open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Азалов Ҡлычнияз

**Ҡлычнияз Азалов** (10 март 1921 йыл — 27 декабрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы, Советтар Союзы Геройы (1944), гвардия ҡыҙылармеецы.

## Биографияһы
1921 йылдың 10 мартында Төркмәнстандың хәҙерге Марый районы Меджаур Баба Һары ауылында тыуған. Милләте буйынса төркмән. Колхозда эшләгән.

Ҡыҙыл Армияла — 1941 йылдан. 1943 йылдың майынан фронтта.

1943 йылдың 27 сентябрендә 58-се гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы комсомолец гвардия ҡыҙылармеецы Ҡлычнияз Азалов дошман уты аҫтында Нивки ауылы янында (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы) Днепр йылғаһы аша уң ярға сыға, плацдармды тотоп ҡалыу буйынса алыштарҙа ҡаһарманлыҡ күрһәтә: өс тапҡыр яралана, әммә сафта ҡала. 1943 йылдың 27 декабрендә һуғышта алған яраларҙан вафат була. Белоруссиялағы Гомель өлкәһе Светлогорск ҡалаһында ерләнә.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Азалов Ҡлычнияз Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены
* Үлгәндән һуң Төркмәнстандың иң юғары дәрәжәһе — «Төркмәнстан Геройы» исеменә лайыҡ була.

## Хәтер
* Гомель өлкәһендәге Светлогорск ҡалаһында бер урам Герой исемен йөрөтә.
* Азалов исемен ул уҡыған 3-сө мәктәп йөрөтә.
* Тыуған колхозында Геройға бюст ҡуйылған.
* Ҡлычнияз Азаловтың исеме 112-се башҡорт (16-сы Чернигов гвардия) кавалерия дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройҙары исемдәре араһында алтын хәрефтәр менән уйылып яҙылған:
** Башкортостан Республикаһының Милли музейында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14)
** 112-се Башҡорт (16-сы Чернигов гвардия) кавалерия дивизияһы (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

*
Эмна Мизуни

**Эмна Мизуни** () — Тунистың онлайн-активисы, ирекле журналист, коммуникациялар һәм бизнес буйынса эксперт. Туниста RightConды уңышлы әҙерләүҙә ярҙам иткәндән һуң, 2019 йылдың июлендә уны глобаль Access Now директорҙар советы функцияһын башҡарыусы, нейтралитет селтәрендә кеше хоҡуҡтары буйынса халыҡ-ара коммерция булмаған төркөм етәксеһе итеп һайлайҙар. 2013 йылдың мартында Мизуни сит илдәр менән ҡыҙыҡһыныусыларҙы йәлеп итеү өсөн Тунистың мәҙәни мираҫын өйрәнеүсе Сartagina (Карфагина) ойошмаһын төҙөй. 2019 йылдың авгусында Стокгольмда үткән Викимедиа конференцияһында Эмна Мизуни 2019 йыл википедисы тип иғлан ителде. Был исемгә улТунистың бай мәҙәниәтен һәм тарихын танытыуҙа арымый-талмай эшләүе, ғәрәп һәм африкалылар йәмғиәттәрен илһамландырыусы ғәмәлдәре, халыҡ-ара Викимедиа хәрәкәтенең үҫешенә файҙалы булған өлгөһө өсөн лайыҡ була.

## Биографияһы
Эмна Мизуни Тунис ҡалаһында тыуып үҫә, 2006 йылда Ле Бардо ҡалаһы районында Хазнадар лицейын тамамлай, ә һуңынан Туниста сауҙа оҫталығына өйрәнә (ESCT), тәүҙә унда менеджмент тамамлай (2009), һуңынан маркетинг, эшлекле һөйләшеүҙәр һәм коммуникациялар буйынса магистр дәрәжәһен ала (2011). Уҡыуын тамамлағандан һуң маркетингта һәм рейдтарҙы яҡтыртыусы журналист булып эшләй. 2012 йылдың июнендә Британия Советына Маркетинг һәм коммуникациялар буйынса вазифаға тәғәйенләнә.

Ғәрәп яҙынан һуң Мизуни халыҡта үҙ иленең тарихы һәм мәҙәниәте тураһында белемдең, үкенескә күрә, етерлек түгеллеген аңлай һәм Тунистың мәҙәни мираҫын популярлаштырыу өсөн Карфагин (Тунистың боронғо атамаһы — Карфаген) ойошмаһын ойоштороусыларҙың береһе була.

## Һайланма әҫәрҙәре
* 2018: Mizouni, Emma: *d ' un de la de nouveau Evaluation stratégie communication media*, universitaires Editions européennes, 

## Тышҡы һылтанмалар
* Эмна Мизуни about.me сайтында

## Иҫкәрмәләр
Советтар Союзы Коммунистар партияһы

**Советтар Союзы Коммунистар партияһы** (, КПСС) (ҡыҫҡартылған атамаһы -аббр. **КПСС**; көндәлек һөйләштә **па́ртия**) — Совет Социалистик Республикалар Союзында хакимлек иткән фирҡә (партия).
## Тарихы
1898 (1903) йылда Рәсәй марксистары тарафынан нигеҙләнгән РСДРП (Российская социал-демократическая рабочая партия)- Рәсәй социал- демократик эшселәр (большевиктар) партияһы; 1918 йылдың мартынан РКП(б)- Рәсәй коммунистар (большевиктар) партияһы тип атала башлай. 1925 йылдан 1991 йылға тиклем — Бөтә Союз коммунистар партияһы, Советтар Союзы Коммунистар партияһы (Всесоюзная коммунистическая партия большевиков-ВКП(б), Коммунистическая партия Советского Союза-КПСС). 1920-се йылдар башынан алып, 1990 йылға тиклем илдә рөхсәт ителгән берҙән-бер партия. Компартияның хакимлыҡ статусын СССР Конституцияһы билдәләй: 1936 йылғы СССР Конституцияһының 126-сы статьяһында Коммунистар партияһы дәүләт һәм йәмәғәт ойошмаларының «етәксе ядроһы» тип, 1977 йылда ҡабул ителгән СССР Конституцияһында (6-сы статья) бөтә совет йәмғиәтенә, дәүләт һәм йәмғиәт ойошмаларына етәксе һәм йүнәлеш биреүсе көс, тип яҙылған. 1990 йылда СССР-ҙа барған «үҙгәртеп ҡороу» осоронда компартияның сәйәси власть монополияһы бөтөрөлә, ләкин яңы редакциялағы СССР Конституцияһында ла КПСС башҡа партиялар араһында айырып күрһәтелгән.

1991 йылғы (19—21 август) «август болаһы» менән бәйле ваҡиғаларҙан һуң, ул ваҡыттағы РСФСР Президенты Б.Н.Ельцин КПСС-ты Конституцияға ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләй. Хоҡуҡҡа ҡаршы килгән РСФСР Президенты Указы менән (№ 169, 6 ноябрь, 1991 йыл) КПСС-тың һәм РСФСР Компартияһы эшмәкәрлеге тыйыла — бөтә ойошмалары ла таратыла, мөлкәте тартып алына. Ләкин Рәсәй Федерацияһы Конституция суды ҡарары буйынса (суд ҡарары № 9-П 30.11.1992), КПСС — РСФСР Компартияһының башланғыс ойошмаларының эшмәкәрлеген тыйыу Конституцияға ярашһыҙ тип табыла. Партияның тарҡалыуы һәм бөтә союз ойошмаһы булыуҙан туҡтауы сәбәпле был эште артабан ҡарау туҡтатыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* *Андреев Герман Наумович* Не близнецы, но — братья. // Новый мир. — 1994. — № 4. — С. 185—189. — ISSN 0130-7673
* Введение, состав руководящих органов РКП(б)-ВКП(б)-КПСС, статистика и биографические справки по их членам. // «Известия ЦК КПСС» 1990. № 7.
* 
* 
* 
* 
* 
* Коммунистическая партия Советского Союза // Научный коммунизм: Словарь / Александров В. В., Амвросов А. А., Ануфриев Е. А. и др.; Под ред. А. М. Румянцева. — 4‑е изд., доп. — М.: Политиздат, 1983. — 352 с.
* *Месяц С. А.* История высших органов КПСС. — М.: Открытое общество, 2001.
* 
* Список № 5 исключённых из РКП по Сибири // «Советская Сибирь», № 284 (644), 24 декабря 1921.
* 
* Лукашевич Д. А. Юридический механизм разрушения СССР. М., 2016. 448 с.

## Һылтанмалар

* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
* Исторические уроки гибели КПСС и СССР
* «Советский архив» — сборник документов ЦК КПСС / Составитель Буковский В. К.
* Communist Party // Encyclopædia Britannica
* Communist Party of the Soviet Union // Encyclopædia Britannica
Король һарайы (Стокгольм)

**Стокгольмдағы Король һарайы** () — Стокгольм үҙәгендә Стадхольмен уртауының яр буйында урынлашҡан швед монархтарының рәсми резиденцияһы.

Урта быуаттарҙа һарай урынында Балтиканан Меларенға барған һыу юлын һаҡлау өсөн Биргер Ярл төҙөткән Стокгольм замогы торған. Ошо төҙөлөштән һуң Стокгольм ҡалаһы тарихы башлана.

Юхан III идара иткәндә, ҡотһоҙ замок ренессанс рухында эшләнгән элегант резиденцияға әүерелә. XVII быуат аҙағында ул иҫкергән тип һанала һәм 1690—1697 Кесе Тессин проекты буйынса уның урынында барокко һарайы төҙөлә. Яңы ваҡытҡа тиклем король һарайында уның ғаиләһе генә түгел, хатта Швеция хөкүмәте ғаиләһе йәшәгән урын булып хеҙмәт итә.

1697 йылдың 7 майында яңы ғына төҙөлөп бөткән һарай янып бөтә һәм Тессин хәҙергәсә һаҡланған, фасады 120 метр булған, 600 бүлмәле бина төҙөүгә тотона. Шуныһы ҡыҙыҡлы, король ғаиләһе һәләк була яҙған һәм янғынға тиклем вафат булған король Карл XI мәйете яныу хәүефе аҫтында ҡалған 1697 йылдағы янғын һарайҙың янғын хәүефһеҙлеге өсөн яуаплы брандмейстер бүлмәһенән башлана.

Иҡтисади ауырлыҡтар арҡаһында һарайҙың яңы бинаһын төҙөү 1754 йылға тиклем һуҙыла, ә уның төньяҡ-көнбайыш ҡанаты 1760 йылда ғына тамамлана. Мадридтағы король һарайы кеүек үк, швед короле резиденцияһы, уның симметриялы ауыр массалары, үҙенең йөҙө менән Барберини палаццоһының тормошҡа ашмаған бернини проектына бурыслы. 
Файл:Royal-Palace-Stockholm.jpg|Стокгольм һарайының фасады.


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Очерк истории королевского дворца в Стокгольме в передачи Радио Швеция — в тексте и записи аудио на Портале о странах, рус.
Шорети монастыры

**Шорети монастыры** (грузин: მონასტერი შორეთის) көньяҡ Грузияла  Самцхе-Джавахети төбәгенең Аспиндза муниципалитетында урынлашҡан урта быуат христиан монастыры. Бер нисә ҡоролманан торған сиркәү Изге Георгийға арналған. Харабаларҙа торған сиркәү 2018  йылда тулыһынса тергеҙелә. Сиркәү мозаикалы биҙәктәре һәм урта быуат яҙыуҙары менән иғтибарҙы йәлеп итә. Монастырь Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.

## Тарихы һәм урынлашыуы

Шорети монастыры ҡаялы үҙәндә , Ота ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 6 км алыҫлыҡта ята. Сиркәүгә йәйәүләп  барырға мөмкин. Сиркәү урынлашҡан "Аспиндзис-хеви" булараҡ билдәле яйла тарихи Месхети провинцияһында урынлашҡан.

Монастырь яҙмаларҙа һирәк телгә алына. Монастырҙың баштағы исеме -Шорота. Был исем  1595 йылғы ғосман финанс документтарында осрай. 1745 йылда "Грузия королеге" китабын төҙөгән принц Вахушти шул ваҡытта ташландыҡ монастырҙы яңылыш "Шорапани" тип атай. Мари-Фелисите Броссет  1849 йылда үҙенең монастырға барыуында уны " Чолот" булараҡ билдәләй; Хәҙерге Шорети  исеме тарихсы Эквтиме Такаишвили арҡаһында тарала, ул 1902 йылда ярым емерек монастырҙы өйрәнә. Ер  тетрәү һөҙөмтәһендә монастырь тулыһынса тиерлек емерелә. 1986 йылдан  2009 йылға тиклем монастырҙа археологик тикшеренеү эштәре үтә. 2015 йылдан 2018 йылға тиклем монастырь реконструкциялана

## Тасуирламаһы

Шорети монастыры төп сиркәүҙән, манаранан, ҙур булмаған часовня менән таш ситлектәрҙән тора. Төп сиркәү ике ҡатлы бинанан ғибәрәт, ул  быуаттар дауамында бер нисә тапҡыр яңынан ҡорола.  Өҫкө ҡаты оҙонса  тәре рәүешле зал. Беренсе ҡаттан көньяҡҡа ҡарай күтәрмә урынлашҡан. Туғыҙ аркалы һәм параллель уйымдар менән манара 14 йәки 15 быуатта киңәйтелгән күтәрмәгә өҫтәлә. Был ҡоролманың көньяҡ фасадында  өс компонентлы төҙөлөш урынлашҡан. Төҙөлөштә һигеҙ мөйөшлө колонна тотоп торған ике арканың башына инеү урынын булдырып, өсөнсө арка өҫтәлә. 12 йәки 13 быуатта сиркәүҙән көньяҡҡа һәм көнбайышҡа ҡарай ҙур булмаған часовня һәм оҫтахана төҙөлә. Ошо осорҙа сиркәү киңәйтелә һәм Лавра итеп үҙгәртелә.

Сиркәү Богородица һүрәтләнгән  Византия стена мозаика сәнғәте  менән иғтибарға лайыҡ. Был мозаика өлгөһө шулай уҡ Цроми, Гелати һәм Мартвили монастырында бар. Сиркәүҙә бер нисә урта быуат грузин яҙыуҙары бар. Көньяҡ фасадтағы яҙыу Николозҡа ҡарай, икенсе яҙыуҙа католикос Микель телгә алына.

## Иҫкәрмәләр
Зеда Тмогви

**Зеда Тмогви** (груз.: ააიი) - Көньяҡ Грузияла тарихи Джавахети районында (хәҙер Аспиндза муниципаилитеты) урынлашҡан  урта быуат христиан сиркәүе. Һаҡланып ҡалған бина Баграт IV хакимлыҡ иткән осорҙа (1027-1072) төҙөлгән  өс нефлы базиликанан ғибәрәт. Уның фасадтарында шул осор тарихи шәхестәрен телгә алған  бер нисә грузин яҙыуҙары бар. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән

## Урынлашыуы
Зеда Тмогви, йәки " үрге Тмогви", Тмогви ҡәлғәһе һәм Вардзия мәмерйәләр комплексы араһындағы бейек тау яйлаһында урынлашҡан. Зеда Тмогви 1944 йылда Советтар Союзы ваҡытында урындағы мосолман халҡы ҡыуылған емерек ауыл уртаһында тора. Урында археологик тикшеренеүҙәр үткәрелмәгән. Осраҡлы табылдыҡтарға бронза быуатының ҡара шымартылған керамикаһы һәм обсидиан  инә. Яҡында шулай уҡ ер аҫты таш юлдары бар. Зеда Тмогви топонимы үҙе тәүге тапҡыр 1595 йылда ғосман документтарында  һәм XVIII быуат грузин йылъяҙмаһында телгә алына

## Архитектураһы

Зеда Тмогви  XI быуаттың икенсе сирегендә  төҙөлә. Был өс нефлы базилика һәйбәт ҡырҡылған һоро базальт таштарҙан төҙөлгән һәм таш плита менән ябылған. Үҙәк нефы ҡабырға нефынан бейегерәк һәм ҙурыраҡ, ул ике яҡтан бер пар колоннаға таянған  өс яҡлы аркалар менән айырылған.  Төньяҡ диуары иҫкерәк ҡоролманы - инеү урыны тишеген үҙ эсенә ала. Көньяҡ фасады тура мөйөшлө ҡыҫанға ҡуйылған һәм  яҙыуҙар менән биҙәлгән порталға эйә. Көнсығыш фасадта орнаментлы тирәстәрҙә өс тәҙрә урынлашҡан.

Сиркәүҙә грузин урта быуат алфавитында яҙылған туғыҙҙан да  кәм түгел яҙыу бар. Көньяҡ порталда урынлашҡан уларҙың береһе батша Багратты һәм уның әсәһе Мириамды данлай. Башҡа ике яҙыу батша Баграт ваҡытындағы күренекле дворян Парсманға һәм Баграттың улы Георгий II арналған.

## Иҫкәрмәләр
Антошин Яков Фёдорович

**Яков Федорович** **Антошин** (1 май 1913 йыл — 2 декабрь 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов кавалерия) дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы пулемётсыһы, гвардия ҡыҙылармеецы, Советтар Союзы Геройы.

## Биографияһы
1913 йылдың 18 апрелендә (яңы стиль буйынса 1 май) Түбәнге Новгород өлкәһе Большеболдин районы Кистенево ауылында кәрҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса Урыҫ. Белеме — башланғыс. 1936 йылдан башлап Горький фрезерҙар станоктары заводында эшләй.

Ҡыҙыл Армияла — 1942 йылдың майынан. 1942 йылдың октябренән — ғәмәлдәге армияла.

Үҙәк фронты 61-се армия 7-се гвардия кавалерия полкы 16-сы гвардия Чернигов дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы пулемётсыһы ҡыҙылармеец Яков Антошин 1943 йылдың сентябрендә Днепр йылғаһын аша сыҡҡан саҡта Комарин тирәһендә (хәҙерге ваҡытта Белоруссияның Гомель өлкәһе Брагин районы ҡала тибындағы ҡасаба) кәмәнең ал яғына ҡул пулемётын ҡуйып ала һәм тәүгеләрҙән булып  дошмандың көслө миномет һәм пулемёт уты аҫтында йылғаның ҡаршы яҡ ярына сыға һәм дошман пехотаһын ярҙан утҡа тота. Әлеге алышта ҡыйыу гвардеец яралана, әммә сафта ҡала. Медсанбаттан һуң ул яңынан үҙенең часына ҡайта.

Алыштарҙың береһендә ҡыҙылармеец Антошин гвардеецтарҙың бер төркөмө менән, пулемёт утын яуҙыра-яуҙыра, Нивки ауылының бер яҡ осона бәреп инә (Белоруссия, Гомель өлкәһе). Әммә дошман да бирешмәй, ҡабат-ҡабат һөжүмгә күтәрелә, ауылды кире ҡайтарырға маташа. Яков Антошин ҡамауҙа ҡала. Бер йорттоң салағына менеп, ҡурҡыу белмәгән кавалерист фашистарҙы өҫтән пулемёт утында тота. Хатта өйҙө яндырып ебәргәндән һуң да ул дошманға төҙәп атыуын дауам итә. Һәләк булыуҙан уны хәрби дуҫтары ҡотҡара. Янған, әммә тере ҡыҙылгвареец Антошин медсанбатҡа оҙатыла, ә һауыҡҡандан һуң ҡабаттан алыштарҙа ҡатнаша.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Яков Федорович Антошинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (5920-се һанлы) .

Һуғыштан һуң батыр пулемётсы демобилизациялана. Тыуған яҡтарына ҡайта, колхозда эшләй. Артабан Горький ҡалаһында йәшәй (1990 йылдан — Түбәнге Новгород). 1993 йылдың 2 декабрендә вафат була. Тыуған ауылында ерләнгән.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (5920-се һанлы)
* Ленин ордены
* I дәрәжә Ватан Һуғышы ордены
* Миҙалдар.

## Хәтер
* Я. Ф. Антошкиндың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Паразитология

**Паразитология** —  паразитлыҡ күренештәрен, паразиттарҙың биологияһын һәм экологияһын, шулай уҡ, паразиттар тыуҙырған ауырыуҙарҙы, улар менән көрәш сараларын өйрәнеүсе комплекслы биология фәне.

## Фәнни йүнәлештәр
**Дөйөм паразитология -** төрлө этиологиялы (сығыштары, тәбиғәттәре, сирҙе барлыҡҡа килтереү сәбәптәре, клиник билдәләре буйынса) паразиттарға ҡаршы көрәштең фәнни нигеҙҙәрен, принциптарын өйрәнә.

**Ветеринар паразитология** — ветеринарияның, паразит хайуандарҙы һәм улар тыуҙырған ауырыуҙарҙы, клиник билдәләрен өйрәнеүсе бүлеге. Хайуандарҙы зарарланыуҙан һаҡлау сараларын, сирлеләрен дауалау ысулдарны асыҡлай.

**Медицина паразитологияһы** — медицинаның кешелә ауырыу тыуҙырыусы паразиттарҙы өйрәнеүсе бүлеге. Паразиттар тыуҙырған сирҙәрҙе, сирлеләрҙә күҙәтелгән патологик хәлде өйрәнә. Уларҙы йоҡтороу юлдарын, сирҙе иҫкәртеү сараларын һәм дауалау ысулдарын асыҡлай.

## Бүлектәре

*медицина протозоологияһы (иң ябайҙар вәкилдәре)
* медицина арахноэнтомологияһы (быуынтығаяҡлылар тибы вәкилдәре-талпандар, бөжәктәр)
* медицина гельминтологияһы (кеше организмында паразит булып тереклек итеүсе йомро һәм яҫы селәүсендәр тибы вәкилдәре)

Академик К,И,Скрябин хайуан һәм үҫемлек тәбиғәтле паразит организмдар булыуын иҫәпкә алып паразиттар тураһындағы дисциплиналар араһында фитопаразитология һәм зоопаразитология йүнәлештәрен айыра.

## Медицина паразитологияһы бурыстары

* паразиттарҙың төрөн дөрөҫ билдәләү өсөн уларҙың үҫеш стадияларының барыһын да асыҡлап, төҙөлөш үҙенсәлектәрен өйрәнә
* паразитология объекттары систематикаһын өйрәнеү, ҡайһы паразитар төркөмгә ҡарағанын асыҡлау
* паразит -хужа мөнәсәбәттәрен өйрәнеү
* паразиттарҙың үҫеш циклы үҙенсәлектәрен өйрәнеү, паразиттың тәбиғәттә циркуляция (тәбиғәттә әйләнешен) юлдарын, кеше организмына эләгеү ысулдарын асыҡлау
* паразиттарҙың зарары, шулай уҡ, паразиттарға һәм сирҙе күсереүселәргә ҡаршы көрәш саралары тураһында белемдәргә нигеҙләнеп паразитар ауырыуҙарҙы иҫкәртә
* паразитар ауырыуҙарҙы асыҡлауҙың һәм дауалауҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләй .
* паразитар ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм бөтөрөүҙе тәьмин итеүсе система булдырыу.
## Шулай уҡ, ҡарағыҙ
* Паразитология (журнал)
* Паразитологический сборник (основан акад. Е. Н. Павловским)
* Паразитарная система

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* *Назарцев Б. И. (Военно-медицинский музей Министерства обороны РФ).* Письма Е. Н. Павловского из Среднеазиатской паразитологической экспедиции 1928 года // Фотография. Изображение. Документ : журнал. 2014. № 5. С. 30-48. ISSN 2221—1764 http://elibrary.ru/item.asp?id=23943360
* 
* 
* Биоразнообразие и экология паразитов наземных и водных ценозов : Материалы международной научной конференции, посвященной 130-летию со дня рождения акад. К. И. Скрябина (9-11 декабря 2008 г., Москва)  / Редколлегия: Мовсесян С. О., Беэр С. А., Зиновьева С. В., Пельгунов А. Н., Спиридонов С. Э. — М., 2008.
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* Медицина паразитологияһы 
* Паразитология.
Арсенюк Александр Николаевич

**Арсенюк Александр Николаевич** (2 август 1910 йыл — 27 март 1906 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы снайперы, Советтар Союзы Геройы (1944), гвардия ҡыҙылармеецы.

## Биографияһы
Александр Николаевич Арсенюк хәҙерге Украинаның Одесса өлкәһе Ананьев районы Михайловка ауылында 1910 йылдың 20 июлендә (2 августа) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса украин. 1945 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Тулы булмаған урта белемле. Монтажсы булып эшләгән.

Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың июнь айында саҡырыла һәм хәрәкәт итеүсе армияға ебәрелә.
Үҙәк фронтағы 61-се армия составындағы 16-сы гвардия Чернигов дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы снайперы ҡыҙылармеец Александр Арсенюк 1943 йылдың 27 сентябрендә беренселәрҙән булып Днепр йылғаһының уң ярына сыға. Дошман биләгән ярҙа автомат һәм кинжал менән ҡоралланған ҡурҡыу белмәҫ гвардеец дошман траншеяһына бәреп инә һәм гитлер офицерын үлтерә, әсирлеккә обер-ефрейтор ала һәм уны полк штабына еткерә («тел» менән бергә һул ярға сыға). Әсир дошман урынлашҡан урыны һәм нығытмалары тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр бирә.

Гвардия ҡыҙылармеецы Арсенюк Днепрҙың уң яҡ ярына ҡабаттан сыға һәм һәм немец тылына сая сабауылдарын дауам итә. Белоруссиялағы Гомель өлкәһе Брагин районындағы Нивки ауылы өсөн барған алышта ҡыйыу яугир ҡаты яралана.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Арсенюк Александр Николаевич «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3007-се һанлы) .

Һуғыштан һуң өлкән сержант Арсенюк А. Н. демобилизациялана. Запастағы өлкән сержант.
1952 йылда ул Етәксе һәм инженер-техник хеҙмәткәҙәренең квалификацияһын күтәреү институты тамамлай. Мәскәү — герой-ҡалала йәшәй. 1996 йылдың 27 мартында вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында (3-сө участка) ерләнә.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3007-се һанлы, ).
* Ленин ордены
* I дәрәжә Ватан Һуғышы ордены
* Миҙалдар

## Хәтер

* А. Н. Арсенюктың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Камалова Алиса Атлас ҡыҙы

**Камалова Алиса Атлас ҡыҙы** (30 август 1979 йыл) — ғалим-терапевт. 2006 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (2006), доценты (). Башҡортостан Республикаһының Терапевтар ассоциацияһы ағзаһы (). 

## Биографияһы
Алиса Атлас ҡыҙы Камалова 1979 йылдың 30 авгусында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ ауылында тыуған. 1996 йылда Оло Ыҡтамаҡ урта мәктәбен, 2002 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаған.

2002 йылда интернатура, 2003—2006 йылдарҙа клиник ординатура үтә.

2006 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының поликлиника терапияһы кафедраһында уҡыта. 

## Ғилми эшмәкәрлеге
Гастроэнтерология, терапия, һаҡланыу саралары өлкәһендә ғилми эҙләнеүҙәр алып бара. 

2006 йылда  темаһына диссертация яҡлай һәм медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһен ала. 

4 монография, 122-нән ашыу ғилми баҫма авторы. Башҡа авторҙар менән берлектә 4 уҡыу ҡулланмаһы, 2 уҡытыу методикаһы ҡулланмаһы, 22 методик тәҡдимдәр нәшер иткән. 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

## Һылтанмалар
* Камалова Алиса Атласовна. Официальный сайт БГМУ  
* Клинико-функциональная характеристика билиарной патологии у лиц призывного возраста : диссертация кандидата медицинских наук (14.00.05). Автор: Камалова, Алиса Атласовна. Российская государственная библиотека
Белиц

**Бе́лиц** () — Көнсығыш Германиялағы ҡала, Бранденбург  еренең Потсдам-Миттельмарк районына инә.

Майҙаны- 180,07 км². Рәсми коды — *12 0 69 017*. Беренсе донъя һуғышы һәм Икенсе донъя һуғышы осоронда госпиталь хәрбиҙәрҙе дауалау буйынса махсуслаша. Икенсе донъя һуғышынан һуң  Германия  Демократик Республикаһы территорияһына ҡарай,   Советтар Союзынан ситтә иң ҙур хәрби совет госпитале була. Ҡала 12 ҡала районына бүленгән.
1991 йылда СССР-ға китерҙән алда Белиц совет хәрби госпиталендә Эрих Хонеккер йәшәгән. 

## Халҡы

Ҡалала  11 900 кеше йәшәй (31.12.2010).

## Ҡала күренештәре


Beelitz asv2021-06 img04.jpg| 
Beelitz asv2021-06 img09.jpg|
Beelitz_Diverses.JPG| 
Beelitz_Elektrizitaetswerk.jpg| 
Beelitz_Heilstaetten_Wandelgang.jpg|
Beelitz_Heilstaetten_Pavillon_B_IV_NW.jpg|
Beelitz_Heilstaetten_Pavillon_Chirurgie_O.jpg|
Beelitz_Heilstaetten_Waschkueche.jpg|


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальная страница
Пресвятая Богородица сиркәүе

**Шильдала Пресвятая Дева Мария сиркәүе** -Кварели муниципалитетының Шильда ауылындағы архитектура ҡомартҡыһы. Челти йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ҡомартҡы Дева Мария сиркәүенән, башнянан, биналарҙың һәм ҡойманың ҡалдыҡтарынан тора. 
Сиркәү базилика нефынан тора, ул VI быуатҡа ҡарай. Бина яҫы таштан төҙөлгән. Ярым түңәрәк апсидаһы бар. Инеү урын өс яҡтан. Сиркәү ике яҡлы ҡойма менән уратып алынған. Ҡойманан көнбайышҡа ҡарай башня урынлашҡан. Ҡомартҡы бер нисә реконструкциянан һуң байтаҡ үҙгәрә. Иң ҙур реконструкция XIX быуатта үтә. 

Бер нисә тораҡ бина сиркәүҙән төньяҡҡа ҡарай урынлашҡан. Сиркәү һәм төньяҡ-көнбайыш яҡтағы ҡойма араһында планында квадрат (5 х 5 м) өс ҡатлы башня тора. Ул ваҡланған таштан төҙөлгән. Башня һуңынан яңынан ҡорола. Ҡойма, тораҡ биналар һәм башня XVII-XVIII быуаттарға ҡарай. 

Шильдалағы Дева Мария сиркәүенә 2006 йылда Грузияның президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә

## Әҙәбиәт
* საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, გვ. 463-467, თბ., 2013 წელი.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения

## Һылтанмалар
* ქართლის ცხოვრების ტოპოარქეოლოგიური ლექსიკონი, შილდა

## Иҫкәрмәләр
Гидробиология

**Гидробиология** — (грек. hydor—һыу, bios—йәшәү и logos—фән) биология фәненең бер бүлеге. Һыу организмдарының йәшәү рәүешен, уларҙың үҙ-ара һәм йәшәү мөхите менән мөнәсәбәттәрен, эске һыуҙарҙың, дингеҙ һәм океандарҙың биологик продуклылығын өйрәнә.

**Фән үҫешенең төп этаптары**

Сағыштырмаса йәш фән**.** Махсус тикшеренеү ысулдары булған үҙаллы дисциплина булараҡ айырылып сығыуы профессор Земперҙың 1880 йылда баҫылып сыҡҡан (Semper) билдәле китабы(«Na-tiirliche Existenzbedingungen der Tiere») менән бәйле.

Унда башлап был фәндең төп бурыстары бәйән ителә. Фәнгә төп нигеҙ булып зоолог һәм ботаниктар тарафынан һыу организмдары анатомияһы, тарихы, систематикаһы, үҫеше географик бүленеше, тормошо тураһында мәғлүмәттәр хеҙмәт итә

Хәҙерге гидробиологияны экологияның бер бүлеге булараҡ тип ҡарарға була. Уның эсенә таксономия, иҡтисади биология, , сәнәғәт биологияһы, морфология, физиология һәм башҡа бүлектәр ҙә инә. Эштәрҙең байтаҡ өлөшө күлдәр (лимнология), менән бәйле. Унда ағым һыуҙар һәм йомоҡ һыу ятҡылыҡтары экологияһын айырып ҡарарға мөмкин. Йомоҡ һыу ятҡылығындағы яһалма экосистема өлгөһөн ҡороу, һыу ятҡылыҡтарында балыҡ үрсетеүҙең барлыҡ мәсьәләләре менән аквариумистика шөғөлләнә.
## Һылтанма
*Большая медицинская энциклопедия
## Иҫкәрмә
Бонн

**Бонн** () — Көнбайыш Германиялағы ҡала (Төньяҡ Рейн-Вестфалия еренә инә, Рейн йылғаһы буйында урынлашҡан). Халҡы — 318 809 кеше, илдә халыҡ һаны буйынса 19-сы урынды биләй.

1949 йылдың 3 ноябренән 1990 йылдың 3 октябренә тиклем — Германия Федератив Республикаһының баш ҡалаһы. 1990 йылда Германияның ике өлөшө - ГФР һәм ГДР берләшкәс, 1991 йылдың 20 июнендә бундестаг баш ҡаланы Берлинға күсереү тураһында ҡарар ҡабул итә. Бонн — Германияның ҙур сәйәси үҙәге, бер нисә федераль ведомство бында эшләүен дауам итә, федераль дәрәжәләге ҡала тип иҫәпләнә.

## Тарих
Бонн урынында б.э.т. 11-се йылда рим ғәскәре лагеры төҙөлә (*Castra Bonnensia*). Ҡаланың исеме бәлки эбурон тигән герман ырыуы исеме менән бәйлелер тип иҫәпләйҙәр. 1000-се йыл тирәһендә «Бонн» атамаһы ҡулланыла башлай.

* 1770 йылда — Людвиг ван Бетховен тыуған.
* 1786 йылда — Бонн университетына нигеҙ һалынған. 1835—1836 йылдарҙа Бонн университетында философ, йәмғиәт эшмәкәре, марксизмға нигеҙ һалыусы сәйәсмән Карл Маркс, 1864—1865 йылдарҙа — философ Фридрих Ницше,1877—1879 йылдарҙа — буласаҡ Германия императоры — кайзер Вильгельм II Гогенцоллерн уҡыған.
* 1815—1945 — Пруссия составына ингән.
* 1845 — Бетховенға һәйкәл асылған, уның хөрмәтенә беренсе фестиваль ойошторола.
* 1949 — Бонн ГФР-ҙың баш ҡалаһына әйләнә.
* 1994 — федераль министрлыҡтарҙы Берлинға күсереү тураһында закон ҡабул ителә.

1998 — федераль министрлыҡтар, ГФР Бундестагы, канцлеры, президенты Берлинға күсә, ҡайһы бер ведомстволар элеккесә Боннда эшләй.

Ҡалала педагогия академияһы, консерватория бар.

Иң яҡын аэропорт — Кёльн/Бонн халыҡ-ара аэропорты.

### Бонн музейҙары
* Немец музейы
* Рейндың региональ музейы
* Людвиг ван Бетховен тыуған йорт, хәҙер музей http://www.beethoven-haus-bonn.de
* «Bundeskunsthalle» федераль күргәҙмә залы
* Германия тарихы музейы () http://www.hdg.de

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт Бонна
* Генеральное консульство Российской Федерации в Бонне
Слеса

**Слеса  ҡәлғәһе** (груз.: სლესის ციხე)–Грузияла, Самцхе-Джавхаети төбәгенең Ахалцихе муниципалитетында урынлашҡан  урта быуат ҡәлғәһе. Ҡәлғә тарихы билдәле түгел, ул хәҙер емерелгән замоктан һәм яҡшыраҡ һаҡланған башнянан тора. Башня күрше убала урынлашҡан. Ҡәлғә Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.

## Тарихы
Замок тарихы билдәле түгел. Архитектура үҙенсәлектәренә ҡарағанда ҡәлғә һуңғы урта быуаттарҙа төҙөлгән.  1516 йылдағы грузин документында Самцхеның күренекле ғаиләләре  һаналып китә,  Бумбулидзе мираҫын, зыяраты, монастыры һәм һарай яны сиркәүен Авалишвилар менән бүлешкән "Слесанан" булғандар  телгә алына. 1598 йылға ҡараған ғосман фискаль  иҫәбендә Слеса ауылында  16 йорт хужалығы иҫәпләнә.  19 быуатҡа ауыл тарҡала

## Архитектураһы
Слеса ҡәлғәһе ҡаялы убала, Квабисхеви һәм  Ацкури ауылдары уртаһында, Кура йылғаһының һул ярында урынлашҡан

Замок ныҡ зыян күргән: өҫкө диуарҙары, тәҙрә һәм ишек уйымдары емерелгән, ә эске ҡоролмалары харабаларҙа. Бина дөрөҫ булмаған тура мөйөшлө, көньяҡ-көнсығыш яғында һуҙылған, көньяҡ яғы йомро. Диуарҙары төрлө бейеклектә, бер нисә сығып торған ярым түңәрәк контрфорстар менән нығытылған. Эске ихата өс платформанан тора: аҫҡыһы төрлө ҙур булмаған ҡоролмаларҙың ҡалдыҡтарынан тора, уртала емерелгән сиркәү, ә өҫтәгеһе түңәрәк мөйөшлө бейек башня менән тамамлана

Замоктың диуарҙары таштан һалынған, ҡалынлығы яҡынса 150 см тшкил итә. Түбәнге платформанан көньяҡҡа ҡарай  артҡы диуары ярым түңәрәк булған  дүрт ҡатлы башня тора. Замок менән башня араһындағы йырындың битләүе көнсығыш яҡтан 130 метрлыҡ оборона диуары менән уратып алынған.  2019 йылға тиклем ҡәлғә территорияһында археологик өйрәнеү эштәре алып барылмаған.

## Иҫкәрмәләр
Әминов Халлаҡ

**Халлаҡ Әминов** (3 май 1915 йыл — 7 июнь 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы отделениеһы командиры. Советтар Союзы Геройы (), гвардия ҡыҙылармеецы.

## Биографияһы
1915 йылдың 20 апрелендә (3 май) Искогар ҡышлағында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — үзбәк. 1946 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Тулы булмаған урта мәктәпте тамамлағас, Колхозда бригадир булып эшләй.

Ҡыҙыл Армияла — 1941 йылдың декабренән, ә 1942 йылдың ноябренән — ғәмәлдәге армияла. Үҙәк фронты 61-се армия 7-се гвардия кавалерия полкы 16-сы гвардия Чернигов дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы отделениеһы командиры Халлаҡ Әминов, Комарин ҡала тибындағы ҡасабаһы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе) беренселәрҙән булып Днепр йылғаһы аша үткән саҡта, 1943 йылдың 27 сентябрендә айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Уның отделениеһы баҫып алған плацдармда нығына һәм эскадрондың йылға аша сығыуына булышлыҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Халлаҡ Әминовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (4038-се һанлы) тапшырыла.

Демобилизацияланғандан һуң тыуған иленә ҡайта һәм Искогар ҡышлағында эшләй. 1993 йылдың 7 июнендә вафат була.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы, (4038-се һанлы) (15.01.1944)
* Ленин ордены (15.01.1944)
* I дәрәжә Ватан һуғышы ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Миҙалдар.

## Хәтер
* Х. Әминовтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Чернухин Иван Фомич

**Чернухин Иван Фомич** (11 ғинуар 1913 йыл — 13 май 1984 йыл, Ворошиловград) — 1941 йылдың декабрендә Өфөлә 1-се Белоруссия фронтының 7-се гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы булараҡ төҙөлгән 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы взводы командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы.

## Биографияһы
1913 йылдың 11 ғинуарында Погореловка (хәҙер Белгород өлкәһе Корочан районының Погорелово ауыл биләмәһе үҙәге) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1967 йылдан КПСС ағзаһы. Башланғыс белемле. Колхозда эшләй.

1942 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында. 1942 йылдың декабренән хәрәкәт итеүсе армияла. 60-сы гвардия кавалерия полкы взводының командиры ярҙамсыһы гвардия старшинаһы Иван Чернухин, 1945 йылдың 18 ғинуарында баш дозорҙа булып, беренселәрҙән Пилица йылғаһын кисеп сығып, дошман траншеялары аша үтә һәм алға табан хәрәкәт итеп, Польшаның Томашув ҡалаһына барған юл сатын яулай.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 6 апрелендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия старшинаһы Иван Фомич Чернухинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм "Алтын Йондоҙ"миҙалы тапшырыла.

Һуғыштан һуң демобилизациялана. Ворошиловград ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1984 йылдың 13 майында вафат була. Луганскиҙа ерләнгән.

## Наградалары
Ленин, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.

## Хәтер
* И. Ф. Чернухиндың исеме Башҡортостан Республикаһының Милли һәм 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейҙарында 112-се башҡорт кавалерия дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы геройы исеме менән бергә иҫтәлекле таҡтаташҡа алтын хәрефтәр менән яҙылған.
* Белгород өлкәһенең Прохоровка ҡала тибындағы ҡасабаһындағы Геройҙар аллеяһына уның бюсы ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* *Ахмадиев Т. Х.* Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999.
* 
* Герои-белгородцы. — 2-е изд., доп. — Воронеж, 1972.

## Һылтанмалар
Алеви сиркәүе

**Алеви ауылында Троица сиркәүе** -иртә урта быуат грузин православ сиркәүе, Көньяҡ Осетияла Ахалгори муниципалитетының Алеви ауылында урынлашған, диңгеҙ кимәленән 2000 м бейеклектә тора. Ул Алтын Троица сиркәүе булараҡ та билдәле.

## Архитектураһы
Сиркәү колонналарға таянған тура мөйөшлө апсида һәм торбалар менән төкәтмәләрҙән тора. Көньяҡ һәм төньяҡ диуарҙарында пилястрҙар бар. Үҙәк залы төньяҡ, көнбайыш һәм көньяҡ яҡта төкәтмәләргә эйә, ул яҡтан ихатаға сығыу урындары уйылған. Алеви Троица сиркәүе яҡшы оҙонса таштарҙан төҙөлгән һәм уның фасадтары бар. 

Ҡорам сланецтан төҙөлгән кәртә менән уратып алынған, кәртә эсендә бер нисә ҡоролма бар. Көньяҡ яҡта оҙонса тар ике ҡатлы бина урынлашҡан. Аҫҡа ҡатында ер аҫты юлы булған. Ҡоймалар артында ҡырҡҡа яҡын келәт биналары урынлашҡан. Троица ҡорамы монастырь тойғоһо ҡалдыра. 
## Тарихы
Төп сиркәү VIII-IX быуаттарға, ә бәләкәйе  – X быуатҡа ҡарай, әммә  Димитрий Бакрадзе Алеви сиркәүен Давид Төҙөүсе кешеләре төҙөгән тип хәбәр итә. 
Алеви Троицаһының бай һөрөнтө ерҙәре булған. Сиркәүҙә күп өлөшөндә  XIX быуаттың ҡиммәтле әйберҙәре һаҡланған. Ҡайһы берҙәре  1870 йылда юҡҡа сыға, уларҙы Платон Иоселиани, Эквтиме Такаишвили тасуирлай. 

Ҡорам һәм ҡойма 2006 йылда президент указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡы категорияһына индерелә. 

Грузияның мәҙәни мираҫ ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса Милли агентлыҡ  2014 йылда ҡомартҡыны тергеҙеү эштәрен башлай.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Һылтанмалар
* შეგიძლიათ იხილოთ მედიაფაილები თემაზე „ალევის ეკლესია“ ვიკისაწყობში.
* ქსნის ხეობის ძეგლები - ჯ. გვასალია // Saunje.ge
* ალევის „ოქროსკარიანი სამება“ ოკუპირებულ ქსნის ხეობაში
* ლექცია ალევის სამების მონასტერში ჩატარებული არქეოლოგიური კვლევა-ძიების შედეგები – ვიდეო

## Әҙәбиәт
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 1, გვ. 287, თბ., 1975 წელი.
* ქსნის ხეობის ძეგლები, «ძეგლის მეგობარი», №. 21, გვ. 13-14, თბ., 1970 წელი.
* ნოდარ ბახტაძე — არქეოლოგიური მონაპოვარი ალევის ყოვლადწმინდა სამების მონასტრიდან.

## Иҫкәрмәләр
Байрамов Мүлке

**Мүлке Байрамов** (12 ноябрь 1909 йыл — 11 июнь 1965 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 2-се эскадрон командиры. Советтар Союзы Геройы (), гвардия өлкән лейтенанты.

## Биографияһы
Мүлке Байрамов Төркмәнстанда Марый өлкәһе Мөлөк ауылында 1909 йылдың 30 октябрендә (12 ноябрь) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса төркмән. 1942 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. Тулы булмаған урта мәктәпте — 1930 йылда һәм 1931 йылда уҡытыусылар курсын тамамлаған.

1932—1938 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. 1935 йылда Ташкент кавалерия училищеһын тамамлай. 1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

60-сы гвардия кавалерия полкы 2-се эскадрон командиры (Үҙәк фронты, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия өлкән лейтенанты Мүлке Байрамов 1943 йылдың 19 сентябренән алып 2 октябргә тиклем  уның кавалерия эскадроны Украинаның Чернигов өлкәһендәге Березна, Лопатино, «1 Май» совхозы өсөн алыштарҙа ҡаһарманлыҡ өлгөләре күрһәтә. Яугир-гвардеецтар күп тапҡыр дошман танкылары һөжүмдәрен кире ҡағалар, ҡул һуғышында 340 гитлер һалдатын һәм офицерын юҡ итәләр.

1943 йылдың 27 сентябрендә Белоруссиялағы Гомель өлкәһе Нивки ауылы янында Днепр йылғаһы аша сыҡҡан саҡта гвардия өлкән лейтенанты Байрамов йылға аша сығыуҙы бик оҫта ойоштора. Уның етәкселеге аҫтында эскадрон беренселәрҙән булып Днепрҙың уң ярына сыға, шундуҡ һуғышҡа инә, 70 кешенән торған дошман төркөмөн ҡыйрата һәм 60-сы гвардия кавалерия полкының башҡа эскадрондарына йылға аша сығыуҙы тәьмин итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән лейтенанты Байрамов Мүлке «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3007-се) тапшырыла (2782-се).

1945 йылдан алып Байрамов М. Б. — запаста. Мары ҡалаһында йәшәй, хужалыҡ вазифаларын биләй. 1965 йылдың 11 июнендә вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (2782-се)
* Ленин ордены
* III дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Миҙалдар.

* Үлгәндән һуң Төркмәнстандан юғары наградаһына «Төркмәнстан Геройы» исеменә лайыҡ була.

## Хәтер
* М. Б. Байрамовтың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Узаков Аблакул Уразбай улы

**Узаков Аблакул Уразбай улы** (10 апрель 1922 йыл — 26 июль 1955 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының эскадрон отделениеһы командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
1922 йылдың 10 апрелендә хәҙерге Үзбәкстандың Сәмәрҡәнд өлкәһе Ургутск районының Каратеп ҡышлағында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үзбәк. 1940 йылдан КПСС ағзаһы. Үзбәк дәүләт университетында 3 курс тамамлай.

1941 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында. 1941 йылдың декабрендә Өфөлә Үҙәк фронттың 61-се армияһының 7-се гвардия кавалерия корпусының 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы булараҡ ойошторолған 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадрон отделениеһы командиры, 1943 йылдың авгусынан хәрәкәттәге армияла.

62-се гвардия кавалерия полкының 1-се эскадроны отделениеһы командиры (Үҙәк фронт, 31-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия сержанты Аблакул Узаков Днепрҙы аша сыҡҡанда Черниговтағы һуғыштарҙа айырылып тора. 1943 йылдың 19 сентябрендә Украинаның Чернигов өлкәһе Клоков ауылы эргәһендә Гитлер автоматсылары 1-се эскадронға алҡа хәрәкәт итергә мөмкинлек бирмәй. Гвардия сержанты Узаков шым ғына дошман позицияһына шыуышып килеп, дошман һалдаттарына граната ташлай һәм ут аса, 16-һын юҡ итә, өсөһөн әсиргә ала.

1943 йылдың 20 сентябрендә «1 Май» совхозы өсөн барған һуғышта ҡурҡыу белмәҫ гвардеец дошман пулеметына яҡын килеп, гратанталар ташлап, уны расчеты менән бергә юҡ итә. Шул уҡ көндө Черныш ауылында урамы һуғышында ҡыйыу яугир-кавалерист Гитлер автоматсыларын үҙенә яҡын ебәреп, дошмандың өс тиҫтә самаһы һалдатын юҡ итә.

1943 йылдың 28 сентябре төнөндә Аблакул Узаков Днепр йылғаһын аша сығып, 1-се эскадрондың йылға аша сығыуына ҡамасаулаған дошман пулеметын расчеты менән бергә юҡ итә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән ҡаршы көрәштә командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне, күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Узаков Аблакул Уразбай улына «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1665) тапшырыла.

Шулай уҡ ул бихисап миҙалдар, шул иҫәптән «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.

## Һылтанмалар
* 
*
Бояркин Василий Илларионович

**Василий Илларионович** **Бояркин** (24 апрель 1914 йыл — 12 декабрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының пулемёт расчёты командиры.  Гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Василий Бояркин 1914 йылдың 24 апрелендә Ольшанка утарында (хәҙер — Ырымбур өлкәһеТөйлөгән районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем ала, Тажик ССР-ы Ҡурған-Түбә Ҡурған-Түбә өлкәһендә Шаартуз машина-трактор станцияһында таркторсы, улып эшләй. 1941 йылдың ноябрендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. 1942 йылдың октябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.

1943 йылдың сентябренә ҡарата гвардия өлкән сержанты Василий Бояркин 4-се эскадрондың пулемёт расчеты (Үҙәк фронты, 61-се армияһы, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 60-сы гвардия кавалерия полкы) менән етәкселек итә һәм Днепр өсөн алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.

1943 йылдың 27 сентябрендә Нивки ауылы янында (Белорус ССР-ы, Гомель өлкәһе, Брагин районы) үҙенең подразделениеһында беренселәрҙән булып Днепр аша сыға һәм пулемёт уты менән полк подразделениеларының йылға аша сығыуын тәьмин итә. Тәүге контратака ваҡытында ғына Бояркиндың расчеты утыҙға яҡын һалдатты һәм офицерҙы юҡ итә һәм яралай һәм ҡалғандарын үҙ позицияларына сигенергә мәжбүр итә. Яраланыуына ҡарамаҫтан, Бояркин яу яланын ташламай һәм һуғышты дауам итеп, ҡуйылған хәрби бурысты үтәй, һөҙөмтәлә Вялье ауылы 28 сентябрҙә азат ителә.

Василий Бояркин 1943 йылдың 12 декабрендә алышта һәләк була. Комарин ҡасабаһында ерләнә.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Василий Илларионович Бояркин Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройының «Алтын Йондоҙ» миҙалы
* Ленин ордены
* 1-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* Миҙалдар

## Хәтер
В. И. Бояркиндың исеме алтын хәрефтәр менән 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.
Тажикстанда Шаартуз ҡасабаһында урындағы Мәҙәниәт йорто алдына Бояркинға бюст ҡуйылған. бояркин урындағы мәҙәниәт йорто янында һәйкәл ҡуйылған. Комарин ҡасабаһында уның исеме мемориаль таҡтаташҡа яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Ахмадиев Т. Х. Башкирская гвардейская кавалерийская. Уфа, 1999.
* Навечно в сердце народном. 3-е изд., доп. и испр. Минск, 1984.
* Сечкина Л. П. Твои Герои, Таджикистан. Душанбе, 1985.
* Слава башкирских конников. Уфа: Китап, 2005.
Бесәнсе

**Бесәнсе** () — топоним.

* Бесәнсе (Күгәрсен районы) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы Хоҙайбирҙин ауылының элекке атамаһы.
* Бесәнсе (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл.
* Бесәнсе (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы бөткән ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Яңы Бесәнсе (Көйөргәҙе районы)
* Псәнчин
Ксани Эристави ҡәлғәһе (Ахалгори)

**Ксани Эристави ҡәлғәһе**-архитектура ҡомартҡыһы, Ахалгори муниципалитетындағы резиденция. Ул XVII быуаттың беренсе яртыһында төҙөлгән. 
Вахушти һүҙҙәре буйынса: 

"Хопа-Ахалгориҙағы ҙур булмаған ҡала.Әрмәндәр һәм Ксани Эристави һарайы алыҫ түгел урынлашҡан“

Башта резиденция Квенифневи һәм Ларгвиҙа урынлашырға тейеш булған. Һуңыраҡ герцоглыҡ нығына һәм ҙурая, бейек тау шарттары Эристави резиденцияһы өсөн тар була, шуға күрә улар яңы урын һайлай. 

Бер йылъяҙмасы раҫлауы буйынса 1721 йылда Шанше Ксани Эристави рөхсәтһеҙ Тбилисиҙы ҡалдыра һәм үҙенең биләмәләренә юллана. Батша уның мөртәтлеген белә һәм кисекмәҫтән язаға тарттырырға ҡарар итә. Эриставиҙә тар-мар иткәндән һуң батша ғәскәре Ахалгори һарайын яндыра. Эриставлыҡты бөтөрөү менән  XVIII быуаттың  70-се йылдарыда Ахалгориҙың йәшәү дәүере лә бөтә. 

Ахалгориҙа бер үк ваҡытта ике архитектура ансамбле төҙөлә. Һуңыраҡ тағы бер ансамбль барлыҡҡа килә, ул тәүгеләренән саҡ ҡына йырағыраҡ була. Уларҙың иң ҙуры көнсығышҡа сығыусы замоктың залы. Ҙурлығы буйынса замоктың икенсе залы йәнәшәлә тора, ә өсөнсөһө сағыштырмаса бәләкәй була. 

Эристави ҡәлғә-залы бейек тау битләүендә урынлаша. Башта ҡәлғә залы ике башня һәм һарай менән ябай планировкалы була. Һуңыраҡ үҙгәртеп ҡорола, һәм XIX  быуатта бөтөнләй үҙенең ҡиәфәтен үҙгәртә. 
Тәүге башняларҙың береһе көньяҡ-көнсығыш мөйөштә урынлаша, икенсеһе -төньяҡ диуарҙың уртаһында. Беренсе башня яҡшыраҡ һаҡланған.  
Икенсе башня ҙурыраҡ. Ҡыйығы көмбәҙ рәүешле. Ҡәлғә бейек ҡойма менән уратып алынған. 

XVII-XVIII быуаттарҙа көньяҡ-көнбайыш емереклектәрендә башлыса йәшәү өсөн башня төҙөлә. Бейек диуарҙарында аркалы тәҙрәләр урынлаша.  
XVIII быуаттың икенсе яртыһында ҙур булмаған башня төҙөлә, уның ике ҡаты һаҡланып ҡалған.

## Әҙәбиәт
* შიდა ქართლი, ახალგორის მუნიციალიტეტის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. IV, გვ. 16-18, თბ., 2008.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
Вазисубаниҙағы Давитиани сиркәүе

**Давитиани сиркәүе йәки Ҡырҡ ыҙа сигеүсе сиркәүе** - Грузияла Кахетия төбәгенең Гурджаани муниципалитетындағы Вазисубани ауылынан алыҫ түгел милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. VII быуатҡа ҡарай.
Ҡорам ҙур түгел, көмбәҙ рәүешле. Бина һуйырташтан һәм эзбизташ иретмһенән төҙөлгән. 
1984 йылда ҡорам реставрациялана. 
Сиркәүҙең ике инеү урыны бар- көньяҡтан һәм төньяҡтан. Алтарҙың иҙәне зал иҙәнендә бер аҙ ҡалҡыу. Көмбәҙ эстән дә тыштан да һигеҙ ҡырлы.  
Сиркәүҙән төньяҡҡа ҡарай 50 метр алыҫлыҡта һуйырташтан төҙөлгән ҡоролмалар булған, ҡойманан көньяҡҡа ҡарай ун метр аралыҡта уларҙың эҙен күрергә мөмкин. Сиркәү тирәләй таш плиталар менән һалынған ҡәберлектәр урынлашҡан. Улар таланған. Сиркәүҙән төньяҡҡа ҡарай бер гектар майҙан бар. Ҡоролмаларҙың ҡалдыҡтары һаҡланған. 

Сиркәү 2006 йылда Грузия президентының указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелә

## Әҙәбиәт
საქართველოს ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა, ტ. 1-I, გვ. 80, თბ., 2013 წელი.
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Список недвижимых памятников культуры национального значения
## Иҫкәрмәләр