open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡош туйы

**«Ҡош туйы»** (, , ) — Лужица сербтары йолалары. 25 ғинуарҙан, оҙайлы ҡыштан һуң, яҙ башлана, тип иҫәпләнә, һәм тәүге ҡоштар «туй үткәрә», йәғни оя ҡора һәм йомортҡа һала.

## Байрамдың барлыҡҡа килеүе
25 ғинуарҙа ҡоштар туйын билдәләгән байрамдың барлыҡҡа килеүе осраҡлы һайланмаған. Яҡынса был ваҡытта ҡоштар оя ҡора һәм бала сығарырға әҙерләнә. Ҡош туйы 22 ғинуарҙа билдәләнгән Изге Винсент көнө менән бәйле, тигән инаныу бар. Был изгенең үлеменән һуң, легендаға ярашлы, уның кәүҙәһен ҡоштар һаҡлай башлай. Шуға күрә, ҡош туйы урта быуаттарҙа уҡ барлыҡҡа килгән, тип һанайҙар.

## Йола
Кис, 25 ғинуар алдынан, был көндө туйҙарын үткәргән ҡоштар тәм-том килтерһен өсөн, балалар тәҙрә төбөнә йәки ишек алдына тәрилкә ҡуя (элек тәрилкәне таң менән аҙбар янында ҡуйғандар), . Иртән балалар шәкәр глазураһы менән ҡапланған ҡоштар йәки ҡош оялары рәүешендәге печенье таба  "сроки " (Көнсығыш славян яҙғы йола байрамы печеньеһы) Печеньенан тыш, тәрилкәлә кремдан эшләнгән ҡош оялары (ҡара шоколад менән ҡапланған һәм уртаһында төрлө төҫтәге шәкәр фигуралары булған оя формаһындағы аҡ майлы крем ҡатламы менән ҡапланған кекстар) булыуы мөмкин. Балаларға тәм-томдарҙы ҡоштар ҡышҡы айҙарҙа уларҙы ашатҡан өсөн рәхмәт йөҙөнән килтергәнлеге тураһында һөйләйҙәр.
Ҡош туйында төп ролдәрҙе балалар уйнай.

Ҡайһы бер балалар баҡсаларында һәм мәктәптәрҙә ауыл аша «туй марштары» ойошторола, алда балалар пары — «һайыҫҡан» һәм «ҡоҙғон» бара. Һайыҫҡан туй күлдәге һәм фата, ә Ҡоҙғон смокинг һәм цилиндр кейә. Башҡа балалар ҡағыҙҙан суҡыштар һәм ҡауырһын менән биҙәлгән ҡанатлы плащтар кейә. Шау-шыулы «туй процессияһы» урамдар буйлап үтә, һәм көндө бейеү һәм йыр менән үткәрәләр.

## Ни өсөн ҡош туйы?
Туйҙың исеме, шулай уҡ байрамды үткәреү ҙә кейәү менән кәләш хөрмәтенә үткәрелгән традицион байрамдарҙан айырыла. Йоланың исеме лә кейәү менән кәләштең милли кейеменән түгел. Лужица сербтары, башҡа славян халыҡтары кеүек үк, ҡышҡы һыуыҡтарҙың китеүенә шатлана. Яҙ килеүе сәсеү миҙгеленең башланыуын билдәләй, шуға күрә боронғо сербтар климаттың алмашыныуын һәм яҙҙы үҙҙәренең йорттарына килтереүселәрҙе данлай. Сербтарҙың инаныуҙары буйынса, йылы көндәрҙең башланыуы күп осраҡта яҙ хәбәрселәренең — ҡоштарҙың ҡайтыуы менән бәйле. Йылыныу тойоп, ҡоштар тыуған яҡтарына ҡайта, һәм сербтар ҡанатлыларҙы шатланып ҡаршы ала, балаларҙа тәбиғәткә һөйөү һәм боронғо йолаларға ихтирам тәрбиәләнә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Һайыҫҡандар (байрам);
* Яновка кавалькадаһы;
* Ҡарғатуй;
* Ҡарға бутҡаһы;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Югорск-сорб параллелдәр… ("сороку " ны Нисек әҙерләргә)
* Крабат һәм уның тоҡомдары
* Vogelhochzeitskinder in sorbischer Tracht (Youtube-Video)
* /Какой праздник отмечают 25 января в Германии — Птичья свадьба
Македон сигеүҙәре

**Македон сигеүҙәре ―** Македония халҡының милли биҙәү-ҡулланма сәнғәте төрҙәренең береһе, македон мәҙәниәтенең мөһим өлөшө. Македон сигеүҙәре славяндар Балҡан ярымутрауына килгәндән һуң барлыҡҡа килә һәм үҫешә башлай, македон йәмғиәте ышаныуҙарына һәм рухилығына ярашлы үҙгәреп, быуындан быуынға тапшырыла. Македония сигеүе IXX быуатта үҫеш нөктәһенә еткән. Боронғо славян тамырҙары булған был сәнғәт төрө эволюцияһы башҡа бик күп дәүерҙәрҙең һәм мәҙәниәттәрҙең йоғонтоһон сағылдыра.

## Тарихы
Македон сигеүҙәре славян халыҡтары Балҡанға килгәс үҫешә башлай, улар шунда уҡ үҙ стилен боронғо балҡан мәҙәниәте элементтары менән берләштерә башлай. Македон традицион сигеүенең үҫешенә һәм формалашыуына Византия мәҙәниәте ҙур йоғонто яһай. Хәҙерге Төньяҡ Македония территорияһының күп быуаттар буйына Ғосман империяһы хакимлыҡ итеүенә ҡарамаҫтан, Яҡын Көнсығыш ижады македон славяндарының халыҡ сигеүҙәрендә артабан сағылыш тапмай тиерлек. Милли сигеүҙәргә йоғонто яһаған төрлө мәҙәни һәм тарихи факторҙар бар, һәм уның формаларының төрлөлөгө ул барлыҡҡа килгән һәм булған мөхиттең художестволы потенциалы һөҙөмтәһе булып тора.

## Төрҙәре
Төньяҡ Македонияла сигеүҙең иң киң таралған формаһы булып македон милли кейеме орнаменттары, ул үткән быуат аҙағына тиклем ҡайһы бер ауылдарҙа көн һайын ҡулланылған. Сигеү ғәҙәттә ҡатын-ҡыҙ костюмдарында, күлдәгендә һәм баш кейемдәрендә осрай..

Төньяҡ Македония өсөн хас булған туниканы хәтерләткән ҡатын-ҡыҙ күлдәктәрендә славяндар ошо ергә килгәнсе үк барлыҡҡа килгән боронғо Балҡан сәнғәте менән бәйле боронғо биҙәү формалары эҙҙәре бар.

Баш кейемдәрен биҙәү өсөн ҡулланылған сигеүҙәрҙең төрлө төрҙәре араһында ярайһы уҡ тарихи ҡиммәттәргә эйә булғандары ла бар, атап әйткәндә: улар Волга буйы халыҡтарының кейем биҙәлеше менән оҡшаш. Был македондарҙың Волга буйы халыҡтар менән алыҫ мәҙәни-тарихи ҡәрҙәшлеген раҫлай.

## Ептәр төрлөлөгө
Македон халыҡ сигеүе ҡыҙыҡлы. Борон сигеү өсөн йөн еп ҡулланылған, уны туранан-тура йорт хужалыҡтарында яһағандар, был үҫешкән һарыҡсылыҡ менән бәйле. Әммә Македонияның ҡайһы бер райондарында ебәк ҡулланылған: ҡулдан яһалған ебәк ептәр менән байрам кейеме һәм аксессуарҙар теккәндәр, һәм бөтә ерҙә лә тиерлек көмөш ҡулланылған. Македон сигеүендә ғәҙәттә ҡыҙыл төҫтәр өҫтөнлөк иткән полихроматик (һирәк кенә, шулай ҙа ҡайһы бер төбәктәргә ике һәм бер төҫтән торған сигеү хас). Ҡыҙыл төҫтөң ике төҫмөрләнеше йә фон, йә сиратлашыу һәм биҙәү булараҡ параллель ҡулланыу күҙәтелә. Македон сигеүендә өҫтөнлөк иткән икенсе төҫ — ҡара, икенсел — ҡараһыу күк, йәшел, алтын, һирәгерәк аҡ. Македон халыҡ сигеүендә киң таралған биҙәктәр — ҡәтғи геометрик орнаменттар. Улар киң күләмдә бирелә: ябай тура һыҙыҡтарҙан һәм кәкерсәк һыҙыҡтарҙан алып геометрияның ҡатмарлы формаларына тиклем тәҡдим ителә. Хатта сәскә мотивтары ла геометрик рәүештә аңлатыла, япраҡһыҙ стилләштерелгән формаларҙы кәүҙәләндерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Македон милли кейеме

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Жәһмилек

**Жәһмилек** (, *әл-джәһмийә*; ) — иртә исламда донъяға ҡараш буйынса тәүге мәҙһәбтәрҙең береһе. Жәһем ибн Сафуан уға нигеҙ һалыусы һәм эпонимы булып тора. Жәһем, үҙ сиратында, остазы *Жәғәд ибн Дирһәм* ҡараштарын үҙләштергән.

## Жәһмилек инаныуҙары
Урта быуат мосолман доксографтары жәһмиселәрҙе йә мөржиғиҙәргә, йә жәбәриҙәргә индергән. Жәһмиселәрҙең күп ҡараштары сөнниҙәр тарафынан бидғәт тип танылған, ҡайһы берҙә хатта исламдан сығарыу тип һаналған.

Инанысҡа нигеҙ һалыусы Жәһем ибн Сафуан тәғлимәте мөғтәзилилеккә нигеҙләнгән. Мөғтәзилиҙәр кеүек үк, ул да Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттары мәңге йәшәүен һәм Аллаһты күреү мөмкинлеген инҡар иткән. Ул да, үҙенең остазы кеүек әл-Жәғәд ибн Дирһәм кеүек үк, Аллаһҡа антропоморф характеристика биреү мөмкин түгеллеген һәм Ҡөрьәндең яралтылыуы тураһындағы фекерен яҡлай. Жәһем ибн Сафуан шулай уҡ киләсәк ваҡиғалар (хәрәкәттәр) сикһеҙ була алмағанлыҡтан, йәннәт һәм тамуҡ та мәңгелек була алмай тип һанай.

## Жәһмиселәрҙе тәнҡитләү
Жәһмилек барлыҡҡа килгәндән һуң был ағым ортодоксаль исламдың күп кенә күренекле вәкилдәренең тәнҡит объекты була. IX быуатта жәһмиселәрҙең тәғлимәтен күп һанлы «кире ҡағыуҙар» барлыҡҡа килә, уларҙың авторҙары сөнни һәм мөғтәзили ғөләмәләре була. Тәнҡитселәр араһында Әхмәт ибн Хәнбәл, Ибн Ҡотайба, Ибн Ҡәйим әл-Жәүзиә , Усман әд-Дәрими һәм башҡалар. Жәһмиселәрҙе тәнҡитләүселәргә шулай уҡ Әл-Бәйһаҡи, Әбү Хәмит әл-Ғазали, Ибн Хәжәр әл-Әсҡәләни, Ибн Тәймиә, Ибн Ҡасир һәм башҡалар ингән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Прозоров С. М. ал-Джахмийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 64. — 315 с. — 50 000 экз. — .
*
Жәһем ибн Сафуан

**Әбү Мөхриз әл-Жәһем ибн Сафуан әт-Тирмизи** (;  — , ) - Жәбәри ислам дин белгесе, иртә кәләмдең жәһмилек ағымына нигеҙ һалыусы һәм эпонимы.

## Биографияһы
Жәһем ибн Сафуан *бәнү расиб* ғәрәп ҡәбиләһенән, ҡоллоҡтан иреккә сығарылғандар араһынан була *([[мәүлә]]),* Сәмәрҡәндтә тыуған, Термезда, ә һуңынан Әл-Күфәлә йәшәгән. Күфәлә ул дин белгесе *Жәғәд ибн Дирһәм* менән менән осраша, һуңынан уның идеяларын вәғәзләй башлай. Жәһем Хөрәсәндәге өмәүи наместник Насир ибн Сәйәргә ҡаршы 734—736 йылдарҙағы ихтилалда ҡатнаша. Һуңыраҡ Өмәүиҙәргә әсирлеккә эләгә һәм Мервта  745/746 (128 һижри йыл) йылдарҙа язалап үлтерелә.

## Тәғлимәте
Жәһем ибн Сафуан тәғлимәте мөғтәзилилеккә нигеҙләнгән. Мөғтәзилиҙәр кеүек үк, Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттарымәңге йәшәүен һәм Аллаһты күреү мөмкинлеген инҡар итә. Ул да, үҙенең остазы кеүек әл-Жәғәд ибн Дирһәм кеүек үк, Аллаһҡа антропоморф характеристика биреү мөмкин түгеллеге һәм Ҡөрьәндең яралтылыуы тураһындағы фекерҙе алға һөрә. Жәһем ибн Сафуан шулай уҡ киләсәк ваҡиғалар (хәрәкәттәр) сикһеҙ була алмай, тимәк, Ожмах һәм Тамуҡ та мәңгелек була алмай тип һанай.

## Шәкерттәре

XI быуат башында Нехавенда жәһемселәр мәктәбе эшләй, был хаҡта башлыса күп һанлы «Кире ҡағыуҙар» буйынса билдәле (Әхмәт ибн Хәнбәл, Ибн Ҡотайба, Әд-Дәрими һ.б.).

Жәһем ибн Сафуандың уҡыусылары араһында Дирар ибн Ғәмер (ваф. 815), Бәшәр әл-Мүрәйси (ваф. 833) һәм уның уҡыусыһы әл-Хөсәйен ән — Нәжжәр була.

Жәһем ибн Сафуандың һәм уның яҡлыларының әҫәрҙәре һаҡланмаған.

Ваҡыт үтеү менән жәһемселәрҙең бер өлөшө әшғариҙарға ҡушылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Джахм ибн Сафван  // Новая философская энциклопедия: В 4 тт. М.: Мысль. Под редакцией В. С. Стёпина. 2001.
* ДЖАХМ ибн САФВАН Абу Мухриз / Словарь по исламу А. Колодина
Термез

**Термез** (, ; бор. фарс. *tara-maiθa* - аша сығыу урыны) — Үзбәкстандың Сурхандарья өлкәһендә (вилайәтендә) урынлашҡан иң көньяҡ ҡала, Сурхандарья вилайәтенең административ үҙәге һәм иң ҙур ҡалаһы.

## Тарихы
Урта Азия һәм Үзбәкстандың иң боронғо ҡалаларының береһе — уға 2500 йылдан ашыу. 2014 йылда Термез Әмир Тимер ордены менән бүләкләнә.

Термезда һәм уның тирә-яғында бер нисә боронғо археологик һәм архитектура ҡомартҡылары, зороастрий, несториан осоро һәм буддистарҙың боронғо емереклектәре, ҡәлғәләре һәм ҡаласыҡтары, шулай уҡ ислам архитектураһы ҡомартҡылары һаҡланған.

## Галереяһы
Файл:Old_Termez_Elephant_among_Lotus_Flowers_Architectural_Element_2nd-3rd_cent_CE.jpg|слева|мини|200x200пкс|Лотос сәскәләре араһындағы фил, Иҫке Термез,б.э. II-III быуаттар.
Файл:Fayaz_Tepe,_Seated_Buddha.jpg|слева|мини|227x227пкс|Будда монахтар менән. Фаязтеп
Файл:Termez_Sultan-Saodat.jpg|мини|Солтан Сәғәҙәт мавзолейҙары ансамбле
Файл:Termiz_Yodgorliklar_Sultan_Saodat_Maqbarasi.jpg|мини|200x200пкс|Солтан Сәғәҙәт мавзолейҙар ансамбле
Файл:Dalverzin_Tepe,_Head.jpg|мини|Ҡушан шаһзадәһе, Дальверзин-тепе, б.э. I быуат, Үзбәкстан, Үзбәкстан халыҡтары тарихы Музейы
Файл:Термез_значок.jpg|слева|мини|Термез  гербы
Файл:Termez,_stallholders.JPG|справа|мини|200x200пкс|Термез баҙарында алыш-биреш
Файл:RIAN_archive_58833_Withdrawal_of_Soviet_troops_from_Afghanistan_(cropped).jpg|справа|мини|263x263пкс|Совет БТР-ҙарының һуңғы колоннаһы Афғанстанды  ҡалдыра. 1989 йыл
Файл:The_friendship_bridge_connects_Mangusar,_Uzbekistan_and_Hariatan,_Afghanistan.jpg|справа|мини|200x200пкс|Дуҫлыҡ күпере

### Климаты
Термез климаты — йомшаҡ, әммә бындай киңлек өсөн сағыштырмаса һалҡын ҡышлы эҫе сүллек, ә йәйҙәре үтә эҫе.

## Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халҡының һаны 140 000-дән ашыу кеше тәшкил итә (илдә 15-се). 2014 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 136 200 кеше.

Халыҡтың төп өлөшөн үзбәктәр тәшкил итә, шулай уҡ ҡалала тажиктар, урыҫтар, татарҙар, төркмәндәр һәм башҡа милләт вәкилдәре йәшәй. Ҙур булмаған афған диаспораһы бар.

Дини планда күпселекте мосолман-сөнниҙәр, шулай уҡ христиандар (башлыса — православие динендәгеләр), шиғыйҙар, бахаиҙар һәм башҡалар бар.

## Иҫтәлекле урындары

## Наградалары
* Әмир Тимер Ордены (29 ноябрь 2014 йыл).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Термез ҡалаһы сайты 
* Термез археология музейы: Термез тарихы
Таһир Кусимов исемендәге гимназия

**Таһир Кусимов исемендәге гимназия** (рус. МБОУ «Гимназия им. Т. Кусимова» с. Аскарово муниципального района Абзелиловский район) — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Асҡар ауылында урынлашҡан уҡыу йорто дөйөм белем биреү мәктәбе.

## Тарихы
Таһир Күсимов исемендәге гимназия 1994 йылда 2-се Асҡар урта мәктәбе була. Нигеҙ һалыу йылында мәктәптә 32 класс була. 1998 йылдан уҡыу йорто мәктәп-гимназия режимында эшләй башлай. 2001 йылдың 16 ноябрендә Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Указына ярашлы мәктәп легендар яҡташы, Советтар Союзы Геройы, генерал-майор Таһир Тайып улы Кусимов исеме менән атала. 2002 йылдың 14 февралендә, Т. Т. Кусимов тыуған көнөндә, мәктәп гимназия статусын ала. Мәктәптә Т. Т. Күсимов музейы булдырылған.

Таһир Кусимов исемендәге гимназияның гимны, эмблемаһы бар.

## Етәкселәре
* Н. З. Әхтәмова
* Әхмәтов Рәмил Нурислам улы — Башҡортостан Республиканың мәғариф алдынғыһы

## Уҡытыусылары

## Мәктәптең уңыштары
;Конкурстар еңеүсеһе:
* Бөтә Рәсәй:
— «Рәсәйҙең иң яҡшы мәктәптәре»
— «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты сиктәрендә инновацион белем биреү программалары (икеһе лә — 2006);
 
* республика:
— «Иң яҡшы балалар туҡланыуы ойошмаһы» (2004)

* район:
— «Йыл мәктәбе» (2000)
— «Компетентлы мәктәп» (2001, 2003, 2010-13)
— «Матур мәктәп»
— «Хеҙмәт мәктәбе» (икеһе лә — 2002)
— «Әүҙем мәктәп» (2003, 2012, 2013)
— «Хәүефһеҙ бала саҡ юлы» (2013, 2014)

## Уҡыусыларҙың уңыштары
Һылтанма буйынса уҡығыҙ Достижение учеников

## Матбуғатта
* Осҡон гәзите Гимназияның көмөш юбилейы 
* Башҡортостан гәзите «Һеҙ бик яҡшы ул тәрбиәләгәнһегеҙ»

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Мәктәп сайты
** МБОУ «Гимназия им. Т. Кусимова» с. Аскарово муниципального района Абзелиловский район
** МБОУ «Гимназия имени Тагира Кусимова»
Мәләмәтилек

**Мәләмәтилек, мәләмәтиә** (- шелтәләр нәмә эҙләүсе; ) — мистик-заһитлыҡ хәрәкәтенең атамаһы.

## Тарихы
IX быуатта Хөрәсәндә Нишапур заһитлыҡ-мистик тәриҡәт сиктәрендә барлыҡҡа килгән.

Нишапур Оло Хөрәсәндең төп дүрт ҡалаһының береһе булған һәм ике төп юл сатында урынлашҡан.

Бағдадтан алыҫ урынлашҡанға күрә, башта мәләмәтилеккә суфыйлыҡ практикаһы һәм фекеренең йоғонтоһо бик аҙ була.

Мәләмәтилек мистик хәрәкәте, суфыйлыҡтан бойондороҡһоҙ үҫешеп, Бағдади һәм Хөрәсәни мистик тәриҡәте берләшкәнсе үҫешә. Унынсы быуат аҙағында суфый әҙәбиәтенең һәм Бағдад статусының үҫеше менән бәйле, суфыйлыҡ бөтә мосолман мистиктары өсөн дөйөм терминға әүерелә

Мәләмәтилек атамаһы яйлап юҡҡа сыға, сөнки «суфый» термины йышыраҡ ҡулланыла, әммә мәләмәтиҙәрҙең үҙ практикаһы һәм идеологияһы була. Ысынлап та, ҡайһы бер сығанаҡтар мәләмәтилек юлы суфыйлыҡтан бөтөнләй айырыла һәм был ике фекер мәктәбе бер-береһенә ҡапма-ҡаршы тип раҫлай.. Мәләмәтилекте тәнҡитләүсе ислам белгестәре, хатта был тәриҡәт тулыһынса мосолман түгел, тип тә белдерә

## Тәғлимәте
Мәләмәтилек хәрәкәте кешегә күрһәтеүгә ҡоролған диндарлыҡҡа, тышҡы йолаларҙы артығы менән үтәүгә ҡаршы йүнәлтелгән. Шул уҡ ваҡытта мәләмәтилек эйәрсендәре ғәйепле тип һанарлыҡ ғәмәлдәрҙе аңлы рәүештә башҡаралар. Икенсе төрлө әйткәндә, мәләмәтилек эйәрсендәре «баштарын иҫәргә һалып», тәнҡитләрлек итеп ҡыланалар (юродство).

Мәләмәтилектең һуңғы тәғлимәте йоғонтоһонда ҡәләндарлыҡ хәрәкәте барлыҡҡа килә.

## Әҙәбиәт
* 
* Акимушкин О. А. Маламатийа // Ислам: Энциклопедический словарь / Г. В. Милославский, Ю. А. Петросян, М. Б. Пиотровский, С. М. Прозоров. — М., 1991. — С. 155—156.
* Туйчиева Н. М. Каландария //Сборники конференций НИЦ Социосфера. 2013. № 49. С. 19-23.
* Algar H., de Jong F., Imber G. H. Malamatiyya // The Encyclopаedia of Islam, CD-Rom Edition. — Leid., 1999. — Vol. 6. — P. 223b.
* Toussulis, Yannis (2011). Sufism and the Way of Blame. Wheaton: Quest Books.
* Sviri, Sara (1999). Hakim Tirmidhi and the Malamati Movement in Early Sufism. Oxford: One World.
* M. S. Seale, «The Ethics of Malāmatīya Sufism and the Sermon on the Mount», // The Muslim World. Volume 58, Issue 1, pages 12-23, January 1968

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Маламатийя
* Византийское юродство между Западом и Востоком
Башҡорт моңо (шиғыр)

**Башҡорт моңо** - Фәтхелҡадир Сөләймәновтың 1914 йылда "Мөғәллим" журналының 8-се һанында баҫылып сыҡҡан шиғыры.

## Әҫәргә ҡыҫҡаса күҙәтеү

1914 йылда «Мөғәллим» журналының 8-се һанында баҫылып сыҡҡан был шиғырында автор үҙенең «аҡ тирмәнән сығып, моңло төндә» ай батҡанын ҡарап тороуын һәм шул мәлдә кисергән уй-тойғоларын тасуирлай. Шағир ата-бабалар йәшәгән боронғо данлы һәм шанлы замандарҙы һағынып иҫкә ала, шул тормоштоң иркенлегенә, муллығына һоҡлана, ил һаҡлап яу сапҡан ҡаһармандарҙы маҡтай. Ахырҙа уйҙары менән үҙ заманына әйләнеп ҡайтып, милләттәштәрендә киң тарала барған меҫкенлек, ялҡаулыҡ һәм ҡурҡаҡлыҡ кеүек кире сифаттарҙы тәнҡитләй.

## Әҫәр

**Башҡорт моңо**
:Аҡ тирмәнән сығып, моңло төндә
:Ҡарап торҙом айҙың батҡанын.
:Йоҡоларым ҡасып, күп уйланып,
:Көтөп торҙом таңдың атҡанын.
:Йылт-йылт итеп янған нурлы йондоҙ
:Әллә нимә һала күңелгә,
:һыҙлана ла күңел, моңлана ла
:Әллә нимә бөтөн түгелгә.
:Иҫкә төшә шунда- иҫке саҡтар —
:Ата-бабаларҙың дандары.
:Күҙ алдында иләҫ-миләҫ итә
:Көтөү-көтөү йөрөгән малдары.
:һаҙаҡтарын тартып, һөңгө тотоп,
:йөрөгән улар матур аттарҙа.
:Аямаған йәнен, түккән ҡанын,
:Ил бирмәгән яман-яттарға.
:...Яҡшы аттар киткән, инде ҡалған
:Ҡуян йөрәк, ялҡау, ямандар...
:Бер йырланым шулай, бер иланым,
:Илап торҙо ҡара урмандар.

## Сығанаҡтар
* Урыҫ мәктәптәренең 9 синыфында уҡыған башҡорт балалары өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте / Д. С. Тикеев, Б. Б. Ғафаров, Ф.Ә. Хөснөтдинова.- Өфө: Китап, 2006.
* Уҡытыу туған (башҡорт) телдә алы барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 9-сы класы өсөн хрестоматия / автор- төҙөүсе:Ғ.С.Ҡунафин, Ғ.Б. Хөсәйенов/ - Өфө: Китап, 2017, - 260 бит.

## Әҙәбиәт

* Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 1-се том / Ғ. Хөсәйенов, Р. Байымов, Р. Бикбаев, Ә. Мирзаһитов, С. Сафуанов, З. Ураҡсин, Р. Шәкүр. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1990.
* История башкирской литературы. Т. 1. Уфа: Китап, 2014.
Намаҙ ороһо

**Намаҙ ороһо** йәки **намаҙ сөйәле** (шулай уҡ «зәбибә» () булараҡ билдәле) — был мосолмандың маңлайында намаҙ уҡығанда намаҙлыҡҡа ышҡылыуҙан килеп сыҡҡан йөй.

## Тасуирламаһы

Ислам дине мосолмандарҙан көнөнә биш тапҡыр намаҙ ҡылыуҙы талап итә. Намаҙ ҡылғанда тубыҡланып намаҙлыҡта тороу һәм маңлайҙы ергә терәү — ғәҙәти хәл. Намаҙҙарҙы оҙайлы уҡыуҙар арҡаһында маңлайҙа йөйҙәр барлыҡҡа килергә мөмкин. Ҡайһы бер мосолмандар маңлайҙа намаҙ йөйө булыуы айырым дини тырышлыҡ һәм диндарлыҡ билдәһе тип ышана. Ҡайһы бер мосолмандар шулай уҡ "ҡиәмәт көнө"ндә *зәбибә*нән түҙгеһеҙ сағыу яҡтылыҡ сығып торасаҡ тигән фекерҙә.

Оро оҙайлы баҫым һәм һөйәк сөйәле үҫеше арҡаһында тире депигментацияһына килтереүе мөмкин. Сиктән тыш осраҡтарҙа һөйәк сөйәле шул тиклем беше була, ысынлап та, яҡшы айырылып торған оро барлыҡҡа килтерә. Оро шулай уҡ таш иҙән кеүек ҡаты өҫлөктәрҙә йыш сәждә ҡылыуҙан барлыҡҡа килергә мөмкин.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* 
* Сәждә
* Намаҙҙар
*Исламда уҡыныу

## Иҫкәрмәләр
Мөкәлләф

**Мөкәлләф** ()Мукаллаф — ислам хоҡуғы — фиҡһ терминологияһында: шәриғәттең күрһәтмәләрен үтәргә бурыслы һәм шул уҡ ваҡытта мөжтәһид — фиҡһ һәм башҡа дини фәндәр өлкәһендәге эксперт булмаған балиғлыҡ йәшендәге мосолман (йәки мөслимә).

## Тасуирламаһы
Шул рәүешле мөкәлләфтең мөҡәллид булыуы күҙ уңында тотола, йәғни теге йәки был мәҙһәбкә (сөннилектә) йәки мөжтәһидкә (шиғыйлыҡта) тәҡлид башҡарыуы күҙаллана.

Ислам күҙлегенән ҡарағанда, тәклиф — шәриғәтте уның бөтә аспекттарында ла эйәреү , йәғни мотлаҡ (важиб) башҡарыу һәм тыйылғандарҙан ((харам) баш тартыу.

## Мәғәнәһе
«Мөкәләф» — ул «кәлләфә» («бурыс һалыу», «йөкмәтеү», «ҡушыу») ҡылымынан алынған пассив залогтың өлөшө. Шулай итеп, мөкәлләф — билдәле бер бурыстар йөкмәтелгән кеше.

## Тәклиф шарттары
Хәнәфи мәҙһәбенә ярашлы, өлгөрөү (*балиғлыҡ*) һижри календарь буйынса егеттәрҙә −18, ә ҡыҙҙарҙа 17 йәш. Әммә башҡа сөнни мәҙһәбтәр буйынса (мәлики, шәфиғи һәм хәнбәли мәҙһәбтәр) егеттәр ҙә, ҡыҙҙар ҙа 15 йәшендә бәлиғ була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Сәйет Али Хөсәйени Хаменеи. Ислам хоҡуғы. Мәскәү," Исток", 2009.
* Seyyid Ali Husayni Sistani. Islamic Laws.
* Аятолла Макарем Ширазиҙың шәхси сайты.
Мәҡсүтов Шәрифйән Сәйетгәрәй улы

**Мәҡсүтов Шәрифйән Сәйетгәрәй улы** (1897—1976? )— педагог. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1914—1947 йылдарҙа хәҙерге Дүртөйлө районы ауыл мәктәптәре уҡытыусыһы, директоры. Ҡыҙыл Байраҡ (1949), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), 3-сө дәрәжә Дан (1968) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың Күкҡуян ауылынан.

## Биографияһы

Шәрифйән Сәйетгәрәй улы Мәҡсүтов 1897 йылдың 11 ғинуарында Башҡортостандың Дүртөйлө районы Күкҡуян ауылында урта  хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһының тырышлығы менән  Шәрифйән иҫкесә лә, яңыса ла белем ала, Мортаза ауыл мәктәбендә уҡый. Шунан Ҡазанда «Мөхәммәҙиә» мәҙрәсәһендә белем  ала. Октябрь революцияһынан һуң мәктәптә балаларҙы яңыса уҡытыуҙы  яҡлап сығыш яһай.

1918 йылда Шәрифйән Мәҡсүтов Бөрөлә уҡытыусылар курсында белемен күтәрә һәм Күкҡуян беренсе баҫҡыс мәктәбенең тәүге  уҡытыусыһы булып ҡайта. Ул үҙенең педагогик оҫталығын камиллаштырыу өҫтөндә күп эшләй, методик китаптар, гәзит-журналдар алдыра, йыл һайын Өфөлә һәм Бөрөлә уҡытыусылар белемен

күтәреү курстарында була, 1936 йылда Бөрө педагогия техникумын ситтән тороп тамамлай.

1932 йылда Күкҡуянда ете йыллыҡ мәктәп асылғас, ул химия, биология предметтарын уҡыта. 1940 йылда Башҡорт дәүләт   педагогия институтының биология факультетына ситтән тороп  уҡырға инә.

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында  Волхов фронтында фашист илбаҫарҙарына ҡаршы батырҙарса һуғыша, .   

Алыштарҙың береһендә Ш.С.Мәҡсүтов ҡаты яралана, аңын юғалта. Иптәштәре уны ялан госпиталенә урынлаштыралар.Шәрифйән Сәйетгәрәй улы Ленинградты ҡамауҙан азат итеүҙә ҡатнаша,өс тапҡыр яралана. 1944 йылда II группа инвалиды, батыр яугир,

күкрәгенә II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, III дәрәжә Дан ордены, күп миҙалдар тағып,  ауылына ҡайта. Ш.С. Мәҡсүтов иркенләп ял  итергә лә өлгөрмәй, район етәкселәре уны 1944 йылдың сентябрендә мәктәп директоры итеп тәғәйенләй.

Шәрифйән Сәйетгәрәй улы химия, биология уҡытыуҙы ташламай, уҡыусылар менән мәктәп баҡсаһына нигеҙ һала. Кушнаренко ауыл хужалығы техникумы питомнигынан алмағас, ҡарағат, ҡурай еләге һәм башҡа үҫентеләр алып ҡайтып ултырта, картуф һәм йәшелсә үҫтерелә. Күкҡуян мәктәбе районда, республикала был йәһәттән беренселекте ала. 1949 йылда  мәктәп директоры Шәрифйән Сәйетгәрәй улы Мәҡсүтов Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, һуңынан байтаҡ миҙалдарға лайыҡ була.

Талантлы уҡытыусы, мәктәп директоры Ш.С.Мәҡсүтов балаларға хеҙмәт тәрбиәһе биреү, тәбиғәтте яратыу, уны ҡәҙерләп һаҡлау  мәсьәләләрен даими иғтибарҙа тота. Оло хөрмәт ҡаҙанған  педагог йәштәргә өлгөлө, данлы тормош юлын үтте, тырыш хеҙмәте менән район һәм республика мәғарифы тарихында юйылмаҫ эҙ ҡалдырҙы. 1997 йылдың ғинуарында, тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы, Күкҡуянда элек ул йәшәгән урамға Шәрифйән Сәлимгәрәй  улы Мәксүтовтың исеме бирелде

## Һылтанмалар
*К.Я.Яйыҡбаев. Мәғрифәтсе, мөғәллимдәр,күренекле уҡытыусылар һәм мәғәриф эшмәкәрҙәре
*Районыбыҙҙың мәғәриф аҡһаҡалы Шәрифйән Максютовтың тыуыуына —100 йыл. "Юлдаш" газеты редакцияһы.Дүртөйлө, 1997.
Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһы

**Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһы** (рус. Муниципальное общеобразовательное автономное учреждение «Башкирская гимназия им.Ш.Бабича с.Зилаир» муниципального района Зилаирский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Йылайыр ауылында урынлашҡан дөйөм белем биреү мәктәбе.

## Тарихы
2007 йылдың 21 авгусында талантлы, һәләтле балаларҙы асыҡлау һәм толерантлы, интеллектуаль, ижади шәхесте һәр яҡлап үҫтереү маҡсатында БР Йылайыр районы хакимиәте башлығының 327-се ҡарарына ярашлы Йылайыр ауылында Башҡорт гимназияһы асыла.

2007 йылдың 6 сентябрендә БР Хөкүмәтенең 265-се ҡарары менән гимназияға Шәйехзада Бабич исеме бирелә. Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы хакимиәтенең 2016 йылдың 18 октябрендәге 608-се ҡарары нигеҙендә учреждение автономлыға әүерелә.

2009 йылдың авгусында 56 урынлыҡ интернат асыла.

## Етәкселәре
* Байсурин Айҙар Баязит улы

## Уҡытыусылары

## Гимназияла уҡыған билдәле шәхестәр
*

## Матбуғат биттәрендә
«Аманат» журналы. 22 октябрь 2022, Йылайыр ауылының Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһындағы "Аманат"лы осрашыу 

## Һылтанмалар
* МОАУ «Башкирская гимназия с. Зилаир»
* 
## Иҫкәрмәләр
Анна Кәримә

**Анна Кәримә** (**Ана Тодоровна Велкова**; (; а 1871, Бердянск ҡалаһы — 6 март 1949, София) — болгар  яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе, мөхәррир, журналист, суфражист һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт активисткаһы. Ул Болгария ҡатын-ҡыҙҙары союзын ойоштороусыларҙың береһе  һәм 1901-2006 йылдарҙа уның рәйесе вазифаһын биләй.

## Биографияһы
Ана Тодоровна Велкова (Анна *Кәримә* псевдоним )1871 йылда    Бердянск ҡалаһы революционер Тодор Велков ғаиләһендә тыуған. Атаһы бойҙай һатыусыһы булып эшләгән. Софияла урта мәктәпте тамамлай. 1888 йылда ул  социалист   Янко Саказоваға  кейәүгә сыға , һуңынан айырылыша. Был никахтан өс балаһы була.

Йәш сағында уҡ Кәримә әҙәби эшмәкәрлек менән мауыға. Хикәйәләр, романдар яҙа. Уның «Ғәҙәти тарих» исемле тәүге повесы 1891 йылда «День» журналында баҫылып сыға. 1892 йылдан 1895 йылға тиклем «Праздник» журналының мөхәррире булып эщләй.. Милли театр сәхнәһендә уның «Скип», «Загубленная жизнь» һәм «Над стеной»пьесалары ҡуйыла.

Кәримә шулай уҡ йәмәғәт эштәрендә үҙен күрһәтә, йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиңлеге өсөн көрәшә. 1897 йылда «Аң»ҡатын-ҡыҙҙар мәғрифәтселек йәмғиәтенә нигеҙ һала. 1901 йылда Ул Болгар ҡатын-ҡыҙҙар Союзы ойоштороу инициаторы һәм беренсе президенты була.

1916 йылда Софияла ҡыҙҙар өсөн беренсе коммерция мәктәбен аса.  1912–1918  йылдарҙағы һуғыш ваҡытында хәйриәлек  менән шөғөлләнә. Етемдәр приютын булдырыуға булышлыҡ итә. 1917 йылда «Булгарка»гәзите  мөхәррире булып эшләй.

1930 йылда «Повик»гәзитен мөхәррирләй.

1949 йылда   Софияның «Славянская Беседа» ҡунаҡханаһында вафат була.

## Библиографияһы

### Романдары
«Голгофа»  (1933);
 
«Ирина» (1935);
### Повестары
«Азатлыҡ өсөн» (1938)

### Пьесалары

«Подхлъзна се» (1901);

«Загубен живот» (1907);

«Зида өҫтөндә» («Над зида») (1912); 

«Азатлыҡ» («Свобода») (1931)
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Благоева Вела

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Ана Карима /Литературен свят 
* Катья Кузмова-Зографова, "Йәшлек" гәзите "яңылыҡтар таҫмаһы" ирһеҙ ҡатын, В.» Әҙәби форум", бр. 24 (508), 18 юни 2002.
* Энциклопедия България, том 3, НӘШРИӘТ на БАН, София, 1982, 352-се бит.
* Francisca de Haan, Krasimira Daskalova & Anna Loutfi: Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Easterna and South Eastern Europe, 19th and 20th centuries Central European University Press, 2006
* Blanca Rodriguez Ruiz & Ruth Rubio-Marín: The Struggle for Female Suffrage in Europe: Voting to Become Citizens 2012
Мөтәшәбиһтәр

**Мөтәшәбиһ** (*күпл.*  — мүтәшәбиһәт, *берл.* мүтәшәбиһ; ) — Ҡөрьәндең аныҡ булмаған, ауыр аңлашылған, фараз итеүҙәргә мохтаж аяттары.

## Ҡөрьәндә
Ошондай аяттарҙың булыуы хаҡында түбәндәге аятта әйтелә:

;төп нөсхәһе:

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ ۖ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ ۗ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ ۗ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

## Тасуирламаһы
Мөтәшәбиһ аяттары йәшерен мәғәнәгә эйә. Мосолман мөтәшәбиһте ысынға ҡабул итергә тейеш, сөнки уның ысын мәғәнәһе Аллаһҡа ғына билдәле. Был аяттарҙа һәм хәҙистәрҙә Аллаһ тарафынан урынлаштырылған символик һәм башҡа мәғәнәләр кешегә аныҡ билдәле була алмай. Бынан тыш, уларҙың ҡайһы берҙәрен кеше аңлауы мөмкин булғандың сигенән сыға.

Мосолман ортодоксияһы мөшәббәһиҙәрҙең (антропоморфистарҙың) Аллаһы Тәғәләне яралтылған заттарға оҡшатып, аяттарға һүҙмә-һүҙ мәғәнә биргән һәм уларҙы һүҙмә-һүҙ мәғәнәлә аңлатҡан фекерен кире ҡаға.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Муҡатта'ә

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Якшич Эмилия

**Эмилия Якшич-Никезич** (; 29 апрель 1924 — 29 ноябрь 1949) Югославияның ҡатын-ҡыҙ-сәйәсмәне, Югославия Халыҡ-азатлыҡ һуғышы партизаны, Сербия Халыҡ Республикаһының ижтимағи-сәйәси эшмәкәре.

## Биографияһы
1924 йылдың 29 апрелендә Белградта тыуған. Гимназия уҡыусыһы булараҡ, революцион хәрәкәткә ҡушыла. 1940 йылда Югославия коммунистик йәштәр союзы (СКМЮ) ағзаһы була, 1941 йылдың авгусынан партизан хәрәкәтендә ҡатнаша, СКМЮ-ның мәктәп етәкселеге ағзаһы була.

Йәштәр хәрәкәте етәксеһе булараҡ, Эмилия партизан акцияларын, диверсияларҙы һәм саботаждарҙы ойоштороуҙа ҡатнаша. 1941 йылдың ҡышында ҡулға алына, әммә һаҡ аҫтынан ҡаса. 1942 йылдың ғинуарынан Юговия Коммунистар партияһы ағзаһы. Югославияның Коммунистик йәштәр союзының (СКМЮ-ның) Белград ҡала комитеты тарафынан Земунға ебәрелә, өс тапҡыр оккупация властары уны ҡулға ала һәм өс тапҡыр арҡалаштарының тырышлығы менән азат ителә. СКМЮ-ның Земун район комитеты секретары, 1942 йылдың ноябрь айынана Югославия коммунистар партияһының Земун район комитеты ағзаһы.

1943 йылдың октябренән Шумадияла Югославия Коммунистар партияһының Серб край комитеты заданиеһы буйынса Югослания Коммунистик Йәштәр союзының край комитеты инструкторы булып эшләй. 1944 йылдан — Югослания Коммунистик Йәштәр союзының Серб край комитеты ағзаһы. Югославия азат ителгәндән һуң Югославияның коммунистик йәштәр союзында һәм Югославия Коммунистар партияһында төрлө вазифаларҙа эшләй. Сербия Коммунистар союзы Үҙәк Комитеты Президиумының буласаҡ рәйесе Марко Никезичта кейәүҙә була.

1949 йылдың 29 ноябрендә Обреновац янында автоһәләкәттә һәләк була. Югославияның бер нисә наградаһы, шул иҫәптән 1941 йылда Партизан иҫтәлекле билдәһе менән бүләкләнә. Хәҙер уның исемен Нова-Галениканың Земун районындағы бер урамы йөрөтә.

## Әҙәбиәт
*
Ириков Н. Р. исемендәге мәктәп (Йылайыр районы)

**Ириков Н. Р. исемендәге мәктәп** (урыҫ. Муниципальное общеобразовательное автономное учреждение «Средняя общеобразовательная школа им. Н. Р. Ирикова с. Зилаир» муниципального района Зилаирский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Йылайыр ауылы ауылы, Ленин урамы, 87 адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто

## Тарихы
Йылайыр урта дөйөм белем биреү мәктәбенең тарихы 1928 йылдың 1 сентябренән башлана.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәктәп үҙ эшмәкәрлеген туҡтатмай, 29 уҡытыусы Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.

## Етәкселәре

* Симонов
* Домбровский
* Домбровская
* Г. П. Калюжная
* А. Н. Аранскина
* Н. П. Стрижкова
* В. В. Попков (1945) — Попков-Годуленколарҙың педагогик династияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе
* Передельский Александр Павлович (1946—1956)
* Санников Вадим Павлович (1957—1960)
* Филиппов Фёдор Иванович (1960—1979)
* Соболев Пётр Константинович (1979—1982)
* Годуленко Валентина Александровна (1982—1986)
* Федосеенко Надежда Михайловна (1986—1989)
* Ерёмкин Виктор Степанович (1989—1993)
* Сухов Константин Борисович (1993—2016)
* Щипакин Алексей Анатольевич (2016 —)

## Уҡытыусылары

## Мәктәпте тамамлаусы билдәле шәхестәр
* Х. С. Ғүмәров — профессор, техник фәндәр докторы
* А. Д. Бурзянцев — РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы
* Т. И. Ленникова — РСФСР-ҙың халыҡ артисы
* Л. В. Бусалаев — яҙыусы
* В. М. Кириллов — Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы
* Л. М. Кувшинов — Советтар Союзы Геройы
* В. И. Маслов — Советтар Союзы Геройы
* Е. А. Павлов — Советтар Союзы Геройы
* П. А. Севастьянов — рәссам
* Г. Г. Валявин — техник фәндәр докторы

## Мәктәпте тамамлап, башҡа мәктәптәрҙә эшләүсе уҡыусылары
*

## Мәктәптең ҡаҙаныштары

## Мәктәп тураһында матбуғатта
*

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
*

## Сығанаҡтар
* Мәктәп сайты Муниципальное общеобразовательное автономное учреждение «Средняя общеобразовательная школа им. Н. Р. Ирикова с. Зилаир» муниципального района Зилаирский район Республики Башкортостан 

## Иҫкәрмәләр
Комбу Сайлыкмаа Салчак ҡыҙы

**Комбу Сайлыкмаа Салчак ҡыҙы** (12 декабрь 1960 йыл, Бай-Тал ауылы, Бай-Тайға районы, Тыва АССР-ы) — шағир, тәржемәсе, әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре кандидаты.

## Биографияһы
1960 йылдың 12 декабрендә Тыва АССР-ы Бай-Тайға районы Бай-Тал ауылында күп балалы ауыл интеллигенты ғаиләһендә алтынсы бала булып тыуған. Бай-Тайға районының Тээли ауылында дөйөм белем биреү мәктәбен, һуңынан Ҡыҙыл медицина училищеһын(1979), Ҡыҙыл дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай  (1984), 1999 йылда  Рәсәй Фәндәр Академияһы А. М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институтының көндөҙгө аспирантураһын тамамлай. «Заманса тыва шиғриәте; жанрҙар системаһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ауыл мәктәптәрендә уҡыу-уҡытыу буйынса директор урынбаҫары, ТНИИЯЛИ ғилми хеҙмәткәре, Ҡыҙыл дәүләт институтының Тыва филологияһы кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй.

Сайлыкмаа Комбу бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы; Ужук (1990), Сайдаяк 1994), «Ийи эрик» (2000), сыуаш телендә «Сонетсем» (1999) китабы сыға. Уның тәржемәһендә «Мэйhуа чечээ» тигән Боронғо Ҡытай лирикаһы йыйынтығы (Мэйһуа сәскәһе, 1993) сыға.

Донъя һәм рус әҙәбиәтенең күп әҫәрҙәрен тәржемә итә: улар иҫбәендә Ғүмәр Хәйәм, Рудаки, Сафпо, А. Пушкин, Н.Некрасов, С. Есенин, А. Ахматова, М. Цветаева, Б. Әхмәҙуллина әҫәрҙәре. Уның тәржемәһендә Галина Принцеваның (Ҡыҙыл) «Шаанак» («Береек», 2003), Турсынай Оросбаеваның"Чайлагда дүн" (Йәйләүҙә төн, 2003) китаптары баҫылып сыға Ул 2000 йылдан «Алантос»әҙәби берекмәһе етәксеһе. Ул йәш шағирҙарҙың «Алантос 1» йыйынтығын төҙөй һәм сығара (2005). Шулай уҡ республика нәшриәттәрендә сыҡҡан йәш авторҙарҙың күп кенә йыйынтыҡтарын төҙөүсе һәм мөхәррире. Район Советы депутаты итеп һайлана.Тыва Республикаһы яҙыусылар Союзы (1991), Рәсәй Федерацияһы яҙыусылар Союзы (1994), Рәсәй Федерацияһы журналистар Союзы (2001) ағзаһы.

## Наградалары һәм исемдәре
* Барыкаан ис. премия (1991)
* Йәш яҙыусыларҙың әҙәби конкурсы лауреаты (1998)
* А. Фадеев исемендәге Дөйөм Рәсәй әҙәби премия лауреаты (2006)

## Төп баҫмалары
# Ужук: шүлүктер. — Кызыл: ТывНҮЧ, 1990.- 54 ар. Путеводная нить: стихи.
# Сайдаяк: шүлүктер. — Кызыл: ТывНҮЧ, 1994. −32 ар. Сайдаяк: стихи.
# Ийи эрик: шүлүктер, сонттер — Кызыл: ТывНҮЧ, 2000. — 55 ар. Два берега: стихи, сонеты.

*Урыҫ телендә*:

# Сезон отцветания солнца: стихи / пер. на рус. яз.: В. Гордеева, С. Михайлова, Э. Цаллагаовой, И. Принцевой. — Кызыл: РИО ТГУ, 2003. — 48 с.

*Тәржемәләре*:

# Мэйhуа чечээ: Кыдат лирика / Очул. С. Комбу; ред. М. Сенгин. — Кызыл: ТывНҮЧ, 1993. — 96 ар. Цветок мэйhуа: китайская лирика.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* '''Saylıkmaa Kombu ''' — S. Kombu&#x5B;**'&#x5D;</sup>
* [http://en.tuva.asia/245-mountain.html **Saylıkmaa Kombu ** — S. Kombu]<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;**'&#x5D;
* https://web.archive.org/web/20140727081927/http://www.tudkad.org.tr/haber.php?id=2
Клио

**Клио́** (*бор. грек* Κλειώ}}, һүҙмә-һүҙ — «дан бүләк итеүсе», *латин.* Clio) — боронғо грек мифологияһында тарих музаһы. Зевс менән хәтер алиһәһе Мнемозинаның (*Hes.* Theog.) ҡыҙы. Диодор Сицилийскийға ярашлы, шиғриәттә данлау маҡталыусыларға бөйөк дан бирә (*клеос*) тигән мәғәнәнән алынған.

Туғыҙ Олимпия музаһының береһе.
Фараздарҙың береһе буйынса, Геяның ҡыҙы.

Клио Афродитаны Адонисҡа мөхәббәте өсөн ҡыҙарта, тегенеһе шуға үс итеп Афродитаны Пиерға ғашиҡ иттерә, һәм ул Гиацинт (Гиакинф) исемле ул таба

Совет тарих энциклопедияһына ярашлы, тәүге әҙер ул, күрәһең, героик йыр музаһы, дан тураһында алдан хәбәр биреүсе (провозвестница), ә классик осорҙан һәм эллинизмдан башлап — тарих ҡурсалаусыһы.

Клио хөрмәтенә 1865 йылда асылған (84) Клио астероиды аталған.

## Иконографияһы
Зиһенле, дәртле, тәрән фекерле йәш ҡатын булып һүрәтләнә. Иртә традиция буйынса ул грифель һәм папирус йәки пергамент төргәге, йәки футляр, төргәктәр өсөн ҡумта менән һүрәтләнә.

1593 йылда итальян яҙыусыһы Чезаре Рипа үҙенең «Иконология» китабында Клионы һүрәтләү өсөн түбәндәге аллегорик атрибуттар тәҡдим иткән:

* Лаврҙан үрелгән венок (ҡаһарманлыҡ һәм изгелек билдәһе)

* Торба (музыка уйын ҡоралы, дан символы)

* Тарихи әҫәр томы

Вермеерҙың «Рәссам оҫтаханаһы» картинаһы (1667) — һынлы сәнғәттә Клио атрибуттарын ҡулланыуҙың сағыу миҫалы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.662
Мәжлес

**Мәжлес** ( — *Majlis*) — *һүҙмә-һүҙ* **йыйылыш**; ) — ҡайһы бер илдәрҙә (башлыса мосолман халыҡтарында) ҡануниәт-вәкәләтле органдың атамаһы (парламент), шулай уҡ ғөмүмән *Халыҡ йыйылышы*.

## Ҡулланылышы
Термин ислам донъяһы менән тел йәки мәҙәни бәйләнештәре булған илдәрҙә административ, социаль йәки дини булһын, дөйөм мәнфәғәттәре булған төркөмдәр араһында төрлө типтағы махсус йыйылыштарҙы тасуирлау өсөн файҙаланыла.

Мәжлес шулай уҡ закондар сығарыу органына ҡарай ала һәм ислам мәҙәниәте өҫтөнлөк иткән ҡайһы бер дәүләттәрҙәге закондар сығарыу советтары йәки йыйылыштар атамаһында ҡулланыла

«Мәжлес» термины шулай уҡ ҡунаҡтарҙы ҡабул иткән һәм күңел асҡан айырым урынды билдәләү өсөн ҡулланыла.

## Тарихы
Исламға тиклемге Ғәрәбстанда *Мәжлес* ҡәбиләләр советы була, унда ир-егеттәр дөйөм мәнфәғәт тыуҙырған ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ҡатнаша. Советҡа юлбашсы (шәйех) етәкселек итә. Хаҡ хәлифәт идара итеү осоронда «Мәжлес-әш-Шура» ойошторола. Мәжлес ул саҡта яңы хәлифә һайларға тейеш була. Әбү-л-Хәсән әл-Мәүәрди бәйән итеүенсә, мәжлес ағзалары өс шартты үтәргә тейеш була: улар ғәҙел булырға тейеш, яҡшы хәлифәне насар хәлифәнән айырырлыҡ белемгә эйә булырға тейеш, һәм иң яҡшы хәлифәне һайлар өсөн етерлек ғаҡылға һәм фекерләүгә эйә булырға тейеш.

## Ғәмәлдәге мәжлестәр

### Парламент булараҡ дәүләт мәжлестәре
*Исемлектә исемдәрендә мәжлес термины булған дәүләт парламенттары күрһәтелгән.*

*  Әзербайжан Милли Мәжлесе
* Иордания Парламенты (Мәжлис әл-Үммәт)
* Индоне́зия Халыҡ консультатив конгресы (мәжлесе)
* Ираҡ вәкилдәре советы (мәжлесе)
* Ирандың ислам консультатив советы (мәжлесе)
* Ҡаҙағстан Парламенты Мәжлесе
*  Кувейт Мәжлесе
* Ливан Мәжлесе
*  Оман Мәжлесе
*  Мальдив Мәжлесе
* Пакистан Мәжлесе
* Әш-Шура мәжлесе (Сәғүд Ғәрәбстаны)
* Сүриә халыҡ советы Мәжлесе
* Тажикстандың Юғары Мәжлесе
* Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы ассамблеяһы (Мәжлесе)
* Төркмәнстан Мәжлесе
* Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе
* Үзбәкстан Республикаһының Оло мәжлесе

### Милли мәжлестәр
*Исемлектә милли конгрестар һәм йәмғиәттәр күрһәтелгән, уларҙың исемдәрендә мәжлес термины бар.*

*  Черкес мәжлесе
* Ҡырым-татар халҡы мәжлесе

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
*
Әхмәт әт-Тижәни

*Мәүләнә* **Әхмәт ибн Мөхәммәт әт-Тижәни әл-Мәғриби** (;; *Ғәин Мәди*, хәҙ. Алжир — 1815, Фәс, хәҙ. Марокко) — суфый шәйехе, тижәниә тәриҡәтенә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Әхмәт әт-Тижәни 1737 йылда Алжирҙың көньяғында тыуған. Ул тижән ҡәбиләһенең бай булмаған бербер ғаиләһенән сыҡҡан. 15 йәшкә тиклем етем ҡалған. Дини фәндәрҙе өйрәнгән, суфый тәриҡәттәре менән бәйле булған.

1781—1782 йылдарҙа ул үҙенең дәғүәтен Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән бойондороҡһоҙ тәриҡәтен булдырырға рөхсәт — «нәсихәт» алғанын раҫлауҙан башлай. Әбү Смәғүн оазисында төпләнеп, әт-Тижәни әүҙем дәғүәт алып бара башлай. 1789 йылда ул үҙенең эйәрсендәре менән бергә Фәскә күсеп килә, унда вафатына тиклем йәшәй. Унда урындағы халыҡтың һәм башҡа суфый берләшмәләренең дошмани мөнәсәбәтенә дусар була, әммә нығынып китә ала, зәүиә төҙөй. Унан тәриҡәттең йоғонтоһо Мәғрибтең башҡа төбәктәренә лә тарала. Тижәни вариҫы итеп Али әт-Тәмәсиниҙе тәғәйенләй, әммә күп йыллыҡ көрәштән һуң етәкселекте әт-Тижәниҙең ике улы үҙ ҡулына ала.

## Тәғлимәте
Әхмәт әт-Тижәни шәкерттәренә башҡа шәйехтәргә ант (бәйғәт) биреүҙе, уларҙың бәрәкәте һәм шәфәғәте менән файҙаланыуҙы тыйған. Алмашҡа ул уларға ҡиәмәт көнөндә ҡотолоу һәм үҙенең ҡурсыуын вәғәҙә итә

Әхмәт әт-Тижәни уларҙан заһитлыҡ һәм айырымланыу талап итмәй, тыныс зекер индерә, башҡа суфый шәйехтәре һәм тәриҡәттәренең "изге урындары"на зыярат ҡылыуҙы тейешһеҙ тип һанай. Тижәни ҡараштарында башҡа суфый аҡыл эйәләренең (Ибн әл-Ғәрәби һ.б.) көслө йоғонтоһо һиҙелә. Ул үҙен "юғары ҡотоб " һәм «Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәтеме» (*хәтем әл-виләйә әл-Мөхәммәҙиә*) тип иғлан итә. Әхмәт әт-Тижәни үҙен абсолют хатаһыҙ тип иғлан итеп ортодоксаль сөнни ислам күҙлегенән рөхсәт ителмәгән ғәмәл ҡыла . Ул рухи күсәгилешлек сылбыры — силсиләнән баш тарта , үҙенең үәрде — тәғлимәте һәм доғалары туранан-тура Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән алынған тип белдерә. Тәриҡәт ағзалары үҙҙәрен һайланмыш тип һанай һәм үҙҙәрен башҡа мосолмандарҙан өҫтөн ҡуя, был шулай уҡ исламдың башҡа йүнәлештәре вәкилдәре яғынан ҡаты тәнҡит тыуҙыра.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Каллиопа

**Каллио́па** (*бор. грек* Καλλιόπη «һүҙгә маһир, телгә оҫта») боронғо грек мифологияһы — эпик шиғриәт, фән һәм философия музаһы. Диодор этимологияһы буйынса, исемен матур һүҙҙе ( һәм ) тантаналы иғлан итеүҙән алған.

Зевс һәм Мнемосинаның өлкән ҡыҙы. Аполлон (йәки Эагрҙан тыуған Орфей һәм Линаның әсәһе). Тағы бер фараз буйынса, Рестың әсәһе. Икенсе версия буйынса, Аполлондан Гомерҙы тапҡан. Ҡайһы берҙә корибанттар әсәһе тип атала.

Гесиодҡа ярашлы, музалар араһында ныҡ айырыла, батшалар артынан эйәрә. Уны Алҡман, Стесихор телгә алалар. Каллиопаға Вергилий мөрәжәғәт итә. Баҡыр Дионисий элегияларында шиғриәтте «*Каллиопа тауышы*» тип атаған.

ИҒәҙәттә балауыҙ табличка һәм яҙыу таяҡсығы, стилус, менән һүрәтләгән. Эпизефир Локриһында хөрмәт ителгән.

1852 йылда асылған астероид Каллиопа исеме менән (22) Каллиопа аталған. Музаның исеме менән каллиопа музыка ҡоралы аталған.


Файл:Calliope_sarcophagus_Louvre_Ma475.jpg|Каллиопа (б. э. II быуаты, рим Остий юлындағы (Via Ostiensis), хәҙер Луврҙағы саркофаг)


## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Клио

## Иҫкәрмәләр
Кадаре Бесиана

**Бесиана Кадаре** (Besiana Kadare;  йылда ) — Албания дипломаты. Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе. 2021 йылдан Албанияның ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкиле. Элек Албанияның БМО ҡарамағындағы даими вәкиле һәм Кубала резидент булмаған илсеһе (20162021), Албанияның ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкиле (20112016).

## Биографияһы
1972 йылда тыуа. Яҙыусылар Исмаил (1936—2024) һәм Хелена Кадареларҙың (тыу. 1943) ҡыҙы.

Хәҙерге заман һәм сағыштырма әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә магистр дәрәжәһенә эйә, шулай уҡ хәҙерге заман махсуслаштырылған әҙәбиәт өлкәһендә ул Париждың IV Сорбонна университетының юғары белем тураһындағы дипломына эйә.

Нью-Йоркта Албанияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (БМО) ҡарамағындағы даими вәкиллегендә беренсе секретарь булып эшләй. 2005 йылда АҠШ-тың Халыҡ-ара үҫеш буйынса агентлығында (USAID) эшләй. 2008 йылда Албанияның Франциялағы илселегендә эшләй.

2011 йылда Парижда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (ЮНЕСКО) ҡарамағындағы Мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса Албанияның даими вәкиле итеп тәғәйенләнә. 2016 йылда Нью-Йоркта Албанияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (БМО) ҡарамағындағы даими вәкиле һәм Кубала Албанияның резидент булмаған илсеһе вазифаһында эшләгән Ферита Ходжуны алмаштыра. 30 июндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Пан Ги Мунға Ышаныс Грамоталарын тапшыра. 

2018 йылда  Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы башҡарма комитетының өс агентлығы (БМО-ны үҫтереү программаһы (ПРООН), БМО-ның Халыҡ һаны өлкәһендәге фонды (ЮНФПА) һәм БМО-ның Проекттарҙы хеҙмәтләндереү буйынса идаралығы (ЮНОПС)) рәйесе урынбаҫары  итеп һайлана. БМО Генераль ассамблеяһының 75-се сессияһында (2020 — 2021)рәйес урынбаҫары итеп һайлана. 2021 йылдың 1 октябрендә президент Илира Метаның декреты нигеҙендә Ферид Ходжа Албанияның БМО ҡарамағындағы даими вәкиле итеп тәғәйенләнә, ә Бесиана Кадаре уның урынына Парижда ЮНЕСКО ҡарамағындағы даими вәкил булараҡ тәғәйенләнә. 10 ноябрҙә ЮНЕСКО-ның Генераль директоры Одри Азулеға Албанияның Европа эштәре һәм сит ил эштәре буйынса  министры Олты Джачка ҡатнашлығында Ышаныс грамоталарын тапшыра.

## Иҫкәрмәләр
Хәлидиә

**Нәҡшбәндиә Хәлидиә, Хәлидилек** йәки **Хәлидиә** — Исламда шәйех Хәлит әл-Бағдади заманынан (1779—1827) башланған сөнниҙәрҙең Нәҡшбәндиә суфыйҙар тәриҡәтенең бер тармағы. Йәғни үҙ исемен тәриҡәттең был тармағы шәйех әл-Бағдади исеменән алған.

## Нәҡшбәндиә тәриҡәтенең хәлиди тармағы
Шәйех Хәлит әл-Бағдади тырышлығы менән нәҡшбәндиә тәриҡәте Ираҡта, Сүриәлә һәм Курдистанда тарала, ислам донъяһында иң киң таралған тәриҡәткә әйләнә. Хәлит Бағдади Ғосман империяһында үҙенең тармағын (нәҡшбәндиә-хәлидиә) ойоштора. XIX быуаттың бер нисә тиҫтә йыл дауамында нәҡшбәндиә-хәлидиә тәриҡәте Ғосман солтандарының ярҙамы менән файҙалана, янычарҙар корпусы бөтөрөлгәндән һуң уларҙы Бекташи тәриҡәте шәйехтәре алмаштыра. Хәлидиә курдтарҙың милли бойондороҡһоҙлоғо өсөн ҡораллы ихтилалдар (1879 йыл) башында тора, шулай уҡ Төркиәлә буржуаз реформаларға ҡаршы көрәшә. Хижәз аша был тармаҡ Индонезияға (1840 й.), Малайзия, Цейлон, Калимантан һәм Сулу утрауҙарына, Мозамбикҡа һ. б. үтеп инә .

Башҡортостанда был тармаҡтың иң атаҡлы вәкиле — башҡорт шәйехе, ишан Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы (1833—1917).

## Нәҡшбәндиә тәриҡәте хәлидиә тармағының алтын силсиләһе
# Имам Әмбиә '''Сәйединә Мөхәммә'''т
# Әбү Бәкер
# Сәлмән әл-Фарси
# Ҡасим бин Мәхәммәт
# Жәғәфәр әс-Садиҡ
# Баязид-и Бистами
# Хужа Әбүл Хәсән Һараҡани
# Әбү әл-Фәрмәҙи
# Йософ Хәмәдәни
# Абдул-Хәлиҡ Жүжүвәни
# Хужа Ғариф Рифгири
# Мәхмүт Инжир Фәғнәүи
# Хужа Ғәзизән Али Рамитәни
# Мөхәммәт Баба Семаси
# Сәйет Әмир Күлал
# Баһауетдин Нәҡшбәнд
# **[[Баһауетдин Нәҡшбәнд|Ходжа]] Ғәләүетдин Ғаттар**
# Яҡуп Черхи
# Ходжа Ғөбәйҙулла Әхрар
# Ходжа Мөхәммәт Заһид
# Дәрүиш Мәхмәт
# Мөхәммәт Хаджиги Әмкәнди
# Ходжа Мөхәммәт Баҡыйбиллаһ
# Имам Раббани Әхмәт-и Фарук Серхенди
# Ходжа Мөхәммәт Мәғсүм
# Шәйех Сәйфетдин Ғариф
# Мөхәммәт Нур әл-Бәдүәни
# Шәмсетдин Хәбибулла ибн Мирзайән
# Ходжа Абдуллаһ Деһлеүи
# Мәүләнә Хәлит Зыяуддин Бағдади (1779—1826 йй.)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Gammer, Moshe. Muslim Resistance to the Tsar: Shamil and the Conquest of Chechnia and Daghestan. Portland, OR: Frank Cass, 1994.
* Shaykh Muhammad Hisham Kabbani, Classical Islam and the Naqshbandi Sufi Tradition, Islamic Supreme Council of America (June 2004), ISBN 1-930409-23-0.

## Сығанаҡтар
* Bremer, Marie Luise (1959). *[https://books.google.com/books?id=MVIaAAAAIAAJ Die Memoiren des türkischen Derwischs Asci Dede Ibrahim]*. Walldorf, Germany. (about Ibrahim Khalil, 1828 — c.1910).
Леши Равеса

**Леши Равеса** (алб. Ravesa Lleshi; 1 июнь 1976 йыл) — Албания дипломаты һәм халыҡ-ара хоҡуҡ өлкәһендә белгес, Албанияның БМО бүлексәһе һәм Женевалағы башҡа халыҡ-ара ойошмалар ҡарамағындағы Даими вәкиле.

## Биографияһы
1976 йылдың 1 июнендә тыуа. Тилбург университетында халыҡ-ара һәм Европа хоҡуғын өйрәнә. Бер нисә йыл дауамында уның альма-матеры нәшер иткән «Tilburg Law Review» журналының баш мөхәррире була. 2003—2013 йылдарҙа Wolf Legal Publishers голланд нәшриәтендә мөхәрәррир булып эшләй. 2010—2014 йылдарҙа Тираналағы Нью-Йорк университетының албан филиалында лекциялар уҡый, бер үк ваҡытта урындағы иҡтисад һәм юридик консалтинг институтында консультант була.

2013 йылдың сентябрендә халыҡ-ара ойошмалар, халыҡ-ара хоҡуҡ һәм хәүефһеҙлек сәйәсәте буйынса сит ил эштәре министрының кәңәшсеһе була. Был вазифаны 2016 йылдың февраленә тиклем биләй, шунан һуң Европалағы хәүефһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма ҡарамағындағы Албанияның Даими вәкиллеге эштәрендә һәм Веналағы халыҡ-ара ойошмаларҙа ваҡытлыса вәкил булып китә.

2018 йылдың апрелендә Женевалағы БМО бүлексәһе һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар ҡарамағындағы Албанияның даими вәкиле вазифаһын ала. Уның төп эшенән тыш, Бөтә донъя интеллектуаль милек ойошмаһы менән бергә эш итеү инә. Мәҫәлән, 2019 йылда Леши был халыҡ-ара ойошманың Генераль директоры Фрэнсис Гарриға Албанияның Лиссабондың урындағы атамаларҙы һаҡлау һәм уларҙы халыҡ-ара теркәү тураһындағы килешеүенә ҡушылыуы тураһындағы документты тапшыра.

Инглиз һәм голланд телдәрендә иркен һөйләшә.

## Иҫкәрмәләр