open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Растёгин Григорий Сергеевич

**Растёгин Григорий Сергеевич** (1902 — 30 ноябрь, 1971, Сембер губернаһы, Лаишевка ауылы) — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 1-се секретары (1939).

## Биографияһы
Растёгин Григорий Сергеевич 1902 йылда тыуған Сембер губернаһының Лаишевка ауылында (хәҙер Һамар өлкәһе, Ульяновск районы) тыуған.

1926 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Куйбышев өлкәһенең һыу транспорты өлкәһендә партия хеҙмәткәре (1931—1937), 1937—1938 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Ульяновск ҡала комитеты секретары (Куйбышев өлкәһе), 1938 йылда ВКП (б)-ның Үҙәк комитеты аппаратында, 1939 йылда — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 1-се секретары.

Һуғыш алдынан Г. С. Растёгин Куйбышев өлкә комитетының икенсе секретары була, ВКП (б)-ның Үҙәк комитеты ағзалығына кандидат (1939 йылдың 21 мартынан алап 1941 йылдың 20 февраленә тиклем). Бөйөк Ватан һуғышында Көньяҡ, Брянск, Ленинград һәм Беренсе Украин фронты армия политработнигы сифатында ҡатнаша. 1946 йылда демобилизациялана, шул уҡ йылда Григорий Сергеевич Ульяновск ҡалаһының Засвияж район партия комитетының икенсе, артабан — беренсе секретары, 1951 йылда Ульяновск ҡалаһының Ленин районы партия комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1953 йылдан 1961 йылға тиклем, хаҡлы ялға киткәнсе, КПСС-тың Ульяновск өлкә комитетының парткомиссия ағзаһы була.
 
1971 йылда ҡаты һәм оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була.

Григорий Сергеевич Растёгин — Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.

## Һылтанмалар
* http://www.knowbysight.info/RRR/04427.asp
*
Мөхәббәт хаҡында (хикәйә)

«**Мөхәббәт хаҡында**» — урыҫ яҙыусыһы һәм драматургы Антон Павлович Чеховтың 1898 йылда яҙылған хикәйәһе. Был әҫәр әҙиптең һын тамамлай.  тәүге тапҡыр 1898 йылдың авгусында «Русская мысль» журналының 8-се һанында баҫыла.

## Хикәйә хаҡында
Хикәйә ниәте тураһында тәүге иҫкә алыу Чеховтың 1895 йылдарҙағы яҙыу китаптарында барлыҡҡа килә. Яҙыусы хикәйә өҫтөндә 1898 йылдың йәйендә Мелиховта эшләй. Шул уҡ ваҡытта Чехов «Крыжовник» өҫтөндә лә эшләй: ике хикәйәне лә «Русская мысль» журналының август һанында баҫырға  әҙерләгәндәр. Л. А. Авилова был хикәйәлә Чехов менән үҙенең  мөнәсәбәттәре тарихы сағылған, тип иҫәпләй.

Әммә ҡайһы бер тәнҡитселәр Авилованың хәтирәләре артыҡ субъектив, тип һанай.

Трилогияның башҡа хикәйәләре кеүек үк, «Мөхәббәт хаҡында» хикәйәһе тәнҡитселәр тарафынан юғары баһалана. Чехов үҙе тере саҡта  хикәйә болгар теленә тәржемә ителә.

## Сюжеты
Был хикәйәлә «Бәләкәй трилогия»һы геройҙарының береһе Павел Константинович Алёхиндың мөхәббәт тарихын ишетәбеҙ.

Йәш сағында, институт тамамлағандан һуң, Алёхин атаһынан ҡалған Софьино имениеһында урынлашҡан. Бурыстарын ҡаплау маҡсатында эш эҙләгәндә Алёхин Дмитрий Луганович менән, ә һуңыраҡ уның ҡатыны - Анна Алексеевна менән дә таныша. Алёхин Анна Алексеевна Лугановичты гүзәл, мәрхәмәтле, интеллигентлы ҡатын-ҡыҙ тип ҡабул итә, ул уның матурлығына хайран ҡала һәм бер аҙҙан уға айырым хистәр кисерә. Ваҡыт үтеү менән герой Лугановичтарға бик йыш килә башлай, уларға көн һайын тиерлек инә, әгәр ул килмәй ҡалһа, был хәл Лугановичтарҙың борсолоуын  тыуҙыра. Лугановичтар ғаиләһе Алёхинға һәр саҡ ярҙам иткән, мәҫәлән, ауыр мәлдәрҙә уға бурысҡа аҡса биргәндәр.

Шул уҡ ваҡытта, Алёхин Анна Алексеевна ла уға ҡарата битараф булмағанын аңлай. Ләкин был хәл үҙенең тормошон да, шулай уҡ һөйгән кешеһенең тормошон  да емерәсәген белгәнлектән, икеһенең береһе бер-береһенә ҡарата хистәрен танырға теләмәгән: Анна Алексеевна ире һәм балалары тураһында уйлаған, ә Алёхин  һөйгәненә нимә бирә алырын уйлаған. Август аҙағында Дмитрий балалары менән көнбайыш губерналарҙың береһенә, ә Анна Алексеевна табип тәҡдиме буйынса — Ҡырымға китергә тейеш була. Поезда Алёхин һәм Анна Алексеевна үҙҙәренең бер-береһенә һөйөүен әйтеп бирә.

## Иҫкәрмәләр
Сафия бинт Һүәй

**Сафия́ бинт Һүәй** ;  ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефеттәренең береһе, йәһүҙи Бәни Нәдир ҡәбиләһе башлығы һәм уның ҡатыны Бәни Ҡурайза ҡәбиләһе башлығы ҡыҙының  ҡыҙы. Атаһы Һүәй ибн Әхтәб исемле булған.

## Биографияһы
Атаһы Һүәй ибн Әхтәб Мөхәммәт Пәйғәмбәргә дошманлыҡтың сигенә сыҡҡан, ансарҙар менән мөһәжирҙәрҙе үҙ-ара талаштырырға яйын эҙләп кенә торған кеше булған. Ҡорайыштар менән һүҙ беректереп яманлыҡтар ҡылған.  Йәш сағында Сафия бик сибәр булған, тыуған ҡалаһы Мәҙинәлә уға өйләнергә теләүселәр бик күп булған.  Тәүге ире ҡәбиләнең билдәле шағиры   Сәлләм бин Мишкәм әл Ҡурайза, тик никахтары оҙаҡҡа бармаған. Икенсе ире - Кинан ибн әр-Раби Бәни Нәдир ҡәбиләһендә юғары дәрәджәле кеше булған.

## Хәйбәр янындағы яу
Йәһүдиҙәрҙең Бәни Ҡайнуҡа, Бәни Нәдир, Бәни Ҡурайза  тигән ҡәбиләләре мосолмандар менән килешеүҙе боҙғас, уларҙы ҡаланан ҡыуалар һәм улар Хәйбәргә барып урынлашалар. Ҡыуылғас та Сафияның атаһы Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән дошманлашыуын ҡуймаған, бер ғәрәп ҡәбиләләре менән һүҙ беркетеп, Мәҙинәгә һөжүм итергә булған. Мосолмандар хаслыҡ тураһында белеп ҡалған һәм Хәйбәргә үҙҙәре алдан барып еткән. Яу мәлендә Сафияның атаһы менән ире үлтерелә, ә ҡатын үҙе әсирлеккә эләгә.

Сафияны күргәс, Мөхәммәт Пәйғәмбәр уны башта кәнизәк итеп ала һәм артабан ҡоллоҡтан азат итә. Ирек бирелгәс, уға үҙ динендә ҡалып, теләгән еренә китергә йәки Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән ҡалырға тәҡдим ителә.Сафия  Мөхәммәт с.ғ.с. менән ҡалырға ҡарар итә. Уларҙың никахына ҡунаҡтар ашамлыҡтар тотоп килә.. Сафияға был ваҡытта 17 йәш була.

## Ғүмеренең һуңғы йылдары
Усман ибн Аффан идара иткән осорҙа фетнәләр килеп сыҡҡас,  Сафия хәлифте яҡлап сыға һәм уны ҡурсырға тырыша.  Сафия бинт Һүәй Һижрәнең 50-се йылында баҡыйлыҡҡа күсә һәм  Мәҙинәләге Йәннәт әл-Баҡый  зыяратында ерләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
*
Каспранский Әхмәткамал Әхмәҙинур улы

**Каспранский Әхмәткамал Әхмәҙинур улы** (27 август 1895 йыл — 10 декабрь 1937 йыл) — 1920 йылдың март-май айҙарында ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы (1-се) секретары. Сәйәси золом ҡорбаны.

## Биографияһы
Әхмәткамал Әхмәҙинур улы Каспранский (Измайлов) 1895 йылдың 27 авгусында Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Топорнин улусы Бәйкей ауылында (Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы) имам — хатип Әхмәҙинур Каспранский ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса татар.

Уның ҡартатаһы Исмәғил Туҡмаҡлы ауылының иң ярлы крәҫтиәне булған. Атаһы — байҙарҙа, һуңынан уҡытыусыларҙа хәҙмәт иткән. 1890 йылда диниә назаратында имтихан тапшырғандан һуң Топорнин (Кушнаренко) районының Бәйкей ауылына имам-хатип итеп тәғәйенләнә. Уның беренсе ҡатыны туберкулездан вафат була. Икенсе тапҡыр бай крәҫтиән Йосоп Ғәлиевтың 17 йәшлек ҡыҙына өйләнә. Уларҙың балалары: улдары — Рухилбаян (1892), Әхмәткамал (1895), Әхмәт (1904), Мәхмүт (1908), ике ҡыҙ бала.

1903—1909 йылдарҙа Өфөлә «Ғосмания» мәҙрәсәһендә белем ала. Уҡыуҙы тамамлағас, Ырымбурҙағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһенә урта белем алыу өсөн уҡырға инә (миллионер Хөсәйеновтың уҡыу йорто). Уҡыусылар мәҙрәсәлә донъяуи предметтар (физика, химия) уҡытыуҙы талап иткән забастовканан һуң ҡыуыла һәм өйөнә ҡайта.

Өфө өйәҙенең Яныш ауылында китапханасыһы булып эшләй (1915—1916).

1916 йылда армияға саҡырыла. 1917 йылдағы Февраль революцияһы ваҡытында Петроградта була һәм Петроград мосолман социалистик комитеты ағзаһы итеп һайлана.

Эш урындары: 1918 — 1919 йылдарҙа — мосолмандар эштәре буйынса бүлек мөдире, РКП(б)-ның Ҡазан өлкә комитетының мосолман секцияһы ағзаһы. 1920 йылдың март айынан РКП-ның Башҡортостан өлкә комитетының сәйәси секретары була.

«Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында»ғы РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитетының Декретына (1920 йылдың 19 майы) ризаһыҙлыҡ белдереп, Каспранский өлкә комитетының секретары вазифаһын бушата, милли хөкүмәт менән бергә ҡаса. 1921 йылда Әхмәткамал Әхмәҙинур улы Төркиәгә эмиграцияға китә, унда ул Совет илселегендә тәржемәсе булып эшләй.

1923 йылда Каспранский ҡабатттан Рәсәйгә ҡайта, Орехов-Зуев өйәҙ профсоветында эшләй. 1923 йылдың 11 сентябрендә РКП(б)-нан сығарылған була, әммә ҡайтҡандан һуң, 1926 йылдың 11 ғинуарында, партия сафтарында ҡабаттан тергеҙелә. 1930—1937 йылдарҙа — БАССР-ҙың Игенселек халыҡ комиссариатында иҫәп һәм статистика бүлегенең өлкән иҡтисадсыһы.

1937 йылдың 30 авгусында ҡулға алына. Ул Башҡорт АССР-ы территорияһында контрреволюцион буржуаз-милләтсе ойошмала ҡатнашыуҙа һәм ауыл хужалығында ҡоротҡос эш алып барыуҙа ғәйепләнә. Тикшереү ваҡытында үҙ ғәйебен танымай. 1937 йылдың 10 декабрендә атып үлтерелә. Уның балалары: 7 йәшлек ҡыҙы Майя, бер йәше лә тулмаған улы Булат етем ҡала. Ҡатыны, Мәрйәм ханым, 1991 йылда вафат була, Мәскәүҙә ерләнә.

1956 йылда Әхмәткамал Әхмәҙинур улы аҡлана.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.knowbysight.info/KKK/12363.asp
* http://encycl.bash-portal.ru/kaspranskyi.htm
* http://avangard-pressa.ru/home/2499-2012-09-04-10-42-50.html
Орёл

**Орёл** () — Рәсәй Федерацияһындағы ҡала, Орёл өлкәһенең үҙәге.

## Географияһы
Ока йылғаһы ярында урынлашҡан.

## Тарихы

## Мәғариф
# Орёл дәүләт университеты
# Орёл дәүләт аграр университеты

## Климаты


## Транспорты
Орёл — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт города
Серет (Днестр ҡушылдығы)

**Серет** () — Украиналағы йылға. Львов өлкәһенең Броды районы һәм Тернополь өлкәһенең Зборив, Тертнополь, Теребовля, Чорткив, Борщив һәм Залищыкы райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 242 километр. 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж ; Нью-Йорк : Молоде життя ; Львів ; Київ : Глобус, 1955—2003.
* Географічна енциклопедія України : у 3 т. / редколегія: О. М. Маринич (відпов. ред.) та ін. — К. : «Українська радянська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1989.
* Й. Свинко. Серет // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2008. — Т. 3 : П — Я. — 708 с. — ISBN 978-966-528-279-2. — С. 251.
Юревич Эдуард Иванович

**Юревич Эдуард Иванович** (15 апрель 1888 йыл — 16 сентябрь 1958 йыл) — совет партия‑дәүләт эшмәкәре. 1913 йылдан РСДРП(б) ағзаһы. 1927 йылдың февраленән — 1929 йылдың февраленә тиклем ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы (1-се) секретары.

## Биографияһы
Юревич Эдуард Иванович 1888 йылда эшселәр ғаиләһендә Лифлянд губернаһының Рига өйәҙе Катлакалн улусында тыуған.

1913 йылдан РСДРП(б) ағзаһы. Партияға ингәндән һуң Ригала (Латвия) йәшерен түңәрәктәрҙә эшләй. 1914 йылда армияға саҡырыла, 3 айҙан ҡулға алына һәм 4 йылға каторгаға хөкөм ителә.

Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы ваҡытында Мәскәүҙә Хамовническ районында Ҡыҙыл гвардияһын ойоштороу менән шөғөлләнә.

1917—1919 йылдарҙа — Мәскәү Советы башҡарма комитетының һәм РСДРП(б) Мәскәү партия комитетының ағзаһы. РСФСР-ҙың сберкассалары идаралығы комиссары (1918).

1919—1920 йылдарҙа Латвияла подпольела эшләй, ҡулға алына һәм РСФСР-ға ҡыуыла. Латвия Компартияһы Үҙәк комитетының сит ил бюроһы хеҙмәткәре була, «Циняс атбалсс» («Эхо борьбы») гәзите редакторы була. 1920—1921 йылдарҙа — Псков РКП(б) губерна комитетының контроль комиссия рәйесе, һуңынан Псков РКП (б) өлкә комитетының ойоштороу бүлеге мөдирe урынбаҫары. 1922—1926 йылдарҙа Мәскәүҙә партия эшендә була. 1927 йылдан 1929 йылдың феврaленә тиклем ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы (1) секретары.  1930—1935 йылдарҙа Химиктар союзы Үҙәк комитетының рәйесе, ВЦСПС Президиумы ағзаһы.

1935 йылдан алып СССР-ҙың ауыр сәнәғәт халыҡ комиссариатында эшләй, Латвия азат ителгәндән һуң, 1944 йылдан — Латвия Компартияһы Лиепай ҡала комитетының 1-се секретары, КП (б) Үҙәк комитетының сектор мөдире. Латвия Ауыл хужалығы академияһының марксизм-ленинизм уҡытыусыһы (1948−1958). 

ВКП(б)-ның Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1927—1934). ВКП (б)Үҙәк комитеты янындағы Партия контроле комиссияһы ағзаһы) (1934—1939). Партияның XII−XVII съездары делегаты.

1958 йылда вафат була.

## Һылтанмалар
* 
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/133265/%D0%AE%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87
Ҡормантау мәҙәниәте

**Ҡормантау мәҙәниәте** — бронза быуаты аҙағы — иртə тимер быуат башы археологик ҡомартҡыһы (Б.э.т. 11—6 быуаттар). Башҡортостандың Ғафури районыны Ҡормантау ауылы эргəһендəге шул исемдәге тау битләүендәге торама исеме буйынса аталған. Ҡормантау тауы тирәләй тағы ла Табын, Воскресенское, Михайлов торамалары уырнлашҡан. Ҡормантау мәҙәниәте өйрəнеүселəр: В. А. 
Иванов, М. И. Касьянов, К. В. Сальников һәм башҡалар. Иртә тимер быуатта Башҡортостан территорияһының урман зонаһында — Ананьин, Гамаюн, Горохов, Пьяный Бор, Саргатка мәҙәниәттәре, дала зонаһында — Ҡормантау, Савромат, Сармат мәҙәниәттәре формалашҡан. Боронғо кешеләр торамаларын ҡалҡыу урындарҙа төҙөгән. Ярым ер өйҙəр һəм тура мөйөшлө бағана конструкциялы ҡоролмалар торлаҡ хеҙмəтен үтəгəн. Керамика тышҡа йəки эскə ҡарай бөгөлгəн ҡыҫҡа вертикаль муйынлы, бəлəкəй генə соҡорло биҙəк аралаштырып, ҡыя һыҙыҡтар, шаҡмаҡтар, ишелгəн бау эҙе менән биҙəлеп, əүəлəп эшлəнгəн түңəрəк төплө, көршəк рəүешендəге һəм йомро ҡорһаҡлы һауыттарҙан ғибəрəт. 

Ҡурғанлы ҡəберлектəрҙә күпселек ерләү ҡомартҡылары табыла. Һул ҡабырғаға бөгəрлəнгəн килеш һалып, башы менән көнсығышҡа йəки көнбайышҡа ҡаратыу ерләү йолаһы булған. Бронзанан эшләнгән уҡ башаҡтары һəм һөңгө остары, сикə сулпылары, бырау, сулпылар, һырғалар, беҙҙəр, таштан эшләнгән иген онтағыстар, бысаҡ рəүешендəге пластиналар, уҡ башаҡтары, бысаҡтар, ярғыстар,тишкестəр, ҡырғыстар кеүек əйберҙəр табылған.

Ҡормантау мәҙәниәте түбəнге Кама буйында Ҡазан эргəһе мəҙəниəте нигеҙендə формалашҡан. Халыҡ малсылыҡ, башлыса һыйыр малы, сусҡа, йылҡы үрсеткəндəр, игенселек, һунарсылыҡ (ҡондоҙ, төлкө, ҡоралай, мышыға һунар иткəндəр) менән шөғөлләнгән. Баҡыр ҡойоу эше менән дə таныш булғандар. Ҡормантау мәҙәниәте вəкилдəре Бура мəҙəниəте, Межа мəҙəниəте һəм Черкаскүл мəҙəниəте халҡы менән бəйлəнеш тотҡан. Ҡормантау ҡəбилəлəре Ананьин мəҙəниəте һəм Ҡара Абыҙ мəҙəниəте халҡы формалашыуы компоненттарының береһе булған. 
## Әҙәбиәт
*Иванов В.А. Проблема культуры курмантау //Приуралье в эпоху бронзы и раннего железа. Уфа, 1982.
## Сығанаҡтар
* 
## Иҫкәрмәләр
Эратосфен селтәре

**Эратосфен селтәре (иләге)** — натураль һандар рәтенең башынан алып билгеле бер натураль һанға тиклем арала, тик ябай һандар булған йәҙүәлдең (таблицаның) төҙөү методы.

## Алгоритмы

Мәҫәлән, 120-гә тиклем булған һандар араһындағы ябай һандар йәҙүәлен төҙөү өсөн, 2-нән алып 120-гә тиклем барлыҡ натураль һандарҙы яҙалар. Шунан 2-нән һуң һәр икенсе урында килгән һанды һыҙып ырғыталар. Шулай итеп 2-гә бүленә торған барлыҡ һандар төшөп ҡала. Шунан, 2-нән һуң һыҙылмайынса ҡалған беренсе һандың 3-кә тигеҙ булғанын күрәбеҙ. 3-тән һуң һәр саҡ өсөнсө урында йәғни 3-кә бүленә торған барлыҡ һандарҙы һыҙалар. Был саҡта беренсе һыҙылмайынса ҡалған ябай һан 5-кә тигеҙ булсаҡ. Шулай дауам иткәндә бары тик ябай һандар ғына һыҙылмайынса ҡаласаҡ.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Решето Эратосфена от М. Гарднера 
* Алгоритм составления таблицы простых чисел от заданного до другого числа
* Реализация алгоритма поиска простых чисел на Java
* Доказательство сложности алгоритма
* Еще раз о поиске простых чисел
Ҡасаҡ (хикәйә)

**Ҡасаҡ** &nbsp;— Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр шул уҡ йылда «Петербург гәзитенең» 26-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.

## Баҫмалар
А.&nbsp;П.&nbsp;Чеховтың «Ҡасаҡ» хикәйәһе 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр шул уҡ йылда «Петербург гәзитенең» 26-сы һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға, 1889 йылда һүрәтле «Стоглав» календарында баҫыла, А. Ф. Маркс баҫмаһында донъя күрә.

Чехов тере саҡта хикәйә дат, немец, серб-хорват, француз һәм чех телдәренә тәржемә ителә.

## Тарих
Яҙыусының энеһе, Михаил Павлович Чехов, «Ҡасаҡ» хикәйәһе А.&nbsp;П.&nbsp;Чеховтың 1884 йылда Чикинск (Воскресенск) дауаханаһында практика үтеп йөрөгән сағындағы тәьҫораттары нигеҙендә яҙылған, тип иҫенә төшөрә.

## Тәнҡит
Хикәйәне Л.&nbsp;Н.&nbsp;Толстой баһалай. 1889 йылда яҙыусының ҡыҙы, Т.&nbsp;Л.&nbsp;Толстая, : «Атайыма Чеховтың «Стоглав» календарындағы очеркы бик ныҡ оҡшай, ул очеркты бер нисә тапҡыр ҡысҡырып уҡыны»,- тип яҙа. Д.&nbsp;П.&nbsp;Маковицкий Толстойҙың фекерен яҙып ҡуйған: «Эй, быны шул тиклем рәхәт уҡырға! Мин ҡайһы саҡ, йә бик күңелгә үтеп ингәндә, йә көлкөлө булғанда, ныҡ тулҡынланып уҡыйым».

1893 йылда тәржемәсе Ю. Твероянская хикәйәнең авторына Париждан (1893),  француздарҙың «Revue des Deux Mondes» журналында уның тәржемәһендә Чеховтың «Гусев» и «Ҡасаҡ» хикәйәләре баҫылып сығыуы һәи уларҙың ҙур уңышҡа ирешеүе тураһында яҙа.

## Персонаждар
* Павел Галактионов, 7 йәшлек , ҡулы шешле малай.
* Клиника фельдшеры.

## Сюжет

Ете йәшлек Пашаның Пасханан бирле ҡулы ауырта. Көҙ көнө әсәһе улын табибҡа күрһәтергә була. Клиникаға тиклем юл оҙон булғанлыҡтан, улар таң атҡансы йәйәү бара. Клиникала кеше бик күп була. Бына Пашаның да табибҡа сираты етә. Табип малайҙың ҡулындағы шеште ҡарай ҙа, уның әсәһен , балаһын клиникаға иртәрәк килтермәгәне өсөн, әрләп ташлай, сөнки хәҙер инде малайҙың ҡул быуыны ла ауырта башлаған була.  Павелды, операция эшләргә була, дауаханала ҡалдыралар. Унда Павелды өс кешелек палатаға  һалалар, кейемен алыштырып, тамағына ашаталар. Бала быға тиклем бындай таҙа һәм матур урынды күрмәгән була. Аҙаҡтан Павел дауахана буйлап йөрөй.

Төндә күрше палатала бер ауырыу вафат була. Быны күргән Паша урамға сыҡҡан ишекте таба һәм ҡурҡышынан дауаханан атылып сығып ҡаса, ләкин бик алыҫ китә алмай, «ниндәйҙер бер билдәһеҙ көс уның күкрәген ҡыҫа, аяҡтарына бәрә; ул сайҡалып китә һәм, өнһөҙ-тынһыҙ ҡалып, дауахана баҫҡысында йығылып китә». Ҡурҡышынан аңын юйған малайҙы кире клиникаға индереп һалалар.

## Әҙәбиәт
* Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Беглец // Чехов А.&nbsp;П.&nbsp;Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А.&nbsp;М.&nbsp;Горького.&nbsp;— М.: Наука, 1974—1982.
* Voir Dictionnaire Tchekhov, page 105, Françoise Darnal-Lesné, Édition L’Harmattan, 2010, ISBN 978 2 296 11343 5.
* Le Fugitif, traduit par Édouard Parayre, Éditions Gallimard, Bibliothèque de la Pléiade, 1970, ISBN 2-07-010550-4.

## Һылтанмалар
* Беглец . Оригинальный русский текст.

## Иҫкәрмәләр
Задионченко Семён Борисович

**Задионченко Семён Борисович** (төп исеме ** Борухович Шимон Зайончик**; ); 22 июнь 1898 йыл, Киев губернаһы, Киев өйәҙе, Ржищев — 19 ноябрь 1972 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың дәүләт һәм партия эшмәкәре, 1942—1943 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

## Биографияһы
Эшсе ғаиләһендә тыуған. 1914 йылда Кирмәнсек һөнәрселек-техник училищеһын тамамлаған. Милләте буйынса йәһүд.
* 1916—1917 йылдарҙа — Рәсәй империяһы армияһында
* 1917—1925 йылдарҙа — Ҡыҙыл гвардияла, РККА-ла. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы
* 1925—1931 йылдарҙа — Бөтә Союз ауыл хужалығы кооперацияһы идаралығының инструкторы; Донбасс, Ҡаҙағстан һәм Урта Азия буйынса Бөтә Рәсәй үҙәк малсылыҡ союзы вәкиле, «Животноводсоюз» Ҡобан округ бүлеге мөдире, «Малсылыҡ» (Ҡаҙаҡ АССР-ы) совхоз директоры, Бөтә Союз «Малсы» берекмәһенең кадрҙар идаралығы начальнигы урынбаҫары
* 1931—1934 йылдарҙа — ойоштороу бүлеге мөдире урынбаҫары, Мәскәү ҡалаһының Бауман район Советы рәйесе
* 1934—1936 йылдарҙа —Бауман район советы рәйесе
* 1936—1937 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Бауман район комитетының беренсе секретары
* 1937—1938 йылдарҙа — РСФСР халыҡ комиссарҙары советы рәйесе урынбаҫары
* 1938 йылдың февраль-июне — Украина КП(б)-ның Днепропетровск өлкә комитетының беренсе секретары
* 1938—1941 йылдарҙа — Днепропетровск өлкә комитеты беренсе секретары кп(б) Украина
* 1938—1949 йылдарҙа — Украина Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты политбюроһы ағзалығына кандидат
* 1941 йылда — Көньяҡ фронттың Хәрби советы ағзаһы
* 1941 йылда — Украина КП(б)-ның Сталин өлкә комитетының беренсе секретары
* 1941—1942 йылдарҙа — СССР-ҙың игенселек халыҡ комиссариатының сәйәси идаралығы начальнигы
* 1942—1943 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары
* 1943—1946 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Кемерово өлкә комитетының беренсе секретары
* 1946—1948 йылдарҙа — ВКП(б)Үҙәк комитетының инспекторы
* 1948 йылда — ВКП(б)Үҙәк Комитетының ауыр сәнәғәт бүлеге мөдире
* 1948—1951 йылдарҙа — СССР-ҙың әҙерләү министрының беренсе урынбаҫары
* 1951—1952 йылдарҙа — ВКП(б)Үҙәк Комитетының инспекторы
* 1952—1953 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитетының партия, профсоюз һәм комсомол органдарының төбәк партойошмалары бүлегенең подотдел мөдире
* 1953—1954 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитетының партия, профсоюз һәм комсомол органдары партойошма территориаль бүлеге секторы мөдире
* 1954—1958 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты инспекторы
1958 йылдан хаҡлы ялда; РСФСР-ҙың Министрҙар Советы аппаратында.

1919 йылдан алып РКП(б)ағзаһы, ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1939—1952). СССР-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өс Ленин ордены
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Задионченко Семён Борисович 

## Әҙәбиәт
* ЦЕНТРАЛЬНЫЙ КОМИТЕТ КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник / Сост. Горячев Ю. В. -М.: Издательский дом «Парад», 2005.
Булавин Николай Александрович

**Николай Александрович Булавин** (1931 йылдың  21 ғинуары Төньяҡ-Кавказ крайының Сальский районы Сандата ауылы — 1987 йылдың 7 ноябрендә Ростов өлкәһе Шолохов районы Вёшенская станицаһы) — КПСС-тың Вёшенский район комитетының беренсе  секретары, М. А. Шолохов Дәүләт музей-ҡурсаулығының беренсе директоры. Вёшенская станицаһының почётлы йәшәүсеһе (2009), Шолохов районының почётлы гражданы (2012), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм ике Почёт Билдәһе ордены кавалеры.

## Биографияһы
1951 йылда Николай Булавин Зимовниковский урта мәктәбен «Алтын миҙал» менән тамамлай һәм Ростов инженер-төҙөлөш институтына уҡырға инә, әммә күреү һәләте ҡамасаулағанлытан, 1952 йылда Аҙау-Ҡара диңгеҙ ауыл хужалығы институтына күсә һәм уны 1957 йылда тамамлай. Николай Александрович Ростов өлкәһе Вёшенский районы «Кружилинский» совхозында агроном булып эшләй, 1962 йылда уның директоры итеп тәғәйенләнә. 1969 йылда Вёшенский район советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана.

1970-1984 йылдарҙа өлкәлә иң яҡшыларҙан булған район партия ойошмаһын етәкләй.

Булавин КПСС-тың 26-сы съезына  Ростов өлкәһенән делегат, өлкә һәм район хеҙмәтсәндәр депутаттары советының халыҡ депутаты була, КПСС өлкә комитеты ағзаһы, өлкә партия ойошмаһының ревизия комиссияһы ағзаһы, партия конференцияһына делегат итеп һайлана.

Николай Александрович Булавин менән  Шолохов Михаил Александрович араһында дуҫтарса мөнәсәбәт барлыҡҡа килә, һәм ул яҙыусының тыуған яҡты хәстәрләү буйынса күп кенә  инициативаларын һәм башланғыстарын яҡлап сыға. Яҙыусы вафат булғандан һуң Булавин Н. А. яҙыусыны вафатынан һуң, М. А. Шолохов  Дәүләт музей-ҡурсаулығы төҙөү инициаторы һәм уның тәүге директоры (1984-1987) була. Үҙенең фекерҙәштәренә, М.А. Шолохов Дәүләт музей-ҡурсаулығы коллективына мөрәжәғәт итеп, Николай Александрович Булавин былай тип әйтә:

М.А. Шолоховтың ейәне Александр Михайлович Шолохов әйтеүенсә:

Намыҫлы хеҙмәте өсөн, юғары һөнәри оҫталығы профессионализм өсөн Булавин Николай Александрович өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике Почёт Билдәһе ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән. 2009 йылда «Вёшенская станицаһының Почётлы йәшәүсеһе» исеме бирелә. 2012 йылда «Шолохов районы Почётлы гражданы» исеме бирелә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены
* Вёшенская станицаһының почётлы йәшәүсеһе
* Шолохов районының почётлы гражданы

## Әҙәбиәт
* Шолоховская энциклопедия/ Колл. авторов; глав. ред. Ю.А. Дворяшин; вступ. ст. М.М. Шолохов. - М.: Издательский дом "СИНЕРГИЯ", 2013. - 1216 с.: ил.
Рәмлә бинт Әбү Суфьян

**Үмм Хәбибә Рәмлә бинт Әбү Суфьян әл - Ҡураши** (; вафаты -665 йыл, ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефеттәренең береһе, хаҡ мосолмандар Инәһе.

## Биографияһы
Тулы исеме:Үмм Хәбибә Рәмлә бинт Әбү Суфьян Сарх ибн Харб ибн Үмәйә ибн Әбд Шәмс. Ул абруйлы ҡорайыш юлбашсыһы  Әбү Суфьян ибн Харбтың ҡыҙы була.

Ислам ҡабул иткәнгә тиклем Рәмлә р.ғ. мәжүсилектән ситләшеп хәнифтәр инанысына күскән була. Ул ире Үбәйдулла ибн Йәһеш менән бергә шәһәҙә әйтә. Ире шуғаса нәсрани диндә булған була. Ҡорайыштарҙың эҙәрлекләүе һөҙөмтәһендә улар  Хәбәшстанға (Эфиопия)  һижрәт яһай. Шунда Үбәйдулла көтмәгәндә Исламдан баш тартып, нәсранилыҡҡа күсә. Рәмләне лә үҙе менән ридда (Исламдан баш тартыу) ҡылырға өгөтләһә лә Рәмлә хаҡ диненә тоғро ҡала һәм унан айырыла.  Был хәлдән һуң ул Мәккәгә кире ҡайта алмай, сөнки Атаһы Әбү Суфьян мосолмандарҙың ҡан дошманы була.Был хаҡта ишетеп, Мөхәммәт с.ғ.с. ҡатындың тәҡүәлегенә таң ҡала, һоҡлана. Рәсүл Хәбәшстан башлығына - негусҡа үҙенең вәкилен ебәрә һәм ҡатынды Мәҙинәгә ебәреү сараһын күрергә һорай, уның менән никахҡа инергә теләген белдерә. Һижрәнең 7-се йылында улар өйләнешә. Был никах Мөхәммәт Пәйғәмбәргә Мәккә мөшриктәре башлығы Әбү Суфьян менән низағтарҙы кәметергә мөмкинлек бирә..

Рәмлә бинт Әбү Суфьян  бик тәҡүә һәм игелекле ҡатын була.  Ул 665 йылда 70 йәшендә баҡыйлыҡҡа күсә.  Был осорҙа мосолман иленең башлығы булып уның ағаһы Мүәвиә Әбү Суфьян идара иткән була.  Уның   65-тән ашыу  хәҙис ҡалдырғаны билдәле .

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Вакульский Александр Васильевич

**Вакульский Александр Васильевич** (28 август 1922 йыл — 31 июль 1990 йыл) — Советтар Союзы Геройы (1945). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, Совет Армияһы майоры.

## Биографияһы
Вакульский Александр 1922 йылдың 28 авгусында Ҡалтыман ауылында (хәҙерге — Башҡортостандың Иглин районы) тыуған. Мәктәптең туғыҙ класын тамамлай, Өфө моторҙар эшләү заводында токарь булып эшләй, бер үк ваҡытта Өфө аэроклубында уҡый. 1941 йылдың апрелендә Вакульский Өфө ҡалаһы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Тамбовта хәрби авиация осоусылары мәктәбен тамамлаған. 1943 йылдың июненән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1945 йылдың апреленә капитан Александр Вакульский 3-сө Белорус фронтының 3-сө һауа армияһы 211-се штурмлау авиадивизияһы 949-сы штурмлаусы авиаполктың эскадрилья командиры була.

1945 йылдың апреленә ҡарата Вакульский 95 хәрби осош яһай. Шуларҙың 77-һендә — 2-15 самолеттан торған төркөмдө дошмандың тере көстәре һәм техникаһы тупланмаһы урынлашҡан ерҙе асыҡлау һәм штурмлауға алып бара. Штурмовигында шәхсән үҙе яҡынса 280 дошман һалдатын һәм офицерын, 55 автомашинаһын, 16 йөк арбаһын, 9 артиллерия орудиеһын, 5 танкын, 12 артиллерия зенит батареяһын, 5 миномет батареяһын, боеприпастар менән 2 һәм яғыулыҡ менән 3 складын, 7 тимер юл эшелонын, яғыулыҡ менән 3 цистернаһын юҡ итә. 17 һауа һуғышында ҡатнаша, был һуғыштар барышында уның атыусыһы 1 немец самолетын бәреп төшөрә. Тик 19 марттан алып апрель аҙағынаса Вакульский эскадрильяһы 97 хәрби осош яһай, шул уҡ ваҡытта бөтөнләй юғалтыуҙар кисермәй.

СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 29 июнендәге Указы менән капитан Александр Вакульский юғары Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була, Ленин ордены һәм 7469-сы номерлы «Алтын йондоҙ» миҙалы тапшырыла.

1946 йылда Вакульский майор дәрәжәһендә запасҡа сығарыла. Юғары осоу әҙерлеге мәктәбен тамамлағандан һуң, граждандар һауа флотында эшләй.Одесса өлкәһенең Измаил ҡалаһында йәшәй, 1990 йылдың 31 июлендә вафат була.

Шулай уҡ өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике I дәрәжә һәм бер II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, бер нисә миҙал менән бүләкләнгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *Дриго С. В. За подвигом — подвиг. Калининградское кн.изд.,1984.*
* Халыҡ күңелендә мәңгелеккә ҡала. өҫтәмәләр һәм төҙәтеүҙәр индерелгән 3-сө том. Минск, 1984.
* Подвиги Героев Советского Союза. М., 1981.
* Башҡортостандың данлы улдары. 3 китап. Өфө, 1968.
Минималь өҫлөк

**Минималь өҫлөк** — барлыҡ нөктәләрендә лә уртаса кәкрелеге нольға тигеҙ булған өҫлөк. 

Минималь өҫлөктәр түбәндәге вариацон мәсьәләне сискәндә килеп сыға: арауыҡта бирелгән йомоҡ кәкре аша үткәрелгән барлыҡ өҫлөктәр араһында был кәкре менән сикләнгән иң кескенә майҙанлы өҫлөктө табырға кәрәк. Кәкренең яҫы осрағында эҙләнгән өҙлөк был кәкре аша үткәрелгән яҫылыҡтың киҫәге була. Кәкре яҫы булмағанда минималь өҙлөк булһын өсөн, өҙлөктөң кәкре менән сикләнгән өлөшөнөң һәр нөктәһендә кәкрелек нольға тигеҙ булырға тейеш. Был шарт етерлек булмаһа, уны ҡәнәғәтләндереүсе өҫлөктәктәрҙе минималь өҫлөк тип йөрөтәләр.
Гөлстан (Һырдаръя виләйәте)

**Гөлстан** (;  — *гөл баҡсаһы (роза баҡсаһы)*) — Үзбәкстандың көнсығышында урынлашҡан ҡала. Һырдаръя виләйәтенең административ үҙәге.

## Физик-йәғрәфи характеристикаһы

### Йәғрәфи урын

### Климаты

## Тарихы

## Иҫкәрмәләр
Мәрйәм (әл-Кибтия)

**Мәрйәм бинт Шәмғун әл-Кибти́я** (; ?,  — 637 йылда тыуған, ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡатындарының береһе, ул 628 йылда үҙенең ҡыҙ туғаны менән Мысыр башлығы Мүкәүкис тарафынан Пәйғәмбәргә кәнизәклеккә бүләк ителгән булған.. Уны Рәсүлдең биографияһын яҙғандарҙан Ибн Хишам һәм Ибн Исхаҡ ҡатыны тип телгә алалар. Күп кенә сығанаҡтарҙа уны кәнизәк кенә булған тип һанайҙар. Мәрйәм Мөхәммәт Пәйғәмбәргу Ибраһим исемле ул таба, малай бәләкәй генә сағында вафат була. Ҡатын үҙе Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙән биш йылға ҡалып баҡыйлыҡҡа күсә.

## Биографияһы

Мәрйәмдең атаһы Шәмғун исемле булған, кибти нәсраниҙарҙың бик абруйлы кешеһе. Әсәһе Рим сығышлы. Һижрәнең 6-сы йылында (627—628 г.) Мөхәммәт Пәйғәмбәр Яҡын Көнсығыш башлыҡтарына Ислам дине иңгәнен хәбәр итә һәм үҙенә ҡушылырға саҡыра. Мысыр башлығы Мәкәүкискә хатты Хатиб ибн Әбү Балта тапшыра. Яуап итеп Мысыр башлығы күп бүләктәр ебәрә, улар араһында бер туған Мәрйәм менән Сирин дә була. Бынан тыш бүләктәр араһында Мабур исемле ҡол, мең тысячи мыҫҡал алтын, егерме атлас кейем, Дәлдәл тигән мул, "Йәфур тигән ишәк тә була. Мәҙинәгә китеп барғанда Хатиб ибн Әбү Балта ҡолдар менән һөйләшә. Ике ҡыҙ ҙа Мәҙинәгә мосолман булып аяҡ баҫа..

Мәҙинәгә килгәс, Хатиб бүләктәрҙе Мөхәммәт Пәйғәмбәргә тапшыра, ул түбәнселек менән барыһын да ҡабул итә. Мәрйәмде Мәҙинә ситендәге «әл-Әлия» (хәҙер әл-Әүәли) тигән ергә урынлаштыралар. Мәрйәмдең туғаны Сирин Хәссән ибн Сабит тигән кешегә кейәүгә бирелә, ул ансарҙар шағиры булараҡ танылған булған. Сирин һәм Хәсән бик бәхетле йәшәйҙәр һәм уларҙың Абдуррахман тигән улдары тыуа. Атаһы юлын дауам итеп, ул да шағир булып китә..

Мәрйәм әл-Кибтия 637 йылда ауыр сирҙән вафат була. Ул «әл-Баҡый» зыяратында ерләнгә.

## Улы
Һижрәнең 8-се йылы ахырында Мәрйәм улы Ибраһимды таба. Мөхәммәт Пәйғәмбәр уны ныҡ ярата, шел үҙе менән йөрөтә. Ул тапҡан өсөн рәхмәтенән Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәрйәмде ирекле тип иғлан итә..

16 айлыҡ сағында Ибраһим ҡапыл ауырып китә һәм үлә. Атаһы уға йыназаны үҙе уҡый һәм баланы «әл-Баҡый» зыяратында ерләйҙәр.

Шул көндә ҡояш тотола. Быны Пәйғәмбәр улы үлеме менән бәйләргә тырышыусылар була. Әммә Мөхәммәт Пәйғәмбәр: «Биллаһи, ҡояш та, ай ҙа Аллаһы тәғәләнең бер кирәмәттәренәндер. Улар ниндәйҙер кешенең үлеме йәки йәшәүе менән бәйле тотолмайҙар. Шуның өсөн уларҙың тотолғанын күргәндә Аллаһы тәғәләгә һығынығыҙ, тәкбир әйтегеҙ, намаҙ уҡығыҙ һәм саҙаҡа бирегеҙ», — тип әйтә..

## Иҫкәрмәләр
Хәбибуллин Равмер Хәсән улы

**Хәбибуллин Равмер Хәсән улы** (10 июль 1933 йыл — 31 август 2011 йыл) — совет хужалыҡ һәм партия эшмәкәре, 1987—1990 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

## Биографияһы
Равмер Хәсән улы Хәбибуллин 1933 йылдың 10 июлендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районының Саҡмағош ауылында тыуған.
1961 йылда Өфө нефть институтын тамамлай. Милләте буйынса башҡорт.

* 1961 −1970 йылдарҙа «Татнефть» берекмәһенең «Альметьевнефть» нефть промыслалары идаралығында: нефть сығарыу буйынса оператор, нефтте һурҙырып ағыҙыу буйынса оператор, партком секретары, идаралыҡ начальнигы урынбаҫары;
* 1970—1972 йылдарҙа — «Татнефть» берекмәһенең идаралыҡ начальнигы;
* 1972—1977 йылдарҙа — «Татнефть» берекмәһе начальнигы урынбаҫары;
* 1977—1986 йылдарҙа — «Пермнефть» производство берекмәһе генераль директоры;
* 1986—1987 йылдарҙа — СССР-ҙың нефть сәнәғәте министрлығының капиталь төҙөлөш һәм проектлау идаралығы начальнигы;
* 1987—1990 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. Был дәүерҙә Башҡорт АССР-ының ҡайһы бер райондарында башҡорт телен уҡытыу сикләнә, йә иһә бөтөнләй туҡтатыла.

СССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана, Юғары Совет Президиумы ағзаһы була, СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991).

Равмер Хәбибуллин Октябрь революцияһы ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе» ордендары, күп кенә миҙалдар менән бүләкләнгән, уға «СССР-ҙың почетлы нефтсеһе» исеме бирелгән.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Октябрь революцияһы ордены (1986)
* СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1983)
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1977)
* «Почёт Билдәһе» ордены (1971)

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Башкирская энциклопедия — Хабибуллин Равмер Хасанович 

## Һылтанмалар
* http://news16.ru/114782
Йыуан һәм нәҙек

**«Йыуан һәм нәҙек»** — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың сатирик хикәйәһе, 1883 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр «Осколки» юмор журналында 1883 йылдың 1 октябрендә баҫылып сыға.

## Әҫәрҙең яҙылыу тарихы
«Йыуан һәм нәҙек» хикәйһенең сюжеты тәүге редакцияла анекдотҡа оҡшатыңҡырап яҙылған, ә персонаждар араһындағы конфликт «нәҙектең» яңылышлығы арҡаһында уйламағанда килеп сыға".

1886 йылдың редакцияһы 1883 йылдыҡына оҡшаһа ла, унда индерелгән әҙ генә үҙгәртеүҙәр хикәйәнең мәғәнәһен ныҡ үҙгәртеп ебәрә. Хикәйәләге кешеләрҙең хеҙмәттәре буйынса буйһонған булыу мотивы һүрәтләнмәй: «нәҙек» хәҙер инде «йыуан» алдында бер ниндәй кәрәге булмаған — бары тик ғүмер буйына унда барлыҡҡа килгән «рефлекс» буйынса ғына ялағайлана. Шуның арҡаһында хикәйә ҙурыраҡ мәғәнәгә һәм дөйөмләштереүгә эйә була.

## Персонаждар
; Төп персонаждар
* Миша — Йыуан
* Порфирий — Нәҙек

; Икенсе дәрәжәләге персонаждар
* Луиза — Порфирийҙың ҡатыны
* Нафанаил — Порфирийҙың улы

## Сюжет
Николаев тимер юлында элекке ике дуҫ осраша. Уларҙың береһе «йыуан», ә икенсеһе — «нәҙек». Нәҙек — Порфирий — яңы ғына ҡатыны Луиза һәм улы Нафанаил менән поездан төшә. Йыуан — Миша — нәҙекте танып ҡала һәм уны шунда уҡ сәләмләй. Дуҫтар һөйләшеп китә.

## Мәҙәниәттә
* Хикәйә1955 йылда экранлаштырыла.
* Таганрогта "2011 йылдың 13 майында хикәйә геройҙарына «Чеховтар кибете» янындағы музей алдында скульптор Давид Бегалов) эшләгән һәйкәл ҡуйыла.
* Хикәйә геройҙарына Южно-Сахалинскиҙа, Сахалин халыҡ-ара театр үҙәге янындағы скверҙа 2013 йылда һәйкәл ҡуйылған.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Библиотека Комарова
* http://www.anton-chehov.info/pamyatniki-chexovu.html (фото скульптурной группы в г. Таганроге)
Мырҙанов Марат Мырҙан улы

**Мырҙанов Марат Мырҙан улы** (28 октябрь 1937 йыл — 25 сентябрь 2012 йыл) — ғалим-хирург. 1971—2012 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1989 йылдарҙа онкология кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1987).

## Биографияһы
Марат Мырҙан улы Мырҙанов 1937 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының Балаҡатай районы Ҡәйүп ауылында тыуған. 1955 йылда Яныбай ауылының урта мәктәбен, 1959 йылда медицина училищеһын тамамлаған. 1960—1966 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый. 1971 йылда шунда уҡ ҡалып, яман шеш кафедраһының етәксеһе була (1986). 1990 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, профессор исемен ала.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми эшмәкәрлеге эндоскопик хирургия, яман шеш ауырыуынан дауаланыу, ашҡаҙан ҡыуышлығының кисектергеһеҙ хирургияһына арналған. Тағы ла уның ҡатнашлығында йыуан эсәк боҙолоуын билдәләү, эндоскопия менән дауалауға энә булдырылған. 250 ғилми хеҙмәт, өс ғилми асыш авторы.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Мәймүнә бинт әл-Харис

**Мәймүнә бинт әл-Хәриҫ** (; 
594 йылда Мәккәлә тыуған, яҡынса 671 йылда шул уҡ ҡалала вафат булған) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефеттәренең береһе, хаҡ мосолмандар Инәһе.

## Биографияһы
Мәймүнә бинт әл-Харистың тыумышында бирелгән исеме **Бәррә** булған, мәгәр Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ уға Мәймүнә исеме биргән. Мәжүсилек осоронда Мәсғүд ибн Әмр тигән кешегә кейәүгә сыҡҡан, әммә унан айырылып Әбү Рухум ибн Әбд әл-Ғөззәгә барған. Күпмелер ваҡыттан ул тол ҡалған.
Мәймүнә — Зәйнәб бинт Хүзәймәнең әсәй бер, атай башҡа һеңлеһе. Уның атаһы Хәриҫ — Мәккә ҡалаһының бик абруйлы Бәни Һиләл араһы вәкиле. Әсәһе Һинд исемле була, әммә халыҡ уны «ырыҫлынан ырыҫлы ҡарсыҡ» тип йөрөтә, сөнки 6 ҡыҙына шул замандың иң күркле һәм күренекле, олуғ дәрәжәле кешеләре өйләнә. 
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ﷺ уға ҡатындың еҙнәһе Ғаббас р.ғ. кәңәше буйынса Һижрәнең 7-се йылында өйләнгән. Мәймүнә р.ғ. — Рәсүлебеҙҙең ﷺ иң ахырҙа өйләнгән хәләл ефете. Пәйғәмбәребеҙгә ﷺ мөхәббәтен, уға никахлы ҡатын булырға теләүен ул үҙе белгертә. 
Мәймүнә мәһәр алмай. Уға никахланған мәлдә ошо хаҡта үәхи иңә («Әл-Әхзәб» сүрәһе, 50-се аят):

«Әй Пәйғәмбәр, дөрөҫлөктә, Беҙ һин мәһәрҙәрен биргән ҡатындарыңды һәм һин эйә булған (йәғни, кафырҙар менән һуғышта әсир төшөп, һиңә насип булған) кәнизәктәрҙе һәм һинең менән бергә Мәккәнән Мәҙинәгә һижрәт иткән атаң менән бер туған ир ҡәрҙәшеңдең ҡыҙҙарын, атаң менән бер туған ҡыҙ ҡәрҙәшеңдең ҡыҙҙарын, әсәң менән бер туған ир ҡәрҙәшеңден ҡыҙҙарын, әсәң менән бер туған ҡыҙ ҡәрҙәшеңден ҡыҙҙарын, һәм үҙен Пәйғәмбәргә мәһәрһеҙ генә бағышлаған, үҙең өйләнергә теләгән мөьминә ҡатындарҙы никахлауҙы һиңә хәләл иттек. Һуңғыһы (йәғни, мәһәрһеҙ никахланыу) һиңә генә хас, башҡа мөьминдәргә хас түгел».

Ғәйшә раҙыйаллаһу ғәнһә был көндәше хаҡында: «Мәймүнә арабыҙҙа иң шәфҡәтле, иң туған йәнле, Аллаһынан бөйөк ҡурҡыу менән ҡурҡып йәшәгән ҡатын булды», — тип әйтеп ҡалдырған. Мәймүнә р.ғ.-нән етмешләп хәҙис яҙып алынған.

Баҡый донъяға ул 80 йәшендә, һижрәнең 51-се йылында күсә.

Ул 70-ләп хәҙис ҡалдырған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

*Тәсһилүл бәйән фи тәфсирил Ҡөрьән // Ҡөрьән тәфсиренең еңеләйтелгән аңлатмаһы. 4 томда. — Ҡазан: 2004
*Ситдиҡова Гүзәл. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ // Башҡортостан ҡыҙы. — 2008, № 7—12
* 
* Мосолмандарҙың Инәләре // Шахид Зафар Касми — 2009, "Islamhouse" нәшриәте
Горбунов Игорь Алексеевич

** Горбунов Игорь Алексеевич ** (12 июль 1941 йыл — 22 сентябрь 2022 йыл) —  дәүләт һәм партия органдары хеҙмәткәре. 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.

## Биографияһы
Игорь АлексеевичГорбунов 1941 йылда Ырымбур ҡалаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған . Милләте буйынса рус. Ленинградта урта мәктәпте тамамлағандан һуң Өфөгә уҡырға килә.

1959 йылда 1-се һанлы Өфө техник училищеһын тамамлай, химик производстволары аппаратсыһы һөнәрен үҙләштерә һәм Өфө синтетик спирты заводында газ бүленеү цехында аппаратсы булып эшләй башлай. 1959—1961, 1966—1973 йылдарҙа Өфө химик заводында эшләй (1971 йылдан — лаборатория начальнигы).

1965 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.

1971 йылдан — Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы.

Эш урындары: 1973 йылдан — партия эшендә. 1984—1989 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире, 1989—1990 йылдарҙа — КПСС-тың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы комитетының беренсе секретары, 1990 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан республика комитетының ваҡытлы бюроһы рәйесе, 1990—1991 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан республика комитетының беренсе секретары.

1990 — 1991 йылдарҙа — КПСС-тың Үҙәк комитеты ағзаһы. КПСС-тың бөтөрөлөүе сәбәпле 1991 йылдан партия эшен ҡалдыра. 1991—1996 йылдарҙа һәм 2002 йылдан алып коммерция банктарында, 1996—2002 йылдарҙа ААЙ "Башкирнефтепродукт"та эшләй.

Горбунов Игорь Алексеевич — Башҡортостанда һуңғы КПСС-тың Башҡортостан республика комитетының беренсе секретары.

## Наградалары
БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0004/af818ee8
*
Бисярин Василий Григорьевич

**Бисярин Василий Григорьевич** (1893—1949) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. РКП(б)-ның Өфө өлкә комитетының, РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының һәм ВКП(б-ның Новгород өлкә комитетының яуаплы секретары. Коммунистар партияһының XI, XIII, XV һәм XVI съездары делегаты.

## Биографияһы
Бисярин Василий Григорьевич 1893 йылда Өфө губернаһының Ҡытау- Ивановкск ҡалаһында тыуған

Фармацевтика курсты тамамлағандан һуң Өфөлә дарыуханала эшләй башлай.

1914 йылда РСДРП(б)-ға инә. 1916 йылда партия йәшерен эшмәкәрлеге өсөн Златоуст ҡалаһында ҡулға алына һәм Турғай өлкәһенә һөрөлә.

1917-1918 йылдарҙа РСДРП(б)-ның Златоуст комитетының секретары була.

1919 йылдың февраль — март айҙарында — РКП(б)-ның Өфө губерна комитетының секретары.

1919 йылдың июленән — РККА-ның 5-се армияһы 27-се уҡсылар дивизияһының хәрби комиссары, 1919 йылдың октябренән декабренә тиклем — 27-се уҡсылар дивизияһының хәрби комиссары.

1920 йылда Алыҫ Көнсығыш республикаһының Халыҡ-революцион армияһы командир ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 

1921 йылдың июленән 1922 йылдың декабренә тиклем — РКП(б)-ның Өфө губерна комитетының секретары.

1922 йылдың июленән сентябренә тиклем, А. И. Жеханов менән берлектә , РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының ике яуаплы секретарының береһе була.

1923-1925 йылдарҙа РКП(б)/ВКП(б)-ның Үҙәк комитетында эшләй. 1925-1930 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Новгород өлкә комитетының секретары.

Артабан Ленинград ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире була.

1932 йылдан алып — Мәскәү ҡала советы рәйесе урынбаҫары, 1934 йылдан — Мәскәү өлкә халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1936 йылдан алып — Мәскәү өлкә сәнғәт эштәре буйынса идаралығы начальнигы.

1942 йылдан алып Баш дарыухана склады идарасыһы була, 1945-1947 йылдарҙа — СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатының дауахана идаралығы начальнигы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретарҙары 
* Башҡортостан энциклопедияһында мәҡәлә(баш.)
Стуков Иннокентий Николаевич

**Иннокентий Николаевич Стуков** (4 август 1887 йыл — 4 ноябрь 1936 йыл) — совет партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, РСФСР Финанстар халыҡ комиссариатының иҡтисади тикшеренеүҙәр секторы начальнигы. Өфө революцион комитеты рәйесе (1919). РКП(б)-ның Өфө өлкә комитеты рәйесе (1920).

## Биографияһы
Священник улы. Троицкосавск (Кяхта) ҡалаһында реаль училищены тамамлай. Психоневрологик институтында уҡый, әммә уны тамамламай, артабан пехота хәрби училищеһында уҡый. РСДРП-ла 1905 йылдан, большевик. Батша төрмәләрендә 6 йыл үткәрә, 1911 йылда Томск губернаһындағы һөргөндән ҡаса. 1917 йылда РСДРП(б)-ның Мәскәү өлкә бюроһы ағзаһы. Владимир, Тверь һәм Калуга округтарынан Учредителдәр йыйылышына һайлана, 5 ғинуарҙағы ултырышта ҡатнашыусы.

1918 йылдан алып РККА-ла, 5-се армияның Реввоенсовет ағзаһы. 1919 йылда Өфө революцион комитеты рәйесе, 1920 РКП(б)-ның Өфө өлкә комитеты рәйесе. «Совет Себере» журналы нәшриәтенең редакторы була, 1920-1921 йылдарҙа «децист»арға (группа демократического централизма) ҡушыла. 1926—1927 йылдарҙа берләшкән оппозицияла ҡатнаша, шунан һуң партия сафтарынан сығарыла һәм һөрөлә. Артабанғы йылдарҙа Мәскәүҙә хәрби һәм хужалыҡ эшендә. 1936 йылда РСФСР-ҙың Финанстар халыҡ комиссариатының иҡтисади тикшеренеүҙәр секторы начальнигы.

1936 йылдың 21 мартында ҡулға алына. СССР-ҙың Юғары судының хәрби коллегияһы тарафынан атырға хөкөм ителә. 1936 йылдың 4 ноябрендә хөкөм ҡарары ғәмәлгә ашырыла. 1957 йылдың 30 ноябрендә, үлгәндән һуң, аҡлана.

## Әҙәбиәт
* *Протасов Л. Г.* Люди Учредительного собрания: портрет в интерьере эпохи. М., РОСПЭН, 2008.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Биография И. Н. Стукова на сайте Хронос
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991
Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы

**Ҡыуатова Әлмира Шәриф ҡыҙы** (30 октябрь 1957) — театр һәм кино актёры, режиссёр. 1983 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004).

## Биографияһы
Әлмира Шәриф ҡыҙы Ҡыуатова 1957 йылдың 30 октябрендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Этҡол ауылында тыуған.

1975 йылда Өфөләге 1-се һанлы интернат-мәктәпте (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты), 1979 йылда Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын, ә 1997 йылда — Рәсәй сәнғәт, мәҙәниәт һәм туризм хеҙмәткәрҙәрен белемен камиллаштырыу институтын тамамлаған.

1979 йылдан Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй (1990—1991).

1992—1993 йылдарҙа Сибайҙағы «Сулпан» Сибай башҡорт балалар театры режиссёры.

2003—2006 йылдарҙа  Республика халых ижады үҙәгенең сәнғәт етәксеһе (Өфө).

## Хеҙмәттәре
;Театрҙа ролдәре:
* Ғәлиә («Тол ҡатын» — Ф. А. Әсәновтың; дебют, 1979)
* Зәмзәгөл («Йәйәүле Мәхмүт» — Мостай Кәрим),
* Антигона («Антигона» Софокла) һ. б.
;Кинофильмдарҙа ролдәре:
* «Бөртөкләп йыйыла алтын», Баштелефильм, 1979
* «Мадам Баттерфляй», «Башкортостан» киностудияһы, 1991
;Режиссер:
* «Тирмәкәй», А. Ш. Йәғәфәрова, «Сулпан» театры
* «Йомро-йомро йомғағым», Р. М. Ураҡсина, «Сулпан» театры.
* «Ирәндек моңдары», 1997—2001
* «Салауат йыйыны», 2004, 2005
* «Оҙон көй», 2005
* «Йәш тауыштар» йәш яҙыусылар фестивале, 2006
* «Ҡурай байрамы»
;Сценарий авторы:
Сибай, Стәрлетамаҡ, Учалы филармонияларының концерт программалары авторы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Киң офоҡло ижад : [реж. Әлмира Шәриф ҡыҙы Ҡыуатова тур.] / Зөһрә Алтынбаева // Ватандаш. — 2007. — № 11. −179-184 б.

## Һылтанмалар
* Әлмира Ҡыуатова. Әйтер һүҙем бар / Эх, бер генә тапҡыр күрһәң ине. Мостай Кәрим
*
Ағалы-энеле Дроздовтар

**Ағалы-энеле Дроздовтар** (Дон ғәскәре өлкәһе, Еланская станицаһы, Плешаков утары (хәҙер — Ростов өлкәһе, Шолоховский районы) — Плешаков утары казактары ағалы-энеле Алексей һәм Павел Дроздовтар. М. А. Шолоховтың «Тымыҡ Дон» романында Алексей — Григорий Мелеховтың, Павел — Пётр Мелехов прототиптарының береһе.

## Биографияһы
Дроздовтар ғаиләһендә өс ул һәм биш ҡыҙ була. Атаһы һыу 1917 йылда аталары, Григорий Пантелеевич, мәрхүм була, әсәйем, йорт хужабикәһе — Агриппина Марковна. Ата-әсә йортонда улдары: Павел Григорьевич ҡатыны Мария Андреяновна менән, Алексей Григорьевич ҡатыны Мария Михайловна менән, шулай уҡ кейәүгә сыҡмаған ҡыҙҙары: Фекла, Акулина һәм «ҙур» Дарья — билдәһеҙ. Өлкән улы Михаил айырым йәшәй. Беренсе донъя һуғышында ағалы-энеле Алексей һәм Павел Дроздовтар офицер була. Икенсе фараз буйынса — Павел хорунжий, ике георгий тәреле булып ҡайта, Алексей — чинһыҙ һәм бүләктәр менән ҡайта.

1917 йылдың яҙынан (башҡа мәғлүмәт буйынса — 1918 йылдан) буйынса көҙөндә 1919 йылдың көҙөнә саҡлы яҙыусының ата-әсәһе Александр Михайлович һәм Анастасия Даниловна Шолоховтар берҙән-бер улы М. А. Шолохов менән Дроздовтарҙың ярты йортонда фатирға төшә.

 «Тымыҡ Дон» романы геройҙары прототиптары тураһында Михаил Александрович Шолохов былай яуап бирә:

1919 йылдың яҙында Үрге Дон казактары Совет власы яғынан темтеү, ҡулға алыуҙар, атып үлтереүҙәргә һәм башҡа ҡыҫырыҡлауҙарға ҡаршы баш күтәргәнлекән, Павел Дроздов, һуңғараҡ "Тымыҡ Дон"дағы Пётр Мелехов кеүек, баш күтәреүселәрҙең плешаковский-кривский өн етәкләй. Йөҙҙөң бер өлөшө 5-се Заамурский полкы эскадроны тарафынан уратып алына, шунан һуң, ғүмерҙәрен һаҡлау вәғәҙәләренә ышанып, биреләләр. Әммә бынан һуң 28 кеше (башҡа сығанаҡтар буйынса — 18-ҙән 24-кә тиклеме) казактар тарафынан, шул иҫәптән Павел Дроздов та (Павел Дроздов— терәп ике тапҡыр атып, ҡалғандары — ҡылыс менән сабып) үлтерелә.

Өс ай үткәс, Павелдың ҡатыны Мария Вилтов яр янында әсирҙәрҙе язалауҙа ҡатнашҡандарҙың береһен, шул хөкөм өсөн Дон ғәскәре командующийы генерал В. И. Сидорин уға рәхмәт әйткән һәм 500 һум ҡулаҡса менән бүләкләнгән Елан ревкомы ағзаһы Иван Алексеевич Сердиновты («Тымыҡ Дон» романында — Иван Алексеевич Котляров) атып үлтерә.

## Әҙәбиәт
* Шолоховская энциклопедия/ Колл. авторов; глав. ред. Ю. А. Дворяшин; вступ. ст. М. М. Шолохов. — М.: Издательский дом «СИНЕРГИЯ», 2013. — 1216 с.: ил. ISBN 978-5-94238-022-9

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Тихий Дон»: судьба и правда великого романа. Кузнецов Феликс Феодосиевич. БРАТЬЯ ДРОЗДОВЫ
* «Тихий Дон»: судьба и правда великого романа