open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Танысау

**Танысау** (икенсе исеме Ташморон) — Башҡортостандың Учалы районындағы татар ауылы, Ахун ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 71 кеше.
Почта индексы — 453733, ОКАТО коды — 80253815003.

## Географик урыны
Танысау йылғаһы (Уй йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. 
* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 32 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ахун): 7 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Учалы): 37 км

## Тарихы
Ауылға XX быуаттың 50‑се йылдар башында «Ҡыҙыл партизан» колхозының малсылыҡ фермаһы ойошторолған ваҡытта нигеҙ һалына. 1952 йылда һуғыш ветераны Хәбиров Мөхәмәтйән Ғүмәр улы колхоз рәйесе була, рәйес вазифаһында 1964 йылға тиклем эшләй. Уның эше барышында 2500 гектар яңы ер үҙләштерелә, 85 саҡрым электр линиялары үткәрелә, малсылыҡ фермалары, ҡошсолоҡ фабрикаһы төҙөлә, Лачбай битләүендә матур алма баҡсаһы барлыҡҡа килә, йәшелсәләр үҫтерелә башлай, иген культураларын киптереү өсөн агрегат, келәттәр, иген һаҡлағыстар, Мәҙәниәт йорто төҙөлә.

1964—1971 йылдарҙа Шәрипов Әҙип Хәбиб улы колхоз рәйесе була. Ул эшләгән ваҡытта колхозда ҙур үҙгәрештәр була. Нәҡ ул етәкселек иткән осорҙа игенселек менән шөғөлләнеү мәҙәниәте йәйелдерелә, колхоз техника менән тәьмин ителә, төҙөлөш һәм, иң мөһиме, кадрҙар әҙерләнә. Административ бина, МТМ корпустары һәм гараж, амбулатория, ике фатирлы бер нисә йорт төҙөлә. Паркка нигеҙ һалына, Ахун - Учалы юлы буйлап 1,5 саҡрымдан ашыу оҙонлоҡта ағас үҫентеләре ултыртыла, мәктәп, китапхана төҙөлә .

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

2022 йылдың 1 апреленә Башҡортостан Республикаһының Танысыу ауылында бөтәһе 23 ир-егет (44.66%) һәм 29 ҡатын-ҡыҙ (55.34%) йәшәй.
; Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, күпселек милләттәр - башҡорттар (50%), татарҙар (49%).

## Урамдары

* Аҡбейек урамы ()
* Ҡайын урамы () 
* Ленин урамы ()

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 

## Сығанаҡтар
Бөйҙө

**Бөйҙө** () — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Ахун ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 764 кеше.
Почта индексы — 453703, ОКАТО коды — 80253816001.

## Географик урыны
Район үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа 14 км һәм Учалы тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 21 км алыҫлыҡта Бөйҙө йылғаһы (Уй йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 14 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Учалы): 21 км.

## Тарихы
Ауылға Верхнеурал өйәҙе Ҡара-Табын улусы халҡы нигеҙ һала, 1795 йылдан билдәле. Типтәрҙәр шулай уҡ Бөйҙө приискыһында ла йәшәгән. 1920 йылда унда 6 йорт-хужалыҡта 42 кеше иҫәпләнгән.
Типтәрҙәр игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. XVIII быуат аҙағында улуста барлығы 4 тирмән булған. Әммә барлыҡ типтәрҙәр ҙә иген үҫтермәгән. Уларҙың игенселеге үҫешмәгән була, уға типтәрҙәр составына ҡушылған ярым күсмә башҡорттар йоғонто яһай. Типтәр-Учалы улусында типтәрҙәрҙең ике командаһы менән ике старшина идара итә..

1920 йылда Бөйҙө — Иверск алтын табыу приискыһы.

1939 йылда Бөйҙө приискы ҡасабаһы булараҡ теркәлгән.

1943 йылда алып Бәләкәй Учалы ҡасаба советы составындағы Бөйҙө ҡасабаһы.

1963—2000 йылдарҙа Учалы ҡасабаһы составындағы ауыл.

2000 йылдың ноябренә тиклем Учалы ҡалаһы составына инә; «Бөйҙө ауыл советын Учалы ҡалаһынан Башҡортостан Республикаһының Учалы районына тапшырыу тураһында» 95-се БР Законына ярашлы, Учалы районына күсерелә.

## Рәсемдәр
thumb|center|600px|Бөйҙө ҡасабаһы Старатель урамы панорамаһы
 

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (87 %).

## Урамдар

* Ахун урамы ()
* Көнсығыш урамы ()
* Жураковка урамы ()
* Комбинат урамы ()
* Комбинат тыҡрығы ()
* Михаил Беляев урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Таулы урамы ()
* Йәйғор урамы ()
* Йылға урамы ()
* Старателдәр урамы ()
* Теплица урамы ()
* Тимофеевка урамы ()
* Химзавод урамы ()
* Шоссе урамы ()
* Үҙәк урам ()

## Инфраструктура
Иҡтисады нигеҙе — Бөйҙө приискыһы, алтын, гранит табыу.

Урта дөйөм белем биреү мәктәбе, мәҙәниәт йорто, ауыл китапханаһы, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункт эшләй.

## Транспорты
Ауылда автотранспорт бар. «Бөйҙө-1», «Бөйҙө-2» йәмәғәт транспорты туҡталыштары.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий  
* 

## Сығанаҡтар
Исмәғил Тасимов

**Исмәғил Тасимов** — мәғдән сәнәғәтсеһе. Рәсәйҙең тәүге техник юғары уҡыу йорто — Санкт-Петербург тау институтын асыусы. Был институт Фрейнбергтағы донъяла беренсе тау академияһынан ете йыл һуңыраҡ асылған.

## Хәтер
* Санкт-Петербург тау академияһына Тасимовҡа таҡтаташ ҡуйылған.
* Башҡортостандың Аҡъяр тау колледжына уның исеме бирелгән.
* Пермь крайының Ҡуян ауылында Исмәғил Тасимовҡа таҡтаташ асылған.
* 2006 йылдан Өфөлә Тасимов уҡыуҙары уҙғарыла.
* 2023 йылда Пермь ҡалаһында бюст асылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Информационное агентство «Башинформ»
* Информационное агентство «Башинформ» «Имя башкирского рудопромышленника Исмагила Тасимова увековечено в стенах Санкт-Петербургского горного института»
* 04.04.2007 Торжественное заседание Учёного Совета Санкт-Петербургского государственного горного института в связи с 450-летием добровольного вхождения Башкирии в состав России и открытие памятной доски пермскому рудопромышленнику Исмагилу Тасимову  
* Арҙаҡлы шәхестәребеҙ 
* Аҡъюлов И. Исмәғил Тасимовтың тыуған ерендә : [руда сәнәғәтсеһе Исмәғил Тасимов хаҡ., Пермь ө.] / Илдар Аҡъюлов // Башҡортостан. — 2007. — 11-12 дек.
* 456 лет с Россией
Ҡорбан байрамы

**Ҡорбан байрамы** (: *Ид әл-Әдһа*;  : *Ҡорбан ғәйете*) — иң мөһим мосолман байрамдарының береһе. Хаж тамамланыуын белдерә, зөлхизә айының 10-сы көнөндә, йәғни ураҙанан һуң 70 тәүлек үткәс байрам ителә һәм өс-дүрт тәүлеккә һуҙыла.

## Тарихы

Ҡөрьән буйынса, Ибраһимдың төшөнә Аллаһ беренсе улы Исмәғилде ҡорбан итеп килтерергә ҡушҡан икән, тип керә. Ибраһим Аллаһ бойороғон башҡарыу өсөн хәҙерге Мәккә ҡалаһы урынлашҡан үҙәнгә килә. Әммә Ибраһим өсөн был һынау ғына була. Аллаһ ҡорбанға килтереләсәк улын һарыҡ бәрәсенә алыштырырға бойора.

Ҡорбан салыу — шәфҡәтлелек, мәрхәмәтлелек, рәхимлелек билдәһе булып тора. Аллаһы Тәғәләнең ризалығына өмөт итеп ҡорбан салыу Зөлхизә айының 10-сы, 11-се, 12-се көндәрендә башҡарыла.

## Ҡорбан малы
Һыйыр, буйвол, дөйә, һарыҡ-кәзә, ҡуй кеүек айыра тояҡлы хайуандар ҡорбан малы була ала. Ғәҙәттә, һарыҡ-кәзәнең тәкәһе, инә дөйә,тыу һыйыр ҡорбанға килтерелә. Һарыҡ-кәзә кәмендә бер йәшлек булырға тейеш, 6-7 айлыҡ бәрәстәрҙе лә ҡорбан итергә мөмкин. Һыйыр малына ике йәш тулып үткән булырға тейеш.

Ҡырағай хайуандар (мышы, болан, ҡыр кәзәһе) ҡорбан була алмай. Салына торған малдың күҙе һуҡыр булмауы, ағзаларының теүәл булыуы шарт. Ҡолағы йәки ҡойроғоноң өстән бер өлөшөнән артыҡ киҫелгән булһа, уны ҡорбанға салырға ярамай. Әтәс, тауыҡ, ҡаҙ һәм башҡа ҡыр ҡоштары, шулай уҡ ите ашарға яраҡлы ҡыр боланы, ҡыр һыйыры, илек (ҡыр кәзәһе), ҡуян кеүек хайуандар ҙа был маҡсатта тотонола алмай. Бер баш һарыҡ йәки кәзә фәҡәт бер кеше, ә дөйә йәки һыйыр ете кеше исеменән салына ала. Был осраҡта һәр ҡайһыһының мосолман булыуы һәм Аллаһ ризалығы өсөн салырға ниәт итеүе кәрәк. Ҡорбанлыҡ итенең өстән бер өлөшөн салыусы үҙе файҙалана, ҡәрҙәш-ырыуына, фәҡир-етемдәргә өләшә. Уның итен һатыу харам. Тиреһен дә фәҡирерәк кешегә бирергә фарыз. Йә булмаһа, Ҡөрьән кеүек изге китапҡа ла алмаштырыу мәғҡүл.

## Ҡорбан байрамын үткәреү көндәре

## Ҡорбан байрамы әҙәбиәттә
Мостай Кәримдең "Оҙон-оҙаҡ бала саҡ" әҫәрендә ошо байрам менән бәйле ваҡиға һүрәтләнә:
 

## Әҙәбиәт
* Мостай Кәрим.Оҙон-оҙаҡ бала саҡ. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1981,—296 бит.

## Һылтанмалар

* 
* «Йәшлек» гәзитендә Вәғәз. Бөйөк байрамыбыҙ мөбәрәк булһын! 
* «Йәшлек» гәзитендә Вәғәз. Мөбәрәк булһын! 
* «Йүрүҙән» гәзитендә Вәғәз. Ҡорбан байрамы мөбәрәк булһын! 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Сыуаштар

**Сыуаштар** () — Рәсәй Федерацияһының күп һанлы төрки халыҡтарының һәм илдең иң ҙур этностарының береһе. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, сыуаштарҙың дөйөм һаны 1 миллион 637 мең самаһы. 

Сыуашстанда йәшәүселәрҙең 49,2 проценты ошо милләт вәкилдәре. Сыуаш диаспоралары, йыйнаҡ төркөмдәр булып, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә лә көн итә. Ситтә йәшәүселәрҙең 30 процент самаһы Урал-Волга республиалары һәм өлкәләрендә: Башҡортостан, Татарстан,   Ульяновск, Һамар һәм Һарытау өлкәләрендә тупланған.

Бынан тыш сыуаштар Ҡаҙағстан, Украина һәм Беларусь Республикаһында йәшәй.

Сыуаштар Көньяҡ Урал буйына XVII быуат башында күсенә башлай.

Башҡортостанда сыуаштар халыҡ һаны буйынса урыҫтарҙан, башҡорттарҙан, татарҙарҙан ҡалышып 4-се урында. Улар башлыса Ауырғазы районында — 12,5 мең, Бишбүләк районында — 10, 4 мең, Стәрлетамаҡта — 4,9 мең, Ҡырмыҫҡалы районында — 4,8 мең йәшәй.

Сыуаш шағирҙары К. В. Иванов, Я. Г. Ухсай Башҡортостандың Бәләбәй районы Ыҫлыҡбаш ауылында тыуған.

Космонавт Андриян Николаев та сыуаш милләтенән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Чуваши: главные тайны народа
ОКАТО

**ОКАТО́ коды**, **ОКАТО́ һаны** ( һүҙҙәренән ҡыҫҡартма) — Рәсәй Федерацияһының барлыҡ төбәктәре һәм тораҡ пункттарының дөйөм төркөмләүсе исемлеге; статистика һәм иҡтисад кеүек өлкәләрҙә мәғлүмәтте ышаныслы, сағыштырырлыҡ һәм автоматик рәүештә эшкәртеү өсөн булдырылған.

## Иҫәп-теркәү берәмектәре
ОКАТО исемлегенә түбәндәге теркәү административ бүленеш берәмектәре инә:
* республикалар
* крайҙар
* өлкәләр
* Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡалалар
* автономлы өлкәләр
* автономлы округтар
* райондар
* ҡалалар
* ҡала райондары һәм округтары
* ҡала тибындағы ҡасабалар
* ауыл советтары
* ауыл тораҡ пункттары (ауылдар, ҡасабалар, утарҙар, станицалар һ.б.)

Административ бүленеш берәмектәре исемлектә иерархия рәүешендә төркөмләнә.

Берәмектәренең барыһы ла административ бүленеш буйынса төркөмдәргә бүленә; был төркөмдәр административ буйһоноу буйынса өс классификация кимәленә ҡарай. Билдәле кимәлгә ингән һәр берәмек үрге кимәлгә ҡараған ярашлы берәмеккә туранан-тура буйһона.

Классификацияның беренсе кимәленә федерал әһәмиәткә эйә булған берәмектәр ҡарай:
* республикалар
* крайҙар
* өлкәләр
* Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡалалар
* автономлы өлкәләр
* * Рәсәй Федерацияһы составына ингән автономлы округтар.

Икенсе кимәлгә түбәндәгеләр ҡарай:
* край йәиһә өлкә составына ингән автономлы округтар
* Республика, край, өлкә, автономлы өлкә, Рәсәй Федерацияһы составына ингән автономлы округ райондары; ҡала-эсе райондары, Федераль әһәмиәткә эйә булған ҡала округтары
* республика, край, өлкәлргә буйһонған ҡалалар һәм ҡасабалар.

Өсөнсө кимәлгә түбәндәгеләр ҡарай:
* республика, край, өлкәләргә буйһонған ҡалаларҙың эске райондары һәм округтары
* районға буйһонған ҡалалар
* районға буйһонған ҡала тибындағы ҡасабалар
* ауыл советтары.

Ауыл тораҡ пункттары өсөнсө кимәл берәмектәре эсендә танытыла.

## ОКАТО һаны төҙөлөшө миҫалы
Миҫал өсөн, Учалы районының Ҡарт Муйнаҡ ауылының ОКАТО һаны — 80 253 884 004. Был һан ошондай өлөштәрҙән төҙөлгән:
* 80 (1-се һәм 2-се һан урыны) — Башҡортостан Республикаһы;
* 2 (3-сө урын) — «район» билдәһе (классификацияның өсөнсө кимәле) — бынан һуң район тураһында мәғлүмәт бирелә;
* 53 (4-се һәм 5-се урын) — Учалы районы коды;
* 8 (6-сы урын) — «ауыл советы» билдәһе — бынан һуң ауыл советы тураһында мәғлүмәт бирелә;
* 84 (7-се һәм 8-се урын) — Туңғатар ауыл советы коды;
* 004 (9-сы, 10-сы һәм 11-се урын) — Ҡарт Муйнаҡ ауылын танытҡан код.

## Һылтанмалар
* «Территориальное устройство России» сайтында ОКАТО тураһында мәғлүмәт 
* ОКАТО СИРИУС НТ сайты — Интернетта ОКАТО һанын белеү өсөн.
* ОКАТО  Адрес буйынса ОКАТО һанын белеү хеҙмәте.
23 март

**23 март** — григориан стиле буйынса йылдың 82-се (кәбисә йылында 83-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 283 көн ҡала.

 
## 
* 1797: Ырымбур губернаһының үҙәге Өфө ҡалаһынан Ырымбурға күсерелә.
* 1876: Рәсәй империяһы инженеры Павел Яблочков электр лампочкаһына патент ала.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:23 мартта тыуғандар</categorytree>*
* 1770: Граф Пётр Толстой, Рәсәй империяһының хәрби һәм дәүләт эшмәкәре.
* 1770: Эрих Голлербах, Рәсәй империяһының сәнғәт белгесе, тәнҡитсе, библиограф.
* 1905: Борис Тенин, театр һәм кино актёры, педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1981).
* 1910: Акира Куросава, Япония кинорежиссёры, күп кинопремиялар лауреаты.
* 1915: Василий Зайцев, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, снайпер, Советтар Союзы Геройы (1942).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:23 мартта вафат булғандар</categorytree>*

##
Өфө мосолман зыяраты

**Өфө мосолман зыяраты** — Өфөлә, Ағиҙелдең үрге ярында урынлашҡан мосолман зыяраты; Алтай һәм Кесе Ахтыр урамдарына сиктәш. Кәмендә биш ҡәберлек ҡатламы билдәле. Зыярат майҙанында *Ғофран мәсете* эшләй.

Ҡала тарихын өйрәнеүселәр фараз итеүенсә, йылға ярындағы ҡәберлек XIX быуаттың 30-сы йылдарында барлыҡҡа килә.
Ҡағыҙҙа тәүтапҡыр 1852 йылда телгә алына — был осорҙа Өфөлә зыяраттар өсөн ер тәғәйенләнә. Архив сығанаҡтары бәйән итеүенсә, 1892—1897 йылдарҙа ҡәберлекте ҡала ситенә сығарыу өсөн комиссия ойошторола, әммә һуңыраҡ ул зыяраттың бороңғолоғона һылтанып, уны урынында ҡалдырырға ҡара итә.

Оҙаҡ йылдар буйы зыярат тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора. Көньяҡҡа ҡараған тау битендә ташлы дала өсөн хас булған утыҙҙан ашыу үҫемлек төрө үҫкән, шул иҫәптән һирәк һәм реликт үҫемлектәр ҙә: сысҡан ҡойроғо, терескен үләне һ.б. Хәҙерге мәлдә уларҙың күбеһе юҡҡа сыҡҡан.

## Зыяратта ерләнгән шәхестәр
* Заһир Исмәғилев (1917—2003) — күренекле башҡорт композиторы

* Рәми Ғарипов (1932—1977) — күренекле башҡорт шағиры, тәржемәсе һәм журналист, Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1988, үлгәндән һуң). 1960 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* Мостай Кәрим (1919—2005) — Башҡортостандың халыҡ шағиры.
* Ҡудашева Фәриҙә Йәһүт ҡыҙы (1920—2010) — Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ йырсыһы.
* Таһир Күсимов (1909—1986) — Советтар Союзы Геройы
* Ғәбдрахман Рәсүлев (1889—1950) — күренекле башҡорт дин әһеле.
* Әхнәф Ибраһим улы Харисов (1914—1977) — башҡорт яҙыусыһы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы (1972), профессор (1972), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

## Ҡыҙыҡлы факттар

Өфө мосолман зыяратында һәм Өфөнөң Сергиево зыяратында күренекле шәхестәр ерләнгәнен иҫәпкә алып, 2012 йылда зыяраттарға тарихи-мемориаль статусы бирелә.
.

## Иҫкәрмәләр
Туйсина Рәшиҙә Ғилметдин ҡыҙы

**Туйсина Рәшиҙә Ғилметдин ҡыҙы** (10 май 1942 йыл) — башҡорт бейеүсеһе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1978) һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы (1974), Башҡортостандың Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең элекке солисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1974), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012).

## Биографияһы
Рәшиҙә Ғилметдин ҡыҙы Туйсина 1942 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында тыуған.

Рәшиҙә 1960 йылда Баймаҡта пионервожатый булып эшләгән сағында Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә бейеүселәр йыйыу тураһында иғлан ишетә. Конкурста үҙе яратып бейегән «Заһиҙа»ны башҡара. Ансамбль етәксеһе Фәйзи Ғәскәров тал сыбығындай нәҙек, һомғол буйлы йәш ҡыҙҙың киләсәктә башҡорт бейеүе сәнғәтенең ынйыһы буласағын төҫмөрләп ҡала һәм ансамблгә саҡыра. Шунан бирле ошо танылған коллективта оҙаҡ йылдар эшләп, дан һәм шөһрәт ҡаҙанып ҡына ҡалмай, ә башҡорт бейеү сәнғәтен донъя кимәленә күтәрә.

Бейеүсенең репертуарында «Заһиҙа», «Гөлнәзирә», «Ете ҡыҙ», «Шаян ҡыҙҙар» һ.б. бейеүҙәр бар.

1968 йылда Рәшиҙә Туйсина ире Әнүәр Ишбирҙин һәм Салауат Дәүләтбаев менән Софияла Йәштәр һәм студенттарҙың IX Бөтә донъя фестивалендә ҡатнаша. Фестивалдән бейеүсе алтын миҙал алып ҡайта. Шул уҡ йылда уға Ғәлимов Сәләм исемендәге премия бирелә.

Мәскәүҙең Кремль һарайы, Франция, Һиндостан, Испания, Германия, Швеция, Пакистан, Финляндия һәм башҡа илдәр тамашасылары алҡышлай.

Башҡорт бейеү сәнғәтен юғары кимәлгә күтәргәне өсөн Рәшиҙә Туйсинаға Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1972)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1974)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1978)
* Йәштәр һәм студенттарҙың IX Бөтә донъя фестиваленең (София) алтын миҙалы (1968)
* Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1968)
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1974)
* Салауат Юлаев ордены (2012)
## Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ишбирҙин Хәлил Әнүәр улы

Заһиҙә (бейеү)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Башҡортостан» гәзите «Ихласлыҡтыр уның асылы» (Башҡорт бейеүе алиһәһе күркәм юбилейын билдәләй) 
* Башкортостандың ҡыҫҡаса энциклопедияһы 
* «Бельские просторы» журналы
*Бейей-бейей донъя яуланы
Алга (район гәзите)

**Алга ** – Борай районы хакимиәте, Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығының ижтимағи-сәйәси гәзите. 

Ойоштороусылары: Район Советы, район хакимиәте. 

1930 йылдың декабренән башлап аҙнаһына 3 тапкыр татар телендә сыға. Тиражы - *5 918* дана.

## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр

Төркөм:Борай районы
Табын (гәзит)

**Табын** — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районының ижтимағи-сәйәси гәзите. Ойоштороусылары: Ғафури район Советы һәм редакцияның хеҙмәт коллективы. 1931 йылдың октябренән башлап аҙнаһына 2 тапҡыр сыға. 388 830 д.

## Тарих
* 1931 йылдың 11 октябрендә Ғафури районының «Ударник хлебозаготовок» тигән исем менән урыҫ телендә нәшер ителгән район гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. Гәзиттә материалдар «Икмәк өсөн көрәш — Башҡортостан индустриализацияһы темпы өсөн көрәш» тигән дөйөм баш аҫтында сыға. Гәзиттең колхоздар үҫешендәге уңыштар, икмәк өсөн көрәш фронтындағы еңеүҙәр, етешһеҙлектәр хаҡында материалдарға ҙур урын бирә.
* Ошо уҡ йылда ВЛКСМ райкомы үҙенең «Красноусольский комсомолец» гәзитен сығара башлай.
* 1935 йылдың ғинуарынан башҡорт телендә үҙ аллы «Еңербеҙ» район гәзите сыға башлай.
* 1957 йылда райондарҙы эреләтеү башланғас, Ғафури районы Стәрлетамаҡҡа ҡушыла һәм гәзит «Знамя коммунизма» исеме аҫтында нәшер ителә.
* 1965 йылдың апрелендә «Звезда», шул уҡ ваҡытта башҡорт телендә «Йондоҙ» дубляж район гәзиттәре сыға башлай.
* 1991 йылдың ғинуарынан үҙ аллы «Табын» район гәзите донъя күрә. Шулай итеп, Ғафури районында ике үҙ аллы «Табын» һәм «Звезда» гәзиттәре сығып килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Урал (гәзит)

**«Урал»** — Башҡортостан Республикаһы Белорет районы һәм Белорет ҡалаһының ижтимағи-сәйәси гәзите. 1922 йылдан башлап башҡорт телендә сыға, һуңғы йылдарҙа аҙнаға ике тапҡыр: шишәмбе һәм йома көндәрендә нәшер ителә. Тиражы — 1211 дана (февраль 2020 йыл).

Баҫманың ойоштороусылары: Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, «Башҡортостан Республикаһы нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы һәм «Урал» гәзите редакцияһы.

## Тарихы
Гәзиттең дөйөм тарихы 1922 йылда Белорет ҡалаһында урыҫ телендә сыға башлаған «Южно‑Уральский рабочий», 1923–1928 йылдарҙа донъя күреп килгән «Гудок» һәм артабан «Белорецкий рабочий» гәзиттәренә барып тоташа.

1931 йылдың октябренән «Ҡатай эшсеһе», 1932—1941 йылдарҙа — «Металл өсөн» исеме менән башҡорт телендә һәм бер үк ваҡытта 1937 йылға тиклем «Металлург» исеме менән урыҫ телендә нәшер ителә. 1933 йылдан башлап баҫмныңа башҡорт телендә «Күмер өсөн көрәш», «Удар баҫыуҙа» һәм «Удар төҙөлөш» тигән ҡушымталары сыға.

Бөйөк Ватан һуғышы менән бәйле 1941—1945 йылдарҙа гәзит сығыуҙан туҡтап тора.

1945 йылдың авгусынан район баҫмаһы «Сталинсе» исеме менән, ә 1959 йылдан — урыҫ телендәге «Путь Ленина» гәзитенең тәржемә-дубляжы булараҡ «Ленин юлы» исеме донъя күрә.

1962 йылдың майынан район һәм ҡала гәзитенең исеме «Урал»ға үҙгәртелә, һәм ул шул атама менән ике телдә 1988 йылға тиклем, артабан 1996—2000 йылдарҙа нәшер ителә һәм урыҫ телендәге үҙ аллы «Белорецкий рабочий» гәзите булып айырылып сыға.

## Ҡаҙаныштары
* 2015 йылда «Урал» гәзите Башҡортостандың тағы ла ете баҫмаһы иҫәбендә «социаль әһәмиәтле киң мәғлүмәт сараһы» исемлегенә инде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 23 октябрь.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — «Урал», гәзит     
* «Урал» гәзитенең рәсми сайты 
* В Белорецке отметили юбилей газеты «Урал». Администрация муниципального района Белорецкий район Республики Башкортостан. Официальный сайт. 22 декабря 2017 года.
Химик элементтар исемлеге

**Химик элементтар исемлеге** атом массаһы үҫеүе буйынса тәртипкә килтерелгән, башҡа параметрҙар буйынса төрҙәргә бүлеү мөмкинлеге лә ҡаралған. Таблицала химик элементтың исеме, символы, химик элементтарҙың периодик системаһындағы төркөмө һәм периоды, атом массаһы (тотороҡло изотоптың), тығыҙлығы, иреү температураһы, ҡайнау температураһы, асылған йылы, тәү башлап асыусының фамилияһы бирелә.

Химик элемент ғаиләһе төҫө ошо таблицалағы төҫкә тура килә:



 

## Иҫкәрмәләр

## Аббревиатуралар
* GSI — Gesellschaft für Schwerionenforschung (Ауыр иондарҙы өйрәнеү йәмғиәте), Вихаузен, Дармштадт, Германия
* ОИЯИ — Берләшкән ядро тикшереүҙәре институты, Дубна, Мәскәү өлкәһе, Рәсәй (JINR, Joint Institute for Nuclear Research)
* LLNL — Lawrence Livermore National Laboratory (Э. Лоуренс исемендәге Ливермор милли лабораторияһы), Ливермор, Калифорния, АҠШ
* LBNL — Lawrence Berkeley National Laboratory, Беркли, Калифорния, АҠШ

## Һылтанмалар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).
* WebElements Periodic Table. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers 110—116 taken from this source.
Салауат (гәзит)

**«Салауат»** — сәйәси-ижтимағи гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса агентлығы, БР‑ҙың «„Башҡортостан Республикаһы“ нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы. Салауат ҡалаһында 1999 йылдың ноябренән алып аҙнаһына 2 тапҡыр башҡорт телендә сыға.

## Тарихы
1997 йылдың 21 октябрендә гәзиттең тәүге һаны нәшер ителә.
1999 йылдың ноябрендә рәсми рәүештә теркәлә. Тәүге йылдарҙа баҫма аҙнаһына бер тапҡыр, ә 2002 йылдың ғинуарынан аҙнаһына ике тапҡыр 4А3 форматы менән сыға.

Гәзиттең мөхәррирҙәре: беренсе мөхәррир — Ирмәк Хәсәнов, унан һуң коллектив менән оҙаҡ йылдар Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы Мөхтәр Сабитов етәкселек итә, 2007 йыл башынан гәзиттең мөхәррире итеп Рима Ҡотлоғәләмова тәғәйенләнә.

## Өлгәшкән уңыштары һәм бүләктәре
Гәзит коллективының ижади эшмәкәрлеге дипломдар һәм Рәхмәт хаттары менән билдәләнгән.
* 2005 йылда киң мәғлүмәт сараларында «Салауат Юлаев беҙҙең йөрәктәрҙә» темаһын иң яҡшы яҡтыртыу номинацияһында 3-сө дәрәжә диплом. *2006 йылда «Полиграфия. Матбуғат донъяһы. Реклама» тип аталған XI Халыҡ-ара махсус күргәҙмә дипломы.
* Г. Асҡарова йәш журналистар республика фестивалендә милли проекттарҙы яҡшы яҡтыртҡаны өсөн махсус бүләк менән бүләкләнә.
* Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты рәйесе, баш мөфтөй Тәлғәт Тажетдин ҡултамғаһы менән ислам динен әүҙем яҡтыртҡаны өсөн Рәхмәт хаты.
* Гөлнара Йәмилева спорт журналистары конкурсының дипломанты булды.

- тип күҙаллай редакция коллективы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Å (латин хәрефе)

150px|thumb|Хәреф күренеше
**Å, å** — латин хәрефе. Ул норвег, швед, дан, төньяк фриз, валлон, чаморро һәм истрорумын әлифбаларында, шулай уҡ луле-саами, колтта-саами һәм төньяҡ саами әлифбаларында ҡулланыла. Фин телендә был хәреф швед, дан һәм норвег исемдәрендә генә ҡулланыла.

Был хәрефтең боронғораҡ аналогы — *aa* диграфы. Артабан икенсе *a* хәрефе диакритик тамғаһына тип үҙгәртелде.
## Әйтелеше
Скандинавия телдәрендә **å** хәрефтең ике әйтелеше бар:  һәм  (данса) йәиһә  (норвегса һәм финса)

Швед теленең эльвдаль диалектында Ą̊ харефе лә ҡулланыла.

A
Йәшел

**Йәшел** — өс төп төҫтөң береһе, спектрҙа йәшел төҫ диапозоны 5000-565 нанометр.
Тәбиғәттә күпселек үҫемлектәр, фотосинтез пигменты — хлорофилл булғанға, йәшел төҫтә.

Составында хром булған минералдар ғәҙәттә йәшел төҫлө була. Мәҫәлән: зөбәржәт, малахит, гранит, ҡыр шпаты.

Техникала, сәнәғәттә йәшел төҫ хәүефһеҙлекте белдерә. Мәҫәлән, светофор йәшел төҫтә.

Йәшел төҫ: Ислам төҫө, эсперанто хәрәкәте төҫө, «Гринпис» хәрәкәте төҫө.
Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы

**Аҡназаров Зәкәриә Шәрәфетдин улы** (22 август 1924 йыл — 2 апрель 2000 йыл) — совет комсомол, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1962—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 6—9‑сы, РСФСР-ҙың 10-сы һәм 11‑се, Башҡорт АССР-ының 4—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1966—1971 йылдарҙа КПСС‑тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары кавалеры. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.

## Биографияһы
Зәкәриә Шәрәфетдин улы Аҡназаров 1924 йылдың 22 авгусында БАССРҙың Йылайыр кантоны (хәҙерге Баймаҡ районы) Ямаш ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша (1942—1945), Темәс педучилищеһын (1940), К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын (1950), Өлкә-ара партия мәктәбен (Өфө, 1948), КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын (Мәскәү, 1962) тамамлаған.

* 1941—1942 − Баймаҡ районы Мырҙый башланғыс мәктәбендә уҡытыусы;
* 1946—1948 − ВЛКСМ-дың Баймаҡ район комитетының икенсе секретары;
* 1948—1951 − ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары, секретары, икенсе секретары;
* 1951—1954 − ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары;
* 1954—1962 − КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире;
* 1962—1986 − Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе.

Ике Ленин (1971, 1984), Октябрь Революцияһы (1981), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1966) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1974) ордендары, СССР-ҙың күп миҙалдары менән бүләкләнгән. Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.
## Ғаиләһе
Ҡатыны Аҡназарова (Медведева) Федора Петровна (1923—1995) Баҡалы районы Яңы Балыҡлы ауылынан. Күп йылдар комсомол һәм партия органдарында эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Зәғәфүрәнов Фәйзрәхман Зәғәфүрән улы

**Фәйзрәхман Зәғәфүрән улы Зәғәфүрәнов** (10 октябрь 1913 йыл — 5 сентябрь 1975 йыл) — башҡорт совет дәүләт эшмәкәре, 1950—1967 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ (1940), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1963) һәм «Почёт Билдәһе» (1949) ордендары кавалеры. 

## Биографияһы
Зәғәфуранов Файзрахман Зәғәфуран улы 1913 йылдың 10 октябрендә Өфө губернаһының Златоуст өйәҙе Һөләймән ауылында тыуған. Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Башҡорт юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбен тамамлаған.

Башкомвуз уҡытыусыһы (1935—1937), өлкә политпросветмәктәп (1939), Темәс башҡорт педагогия училищеһы директоры (1943—1945) булып эшләй.

1950—1967 йылдарҙа БАССР Юғары Советы Президиумы Рәйесе вазифаһын атҡара.

СССР Юғары Советы депутаты (1950—1966), РСФСР Юғары Советы депутаты (1955—1959, 1963—1967) булып һайлана.

## Белеме
Башҡортостан юғары (коммунистик) ауыл хужалығы мәктәбен (Өфө, 1935), КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен (Мәскәү, 1962) тамамлаған.

## Хеҙмәт эшмәкәрлеге
* 1930—1932 — Мәсетле районында иҫәпсе;
* 1935—1937 — Башҡортостан юғары (коммунистик) ауыл хужалығы мәктәбе уҡытыусыһы (Өфө);
* 1937—1943 — Өлкә сәйәси ағартыу мәктәбе директоры (Стәрлетамаҡ);
* 1943—1945 — Темәс башҡорт педагогия училищеһы директоры;
* 1945—1948 — ВКП(б)ның Баймаҡ район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире;
* 1948—1950 — ВКП(б)ның Баймаҡ район комитеты секретары һәм беренсе секретары;
* 1950—1957 — Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе;
* 1967—1971 — Башҡорт АССР-ы Министрҙар кабинеты эргәһендәге Дәүләт арбитражында баш арбитраж.

## Ижтимағи эшмәкәрлеге
* СССР-ҙың Юғары Советы депутаты (1950—1966),
* РСФСР- ҙың Юғары Советы депутаты (1955—1959, 1963—1967),
* Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты (1951—1967).

## Бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957, 1963),
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1940),
* «Почёт Билдәһе» ордены (1949).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* [Башкортостан: Краткая энциклопедия ([рус теле|русса])]
* Статья на Новости на rb7
* Иңдәрендә ине ил хәстәре. Ризван Хажиев. «Ағиҙел» журналы, Октябрь 2013.
Автономия

**Автономия**, этностың ойошоп йәшәгән тарихи тыуған ерендә үҙ аллы идара итеүе.

Автономиялы берәмектәр үҙәк власть билдәләгән сиктәрҙә дәүләт власын һәм идара итеүҙе үҙ аллы тормошҡа ашырыу хоҡуғына эйә. СССР-ҙа автономиялар милли-территроиаль принцип буйынса төҙөлдө. Уға дәүләттең тормош-көнкүреше һәм милли составы менән айырылып торған, биләдәле кимәлдә иҡтдисади бөтөн булған төбәктәр эйә булды. Тәүге мәлдә совет автономиялары сәйәси һәм административ автономиялар рәүешендә барлыҡҡа килә. Юғары, сәйәси автономияларға — автономиялы совет социалистик республикалары, ә административ автономияларға — автономиялы өлкә, милли округтар, хеҙмәт коммуналары инә.

Дәүләт булараҡ, БАССР-ҙың үҙ Конституцияһы, дәүләт власының юғары органдары (Юғары Советы, Юғары Советы Президумы), хөкүмәте (Министрҙар Советы), идара итеүҙең үҙәк органдары (министырлыҡтар һәм ведомствалар), хөкөм эшмәкәрлегенең юғары органы (Юғары суды), закондар сығарыуға, гражданлыҡҡа, территорияның тейелмәҫлегенә хоҡуғы, дәүләт символдары (гербы, флагы, баш ҡалаһы) һәм башҡа дәүләт атрибуттары булдырылғайны. (ҡара: «Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеүе»)

## Әҙәбиәт
* Народы России: Энциклопедия. М., 1994
Ҡалтасы районы

** Ҡалтасы районы ** () Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан район. Үҙәге - Ҡалтасы ауылы.

## Географик урыны
* Район биләмәләре Тере Танып һәм Беүә йылғалары араһында ята. Дөйөм алғанда, климаты йылы, уртаса дымлы. Урман зонаһында ылыҫлы һәм япраҡлы ағастар 60308 гектар майҙан биләй.
* Ҡалтасы ауылы Өфө ҡалаһынан 210 км, Яңауыл тимер юл станцияһынан 50 км, Нефтекама ҡалаһынан 40 км йыраҡлыҡта урынлаша. Төньяҡта - Яңауыл, көнсығышта — Борай, көньяҡта — Дүртөйлө, көнбайышта — Краснокама райондары менән сиктәш.
* Район аша республика әһәмиәтендә Өфө — Бөрө — Нефтекама автомагистрале үтә. 
* Район ерҙәре буйлап Тере Танып, Гәрәй, Кейебәк, Ҡалтасы, Тиктәм, Кәлтәй, Урья, Әмзә, Березовка йылғалары һәм 119 шишмә, бәләкәй йылғалар аға. Уларҙың дөйөм оҙонлоғо 469.7 км, шул иҫәптән Тере Танып йылғаһы — 37 км. Йылға-һыу фондының дөйөм майҙаны 66 гектар. 
* Район территорияһында 17 күл бар, уларҙың дөйөм майҙаны 23.2 гектар.
* Районда нефть, кирбес-керамзит сырьеһы, ҡом ятҡылыҡтары өйрәнелгән.

## Билдәле шәхестәр
* Алеев Виталий Шамшеевич (10.11.1948), совет һәм Рәсәй хәрби эшмәкәре, генерал-майор, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Ҡораллы Көстәре Генераль штабы Хәрби академияһының элекке кафедра начальнигы урынбаҫары, доцент. Ҡыҙыл Йондоҙ (1986) һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» ордендары кавалеры. Ҡалтасы ауылынан.
* Беляев Николай Ильич (13.02.1903—28.10.1966), совет хужалыҡ, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1952—1961 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты, 1952—1960 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы. 1955—1958 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты секретары, 1957—1960 йылдарҙа Ҡаҙағстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары. Күтәрем ауылынан.
* Иҫәнбаев Николай Иҫәнбай улы (27.02.1929), телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1993), профессор (2002). Мари Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). Түбәнге Ҡасмаш ауылынан.
* Панфилов Александр Вячеславович (3.06.1959), хәрби эшмәкәр, ғалим-инженер, генерал‑майор (2007). 1986—1987 йылдарҙа Чернобыль АЭС-ындағы һәләкәт эҙемтәләрен бөтөрөүҙә һәм 1999—2004 йылдарҙа Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Техник фәндәр докторы (2001), профессор (2005). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007) һәм РФ Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2006). Рәсәй Федерацияһы Геройы (2002). Надеждин ауылынан.

## Халыҡ һаны
**1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):**

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Ҡалтасы районы муниципаль районы хакимиәте

Төркөм:Ҡалтасы районы
Төркөм:Башҡортостан райондары
28 ноябрь

**28 ноябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 332-се көнө (кәбисә йылында 333-сө). Йыл тамамланыуға 33 көн ҡала.

 
## 
* 1912: Рәсәй империяһының IV Дәүләт думаһы эш башлай.
* 1943: Өс союздаш дәүләт етәкселәре — СССР-ҙан И. В. Сталин, АҠШ-тан Ф. Д. Рузвельт һәм Бөйөк Британиянан У. Черчилль ҡатнашлығында Тәһран конференцияһы башлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:28 ноябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1820: Фридрих Энгельс, коммунистик тәғлимәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* 1829: Антон Рубинштейн, Рәсәй империяһы композиторы, беренсе рус консерваторияһына нигеҙ һалыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:28 ноябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1859: Вашингтон Ирвинг, АҠШ яҙыусыһы.
* 1939: Джеймс Нейсмит, баскетбол уйынын уйлап сығарыусы.

##
14 февраль

**14 февраль** — григориан стиле буйынса йылдың 45-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 320 көн ҡала (кәбисә йылында 321).

 
## 
*  842 йыл: Француз теленең тыуған көнө: Людовик II Немец һәм Карл II Пеләш Страсбург анттарын роман (иҫке француз) телендә әйтә.
* 1009 йыл: Тәүге тапҡыр тарихи сығанаҡтарҙа (Кведлинбург анналдарында) Литва топонимы телгә алына: миссионер Брунон Бонифаций Русь һәм Литва сигендә үлтерелгән, тиелә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:14 февралдә тыуғандар</categorytree>*
* 1825: Ҡәйүм Насыри, татар мәғрифәтсеһе.
* 1855: Всеволод Гаршин, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе.
* 1870: Фёдор Крюков, Рәсәй империяһы яҙыусыһы.
* 1915: Мария Мордасова, йырсы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1981), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987).
* 1935: Григорий Виеру, СССР һәм Молдавия шағиры, йыр текстары авторы. Молдованың халыҡ яҙыусыһы (1992).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:14 февралдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1779: Джеймс Кук, Бөйөк Британия диңгеҙ сәйәхәтсеһе, донъя тирәләй ойошторолған экспедиция етәксеһе.

##
Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия

**«Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия»**, Башҡортостан тураһында милли-төбәк энциклопедиялар төрөнә ҡараған күп яҡлы белем һәм мәғлүмәт йыйылмаһы. Бер йыл алда урыҫ телендә сыҡҡан «Башкортостан: Краткая энциклопедия» тигән бер томлыҡ китаптың башҡортсаға тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. 1997 йылда «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте тарафынан баҫтырылған. Баҫманың баш мөхәррире — Р. З. Шәкүров. Күләме — һүрәттәре менән 696 бит. Тиражы — 8 мең дана. ISBN 5-88183-003-3.

Энциклопедия ике бүлектән тора. Беренсе бүлеге Башҡортостан хаҡында киң йөкмәткеле ғилми монография итеп бирелә. Төп өлөштө тәшкил иткән икенсе бүлегендә алфавит тәртибендә айырым ваҡиғаларға һәм күренештәргә, объекттарға һәм төшөнсәләргә, шәхестәр томошона арналған 2670 самаһы мәҡәлә урынлаштырылған.

## Әҙәбиәт
* Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. Урыҫсанан тулыландырылған һәм төҙәтелгән тәржемәһе. /Баш мөхәррир Р. З. Шәкүров — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» дәүләт ғилми нәшриәте, 1997.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт энциклопедияһы

## Һылтанмалар
[Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия сайты ([урыҫ теле|урыҫса])]
15 сентябрь

**15 сентябрь** — григориан стиле буйынса йылдың 258-се көнө (кәбисә йылында 259-сы). Йыл аҙағына тиклем 107 көн ҡала.

 
## 
* 1784: Винченцо Лунарди Англияла беренсе булып һауа шарында осош яһай.
* 1917: «Форбс» журналының беренсе һаны баҫылып сыға.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1857: Уильям Тафт, АҠШ-тың 27-се президенты.
* 1881: Этторе Бугатти, Италияның автомобиль инженеры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:15 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1700: Андре Ленотр, Франция архитекторы.
* 1859: Исамбард Кингдом Брюнель, Англия инженеры.

## 

## Иҫкәрмәләр
Әстерхан өлкәһе

**Әстерхан өлкәһе** () — өлкә, Рәсәй Федерацияһы төбәге. Көньяҡ федераль округына инә. Административ үҙәге — Әстерхан ҡалаһы.

## Дәүләт ҡоролошо
Әстрәхан өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма власы
Әстерхан өлкәһе Губернаторы — Әстрәхан өлкәһе башлығы һәм Әстрәхан өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Әстерхан өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.
Әстрәхан өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Әстрәхан өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Әстерхан өлкәһе суд системаһы составында:
# Әстерхан өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды
# Әстерхан өлкәһе арбитраж суды, Рәсәйҙен юғары судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы
Өлкә парламенты — Әстерхан өлкәһе дәүләт думаһы.
## Иҡтисады
Әстерхан өлкәһендә “Капустин Яр” ксомодромы урынлашҡан.

## Иҫкәрмәләр
2 (һан)

**2** **(ике)** - **[[1 (һан)|1]]** менән **[[өс|3]]** араһындағы натураль һан.

## Математикала

## Технология

## Фән
Гелийдың атом һаны - ике
Көйгәнәк

**Көйгәнәк, торомбай** (, ) — ҡарсығалар ғаиләһенә ҡараған, күгәрсен ҙурлығындағы йыртҡыс ҡош. Киң таралған күсмә ҡош, тропик Азияла һәм Сахаранан көньяҡтараҡ Африкала ҡышлай. Оя ҡороу өсөн дымлы ландшафты — йылға үҙәндәрен, һаҙлы урындарҙы, бейек үләнле болондарҙы, күл буйҙарын һайлай. Ҙур булмаған кимереүселәргә, кәҫәрткеләргә, ваҡ ҡоштарға һунар итә. 

Башҡорт һөйләштәрендә *баҫыу көйгәнәге, һаҙ көйгәнәге, ялан көйгәнәге, бейеүсе көйгәнәк* тигән вариаттары осрай.

Кәүҙәһенең оҙонлоғо — 41-52 см, ҡанат йәйеме — 97-120 см.

Ҡанаттарын йәйеп осҡанда оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана. Ата ҡоштоң ҡанат остары ҡара, түбәһе һәм ҡойроғо күкһел һоро. Арҡаһы ерән, ҡорһаҡ яғы асығыраҡ, уҡ башағына оҡшаған ҡара таптар менән сыбарланған. Инә һәм йәш ҡоштарҙың һырты ҡара таплы көрәнһыу ерән, кәүҙәләренең аҫ яғы буй-буй өҙөк һыҙыҡлы. Тауышы яңғырауыҡлы: «кли-кли-кли».

## Әҙәбиәт
* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986.
Һағыҙаҡтар

thumb|Бөжәк тотҡан һағыҙаҡthumb|right|Һағыҙаҡ
**Һағыҙаҡ** — ярыҡанатлылар ғаиләһенә кергән буй-буй һыҙатлы, ҡара төҫтөге саға торған бөжәктәр; осоусы ҡорттар.

*Тыраж, тараш, һары һағыҙаҡ* (, () — ярыҡанатлылар ғаиләһенә кергән буй-буй һыҙатлы, ҡара төҫтөге саға торған бөжәктәр;осоусы ҡорттар; ҡараһыу йәки һарғылт төҫтәге ярыҡанатлы, саға торған эре бөжәк; оҙонлоғо 26-30 мм самаһы, бал ҡорттарына ныҡ зыян килтерә ; Европала һәм Себерҙә йәшәй, һоро ҡағыҙ һымаҡ матдәнән оя яһай, саға, сағыуы кешеләр, бигерәк тә балалар өсөн ҡурҡыныслы була торған эре һағыҙаҡ.

20-гә яҡын төрө билдәле, киң таралғандар; Рәсәйҙә 5—7 төрө йәшәй. Ояһы шар һымаҡ формала, диаметры 25 см тирәһе, ағас ҡыуышлыҡтарында, сыйырсыҡ ояларында, ағас ҡоролмаларҙа оя ҡора. Ояны ҙур һағаҙаҡтар ҡағыҙға оҡшаған материалдан яһайҙар. Был материал ҡайындың йәш ботаҡтарынан кимереп әҙерләнә. Ҡыш сыҡҡан аталанган инә зат үҙе тыуған оянан файҙалана йәки яңыһын төҙөй. Башта ул яңы ояның стенаһын «ҡағыҙ» менән тышлай, унан һуң аҫҡа ҡарап торған күзәнәкләрҙән кәрәҙ яһай. Ғаилә ҙурайғас, беренсе кәрәҙгә икенсеһе эленә һәм шулай дауам итә. Эре ояларҙа 6 ҡатҡа ҡәҙәр кәрәҙ була, был ояның диаметры ярты метрга етергә мөмкин. Ата заттар августта күренә башлай һәм ҡушылғаннан һуң тиҙ генә үләләр. Етлеккән ҙур һағаҙаҡтар төрлө аҙыҡ менән туҡлана. Личинкаларын туйындырыу өсөн инә ҙур һағаҙаҡтар һәм эшсе божандар эре себендәрҙе, бал ҡорттарын, һирәк кенә яңғыҙ ҡырағай умарталарҙы тоталар. Умарталыҡтар янына урынашып, умартасылыҡҡа һиҙелерлек зыян килтерергә мөмкиндәр. Ҙур һағаҙаҡ уғы кеше өсөн ҡурҡыныс.

## Иҫкәрмәләр
1988 йыл

## Ваҡиғалар

## Был йылда тыуған шәхестәр
* 27 октябрь — Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы, башҡорт журналисы һәм яҙыусыһы, «Аманат» журналы премияһы лауреаты.

## Вафат булғандар
* 22 март — Йософ Гәрәй, башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе.
* 29 март — Закиров Әхмәт Закир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
* 29 октябрь — Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1943).
* 5 ноябрь — Аллаяров Ричард Хәйрулла улы, СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
1984 йыл

## Ваҡиғалар
24 ғинуар — һатыуға беренсе Apple Macintosh сыға.

## Тыуғандар
22 декабрь — Basshunter, швед музыканты, продюсер һәм DJ.

## Вафат булғандар
* 25 май — Ғабдулла Әхмәтшин, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, драматург, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* 2 октябрь — Хәмит Зөбәйер Ҡушай, төркиәтсе, этнограф, археолог.
* 19 октябрь — Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы, актёр, ҡурайсы, йырсы, композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), БАССР-ҙың халыҡ (1973) артисы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
570 йыл

**570 йыл** — Дүшәмбе көнөнән башланған йыл.

## Ваҡиғалар

## Был йылы тыуған шәхестәр

## Вафат булған шәхестәр
Ė (латин хәрефе)

**Ė, ė** — латин хәрефе. Был хәреф литва әлифбаһында һәм немец теленең кёльн диалектында ҡулланыла (мәҫ. *ėßß*).

Литва телендә был хәреф урыҫ Я-ға яҡын өн өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән: *kavinė* — кафе. Беренсе тапҡыр был хәрефте Даниил Клейн үҙ яҙмаларында ҡулланған.

## Хәреф Юникодта
Ҙур **Ė** хәрефенең Юникод коды `U+0116`, бәләкәй **ė** хәрефенең Юникод позицияһы `U+0117`.
Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты

**Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты** (*СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының Диниә назараты*) — СССР-ҙа һәм Рәсәй Федерацияһында рәсми мосолман ойошмаһы. Юғары органы – шура; етәксеһе булып шура рәйесе тора. Өфө ҡалаһында урынлашҡан.

## Тарихы
1788 йылда Ырымбур мосолман Диниә назараты булараҡ асыла. 1917 йылдан **Эске Рәсәй һәм Себер Мосолман Үҙәк Диниә назараты** тип үҙгәртелә.

1948 йылдан **СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назараты** тип атала.

1936—1950 йылдарҙа Диниә назаратының рәйесе булып Ғабдрахман Рәсүлев тора.

1980 йылдан алып ойошманы Тәлғәт Тажетдин етәкләп килә. 1992 ноябрендә мосолмандарҙың VI-сы ғәҙәттән тыш шураһында ДУМЕС-тың исеме «Рәсәй һәм БДБ-ның Европа илдәре Мосолман Үҙәк Диниә назараты» атамаһына үҙгәртелде; Тәлғәт Тажетдин Рәсәйҙең баш мөфтөйө тип танылды.
Ул ваҡытта төбәктәрҙә әүҙем булған эре дин үҙәктәре (мөхтәсибәттәр) мосолман дини идаралыҡ ойошмаларына әүерелде; бынан һуң барлыҡҡа килгән яңы дини үҙәктәр ошо ойошмалар составына инде.
Хәҙерге ваҡытта Дини идаралыҡҡа 26 урындағы мөфтиәт ҡарай.

1992 йылдың авгусында Яр Саллыла мәсет асылыу тантанаһында ислам рәсмиләре араһында ғауға ҡупты; бының һөҙөмтәһендә Дини идаралыҡтан Башҡортостан һәм Татарстан мосолман дини идаралыҡтары (ярашлы рәүештә Нурмөхәммәт Ниғмәтуллин һәм Ғабдулла Ғәлиүллин етәкселегендә) бүленеп сыҡты.

2000 йылдан Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты тип атала башлай.

## Мөфтөйҙәре
* Баруди Ғәлимйән (1917—1921),
* Фәхретдинов Ризаитдин Фәхретдин улы (1923—1936),
* Рәсүлев Ғабдрахман Зәйнулла улы (1936—1950),
* Хыялетдинов Шакир Шәйхислам улы (1951—1974),
* Исаев Әбделбарый Низаметдин улы (1975 йылдан),
* Тәлғәт Тажетдин (1980 йылдан)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Ырымбур мосолман Диниә назараты
* Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты
* СССР-ҙа ислам

## Әҙәбиәт
* *[[Юнысова Айһылыу Билал ҡыҙы|Юнусова А. Б.]], [[Азаматов Данил Дамир улы|Азаматов Д. Д.]]* 225 лет Центральному духовному управлению мусульман России : исторические очерки. — Уфа : Уфимский полиграфкомбинат, 2013. — 398 с. ISBN 978-5-85051-588-1

## Һылтанмалар
*
20 август

**20 август** — григориан стиле буйынса йылдың 232-се (кәбисә йылында 233-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 133 көн ҡала.

 
## 

* 1598: Ирмән йылғаһы буйында рус ғәскәрҙәре тарафынан Себер ханы Күсемдең отрядтары тар-мар ителә.
* 1634: Мәскәүҙә тәүге әлифба баҫылып сыға.
* 1855: Александр Герцен мөхәррирләгән «Полярная звезда» журналының беренсе һаны донъя күрә.
* 1896: Номер йыйғыс дискалы телефонға патент алына.
* 1918: Башҡорт мәркәз шураһының 4547-се фарманы менән Башҡортостан мөхтәриәтенең флагы раҫлана.
* 1930: Башҡортостан АССР-ында кантон-волость административ бүленеше урынына район административ-территориаль бүленеше индерелә. 8 кантон урынына 48 район ойошторола.
* 1930: Мәскәү Юғары техник училищеһының аэромеханика факультеты базаһында ойошторолған Юғары аэромеханика училищеһы Мәскәү авиация институты итеп үҙгәртелә.
* 1951: СССР-ҙа ДОСААФ ойошмаһы () төҙөлә.
* 1957: Өфө ҡалаһында «Башсантехмонтаж» тресы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:20 августа тыуғандар</categorytree>*
* 1710: Томас Симпсон, Англия математигы.
* 1860: Раймон Пуанкаре, дәүләт эшмәкәре, 1913—1920 йылдарҙа Франция президенты.
* 1890: Говард Филлипс Лавкрафт, АҠШ-тың фантаст яҙыусыһы.
* 1895: Михаил Зюк, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, революционер, комбриг, сәйәси золом ҡорбаны.
* 1905: Микио Нарусэ, Япония кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер.
* 1954: Нуруллин Ринат Ғәли улы, Татарстандың балалар шағиры, уйлап табыусы, ғалим, техник фәндәр кандидаты.
* 1970: Фред Дёрст, АҠШ-тың «Limp Bizkit» төркөмө лидеры һәм вокалсыһы. 
* 1992: Деми Ловато, АҠШ актёры, йырсы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:20 августа вафат булғандар</categorytree>*
* 1998: Шакиров Үлмәҫ Шакир улы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).

##
Мулдаҡай (Учалы районы)

**Мулдаҡай (Учалы районы)**

**Мулдаҡай** — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 253 кеше.
Почта индексы — 453710, ОКАТО коды — 80253820003.

## Тарихы
Мулдаҡай ауылына Себер даруғаһы Ҡаратабын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған, ауыл 1765 йылдан билдәле. 1850 йылға тиклем Илсеғол тигән икенсе исеме булған. Әммә XVIII быуат аҙағында ундай исемле ауылдар булмай. Мулдаҡай ауылы XIX быуат башында барлыҡҡа килә, тәүге төпләнеүсенең исемен ала. Рәүиз материалы Мулдаҡайҙың һәм Илсеғолдоң улдарын, ейәндәрен (Ғайса Мулдаҡаев) телгә ала.
1834 йылда ауылда 284 кеше йәшәй, 25 йылдан һуң — шул уҡ. 1920 йылда 101 йортта 509 кеше иҫәпләнә. 391 кешенең 350 аты, 60 һыйыры, 200 һарығы һәм 25 кәзәһе булған.

1866 йылда 32 хужалыҡта 272 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Алтын приискыларында эшләгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

;Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).

1900 йылда 398 кеше йәшәгән.

## Географик урыны
Мулдаҡай ауылы Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан
* Район үҙәгенә тиклем (Учалы): 74 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Илсеғол): 1 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Алтынташ): 15 км.

## Урамдары

* Дуҫлыҡ урамы ()
* Ҡайын урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Тыныслыҡ урамы ()
* Тамъян урамы ()

## Билдәле кешеләре
* Яруллин Вилдан Халидар улы (17. 04. 1968)- йырсы, «Башҡортостан» дәүләт концерт залы директоры

## Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
* Илсеғол, Мулдаҡай, Орловка ауылдары бер-береһенә яҡын булыуы сәбәпле, бер тораҡ пунктҡа оҡшаған.

## Фоторәсемдәр

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая Река», 2007. −416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7

## Һылтанмалар
* 
*