open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡырымтатар музыкаһы

**Ҡырымтатар музыкаһы** — ҡырым татарҙарының музыкаль  фольклоры, ул XX быуатта милли профессиональ музыка мәҙәниәтенә башланғыс һала.

## Стилдәре, жанрҙары һәм үҙенсәлектәре
Ҡырымтатар музыкаһының тау һәм дала стилдәре бар.  Улар төрлө субэтностар араһында таралған: көньяҡ яр һәм таулы татарҙарҙың йырҙары  (*түркү*) моңло, ҡатмарлы һығылмалы көйлө һәм ярымтондар системаһына эйә, ә дала яҡ көйҙәре (*йыр*) ябай, улар диатоник нигеҙгә ҡоролған. Ритм йәһәтенән ҡырымтатар музыкаһына 2 һәм 3 өлөшлө ячейкалар өҫтәлгән 5, 7 һәм 9 өлөшлө үлсәм хас.

Халыҡ йырҙарын сығарыусылар һәм башҡарыусыларҙы таулы татарҙар —  ашиҡ, дала татарҙары кедаи тип йөрөтә. Ҡырымтатар халыҡ музыкаһында эпик йыр төрҙәренән бәйеттәр һәм дастандар бар (мәҫәлән, «Кёр-оғлу», «Әдигә» һәм Әсән Рефатов тарафынан музыкаль драма итеп эшләнгән «Чора батыр»). Ҡырым татарҙарының XVIII быуат аҙағынан күсеп йөрөргә мәжбүр ителеүе һөҙөмтәһендә   *муаджир түркү* һәм *көч авасы *тигән тарихи йыр жанры барлыҡҡа килә.  Көнкүреш жанрҙары араһынан төрлөсә аталып йөрөтөлгән ҡыҫҡа йырҙар (дала татарҙарында — *чынъ* йәки *чины*, таулы татарҙарҙа  — *манә*), шулай уҡ  *маҡъам *тигән лирик йыр жанрын айырып ҡарарға була. Фольклорҙа йола йырҙары, түңәрәк ҡороп бейегәндә йырлана торған йырҙар (*хоран*) бар. Инструменталь бейеү музыкаһы етеҙгә (*ҡъайтарма*) һәм талғынға (*ағъыр ава*) бүленә.

Традицион халыҡ музыка ҡоралдарынан ҡырым татарҙарының һуҡма ҡоралдары — давул  (ҡарамсанан «ҙур барабан»), дарә һәм дүмбәләк (балсыҡ сүлмәктән тире тарттырып яһалған парлы литавра), тынлы музыка ҡоралдары — зурна, толоп-зурна һәм кавал, ҡыллы ҡоралдары кеманча, саз һәм сантыр бар. XIX быуат аҙағында  — кларнет, торба  һәм скрипка, унан һуң  электр гитараһы һәм аккордеон ҡулланыуға инеп китә. Традицион инструменталь ансамбль *давулджылар *тип атала һәм 2 зурнанан, давулдан һәм дарәнән тора. Йырсылар ҡушылып йырлай торған камералы ансамблгә дарә, сантыр, бер-ике скрипка, кларнет һәм торба (һуңыраҡ аккордеон да) инә, ул  *чал* йәки *кеманеджилер *тип атала* *.

## Таралыуы
Ҡырым татарҙарының халыҡ йырҙарын беренсе булып XX быуат башында А. Олесницкий системаға һала һәм баҫтырып сығара башлай, унан һуң был эш менән А. К. Кончевский, М. И. Красев, А. Рефатов, Я. Шәрфединов һәм И. Бахшиш шөғөлләнә. Халыҡ көйҙәрен классик музыкала ҡулланыу миҫалы итеп А. А. Спендиаровтың оркестр өсөн «Крымские эскизы»  һәм башҡа әҫәрҙәрен, Глинканың «Руслан и Людмила» операһындағы Шәреҡ күренештәрен, Балакиревтың «» тигән фортепиано өсөн фантазияһын телгә алырға була.

## Иҫкәрмәләр
Горняк (боҙло арена)

**«Горняк» боҙло арена** — Башҡортостандың Учалы ҡалаһында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 1500 урын, 2010 йылдың декабрендә асыла. ЮХЛ-да сығыш яһаған «Горняк» хоккей командаһының рәсми рәүештә өй аренаһы булып тора.

## Тарихы

Учалыла боҙ һарайы 2010 йылдың май айында Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты аҡсаһына төҙөлә. Был спорт ҡоролмаһының архитекторы итеп Өфө-Аренаны төҙөгән «Башкиргражданпроект» ЯАЙ була. Төҙөлөш эштәре шул уҡ йылда тамамлана һәм 24 декабрҙә боҙло арена асыла. 2012 йылдан башлап бында үҙенең рәсми уйындарын «Горняк» хоккей клубы үткәрә. 2016 һәм 2017 йылдарҙа был команда бында Региондар кубогын еңә. Ә 2014 йылда «Горняк» боҙло аренаһында ЙХЛ беренселегенең Быуындар кубогы — лиганың иң яҡшы уйынсылары араһында осрашыу үтә. Уйынды номиналь хужалар — Көнсығыш конференцияһы командаһы еңә.

2017 йылдан башлап «Горняк» Юғары хоккей лигаһында уйнай башлай.

## Характеристикалары
Боҙло аренаның дөйөм майҙаны — 8 210 м². Уның эсенә:
* 1500 тамашасы өсөн урын булған ябыҡ каток
* көрәш өсөн зал
* дүрт юлға боулинг
* фитнес-клуб
* 60 урынға кафе
* 70 кешелек спортбар
* пресс-үҙәк
* солярий керә.

## Спорт ваҡиғалары
* 2014 йылдың 18 ғинуарында ЙХЛ беренселегенең Быуындар кубогы өсөн осрашыуҙы Көнсығыш конференцияһы командаһы 4:1 еңә.
* 2015 йылдың апрелендә «Горняк» Региондар кубогының финалына сыға һәм шунда «Россошь» хоккей клубына еңелә.
* 2016 йылдың апрелендә «Горняк» икенсе тапҡыр финалға сыға, шунда шул уҡ «Россошь» хоккей клубынан реванш ала һәм тәү тапҡыр Региондар кубогын еңә.
* 2016 йылдың 30 апрелендә ЙХЛ суперкубогы өсөн уйында Ярославлдән «Локо» командаһы урындағы «Горняк» командаһын еңә.
* 2017 йылдың апрелендә «Горняк» икенсегә Региондар кубогын яулай һәм тәү тапҡыр МЙХЛ чемпионы була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө-Арена
* Стәрлетамаҡ-Арена
* Салауат Юлаев спорт һарайы
* «Горняк»
* Салауат (спорт-концерт комплексы)
* Нефтекама боҙ һарайы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Боҙло аренаның рәсми сайты
Кесе Зонд утрауҙары

**Кесе Зонд утрауҙары** (, ) — Малай архипелагы составында утрауҙар төркөмө. Оло Зонд утраҙары менән бергә Зонд архипелагын барлыҡҡа килтерә.

## Географияһы

Кесе Зонд утрауҙары Яванан көнсығышҡа табан урынлашҡан алты ҙур һәм күп һанлы бәләкәй утрауҙарҙан тора. Уларҙың дөйөм майҙаны 87 мең км², ә халҡы — 14 миллион кеше (2010) тәшкил итә. Иң ҙур утрауҙары (көнбайыштан көнсығышҡа табан) — Бали, Ломбок, Сумбава, Флорес һәм Тимор. Флорестан көньяҡҡа табан Сумба утрауы урынлашҡан.

Кесе Зонд утрауҙары вулкан сығышлы, шунлыҡтан уларҙың ландшафты бигерәк таулы. Ломбок утрауындағы Ринджани тауы — архипелагтың иң юғары нөктәһебулып тора, уның бейеклеге 3726 метр тәшкил итә.

Бали һәм Ломбок араһында Уоллес һыҙығы урынлашҡан, ул Азия һәм Австралия ҡитғаһы араһындағы сикте барлыҡҡа килтерә. Комодо утрауы үҙенең комодо варандары менән билдәле, улар тәңкәлеләр отрядның иң эре төрө булып тора. Флорес утрауында кешеләрҙең бәләкәй буйлы төрөнөң ҡалдыҡтары табылған, утрауға арнап был төр флорес кешеһе тип аталған.

## Административ бүленеше
Кесе Зонд утрауҙарының ҙур өлөшө Индонезия составына керә. Тимор утрауының көнсығыш өлөшөндә Көнсығыш Тимор дәүләте урынлашҡан. Утрауҙарҙың Индонезия территорияһы өс провинцияға бүленә: Бали, Көнбайыш Кесе Зонд утрауҙары һәм Көнсығыш Кесе Зонд утрауҙары:
* Көнсығыш Тимор — 15 007 км², 1 066 409 кеше (2010)
* Индонезия — 73 070 км², 13 074 796 кеше (2010)
** Бали — 5 780 км², 3 890 757 кеше
** Көнбайыш Кесе Зонд утрауҙары — 18 572 км², 4 500 212 кеше
** Көнсығыш Кесе Зонд утрауҙары — 48 718 км², 4 683 827 кеше

## Иҡтисады
Ауыл хужалығы продукцияһынан утрауҙарҙа бигерәктә дөгө һәм кофе яҡшы үҫә. Нефть, тимер, марганец һәм баҡыр ятҡылыҡтары бар.

## Иҫкәрмәләр
С. Н. Ғимаев исемендәге боҙло комплекс

**С. Н. Ғимаев исемендәге боҙло комплекс** — Башҡортостандың Туймазы ҡалаһында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 808 урын, 2013 йылдың 3 сентябрендә асыла. Төп функцияһы — шайбалы хоккей буйынса уйындар, фигуралы шыуыу, шорт-трек һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ярыштар үткәреү. 2017 йылға тиклем **Туймазы-Арена** исемен йөрөтә.

## Тарихы
Комплекс 2013 йылда төҙөлә һәм 3 сентябрҙә рәсми рәүештә асыла. Туймазы-Аренаны асыу тантанаһында Башҡортостан республикаһы башлығы Рөстәм Хәмитов ҡатнаша. Төҙөлөш эштәренең дөйөм хаҡы — 302 миллион һум, был аҡса «АНК „Башнефть“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенән һәм Башҡортостандың социаль маҡсаттар фондынан бирелә. Тантаналы асыш сиктәрендә урындағы «Девон» һәм АНК «Башнефть» ААЙ топ-менеджерҙары йыйылма командалары араһында уйында Республика президентын тәүге символик вбрасывание яһарға һорайҙар.

2017 йылдың 30 май көнөндә Туймазы-Аренаға билдәле хоккейсы, шул йылда вафат булған абруйлы эксперт Сергей Ғимаевтың исеме бирелә. Йыл һайын бында Сергей Ғимаев исемендәге һәүәҫкәрҙәр араһында хоккей турниры үтә. 2017 йылдың ноябрендә был аренала 2004 йылғы үҫмерҙәр араһында региондар араһында Рәсәй финалы үтә.

## Характеристикалары
Боҙло комплекстың дөйөм майҙаны — 5528 м². Спорт комплексы эсенә:
* 808 тамашасы өсөн булған трибуналы боҙ майҙансығы
* хоккейсыларҙың көс әҙерлеге өсөн зал
* фигурсыларҙың хореография менән шөғөлләнер өсөн зал
* спорт һәм тренажер залдары
* ашхана
* медпункт һәм башҡа ярҙамсы бүлмәләр инә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө-Арена
* Стәрлетамаҡ-Арена
* Салауат Юлаев спорт һарайы
* Горняк (боҙло арена)
* Салауат (спорт-концерт комплексы)
* Нефтекама боҙ һарайы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Октябрьский ҡалаһы сайтында Туймазы-Арена
* sportgyms.ru сайтында арена тураһында мәғлүмәт
* «Туймазы-Арена» ОктИнфо сайтында
Саҡмағош-Арена

**Саҡмағош-Арена** — Башҡортостандың Саҡмағош ауылында тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. Һыйҙырышлығы — 184 урын, 2014 йылдың декабрендә асыла. Республикала ауылда төҙөлгән тәүге боҙ һарайы.

## Тарихы
Саҡмағош-Арена 2013 йылда төҙөлә башлана һәм 2016 йылдың 24 декабрендә рәсми рәүештә асыла. Асыш тантанаһында Республика етәксеһе Рөстәм Хәмитов, Башҡортостандың йәштәр политикаһы һәм спорт министры Андрей Иванюта ҡатнаша. Шул көндә булған Саҡмағоштан «Строитель» һәм «Алға-Башнефть» команда, лары араһында шайбалы хоккей буйынса уйында Рөстәм Хәмитов символик вбрасывания яһай. Аренаның дөйөм хаҡы — 158,5 миллион һум, финанслауҙың 96,5% үҙенә «Башнефть» ала.
## Характеристикалары
Саҡмағош-Аренаның дөйөм майҙаны — 3 мең м². Был спорт комплексы эсенә:
* 184 тамашасы өсөн трибуналы боҙ майҙансығы
* душ кабиналары менән раздевалкалар
* тренерҙар бүлмәләре
* медпункт һәм башҡа ярҙамсы бүлмәләр инә.
## Спорт ваҡиғалары
* 25 апрель 2017 — следж-хоккей буйынса «Башкирские Пираты» хоккей клубы Туймазы-Аренала мастер-класстар күрһәтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө-Арена
* Стәрлетамаҡ-Арена
* Салауат Юлаев спорт һарайы
* Горняк (боҙло арена)
* Салауат (спорт-концерт комплексы)
* Нефтекама боҙ һарайы
* Туймазы-Арена
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Дәүләтйәров Муллайән Хәбибйәр улы

**Дәүләтйәров Муллайән Хәбибйәр улы** (2 ноябрь 1957 йыл — 7 июль 2015 йыл) — рәссам. 2002—2015 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы доценты. 1995 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).

## Биографияһы
Муллайән Хәбибйәр улы Дәүләтйәров 1957 йылдың 2 ноябрендә Башҡорт АССР-ы-ның Борай районы Ишмәмәт ауылында тыуған.

2000 йылда М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының художество-графика факультетын тамамлай.

2002 йылдан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының дизайн кафедраһында эшләй, доцент.

1995 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы һәм «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.

Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), «Мираҫ» Нефтекама картиналар галереяһында (Нефтекама), «Янғантау» картиналар галереяһында (Башҡортостан Республикаһының Салауат районы, «Янғантау» курорты), Яр Саллы ҡалаһы картиналар галереяһында һаҡлана.

2015 йылдың 7 июлендә Неаполь ҡалаһында (Италия) вафат булып ҡала.

## Ижади эштәре
Картиналар серияһы: «Халыҡ көйҙәре буйынса» (1996—2003), «Ауыл мотивтары» (1999—2003), «Йома», «Бал-бабай» (1998), «Байрамда» (1998), «Өләсәйем» (1997), «Тамырҙарым» (1998), «Көнсығыш мотивтары» (1999), «Яҙ» (2001), «Көҙ» (2001), «Иртә» (2001), «Кис» (2001), «Йонсоу көн» (2001), «Түңәрәк күл» (2002), «Ер төшө» (2003), «Түбә» (2003).

## Күргәҙмәләре
1984 йылдан алып Республика, шул иҫәптән махсус (графика; декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте), зона, төбәк, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләре ҡатнашсыһы.

Улар араһында: «Рәсәй тарихында һайлауҙар: боронғонан алып беҙҙең көндәргә тиклем» республика лубок күргәҙмәһе (2011), Италиялағы «Рәсәйҙән ҡараш» күргәҙмәһе (2012).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).
* Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзының һәм Халыҡ-ара рәссамдар федерацияһының бронза миҙалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* Дәүләтйәров Муллайән Хабибярович
* Дәүләтйәров Муллайән Хабибярович , рәсми сайтында Сыуаш дәүләт художество музейы
* Указ Президента РБ от 18.05.2010 № УП-250 «О присвоении почетного звания „Заслуженный художник Республики Башкортостан“ Ахметвалиеву Р. Х. и Давлетьярову М. Х.»
Аждаһа тауҙары

**Аждаһа тауҙары**(, , , , ) — Көньяҡ Африка Республикаһы, Лесото һәм Эсватини биләмәләрендә урынлашҡан тау системаһы. Иң юғары нөктәһе — Тхабана-Нтленьяна тауы (3482 м) Лесотола урынлашҡан.

## Тасуирлама
Аждаһа тауҙарында табылған файҙалы ҡаҙылмалар: платина, марганец рудалары, алтын, таш күмер, аҡ ҡурғаш рудалары һәм башҡалар.

Тауҙарҙың күп төрлө үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы шулай уҡ эндемик йәки һирәк осраған төрҙәр менән күрһәтелгән.

Тауҙарҙың күп өлөшө Дракенсберг паркына индерелгән, был парк ЮНЕСКО Бөтә Донъя мираҫының тәбиғи объекты булып тора.

Төбәк ҡәбиләләренең телендә был тауҙар Кватхламба () тип атала, ул «ҡаялы урын», «ҡаялар өйөмө» тип аңлатыла. Барыу юлы ҡыйын булғаны өсөн аҡ колонизаторҙар — бур халҡы был тауҙарҙы аждаһа йәки  тип атайҙар.

Көнсығыш һәм көнбайыш битләүҙәренең климаты һәм үҫемлектәре бер ни тиклем айырыла. Көнсығыш битләүҙәрҙә мул (башлыса йәйге) ямғырҙар яуа (йылына 2000 мм); ә көнбайыш битләүҙәре ҡоро һәм ҡырҡа континенталь климатҡа эйә. Ҡышын тау баштарында ҡар яуа.

Көнсығыш битләүҙәре 1200 метрға тиклем мәңге йәшел япраҡлы һәм ылыҫлы ағаслы тропик «ямғырлы» урмандар, 1200—1500 метрҙан 2000 метрғә ҡәҙәр — сәнскеле ҡыуаҡлыҡтар, ксерофиттар һәм суккуленттар (акация, алоэ), юғарыраҡ — тау болондары һәм таш ишелмәләре менән ҡапланған. Көнбайыш битләүҙәрҙен урмандар урынына саванналар һәм ҡыуаҡлыҡтар биләй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һлтанмалар
* Peakware.com 
*  KZN Drakensberg Homepage  — Official Website for the KwaZulu Natal Drakensberg.
*  Cathkin Estates Conservation and Wildlife Sanctuary  — the largest privately owned game park in the Drakensberg. 
* Nature — Drakensberg: Barrier of Spears — PBS Nature episode covering the eland (largest member of antelope family) of the Drakensberg.
* Drakensberg alti-montane grasslands and woodlands ecoregion report 
*  Drakensberg hiking trails
Юлаевсы (боҙло арена)

** «Юлаевсы» боҙло арена** — Өфөнөң Шаҡша микрорайонында күп функциялы спорт комплексы. 2009 йылдың декабрендә асыла. Аренала шайбалы хоккей, фигуралы шыуыу һәм шорт-трек менән шөғөлләнеп була.
## Тарихы
Өфөнөң Шаҡша микрорайонында «Юлаевсы» боҙло аренаһын төҙөү тураһында «Салауат Юлаев» хоккей клубының тәүге чемпион булған йылында билдәле була. 2008 йылдың 30 май көнөндә Рәсәй хоккей федерацияһы президенты Владислав Третьяк ҡатнашлығында аренаның тәүге ташы һалына. 2009 йылдың декабрендә Башҡортостан президенты Мортаза Рәхимов ҡатнашлығында «Юлаевсы» боҙло арена рәсми рәүештә асыла. Был комплекс «Рәсәй федерацияһында 2006—2015 йылдарҙа физик мәҙәниәтте һәм спортты үҫтереү» федераль программаһы сиктәрендә төҙөлә. Тәүҙе был спорт комплексында шайбалы хоккей, фигуралы шыуыу һәм шорт-трек менән генә шөғөлләнһәләр, ә 2014 йылдың ғинуарынан башлап был арена шорт-трек өсөн бирелә. Әммә шулай уҡ бында М. М. Азаматов исемендәге спорт мәктәбенең хоккейсылары күнекмәләрен үткәрә.

## Характеристикалары
«Юлаевсы» боҙло аренаның дөйөм майҙаны — 3600 м². Уның эсенә:
* 200 тамашасы өсөн булған трибуналы хоккей майҙансығы
* 4 раздевалка
* тренажер залы
* буфет
* уҡыу-методик кабинет керә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө-Арена
* Стәрлетамаҡ-Арена
* Салауат Юлаев спорт һарайы
* Горняк (боҙло арена)
* Салауат (спорт-концерт комплексы)
* Нефтекама боҙ һарайы
* Туймазы-Арена
* Саҡмағош-Арена
* Ирәндек (боҙ һарайы)
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Сапсан Арена

** Сапсан-Арена** — Башҡортостандың Күмертау ҡалаһында күп функциялы спорт комплексы, ҡалала тәүге яһалма боҙло һәм тамашасылар өсөн трибуналары булған боҙ һарайы. 2014 йылда төҙөлә башлай, ә эксплуатацияға декабрҙә 2018 йылда бирелә. Аренала шайбалы хоккей һәм фигуралы шыуыу менән шөғөлләнеп буласаҡ.

## Тарихы
2014 йылдың 22 июлендә Күмертау ҡалаһында яңы арена өсөн урын һәм уны төҙөүгә бюджет билдәләнә. Бөтә төҙөлөш эштәренә 315 миллион һум китәсәк, был аҡса «АНК „Башнефть“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең хәйриә фондынан биреләсәк. Күмертау-Аренаның проектын «Башкиргражданпроект» ЯАЙ яһай. Ә дүртенсе сентябрҙә спорт комплексының нигеҙенә тәүге таш һалына. 2016 йылдың сентябрендә Башҡортостан етәксеһе Рөстәм Хәмитов Күмертау-Аренаның төҙөлөүө барыуын тикшерә һәм ҡәнәғәт ҡала. Эштәр 2017 йылдың июнь айҙарында бөтөргә тейеш ине. Әммә аҙаҡтан эштәрҙең бөтөүө 2018 йылға күсерелә.

2018 йылдың 15 декабрендә республиканың ваҡытлыса етәксеһе Радий Хабиров ҡатнашлығында тантаналы асыла. 2019 йылдың яҙында аренала республиканың «Алтын шайба» турнирының финал уйындары һәм дзюдо буйынса регион-ара ярыштар үтә.

## Характеристикалары
* 600 тамашасы өсөн булған трибуналы хоккей майҙансығы
* VIP-ложалар
* 6 раздевалка керә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Өфө-Арена
* Стәрлетамаҡ-Арена
* Салауат Юлаев спорт һарайы
* Горняк (боҙло арена)
* Салауат (спорт-концерт комплексы)
* Нефтекама боҙ һарайы
* Туймазы-Арена
* Саҡмағош-Арена
* Ирәндек (боҙ һарайы)
* Юлаевсы (боҙло арена)
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Афродита

**Афроди́та** (, элекке замандарҙа сығышы менән  (урыҫса «пена») һүҙенән алынған тип фекер йөрөткәндәр) — боронғо грек  мифологияһында матурлыҡ һәм мөхәббәт (яратыу, ғишыҡ тотоу) аллаһы, ун ике бөйөк олимпия аллаларының береһе. Ул шулай уҡ уңдырышлылыҡ, мәңгелек яҙ һәм тормош (ғүмер) аллаһы ла. Афродита — никахтар, хатта бәпесләү (бала табыу) аллаһы, шулай уҡ «балаларҙы туйҙырыусы, туҡландырыусы» (урыҫса «детопитательница»). Афродитаның мөхәббәт көсөнә аллалар ҙа, кешеләр ҙә бойһонған. Уға бары һуғыш, хәрби стратегия һәм оҫталыҡ аллаһы Афина, ерҙәге бөтә тереклекте ҡурсалаусы алла Артемида һәм ғаилә усағы аллаһы Гестияға ғына баш бирмәгән. Мөхәббәтте кире ҡағыусыларға аяуһыҙ булған. Ут аллаһы һәм оҫта тимерсе Гефестың, һуңыраҡ һуғыш аллаһы Арестың ҡатыны.

## Иҫкәрмәләр

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Гармония (мифология)
* Афина
* Гефест

## Һылтанмалар

* 
*
Ханова Рәзифә Сәлих ҡыҙы

**Ханова Рәзифә Сәлих ҡыҙы** (15 декабрь 1948 йыл — 7 сентябрь 2015 йыл) — 1966—1998 йылдарҙа БАССР-ҙың Дүртөйлө районы Карл Маркс исемендәге колхозының Иванай һөт-тауар фермаһы һауынсыһы. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

## Биографияһы
Рәзифә Сәлих ҡыҙы Ханова 1948 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ы Дүртөйлө районы Гөблөкөсөк ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлай.

1963 йылда һарыҡсылыҡ фермаһында хеҙмәт юлын башлай. 1966 йылдан башлап Дүртөйлө районы Карл Маркс исемендәге колхозының Иванай һөт-тауар фермаһы һауынсыһы булып эшләй.

1983 йылда Рәзифә Ханова бер һыйырҙан план буйынса 2067 литр һөт урынына 2662 литр һөт һауа, 1985 йылға һауымды 4010 литрға тиклем еткерә. Ун беренсе биш йыллыҡта (1981—1985) бер һыйырҙан уртаса йылына 3182 литр һөт һауған.

1998 йылда хаҡлы ялға сыҡҡас, Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районының Гөблөкөсөк ауылында йәшәй.

2015 йылдың 7 сентябрендә вафат була, тыуған ауылы Гөблөкөсөктә ерләнгән.

## Наградалары
* I (1986), II (1980), III (1975) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены
* миҙалдар

## Әҙәбиәт
* Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы

**Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы** (1 август 1934 йыл — 6 сентябрь 2012 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1968—1994 йылдарҙа Дүртөйлө районының «Уңыш» колхозы рәйесе. СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986).

## Биографияһы
Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы Ғәлиев 1934 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Рәжәп ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.

1957 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Балаҡатай районының Билән совхозында баш ветеринар табип булып эшләй башлай. 1959—1967 йылдарҙа Дүртөйлө районының ҡошсолоҡ комбинатында ветеринар табип, район-ара ветеринар лаборатория табибы, ветеринар дауахананың өлкән ветеринар табибы, ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы булып эшләй.

1968 йылда Мөнәүир Ғәлиев Дүртөйлө районының «Уңыш» колхозы рәйесе итеп һайлана. Уның етәкселегендә колхоз Башҡортостандың алдынғы хужалыҡтарының береһенә әүерелә. Хужалыҡ дәүләткә ауыл хужалығы продукцияһын һатыу буйынса планды уңышлы үтәй. Ул етәкселек иткән осорҙа колхоздың матди-техник базаһы һиҙелерлек нығый һәм социаль инфраструктура үҫешә. Колхоздың бөтә ауылдарында ла мәктәп, клуб, магазиндар һәм һыу үткәргестәр төҙөлә.

1982, 1983, 1984 йылдарҙа «Уңыш» колхозы Бөтә Союз социалистик ярышында еңеүсе була һәм КПСС Үҙәк Комитетының, СССР Министрҙар Советының, ВЦСПС һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының күсмә Ҡыҙыл Байрағы менән бүләкләнә. Баҫыусылыҡ продукцияһын етештереүҙә юғары күрһәткестәре өсөн колхозға «Юғары культуралы игенселек хужалығы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

Күренекле производство ҡаҙаныштары, ун беренсе биш йыллыҡ заданиеһын уңышлы үтәгәне, күрһәткән хеҙмәт батырлығы өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 29 авгусындағы Указы менән Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Мөнәүир Ғәлиев СССР-ҙың 10-сы (1979) һәм 11-се (1984) саҡырылыш Юғары Советының Милләттәр Советына Башҡорт АССР-ынан депутат итеп һайлана.

## Пенсияла
1994 йылда Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы пенсияға сыға. Дүртөйлө районының Түбәнге Маншыр ауылында йәшәй. 2012 йылдың 6 сентябрендә, 79-сы йәшендә, ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986);
* Ике Ленин ордены (1976, 1986);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975);
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971);
* СССР миҙалдары;
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Сергей Каргапольцев. Галиев, Мунавир Мухаметаминович. Сайт «Герои страны». 9 июль 2016 тикшерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
Утлы Ер

**Утлы Ер** ( ) — Көньяҡ Американың иң көньяҡ өлөшөндәге архипелаг, уның составына яҡынса 40 мең утрау керә. Архипелагтың дөйөм майҙаны —  (шул иҫәптән архипелагтың иң ҙур утрауы Утлы Ер (Исла-Гранде) майҙаны — ).

Архипелаг утрауҙарының күп өлөшө Чилиныҡы һәм Магальянес өлкәһенә керә. Архипелагтың иң ҙур утрауы — Утлы Ер (Исла-Гранде) Чили һәм Аргентина араһында бүленгән. Аргентинаға шулай уҡ архипелагтың иң көнсығыш утрауы Эстадос ҡарай.

## Географияһы
Архипелагты Көньяҡ Америка менән Магеллан боғаҙы, ә Антарктида менән — Дрейк боғаҙы айыра. Архипелагтың иң ҙур утрауы шул уҡ исем менән атала — Утлы Ер (башҡа исеме Исла-Гранде).

Иң юғары нөктәһе — Дарвин тауы (2488 м), элек Шиптон тауы (2469 м) иҫәпләнгән.

Архипелаг утрауҙарҙың ярҙары, бигерәк тә көньяҡ-көнбайышта, ныҡ йырғыланған.

Архипелагтан көньяҡтараҡ Көньяҡ Американың иң көньяҡ нөктәһе Диего-Рамирес утрауҙары урынлашҡан.

## Тарихы
Тәү башлап асыусы Магеллан архипелагты Билдәһеҙ Көньяҡ ерҙең (Terra Australis Incognita) төньяҡ өлөшө тип иҫәпләгән. Архипелаг атамаһын уның йөҙөүенән һуң ала. Төбәк халҡы (индейҙар) төндә яр буйҙарында усаҡ яҡҡандар, шунлыҡтан Магеллан был уттарҙы вулкан сығышлы тип уйлаған, һәм асылған территорияны Утлы Ер тип атай.

XIX быуат аҙағында Джулиус Поппер Янар Ер архипелагын колонизациялауҙы башҡара.

## Халҡы
Утлы Ер утрауында планетаның иң көньяҡ ҡалаһы — Ушуая (Аргентина), ә Наварино утрауында Ерҙең иң көньяҡ тораҡ пункты — Пуэрто-Торо (Чили) урынлашҡан. Халҡының күп өлөшө Утлы Ер утрауында йәшәй.

Утлы Ерҙең төп халҡы (шулай уҡ утлы ерлеләр йәки фуэгиндар булараҡ билдәле) араһында ямана айырым телендә һөйләшкән яган халҡы өҫтөнлөк итә. Утрауҙа шулай уҡ Көньяҡ Американың материк өлөшө халыҡтары ла йәшәй.

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт аргентинской провинции Tierra del Fuego .
Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы

**Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы** (27 ғинуар 1937 йыл — 13 декабрь 2008 йыл) — музыка белгесе‑фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1976 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1997).

## Биографияһы
Хәмзәфәр Сабир улы Ихтисамов 1937 йылдың 27 ғинуарында БАССР-ҙың Ауырғазы районы Шишмә ауылында тыуған.

1961 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 1969 йылда — Ҡаҙан консерваторияһын тамамлай.

1964 йылдан алып Салауат, 1967 йылдан — Әлмәт (ТАССР) музыка училищеһында уҡытыусы булып эшләй. 1969 йылдан Өфө сәнғәт училищеһында эшләй. 1970-1887 йылдарҙа — Өфө дәүләт сәнғәт институтының фольклор кабинеты мөдире һәм уҡытыусыһы булып эшләй.

Ғилми хеҙмәте башҡорт халыҡ музыкаһын өйрәнеүгә, башҡорт халыҡ башҡарыусылары ижадына, төрки телле халыҡтарҙың музыкаль фольклорын сағыштырма-типологик өйрәнеүгә арналған.

Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы Башҡортостан буйынса һәм унан ситтә 25-тән ашыу музыкаль-этнографик экспедиция ойоштора, унда Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының 5 меңдән ашыу йыры һәм көйө йыйыла, 600 тирәһе башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре нотаға һалына.

## Хеҙмәттәре
Ихтисамов Хәмзәфәр Сабир улы — 50-ләп фәнни эштәрҙең авторы.
* Ихтисамов Х. С. Төрки һәм монгол халыҡтарында ике тауышҡа йырлауҙы һәм  инструменталь музыканы сағыштырма өйрәнеү проблемаһы// Халыҡ музыка ҡоралдары һәм инструменталь музыка / дөйөм ред. В. Е. Гиппиус. М.: Сов. композитор, 1988. Ii өлөшө. 197-216 биттәр.
* Ихтисамов Х. С.., Башҡорт музыка фольклорын йыйыу тураһында Р. Ф. Зелинский. Хәҙерге заман һәм фольклор. М., 1978;
* Ихтисамов Х. С. Давыдова Эльмира / Х. С. Ихтисамов // Композиторы и музыковеды Башкортостана: очерки жизни и творчества / науч. ред. − сост. Е. Р. Скурко. — Уфа: Китап, 2002. — С.84 — 86.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1997)

## Һылтанмалар
*
Тирмә (торлаҡ)

**Тирмә** — XIX быуаттағы йәйге кейеҙ башҡорт өйө. 

Тирмәләргә йәшәргә башҡорттар яҙ, йылы йыл миҙгеле башланғас, күсеп сыҡҡандар. Башҡорт тирмәләре далала  лагерь рәүешендә урынлашҡан. Тирмәләрҙә йәшәү маҡсаты — көтөүҙәге малдарға күҙ-ҡолаҡ булыу, утын киҫеү, бесән әҙерләү.

Тирмә ағас рәшәткәләрҙән яһалып, өйрөлтөп кейеҙ менән көпләнгән. Тирмәнең түбәһендә төтөн сығыу өсөн тишек эшләнгән. Тирмә уртаһында — аш-һыу әҙерләү өсөн усаҡ булған.

Тирмәләрҙә башлыса бай башҡорттар йәшәгәндәр. Ярлы башҡорттар аласыҡтарҙа, ҡыуыштарҙа йәшәгәндәр.

## Әҙәбиәт
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 3. З-К. 2007. −672 с. .; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа

## Һылтанмалар
* Башҡорттар
Чебану Павел

**Па́вел Георгиевич Чеба́ну** (, 28 март 1955 йыл, Рени, Одесса өлкәһе, Украина ССР-ы, СССР) — совет футболсыһы, һаҡсы, хәҙер Молдавия футбол федерацияһы президенты.

## Карьера

### Уйынсы
Үҙ карьераһын Кишинёвтың «Нистр» командаһында башлай һәм оҙаҡ йылдар уның капитаны була. Чебану ҡатнашлығында Кишинев клубы СССР-ҙың беренсе лигаһында була. Чебану барлығы 341 матч үткәрҙе һәм 45 гол индерә. СССР-ҙың йыйылма командаһына бер тапҡыр ҙа саҡырылмай.

### Тренерлыҡ
1990 йылда үҙенең элекке командаһының тренеры була, әммә 1991 йылда унан китә. Оҙаҡ йылдар Румыния һәм Молдавияның бәләкәй командаларын етәкләй: «Сперанца» (Ниспорены), «Олимпия» (Сату-Маре), «Амоком» (Кишинёв).

### Функционер
1997 йылдың 1 февраленән Молдавия футбол федерацияһын етәкләй. 2013 йылда Молдавия футбол федерацияһы президенты вазифаһына һайлана. Шулай уҡ УЕФА футбол комитеты вице-президенты вазифаһын башҡара. 2015 йылдың апрелендә Молдова Республикаһының юғары дәүләт наградаһы — Республиканың Ордены менән бүләкләнә.

## Наградалары
* Молдавияның һуңғы 50 йылдағы иң яҡшы футболсыһы.
* СССР-ҙың спорт мастеры: 1984
* «Хеҙмәт даны» ордены кавалеры.
* *Om Emerit* («Ҡаҙаныштары өсөн») почетлы исем йөрөтөүсе.
* Республика Ордены (Молдавия) (2015)

## Шәхси тормошо
Улы Илие (Илья), футболсы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль Павла Чебану на Moldova.Sports
Мәргән менән Маянһылыу

**Мәргән менән Маянһылыу** — башҡорт тел ҡомартҡыһы, эпос. 1917 йылда Мөхәммәтша Буранғолов хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы Урта Баба ауылы сәсәне *Бикмырҙин Ғиниәттән* сәсмә һәм шиғри формаларҙа яҙып ала.

## Тарихы
Әҫәр ҡулъяҙмаһы һаҡланмаған, машинкала баҫылған тексы Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө  фәнни үҙәгенең ғилми архивында һаҡлана.

Әҫәр йөкмәткеһе буйынса, башҡорт халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше тураһында һөйләүсе, «Иҙеүкәй менән Мораҙым», «Ек-Мәргән» башҡорт эпостары серияһына ҡарай.

Эпос мотивтары буйынса 1940 йылда Өфөлә, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында «Мәргән» операһы ҡуйыла. («Мәргән»; Буранғолов либреттоһы, композиторы А. А. Эйхенвальд).

## Сюжеты
«Мәргән менән Маянһылыу» әҫәрендә, нуғай ханы, башҡорттар сибәр ҡыҙ Маянһылыуҙы уға кейәүгә биреүҙән баш тартҡан өсөн, уларға яһаҡты сиктән тыш арттырыуы тураһында һөйләнелә. Ҡарт ҡор башы Нәҙерша Маянһылыуҙың атаһынан яңы ҡор башы итеп йәш Мәргән батырҙы һайлауҙы һорай.

Мәргән ғәскәр туплап, нуғай ханына ҡаршы сыға, Маянһылыу уларҙа әсирлектә булған була. Хандың башын сабып өҙөп һәм уның ханлығын ҡыйратып, Мәргән уның аҫтында иҙелгән халыҡҡа азатлыҡ алып бирә.

## Әҙәбиәт
* Батырҙар тураһында эпос . Өфө, 1943;
* Башҡорт халыҡ ижады. Эпос. 3-сө китап. Өфө, 1982.
* 

## Шулай уҡ ҡара
* Заятүләк менән Һыуһылыу
* Бабсаҡ менән Күсәк
* Тарғын менән Ҡужаҡ

## Һылтанмалар
* Башҡортостан энциклопедияһында мәҡәлә
* Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''
Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы

**Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы** (20 май 1978 йыл — 24 февраль 2015 йыл) — саңғысы-паралимпиясы. Туриндағы Паралимпия уйындарының биатлон буйынса ике тапҡыр чемпионы (2006), саңғы эстафетаһы буйынса көмөш призеры (2006) һәм биатлон буйынса дөйөм зачетта донъя кубогын яулаусы (2006), саңғы ярыштары буйынса эстафетала донъя чемпионы (2005). Рәсәйҙең Дуҫлыҡ (2008) һәм Башҡортостандың Салауат Юлаев (2006) ордендары кавалеры.

Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең биатлон буйынса атҡаҙанған спорт мастеры (2006)

Рәсәй йыйылма Паралимпия командаһы ағзаһы (2002-07). 2002-2007 йылдарҙа Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай (тренеры А. А. Ғүмәров).

## Биографияһы
Рөстәм Рәфис улы Ғарифуллин  1978 йылдың 20 майында Башҡорт АССР-ының  Балтас районы Аҫау ауылында тыуған. РОСТО спорт-техник клубы тәрбиәләнеүсеһе (Стәрлетамаҡ; тренеры М. З. Мөҙәрисов). Стәрлетамаҡ физик культура техникумын (1997) һәм Башҡорт физик культура институтын (2006) тамамлаған.

2002 йылдан Өфө ҡалаһының Н. Гастелло исемендәге спортклубының уҡыу-спорт бүлеге инструкторы.

Дуҫтарының һүҙҙәре буйынса, спортсы бер ҡасан да шәхси торлаҡ һатып ала алмай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Нефтекамала таксист булып аҡса эшләй.

Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улынан пенсия буйынса һорау менән мөрәжәғәт булғаны билдәле : "3-сө төркөм инвалиды яҙа. Мин Турин 2006 паралимпия чемпионы булдым һәм Олимпия чемпиондары пенсияһына өҫтәмә түләү булыуы тураһында белеп ҡалдым; ошондай һорау бар: «Өҫтәмә түләүҙе билдәләү өсөн пенсия фондына ниндәй документтар кәрәк буласаҡ һәм өҫтәмә түләү нисә % тәшкил итә?»
; Һәләк булыуы
Автомобиль аварияһы М7 «Волга» федераль трассаһында 23 февралдә була. 36 йәшлек спортсы үҙ машинаһында туғандарынан өйөнә ҡайтып килгән була. Юл-транспорт һәләкәте һөҙөмтәһендә Ғарифуллин менән бергә уның әсәһе Ғарифуллина Рәлүзә Муллахан ҡыҙы һәм инәйе һәләк була.

(«Республика Башкортостан» гәзите (перепечатка. Гәзите.ру, ИА «Стадионында»))

## Спорт карьераһы
; биатлон
12,5 км-ға ярышта һәм 7,5 км-ға спринтта Паралимпия уйындары чемпионы (2006), дөйөм зачетта донъя Кубогын яулаусы (2006), спринтта донъя Кубогы этабы еңеүсеһе (2005), 12,5 км-ға ярышта, биатлон буйынса донъя чемпионатының көмөш призеры (икеһе лә — 2005).
; йәйге биатлон
Европа чемпионы, 3 тапҡыр Европа Кубогы этабы еңеүсеһе, йәйге биатлон буйынса Европа чемпионатының бронза призеры (барыһы ла — 1997) .
; саңғы ярыштары
Паралимпия уйындарының көмөш призеры (2006) һәм саңғы буйынса эстафета ярыштары донъя чемпионы (2005)

## Наградалары
* Дуҫлыҡ ордены (2008 йыл).
* Салауат Юлаев ордены (25 апрель 2006 йыл, Башҡортостан) — *2006 йылдағы IX Параолимпия уйындарында юғары спорт һөҙөмтәләре өсөн *

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://rbb.ucoz.ru/index/0-13
Эстонияла транспорт

**Эстонияла транспорт** — был башлыса автомобиль һәм тимер юлдары селтәре.

## Автомобиль юлдары

* бөтәһе: 57,565 км (шул иҫәптән 16,465 км федераль юлдары)
* таш түшәлгән: 12,926 км (шул иҫәптән 99 км автомагистралдәре)

### Дәүләт әһәмиәтендәге трассалары
Дәүләт әһәмиәтендәге трассалары Эстония юл селтәре йәҙрәһен барлыҡҡа килтерәләр. Уларҙың дөйөм оҙонлоғо 16,465 км (йәғни бөтә юлдарҙы 29%-ын) тәшкил итә, шуларҙың 59 % таш менән түшәлгән. Был трассалар әһәмиәте буйынса 3 классҡа бүленә:
* баш юлдар (1,601 км)
* төп юлдар (2,391 км)
* ярҙамсы юлдар (12,425 км)

## Тимер юлдары

* бөтәһе: 900 км дөйөм ташыуҙарҙың линияһы (ябыҡ сәнәғәт линиялары менән бергә 1200 км)
* киң колея: 1520 мм йәғни 1524 мм колея киңлеге менән 900 км (шул иҫәптән 133 км электрификацияланған)

### Күрше илдәр менән тимер юл аша бәйләнеш
*  Латвия — йөк һәм пассажирҙар (Валга — Рига поезы, көнөнә өс тапҡыр)
*  Рәсәй — йөк һәм пассажирҙар

## Порттар һәм гавандәр
Эстонияла Дәүләт Регистрында теркәлгән 45 порт бар, уларҙың барыһы ла тиерлек Балтик диңгеҙе яр буйында урынлашҡан.

Иң ҙур порттар Мууга (Таллин янында), Таллин (бер нисә порттан тора), Кунда, Пярну һәм Силламяэ.

### Башҡа илдәр менән паром аша бәйләнеш
*  Финляндия
*  Аланд утрауҙары
*  Швеция
*  Германия
*  Рәсәй

## Сауҙа флоты
* бөтәһе: 50 судно (күләме 1,000 рег. т. һәм унан күберәк), дөйөм күләме 306,264 рег. т. һәм йөк күтәреүсәнлеге (дедвейт йәғни DWT) 293,083 тонна.
* төрө буйынса суднолар: (1999 йылға ҡарата)
** балкер — 3
** йөк судноһы — 20
** ишелмәле йөк өсөн судно — 1
** контейнерташығыс — 5
** танкер — 2
** ролкер — 13
** бәләкәй диңгеҙ рейстары өсөн пассажир судноһы — 6

## Аэропорттар

### Аэропорттар с твёрдым покрытием взлётно-посадочных полос
* барлығы: 12 (2007 йылға ҡарата)
* 3,047 метрҙан ашыу: 1
* 2,438 метрҙан 3,047 метрға тиклем: 7
* 914 метрҙан 1,523 метрға тиклем: 3

Леннарт Мери исемендәге Таллин аэропорты Эстонияның иң ҙур аэропорттарның береһе булып тора.

## Торбаүткәргестәр
* тәбиғи газ — 859 км (2007 йылға ҡарата)

## Йылға транспорты
* 320 км йыл әйләнәһенә суднолар йөрөшлө һыу юлдары.

## Ҡала транспорты
Эстония ҡалаларында автобустар ғәҙәти ҡала транспорты булып тора. Бынан башҡа, Таллинда троллейбустар, трамвайҙар һәм Аэгна утрауы менән диңгеҙ бәйләнеш бар. Эстония граждандары өсөн, мәҫәлән, Таллинн ҡалаһында автобуста йөрөү түләүһеҙ. Улар таблоға махсус картаны ҡуя, чип гражданиндың кем икәнен белдертә. Сит ил граждандары өсөн юл хаҡы арзан түгел.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Эстония

## Иҫкәрмәләр
Башҡортостан Республикаһының Иҡтисади үҫеш министрлығы

**Башҡортостан Республикаһының Иҡтисади үҫеш министырлығы** —  иҡтисад, инвестиция һәм тышҡы иҡтисад  эшмәкәрлеген координациялау һәм формалаштырыу, тармаҡ-ара координациялауҙы, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм булышлыҡ итеү өлкәһендә планлаштырыу һәм функциональ көйләү, төбәк-ара бәйләнештәрҙе үҫтереү өлкәһендә дәүләт идараһын тормошҡа ашырыусы Республика башҡарма власть органы.

Адресы: 450101, Өфө, Туҡай урамы, 46

## Эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһы Иҡтисади үҫеш министырлығы,  республикала социаль-иҡтисади процестарҙы күҙаллау һәм мониторингты тормошҡа ашыра, социаль-иҡтисади үҫештең, шул иҫәптән кесе һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереүҙең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләй, Башҡортостан Республикаһының тотороҡло үҫешен һәм баланслы, комплекслы, һөҙөмтәле эшмәкәрлеген тәьмин итеүсе иҡтисадты дәүләт көйләүенең төп йүнәлештәрен һәм сараларын булдыра. 

Министрлыҡҡа Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади хәле тураһында йыллыҡ һәм ағымдағы доклад яһау, Башҡортостан Республикаһы Президентының Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайына, Министрлыҡ компетенцияһына ҡараған мәсьәләләр өлөшөндә, йыллыҡ мөрәжәғәтнамә проектын әҙерләүҙә ҡатнашыу, Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади үҫешен ҡыҫҡа ваҡытлы, уртаса һәм оҙайлы  күҙаллауҙы булдырыу һәм уны тормошҡа ашырыу, Башҡортостан Республикаһының  социаль-иҡтисади үҫешен күҙаллауҙы эшләүҙә ҡатнашыусы республика башҡарма власть органдары, ойошмалары һәм башҡа субъекттары эшмәкәрлегенә методик етәкселек һәм координациялау бурысы йөкмәтелә.

Министрлыҡ тарафынан эшләнгән: Башҡортостан Республикаһының 2013 йылға һәм 2015 йылға тиклемге осорға социаль-иҡтисади үҫешен күҙаллау, 2012 йыл өсөн Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади үҫешенең йыллыҡ ҡыҫҡаса йомғағы.

## [[Башҡортостан Республикаһы]]ның иҡтисади үҫеш министрҙары
* Новиков, Сергей Владимирович 20.07.2015 й. алып
* Васильев Александр Юрьевич 
* Маврин Евгений Викторович
* Марьин Александр Владимирович ; 2012 йылдан .2013 йылдың 12 нлябренә тиклем. 
* Балабанов Владимир Александрович (2010-2011)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт 
* Макроэкономика / Прогнозы / Прогноз СЭР РБ 
* Макроэкономика / Анализ социально-экономического развития РБ / Краткие итоги СЭР РБ
Балтик йыр һәм бейеү байрамы

**Балтик йыр һәм бейеү байрамы** (, , ) —  Латвия, Литва һәм Эстонияның милли байрамы. Балтик йыр һәм бейеү байрамдары һәр биш йыл һайын (Литвала һәр дүрт йыл һайын) уҙғарыла, унда ошо илдәрҙең төбәк конкурстарында еңгән иң яҡшы хор коллективтары ҡатнаша, һәм ул халыҡ хор сәнғәте ҡаҙаныштары киң смотрының тамамланыуы, уға йомғаҡ яһау сараһы булып тора.

2003 йылдың 7 ноябрендә ЮНЕСКО Балтик йыр һәм бейеү байрамын кешелектең ауыҙ-тел һәм рухи мираҫы шедевры тип иғлан итте. Испан яҙыусыһы Хуан Гойтисоло етәкселегендәге сәнғәт һәм мәҙәниәт буйынса 18 эксперттан торған жюри 56 заявка араһынан 18 шедевр һайлап алды, һәм улар донъя  рухи мираҫы ЮНЕСКО исемлегенә индерелде.

## [[Латвия]]
Латвияла йыр һәм бейеү байрамы () латыш халҡының ижтимағи һәм мәҙәни тормошонда күп йыллыҡ традиция булып тора. Байрамда яҡынса 30 мең кеше ҡатнаша. Байрам көндәрендә (аҙнанан артыҡ) Ригала урамдарҙа, майҙандарҙа һәм парктарҙа төрлө байрам саралары ойошторола. Беренсе Латыш йыр һәм бейеү фестивале 1873 йылда уҙған. Байрамдар  Рәсәй империяһы, СССР һәм бойондороҡһоҙ Латвия осоронда уҙған. 2008 йылда, 38 500 ҡатнашыусыны йәлеп иткән иң ҙур байрам үткәрелгән.

1965 йылдан йыйылма хорҙың алыштырһығыҙ баш дирижёры Имантс Кокарс (1921—2011) булған.

## [[Литва]]
Литвала йыр һәм бейеү байрамы 4 йылға бер тапҡыр үтә.

## [[Эстония]]
Эстон йыр байрамы () — биш йылға бер июль айында Таллиннда уҙғарылған байрам. Беренсе байрам Тартуҙа, 1869 йылдың йәйендә үткәрелгән. Тәүге ойоштороусыларҙың береһе Йохан Вольдемар Яннсен булған. Һуңғы байрам 2014 йылда булған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Йыр яланы (Певческое поле)
* Йыр һәм бейеү байрамы (Латвия)
* Йыр яланы (Таллин)
* Крестный путь (фильм)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Arvo Ratassepp: *Eesti laulupeod*. Tallinn 1985
* *130 aastat eesti laulupidusid.* Tallinn 2002 (ISBN 9985-813-24-3)

## Сығанаҡтар
* The Baltic Song and Dance Celebrations unesco, 2003
* Официальный сайт праздника laulupidu

## Һылтанмалар
* Статистический дневник XXIV вселатвийского праздника песни и XIV праздника танца
Ҡаҙағстан милли парктары исемлеге

**Ҡаҙағстан милли парктары** — Ҡаҙағстан Республикаһы биләмәләрендә урынлашҡан милли парктар.

Ҡаҙағстандағы тәүге милли парк — Баянауыл милли паркы 1985 йылда нигеҙләнә. 

## Милли парктар исемлеге
Был таблицала милли парктар ойоштороу ваҡыты буйынса хронологик рәүештә урынлаштырылған.

## Географик урынлашыуы

## Иҫкәрмәләр
Барбу Исковеску

**Барбу Исковеску** (; 24 ноябрь 1816 йыл — 24 октябрь 1854 йыл) — Румыния рәссамы, график. Йәһүд сығышлы. Валахиялағы 1848 йылғы революцияла ҡатнашыусы.

## Биографияһы
1816 йылда Бухарест ҡалаһында рәссам Хаим Ицкович ғаиләһендә тыуған. Ул бала сағынан атаһына уның эшендә ярҙам итә. Рәсем сәнғәтенә һәләте беленгәс, уҡырға китә. 1835—1842 йылдарҙа Венала, һуңынан Парижда Ф. Пико һәм М. Дроллингтарҙа уҡый.

Парижда булған сағында, Исковеску күп Румыния революционер-эмигранттары менән таныша, атап әйткәндә Розенталь Даниэль һәм Маноах Хиллель менән. Валахияла үҙенең таныш революционерҙарынан ул, Балканда революция хәрәкәте күтәреүҙе маҡсат итеп ҡуйған, бер нисә йәшерен йәмғиәт төҙөү өсөн инструкциялар ала. 1948 йылғы ваҡиғалар алдынан өйгә ҡайтып, революцияла әүҙем ҡатнаша. Өс төҫлө революция байрағы һүрәте төшөрә, уны 1848 йылдың 11 июнендә Бухарест халҡы тотоп йөрөй. рус ғәскәрҙәре Валахияға инеп революцион хәрәкәткә сик ҡуйғас, Исковеску, башҡа бик күп революция ваҡиғаларында ҡатнашыусылар менән бергә, туған илен ташлап китергә мәжбүр була. Башта Брашовта төпләнә, һуңынан Белград янындағы Земун ҡалаһына күсеп килә, ә унан — Парижға. Шунан һуң бик күп румын эмигранттары менән бергә Константинополгә күсеп килә, ғүмере аҙағына тиклем шунда ҡала. Үҙенең революционер-иптәштәре менән бергә ерләнгән.

## Ижады
Бик күп замандаштары — революционерҙар портретын яҙа. Улар араһында иң билдәлеләре — Николае Голеску, Аврам Янку, Симон Балинт, Дмитрие Болинтиняну портреттары. Шулай уҡ уның ҡулы менән господарҙәр Михай Храбрый, Басараб Матей, Константин Маврокордат портреттары яҙылған. Исковеску шулай уҡ пейзаждар авторы булараҡ та билдәле.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* M. Schwarzfeld, Barbu Jehudah Iscovescu, Annuarul Israeliti Pentru, VIII, 118, Бухарест, 1884.
Сава Хенция

**Сава Хенция** (Sava Henția; 1 февраль 1848 йыл — 21 февраль 1904 йыл — румын рәссамы, биҙәүсе һәм иллюстрациялаусы.

## Биография
Сава Хенция күп балалы рухани ғаиләһендә тыуған.1862 йылда башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, уны фотоһүрәттәрҙе ретушировать итергә өйрәткән ағаһында эшләй. Киләһе йылда Сава ҡорһаҡ тифы менән ауырый, ә уны дауалау өсөн ҡулланған хинин ишетеү һәләтенә зыян килтерә.

Фотография  менән  мауығыу уның сәнғәттә карьераһын дауам итергә ярҙам итә. 1865 йылдан 1870 йылға тиклем Сава Бухарест милли сәнғәт университетында Георге Татресеск һәм теодор Аман менән бергә уҡый. Аҙаҡ, стипендия алыуға өлгәшкәс, ул Парижға бара һәм нәфис сәнғәт Академияһына уҡырға инә, Александр Кабанелдең абруйлы оҫтаханаһына урынлаша.1873 йылда Бухарестҡа әйләнеп ҡайта һәм "Елена Доамна" балалар йортона рәсем һәм каллиграфия уҡытыусыһы булып китә.

Дүрт йылдан һуң, Кароль Давила докторы тәҡдиме буйынса, армия корпусының медицина хеҙмәтенә бара, рус-төрөк һуғышында (бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш). Ошо ваҡытта һуғыш һәм походтарҙы һүрәтләгән өсөн  күп эскиздар эшләй, улар нигеҙендә һуңынан акварелдәр барлыҡҡа килә. Уның "Калафаттағы артиллерия батареяһы" тигән картинаһы 1977 йылда румын почта маркаһында төшөрөлә.

Һуғыштан һуң уҡытыусы булып эшләй, китап биҙәүсе һәм иллюстрациялаусы ла була. 1901-1902 йылдар араһында ул башҡа рәссамдар менән берлектә Бребуй ғибәҙәтханаһындағы фреска һәм алтарь яҙыуҙарын тергеҙеүҙә ҡатнаша. Черника ғибәҙәтханаһына нигеҙ һалыусыларҙың портреттарын яҙа.

Уның Себештағы тыуған йортотарихи ҡомартҡы тип иғлан ителгән. 2001 йылда ҡаралмағанлыҡтан, йорттоң ҡыйығы емерелеп төшә. Һуңыраҡ йорт емерелеүен дауам итә, һуңынан уның алғы стенаһы һәм нигеҙе генә тороп ҡала.  Бынан һуң йорт һәйкәлдәр исемлегенән сығарыла. Рәссам хөрмәтенә Бухарест ҡалаһының урамына уның исеме бирелгән.

## Галереяһы

File:Sava Hentia - Fratii.jpg|Ағалы-ҡустылы (1882)
File:Sava Hentia - Fata cu porumbei.jpg|Күгәрсен менән ҡыҙ (1875)
File:Sava Hentia - Mama adoptiva.jpg|Үгәй әсәй (1890)
File:Sava Hentia - Portret de tigancusa.jpg|Сиған портреты (1881)


## Иҫкәрмә
Төйлөгән (мәғәнәләр)

**Төйлөгән** —

* Төйлөгән районы
* Төйлөгән — йыртҡыс ҡош.
Румыния милли банкыһы

**Румыния милли банкы ** (Națională României a Banca) — Румынияның Үҙәк банкы.

## Тарих

Иң тәүге румын ҡағыҙ аҡсалар 1853 йылда Милли революцион комитет тарафынан 10 дукат купюраһы әҙерләнә. Улар әйләнештә ҡулланылмаған. 1852 йылда барлыҡҡа килгән Молдова банкы 1856 йылдың 1 сентябрендә ике телдә номиналдары булған билеттар сығара: румын телендә (лей) һәм француз телендә (пиастра).

1877 йылда "ипотека билет" ике өлгөлә — Румынияның Милли банкы һәм Финанс министрлығы өлгөһөндә сығарыла (банк 1880 йылда ғына төҙөлгән булһа ла). 

1880 йылдың 23 апрелендә Румыния Милли банкына нигеҙ һалына, ⅓ банк капиталы дәүләттеке булған. Румыния Милли банкыһының тәүге директоры Евгений Карада (1880) 30 йылдан ашыу эшләй. 

1916 йылдың 15 ноябрендә Милли банк Яссыға Рәсәй ғәскәрҙәре яҡлауы аҫтына эвакуациялана. Көндөҙ шул уҡ ергә ҡаҙна эвакуациялана. 1917 йылда герман һәм австро-венгр ғәскәрҙәре тарафынан оккупацияланған Румыния биләмәһендә Румыния Генераль банкының ҡағыҙ аҡсалары әйләнешкә сығарыла.

1920 йылдың 31 декабрендә Румыния Милли банкы банкноттар сығарыуға монополь хоҡуҡ ала.

Банк менән идара итеүҙе административ кәңәшмә тормошҡа ашыра, ул парламент тарафынан 5 йылға һайлана, яңынан һайлау мөмкинлеге булғанда, губернаторҙан (*Guvernator*), беренсе вице-губернаторҙан (*Prim-viceguvernator*), ике вице-губернаторҙан (*Viceguvernator*) һәм 5 ағзанан (*Membru*)тора.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Национального банка Румынии (рум.) (инг.)
Серджиу Дан

**Серджиу Дан** (Dan Sergiu, тыуғандағы исеме **Исидор Ротман**; 29 декабрь 1903 йыл — 13 март 1976 йыл) — Румыния яҙыусыһы, шағир һәм йәһүд сығышлы журналист.

## Биографияһы
Исидор Ротман 1903 йылдың 29 декабрендә Пьятр-Нямц ҡалаһында Симон Ротман ғаиләһендә тыуған. 1926 йылға тиклем, «Românesc Cugetul» гәзите менән хеҙмәттәшлек итә башлағанда, ул журналистикала үҙенең тәүге аҙымдарын яһаған. Уның тәүге шиғырҙары «*Chemarea*» һәм «*Flacăra*» мәҙәни журналдарында баҫылып сыҡҡан , ә дебют повесы «Iudita şi Holofern» («Юдифь һәм Олоферн») 1927 йылда баҫылып сыға. Ҡустыһы Серджиу, Михаил Дан шулай уҡ журналист була, ул Владимир Маяковский шиғырҙарын тәржемәләүе менән билдәле.

1920 йылдар аҙағында Серджиу Дан һәм уның дуҫы Ромулус Диану Бухареста булалар. Тап шунда ул романист Камил Петрескуның әҙәби түңәрәгенә ҡушылып китә һәм «Casa Capșa» һәм «Corso» ресторандарында даими әҙәби диспуттарҙа ҡатнаша башлай. 1928 йылда Петреску менән асыуланыша: Петреску һүрәтләгән «ноократик» фәлсәфәүи проектты мыҫҡыл итә, уның авторын «ахмаҡ» һәм «ҡыйыуһыҙ» тип атай. Һуңынан Серджиу Дан был инцидент менән бәйле үкенес белдерә, ул Петрескуның үҙенең фәлсәфәүи ҡулъяҙмаларын Ватикан китапханаһында һаҡларға тигән сәйер ҡарарына бигерәк тә ғәжәпләнеүен билдәләй.

Ион Виня Диану һәм Данды, сәйәси мәғәнәле алдынғы шиғыр һәм проза әҫәрҙәрен баҫтырған «Contimporanul» һул журналынан башлап, үҙенең журналистик проекттарына ылыҡтыра. Дандың әҫәрҙәре башҡа баҫмаларға ла тәҡдим ителә: «*Vremea*», «Revista Fundațiilor Regale», «*Universul Literar*» («*Universul daily*» әҙәби ҡушымтаһы) һәм «Bilete de Papagal» (шағир Тудор Аргезиҙың сатирик гәзите). Был осорҙа Дэн Бухарест коммерция училищеһында белем ала. Диану менән бергә (был да уның өсөн дебют була) Дан XIX быуаттың шағиры һәм фольклорсыһы Антон Панндың «Viața minunată a lui Anton Pann» («Антон Панндың мөғжизәле тормошо» , 1929) романтик биографияһы авторҙашы була. Был уртаҡ нәфис пьеса 1935 йылда «Nastratin și timpul său» («Насреддин һәм уның заманы») исеме аҫтында яңынан баҫтырыла. Дан шулай уҡ әҙәби теоретик Эуджен Ловинескуҙың «Sburătorul» журналы тирәләй ойошторолған шул уҡ исемле клубына ҡушыла.

## Иҫкәрмәләр
Геройҙар мавзолейы (Румыния)

**Геройҙар мавзолейы** (Mausoleul Eroilor, шулай уҡ Mausoleul de la Mateiaș булараҡ билдәле) —Румынияла (Арджеш) Беренсе донъя һуғышы геройҙарына ҡуйылған һәйкәл. 1010 номеры менән (код AG-IV-I A-14017), Румыния Мәҙәниәт министрлығының 2004 йылдың 8 июлендә яңыртылған "Тарихи һәйкәлдәр исемлеге"нә инә.

## Тарихы
Был, «mateiașului зонаһы» тип аталған урында 22-се һәм 12-се пехота дивизияһы подразделениеларын үҙ эсенә алған генерал Траян Гайсеан етәкселегендәге (Traian Găiseanu) румын ғәскәрҙәре төркөмөнә (румын. Group Namaiesti ) күп һанлы, яҡшы ҡоралланған һәм яҡшы әҙерлекле дошманға ҡаршы торорға тура килә. 1916 йылдың 25 сентябренән (яңы стиль буйынса 8 октябрь) 10 (23) ноябргә тиклем төбәктә ҡаты алыштар бара, улар Үҙәк державалар ғәскәрҙәренең румын тигеҙлегендә хәрәкәт итеүен туҡтата. Әммә фронттың башҡа участкаларындағы өҙөклөктәр арҡаһында, 16 (29) ноябрҙә ике дивизиялағы румын һалдаттарына Тырговиштеға сигенергә бойороҡ була.

## Һәйкәл
Мавзолей 1928 һәм 1935 йылдар араһында, архитектор Думитру Ионеска Беречета проекты буйынса төҙөлә. Төҙөлөшкә Де Николо етәкселек итә. Конструкцияла нигеҙҙә Albesti эзбизташы ҡулланыла. Бинана ике объекттан тора: 2300 һалдат мәйете булған 31 критп урынлаштырылған горизонталь төрбә, уның стеналарына һәләк булған яугирҙарҙың исемдәре яҙылған һәм спираль баҫҡыс алып менгән башня. 

Эзбиз стеналар аша һыу үтеү һөҙөмтәһендә Геройҙар мавзолейына 1945 йылдан 1976 йылға тиклем осорҙа капиталь ремонт эшләнә. 1977 йылдың 4 мартындағы ер тетрәүе һөҙөмтәһендә стеналар ярыла һәм 1978 йылда ҡабаттан бинаны яңыртыу буйынса эштәр үткәрелә.

Мавзолей 1980—1984 йылдарҙа өҫтәмә парад террасалары һәм баҫҡыстар, шулай уҡ музей залдары һәм скульптор Эйдриан Раду Кампулунг эшләгән 16 метрлыҡ барельеф иҫәбенә киңәйтелә. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Касапу Фёдор Михайлович

**Федор (Тудор) Михайлович Касапу** (18 сентябрь 1963 йыл, Минджир ауылы Котов районы Молдавия ССР-ы) — совет һәм молдавия ауыр атлеты, ярымурта ауырлыҡтағы донъя чемпионы (1990), олимпия чемпионы (1992), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1990).

Әлеге ваҡытта — Молдавияның Ауыр атлетика федерацияһы президенты.

## Спорт карьераһы

## Һылтанмалар
* 
* 
*  Статистика на сайте истории олимпийской тяжёлой атлетики (инг.)