Чухлома

**Чухлома** **(Чухлома)** — ҡала (1381 йылдан алып) Рәсәйҙең Кострома өлкәһе Чухлома районының административ үҙәге.

Чухлома ҡалаһы статуслы ҡала биләмәһе менән бергә уның составындағы берҙә-бер тораҡ пунктлы муниципаль берәмек.

Халҡы — 5054 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса).

## Географияһы
Ҡала Чухлома күле ярында, тимер юл үҙәге Галич ҡалаһынан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарих

### Нигеҙ һалыу
Нигеҙ урыны һәм ваҡыты аныҡ билдәле түгел, шул шаһит була, X быуатта Чухлома күленең көньяғында түгел, ә төньяҡ ярында (һуңыраҡ унда Авраамиев Городецкий монастыры нигеҙләнә) ҡала булғанлығы билдәле. Чухлома ҡалаһына нигеҙ 1381 йылда күлдең кәньяҡ ярында һалынған тип иҫәпләнә (Чухломаның әҙәби сығанаҡтарҙа беренсе тапҡыр телгә алыныу йылы).

Төп тракт транзит юлынан ситтә торған Чухлома сауҙа ҡалаһы булмай, унда йәшәүсе кешеләр һөнәрселек һәм ваҡлап сауҙа итеү менән көн күргән. Халыҡтың күп өлөшө балыҡ тотоу һәм йәшелсә үҫтереү менән шөғөлләнгән. Мал-тыуар үҫтереү өсөн көтөүлектәр аҙ булғанлыҡтан, бында май бешеү, сыр яһау мөмкинлектәре сикләнгән. Чухломала берҙән-бер предприятие-Нелидов һыра заводы 1844 йыл документында теркәлгән.

### Буталсыҡ заманда
Чухлома Буталсыҡ заманда ныҡ зыян күргән.

### Хронология
* X быуат — Чухлома күленең төньяҡ ярындағы ултыраҡ.
* 1381 йыл — йылъяҙмаларҙа ҡала Галич-Мерьский кенәзлеге составында телгә алына
* XVI быуат — Чухлома ерҙәрендә административ-территориаль берәмек — Чухлома ҡамауы барлыҡҡа килә, уның үҙәгендә Чухлома ҡалаһы торған.
* 1719 йылда — Петр I территориаль бүленеше буйынса , Чухлома ҡалаһы Чухлома дистриктының үҙәге була һәм Архангелогородский губернаһының Галицкий провинцияһы составына инә.
* 1778 йыл — Чухлома Екатерина II указы буйынса, Кострома наместниклығының Чухлома өйәҙе ҡалаһына әүерелгән. 1796 йылдан алып Кострома губернаһы составында
* 1928 йылда — Кострома губернаһында районлаштырыу үткәрелә. Ҡала Чухлома районының административ үҙәге булып тора
* 1929 йыл — Кострома губернаһы Иваново-Вознесенск (Иваново) Сәнәғәт өлкәһенең Кострома округы тип үҙгәртелә
* 1936 йыл — Иваново Сәнәғәт өлкәһе Владимир һәм Ярославль өлкәһенә бүленә. Чухлома һәм Судай Ярославль өлкәһенә ҡарай
* 1944 йыл — Кострома өлкәһе төҙөлә, уның составына Судай һәм Чухлома райондары инә
* 1963 йылда — Судайский районы юҡҡа сығарыла һәм ул Чухлома ауыл районына инә
* 1965 йылда — Чухлома райондың әүәлге статуслы район итеп үҙгәртелә.
* 2004 йыл — административ реформаға ярашлы Чухлома ҡала биләмәһе һәм Чухлома муниципаль районы ойошторола.

## Иҡтисад
Ағас эшкәртеү, йорт бураһы эшләү.

## Иҫтәлекле урын
Успенская сиркәүе һаҡланған (1730, эшләй) сатырлы ҡыңғырау манаралы; Преображенский соборы (1746, янғын һүндереү депоһы итеп ҡулланыла). Шулай уҡ Чухлома үҙәгендә — XV быуат ың боронғо ҡәлғә валы ҡалдыҡтары . Ҡала үҙәгендә XIX быуаттың бер нисә таш йорто; күпселек Чухлома ҡоролмалары ағастан һалынған, күптәре һырлап биҙәлгән.

Тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй (1919 йылдан алып).

Чухломанан 11 км төньяҡта — Авраамиево-Городецкий монастыры (XVII—XIX быуаттар). Шулай уҡ ҡала янында — Лермонтовтарҙың ырыу усадьбаһы.

Ҡала зыяратында шағир һәм драматург П. А. Катенин ҡәбере бар.

## Билдәле шәхестәр
* Байков Анатолий Сергеевич — Байкал-амур магистраленең Звездный ҡасабаһындағы «Йәш Гвардия» халыҡ театры режиссёры.
* Зиновьев Александр Александрович — урыҫ философы, яҙыусы, социолог, публицист.
* Алексей Феофилактович Писемский — урыҫ яҙыусыһы һәм драматургы.
* Пуговкин Михаил Иванович — театр һәм кино актёры.
* Фигуровский Николай Николаевич — уйын фильмы һәм совет кинорежиссёры, сценарист, актёр, яҙыусы, тәржемәсе.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Чухломской уезд
* Говоры чухломского острова

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Чухлома на сайте «Малые города России»
* История Герба Чухломы
* Чухлома в энциклопедии «Мой город»
* Чухломское земство (Из кн.: Д. Л. Мордовцев. Десятилетие русского земства, 1864—1875. СПб., 1877.)
* История, статистика изменения численности населения, современное состояние города Чухломы http://костромские-деревни.рф/город-чухлома/
* Белоруков Д. Ф. Город Чухлома. Деревни, села и города костромского края: материалы для истории.