open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хосе де Рибера

**Хосе** йәки **Хуселе де** **Рибера ** ()  **Спаньолетто** ҡушаматлы (*Ауазы Spagnoletto* — «бәләкәй испанлы»; 17 февраль 1591 йыл, Хатива  — 2 сентябрь 1652 йыл, Неаполь — барокко дәүерендәге испан караваджисы, итальян Неаполендә  йәшәгән һәм эшләгән. Һынлы сәнғәт эштәренән тыш графиканың ҙур күләмен ҡалдырған.Гойяға тиклем эшләгән иң мөһим испан гравёры.

Уның күпселек әҫәрҙәре Прадо музейынды һәм неаполитан  сиркәүҙәрендә һаҡлана (башлыса, изге Януарий ғибәҙәтханаһында).

## Биографияһы
Биограф Паломино  хәбәр итеүенсә, Франсиско Рибальтаның оҫтаханаһында уҡыған . Рибераның йәшлек йылдары тураһында мәғлүмәттәр әҙ.  1613 йылдарҙан ҡалмай Италияға күсеп килеүе ихтимал, унда, нигеҙҙә, Парма һәм Римдә боронғо оҫталарҙың картиналарын өйрәнә.

Рәссамдың һаҡланған барлыҡ эштәре неаполитан осорона ҡараған. Рибераның Неаполдә тәүге тапҡыр булыуы тураһында 1616 йылда хәбәр ителә, был ваҡытта ул урындағы ҡыҙға өйләнә. Урындағы руханиҙарҙың,  вице-король герцог Осундың, шулай уҡ уның вариҫтарының заказдары буйынса эшләй. Заказсыларҙың күбеһе Рибераның картиналарын үҙҙәре менән Испанияға алып китә, унда Рибераны баһалайҙар һәм күп эштәренең күсермәһен алалар.  1626 йылда ул Изге Лука рим академияһының ағзаһы булып һайлана. 

## Ижады

Рибераның тәүге картиналары тенебризм  традицияһына ярашлы һәм остазы Рибальта эштәренә оҡшаш, Караваджоның  көслө йоғонтоһо аҫтында башҡарылған. Һуңыраҡ караваджо нигеҙенә Караваджонан сиктән тыш алыҫ булған Караччи болон академистарының йоғонтоһо һалына. Караваджо осрағында һымаҡ уҡ, Рибераның стиль манераһы яҡтылыҡ һәм күләгә контрасына ҡорола. Драматик ыҙа сигеү күренештәренда тән ғазабы һәм ыҙа сигеү өҫтөнән рухтың  һәм ихтыяр көсөнөң еңеүен күрһәтә.

Рибера һүрәттәренең натурализмы уны ҡурҡыныс легендаларҙың һәм ғәйбәттәрҙең геройы яһай.  Күп йылдар төрмәләрҙә һорау алыу ваҡыттарын һүрәткә төшөрә, кешеләрҙең язалау ваҡытында үҙҙәренең тотошон күҙәтә. Рибераның ижади мираҫында мифологик һәм дини темалар өҫтөнлөк итә. Уны боронғо тарих, Иҫке һәм Яңы Ғәһед  ваҡиғалары, изгеләрҙең  тормош күренештәре ҡыҙыҡһындыра. Шулай уҡ бер нисә портрет һаҡланған.

Ҙур совет энциклопедияһында билдәләнеүенсә,  яҡынса 1635 йылдан алып Рибера «баҫалҡыраҡ төҫтәргә күсә: әҫәрҙәрендә яҡтылыҡ һәм күләгәләр йомшағыраҡ була, төҫтәр гаммаһы алтын  һәм көмөш  төҫмөрҙәр менән тулыландырыла». Ҡурҡыныс реалистик деталдәр тупаҫ буяу аша башҡарыла. Яра, йыйырсыҡ, һаҡалдарҙың драматик эффекты  йыш ҡына буяу ҡатламын ҡалынайтыу юлы менән өлгәшелә.

Рәссамдың  иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип «Изге. Инесса» картинаһы иҫәпләнә (1641; Дрезден, картиналар галереяһы).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Большой советской энциклопедии
* Рибера, Хосе // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— СПб., 1890—1907.
* Рибера Хусепе де.  Картины  и биография 
* Хусепе де Рибера. Испанская живопись.
Хәреф

**Хәреф** — ниндәй ҙә булһа алфавиттың символы, графема, монограф.

Күпселек осраҡта телмәрҙәге өнгә тура килә, әммә был мотлаҡ түгел (мәҫәлән: рус, башҡорт телдәрендәге ь, ъ, британ инглиз телендәге r).

Хәреф бер нисә төрлө яҙылырға мөмкин, улар хәрефтең әйтелешенә һәм мәғәнәһенә йоғонто яһамай. 

Алфавитта хәрефтәр һаны ғәҙәттә 50-нән артмай, әммә иҫкәрмәләр бар (мәҫәлән, кхмер теле).

Ҡайһы бер математик символдар, ғәмәлдәр һәм функциялар төрлө телдәрҙең хәрефтәре ярҙамында яһалған, мәҫәлән: синус (латин хәрефтәренән), дельта (боронғо грек алфавитынан), әлеф (йәһүд алфавитынан).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Иероглиф
* Ижекле яҙыу
* Әлифба

## Әҙәбиәт
* Буква &#x2F;&#x2F; Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*  (обл.)
Ижекле яҙыу

**Ижекле яҙыу**, йәки ***силлабик яҙыу*** ( «ижек» тигәндән) —  билдәләре тотош ижектәрҙе сағылдырған фонетик яҙыу төрө. Ғәҙәттә ижекле яҙыуҙағы символ  факультатив  тартынҡы менән уның артынан эйәргән һуҙынҡынан тора.

Ижекле әлифбаларға  (уларҙы «силлабарий» тип тә атайҙар)  ғәҙәттә 80-120 символ инә.

## Телдәр һәм ижекле яҙыу
Ижекле яҙыу грек теленең микен вариантында, этруск, чероки, ваи, креолдарҙың инглиз теленә нигеҙләнгән ндьюка (афака яҙыуы),  Ҡытайҙа  йи телдәрендә файҙаланылған, яо халҡының нюй-шу ижекле яҙыуы, боронғо Филиппиндағы алибата ижекле яҙыуы булған. Шулай уҡ ҡытай телендәге,  майя телендәге, шулай уҡ шына яҙыуҙағы логографик яҙыу ҙа күп йәһәттән ижекле яҙыу булып тора,  уларҙы  *логосиллабик* тел тип тә йөрөтәләр.

Япон теле ижекле яҙыуҙың бер юлы ике төрөн файҙалана. Улар кана, йәғни катакана һәм хирагана, тип атала (яҡынса беҙҙең эраның 700 йылдары тирәһендә барлыҡҡа килгән). Хирагана, кандзи иероглифлы яҙмаһы менән бергә,  туған телдәге һүҙҙәрҙе һәм  грамматик элементтарҙы яҙыу өсөн ҡулланыла. Катакана сит телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙе һәм  сит телдәрҙең яңғыҙлыҡ һүҙҙәрен яҙыу өсөн хеҙмәт итә. Мәҫәлән, hotel  һүҙе өс кана менән яҙыла — ホテル [ho-te-ru]. Япон телендә  *тартынҡы+ һуҙынҡы *моделле ижектәр күп булғанлыҡтан, был тел өсөн ижекле яҙыу йәтеш һанала.   

## Абугида менән ижекле алфавит араһындағы айырма
Һинд һәм эфиоп телдәрендәге алфавит төрө абугида йәки *альфасиллабарий  *тип атала. Уны ижекле алфавит менән дә бутайҙар. Ижекле алфавиттан айырмалы, унда бер төрлө тартынҡынан башланған бөтә ижектәр бер үк символға нигеҙләнгән, ә айырым ижекте яҙыу өсөн бер символдан күберәк символ кәрәк.   XIX быуатта бындай системаларҙы   *силлабарий *тип атағандар. Был термин  *Канада аборигендарының силлабарийы  *тигән терминда һаҡланған һәм был яҙыу асылда  абугида булып тора. Ғәҙәттә, ижекле алфавитта  фонетик уртаҡлыҡтары  булған символдар араһында график уртаҡлыҡ юҡ. Йәғни, мәҫәлән,  «*ka*», «*ko*» һәм «*ke*» ижектәрен белдергән символдарҙың яҙылышы бер-береһенә һис оҡшамаған. Ә абугидала һәр графема ғәҙәттә бер ижекте аңлата, ә бер-береһенә бәйле  символдар график йәһәттән дә оҡшаш. Мәҫәлән,  деванагари абугидаһында «*ke*», «*ka*» һәм «*ko*» ижектәре के, का и को  символдары менән яҙыла һәм уртаҡ  *k*  өнө уларҙа  क  билдәһе менән белдерелә. 

## Һылтанмалар

* Syllabaries — Omniglot’s список силлабариев и абугид с примерами из различных систем письменности.
Аллофон

**Аллофон** ( *башҡа* һәм φωνή *өн*) —  фонеманың әйтелеүе, уның  фонетик әйләнәһенә бәйләнгән  варианты. Бер фонеманың аллофондары осрашҡан бөтә ихтимал позицияларҙың тупланмаһы фонеманың дистрибуцияһы тип атала. Телдә һөйләшеүселәр  фонемаларҙы, йәғни телдең мәғәнә йөрөтөүсе берәмектәрен еңел айыра, әммә  бер фонеманың айырым аллофондарын йыш ҡына танып етмәй. Һөйләшеүселәрҙең аңында фонемалар ғәҙәттә төп  аллофондар аша кәүҙәләнә.

**Төп аллофон** — үҙенсәлектәре позицияһына һәм фонетик әйләнәһенә бик әҙ бәйләнгән аллофон.
Төп аллофондар ғәҙәттә өндөң **көслө  позицияһында  **ғәмәлләшә.  

Йәнә **комбинатор **һәм **позицион ** аллофондар була.

## Әҙәбиәт

* Кодзасов, С.В. и О. Ф. Кривнова. 2001. "Общая фонетика". М.: РГГУ. 
* Бондарко, Л.В.. 2006. "Фонетика современного русского языка", (изд.2). СПбГУ.
Графема

**Графема** ( «яҙам» + суфф. «-ем») — яҙма берәмеге: алфавитта — хәреф, алфавитһыҙ яҙыу системаларында — ижек билдәһе, иероглиф, идеограмма һәм башҡалар.

Бер үк графема төрлө формала (аллографтар, глифтар, һыҙымдар менән) төшөрөлә ала, әммә шрифт гарнитураһының, шәхси почерктың ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, төҙөлөшөн, йәғни хәрефтең йә билдәнең уны айырып торған «һөлдәһен», һаҡлай. 

Мәҫәлән, «у» графемаһы текста У, *У*, **У**, ***У***, у, **у ** кеүек аллографтар аша бирелергә мөмкин.

Телмәр үҫеше боҙолғанда йә «таныуы ауыр булған почерклы» яҙыуҙа графемаларҙың буталыуы ихтимал (мәҫәлән, ҡулъҙямала *α* һәм *ο*, *[[М (кириллица)|м]]* һәм *[[ш]]*, *[[д]]* һәм *[[у]]*).

Төшөнсә 1912 йылда И. А. Бодуэн де Куртенэ тарафынан индерелгән.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Фонема

## Һылтанмалар
* О понятии графемы // *Зализняк А. А.* «Русское именное словоизменение» с приложением избранных работ по современному русскому языку и общему языкознанию. — М., 2002.
Дауытов Әнүәр Хәлил улы

**Дауытов Әнүәр Хәлил улы** (17 сентябрь 1928 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, Корей һуғышы ветераны. 1957 йылдан КПСС ағзаһы.

## Биографияһы
Әнүәр Хәлил улы Дауытов 1928 йылдың 17 сентябрендә Башҡортостан АССР-ы Арғаяш кантоны Иҙәш (Аҡҡошоя) ауылында (хәҙер бөткән) тыуған. Атаһы башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре Дауытов Хәлил Дауыт улы (1891 йылғы), ике тапҡыр репрессияға тарттырыла. 

Дүрт класс уҡый.

1950-1953 йылдарҙа Корея һуғышында Ҡытай Халыҡ Республикаһы ғәскәрҙәре составында һуғыша. ҠХР Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты рәйесе Мао Цзэдун 1952 йылдың ғинуарында Әнүәр Дауытовты миҙал менән бүләкләй.

1957 йылда партияға инә. 1964 йылда хәрби хеҙмәттән китә.

## Ғаиләһе
Ҡатыны — Мәүжидә (1935 йылғы).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ҡытай Халыҡ Республикаһы миҙалы (1952)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://base.memo.ru/person/show/2508194 
*
Роландтың Галлелағы статуяһы

**Роландтың [[Галле (Саксония-Анхальт)|Галлела]]ғы статуяһы** — Галле ҡалаһының Баҙар майҙанында Роланд статуяһы. Бейеклеге дүрт метр самаһы тәшкил итә.
Роландтың башҡа һындары кеүек үк, һәйкәл урта быуаттар ҡалаһының азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо символы булараҡ ҡуйыла. Башта ағастан эшләнгән була, күрәһең, буятылғандыр. Сәнғәт белгестәре статуяның төп нөсхәһен XIII быуат уртаһы (1245 йылдар тирәһе) тип билдәләй. 1709 йылда ағас статуя яңы статуя эшләү өсөн форма булып хеҙмәт итә. Яңыһы 1854 йылда ҡомташтан эшләнә. Уға итектәр, бирсәткәләр һәм фонтан формаһында пьедестал өҫтәлә. 

1478 йылда ҡаланың Магдебург архиепискобы Эрнст Саксонский менән низағынан һуң, Һалле барлыҡ тиерлек өҫтөнлөктәреннә мәхрүм ителә. Шул сәбәпле, 1481/1482 йылдарҙан 1513 йылға тиклем Роланд статуяһы ағас япма менән көпләнә. Шулай уҡ йыл һайын башҡарылған традицион Роланд бейеүе лә тыйыла.

Роланд статуяһы Баҙар майҙанында үҙ урынын бер нисә тапҡыр алмаштыра. Әлеге ваҡытта ул Ҡыҙыл башняның көнсығыш яғына урынлаштырылған.
Роландтың Германияла ҡуйылған башҡа статуяларынан айырмалы рәүештә, Галлелағыһы хәрби кейемдә түгел.

## Библиография
* Holger Brülls, Thomas Dietsch: *Architekturführer Halle an der Saale*. Dietrich Reimer, Berlin 2000, ISBN 3496012021.
* Dietlinde Munzel-Everling: *Der Roland von Halle — ein Rechtssymbol?* in Heiner Lück (Hrsg.): *Halle im Licht und Schatten Magdeburgs.* Seite 72-112; Mitteldeutscher Verlag, Halle 2012; ISBN 978-3-89812-969-5.
* Dietlinde Munzel-Everling: *Rolande.* Janos Stekovics, Dößel 2005; ISBN 389923104X.
* Michael Pantenius: *Stadtführer Halle.* Gondrom Verlag, Bindlach 1995; ISBN 3811208160.

## Һылтанмалар
* Реставрация Роланда из Галле на сайте www.steinrestaurierung.net(нем.)
Идеограмма

**Идеограмма** ( — идея һәм γράμμα — яҙыу билдәһе, хәреф) — авторҙың билдәле бер идеяһына тап килгән яҙма билдә йә шартлы рәсем. Унан айырмалы, һүҙгә тап килгән билдә — логограмма, фонемаға тап килгәне фонограмма була. Иероглифтар идеограммаларҙан тора.

## Пиктограмманан һәм иероглифтан айырмаһы
Иероглиф өндө, ижекте, һүҙҙең бер өлөшөн йә тотош һүҙҙе белдерергә мөмкин.

Пиктограмма һәм ваҡыт тотош һүҙҙе йә төшөнсәне билдәләй, әйткәндәй, пиктограмманың һүрәтләнеше һәр ваҡыт ул белдергән нәмәгә тап килә (мәҫәлән, калькулятор рәүешендә эшләнһә, ул калькуляторҙы аңлата).

Идеограмма, пиктограмманан айырмалы, һүрәтләнгән төшөнсәне генә түгел, уға ситләтеп бәйләнгән төшөнсәләрҙе лә аңлатырға мөмкин (мәҫәлән, мөхәррир программаларҙың күбеһендә дискета һүрәте файлды һаҡлау (һәм мотлаҡ дискетала һаҡлауҙы ғына түгел) мәғәнәһен бирә, ә компьютерҙарҙың системалы күрһәткесендә (системалы трейҙа) селтәргә тоташыуҙы аңлата). Шулай итеп, уңайлы интерфейста билдәләрҙең күбеһен пиктограмма тип түгел, идеограмма тип йөрөтөү дөрөҫөрәк.

## Идеографик яҙма
**Идеографик яҙма** — билдәләре (идеограммалары) берәй идеяны аңлатҡан яҙма төрө.

Идеографик яҙыулы яҙмалар төрлө телдәрҙә һөйләшеүсе кешеләргә аңлайышлы булырға тейеш тип һанала. Мәҫәлән, һыу идеяһы мысыр яҙыуында — тулҡын, китай яҙыуында — ағым, ацтек яҙыуында зәңгәр төҫкә буялған һауыт итеп һүрәтләнә. Форма яғынан төрлө булмаған хәлдә лә, был билдәләр ошо яҙмалар менән таныш булмаған һәр кемгә аңлашыла.

Идеографик яҙыуҙың хәҙерге системалары ла бар. Мәҫәлән, 1970-се йылдарҙа АҠШ-тың транспорт министрлығы (U.S. Department of Transportation) заказы буйынса эшләнгән 50 идеограмманан торған система аэропорттарҙа һәм башҡа транспорт төйөндәрендә, шулай уҡ эре халыҡ-ара сараларҙа ҡулланыу өсөн тәғәйенләнә. АҠШ-тың AIGA тигән профессиональ дизайн ойошмаһы менән АҠШ Транспорт министрлығы (DOT) тарафынан эшләнгән был система универсаль коммуникацияны еңеләйтеү өлгөһө булып тора.

Шулай уҡ ым-ишара менән һөйләү телдәре, мәҫәлән, SignWriting, өсөн уйлап табылған яҙыу ысулдарын да идеографик яҙмаға инерергә була.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Пиктограмма
* Графема

## Иҫкәрмәләр
Хажин Айбулат Вәкил улы

**Хажин Айбулат Вәкил улы** (30 сентябрь 1973 йыл) — ғалим-педагог, мәғариф өлкәһе эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2018 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент (2001). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.

## Биографияһы
Айбулат Вәкил улы Хажин 1973 йылдың 30 сентябрендә Өфөлә тыуған.

Өфөнөң 1-се медицина училищеһын, «биология һәм химия һөнәре» буйынса Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған. 1997—2000 йылдарҙа Урал дәүләт физик культура академияһы аспирантураһында, 2003—2007 йылдарҙа — Урал дәүләт физик культура университеты докторантураһында уҡыған.

1996 йылда Силәбе өлкәһенең башҡорттар йәшәгән Арғаяш районыны үҙәге Арғаяш ауылының 2-се урта мәктәбендә химия уҡытыусыһы булып хеҙмәт юлын башлай.

2001—2008 йылдарҙа — Урал дәүләт физик культура университетының педагогика кафедраһы доценты.

2003—2008 йылдарҙа — Урал дәүләт физик культура университетының декан урынбаҫары.

2008—2009 йылдарҙа — Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжының директор урынбаҫары.

2009 йылда — Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының уҡытыу эштәре буйынса проректоры.

2009—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппаратының мәғариф һәм фән бүлеге мөдире.

2010—2014 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы начальнигы урынбаҫары.

2014—2016 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрының беренсе урынбаҫары.

2016—2018 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы етәксеһе.
 
2018 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры вазифаһын башҡарыусы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы

## Өҫтәлмә мәғлүмәт
* Атаһы Хажин Вәкил Исмәғил улы (11.07.1946), педагог-методист. Педагогия фәндәре кандидаты (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре. (2006). Сығышы менән Белорет районы Бирҙеғол ауылынан.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

## Һылтанмалар
*
Иероглиф

**Иероглиф** () — ҡайһы бер яҙыу системаларында яҙыу билдәһенең атамаһы. Иероглифтар айырым өндәрҙе һәм ижектәрҙе лә (алфавитлы һәм силлабик яҙыу элементтары), морфемаларҙы, тотош һүҙҙәрҙе һәм төшөнсәләрҙе лә (идеограммалар) белдерә ала.

## Этимологияһы
Грек телендәге «иероглиф» һүҙен борон Климент Александрийский (II—III быуаттар) ҡулланған. Ул ташҡа соҡоп яҙылған яҙмаларҙы ἱερογλυφικὰ γράμματα *(иероглифика граммата)* тип атаған. ἱερογλυφικά һүҙе ике өлөштән тора: ἱερός *(иерос)* — «изге» һәм γλύφω *(глифо)* — «ырам», «юнам». Шулай итеп, ἱερογλυφικὰ γράμματα *«изге итеп юнылған яҙмалар»* тип тәржемә ителә.

## Ҡулланылышы

Тәүҙә «иероглиф» термины боронғо мысыр яҙмаһына ҡарата ҡулланылған. Хәҙер ул шулай уҡ ҡытай яҙыуы, япон телендәге кандзи һәм кокудзи билдәләре, корей телендәге ханча билдәләре һәм тангут яҙмаһы билдәләре өсөн дә ҡулланыла. Һуңғыларының иероглифик системалары ҡытай иероглифик яҙыуынан килеп сыҡҡан. Идеограммалар комбинацияһын хасил иткән ҡатнаш иероглифтар ҡулланыу ҡытай иероглификаһының үҙенсәлеге булып тора.

Егерменсе быуат уртаһында көнбайыш телдәр өсөн иероглифик яҙмаға оҡшаш яҙыу системаһын эшләргә тырышып ҡарайҙар. Ошо системаның авторы Чарльз К. Блисс фекеренсә, был сара донъяның бөтә халыҡтарына яҙма аралашыу мөмкинлеген бирергә тейеш була. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Шына яҙыу
* Герб
* Логотип

## Һылтанмалар
* Японская каллиграфия 
* Иероглифика 
* Дзэн и искусство каллиграфии 
* Ланьков. Прошлое, настоящее и будущее иероглифической письменности #1#2
* Расшифровка иероглифов майя
Ethnologue

***' («Этно́ло́г»; тулы атамаһы — ***'— «Этнолог: Донъя телдәре») — донъя телдәре буйынса иң билдәле белешмәлек,  (элек  — «Йәйге лингвистика институты») тарафынан эшләнеп, баҫма һәм электрон төрҙә нәшер ителә. 

1971—2000 йылдарҙа Барбара Граймс (Barbara F. Grimes) "Этнолог"тың баш мөхәррире була; унан һуң был вазифаны Рэймонд Гордон (Raymond G. Gordon, Jr.) биләй.

## SIL коды
1984 йылда "Этнолог"та беренсе тапҡыр телдәрҙе таныта торған SIL коды ҡулланыла. 2002 йылда был система Стандартлаштырыу буйынса халыҡ-ара ойошма (ISO) тарафынан ISO-ның элекке стандарттары (ISO 639-1 һәм ISO 639-2) менән яраштырылған халыҡ-ара тел кодтары системаһын эшләү өсөн һайлап алына. ISO 639-3 тип аталған был система "Этнолог"тың үҙендә лә (15-се баҫмаһынан башлап) ҡулланыла һәм үҙ эсенә 7467 индексты индерә. Һәр индекс латин алфавитының өсәр юл хәрефенән (2002 йылға тиклем — баш хәрефтәрҙән) тора. 

## Белешмәлектең төҙөлөшө; һәр тел өсөн мәғлүмәт күләме
Был хәҙмәттә телдәрҙең генетик классификацияһы ҡулланылһа ла, китаптың төп өлөшө сәйәси-географик принцип буйынса төҙөлгән: илдәр буйынса киҫәктәр асыла, артабан алфавит тәртибендә телдәр тураһында мәҡәләләр теҙелеп китә. Бер тел бер нисә тапҡыр осрарға мөмкин. Һәр тел өсөн уның телдәр классификацияһындағы урыны күрһәтелә. 

"Этнолог"тың төп өлөшө илдәр буйынса төҙөлгән (бөтәһе 228 ил). 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Интернет-версия The Ethnologue
** Введение к печатному изданию
** 3-буквенные индексы для языков
** Three-letter codes for identifying languages: Updating codes from the 14th Edition to the 15th Edition
** Ethnologue — History
* Review of the 15th edition, by Ole Stig Andersen  (*Danmarks Radio*)
* How Linguists and Missionaries Share a Bible of 6,912 Languages (*New York Times*)
* «Mapping Between ISO 639 and the SIL Ethnologue: Principles Used and Lessons Learned»
Телдәрҙең кодтары

**Телдәрҙең кодтары** — мәғлүмәт эшкәрткәндә һәм коммуникацияларҙа телдәрҙе билдәләү  өсөн эшләнгән хәрефле йә һанлы кодтар. Бер нисә система бар, иң билдәлеһе — ISO 639.

## [[ISO 639]]
Был стандарт күпселек телдәрҙең кодын билдәләй:

* ISO 639-1 (1998)  2 хәрефле ҡыҫҡартмаларҙан тора;
* ISO 639-2 (2002)  3 хәрефле ҡыҫҡартмаларҙан тора;
* ISO 639-3 (2007) — 3 хәрефле ҡыҫҡартмалар.

Ике хәрефле кодтар дөйөм алғанда  башҡа классификаторҙар ҡулланған кодтарға тап килә, мәҫәлән:

* ISO 3166-1 буйынса илдәрҙең кодтары,
* ISO 4217 буйынса валюта кодтары,
* Интернетта (ccTLD) илдәрҙең юғары кимәл домен исемдәре — бик аҙ ғына айырма менән.

## 7.75-97 ГОСТ-ы
«Телдәр атамаларының кодтары»  7.75-97 ГОСТ-ы халыҡ-ара  стандарты нигеҙҙә  (бик аҙ ғына айырмалар менән)  ИСО 639-ға тап килә, ул рус  һәм  инглиз телдәрендә тел атамалары исемлегенән, кириллица алфавиты нигеҙендә өс хәрефле кодтарҙан, латин алфавиты нигеҙендә өс хәрефле кодтарҙан, өс символлы һанлы кодтарҙан тора.  Рәсәй Дәүләт китапханаһы һәм  «Фәнни-техник мәғлүмәт, китапхана һәм нәшриәт эше» 191-се Техник Комитеты тарафынан эшләнгән. Рәсәй Федерацияһы Дәүләт стандарты тарафынан индерелгән.   Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау буйынса дәүләт-ара совет тарафынан ҡабул ителгән  (Техник секретариаттың 1997 йылдың 21 ноябрендәге  № 12-97 отчеты). Рәсәй Федерацияһының дәүләт  стандарты сифатында ғәмәлгә индерелеү датаһы: 1999 йылдың 01 ғинуары.  Үҙгәртелеүе: 2000 йылдың 01 декабре (1-се Үҙгәреш).

2010 йылда Рәсәй Дәүләт китапханаһында (Машина уҡый ала торған мәғлүмәт форматтарына булышлыҡ итеү ғилми-тикшеренеү бүлеге), 2009 йылғы милли стандартлаштырыу системаһы планына ярашлы, 7.75-97 ГОСТ-ының  ISO-639-ға тап килеүен ҡайтанан ҡарау буйынса эш алып барыла.  

Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау буйынса дәүләт-ара совет ҡабул иткән 1-се Үҙгәрешкә  (2000 йылдың 22  июнендәге 17-се Протокол),  7.75-97 ГОСТ-ы түбәндәге дәүләттәрҙә  стандарт булып тора:

* Әзербайжан Республикаһы 
* Әрмәнстан Республикаһы 
* Беларусь Республикаһы 
* Гөржистан
* Ҡаҙағстан Республикаһы 
* Ҡырғыҙстан Республикаһы    
* Рәсәй Федерацияһы 
* Тажикстан Республикаһы 
* Төрөкмәнстан
* Үзбәкстан Республикаһы 

7.75-97 ГОСТ-ы тел атамаларының бөтә мәғлүмәт эшкәртеү, һаҡлау һәм алмашыу системалары өсөн берҙәм булған хәрефле һәм һанлы кодлы билдәләрен нығыта.  

Рус телендә бөтәһе 473 атама өсөн  442 код ҡаралған (уларҙың 31-е — альтернатив  атама), ә ISO 639-2 инглиз телендә 563 атама өсөн, альтернативтарҙы ла индереп, 545 код булдыра.

Кодтар документ теленә унификацияланған билдә биреү маҡсатында китапханалар, мәғлүмәт хеҙмәттәре һәм нәшриәттәр ҡулланыуы өсөн тәғәйенләнә, был бигерәк тә автоматлаштырылған мәғлүмәт системаларында мәғлүмәт алмашыу өсөн мөһим.   

## 7.75-97 ГОСТ-ы буйынса телдәрҙең кодтары таблицаһы

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* ISO 639
* &#x7B;&#x7B;lang&#x7D;&#x7D;
* Шаблон:Ref-lang
* &#x7B;&#x7B;ЯзыкПоКоду&#x7D;&#x7D;

## Һылтанмалар

* ГОСТ 7.75-97
* ГОСТ 7.75-97  (PDF версия документа)
* Список кодов языков (инг.)
* ISO 639-2 Registration authority (инг.)

## Иҫкәрмәләр
Букесфельд (крәҫтиән утары)

«**Букесфельд**» () — һалымдан азат ителгән һәм Люденшайд ҡалаһында урынлашҡан крәҫтиән утары, ул 1554 йылдан башлап документтарҙа: башта «Буксфельд» (Buxfeld) телгә алынған.

## Тарихы
Тикшеренеүселәр һалымдан азат ителгән «Буксфельд» атамалы крәҫтиән утары тураһындағы мәғлүмәтте 1554 йылда баҫылған Люденшайд ҡалаһы документтары араһында тапҡан; әммә  күрһәтелгән ошо датанан күпкә өлкән булырға тейеш тип тәҡдим итәләр. 1907 йылда усадьба хужаһы Иоһанн Дидрих Рамедтың (Rahmede Diedrich Johann) тол ҡатыны н Люденшайд ҡала хакимиәтенә һатҡан. 1960 йылдар уртаһында поместье биләмәһендәге ҡаралдыларҙың күпселек өлөшө емерелгән: бары тик «коттен» (Kotten йәки Kate, ауыл общинаһы эсендә, ҡайһы берҙә унан ситтә лә урынлашҡан, биҙәлеше буйынса ябай торлаҡ йәки, бер — йә ике ҡатлы оҫтахана) ғына хәҙерге көндә архитектура ҡомартҡыһы тип һаналған бина. Поместьеның төп территорияһында Ричард-Ширманн-Реалшуле (Richard-Schirrmann-Realschule) мәктәбе төҙөлгән.

Поместьела һаҡланып ҡалған берҙән йорт 2010—2012 йылдарҙа бер нисә йылдан йорт ремонтланған һәм һәм бер ни тиклем үҙгәртеп ҡоролған — уның тарихи һалам ҡыйығы черепица менән алмаштырылған, шулай уҡ тәҙрәләре киңәйтелгән, ремонттан һуң улар пластик тәҙрәгә әйләнгән. Тирә-яҡ территория ла үҙгәртелгән: шул иҫәптән, өйҙө уратып үҫкән иҫке ағастар ҡырҡылған. Люденшайдтың тыуған яҡты өйрәнеүселәре, һәйкәлде һаҡлау хәстәрләнһә лә, бинаның тәүге ҡиәфәте юғалған тигәндәр. Тарихи бинаны үҙгәртеү урындағы халыҡтың ризаһыҙлығына килтергән; яңы хужаларҙың әйтеүенсә, иҫке ҡыйыҡты һаҡлап ҡалыу иҡтисади яҡтан файҙаһыҙ эш булыр ине.

## Әҙәбиәт
* Geschichts- und Heimatverein e. V., Lüdenscheid: Lüdenscheider Erinnerungen 2012. Hrsg.: Stadtwerke Lüdenscheid GmbH.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Саутерн-Виллидж, Төньяҡ Каролина

**Саутерн-Виллидж** (ингл. *Southern *Village) ― АҠШ, Төньяҡ Каролина штаты, Чапел-Хилл ҡалаһы районы, яңы урбанизм концепцияһына ярашлы төҙөлгән. 1994 йылда нигеҙ һалына. 550 самаһы шәхси торлаҡ йортто, 375 таунһаус һәм кондоминиумды, 250 апартаментты һәм 33,000 квадрат метр майҙандағы сауҙа , офис һәм йәмәғәт биналарын үҙ эсенә ала. Райондың дөйөм майҙаны 1,3 квадрат километр тәшкил итә. 1999 йылдан 2001 йылға тиклем райондың күсемһеҙ милеге бөтә ҡала эсендәге иң яҡшы һатылғаны булған. Ҡаланы планлаштырыу теорияһының аҡыллы үҫешенә лайыҡлы  миҫал сифатында танылған Саутерн-Виллидж ҡайһы бер баҫмаларҙа, мәҫәлән, *Time*, Better Homes and Gardens и Builder журналдарында, билдәләп үтелгән.

Яңы урбанизм теорияһына нигеҙ һалыусы Андре Дуани менән аралашҡан Р. Д. Брайан ҡала төҙөлөшө проектының авторы булған. Дуани һәм уның коллегаһы Элизабер Зиберк бер ваҡыт Чапел-Хиллға килә һәм ҡала советында яңы урбанизмдың  киләсәге тураһында презентация менән сығыш яһай. Уларҙың телмәре Р. Д. Брайанға ҙур тәьҫир яһай, һәм, концепцияны, тормошҡа ашырған урынға барып, тәфсирләп өйрәнеү маҡсатында, Пьенец, Италия ҡалаларына сәйәхәт ҡыла. Өйгә ҡайтҡас, ул ҡала төҙөлөшөнә үҙ ҡарашын булдыра һәм үҙ проектын эшләй башлай.

## Эшлекле районы
2017 йылдың башында Саутерн-Виллиджда Хаят-плейс, бизнесҡа-туристар өсөн тәғәйенләнгән  Hotels Hyatt ҡунаҡханалар отель селтәре асыла. Beacon ING of Charlotte менән хеҙмәттәшлек иткән Bryan Properties райондың үҫешен дауам итә. Уларҙың тырышлығы менән кооператив баҙар һәм кинотеатр төҙөлә. 

## Мәғарифы
Районда Мэри Скруггстың башланғыс мәктәбе һәм  Калберттың урта мәктәбе бар. Уларҙың икеһе лә  Чапел-Һил мәктәп районына ҡарай.

## Күңел асыу

Лумин кинотеатры йыл әйләнәһенә кинофильмдар күрһәтелә, әммә йылы көндәрҙә тамашасыларҙың, үҙҙәренең ултырғысы һәм йылы юрғаны менән килеп, асыҡ һауала кино ҡарауы рөхсәт ителә . Йәкшәмбе көндәрендә паркта музыканттар бушлай концерт менән сығыш яһай.

Районда, үҙенең футбол майҙаны, кешеләр эттәрен йөрөтә алырлыҡ урыны менән, балалар майҙансығы, барбекю-зонаһы һәм роликтарҙа шыуыу мөкинлеге булған Саутерн коммьюнити парк урынлашҡан.

## Мәҙәниәт
Төньяҡ Каролинаның симфоник оркестры бында йылына бер тапҡыр бушлай концерт бирә. Исполняют обычно классические произведения, а также саундтреки из популярных фильмов.

## Транспорт
Районда Chapel Hill Transit  муниципаль транспорт компанияһы хеҙмәтләндерә. 

## Иҫкәрмәләр
Көньяҡ Огайола хикәйәләүселәр фестивале

**Огайоның көньяғында телдән бәйән итеүселәр фестивале** (ингл. АҠШ-тың Огайо штатында, Чилликоти ҡалаһында Хеҙмәт көнө байрамынан һуң, кесаҙнанан шәмбегә хәтле, йыл һайын уҙғарылып килгән телдән бәйән итеүселәр фестивале. Бөтә илдән илгән сәсәндәр үҙҙәренең яратҡан әҫәрҙәре менән меңәрләгән уҡыусылар һәм тарих һөйөүселәр алдында сығыш яһай. Фестивалде уҙғарыу менән урындағы коммерцияға ҡарамаған ирекмәндәр һәм хикәйәселәр ойошмаһы шөғөлләнә.

## Тарихы
Көньяҡ Огайолағы сәсәнлек тамырҙары тарихы АҠШ-тың төп халыҡтарының ғөрөф-ғәҙәттәренә барып тоташа. Штаттың көньяғында йәшәгән шауни һәм минго ҡәбиләләре, быуындан-быуынға тапшырылып килгән хикәйәттәре аша тарихты һаҡлаған. Артабан был урында йәшәй башлаған пионерҙарҙың да үҙҙәренең ата-бабалары тураһында хикәйә һөйләү традициялары булған. Шулай уҡ ер аҫты тимер юлы буйлап бер төркөм булып барыусы сәйәхәтселәр ҙә, юлды ҡыҫҡартыу маҡсатында, төрлө тарихтар һөйләргә яратҡан.

Урындағы хикәйә оҫтаһы һәм эшҡыуар Билл Маккелл бер ваҡыт Сәсәндәрҙең милли фестивалендә һәм шуға оҡшш Кентукки фестивалендә ҡатнашҡан Огайола быға саҡлы ундай саралар үткәрелмәгәнлектән, Маккелл урындағы ирекмәндәр комитетын етәкләй, ойоштороу эше планын төҙөй, гранттар һәм иғәнәләр алыуға өлгәшә. Чилликотиҙа телдән бәйән итеү буйынса беренсе фестиваль (Огайо штатының тарихи баш ҡалаһында) 2004 йылда ойошторола.

Бер нисә йыл дауамында фестиваль төрлө майҙансыҡтарҙа: тҡала еатрында, китапханала, Беннет-һолл лекторийында, Огайо университеты филиалында, парк Йоктанги паркында һ. б. урындарҙа үтә.

## Фестиваль
Фестиваль кесаҙна кисендә сәсәндәрҙе рәсми ҡабул итеүҙән башлана һәм концерт менән асыла. Йома көндө меңәрләгән студент һәм уҡыусылар сығыштарҙы тыңлай. Кемдәр Чилликотиға килеп етә алмай, видеоконференция ярҙамында ҡатнаша. 2009 йылдан башлап телдән бәйән итеүселәр йома кисендә  хаҡында һөйләйҙәр.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* The Festival Southern Storytelling Ohio  (Chillicothe, Ohio, USA)
* Storytelling festivals  List storytelling links and to festivals
* The National Storytelling Network (USA)
* McKell interview with An Bill, the the of Southern Storytelling Ohio Festival founder «from a Up the Ground Building Storytelling Festival»
Бактериология

**Бактериоло́гия  ** —  бактериялар тураһында фән. Микробиология фәненең бер бүлеге. 

Бактериоло́гия  үҙ сиратында айырым дисциплиналарға (подразделы)  бүленә:

* Дөйөм бактериология бактерияларҙың  морфологияһын, физиологияһын һәм биохимияһын өйрәнә. Уларҙың  үҙгәреүсәнлек һәм   нәҫелсәнлек үҙсәнлектәрен, эволюцияһын, тәбиғәттә таралыуын тикшерә.

* Медицина һәм ветеринария бактериологияһы ауырыу тыуҙырыусы  бактерияларҙы, уларҙың  биологияһын өйрәнә. 

Уларҙы айырыу алыу  һәм аныҡлау ысулдарын  өйрәнә. Патоген бактерияларға ҡарата  иммунитет булдырыу юлдарын асыҡлай. 

Кешене һәм хайуандарҙы зарарлаусы инфекцион ауырыуҙарҙы  иҫкәртеү,  булдырмау юлдарын аныҡлай. Дауалау  сараларын билдәләй.

* Аграр (ауыл хужалығы) бактериология  бактерияларҙың тупраҡ  формалаштырыуҙағы ролен  өйрәнә. 

Тупраҡ уңдырышлығын арттырыуҙағы,  үҫемлектәрҙе  туҡландырыуҙағы әһәмиәтен асыҡлай. 

Ауыл хужалығы продукцияһы эшкәртеү юлдарын өйрәнә (силослау, тоҙлау, әсетеү һәм башҡалар).

* Техник (сәнәғәт) бактериология    бактериялар ярҙамында   спирт, органик кислоталар, ферменттар, аминокислоталар, антибиотик, үҫеү стимуляторҙары һәм башҡа матдәләр алыу юлдарын өйрәнә.

## Һылтанмалар
Китакюсю

—  (яп. 北九州市 Китакю:сю:-си, һүҙмә һүҙ  «Төньяҡ Кюсю») —  Кюсю утрауының төньяғында һәм Симоносеки боғаҙына яҡын урынлашҡан, Япония хөкүмәте указы менән  билдәләнгән ҡала. Ҡаланың майҙаны 488,78 км², халҡы 963 598 ( 2014 йылдың 1 авгусына), халыҡ тығыҙлығы 1971,44 кеше/км² тәшкил итә. 

Ҡала административ яҡтан 7 районға бүленә.

## Географияһы һәм хужалығы
Китакюсю Кюсю утрауының төньяғында, Эске Япон диңгеҙендә, Фукуока префектураһында урынлашҡан, һәм яйлап Фукуока сәнәғәт төбәгенә  интеграциялана. Китакюсю ҡалаһы Модзи, Кокура, Тобата, Яхата һәм Вакамацу ҡалалары берләшеү һөҙөмтәһендә 1963 йылда  барлыҡҡа килә. 

Китакюсю Кюсю утрауында иң ҙур ҡалаларҙың береһе, уның сәнәғәт үҙәге. Был эре ҡорос ҡойоу  (Ниппон стил корпорацияһы), электрон һәм электротехник сәнәғәте,  роботтар етештереү үҙәге. Ҙур порт, Китакюсю Хонсю  һәм Кюсю утрауҙары араһында мөһим бәйләүсе звено булып тора.

Китакюсю менән Фукуоканың киләһе общиналары  һәм  ҡалалары менән сиктәш: Накама, Ногата, Юкухаси, Асия, Мицумаки, Курате,  Фукуси, Канда, Мияко.

## Административ бүленеше

* Кокуракита-ку (小倉北区)
* Кокурамина-ку (小倉南区)
* Модзи-ку (門司区)
* Тобата-ку (戸畑区)
* Вакамацу-ку (若松区)
* Яхатахигашать-ку (八幡東区)
* Яхатаниси-ку (八幡西区)

## Туғандаш ҡалалар
Китакюсю ҡалаһы  түбәндәге ҡалалар менән туғандаш:

*  Норфолк, АҠШ (1959);
*  Таком, АҠШ (1959);
*  Далянь, ҡытай халыҡ (1979);
*  Инчхон, Корея Республикаһы (1988).

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Замок Кокура

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*  На Викискладе есть медиафайлы по теме Китакюсю
* Официальный сайт(яп.)
Порвоо

**Порвоо** ( [ˈporʋoː]), **Борго** ( [ˈbɔrˌgoː]) — Финляндияла коммуна һәм ҙур булмаған ҡала, Хельсинкинан көнсығышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Финляндияның Турку ҡалаһынан һуң иң боронғо ҡала.

## Тарихы
Ҡала үҙенең исемен ҡала аша аҡҡан Порвоонйоки йылғаһы эргәһендәге швед тупраҡ ҡәлғәһе исеменән ала. Порвоо исеме- был швед атамаһының (Borgå) һәм уның borg «һарай» , -å «йылға» өлөштәренең фин версияһы.

XIV быуат йылъяҙмаларында тәүге тапҡыр телгә алына. 1809 йылға тиклем Швед короллеге составына инә.

Рәсәйҙең 1808—1809 йылдарҙағы рус-швед һуғышында еңеүенән һуң ҡала Рәсәй император йорто менән шәхси уния менән бәйле Бөйөк Финляндия кенәзлеге составына инә. 1809 йылдың 10(22) мартында — 7(19) июлендә рәсәй императоры Александр I Финляндияла Борго сеймы йыйып, фин халҡының киң автономияһын раҫлағандан һуң ҡала Рәсәйҙә һәм донъяла киң билдәлелек ала. Был сейм, быға тиклем швед тажына буйһонған бөйөк кенәзлекте фин милли дәүләте тип таный. Швед элитаһы артабан да Финляндияла, шул иҫәптән Порвоола ла үҙенең хоҡуҡутарын һәм йоғонтоһон һаҡлап ҡала. 

1917 йылда Октябрь революцияһынан һуң — бойондороҡһоҙ Финляндия составында.

Порвоо ҡалаһы Рәсәйҙең Салауат һәм Сорғот ҡалалары менән туғандаш.

## Халҡы
Халҡы 48 794 кеше (2011 йылдың 31 мартына). Фин шведтары әлегә тиклем ҡала халҡының яҡынса өстән бер өлөшөн тәшкил итә, 16 102 кеше (33 %), финдар — 31 228 кеше (64 %) (2011 йылғы баһа). Рәсми ике телле ҡала.

## Ҡыҙыҡлы факттар
Порвоо ҡалаһында Леонид Гайдайҙың «За спичками» фильмы төшөрөлә, фильмда ҡала Йоки тип атала, уның реаль прототибы булып көнсығыш карелия ҡалаһы Йоэнсуу тора.

Ҡалала фин милләтсеһе, Финляндияның рус генерал-губернаторы Бобриковты үлтергән Шауман Эйгендың ҡәбере урынлашҡан.

1809 йылда нәҡ Порвоола Александр I Борго сеймы асҡан, унда Финляндияның дәүләт ҡоролошо тураһында манифесы уҡып ишеттерелә .

## Билдәле кешеләре
* Карл Юхан Адлеркрейц (1757—1815) — граф, швед генералы
* Эльза Бунге (1734—1819) — швед яҙыусыһы, ботаник
* Чель Карлстрём (род. 1976) — велосипедта ярышыусы (шоссе ярыштары)
* Владимир Романов (1917—1992) — бөйөк кенәз Кирилл Владмировичтың берҙән-бер улы, Порвоола тыуған
* Йохан Людвиг Рунеберг (1804—1877) — фин шағиры, Финляндия гимны һүҙҙәре авторы 
* Альберт Эдельфельт (1854—1905) — фин рәссамы, график.
* Георг Магнус Спренгтпортен (1740—1819) — граф, хәрби начальник, сәйәси эшмәкәр, беренсе генерал — Бөйөк Финляндия Кенәзлеге губернаторы 
* Сами Туомас Хююпия (род. 1973) — фин футболсыһы, Порвоола тыуған

## Фотоһүрәттәр галереяһы

* Официальный сайт(фин.)(швед.)(инг.)
* Туристический сайт (фин.)(швед.)(инг.)
* Порвоо.  Фоторепортаж. (фин.)(швед.)(инг.)
* Порвоо, или старая добрая Финляндия  (рус.)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт(фин.)(швед.)(инг.)
* Туристический сайт (фин.)(швед.)(инг.)
* Порвоо.  Фоторепортаж. (фин.)(швед.)(инг.)
* Порвоо, или старая добрая Финляндия  (рус.)
Адриан ҡапҡаһы

**Адриан ҡапҡаһыа** (, , *Учкапылар*) — Төркиәнең Анталья ҡалаһындағы триумфаль арка, 130 йылда Атталияға килгән Рим императоры Адриан хөрмәтенә төҙөлгән. Ҡаланы һәм гаванды элек уратып торған стеналарҙан һаҡланып ҡалған берҙән-бер ҡапҡа.Тәүге тапҡыр ирланд-британия гидрографы контр-адмирал сэр Бофорт Фрэнсис тарафынан 1817 йылда һүрәтләнгән.

Адриан ҡапҡаһы ике колоннадалы фасадтан , өс ҡалаға инә торған дүрт пилот өҫтөндә күтәрелгән арканан, һәм арканың ике яғында торған манаранан тора. Ҡапҡаның бейеклеге 8 метр самаһы тәшкил итә .  Юлий Санкт булараҡ билдәле Көньяҡ манараһы рим дәүеренә  ҡарай, тик был манара ҡапҡанан бойондороҡһоҙ рәүештә төҙөлгән. Төньяҡ манараның аҫҡы өлөшө рим дәүеренә ҡарай, әммә XIII быуаттың беренсе яртыһында сәлжүк солтаны Кейкубад Алаадин  иткән саҡта үҙгәртеп ҡоролаI  , манара стенаһында ғәрәп яҙыуы бар.

Һигеҙ гранит (арканың һәр яғынан дүртәр) колоннанан башҡа ҡапҡа тулыһынса аҡ мәрмәрҙән эшләнгән ҡоролма. Арканың көмбәҙе рельефлы сәскәләр йыйылмаһы менән биҙәлгән. Башта ҡапҡа ике кимәлдән торған, үргеһендә император һәм уның ғаиләһе һындары (статуялары) урынлашҡан тип иҫәпләнә. Антаблемент бейеклеге 1,28  метр тәшкил итә. Ул үҙ эсенә сәскәләр менән декорланған фриз һәм арыҫлан башы менән бай биҙәлгән кәрнизде индерә.

Күп йылдар дауамында Адриан ҡапҡаһы ҡала стеналары рәүешендә ҡалған була, шунлыҡтан ул әлеге ваҡытҡа  тиклем һаҡланып ҡалған.  1950 йылда стеналар емерелә, ә ҡапҡа 1959 йылда реконструкциялана. Рим дәүере өсөн оригиналь юлды күрһәтеү маҡсатында тротуар бөтөрөлә, хәҙер юлды органик быяла япма аша ҡарарға мөмкин.. Ҡала ҡапҡаһы аша элек үткән күп һанлы ат арбаларының тәрән бураҙна кеүек һаҡланған эҙҙәрен әле лә күрергә мөмкин. 

Реконструкция барышында ҡапҡа төбөндә бронза хәрефтәр табыла, улар Адриан хөрмәтенә яҙылған яҙманың бер өлөшө булып сыға. 2017 йылда был хәрефтәр бөтә донъя музейҙары һәм шәхси коллекциялар араһында бүленә. Туғыҙ хәреф Вена, ике хәреф Берлин, ә ҡайһы берҙәре Англияның Лондон ҡалаһындағы  Британия музейында һәм Оксфордтағы Ашмол музейында һаҡлана.

## Иҫкәрмә


## Һылтанмалар

* Фотографии ворот Адриана. 
* How to go to Hadrian' s Gate
Билдә

**Билдә **—  нигә булһа ла билдәле бер мәғәнә биреү тураһында асыҡ йә йәшерен килешеү;   билге, тамға һалыу.

Бындай килешеүҙе   мәғлүмәт  тапшырыу өсөн ҡулланыуҙың аныҡ осрағында билдә тип йөрөтәләр. Билдә ҡатмарлы булырға, йәғни бер нисә башҡа билдәнән торорға мөмкин.   

Цифрҙар  һандарҙың билдәһе булып тора. Хәрефтәр  өндәрҙең билдәһе була һәм  һүҙҙәр менән бергә кеше теленең билдәһе була.&#x5B;*прояснить*&#x5D;

Совет һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, семиотик Ю. М. Лотман раҫлауынса, билдәләр ике төркөмгә бүленә: шартлы һәм рәсемле.

* *Шартлы билдә *— сағылыш менән йөкмәтке араһында эске бәйләнеш юҡ. Иң киң таралған шартлы билдә — *һүҙ*.
* *Рәсемле *йәки *икона рәүешендәге билдә* —  мәғәнәне сағылдырған билдә. Иң киң таралған рәсемле билдә  — *һүрәт*.

Билдә  системалары тураһындағы фән  семиотика тип атала. Билдәнең барлыҡҡа килеү күренеше  семиотизация була.

## Йәмғиәттә

* Күкрәккә таҡмалы отличие билдәһе. 

; Юриспруденцияла

Рәсәй империяһында Александр  II заманында суд ведомствоһы, шул иҫәптән адвокаттар өсөн билдәләр раҫлана.

; Хәрби эштә

* Офицер билдәһе;
* Баш кейеменә таҡмалы  отличие билдәләре;
* Айырыу билдәләре;
* Яраланыу билдәләре;
* Шартлы билдә — карталарҙа  формированиеларҙы,  ҡоралдарҙы, техниканы  һәм башҡаларҙы билдәләү символдары;
* Урындарға ултырыу билдәһе;
* Хәрби һауа көстәренең танытыу билдәләре.

; полиграфияла 

* Китап билдәһе.

## [[Картография]]ла

* Шартлы билдәләр.

## [[Математика]]ла һәм программалауҙа

* *Һан билдәһе *— нулдән башҡа бөтә ысын һандарға хас булған һәм уларҙың ыңғай йә кире һандарҙың аҫкүмәклектәренә ҡарауын күрһәткән билдә. Ыңғай һандар — плюс («`+`»), кире һандар  минус («`&#x2212;`») билдәһе менән бирелә. Билдә киңәйтелгән һанлы күсәрҙең сикһеҙ алыҫ нөктәһенә лә бирелә ала.  
* «Сигнум» («билдә») функцияһы — һан билдәһен индикациялау өсөн формаль ҡорал.  
* Бөтә баҫма һәм баҫма булмаған билдәләр  бирелмәләрҙең символлы тибының алмаш дәүмәлдәрендә һаҡлана.  
* Lisp — символлы эшкәртеү теле.   

## Юл билдәләре
Юл хәрәкәте ҡағиҙәләрендә ҡулланылалар.  

## [[Яҙма (Әлифба)|Яҙмала]]
Иероглифтар. 

## [[Сәнғәт]]тә
Билдәләрҙең шартлыға һәм рәсемлегә бүленеүенә нигеҙләнгән ике сәнғәт төрө бар: һүрәт төшөрөү сәнғәте һәм һүҙ сәнғәте.

### Әҙәбиәттә
Әҙәбиәт — шартлы билдәләр материалынан һүҙ менән тасуирланған образ тыуҙырырға тырышҡан һүҙле сәнғәт.

### Дизайнда
Дизайнда билдә  —  логотиптың рәсемле өлөшө.  

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* «Условные знаки для употребления на Топографических, Географических и Квартирных Картах и Военных планах», утверждённые начальником Главного штаба, в июне 1822 года.
* 

## Һылтанмалар

* Условные знаки формирований, в России.
Лихенология

**Лихенология** (от  — *лишай*, *лишайниктар*) — лишайниктар тураһында фән. Ботаника фәненең бер бүлеге булып һанала.

## Үҫеш тарихы
Лишайниктар тураһында башлап Теофраст яҙмаларында  телгә алына.

Лихенология фәненең башы булып 1803 йыл һанала. Тап ошо йылда Карл Линнейҙың уҡыусыһы, швед ғалимы Ахариус Эриктың (1757—1819) «Methodus qua omnes detectos lichenes ad genera redigere tentavit» (лат.) тигән («Лишайниктарҙы һәр кемгә билдәләргә ярҙам итә торған ысулдар») хеҙмәте баҫылған.

Ахариус Эрик лишайниктарҙы айырым төркөмгә бүлгән. Уларҙы лишайниктың тәне — ҡатлансығының төҙөлөшөнә нигеҙләнгән система булдыра. Уның системаһына шул ваҡытта билдәле булған 906 төр лишайник инә.

## Күренекле лихенологтар
* Андреев Михаил Петрович
* Ахариус, Эрик
* Ахмаджян, Вернон
* Баранецкий, Васильевич Осип
* Бари, дер антон
* Бязров, Лев Георгиевич
* Везда, Антонин
* Голубков, Нина Сергеевна
* Еленкин, Александр Александрович
* Мережков, Константин Сергеевич
* Окснер, Альфред Николаевич
* Питтон де Турнефор, Жозеф
* Савич, Всеволод Павлович
* Урбанавичюс, Пранасович Геннадий
* Фаминцын, Андрей Сергеевич
* Швенденер, Симон

## Ғилми йәмғиәттәр
* Лихенология халыҡ-ара ассоциацияһы
* Америка бриология һәм лихенология йәмғиәте.
* Төньяҡ Американың
* Калифорнияның лихенологик йәмғиәте
* Үҙәк Европаның
* Британия лихенология
* Голландия <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на немецком языке"></span>бриология һәм лихенология йәмғиәте
* Һинд лихенология йәмғиәте
* Италияның<span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на итальянском языке">) л</span>ихенология йәмғиәте
* Скандинавия лихенология йәмғиәте
* Француз лихенология ассоциацияһы
* Швейцария бриология һәм лихенология ассоциацияһы
* Японияның лихенология йәмғиәте
* Япон лихенология йәмғиәте

## Лихенологияны популярлаштырыу
Тәбиғи сәбәптәре арҡаһында &#x5B;**'&#x5D;</sup> лихенология буйынса фәнни-популяр әҙәбиәт.<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;**'&#x5D; бик әҙ баҫыла. Шуға ла, 2011 йылда &#x5B;**&#x5D; лишайниктар буйынса Финляндияла сыҡҡан белешмә (справочник-определитель) «Suomen jäkäläopas» бигерәк тә иғтибарға лайыҡ. Тап ошо белешмә Финляндиялағы фәнни-популяр әҙәбиәт өлкәһендәге иң абруйлы премия лауреаты (Tieto-Finlandia-palkinto) була.

## Иҫкәрмә


## Әҙәбиәт
* 
* 
* Флора лишайников России: Биология, экология, разнообразие, распространение и методы изучения лишайников / Отв. ред. М. П. Андреев, Д. Е. Гимельбрант. — М.; СПб.: Товарищество научных изданий КМК, 2014. — 392 с.
Абраам Паладино (стадион)

**Абраа́м Палади́но** (, шулай уҡ **«Парке Абраам Паладино»**) булараҡ билдәле — Уругвайҙың баш ҡалаһындағы Монтевидео футбол стадионы, ул «Прогресо» клубы милке.

## Тарихы
«Прогресо» футбол клубы 1917 йылда барлыҡҡа килә һәм тәүге йылдарҙа үҙенең стадионы булмай. 1925 йылда клуб президенты Овидио Каррика үҙенең ярҙамсыһы Абраам Паладиноға Монтевидео етәкселеге менән стадион төҙөү өсөн ер алыу мәсьәләһен хәл итеүҙе йөкмәтә. Клубҡа Эмилио Ромеро һәм Конкордия урамдары киҫелешендәге һәм Уругвайҙың Милли порт идаралығыныҡы булған ер бүленә.1926 йылда тәүге стадион төҙөлә, ул «Парке Прогресо» тип атала. Артабан Абраам Паладино "Прогресо"ның президенты итеп һайлана. Профессиональ футбол талаптарына тап килтереү өсөн 1932 йылда стадион беренсе реконструкцияға дусар ителә.

Уругвай футбол ассоцияцияһы талаптарына тап килтереү өсөн стадиондағы шарттарҙы яҡшыртырға ярҙам иткән бизнесмен хөрмәтенә стадионға «Парке Мигель Кампомар» атамаһы бирелә. 1956 йылда, Абраам Паладиноның вафатынан һуң, стадион уның исеме менән атала.

1981 йылда президент Табаре Васкес стадионды тотошлайы менән реконструкциялау эшенә тотона. Ғәмәлдә 1983 йылға шул уҡ урында элекке атамаһы һаҡланған яңы арена барлыҡҡа килә. Яңы "Абраам Паладино"ла 1989 йылда «Прогресо» үҙенең тәүге һәм берҙән-бер Уругвай чемпиондары титулын яулай.

2002 йылда яңы трибуна ҡорола һәм стадион заманса төҫ ала. Трибуналарға ла исемдәр бирелә: төп трибуна — «Уругвай чемпиондары 1989» (), уға ҡаршы урынлашҡан трибуна (ҡунаҡтар өсөн) — «Доктор Табаре Васкес» (), көньяҡтағыһы — «Карлос Вальверде» (), төньяҡтағыһы — «Гаучо берлеге» ().

2012 йылдың авгусында стадионды заман талаптарына ҡалыплаштырыуҙың яңы этабы башлана.

Стадион бер юлы 5,4 тыс. тамашасыны ҡабул итә ала, әммә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа башҡа тәрлә күрһәткестәр атала — стадион 8 меңгә тиклемге тамашасыны ҡабул итергә һәләтле тип тә билдәләнелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Абраам Паладино» на estadios.org 
* «Абраам Паладино» на soccerway.com
* «Абраам Паладино» на transfermarkt.com
Чапел-Хилл музейы

**Чапел-Хилл музейы** (ингл.  Hill Chapel Museum) ― АҠШ-тың Төньяҡ Каролина штаты Чапел-Хилл ҡалаһының хәҙерге ваҡытта юҡҡа сыҡҡан тыуған яҡты өйрәнеү музейы. 1996 йылда  Чапел-Хиллға 200 йыл тулыуға арналған байрамды ойоштороу комитеты инициативаһы менән нигеҙләнгән. Музей барлыҡҡа килгәндән һуң  ун йыл буйы Чапел-Хилл музейын йылына 20 000 ашыу кеше ҡарарға килә; шулай уҡ музей һәр йывл һайын 3500 ашыу студентҡа белем биреү программаһын бирә. 2010 йылдың июлендә музей ябыла.

Музейҙың рәсми миссияһы ошонан ғибәрәт: «*беҙҙең ҡала, беҙҙең дәүләт һәм төбәк тарихын, мәҙәниәтен һаҡлау, аңлатыу һәм уны күрһәтеү. Музей йәмәғәтселек ҡаҙанышы булып тора: бында күргәҙмәләр ойошторола, белем биреү программалары, семинар һәм башҡа мәҙәни саралар*» үткәрелә.

## Тарих
Музей урынлашҡан бина төньяҡ каролина архитекторы Дон Стюарт проекты буйынса 1968 йылда төҙөлә . Шул уҡ ваҡытта бында Чапел-Хиллдың асыҡ китапханаһы урынлашҡан була . Бина заманса стилдә төҙөлһә лә, уның XIX быуат Чапел Хилына ғына хас ҡайһы бер элементтарын осратырға мөмкин, мәҫәлән: бинаның таштан төҙөлөүе  йәки бина тирәһендәге үҫемлектәрҙең күп булыуы.

Ҡаланың Эстес- драйв урамында китапхананың яңы бинаһы төҙөлгәндән һуң, иҫке йортта Чапел-Хилл Тарихи йәмғиәтенең офисы урынлаша.

Үрге ҡатта  ике галерея арауығы, сувенир магазины, директор кабинеты, ирекмәндәр өсөн бүлмә, аш бүлмәһе һәм оҫтахана урынлашҡан. Бинаның аҫҡы ҡатында кәңәшмәләр бүлмәһе, Тарихи йәмғиәттең кабинеттары, шулай уҡ архив һәм музей экспонаттары һаҡлағысы бар.

## Иҫкәрмәләр
Плеймейкерс-театр

**Плеймейкерс-театр** (ингл.  Theatre Playmakers; тәүге исеме ― **Сми-холл**, *Hall Smith*) ― кампус буласаҡ йорт . Чапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина университеты кампусы бинаһы, 1850 йылда архитектор Александр Джексон Дэвис проекты буйынса төҙөлә. Театр АҠШ-тың милли тарихи ҡомартҡыһы һәм грек яңырыу осоро архитектураһы өлгөһө булып тора. Әлеге ваҡытта бина Пол Грин башҡарма театр компанияһының өҫтәмә майҙансығы, ул да шулай уҡ Төньяҡ Каролина университетына ҡарай.

## Һүрәтләнеше һәм тарихы

Плеймейкерс-театр Төньяҡ Каролина университет кампусының төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, көньяҡта Ист-Кэмерон-авеню менән фән һәм сәнғәт колледжына йәнәш, Олд-ист (шулай уҡ АҠШ-тың милли тарихи ҡомартҡыһы) ятаҡ бинаһына туп-тура ҡаршы урынлашҡан. Театр бинаһы боронғо храм формаһында төҙөлгән. Кирбестән эшләнгән, тыштан штукатурланған. Көнсығыш яғында ослайып торған портик бар. Портик рифле колонналарҙа тора. Колонналар коринф капителе менән осланған, улар Төньяҡ Каролинаның иң мөһим ауыл хужалығы культуралары булған кукуруз һәм тәмәке япраҡтары менән биҙәлгән. Бинаның фронтоны төрлө яҡтан уратып алынған, йорт стеналарында пилястрҙар, улар ябай антаблементты тотоп тора.

Смит-холл 1850 йылда төҙөлгән. Университет кампус 1830-сы йылдарҙа үҙгәртеп ҡорола башлай. Эндрю Джексон Дэвис Олд-ист һәм Олд-вест ятаҡтарының планын яңырта һәм кампусты реконструкциялауҙың дөйөм планын төҙөй. Смит-холл баштан уҡ йәмәғәт йыйылышы урыны була. Һуңынан бында лаборатория, мунса һәм юридик мәктәп урынлаша. 1923 йылда бинала театр урынлашҡан. Ул Сarolina playmakers ижади берекмәһенең майҙансығы булып тора.

## Иҫкәрмәләр
Йоктанги

**Йоктанги** (ингл.  Park Yoctangee) ― АҠШ-тың Огайо штаты Чилликоти йәмәғәт паркы. 1875 йылда төҙөлгән парк башта «**Ҡала паркы**» тип йөрөтөлә һәм бары тик 1890-сы йылдарҙа ғына Уильям Х. Хантер арҡаһында хәҙерге исемен ала.

*Йоктанг* ― индеецтар телендә «буяу» (тән тиреһендә йәки кейемдә) тигәнде аңлата.

## Тарих
Ҡасандыр парк биләмәһе «Иҫке үҙән» йәки «Утрау» тип аталған, сөнки Цинциннати (әлеге ваҡытта Балтимор менән Огайоны бәйләп тора) һәм Мариетта ҡалалары араһындағы иҫке тимер юлы ер өйөмөндә төҙөлә, был Сайото йылғаһы һыуҙарын икенсе яҡҡа йүнәлтә, ә йылға урынында һаҙмат ер һәм утрау тороп ҡалған була, һәм егерме йыл буйына Чилликоти халҡы йыш ҡына биҙгәк һәм малярия менән ыҙалана.

Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, Чилликоти гәзиттәре даими рәүештә ҡала граждандарынан был һаҙлыҡты тиҙерәк бөтөрөүҙе талап иткән хаттар ала. Шунлыҡтан муниципалитет был ерҙәрҙе ҡоротоу һәм таҙартыуҙы талап иткән ижтимағи бурыс ала.

Джон Х. Патнэм, Огайо штатының Чилликоти ҡалаһынан Закондар сығарыу йыйылышы ағзаһы, был эште башҡарыу өсөн халыҡтан һалым йыйырға хоҡуҡ тураһында махсус закон ҡабул итеү тураһында инициатива менән сыға.

Биҙгәк ауырыуы һәм һаҙлыҡтың ағыулы парҙары ҡалала ғәҙәттән тыш эшһеҙлек кимәлен дә тыуҙыра.

## Иҫтәлекле урындар

1882 йылда төҙөлгән насос үҙәге бинаһында хәҙер музей урынлашҡан.

Шулай уҡ паркта Милли гвардияның ҡорал бинаһы урынлашҡан. Бина ХX быуат башында төҙөлә. Бында хәрби музей йәки оранжерея булдырырға тәҡдимдәр ителеүгә ҡарамаҫтан, финанслау булмағанлыҡтан, әлеге ваҡытта ул бикләп ҡуйылған. 

Уотер-стритта ― Йоктанга менән сиктәш урамда ― дөйөм күҙәтеү өсөн ирекмәндәр тарафынан тергеҙелгән ике боронғо тимер юл вагоны ҡуйылған.

Парк шулай уҡ Огайо көньяғының телдән хикәйә фестиваленең майҙансыҡтарының береһе.

## Географияһы

Йоктанг паркында майҙаны 40 мең кв. км-ға тиң ҙур күл бар. Фестивалдәр ваҡытында кешеләр күлдә каноэла йөҙәләр.

Шулай уҡ паркта йөҙөү бассейны, алты теннис корты, баскетбол һәм волейбол майҙансыҡтары, шулай уҡ әүҙем ял өсөн башҡа урындар бар.

## Әҙәбиәт
* Allen, C. Gertrude «Chillicothe City of the History of Parks, Ohio.» *The Office and parks Recreation Chillicothe*.

## Һылтанмалар
* Webcam Yoctangee Park provided by Paper Glatfelter
* Park Yoctangee Bradford by Cosenza M. page, Director, Parks & Recreation
** Entrance Bicentennial
* Park Yoctangee Great Seal page by the Network
** Entrance Bicentennial
* Feast Flowering of the Moon
* Art Pumphouse