Балабан (әзербайжан музыка ҡоралы)

**Балабан** (, , , , ), йә ҡайһы саҡта **баламан** — телле ағастан яһалған ике таяҡлы тынлы музыка ҡоралы. 9 уйнау тишектәренән торған торбанан ғибәрәт. Әзербайжандарҙың, үзбәктәрҙең һәм ҡайһы бер төньяҡ кавказ халыҡтарының халыҡ уйын ҡоралы
 тынлы музыкаль инструмент…. Әзербайжанда шулай уҡ балабанды *дюдюк* () тип атайҙар. Конструкцияһы һәм яңғырашы буйынса балабанға дудук (Әрмәнстан), Грузияла — дудуки яҡын тора.

Хроматик тауыш сығарыу һәм кәрәкле күләмдә өрөү көсөн табыу маҡсатында, тишектәрҙе өлөшләтә ҡаплау алымын ҡулланалар. Балабан тауышы йомшаҡ, еңелсә ҡалтырауыҡ һәм баҙыҡ тембрлы. Ғәҙәттә 2 балабан ҡулланалар — береһендә көй уйнайҙар, икенсеһендә —  орган пунктын. Ҡайһы саҡта икенсеһенә һуҡма инструменттар (деф йәки нагару) ҡушыла. Балабанда йыр, бейеү көйҙәре, пьесалар башҡарыла. Балабан оркестрҙарға һәм халыҡ уйын ҡоралдары ансамбленә ҡушылып уйнай.

Әзербайжан тикшеренеүсеһе Ҡасимов дәлилләүе буйынса, Мингечаур территорияһында хәҙерге балабандың прототибы тип һаналған б. э. т. I быуатҡа ҡараған һөйәктән эшләнгән тынлы музыка ҡоралы табылған.

## Этимологияһы

Ҡорал атамаһы «бала», йәғни бәләкәй һәм «бан», йәғни әтәстәр ҡысҡырыуы һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, һәм был музыка ҡоралының характерлы тембры менән бәйле.

## Ҡоралдың эшләнеше

Балабанды нигеҙҙә абрикос, сәтләүек, тут һәм груша ағасынан етештерәләр. Был осраҡта ағас махсус станокта эстән соҡоп эшкәртелә. Һуңынан уны етен һәм зәйтүн майы. менән майлайҙар һәм оҙайлы ваҡыт дауамында билдәле бер температурала киптерәләр. Балабандың әҙер корпусының бырау ярҙамында уң яғында 8 һәм тиҫкәре яғында бер тишек . Ҡамыштан билдәле бер күләмдәге мөштөк әҙерләнә. Бер яҡтан ул йәйпәк сплющен булған, шуның арҡала балабанды «ясты балабан» (әзерб. yastı balaban—яҫы балабан) тип атайҙар.
.

## Яңғырашы

Әзербайжан балабаны диапазоны кесе октаваның «соль» нотаһынан икенсе октаваның «до» нотаһына тиклем көйҙө үҙ эсенә алған. Был диапазонды бер нисә көйгә күтәреү мөмкинлеге бары тик башҡарыусының оҫталығынан торған. Балабан  ундецима диапазонлы диатоник рәт булған. Хроматик көйҙө сығарыу маҡсатында, башҡарыусы, кәрәкле өрөү көсөн һайлап, тишектәрҙе өлөшләтә япҡылап уйнаған. Балабан тауышы йомшаҡ, кларнеттың түбәнге регистрҙа яңғырашын хәтерләтеп, еңелсә ҡалтырауыҡ, баҙыҡ тембрлы. Сығарған көйө киҫкен булғанлыҡтан, тышта ғына уйналған зурнанан айырмалы рәүештә, балабанда йышыраҡ осраҡта бүлмәлә уйнайҙар

## Башҡарыу

Әзербайжан балабаны оркестрҙар, ансамблдәр составында, шулай уҡ ашуғ фольклор төркөмдәрендә һәм башҡа төркөмдәрҙә киң ҡулланыла.

Балабанда уйнағанда, башҡарыусы ике ҡулының бармаҡтары менән тишектәрҙе йә асып йә ҡаплап уйнай. Балабандан көй сығарыу маҡсатында, башҡарыусы ауыҙ ҡыуышлығына һауа һулай һәм ҙур оҫталыҡ менән ирендәр араһындағы мөштөккә йүнәлтә. Тишектәр буйынса бармаҡтары менән хәрәкәт итеп, музыкант көйҙөң теләнгән бейеклегенә өлгәшкән. Ҡоралдың музыкаль ҡоролошо һәм көй бейеклеге мөштөккә кейҙерелгән ҡамыт ярҙамында көйләнә.

Балабан саз һәм һуҡма инструменттар ашуғ ансамблен тәшкил итә, тынлы халыҡ ансамбле тип балабан оҙатыуындағы гоша зурнаны (ике зурна) әйтергә була.

## Популярлаштырыу

Әзербайжан йыр конкурсы Евровидение конкурсында балабан ике Әзербайжан йырында ҡулланылған: йыр Сабина Бабаеваның «When the Music Dies»һәм Дилара Кязимованың «Start a Fire» йырҙарында.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

Әзербайжан музыкаһы
Әзербайжан халыҡ музыкаһы
Әзербайжан музыка ҡоралдары

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр