open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Моталова Замира

**Замира Моталова** (11 май 1930 йыл — билдәһеҙ) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Ташкент өлкәһенең Урта Чирчик районы Ильич исемендәге колхозда звено башлығы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1947).

## Биографияһы
Моталова Замира 1930 йылда Үзбәкстандың Ташкент өлкәһе Урта Чирчик ҡышлағында үзбәк ғаиләһендә тыуған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген бик иртә башлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән ололар менән бер рәттән урындағы Ильич исемендәге колхозда мамыҡ баҫыуында эшләй. Ун дүрт йәшендә Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. Замира һуғыш йылдарында хеҙмәткәр-бала символы булып һанала.

1946 йылда Моталова Замираның звеноһы юғары уңыш ала. 5 гектар майҙанда һәр гектарынан 101 центнер мамыҡ ала. 17 йәшендә ул Социалистик Хеҙмәт Геройы була

СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 19 мартындағы указы менән ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм мамыҡтың юғары уңышын алғаны өсөн Замира Моталоваға Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапршырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Артабан да колхозда эшләүен дауам итә. Һуңыраҡ Мотал Ҡәйүмов етәкселеге аҫтында колхозда бригадир итеп тәғәйенләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1947)
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (19.03.1947)
* ике Ленин ордены (19.03.1947, 27.04.1948)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (25.12.1944)
* «Почёт Билдәһе» ордены (23.01.1946)
* «Өлөгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы (06.02.1947)
* башҡа миҙалдар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Тургенева Анна Алексеевна

**Тургенева Анна (Ася) Алексеевна** (иренең фамилияһы буйынса — **Бугаева**, 12 май 1890 йыл — 16 октябрь 1966 йыл) — рус рәссамы һәм скульпторы, антропософы.

Яҙыусы Андрей Белыйҙың беренсе ҡатыны, уның «Серебряный голубь» повесындағы Катяның прототибы.

## Биографияһы
Тургенева Анна Алексеевна 1890 йылдың 12 майында Мәскәү губернаһында Алексей Николаевич Тургенев һәм Софья Николаевна Бакунина ғаиләһендә тыуа. Атаһы яғынан Иван Сергеевич Тургеневтың ике туған ейәнсәре тура килә; әсәһе яғынан Бакуниндар тоҡомонан. Наталья Тургенева-Паццоның, Татьяна Тургеневаның (1896—1966) һәм Михаил Тургеневтың (1903—1939) һеңлеһе. Шағирә Марина Цветаева былай тип хәтерләй:


«О сёстрах Тургеневых шла своя отдельная легенда. Двоюродные внучки Тургенева, в одну влюблён поэт Сережа Соловьёв, племянник Владимира, в другую — Андрей Белый, в третью, пока, никто, потому что двенадцать лет, но скоро влюбятся все».


Цветаева апалы-һеңлеле Тургеневтарға «Осужденные» шиғырын бағышлай.

Аннаның үҫмер йылдары Мәскәүҙә үтә, унда башланғыс художество белеме ала. Һуңынан, ата-әсәһе айырылышып, әсәһе яңы никахҡа ингәс, туғандары менән апаларында — камера йырсыһы Мария Оленина-д' Альгеймда йәшәйҙәр.

1906—1908 йылдарҙа Парижда рәссам-символист Луис Хоукинста, 1909—1910 йылдарҙа Брюсселдә гравер А. Данста уҡый. 1909 йылда Анна Тургенева Мәскәүҙә рус яҙыусыһы һәм шағиры Андрей Белый менән таныша; уға тормошҡа сыға, улар Европа һәм Яҡын Көнсығыш (Мысыр, Фәләстанда, Иерусалим) буйлап сәйәхәт итә.

1914 йылдың 23 мартында Бернда гражданлыҡ никахын теркәтәләр (Анна Бугаева фамилия ала), идея йәһәтенән сиркәүҙә никахлашыуҙан баш тарта. Ире менән Дорнахта (Базель эргәһе), Анна Рудольф Штейнер даирәһенә инә һәм ул етәкләгән антропософ йәмғиәтенә керә. Татыу булыуы менән таныштырҙы һәм Сабашникова В. М. һәм М. А. Волошин (улар 1906 йылда өйләнешә) менән таныша һәм дуҫлаша.

Беренсе донъя һуғышы йылдарында Анна Тургенева сит илдә тороп ҡала, ә Андрей Белый Рәсәйгә ҡайта. 1921 йылда Берлинда осрашалар, әммә уларҙың никахы тиҙ арала тарҡала. Анна шағир А. Б Кусиковҡа кейәүгә сыға.

Анна Тургеневаның артабанғы тормошо башлыса Швейцарияла үтә. Ул Рудольф Штейнер Дорнахта асҡан антропософ үҙәгендә бер нисә монументаль-биҙәү эштәрен башҡара; станок һәм китап графикаһы менән шөғөлләнә, офорт һәм ҡоро энә техникаһында пейзаждар һәм портреттары ижад итә; китаптарҙы, шулай уҡ үҙ әҫәрҙәрен биҙәй. Дорнах (1930—1940) һәм Базель (1940) күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1935—1960 йылдарҙа сәнғәт һәм эстетика буйынса лекциялар уҡый, сәнғәт тарихы буйынса курстар алып бара. 1948 һәм 1951 йылда Францияла була — Парижда антропософ рус йәмғиәте тураһындағы доклад менән сығыш яһай.

Һуңғы йылдарында А. А. Тургенева ҡаты ауырый һәм туғаны Мария Поццо тәрбиәһендә була (1911—1990).

1966 йылдың 16 октябрендә Швейцарияла, Арлесхаймда вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Фотография. Анна Алексеевна Тургенева (Ася)
* Потомки Николая Александровича. Бакунины-Тургеневы.
* Швейцарский след Андрея Белого
* Музей «Гараж» посвятил выставки мистикам и секретикам
Золотухина Наталья Михайловна

**Наталья Михайловна** **Золотухина** (1930, Клин, Мәскәү өлкәһе) — юрист һәм тарихсы, сәйәси һәм хоҡуҡи фекер үҫеше тарихы буйынса белгес; юридик фәндәр докторы  (1988); Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының хәрби университетының дәүләт  хоҡуғы һәм теорияһы һәм юридик хоҡуҡ  кафедраһы профессоры, Рәсәй дәүләт суды университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре һәм профессоры; Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы.

## Биографияһы
Наталья Михайловна Золотухина 1930 йылда Мәскәү өлкәһенең Клин ҡалаһында тыуған. 1954 йылда Мәскәү юридик институтын тамамлай, һуңынан 1966 йылда Бөтә Союз юридик ситтән тороп уҡыу институтында  "Политические воззрения Вильяма Годвина" темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.  1988 йылда  "Развитие политических и правовых учений в период формирования и утверждения сословно-представительной монархии в России" темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

## Эштәре
Наталья Золотухина  100-ҙән ашыу ғилми баҫма авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән, бер нисә монография һәм уҡыу әсбаптары бар; нигеҙҙә, урта быуат рус хоҡуҡи һәм сәйәи фекер проблемаларында махсуслаша:

* «Иосиф Волоцкий» (1981);
* «Развитие русской средневековой политико-правовой мысли» (1985);
* Учебное пособие по истории политических и правовых учений. Ч.1 (М., 1991);
* Курс по истории политических и правовых учений 1986—1989. Т.2 и 3) (в соавт.);
* «Антология мировой правовой мысли» (М., 1999) (в соавт.);
* «История о Великом князе Московском» (2000);
* «История политических и правовых учений России XI—XX вв.» (М., 2003) (в соавт.);
* «История политических и правовых учений» (М., 2003) (в соавт.).
* Смута глазами государева дьяка Ивана Тимофеева : монография / Н. М. Золотухина. — Москва : Юрлитинформ, 2011. — 190 с. : ил., портр.; 21 см. — (Теория и история государства и права).; ISBN 978-5-93295-893-3
* Политико-правовая мысль России XVI в. Филофей и «Филофеев цикл» : монография / Н. М. Золотухина ; Российский гос. ун-т правосудия. — Москва : Юрлитинформ, 2015. — 427 с. : факс.; 21 см. — (Теория и история государства и права).; ISBN 978-5-4396-0853-9.
* Политико-правовая мысль XVI в.: И.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Пересветов: государственно-правовая доктрина : монография / Н. М. Золотухина. — Москва : Юрлитинформ, 2020. — 508 с. : ил. — (Теория и история государства и права).; ISBN 978-5-4396-1913-9 : 3000 экз.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.

## Һылтанмалар

* Наталья Михайловна Золотухина (неопр.). law.edu.ru.  Портал «Юридическая Россия» (22 ноября 2016). Дата обращения 22 марта 2020.
Краснова Зоя Игнатьевна

**Краснова Зоя Игнатьевна** (12 май 1938 йыл — 16 ғинуар 2014 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы. Салауат нефть химияһы комбинаты аппаратсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы, РСФСР Юғары Советы депутаты, КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһына кандидат. КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
Зоя Игнатьевна Краснова Башҡорт АССР-ының Бөрө районы Поповка ауылында тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң шәхси тегеү оҫталары курсын тамамлай. Ермолаевка ауылында тегенсе булып эшләй. Китель һәм галифе салбарҙар тегә. Кейәүгә сыға һәм Салауат ҡалаһына йәшәргә китә.

1958 — 1960 йылдарҙа Салауат тегеү фабрикаһында тегенсе булып эшләй.

1960 — 1972 йылдарҙа — технологик насостар машинисы уҡыусыһы. 1961 йылдан — 18-се карбамид етештереү комбинатының 1-се цехында насостар машинисы.

1972 — 1983 йылдарҙа — Салауат нефть химияһы комбинатында аппаратсы, конвейерҙа эшләй, әҙер продукцияны үлсәп төрөп тора.

Насостарҙың ремонт араһындағы эшләү ваҡытын 10 процентҡа тиклем арттырыуға ирешә һәм агрегаттарҙың буш торған ваҡытын иң аҙға ҡалдыра. Технологик режимды аныҡ алып барыу иҫәбенә, 3. И. Краснова эшләгән бригада карбамид етештереү сифатын яҡшырта. Карбамидта зарарлы матдәләрҙең миҡдары норма буйынса 1,4 процент булғанда, бригада 1 процентҡа тиклем кәметеүгә өлгәшә. Туғыҙынсы биш йыллыҡтың (1971—1975) дүрт йылы эсендә хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу, биш йыллыҡтың аҙағына планлаштырылған 47,2 процент урынына, 55,6 процент тәшкил итә.

Туғыҙынсы биш йыллыҡтың дүрт йыллыҡ планы ваҡытынан алдараҡ — 1974 йылдың 15 октябренә үтәлә, пландан тыш 98 мең тонна карбамид бирелә, етештереү күләме 24,2 процентҡа үҫә.

Туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеһын һәм ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәгәндә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн, 1975 йылдың 16 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән, уға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1983 — 1988 йылдарҙа — техник ҡоролмалар слесары.

1975 — 1980 йй. IX саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты итеп һайлана.

1984- 1988 йылдарҙа — ун беренсе саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты.

1981—1976 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Ревизия комиссияһы ағзаһы (1976—1981). 1981 йылдан алып 1990 йылға тиклем — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһына кандидат.

Хаҡлы ялға сыҡҡас Салауат ҡалаһында йәшәй. Салауат ҡалаһы ветерандар советында эшләй, ҡала йәштәре алдында хәтирәләре менән менән бүлешеп сығыш яһай, пенсионерҙарҙың тормош проблемаларын хәл итеүҙә ярҙам итә. Краснованың ҡыҙы, Наталья, әлеге ваҡытта «Газпром Нефтехим Салауат» акционерҙар йәмғиәтендә лаборатор-аналитик идаралығының инженер-технологы булып эшләй.

2014 йылдың 16 ғинуарында 76-сы йәшендә вафат була. Салауат ҡалаһының 3-сө зыяратында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы. СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 16 июнендәге указы, IX биш йыллыҡ заданияларын һәм ҡабул иткән социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәгәне өсөн.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Ленин ордены,
* «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы,
* РСФСР һәм БАССР Юғары Советтарының Маҡтау ҡағыҙҙары.

## Әҙәбиәт
Краснова З. И. Герои Труда. Уфа. 2011.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Фильм о Красновой З. И.
* Башкирская энциклопедия
Янина Ирина Юрьевна

**Янина Ирина Юрьевна** (27 ноябрь 1966 йыл — 31 август 1999 йыл) — Рәсәй Эске эштәр министрлығының контракт буйынса хеҙмәткәре, шәфҡәт туташы, сержант. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1999, үлгәндән һуң).

## Биографияһы
Ирина Юрьевна Янина Ҡаҙаҡ ССР-ы Талдыҡорған ҡалаһында тыуған. Медицина училищеһын тамамлап, туберкулёз диспансерында һәм бала табыу йортонда шәфҡәт туташы һәм санитарка булып эшләй.

1995 йылда Рәсәй Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәрендә контракт буйынса хәрби хеҙмәтен башлай һәм артабан оператив тәғәйенләнештәге бригаданың Дондағы Ҡалас ҡалаһындағы медицина ротаһының процедура кабинетында шәфҡәт туташы булып хеҙмәт итә. Хеҙмәте ваҡытында ире менән айырыла, бәләкәй ҡыҙы вафат була.

Беренсе чечен һуғышы барышында ике тапҡыр хәрби хәрәкәттәр барған районға командировкала була.

Икенсе чечен һуғышы ваҡытында 1999 йылдың июленән Дағстанда була.

## Үлеме
1999 йылдың 31 авгусында Карамахи ауылын таҙартыу ваҡытында Янина Ирина эвакуация төркөмө составында яралы һалдаттарға ярҙам күрһәтә. Ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, 15 яралыға ярҙам итә. Өс тапҡыр бронетранспортёрҙа туранан-тура ут һыҙығына сыға, унан тағы федераль көстәрҙең 28 яралы һалдатын алып сыға.

Дүртенсе тапҡыр сығыуында боевиктар контрһөжүмгә күсә, һәм Ирина Янина, яралыларҙы тейәүҙе ойоштороп, автомат уты менән ошо операцияның хәүефһеҙлеген тәьмин итә. Сигенгәндә БТР-ға ике граната эләгә, һөҙөмтәлә көслө янғын сыға. Ирина Янина яныусы машинанан яралыларға сығырға ярҙам итә. Уның арҡаһында капитан А. Л. Кривцов, рядовойҙар С. В. Гольнев һәм И. А. Лядов тере ҡала. Ирина үҙе яныусы машинанан сығып өлгөрмәй, көтмәгәндә хәрби комплект шартлай. Шартлау шул тиклем көслө була, унан һуң Иринан бер нәмә лә ҡалмай тиерлек. Уның улы ҡала.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1999 йылдың 14 октябрендә Янина Иринаға үлгәндән һуң «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә. Ул хәрби частың шәхси составы исемлегенә мәңгелеккә индерелә.

Ирина Янина Төньяҡ-Кавказ төбәгендә контртеррористик операцияларҙың хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан һәм Рәсәй Геройы исеменә лайыҡ булған беренсе һәм берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ.

## Хәтер
* 2012 йылда Рәсәй почтаһы «Рәсәй Федерацияһы Геройы» серияһында И. Ю. Янина фотоһүрәте менән почта маркаһы сығара.

## Һылтанмалар
* 
* Ирина Янина на сайте www.biografija.ru
* Сержант Ирина Янина: «Повоюем и приеду домой…»
Михайлова Надежда

**Михайлова Надежда** (болг. Надежда Михайлова, тулы исеме Надежда *Николова Михайлова*, икенсегә кейәүгә сыҡҡандан һуң фамилияһы — **Нейнски**; 1962) — болгар сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре.

## Биографияһы

Михайлова Надежда 1962 йылдың 9 авгусында Софияла тыуа.

Иван Денкоглу исемендәге 127-се София урта мәктәбендә белем ала. Һуңынан *«Alphonse de Lamartine»* 9-сы француз мәктәбендә испан телен өйрәнә. 1985 йылда София университетының филология факультетын тамамлай.

Болгарияла демократик үҙгәрештәр башланғас, испан шиғриәтен, инглиз әҙәбиәтен тәржемә итә һәм бойондороҡһоҙ журналист булып эшләй. Тормошҡа сыҡҡандан һуң, ире менән бергә Мысырҙа эшләй, унда ире — Камен Михайлов «Техноэкспорт» тышҡы сауҙа компанияһы етәксеһе урынбаҫары була.

Үҙенең сәйәси эшмәкәрлеген 1989 йылда тергеҙелгән Демократик көстәр союзына ингән Радикал-демократик партияла башлай. 1991 йылдағы һайлау алды кампанияһында СДС матбуғат үҙәгенә етәкселек итә, ә һайлауҙан һуң Филип Димитров хөкүмәтенең матбуғат-үҙәге башлығы була. 1994 йылда Болгария Халыҡ йыйылышы депутаты итеп һайлана. 1995 йылдың апрелендә СДС рәйесе урынбаҫары була. 1997 йылда ҡабаттан Халыҡ йыйылышы депутаты итеп һайлана, әммә Иван Костов (1997—2001) хөкүмәтендә сит ил эштәре министры булып эшләй башлай. 1999 йылдан 2006 йылға тиклем Европа халыҡ партияһында (ЕНП) вице-президент һәм ЕНП-дың халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса комитеты рәйестәше була.

2001 йылда Надежда Михайлова йәнә Болгария Халыҡ йыйылышы депутаты итеп һайлана, унда, 2004 йылда СДС коалицияһы тарҡалғандан һуң, Берләшкән демократик көстәр (ОДС)парламент төркөмө рәйесе була. 2002 йылдың 11 мартында ОДС рәйесе итеп һайлана. 2005 йылда сираттағы тапҡыр Халыҡ йыйылышы депутаты итеп һайлана.

2004 йылда Надежда Михайлова Көньяҡ-Көнсығыш Европала Демократия һәм тотороҡлолоҡ институты рәйесе була. 2006 йылдан алып Демократия өсөн коалицияның Халыҡ-ара консультатив советы һәм Көньяҡ хеҙмәттәшлек советы ҡарамағындағы Көньяҡ Судан әйҙәүсе советы түңәрәк өҫтәленең консультатив төркөмө ағзаһы булып тора.

2007 йылдан Болгарияла Бәләкәй һәм урта предприятиелар союзы рәйесе булып тора (*Съюза на малките и средни предприятия в България*). Ошо уҡ йылда Бәләкәй һәм урта предприятиеларҙың Европа халыҡ партияһы вице-президенты итеп һайлана.

2009—2014 йылдарҙа Европарламент депутаты була. 2015 йыл урталарынан Болгарияның Төркиәләге илсеһе.

Надежда Михайлованың наградалары араһында почетлы легион ордены (дөйөм Европа эшен һәм ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн орден кавалеры), башҡа Европа илдәренең бүләктәре.

### Ғаиләһе
1983 йылда Надежда Камен Михайловҡа кейәүгә сыға, уларҙың ике ҡыҙы — Нина һәм Виолетта тыуа. Камен мпенән Надежда 2006 йылда айырылыша.

2009 йылдың 3 октябрендә икенсе тапҡыр Светлин Нейнскиға — Европарламент депутаты һәм бизнесменға кейәүгә сыға, никахлашыу Болгарияның Мадридтағы илселегендә үтә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальная страница
* Nadeshda Michajlowa
* Nadezhda Mihaylova — breaching the Schengen Wall
Дьяченко Дарья Григорьевна

**Дьяченко Дарья Григорьевна** (2 апрель 1924 йыл — 2 апрель 1944 йыл) — Советтар Союзы Геройы, «Партизан осҡоно» йәшерен комсомол ойошмаһы ағзаһы (Украина, Николаев өлкәһе, Первомайский районы, Крымка ауылы) ваҡытлыса оккупациялаған Николаев өлкәһе территорияһында хәрәкәт иткән йәшерен йәштәр төркөмө етәксеһе.

## Биографияһы
Дарья Григорьевна Дьяче́нко Украин Совет Социалистик Республикаһының Николаев өлкәһенең (ул саҡта — Одесса өлкәһе)  Врадиевский районы Кумари ауылында 1924 йылдың 2 апрелендә тыуған. Украин ҡыҙы.

Һуғышҡа тиклем Львов өлкәһендә йәшәй, урта мәктәптә уҡый, унынсы класҡа күсә. Атаһы район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй,  һуғыш башланғас, фронтҡа китә, Даша әсәһе менән өләсәһе йәшәгән Николаев өлкәһе Первомайский районына күсә .

Йәшерен ойошмала тора, партизан отрядтары араһында элемтәсе, Новоалександровка ауылы йәшерен төркөмө етәксеһе була. Подпольщиктар тимер юлда уңышлы диверсия үткәрә, лагерҙан 200-гә яҡын совет хәрби әсирен ҡотҡара, ҡорал, боеприпастар йыя, листовкалар тарата. 1943 йылдың 1 мартында хәрби задание үтәгәндә, фашистар ҡулына эләгә һәм ҡатын-ҡыҙҙар концентрацион лагерына ябыла.

Ҡаланы азат итер алдынан, ҡаты язаларға дусар ителеп, үҙенең тыуған көнөндә, 20 йәше тулған көндө — 1944 йылдың 2 апрелендә Тирасполь төрмәһе территорияһында атыла. Был көндәрҙә (1944 йылдың 2-4 апрелендә) илбаҫарҙар концлагерҙа тотолған 2 меңдән артыҡ әсирҙе атып үлтерә.

Д. Дьяченко Тирасполь ҡалаһында ерләнгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 1 июль указы менән Дьяченко Дарья Григорьевнаға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
* Ленин ордены.

## Хәтер

* Тирасполь ҡалаһында Дарья Григорьевна Дьяченко иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйылған.
* Николаев өлкәһендәге Врадиевка ҡасабаһында уның хөрмәтенә аталған урам бар, һәм һәйкәл ҡуйылған.
* Украинаның Николаев өлкәһе Первомайский районы Крымка ауылында йәшерен ойошмала ҡатнашыусыларға подпольщикам обелиск ҡуйылған һәм мемориаль музей асылған.
* Украинаның Львов өлкәһендәге Пустомыты ҡалаһының һуғышҡа тиклем Даша Дьяченко уҡыған урындағы мәктәбе янындағы паркта батыр ҡыҙ хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылды.
* 1957 йылда Сергей Поляковтың шул уҡ исемле повесы буйынса төшөрөлгән «Партизан осҡоно» тип аталған фильм прокатҡа сыға.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* ''Іван Герасименко''. Партизанська іскра. — Київ, 1967.
* 
* ''Сергей Поляков''. Партизанская искра (повесть).
* ''Олесь Гончар''. Партизанская искра. Киноповесть.

## Һылтанмалар

* Памятник Даше Дьяченко на сайте «Помните нас!».
* Памятник Героине на родине .
Ершова Наталия Матвеевна

**Ершова Наталия Матвеевна**  (9 сентябрь 1923 йыл — 25 июль 2013 йыл) — юрист, ғаилә хоҡуғы буйынса белгес; Ююридик фәндәр докторы, Алматы юридик институтын тамамлаусы (1949), СССР граждандар хоҡуғында ғаилә мәсьәләләре буйынса диссертация менән юридик фәндәр докторы (1979/1980), СССР  Фәндәр академияһының дәүләт һәм хоҡуҡ институтында төп ғилми хеҙмәткәр, профессор; СССР Юғары Судының һәм Рәсәй Федарцияһы  Юғары Судының  ғилми-консультация советы ағзаһы.

## Биографияһы
Наталия Матвеевна Ершова 1923 йылдың 9 сентябрендә Төньяҡ Ҡаҙағстандың Заградовка ауылында тыуған. 1949 йылда Алматы юридик институтын тамамлай. 1955 йылдан  1957 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының дәүләт һәм хоҡуҡ институтында аспирантурала уҡый.  1949 йылдан  1955 йылға тиклем Алматы дәүләт именлеге мәктәбендә граждандар хоҡуғы һәм граждандар процесы уҡытыусыһы булып эшләй. 1957 йылдан 1989 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының дәүләт һәм хоҡуҡ институтында кесе, өлкән, төп ғилми хеҙмәткәр вазифаларын биләй.

## Фәнни хемәттәре
Наталия (Наталья) Ершова 100-ҙән ашыу ғилми баҫма, шул иҫәптән, бер нисә монография авторы һәм авторҙашы; башлыса, СССР һәм Рәсәй Федерацияһының ғаилә   хоҡуғы  проблемаларында махсуслаша:
* «Опека и попечительство над несовершеннолетними» (1957);
** Опека и попечительство над несовершеннолетними по советскому праву / Ин-т права им. А. Я. Вышинского. Акад. наук СССР. — Москва : Госюриздат, 1959. — 108 с.
* «Споры о праве на воспитание детей в семье» (1965);
* «Правовые вопросы воспитания детей в семье»;
* «Вопросы семьи в гражданском праве» (1977);
* «Имущественные правовые отношения в семье» (1979).
* Воспитание детей в неполной семье : Пер. с чеш. / З. Марова, З. Матейчек, С. Радванова и др.; Общ. ред. и послесл. Ершовой Н. М. — М. : Прогресс, 1980. — 206 с.
* Научно-практический комментарий к части второй ГК РФ (2002, 2004; соавтор).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.

## Һылтанмалар
*
Гришина Валентина Дмитриевна

**Валентина Дмитриевна Гришина (Смирнова)** (1927 — 2014) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951).

Апаһы — Г. Д. Смирнова.

## Биографияһы
Валентина Дмитриевна Гришина 1927 йылдың 13 авгусында Кострома өлкәһенең Следово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

1936 йылдан Смирновтар ғаиләһе Караваево ҡасабаһына йәшәргә күсеп килә, бөтә ғаилә урындағы тоҡомсолоҡ совхозында эшкә урынлаша.

1941 йылдан алып 1945 йылға тиклем осорҙа Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында В. Д. Смирнова ветеринар дауаханаһында санитарка булып эшләй. 1947 йылда совхоз фермаһына эшкә кире ҡайта һәм үҙенең өлекән апаһы, киләсәктә Социалистик Хеҙмәт Геройы Галина Смирнова менән эшләй башлай. В. Д. Смирноваға 1930 йылдар аҙағында совхоз зоотехнигы С. И. Штейман етәкселегендә урындағы малсылар сығарған кострома тоҡомло һыйырҙар төркөмөнөн ышанып тапшыралар

1949 йылдың 12 июлендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «үҙенә беркетелгән 8 һыйырҙан 5207 килограмм һөт һауып алғаны һәм хеҙмәттә юғары күрһәткестәре өсөн» Смирнова Валентина Дмитриевна Ленин орденына лайыҡ була.

1951 йылдың 3 декабрендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «малсылыҡтың юғары артым алыуы һәм 1950 йылда 8 һәр һыйырҙан йылына уртаса 6620 килограмм һөт һауып алыуы өсөн» Валентина Дмитриевна Смирноваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Ун өс йыл һауынсы булып эшләгәндән һуң В. Д. Гришина сәләмәтлеге торошо буйынса хаҡлы ялға киткәнгә тиклем һөт заводында эшләй.

2014 йылдың 11 ноябрендә Кострома өлкәһенең Караваево ҡасабаһында вафат була.

## Наградалары
* «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы (3.12.1951)
* Ике Ленин ордены (12.07.1949, 3.12.1951)
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы
* «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* *Герои Социалистического Труда Костромского района: 1948—1974 гг.: к 85-летию образования Костромского района, 1928—2013 гг.* / Н. А. Зонтиков, В. А. Головкина, Н. Н. Перемышленникова, Е. М. Цыпылова; редкол.: Н. А. Зонтиков (сост., ред.) и др. ; Администрация Костромского муниципального р-на Костромской обл. — Кострома : ДиАр, 2014 г. — 368 с. — ISBN 978-5-93645-048-8
* *Костромское созвездие* / Сост. А. Л. Липатов. — Ярославль : Верх.-Волж. кн. изд-во, 1975 г. — 220 с.
Журавлёва Алла Иосифовна

**Алла Иосифовна Журавлёва** (4 август 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр актёры. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2000).

## Биографияһы
Алла Иосифовна Журавлёва 1937 йылдың 4 авгусында Ворошиловоград ҡалаһында, хәҙер Украин ССР-ының Луганск ҡалаһында тыуған.

1960 йылда Харьков сәнғәт институтының юғары белем тураһында дипломын ала. Луганск ҡалаһында музыкаль-драма театрында эшләй башлай, һуңынан Ҡаҙағстанда Ҡостанай рус өлкә драма театрында эшләй.

1963 йылда төньяҡ Мурманск ҡалаһына күсеп килә һәм Төньяҡ флот театрында эшләй башлай.

1968 йылдан 1971 йылға тиклем Потсдамда эшләй, Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмө театрында сығыш яһай. 1971 йылда Төньяҡ флот театрына ҡайта.

1992 йылда Мурманск өлкә драма театрында оҙайлы актриса эшмәкәрлеген башлай. Бында бер нисә тиҫтә төп ролдәрҙә уйнай.

2017 йылда уға театр сәнғәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн махсус «Алтын битлек» премияһы тапшырыла.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең халыҡ артисы]] (18.11.2000).
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (20.04.1987)
* Мурманск өлкәһе губернаторы премияһы лауреаты.
* Махсус «Алтын битлек» премияһы лауреаты (2017).

## Театр эштәре
**Мурманск өлкә драма театры**

* Кручинина — «Без вины виноватые»;
* Софья — «Зыковы»;
* Гелена — «Варшавская мелодия»;
* Маша — «Океан»;
* Филумена Мартурано — «Филумена Мортурано»;
* Бабушка — «Деревья умирают стоя», А.Касона;
* Елизавета Английская — «Елизавета Английская», Ф.Брукнер;
* Аманда — «Стеклянный зверинец», Т.Уильямс;
* А — «Три высокие женщины», Э.Олби;
* Ханума — «Проделки Ханумы», А.Цагарели;
* Тэффи — «Изгнание» по повести Н.Тэффи «Воспоминания»;
* Старуха-миллионерша, Мери — «Доброе утро, сто долларов!», И.Гаручава, П.Хотяновский;

; Моноспектаклдәре

* Томас Манндың «Иосиф и его братья» романы буйынса «Фамарь» моноспектакле;
* «Преступление и…» моноспектакле, Е.Замятин;
* «Мы странно встретились…» боронғо романс кисәһе.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алла Журавлёва
Жеребцова Александра Андреевна

**Александра Андреевна Жеребцова** (10 август 1929 йыл — билдәһеҙ) — һауынсы, малсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Александра Андреевна Жеребцова 1929 йылдың 10 авгусында Үҙәк Ҡара тупраҡлы өлкәлә Краснинский районының (хәҙер Рәсәйҙең Липецк өлкәһе) Ищеино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған

1944 йылда «Изге ихтыяр» колхозына (артабан «Коммунизм таңы») хисапсы булып эшкә урынлаша. 1952 йылда Каменский фермаһына һауынсы булып эшкә ҡабул ителә, районда беренселәрҙән булып йылына һәр һыйырҙан 4 тоннанан ашыу һөт һауып ала. 1962 йылда КПСС сафына ҡабул ителә. 1966 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

1969 йылда ферма мөдире була. 1986 йылда хаҡлы ялға сыға.

Колхозсыларҙың 3-сө съезына делегат, КПСС өлкә комитеты ағзаһы, район советы һәм өлкә советы депутаты итеп һайлана, күп тапҡыр СССР-ҙың халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша. Краснинский районында һауынсылар араһында еңеүсегә А. А. Жеребцова исемендәге приз тапшырыла. 2014 йылда «Краснинский районы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» почёт билдәһе менән бүләкләнә. 2015 йылда Краснинский районы Каменка ауылында уның хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ асыла.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шатохин Н. Александра Жеребцова // Заря Красного [Краснин. р-н]. — 2013. — 22 июня — С. 6.
* Жеребцо­ва Александра Андреевна // Герои Липецкой земли. — Воронеж, 1989. — С. 77-78.
Алпамыша (эпос)

.
**Алпамыша** («Алпамыш», «Алпамыша батыр», «Алпамыша», «Алтыйәшәр Алпамыша») — Алпамша батыр тураһында әйтә торған татар, башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарла таралған дастан.

## Тарихы
Алпамша дастаны XIV—XVII быуаттарҙа төрки халыҡтарның Жуңғар хакимдарына ҡаршы көрәш осоронда барлыҡҡа килгән тип һанала.

Беренсе тапҡыр 1899 йылда Ҡазан ҡалаһында «Кыйсса-и-Алпамыш» версияһы аҫтында баҫыла.

XX быуат башында Ырымбур губернаһында А. Г. Бессонов тарафынан яҙып алына. Эпостың «Алпамыша», «Алтыйәшәр Алпамыша» һәм башҡа исемле варианттарын М. А. Буранғолов, С.Ә-Ә.Галин, К. Мәргән, С. Ф. Миржанова, М. М. Сәғитов, С. Ғ. Сафуанов, Н. Д. Шоңҡаров һәм башҡалар яҙып ала. Уларҙы Алпамша батырлығына бәйле дөйөм сюжет берләштерә. Алып үҙ хакимлығы аҫтында халыҡты берләштерә, илендә тыныслыҡ һәм ғәҙеллек тергеҙә.

Моң варианттарын Н. Д. Шоңҡаров яҙып ала, К. Й. Рәхимов нотаға һала. Эпостың Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе, Һамар, Һарытау, Ырымбур өлкәләрендә яҙып алынған 30ға яҡын варианты архивта һаҡлана.

## Сығанаҡтар

* Алпамыш. Тезисы докладу и сообщений регионального совещания по эпосу «Алпамыш», Ташкент, 1956.
* Жирмунский В. М., Сказание об Алпамыш и богатырская сказка, М., 1960.
* Башҡорт халыҡ ижады. 4-се т. Поэма. Өфө, 1999.
 
## Иҫкәрмәләр

Төркөм:Дастандар
Төркөм:Татар мифологияһы
Дурыгина Клавдия Ивановна

**Клавдия Ивановна Дурыгина** (1927  йыл — билдәһеҙ) — СССР Аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрлығының Алейский сөгөлдөр совхозы звеноһы башлығы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).

## Биографияһы
Клавдия Ивановна Дурыгина 1927 йылда Себер крайы  Усть-Мосиха ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған

1941 йылда башланғыс мәктәпте тамамлап, «Алейский» сөгөлдөр совхозына эшкә урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң баҫыусылыҡ звеноһы башлығы була, уның звеноһы 10 гектар майҙанда һәр гектарынан  35,94 центнер арыш уңышы йыйып ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 14 майындағы Указы менән  «1947 йылда  бойҙай, арыш һәм шәкәр сөгөлдөрөнән  юғары уңыш алыуы өсөн» Клавдия Ивановна Дурыгинаға  Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә .

Барнаулда йәшәй.

Ленин ордены (14.5.1948) һәм «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә (11.6.1949)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
*
Кухарь Мария Егоровна

**Мария Егоровна Кухарь**  (ҡыҙ фамилияһы **Карноза**; 10 апрель 1929 йыл) — Днепропетровск өлкәһе Яңы Мәскәү районының  Чкалов исемендәге колхозында звено башлығы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1950).

## Биографияһы
Мария Егоровна Кухарь 1929 йылдың 10 апрелендә Николаевка ауылында   (хәҙер Украинаның  Днепропетровск өлкәһе, Яңы Мәскәү районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Ауыл мәктәбенең биш синыфын тамамлай, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында  ике йыллыҡ оккупация осорон кисерә, ауыл азат ителгәндән һуң Чкалов исемендәге колхозда эшкә урынлаша. 1946 йылда комсомол-йәштәр звеноһының башлығы итеп тәғәйенләнә, звено һәр гектарҙан  40 центнер кукуруз уңышы йыйып ала, 1948 йылда 10 гектар майҙанда һәр гектарынан  68 центнер иген культураһы, 1949 йылда һәр гектарҙан шул уҡ майҙанда  68,3 центнер кукуруз уңышы йыйып ала.

СССР Юғары Советы Президиумының 1950 йылдың 9 июнендәге указы менән «1949 йылда  колхоздар тарафынан ауыл хужалығы продукцияһы менән мотлаҡ тәьмин итеү буйынса   кукуруз,  көнбағыш орлоғо һәм люцернаның  юғары уңышын  алыуҙы үтәүҙә һәм 1950 йылғы яҙғы сәсеүҙе тулы күләмдә  орлоҡ менән тәьмин итеүҙәге уңыштары өсөн Кухарь Мария Егоровнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Артабанда колхозда эшләүен дауам итә. ВЛКСМ-дың XII съезы делегаты, Украина Комсомолының  XVI съезына делегат итеп һайлана. Николаевка ауылында йәшәй.

2 Ленин ордены (9.06.1950, 29.05.1951), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (4.03.1949), миҙалдар менән бүләкләнә.

Тыуған Николаевка ауылында Социалистик Хеҙмәт Геройҙары  иҫтәле аллеяһында  18 Герой араһында Кухарь Мария Егоровнаның да исеме уйып яҙылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Сидоровское археологик шәһәрсеге

**Сидоровское археологик шәһәрсеге** - Төньяҡ Донец йылғаһының урта ағымындағы археологик ҡомартҡы. Ул Донецк өлкәһенең Славянск районы Сидоров ауылы янында..

## Тикшереү эштәре

Беренсе тапҡыр 1971 йылда совет тарихсыһы В. Т. Михеев тарафынан тикшерә башланылар..
1980 йылларҙағы табыу эштәре барышында археолог В. В. Давыденко бында VI — Х быуат әҙәрҙәре осоро предметтары менән мосолман ҡәберлектәре табыла.

1994, 1996 һәм 1997 йылдарҙа ошо каберлекләрҙе А. В. Колесник менән Е. Кравченко археологтары тикшерә. 2000 йылда меңдәрсә ҡәберлектәре мосолман булған зираты табыла.

2012 йылда бында X асырға ҡараған тимерсе ҡоралдары табыла..

Бөгөнгө көндә ҡала территорияһы 3000 кв.метрҙан артыҡ майҙанды биләй..

## Тарихы

Ҡаҙыу эштәре алып барыу арҡаһында ҡала VII быуатның икенсе яртыһында нигеҙләнгән тип уйланыла. Бында аббасидтар әрхәм, табаристан драмалары, Император Константин V Алтын солистары табылған..

Бында табылған ҡәберлектәр предметтар һәм хәзәрҙәр араһында мосолман дине таралышы тураһында әйтә. Шулай уҡ бында Волга буйы Болғары дәүләте керамикаһына хас ҡапҡастар табыла..

IX быуат аҙағына ҡала яҡын тарҡала башлаған Һарыһын шәһәрендәнән күсенеүселәр иҫәбенә оло кеше торған пунктҡа әүерелә. Ә инде X быуат уртаһында һөжүменән ул дингә һуң юҡҡа сыға..

## Сығанаҡтар
* Кравченко Э.&nbsp;Е.&nbsp;Отчет об исследованиях археологического комплекса у-у-у с. Сидоров Салаватского района Донецко области в 2004 г. Донецк, 2004 // НА ИА ТАНЫУ.
* Кравченко Э. Е., Мирошниченко В. В., Петренко А. Н., Давыденко В.&nbsp;В.&nbsp;Исследования археологического комплекса у-у-у с. Сидоров (материалы экспедиций 2001-2003 гг.) // Степи Европы в эпоху средневековья, Т.4. Донецк,2005.

## Иҫкәрмәләр
Кривова Мария Калистратовна

**Кривова Мария Калистратовна** (1936 йыл, Мартыновка ауылы, Суджа районы, Курск өлкәһе) — производство алдынғыһы, маляр-штукатур. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984).

## Биография
1936 йылда Курск өлкәһенең Суджа районы Мартыновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1950 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң тыуған ауылында почтальон булып эшләй башлай.

1955 йылда Ленинабад ҡалаһында күсә. Һауыт-һаба йыуыусы булып эшләй. 1956 йылда комсомол путевкаһы буйынса Томск өлкәһенең Томск-7 ҡалаһына төҙөлөшкә бара, унда курс тамамлағандан һуң ТЭЦ объекттарында маляр-штукатур булып эшләй.

1971 йылда СССР урта машиналар эшләү Министрлығының 10-сы «Химстрой» төҙөлөш идаралығында бригадир булып тәғәйенләнә. Уның етәкселегендәге бригада Томск нефть химияһы комбинатын, Северскта торлаҡ фонды һәм социаль тәғәйенләнештәге объекттар төҙөүҙә ҡатнаша. 1975 йылда КПСС сафына инә.

1984 йылда Томск химия комбинатын төҙөгәндә өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

Ике тапҡыр өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары Советы депутаты итеп һайлана.

1993 йылда хаҡлы ялға сыға. Томск өлкәһе Северск ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1984 йылдың 5 июнендә сыҡҡан указ.

- Ленин ордены — ике тапҡыр (1976, 1984)

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)

- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1966)

- « Владимир Ильич Лениндың тыуыуының 100-йыллығы айҡанлы» миҙал (1970)

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар

* День рождения у единственной женщины, получившей Героя Соцтруда за заслуги на северской земле
Круглова Зинаида Михайловна

**Круглова Зинаида Михайловна** (26 октябрь 1923 йыл — 1995 йыл) — СССР-ҙың дәүләт һәм партия органдары эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1974—1975 йылдарҙа СССР-ҙың мәҙәниәт министры урынбаҫары. 1944 йылдан КПСС, 1976—1989 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты, 1966—1976 йылдарҙа КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы. Могилев өлкәһенән СССР Юғары Советы депутаты (1974—1989).

## Биографияһы
Зинаида Михайловна Круглова 1923 йылдың 26 октябрендә Петроград ҡалаһында тыуған. Урыҫ.

1942—1945 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.

1951 йылда Ленинград авиация приборҙары эшләү институтын (хәҙер — ГУАП) тамамлай.

1951—1954 йылдарҙа — уҡытыусы эшендә була.

1954 йылдан — Ленинградта партия эшендә була, атап әйткәндә, КПСС-тың ҡалалағы Мәскәү район комитеты секретары һәм КПСС-тың Ленинград ҡалаһы Фрунзе район комитетының беренсе секретары (1960—1963).

1963 −1968 йылдарҙа — КПСС-тың Ленинград ҡала комитеты секретары.

1966—1976 йылдарҙа КПСС Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы була.

1968—1974 йылдарҙа — КПСС-тың Ленинград өлкә комитеты секретары.

1974—1975 йылдарҙа — СССР мәҙәниәт министры урынбаҫары.

1975—1987 йылдарҙа — СССР-ҙың сит илдәр менән дуҫлыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәр йәмғиәттәре Союзы президиумы рәйесе.

1976—1989 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы.

1987 йылдан хаҡлы ялда.

1995 йылда вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ленин ордены (06.05.1981)
* Октябрь Революцияһы ордены (09.09.1971)
* ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (11.03.1985, Оборона Министрлығының 179-сы приказы, 06.11.1985; Оборона Министрлығы 456-сы приказы, 31.08.1994)
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (13.06.1966; 25.10.1983)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (25.10.1973)
* «Почёт Билдәһе» ордены (21.06.1957)

## Һылтанмалар
* Биография на сайте Az-Libr
* *Зенькович Н. А.* Самые закрытые люди. От Ленина до Горбачёва: Энциклопедия биографий. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2002.
* Россотрудничество
Леонова Лидия Сидоровна

**Лидия Сидоровна Леонова** (12 июль 1930 йыл) — Омск өлкәһе Кормиловский районының  «Еңеүсе» совхозында сусҡа ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Лидия Сидоровна Леонова 1930 йылдың 12 июлендә Себер крайы Большеуковский районының (хәҙер Омск өлкәһе)  Яңы Михайловка ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ.

Башланғыс мәктәптең  4 синыфын  тамамлау менән,  Бөйөк Ватан һуғышы башында  тыуған ауылындағы  «Ялҡын» совхозына эшкә урынлаша. 1958 йылда  ғаилә Кормиловский районының «Еңеүсе» совхозына күсеп килә, унда биш йыл сусҡа фермаһында эшләй, юғары йөкләмәләр ала, бер инә сусҡанан 15 сусҡа балаһы алыу урынына 18 сусҡа балаһы ала.

СССР Юғары Советы Президиумының  1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән  «Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм малсылыҡ продукттарын  дәүләткә һатыуҙың биш йыллыҡ  планын үтәүҙә ҙур уңыштары өсөн» Лидия Сидоровна Леоноваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Бүләкләүҙән  һуң бригадир итеп тәғәйенләнә, 1987 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы совхозда эшләй. Кормиловский районының Победитель  ауылында йәшәй.

Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Кормиловский  район советы депутаты итеп һайлана. Ленин ордены менән  (08.04.1971) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (22.03.1966) ордены, миҙалдар менән бүләкләнә. Победитель ауыл биләмәһенең  социаль-мәҙәни үҙәге бинаһында уның хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Мамонов Г. И любовь, и долг… // Омичи – Герои Социалистического Труда. – Омск, 1989. – Вып. 2. – С. 16-23: портр.;
* Леонова Лидия Сидоровна // Кто есть кто в Омской области. – 3-е изд., доп. – Омск, 2003. – С. 20: портр.
Бучеджи тәбиғәт паркы

**Бучеджи тәбиғәт паркы** ()&nbsp;— Румынияла һаҡланыусы тәбиғәт  биләмәһе, Көньяк Карпатта Бучеджи тау массивында урынлашҡан. Бучеджи тәбиғәт паркы биләмәһе 32663 га тәшкил итә.

## Тарих
20 быуат башынан, оҙаҡ ваҡыттар, Бучеджи тау миассивы үҙенең һирәк һәм бай флораһы менән Румынияла һәм ситтә йәшәүсе күп кенә тикшереүселәрҙе һәм тәбиғәт яратыусыларҙың иғтибарын йәлеп иткән.
Бучеджи тау массивында тәбиғәтте һаҡлау биләмәһен булдырыу тураһында беренсе тәҡдимдәр 1936 йылда уҡ була.  Туризм үҫеше һәм тәбиғи ресурстарҙы файҙаланыу башланыу менән биологик төрҙәрҙең күпләп юҡҡа сығыу процессы башланда, шуға күрә урындағы тәбиғәтте һаҡлау һәм яҡлау буйынса тейешле саралар күрелә, һәм тәбиғәтте һаҡлау һәм яҡлау тураһындағы ООМ 7 / 01.27.1990 бойороғо менән раҫланды. Бучеджи тәбиғәт паркының сиктәре 2003 йылдың 4 мартындағы 230 номерлы Румыния хөкүмәтенең биосфера тыйыулыҡтарын, тәбиғәт һәм милли парк булдырыу, парк администрацияһын төҙөү тарыһында ҡарар менән билдәләнде.

Тәбиғәт паркы мәмерйәләр, упҡындар, коньондар, тау һырттарын, йылға үҙәндәрен, шарлауыҡтарҙы һәм урманлы тау райондарын үҙ эсенә ала һәм уларҙың флора һәм фаунаһын һаҡлай. Парк  биләмәһендә булған  *Бабель* һәм *Сфинкс* тау һындары парктың ғорурлығы булып тора.

## Паркның тасуирламаһы

Парк өлөшләтә Дымбовица, Прахова, Брашов  биләмәләрендә урынлашҡан. Парк администрацияһы Мороень коммунаһының Дымбовица өйәҙендә урынлашҡан.

Парк территорияһы 32 663 га тәшкил итә. Парк территорияһында шулай уҡ үҫемлек, ағастарҙы, эзбислы һындарҙы һаҡлау өсөн 14 тыйыулыҡ  районы булдырылған.

Тыйыулыҡтар 12 770 га майҙанды биләй, йәғни парктың 35%-ҡа яҡын өлөшө.
## Иҫкәрмәләр
Платонова Агриппина Николаевна

**Агриппина Николаевна Платонова** (ҡыҙ фамилияһы **Маркачёва**; 1929 йыл) — Мәскәү өлкәһе Раменский районының Тельман исемендәге колхозда һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).

## Биографияһы
Агриппина Николаевна Платонова 1929 йылда Мәскәү губернаһы Мәскәү өйәҙенең  Михайлов биҫтәһендә, (хәҙер Мәскәү өлкәһе Раменский ҡала округы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.  Милләте буйынса  урыҫ.

1941 йылдан  әсәһенә — колхоз һауынсыһына ярҙам итеп,  18 һыйыр тәрбиәләй,  1943 йылдың ғинуарында һауынсы булып эшкә урынлаша. 1948 йылда, һауынсыларҙың өлкә ярышында  колхоз һәм Раменский районы вәкиле булып, 2-се урынды яулай.

1948 йыл йомғаҡтары буйынса 8 һәр һыйырҙан йылына уртаса 5213 килограмм килограмм һөт һауып ала, был башҡа һауынсыларҙан  ике тапҡырға тиерлек күберәк тәшкил итә.

СССР Юғары Советы Президиумының  1949 йылдың 7 апрелендәге Указы менән  «1948 йылда малсылыҡта юғары артым алыу өсөн» А.Н. Маркачёваға  (ҡыҙ фамилияһы) Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Бөтә союз ярыштарында ҡатнаша, 1963 йылға тиклем хужалыҡта иң яҡшы  һауынсы була, күп тапҡыр  СССР  халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДНХ)  ҡатнаша .

Һуңынан сәләмәтлеге торошо буйынса баҫыусылыҡ бригадаһына эшкә күсә, аҙаҡ балалар комбинатында эшләй. Чулковский ауыл советының депутаты итеп һайлана.  1980 йылда хаҡлы ялға сыға, Раменский районының Чулково ауылында йәшәй.

Ленин ордены  (07.04.1949), миҙалдар  менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*
Секиркина Евдокия Макаровна

**Секиркина Евдокия Макаровна** (14 март 1907 йыл — 7 ноябрь 1978 йыл) — СССР-ҙың малсылыҡ алдынғыһы. Белгород өлкәһе Рякитинский районының «Хеҙмәт байрағы» колхозында сусҡа ҡараусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).

## Биографияһы
Евдокия Макаровна Секиркина 1907 йылдың 14 мартында Илек-Кошары ауылында (хәҙер — Белгород өлкәһе Ракитянский районы) тыуған.

Рякитинский райоынынң «Хеҙмәт байрағы» колхозында сусҡа ҡараусы булып эшләп, ит етештереүҙе арттырыуға ҙур өлөш индерә. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа колхоздың емерелгән сусҡа фермаһын тергеҙеүҙә ҡатнаша, һуңынан ул сусҡасылыҡты үҫтереү һәм артым алыу буйынса районда беренсе урынға сыға.

1956 йылда Евдокия Макаровна һәр инә сусҡанан 30-шар сусҡа балаһы ала, киләһе йылда — 32 ә 1958 йылда 33 сусҡа балаһы ала. Өлкәлә социалистик ярышта Секиркина алдынғылыҡты бирмәй

Уның килене — Секиркина Пелагея Егоровна ла — Социалистик Хеҙмәт Геройы булып тора.

1978 йылдың 7 ноябрендә вафат була

## Хәтер
* Е. М. Секиркинаның портреты Рякитное ҡасабаһының Хеҙмәт даны аллеяһындағы стендта урынлаштырылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* СССР Юғары Советы Президиумы 1958 йылдың 11 марттағы Указы менән ауыл хужалығын үҫтереү эшендә ҡаҙаныштары һәм ит һәм башҡа ауыл хужалығы продукттары етештереү буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Евдокия Макаровна Секиркинаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
* Шулай уҡ икенсе Ленин ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Герои Социалистического Труда — Ракитянский район Белгородской области
* Секиркины — Личные архивные фонды в государственных хранилищах СССР.
Кучеренко Вера Прокофьевна

**Вера Прокофьевна Кучеренко** (1930-2000) — һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).

## Биографияһы
Вера Прокофьевна Кучеренко 1930 йылдың июнендә Александровка ауылында  (хәҙер — Ростов өлкәһенең Матвеев-Ҡурған өлкәһе районы). Колхозда ун биш йәшенән алып эшләй, башта быҙау ҡараусы булып, ә 1951 йылдан  һауынсы булып китә.

Эшләгән осоронда Кучеренко Һөт һауып алыуҙы арттырыуҙа  ҙур уңышҡа өлгәшә. Ул шулай уҡ алдынғы ысулдар эшенә бер нисә тиҫтә һауынсыны өйрәтә.

СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындаға указы менән  «1965 йылда малсылыҡты үҫтереүҙә, ит етештереүҙә һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа  ирешкән уңыштары» өсөн Вера Прокофьевна Кучеренкоға Ленин ордены һәм   «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә, төрлө һайлау органдарына депутат итеп һайлана. Тыуған ауылында йәшәй. 2000 йылдың октябрендә вафат була.

Ике Ленин ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Кучеренко Вера Прокофьевна // *Герои труда Дона*: биобиблиографический справочник / Донская гос. публичная библиотека. — Ростов-н/Д, 2008.
Крылова-Лукомская Татьяна Николаевна

**Татьяна Николаевна Крылова-Лукомская** (1901—1984) — совет ғалимы, -оптик, оптик көпләү өлкәһендә белгес.

## Биографияһы
1924 йылда А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетын тамамлай. 1932 йылдан алып 1984 йылға тиклем Дәүләт оптика институтында эшләй. Өлкән ғилми хеҙмәткәр (1949), техник фәндәр докторы, профессор (1966).

1931—1933 йылдарҙа хром оксиды нигеҙендә полировкалау пастаһы (ГОИ пастаһы) эшләүҙә ҡатнаша. Фундаменталь тикшеренеүҙәр һәм интерференцион оптик көп, шул иҫәптән фото— һәм кинооптика, төҫлө телевидение өсөн ахроматик ялтырауыҡ ҡаплау технологиялары авторы. «Способ изготовления интерференционных дихроических светоделительных зеркал для приемных и передающих устройств цветного телевидения» асышы авторҙашыhttp://www.findpatent.ru/patent/12/129313.html.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Икенсе дәрәжәләге Сталин премияһы лауреаты (1952 йыл)— приборҙар эшләү өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн.

- «Почёт Билдәһе» ордены (1953),

- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971)

- миҙалдар.

## Хеҙмәттәре
- Руководство рабочим к пользованию пастами Г. О. И. для полировки закаленной стали. Сост. Несмелов О. В., Крылова Т. Н., Лавров В. П. Под. ред. акад. Гребенщикова И. В. Л.: ГОИ, 1934. 1500 экз.

- Крылова Т. Н. Интерференционные покрытия. Оптические свойства и методы исследования. Л. : Машиностроение, 1973. — 224 с.

- Крылова Т. Н., Альбом спектральных кривых коэффициента отражения тонких непоглощающих слоев на поверхности стекла. Л.: ОНТИ Гос. оптич. ин-та, 1956.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Крылова-Лукомская Т. Н. // Знаменитые универсанты: питомцы Санкт-Петербургского — Петроградского — Ленинградского университета: именной указатель / авторы-составители М. В. Ходяков, О. А. Ходякова .- СПб.: Изд-во СПбГУ. 2002.- С.92.
* Татьяна Николаевна Крылова. [Специалист в области оптич. пром-сти. К 60-летию со дня рождения]. Оптико-механ. пром-сть, 1961, No 12, с. 46-47, с портр.
Кублицкая Раиса Владимировна

**Раиса Владимировна Кублицкая** (10 апрель 1928 йыл) —  совет ауыл хужалығы алдынғыһы,  Белорус ССР-ы Витебск өлкәһенең Лиозненский районындағы Калинин исемендәге колхоздың звено башлығы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976). БССР Юғары Советы депутаты.

## Биографияһы
Раиса Владимировна Кублицкая  1928 йылда Колышки  ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда тыуған ауылында ете йыллыҡ мәктәпте  тамамлай. 1943 йылдың октябрендә Лиозненский районы немец-фашист илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң  үҙ ирке менән  хәрби госпиталгә китә. Һуғышты Көнсығыш Пруссияла тамамлай. 1947 йылдан урта мәктәптең һигеҙенсе класын  тамамлау менән, Лиозненский районының Калинин исемендәге колхозға эшкә төшә. Етенселек звеноһы башлығы итеп тәғәйенләнә. 

Раиса Кублицкая етәкселегендәге  звено йыл   һайын 9 йыллыҡ ваҡытында етен үҫтереү буйынса планды арттырып үтәй. СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 12 декабрендәге указы менән  Бөтә Союз социалистик ярышында өлгәшкән уңыштары һәм туғыҙынсы биш йыллыҡта күрһәткән хеҙмәт батырлығы һәм игенселек һәм малсылыҡ продукттарын дәүләткә һатыу буйынса ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙәге уңыштары өсөн  Раиса Владимировна Кублицкаяға Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы»  тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.

Белорус ССР-ы  Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1967—1971).

1983 йылда пенсияға сыға. Минск ҡалаһында йәшәй.

## Хәтер
2015 йылда Лиознола  Дан аллеяһы асыла, унда  Кублицкая Раисаның портреты менән стела урынлашҡан.

## Наградалары

* Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 10 мартындағы указы
* Ленин ордены — ике тапҡыр (1966, 1973)
* Ватан һуғышы ордены (2-се дәрәжә)
* «Кёнигсбергты алған өсөн» миҙалы
* Минск ҡалаһы Фрунзе районының почётлы гражданы (2008)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Аддзельны, П. Цяпло сэрцаў людскіх: [пра Героя Сацыялістынай працы Р. У. Кубліцкую] /П.Аддзельны // Віцебскі рабочы. — 1977. — № 50. — 12 сакавіка.
* Героі Працы: [пра Героя Сацыялістынай працы Р. У. Кубліцкую] //Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Лёзненскага раёна. — Мн.: БелЭн, 1992. — С.568.
* Петров,В. Вырастает в поле лён… [О Герое Социалистическог Труда Кублицкой Р. В.] /В.Петров //Знаменосцы трудовой славы. — Мн.: Беларусь, 1984. — С.181-184.
* Церлюкевич,А. Мастер высоких урожаев: Р. В. Кублицкая /А.Церлюкевич // Сельская газета. — 1976. — № 76. — 3 апреля.

## Һылтанмалар

* Биографические сведения 
* Биографические сведения
* Героическая звеньевая// Белорусская военная газета
* Мы ещё, сестра, с тобой станцуем
* Почётные жители района// Вечерний Минск