open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яхин Риза Хажиәхмәт улы

**Яхин Риза Хажиәхмәт улы** (13 июнь 1935 йыл — 15 декабрь 1998 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1952—1995 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозы комбайнсыһы. РСФСР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979).

## Биографияһы
Риза Хажиәхмәт улы Яхин 1935 йылдың 13 июнендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Абдрахман тыуған.

1952—1995 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозында комбайнсы булып эшләй. Хеҙмәт етештереүсәнлегендә юғары күрһәткестәргә өлгәшә: 1971—1973 йылдарҙа 8—13 мең, 1976 йылда 27 мең центнер ашлыҡ һуға. РСФСР Юғары Советының 10-сы саҡырылыш депутаты. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979). Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1973) ордендары менән бүләкләнгән.

Баймаҡ районының һәм Баймаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.

## Сығанаҡтар
* 
* 
*.Научно-популярное издание – воспоминания знатного комбайнера Зилаирского зерносовхоза Баймакского района, кавалера высшего почетного звания «Герой Социалистического Труда» Яхина Ризы Хажиахметовича под названием "Счастье хлебороба" (Уфа: Башкирское книжное издательство, 1979. 56 с.):
*Биография Р.Х.Яхина на официальном веб-ресурсе Администрации МР Баймакский район РБ  
*Биография Р.Х.Яхина на официальном веб-ресурсе Администрации МР Баймакский район РБ 
*үҙәк  китапханаһында  Яхин Риза Хажиәхмәт улының биографияһы тураһында. « Социалистик хеҙмәт батырҙары . Библиографик белешмә»
*БСТ  каналы сайтында Яхин Риза Хажиәхмәт улының биографияһы 
*Исследовательская работа Яхиной Гузелии Рашитовны на тему «История моей семьи» в номинации «Я – исследователь» (2017)
* И.Н. Бикметова в газете «Баймакский вестник» «Космические высоты Героя» 
*О работе Р.Х.Яхина в книге Пономарева А.П. «Моя беспокойная жизнь». Художественно-документальная повесть. Ростов на Дону: NB, 2012. 261 с. 

*Риза Хажиәхмәт улына  мемориаль таҡта асыу  
*Риза Хажиәхмәт улына  мемориаль таҡта асыу 

*.«Советская Башкирия» гәзитендә  Каплиндың статьяһы  (1978 й.) «Двадцать пять звезд на бункере комбайна» (Риза Хажиәхмәт улы тураһында) 

*МБУ «Баймак-ТВ» (2011) «Риза Яхин»

*МБУ «Баймак-ТВ» (2020), Яхин Риза Хажиәхмәт улының 85 йәшенә арнала 

* на бункере комбайна Ризы Яхина. Из киножурнала "Советский Урал", №44, 1979 г.

## Иҫкәрмәләр
Бисер

**Бисер** (*Бисура, Оҙон Ялан*; ) — Пермь крайының Барҙы районындағы тарихи татар ауылы, Бисер ауыл биләмәһенең административ үҙәге. 
Почта индексы — 618156, ОКАТО коды — 57204813001.

## Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1373 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 646 ир һәм 727 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 1339 кеше йәшәгән.

## Тарихы
1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың  63 йортонда 380 кеше йәшәгән. 1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 78 йорттонда 537 башҡорт теркәлгән. 1859 йылғы ревизияла  ауылдың 165 йортонда 415 ир һәм 417 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 

Ауылда 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры Ильмакаев Ғабдулвали Ғабдулмазит улы йәшәгән. 

1868 йылда Бисер ауылы йәмиғ мәсете эргәһендәге мәктәптә 40 малай һәм 25 ҡыҙ белем алған. Мәктәп 1830 йылдан бирле эшләп килгән.

Тарихсы Ә.З.Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Ауылдың билдәле шәхестәре
* Ғабдулвали Ғабдулмазит улы Ильмакаев — 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Самолёт

**Самолёт ** (һөйләштә *осҡос*) — көс ҡулайлама ярҙамы менән атмосферала осоуға тәғәйенләнгән һауа судноһы.

## Конструкция
Төп элементтар:

* Самолёттың ҡанаты — алға ынтылғанда күтәреү көсө эшләй.
* Фюзеляж — экипаж, пассажирҙар һәм йөк ташыуға тәғәйенләнгән.
* Ҡанат (авиация) — һауа судноһының алға хәрәкәте ваҡытында осоу өсөн кәрәкле күтәргес көс булдыра.
* Шасси — йүгереп килеп һәм ултырырға таяныс системаһы.
* Көс ҡулайлама йәки двигатель — тейешле тартыу эшләргә.
* Борт ҡорамалдары системалар — төрлө шарттарда осоу эшләргә ҡорамалдары.

## Классификация
### Тәғәйенләнеше
* Хәрби.
* Граждандар.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Airliners.net — Авиационные фотографии. Крупнейший портал-справочник о самолётах
Сөләймәнов Килдебай Сөләймән улы

**Сөләймәнов Килдебай Сөләймән улы** (27 ғинуар 1943 йыл — 23 март 2021 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. РСФСР-ҙың 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXVII съезы делегаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).

## Биографияһы
Килдебай Сөләймән улы Сөләймәнов 1943 йылдың 27 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Йомағужа ауылында тыуған. 

1958—2003 йылдарҙа Хәйбулла районының «Таналыҡ» хужалығында эшләй: 1959—1966 йылдарҙа һауынсы, 1967 йылдан малсы, 1984 һәм 2001 йылдан бригадир, 1989 йылдан бүлексә идарасыһы, 2002 йылдан бухгалтер. Малсылыҡта юғары күрһәткестәргә өлгәшә: быҙауҙарҙың тәүлек артымы 1140 грамм тәшкил итә (1972). РСФСР Юғары Советының 9-сы саҡырылыш депутаты. Ленин (1966, 1973), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары менән бүләкләнгән.

Хеҙмәт алдынғыһы 2003 йылда хаҡлы ялға сыға. 2021 йылдың 23 мартында вафат булды.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Шмаков В. Взращённый степью // Герои Труда Башкирии: очерки о Героях Соц. Труда. — Уфа, 1973.

## Һылтанмалар
*
Әнәк

**Әнәк** — Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл.

## Халҡы
Тарихи мәғлүмәттәр буйынса 1816 йылда ауылда типтәрҙәрҙән 105 ир заты теркәлгән.

1848 йылда ауылдың 50 йортонда 313 типтәр һәм башҡорт йәшәгән.

1859 йылда 504 башҡорт һәм типтәр.

1862 йылда типтәрҙәрҙән 40 ир заты теркәлгән.

1870 йылда 99 йортта 532 типтәр йәшәгән.

1902 йылда ауылдың 129 йортонда 315 башҡорт һәм элекке хәрби званиелы припущенник йәшәгән.

1905 йылда 134 йортта 670 кеше теркәлгән.

1912 йылда ауылда 695 типтәр һәм башҡорт йәшәгән.

## Тарихы
Әнәк — Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡараған типтәрҙәр һәм башҡорттар ауылы. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисев улусы составына керә.

1848 йылда ауыл мәсете, 1870 йылда мәсет эргәһендәге мәктәп теркәлгән.

1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Минзәлә районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.

## Билдәле шәхестәре
* Шәймиев Минтимер Шәрип улы — Татарстан Республикаһының 1-се Президенты.

## Иҫкәрмәләр
Базальт

**Базальт** () — магмалы тау тоҡомо, габброның эффузив аналогы.

## Тасуирлама
Һелте составлы плагиоклаздан, моноклинлы пироксендан һәм магнетит, ильменит, апатит, оливин, вулкан быялаһы ҡушылмаларынан тора. Структураһы тығыҙ йәки ваҡ бөртөклө, йыш ҡына порфирлы, текстураһы күҙәнәкле;Ул йыш ҡына бүкән нигеҙле айырымлығы була. Төҫө ҡуйы һоронан ҡараға тиклем. Таш ҡойоуҙа, ҡырсынташ, йөҙләү материалдары һ.б. етештереүҙә ҡулланыла. Башҡортостанда палеозой базальты Магнитогорск мегасинклинорийында үҫешкән, уларҙың метаморфланған һуңғы кембрий алды аналогтары локаль рәүештә Башҡорт мегантиклинорийының аҫҡы, урта рифей һәм венд ултырмаларында таралған.

## Составы
Минераль составы

Төп масса һалынған плагиоклаз. микролит, клинопироксен, магнетит һәм титаномагнетит, шулай уҡ вулкан быялаһы. Вкрапленник, тип әйтергә була инде, була, ғәҙәттә, оливин, клинопироксен, плагиоклаз, ортопироксен обманка рогова йәки һирәк. Апатит акцессорный иң таралған минерал булып тора.

Химик составы

Йөкмәткеһе саҡматаш (SiO2) 52-53 тиклем тирбәлә 42%, һелтенең суммаһы Na2+5-кә тиклем K2%, һелтеле базальттар тиклем айына 7%.

## Әҙәбиәт
* Краткий геологический словарь //под ред. проф. Г. И. Немкова. — М., «Недра»,1989.
* Практическое руководство по общей геологии //под ред. проф. Н.В Короновского. — М., «Академия», 2007
* Аблесимов Н. Е., Земцов А. Н. Релаксационные эффекты в неравновесных конденсированных системах. Базальты: от извержения до волокна. Москва, ИТиГ ДВО РАН, 2010. 400 с.

## Һылтанмалар
* 
* Базальт на сайте «Горной энциклопедии»
Lockheed SR-71

**Lockheed SR-71** — АҠШ хәрби стратегик тауыш тиҙлегенән етеҙерәк осоусы самолёты. Рәсми булмаған исеме «Blackbird» (). Был самолётының юғары тиҙлеге һәм бейеклеге үҙенсәлекле. 1964 йылдан 1998 йылғаса экплуатацияла булған. Барлығы 32 самолет етештерелгән, шуларҙың 12-һе эҙһеҙ юғалған, бәхетһеҙ осраҡтар һөҙөмтәһендә юҡҡа сыҡҡан.

1976 йылда SR-71 «Blackbird» идара ителеүсе самолёттар араһында тиҙлеге буйынса рекорд ҡуйған — 3529,56 км/сәғ.

## Иҫкәрмәләр
Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте

**Рәсәйҙең енәйәт хоҡуҡиәте** () — йәмғиәттәге енәйәткә бәйле мөнәсәббәттәрҙе көйләүсе хоҡуҡ төрө.

## Методтар
# Енәйәт-хоҡуҡ тыйыу ҡуйыу
# Енәйәт булмау профилактикаһы

## Ысулдар
# Рөхсәт биреү 
# Ҡарар 
# Тыйыу 
# Яза биреү ()
# Язанан бушайтыу ()
# Законға ярашлы медицина язаны көстәп һалыу ()

## Маҡсаттар
Рәсәй Федерацияһы Енәйәт Кодексының 2-се статьяның 2-се бүлегенә ярашлы:

## Енәйәт-хоҡуҡ нормалар
# Ҡарар ()
# Рөхсәт биреү ()
# Тыйыу ()
# Дәртләндереү саралары ()

### Ҡоролош
Нормалар өс элементтан тора: гипотеза, диспозиция һәм санкция. Гипотезала нормалар эшләү шарттар тураһында әйтелә. Диспозицяла енәйәттен билдәһе тураһында әйтелә.

## Система
Ике өлөштән тора: дөйөм һәм махсус.

## Принциптар
# Законность
# Үҙ ғәйебеңде таныу принципы
# Граждандар закон алдында бер тигеҙ булыуы
# Гумманизм
# Хаҡлыҡ, дөрөҫлөк

## Енәйәтте асыҡлау процессы
**Ейәнәтселек буйынса хөкөм эштәрен башҡарыу** — енәйәтте асыҡлауҙың барышын, мәғәнәһен, маҡсатын, процессуаль стадиялар, суд составын, хоҡуҡ мөнәсәбәттәрен берләштергән төшөнсә.

Енәйәт асыҡлау процесстар була:
# Ғәйепләү процессы. Боронда һәм раб хужалар йәмғиәтендә йыш таралған. Ғәйепһеҙлегенде дәлилләү, енәүетсе табыу һәм башҡа нәмә зыян күрғән кешенең кулында булған.
# эҙләү, розыск процессы.
# ярыш процессы. Англсакс хоҡуҡ системаһында ҡулланыла. Ярыш процессында суд алдынан яҡтар үҙ дәлилләү документттар менән танышалар һәм үҙ үненә күрһәтәләр.
# ҡушма процессы (Рәсәй Федерацияһы, Австрия, Германия, Франция).

## Рәсәй Федерацияһы Енәйәт-процесс кодексы
Рәсәй Федерацияһы закондар йыйылмаһына ингән, Рәсәй Федерацияһы енәйәт системаһын тергеҙғән закон акты.

Алты бүлектән тора:
# системаһының дөйөм принциптары
# суд алдынан тикшеренеүҙәр
# суд эше
# енәйәт эшенең махсус тәртибе
# енәйәт өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
# процесс документтарҙын бланктары

## Һылтанмалар
* Уголовно-процессуальный кодекс Российской Федерации на сайте СПС «КонсультантПлюс»
* Уголовно-процессуальный кодекс Российской Федерации на сайте СПС «Гарант»
Авторлыҡ хоҡуғын боҙоу

** Авторлыҡ хоҡуғын боҙоу ** — енәйәт, Рәсәй Федерацияһы Енәйәт Кодексының 146 статьяһына ярашлы авторлыҡ хоҡуғын боҙоу (шул иҫәптә плагиат) менән билдәләнә, кешенең конституцион хоҡуғын һәм иркенә ҡаршы енәйәттәр төркөменә инә.

## Енәйәт составы

### Енәйәт объекты
* Авторлыҡ эш

### Енәйәттен объект ҡарашы
* эш—плагиат һәм башҡа;
* енәйәтте башҡарыу альтернатив ысулдар: күп

### Енәйәттен субъекты
* Автор

### Енәйәттен субъект ҡарашы
* Енәйәтсе

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Рәсәйҙең енәйәт хоҡуғы
Приговор

**Пригово́р** шулай уҡ хөкөм, *суд ҡарары* — ғәҙел хөкөмден процессуаль акты. 1-се инстация йәки аппеляция инстанцияның суды Судьяның ғәйепле булыу йәки ғәйепле булмау тураһында ҡарар (5-се статья, РФ Енәйәт-процесс Кодексы).

Приговор дәүләт исеменән сығарыла һәм законға тиңләштерелә. Дәүләт судының приговор нигеҙендә енәйәтте эшләғән субъектҡа санкция бирә.

## Приговорҙар төрҙәре
* Ғәйепләү ҡарары, яза сығарыу менән (п. 1 ч. 5 ст. 302 УПК)
* Ғәйепләү ҡарары, язаһыҙ (п. 3 ч. 5 ст. 302 УПК РФ)
* Ғәйепләү ҡарары, язаны үтәү ваҡытын оҙайтыу менән

Аҡлау Приговор РФ Енәйәт-процесс Кодексының 18-сы статья буйынса сығарыла.

## Приговор ҡоролошо
* Инеү (дата, приговор сығарыу урыны, приговор һалған суды, суд составы, суд йыйылышы кәтибе һәм башҡа мәғлүмәт
* Һүрәтләү- сәбәп бүлеге
* Ғәйепле булыу йәки ғәйепле булмау тураһында ҡарар
* Резолюция (һуңғы ҡарарҙар)

## Сығанаҡтар
* УПК РФ
* Федеральный закон «О судебной системе РФ»
* Федеральный закон «О статусе судей РФ»
* Мирецкий С. Г. Приговор суда. — М., 1989.

## Һылтанмалар
* Пример оправдательного приговора
Латфуллин Наил Сәйет улы

**Латфуллин Наил Сәйет улы** (9 ғинуар 1952 йыл — 19 ноябрь 1992 йыл) — рәссам. Рәссамдар союзы ағзаһы (1990).

## Биографияһы
Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған (1975; педагогы Л. Ф. Мөғтәбаров).

Ул төрки халыҡтары тарихы, мосолман мәҙәниәте, уның символдарын киң мәғәнәлә ҡарау яҡлы. Ижадында милли әҙәбиәткә, фольклорға һәм донъя художество мәҙәниәтенә таяна: «Мәжит Ғафури» (1983), «Шағир-әүлиә» (1984), «Сыңғыҙхан», «Сөйөмбикә» (икеһе лә — 1992). Л. рәсем сәнғәте өсөн портрет образдарының үҙенсәлекле тәьҫире, хистәр тулылығы, ысынбарлыҡты драматик тойомлау хас: «Шамун Фидаи» (1980), «Икар» (1982), «Философ» (1988), «Кәбир», «Ҡояш улы» (икеһе лә — 1989), «Манара» (1991). 70‑тән ашыу шиғыр авторы. «Инйәр» ижади төркөмө һәм «Һары бейә» художество төркөмө ағзаһы (икеһе лә — 1989). «Сыңғыҙхан» ижади берекмәһен ойоштороу инициаторы (1990). 1974 йылда алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре: Өфө (1992, 1993, 2000, 2002, 2003, 2004), Мәскәү (2001, 2007). Эштәре БДХМ, Третьяков галереяһы (Мәскәү), «Ҡазан» Милли мәҙәниәт үҙәгенең Милли мәҙәниәт музейы (Ҡазан), Рәсәй һәм сит илдәр музейҙары, галереялары коллекцияларында һәм шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана. Өфөлә Ленин исемендәге Башҡортостан Республикаһының Хәҙерге заман музейы ойошторолған (2003), унда рәссам эштәренең даими экспозицияһы эшләй.

## Мәҡәләләре һәм китаптары
* Группа «Чингисхан» //ВХ: ВысокоХудожественный журнал. 2005. № 1;
* Мне мало мира: стихотворения. 2‑е изд., испр. и доп. Уфа, 2006.

## Әҙәбиәт
* Наиль Латфуллин. Живопись: альбом-кат. /В. М. Ханнанов. Уфа, 2009.

## Һылтанмалар
*
Байбурин Йыһангир Нурғәли улы

**Байбурин Йыһангир Нурғәли улы** (20 март 1852 йыл (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1859 йыл) Ырымбур губернаһы Өфө өйәҙе Сафар ауылында (хәҙерге Шишмә районыны) — 1915 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 

Ырымбур губернаһынан Рәсәй Империяһының 3‑сө саҡырылыш Дәүләт думаһы (1907—1912) ағзаһы. 1906 йыл алып Рәсәй мосолмандары союзы ағзаһы. Ҡазан университетының медицина факультетында уҡыған (1883—1887). 1906 йылда (март—ноябрь) мосолман халыҡ партияһы (Ырымбур ҡалаһы) рәйесе, бер үк ваҡытта июндән Ырымбур мосолман хәйриә йәмғиәте секретары. Думаның ер комиссияһы ағзаһы. Дәүләт думаһының мосолман фракцияһына ингән. 3‑сө мосолман съезы делегаты.

## Һылтанмалар
Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты

**Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты (МАДИ)** (аббр.: рәсми ***' Юғары һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы, көнкүреш ***') — Рәсәйҙең күпер, аэродром, юл төҙөлөшө; автомобиль транспорт һәм сәнәғәт өлкәһендә уҡытыу-фән үҙәге, уҡыу йорто.

## Тамамлаусылар
* Заграевский Сергей Вольфгангович ( 1964 йылда тыуҙы) — искусствовед.
* Касьянов Михаил Михайлович (1957 йылда тыуҙы) — 2000—2004 йылда Рәсәй Хөкүмәте башлығы.
* Приходько Вячеслав Михайлович ( 1948 йылда тыуҙы) —  Мәскәү автомобиль-юл дәүләт техник университеты ректоры.
* Серых Роман Леонидович (1940—2008) — бетон һәм тимербетон өлкәһендә ғалим.
* Смирнов Станислав Алексеевич (1954—2009) — сәйәсмән, ғалим.
* Соловьёв Всеволод Николаевич (1924—2012) — конструктор.

## Һылтанмалар
* Официальный сайт МАДИ .
* Международный проект Формула Гибрид в МАДИ.
* Серия проектов Formula SAE в МАДИ.
Магна Һунгария

**Магна Һунгария** (, , ) — Плано Карпиниҙың (XIII быуат) юл отчетында иҫкә алынған этно-территориаль төшөнсә. Сығанаҡтарҙа аныҡ мәғлүмәттәрҙең булмауы венгр ҡәбиләләренең Көнсығыш Европала төйәкләнеүе тураһында һәм «Магна Һунгария» реаль йәшәүе хаҡында күп һанлы гипотезалар тыуҙырған. Дискуссияла Рәсәй һәм Венгрия лингвистарының, тарихсыларының, этнографтарының һәм археологтарының бер нисә быуыны ҡатнашты. «Магна Һунгария» Төньяҡ Кавказда (Б. Мункачи), Түбәнге Волга буйында (А. П. Смирнов), Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының көнбайыш ипкенендә (Р. Ғ. Кузеев, Т. М. Ғарипов), Урта Волга буйының урман-дала райондарында (П. Д. Степанов) урынлашыуы тураһында фекерҙәр әйтелде. Хәҙерге заманда тарихи-археологик әҙәбиәттә ике ҡараш өҫтөнлөк итә. Е. А. Халиҡова, А. Х. Халиҡов, Е. П. Казаков, В. А. Иванов һәм башҡалар фекере буйынса, «Магна Һунгария» хәҙерге Башҡортостандың урман-дала райондарында боронғо венгр-мадьярҙар ҡалдырған Кушнаренко һәм Ҡараяҡуп мәҙәниәттәре таралған урында булған. Н. А. Мәжитов был ҡомартҡыларҙы боронғо башҡорттар менән бәйле тип иҫәпләй, ә күп тапҡырҙар тап килгән башҡорт-венгр лингвистик параллелдәренең [хәҙерге Венгрия территорияһында Башҡортостандағы «Һаҡмар», «Таҙлар», «Туҡсаба», «Уриал», «Дим» һәм башҡа ер-һыу атамаларының ҡабатланыуы, «дьярмат» (башҡортса «юрматы»), «ене» (башҡортса «йәнәй»), «тарҡан» (башҡортса «тархан»), «кеси» (башҡортса «кесе») һәм башҡа этнонимдарҙың] булыуын боронғо башҡорттарҙың бәшнәктәр менән ҡәбиләләр союзына инеп, XI быуат уртаһында Паннония территорияһына күсенеүе менын аңлата.

## Иҫкәрмәләр

## Был темаға арналған әҙәбиәт
* Аннинский С. А. Известия венгерских миссионеров XIII—XIV вв. о татарах в Восточной Европе // Исторический архив. Т. III. М.-Л., 1940;
* Гарипов Т. М., Кузеев Р. Г. Башкиро-мадьярская проблема// Археология и этнография Башкирии. Т.1. Уфа, 1962;
* Иванов В. А. Magna Hungaria — археологическая реальность?// Проблемы древних угров на Южном Урале. Уфа, 1988.
Бөтә донъя үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү көнө

**Бөтә донъя үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү көнө** (, ) — йыл һайын 10 сентябрь бөтә донъяла уҙғарылған халыҡ-ара дата. Тәүге тапҡыр 2003 йылда Үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү халыҡ-ара ассоциацияһы инициативаһы буйынса һәм Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ярҙамы менән уҙғарыла. Был халыҡ-ара датаның төп маҡсаты — бөтә донъяла үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү эшмәкәрлегенә ярҙам итеү.

## Иҫкәрмәләр
Айыт Ураҙмәтов

**Айыт Ураҙмәтов** (? — 1774 йылдың феврале, Ҡазан), 1773—1775 йылдарҙағы Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Емельян Пугачёв полковнигы. Бөгөлмә ведомствоһы Абдул ауылы яһаҡлы татарҙарынан. 

1773 йылдың ноябренән алып Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышында баш күтәреүселәр хәрәкәте етәкселәренең береһе. Айыт Ураҙмәтов отряды Ҡазан губернаһының Биләркүл, Мәләкәҫ, Тейен һ.б. торама пункттары тирәһендә хәрәкәт итә. 1774 йылдың 20 ғинуарынан Өфө провинцияһы Сирмешән ҡәлғәһе янындағы һуғышта әсирлеккә эләгә. Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү барышында вафат була.
Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора)

**Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора)** (*ОМЗ*, *«Уралмаш-Ижора»*) — Рәсәй ауыр машиналар төҙөү сәнәғәтәнең эре холдингы.

Атом энергетикаһы, нефтегазохимия тармаҡтары һәм тау сәнәғәте өсөн төрлө машина, ҡорамал һәм йыһаз сығара.

АЭС-тар өсөн «ВВЭР-1000» һәм «ВВЭР-1200» реакторҙарын илдә берҙәм-бер етештереүсе.

## Холдинг составы
Рәсәйҙә: 
* Уралмаш
* Ижора заводтары
* «Красное Сормово» (Түбәнге Новгород)
* Волгоградский судостроительный завод 
* «Зарубежэнергопроект»
* «ОМЗ-Спецсталь»
* «ОМЗ-Литейное производство»
* «ИЗ-КАРТЭКС»

Чехияла:
* ŠKODA JS
* CHETENG Engineering.

## Милек эйәһе
Ойошманы Газпромбанк ҡулында тота.

### Финанс күрһәткестәре

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайт
Енәйәт һәм гражданлыҡ суды палаталары

**Енәйәт һәм гражданлыҡ суды палаталары**, шулай уҡ *Аппеляция суды* — Рәсәйҙә урындағы суд апелляция органдары. 

## Тарих
«Бөтә Рәсәй империяһының губерналарына идара итеү өсөн учреждениеларға» (1775) ярашлы, һәр губерна ҡалаһында булдырыла. Енәйәт суды палатаһы ҡарамағына — түбәнге судтарҙың бәхәсле эштәре һәм айырыуса ҡурҡыныс енәйәттәр буйынса ҡарарҙар, Гражданлыҡ суды палатаһы ҡарамағына Юғары хөкөм, Ҡала магистраттары һәм ратушалары, Дворян опекаһы, түбәнге земство, етемдәр, өйәҙ судтары ҡарарҙарына апелляциялар инә. 

Палаталарҙың эшмәкәрлеге Сенат, Дәүләт Советы, Юстиция министрлығы указдары һәм гражданлыҡ ҡануниәте м н көйләнә. Суд реформаһын (1864) үткәргәндән һуң яйлап бөтөрөлә; бер нисә губерна йәки өлкәне үҙ эсенә алған һәр суд округында Суд палаталары ойошторола.

1781 йылда алып Ырымбурҙа — Енәйәт суды палатаһы, Өфөлә Гражданлыҡ суды палатаһы эшләй. 1865 йылда 17 майындағы указға ярашлы, Ырымбур губернаһы Ырымбур һәм Өфө губерналарына бүленгәс, палаталар енәйәт һәм гражданлыҡ бүлексәләре булған берҙәм Ырымбур суд палатаһына берләштерелә. 

1866 йылда шулай уҡ бүлексәләре булған Өфө суд палатаһы асыла (1867—78 йылдар Өфө губурнияһы гражданлыҡ эштәрен Ырымбур палатаһы ҡарай). Составы: рәйес, рәйес иптәше, палата ағзалары һ.б. Палаталарҙың суд ҡарарҙары ген. губернаторҙар, губерна идаралары, Сенат тарафынан раҫлана. «Өфө һәм Ырымбур губерналарында суд реформаһын тулы күләмдә индереү тураһында» указға ярашлы, палаталар бөтөрөлә һәм округ судтары индерелә.

## Сығанаҡтар
* Башҡорт энциклопедияһы]
Уралмаш

**«Уралмашзавод»** («Уралмаш» машиналар эшләү компанияһы ААЙ) — Екатеринбургтағы иң эре һәм билдәле предприятие. Машиналар эшләү сәнәғәте флагманы.

Быралау, тау сәнәғәте, металлургия, цемент етештереү, энергетика, төҙөлөш һәм транспорт тармаҡтары өсөн төрлө йыһаз сығара.

2007 йылда ОРМЕТО-ЮУМЗ менән берләшә.

Төп акционер — «Газпромбанк»: Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора) аша.

1928 йылда Ленгипромез заводтын проектын сығара. 1933 йылда эшләй башлай.

## Иҫкәрмәләр
Ижора заводы

**«Ижо́ра заво́ды»** — Санкт-Петербургтың Колпино районында урынлашҡан машиналар эшләү предприятиеһы. АЭСтар өсөн ҡорамал, экскаваторҙар һәм башҡа йыһаз сығара).

Кенәз Александр Данилович Меншиковбашланғысы менән 1710 йылда төҙөлә.

Төп акционеры «Газпромбанк» — Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора) аша.

## Галерея

Файл:Kolpino Izhorsky zavod04.jpg|
Файл:Kolpino Izhorsky zavod06.jpg|
Файл:Kolpino Izhorsky zavod08.jpg|
Файл:Kolpino Izhorsky zavod10.jpg|


Файл:Kolpino Izhorsky zavod16.jpg|
Файл:Kolpino Izhorsky zavod13.jpg|Заводтын маҡтау таҡтаһы
Файл:Kolpino Izhorsky zavod14.jpg|Заводтын маҡтау таҡтаһы
Файл:Kolpino Izhorsky zavod15.jpg|Төп инеү урыны


Файл:Kolpino Izhora River46.jpg|
Файл:Kolpino Izhora River45.jpg|
Файл:Kolpino Izhora River47.jpg|


## Иҫкәрмәләр
Петербург метрополитены

**Петербу́рг  метрополите́ны** — Рәсәйҙәге 2-се төҙөлгән метрополитен. 1955 йылдын 15 ноябрендә асыла.

## Юлдар
# Киров-Выборг юлы
# Мәскәү-Петроград
# Невск-Василев утрауы юлы
# Уңяр юлы
# Фрунзе-Приморск юлы
Джиованни дель Плано Карпини

**Джиованни дель Плано Карпини**, *Плано Карпини* (, ) — XIII быуатта йәшәгән итальян монахы, сәйәхәтсе, Европала йәшәүселәр араһында беренсе булып Монголдар империяһына барып ҡайтыусы.

## Биографияһы
1245 йылда монголдар («татарҙар») тураһында мәғлүмәттәр йыйыу маҡсатында Үҙәк Монголияға хан ставкаһына сәфәргә сыға. Маршруты Волга буйы, Харәзм, Етеһыу һәм Тарбағатаә аша үтә. 1247 йылда сәйәхәте тураһында 9 бүлектән торған ҡулъяҙма рәүешендә «Монголдар тарихы» китабын Рим папаһы Иннокентий IV тапшыра. Монголдар тарафынан буйһондоролған Волга буйы халыҡтары араһында «баскарттарҙы», йәғни башҡорттарҙы ла телгә ала. Китаптың йөкмәткеһенән күренеүенсә, монголдар, мордва халҡын һәм Волга буйы Булғарияһын буйһондорғандан һуң, «Баскарт ерен» тотошлай баҫып ала. Плано Карпини «Баскарт ерен» «Бөйөк Венгрия» менән тиңләй (ҡара Магна Һунгария).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Рубрука. М., 1957.
* Рамм Б. Я. Папство и Русь в XI—XV веках. М.-Л., 1959;
* Хенниг Р. Неведомые земли / Пер. с нем. А. В. Лисовской. М.: Издательство иностранной литературы, 1962. Т. 3. 43—49 биттәр.
* Jackson P. The Mongols and the West, 1221—1410. Pearson Education, 2005. 448 p.
* Plassmann T. da Pianô Carpine // The Catholic Encyclopedia. Vol. 12. New York: Robert Appleton Company, 1912.
* Rachewiltz I. Papal envoys to the great khans. Stanford University Press, 1971.
МТС

МТС – төрлө субъекттарҙын исеме.

* Мобиль ТелеСистемалар — Рәсәй телекоммуникация компанияһы.
* Машина-трактор станцияһы
Черномырдин Виктор Степанович

**Черномырдин Виктор Степанович** (9 апрель 1938 йыл — 3 ноябрь 2010 йыл), шулай уҡ **ЧВС** — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1993—1998 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе.

## Биографияһы
Ви́ктор Степа́нович Черномы́рдин 1938 йылдын 9 апрелендә хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы Чёрный Отрог ауылында тыуған. Ата-әсәһе: Марфа Петровна менән Степан Маркович Черномырдиндар. Ғаиләлә алты бала була: Николай, Александр, Наталья, Виктор һәм Екатерина.

Виктор Черномырдин 1957 йылда Орскиҙа  1-се техник училище тамамлай һәм «Орскнефтеоргсинтез» заводында слесарь булып эшләй башлай.

1957—1960 йылдарҙа Приморье крайының Спасск-Дальний ҡалаһында Хәрби-Һауа Көстәрендә әрме хеҙмәтен үтә.

1962 йылда Куйбышев политехник институтына уҡырға инә, 1966 йылда инженер-технолог дипломын ала.

1973—1978 йылдарҙа Ырымбур газ эшкәртеү заводы директоры.

Файл:RIAN archive 848101 Tatarstan President Mintimer Shaimiev and Prime Minister Viktor Chernomyrdin.jpg| 1993 йыл. Мәскәү. Минтимер Шәймиев һәм Виктор Черномырдин
File:Виктор Черномырдин и Морис Дрюон в Оренбурге. 2003 год..jpg|Виктор Черномырдин һәм Морис Дрюон Беловкала


## Иҫкәрмәләр
Айыуханов Закир Насир улы

**Айыуханов Закир Насир улы** (23 май 1889 йыл — 22 июнь 1961 йыл) — тел белгесе, педагог-методист. 1937—1959 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы. 1959–1961 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Башҡорт алфавитын төҙөүселәрҙең береһе, дәреслек һәм уҡытыу‑методик әсбаптар, шул иҫәптән «Әлифба»ның авторы.

## Биографияһы
* Закир Насир улы Айыуханов 1889 йылдың 23 майында Сембер губернаһы Татар Ҡалмайыры ауылында тыуа.
* 1910 йылда Ырымбурҙағы Хөсәйениә мәҙрәсәһен тамамлай.
* 1914 йылда Ҡаһирә университетын тамамлай.
* 1914 йылдан алып «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә уҡыта башлай.
* 1916 йылдан Өфөләге Ғәлиә мәҙрәсәһендә — уҡытыусы.
* 1918 йылдан Себер татар уҡытыусылар семинарияһында, татар педагогия техникумында Томск ҡалаһының башҡа уҡыу йорттарында уҡыта.
* 1926 йылдан алып Өфөләге В. И. Ленин исемендәге Республика башҡорт мәктәп-интернатының уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире һәм уҡытыусыһы.
* 1930 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты уҡытыусыһы.
* 1936 йылдан — Мәскәүҙең 523-сө татар урта мәктәбендә уҡыта.
* 1937 йылда Өфөгә килә һәм 1954 йылға тиклем Өфөнөң 14-се урта мәктәбе, бер үк ваҡытта К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы.
* 1959—1961 йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
* 1961 йылдың 22 июнендә Өфөлә вафат була.

## Ғилми-методик эшмәкәрлеге
З. Н. Айыуханов башҡорт алфавитын эшләүҙә, башҡорт мәктәптәре өсөн дәреслектәр әҙерләүҙә ҡатнаша, ҡайһы бер шәжәрәләрҙе транскрипциялай һәм рус теленә тәржемә итә. Айыухановтың төп хеҙмәте — «Әлифба» — 25 тапҡыр ҡабаттан нәшер ителә. 17 дәреслек, уҡытыу-методик әсбап авторы һәм төҙөүсеһе.

## Сығанаҡтар
* Яйыҡбаев К. Я. Мәғрифәтсе мөғәллимдәр, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф хеҙмәткәрҙәре: тарихи-педагогик очерктар. — Өфө, 2003 й.

## Һылтанмалар
* 
*
Ейәнсура таңдары (гәзит)

**«Ейәнсура таңдары»** — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы. Башҡортостан Республикаһының «Зианчуринские зори» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт унитар педприятиеһы. Ейәнсура районының Иҫәнғол ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр сыға. 1991 йылдан алып «Зианчуринские зори» гәзите тәржемәһе булараҡ нәшер ителә, 2006 йылдың июненән — үҙ аллы гәзит.
Урыҫтар Башҡортостанда

** Урыҫтар Башҡортостанда** — Башҡортостандын урыҫ халҡы. 2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәп алыу буйынса республикала 1 миллион 432 мең  906 кеше йәшәй (республика халҡының 35,19 % өлөшө).

Уралдағы беренсе урыҫ тораҡ пункттары (торамалары):
* 1586, Өфө,
* 1591 Уҫы
* 1645, Минзәлә
* 1667, Бөрө

Төрлө сығанаҡтар буйынса урыҫтар республикаға күсеү процессы Коллониализм тип иҫәпләнә.

Республикала урыҫтарҙы берләштергән күп ойошмалар эшләй. Иң эреһе — Собор русских Башкортостана.

2012 йылда уның Рәйесе Т. Азаров Салауат Юлаев Орденынан баш тартыу тураһында әйтте:
  
Вот меня журналисты время от времени спрашивают, за какие заслуги я получил орден Салавата Юлаева. Я отвечаю - генерал Азаров орден не получал! **Я от него отказался**. И не потому, что не уважаю, допустим, президента, который издал указ о награждении, или **не уважаю народ, который выбрал такого национального героя**. Нет, просто я прежде всего русский офицер и не считаю себя вправе носить орден с изображением человека, **который когда-то вешал русских офицеров**.
.


Файл:Russians in Bashkortostan (census 2002).svg| Республикала урыҫтар таралышы


## Иҫкәрмәләр
Липецк өлкәһе

**Ли́пецк өлкәһе** — Рәсәйҙәге өлкә. Үҙәге — Липецк ҡалаһы. Халыҡ һаны — 1 159 866 кеше.

## Иҡтисады һәм инфраструктураһы
Липецк өлкәһе донор төбәктәр төркөмөнә инә.

### Сәнәғәт
Сәнәғәт эске тулайым региональ продуктының 65 процентын тәшкил итә. Өлкә илдә туңдырғыс һәм һыуытҡыстар етештереү буйынса беренсе урында тора (Рәсәйҙә сығарылғандың 40 %), ҡорос етештереү буйынса 4-се урында (ил күләменең 14 %).

Эре ойошмалар:
* Новолипецк металлургия комбинаты (НЛМК) — Рәсәй металлургия компанияһы. Ҡеүәте буйынса илдә 3-сө урында.

Курск магнит аномалияһы һәм Донецк күмер бассейны яҡтылыҡтарҙы эшкәртә. Компания илдең 21 % ҡоросон сығара. Рәсәйҙең иң эре компаниялары исемлегендә 15-се урында (2012 йыл).
* «Индезит Интернешнл»
* «Липецкэнерго», «Липецкхлебмакаронпром», «Липчанка», «Росинка» йәмғиәте, «Липецкий хладокомбинат», «Липецкцемент», «Липецкстрой» тресы, «Черкизово» йәмғиәте
* «Лебедя́нский» (ММВБ: LBDO, РТС: LEKZ) — Рәсәйҙәге аҙыҡ компанияһы. Һуттар етештереү буйынса илдә беренсе урында. Штаб-фатир Липецк өлкәһенең Лебядянь ҡалаһында.

## Билдәле шәхестәре
* Семашко Николай Александрович (20.09.1874—18.05.1949), дәүләт эшмәкәре, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы. 1918—1921 йылдарҙа РСФСР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары. 1941—1942 йылдарҙа Өфөлә эвакуацияла булған ваҡытында Башҡорт АССР-ы Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының Госпиталь советы хеҙмәткәре. СССР Медицина фәндәре академияһы (1944) һәм РСФСР Педагогия фәндәре академияһы (1945) академигы. Ленин (1944) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1943) ордендары кавалеры. Задонский районы Ливенская ауылынан.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Липецкая энциклопедия: в 3-х томах / Сост. Василий Васильевич Шахов, Борис Михайлович Шальнев. — Липецк: Липецкое изд-во; Рязань: Гэлион, 2000—2001.
* 
* Медведев В.А. Знаете ли вы свой край? Краеведческая викторина по Липецкой области. — Воронеж, Центр.-Черноземное кн. изд-во, 1982.

## Һылтанмалар
* Администрация Липецкой области 
* Законодательство Липецкой области
* Липецкая область в справочнике-каталоге «Вся Россия» 
* Липецкий областной центр культуры и народного творчества
* Архитектура и памятники культуры Липецкой области
* Интерактивная карта Липецкой области
* Достопримечательности Липецкой области
Агитатор-пропагандист (журнал)

**«Агитатор-пропагандист»** — ижтимағи-сәйәси журнал. XX быуаттың 20-се йылдарында РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты органы. 1923 йылдан айына 1 тапҡыр урыҫ телендә сыға. Журналда Совет власын яҡларға саҡырған агитацион мәҡәләләр баҫтырыла, большевизм идеялары пропагандалана.
Агроном и пахарь (гәзит)

**«Агроном и пахарь»** *(«Агроном һәм һабансы»)* — «Власть труда» гәзитенә ҡушымта. Өфөлә 1924 йылдың 5 апреленән 21 авгусына тиклем аҙнаһына бер тапҡыр урыҫ телендә баҫыла. Барлығы 12 һаны сыға. Баҫмала ауыл хужалығы темаһына материалдар, республикала сәсеү эштәре барышы хаҡында мәғлүмәттәр яҡтыртыла.
Аймаҡ (фәнни йыйылма)

**«Аймаҡ»** — Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәтенең фәнни хеҙмәттәр йыйылмаһы. Өфөлә 3 айға 1 тапҡыр башҡорт телендә сыға. 1925 йылдың октябренән 1929 йылдың авгусына тиклем «Башҡорт аймағы», 1930 йылдың ғинуарынан 1931 йылдың авгусына тиклем «Аймаҡ» (2 һаны сыға) исеме менән нәшер ителә. Башҡортостандың тарихы, этнографияһы, археологияһы, топонимикаһы, минералогияһы, башҡорт тел ғилеме һәм фольклор буйынса дөйөмләштерелгән материалдар; библиографиялар һәм статистик белешмәләр һәм башҡалар тупланған беренсе баҫма.

## Һылтанмалар
*
Аҡ иҙел (гәзит)

**«Аҡ иҙел»** — ижтимағи-сәйәси гәзит. Нәшер итеүселәре — Л. Ғәзизов, Н. Уталиев. Өфөлә 1919 йылда аҙнаһына 2 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. «Шәреҡ» типографияһында нәшер ителә. Гәзит биттәрендә Урыҫ армияһының Юғары баш командующийы Александр Колчактың бойороҡтары, ҡарарҙары, хәрби бәрелештәр хаҡында мәғлүмәттәр, большевиктарға ҡаршы мәҡәләләр баҫыла. Мөхәррире — М. Наурузов.

## Сығанаҡтар
* Энциклопедия Башкортостана
Азад хатын (гәзит)

**«Азад хатын»** *(«Азат ҡатын»)* — ижтимағи-сәйәси гәзит. РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының ҡатын-ҡыҙҙар берлеге органы. Уралда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тәүге гәзит. Берҙән-бер һаны Стәрлетамаҡ ҡалаһында 1921 йылдың 7 ноябрендә иҫке башҡорт телендә сыға, башҡа мәғлүмәттәр буйынса гәзиттең сығыуы 1922 йылда туҡтай. Тиражы — 1500 дана. Мәҡәләләр Октябрь революцияһы юбилейына, әхлаҡ, әсәлек һәм балалыҡ проблемаларына арнала. Мөхәррире — Р. Й. Рәхмәтуллина.

## Сығанаҡтар
* Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһының электрон бүлегендә «Азад хатын» гәзите
* 
* Энциклопедия Башкортостана
Ҡыҙыл батыр (гәзит)

**«Ҡыҙыл батыр»** — ижтимағи-сәйәси гәзит. БАССР-ҙың хәрби эштәр буйынса Халыҡ Комиссариатының сәйәси идаралығы органы. 1920 йылдың 1 ноябренән Стәрлетамаҡ ҡалаһында аҙнаһына 1 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. Бөтәһе 7 һаны донъя күрә. Гәзиттә хәрби-патриотик темаларға мәҡәләләр баҫыла, Граждандар һуғышының барышы яҡтыртыла. Ябылыу ваҡыты билдәһеҙ. Мөхәррире — Дауыт Юлтый.

## Сығанаҡтар
* 
* Энциклопедия Башкортостана
Аллаһыҙ (журнал)

**«Аллаһыҙ»** — ижтимағи-сәйәси, фәнни һәм әҙәби журнал. Һуғышсан аллаһыҙҙар союзының Башҡортостан өлкә советы органы. Өфөлә айына 1 тапҡыр башҡорт телендә сыға (1929 йылдан айырым һандарҙың исемдәре һәм текст өлөштәре — татар телендә). 1929 йылдың майынан «Дәһри (журнал)». 1929 йылдың ғинуарынан алып 1935 йылдың июленә тиклем «Аллаһыҙ» исеме менән нәшер ителә. 1933 йылда бер һан донъя күрә. Фәнни дингә ҡаршы материалдар, әҙәби әҫәрҙәрҙән өҙөктәр баҫтыра, халыҡтың грамоталылығын үҫтерергә саҡыра. Баҫманың төрлө йылдаҙа мөхәррирҙәре: Булат Ишемғол, Г. Алтай, Ш. Шәһәр, Г. Сирай. һ.б.

## Һылтанмалар
*
Воронеж өлкәһе

**Воро́неж өлкәһе** () — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Рәсәйҙең үҙәгендә урынлашҡан өлкә.Үҙәк федераль округына ҡарай. Өлкә үҙәге — Воронеж ҡалаһы. Мәскәүгә тиклем — яҡынса 515 км.

Өлкә 1934 йылдың 13 июнендә ойошторолған.

## Географияһы
Көньяҡта Украинаның Луганск өлкәһе һәм Рәсәйҙең Ростов өлкәһе менән, көнбайышта — Белгород өлкәһе менән, төньяҡ-көнбайышта — Курск өлкәһе менән, төньяҡта — Липецк һәм Тамбов өлкәләре менән, көньяҡ-көсығышта — Волгоград өлкәһе менән, көнсығышта — Һарытау өлкәһе менән сиктәш.

## Өлкәләге власть ҡоролошо
Воронеж өлкәһе Уставына ярашлы, дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

### Башҡарма власть
* Воронеж өлкәһе Губернаторы — Воронеж өлкәһе башлығы һәм Воронеж өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе.
* Воронеж өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.
Воронеж өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Воронеж өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

### Суд власы
Воронеж өлкәһе суд системаһы составында:
# Воронеж өлкәһе өлкә суды, Рәсәйҙен Юғары судының түбәнге инстанция суды
# Воронеж өлкәһе арбитраж суды, Рәсәйҙен Юғары судының түбәнге инстанция суды

### Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Воронеж өлкәһе депутаттары Советы.

## Билдәле шәхестәре
* Гладков Александр Тимофеевич (19.07.1899—20.09.1968), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1950—1968 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының мал аҙығы һәм техник культуралар кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1962), профессор (1963). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963). «Почёт Билдәһе» ордены (1952) кавалеры. Борисоглебск ҡалаһынан. 
* Лежнев Анатолий Петрович (28.03.1888—11.03.1956), рәссам. 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Рәссамдар союзы идараһының беренсе рәйесе. БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). Сығышы менән хәҙерге Жердев районы Сукманка ауылынан.
* Позднов Виктор Андреевич (21.10.1929—11.10.2010), рәссам, йәмәғәтсе. 1952—1992 йылдарҙа Башҡортостан ижади‑производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1981—2010 йылдарҙа Өфөләге «Таң» Республика үҙешмәкәр рәссамдар клубы етәксеһе. 1960 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған рәссамы (1973). «Тыуған ил буйлап» Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт күргәҙмәһе дипломанты (Мәскәү, 1981).

## Галерея

Файл:RR5514-0078R.png|180px|thumb|Өлкәгә арналған иҫтәлекле 10 һумлыҡ аҡса (2011)
Файл:Voronezh Oblast monument.JPG|Курск өлкәһе менән сиктәге аншлаг
Файл:Sunrise-krivobor.jpg|Кривоборьела таң
Файл:Корова у Дона.JPG|Дон йылғаһы  Воронеж янында
Файл:Большое озеро.JPG|Подклетное микрорайоны янында күл


## Иҫкәрмәләр
Подмосковные вечера

**«Подмосковные вечера»** — донъяла киң танылған урыҫ совет йыры. Михаил Матусовский һүҙҙәренә композитор Василий Соловьёв-Седой ижад иткән.
Мәскәү тураһында иң билдәле йырҙарҙың береһе.

Йыр күп телдәргә тәржемә ителгән — итальян («Le serate a Mosca», «Mezzanotte a Mosca», «Tempo di mughetti»), француз («Les nuits de Moscou», «Le temps du muguet»), инглиз («Midnight in Moscow» или «Moscow Nights»), испан («Noches de Moscú»), швед («En natt i Moskva»), венгр («Moszkvai esték»), ҡытай, япон, фин (Juha Suominen «Moskovan illat») һәм йәһүд телдәре («לילות מוסקבה»).

## Урыҫса текст

## Һылтанмалар
* Подмосковные вечера на YouTube
* Ҡытай Президенты йырлай
* История одной песни
Араҡай (Свердловск өлкәһе)

**Араҡай** — Свердловск өлкәһенең Түбәнге Серге районында урынлашҡан ауыл.

## Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 413 кеше йәшәй, шул иҫәптән 199 ир-ат һәм 214 ҡатын-ҡыҙ.

## Тарихы
Тарихи мәғлүмәттәр буйынса Араҡай (Әрәкәй) ауылы Терһәк олоҫона кергән башҡорттар ауылы. Ауылдың тәүге исеме билдәһеҙ.

1834 йылда ауылда 16 йортта йәшәүсе 118 башҡорт иҫәпкә алынған.

1850 йылда 20 йортта 187, ә 1859 йылда 22 йортта 207 башҡорт иҫәпләнгән.

1850 йылда үткәрелгән IX ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда йәшәүсе 96 ир араһында Нигмәтулла, Сабитулла, Ямалтдин, Әхмәҙиә, Вәлиә исемле улдары булған 63 йәшлек Асмандияр Ракаев та иҫәпкә алынған. Тарихсы Ә.З.Әсфәндиәров фекеренсә, Асмандияр Ракаевтың фамилияһы атаһының исеме Ракай (Аракай) — ҙан барлыҡҡа килгән, ә үҙ сиратында был исем ауыл исеменә бәйләнгән, сөнки Аракай ауыл атамаһы Ракай(Аракай) исеменән үҙгәртелеп алынған.

Шулай уҡ архив мәғлүмәттәре буйынса (РГАДА. Ф. 1355. Оп. 1. Д. 1106. Л. 32) XIX быуат башында 16 йорттан һәм 99 башҡорттан торған Аракай ауылына етәкселек иткән Аракай Аҫылбаев исемле старшина билдәле булған.

1842 йылда 16 йортҡа һәм 188 башҡортҡа 160 бот ярма икмәк сәселгән.

Аракай ауылы башҡорттары Михайлов заводы ерҙәрендә йәшәгәндәр. Был ерҙәрҙе ауыл халҡы завод хужаһына һатҡан булған.

Профессор Ә.З.Әсфәндиәров 1850 йылда үткәрелгән IX ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Оло Араҡай мәмерйәһе

## Иҫкәрмәләр
Репин исемендәге институт

**И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург скульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте академия институты** Юғары һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы — Рәсәйҙәге иң боронғо һәм иң ҙур сәнғәт уҡыу йорто.

Институт С. Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт художество-сәнәғәт академияһы һәм В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академия сәнәғәт институты менән Рәсәй сәнғәт академияһына инә.
## Тамамлаусылар
*[[:Категория: Категория:Репин исемендәге институтты тамамлаусылар| Репин исемендәге институттын тамамлаусылар]] категорияһын ҡарағыҙ. </br> Категорияла булмаған шәхестәр түбән яҙылған.*
## Һылтанмалар
* И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург скульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте академия институты сайты
* сайт факультета теории и истории искусств
* Об институте на сайте Российской академии художеств
Юрзинов Владимир Владимирович (йәш)

**Юрзинов Владимир Владимирович** (26 март 1965 йыл) — СССР хоккейсыһы һәм Рәсәй хоккей тренеры. 2011—2012 йылдарҙа «Салауат Юлаев» командаһының өлкән, 2013—2015 йылдарҙа баш тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2015). Билдәле совет хоккейсыһы һәм тренеры, 1957—72 йылдарҙа Мәскәүҙең «Динамо» командаһында уйнаған Владимир Юрзиновтың улы. Әле Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған «Себер» хоккей клубының баш тренеры.

## Биографияһы
Владимир Владимирович Юрзинов 1965 йылдың 26 мартында Мәскәү ҡалаһында тыуған. 2011—2012 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей командаһының командаһының өлкән, ә 2012 йылдан декабренән 2015 йылдың апреленә тиклем — баш тренеры.

## Карьераһы
Баш тренер булғанда
* 1992  ТПС
* 1994—1995  Киекко
* 1995—1999  Илвес
* 1999—2001  Эссят
* апрель—октябрь 2003  Локомотив
* 2004  Химик
* 2005—2006  Себер
* 2006—2007  Торпедо
* 2008—2009  Северсталь
* 2012—2015  Салауат Юлаев
* 2016—2017  Куньлунь Ред Стар
* 2017—15 сентябрь 2018  Себер

## Спорт ҡаҙаныштары
*  Баш тренер булғанда, Рәсәй чемпионатының көмөш призын алыусы (2013/2014)
*  Гагарин кубогы өсөн ярыштарҙың бронза призеры (2013/2014).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2015)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Алик Гәрәев һәм Владимир Юрзинов (кесеһе) — Рәсәйҙең атҡаҙанған тренерҙары. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2015, 31 декабрь
* Салауат Юлаев рәсми сайт
* Профиль на сайте eliteprospects.com
* Профиль на сайте sports.ru
* Владимир Юрзинов-младший: «С кем мне драться в „Торпедо“?»
* Владимир Юрзинов: «Я видел систему ТПС и „Ильвеса“. „Локомотив“ — Как минимум не хуже»
Бильдерберг төркөмө

**Бильдерберг клубы**, **Билдерберг төркөмө**, **Билдерберг конференцияһы** ( — Билдерберг төркөмө) — рәсми булмаған йыл һайын үткәрелғән конференция. Конференцияла донъяның иң авторитетлы, абруйлы кешеләр ҡатнаша. Конференцияға инеү тик шәхси саҡырыу буйынса кына.

Клубтын активы — 383 кеше. Уларҙын 128 кеше АҠШтан, башҡалар Европа һәм Азия (япондар, корейҙар, сингапурсылар, Тайваня һәм Гонконг вәкилдәре) илдәре вәкилдәре. «Британника» энциклопедияһы буйынса ошо конференция абруйылы кешеләр аралашыу майҙаны булып тора.

Штаб-фатир Нью-Йоркта, Карнеги Фондында.

Рәсәйҙән йыйылышта Григорий Явлинский һәм Лилия Шевцова булдылар. Анатолий Чубайс йыйылышта ике тапҡыр ҡатнашты: 1998 йылда, Тернбэри (Шотландия) һәм 2012 йылда. 2011 йылда конференцияла Алексей Мордашов, Северсталь ААЙ башлығы ҡатнашты.

Клубтын төп маҡсат — донъяның берҙәм Хөкүмәтен төҙөү.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Глобализация

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Рәсми сайты 

### Конспирология сығанаҡтар
* Энгдаль, Ф. Уильям: «Бильдербергский клуб: Необычная встреча в Сальтшёбадене и нефтяной шок»
* Наталья Лаваль: «Удивительное рядом. США: опыт строительства империи»
* Джеймс П. Такер младший «Бильдерберг-2007, Стамбул, краткий отчет»
* Колеман, Джон, «Комитет 300. Тайны мирового правительства»
* Alex Jones, фильм о Бильдербегском клубе «Endgame: Blueprint for Global Enslavement» (2007)
Антти Пильстрём

**Антти Пильстрём** (; 22 октябрь 1984 йыл) — фин хоккейсыһы. Ситке яҡ һөжүм итеүсеһе. 2016 йылдан Йокерит командаһында сығыш яһай.

## Биографияһы
Антти Пильстрем 1984 йылдың 22 октябрендә Финляндияның ҙурлығы буйынса дүртенсе булған *Вантаа* ҡалаһында тыуған. Һөжүм итеүсе хоккейсы. Финляндия йыйылма командаһы составында донъя чемпионы исемен яулай. Спорт карьераһы 2003 йылда башлана. Урындағы «Эспоо Блюз» клубында уйнай. Һуңынан Финляндияның өс командаһын алыштыра. НХЛ−да ике миҙгел сығыш яһағандан һуң, үҙен Швеция беренселегендә лә һынап ҡарай. 2011 йылдан КХЛ чемпионатында ҡатнаша.

## Карьера
* 2003—2005  Эспоо Блюз
* 2005—2006  СайПа
* 2006—2007  ХПК
* 2007—2009  Милуоки Эдмиралс
* 2007—2009  Нэшвилл Предаторз
* 2009—2010  Ферьестад
* 2010—2011  ЮИП
* 2011—2015  Салауат Юлаев
* 2015—2016  ЦСКА
* 2016  Куньлунь Ред Стар
* 2016  Фрибур-Готтерон
* 2016—…  Йокерит

## Спорт ҡаҙаныштары
*  Донъя чемпионатты бронза призеры (Канада 2008).
*  Донъя чемпионатты еңеүсеһе (Словакия 2011).
*  Олимпиада бронза призеры (Сочи 2014).
*  Рәсәй чемпионатының көмөш миҙалын алыусы (2013/2014, 2015/2016)
*  «Гагарин кубогы» өсөн чемпионаттың көмөш миҙалын яулаусы (2015/2016)
*  Донъя чемпионатты көмөш призеры (Рәсәй 2016).

## Статистика

### Клуб карьераһы

### Халыҡ-ара ярыштары

## Һылтанмалар
* Салауат Юлаев рәсми сайт
* Антти Пильстрем: «Өфөлә көйәрмәндәр иҫ киткес. Ысынлап әйтәм…»
Әжеғол

**Әжеғол ** () — Свердловск өлкәһенең Әртә ҡала округына ҡараған ауыл. Әжеғол ауыл биләмәһе составына инә.

## Географияһы
Тораҡ пункт Өфө йылғаһының һул ярында Әртә ҡала тибындағы ҡасабанан — райондың хакимиәт үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡараҡ 19 километрҙа урынлашҡан. Екатеринбургтан — 145 километр алыҫлыҡта ята.

### Сәғәт поясы

## Тарихы
Әжеғол ауылына 1655 йылда нигеҙ һалынған. 1650-се йылдарҙа бында Аҙнабай исемле ир ғаиләһе менән урынлаша, һәм уның улы Әжеғол исеме ауыл атамаһы булып китә.

## Халыҡ һаны
2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 685 кеше йәшәй.

## Иҫтәлекле урындары
Ауыл биләмәһендә мөғжизәле тәбиғәт байлығы: шыршы-аҡ шыршы ағаслыҡ участкаһы бар.

## Инфраструктураһы
Ауылда 12 урам: Еңеүгә 30 йыл, Еңеүгә 40 йыл, Зинур Әхмәтов, Колхоз, Комсомолсы-Фронтовиктар, Урман, Туғай, Яр буйы, Таулыҡ, Яңы, Совет, Хеҙмәт урамдары. Ауылда 1902 йылда нигеҙ һалынған  урта мәктәп бар. Балалар баҡсаһы эшләй. Мәсет тәрбиә эшенә өлөш индерә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Об Артинском городском округе
Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы

**Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы** (20 февраль 1955 йыл) — уҡытыусы, журналист, прозаик. 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2014) һәм Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге (2010) премиялар лауреаты.

## Биографияһы
Хәйҙәр Ниғәмәт улы Тапаҡов 1955 йылдың 20 февралендә Йылайыр районының Һабыр ауылында тыуған. 

1972 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Сибай медицина училищеһында уҡый, уны 1975 йылда тамамлап, фельдшер һөнәрен ала, һуңынан әрме сафтарында хеҙмәт итә. 

1979—1984 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтының филология факультетында белем ала. Йылайыр, Ейәнсура райондарының һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында, һуңынан Һабыр ауылына ҡайтып, мәктәптә эшләй, Йылайыр районы «Башҡорт» совхозында партия кабинеты мөдире, Һабыр ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаларын да башҡара, бер аҙ Йылайыр районы хакимиәтендә лә эшләп ала.

2000 йылда Сибай ҡалаһына күсеп килеп, «Ирәндек» лицейында уҡытыу менән бер рәттән Сибай төбәк яҙыусылар ойошмаһын да етәкләй. 2010 йылдан «Атайсал» гәзитенең директоры (баш мөхәррире).

Хәйҙәр Тапаҡов — 20-нән ашыу повесть, 100-ҙән ашыу төрлө күләмдәге хикәйә, алты йыйынтыҡ авторы. 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.

Әҫәрҙәрендә ауыл кешеләренең тормошон, эске донъяһын яҡтырта, ғаилә, һөйөү, дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һүрәтләй. Ижтимағи-сәйәси, ғаилә-тәрбиә хаҡында яҙған публицистик мәҡәләләре менән гәзит-журнал биттәрендә йыш сығыш яһай.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005),
* Йыл уҡытыусыһы −2007,
* Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007),
* Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премия лауреаты (2010).

## Китаптары
* «Ғүмер бүләк итәм», хикәйәләр. — Өфө: Китап, 1997. — 240 бит.
* «Ҡаршы сығып ал», повестар, хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2005.
* «Әсәйемдең аҡ күлдәге», повестар, хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2010. — 512 бит.
* «Офоҡтағы йондоҙ яҡтыһы», повестар, хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2014. — 448 бит.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Литературная карта Республики Башкортостан