Рәсәй гимны

**Рәсәй Федерацияһының** Дәүләт гимны — флагы һәм гербы менән бергә, Рәсәй Федерацияһының рәсми дәүләт символдарының береһе береһе.

Музыкаһын һәм тексының нигеҙен Сергей Михалков һәм Габриэль Эль-Регистан шиғырына Александр Александров яҙған көй, йәки Советтар Союзы гимны, тәшкил итә.

## Рәсми текст

## Рәсәйҙең тәүге гимндары
1816 йылда рәсми рәүештә дәүләт гимны ҡабул ителгәнгә тиклем, бөтә тантаналы саралар сиркәү йырҙары һәм Бөйөк Пётр I осоронда — хәрби марштар менән оҙатыла. «Гром победы, раздавайся!», «Коль славен наш Господь в Сионе…» бер ҡасан да рәсми гимндар тип иҫәпләнмәгән, ләкин рус «рухи» гимндары булараҡ популярлыҡ яулаған. 1816 йылда боронғо Европа дәүләт гимндарының береһе, God Save the King («Боже, храни Короля») Бөйөк Британия гимны һайлана. Был гимн Рәсәйҙә Василий Жуковскийҙың «Молитва русских» шиғырының һүҙҙәре менән башҡарылған. 1816—1833 йылдарҙа был рус гимны тантаналы осраҡтарҙың барыһында ла башҡарылһа ла, музыка инглиз телендә ҡалған.
 
ImageSize = width:210 height:600
PlotArea = left:50 bottom:10 top:10 right:0
TimeAxis = orientation:vertical format:yyyy
Period = from:1791 till:2021
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1800
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1791

Define $dx = 13

PlotData=
 bar:Himnos  width:18 anchor:middle color:red fontsize:S mark:(line,black)
 from:start till:1816   text:"Гром победы, раздавайся!" shift:($dx,-4) color:blue
 from:1816 till:1833   text:"Молитва русских" shift:($dx,-4)
 from:1833 till:1917   text:"Боже, Царя храни!" shift:($dx,-4) color:blue
 from:1917  till:1944   text:"Интернационал" shift:($dx,-4)
 from:1944  till:1992   text:"Гимн СССР" shift:($dx,-4) color:blue
 from:1992  till:2001   text:"Патриотическая песня" shift:($dx,-4)
 from:2001  till:2021 text:"Гимн России" shift:($dx,-4) color:blue
 mark:(line,yellow)
 at:1917 text:"Рабочая Марсельеза" shift:($dx,-4)


Икенсе рәсми гимндың авторы — Алексей Фёдорович Львов, 1833 йылда ул Австрияла һәм Пруссияла Николай I батшаны оҙатып йөрөй, императорҙы «God Save the King» көйө менән сәләмләгәндәр. Батша Львовҡа яңы гимн ижад итергә ҡушҡан. Ул көй яҙған һәм һүҙҙәр көйгә ятһын өсөн Василий Жуковскийға бер нисә юлды үҙгәртеп яҙыу үтенесе менән мөрәжәғәт иткән. 1833 йылдың 18 декабрендә гимн беренсе тапҡыр халыҡ алдында Мәскәүҙә ҙур театрҙа башҡарыла һәм «Боже, Царя храни!» исеме аҫтында билдәле була. 1833 йылдың 25 декабрендә Николай I Львов гимнын раҫлай.

«Боже, Царя храни!» 1917 йылдың февралендә монархия ҡолағанға тиклем рәсми гимн булып ҡала. 1917 йылдың 2 мартында Ваҡытлы хөкүмәт яңы гимн сифатында Францияның 1792 йылда К. Руже де Лиль яҙған һәм азатлыҡ гимны итеп ҡабул ителгән "Марсельеза"ны илдең дәүләт гимны итеп индерә. Рәсәйҙә Пётр Лавров һүҙҙәренә — француз гимнының ҡыҫҡартылған варианты — «Эшсе Марсельеза» популяр була.

## Интернационал
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң, "Марсельеза"ны «Интернационал» — Францияла тыуған халыҡ-ара пролетар гимн ҡыҫырыҡлай башлай. Уның тексын 1871 йылда Эжен Потье, ә музыкаһын 1888 йылда Пьер Дегейтер яҙа. "Интернационал"дың ҡушымтаһы рус телендә 1900 йылда баҫыла, "Интернационал"ды тулыһынса рус теленә 1902 йылда Аркадий Яковлевич Коц тәржемә итә. Үҙенсәлекле текстың алты өлөшөнән өсәүһе генә рус телендәге вариантҡа инә. Беренсе тапҡыр пролетар гимн Петроградта Февраль революцияһы ҡорбандарын ерләүҙә рәсми рәүештә яңғырай. Һуңыраҡ текст тулыландырыла, һәм 1918 йылда Бөтә Рәсәй Советтар съезы тарафынан РСФСР-ҙың Дәүләт гимны (1922 йылдан алып бер үк ваҡытта СССР гимны ла) тип иғлан ителә.

1944 йылдан, СССР-ҙың яңы Гимны индерелгәндән һуң, «Интернационал» Советтар Союзы Коммунистар партияһының рәсми йыры булып ҡала.

## 1944 йылдан һуң Советтар Союзы гимны

### Музыкаһы

СССР-ҙың бөгөнгө Рәсәй гимны музыкаһы менән тап килгән Дәүләт гимны 1944 йылдың 1 ғинуарында рәсми рәүештә индерелә. 1943 йылда Коминтерн тарҡатылғас, союздаштар менән мөнәсәбәттәр СССР-ҙан донъя революцияһы тураһында ниндәй ҙә булһа ишаранан баш тартыуҙы талап итә, СССР гимны сифатында "Интернационал"ды һаҡлап ҡалыу мөмкин булмай. Бөйөк Ватан һуғышындағы еңеүҙәр совет йәмғиәтендә илһөйәрлек рухын көсәйтте, һәм илһөйәрлек тойғоларын яңы гимнда сағылдырырға ҡарар ителә. Йөҙҙән ашыу дәғүәсе ҡатнашҡан конкурс иғлан ителә. Гимн өсөн музыканы Иосиф Сталин үҙе һайлай, ул 1939 йылда Александр Александр Александров яҙған «Гимн партии большевиков» йырын һайлай. Сталинға мелодия оҡшай, әммә ул Александровтың иғтибарын көйҙөң инструментовкаһы йәтешһеҙлегенә йүнәлтә. Александров, ваҡыты булмау сәбәпле урынбаҫары Виктор Кнушевицкийға оркестровка эшләргә ҡушҡанын әйтеп, аҡлана башлай. Һөҙөмтәлә композитор үҙенең әҫәрҙәрен оркестрға һалырға тейеш, тигән дөйөм фекергә килделәр.

Александров мелодияһының прообразы «Жить стало лучше» (Лебедев-Кумач Василий Иванович шиғыры) йырында — Сталиндың 1935 йылдың 17 ноябрендә стахановсы эшселәрҙең Беренсе бөтә Союз кәңәшмәһендә әйткән билдәле һүҙҙәренә иң үҙенсәлекле яуаптарының береһендә: *«Тормош яҡшырҙы, йәшәүе күңеллерәк, иптәштәр»*. Һайлап алыу комиссияһына йөҙәрләгән дәғүәселәрҙән тәҡдимдәр килә, һәм улар араһында илдә танылған композиторҙар һәм шағирҙәр: Дмитрий Шостакович, Арам Хачатурян, Михаил Светлов, Евгений Долматовский була. Һуңғараҡ Хачатурян һәм Шостаковичтың берлектәге эше «Песня о Красной Армии» тип атала. 1944 йылда Арам Хачатурян Әрмән ССР-ы гимнына музыка яҙа. Кандидаттар араһында өлкән Александровтың улы — композитор Борис Александровтың «Да здравствует наша держава» («Йәшәһен беҙҙең держава») йыры була. Был музыка һуңынан Приднестровье Молдавия Республикаһы гимнына әүерелә.

### Тексы

Гимн тексын Сталин һәм махсус хөкүмәт специальная комиссияһы һайлай. Юлбашсыға иң ныҡ оҡшаған вариант — Сергей Михалковтың һәм Эль-Регистандың варианты була, тексты үҙе мөхәррирләй. Шағирҙар гимндың тексы өҫтөндә 1943 йылдың көҙөнә тиклем эшләй, әммә гимндың беренсе версияһы менән Сталин бик үк ҡәнәғәт булмай. Михалков менән телефондан һөйләшкәндә ул былай тине: «Һүҙҙәре аҙ. Ҡыҙыл Армия хаҡында бер ни ҙә әйтелмәй. Тағы бер куплет өҫтәргә кәрәк. Илбаҫарҙарға ҡаршы батырҙарса көрәштә беҙҙең армияның ролен сағылдырырға. Үҙебеҙҙең ҡеүәтте һәм еңеүгә ышанысты күрһәтергә». Бер көндән тулыһынса эшләнгән текст әҙер була, 28 октябрҙә авторҙар Иосиф Сталинға саҡырыла. Улар Кремлгә алып барып еткерелгәс, Сталин гимндың билдәләр һәм иҫкәрмәләр менән сыбарланған тексын тапшыра. Михалков һәм Эль-Регистанға Кремлдә үк тексты тағы ла эшкәртергә тура килә. Гимндың һуңғы варианты «Большевиктар партияһы гимны» музыкаһына һалына. Текстың яңы вариантының куплеттары был көйгә һәйбәт ятышлы яңғырай — авторҙары эштең беренсе стадияһында уҡ шул йырҙың шиғри размерын өлгө итеп алған. Ҡушымтаны кәрәкле размерға тура килтереп ҡабаттан яҙырға тура килә, ләкин шағирҙар был бурысты тиҙ арала үтәй. 1943 йылдың 14 декабрендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарары менән гимн рәсми ҡабул ителә. Яңы гимн 1944 йылдың 1 ғинуарына ҡарай төндә тәүге тапҡыр башҡарыла. Рәсми рәүештә 1944 йылдың 15 мартынан файҙаланыла.

1956 йылда КПСС-тың XX съезында Сталиндың "шәхес культы"н ғәйепләгәндән һуң, СССР гимны, рәсми рәүештә алынмаһа ла, тексында элекке етәксенең исеме иҫкә алынғанлыҡтан, һүҙһеҙ генә башҡарылған. Шәхси әңгәмәләрҙә гимнды «Һүҙһеҙ йыр» тип йөрөткәндәр.

1977 йылда, Леонид Брежнев осоронда, СССР-ҙа яңы Конституция ҡабул ителә. Гимн тексы Конституцияның айырылғыһыҙ өлөшө булып тора, шуға хөкүмәткә текстың яңы вариантын ҡабул итергә һәм, ағымдағы положениеға ярашлы, башҡа төҙәтмәләр индерергә кәрәк була. Гимн авторы Сергей Михалковҡа уның икенсе редакцияһын булдырыу ышанып тапшырыла. Яңы гимн СССР Юғары Советы Президиумының 1977 йылдың 27 майындағы указы менән раҫлана. Унда Сталин, армия, байраҡтар телгә алынмай, Коммунистар партияһы һәм коммунизм тураһында һүҙҙәр өҫтәлә.

## Рәсәй гимны (1990—2000)

СССР гимнын ҡабул итеү союздаш республикаларҙың дәүләт гимндарын булдырыу процесын башлап ебәрә, уларҙы республика конституцияларында телгә ала һәм СССР гимны менән бергә рәсми сараларҙа башҡара. Әммә РСФСР гимны ул ваҡытта ҡабул ителмәй. 1990 йылдар башында Советтар Союзының социаль структураһында, ижтимағи һәм сәйәси өлкәһендә системалы тарҡалыу башланғас, совет дәүләт символдары илдәге сәйәси хәлгә тап килмәй башлай. 1990 йылда РСФСР-ҙа дәүләт гимнын яҙыу буйынса хөкүмәт комиссияһы төҙөлә. Уның музыкаһы сифатында М. И. Глинканың 1833 йылда яҙылған, әммә тамамланмаған әҫәре нигеҙендә ижад ителгән көй һайлап алына. Был көй композиторҙың архивында 1895 йылда ғына табылған. Тәүге тапҡыр ул 1944 йылда Максим Багриновскийҙың аранжировкаһында «Патриотическая песня» исеме аҫтында яңғырай. 1990 йылдың 23 ноябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы сессияһында әҫәрҙе СССР Оборона министрлығының хәрби тынлы оркестры башҡара. 1990 йылдың 27 ноябрендә Андрей Петров оркестрлауында «Патриотик йыр» бер тауыштан РСФСР-ҙың дәүләт гимны булараҡ раҫлана.

1991 йылда СССР тарҡалғандан һуң, Глинка көйө Рәсәй Федерацияһы гимны булып ҡала. 1993 йылдың 11 декабрендә президент Ельциндың указы менән Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимны тураһында Положение раҫлана, уға ярашлы, «Патриотик йыр» нигеҙендә ижад ителгән көй гимн тип таныла. В соответствии со статьёй 70 Конституции 1993 года государственные символы (герб, флаг, гимн) и порядок их использования устанавливаются федеральным конституционным законом. 1993 йылғы Конституцияның 70-се статьяһына ярашлы дәүләт символдары (герб, флаг, гимн) һәм уларҙы файҙаланыу тәртибе федераль конституция законы менән билдәләнә. Әммә президент Борис Ельциндың Дәүләт Думаһы аша бындай законды уҙғарырға теләүе Рәсәй Федерацияһының II саҡырылыш Федераль йыйылышы — парламенттың түбәнге палатаһында күпселекте тәшкил иткән һул партиялар яҡлылар тарафынан бикләнә. Рәсәй Федерацияһының Коммунистар партияһы даими рәүештә совет гимнын тергеҙергә маташты, әммә федераль конституция законын ҡабул итеү өсөн уға кәрәкле 300 тауыш етмәй.

### Гимн тексына конкурс
Ҡабул ителгән гимн, «Патриотик йыр» өсөн киң танылған текст булмағанлыҡтан, һүҙһеҙ башҡарыла. Һуңынан текст яҙыуға конкурс иғлан ителә, унда Рәсәйҙең бөтә граждандарынан шиғырҙар ҡабул ителә. Комиссияға 6000-дән ашыу текст тапшырылған. Аҙаҡҡы иң яуаплы һайлау өсөн хор башҡарыуында плёнкаға яҙҙырылған 20 вариант алына.

Иң яҡшыһы тип Виктор Радугиндың «Славься, Россия!» тексы таныла. Әммә рәсми рәүештә ул ҡабул ителмәне. Йәмғиәттә һәм парламентта көй, шулай уҡ текст тураһында поляр ҡараштар йәшәй. 1998 йылда дәүләт символикаһын ҡануни яҡтан нығытыу тураһында мәсьәләне хәл итеүҙе бер ни тиклем ваҡытҡа кисектереп тороу маҡсатҡа ярашлы булыр тигән фекергә киленә. «Патриотик йыр» ул ваҡытта донъяла һүҙһеҙ башҡарылған бик аҙ дәүләт көйҙәренең береһе булды. 1990 йылдан 2000 йылға тиклем «һүҙһеҙ» гимндар Белоруссияла (2002 йылға тиклем), Испанияла, Боснияла һәм Герцеговинала (2009 йылға тиклем) була.

## Хәҙерге гимнды ҡабул итеү

Гимн тирәләй фекер алышыуҙар 2000 йылдың октябрендә, Владимир Путиндың рәсәй спортсылары менән осрашыуынан һуң тергеҙелә. Улар яңы президентҡа Гимндың һүҙҙәре булмағанлыҡтан йәйге Олимпия уйындарында миҙалдар менән бүләкләү тантаналары ваҡытында уны башҡара алмауҙарына зарлана. Быға тиклем Мәскәүҙең «Спартак» клубы футболсылары гимнда һүҙҙәрҙең булмауына — был команданың әхлаҡи рухында һәм илһөйәрлек кәйефендә сағыла, шулай уҡ халыҡ-ара сығыштарҙа һөҙөмтәләрҙе насарайта, тип ризаһыҙлығын белдерә. Ошо уҡ фекерҙе 1998 йылда донъя чемпионатының финал өлөшөнә эләкмәгән футбол командаһы ағзалары ла хупланы. Путин был проблемаға йәмәғәтселектең иғтибарын йәлеп итте һәм проблеманы Дәүләт Советына ҡарауға сығарҙы.

Федерация Советының ноябрь сессияһы барышында Рәсәй президенты дәүләт символдарын (гимн, герб һәм флаг) ҡануни яҡтан нығытыу дәүләт өсөн өҫтөнлөклө бурыс булырға тейешлеген белдерҙе. Гимн өсөн музыка сифатында Путин элекке совет гимнын алырға, шул уҡ ваҡытта уға яңы текст яҙырға тәҡдим итте. 2000 йылдың 4 декабрендә ул Дәүләт Думаһына «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимны тураһында»ғы яңы закон проектын индерҙе. 8 декабрҙә Дәүләт Думаһы Александровтың музыкаһын гимн сифатында ҡабул итеү файҙаһына — 381 депутат «ыңғай», 51 депутат «ҡаршы» тауыш бирҙе һәм 2 кеше тауыш биреүҙән тыйылды. Дәүләт гимнының тексы тураһында тәҡдимдәрҙе ҡарау маҡсатында тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса комиссия булдырыла. Граждандарҙан 6 меңдән ашыу хат килгән, ләкин комиссия С. В. Михалковтың шиғырҙарын һайлаған.

Гимндың һуңғы тексы рәсми рәүештә ҡабул ителгәнгә тиклем Михалков тексының тәүге варианттарының береһе баҫмала күренә. Унда Рәсәй флагы, гербы, шулай уҡ Раббы тураһында телгә алына:

Думала закон хаҡында фекер алышҡанда беренсе юлы һәм шулай уҡ Раббы тураһында күп тапҡыр иҫкә алыуҙар тәнҡитләнгән. Коммунистар текст авторҙарына дәүләт символдарын телгә алмаҫҡа кәңәш итә. Михалков вариантынан тыш, тикшереүгә текстың тағы ла бер нисә варианты индерелә, уларҙың күбеһе ысын мәғәнәһендә шаян вариант була.

2000 йылдың 20 декабрендә Федерация Советы гимнға ла мөнәсәбәтле закон проекттары пакетын хупланы. 25 декабрҙә «Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимны тураһында»ғы Федераль конституция законына Рәсәй президенты Владимир Путин ҡул ҡуйҙы. Ике көндән һуң закон «Российская газета»ла донъя күрҙе. Александровтың музыкаһы рәсми ҡабул ителде, 30 декабрҙә президент указы менән гимндың тексы раҫланды. Тәүге тапҡыр яңы гимн Оло Кремль һарайында Яңы йыл уңайынан тантаналы ҡабул итеүҙә яңғыраны, ә 2001 йылдың 1 ғинуарында ул Рәсәй Президентының Яңы йыл мөрәжәғәтенән һуң яңғыраны.

Гимнды ҡабул итеү йәмғиәттә төрлө фекерҙәр тыуҙырҙы. Рәсәйҙең элекке президенты Борис Ельцин совет көйөн Рәсәй гимны сифатында ҡайтарыу менән ҡәтғи килешмәүен белдерҙе. «*Комсомольская правда*» гәзитенә биргән интервьюһында ул, Путинға 
*«кешеләрҙең кәйефенә һуҡырҙарса эйәреп»* гимнды үҙгәртергә кәрәкмәҫ ине ти. Уның фекеренсә, элекке гимнды тергеҙеү йәмғиәткә совет заманы тураһындағы кире хәтирәләрҙән баш тартырға ҡамасаулаясаҡ. Был элекке президенттың Путинды тәнҡитләү осраҡтарының береһе була. «Яблоко» либераль сәйәси партияһы совет гимнын ҡабул итеү *«сәйәси мотивтар буйынса йәмғиәттәге бүленеште ҡатмарлаштырҙы»* тип белдерҙе.

Декабрҙә башҡа дәүләт символдары (герб, флаг) конституцион раҫлау алды. Дәүләт Думаһы триколорҙы һәм ике башлы бөркөттө ҡабул итте һәм, Конституция талап иткәнсә, Федерация Советы раҫланы. Дәүләт символдары тирәләй барған бәхәстәргә сик ҡуйылды. Тиҙҙән Путин ошо рәүешле илдең һауығыуы, бөтә Рәсәйҙең оҙон тарихы менән ҡыҫҡа ваҡытлы совет осорон берләштереү өсөн кәрәкле аҙым яһалыуын билдәләне. Уның һүҙҙәренсә, совет заманы символдарынан баш тартыу тотош быуын граждандарҙың файҙаһыҙ, мәғәнәһеҙ һәм буш тормош кисереүен таныр ине.

## Гимнды йәмғиәттә ҡабул итеү

### Рәсәйҙә
Гимндың ҡайһы бер һүҙҙәре һәм музыкаһы совет дәүләт йырынан үҙләштерелгәнгә күрә, Рәсәй йәмғиәтендә был гимнды хәҙерге Рәсәйҙә ҡулланыу айҡанлы төрлө фекерҙәр бар.

Совет гимнын тергеҙеүгә ҡаршы Рәсәйҙең беренсе Президенты Борис Ельцин, сәйәсмәндәр Борис Немцов һәм Григорий Явлинский, яҙыусылар Александр Солженицын, Александр Володин, Борис Стругацкий һәм Михаил Чулаки, балет артисы Екатерина Максимова, балерина Майя Плисецкая, музыкант Мстислав Ростропович, рок-музыкант Юрий Шевчук, йырсы Галина Вишневская, актёрҙар Олег Басилашвили, Гафт Валентин Иосифович, Лавров Кирилл Юрьевич, Смирнов Андрей Сергеевич, Волчек Галина Борисовна, Миронов Евгений Витальевич, Остроумова Ольга Михайловна, композиторҙар Щедрин Родион Константинович һәм Петров Андрей Павлович, режиссёрҙар Панфилов Глеб Анатольевич һәм Тодоровский Валерий Петрович, әҙәбиәт белгесе Чудакова Мариэтта Омаровна, тележурналистар Киселёв Евгений Алексеевич һәм Парфёнов Леонид Геннадьевичһәм Рәсәй Федерацияһының башҡа танылған йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәрҙәре ҡаршы сығыш яһаны. Улар, Сталин гимнын үҙ иленең гимны тип таный алмайбыҙ, тип белдерҙе. 2001 йылда президент Путин һәм гражданлыҡ йәмғиәте вәкилдәре ҡатнашлығындағы Гражданлыҡ форумы барышында властар гимнды башҡарыуҙан баш тартты, сөнки хоҡуҡ яҡлаусы Людмила Алексеева ойоштороусыларҙы Гимн башҡарғанда аяҡ баҫмаясағын иҫкәртте.

Ғәҙәттә Сталин идара иткәндә СССР-ҙа күмәк репрессиялар булғанлыҡтан, ул идаралыҡ иткән йылдарҙа ҡабул ителеүгә бәйле Гимн да тәнҡитләнә.

Икенсе яҡтан, Рәсәйҙең бихисап сәйәси, дин әһелдәре һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре гимнды хуплап сыҡты.

Атап әйткәндә, патриарх Алексий II 2000 йылдың 7 декабрендә ҡабаттан индерелгән гимн тураһында үҙ фекерен белдерҙе:


*«Дәүләт символикаһы - революцияға тиклемге лә, һуғыштан һуңғы ла - тарихыбыҙҙы сағылдырырға тейеш», - тип иҫәпләй Сиркәү башлығы. Уның фекеренсә, Рәсәй президенты тәҡдим иткән дәүләт символикаһы вариантының нигеҙенә тап ошо принцип һалынған. Бер яҡтан, тине Патриарх Алексий, - революцияға тиклемге тарихты сағылдырыусы флаг һәм герб, икенсенән - Александровтың музыкаһы, ул *«ҡатмарлы йылдарҙа илебеҙебеҙҙе берләштерергә, һуғыштан һуңғы осорҙа уны аяҡҡа баҫтырырға ярҙам итте»*.
</blockquote>

Рәсәй мәҙәниәтенең ҡайһы бер эшмәкәрҙәре Владимир Грамматиков, Тереза Дурова, Александр Калягин, Игорь Моисеев, Татьяна Доронина, Геннадий Хазанов, Георгий Жжёнов, Юрий Соломин, Вячеслав Тихонов, Марлен Хуциев, Зураб Церетели, Карен Шахназаров, дәүләт символикаһы өлкәһендә президент башланғыстарына ярҙам итеүҙәрен һорап, Дәүләт Думаһы депутаттарына Асыҡ хатҡа ҡул ҡуйҙы.

Сәйәси эшмәкәрҙәр В. Жириновский, Е. Примаков һәм Д. Рогозин, тренер В. Фетисов, Рәсәйҙең Олимпия комитеты һәм башҡа эшмәкәрҙәр, ойошмалар ҙа, Александров музыкаһына гимнды яҡлап, сығыш яһаны.

Рәсәй хөкүмәте, тарихҡа ҡарамаҫтан, музыканың тантаналылығы һәм гимн һүҙҙәренең шиғрилығы Рәсәй халҡының берҙәмлек символы булып тора, тип раҫлай; гимн тексының һүҙҙәре *«ватансылыҡ тойғоһон, ил тарихына, уның дәүләт ҡоролошона ихтирам тойғоһон уята»*.

2009 йылдың авгусында ВЦИОМ -  Бөтә Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәге үткәргән һорау алыуҙан күренеүенсә, Рәсәй граждандарының 56  %-ы дәүләт гимнын тыңлаған ваҡытта ил өсөн ғорурлыҡ тойғоһо кисерә. Шуға ҡарамаҫтан, респонденттарҙың 39 %-ы ғына гимндың тәүге юлының һүҙҙәрен хәтеренә төшөрә алды. Дөйөм алғанда, һорау алыныусыларҙың 25 %-ы проценты гимнға һөйөү белдерә. Шулай уҡ йәштәр йышыраҡ(18-24 йәшлек респонденттарҙың 56 %-ы, рәсәйҙәрҙең өлкәнерәк йәштәгеләренең 24-41 %-ы проценты) ил гимнын йышыраҡ хәтеренә төшөрә.

2009 йылдың авгусында Мәскәүҙәге «Курская-кольцевая» метро станцияһының тарихи реставрацияһы барышында вестибюлдең триумфаль аркаһы йыйылмаһында реставраторҙар Советтар Союзы гимнының «сталин» вариантынан юлын яңынан тергеҙҙе: *«Нас вырастил Сталин на верность народу, на труд и на подвиги нас вдохновил»*. Яҙма 1950-се йылдар уртаһында, «десталинизация» буйынса кампания ваҡытында уҡ һүтелгән. Был ваҡиға йәмәғәтселектә төрлө фекерҙәр тыуҙырҙы, әммә, Мәскәү метрополитены вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, был «тарихи ғәҙеллекте тергеҙеү» һәм станцияның тәүге йөҙөн тергеҙеүгә ынтылыш ҡына.

Рәсәйҙең Коммунистар партияһы Александровтың көйөн тергеҙеүҙә ҡәтғи ҡатнаша, әммә ҡайһы берҙәре текста үҙгәрештәр тәҡдим итә. Мәҫәлән, 2010 йылдың мартында КПРФ партияһынан депутат Борис Кашин дәүләт гимны тексынан «Алла» һүҙен алып ташларға тәҡдим итте. Кашиндың тәҡдимен 2005 йылда ла Конституция судына ошондай уҡ ялыу менән мөрәжәғәт иткән «Спид-Инфо» гәзите күҙәтеүсеһе Александр Никонов та хупланы. Уларҙың фекеренсә, дин граждандарҙың шәхси эше булырға һәм донъяуи дәүләт яғынан бер нисек тә файҙаланылмаҫҡа тейеш .  2010 йылдың март аҙағында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте коммунистарҙың гимндың тексынан «Алла» һүҙен алып ташлау тураһындағы үтенесен кире ҡаҡты.

=== Сит илдәрҙә ===
2008 йылдың 17 июнендә Литва Республикаһының Сеймы СССР гимнын тыйҙы, артабан күмәк сараларҙа Советтар Союзы һәм нацист Германияһы символикаһын тыйыу тураһында закон ҡабул итте. Шуға бәйле Сеймға ҡабул ителгән законға аңлатма талап иткән бик күп һорауҙар бирелде: Литва биләмәһендә Рәсәй спортсылары ҡатнашлығында халыҡ-ара ярыштар уҙғарған һәм Рәсәй гимнын башҡарған осраҡта (мәҫәлән, Рәсәй һәм Литваның гипотетик футбол матчы алдынан) турнирҙы ойоштороусыларҙы, шулай уҡ Рәсәй командалары делегацияһын енәйәт яуаплылығына тарттырыуҙары мөмкин. Сейм, Рәсәй спортсылары сығыш яһаған һәм Рәсәй гимнын башҡарған осраҡта бер кем дә яуаплылыҡҡа тарттырылмай, тип аңлатма бирҙе..

2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары барышында Рәсәй олимпия комитетын дисквалификацияланыуына бәйле, Алтын миҙалдар менән бүләкләгәндә олимпия флагы аҫтында сығыш яһағанлыҡтан, РФ гимны түгел, ә олимпия гимны башҡарылды, әммә был олимпия чемпиондары титулдарын яулаған Рәсәй йыйылмаһы хоккейсыларына һәм трибуналарҙа Рәсәй көйәрмәндәренә ҡамасауламаны, уны олимпия гимнынан наградлау барышында  а капелла башҡарырға ҡамасауламаны. Интернетта барған ялыуҙар һәм ҡаршылыҡтар тулҡынына ҡарамаҫтан, Халыҡ-ара олимпия комитеты Рәсәйҙән Олимпия атлеттары делегацияһына ҡарата бер ниндәй ҙә сара күрмәҫкә ҡарар итте, сөнки «был экстраординар шарттарҙа алтын миҙал яулағандан һуң ҡуҙғытыуға бәйле эшләнде».

== Рәсәй Федерацияһы гимнын ҡулланыу ==


Рәсәй Федерацияһы гимнын рәсми файҙаланыу тәртибе Рәсәй президенты В. Путин ҡул ҡуйған 2000 йылдың 25 декабрендә Федераль Конституция законында яҙылған. Гимнды оркестр, хор, оркестр-хор йәки башҡа вокаль һәм инструменталь вариантта, раҫланған музыканы һәм тексты теүәл тура килтереп башҡарыла. Гимн яңғырағанда тауыш һәм видео яҙҙырыу, шулай уҡ теле- һәм радиотрансляция сараларын файҙаланыу рөхсәт ителә. Гимн Президент, дәүләт власы органдары етәкселәре вазифаларын ҡабул иткәндә, Федерация Советы һәм Дәүләт Думаһы ултырыштарын, сит ил дәүләттәре башлыҡтарының рәсми сәфәрҙәре менән Рәсәйгә килгән кешеләрҙе осрашыу һәм оҙатыу тантаналарын, дәүләт флагын күтәргәндә һәм башҡа рәсми тантаналарҙы асҡанда мотлаҡ яңғырарға тейеш.

Ҡағиҙә булараҡ, гимн Мәскәүҙәге Еңеү парады кеүек тантаналы йәки байрам сараларында башҡарыла. 2009 йылдың 9 майында Ҡыҙыл майҙанда гимн инструменталь башҡарыуҙа ғына яңғыраны, сөнки айырым акустика арҡаһында был урында текстың бер өлөшөн шаңдау йота.  Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гимнын көн һайын дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компаниялары - эфирға сығыр алдынан һәм һуңында, ә тәүлек әйләнәһенә эфирға сыҡҡанда сәғәт 6-ла һәм 24 сәғәттә трансляциялай. Шулай уҡ гимн президенттың Яңы йыл төнөндә ҡотлауынан һуң яңғырай. Законға ярашлы, Рәсәй Федерацияһы гимны, ошо ярыштарҙы уҙғарыу ҡағиҙәләрен иҫәпкә алып, Рәсәй биләмәһендә һәм унан ситтә спорт ярыштары ваҡытында рәсми тантаналар үткәргәндә башҡарыла. 
Гимн рәсми рәүештә яңғырағанда ҡатнашыусылар баҫып тыңларға, ир-егеттәр баш кейемдәрен һалырға тейеш. Әгәр флаг күтәрелһә, халыҡ флаг янына йөҙө менән борола. Бынан тыш, 2003, 2004, 2006 һәм 2007 йылдарҙағы Еңеү парадтарында гимн а капелла, йәғни оркестр оҙатыуынан тыш башҡарылған.

РФ гимны өс куплеттан тора, 2/4 йәки 4/4 так үлсәмдәре менән башҡарыла, тоналлеге — до мажор, темпы — минутына 76 сирек. Һәр музыкаль размерҙы файҙаланыу әҫәрҙе тантаналы һәм йырлап башҡарыуға булышлыҡ итергә тейеш. Яңы гимндың тоналлеге һәм темпы 1977 йылғы СССР гимнының музыкаль редакцияһы менән сағыштырғанда үҙгәрешһеҙ ҡалған. Гимндың ике музыкаль редакцияһы бар: симфоник һәм тынлы оркестрҙар өсөн.

Авторлыҡ хоҡуҡтары тураһында Рәсәй законы буйынса дәүләт символдары авторлыҡ хоҡуғы объекттары булып тормай, шуға күрә гимндың музыкаһы һәм һүҙҙәре башҡа музыкаль һәм башҡа сәнғәт әҫәрҙәрендә ирекле ҡулланыла ала.

2004 йылда Путин дәүләт гимны яңғыраған саҡта Рәсәй футболсыларының тәртибе менән ҡәнәғәт булмауын белдерҙе. Португалияла Европа чемпионатында Рәсәй гимнын башҡарыу тантанаһында видеокамера Рәсәй йыйылмаһы уйынсыларының һағыҙ сәйнәп тороуын төшөргән. Путин Рәсәй Олимпия комитеты башлығы Леонид Тягачёв менән телефон аша һөйләшкәндә футболсылар һағыҙ сәйнәп тормаһын тине.

2006 йылдың 7 октябрендә Грозный үҙәгендә 60 меңдән ашыу кеше ҡулға-ҡул тотоношоп РФ Гимнын йырланы. Акция Президент Владимир Путиндың тыуған көнөнә арналды.

2012 йылда Accept рок төркөмө Stalingrad альбомына ингән *Stalingrad'' йырының солоһына гимндың бер нисә музыкаль фразаһын алды.

Билдәле Рәсәй музыканттары һәм йырсылары Николай Носков, Анита Цой, Николай Расторгуев, Сати Казанова, Надежда Бабкина, Григорий Лепс, Лариса Долина (элек «Маяк» радиоһында һәм Рус радиоһында 0:00-дә, көн һайын 6:00-дә яңғыраны) Рәсәй гимнын башҡарҙы.

2019 йылдың 1 сентябрендә Санкт-Петербургтың «Газпром Арена» стадионында 8097 музыкант Рәсәй гимнын башҡарҙы һәм баҫмаға индереү өсөн Гиннестың Рекордтар китабы вәкилдәре теркәгән донъя рекордын ҡуйҙы..

2019 йылдың 18 ноябрендә Архангел районы суды Шиес станцияһында сүп-сар полигонын урынлаштырыуға ҡаршы сығыш яһаған экоәүҙемсе Анна Вешкурцеваға митингыла Рәсәй гимнын башҡарған өсөн 2 мең һум күләмендә штраф тәғәйенләне. Суд фекеренсә, митинг тантаналы сара түгел, уны уҙғарыу барышында РФ Дәүләт гимны башҡарылыуы РФ Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында кодексының 17.10-сы статьяһын боҙҙоref>.

Рәсәй Мәғариф министрлығы белдереүе буйынса, 2022 йылдың 1 сентябренән мәктәптәрҙә дәрес алдынан аҙнаһына бер тапҡыр дәүләт гимны башҡарыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Федеральный конституционный закон «О Государственном гимне Российской Федерации»
* Государственные символы на сайте органов госвласти РФ
* Государственные символы на сайте Администрации Президента России
* Музей русских гимнов — все российские государственные гимны с царских времён и до наших дней
* Haunting Europe — обзор истории российских и советских гимнов на протяжении XX века (аудио)
* С. В. Михалков. История создания гимна РФ 
* Соавтор. «В лице тов. Сталина мы встретили чуткого и внимательного редактора…» // Независимая газета, 9 декабря 2000, с. 7 — Воспоминания С. Михалкова и Г. Эль-Регистана о редактировании текста гимна СССР И. Сталиным