open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбүбәкер (исем)

**Әбүбәкер** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осратырға мөмкин.

## Этимологияһы
Әбүбәкер — башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Ике төрлө мәғәнәлә аңлатыла: 1) әбү (ата)+ бәкер (саф, тоғро, намыҫлы) тикшереүсе; 2) дөйә балаһы мәғәнәләрен аңлатҡан ир-ат исеме.

## Билдәле кешеләр
Диваев Әбүбәкер Әхмәтйән улы (6 декабрь 1855 йыл — 5 февраль 1933 йыл) — башҡорт этнографы, төркиәтсе. Коллегия теркәүсеһе (1881). Тормошон Урта Азия һәм Ҡаҙағстан төрки халыҡтарының фольклорын, этнографияһын, телен, тарихын өйрәнеүгә арнаған атаҡлы ғалим һәм мәғрифәтсе, башҡорттарҙан тәүге профессорҙарҙың береһе.

Усманов Әбүбәкер Нурийән улы (24 апрель 1910 йыл — 13 июнь 1982 йыл) — ғалим-тарихсы һәм фольклорсы, дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1937—1971 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1939 йылға тиклем һәм 1943 йылдан институт директоры, 1940 йылдан Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре идаралығы начальнигы, 1948 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1960). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).

## Фамилия
* Әбүбәкеров Мисбах Иҙрис улы () (1914—1945) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкы 5-се батареяһының ҡороусыһы (зарядлаусы) була. Гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец.

* Әбүбәкеров Мөнир Риза улы (7 март 1954 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр рәссам. 1995 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр палатаһы ойоштороу бүлегенең баш белгесе, 1998—2015 йылдарҙа кеше хоуҡтары буйынса сектор мөдире.

* Әбүбәкеров Мәғсүм Әбүбәкер улы () (1902—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында химик химик вазифаһын башҡара. Ҡыҙылармеец.

* Әбүбәкеров Риза Вәхит улы (10 октябрь 1902 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт совет дәүләт эшмәкәре. (1930—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.

* Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы () (1910—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында повозочный (арбасы) булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.

* Әбүбәкеров Әхмәт Мәхмүт улы () (1908—1944) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө (62-се гвардия) кавалерия полкында зенит ҡоролмаһы пулемётсыһы (номеры — ппс 1927 ч 771). Ҡыҙылармеец.

* Әбүбәкерова Гөлназ Әхмәт ҡыҙы (18 ғинуар 1996 йыл) — Рәсәй шашкасыһы, урыҫ һәм халыҡ-ара шашка буйынса махсуслашҡан. Рәсәй һәм Европа беренселегенең күп тапҡырҙар еңеүсеһе. Спорт мастерлығына кандидат. Халыҡ-ара шашка буйынса Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы ағзаһы (2004).

## Ауылдар
Әбүбәкер () — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. Ауыл Ташлы йылғаһы буйында урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Әхтәр

**Әхтәр** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Әхтәр (Әхтәрйән) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә фарсы теле аша ингән, йондоҙ; Әхтәрйән йондоҙ һымаҡ бала тигән мәғәнәгә эйә.

## Билдәле кешеләр
Әхтәров Әхтәр Минһаж улы, Рәшит Әхтәров, Рәшит Әхтәри (6 ғинуар 1931 йыл — 26 март 1996 йыл) — педагог, журналист, шағир. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

Ғайсин Әхтәр Мәғәз улы (5 март 1954 йыл) — башҡорт ғалимы—математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика‑математика фәндәре докторы (1996), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).

Әхтәр Хәмит Хан (, , 15 июль 1914 йыл — 9 октябрь 1999 йыл) — Пакистан социологы. Пакистанда һәм башҡа үҫешеүсе дәүләттәрҙә ауыл хужалығы үҫешендә ҡатнаша, йәмәғәтселекте был сараларҙа ҡатнашырға саҡырып, киң пропаганда эше алып бара. Уның эшмәкәрлеге ауыл райондары үҫешенең комплекслы проекты — Комилла моделе (1959) барлыҡҡа килеүенә килтерә. Был ҡаҙаныштары өсөн Рамон Магсайя премияһы менән бүләкләнә һәм уға Мичиган штаты университетының хоҡуҡ докторы (L.D.) почётлы дәрәжәһе бирелә. Ральф Смуклер «Скандинавия хеҙмәттәштәре һәм башҡа кәңәшселәре Әхтәр Хәмит Ханды Нобель тыныслыҡ премияһына лауреат итеп тәҡдим итте» тип яҙҙы.

## Фамилияла
Әхтәрйәнов Ибраһим Әхтәрйән улы (1903 йыл — сентябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, танкыға ҡаршы туп расчеты командиры.

## Атаһы исемендә
Байымов Илсур Әхтәр улы (14 апрель 1974 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009).

Камалов Әҡсән Әхтәр улы — Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены кавалеры.

Вәхитова Факиһа Әхтәр ҡыҙы — «Герой әсә» (1971).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Иманғол (исем)

**Иманғол** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ҡулланыла

## Этимологияһы
Иманғол башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, башҡортса мәғәнәһе — имам + ғол.

## Билдәле кешеләр
Иманғол Йосопов (1780 — ?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.

## Фамилияла
Иманғолов Динислам Ислам улы (10 сентябрь 1924 йыл — 22 сентябрь 2014 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1951—1994 йылдарҙа Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинаты слесары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IX саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974). Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1969).

Иманғолова Зөләйха Сәхи ҡыҙы (7 апрель 1948 йыл) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, хеҙмәт ветераны.

Иманғолов Сулпан Ғоссам улы (1 ғинуар 1932 йыл — 9 ғинуар 2001 йыл) — башҡорт журналисы һәм сатирик шағиры, СССР Журналистар (1958) һәм Яҙыусылар (1981) союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Шәһит Хоҙайбирҙин (1996) һәм Булат Рафиҡов (2001) исемендәге премиялар лауреаты.

Иманғолов Насибулла Сәйфетдин улы (1902 — ?) — 112-се кавалерия дивизияһы яугиры , 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

## Ауылдар
Иманғол (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.

Иманғол (Учалы районы) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл.

1-се Иманғол — Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районындағы ауыл. Ете ырыу кантоны үҙәге.

2-се Иманғол — Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районындағы ауыл.

Иманғол ауыл Советы (Учалы районы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Үтәғол (исем)

**Үтәғол** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.

## Этимологияһы

### Варианттары
Үтәғол башҡорт исеме — үтә + ҡол (теләк үтәлгән) тигән мәғәнәне аңлата.

Үтәғолов — урыҫ, болгар, азербайджан, йәһүд йәки чех ҡатын-ҡыҙҙар фамилияһы. XVI быуаттың икенсе яртыһында рус фамилияларының яҡынса 60—70 проценты -ева/-ёв патронимик суффиксын ҡабул итә.

## Фамилияла
Үтәғолов Зөбәй Төхвәт улы (15 сентябрь 1913 йыл — 15 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсы, гвардия ҡыҙылармеецы. Һуғышҡа тиклем — уҡытыусы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).

Үтәғолова Зөһрә Әхмәҙиә ҡыҙы (15 август 1961 йыл)уҡытыусы, яҙыусы. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының рус-башҡорт бүлеген тамамлай. 2000 йылдан алып Яныбай Хамматов исемендәге 22-се башҡорт гимназияһында эшләй, журналистика студияһын етәкләй, «Иҙел башы» әҙәби берекмәһе рәйесе. Шиғырҙары республика, район гәзиттәрендә баҫыла.

Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы (15 ноябрь 1930 йыл — 6 март 2017 йыл) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010).

## Ауылдар
Үтәғол — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл, ошо исемдәге ауыл Советы үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ғайсар

**Ғайсар** — башҡорт ир-ат исеме.

## Этимологияһы
Ғайсар исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ҡайнар шишмә; император тигән мәғәнәгә эйә.

## Билдәле кешеләр
Аҫылғужин Ғайсар Бәхтегәрәй улы (1 ғинуар 1944 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1971—2004 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының сым һуҙыу цехы бригадиры, мастеры һәм өлкән мастеры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.

Миңдеғолов Ғайсар Ғәйфулла улы (9 ғинуар 1992 йыл) — йырсы, музыкант.

## Фамилияла
Дәүләкән Ғайсаров (1786 йыл — ?) — хәрби эшмәкәр, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан.

Бикбалта Ғайсаров — хәрби эшмәкәр, хорунжий, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

Ғайсаров Мирза Ҡолислам улы — Башҡорт атлы дивизияһының разведка взводы командиры, яҙыусы Гөлсирә Ғиззәтуллинаның атаһы.

Ғайсаров Ғөзәйер Ғайсар улы (1914 йыл — 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, III дәрәжә Дан ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

Ғайсаров Артур Борхан улы — Башҡортостан Республикаһы Ҡурайсылар союзы рәйесе (2016).

## Атаһы исемендә
Мусин Сәфәр Ғайсар улы (5 ноябрь 1948 йыл) — хеҙмәт ветераны, 1965—2007 йылдарҙа Салауат ҡалаһының «Салаватстрой» төҙөлөш тресының балта оҫтаһы, ташсыһы, мастеры (1995 йылдан). Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1977, 1986). Фёдоровка районының почётлы гражданы.

## Топонимикала
Ғайсар (ауыл) — 1920—1930 йылдарҙа Һамар өлкәһе Быҙаулыҡ йылғаһы буйында, Байҡары руднигы ҡасабаһы янында урынлашҡан ауыл.

## Мәҙәниәттә
Ғайсар — Флорид Бүләковтың «Ҡыҙҙар ни өсөн илай» әҫәре геройы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Әсмә

**Әсмә** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.

## Этимологияһы
Әсмә (Әсмәбикә) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, бик юғары, бөйөк, Әсмәбикә юғары, бөйөк бикә тигән мәғәнәгә эйә.

## Билдәле шәхестәр
Әсмә бинт Әбү Бәкер (; 595 йыл — 692 йыл) — ислам пәйғәмбәре Мөхәммәттең көрәштәше, тәүге хәлифә Әбү Бәкер ас-Ситдыҡтың ҡыҙы.

Шайморатова Әсмә Сабир ҡыҙы (9 декабрь 1910 йыл — 11 ғинуар 1992 йыл) — йырсы (лирик-колоратура сопрано). 1942 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1948 йылдан — Татар филармонияһы (Ҡазан), 1950—1960 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1950).

Асад Әсмә (), ҡыҙ сағында **Әсмә Фәүәз әл-Ахрас** () () — Сүриәнең беренсе ледийы, ил президенты Бәшәр Асадтың ҡатыны.

Баймырҙина Әсмә — уҡытыусы, стажы — илле йыл. Батыр Вәлит, Абдулхаҡ Игебаевтың, Советтар Союзы Геройы Тәфтизан Миңлеғоловтың тәүге уҡытыусыһы. Баймаҡ районы Күсей ауылының урамына уның исеме бирелгән.

Яппарова Әсмә Абдулла ҡыҙы — Йәнырыҫ мәктәбе уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.

## Мәҙәниәттә
Әсмә — Ризаитдин Фәхретдинов романы (1903).

Әсмә (1906—1993) — башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле Ризаитдин Фәхретдиновтың ҡыҙы.

«Туҡыусы Әсмә» — Фәтхи Бурнаш (1932).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Мөхәмәтйән (исем)

Глафира Фәйершина 30.09.2021 

**Мөхәмәтйән**
Мөхәмәтйән - башҡорт ир-ат исеме
## Этимология == <МӨХӘМӘТЙӘН [ғәр., фарс.] Мөхәмәт (маҡтаулы, данлыҡлы) + йән>

## Билдәле кешеләр == <[[Мөхәмәтйәнов Шакирйән Юныс улы]] (Александр Матвеевич Матросов; 5 февраль 1923 йыл — 27 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған ҡыҙылармеец, ВЛКСМ ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).[[Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы]] (10 март 1921 йыл — 2 июнь 2009 йыл) — башҡорт шағиры, журналист. 1943 йылдан — КПСС, 1957 йылдан — СССР Журналистар союзы, 1982 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980).[[Мөхәмәтйәнов Рәшит Абдулла улы]] (10 сентябрь 1940 йыл — 6 ғинуар 2019 йыл) — уҡытыусы, журналист, тыуған яҡты өйрәнеүсе[1]. 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (1995).[[Хәйернас Мөҙәрис улы Мөхәмәтйәнов]] (1906 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.[[Мөхәмәтйән Ишмөхәмәтов]] (1796—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.[[Мөхәмәтйәнов Самат Әбдрәхим улы]] (20 июнь 1949 йыл) — ғалим-педагог, философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1995), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002).[[Мөхәмәтйәнова Ғәлиә Мөхтәр ҡыҙы]] (1 декабрь 1950 йыл) — педагог, дәүләт хеҙмәткәре, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының мәғариф министры (1998—2004). Рәсәй Федерацияһы Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (), педагогия фәндәре кандидаты (). Башҡортостан Йәмәғәт палата­һы ағзаһы (2015). СССР-ҙың мәғариф отличнигы () , Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре ().[1] [[Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы]] (22 декабрь 1924 йыл — 6 июнь 2017 йыл) — халыҡ йырсыһы, йыраусы, сәсән. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт традицион башҡарыу мәктәбенең сағыу вәкилдәренең береһе. Халыҡ-ара һәм төрлө республика конкурстары еңеүсеһе һәм лауреаты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).>

## Фамилия

## Ауылдар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Данир

Данир - был ир-ат исеме
## Этимология == <[[ДАНИР]] неол. — 1) «Да здравствует мир» тигән лозунгынан
ҡыҫҡартылған; 2) «тимер» һүҙенең боронғо төрки формаһы
«димер» һүҙенән тигән ҡараш
бар
 -->
 
## Билдәле кешеләр
ЙОСОПОВ Данир Рифхәт улы (18.7.1980, Өфө), спортсы. Кикбоксинг б‑са Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000). БР‑ҙың күренекле спортсыһы (2008). ӨДАТУ‑ны тамамлаған (2007). 22‑се ДЮСШ тәрбиәләнеүсеһе (тренеры М.А.Арсентьева). Рәсәй чемп. (1999, 2002—07, 2009—10), Донъя (2009—10) һәм Рәсәй (1998, 2003—06, 2011) кубоктарын яулаусы, донъя (2004—05) һәм Европа (2006) чемпионаттарының көмөш призёры; кикбоксинг б‑са профессионалдар араһында донъя чемп. (2004). Сават б‑са Рәсәй чемп. (2003, 2005, 2007—08), донъя чемпионатының көмөш призёры (2005). Үҫмер спортсылар араһында кикбоксинг б‑са донъя (1999) һәм Рәсәй (1998—99) беренселектәре еңеүсеһе. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (1998—99, 2002—10).
Әхмәтйәнов Рифҡәт Ғәзизйән улы (10 июль 1933 йыл), БАССР-ҙың Өфө районы Яңы Юрмаш (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Иглин районы Турбаҫлы ауылында тыуған) — телсе, төркиәтсе, филология фәндәре докторы (1994). Татар теленең аңлатмалы һүҙлегенең 3-сө томын төҙөүселәренең береһе (1977—1981), татар-төрөк (1997) һәм төрөк-татар (1998) һүҙлектәрен, татар теленең ҡыҫҡаса тарихи-этимологик һүҙлеген (2001) төҙөүсе[2].
## Фамилия

## Ауылдар

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Ир енес ағзаһы

**Ир енес ағзаһы** йәки **пенис** (,  һәм φαλλός) — ир-егеттәрҙең енес системаһы (һейҙек һәм репродуктив система) өлөшө булараҡ ир-егеттең тышҡы енес органдарының береһе. Организмда һейҙекте сығарыу, енси акт һәм эякуляция өсөн ҡулланыла.

## Анатомия

### Төҙөлөшө

Енси ағзала уның тамыры, йәки нигеҙе (), кәүҙәһе, йәки олоно () һәм башы () айырылып тора. Пенистың кәүҙәһе өс оҙонлоҡтағы анатомик структура менән барлыҡҡа килә: эрекция ваҡытында ҡан тултырырға яраҡлы ике ҡыуышлы организм, һәм улар аҫтында урынлашҡан бер spongiosum тән, уның аша уретра уҙа.

Ир-егет енси ағзаһының ҡыуышлы һәм spongiosum тәндәре тығыҙ аҡ тышсанан тора, унан күп һанлы трабекулалар эскә һуҙыла, улар араһындағы арауыҡта «ҡыуышлыҡтар», йәки лакуна () барлыҡҡа килә.

### Ҡан менән тәьмин итеү

Енси ағзаға ҡан менән тәьмин итеү пенистың тәрән һәм дорсаль артериялары аша үткәрелә (aa. profúnda et dorsális pénis),  улар эске енес артерияһының ботаҡтары булып тора (a. pudénda intérna).

Пенистың веноз ҡаны тәрән дорсаль тамырҙан (v. profúnda dorsális pénis) кистик вено плексусына (pléxus venósus vesicális) һәм енестең тәрән тамырҙары аша (vv. profúndae pénis) эске енес тамырына ағыла (v. intérna pudénda).

## Ҙурлығы
Енси ағзаның оҙонлоғон үлсәү дөрөҫ билдәһе — тура баҫып торған индивидта, тулы торғоҙолған пенис өҫтөнә линейка ҡуйып, уртаса бер нисә урындан булып тора.  Иң ҙур документлаштырылған пенистың оҙонлоғо 33,5 см һәм ҡосаҡта 15 см, был ΧΧ быуат башында һүрәтләнгән. 1998-2002 йылдарҙағы Рәсәй тикшеренеү мәғлүмәттәре буйынса, ирҙәрҙең 20% (иң ҙур төркөм) 15 см ҙурлығында енес ағза булған. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың өҫтөнлөктәре тураһында мәсьәлә бәхәсләшһә лә, енси ағзаның ҙурлығын арттырыу проблемаһына айырым иғтибар бүленде.

## Физиология

### Һейҙек сығарыу

### Пенистың сексуаль физиологияһы

#### Эрекция һәм эякуляция

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар
 

* Кон И. С. Тыйылған емеш тәме: Билдәләр һәм символдар
* Исландия фаллология музейы экспозициялары тураһында
Абдразаҡ (исем)

**Абдразаҡ ** — ғәрәптәрҙән ингән башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Адразаҡ — ризыҡ биреүсе тигән мәғәнәне аңлата мосолман ир-ат исеме .

## Билдәле шәхестәр

## Фамилиялар
Абдразаҡов Илдар Әмир улы (26 сентябрь 1976 йыл) — опера йырсыһы (бас). 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 2000 йылдан — Санкт-Петербургтың Мариин театры солисы. Рәсәйҙең атҡаҙанған (2021), Башҡортостан Республикаһының (2011) һәм Татарстандың (2013) халыҡ артисы. Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2014) һәм Салауат Юлаев (2018) ордендары кавалеры.

Абдразаҡов Әмир Ғәбделмән улы (15 ғинуар 1934 йыл — 6 март 2008 йыл) — башҡорт театр актёры, кинорежиссёр, сценарист. «Башҡортостан» киностудияһын ойоштороусы һәм уның беренсе директоры. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1997 йылдан Рәсәй Кинематографсылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2006) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге премиялар (2010, үлгәндән һуң) лауреаты.

Абдразаҡов Оморҙаҡ Ишдәүләт улы ; 1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. Прапорщик.

Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы (28 ноябрь 1914 — 25 май 2004 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы разведчигы. Рядовой ҡыҙылармеец[1][2].

## Топонимдар
Әбдрәзәк () — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Коханович Михаил Васильевич

**Михаил Васильевич Коханович** (25 сентябрь 1908 йыл, Варковичи, Минск губернаһы — 3 ғинуар, 1983 йыл, Симферополь) — физиотерапевт-ғалим. Медицина фәндәре докторы (1957), профессор (1960).

## Биографияһы
Коханович Михаил Васильевич 1908 йылдың 25 сентябрендә Минск губернаһының Варковичи ауылында тыуған.

1929 йылдан Белоруссия ССР-ында наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса эштә ҡатнаша, ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1936 йылда Иркутск медицина институтын тамамлай, шунын һуң ауыл табибы булып эшләй, ә ваҡыт үтеү менән Иркутск ҡала дауаханаһының баш табибы була. 1939 йылдан разведка батальонының санитария хеҙмәте начальнигы һәм хәрби-санитар поезд начальнигы була Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Усолье Сибирское ҡалаһында эвакуация госпиталенең медицина часы начальнигы була.

1945 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Бер йылдан һуң Симферополгә күсенә, бында Ҡырым медицина институтында эшләй башлай, 1953 йылда факультет терапияһы кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә, уны 20 йылдан ашыу етәкләй. Ҡырым шифаханаларының һәм ярымутрауҙағы минераль һыуҙарҙың ревматизмды дауалауҙа тәьҫирен өйрәнеү менән шөғөлләнә. СССР-ҙа беренселәрҙән булып ревматизм менән ауырыусыларҙы Евпатория шифаханаларында дауалауҙы тәҡдим итә. 1957 йылда Н. И. Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү дәүләт медицина институты ҡарамағындағы махсуслаштырылған советта «*К изучению механизма действия и терапевтической эффективности грязи Сакского озера при лечении больных ревматизмом*» темаһына диссертация яҡлап, медицина фәндәре докторы була. Медицина институтында эшләү ваҡытында медицина фәндәренең бер кандидатын һәм ике докторын әҙерләй.

1964 йылдан 1976 йылға тиклем Евпатория шифаханаһының ғилми етәксеһе булып тора. Бөтә Союз һәм Украина ревматологтар йәмғиәтенең президиумына инә..

1983 йылдың 3 ғинуарында Симферополдә вафат була.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Курортное лечение подростков. 1962
* Минеральные воды Крыма. Их лечебное значение. 1964
* Минеральные воды Крыма: их лечебное значение. Симферополь, 1964. 174 с.
* Некото­рые вопросы механизма действия гря­зи. Актуальные вопросы эксперимен­тальной и клинической физиотерапии и курортологии // Тр. Крым. мед. ин-та. 1971. № 3 (соавтор)

## Иҫкәрмәләр
Мәзит (исем)

**Мәзит** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Мәзит исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм артыу, күбәйеү, ишләнеү тигәнде аңлата.

## Билдәле шәхестәр
Мәзитов Фаниль Фаритович 19 ғинуарында 1964 йылда Башҡортостан республикаһы Күгәрсен районында Сәйетҡол ауылында тыуған. Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан республикаһы буйынса баш идаралығы начальнигының беренсе урынбаҫары.

Мәзитов Ғәли Әхмәт улы (14 сентябрь 1912 йыл — 30 ғинуар 1993 йыл) — совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан хәрби жеҙмәткәр, лётчик, гвардия подполковнигы (1954). Советтар Союзы Геройы (1944).

Мәзитов Йәүҙәт Йыһанур улы (8 март 1943 йыл) — «Салаватстрой» тресы төҙөүсеһе, бригадир. Социалистик Хеҙмәт Геройы.

Ғәлимов Дамир Мәзит улы (24.4.1944, БАССР‑ҙың Баймаҡ р‑ны Түбә ауылы), режиссёр. РФ‑тың (1994) һәм БАССР‑ҙың (1981) атҡ. мәҙәниәт хеҙм‑ре, БР‑ҙың атҡ. сәнғәт эшмәкәре (2004). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1970).

Кинйә Мәзит ысын исеме Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы; 8 декабрь 1957 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир һәм драматург. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Мифтахетдин Аҡмулла, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге әҙәби премиялар һәм Күгәрсен районының Зәйнәб Биишева исемендәге премияһы (2001) лауреаты.

## Топонимдар
Мәзит (рус. Мазитово) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Нафиҡ (исем)

** Нафиҡ**' — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Нафиҡ исеме башҡортса файҙа килтереүсе, табыш, игелек тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Байышев Фәнил Нафиҡ улы (15 ғинуар 1956 йыл — 6 ғинуар 1993 йыл) — тел белгесе, шәрҡиәтсе. 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994, үлгәндән һуң).

Нафиҡов Гәрәй Абдулла улы (25 август 1907 йыл — 10 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се полкы командиры. Майор. Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.

Нафиҡов Ғәлимйән Харис улы (6 декабрь 1938 йыл — 28 июль 2011 йыл) — төҙөүсе, 1958 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресында изолировщик, таҙартыу машинаһы машинисы, торба һалыу краны машинисы, 1964 йылдан бригадир, 1967—1979 йылдарҙа — прораб. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

Нафиҡова Фирҙәүес Мөхәмәтвәли ҡыҙы (20 март 1938 йыл — 26 ғинуар 2008 йыл) — балет артисы, бейеүсе, педагог, РСФСР-ҙың халыҡ (1974), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963). «Почёт Билдәһе» ордены (1981) кавалеры. БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977).

Нафиҡов Ғайфулла Нафиҡ улы (1926—1997) — подполковник, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.06.1945). Ике 2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (30.03.1945).Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (28.03.1945).Өсөнсө дәрәжә Дан Ордены (19.09.1944).

Нафиҡова Асия Закуан ҡыҙы (9 октябрь 1932 йыл — 4 февраль 1995 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1972). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).

Нафиҡов Марат Зәки улы (22 февраль 1948 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2010), профессор.

Нафиҡов Марат Абдрафиҡ улы [18 апрель 1928 йыл — 18 июль 1996 йыл] — педагог-методист. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1975).
 
Нафиҡов  Салауат Таһир улы — Башҡортостандың туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе.

Нафикова Фәниә Ғастин ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһы ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры урынбаҫары.

Нафиҡов Шамил Вәли улы — филология фәндәре кандидаты, Рәсәй фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең (2018 йылға тиклем — Өфө ғилми үҙәге) Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре.

## Топонимдар

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ярылҡап (исем)

**Ярылҡап** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Ярылҡап исеме башҡорт теленә ярлыҡау, ғәфү итеү мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр

## Фамилиялар
Ярлыҡапов Абрар Бәҙретдин улы— 1942 йылдың 12 июлендә Башҡорт АССР-ы Матрай районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы) Матрай ауылында тыуған. дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1997), профессор (2007). Халыҡтар Дуҫлығы (1988) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша (1985-87 йылдарҙа). Рәсәй президенты ҡарамағындағы Башҡортостандың тулы хоҡуҡлы вәкиле була 1991-95.

Ярлыҡапов Әхмәт  Әмин улы — 1970 йылдың 19 мартында, Дағстан АССР Нуғай районды Тирәкле — Мәктәп ауылында тыуған .Рәсәй исламоведы, дин антропологы, этнолог, кавказовед. Тарих фәндәре кандидаты.

Ярлыҡапов Шота Асанали улы . 1923 йылда Дағстан АССР-ының, Нуғай районы, Кумли ауылында тыуған .Ватан һуғышы ветераны сержант, "батырлыҡ өсөн"миҙалы , Ҡыҙыл байраҡ Ордены, Ҡыҙыл йондоҙ ордены, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

Ярлыҡапов Мурадасил Уден улы.15.05.1925 — 24.01.2005 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.

## Топонимдар
Ярлыҡап (рус. Ярлыкапово) — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы ауыл.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Янбарис (исем)

**Янбарис ** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Янбарис исеме башҡот теленә фарси, ғәрәп телнән ингән йән+ба рис тигәнде аңлата

## Билдәле шәхестәр

Янбарисов Хәбиб Марат улы- Красноярск ҡалаһында 1951 йылдың 29 июнендә тыуған. Бду-ны Тамамлаған (1973).тарих фәндәре докторы, профессор,Бр-ҙың мәғариф отличнигы (1996), рф-тың почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), тарих һәм хоҡуҡи белем Институты ватан тарихы кафедраһы мөдире исемендәге бдпу. М. Аҡмулла. тарих фәндәре докторы, профессор, тарих һәм хоҡуҡи белем Институты ватан тарихы кафедраһы мөдире исемендәге бдпу. М. Аҡмулла.

Янбарисов Валерий Марс улы (1954)- Ғалим-физик‑химик,Бду юғары мәктәп уҡытыусыһы 1986. 2015 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының Иҡтисад һәм сервис институтының кафедра материалдар һәм технологиялар кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2009).

Янбарисов Рафаэль Ғалимян улы- Танылған экономист, экономия фәндәре кандидаты.

Янбарисов Салихзян Ғалимян улы- (1926). Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, капитан.Дан Ордены.

Янбарисов Тимур Марс улы-Хирург, доцент БДМУ, медицинина фәндәре кандидаты.1960 йылда Өфө ҡалағында тыуған.

Янбарисов Абдулла Сафи улы- Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, майор, Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены.

## Топонимдар
Янбарис (рус. Янбарис) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Низамов

**Низамов** — фамилия.

* Низамов Илүс Мөбәрәк улы (1931 й.) — педагог‑методист. 
* Низамов Камил Разетдин улы (1938 й.) — СССР һәм Рәсәй инженер-нефтсеһе.
* Низамов Рәйес Ғилметдин улы (1932—1978) — башҡорт яҙыусыһы, журналист.
* Низамов Рәшит Зыяфетдин улы (1935—2018) — яҙыусы.
* Низамов Хавас Нуретдин улы (1935—2005) — ғалим. Техник фәндәре докторы.
----
* Низамова (Рузе) Александра Александровна (1903—1982) — хеҙмәткәр, бухгалтер-иҫәпсе, ревизор.
Янбай (исем)

** Янбай** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Янбай. Фарсы «ян» һәм башҡорт «бай» һүҙҙәренән төҙөлгән ҡушма исем.

## Билдәле шәхестәр
Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы (16 октябрь 1953 йыл) — башҡорт журналисы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2006) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2012) премиялар лауреаты. Бөтә донъя башҡорттары (III, IV) Ҡоролтайы (Конгресы) делегаты, башҡарма комитеты кәңәшмәһе ағзаһы һәм башҡарма комитет рәйесе урынбаҫары.

Янбаев Марат Салауат улы (рус. Янбаев Марат Салаватович; 10 апрель 1947) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы кавалеры. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

Янбаев Юлай Әғләм улы (21 ғинуар 1962 йыл) — ғалим-биолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡорт дәүләт университеты ректорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Фәндәр Академияһында ғилми хеҙмәткәре.

Янбаев Шакир Мәхийән улы (19 ноябрь 1925 йыл — 3 июнь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1968 йылдан КПСС, 1972 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).

## Топонимдар
Яңы Янбай (рус. Новоянбаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. Балтас р‐нындағы ауыл. Иҫке Янбай (рус. Староянбаево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 325 кеше[1].

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Юлъяҡшы (исем)

**Юлъяҡшы** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Юлъяҡшы исеме башҡорт теленә юлбарыҫ һүҙенән (бала юлбарыҫ һымаҡ көслө, батыр булһын тигән теләк менән ҡушылған исем) тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Юлъяҡшин Радик Мөхәрләм улы, ижади псевдонимы Elvin Grey (17 май 1989 йыл) — Рәсәйҙә танылыу алған йәш башҡорт йырсыһы, рус, башҡорт һәм татар телдәрендә сығыш яһай. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2017).Мәскәү дәүләт педагогия университетын тамамлаған. ELVIN GREY сопродюсер продюсер үҙәге булып тора. Йәштәр сәйәсәте һәм мәҙәниәт үҫеше мәсьәләләре буйынса йәмәғәтселек башланғысында Башҡортостан республикаһы башлығының советнигы итеп тәғәйенләнде.

Юлъяҡшин  Ниғмәтулла — Байғаҙы ауылда тыуған (рус. Байгазино) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 1812 йылғы 1-се Ватан һуғышында ҡатнашҡан 15 полк, ике көмөш миҙал менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Юлтый (исем)

** Юлтый ** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Юлтый баш.- юлда тыуған тигәнде аңлата

## Билдәле шәхестәр
Дауыт Юлтый(төп исеме Юлтыев Дауыт Исхаҡ улы; 18 апрель 1896 йыл (ҡайһы бер башҡа мәғләмәттәр буйынса 1893 йыл) — 10 июль 1938 йыл) — хәрби, дәүләт һәм партия органдары хеҙмәткәре, журналист һәм яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1919 йылдан РКП (б), 1934 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Беренсе донъя һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт әҙәбиәтенә, милли матбуғатҡа һәм милли театр сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. СССР яҙыусыларының 1-се Бөтә Союз съезы делегаты (Мәскәү, 1934). Сәйәси золом ҡорбаны.

## Фамилиялар
Юлтыева Нинель Дауыт ҡыҙы (3 февраль 1926 йыл — 23 ноябрь 2014 йыл) — СССР балеринаһы, педагог, хореограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1941 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, 1946—1966 йылдарҙа Татар опера һәм балет театры солисы, 1969—1973 йылдарҙа баш балетмейстер; бер үк ваҡыытта 1972 йылдан Н. К. Крупская исемендәге Ленинград мәҙәниәт институтының Ҡазан филиалында хореография кафедраһы мөдире. Профессор (1985). РСФСР-ҙың (1957), Башҡортостан Республикаһының (1995) һәм Татарстан Республикаһының (1996) халыҡ артисы[1].РСФСР-ҙың[1].

## Топонимдар
Юлтый — Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл Гвардия районы ауылы. Пушкин ауыл советы составына керә.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Юлбарис (исем)

** Юлбарис ** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Юлбарис исеме башҡорт һүҙе *Юл* һәм ғәрәп һүҙе *Барис* ҡушылып төҙөлгән. *Юлда тыуған Барис* тигәнде аңлата. *Барис* һүҙе — *алдан күреүсе, аҡыллы* мәғәнәһен аңлата. 

Икенсе сығанаҡта Юлбарис исеме башҡорт теленә юлбарыҫ һүҙе үҙгәреп ингән, бала юлбарыҫ һымаҡ көслө, батыр булһын тигән теләк менән ҡушылған исем тип аңлатыла..

## Билдәле шәхестәр
Юлбарыҫ Бикбулатов (1766—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 15-се Башҡорт атлы полкы командиры.
Бикбов Юлбарыҫ Сурағол улы (1847—1922) — башҡорт старшинаһы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт халҡы союзы бюроһының ағзаһы.

## Фамилиялар
* Юлбарисов фамилияһы
* Юлбарисов Марс Хәбибулла улы (2 ноябрь 1963 йыл) — башҡорт эшҡыуары һәм меценаты. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
* Юлбарисов Эрнст Мирсаяф улы (22 ғинуар 1939 йыл) — ғалим-геолог, дәүләт һәм нефть сәнәғәте эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1992—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Геология һәм ер аҫтын файҙаланыу буйынса дәүләт комитеты рәйесенең 1-се урынбаҫары. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1976), техник фәндәр докторы (1995). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы ер аҫтын тикшереүсеһе (2009), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987).

* Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы (1883—1943) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт Хөкүмәте Рәйесе (1918).

## Топонимдар
Юлбарыҫ (рус. Юлбарсово) (элекке — Аҡҡужа рус. Аккужа, Иҫке Юлбарыҫ рус. Старое Юлбарсово) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Фәнзил (исем)

**Фәнзил**(неол.) — ғәрәп сығанаҡлы башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Фәнзил — фәнле, ғилемле тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
* Ғәбиҙуллин Фәнзил Нәғим улы (26.02.1939), мәғариф хеҙмәткәре. 1971—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы мәғариф бүлеге мөдире, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
* Санъяров Фәнзил Бүләк улы (17.02.1953), ғалим-филолог, журналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, доценты, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы[1].
* Мөғәллимов Фәнзил Мәүләүи улы (1950), ғалим-инженер-электромеханик. 1993 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы; 1994—1996 йылдарҙа Үткәргес торба системаларын диагностикалау үҙәге директоры, 2003—2004 йылдарҙа төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 2002 йылдан «Востокнефтегаз» фәнни техник фирмаһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2000). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1983).

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Фәйруз (исем)

**Фәйруз** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Фәйруз исеме башҡорт телендә яңы һүҙ, фарсы теленән йәшкелт күк төҫтәге аҫылташ тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Фәйруз әд-Дайлами (ғәрәп телендә: الديلمي فيروز, фарсы теле: دیلمی فیروز, Фирүз Дайламит) фарсы мөхәммәт пәйғәмбәр ислам юлдашы булған.

## Фамилялар
Фәйрүзов Рауил Закирйән улы 10 февраль 1996 йыл)1949 йылдың 2 апрелдә Ҡыйғы районы Урге Ҡыйҡы ауылында тыуған. Эске эштәр органдары һәм дәүләт эшмәкәре. Милиция генерал-майоры. 1995—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр министры һәм 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.10 февралдә 1996 йылда Өфө ҡалаһында ерләнгән.

Фәйрузов Данис Хәсән улы — 1983 йылдың 8 ноябрендә Башҡортостан республикаһы Салауат ҡалаһында тыуған. Баш инженер — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары. Благовещен Газпром эшкәртеү, яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә.

Файрузов Рафаэль Марс улы — Өфө трикотаж фабрикаһы генераль директоры.1962 йылдың 23 мартында тыуған, Өфө ҡалаһы. Өфө авиация институтын тамамлаған.

Аҡмырҙин Яхъя Файруз улы — (1894, хәҙерге Ҡыуандыҡ районы Блявтамаҡ ауылында тыуған),сәсән , халыҡ йырсыһы. йомшаҡ тауышлы. Репертуарында башҡорт халыҡ йырҙары, шул иҫәптән Зульхабирә, Мәҙинәкәй, Салимәкәй һ.б.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы

**Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы** (1 февраль 1932 йыл ― 8 февраль 2012 йыл) — селекционер. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1969).

## Биографияһы
Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы 1932 йылдың 1 февралендә БАССР Яңы Ҡарамалы районы (хәҙер Ауырғазы районы) Сөләймән ауылында тыуған.
1956 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң Ауырғазы районында Салауат исемендәге колхозда баш агроном булып эшләй башлай. 1958 йылда Йылайыр, 1960 йылда Мәләүез, 1961—74 йылдарҙа Өфө дәүләт орлоҡ һынау участкаларында мөдир булып эшләй. 1975—99 йылдарҙа йәшелсә хужалығы Ғилми-тикшеренеү институтының (Мытищи ҡалаһы) Өфө терәк пунктында мөдир вазифаһында эшләй.
Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улының төп фәнни тикшеренеүҙәре һуған һәм һарымһаҡ селекцияһына, орлоҡсолоғона, уларҙың агротехникаһына арналған. Ҡыҙрасов тарафынан яҙғы һарымһаҡтың Гафурийский сорты һәм ужым һарымһағының Башкирский 85 сорттары сығарыла, уларҙы үҫтереүҙең агротехникаһын эшләй, улар Башҡортостан ауыл хужалығына индерелә. 60-тан ашыу ғилми хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы булып тора.
Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы 1969 йылда ауыл хужалығы кандидаты ғилми исеменә дәғүә итеп, «Чесноки Башкирии» темаһына жиссертация яҡлай.
Ҡыҙрасов Мөхәмәт Хәмиҙулла улы 2012 йылдың 8 февралендә Башҡортостан Республикаһы Өфө районының Дмитриевка ауылында вафат була, шунда ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Лучшие районированные сорта овощных культур Башкирии. Уфа, 1967.

## Һылтанмалар
*
Ғөзәйер (исем)

**Ғөзәйер** — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.

## Этимологияһы
Ғөзәйер- көс, ярҙам тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.

## Билдәле шәхестәр
Йәнтилин Ғөзәйер Йыһанур улы — дәүләт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, БАССР Юғары Советының 7-се 8-се саҡырылыш депутаты.

## Фамилиялар
Ғөзәйеров Морат Баҡый улы (22 октябрь 1950 йыл) — ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1973 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999 йылдан университеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры, 2003—2014 йылдарҙа ректоры, бер үк ваҡытта электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафдраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 2003 йылдан «Вестник УГАТУ» журналының баш мөхәррире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007) һәм атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006) һәм Рәсәй Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2011).

Ғөзәйеров Радик Миңлемулла улы (14 февраль 1963 — 27 май 1982) Башҡорт АССР-ы, Күгәрсен районы, Үрге Бикҡужа ауылы. Афған һуғышында һәләк булған башҡорт егете, гранатометчик. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.

## Топонимдар

## Сығанаҡтар
https://vk.com/wall-146318230_139 Проект «100 имен Сибая» — Янтилин Гузаир Зиганнурович (25.11.1917-12.02.1985)

## Иҫкәрмәләр
Ивашева Валентина Васильевна

**Валентина Васильевна Ивашева** (,  — , Мәскәү) — рус совет әҙәбиәт белгесе һәм тәнҡитсеһе, ватан «инглизтикаһына» нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Мәскәү дәүләт университеты профессоры. Монографиялар, дәреслектәр, бик күп мәҡәләләр авторы. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.

## Биографияһы
В. В. Ивашева — декабрист Василий Петрович Ивашевтың ейәненең ҡыҙы, — 1908 йылда Санкт-Петербургта тыуған. 1929 йылда Ленинград университетын тамамлай. 1946 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетына филология факультетының сит ил әҙәбиәте тарихы кафедраһына уҡырға инә. 1937 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы, ә 1955 йылда — «Творческое наследие Диккенса» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1955 йылда профессор булып китә. Артабан В. В. Ивашева башлыса XX быуат инглиз әҙәбиәте менән шөғөлләнә; йыш ҡына Бөйөк Британияға бара, ул заманда был һирәк күренеш була, унда күп кенә яҙыусылар менән осраша. Фәнни фантастика менән ҡыҙыҡһына, уның тураһында күп яҙа, үҙенең аспиранттарында (А. Кубатиев, В Гопман, Л. Михайлова һәм башҡалар) фантастикаға ҡыҙыҡһыныу уята.

## Ижады
В. В. Ивашеваның ижады инглиз әҙәбиәтен өйрәнеүгә, Британия империяһының ҡыйралышы, ҡулланыу йәмғиәтенең рухи көрсөгө, фәнни-техник прогресс, «асыулы йәштәр» хәрәкәте һәм термоядро һуғышына ҡаршы бөтә халыҡ ҡаршылыҡ күрһәтеүе кеүек илдең булмышын һәм характерын билдәләүсе социаль процестар тураһында фекерләүгә йүнәлтелгән. Тәнҡитсе XX быуаттың икенсе яртыһындағы тарихи яңылыҡтарҙы һәм уларҙың әҙәбиәттә сағылышын анализлай. Ул үҙенең китаптары биттәрендә Чарльз Сноу, Во Ивлин, Грэм Грин, Уилсон Энгус, Кларк Артур, Мердок Айрис һәм Льюис Норман кеүек инглиз мәҙәниәте оҫталарының эҙләнеүҙәре һәм ҡаҙаныштары тураһында һөйләй. Шулай уҡ инглиз яҙыусыларының Уилсон Колин, Пирс Пол Рид, Сьюзен Хилл һәм Маргарет Дрэббл кеүек яңы быуын вәкилдәре ижады менән таныштыра. «На пороге XXI века. НТР и литература» китабында, мәҫәлән, ағалы-ҡустылы Стругацкийҙар, С. Лем, А. Азимов, Дж. Баллард, Р. Брэдбери, И. Варшавский, К. Воннегут, Г. Гор, И. Ефремов, А. Кларк, А. Шалимова, К. Уилсона һәм башҡалар кеүек авторҙарҙың әҫәрҙәре телгә алына йәки ҡарала.

### Баҫылған китаптары
* 1954 — «Творчество Диккенса»;
* 1955 — «История зарубежных литератур XIX века. Т. 1»
* 1958 — «Теккерей-сатирик»
* 1960 — «Английский роман последнего десятилетия (1950—1960)»
* 1967 — «Английская литература XX века»;
* 1971 — «Английские диалоги. Этюды о современных писателях»;
* 1974 — «Английский реалистический роман XIX века в его современном звучании»;
** 1990 — «„Век нынешний и век минувший…“ Английский роман XIX века в его современном звучании» (Издание 2-е, дополненное).
* 1979 — «Что сохраняет время. Литература Великобритании 1945—1977»;
* 1979 — «На пороге XXI века. НТР и литература»;
* 1983 — «Эпистолярные диалоги»
* 1984 — «Литература Великобритании ХХ века»
* 1986 — «Новые черты реализма на Западе»
* 1989 — «Судьбы английских писателей».

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Архив БВИ
* Кафедра истории зарубежной литературы филологического факультета МГУ им. М. В. Ломоносова. История кафедры
* Учитель: призвание и судьба. О Зое Вадимовне Эсебуа
Яҡшығол (исем)

**Яҡшығол** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

## Этимологияһы
Яҡшығол саф башҡорт исеме, *яҡшы* һәм *ҡол* һүҙҙәре ҡушылыуынан яһалған.

## Билдәле кешеләр
Яҡшығол Ҡаҙыбаев — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, башҡорт казагы.

## Фамилияла
Яҡшығолов Сафуан Суфиян улы (апрель 1871 — июль 1931) —мәғрифәтсе-шағир, мулла һәм уҡытыусы. 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнашыусы.

Ҡоҙамыш Яҡшығолов — 13-сө Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Каменская Валентина Георгиевна

**Каменская Валентина Георгиевна** (15 февраль 1947 йыл, Ленинград) — ғалим-психофизиолог, Рәсәй мәғариф академияһының ағза-корреспонденты (2007).

## Биографияһы
1947 йылдың 15 февралендә Ленинград ҡалаһында тыуған.

1970 йылда А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетын тамамлай.

1975 йылда — «Особенности функциональной организации слухового входа во фронтальные отделы коры мозга кошки» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1995 йылда «Время в процессе отражения и как фактор организации целенаправленных акустико-моторных реакций человека» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1970 йылдан Санкт-Петербург дәүләт университетында (элек А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университеты) биология-тупраҡ факультетының юғары нервы эшмәкәрлеге физиологияһы кафедраһында өлкән лаборант булып эшләй.

1992 йылдан алып 2013 йылға тиклем — А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетының Балалыҡ институтында психология һәм бала психофизиологияһы кафедраһы етәксеһе.

2014 йылдан — И. А. Бунин исемендәге Елецк дәүләт университетының психофизиология һәм педагогик психология кафедраһы профессоры.

2007 йылда — психология һәм йәш буйынса физиология бүлексәһенән Рәсәй мәғариф академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: үҫеш һәм когнитив эшмәкәрлек психофизиологияһы, интеллектуаль һәләт.

«Дифференциаль психология һәм психофизиология» фәнни-педагогик мәктәбенә нигеҙ һалаыусы.

2014 йылдан алып 2016 йыл буйынса — Санкт-Петербургтың Мәскәү районының 507-се мәктәбендә район кимәлендәге «Организационно-педагогическая модель индивидуального образовательного маршрута ученика в профильном обучении на основе сетевого взаимодействия» эксперименталь майҙансығының ғилми етәксеһе.

Конфликтология, психофизиология, индивидуаль айырмалылыҡтар психофизиологияһы курстарын уҡый.

## Ғилми хеҙмәттәре
* **Каменская В. Г.** Социально-психологические основы управленческой деятельности. — М.: Academia, 2002, 2018.
* *Каменская В. Г.* Психология конфликта: мотивация и психологические защиты, М.: Юрайт. 2018
* *Каменская В. Г., Томанов Л. В., Драганова О. А.* Психодиагностика ребёнка. — М.: Форум, 2011, 2017.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Санкт-Петербургтың 300 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы.
* Рәсәй Фән һәм мәғариф министрлығының Почет грамоталары.
* Рәсәй Мәғариф академияһының Почет грамотаһы (2017) — психология өлкәһендәге юғары ҡаҙаныштары һәм хеҙмәттәре өсөн.
* Николай Геннадиевич Басов исемендәге өлкә премияһы лауреаты (2017).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
*
Аҡбирҙе (исем)

**Аҡбирҙе** — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла

## Этимология
Аҡбирҙе башҡорт һүҙе — аҡ (изге, бәхетле) + бирҙе (Аҡбирҙин фамилияһы бар)

## Билдәле кешеләр
Баталова Рима Аҡбирҙе ҡыҙы (1 ғинуар 1964 йыл) — спортсы, йәмәғәт эшмәкәре. Еңел атлетика буйынса 13 тапҡыр Паралимпия уйындары, 18 тапҡыр донъя һәм 43 тапҡыр Европа чемпионы. Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты, Рәсәй Паралимпия комитетының вице-президенты. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы, Дәүләт Думаһының физик культура, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитеты ағзаһы. Дәүләт Думаһының паралимпия спортын үҫтереү, инвалидтарҙың, һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙең физик культураһы һәм спорты мәсьәләләре буйынса ярҙамсы комитет рәйесе. «Шәхси батырлыҡ өсөн» (1992), 4‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2002), Почёт (1996), ике Дуҫлыҡ (2006, 2010), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000, Салауат Юлаев (2004) һәм Халыҡтар дуҫлығы (2019) ордендары кавалеры.

## Фамилия
Ишембай Аҡбирҙин (1770—1831) — Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында Ишембай ауылына нигеҙ һалыусы (беренсе тапҡыр 1815 йылда теркәлгән). Ауыл 1940 йылда ҡала итеп үҙгәртелә. Исеме Ишембай Аҡбирҙин хөрмәтенә Ишембай тип аталған.

Аҡбирҙин Нәжметдин Сәләхетдин улы (11 декабрь 1951 йыл — ауыл хужалығы алдынғыһы. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1984). III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры.

Аҡбирҙин Әхмәт Хажи улы (; 1913 — 15 апрель 1944) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы. Ҡыҙылармеец.

Аҡбирҙин Сибәғәт Ғәйнетдин улы (; 1904 — 24ноябрь 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкының пулемёт взводы командиры. Лейтенант.

Аҡбирҙин Риф Зыяитдин улы — Башҡортостанда 1931 йылда Яңы Сәфәр ауылында тыуған. Ауыр Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа (1942—1947) баҫыу эштәре колхозда эшләй. «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

Аҡбирҙина Виктория Викторовна (27 февраль 1978 йыл — Рәсәй иҡтисадсыһы, иҡтисади-технологик һәм төбәк үҫеше өлкәһендәге белгес. Иҡтисад фәндәр докторы (2010), Рәсәй фәндәр академияһы профессоры (2015), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (төбәк иҡтисады).

## Ауылдар
Аҡбирҙе (Иглин районы) () — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1009 кеше.

Аҡбирҙе (Әлшәй районы) () — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше.

Түбәнге Аҡбирҙе () — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Топонимдар
Аҡбирҙе (Өҫкәлек ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өҫкәлек йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр