open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Адана

**А'дана** йәки **Адана́** (төр. Adana) — Адана өлкәһенең административ үҙәге, Сейхан (боронғоса. Sarus) йылғаһы ярында урынлашҡан, Урта диңгеҙ ярынан 50 км алыҫлыҡта . Эре сәнәғәт үҙәге, туҡыусылыҡ, химия һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте яҡшы үҫешкән. Метрополитены бар.

Ҡала төрлө осорҙарҙа төрлө империяларға һәм цивилизацияларға ҡарай. Шул иҫәптән Бөйөк Әрмәнстан, Рим, Византия, Ғосман империяһы, *Киликия әрмән батшалығына* ингән осорҙары булған.

1080-се йылдарҙа ҡала төрөк-сәлжүктәр тарафынан яулана, 1140-се йылдарҙа Византияға кире ҡайтарыла, 4 тиҫтә йыл үткәс, Византия уны йәнә юғалта. Унан һуң XIV быуатта *Киликия әрмән батшалығы* составына ингән. XVI быуаттан — Төркиә ҡулы аҫтында.

XIX быуат аҙағында халҡы 24 мең самаһы иҫәпләнгән, башлыса әрмәндәр, шулай уҡ гректар һәм төрөктәр йәшәгән, ҡала Таврға үтеү юлы булараҡ, стратегик әһәмиәткә эйә булған ; Сүриә һәм Кесе Азия юлы сатында ятҡанлыҡтан, шул ваҡыттан киң сауҙа алып барған, быға йылғаның тәрәнлеге лә булышлыҡ иткән, сөнки йөк тейәлгән караптар ҡалаға тиклем килеп еткән.

## Этимологияһы
Гомерҙың «Илиада»һында ҡала Адана тип атала . Эллинистик ул осорҙа шулай уҡ Antiohya (Ἀντιόχεια τςς Κιλικίας) йәки Антиохия (грек теле : Ἀντιόχεια π πρςς Σάρον; «Sarusтағы Antiohya») булараҡ билдәле була.

Боронғо грек-рим легендаһы нигеҙендә, Адана исеме Урандың улдары *Аданус* и *Сарустан* киткән. Сәйхан (Арус) йылғаһы буйында улар Адана ҡалаһына нигеҙ һалған нигеҙ һалған.

Аккад, шумер, вавилон, ассирия һәм хетт мифологиялары буйынса атама йәшен илаһы *Ададтан* килеп сыҡҡан.

Атаманың килеп сығышы буйынса, тарихи төпкөлдәрҙән киләрәк, фараздар күп төрлө һәм былары тик бер өлөшө

## Административ-территориаль бүленеше
Әлеге ваҡытта ҡала (Адан иле) составына түбәндәге райондар инә : Джукурова, Карайсалы, Сарычам, Сейхан, Юрегир.

## Климат
Аданаға Урта диңгеҙ климаты хас . Эҫе йәй, яуым-төшөм һирәк, ямғырлы һәм йомшаҡ ҡыш. Ҡыш көнө ваҡыты менән туңдыра, ҡайһы саҡ ҡар яуа.

### Билдәле кешеләре
*Бында * Мусина Кокалари* (1917—1983) — албан эшмәкәре, сәйәси һәм яҙыусы ханым тыуған.

* Терзян, Акоп (1879—1915) — әрмән яҙыусыһы.

## Туғанлашҡан ҡалалар
*  Шымкент (Ҡаҙағстан)

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
** Аданский метрополитен
** Киликийская резня 1909 года
** Аданская конференция
** Аданская епархия
** Таврский экспресс
** Римский мост (Адана)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
*
Афридонов Миҙхәт Вафа улы

**Афридонов Миҙхәт Вафа улы** (15 сентябрь 1924 йыл — 20 июль 2000 йыл) — партия, дәүләт һәм комсомол органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан КПСС-тың Октябрьский ҡала комитет секретары,  беренсе секретары, 1970—1980 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының сауҙа министры. Башҡорт АССР-ының 6—9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1980). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1971) һәм ике 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1966, 1985) ордендары кавалеры.

## Биографияһы
Миҙхәт Вафа улы Афридонов Төркөстан АССР‑ы Кина‑Аральск ауылында тыуған. Мәскәүҙә 1958 йылда КПСС Үҙәк комитетының Юғары партия мәктәбен тамамлаған. 1943 йылдан алып ВЛКСМ‑дың Бөрө район комитетында, 1945 йылдан алып Башҡортостан өлкә комитетында эшләй; 1954 йылдан башлап БАССР‑ҙың мәҙәниәт министры урынбаҫары. 1958 йылда КПСС Октябрьский ҡала комитеты секретары, артабан 1‑се секретары итеп һайлана һәм ошо ваифаны 1970 йылға тиклем биләй. 1970 йылда Өфөгә БАССР-ҙың сауҙа министры итеп үрләтелә, 1980 йылға тиклем ошо урында эшләй.

Афридонов М. Ф. ҡайҙа эшләһә лә, намыҫлы хеҙмәте менән халыҡ араһында абруйлы була. Сауҙа министры вазифаһы осоронда уның башланғысы. *сауҙаның* прогрессив формалары индерелә; Өфөлә «Росторгодежда», «Роскультторг», «Росбакалея» күмәртә базалары. Айырыуса Октябрьский ҡалаһына иғтибарын бүлә, был ҡалала Спорт һарайы, керамик плитка һәм фаянс изделиелар, күн, «Нефтемашремонт» заводтары төҙөлә; *Октябрьский коммуналь-төҙөлөш техникумы* асыла.

2000 йылдың 20 июлендә өфө ҡалаһында вафат була.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Ике 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1966, 1985)
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966, 1971) 
* БАССР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1980).

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Календарь знаменательных и памятных дат города Октябрьский на 2014 год / Муниципальное бюджетное учреждение: Централизованная библиотечная система; сост. : О. В. Николаева; отв. за выпуск Н. А. Скворцова. — Октябрьский : ЦГБ, 2013. — 32 с.
* Кускильдин Д. Г. АФРИДОНОВ Мидхат Вафиевич — Башкирская энциклопедия
* Максимов, Н. Оставил добрую память / Н. Максимов // Окт. нефт. — 2009. — 15 сент. — С. 3.
* Ролова, Е. Коммунист не способен к смене знамени / Е. Фролова // КПРФ. — 2009. — 18 дек.

## Һылтанмалар
*
Редьярд Киплинг

**Джо́зеф Ре́дьярд Ки́плинг** ( — ; 30 декабрь 1865 йыл — 18 ғинуар 1936 йыл) — Англия яҙыусыһы, шағир һәм новелласы.

Художестволы әҫәрҙәренә «Джунглиҙар китабы», «Ким», шулай уҡ байтаҡ хикәйә, шул иҫәптән «Человек, который бюудет королем» хикәйәһе лә инә. Шиғырҙарынан «Мандалай» (1890), «Гунга Дин» (1890), «Боги заголовков тетрадей» (1919), «Бремя белого человека» (1899) һәм «Если…» киң билдәле (1910). 1907 йылда Киплинг инглиздәрҙән беренсе булып әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына лайыҡ була. Ошо уҡ йылда ул Париж, Страсбург, Афина һәм Торонто университеттары нашрадаларын ала; шулай уҡ Оксфорд, Кембридж, Эдинбург һәм Даремск университеттарының почетлы исемдәре бирелә.

## Биографияһы

### Бала сағы
Редьярд Киплинг Британия Һиндостанында Бомбейҙа ғаилә урындағы сәнғәт мәктәбе профессоры Джон Локвуд Киплинг һәм Алиса (Макдональд) Киплинг ғаиләһендә тыуа. Редьярд исемен инглиз күле Редьярд хөрмәтенә алған, тигән фараз бар, сөнки ата-әсәһе шунда таныша. Тәүге йылдары, экзотик күренешһәм Һиндостан тауышы, буласаҡ яҙыусы өсөн бәхетле була. Әммә 5 йәшендә уны 3 йәшлек һеңлеһе менән бергә Англияға Саутсиға (, Портсмут) пансионға ебәрәләр. Алдағы алты йылда — 1871 йылдың октябренән 1877 йылд апреленә тиклем Киплинг — шәхси Лорна Лодж пансионда (Кэмпбелл-Гиена, 4) йәшәй, Был пансионды элекке сауҙа флоты капитаны Прайс Э. Холлоуэй (), һәм уның ҡатыны Сара Холлоуэй тота. Уларҙың малай менән насар мөғәмәләлә була, йыш ҡына яза бирә. Бындай мөнәсәбәт уға ныҡ йоғонто яһай һәм ул ғүмеренең аҙағына тиклем йоҡоһоҙлоҡ менән яфалана. Ошо осорондағы тормошона арнап яҙыусы «Мэ-э, паршивая овца» хикәйәһен яҙа.

12 йәшендә ата-әсәһе уны, һуңынан ул абруйлы хәрби академияға уҡырға инһен өсөн, шәхси Девон училищеһына урынлаштыра. Һуңыраҡ училищела үткәргән йылдары тураһында Киплингтың «Сталки и компания» автобиографик әҫәрен яҙа. Училище директоры атаһының дуҫы Кормелл Прайс була. Тап ул малайҙың әҙәбиәткә булған һөйөүен дәртләндерә. Күрәғарашлыҡ Киплингға хәрби карьера һайлау мөмкинлеге бирмәй, ә училищеға башҡа университеттарға инеү өсөн диплом бирмәй. Улының училищела яҙған хикәйәләре тәьҫирендә атаһы уны Лахорҙа (Британия Һиндостаны, хәҙер Пакстан) сыҡҡан «Гражданская и военная газета» (*Military Gazette and Civil*) редакцияһына журналист итеп урынлаштыра.

1882 йылдың октябрендә Киплинг Һиндостанға ҡайта һәм журналист булып эшләй башлай. Буш ваҡытында шиғырҙар һәм ҡыҫҡа хикәйәләр яҙа, һуңынан улар репортаждар менән бер рәттән гәзиттә баҫыла. Репортер булып эшләү илдең колониаль тормошоноң төрлө яҡтарын яҡшыраҡ аңларға ярҙам итә. Беренсе әҫәре 1883 йылда һатыла башлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Falls, Cyril. Rudyard Kipling: a critical study. M. Kennerley, 1915.

## Һылтанмалар

* 
* Сказки Киплинга Редьярда Джозефа
* Книги Киплинга в оригинале
* Киплинг Редьярд — о творчестве писателя
* Киплинг Редьярд — более 250 стихотворений на русском
* The Kipling Society
* «Kipling’s Choice» by Geert Spillebeen, 2007. ISBN 978-0-618-80035-3.
* «My boy Jack?» The Search for Kipling’s Only Son by Tonie and Valmai Holt, 2008. ISBN 978-1-84415-704-4.
Алаторцева Алевтина Ивановна

**Алаторцева Алевтина Ивановна** (7 март 1935 йыл — 21 август 1993 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы. Тарих фәндәре докторы (1991).

## Биографияһы
Алевтина Ивановна Алаторцева 1935 йылдың 7 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.

1958 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. 

Юғары белем алғас, Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының СССР тарихы институтында эшләй башлай. 1993 йылдан төп ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара.

Ғилми эшмәкәрлеге Советтар Союзында тарих фәненең тарихына бағышланған.

Ғалим 1993 йылдың 21 авгусында Мәскәүҙә вафат була.

## Ғилми хеҙмәттәре
* Изучение истории СССР в советской историографии. Мәскәү, 1985
* Очерки истории исторической науки в СССР. Т.5. Мәскәү, 1985 (авторҙ.)
* Советская историческая периодика 1917 — середины 1930‑х гг. Мәскәү, 1989

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Зәйтүнбағы

**Зейтинбагы** (тур. Zeytinbağı йәки **Триглия** греч. Τρίγλια) —  Төркиәләге тарихи  Вифиния өлкәһенә ингән диңгеҙ буйы ҡалаһы, халҡы 2,5 мең самаһы  кеше. Әлеге ваҡытта ҡалала яңы төҙөлөштәр сикләнгән.

## Этимологияһы
*Зейтинбагы* (башҡ. Зәйтүнбағы, йәғни Зәйтүн баҡсаһы) исеме ҡала тирәләй  бик күп зәйтүн баҡсалары уратып алған булыуы менән бәйле. Ҡәҙимге  грек исеме— *Триглия*,  грекса *триглия*  тип аталған  промысла әһәмиәтенә эйә булған балыҡ тоҡомдары менән бәйле. Шулай уҡ урындағы  төрөктәр грек ҡалаһы исемен "төрөкләштереп" *Тириле* тип ҡулланыуҙы  дауам итәләр.

## Географик урыны
Ҡала Төркиәнең Бурса илендә,  Вифинияла,  Муданья районынан 12 км көнбайыштараҡ , Пруссанан  алыҫ түгел урынлашҡан .

## Тарихы

XIV быуаттың беренсе сирегендә  Вифинияла византия хакимиәте османлы төрөктәр һөжүме аҫтында көсһөҙләнә.  1321 йылда Муданья яулана; 1326 йылда, оҙаҡ ҡамалыштан һуң, Прусса бирелә; шунан Никея (1331) һәм Никомедия (1337) ауа, ләкин һаман да, көнбайыш Вифинияла  Пегами  һәм Триглияла (Tириле) грек  ҡаршылыҡ үҙәге ҡала. Билдәле булыуынса, 1337 йылда Триглия һаман әле  урындағы гректар тарафынан идара ителә, һәм бында урындағы грек оҫталары сиркәү төҙөгән. Уларҙаң  Османлы контроленә күсеү көнө һәм ысулы билдәле түгел. Ләкин шул уҡ ваҡытта, , мәҫәлән, күрше Пегиның ғосманлыларға 1371 йылда оҙаҡ ҡамалыштан һуң бирелгәне билдәле.

Кесе Азия һәләкәтенән һуң, 1923 йылда,  халыҡтарҙы мәжбүри алмаштырыу һөҙөмтәһендә ерле  грек халҡы ҡаланы ташлап китергә мәжбүр була, һәм  Грецияла  Халкидики ярымутрауында Яңы Триглияға нигеҙ һалалар. 

2019 йылда  Крещение көнөндә 1922 йылдан алып беренсе тапҡыр  һыуҙы изгеләштереү йолаһы үткәрелә.

## Иҫтәлекле урындары

Ҡала XIX быуат грек архитектураһы стилендәге биналары, шул иҫәптән хәҙер Таш Мектеп тип аталған православие сәнғәт мәктәбе (йәғни Таш мәктәп), ХХ быуат башындағы балалар йорто һәм башҡалар һаҡланып ҡалған.

Православие ҡорамдары ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра (византия ҡорамы Айя Теодори - грекса Αγιοι Θεοδωροι), төрөктәр уны Фатих Джами  мәсетенә әүерелдергән.

## Халҡы

1912 йылда гректар ҡала халҡының күпселек өлөшөн тәшкил итәләр - 26,710 кеше, төрөк йәмғиәте 8404 кеше була . 1923 йылда гректарҙы мәжбүри депортациялағандан һуң, халыҡ һаны артмай һәм бөгөн яҡынса 2,5 мең кеше йәшәй.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
* Вифиния// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 5-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Византия// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 5-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Вифиния// Большая советская энциклопедия
Бушуев Константин Давыдович

**Константин Давыдович Бушуев** (, 23 май, 1914 — 26 октябрь, 1978) — ракета һәм космик технологиялар өлкәһендә совет ғалимы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Сталин, Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты. СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. Эксперименталь машина төҙөлөшө Үҙәк конструкторлыҡ бюроһының баш конструкторы урынбаҫары, Мәскәү физика һәм технология институтының бүлек башлығы.

## Биографияһы
Бушуев Константин Давыдович Чертень ауылында (хәҙерге Мосальск өлкәһе, Калуга өлкәһе) уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Ул Мосальск ҡалаһында  ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, һуңынан Калуга өлкәһе Киров ҡалаһындағы ҡойоу  техникумда уҡый һәм уны 1933 йылда тамамлай 1936 йылда Мәскәү авиация институтының самолет төҙөлөшө факультетына уҡырға инә, уны 1941 йылда тамамлай.  1948 йылдан дизайн бюроһы мөдире, 1954 йылдан баш конструктор урынбаҫары һәм 1973 йылдан баш конструктор булып эшләй. 1970 йылдан Мәскәү физика һәм технология институты кафедраһы мөдире ( 1962 йылдан профессор). 

Бушуев — ер тирәләй космос киңлеген, Ай, Венера, Марсты тикшереү  өсөн ҡайһы бер космос аппараттары, «Восток» космик корабле, «Восход» космик корабле, «Союз» космик корабле төҙөүселәренең береһе. Ул Совет яғынан (1973-1975) ЭПАС проектының техник директоры булып тора.  Төп хеҙмәттәре ғәмәли динамика, осоусы аппараттарҙың ныҡлығы мәсьәләләре буйынса.

## Бүләктәре

Ленин премияһы (1960)
СССР дәүләт премияһы (1950, 1976)
СССР Фәндәр академияһының Т. Е. Циолковский исемендәге алтын миҙалы (1977)
ФАИ-ның халыҡ-ара маҡтаулы дипломы, Халыҡ-ара астронавтика федерациясының А. Эмиль исемендәге премияһы (1977)
3 Ленин ордены, 
Октябрь Революцияһы ордены, 
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены 
миҙалдар .

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* http://www.walkinspace.ru/index/0-1008
* Бушуев Т. Д. (о нем)// «Космический мемориал»
* Бушуев Константин Давыдович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.

## Әҙәбиәт

* *Королёва Н. С.* С. П. Королёв Отец. — М: Наука, 2007. — ISBN 5-02-034428-1
* *[[Черток, Борис Евсеевич|Черток Б. Е.]]* Ракеты и люди . — М: Машиностроение, 1999. — ISBN 5-217-02942-0
* *[[Осташев, Аркадий Ильич|Осташев А. И.]]* Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни: События и факты. — Королёв, 2001, 2005. http://cosmosravelin.narod.ru/r-space/bibliografia.html
* С. П. Королёв: Энциклопедия жизни и творчества / под ред. В. А. Лопота. — РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. — ISBN 978-5-906674-04-3
* *Ерёменко А. А.* К. Д. Бушуев — учёный, конструктор, технический директор проекта «Союз — Аполлон». К 100-летию со дня рождения // Космонавтика и ракетостроение. — 2014. — № 2 (75). — С. 159—162.
* 
*
Каиров Иван Андреевич

**Каиров Иван Андреевич** ( 14 декабрь (26 декабрь) 1893 йыл, Рязань, Рәсәй империяһы — 29 октябрь 1978 йыл, Мәскәү) —  СССР-ҙың ғалим-уҡытыусыһы һәм халыҡ мәғәрифе хеҙмәткәре. Педагогия фәндәре докторы, профессор (1929),  РСФСР Педагогия фәндәре академияһы ағзаһы (1944), СССР Педагогия фәндәре академияһының тулы ағзаһы (1967). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1963).

## Биографияһы
Иван Андреевич Каиров 1917 йылда ул Мәскәү дәүләт университетының физика һәм математика факультетын тамамлай (шул уҡ йылда РСДРП (б)ға инә. 1925—1929 йылдарҙа ул РСФСР Мәғариф буйынса Халыҡ Комиссариаты янындағы Төп һөнәри белем биреүҙең  ауыл хужалығы мәғәрифе бүлеген етәкләй. 1929—1948 йылдарҙа ул Мәскәүҙең бер нисә юғары уҡыу йортонда педагогика кафедраларын етәкләй. Шул уҡ ваҡытта, 1930—1934 йылдарҙа ул Ауыл хужалығы кадрҙарының тикшеренеү институты директоры урынбаҫары, 1942—1950 йылдарҙа - "Советская педагогика" журналының баш мөхәррире булып эшләй. 1949—1956 йылдарҙа РСФСР Мәғариф министры булып эшләй. 

1944 йылдан ул РСФСР Педагогия фәндәре академияһының тулы ағзаһы, 1944— 1946 йылдарҙа уның вице-президенты, 1946 - 1967 йылдарҙа — президенты. 

1963 йылда уға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1952— 1956, 1961—1966). КПСС Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1956—1961). 3-се һәм 6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советының депутаты итеп һайлана. 

Ул үҙ ғүмерендә педагогия институттары һәм вуздары өсөн педагогика буйынса бер нисә дәреслек әҙерләүҙә ҡатнаша.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (12/26/1963) - халыҡ мәғәрифе өлкәһендә, актив ижтимағи-сәйәси хеҙмәте һәм етмеш йәше тулыу уңайынан;
* өс Ленин ордены (06/15/1951; 07/11/1960; 12/26/1963) 
* Октябрь Революцияһы ордены (25.12.1973) 
* ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (04.11.1944; 29.12.1953)
* миҙалдар
* Карлова университетының почётлы докторы ( Прага )

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Каиров Иван Андреевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969-1978. в БСЭ
* Статья на сайте ПГУ
* Каиров Иван Андреевич (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения 10 февраля 2018.
* Каиров Иван Андреевич (неопр.). Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898-1991.
Вәсиҡов Шамил Вәсил улы

**Вәсиҡов Шамил Вәсил улы** () (10 август 1955 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре,  Нуриман районы 246-сы Нуриман һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты .  Милләте — башҡорт.

## Биографияһы
Шамил Вәсил Васиҡков  1955 йылдың 10 авгусында БАССР-ҙың Дүртөйлө районы Мәскәү ауылында тыуған. 

Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлап, хеҙмәт юлын 1977 йылда башлаған.

1977-1979 - Илеш районы "Искра" колхозында агроном,баш агроном.

1979-1980 - "Биш партизан" колхозында колхоз рәйесе урынбаҫары.

1980-1981 - Илеш район башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.

1981-1985 - КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы; 

1985-1991 - КПСС-тың Нуриман район комитеты беренсе секретары; 

1991-1992 - Нуриман "Лесопункт" предприятиеһы идаралығы рәйесе.

1992-1993 - Нуриман район хакимиәтенең хеҙмәт һәм халыҡ мәшғүллек бүлеге мөдире.

1993-2001 -  Нуриман район урман хужалығы директоры.

2001 - Нуриман районының ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө буйынса комитеты рәйесе.

2001-2002 - Илеш районында "Башлестоп" Дәүләт унитарное предприятиеһы директоры.

2002-2003 - Илеш районы хакимиәтенең ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары.

2003-2005 - Илеш районының XXII партсъезд исемендәге колхоз рәйесе. 

2005-2006 - Илеш район хакимиәтенең ауыл хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары.

2006 йылда - Илеш муниципаль районы хакимиәте башлығының төҙөлөш, иҡтисад һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ буйынса урынбаҫары .

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләлә ул тәрбиәләп үҫтергәндәр

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 16.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
*Васиков Шамил Васильевич
Малышев Иван Михайлович

**Иван Михайлович Малышев** ( , Верхотурье, Пермь губернаһы - 22 июнь, 1918 йыл, Тулуш станцияһы, Өфө губернаһы) - Рәсәй  революционеры, Екатеринбургтағы революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.

## Хәтер

Иван Михайлович Малышев тимер юл хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған. Ул Тау мәктәбен һәм Пермь уҡытыусылар курсын тамамлай. Агафуров ҡәрҙәштәр мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1905 йылда ул РСДРП (б) ға инә, Урал заводтарында революцион агитация алып бара. 1905 йылда Мотовилиха эшселәре күтәрелешендә ҡатнашыуы өсөн төрмәгә ултыртыла. Ул язаһын Пермь губернаһы, Түбәнге Түрәлә Николаев ремонт төрмәһендә үткәрә. Беренсе Бөтә донъя һуғышы ваҡытында ул армияла хеҙмәт итә. Ул Верх-Исет металлургия заводында (ВИЗ) эшләй, унда ул медицина кассаһы менән идара итә. Октябрь революцияһынан һуң, Уралда Совет хакимиәтен булдырыуҙа әүҙем  ҡатнаша. Ул Екатеринбург ҡала комитетының беренсе рәйесе һәм Урал төбәк  партия комитеты, Урал Советтарының төбәк башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана. Ул Урал профсоюздары ойоштороусы һәм Урал өлкәһенең  беренсе хеҙмәт комиссары ине. 

Ҡыҙыл Гвардия отрядтәре башында ул Троицк янындағы Аҡ казак А.И. Дутовты еңеүҙә ҡатнашҡан. Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы тарихында беренсе сәйәси комиссарҙарының береһе. Силәбе-Златоуст юнәлешендәге фронттың комиссары һәм командующийы итеп билдәләнә. 1918 йылда чехословак легионерҙары һөжүм иткән ваҡытта хәрби операцияларҙы шәхсән үҙе етәкләй. Һуғыштарҙың береһендә Тургояк разъезы янында яралана. 18 июнь көндө аҡ гвардиясылар тарафынан ҡулға алына һәм 1918 йылдың 22 июнендә Сыростан ауылында язалап үлтерелә һәм Златоуст ҡалаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейы алдында туғандар  ҡәберлегендә ерләнә.

## Хәтер

* 3-сө Урал дивизияһының Коммунистик батальоны Малышев исеме менән аталған
* Екатеринбургтың үҙәк урамдарының береһе Малышев исеме менән аталған. 1977 йылда скульптор В. Э. Егорова һәйкәл эшләгән
* Малышев исемен Свердловск өлкәһендәге ауыл йөрөтә
* Мейәстә И.M. Малышев исемендәге урам (Почта тыҡрығы 1977 йылда үҙгәртелде). Өйҙәрҙең береһендә уға арналған мемориаль таҡта бар.
* Уның тыуған ҡалаһы Верхотурье ҡалаһында урамға Малышев исеме бирелгән 
* Первоуральскта  Малышев урамы
* Троицк ҡалаһында Малышев урамы (Силәбе өлкәһе. )
* Түбәнге Түрелә Малышев урамы
* Төмәндә  Малышев урамы
* Пермдә  Малышев урамы
* Кемилва Малышев урамы (Карелия)
* Невьянскта  Малышев урамы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* 
* Плотников И. Ф.. Малышев Иван Михайлович.  Уральская историческая энциклопедия.  Институт Истории Археологии и.  әлеге сығанаҡтан 2013-04-17 архивлана.  2010-03-18 тикшерелде.
* Мейәс : энцикл. слов. — Мейәс : Геор, 2003. — С. 254.
* Мой приветливый город Мейәс. — Мейәс : Геор, 1998. — С. 359.
* *Морозов В. В. * Мейәс — город в золотой долине. — 3-е изд., исп. и доп. — Челябинск : Юж.-Урал. кт. изд-во, 1983. — С. 53-54.
* Калып:Уральский следопыт
Калинин Геннадий Павлович

**Калинин Геннадий Павлович** (23 ноябрь (10 ноябрь)  1916 йыл — 2 ғинуар 1975 йыл) — СССР ғалимы, физик географ, гидролог; География фәндәре докторы (1946), профессор (1954), СССР Фәндәр академияһының мөхбир  ағзаһы (1970)  .

## Биографияһы
Геннадий Павлович Калинин 1916 йылдың 10 ноябрендә (яңы стиль буйынса 23 ноябрь) Баҡыла тыуған. 

1937 йылда Харьков гидрометеорология институтының гидрология факультетын тамамлаған. Кандидатлыҡ диссертацияһының темаһы  «Главнейшие климатические факторы годового стока»,  докторлыҡ диссертацияһы —  «Основы методики краткосрочных прогнозов водного режима рек».

Ул Ленинград дәүләт гидрология институтында (1937 —1938 йылдарҙа) һәм Харьков  инженерлыҡ гидрометеорология институтында (1938 —1942 йылдарҙа) эшләй. 1942 йылда Калинин Гидрометеорология хеҙмәтенең Баш дирекцияһы менән Мәскәүгә фронттың гидрологик мәғлүмәттәр һәм прогноздарға ихтыяждарын  тәьмин итеү өсөн саҡырыла. 1943—1961 йылдарҙа Геннадий Павлович - бүлек начальнигы СССР һәм Гидрометеорология хеҙмәтенең төп дирекцияһының Үҙәк фаразлау институты директоры урынбаҫары. 
1961 йылда ул Мәскәү дәүләт университетына күсә һәм был университеттың ғилми хеҙмәт төркөмөн етәкләй. Ул 1963—1975 йылдарҙа география факультетының ҡоро ер гидрологияһы кафедраһы мөдире, шулай уҡ Фәндәр академияһының геофизика  комитетының гидрология комиссияһын етәкләй. 

Г. П. Калинин — 200-ҙән артыҡ китап һәм һигеҙ монография авторы. Ул «Водные ресурсы» журналы, бер үк ваҡытта «Метеорология и гидрология» һәм рефератив «Геофизика» и «География» журналдарының мөхәррире була . Ул Венгрия Гидрология йәмғиәтенең маҡтаулы ағзаһы, халыҡ-ара география союзы, халыҡ-ара геодезия һәм геофизика союзы һәм башҡа бер нисә халыҡ-ара ойошма ағзаһы була. 

Ул Мәскәүҙә Чайковский урамы, 28/35 һәм Ҙур Дорогомиловка урамындағы  14-се йортта йәшәгән. 1975 йылдың 2 ғинуарында  вафат була.  Донской зыяратында ерләнгән  site3 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* "1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн", (1951), "1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында 1941—1945 Германияны еңеү өсөн" (1945) һәм "Мәскәүҙең 800-йыллығы иҫтәлегенә" (1947) миҙалдары менән бүләкләнгән. Ул шулай уҡ СССР-ҙың иҡтисади ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш миҙалы менән бүләкләнә (1966)  .
* СССР дәүләт премияһы (1981, үлгәндән һуң) һәм М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (1969).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Калинин Геннадий Павлович
* Геннадий Павлович Калинин 
* Геннадий Павлович Калинин
*
Вернадский Владимир Иванович

**Вернадский Владимир Иванович** (28 февраль (12 март) 1863 йыл — 6 ғинуар 1945 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың ғалим-тәбиғәт фәндәре белгесе, аҡыл эйәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. Санкт-Петербург Император фәндәр академияһы академигы (1912); Украина Фәндәр академияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм тәүге президенты (1918—1921). Фәнни мәктәп һәм биогеохимия мәктәбен булдырыусы. Рус космизмының бер вәкиле. 1-се дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943).

Фәнни ҡыҙыҡһыныу даирәһенә: минералогия, кристаллография, геохимия, геология, тупраҡты өйрәнеү, радиогеология, биология, палеонтология, биогеохимия, метеоритика, философия һәм фән тарихы инә. Бынан тыш ойоштороу һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.

## Биографияһы

Владимир Иванович Вернадский 1863 йылдың 28 февралендә (12 мартында) Санкт-Петербург ҡалаһында тыуа.

Ата-әсә буйынса үҙенең — малорос тип һанай (1944 йылда көндәлегендә «Украина» тигән һүҙ ҡулланылмаған ваҡытты иҫләүен яҙа).

Владимир Вернадский билдәле рус яҙыусыһы Владимир Короленконың өс туған ҡустыһы була.

1868 йылда (Санкт-Петербургтағы климат арҡаһында) ғаилә Харьковҡа — Рәсәй империяһының алдынғы фәнни һәм мәҙәни үҙәктәренең береһенә күсенә. Малай сағынан Киевта, Липкала, өләсәһе — Вера Мартыновна Константинович йәшәгән йортта, була.

### Белеме
1873 йылда Харьков классик гимназияһының беренсе класына уҡырға инә, унда өс йыл уҡый. Атаһы йоғонтоһонда украин хәрәкәтенә һөйөү уяна. Украина тураһында китаптар уҡыр өсөн поляк телен өйрәнә.

1876 йылда, ғаилә Санкт-Петербургҡа ҡайтҡандан һуң, В. И. Вернадский Беренсе Петерьург классик гимназияһының өсөнсө класына бара.

1881 йылда гимназияны сығарылышта һигеҙенсе булып таммалай, коллективтың көслө булыуын иҫәпкә алғанда, был бигүк насар түгел.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*  
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Морозова Л. В. Владимир Иванович Вернадский в Карелии. Геологическая экскурсия в Рускеала. Карельский республиканский Совет Всероссийского общества охраны природы. Карельский экологический журнал «Зелёный лист»; 2012 г., декабрь, № 2. С. 25-26.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Сорокина* М.*Ю*. Вернадский глазами царской охранки // Природа. 2003. № 11. С.66—70.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

*  Электронный Архив В. И. Вернадского — собрание книг и статей.
* Публикации В. И. Вернадского  — в Электронной библиотеке «Научное наследие России»
* 
* Дневники В. И. Вернадского (1926—1941)
* В. И. Вернадский — Тамбовский государственный технический университет
* Конкурс; Фонд; Золотая медаль имени В. И. Вернадского РАН
* Могила Вернадского на Новодевичьем кладбище
* 
* 
* Вернадский В. И. (1863—1945). Посмертная маска / Дом-музей С. Д. Меркурова. 
*  «Причины семейной трагедии Вернадский искал в поступке деда-священника». Газета «Аргументы и факты». 16 мая 2018.
* Вернадский: реальная личность и портрет с банкноты
Васильев Петр Клавдиевич

**Васильев Пётр Клавдиевич** (26 август 1941 йыл) — нефть сәнәғәте ветераны. 1995—2001 йылдарҙа Башнефть берекмәһенең Нефтекама нефть промыслалары ҡорамалдары заводы директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комитет рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе. Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2005). Милләте — сыуаш

## Биографияһы
Петр Клавдиевич Васильев 1941 йылдың 26 авгусында БАССР-ҙың Бәләбәй районы Канаш ауылында тыуған.

1969 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1961 йылда техник училище тамамлағандан һуң Бәләбәй ҡалаһында «Аксаковнефть» предприятиеһында электр һәм газ менән иретеп йәбештереүсе булып башлай.

1961—1964 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Запасҡа ҡайтҡас, 1966—1969 йылдарҙа Өфө нефть институтында уҡый.

1969—1979 йылдарҙа — Краснокама районында урынлашҡан «Южарланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында слесарь, мастер, ҡоролма начальнигы, цех начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, баш механик.

1979—1985 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең Нефтекама үҙәк производство тәьминәт базаһының начальник урынбаҫары, 1985 йылдан — предприятие начальнигы.

1995 йылдан 2005 йылда хаҡлы ялға сыҡҡансы Нефтекама нефть промыслалары ҡорамалдары заводы директоры.

1990 йылда Нефтекама ҡалаһы 102-се Нефть һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы,
* «Хеҙмәт ветераны» миҙалы,

## Ғаиләһе
Ғаиләһендә ике ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
*  Васильев Петр Клавдиевич
Васютин Иван Федорович

**Васютин Иван Федорович** - (18 февраль 1945) - совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, «Белорет механизацияланған төҙөлөш ҡорамалдары  заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты .  Милләте - украин.

## Биографияһы
Иван Федорович Васютин  1945 йылдың 18 февралендә БАССР-ҙың баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 

1967 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1961 йылда заводта йыйыусы өйрәнсеге булып башлаған.

1970 - 1972 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, "Геофизприбор" етештереү берекмәһендә инженер-конструктор, баш технолог урынбаҫары, механика цехы етәксеһе, баш технолог,  генераль  директор урынбаҫары булып эшләгән. 

1983-1992 йылдарҙа Белорет ҡалаһында трактор рессорҙары һәм пружиналар заводы директоры, ҡала халыҡ депутаттары Советы рәйесе. 

1992-1994 йылдарҙа – Белорет ҡалаһы хакимиәте башлығы.

1994-2008 йылдарҙа – «Белорет механизацияланған төҙөлөш ҡорамалдары  заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры.
С 2008 года – заместитель директора по капитальному строительству и социальным вопросам ООО «ПромТехнология».
2008 йылдан алып – «ПромТехнология» ААЙ-ының капиталь төҙөлөш буйынса директор урынбаҫары.

1999 йылдан - Башҡортостандың Белорет ҡалаһы 77-се Металлург һайлау округы буйынсаБашҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты итеп һайлана 

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләлә ул тәрбиәләп үҫтергәндәр

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Почет Билдәһе» ордены 

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 16.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
* Васютин Иван Федорович
Рәсәй дәүләт китапханаһы

**Рәсәй дәүләт китапханаһы** (ФГБУ РГБ) — Рәсәй Федерацияһының милли китапханаһы, Рәсәйҙә һәм континенталь Европала иң ҙур асыҡ китапхана; китапханаларҙы өйрәнеү, библиография һәм китаптарҙы өйрәнеү өлкәһендә алдынғы фәнни-тикшеренеү учреждениеһы, барлыҡ системалағы (махсус һәм фәнни-техник йүнәлештәгеннә тыш) Рәсәй китапханаларының консультатив һәм методик үҙәге, тәҡдим ителгән библиография үҙәге.

1862 йылдың 19 июнендә (1 июле) Мәскәү асыҡ музейы һәм Румянцев музейы составында нигеҙләнә. Асылғандан алып Рәсәй баҫмаларының мотлаҡ даналарын ала. 1924 йылдың 24 ғинуарында В. И. Ленин исемендәге Рәсәй китапханаһы тип үҙгәртелә .1925 йылдың 6 февраленән СССР-ҙың В. И. Ленин исемендәге дәүләт китапханаһы тип атала башлай. 1992 йылдың 22 ғинуарынан хәҙерге исемен йөрөтә.

Ҡушаматы — «Ленинка».

## Тарихы

### Румянцев музейы китапханаһы
1928 йылда ойошторолған һәм 1931 йылда Санкт-Петербургта нигеҙләнгән Румянцев музейы 1845 йылдан Император асыҡ китапханаһы составына инә. Музей ауыр хәлдә була. Румянцев музейы һаҡлаусыһы В. Ф. Одоевский Румянцевтың коллекцияларын Мәскәүгә күсерергә тәҡдим итә, унда улар кәрәк булыр һәм һаҡланыр, ти. Одоевскийҙың Румянцев музейының ауыр хәле тураһында дәүләт һарайы министры исеменә яҙған запискаһын «осраҡлы» Н. В. Исакова күреп ҡала һәм эш башлай.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар

* Сайт Российской государственной библиотеки (включает поиск по электронному каталогу и электронной библиотеке).
:* Поиск в электронном каталоге (Aleph)
:* Электронная библиотека РГБ
:* Приложение для ''IPad''
:* Электронная библиотека диссертаций
:* Поиск в электронной библиотеке и в электронной библиотеке диссертаций (Сигла)
:*  (Центр МБА и доставки документов)
* Прошлое, настоящее и будущее РГБ. Всё о библиотеке. Тематический сайт РГБ 
* Информкультура: Аналитика, фактография, библиография по культуре и искусству
* 
*
Васюк Григорий Иванович

**Васюк Григорий Иванович** (1 октябрь 1934 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты .  Милләте — украин.

## Биографияһы
Григорий Иванович Васюк 1934 йылдың 1 октябрендә БАССР-ҙың баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 

1961 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.

Хеҙмәт юлын 1954 йылда башлаған.

1955 - 1958 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, лаборатория технигы, өлкән техник, инженер констуктор булып эшләгән. 

1967 йылдан Өфө агрегат етештереү берекмәһендә төрлө вазифалар биләгән. 

1986 - 1988  йылдарҙа Киев агрегат етештереү берекмәһендә констуктор бүлеге етәксеһе. 

1988 йылдан Өфө агрегат етештереү берекмәһенең генераль директоры.

1955 - 1958 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, лаборатория технигы, өлкән техник, инженер констуктор булып эшләгән. Эшендә уңыштар ҡаҙанып, ул тиҙ үк коллективта абруй яулай һәм 1967 йылдан Өфө агрегат етештереү берекмәһендә төрлө вазифалар биләй.

1986 - 1988 йылдарҙа Киев агрегат етештереү берекмәһендә констуктор бүлеге етәксеһе.

1988 йылда тәжрибәле белгесте Өфөгә саҡырып алып, агрегат етештереү берекмәһенең генераль директоры итеп тәғәйенләйҙәр. .
Предприятие эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше – авиация техникаһы өсөн агрегаттар, етештереүгә тәғәйенләнеше тауарҙар, атом һәм газ сәнәғәте өсөн продукция сығарыу. Ул авиация сәнәғәте тармағының алдынғы предприятиеларының береһе булып тора.
1994 йылда машиналар эшләү өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Өфө агрегат производство берекмәһе генераль директоры Григорий Иванович Васюкҡа "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе" тигән маҡтаулы исем бирелә. 

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләлә ул тәрбиәләп үҫтергәндәр

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* «Почет Билдәһе» ордены 

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 16.

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Ҡышҡы һарай

**Ҡышҡы һарай** (1918—1943 йылдарҙа — Сәнғәт һарайы) — Рәсәйҙең төп император һарайы. Санкт-Петербургта Һарай майҙаны, 2/Һарай яр буйы, 38, адресы буйынса урынлашҡан. Һарайҙың хәҙерге (бишенсе) бинаһы 1754—1762 йылдарҙа итальян сығышлы рус архитекторы Бартоломео Франческо Растрелли тарафынан ҡупшы Елизавета бароккоһы стилендә интерьерҙарында француз рококо элементтары менән төҙөлгән. Совет осоронан алып һарайҙа Дәүләт Эрмитажының төп экспозицияһы урынлашҡан.

1762 йылда төҙөлөш тамамланыу менән 1904 йылға тиклем Рәсәй императорҙарының ҡышҡа рәсми резиденцияһы сифатында ҡулланыла. 1904 йылда Николай II даими резиденцияһын Царское Селолағы Александр һарайына күсерә. 1915 йылдың октябренән 1917 йылдың ноябренә тиклем һарайынҙа царевич Алексей Николаевич исемендәге госпиталь эшләй. 1917 йылдың июль-ноябрендә бында Ваҡытлы хөкүмәт урынлаша. 1920 йылдың ғинуарында һарайҙа Революция дәүләт музейы асыла, 1941 йылға тиклем бинаны Дәүләт Эрмитажы менән бүлешәләр.

Ҡышҡы һарай һәм Һарай майҙаны хәҙерге ҡаланың матур архитектура ансамблен барлыҡҡа килтереп, эске Рәсәй һәм халыҡ-ара туризмдың төп объекттарының береһе булып тора.

## Тарихы

### Ҡышҡы һарайҙан алдағы һарайҙар
1711—1764 йылдар эсендә ҡалала төрлө участкаларҙа биш ҡышҡы һарай төҙөлә. Тәүҙә Петр I 1703 йылда тиҙ арала төҙөлгән, Петропавловск ҡәлғәһенән алыҫ булмаған бер ҡатлы йортта йәшәй.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

;Рус телендә
* 
* 
* 
* 
* Пилявский В. И., *Зимний дворец*. — Л., 1960
* Соколова Т. М., *Зимний дворец*. — Л., 1958
* Успенский А. И., *Императорские дворцы*, т. 1. — М., 1913

;Инглиз телендә
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт государственного Эрмитажа — Зимнего дворца
* Зимний дворец на сайте «Архитектура России»
* История и фотографии Зимнего дворца. Как добраться, что посетить
* Зимний дворец на карте Петербурга
* Аудиогид по Зимнему дворцу
* Вид на Зимний дворец с высоты птичьего полёта на сервисе Яндекс.Панорамы
Быкова Елизавета Ивановна

**Быкова Елизавета Ивановна** (, 4 ноябрь 1913 йыл, Боголюбово ауылы, хәҙерге Владимир өлкәһе — 8 март 1989 йыл, Мәскәү) — шахмат буйынса өсөнсө донъя чемпионы–ҡатын-ҡыҙ (1953-56, 1958-62), атҡаҙанған спорт мастеры (1953), халыҡ-ара гроссмейстер (1976). Журналист.

## Биографияһы
Елизавета  Ивановна Быкова 1913 йылдың 4 ноябрендә хәҙерге Владимир өлкәһе Боголюбово ауылында ҙур крәҫтиән ғаиләһендә тыуған (ун өс бала араһынан, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, өсөһө генә иҫән ҡалған). Башланғыс синыфты тамамлай һәм оло ағаһы Василий менән Мәскәүгә күсенә. Унда ул беренсе тапҡыр шахмат менән таныша һәм 14 йәшендә мәктәп ярыштарында ҡатнаша. Сергей Белавенец һәм Николай Рюминда шөғөлләнә. Елизавета Бокованың шахмат биографияһының башын 1935 йыл тип һанарға мөмкин. 

Беренсе уңышҡа Мәскәү чемпионатында өлгәшә (1937, 3 сө урын), алты тапҡыр Мәскәү чемпионы (1938-52) һәм өс тапҡыр СССР чемпионы (1947,  1948, 1950).

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ул полиграфия предприятиеларында эшләй башлай, Мәскәү дауаханаларында лекцияләр уҡый һәм күп шахмат уйыны сеанстары үткәрә, уның инициативаһы менән шахматсы кыҙҙар госпиталгә шефлыҡ итә. 

1953 йылда ул донъя чемпионаты матчында 8: 6 иҫәбе менән Людмила Руденконы еңә. 1950 йылдар аҙағы - 1960 йылдар башында Мәскәүҙә донъя чемпионаты өсөн ул өс матч уйнай (1958 һәм 1960 йылдарҙа Ольга Рубцова һәм Кира Зоринаға ҡаршы). 1962 йылда ул Нона Гаприндашвилиҙан еңелә. Ул — 1970 йылдар аҙағына ҡәҙәр Мәскәү турнирҙарында сығыш яһай. 

Уны Хованское зыяратында ерләйҙәр.

## Бүләктәре

* «Почёт Билдәһе» ордены
* Владимир өлкәһе Боголюбово биҫтәһенең почётлы гражданы

## Хәтер
2012 йылда Владимирҙа «Елизавета Быкова мемориалы» инициатива төркөмө төҙөлә, уның маҡсаты — Боголюбово биҫтәһендә скульптор Илья Шанин эшенең һәйкәлен төҙөү була. Инициатива төркеме шул исемдәге сайт булдырған — memorialbykovoi.ru. 

2013 йыл ФИДЕ тарафынан «Елизавета Быкова йылы» тип иғлан ителә. 

## Китаптары

* Соревнования на первенство мира по шахматам среди женщин : Т Междунар. женскому шахматно турнир 1955 г. в Москве / Быкова Елизавета Ивановна. — : ФиС, 1955. — 48 с.: ил.
* Вера Метчик : [Первая чемпионка мира по шахматам] / Быкова Елизавета Ивановна. — : ФиС, 1957. — 169 с.: ил.
* Советский шахматист / Быкова Елизавета Ивановна. — : ФиС, 1957. — 328 б.: ил.

## Әҙәбиәт

* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 50—51. — 624 с. — 100 000 экз. — .
* *Романов И.* Её девиз — труд! // «64 — Шахматное обозрение». — 1983. — № 23. — С. 12—13.
* *Тихомирова В.* Одержимость и обаяние. // «64 — Шахматное обозрение». — 1988. — № 22. — 3 стр. обл.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Биография Е. И. Быковой. Сайт Федерации шахмат России
* Партии Елизавета Быковой в базе Chessgames.com
* Спортивный некрополь
* Надгробде памятник 
* Мемориал Елизавета Быковой Группа ВКонтакте
Болонья процесы

**Болонья процесы** — юғары белемдең Европа киңлеген булдырыу маҡсатында Европа илдәренең юғары белем системаһын яҡынлаштырыу һәм гармониялаштырыу процесы. Процестың рәсми башланыу көнө тип 1999 йылдың 19 июне, **Болонья декларацияһына** ҡул ҡуйылған көн һанала.

Юғары белемдең Европа киңлеген булдырыу ирекле процесында ҡатнашыу ҡарарына Болоньяла 29 ил вәкиле ҡул ҡуя. Бөгөнгө көндә Европа Советының мәҙәни конвенцияһын ратификациялағана(1954) 49 ҡатнашыусы илдең 48-е процеста ҡатнаша. Ҡушылырға теләгән башҡа илдәр өсөн Болонья процесы асыҡ.

Рәсәй был процесҡа 2003 йылдың сентябрендә, Европа илдәре мәғариф министрҙарының Берлиндағы осрашыуы ваҡытында ҡушыла. 2005 йылда Бергенда Украинаның мәғариф министры Болонья декларацияһына ҡул ҡуя. 2010 йылда Будапештта Ҡаҙағстан ҡушылырға ҡарар итә. Ҡаҙағстан — Үҙәк Азия дәүләттәре араһынан Европа мәғариф киңлегендә тулы хоҡуҡлы ағза тип танылған берҙән-бер дәүләт. Ҡушылыу тураһында Белоруссия 2015 йылдың 14 майында Ереванда ЕПВО илдәренең мәғариф министрҙары конференцияһында һәм Болонья сәйәсәте буйынса форумда ҡарар ҡабул итә.

«Болонье процесы» сиктәрендә элекке совет Рәсәйендә мәғариф системаһын реформалау көнбайыш илдәренең мәғариф системаһына оҡшаш белем биреү системаһы төҙөүгә йүнәлтелә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
*  

## Һылтанмалар
* Новый официальный сайт
* Старый официальный сайт
* Болонский процесс  на сайте Томского государственного университета
* Журнал «Национальные проекты» — Национальный проект в сфере образования. Болонская декларация и конкурентоспособность выпускников российской высшей школы
* Карта «Болонский процесс в России»  на сайте МГИМО—
* «Концепция изменилась?» — Анна Очкина идёт «по следам реформаторов от образования», выясняя суть национального проекта «Образование» и Болонской системы
* Система образования в Испании
* *[[Фурсов, Андрей Ильич|Фурсов А. И.]]* ВУЗы готовят марионеток
* *Бурик М.* Болонский процесс в мире и на Украине 
* 
*
Ангора дебете

**Ангора йөнө (мамыҡ), дебете**; **Ангора сүсе** , йәки **Ангора** — үҙенә генә хас бик йомшаҡ, нәфис өбөрөлө йөн туҡыма, уны ангора йорт ҡуянынан алынған мамыҡтан етештерәләр.

## Тасуирламаһы
Туҡыма өсөн сеймал биргән тоҡом ҡуяндарға исем дә шундай уҡ оҙон йөнлө булыуы менән танылған кәзәгә оҡшатып, уның исеменән алып бирелгән.

XIX быуат башында ангора дебете тип тап ангора кәзәһе мамығы (дебете) күҙҙә тотолған. Мәҫәлән, «ЭСБЕ»-ла ангора дебете ошолай һүрәтләнгән:
 
Ангор кәзәһенең дебете тураһында әйткәндә хәҙерге заманда башлыса мохер күҙҙә тотола , әммә әлегә тиклем исемдәре менән буталсыҡ килепсығып тора.

Иң яҡшы ангора дебетен Франция, Италия һәм Япония етештерә; уны ҡулланып трикотаж сығаралар (башлыса, свитер һәм балаларға кейем-һалым, шулай уҡ ойоҡбаштар), үҙен генә лә, туҡыма ныҡлығын арттырыу өсөн башҡа төр йөн дә ҡушып туҡыйҙар.

Леванта һәм фарсы кәзәләре тиреһен дә «*ангора*» тип атаусандар — улар йыш ҡына тәбиғи төҫтәрендә (аҡ) ҡалдырып, ат япмаһы итеп тотонола, буялғандарын — келәмдәр, йәки шундай көнкүреш әйберҙәренә буяп файҙаланалар.

## Ангора ҡуяндары

Ангора кроликтары — боронғо тоҡом йорт ҡуяны. Уларҙы үрсетеү Төркиәлә башланған, ә был хайуандарға башта Төркиә баш ҡалаһы Анкара исеме менән атағандар. Европала был хайуандар Францияла XVIII быуат уртаһында үрсетә башлайҙар, унда тиҙ арала популярлаша, ә XIX быуат башына ангора кроликтары бөтә ҡитғалар буйлап тарала. Тәүге осорҙа Европала ангора кроликтары дәрәжәле кешеләрҙә популярлыҡ ала, был тоҡомдарҙы сәнәғәти кимәлдә үрсетеү һуңғараҡ башлана.

Артабан был атама  башҡа хайуандарҙың ебәк кеүек йомшаҡ, оҙон йөнөнә лә күскән .

Рәсәйҙә ангора кроликтары IX быуатта уҡ күренә башлай, дөрөҫ, уларҙы «аҡ төлкө ҡуяндары» тип атап йөрөтәләр, «ангора ҡуяны» исеме һуңғараҡ ҡушыла. Шулай уҡ Рәсәй ғалимдары егерменсе быуат уртаһында һыуыҡ климатта даими йылытыла торған биналарҙан башҡа йәшәргә һәләтле ангора кроликтарҙың мамыҡ тоҡомдарын сығарғандар.

## Иҫкәрмә

## Әҙәбиәт
*Ангорская порода// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Һылтанмалар
* Компания H&amp;amp;M туҡтатып йөн продукцияһы сығарыу ангор кроликтар булды.
Муровани Курыливци районы

**Муровани Курыливци районы** () — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Муровани Курыливци ҡала тибындағы ҡасаба.

2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 24 919 кеше йәшәй.

## Һылтанмалар
* Мурованокуриловецька РДА 
* Мурованокуриловецька районна рада 

## Иҫкәрмәләр
Алексеев Леонид Александрович

**Алексеев Леонид Александрович** (25 август 1935, Новая Деревня, Стәрлетамаҡ районы, БАССР — 23 декабрь 2008, Өфө) — СССР һәм Рәсәй тау инженеры, уҡытыусы. Техник фәндәре докторы (1987), профессор (1989). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978).

## Биографияһы
Алексеев Леонид Александрович 1935 йылдың 25 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Новая Деревня ауылында тыуа.

1959 йылда инженер-механик һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлай. 1960 йылдан алып Леонид Алексеев Өфө дәүләт нефть техник университетында эшләй башлай. 1970—1990 йылдарҙа ул тау-нефть факультетының деканы вазифаһын биләй.

1978 йылда СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе исеменә лайыҡ була. 1981 йылда Леонид Алексеев «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

1987 йылда ул техник фәндәре докторы исемен яҡлай. Ике йылдан һуң профессор дәрәжәһен яулай.

1995 йылда Леонид Алексеев Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре исеме менән бүләкләнә. 1999 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһына лайыҡ була.

Беларусь тау академияһының юғары статуслы ағзаһы була.

Леонид Александровичтың ғилми эшмәкәрлеге скважиналарҙың быраулау технологияһы, тау тоҡомдарының емерелеү процестарын өйрәнеүен тикшерергә арналған. Алексеев ҡарамағында быраулау һәм скважиналарҙы йүнәлтеү өсөн тоҡомдарҙы емереүсе һәм фрезерлы инструменттар уйлап табыла (Башҡортостандың һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең нефть промыслаларында ҡулланыла), шуларҙың эшләү температураһының режимы тикшерелә.

Алексеев 120 тирәһе ғилми эш, 2 монография һәм 12 уйлап табыу авторы була.

Леонид Александрович 2008 йылдың 23 декабрендә Өфөлә вафат була.

## Наградалары һәм бүләктәре
* СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978)
* «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981)
* Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995)
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (1999)

## Ғилми хеҙмәттәре
* Технология бурения глубоких скважин. Мәскәү, 1982 (авторҙ.)
* Технология и техника борьбы с поглощениями при строительстве скважин. Өфө, 1998 (авторҙ.)
* Технология бурения нефтяных и газовых скважин. 3‑е изд. Мәскәү, 2007 (авторҙ.).

## Һылтанмалар
*
Шыршы урманы

**Шыршы урманы**  —  шыршы өҫтөнлөк иткән тоҡомдарҙан торған тәбиғи йәки сәсеп үҫтерелгән урман  (*Picea*). Мәңге йәшел ҡара ылыҫлы урман; типтарының  төрлөлөгө менән айырылып  тора.

## Таралыуы
Шыршы урмандары Төньяҡ ярымшарҙың урта бүлкәтендә таралған. Улар Европа, Азия һәм Төньяҡ Америка майҙандарының байтаҡ өлөшөн биләй. Россия Федерацияһы территорияһында дөйөм урман фондының 11 % тирәһе тәшкил итә. «Урман энциклопедияһы» (1985) мғлүмәттәре буйынса, улар ҡарағас, ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан һуң дүртенсе урында тора. Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге көнбайыш яртыһында ябай шыршы (Picea abies), төньяҡ һәм Көнсығыш өлкәләрҙә — Себер шыршыһы (Picea obovata), Алыҫ Көнсығышта аян  шыршыһы (Picea ajanensis), шулай уҡ корея (Picea koraiensis) һәм глен (Picea glehnii) шыршылары осрай.. 

## Экология

Шыршы урмандары төрлө тупраҡтарҙа үҫә ала. Улар ҡоролоҡҡа ярайһы һиҙгер, әммә оҙайлы еүешлекте күтәрә алмай. Тамыр системаһы өҫтә ятыу арҡаһында шыршы урмандары түбәнге янғындарҙан ныҡ зыян күрә һәм елдән дә йығылып бара . Тәбиғи үҫкән шыршылар, ҡағиҙә булараҡ, төрлө йәшкә етә: уртаса алғанда, 150-170 йыл йәшәйҙәр, ике йәки йөҙ өс йөҙ йәшкә еткән ағастар осраштыра. Шуның арҡаһында шыршылар башҡа тоҡомдар менән уңышлы көрәшә  һәм тышҡы мөхиттең кире йоғонтоларынан ҡаршы тора ала. Шуның менән бергә, ҡағиҙә булараҡ, йәш үҫентеләр урман күләгәһендә бик үҫә алмай.  Шыршы урмандарында төрлө көртмәлеләр, грушанка, майник, седмичник, плаун, йәшел мүктәр һ.б. осрай

Шыршы йыш ҡына үҙе генә урман хасил итә, әммә ҡатнаш та булыуы ихтимал  . Тау зонаһында шыршылыҡ  араһында йыш ҡына ҡайын, уҫаҡ һәм ҡарағай, ҡатнаш урмандар зонаһында — имән, йүкә һәм уҫаҡтар, Карпатта һәм Кавказда — аҡ шыршы һәм бук, Алыҫ Көнсығышта — ҡарағай, ҡорос ағас һәм аҡ шыршы осрай..

## Әһәмиәте
Шыршы урмандары ҙур хужалыҡ әһәмиәтенә эйә, сөнки сәнәғәттең күп тармаҡтары өсөн сеймал сығанағы булып тора. . Шыршы ағасы төҙөлөштә, целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғатендә, музыка ҡоралдары яһау өсөн ҡулланыла. Шыршы урмандарында бәшмәк , еләк һәм дарыу үҫемлектәре йыялар .  Бынан тыш, шыршы урмандары тупраҡ һаҡлау, һыу һаҡлау, һауыҡтырыу һәм эстетик функциялар башҡара..

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡортостандың үҫемлектәр донъяһы
* Бор (лес)
* Сосновый лес
* Пихтовый лес
* Рамень

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 
*