open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡурташтау

**Ҡурташтау (Ҡурташ)** — () - Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Учалы районындағы тау түбәһе.

## Географик урыны
*Белоретҡа тиклем — 9-10 км.
*Ҡобағош ауылына тиклем — 8-9 км.
*Ҡаҫмаҡты ауылына тиклем — 3-4 км.
Яңынан тимер юл үтә.

## Географияһы
Ҡурташтау (Ҡурташ)-Уралтау һыртының 1000 м бейеклектән ашҡан тауҙар исемлегенә инә. Уның бейеклеге 1019,6 м, оҙонлоғо 1,2 км, киңлеге 0,6 км тәшкил итә.

Ҡурташтау—ул боронғо замандарҙа вулкан булған. Был тауҙың урман менән ҡапланған кратеры бар: тышҡы яҡтан—текә бейек ҡаялар, ә эсендә инде тарлауыҡтар һәм соҡорҙар. Шулай уҡ күп таштар тулҡын формаһында—был инде ҡатҡан лава. Тауҙа кескәй генә таш йылғаларҙа бар.
Был тау туристар араһында бик популяр. Ныҡ бейек тау булмаһа ла, унан йыраҡта урынлашҡан тауҙарҙы күрергә мөмкин: Ямантау, Ирәмәл, Яланғас, Еләкташ (Малиновая), Кирәл, Әрүәкрәз һәм башҡалар. Шулай уҡ ауыл-ҡалалар ҙа күренә: Белорет, Миндәк, Абҙаҡ, Ҡобағош һ.б. Ҡыҫҡаһы, бөтә Сал Урал уста ятҡан кеүек кенә.
Ҡурташтау итәгенән Миндәк (йылға) һәм Ҡурташ йылғалары баш ала.

## Флораһы
Ҡурташтау ҡуйы урмандар менән ҡапланған. Күберәк ҡарағас, ҡарағай, ҡайын ағастары үҫә. Емеш-еләккә лә бай (ер еләге, ҡара көртмәле, ҡыҙыл бөрлөгән). Һирәк һәм Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына ингән үҫемлектәрҙә осрай: оҫҡон, ҡымыҙлыҡ үләне, аҡ умырзая һәм башҡалар.

Файл:Mt Kurtash.jpg|
Файл:Kurtashtau.jpg|


## Этимологияһы

Ҡурташ һүҙенең барлыҡҡа килеүен төрлөсә аңлатырға мөмкин: 
*1) “ҡур” һүҙе «бай, мул» мәғәнәһен аңлата; 
*2) Ҡурташ тирәһендә ҡорҙарҙың (тетерева) күп булыуы; 
*3) «ҡур» “көс, ҡеүәт; көс-ҡеүәт башланғысы, энергия тупланмаһы” мәғәнәһенә лә эйә.
Ҡурташ тип бутап Ҡолсоғаҙыташ тауын әйтәләр,шул арҡала ике тауҙың атамаларында буталсыҡ киткән. Хәҙер Ҡурташтауҙы **Оло Ҡурташ**, ә Ҡолсоғаҙыташты **Бәләкәй Ҡурташ** тиҙәр.

## Легендаһы
Ҡурташтың итәгендә Майташ яланында Ҡобағош ауылы егете һәм Байым (Әбйәлил районы) ауылы ҡыҙының туйы булған. Һөйгән йәрҙәр матур тау башына менеп төшөргә булалар. Ҡапыл, егет ҡая башында, мүкле урында бер үҙе генә үҫеп ултырған ҡымыҙлыҡты күреп ҡала һәм уны үҙенең һөйгән ҡыҙына бүләк итергә тип, таштарға тотоноп шул ҡаяға менеп китә. Ҡымыҙлыҡты алып аҫҡа төшөп барғанда, аяғы тайып китеп шул ҡаянан килеп төшә һәм һәләк була. Ҡыҙ күп күҙ йәштәрен түгә һәм шул һәләкәтле ҡымыҙлыҡ арҡаһында үлгән егетенә арнап шиғыр ижад итә: 
Ҡурташ аҫты суҡ муйыл,

Түгелеп бөткөһөҙ күп муйыл.
 
Инде килмәм, Ҡурташ, ҡаршыңа,

Ҡымыҙлығың етте яныйым башына.

Күк күкрәй, Ҡурташ, ай башыңда,

Ишетелә Майташ аҫтында,

Һағынырмын, йәрем, һарғайырмын,

Һин булмағас минең янымда.

Ап-аҡ ҡына, ап-аҡ аҡ уҡаны

Һуҙһаң ине Ҡурташ юлына.

Йәштән генә һөйгән йәрең менән

Йәшәһәң ине ғүмерең буйына.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Айылтау

**Айылтау** () — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округы биләмәһендә урынлашҡан тау.

## Географик урынлашыуы
Айылтау Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы Яйыҡ ҡушылдығы Бесмән йылғаһы буйында урынлашҡан Ҡыҙрас () ауылы янындағы тау. Был төбәк тарихи Башҡортостан ерҙәре булып тора.

1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составындағы Ҡыҙрас ауылы үҙе лә йылға исеме менән Бесмəн тип аталып йөрөгән булған. Рәсми ҡағыҙҙарҙа тәүге тапҡыр 1774 йылда (йәки 1795 йылда) күренә.

1917 йылдан Ҡыҙрас ауылы Башҡортостан автономияһы биләмәһенә индерелә, ә 1919 йылдан республика Башҡортостан АССР-ы тип атала башлай, һәм ауыл эҙмә-эҙлекле Үҫәргән, Йылайыр кантондары составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районында булып алғандан һуң, 1934 йылда административ-территориаль йәһәттән яңы ойошторолған ул саҡта Чкалов өлкәһе тип аталған Ырымбур өлкәһенә бирелә һәм Ейәнсура районы берәмеге була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә

## Этимологияһы
Риүәйәт ителеүенсә, Таһиртау менән Айылтау тауҙары *Таһир* менән *Айыл* исемле үҙ-ара дошманлашып йәшәгән ике батыр иҫтәлегенә аталған. Был ике тауҙың араһы 1,5 км ғына, тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында. Таһир һүҙе ғәрәп телендә саф, таҙа тигәнде аңлатҡанын да яҙған ул.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 861 бит
Ағып төшкән (йылға)

**Ағып төшкән** () — йылға. Рәсәйҙәге Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы биләмәләрендә аға.

## Урынлашыуы
Ағып төшкән йылғаһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы хәҙер юҡҡа сыҡҡан Түбәнге Үтәғол ауылы янынан үтә. Һаҡмар йылғаһының һул ҡушылдығы. Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай.

## Тәбиғәте
Ағып төшкән йылғаһы эргәләп йәшәгән, хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Түбәнге Үтәғол һәм унан арыраҡ урынлашҡан Үрге Үтәғол ауылдары араһынан аҡҡан һаҡмар йылғаһының уң һәм һул ярҙарын яланғас ҡаялар теҙмәһе уратып алған. Улар Үтәғол свитаһы стратотибына ҡарай һәм вулкан-ултырма тау тоҡомдарынан тора.

## Этимологияһы
Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, йылғаның атамаһы башҡорт телендәге «ағып төшөү» ҡылымынан алынған

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 12. Нижнее Поволжье и Западный Казахстан. Вып. 2. Урало-Эмбинский район / под ред. З. Г. Марковой. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 152 с.
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С. 216.
* С. М. Стрельников. Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь. — Кувандык: Издательство С. М. Стрельникова, 2002. — С. 123—124.
Дубник (Башҡортостан)

**Дубник** (**Дубники**) — элекке ауыл, хәҙер Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы дача ҡасабаһы.

## Географик урыны
Дубник дача ҡасабаһы Башҡортостан Республикаһының Краснокама районында, Кама йылғаһының һул ярында, Масляный Мыс ауылынан 2 км көньяҡ-көнбайышта, Николо-Березовка ауылынан төньяҡҡа табан 5,5 км алыҫлыҡта, Нефтекама ҡалаһынан 9 км төньяҡ-көнсығышта һәм көньяҡҡа табан Камбарканан 10 км алыҫлыҡта, урынлашҡан. Был урында йылға буйлап Удмурт Республикаһы менән Башҡортостан Республикаһының сиге үтә.

## Тарих
Беренсе тапҡыр Дубник «1647-1656 йылдарҙағы Ҡазан өйәҙенең яҙма китабында» Ҡазан өйәҙе Әри даруғаһы Сарапул һарай улусының ауылы булараҡ беренсе тапҡыр телгә алына: «Дубник ауылы яны, Үрге Буй ауылы, Оло Буй ауылдарының өс баҫыуында уларға ҡараған һөрөнтө һәм ҡалдау ерҙәр буйына ҡырҡ биш, арҡырыһына алтмыш дисәтинә булып, йәмғеһе өс баҫыуҙа ике мең дә ете йөҙ дисәтинә иҫәпләнә. Ә бер баҫыуҙың майҙаны туғыҙ йөҙ десәтинә, шул уҡ ҡалған ике баҫыуҙың да майҙаны туғыҙ йөҙөшәр дисәтинәнән тора. Был ерҙәрҙе өс ауыл кешеләре ҡатнашып, аралашып һөрәләр».

Ауыл халҡы балыҡсылыҡ һәм урман кәсептәре менән шөғөлләнғәндәр.

Дубник ауылында 1735 йылда 25 ир-ат һарай крәҫтиәндәренән торған, 1795 йылда — 35 ир-ат иҫәптә торған. 1870 йылда — 22 ихата булып, унда 135 кеше йәшәгән. 1895 йылда — 28 ихатала 195 кеше булған. 1795 йылда был ауыл биләмәһе — Өфө наместниклығының Бөрө өйәҙендә (1796 йылдан алып — Ырымбур губернаһы, 1865 йылдан алып — Өфө губернаһы) иҫәптә торған.

1926 йылда Дубник ауылы — Бөрө кантонының Калегин улусына ҡараған.

## Топографик карталар
* 

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Краснокама районы
Түбәнге Уйылға (станция)

**Түбәнге Уйылға** () — Көньяҡ Урал тимер юлы станцияһы, Силәбе өлкәһенең Уйылға ҡасабаһында урынлашҡан. Яманйылға — Золотая Сопка участкаһының 70-се километрындағы 3-сө класлы станция. Станцияға Формачёво һәм Упрун станцияларынан 2 юллы, 3 кВ ҡеүәтле даими электр тогы үткән перегондар килеп тоташа.

## Тарихы
1912 йылда Полетаево — Троицк тимер юл бәйләнеше төҙөлөшөн тамамлаған ваҡытта (Троицк тимер юлы) Кичигин станцияһы асыла, 1918 йылға тиклемге арауыҡта әле уға Түбәнге Уйылға исеме бирелә.

Станция төрлө йылдарҙа бәйлелек йәһәтенән илдең төрлө тимер юлдары составында була: 1924 йылға тиклем — Троицк тимер юлы, 1930 йылға тиклем Һамар — Златоуст тимер юлы, 1934 тиклем — Пермь тимер юлы, 1946 йылға тиклем — Көньяҡ Урал тимер юлы, артабан 2011 йылға тиклем Көньяҡ Урал тимер юлының төрлө бүлексәләренә ҡарай. 2011 йылдың 1 ғинуарынан Көньяҡ-Урал тимер юлының Силәбе төбәге составында.

## Тасуирлама
Арҡыры типтағы станция, электр менән тәьмин ителгән 7 юлы бар. 1-се һәм 2-се юлдар араһында 300 метр оҙонлоҡтағы пассажирҙар платформаһы урынлашҡан. 3-сө юл янында ҡабырғанан 200 метр оҙонлоҡтағы тағы ла бер тәпәш пассажир платформаһы, шулай уҡ бер ҡатлы пассажир бинаһы һәм ике ҡатлы ЭЦ посы бар. Тимер юлдар өҫтөнән платформа утраусығына сығыу өсөн йәйәүлеләр күпере һалынған.

Станциянан ҡасабаның төрлө предприятиеларына: яндырыу заводына, икмәк комбинаты һәм элеваторға, «Силәбе руда идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенә, «Челябвтормет» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә һәм Уйылға юл хужалығы идаралығына илткән юлдар һалынған.

Станция электр менән үҙәкләштерелеп тәьмин ителә. 1-се һәм 2-се төп юлдар буйынса хәрәкәт тиҙлеге билдәләнгән — пассажир поездары өсөн сәғәтенә 100 километр һәм йөк машиналары өсөн сәғәтенән 80 километр, ҡабырғалағы ҡабул итеү-оҙатыу юлдары һәм стрелкаларҙы күсереү йүнәлештәре буйынса 40 километр тиҙлек тәғәйенләнгән.

## Пассажир поездары хәрәкәте

### Ҡала янында
Станция аша Силәбе (Үҙәк) — Кәртәле-1 маршруты буйынса электропоездар йөрөй. Көнгә 2 пар поезд уҙа.

### Алыҫ йүнәлештә
2021 йылдың февраленә ҡарата станция аша алыҫ юлға йөрөгән поездар йүнәлеше:

## Иҫкәрмәләр
Уйылға (ҡасаба)

**Уйылға** () — ҡасаба ( элгәре - ҡала тибындағы ҡасаба), Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге Уйылға районы үҙәге.

Силәбе — Троицк линияһындағы Түбәнге Уйылға тимер юл станцияһы, Силәбе ҡалаһынан көньяҡҡа табан 82 км алыҫлыҡта, Южноуральск ҡалаһынан 7 км көнсығыштараҡ урынлашҡан.

## Тарихы
Башта Түбәнге Уйылға ҡасабаһы Түбәнге Уйылға станцияһының бер өлөшө генә була (был ауыл тәүге тапҡыр 1748 йылда Түбәнге Уйылға биләмәһе булараҡ телгә алына).

1934 йылда Түбәнге Уйылға ҡасабаһы Уйылға ғына тип үҙгәртелә (бер үк ваҡытта район үҙәге Уйылға станцияһына күсә), ә 1948 йылда Уйылға ҡасабаһы ҡала тибындағы ҡасаба статусын ала һәм йәнә район үҙәгенә әйләнә. 1992 йылдың февралендә был тораҡ пунктының статусы ауыл ҡасабаһына тиклем түбәнәйтелә.

## Халҡы

## Иҡтисады
Уйылға районы карьерҙарынан утҡа сыҙамлы һәм форма эшләү балсығы менән ҡом сығарыла. Икмәк комбинаты, типография, ветеринария һәм санитария утилләштереү заводы, полимер изоляторҙар етештереү заводы эшләп килә. Яҡында, Каменский ҡасабаһында тимер-бетон изделиелар заводы урынлашҡан.

## Социаль инфраструктураһы
Хәҙерге ваҡытта Уйылғала ике дөйөм белем биреү мәктәбе: 1937 йылда булдырылған 1-се урта мәктәп һәм 1947 йылда асылған 2-се урта мәктәп бар.

6 балалар баҡсаһы, балалар өсөн сәнғәт һәм художество мәктәптәре, китапхана, "Мир" кинотеатры, үҙәк район дауаханаһы эшләй. Ҡасабала М.А.Тренин исемендәге район тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан. Ҡасаба үҙәгендә "Горняк" район мәҙәниәт йорто урынлашҡан, уның янында хәрби дан һәйкәле булараҡ Т-80Б танкыһы аҫҡуймаға ҡуйылған.

## Спорт
Ҡасабала «Олимпия» стадионы бар, 1999 йылда унда 3-сө Бөтә Рәсәй ауыл йәйге спорт уйындары уҙғарылған.

Шулай уҡ 2006 йылда «Бриз» ябыҡ бассейны төҙөлгән.

## Дин
2016 йылға тиклем Уйылғала Рождество Христова ағас сиркәүе эшләп килә. 2016 йылда яңы таш сиркәү төҙөлә. Ҡасабала православие сиркәүҙәренән тыш, 2039-сы һанлы мәхәллә мәсете эшләй.

## Иҫкәрмәләр
Ҡурған йәмиғ мәсете

**[[Ҡурған йәмиғ мәсете|Йәмиғ мәсет]]** — Ҡурған ҡалаһындағы йәмиғ мәсет, 2000 йылда төҙөлә башлай. Ҡурған йәмиғ мәсете ҡаланың үҙәк өлөшөндә, Себер урамында, Тубыл йылғаһының яр буйында урынлашҡан. Сауҙагәр Амрофзан Ғәлиевтың йортонда урынлашҡан мәсет емерелгәндән һуң берҙән-бер мәсет бинаһы.

## Тарихы
Ҡурғанда ислам тарихы ҡатмарлы характерҙа. Беренсе булып мәсет Ғәлиев Амрофзан йортонда 1910 йылдың 11 мартында асыла, 1912 йылдың октябрендә имам булып Мөхәммәтнәжиб Хәбибуллин тәғәйенләнә. Совет осоронда мәсет, башҡа дини учреждениелар кеүек, бөтөрөлә. Башта татар-башҡорт мәктәбенә әйләндерелә, ә 1941 йылда ябыла (Ҡурған өлкәһенең промкооперация идаралығы бинаһы итеп файҙаланыла).

## Төҙөү
2000 йылда Ҡурған мосолман ойошмаһын Салауат Сәфәров етәкләй. 2000 йылдың 15 июлендә Ҡурғандың Йәштәр скверында мәсеттең яңы бинаһына фундамент һалына. Мәсет асылғандан һуң 800-гә тиклем диндарҙарҙы ҡабул итә аласаҡ тип планлаштырыла. 2000 йылдың авгусында Сәфәров автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Мосолмандар йәмғиәтенең яңы башлығы итеп уның урынбаҫары Рафаил Ғәлиуллин һайлана. Ул аҙаҡ, 2001 йылда, Рәсәйҙең Азия өлөшө мосолмандарының дини идаралығы (ДУМАЧР) составында Ҡурған өлкәһе Ҡаҙыят мосолмандар идаралығы башлығы итеп һайлана. Ул ваҡытта идаралыҡ төбәктә берҙән-бер үҙәкләштерелгән структура була.

Мәсет проектын «Ҡурғангражданпроект» институты белгестәре әҙерләй. Улар мәсет архитектураһы менән танышыу өсөн ике тапҡыр Төмән өлкәһенә баралар һәм улар нигеҙендә йәмиғ мәсет проектын эшләйҙәр. Төҙөлөш урындағы мосолмандарҙың хәйриә иғәнәләре фонды иҫәбенә алып барыла.

2008 йылда цоколь ҡатында йома-намаҙҙары үткәрелә башлай.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Ҡурған йәмиғ мәсете
* Көтөп алған мәсеттең манараһын өҫтөндә барлыҡҡа килгән Курган
* Фото мәсет
Әбләй (тау)

**Әбләй**  түбәһе—  Урта Уралдағы  Веселки тауының (   Весёлые горы ) түбәләрҙең береһе.Рәсәйҙә Свердловск өлкәһендә урынлашҡан. Бейеклеге—  524 м.

## Географик урыны
**Әбләй**  түбәһе "Кировоград ҡала округы" муниципаль берәмегендә урынлашҡан.   Левиха ҡасабаһына  4 саҡрым алыҫлыҡта,  Черноисточинск һәм  Уралец һәм Висим ҡасабалары эргәһендә,   Түбәнге Тагилдан көньяҡ-көнбайышта,  Аҡташ тауынан (гора Белая) көньяҡ-көнсығышҡа  һәм  Черноисточинский быуаһынан көньяҡта урынлашҡан .

Аҡташ тауы  — популяр курорт,  халыҡ-ара саңғы базаһы. Йәнәшәлә Ослотау (Острая) һәм Киңтау( Широкая.) тауҙары урынлашҡан.  Тау Веселки тауы һыртының  (хребет Весёлые горы  )   көнсығыш сиге булып тора.  Бейеклеге  — 524,1 метр.

## Тасуирлама
Әбләй тауының битләүе һөҙәк, урман менән капланған. Түбәһе ике башлы, ян-яҡтарынан да суҡы һымаҡ сығып торған бик күп  ҡалдыҡ ҡаялар менән уратып алынған.

Веселки тауҙары (хребет Весёлые горы  )   көнсығыш сиге менән Әбләй тауына барып терәлеп тора. 

## Этимологияһы
Әбләй (Аблай) - башҡорт (төрки) андронимы, баланы яман көстәрҙән һаҡлау өсөн ҡушылған, сөнки *дегәнәк* тигәнде аңлатҡан 

*Әбләй* - башҡорттарҙың ауыҙ-тел ижадында "Ҡара юрға" эпосындағы төп герой 

## Һылтанмалар
*https://yandex.ru/images/search?text=%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B5&stype=image&lr=172&source=wiz&pos=1&img_url=http%3A%2F%2Fwww.1723.ru%2Fread%2Fmap-okr%2Fokr%2Fokr-1969-16.jpg&rpt=simage
*https://yandex.ru/images/search?text=%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%20%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%B9%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B5&stype=image&lr=172&source=wiz&pos=3&img_url=https%3A%2F%2Fvir-norindoc.org%2Ffidippid%2F4images1.7.13%2F4images%2Fdata%2Fmedia%2F15%2FIMG_3795_2_Okrestnosti_gori_Kiriko_2.jpg&rpt=simage

## Иҫкәрмә
Дәүләкән иген продукттары комбинаты №2

**Дәүләкән иген продукттары комбинаты № 2** (1905 йыл) — он, ҡатнаш мал аҙығы  продукттары етештереү   предприятиеһы. Уға 1905 йылда Башҡортостанға күсеп килгән немец- меннониттар тарафынан нигеҙ һалынған.

## Тарихы
XIX быуат аҙағында башҡорттарҙан һәм башҡа ер биләүселәрҙән немец-колонистар ер һатып ала. Немец  меннониттары Петрес,Нэймус,Тиннер,Фиссер 1905 йылда акционерҙар йәмғиәте ойоштора. Мораҙым йылғаһының Димгә ҡойған урынында тирмән төҙөй башлайҙар.
1908 йылда һыу тирмәне төҙөлөп бөтә. Йыраҡтан ҡарағанда тирмән ағымға ҡаршы хәрәкәтһеҙ торған карапты хәтерләткән,шуның өсө уға «Якорь» исеме бирәләр. Тирмән хужаһы Петрес- Пенер була.Граждандар һуғышы башланғас, элекке хужалары Совет власының эҙәрлекләүенән ҡурҡып ҡасалар
1920 йылда тирмән дәүләт милкенә күсерелгән.

1924 йылда тирмәнгә «Ланц» пар машинаһы урынлаштырыла.

1929 йылда Башҡортостан өлкә «Союзхлеб» контораһы барлыҡҡа килә.Дәүләкән бүлексәһе уның составына инә.Ул Башҡортостан өлкә контораһының 3 — сө тирмән заводы булараҡ билдәле.

1956 йылда электр уты үткәрелә.

1957 йылдан — Бащҡортостан иген продукттары идаралағы составында («Башхлебопродукт»).

1997 йылдан — «Башхлебоптицепром» ДУАП- ның бүлендек предприятиеһы.

1975 йылдан — Дәүләкән иген продукттары составында.

2000 йылдан — «Башптицепром» ДУАХП-ның бүлендек предприятиеһы.

2000 йылда ябыла.
Хәҙерге исеме ЯСХ «Дәүләкән иген продукттары комбинаты №2».
Уның төп бүлексәләре:
Арыш оно етештереү заводы. Етештереү көсө — тәүлегенә 120 тонна.
Бойҙай оно етештереү заводы — тәүлегенә  65 тонна  он етештерә
Ҡатнаш аҙыҡ етештереү заводы — тәүлегенә 150 тонна 
Ярма етештереү цехы — тәүлегенә 75 тонна

## Инфраструктураһы
25 мең тонна һыйҙырышлы элеваторы,үҙенең тимер юлы, тепловоз депоһы, махсус техникалары бар.
2015 йылдың декабрь айында комбинат үҙенең пекарняһын асты. Тәүлегенә 4 тонна икмәк бешерә.

Дәүләкән иген продукттары комбинаты № 2 продукцияһы Башҡортостан Республикаһында һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә  киң билдәле.
## Былар ҡыҙыҡлы
Меннониттар- Менно Симонс тәғлимәте яҡлы христиандар. Улар Рәсәйгә башлыса Голландиянан һәм Германияның төньяғынан күсеп килә. Меннониттар армияла хеҙмәт итмәй һәм бер ниндәй ҙә ҡоралды ҡулына алмай.

Революцияға тиклем Дәүләкән немецтары башҡа халыҡтар менән сағыштырғанда хәллерәк йәшәй. Башҡа халыҡтар менән улар бик аралашып бармай, быны ерле халыҡ эреләнеү тип ҡабул итә. Башҡорт дәүләт педагогия институтының 1930-йылдар аҙағындағы ректоры М.Я.Йәнгиров бала сағында Франц Абрамович Классенда көтөүсе була.1940 йылда  Ленинград педагогия институтын тамамлаған йәш белгес Генрих Николаевич Классен Өфө дәүләт сит телдәр институтына эшкә килә.  Бер осрағанда М.Й.Йәнгиров Франц Классен туғаны түгелме икәнен һораша. 1937 йылда атаһы менән ағаһы нахаҡ бәлә тағып атылған Генрих әлбиттә, Франц Классендың үҙенең ике туған ағаһы икәнде әйтмәй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Дәүләкән иген продукттары комбинаты №1

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
*История.Давлекановский комбинат хлебопродуктов
*Давлекановский историко -краеведческий музей.Страницы истории родного края.Мельницы нашего района.стр.100-104.Давлеканово- 2005 г.
Шыршылытау

**Шыршылытау** — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Ҡырҡтытау һыртындағы тау.

## Һүрәтләмә

Ҡырҡтытау һыртының иң юғары түбәләренең береһе. Шыршылытау Башҡортостан Республикаһы биләмәләренә инә.
Шыршылытауҙың бейеклеге —диңгеҙ кимәленән 1108,7 метр. Ҡырҡтының Ҡараташ тауынан ҡала икенсе урынды биләй. Тау түбәһе яҡынса 300 миллион йыл элек вулкан тоҡомдары сығыу сәбәпле барлыҡҡа килгән ҡая тоҡомдарынан һәм ҙур булмаған тау ҡалдыҡтарынан тора. Тау түбәһе вулкан тоҡомдары ер өҫтөнә сығыу сәбәпле яҡынса 300 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән һәм йыуылып асылған ҡая тоҡомдарынан һәм ҙур булмаған ҡая ҡалдыҡтарынан тора.

Тауҙың көнбайыш итәгенән Оло һәм Кесе Ҡыҙыл йылғаһылары баш ала.

Битләүҙәре ҡуйы урманлы, уларҙа башлыса шыршы һәм япраҡлы үҫемлектәр (ҡайындар) өҫтөнлөк итә. Тау был урындар өсөн бик һирәк осрай торған ылыҫлы тайга участкаһында урынлашҡан.

Тауҙың иң юғары нөктәһендә бетон бағана ҡуйылған. Эргәһендә һыулы таш соҡор. Иң яҡындағы ҡала – Магнитогорск. Башҡортостандың был иҫтәлекле урындарына машинала барып етергә мөмкин, ләкин йәй осоронда һәм ҡоро көндә генә. Көҙөн һәм яҙғыһын ҡойма ямғырҙар ваҡытында юлдар йыуыла һәм уның буйлап тик вездеходта ғына барырға мөмкин була. Шыршылыҡтау түбәһенә тиклем грунт юлы үтә. Машинаны тауға күтәрелә торған юл янында ҡалдырырға мөмкин. Тау түбәһенә тиклем ауыр ташлы битләү буйлап 2 км самаһы йәйәү барырға тура килә.

## Этимологияһы

Шыршылытау тип атағандар, сөнки был тауҙың башында шыршы ағастары үҫә. Ә шыршы Ҡырҡтытау һыртында бик һирәк осрай, сөнки шыршы ағасы дымлы тупраҡтарҙа үҫә, ә был һыртта яуым-төшөм һирәгерәк булғанға, тупраҡта ҡоро.

Шыршылытауҙың халыҡ телендә тағын бер атамаһы бар. Урындағы халыҡ араһында Салават тауы йәки Салауат таштары (Салаватские камни) тип йөрөтөлә. Фараздарҙың береһе буйынса тау атамаһы Салауат Юлаевтың 1773-1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы мәлендә был ерҙәрҙә булып үтеүенә бәйле. Фараздарҙың икенсеһе тау атамаһын эргәлә урынлашҡан "Салауат" совхозы исеме менән бәйлелер тип аңлата.

## Географик урыны
*Салауат совхозына тиклем — 3 км.
* "Металлург-Магнитогорск" тау саңғыһы трассаһына тиклем — 4 км.

## Һылтанмалар

*

## Иҫкәрмәләр
Ишкүл һырты

**Ишкүл һырты** () — Көньяҡ Уралда. Илмән тауҙарындағы һырт (Силәбе өлкәһе, Рәсәй).

## Топонимика
«Ишкүл» атаманың килеп сығышына ике фараз бар

* башҡорт телендә— «парлы, ҡушма күл» (унда «ишле» — тигәнде аңлата., «кул» — «күл»), тағын «күп күл» тигән варианты осрай.
* башҡорт ир-ат исеме Ишкул (иш — «ағай-эне, һабаҡташтары, дуҫтары, хеҙмәттәштәре»).

## Тасуирлама
Ишкүл һырты Үҙәк Илмән һыртының көнбайыш өлөшө булып тора. Уның оҙонлоғо — 11 км. 500 метр тирәһе бейеклетән башлана.

Иң юғары нөктәһе — 661 метр. Һырттың атамаһы менән Ишкүл түбәһе тип йөрөтөлә. Илмән түбәһенән һуң бейеклек буйынса икенсе урында (Илмәнтауҙан һуң) тора.

Силәбегә тиклем — 127 км , Екатеринбургтан — 187 км, Мейәстән 24 км алыҫлыҡта ята. Илмән ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.

Координаталары: 55°15′15″N 60°12′16″E

Һыртының көнсығыш итәгендә Ишкүл күле урынлашҡан .Һырттың битләүҙәрендә ҡарағай, ҡайын, ҡарағас үҫә.

Ишкүл һыртының төньяҡ өлөшөндәге түбәнән ҡарағанда (яҡынса 510 метр бейеклектән), Силәбе өлкәһенең Арғужа һыуһаҡлағысына, унан арыраҡ Уйылды күленә иҫ киткес матур күренеш асыла.

Көньяҡта Илмән тауҙары, шулай уҡ, Ишкүл түбәһе үҙе, Тәрәнкүл һәм Һырткүл күлдәре ғәжәйеп матурлығы менән хайран итә..

Көн аяҙ булғанда көнбайышта Ишкүл һыртынан Талов һыртына Кесе Урал һыртына, Елсел тауына (рус. *Гора́ Ицы́л*) , Оло Таткүл күленә , Караматкүлгә, Арғы Тағанайға панорама асыла. Ә төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә Карабаш тауын күрергә мөмкин.

## Иҫкәрмә

## Һылтанма
* Белешмә битен һырт ишкульский буйынса силәбе өлкәһе
* Силәбе өлкәһенең туристик порталы биттәрендә Ишкүл һырты  
* Топографик картала Ишкүл түбәһе Урал (2000 йыл)
Серге (Ҡариҙел ҡушылдығы)

**Серге ** () — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе буйлап аға, Ҡариҙел йылғаһының уң ҡушылдығы (йылға бассейны — Кама). *Коновалов ҡырласы* итәгендә, *Моховое Болото* туғайында баш ала.

Оҙонлоғо 113 км, бассейн майҙаны 2170 км2. Тау йылғаһы, тәрәнлеге ҙур түгел — 0,5-1 метр, ҡаялар янында 10-15 метрға тиклем етә. Быуылған урындарҙа киңлеге 8-10 метрҙан 20-30 метрға тиклем йәйелә. Ағым тиҙлеге 0,3-0,5 м/с. 800 метрҙан артмаған үҙәненең 3 кимәл террасаһы бар: һыу кимәле өҫтөнән 3-5 м, 12-14 метр һәм 25 метр. Эргә-тирәһендәге территория кеүек үк, уға карст рельефы ла хас. Йылғала бер нисә элекке завод быуаһы урынлашҡан: хәҙер Үрге Серге, Түбәнге Серге тип аталған быуалар һәм Михайловка һыуһаҡлағысы.

## Ҡушылдыҡтары

* 7,8 км: Куба
* 11 км: Демид
* 17 км: Громотуха
* 56 км: Барҙым
* 67 км: Оло Атиг
* 79 км:Цывиха
* 83 км: Козя

## Һыу туризмы
Һыу туризмы өсөн ҡатмарлылыҡ категорияһы — II. Апрель аҙағынан сентябргә тиклем (яҙғы ташҡын ваҡытынан) кәмәлә йөҙөп төшөп була. Йәйгеһен йылға ныҡ һайыға. Кәмәселәрҙең ғәҙәти маршруты: Түбәнге Серге ҡалаһынан Араҡай ауылына тиклем (тимер юл менән йылға киҫешкән урын) йәки Михайловскиға тиклем. Кәмә менән төшөүселәр Болан шишмәһе тәбиғәт паркы биләмәһе буйлап үтә, күп ҡая һәм мәмерйәләр, ҡаршылыҡтар осрай. Михайловскиға тиклем маршруттың оҙонлоғо 50 саҡрым самаһы.

## Тәбиғәте
Йылғала суртан, бәрҙе, ажау, алабуға, сабаҡ, ташбаш үрсей. Йылға үҙәненең үҫемлектәр донъяһы тайга һәм урман-дала сифаттарын үҙ эсенә ала, ылыҫлы (башлыса ҡара һәм аҡ шыршы), шулай уҡ киң япраҡлы: саған, ҡарама һәм йүкә) урмандар үҫә, үҙәндәр буйлап Түбәнге Сергегә тиклем барып етә торған реликт далалар китә. Эзбизташ ҡаяларҙы шулай уҡ даланыҡына әйләнгән үҫемлектәр ҡаплаған. Уларҙың составында реликт үҫемлектәр күп. XX быуат башына тулыһынса юҡҡа сыҡҡан, әммә 70-се йылдар аҙағынан башлап яңынан күпләп үрсеп киткән ҡондоҙҙарҙы билдәләп була. Серге ҡушылдыҡтары буйлап урындағы гидрологик режимды үҙгәртеп, ҡондоҙҙар үҙ быуаларын һала. Орнитофауна төрлө, шул иҫәптән селән һәм өйрәктәр үрсей.

## Тораҡ пункттар
* Үрге Серге
* Түбәнге Серге
* Араҡай
* Михайловск

## Этимологияһы
«Башҡортостан Республикаһы топонимдары һүҙлеге» Ҡариҙел йылғаһының был ҡушылдығы атамаһын башҡорт телендәге серге һүҙенән алынған тип аңлата.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 814 бит. - ISBN 5-200-01108-6
* Словарь топонимов Республики Башкортостан. — Уфа: Китап, 2002. — 175-се бит. — ISBN 5-295-03192-6

## Һылтанмалар
* Река Серга
Арҡауыл һаҙлығы

**Арҡауыл, Ассы** () — Башҡортостан Республикаһы Салауат районының төньяҡ-көнсығышындағы һаҙлыҡ Арҡауыл ауыл Советы үҙәге Арҡауыл ауылынан 700 м алыҫлыҡта ята. Йүрүҙән йылғаһы бассейнына ҡарай, уның уң ярында урынлашҡан. 2005 йылдан алып «Арҡауыл һаҙлығы» төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле булараҡ дәүләт тарафынан һаҡлана.

Диңгеҙ кимәленән 280 м бейеклектә Мүктек йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Соленый Ключ араһында ятҡан та  урынлашҡан.

Һаҙлыҡ майҙаны 150 гектар тәшкил итә. Карбонат тибындағы уйһыу һаҙлыҡтан ғибәрәт, көслө минераллаштырылған ер аҫты һәм ер өҫтө һыуҙары иҫәбенә туҡлана. 

Айырыуса һаҡланған тәбиғәт ҡомартҡыһының тәбиғи үҙенсәлектәре: 
Һаҙлыҡ төрлө эталон һаҙлыҡ үҫемлектәренә, шул иҫәптән һирәк осрай торған үҫемлектәргә ифрат бай. Шулай уҡ һаҙлыҡта бик матур, бәләкәй генә күлдәр бар, улар эзбизле туфтар урынында барлыҡҡа килгән. Һаҙлыҡҡа зыян килтергән ниндәй булһа эшмәкәрлек (еләк йыйыу, мал көтөү, мүк әҙерләү, ер һөрөү, торф йәки эзбиз сығарыу, яҙлы-йәйле һунар итеү), ҡәтғи тыйыла

Һаҙлыҡ флораһында һирәк осрай торған үҫемлектәр бар: һаҙанаҡ, көртмәле, шикша, күк көртмәле, һаҙ мүк еләге, Лезель липарисы һәм башҡа бик күп үҫемлектәр.

Арҡауыл һаҙлығы тәбиғәт һәм фәнни әһәмиәтенә эйә.
 
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Аркауловский сельсовет
* 

## Әҙәбиәт
* УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия
Туповар һырты

**Туповар** (Тапыуар-тау) — Башҡортостан Республикаһы (Рәсәй) Әбйәлил районындағы тау һырты. Иң бейек нөктәһе — 625,2 метр. Бейеклеге буйынса икенсе урында торған түбәһе үҙәктән көньяҡтараҡ ята. Уның бейеклеге 571метр.

Магнитогорск ҡалаһынан.31 км өҫтәрәк алыҫлыҡта, саңғы трассаһы эргәһендә урынлашҡан.

Туповар һырты дала үҫемлектәре һәм башлыса һирәк кенә Ҡайын ҡайындан торған урман менән ҡапланған.Битләүҙәре һөҙәк.

Һыртының оҙонлоғо 2 км тирәһе. Көньяҡтан төньяҡҡа табан һуҙылған. Төньяҡта  Каранъялык.һыртынан айырып Ҡаран йылғаһы барлыҡҡа килтергән тар үҙәк үтә.

Һыртының төньяҡ битләүенән , Ҡаран йылғаһы үҙәге буйлап Таштимер — Ташбулат  автомобиль юлы һалынған. Ә көнсығыш битләүе буйлап  Туповар һыртының түбәһенә грунт юлы күтәрелә.

Көнсығыш битләүҙә Муктыкул күле менән Иҫке Ҡыштау (Искикиштау) аҡланы урынлашҡан.Туповар һыртынан көньяҡтараҡ Ҡоръятмаҫ (Курятмас) һырты ята Араларын 425 метр бейеклектә Ҡужан һәм Салауат (Туповар эргәһендә) ҡасабалары урынлашҡан  киң уйпатлыҡ һәм Мусын йылғаһы айырып тора. Өс һырт та бер һыҙат булып урынлашҡан  һәм Көньяҡ Урал яйлаһының көнсығыш тау айырсалары (армыттар) булып тора.

File:Вид на юг - panoramio (6).jpg
File:Зима на Южном Урале - panoramio (5).jpg
File:Вид на высоту 625,2 хребта Туповар и озеро Щучье - panoramio.jpg
File:Top of the Ridge Tupovar.jpg
File:Mount 625,2 (Ridge Tupovar).jpg


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Хребет Туповар
*Туповар
Асҡар (Мәсетле районы)

**Асҡар** (*Асҡар һөт-тауар фермаһы*, Асҡар *МТФ-һы*) — бөткән утар. Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы биләмәһенә тура килә. Асҡар утары 1930—1935 йылдарҙа барлыҡҡа килә. Утарға Әжекәй ауылы егете, көтөүсе Асҡарҙың исеме бирелгән. Утар халҡы фермала эшләгән.

## Географик урыны
1952 йылда  утары Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы составында була, район үҙәге Оло Ыҡтамаҡҡа тиклем 8 км, ауыл Советы үҙәге Кесе Ыҡтамаҡҡа тиклем 2 км алыҫлыҡта ята.

## Тарихы
Ферма биләмәһендә Малсылар йорто булған. Ҡайһы бер малсылар ферма эргәһендә үк йорттар төҙөп йәшәгән, мәҫәлән, Кирәевтәр ғаиләһе, Федор һәм Зоя Коряковтар (ҡайһы берҙәренең исем-шәрифтәре билдәһеҙ). 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ферма янындағы 3-4 йортта ун кеше йәшәгән. 1959 йылғы Халыҡ иҫәбен алыуҙа Асҡарҙа бер кем теркәлмәгән.

Асҡар фермаһы юғары күрһәткестәр буйынса дан тотҡан ферма: Башҡортостан буйынса В. И. Ленин исемендәге колхоздың Һөт-тауар фермаһы призлы урындар яулай. Ул ваҡытта ферма мөдирҙәре булып Ватолин А. Г., Новоселов А. И., Томилов С. эшләй.

1978 йылда Асҡар һөт-тауар фермаһы Түбәнге Бобин ауылына күсерелә. Асҡарҙа быҙау аҙбары ғына тороп ҡала

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9
* Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — Башкирское книжное издательство, Уфа, 1953. C.179
Барышовка (Башҡортостан)

**Барышовка** () — бөткән ауыл. Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы билмәһенә тура килә. 1968 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Совет президиумы ҡарары менән рәсми исемлектән алынған. .

## Географияһы
Кесе Ыҡтамаҡ ауылынан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Нигеҙләнеү тарихы
19-20 быуаттарҙа Пермь губернаһының Красноуфимск өйәҙе составында була. 1926 йылда Башҡортостан составына тапшырыла, Оло Аҡа улусына инә (1926 йылдың 7 июнендәге документ № 49). 1930 йылда Барышовка «Партизан» колхозы составында була. 1932 йылдан, үҙгәртеп ҡороуҙан һуң, Барышовка, Түбәнге Бобин, Үрге Бобин ауылдары Киров исемендәге колхозға инәләр. 1941 йылда Барышовка базаһында «Заря» колхозы ойошторола (рәйесе И. Е. Ярушин). 1950 йылда «Заря» колхозы Үрге һәм Түбәнге Бобин менән берләштерелә, яңы колхоз Сталин исеме ала (рәйесе М. В. Скрябин). 1968 йылда Барышовка йәшәүҙән туҡтай (31.10.1968 № 6-2 / 180) .

XIX быуат башында (яҡынса 1810—1812 йылдарҙа) Көңгөр мещаны Миней Барашов тарафынан Һоя йылғаһының һул ярында, Ташлыкүл үҙәне янындағы тауҙа нигеҙ һалына. Тарихтан билдәле булыуынса, Барашов бер тырыз баҡыр аҡсаға (күләме яҡынса бер литр) Һоя йылғаһының уң ярында «Каравашка» исеме аҫтында йөрөгән ҡалҡыулыҡта күсенеп йәшәүсе башҡорттарҙан мең дисәтинә ер һатып ала. Килешеүҙе ҡул ҡыҫышып, ҡағыҙҙар тултырмайынса (юридик документтар табылмай) нығыталар.
Йылдар үткәс, ревизия ваҡытында Барашовтың ерҙәрен тартып ала башлайҙар, сөнки Барашовтың ер бүлеменә документтары булмай. Барашов Красноуфимскта адвокат Кунгуриев ярҙамы менән ер бүлеменә документтар эшләтә, адвокат хеҙмәте өсөн 500 дисәтинә ерҙе үҙенә ала. Ҡалған 500 дисәтинә ер урманы менән Миней Барашов исеменә герблы ҡағыҙҙа рәсмиләштерелә.

## Инфраструктураһы
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Барышовкала ат һарайы, иген келәте, ферма, клуб, ясле төҙөлә. 1936 йылда башланғыс мәктәп төҙөлә. Эреләтеү менән бәйле инфраструктура Барышовканан Түбәнге Бобинға күсерелә, мәктәп, магазин ябыла.

## Халҡы
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 1939 йылда 68 кеше, 1959 йылда 99 кеше йәшәгән

Бөйөк Ватан һуғышына Барышовканан 41кеше китә, 13 кеше генә әйләнеп ҡайта
.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы (Мәсетле районы)
* Мәсетле районы ауылдары исемлеге

## Әҙәбиәт
Населенные пункты Башкортостана. Ч.111. Башреспублика, 1926. — Уфа: Китап, 2002.- С.112.

## Иҫкәрмәләр
Айғырбатҡан (Ырымбур өлкәһе)

**Айғырбатҡан ** () — тау уйпаты, Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан.

## Географияһы
Айғырбатҡан уйпаты Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округының башҡорттар йәшәгән Сурай ауылы янында урынлашҡан. Ул Рәсәйҙәге 20 һыу бассейны округтарының береһе Яйыҡ һыу бассейны округына ҡараған Һаҡмар йылғаһының уң ярында урын алған.

Ауыл рәсми ҡағыҙҙарҙа 1765 йылда (йәки 1795 йылда) тәүге тапҡыр теркәлеп ҡалған.

Мәғлүм булыуынса, Сурай ауылы 1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны ҡарамағында булған. Унан эҙмә-эҙлекле республиканың Йылайыр кантоны, Ейәнсура районы составына индерелә.1934 йылда административ-территориаль йәһәттән яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә (1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе) бирелә. 1959 йылда ауыл Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы ҡарамағына бирелә

## Этимологияһы
Йылҡысылыҡ төп шөғөлдәренең береһе булған башҡорт халҡында *айғыр* һүҙе менән бәйле топонимдар күп, мәҫәлән, Айғыр, Айғыръял. *Айғырбатҡан* тигән йылғалар ҙа, һаҙҙар ҙа бар. Башҡортостан гидронимдары/А исемлегендә быға миҫалдарҙы күрергә мөмкин. Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, атама башҡорт телендәге «айғыр» һәм «батҡан» тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Ҡасан, ниндәй ваҡиға атамаға сәбәпсе булыуы билдәле түгел
.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Айғырбатҡан (Әбйәлил районы)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: ИД «Сократ», 2008. — 352 с. С. 237.
* Словарь топонимов Республики Башкортостан. Уфа: Китап, 2002. 256 с. — С. 216.
* С. М. Стрельников. Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь. — Кувандык: Издательство С. М. Стрельникова, 2002. — С. 123—124.
Салауат (Салауат районы)

**Салауат** — Башҡорт АССР-ы Салауат районының үҙәге, Ҡаратаулы ауыл Советына ҡараған ауыл. Салауат районының бөткән ауылы.

## Тарихы
Салауат ҡасабаһы 1953 йылда Башҡортостан китап нәшриәтендә сыҡҡан «» белешмәһендә Өфө өлкәһе Салауат районының үҙәге тип теркәлә. Шул уҡ ваҡытта ул үҙе үҙәге Иҫке Ҡаратаулы булған Ҡаратаулы ауыл Советы составына инә. «Ауыл советына тиклемге ара» тигән графала һыҙыҡ ҡына тора. Был мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, Иҫке Ҡаратаулы ауылында Салауат районының барлыҡ власть органдары урынлашҡан биләмә Салауат ҡасабаһы тип аталған.

Район үҙәге киңәйтелгәс, Салауат ҡасабаһы ла, Иҫке Ҡаратаулы ауылы ла Малаяҙ тигән дөйөм атама аҫтында берләштерелә. 1952 йылда үҙәге Малаяҙ булған Малаяҙ ауыл Советына Аҡшишмә, Бычковка, Гусевка, Яңы Михайловка, Покровка, Иҫке Михайловка, Черепаново ауылдары инә. Малаяҙ ауылы район үҙәге тип билдәләнгән Салауат ҡасабаһынан 3 саҡырым алыҫлыҡта була. Бөгөн дә был биләмә шул уҡ ауылдарҙы үҙ эсенә ала.

Ауыл советы башлығы һәм Совет рәйесе — Ишмөхәмәтова Светлана Шакирйән ҡыҙы.

Ә Салауат ҡасабаһының атамаһы районы үҙәге Малаяҙҙа урынлашҡан Салауат ауыл Советы исемендә һаҡланып ҡалған. Малаяҙ ошо ауыл Советына инә. Салауат ауыл Советы башлығы, Совет рәйесе — Кузнецова Светлана Данисовна.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года
Оло Ҡалыу

** Оло Ҡалыу ** () — Башҡортостан Республикаһының көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығышында, Ишембай һәм Белорет райондарындағы Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының тау һырты.

## Географияһы
Тау һырты Оло Шешәнәк һәм Кесе Шешәнәк йылғаларының араһында, Ишембай районы Кәбәс ауылы киңлегенән алып Нөгөш йылғаһының уң яры буйлап Ишембай һәм Бөрйән райондары аша, Яланайры йылғаһы тамағы киңлегенә тиклем меридиан йүнәлешендә һуҙылған.

Һырт 3 өлөштән тора:

— Көньяҡ түбән өлөшө даими һәм ваҡытлыса һыу ағымдарының тар үҙәктәре менән киҫкеләнгән. Бында 791 м бейеклектәге өҫтәл рәүешендәге түбә урынлашҡан.

— Үҙәк өлөшө бейек текә битләүле, бейеклектәре 779 метр, 821 м һәм 816 м булған өс сусаҡ һымаҡ сығып торған түбәләре бар. Иң бейек нөктәһе – 823 м, үҙәк өлөшөндә, Ҡолғона ауылынан 9 км төньяҡ-көнсығышта. Ҡалған түбәләре: Баля (791 м), Аҡҡор (787 м).

— Төньяҡ өлөшө яҫы таулыҡ, бейеклеге 812 м булған түбәһе бар.

Һырттың дөйөм оҙонлоғо — 30 км, киңлеге — 4 км, бейеклеге 821 м.

Көнбайыш битләүҙәренән 15 йылға — Оло Шешәнәк йылғаһының ҡушылдыҡтары ағып сыға.
Үҙәк өлөшөндә Стәрлетамаҡ – Белорет арба юлы менән киҫешә (пер. 694 м). Һил урын, халыҡ аҙ йәшәгән төбәк. 

Ландшафтары һоро урман тупрағынындағы, кәҫле көлһыу тупраҡтағы ҡатнаш урмандарҙан (йүкә, имән, саған) тора, һырттың текә битләүҙәрендә ҡарағайҙар үҫә. Һырттың көньяҡ өлөшө «Алтын Солоҡ» заказнигында урынлашҡан.

## Составы
Һырт өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан һәм һәүерташтарынан тора.

## Климаты
Климат бында континенталь. Ҡыш (ноябрь уртаһы — март) — оҙайлы, ҡаты. преобладают ясные солнечные дни.
Яҙ (апрель — май) һалҡын, ҡыраулы. Ҡар ҡатламы апрель урталарында бөтә, ҡайһы бер йылдарҙа май башына тиклем һаҡлана.
Йәй (июль — август) уртаса йылы. Июлдә уртаса температура 19º (максималь 34º).
Көҙ (сентябрь — ноябрҙең беренсе яртыһы) һалҡын, көслө елле, ямғырлы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* БОЛЬШОЙ КАЛУ
* ЮЖНЫЙ УРАЛ
* УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия
Түбәнге Серге

**Түбәнге Серге** () — ҡала, Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районы үҙәге.

## Географияһы
«Түбәнге Серге муниципаль районы» муниципаль берәмеге Түбәнге Серге ҡалаһы — «Түбәнге Серге ҡала биләмәһе» муниципаль берәмегенең административ үҙәге. Ул Урта Уралдың көнбайыш битләүендә, Екатеринбург ҡалаһының көнбайыш-көньяҡ-көнбайышында, унан 82 километр алыҫлыҡта (автотрасса буйынса 98 км), башлыса Ҡариҙел йылғаһының уң ҡушылдығы Серге йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ҡаланың көнсығыш өлөшөндә Түбәнге Серге быуаһы төҙөлгән.

Ҡалала Свердловск тимер юлының Түбәнге Серге тимер юл станцияһы бар, ул Чусовская — Дружинино — Бирҙәүеш йүнәлешен хеҙмәтләндерә. Ҡаланың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә «Түбәнге Серге» шифаханаһы урынлашҡан.

## Ҡала тарихы
Түбәнге Серге ҡалаһы, хәҙерге Урал ҡалаларының күбеһе кеүек үк, мәғдәнселек сәнәғәте нигеҙендә барлыҡҡа килгән. 1743—1744 йылдарҙа башҡорттарҙан алынған ерҙәрҙә Никита Демидов суйын һәм тимер эшкәртеү заводы төҙөй. Завод 1789 йылда Михаил Павлович Губинға һатылған.

1963 йылдың 1 февралендә Түбәнге Серге ҡалаһы өлкә буйһоноуындағы ҡалалар иҫәбенә индерелә, ә ҡаланың Хеҙмәтсәндәр депутаттары советы Свердловск Хеҙмәтсәндәр депутаттарының өлкә советы ҡарамағына тапшырыла.

## Этимологияһы
Ҡаланың исеме үҙе ярында урынлашҡан Серге йылғаһынан килеп сыҡҡан, *Түбәнге* билдәләмәһе иһә йылғаның түбәнге ағымында булыуын күрһәтә, ә йылға үрендә Үрге Серге ҡасабаһы көн итә. Атаманы коми теленән килеп сыҡҡан тиеүселәр бар, мәгәр "Башҡортостан Республикаһы топонимдары һүҙлеге"ндә Ҡариҙел йылғаһының был ҡушылдығы атамаһы башҡорт телендәге серге һүҙенән алынған тип яҙылған

## Климаты
Ғинуарҙың уртаса температураһы −16&nbsp;°C, июлдә — яҡынса +17&nbsp;°C. Яуым-төшөм йылына яҡынса 500 мм.

## Халҡы

2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халҡы һаны буйынса Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһынан 958-се урында булған.

## Шифахана
Түбәнге Серге — Уралдағы иң әүәлге бальнеологик курорттарҙың береһе. Төп дауалауҙың тәбиғи факторҙары булып шифалы һыуы тора. Бында ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарын дауаларға киләләр.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт администрации Нижнесергинского района
* Сайт Нижнесергинского района
* История герба Нижних Серг
* Нижние Серги в энциклопедии «Мой город»

## Иҫкәрмәләр
Перегонный (Ишембай)

**Перегонный** — Ишембай ҡалаһы биҫтәһе, уның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан .

## Тарихы
1932 йылда Ишембай (Иҫке Ишембай) ауылы янындағы тәүге нефть вышкаһынан йыраҡ түгел нефть ҡыуыу буйынса беренсе колонна төҙөлә, бында барлыҡҡа килгән ҡасаба (биҫтә) исеме шуға бәйле.

1936 йылда Ағиҙелдең һул яҡ ярында төҙөлгән Ишембай ҡыуыу заводы — Башҡортостандың беренсе нефть эшкәртеү предприятиеһы (бында тиҙ арала Ишембай-Өфө тимер юлы һуҙыла). Ҙур булмаған нефть эшкәртеү заводы һәм нефть промыслалары тирәләй эшселәр өсөн торлаҡ төҙөлә, ҡайһы бер барактар әле лә тора.

1959 йылда микрорайонда нефть эшкәртеүселәр өсөн яңы клуб асыла.

Перегонныйҙан алыҫ түгел «Өләсәй вышка» мемориаль комплексы бар. Ул Ағиҙелдең уң яғында 703-сө скважина урынында тора, ләкин был- Башҡортостанда тәүге нефть фонтаны урғылған легендар 702-се скважинаға (Ағиҙелдең һул яғындағы Иҫке Ишембай ауылы янында) һәйкәл .

Әлеге ваҡытта Перегонныйҙағы иҫке барактарҙан кешеләр уңайлы торлаҡҡа күсерелә, бында күпләп шәхси торлаҡ төҙөлә. Ҡасабаны ҡала халҡының баҡсалары уратып алған, шуға күрә ул яҙҙан көҙгә тиклем йәшеллеккә күмелә. Ағиҙелдең текә ярынан йылғаның һул яғындағы Салауат ҡалаһы, нефть химияһы комбинаты күренеп тора.

Ҡасабанан төньяҡтараҡ Бурансы ауылы урынлашҡан.

## Транспорт
«Автовокзал — Перегонный микрорайоны» ҡала маршрут автобустары йөрөй (№ 1).
Бынан тыш ҡасаба аша Ишембай- Нефтсе микрорайоны, Ишембай- Алаҡай-Кинйәкәй-Скворчиха маршруты үтә.

## Урамдар
Перегонный биҫтәһе урамдары:
Еңеүгә 65 йыл
Авиация
Белинский
Володя Дубинин
Муса Гәрәев
Глинка
Юл урамы
Завод урамы
Жуковский
Куйбышев
Лобачевский
Островский
Павлик Морозов
Ағиҙел буйы
Пугачёв
Салауат Янсапов
Тельман
Теплица
Танкистар
Федосеев
Яҡуп Ҡолмой

## Хәтер
2006 йылдың 15 сентябрендә 5-се урта мәктәп алдында Перегонный ҡасабаһынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙарға мемориал асылды.

## Башҡалар
Башҡортостан Республикаһы Ишембай һәм Ишембай районы буйынса 4-се суд участкаһы

## Һылтанмалар

 Перегонный биҫтәһе Ишембай картаһында

 Первооткрыватель башкирской нефти А.А.Блохин

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Ҡаштаҡ (Силәбе өлкәһе)

**Ҡаштаҡ**— Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уйылға районындағы ауыл. Петровск ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Ауыл Силәбе өлкәһенең көнсығыш өлөшөндә, урман-дала зонаһында урынлашҡан, Ҡашҡайкүл күленән төньяҡ-көнбайышҡа, райондың административ үҙәге Уйылға ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 30 километр йыраҡлыҡта (тураға) урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 203 метр.

Был ҡасаба документтарҙа 1763 йылда Силәбе ҡәлғәһе ситендә ҡала яны ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән тип билдәләнелә. Атама төрки телендәге ҡыштаҡ, ҡышлаҡ «ҡышлау урыны», «ҡышҡы йорт» һүҙенән алынған. Башҡорт телендәге ҡаштаҡ — «текә, текә ярлау» һүҙенән алыныуы ла ихтимал.

; Сәғәт бүлкәте

Ҡаштаҡ ауылы, бөтә Силәбе өлкәһе кеүек үк, МСК+2 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына (Өфө ваҡыты) ҡарата ҡулланыу ваҡытының айырмаһы сағыштырмаса +5:00 сәғәт тәшкил итә.

## Этимологияһы

Ауыл ярайһы уҡ бейек кенә ҡалҡыулыҡта ята. Уның атамаһы ла ҡалҡыулыҡҡа бәйле алынған. Башҡорт әҙәби телендә ҡашлаҡ (диалектта: ҡаштаҡ) һүҙе ҡалҡыулыҡты (урыҫ. возвышенность;И.: hillside; Т. уамаҫ) аңлата (тирә-йүндән бейегерәк булып торған ер, ҡалҡыулыҡ, тау билтәүе).

## Халҡы

; Милли составы

2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алы мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар 59 % тәшкил итә, ә башҡорттар һан буйынса икенсе урында тора..

## Урамдар
Ауыл бер урамдан тора (Колхоз урамы).

## Әҙәбиәт
* Башҡорт теленең академик һүҙлеге. 2013. Өфө. Китап. Т. 3 100 экз. 888 б.

## Иҫкәрмәләр
Күкҡашҡа (тау)

**Күкҡашҡа (тау)** () — Рәсәйҙәге тау, Башҡортостандың Белорет районындағы 747 метр бейеклектәге урманлы тауы.

## География
Күкҡашҡа тауы Егәҙе ҡасабаһынан 10 км көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан һәм Юрма-Тау һыртының көнбайыш армыты булып тора.
Географик координаталары: 53.7699, 57.451.

Яҡын тауҙар: Сикәште, Баҡан , Яманташ, Саҡыйтау , Ҡараарҡа , Ҡаратау, Ҡашҡартау , Ҡоҙаш , Арҙаҡты , Ҡылысҡыр, Аҡбулат, Биктимер , Ҡарағай-Маяҡ, Аҡморон , Олояр , Маяҡ , Ҡыҙырым , Ҡарантау , Манайлыбаш , Аҡбейек, Бажай , Айбикә, Баҙал , Күкбейә , Оло Юрмаш , Ҡаратәкә, Өлкөн һәм башҡалар.

Яҡын тораҡ пункттар: Инйәр, Үрге Әүжән, Туҡан, Ғәлиәкбәр, Ҡалыуайыры, Иҫке Кәбәс, Иҫке Сәйет, Хәйбулла, Кесе Шешәнәк, Ерекле, Ҡарамалы, Ҡуйлы-Тамаҡ, Баҡый, Шәребаш-Йорт, Толпар, Бикташ, Истамаҡ-Ҡоҙаш, Бутай, Куртаза , Яңы Сәйет, Һуйыр-Айыс, Ҡолмас, Икенсе Шарышка, Куюково, Һарыш, Ҡыҫыҡ, Собханғол, Берәтәк, Химлесхоз.

## Ландшафты
Ландшафты — һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле-көлһыу тупраҡтағы ҡатнаш урмандарҙан (йүкә, имән, саған) тора.

## Составы
Һырт өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан һәм һәүерташтарынан тора.

## Һылтанмалар
* Гора Кукашка на географической базе данных GeoNames
Саңғытау

** **Саңғытау**** (урыҫ телендә **Сингитау**)— Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы биләмәһендә урынлашҡан.

## География
Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы буйлап Ағиҙел йылғаһы киңлек бүлеменән Ҡуҡрауыҡ (Ағиҙел ҡушылдығы) йылғаһына тиклем, Ағиҙел йылғаһының һул яры буйлап, субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо — 20 км, киңлеге — 8 км. Максималь бейеклеге 655 м. Рельефы тәпәш таулы. Көнсығыш битләүҙәре текә, ә көнбайыш битләүҙәре һөҙәк. Бейеклектәре 599—655 метр булған өс түбәһе айырылып тора. Саңғытау һыртында Ағиҙел йылғаһының ҡушылдыҡтары баш ала.
Башҡортостан (милли парк) составына инә. Һил урын, халыҡ күп йәшәмәгән төбәк.

Саңғытауға яҡын ятҡан тау һырттары: Машаҡ, Мәсем, Мәйәрҙәк, Нары, Нөргөш, Һарғайы һырты, Салдыс, Седжек, Һилейә Саңғытауы, Суртанды, Таҡаты, Таштыҡоръятмаҫ, Туйтүбә, Уварся (Аурсяк), Олотау, Олоғортау.

## Составы
Һырт аҫҡы карбондың эзбизташтарынан, ҡомташтарынан, доломиттарынан, һәүерташтарынан һәм башҡа тоҡомдарынан тора.

## Флораһы
Үҫемлектәр донъяһы урман-тау тупрағында һәм кәҫле көлһыу тупраҡта үҫкән япраҡлы (кәкре олонло имәндәр, ҡайын, уҫаҡ) урмандарҙан тора. Битләүҙәрендә киң туғайҙар, емерелгән ҡаялар.

## Топонимика
Һырттың исеме ҡушма һүҙ, башҡорт телендәге «саңғы» һәм тау һүҙҙәренән яһалған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* УРАЛ.
* []
Шуранкүл (ауыл)

**Шуранкүл** — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл Армия районындағы ауыл. Рус Тинесе ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Шуранкүл Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында, урман-дала зонаһында, Шуранкүл күле буйында урынлашҡан ауыл. Райондың административ үҙәге Мейәс ауылынан яҡынса 59 километр йыраҡлыҡта (тураға) төньяҡ-көнсығышта. Абсолют бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 162 метр.

## Тарихы
; Этимологияһы

Силәбе өлкәһе топонимисы һәм географы Н. И. Шувалов былай тип яҙа:

 
Шулай итеп, гидроним *шуран*+ күл (*куль* — төрки теленән тәржемәһе — күл) һүҙҙәренән килеп сыға.

## Халҡы

## Климаты
Климаты уртаса континенталь. Бында һауа торошо бик үҙгәреүсән, бының төп сәбәбе булып Урал тауҙары тора. Бында улар бейек булмаһа ла, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән килгән һауа массаларын керетмәй, шуға ла бында һалҡын Арктика һауаһы ла, кыҙыу Урта Азия һауа массалары ла еңел үтә. Быларҙың һөҙөмтәһе булып, бында һауа торошоноң кинәт үҙгәреше йыш күҙәтелә.

; Енсиәт составы

2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың енсиәт структураһында ир-егеттәр 46,6 %, ҡатын-ҡыҙҙар — ярашлы рәүештә 53,4 % тәшкил итә.

; Милли составы

2002 йылғы халыҡ иҫәбе алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар 96 % тәшкил итә.

## Урамдары
Ауылдың урамдар селтәре дүрт урамдан тора.

## Әҙәбиәт
* 
## Иҫкәрмәләр
Бөрөжлө

**Бөрөжлө** (Брюзли) — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайы Барҙы районындағы ауыл. Бөрөжлө ауыл биләмәһенең административ үҙәге.

## Географик урынлашыуы
Ауыл Чернушка-Уҫы федераль трассаһында, Бөрөжлө йылғаһы буйында, Чернушка ҡалаһынан 55 км төньяҡҡа, Уҫы ҡалаһынан 60 км көньяҡҡа һәм район үҙәге Барҙы ауылынан 17 км көнбайышҡа табан урынлашҡан.

## Тарихы
Бөрөжлө ауылына Ғәйнә ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған.

1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 48 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.

## Халыҡ һаны

1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 407 башҡорт һәм 16 урыҫ йәшәгән.

1963 йылда ауылда 435 кеше, ә XX быуат аҙағында — 435 кеше йәшәгән.

2005 йылда халыҡ һаны 433 кеше тәшкил иткән.

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса халыҡ иҫәбе 374 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән 174 ир-егет һәм 200 ҡатын-ҡыҙ.

## Социаль объекттар
Күрше Батырбай һәм Сәжән ауылдарынан балалар белем алған тулы булмаған мәктәп, мәҙәниәт йорто бар.

## Иҡтисад
Төп эшсе халыҡ яҡындағы нефть һәм газ сығарыу предприятиеһында һәм газ үткәргестәрҙең линия идараһы бүлегендә эшләй. Ауыл халҡының күбеһе төрлө ҡалаларға иң яҡшы тормош эҙләп сығып киткән.

## Урамдар
* Заречная урамы
* Йәштәр урамы
* Тыныслыҡ урамы
* Ленин урамы
* Вахитов урамы

## Иҫкәрмәләр