open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Америка дәүләттәре ойошмаһы

**Америка дәүләттәре ойошмаһы **(; , , , ) — 1948 йылдың  30 апрелендә Боготала (Колумбия) 9-сы  Америка-ара конференцияла  1889 йылдан бирле эшләгән  Панамерика берлеге нигеҙендә төҙөлә. 

Штаб-фатиры Вашингтонда урынлашҡан.  Эш итеү телдәре  — испан, инглиз, француз һәм португал  телдәре.

Юғарғы органдары — Генераль ассамблея, Даими совет, сит ил эштәре министрҙарының Консультатив кәңәшмәһе,  Генераль секретариат.

## Ағза дәүләттәр

* Антигуа һәм Барбуда
* Аргентина
* Багам Утрауҙары  
* Барбадос
* Белиз
* Боливия
* Бразилия
* Венесуэла
* Гаити
* Гайана
* Гватемала
* Гондурас
* Гренада
* Доминика
* Доминика  Республикаһы 
* Канада
* Колумбия
* Коста-Рика
* Куба (1962 йылдың 31 ғинуарында сығарыла,  2009 йылдың июнендә ағзалығы тергеҙелә, әммә үҙе баш тарта)
* Мексика
* Никарагуа
* Панама
* Парагвай
* Перу
* Сальвадор
* Сент-Винсент һәм Гренадин
* Сент-Китс һәм Невис
* Сент-Люсия
* АҠШ
* Суринам
* Тринидад һәм Тобаго
* Уругвай
* Чили
* Эквадор
* Ямайка

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Сайт организации(инг.) (исп.)(фр.)(порт.)
Көньяҡ Атлантик килешеү ойошмаһы

**«Көньяҡ Атлантик договор ойошмаһы»** (, ; , *OTAS*), **«САТО»** — 1970-се йылдарҙың икенсе яртыһындағы Көньяҡ Атлантика илдәренең антикоммунистик һәм антисовет  хәрби-сәйәси берлеге проекты.  Америка генералы Александр Хейг тарафынан тәҡдим ителә.  Латин Америкаһындағы үтә уң режимдарҙың берләшеүен һәм  Көньяҡ Африка Республикаһының формаль булмаған ҡатнашыуын  күҙҙә тота.  Ихтимал булған ҡатнашыусыларының бер фекергә килә алмауы арҡаһында үҫеш тапмай.  

## Ихтимал булған ҡатнашыусылары
САТО-ла түбәндәге илдәр ҡатнашыр тип күҙаллана:

* *[[Аргентина]]* —  генерал Хорхе Виделаның хәрби хунта режимы

* *[[Бразилия]]* —  генерал Эрнесту Гейзелдең хәрби идаралыҡ  режимы

* *[[Уругвай]]* — президент  Апарисио Мендестың үтә уң хөкүмәте

* *[[Чили]]* —  генерал Аугусто Пиночеттың хәрби хунта режимы  

* *[[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]]* — Балтазар  Форстер хөкүмәте үткәргән  апартеид режимы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Сафари клубы 

## Иҫкәрмәләр
Лоссиевский Михаил Владимирович

**Лоссиевский Михаил Владимирович** (яҡынса 1850—1884) — тыуған яҡты өйрәнеүсе, этнограф. Урыҫ география йәмғиәте ағзаһы.

## Биографияһы
Лоссиевский Михаил Владимирович 1850 йылда яҙыусы Владимир Степанович Лоссиевский ғаиләһендә тыуған.

Өфө губернаһы статистика комитетының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора. Лоссиевскийҙың тикшеренеүҙәре башҡорт халҡының фольклорын, этнографияһын һәм тарихын өйрәнеүгә арналған. Башҡорт легендаларын, хикәйәттәрен, йырҙарын, риүәйәттәрен һәм башҡа фольклор әҫәрҙәрен йыйған.

1876 йылда «Оренбургский листок» (№ 24) гәзитендә «Башкирская легенда о месяце» мәҡәләһе баҫылып сыға, унда ай һәм башҡорт ҡыҙы тураһында шиғри хикәйәтте һөйләй. Был әҫәрҙә ай, башҡа башҡорт әкиәттәрендәге кеүек үк, ир зат булып тора. Башҡорт ҡыҙы һыуға барған саҡта, ай сибәр ҡыҙҙы үҙенә ҡатынлыҡҡа ала, һәм шул ваҡыттан алып ҡыҙ унда көйәнтәһе һәм биҙрәһе менән баҫып тора.

Лоссиевский «Старинные ханства» хроникаһын баҫтырып сығара. Хроникала Стәрлетамаҡ өйәҙенең Ҡунаҡбай ауылында яҙып алған юрматылар шәжәрәһен килтерә.

1882 йылда «Волжско-Камское слово» гәзитендә (№ 221) «Пугачёвский бригадир Салават и Фариза» хеҙмәтен баҫтыра.

1883 йылда «Өфө губернаһының иҫтәлектәр китабында» Лоссиевскийҙың «Прошлое Башкортостана и башкир по легендам, сказаниям и шэжэре» хеҙмәте нәшер ителә. М. И. Өмөтбаев «Боронғо башҡорттарҙың көнкүреше һәм дин», «Башҡортса һөйләш», «Башҡорттарҙың рухи донъяһы һәм әҙәбиәте» бүлектәрен яҙыуҙа ҡатнаша һәм тәржемә менән ярҙам итә. Был хеҙмәткә, авторға шул уҡ Өмөтбаев еткергән, «Башкирские улени и песни» ҡушып бирелә. Ашҡаҙар йылғаһына батып үлгән ире тураһында иҫтәлек итеп сығарылған «Ашҡаҙар» йыры һүрәтләнә, һәм башҡалар.

Был хеҙмәттә тасуирлаған риүәйәттәр буйынса, башҡорттар ырыу ҡоролошо менән йәшәгән һәм хан идаралыҡ иткән, һуңғы хан Тюря-Бабату-Клюсов була. Уның төйәге Чёртово городище булараҡ нығыраҡ билдәле, Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылған ерҙә моронда урынлашҡан. Хандың цитаделы валдар һәм соҡорҙар менән нығытылған, Ҡариҙел йылғаһына йәшерен юлы була.

## Әҫәрҙәр
* Кое-что о Башкирии и о башкирах в их прошлом и настоящем. Уфа, 1903.
* Пугачёвский бригадир, певец и импровизатор.// Наш Салават. Уфа, 1882.

## Әҙәбиәт
* *[[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Янгузин Р. З.]]* Башҡорт этнографияһы (өйрәнеү тарихы). Өфө, 2002.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһында  Лоссиевский Михаил Владимировичтың Башҡортостан һәм башҡорттар тураһындағы китабы.  
*  
* http://www.vatandash.ru/?article=356
Богомолов Дмитрий Васильевич

**Богомолов Дмитрий Васильевич** (5 март 1909 йыл — 28 ғинуар 1961 йыл) — ғалим-тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология‑минералогия фәндәре кандидаты (1947). Башҡорт АССР-ы тупрағын ҙур масштаблы тикшереү һәм республиканың 1‑се йыйылма тупраҡ картаһын төҙөү етәксеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Дмитрий Васильевич Богомолов 1909 йылдың 5 мартында Екатеринодар (1920 йылдан Краснодар) ҡалаһында тыуған. 1930 йылда Кубань ауыл хужалығы институтын тамамлай.

Эш урыны: Краснодар тәмәкеселек институты, Әзербайжанда Муган тәжрибә-тоҙло тупраҡ станцияһы, Кавказ аръяғы һыу хужалығы институты — 1928—1932 йылдарҙа.

1932 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан экспедицияһы составында Башҡортостандың тупрағын өйрәнә.

Аҙаҡ Өфө ҡалаһында тупраҡ-ботаника бюроһының тупраҡ бүлеге мөдире булып эшләй.

Уның етәкселеге аҫтында 1934—1940 йылдарҙа Башҡортостанда беренсе тапҡыр тупраҡты комплекслы өйрәнеү үткәрелә, һәм 1941 йылда Башҡортостандың беренсе йыйылма тупраҡ картаһы (масштабы 1:2000 һәм 1:500) төҙөлә. Тупраҡты өйрәнеү һөҙөмтәләре уның тарафынан «Почвы Башкирской АССР» монографияһында дөйөмләштерелә. М. М. Туровцев менән берлектә Богомолов Д. В. 1941 йылда 1:500000 масштабында республиканың бөтә территорияһының тәүге тупраҡ картаһын төҙөй. 1954 йылда Д. В. Богомолов тарафынан Башҡортостан тупрағының беренсе генетик классификацияһы төҙөлә.

Богомолов Дмитрий Васильевичтың фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе — Башҡортостанда тупраҡтың барлыҡҡа килеүе, үҫеше һәм тупраҡ япмаһының формалашыуы; тупраҡ эрозияһына ҡаршы көрәш һәм баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары системаһы, әсе тупраҡҡа эзбиз индереү мәсьәләләре.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* «Почёт Билдәһе» ордены

## Хеҙмәттәре
* Почвенная карта Башкирской АССР. М 1:600 000. М., 1941;
* Почвы Башкирской АССР. М., 1954.
* Почвы Башкирии. В 2 т. Уфа, 1975

## Әҙәбиәт
* Башкортостан: Краткая энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996.
* Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т. 1: Уфа: Башкирская энциклопедия, 2006.

## Һылтанмалар
* https://web.archive.org/web/20150610222148/http://ftp.anrb.ru/inbio/hist/soil.htm
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/bogomol.html
* http://www.dslib.net/agro-fizika/zonalno-jekologicheskie-osobennosti-ocenka-i-vosproizvodstvo-plodorodija-pochv.html
Рябов Андрей Фёдорович

**Рябов Андрей Фёдорович** (29 октябрь 1925 йыл — 14 февраль 2004 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсы, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Андрей Фёдорович Рябов 1925 йылдың 29 оҡтябрендә Башҡорт АССР‑ының Стәрлетамаҡ кантоны Воскресенск ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.

8 синыфты тамамлағас, Мәләүез ҡалаһында һөт заводында эшләй.

1943 йылдың ғинуарында Башҡорт АССР-ы Мәләүез район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1943 йылдан.

1944 йылдың март айында аяғы яралана һәм сентябргә тиклем Днепропетровск һәм Силәбе госпиталендә дауалана.

Демобилизациянан һуң Ишембай ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Башта токарь, аҙаҡ — машиналар төҙөү заводында техник контоль бүлегендә контолер булып эшләй. 1962 йылда — инвалидлыҡ буйынса пенсияла. Хаҡлы ялда булып, 1977 йылдан 1988 йылға тиклем Ишембай уҡсылар тирында инструктор булып эшләй.

2004 йылдың 14 февралендә вафат була, Ишембай ҡалаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 февралендәге указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн ҡыҙылармеец Рябов Андрей Федоровичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6798) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены миҙалдар менән (1985) бүләкләнә.
А. Ф. Рябовтың бүләкләү ҡағыҙынан:

1943 йылдың 28 сентябрендә Днепр йылғаһының уң яғында һөжүм ваҡытында дошмандың пулемёт нөктәһе беҙҙең һөжүм итеүсе пехотаға ҡамасау итә, Рябов, оҫта йәшеренеп, дошманың алғы һыҙығына үтеп инә һәм пулемёттан атҡан немец һалдаттарының окобына гранаталар ташлай, 10-ға яҡын гитлерсыны юҡ итә, пулемёттары менән өсәүһен әсирлеккә ала.

Дошман үҙенең көслө ҡаршы һөжүмендә танктарына тотона, беҙҙең пехота ҡыҫымға алына. Беҙҙең пехота өсөн ошондай киҫкен ваҡытта, Рябов, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтеп, дошмандың танкын яҡын аралыҡҡа ебәрә һәм ПТР уты менән бер танкты һәм бер бронемашинаны яндыра, шул уҡ ваҡытта 10-ға яҡын немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Ҡараңғылыҡтан файҙаланып, һуғыш яланынан өс яралы яугирҙе сығара һәм уларға ярҙам күрһәтә.

Иптәш Рябовтың иҫәбендә 20 юҡ ителгән немец һалдаты. Өс немецты әсирлеккә ала.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
* 85 лет со дня рождения Героя Советского Союза из Башкирии Андрея Рябова.
* Герой Советского Союза Андрей Фёдорович Рябов.
Лысенков Алексей Максимович

**Лысенков Алексей Максимович** (19 апрель 1921 йыл — 19 март 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. Артиллерия полкының үҙйөрөшлө батарея командиры, лейтенант (1945). Советтар Союзы Геройы (1944).

## Биографияһы
Алексей Максимович Лысенков 1921 йылдың 19 апрелендә Өфө губернаһы  Константиновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Урыҫ. 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Һигеҙ синыф тамамлаған. Колхозда эшләгән.

Ҡыҙыл Армия сафына 1940 йылда Башҡорт АССР-ы Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1943 йылда Киев артиллерия училищеһын тамамлай. 

1458-се артиллерия полкының үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаһының батареяһ командиры (5-се гвардия танк корпусы, 6-сы танк армияһы, 2-се Украина фронты) кесе лейтенант А. М. Лысенков Корсунь-Шевченко операцияһы барышында батырлыҡ күрһәтә. 

1945 йылдың 19 мартында Лысенков Алексей Максимович Секешфехервар (Венгрия) ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ Гуттамаша ауылы өсөн барған һуғыштарҙа батырҙарса һәләк була. Шул уҡ ауылда ерләнгән.

## Батырлығы
«1944 йылдың февраль көндәрендә, дошман контратакаһын кире ҡағып, А. М. Лысенковтың батареяһы Украинаның Черкассы өлкәһе Лысянский районының Тихоновка һәм Яблоновка ауылдары эргәһендә дошмандың 12 танкыһын һәм 2 орудиеһын юҡҡа сығара. Шундай алыштарҙың береһендә, 1944 йылдың 23 февралендә Лысенков үҙенең үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаһын ышыҡҡа урынлаштыра һәм мәргән ут асып, танкты, 2 орудиены, 50-гә яҡын дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Дошмандың ҡаршы һөжүме туҡтай».

СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 13 сентябрендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн кесе лейтенант Лысенков Алексей Максимовичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 4267) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1944) 
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (13.09.1944).
* Ленин ордены] (13.09.1944).
* Александр Невский ордены (11.09.1944).
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (30.09.1944).

## Хәтер
* Советтар Союзы Геройы А. М. Лысенковтың тыуған ауылында, ул уҡыған мәктәп бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Несокрушимые. — Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. — Уфа.

## Һылтанмалар
*    
*
Трофимов Фёдор Егорович

**Трофимов Фёдор Егорович** (20 декабрь 1938 йыл — 5 сентябрь 2009 йыл) — рәссам. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2003). 

## Биографияһы
Фёдор Егорович Трофимов 1938 йылдың 20 декабрендә Ырымбур өлкәһенең Константиново ауылында тыуған. 

1962 йылда К. А. Савицкий исемендәге Пенза педагогия училищеһының художество бүлеген тамамлай. 

Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй, 2009 йылдың 5 сентябрендә шунда вафат була.

Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге  Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Екатеринбург һынлы сәнғәт музейында, Хәрби Дан музейында (Өфө), Эске эштәр министрлығы музейында (Өфө), Күмертау ҡалаһының картиналар галереяһында (БР), Бөрө ҡалаһының картиналар галереяһында һаҡлана. 

## Эштәре
«Лучники Башкирского пединститута» (1983), «Поздняя весна», «Золотая осень», «Жаркий день», «Велосипедисты», «Автопортрет» һ.б. 1968 йылдан республика, зона, төбәк, бөтә рәсәй һәм бөтә союз күргәҙмәләренең ҡатнашыусыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2003).

## Һылтанмалар
* ХУДОЖНИКИ и ИСКУССТВОВЕДЫ, члены РО ВТОО «Союз художников России» Республики Башкортостан
* Трофимов Ф. Е. Лучники Башкирского пединститута. 1983

## Иҫкәрмәләр
Ҡашаев Әнүәр Шакир улы

**Ҡашаев Әнүәр Шакир улы** (22 март 1949 йыл) — рәссам. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).

## Биографияһы
Әнүәр Шакир улы Ҡашаев 1949 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ының Федоровка районы Аҡбулат ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Аҡбулат ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый.

Бала сағы ауылда үтә, үҫмер йылдарында Чимкент, Ташкент, Дүшәмбе ҡалаларында йәшәй. Ташсы, бетонсы булып эшләй.

1967 йылда ер тетрәүҙән һуң Ташкент ҡалаһын яңынан тергеҙеүҙә ҡатнаша. Дүшәмбе сәнғәт училищеһында уҡый.

1974 йылда Өфө сәнғәт училищеһының (педагогы Баскаков В. Н.) художество бүлеген тамамлай.

1987 йылдан алып Өфөлә 2-се балалар художество мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

Рәссамдың картиналары Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Мәскәүҙә В. С. Высоцкий музейында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

## Ижади эштәре
«Ауыл пейзажы», «Банька», «Ҡара көҙ», «Бойҙай баҫыуы менән пейзаж», «Әсәйгә ҡайтыу», «Әсәйҙе ерләү». «Яҙмыш» (рәссам әсәһенә арнала), «Тымыҡ урам» (1979), «Бала саҡ ағастары» (1989), «Яҙмыш» (1991), «Туҫтаҡ» (1988); «Дуҫтар өсөн кисә (Тарковский, Высоцкий, Шукшин)», (1994). Тюлькинға һуҡмаҡ (1987), «Тәҙрә артында көҙ» (1988), «Яңғыҙ ағас» (2007), «Йәйге көн» (2008), Ат менән пейзаж (2008).

## Күргәҙмәләр
Ҡашаев Әнүәр Шакир улы 1978 йылдан алып сәнғәт күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

Өфөләге шәхси күргәҙмәләре: (1985, 1988, 1993, 1994, 1999, 2004).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010).
* Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы Секретариатының «Духовность, традиции, мастерство» көмөш награда билдәһе (2009).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.shrb.ru/painting/kashaev.htm
* http://www.bashinform.ru/news/182141/
* http://hallart.ru/ourartists/kataev-anwar-shakirovich-paintings-and-drawings
Королевский Алексей Григорьевич

**Королевский Алексей Григорьевич** (13 сентябрь 1941 йыл — 18 август 2013 йыл) — Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм 
Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы.

## Биографияһы
Алексей Григорьевич Королевский 1963 йылда Свердловск сәнғәт-педагогия училищеһын (И. Д. Шадр исемендәге Екатеринбург һынлы сәнғәт училищеһы) тамамлай.

Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. График. 1970 йылдан алып рәссамдар союзы ағзаһы. 1976 йылдан Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы идараһы ағзаһы.

1964 йылдан алып республика, Бөтә Рәсәй, Бөтә союз, зона, төбәк, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Венгрия республикаһы милли музейында (Будапешт), Башҡортостан Республикаһы Милли музейында (Өфө) һәм шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.

## Төп эштәре
* Башкирия, земля моя. Линогравюралар серияһы, 1966—1969.
* Өфө кремле, линогравюра, 1969.
* «Башҡортостан ҡатын-ҡыҙҙары» китабын биҙәй, Башҡортостан китап нәшриәте, 1969.
* «Мальчиш-Кибальчиш» китабын биҙәй, Башҡортостан китап нәшриәте, 1977.

## Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
* Республика күргәҙмәләре, Өфө, 1964 йылдан алып бөтә күргәҙмәләр.
* Өс зона рәссамдары әҫәрҙәренең күргәҙмәһе, Мәскәү, 1970.
* В. И. Ленин тыуыуының 100-йыллығына арналған Бөтә Рәсәй художество күргәҙмәһе, Мәскәү, 1970.
* I Бөтә Рәсәй һүрәт күргәҙмәһе, Мәскәү, 1972.
* «Тыуған ил буйлап» Бөтә Рәсәй күргәҙмәһе, Мәскәү, 1972.
* Бөтә Рәсәй художество күргәҙмәһе «СССР-ға 50 йыл», Мәскәү, 1972.
* Йәш рәссамдар әҫәрҙәренең Бөтә Рәсәй күргәҙмәһе, Мәскәү, 1973.
* III Бөтә Рәсәй эстамп күргәҙмәһе, Мәскәү, 1974.
* Бөтә Рәсәй художество күргәҙмәһе «Советская Россия-5», Мәскәү, 1975.
* Бөтә Рәсәй плакат күргәҙмәһе, Өфө, 1976.
* «Социалистик Урал» зона күргәҙмәләре ; Пермь, 1967; Силәбе, 1969; Өфө, 1974.
* БАССР, Мәскәү, Ленинград рәссамдары әҫәрҙәренең ун көнлөк күргәҙмәһе, 1969.
* РСФСР-ҙың автономиялы республикалары рәссамдары әҫәрҙәренең күргәҙмәһе, Мәскәү, 1971.
* БАССР рәссамдары әҫәрҙәренең Ҡара-Ҡалпаҡ АССР-ында, Нукус ҡалаһында ун көнлөк күргәҙмәһе, 1976.
* БАССР рәссамдары әҫәрҙәренең ГДР-ҙа, Галле ҡалаһында күргәҙмәһе, 1975.

## Әҙәбиәт
* Справочник «Художники Советской Башкирии». Автор-составитель Э. П. Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979
* БСЭ, т. 3, раздел «Башкирская АССР». Изд. «Советская энциклопедия», Москва, 1970.
* Г. С. Кушнеровская: Изобразительное искусство Башкирской АССР. Изд. «Советский художник», Москва, 1974.
* А. Янбухтина: Буклет «А, Королевский». Башкирское книжное изд., 1974.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* http://artru.info/ar/32768/
Упҡанкүл (күл, Нуриман районы)

**Упҡанкүл** (*упҡын* һәм *күл*), ҡайһы берҙә **Упҡанныкүл** —  Башҡортостандың Нуриман районындағы  күл,  Нимесләр ауылынан 2 километрҙа ята. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан) (БАССР Министрҙар Советының  17.08.1965 № 465 ҡарары). Күлдә эндемик — урал һыу сәтләүеге — үҫә, Башҡортостанда ул башҡа бер ерҙә лә осрамай.  Бында Ҡыҙыл китапҡа ингән алатыр һыу сәтләүеге бар. Һаҡланыусы зонаның майҙаны  — 104,2 квадрат километр.

Яһалышы буйынса күл  — Ҡариҙел йылғаһының  ҡылыһы. Ҡариҙел йылғаһы үҙәнендә, Упҡанкүл тирәһендә, ҡылы күлдәр бик күп. Һаҙланған ерҙәре бар. Ярҙары ағаслы.

Бөгөлгән рәүешле, оҙонлоғо 2,5 километрға тиклем, киңлеге ~ 100 метр.

2008 йылға тиклем күл буйлатып Байгилде  ауыл Советы  һәм  Нимесләр ауыл Советы  сиге үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Болото и озеро Упкантуль на сайте ООПТ России
Антокольский Лев Моисеевич

**Антокольский Лев Моисеевич** (*Лев Мовшевич*; 12 июнь 1872 йыл, Вильно, Рәсәй империяһы — декабрь 1942 йыл, Стәрлетамаҡ, Башҡорт АССР-ы) — Рәсәй империяһы һәм СССР рәссамы.

## Биографияһы
Лев Мовшевич (Моисеевич) Антокольский 1872 йылдың 30 майында (иҫке стиль буйынса) Вильно ҡалаһында, икенсе гильдия сауҙагәре Мовша Лейбович Антокольский (1836—1902) һәм Сора-Мерьям Юделевна (Мерка Иделевна) Антокольская ғаиләһендә тыуған.

Вильно һүрәт төшөрөү мәктәбен тамамлай. 1891, 1893—1900 йылдарҙа Император сәнғәт академияһында И. Е. Репин оҫтаханаһында уҡый, рәссам титулы менән тамамлай. Санкт-Петербургта уҡыуын тамамлағандан һуң Вильноға ҡайта. 1912 йылға тиклем Вильнола йәшәй, мәктәптәрҙә уҡыусыларҙы рәсемдән уҡыта, художество-сәнәғәт йәмғиәтендә һүрәт төшөрөү кластары менән етәкселек итә. Рәссам Лазарь Сегалдың тәүге уҡытыусыһы. 1908 йылда «Вильно художество йәмғиәтен» ойоштороусыларҙың береһе һәм йәмғиәттең идара ағзаһы була. Сәнғәт һәм күргәҙмәләргә күҙәтеү буйынса күп мәҡәләләр яҙа, мәҡәләләре, атап әйткәндә, «Северо-западный голос» исемле Вильно гәзитендә баҫылып сыға.

1911 йылдың февралендә Рәсәй империяһы рәссамдарының икенсе съезында ҡатнаша.

1912 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.

1930—1932 йылдарҙа— «Малярное дело» журналында мөхәррир урынбаҫары һәм рәссам булып эшләй.
1942 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.

## Ғаиләһе
* Ҡатыны — Роха-Песя Пейсаховна Антокольская, улдары Марк (1906) һәм Михаил (Моисей, 1908).
* Ҡустыһы (ағаһы Гершон Мовшевич Антокольскийҙың улы) — шағир Павел Григорьевич Антокольский.
* Скульптор Марк Антокольскийҙың ике туған ҡустыһы.

## Ижады
Тарихи темаларға яҙа, библия сюжетын, йәһүдтәрҙең көнкүреше күренештәрен, Вильно пейзажын һүрәтләй, натюрморттар, передвижниктар традицияһында күп нәмәләр төшөрә. Портрет менән шөғөлләнә. 20-се йылдарҙа йәмәғәт биналары өҫтөндә эшләй, атап әйткәндә, «Одеон», «Модерн» кинотеатрҙарын («Метрополь» ҡунаҡханаһында) биҙәй, Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы күргәҙмәһен биҙәй (1923). Мәскәүҙең ҡайһы бер райондарын комплекслы биҙәкләү проектын эшләй һәм башҡара (1929).

1903—1904 йылдарҙа асылмаларҙа тәүрат персонаждары портреттары серияһын эшләй, уларҙы «Мәскәү техника бюроһы» заказы буйынса Г. Ламберт типографияһы баҫтырып сығара.

## Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
1903—1910 йылдарҙа Петербург сәнғәт академияһының яҙғы күргәҙмәләрендә, Ви́льнала — Ви́льна һынлы сәнғәт йәмғиәте күргәҙмәләрендә, һуңыраҡ — «И. Е. Репин йәмғиәте» күргәҙмәләрендә (1927—1928) ҡатнаша.

## Галереяһы
Лев Моисе́евич Антоко́льскийҙың эштәре Дәүләт рус музейында, Одесса художество музейында, Литва художество музейында һаҡлана.

## Библиография
* Библиографический словарь «Художники народов СССР» т.1-4, М., Искусство, 1970—83 гг. т. 1 с. 166.
* Vilniaus meno mokykla ir jos tradicijos. Vilnius, 1996. P. 310.

## Иҫкәрмәләр
Сангалов Юрий Александрович

**Сангалов Юрий Александрович** (28 апрель 1938 йыл — 29 декабрь 2016 йыл) — ғалим-химик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991). Нью-Йорк Фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы (1994), химия фәндәре докторы (1981), профессор (1986). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1976).

## Биографияһы
Юрий Александрович Сангалов 1938 йылдың 28 апрелендә Горький ҡалаһында тыуа.

1960 йылда Н. Е. Лобачевский исемендәге Горький дәүләт университетын тамамлай.

Университеттан һуң В. А. Каргин исемендәге полимерҙар ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй (Түбәнге Новгород өлкәһенең Дзержинск ҡалаһы, 1960—1972); СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Химия институтының (хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Органик химия институты, 1972—1992) ионлы полимерлашыу лабораторияһы мөдире; Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Нефть химияһы һәм катализ институтының композицион материалдар лабораторияһы мөдире (1992—2004); 2005 йылдан — Башҡортостан Республикаһының «Нефтехимия эшкәртеү институты» дәүләт унитар предприятиеһының ғилми консультанты.

Ю. Сангалов 1966 йылда — «Алюминорганик берләшмәләр булғанда винилхлоридтың полимерлашыуы» тигән темаға кандидатлыҡ, 1980 йылда «Ҡайһы бер Льюис һәм Бренстед кислоталары комплекстарының олефиндарҙың һәм полиолефиндарҙың электрофиль әүерелештәрендә тәртип үҙенсәлектәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1988 йылда уға «Юғары молекуляр берләшмәләр химияһы» специальносы буйынса профессор исеме бирелә.

Ю. Сангалов — Башҡортостан Республикаһы  Фәндәр академияһының Химия-технология фәндәре бүлексәһе буйынса Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991). Юрий Александровичтың уҡыусылары араһында 5 фән докторы һәм 17 фән кандидаты бар.

Сангалов эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: юғары молекуляр берләшмәләр химияһы һәм технологияһы, махсус полимерҙар синтезы, химик материалдар ғилеме, халыҡ хужалығының экологик таҙа тармаҡтары өсөн полимер һәм композицион материалдар, яңырып торған тәбиғи һәм икенсел химик һәм нефтехимик сеймалды файҙаланыуҙың рациональ юлдары.

Ғалим 2016 йылдың 29 декабрендә вафат була.

## Хеҙмәттәре
Ю. Сангалов — 600-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография, 20 күҙәтеү-аналитик мәҡәлә, халыҡ-ара журналдарҙа сыҡҡан 40 мәҡәлә, фәнни-популяр 50 мәҡәлә, шул иҫәптән энциклопедик баҫмаларҙағы мәҡәләләр, 120 авторлыҡ танылмаһы һәм РФ патенты авторы. Ул — 15 сәнәғәт эшләнмәһе авторы.

* С.Минскер, Ю. А. Сангалов. Изобутилен и его полимеры / М., «Химия», 1986;
* Yu.A.Sangalov, K.S.Minsker, G.E.Zaikov. Polymers Derived from isobutylene. Synthesis, properties, application / VSP Utrecht, Boston, Koln, Tokyo, Netherlands, 2001;
* Ю. А. Сангалов, Ю. А. Мулин. Синтез, модификация и применение пентапласта / ОНПО «Пластполимер», С.Петербург, 1992 г.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988).
* СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе миҙалдары (1980, 1982, 1984).
* Д. И. Менделеев исемендәге Бөтә Союз химия йәмғиәтенең Бөтә Союз конкурсы лауреаты (1979, 1989).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Каруанһарай (ойошма)

**«Каруанһарай» Ырымбур өлкә башҡорттары ҡоролтайы** — башҡорт ижтимағи хәрәкәте. Ырымбур ҡалаһында урынлашҡан.

## Тасуирлама
1989 йылда Ырымбур өлкәһенең административ үҙәге Ырымбур ҡалаһында «Каруанһарай» Ырымбур өлкә мәҙәни‑ағартыу йәмғиәте булараҡ ойошторола.

1993 йылда «„Каруанһарай“ Ырымбур өлкә башҡорт үҙәге» тип үҙгәртелә. 1993 йылдан башҡорт һәм урыҫ телдәрендә «Каруанһарай» гәзитен сығара.

1995 йылдан — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы), «Урал» башҡорт халыҡ үҙәге ағзаһы булып тора.

1999 йылда «Каруанһарай» Ырымбур өлкә башҡорттары ҡоролтайы тип атала башлай.

1999 йылда Ырымбур өлкәһе ҡалалары һәм райондарында 13 бүлексәһе рәсми рәүештә теркәлә, улар Гай, Ҡыуандыҡ, Медногорск, Новотроицк, Орск һәм Ырымбур ҡалаларында, Александровка, Яңы Сергиевка, Октябрьское, Плешаново, Һарыҡташ, Переволоцкий, Төйлөгән ауылдарында — район үҙәктәрендә урынлашҡан.

Ойошма ҡарамағында 2002 йылда Ырымбур ҡалаһында «Яңы тулҡын» Ырымбур өлкәһе башҡорт йәштәре иттифағы ойошторола.

Ойошма булышлығы менән 1990—2012 йылдарҙа Ырымбур педагогия университетында һәм 1990—2008 йылдарҙа Ырымбур 2‑се педагогия колледжында башҡорт теле һәм башҡорт әҙәбиәте уҡытыусыларын әҙерләү алып барылған.

Ойошма ярҙамы менән Ҡыҙыл Гвардия районы Плешаново ауылында — «Утренняя звезда» («Таң йондоҙо»), Яңы Сергиевка районы Ҡотош ауылында — «Йәшлек», Төйлөгән районы Төйлөгән ауылында — «Юшатыр», Новотроицк ҡалаһында — «Юлдар» һәм башҡа фольклор коллективтары ойошторола һәм эшләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Иман батыр

**Иман** (? — 1707) — 1704—1706 һәм 1707—1708 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе. Батыр.

## Биографияһы
Иман батыр сығышы менән Нуғай даруғаһы Табын улусы башҡорттарынан.

1704—1706 һәм 1707—1708 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары әүҙем ҡатнаша, етәкселерәнең береһе була.

1705 йылдың башында һайлап алынған башҡорттар менән бергә Өфөлә була, батша Пётр I указын үтәмәүҙә ғәйепләнеп, комиссар Александр Сергеев бойороғо буйынса тән язаһына тарттырыла. 1705 йылдың яҙынан 300‑ҙән ашыу кешенән торған баш күтәреүселәр отряды башында Нуғай даруғаһында Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығы янында һуғыша. Шереметев ихтилалсыларҙың талаптары буйынса һөйләшеүҙәр алып барырға тәҡдим иткәс, башҡорттарҙың күп өлөшө, шул иҫәптән Дөмәй Ишкәев быға риза була, әммә Иман батыр етәкселегендәге аш күтәреүселәр көрәште дауам итергә ҡарар итә.

1707 йылдың октябрь аҙағында Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығы янында Йөрәктау тарлауығында Күсем Түләкәев һәм Алдар Иҫәкәев етәкселегендәге баш күтәреүселәр составында П. Хохлов етәкселегендәге 1300 кешенән һәм 5 пушканан торған хөкүмәт ғәскәрҙәрен тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Артабан баш күтәреүселәр Өфөнән Тоҙ ҡайнатыу ҡаласығына йүнәлгән С. Аристов командалығындағы драгун һәм И. Рыдарь командалығындағы һалдат полктары менән һуғыша, бигерәк тә Горный ауылы тирәһендә ҡаты алыш була. Был алыштар барышында Иман батыр һәләк була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Роже Порталь

**Порталь Роже Антонен Робер** (6 май 1906 йыл, Амбер,  — 30 декабрь 1994 йыл, , Франция) — француз тарихсыһы, Рәсәй һәм славян халыҡтары тарихы буйынса белгес, гуманитар фәндәр докторы, Сорбонна университеты профессоры. Париждағы Славян тикшеренеүҙәр милли институты директоры (1959—1973), Тарих фәндәре халыҡ-ара комитетының славян комиссияһы рәйесе.

## Биографияһы
1955 йылдан Сорбонна университетының славян халыҡтары тарихы һәм цивилизацияһы кафедраһы менән еткәселек итә. 1959 йылдан Славянлыҡты өйрәнеү институты (Institut d'Études slaves) президенты вазифаһын үтәй. Бер үк ваҡытта Практик белем юғары мәктәбендә (École Pratique des Hautes Études) эшләй, «Revue d’histoire moderne et contemporaine» журналының мөхәррире була. 

1965 йылдан Тарих фәндәре халыҡ-ара комитетының славян комиссияһы рәйесе. 

Бер нисә тапҡыр СССР-ға килә, совет тарихи журналдары менән хеҙмәттәшлек итә.

«Франция — СССР» йәмғиәте советы ағзаһы була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Француз тарихсылары тарафынан яҙылған 4 томлыҡ «Рәсәй тарихы»ның (1971—1974) баш мөхәррире була. Рәсәй һәм славян халыҡтары тарихы буйынса 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы булып тора. XVII-XVIII быуаттар Башҡортостан тарихын өйрәнә.

Монографиялары:
* «Урал в XVIII веке: очерки социально-экономической истории» (1949, рус. пер. 2004) 
* «Славяне: народы и нации» (1965, пер. на англ., нем. и итал. яз.) 
* «Петр Великий» (1969, 1990) 
* «Россия» (1972) 

Мәҡәләләре:
* «Русские в Сибири в XVII веке» (1958) 
* «Металлургическая промышленность Урала и военные успехи России при Екатерине II» (1951)
* «Башкиры и Россия в XVIII веке» // Ватандаш. 2000. № 3. С. 137—149.

## Библиографияһы
* *L'Oural au XVIIIe siècle : Étude d'histoire économique et sociale*, Paris, Institut d'Études slaves, 1950, 434 p.
* *La Russie industrielle de 1881 à 1927*, Paris, Centre de Documentation Universitaire (CDU), 1956.
* *La Russie industrielle de 1880 à 1914*, Paris, CDU, 1960.
* *Pierre le Grand*, Club Français du Livre, 1961, 312 p.
* *La Russie de 1894 à 1914*, Paris, CDU, 1962.
* *Les Nationalités slaves de 1871 à 1939*, Paris, CDU, 1962.
* (éd.), *Le Statut des paysans libérés du servage, 1861-1961*, recueil d´articles et de documents, Paris, Mouton, 1963.
* *Les Slaves. Peuples et Nations*, Paris, Armand Colin, 1965, 519 p.
* *L'Empire russe de 1762 à 1855*, Paris, Centre de Documentation Universitaire, 1966.
* *Histoire des nations slaves*, CDU-Sedes, 1970.
* *Russes et Ukrainiens*, Flammarion, Questions d'histoire, 1970 (réédité, 1992).
* (dir.), *Histoire de la Russie. I - Le Déclin du servage, 1796-1855. II -La modernisation inachevée, 1855-1900*, Hatier, 1971-1974.
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.
Йосопов Һарун Вәли улы

**Йосопов Һарун Вәли улы** (22 июнь 1914 йыл — 26 июнь 1968 йыл) — ғалим-археологы, төркиәтсе һәм этнограф. 1952—1958 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре кандидаты (1952). Татарстан Республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (1994).

## Биографияһы
Һарун Вәли улы Йосопов 1914 йылдың 22 июнендә Рәсәй империяһының Ҡазан губернаһы Ҡазан ҡалаһында тыуған. 

1941 йылда Ҡазан университетының география факультетын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1946 йылдан Ҡазан университетының этнография музейының мөдире була. 1952 йылдан СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй.

1958 йылдан СССР Фәндәр академияһының Ҡазан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре була.

1968 йылдың 22 июнендә Ҡазан ҡалаһында вафат була.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Йосопов тарафынан Волга буйы һәм Урал алдының XIII—XIV быуаттарға ҡараған эпиграфик ҡомартҡылар исемлеге йыйылған һәм төҙөлгән. Башҡортостан территорияһында Воскресенское, Имәндәш, Ҡормантау, Касьяновское, Табын ҡаласыҡтарын һәм башҡаларҙы аса һәм тикшерә. «Башҡортостанда болғар ҡәбер таштары» тигән хеҙмәт яҙа.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Татарстан Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты (1994).

## Хеҙмәттәре
* Булгарские эпиграфические памятники, найденные летом 1947 г. // Эпиграфика Востока. — М., 1951. — Вып. IV. — С. 68—76. (в соавторстве с Г. М. Хисамутдиновым)
* Татарские эпиграфические памятники XV в. (К вопросу о происхождении казанских татар) // Эпиграфика Востока. — Вып. V. — М., 1951. — С. 78—94.
* О некоторых булгарских эпиграфических памятников // Эпиграфика Востока. — Вып. VII. — М., 1953. — С. 26—30.
* К вопросу об истории и классификации булгаро-татарской эпиграфики // Эпиграфика Востока. — Вып. XI. — М., 1956. — С. 4454.
* Две надгробные надписи с древнего башкирского кладбища // Вопросы башкирской филологии. — Уфа, 1959. — С. 120—122.
* Введение в булгаро-татарскую эпиграфику. — М., Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — 322 с.
* Новые находки эпитафий периода Казанского ханства // Эпиграфика Востока. — Вып. XVI. — М., 1963. — С. 72—78.
* Итоги полевых эпиграфических исследований (1961—1963 гг.) // Тезисы докладов итоговой научной сессии ИЯЛИ КФАН СССР за 1963 год. — Казань, 1964. — С. 69—71.
* Булгаро-татарская эпиграфика и топонимика как источник исследования этногенеза казанских татар // Вопросы этногенеза тюркоязычных народов Среднего Поволжья. — Казань, 1971. — С. 217—232.
* Итоги полевых эпиграфических исследований 1961—1963 гг. в Татарской АССР // Эпиграфика Востока. — Вып. XXI. — М., 1972. — С. 48—55.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с. — С. 679. — ISBN 0-9530650-3-0.
* 

## Һылтанмалар
*
Сабитов Камил Басир улы

**Сабитов Камил Басир улы **(15 май 1951 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996).

## Биографияһы
Камил Басир улы Сабитов 1951 йылдың 15 майында БАССР-ҙың Стәрлебаш районы Елембәт ауылында тыуа.

1973 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай.

1992 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының физика-математика факультеты деканы (1992—2007); Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Стәрлетамаҡ филиалының ойоштороусы директоры (1995), директоры (1996 йылдан) булып эшләй.

Сабитовтың фәнни эшмәкәрлек йүнәлештәре: тауышҡа тиклемге һәм тауыш эргәһендәге газ динамикаһы математикаһы, ҡатнаш типтағы дифференциаль тигеҙләмәләрҙең сик буйы мәсьәләләре, интеграль тигеҙләмәләр, махсус функция.

Сабитовтың уҡыусылары араһында — 3 фән докторы һәм 20-нән ашыу фән кандидаты.

## Хеҙмәттәре
Сабитов Камил Басир улы — 160-тан ашыу ғилми хеҙмәт авторы.

Уравнения математической физики. М.: Высшая школа, 2003.

Функциональные, дифференциальные и интегральные уравнения. М.: Высшая школа, 2005.

К теории уравнений смешанного типа с двумя линиями изменения типа. Уфа: Гилем, 2006.

Кожанов А. И., Калиев И. А. Сабитов Камиль Басирович // Физико-математическому факультету — 50 лет. Сборник статей, посвященный юбилею СГПИ / Уфа: Гилем, 2004.

## Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999)
* Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001)
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
 Башҡорт энциклопедияһы .

Кто есть кто в Республике Башкортостан. Уфа: Башкортостан, 1995

## Һылтанмалар
http://www.anrb.ru/blog/alias/sabitov
Гагин Валерьян Константинович

**Гагин Валерьян Константинович** (14 июнь 1925 йыл — 27 август 1999 йыл) — рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1995). Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

## Биографияһы
Гагин Валерьян Константинович 1925 йылдың 14 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. Авиация-техник училищены тамамлағандан һуң Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша.

1951 йылда Башҡорт театр-художество училищеһының (хәҙерге Өфө сәнғәт училищеһы) сәнғәт бүлеген тамамлай. Александр Эрастович Тюлькин уның яратҡан уҡытыусыһы һәм остазы була.

Тыуған ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Валерьян Константиновичтың йортонда йыш ҡына дуҫтары-рәссамдар: Борис Домашников, Александр Бурзянцев, Алексей Кузнецов, Александр Шамаев, Леонид Круль, Виктор Позднов, Анатолий Платонов һәм башҡа күптәр булалар.

Валерьян Константинович Гагин бөтә ғүмере буйына РСФСР художество фондының Башҡортостан бүлексәһендә рәссам булып эшләй. Монументаль заказдар ҙа үтәй. Ике йыл дауамында фондтың директоры була.

1995 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы» тигән маҡтаулы исем бирелә.

1999 йылдың 27 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.

Ғаиләһе: Ҡатыны — Гагина Римма Александровна (12.09.1929 — 18.11.2001). Ҡыҙҙары — Зиновьева (Гагина) Ирина Валерьяновна, Гагина Ольга Валерьяновна (17.08.1955 — 01.10.2004). Ейәндәре — Шерстобитова (Зиновьева) Анастасия Борисовна, Гагин Валериан Валентинович.

## Күргәҙмәләр
Гагин Валерьян Константинович — 1953 йылдан алып республика, зона һәм Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1995)
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены

## Һылтанмалар
http://www.shrb.ru/painting/gagin.htm

http://bfmufa.ru/promotion/megaboss-2013/tssi-oblaka.html
Георгиева Гүзәл Рафиҡ ҡыҙы

**Георгиева Гүзәл Рафиҡ ҡыҙы ** (14 июль 1976 йыл) — спортсы. Халыҡ-ара шашка уйындары буйынса 1998 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәй гроссмейстеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (2003).

## Биографияһы
Гүзәл Рафиҡ ҡыҙы Георгиева (ҡыҙ фамилияһы Ишморатова) 1976 йылдың 14 июлендә Башҡорт АССР-ының Салауат ҡалаһында тыуған.
 
1998 йылдан башлап Рәсәй йыйылма командаһына инә.

1999 йылдан алып «Нефтсе» һәм «Башнефть»-Ишембай, «Башнефть»-Өфө профессиональ шашка клубтары өсөн сығыш яһай.

Халыҡ-ара шашка буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында төп программала Рәсәй чемпионы (2001, 2002, 2004). Рәсәй чемпионаттарының көмөш (1998) һәм бронза (1997) призеры. Европа (2002) һәм Рәсәй (2009) шашка конфедерацияһы Кубоктарын яулаусы

2003 йылда Гүзәл Георгиеваға «Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы» исеме бирелә.

## Тренерҙары
Шашка буйынса Ишембай спорт мәктәбе һәм тренер Юрий Чертоктың тәрбиәләнеүсеһе. 1996 йылдан уның менән шулай уҡ ире Александр Георгиев күнекмәләр үткәрә.

## Ғаиләһе
Ире Александр Георгиев. Ике балаһы бар: Светлана һәм Сергей. Ғаилә Санкт-Петербург ҡалаһында йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Голубков Николай Николаевич

**Голубков Николай Николаевич** (25 апрель 1920 йыл — 9 август 1945 йыл) — СССР Хәрби-Диңгеҙ флотының совет-япон һуғышында һәләк булған яугире. Йөҙөүсе зенит батареяһының отделение командиры, 1-се статья старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Николай Николаевич Голубков 1920 йылдың 25 апрелендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы) Дмитриевка ауылында тыуған.

Урта белем алған, Абдуллино станцияһында «Заготзерно» контораһында эшләгән. 1940 йылда Николай Голубков СССР Хәрби-Диңгеҙ флотына хеҙмәткә саҡырыла. Уҡыу отрядынан һуң алыҫлыҡты үлсәүсе, Амур хәрби флотилияһы 67-се айырым артиллерия дивизионының радистар отделениеһы командиры, отделение командиры, һуңынан шул уҡ флотилияның «ПВО-1232» йөҙөүсе зенит батареяһы комендор-зенитсылар отделениеһының командиры булып хеҙмәт итә. Совет-япон һуғышында батырлыҡ күрһәтә.

1945 йылдың 9 авгусында Фуюань ҡалаһына десант барышында Голубковтың отделениеһы дзоттарҙа һәм ҡала биналарында урынлашып алған дошмандың көслө ҡаршылығына тап була. Голубков беренсе булып дошман дзотына барып инә һәм унда булғандарға гранаталар ташлай, әммә үҙе лә үлемесле яралана
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 14 сентябрендәге Указы менән 1-се статья старшинаһы Николай Голубков үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була. Шулай уҡ Ленин ордены һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Карап экипажы исемлегенә мәңгелеккә индерелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Подвиги Героев Советского Союза. М., 1981.
* Подвиги их — бессмертны. — Уфа: Китап, 2000.

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Голубков Николай Николаевич
Головченко Константин Александрович

**Головченко Константин Александрович** (16 август 1925 йыл — 23 апрель 2003 йыл) — сәхнә биҙәүсе (сценограф), рәссам. БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1985). Рәссамдар союзы ағзаһы (1973). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.

## Биографияһы
Константин Александрович Головченко 1925 йылдың 16 авгусында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Князев ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Князев ауылы) тыуған.

1950 йылда Башҡорт театр-художество училищеһын (педагогтары П. М. Лебедев, А Э. Тюлькин) тамамлай.

Училищены тамамлағандан һуң 1964 йылға тиклем СССР драма театрҙарында рәссам булып эшләй (Чита, Севастополь, Хабаровск, Ирбит,
Семипалатинск, Бийск ҡалаларында).

1964 йылдан алып Өфөлә йәшәй. 1967—1885 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинатында рәссам булып эшләй.

Головченко Константин Александрович Севастополь Ҡыҙыл Байраҡлы Ҡара диңгеҙ флоты театрында, Амурҙағы Благовещен ҡалаһында Амур өлкә театрында, Хабаровск крайы һәм йәш тамашасылар театрында, А. Н. Островский исемендәге Ирбит дәүләт театрында, Семипалатинск өлкәһе Абай исемендәге берләштерелгән ҡаҙаҡ һәм урыҫ драма театрында, Бийск драма театрында яҡынса 110 спектаклде биҙәй. 1964 йылдан һуң станокта башҡарылған һынлы сәнғәттә эшләй.

Рәссамдың картиналары Рәсәй Федерацияһының Художество фондында, Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, төбәк музейҙарында һаҡлана.

## Эштәре
Пейзаждары: «Река Белая под Уфой», «Утро в нефтяном крае» (икеһе лә — 1978), «Хребты уральские» (1982), «Весна в Закарпатье» (1984), «Тюменский меридиан» (1991), «В степях Башкирии» (2000), «Херсонес» (2001), 5-се Удар армия ветерандарының портреттары серияһы (1974—77), триптих «5-й Ударной посвящается» (1985), «Вызываю огонь на себя» полотноһы (1986).

## Күргәҙмәләр
Константин Александрович Головченко — 1951 йылдан алып художество күргәҙмәләрендә ҡатнаша.

Шәхси күргәҙмәләре Өфөлә (1972, 1976, 1992, 2002), Донецкта, Мәскәүҙә, Николаевта (1976), Херсонда, Кишиневта (1977), Стәрлетамаҡта (1982).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1985).
* I дәрәжә (1945) һәм II дәрәжә (1985) Ватан һуғышы ордены.

## Һылтанмалар
* *Л. В. Бондаренко. * Константин Головченко Александрович . *БАШҠОРТ ЭНЦИКЛОПЕДИЯҺЫ*. БР ГАУН «башҡорт энциклопедияһы» (2013). 2017 йылдың 4 апрелендә тикшерелде.

* http://www.shrb.ru/painting/golovchenko_page.htm

* [http://www.art-town.ru/477_-- (недоступная+һылтанма)](http://www.art-town.ru/477_--&nbsp;(недоступная+ссылка))
Кларк Павел Иванович

**Кларк Павел Иванович** (19 июнь 1863 йыл — 15 ноябрь 1940 йыл) — Рәсәй империяһында һәм Австралияла революция хәрәкәтендә ҡатнашыусы. сәнғәт белгесе.

## Биографияһы
Павел Иванович Кларк 1863 йылдың 19 июнендә Ырымбур губернаһының Өфө өйәҙе Һатҡы заводы ҡасабаһында урман ҡараусы ғаиләһендә тыуа. Өфө гимназияһында уҡый. Йәш сағында Өфөгә күсә.

1882 йылда урындағы народоволец ойошмаһына инә. һәм Бер нисә тапҡыр йәшерен сәйәси эшмәкәрлек алып барғаны өсөн ҡулға алына. 1886 йылда Өфөлә народоволецтар түңәрәген асып, йәшерен сәйәси типография тотҡаны өсөн ҡулға алына. Бынан һуң Көнсығыш Себер, артабан Байкал аръяғына һөргөнгә ебәрелә. Народоволецтар ойошмаһынан күңеле ҡайтып 1901 йылда социалист-революционерҙар ойошмаһына күсә.

Беренсе урыҫ революцияһы ваҡытында Чита республикаһы етәкселәренең береһе була. 1906 йылда республикалағы ихтилал баҫтырылғандан һуң, хәрби суд тарафынан үлем язаһына хөкөм ителә һәм Акатуй төрмәһенә ебәрелә, унан улы Борис менән бергә 1906 йылдың сентябрь-октябрендә Австралияға ҡасып сығып китә.

1917  йылда Читаға ҡайта. Себер Халыҡ комиссариаты советы ағзаһы (1918). Совет власы ваҡытлыса ҡолатылғас, йәшенеп йәшәү хәленә күсә, ҡабаттан 1919 йылда Австралияға эмиграцияға сыға. Унда Австралия Коммунистик партияһына нигеҙ һала һәм уның тәүге етәкселәренең береһе була.

1920 йылда Совет Рәсәйенә әйләнеп ҡайта. 1920 йылдың 1 авгусында РКП(б)-ға инә. Юл бәйләнеше министры, Ойоштороу йыйылышының, артабан Алыҫ Көнсығыш республикаһының Халыҡ йыйылышы депутаты була.

1928 йылда Эрмитаж директоры булып тәғәйенләнә, ә бер йылдан — персональ пенсионер.

1935 йылдың 15 ноябрендә Мәскәүҙә , ҡайһы бер икенсе мәғлүмәттәр буйынса Ленинградта 1940 йылда вафат була.

## Әҫәрҙәре
* Кларк П. И. В дни Ренненкампфа. — КиС, 1925, № 3, с. 51 — 73 — № 4, с. 50 — 62.

## Әҙәбиәт
* Кларк-Аносова А. А. Памяти друга (Борис Павлович Кларк) // Красногвардейцы и партизаны. — Чита, 1957.
* Баринов А. О. Кларк П. И. // Энциклопедия Забайкалья.

## Һылтанмалар
*  

## Иҫкәрмәләр
Гульченко Моисей Николаевич

**Гульченко Моисей Николаевич** (4 март 1941 йыл) — биҙәү-ҡулланма сәнғәте рәссамы. 1972—1995 йылдарҙа Башҡорт ижади-берекмә комбинаты рәссамы. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2008).

## Биографияһы
Моисей Николаевич Гульченко 1941 йылдың 4 мартында Украин ССР-ы Кировоград өлкәһенең Яңы-Украинка ауылында тыуған.

1965 йылда А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтының художество-график факультетын тамамлай (1965).

1968 йылдан алып Өфөлә йәшәй. 1972—1995 йылдарҙа Башҡорт ижади-берекмә комбинатының рәссамы булып эшләй. 

Биҙәү-ҡулланма һәм монументаль сәнғәт өлкәһендә эшләй: 1970—1980 йылдарҙа — ағас һырлау буйынса, 1980 йылдарҙан — художестволы керамика (панно, вазалар, һауыт-һабалар, бәләкәй формалы скульптуралар, бәләкәй һын яһау сәнғәте). Эш материалы — утҡа сыҙамлы балсыҡ (шамот), өҫкө япма өсөн фарфор ҡуллана.

Рәссамдың эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, «Эстер» галереяһында (Екатеринбург), «Сәнғәт» галереяһында (Өфө), «Academia» сәнғәт галереяһында (Өфө) һаҡлана.

## Эштәре
Монументаль-декоратив паннолары: «Готика» (1993), «Ночь» (2004; шамот, фарфор, ялтыр һыр).

«Космос», «Храмы» (икеһе лә — 1993), «Скифское золото» (1995), «Охлебинино» (1996), «Лучник», «Невеста» (2000; шамот (утҡа сыҙамлы балсыҡ), ангоб (шыйыҡ балсыҡ)).

«Турист» ҡунаҡханаһында декоратив колонналар (1978), «Нефтсе» Мәҙәниәт йортонда панно (1985; ағас, һырлау), «Башсбербанк» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә иҙәнгә ҡуйыла торған вазалар (1993), Башҡорт драма театры фасадында картуш (1999; керамика) һ.б. 

## Күргәҙмәләре
Рәссам 1972 йылдан төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2008).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Профессиональное декоративно-прикладное искусство Башкортостана: кат. 2‑й респ. выст./ авт.‑сост. С.В.Игнатенко. Уфа, 2002.

## Һылтанмалар
*    
* http://www.shrb.ru/decorative/gulchenko.htm
* http://hallart.ru/ourartists/new-moses
* http://likirussia.ru/content/view/997/
Дворник Александр Александрович

**Дворник Александр Александрович** (22 сентябрь 1950 йыл — 4 сентябрь 2020 йыл) — рәссам, педагог, йәмәғәтсе. 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы рәссамы. 1974—1999 йылдарҙа Өфөләге 3-сө балалар художество мәктәбе директоры. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). 

## Биографияһы
Александр Александрович Дворник 1950 йылдың 22 сентябрендә Өфөлә тыуған.

1979 йылда Түбәнге Тагил дәүләт педагогия институтының (Түбәнге Тагил дәүләт социаль-педагогия академияһы) художество-графика факультетын тамамлай. Һүрәтте реализм стилендә төшөрә.

1974—1999 йылдарҙа Өфөлә 3-сө балалар художество мәктәбе директоры булып эшләй. 1998—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе була.

Рәссамдың картиналары Башҡорт дәүләт художество музейы, С. Т. Аксаковтың йорт-музейы, Ә. З. Вәлиди исемендәге Милли китапхана, «Абрамцево» музей-ҡурсаулығы, Рәсәй һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмалар коллекцияларында һаҡлана.

Александр Александрович Дворник 2020 йылдың 4 сентябрендә Өфөлә вафат булды.

## Ижады
С. Т. Аксаковтың әҫәрҙәре мотивтары буйынса картиналары: «Детство в Багрове» (1981), «Аксаково. Пруд» (1984), «Дожди смывают жёлтый лист» (1988).

Картиналар полотнолары «Крепостной Зилаир» (1995), «Сакмар» (1997), «У подножья Шайтан-Тау» (2000).

Пейзаждар серияһы «Иртә» (1994), «Көҙгө таңдар» (1998).

«Салауат ере» эштәр циклы («Первоцвет», «Үләндәр моңо», «Йүрүҙән»; 2002).

## Күргәҙмәләр
Александр Александрович Дворник 1974 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләрее Өфөлә (1987, 1991), Камо ҡалаһында (Әрмәнстан, 1990), «Абрамцево» музей-ҡурсаулығында (1998), Белорет ҡалаһында (2002) үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.shrb.ru/painting/dvornicAA.htm
* http://www.bizart.biz/artists/dvornik-aleksandr-aleksandrovich.html