Ченстохова

**Ченстохова** (пол. Częstochowa , сил. Czynstochowy), шулай уҡ  **Ченстохов** (рәсәй империяһы составында урыҫ исеме) йәки **Ченстохово**, **Ченстохау** (немец варианты) — Польшаның көньяғында,  Силезский воеводлығында, Варта  йылғаһындағы ҡала,  Ченстохова административ-территориаль берәмектең (повяттың)  баш ҡалаһы һәм ҡала повяты. Польшаның  рухи үҙәге һәм мөһим   хаж ҡылыу урыны. 2018 йылдың июнендә алынған мәғлүмәттәр буйынса  халҡы 223 322 кеше тәшкил итә.

## Исеме
Польша батшалығының һәм башҡа славян илдәренең географик һүҙлегенә ярашлы, ҡала атамаһы ҡалаға нигеҙ һалыусы  Ченстох  исеменән, барлыҡҡа килгән, ул рим папаһы Иннокентий Икенсенең Гнезнен документында (буллаһында)  телгә алына

Халыҡ этимологияһы буйынса «chowa często się» атамаһы — «йыш йәшенә» тигәнде аңлата.

## Тарихы
Ченстохова тураһында беренсе тапҡыр  1220 йылда телгә алына, әммә   XIV быуатта ҡала була (1370  һәм 1377 йылдар араһында), ә 1826 йылда Ченстохова һәм Ченстоховка ҡалалары берләшә (ҡала статусын 1717 йылда ала).   1793 йыл  буйынса  Речь Посполитаяла ҡала  (Малополь провинцияһы — Краков воеводлығы).

1793 йылдан  икенсе бүлеүҙән һуң  Пруссияла, 1807—1815 йылдарҙа Варшава герцоглығында (департамент Калиш), 1815—1918 йылдарҙа Поляк Батшалығында (Петроковский губернаһы), 1866 йылдан повят баш ҡалаһы. Беренсе донъя һуғышынан һуң  Польша Республикаһында (Келецкий воеводлығы), 1933 йылдан ҡала повяты (административ-территориаль берәмек).

1939 йылда ҡала Германия сигенә яҡын була  һәм  1939 йылдың  2-3 сентябрендә баҫып алына, шунан һуң  Генерал-губернаторлыҡ составына индерелә.  Артабан,немец оккупацияһы администрацияһы тарафынан бында  "шталаг № 367" концентрацион лагеры төҙөлә.

1942 йылдың апрелендә Ченстоховала  йәһүд геттоһы ойошторола (гетто халҡы һаны 48 000 кешегә етә). Ченстохова геттоһын юҡ итеү барышында ихтилал күтәрелә, ул нацистар тарафынан ҡаты баҫтырыла. 1942 йылдың көҙөндә гетто  йәһүдтәрен  Ченстохова Варта станцияһында поезға тейәйҙәр һәм Треблинка лагерына юҡ итергә ебәрәләр.

1945 йылдың 16-17 ғинуарында Ҡыҙыл армия частәренең ҡыҙыу танк һөжүменән һуң  герман ғәскәрҙәре Ченстохованан ҡыуып сығарыла.

1945 йылдан һуң Ченстохова ҡабаттан Келецкий воеводлығына инә  (1950 йылға тиклем), һуңыраҡ   Катовицкий воеводлығында була  (1950—1975).   1975 йылдан  1998 йылға  тиклем Ченстохова    Ченстоховский воеводлығының үҙәге була, 1998 йылғы  административ реформанан һуң Силезский воеводлығы  составына инә.

## Административ бүленеше
Боронғо Ченстохова  ҡалаһы һәм Ченстоховка ҡалаһы бер ҡала булып  1826 йылда берләштерелә.  Ҙурая барған ҡала һуңыраҡ биҫтәләренең (Страдом, Ракув, Блэшно, Дзбов, Гначин һ.б.) ҡушылыуы  арҡаһында киңәйә. Бөгөн   Ченстоховала 20  ҡала районы бар.

## Иҫтәлекле урындары
Ҡала үҙенең 1382 йылдан Ясногорский монастырында һаҡланған мөғжизәле Божья Матерь иконаһы менән данлыҡлы. XVII быуатта поляк-швед һуғышы барышында  Ясногорский монастырын обороналау Генрик Сенкевичтың «Потоп»  романында тасуирланған. Бөтә ҡала аша, Иҫке  ҡаланан Асыҡ тауға көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай төп урам: Пресвятая Дева Марияның Аллеяһы тип аталған тура бульвар үтә.

### Асыҡ тау музейы

* 600-йыллыҡ музейы (1982 йылда асылған)
* Хазина һандығы (иконаға тапшырылған бүләктәр)
* Рыцарь залы
* Китапхана

### Ҡала музейҙары

* Ченстохова ратушаһы 
* Һынлы сәнғәт  һәм скульптура  галереяһы (Кафедраль, 8)
* Шиғриәт йорто. Халина Посвятовская  музейы (Ясногорский урамы, 23)
* Ченстохова-Страдом вокзалында тимер юлы тарихы музейы 
* Тимер руда сығарыу музейы, Польшала берҙән-бер музей (Сташица паркы)
* Этнография павильоны (Сташица паркы)
* Обсерватория/планетарий (Сташица паркы)

## Мәҙәниәт, фән, мәғариф

* Адам Мицкевич исемендәге театр
* Бронислав Губерман исемендәге филармония
* Mater Gaude мәҙәниәте үҙәге
* Сәнғәттәрҙең урта һәм юғары мәктәбе  
* Ченстохова техник университеты
* Ян Длугош исемендәге академия 
* Полония академияһы

Файл:Czestochowska.jpg|Ченстохова Божья Матерь иконаһы
Файл:JASNAGÓRA2.JPG| Ясногорский монастыры ҡапҡалары
Файл:IV Liceum Ogólnokształcące im Henryka Sienkiewicza w Częstochowie.jpg|  Генрик Сенкевич һәйкәле  
Файл:Ratusz w Częstochowie nocą.jpg|Ратуша (хәҙер ҡала музейы) 
Файл:DOM KSIĘCIA 06.jpg|Бөйөк кенәз йорто
Файл:Częstochowa NMP-Kościuszki kamienica 19.08.09 p.jpg|Сауҙагәр йорто
Файл:Częstochowa-al NMP dom Frankego.jpg| Франкэ йорто
Файл:CzewaBankSlaskiIIAleja.JPG|Рәсәй империяһының элекке дәүләт банкы 
Файл:CerkiewPrawosławnaCzestochowie.jpg|Ченстохова Божья Матерь иконаһы сиркәүе (православие)
Файл:SwJakubCZ-WA1.JPG|Элекке изге Кирилл һәм Мефодий сиркәүе  (хәҙер изге Якуб костёлы)  
Файл:Częstochowa Katedra front 2.jpg|Изге Ырыулыҡ базиликаһы


## Ваҡиғалары
Ченстоховола  рухи һәм донъяуи фестивалдәр даими  үтә .  :

* Ченстохова көндәре. Ҡала фестивале  26 авгусҡа ҡарай  үтә һәм бер нисә көн дауам итә (Ченстохова Божья Матерь иконаһы байрамы).
* 1974 йылдан йыл һайын Халина Посвятовская исемендәге  әҙәби конкурс үткәрелә.  
* 1991 йылдан йыл  һайын  халыҡ-ара «Гаудэ Матер»  музыка фестивале үтә 
* 2008 йылдан йыл һайын  яҡшы йыр конкурсы — Калина Ендрусик исемендәге фестиваль үтә
* Hot Jazz Spring классик джаз фестивале йыл һайын  уҙғарыла

## Транспорты
Ченстоховала ике тимер юлы вокзалы бар: Ченстохова особова  һәм Ченстохова-Страдом. Беренсеһе уның Варшава-Вена тимер юлы тармағында, икенсеһе Рәсәй Империяһы тимер юлы тармағында урынлашҡан һәм  1846 йылда төҙөлгән (вокзал Мәскәүҙә  1849 йылда асылған).

## Климаты
Ченстохова уртаса климат зонаһында урынлашҡан. Тәүлегенә уртаса 4 ҡояш сәғәте тура килә. Иң күп инсоляция һаны йылда көн оҙон булғанға күрә, июнгә тура килә

Ченстоховала елһеҙ көндәр һирәк. Йылына уртаса  9,2 % тура килә. Көнбайыш елдәре (18 %) һәм көньяҡ-көнбайыш (18,2 %) елдәре өҫтөнлөк итә. Улар шулай уҡ  иң көслө булып тора  — 2,2 м/с.  Төньяҡ елдәр (7,7 %) һәм төньяҡ-көнсығыш (7,4 %) елдәр һирәк була.

## Туғандаш ҡалалар

## Билдәле кешеләре
1991 йылдан  бирелгән исемдәр.

* Иоанн Павел II — рим папаһы (1991 йылдың 15 авгусында)
* Рышард Качоровский — Польша президенты һөргөндә  (2003 йылдың 19 майында)
* Мария-Тереза һәм Пьер Шабон  — йәмәғәт эшмәкәрҙәре ( 2008 йылдың 14 июне)
* Зыгмунт Ролат — йәһүд сығышлы эшҡыуар һәм филантроп  (2012 йылдың 26 ғинуарында)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Ясная Гора
* Ченстоховская икона Божией Матери
* Дом Великого князя в Ченстохове
* Ракув — футбольный клуб

## Иҫкәрмәләр


## Әҙәбиәт

* *Almanach Częstochowy*, Częstochowa 1990—2002 ISSN 0860-7362
* *Częstochowa i jej miejsce w kulturze polskiej*, Częstochowa 1990
* Stefan Krakowski, Alfred Czarnota: *Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych*, Katowice 1964
* *Historyczny atlas Polski*, Warszawa 2011 

## Һылтанмалар

* Официальная страница города на русском языке (имеются также другие языки)