open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эльтон (тәбиғәт паркы)

**«Эльтон» тәбиғәт паркы**— майҙаны 1000 км² булған төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт паркы, ул Волгоград өлкәһенең көнсығышындағы Палласовский районында өлкә үҙәгенән 160 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Парктың тәбиғәт һәйкәле араһында Эльтон күле һәм Улаган тауы айырылып тора.

Флора һәм фаунаһы төрлө — юҡҡа сығып барыусы төрҙәрҙең вәкилдәре йыш ҡына бында тора. Европала берҙән-бер массивы боҙолмаған дала сүле булып тора, унда уникаль тоҙ-көмбәҙ сығышлы объекттар бар (Эльтон күле һәм уға ҡойоусы минераль йылғалар һәм Преснолиманский ҡалҡыулығы).

## Тасуирлама
Экологик, эстетик һәм тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре булған әһәмиәтле тәбиғәт комплекстарын һәм объекттарын үҙ эсенә алған. Тәбиғәтенең экологик үҙенсәлектәре һәм әһәмиәте буйынса Приэльтоньяның аналогы юҡ. Эльтон — планеталағы иң ҡыҙыҡлы күлдәрҙең береһе, ул Европала иң ҙур тоҙо үҙенән-үҙе ултыра торған күл, химик составы, шифалы ләме һәм раптың бальнеологик запасы бай. Тәбиғәт паркы территорияһы ландшафт һәм биологик төрлөлөгө, кеше боҙмаған дала сүллегенең ҙур массивы һәм юҡҡа сығып барыусы үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың күпләп һаҡланып ҡалған урыны. Тәбиғәт паркы территорияһының тарихи-мәҙәни әһәмиәте лә ҙур. Күп күсмә халыҡтарҙың үткәне һәм мәҙәни традициялары тураһында һөйләүсе күп һанлы мәҙәни мираҫ объекттары бар.
Elton lake 2009-08 04.jpg|На закате күл Эльтон
Файл:Lake Elton, Volgograd satellite photo.png|Йыһан иң эльтон күлдәре һүрәттәре


## Географияһы
Тәбиғәт паркы тулыһынса Каспий буйы уйһыулығында, Волгоград өлкәһенең көнсығышында урынлашҡан. Эльтон күле янында һирәк осрай торған рельеф формаһы — тоҙ көмбәҙҙәре булған Улаган тауы бар, ул көмбәҙҙәр Эльтон күле уйпатлыҡтарына тура килешле. Бындай тау тоҡомдары өсөн төрлө осорҙа, юрский осоронан башлап, ундағы флора һәм фауна ҡаҙылмалары хас.

Төньяҡтан күлгә Хара йылғаһы ҡоя — ул «Эльтон» тәбиғәт паркындағы иң оҙон йылға, уның оҙонлоғо 40 км.

## Иҫкәрмәләр
Гуэль һарайы

**Гуэль һарайы** (кат.Palau Güell) — Барселонала *Каррер-ноу-ла-Рамбла* урамындағы ҡала торлаҡ йорто (), каталон сәнәғәтсеһе Эусеби Гуэль заказы буйынса  Антони Гауди төҙөгән.

1885—1890 йылдарҙа төҙөлгән һарай данлыҡлы архитекторҙың иң иртә эштәренең  береһе булып тора. Һарай проектында тәүге тапҡыр декоратив һәм структура элементтарының берләшеүе сағылыш тапҡан, ул аҙаҡ уның ижадының үҙенсәлекле һыҙаты булып тора. Гауди декоратив биҙәлештә ҡорос конструкцияларҙы төрлөсә ҡуллана. Һарайҙа ул яҫы византия көмбәҙҙәрен проектлай.  Бинаның фасадында ике пар ҙур ҡапҡалар айырылып тора, улар аша ат экипаждары,арбалар туранан тура аҫтағы ат аҙбарҙарына һәм мөгәрәптәргә үтеп инә алған, шул уҡ ваҡытта ҡунаҡтар баҫҡыстар буйлап өҫкө ҡаттарға күтәрелгәндәр.   

Гаудиның был  ижад емешендә архитекторҙың эклетик стилдән баш тартып башҡа формаларҙы эҙләүгә  ынтылышы күҙәтелә. Әгәр фасады күпмелер кимәлдә венеция палаццоһын хәтерләтһә, һарайҙың эске интерьерҙары биҙәү-ҡулланма сәнғәтенең әҫәрҙәрен, һарай өсөн махсус эшләнгән йыһаздарҙы берләштергән бай йыһазды асып бирә. Һарайҙың стеналары һәм көмбәҙҙәренең биҙәлеше үҙенсәлекле. Һарай ҡыйығындағы төнлөктәре төрлө фигуралар формаһында башҡарылған һәм Гауди паркын хәтерләтә. 

1984 йылда Гуэль һарайы Гаудиның башҡа архитектура шедеврҙары менән бергә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы  исемлегенә индерелә.

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* Joan Bergós i Massó / Joan Bassegoda i Nonell / Maria A. Crippa: *Gaudí. Der Mensch und das Werk*. Hatje Cantz Verlag, Ostfildern 2000, 
* Xavier Güell: *Antoni Gaudí*. Verlag für Architektur Artemis, Zürich 1987, 
* Весь Гауди. Издательство Editorial Escudo de Oro, S.A. Barcelona 

## Һылтанмалар

* Официальный сайт дворца Гуэль 
* Статьи об архитектурных особенностях Дворца Гуэля на сайте про Антонио Гауди
Хара (Эльтон күленә ҡойоусы йылға)

**Хара** (иҫкесә. *Хара-Зуха*) — тоҙло йылға. Волгоград өлкәһенең Палласовский районындағы тәбиғәт ҡомартҡыһы булған Эльтон күленә ҡоя.

Йылға оҙонлоғо — 41 километрға тиң. Каспий буйы уйһыулығындағы урманһыҙ ҡоро дала тигеҙлеге буйынса аға.

Хара йылғаһы Эльтон күленән төньяҡ-көнбайышта 34 километр алыҫлығында ятҡан *Овражки* үҙәнендәге соҡорҙа, Булухта күленән төньяҡ-көнсығышта 17 километр алыҫлығында башланып китә. Йырындар буйлап көньяҡ-көнсығышҡа табан. Соҡорҙар буйлап көньяҡ-көнсығышҡа табан ағып, төньяҡта Эльтонға ҡушыла.

Йылғаның ярҙары текә, бейеклеге урыны менән 8 метр тәшкилә итә. Һыуы хлоридлы-сульфатлы-нитрийлы-магнийлы, минераллашыуы 7-нән алып с 24 г/л тиклем, йылға башлыса тоҙло сығанаҡтар иҫәбенә төп туҡлана..

Йылға һыуының кимәле даими. Төп ҡушылдыҡтары: Сайгачий (пр.), Худушный һәм Лисий (лв) йырындары.

Урта һәм түбәнге ағымы «Эльтон» тәбиғәт паркы сиктәрендә үтә. Йылға бассейнында Ильич юлы ҡасабаһы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
Сухум маяғы

**Сухум маяғы** — Абхазияның баш ҡалаһы Сухумдағы маяҡ

## Маяҡ тарихы һәм тасуирламаһы
Маяҡты Францияла суйындан Эрнест Гуэндың ** фирмаһы эшләй.

1861 йылда Сухумға алып киләләр. Маяҡ бормалы свайҙарҙа ҡуйыла. Маяҡты урынлаштырыуға 150 эш көнө китә.

Маяк 2000 йылға тиклем уны тотоуға аҡса бүлеү туҡтағансы өҙлөкһөҙ эшләй. Әлеге ваҡытта тәүлек әйләнәһенә хеҙмәтләндереүе тәьмин ителгән.

## Тасуирламаһы
Маяҡтың бейеклеге 37 м. Яҡтыртыу горизонты 24 км. Башня эсендә 137 баҫҡыслы суйындан эшләнгән һикәлтә бар. Маяҡтан Яңы Афон һәм Сухум ҡалалары күренеше асыла.

Маяҡ Гумиста йылғаһы йыуған ҡомло моронда урынлашҡан. Уның тирәләй йәшәгән бөтөн торлаҡ район шулай уҡ атала.

## Һүрәттәре

Файл:Lighthouse3 Sukhum.jpg|Маяҡҡа инеү урынында эшләүсеһе тураһында мәғлүмәттәр 
Файл:Sukhumi lighthouse postcard.jpg|Революцияға тиклемге асылмала маяҡ 
Файл:Lighthouse2 Sukhum.jpg|Эре планда маяҡ фонары  


## Иҫкәрмәләр
Азатлыҡ майҙаны (Сухум)

**Азатлыҡ майҙаны** — Сухумдың төп майҙаны.  Унда емерелгән совет Абхазияһы министрҙар советы бинаһы урынлашҡан. Майҙан ситтәрендә япон сағандары үҫә.

## Тарихы
XX быуат башында  майҙан  урынында ҙур ялан була. 1920 йылда ул төҙөкләндерелә һәм  Азатлыҡ  майҙаны тип атала.  1935 — 1936 йылдарҙа  Хөкүмәт йортоноң ике яҡ корпусы төҙөлә  (архитекторҙары В. Щуко,  В. Гельфрейх),  1985 йылда үҙәк корпусы төҙөлә (архитекторы А. Г. Голубовский, А. Корабельников).  Совет осоронда майҙан В. И. Ленин исемен йөрөтә. 1992 —1993 йылдарҙа  хәрби хәрәкәттәр ваҡытында бина зыян күрә. Хөкүмәт йорто бинаһы янында постаментта Ленин һәйкәле торған.   1992 йылдың авгусында ҡалаға баҫып инеүсе Грузия ғәскәрҙәре уны автомат һәм пулеметтарҙан аталар. 

2008 йылда авгусында майҙанда Бөтә халыҡ йыйылышына Абхазияның  50 меңдән ашыу кешеһе килә. Парламент бинаһы өҫтөнә абхаз флагын  һәм «Абхазия Республикаһы — бойондороҡһоҙ дәүләте»  транспарантын эләләр. 26 августа майҙанда Рәсәйҙең Абхазия бойондороҡһоҙлоғон таныуын сәләмләгән стихиялы митинг  барлыҡҡа килә.  Майҙанда Абхазия президенты сығыш яһай.

2008 йылдың сентябрендә Сухум ҡалаһы мэры  Алиас Лабахуа  белдереүенсә, министрҙар кабинеты  бинаһын  һүтеү йәки реконструкциялау тураһындағы ҡарар яҡын арала ҡараласаҡ. 2018 йылдың майына булған мәғлүмәттәр буйынса, был мәсьәләләр сиселмәгән килеш ҡала.

Бөгөнгө көндә янған министрҙар советы бинаһының көнбайыш өлөшө  эшләй, унда Абхазия Республикаһының спорт һәм йәштәр эштәре буйынса Дәүләт комитеты, шулай уҡ ГП «Абхазвторресурсы» урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Сход на площади Свободы. Народ Абхазии проголосовал за независимость
* Эйфория на площади Свободы
* Абхазия будет три дня отмечать свою независимость
* Бывшее здание парламента Абхазии на urban3p.ru
Глазго сәнғәттәр мәктәбе

**Глазго сәнғәт мәктәбе** (ингл.  Glasgow School of Art) — Глазго ҡалаһында юғары сәнғәт училищеһы

Глазго сәнғәт мәктәбенә 1845 йылда нигеҙ һалына һәм тәүге исеме *Глазго дизайнының дәүләт мәктәбе* тип атала (ингл.  Glasgow Gowernment design of School). Хәҙерге мәктәп бинаһы 1897—1909 йылдарҙа ар-нуво стилендә күренекле шотланд рәссамы һәм архитекторы Чарльз Ренни Макинтош проекты буйынса төҙөлгән.

2010 йылда Сәнғәт мәктәбе 175 йыл эсендә Бөйөк Британияла иң яҡшы бина тип танылған.

### 2014 йылдағы янғын
2014 йылдың 23 майында сәнғәттәр мәктәбе бинаның подвалында проекция аппараты шарталағандан һуң янып китә. Мәктәп хеҙмәткәрҙәре уңышлы эвакуациялана. Ваҡиға урынына янғын һүндереүселәр бригадаһы йәлеп ителә. Янғынды тиҙ арала һүндерәләр. Фажиғә һөҙөмтәһендә бер кем дә зыян күрмәй. Янғын һүндереүселәр бинаның сеналарының, конструкцияһының емерелеүенә юл ҡуймай, бинаның 90 % ҡотҡарып алып ҡалына , шулай уҡ эске йыһаздарының, мөлкәтенең 70 проценты имен ҡала

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Официальный сайт студенческой ассоциации 
* Иллюстрированный путеводитель 
* Исторические фотографии 
* Статья о Школе искусств Глазго  с чертежами здания.
Поццуоли

**Поццуоли** (, неап. Pezzulo) — Италияның Неаполитан ҡултығындағы шул исемдәге бухта ярында урынлашҡан ҡала-порты. Кампания төбәгендә, билдәле сейсмик әүҙемлек зонаһы үҙәгендә (ҡара. «Флегрей яландары»).

Тораҡ пунктының ҡурсалаусыһы тип Изге Прокл Поццуоль иҫәпләнә. Йыл һайын 16 ноябрҙә. уның көнөн байрам итәләр. Элек ҡала Дикеархия (Бөйөк Греция ҡалаһы булараҡ) һәм Путеолами тип атала (беҙҙең эраға тиклем 194 йылда Рим колонияһына нигеҙ һалынғанға тиклем).

## Тарихы
Рим империяһы ҡолағандан һәң һәм вулкан атылыу хәүефе янағанға күрә, халыҡ яҡындағы Неаполь ҡалаһына күсенә. Боронғо ҡаланың бер өлөшө, сейсмик әүҙемлек арҡаһында, һыу аҫтында ҡала, шуға ла уны хәҙер диңгеҙ археологтары тикшерә.

Борондан Поццуоли менән Неаполде туннель тоташтыра.

## Иҫтәлекле урындары
Боронғо ҡала ҡалдыҡтары — термалар, баҙар, некрополь — сағыштырмаса яҡшы һаҡланған. Улар араһында беренсе урынды Флавий амфитеатры биләй, борон ул иң ҙур амфитеатрҙарҙың береһе була. Туристар өсөн буклетта ҡорам емереклектәре Серапис ғибәҙәтханаһы тип күрһәтелгән. Август храмының сполиялары Урта быуатта изге соборы Прокл соборын төҙөгәндә файҙаланыла.

Ҡала ситендә XVI быуатта барлыҡҡа килгән Монте-Нуово вулканын һәм Сольфатар вулканы кратерын ҡарарға мөмкин.

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Айос-Димитриос, Греция (1986)
*  Щецин, Польша (1993)
*  Таррагона, Испания (2003)

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Тораҡ пункты рәсми сайтында
Яугир-десантсылар һәйкәле (Мәскәү)

**Яугир-десантсылар һәйкәле** — Рәсәй мәнфәғәттәрен һаҡлау ваҡытында һәләк булған 76-сы гвардия һауа-десант дивизияһы 104-се гвардия парашют-десант полкының алтынсы ротаһы яугиҙәренә ҡуйылған һәйкәл. Һәйкәл 2002 йылда Рәсәй Ҡораллы Көстәренең Үҙәк музейы ишек алдындағы майҙанда урынлаштырылған.. Проекттың авторы-скульптор Михаил Переяславец һәм архитекторы Игорь Вознесенский.

2017 йылда монумент тергеҙелә: бысраҡтан таҙартыла, ваҡ зыяндары бөтөрөлә, һаҡлағыс состав менән ябыла.

Скульптура бронзанан эшләнгән, унда ике десантсы баҫып тора, улар араһында стела урынлашҡан. Стеланың ослайған башында ике башлы бөркөт, уның тырнаҡтарында ҡылыс һәм лавр тажы. Статуя гранит постаментҡа баҫтырылған. Уның нигеҙендә ике иҫтәлекле яҙыу: үҙәк өлөшөндә — «Яугир-десантсылар», көнсығыш өлөшөндә — «Яуҙа һәләк булған 76-сы гвардия һауа-десант дивизияһы 104-се гвардия парашют-десант полкының алтынсы ротаһына иҫтәлек билдәһе. 2002 йыла Рәсәй Федерацияһы Президентының Указы буйынса ҡуйылған» тип яҙылған.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Памятник псковским десантникам в Черёхе

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*
Шверте

**Шверте** () — Германиялағы ҡала, Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерендә.

Буйһонған административ округы Арнсберг админитратив округына буйһона. Унн районы составына инә. Халыҡ һаны — 48259 кеше (2010 йылдың 31 декабренә). 56,2  км² майҙанды биләй. Рәсми кодты — *05 9 78 028*.

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Кава де Тиррени, Италия
*  Яңы Сонч, Польша
*  Пятигорск, Россия

## Фотоһүрәттәр

Файл:Kriegerdenkmal-Ergste-1.jpg| 
Файл:Schwerte_-_Sankt-Victor-Kirche.jpg| 
Файл:Elsebad-Ergste.jpg| 


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми бите
Везермарш (район)

**Везермарш** () — Германиялағы район. Район үҙәге — Браке ҡалаһы. Район Түбәнге Саксония еренә инә. 821,92 кв. км майҙанды биләй. Халыҡ һаны 93 114 кеше. Халыҡ тығыҙлығы 725 кеше/кв.км.

Райондың рәсми коды 03 4 61.

Район 9 общинаға бүленгән.

## Ҡалалар һәм общиналар

# Берн (7 120)
# Браке (16 191)
# Бутьядинген (6 554)
# Эльсфлет (9 346)
# Яде (5 975)
# Лемвердер (7 202)
# Норденх (27 595)
# Офельгенна (5766)
# Штадланд (7 976)

## Һылтанмалар

* www.landkreis-wesermarsch.de Рәсми бите
Островец-Свентокшиски

**Островец-Свентокшиски** () — Польшалағы ҡала. инә воеводство Свентокшиски воеводствоһына инә, Островец повяты. Ҡала гмина статусына эйә. 46,43  км² майҙанды биләй. Халыҡ һаны — 74 211 кеше (2006 йылға).

## Тарихы
Островец-Свентокшискиҙағы тораҡ пукты тураһында тәүге мәғлүмәт XIV быуатҡа ҡарай. 1624 йылда тораҡ пункты ҡала статусын ала. 1829 йылда бында Польшалағы беренсе шәкәр заводы асыла. 1919 йылдаповятҡа индерелә. 1975 йылдағы административ реформа барышында Островец-Свентокшиски ҡала статусын юғалта һәм Островец повятының бер өлөшө булып ҡала.

* Островец республикаһы

## Туғанлашҡан ҡалалар
Островец-Свентокшискиҙың туғанлашҡан ҡалалары:

* Белая Церковь, Украина
* Женвилье, Франция
* Төньяҡ Линкольншир, Бөйөк Британия
* Пинето, Италия
* Бекабад, Үзбәкстан

## Күренекле шәхестәре
* Давид Бейгельман (1887—1944/45) — музыкант,
* Мирослав Бак (1963) — актёр,
* Мариуш Йоп (1978 йылда тыуған) — футболсы, ҡапҡасы.
* Андрей Кобылянский (1970 р-ны) — футболсы,
* Донъя Кубасинск (1944—2005) — блюз башҡара.
* Камил Надворная (1977 р-ны) — футболсы,
* Леха Маевка (р. 1952) — поляк хәрби авиацияһы командиры,
* Збигнев Пацелт (1951) — сәйәсмән, спортсы, ҡаланың почётлы гражданы,
* Яцек Подсядло (1964 р-ны) — шағир, публицист, тәржемәсе.

## Галерея

Файл:Ostrowiec_St._Michael_Church_20060501_1041.jpg|Костел
Файл:Ostrowiec_Post_Office_20060501_1033.jpg|Почта бүлексәһе
Файл:Ostrowiec_St._Stanislaus_Church_20060501_1116.jpg|Костел
Файл:Ostrowiec_Church_20060501_1208.jpg|Костел
Файл:Ostrowiec osiedle 25-lecia 20100821.jpg|Башня блогы
Файл:Ostrowiec Opatowska Street.jpg|Панорамаһы
Файл:Ostrowiec Mikoyan-Gurevich MiG-17PF 01.JPG|МиГ-17PF
Файл:KSZO Ostrowiec supporters 20080903 03.jpg|Ультрас Островец КСЗО-Свентокшиски


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми биттәрендә ҡала
Цвайбрюккен

**Цвайбрюккен** ( , пфальц. Zweebrigge, ) — Германиялағы ҡала. Рейнланд-Пфальц ерендә урынлашҡан һәм уға буйһона.

Халыҡ һаны — 33 944 кеше (31 декабрь, 2010 йыл). 70,64  км² майҙанды биләй. Рәсми коды — *07 3 20 000*.

Ҡала 10 районға бүленгән.

## Тарихы

Беренсе тапҡыр Цвайбрюккен 1140 йылда телгә алына (ҡаланың исеме «ике күпер» тип тәржемәләнә).

1182 йылдан ошо исемдәге графлыҡтың баш ҡалаһы була (XV быуат уртаһынан — герцоглыҡ), уға 1390 йылдан Виттельсбахтар нәҫеленең төрлө вариҫтары вәкилдәре идара итә.

1792 йылда, Беренсе коалиция һуғышы барышында, Люневиль солохо буйынса хоҡуҡтарын рәсмиләштергән Франция герцоглыҡ ерҙәрен баҫып ала, әммә артабан Вена конгресы ҡарары буйынса был хоҡуҡтар юҡҡа сығарыла.

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Курск (Рәсәй)

## Иҫкәрмәләр


## Шулай уҡ ҡара
* Цвейбрюккен-Битш

## Һылтанмалар
* Рәсми биттәр.
Инглиз паркы (Ереван)

**Инглиз паркы** (**Инглиз баҡсаһы**; әрм., шулай уҡ Театр) — Әрмәнстандың Ереван ҡалаһындағы йәмәғәт паркы,   Италия урамында урынлашҡан. Ул Республика майҙанынан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай үҙәк Кентрон районында 5,5 гектар майҙанды биләй.

## Тарихы
Инглиз баҡсаһы Ереванда иң боронғо парктарҙың береһе  булып тора. Уға  1860 йылдарҙа Эриван губернаһы губернаторы генерал-майор Михаил Астафьев тарафынан нигеҙ һалына.  1880 йылда паркты төҙөкләндереү проблемаларына билдәле Ереван табибы Левон Тигранян иғтибар итә, әммә ҡала думаһы был мәсьәләне ҡарамай. Паркты төҙөкләндереү мәсьәләһе 1894 йылда әленән-әле күтәрелә.  Реконструкциялау планы төҙөлә, уға ярашлы бер нисә аллея, кибет булырға тейеш була. Һаҙлы участкалары дренаждар менән киптереү тәҡдим ителә, йөҙләгән ағас һәм ҡыуаҡлыҡтар ултыртыу ҡарала. 1895 йылда баҡса Левон Баклачянға баҡсала төҙөкләндереү эштәре алып барыу шарты менән 12 йылға ҡуртымға бирелә.   Баклачян үҙ өҫтөнә алған йөкләмәләрҙе үтәмәй, шуға күрә парктың реконструкцияһы менән ҡала башлығы Исаак Мелик-Агамалян шөғөлләнә. Төҙөкләндереү буйынса эштәр ун йылға һуҙыла. Парк килеүселәр өсөн тик  1910 йылдың  3 октябрендә генә асыла.

1920 йылда Инглиз паркында Әрмәнстан тарихында беренсе футбол матчы үткәрелә,  унда Ереван һәм Алексанрополь (хәҙер —Гюмри) командалары уйнай. Совет йылдарында парк   26 Баҡы комиссары хөрмәтенә атала. Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, парктың тәүге исеме  тергеҙелә.

## Парк бөгөн
Инглиз паркында  Сундукян  исемендәге Әрмәнтеатры, Франция һәм Италия илселеге һәм «Конгресс-отель» ҡунаҡханаһы урынлашҡан.

Паркта әрмән драматургы Габриел Сундукяндың бюсы һәм уның персонажы балыҡсы Пепоның скульптураһы урынлашҡан.   

Парктың үҙәк  фонтаны яңы өйләнеүсе парҙарҙың фотоға төшөү өсөн яратҡан урыны булып тора   

## Галереяһы

Файл:Armenia - Wedding (5034680108).jpg|Парк күренеше
Файл:Armenia - Fountain (5034065711).jpg|Үҙәк фонтан
Файл:Armenia - Relief (5034693444).jpg|Паркта һәйкәл


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Балыҡ (мәғәнәләр)

**Балыҡ** ошо мәғәнәләрҙә ҡулланыла:

*Балыҡ - () — һалҡын ҡанлы һыу хайуандары, хайуандар донъяһының айырым класы; йөҙгөстәр ярҙамында хәрәкәт итә. 
***Балыҡ** - балыҡтан әҙерләнгән аш-һыу.
*Балыҡ майы - балыҡтан алынған май.

## Астрономия һәм астрология
*Алтын Балыҡ - () — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Dor, яҡтылығы 3,27 була. Майҙаны буйынса урыны — 72. 
*Елбәҙәк Балыҡ - () — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — β Vol, яҡтылығы 3,77 була. Майҙаны буйынса урыны — 76. 
*Көньяҡ Балыҡ - () — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Фомальгаут (α PsA), яҡтылығы 1,16 була. Майҙаны буйынса урыны — 60.
***Балыҡтар** (карлик галактика) - (; LGS 3) — йондоҙлоғо исеменән аталған карлик галактика.
***Балыҡ** - зодиак йондоҙлоғо.
***Балыҡ** - зодиак билдәһе.

## Топоним
*Балыҡ Биҫтәһе — Татарстан Республикаһындағы Балыҡ Биҫтәһе районының үҙәге.
*Балыҡлыкүл - () — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 
*Балыҡлыбаш - () — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.

## Күсмә мәғәнәлә
***Балыҡ** кеүек йылҡылдап тора - көр мал тураһында.
*Бер **балыҡ** башын сәйнәү - туҡтауһыҙ бер үк хәбәрҙе һөйләп тороу.

## Сығанаҡтар
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 114-се бит

## Иҫкәрмәләр
Хёхштадт-ан-дер-Айш

**Хёхштадт-ан-дер-Айш** () — Германиялағы ҡала һәм ҡала общинаһы, Бавария Республикаһы.

Урта Франкония административ округына буйһона. Эрланген-Хёхштадт районы составына инә. Халыҡ һаны — 13 169 кеше (2010 йылдың 31 декабренә). 70,90  км² майҙанды биләй. Рәсми коды — *09 5 72135.*.транспорт сараларының урындағы теркәү һаны (автомобиль номерҙарының кодтары) () — BA.

Община 23 ҡала районына бүленә.

## Халҡы
2015 йылдың 31 декабренә ҡала общинаһында халыҡ һаны — 13 251 кеше.

	 

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
* Рәсми бите
Ҡулса бульвары

**Ҡулса бульвары** (әрм.Օղակաձեւ Զբոսայգի), шулай уҡ **Йәшлек паркы**) Әрмәнстандың баш ҡалаһы Еревандың Кентрон районында урынлашҡан.

## Тарихы
1924 йылда ҡала үҫешенең генераль планында ҡаралған була. һөҙөмтәлә проект өлөшләтә генә тормошҡа ашырыла — парк ҡаланың төньяғынан, көнсығышынан һәм көньяҡ-көнсығыштан үҙәк өлөшөн биләй. Көньяҡта Тигран Мецо проспектынан һәм Изге Григорий Мәғрифәтсе соборынан төньяҡта Поплавок күленә һәм Маштоц проспектына тиклем һуҙыла. Оҙонлоғо 2,5 км һәм киңлеге 120 м булып, ураҡ формаһына эйә , эске сиктәрен Московян һәм Ханджян, ә тышҡы сиктәрен Исаакян, Алек Манукян һәм Ерванд Кочар урамдары тәшкил итә. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай паркты Терян, Абовян, Налбандян, Гераци, Варданян урамдары һәм Саят-Новы проспекты киҫеп үтә.

## Иҫтәлекле урындары
Паркта бик күп һәйкәлдәр ҡуйылған, улар араһында — әрмән шиғриәте классигы Аветик Исаакян һәйкәле, XIX быуат яҙыусыһы һәм революционеры Микаэл Налбандян һәйкәле, XVIII быуат шағиры һәм музыканты Саят-Новы һәйкәле бар. Парк скульптуралары араһында — «Ҡулдар» композицияһы, ул Ереван һәм Италиянан туғандаш Каррара ҡалаһы араһындағы дуҫлыҡты сағылдыра (1962 йылда бер йылдан һуң Италияға визиты ваҡытында Ереван хеҙмәтсәндәре делегацияһына бүләк итеп бирелә, алыҫ түгел ерҙә ереванлыларҙың яуап бүләге — туф стела-фонтан, уны ике һарыҡ терәп тора (архитектор Исраэлян Рафо).).

Паркта донъя чемпионы Тигран Петросян исемендәге Шахмат йорто бинаһы һәм Комитас исемендәге камера музыкаһы йорто урынлашҡан. Парктың төньяҡ өлөшөндә Еритасардакан метро станцияһынан сығыу урыны бар.

## Галереяһы




## Иҫкәрмәләр
Испан ауылы (Барселона)

**Испан ауылы** (кат.Poble Espanyol, исп.*Español Pueblo*) — Барселонала Монтжуик тауында урынлашҡан  архитектура-этнография парк-музейы,  1929 йылда төҙөлгән.

## Тарихы һәм архитектураһы
XX быуаттың дүрт интеллектуалы, архитекторҙар  Ревентос һәм Фолгер,  рәссамдар  Ногес һәм Утрийо,   Пуч-и-Кадафалк менән дәртләндерелеп, натураль ҙурлыҡтағы   архитектура комплексы асалар. Испан ауылы 1929 йылда Барселоналағы  халыҡ-ара күргәҙмәгә асыла  һәм баштағы ҡиәфәтендә һаҡлана.

Испан ауылын төҙөүселәр үҙенсәлекле өлгө эҙләп 1600  ауылға бара. Эш һөҙөмтәһе булып  42 000 м2   участка була, унда Испанияның төрлө төбәктәренән 117 йорттоң, урамдарҙың һәм майҙандарҙың  күсермәһе урынлашҡан. Ҡайһы бер йорттар натураль ҙурлыҡта башҡарылған, башҡалары оригинал биналарҙың кесерәйтелгән күсермәһе булып тора. Испан ауылы биләмәһендә урынлашҡан биналар араһында  —Утебо башняһы (Арагон),  Авиланан инә торған ҡапҡалар йәки бөтөн бер кварталды барлыҡҡа килтергән йорттар бар. Дөйөм  400 м² майҙанда Барселонаның тирә-яғы өсөн хас булған аграр хужалығы өлгөләре урынлашҡан.

## Сәнғәт һәм һөнәрҙәре
Испан ауылы шулай уҡ Һөнәрселәр ауылы булараҡ билдәле Тиҫтәләгән йылдар дауамында уның халҡы ҡунаҡтар менән үҙҙәренең шөғөлө менән ихлас уртаҡлашҡан. Әлеге ваҡытта бында  20-нән артыҡ һөнәрселек оҫтаханаһы  урынлашҡан,  килеүселәр унда быяла өрөүсе,  итекселәр һәм башҡа оҫталарҙың эшен күҙәтә ала.  Сувенир кибеттәре менән бер рәттән Испан ауылы биләмәһендә кафе, бар, ресторандар эшләй. Төп майҙаны йәйге ваҡытта концерттар үткәреү урыны булып хеҙмәт итә.

## Эш графигы

* дүшәмбе — 09-00 сәғәттән алып  20-00 сәғәткә тиклем
* шишәмбе-йәкшәмбе, кесаҙна — 09-00 сәғәттән алып  00-00 сәғәткә тиклем 
* йома — 09-00 сәғәттән алып 03-00 сәғәткә тиклем 
* шәмбе — 09-00 сәғәттән алып  04-00 сәғәткә тиклем

Парк-музейға Монтжуик тауының  йәйәүлеләр аллеяһы  буйлап, шулай уҡ Испанияның майҙанынан Монжуик ҡәлғәһенә тиклем йөрөгән автобустар менән барырға була.

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар
Испанская деревня
Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы

**Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы** (3 март 1923 йыл — 16 ғинуар 2010 йыл) — уҡытыусы, хеҙмәт һәм тыл ветераны.
Башҡортостандың халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.

## Биографияһы
Бикә Сәләхетдин ҡыҙы Мырҙағолова 1923 йылда 3 мартында Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы (Йылайыр кантоны Ҡарағай-Ҡыпсаҡ волосы) Байназар ауылында указлы мулла Мырҙағолов Сәләхетдин Йәләлитдин улы ғаиләһендә тыуған.

Мырҙағолов Сәләхетдин Йәләлитдин улы репрессияға эләгә (1931—1937). 1938 йылда ҡатыны Иҫке Монасип ауылына күсә. Тол иргә, колхозсы Кираметдин Үтәбаевҡа тормошҡа сыға. Шулай итеп, балаларын артабан эҙәрләүҙәрҙән һаҡлап алып ҡала.

Мырҙағолов Сәләхетдин Йәләлитдин улы бик уҡымышлы башҡорт зыялыларының береһе була. Уның тарафынан төҙөлгән Ҡарағай-ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе мөғжизә менән генә юҡ ителмәй ҡала. Ғүмерен, балаларының яҙмышын үлем ҡурҡынына ҡуйып, ҡатыны был шәжәрәне һаҡлап алып ҡала.

1959 йылда Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы шәжәрәнең фотокопияһы эшләй һәм СССР Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына тапшыра. Шәжәрә «Башҡорт шәжәрәләре» («Башкирские шежере»; 1960) йыйынтығында баҫылған.

Мырҙағолова Бикә Сәләхетдин ҡыҙы 1940 йылда Сәрмән педучилищеһын тамамлай. Шул уҡ йылда Иҫке Монасип мәктәбенә эшкә ебәрәләр.

1942 йылда Бөйөк Ватан һуғышынан яраланып ҡайтҡан Сәғитов Булат Хызыр улына тормошҡа сыға һәм Иҫке Собханғол мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләп алып китә.

1948—1951 йылдарҙа Хәйбулла районына күсәләр. Сәғитов Булат Хызыр улы райком секретары итеп тәғәйенләнә.

1951 йылда кире тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайталар. Шул уҡ йылда Бикә Сәләхетдин ҡыҙы К.А Тимирязев исемендәге уҡытыусылар институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлегенә ситтән тороп уҡырға инә һәм 1957 йылда уңышлы тамамлай.

Тормош иптәше Сәғитов Булат Хызыр улы менән 4 бала үҫтерәләр.

1978 йылда хаҡлы ялға сыға. 2010 йылдың 16 ғинуарында мәрхүм була. Иҫке Собханғол ауылында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәрен
* 1947 йылда «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә (№ 256513 вручено 18 февраля 1947 г.)
* 1954 йылда «Хеҙмәттәге уңыштар өсөн» миҙалы менән бүләкләнә (Удостоверение № 96 3559 от 28 окт 1954 г.)
* 1966 йылда «Халыҡ мәғарифы алдынғыһы» исеме бирелә (решение № 192 от 22 августа 1966 года)
* 1967 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була (Указом президиума ВС СССР от 30 сентября 1966 года, №ордена 445227, удостоверение № 053178 от 04.01.1967г.).

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Мәктәптә һәм районда әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара. Мәктәп коллективы менән концерттар һәм спектаклдәр ҡуялар. Агитатор, уҡытыусы-остаз була.

Күп тапҡырҙар ауыл һәм район советтарына депутат итеп һайлана. БАССР-ҙың Юғары судында халыҡ заседателе була.

Пенсияға сыҡҡас та Иҫке Собханғол ауылы фольклор ансамбле составында сығыш яһай.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* «Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының данлы ҡыҙҙары», 2017.453500 РБ г. Белорецк, ул.50 лет Октября,55/1

## Һылтанмалар
* https://burzyanmuseum.jimdo.com/ 
* Башҡорт энциклопедияһы
Еленя-Гура

**Еленя-Гура** (, ) — Польшалағы ҡала, Түбәнге Силезия воеводствоһына инә. Ҡала повяты статусына эйә. майҙаны — 108,4 кв. км. Халыҡ һаны — 87 017 кеше (2006 йыл). 1945 йылға тиклем «Хиршберг» исеме аҫтында немец Силезияһы слставына ингән була. Потсдам килешеүенә ярашлы Польшаға тапшырыла (1945).

## Иҫтәлекле урындары
* Собешув районында Хойник замогы ҡалдыҡтары урынлашҡан.

## Галерея

Chojnik Castle.png|Замок
Jelenia Góra - Chojnik Castle, Dolny Śląsk, Poland - panoramio - MARELBU (6).jpg|Замок
2018 Zamek Chojnik 01.jpg|Замок
2018 Zamek Chojnik 21.jpg|Замок
0005 Jelenia Góra - Rynek.jpg|Баҙар майҙаны
Jelenia Gora 03.jpg|Ратуша
Jelenia Gora, Dolnośląskie, Poland - Pałac Paulinum - panoramio.jpg|Һарай
Jelenia Gora Teatr.jpg|Театр
Jelenia Gora, Dolnośląskie - Poland - panoramio - MARELBU.jpg|Боронғо йорт
Kamienice przy ul. Sudeckiej 24, 26 w Jeleniej Górze.jpg|Боронғо йорт
PL, Jelenia Góra, ul. 1-go Maja 54 DSC 0062-001.JPG|Боронғо бина
St. Anne Chapel and Wojanowska Gate.png|Изге Анна часовняһы.
Saint Cross Church Jelenia Gora.jpg|Изге Тәре сиркәүе.
Orthodox_church_Jelenia_Gora.jpg|Сиркәү


## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Бауцен (, ), Германия
*  Валкеакоска (), Финляндия
*  Раннерс (), Дания
*  Тайлер (ингл.  Tyler), Техас, АҠШ
*   (), Халиско, Мексика
*  Червие (), Италия
*  Эрфтштадт (), Германия
*  Владимир, Рәсәй
*  Северодонецк (), Украина

## Һылтанмалар
* Ҡаланың рәсми бите
* Еленья-Гура
Балыҡ майы

**Балыҡ** (атап әйткәндә, **тәрәс**) **майы** — балыҡтан алына торған май — мәҫәлән, 1,3—2,2 кг тартҡан тәрәстең бауырынан етештерелә. Һалҡын һыулы донъя океанының диңгеҙҙәрендәге балыҡтарҙан — скумбриянан, сельдтән, башҡа һимеҙ балыҡтарҙан күпләп алына.

## Етештереү
Тәрәс майын башлыса Норвегияла етештерәләр. XIX быуат уртаһында фармацевт Петер Мёллер (норв. *Peter Möller,* 1793—1869) Норвегияның көнбайышында йәшәгән һәм тәрәс балығы бауыры майын даими ҡулланған халыҡтың сәләмәтерәк булыуын асыҡлаған, ул балыҡ майы һата башлаған, шуға тиклем был май тире эшкәртеүгә тотонола торған булған.

Күп күләмдә һәм юғары техник камиллыҡ менән балыҡ майы етештереүсе икенсе ил — АҠШ.

Балыҡ майын юғары технологиялы сәнәғәт ысулы менән дә, айырым балыҡсы төркөмдәр иһә бик примитив ысулдар менән етештерә. Сәнәғәт ысулы тотоу менән үк тәрәсте таҙартып, бауырын алып етештерелеүе менән айырыла. Шәхси етештереүселәр балыҡты тотоп, мискәгә йыя бара ла, бер ни тиклем ваҡыттан ғына ярға сыға, шуға күрә балыҡ майының төҫө лә, тәме лә үҙгәргән булып сыға. Уны ҡыҙыл май тип атайҙар.

## СССР-ҙа балыҡ майы
Совет ғалимдары аҙыҡта майҙар кислотаһы етмәү тураһында гипотеза иғлан итә, бынан һуң хөкүмәт илдә күләмле профилактик саралар ойоштора. Балыҡ майы балалар баҡсаларында, мәктәптәрҙә балаларға мотлаҡ бирелә башлай. Был 1970 йылдан диңгеҙ бысраныу сәбәпле тыйыу тураһында указ сыҡҡанға тиклем дауам итә. 1997 йылда указ ғәмәлдән сығарыла.

## Медицинала

Балыҡ майының төп ҡиммәте — уларҙағы туйындырылмаған майҙар кислотаһы миҡдары (Омега-3) йөрәк сирҙәре аҙыуын тотҡарлай.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* П. Л. Капица. Рыбий жир

## Иҫкәрмәләр
Мосул (Закатала)

**Mосул** — Әзербайжан Республикаһының  административ-территориаль бүлемендәге Закатала районына ингән ауыл

## Məҙәниәте

Ауыл 9 түбәнән тора. Ауылда  урта мәктәп, медицина пункты, мәҙәниәт йорто, балалар баҡсаһы, мәсет, ике китапхана, футбол майҙансығы, заманса АТС, почта бар.  

Taрихи ҡомартҡылар: 1781 йылда Әдүр-Рәхман Бәдәүи, Һөсәйен һәм Мәһәммәт Чәрдәклиҙәр тарафынан төҙөлгән мәсет, 6 бүлмәле каруанһарай, 2 ҡәберлек.

## Географияһы һәм урынлашылышы
Мосул ауылы  район үҙәгенән 28 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ята. Әлиабад ҡасабаһы, Йәңиян һәм Кәпәнәксе ауылдары, көньяҡтан иһә Алазан йылғаһы буйлап Грузия Республикаһы менән сикләшә.  

Ауыл  майҙаны 2302,6 гектар.

## Халҡы
2009 йылдың 13-22 апрелендә  дөйөм халыҡ иҫәбе буйынса, ауылда 2.939 кеше йәшәгән (1.454 ир-егет, 1.485 ҡатын-ҡыҙ )

2012 йылдың 1 ғинуарына рәсми халҡы 3.009  кеше  тәшкил итә.Рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, күпселек ауыл халҡы әзербайжандар, ә рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса - ингилойҙар тәшкил итә. Мосолмандар.

Башҡарма хакимиәт Мосул муниципалитеты тарафынан тормошҡа ашырыла.

Халыҡ  башлыса игенселек, малсылыҡ һәм фундук етештереү менән шөғөлләнә.

## Сығанаҡтар
*Әзербайжан Республикаһы Закатала район хакимиәте http://zaqatala-ih.gov.az/page/12.html

## Иҫкәрмәләр
Тарас Шевченко һәйкәле (Минск)

**[[Шевченко Тарас Григорьевич|Тарас Шевченко]]** **һәйкәле**() — Белоруссияның баш ҡалаһы Минскиҙа украин шағиры, прозаик, рәссам һәм этнограф Тарас Григорьевич Шевченко хөрмәтенә төҙөлгән монумент.

## Тарихы
Тарас Шевченко һәйкәле Беларусь Республикаһында Украина илселегенең яңы төҙөлөшө эргәһендә Степанов баҡсаһында урынлашҡан. Скульптура композицияһы бойондороҡһоҙ Беларусь дәүләтендә Шевченконың беренсе һәйкәле.

Тарас Шевченконың бронза скульптураһы Киевтың Минскка бүләге булып тора. Авторҙарҙың уйы буйынса скульптура украин халҡының үткәне һәм киләсәге хаҡында уйланып ултырған шағир һынынан ғибәрәт. Һәйкәл менән йәнәшә эсәр һыу  ҡуйылған.

Монумент 2001 йылда ҡуйыла, ә 2002 йылдың 22 апрелендә асыу тантанаһы уҙа

Тулы кәүҙәле һәйкәлдең авторы — скульптор М. Яковенко һәм Беларусь Республикаһының халыҡ рәссамы М Савицкий.

## Һылтанмалар һәм әҙәбиәт
* *Кучерук Олександр* (письменник, директор Бібліотеки ім. О. Ольжича) Пам’ятники Шевченка на земній кулі… *Від Мангишлаку до Вашингтона*. // Черкаський край — земля Богдана і Тараса. Культурологічний збірник., К.: «Українські Пропілеї», 2002, стор. 67—80

*  

*  

## Иҫкәрмәләр
Шаһиев Эдуард Мөстәҡим улы

**Шаһиев Эдуард Мөстәҡим улы** (; 17 март 1944 йыл) — рәссам, график, иллюстратор. БАССР‑ҙың атҡаҙанған рәссамы (1983). РСФСР‑ҙың Рәссамдар со­юзы ағзаһы. Халыҡ-ара Сәнғәттәр Академияһы академигы.

## Биографияһы
Эдуард Мөстәҡим улы Шаһиев  1944 йылдың 17 мартында Омск ҡалаһында донъяға килгән.

1945 йылдан алып Өфөлә, 1967 йылдан башлап Мәскәүҙә йәшәй.

1965 йылда И.Д.Шадрин исемендәге Свердловск художество училищеһына уҡырға ингән һәм интерьер буйынса рәссам һөнәре алған.

1971 йылда Мәскәүҙәге  Строганов Юғары художество‑сәнәғәт училищеһының  дизайн факультетын тамамлаған. 
 
1973 йылдан РСФСР Рәссамдар Союзы ағзаһы.

2000 йылдан алып “Рәссам” татар‑башҡорт рәссамдары союзы рәйесе.

## Ижады
Әҫәрҙәренең төп идеяһы – Йыһан киңлегендә кеше.  Эдуард Мөстәҡим улы Шаһиев уны образдар символикаһы аша сағылдырырға ынтыла:икеһе лә 1991 яҙылған “Оло донъя һөйөклөһө” (1990), “Тын ғына ихлас әңгәмә бара...”, “Аҡ йәймәләрҙә ҡара аҡҡош”, 2000 йылда яҙылған “Ҡырағай көндәш”  - шундайҙарҙан. 

1991 йылда ижад ителгән «“Өс туған” башҡорт бейеүе» эшендә  ата‑бабалар ере менән бәйләнеш һынландырыла. 

1970 – 1990 йылдарҙа Мәскәүҙәге “Балалар әҙәбиәте” нәшриәте менән хеҙмәттәшлек итә. 

90‑сы йылдарҙа Ливанда һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә була, унда күргәҙмәләр ойоштора, урыҫ һәм совет сәнғәте буйынса лекциялар уҡый. 

1970 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре Мәскәү (1990, 2004, 2009, 2010) һәм Өфө (2017) ҡалаларында үтә. 

Эштәре Дәүләт тарихы музейы, Көнсығыш дәүләт му­зейы (икеһе лә – Мәскәү), БДХМ коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларында һаҡлана 

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Шагеев Эдуард Мустакимовичhttp://rosgrafik.blogspot.com/2016/01/blog-post_27.html

## Һылтанмалар
*
Чапаев һәйкәле (Һамар)

**Чапаев һәйкәле** — Василий Иванович Чапаевҡа Һамарҙағы Чапаев майҙанында, драма театры алдында ҡуйылған һәйкәл.

## Тарихы
Һәйкәл 1932 йылда Октябрь революцияһының ун биш йыллығына ҡуйылған. Һәйкәлде архитектор Иосиф Лангбард һәм скульптор Матвей Манизер (Һамарҙағы Ленин һәйкәлен һәм Куйбышев һәйкәлен төҙөүсе) эшләгән. Манизер СССР һынлы сәнғәте тарихында беренсе булып атлы күп фигуралы скульптура композицияһын эшләй. Фигуралар араһында: комиссар, һалдат—башҡорт, крәҫтиән-партизан, йөк ташыусы — татар, яулыҡлы, ҡатын-ҡыҙ, матрос һәм аяғүрә баҫҡан атта ҡулына ҡылыс тотҡан Чапаев һүрәтләнгән. Һәйкәл өсөн Граждандар һуғышында ҡатнашыусыларҙың ысынбарлыҡтағы фотоһүрәттәре ҡулланылған.

Манизер Чапаевтың йөҙөн Чапаевтың атаһына ныҡ оҡшаған улы Александр Чапаев йөҙөнә ҡарап эшләгән, башҡорт һалдаты образы өсөн Ленинград хәрби-медицина академияһында уҡыған шағир Ғайса Йосопов тәүһын (прототип) булған. На момент создания монумент был одним из самых крупных в стране (высота 10 м, размеры основания 17 на 22 м).
Ҡара лабрадорит менән көпләнгән постамент плитәләрендә Владимир Ильич Лениндың һүҙҙәре яҙылған таҡта ҡуйылған:
Бейтесь до последней капли крови, товарищи! Держитесь за каждую пядь земли! Будьте стойки до конца! Победа недалека, — победа будет за нами!.

Һәйкәл өсөн 12 тонна бронза киткән, һәйкәлдәге фигуралар бейеклеге — уртаса буйлы кешенең бейеклегенән бер ярым тапҡырҙан ашыу.

## Күсермә
Һәйкәл Ленинградта С. М. Киров бойороғо буйынса эшләтелгән, Һәйкәлде Һамарға ебәрер алдынан ул Ленинград өсөн һәйкәлдең күсермәһен эшләргә ҡушҡан. 1933 йылда күсермә әҙер була, хәҙер шул күсермә Санкт-Петербуртың С. М. Буденный исемендәге Хәрби элемтә академияһының алдында ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Памятник Василию Чапаеву 
* Памятник Василию Ивановичу Чапаеву и его армии
Каруанһарай (Ырымбур)

**Каруанһарай** — Рәсәй провинцияһы өсөн ғәҙәти булған классицизм стилендәге каруанһарайҙарҙың береһе, XIX быуатта Ырымбур ҡалаһының төп урамында төҙөлә.

## Тарихы
Каруанһарай йорто тәүге капиталь төҙөлгән ҡоролмаларҙың береһе була. Баш архитекторы һәм төҙөүсеһе Иоганн Вернер Мюллер була. Каруанһарай Ырымбурға нигеҙ һалыуҙың икенсе төп бурысын — Азия халыҡтары менән сауҙаны үҫтереүҙе тормошҡа ашырыу өсөн төҙөлә. Урам яғынан тотош стена уның үҙенсәлеге булып тора — бөтә 150 кибете ихатаға сыға. Килеүселәргә уңайлы булһын өсөн дүрт яҡтан ҡапҡа ҡуйылған.

2014 йылда Рәсәй Банкы «Рәсәйҙең архитектура ҡомартҡылары» серияһында Ырымбур Каруанһарайына арналған 3 һумлыҡ көмөш тәңкәләр сығара

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
«Оренбург. Страницы старого альбома». ПД «Димур», 2010

Ырымбурҙың иҫтәлекле нәмәләре

|
Руссов йорто (Одесса)

**А. П.  Руссовтың килем йорто**) — Одессала   XIX быуат аҙағындағы бина,  Диңгеҙ буйы районында Собор майҙанының төньяҡ яғында Баҡса урамы,  21-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.

Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы 

## Тарихы
Бина  килем йорто сифатында  1897—1900 йылдарҙа одесса коллекционеры, эшҡыуары һәм меценат А.П. Руссов заказы буйынса төҙөлә. Проект архитекторы — Л. М. Чернигов, фасадты биҙәүсе — архитектура рәссамы  В. И. Шмидт.

Йорт айырым билдәлелекте унда урынлашҡан Гаевскийҙың  «үҙәк» дарыуханаһы арҡаһында ала. «Гаевский һәм Поповский дарыуханаһына»  1878 (1898?) йылда фармацевтар А.Э. Гаевский һәм А.Н. Поповский  тарафынан нигеҙ һалына һәм  шул ваҡытта йортта Рәсәйҙең көньяғында халыҡ талабын ҡәнәғәтләндергән  берҙән-бер  фармацевтика йорто була). 1908 йылда йортто аптека эше хужаһы А.Э. Гаевский һатып ала.

## Хәҙерге торошо

2004 йылда бинаны реконструкциялау башлана. 2009 йылдың көҙөндә бинала янғын сыға.  (һәр хәлдә өс тоҡаныу теркәлгән). Һөҙөмтәлә бинаның байтаҡ эске бүлкәләре  яна, бинаны ослаған бәләкәй башнялар һәм ҡыйығы емерелә.

Янғындың сәбәбен   «вандализм акты» тигән фекерҙәр бар. Был ваҡиғалар  властарҙың бина яҙмышына иғтибар итергә мәжбүр итә.
Реконструкциялауҙың инвесторы Руслан Тарпан  белдереүенсә, бинаны һүтеп, заманса технологиялар ҡулланып яңынан төҙөргә кәрәк.

Одесса властары бинаны уның баштағы ҡиәфәтендә  тергеҙеүгә  вәғәҙә биреүгә ҡарамаҫтан,   2010 йылдың декабрендә киң мәғлүмәт сараларында Руссов йорто урынында халыҡ-ара конгресс-холл менән ҡала йәмәғәт-мәҙәни үҙәк барлыҡҡа киләсәк тигән  яңылыҡтар күренә. Бынан тыш төҙөүсе Преображенский һәм Пастер урамдарын төҙөкләндереүҙе планлаштыра. Шулай уҡ өс кимәлле автопаркинг төҙөү ҙә күҙаллан

2014 йылдың 19 октябрендә Руссов йортонда күп ҡатлы ҡыйыҡтары емерелә.

2017 йылдың  30 сентябрендә  йортта янғын сыға, ялҡын бинаның беренсе һәм икенсе ҡатын ялмап ала. Ялҡынды һүндерәләр.

2018 йылдың 14 июнендә   ремонт - тергеҙеү эштәре башлана. Йүнәтеү эштәрен атҡарыу  108 млн. грн тәшкил итә .

## Һүрәттәре

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Дома Руссова
* Дом Либмана (Одесса)

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

## Һылтанмалар

* Панорама «Напротив бывшей „Аптеки Гаевского“»
Чапаев һәйкәле (Чебоксар)

**В. И. Чапаев** — был монумент Чебоксарҙа — Сыуаш Республикаһының башҡалаһында Граждандар һуғышының легендар геройы, Чебоксарҙа тыуған комдив Василий Иванович Чапаевҡа арналған.

Һәйкәл Чапаев исемендәге скверҙа Ленин проспекты буйында, «I Чебоксар» тимер юл вокзалынан алыҫ түгел урынлашҡан. Ул В. И. Чапаев музейы мемориаль комплексының бер өлөшө булып тора.

## Тарих
Комдивтың атлы скульптураһы Мәскәүҙә эшләнә һәм Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендәге Валга буйы павильоны бинаһы алдында урынлаштырыла. Скульптура эсенә арматура ҡуйылған тимер-бетондан эшләнгән. Авторҙары — скульптор П. А. Баландин һәм архитектор В. И. Морозов.

Чебоксарға скульптура 1960 йылда завод директоры № 320 завод (хәҙер ул В. И. исемендәге Чебоксар производство берекмәһе) директоры А. И. Захарцев бойороғо буйынса килтерелә, башта завод алдындағы майҙанда ҡуйыла, 1960 йылдың 23 июнендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 24 июндә), Сыуаш автономияһының 40-йыллығына һәйкәл Вокзал маҙанына күсерелә һәм аҡ төҫтәге постаментҡа ҡуйыла. Скверға В. И. Чапаев исеме бирелә.

1984 йылда һәйкәл капиталь реставрациялана.
Чапаевтың атлы һыны бронзанан ҡойола, ҡылысы тутыҡмай торған ҡоростан яһала. Шулай уҡ скульптураны ун метрлы гранит постаментҡа баҫтыралар, фасады Граждандар һуғышы геоикаһын һүрәтләүсе барельефтар менән биҙәлә. Монументтың дөйөм бейеклеге реконструкциянан һуң 15 метр тәшкил итә, шуларҙың 5 метры скульптура композицияһынан тора.

Шуныһы иғтибарға лайыҡ: һәйкәлдең бер еренә лә кем һәйкәле икәне яҙылмаған, бары тик: *«Граждандар һуғышының легендар геройына»* тип кенә яҙылып ҡуйылған һәм ике дата*«1887-1919»* күрһәтелгән. Шуға ҡарамаҫтан бар кеше лә һәйкәлдең кемгә арналған икәнлеген белеп тора.

Сираттағы һәйкәлде реконструкциялау 2007 йылда, 2005 йылда үткәрелә.
Реконструкциялау эштәре барышында һәйкәл постаменты гранит плитә менән көпләнә. Ремонтлауҙы ЯСЙ «Минерал» ойошмаһы башҡара.

## Иҫкәрмә


## Һылтанмалар
* Шупашкарсене Чапая ыталама чĕнеççĕ
Ғәрәп мәҙәни үҙәге (Одесса)

**Ғәрәп мәҙәни үҙәге** —  Одесса ҡалаһындағы мәсет, Украина.  

Ҡаланың баш архитекторы Борис Бровин, мәҙәни мираҫ ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса ҡала идаралығы начальнигы В. Мещеряков, Одесса төҙөлөш һәм архитектура дәүләт академияһының деканы В. Уренев фекере буйынса Ғәрәп мәҙәни үҙәге һуңғы йылдарҙағы  иң уңышлы архитектура ижады булып тора.

## Тарихы
**Ғәрәп мәҙәни үҙәге** — Сүриә сығышлы эшҡыуар Аднан Киван   аҡсаһына төҙөлгән. Мәсеттең проектын Архпроект МДМ архитектура-реставрация бюроһы эшләй. Проекттың баш архитекторы  — Голодонюк  Юрий Васильевич. Интерьерҙы һәм фасадтарҙы реконструкциялау  буйынса  М. Г. Повстанюк,  ә  төп архитектор Д.М. Повстанюк була. 

## Тасуирламаһы

Бинаның аҡ фасадына  күп семәрле биҙәктәр һалынған. Ҡыйығында йәшел төҫкә буялған бик ҙур көмбәҙ күтәрелә. Бинаны арка формаһында тәҙрәләр биҙәй.  

Күп төрлө архитектура элементтары мәсеткә еңеллек һәм яҡтылыҡ бирә. Ҙур залдарының иҙәндәрендә матур балаҫтар түшәлгән, түшәмдә ҡупшы гәлсәр люстра эленеп тора. Мәрмәр баҫҡыстар һәм ҙур витражлы тәҙрәләр бинаның бай интеьеры менән тап килә.

## Галереяһы

Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr.jpg|
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr-10.jpg|
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr-2.jpg|
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr-6.jpg|
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr-9.jpg|
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr-14.jpg|
Файл:Arabskiy-kulturny-tzentr-16.jpg|


## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Арабский культурный центр на Официальном туристическом портале города Одессы
* Архитекторы о центре 
* Религия в Украине
Шаһ һарайы

**Шаһ һарайы** —  Одесса (Украина) ҡалаһындағы бина, Ггоголь урамы, 2-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.  XIX  быуатта   неоготик стилдә төҙөлгән, порт ҡалаһының сағыу иҫтәлекле урыны булып тора.

## Тарихы
Һарай   1851 — 1852  йылдарҙа  Бржозовский Зенон өсөн төҙөлгән. Замандаштары билдәләүенсә, ул, әйтерһең, Хәрби балканың ҡаршы яғында  урынлашҡан  Воронцов һарайының киреһе булған.  

Бржозовскийҙар был комплексҡа 1910 йылға   тиклем  хужа булғандар, ә һуңынан граф Иосиф   (Юзеф) Шенбек уның хужаһы була. XIX быуаттың   70-се йылдар башында һарайҙа билдәле «Федор Рафалович һәм К»   сауҙа йортоноң башлығы Федор Алексеевич (Абрамович) Рафалович йәшәгән.  1910 йылдан 1920 йылға тиклем һарайҙы Фарсының шаһиншаһы шаһ  Мөхәммәт Әли ҡуртымға ала, уның арҡаһында һарай ошо рәсми булмаған исемде ала. 

Совет осоронда һарайҙы, ҡоролмалар һәм ихата ҡаралтыларын төрлө  дәүләт учреждениелары  ҡуллана.  XX быуат аҙағында һарай ныҡ туҙа. 2000 йылда Архпроект МДМ архитектура-реставрация бюроһы  һарайҙың  реставрация проектын әҙерләй. Реставрация  2000 йылдан 2004 йылға тиклем дауам итә.

XXI быуат башында   «Шаһ  һарайы» бинаһында «Диңгеҙ транспорт банкының» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең баш офисы урынлаша.

## Һылтанмалар

* Шахский дворец, история
* Реставрация Шахского дворца (фото)
А. М. Горький исемендәге мәҙәниәт һарайы

**А. М. Горький исемендәге мәҙәниәт һарайы** (башта ***Мәскәү-түбәнге Нарва мәҙәниәт йорто***) — Ленинградтағы беренсе мәҙәниәт йорто,1925—1927 йылдарҙа архитекторҙар А. И. Гегелло һәм А. И. Дмитриев тарафынан архитектор Л. Кричевский һәм В. Ф. Райлян ҡатнашлығында конструктивизм стилендә төҙөлә.

Санкт-Петербургтың Киров районындағы 4-се номерлы йортта, Стачка майҙанында, «Нарвская» метро станцияһы янында урынлашҡан.

## Тарих һәм хәҙерге осор
1927 йылдың 7 ноябрендә Октябрь революцияһының унынсы йыллығына (Октябрҙең 10-йыллығы исемендәге мәктәп менән бер көндә) асыла. А. М. Горький исеме 1929 йылдың 8 июлендә бирелә, тантанаһында яҙыусы шәхсән үҙе ҡатнаша.

1937 йылда проект авторы А. И. Гегелло Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә «Гран-при» яулай. 1978 йылда М. Горький исемендәге мәҙәниәт йорто Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.

Әлеге ваҡытта популяр театр-концерт майҙансығы булып ҡала (залдың һыйҙырышлылығы 2200 урын). Бинала түңәрәктәр һәм ижади коллективтар эшләй, улар менән етәкселек итеүгә төрлө йылдарҙа билдәле белгестәр йәлеп ителә. Атап әйткәндә, 1946—1949 йылдарҙа А. М. Горький исемендәге мәҙәниәт йортоноң һынлы сәнғәт студияһын рәссам С. И. Осипов етәкләгән.

## Фотогалерея

Файл:DK Gorkogo Mainboard.jpg|
Файл:DK Gorkogo 9j.jpg|
Файл:DK Gorkogo Oborona.jpg|
Файл:DK Gorkogo Raikin.JPG|


## Мемориаль таҡтаташтар
* Ленинград профессиональ союздарының өлкә советы

* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы А. М. Горький исемендәге мәҙәниәт һарайы

* 1905 йылдың 9 ғинуарында бында Нарва ҡапҡаһы янында эшселәрҙең ҡаны ҡойолған. Батша хөкүмәте Ҡышҡы һарайға үҙҙәренең мохтажлығы тураһында петиция менән йүнәлгән эшселәрҙең тыныс парадын ата.
* 1941 йылдың 30 июненән 10 июленә тиклем был бинала Ленинградты обороналауҙа ҡатнашҡан халыҡ ополчениеһының 1-се дивизияһы төҙөлә.
* Был һарайҙың сәхнәһендә 1976—1987 йылдарҙа СССР-ҙың халыҡ артисы Аркадий Райкин сығыш яһаған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Авангард в архитектуре Ленинграда

## Һылтанмалар
* Официальный сайт ДК им. Горького
* ДК им. Горького на сайте CityWalls 
* на карте Яндекс
Амстердам университеты

**Амстердам университеты** (, UvA) Европала иң эре университеттарҙың береһе булып тора (бюджеты 600 миллион евро, 31 мең студент, 5 мең хеҙмәткәр)..

## Дөйөм мәғлүмәттәр

Тарихы 1632 йылдан, Амстердамда Athenaeum Illustre («сиятельный Атеней») уҡыу йортона нигеҙ һалынғандан башлана, унда тарих һәм философия өйрәнелә; шул уҡ быуатта программаға хоҡуҡ, медицина һәм дини тәғлимәт өҫтәлә. XIX быуатҡа тиклем «Атеней» ҙур булмаған училище булып ҡала, унда 250-нән ашыу булмаған студент һәм 8 уҡытыусы була. 1877 йылда Амстердамдың муниципаль университеты итеп үҙгәртелә () һәм ғилми дәрәжә биреү хоҡуғы ала; шулай уҡ уға Ботаника баҡсаһы күсә. Университет Амстердам ҡала советына буйһона, ул ваҡытта ҡала советы сәйәси прогрессив орган репутацияһына эйә була. 1961 йылда университет дәүләт ҡарамағына күсә. 1960-1970-се йылдарҙа студенттарҙың сығыштары һәм автономия өсөн көрәш урынына әйләнә.

## Ойоштороу структураһы
Ете факультеттан тора:

* гуманитар
* йәмәғәт фәне һәм тәртип тураһында фән
* иҡтисад
* хоҡуҡи
* тәбиғәт фәндәре һәм информатика
* медицина
* стоматология

Бынан тыш, уҡытыу тик инглиз телендә генә алып барылған йәмәғәт һәм гуманитар фәндәрҙең Халыҡ-ара мәктәбе (ингл. International School for Social Sciences and Humanities, Ян ван дер Ваальс һәм Питер Зееман исемендәге физика институты, Якоб Вант Гофф исемендәге Химия институты һәм Антон Паннекук исемендәге Астрономия институты бар.

## Билдәле тамамлаусылары һәм профессорҙары
* Каспар Барлеус, философ, дин белгесе, шағир.
* Брауэр, Лейтзен Эгберт, математик һәм философ.
* Ян ван дер Ваальс, физик, Нобель премияһы лауреаты.
* Давид Вайнкоп, сәйәси эшмәкәр, коммунист.
* Бартель ван дер Варден, математик.
* Карел ван Волферен, сағыштырма политология һәм иҡтисад профессоры.
* Аренд Гейтинг, математик һәм логик.
* Гийсберт ван Тийнховен, Нидерланд премьер-министры.
* Андре Гундер Франк, почетлы профессор, социолог, иҡтисадсы.
* Якоб Вант-Гофф, химик, Нобель премияһы лауреаты.
* Питер Зееман, физик, Нобель премияһы лауреаты.
* Андре Кейперс, астронавт һәм табип.
* Тим Краббе, шахматсы, журналист һәм яҙыусы.
* Виллем Лейтен, астроном.
* Антон Паннекук, астроном һәм марксизм теоретигы.
* Дик Свааб, нейробиолог һәм яҙыусы-публицист.
* Ян Гендрик ван Свинден, философ, математик һәм физик.
* Слюитер, Карел Филип, зоолог.
* Тиле, Корнелис Петер, ғалим-теолог, дин тарихсыһы, дин әһеле, ориенталист, педагог, дин өйрәнеүгә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* Герхард Фосс, филолог.
* Нико Фрейда, психолог.
* Виллем Фредерик Херманс, яҙыусы.
* Фриц Цернике, физик, Нобель премияһы лауреаты.
* Макс Эйве, математик һәм шахмат буйынса донъя чемпионы.
* Гале Бруно Ван Альбада, астроном.
* Гвидо ван Россум, Python программалау теле авторы.
* Питер Виллем Адрианс, адаптив системалар һәм уҡытыу профессоры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт
* Новости Амстердамского университета на русском языке  http://www.eurogates.ru/news/c/holland/o/university-amsterdam/