"(Уны) хөрмәт иткәндәр, һаҡланып ҡаласаҡ."
:"(Уның) өҫтөнән аша баҫҡан, төшәсәк."
## Иҫкәрмәләр
* "'J. G. de Casparis"'. "Indonesian Paleography", 1975.
* "'Yoseph Iskandar"'. "Sejarah Jawa Barat: yuganing rajakawasa". Geger Sunten, Bandung.
* "'Richadiana Kartakusuma"'. 2005. "Situs Kawali: ajaran Sunda dalam tradisi mégalitik?"dalam "Sundalana" "'4"': 41-64. Pusat Studi Sunda, Bandung.
## Шулай уҡ ҡарарға мөмкин
* Сангһьянг Тапак яҙмаһы
Төркөм:Индуизм
Төркөм:Индонезия
Мифтахетдин Аҡмулла музейы

**Мифтахетдин Аҡмулла музейы** — музей, Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы. Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы Туҡһанбай ауылында урынлашҡан.

## Тарихы
Күренекле башҡорт шағиры, мәғрифәтсе Мифтахетдин Аҡмулланың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы 1981 йылда асыла. Мүзей Миәкә районының «Башҡортостан» колхозы иҫәбенә төҙөлә һәм 1989 йылға тиклем колхоз ҡарамағында була.

1988 йылда музейға республика статусы бирелә, Башҡортостан Республикаһының Милли музейына беркетелә. 2002 йылға тиклем республиканың төп музейы филиалы була. 2002 йылда Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы итеп беркетелә.

2015 йылдың июль айында Ҡаҙағстан делегацияһы музейҙа була. Делегацияны яҙыусы, әҙәбиәт тәңҡитсеһе, Ҡаҙағстан яҙыусылар союзы идараһы ағзаһы, Әхмәт Йәсәүи исемендәге Халыҡ-ара ҡаҙаҡ-төрөк университеты вице-президенты, филология фәндәре докторы, профессор Қүлбек Сәрсенулы Ергөбек етәкләй.

2017 йылда музей буйлап виртуаль тур  әҙерләнә һәм Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы сайтына ҡуйыла .

## Музей фонды
Музей фондында Милли әҙәбиәт музейы мәғлүмәте буйынса 400-ҙән ашыу, Башҡорт энциклопедияһы буйынса — 500-ҙән ашыу экспонат бар. Шағир үҙе яһаған йыйылмалы ағас ултырғыс иң ҡәҙерле тарихи моноят булып тора.

Экспонттар өс тематик күргәҙмә залында урынлашҡан. 1-се залда Миәкә районы яҙыусылары һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаттарына бағышланған. 2-се залда башҡорттарҙың 19 быуат аҙағы — 20 быуат башындағы традицион торлаҡ интерьеры күрһәтелгән этнографик күргәҙмә урынлашҡан. 3-сө залда Аҡмулланың тормош юлына һәм ижадына арналған экспонаттар урын алған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Мифтахетдин Аҡмулла музейы буйлап виртуаль тур  
* Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы сайтында Мифтахетдин Аҡмулла музейы сәхифәһе 
* «Вконтанкте» социаль селтәрендә Мифтахетдин Аҡмулла музейы сәхифәһе
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Проект:Башҡортостан мәҙәниәте/Музейҙар
Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы

**Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы** (24 июнь 1914 йыл — 2 декабрь 2001 йыл) — башҡорт актёры, эстрада артисы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1956). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1955). Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2006, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
1914 йылдың 24 июнендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында тыуған.

1932—1934 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһының Башҡорт студияһында белем ала.

Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1938 йылғы Хәсән күле буйында совет-япон ҡораллы бәрелештәрендә ҡатнаша.

1940 йылда Башҡорт театр-художество училищеһын Булат Имашев һәм Ғәлләм Саттаров курсы буйынса тамамлай.

1940 йылдан Яңауыл колхоз-совхоз театрында актёр булып эшләй.

1941 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһының һөйләү жанры артисы. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йыш ҡына госпиталдәрҙә сығыш яһай.

1949—1983 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Бер үк ваҡытта Өфө ҡалаһының балалар йорттарының береһендә театр түңәрәген етәкләй. Башҡорт һөнәри эстрадаһы үҫешенә үҙ өлөшөн индерә.

2001 йылдың 2 декабрендә Өфө ҡалаһында вафат була.

## Төп ролдәре
* Хәлил («Ғәлиәбаныу», Мирхәйҙәр Фәйзи),
* Ғәлимйән («Башмағым», Хәбибулла Ибраһимов),
* Ғиззәт («Еҙнәкәй», Хәбибулла Ибраһимов),
* Закир (Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса Ғайнан Әмири һәм Вәлиәхмәт Ғәлимовтың «Ҡара йөҙҙәр» спектакле)
* Ғәҙел («Бажалар», Ибраһим Абдуллин),
* Зөфәр («Минең йырым», Ибраһим Абдуллин),
* Гәрәй («Яңғыҙ ҡайын», Мостай Кәрим),
* Мәжит Ғафури («Мәжит Ғафури», Сәйфи Ҡудаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1956),
* Мәжит Ғафури исемендәге премия (2006, үлгәндән һуң).

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Арыҫланова Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974).

## Иҫкәрмәләр
Фәйезов Фәнүз Фәйез улы

**Фәйезов Фәнүз Фәйез улы** (1935 йылдың 22 июле, Мишкә районы Ҡыйғаҙытамаҡ ауылы, Башҡорт АССР-ы — 15 ноябрь, 2009, Краснохолмский, Башкортстан Республикаһы) - «Башнефть» етештерү берләшмәһенең Краснохолмский эштәре идараһы быраулаусыһы, Социалистик Хезмәт Геройы.

## Биографияһы
Фәнүз Фәйез улы Фәйезов 1935 йылдың 22 июлендә БАССР-ҙың Мишкә районы Ҡыйғаҙытамаҡ ауылында тыуа. Белеме-тулы булмаған урта.

Хезмәт эшмәкәрлеген 1952 йылда Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел урман хуҗалығында тракторсы булып башлай, быраулау эштәре идараһының уҡытыу-курс комбинатында быраулаусылар курстарын тәмамлағандан һуң (1953) «Башвостокнефтеразведка» тресының Ҡалтасы быраулау контораһында слесарь булып эшләй. 1955—1957 йылдарҙа — «Свердловск өлкәһе» тресының Свердлов исемендәге шахта электр слесары, 1958-1963 йылдарҙа — «Башвостокнефтеразведка» тресының Ҡалтасы быраулау контораһы быраулаусыһы ярҙамсыһы, 1969—1983 йылдарҙа - «Башнефть» етештереү берләшмәһенең Краснохолмский быраулау эштәре идараһы быраулаусыһы.

Ф.Ф. Фәйезов етәкләгән быраулау вахтаһы юғары хеҙмәт әүҙемлеге менән айырылып тора. Унынсы биш йыллыҡ йылдарында (1976—1980) вахта план буйынса 27 400 метр тау тоҡомдарын 35 577 метр быраулай. Быраулауҙың коммерция тиҙлеге айына 2 640 метр тәшкил итә. Ф.Ф. Фәйезов етәкселегендәге быраулау бригадаһы яңы быраулау яйланмаларын уҙләштерә, Башкортстандың ҡайһы бер нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа әүҙем ҡатнаша.  

Нефть сығарыу  буйынса унынсы биш йыллыҡ пландарын  ваҡытынан алда үтәүҙә ирешкән һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөе СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 6 февралендәге Указы менән Ф.Ф. Фәйезовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
 
1995 йылда пенсияға киткәнсе «Башнефть» етештерү берләшмәһенең Краснохолмск быраулау эштәре идараһының быраулау мастеры, быраулаусы булып эшләй.

Фәйезов Фәнүз Фәйез улы 2009 йылдың 15 ноябрендә вафат була.

## Наградалары

* Социалистик Хезмәт Геройы (1981) Ленин ордены (1974, 1981), «Почет Билдәһе» (1966), төрле миҙалдар менән  бүләкләнгән.

## Әҙәбиәт

* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Һылтанмалар

* http://www.oil-industry.ru/books_detail.php?ID=21279&lang=ru
Фәткуллин Ғөбәй Сәлим улы

**Фәткуллин Ғөбәй Сәлим улы** (5 [18] август 1914 йыл — 5 сентябрь 2012 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957)

## Биографияһы
Гөбәй Сәлим улы Фәткуллин 1914 йылдың 5 (18) авгусында Ырымбур губернаһы Юғары Урал өйәҙе Ҡунаҡбай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Башҡорт.

1934 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының ике курсын тамамлай, һуңынан Байрамғол мәктәбендә укытыусы булып эшләй. 1935—1937 йылдарҙа — Питрәч мәктәбе укытыусыһы. 1937 йылдан — Питрәч районы «За большевистский колхоз» гәзите мөхәррире урынбаҫары. 1938 йылда Ҡазан педагогия институтын тәмамлай.

## Ҡыҙыл армияла хеҙмәте
1939 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына алына. 1940 йылда Бессарабия кампанияһында ҡатнаша.

Бөйөк Ватан һугышы барышында Мәскәүҙең Ҡыҙыл Байраҡ хәрби-техник училищеһы составында Мәскәү оборонаһында ҡатнаша. 1945 йылда Совет-япон һуғышында ҡатнаша.

## Һуғыштан һуңғы йылдарҙа
1946 йылда армиянан ҡайтҡас, тыуған районына әйләнеп ҡайта, унда район «Зауралец» гәзите мөхәррире булып эшләй. 1948 йылдан ВКП(б)-ның Учалы район комитеты пропаганда бүлеге инструкторы.

1950 йылда «Совет» колхозы рәйесе итеп һайлана. Ҡыҫка ғына ваҡыт эсендә яңы рәйес колхозды Башҡорт АССР-ының алдынғы тармактарына сыгара. «Совет» колхозы бөртөклө культураларҙың уңышы буйынса районда беренсе урынға сыга, шулай уҡ малсылыҡ һәм үҫемселектә зур уңыштарга ирешә. Бер нисә мең гектар сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәр үҙләштерелә. Тиҫтәләгән етештерү һәм социаль объекттар төҙөлә. Колхоз дүрт тапкыр СССР ВДНХ-да ҡатнаша. Фәтҡуллин етәкселегендә 2000 га яҡын *сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәр* үзләштерелә

1957 йылда КПСС ҮК ҡарамағында ситтән тороп юғары партия мәктәбенә уҡырға инә. 1958 йылда Учалы район Советының мәҙәниәт бүлеге мөдире булып эшкә ебәрелә. 1960 йылда «Совет» колхозы рәйесе вазифаһына кире ҡайта.

## Юғары наградаһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 11 ғинуарындағы Указы менән Ғөбәй Сәлим улы Фәтҡуллинга сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙә, уңышты йыйып алыуҙа һәм иген әҙерләүҙә айырым хеҙмәтләре өсөн Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән бүләкләнә һәм Социалистик Хезмәт Геройы исеме бирелә.

## Пенсияла
Пенсияға сыҡҡас, 1974 йылда «Өргөн күле» ял йорто директоры булып эшләй, шулай уҡ әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара (Бөтөн Союз ирекле янғын йәмғиәте Учалы Район советының укыту эшләре буйынса өлкән инструкторы).

2012 йылдың 5 сентябрендә 99-сы йәшендә Учалы ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Социалистик Хезмәт Геройы (1957))

* Ленин ордены (1957))

* I дәрәҗә Ватан һуғышы ордены (1985)

* «Почет Билдәһе» ордены (1971)

* миҙалдар

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Ушёл из жизни Герой Соцтруда Губай Фаткуллин 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Герой Социалистического Труда Башкортостана