open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәҡсүтов Сәхипзада Дәүләт улы

**Мәҡcүтов Сәхипзада Дәүләт улы** (1874—1942) — Өфө губернаһынан Рәсәй Империяһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы (1906) ағзаһы, башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Борай ихтилалы етәкселәренең береһе.

## Биографияһы
Мәҡcүтов Сәхипзада Дәүләт улы 1874 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙендә тыуған.

Өфө губернаһынан 1‑се саҡырылыш Дәүләт Думаһы (1906) ағзаһы итеп һайлана. Сауҙагәрҙәрҙән. Мәҙрәсә, 4 класлы Ҡазан рус-татар мәктәбен тамамлаған. 1902 йылда алып Бөрө өйәҙ земство йыйылышы гласныйы. Дәүләт думаһының мосолман фракцияһында торған. Бөрө өйәҙендә бер нисә земство мәктәбе бағыусыһы була. Борай ихтилалы етәкселәренең береһе. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.

## Һылтанмалар
*
Бөрө өйәҙе

**Бөрө өйәҙе** — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.

Административ уҙәге — Бөрө ҡалаһы.

## Тарих
Өйәҙгә Өфө провинцияһының төньяҡ өлөшө инә. 1796 йылда алып Ырымбур губернаһы, 1865 йылдаң — Өфө губернаһы составында.  Административ уҙәге — Бөрө ҡалаһы. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, өйәҙҙә 10‑сы башҡорт һәм 4‑се мишәр кантондары ойошторола. 1800 йылда өйәҙҙә 496 тораҡ пункты була, XIX быуат аҙағында — 1784. 1865 йылда өйәҙ 5 станға бүленә. 1873 йылдаң улустар һаны — 45 (Алпауыт, Анастасьевка, Андреевка, Асҡын, Баҙан, Байғужа, Байҡыбаш, Байҡы, Байсар, Борай, Ваныш‑Алпауыт, Илеш, Исмаил, Иҫке Балтас, Иҫке Петров, Йәлдәк, Касёво, Кейебәк, Күтәрем, Ҡайынлыҡ, Ҡалмыҡ, Ҡарыш, Ҡубыяҙ, Ҡыҙылъяр, Мишкә, Мәскәү, Николаевка, Никольск, Павловка, Покровка, Пономарёвка, Сарсы, Сөрауыл, Сурай, Токнин, Уҫы‑Степановка, Үрге Ҡарыш, Үрге Тәтешле, Әмәкәй, Әсән, Ямаш, Яңы Ҡайынлыҡ, Яңы Ҡалмыҡ, Яңы Ҡырғы, Яңы Троицкий), 1922 йылдан — 43 улус. Өйәҙ 1922 йылда бөтөрөлә, уның территорияһы Бөрө кантоны составына инә.

## География
XVIII быуат аҙағында төньяҡта Красноуфимск өйәҙе һәм Пермь өйәҙе, көнсығышта Өфө өйәҙе, көньяҡта Бәләбәй өйәҙе, көнбайышта Алабуға өйәҙе, Минзәлә өйәҙе һәм Сарапул өйәҙе менән сиктәш була. Майҙаны — 22927 км² (1897).

## Халҡы
XVIII быуат аҙағында — 82016 кеше (шул иҫәптән башҡорттар 20707), 1897 йылда — 497696 (башҡорттар — 262264, мариҙар — 66341, мишәрҙәр — 2069, татарҙар — 2339, удмурттар — 21216, урыҫтар — 141300 һәм башҡа), 1920 йылда — 625,5 мең кеше. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 486530 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 8104, дворяндар — 1084 һәм башҡа; мосолмандар — 258480, православие динендәгеләр — 155212 (шул иҫәптән 2406 старообрядсы) һәм башҡа. XIX быуат аҙағында ҡарай 200 мең дисәтинәнән ашыу башҡорттарҙың аҫаба ере һатыла.

## Иҡтисад
Бөрө өйәҙе төньяҡ өлөшө халҡы башлыса урман кәсептәре, үҙәк һәм көньяҡ өлөшө игенселек, малсылыҡ һәм умартасылыҡ менән шөғөлләнә. XX быуат башында ауыл хужалығы халыҡтың 84%‑ы мәшғүл була. 1904 йылда һөрөнтө ерҙәр майҙаны (мең дисәтинә) 416,4 тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 193,4, һоло — 106,2, ҡарабойҙай — 46,7, тары — 22,9, борай — 16,8, бойҙай — 8,7, борсаҡ — 9,5, картуф — 5; һыйыр малы һаны — 45415 баш, йылҡы — 37133, һарыҡ — 85351, кәзә — 7743, сусҡа — 8255. XIX быуат аҙағында 2 арҡан ишеү, 6 дегет ҡайнатыу, 18 кирбес һуғыу һәм 13 поташ заводы эшләй. Бөрөлә, Абдулла, айбүләк, Андреевка, Борай, Дүртөйлө, истәк, Йәркәй, Касев, Можар, Мәскәү, Николо‑Берёзовка, Уҫы‑Степановка, Һәйтәк, Яңы Троицкий ауылдар йәрминкәләр үткәрелә. 1858 йылда Ағиҙел йылғала пароход бәйләнеше асыла. 1865 йылда 312 мәсет, 26 сиркәү һәм 31 часовня иҫәпләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бөрө өйәҙе

## Әҙәбиәт
* Сборник статистических сведений по Уфимской губернии. Т.5. Бирский уезд. Уфа, 1900;
* Уфимская губерния. Тетр. 1, 2. СПб., 1901—1904.
* Первая всеобщая перепись населения Российской империи, 1897 г. Т.45.
Бәләбәй өйәҙе

**Бәләбәй өйәҙе** — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.

Административ үҙәге — Бәләбәй ҡалаһы.

## Тарих
Өйәҙгә Өфө провинцияһының көньяҡ‑көнбайыш өлөшө инә. 1796 йылда бөтөрөлә. 1804 йылда Ырымбур губернаһы составында тергеҙелә; 1865 йылдаң Өфө губернаһына инә. Административ уҙәге — Бәләбәй ҡалаһы. 1803 йылда өйәҙҙә 12‑се башҡорт һәм 5‑се мишәр кантондары ойошторола. 1865 йылда өйәҙ 4 станға бүленә. 1873 йылдаң улустар һаны — 31 (Баҡалы, Боғаҙы, Васильевка, Ғәйнәямаҡ, Елдәр, Елизаветино, Зәйет, Измаил, Ильинка, Иҫке Ҡалмаш, Йәрмәкәй, Кескенәш, Ҡаҙанғол, Ҡаҙансы, Ҡаръяуҙы, Ҡорос, Ҡырғыҙ-Миәкә, Мәнәүезбаш, Надеждино, Никольск, Өҫән-Ивановка, Семён-Макар, Соҡаҙытамаҡ, Стәрлетамаҡ, Төмәнәк, Түреш, Үрге Бишенде, Үрге Троицк, Әлшәй, Әмәкәй, Әсән), 1922 йылда — 44. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 1576 торама пункт була. Халыҡтың төп өлөшө игенселек менән шөғөлләнә. Өйәҙ 1922 йылда бөтөрөлә, уның төп территорияһы Бәләбәй кантоны составына, 2 улусы (Покровка һәм Фёдоровка) — Стәрлетамаҡ кантонына инә.

## География
XVIII быуат аҙағында төньяҡта — Бөрө өйәҙе һәм Минзәлә өйәҙе, көнсығышта — Стәрлетамаҡ өйәҙе һәм Өфө өйәҙе, көньяҡта — Ырымбур өйәҙе, көнбайышта Бөгөлмә өйәҙе һәм Боғорослан өйәҙе менән сиктәш була. Майҙаны — 22 163 км² (1897).

## Халҡы
XVIII быуат аҙағында — 62158 кеше (шул иҫәптән башҡорттар 17237), 1897 — 433179 (башҡорттар — 232960, мишәрҙәр — 2604, сыуаштар — 31443, татарҙар — 48784, урыҫтар — 88355 һәм башҡа), 1920—651 мең кеше. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 414122 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 12766, дворяндар — 5183 һәм башҡа; мосолмандар — 283929, православие динендәгеләр — 140142 (шул иҫәптән 7913 старообрядсы) һәм башҡа.

## Иҡтисад
XX быуат башында ауыл хужалығы халыҡтың 84 %‑тан ашыуы мәшғүл була. 1904 йылда һөрөнтө ерҙәр майҙаны (мең дисәтинә) 453,8 тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 164,7, бойҙай — 104,6, тары — 55,2, һоло — 47, ҡарабойҙай — 24,4, борсаҡ — 12,5, картуф — 5,2, борай — 3,4; һыйыр малы һаны — 62892 баш, йылҡы — 49558, һарыҡ — 129544, кәзә — 15921, сусҡа — 6316. XX быуат башында Алафузов буҫтау фабрикаһы, 4 шарап ҡыуыу заводы, 32 кирбес һуғыу һәм 5 поташ заводы, 15 күн эшкәртеү, 60 итек тегеү һәм башҡа предприятиелар эшләй. Бәләбәйҙә, Аҙнағол, Байгилде, Баҡалы, Бүздәк, Дәүләкән, Иҫке Турай, Раевка, Шаран ауылдар йәрминкәләр үткәрелә. 1888 йылда өйәҙ аша Һамар—Златоуст тимер юлы (Кинәле—Өфө участкаһы) үтә, 1911—14 йй. — Волга—Урал тимер юлы (Бөгөлмә—Шишмә участкаһы). 298 мәсет, 19 сиркәү һәм 2 часовня (1865); 443 уҡыу йорто (1912) иҫәпләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бәләбәй өйәҙе

## Әҙәбиәт
* Сборник статистических сведений по Уфимской губернии. Т.4. Белебеевский уезд. Уфа, 1898;
* Уфимская губерния. Тетр. 1, 2. СПб., 1901—1904.
* Первая всеобщая перепись населения Российской империи, 1897 г. Т.45.
Минзәлә өйәҙе

**Минзәлә өйәҙе** — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола. 

Административ үҙәге — Минзәлә ҡалаһы.

## Тарихы
Өйәҙгә Өфө провинцияһының төньяҡ‑көнсығыш, Ҡазан провинцияһының шул уҡ исемдәге губернаһының көнсығыш өлөштәре инә. 1796 йылдаң Ырымбур губернаһы, 1865 йылдан — Өфө губернаһы составында. Бөтә был осорҙа административ үҙәге — Минзәлә ҡалаһы.

Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, Минзәлә өйәҙе территорияһында 11‑се башҡорт кантоны һәм 2‑се мишәр кантонының бер өлөшө ойошторола. 1870 йылдан өйәҙ 5 станға бүленә. 1873 йылда 35 улус була: Аҡташ, Александровка, Александровка‑Ҡарамалы, Әлмәт‑Мулла, Әмәкәй, Афанас, Әхмәт, Байсар, Балтай, Бишенде‑Останково, Бәтке, Богодаровка, Ырысби, Зәй, Ирәкте, Ҡаҙансы, Ҡарамалы, Күҙкәй, Макарьевка, Матвеевка, Мысовочелнинск, Яңы Никольское, Яңы Спас, Нөркәй, Останково, Пусы, Семиостров, Иҫке Кәшер, Иҫке Мәзин, Иҫке Мәлкән, Сухарево, Тәкмәк, Троицк‑Йосоп, Шәрип, Шығай). 1906 йылда уларҙың һаны — 30, 1919 йылда — 31 була. 1896 йылда 1363 тораҡ пункт теркәлә. Өйәҙ 1920 йылда бөтөрөлә, уның территорияһында Татар АССР-ының *Минзәлә кантоны* ойошторола.

## Географияһы
XVIII быуат аҙағында көнбайышта һәм төньяҡта — Вятка наместниклығы, төньяҡ‑көнсығышта һәм көнсығышта — Бөрө өйәҙе, көньяҡ‑көнсығышта — Бәләбәй өйәҙе, көньяҡта Бөгөлмә өйәҙе менән сиктәш була. Майҙаны — 13 248 км² (1897).

## Халҡы
1795 йылда — 98860 кеше (шул иҫәптән башҡорттар —17840), 1897 йылда — 379981 (башҡорттар — 123052, белорустар — 1585, мариҙар — 2739, мордвалар — 4608, урыҫтар — 123736, татарҙар — 107025, типтәрҙәр — 14875 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 371810 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 5794, дворяндар — 917 һәм башҡа; мосолмандар — 214425, православие динендәгеләр — 162173 (шул иҫәптән  742 старообрядсы) һәм башҡалар.

## Иҡтисад
Халыҡтың төп өлөшө игенселек менән шөғөлләнгән. 1904 йылда һөрөнтө ер майҙаны 302 мең дисәтинә самаһы тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 148,5, һоло — 65,9, борай — 34, ҡарабойҙай — 16,2, борсаҡ — 13,4, тары — 11,9, бойҙай — 4,9, картуф — 3; һыйыр малы һаны — 21252 баш, йылҡы — 20464, һарыҡ — 49728, кәзә — 1801, сусҡа — 5690. XX быуат башында 2 шарап ҡыуыу заводы, һыра ҡайнатыу заводды эшләгән. Минзәләлә, Афанас, Бережные Челны, Круглое Поле, Макарьевка (Илбаҡты), Яр Саллы, Мәлем, Яңы Никольское, Яңы Спас (Бишенде‑Останково), Орловка, Тәкмәк, Әмәкәй ауылдарында йәрминкәләр үткәрелгән. 247 мәсет, 29 сиркәү, 13 часовня (1870) иҫәпләнгән. XIX быуат аҙағында 110 уҡыу йорто булған. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бәләбәй өйәҙе
* Делегация Башкортостана принимает участие в сабантуе «Приикских деревень» в Татарстане. ИА «Башинформ», 2019, 16 июня
## Әҙәбиәт
* Уфимская губерния. Тетр. 1, 2. СПб., 1901—1904.
* Первая всеобщая перепись населения Российской империи, 1897 г. Т.45.
Ара

**Ара** — бер ата-бабанан килгән ҡан-ҡәрҙәш быуындар; башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә ҡоролошонда туғандаш ғаиләләр төркөмө йәки ырыуы бүленеше.

Синонимдар: нәҫел, нәсәп, тоҡом, ырыу, зат, бауыр, тамыр, зат-зәүер, ором.

## Ырыу башлығы
Ырыу башлығы һәр ваҡытта ла кеше генә түгел, ул шулай уҡ мифологик герой, алла йәки хатта хайуан да була алған. Һуңғыһында ырыуҙың тотемы (ырыу-ҡәбилә йәмғиәте осоронда табына торған хайуан) булып торған. Ырыу ойошмаһының ике төп төрө: линидж (был ырыу эсендә бөтә кешеләр ҙә башлыҡ менән туғанлыҡ ептәре аша бәйле) һәм клан (ырыу төркөмөнөң сығышы мифик йәки легендар ата-бабанан юл ала).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы
Синантроп

**Сина́нтроп** ( — «пекин кешеһе», хәҙерге классификация буйынса — *[[Тура баҫып йөрөүсө кеше|Homo erectus]] pekinensis*) — формаһы һәм төрө буйынса   питекантропҡа яҡын, әммә һуңыраҡ йәшәгән һәм юғарараҡ үҫештә. Ҡытайҙа табылған, исеме шунан алынған. 600-400 мең йыл элек боҙлоҡ осоронда йәшәгән.

## Анатомия
Мейе күләме 950—1150 см³ еткән; кәүҙәнең уң яҡ өлөшөн хәрәкткә килтереүсе мейенең һул өлөшө ҙурараҡ. Шулай итеп синантраптың уң ҡулы һул ҡулына ҡарағанда нығыраҡ үҫешкән.Буйы — 1,55—1,6 м
Парантроптар

**Пара́нтропы** (*Paranthropus*,  — йәнәш торғанды аңлатҡан ҡушылма менән  — кеше) — ҡаҙылдыҡ хәлендә табылған кеше һынлы маймыл;;Австралопитекҡа яҡын, Көньяҡ һәм Көнсығыш Африкла табылған.

Ҡаҙылма ҡалдыҡтары буйынса 2,5—1 млн йыл элек йәшәгән тип билдәләнә. Беренсе баш һөйәген британ археологы Мэри Лики 1959 йылдың 17 июлендә Танзанияның олдувай мәҙәниәте ҡатламдарында таба һәм «зинджантроп» тип атай. Иң ҙур табылған төрө — Бойс парантропы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Парантропы на портале Antropogenez.ru
Һабан (мәғәнәләр)

* Һабан — ер һөрә торған ауыл хужалығы ҡоралы.
* Һабан (журнал) — башҡорт телендәге журнал.
Өмә

**Өмә** — ярҙам итеү ниәте менән күмәкләп башҡарылған эш; башҡорттарҙа бер-береңә ярҙам итеү йолаһы, община эсендә үҙ-ара мөнәсбәттәр нормаларының береһе.

Күмәкләп ауылдарҙы төҙөкләндереү, юл һәм күперҙәр төҙөү, мәсет һ. б. һалыуҙа (ҡағиҙә булараҡ, был эштәрҙә ир-ат ҡатнашҡан) өмә айырыуса әһәмиәтле форма булып һаналған. Уны ойоштороу буйынса ҡарарҙы аҡһаҡалдар ҡоро ҡабул иткән. Башҡорт общинаһы тормошонда янғын ваҡытында, башҡа тәбиғи бәлә-ҡаза килгәндә, туй йолалары, ерләү йолалары үткәргәндә өмәнең әһәмиәте ҙур булған. Ағас әҙерләгәндә, өй, мунса, келәт төҙөгәндә, ер һөргәндә, бесән сапҡанда, ураҡ урғанда, иген һуҡҡанда, ат көсө менән көлтә әҙерләгәндә һ. б. өмәгә ир-атты саҡырғандар. Ҡатын-ҡыҙ күмәкләп өй эштәрен: кейеҙ баҫыу, тула баҫыу, туҡыусылыҡ, йөн иләү, киндер йомшартыу, еп иләү һәм бәйләү, бирнә әҙерләү һ. б. эшләү өсөн йыйылғандар; күп кенә райондарҙа ҡаҙ өмәһе үткәреү йолаһы барлыҡҡа килгән. Ит әҙерләү, һарыҡ йөнөн ҡырҡыу, ураҡ урыу, иген һуғыу һәм башҡа төр эштәр менән ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа шөғөлләнгән. Эштәр тамамланғас, өмәлә ҡатнашыусыларҙы һыйлар өсөн башҡорт аш-һыуының традицион ризыҡтарын (бишбармаҡ, ҡымыҙ һ.б.) әҙерләгәндәр.

Башҡорттарҙа йола, бер ни ҡәҙәр үҙгәреп, һаҡланып ҡалған, хәҙер ҙә айырым ғаилә ниндәйҙер ашығыс эш эшләргә кәрәк булһа (урман ҡырҡыу, өй төҙөү, бесән сабыу, ураҡ урыу, иген һуғыу һ.б.) туғандарын һәм күршеләрен саҡыра. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың тула баҫыу, орсоҡ иләү, киндер иләү, етен иләү һ.б. өмәләре традицияға әйләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Помочь. Энциклопедия Башкортостана
Оран

**Оран** (*һөрән*) — саҡырыу, өндәү. Башҡорттар хәүеф янағанда йәки яу ваҡытында ырыуҙаштарын бер урынға саҡырыу өсөн файҙаланған. Онгон һәм тамға менән бер рәттән ул ырыу-ҡәбиләнең иң изге атрибуттарының береһе һаналған. Оран ярҙамында бөтә ырыуға зыян килтерелеүе мөмкин, тип иҫәпләнгән, шуға күрә уны башҡа ырыу һәм ҡәбилә кешеләренән йәшереп тотҡандар. Йыш ҡына Оран итеп ырыу башлығының исемен файҙаланғандар.

Мәҫәлән, Бөрйән, Ҡыпсаҡ (көнсығыш), Үҫәргән ҡәбиләләрендә (ҡайһы бер ырыуҙарында) — «Тоҡсаба»; әйлеләрҙә — «Салауат»; Ҡаңлы, Ҡыпсаҡ (көнбайыш), Меңле ҡәбиләләрендә — «байһонғор»; үҫәргәндәрҙең ҡайһы бер ырыуҙарында — «Мөйтән» һ. б.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы
Питекантроп

**Питека́нтроп** ( — маймыл  — кеше) — килбәт, ҡиәфәтендә маймылға хас һыҙаттары һаҡланған бик боронғо ҡаҙылдыҡ кеше төрө; архантропҡа ҡараған ҡаҙылма кеше; боронғолоғо — 700—500 мең йыл.

Австралопитек һәм неандерталь кешеләре араһындағы ҡаҙылма кешеләр төрө. 700 — 27 мең йыл элек йәшәгән. Хәҙерге ваҡытта пикантроп Homo erectus (Европала Гейдельберг кешеһе һәм Ҡытайҙа синантроп менән бер рәттән) хәҙерге заман кешеләренең ата-бабаһы тип һанала.

## Иҫкәрмәләр
Милләт нуры (гәзит)

**«Милләт нуры»** — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ямал-Ненец автономиялы округы башҡорттары ҡоролтайы тарафынан бағыусылар аҡсаһына нәшер ителә. 2005—2009 йылдарҙа Ноябрьск ҡалаһында ай һайын урыҫ, башҡорт һәм татар телдәрендә сыға.

2016 йылда газета яңынан сыға башлай. Яңартылған тәүге баҫма баҫмаларҙан әҙ генә айырыла. Беренсе һәм икенсе полосала иң мөһим яңылыҡтар, ҡыҙыҡлы кешеләр менән әңгәмә, актуаль темаларға мәҡәләләр бар. Былар урыҫ телендә, өсөнсө һәм дүртенсе полосалар башҡорт телендә сыға. Газета биттәрендә төйәк халҡы шулай уҡ үҙ әҫәрҙәрен баҫтыра ала. «Милләт нуры» Ноябрьск башҡорттары ҡоролтайы, шулай уҡ Ямал шәһәрҙәрҙең башҡорт йәмәғәт ойошмалары эшен яҡтыртыла. Газетаның тағы бер темаһы - дин: айырым алғанда, баҫма Ислам бәйрәмнәре һәм йолалары тураһында материалдарҙы баҫтырып сығара.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Кучеров Евгений Васильевич

**Кучеров Евгений Васильевич** (10 май 1924 йыл — 12 июль 2005 йыл) — ғалим-ботаник. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1991), биология фәндәре докторы (1974), профессор (1980). Рәсәй Федерацияһының (1991) һәм Башҡорт АССР‑ының (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974).

## Биографияһы
* Евгений Васильевич Кучеров 1924 йылдың 10 майында БАССР-ҙың Мәсәғүт кантоны Дыуан ауылында тыуған.
* 1946 Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
* 1958 йылдан алып Биология институтында лаборатория мөдире.
* 1996 йылдан Биология институтында баш ғилми хеҙмәткәр.
* 2005 йылда Өфөлә вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Е. В. Кучеров етәкселегендә республикала ботаник ресурстарҙы өйрәнеү үҫеш ала. Дарыу үҫемлектәренең 100-гә яҡын төрө өйрәнелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградаһы
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991) 
* Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974)

## Хеҙмәттәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Дыуан (мәғәнәләр)

**Дыуан** — этноним. Топоним булараҡ та таралған.

* Дыуан — башҡорт ҡәбиләһе.
* Дыуан (Дыуан районы) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Дыуан-Мәсетле — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл.
* Удельно-Дыуанай — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл.
* Дыуан районы — Башҡортостан районы.
* Дыуан кантоны — Башҡортостан кантоны.
* Дыуан-Ҡошсо кантоны — Башҡортостан кантоны.
Залыгин Сергей Павлович

**Залыгин Сергей Павлович** (23 ноябрь 1913 йыл — 19 апрель 2000 йыл) — рус совет яҙыусыһы. 1986—1998 йылдарҙа «Новый мир» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы (1991), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1948). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1988). СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1968), Рәсәй Федерацияһы Президентының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премияһы (2000) лауреаты

## Биографияһы
* Сергей Павлович Залыгин 1913 йылдың 23 ноябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Сухаревский ҡасабаһында тыуған.
* 1939 йылда Омск ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1948 йылда «ауыл хужалығы фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
* 1970 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй: М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡыта.
* 1986—1998 йылдарҙа «Новый мир» журналының баш мөхәррире. СССР һәм РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы секретары.

## Ижады
«Тоҙло япраҡ һуты» («Соленая падь»; 1967), «Комиссия» (1975), «Дауылдан һуң» («После бури»; 1985) роман-хроникалары революциянан һуңғы Себерҙең нығыныу этаптарына арналған. «Экологик роман» («Экологический роман», 1993), «Һайлау ирке» («Свобода выбора»; 1996) романдарында, «Фамилиялаштар» («Однофамильцы»; 1995) повесында совет осоронан һуңғы ысынбарлыҡ үҙенең социаль-психологик типтары һәм йәмғиәт коллизиялары менән һүрәтләнә. Рус яҙыусылары ижадына арналған әҙәбиәт ғилеме буйынса эштәр авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1988);
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1968);
* Рәсәй Федерацияһы Президентының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000);
* Ленин ордены (1971);
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1964);
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* 

## Һылтанмалар
*
Өпәй

**Өпәй** — башҡорт ҡәбиләһе. Әйле башҡорттары ырыу-ҡәбилә берләшмәһе составына керә.

## Этноним

Этнограф Р. Ғ. Кузеев фекеренсә, «өпәй» этнонимы башҡа Урта Азия, Ҡаҙағстан һәм Көнсығыш Европа төрки халыҡтары араһында осрамай. Р. З. Йәнғужинға ярашлы был этноним сыуаштарҙа билдәле

## Тарихы

Өпәй ҡәбиләһенең тарихы көнбайыш Урал алды менән тығыҙ бәйле. XIII—XVI быуаттарҙа, башҡорттарҙың һуңғы күсенеше процесстары осоронда, улар Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышына йүнәлә һәм Әй йылғаһы бассейнында таралып ултыра. Өпәйҙәрҙең бәләкәй төркөмдәре әле XIX быуатта Ыҡ йылғаһы бассейнында йәшәгән башҡорттар араһында йәғни бынан Көньяҡ Уралға киткән түңгәүер ҡәбиләһе составында һаҡланып ҡалған.

Ҡатай, ҡошсо, дыуан һәм һыҙғы ҡәбиләләре өпәйҙәргә күрше була. XVII—XVIII быуаттарҙа ҡәбилә ерҙәре Көңгөр ҡалаһы киңлегенә ҡәҙәр барып еткән.

Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, ҡәбиләнең ерҙәре *Өпәй улусын* барлыҡҡа килтерә. Был улус Себер даруғаһы составында була. Һуңыраҡ Өпәй улусы ерҙәре Красноуфимск, Троицк өйәҙҙәренә ҡарай (XIX быуат уртаһында 1 меңгә яҡын өпәйле иҫәпләнгән). 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 2‑се, 3‑сө (4‑се Көнбайыш, 5‑се) башҡорт кантондарына ҡарай. Генераль ер межеваниеһы һөҙөмтәләре буйынса, XIX быуат башына ҡарай Өпәй улусы составында 93736 дисәтинә ер була.

## Урынлашыуы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы

**Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы** (5 ғинуар 1944 йыл — 18 март 2020 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы уҡытыусыһы. 1992—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Дәүләт милке менән идара итеү буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты (1999—2003). Иҡтисад фәндәре докторы (1992), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1993).

## Биографияһы
Хәлил Әбүбәкер улы Барлыбаев Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районының Йомаш ауылында 1944 йылдың 5 ғинуарында тыуған.

1972 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультетын тамамлаған.

Оҙаҡ йылдар Башҡорт дәүләт университетының уҡытыусыһы булып эшләне. Артабан Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы профессоры, Рәсәй фәндәр академияһының Фәлсәфә институтының ғилми хеҙмәткәре булды.

Хәлил Барлыбаев 2020 йылдың 18 мартында Мәскәүҙә көтмәгәндә вафат булды

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Рәсәй Шахмат федерацияһының ревизия комиссияһы рәйесе
 
## Ғилми хеҙмәттәре
* Экономика Башкортостана (баш мөхәррир) (1988, 2003, 2007)
* Приватизацию на пользу народа (1994)
* Путь человечества: самоуничтожение или устойчивое развитие (Издание Госдумы, 2001)
* Общая теория глобализации и устойчивого развития (Издание Госдумы, 2003)
* Глобализация: за или против устойчивого развития (Изд-во РАГС, 2006)
* Человек, глобализация, устойчивое развитие (Изд-во РАГС, 2007)
* Человек в потоке универсальной эволюции (Изд-во РАГС, 2008)
* Интеллектуально-гуманистическая (ноосферная) формация — закономерное будущее человечества (Изд-во РАГС, 2010)
* Истина и справедливость как системообразующие ценности (2014)

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Боғорослан өйәҙе

**Боғорослан өйәҙе** — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.

Административ уҙәге — Боғорослан ҡалаһы.

## Тарих
Өйәҙгә Ҡазан губернаһының көньяҡ‑көнсығыш өлөшө инә. 1796 йылда бөтөрөлә. 1804 йылда Ырымбур губернаһы составында яңынан тергеҙелә (өйәҙгә бөтөрөлгән Сергиевск өйәҙе инә), 1851 йылдаң алып Һамар губернаһына ҡарай. Административ уҙәге — Боғорослан ҡалаһы. Боғоросланда, Кинәле‑Черкас биҫтәһендә, Богородский, Воскресенск, Исакли, Покровка, Сергиевка, Сосновка, Баклановка, Петровка аа. йәрминкәләр үткәрелә. XIX быуат 2‑се яртыһында өйәҙ аша Һамар—Златоуст тимер юлының бер өлөшө (Кинәле—Черкас биҫтәһенән алып Абдулла ауылы тиклем) үтә. Өйәҙ 1920 йылда бөтөрөлә, уның территорияһы Ырымбур губернаһы составына инә.

## География
XVIII быуат аҙағында төньяҡта Бөгөлмә өйәҙе, көнсығышта Бәләбәй өйәҙе, көньяҡта Быҙаулыҡ өйәҙе һәм Ырымбур өйәҙе, көнбайышта Сергиевск өйәҙе менән сиктәш була. Майҙаны 19 425 км² (1897).

## Халҡы
XVIII быуат аҙағында — 78543 кеше (шул иҫәптән башҡорттар 582), 1897 йылда — 405994 (башҡорттар — 9501, мордвалар — 80262, сыуаштар — 34832, татарҙар — 28627, типтәрҙәр — 4110, урыҫтар — 234562 һәм башҡа), 1920 — 669,4 мең кеше. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 376941 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 25146, дворяндар — 932, сауҙагәрҙәр — 265 һәм башҡа; мосолмандар — 44837, православие динендәгеләр — 358955 (шул иҫәптән 10556 старообрядсы) һәм башҡалар. 1803 йылда өйәҙ 12‑се башҡорт кантонына инә. 1811 йылда өйәҙҙә 250 торама пункт һәм 1 ҡәлғә була. XIX быуат уртаһында башҡорттарҙың төп өлөшө Баҡай, Ҡамышлы, Ҡарамалы‑Ҡотлой, Йүкәле тау, Түбәнге Ермаков, Түбәнге Усман һәм башҡа торама пункттарҙа йәшәй.

## Иҡтисад
Халыҡтың төп кәсебе игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ була. Баҡсасылыҡ, тәмәке үҫтереү киң тарала. XX быуатта башында ауыл хужалығы халыҡтың 78,7%‑ы мәшғүл була. Балауыҙ иретеү, һабын ҡайнатыу, сөгөлдөр эшкәртеү, 10 йылҡысылыҡ, 2 шарап, 2 шарап ҡыуыу заводы эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Быҙаулыҡ өйәҙе

**Быҙаулыҡ өйәҙе** — 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола.

Административ үҙәге — Быҙаулыҡ ҡалаһы.

## Тарих
Өйәҙгә Ырымбур провинцияһының көнбайыш өлөшө инә. 1796 йылдан Ырымбур губернаһы, 1851 йылдан — Һамар губернаһы составында. Административ үҙәге — Быҙаулыҡ ҡалаһы. 1919 йылда Быҙаулыҡ өйәҙе Йомран‑Табын улусы АСБР‑ҙың Туҡ-Соран кантоны составына инә. Өйәҙ 1920 йылда бөтөрөлә, территорияһының күпселек өлөшө Ырымбур губернаһы составына инә.

## География
XVIII быуат аҙағында төньяҡта Боғорослан өйәҙе, көнсығышта Ырымбур өйәҙе, көньяҡта Кесе ҡаҙаҡ Йөҙө, көнбайышта Сергиевск өйәҙе менән сиктәш була. Майҙаны 23 772 км² (1897). 

## Халҡы
1795 йылда — 42074 кеше (шул иҫәптән башҡорттар — 1066), 1897 — 492952 (башҡорттар — 9887, мордвалар — 36502, немецтар — 3028, сыуаштар — 12556, татарҙар — 10404, урыҫтар — 409657 һәм башҡа), 1920 — 637,3 мең кеше. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 471933 крәҫтиән иҫәпләнә, мещандар — 15635, дворяндар — 1227, сауҙагәрҙәр — 368 һәм башҡа; мосолмандар — 20799, православие динендәгеләр — 468024 (ш. иҫ. 6152 старообрядсы), протестанттар — 3010 һәм башҡалар.

## Иҡтисад
Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, өйәҙҙә 9‑сы башҡорт кантоны ойошторола. 1811 йылда өйәҙҙә 166 торама пункт һәм алты ҡәлғә була. XIX быуат уртаһында башҡорттарҙың төп өлөшө 19 ауылда йәшәй. Ауыл хужалығы халыҡтың 77 проценты мәшғүл була. XX быуат башында араҡы, сөгөлдөр эшкәртеү, 2 он тартыу һәм 8 йылҡысылыҡ заводы эшләй. Йыл һайын 13 йәрминкә үткәрелә. XIX быуат 2‑се яртыһында өйәҙ аша Ырымбур тимер юлының бер өлөшө (Тростянка ауылы алып Яңы Сергиевский ауылы тиклем) үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Тар-Седа-Яха

**Тар-Седа-Яха**:
* Тар-Седа-Яха (Сибилей-Сё ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға, Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға.
* Тар-Седа-Яха (Щучья ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға, Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға.
Кама

**Кама** (шулай уҡ *Сулман*, *Иҙел*, *Сулман Иҙел*; ) — Волга йылғаһының һул ҡушылдығы.

## География

Кама — Волга йылғаһының һул ҡушылдығы. Үрге Сулман ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөндә Удмурт Республикаһы Кулига ауылы эргәһендә башлана. Киров өлкәһе буйлап көньяҡтан төньяҡҡа, Порыш һәм Пильва йылғалар тамаҡтары араһынан көнбайыштан көнсығышҡа, артабан Пермь крайы буйлап көньяҡҡа, Башҡортостан Республикаһы һәм Удмурт Республикаһы сиктәре буйлап көньяҡ‑көнбайышҡа табан, түбәнге ағымында Татарстан буйлап аға. Волга]] йылғаһына (тамағынан 1804 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 1805 км, бассейны майҙаны 507 мең км². Башҡортостан Республикаһында оҙонлоғо 36 км. Был арауыҡта ҡатнаш, башлыса ҡар һыуы менән туйына. Йыллыҡ аҡманың 62,6 %‑ы яҙғы (апрель—май), 28,3 %‑ы йәйге‑көҙгө (июль—ноябрь), 9,1 %‑ы ҡышҡы (декабрь—март) осорҙарға тура килә. Ағиҙел йылғаһы тамағынан өҫтәрәк уртаса йыллыҡ һыу сығымы 1660 м³/с. Бассейн рельефы тигеҙлек, үҙәне тәпәш эрозиялы‑аккумулятив киртләсле, неоген балсыҡтарынан, ҡомдарынан, ҡырсынташтарынан тора. Ландшафы урман һоро тупрағындағы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтағы һаҙлы болондарҙан, һыубаҫар һәм һаҙ тупрағындағы ҡыуаҡлыҡтарҙан тора.

### Ҡушылдыҡтары

## Уң яҡтан

## Һул яҡтан

Беүә, Ҡайынлыҡ, Ағиҙел, Ыҡ һ.б.

## Галерея

Image:W W Chusovaya Kama crossing.png|
Image:Perm asv2019-05 img02 Kama River port.jpg|Пермь
Image:Kama yelabuga.jpg|Алабуға ҡалаһы.
Image:Prokudin-Gorskii-25.jpg|
File:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg|Тимер юлы Пермда
File:Вид на Каму с площадки сквера им.Ф.М.Решетникова.JPG|Пермь


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Мәләүез (йылға)

**Мәләүез** — йылға, Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы. Көйөргәҙе районы Яңы Муса ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 4 км алыҫлыҡта башлана. Шул уҡ район буйлап төньяҡтан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай аға, Яңы Муса ауылы эргәһендә йүнәлешен төньяҡ-көнсығышҡа үҙгәртә һәм Көйөргәҙе, Мәләүез райондары буйлап аға. Ағиҙел йылғаһына (тамағынан 856 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 37 км, бассейн майҙаны 354  м². Ҡатнаш, башлыса, ҡар һыуы менән туйына. Мәләүез ҡалаһы эргәһендә уртаса йыллыҡ һыу сығымы 1,9 куб с. Рельефы убалы тигеҙлек. Ландшафы һоро урман тупрағындағы һәм типик ҡара тупраҡтағы киң япраҡлы урмандарҙан, болонло далаларҙан һәм һөрөнтө ерҙәрҙән тора. Бассейнының 7 процентын урман ҡаплаған, 43 проценты һөрөлгән. Ҡушылдыҡтары: уң — Күкһер, Ҡарағай һ. б.; һул — Ҡарабуғат һ. б.

## Этимологияһы
Йылға исеме төрлө сығанаҡтарҙа төрлөсә аңлатыла. Мәҫәлән, йылға русса Мелеуз тип атала. Шуға атаманың килеп сығышын *"мәллә"* (боронғоса *"һары"*) һүҙе менән бәйләйҙәр. Ә Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлегендә түбәндәгесә аңлатыла: "Мәләүез (Мелеуз) — рр. прав. пр. Инзера в Арх. р-не; два лев. пр. Белой в Кугач., Мелеуз р-нах; лев. пр. Сакмары в Хайб. р-не. Вариант назв. Мәнәүез. Возможно от иранского *мал* "стоячая вода" и дрвен. тюрк. *үгүз* (река). Ср. Малоузка — рч. в Бакалинском районе, д. Нагайбак".

Ә бит йылға исеменең килеп сығышы боронғо башҡорттарҙың эш ҡоралы *мәнәүгә* бәйле. 80 — 90 сантиметр оҙонлоғондағы, яҫы итеп осланған имән таяҡ *мәнәү* тип атала. Элек был таяҡ ярҙамында төрлө тамырҙар ҡаҙып алғандар, селәү ҡаҙғандар. 

60-сы йылдарҙа оло йәштәгеләрҙең Мәләүезде Мәнәүезтамаҡ тип йөрөтөүен иҫәпкә алһаҡ, *Мәләүез* йылғаһы атамаһының да тамыры *мәнәү* булыуына инанырбыҙ.

## Әҙәбиәт
* Рәшит Шәкүр. Исемдәрҙә ил тарихы.Өфө, "Китап". 1993 йыл. Т 6000 экз. 257 бит.

* Словарь топонимов РБ. Өфө. Китап. 2002. Т 5000 экз. стр. 254.

## Иҫкәрмәләр
Ошмес (гәзит)

**«Ошмес»** («Инеш») — Башҡортостан Республикаһында удмурт телендә нәшер ителеүсе ижтимағи-сәйәси гәзит.

## Ойоштороусыһы
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте (1999).

## Тарихы
Тәтешле районының Үрге Тәтешле ауылында аҙнаһына 1 тапҡыр сыға. 1999 йылдың июненән нәшер ителә. Тиражы — 1650 дана (2012). Гәзиттә Башҡортостан удмурттарының үткәне, хәҙерге тормошо, республиканың мәҙәни һәм ижтимағи-сәйәси тормошо яҡтыртыла, художестволы әҫәрҙәр баҫыла.

## Һылтанмалар
Маяҡ (гәзит)

**«Маяҡ»** — ижтимағи-сәйәси гәзит. 

## Ойоштороусылары
Ойоштороусылары Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Илишинформцентр» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт-унитар предприятиеһы. 

## Тарихы
Илеш районының Үрге Йәркәй ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт, урыҫ һәм татар телдәрендә сыға. 1935 йылдың мартынан татар телендә «Еңеү таңы», шул уҡ йылдың июненән «Сталинсы», 1961 йылдан — «Коммунизм байрағы», 1963 йылдан — «Уңыш өсөн» исеме аҫтында нәшер ителә; 1965 йылдан алып татар телендә «Маяҡ», 2003 йылдан шул уҡ исем менән урыҫ, 2006 йылдан алып башҡорт телдәрендә сыға.
Мәләүез (мәғәнәләр)

* Мәләүез — Башҡортостан Республикаһындағы ҡала.
* Мәләүез (йылға) — йылға, Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдығы.
Көнгәк (гәзит)

**«Көнгәк»** — ижтимағи-сәйәси гәзит. Мәләүез ҡалаһының һәм Мәләүез районының ижтимағи-сәйәси, социаль-иҡтисади һәм мәҙәни тормошон яҡтырта. Мәләүез ҡалаһында 2002 йылдың ғинуарынан алып аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт телендә сыға. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм ««Көнгәк» редакция-нәшриәт комплексы» дәүләт-унитар предприятиеһы. 

## Ҡаҙаныштары
* Башҡортостандың ете баҫмаһы, шул иҫәптән «Көнгәк» гәзите лә, социаль әһәмиәтле киң мәғлүмәт сараһы исемлегенә инде — «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 23 октябрь.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Зилаирские огни (гәзит)

**«Зилаирские огни»** (*«Йылайыр уттары»*) — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Ауыл уттары» гәзите редакцияһы ҡаҙна предприятиеһы.

Йылайыр районы Йылайыр ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ һәм башҡорт («Ауыл уттары») телдәрендә сыға. 1931 йылдың декабренән башлап — урыҫ телендә «Колхозник-лесоруб» («Колхозсы — урман ҡырҡыусы»), 1941 йылдан — «За коммунизм» («Коммунизм өсөн») исеме менән, 1956 йылда «Коммунизм өсөн» гәзите менән берләшкәндән һуң, шул уҡ исем менән башҡорт телендә лә нәшер ителә, 1991 йылдан — «Сельские огни» («Ауыл уттары»); 2006 йылдан хәҙерге исеме менән, йәғни «Зилаирские огни» булараҡ сыға башлай, һәм «Ауыл уттары» 2009 йылдан башҡорт әҙәби телендәге үҙ аллы гәзиткә әүерелә.
Йүрүҙән (гәзит)

**«Йүрүҙән»** — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы» Нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһы. Салауат районының Малаяҙ ауылында аҙнаһына 2 тапҡыр башҡорт телендә сыға. Тарихы «На земле Салавата» гәзитенән башлана, 1994 йылдың ғинуарынан алып үҙ аллы нәшер ителә.

## Сығанаҡтар
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*    
* «Йүрүҙән» гәзите сайты 
* «Йүрүҙән» гәзитенең "Бәйләнештә" социаль селтәрендәге төркөмө
* «Йүрүҙән» гәзитенең "Класташтар" социаль селтәрендәге төркөмө
Наше время Межгорье (гәзит)

**«Наше время Межгорье»** («Беҙҙең заман Межгорье») — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусыһы — Межгорье ябыҡ административ-территориаль берәмеге хакимиәте (2001). 2001 йылдың декабренән алып Межгорье ҡалаһында аҙнаһына 1 тапҡыр урыҫ телендә сыға.
Радиус

**Радиус** ( — тәгәрмәс киреге; нур) — әйләнмәнең (йәки сфера өҫлөгөнөң) теләһә ҡайһы нөктәһен уның үҙәге менән тоташтырыусы теләһә ниндәй киҫек. Был киҫектең оҙонлоғон да радиус тип йөрөтәләр.
Радиус диаметрҙың яртыһын тәшкил итә.

## Сығанаҡтар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.
Ҡыҙ сатыр бәшмәге

**Ҡыҙ сатыр бәшмәге** () — базидиомицеттар класының агарик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бәшмәк.

## Таралышы
Европала һәм Алыҫ Көнсығышта таралған.  Башҡортостан Республикаһы Белорет районының ылыҫлы һәм ылыҫлы-киң япраҡлы урмандарында августан алып сентябргә тиклем осрай. Аҙ билдәле, ашарға яраҡлы бәшмәк, аҙыҡ итеп сей көйө ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Ҡыҫҡаса һүрәтләмә
Эшләпәһенең диам. 4—7 см (ҡайһы берҙә 12‑гә тиклем), сатыр формаһында, сүсле, аҡ төҫтә (өлгөргән бәшмәктеке үҙәгендә һарғылт‑көрән), эре ысҡынмалы өсмөйөш һорғолт тәңкәләр м‑н. Пластинкалары ирекле, аҡһыл төҫтә. Һабы 7—16 см оҙонлоҡта, аҫҡы өлөшөндә ҡалынлығы 1,2—2,2, өҫкөһөндә — 0,6—1,0 см, аҡ төҫтәге ҡуласа менән. Итсәһе (бер аҙ торма еҫе сығып тора) һәм спора онтағы аҡ. Сапротрофтар.

## Һылтанмалар
* Таксономия на сайте www.mycobank.org 
* Гриб-зонтик девичий в Красной книге России 
* Гриб-зонтик девичий в Красной книге Сахалина 
* Гриб-зонтик девичий в Красной книге Белоруссии 

## Иҫкәрмәләр
На земле Салавата (гәзит)

**«На земле Салавата»** Салауат районының урыҫ телендә сыҡҡан ижтимағи-сәйәси гәзите.

## Ойоштороусылары

Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, редакция коллективы.

## Тарихы
Салауат районының үҙәге Малаяҙҙа аҙнаһына 2 тапҡыр урыҫ телендә сыға. 1935 йылдың майынан башҡорт телендә «Большевистик колхозға», 1936 йылдан алып урыҫ телендә «Совхозный рабочий» («Совхоз эшсеһе»; 1939 йылға тиклем); 1941 йылдан — башҡорт телендә «Большевик», 1953 йылдан — «Октябрь юлы» исеме менән нәшер ителә; 1959 йылдан урыҫ телендә «Путь Октября» («Октябрь юлы»)исеме менән яңынан нәшер ителә башлай, 1962 йылдан алып урыҫ телендә «Ленинское знамя» һәм башҡорт телендә «Ленин байрағы».

1991 йылдан исеме «На земле Салавата» итеп үҙгәртелә һәм 1996 йылға тиклем башҡорт телендә туранан-тура тәржемә булған «Салауат ерендә» гәзите менән бергә урыҫ телендә нәшер ителә. «Салауат ерендә» гәзите башҡорт телендәге үҙ аллы «Йүрүҙән» исемле гәзиткә әйләнгәндән һуң, «На земле Салавата» урыҫ телендә нәшер ителеүсе үҙ аллы баҫма булып ҡала. 
 
## Редакторҙары
* Еникеев
* Ғафаров Хатмулла Абдулла улы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
* Хатымов Дамир Абдрахман улы
* Әхмәтйәнов Илгиз Мөхәмәҙи улы

## Сығанаҡтар

## Иҫкәрмәләр
Нөгөш һыуһаҡлағысы

**Нөгөш һыуһаҡлағысы** — Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы Нөгөш йылғаһындағы һыуһаҡлағыс (Ағиҙел йылғаһы бассейны).

## Географияһы
**Нөгөш һыуһаҡлағысы** һәм ундағы Нөгөш ГЭС-һы 1967 йылда төҙөлгән. Төҙөлөш барышында плотина эргәһендә Нөгөш ҡасабаһы барлыҡҡа килә. Һыуһаҡлағыстың көньяҡ ярында Һәргәй ауылы урынлашҡан

Плотинаның һыу ағыҙыу ҡапҡаһы Мәләүез районы Нөгөш ауылы эргәһендә йылға тамағынан 48 км алыҫлыҡта Башҡортостан милли паркы биләмәһендә урынлашҡан.

Һыуһаҡлағыстың ярҙары текә, урмандар менән ҡапланған. Ял һәм туризм урыны булып тора. Ярҙарын йәйге лагерҙар, санаторийҙар, турбазалар биләй.

Бында балыҡтарҙан алабуға, суртан, ҡыҙыл балыҡ, бәрҙе, шамбы, ағарсаҡ, ажау, ҡорман, йәйен, опто, һыла һ.б. тереклек итә.

**Гидроузел ағыҙғысында йылғаның**: 
*һыу йыйыу майҙаны 2827 кв.м. (йылға бассейнының 74 проценты), 
*уртаса тәрәнлеге 16 м (иң тәрән урыны 28 м)*уртаса йыллыҡ ағым күләме 1041 млн куб.м, 
*һыуһаҡлағыстың тулы күләме 400 млн куб.м, 
*файҙалы күләме 356 млн куб.м, 
*һыу өҫтө майҙаны 25 кв.км; 
*уртаса оҙонлоғо 10 км (иң оҙон урыны 25 км), 
*уртаса киңлеге 1 км (иң киң урыны 5 км) тәшкил итә.

**Гидроузел составы**: 
*тупраҡтан өйөп һалынған плотина — оҙонлоғо 218 м, 
*өҫкө һырты буйынса киңлеге -7 м, макс. бейеклеге -31 м); 
*Дүрт тармаҡтан торған һәм ташҡын ағыҙғысы (оҙонлоғо 1311,0 м, киңлеге 75,5 м) булған һыу ебәргес ҡоролмаһы; 
*плотина эргәһендә гидроэлектростанция булған һыу төбөндәге һыу сығарғыс; 
*750 м оҙонлоҡтағы, 18 м киңлектәге һыу ағыҙыу каналы. Һыуы сөсө.
*Нөгөш ГЭС-һы йылына уртаса 30–32 млн кВт сәғәт электроэнергия етештерә.

## Тәғәйенләнеше
Ағымды миҙгелле көйләү, Салауат, Ишембай, Стәрлетамаҡ ҡалаларын һыу менән тәьмин итеү, электр энергияһы эшләп сығарыу. Шулай уҡ рекреация өсөн файҙаланыла. 1967 йылда төҙөлгән.

## Һылтанмалар
Өмөт (гәзит)

**«Өмөт»** (*[[татар теле|татарса]] Өмет*) — Башҡортостан Республикаһында 1991 йылдан татар телендә йәштәр өсөн нәшер ителгән ижтимағи‑сәйәси гәзит.

## Ойоштороусылары
Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «Өмөт» гәзите редакцияһы коллективы.

## Мәғлүмәт
1991 йылдың июленән Өфөлә аҙнаһына 2 тапҡыр татар телендә сыға. Тиражы — 25,5 мең дананан ашыу (2013). Гәзиттә йәш быуынды әхлаҡи һәм рухи йәһәттән тәрбиәләү мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр баҫыла, сәйәси, социаль‑иҡтисади темалар, хәҙерге йәштәр проблемалары һәм башҡа көнүҙәк ваҡиғалар яҡтыртыла.

## Рубрикалары
* «Башҡортостан: кисә, бөгөн, иртәгә»
* «Республиканың ижтимағи тормошо»
* «Аҙналыҡ күҙәтеү»
* «Был көнүҙәк»
* «Уртаҡлашырға теләйем»

Баҫма шулай уҡ ай һайын 1991 йылдан «Сатҡылар», 2002 йылдан — «Сихәт» һәм 2007 йылдан башлап «Мин — йәш» исемле ҡушымталар сығара.

## Баш мөхәррирҙәре
* М. Н. Муллаҡаев (1991—1994)
* Ф. И. Фәтхетдинов (1994—2001)
* Р. Ғ. Ноғоманов (2001 йылдан)

## Ҡаҙаныштары
* 2004 йылда «Өмөт» гәзите Рәсәйҙә татар телендә сыҡҡан баҫмалар араһында иң яҡшыһы тип табылды.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* «Өмөт» гәзитенең рәсми сайты
Налоговый вестник (гәзит)

**«Налоговый вестник»** («Һалым хәбәрҙәре») — аҙналыҡ гәзит. 

Ойоштороусыһы — РФ Федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы, нәшер итеүсе — «Аҡ Иҙел Пресс» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте.

1995 йылдың ноябренән алып Өфөлә урыҫ телендә сыға. Тиражы 3 мең дана (2013). Гәзиттә һалым ҡануниәте, бухгалтер иҫәбе, һалымды планлаштырыу, суд-арбитраж практикаһы буйынса мәҡәләләр баҫыла. 2006 йылдан нәшер ителмәй.

## Һылтанмалар
*
Новый Белокатай (гәзит)

**«Новый Белокатай»** («Яңы Балаҡатай») — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Яңы тормош» гәзите редакцияһы ҡаҙна предприятиеһы.

Балаҡатай районының Яңы Балаҡатай ауылында аҙнаһына 2 тапҡыр урыҫ һәм башҡорт («Яңы Балаҡатай») телдәрендә сыға. 1931 йылдың сентябренән алып урыҫ телендә «Знамя колхозника» («Колхозсы байрағы»), 1961 йылдан — «Заря коммунизма» («Коммунизм таңы»), 1963 йылдан башлап «Коммунист» исеме аҫтында урыҫ һәм башҡорт телдәрендә нәшер ителә, 1965 йылдан — «Новая жизнь» һәм «Яңы тормош», 2006 йылдан хәҙерге исемдәрен ала.
Нуғайбәк Әсәнов

**Нуғайбәк Әсәнов** — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.

## Биографияһы
Нуғайбәк Әсәнов (Хәсәнов) сығышы менән Ҡазан даруғаһы Юрмый улусы Чалпы ауылы башҡорттарынан.

1772 йылда Юрмый улусы старшинаһы Биккенә Яуышевтың командаһында хеҙмәт итә.

1774 йылдың 15 ғинуарында Арынғол Асаев менән берлектә Ҡазан губернаһының Зәй ҡәлғәһен ала. 17 ғинуарҙа полковник Ю. Бибиковтан еңелә һәм Нуғайбәк ҡәлғәһенә сигенә.

1774 йылдың февраль—марттында Ҡаранай Моратов, Ишҡара Арыҫланов һәм В. И. Торнов менән берлектә Баҡалы һәм Нуғайбәк ҡәлғәләре тирәһендә һуғыша.

1774 йылдың апреленән һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнашмай. 1798 йылда 12-сы башҡорт кантонында старшина булып хеҙмәт итә.

Исеменән кантон башлыҡтары Нуғайбәковтарҙың нәҫеле барлыҡҡа килгән. Нуғайбәк Әсәновтың улдары Сәлтәш һәм Көрмәнкәй 1816 йылда 12-се башҡорт кантонында старшина булып хеҙмәт итә, ейәне Шаһингәрәй Көрмәнкәй улы Нуғайбәков һәм бүләһе Солтангәрәй ошо кантондың башлығы була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]* Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.
* 

## Һылтанмалар
*
Өркә

**Өркә, өркүлән** () — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 25 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса һәм субтропик бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда ябай өркә үҫә. Башлыса аҡланда һәм һыубаҫар болонда үҫә; Башҡортостандың Урал алдыныңтаулы-урманлы зонаһында һәм төньяҡ өлөшөндә таралған.

## Ҡылыҡһырлама
Кәүшәк кәҫтәр барлыҡҡа килтерә торған 30—50 см бейеклектәге күп йыллыҡ үлән. Япрағы тар, яҫы. Башағы өс сәскәле, өҫкө сәскәһе ике енесле, аҫҡы 2-һе тәңкәгә әүерелгән. Сәскәлеге — ҡуйы башаҡ һымаҡ һепертке, май—август сәскә ата. Емеше — бөртөксә, июнь—сентябрь өлгөрә.

## Ҡулланылышы
Декоратив үҫемлек, мал аҙығы үҫемлеге; составында кумариндар бар, аҙыҡ-түлек һәм парфюмерия сәнәғәтендә ҡулланыла.
Гексаэдр

**Гексаэдр** (куб) — эргәләре алты квадраттан торған ҡабарынҡы төҙөк күпҡыр.

## Үҙенсәлектәре
* Эргәләре – 6 квадрат. 
* Ҡабырғалар һаны – 12.
* Түбәләр һаны – 8.
* Тулы өҫлөк майҙаны:  S_t = 6a^2 ,
был a – ҡабырға оҙонлоғо.
* Күләме:  V = a^3 .

## Сығанаҡтар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.
Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы

**Ҡунаҡбаев Хөсәйен Әхмәтйән улы**, **Хөсәйен Ҡунаҡбай** (12 февраль 1912 йыл — 15 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, батальон замполиты, кесе лейтенант. Шағир һәм журналист, тәржемәсе. 1940 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны. 

## Биографияһы
Хөсәйен Әхмәтйән улы Ҡунаҡбаев 1912 йылдың 12 февралендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Нурғәле ауылында тыуған.  Милләте башҡорт.

К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыған (1932—1936).

1929 йылда алып Бөрйән улусы башҡарма комитеты секретары, Иҫке Монасип 1-се баҫҡыс мәктәбе мөдире, «Башҡортостан» гәзит хеҙмәткәр, «Коммуна» («Ҡыҙыл таң») гәзит, БАССР ХКС эргәһендәге Республикаһы радиолаштырыу комитетында бүлек мөдире, 1936—37 йй.

Дәүләкән һәм Стәрлетамаҡ педагогия училищеларында, 1940 йылда — 1-се Стәрлебаш урта мәктәбендә уҡыта, 1942 йылдан Стәрлебаш районы Табылды тулы булмаған урта мәктәбе директоры. «Дуҫлыҡ тураһында йырҙар» исемле тәүге шиғри йыйынтығы 1935 йылда сыға. Ҡунаҡбай әҫәрҙәрендә тыуған ергә һөйөү, халыҡтар дуҫлығы данлана. «Хәтимә» (1956) поэмаһы башҡорт ҡатын‑ҡыҙы яҙмышына арналған. И. В. Гёте, Дж. Лондон, А. С. Пушкин һәм башҡалар әҫәрҙәр башҡорт теленә тәржемә иткән.

1937 йылда репрессиялана, 1939 йылда азат ителә.
 
1941 йылдың аҙағында, 29 декабрҙә, армияға алына, дивизия мәктәбендә уҡый. Кесе лейтенант званиеһында 1942 йылдың март айында һуғышҡа инә. Рота политругы, батальон командирының политбүлек буйынса урынбаҫары вазифаһында гел алғы һыҙыҡта була, һалдаттар менән бөтә ауырлыҡтарҙы бүлешә, окоптарҙа йәшәй. 1943 йылдың 15 февралендә Курск өлкәһе Ольховатка ауылы янында ҡаты бәрелештә батырҙарса һәләк була.
 
Курск өлкәһе Ольховатка ауылында ерләнгән.

## Исемен мәңгеләштереү
* Түбәнге Таһир ауылында Ҡунаҡбай исеме менән урам аталған.
* Хөсәйен Ҡунаҡбайҙың яҡты иҫтәлегенә Баймаҡ районы Таһир ауылы мәктәбе янында стела ҡуйылған.
## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
## Әҙәбиәт
* Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик күрһәткес. Башҡортостан Республикаһы, Баймаҡ ҡалаһы, 2010 йыл.
Үрге Ҡунаҡбай

**Үрге Ҡунаҡбай** — Ырымбур өлкәһенең Переволоцк районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — 461285, ОКАТО коды — 53237825002.

## Тарихы
1917 йылда 16 ноябрҙа Үрге Ҡунаҡбай Башҡорт Автономиялы Республикаһының Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1924 йылддың 21 октябрендә ауыл Ырымбур губернаһы  ҡарамағына күсә.

## Билдәле шәхестәре
* Рауил Бикбаев (12.12.1938—23.04.2019), шағир, әҙәбиәт белгесе, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостандың халыҡ шағиры (1993)
* Ғәббәс Амантаев (Табулдин) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* Ғабдулла Амантай (23.12.1907—10.07.1938), башҡорт балалар яҙыусыһы, әҙәбиәт, фольклор өйрәнеүсе, йәмғиәт эшмәкәре.

## Халыҡ һаны
Күпселек халыҡ — башҡорттар (100%).

**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

## Географик урыны
* Район үҙәгенә тиклем (Переволоцк): 64 км
* Ауыл советы тиклем (Претория): 10 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Переволоцк): 64 км

## Сығанаҡтар


## Һылтанмалар
* Үрге Ҡунаҡбай.
* Посёлок Кунакбай
Осло

**О́сло** (,  йәки ) — Норвегияның баш һәм иң эре ҡалаһы.

1624 тиклем 1539 йылғы А. Ортелиус картаһына ярашлы викингтарҙың баш ҡалаһы **Викия** (Vichia) тип аталған, 1624—1877 йылдарҙа **Христиания** (), 1877—1924 йылдарҙа — **Кристиания** () исемдәрен йөрөткән.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
 

yutyr5e4qye723tyfdwuft6efewtf6et6ft63 et5f6etf6tfyeefd3f3f135g253g5g2g
Солтанай (Пермь крайы)

**Солтанай** (*Султанай, Аҫтанып*) — Пермь крайының Барҙы районындағы ауыл. Сәрәш ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618163, ОКАТО коды —  57204840003. Ауыл район үҙәге Барҙынан яҡынса 15 км аралыҡта урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда  411 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 183 ир һәм 228 ҡатын.

2005 йылда ауылда 475 кеше йәшәгән.

## Тарих
1897 йылда сауҙагәр-меценат Мөхәммәтғата Мансуров тарафынан ауылда «Мансуриә» мәҙрәсәһе асыла.

## Билдәле шәхестәре
* Мөхәмәтғата Мансуров — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, ишан, мәғрифәтсе, эшҡыуар һәм меценат, башҡорт кенәздәре тоҡомо вәкиле.
* Әминев Зариф Хурамша улы — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Дан орденының тулы кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Намаҙлыҡ

**Намаҙлыҡ** — намаҙ уҡығанда иҙәнгә йәйә торған келәм.

## Мәғлүмәт
Намаҙҙың нәфис өлгөләре биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре булып тора. Уны бәрхәттән, эслек ҡуйып, йоҡа туҡыманан тегәләр, һирәкләп һуғалар, нағыш һалалар. Ғәҙәттә композицияһы орнаменттан (ҡайһы берҙә мосолман каллиграфияһы элементтары менән) ғибәрәт; уның нигеҙен арка мотивы — шартлы рәүештә мәсетте символаштырған михраб тәшкил итә. Арка тирәһендәге арауыҡты спираль һымаҡ бөгөлгән һабаҡ рәүешендәге орнамент («ислими», «масал»; диндарҙарҙы орлоҡтан үҫеп сыҡҡан көслө шытым менән сағыштырыу) биҙәй, ул туҡтауһыҙ үҫеп, яңырып торған тормошто сағылдыра. Арка өҫтөндә ҡап уртала намаҙ ваҡытында ҡәғбә яғына күрһәтергә тейеш булған иң сағыу биҙәктәрҙең береһе урынлашҡан; намаҙ уҡыусының ҡарашы шул биҙәккә төбәлгән була. Арка эсендәге киңлек (намаҙ уҡыусының тубыҡланған, башын иҙәнгә терәгән урыны) биҙәлмәй. Намаҙлыҡты һәр мосолман ҡатыны эшләй белгән; уны йыш ҡына ҡәҙерле кешеләргә бүләккә әҙерләгәндәр. Башҡортостанда 20 быуат аҙағында халыҡ оҫталары эшләй; ҡайһы бер райондарҙа кейеҙ намаҙлыҡ баҫалар. Хәҙерге намаҙлыҡтарҙы, традицион форманы һаҡлап, профессор рәссамдар М.Ә. Ниғмәтйәнова, Р. Р. Юлдашбаева һ.б. эшләй. Намаҙлыҡ өлгөләре Михаил Нестеров исемендәге башҡорт художество музейында, Милли музейҙа, Венгрия этнография музейында (Будапешт) һаҡлана.

## Галерея

Файл: Carpet with Double Medallion.jpg
Файл: Prayermat.jpg
Файл: Turkeye.Urgüp06.jpg
Файл: Re_entrant_prayer_rug_Anatolia_late_15th_early_16th_century_reverse.jpg



Файл:Fachralo Kazak Prayer Rug Last Quarter 19th C Lot 60.jpg| Фахралы. Ҡаҙаҡ ысулы
Файл:Shirvan 01.jpg|Ширван ысулы
Файл:Azerbaijan Namazlik rug.jpg| Көньяҡ Әзербайжанда туҡылған келәм - намаҙлыҡ. XVI быуат
Файл:Azerbaijani carpet from Shusha.jpg| Шуша ҡалаһында туҡылған келәм -намаҙлыҡ. XIX быуат


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Янбухтина А. Декоративное искусство Башкортостана. ХХ век: от тамги до авангарда. Уфа, 2006.

## Сығанаҡтар
* Намазлык
Нафталин

**Нафтали́н** (гр. *naphtha* — нефть) — С10Н8 үҙенсәлекле еҫле, ҡаты кристаллик матдә. Һыуҙа эремәй, тик бензолда, эфирҙа, спиртта, хлороформда яҡшы эрей. Таш күмер ыҫмалаһы (8—10 %) һәм нефть (6—7 %) составына инә.

## Химик үҙенсәлеге