open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
23 июнь

**23 июнь** — григориан стиле буйынса йылдың 174-се (кәбисә йылында 175-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 191 көн ҡала.

 
## 
* 1846: Бельгияла саксофонға патент алына. 
* 1937: Советтарҙың X Бөтә Башҡортостан съезы Башҡорт АССР-ының икенсе Конституцияһын ҡабул итә. 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:23 июндә тыуғандар</categorytree>*
* 1750: Деода де Доломьё, Франция геологы, минералог (доломит минералына уның исеме бирелгән).
* 1855: Лидия Цераская, Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың ҡатын-ҡыҙ астрономы, яҡтылыҡтары үҙгәреп торған 219 йондоҙҙо асыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:23 июндә вафат булғандар</categorytree>*

##
25 июнь

**25 июнь** — григориан стиле буйынса йылдың 176-сы (кәбисә йылында 177-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 189 көн ҡала.

 
## 
* 1927: СССР-ҙа тауышты кинопленкаға яҙыу приборына патент алына.
* 1935: Яҙыусыларҙың халыҡ-ара ассоциацияһы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:25 июндә тыуғандар</categorytree>*
* 1560: Хуан Санчес Котан, Испания рәссамы, натюрморт оҫтаһы.
* 1852: Антони Гауди, Испания архитекторы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:25 июндә вафат булғандар</categorytree>*
* 1999: Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

##
24 июнь

**24 июнь** — григориан стиле буйынса йылдың 175-се (кәбисә йылында 176-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 190 көн ҡала.

 
## 
* 1930: АҠШ-тың Колумбия округында самолёттарҙың осҡан урынын билдәләү өсөн донъяла тәүге тапҡыр радар ҡулланыла.
* 1935: Тбилиси ҡалаһында СССР-ҙағы беренсе балалар тимер юлы эшләй башлай.
* 1945: Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында Еңеү Парады үткәрелә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:24 июндә тыуғандар</categorytree>*
* 1695: Мартин ван Майтенс, Австрияның барокко осоро рәссамы.
* 1795: Эрнст Вебер, Германия психофизиологы, анатом.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:24 июндә вафат булғандар</categorytree>*

##
26 июнь

**26 июнь** — григориан стиле буйынса йылдың 177-се (кәбисә йылында 178-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 188 көн ҡала.

 
## 
* 1930: Мәскәүҙә ВКП (б)-ның XVI съезы асыла, ул 12 июлгә тиклем эшләй һәм «Биш йыллыҡты — дүрт йылда» тигән саҡырыу ҡабул итә.
* 1935: Советтар Союзында «СССР-1-бис» старостаты осорола, ул 16 километр бейеклеккә күтәрелә.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:26 июндә тыуғандар</categorytree>*
* 1730: Шарль Мессье, Франция астрономы, 14 кометаны асыусы, Париж Фәндәр академияһы ағзаһы. 
* 1770: Кристиан Готфрид Генрих Гейслер, Германия һүрәт төшөрөүсеһе, гравёр һәм иллюстратор.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:26 июндә вафат булғандар</categorytree>*

##
27 июнь

**27 июнь** — григориан стиле буйынса йылдың 178-се (кәбисә йылында 179-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 187 көн ҡала.

 
## 
* 1615: Европаға тәүге тапҡыр сәй килтерелә.
* 1865: Рәсәй империяһының Тимер юлы эштәре министрлығы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:27 июндә тыуғандар</categorytree>*
* 1850: Лафкадио Херн, Ирландия һәм АҠШ яҙыусыһы, тәржемәсе, шәрҡиәт белгесе.  
* 1869: Эмма Гольдман, Америка сәйәсмәне, яҙыусы, философ. 

## 
*<categorytree depth="0">Категория:27 июндә вафат булғандар</categorytree>*

##
28 июнь

**28 июнь** — григориан стиле буйынса йылдың 179-сы (кәбисә йылында 180-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 186 көн ҡала.

 
## 
* 1779: Мәскәүҙә һыу үткәргес төҙөү тураһында указ баҫылып сыға.  
* 1865: Александр II указы менән Рәсәй империяһының Тимер юлы эштәре министрлығы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:28 июндә тыуғандар</categorytree>*
* 1577: Питер Пауль Рубенс, Нидерланд рәссамы, барокко сәнғәтенә нигеҙ һалыусы.
* 1712: Жан-Жак Руссо, Францияның мәғрифәтселек дәүере философы, яҙыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:28 июндә вафат булғандар</categorytree>*

##
29 июнь

**29 июнь** — григориан стиле буйынса йылдың 180-се (кәбисә йылында 181-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 185 көн ҡала.

 
## 
* 1925: АҠШ химигы, уйлап сығарыусы Марвин Пипкин тоноҡ электр лампаһына патент ала.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:29 июндә тыуғандар</categorytree>*
* 1815: Николай Сазонов, Рәсәй империяһы йәмәғәт эшмәкәре, публицист.
* 1825: Лудольф Христоф Эренфрид Крель, Германия ғалимы, шәрҡиәтсе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:29 июндә вафат булғандар</categorytree>*

##
30 июнь

**30 июнь** — григориан стиле буйынса йылдың 181-се (кәбисә йылында 182-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 184 көн ҡала.

 
## 
* 1856: Өфө ҡалаһының гербы раҫлана.
* 1931: Өфө фанера комбинаты эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:30 июндә тыуғандар</categorytree>*
* 1470: Карл VIII, Францияның 1483—1498 йылдарҙағы короле.
* 1685: Джон Гей, Англия шағиры, драматург.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:30 июндә вафат булғандар</categorytree>*
* 2005: Флүр Яхин, башҡорт балалар яҙыусыһы-әкиәтсе.

##
Аҡса (нәшриәт)

**Аҡса** — Өфө ҡалаһындағы нәшриәт.

1905—1907 йылдар революцияһы осоронда эшләй, татар, төрки телендә фольклор йыйынтыҡтары, әҙәби һәм тарихи иҫтәлек китаптары сығара. Үҙенең баҫмаханаһы (типографияһы) булмай, заказдарын ҡалалағы шәхси һәм губерна идараһы матбағаларында баҫтыра. Китаптар һатыу менән дә шөғөлләнә.

## Әҙәбиәт
* Каримуллин А. Г. Татарская книга начала XX века. Казань, 1974; шул ук. Становление и развитие татарской советской книги (1917—1987). Казань, 1989.
* http://tatarile.org/maglumat/мәкалә/акча
Бриология

**Бриоло́гия** (от  «мүк» һәм *…логия*) — ботаниканың мүктәрҙе өйрәнеүсе бүлеге. (*Bryophyta [[sensu lato]]*).

Мүктәрҙең морфологияһын, анатомияһын, эмбриологияһын, физиологияһын, биохимияһын, мүк һымаҡтарҙың төрҙәрен, бергәлектәренең экологияһын һәм географияһын өйрәнә. 

Башҡортостан мүктәрен тикшереү тәүге тапҡыр 19 быуат. аҙағында үткәрелә (Ю.Шелль, О.А.Федченко, Б.А.Федченко). 

20 быуаттың беренсе яртыһында мүктәр Өфөлә (чех тикшеренеүсеһе И.Подпера) һәм  Башҡорт ҡурсаулығында (Е.А.Селиванова‑Городкова, Р.Н.Шляков) өйрәнелә. 

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының һәм Башҡортостандың Урал алды бриофлораһын украин ботаниктары А.Ф.Бачурина һәм Д.К.Зеров өйрәнә. 

80‑се йылдар аҙағында  ботаниктар М.С.Игнатов һәм Е.А.Игнатова, А.Д.Потёмкин республика бриофлораһы буйынса 1‑се мәғлүмәт  (яҡынса 400 төр) эшләй. 

Биология институтында Э.З.Байышева тарафынан Башҡортостандың урман зонаһы бриобергәлектәренең классификацияһы төҙөлә, Экологик мониторинг һәм биотөрлөлөккә баһа биреү өсөн мүк һымаҡтарҙы ҡулланыу ысулдары тикшерелә.

## Ғилми йәмғиәттәр
* Международная ассоциация бриологов  
* Американское бриологическое и лихенологическое общество
* Латиноамериканское бриологическое общество  
* Бриологическая и лихенологическая ассоциация Центральной Европы 
* Британское бриологическое общество 
* Голландское бриологическое и лихенологическое общество 
* Испанское бриологическое общество  
* Бриологическая и лихенологическая секция Чешского ботанического общества 
* Щвейцарская ассоциация бриологии и лихенологии 
* Японское бриологическое общество (создано в 1972 году, первый президент — Нориво Такаки)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* Игнатова Е.А., Игнатов М.С. Мхи Башкирии: предварительный список видов и фитогеографические заметки //Бюллетень Московского общества испытателей природы. Отдел биологический. 1993. Т.98. Вып.1; Баишева Э.З., Потёмкин А.Д. К флоре печёночных мхов Башкирии //Ботанический журнал. 1998. Т.83. №9.
Ангидрит

**Ангидрит** ( — кире приставка һәм hydor — һыу)
# сульфаттар класы минералы, Ca[SO4], составында барий, стронций, магний ҡушылмалары булыуы мөмкин. Кристалдары пластинка, ҡалын пластинка һәм призма рәүешендә. Агрегаттары тығыҙ, бөртөклө, сүсле һ.б. Төҫһөҙ, аҡ, зәңгәрһыу. Быяла кеүек ялтыр, ҡатылығы 3,5—3,8; тығыҙлығы 2900—3000 кг/м³, йәбешмәлеге камил.
# минералынан торған ултырма тау тоҡомо. Көнбайыш Башҡортостанда аҫҡы пермдең көңгөр ярусында таралған. Ултырмалары Бәләкәй һәм Ҙур Ҡалпаҡ ҡаяһының (Иглин р‑ны Охлебинин ауылы тирә-яғы) түбәнге өлөшөндә өҫкә сыға.

## Әҙәбиәт
* Заварицкий А.Н. Избранные труды. Т.1. М., 1956; Годовиков А.А. Минералогия. М., 1975.
* Бетехтин А.Г. "Курс минералогии". Государственное Издательство геологической литературы, Москва, 1951, 542 с.
* Hardie, L.A. (1967), The gypsum-anhydrite equilibrium at one atmosphere pressure // American Mineralogist: 52: 171-200.

## Һылтанмалар
* 
* Ангидрит в базе данных минералов
Агнес Моника

**Агнес Моника Mулдото** (, 1 июль 1986 йыл), Агнес Mo булараҡ киңерәк билдәле (англ. Agnez Mo) — Индонезия йырсыһы, рәссам.

## Дискография
* *Si Meong* (1992)
* *Yess!* (1995)
* *Bala-Bala* (1996)
* *And the Story Goes* (2003)
* *Whaddup A.. '?!* (2005)
* *Sacredly Agnezious* (2009)
* *Agnes Is My Name* (2011)
* *Agnez Mo* (2013)

## Операларҙағы йырҙары
* *Lupus Milenia* (1999)
* *Mr Hologram* (1999)
* *Pernikahan Dini* (2001)
* *Amanda* (2002)
* *Ciuman Pertama* (2002)
* *Cinta Selembut Awan* (2002)
* *Cewekku Jutek* (2003)
* *Cantik* (2004)
* *Bunga Perawan* (2004)
* *Ku 'Tlah Jatuh Cinta* (2005)
* *Pink* (2006)
* *Romance In The White House* (2006)
* *The Hospital* (2006)
* *Kawin Muda* (2006)
* *Jelita* (2008)
* *Kawin Masal* (2008)
* *Pejantan Cantik* (2010)
* *Marissa* (2011)
* *Mimo Ketemu Poscha* (2012)
* *3 Peas In A Pod' — Специальный вид + Музыкальная тема Певица (2013)

* *VAN (Video Anak Anteve)* — (Antv)
* *Tralala-Trilili* — (RCTI)
* *Diva Romeo* — (Trans TV)
* *American Music Awards 2010'' — (ABC Channel)

## Һылтанмалар
* Моника Официальный сайт
* 
* Моника на Internet Movie Database
Анаэробтар

**Анаэробтар** ( — кире приставка һәм *аэробтар*) — молекуляр кислород бөтөнләй йәки өлөшләтә булмаған мөхиттә йәшәүгә һәм үҫеүгә һәләтле организмдар. Йәшәү өсөн энергияны Анаэробтар органик, һирәгерәк органик булмаған матдәләрҙе, ирекле кислород ҡатнашлығынан тыш йәки яҡтылыҡ энергияһын файҙаланып (пурпур бактериялар), әсетеп ала. Бөтөнләй кислород булмағанда ғына үҫешә торған (нигеҙҙә, бактериялар) облигат (мотлаҡ) һәм кислород булған мөхиттә лә йәшәргә һәләтле (бактериялар, сүпрә бәшмәге, иң ябайҙар, ҡорттар һ.б.) факультатив (мотлаҡ булмаған) Анаэробтарға айырыла. Облигат Анаэробтар Clostridium төрөнә ингән ҡайһы бер бактериялары атмосфера азотын фиксациялай, кеше һәм хайуандар ауырыуын (ботулизм, газлы гангрена, һын ҡатыу ауырыуы һ.б.) тыуҙыра ала. Анаэробтар микроорганизмдар микробиология сәнәғәтендә органик кислоталар, спирттар алыу өсөн, ағынты һыуҙарҙы биологик таҙартыу өсөн ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһында Анаэробтар нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү ҡорамалдарының биокоррозияһы сәбәпсеһе булараҡ тикшерелә (И. Б.Рәжәпова, Р. Х.Хәзипов); тупраҡ нефть м‑н бысранғанда, органик матдәләрҙең гумификацияһы ваҡытында анаэроб микроорганизмдарҙың һан һәм төр составы үҙгәреүе өйрәнелә (Р. К. Андресон, Н.Ә.Кирәева, Ф. Х.Хәзиев).
Аҡса (мәғәнәләр)

* Аҡса — күрһәтелгән хеҙмәт хаҡының универсаль эквиваленты булараҡ ҡулланылған специфик тауар.
* Аҡса (нәшриәт) — Өфө ҡалаһындағы нәшриәт.
Анемия

**Анемия** — (грекса an- — кире приставка һәм haima — ҡан), аҙ ҡанлылыҡ, ҡан күләме берәмегендә гемоглобин һәм (йәки) эритроциттарҙың кәмеүе.

## Классификациялырҙың үҙенсәлеге
Постгеморрагик (ҡан юғалтыуҙан барлыҡҡа килә), тимер дефицитлы (организмда тимеретешмәгәндә), фолий ҡытлығы (B12 витамины етешмәгәндә), нәҫелдән килгән гемолитик (эритроциттарҙа генетик боҙолоу булғанда) һәм тормошта барлыҡҡа килгән (эритроциттарҙың бөтөүенә булышлыҡ итеүсе ҡайһы бер дарыу препараттары һәм химик матдәләр тәьҫире булғанда) һ.б. анемияға айыралар. Киҫкен һәм хроник формаларҙа үтә.

## Патогенез
Төп симптомдары: тиҙ арыусанлыҡ, тын ҡыҫылыу, физик көсөргәнеш ваҡытында йөрәктең йыш тибеүе, тире ҡатламының ағарыныуы, баш әйләнеү, күҙ алды сыбарланыуы, күреү һәләтенең кәмеүе. Диагностика өсөн клиник һәм лаб. тикшереү мәғлүмәттәрен ҡулланалар.

## Дауалау
Дауалау медикаментоз (составында тимер, микроэлементтар булған дарыу препараттары), хирургик (елек күҙәнәктәрен күсереп ултыртыу), диетотерапия, ҡан препараттарын ебәреү. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: ҡан ағыу, йөрәк-ҡан тамырҙары етешмәүсәнлеге һ.б.

## Иҫкәртеү
Анемиябарлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән сәбәптәрҙе бөтөрөү. Башҡортостанда 2005 й. 100 мең кешегә А. м‑н дөйөм ауырыусанлыҡ 2979,3 тәшкил итә, тәүләп асыҡланған — 1172,6; шуға ярашлы 2007 йыл — 3418,1 һәм 1381,6; 2009 йыл — 3238,1 һәм 1137,1. Анемияны диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеү буйныса фәнни тикшеренеүҙәр Медицина университетында алып барыла (Ә.Б.Бәкеров, В. И. Никуличева, Г. Ш. Сафуанова һ.б.). «Иммунопрепарат» пртиеһында анемияның төрлө формаларын дауалау өсөн церулоплазмин дарыу препаратын алыу технологияһы эшләнә һәм етештереүгә индерелә (А.Ғ.Исрафилов, С.Ә.Йәнекәева).

## Әҙәбиәт
* Никуличева В. И., Сафуанова Г. Ш. Железодефицитная анемия — современные аспекты. Уфа, 2003.
* Шулутко Б. И. Внутренняя медицина. Руководство для врачей в 2 томах. Спб.: «Левша. Санкт-Петербург», 1999
* Шулутко Б. И., Макаренко С. В. Стандарты диагностики и лечения внутренних болезней. 3-е изд. СПб.: «Элби-СПБ», 2005

## Һылтанмалар
* Статья о гемоглобине и анемии: причины возникновения анемии, 11 народных рецептов лечения анемии 
* 
* Всё о железодефицитной анемии и её лечении 
* Болезни системы крови — Анемии (малокровие) 
* Анемии
Үҙәк разведка идаралығы

**Үҙәк разведка идаралығы** (, *CIA*) — АҠШ-тың разведка ойошмаларының береһе. Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәтенә буйһона.
Үҙәк разведка идаралығының штаб-фатиры Лэнгли округында (Виргиния) урынлашҡан.

Уның хеҙмәткәрҙәре Америка Ҡушма Штаттарының вәкиллектәрендә эшләй.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй Федерацияһы разведка хеҙмәте

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайты
Ярһыу ат

**Ярһыу ат** () (5 сентябрь 1840 — 1877) — Америка индейҙарының Оглала ырыуының хәрби башлығы. Ете ырыу иттифағына (Лакота) инә. Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте менән килешеүҙәр төҙөүгә ҡаршы була.

## Һылтанмалар
* Final Days and Death of Crazy Horse
* PBS Biography of Crazy Horse 
* Newly Discovered Alleged Photo of Crazy Horse 
* A timeline of Crazy Horse's life 
* Trimble: What did Crazy Horse look like?, Indian Country Today
Индеецтар

**Индеецтар** — Америкала йәшәгән төп халыҡтарҙың дөйөм атамаһы. Әлегесә донъяла 48 миллионға яҡын индеец (индейҙар) йәшәй.

## Күренекле индейҙар
* Джозеф Брант — могаук ырыуы башлығы, инглиз офицеры.
* Уго Чавес — Венесуэла президенты.
* Эво Моралес — Боливия президенты.
* Алехандро Толедо — Перу президенты.
* Ольянта Умала —Перу резиденты.
* Сидящий Бык — хункпапа-сиу ырыуы башлығы.
* Секвойя — чероки ырыуы башлығы, чероки телендә алфавит төҙөүсе.
* Джеронимо — Апачи ырыуы башлығы.
* Джек — модоки ырыуы башлығы.
* Ярһыу ат — Лакота ырыуы башлығы.
* Мэри Смит-Джонс — Аляска сәйәсмәне.
* Джим Торп — легкоатлет.
* Дэн Джордж — киноактёр
* Монтесума
* Куаутемок
* Куана Паркер — Команчи ырыуы башлығы.
* Текумсе
* Понтиак — оттава ырыуы башлығы.
* Оцеола — семинолы ырыуы башлығы (Флорида)
* Пушматаха
* Сиэтл — суквомиш һәм дувамиш ырыуҙар башлығы. Уның исемен Сиэтл ҡалаһы йөрөтә.
* Роберт Трухильо — бас-гитарист, Metallica
* Химматон-Йалаткит — не-персе ырыуы башлығы.
* Вовока
* Красное Облако
* Вашаки

## Шулай уҡ уҡығыҙ
* Зиткала-Ша
* Индеецтарҙың Ҡояш бейеүе
Сиэтл (ырыу башлығы)

**Сиэтл** () — суквомиш һәм дувамиш ырыуҙар башлығы. 

1853 йылда Девид Мэйнард *[[Сиэтл|Нью-Йорк Алки]]* ҡасабаны урындағы ырыуҙар батшаһын тәбрик итеп Сиэтл тип атарға тәҡдим бирҙе.
Чероки

**Чѐроки** (, ) — АҠШ-тын Индейҙар араһында иң эре халыҡ. Хәҙерге көндә Америка Ҡушма Штатарында 290 меңдән ашыу чероки йәшәй.

Индейҙарҙан беренсенән булып алфавит төҙөнөләр.
 

## Күренекле Чероки
* Секвойя (Джордж Гесс) — чероки телендә алфавит төҙөүсе.
* Стенд Уэйти 
* Джон Росс 
* Майкл Уэйн Эта — рэпер
* Элвиса Пресли (инәй яғынан)

## Һылтанмалар
* Cherokee Nation, official site
* Eastern Band of Cherokee Indians , official site
* United Keetoowah Band of Cherokee Indians , official site
* Museum of the Cherokee Indian, Cherokee, NC
* Cherokee Heritage Center, Park Hill, OK
* Smithsonian Institution — Cherokee photos and documents 
* Historical Sound Files of Cherokee Stomp Dance
* Cherokee Heritage Documentation Center — Genealogy and Culture
* Cherokee article , Oklahoma Historical Society Encyclopedia of Oklahoma History and Culture
* Cherokee Indians in FamilySearch Research Wiki for genealogists
* Индейцы чероки выбрали себе нового вождя
Сиэтл (мәғәнәләр)

* Сиэтл — АҠШ-тың көньяҡ-көнсығышында һәм Вашингтон штатында иң ҙур ҡала.
* Сиэтл (ырыу башлығы) — суквомиш һәм дувамиш ырыуҙар башлығы.
Зарипов Нур Талип улы

**Зарипов Нур Талип улы** (15 июнь 1925 йыл — 6 сентябрь 1997 йыл) — башҡорт фольклорсыһы, әҙәбиәт ғалимы, филология фәндәре кандидаты. 1951 йылдан — КПСС, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

## Биографияһы
Нур (Нурмөхәмәт) Талип улы Зарипов 1925 йылдың 15 июнендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Көҙән ауылында тыуған.

1943 йылда Маҡар урта мәктәбен тамамлағас хәрби училищеға алына. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945 йылда фронттан яраланып ҡайтҡас, Көҙән ауыл советында секретарь булып эшләй.

1947—1951 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый.

КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай (Мәскәү, 1962).

1951 йылдан Ғафури районының Үтәк мәктәбе директоры.

1956 йылдан БАССР Мәғариф министрлығы инспекторы.

1962—1963 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитетының мәҙәниәт бүлеге инструкторы.

1957—1959 һәм 1964—1997 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй (1967—1969 йылдарҙа бүлек мөдире).

1997 йылдың 6 сентябрендә Өфөлә вафат була.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Нур Зариповтың илми эшмәкәрлеге башҡорт әҙәбиәте тарихын, фольклор жанрҙарын (әкиәттәрҙе, эпос тарихын) һәм башҡорт һүҙ сәнғәте ҡомартҡыларын өйрәнеүгә арналған. Ул башҡорт сәсәндәренең эшмәкәрлеген, әкиәттәрҙең поэтикаһын өйрәнеү буйынса айырыуса һөҙөмтәле эшләне. Һуңғы йылдарҙа «Иҙеүкәй менән Мораҙым» ҡобайырын баҫтырып сығарыуға күп көс һалды.

Ғалим — башҡорт халыҡ ижады буйынса башҡорт һәм рус телдәрендә сыҡҡан күп томлы баҫманы төҙөүселәрҙең береһе, уның баш мөхәррире.

Әҙәбиәт ғилемендә лә әүҙем эшләне. «Тәүге гвардеецтарҙың береһе», «Имай Насыри тормошо һәм ижады», «На пути духовного единства», «Әҙәбиәттең гражданлыҡ пафосы» китаптарының авторы.

## Хеҙмәттәре
* Тәүге гвардеецтарҙың береһе. — Өфө, 1968;
* Имай Насыри тормошо һәм ижады. — Өфө, 1983;
* Әҙәбиәттең гражданлыҡ пафосы. — Өфө, 1978;
* На пути духовного единства. — Уфа, 1974;
* Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы. Очерктар. — Өфө, 1967 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982).
* Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1987).
* II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (06.04.1985).

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

## Әҙәбиәт
* С. Галин. Тел асҡысы халыҡта. — Өфө: «Китап», 1999/ — 54-се бит.
* Ә. Сөләймәнов. Алдан барыусы ине. // Ағиҙел, 2000, № 6.

## Һылтанмалар
*
Ильясов Рәхим Фәтих улы

**Рәхим Фәтих улы Ильясов** (1946 йыл, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Буранғол ауылы — 1982 йыл, Стәрлетамаҡ ҡалаһы) — башҡорт фольклорсы ғалимы.

## Биографияһы
Рәхим Фәтих улы Ильясов 1946 йылда Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Буранғол ауылында тыуған.

Бикбау урта мәктәбен тамамлай.

1964—1969 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый.

1969—1977 йылдарҙа Шишмә районының Хәжәт һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.

1977—1982 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында башҡорт филологияһы кафедраһының ассистенты вазифаһын башҡара.
   
## Ғилми эшмәкәрлеге
Р. Ф. Ильясов башҡорт халыҡ әкиәттәрен, айырыуса хайуандар тураһындағы әкиәттәрҙе, йыйыу, ғилми яҡтан өйрәнеү эше менән шөғөлләнде. Әкиәттәр хаҡында әле лә үҙенең фәнни әһәмиәтен юғалтмаған бер нисә мәҡәлә баҫтырып сығарҙы.

## Хеҙмәттәре
* Башкирские сказки о животных // Советская тюркология, 1981, № 3;
* Хайуандар тураһындағы әкиәттәрҙә этиологик мотивтар. // Башҡортостан уҡытыусыһы, 1981, № 9;
* Сюжетный репертуар башкирских сказок о животных // Проблемы изучения башкирских литературно-публицистических и фольклорных источников, 1982.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* С. Галин. Тел асҡысы халыҡта. — Өфө: «Китап», 1999/ — 55-се бит.
АҠШ-тың Торлаҡ төҙөлөшө һәм ҡала үҫеше департаменты

**АҠШ торлаҡ төҙөлөшө һәм ҡала үсеше департаменты** () — төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалығы өлкәһендә  АҠШ  федераль органы, АҠШ федераль башҡарма департаменттарҙан береһе.
## Төп маҡсаттар
#төҙөлөштө ойоштороу, күсемһеҙ милеккә капиталь ремонт һәм реконструкция;
#яңы төҙөлөш объекттарын вакытында эксплуатацияға тапшырыу, реконструкциялау һәм капиталь ремонт;
#капиталь тотоноуҙарға эффектив алымдар ҡулланыуҙа сығымдарын экономиялау, төҙөлөп бөтмәгән төҙөлөш объекттарын ҡыҫҡартыу:
#капиталь төҙөлөштөң йыллыҡ һәм уртаса арауыҡтағы пландарын, эшкәртмәләре проекттарын барлау, төҙөлөштәргә титуль исемлектәр әҙерләү, төҙөлөш материалдарына һәм йыһазландырыуға ғаризалар биреү;
#капиталь төҙөлөш алып барғанда учет һәм отчет торошо, төҙөлөш эштәренең сифатын, тиҙ арала башҡарылыуын, проект-эҙләнеү эштәренең якшырыуын һәм осһоҙлолоғон булдыра;
#төҙөлөш алып барыусы ойошмаға ойоштороу эшендә методик ярҙам күрһәтә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәй Федерацияһы төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалығы буйынса министрлығы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* АҠШ торлаҡ һәм ҡала үсеше департаменты рәсми сайты
Федераль тикшереүҙәр бюроһы

**Федераль Тикшереүҙәр Бюроһы** (, *FBI*) — Америка Ҡушма Штаттарының эске разведка органы һәм бер үк ваҡытта илдең федераль хоҡуҡ һаҡлау структураһы. АҠШ Юстиция министрлығы һәм  АҠШ-тың Разведка берләшмәһе составына инә. АҠШ территорияһында контрразведканың һәм террорға ҡаршы эшмәкәрлектең етәксе органы. 

Ойошма федераль башҡарма власының органы булараҡ индеецтарҙың резервацияларҙа енәйәттәр тикшереү һәм дәүләт именлеген тәьмин итеү менән шөғөлләнә ..төп закон боҙоуҙарға ярашлы. Федераль тикшеренеүҙәр бюроһы 200 категория федераль енәйәт законын боҙоуҙарҙы тикшерә.

Ойошма 1908 йылда Тикшеренеүҙәр Бюроһы тип төҙөлә. 1935 йылда исеме «Тикшеренеүҙәр Федераль Бюроһы» итеп үҙгәртелә.

Бюро сит илдәрҙә лә эшләй.

АҠШ-тын граждандар Бюро менән дәүләт хеҙмәтенә ингән ваҡытта күрешә. Сөнки Бюро дәүләт хеҙмәткәрҙәренең анкеталарҙы тикшерә.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* АҠШ федераль башҡарма департаменттар
* Үҙәк разведка идаралығы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  http://www.fbi.gov/
* 2013, the year in review PART 1 , PART 2 
* Church Committee Report, Vol. 6, "Federal Bureau of Investigation." 1975 congressional inquiry into American intelligence operations.
* FBI Disclosures under Freedom of Information Act
* Official FBI Recruiting
* Federal Bureau of Investigation at FAS.org 
* The FBI ...Past, Present & Future 
* The Vault, FBI electronic reading room (launched April 2011), contains over 3000 documents
Ҡарағас (һырт)

**Ҡарағас** — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.

Белорет районы буйлап Ҡапҡалы йылғаһы тамағы киңлегенән Ҡояҙы йылғаһына (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) тиклем Инйәр йылғаһының һул яры буйлап субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.

Оҙонлоғо 9 км яҡын, киңлеге 0,5—2 км. Абс. бейеклеге 921 м. Рельефында 3 түбә айырыла. 100 м тәрәнлектәге билән менән төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәргә бүленгән.

Төньяҡ‑көнбайыш битләүе һөҙәк (ауышлығы 15—25о). Көньяҡ‑көнбайыш битләүе күп һанлы һыҙалар һәм уйпатлыҡтар менән ҡатмарланған. Көньяҡ өлөшөндә таш һибелмәләре бар.

Ландшафтары тау һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтағы

## Составы
Һыртта машаҡ свитаһының  метабазальттарынан һәм полимикт ҡомташтарынан тора

## Топонимика
Тау һырты  ҡарағастар менән ҡапланған.

## Һылтанмалар
* Башҡорт Энциклопедияһы
4 июль

**4 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 185-се (кәбисә йылында 186-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 180 көн ҡала.

 

## 
* 1865: Англия яҙыусыһы Льюис Кэрроллдың «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» әҫәренең беренсе баҫмаһы донъя күрә.
* 1920: Мәскәүҙә «Маугли» спектакле менән хәҙерге Н. И. Сац исемендәге балалар музыкаль театры эшләй башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:4 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1610: Поль Скаррон, Франция яҙыусыһы, драматург һәм шағир.
* 1765: Пьер-Антуан Дюпон де л’Этан, Францияның хәрби эшмәкәре, дивизия генералы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:4 июлдә вафат булғандар</categorytree>*

##
3 июль

**3 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 184-се (кәбисә йылында 185-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 181 көн ҡала.

 
## 
* 1928: АҠШ-та донъялағы тәүге телевизорҙар һатыуға сығарыла.
* 1936: СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән Дәүләт автомобиль инспекцияһы (ГАИ) ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:3 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1962: Том Круз, АҠШ актёры, режиссёр, продюсер, сценарист.
* 1845: Фёдор Дубасов, Рәсәй империяһының дәүләт һәм хәрби-диңгеҙ флоты эшмәкәре, генерал-адъютант, адмирал.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:3 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1883: Франц Кафка, немец телле яҙыусы, чех философы.
* 2016: Суфиян Поварисов, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2011), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.

##
5 июль

**5 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 186-сы (кәбисә йылында 187-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 179 көн ҡала.

 
## 
* 1924: Парижда VIII Олимпия уйындары асыла.
* 1933: СССР-ҙың Хеҙмәт һәм Оборона советы Өфө—Ишембай тимер юлын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
* 1989: Рәсәй Федерацияһы Федераль таможня хеҙмәтенең Башҡортостан таможняһы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:5 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1710: Павел Кондоиди, Рәсәй империяһы табибы, Петербург Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы.
* 1755: Сара Сиддонс, Англияның трагик аплуалағы актрисаһы.
* 1795: Павел Кукольник, Рәсәй империяһы шағиры, драматург, тарихсы.
* 1802: Павел Степанович Нахимов, Рәсәй Империяһының хәрби флот эшмәкәре, адмирал.
* 1805: Роберт Фицрой, Англияның диңгеҙ офицеры, гидрограф һәм метеоролог, Чарльз Дарвин Ер шары тирәләй сәйәхәт иткән «Бигль» карабы капитаны. 
* 1810: Финеас Тейлор Барнум, шоумен, Америка циркын ойоштороусы. 
* 1820: Уильям Ранкин, Англия физигы, термодинамикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, пар машиналары теорияһы авторы.
* 1880: Минко Генов, Болгарияның әҙәби тәнҡитсеһе һәм әҙәбиәт тарихсыһы. 
* 1880: Ян Кубелик, Чехия музыканты, скрипкасы һәм композитор.
* 1895: Владимир Дорофеев, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1954).
* 1895: Янис Осис, СССР һәм Латвия актёры һәм театр режиссёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1956).
* 1930: Мәсғүт Имашев, СССР һәм Рәсәй композиторы, педагог, Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1984).
* 1930: Ирина Колмогорцева, СССР һәм Рәсәй рәссамы, Татарстан Республикаһының халыҡ рәссамы (2005).
* 1930: Вадим Кожинов, СССР һәм Рәсәйҙең әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе һәм публицист.
* 1935: Рушания Арыҫланова, СССР, Рәсәй һәм Татарстан шағиры.
* 1940: Юрий Купер, СССР һәм АҠШ-тың рәссам-графигы, сәхнә биҙәүсе. 
* 1945: Александр Лазарев, СССР һәм Рәсәй музыканты, баянсы һәм дирижёр, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1982).
* 1950: Хьюи Льюис, АҠШ йырсыһы, музыкант, йырҙар авторы.
* 1986: Александр Радулов, Рәсәй хоккейсыһы.
* 1975: Эрнан Креспо, Аргентинаның «Донъяның 100 иң яҡшы футболсыһы» исемлегенә ингән спортсыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:5 июлдә вафат булғандар</categorytree>*

##
6 июль

**6 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 187-се (кәбисә йылында 188-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 178 көн ҡала.

 
## 
* 1661 йыл: Иркутск ҡалаһына нигеҙ һалына.
* 1785: Доллар АҠШ-тың милли валютаһы итеп раҫлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:6 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1755: Джон Флаксман, Англия рәссамы, гравёр һәм скульптор.
* 1785: Уильям Гукер, Англия ботанигы, үҙ иленең, шулай уҡ Африка һәм Америка флораһы буйынса күп фәнни хеҙмәттәр авторы. 
* 1865: Эмиль Далькроз, Швейцария композиторы, педагог.
* 1885: Владимир Артемьев, СССР-ҙың дары ракеталары конструкторы, реактив миномёт снарядын эшләүсе.
* 1885: Александр Таиров, режиссёр, Камера театрын нигеҙләүсе һәм уның тәүге етәксеһе, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1935).
* 1905: Хуан О’Горман, Мексика рәссамы, архитектор.
* 1910: Борис Константинов, СССР ғалим-физигы, академик, Ленин һәм Сталин премиялары лауреаты. 
* 1925: Билл Хейли, Америка музыканты, йырҙар авторы, рок-н-ролл башҡарыусы йырсы.
* 1930: Карлис Зариньш, СССР һәм Латвияның опера йырсыһы (драматик тенор), педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1976).
* 1935: Тензин Гьяцо, буддистарҙың дин әһеле, 14-се далай-лама, Нобель тыныслыҡ премияһының 1989 йылғы лауреаты.
* 1940: Виктор Кузькин, СССР хоккейсыһы, өс тапҡыр олимпия чемпионы.
* 1940: Нурсолтан Назарбаев, Ҡаҙағстандың беренсе президенты.
* 1946: Джордж Буш, Америка Ҡушма Штаттарының 43-сө президенты.
* 1965: Юрий Грымов, Рәсәйҙең театр һәм кино режиссёры, сценарист, продюсер.
* 1975: 50 Cent (төп исеме Кёртис Джексон), Америка музыканты, актёр, яҙыусы һәм продюсер.
* 1980: Ева Грин, Францияның кино, театр һәм телевидение актрисаһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:6 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 2014: Сафуан Әлибаев, башҡорт шағиры, Салауат Юлаев ордены кавалеры.

##
7 июль

**7 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 188-се (кәбисә йылында 189-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 177 көн ҡала.

 
## 
* 1770: 1768—1774 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышындағы Чесмән алышында Рәсәй империяһы флотының төрөк флотын еңеүе.
* 1787: Өфөлә тәүге шәхси дарыухана асыла.
* 1920: Бельгияның ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы Антверпенда Йәйге Олимпия уйындары башлана.
* 1940: Львов ҡалаһында Иван Франконың әҙәби музейы асыла.
* 1941: Өфө пехота училищеһы эш башлай.
* 1950: Англияның Фарнборо ҡалаһы янындағы авиасалонда донъялағы тәүге авиашоу үтә.
* 1985: Германия тенниссыһы 17 йәшлек Борис Беккер, Уимблдон теннис турнирында еңеү яулап, тарихтағы иң йәш чемпион була.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:7 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1860: Густав Малер, Австрия композиторы.
* 1882: Янка Купала, белорус әҙәбиәте классигы, шағир, драматург, публицист.
* 1887: Шагал Марк Захарович, Рәсәй, белорус һәм француз рәссамы.
* 1980: Мишель Кван, АҠШ  фигурисы, биш тапҡыр донъя чемпионы.  

## 
*<categorytree depth="0">Категория:7 июлдә вафат булғандар</categorytree>*

##
8 июль

**8 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 189-сы (кәбисә йылында 190-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 176 көн ҡала.

 
## 
* 1682: Батшалар Иван һәм Пётр Алексеевичтар исеменән батша хөкүмәте халыҡты көсләп христианлаштырыуҙан баш тартыуы тураһындағы грамота менән башҡорт ихтилалсыларына мөрәжәғәт итә.
* 1922: СССР-ҙа ауыл хужалығы ҡоротҡостары менән көрәштә тәүге тапҡыр авиация ҡулланыла.
* 1944: СССР-ҙа «Герой әсә»  маҡтаулы исеме булдырыла. 
* 1945: СССР Фәндәр академияһының Бөйөк Ватан һуғышынан һуң тергеҙелгән Ҡырым астрофизик обсерваторияһы эш башлай.
* 1974: Байкал-Амур тимер юл магистрален төҙөү башлана. 
* 1998: Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге ойошторола.
* 2015: Өфөлә Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы Советының һәм БРИКС дәүләттәре һәм уларҙың хөкүмәт башлыҡтарының саммиттары башлана.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:8 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1785: Карл Фридрих фон Ледебур, Рәсәй империяһында хеҙмәттә булған немец ғалимы, педагог һәм сәйәхәтсе.
* 1839: Джон Рокфеллер, АҠШ сәнәғәтсеһе.
* 1885: Эрнст Блох, Германия философы, социолог һәм публицист.
* 1885: Пауль Лени, Германия рәссамы, декоратор һәм кинорежиссёр.
* 1890: Ганс Йост, Германия шағиры, прозаик һәм драматург.
* 1895: Игорь Тамм, СССР-ҙың ғалим-физигы, академик, физика буйынса 1958 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
* 1905: Леонид Амальрик, СССР-ҙың режиссёр-мультипликаторы.
* 1915: Николай Крюков, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1991).
* 1920: Жәүәт Тәржеманов, СССР ғалимы, яҙыусы, Татар АССР-ының  атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981), 1947 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
* 1935: Виталий Севастьянов, СССР космонавы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.
* 1950: Константин Райкин, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, «Сатирикон» театрының художество етәксеһе, Рәсәйҙең халыҡ артисы (1992).
* 1965: Юлия Рутберг, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәйҙең халыҡ артисы (2016).

## 
*<categorytree depth="0">Категория:8 июлдә вафат булғандар</categorytree>*

##
9 июль

**9 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 190-сы (кәбисә йылында 191-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 175 көн ҡала.

 
## 

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:9 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1819: Элиас Хоу, АҠШ механигы, теген машинаһын уйлап табыусыларҙың береһе.
* 1850: Иван Вазов, Болгария шағиры.
* 1940: Сева Новгородцев, Британия журналисы, Би-би-си радиоһы комментаторы. 
* 1945: Дин Кунц, АҠШ-тың фантаст яҙыусыһы.
* 1950: Виктор Янукович, Украина сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, илдең 2010—2014 йылдарҙағы президенты.
* 1956: Том Хэнкс, АҠШ актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер.
* 1980: Юлия Такшина, Рәсәйҙең театр һәм кино актрисаһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:9 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1928: Мирхәйҙәр Фәйзи, башҡорт һәм татар яҙыусыһы, драматург һәм журналист.
* 2005: Ибраһим Абдуллин, драматург, яҙыусы, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1995).

##
10 июль

**10 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 191-се (кәбисә йылында 192-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 174 көн ҡала.

 
## 
* 1925: СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән Советтар Союзының Телеграф агентлығы — ТАСС ойошторола.
* 1930: Мәскәү дәүләт китапхана институты (хәҙер Мәскәү дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты) асыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:10 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1765: Пётр Багратион, Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, генерал, кенәз, 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы.  
* 1830: Камиль Жакоб Писсарро, Франция рәссамы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:10 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1938: Ғабдулла Амантай, башҡорт балалар яҙыусыһы; әҙәбиәт, фольклор өйрәнеүсе; йәмғиәт эшмәкәре. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
* 1938: Булат Ишемғол, башҡорт совет яҙыусыһы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.

## 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
11 июль

**11 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 192-се (кәбисә йылында 193-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 173 көн ҡала.


## 
* 1613: Рус батшалығында Романовтар нәҫеле идара итә башлай.
* 2011: Благовар районында Һарайлы ауылында Ҡәнзәфәр бей исемендәге «Ҫарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:11 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1805: Пётр Каратыгин, Рәсәй империяһы актёры, драматург һәм педагог, водевилдәр авторы.
* 1819: Антал Регули, Венгрия лингвисы.
* 1825: Габриэл Сундукян, Әрмәнстан яҙыусыһы, драматург.
* 1885: Роже де ла Френе, Франция рәссамы.
* 1890: Пятрас Вайчюнас, Литва шағиры, драматург һәм тәржемәсе.
* 1895: Павел Беспощадный, СССР шағиры, Ленин һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
* 1910: Сергей Вернов, ғалим-физик, СССР Фәндәр академияһы академигы.
* 1920: Юл Бриннер (төп исеме Юлий Борисович Бриннер), АҠШ-тың театр һәм кино актёры, сығышы менән Владивосток ҡалаһынан.
* 1925: Николай Гедда (төп фамилияһы Устинов), Швецияның опера йырсыһы.
* 1925: Маттивильда Доббс, АҠШ-тың опера йырсыһы.
* 1935: Константин Ершов, СССР актёры, кинорежиссёр һәм сценарист.
* 1940: Елена Камбурова, СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең эстрада йырсыһы, актриса, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (1995).
* 1960: Джафар Панахи, Иран кинорежиссёры, сценарист.
* 1960: Антон Табаков, СССР һәм Рәсәй актёры, бизнесмен һәм ресторатор.
* 1965: Эдуард Радзюкевич, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* 1990: Каролина Возняцки, Дания тенниссыһы, донъяның элекке беренсе ракеткаһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:11 июлдә вафат булғандар</categorytree>*

##
12 июль

**12 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 193-сө (кәбисә йылында 194-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 172 көн ҡала.

 
## 
* 1590: Һарытау ҡалаһына нигеҙ һалына.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:12 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1880: Тод Броунинг, АҠШ кинорежиссёры, актёр һәм сценарист, «ҡурҡыныс« фильмдар жанрына нигеҙ һалыусы.  
* 1895: Ричард Бакминстер Фуллер, АҠШ архитекторы, инженер һәм уйлап табыусы. 
* 1904: Пабло Неруда, Чили шағиры, дипломат һәм сәйәси эшмәкәр.
* 1912: Шамил Әләдин, ҡырым татар шағиры, яҙыусы.
* 1930: Ги Лижье, «Формула-1» ярыштарында ҡатнашыусы Франция командаһын ойоштороусы һәм уның тәүге етәксеһе. 
* 1940: Юлия Белянчикова, СССР һәм Рәсәй табибы, журналист, «Здоровье» телетапшырыуының элекке алып барыусыһы.
* 1950: Эрик Карр, АҠШ музыканты, «Kiss» төркөмө барабансыһы.
* 1959: Тайс Донн, АҠШ эшҡыуары, менеджер.
* 1960: Евгений Дворжецкий, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1997).
* 1985: Эмиль Хегле Свендсен, Норвегия биатлонсыһы, дүрт тапҡыр Олимпия уйындары һәм 12 тапҡыр донъя чемпионы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:12 июлдә вафат булғандар</categorytree>*

##
13 июль

**13 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 194-се (кәбисә йылында 195-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 171 көн ҡала.

 
## 
* 1830: Рәсәй императоры Николай I хәҙерге Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетына нигеҙ һалған «Һөнәри уҡыу йорто тураһындағы Положение»ны раҫлай.
* 1882: Рәсәй империяһында тәүге телефон станциялары эшләй башлай.
* 1885: Амстердамда Голландияның Милли музейы асыла.
* 1921: Мәскәүҙә балалар өсөн театр эшмәкәлеген башлай.
* 1930: Уругвайҙа футбол буйынса беренсе донъя чемпионаты башлана.
* 1955: Мәскәүҙә «Иностранная литература» журналының тәүге һаны донъя күрә.
* 1961: Күмертау ҡалаһында 9-сы урта мәктәп асыла.
* 1962: Беренсе К-700 «Кировец» тракторы эшләп сығарыла.
* 1990: Рәсәй Федерацияһының Үҙәк банкы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:13 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1665: Кенәз Дмитрий Голицын, Рәсәй империяһының дәүләт эшмәкәре.
* 1865: Папюс, Францияның халыҡ табибы, бағыусы.
* 1910: Пётр Непорожний, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, 1962—1985 йылдарҙа илдең энергетика һәм электрификация министры, Ленин премияһы лауреаты.
* 1920: Аркадий Адамов, СССР яҙыусыһы, милиция хеҙмәткәрҙәре тураһындағы детективтар авторы.
* 1925: Борис Новиков, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәйҙең халыҡ артисы (1994).
* 1930: Наоми Шомер, Израиль шағиры, композитор, Иерусалимдың рәсми булмаған гимны авторы.
* 1940: Патрик Стюарт, Британияның театр, кино һәм телевидение актёры.
* 1944: Эрнё Рубик, Венгрия уйлап табыусыһы, скульптор, архитектура профессоры.
* 1948: Эль Казовский, Венгрия рәссамы.
* 1950: Леонид Гозман, ғалим-психолог, СССР-ҙың юғары мәктәп уҡытыусыһы, Рәсәй сәйәсмәне. Психология фәндәре кандидаты (1983). «Союз правых сил» йәмәғәт хәрәкәте президенты.
* 1985: Гильермо Очоа, Мексика футболсыһы, ил йыйылма командаһы ҡапҡасыһы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:13 июлдә вафат булғандар</categorytree>*

##
15 июль

**15 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 196-сы (кәбисә йылында 197-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 169 көн ҡала.

 
## 
* 1795: «Марсельеза» Францияның дәүләт гимны итеп рәсмиләштерелә.
* 1911: Ырымбур губернаһының Троицк ҡалаһында мосолмандар өсөн төрки телендә «Аҡмулла» исемле рәсемле сатирик һәм юмористик журнал сыға башлай.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:15 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1606: Рембрандт, Нидерланд рәссамы.
* 1865: Альфред Хармсвор, Британия нәшерсеһе һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Дейли мейл» гәзитен башлап сығарыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:15 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1015: Владимир I Святославич, Владимир I, 970—988 йылдарҙа Новгород кенәзе. 
* 1904: Чехов Антон Павлович, Рәсәй империяһы яҙыусыһы, драматург, белеме буйынса табип.

##
14 июль

**14 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 195-се (кәбисә йылында 196-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 170 көн ҡала.

 
## 
* 1738: Туймазы районы Йәрмөхәмәт ауылына нигеҙ һалына. 
* 1860: Рәсәй империяһының Дәүләт банкы ойошторола.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:14 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1800: Жан Дюма, Франция ғалимы, органик химияға нигеҙ һалыусы.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:14 июлдә вафат булғандар</categorytree>*

##
16 июль

**16 июль** — григориан стиле буйынса йылдың 197-се (кәбисә йылында 198-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 168 көн ҡала.

 
## 
* 1909: Германияла «Audi» компанияһы ойошторола.
* 1920: Рәсәй Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән персональ пенсиялар булдырыла.

## 
### Башҡортостан менән бәйле шәхестәр
#### 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


#### 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар


### Дөйөм исемлек
*<categorytree depth="0">Категория:16 июлдә тыуғандар</categorytree>*
* 1795: Екатерина Ивелич, Рәсәй империяһы шағиры, эпиграммалар авторы.
* 1860: Отто Есперсен, Дания тел белгесе, грамматика философияһын төҙөүсе.

## 
*<categorytree depth="0">Категория:16 июлдә вафат булғандар</categorytree>*
* 1990: Михаил Матусовский, СССР шағиры, популяр йыр текстары авторы («Подмосковные вечера», «Школьный вальс»).
* 1990: Валентин Пикуль, СССР яҙыусыһы, популяр тарихи романдар авторы.
* 1992: Татьяна Пельтцер, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы, 1951 йылғы Дәүләт премияһы лауреаты.
* 2007: Михаил Кононов, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәй Федерацияһының халыҡ (2000) артисы.

##