open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әрәмә (ағаслыҡ)

**Әрәмә** () - ғәҙәттә туғайҙа, дымлы, уйпат ерҙә үҫкән ағаслыҡ 

## Тасуирламаһы
Әрәмә - ваҡытлыса һыу баҫыусан, һаҙмырт, йылға үҙәндәрендә үҫә торған урмандар, ҡыуаҡлыҡтар. Бындай урындарҙағы ағаслыҡтар урман зонаһынан (тайгала 70-80%) дала зонаһына (3-10%) табан кәмей бара. Был тәбиғи факторҙарға, шулай уҡ был йүнәлештә төбәктең үҙләштерелеүенә, ауыл хужалығы тәғәйенләнешле ерҙәрҙе таҙартыу интенсивлығына бәйле. Әрәмәләр тундра, далалар һәм ярым сүл йылғалары буйында ла үҫеп, төп ағас сығанағы булып тора  .

Әрәмәлектәрҙең составы һыу шарттарына яраҡлылығына һәм башҡа тоҡом ағастар менән һыйыша алыуына; һыу баҫыу режимына, һыуҙың химик составына, ташҡында ярға яғылған тупраҡтың гранулометрик составы, миҡдарына бәйле. 

Иң уйһыу, түбән ятҡан йылға буйҙарында оҙайлы ваҡыт (60 тәүлектән артыҡ) һыу баҫыу шарттарында, артыҡ дымлы тупраҡтарҙа төрлө тоҡом тал биләй. Артыҡ дымлы, уңдырышлы тупраҡлы урындарҙа бонитеттың I—III синыфына ингән ҡара ерек урын ала.  

Тайга зонаһында, 15-45 көн дауамында һыу баҫҡан майҙандарҙа талдар ҡайынға һәм уҫаҡҡа юл бирә. 

Сүллектә һәм ҡоролоҡло төбәктәрҙә - Урта Азияла һәм Ҡаҙағстанда ағас һәм ҡыуаҡ үҫемлектәре һыу баҫыуҙарында һыҙат булып һәм ҙур йылғаларҙың дельталарында туплана, уларҙа тал, тирәк,  тамарикс  һәм башҡа төрҙәр әрәмәлектәр барлыҡҡа килтерә.

Ғөмүмән, әрәмәләрҙә ҡатнаш ҡуйы булмаған ағаслыҡтар, ҡыуаҡтар өҫтөнлөк итә. Улар тауар структураһы сағыштырмаса түбән  һәм санитария йәһәтенән дә сифатһыҙыраҡ булыуы менән айырылып тора. Был әрәмәлектәрҙе һуңғы 2-3 быуат эсендә интенсив ҡырҡыу,  уларҙа 3-6-сы быуын генерация таралыуы, артыҡ күпләп мал көтөү, ҡоротҡос бөжәктәр һәм бәшмәк ауырыуҙары зыян килтереүе, йылғаларҙағы гидротехник ҡоролмалар  менән бәйле һыу режимындағы үҙгәрештәр менән бәйле .

## Әһәмиәте
Әрәмәлектәрҙе I төркөм урмандарына индерәләр. Уларҙың аккумулятив, эрозияға ҡаршы, климатты үҙгәртеүсе һәм башҡа бик күп башҡа файҙалы функциялары бар. Әрәмәләр ауыл хужалығының һыу баҫыусан ерҙәрен ҡом ағымынан һаҡлай һәм уларҙың етештереүсәнлеген арттыра, һыу ҡулланыу тотороҡландырыла, балыҡтар һәм башҡа хайуандар үрсеүенә өсөн уңайлы шарттар тыуҙырыла, кешеләрҙең ял итеүе өсөн яйлы. 

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Сфагнум һаҙлыҡтары

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
*Урема// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*Лесная энциклопедия: В 2-х т., т.2/Гл.ред. Воробьев Г.И.; Ред.кол.: Анучин Н.А., Атрохин В.Г., Виноградов В.Н. и др. - М.: Сов. энциклопедия, 1986.-631 с., ил.

## Һылтанмалар
*Урема//Большая российская энциклопедия
*Пойменный лес
*Урема
Юлмәтова Суфия Фатих ҡыҙы

**Суфия Фатих ҡыҙы Юлмәтова** ( Бөгөлмә, Һамар губернаһы) — әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1981), профессор (1984). БССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мәскәү дәүләт университетын тамамлай (1941).

«Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы» баҫмаһы авторҙарының береһе (2 өлөштә; 1-се өлөштә, 1966).

## Хеҙмәт биографияһы
1949 йылдан Ҡаҙан педагогия институтында уҡыта, 1954 йылдан — Ҡаҙан университетында, 1961—1996 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетында (1962—1969, 1970—1990 сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире).

БДУ-ның рәсми сайтынан:

Француз әҙәбиәте тарихы буйынса белгес, профессор, филология фәндәре докторы Суфия Фәтих ҡыҙы Юлмәтова кафедра мөдире итеп тәғәйенләнгәндән һуң, 1961 йылда, кафедра үҫешендә яңы этап башлана. 30 йыл барышында кафедраға етәкселек итеп, С. Ф. Юлмәтова кафедра донъя әҙәбиәтен һәм нәфис сәнғәтте өйрәнеү һәм уҡытыу буйынса үҙаллы ғилми-методика үҙәге булараҡ формалаша.

## Хеҙмәттәре
Юльметова, Суфия Фатыховна. Новаторство Эмиля Золя : Учеб. пособие / С. Ф. Юльметова; Башк. гос. ун-т им. 40-летия Октября. — Уфа : БГУ, 1988. — 79,[1] с.; 20 см.

Юльметова, Суфия Фатыховна. «Очарованная душа» Р. Роллана в свете идейной эволюции писателя [Текст] : Научно-попул. очерк / С. Ф. Юльметова. — Казань : Казан. ун-т, 1959. — 57 с.; 22 см.

Юльметова, Суфия Фатыховна. Анатоль Франс и некоторые вопросы эволюции реализма [Текст]. — Саратов : Изд-во Сарат. ун-та, 1978. — 165 с.; 20 см.

Юльметова, Суфия Фатыховна. Анатоль Франс и некоторые вопросы эволюции реализма : диссертация … доктора филологических наук : 10.01.05. — Уфа, 1979. — 431 с.

Юльметова, Суфия Фатыховна. Соотношение метода и поэтики в процессе синтеза искусств [Текст] / Юльметова С. Ф. ; М-во высш. и среднего специального образования РСФСР, Башкирский гос. ун-т им. 40-летия Октября. — Уфа : [б. и.], 1987. — 18, [1] л.; 31 см.

Творчество Ромена Роллана до Первой мировой войны [Текст] : Учеб.-метод. пособие для студентов / М-во высш. и сред. спец. образования РСФСР. Башк. гос. ун-т им. 40-летия Октября. — Уфа : [б. и.], 1974. — 41 с.; 20 см.

## Һылтанмалар
* 

## Иҫкәрмәләр
Әсфәндиәрова Рафиҡа Абдулхәмит ҡыҙы

**Әсфәндиәрова Рафиҡа Абдулхәмит ҡыҙы** (; 24 апрель 1928 йыл — 18 сентябрь 2003 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).

## Биографияһы
Рафиҡа (Рафиға) Абдулхәмит ҡыҙы Әсфәндиәрова 1928 йылдың 24 апрелендә Һарытау губернаһы Пугачёв өйәҙе (хәҙерге Һарытау өлкәһе Пугачёв районы) Жестянка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт.

1932 йылда ғаиләһе менән Перелюб районы Күҙәбай ауылына күсә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу арҡаһында мәктәпте тамамлап өлгөрмәй, әсәһе менән бергә «Первомайский» совхозында чабан булып эшләй башлай. Ҡышҡы буран ваҡытында һарыҡ көтөүен ҡотҡара, бының өсөн сәғәт менән бүләкләнә.

1959 йылдан Зелёный (элекке Дохлов) утарында ҡошсолоҡ фермаһында эшләй. Етенсе биш йыллыҡ (1959—1965) һөҙөмтәләре буйынса Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Бер нисә тапҡыр Мәскәүҙә СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары (ВДНХ) күргәҙмәһендә ҡатнаша.

1971 йылдың 8 апрелендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указына менән ауыл хужалығы производствоһы үҫешендә күренекле уңыштары һәм дәүләткә  малсылыҡ продуктарын һатыу буйынса биш йыллыҡ планды үтәгән өсөн «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә, Ленин орденына һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалына лайыҡ була.

Ҡошсолоҡ фермаһы ябылғандан һуң, Перелюб районы Калинин ҡасабаһына күсә һәм хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем быҙау ҡараусыһы булып хеҙмәт итә.

2003 йылдың 18 сентябрендә вафат була. Перелюб районы Ҡунаҡбай ауылы зыяратында ерләнә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971),
* Ленин ордены (08.04.1971),
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (22.03.1966),
* миҙалдар (шул иҫәптән 5-һе ВДНХ миҙал),
* Перелюб районының почётлы гражданы. 

## Хәтер
* Пугачёв ҡалаһының Хеҙмәт батырҙары аллеяһында бюст ҡуйылған.
* Стерликов утарында уның хөрмәтенә урам аталған.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Не за тридевять земель. Каталог вечных ценностей Саратовской Губернии [Текст]. Вып. 1. — Саратов : Б. и., 2013. — 120 с.
Бохәрмәтов Радик Мазһар улы

**Бохәрмәтов Радик Мазһар улы** (12 апрель 1958 йыл — 20 октябрь 2021 йыл) — инженер-төҙөүсе, муниципаль орган хеҙмәткәре. 2002 йылдан Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары, 2009—2011 йылдарҙа хакимиәт башлығы.

## Биографияһы
Радик мазһар улы Бохармәтов 1958 йылдың 12 апрелендә Стәрлетамаҡ районының Левашевка ауылында тыуа.

«Сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө» һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1977 йылда «Салаватстрой» тресының балта оҫтаһы-бетонсы булып башлай.

1979—1989 йылдарҙа — мастер, СУ-3 прорабы, УПТК-ның баш инженеры, «Салаватстрой» тресының СУ-5 начальнигы.

1989—1992 йылдарҙа — «Ишимбайжилстрой» тресының идаралыҡ начальнигы.

1992—1994 йылдарҙа — «Истрон» фирмаһы (социаль, мәҙәни, көнкүреш объекттарын һәм торлаҡ төҙөүҙе тормошҡа ашыра) подразделениеһы директоры.

1994—2002 йылдарҙа — «Ишимбайстройсервис» директоры, Ишембай ҡалаһының СМУ-1 директоры, «Салаватремстрой» МУП-ының баш инженеры.

2002—2005 йылдарҙа — Салауат ҡалаһының хакимиәт башлығы урынбаҫары.

2006—2009 йылдарҙа — «Салаватстройзаказчик» МУП-ының капиталь төҙөлөш буйынса директор урынбаҫары.

2009 йылдан Өфөлә «Стройтрансгаз» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары булып эшләй.

Салауат ҡала хакимиәте башлығының төҙөлөш, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.

2009 йылдың 23 майынан Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы вазифаһын башҡара. Өйләнгән. 2 балаһы бар.

2011 йылдың мартында отставкаға китә.

2021 йылдың 20 октябрендә вафат була. 

## Хакимиәт башлығы вазифаһындағы эшмәкәрлеге һөҙөмтәһе
* Көрсөк бөтөрөлә
* Салауат тыуған яҡты өйрәнеү музейы эш башлай.
* Салауат ҡалаһының социаль-иҡтисади хәл-торошо ыңғай яҡҡа үҙгәрә.
* Салауат баҡсасылары ер һалымы түләүҙән азат ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://www.rosvlast.ru/card.aspx?pid=2996485
Бәширов Рәҡит Ғәбит улы

**Бәширов Рәҡит Ғәбит улы** (10 ғинуар 1940 йыл) — төҙөлөш, партия органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе.  Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Милләте — башҡорт 1992 йылдың мартынан Иглин районы хакимиәте башлығы.

## Биографияһы
Рәҡит Ғәбит улы Бәширов 1940 йылдың 10 ғинуарында БАССР-ҙың Күмертау районы (хәҙерге Көйөргәҙе районы) Иҫке Мораптал ауылында тыуған.

1976 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1958 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы ремонт заводында токарь өйрәнсеге булып башлай, артабан слесарь булып эшләй.

1962—1978 йылдарҙа «Башсельстрой»ҙың 127-се ПМК-һында слесарь-механик, баш инженер була.

1978 йылдан колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһы Советы рәйесе.

Артабан партия һәм дәүләт эшендә әүҙем ҡатнаша. 1980 йылдан — КПСС-тың Иглин райкомында комитетында икенсе секретарь.

1982—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының район Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992 йылдың мартынан Иглин районы хакимиәте башлығы.

2013 йылда районда тәүге булып «Почетлы иглинлы» исеменә лайыҡ була. «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе» маҡтаулы исемен ала.

Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе
* юбилей миҙалдары

## Ғаиләһе
Ғаиләһендә ике ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Видео
*  Баширов Ракит Габитович в программе Замандаш на канале БСТ

## Ҡарағыҙ
БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Букша Миколас

**Миколас Букша** (Букша Михаил Михайлович) — (1869 йылдың 16 апреле, Вильнюс — 1953 йылдың 7 марты, шунда уҡ) — Литва дирижеры, композитор.

## Биографияһы
1900 йылда Санкт-Петербургта композициялар классы буйынса уҡып, консерватория тамамлай (уҡытыусылары Н. Н.Римский-Корсаков, Александр Глазунов, Анатолий Лядов һ. б.). 

1897–1927 йылдарҙа Мәскәү, Санкт-Петербург, Украина, Грузияла музыкаль театрҙар дирижеры булып эшләй. 

1920–1922 йылдарҙа Владикавказ сәнғәт институтының театр факультеты деканы һәм халыҡ консерваторияһы директоры.

1927 йылдан Литваға, дәүләт театрына ҡайта. Литва опера һәм балет театры дирижеры. Карнавичюстың " Гражина "(Булыуы 1933), Рачюнастың "Өс талисман "(1936) һ.б., 1940 йылда Литва сәхнәһендә беренсе тапҡыр"Тихий Дон" операһында дирижер була .

1944 йылдан Каунас консерваторияһында уҡыта, 1947 йылдан профессор. Ул Литвала 100-ҙән ашыу опера һәм балет әҙерләгән һәм сәхнәлә ҡуйған. Урыҫ һәм Көнбайыш Европа опералары һәм балет, шулай уҡ Литва операларының күп кенә спектаклдәре менән дирижерлыҡ итә.

Букша «Рай и Пери» (1900 йылда «Радж и Пери») кантаталары, инструменталь әҫәрҙәр, хор йырҙарын һәм романстар ижад итә. Уҡыусылары араһында — Римас Генюшас . 

Вильнюс йәмәғәтселеге республиканың иң оло дирижеры - атаҡлы сәнғәт эшмәкәре, профессор Миколасты дирижер булып эшләүенә 50 йыл тулыу айҡанлы хөрмәтләп тантанаға йыйыла. Был көндө Литва ССР-ының  Дәүләт опера һәм балет театрында   А.Рубинштейндың "Демон" операһының премьераһы ҡуйыла 

## Ҡуйылған спектакльдәре
Džiuzepė Verdis. Aida — Джузеппе Верди. Аида. 

Amilkaras Pončielis. Džokonda — Амилкар Пончиэль. Джоконда 

Jurgis Karnavičius. Gražina ir Radvila Perkūnas 

Antanas Račiūnas. Trys talismanai 

Stasys Šimkus. Kaimas prie dvaro 

Aleksandras Glazunovas. Raimonda 

Piotras Čaikovskis. Pikų dama, Gulbių ežeras, Spragtukas 

Букша Михаил Михайлович Antonas Rubinšteinas. Demonas 

## Әҙәбиәт

* Букша Михаил Михайлович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд., т. 2— М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.

## Һылтанмалар

* Vaclovas Juodpusis .Миколас Бука. Универсаль литва энциклопедияһы, III т. (Беркетер-Саксай). — Вильнюс: Фән һәм нәшриәт энциклопедияһы институты, 2003. 585 б.
* Буша Михаил Михайлович
* Буша Миколас

## Иҫкәрмәләр
Кононов Андрей Николаевич

**Кононов Андрей Николаевич** (27 октябрь 1906 йыл — 30 октябрь  1986 йыл) — СССР-ҙың ғалим-тел белгесе, тюрколог. Филология фәндәре докторы, профессор. СССР Тюркологтар комитеты рәйесе (1973-1986). СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1974).

## Биографияһы
Андрей Николаевич Кононов 1906 йылдың 27 (14) октябрендә Санкт-Петербург ҡалаһында тыуған.

1930 йылда ул Ленинград Көнсығыш институтының (ЛВИ) төрөк бүлеген тамамлай.

Андрей Николаевичтың уҡытыусылары атаҡлы көнсығыш белгестәре: В.  В.  Бартольд, Е. Э. Бертельс, Н. Т. Дмитриев, С. Е. Малов, А. Н. Самойлович була

1932-1938 йылдарҙа. Андрей Николаевич төрөк теле уҡытыусыһы булып эшләй, ә 1933-1936 йылдарҙа. Ленинград Көнсығыш институты аспиранты була.

1934 - 1981 йылдарҙа, йәғни 48 йыл дауамында, ул Ленинград дәүләт университетының Көнсығыш факультетының төрки филология кафедраһында уҡыта, уны 24 йыл - 1949 - 1972 йылдарҙа етәкләй. 1938 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем ул СССР Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү институтының Ленинград филиалы хеҙмәткәре була.

1953-1954 йылдарҙа - Ленинград дәүләт университетының Көнсығышты өйрәнеү факультеты деканы.

1961-1963 йылдарҙа - СССР Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү институтының Ленинград бүлеге мөдире.

Кононов Андрей Николаевич 80 йәшенән өс көн үткәс вафат була. Ул Богословское зыяратында ерләнгән.

## Фәнни һәм ойоштороу ҡаҙаныштары
А. Н. Кононов ғүмеренең 55 йылын фәнни кадрҙар әҙерләү өлкәһенә, 250-нән артыҡ баҫылған әҫәрҙәр формаһында фәнни һәм педагогик эшсәнлеккә, тикшеренеү эшсәнлегенә бағышлай, бигерәк тә төркиә грамматикаһы, лексикология, текстология, этимология, тарих, көнсығышты өйрәнеү өлкәһендә ҙур эҙ ҡалдыра.

А. Н. Кононовтың беренсе ҙур әҫәре 1934 йылда баҫтырылған Х.Сәүет-заде менән уртаҡ эш, «Грамматика современного турецкого языка», шуның менән бергә: 1941 йылда - «Грамматика турецкого языка», 1948 йылда. — «Грамматика узбекское языка», 1956 йылда — «Грамматика современного турецкого литературного языка» (М.; Л.), 1960 йылда — «Грамматика современного узбекское литературного языка» (М.; Л.) әҫәрҙәре.

Андрей Николаевич етәкселегендә Бөтә Союз Төрө к конференциялары даими үткәрелә. Уларҙы ойоштороуҙа һәм тормошҡа ашырыуҙа Ленинград дәүләт университетының Көнсығыш факультетының төрөк филологияһы кафедраһы һәм СССР Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү институтының Ленинград бүлеге төрки-монгол кабинеты хеҙмәткәрҙәре ҡатнашалар.

Ул 1973 йылда үҙе барлыҡҡа килтереү инициаторы булған Совет тюркологтар комитетының даими рәйесе була, ул элекке СССР территорияһында **төркиәт** өлкәһендә тикшеренеү эштәрен координациялау һәм көсәйтеүҙә мөһим роль уйнай, Рәсәй Федерацияһының һәм төрөк телендә һөйләшеүсе союздаш республикаларҙың тюркологтарының яҡынлашыуына һәм хеҙмәттәшлегенә булышлыҡ итә.
Сигаков Николай Иванович

**Сигаков Николай Иванович** (1947 йыл 22 апрель) — Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы (1997—1999), Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министры вазифаһын башҡарыусы, Башҡортостан Премьер-министрының беренсе урынбаҫары.

## Биографияһы
Николай Иванович Сигаков 1947 йылдың 22 апрелендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ районы Май ауылында тыуа. «Инженер-механик» һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлай.

Хеҙмәт юлын 1963 йылда Салауат техник быяла заводында (хәҙер «Салаватстекло» асыҡ акционерҙар йәмғиәте) башлай: слесарь-көйләүсе, әйҙәүсе инженер, цех механигы, производство начальнигы урынбаҫары, цех начальнигы, планлы-производство бүлеге начальнигы, производство начальнигы.

КПСС ағзаһы. 1980 йылдан — предприятиеның партком секретары, 1983—1997 йылдарҙа — «Салауатбыяла»-ның генераль директоры.

Уның етәкселеге аҫтында предприятие техник йәһәттән үҙгәртеп ҡорола; стеклохолст етештереү индерелә, быяланы төрөү буйынса контейнерҙар әҙерләү цехы асыла.

9-сы һәм 12-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советының Вәкилдәр Палатаһы депутаты.

1997—1999 йылдарҙа — Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы.

Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы вазифаһынан киткәндән һуң 1999 йылдан Башҡортостан Премьер-министрының беренсе урынбаҫары була.

2002 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһының сәнәғәт, тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министры вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. 2002 йылдың июнендә Башҡортостан Хөкүмәте ҡарамағындағы Эшҡыуарлыҡты яҡлау буйынса ведомство-ара совет ағзаһы итеп тәғәйенләнә.

## Наградалары
* «Почет Билдәһе» ордены
* Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Сигаков Николай Иванович
Ғатауллин Рәмил Сөләймән улы

**Ғатауллин Рәмил Сөләймән улы** (24 февраль 1969 йыл) — Рәсәй журналисы. «Постскриптум» программаһының махсус корреспонденты (ТВ Центр Москва). НТВ, Беренсе каналдың элекке хеҙмәткәре.

## Биографияһы
Рәмил Cөләймән улы Ғатауллин 1969 йылдың 24 февралендә Өфөлә күп балалы ғәиләлә тыуған. 39-сы мәктәптә белем алған. Рәмил Сөләймән улы хәҙер гимназия булып киткән тыуған мәктәбе менән әүҙем аралашып йәшәй. Уҡыусылар менән осрашыуҙары булып тора. 2000 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 2006 йылда Бөтә Рәсәй кинематография институтын (режиссёр неигрового кино) тамамлай.

Телевидениела 1992 йылдан эшләй башлай. Өфөлә тәүге дәүләттеке булмаған «Толпар» телевизион компанияһына журналист булып эшкә урынлаша. Башта корреспондент, аҙаҡ ГТРК «Башҡортостан» республикан телевидениеһында спорт программаһының авторы һәм алып барыусыһы була. Шулай уҡ, уға "3-сө канал"дың яңылыҡтарында алып барыусы, НТВ-ҙа стрингер вазифаларын тапшыралар.

"Башинформ"да «Сәйәсәт» бүлеге корреспонденты булып эшләй. 1992 йылдан. Башҡортостандың төп информацион агентлылығы барлыҡҡа килгән ваҡытынан алып, эшләй. Рәмил Сөләймән улының иҫләүенсә, ул саҡта «агентство»ға «Версия» газетаһы редакцияһы менән 15 квадрат метр майҙанлы бәләкәй генә бүлмәлә (Ленина, 7) бергә эшләргә тура килә. Мебель, 2-3 компьютерторған өҫтәлдәр ҡуйылған бүлмәлә эш урындары булмағас, мәҡәләләрҙе тубыҡҡа ҡуйып яҙырға тура килә. Ҡулдан яҙылған мәҡәләләр етәкселек аша тикшереү үткәс компьютер артында ултырған ҡыҙҙарға баҫырға тапшырыла. Бындай тәртип, Гафури урамындағы бинаға күскәс тә, дауам итә. Әммә унда һәр кем телефоны булған эш урыны менән тәьмин ителә. Әммә компьютерҙар етәкселәрҙә һәм текст йыйыусыларҙа ғына була.
Мәскәүҙә 1997 йылдан: ВКТ-ла 31 каналындың "Ҡала яңылыҡтары"нда, Михаил Таратута менән (НТВ) "Русские горки"ла эшләй.

1998 йылда Беренсе каналдың «Хәйерле иртә» тапшырыуында алып барыусы була. Артабан «Время» программаһының корреспонденты булып китә. Әлеге ваҡытта Үҙәк телевизион каналда (ТВ Центр.)"Постскриптум" аҙналыҡ аналитик программаһының махсус корреспонденты булып эшләй.
2013 йылдан «Однако» информацион-аналитик проектының күҙәтеүсеһе.

## Һылтанмалар
*  Гатауллин Р. С. 
*  Гатауллин Рамиль о себе 

## Иҫкәрмәләр
Борзенко Валентин Иванович

**Борзенко Валентин Иванович** (12 август 1936 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре, 1980 йылдан  "Салауатнефтеоргсинтез" етештереү берекмәһе химия заводының директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986 йыл). Милләте - урыҫ  

## Биографияһы
Валентин Иванович Борзенко  1936 йылдың 12 авгусында БАССР-ҙың  Федоровка районы Златоустовка ауылында тыуған.

1973 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1954 йылда һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң слесарь булып башлаған.

1956 - 1959 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Армияла хеҙмәт итеп  ҡайтҡас, Салауат нефтехимия комбинатының КИП участкаһында слесарь, мастер, участка етәксеһе булып эшләгән.

1964 - 1978 йылдарҙа Салауат химия заводының өлкән инженеры, цех етәксеһе итеп үрләтелә.

1978 йылдан - өлкән инженер урынбаҫары, 1980 йылдан - "Салауатнефтеоргсинтез" етештереү берекмәһе химия заводының директоры вазифаларын башҡара.
Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 57-се Щербаков һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты итеп һайлана 

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
*Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә  ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
*БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Бочков Валентин Алексеевич

**Бочков Валентин Алексеевич** (13 ғинуар 1946 йыл) —  хеҙмәт ветераны. 1969—1987 йылдарҙа Күмертау авиация производство предприятиеһының партком секретары, директор һәм генераль директор урынбаҫары; 1987—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Күмертау ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе; 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Милләте — урыҫ

## Биографияһы
Валентин Алексеевич Бочков 1946 йылдың 13 ғинуарында Воронеж өлкәһе Хреновое ауылында тыуған.

1977 йылда Свердловскиҙағы Юғары партия мәктәбен, 1984 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1964 йылда урман техникумын тамамлағандан һуң техник-урмансы булып башлай.

1965—1968 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас, урман тәрбиәләү экспедицияһы технигы, мотоклуб инструктор-методисы, КПСС-тың Күмертау ҡала комитеты инструкторы була.

1969—1987 йылдарҙа Күмертау авиация производство предприятиеһында эшләй: партком секретары, директорҙың кадрҙар буйынса урынбаҫары, генераль директорҙың матди-финанс мәсьәләләр буйынса урынбаҫары.

1987—1988 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Күмертау ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1988—1991 йылдарҙа — КПСС-тың Күмертау ҡала комитетының беренсе секретары.

1991—2003 йылдарҙа — Күмертау ҡалаһы «Баштекс» ЯСЙ-һының генераль директоры.

Күмертау ҡалаһы 93-сө Матросов һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайланған

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104
* Бочков Валентин Алексеевич

## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы

**Аҡсурин Басир Ғәйфулла улы** (10 июнь 1945 йыл, Батыр (Фёдоровка районы), БАССР) — СССР һәм Рәсәй фәлсәфәсеһе, социологы, уҡытыусы. Социология фәндәре кандидаты (1996), философия фәндәре докторы (2004).

## Биографияһы
Басир Ғәйфулла улы Аҡсурин 1945 йылдың 10 июнендә Башҡорт АССР-ының Фёдоровка районы Батыр ауылында тыуа.

1975 йылда Ленинград ҡалаһында П. Ф. Лесгафт исемендәге физик культура институтын тамамлай. Шул уҡ йылдан алып Өфө авиация институтында эшләй башлай.

1980 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта башлай. 1986 йылдан башлап Басир Ғәйфулла улы Башҡорт дәүләт медицина университетында эшләй, бер үк ваҡытта 1992—1994 йылдарҙа Өфө механика-технология колледжында эшмәкәрлеген алып бара.

1996 йылда социология фәндәре кандидаты исемен яулай. 1997 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының социаль эштәр кафедраһында эшләй. 2004 йылда философия фәндәре докторы исемен яҡлай.

Аҡсуриндың ғилми эшмәкәрлеге валеология, сәләмәтлек социологияһы, йәмғиәттең рухи тормошо мәсьәләләренә бағышланған. Ул 60‑тан артыҡ ғилми эш авторы була.

## Ғилми хеҙмәттәре

* Социальные условия и факторы формирования валеологической культуры. Өфө, 2006
* Духовная и телесная организация человека. Өфө, 2007

## Һылтанмалар

*
Аликин Степан Иванович

**Аликин Степан Иванович** (1912 — 1973) — күренекле совет инженер-нефтсеһе.

## Биографиһы
Степан Иванович Аликин 1912 йылда хәҙерге Пермь крайындағы Ҡарағай районы Ния ауылында тыуған. 1937 йылда Урал тау институтын тамамлаған. 

* 1937-1942 йылдарҙа —«Прикамнефть». тресы тәрән быраулау контораһының өлкән инженеры, Краснокама промыслының өлкән инженеры.
* 1942-1944 йылдарҙа  —  «Кранокамскнефть» тресы, Дәүләт Молотов нефтекомбинаты конструкторлыҡ бюроһының баш инженеры, артабан директоры
* 1944-1947 йылдарҙа — «Краснокамскнефть» тресының баш инженеры.
* 1947-1950 йылдарҙа — «Молотовнефть» берекмәһенең баш инженеры.
* 1950-1956 йылдарҙа  — быраулау департаменты директоры, «Совромпетроль» Совет-Румын йәмғиәтенең  баш инженер — техник директоры (сит илдә дәүләт мөлкәте идаралығы линияһы буйынса идара итеү советы).
* 1956-1957 йылдарҙа  — Румын Республикаһының Нефть һәм газ сәнәғәте министрлығында өлкән советник.
* 1957-1964 йылдарҙа  — Һиндостанда эшләй.
* 1964-1966 йылдарҙа  — ВНИИБТ-ның Пермь филиалында баш инженер.
* 1966-1972 йылдарҙа — Польша Халыҡ Республикаһында совет белгестәре етәксеһе.

1973 йылда Мәскәүҙә вафат була. Невзоров зыяратында ерләнгән. 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

* Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1947)
* Октябрь Революцияһы ордены
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1948)
* ике  «Почет Билдәһе» ордены (1944)
* «Өлгөлө хеҙмәт өсөн»  билдәһе (1942)
* 1-се  дәрәжә Хеҙмәт ордены *([[Румыния]])*
* 4-се дәрәжә Польша яңырыуы ордены *([[Польша]]).*

## Әҙәбиәт

* 

## Һылтанмалар

* Музей Пермской нефти
Бутенко Раиса Георгиевна

**Бутенко Раиса Георгиевна** (13 сентябрь 1920 йыл — 26 март 2004 йыл) — ғалим-үҫемлектәр физиологы, күҙәнәк биологияһы белгесе; Биология фәндәре докторы (1963), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1974), ВАСХНИЛ академигы (1988, 1986 йылдан бирле ағза-корреспонденты).  хеҙмәт авторы, уларҙың күбеһе сит илдәрҙә баҫылған.

«Үҫемлектәрҙең соматик күҙәнәктәренең парасексуаль гибридизацияһы (ҡушылған) ваҡытында цитоплазманың ген детерминантының ике яҡлы мираҫ күренеше» фәнни асылышының авторы. Уның етәкселегендә Бөтә Рәсәй күҙәнәк культуралары коллекцияһы һәм үҫемлек объекттарының криобанктары булдырыла.

## Биографияһы
Раиса Георгиевна Бутенко 1920 йылдың 13 сентябрендә Смоленск губернаһының Бельское өйәҙе Кабылщина ауылында тыуған (башҡа сығанаҡтар буйынса Аҡ ҡалала).

1942 йылда ул Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай (МСХА). 1942—1944 йылдарҙа Үзбәкстан ССР-ында, Эске эштәр министрлығының дәүләт фермаһында агроном булып эшләй. 1944 йылдан ул Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. 1947 йылда Мәскәү ауыл хужалығы академияһының аспирантураһын тамамлай, 1948 йылдан биология фәндәре кандидаты. 1947 йылдан ғүмеренең аҙағына ҡәҙәр Райса Бутенко Фәндәр академияһының К. А. Тимирязев исемендәге Үҫемлек физиологияһы институтында эшләй: 1970 йылдан — туҡымалар культураһы һәм морфогенез лабораторияһы мөдире; 1986—1996 йылдарҙа — Күҙәнәк биологияһы һәм биотехнология бүлеге мөдире; 1996—2004 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр. Шул уҡ ваҡытта, 1971 йылдан Бутенко — Мәскәү университетының биология-ер (1973 йылдан — биология) факультетының үҫемлек физиологияһы кафедраһы профессоры.

Р. Г. Бутенко Беренсе Чайлахян уҡыуҙарын ойоштороу комитеты ағзаһы (1993), һәм был уҡыуҙарҙа беренсе лекция уҡый. Беренсе Чайлахян уҡыуҙарының икенсе лекцияһы авторы — профессор Антон Георгиевич Ланг

Раиса Бутенко Мәскәүҙә, Мичуринский проспектында, 12, корп. 1 йәшәй. 2004 йылдың 26 мартында Мәскәүҙә вафат була. Уны Востряковское зыяратында ерләйҙәр.

## Маҡтаулыисемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
* Октябрь Революцияһы ордены
* «Почёт Билдәһе» ордены,
* «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы.
* СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1984).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Бутенко Раиса Георгиевна // Московская энциклопедия. / Гл. ред. С. О. Шмидт. — М., 2007—2014. — Т. I. Лица Москвы: [в 6 кн.].
* Бутенко Раиса Георгиевна на сайте Архивов РАН
*
Мортазин Марат Фәхрислам улы

**Мортазин Марат Фәхрислам улы** (26 декабрь 1957 йыл) — СССР һәм Рәсәй ислам белгесе, тәржемәсе, университет уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты, РФА Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (ИМЭМО) әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре

## Биографияһы
Марат Фәхрислам улы Мортазин 1957 йылдың 26 декабрендә Ҡазанда тыуған. Ленинград дәүләт университетының «Ғәрәп филологияһы» һөнәре буйынса көнсығыш факультетын тамамлаған (1981).

Йемен һәм Ливия сит ил вәкиллектәрендә тәржемәсе булып эшләй, Хәрби университетында уҡыта (1984—1990).

1994 йылдан алып Рәсәйҙә ислам белеме системаһын булдырыуҙа әүҙем ҡатнаша. Мәскәү юғары рухи ислам колледжы ректоры (1994—1999), Мәскәү ислам университеты ректор(1999—2012), ислам белеме буйынса Советты ойоштороусыларҙың береһе һәм рәйесе (2010—2012).

2008 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты янындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһында философия фәндәре докторы, профессор А. А. Нуруллаев етәкселегендә «Соотношение религии и политики в учении ислама и практике мусульманских стран» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Уның рәсми оппоненттары — философия фәндәре докторы, профессор Ю. Г. Носков һәм философия фәндәре кандидаты Н. Х. Рәжәпов. Төп ойошмаһы — Санкт-Петербург дәүләт университеты.

## Фәнни ҡараштары һәм хеҙмәттәре
Рәсәй мосолмандары элитаһын формалаштырыу өсөн әүҙем сығыш яһай.

Монографиялар һәм уҡыу әсбаптары авторы: «Исламоведение» (2008), «Корановедение» (2011), «Введение в коранические науки» (2006), «Основы тафсира» (2010), «Основы исламской культуры. 4—5 классы», «Учебное пособие по речевой практике арабского языка. Лингафонный курс».

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Дуҫлыҡ ордены» (2006) Рәсәйҙең рухи үҫешенә ҙур өлөш индергән өсөн.

## Иҫкәрмәләр
Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы

**Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы** (5 сентябрь 1954 йыл, БАССР‑ҙың Матрай районы (хәҙер Йылайыр районы), Һабыр ауылы — 3 ғинуар 2005 йыл, Өфө), физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының Халыҡ мәғарифы отличнигы (2000); Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2005); Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты(2010).

## Биографияһы
Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы 1954 йылдың 5 сентябрендә БАССР-ҙың Матрай районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Һабыр ауылында тыуа. Һабыр урта мәктәбен тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университенының физика-математика факулттына уҡырға инә. Студент йылдарында уҡ фән менән ҡыҙыҡһына башлай. 1976 йылда был уҡыу йортон тамамлағандан һуң, университетта эшкә ҡалдырыла һәм ғилми эшмәкәрлеген дауам итә. 1994 — 95 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалында Тәбиғи фәндәр факультеты деканы.

## Ғилми эшмәкәрлеге
Әбсәләмовтың фәндәге эҙләнеүҙәре тау тоҡомдарында магнит үҙенсәлектәре формаштырыу моделдәрен әҙерләү менән бәйле. Әбсәләмов беренселәрҙән булып юғары баҫым аҫтында шыуҙырыу тәьҫиренең минералдарҙың магнетизмына йоғонтоһон өйрәнә. Ул уйлап тапҡан барий ферриты нигеҙендәге даими изотроп магниттарҙы эшләү технологияһы Октябрск ҡалаһындағы «Магнит» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә производствоға индерелә. Әбсәләмов 60‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. 2004 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында «Влияние разрушения горных пород при повышенном давлении на их магнитные свойства» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай

Науки о Земле (геодезические, геофизические, геологические и географические науки) — Геологические науки — Петрография — Состав и свойства горных пород — Электрические и магнитные свойства — Магнитные свойства
Геофизика, геофизические методы поисков полезных ископаемых

## Ғилми хеҙмәттәре
* Магнитные свойства горных пород при высоких термодинамических параметрах. Саратов, 1988 (авторҙаш);

* Магнетизм горных пород при высоких термодинамических параметрах. Уфа, 1997 (авторҙаш).

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының Халыҡ мәғарифы отличнигы (2000);

* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2005);

* Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты(2010).

## Иҫкәрмәләр
1. http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly

2. http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly

3. http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly

4. https://search.rsl.ru/ru/record/01002665009

## Һылтанмалар
*
Борисов Константин Алексеевич

**Борисов Константин Алексеевич** (10 июнь 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, 1992 — 2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.  Милләте — урыҫ 

## Биографияһы
Константин Алексеевич Борисов1945 йылдың 10 июнендә Иваново  ҡалаһында тыуған.

1966 йылда Иваново энергетика институтын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1961 йылда "Красная Талка" фабрикаһында эшсе булып башлаған.

1971 - 1974 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Армияла хеҙмәт итеп  ҡайтҡас, Өфө ТЭЦ-2 предприятиеһында өлкән инженер булып эшләгән.

Артабан КПСС-тың Өфө ҡала комитетында инструктор, Октябрь район комитетында секретар, икенсе секретарь. Октябрь район Советы башҡарма комитеты рәйесе булған.

1990-1992 йылдарҙа – халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.

1992 йылдан - Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе вазифаһында эшләй.
2001 йылдан – Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтының генераль директоры урынбаҫары (ИПТЭР, Өфө ҡалаһы)
Өфө ҡалаһының 51-се Яңы Александровка һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы  депутаты итеп һайлана 

## Ғаиләһе
Өйләнгән, ғаиләһендә бер  ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.

## Ҡарағыҙ
БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104
*Борисов Константин Алексеевич 
## Һылтанмалар
*  12 созыв (БАССР)
Пьер Гаво

**Пьер Гаво** (; 1761 йылдың 9 октябре — 1825 йылдың 5 феврале) — француз  опера теноры һәм композиторы.

## Биографияһы
Гаво Безьела тыуған һәм унда ете йәшенән собор хорында йырлай башлаған. Дин әһеле булырға ҙур теләк менән, ул композиция дәрестәрен дә алған. Ул Бордолағы Сен-Серен базиликаһында беренсе тенор була, *Франц Бектан* һабаҡтар ала, һуңғараҡ музыкаль карьера яһарға булып, Брнолағы Ҙур театрҙа дирижер булып урынлаша һәм шулай уҡ йырлауын дауам итә.

Монпельела бер ни тиклем ваҡыт эшләгәндән һуң, ул Парижға күсенә, ә 1789 йылдың 26 ғинуарында *Джакомо Триттондың* «Le Avventure Amorose» спектаклендә ҡатнаша.

Һуңғараҡ ул Паизиеллоның «Инфанте Самора» ("L' Infante de Zamora") кеүек операларҙа труппа менән сығыш яһай, ә 1791 йылдың 18 июлендә Керубиниҙың«Лодойска» («Lodoïska») операһы премьераһында Флореска партияһын башҡара. Ул цензура тарафынан патриотик түгел тигән һылтау менән рөхсәт итмәү "Яҡшы кешеләр клубы"на ла (Le club des bonnes gens) йәлеп ителгән булған.

Ул революцион осорҙа актив була, 1795 йылдың 19 ғинуарында уның Жан-Мари и Суригьер де Сен-Марк һүҙҙәренә яҙылған билдәле антиякобин (якобинсылыҡҡа  ҡаршы) «Le Réveil du peuple» йыры беренсе тапҡыр башҡарыла. 1796 йылдың 8 ғинуарында, йыр тыйылыуға ҡарамаҫтан, ул «s Les visitandines» операһына индерелгән 

Гавоның «L'amour filial» (1792) тигән беренсе операһы уҡ Парижда уңыш ҡаҙана һәм бөтә Европала: Брюссельда, Кельн һәм Роттердамда 1795 йылда, Бернда һәм  Мәскәүҙә1809 йылда, Берлинда һәм Гамбургта (немец теленә тәржемәлә) 1796 йылда башҡарыла. 

## Артабанғы яҙмышы
Гаво,  Фейдо театры труппаһы Фавар театры труппаһы менән 1801 йылда ҡушылғанда уҡ тауышын юғалта башлаған булһа ла, 1812 йылға тиклем йырлауын дауам итә, ул бары тик икенсе дәрәжә ролдәрҙе генә башҡара. 1819 йылда ул Париж ситендәге Шарантон приютына инә һәм шунда үлеп ҡала. Уның ҡатыны *Эмили Гаводан* (шулай уҡ йырсы) 1840 йылда вафат була.

## Әҙәбиәт

* Пьер Гаво // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд., т. 2— М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* François-Joseph Fétis|Fétis, François-Joseph (1862). *Biographie universelle des musiciens et bibliographie générale de la musique*, 2nd edition, vol. 3, pp. &nbsp;428-429. Paris: Didot.
* Letailleur, Paulette (1992). "Gaveaux [Gavaux, Gaveau], Pierre" in Sadie 1992, vol. 2, pp. &nbsp;362-363.
* Sadie, Stanley, editor (1992). *The New Grove Dictionary of Opera* (4 volumes). London: Macmillan.ISBN 978-1-56159-228-9.
* Some if the information in this article was translated from Wikipedia français
Морозова Феодосия Прокофьевна

**Феодосия Прокофьевна (Прокопьевна) Морозова** (ҡыҙ сағында **Соковнина**, диндәге исеме **Феодора**;  — , Боровск)  — юғары дәрәжәле баяр ҡатыны, иҫке йола, протопоп Аввакум тарафдары. "Боронғо дин"гә тоғролоғо өсөн батша менән конфликт арҡаһында ҡулға алына, исеменән мәхрүм ителә,  баҙға ташлап ҡуйыла, батша Алексей Михайлович бойороғо буйынса асыҡтырып үлтерелә.

Иҫке обрядсылар тарафынан кеүек изге ололана.

## Биографияһы

Окольничий *Прокофий Фёдорович Соковнин* ҡыҙы. Моғайын, батшабикәне оҙатып йөрөүсе һарай хеҙмәтселәре һанына кергәндер. 17 йәшендә Романовтар ғаиләһенә туған  тейеш Глеб Иванович Морозовҡа кейәүгә сыға. Глеб Ивановичтың ағаһы, Борис Иванович Морозов, бик ҙур байлыҡ хужаһы, 1662 йылда балаһыҙ килеш үлеп, мираҫы Глеб Морозовҡа ҡала (альтернатив версия бар). Бер аҙҙан Глеб Иванович та үлеп китә һәм ағаларының икеһенең дә байлығы номиналь рәүештә Глеб  һәм Феодосия Морозовтарҙың кесе йәштәге улы Иван Глебовичҡа тапшырыла.

Асылда иһә улының мираҫы менән баяр Морозов етәкселек итә.

## "Иҫке йолалыҡ"ҡа тоғролоғо
Морозова патриарх Никон реформаларына ҡаршы булған, иҫке обрядсылар тарафдары — протопоп Аввакум менән тығыҙ аралашҡан. Феодосия Морозова хәйриәселек менән шөғөлләнгән. Утыҙ йәшендә генә тол ҡалғас, ул тәбиғәтенә ҡаршы торор өсөн власяница кейеп йөрөй.

Сиркәү реформаларына бөтә яҡлап ярҙам итеүсе батша Алексей Михайлович уның туғандары һәм әйләнә-тирәһе аша ҡатынға йоғонто яһарға тырыша, шулай уҡ поместьеларын уның ҡулынан тартып ала һәм кире ҡайтара. Феодосия Морозова «яңы обряд сиркәүе»ндә ҡатнашҡан. Ләкин 1670 йылдың декабрь аҙағында Феодора исеме алып, йәшерен рәүештә монахлыҡ ҡабул иткәс, сиркәү һәм донъяуи сараларҙан ситләшә башлай.

1671 йылдың 22 ғинуарында (1 февраль) ул батша Алексей Михайлович һәм Наталья Нарышкинаның туйында ҡатнашыуҙан баш тарта. Уны сиркәү реформаһын ҡабул итергә өгөтләп килгән батша кешеләренә Морозова ҡырҡа баш тартып яуап бирә.

Сиркәү реформаһына бөтә яҡлап ярҙам итеүсе батша Алексей Михайлович Морозованың һәм уның һеңлеһе, кенәзәбикә Урусованы Боровск ҡала төрмәһенә оҙаттыра, ә уларҙың "иҫке йолалы" 14 хеҙмәтсеһе 1675 йылдың июнь аҙағында яндырып үлтерелә. Евдокия Урусова 1675 йылдың 11 (21) сентябрендә астан хәлһеҙләнеп үлгән. Феодосия Морозова шулай уҡ 1675 йылдың 12 ноябрендә астан үлә, вафаты алдынан, төрмә һаҡсыһынан күлдәген йыуҙыртып ала 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

** Повесть о Боярыне Морозовой (XVII век)
** О картине Василия Сурикова «Боярыня Морозова»
** *Осипов В. И.* Настанет пора — и воздвигнут ей памятник вместо дыбы
** История создания картины «Боярыня Морозова»
** На сайте старообрядцев Старовер 
**
Лисовский Александр Николаевич

** Лисовский Александр Николаевич ** (21 ғинуар 1858 йыл — 1920 йыл) — фольклорсыһы, педагог, Өфө уҡытыусылар институтының беренсе директоры (1909—1917).

## Биографияһы
Александр Николаевич Лисовский 1858 йылдың 21 ғинуарында Полтавщинала дворяндар ғәиләһендә тыуған.
1878—1881 йылдарҙа И. И. Мечников исемендәге Одесса милли университетында (Новороссийск Император университетында) белем ала. Гимназиялар 8ём прогимназиялар өсөн боронғо тел белгесе һөнәренә эйә була.

1881 йылдың 21 авгусынан алып Өфө гимназияһында латынь телен уҡыта һәм класс тәрбиәсеһе (остаз) була. Иң яҡшы уҡытыусы абруйына өлгәшеп, 1886 йылда 8 класс чины — коллеж асессоры дәрәжәһе ала. 1887 йылдан — 7 класс чины (надворный советник) бирелә.
1892 йылдан — 6 класс чинына (коллежский советник) чинына, 1894 йылдан 5 класс чинына (статский советник) өлгәшә.
1898 йылда Өфө Мариин ҡыҙҙар гимназияһының педагогик советының рәйесе итеп тәғәйенләнә.
1909 йылдың 1 июленән 1917 йылға тиклем яңы асылған Өфө уҡытыусылар институтына (буласаҡ Башҡорт дәүләт университеты) директоры вазифаһына тәғәйенләнә.

Александр Николаевич Лисовскийға барлыҡ ойоштороу эштәрен башҡарырға тура килә:уҡыу-уҡытыу процестарын, факультатив предметтарҙы асыҡлау, китапхана булдырыу, уҡыу әсбаптарын табыу, институт бинаһын төҙөү, Халыҡ мәғәрифы министрлығында студенттарға стипендия юллау һәм башҡалар.
Бигерәк тә институтта һүрәт эшләү кабинетын булдырыуға ныҡ иғтибар бүлә.
Шәхси өлгөһө менән уҡыусыларына дини һәм әхләки тәрбиәсе-остаз булып дан ала.

1917 йылда директор вазифаһына Я. С. Яворский тәғәйенләнә. А. Н. Лисовский педагогика буйынса уҡытыуға күсә. 1917 йылғы революцияға институт етәкселеге иғтибар бирмәй, үҙ бурыстарын үтәүен дауам итә.

А. Н. Лисовский 1920 йылда вафат була.

## Уҡыусылары
* Михайлов М. Л., Бук Н. К.,Кларк П. И., (народоволецтар)
* Шоуэр М. М., Газендуш К. К.(марксистар)
* М. В. Нестеров (рәссәм),
* Тереғолов А. Б. (табиб),
* Заварицкий А. Н. (геолог)

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены (1887)
* 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены (1893)
* 2-се дәрәжә Изге Станислав ордены (1896)
* 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (1902)
* 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (1906)
* «В память царствования императора Александра III» көмөш миҙалы (1897)

## Сығанаҡтар
* Ю. В. Ергин У истоков университетского образования. Очерки об истории Башкирского государственно университета. Уфа. 2004.
* Ю. В. Ергин «Лисовский Александр Николаевич 1858—1920» сер. Деятели народного образования. Научное издание. Уфа, 2008.
Спартак

**Спартак** (, греч. Σπάρτακος; беҙҙең эраға тиклем 71 йылдың апрелендә Силари йылғаһында һәләк була, Апулия) — беҙҙең эраға тиклем 73-71 йылдарҙа Италияла ҡолдарһәм гладиаторҙар ихтилалы етәксеһе. Фракиялы, аҙағына тиклем асыҡ булмаған шарттарҙа ҡол, һуңынан гладиатор була. Беҙҙең эраға тиклем 73-сө йылда 70 арҡаҙашы менән Капуелағы гладиаторҙар мәктәбенән ҡаса. Векзувийҙа йәшеренеп, үҙенә ҡаршы ебәрелгән отрядты ҡыйрата. Һуңынан ҡолдарҙан һәм Италия ярлыларынан көслө һәм сағыштырмаса тәртипле армия ойоштороп, римлеләрҙе бер нисә тапҡыр еңә. Беҙҙең эраға тиклем 72-се йылда ике консулды ҡыйрата, уның армияһынә, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 70 меңгә тиклем хатта 120 меңгә тиклем үҫә. Һуғыштар менән Спартак Италияның төньяҡ сигенә тиклем етә, күрәһең, Альпты аша сығырға ниәтләгән әммә һуңынан кирегә борола.

Рим сенатының һуғышта командующийы итеп Марк Красс Лицинийҙы тәғәйенләй. Улар хөкүмәт армияһының хәрби һәләтен күтәрә. Спартак Бруттийға сигенә, унан Сицилияға сығырға ниәтләй, әммә Мессин боғаҙынан үтә алмай. Красс уны Италиянан соҡор һәм нығытмалар менән айыра; ихтилалсылар уны үтеп сығып, тағы бер еңеү яулай. Ниһайәт, беҙҙең эраға тиклем 71 йылдың апрелендә, ресурстар сарыф ителеп бөткәс, ә Италияғатағы ике Рим армияһы килгәс, Спартак Силар йылғаһында һуңғы алышҡа сыға. Ул һуғышта һәләк була, баш күтәреүселәр ҡырыла.

XIX быуатта Спартак бик популяр шәхесе була: ихтилал юлбашсыһы бер нисә билдәле китаптың, нәфис фильмдарҙың һәм башҡа сәнғәт әҫәрҙәренең төп геройы булып тора. Карл Маркс Спартакка юғары баһа бирә, һуңынан был баһа марксистик тарих фәнендә таралыу ала. Спартак коммунистик хәрәкәт символына әйләнә. Күп кенә тикшеренеүселәр ихтилалдың ҡоллоҡҡа ҡаршы көрәш менән дә, беҙҙең эраға тиклем I быуатта Римда киң таралған Граждандар һуғышы менән дә бәйләнешен билдәләй.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар һәм әҙәбиәт

### Сығанаҡтар
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 

### Әҙәбиәт
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 

## Һылтанмалар

* Спартак-гладиатор.
* Спартак — гладиатор, бросивший вызов Риму .
Барановский Владимир Степанович

**Владимир Степанович Барановский** ( — ) — Рәсәй империяһы уйлап табыусыһы һәм беренсе тиҙ артиллерия системаһы дизайнеры.

## Биография
Владимир Степанович Барановский Хельсинкиҙа тыуған. Рәсәй инженеры һәм уйлап табыусыһы Степан Иванович Барановскийҙың улы (1817 — 1890) .

1867 йылдан Санкт-Петербургтағы Нобель заводында, Гатлиндың картечь тубын атыуҙы камиллаштырыу өсөн эшләй.

1877 йылда ике туғаны Петр Викторович Барановский менән берлектә, ул Санкт-Петербургта артиллерия торбалары (приборҙар) һәм картридж корпустары етештереү заводын (һуңыраҡ П В.Барановский механика заводы) ойоштора, хәҙерге ваҡытта -" Компрессор "акцияһы).

1872—1875 йылдар араһында унитар картридж менән 63,5 мм (2½ дюйм) тиҙ утлы ҡорамал яһай. Барановскийҙың ялан мылтығы 1877—1878 йылдарҙағы Рәсәй-Төркиә һуғышы ваҡытында (2 мылтыҡ), ә десант пушкаһы Ихетуан күтәрелешен баҫтырыу ваҡытында һәм 1904—1905 йылдарҙағы Рәсәй-Япон һуғышында ҡулланылған. Барановский пушкаларында беренсе тапҡыр поршенлы биктәүес, предохранитель, унитар патрон, заряд тоҡаныуының һуҡма ысулы, лафет, оптик (телескопик) тоҫҡауыс һ.б. камиллаштырыуҙар ҡулланыла.

Барановский шулай уҡ унитар патрондарҙы йыйыу өсөн машина яһай, ул киң тарала, уның уйлап табыуҙары технологияның башҡа өлкәләрендә билдәле (алтын шахталарында эшләү өсөн дренаж машинаһы, гидро-контроль панель һ.б.)).

Атаһы С. И. Барановский һыу аҫты кәмәһен төҙөй.

Владимир Степанович Барановский Санкт-Петербург янындағы артиллерия полигонында, һуғыштан ҡайтҡан тиҙ атыусы пушкалар яңы унитар патрондарҙы һынағанда үлә. Куликово ауылында ерләнә .

## Барановскийҙың тиҙ атыусы пушкаһы

2,5 дюймлы (63,5 мм) тиҙ атыусы пушка амфибия операциялары өсөн эшләнгән. Ҡорал Рәсәй флоты хеҙмәтендә ҡулланыла. 1877 йылда шулай уҡ ялан һәм тау тиҙ атыусы пушкалар ҙа ҡоралланыуға алына.

Тиҙ атыусы пушкаларҙа Барановский бер төрлө (унитар) патрон ҡуллана. Атылғандан һуң гильза ташлаусы ярҙамында ҡоралдан сығып китә, ә яңы патрон беренсе тапҡыр ҡулланылған поршень йоҙағы менән үҙ-үҙен сығара торған пружина ударнигы менән бикләнә. Барановский болт ныҡ ябылмағанда атыуҙы булдырмай торған ҡурҡынысһыҙ яйланма индерә. Шулай уҡ атыу ваҡытында ҡоралдың откатын булдырмай торған һығылмалы лафет ҡулланыла.

Пушкала шулай уҡ вертикаль һәм горизонталь йүнәлештәрҙә көбәкте күсереү өсөн винт һәм эре тешле тапшырғыс, тоҫҡама һәм мушканы алмаштырыусы оптик (телескопик) прицел менән икенсе яҡ механизмы бар

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

* Календарь воина на род. 1986 год / Составитель А. П. Шерстнев, редактор А. В. Врублевский. — М.: Воениздат, 1985. — С. 265—267. — 366 с. — 100 000 экз.
* Военный энциклопедический словарь / Председатель Гл. ред. комиссии Н. В. Огарков. — М.: Воениздат, 1983. — 863 с. — 300 000 экз.
* Малая советская энциклопедия. Т. 1. А — Буковина / Редколл.: Б. А. Введенский (гл. ред.) и др. — 3-е изд. — М.: БСЭ. — Т. 1. — 250 000 экз.

## Һылтанмалар
* Биография на сайте ХРОНОС.