open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
23 декабрь

**23 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 357-се көнө (кәбисә йылында 358-се). Йыл тамамланыуға 8 көн ҡала.



## 
* 1876: Ғосман империяһының беренсе конституцияһы ҡабул ителә. 
* 1900: Канада уйлап табыусыһы Реджинальд Фессенден донъяла беренсе тапҡыр тауышлы радиотапшырыу сеансы үткәрә.
* 1904: Вильнюста литва телендәге беренсе легаль гәзит «Вильняус жиниос» («Вильнюс хәбәрҙәре») сыға башлай.
* 1947: Беренсе транзистор эшләтеп күрһәтелә.
* 1982: Хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
* 1994: Молдова Республикаһы составындағы Гагауз автономиялы территораль берәмеге хаҡында рәсми указ баҫыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:23 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1777: Александр I, Рәсәй императоры.
* 1799: Карл Павлович Брюллов, Рәсәй империяһы рәссамы.
* 1804: Шарль Огюстен де Сент-Бёв, Францияның әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе.
* 1805: Джозеф Смит, Американың дин эшмәкәре.
* 1858: Владимир Иванович Немирович-Данченко, драматург һәм режиссёр, СССР-ҙың тәүге халыҡ артистарының береһе (1936).
* 1874: Екатерина Корчагина-Александровская, Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың театр һәм кино актёры, СССР-ҙың  халыҡ артисы (1936).
* 1919: Харис Яҡупов, рәссам, СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1980), Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1958). 
* 1929: Чет Бейкер, Америка джаз музыканты.
* 1934: Наталья Фатеева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың  халыҡ артисы (1980).
* 1939: Вячеслав Куприянов, СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, тәржемәсе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:23 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1907: Пьер Жюль Сезар Жансен, Франция астрономы.
* 1953: Лаврентий Берия, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре.
* 1972: Андрей Николаевич Туполев, СССР авиаконструкторы.

##
Никах

**Никах** () — ислам ғаилә хоҡуғында ир менән ҡатындың бергәләп төҙөк ғаилә ҡороуы.

Никах бер нисә аҙымдан тора: кәләш әйттереү, димләү (хитба); кәләште кейәү йортона индереү (зөфаф); туй тантанаһы (урс, валима) ; ысын мәғәнәһендә ғаилә тормошона инеү (никах).

## Никах килешеүенең шарттары
Никах төҙөк булһын өсөн шәриғәт ҡанундары буйынса бер нисә шарт бар.

Ислам тәғлимәте әҙәм балалары өсөн ғаилә төҙөүҙең ҡанундарын, тәртиптәрен эшкәртеп, өйләнешкән ваҡытта буласаҡ ирҙең һәм ҡатындың абруйҙарын, дәрәжәләрен һаҡлау маҡсатында уларға ихтирамлы ҡараш тыуҙырып, үтәү-буйһоноуҙы талап итә. Ир кеше балиғ булған мосолман, туған булырға тейеш түгел.
# Ижабы ҡабул, йәғни өйләнешеүселәрҙең алыу-барыуҙары тураһында ризалыҡтарын белдереүҙәре.
# Шаһиттар, йәғни никахтың булыуын күреп тороусылар.
# Мәһәр биреү.
# Ғаиләне аҫрап, яҡшы мөнәсәбәттә булыу.

## Никахҡа инеүселәр өсөн талаптар
Ир менән ҡатындың бер йәштә, бер ҡатламдан булыуы кәңәш ителә. Никахҡа инеүселәр өс туғанлыҡтан яҡыныраҡ булырға тейеш түгел.

Ир кешегә ҡатын-ҡыҙ менән никахһыҙ йәшәү тыйыла, хәрәм һанала, зина ҡылыуға тиңләнә. Кәләш һайлағанда, диндарлығына, холҡона, матурлығына, бала тыуҙыра алыу, сығышына иғтибар ителергә тейеш.

## Никах тәртибе
Никахты мәсеттә үткәреү яҡшы була. Никах килешеүе шаһиттар алдында йомғаҡлана. Никах йолаһы ғаиләләр етешлегенән, хәленән, урындағы ғәҙәттәрҙән тора. Мосолмандарға никах табынына туғандарын, дуҫтарын саҡырыу яҡшы була. Тол йәки айырылған ҡатын-ҡыҙ икенсе тапҡыр кейәүгә билдәле ваҡыт үтеү менән сыға ала.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Никах килешеүе

## Әҙәбиәт
* Ҡөрьән. Сүрәләр, хәҙистәр, йолалар, вәғәздәр. — Өфө: «Ижад» редакция-нәшриәт копиративы, 1990. — 72 бит.

## Һылтанмалар
*
Аэрогель

**Аэроге́ль** ( — һауа һәм  — туңдырылған) — шыйыҡ фаза тулыһынса газ фазаһына әйләнгән материалдар класы, гель. Был материалдар шул хәтле түбән тығыҙлыҡҡа эйә, һәм уникаль үҙенсәлеклтәр барлыҡҡа килтерә: тығыҙлыҡ, үтәнән-үтә күренеүсәнлек, эҫегә сыҙамлылыҡ, бик түбән йылыны лә үткәреүсәнлек һәм башҡалар. Кремний диоксиды, алюминий, балсыҡ, хорм һәм аҡ ҡурғаш амфоралары нигеҙендә яһалған аэрогелдәр таралыш алған.
1990-сы йылдар башында углерод нигеҙдә беренсе аэрогель өлгөләр сыға.

## Гелдәрҙе киптереү юлы менән алынған микрокүҙәүле ыуалыусан есемдәр
* Алюмогель — алюмин гидроксиды гелен һыуҙан айырыу юлы м‑н алалар.
* Силикагелде — поликремний кислотаһы гелен ҡыҙҙырып киптереү юлы м-н айыралар.

## Башҡортостанда етештереү

20 быуаттың 60‑сы йылдарында башында Салауат нефтехимия комбинатында ҡулланыу сифаттары буйнса сит илдәрҙәге аналогтарынан ҡалышмаған ил күләмендә берҙән-бер гидрофоб булмаған кремний кислотаһы производствоһы ойошторола. Аэоргель йылы үткәреүсәнлеге (0,0016 Вт/ м град) һәм механик ныҡлығы (ташығанда еңел ваҡлана) түбән; күҙәүҙәрҙең дәүмәле молекуланың ирекле рәүештә үткән юлынан кәмерәк. Өҙлөкһөҙ аэрогель етештереү процесының технологик схемаһын илдә тәүге тапҡыр В. Г. Никитас, М. А. Ниренберг, М. Ф. Сисин һ. б. эшләй. Аэрпогель етештереү кремний кислотатаһы гидрогелен алыу (50‑се йылдарҙың уртаһынан предприятиела сығарылыусы киҫәкле силикаттың һыулы эретмәһе менән көкөрт кислотаһын ҡатнаштырып), этил спирты ағымы ярҙамында күҙәнәктәрҙәге һыуҙы ҡыҫырыҡлап сығарып, уны киптереү (структур төҙөлөшөн һаҡлап), ағымлы реакторҙарҙа (245°С т‑рала һәм 8—9,5 МПа баҫым аҫтында) һөлдә каркасына тотороҡлолоҡ биреү, сепараторҙар аша үткәреү (90—160°С; 0,06 МПа), өҫтәмә ҡыҙҙырыу үткәргәндән һуң, герметик тараларға (сөнки аэрогель һауа менән контактҡа ингәндә һыу парҙарын еңел һеңдерә һәм йылы үткәрмәүсәнлеген юғалта) һалыу (киҫәксәләренең дәүмәле 0,315 мм кәмерәк булған ҡойолоп тороусан порошок) стадияларынан тора. Аэрогель хроматографияла адсорбенттар, катализда таратыусылар сифатында, минераль майҙарҙы, спирттарҙы, аминокислоталарҙы һ. б. таҙартыу, самолёттар төҙөү, йыһан һәм криоген техникаһында, медицина сәнәғәтендә йылылыҡ үткәрмәү һәм вакуум һаҡлау, көнкүрештә һәм сәнәғәттә ҡулланылыусы һыуытҡыс ҡулайламаларын эшләү өсөн файҙаланалар.

## Тағы ҡарағыҙ
* Металл күбеге

## Тышҡы һылтанмалар

* Часто задаваемые вопросы об аэрогеле (проект «Стардаст») 
* Тепловые свойства кремниевого аэрогеля  
* Научный блог, посвящённый аэрогелю и всему, что с ним связано 
* Теплопроводность, плотность, температура применения гибкой теплоизоляции на основе Аэрогеля Теплофизические свойства 

## Сығанаҡ
* Аэрогелдәр
24 декабрь

**24 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 358-се көнө (кәбисә йылында 359-сы). Йыл тамамланыуға 7 көн ҡала.

 
## 
* 1777: Джеймс Кук «Раштыуа утрауы»н аса.
* 1900: РСДРП-ның беренсе дөйөм рус гәзите «Искра»ның тәүге һаны сит илдә баҫылып сыға.
* 1924: Албания республика тип иғлан ителә.
* 1982: СССР-ҙың алыҫ араға осоусы Ан-124 «Руслан» ауыр хәрби транспорт самолёты тәүге осош яһай.
* 1993: Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы ҡабул ителә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:24 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1167: Иоанн Безземельный, Англия короле.
* 1761: Сәлим III, Ғосман империяһы солтаны.
* 1798: Адам Мицкевич, Польша шағиры.
* 1818: Джеймс Прескотт Джоуль, Англия физигы.
* 1868: Эмануэль Ласкер, Германия шахматсыһы һәм математигы. Шахмат буйынса 2-се донъя чемпионы (1894—1921).
* 1905: Говард Хьюз, Америка инженер-авиаторы. Режиссёр һәм продюсер
* 1922: Ава Гарднер, Америка кино актёры.
* 1961: Ильхам Гейдарович Алиев, Әзербайжандың 4-се президенты.
* 1981: Дима Билан, Рәсәй йырсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:24 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1863: Уильям Теккерей, Англия яҙыусыһы.
* 1884: Иоганн фон Йолли, Германия физигы, математик.
* 1925: Фрэнк Стивен Болдуин, арифмометр һәм калькулятор уйлап табыусы.
* 1963: Тристан Тцара, йәһүд сығышлы Румыния һәм Франция шағиры.
* 1997: Тосиро Мифунэ, Япония кино актёры.
* 2008: Гарольд Пинтер, Англия драматургы, шағир, режиссёр, актёр, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты (2005).
* 2013: Калашников Михаил Тимофеевич, СССР һәм Рәсәйҙең атыу ҡоралы конструкторы.

##
25 декабрь

**25 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 359-сы көнө (кәбисә йылында 360-сы). Йыл тамамланыуға 6 көн ҡала.

 
## 
* 1492: Христофор Колумб Эспаньола (хәҙерге Гаити утрауында) беренсе *Ла-Навидад* ауылын нигеҙләй.
* 1931: Саҡмағош район гәзитенең тәүге һаны баҫылып сыға. 
* 1946: СССР-ҙа Игорь Васильевич Курчатов етәкселегендә Европала беренсе йәҙрә реакторы эшләй башлай.
* 1979: Совет ғәскәрҙәре Афғанстанға инә.
* 1991: Михаил Горбачёв СССР Президенты вазифаһынан отставкаға китә.
* 1993: Рәсәй Федерацияһының 1993 йылдың 12 декабрендә бөтә халыҡ тауыш биреүе һөҙөмтәһендә ҡабул ителгән ғәмәлдәге Конституцияһы үҙ көсөнә инә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:25 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1813: Фридрих Вебер, Германия шағиры.
* 1876: Мөхәммәд Әли Йәннә, Пакистан дәүләтселегенә нигеҙ һалыусы.
* 1899: Хамфри Богарт, Америка кино актёры.
* 1958: Константин Кинчев, СССР йырсыһы.
* 1971: Владислав Галкин, Рәсәй актёры.
* 1976: Армин ван Бюрен, Нидерланд музыка диджейы һәм продюсер.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:25 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1761: Елизавета Петровна, 1741—1761 йылдарҙа Рәсәй императоры.
* 1977: Чарли Чаплин, АҠШ актёры.
* 1982: Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1939—1947 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Рәйесе.
* 1989: Николае Чаушеску, 1965—1989 йылдарҙа Румыния етәксеһе.
* 1995: Дин Мартин, АҠШ актёры, йырсы.
* 1997: Ихсанов Зәйнулла Әмин улы, ғалим-физиолог, БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1966).
* 2006: Джеймс Браун, АҠШ йырсыһы, йырҙар авторы.

##
Массачусетс

**Массачусетс** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 44. 1788 йылдың 6 февралендә төҙөлгән. Элек Массачусетс-Бэй провинцияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Ҡултыҡтар штаты.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Массачусетс штатында 6 587 536 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 240,98 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 14.

Майҙаны 27 336 кв.км, шуның 25,7 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар


Image:USS Constitution salutes Bataan 2005.jpg
Image:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg
Image:Pioneer Valley South From Mt. Sugarloaf.jpg
Род-Айленд

**Род-Айленд** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 50. 1790 йылдың 29 майында төҙөлгән. Элек Колония Род-Айленд, исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Океан Штаты , Малютка Роди.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Род-Айленд штатында 1 051 302 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 262,69 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 43.

Майҙаны 4 002 кв.км, шуның 32,3 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар


Image:Newport Breakers 06.JPG
Image:J29upwind.jpg
Image:National Tennis Court, Newport RI.jpg
Алабама

**Алабама** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 30.  1819 йылдың 14 декабрендә төҙөлгән. Элек  Алабама территорияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Көньяҡ йөрәге.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Алабама штатында 4 802 740 чел кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы  бер квадрат км-ға 35,38  кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 23.

Майҙаны 135 765 кв.км, шуның 3,19 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Юта

**Юта** () — АҠШ штаты. Таулы штаттарға ҡарай, Ҡаялы тауҙар төбәгендә урынлашҡан. Вайоминг, Колорадо, Аризона, Невада һәм Айдахо менән сиктәш. Баш ҡалаһы — Солт-Лейк-Сити. Огден һәм Прово — ҙур ҡалалар. «Юта» атамаһы халыҡ исеменән килеп сыҡҡан, юттар телендә «тау кешеләре» тигәнде аңлата. Штаттың тәртип номеры — 13. 1896 йылдың 4 ғинуарында төҙөлгән. Элек Юта территорияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Умарта-штат.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Юта штатында 2 817 222 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 12,81 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 34.

Майҙаны 219 887 кв.км, шуның 3,25 % һыу майҙаны.

Юта транспорт үҙәге булып тора, бында информацион технологиялар һәм ғилми тикшеренеүҙәр, тау мәғдәндәре сығарыу, дәүләт хеҙмәттәре, туризм үҫешкән.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Пенсильвания

**Пенсильвания** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 33. 1787 йылдың 12 декабрендә төҙөлгән. Элек Пенсильвания провинцияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Замок ташы штаты.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Пенсильвания штатында 12 742 886 чел кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 106,83 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 6.

Майҙаны 119 283 кв.км, шуның 2,7 % һыу майҙаны.

Баш ҡалаһы — Гаррисберг. Эре ҡалалары — Филадельфия. Штат девизы — «Яҡшылыҡ, азатлыҡ һәм бойондороҡһоҙлоҡ». Пенсильвания рәсми атамаһы — «Штат таш һарай», «квакер Штаты».

## Тағы ҡарағыҙ

* Америка ҡушма штаттары
* АҠШ

## Иҫкәрмәләр

# Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2010 to July 1, 2011 (CSV) (недоступная ссылка). *2011 Population Estimates*. United States Census Bureau, Population Division (December 2011). 
# Census 2010: Pennsylvania. Usatoday.Com.
 

## Һылтанмалар
Техас

**Техас** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 2.  1845 йылдың 29 декабрендә төҙөлгән. Элек  республика Техас исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Яңғыҙ йондоҙ штаты.

*2011* йылғы мәғлүмәт буйынса Техас штатында 25 674 681  кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы  бер квадрат км-ға 36,88 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 2.

Майҙаны 696 241 кв.км, шуның 2,5 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Флорида

**Флорида** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 22. 1845 йылдың 3 мартында төҙөлгән. Элек территория Флорида исеме менән йөрөгән. Алабама һәм Джорджия штаттар менән сиктәш. 
Штаттың ҡушаматы — Ҡояшлы штат.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Флорида штатында 19 057 542 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 111,9 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 4 Калифорния, Техас һәм Нью-Йорк штаттарынан һуң.

Майҙаны 170 304 кв.км, шуның 17,9 % һыу майҙаны.

Эре ҡалалар – Джэксонвилл (иң эре), Майами, Тампа, Орландо.
## Тарих
### Испан Флоридаһы
Америкаға европалар килеү алдынан Флоридала тимукуа ( XVIII быуатта юҡҡа сыҡтылар), калуса һәм семинолы халыҡтары йәшәне. Испан конкистадоры Хуан Понсе де Леон, ярымутрауға 1513 йылда килеп, Флориданы испан короллеге ерҙәренә ҡушты һәм уға  («сәскә атҡан ер») исемен бирҙе. 1564 йылда ярымутрауҙа беренсе ҡала - Сан-Августин (хәҙерге ваҡытта Сент-Огастин) һалына. 1763 йылдағы Париж тыныслык килешеүе буйынса Британия Флориданы Гаванаға алмаштырҙы.

Ләкин АҠШ Азатлыҡ һуғышынан һуң Флориданы Испанияға ҡайтарҙы.

1819 йылда Испания Флориданы АҠШ-ҡа һатты. 1845 йылда Флорида илдең 27 штаты тип булды.

## Климат

## Иҡтисад
 

Штаттын эске тулайым продукты $776,3 млрд. — илде 4-се күрһәткес. (август 2011 г.) Ошо Эске тулайым продукт Австралия Эске тулайым продукттына оҡшаш.

Флоридала цитрус емештәр үҫтерәләр(күбеһе апельсиндар, грейпфруттар).
## Ҡалалар





File:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |Джексонвиль
File:Biscayne Boulevard night 20101202.jpg|Майами
File:Downtowntampa08.jpg|Тампа
File:St Pete Skyline from Pier.jpg|Сент-Питерсберг
File:Orlando Skyline.jpg|Орландо
File:TallahasseeSkyline2.JPG|Таллахасси
File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|Форт-Лодердейл

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Төньяҡ Каролина

**Төньяҡ Каролина** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 28. 1789 йылдың 21 ноябрендә төҙөлгән. Элек Төньяҡ Каролина провинцияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Дегет штаты, Тәмәке штаты.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Төньяҡ Каролина штатында 9 656 401 чел кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 69,22 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 10.

Майҙаны 139 509 кв.км, шуның 9,5 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
26 декабрь

**26 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 360-сы көнө (кәбисә йылында 361-се). Йыл тамамланыуға 5 көн ҡала.

 
## 
* 1825: Декабристар восстаниеһы.
* 1898: Пьер Кюри менән Мари Кюри радий химик элементын асыуҙары тураһында рәсми белдереү яһай.
* 1970: Нефтекама яһалма күн производство берекмәһе эшмәкәрлеген башлай. 
* 1975: Советтар Союзында тауыштан шәберәк осоусы «Ту-144» пассажир самолёты файҙаланыуға тапшырыла.
* 1991: СССР Юғары Советының Республикалар Советы Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе ойошторолоу менән бәйле СССР-ҙың бөтөрөлөүе тураһында декларация ҡабул итә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:26 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1194: Фридрих II Гогенштауфен, Изге Рим императоры.
* 1791: Чарльз Бэббидж, Англия математигы.
* 1869: Генрих Графтио, Рәсәй империяһы һәм СССР инженер-энергетигы, беренсе совет ГЭС-тарын төҙөүсе.
* 1869: Моисей Наппельбаум, Рәсәй империяһы һәм СССР фотография (портреттар) оҫтаһы.
* 1891: Генри Миллер, Америка яҙыусыһы, рәссам.
* 1893: Мао Цзэдун, Ҡытай дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, маоизм тәғлимәте теоретигы.
* 1893: Владимир Стржижевский, Рәсәй империяһының Беренсе донъя һуғышында билдәлелек алған хәрби осоусыһы.
* 1949: Михаил Боярский, СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, йырсы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1990).
* 1949: Евгения Добровольская, СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, йырсы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2005).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:26 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1890: Бабур, Һиндостан һәм Афғанстан хакимы, Бөйөк Моголдар империяһын нигеҙләүсеһе (1526)
* 1890: Генрих Шлиман, Германия археологы, ялан археологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* 1933: Анатолий Васильевич Луначарский, СССР-ҙың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы, СССР Фәндәр Академияһы академигы.
* 1937: Баязитов Мөхәммәтсафа Атаулла улы, дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, 
* 1997: Жаһит Арф, Төркиә математигы.
* 2009: Ив Роше, Франция сәнәғәтсеһе, косметика тауарҙары етештереүсе «Yves Rocher» компанияһын ойоштороусы.

##
Айдахо

**Айдахо** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 14. 1890 йылдың 3 июлендә төҙөлгән. Элек Айова территорияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Аҫыл-таш штат.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Айдахо штатында 1 584 985 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 7,3 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 39.

Майҙаны 216 632 кв.км, шуның 0,98 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад
## Эре ҡалалар



## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Айова

**Айова** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 26. 1846 йылдың 28 декабрендә төҙөлгән. Элек Иллинойс территорияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Бөркөт күҙе штаты.
## География
Майҙаны 145 743 кв.км, шуның 0,71 % һыу майҙаны.

Айова
* төньяҡта — Миннесота
* төньяҡ-көнбайышта — Көньяҡ Дакота
* көньяҡ-көнбайышта — Небраска
* көньяҡта — Миссури
* көньяҡ-көнсығышта — Иллинойс
* төньяҡ-көнсығышта — Висконсин
менән сиктәш.

## Халыҡ
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Айова штатында 3 062 309 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 21,01 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 30.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Иллинойс

**Иллинойс** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 25. 1818 йылдың 3 декабрендә төҙөлгән. Элек Аляска территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Линкольн ере. Баш ҡала — Спрингфилд, иң ҙур ҡала — Чикаго.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса, Иллинойс штатында 12 869 257 чел. кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 85,80 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 5.

Майҙаны 149 998 кв.км, шуның 4 % һыу майҙаны. Ҡоллоҡ юҡҡа сығарылған АҠШ-тың беренсе штаты. 

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Аляска

**Аляска** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 1. 1959 йылдың 3 ғинуарында төҙөлгән. Элек Джорджия провинцияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Һуңғы сик, Төн уртаһындағы ҡояш ере.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Аляска штатында 722 718 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 0,42 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 47.

Майҙаны 1 717 854 кв.км, шуның 13,77 % һыу майҙаны.
### Эре ҡалалар

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Джорджия

**Джорджия** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 24. 1788 йылдың 2 ғинуарында төҙөлгән. Элек Төньяҡ-көнбайыш территориялар өлөшө исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Персик штаты, Көньяҡ империя штаты.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Джорджия штатында 9 815 210 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 65,4 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 9.

Майҙаны 153 911 кв.км, шуның 3,24% һыу майҙаны.

Баш ҡала - Атланта.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар


Image:StoneMountain.jpg
Image:Georgia Aquarium Jan 2006.jpg
Image:Episcopal Cathedral of Saint Philip, Buckhead GA.jpg
Огайо

**Огайо** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 34. 1803 йылдың 1 мартында төҙөлгән. Элек Гавая территорияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Ат каштаны штаты.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Огайо штатында 11 544 951 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 109 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 10 .

Майҙаны 116096 кв.км, шуның 8,7 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Аризона

**Аризона** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 6. 1912 йылдың 14 февралендә төҙөлгән. Элек Небраска территорияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Ҙур коньон штаты.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Аризона штатында 6 482 505 чел кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 21,96 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 16.

Майҙаны 295 254 кв.км, шуның 0,32 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар


Image:Arizona Biltmore - cottage 2.JPG
Image:Downtown_Phoenix_Skyline_Lights.jpg
Image:Grand_Canyon_Powell_Point_Evening_Light_02_2013.jpg
Гавай (штат)

**Гавай** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 43. 1959 йылдың 21 авгусында төҙөлгән. Гавай утрауҙарында урынлашҡан.

Элек «Миссури территорияһы» исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Алоха.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Гавай штатында 1 374 810 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 48,56 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 40.

Майҙаны 28 311 кв.км, шуның 41,2 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Миссури

**Миссури** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 21. 1821 йылдың 10 авгусында төҙөлгән. Элек Вашингтон территорияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Күрһәт әле миңә штаты.

*2012* йылғы мәғлүмәт буйынса Миссури штатында 6 021 988 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 33,7 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 18.

Майҙаны 180 533 кв.км, шуның 1,17 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Вашингтон (мәғәнәләр)

**Шәхестәр:**
* Джордж Вашингтон — АҠШ беренсе президенты.

**География объектары:**
* Вашингтон (Колумбия федераль округы) — АҠШ баш ҡалаһы. 
* Вашингтон (штат) — АҠШ штаты.
Миссисипи (штат)

**Миссисипи** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 32. 1817 йылдың 10 декабрендә төҙөлгән. Элек Көньяҡ-көнбайыш территориялар исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Магнолия штаты.

2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Миссисипи штатында 2 984 926 кеше йәшәй. Халыҡ тығыҙлығы —  24,5 кеше/км². АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 31.

Майҙаны — 125 443 км², шуның 3 % һыу.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Вермонт

**Вермонт** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 45. 1791 йылдың 4 мартында төҙөлгән. Элек Дакота территорияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Йәшел тауҙар штаты.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Вермонт штатында 626 431 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 25,2 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 46.

Майҙаны 24 900 кв.км, шуның 3,55 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар


Файл:Burlington, Vermont.jpg
Файл:Spring Field in Bethel, Vermont.jpg
Файл:FirstCongChurchTownshend.JPG
Калашников Михаил Тимофеевич

**Калашников Михаил Тимофеевич** (10 ноябрь 1919 йыл — 23 декабрь 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең атыу ҡоралдары конструкторы. Техник фәндәре докторы (1971). Генерал-лейтенант (1999).

Калашников автоматын уйлап сығарыусы ғалим булараҡ донъяла билдәле.

## Биографияһы
Михаи́л Тимофе́евич Кала́шников 1919 йылдың 10 ноябрендә Алтай губернаһының Курья ауылында тыуған.

2013 йылдың 23 декабрендә Ижевск ҡалаһында вафат була.

## Наградалар/звания
Исеме

* Ике Тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958, 1976)
* Рәсәй Федерацияһы Геройы (2009)

## Библиография
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Тышҡы һылтанмалар

* Cайт «Герои Страны».

## Иҫкәрмәләр
Көньяҡ Дакота

**Көньяҡ Дакота** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 23. 1889 йылдың 2 ноябрендә төҙөлгән. Элек Висконсин територияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Рашмор тауы штаты.

2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Көньяҡ Дакота штатында 833 354 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 4,19 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 20.

Майҙаны 199 905 кв. км, шуның 1,6 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Иҫтәлекле урындар
* Рашмор, тауҙа Джордж Вашингтон, Томас Джефферсон, Теодор Рузвельт һәм Авраам Линкольн скульптуралары булыуына танылыу тапҡан.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Делавэр

**Делавэр** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 49. 1787 йылдың 7 декабрендә төҙөлгән. Элек Вермонт республикаһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Беренсе штат, Гәүһәр штат, Зәңгәр әтәс штаты.

2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Делавэр штатында 907 135 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 179 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 45.

Майҙаны 6445 кв.км, шуның 21,7 % һыу майҙаны.
3 округҡа бүленә: Нью-Касл, Кент и Сассекс. Баш ҡала - Довер.

Делавэр 7.12.1787 көндә бернсенән булып АҠШ Конституцияһын раҫланы.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар


Image:Old Delaware State House 1.jpg
Image:Market Street, Wilmington DE.jpg
Image:TEMPLE OF LOVE AT NEMOURS MANSION, NEW CASTLE COUNTY, DELAWARE.jpg
Теннесси

**Теннесси** () — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 36. 1796 йылдың 1 июлендә төҙөлгән. Элек Делавэр колонияһы исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Ирекле Штат.

*2011* йылғы мәғлүмәт буйынса Теннесси штатында 6 403 353 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 58,61 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 17.

Майҙаны 109 151 кв.км, шуның 2,2 % һыу майҙаны.

## Климат

## Иҡтисад

## Тағы ҡарағыҙ

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
27 декабрь

**27 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 361-се көнө (кәбисә йылында 362-се). Йыл тамамланыуға 4 көн ҡала.

 
## 
* 1831: Чарльз Дарвин «Бигль» карабында сәйәхәткә сыға һәм уның барышында *Эволюция теорияһын* эшләй.
* 1931: Благовещен район гәзитенең беренсе һаны донъя күрә.
* 1932: СССР-ҙа берҙәм паспорт системаһы индерелә һәм эске эштәр органдарында паспорт-виза хеҙмәте ойошторола.
* 1949: Нидерланд Индонезияның бойондороҡһоҙлоғон таный.
* 1972: Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.
* 1978: Испанияла яңы конституция үҙ көсөнә инә.
* 1989: Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы булдырыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:27 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1571: Йоһанн Кеплер, Германия математигы, астроном.
* 1654: Якоб Бернулли, Швеция математигы.
* 1761: Михаил Богданович Барклай-де-Толли, Рәсәй империяһы полководецы, генерал-фельдмаршал.
* 1832: Павел Михайлович Третьяков, Рәсәй империяһы меценаты.
* 1901: Марлен Дитрих, Германия кино актёры, йырсы.
* 1904: Павел Корж, СССР ғалимы, 1931—1968 йылдарҙа хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университеты уҡытыусыһы.
* 1948: Жерар Депардьё, Франция кино актёры.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:27 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1789: Демидов Никита Акинфиевич, рус сәнәғәтсеһе, меценат, Уралдағы заводтар хужаһы. 
* 1918: Карл Шлехтер, Австрия шахматсыһы.
* 1993: Кантария Мелитон Варламович, 1945 йылда Рейхстагҡа Еңеү Байрағы ҡаҙаған совет һалдаты.
* 2003: Әхиәр Хәким, башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе, тәнҡитсе; Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* 2007: Беназир Бхутто, 1988—1990 һәм 1993—1996 йылдарҙа Пакистан Ислам Республикаһы премьер-министры.

##
Аҙнаҡай районы

**Аҙнаҡай районы** () — Татарстандағы муниципаль район, 1931 йылдың 30 октябрендә ойошторолған. Административ үҙәге — Аҙнаҡай ҡалаһы.

## Географияһы

## Тарихы

## Халҡы
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда 64 547 кеше йәшәй. Милли составы: татарҙар — 86,1 %, урыҫтар — 11,2 %.



; Урбанизация
Ҡала шарттарында (Аҙнаҡай ҡалаһы һәм Актүбә ҡасабаһы) район халҡының  % йәшәй.

## Билдәле шәхестәр
*Шулай уҡ ҡарағыҙ: *
* Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы — иҡтисадсы, Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзаһы.
* Хәкимова Шәмсиә Ғәҙи ҡыҙы (3.06.1908—18.11.2003), инженер-металлург. 1936—1963 йылдарҙа хәҙерге Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958). Ҡыҙыл Байраҡ һәм Почёт Билдәһе ордендары кавалеры. Балтас ауылынан.
* Шәймәрҙәнов Фәрәғәт Әхмәт улы (24.02.1929—25.08.2008), ғалим-инженер электромеханик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1972—1998 йылдарҙа Өфө авиация институтының һәм Өфө дәүләт авиация техник университетының кафедра мөдире, 1977—1996 йылдарҙа авиация приборҙары эшләү факультеты деканы.  Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982), РСФСР ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1986). Салпы ауылынан.

## Иҫкәрмәләр
Борсаҡ

**Борсаҡ** () — ҡуҙаҡлылар ғаиләһендәге бер йәки күп йыллыҡ үлңсел үҫемлектәр ырыуы; бөртөклө-ҡуҙаҡлы күльтура. Юғары аҡһымға бай үҫемлек. Аҙыҡ түлектә борсаҡ ярма, он, йәшел борсаҡ, ярҙырылған ботсаҡ булараҡ ҡулланыла. Йәшел масса, сенаж, ашлыҡ, һалам мал аҙығы булараҡ ҡулланыла.

## Ботаник яҙма

Үрмәләп уҫә торған һабаҡлы үҫемлек. Япраҡтары ҡаурыйға оҡшаш, мыйыҡтары ярҙамында башҡа үҫемлектәргә үрмәләп үҫә. Сәскәһе — өс елкәнле бағана.
Емеше — ике өлөштән торған яҫы яҡлы ярым борсаҡ. Борсаҡтары сфера формаһында, бер яғында мөйөшсөл урыны бар.
Сәскә формулаһы: 

Орлоҡтарында 25-30 % протеин, 50-56 % углевод, 1,5 % май, 3,5 % клетчатка бар. Борсаҡ ашлығы ҡатнаш аҙыҡ сәнәғәтендә киң ҡуланыла. 1 аҙыҡ берәмлегенә күсереп иҫәпләгәндә, 150 г -дан артык үҙләштерелә торған протеин тура килә.
Азот туплауға һәләтле булғанлыҡтан, борсак бүтән үҫемлектәр өсөн ҡиммәтле элгәр культура булып тора. Уртаса өлгөрөшлө сорттар өсөн вегетация осоры 68-86 көн. Борсаҡ өсөн иң яҡшы тупраҡ — әселеге әҙ балсыҡсыл һәм һауа менән яҡшы туйындырылған нейтраль тупраҡ. Фосфорлы һәм калийлы ашламаларҙы күберәк үҙләштерә. Арҡылыға-буйға йә иһә тар рәтле алым менән сәсәләр, орлоҡларҙы сәсеү нормаһы 1,5-3,5 ц/га, сәсеү тирәнлеге 4-10 см. Борсаҡты июль аҙағында йыйалар.

Ҡоротҡостары − борсаҡ ҡуңыҙы, босаҡ бете, борсаҡ емешашары; ауырыуҙары — аскохитоз, күгәрек, онсол ысыҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Борсаҡ. Татар энциклопедияһы 

## Әҙәбиәт
*
28 декабрь

**28 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 362-се көнө (кәбисә йылында 363-сө). Йыл тамамланыуға 3 көн ҡала.

 
## 
* 1869: АҠШ-тың Огайо штатында Уильям Семпл  патент ала.
* 1895: Германия физигы Вильгельм Конрад Рентген Вюрцбург ҡалаһында рентген нурҙарын асыуы тураһында иғлан итә.
* 1895: Париждағы «Гранд-кафе» салонында ағалы-энеле Люмьерҙар үҙҙәренең синематографын халыҡҡа күрһәтә, был кинематографтың тыуған көнө булып билдәләнә.
* 1973: Парижда Александр Солженицындың «ГУЛАГ архипелагы» әҙәби-тарихи әҫәре баҫыла.
* 1985: Новосибирскийҙа метрополитен эшләй башлай.
* 2007: Непал Федератив Демократик Республика итеп иғлан ителә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:28 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1798: Томас Джеймс Хендерсон, Англия астрономы.
* 1856: Вудро Вильсон, АҠШ-тың 28-се президенты.
* 1878: Николай Павлович Брюханов, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре.
* 1884: Карел Андел, Чехословакия астрономы, Ай картаһын төҙөүсе (1924).
* 1897: Иван Степанович Конев, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы.
* 1903: Джон фон Нейман, Венгрия һәм АҠШ математигы.
* 1954: Дензел Вашингтон, АҠШ актёры.
* 1969: Линус Торвальдс, Финляндия программисы, «Linux» системаһын төҙөүсе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:28 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1923: Густав Эйфель, Франция инженеры, Эйфель башняһын төҙөүсе.
* 1925: Сергей Есенин, Рәсәй империяһы, Совет Рәсәйе һәм СССР шағиры.
* 1994: Георгий Филиппович Байдуков, СССР-ҙың хәрби осоусыһы.

##
29 декабрь

**29 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 363-сө көнө (кәбисә йылында 364-се). Йыл тамамланыуға 2 көн ҡала.

 
## 
* 1845: Техас АҠШ-тың 45-се штаты итеп раҫлана.
* 1860: Беренсе броненосец һыуға төшөрөлә.
* 1869: Днепропетровскиҙа метрополитен асыла.
* 1895: Беренсе кинематограф сеансы була.
* 1931: Ейәнсура район гәзитенең тәүге һаны донъя күрә.    
* 1972: Хәҙерге «Башкиравтодор» йәмғиәте эш башлай.                  
* 1977: Эске эштәр министрлығының махсус тәғәйенешле «Витязь» отряды ойошторола             
* 1996: Гватемалала граждандар һуғышы туҡтала.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:29 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1709: Елизавета Петровна, Рәсәй империяһының 1741—1762 йылдарҙағы императоры.
* 1919: Ғатаулла Минаев (Николай Орлов), Бөйөк Ватан һуғышы яугире, Советтар Союзы Геройы (1945). 
* 1919: Зәкиә Туйышева, театр актёры, режиссёр, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Татар АССР-ының халыҡ артисы (1969).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:29 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1731: Брук Тейлор, Англия математигы.
* 1905: Чарлз Тайзон Йеркс, Америка финансисы.
* 1980: Надежда Яковлевна Мандельштам, Рәсәй яҙыусыһы, Осип Мандельштамдың ҡатыны.
* 2017: Маслобоев Юрий Александрович, СССР-ҙың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.

##
30 декабрь

**30 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 364-се көнө (кәбисә йылында 365-се). Йыл тамамланыуға 1 көн ҡала.

 
## 
* 1922: СССР ойошторола.
* 1927: СССР-ҙа донъяла беренсе булып синтетик каучук эшләнә.
* 1927: Токиола Япониялағы тәүге метроның беренсе линияһы асыла.
* 1941: Дәүләкән ҡалаһында аяҡ кейеме фабрикаһы эш башлай.
* 1956: Өфөләге 2-се тимер-бетон заводы файҙаланыуға тапшырыла.
* 1980: Хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Археология һәм этнография музейы асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр

##### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


##### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


##### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


##### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


##### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:30 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1673: Әхмәд III, Ғосман империяһының 23-сө солтаны.
* 1865: Редьярд Киплинг, Англия яҙыусыһы, новеллалар оҫтаһы.
* 1879: Рамана Махарши, Һиндостан дин әһеле, философ.
* 1904: Дмитрий Кабалевский, СССР композиторы, дирижёр, педагог, 
* 1975: Тайгер Вудс, АҠШ-тың гольф уйынсыһы.
* 1984: Леброн Джеймс, АҠШ баскетболсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:30 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1944: Ромен Роллан, Франция яҙыусыһы.
* 1968: Кирилл Мерецков, Советтар Союзы Маршалы.
* 2006: Сәддам Хөсәйен, 1979—2003 йылдарҙа Ираҡ президенты.

##
Владивосток

**Владивосто́к** — Рәсәйҙең алыҫ көнсығышында урынлашҡан ҡала. Приморье крайының административ үҙәге. Владивосток ҡала округы составына инә.

Ҡала Транс-Себер магистраленең һуңғы пункты. Муравьёв-Амурск ҡултығында, Япон диңгеҙе ярында ята.

## Исеме
*Владивосток* рус телендә *«владеть»* һәм *«Восток»* һүҙҙәренән төҙөлгән.

Рәсми булмаған ҡытай исеме —  («хайшэньвэй» йәки «хайшэньвай»), «залив трепанга» тип тәржемә ителә.

## Фән һәм мәғариф
# Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы(РАНХиГС) филиалы.
# Федераль университеты бар

## Cәнәғәте
Ҡалала Mazda, Toyota сит ил маркалы машиналарҙы йыйыу заводтары бар.

## Климаты
}
|}

}
|}

## Иҫкәрмәләр

## Топографик карталар
* 
* 

## Һылтанмалар
* Сайт города 
* Официальный сайт администрации города 
* Избирательная комиссия города 
* Владивосток на сервисе Яндекс.Панорамы.
* Гид-путеводитель по Владивостоку
* Владивосток на публичной кадастровой карте Росреестра
* Фотографии города
*# Старинные фотографии и открытки
*# Фотогалерея Владивостока 
*# Владивосток Подземный
*# Владивосток. Фотоальбом 
*# Street happens — уличные фотографии Владивостока 
*# Знак «Город воинской славы» Владивостока во всех деталях
* Эхо Москвы: Марина Королёва: Дальний Восток — что с ним делать? (Владивосток и остров Русский), фото
* 
* 
*
2014 йыл

* Рәсәйҙә «Мәҙәниәт йылы».
* Халыҡ-ара кристаллография йылы (ЮНЕСКО).

## Көтөлгән ваҡиғалар
* 7—23 февраль — Рәсәйҙең Сочи ҡалаһында XXII ҡышҡы Олимпия уйындары үтәсәк.
* 8 апрель — Майкрософт Windows XP операцион системаһы ярҙамын туҡтатасаҡ.
* 6—10 май — Данияла (Копенгаген) Евровидение конкурсы үтәсәк.
* 9—25 май — Минскиҙа (Беларусь) 78-се Халыҡ-ара хоккей чемпионаты буласаҡ.
* 4—5 июнь — Рәсәйҙә (Сочи) G8 саммиты.
* 13 июнь—13 июль — Бразилияла XX халыҡ-ара футбол чемпионаты.
* 18 сентябрь — Шотландияла Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ реферундумы.
* 23 октябрь — өлөшләтә ҡояш тотолоу.
* 5—19 ноябрь — Грузияла халыҡ иҫәбен алыу.
* 9 ноябрь — Каталонияла Испаниянан бойондороҡһоҙлоҡ реферундумы.
* 15—16 ноябрь — Автралияла (Брисбен) G20 саммиты буласаҡ.

## Вафат булғандар
* 17 апрель — Габриэль Гарсиа Маркес, Колумбия яҙыусы-прозаигы.
* 6 июнь — Мәүлетбай Ғәйнетдинов, йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
31 декабрь

**31 декабрь** — григориан стиле буйынса йылдың 365-се көнө (кәбисә йылында 366-сы). Йылдың һуңғы көнө.



## 
* 1898: Мәскәү — Санкт-Петербург телефон линияһы эшләй башлай.
* 1951: Ермолаевка, 1971 йылдан — Күмертау күмер разрезы файҙаланыуға тапшырыла. 
* 1960: Волгоградта троллейбус йөрөй башлай.
* 1960: Хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институты ойошторола.
* 1968: Тауыштан тиҙ осоусы «Ту-144» пассажир самолёты беренсе осош яһай.
* 1970: Кемерово өлкәһе икенсе Ленин ордены менән бүләкләнә.
* 1999: Рәсәйҙең беренсе Президенты Борис Ельцин отставкаға китә, Президент вазифаһын башҡарыусы итеп Владимир Путинды тәғәйенләй.

## 

### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:31 декабрҙә тыуғандар</categorytree>*
* 1869: Анри Матисс, Франция рәссамы.
* 1908: Симон Визенталь, Австрияла тыуған йәһүд, архитектор һәм йәмәғәт эшмәкәре. 
* 1937: Энтони Хопкинс, Британия актёры.
* 1941: Алекс Фергюсон, 1986—2013 йылдарҙа «Манчестер Юнайтед» футбол клубының баш тренеры.
* 1946: Людмила Пахомова, СССР фигурисы, Олимпия чемпионы (1976).
* 1948: Донна Саммер, АҠШ йырсыһы.
* 1948: Регина Дубовицкая, Рәсәйҙең телетапшырыуҙар алып барыусыһы.
* 1973: Николай Цискаридзе, СССР һәм Рәсәй балет артисты, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:31 декабрҙә вафат булғандар</categorytree>*
* 1719: Джон Флемстид, Англия астрономы.
* 1916: Рене-Поль Шутценбергер, Франция рәссамы.
* 1936: Мигель де Унамуно, Испания философы, яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре.
* 1944: Анна Афанасьевна Морозова, СССР-ҙың партизан-разведчигы, Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
* 1951: Максим Максимович Литвинов, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, дипломат. 1930—1936 йылдарҙа СССР-ҙың сит ил эштәре халыҡ комиссары.
* 1970: Николай Николаевич Андреев, СССР физигы, фәнни акустика мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1970).
* 1972: Андрей Николаевич Белозерский, СССР биохимигы, молекуляр биологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).
* 1980: Маршалл Маклюэн, Канада социологы, филолог һәм әҙәби тәнҡитсе.
* 1985: Ғабит Мәхмүт улы Мусрепов, СССР яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974), Ҡаҙағстандың халыҡ яҙыусыһы (1984).
* 1990: Иосиф Абрамович Рапопорт, СССР-ҙың ғалим-генетигы, Ленин премияһы лауреаты (1984), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
* 1993: Михаил Александрович Дудин, СССР шағиры, тәржемәсе, хәрби хәбәрсе, йәмәғәт эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
* 1996: Лев Иванович Ошанин, шағир, йырҙар авторы, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1950)
* 2004: Жерар Дебрё, АҠШ иҡтсадсыһы, Нобель премияһы лауреаты (1983).

##
Алтынгүҙ

**Алтынкүҙҙәр** () — селтәр ҡанатлылар ғаиләһендәге бөжәк (*Neuroptera*); күгәүендәр ырыуынан булған себен төрө ; үлән беттәрен ашаусы файҙалы бөжәк . 2000 яҡын төрө билдәле, шуның 70 тирәһе Европла осрай . Иң билдәлеһе алтынкүҙ (*Chrysoperla carnea*).

## Ҡылыҡһырлама
25-35 мм оҙонлоҡтағы, нәфис кәүҙәле, сағыштырмаса кескенә бөжәк, бик күп буй һәм арҡыры епһелдәре булған 2 пар үтә күренмәле ҡанаттары бар. Мыйыҡтары оҙон, күп быуынтыҡлы, ауыҙ ағзлары кимерә торған типта. Ҙурҙары йыш ҡына йәшкелт төҫтә, күҙҙәре сығынҡы, ялтырауыҡлы, алтын һымаҡ (исеме шунан алынған). Хәрәкәтһеҙ ваҡытта ҡанаттары түбә рәүешен ала. Әкрен осалар. Инә бөжәк йоморҡаларын япраҡҡа йәбешкән оҙон кылсыман һабаҡҡа һала. Личинкаларының кәүҙәһе йомшаҡ, төйөр һәм оҙон төк менән ҡапланған. Ауыҙы ҡорбандарыры тәненән һут һурыу өсөн үҙгәрә. Актив йыртҡыстар, үҫемлектәр буйлап иркен үрмәләйҙәр, үлән беттәре, бәбәк төргөстәр, япраҡ төргөстәр, бөжәктәрҙең йәш ҡорттары һәм йоморҡалары менән туйыналар. Ҡайһы бер төрҙәре үҙҙәренең үҫеш дәүерендә 300—400 үлән бетен юҡ итергә мөмкин. Үҫеште теүәлләп, личинка япраҡ аҫтында оҙонса, төк менән ҡапланған ҡуҙы үрә һәм ҡурсаҡҡаа әүерелә. 800-ҙән артыҡ төрө билдәле.
 
## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Бей-Биенко Г. Я. Общая энтомология. М., 1966; Росс Г., Росс Ч., Росс Д. Энтомология. М., 1985.
* Татар энциклопедияһы  

## Һылтанмалар
* Краткое описание златоглазок
Адмирал (күбәләк)

**Адмирал** () — нимфалидтар *(Nymphalidae)* ғаиләһендәге көндөҙгө күбәләк.

## Ҡылыҡһырлама
Алғы ҡанаттарының өҫкө яғындағы, артҡы ҡанаттарының тышҡы ҡаймаһындағы арҡырыы ҡыҙыл һыҙыҡ менән айырыла; ҡанат йәйеме 6 см-ға ҡәҙәр. Һәр ваҡыт күсеп йөрөй. Яҙын Урта диңгеҙ буйынан осоп ҡайта, йәй дауамында көҙ көнө көньяҡҡа осоп китеүсе бер быуын үҫтерә. Ҡайһы ваҡыт ҡышлай. Яҡты урындарҙа: урман аҡландарында, болондарҙа, баҫыуҙарҙа, йыш ҡына ҡала зонаһында сәскә клумбаларында һәм парктарҙа осорай.

Күбәләк ҡорто кесерткәндә һәм шайтан таяғында үҫә. Адмирал һаны шаҡтай күп, ләкин гел күсеп йөрүе сәбәпле уны осратыуы ҡыйын.

## Галерея

Vanessa atalanta eggs2.jpg|Йомортҡаһы
Vanessa atalanta Raupe (HS).jpg|Ҡарышлауығы
Chrysalis-butterfly-vulcan-chrysalide-papillon-vulcain-vanessa-atalanta-2.jpg|Ҡурсығы
Vanessa atalanta brok beentree.jpg| Имаго
Vanessa atalanta MHNT CUT 2013 3 14 Grisolle Dos.jpg|*Vanessa atalanta*
Vanessa atalanta MHNT CUT 2013 3 14 Grisolle ventre.jpg|*Vanessa atalanta* △


## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы 

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Адмирал, или Нимфа Аталанта Vanessa atalanta (Linnaeus, 1758) на сайте ecosystema.ru
* Русская природа. Адмирал — Vanessa atalanta = Pyrameis atalanta
Азотобактер

**Азотобактер** () — һауа азотын үҙенә йыйып, шунан үҙ күҙәнәктәренең акһымын синтезлаусы мөстәкил аэроб бактериялар ырыуы. Тәбиғәттә азот әйләнешендә әһәмияте ҙур, таркалғанда үҫемлектәрҙе азоттың еңел үҙләштерелә торған формалары һәм минераль матдәләр менән тәэъмин итә. 

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы
Аҡ күбәләктәр

**Аҡ күбәләктәр** () — көндөҙгө күбәләктәр ғаиләһе; Яңы Зеландиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй торған көндөҙгө күбәләктәр. Донъя фаунаһында 500 ләп төрө иҫәпләнә.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡанат йәйеме 8 см-ға хәтле. Артҡы ҡанаттарында эске уйымта булмауы һәм уларҙа ике аналь һеңерсә булыуы аҡ күбәләктәрҙең үҙенсәлекле билдәһе булып тора. Алғы аяҡтары яҡшы үҫешкән. Төҫтәре күбеһенсә аҡ, һары һәм ҡыҙғылт-һары. Күбәләк ҡарышлауыҡтары йәшел йәки сыбар, ҡыҫҡа төктәр менән ҡапланған. Ҡурсаҡтары баштарын өҫкә ҡаратып урынлаша, ебәк ебенән биле менән субстратка йәбештерелә. Аҡ күбәләктәр һәр ерҙә осорай, Ҡайһы бер төрҙәре күп һанлы. Аҡ күбәләктең айырым ырыуҙарының үҫеше, ҡағиҙә булараҡ, үҫемлектәрҙең билдәле ғаиләләре менән бәйләнгән: аҡ күбәләк (Pieris) әүернә сәскәлерәрҙә, һары күбәләк (Colias) — ҡуҙаклыларҙа, ҡайһы берҙәре раузаларҙа һ.б. йәшәй. Кәбеҫтә күбәләге алғы ҡанаттарының осо ҡара төҫтәге эре аҡ күбәләк, инә күбәләктең 2-шәр түңәрәк ҡара табы бар. Йыш ҡына лимон күбәләге лә осорай. Ҡанаттары осло. Аталары — һары, иналары йәшкелт аҡ төҫтә. Киң таралған төрҙәре: һары ҡыр күбәләге, дүләнә күбәләге, борсаҡ күбәләге, шалҡан күбәләге һәм гәрәнкә күбәләге.

## Туҡланыуы
Айырым төрҙәре туҡланыу сылбырында мөһим роль уйнай. Гәрәнкә күбәләге, шалҡан күбәләге, кәбеҫтә күбәләге — әүернә сәскәлеләр; һары күбәләк — ҡуҙаҡлылар, дүләнә күбәләге — төшлө һәм орлоҡло емеш культураларының ҡоротҡостары. Аҡ күбәләктәр менән көрәшеү өсөн механик, химик һәм биологик ысулдар ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡ
* Татар энциклопедияһы
Сарлаҡтар

**Сарлаҡтар** () — диңгеҙ киңлектәрендә йәки эске һыу ятҡылыҡтарында тереклек итеүсе ҡоштар.
88 төрө билдәле. : күл аҡсарлағы (Larus ridibundus), көмеш аҡсарлаҡ (Larus fuscus) һ.б. Һыулыҡтарҙа (һыуһаҡлағыс, йылға, күл, быуаларҙа) тереклек итә. 9 төрө күсенеү ваҡытында ғына күренә, 8 төрө оя ҡора. Тығыҙ тәнле, йоморҡа һымаҡ, оҙонлоғо 17-нән алып 55 см-ға, ауырлығы 55 г -дан 800 г -ға ҡәҙәр. Ҙур коштар араһында аҡ, һоро, ҡара төҫтәгеләре күпселекте тәшкил итә.

## Ҡылыҡһырлама
Томшоғоы тура, яндан ныҡ кыҫылған һәм осо ырғаҡтай кәкере. Оҙаҡлап осоу өсөн яйлашҡан оҙон ҡанатлы. Ҡойрығо киң, ҡыҫҡа. Яхшы йөҙә. Ҡаурыйҙары тығыҙ, һыуға сыланмай. Утрауҙарҙа оя ҡора . Ояларын кипкән ҡуралар араһында йәки түмгәктәрҙә яһайҙар. Ояла 2-3 һарғылт-йәшел йәки ҡыҙғылт-көрән йоморҡа була. Ата һәм инә аҡсарлаҡ коштар улар өҫтөндә ултырып бәбкә сығара. Күбеһенсә балык, шулай ук бөжәк, баҡа, моллюсклар менән туҡланалар.

## Һылтанмалар
*