open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шәмсетдинов

**Шәмсетдинов** — башҡорт ир-ат фамилияһы. Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла ҡулланыла. Шәмсетдин исеменән барлыҡҡа килгән. Топоним булып та йөрөй.
**Шәмсетдинова** — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы. 
## Билдәле йөрөтөүселәр
* Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы (1927—1971) — бейеүсе, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1955).
* Шәмсетдинов Хәмит Мөхәмәҙи улы (1949—2009) — башҡорт театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1991) артисы.
* Шәмсетдинов Яҡуп Мөхәммәт улы — нефтсе.
* Шәмсетдинов Рәшит Мәһәҙей улы (1 март 1951 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт хеҙмәткәре. 
--------
* Шәмсетдинова Римма Фәрит ҡыҙы (23 август 1957 йыл) — бейеүсе, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.
* Шәмсетдинова Рәшиҙә Рәшит ҡыҙы башҡорт шағиры, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Яҙыусылар союздары һәм Халыҡ-ара Әҙәбиәт фонды ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы халыҡ мәғарифы отличнигы.
* Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы (1 июль 1955 йыл ) — композитор. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан АҠШ-тың Вашингтон штаты Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шәмсетдин (исем);
* Шәмсетдин (күл)
Ыуаныш

**Ыуаныш** (*Маныш*, ) — башҡорттарҙың Түбәнге Ағиҙел төркөмө составындағы ҡәбилә.

## Этник тарихы

Ыуаныш ҡәбиләһенең йәшәйеше архив материалдарында ғына бар. Әлеге ваҡытта исеме һаҡланған. 
Сығышы менән ыуаныштар – төркиләшкән фин-уғырҙар. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса сармат-аландарҙан барлыҡҡа килгәндәр.
Ыуаныш ҡәбиләһенең ырыу аралары һәм тамғалары теркәлмәгән.

## Таралыуы
ХIII—ХIV быуаттарҙа ыуаныштар  уран, танып, ун, балыҡсы һәм ғәйнә төньяҡ башҡорт ҡәбиләләре менән бергә Тол, Беүә, Танып һәм Өфө йылғалары буйлап урынлашҡан.
XVII—XVIII быуаттарҙа Танып йылғаһының уң яҡ ярынан Етеҙ Танып һәм Буй йылғаһы үрҙәрендә ярайһы ғына ҙур ерҙәрҙе биләгәндәр.
1739 йылда ике улыҫта – Ыуаныш һәм Түбәнге Уранда 106 ихата иҫәпкә алынып, уларҙа 371 кеше йәшәй. Ваҡыт үтеү менән  башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы кәмей — уларҙың ҡайһы бер өлөшө  Демидовтарға һәм Строгановтарға һатыла, ә башҡа өлөшөндә урыҫ крәҫтиәндәре йәшәй башлай .

## Этноним
Ҡәбиләнең исеме төрки халыҡтар араһында осрамай.
Әлеге ваҡытта боронғо этноним бер нисә татар йәки ҡатнаш ауылдарҙың исемдәрендә бар. Әлеге ваҡытта Ваныш-Алпауыт, Ванышево, Маныш ауылдары бар.

## Иҫкәрмәләр

## Библиография
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., Наука, 1974.
* Янгузин Р. З. Башкирские племена. Уфа: Китап, 1992.

## Һылтанмалар
* Статья в ''Башкортостан:Краткая энциклопедия''
Рәхмәтуллин Шамил Рахман улы

**Рәхмәтуллин Шамил Рахман улы** (1 сентябрь 1930 йыл — 22 апрель 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры, драматург. РСФСР-ҙың (1991), Башҡорт АССР-ының (1976) һәм Татарстан Республикаһының (2000) халыҡ артисы.

## Биографияһы
Шамил Рахман улы Рәхмәтуллин 1930 йылдың 1 сентябрендә Төмән өлкәһенең Каргасок районы Һөрөнтө ауылында тыуған.

1952 йылда Башҡорт дәүләт музыка училищеһының театр бүлеген (педагогы Х. Г. Бухарский) тамамлай, 1959 йылда — А. В. Луначарский исемендәге ГИТИС-ты (Б. В. Бибиков класы) тамамлай.
Башҡортостан театрҙарында: 1952—1954 йылдарҙа — Ауырғазы колхоз-совхоз театрында, 1959 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй.
Драматург булараҡ, Башҡорт академия драма театры, Салауат драма театры, Башҡортостан Республикаһының Милли йәштәр театры сәхнәләрендә «Үлер алдынан» комедияһын (1967), «Түгелмә, шатлығым!» драмаһын (1985), «Алмағастар сәскә атты …» (1990), «Уйынлы-ысынлы» водевилын(1994) ҡуйҙы. Режиссёр булараҡ, Кирәй Мәргән, Ибраһим Абдуллин, Нәжиб Асанбаев, Мөхәммәт Хәйҙәров, Илдар Юзеев, В. Терентьев һәм башҡа яҙыусыларҙың әҫәрҙәре буйынса пьесалар ҡуйҙы.
Радио- һәм телеспектаклдәрҙә уйнай. 1981 йылда «Чио-чио-сан» («Молдовафильм») фильм-операһында киноға төшә.

## Театрҙағы ролдәре
Хужа Насретдин («Хужа Насретдин» комедияһы, Нәҡи Иҫәнбәт), Низами («Кейәү», Хәбибулла Ибраһимов), Әбләй Әүәлбаев («Бажалар», Ибраһим Абдуллин), Талип («Яҙмыштан уҙмыш бар!», Мостай Кәрим — Рифҡәт Исрафилов), Диуана («Ай тотолған төндә», Мостай Кәрим), Ярлыҡапов («Йырланмаған йыр», Мостай Кәрим), Гермес («Ташлама утты, Прометей!», Мостай Кәрим), Аким («Ҡараңғылыҡ хакимлығы», Лев Толстой), Фаюнин («Баҫып инеү», Леонид Леонов), Ҙур сумаҙанлы кеше («Юғалған бер көн», Аяз Ғиләжев), Һатыбал («Мөхәббәткә кәртә юҡ», Наил Ғәитбаев).

## Хәтер
* Өфө ҡалаһында Шамил Рәхмәтуллин йәшәгән йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған.

## Әҙәбиәт
* Башҡорт дәүләт академия драма театры. Төҙөүселәр В .Г .Ғәлимов, C.С.Сәитов. Өфө, 1969.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Татарстан Республикаһының халыҡ артисы (2000)
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1979)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1976)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1966)

## Һылтанмалар
http://ufa-gid.com/encyclopedia/rahmatullin.html
Грузия гербы

**Грузия гербы** — Грузияның 2004 йылдың 1 октябрендә ҡабул ителгән дәүләт символы. Ул ҡыҙыл ҡалҡанға эшләнгән Грузияның ҡурсалаусыһы, дейеүҙе һөңгө менән сәнсеп үлтереүсе Изге Георгийҙың көмөш фигураһынан ғибәрәт. Ҡалҡан грузин монархтары ырыуы Багратиониҙарҙың алтын батша коронаһы менән уратылған, уны ике алтын арыҫлан тотоп тора. Ҡалҡан аҫтына «Берҙәмлектә — көс» тигән девиз яҙылған таҫма бар. Был герб өлөшләтә Багратиониҙарҙың урта быуаттағы гербы нигеҙендә эшләнгән.

## Герб тарихы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Аджария гербы

## Һылтанмалар
* Государственные символы Грузии
* Государственная символика Грузии 
* Герб Грузии
Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт улы

**Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт улы** (27 июль 1887 йыл — 9 октябрь 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары (1921—1923), Башҡортостан Баш суды ағзаһы (1923—1930). Граждандар һуғышында әүҙем ҡатнашыусы.

## Биографияһы
1887 йылдың 27 июлендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Тирмәнйылға ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһы составында) тыуған.

1911 йылда Ҡазанда «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһен тамамлай.

1912 йылдан алып, 1917 йылға тиклем Стәрлетамаҡ өйәҙенең Ергән ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

1917 йылда Һиҙиәт Сәғәҙиев сәйәси эшмәкәрлеккә бирелә һәм Юрматы кантоны округының шура ағзаһы итеп һайлана. 1919 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе комитетының секретары була.

1919 йылда Мәскәүҙә Я. М. Свердлов исемендәге Коммунистик университетты тамамлай.

1919 йылдың октябренән Петроград янындағы Башҡорт ғәскәре төркөмөнә ингән Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы сәйәси бүлегенең мөдире. Петроградты обороналауҙағы ауыр һуғыштарҙа һәм генерал Юденичтың төньяҡ-көнбайыш армияһын ҡыйратыуҙа ҡатнаша.

1920 йылдың мартынан, ул ваҡытта РСФСР-ҙың Финляндия һәм Латвия менән дәүләт сиген һаҡлаған Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһының хәрби комиссары була.

1920 йылдың ноябрендә Һиҙиәт Сәғәҙиев тыуған иленә ҡайта һәм Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының халыҡ мәғариф комиссариаты коллегияһы ағзаһы булып эшләй.

1921 йылдың июленән РКП(б)-ның Башҡортостанөлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире.

1921 йылдың декабрендә Башҡортостан АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары итеп һайлана һәм ошо вазифала 1923 йылдың ғинуарына тиклем эшләй.

1923 йылдың ғинуарында ул үҙ эшмәкәрлеген Башҡортостан Баш суды ағзаһы булып дауам итә. Һуңғараҡ ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының инструкторы була. 

1929 йылда Һиҙиәт Сәғәҙиев һөнәрселек сәнәғәтенең Башҡортостан республика союзының инструкторы була.

1930 йылда эшсе һәм инженер-техник кадрҙар әҙерләү буйынса Тоҡмаҡ (Ҡырғыҙстан) эшселәр факультетының директоры итеп тәғәйенләнә.

1936 йылдың июнендә Һиҙиәт Cәғәҙиевты ҡулға алалар. Бер йылдан һуң иреккә сығарыла һәм элекке вазифаһына кире ҡайтарыла. 1937 йылда тағы ла ҡулға алына һәм атыуға хөкөм ителә. 1957 йылда аҡлана.

Хөкөм эшенән: Башҡорт; белеме тамамланмаған юғары; 1935 йылда ВКПб-нан сығарылған; Ҡырғыҙ ССР-ның Тоҡмаҡ ҡалаһында йәшәй. 1937 йылдың 7 авгусында ҡулға алына. 1937 йылдың 9 октябрендә хөкөм ителә. 1957 йылдың 24 октябрендә аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *[[Таһиров Тойғон Нуриәғзәм улы|Тагиров Т.]]* Суровая проза жизни. — Уфа: Китап, 2004.

## Һылтанмалар
* 
* *Владимир Романов.* Он стоял у истоков народного образования республики (К 125-летию со дня рождения Хидията Сагадиева)// ИА «Башинформ», 27 июля 2012 года.
Аҡмулла (опера)

**Аҡмулла ** — композитор Заһир Исмәғилевтың Ишмулла Дилмөхәмәтов либреттоһына 1986 йылда яҙылған операһы.

Композиторға опера яҙыу уйы 1981 йылда Аҡмулланың 150 йыллығын байрам иткәндә килә. Заһир Исмәғилевтың «Аҡмулла» операһы ике күренештән тора. Операның премьераһы Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында 1996 йылдың 5 октябрендә була.
: Музыкаль етәксеһе һәм дирижеры — М. А. Әхмәтзарипов;
: Режиссерҙары — Р . А. Вәлиуллин;
: Балетмейстеры — А . Х. Зөбайҙуллин;
: Хормейстеры — Э . Х. Ғайфуллина;
: Сценограф Р . М. Арыҫланов.
Беренсе постановкала төп партияларҙа: Й. Ә. Әбделмәнов (Аҡмулла), Ә. С. Хәмбәлиева (Аҡсәскә), С. Ф. Сөләймәнов (Камалетдин), Ф. З. Сәлихов (Хәҙрәт), С. Ә. Асҡаров (Буранғол), Х. Ә. Ишбулдин (Батуч).

Операны икенсе сәхнәләштереү 2006 йылдың 14 сентябрендә була. Постановканы ҡуйыусы музыкаль етәксе — Р. Лютер, ҡуйыусы режиссёр И. Ғәбитов, художник — Р. Арыҫланов, хормейстеры — Э. Ғәйфуллина, А. Белогонова.

Шағир Аҡмулла сығышы менән Дим буйында йәшәүсе мең башҡорттарынан. Операның авторҙары дим һөйләшенең фонетик үҙенсәлектәрен әҫәрҙә ҡулланырға уйлай. Артабан был уйҙан баш тарталар, операны әҙәби башҡорт теленә әйләндерәләр.

## Сюжеты
Операла башҡорт шағиры мәғрифәтсеһе Мифахетдин Аҡмулланың тормош юлының төп ваҡиғалары сағылдырыла. Шағир йәш сағында (23 йәш), урта йәштәрҙә һәм ҡарт ваҡытында (63 йәштә) күрһәтелә. Ишмулла Дилмөхөмөтов операла ысын булған һәм уйлап сығарылған исемдәрҙе ҡатнаштыра. Операның төп геройы — шағирҙың атаһы Камалетдин Исҡужин. Атаһы менән бәхәсләшкәндән һуң шағир ил гиҙергә мәжбүр була.

Либреттола Аҡмулла шиғырҙарына яҙыла. Әҫәрҙә милли калорит сағылыш таба.

Тыуған иленән ситтә йөрөгән күренештәрҙә ҡаҙаҡ халыҡ моңдары ишетелә.

Беренсе күренештә Дим буйы башҡорттары туйы күрһәтелә. Аҡсәскә, Аҡмулланың әйләнеп ҡайтҡанын көтә алмайынса, байға кейәүгә сыға. Ситтә йөрөгән Аҡмулла әйләнеп ҡайта. Ул һөйгән ҡатыны менән иҫәнләшә, Буранғол бай уны мыҫҡыл итә башлай. Артабанғы күренештәрҙә Аҡмулланың образы асыла. Уны үлтерәләр. Үлем алдынан башҡарылған Аҡмулланың «Һуңғы һулышым, килергә ашыҡма» арияһы халҡы менән хушлашыу булып яңғырай.

Операның икенсе редакцияһында күренештәр мәсеткә мәҙин саҡырған аҙан тауыштары менән башлана.

## Бүләктәре
Операны ҡуйыусы композиторға һәм төп партияны башҡарыусы Эмиль Әбдүлмәновҡа Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия тапшырыла.

## Әҙәбиәт
* Галина Г. С. Загир Исмагилов. Уфа, 1997.
* Галина Г. С. Традиции книжного пения в опере З. Исмагилова «Акмулла».
* Очерки по истории башкирской музыки. Уфа, 2006. Вып. 2. С. 51-52.

## Һылтанмалар

*  Т. С. Угрюмова Ст. Опера Акмулла . Башкирская энциклопедия.
Бөтә Башҡорт хәрби съезы

**I Бөтә Башҡорт хәрби съезы** — 1919 йылдың 20-21 февралдә Темәс ауылында Башҡорт ғәскәре делегаттары съезы үтә.

## Тарихы
1919 йылдың 16 февралендә Башҡорт ғәскәре командующийы Ә. Ә. Вәлидов съезды саҡырыу тураһындағы фарманға ҡул ҡуя. Съезд рәйесе итеп И. С. Алкин һайлана.

I Бөтә Башҡорт хәрби съезы эшендә Башҡорт ғәскәренән барыһы 92 делегат ҡатнаша. Уларҙы хәрби формированиеларҙың дөйөм йыйылыштарында һайлайҙар, шулай уҡ Башҡорт хөкүмәтенең һәм Башҡорт мәркәз шураһының ағзалары ла һайлана.

Съезда Башҡорт республикаһындағы социаль-сәйәси хәл, Совет власы менән юғары дәирәләрҙәге һөйләшеүҙәр барышы тураһында, Башҡортостан хәрби-революцион комитеты ойошторолоуы, башҡорт хәрби бүлексәләренең үҙгәртеп ҡороуы хаҡында докладтар яһалды. Үҙ сығышында башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәрҙәренең береһе Гәрәй Ҡарамышев түбәндәгеләрҙе әйтә:«Башҡорттар күп мәртәбә ҡулдарына ҡорал тотоп үҙ азатлығы өсөн көрәштеләр, һәм урыҫ тарихсылары башҡорттарҙың һәр ошондай сығышын «бола» («бунт») тип исемләүендә уларҙың ғәйебе юҡ. Үҙбилдәләнеш өсөн ошо аҙаҡҡы ынтылыштары иҫәп буйынса 88-се „бола“ булып тора.»

Съезд Башҡорт ғәсҡәренең төп өлөшө Ҡыҙыл Армия яғына күсеүен һәм РСФСР составында Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының ойошторолоуын хупланы.

Съезда Башҡортостан хәрби-революцион комитеты һайлана. Уның составына 12 ағза инә: М. А. Кулаев, Ә. Ә. Вәлидов, Г. Б. Ҡарамышев, И. С. Алкин, Ю. Ю. Бикбов, А. К. Әҙеһәмов, У. М. Ҡыуатов, А. Н. Йәғәфәров, Ф. Н. Төхвәтуллин, Ә. Ғ. Ишмырҙин, С. С. Мағазов һәм 6 кандидат (М. Д. Халиков, Я. Ш. Салихов, Н. Т. Таһиров, Т. Ғ. Рәсүлев, Ғ. Я. Айытбаев, Г. Мөхәммәтйәров).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы

**Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы** (1919—1921) — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осоронда Башҡорт частарының хәрби формированиеһы.

## Ойошторолоуы һәм тарихы
Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы РСФСР-ҙың Революцион хәрби советы рәйесе Л. Т. Троцкийҙың 1919 йылдың 5 апрелендә сыҡҡан 615 һанлы фарманына ярашлы Бәләбәй ҡалаһында Башҡорт корпусы хәрбиҙәре һәм Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Өфө өйәҙҙәре новобранецтары иҫәбенә ойошторола.
 
1919 йылдың август айында бригада составында 3-се Башҡорт кавалерия полкы, Башҡорт айырым артиллерия дивизионы (3 батарея), запастағы батальон һ.б. булалар. Бригаданың дөйөм иҫәбе 15 373 кеше тәшкил итә.

Сентябрь айында бригада Петроград гарнизоны составына, ә октябрҙә — Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмөнә инә.

1919 йылдың октябренән башлап Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы составында 1-се, 2-се һәм 3-се башҡорт уҡсылар полктары, 3-се башҡорт кавалерия полкы, Башҡорт айырым артиллерия дивизионы һ.б. булалар.

1920 йылдың башында бригада 7-се армия составына, ә 1920 йылдың май айынан — Петроград хәрби округы составына инә.

Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы частары Петроградты обороналауҙа һәм генерал Н. Н. Юденич етәкләгән Төньяҡ-Көнсығыш армияһын ҡыйратыуҙа ҡатнаша.

1919 йылдың декабрендә Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы Финляндия, ә 1920 йылдың май айынан — Латвия менән дәүләт сиктәрен һаҡлау өсөн күсерелә.

1921 йылдың яҙында Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы тарҡатыла.

## Командующийҙар
* Х. Н. Әхмәров (1919 йылдың авгусынан);
* Х. Ф. Әлишев (1920 йыл башынан);
* Ә. Х. Тереғолов (1920 йылдың сентябренән — 1921 йылдың февраленә тиклем).

## Айырма билдәләре
Еңгә беркетелә торған билдә Башҡорт төркөмө ғәсҡәрҙәре шәхси составының айырмалы билдәһе була. Ул йәшел төҫтәге ромбтан ғибәрәт була. Ромбтың ситтәре алтын бау менән ҡаймаланған. Ромб уртаһында алтын еп менән сигелгән ярым ай һәм йондоҙ урын алған. Бынан тыш, еңгә беркетелгән билдәләрҙең башҡа төрҙәре лә булған: ромбһыҙ ҡыҙыл йондоҙ һәм ярым ай (гимнастеркала), ҡыҙыл ҡаймалы йәшел ромб.

## Наградалары

1920 йылдың 27 майында фронттарҙа һуғышҡан башҡорт частарының вәкилдәренең Революцион хәрби советы рәйесе Ф. Ә. Әхмәҙуллин Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты исеменән өс башҡорт полкына байраҡтар тапшыра. Хәҙерге көндә был байраҡтарҙың икеһе Башҡортостан Республикаһының милли музейында һаҡлана.

## Әҙәбиәт
* *Багаутдинов Р. О.* Участие башкир в Белом движении (1917—1920). — Уфа, 2009.
* *Таймасов Р. С.* Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.). — Уфа, 2009. — 200 с. — ISBN 978-5-7477-2159-3.
* *Туракаев И.* Башкирские части в гражданскую войну. — Уфа, 1929.
* ''Ярмуллин А. Ш.'' Башҡорт ғәскәрҙәренең Петроградта нәшер ителгән «Бәхет көнө» журнал-альбомы. Ватандаш. 2007, № 1.  C. 47—72  (башк.)

## Иҫкәрмәләр




## Һылтанмалар
* 
* 
* 
* «Башкортостан: становление республики» на YouTube
Хәбибуллин

**Хәбибуллин** — ир-ат фамилияһы. Хәбибулла исеменән барлыҡҡа килгән. Төрки халыҡтарҙа киң ҡулланыла.

**Хәбибуллина** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы (7 ғинуар 1903 йыл — 19 сентябрь 1969 йыл) — башҡорт опера йырсыһы. Башҡорт АССР-ының (1942) һәм РСФСР-ҙың (1949) атҡаҙанған, Башҡорт АССР-ының (1947) һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1955).
* Хәбибуллин Руслан Әмин улы  (27 март 1966 йыл) — опера йырсыһы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2002). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге Асыҡ республика вокалистар конкурсы лауреаты (Өфө, 1997).
* Хәбибуллин Мөбәрәкша Сафиулла улы  (23 апрель 1917 йыл — 9 ноябрь 1997 йыл — нефтсе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

----
* Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙы (5 март 1943 — 22 декабрь 2016) — эстрада артисы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1977) һәм халыҡ (1987) артисы.
* Хәбибуллина Рабиға Хисмәт ҡыҙы  (1914 йыл — 1979 йыл) — СССР хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. КПСС-тың Туймазы райкомының икенсе, беренсе секретары, Башҡорт АССР-ының социаль тәьминәт министры.
* Хәбибуллина Айгөл Рәфҡәт ҡыҙы  (4 ноябрь 1973, Ишембай ҡалаһы) ― этнограф. Доцент, тарих фәндәре докторы (2011), профессор (2012).
* Хәбибуллин Равмер Хәсән улы (10 июль 1933 йыл — 31 август 2011 йыл) — совет хужалыҡ һәм партия эшмәкәре, 1987—1990 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.
Яруллин Хәмит Ғатаулла улы

**Яруллин Хәмит Ғатаулла улы** (25 февраль 1935 йыл — 5 июнь 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог. 1961 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы.

## Биографияһы
Хәмит Ғатаулла улы Яруллин 1935 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Ахун ауылында тыуған.

1954—1959 йылдарҙа А. В. Луначарский исемендәге Дәүләт театр сәнғәте институтында (ГИТИС) (педагогтары Б. В. Бибиков һәм О. И. Пыжова) уҡый.

### Хеҙмәт эшмәкәрлеге
* 1959—1987 йылдарҙа, 1998 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры артисы.
* Бер үк ваҡытта 1961—1980 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында, ә 1970—1971 йылдарҙа — Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта. «Алтын атлы һыбайлы» (1980), «Ауыл өҫтөндә йәйғор» (2001) фильмдарында төшә.
* 1987—1992 йылдарҙа — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы режиссёры (Аҡмулла, Кәрим Тинчурин, Сыңғыҙ Айытматов әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр ҡуя).
* 1992—1998 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры артисы.

Хәмит Яруллин — 1961 йылдан алып театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы.

2015 йылдың 5 июнендә Өфөлә вафат була. Тыуған ауылы Ахунда ерләнә.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Гнат һәм Сват («Бесталанная», И. Карпенко-Карого), Фердинанд («Мәкер һәм мөхәббәт», Ф. Шиллер), Зәкир («Ҡара йөҙҙәр», М. Ғафури), Тибальд («Ромео һәм Джульетта», У. Шекспир), Джильберт («Мария Тюдор», В. Гюго), Язалаусы («Салауат. Өндәге ете төш», М. Кәрим), Сергей Чекмарев («Онотма мине, ҡояш!» А. Абдуллин), Львов («Иванов», А. П. Чехов), Яков («Һуңғылар», А. М. Горький), Бабаев («Грех да беда на кого не живет», А. Н. Островский), Ир («Улар дүртәү», Г. Запольская), Марат («Ул ҡайтты»), Шағир («Шоңҡар», икеһе лә — А. Атнабаевтыҡы), Айбулат («Зәйтүнгөл»), Әбүбәкер («Ҡыҙыл паша», икеһе лә — Н. Асанбаевтыҡы), Ленин («Өсөнсө патетик», Н. Погодин), Мәркиз («Әсәйемдең сал сәстәре», Мирзаһитов), Гәлимйән («Башмағым», Ибраһимов), Рәсих («Онотолған ант», Абдуллин), Тимаҡ («Зимагорҙар», Мифтахов), Хәсән («Торналар ҡайта», Йомағолов), Ильяс («Ҡыҙ урлау»), Ильдар («Айгөл иле»), Әҙәмшах («Ташлама утты, Прометей!») — бөтәһе лә Мостай Кәримдеке; Банко («Макбет», Шекспир), Муров («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр», Островский), король Эдвард («Ричард III», Шекспир), Муса («Париж башҡорто», Рафиҡов), Төйлөгән («Эх, Өфө ҡыҙҙары!», Абдуллин), Ҡотлобай («Мөхәббәткә кәртә юҡ», Ғәитбаев), Джерри («Хәйерле иртә, Энид!», Вуди Аллен).

## Фильмография
* 1980 — Алтын атлы һыбайлы — *ҡарт*
* 2001 — Ауыл өҫтөндә йәйғор

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1985)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1977)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972)
* Салауат районының почётлы гражданы.

## Хәтер
* 2012 йылда Ахун урта мәктәбенең тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында артисҡа арналған мөйөш асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Атнабаева З. Яҙмыштар. Ролдәр. Яҙмыштар. — Өфө, 2008.
* Башҡорт дәүләт академия драма театры. Төҙөүсе В. Г. Ғәлимов, С. С. Сәитов. — Өфө, 1969.

## Һылтанмалар
*    
* http://encycl.bash-portal.ru/jarullin.htm
Яхина Әнисә Алтынтимер ҡыҙы

**Яхина Әнисә Алтынтимер ҡыҙы** (11 май 1952 йыл) — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының нәфис һүҙ жанры артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).

## Биографияһы
Әнисә Алтынтимер ҡыҙы Яхина 1952 йылдың 11 майында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Табылды ауылында тыуған.

Өфө дәүләт сәнғәт институты театр факультетының «Театр һәм кино артисы» бүлеген тамамлай.
Үҙенең ижад юлын 1976 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһында нәфис һүҙ жанры артисы булып башлай. Әнисә Яхина филармонияла һәм республика кимәлендә үткән бик күп концерттарҙың алып барыусыһы булараҡ сығыш яһай, эстрадала ла, музыкаль-әҙәби лекторийҙа ла берҙәй ныҡышмал эшләй. Аҙағыраҡ Әнисә Яхина Башҡорт дәүләт филармонияһының художество етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрен һәм башҡорт әҙәбиәте декадаларын, Татарстанда (Ҡазан) Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрен үткәреүҙә ҡатнаша.
2002—2005 йылдарҙа Әнисә Алтынтимер ҡыҙы Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының сәнғәт бүлеген етәкләй.

## Ижады
Әнисә Яхина Башҡортостандың халыҡ шағирҙары Мостай Кәрим, Рәми Ғарипов, Рафаэль Сафин, Әнғәм Атнабаев шиғырҙарына йөҙләгән концерт программалары — «Мин яратам һине, тормош», «Мин ғашиҡмын донъяға», Рауил Бикбаевтың «Халҡыма хат» һәм Абдулхаҡ Игебаевтың «Ер-әсә» поэмаларына әҙәби кисәләр үткәрә. Салауат Низаметдиновтың музыкаһына Башҡортостан Республикаһының милли симфоник оркестрына ҡушылып, Рәми Ғариповтың «Баш эйеү — 1937 йыл» поэмаһы буйынса монументаль поэтик представлениены башҡарыусы була. Концерт программалары менән республиканың барлыҡ ҡала һәм райондарын урап сығыуҙан тыш, Мәскәү, Санкт -Петербург ҡалаларында, Төмән, Ырымбур, Силәбе, Свердловск өлкәләрендә, Пермь крайында, Эстония, Ҡаҙағстан илдәрендә һәм Испания (1996) тамашасылары алдында сығыш яһай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1988)

## Һылтанмалар
*     
* http://img-fotki.yandex.ru/get/9825/36256508.2f/0_7769b_bd9e72dc_orig
* http://kulturarb.ru/ba/person/?ELEMENT_ID=14321
Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы

**Абсатарова Гүзәл Рәшит ҡыҙы** (1 октябрь 1957 йыл) — бейеүсе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы.

## Биографияһы
Гүзәл Рәшит ҡыҙы Абсатарова 1957 йылдың 1 октябренда Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы лә тыуған.

1996 йылда  Рәсәй театр сәнғәте Академияһын (педагогтары Е. П. Валукин һәм Л. М. Таланкина) тамамлай.
1973 йылдан — Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, ә 1991 йылдан — педагог-репетиторы.
2004 йылдан Көнсығыш экономик-гуманитар академияла, ә 2008 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта.

## Бейеү партиялары
«Азамат», «Арагон хотаһы», «Бөрйән ҡыҙҙары» («Бурзяночки»), «Дуҫлыҡ» («Дружба»), «Ете кыҙ», «Заһиҙә» (ҡара «Мөғлифә»), «Ҡумыҙ менән бейеү» («Танец с кубызом») һәм башҡалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1986)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1989)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1998)

## Һылтанмалар
* 
* http://lawsrf.ru/region/documents/863130/

## Иҫкәрмәләр
Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы

**Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы** (1919—1920) — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осорондағы башҡорт частарының хәрби формированиеһы.

## Ойошторолоуы һәм тарихы
Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы РСФСР-ҙың Революцион хәрби советы рәйесе Л. Д. Троцкийҙың 1919 йылдың 5 апрелендәге 615-се һанлы бойороғона ярашлы Саранск ҡалаһында Башҡорт корпусының һәм мобилизацияланған новобранецтар базаһында Башҡорт айырым бригада булараҡ ойошторола.

Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының составына 1-се (ком. Ә. Х. Тереғолов) һәм 2-се (ком. И. Е. Исхаҡов) Башҡорт уҡсылар полктары, 1-се (ком. У. Н. Тереғолов) һәм 2-се (ком. Х. Ф. Әлишев) Башҡорт кавалерия полктары инә. Дөйөм һаны 2 972 кеше (1919 йылдың июль айына) тәшкил итә.

1919 йылдың июлендә дивизия 14-се армия, сентябрь 1919 йылдың сентябрендә — Петроград гарнизонына, ә октябрь айында — Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө составына инә.

1919 йылдың июль-октябрь айҙарында Бахмач, Харьков һәм Полтава ҡалалар янында генерал А. И. Деникин армия частарына ҡаршы алыша. Ҙур юғалтыуҙар булғанлыҡтан, 1-се һәм 2-се Башҡорт уҡсылар полктары Берләшкән (йыйылма) башҡорт уҡсылар полкына (ком. Ә.Х. Тереғолов), ә 1-се һәм 2-се Башҡорт кавалерия полктары — Берләшкән (йыйылма) башҡорт кавалерия полкына үҙгәртеп формалаштырыла.

1919 йылдың сентябренән дивизия Петроград ҡалаһына йүнәлтелә. Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы частары Петроград ҡалаһының оборонаһында һәм Ямбург операцияһында ҡатнаша.

Дивизияның сәйәси бүлеге «Салауат» гәзитен сығара (редакторы — А. Ғисмәти).

1920 йылдың ғинуарынан Новгород губернаһында урынлаша. 1920 йылдың май айында Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы тарҡатылғандан һуң, уның частарын 1-се Башҡорт кавалерия полкына беркетәләр. Шул уҡ йылдың июнь айында Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы М. Л. Мортазиндың Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы составына инә.

## Командующийҙары
* А . М. Ахлов

## Айырыу билдәләре
Еңгә беркетелә торған билдә Башҡорт төркөмө ғәсҡәрҙәре шәхси составының айырмалы билдәһе була. Ул йәшел төҫтәге ромбтан ғибәрәт була. Ромбтың ситтәре алтын бау менән ҡаймаланған. Ромб уртаһында алтын еп менән сигелгән ярым ай һәм йондоҙ урын алған. Бынан тыш, еңгә беркетелгән билдәләрҙең башҡа төрҙәре лә булған: ромбһыҙ ҡыҙыл йондоҙ һәм ярым ай (гимнастеркала), ҡыҙыл ҡаймалы йәшел ромб.

## Наградалары
РККА-ның 7-се армия Революцион хәрби советы тарафынан хәрби байраҡ менән бүләкләнә.

## Әҙәбиәт
* 
* 
* *Туракаев И.* Башкирские части в гражданскую войну. — Уфа, 1929.
* ''Ярмуллин А. Ш.'' Башҡорт ғәскәрҙәренең Петроградта нәшер ителгән «Бәхет көнө» журнал-альбомы. Ватандаш. 2007, № 1. C. 47—72 

## Иҫкәрмәләр




## Һылтанмалар
* 
* Хәрби тарихы башҡорттар: энциклопедия / л. ред. А. З. Асфандияров. — Өфө: Башкирская энциклопедия, 2013. — 432 с. — ISBN 978-5-4466-0040-3.
* *Ярмуллин А. * Ш.* Башҡорт армияһы тарихынан. — Өфө: Китап, 2012. — 277 с. — ISBN 978-5-295-05503-4.
* «Башҡортостан: республикаһы барлыҡҡа килеүе» на YouTube
Арыҫланова Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы

**Арыҫланова Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы **(31 ғинуар 1919 йыл — 27 ғинуар 2012 йыл) — театр актёры. 1951 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974).

## Биографияһы

Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы Арыҫланова 1919 йылдың 31 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Күҙәй ауылында тыуған.
1940 йылда Өфө театраль-сәнғәт училищеһын тамамлай һәм Яңауыл колхоз-совхоз театрына эшкә ебәрелә.

1941—1942 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының эстрада бригадаларында эшләй, 1949—1987 йылдарҙа — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры артисы.

Уның репертуары төрлө сәхнә жанрҙарын үҙ эсенә ала. Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы Мостай Кәрим, Назар Нәжми, Әнүәр Бикчәнтәев, Сәғит Мифтахов, Кирәй Мәргән, Ярулла Вәлиев әҫәрҙәре буйынса ҡуйылған бик күп радио- һәм телеспектаклдәрҙә ҡатнаша. Классик драмаларҙа артистың персонаждары характер тәрәнлеге менән айырылып тора. Моңло тауышы, сағыу дикцияһы, сәнғәт донъяһына, сәхнәгә ғашиҡ ябай ауыл ҡыҙын ҙур бейеклектәргә күтәрә.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* *Ғәлимә* — «Ҡара йөҙҙәр», Ғайнан Әмири
* *Валя Ғәлимова* Мәжит Ғафуриҙың шул уҡ исемдәге повесы буйынса.
* *Зөлфиә* — «Бажалар», Ибраһим Абдуллин.
* *Мөнирә* — «Үҙебеҙ һайлаған яҙмыш», Туфан Миңнуллин.
* *Ксения* — «Һынылыш», Борис Лавренев.
* *Анисья* — «Ҡараңғылыҡ хөкөм һөргәндә», Лев Толстой.
* *Курицына* — «Бәлә кеше башынан йөрөмәй», Александр Островский.
* *Синьора Капулетти* — «Ромео һәм Джульетта», Уильям Шекспир.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Эстрада артистарының Бөтә Рәсәй конкурсы дипломанты (1960 һәм 1968 йылдар)
* Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974)

## Ғаиләһе
Ире — Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы, Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1956).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* http://www.agidel.ru/?param1=14325&tab=7 
* http://proufu.ru/obcestvo/item/22472-skonchalas-narodnaya-artistka-respubliki-bashkortostan-zakiya-arslanova.html
* http://sterlegrad.ru/newsrb/community/37545-ushla-iz-zhizni-narodnaya-artistka-bashkirii-zakiya-arslanova.html
Башҡорт айырым корпусы

**Башҡорт айырым корпусы** — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Башҡорт армияһының формированиеһы.

## Ойошторолоуы һәм тарихы
Башҡорт хәрби советының 1918 йылдың 7 сентябрҙә сыҡҡан фарманына ярашлы Башҡорт айырым корпусы Ырымбур ҡалаһында ойошторолған. 1918 йылдың 17 сентябрендә Халыҡ армияһы ғәскәрҙәренә фарман аша еткерелә. Корпус Башҡорт ғәскәре составына инә, бер үк ваҡытта 1918 йылдың сентябрь уртаһынан — Халыҡ армияһына (Комуч), ә сентябрь айының өсөнсө өлөшөндә — Рәсәй армияһына буйһона.

Корпус составында 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы, 1918 йылдың октябренән Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкы һәм 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы була. Башҡорт айырым корпусы яугирҙарының һаны 7 800 кеше тәшкил иткән була.

1918 йылдың 25 октябрендә бөтә пехота берләшмәләре һәм частары уҡсылар берләшмәләре һәм частары итеп үҙгәртелә.

1918 йылдың сентябрендә корпустың 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полктары Орск ҡалаһы өсөн алыш алып бара, 1918 йылдың октябрендә 3-сө Башҡорт пехота полкы Сызрань ҡалаһының оборонаһында ҡатнаша, 1918 йылдың октябрь-ноябрь айҙарында 1-се, 2-се, 4-се һәм 5-се Башҡорт пехота полктары, 2-се Башҡорт уҡсылар полкы Аҡтүбә фронтында РККА-ға ҡаршы һуғыша.

1918 йылдың 16 октябрендә КОМУЧ-тың барлыҡ ҡораллы көстәре Юғары баш командующийы штаб начальнигы С. Н. Розанов фарманына ярашлы Башҡорт айырым корпусы тарҡатыла. 1918 йылдың 21 октябрендә корпустың уҡсылар полктары  1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһына әүерелә, ә кавалерия полктары Башҡорт Хөкүмәтенең ҡарамағында ҡала.

1918 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт хәрби советының рәйесе Ә. Ә. Вәлидов Башҡорт ғәсҡәренә үҙенең фарманы менән был корпустың дивизияға үҙгәртеп ҡоролоуы тураһында иғлан итә.

## Командующийҙары
* генерал-лейтенантХ. И. Ишбулатов.

## Наградалары
* 2-се Башҡорт пехота полкы «Рәхмәтле Екатеринбургтан — ҡаһарман азат итеүселәргә» яҙыулы байраҡ менән бүләкләнә (1918);
* 4-се Башҡорт пехота полкын Орск ҡалаһында йәшәүселәр байраҡ менән бүләкләй (1918).

## Әҙәбиәт
 
* 
* *Багаутдинов Р. О.* Участие белых башкирских национальных частей на Екатеринбургском фронте // II Емельяновские чтения: Материалы Всероссийского научно — практической конференции (Курган, 11 — 12 мая 2007 г.). — Курган: Изд.-во Курганского гос. ун-та, 2007. — 293 с. С. 135—136.
* Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925): документы и материалы в 4-х томах / сост. Б. Х. Юлдашбаев. — Уфа: Китап, 2002.
* *Туракаев И.* Башкирские части в гражданскую войну. — Уфа, 1929.
* Башкирский корпус на Востоке России 
* Войсковое управление Правительства Башкурдистана 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
*
Перекоп (күнекмә корабы)

** «Перекоп» хәрби күнекмә карабы** — 1 рангалы карап.

Карап 887-се проект буйынса («Смольный») төҙөлгән. Һыуға Польшаның Щецин суднолар верфендә 1976 йылдың 11 декабрендә СССР Хәрби диңгеҙ флоты көнөндә төшөрөлгән. Хәҙерге радиотехника һәм навигация ҡорамалдары менән ҡоралландырылған. Шулай уҡ хәрби ҡоралдары ла бар. Карапта уҡыу өсөн хәрби кластар, уҡыу аудиториялары, астрономик палуба, алты ишкәкле ял (кәмә), караптың тормошо өсөн кәрәшкә әҙерләү отсегы бар.

2015 йылдың 14 сентябренә ҡарата торошо буйынса, Болгарияның Варна портында төҙөкләндереү эшендә тора.

## Һүрәттәр

Image:Perekop1.jpg|
Image:Perekop2008.jpg|
Image:Perekop2.jpg|


## Һылтанмалар

## Иҫкәрмәләр

 Учебные корабли типа «Смольный», проект 887 
* корабль «Перекоп» Балтийского флота вышел в дальний поход вокруг Европы 
* отправился в морской поход вокруг Европы 
* Фотоотчет о дальнем походе учебного корабля «Перекоп» в 2008 году — 728 фото 
* Энциклопедия кораблей — «Серия 887»
Башҡорт ирекле отрядтары

**Башҡорт ирекле отрядтары** — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы башҡорт частәренең хәрби формированиелары.

## Ойошторолоуы һәм тарихы
Башҡорт ирекле отрядтары Башҡорт хәрби советы фарманына ярашлы 1918 йылдың июль — август айҙарында «Бәләкәй Башҡортостан» территорияһында ойошторола. Барыһы 13 башҡорт ирекле отрядтар ойошторола. Улар кантондар исемдәре менән тап килтерелеп атала: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Дыуан, Ҡыпсаҡ, Көҙәй, Ҡошсо, Табын, Тамьян-Ҡатай, Тоҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан. Хәрби ғәмәлдәрҙең бөтөүе менән отрядтарҙы кантон милиция органдарына әүерелдереү һәм уларҙы Башҡорт Хөкүмәтенең эске эштәр бүлеге ҡарамағына тапшырыу күҙ уңында тотола ине.

Башҡорт ирекле отрядтары Башҡорт ғәскәре составында иррегуляр частар булараҡ тора. Отрядтар Башҡорт хәрби советы янындағы ирекле отрядтарҙың махсус бүлегенә ҡарай, ә октябрҙән — Башҡорт ғәсҡәри идаралығына.

Башҡорт ирекле отрядтарының төп бурысы кантон хакимиәте органдарын һаҡлау булып тора. Шул уҡ ваҡытта 1918 йылдың июль — сентябрь айҙарында отрядтарҙың бер өлөшө В. К. Блюхерҙың Йыйылма Урал отрядына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.

1918 йылдың октябрендә Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Тоҡ-Соран һәм Үҫәргән отрядтары һәм махсус команда Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге Башҡорт айырым ирекле кавалерия полкына берләштерелә.

1918 йылдың декабрендә — 1919 йылдың февралендә Табын, Тамьян-Ҡатай һәм Юрматы башҡорт ирекле отрядтары Ырымбур менән Стәрлетамаҡ ҡалалары араһында фронт линияһының бер участкаһында оборона тоталар.

1919 йылдың февралендә Башҡорт ирекле отрядтары үҙ-үҙҙәрен тарҡата.

## Айырыу билдәләре

## Әҙәбиәт
* 
* *Багаутдинов Р. О.* Участие белых башкирских национальных частей на Екатеринбургском фронте // II Емельяновские чтения: Материалы Всероссийского научно — практической конференции (Курган, 11 — 12 мая 2007 г.). — Курган: Изд.-во Курганского гос. ун-та, 2007. — 293 с. С. 135—136.
* Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925): документы и материалы в 4-х томах / сост. Б. Х. Юлдашбаев. — Уфа: Китап, 2002.
* *Туракаев И.* Башкирские части в гражданскую войну. — Уфа, 1929.
* Башкирский корпус на Востоке России 
* Войсковое управление Правительства Башкурдистана 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ''Таймасов Р. С.'' Башкирские добровольческие отряды.// Статья в Башкирской энциклопедии 
* 
* 
*
Яруллин

**Яруллин** — башҡорт фамилияһы. Ярулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындай фамилиялы кешеләр бар.

* Яруллин Ғималетдин Минһаж улы (1957) — башҡорт журналисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2014).
* Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы (1938—2009) — композитор, педагог. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
* Яруллин Рауил Рафаэль улы (1961) — ғалим-иҡтисадсы. 
* Яруллин Сибәғәт Әсҡәдулла улы (1951—2014) — баянсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* Яруллин Харис Хафиз улы (1924 йыл —1987) — ғалим-физиолог. 
* Яруллин Хәйбулла Ярулла улы (1908 йыл—1942) — өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
* Яруллин Хәмит Ғатаулла улы (1935—2015) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, режиссёр һәм педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1985) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977) артисы. 
----
* Яруллина Нурия Кинжәбай ҡыҙы (1951) — уҡытыусы, журналист. 
## Иҫкәрмәләр
Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы

**Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы**, псевдонимы **Хажи Бохарский** (1 ғинуар 1899 йыл — 13 май 1974 йыл) — актёр, режиссёр, педагог. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1944). СССР Театр эшмәкәрҙәре Союзы ағзаһы (1938). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955) кавалеры.

## Биографияһы
Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы Ғәлимов 1899 йылдың 1 ғинуарында Ҡазан губернаһының Свияж өйәҙе Сатламыш ауылында (хәҙер Татарстан Республикаһының Апастов районына инә) тыуған.

1918 йылда Ҡыштым һөнәрселек училищеһын тамамлай. 1931—1933 йылдарҙа Мәскәү театр училищеһы-производство комбинатында уҡый.

1919 йылдан Златоуст ҡалаһында халыҡ мәғарифы системаһында һәм һәүәҫкәр театрҙа артист — режиссёр булып эшләй. 

1923—1968 йылдарҙа — Башҡорт академия драма театры артисы, режиссёры, администраторы, директоры һәм художество етәксеһе, театр музейының мөдире. 

1926—1952 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Башҡорт театр-сәнғәт училищеһында уҡыта.

Режиссёр булараҡ У. Шекспирҙың «Отелло», «Мөхәббәт һәм нәфрәт», «Бай һәм хеҙмәтсе», «Фетнә» («Мятеж» Д. А. Фурманов романы буйынса), «Любовь Яровая» (К. А. Тренёв), «Күтәрелгән сиҙәм» («Поднятая целина», М. А. Шолоховтың шул уҡ исемле романы буйынса), «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт» («Дружба и любовь», Мифтахов) һәм башҡа спектаклдәрҙе сәхнәгә сығара.

1974 йылдың 13 майында Өфө ҡалаһында вафат була. Өфөлә ерләнгән.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
Ҡолой Балтасов («Салауат», Б.Бикбай), Мамаев («Балҡанда, йәки Зимагорҙар», С. М. Мифтаховтың «Зимагорҙар» пьесаһы буйынса), Сәлих-бай («Бай һәм хеҙмәтсе», Х. Н.Хәмзә), Добчинский («Тикшереүсе» — «Ревизор», Н. В. Гоголь), Шмага («Ғәйепһеҙ ғәйеплеләр» — «Без вины виноватые», А. Н. Островский), фон Кальб һәм Вурм («Мәкер һәм мөхәббәт» — «Коварство и любовь», Ф.Шиллер).
1940 йылда Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы «Салауат Юлаев» фильмында Рыҫбай ролендә киноға төшә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1940)
* БАССР-ҙың халыҡ артисы (1944)
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1955).

## Әҙәбиәт
* Зөбәйеров Ә.Ф. Башҡорт дәүләт күсмә театры ауылдарҙа. Өфө, 1928;
* Мәһәҙиев М.Ә. Театр тураhында: Мәҡәләләр йыйынтығы. Өфө, 1962.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 120-121 с. ISBN 5-295-02294-3.
*Дом, в котором жил Галимов - Бухарский Х. Г. Коммунистическая улица, 54*.

## Хәтер
Өфөлә Ғәлимов Хажиәхмәт Ғирфанетдин улы йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Һылтанмалар
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/buharsk.html
*  Башҡорт энциклопедияһында мәҡәлә
Башҡорт корпусы

**Башҡорт корпусы** — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.

## Ойошторолоуы һәм тарихы
Башҡорт ғәскәре командующийы Ә. А. Вәлидовтың 1919 йылдың 26 ғинуарындағы фарманына ярашлы Ырымбур өйәҙенең Ермолаевка ауылынан йыраҡ түгел ерҙә тарҡатылған 9-сы Башҡорт уҡсылар дивизия полктарынан (3-сө Башҡорт уҡсылар полкынан башҡа) төҙөлә.

Башҡорт корпусы составына инделәр:
* 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы (1-се, 2-се һәм 4-се Башҡорт уҡсылар полктары);
* 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы (5-се, 6-сы Башҡорт уҡсылар һәм 1-се, 2-се Башҡорт кавалерия полктары).
Башҡорт корпусы Ырымбур һәм Стәрлетамаҡ ҡалалары араһындағы фронт линияһында оборона тота. РККА-ның 1-се армияһы уға ҡаршы тора. 

Башҡорт Хөкүмәтенең 1918 йылдың 16 февралендәге фарманына ярашлы башҡорт корпусы частәренең РККА яғына күсеүе башлана. Башҡорт частары һәм Ҡыҙыл Армия аҡтарға ҡаршы берләшкән хәрби ғәмәлдәрен башлай. Әммә барыһы ла күсеү менән ризалашмай һәм аҡтар яғында үҙенең отрядтары менән Муса Мортазин, Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғалиев, Ғәлимйән Таған һ. б. тороп ҡала.

РККА-ның 1-се армияһына күскән саҡта корпус составында булалар:
* 1-се Башҡорт уҡсылар полкы — 800 кеше,
* 2-се Башҡорт уҡсылар полкы — 715 кеше,
* 4-се Башҡорт уҡсылар полкы — 650 кеше,
* 5-се Башҡорт уҡсылар полкы — 720 кеше,
* 6-сы Башҡорт уҡсылар полкы — 650 кеше,
* 1-се Башҡорт кавалерия полкы — 540 кеше,
* 2-се Башҡорт кавалерия полкы — 1100 кеше,
* Башҡорт запастағы полк — 570 кеше,
* Махсус Үҫәргән кавалерия батальоны — 210 кеше,
* Каруанһарай командаһы — 285 кеше,
* Комендант, ҡараул, конвой, этап, обоз, элемтә, сапер командалары һәм Башҡорт хөкүмәте янындағы айырым комендант ротаһы — барлығы 6 556 кеше.
1919 йылдың март башында РККА ның 1-се армия командованиеһы Башҡорт корпусын тарҡата.

## Корпус командующийҙары
* Ә. А. Вәлидов (1919 йылдың ғинуарынан);
* Ваҡытлыса вазифаны башҡарыусы И. С. Алкин (1919 йылдың февраль уртаһынан).

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Ишморатов

**Ишморатов** — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.

**Ишморатова** — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.

## Билдәле йөрөтөүселәр
* Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы (1913—1.02.1945), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир,  112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының орудие командиры, старшина. 
* Ишморатов Миңлерәйес Миңлеғәли улы  (25.10.1940), ауыл хужалығы, партия һәм дәүләт органдары ветераны, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе» һәм Халыҡтар дуҫлығы ордендары кавалеры. Ауырғазы (2000) һәм Стәрлетамаҡ райондарының (2008) почётлы гражданы.
* Ишморатов Хажиәхмәт Вәлиәхмәт улы (1909 — ?), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец. 
* Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы (2.02.1960), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2004). 
* Ишморатов Ғүмәр Йосоп улы (28.09.1951), ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). А. Н. Несмеянов исемендәге премия лауреаты (1999). 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе (2023).

----
* Ишморатова Наилә Мәүлитйән ҡыҙы (28.09.1954), ғалим-химик. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2010).
* Ишморатова Майя Мөнир ҡыҙы (27.05.1966), ғалим-ботаник. Рәсәй Тәбиғәт фәндәре Академияһының мөхбир ағзаһы, биология фәндәре докторы (2004), профессор (2011). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. 
* Ишморатова Светлана Ирек ҡыҙы (1972), биатлонсы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Рәсәй Биатлонсылар союзының идара ағзаһы.
Бәкеров

**Бәкеров** — башҡорт фамилияһы. Мәғәнәһе  өйрәнеүсе, тикшереүсе тигәнде аңлата.

* ** [[Бәкеров Филарит Абдулғәзим улы]] ** (1950 - 2013) — театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
* ** [[Бәкерова Миңниса Миңлевәли ҡыҙы]]** (1947) — Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театры артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.

## Әҙәбиәт
* Төпәйев С.Х. Башҡорт фамилиялары. Өфө. 2008
Белов Владимир Викторович

**Белов Владимир Викторович** (1 октябрь 1960 йыл) — Рәсәй опера йырсыһы (тенор), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2003), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).

## Биографияһы
Владимир Викторович Бело́в 1960 йылдың 1 октябрендә БАССР-ҙың Дәүләкән ҡалаһында тыуған.

1988 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (М. Ғ. Мортазина класы) тамамлай. 1987—1988 йылдарҙа һәм 1990 йылдан алып — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында солист, 1988—1990 йылдарҙа — Свердлов опера һәм балет театрында, 1997—2003 йылдарҙа — Прага дәүләт операһында, 2003 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Милли симфоник оркестры директоры.
И. К. Архипова һәм М. Л. Биешу менән бергә сығыш яһай. Рәсәй, Германия, Италия, АҠШ, Франция, Япония буйлап гастролдәрҙә йөрөй.

## Вокаль партиялары
Ротшильд («Ротшильд скрипкаһы», В. И. Флейшман һәм Д. Д. Шостакович; дебют, 1987), Владимир Игоревич («Кенәз Игорь», А. П. Бородин), Герман («Пиковая дама», П. И. Чайковский), Герцог («Риголетто»), Манрико («Трубадур»), Радамес («Аида», Дж. Верди), Хозе («Кармен», Ж.Бизе), Бохаир («Салауат Юлаев»), Аҡмырҙа («Шәурә»), «Реквием»-дә (Верди (1994)), Л. Бетховендың Туғыҙынсы симфонияһында (1998) партиялар.
Йырсының репертуарында — рус һәм сит ил композиторҙарының операларынан ариялар, рус халыҡ йырҙары һәм романстары.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* М. И. Глинка исемендәге Халыҡ-ара конкурс лауреаты (Смоленск ҡалаһы, 1993)
* С. Я. Лемешев исемендәге халыҡ-ара опера йырсылары конкурсы дипломанты (Тверь ҡалаһы, 1992)
* Дж. Ғайяр исемендәге халыҡ-ара йырсылар конкурсы дипломанты (Памплона ҡалаһы, Испания, 1996)
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2003)

## Һылтанмалар
* http://www.bashopera.ru/person.483.html
Бәкеров Филарит Әбделғәзим улы

**Бәкеров Филарит Әбделғәзим улы** (1 ғинуар 1950 йыл — 7 май 2013 йыл) — театр актёры. 1976 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1995).

## Биографияһы
Филарит Әбделғәзим улы Бәкеров 1950 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Балтас районы Үрге Ҡарыш ауылында тыуған.
1970 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Ғабдулла Ғиләжев курсы) тамамлай.

Эш урыны: 1970 йылдан — Салауат башҡорт дәүләт драма театры, 1985 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры, 1991 йылдан — Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театры артисы.

Филарит Абдулғәзим улы үткер характерлы, комик, драматик ролдәргә тиҙ инеп китә алған киң амплуалы, һәр яҡлап талантлы артист була. Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләгәндә, Аҡъегет («Ай тотолған төндә», М.Кәрим), Бәхтегәрәй («Бәхтегәрәй», Ә.Мирзаһитов), Леонардо («Ҡанлы туй», Г.Лорка) һәм башҡа бихисап образдар тыуҙыра.

Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында юғары профессиональ кимәлдәге бик күп образдар тыуҙырырға өлгәшә: — председатель (А.Абдуллин, «Ун өсөнсө председатель»), Әпкәләй (Д.Юлтый, «Ҡарағол»), Йәмил (Т.Миңнуллин, «Диләфрүзгә дүрт кейәү»), Толпар (Ф.Бүләков, «Толпар») һәм башҡалар.

1991 йылдан алып һуңғы көндәренә ҡәҙәр Филарит Абдулғәзим улы Стәрлетамаҡ башҡорт драма театрына тоғро хеҙмәт итте. Унда тыуҙырған образдары: — мәкерле Ричард (У.Шекспир, «Ричард — III»), изге күңелле Иван (К.Карый, «Бәхетһеҙ мөхәббәт»), Зар ҡарт (Ф.Бүләков, «Онотолған доға»), ҡаты бәғерле полковник Экбаум (Х.Иргалин, «Инә бүре ҡарғышы»), бәхетһеҙ Юрий (А.Яхонтов, «Үткәндәре бай ҡатын»), Гәрәй (Б.Рафиҡов, «Париж башҡорто»), Насретдин (И.Садыҡов, «Хужа Насретдиндың биш ҡатыны») һәм башҡа бик күп төрлө яҙмышлы һәм характерҙағы геройҙар.

Филарит Абдулғәзим улы актёрлыҡтан тыш үҙен һәләтле режиссёр ҙа итеп танытты. Ул сәхнәләштергән Б.Рафиҡовтың «Замана минең ҡулда», И.Йомағоловтың «Буш сәңгелдәк», К.Аҡбашевтың «Сибәр ҡатын», А.Ғаффарҙың «Яҙҙар моңо», Д.Салиховтың "«Өҙөлгән йөҙөм», Н.Ғәйетбаевтың «Ҡыҙҙар ишек асығыҙ», А.Гельмандың «Эскәмйә», К.Чандрҙың «Бер мөхәббәт — мең ғашиҡ» спектаклдәре оҙаҡ йылдар сәхнәнән төшмәй уйнала.

Ҡатыны — Башҡортостандың халыҡ артисы Ниса Бәкерова менән бихисап спектаклдәрҙә уйнап, онотолмаҫлыҡ образдар тыуҙыралар.

## Спектаклдәрҙәге ролдәре
* Сәйҙәл — «Балаларым минең», Ә.Атнабаев (реж. Р.Баянов, 1970 йыл).
* Артыҡйән — «Тол ҡатын», Ф.Әсәнова (реж. А.Нурмөхәмәтов, 1978 йыл).
* Ҡәҙим Насырович — «Түгелмә бәхетем», Ш.Рәхмәтуллин (реж. А. Нурмөхәмәтов, 1979 йыл).
* Үлтереүсе — «Бөтәһе тарафынан онотолған», Н.Хиҡмәт (реж. А.Нурмөхәмәтов, 1980 йыл).
* Тайфур — «Әсәләр көтәләр улдарын», Ә.Мирзаһитов (реж. А. Нурмөхәмәтов, 1984 йыл).
* Креонт — «Антигона», Софокл (реж. А.Нурмөхәмәтов, 1985 йыл).

## Һылтанмалар
*  
* http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=29090