Ҡырғыҙстанда мәғариф

**[[Ҡырғыҙстан]]да белем алыу** мотлаҡ һанала, ете йәштән ун биш йәшкә тиклем туғыҙ йыл уҡырға тейештәр. Был система буйынса дүрт йыллыҡ башланғыс мәктәптән һәм биш йыллыҡ урта мәктәптән һуң ике йыллыҡ өлкән дөйөм мәктәп, махсус урта йәки һөнәри мәктәптә уҡырға була.

Мәғариф һәм фән министрлығы Ҡырғыҙстан мәғарифы өсөн яуаплы. Бюджеттың кәмеүе уҡытыусыларҙың эш хаҡын һәм ҡорамалдарҙы һатып алыуға килтерә, уҡыусы ҡыҙҙар һаны кәмей.

2008 йылда мәғарифҡа 3,7 процент тулайым эске продукт тотонола. 2001 йылда тейешле йәш төркөмөнөң 89 проценты мотлаҡ программаға индерелә, әммә был күрһәткес 2000 йылдар башында кәмей. Ҡырғыҙстанда грамоталылыҡ кимәле 2004 йылда 98,7 процент тәшкил итә.

## Структураһы һәм ойошторолоуы

### Мәктәпкәсә һәм башланғыс белем биреү
«Мәғариф тураһында»ғы һәм «Мәктәпкәсә белем биреү тураһында»ғы законға ярашлы, мәктәпкәсә белем биреү өҙлөкһөҙ белем биреүҙең башланғыс стадияһы булып тора һәм «шәхесте физик, интеллектуаль һәм әхлаҡи үҫтереү нигеҙҙәрен» һалыуға йүнәлтелгән. 3 йәштән 6/7 йәшкә тиклемге балаларға мәктәпкәсә белем биреү мотлаҡ түгел. Уға инеү сикләнгән (2005 йылда саф ҡабул итеү коэффициенты 10 %) 2004 йылда Ҡырғыҙстанда грамоталылыҡ кимәле 98,7 процент тәшкил итә. Дөйөм белем биреү ойошмаларында һәм тейешле белем биреү эшмәкәрлегенә лицензияһы булған ойошмаларҙа 5-7 йәшлек балаларҙы мәктәпкәсә әҙерләү буйынса программалар тормошҡа ашырыла. 2015/2016 уҡыу йылынан Ҡырғыҙ Республикаһында 480 сәғәтлек (йыллыҡ) мәктәпкәсә белем биреү ғәмәлгә ашырыла.

Башланғыс мәктәптә ғәҙәттә 6 йәки 7 йәштә башлайҙар. Уҡыу дүрт йыл дауам итә һәм мотлаҡ булып тора. 2007 йылдан мәктәп формаһы мотлаҡ. Уҡытыу сифаты «насар» тип иҫәпләнә. PISA-ның 2006 йылдағы анализы буйынса. Ҡырғыҙстан уҡыу, математика һәм тәбиғәт фәндәре буйынса һуңғы урынды биләй.

### Урта белем
Урта белем дүрт йыл дауам итә һәм мотлаҡ. Һуңынан уҡыусыларҙың бөтә яҡлап (комплекслы) һәм һөнәри белем алыу араһында һайлау мөмкинлегенә эйә.

9-сы кластан һуң сығарылыш уҡыусылары уҡыуҙарын йә 10-сы класта, йә иһә башланғыс һәм урта профессиональ белем биреү ойошмаларында дауам итә ала. Бындай программаларҙы тамамлаусылар, һөнәр үҙләштереү менән бер рәттән, тулы урта дөйөм белем ала.

Ҡырғыҙстанда 110 башланғыс һөнәри белем биреү һәм 131 урта һөнәри белем биреү ойошмаһы эшләй, уларҙа 100 һөнәр буйынса уҡытыу алып барыла.

Комплекслы белем биреү ике йыллыҡ уҡыу программаһынан тора, уны тамамлаған осраҡта тамамлау тураһында таныҡлыҡ (аттестат) бирелә. Юғары уҡыу йорттарына уҡырға ингәндә урта дөйөм белем тураһында таныҡлыҡтың булыуы мотлаҡ шарт булып тора. Бюджет һәм контракт формаһындағы юғары белем биреүҙең төрлө йүнәлештәренә һәм һөнәрҙәренә ҡабул итеү Дөйөм республика тестары һөҙөмтәләре буйынса ғына тормошҡа ашырыла.

Тест ике өлөштән — юғары уҡыу йортонда абитуриенттың уҡыу мөмкинлеген билдәләгән төп тестан һәм мәктәп программаһы материалдарына нигеҙләнгән һәм абитуриенттарҙың белем кимәлен билдәләгән предмет тестарынан тора. Әлеге ваҡытта сығарылыш уҡыусылары химия, биология, сит телдәр, математика, тарих һәм физика фәндәренән тест һайлай ала.

Тест йылына бер тапҡыр, май айында үткәрелә (ауырыу йәки ярыштарҙа булған башҡа сығарылыш уҡыусылары өсөн өҫтәмә тест июндә үткәрелә). Юғары уҡыу йортона инеү өсөн 2015 йылда төп һынауҙа 110 мәрәй һәм предмет һынауында 60 мәрәй йыйырға кәрәк була). Тест сертификаттары урта дөйөм белем тураһында аттестат алған ваҡытта бирелә.

### Юғары белем
Юғары белем үҙ эсенә университеттарҙы, академияларҙы, махсуслаштырылған юғары уҡыу йорттарын һәм институттарҙы ала. Ҡырғыҙ республикаһы бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң юғары уҡыу йорттарының һаны арта — 1991 йылда 12-нән 2015 йылда 50-гә тиклем. Студенттар һаны 1991 йылдан алып 4 тапҡырға арта һәм 2014/2015 уҡыу йылында 223,2 мең кеше тәшкил итә.

Әле эшләгәндәрҙең 33-ө — дәүләт, 21-е — дәүләткә ҡарамаған юғары уҡыу йорттары.

2012 йылдан Ҡырғыҙ республикаһы юғары белем биреүҙең ике кимәлле системаһына күсә, был бакалавр (240 кредит), магистр (120 кредит) һәм белгес дәрәжәһен (5 йыл уҡыу, ижад менән бәйле бер нисә медицина, инженер һөнәре һәм һөнәр) алырға мөмкинлек бирә.

Ҡырғыҙстандың юғары уҡыу йорттары:

* Борис Ельцин исемендәге Ҡырғыҙ-Рәсәй славян университеты (дәүләт-ара килешеүҙәр сиктәрендә булдырылған)

* Ҡырғыҙ-төрөк университеты

* академиялар

* институттар

* Үҙәк Азиялағы Америка университеты (ойоштороусыһы — сит ил гражданы)

* Ататөрк Алатоо университеты (нигеҙ һалыусы — сит ил гражданины) һ. б.

Республикала шулай уҡ Рәсәй юғары уҡыу йорттарының 7 филиалы эшләй.

## Әҙәбиәт
#  Раздел «Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Киргизии».
#  ББК 92я2 .
#   
#   
#  
#  
#  
#  
#  
#  
#   и 
#  
# а 
#  
#  
#  
#  УДК 37.0. ББК 74.00я2. К97. 
#  .
#  УДК 351/354. ББК 66,3(2Ки). ,  и 
#  УДК 821,51. ББК 84.УЗ7-4. Д14. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* World Data on Education: Kyrgyzstan, UNESCO-IBE(2011)  Overview of the Kyrgyz Education system
* Vocational Education in Kyrgyzstan, UNESCO-UNEVOC(2013)- Overview of the kyrgyz Vocational Education system.
* В городе Ош создана русско-туземная школа
* Мингбоши Султон Тоирбоев
* Памяти «Первой ласточки»
* Читательница жалуется, что на братской могиле мемориального комплекса Вечный огонь в Оше устраиваются увеселительные мероприятия
* «Книга Гиннеса Кыргызстана» стр.78 
* Энциклопедия «Кыргызская История», 2003 
* Балтиходжа Султанов на кыргызском языке
* Султанов Балтакожо
* Гримасы и капризы Обезьяны
* Султанов Балтакожо 
* Ошские улицы. Кто такие Касымбековы
* Сыновья муллы и писаря создали первый театр в стране
* Национальная энциклопедия Узбекистана
* Журахон Зайнобиддинов
* История российского образования в Оше
* От истоков образования…