open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иртәнге намаҙ

**Иртәнге намаҙ** ( — *фәдҗер*) — исламда: таң атҡандан һуң уҡыла торған намаҙ. Исламда биш фарыз ғәмәлдең икенсеһе булған көндәлек мотлаҡ биш намаҙҙың беренсеһе булып тора. Фәджер ғәрәпсәнән «таң» тип тәржемә ителә.

Иртәнге намаҙҙы мосолмандар иң сауаплы тип иҫәпләй һәм уны мәсеттә уҡырға кәңәш ителә. Ике хәҙистә иртәнге намаҙҙың ул ваҡытта кешеләрҙең йоҡо ваҡыты булыуы сәбәпле сауаплыраҡ тип аңалтыла.

Иртәнге намаҙ дүрт рәҡәғәттән: ике рәҡәғат фарыз һәм ике рәҡәғәт сөннәт уҡыла.
Йәмәғәт менән уҡығанда, имам Ҡөрьән сүрәләрен ҡысҡырып уҡый.

Иртәнге намаҙҙы үтәү ваҡыты — таң атҡандан алып ҡояш сыҡҡанға тиклем булған ара.

Рамаҙан айында иртәнге намаҙға аҙан, ураҙа башланғанын белдерә.

## Әҙәбиәт
* Ислам нигеҙҙәре. /Төҙөүсе, инеш һүҙ авторы Ф. Р. Хоҙайғолов. — Өфө : Китап, 2016. — 144 бит. ISBN 978-5-295-06400-5
* Рәшиҙә Исхаҡи. Намаҙ уҡыу тәртибе. «Дәғүәт» нәшриәте. Нәшриәт рәисе Илшат Хәфизи. Корректор Хөрмәтулла хәҙрәт Буранбаев

## Һылтанмалар
* Намаҙ уҡыу тәртибе
* Намаҙ уҡыу тәртибе
Имай Насыри

**Имай Насыри, Насиров Имаметдин Низаметдин улы** (30 сентябрь 1898 йыл — 29 март 1942 йыл) — башҡорт яҙыусыһы дәүләт һәм матбуғат эшмәкәре, журналист. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.

## Биографияһы
1898 йылда 30 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Түбәнге Уҫылы ауылында тыуған.

1910—1914 йылдарҙа Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһендә уҡыған.

1925, 1926 — «Ағиҙел» журналының баш мөхәррире.

1925—1931 — «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының баш мөхәррире.

1937 йылда Имай Насыри репрессиялана. 1942 йылда төрмәлә вафат була.

Репрессия ҡорбаны булараҡ 1956 йылда аҡлана.

## Һылтанмалар
* 
* Клара Туҡаева-Насирова. Шәжәрәм тарих һөйләй. «Башҡортостан» гәзите, 2014, 16 апрель.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.
Ҡалмыҡтар

**Ҡалмыҡтар** (, ) — Ҡалмыҡ Республикаһының төп халҡы. Дөйөм һаны — 200 мең кеше. Милли теле — монгол төркөмөнөң ҡалмыҡ теле.

## Айырыу

Ҡалмыҡтар Ҡалмығстандың төп халҡы. Ҡалмыҡтар һаны 1989 йылда Ҡалмыҡ Республикаһында 162 740 кеше. Ҡалмыҡтарҙең ҙур ғына ойошмалары Рәсәйҙә (Астрахан өлкәһендә 6 624 кеше, Мәскәүҙә: 3 996 кеше, Волгоград өлкәһендә 1 576 кеше, Санкт-Петербургта 1 283 кеше), Ҡырғыҙстанда (12 000 кеше) һәм Ҡаҙағстанда (422 кеше) йәшәй. Башҡортостанда 70 ҡалмыҡтар йәшәй.

## Дин

Диндарҙарҙың күпселеге буддистар, бер өлөшө православие динен тота.

## Теле

Ҡалмыҡ теле алтай телдәре ғаиләһенең монгол тармағына ҡарай, ҡалмыҡтар күпселеге ҡалмыҡ һәм урыҫ телдәрен белә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кузеев Р. Г. Народы Среднего Поволжья и Южного Урала. М., 1984;
* Проблемы этногенеза калмыков. Элиста, 1984.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы. Ҡалмыҡтар
Хакас Республикаһы

**Хаҡас Республикаһы**, **Хаҡасия** — Рәсәй Федерацияһы субъекты. Баш ҡалаһы — Абакан.

Хакас Республикаһының сиктәштәре — Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Тыва Республикаһы һәм Алтай Республикаһы.

## География
Хаҡас Республикаһы Көньяҡ-Себерҙең, Енисей бассейнының һул яҡ ярында урынлашҡан.

Иң ҙур йылғалар — Абакан, Том, Аҡ Июс, Ҡара Июс, Чулым (аҙаҡҡы дүртеһе Обь бассейнына инә).

## Халыҡ
Халыҡ һаны — 535 647 кеше (2015). Халыҡ тығыҙлығы — 8,7 кеше/км² (2015). Ҡала халҡы — 367 078 кеше (2015).

Халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала һәм ауыл халҡы өлөшө:

ImageSize = width:600 height:300
PlotArea = left:50 right:60 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:600
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1926 color:gray1 width:1 
   from:0 till:89 width:15  text:88&nbsp;877 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1926 color:yellow width:1 
   from:0 till:6 width:15  text:5948(7%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1939 color:gray1 width:1 
   from:0 till:273 width:15  text:272&nbsp;730 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1939 color:yellow width:1 
   from:0 till:111 width:15  text:111063(41%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:411 width:15  text:411&nbsp;047 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1959 color:yellow width:1 
   from:0 till:222 width:15  text:221866(54%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:446 width:15  text:445&nbsp;824 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1970 color:yellow width:1 
   from:0 till:266 width:15  text:266130(60%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:498 width:15  text:498&nbsp;384 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1979 color:yellow width:1 
   from:0 till:340 width:15  text:339737(68%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:567 width:15  text:566&nbsp;861 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1989 color:yellow width:1 
   from:0 till:410 width:15  text:410122(72%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:546 width:15  text:546&nbsp;072 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2002 color:yellow width:1 
   from:0 till:387 width:15  text:386865(71%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:532 width:15  text:532&nbsp;403 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2010 color:yellow width:1 
   from:0 till:358 width:15  text:358187(67%) textcolor:green fontsize:8px


; Милләт буйынса бүленеш

### Торамалар (йәшәү пункттары)
3000 артыҡ торамалар

## Иҫкәрмәләр
Майор

**Майо́р** ( — өлкән) — чин, өлкән офицерҙарҙың хәрби дәрәжәһе; Капитандан юғары, полковниктан түбән булған хәрби дәрәжә һәм шул дәрәжәләге офицер.

Хәрби звание XVII быуатта барлыҡҡа килә. Майор ҡарауыл һәм полкты ашатыу өсөн яуаплы була. Полк батальондарға бүленгәс, майор батальон командиры була.

Рәсәй армияһына майор чинын 1698 йылда Пётр I керетә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, СССР и России и их знаки различия
Көҙәш

**Көҙәш** () — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Аҡбаш ауыл биләмәһенә керә. 

Почта индексы — 456895.

## Халҡы
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 749 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 381 ир-ат һәм 368 ҡатын-ҡыҙ.

2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы (1908—2007) — инженер, крайҙы өйрәнеүсе.
* Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы (1888—1937) – дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының рәйесе (1922—1929).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Бесән сапҡыстар

**Бесән сапҡыстар** йәки (, *=Phalangida*) — үрмәксы һымаҡтар класынан быуынтыҡ аяҡлылар отряды . 2005 йылда 6300 төрө булыуы билдәлә. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә 60 төрө булыуы билдәле.

Бәсән сапҡыстар оҙон аяҡлы бөжәктәр. Уларҙың оҙон аяҡтары еңел өҙөлөргә мөмкин. Ҡайһы саҡта, аяғын өҙөп ҡасып китергә мөмкин. Был бөжәктәр бөтә ерҙә лә таралған. Кеше йәшәгән ерҙә лә йыш осрай. Аҙыҡ эҙләп бик әүҙем йәшәү рәүеше алып баралар. Улар ваҡ моллюскылар, быуынтыҡ аяҡлылар, ваҡ бөжәктәр менән туҡланалар. Серей башлаған үҫемлек ҡалдыҡтарын, хайуан үләкһәһен дә ашайҙар.

Бер нисә тиҫтәнән, бер нисә йөҙгә тиклем йомортҡа һалып үрсейҙәр. 1—3 йыл тирәһе йәшәйҙәр.

## Һылтанмалар
* 
* Видеоролик про скопление пауков-сенокосцев на стволе дерева в лесу
Ҡаты ҡанатлылар

**Ҡаты ҡанатлылар**, йәки **ҡуңыҙҙар** () — алғы ҡанаттары ҡаты булған, артҡы ҡанаттары ярынан торған, бөтә ер йөҙөнә таралған, төрлө ҙурлыҡта була һәм 200 меңгә яҡын төргә бүленә торған бөжәктәр. Бөжәктәрҙең иң ҙур отряды. 350 меңдән артыҡ төрө иҫәпләне. Рәсәйҙә ҡуңыҙҙарҙың 20 мен төрө булыуы билдәле.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡаты ҡанатлыларҙың тәүге ике ҡанаты ҡаты ҡанат япҡысына әүерелгән. Икенсе йоҡа ярылы ике ҡанаты осоу өсөн тәғәйенләнгән.
Ҡуңыҙҙарҙың барыһы ла осмай, әммә бараһының да ҡанат япҡымы бар. Ҡыңыҙҙар сағыу һорғолт йәшел, ҡара һәм һоро төстә булыуы мөмкин. Күп төрҙәрҙең ҡанат япҡысында йә иһә башында үҫентеләре була.

Баш өлөшөнде ҡатмарлы күҙҙәре, мыйыҡтары, ике көслө яңаҡлы кимереүсе ауыҙ ағзалары була.
Ҡуңыҙҙар йомортҡа һалалар. Йомортҡаларҙан төрлөсә йәшәү рәүеше алып барған личинкалар сыға. Ҡайһы берҙәре үҫемлек япраҡтарында, икенселәре — тупраҡ өҫтөндә, өсөнсөләре — тупраҡта, дүртенселәре — һыуҙа, бишенселәре үҫемлектәр туҡымаларында һәм башҡа ерҙә йәшәйҙәр.

Личинкалары төҫө һәм формаһы буйынса бик күп төрлө булалар. Личинкалар күп тапҡыр төләй. Был процеес бер нисә айҙан 10,5 айға тиклем һуҙылырға мөмкин. Ҡуңыҙҙарҙың үҫешендә тулы әүрелеш башҡарыла: йомортҡа → личинка→ ҡурсаҡ → үҫеп еткән бөжәк.

## Йәшәү мөхите
Ҡаты ҡанатлылар барлыҡ йәшәү мөхитен дә үҙләштергән. Ер өҫтәндә йәшәүсе төрҙәре ифрат та күп. Урмандарҙа, туғайҙарҙа, сүллектәрҙә, һаҙлыҡтарҙа, үҙәндәрҙә, тауҙарҙа, һыу ятҡылыҡтарында йәшәҙәр.

Туҡланыуы күп төрлө: япраҡ, үҫемлек тамырҙары, ҡайыр, ағас, тиреҫ, аҙыҡ-түлек, органик ҡалдыҡтар һәм башҡа күп нәмәләр.

Дошмандарҙан һакланыу өсөн бик әһәмиәтле яйланмалары була. Ҡуңыҙ төҫөн алыштырырға мөмкин, дошманын ҡурҡытыу өсөн ағыулы матдәләр бүлеп сығарарға мөмкин. Ҡамҡалар, колорадо ҡуңыҙҙары зәһәр шыйыҡлыҡ бүлеп сығаралар. Ҡайһы бер ҡуңыҙҙар ҡатап ҡалып ысын бумаған үлем күрһәтәләр.

## Ҡуңыҙҙарҙың әһәмиәте
Күп кенә ҡуңыҙҙар баҡса һәм йәшелсә ҡоротҡостарын, уларҙың личинкаларын, тиреҫ, үләкһә ҡалдыҡтарын ашап кешегә файҙа килтерәләр.
Күп кенә төрҙәре балыҡ ыуылдырығын, үлән тамырын, орлоғон, сәскәһен ашап ҙур зыян килтерәлер.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
Яңаҡһөйәклеләр

** Яңаҡһөйәклеләр** () — умыртҡалы хайуандарҙың бер төркөмө (умыртҡалыларҙың 99 %). Балыҡтар һәм дүрт аяҡлылар өҫ класына бүленә.

## Этимология
Яңаҡһөйәклеләр  (гнатос, яңаҡ) +  (стома, ауыҙ) — баш һөлдәһендә ҡапма -ҡаршы ҡуйылған өҫкө һәм аҫҡы яңаҡтары булғанлыҡтан шундай атама алғандар. Латинса атамаһы яңаҡ һәм ауыҙ һүҙҙәренән яһалған.

## Төп билдәләре
# Яңаҡһөйәклеләрҙең баш һөлдәһе ике өлөштән: мейе ҡумтаһынан һәм бит өлөшөнән тора. Бит өлөшө өҫлө-аҫлы пар яңаҡтарҙан тора.
# Өҫкө һәм аҫҡы яңаҡтары бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйылған. Яңаҡтарҙа һәр береһе үҙ ҡаҙнаһы менән тештәр урынлашҡан.
# Парлы ослоҡтары бар.
# Эске ҡолаҡта өсөнсө (горизонталь) ярым түңәрәк канал бар.
# Күҙәнәк кимәлендә айырмалары булып, нейрондарында миелен япма (ҡатлам) булыуы тора. Шулай уҡ, антигендарҙы таныу өсөн V(D)J антиесемдәр сылбырын рекомбинациялаусы адаптив иммун системаһы бар.

Яңаҡһөйәклеләр һыуҙа, ҡоро ерҙә йәшәй. Уларҙың айырым бер өлөшө һауала осоуға һәм ер аҫтында көн итеүгә яраҡлашҡан.
Яңаҡһөйәклеләр инфратибына
* Кимерсәкле балыҡтар
* Һөйәкле балыҡтар
* Ер-һыу хайуандары
* Һөйрәлеүселәр
* Ҡоштар
* Һөтимәрҙәр кластары инә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* Латюшин В. В. Хайуандар. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. — Өфө.: Китап. 2011. ISBN 978-5-295-05368-9

## Һылтанмалар
* Tree of Life discussion of Gnathostomata 
* The Gill Arches: Meckel’s Cartilage 

Төркөм:Хайуандар
Канела (Чили)

**Канела ** () — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Чоапа провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 1744 кеше (2002).

Халыҡ һаны —  9379 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 4,08 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 178 саҡрым (168 км) көньяҡта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Овалье һәм Пунитаки коммунаһы;
* төньяҡ-көнсығышта — Комбарбала коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Ильяпель коммунаһы;
* көньяҡта — Лос-Вилос коммунаһы;
* көнбайышта — Тымыҡ океан.

## Административ бүленеш
Коммуна 14 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Лос-Вилос

**Лос-Вилос** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Чоапа провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 10 966 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 1824 км². Халыҡ һаны — 18 000 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 9,6 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 240 саҡрым (226 км) көньяҡта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Канела коммунаһы;
* төньяҡ-көнсығышта — Ильяпель коммунаһы;
* көнсығышта — Саламанка коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Петорка коммунаһы;
* көньяҡта — Ла-Лигуа коммунаһы;
* көнбайышта — Тымыҡ океан.

## Административ бүленеш
Коммуна 8 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Саламанка (Чили)

**Саламанка ** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Чоапа провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 11615 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 3398 км². Халыҡ һаны —  24311 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 7,4 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 224 саҡрым (211 км) көньяҡта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Ильяпель коммунаһы;
* көнсығышта — Сан-Хуан провинцияһы (Аргентина);
* көньяҡта — Петорка, Путаэндо һәм Кабильдо коммунаһы;
* көньяҡ-көнбайышта — Лос-Вилос коммунаһы;
* көнбайышта — Ильяпель коммунаһы.

## Административ бүленеш
Коммуна 17 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Андакольо (Чили)

**Андакольо ** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Эльки провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 9444 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 310 км². Халыҡ һаны — 10 288 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 33,16 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 42 саҡрым (40 км) көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Ла-Серена коммунаһы;
* төньяҡ-көнсығышта — Викунья коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Рио-Уртадо коммунаһы;
* көньяҡта-көнбайышта — Овалье коммунаһы;
* көнбайышта — Кокимбо коммунаһы.

## Күренекле (иҫтәлекле) урындар
* Андакольо сиркәүе (фото ҡара )
* Андакольо базиликаһы (фото ҡара )

## Иҡтисад
Баҡыр һәм алтын мәғдәндәрен табышында төҙөлгән. Һуңғы ваҡытта ятҡылыҡтарҙа мәғдән табышы байтаҡ кәмей. Шуға күрә халыҡтың йәшәйеше насарлана. Ҡаланың 40 % халҡы фәҡир хәлендә йәшәй.

## Административ бүленеш
Коммуна 4 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Диңгеҙбай

**Диңгеҙбай** () — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы башҡорт ауылы, Украинка ауыл биләмәһенә керә.

Почта индексы — 446271.

## Халыҡ һаны

2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 139 кеше теркәлгән.

## Билдәле шәхестәре
* Байтүрин Садиҡ Айтуған улы (1912 — ?) — журналист, партия эшмәкәре.
* Рәшит Ниғмәти (1909—1959) — башҡорт совет яҙыусыһы, шағир, драматург, тәржемәсе, Башҡортостандың халыҡ шағиры;
* Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы (26.12.1913—2.11.1998), башҡорт ғалим-педагогы, совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1955—1971 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. РСФСР-ҙың 5‑се саҡырылыш Юғары Советының Президиум ағзаһы, Башҡорт АССР-ының 4‑се, 6-сы һәм 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Философия фәндәре кандидаты (1950). РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960), СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1968), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). Ленин (1960) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1971) ордены кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Тараҡандар

**Тарака́ндар**(, =*Blattodea*) — бөжәктәр отрядындағы тараҡан һымаҡтар (*Dictyoptera*) аҫҡы отряды. Хәҙерге көндә 4600 төрө билдәле; отряд шулай уҡ 2900 төрҙән торған термиттар отрядын берләштерә.

Тараҡандар бөтә нәмәне ашыусан, үҫемлек аҙыҡ, шул иҫәптән ағасты, өй шарттарында ҡығыҙ китапты, күндән эшләнгән изделиеларҙы боҙалар. Ауыҙ аппараты кимереү өсөн яраҡлашҡан. Тиҙ йүгереүсән, секундына 70 см ара үтә. Тараҡандар, башлыса көндөҙ ышыҡ урындарҙа ял итеүсе бөжәктәр. Улар дым һәм йылы ярата. Климат ҡорораҡ һәм һылҡыныраҡ булған һайын, был бөжәктәр аҙыраҡ була. Ҙурлыҡтары төрлөсә — 2 мм-ҙан 12 см-ға тиклем етә.

Тараҡандар бик боронғо бөжәктәр, элек уларҙын барыһы ла оса алған. Климаттың һалҡынайыуы күп төрҙәрҙең юҡҡа сығыуына килтерә. Ҡайһы берҙәре, яңы урындарҙы, мәҫәлән кеше фатирын үҙләштереп, осоуға һәләтлекген юғалтҡан.

Үҫеш ярым әүрелеш рәүешендә бара. Личинкалары өлкән заттарға оҡшаған, төләү ваҡытында үҫәләр. Яҡынса 1 йыл — 1,5 йыл тирәһе йәшәйҙәр.

Кеше торлағында йәшәгән тараҡандар аҙыҡ-түлекте бысрата һәм боҙа, дизентерия, тиф, холера, туберкулез аурыуҙарын, шулай уҡ паразит селәүсендәрҙең йомортҡаларын, бәшмәк спораларын тараталар.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

## Әҙәбиәт
* Латюшин В. В. Хайуандар. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. — Өфө.: Китап. 2011. ISBN 978-5-295-05368-9
Имәләй (Ҡыпсаҡ)

**Имәләй** () — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы башҡорт ауылы, Украинка ауыл биләмәһенә керә.

Почта индексы — 446296.

## Халыҡ һаны
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 256 кеше теркәлгән.

## Ауылдың билдәле шәхестәре
* Хатипова Миңзиә Рауил ҡыҙы — йәмәғәт эшмәкәре һәм эшҡыуар, Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы «Башҡорт Иле» агротуристик хужалығын булдырыусы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Үтәкәй

**Үтәкәй** (*Бөрйән*, ) — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы башҡорт ауылы, Украинка ауыл биләмәһенә керә.

Почта индексы — 446271.

## Халыҡ һаны
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 101 кеше теркәлгән.

## Ауылдың билдәле шәхестәре
* Хәсәнов Бәшәр Хәсән улы (1901—1938) — башҡорт совет яҙыусыһы;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Саяндар

**Саяндар** () — быуынтығаяҡлылар тибы үрмәксе һымаҡтар (*Arachnida*) класына ҡараған  отряд. Фәҡәт ҡоро ерҙә йәшәүсе хайуандар һәм эҫе илдәрҙә генә тереклек итәләр. .

Барлығы 1750 төрө бар, шуларҙың 50-һе кеше өсөн хәүефле. Улар араһында иң ҙуры император саяны, оҙонлоғо 20 см-ға етә, һәм бәләкәйерәктәре — 13 мм.

Саяндар йылы йәки эҫе климатлы илдәрҙә йәшәй. Улар сүлдәрҙә лә, дымлы урмандарҙа ла, хата тауҙарҙа ла осрай. Рәсәйҙә саяндар Волганың түбәнге өлөшөндә, Кавказда осрай. Саяндар һунарға төнөн сыға. Ағыулы саяндар ҡорбанын сағып хәрәкәтһеҙләндерә һәм үлтерә. Ағыуы кеше өсөн дә хәүефле.

Төрлө бөжәктәр һәм ваҡ кимереүселәр, кәҫәрткеләр менән туҡланалар.

Формалашҡан яралғыһы булған йомортҡа һалыусы саяндар, шулай уҡ тере балалар тыуҙырыусы саяндар бар.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Латюшин В. В. Хайуандар. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. — Өфө.: Китап. 2011. ISBN 978-5-295-05368-9
* Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 3. (том посвящён сухопутным членистоногим). Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — М.: Просвещение, 1969. — 576 с.
Һыу мыры

**Яҙ мыры** (, ) — иртә яҙ һыу буйында күренә торған оҙонсай,  һоро төҫтәге, ҡанатлы, бөжәк. Личинкалары һыуҙа йәшәй. Өлкән    бөжәктәр яҙғыһын ҡоро ергә сыға. (Терминологический словарь по зоологии. Русско-башкирский и башкирско-русский. Т. Г. Баишев, 1952).

Бөтә Ер шарына таралған  бөжәк. Үҫеп еткән заттарҙың үтә күренмәле нәфис ҡанаттары, ҡорһағы осонда 2—3 нәҙен кенә ҡойроҡ ептәре була. Өлкән бөжәктәр бер йәки бер нисә көн генә йәшәйҙәр. Йомортҡаны һыуға һалалар. Шунда уҡ личинкалары үҫеп сығалар. Личинкалар һыу үсентеләре, серекәй -бөрсә личинкалары менән туҡлана. Оло заттар туҡланмайҙар, уларҙың бурысы — ҡушылыу һәм тоҡом ҡалдырыу.


SteinfliegenLarve2.JPG|Яҙ мыры личинкаһы
Plecoptera-perlidae1-sp.png|Яҙ мыры *[[Perlidae]]*


## Әҙәбиәт
* Лоскутова О. А. *Веснянки.* (Фауна Европейского Северо-Востока России. Т.9). СПб. : Наука, 2006. — 224 c. — ISBN 5-02-026263-3.
* Латюшин В. В. Хайуандар. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. — Өфө.: Китап, 2011. — ISBN 978-5-295-05368-9
* Черчесова С. К., Жильцова Л. А. *Определитель веснянок (Plecoptera) Кавказа* — МСХА им. К. А. Тимирязева. — М., 2006. — 103 с.

## Һылтанмалар
* Plecoptera
Айырығойроҡтар

**Айырығойроҡтар** йәки **асағойроҡтар** (, ) — үҫеше әүрелеүҙәрһеҙ бөжәктәр отряды; ер йөҙөнөң бөтә өлөшөндә йәшәй, йорттарҙа йыш осрай торған, айыры (аслы) ҡойроҡло, ҡара йәки ҡара-көрән төҫтәге бөжәк.

2008 йылдың февраленә торошло 1967 төрө иҫәпләнә), шул иҫәптән 49 төрө юҡҡа сыҡҡан (Zhang, 2013).

Киң таралған бөжәктәр. Ҙүрлығы төрлөсә, 4 мм-ҙан 78 мм-ға тиклем булыуы мөмкин. Тәненең осонда үҫентеләр бар. Шуның өсөн уларҙы асалы ҡойроҡ тип йөрөтәләр. Был үҫентәләр һаҡланыу һәм һөжүм итеү фукнцияһын башҡара.

Был бөжәктәр йәшерен тормош алып баралар. Көндөҙ таштар аҫтына, ағас ҡайырына һәм башҡа урындарғ йәшенәләр. Төнөн актив булалар. Үҫемлек, бәшмәк, ылымыҡтар һәм бөжәктәр менән туҡланалар. Йыш ҡына үҫемлек япраҡтарын, сәскәләрен, өлгөрөп етмәгән емештәрен ашап зыян килтерәләр.

Яҙын һәм көҙөн ер аҫтындағы юлдарға өйөмләп йомортҡа һалалар. Инә зат йомортҡалар ергәһендә һаҡлап ҡыш сыға. Үҫеше еүрелеүҙәрһеҙ. Үрсеү ваҡытында бигерәк тә әүҙем осалар.

## Галерея

Файл:Earwig life cycle 2.svg|Асағойроҡтоң йәшәү циклы
Файл:Nesting Earwig Chester UK 1.jpg|Йомортҡа һалыусы инә зат ояла
Файл:Nesting Earwig Chester UK 2.jpg|Инә зат йәш үрсемдәр менән


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Бей-Биенко Г. Я.* Насекомые Айырығойроҡтар, М. — Л., 1936. 240 с. (Фауна СССР, № 5).
* *Стороженко С. Ю.* 1984. Обзор уховерток (Dermaptera) Дальнего Востока СССР // Систематика насекомых Дальнего Востока. — Владивосток. С. 3-7.

## Һылтанмалар
* Отряд Уховертки (Dermaptera)
* Names of earwigs
Төрки (тел)

**Төрки́** — төрки әҙәби теле,XIII быуаттан алып XX быуат башына хәтле бик күп халыҡтар (тик төрки халыҡтар ғына түгел), ҡулланған һәм яҙған тел..

## Барлыҡҡа килеү һәм үҫеше тарихы
Ҡараханид-уйғыр телдәренең тәьҫире һөҙөмтәһендә ҡарлуҡ-хәрәзем телдәре нигеҙендә барлыҡҡа килгән. . Төрки телдәренең әҙәби теле барлыҡҡа килеүгә 1300 йыл. .

## Һылтанмалар

## Әҙәбиәт
* Казембек А. К. «Общая грамматика турецко-татарского языка…, обогащенное многими новыми филологическими исследованиями автора», 2 издание, испр. и доп., 1846.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Төрки телдәр
* Төрки ҡатнаш телдәр
* Ғосманлы теле
* Сағатай теле
* Хорезмско-тюркский язык
Мәрйен

**Мәрйен, кора́лл** — төркөм-төркөм булып ҡаяларға йәбешеп хәрәкәтһеҙ торған, полиптар төрөнә ингән диңгеҙ йәнлеге.
Был класҡа яңғыҙ йәшәүсе һәм колониялар барлыҡҡа килтереүсе полиптар ҡарай. Ҡайһы берҙәре ергә йәбешеп тереклек итә. Ҡайһы берҙәре диңгеҙ төбөндә күсеп йөрөүгә һәләтле. Мәрйен полиптарының мөгөҙгә оҡшаған матдәнән тороусы эзбиз һөлдәләре була.

Мәрйен полиптарының үҫеүе иң уңайлы шарттарҙа ла йылына 1 см-ҙан артмай, шуға күрә уларҙың формалашыуына йөҙәр йылдар үтә, ә утрауҙар барлыҡҡа килеү өсөн меңәр йылдар сарыф ителә.

Мәрйендәр биҙәүес әйберҙәр етештереүҙә ҡалланыла.

## Анатомия
Ҡайһы берҙәрен тормошоноң күп өлөшөндә коралдар, генетик яҡтан берҙәм полиптарҙан торған колонияларға ултыралар. Һәр полиптың диаметры миллиметрҙарҙан сантиметрҙарға тиклем үҙгәрә, һәм колониялар миллионлаған айырым полиптарҙан торорға мөмкин. Таш корал, шулай уҡ ҡаты корал тип тә билдәле, полиптар кальций карбонатын тәшкил иткән ҡаңҡаны барлыҡҡа килтерә, һәм шулай организмды нығыта һәм һаҡлай. Ул полиптар һәм уларҙы тоташтырған тере туҡыма, ценосарк, ярҙамында һалына. Полиптар ҡаңҡалағы касә һымаҡ уйымдарҙа урынлашалар, былар кораллиттар тип атала. Таш коралдар колониялары тышҡы күренештәре буйынса айырыла; бер төр һалҡын, табаҡлы, ҡыҫҡыс, бағаналы йәки массив ҡаты структураға эйә булырға мөмкин, һәм төрлө формалар йыш ҡына төрлө йәшәү мөхиттәре менән бәйле, бының менән бергә яҡтылыҡ кимәле һәм һыу хәрәкәте ҙур әһәмиәткә эйә.

## Ҡулланыу
### Ювелир әйберҙәр
Кораллдың күп төҫтәре уларҙы муйынсаҡтар һәм башҡа биҙәүестәр өсөн йәлеп итә. Бик ҡыҙыл коралл аҫыл таш итеп баһаланған. Тейешенә күрә был янғынлы коралл түгел. Ҡыҙыл коралл һеҙрә сиренде табып булыу сәбәпле йыш ҡына була. Ғөмүмән, коралл ташламаларға өйрәтергә булмай, климат үҙгәреүе, тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы һәм етештереүҙең аҙ форсаттары менән был ағымда улар барыуҙан килә.

## Медицина
Медицина өлкәһендә коралл химикаттары яман шеш, неврологик ауырыуҙар, ялҡынһыныу, шул иҫәптән артрит, ауыртыу, һөйәк юғалтыу, бейек ҡан баҫымы кеүек мәсьәләләрҙе дауалау өсөн ҡулланылыу мөмкинлеге бар. Мәҫәлән, Isididae коралл скелеттары кешеләрҙә һөйәк пластикаһы өсөн буласаҡ өҫтәрәк файҙаланыу өсөн өйрәнелә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Мәрйен рифтары

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Латюшин В. В. Хайуандар. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. — Өфө.: Китап. 2011. ISBN 978-5-295-05368-9

## Һылтанмалар
* Кораллы в энциклопедии GeoWiki
* Камень коралл
Баҙлауыҡ

**Баҙлауыҡ** (, ) — Рәсәйҙең урмандарында, еүеш болондарында осрай торған, июнь-июль айҙарында төнөн яҡтырып күренә торған йомшаҡ тәнле ҡуңыҙ; ҡарһаҡ өлөшөндә яҡтыртыу сигменты булған ҡаты ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе.

Яҡтыртыу органы тиренең тышҡы ҡатламында урынлашҡан, яҡтыртыуҙы фотоген күҙәнәктәр башҡара. Был күҙәнәктәр аҫтында һөт кислотаһы кристалдары урынлашҡан. Трахеялар буйлап фотоген күҙәнәктәргә кислород килә һәм окислау процессында яҡтылыҡ бүленеп сыға.

Бөжәктәрҙең личинкалары һәм йомортҡалары ла баҙлауыҡ булып яҡтырта.

## Һылтанмалар
* С. Б. Ланда — Коммуникация у светляков
* Светляки (Lampyridae)
* Atlas of family Lampyridae of Russia
Ҡандалалар

**Ҡандалалар** () — ярым ҡаты ҡанатлылар (*Hemiptera*) отрядындағы аҫ отряд бөжәктәре. 50 ғаилә 40 мең төрҙө үҙ эсенә ала. Рәсәй ҙен Алыҫ Көнсығышында 800 төро билдәле; Кеше ҡаны менән туҡланған йорттағы паразит бөжәк.

Ҙурлығы буйынса 1 мм-ҙан 10 см-ға тиклем етеүе мөмкин. Йыш ҡына күренеп торған сағыу төҫтә булалар.
Отряд үҙенең икенсе исемен алғы ҡанаттары яртылаш ҡаты хитин менән, ҡанаттарының икенсе өлөшө ярылы һәм тамырсыҡлы булғаны өсөн бирелгән. Ҡандаланың сәнәүсе-һурыусы ауыҙ аппараты ныҡ үҫешкән. Хайуан ҡаны һәм үҫемлек һуты уларҙың аҙығы булып тора. Хайуан тәне яраһына эләккән төкөрөк ҡан ойошоуға камасаулай.

Ҡандала бер нисә тиҫтә йомортҡа һала, 200-гә етеүе мөмкин. Уларҙың үҫеше әүерелеүҙәрһеҙ була. Тышҡы паразиттары күп түгел.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Настоящие полужесткокрылые Европейской части СССР. Определитель и библиография, М. — Л., 1951; *Полужесткокрылые, в кн.: Животный мир СССР, т. 1—5, М. — Л., 1936—58.
* Латюшин В. В. Хайуандар. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. — Өфө.: Китап. 2011. ISBN 978-5-295-05368-9

## Һылтанмалар
* 
* Stink Bugs of North America — photos and information
* Green stink bug ''Acrosternum hilare'' — large format diagnostic photos, adults and nymphs
* Stink bug ''Cosmopepla bimaculata'' diagnostic photos
Өй ҡандалаһы

**Өй ҡандалаһы** (, )— кеше һәм йылы ҡанлы хайуандарҙың экзопаразиты, уларҙың ҡаны менән туҡлана. Ҙурлыҡтары 4,5 — 6,5 мм. Бөтә ергә лә таралғандар, шәп йүгерәләр. Минутына 1,25 м араны үтәләр. Оса алмайҙар. Төнгө йәшәү рәүешен алып баралар. Көндөҙ ышыҡ урынға йәшенәләр. Йомортҡа һалалар, үҫеш тиҙлеге температураға бәйле.

Үҫеп еткән ҡандала ярты йыл һәм унан да оҙағыраҡ ас йәшәй ала. Личинкалары 1 йыл һәм унан да оҙпғыраҡ ашамай тора ала.

## Сығанаҡтар
* 
* 
* Латюшин В. В. Хайуандар. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. — Өфө.: Китап. 2011. — ISBN 978-5-295-05368-9
Һыу ҡандалаһы

**Һыу ҡандалаһы ** () — ҡандалалар (*Heteroptera*) аҫ отрядындағы ярым ҡаты ҡанатлы бөжәктәр ғаиләһе. 700-гә яҡын төрө иҫәпләнә.

Һыу өҫтөндә конькиҙағы һымаҡ шыуып йөрөйҙәр. Уларға аяҡ осонда май тамсыһы булышлыҡ итә. Аҙыҡты һыу өҫтөндә эҙләп табалар. Һыу өҫтөнә төшкән бөжәк һәм ҡорттарҙы ашайҙар. Һурырға һәм имергә яраҡлашҡан ауыҙ аппараты бар.

Һыуыҡтар еткәс, һыу өҫтөн ташлап ҡоро ерҙә ағас төптәрендә, мүк араһында ҡышлайҙар.

## Әҙәбиәт
* Лоскутова О. А. *Веснянки.* (Фауна Европейского Северо-Востока России. Т. 9). СПб. : Наука, 2006. — 224 c. — ISBN 5-02-026263-3.
* Латюшин В. В. Хайуандар. Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек. — Өфө.: Китап. 2011. ISBN 978-5-295-05368-9
Шарлауыҡ

**Шарлауыҡ** — текә ҡаянан, бейек һикәлтәнән киҫә ағып төшкән һыу; йылға юлындағы һикәлтәнән йылға һыуының өҫтән аҫҡа төшөүе, йылға шаршыһынан (речной порог) айырмалы рәүештә бейеклек айырмаһы ҙур була.

Ағым һыу һикәлтәне емерә, шуға күрә көслө шарлауыҡтар йылға ағымына ҡаршы күсенә баралар. Мәҫәлән, Ниагара шарлауығы йылына 70-90 см-ға күсә бара.

Шарлауыҡтар суднолар йөрөшөнә ҡамасаулай. Әммә, гидроэлектростанция төҙөп, электроэнергия сығанағы булараҡ файҙаланырға була.

## Шарлауыҡтар төрө

* Һыуы ҙур булмаған бейеклектән киң фронт менән төшкән шарлауыҡ **катаракт** тип атала.
* **Каскад** — эҙмә-эҙлекле килгән шарлауыҡтар.
* **Гөрләүек (водоскат)** — һөҙәк шарлауыҡ.

## Башҡортостан шарлауыҡтары
Башҡортостанда Атыш, Күперле, Шартлама, Ғәҙелша, Күкҡарауыҡ шарлауыҡтары туристарҙың яратҡан урыны.

## Һылтанмалар
* 
#  World`s most beautiful waterfalls (article) 
# Пять самых высоких водопадов в мире
# Всемирная база данных водопадов 
# Мир водопадов
# Водопады мира
## Иҫкәрмәләр
Ырғыҙ

**Ырғыҙ** () — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы ҡасаба, Украинка ауыл биләмәһенә керә.

Почта индексы — 446271.

## Халыҡ һаны
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 294 кеше теркәлгән.

## Ҡасаба инфраструктураһы
Ҡасабала фельдшер-акушер пункты, мәктәп, клуб бар. Клуб эргәһендә башҡорт мәҙәниәте үҙәге эшләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Обухов Михаил Иванович

**Обухов Михаил Иванович** (29 октябрь 1871 йыл — 4 октябрь 1943 йыл) — уҡытыусы, Башҡортостанда мәғарифты ойоштороусы, уҡытыу-тәрбиә эшенең яңы йүнәлештәренә нигеҙ һалыусы.

## Биографияһы
Михаил Иванович Обухов 1871 йылдың 29 октябрендә Түбәнге Новгород губернаһы Арзамас әйәҙе Пешелань ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1891 йылда ул Лукьяновка өйәҙе Кендя ауылында земство ҡарамағындағы башланғыс мәктәпкә уҡытыусы итеп ебәрелә. Тәүҙән үк педагогик эшмәкәрлеген халыҡ менән бәйләй. Уҡытыусы аслыҡтан интеккән крәҫтиәндәрҙе яҡлап сыҡҡаны өсөн 1892 йылда тыуған ауылына өс йылға һөргөнгә ебәрелә. Батша охранкаһы уны туҡтауһыҙ эҙәрләй, күп тапҡыр тентеү яһап, бер өйәҙҙән икенсеһенә ҡыуып йөрөтә — уҡытыусы бер мәктәптә ике йылдан артыҡ эшләй алмай.

1905 йылғы революцияла ҡатнашҡаны өсөн М. И. Обухов Архангельск ҡалаһына өс йылға һөргөнгә ебәрелә. 1907 йылда унан ҡаса һәм Шонин исеме аҫтында йәшеренеп йәшәй башлай. 1910 йылда Мәскәүҙә тотолоп, Әстерхан губернаһына тағы һөргөнгә оҙатыла.

1913 йылдың июлендә М. И. Обухов Өфөгә килеп эләгә һәм 1916 йылдың сентябренә ҡәҙәр земство халыҡ мәғарифы бүлегендә статистик булып эшләй, артабан бүлек мөдире итеп тәғәйенләнә. 1917 йылдың 16 февралендә Өфө губернаторы М. Башилов: «Михаил Иванович Обуховты бөтә эштәрҙән, земствола һәр төрлө хеҙмәттән бушатырға һәм миңә уның һөҙөмтәләре тураһында тиҙ арала хәбәр итергә»,- тип бойороҡ бирә. Ләкин, февраль буржуаз-демократик революцияһының башланыуы һөҙөмтәһендә, губернаторҙың бойороғо үтәлмәй ҡала. Күҙәтеү аҫтында йәшәүгә ҡарамаҫтан, М. И. Обухов Өфөлә төрлө яҡлы эшмәкәрлек башлап ебәрә. Заманының алдынғы гәзит-журналдарында Шонин псевдонимы менән мәҡәләләр яҙа, демократик ойошмалар эшендә ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта ул рус педагогтары К. Д. Ушинский, Н. Ф. Бунаков, В. В. Водовозов хеҙмәттәре менән танышып, уларҙың идеяларын ҡабул итә. М. И. Обухов һәр йылғы статистик отчеттарында һәм очерктарында күп милләтле башланғыс мәктәптәрҙә уҡыусы балаларҙы, сословие Һәм енестәренә ҡарамайынса, туған телдә уҡытыу проблемаһын күтәрә.

М. И. Обухов мәктәптә уҡытыуҙың йөкмәткеһен, дәрес үткәреү системаһын тәнҡитләй, халыҡ мәғарифы өлкәһендә Башҡортостандың ныҡ артта ҡалыуын әсенеп һүрәтләй. 1915 йылда уның «Өфө губернаһы мәктәптәре» тигән монографияһы баҫылып сыға. Ул — мәктәптәрҙе тикшереүгә бағышланған күп яҡлы тәүге һәм берҙән-бер хеҙмәт. Унда автор башҡорт халҡының белем алыуға ынтылышын асыҡ һүрәтләй.

М. И. Обухов китапханалар ойоштороуға һәм мәктәптән тыш учреждениелар менән етәкселек итеүгә ҙур иғтибар бирә. Был темаларға байтаҡ хеҙмәттәр яҙа. Ул мәктәптән башҡа ойошмаларҙы халыҡҡа үҙ аллы белем алырға ярҙам итеүсе, уның мәҙәни-ағартыу ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүсе тип ҡарай.
Октябрь революцияһынан һуң М. И. Обухов яңы мәктәп эшен ойоштороуҙа яҡындан ҡатнаша, Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлегендә, мәктәптәрҙә етәксе вазифалар башҡара, ололар өсөн әлифбалар һәм уҡытыу ҡулланмалары баҫтырып сығара. Ул халыҡтың оло ихтирамы менән файҙалана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* К. Я. Яйыҡбаев. Мәғрифәтсе мөғәллимдар, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре.

## Һылтанмалар
*
Перископ

**Периско́п** (от  — «тирә-яҡ» и  — «ҡарайым») — йәшенгән урындан, танкынан, һыу аҫты кәмәһенән һ.б. тирә-яҡты күҙәтә торған оптик прибор ; ышыҡланған урындан йәки һыу аҫты кәмәһенән күҙәтеү өсөн хеҙмәт итеүсе оптик прибор.

Иң ябай формаһы — торбаның ике осона 45° ауышлыҡта ҡуйылған көҙгөләр. Күҙәтеүсе йәшерен урындан көҙгөнән күҙәтә ала. Ҡатмарлы варианттарында көҙгө урынына призмы ҡулланыла, һүрәтләнеш линзалар ярҙамында ҙурайтыла.
Һыу аҫты кәмәһе перискобы, ҡулдан тотоп ҡарай торған хәрби перископтар хәрби эштә киң ҡулланыла.

## Технология тарихы
Перископҡа оҡшаған беренсе приборҙы 1430 йылдарҙа Иоганн Гутенберг эшләгән. Ул эшләгән ҡоролма Аахен фестивалендә халыҡ өйөмөндә өҫтән ҡарарға мөмкинлек биргән.

1647 йылда Ян Гевелий үҙенең Selenografia, sive Lunae Descriptio (Селенография, йәки Айҙы тасүирлау) тигән хеҙмәтендә перископ тураһында яҙа һәм беренсе тапҡыр хәрби эштә ҡулланырға тәҡдим яһай.
1854 йылда француз ғалимы Ипполит Мария-Дэви торба һәм 45° мөйөш менән ҡуйылған диңгеҙ перискобын эшләй.
Һыу аҫты кәмәһәндә беренсе перископты америкалы Томас Доути АҠШ-та 1861—1865 йылдарҙа Граждандар һуғышы йылдарында ҡуллана.

Беренсе донъя һуғышы йыодарында винтовка күбәгенә беркетелгән перископтар ҡулланыла. Окопта йәшенгән уҡсы, пепискаптан ҡарап хәүефһеҙ рәүештә дошманға ут аса ала.

Икенсе донъя һуғышында перископтар танктарға ҡуйыла

## Иҫкәрмәләр
Шәһиәхмәтов Мөхәмәҙинур Шаһинур улы

**Шәһиәхмәтов Мөхәмәҙинур Шаһинур улы** (15 май 1879 йыл — 1922 йыл) — мәғрифәтсе, реформатор мулла. XX быуат баштарында һәр төбәктә мәҙрәсә, мәктәп, мәсет хеҙмәткәрҙәренән ябай башҡорт халҡы ҡатламдарының мәғрифәткә, мәҙәниәткә ынтылышын асыҡ сағылдырған мөғәллимдәр һәм муллалар күтәрелеп сыға. Ҡырмыҫҡалы төйәгендә Мөхәмәҙинур Шаһинур улы Шаһиәхмәтов — шундай билдәле шәхестәрҙең береһе.

## Биографияһы
Мөхәмәҙинур Шаһинур улы Шаһиәхмәтов 1879 йылдың 15 майында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Шайморатов (элекке Биштәкә) ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Ата-әсәһенән уҡырға-яҙырға өйрәнгәс, туғыҙ йәшлек Мөхәмәҙинурҙы Ҡыйышҡы мәҙрәсәһенә уҡырға бирәләр. Бында отҡор малай Мирсаяф Камалетдиновтың һәләтле шәкерттәренең береһе була, һигеҙ йыл эсендә ул замандағы дини белем донъяһының барлыҡ әлкәләрен яҡшы үҙләштерә, яҙырға, һүрәт төшөрөргә өйрәнә, умарта тотоу, баҡса үҫтереү буйынса белем ала.

Биштәкәгә ҡайтҡас, 1898 йылда, Мөхәмәҙинур Шаһиәхмәтов ауыл мәҙрәсәһенә имам-хатиб итеп ҡуйыла, йортта атаһына хужалыҡ эштәрендә булыша, ауылда берҙән-бер ҙур, бынамын тигән өй һалып инергә ярҙамлаша.

1902 йылда Мөхәмәҙинур Шаһиәхмәтов батша армияһына хәрби хеҙмәткә алынып, Алыҫ Көнсығышта һалдат бурысын үтәй. Тиҙҙән, 1904 йылда, рус-япон һуғышы башлана. Мөхәмәҙинур Шаһиәхмәтов япондарға ҡаршы аяуһыҙ алыша, һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн Николай ордены, Георгий тәреһе менән бүләкләнә. Был уға, һуғыш бөтөү менән үк, хәрби хеҙмәте тулмаһа ла, тыуған төйәгенә ҡайтып китергә мөмкинлек бирә.

Биштәкә халҡы үҙенең батыр улы Мөхәмәҙинур Шаһиәхмәтовты ҙурлап ҡаршылай. Ул шунда уҡ мәхәллә муллаһы, мәҙрәсә имам-хатибы итеп тәғәйенләнә. Ер-Һыуҙар күреү, мәғлүмәтле кешеләр, офицерҙар менән осрашыу Мөхәмәҙинур Шаһиәхмәтовты үҙ халҡының тормошо, йәштәрҙең киләсәге тураһында тәрән уйҙарға һала. Ул уҡыу йәшендәге балаларҙы төрлө ауылдарға һәм Өфө ҡалаһының данлыҡлы «Ғәлиә», «Ғосмания» мәҙрәсәләренә уҡырға алып бара. Йәштәргә яңыса, донъяуи белем биреү маҡсатында 1912 йылдың 12 сентябрендә Мөхәмәҙинур Шаһинур улы Шаһиәхмәтов тыуған ауылында дүрт йыллыҡ рус-башҡорт мәктәбе асыуға өлгәшә. Шәкерттәрҙе уҡытыу тәүҙә уның атаһы нигеҙендә ҡалған йортонда ойошторола, бер йылдан һуң ике таш бина төҙөлә. Биштәкә рус-башҡорт мәктәбендә уҡытыу программаларына хисап, тарих, география, рус теле һәм әҙәбиәте, медицина нигеҙҙәре индерелә. Мөҙәрис Мөхәмәҙинур Шаһинур улы Биштәкәгә яҡын-тирәләге ауылдарҙан барлыҡ балаларҙы ла уҡыуға йәлеп итә, мәктәп янындағы яңы ғына төҙөлгән интернатҡа урынлаштыра.

Күп тә үтмәй, ауыл күрке булып урта мәктәп-интернат бинаһы файҙаланыуға тапшырыла, уҡыу йортоноң даны тирә-яҡҡа киң тарала.

Оҙаҡ йылдар буйы халыҡ мәктәпте «Мөхәмәҙинур мәктәбе» тип йөрөтә, уның беренсе мөҙәрисе һәм мөғәллиме Мөхәмәҙинур Шаһинур улы Шаһиәхмәтовты әле лә ололап иҫкә ала.

1965 йылда Шайморатов урта мәктәбенә башҡорт халыҡ батыры М. М. Шайморатов исеме бирелә. Был уҡыу йорто — төбәктә алдынғы мәктәптәрҙең береһе.

## Һылтанмалар
* К. Я. Яйыҡбаев. Мәғрифәтсе мөғәллимдар, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре.
Ла-Игера (Чили)

**Ла-Игера ** () — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Эльки провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 1080 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 4158  км². Халыҡ һаны — 3721 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 0,89 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 47 саҡрым (44 км) төньяҡта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Валенар һәм Фрейрина коммунаһы;
* көнсығышта — Викунья һәм Альто-дель-Кармен провинцияһы;
* көньяҡта — Ла-Серена коммунаһы;
* көнбайышта — Тымыҡ океан.

## Административ бүленеш
Коммуна 9 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Викунья (Чили)

**Викунья ** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Эльки провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 12 910 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 7610 км². Халыҡ һаны — 24010 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 3,2 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 54 саҡрым (51 км) көнбайышта, Эльки йылғаһы буйында урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Альто-дель-Кармен коммунаһы;
* көнсығышта — Сан-Хуан провинцияһы (Аргентина);
* көньяҡта — Пайгуано һәм Рио-Уртадо коммунаһы;
* көньяҡта-көнбайышта — Андакольо коммунаһы;
* көнбайышта — Ла-Серена коммунаһы;
* төньяҡта-көнбайышта — Ла-Игера коммунаһы.

## Административ бүленеш
Коммуна 15 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Комбарбала

**Комбарбала** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Лимари провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 5 494 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны —  2257 км². Халыҡ һаны — 13483 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 7,73 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 153 саҡрым (144 км) көньяҡта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡ-көнсығышта — Монте-Патрия коммунаһы
* көньяҡта — Ильяпель коммунаһы
* көньяҡ-көнбайышта — Канела коммунаһы
* көнбайышта — Пунитаки коммунаһы

## Административ бүленеш
Коммуна 15 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Хәсән (Һамар өлкәһе)

**Хәсән** () — Һамар өлкәһенең Оло Чернигов районындағы башҡорт ауылы, Краснооктябрьский ауыл биләмәһенә керә.

Почта индексы — 446276.

## Тарих
Документтарҙа тәүге тапҡыр 1806 йылда телгә алына. Ҡыпсаҡ улусына ҡарай. 1850 йылда — 314 кеше, ә 1910 йылда — 552 кеше йәшәгән.

## Халыҡ һаны
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда бер кешелә йәшәмәй.

## Билдәле шәхестәре
* Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы (1905—1954) — башҡорт совет яҙыусыһы.
* Йомағолов Харис Йомағол улы (1891—1937) — 1919—1920 йылдарҙа Башҡорт Совет республикаһының ваҡытлыса хәрби революцион комитеты етәксеһе, башҡорт милли хәрәкәте лидерҙарының береһе, партия һәм дәүләт эшмәкәре.
* Ҡушаева Рабиға Йәнғол ҡыҙы (1901—1937) — ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте эшмәкәре.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Саман стеналарҙа ел уйнай…
Монте-Патрия

**Монте-Патрия** () — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Лимари провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 5 219 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 4337 км². Халыҡ һаны — 30276 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 6,9 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 98 саҡрым (92 км) көньяҡта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Рио-Уртадо коммунаһы;
* көнсығышта — Сан-Хуан провинцияһы (Аргентина);
* көньяҡта — Ильяпель коммунаһы;
* көньяҡ-көнбайышта — Комбарбала коммунаһы;
* көнбайышта — Пунитаки һәм Овалье коммунаһы.

## Административ бүленеш
Коммуна 22 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Пайгуано

**Пайгуано** () — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Эльки провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 952 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 1495 км². Халыҡ һаны — 4168 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 2,8 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 74 саҡрым (70 км) көнсығышта, Эльки йылғаһы буйында урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Викунья коммунаһы;
* көнсығышта — Викунья коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Сан-Хуан провинцияһы (Аргентина);
* көньяҡ-көнбайышта — Рио-Уртадо коммунаһы;
* көнбайышта — Викунья коммунаһы.

## Административ бүленеш
Коммуна 8 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Пунитаки

**Пунитаки** () — Чилилағы ҡасаба. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡасаба менән коммуна Лимари провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 3615 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 1339 км². Халыҡ һаны — 9539 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 7,1 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 109 саҡрым (103 км) көньяҡта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Овалье коммунаһы;
* көнсығышта — Монте-Патрия коммунаһы;
* көньяҡ-көнсығышта — Комбарбала коммунаһы;
* көньяҡта — Канела коммунаһы;
* көнбайышта — Овалье коммунаһы.

## Административ бүленеш
Коммуна 6 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Рио-Уртадо (коммуна)

**Рио-Уртадо** () — Чилилағы коммуна. Коммунаның административ үҙәге — Уртадо ҡасабаһы. Ҡасаба менән коммуна Лимари провинцияһына ҡарай. Ҡасаба халҡы — 581 кеше (2002).

Коммунаның майҙаны — 2181 км². Халыҡ һаны — 4754 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 2,17 кеше/км².

## Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 71 саҡрым (67 км) көньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.

Коммуна сиктәштәре:
* төньяҡта — Викунья коммунаһы
* төньяҡ-көнсығышта — Пайгуано коммунаһы
* көнсығышта — Сан-Хуан провинцияһы (Аргентина)
* көньяҡта — Монте-Патрия коммунаһы
* көньяҡ-көнбайышта — Овалье коммунаһы
* көнбайышта — Андакольо коммунаһы

## Административ бүленеш
Коммуна 10 райондан тора:

## Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары)
Метаморфик тау тоҡомдары

**Метаморфик тау тоҡомдары** — Ер ҡатламында ултырма һәм магматик тау тоҡомдарының физик һәм химик шарттарҙы метамарфик үҙгәреү нәтижәһенде барлыҡҡа килгән тау тоҡомдары. Ер ҡабығы хәрәкәт итәү сәбәбле ултырма һәм магма тау тоҡомдары юғары температура, баҫым, газ, һыу һәм төрлө иремәләр тәьҫиренә дусар булалар һәм яңы тау тоҡомо ярала.

Метаморфик тау тоҡомдары: мәрмәр, кварцит, гнецс, амфиболит һ.б.

## Ҡарағыҙ
* Магма тау тоҡомдары
* Ултырма тау тоҡомдары

## Әҙәбиәт
* Мильнер Г. Б. (Milner H.B.). Петрография осадочных пород. Том I. М.: Недра, 1968. 500 с
* Страхов Н. М. Основы теории литогенеза. М.: Гостоптехиздат. Т. 1- 3, 1960—1962.
Магмалы тау тоҡомдары

**Магма тау тоҡомдары** — Ер өҫтөнә сыҡҡан магма матдәһе һыуынауы сәбәпле барлыҡҡа килгән тау тоҡомдары.
Магма даими рәүештә тирәнлегенә ҡарап, төрлө составтағы магматик тау тоҡомдары хасил итә. Магма тау тоҡомдары магма һыуыныу арҡаһында барлыҡҡа килә. Тәрәндәрәк магма бик әкрен һыуына, сәселгән һәм кристаллик формалағы тау тоҡомдары барлыҡҡа килә. Һәр тәрәнлек өсөн химик составы буйынса айыралған тау тоҡомдары барлыҡа килә.

Магма тау тоҡомдары: гранит, базальт, ҡыр шпаты, кварц, амфибол, пироксен, слюда, оливин, нефелин, лейцит, магнетит, апатит һәм башҡа минералдар.

## Ҡарағыҙ
* Ултырма тау тоҡомдары
* Метаморфик тау тоҡомдары

## Әҙәбиәт
* Макаров В. П. О механизме выделения минералов. /Материалы XVI научного семинара «Система планета Земля» М.:РОО «Гармония строения Земли и планет», 2008, С.265 — 300. ISBN 978-5-397-00196-0
* Кузнецов О. Б., Ситдикова Л. М. Методическое пособие МАГМАТОГЕННАЯ (ЭНДОГЕННАЯ) СЕРИЯ МЕСТОРОЖДЕНИЙ ПОЛЕЗНЫХ ИСКОПАЕМЫХ. Часть 3.Карбонатитовая, пегматитовая, альбитит-грейзеновая группы.  Казань, 2008, 17 стр.
Ултырма тау тоҡомдары

**Ултырма тау тоҡомдары** — Ер ҡабығында бүтән тау тоҡомдары емерелеп, һыуҙа химик һәм механик ултармалар барлыҡҡа килтереп, организмдар ҡалдыҡтарынан йәки бер юлы өс процесстан хасил булған тау тоҡомдары.

Ултырма тау тоҡомдары башҡа тоҡомдар ватыҡтары ултырмаларынан, ер өҫтөндәге йәки океан төбөндәге организмдар ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килә.

Ултырма тау тоҡомдарына ҡом, балсыҡ, аҡбур, эзбизташ инә.

## Ҡарағыҙ
* Магма тау тоҡомдары
* Метаморфик тау тоҡомдары

## Әҙәбиәт
* Мильнер Г. Б. (Milner H.B.). Петрография осадочных пород. Том I. М.: Недра, 1968. 500 с
* Страхов Н. М. Основы теории литогенеза. М.: Гостоптехиздат. Т. 1- 3, 1960—1962.
Качапоаль (провинция)

**Качапоаль провинцияһы ** () — Чилиҙың О’Хиггинс өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Ранкагуа.

Үҙенә 17 коммуна берләштерә.

Майҙаны — 7384,2 км². Халыҡ һаны — 542 901 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 73,52 кеше/kм².

## Географик урыны
Провинция О’Хиггинс өлкәһенең төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан.

Провинцияның сиктәштәре:
* төньяҡта — Мелипилья, Майпо һәм Кордильера провинциялары;
* көнсығышта — Мендоса провинциһы (Аргентина);
* көньяҡта — Кольчагуа провинцияһы;
* көнбайышта — Карденаль-Каро провинцияһы.

## Административ бүленеш
Үҙенә 17 коммуна берләштерә:
* **[[Кодегуа]]**. Админ. үҙәге — Кодегуа.
* **[[Коинко]]**. Админ. үҙәге — Коинко.
* **[[Кольтауко]]**. Админ. үҙәге — Кольтауко.
* **[[Доньиуэ]]**. Админ. үҙәге — Доньиуэ.
* **[[Гранерос]]**. Админ. үҙәге — Гранерос.
* **[[Лас-Кабрас]]**. Админ. үҙәге — Лас-Кабрас.
* **[[Мачали]]**. Админ. үҙәге — Мачали.
* **[[Мальоа]]**. Админ. үҙәге — Мальоа.
* **[[Оливар (Чили)|Оливар]]**. Админ. үҙәге — Оливар.
* **[[Пеумо]]**. Админ. үҙәге — Пеумо.
* **[[Пичидегуа]]**. Админ. үҙәге — Пичидегуа.
* **[[Кинта-де-Тилькоко]]**. Админ. үҙәге — Кинта-де-Тилькоко.
* **[[Ранкагуа]]**. Админ. үҙәге — Ранкагуа.
* **[[Рекиноа]]**. Админ. үҙәге — Рекиноа.
* **[[Ренго]]**. Админ. үҙәге — Ренго.
* **[[Мостасаль]]**. Админ. үҙәге — Мостасаль.
* **[[Сан-Висенте-де-Тагуа]]**. Админ. үҙәге — Сан-Висенте-де-Тагуа.
Карденаль-Каро (провинция)

** Карденаль-Каро провинцияһы ** () — Чилиҙың О’Хиггинс өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Пичилему.

Үҙенә 6 коммуна берләштерә.

Майҙаны — 3324,8 км². Халыҡ һаны — 41 160 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 12,38 кеше/kм².

## Географик урыны
Провинция О’Хиггинс өлкәһенең көнбайышында урынлашҡан.

Провинцияның сиктәштәре:
* төньяҡта — Сан-Антонио һәм Мелипилья провинцияһы;
* көнсығышта — Качапоаль һәм Кольчагуа провинциһы;
* көньяҡта — Курико провинцияһы;
* көнбайышта — Тымыҡ океан.

## Административ бүленеш
Үҙенә 6 коммуна берләштерә:
* **[[Ла-Эстрелья (Чили)|Ла-Эстрелья]] **. Админ. үҙәге — Ла-Эстрелья.
* **[[Литуэче]] **. Админ. үҙәге — Эль-Росарио.
* **[[Марчиуэ]] **. Админ. үҙәге — Марчиуэ.
* **[[Навидад (Чили)|Навидад]] **. Админ. үҙәге — Навидад.
* **[[Паредонес]] **. Админ. үҙәге — Паредонес.
* **[[Пичилему]] **. Админ. үҙәге — Пичилему.
Пирит

**Пири́т** (, һүҙмә-һүҙ — утта соҡолоусы таш), көкөрт колчеданы, тимер колчеданы, сульфидтар класы минералы — минерал, химик составы FeS2 (46,6 % Fe, 53,4 % S). Нередки примеси Со, Ni, As, Cu, Au, Se и др.

## Үҙенсәлектәре
Составына баҡыр, кобальт, никель һ. б. ҡушылмалар инә. Кристалдары куб (йыш ҡына ҡырҙарында штрихтар була), пентагондодекаэдр, һирәк осраҡта октаэдр формаһында, бергә уҡмашҡан һәм шытып сыҡҡан игеҙәктәр. Яҡты еҙ‑һары төҫтә, һарғылт көрән һәм сыбар төҫмөрө бар, металл кеүек ялтыр. Ҡатылығы 6—6,5, тығыҙлығы 4900—5200 кг/м³, йәбешкәклеге камил түгел.

## Галерея

Файл:Pyrite.jpg|Пирит
Файл:Pyrit ammonite.jpg|Аммонит ҡабырсаҡлы пирит
Файл:Pyrite from Ampliación a Victoria Mine, Navajún, La Rioja, Spain 2.jpg| Пирит кристалдары
Файл:Pyrite_-_disc.jpg|«Пиритовый доллар», добытый в штате Аризона, диаметр 10 см
Файл:Pyrite-cubes.jpg|Кубики пирита в породе
Файл:Pyrite-elba_hg.jpg|Кристаллический кластер
Файл:Bullypyrite.jpg|Раковина аммонита, замещённая пиритом (Франция)