open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пийрисар

**Пийрисар** шулай уҡ **Пийриссаар** йәки **Пийрисаар** (; шулай уҡ **Желачек**, **Межа**, **Порка**; Porka) — сөс һыулы Чуд күлендәге иң ҙур утрау һәм Псков-Чуд бассейнында Колпинанан һуң ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләй. Эстонияға ҡарай, өйәҙҙәргә административ йәһәттән Пийриссаар олоҫо составындағы Тартумаа өйәҙенә буйһона.

## Географияһы

Пийрисар — Чуд күлендәге 22 утрауҙың береһе, уның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны 7,76 кв. км. Эмайыги йылғаһы (күлгә ҡойған иң ҙур йылға) тамағынан 15 км алыҫлыҡта ята. Көнбайыш ярҙан Пароход каналы айыра. Утрауҙан эстон ярына тиклем яҡынса 2,5 км, Рәсәй ярына тиклем яҡынса 5,5 км бик тәпәш үтрау, күл өҫтөнән уртаса бейеклеге 1-2 метр. Утрауҙың көнсығыш өлөшө 4,2 метрға тиклем күтәрелә. Унда Пийри, Тоони һәм Сааре (Желачек) ауылдары урынлашҡан. Утрауҙың ҡалған өлөшө бик түбән кимәлдә һәм ныҡ һаҙлыҡлы, шуға күрә төньяҡ-көнбайыш яры йыш ҡына һыу баҫыуҙан яфа сигә. Төп проблемаһы — һай Чуд күлендәге кеүек үк, фарватерҙыңсуднолар йөрөй торған каналына, айырыуса йөк һәм пассажир суднолары туҡтай торған пристаненә ләм ултырыуы. Эстонияға Лааксааре тип аталған урындан «Койдула» паромы менән 40 минут дауамында барып етергә була.

## Тарихы һәм халҡы
Төньяҡ һуғышы (1700—1721) осоронда урыҫ старообрядсылары утрауға килеп төпләнә, шулай итеп улар патриарх Никондың реформаларынан ҡотолорға һәм регуляр армияға эләкмәҫкә тырыша. Хәҙерге заманда утрауҙа күпселеге урыҫтар һәм әлегә тиклем шул динде тотоусылар. Утрауҙа Апостолдар Петр һәм Павел (1927—1933) сиркәүе буш тора. Утрауҙа төп тел — урыҫ теле, рәсми тел — эстон теле.

1944 йылдың февралендә немецтарҙың люфтваффе хәрби-һауа көстәре утрауға ҙур зыян килтерә..

1920 йылда халыҡ һаны 700 кеше булһа, 2010 йылда 73 кеше генә. Причудьелаэлек-электән эшһеҙлек кимәленең юғары була, шуға ла 1970 һәм 1980 йылдарҙа йәштәр интенсив рәүештә ситкә ағыла (башлыса Ленинград, Тарту һәм Таллинға).

## Тораҡ пункттары
Утрауҙа өс ауыл урынлашҡан: Пийри (Piiri), Саар (Saare) һәм Тоони (Tooni), улар Пийриссаар олоҫона берләшкән.

## Иҡтисады
Бында йәшәүселәр, нигеҙҙә, балыҡ тотоу һәм ауыл хужалығы эштәре менән мәшғүл. Утрауҙа картуф, һуған, ҡыяр, помидор һәм башҡа йәшелсәләр үҫтерелә. Главной культурой острова Пийрисарала борондан һуған үҫтереүгә өҫтөнлөк бирелә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Фотоһүрәттәр утрауҙары
* Пийриссаар улусы рәсми сайты 
* Pilt Eesti Maa-ameti kaardiserverist — остров на электронной карте Эстонского Земельного департамента (эсте.) (недоступная ссылка — история).
* Независимый сайт острова (эсте.) (недоступная ссылка). Көндө-төнгә Унбиш сентябрь 2009 йыл.
* Вертолет менән аэропанорама утрауҙары — 360°
* Яңылыҡтар — Эстонияның Тарту чуд күл уртаһында утрау менән берләшергә теләп староверҙар Рус
Сәйетғәлиев Иҙрис Мөҙәрис улы

**Сәйетғәлиев Иҙрис Мөҙәрис улы** (16 апрель 1961 йыл) — журналист. 1984 йылдан «Ҡыҙыл таң» республика гәзите хәбәрсеһе, бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2007), Рәсәй һәм республика кимәлендәге ижади конкурс һәм бәйгеләр еңеүсеһе. 

## Биографияһы
Иҙрис Мөҙәрис улы Сәйетғәлиев 1961 йылдың 16 апрелендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Иштирәк ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылында һигеҙ йыллыҡ, ауыл Советы үҙәге булған күрше Ҡарабашта урта мәктәп тамамлай.

## Китаптары
* Иштерәк варислары 
* Михайловка:сердцу милая сторана 
* Бишкураево: корни родства (2011).
* Сабантуй – праздник всенародный 

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2007). 
* Ике тапҡыр «Ҡыҙыл таң» гәзите лауреаты.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Ҡыҙыл таң» гәзите, рәсми сайт 
* Им гордятся земляки-илишевцы (К 55-летию журналиста Идриса Саитгалеева). ИА Башинформ, 16 апреля 2016 года
Нәҙершин Альберт Сәхәби улы

**Нәҙершин Альберт Сәхәби улы** (7 май 1951 йыл) – тау инженер-электригы, техник фәндәр докторы, профессор, 
Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының яғыулыҡ-энергетик комплексының почётлы хеҙмәткәре, фән һәм техника өлкәһендә Башҡортостан Республикаһыны Дәүләт премияһы лауреаты

## Биографияһы
Татар АССР-ының Яңы Письмянка ауылында 1951 йылдың 7 майында тыуған.
Өфө нефть институтын (Өфө дәүләт нефть техник университеты)н тамамлай. Тау инженер-электригы.

1973 - 1981 — Урал-Себер магистраль нефть үткәргесе идаралығының инженеры, өлкән инженеры, начальник лаборатория начальнигы (ЦПЛАТ) 

1981 - 1985 — Өфө ҡалаһы Киров районы сәнәғәт-транспорт бүлеге инструкторы.

1985 - 1992 — Өфө ҡалаһы Киров районы торлаҡ йүнәтеү-эксплуатация етештереү тресы идарасыһы.

1992 - 1997 — Өфө ҡалаһы хакимиәтенең торлаҡ хужалығы һәм инженер тәьмин итеү идаралығы начальнигы. 

1997 — "Газ-Сервис" ААЙ-е филиалы "Өфөгаз"ы директоры.

2002 — техник фәндәр докторы дәрәжәһен яҡлау диссертацияһы "Обеспечение работоспособности и безопасности трубопроводных систем газоснабжения" темаһына бағышланған.

2006 йылдан ИПТЭР бүлеге мөдире.

Өфө дәүләт авиация техник университеты информатика һәм робототехника факультетының финанстар, аҡса әйләнеше һәм иҡтисади хәүефһеҙлек бүлеге кафедраһы профессоры .

Фәнни эшмәкәрлеге газ үткәргестәрҙе эксплуатациялау мәсьәләләренә бағышланған.
 
Альберт Нәҙершин ҡорос торба үткәргестәренең сиктәге хәлендә емерелеү процестарының төп законлылығын тасуирлаған аналитик бәйләнгәнлекте аса. Коррозия шарттарында хәүефһеҙлекте тәьмин итеү методтарын һәм сараларын тәҡдим итә. Асышы Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәрендәге торба үткәргес предприятиеларында ҡулланыла.

50-нән ашыу ғилми  хеҙмәт һәм ете уйлап сығарыу авторы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* 1996 — Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре
* 2002 — Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ-энергетик комплексының почётлы хеҙмәткәре (РФ энегетика министрлығы)
* "Өфө ҡалаһы үҫешенә индергән оло ҡаҙаныштары өсөн" иҫтәлекле билдәһе 
* СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Почёт грамотаһы
* "Рәсәй МЧС-ына 10 йыл" юбилей миҙалы

## Иҫкәрмәләр

 
## Һылтанмалар
* 
* Диссертация 
* Надршин Альберт Сахабович
* АН РБ Надршин Альберт Сахабович
* Надршин Альберт Сахабович
* УГНТУ
Эва Ристов

**Эва Ристов** (, тыу. 30 август 1985 йыл, Ходмезевашархей) — венгр йөҙөүсеһе. Өс Олимпия уйынында ҡатнаша, Асыҡ һыуҙа йөҙөү буйынса Олимпия чемпионы, күп тапҡырҙар донъя һәм Европа чемпионаттары призеры, 58 тапҡыр Венгрия чемпионы.

## Карьераһы
Эва Ристов беренсе тапҡыр 2000 йылда Сиднейҙа Олимпия уйындарында ҡатнаша. Унда программаның өс төрөндә сығыш яһай, әммә тәүге ун кеше исемлегенә алмай. Ул, ике йөҙ метрға баттерфляй стилендә йөҙөп,14-се һөҙөмтәне күрһәтә.

2002 йылда Берлинда Европа чемпионатында Ристов дүрт тапҡыр икенсе урынды яулай, ә Германияла Ризала үткән ҡыҫҡа һыу континенталь беренселегендә өс алтын һәм бер көмөш миҙал яулай.

Барселонала 2003 йылда донъя беренселегендә Ристов өс тапҡыр икенсе урын яулай. 200 метрға баттерфляй менән йөҙөп, ул полька Енджейчактан ни бары 0,1 секундҡа ғына ҡалыша. Шул уҡ йылда Европа чемпионатында ҡыҫҡа бассейнда өс алтын һәм бронза миҙал яулай.

Афинала Олимпиядала венгр спортсыһы программаның өс төрөндә сығыш яһай. 400 метрға ирекле стиль менән ярышта ул старт раундын еңә алмай һәм алтынсы була. Башҡа төр йөҙөүҙәрҙә ул уңышлыраҡ сығыш яһай һәм хәл иткес ярыштарҙа ике тапҡыр ҡатнаша. 200 метрға баттерфляй менән йөҙөүҙә Ристов финалға үтә, әммә һуңғы булып килә, ә 400 метрға комплекслы ярышта дүртенсе һөҙөмтәне күрһәтә.

2005 йылда Ристов спорт карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә, ә 2009 йылда ҙур спортҡа ҡайта, шул уҡ ваҡытта асыҡ һыуҙа йөҙөүгә етди иғтибар бүлә.

2012 йылда Лондонда Олимпиадала Ристов бассейнда ла, асыҡ һыуҙа ла ярыша. 400 һәм 800 метрға ирекле стилдә йөҙөү дистанцияларында венгр спортсыһы финалға эләкмәй, 16-сы һәм 13-сө булып килә. Венгрия йыйылма командаһы 4х100 метр эстафетаһында тәүге стадияла уҡ ярыштан төшөп ҡала. Уның ҡарауы, 10 километрлы ярышта Ристовҡа етеүсе булмай, һәм ул Олимпияның алтын миҙалын яулай.

Шул уҡ йылда Ева Ристов Европа чемпионатында көмөш һәм бронза миҙал яулай, ә ике йылдан һуң Берлинда континенталь беренселектә 10 километрға йөҙөп, икенсе булып килә.

## Һылтанмалар
*
Карпова Надежда Алексеевна

**Карпова Надежда Алексеевна** (9 март 1995 йыл, Ярославль) — Рәсәй футболсыһы, испан клубы «Эспаньолдың» һәм Рәсәй йыйылма командаһының һөжүм итеүсеһе. «Уларҙы Месси һайлаған» исемлегенә индерелгән берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ.

## Карьераһы

### Клуб
Ярославль ҡалаһының 13-сө балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе, тәүге тренеры Николай Владимирович Фадеенко.

2009 йылдан Көмөш Быуа ҡала тибындағы ҡасабала урынлашҡан олимпия резервы училищеһында белем ала.
2010 йылдың июнендә Звенигородтың Олимпия резервы училищеһынан Беренсе лигала уйнаған «Россиянка» ҡатын-ҡыҙҙар командаһынан саҡырыу ала. 2014 йылдың май айында беренсе профессиональ контрактҡа ҡул ҡуя.

2014 йылдың 11 майында Рәсәй чемпионатында «Зоркий» командаһы составында «Мордовочка»ға ҡаршы матчта беренсе тапҡыр уйнай, уйындың 88-се минутында испанка Мария Руиз Романға алмашҡа сыға.

2015 йылдың 19 апрелендә «Чертаново» өсөн «Кубаночка» командаһына ҡаршы уйында уйнай. 9 майҙа Рәсәй чемпионатында «Рязань-ВДВ» ҡапҡаһына беренсе гол индерә, . 9 августа «Кубаночка»ға ҡаршы уйындың 43-сө минутында үҙ карьераһында тәүге тапҡыр уйындан сығарып торола.

2016 йылдың 27 майында Рәсәй чемпионатының 2-се турында «Кубаночка»ға ҡаршы уйында ҡаршы яҡҡа 4 гол индерә (5:2), шулай итеп, үҙ карьераһында тәүге покер яһай. Һигеҙ гол индереп, чемпионат йомғаҡтары буйынса иң яҡшы бомбардир булып таныла.

20 сентябрҙә, ике йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуйып, рәсми рәүештә «Валенсия»ға күсә. 2017 йылдың 30 октябрендә Испания чемпионатында, алмашҡа сыҡҡандан һуң 4 минут үткәс, «Атлетико» ҡапҡаһына беренсе голын индерә. 2017 йылдың 9 ноябрендә испан Примераһының 9-сы турының иң яҡшы уйынсыһы булып таныла.

2018 йылдың декабрь аҙағында «Валенсия» һәм Карпованың үҙ-ара килешеүе буйынса килешеүҙе өҙөү тураһында ҡарар ителә.

2019 йылдың 4 ғинуарында Карпованың испан «Севилья»һы составында уйнаясағы билдәле була.

2020 йылдың 23 июнендә Карпова "Севилья"нан ирекле агент хоҡуғында китә. 2019/20 йылдар миҙгелендә, был клуб өсөн 20 матчта ҡатнашып, 6 гол индерә.

### Йыйылма командала
2012 йылдың 20 октябрендә Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы составында Европа чемпионатының 19 йәшкә тиклем ҡыҙҙар араһында һайлап алыу матчында Әзербайжан уйынсыларына ҡаршы уйнап, 2 гол индерә (5:0) .

2016 йылдың 2 июнендә Европа чемпионатының һайлап алыу раундында, Төркиә йыйылма командаһына ҡаршы уйнап, беренсе тапҡыр Рәсәй йыйылма командаһы составында уйнай һәм матчтың 64-се минутында һәм 47-се гол тапшырыуы һөҙөмтәһендә 2 гол (2:0) авторы була. 6 июндә йыйылма команда өсөн икенсе матчта Хорватия йыйылма командаһы ҡапҡаһына икенсе голын индерә(3:0).

2016 йылда, 4 гол менән, Рәсәй йыйылма командаһының иң яҡшы һөжүм итеүсеһе була.

## Ҡаҙаныштары
* Рәсәй чемпионатының көмөш призеры: 2014
* Рәсәй чемпионатының иң яҡшы бомбардиры: 2016
* Бразилияла Халыҡ-ара турнирҙың бронза призеры: 2016

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Профиль на сайте РФС
* 
*
Артемьев Василий Григорьевич

**Артемьев Василий Григорьевич** (24 июль 1987 йыл; Зеленоград) — Рәсәйҙең профессиональ регбисы, Рәсәйҙең ЦСК командаһы өсөн сиктәге һаҡсы (вингер) йәки на команданы ябыусы (фул-бека) позицияларында уйнай. 2016 һәм 2018 йылдарҙа Рәсәйҙең иң яҡшы регбисы

## Биографияһы

### Шәхси тормошо
Ғаиләнең бөтә ағзалары ла юғары белем ала, олатаһы һәм өләсәһе институтты ҡыҙыл дипломға тамамлай. Ағаһы әлеге мәлдә ГИТИС-тың режиссерҙар әҙерләү факультетында өсөнсө юғары белем ала. Ҡатыны — София. Театрҙар менән ҡыҙыҡһына. Инглиз телендә иркен һөйләшә.

«Rugby» журналының мөхәрририәт советы ағзаһы булып тора.

### Бала сағы
Василий 9 йәшендә Зеленоград ҡалаһының Балаларҙың һәм үҫмерҙәрҙең спорт мәктәбендә регби менән шөғөлләнә башлай. Өлкән кластарҙа уҡый башлағанға тиклем, Ирландияға барып, Блэкрок-колледжын тамамлай. Дублин университеты колледжының юридик факультетына уҡырға инә, унда уны регби фанаты булған факультет деканы саҡыра. Юридик факультетта уҡыу урынына Василий регби буйынса командала урын һәм махсус степендия алыуға өлгәшә. 2009 йылда университетты уңышлы тамамлап, сығарылыш имтихандарын тапшыра.

### Клуб карьераһы
Университеты студенты булараҡ, Василий «Ленстер» командаһының йәштәр составында уйнай, ә төп состав Про12 һәм Хейнекен кубогы өсөн ярыштарҙа ҡатнаша. 2009 йылда Василий Рәсәйгә ҡайта һәм «ВВА-Мәскәү яны» командаһы составына инә. 2011 йылдың февраль уртаһында, «Нортгемптон Сэйнтс» кғомандаһы менән ике йылға контракт төҙөп (тәүҙә уны «Сейл Шаркс» үҙ составына алырға тырыша), бөтәһен дә шаҡ ҡатырып, Англияға күсенә. 2013 йылда «Ҡыҙыл Яр» менән өс йыллыҡ контракт төҙөй. 2014 йылда команданың иң яҡшы уйынсыһы булып таныла. 2019 йылда, чемпионат тамамланғандан һуң, Мәскәүҙең ЦСКА-һына күсә. .

### Йыйылма командалағы карьераһы
Студент сағында уҡ Артемьев, Ирландияның үҫмерҙәр йыйылма командаһы өсөн сығыш яһап, яҡшы уйын күрһәтә. 2009 йылдан ул Рәсәй йыйылма команда өсөн сығыш яһай: ул ғинуарҙән апрелгә тиклем Рәсәй командаһының уҡыу-күнекмә сборҙарында була, май айында имтихандар алдынан унан китә. 2010 йылда Василий Черчилль Кубогы ярыштарында өс осрашыуҙа уйнай һәм үҙенең сығышынтарында «Нортгемптон Сэйнтс» скауттарының иғтибарын йәлеп итә: осрашыуҙарҙың береһендә бер үҙе бөтә һаҡсылар аша үтеп, зачет зонаһына үтә. 2011 йылда Яңы Зеландияла үткән донъя чемпионатында сығыш яһай, Ирландияға ҡаршы матчта 5 очко йыя.

2019 йылда Василий Артемьев Японияла үткән донъя чемпионатында, Рәсәй йыйылма командаһының капитаны булып, 4 матчтың бөтәһендә лә уйнай.

## Ҡаҙаныштар
* 1 Рәсәй чемпионы — 2008, 2009, 2010, 2013, 2015
* 1 Рәсәй Кубогы хужаһы — 2010, 2013, 2015, 2018, 2019
* 1 Рәсәйҙең Суперкубогы хужаһы — 2016

## Статистика
2021 йылдың 3 февраленә ҡарата. Еврокубоктар календарь йыл буйынса иҫәпләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* 
* Акция: Василий Артемьев (Регбист)
* Российские регбисты на мировой арене. Заключительная часть 
* Василий Артемьев — недорогой, универсальный регбист
* Открытое письмо усатого капитана: как стать своим в Ирландии, вернуться в Россию и продвигать тут любимый спорт
Вәлиева Гөлнара Ҡәүи ҡыҙы

**Вәлиева Гөлнара Ҡәүи ҡыҙы** (21 май 1965 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, китапханасы, йәмәғәтсе. 2015 йылдан Яңауыл районының «Биләмә-ара мәҙәни-ял итеү үҙәге» муниципаль автономиялы мәҙәниәт учреждениеһы директорының халыҡҡа китапхана хеҙмәте күрһәтеү буйынса урынбаҫары, 2012 йылдан район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). 

## Биографияһы
Гөлнара Ҡәүи ҡыҙы Вәлиева 1965 йылдың 21 майында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Вотяк Ушъяҙы ауылында тыуған. 

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
* Район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы (2012).
* Китапхана хеҙмәткәрҙәренең профсоюз комитеты рәйесе (2009).
* Райондың башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмәғәт ойошмаһы рәйесе
* Район ҡатын-ҡыҙҙар советының президиум ағзаһы.

## Ҡаҙаныштары

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015)

## Иҫкәрмәләр
Керчь (ат)

**Керчь** *(Кирич, Ҡорос)* — Башҡортостандың Миәкә районы Илсеғол ауылынан Бөйөк Ватан һуғышына алынып Илсеғол ауылына әйләнеп ҡайтҡан айғыр ат.

## Тарихы
Колхоз рәйесе Харис Зарипов Өфө ат заводынан Керчь исемле ат һатып ала. Атты ауыл кешеләре башҡортслап «Кирич», «Ҡорос» тип тә йөрөтәләр. Айғыр ат һуғыш башланыр алдынан Миәкәлә үткән һабантуйҙарҙы гел беренселекте алып булған. Аттың маңлайында ап-аҡ йондоҙ, башы ғорур күтәрелгән, оҙон муйынлы, бейек кәүҙәле, оҙон, төҙ аяҡлы, киң күкрәкле, шыма тояҡлы, тип хәтерләйҙәр был атты ауыл кешеләре.

### Керчтың үткән яу юлы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Керчь һуғышҡа алына. Һуғыш михнәттәрен хужаһы гвардия мойоры Фәттәхов Ибраһим Ислам улы менән бергә үтә. Иҙел, Дон ,Висла,Одер, Шпрее йылғаларының кисеп сыға, ике мәртәбә яраланы. Хатта ысын яугир кеүек хәрби лазеретта ла ятып сыға, тағы ла яугирҙар сафына баҫа.

Яугир ат барлыҡ хәрби командаларҙы ла яттан белә: кәрәк саҡта ята, хәүефле урындарҙы сабып үтә. Немец самолеттарының тауышын кешенән алда һиҙеп иҫкәртә.

Һуғыштың михнәтле юлдарында ныҡ ябыҡҡан саҡтары ла була. Яугирҙар ни күрһә, Керчь та шуны күрҙә. Хужаһын бер нисә тапҡып ут эсенән алып сыға.

Керчтың хужаһы гвардия майоры Ибраһим Фәттәхов 4 тапҡыр орден, 3 тапҡыр миҙал менән наградлана.

### Тыуған яғына әйләнеп ҡайтыуы
Еңеү көнөн Керчь Бранденбург ҡалаһында ҡаршылай. Һуғышта ҡатнашҡан аттарҙы кере ҡайтарыу тәртибе булмаһа ла Керчты тыуған иленә ҡайтарыуҙы Советтар Союзы маршалы Будённый Семён Михайловичтан һорайҙар. Шулай итеп, Кировобад ҡалаһынан вагонда Башҡортостанға оҙатыла. Керчь Башҡортостанға ҡыйтарыла тип хәбәр иткәс, уны алырға тип дивизияла хеҙмәт иткән Солтан Илекәевты, Мәжит Рәхмәтуллинды Өфөгә ебәрәләр.

Керчь ауылға яҡынлашыу менән, кешнәп ебәрә һәм вагон тәртәһен емереп ауыл яғына сығып саба. Атты бала-саға, халыҡ уратып алып, иҫтәре китеп ҡарап тора, атты муйынынан ҡосаҡлай. Ат шул тиклем матур- көмөш йүгәнле, ҡупшы бейек эйәрле. Шулай итеп ул Илсеғол ауылында тағы бер тапҡыр Еңеү көнө килә. Ат артабан тыныс тормошта «Большевик» колхозында хеҙмәт итә.

## Хәтер
2015 йылдың 5 майында Миәкә районы Илсеғол ауылында, РБ Дәүләт йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары Виталий Обращенко һәм Руфина Шаһапова, миниципаль район хакимиәте башлығы ришат Айтуғанов ҡатнашлығында, аттың иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында таҡтаташ асыла.

«Әйҙәгеҙ һуң, Башҡорт атлы дивизияһының иҫән-имен илгә ҡайтарылған аты — Керчҡа һәйкәл ҡуяйыҡ! Республика Башлығының грантын юллайыҡ, рәссам-скульптор табайыҡ һәм Керчты тағы ҡайтарайыҡ! Ат кәрәк бит беҙгә, яугир ат кәрәк! Уның ҡото беҙгә кире ҡайтырға тейеш!», — тигән уйҙар менән йәшәй Илсоғол халҡы.
## Видеояҙмаларҙа һәм матбуғатта
*  БСТ «Беҙҙең тормош» Илсеғол ауылы.Беҙҙең Керчь
*  Яугир ат — Керчь! Фильм, 1986 й.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Насыров А. Х. Подвиг генерала.-Өфө.Китап, 2006.-216с
* Класстан тыш уҡыу китабы 3 класс
* Ағиҙел журналы № 6
* Һуғыш үтте, һағыш ҡалды. Өфө:"Китап" нәшриәте.2000.-(Ҡарайғыр хикәйәте,-163 сө биттә)
* Ватандаш 2000.№ 3 (Сурина С. Яугир ат Керчь, 26 бит)
* Солтанов Й. Башҡорт дивизияһы(төрлө мәғлүмәттәр)Өфө-2007.-276 бит

## Һылтанмалар
*  Сәрүәр СУРИНА. Яугир ат кәрәк! Башҡортостан. 08.05.2020
Бикташев Вәли Миниғалим улы

**Бикташев Вәли Миниғалим улы** (01.05. 1917.Ауырғазы районы Дүртөйлө ауылы  - 2012г.) —  Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, "Дахау" фашист концлагеры тотҡоно. Беренсе һәм 2-се Ватан һуғышы ордены, "РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы" билдәһе менән бүләкләнгән. 4 китап, шул иҫәптән "Беҙ үлемдән көслөрәк" документаль повесы авторы. Ибраһимов исемендәге премия лауреаты (2003).
## Биографияһы
Бикташев Вали Миңлеғәли улы 1917 йылдың 1 майында Ауырғазы районының Дүртөйлө (Иҫке Төрөмбәт) ауылында тыуған. Өлкән лейтенант.  Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, элекке "Дахау" фашист лагеры тотҡоно, "Беҙ үлемдән өлкән" документаль повесы авторы.

Ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1938 йылдың октябрендә армияға алына. Мәктәпте тамамлағандан һуң кесе командирҙарға өлкән сержант исеме бирелә. 1939 йылдың 29 ноябрендә  Фин һуғышы башлана. 209 һуғышсынан торған рота составында Вали Бикташев та фронтҡа оҙатыла. 1939 йылдың сентябрендә Көнбайыш Белоруссияны азат итеүҙә пулемет полкы командиры ярҙамсыһы булып ҡатнаша.

## 2-се бүлек исеме

## Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары

## Китаптары
*Бикташев, Вали Минигалимович. Мы старше своей смерти : записки узника Дахау / В. М. Бикташев. - Уфа : Башкирское книжное издательство, 1978. - 464 с. : ил. - (в пер.) : 1.20 р.

*Бикташев В. Заглавие: Йөрәкләргә язылган язмышлар Ответственность:Вәли БикташевМесто издания:УфаИздательство: б. и. Год издания:2002 Количество страниц:335, [1] с.ББК:Ш5(2=Баш)7-

## Һылтанмалар
* Бикташев Вали Минигалимович 
* Бикташев Вали Минигалимович 
* Литературная карта РБ
* Беҙ үлемдән көслөрәк. Тексты Әхәт Мортазин уҡый
* Туғанлык тамырҙары
*  Дахау тоткыннары... концерт куя

## Иҫкәрмәләр
Вярска

**Вярска** (, выруск. *Verska*; элек — *Верхоустье*) —  Эстонияла  Вырумаа өйәҙендә ҡасаба. Сетомаа улусының административ үҙәге булып тора.  Тсятски нулкаһына ҡарай. 

Эстония ерле үҙ идаралаҡтарының административ реформаһына тиклем 2017 йылда Пылвамаа өйәҙе составына инә һәм Вярска улусының  административ үҙәге була.

## Географияһы
Вярска Эстония һәм Рәсәй Федерацияһының Псков  өлкәһе  Печора районы сигендә, Мустоя йылғаһы дельтаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.

## Халҡы
Эстонияның Сетумаа өлөшөндә иң ҙур тораҡ пункт.

2011 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала 443 кеше йәшәй, шуларҙың 424 (95,7%) — эстондар (Сету милләттәр  исемлегендә теркәлмәгән).

**Вярска ҡасабаһы халҡы һаны**:

## Тарихы
Элек  *Верхоустьинское* йәки *Верхоустье*  ауылы булараҡ билдәле. 1914 йылға ҡарата Псков губернаһы Псков өйәҙендә Слобода өйәҙе булған  (Верхоустье ауылында үҙәге менән) , ул хәҙерге Эстонияның Вярска һәм Пылвамма өйәҙенең Микитамяэ улустары, шулай уҡ РФ Псков өлкәһе Печора районы Кулейская һәм Крупская улустары территорияһында урынлашҡан булған. 

1563 йылғы яҙма сығанаҡтарҙа *Верхъустье* (ауыл) һәм  *Верхустьела  йылғала,*  1585 йылда — *Верхоустинский*, 1585–1587 йылдарҙа —  *Верхулинский губернаһы*, 1652 йылда — *Верхуско, Верхутско,* ~1790 йыл —  *Верхулинскои погосы*, 1882 йылда — Верхнее Устье, Верхоустье*, Гвоздница* (погост), 1901 йылда — *Verska külä*, 1903 йылда — *Werska, Верхутский*, 1904 йылда — *Verska, Верхоу́стинскій пого́стъ* телгә алына.

1920 йылдың 2 февралендә Тарту тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң  Вярска ауылы РФ Псков губернаһы Псков өйәҙенең Слобода улусы  составына инә.

1922 йылда Вярска Печора өйәҙенең Ярвесуу улусы үҙәге була (). 1937 йылда Вярска ҡасаба статусында телгә алына.

Совет осоронда Вярска ауыл Советының үҙәге булып тора, ул үҙ эсенә «Вярска» совхозының үҙәк усадьбаһы менән 23 ауыл торама пунктын үҙ эсенә ала, 1978 йылда хеҙмәткәрҙәр һаны 421 кеше тәшкил итә.

## Инфраструктураһы
Вярска курорт үҙәге булып тора. Ҡасабала  ләм менән дауалау урыны менән  «Вярска» шифаханаһы, һыу үҙәге эшләй. Ҡасаба эргәһендә минераль һыу сығарыла. Вярскала   гимназия (2002/2003 уҡыу йылында 213 уҡыусы,  2009/2010 уҡыу йылында — 162 уҡыусы), музыкаль мәктәп, мәҙәни үҙәктәр, йәштәр үҙәге, китапхана, почта бүлексәһе һәм дарыухана бар.

## Иҡтисады

2021 йылдың 31 мартына ҡарата ҡасабаның эре эш биреүселәре:

## Иҫтәлекле урындары

* Изге Георгий православие сиркәүе, мәҙәни ҡомартҡы.  Төҙөлөш 1904–1907 йылдарҙа бара.

## Билдәле шәхестәре

* Хаваокс, Пауль (1924—1983) — совет эстон шағиры һәм прозаигы.

## Галереяһы

Файл:Värska sadam 1930.jpg|Вярска портында, 1930 йыл
Файл:Värska sadam, Vanemuine vaheldumisi Lermontoviga 1972.jpg|Вярска портында, 1972 йыл
Файл:Церковь Вярска.jpg|Вярскала Изге Георгий сиркәүе
Файл:Värska, Võru county.jpg|Һыу үҙәге
Файл:Банк, почта в Вярска.jpg|Вярскала банк бүлексәһе һәм почта
Файл:Автобусная остановка в Вярска.jpg|Вярскала автобус туҡталҡаһы
Файл:Seto Museum in Värska, Estonia Seto Talumuuseum.jpg|Вярскала сету музей-усадьбаһы
Файл:House Varska Värska.jpg|Вярскала боронғо йорт


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Вярск улусы рәсми сайты  
* Сетомаа улусы рәсми сайты
Талипов Әнүәр Кәнзил улы

**Талипов Әнүәр Кәнзил улы**  (29 ноябрь 1924 йыл) — онколог, СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1972), Бөйөк Ватан һуғышы ветераны (1942— 1945).

## Биографияһы
Әнүәр Кәнзил улы Талипов 1924 йылдың 29 ноябрендә Башҡорт АССР-ның Шаран районы Ямаҙыбаш ауылында тыуған.

Уның хеҙмәт биографияһы 1942 йылда башлана. 1943 йылдың сентябрь айынан алып 1945 йылдың 8 майына тиклем Брянск фронтының артиллерия полкында хәрби фельдшер булып хеҙмәт итә. Шулай уҡ «Смерш» контрразведкаһында (рәсми атама?), Беренсе Украина фронтының 4-се танк армияһында хеҙмәт итә. Һуғыш йылдарында Курск, Берлин алыштарында, Украина, Польша, Прага ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Польшалағы Пиатрук ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнашып, контузия ала һәм бик ҡаты яралана. 1946 йылдың 12 декабрь айында демобилизациялана.

1947—1952 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый.

1952—1962 йылдарҙа Әлшәй районында хирург, Йәрмәкәй үҙәк район дауаханаһында баш табип һәм баш хирург булып эшләй. Ошо дәүерҙә Әлшәй һәм Йәрмәкәй райондарында хирургия бүлектәре ойоштора. Трахома бүлеген ойошторғас, барлыҡ ҡатмарлы операцияларҙы райондарҙа үткәрә башлайҙар.

1962 йылда Республика онкология диспансерына ординатор-хирург итеп күсерәләр, унда оҙаҡ йылдар проктология бүлегенә етәкселек итә.
Проктология буйынса 14 фәнни эш, өс дауалау медицина ҡулланмаһы авторы. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң онкология диспансер дауаханаһында табип-проктолог булып 1999 йылға тиклем эшләй. Уның 51 йыллыҡ дөйөм эш стажы бар.

Әнүәр Кәнзил улы — юғары квалификация категориялы табип, республика онкология Ассоциацияһының Почетлы ағзаһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* БАССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы
* Ҡыҙыл Йондоҙ ордены
* 2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены 
* Берлин, Прага ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнашҡан өсөн миҙалдар һ.б.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Башҡорт дәүләт медицина университеты

## Һылтанмалар
* Портал «Министерство здравоохранения Республики Башкортостан». Герои-медики Великой Отечественной войны. Талипов Анвар Канзелович 
*   Исеме?
Ара Шираз

**Ара Шираз** (), ысын исеме **Арамазд Карапетян Ованесов** (; ) — әрмән рәссам-скульпторы, Әрмән ССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1979), Әрмәнстан Республикаһының халыҡ рәссамы (2009), Әрмәнстан Республикаһы Президенты премияһы лауреаты.

## Биографияһы
Шағирә Сильва Капутикян һәм шағир Ованес Шираздың (Карапетян) улы. 9 йәшендә, мәктәптәге художестволы үҙешмәкәрлек түңәрәгенә яҙылып, скульптура йүнәлешен һайлай. 1966 йылда Ереван дәүләт художество-театр институтын тамамлай. Республика, Бөтә Союз һәм халыҡ-ара кимәлдәге йәш рәссамдарҙың күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1968 йылдан алып Әрмәнстан Рәссамдар союзы ағзаһы, Мәскәүҙә, Ленинградта һәм Тбилисиҙа күргәҙмәләр ойоштороусы. «Урартуҙан хәҙергегә» әрмән сәнғәте фестивале (Париж, 1970) ҡатнашыусыһы. 1977 йылда — Әрмәнстандың атҡаҙанған рәссамы, 1979 йылда «Двин» ҡунаҡханаһы ҡыйығында «Бөркөттәр» барельефы өсөн Дәүләт премияһына лайыҡ була (Ереван, 1978).

Шираз скульптура портреттары авторы (Сароян Вильям, Пабло Пикассо, Кочар Ерванд, Шираз Ованес, Галстян Вруир һәм башҡалар) булараҡ билдәле, әрмән мифологияһынан, эпостарҙан һәм әкиәттәрҙән персонаждар, шулай уҡ сәнғәт эшмәкәрҙәре образдары менән әүҙем ҡыҙыҡһына. Шираздың эштәре Еревандағы Хәҙерге сәнғәт музейында һәм Әрмәнстандың Милли галереяһында, Третьяков галереяһында һәм Мәскәүҙә Көнсығыш халыҡтарының Дәүләт сәнғәт музейында ҡуйыла.

1987 йылдан Әрмәнстан Рәссамдар союзы президенты, СССР Рәссамдар союзы Секретариаты ағзаһы. Шираз авторлығы менән картиналар һәм скульптуралар Мәскәү, Санкт-Петербург, Тбилиси, Ереван, Бейрут, Париж, Лондон, Нью-Йорк, Лос-Анджелес, Чикаго, Детройт, Монреаль һәм донъяның башҡа ҡалаларында бар.

## Һайланма хеҙмәттәре

* Антуни (1969)
* Ода (1970)
* Егише Чаренц (1977—1979, Чаренцаван, шағирҙың йорт-музейы)
* Паруйр Севак (1974—1978, Ереван, шул уҡ исемдәге мәктәп өсөн)
* Александр Мясникян (1980—1981, Ереван)
** Уильям Сароян (1975—1984; 1991, Ереван, Комитас исемендәге Пантеон)
* Грачья Нерсисян (1976)
* Тигран Петросян]] (1989, Ереван, Шахмат йорто)
* Ованес Шираз (1989, Ереван, Комитас исемендәге Пантеон; 2005, Ереван, Малатия-Себастия округы)
* Сергей Параджанов (1999, Ереван, Комитас исемендәге Пантеон)
* Зоравар Андраник (2001—2002, Ереван, мәғрифәтсе Изге Григорий соборы алдында)
* Вазген I (2008, Севан, Васкенян исемендәге дини тәғлимәт академияһы)
* Пабло Пикассо (1976)
* М. Мкртчян (Гюмри)

## Иҫкәрмәләр
Жданова Елена Александровна

**Жданова Елена Александровна** (23 октябрь 1980 йыл) — спортсы, еңел атлет. Еңел атлетика буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2001. Паралимпия уйындары призеры (1996 һәм 2000 йылдар).

## Биография
Елена Александровна Жданова Барнаул ҡалаһында 1980 йылдың 23 октябрендә тыуа. Тыумыштан насар күрә. Өфөнөң 20-се балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә шөғөлләнә. Республиканың спорт-реабилитация үҙәгендә күҙ буйынса мөмкинлектәре сикләнгәндәрҙең «Луч» мәктәбендә тренерҙар И. С. Романова һәм Т. В. Шепетильникова етәкселегендә шөғөлләнә.
1995 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

## Ҡаҙаныштары
* 400 метрға, 200 метрға йүгереү буйынса Паралимпия уйындарының бронза призеры (1996, 2000).
* Өс тапҡыр Бөтә донъя уйындары чемпионы (2003) 200 м, 4×100, 4×400 м.
* Рәсәйҙең күп тапҡыр чемпионы (1995—2010) 100, 200 и 400 м йүгереү буйынса.
* Донъя (2002)һәм Европа (1995, 2001, 2005) чемпионы (200 м, 400 м, эстафета буйынса 4×400 м);
* Донъя чемпионатының көмөш призеры (2002)200 м йүгереү буйынса, Бөтә донъя уйындары (2003) 400 м дистанция йүгереү буйынса, Европа чемпионы (2005) 200 м, 400 м.дистанициялары буйынса.
* Донъя чемпионатының бронза призеры (1998), 200м Европа (1997) 400 м йүгереү буйынса. Донъя кубогы (2003) 400 м дистанция буйынса.
* Европа рекордсмены (1995) 4×400 м. Паралимпия уйындары рекордсмены (2000) 100 м.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* II дәрәжә «Шәхси ҡаһарманлыҡ өсөн» миҙал ордены (6 апрель, 2002 йыл) — 2000 йылда Сиднейҙа (Австралия) уҙған Инвалидтарҙың XI Паралимпия уйындарында юғары спорт һөҙөмтәләренә өлгәшкәне, ҡаһарманлығы, фиҙакәрлеге һәм сыҙамлылығы өсөн.

## Иҫкәрмәләр

	

## Сығанаҡтар
* Жданова Елена Александровна
* Указ Президента РФ «О награждении государственными наградами Российской Федерации» от 6 апреля 2002 г. № 356<
* Спорт на Урале. Жданова Елена Александровна
Тыл хеҙмәтсәндәренә һәм һуғыш балаларына һәйкәл (Октябрьский)

**Тыл хеҙмәтсәндәренә һәм һуғыш балаларына һәйкәл** — Октябрьский ҡалаһының Еңеү паркының мемориаль комплексы янында «Һалдат уйҙары» тыл хеҙмәтсәндәренә һәм һуғыш балаларына ҡуйылған һәйкәл.

## Тарихы
Буласаҡ монументтың нигеҙ ташы 2015 йылдың 7 майында һалынғандан һуң, «Халыҡ һәйкәле» төҙөү өсөн аҡса йыйыу акцияһы иғлан ителеү һөҙөмтәһендә ҡала предприятиелары һәм граждандарынан 4 миллион һумдан ашыу акса йыйыла. Һәйкәл авторҙары — металл буйынса рәссам Насыров Сабир һәм скульптор Вячеслав Кузнецов. Композицияла һынландырылған ҡатын-ҡыҙ бер ҡулына башаҡтар тотҡан, икенсеһенә бала күтәргән, уларҙың өҫтөнә нефть фонтаны аға, ул Девон ятҡылығы асылыуын символлаштыра. Скульптура Түбәнге Тагил иретеп ҡойоу заводында эшләнгән.
Һәйкәлде Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы, ҡаланың почетлы гражданы Ләйлә Мәрҙәншина аса.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Тыл хеҙмәтсәндәренә һәм һуғыш балаларына һәйкәл (Алексеевка)
* Тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл (Стәрлетамаҡ)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* https://ufa.bezformata.com/listnews/pamyatnik-truzhen
* https://www.bashinform.ru/news/891045-v-oktyabrskom-s..
* https://www.bashinform.ru/news/891045-v-oktyabrskom-s..
Палтусов Александр Михайлович

**Палтусов Александр Михайлович**(11 ноябрь, 1949 йыл) — сәнәғәт һәм йәмәғәт эшмәкәре

## Биографияһы
Палтусов Александр Михайлович 1949 йылдың 11 ноябрендә ... тыуа. Өфө дәүләт авиация институтын тамамлай. 
1979—2002 йылдарҙа — слесарь-йыйыусы, етештереү инженеры булып эшләй. Цех начальнигы урынбаҫары була (эшләгән йылдары?).

## Йәмәғәт эшмәкәрлеге
«Һуғыш балалары» Бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан Республикаһы бүлеге рәйесе. 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* http://letopiswiki.ugatu.su/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%8
Тыл хеҙмәтсәндәре һәм һуғыш балаларына һәйкәл (Алексеевка)

**Тыл хеҙмәтсәндәре һәм һуғыш балаларына һәйкәл** — Өфө районы Алексеевка ҡасабаһында тыл хеҙмәтсәндәре һәм һуғыш балаларына ҡуйылған һәйкәл.

## Тарихы
Проект 2017 йылда урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһы сиктәрендә тормошҡа ашырыла.

Өфө районынан Бөйөк Ватан һуғышында 10280 офицер һәм һалдат ҡатнаша. 7800 кеше һуғыштан бөтөнләй әйләнеп ҡайтмай. 9 яугирға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Берәү — Дан орденының тулы кавалеры. Еңеүҙең 72 йыллығын 12 һуғыш ветераны һәм 450 тирәһе тыл хеҙмәтсәне ҡаршылай.

Алексеевка ҡасабаһында быға тиклем хәрби мемориал булмай. Был — тәүгеһе һәм халыҡтың хәҙер Бөйөк Еңеүгә үҙ өлөшөн индергән яҡындары иҫтәлегенә сәскәләр һалыу мөмкинлеге бар.

## Һылтанмалар
* ПАМЯТНИКИ ДЕТЯМ ВОЙНЫ
* В Башкирии возвели памятник детям войны
* В Алексеевке открылся первый воинский памятник 
* В Уфимском районе увековечили память тружеников тыла и детей войны (видео)

## Иҫкәрмәләр
Әхмәтов Заҡуан Зөфәр улы

**Әхмәтов Заҡуан Зөфәр улы** (25 апрель 1956 йыл — 10 ноябрь 2021 йыл) — филолог, уҡытыусы, мәғариф һәм муниципаль хеҙмәт ветераны. 1995—2001 йылдарҙа Әлшәй район мәғариф бүлеге етәксеһе; 2004—2016 йылдарҙа район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостандың мәғариф отличнигы. 

## Биографияһы
Заҡуан Зөфәр улы Әхмәтов 1956 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында тыуған.

Оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2021 йылдың 10 ноябрендә вафат булды.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре
* Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре
* Башҡортостандың мәғариф отличнигы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
«Знамя труда» (Ҡоншаҡ районы гәзите)

**«Знамя труда»** — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының ижтимағи-сәйәси гәзите. Тиражы 4,5—5 мең дана (2001). Учредителдәре — автономлы коммерцияға ҡарамаған ойошма "Стальная искра" гәзите редакцияһы, өлкә «ГУБЕРНИЯ» нәшриәт йорто дәүләт учреждениеһы, Ҡоншаҡ районы хакимиәте. Тиражы (2006) 3,5 мең дана. Баш мөхәррир Ф. Насурдинов.

## Тарихы
1930 йылда, район ойошторолған йылда «Колхозсы» исеме менән сыҡҡан гәзит.  ВКП (б)-ның Ҡонашаҡ районы комитеты, район советы депутаттарының район колхозсылары союзының органы.  Гәзит башҡорт телендә сыҡҡан.  Беренсе мөхәррире М. А. Алмаев, 1937 йылда ВКП (б)-нан сығарыла, 1941 йылда фронтҡа китә, 1943 йылда немец концлагерында  һәләк була.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында гәзитте Ә.Закиров, Усманов, Ш.Шакиров, В.Юнысов мөхәррирләне. 1955 йылдан  баҫма рус телендә сыға. "Колхозник", ред. Ғ. Ғилметдинов етәкләгән. 1958 йылда сыҡҡан гәзит 4 һыҙатлы була һәм хәҙерге «Знамя труда» исеме менән сыға. Шул ваҡыттан гәзиттә ны К.Юлдашев, Д. Карякин, В. Соколов, А. Х. Әхмәтйәновтар (1965-88) эшләй. Күп йылдар гәзиттә журналистар А. Вишнякова, Н. Ғибәҙуллина, В.Траханов, И. Ибраһимова, В.А. Кагарманов, Соколов, В.Г. Супрун, З. Фазылов, Р. Хисмәтуллиналар хеҙмәттәшлек итә.

Гәзиттә ай һайын «Интенсификация» тигән ҡушымта сыға, йылына 2-3 тапҡыр күрше Арғаяш районы «Восход» гәзите менән берлектә баҫма сығарыла.
## Ҡаҙаныштары
Гәзит һәр ваҡыт йәштәрҙе ауылда ҡалдырыу, белем биреү, милли йолаларҙы һаҡлау мәсьәләләренә айырыуса ҙур иғтибар бүлде.  1995 йылда «Знамя труда» гәзите редакцияһы "Евразия" фонды гәзиттәрҙе үҫтереү буйынса иң яҡшы проектҡа конкурс еңеүсеһе (грант - 10 мең долл) булды һәм Дж. Сорос фонды халыҡты социаль яҡлау проблемалары буйынса мәҡәләләре өсөн 3 мең долларлыҡ грантҡа эйә булды. Грант ярҙамында матди-техник базаны яҡшыртырға, компьютер йыйылмаһын һәм верстканы көйләүгә, шулай уҡ гәзиттең баҫылғанға тиклем өлгөһөн әҙерләүгә мөмкинлек бирҙе. Йәштәр бите тематикаһын сығарыу, хәрби-патриотик теманы (1990, 1995), Рәсәй Президенты һайлауҙарын (1996), идара итеү хоҡуғын (2000-01) сығарыу өсөн өлкә конкурстары дипломдарына лайыҡ була.

## Сығанаҡтар
* Челябинская область. Энциклопедия
* Беzформата. Газета Знамя труда. Новости.
## Иҫкәрмәләр
Хәйретдинов Фәүзин Нуретдин улы

**Хәйретдинов Фәүзин Нуретдин улы** (1914 йыл) — ҡыҙылармеец, гвардия рядовойы, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1944), «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән наградланған (1943).

## Биографияһы
Хәйретдинов Фәүзин Нуретдин улы 1914 йылда хәҙерге Илеш районының Ҡыпсаҡ ауылында тыуа. 1941 йылда Илеш районы Хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Белоруссия фронтының 7-се гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 15-се гвардия айырым элемтә эскадронында телефонист булып хеҙмәт итә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1944 йыл)
* «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән бүләкләнә (1943 йыл).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* ХАЕ(Й)РЕТДИНОВ Фаузин Нуретдинович
* Хайретдинов Фаузин Нуретдинович
Азаматов Фәтих Хәсән улы

**Азаматов Фәтих Хәсән улы** (26 апрель 1926 йыл — 6 июль 2014 йыл) — журналист, партия органдары хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1958—1967 йылдарҙа Күгәрсен һәм Хәйбулла район гәзиттәре мөхәррире, артабан КПСС-тың Өфө район комитеты инструкторы. Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2001) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2000) премиялары лауреаты. 

## Биографияһы
Фәтих Хәсән улы Азаматов 1926 йылдың 26 апрелендә Башҡорт АССР-ның хәҙерге Күгәрсен районы Туйөмбәт ауылында тыуған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2001) 
* Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2000)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Воин, журналист, писатель (К 90-летию со дня рождения Фатиха Азаматова). ИА Башинформ, 26 апреля 2016 года
Речь Посполитая

**Речь Посполитая** (), хәҙерге заманда киң таралған рәсми булмаған исеме **Ике Халыҡтың Речь Посполитая** () — 1569 йылда Люблин унияһы нигеҙендә Польша һәм Бөйөк Литва кенәзлегенең берләшеүе нәтижәһендә барлыҡҡа килгән һәм 1795 йылда Рәсәй, Пруссия һәм Австрия империялары араһындагы ерҙәрне бүлеп алып юҡҡа сыҡҡан федератив дәүләт. Хәҙерге Польша, Украина, Белоруссия һәм Литва территорияларындә, шулай уҡ өлөшләтә хәҙерге Рәсәй, Латвия, Молдавия, Эстония һәм Словакия территорияһында урынлашҡан булған.

Польша һәм Бөйөк Литва Корольлығының берҙәм дәүләт аппараты булған осраҡта ла, Литваның үҙ административ аппараты, ҡаҙнаһы, ғәскәре һәм закондары булған. Дәүләт башлығы итеп ғүмерлеккә һайлап ҡуйылған монарх сеймы торған, ул Польша короле титулын һәм Бөйөк Литва кенәзе титулын йөрөткән. Речь Посполитаяла урынлашҡан специфик сәйәси режим шляхта демократияһы тип аталған.

## Атамаһы
Дәүләттең традицион атамаһы — «речь посполитая» — латин теленән поляк теленә һүҙмәүһүҙ тәржемә иткәндә термин *Res Publica* ( — әйбер, эш; *pospolita* — дөйөм). Был терминды рус теленә һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «дөйөм эш» йәки «уртаҡ әйбер» («общее дело» или «общая вещь»). Дәүләттең рәсми исеме — *Польша короллеге һәм Бөйөк литва кенәзлеге* (). Ғәҙәттә, урындағы ябай халыҡ дәүләте *Речь Посполитая* (; зап.-урыҫсалап. *Реча Посполит*) тип атаған. Польша халҡы Корольлекты ҡыҫҡаса Таж (Корона) тип, ә Бөйөк Литва кенәзлеген кыҫҡаса Бөйөк кенәзлек тип атағандар.

XVII быуатта дипломатик хат алышыуҙа *Светлейшая Речь Посполитая Польская* (; *Светлейшая Речь Посполитая Польская* (;  исеме ҡулланылған.

Хәҙер киң ҡулланылған *Речь Посполитая Обоих народов* () исеме түгел аутентичный (рәсми) түгел һәм, моғайын, поляк яҙыусыһы Павел Ясеница ның 1967 йылда донъяға таралған трилогияһының сығыуы тарихина бәйлелер.

Хәҙерге Польша тарихында 1795—1569 йылдар «I Речь Посполитая», 1918—1939 йылдар — «II Речь посполитая», 1989 йылдан— «III Речь Посполитая» атала. Был осраҡта башҡа постолиталарҙан айырыу өсөн, Польша Халыҡ Республикаһы (1944—1989) иҫәпкә алынмай һәм *Rzeczpospolita Ludowa* (халыҡ республикаһы) тип атала..

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Commonwealth of Cultures Diverse: 's Heritage Poland' 
* The Polish-Commonwealth Lithuanian-Maps, cities in history of Poland, Ukraine, and Lithuania Belarus
Чикаго

**Чикаго** — Америка Ҡушма Штаттарындағы ҡала.

## Демография

## Административ бүленеше

## Климаты

## Транспорт

## Туғандаш ҡалалар

## Иҫкәрмәләр
Hal Holbrook

**Hal Holbrook** (17 февраль 1925 &ndash; 23 ғинуар 2021,Сиракьюс (Лос-Анджелес)— АҠШ актёры, режиссёр, продюсер, сценарист.
Церкница (күл)

**Церкница** () —  Словенияла Карст яйлаһында Нотраньска-Крашка өлкәһенең Церкница общинаһы территорияһында урынлашҡан күл. Үҙенең үҙгәрешле ағып тороу режимы менән билдәле — карст яланын әленән-әле һыу баҫа, ул яҙ йәки йәй башында карст соҡорҙары аша ул «ҡушылып аға». урынлашҡан (бигерәк тә төньяҡта һәм көнсығышта), уларҙың иң ҙуры — 3 мең халҡы менән Церкница ҡалаһы. Күлдән көнбайышҡа табан яҡынса 10 км алыҫлыҡта  Постойна-Яма карст мәмерйәһе менән билдәле Постойна ҡалаһы урынлашҡан.

## Гидрология

Һыулы ҡатлам һәм ер аҫты йылғаларынан һыу күтәрелеп яланда урынлашҡан карст ярыҡтары аша аҡҡандан һуң, күл тула.  Артабанғы яуым-төшөмдөң кәмеүе һәм ер аҫты һыуҙарының ағыуы  сталактиттар һәм сталагмиттарменән бай Карст мәмерйәһенә һыуҙы ағып төшөргә мәжбүр итә. карст мәмерйәһе һәм ер аҫты һыуҙары һыу йылға ағып мәжбүр булды, байтаҡ . Йыллыҡ циклдың төрлө  осоронда һауа торошона бәйле күл  тулыһынса тиерлек ҡоро йәки тулыһынса тулы булыуы ихтимал. Йәй башында, ҡағиҙә булараҡ,  һыу ятҡылығында һыу аҙ.  Август айҙарында крәҫтиәндәр күлдең элекке күл төбөндәге болон үләндәрен сабалар һәм үләнде мал аҙығы сифатында ҡулланалар. Көҙөн ялан ямғыр һыуы менән тула,  бигерәк тә көньяҡ-көнбайыш яғында, ә яҙын ирегән һыуҙар менән тулылана. Тарихи ваҡыттарҙа күл бер ҡасан да ере ныҡ уңдырышлы булған яландың төньяҡ-көнсығыш өлөшөнә ташып сыҡмаған, бының менән ул карст яйлаһының башҡа өлкәләренән айырылып тора

Күлдәрҙә һыу кимәле 7 метрға үҙгәрә (диңгеҙ кимәленән 546 м алып 553 м тиклем). Күлдә һыу күләме юғары булған ваҡытта күлдең күләме  10×5 км һәм  майҙаны 30 км² була,  был осорҙа күл илдә иң ҙур күл була (иң ҙур даими күл — Бохинь күле).  Күлдән ағып сыҡҡан һыуҙың өлөшө Любляница йылғаһының инеше рәүешендә өҫкә сыға.

## Флора һәм фаунаһы
Церкница күлендә ҡамыш һәм күрәндең ҙур әрәмәлектәре, шулай уҡ киң дымлы болондар  бар. Көнсығыш өлөшөндә һаҙлыҡ ҡалдыҡтары бар.

Кешенең фауна вәкилдәренә йоғонтоһо ҙур түгел. Церкницала балыҡ тереклек итә, бынан тыш бында ҡоштарҙың күп төрө,  шул иҫәптән юҡҡа сығыу хәүефе аҫтындағы тартай оя ҡора. Күл районында барлығы 230 төр ҡош, шул иҫәптән мәрйенгүҙ һәм  диңгеҙ бөркөтө теркәлгән.

## Тарихы

Күл антик осорҙан алып билдәле, уның тураһында боронғо грек географы Страбон яҙған. Үҙенең «География» (7.5) хеҙмәтендә ул «Лугеон тип аталған марштар» () телгә ала, улар Церкница күле кеүек тиңләштерелә  *Lougeon* атамаһын Страбон, күрәһең иллирия сығышлы  урындағы топонимды  грек теленә күсерә, ул һуңғараҡ *Lugeum* кеүек латин теленә күсә.  

Церкница күленең үҙгәрешле ағып тороу механизмын словен ғалимы Янез Вальвазор (1641—1693) һүрәтләгәндән һуң күл донъяға билдәлелек ала. Был тасуирламанан һуң уны Лондон король йәмғиәтенә ҡабул итәләр, тасуирлама уның төп «Слава герцогства Крайны» () хеҙмәтенә инә

Әлеге ваҡытта күл районы популяр ял итеү урыны. Күлдә  һыу кимәленә ҡарап балыҡ тотоу, спелеология, виндсерфинг, йөҙөү һәм коньки шыуыу буйынса шөғөлләнергә мөмкин.

## Иҫкәрмәләр
Виница замогы

**Виница замогы** () —  Словенияла Чрномель общинаһында урынлашҡан урта быуат замогы. Словения мәҙәниәтенең милли ҡомартҡыһы булып тора.

## Замок тарихы

Замок тураһында тәүге тапҡыр 1082 йылда телгә алына. Ул Рим фортының емереклектәрендә төҙөлә.  1469 һәм 1471 йылдарҙа замокҡа төрөк ғәскәрҙәре һөжүм итә. 1520 йылда һарай  Семенич ғаиләһе биләмәһендә була, һәм 17 быуат башына тиклем дауам итә.   1555 йылда һарай  янғында  тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға. Оҙаҡ ваҡыт емерек тора, тик 14 быуатта төҙөлгән часовняһы ғына яҡшы һаҡланып ҡала. Һуңыраҡ һарай тағы ике тапҡыр — 1874 һәм 1878 йылдарҙа яна. 16-17 быуаттарҙа хужалары тураһындағы дөрөҫ мәғлүмәт булмай. 18 быуат уртаһында Виницаның хужалары  Гузиковтар ғаиләһе була. 1856 йылда замокты Франк Фридо һатып ала, ә 1882 йылда ул  уны «Alpe Montangesellschaft» компанияһына һата.  1888 йылда уның Хенрик  Грюнвальд һатып ала. Һуңынан, һарай урындағы халыҡ тарафынан күп тапҡырҙар һатыла, оҙаҡ ваҡыт уның хужалары булып  Миха һәм Петр Маличтар тора. 1925 йылда биналар комплексы хоҡуғына Франк Михелик эйә була,  һәм шул ваҡыттан алып замок уның вариҫтарына ҡарай.

Виница һәм уның тирә-яғы боронғо ауылдар һәм ҡурғандар менән тулы. Ҡурғандарҙы системалы  ҡаҙыуҙар һөҙөмтәһендә (353 ҡәбер) XX быуат башында 20 мең әйберҙән торған бай коллекция йыйыла, һуңғараҡ улар Америкаға ташыла, унда 1934 йылда Нью-Йоркта асыҡ аукционда һатыла.

## Гербы

Гербтың күк полотноһында виноград тәлгәшен тотҡан ажарлы алтын грифон һүрәтләнгән. Грифон батырлыҡты, ҡаһарманлыҡты, ҡаршы сығыуҙы, һағайыуҙы  сағылдыра. Ажарлы һыны көрәшкә әҙерлекте аңлата. Полотноның күк төҫө намыҫлылыҡты, ғәҙеллекте, тоғролоҡто, ныҡлыҡты аңлата.  Алтын төҫө бөйөклөк, абруй, дәрәжә, байлыҡты кәүҙәләндерә. Виноград тәлгәше символик рәүештә замок хужаларының төп тармағын күрһәтә. 

## Хәҙерге торошо

2014 йылдан алып 2015 йылға тиклем һарайҙың реконструкцияһы  һәм реставрацияһы  үтә, уны  2014 йылдың яҙынан алып замокҡа хоҡуғы булған  «MIRAG INVEST DOO» төҙөлөш компанияһы башҡара. Тергеҙеү эштәре башына замок комплексында тик ярым емерек йорт һәм ҡәлғә диуарҙарының ҙур булмаған ҡалдыҡтары ғына була. Әлеге ваҡытта замок тулыһынса тергеҙелгән.

## Галереяһы

Файл:Grad Vinica I. 2010.JPG|
Файл:Grad Vinica II. 2010.JPG|
Файл:Grad Vinica III. 2010.JPG|
Файл:Grad Vinica IV. 2010.JPG|
Файл:Grad Vinica V. 2010.JPG|


## Әҙәбиәт

* Stopar, Ivan, Dr.: Grajske stavbe v osrednji Sloveniji — V. Dolenjska (Bela Krajina), Viharnik, Ljubljana, 2007 (ponatis), ISBN 978-961-6057-40-0
* Вальвазор, Янез Вайкард: Die Ehre dess Hertzogthums Crain, 1689.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
 

* Vinica
* OPIS ENOTE NEPREMIČNE KULTURNE DEDIŠČINE
Бохинь

**Бохинь** () — Словенияның 212  муниципаль берәмектәренең  береһе (община). Словенияның төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Тарихи Үрге Крайна өлкәһенең Гореньск регияһына  (статситик район) инә. . Административ үҙәге —  Бохиньска Бистрица ауылы.  1994 йылдың 4 октябрендә ойошторола. Бохинь күленән алып Номенгә тиклем, Юлий Альптарында көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Триглав тауы янында, Блед ҡалаһынан көнбайышҡа табан яҡынса 25 км алыҫлыҡта  һәм баш ҡаланан,  Любляна ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан  80 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.  Биләмәһенең ҙур өлөшө Триглав Милли паркына инә.  

Община территорияһында боҙлоҡ сығышлы, Словенияның ынйыһы булып торған Бохинь күле урынлашҡан. 1689 йылда Бохинь күле хаҡында һоҡланып Янез Вайкард Вальвазор яҙып сыға. Бохинь күлендә XIV быуат башындағы сиркәү урынлашҡан, ул орнаментлы көмбәҙҙәр һәм диуар сәнғәтендәге  һыҙма-яҫылыҡлы стиль менән биҙәлгән. Юлий Альптарында урынлашҡан Вогель һәм Сеножета халыҡ күп йөрөгән халыҡ-ара класлы тау саңғыһы курорттары тип иҫәпләнә.

Вальвазор бигерәк тә Крайнала 13  тимер руднигынан Бохинь тимер руднигын  билдәләй. Ул XVIII быуатта Словенияла  металлургия үҙәктәренең береһе булып тора. Бохинда металлургия үҫешенә башланғысты 1730 йылда Микеланджело Цойс һала (1694—1777). Уның улы, меценат һәм ғалим,  Словен милли-ағартыу түңәрәге ағзаһы, барон Жига (Сигизмунд) Цойс (1747—1819) Бохинь  туризмының башлап ебәреүсеһе тип һанала. Ул Бохиньға үҙенең күп дуҫтарын һәм таныштарын саҡыра.. XX быуат башында   Есеница — Триест Бохинь тимер юлы төҙөлә.

Тадеуш Конвицкий «Бохинь» повесын яҙа (*Bohin*, 1987), уны поляк теленән Ксения Старосельская  тәржемә итә. Польшала китап бестселлерға әүерелә һәм Ивашкевич исемендәге әҙәби премия ала. Лидия Алексеева Бохинь  күле тураһында  «Прозрачный след» шиғырҙар йыйынтығында «Бохинь»  шиғырын яҙа.

## Галереяһы

Файл:Vogel Ski Resort from Top.jpg|Вогель тау саңғыһы курорты
Файл:Ribčev Laz (14970131406).jpg|Изге Янез сиркәүе көмбәҙе
Файл:St. John the Baptist Church 04.jpg|Тамбурин менән Б. Кампанини (1745)


## Иҫкәрмәләр