open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гиганттар юлы

**Гига́нттар юлы** **(Великандар һуҡмағы)** ( йәки *Clochán na bhFómharach*) — боронғо вулкан атылыу нәтижәһендә барлыҡҡа килгән 40 000-гә яҡын үҙ-ара тоташҡан базальт (һирәгерәк андезит) колонналар. Төньяҡ Ирландияның төньяҡ-көнсығышында Бушмилс ҡалаһынан 3 км төньяҡтарыҡ урынлашҡан.

Козвэй-Кост яр буйы һәм ундағы юл 1986 йылда ЮНЕСКО тарафынан Бөтә донъя мираҫы тип, 1989 йылда Төньяҡ Ирландия тирә-яҡ мөхитте һаклау департаменты тарафынан милли ҡурсаулыҡ тип иғлан ителә. Колонналарҙың өҫкө өлөшө формаһы буйынса трамплинға оҡшаған, ҡая төбөнән башланып, диңгеҙ өҫтөнә барып тоташа. Колонналарҙың күпселеге дөрөҫ алтымөйөш, араһында дүрт, биш, ете һәм һигеҙ мөйөшлөләре лә осорай. Иң бейек бағана 12 м.

Бөгөн Гиганттар юлы Бөйөк Британия Милли фонды ҡарамағында. Объектты туристарға күрһәтеү һәм һпҡлау ойошторолған. Гианттар юлы Төньяҡ Ирландияның иң иҫтәлекле урындарының береһе.

## Легенда
Бер риүәйәттә, Финн Мак Кумал һыңар күҙле бәһлеүен Голл менән көс һанашырға теләк белдерә. Аяғын еүешләмәҫ өсөн Ирланд диңгеҙе төбөнә бер нисә рәт бағаналар ҡағып сыға, үҙенсә күпер төҙөй. Арып йоҡлап китә. Шул ваҡыт Голл күпер буйлап атлап Финнға үҙе килә. Финндың ҡатыны, йоҡлаған иренә күрһәтеп, был минең кесе улым, тип алдай. Артабан, бәһлеүенде ҡоймаҡ менән һайлай башлай. Ҡоймаҡ эсенә тимер табалар һалып бешерелгән була. Финн тешен һындырғас, икенсе ҡоймаҡты «сабый балаға» бирә.

«Сабый бала» нисек ҡоймаҡ ашағанын күреп, ә атаһы нисек булырын күҙ алдына килтереп, юл ыңғайында күперҙе емереп, Голл сығып йүгерә.

## Барлыҡҡа килеү тарихы
50-60 миллион йылдар самаһы элек, палеоген осоронда был урындарҙа вулкан әүҙемлеге көслө булған. Юғары температурала, шыйыҡ базальт тау тоҡомдары аша өҫкә күтәрелгән һәм йәйелеп ятҡан. Һыуынған ваҡытта күләме кәмегән, һәм алты ҡырлы күпмөйөштәргә ярылған, күләүекктәрҙә бысраҡ кипкәндәге кеүек. Горизонталь ҡыҫылыу нәтижәһендә, алты ҡырлы бағаналар үҫеп сыҡҡан.



Файл:Causeway-code poet-4.jpg
Файл:Giants_causeway_Antrim.jpg
Image:Giants_boot_Dec2004_SeanMcClean.jpg
Image:giants_causeway_closeup.jpg
Image:The Chimney Stacks, Giants Causeway, County Antrim.jpg
Image:Chaussee geants prismes rouges.jpg



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Официальный путеводитель по Дороге гигантов 
* Causeway. Дорога Великанов  на сайте eiry.ru
* Раскрыта тайна Дороги гигантов 26 декабря 2008

## Әҙәбиәт
* Deane, C. Douglas. 1983. *The Ulster Countryside.* Century Books. ISBN 0-903152-17-7.
* Reader’s Digest. 1997. *Планета чудес и загадок.* ISBN 5-89355-003-X.
Чалкау

**Чалкау** (*Салҡау, Бакчауыл*) — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Барҙы ауыл биләмәһенә керә.  Почта индексы — 618153, ОКАТО коды — 57204807004.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 7 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 85 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 36 ир һәм 49 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 147 кеше йәшәгән.

## Тарихы
1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 28 йортонда 90 ир һәм 67 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 34 йортта 94 ир һәм 85 ҡатын-ҡыҙ, ә 1859 йылда 39 йортта 164 ир һәм 131 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.

Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендә «күп йылдарҙан бирле» эшләп килгән мосолман мәктәбе булған. 1868 йылда мәктәптә 17 малай һәм 12 ҡыҙ белем алған.

## Ауылдың билдәле шәхестәре
* Нәсүр Йөрөшбаев — Германияла йәшәүсе журналист, Башҡортостан киностудияһында төшөрөлгән «Звуки курая над Сеной» фильмының сценарий авторы һәм режиссеры, Германияның Лейпциг ҡалаһында башҡорт яуғирҙары иҫтәлегенә стела ҡуйылыуын донъяға ашырыусы йәмәғәт эшмәкәре;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Граната

**Грана́та** ( гранат) — дошмандың тере көсөнә һәм хәрби техникаһына ҡулдан ырғытып зыян килтерә торған шартлатҡыс хәрбиприпас.
Хәҙерге гранаталар корпустан, шартлатҡыс матдә зарядынан һәм запалдан тора. Граната корпусы киҫәктәре, удар тулҡын йәки кумулятив ағым шартлау ваҡытында зыян килтерә. Граната еңел металдар эретмәһенән ныҡлы пластмассанан эшләнә.

Күнекмә үткән һалдат гранатаны 40-50 метрға, танка ҡаршы гранатаны яҡынса 20 метрға ырғыта.
Атамаһы гранат ағысы емеше  исеменән килеп сыҡҡан. Иң тәүге гранаталар формаһы һәм размеры буйынса гранат емешенә оҡшаған булған. Граната эсендәге «орлоҡтар» шартлау ваҡытында тирә-яҡҡа осоп таралғандар..

## Төҙөлөшө

Хәҙерге заман гранаталарының ырғытыу өсөн тотҡаһы булыуы мөмкин(РГД-33), һәм булмаҫҡа ла мөмкин (Ф-1).
Граната корпусы бер бөтөн итеп, йәки киҫәктәргә ярылыу өсөн уйымдар менән эшләнә.
Корпус менән шартлатҡыс матдә араһында, корпус киҫәктәргә ватылһын өсөн, ҡатырға селтәр ҡалдыралар. Бынан тыш корпус эсенде зыян килтереү өсөн ваҡ шариктар йәки кубиктар булыуы мөмкин.

### Шартлатҡыс
Гранатаның шартлатҡысы төрлө принципта эшләй. Детонация гранатаны ырғытып, сәпкә тейгәндә булыуы мөмкин. Шулай уҡ гранатаның чекаһын тартып алғас, ваҡыт буйынса кисектерелгән детонация булыуы мөмкин.

## Классификация

### Тәғәйенләнеше буйынса
* төп тәғәйенләнеше (дошманды юҡ итеү өсөн):
** танка ҡаршы (ярсыҡлы-фугас, Кумулятив боеприпасы)
** пехотаға ҡаршы (ярсыҡлы, ярсыҡлы-фугас, фугас)
** яндырыусы

* махсус тәғәйенләнеше буйынса:
** төтөн өсөн
** яҡтыртыу өсөн
** сигнал  өсөн
** яҡтылыҡ-тауыш өсөн
** газ
** һәм башҡалар
* уҡыу маҡсатында (ауырлығы һәм формаһы хәрби гранатаныҡы кеүек)

## Тарихы

IX быуатта эзбис йәки яныусы ҡатнашма тултырылған балсыҡ һауыттар ҡулланылған.
Беренсе гранаталар, шулай уҡ, балсыҡтан эшләнгән булған. 1405 йылда Конрад Кайзер фон Айхштадт граната корпусын сөгөндән эшләргә, дары заряды эсенде ҡыуышлыҡ ҡалдырырға тәҡдим итә. Граната эсендәге ҡыуышлыҡ зарядҡа янырға һәм корпус янсыҡтарға ватылырға булышлыҡ итә.

XVII быуатта гранаталар ялан һуғышнда киң ҡулланыла. 1667 йылда Англияла һәр ротала граната ырғытыу өсөн 4-әр кеше билделәнә, улар «гранадер» тип аталалар. Бер нисә йыл эсендә был ҡорал төрө башҡа Европа ҡораллы көстәрендә лә ҡулланыла.
XVIII быуатта төнгө һуғыш өсөн Бенгаль уттары менән йыһазланған яҡтыртыусы гранаталар эшләнә.

Севастополь оборонаһында гранаталар киң ҡулланыла. Рус ғәскәре гранаталар етмәгәнлектән, шешәгә дары тултырып үҙҙәре граната эшләй. 
Фитилле сөгөн гранаталарҙы инглиздәр 1885 йылда Суданда ҡуллана.

Хәҙерге типтағы гранаталар Рус-япон һуғышы йылдарында камиллаштырыла. Һуғыш барышында окопты штурмлау һәм обороналау зарурлығы киҫкен тора. Был талапҡа яуап бирерлек ҡорал булмай. Һәр яҡ үҙенсә импровизация эшләй. Рус ғәскәре снаряд гильзаһына динамит тултыра» . Ә япондар бамбук олонана мармелад банкаһын бәйләп граната әҙерләй. Граната өсөн Нобель капсюль-детонаторы ҡулланалар.

Икенсе донъя һуғышында Фаустпатрон ҡулланыла башлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* Общие сведения о ручных гранатах. Классификация и виды гранат .
Никарагуа (мәғәнәләр)

* Никарагуа — Төньяҡ Америкала урынлашҡан дәүләт
* Никарагуа (күл) — тектоник сығышлы Никарагуа дәүләтендәге эре сөсө һыулы күл.
Юғары Башап

**Юғары Башап** (*Үрге Башап, Башапбаш*; ) — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Яңы Башап ауыл биләмәһенә ҡарай.

Почта индексы — 618165, ОКАТО коды — 57204831002.

Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан яҡынса 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 74 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 37 ир һәм 37 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 109 кеше йәшәгән.

## Климаты
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Тарихы
1834 йылда ауылдың 12 йортонда 63 кеше йәшәгән, бөтәһелә башҡорттар булған. 1859 йылда йорттар һаны үҙгәрмәһәлә, ауылда йәшәүселәр һаны 88 кешегә еткән. 

Профессор Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Канал

**Кана́л** ( — «һыулыҡ, улаҡ») — һуҙылған сикләнгән аралығы.

## Гидрография
* Һыу каналы — ер һуғарыу өсөн эшләнгән яһалма һыу юлы.
** Панама каналы — Панама дәүләте биләмәһендә Панама боғаҙында урынлашҡан каналы.
** В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы — Волга һәм Дон йылғалар берләштерелгән каналы. 
** Суэц каналы — Мысырһҙы суднолар йөрөү өсөн канал.

## Техника
* Элемтә каналы — элемтә һыҙығы менән берләштерелгән яйланмалар барлығы.
** Радиоканал
Никарагуа (күл)

**Никара́гуа** (, *Lago Cocibolca, Mar Dulce, Gran Lago, Gran Lago Dulce,* или *Lago de Granada*) — тектоник сығышлы  Никарагуа дәүләтендәге эре сөсө һыулы күл. Никарагуаның майҙаны 8624 км², был Латин Америкаһынлағы  майҙаны буйынса беренсе сөсө һыулы күл һәм Латин Америка күлдәре араһында икенсе урында (иң ҙур күл — Маракайбо күле). Төрлө мәғлүмәттәр буйынса донъя күлдәре араһында 19-сы йәки 20-се урында. Типитапа йылғаһы күлде  Манагуа күле менән тоташтыра.

Никарагуа — акулалар тереклек иткән донъялағы берҙән бер күл. Ошо фактҡа нигеҙләнеп, Тымыҡ океандың яҡын булыуын иҫәпкә алып, ғалимдәр был диңгеҙ ҡултығы булған тип иҫәпләй. Ваҡыт үтеү менән диңгеҙгә сығыу юлы ябылған, ә акулалар хәҙергә көндә лә йәшәй.

Никарагуалылар күлде *Lago Cocibolca или Mar Dulce* (Шәрбәт диңгеҙ) тип атай. Диңгеҙҙәге кеүек бында ла көслө штормдар булғылай. Күлдә  Ометепе (Ometepe) һәм Солентинаме (Solentiname) кеүек утрауҙар бар. 

Күл Кариб диңгеҙе менән суднолар йөрөй торған  Сан-Хуан йылғаһы менән тоташҡан, шуға ла күл буйындағы Гранада ҡалаһы, Тымыҡ океанға яҡыныраҡ булһа ла, Атлантика порты тип иҫәпләнә. Элегерәк күлдә пиратлыҡ осраҡтары булған.

Панама каналы төҙөлгәнгә тиклем күл аша Накарагуа каналы төҙөү пландары булған.

Панама каналы асылғас был план актуллеген юғалта. 2008 йылдың 18 декабрендә Рәсәй һәм Никарагуа президенттары осрашҡан ваҡытта был каналды төҙөү планы тураһында һөйләшеү була.

## Иҫкәрмәләр
Батырбай

**Батырбай** — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Брюзли ауыл биләмәһенә керә.  Почта индексы — 618162, ОКАТО коды — 57204816002.

Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан яҡынса 14 км көнсығыштараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 105 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 47 ир һәм 58 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 174 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Батырбай ауылын 1814 йылда Удик (Елпачиха), Мостовая, Ҡыҙылъяр, Аҡлыш, Барҙа, Ишим, Усть-Тунтор, Чалково исемле башҡорт ауылдарынан сығыусылар ниғеҙләгән.
1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ул ваҡытта ауылда Елпачиха ауылынан күсеп килеүсе һәм 20 кешенән торған 4 ғаилә иҫәпкә алынған. 1834 йылда Батырбайҙа 176, ә 1859 йылда 247 башҡорт йәшәгән. Ауылда керҙәштәр булмаған.

1834 йылда ауылда йәшәүсе 176 кеше 40 ат, 100 һыйыр, 50 һарыҡ, 10 кәзә аҫраған, 15 күс бал ҡорто тотҡан. 

Батырбай ауылында йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған.

Тарихсы Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Иҫкәрмәләр
Сөжән

**Сөжән** — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Брюзли ауыл биләмәһенә керә.  Почта индексы — 618162, ОКАТО коды — 57204816003.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 14 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 375 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 182 ир һәм 193 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 420 кеше йәшәгән.

## Ауылдың тарихы
1816 йылда үткәрелгән ревизия Сөжән ауылы тураһында бер-ниндәйҙә мәғлүмәт теркәмәй. Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров фекеренсә был ауыл XIX быуаттың 20-се йылдарында барлыҡҡа килгән. 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 33 йортонда 177 башҡорт теркәлгән. 1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 57 йортонда 285 кеше йәшәғән, шул иҫәптән 137 ир һәм 148 ҡатын-ҡыҙ.

Рәсәй архивтарында шулай уҡ ауылда йәшәүселәрҙең мөлкәттәре тураһында ла ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауыл халҡы 648 бот ужым һәм 96 бот ярма икмәк сәскән. Ул йылда ауылда йәшәүселәр 50 баш ат, 100 баш һыйыр, 120 баш һарыҡ, 20 баш кәзә аҫраған. 

Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған.

Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Иҫкәрмәләр
Мостовая

**Мостовая** (*Сүжде, Чүжде*; ) — Пермь крайының Барҙы районындағы тарихи татар ауылы, Барҙы ауыл биләмәһенә керә. Халыҡ телендә ауыл шулай уҡ **Сөзде** тип атала 
Почта индексы — 618150, ОКАТО коды — 57204807002.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 4 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 337 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 168 ир һәм 169 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 398 кеше йәшәгән.

## Тарихы
1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 32 йортонда 80 ир һәм 58 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 27 йортта 100 ир һәм 89 ҡатын-ҡыҙ, ә 1859 йылда 42 йортта 130 ир һәм 114 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән.

Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендә 1840 йылдан бирле эшләп килгән мосолман мәктәбе булған. 1868 йылда мәктәптә 22 малай һәм 12 ҡыҙ белем алған.

Ауылда йәшәүсе зауряд-есаул Сакаев Тәһәүей Ниғмән улы (Сакаев Тахавый Нигманович) 20-се башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Май биреүсе культуралар

**Май биреүсе культуралар** () — ҡуйы май алыр өсөн үҫтерелгән үҫемлектәр.

## Мәғлүмәт
Май биреүсе культуралар төрлө ғаиләләргә ингән үҫемлектәр ҡарай: астра һымаҡтар (көнбағыш, сафлор); баллыбабай һымаҡтар (перилла, ляллеманция); зәйтүн һымаҡтар (зәйтүн);ҡуҙаҡлылар (арахис, соя); һөтлөгән һымаҡтар (кенә уты); әүернә һымаҡтар (шипкән, рапс, сәсеүлек шипкәне һ.б.). Ҡуйы май шулай уҡ кукуруз, бойҙай һ.б. культураларҙың орлоҡ бәбәгенән алына. Май биреүсе культураларараһынан һыуыҡҡа бирешмәгән үҫемлектәргә — шипкән, рапс, ерән бәшмәк, йылы яратыусыларға — ҡытай сәтләүеге, кенә уты, кунжут һәм соя, ҡоролоҡҡа сыҙамлыларға сафлор һәм шипкән ҡарай.

## Май биреүсе культуралар
Башҡаса күрһәтелмәһә, майҙарҙыңң исемдәре ГОСТ 21314-75, ГОСТ ИСО 5507-97, ГОСТ Р ИСО 5507-2012 йәки ТР ТС 024/2011 буйынса бирелә.
} ||  ||  ||  || 
-->
|}

## Үҫемлектәрҙә май составы
Май биреүсе культуралар емештәрендә (орлоҡтарында) май күләме (абсолют ҡоро матдәгә %‑тарҙа): ҡытай сәтләүеге 41—57; күк шипкән 35—47; майлы етен 30—48; кенә уты 47—59; көнбағыш 29—57; перилла 26—50; рапс 33—50; ерән бәшмәк 26—46; соя 15—25.Май биреүсе культуралар емештәре һәм орлоҡтары — май эшкәртеү сәнәғәте өсөн сеймал. Ҡуйы майҙарҙы кулинарияла, консервалар, кондитер изделиелары, маргарин әҙерләүҙә, лак‑буяу сәнәғәтендә, туҡыу сәнәғәтендә һ.б. ҡулланалар. Жмых һәм шрот — ауыл хужалығы малдары өсөн ҡиммәтле концентрат мал аҙыҡтары.

## Башҡортостан шарттарында етештереү
Башҡортостанда башлыса көнбағыш һәм рапс үҫтерелә. Көнбағыш үҫтереүҙең төп зоналары — Урал алды дала зонаһы, яҙғы рапстыҡы — төньяҡ‑көнсығыш урман‑дала зонаһы, төньяҡ урман‑дала зонаһыһәм көньяҡ урман‑дала зонаһы. Республикала май биреүсе культуралар сәсеү майҙандары 200 мең га ашыу тәшкил итә (2012).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Үҫемлек майы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Аюханов М. Б. Масличные культуры. Уфа, 1982; Технология производства семян ярового рапса в Республике Башкортостан: рекомендации. Уфа, 2007.
* ГОСТ Р ИСО 5507-2012 Семена масличных культур, растительные масла и жиры. Номенклатура
* ГОСТ 21314-75 Масла растительные. Производство. Термины и определения
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Оло Глушица районы

**Оло Глушица районы** () — Һамар өлкәһенең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан муниципаль район.

Административ үҙәге — Оло Глушица ауылы.

## Географияһы
Район Һамар өлкәһенең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм көньяҡ дала зонаһына керә. Һамар өлкәһенең Алексеев, Нефтегорск, Волжск, Красноармейск, Пестравск, Оло Чернигов райондары һәм Ырымбур өлкәһе менән сиктәш.

Майҙаны — 2534 км².

Районда Оло Ырғыҙ йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары Кәрәлек, Оло Глушица, Журавлиха, Таловка йылғалары аға.

Климаты — континенталь һәм ҡоролоҡло.

## Тарих
1862, 1871 һәм 1872 йылдарҙа Кәрәлек йылғаһы буйында урынлашҡан башҡорт йәйләүҙәрендә билдәле урыҫ классигы Лев Николаевич Толстой үҙенең һаулығын ҡымыҙ менән дауалай.

Район 1928 йылда барлыҡҡа килгән.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса районда 20 389 кеше иҫәпләнгән.

Районда бөтәһе 33 торлаҡ пункты бар.

1989 йылда уҙғарылған Бөтә Союз халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса районда 972 башҡорт иҫәпләнгән, уларҙың күпселеге Таш-Күстән һәм Моратша ауылдарында йәшәгән. Хәҙерге ваҡытта башҡорттар шулай уҡ Южный ҡасабаһында ла күпләп йәшәйҙәр.

## Административ бүленеш
Оло Глушица районы составына 8 ауыл биләмәһе керә.

## Күренекле кешеләр
* Дәүләтшин Ғәббәс Йәғәфәр улы (1892—1937) — башҡорт тел ғилеменә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы (Таш-Күстән (Ташбулат) ауылынан);
* Дәүләтшин Ғөбәй (Ғөбәйҙулла) Дәүләткирәй улы (1893—1938) — башҡорт яҙыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре (Таш-Күстән (Ташбулат) ауылынан);
* Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы (9.09.1912—16.07.1999) — ғалим, инженер-механик, техник фәндәр докторы (1964), профессор (1965)(Таш-Күстән (Ташбулат) ауылынан).

## Иҫкәрмәләр
Түбәнге Мотал (Көйөргәҙе районы)

**Түбәнге Мотал** — Көйөргәҙе районындағы Бөрйән ҡәбиләһе башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән башҡорт ауылы. ХХ быуаттың 2-се яртыһында киләсәге булмаған ауылдар исемлегенә индерелеп, бөтөрөлгән. Был ауылда башҡорт шағиры Сабир Кинйәкәй тыуып үҫкән.
Наҙар (Көйөргәҙе районы)

**Наҙар** — Көйөргәҙе районында Бошман-Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары, башҡорт халҡының милли батыры, абыҙы Кинйә Арыҫлановътың ырыуҙаштары тарафынан нигеҙләнгән ауыл. XX быуаттың 2-се ярыһында киләсәге булмаған ауылдар исемлегенә индерелеп, бөтөрөлгән.

Бошман Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе|Ҡыпсаҡ ырыуының Мешәүле-Ҡарағужаҡ түбәһенә ҡараған ауыл. Халыҡ Бөрйән волосы айырым биләмәһе ерҙәре ебәрелмештәре иҫәпләнгән. 19-сы быуат аҙағынаса улар аҫаба иҫәпләнгән. Уларҙвң ере Етерыу волосы биләмәһенә кергән. Аҙаҡ Бөрйн волосыныҡы булараҡ иҫбатланған.

19-сы быуаттың беренсе яртыһында ул 9-сы кантондың 28-се йортона кергән. Аҙаҡ Аҡһары ауылы йәмғиәтенә керетелгән. 1919—1935 йылдарҙа Стәрлетамаҡ кантонының Мораптал волосына керетелә.

Ауылға нигеҙ һалыусы булып Наҙар Ҡасаев иҫәпләнә. Уның олатаһы Кәйкәс, ҡарт олатаһы Ямаш. Улар Кинйә Арыҫлановтың туғандары. 1842 йылда 231 кешегә барлығы 880 бот ярауай иген сәселгән.

## Сығанаҡтар
* А. З. Асфандияров. История сёл и деревень Башкортостана. книга 1-ая. — Китап, 1997. — ISBN 5-295-02027-4
Яңы Бесәнсе (Көйөргәҙе районы)

**Яңы Бесәнсе** — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районына ҡараған биләмәлә Бошман-Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән ауыл. Был ауылда башҡорт суфый шағиры Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи тыуып үҫкән.

1816 йылғы ревизия материалдарынан күренеүенсә, был ауыл Ырымбур губернаһы һәм өйәҙе 9-сы башҡорт кантонының 2-се бүлеге 13 класлы кантон ярҙамсыһы старшина Буранбай Бураҡаев командаһына ҡараған. Ул хәҙерге Көйөргәҙе районы Оло Көйөргәҙе йылғаһының һул яғында 1-се Кинйәабыҙ менән Түкән ауылдары араһында урынлашҡан бәләкәй генә утар була. Барлығы ике йорт булып 14 ир һәм 12 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә.

## Сығанаҡтар
* Ҡобағошов Ө. М. Таймаҫ ауылы (Бөрйән улусының «Айырым биләмәһе»). — Өфө, 2007, «ДизайнПолиграфСервис», 207 бит. — ISBN 978-5-94423-128-4
Урта Мотал (Көйөргәҙе районы)

**Урта Мотал** — Көйөргәҙе районындағы Бөрйән ҡәбиләһе башҡорттары нигеҙләгән башҡорт ауылы. ХХ быуаттың 2-се яртыһында киләсәге булмаған ауылдар исемлегенә индерелеп, бөтөрөлә. Был ауылда күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе Мөхәмәт Ғәли улы Исҡужин, полковник Йәүҙәт Ғәли улы Исҡужин, техник фәндәр кандидаты Тәлғәт Ғәли улы Исҡужин тыуып үҫкән.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Асфандияров А. 3. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4
Ойошһеркә

**Ойошһеркә** () — әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
14 төрө билдәле, Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда оҙон япраҡлы ойошһеркә һәм ҡыҙыл ойошһеркә үҫә. Реликт оҙон япраҡлы ойошһеркә — Башҡортостандың Урал алдының япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарында, ҡыҙыл ойошһеркә Башҡортостандың Урал алдында, Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында һирәк ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтар араһында үҫә. Декоратив үҫемлектәр. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.

## Ҡылыҡһырлама
Тамырһабаҡлы күп йыллыҡ үлән. Һабаҡтары төҙ, бейеклеге 50—80 см. Япраҡтары эре, ҡыяҡ—ланцет йәки киң ланцет. Сәскәһе эре, ҡыңғырау формаһында, аҡ йәки алһыу төҫтә. Сәскәлеге — һирәк башаҡ. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, август—сентябрь башында өлгөрә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

*
Тәңрекүл

**Тәңрекүл** (*Тәңреҡол, Ҡормаш, Тарғул*; ) — Ҡурған өлкәһенең Әлмән районында урынлашҡан башҡорт ауылы, Тәңрекүл ауыл советының административ үҙәге. 

Почта индексы — 641141, ОКАТО коды — 37202830001.

## Тарих
Тәүге тапҡыр 1816 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Шәрип ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ялан-Ҡатай улусы ҡарамағында була.

Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә һәм уның үҙәге була. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

## Халҡы

2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (72 %) йәшәй.

## Билдәле шәхестәре
* Таған Ғәлимйән Ғирфан улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, этнограф, музей белгесе, иҡтисад фәндәре докторы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Әлмән районының рәсми сайты
Кәкүк әшәлсәһе

**Кәкүк әшәлсәһе** () — әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр заты.

## Таралышы
10 төрө билдәле, Евразияның, Төньяҡ Американың уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә. Таулы болондарҙа, урман аҡландарында, ҡыуаҡлыҡтар араһында, һирәкләнгән урмандарҙа, түбән ятҡан һаҙлыҡтарҙың ситтәрендә һәм тау тундраларында үҫәләр. Оҙонмөгөҙ кәкүк әшәлсәһе Башҡортостан Республикаһының бөтә биләмәһендә, еҫле әшәлсә Салауат районының Арҡауыл һәм Лағыр һаҙлыҡтарында осрай. Декоратив үҫемлек, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Ике төрө лә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Ботаник өылыҡһырлама
Бер аҙ тығыҙланған бармаҡса-айырсалы бүлбеләре булған күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, нескә, 15—65 см бейеклектә. Япраҡтары тар, буй бөкләнгән, ҡыяҡ, таҫмалы‑ланцет формаһында (оҙонмөгөҙ кәкүк әшәлсәһе киңерәк). Сәскәләре ваҡ, хуш еҫле, асыҡ алһыу зәңгәр, алһыу зәңгәр, ҡуйы ҡыҙыл төҫтә. Оҙонмөгөҙ К.ә. сәскә эргәлегенең тышҡы әйләнәһенең өҫкө япраҡтары һәм эскеһенең 2 япрағы торҡа барлыҡҡа килтерәләр, ирене тупаҡ, тигеҙ тиерлек 3 айырсалы, типкесе еп һымаҡ, мөгөҙ формаһында. Еҫле әшәлсә ирененең урта ҡалаҡсаһы оҙонораҡ, типкесе ҡыҫҡа, цилиндр формаһында. Сәскәлеге — цилиндр формаһындағы башаҡ. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, август—сентябрь өлгөрә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар

*
Дөңгөр

**Дөңгөр, барабан** — һуҡма музыка ҡоралы.

## Ҡылыҡһырлама
# Дөңгөр — шөңгөр (бубен) тибын-дағы һуҡма инструмент. Бейеклеге — 19, диаметры 35 сантиметр булған оҙонса түңәрәк ағас дүңгәләк (обруч) ике яҡлап яры менән тарттырыла. Корпус түңәрәге буйлап икешәрләп көмөш тәңкәләр беркетелә. Бармаҡтарһәм ус менән күнгә йәки дүңгәләккә һуғалар .
# Бер яғы күн мембрана менән көпләнгән тар ағас дүңгәләк. Ике яғы ла мембрана менән көпләнгән киң (ғәҙәттә һаплы) дөңгөр осрай; ҡайһыларына көмөш тәңкәләрҙән ике ҡат сулпы ҡуйыла. Көй башлыса мембранаға йә дүңгәләккә ус, бармаҡтар, һирәгерәк ағас таяҡсыҡ менән һуғыуҙан барлыҡҡа килә. Уның менән баҡсылар, яуыз йәндәрҙе ҡыуып, ауырыуҙарҙы дауалау өсөн ҡулланған (ҡамлау). Халыҡ бейеүҙәрен, йырҙарын, башлыса таҡмаҡтарҙы инструменталь оҙатыу өсөн дә ҡулланыла. Күп кенә төрки һ.б. халыҡтарҙа осрай.

## Тауышы
Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы

**Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы** (1 ғинуар 1913 йыл — 7 май 1948 йыл) — хәрби осоусы, гвардия майоры (1943), Советтар Союзы Геройы (1944), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Ғаяз Исламетдин улы Баймырҙин 1913 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Ғәлекәй ауылында тыуған.

1936 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.

1942 йылдың июненән алып алыҫ араға осоусы авиацияла хеҙмәт итә.

1944 йылдың октябрендә 4-се гвардия корпусы 4-се гвардия авиация дивизияһы 13-сө гвардия авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары булараҡ, Ғаяз Баймырҙин 220 хәрби осошта дошмандың хәрби-сәнәғәт объекттарын уңышлы бомбаға тотҡаны һәм партизан отрядтарына йөк ташығанда тырышлығы һәм батырлығы өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.

1948 йылдың 7 майында Украинала авиаһәләкәттә һәләк була һәм Умань ҡалаһы янында ерләнә.

## Наградалары
* Советтар Союзы Геройы (05.11.1944);
* Ленин ордены (05.11.1944);
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (19.11.1943);
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (14.04.1944);
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (12.03.1943).

## Хәтер
* Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Арғаяш ауылының 2-се урта мәктәбе Ғаяз Баймырҙин исемен йөрөтә, мәктәп бинаһына иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған;
* Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы Ҡоншаҡ ауылы урта мәктәбе янында Ғаяз Баймырҙинға һәйкәл ҡуйылған;
* Ҡоншаҡ ауылындағы урамдарҙың береһенә Ғаяз Баймырҙин исеме бирелгән;
* Ғаяз Баймырҙин уҡыған Белорет металлургия техникумы музейында уға стенд асылған.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* 

## Әҙәбиәт
* Коваль Ю. Взлёт // Славные сыны Башкирии. Кн. 4. — Уфа, 1979.
Нескәгөл

**Нескәгөл** () — күгәрсен күҙе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.

## Таралышы
Яҡынса 30 төрө билдәле, Евразияның уртаса һәм субарктик бүлкәттәрендә һәм Төньяҡ Американың көнбайыш өлөшөндә таралған. Башҡортостанда урал нескәгөлө үҫә. Нәрәле һыртының ташлы тау далаларында осрай. Эндемик, Башҡортостан Республикаһының һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.

## Ботаник яҙма
Мендәр формаһындағы күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 3—7 см. Һабағы өҫкә ҡараған һырылып торған ҡуйы ҡаты төк м‑н ҡапланған. Тамыр яны япраҡтары ланцет формаһында, оҙонлоғо 0,5—1,5 см, розеткаға йыйылған, һабаҡтағылары — ҡыяҡ, ситтәре төклө, сиратлы. Сәскәһе ваҡ, зәңгәр төҫтә, һирәк суҡта. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — сәнскеле ваҡ сәтләүек, июль—авг. өлгөрә.

## Һылтанмалар
* 
* Красная Книга России: Незабудочник уральский
* Плантариум: ''Eritrichium uralense'' 
* ZipcodeZoo: ''Eritrichium uralense''
Нептун

**Нептун** (символы: ) — Ҡояш системаһында һигеҙенсе һәм Ҡояштан иң алыҫ планета.

## Мәғлүмәт
Ҙурлығы буйынса дүртенсе урында тора, массаһы буйынса — өсөнсө урында. Нептундың массаһы Ерҙән 17,2 тапҡыр ауырыраҡ, экватор диаметры — 3,9 тапҡыр ҙурыраҡ. Планета үҙенең исеме римлылар мифтарындағы Нептун исеме менән аталған. Планетаның билдәһе — 16px|♆.

## Асыу тарихы
Планетаны 1846 йылдың 23 сентябрендә тәртипле күҙәтүеҙәр түгел, математик иҫәптәр сәбәпле асалар. Уран орбитаһының үҙенсәлектәре Ҡояш системаһында тағын бер планета булуын күрһәтәләр. Нептунды алдан әйткән урында табып асалар. Тиҙҙән уның эйәсене Тритонды асалар, башҡа хәҙерге көнгә билдәле 12 эйәрсене тик XX быуатта асыла. 1989 йылдың 25 авгусында Нептун тирәһендә «Вояжер-2» ғаләм карабы осоп үтте.

## Ҡылыҡһырлама
Ҡояштан уртаса алыҫлығы 4496 млн км (30,06 а.б.). Сидерик әйләнеү периоды 164,8 йыл. Күсәре тирәләй әйләнеү периоды 16 сәғәт 06 минут. Әйләнеү күсәренең орбита буйлап хәрәкәте яҫылығына ауышлығы 60°25′. Диаметры 49 мең км. Массаһы 1,024•1026 кг. Уртаса тығыҙлығы 1,76•103 кг/м³.

## Атмосфераһының химик составы

Водород, гелий, аҙ күләмдә метан һ.б. Ул — газдан торған гигант планета, туңған һыуҙан, метандан һәм аммиактан торған боҙ мантияһы менән уратылған таш ядроһы бар. Уның атмосфераһында үҙгәреп торған структуралы болоттар бар. Планетаның әйләнеүенә ҡаршы, көнбайыш йүнәлештә тиҙлеге 2200 км/сәғ. еткән елдәр иҫә. Планетаның магнит күсәре әйләнеү күсәренә ҡарата 47° мөйөш яһап ауышҡан. 13 юлдашы (иң ҙурҙары Тритон һәм Нереида, 394,7 мең км һәм 6,2 млн км алыҫлыҡта әйләнәләр) һәм ҡулсалар системаһы булыуы билдәле. Уның күк йөҙөндә яҡынса 8‑се йондоҙ дәүмәлендәге йондоҙ кеүек күренә. Башҡортостан биләмәһендә уны Ҡояштан алыҫлашҡан сағында бинокль йәки телескоп ярҙамында күҙәтергә була.

## Иҫкәрмәләр

;Комментарийҙар

;Ҡулланылған әҙәбиәт һәм сығанаҡтар

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
** 
* 

## Һылтанмалар

* 
* *[[Бурба, Георгий Александрович|Г. Бурба.]]*  // Научно-популярная статья в журнале «Вокруг света»
*  // *Space.com*
* *А. Левин.*  // Популярная механика, № 5, 2009
*  на *astrolab.ru*
*  на *galspace.spb.ru*
* 
* 
*  A kid’s guide to Neptune.
*
Малай архипелагы

**Мала́й архипела́гы** () — донъяла иң ҙур архипелаг. Архипелаг составында  Ҙур Зонд, Кесе Зонд, Молук, Филиппин һәм башҡа беләкәй утрауҙар.  Яңы Гвинея архителагҡа инмәй, ул Океания составында, был мәҡәләлә мәғлүмәт Яңы Гвинея менән бергә. Иң ҙур утрау — Калимантан — 743 330 км² һәм Суматра — 473 000 км². Кеше иң күп йәшәгән утрау — Ява — 140 млн чел.

Утрауҙарҙа 330-ҙән артыҡ вулкан, 100-гә яҡына бөгөнгө көндә атыусан. Иң билдәлеһе — Кракатау.

Малай архипелагында тулыһынса тейәрлек  Индонезия урынлашҡан, Малайзия (өлөшләтә), Бруней, Көнсығыш Тимор һәм  Филиппин.

## Иҫкәрмәләр
Пиреней тауҙары

**Пирене́й** (, , , , ) — Бискай ҡултығы һәм Урта диңгеҙ араһында Франция, Испания һәм Андорра илдәрендәге тау системаһы.

Оҙонлоғо — 450 км, бейеклеге — 3404 м-ға тиклем (Ането пигы). Көнбайышында эзбис һәм карст, үҙәгендә кристаллик тоҡомдар, Альп тауҙары рельефы формаһында, боҙлоҡтар (40 мең км²-ға тиклем); көнсығышта таулыҡ һирәгәйә, уйһыулыҡтар менән алышына. Тау битендә — Урта диңгеҙ буйы ҡыуаҡлыҡтары, 1800—2100 м бейеклектә ҡыуаҡтар һәм болондар. Боксит һәм тимер рудаһы ятҡылыҡтары табылған. Пиреней тауҙары мөһим климат бүлгес булып тора. Төньяғында — уртаса климат, көньяғында — субтропик.

Йыртҡыстар тарафынан үлтерелгән, һәм Пиренейҙа ерләнгән антик мифология геройы — **[[Пирена (Бебрика) ҡыҙы|Пирена]]** Пиреней эпонимы булып тора.

## Панорамаһы

## Ҡарағыҙ
* Пиреней ярымутрауы
* Винемаль
* Пун һуғыштары

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фотографии Пиренеев
Өләсәй

**Өләсәй** — атайҙың йәки әсәйҙең әсәһе, олатайҙың ҡатыны. Ейәндәре булған ҡатын.

Шулай уҡ һөйләшкән ваҡытта өлкән йәштәге инәйҙәргә ихтирам йөҙәнән дә әйтелә.

Синонимдары (урындағы һөйләштәрҙә) — әбей, әзәй, өләсәй, инәй, ҡартәсәй, ҡәртнәй (ҡарт инәй).

Өләсәй менән олатай ғаиләнең ихтирамлы ағзалары булып тора. Күп ғаиләләрҙә балаларҙы тәрбиәләү тап уларға йөкмәтелә. Улар йәшәгән осоронда йыйған тәжрибәләрен ҡулланып, ейән-ейәнсәрҙәрен тәрбиәләй.

Өлгөлө өләсәйҙәр ғаиләлә генә түгел, бар ауылға ағинәй булып иҫәпләнә.

Испанияла йыл һайын 26 июль көнөн өләсәйҙәр һәм олатайҙар көнө тип билдәләнә.

## Фәүзиә Ҡотлогилдина. Өләсәй булыуҙары
:::: Их, өләсәй булыуҙары рәхәт икән,
:::: Бер нигә лә алыштырмаҫ бәхет икән!
:::: Был тормошта йәшәүҙәр бит үҙе бәхет,
:::: Ҡәҙерҙәрен генә шуның белһәк икән!

:::: Ейәндәрем-ейәнсәрҙәр балдан татлы,
:::: Уларҙың саф күңелдәре, аяҙ, яҡты!
:::: Раббым бүләктәре менән көндәр йәмле,
:::: Улар менән бергә саҡта ризыҡ тәмле!

:::: Балаларҙың балалары килеп торһон,
:::: Күңелдәргә шатлыҡтарҙы улар һалһын!
:::: Бергә үткәргән көндәрҙән иҫтәлеккә
:::: Хәтерҙәрҙә юйылмаҫлыҡ бер эҙ ҡалһын!

## Һылтанмалар
* Степени родства и степени свойства
Фиҙеркә

**Фиҙеркә** (*Өчмөчтө, Өчмичте*; ) — Пермь крайының Барҙы районындағы Кесе Әмже йылғаһы буйында урынлашҡан татар ауылы, Фиҙәрке ауыл биләмәһенең административ үҙәге.  

Почта индексы — 618152, ОКАТО коды — 57204843001.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 23 км алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 371 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 181 ир һәм 190 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 502 кеше йәшәгән.

2002 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 529 кеше теркәлгән.

## Климаты
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Тарихы
Тарихи сығанаҡтар буйынса ауыл 1785 йылдан алып Федорова исемле татар ауылы һымаҡ билдәле. 1834 йылда ауыл Федоровка исеме аҫтында иҫкә алынған.

1816 йылда ауылдың 29 йортонда 96 ир һәм 72 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Ауылда йәшәүселәр милләттәре буйынса башҡорттар булған. 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 38 йортонда 164 ир һәм 156 ҡатын-ҡыҙ, ә 1850 йылда 34 йортта 206 ир һәм 260 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. 
Шулай уҡ ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1783 йылдан алып ауылда  1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры һәм 20-се башҡорт полкы яуғиры Ғабдуллин Солтанбәк Аит улы йәшәгән.

Ауылда яҡынса 1768 йылдан эшләп килгән мәсет һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған. 1868 йылда был мәктәптә 30 малай һәм 17 ҡыҙ белем алған.

1869 йылда ауылда 596 кеше, ә 1926 йылда 1105 кеше йәшәгән.

2006 йылдың ғинуарына тиклем ауыл Уймуж ауыл советына кергән.

Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
 
## Билдәле шәхестәре
* Ғабдуллин Солтанбәк Аит улы — 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы яуғиры;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Оҫта ҡорт

**Оҫта ҡорт** () — Яңғыҙаҡ ҡорттар төрөнә ҡараған бал ҡорттары ғаиләһендәге  *[[Пчёлы|Apidae]]* бөжәк.

## Биологик яҙма
Яры ҡанатлылар отрядының ысын бал ҡорттары ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Кәүҙәһе 2,0—2,8 см оҙонлоҡта (ата ҡорттар вағыраҡ), ҡара төҫтә, күкһел—миләүшә ялтырауыҡлы, оҙон һирәк төктәр менән ҡапланған. Мыйығы өҫ яҡтан ҡара төҫтә, аҫтан — ерәнһыу. Ҡорһағы йомро. Ҡанаттары ялтыр, күкһел—миләүшә төҫтә, алғы ситтәре асыҡ төҫтә.

## Үрсеүе
Ояһын ҡоро үҙағаста, иҫке ағас ҡаралтыларҙа һәм башҡа урындарҙа ҡора, уның күҙәнәктәренә тат, һеркә һәм йомортҡа һалына. Ҡарышлауыҡтары ҡурсаҡ көбөндә ҡурсаҡлана. Башҡортостан шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Ҡарышлауыҡтары һәм йәш ҡорттар ҡышлай. Йәш ҡорттар яҙ көнө килеп сыға. Көндөҙ әүҙем.

## Туҡланыуы
Ҡуҙаҡлылар, ирен сәскә һымаҡтар, роза һымаҡтарҙың таты һәм һеркәһе менән туҡлана. Үҫемлектәрҙе һеркәләндереүсе. Үҙағаста бөжәктең бер нисә ояһы булғанда уның структураһы боҙола.

## Таралышы
Башлыса Көнбайыш һәм Үҙәк Евразияла, Африканың төньяғында таралған. Далала, урманлы далала, урман аҡландарында, урман ситтәре буйлап, торлаҡ янында тереклек итә. Башҡортостандың Урал алдында (Әлшәй, Баҡалы, Ғафури, Өфө, Саҡмағош райондары) осрай. Башҡортостандың һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.

## Галерея

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фауна Европы 
* Catalogue of Life — 25th October 2012: Информация о виде
Иҫкәртеүсе юл билдәләре

**Иҫкәртеүсе юл билдәләре** — техника менән идара итеүсене нинмәнәндер һаҡланыуҙы тәьмин итә һәм алдан саралар күрергә иҫкәртә, белешмә бирә.

## Миҫалдар

### Рәсәй

RU road sign 1.1.svg|1.1 Шлагбаумлы тимер юлы үткәүеле
RU road sign 1.3.1.svg|1.3.1 Бер юллы тимер юлы 
RU road sign 1.22.svg|1.22 Йәйәүлеләр үткәүеле
1.31 Russian road sign.svg|1.31 Тоннель
RU road sign 1.11.1.svg|1.11.1 Уң яҡҡа хәүефле боролош
RU road sign 1.15.svg|1.15 Тайғаҡ юл
1.27 Russian road sign.svg|1.27 Кейек хайуандар
1.25 Russian road sign.svg|1.25 Юл эштәре


### Швеция

Файл:Sweden road sign A35.svg
Файл:Sweden road sign A39-1+A39-2 combined.svg
Файл:Sweden road sign A13.svg
Файл:Sweden road sign A26.svg
Файл:Sweden road sign A1-2.svg
Файл:Sweden road sign A10.svg
Файл:Sweden road sign A19-2.svg|alt=
Файл:Sweden road sign A20.svg|alt=


### АҠШ

File:MUTCD_W3-1.svg|**Алда тукталыш**
File:MUTCD W3-2.svg|**Алда юл бирегез**
File:MUTCD W3-5.svg|**Алда тизлек чикләре**
File:MUTCD_W3-3.svg|**Алда юл сигналы**
File:MUTCD-MI W3-3B.svg|**Алда яңа сигнал**, Мичиган
File:MUTCD W3-4.svg|**Туктарга әзер булыгыз**
File:MUTCD W3-5A.svg|**Алда тизлек зонасы**


### Япония

File:Japan road sign 206-L.svg|Икенән артыҡ боролош
File:Japan road sign 207-A.svg|Юл аша сығыу үткәүеле 1 
File:Japan road sign 207-B.svg|Юл аша сығыу үткәүеле 2
File:Japan road sign 208.svg|Балалар
File:Japan road sign 208-2.svg|Светофорлы тәртипкә һалыу (көйләү)
File:Japan road sign 209.svg|Тайғаҡ юл
File:Japan road sign 209-2.svg|Тау тоҡомдарының ишелеүе


## Һылтанмалар
* Текст конвенции
* Предупреждающие знаки 
* Предупреждающие знаки на Украине

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Хәүефһеҙлек символдары
Копеин

**Копеин** () — сөсө һыу балығы.

## Ҡылыҡһырлама
Бәләкәй акуланы хәтерләткән был һомғол балыҡ Амазонка һәм Риу-Парду йыл­ғаларының тамағында йәшәй. Аталарының оҙонлоғо һигеҙ сантиметрға етә, инәләре бәләкәйерәк, йөҙгөсө лә ҡыҫҡараҡ.

## Төрҙәр
* *Copeina guttata*
* *Copeina osgoodi*

## Үрсеүе

Копеиндар башҡа балыҡтарға хас булмаған ысул менән — һыуҙан тыш — үрсей. Дошмандарынан һаҡлап, ыуылдырыҡтарын йылға-күл өҫтөнә һәленеп төшөп торған япраҡтарға һалалар. Был эш нисек башҡарыла һуң? Ике балыҡ үҙенә оҡшаған япраҡ аҫтында оҙаҡ ҡына әйләнеп йөрөй, шунан, һыуҙан бер үк ваҡытта һикереп сығып, лайла ярҙамында япраҡтың аҫҡы яғына ҡорһағы менән йәбешә. Ыуылдырыҡ һалынып бөткәнсе шулай 4050 тапҡыр эшләйҙәр. Ошондай «акробатик трюк» тарҙан һуң инә балыҡ йөҙөп китә, ә атаһы, япраҡ аҫтында тороп ҡалып, ыуылдырыҡ кипмәһен өсөн уға һыу бөркә. Ике тәүлектән һуң яңы быуын ярала.

## Сығанаҡтар
* Башҡортостан гәзите. Копеин  
* Копеина арнольда
Salmoniformes

**Һөмбаш һымаҡтар** (, ) — һөмбаш балыҡтар отряды. Кета, көмрө балыҡтар, нерка, Алыҫ Көнсығыш йылғаларында һөмбаш, кумжа, Төньяҡ Европа йылғаларында чавыча балыҡтары керә.
Диңгеҙҙәрҙә йәшәйҙәр, туҡланалар, үҫәләр, енсияҡтан өлгөрәләр. Үрсеү өсөн йылғаларға киләләр.

Һөмбаш балыктар тәмле ите һәм ыуылдарыҡтары өсөн промысел балыҡтары. Күпселеге балыҡ үҫтереү промыслдарында үҫтерелә.
Канюки

**Канюки (Әрәмауыл)** — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Елпачиха ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618168, ОКАТО коды — 57204819003.

Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан яҡынса 15 км алыҫлыҡта тәнъяҡтараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 116 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 46 ир һәм 70 ҡатын-ҡыҙ.

2005 йылда ауылда 153 кеше йәшәгән.

## Тарихы
1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 11 йортонда 184 башҡорт йәшәгән. 1834 йылда 44 йортта 221 кеше теркәлгән.

1842 йылда ауылда йәшәүселәрҙең мөлкәтендә 45 ат, 80 һыйыр, 87 һарыҡ, 21 кәзә һәм 7 умарта иҫәпләнгән. 

Ауылда мәсет һәм уның эргәһендә «күп йылдарҙан бирле» эшләп килгән мосолман мәктәбе булған.

1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса Конюково (Әрәмауыл) ауылында йәшәүсе башҡорттар исемлеге:

## Сығанаҡтар
Шликбаш

**Шликбаш** (*Үрге Шлыҡ, Шлик*; ) — Пермь крайының Барҙы районындағы татар ауылы, Төнгүк ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618161, ОКАТО коды — 57204804005.

Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 24 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда  144 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 65 ир һәм 79 ҡатын.

2005 йылда ауылда 233 кеше йәшәгән.

## Тарихы
Тарихи сығанаҡтар буйынса тәү башлап ауыл Шлыково исеме аҫтында билдәле. Ауыл 1820 йылда Төнгүк ауылының утары һымаҡ барлыҡҡа килгән. Иң тәүҙә ауылда, 1820 йылдан алып, Ғилмитдин һәм Имаметдин Монасиповтар улдары менән йәшәй башлайҙар. 1825 йылда ауылға 1-се Ҡыҙылъяр ауылынан Йәнмөхәммәт Мөсәғитов (Зянмухамат Мусагитов), Төнгүк ауылынан 1826 йылда Дәүләтбай Абдулов (Давлетбай Абдулов), 1831 йылда Ғабдулшафиҡ Мөсәғитов (Габдулшафик Мусагитов), Хөснөтдин Ғәмилев (Хуснутдин Гамилев), Күзмәнән Рәхмәтулла Ҡантуғанов (Рахматулла Кантуганов) күсеп киләләр.

1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 7 йортонда 40 кеше, ә 1859 йылда 20 йортта 127 кеше йәшәгән, улар бөтәһе лә милләттәре буйынса башҡорт булғандар.

1842 йылда ауылда йәшәүселәрҙең мөлкәтендә 80 ат, 40 һыйыр, 20 һарыҡ, 24 умарта һәм 4 солоҡ иҫәпләнгән.

Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда мәктәптә 20 малай һәм 10 ҡыҙ белем алған.

Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Жданов Хөснөтдин

**Жданов Хөснөтдин** — мәғрифәтсе, ахун.

1767 йылда Нуғай даруғаһы Меркет-Мең улусы Балыҡлыкүл ауылында тыуған (хәҙерге Ауырғазы районыны). Стәрлебаш мәҙрәсәһен тамамлаған һәм 60 йылдан ашыу ауылында имам-хатиб булып торған. Бер үк ваҡытта уҡытҡан. Мәктәп мәғарифы реформаһы өсөн сығыш яһаған, уҡытыуҙың дини йүнәлешен һәм схоластиканы тәнҡитләгән. Ғәрәп, фарсы телдәрен белгән. Көнсығыш әҙәбиәте белгесе булған. Гуманизм һәм мәғрифәтселек идеялары менән һуғарылған шиғырҙар яҙған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы уның әҫәрҙәре һаҡланмаған.

Хөснөтдин Әждани (Жданов) ахун оҙон ғүмеренең ахырына тиклем, Бохара кеүек сит тарафтарҙағы уҡыу йорттарына ҡарағанда, урындағы мәҙрәсәләрҙә уҡыу күпкә яҡшыраҡ, тигән ҡарашта йәшәгән.

Тыуған ауылында 1869 йыл вафат булған.

## Әҙәбиәт
* Өмөтбаев М. И. Йәдкәр. — Ҡазан, 1897;
* Фәхретдин Р. Аҫар. — 2-се т. — Ырымбур, 1908;
* Хөсәйенов Ғ.Б. Стәрлебаш мәҙрәсәһе //Башҡорт халҡының рухи донъяһы. — Өфө, 2003;
* Кунафин Г. С. Культура Башкортостана и башкирская литература XIX — начала XX века. — Уфа, 2006.

## Һылтанмалар
Ҡуян (Пермь крайы)

**Ҡуян** (*Тасим*; ) — Пермь крайының Пермь районындағы тарихи башҡорт ауылы, Ҡуян ауыл биләмәһенең административ үҙәге. 

## Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1312 кеше теркәлгән.

2002 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1215 кеше теркәлгән.

## Тарихы
Яҙма сығанаҡтарҙа был торлаҡ пункты татар ауылы Ҡуян исеме аҫтында 1689 йылдан алып иҫкә алына башлай. Исеме шәхси төрки исеменән барлыҡҡа килгән. Тарихи сығанаҡтарҙа ауыл шулай уҡ Тасимки, Тасимова, Тасимка тож тип тә исемләнә. 
Ауылда йәшәүселәр ғәйнә ҡәбиләһенә ҡараған мол ырыуы татарҙары.

1816 йылда ауылда 455, ә 1834 йылда 1079 башҡорт йәшәгән. 

XIX быуатта ауылда ике мәсет булған. 

Барлыҡ гәйнә ырыуы башҡорттарының ауылдарынан тик Ҡуян һәм Башҡултай ауылдарында ғына XIX быуатта картуф үҫтерелгән. 
Профессор Ә. З. Әсфәндиәров ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

1942—1956 йылдарҙа ауылда Пермь (Молотов) татар-башҡорт педагогия техникумы эшләгән.

## Билдәле шәхестәре
* Исмәғил Тасимов — Рәсәйҙең тәүге техник юғары уҡыу йорто – Санкт-Петербург тау институтын асыусы рәсәй сәнәғәтсеһе;

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
*
Мирғәзәмов Марат Парис улы

**Мирғәзәмов Марат Парис улы** (26 февраль 1942 йыл) — партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1986—1992 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе.

## Биографияһы
Марат Парис улы Мирғәзәмов 1942 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ы-ның Ҡариҙел районы Ҡариҙел ауылында тыуған.

1961 йылда Өфөләге 1-се техник училищены тамамлай һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә буйынса КПСС-тың ХХII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында башлай. 1966 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң, ошо предприятиела инженер-электрик, артабан участка начальнигы һәм смена начальнигы булып эшләй. Бында ул Советтар Союзы Коммунистар партияһы сафына инә.

1973 йылда Марат Мирғәзәмов партия эшенә саҡырыла. КПСС‑тың Өфө ҡала комитетында инструктор, бүлек мөдире урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1976 йылда КПСС-тың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район комитетының икенсе секретары итеп һайлана. 1980 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының ойоштороу-партия эше бүлеге мөдире урынбаҫары итеп үрләтелә.

1982 йылда Марат Парис улы КПСС‑тың Туймазы ҡала комитетының беренсе секретары итеп һайлана һәм был яуаплы вазифала 1986 йылға тиклем эшләй.

1984 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын (Мәскәү) тамамлай.

1986 йылдан — БАССР Министрҙар Советы рәйесе.

1992 йылдан 1998 йылға тиклем Өфө эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар заводының генераль директоры була.

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Башпромбанктың Директорҙар советы ағзаһы (1994 йылдан) һәм рәйесе (1997 йылдан)
* КПСС-тың Үҙәк Контроль комиссияһы ағзаһы (1990-1991)
* 503-сө Бөрө милли-территориаль һайлау округы буйынса СССР халыҡ депутаты (1989-1991)
* Башҡорт АССР-ының 11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены (2017)
* Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1992)

## Уның тураһында ваҡытлы матбуғат
* [Андрей Назаров поздравил с 80-летием бывшего председателя правительства Башкирии Марата Миргазямова. ИА [Башинформ], 26 февраля 2022 года]
* Романов В. Видные государственные деятели Башкортостана: Марат Миргазямов (К 75-летию).
* Файзрахманов Р. Марат Миргазямов издал книгу. «Республика Башкортостан» гәзите, 2012, 20 ноябрь. 
* 
* Гафурова С. Что предсказал — сбылось... 26 февраля Марату Миргазямову исполняется 70 лет. «Республика Башкортостан» гәзите, 2012, 25 февраль. 
* Марат Миргазямов: Главное - себя не потерять 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Нафиҡов Ғайфулла Нафиҡ улы

**Нафиҡов Ғайфулла Нафиҡ улы** (16 ноябрь 1926 йыл — 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. 1973—1989 йылдарҙа Алма-Ата ҡалаһының Граждандар оборонаһы штабы начальнигы, гвардия подполковнигы. 

## Биографияһы

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡыҙыл Байраҡ ордены (05.06.1945)
* Ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (30.03.1945; 06.04.1985)
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (28.03.1945)
* Өсөнсө дәрәжә Дан ордены (19.09.1944)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография Нафикова Гайфуллы Нафиковича
Лобез

**Лобез** (), (, ) — Польшалағы ҡала, Көнбайыш Помор воеводствоһының Лобез повятына ҡарай. Ҡала-ауыл гмины статусы бар. «Лобез» исеме менән 1275 йылдан билдәле. Майҙан 12,8 км², халыҡ һаны 10 066 кеше (2019). Балтик диңгеҙенә яҡынса 70 км.

## Тарих

### Тарихи демография
Лобез халҡы төрлө йылдарҙа («Кalendarium …», «Städtebuch Hinterpommern» китаптары нигеҙендә).

## Ҡала Президенты

## Фотолар

File:Lobez kosciol kz.jpg|
 File:Kamienica w Łobzie (obok dworca PKP).jpg|
File:Zabytkowa Poczta w Łobzie.JPG|
 File:Zabytkowy dom w Łobzie.jpg|


## Иҫкәрмәләр

Лобез ҡалаһының демографияһы тураһында тулыраҡ мәғлүмәтле мәҡәлә: Лобез тарихы йыляҙмаһы — http://pl.wikipedia.org/wiki/Kalendarium_historii_%C5%81obza
Ғәйтҡолов Даян Булат улы

**Ғәйтҡолов Даян Булат улы** (29 октябрь 1973 йыл) — кинооператор. Мелодрама, детектив, боевик жанрҙарында эшләй.

## Биографияһы
1973 йылдың 29 октябрендә Һарытау өлкәһендә тыуған. Милләте башҡорт. Өфөнөң 20-се мәктәбен тамамлаған.

Мәктәптә уҡыған йылдарында уҡ Малик Яҡшымбәтов уны үҙе төркөмөнә алып, кино төшөрөү серҙәренә өйрәтә. 

ВГИК-ты тамамлағандан һуң Мәскәүҙә эшкә ҡалған. 2002—2014 йылдарҙа 16 фильм төшөрөүҙә ҡатнашҡан.

## Төшөрөшкән фильмдары
* Чужая война (ТВ, 2014)
* Розыск (сериал, 2013)
* Наружное наблюдение (сериал, 2012)
* Сорок третий номер (сериал, 2010)
* Услышь мое сердце (ТВ, 2010)
* Метель (мини-сериал, 2010)
* Эффект домино (ТВ, 2009)
* Всё могут короли (2008)
* Код апокалипсиса (2007)
* Ночь на Земле. Эпизод 6. Москва (2006)
* Русский перевод (сериал, 2006)
* Игра на выбывание (сериал, 2004)
* Красная площадь (мини-сериал, 2004)
* Ундина (сериал, 2003 — …)
* На грани (2002)

## Сығанаҡтар
* Йәштәр традицион мәҙәниәтте аңлаһын тип эшләргә кәрәк — «Йәшлек», 2008, 22 ноябрь.
* Рияз Исхаҡов. «Беҙҙе сағылыштың режиссеры тиҙәр». — «Шоңҡар», 2011 йыл, № 4.
* Даян Гайткулов. kinopoisk.ru
Төньяҡ амурҙары

**Төньяҡ амурҙары** һүҙбәйләнешенең бер нисә төшөнсәһе бар.

* '''Төньяҡ амурҙары''' — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан урыҫ шағиры Денис Давыдов уҡ-йәйә менән ҡораланған башҡорт яугирҙәренә, боронғо грек алиһәһе амурға оҡшатып, биргән баһаһы.
* '''Төньяҡ амурҙары''' — хәрби-тарихи клуб.
* '''Төньяҡ амурҙары''' — Яныбай Хамматовтың китабы.