open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шишмә (йылға)

**Шишмә** () — йылға. Рәсәйҙәге йылға, Һамар өлкәһе һәм Татарстан биләмәләре буйлап аға. Каманың һул ҡушылдығы. Исемен татарҙарҙың «чишмә» һүҙенән ала.

## Географияһы

Йылға оҙонлоғо — 259 км, бассейны майҙаны — 6,2 мең км². Һамар өлкәһендә. Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығынан башлана, Куйбышев һыуһаҡлағысының Кама ҡултығына ҡоя, (йылғаның һыубаҫар туғайҙары Шишмә Тамағы ҡултығын барлыҡҡа килтерә). Йылға үҙәне асимметрик, бормалы, инештәрендә киңлеге 0,9—1,2 км булған V-рәүешле, ҡалған дауамында трапеция формаһында, киңлеге 3-4 км. Йылға үҙәндәре һәм йырындар менән йырғыланған тулҡынлы тигеҙлек буйлап аға. Йылға башында киңлеге 100—300 м, тамағында 2 км тиклем тирбәлә. Йылғаның ярҙары текә, урыны менән йырғыланған. Йылғаға 69 ҡушылдыҡ ҡоя, уларҙың иң ҙурҙары: Урман Шишмәһе, Кувак, Талкиш, Секинесь, Кичуй, Толкишка.

## Гидрологияһы
Йылға уртаса һыулы. Башлыса ҡар һыуҙары менән (63 %), шулай уҡ ер аҫты һәм ямғыр һыуҙары менән туйына. Бассейнында йыллыҡ һыу ҡатламы 110—145 мм, шуларҙың 60—80 мм яҙғы ташҡынға тура килә. Ер аҫты һыуҙары менән туҡланыу үрге һәм урта ағымында 5,0—10,0 тирәһендә тирбәлә, тамағына ҡарай 1,0 л/сек км² тиклем кәмей. Шишмә юғары грунт аҡмаһы менән айырылып тора, 0,5—1,0 л/сек, һирәгерәк 2—3 л/сек дебит менән сығанаҡтар күп. Ҡышын ағып төшкән һыу күләме тотороҡло, түбән, оҙайлы боҙ ятыу менән характерлана (120—150 көн). Уртаса тоноҡлоҡ — 230 г/см³. Ағым тиҙлеге — 0,1—0,8 м/с.

Йылғала һыу хлорид-кальций гидрокарбонатлы, яҙын 200—400 мг/л уртаса минераллы, һәм 600—700 мг/л түбән тәрәнлектә юғары минераллы. Түбән кимәлендә тамағында сығымы 8,8 м³/с. Һыуҙың уртаса йыллыҡ сығымы тамағынан 86 км алыҫлыҡта — 11,1 м³/с.

Дәүләт һыу реестры коды — 11010000212112100003525

## Хужалыҡта ҡулланышы
Йылға төбәктә ҙур хужалыҡ әһәмиәтенә эйә, төбәк әһәмиәтендәге транспорт магистрале, тәбиғи һыу менән тәьмин итеү сығанағы, шул иҫәптән нефть объекттарын да тәьмин итә. Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының 1978 йылдың 10 ғинуарындағы 25-се ҡарары һәм Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинетының 2005 йылдың 29 декабрендәге № 644 төбәк әһәмиәтендәге ҡарары менән тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танылған.

## Тәбиғәт
Йылғала суртан, сабаҡ, ҡыҙылгүҙ,бағыр бар. Тәлмәрйен, һөлөк, ондатра, ҡама,ҡондоҙ осрай. Болоттар сөсө һыуҙа тереклек итеүсе бүздәк болоттан ғибәрәт. Йылғаның планктонында өйрөлмәктәрҙең 31 төрө тереклек итә, һирәкләп тармаҡлы мыйыҡлыларҙың 11 төрө, ишкәгаяҡ ҡыҫалаларҙың 22 төрө һәм фитопланктондың 12 вәкиле, зоопланктондың 7 төрө осрай. Һыу ятҡылығының үҙ аллы таҙарыныуы әүҙем. Һимерүләндәр башлыса бер урында ғына тереклек итә, йыш ҡына юғары һыу үҫемлектәрендә (перифитон). Тик эпибентосҡа ҡараған төрҙәр (һыу ятҡылыҡтары төбөндә йәшәүсе организмдар) һәм һыу ҡатламында йәшәүсе колониялар (планктон) осрай. Ҡабырсаҡлы амёбалар күп, улар һыу ятҡылығының бөтә экологик уйымдарында тиерлек йәшәй. Һыу үҫемлектәре үҫкән йылы һай һыулы урындарҙа, шулай уҡ ҡомло һайлыҡтарҙа йыш осрай.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кама

## Һылтанмалар
* 
*
Йүрүҙән Ҡырлаһы

**Йүрүҙән Ҡырлаһы** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Урал тауҙарындағы арҡа.

## Географияһы
Йүрүҙән Ҡырлаһы Силәбе өлкәһенең Европа өлөшөндә, Ҡытау-Ивановск районының төньяҡ биләмәһендә, Ҡатай менән Йүрүҙән йылғалары араһында урынлашҡан. Көньяҡ Урал тимер юлының Ҡытау-Ивановск — Йүрүҙән участкаһы арауығына параллель рәүештә, юл полотноһынан көньяҡҡа табан һуҙыла. Һырттың көньяҡ-көнбайыш өлөшө Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе менән сиктәш, төньяҡ-көнсығыш өлөшөнә *Ҡытау Оролары* () тауҙары килеп тоташҡан.

Боронғо ҡатай ырыуы ерҙәрендә урынлашҡан, урыҫ теленә *Катав* булып инеп киткән, яңынан башҡорт теленә *Ҡытау* булып әйләнеп ҡайтҡан атамалар тап бына ҡатай ырыуы топонимдары менән бәйле. Был хаҡта филология фәндәре докторы, СССР һәм Рәсәй телсе-ғалимы; лексика һәм субстрат топонимика, шулай уҡ этимология, ономастика, фин-уғыр тел ғилеме, телдәр бәйләнеше белгесе Матвеев Александр Константинович та үҙенең «Географические названия Урала: Топонимический словарь» тигән белешмә китабында яҙған

## Тасуирламаһы
Тау ҡырлаһының оҙонлоғо 4,5 км, киңлеге 3 км. Биләгән нигеҙенең майҙаны 14 км2. Иң юғары нөктәһе — 644,7 м (БС буйынса) — Йүрүҙән йылғаһының һул яры буйында урынлашҡан. Ҡытау Ороларына тоташҡан яғындағы түбәләренең бейеклеге 573, 612 һәм 636 м.

Һырт өҫкө протерозой тоҡомдарынан: эзбизташтан, балсыҡлы эзбизташтан һәм мергелдән тора. Тупраҡтары: һөлдәле, еңел һәм яңы барлыҡҡа килгән ҡыҙыл балсыҡлы.

## Этимологияһы
Һырттың атамаһы Йүрүҙән йылғаһы исеменән һәм башҡорт телендәге *ҡырла* һүҙенән алынған. Ҡырла — ҡырлы тау һырты

Тау ҡырлаһы — тау һыртының, икенсе төрлө әйткәндә, массивының ҡырҡа беленеп торған өлөшө, урыҫ телендәге *гребень* төшөнсәһенә тап килә. Ҡырланан таш тәгәрәп төшөүе ихтимал. Ҡар һәм боҙ ҡаплаған һырттарында йыш ҡына ҡар кәрниздәре хасил була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Урал тауҙары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 735-се бит
* А. И. Левит. Южный Урал: география, экология, природопользование. Учебное пособие, 2001
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 123.
Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе

**Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡытау-Ивановск районына ҡараған муниципаль берәмек.

Административ үҙәге — Ҡытау-Ивановск ҡалаһы. Был ҡала бер үк ваҡытта Ҡытау-Ивановск районының да үҙәге булып тора.

## Тарихы
Ҡала биләмәһе статусы 2003 йылдың 6 октябренда ҡабул ителгән «Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында» Федераль законы нигеҙендә барлыҡҡа килә.

Ҡытау-Ивановск ҡала биләмәһе статусы һәм уның сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 9 июлендәге 241-ЗО һанлы «Ҡытау-Ивановск муниципаль районы, уның составындағы ҡала һәм ауыл биләмәләре статусы тураһында» Законында билдәләнгән.

Биләмә үҙәгенең ҙур тарихы бар — 1775 йылда ул Йүрүҙән ҡушылдығы Ҡатай йылғаһы буйында төҙөлә башлаған. Продукция сифаты һәм етештереүсәнлеге буйынса ул хатта Швецияның һәм инглиз етештереүселәрен уҙып китеп, илдә алдынғы предприятие булған. XIX быуаттың 80-се йылдарында Ҡытау-Ивановск заводында рельс етештереү асыла. 1881 йылда уҡ Рәсәйҙә тәүгеләрҙән телефон бәйләнеше булдырыла, Ҡытаутамаҡ, Йүрүҙән-Ивановск завод ҡасабаларына линия үткәрелә.

1914 йылда бай мергель ятҡылыҡтары нигеҙендә Уралда тәүгеләрҙән булып цемент етештереү ойошторолған, Ҡытау-Ивановск цементында тәүге совет биш йыллығы гиганттары, шул иҫәптән Магнитогорск металлургия комбинаты төҙөлгән.

## Халҡы

## Составы

## Этимологияһы
Ҡала биләмәһенә исем биргән Ҡытау-Ивановск ҡалаһы тарихи ҡатай ырыуы ерҙәрендә урынлашҡан. Был ерҙәр менән бәйле атамалар урыҫ теленә *Катав* булып инеп киткән, яңынан башҡорт теленә *Ҡытау* булып әйләнеп ҡайтҡан. Совет һәм Рәсәй телсе-ғалимы; лексика һәм субстрат топонимика, шулай уҡ этимология, ономастика, фин-уғыр тел ғилеме, телдәр бәйләнеше белгесе, филология фәндәре докторы Матвеев Александр Константинович үҙенең «Географические названия Урала: Топонимический словарь» тигән белешмә китабында «Катав» тип башланған исемдәр «ҡатай» этнонимынан алынған тип яҙған.

*Иваново* тигән өлөшө ҡаланы барлыҡҡа килтергән ике Иван — сауҙәгәр һәм сәнәғәтсе Иван Твердышев һәм уның кейәүе Иван Мясников хөрмәтенә бирелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡатай
* Ҡатай (ҡала)
* Кесе Ҡатай
* Ҡытаутамаҡ
* Ҡытау-Ивановск районы

## Иҫкәрмәләр
Волга-Бөгөлмә тимер юлы

**Волга-Бөгөлмә тимер юлы** — Рәсәй империяһының, һуңынан РСФСР-ҙың тимер юлдарының береһе. Шәхси капитал — «Волга-Бөгөлмә тимер юлы» акционерҙар йәмғиәте (хакимиәте Симбирскиҙа) средстволарына төҙөлгән.

## Тарихы

1900 йылдың 1 ноябрендә Волганың һул ярында Часовня-Пристань станцияһынан (хәҙерге Волга аръяғы районы (Ульяновск)) Мәләкәскә (хәҙер Димитровград) тиклем тауар поезы йөрөй башлай.

1907 йылда хакимиәте Симбирскиҙа булған «Волга-Бөгөлмә тимер юлы» акционерҙар йәмғиәте барлыҡҡа килә, ә бара тоған юл Мәләкәстән Бөгөлмәгә тиклем оҙайтыла.

1908 йылдың ноябренән Түбәнге Часовня — Мәләкәс тармағы буйынса пассажирҙар хәрәкәте асыла.

1914 йылда Волга-Бөгөлмә тимер юлын төҙөү һәм уны, һул яҡ Симбирскты Урал һәм Себер менән бәйләүсе, Һамар-Златоуст тимер юлы менән тоташтырыу тамамлана. 1914 йылдың 15 авгусында уның буйынса хәрәкәт асыла.

Волга-Бөгөлмә тимер юлын Мәскәү-Ҡазан тимер юлының Симбирск тармағы менән тоташтырыу өсөн Волга аша күпер кәрәк була. Ул 1912 йылда төҙөлә башлай. Проектын оло ғалим, Петербург тимер юлдар инженерҙары институтының профессоры Н. А. Белелюбский эшләй. Күпер аша беренсе (ваҡытлыса) пассажирҙар хәрәкәте 1916 йылдың 1 декабрендә асыла. Волга аша тимер юл күпере асылыу (Император күпере) Симбирскиҙы ике тимер юлдың: Мәскәү-Ҡазан һәм Волга-Бөгөлмә үҙәге итә.

## Станциялары һәм тармаҡтары
1907—1916 йылдарҙа төҙөлгән төп юл линиялары:

- Мәләкәс — Бөгөлмә (1907)

- Түбәнге Часовня — Мәләкәс (1908 йылдан)

- Үрге Часовня — Мәләкәс (1914 йыл)

- Мәләкәс — Шишмә (1914 йыл)

- Симбирск — Үрге Часовня (Волга аша күперҙән сығып), (1916 йыл, октябрь)

- 1921 йылда Һамар-Златоуст тимер юлы составына инә.

- 1936 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Куйбышев тимер юлы составында.

Станциялары:

- Симбирск-1 (Ульяновск-1)

- Часовня-Пристань (Канау слободаһы, хәҙер Волга аръяғы районы (Ульяновск)

- Түбәнге Часовня (Часовня слободаһы, Волга аръяғы районы (Ульяновск))

- Үрге Часовня (Юғары Терраса, Волга аръяғы районы (Ульяновск))

- Сарҙаҡлы (рус. Чердаклы)

- Бряндино станцияһы

- Мәләкәс (Димитровград)

- Норлат

- Челна

- Шентала

- Быҙаулыҡ

- Бөгөлмә

- Шишмә

Төп инженер ҡоролмаһы — Император күпере, 1916 йылдың 5 октябрендә асыла.
Күпер схемаһы 60 + 55 + 12 × 158,48 + 60 м, дөйөм оҙонлоғо 2800 м. Исемдәре — «Азатлыҡ» күпере, Симбирск. Проект авторы инженер Н. А. Белелюбский инженерҙар Пшеницкий А. П. һәм О. А. Маддисон ҡатнашлығында.

## Билдәле хеҙмәткәрҙәре
* Кукаркин, Василий Александрович (1894-19??) — совет хәрби етәксеһе, полковник (1940). 1917—1918 йылдарҙа Волга-Бөгөлмә тимер юлының Шишмә станцияһында кладовщик булып эшләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Самаро-Златоустовская железная дорога
* Куйбышевская железная дорога

## Әҙәбиәт
* РГИА, ф. 350, оп. 77, д. 133. «Отчет по эксплуатации Волго-Бугульминской железной дороги за 1913 год».
* РГИА, ф. 350, оп. 77, д. 134—146. Отчеты по эксплуатации Волго-Бугульминской железной дороги за 1914—1916 годы.
* История железнодорожного транспорта России. Том 1. Санкт-Петербург. 1994 г. Стр. 314.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* История Куйбышевской железной дороги
* 116 лет железной дороге Симбирска — Ульяновска
Булат тауы

**Булат тауы** () — Рәсәй Федерацияһының Волга буйы федераль округы Ырымбур өлкәһендәге тау.
1998 йылда төбәк әһәмиәтенә эйә геология-геоморфология тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән булған.

## Географияһы
Булат тауы Ырымбур өлкәһенең Башҡортостан сигенә яҡын Абдулла районында урынлашҡан. Артемьевка ауылынан 2 км төньяҡ-көнбайыштараҡ, Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса Кама һыу бассейны округына ҡараған Булат йылғаһының һул ярында тора.

Координаттары (градустары): киңлеге — 53.71 , оҙонлоғо — 53.48.

## Тасуирламаһы
2016 йылдың 24 февралендә Ырымбур өлкәһе хөкүмәте өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары исемлеген раҫлай. Бындай ҡомартҡылар иҫәбенә райондың Ерекле имәнлектәре һәм сәтләүеклектәре, Емелька ауылының бәрҙеле шишмәләре менән бер рәттән Булат тауы ла индерелә.

Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында мәғлүм ителеүенсә,Булат тауының дөйөм майҙаны — 4 га, геологик йәһәттән геоморфологик типҡа ҡарай. Эрозияға бирелгән киртләстәре менән үҙенсәлекле.

Дәүләт ҡурсыуына ҡазан ҡатламы (ярусы) ултырмаларынан торған яр буйы ярлауҙары алынған, улар горизонталь ҡатлы-ҡатлы аргиллиттарҙан, мергелдәрҙән һәм эзбизташтарҙан тора.

Тауҙың Булат йылғаһы ярына сыҡҡан текә ҡаялы уң яғындағы битләүен пермь ҡазан ҡатламының горизонталь рәүештә урынлашҡан аргиллит, мергель, һыҙат-һыҙат эзбизташ тоҡомдары тәшкил итә

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ырымбур өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡылары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Чибилев А. А., Павлейчик В. М., Чибилев А. А.(мл) Природное наследие Оренбургской области: особо охраняемые природные территории. Оренбург: УрО РАН, Печатный дом , 2009.- 328 с.
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Краткий топонимический словарь. — Свердловск, 1987.
* Матвеев А. К. Древнеуральская топонимика и ее происхождение // Вопросы археологии Урала, вып.1, Свердловск, 1961.
* Матвеев А. К. Основные задачи изучения уральской топонимики // Вопросы топономастики. Свердловск, 1967, вып.3.
* С. М. Стрельников. Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь. — Кувандык: Издательство С. М. Стрельникова, 2002. — С. 123—124.
Дәүләкән йәмиғ мәсете

**Дәүләкән йәмиғ мәсете** — 1907 йылда Бәләбәй өйәҙе Этҡол ауылында (хәҙер Дәүләкән ҡалаһы эсенә инә) төҙөлгән.
Нәбиулла Кәримов, әүҙем һәм эшһөйәр сауҙагәр, мәсет төҙөүҙе ойоштороусы була. Ошо ауылда йәшәүсе ағалы — ҡустылы Үтәмәшевтар ҙа мәсет төҙөүҙә ҙур булышлыҡ күрһәтәләр, аҡса менән ярҙам итәләр.
Дәүләкән мәсете Башҡортостан Республикаһының Диниә назараты ҡарамағында үҙ эшен алып бара.

## Тасуирламаһы
Мәсеттең ҙурлығы 25х12,9х4,8; бер ҡатлы. Ике яҡлы ҡыйыҡ менән ябылған. Стенаһы аҡ таштан һалынған, ҡомташ менән һыланған. Тәүге манараһы таштан төҙөлгән, 30 метр бейеклектә булған. Әлеге манара ағастан −12 метр бейеклектә. Манараны яңынан төҙөү эштәре башланған. Ике намаҙ уҡыу бүлмәһе бар. Мәсеттең китапханаһында дини китаптар, Ҡөрьән хәҙистәренә ҡағылышлы әсбаптар һаҡлана.

## Тарихы
XX быуат башында мәсет эргәһендә имам — хатип И. Имаев етәкселегендә мәҙрәсә эшләгән. 1930 йылда коммунистар тарафынан мәсет ябыла. Таш манараһы емерелә. Мәсет бинаһында клуб асалар.
1992 йылда Дәүләкән районы Советы ҡарары менән мәсет дин тотоусыларға тапшырыла. Яңынан уны тергеҙеү эштәре йәнләндерелә.
1993 йылдан Дәүләкән йәмиғ мәсете эргәһендә Ҡөрьән уҡыу алымдарын, ғәрәпсә уҡырға өйрәнеү, хәҙистәрҙе өйрәнеү өсөн дәрестәр үткәрелә, курстар эшләй.
Мәсет Дәүләкән ҡалаһының һәм районы халҡының дини тормош үҙәге булып хеҙмәт итә. Көн һайын биш намаҙ уҡыла. Мосолман байрамдарын үткәреү дини йолаға әйләнгән.
Имам-хатиптары:
1993 йылдан 1995 йылға тиклем — М. Баҡыев 
1995 йылдан 2005 йылға тиклем — С. Х. Ғәбделмәнов 
2005 йылда (февралдә) — Н. И. Мөхәррәмов 
2005 йылдан — Р. Р. Сафин 
Дәүләкән йәмиғ мәсет бинаһы мәҙәни мираҫ объкты иҫәбендә тора.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Яҡын мәсеттәр:
* Раевка мәсете - 23 саҡрым
*Стәрлетамаҡ йәмиғ мәсете -35 саҡрым
*Өфө мәсеттәре- 44 саҡрым
*Тарихи мәсет - Бәләбәй −66 саҡрым

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* [Страницы истории родного края. Давлекановский район.2005 г. Деревня Иткулово стр.33]
Ҡомкүл (ҡасаба)

**Ҡомкүл** — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы составына ингән ауыл. Бәғерәктамаҡ ауыл биләмәһенең составына керә.

## Атамаһы
Атама башҡорт теленән алынған: «Ҡомло күл» тигәнде аңлата. Тәүге өлөшө «Ҡом», икенсеһе - һыу ятҡылығы төрөн билдәләй — «күл».

Силәбе өлкәһенең географы, топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Ҡоншаҡ районында Ҡомкүл тигән атамалы күл һәм ҡасаба; Арғаяш һәм Октябрьский районында ике күл булыуын яҙа ..

Ҡомкүлгә бағышланған «Ҡомкүл» башҡорт халыҡ йырын Салауат Юлаевтың Садиҡ исемле көрәштәше төрмәлә ултырғанда сығарған тиҙәр.

## Географияһы
Ауыл Силәбе ҡалаһынан йөҙ саҡрым тирәһе алыҫлыҡта, райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Ҡомкүл күле буйында урынлашҡан. Район үҙәге булған Ҡоншаҡ ауылына тиклем ара — 70 км.

## Тарих
Ҡасаба элек Ленин исемендәге колхоз фермаһында 1959 йылда булдырылған.

## Халыҡ

Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, 1970 йылда ауылда 243 кеше, 1983 йылда — 397 кеше, 1995 йылда — 356 кеше йәшәгән.

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса, ауыл халҡының күп өлөшөн башҡорттар (93%) тәшкил итә.

## Урам

Зеленая улица

Новая улица

Озерная улица

Центральная улица

Школьная улица

## Иҫкәрмәләр
Шунут

**Шунут (Шунут-Таш)** — Рәсәйҙәге Свердловск өлкәһендәге тау. Уралдың тау түбәһе, оҙонлоғо 15 саҡрым, Екатеринбургтан көнбайышта. Боронғо төр булып һанала, Коновал ҡырласының иң юғары нөктәһе. Туристар йыш килгән Уралдағы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Таш — бағаналары , ҡарағусҡыл ылыҫлы тайгаһы,һирәк осрай торған үҫемлектәре менән билдәле.

## Географик урыны
*Шунут тауы* Түбәнге Серге районы һәм "Ревда ҡалаһы округы " муниципаль берәмектәрҙең сиктәрендә урынлашҡан. Һырттың иң бейек түбәһе — *Коновал ҡырласының* үҙәк өлөшө. 726,2 метр бейеклектәге тау тотош ҡарағусҡыл ылыҫлы урман менән ҡаплаған. Краснояр ҡасабаһынан көньяҡ- көнбайышҡа ун саҡрым алыҫлыҡта ята. Тауҙан көньяҡтараҡ Шунут *һаҙлығы урынлашҡан.* Шул һаҙлыҡтан *[[Оло Шунут|Шунут]] йылғаһы* башланып китә,уң ҡушылдығы *Барҙым* йылғаһы

## Тасуирламаһы
Тау түбәһендә ҡаялар — тау ҡалдыҡтары, улар көнсығыштан 60-70 метр бейеклеккә етә. Алыҫтан урта быуаттарҙағы ҡәлғәне хәтерләтә.Улар боронғо кварцит тоҡомдарынан, конгломерат, кварцит-ҡомташтарҙан тора. Тауҙа һирәк осрай торған бик күп үҫемлектәр үҫә (урал елбәгәйе, урал цицербиты, европа тәпәш ағастар ярусы, көтөүсе ситеге, һарына). Һырттың көнсығыш битләүе буйлап барыусы урман ташыу юлынан, түбәһенә тиклем ҡырҡынты буйлап тигеҙ һуҡмаҡ киткән. Тау түбәһенән, һауа торошо яҡшы саҡта, Екатеринбург ҡалаһы күренә. Тау көньяҡ тайга ландшафты һәм европа элементлы ҡарағусҡыл ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандары, яланғас ҡаялары һәм һирәк осрай торған үҫемлектәре менән тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.

Тауҙар, түбәләр һәм ундағы ҡаяларҙан башҡа, нигеҙҙә, урман менән ҡапланған. Ҡаяларҙың бейеклектәре — көнбайыштан — 25-40 метр, көнсығыштан — 60-70 метр, йәштәре — 600 млн йылдан ашыу. Был тау массивы биләмәһе һәм уға ҡараған ерҙәр тупраҡ һәм үҫемлектәр япмаһы характеры буйынса тайга зонаһына инә. Урман араларынан насар күренә,аныҡ ҡына йүнәлеште белмәһәң,уны табыуы ҡатмарлы була. Шунут тауы тармағында билдәле Ҡарт-Таш ҡаяһы бар. Уны Шунуттың башы тип атайҙар.. Мариинск ҡалаһы ситенән тауға арба юлы китә. Шунут менән эргәләш (ярайһы ҡыҙыҡлы тарихы менән) Платонида шифалы родон шишмәһе бар.

## Этимологияһы
Манси теленән *шун* — «йән эйәһе», башҡортса *ул*-«ут». Тау ҡарауыл тауы булараҡ файҙаланылған, ҡурҡыныс янағанда хәүеф белдереү өсөн ут яндырғандар. Башҡа төрки телдәрҙә *шун* — «сана», «нарта». Бер нисә эштә Шунут-таш атамаһы өсөн *Аҡ таш ҡулланыла* (моғайын, ҡая асыҡ төҫтә булғаны өсөн). Шулай уҡ Шунут йылғаһы киң ҡулланыла. Шунут руднигы, Шунут ҡырласы Шунут һырты, Шунут тауҙары, Шунут теҙмәләре был йылға исеменең тәүге булыуын һөйләй.

## Тәбиғәт ҡомартҡыһы
1983 йылдан *Шунут тау- таш* уратып алған урман менән 3806 гектар майҙанда Түбәнге Серге урмансылыҡ территорияһында. Белембай урмансылыҡ идараһы Свердловск өлкәһенең айырыуса һаҡланған территорияһы һанала. Геоморфологик, стратиграфик ҡомартҡы, ландшафт заказнигы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ете Ағай һәм Бер Һеңле
* Ҡырман

## Иҫкәрмәләр
Әбләз болондары

**Әбләз болондары** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Агаповка районы биләмәһендәге Яйыҡ йылғаһы үҙәнендәге болондар, өлкәнең айырым ҡурсыуындағы ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Географияһы
Әбләз болондары Агаповка районы биләмәһендәге Ғөмбәй йылғаһы ҡойған урындан башлап Яйыҡ буйлап һуҙылып киткән, Агаповка һәм Әбләз ҡасабалары араһында урынлашҡан.

Силәбегә тиклем араһы — 295 км, Магнитогорскиға — 20 км, Орскиға — 290 км, Агаповкаға — 6 км.
Координаттары: 53°14′31″N 59°9′50″E

## Тасуирламаһы
Болондар Яйыҡ йылғаһының ваҡ ҡына күлдәргә әүерелгән балыҡҡа бай иҫке үҙәндәре менән дә сыбарланған. Силәбе өлкәһе Агаповка районындағы Магнитогорск ҡалаһы янындағы үле йылға (иҫке үҙән) тибындағы бәләкәй күлдәр күп.
 
Әбләз болондарын йылға буйы туғайҙары, йылға террасалары хасил итә. Һыубаҫар туғай һәм уның сиге бейеклеге 1,5-2 метр тәшкил итә. Әбләз туғайҙарына төньяҡтан тәбәшәк, әммә матур ҡаялар килеп терәлгән.

Болондарҙың территорияһы — 231 гектар.

## Тәбиғәте
Әбләз болондарында күп төрлө үҫемлектәр араһында уникаль берәмектәре осрай. Бында урман зонаһына хас ярайһы дымлы ысын болондар, далалашҡан болондар, ҡыуаҡтар һәм ағастар, шулай уҡ һаҙға әйләнгән майҙандар бер-береһенә терәлеп тора. Әйткәндәй, был территориялағы ысын болондар — Силәбе өлкәһенең дала зонаһында һаҡланып ҡалған бик аҙ ғыналарының береһе.

Бында таралған үҫемлектәр араһында ағастарҙан — тал, шыма ҡарама, ҡара тирәк тополь ҡара, ҡыуаҡлыҡтарҙан муйыл, балан, гөлйемеш, энәлек, ҡара бөрлөгән һәм башҡалар үҫә. Үлән үҫемлектәр бер нисә ярус булып үҫә. Улар араһында — тар япраҡлы юшан, сысҡан борсағы, андыҙ, ер еләге, меңъяпраҡ һәм башҡа бик күп төрҙәр. Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәр ҙә: шаҡмаҡлы һипкелгөл (), кәрлә ирис осрай. Бәшмәктәр ҙә күп үҫә.

Үле йылғаларында алабуға, төрлө сабаҡ, табан үрсей.

## Айырым статусы
1989 йылда Әбләз болондарының уникаль үҫемлек донъяһы өлкә кимәлендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. 2020 йылда уларҙың статусы рәсми рәүештә Силәбе өлкә хөкүмәте тарафынан положение ҡабул ителеп, яңынан раҫланған

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Урал тауҙары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 735-се бит
* А. И. Левит. Южный Урал: география, экология, природопользование. Учебное пособие, 2001
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 123.
Яңы Көрмәнкәй

**Яңы Көрмәнкәй**, *Новокурманкеево*, иҫкесә. яҙылышы Ново*-Курменкеева* () — 1834 йылда ауылға нигеҙ һалынған, 1950 йылдарҙан Дәүләкән ҡалаһы эсендәге ауыл. Хәҙер Дәүләкән ҡалаһының Гагарин исемендәге урамы.

## Тарихы
Ауылға нигеҙ һалыусы }тың беренсе яртыһында Бәләбәй өйәҙе Көрмәнкәй ауылы ҡырҡөйлө мең олоҫо аҫаба башҡорттары (хәҙерге Иҫке Көрмәнкәй) 
1834 йылдан шул уҡ исемдәге Көрмәнкәй утары булараҡ та билдәле. Ул Идрис Садыҡов һәм поход старшинаһы Йәкшәмбәт Илгишевтың 13 кешенән иҫәпләнгән ике хужалығынан торған. Утар үҫә бара. 1895 йылда 25 йорттан торған үҙ аллы ауылға әйләнә.Ауыл Яңы Көрмәнкәй тип атала, аҙаҡ ул Дәүләкән ҡалаһына ҡушыла

## Географик урыны
Республиканың көньяҡ-көнбайышында , Ағиҙел буйы убалы тигеҙлеге.сиктәрендә урынлашҡан.

1912 йылдағы Өфө губернаһы карталары һәм 1919—1921 йылдарҙағы Стрельбийский мәғлүмәттәре буйынса Дим йылғаһы һәм тимер юлы араһында урынлашҡан, Дәүләкәндән көньяҡҡа ҡарай.

1926 йылғы мәғлүмәттәре буйынса улус үҙәге булған Дәүләкәндән дүрт саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

; Климаты

Уртаса континенталь, йылы, ҡоро.

## Халҡы
1896 йылда 35 йортта 217 кеше йәшәгән,1906- 269 кеше; 1920 йылда 96 йортта — 465 кеше,, шуларҙың 194 — ир-егет, 271- ҡатын- ҡыҙ,; 1939—452 кеше булған.

1926 йылғы мәғлүмәттәре буйынса башҡоттар, урыҫтар йәшәгән.

## Инфраструктураһы
Малсылыҡ,игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
## Билдәле шәхестәре
* Квашин Константин Сергеевич (1914 йыл — 1966 йыл — Социалистик Хеҙмәт Геройы Пермь халыҡ хужалығы советының 19- сы завод токары.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Старокурманкеево (Иҫке Көрмәнкәй)

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан тораҡ пункты. Ч III. Башреспублика, 1926. — Өфө: Китап, 2002. — 41 с. С. 400

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Н.Курменкеев Стрельбицкий картаһы 1919—1921 йылдарҙа
* Давлеканово. Генеалогия и архивы. Курманкаево
Ишбулат (күл)

**Ишбулат** (йәки *Икбулат*) — Свердловск өлкәһенең Дегтярск ҡалаһы ситендәге күл, Урта Уралдың көнбайыш битләүендә урынлашҡан.

## Физик-географик ҡылыҡһырлама
Ишбулат күле диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә урынлашҡан. Өҫкө йөҙөнөң майҙаны — 0,78 км². Оҙонлоғо 1,15 км, киңлеге 1 км. Уртаса тәрәнлеге 2,5 м, максималь тәрәнлеге 3,5 м. Ағар күл, Ельчевка — Чусовая йылғаһының (Кама бассейны) ҡушылдығы ағып сыға. Көньяҡ ярында ҡаралтылар урынлашҡан, ҡалған яҡтарҙан күлде ҡатнаш урман уратып алған. Күл төбө ҡомло, урыны менән сапропель ләмле. Сөсө һыулы.

**Координаталары**: 56°42′37″ с. ш., 60°07′18″ в. д



*Ижбулат — Пермь губернаһындағы күл, Екатеринбург өйәҙендә, Сысерть тау округында, Чусовая йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Яҡында баҡыр мәғдәне ятҡылығы һәм Озёрск тимер руднигы бар; шулай уҡ никель һәм мрамор.*
— Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона

## Этимологияһы
Исеме башҡорт һәм татар теленән, Ишбулат тигән кеше исеменән килеп сыҡҡан, («Булатҡа оҡшаш», булат кеүек ныҡ мәғәнәһендә). Башҡорттарҙа һәм татарҙарҙа бындай исем йыш осрай.

## «Таҙа күл»
Күлдә табан балыҡ, бағыр, алабуға, суртан, гольян, ротан һәм башҡа балыҡтар үрсей. Күл ҡала халҡы, шул иҫәптән Екатеринбург халҡы өсөн яратҡан ял итеү һәм популяр балыҡ тотоу урыны булып тора. Күлдә «Таҙа күл» фонды тарафынан түләүле балыҡ тотоу ойошторола, ҡуртымға ҡармаҡ, мангал, кәмәләр һәм ыҫлыҡ бирелә. Фондтың эшмәкәрлеге Дегтярск халҡында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. «Таҙа күл» етәкселеге тыйыуҙарҙы урындағы халыҡ яғынан йыш осраған браконьерлыҡ осраҡтары менән аңлата. Фонд 2004 йылдан башлап пропаганда ойоштора, йәнәһе, был һыу ятҡылығы даими таҙартылып тора һәм балыҡ үрсетелә. Һуңынан фонд был эш менән ҡала хакимиәте шөғөлләнергә тейеш тип белдерә. Фондтың эшмәкәрлеге күп тапҡыр урындағы халыҡ менән конфликтҡа килтерә «Ҡармаҡтарҙы һындыралар, балыҡ тотоу кәрәк-ярағын мотор винты менән тураҡлайҙар»,— ти инициатив төркөм активистарының береһе Рәшит Андражанов хәлгә аңлатма биреп. Күл буйында ҡойма һәм «Балыҡ тотоу ябыла. Штраф 500 һум» тигән белдереүҙәр барлыҡҡа килә, шулай уҡ һаҡ ҡуйыла. Һуңынан яр буйы һаҡлағыс һыҙатта капитал төҙөлөш башлана. Асыулы халыҡтың төрлө инстанцияларға күп һанлы мөрәжәғәтенән, күлде баҫып алыуға, һыу ятҡылығы янында законһыҙ төҙөлөшкә һәм законһыҙ балыҡ тотоуҙы тыйыуға ҡаршы протест белдереп, ҡала халҡынан ҡултамғалар йыйғандан һуң, конфликтҡа Урал федераль округы буйынса Росприроднадзор идаралығы һәм район-ара тәбиғәтте һаҡлау прокуратураһы ҡыҫыла. Рәүҙе ҡала суды Рәүҙе ҡалаһы прокурорының шәхси эшҡыуар Л. Э. Белышеваға дәғүәһен ҡәнәғәтләндерә. Суд ҡарары менән билдәләнгән ваҡыт эсендә Ишбулат күленең яр буйындағы ҡаралтыларҙы һүтергә ҡарар сығарыла.

## Легенда
Ошондай легенда бар, имеш күл төбөндә хазина — Емельян Пугачевтың арҡалаштары тарафынан 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында таланған затлы нәмәләр һәм алтын тултырылған мискә ята. Ысынлап та күл янында Емельян Пугачевтың ҙур отряды хөкүмәт ғәскәрҙәренән йәшеренеп тора, әммә күл төбөндә хазина һаҡланырға мөмкин булыуын дәллилләүсе бер ниндәй ҙә документаль мәғлүмәттәр юҡ.

## Иҫкәрмәләр

Һылтанмалар

* https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/ikbulat-ozero/ озеро Икбулат
Кошкин урманы

**Кошкин урманы** — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының.Глумилино биҫтәһендә урман паркы. Тужилов тауы битләүендә,  Тужиловка эргәһендә, Сипайлово урамы буйында урынлашҡан.

Өфө ҡала урман хужалығының 7-се кварталында 1-се производство участкаһы булып, рәсми рәүештә урман майҙаны 24 гектар иҫәпләнә. Элекке баҡсасылыҡ ширҡәттәре һәм гараж кооперативтары биләмәләрен иҫәпкә алғанда бөтәһе 78 гектар тәшкил итә.

Урмандың төп өлөшөн имән, саған тәшкил итә.; Шулай уҡ йүкә, ҡарама, сәтләүеҡ ҡыуағы, тирәк, ҡарағай осрай. Урманда кәм тигәндә биш шишмә ағып ята. Уларҙың бер өлөшө элекке баҡсаларҙың биләмәләренә тура килә.  Ике түңәрәк тәрән йырыны , шулай уҡ ҡая тоҡомдарының сығыу юлдары бар. Ҙур ғына бер шишмәһе (өлөшләтә бетон коллектор ҡуйылған) Тужиловка эргәһендә Ҡариҙел йылғаһына барып ҡушыла..

## Тарихы
Лесопарк бында ер биләүсе Вятка губернияһынан булған алпауыт Ильи Дмитрий Кошкиндың фамилияһы буйынса аталған. Кошкиндың ҡаланан ситтәге ике ҡатлы дачаһы ( "Кошкин Дом" ) ҡасандыр урман массивында, Өфө ҡала Советының әлеге бинаһы артындараҡ торған. 

Совет заманында биләмәнең бер өлөшө баҡса ширҡәттәренә бирелгән булған , ә 1990-сы йылдарҙа ташландыҡ хәлгә килгән.

1930-1940 йылдарҙа бында ҡарағай ултыртыла.Кошкин урманы менән Башҡорт урман тәжрибә станцияһы шөғөлләнә.

1989–1990 йылдарҙа  фенол катастрофаһы һөҙөмтәһендә Ҡариҙел йылғаһына һәм Көньяҡ һыу алыу ҡоролмаһына фенол ағып төшә. Һыу тәьминәте системаһы  бысранып, һыуы эсергә яраҡһыҙға әйләнгәс, эсер һыуҙы Кошкин урманындағы шишмәләрҙән ала башлайҙар..

Сипайлово урамын төҙөү барышында ваҡытында Тужилов тауы битләүенә ҡараған ҡалҡыулыҡтың урманлы бер өлөшөн ҡаҙалар.Ҡалҡыулыҡтың ҡалған өлөшөндә урман һаҡланып ҡалған.

2010-сы йылда «Лента». гипермаркетын төҙөү өсөн урмандың көнсығыш өлөшөндә Тужилов тауы битләүенең бер ни тиклем ағастары ҡырҡыла.

2017 йылда  ҡаҙанлыҡ цехы һәм электр подстанцияһы төҙөү өсөн 1,3 гектар майҙанда урман ҡырҡалар.

2018 йылда ҡыш буйы урманға ҡар ташлайҙар.

Йылдар буйына урман бик ныҡ сүпләнгән. Элекке баҡса ширҡәттәре биләмәһен ташландыҡ хәлгә килгән, асарбаҡтарҙың йәшәү урынына әйләнгән. 2019 йылдың 23 ноябрендә экологик өмә үткәрелә.

## Хәҙерге ваҡытта
Элекке баҡса ширҡәттәре биләмәһен торлаҡ комплексы төҙөргә биреү ихтималы халыҡта ныҡ  ижтимағи резонанс тыуҙыра. Урман паркын 24 гектар майҙанда төҙөкләндереү күҙаллана. Шул уҡ ваҡытта 1,78 гектар урман урам селтәрен төҙөү өсөн тартып алынасаҡ.Шуға Кошкин урманының төньяҡ өлөшөндә шундай уҡ майҙанда урман ултыртыу эштәрен башҡарыу бурысы тора.. Рудольф Нуриев урамын кадастр картаһы буйынса төҙөүҙе дауам итеү өсөн 2,4 гектар ер рөхсәт ителмәгән.

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар

* Кошкин урманы Өфө 
* Кошкин урманы 
* Кошкин урманы
Яңы Покровка районы (Ырымбур өлкәһе)

**Яңы Покровка районы** — Ырымбур губернаһы, Урта Волга өлкәһе, Урта Волга крайы, Ырымбур (Чкалов) өлкәләре составында административ-территориаль берәмек. Ул 1927—1931 һәм 1934—1959 йылдарҙа була. Административ үҙәк тәүҙә — Яңы Покровка ауылы була.

Яңы Покровка районы 1927 йылда Ырымбур губернаһы составында ойошторола. 1928 йылда Ырымбур губернаһы һәм район Урта Волга өлкәһенең Ырымбур округына (1929 йылдан алып — край) инә. 1930 йылда округтарҙы бөтөргәндән һуң район Урта Волга крайы күсә.

1931 йылдың 8 мартында Яңы Покровка районы бөтөрөлдө, ә уның территорияһы Орск районына тапшырыла.

1934 йылдың 5 февралендә Урта Волга крайы составында Орск сәнәғәт округы ойошторола. Уның составында Яңы Покровка районы төҙөлә (Орск районынан бүлеү юлы менән).

1934 йылдың 7 декабрендә Орск округы һәм Яңы Покровка районы яңы барлыҡҡа килгән Ырымбур (1938—1957 йылдарҙа — Чкалово өлкәһе) өлкәһе составына инә.

1945 йылғы мәғлүмәттәргә ярашлы, 14 ауыл Советы үҙ эсенә алған:: Байкасинский, Баҡы, Имелля-Покровка, Карагай-Покровка, Ҡырым, Яңы Михайловка, Яңы Покровка, Яңы-Симбирск, Поимский, Сарбаевский, Һары, Чукарь-Иваново, Шубин һәм Ялчимбаевский.

Яңы Покровка районы 1959 йылдың 3 апрелендә бөтөрөлә, ә уның территорияһы Хәлил районына тапшырыла.

## Иҫкәрмәләр
Рапат (тау)

**Рапаттау**, *Рапат тауы* **Рапат** (урыҫса Рапаттау, Рапат тау), *Куркэбил* — Баймаҡ районының Темәс ауылы эргәһендәге тау.

## Этимологияһы
**Рапаттау** ғәрәп телендәге *рабат* `нығытылған пункт, ҙур булмаған ҡала` һәм тау (гора) һүҙҙәренән алынған, ы — **[[аффикс]]**. 
Тау атамаһының килеп сығышының икенсе фаразы ла бар. Башҡорт ғалимы З. Г. Әминев ошондай аңлатма тәҡдим итә:
«Ҡуңыр буға» юлында ҙур башҡорт ауылы Темәс (Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) урынлашҡан. Был ауыл янында урындағы башҡорттар «Рапат» тип атаған ҙур ғына тау бар. Ғәрәп теленән тәржемәлә «ял итеү өсөн каруандар туҡтай торған урын» тигәнде аңлата. Темәс ауылынан алыҫ түгел «Ҡуңыр буға» каруан юлы үтеүен иҫәпкә алғанда, был тау эргәһендә каруандар ял итергә туҡтағандыр тип уйлап була. Октябрь революцияһына тиклем Темәстә ҙур йәрминкәләр үтеүен тап Темәстең каруан юлында урынлашыуы менән аңлатырға булалыр. Бында Башҡортостандың төрлө остарынан ғына түгел, алыҫ яҡтарҙан да сауҙа итеүселәр йыйылған. Хәҙерге ваҡытта был боронғо юлдың бер ни тиклем өлөшө буйынса Баймаҡтан Белорет ҡалаһы яғына юл үтә.
Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы тау исеменең икенсе Рапат менән бәйләнешен билдәләй:
«Саҡмағош районында Рапат исеме аҫтында ауыл, йылға бар».

## Географияһы
Тау янында «Һаҡмар» стадионы урынлашҡан, ул Рапат тауы итәгендә, Һаҡмар йылғаһы буйында урынлашҡан һәм унда башҡорт милли байрамдары үтә. Юрий Узиков Темәс ауылы кешеһе Рәуф Әхмәт улы Мортазин тураһында «Мелодии сердца композитора Муртазина» мәҡәләһендә былай тип яҙа:
«... Темәс өҫтөндә күтәрелгән бейек Рапат тауы түбәһенән ауыл панорамаһы ус төбөндәге кеүек кенә күренә.»

## Археологик табылмалар
Тауҙа археологик артефакттар табылған (Темәс торған урын)
«Рапат тауының көньяҡ битләүендә, Шырҙы һәм Һаҡмар йылғалары ҡушылған урындан 70 м алыҫлыҡта, Һаҡмарҙың текә уң ярында саҡматаш пластиналар, ватыҡтары һәм бер трапеция табыла. Йылға яры был урында һыу менән ныҡ ашала».

## Әҙәбиәт
* З. Г. Аминев. Дороги Южного Урала и их роль в этногенезе башкир // Феномен евразийства в материальной и духовной культуре, этнологии и антропологии башкирского народа: материалы Всероссийской научно-практической конференции. — Уфа, 2009. — 288 с. — С.25 — 27.
* Усманова М. Г. Имя отчей земли. — Уфа: Китап-1994. — С. 204
* Историко-краеведческий музей города Сибая (неопр.) (недоступная ссылка). Архивировано 4 марта 2016 года.

## Иҫкәрмәләр
Монай

**Монай** () — Златоуст өйәҙе Мырҙалар улусына ҡараған, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Арҡауыл ауыл Советы биләмәһе составына кергән, бөткән ауыл.

## Тарихы
Монай Йүрүҙән йылғаһының һул ярында урынлаша. XVIII—XIX быуаттарҙағы барлыҡ ревизияларҙа теркәлә. 1795 йылда унда 15 хужалыҡта 101 кеше иҫәпкә алына. 1834 йылда ихата-хужалыҡтар һаны ла, кешеләр һаны ла арта: 28 һәм 316 була. 1816 йылда 27 ғаиләнең туғыҙында күп ҡатынлылыҡ күҙәтелә.

1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 44 хужалыҡта 228 кеше теркәлә. Һуңынан, йылға аша күпер булмау һөҙөмтәһендә тыуған ауырлыҡтар арҡаһында, Монай Арҡауыл ауылы менән ҡушыла.

Йүрүҙән йылғаһы ярында урынлашҡан ауылдан Монайҙан һәм мырҙаларҙың башҡа тораҡтарынан күсеп сыҡҡан. Монай ауылының бер нисә ғаиләһе Мәхмүт ауылына нигеҙ һала.

## Этимологияһы
Монай — антропоним. Уға Морнай исемле кеше нигеҙ һала. 1816, 1834 йылдарҙағы ревизияларҙа Монайҙың улдары һәм ейәндәре: 1876 йылғы Ҡолош Монаев, есаул Әсүәр (Спар, Аспар) Монаев (1769—1846), уның улары Абдулғәләм, Бәшәр, 1773 йылғы Исмәғил Монаев, хорунжий булып хеҙмәт иткән Мозафар Монаев иҫәпкә алына.

## Билдәле шәхестәре
Монайҙа сәсән-импровизатор Байыҡ Аблаев тыуған. Һуңынан Мәхмүт ауылына күсеп, шунда йәшәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Арҡауыл

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Аҙанташ

**Аҙанташ** () — юҡҡа сыҡҡан ауыл (утар), Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһе, хәҙерге Ҡыуандыҡ ҡала округының башҡорттар йәшәгән төйәге булған.

## Тарихы
Аҙанташ ауылы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районында бик ҡыҫҡа ғына ғүмерле утар булған. Уны ике исем менән — Аҙанташ һәм Ново-Орловка тип йөрөткәндәр. Сөнки утарҙа уға исем биргән башҡорттар ғына түгел, ситтән килгән кешеләр ҙә йәшәгән.

Ырымбур яҡтарына төрлө халыҡтар күсенә башлауы бер нисә быуат дауамында бара. Был хаҡта «Краевед Оренбуржья» тигән сығанаҡта ла тасуир ителә:
Башҡорт ерҙәренән башҡа губерналарҙан- Воронеж, Тамбов, Һарытау һәм Рәсәйҙең башҡа губерналарынан күсеп килеүселәр бында үҙенең икенсе тыуған төйәген таба, утар, ауылдарға нигеҙ һала. Совет осорондағы процестар һуңыраҡ бәләкәй тораҡ пункттарҙы, бигерәк тә утар кеүектәрен, һәләк итеүгә ҙур йоғонто яһаған.

Аҙанташ утары тарихы, уның сәскәле яландары, тауҙары, ауыл тормошо тураһында ошо утарҙа тыуып үҫкән һәм, киләсәкһеҙ тип танылғас, унан күсеп киткән *Валентина Чвертко (Попова)* «Молитвенный камень» тигән китабында бәйән итә. Әҫәрен ул Ҡыуандыҡ ҡалаһының П. И. Федоров исемендәге китапханаға бүләк иткән.

## Этимологияһы
Аҙанташ ауылы элекке Ҡыуандыҡ районына ингән. Топоним башҡорт телендәге «аҙан» һәм «таш» тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән булыуы ихтимал. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Оренбургской области: Краткий топонимический словарь» тигән китабында, атама аҙан ҡысҡырыу ташы, «ыҙан ташы» йәки Хәсән тигән исемдән сыҡҡан булыуы мөмкин, тигән аңлатма биргән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ҡыуандыҡ ҡала округы
*Ырымбур башҡорттары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Стрельников С. М. Географические названия Оренбургской области: Краткий топонимический словарь. — Златоуст — Кувандык: изд-во С. М. Стрельникова, 1996.

## Һылтанмалар
* Азанташ// Природа Оренбургской области 
* «Молитвенный камень»// Библиотечная система Кувандыкского округа
Саҡмағош районы һыу объекттары

**[[Саҡмағош районы]]ның гидрографияһы** Ағиҙел буйы убалы тигеҙлегендә урынлашыуы менән билдәләнә. 

Райондың төп йылғаһы — Баҙы. Ул бөтә Саҡмағош районы аша үҙенең инешенән, көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай аға, райондан ситтә Ағиҙел йылғаһына ҡоя. Баҙы район биләмәһен тәбиғи-географик характеры буйынса төрлө ике зонаға бүлә. Дөйөм оҙонлоғо 123 км, бассейн майҙаны 1590 км², дөйөм түбәнләнеше 150 метр. Башлыса яҙғы эрегән һыуҙар менән тулылана.

Шулай уҡ райондың башҡа йылғалары ла Ағиҙел йылғаһы бассейны өлөшө булып торалар. Баҙы, Кеүәш һәм Сәрмәсән йылғалары Ағиҙелдең һул яҡ ҡушылдыҡтары, Ағиҙел йылғаһына райондан ситтә ҡушылалар.

Баҙы йылғаһының оҙонлоғо 123 км. Бассейн майҙаны 1590 квадрат километр тәшкил итә. Йылғаның яр буйҙарындағы ерҙәре яҡшы эшкәртелгән, 2 км-ға тиклем.

Сәрмәсән йылғаһы райондың көнсығышында аға. Йылғаның оҙонлоғо — 186 км, уның һыу йыйылыу бассейнының майҙаны — 3970 км². Башлыса ҡар һыуҙарынан тулылана. Йылғаның район өсөн әһәмиәте аҙ, сөнки райондың көнсығыш сиге буйлап ҙур булмаған һуҙымда аға.

Ҡалмаш йылғаһы Саҡмағош районы Ҡашҡар ауылы янында башлана, көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай йүнәлештә аға. Ҡалмаш йылғаһы үрге ағымында үҙенә ике ҡушылдыҡты — Иҫке Биккенә һәм Рапат йылғаларын ҡабул итә. Ул Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км, бассейн майҙаны 410 кв.км. Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Ҡалмаш йылғаһы үҙәненең киңлеге 2-8 м, тәрәнлеге 1,5 метрға тиклем.

## Һылтанмалар
* 
* 

## Иҫкәрмәләр
Шишмә районының һыу объекттары

**Шишмә районының гидрографияһы** райондың Прибельск убалы-түбәле тигеҙлектәрендә урынлашыуы менән билдәләнә.

Район йылға, күлдәргә бай төбәк. Дим йылғаһы район биләмәһендә диагональ буйынса төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә аға, оҙонлоғо 80 километрға  етә. Ҡарламан йылғаһының һул ҡушылдығы тамағынан түбәнерәк урында Ҡармасан, Сәрмәсән һәм Өршәк йылғалары Шишмә районы биләмәһенә  килеп инә. 

Райондың йылғалар селтәре Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдыҡтары — бер-береһенә ҡарата параллель рәүештә көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан аҡҡан Дим һәм Өршәк йылға бассейнына ҡарай. 

Был йылғаларҙың үҙәндәре киң һәм асиммерик: һул яҡтағыһы уң яҡтағы үҙәнгә ҡарағанда һөҙәгерәк. Ҡушылдыҡтарында ла асимметрия күҙәтелә: һул ҡушылдыҡтар оҙонораҡ һәм бик күп. Өршәк йылғаһының уң яҡ ярында һыуҙа иреүсән тау тоҡомдары (гипс, тоҙ, ангидрид, эзбизташ) булған участкаларҙа рельефтың карст формалары күҙәтелә.

Районда яҡынса 250 тирәһе күл бар, уларҙың һыу өҫтөнөң дөйөм майҙаны 1000 гектарға барып етә. Улар араһында Шөңгәккүл күле — тәбиғәт ҡомартҡыһы. Дим менән Өршәк йылғалары һыубаҫар үҙәндәрендә, һаҙлыҡлы яр буйҙарында бер туҡтауһыҙ борғосланып аға, шуға ла уларҙың ҡултыҡтары, иҫке улаҡтарында хасил булған күлдәр бихисап: Балдаҡлы, Оло Күл, Ҡалмаҡ-Сәйет, Ҡара-Бүләк, Йәнбаҡты, Йәнҡаратал, Һаҙ Күл һ. б.

Шишмә районының ер аҫты һыуҙары Волга-Урал ҡатмарлы артезиан бассейнының көнсығыш өлөшө сиктәрендә урынлашҡан.

Гидрокарбонатлы сөсө (1г/л тиклем) һыуҙары зонаһы гидрогеодинамик нисбәттә интенсив циркуляция зонаһына тап килә. Уның ҡеүәте йылға үҙәндәрендә 10-20 метр булһа, ҡалҡыу урындарҙа 50-100 метрға етә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://web.archive.org/web/20160304233735/http://www.chishmyrb.ru/?part_id=177,269
Йүкәле (тау, Учалы районы)

**Йүкәле** — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостандың Учалы районы территорияһында урынлашҡан.

## Тасуирлама
Башҡорт (Көньяҡ) Уралының Йүкәле һырты Башҡортостан Республикаһының Учалы районында субмеридиональ йүнәлеш буйлап Ҡарайылға (Миндәк ҡушылдығы) һәм Тимәш (Яйыҡ йылғаһы бассейны) йылғалары араһында һуҙылған.

Һырттың оҙонлоғо 7 км, киңлеге 1,5—2 км, абсолют бейеклеге 730 м (Ҡалантау).

Оҙонлоғо яҡынса 7 км, киңлеге 1,5—2 км, абсолют бейеклеге 730 м (Ҡалантау). 539 метрҙан 730 метрға тиклем бейеклектәге 6 түбәһе айырылып тора. Һырттың иң бейек түбәләре — Ҡараташ, Ишеғол, Ҡаҡҡотан тауҙары. Көнбайыш өлөшөндәге битләүҙәре текә, көнсығышта — һөҙәк. Көньяҡ-көнсығышында Юлситтәге төбәге урынлашҡан.

Ирәндек свитаһының, йәғни бер заманда һәм бер шартта яралған тау тоҡомдары ҡатламдарының, андезибазальттарынан, карбон габброһынан һәм кемпирсай-войкар серпентиниттарынан тора.

Һырт битләүҙәренән Яйыҡ йылғаһының ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафы аҡһыл һоро урман-тау тупрағында үҫкән ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан тора.

## Топонимикаһы
Атамаһы йүкә һүҙе менән бәйле.

Силәбе топонимисы, башҡорт ауыҙ-тел ижадын, крайҙы өйрәнгән ғалим Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә конкрет Учалы Йүкәле һыртын ҡарамаһа ла, Ҡытау-Ивановск биләмәһендәге Йүкәле һырты буйынса шундай мәғлүмәт бирә: . Әйтергә кәрәк, Йүкәле атамаһы Тарихи Башҡортостандағы бик күп тауҙар, урмандар, ауылдар атамаһы булып киң таралған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йүкәле (Липовская) тауы
* Йүкәле тауы (Әшә)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шувалов Н. И. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160с. ISBN 5 — 7688 — 0157 — 7

## Һылтанмалар
* 
* Шувалов От Парижа до Берлина по карте Челябинской области
* Йүкәле һырты Учалы районы
* Ҡалантау (Йүкәле һырты). Туристик маршрут
Зәй (йылға)

**Зәй** (үрендә **Дала Зәйе**; урыҫса Зай) — Татарстандағы йылға, Иҫке Кама ҡылымығына ҡоя (Каманың һул ҡылымығы).

Йылғаның оҙонлоғо 219 км. Бассейны майҙаны — 5020 км².

Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы биләмәһе буйлап башлыса төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә аға.

1978 йылдан башлап Дала Зәйе — Татарстандың төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Ҡушылдыҡтары

Кошаева (17 км), Инеш  (20 км), Челнинка (39 км), Мельнинская (42 км), Шипка (48 км), Зыча (51 км), Бөгөлдө (63 км), Урман Зәйе (оҙонлоғо 63 км), Кармала (68 км), Сарапала (81 км), Шумышка (83 км), Савалеевка (100 км), Мостай (106 км), Аҡташ (114 км), Ямаш (119 км), Морат (134 км), Нариман (144 км), Урсалы (Дала Зәйе ҡушылдығы) (145 км), Урсалы (151 км), Маҡтама (156 км), Ҡоҙаш (176 км), Бугульминский Зай (179 км), Зәй-Ҡаратай (181 км), Мошкара (186 км), Ҡамышлы (191 км), Письмянка (201 км).

Йылға буйында Әлмәт, Зәй ҡалалары урынлашҡан. Зәй менән йәнәш Зәй һыуһаҡлағысы һәм Зәй дәүләт район электр станцияһы, ҡала тибындағы Ҡарабаш ҡасабаһы янында Ҡарабаш һыуһаҡлағысы һәм Ҡарабаш кесе гидроэлектростанцияһы урынлашҡан. Зәй йылғаһы бассейнында ҙур нефть ятҡылыҡтары бар. Республиканың Әлмәт, Бөгөлмә һәм Лениногорск райондары биләмәләрендә даими рәүештә нефть сығарыу эше бара.

## Иҫкәрмәләр
Уфа (журнал)

**«Уфа»** — ижтимағи-сәйәси журнал, ваҡытлы матбуғат баҫмаһы. 2001 йылдың декабренән Өфө ҡалаһында урыҫ телендә нәшер ителә. Ай һайын яҡшы аҡ ҡағыҙҙа, 80 битле булып сыға. «» билдәһе эйәһе. Яҙылыу буйынса тиражы — 5 мең дана.

## Тарихы
«Уфа» журналы 2001 йылдан сыға башлай. Шул ваҡыттан алып баш мөхәррир вазифаһын Ишмөхәмәтова Галина Ғәзим ҡыҙы башҡара. Уның етәкселегендә сыҡҡан айлыҡ ижтимағи-сәйәси журнал почта бүлексәләре, «Өфө-печать» киосктары аша тарала, шулай уҡ мөхәрририәттә альтернатив яҙылырға мөмкин.

## Рубрикалары
«Арзан булмаған эш», «Ҡара ҡумта», «Экономкласс» рубрикаларында баш ҡала тормошоноң барлыҡ өлкәләре буйынса аналитик күҙәтеүҙәр донъя күрә. «Аҫаба өфөлөләр» проекты үҙ һөнәре буйынса уңыш ҡаҙанған гражлдандар менән таныштыра. «Өфө шәжәрәһе», «Риүәйәт һаман хәтерҙә» рубрикаларында тыуған яҡты һәм Өфөнө өйрәнеү буйынса үҙенсәлекле материалдар баҫыла.
«Башлыҡ көндәлеге», «Ай ваҡиғаһы», «Баш ҡала почергы», «Репортажды — һанға», «Эшлекле һөйләшеү», «Мәҙәни сәйәхәт», «Artefaktus», «Хәтер», «Этно», «Ҡала хужалығы», «Тыуған ҡала буйлап», «Риза һәм ҡаршы», «Ҡала технологиялары» рубрикалары гәзиттең йөкмәткеһен төрләндерә.
2002 йылда журналдың ижади коллективы төбәктәге иң боронғо — 1838 йылда сыға башлаған «Уфимские губернские ведомости» гәзите традицияларын дауам итеп, «Уфимские ведомости» гәзите тергеҙелә.
Журналда сыҡҡан бик күп тарихи факттар, иҫтәлекле фотографиялар белгестәр һәм уҡыусылар өсөн асыш булып тора. Ошо мәҡәләләр нигеҙендә 2004 йылда редакция «Өфө шәжәрәһе» тип аталған китап нәшер итә.

## Наградалары
* «Көслө Башҡортостан — ҡөҙрәтле Рәсәй» Республика бәйгеһенең I этабында «Алтын ҡаурый» (2007 йыл) номинацияһында лауреат дипломы.
* Ҡаланың «Йөҙгә йөҙ ҡарап»(2007 йыл) эшлекле йәмәғәт премияһын уҙғарыуҙа күрһәткән ярҙам өсөн рәхмәт хаты.
* Ҡаланың үҫеше буйынса йәмәғәт фондының рәхмәт хаты (2009 йыл).
* Мөмкинлектәре сикләнгән йәш спортсыларҙың Римма Батталова менән осрашыуын уҙғарыуҙа әүҙем ярҙам күрһәткән өсөн Рәсәй Федерацияһы Параолимпия комитетының рәхмәт хаты (2009 йыл).
* «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы муниципаль берекмәләре» конкурсының «Урындағы үҙидараны тормошҡа ашырыуҙы яҡтыртҡан иң яҡшы киң мәғлүмәт саралары» номинацияһы дипломы (2010 йыл).
* «Өфө» журналының «Матбуғаттың алтын фонды 2015» билдәһе танытмаһы.
* «Журналистар урындағы үҙидара яҡлы» Бөтә Рәсәй конкурсының «Киң мәғлүмәт сараларының ваҡытлы баҫмаларында донъя күргән иң яҡшы мәҡәлә» номинацияһында Еңеүсе дипломы (2016 йыл).
* Өфө ҡалаһы Октябрьс районы хакимиәтенең Почет грамотаһы (2016 йыл).
* Рәсәй Журналистар союзының «Иң яҡшы махсус проект/журналист акцияһы/мәҡәләләр циклы» номинацияһында еңгән «Бәхетле билет» махсус проекты өсөн II дәрәжә диплом (2017 йыл).
* «Бөтә Рәсәй 2019» матбуғат фестивалендәге журналистар бәйгеһенең «Махсус проект/Йыл акцияһы» номинацияһында еңгән «Мин башҡортса өйрәнәм» рубрикаһы өсөн бирелгән диплом.

## Проекттары

## Адресы
450095 Уфа, Октябрҙең 50 йыллығы урамы, 13, 704-се офис.

## Һылтанмалар
Кесе Әрмет

**Кесе Әрмет** () — Көньяҡ Уралда Башҡортостандағы йылға, Егән йылғаһының уң ҡушылдығы.

## Тасуирламаһы
Кесе Әрмет йылғаһының оҙонлоғо 18 км тәшкил итә. Йыл башы урманда Ғафури районының Ҡурғашлы ауылынан көнбайыштан көньяҡҡа табан 6,5 км алыҫлыҡта (йылға башында бейеклеге — 297,2 м абс.). Үрендә йылға Әрмет исемен йөрөтә. Бейектау һыртының көнсығыш битләүе буйлап көньяҡҡа табан, Бейектүбә тауынан көнбайышҡа табан аға. Урта һәм түбәнге ағымы Ишембай районы буйлап үтә — бында йылғаның өстән бер өлөшө оҙонлоғо буйынса ярҙарҙа Үрге Әрмет һәм Түбәнге Әрмет ауылдары һуҙыла.  Йылғаның уң яры буйлап тамағынан 53 км алыҫлыҡта Егәнгә ҡоя .

Йылға буйлап Ишембай ҡурсыулығының көнбайыш сиге үтә.

## Этимологияһы

Йылға исеме, моғайын, башҡорт гидрономияһында иран субстратына ҡарай, ә нәҡ иран алиһәһе *Арматай*, *Армаити* исемен йөрөтә. Был һүҙҙең, бәлки, санскритта параллеле бар: amrta — «үлемһеҙ», «аллалар донъяһы», «үлемһеҙлек», «үлемһеҙлек эсемлеге», «тат», «шифалы эсемлек», «һыу», «һөт».

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Эҫем йылғаһын индермәйенсә Охлебино ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем — Ағиҙел йылғаһы, йылғаның бәләкәй бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018548.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*Ишембай ҡурсаулығы
## Иҫкәрмәләр