Күпбыуын

n үҙгәреүсәнле **күпбыуын** (йәки   – күп +  – исем **полино́м**) — ул бербыуындар суммаһы, йәки, \sum_I c_I x_1^{i_1}x_2^{i_2}\cdots x_n^{i_n} күренешендәге сикле формаль сумма, 
: бында
:* I=(i_1,i_2,\dots,i_n) — **мультииндекс** тип аталыусы бөтөн тиҫкәре булмаған һандар йыйылмаһы, 
:* c_I — **күпбыуындың коэффициенты** тип аталыусы, тик мультииндекс *I*-гә генә бәйле һан.

Айырым осраҡта, бер үҙгәреүсәнле күпбыуын ул : c_0 + c_1x^1 + \dots + c_mx^m күренешендәге сикле формаль сумма, бында
:* c_i — коэффициенттар,
:* x — үҙгәреүсән.

Күпбыуын төшөнсәһе ярҙамында алгебраик тигеҙләмә һәм алгебраик функция төшөнсәләре индерелә.

## Өйрәнеү һәм ҡулланыу

Полиномиаль тигеҙләмәләрҙе һәм уларҙың сығарылышын өйрәнеү «классик алгебраның» төп объектын тәшкил итә тип әйтеп була.
Математикала бик күп үҙгәртеп ҡороуҙар күпбыуындарҙы өйрәнеү менән бәйле: нуль һанын , тиҫкәре һандарҙы, ә аҙаҡ комплекслы һандарҙы индереү, шулай уҡ математиканың айырым бүлеге булараҡ группалар теорияһының барлыҡҡа килеүе һәм анализда махсус функциялар класының бүленеп сығыуы. 
Функцияларҙың ҡатмарлыраҡ кластары менән сағыштырғанда, күпбыуындар менән бәйле иҫәпләүҙәр техник яҡтан бик ябай. Күпбыуындар күмәклеге евклид киңлегенең компактлы аҫкүмәклегендә өҙлөкһөҙ функциялар киңлегендә тығыҙ (см. Вейерштрастың аппроксимацион теоремаһы). Ошо факттар математик анализда рәттәргәтарҡатыу методтарының һәм полиномиаль интерполяцияның үҫешенә булышлыҡ итте.
Күпбыуындар шулай уҡ,объекты булып күпбыуындар системаһының сығарылышы тип билдәләнгән күмәклектәр торған алгебраик геометрияла төп ролде уйнайҙар.
Күпбыуындарҙы ҡабатлағанда коэффициенттар үҙгәреүенең үҙенә бер төрлө үҙсәнлектәре алгебраик геометрияла, алгебрала, төйөндәр теорияһында һәм математиканың башҡа бүлектәрендә төрлө объекттарҙың үҙсәнлектәрен кодлау йәки күпбыуындар аша күрһәтеү өсөн ҡулланыла.

## Бәйле билдәләмәләр
* c x_1^{i_1}x_2^{i_2}\cdots x_n^{i_n} күренешендәге күпбыуын **[[бербыуын]]** йәки '  I=(i_1,\dots,\,i_n) мультииндексының **мономы'' тип атала.
* <math>I=(0,\dots,\,0)</math> мультииндексына ярашлы бербыуын **ирекле быуын** тип атала.
*  (Нуль булмаған) <math>c_I x_1^{i_1}x_2^{i_2}\cdots x_n^{i_n}</math> бербыуынының **тулы дәрәжәһе** тип <math>|I|=i_1+i_2+\dots+i_n</math> бөтөн һаны атала.
* <math>c_I</math> коэффициенттары нуль булмаған ''I'' мультииндекстар күмәклеге **күпбыуын вәкиле** тип, ә уның [[ҡабарынҡы тышлығы]] — **Ньютон күпҡыры** тип атала.
* **Күпбыуындың дәрәжәһе** тип уның бербыуындарының иң ҙур дәрәжәһе атала. Тождестволы нулдең дәрәжәһе <math>-\infty</math> ҡиммәте менән тулыландырылып билдәләнә..
*Ике мономдың суммаһы булған күпбыуын **икебыуын** йәки **бином** тип атала.
* Өс мономдың суммаһы булған күпбыуын **өсбыуын** тип атала. Күпбыуындың коэффициенттары ғәҙәттә билдәле бер [[коммутативность|коммутатив]] [[Кольцо (алгебра)|балдаҡтан]] <math>R</math> алына (йышыраҡ [[поле (алгебра)|өлкәләрҙән]], мәҫәлән, [[вещественное число|ысын һандар]] йәки [[комплексное число|комплекслы һандар]] өлкәһенән). Был осраҡта ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәренә ҡарата күпбыуындар <math>R[x_1,x_2,\dots,x_n].</math> тип тамғаланған [[Кольцо (алгебра)|балдаҡ]] (улай ғына түгел, нуль бүлеүселәреһеҙ ассоциатив-коммутатив  <math>R</math> [[Алгебра над кольцом|балдаҡ өҫтөндә алгебра]]) төҙөйҙәр.
  
=== Полиномиаль функциялар ===
<math>A</math> - <math>R</math> балдағы өҫтөндә алгебра булһын, ти.
Ирекле <math>p(x)\in R[x_1,x_2,\dots,x_n]</math> күпбыуыны : <math>p_R:A\to A</math> полиномиаль функцияны билдәләй.
Йышыраҡ  <math>A=R</math> осрағын ҡарайҙар.
<math>R</math> - [[Вещественное число|ысын һандар]] йәки [[Комплексное число|комплекслы һандар]] өлкәһе (шулай уҡ сикһеҙ күп элементы булған теләһә ниндәй башҡа өлкә) булған осраҡта, <math>f_p:R^n\to R</math> функцияһы тулыһынса p күпбыуынын билдәләй.
Әммә дөйөм осраҡта был дөрөҫ түгел, мәҫәлән: <math>\Z_2[x]</math>-тан <math>p_1(x)\equiv x</math> һәм <math>p_2(x)\equiv x^2</math> күпбыуындары тождестволы тигеҙ функцияларҙы билдәләй <math>\Z_2\to\Z_2</math>.

== Күпбыуын төрҙәре ==
* Бер үҙгәреүсәнле күпбыуындың өлкән коэффициенты 1-гә тигеҙ булһа, ул **унитар**, **нормалаштырылған** йәки  тип атала.
* Бөтә быуындары ла бер үк тулы дәрәжәлә булған күпбыуын **бер төрҙәге** күпбыуын тип атала.
** Мәҫәлән, <math>x^2+xy+y^2</math> — ике үҙгәреүсәнле бер төр күпбыуын, ә <math>x^2+y+1</math> бер төр булмай.
* Әгәр күпбыуынды коэффициенттары бирелгән өлкәнән булған түбәнерәк дәрәжәләге күпбыуындарҙың ҡабатландығы рәүешендә күрһәтеп булһа, ул **килтерелмәле** (бирелгән өлкәлә) тип атала, кире осраҡта — **килтерелмәле түгел**.

== Үҙсәнлектәре ==
* Ирекле [[область целостности|бөтөнлөк өлкәһе]] өҫтөнән күпбыуындар балдағы үҙе бөтөнлөк өлкәһе булып тора.
* Теләһә ниндәй [[факториальное кольцо|факториаль балдаҡ]] өҫтөнән теләһә ниндәй сикле һандағы үҙгәреүсәнле күпбыуындар балдағы үҙе факториаль була.
* Өлкә өҫтөндә бер үҙгәреүсәнле күпбыуындар балдағы [[кольцо главных идеалов|төп идеалдар балдағы]] була, йәғни уның теләһә ҡайһы [[Идеал (алгебра)|идеалы]] бер элемент тарафынан тыуҙырылырға мөмкин.
** Улай ғына түгел, өлкә өҫтөндә бер үҙгәреүсәнле күпбыуындар балдағы [[евклидово кольцо|евклид балдағы]] була.

=== Бүленеүсәнлек ===
Күпбыуындар балдағында килтерелмәгән күпбыуындар [[целое число|бөтөн һандар]] балдағында [[простое число|ябай һандар]] тотҡан ролгә оҡшаш роль уйнайҙар. Мәҫәлән, ошо теорема дөрөҫ: Әгәр <math>pq</math> ҡабатландығы <math>\lambda</math> килтерелмәгән күпбыуынға бүленһә,ул саҡта p йәки q  <math>\lambda</math>-ға бүленә.
Дәрәжәһе нулдән юғары булған һәр күпбыуын бирелгән өлкәлә килтерелмәгән күпбыуындар ҡабатландығына бер генә ысул менән тарҡатыла (нуленсе дәрәжә ҡабатлашыусыларға тиклем аныҡлыҡ менән).
Мәҫәлән, рациональ һандар өлкәһендә килтерелмәгән <math>x^4-2</math> күпбыуыны, ысын һандар өлкәһендә өс ҡабатлашыусыға һәм комплекслы һандар өлкәһендә дүрт ҡабатлашыусыға тарҡала.
Ғөмүмән алғанда, бер үҙгәреүсәнле һәр күпбыуын <math>x</math> ысын һандар өлкәһендә беренсе һәм икенсе дәрәжә ҡабатлашыусыларға, комплекслы һандар өлкәһендә беренсе дәрәжә ҡабатлашыусыларға тарҡала ([[алгебраның төп теоремаһы]]).

Ике һәм күберәк һандағы үҙгәреүсәндәр өсөн был раҫлау дөрөҫ түгел. Теләһә ниндәй өлкә өҫтөндә ирекле <math>n>2</math> өсөн, был өлкәне теләһә нисек киңәйткәндә лә килтерелмәгән <math>n</math> үҙгәреүсәнле күпбыуындар була. Бындай күпбыуындар абсолют килтерелмәгән күпбыуын тип аталалар.

== Төрҙәре һәм дөйөмләштереү ==
* Билдәләмәлә тиҫкәре дәрәжәләрҙең дә булыуын фараз иткәндә, килеп сыҡҡан объект **Лоран күпбыуыны''' тип атала(ҡара. Лоран рәте).
* Квазикүпбыуын
* Тригонометрик күпбыуын

## Шулай уҡ ҡарағыҙ

* Грёбнер базисы
* Позином
* Сплайн
* Гаусс — Лукас теоремаһы

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
*