open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орлов Борис Павлович

**Орлов Борис Павлович** (31 ғинуарҙа 1892 йыл— 16 май 1967 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР географы. География фәндәре докторы, профессор, 1940—1941 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының география факультеты деканы, 1941—1942 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты ректоры вазифаһын башҡарыусы, СССР АФ академигы (1947).

## Биографияһы
Борис Павлович Орлов 1892 йылдың 31 ғинуарында Рязань ҡалаһында тыуған. Рязань гимназияһын тамамлағас, Император Санкт-Петербург университетына уҡырға инә. Бында ул бер юлы ике факультет тамамлай: физика-математика (1912) һәм тәбиғи фәндәр — « география» һөнәре буйынса 1916).

1914 йылда Рус география йәмғиәте тарафынан Урта Азияға экспедицияға ебәрелә. Был һәм артабанғы экспедицияларҙа Орлов Ҡараҡом ҡомлоҡтарында гидрометеорология стационар күҙәтеүҙәр ойоштора. Улар Орловҡа ҡом бархандарында һыу парҙарының конденцияһы тураһында ҡыҙыҡлы фәнни һығымталар яһарға мөмкинлек бирә.

1928 йылда Баш геофизик обсерваторияла эшләй.

1930 йылда Мәскәүгә күсә, унда МГМИ-ла (Мәскәү гидромелиоратив институты) эшләй башлай. Институттың дөйөм гидрология кафедраһы мөдире, аҙаҡ директор урынбаҫары була. 1933 йылдан ғүмеренең аҙағынаса Борис Орлов Мәскәү дәүләт университетында тупраҡ-география, 1938 йылдан — яңы ойошторолған география факультеттарында эшләй. 1938-1951 йылдарҙа дөйөм физик география кафедраһы мөдире, 1940-1941 йылдарҙа факультет деканы һәм Мәскәү дәүләт университетының география фәнни-ткшеренеү институтының директоры.

1941 йылда Орлов университеттың проректоры итеп тәғәйенләнә. 1941 йыл, иң ауыр хәрби осорҙа, 1941 йылдың 16 октябренән 1942 йылдың аҙағына тиклем, Мәскәү дәүләт университеты факультеттары эвакуацияланғанда, ректор вазифаһын башҡара. Был осорҙа ул университеттың бинаһында, йәшәй, бер нисә тапҡыр шәхсән бомбаларҙан сыҡҡан утты һүндереүҙә ҡатнаша.

Орлов Борис Павлович Мәскәүҙә Ванганьково зыяратында ерләнгән (36 уч.).

## Педагогик эшмәкәрлеге
Борис Орлов педагогик эшмәкәрлеген 1916 йылда Юғары ауыл хужалығы курстарында башлай, һуңынан Хәрби-диңгеҙ гидрографик училищеһында һәм Петроград университетында лекциялар уҡый.

Педагогия фәндәре Академияһы эштәрендә әүҙем ҡатнаша, уның беренсе вице-президенты була.

Уның лекцияларын тыүлаусыларҙың хәтирәләре буйынса, Борис Орлов иҫ киткес лектор була. Бигерәк тә география тарихы буйынса лекциялары популярлыҡ менән файҙаланылған.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* К. Ушинский исемендәге миҙал (1962).
* А. Гумбольдт исемендәге миҙал (ГДР, 1959).

## Хеҙмәттәре
** Ф. П. Литке. 1948.
** Первое русское кругосветное плавание (1893—1806 гг.). 1954.
** Ю. М. Шокальский, его жизнь и деятельность. 1956.
** Вопросы эрозии и стока. 1962.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* Орлов Борис Павлович (неопр.). Летопись Московского университета. Дата обращения: 4 апреля 2018.
* Географический факультет МГУ имени М.В.Ломоносова/ Орлов Борис Павлович
Уханов Иван Сергеевич

**Иван Сергеевич Уханов** (20 август, 1940 йыл — 20 сентябрь, 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, публицист һәм мөхәррир, журналист, махсус хәбәрсе, техник-оператор.

## Биографияһы
Уханов Иван Сергеевич крәҫтиән ғаиләһендә тыуып-үҫә. Урта мәктәптә уҡығандан һуң, армияла хеҙмәт иткән, төҙөлөштәрҙә эшләгән.

В. П. Чкалов исемендәге Ырымбур педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай. Шоссе юлдар төҙөүҙә техник-оператор, «Көньяҡ Урал» өлкә гәзитенең махсус хәбәрсеһе булып эшләй. 1980 йылда Мәскәүгә күсеп китә, унда «Йәш гвардия» журналының баш мөхәррир урынбаҫары була. 1972 йылда Рәсәй Яҙыусылар союзы идараһы һәм секретары итеп һайлана. Мәскәү яҙыусылар ойошмаһының (1995 йылға тиклем) яҙыусылар берләшмәһе рәйесе. «Мәскәү әҙәбиәтсеһе» һәм «Йәш гвардия» журналының редколлегия ағзаһы була.

2002 йылдан ижад эше менән шөғөлләнә. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы булып тора.

## Ижады
1961 йылдың мартында «Комсомольское племя» өлкә гәзитендә баҫылып сыҡҡан «Ҡыйыу ир» хикәйәһе менән яҙыусы булараҡ тәүге тапҡыр сығыш яһай. , Быға тиклем уның һүрәтләмәләре һәм очерктары Алыҫ Көнсығыш хәрби округының «Суворов ҡыҫымы» гәзитендә баҫыла.

Уханов Иван Сергеевичтың байтаҡ повестары, хикәйәләре һәм очерктары үҙәк һәм өлкә журналдарында һәм гәзиттәрҙә баҫыла. Ырымбурҙа, Силәбелә, Мәскәүҙә повесть һәм хикәйәләр баҫылып сыға. Уның күп әҫәрҙәре Ырымбур материалына нигеҙләнгән.

## Һайланма әҫәрҙәре
* «Бала саҡ күге»,
* «Иртәгә бөтәһе лә башҡаса буласаҡ»,
* «Тынлы оркестр уйнай» (1974),
* «Көҙҙөң яҡты көн»,
* «Бер мәртәбә йәшәйбеҙ»,
* «Окалина»,
* «Ҡасыу»,
* «Ҡаршы тороу һәм түҙеү»,
* «Таш билбау» (1974),
* «Ырымбур мамыҡ шәле» (1976),
* «Далала балыҡсы»,
* «Хәтер яҡтыһы» (1981),
* "Асессор Рычков хазинаһы ",
* «Рычков» («Ырымбур Колумбы тураһында») серияһынан китаптар. .

Иван Ухановтың китаптары сит илдә инглиз, испан, немец, поляк һәм ғәрәп телдәрендә донъя күрә.

Уханов ижады тураһында Ю.Бондарев, В. Бондаренко, В. Ганичев, Ю. Зобов, Н. Емельянова, Н. Иванова, Г. Матвиевская, Ю. Нагибин, В. Охитин, В. Потанин, Г. Хомутов, В. Чумаков, Б. Энтин, А. Яхонтов һәм башҡалар мәҡәләләр яҙып ҡалдыра.

## Наградалары
* Халыҡтар дуҫлығы ордены,
* Йәш яҙыусыларҙың «Йылдың иң яҡшы китабы» (1972) китабы өсөн Премия.
* Муса Йәлил исемендәге Татар АССР-ы комсомол премияһы (1974)
* Ленин комсомолы премияһы (1977),
* Бөтә Рәсәй Пушкин «Капитан ҡыҙы» әҙәби премияһы (1998).
* «Мәскәүҙең алтын ҡауырһыны» ның 1 дәрәжәләге диплом (2002),
* Сергей Есениндың исемендәге халыҡ-ара әҙәби премия (2003).
* А. Платонов исемендәге халыҡ-ара конкурс еңеүсеһе.

Ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була.

## Һылтанмалар
* Некролог
Безденежных Сергей Вячеславович

**Безденежный Сергей Вячеславович** (25 август 1979 йыл) — Рәсәй сәйәсмәне, РФ Федераль йыйылышының Федерация Советында Дәүләт власының закондар сығарыусы органы вәкиле  (2019-2024.

## Биографияһы
Сергей Вячеславович Безденежных Хабаровск крайының Амур ҡалаһында 1979 йылдың 25 авгусында тыуа.

2005 йылда Хабаровск сәнәғәт-иҡтисад техникумында уҡыуын тамамлай. «Социаль тәьминәт хоҡуғы» һөнәре буйынса юрист квалификацияһы бирелә. 2009 йылда Тымыҡ океан дәүләт университетын «юриспруденция» һөнәре буйынса тамамлай.

2005 йылда «Алькума» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә юрист вазифаһында эшкә урынлаша, 2006 йылда был предприятиеның директоры итеп тәғәйенләнә һәм 2015 йылға тиклем эшләй.

2007—2019 йылдарҙа бер үк ваҡытта шәхси эшҡыуар.

2014 йылда Хабаровск крайы алтынсы саҡырылыш Закондар сығарыу Йыйылышы депутаты итеп һайлана (даими булмаған нигеҙҙә).

2019 йылдың ғинуарынан 2019 йылдың сентябренә тиклем «Неомакс-Бизнес» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә хоҡуҡи мәсьәләләр буйынса генераль директор урынбаҫары булып эшләй.

2019 йылдан Хабаровск крайы Закондар сығарыу йыйылышы депутаты, дәүләт ҡоролошо һәм урындағы үҙидара буйынса комитетты етәкләй.

25 йыл Рәсәйҙең Либераль-демократик партияһында. Төбәк бүлексәһенең Координация советы ағзаһы. 2008—2014 йылдарҙа Хабаровскиҙың Индустриаль районы территориаль һайлау комиссияһы ағзаһы була.

2019 йылдың сентябрендә Хабаровск крайы Закондар сығарыу думаһы депутаты итеп һайлана. Хабаровск крайы Закондар сығарыу думаһының дәүләт ҡоролошо һәм урындағы үҙидара комитеты рәйесе, дәүләт ҡоролошо һәм урындағы үҙидара буйынса комитет рәйесе булып эшкә урынлаштырыла.

2019 йылдың 4 декабрендә депутаттарҙың күпселек тауышы менән Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советына сенатор итеп тәғәйенләнә, вәкәләттәрҙең срогы - 2024 йылдың сентябренә тиклем.

Өйләнгән. Ҡыҙ тәрбиәләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* 
* Официальный сайт
Познанский Александр Семёнович

**Познанский Александр Семёнович** (18 (31) ғинуар 1903 йыл, Кривой Рог ҡалаһы, Херсон губернаһы — 8 июнь 1974 йыл, Горький) — СССР ғалим-психиатры. Медицина фәндәре докторы (1960), профессор (1962).

## Биографияһы
Александр Семенович Познанский 1903 йылдың 18 (31) ғинуарында Украинаның Херсон губернаһы Кривой Рог ҡалаһында тыуған.

1927 йыда Одесса медицина институтын тамамлай. 1927—1931 йылдарҙа  Одессала наркология диспансеры һәм психиатрия клиникаһында  табип булып эшләй.

1931—1944 йылдарҙа  — Украина психоневрология институтында (Харьков) хеҙмәткәр. 1938 йылдан медицина фәндәре кандидаты. 1938 йылда клиника, галлюцинациялар патофизиологияһы һәм фармакологияһына арналған кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 

1944—1959  йылдарҙа — С.М. Киров исемендәге Горький медицина институтында: ассистент, психиатрия кафедра доценты. 1959 йылда «Динамика синдромов шизофрении в процессе психофармакологических и других клинико-экспериментальных исследований» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.  

1960—1970 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт медицина институты психиатрия кафедраһы мөдире .

Уның етәкселеге аҫтында 2 докторлыҡ һәм  8 кандидатлыҡ диссертация яҡлана, 2 фәнни хеҙмәттәр йыйынтығы сығарыла. 

Александр Семенович Познанский 1974 йылдың 8 июнендә  Түбәнге Новгородта вафат була һәм шунда  Бугрово зыяратында ерләнә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
А.С.Познанский дөйөм психопатология, клиник-эксперименталь һәм галлюцинация, һаташыу, шизофрения, йәрәхәтле психоздар ваҡытында кататоник эмоциональ синдромының  психофармакология тикшеренеүҙәре  проблемалары менән шөғөлләнә. 

90-дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

1960—1968  йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының невропатологтары һәм психиатрҙары йәмғиәте рәйесе.

Академик В. П. Протопопов уҡыусыһы.

## Иҫкәрмәләр

## Сығанаҡтар

* 
* Александр Семёнович Познанский [Психиатр]. К 70-летию со дня рождения / Журнал неврологии и психиатрии имени С. С. Корсакова. — 1973.
* Познанский Александр Семёнович [О нём] // Идеология и наука (Дискуссии советских учёных середины ХХ века) / Отв. ред. А. А. Касьян. — : Прогресс-Традиция, 2008. — 288 с. — С. 155—166. ISBN 5-89826-204-0.

## Һылтанмалар

* Познанский Александр Семёнович. 
* Нижегородский некрополь: Познанский А. С.
Фонвизин Павел Иванович

**Фонвизин Павел Иванович** (*фон-Визин*, 1746 йыл—1803 йыл) — Рәсәй империяһы сенаторы, әҙәбиәтсе һәм тәржемәсе, Фонвизиндар нәҫеленән, 1784—1796 йылдарҙа Мәскәү университетының директоры, драматург Денис Фонвизиндың ҡустыһы, декабрист Михаил Фонвизиндың ағаһы.

## Биографияһы
Павел Иванович Фонвизин немец сығышлы дворян нәҫеленән. Ун йәшендә Павел Фонвизин Семён полкына бирелә һәм бер үк ваҡытта өлкән ағаһы Денис менән бергә Мәскәү университеты гимназияһына  уҡырға инә. 1762 йылда гимназия һәм университет курсын уңышлы тамамлап, сержант дәрәжәһендә үҙ  полкынан сит ил эштәре коллегияһы ҡарамағына курьер эше өсөн командировкаға ебәрелә.  Европаның төрлө илдәрендә була. Биш йыл Европа дәүләттәрендә курьер сифатында йөрөй. 1772 йылда Фонвизин  Григорий Орловты (генерал-фельдцейхмейстер, батшабикә Екатерина II фавортиы) Фокшиниҙа (Румыния ҡалаһы) оҙатҡанда , Көҫөк-Ҡайнарджия (Кючук-Кайнарджийский мир) килешеүе төҙөлгәнсе урыҫ ғәскәрҙәрендә 1774 йылға тиклем ҡала.
Университетта уҡығада уҡ Павел Фонвизиндың телгә ҡыҙыҡһыныуы тыуа, антик һәм Европа авторҙарының әҫәрҙәрен тәржемә итә, шиғырҙар яҙа, университеттың популяр баҫмаһы «Собрание лучших сочинений к распространению знаний» журналында тәржемәсе сифатында ҡатнаша, 1760 йылдар уртаһында француз теленән бер нисә художество әҫәрҙе тәржемә итә.

1781 йылда — Прокурор ярҙамсыһы . 1782 йылда — Мәскәүҙең енәйәт суды палатаһы рәйесе.

1784 йылдың 6 июлендә Мәскәү университеты директоры итеп тәғәйенләнә. Мәскәү университетында Фонвизиндың төп бурысы — Моховойҙа  яңы корпус һалыу. 1784 йылда уның  ике ситке флигеле төҙөлә. 1786 йылдың 23 авгусында куратор М. М. Херасков артынса буласаҡ үҙәк корпус нигеҙенә таш һала. Яңы бинаның төп үҙенсәлеге — уның функционаллегендә: аудиториялар, китапхана, музей, торлаҡ нумерацияһы, ашхана — барыһы ла күҙ уңында тотолған.

1796 йылда сенатор итеп тәғәйенләнә. 1799 йылда Неплюев менән бергә Воронеж, Сембер, Һарытау һәм Әстерхан губерналарына ревизия менән командировкаға китә.
Мәскәүҙә Донской монастыры зыяратында ерләнгән.

## Әҫәрҙәре
Француз теленән тәржемә ителгән : «Нравоучительные сказки» (соч. Мармонтеля, 3 части, 1764 и 1787), «Сила родства» (испанская повесть, соч. госпожи Гомец, М., 1764); «Друг девиц» (М., 1765).

1780 йылда (псевдонимы «Әҙәбиәт һөйөүсе») «Матросские шутки» комик опера өсөн либретто яҙа, композитор С. Жорж.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
* 
* «Назидательные ҡағиҙәләре» П И. Фонвизина
* Фонвизин Павел Иванович (неопра.) Мәскәү университеты йылъяҙмалар. Мөрәжәғәт дата: 11 апрель 2017.
Ковалёва Лиана Ароновна

**Ковалёва Лиана Ароновна** (22 декабрь 1951 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-физик. 1974 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 2003 йылдан — ғәмәли (прикладной) физика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп (2020) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү (2006) хеҙмәткәре,  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012). 

## Биографияһы
Лиа́на Аро́новна Ковалёва 1951 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ынаң Өфө ҡалаһында тыуған. .

Ул 1974 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1976 йылдан ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, 2003 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем ғәмәли физика кафедраһы мөдире.

1998 йылдан техник фәндәр докторы, ә 2000 йылдан — профессор.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалимдың ғилми тикшеренеүҙәре күҙәнәкле мөхиттәр физикаһына һәм тотош мөхиттәр механикаһына, дисперслы һәм күп компонентлы системалар термодинамикаһына, ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеүгә арналған.

Тышҡы физик ҡырҙар тәьҫирендә күп компонентлы системаларҙа күп фазалы системаларҙы фильтрлау һәм күп компонентлы системаларҙа йылылыҡ һәм күпләп күсереү күренештәрен тикшереү үткәрә (шул иҫәптән юғары йышлыҡлы электрон - магнит ҡырҙары). Юғары ҡуйылыҡтағы нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү ысулы тәҡдим итә.

Ковалева Л. А. күп компонентлы системалар менән юғары йышлыҡлы электрон-магнит ҡырының үҙ-ара тәьҫир итешеүе сәбәпле килеп сыҡҡан электро-термодиффузия күренешен таба.

28 уйлап табыу һәм 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы

### Фәнни хеҙмәттәре
* Электр магнит ҡыры эсендә дисперслы системаларҙағы термодинамика һәм күсереү күренеше. — Өфө, 1998 (авторҙаш)
* Электр магнит ҡыры эсендәге дисперслы системаларҙың тигеҙ булмаған термодинамикаһы (Өфө, 2000) *(авторҙаш)*
* Полярлы мөхиттәрҙең электромагнит ҡыры менән бәйләнешенең ҡайһы бер аспекттары. — Өфө, 2004 *(авторҙаш)*

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006)
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012)

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*   
* ГБНУ «Академия наук Республики Башкортостан».ПЕРСОНАЛИИ. Ковалева Лиана Ароновна
* Башкирский государственный университет. Официальный сайт. Преподаватели - Ковалева Лиана Ароновна
Кудрявцев Лев Дмитриевич

**Кудряцев Лев Дмитриевич** (25 март 1923 йыл — 17 февраль 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, СССР фәндәр Академиһының ғәмәли математика буйынса бүлегендә ағза-корреспондент (1984). Функциялар теорияһы һәм топология буйынса белгес.

## Биографияһы
Лев Дмитриевич Кудрявцев 1923 йылдың 25 мартында Мәскәүҙә хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1940 йылда Мәскәүҙең № 59 урта мәктәбен тамамлағас, М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә.

1945 йылда Мәскәү университетын отличие менән тамамлай һәм шунда уҡ аспирантураға уҡырға инә,

1947 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика-техник факультетында эшләй башлай.

1948 йылдан В. А. Стеклов исемендәге математика институты (МИАН) эшләй. Кудряцевҡа математик Сергей Никольский ҙур йоғонто яһай, артабан уның менән оҙаҡ йылдар ғилми семинар менән етәкселек итә. 1956 йыл, докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1958 йылдан — Мәскәү физика-техник институтының профессоры.. 1953 −1959 йылдарҙа институттың юғары математика кафедраһын етәкләй.

1961—1968 йылд В. А. Стеклов исемендәге математика институтының директор урынбаҫары булып эшләй 1970 йылда беренсе матанализ курсын сығара (бер нисә тапҡыр ҡабатлап баҫылған).

1984 йылда СССР фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты. 1997 йылдан педагогия һәм социаль фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы. 2002 йылда мәғариф һәм фән өлкәһендәге күренекле хеҙмәттәре өсөн Европа фәндәр Академияһының ағза итеп һайлана.

Кудряцев Лев Дмитриевич 2012 йылдың 17 февралендә Мәскәүҙә вафат булған,Ваганьков зыяратында ерләнгән.

## Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Ккүп үлсәмле Евклид арауыҡтары өлкәләрендә дифференциацияланған функцияларҙың метрик һәм топологик үҙенсәлектәре өлкәһендәге ғилми күрһәткестәргә өлгәшә.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләкәре
* Мәскәү математика йәмғиәтенең йәш математиктар премияһы (1953);
* СССР Дәүләт премияһы (1988);
* Соросовскийҙың атҡаҙанған профессоры исеме — педагогика өлкәһендәге уңыштары өсөн һәм юғары мәктәп һәм педагогик эшмәкәрлегенә индергән өлөшө өсөн (1994);
* МАИК премияһы «Фән/Интерпериодика» 5 томдағы юғары мәктәптәрҙең математик анализ буйынса уҡытыу-методик комплекты өсөн (1996);
* Европа фәндәр Академияһының Блез Паскаль исемендәге миҙал;
* К. Д. Ушинский.исемендәге миҙал.

## Библиография

### Китаптары
* 
* 
* 
* 

### Мәҡәләләре
* 
* 
* 
* 
* 
 

## Әҙәбиәт
* Лев Кудрявцев Дмитриевич. Math.ru
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*Музей истории МФТИ/Кудрявцев Лев Дмитриевич 
* История математики /Кудрявцев Лев Дмитриевич
Тимофеев Пётр Васильевич

**Петр Васильевич Тимофеев** (1902—1982) — электроника һәм вакуум техникаһы өлкәһендә совет ғалимы.

## Биографияһы
П. В. Тимофеев 1902 йылдың 12 (25) июнендә Мәскәүҙә тыуған. 1925 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищела (1925—1928), МДУ-ла (1926—1941), Мәскәү энергетика институтында (1933—1941), Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һауа инженер академияһы>нда (1945—1948) уҡыта. 1935 йылдан — профессор. 1928 йылдан Бөтә Рәсәй электротехника институтында эшләй. СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1953).

П. В. Тимофеев 1982 йылдың 18 ноябрендә вафат була. Мәскәүҙә Головино зыяратында ерләнгән.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Төп хеҙмәттәре киноны тауышландырыу өсөн фотоэлектрик ҡоролмаларҙы, икенсел электрон эмиссияны, газдарҙа зарядһыҙлаеыуҙы тикшеренеү һәм электрон оптика буйынса. Бер нисә фотоэлемент, электрон күбәйткестәр, электрон лампалар һәм электрон-оптик үҙгәрткестәр эшләй. 1933—1936 йылдарҙа тапшырыусы телевизион электрон көпшәләр, шул иҫәптән супериконоскоп, шулай уҡ башҡа электрон-оптик ҡоролмалар уйлап таба. Тауышлы кино, телевидение һәм автоматика өсөн көсәйткестәр һәм фотоэлементтар эшләүҙә ҡатнаша. Оборона сәнәғәте өсөн инфраҡыҙыл техник приборҙар серияһын эшләй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1946) — яңы төр оптик приборҙар булдырғаны өсөн

- Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1951) — яңы оптик приборҙар булдырғаны өсөн.

- Социалистик Хеҙмәт Геройы (13.10.1982)

- Ленин ордены (13.10.1982)

- дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (16.05.1947; 02.06.1952; 19.07.1962; 17.09.1975)

- Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (21.01.1944)

- «Почёт Билдәһе» ордены (21.04.1939)

- миҙалдар

- РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1947)

## Сығанаҡтар
* 
* Кинословарь в 2-х томах, М., «Советская энциклопедия», 1966—1970

## Һылтанмалар
* 
* Тимофеев Пётр Васильевич // Московская энциклопедия. / Гл. ред. С. О. Шмидт. — М., 2007—2014. — Т. I. Лица Москвы: [в 6 кн.].
Гончаров Виктор Иванович (политик)

**Гончаров Виктор Иванович** (14 июнь 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәй сәйәси һәм сәйәсәт эшмәкәре. VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, Дәүләт Думаһының төбәк сәйәсәте һәм Төньяҡ һәм Алыҫ Көнсығыш проблемалары буйынса комитеты ағзаһы. КПРФ фракцияһы ағзаһы. 2017 йылдан — Ставрополь крайы Думаһы депутаты.

## Биографияһы
1983 йылда «инженер-төҙөүсе» һөнәре буйынса Ставрополь политехник институтында юғары белем ала. 1995 йылда Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһында «дәүләт һәм муниципаль идара итеү» белгеслеге буйынса ҡайтанан әҙерлек үтә. Квалификацияһы — юрист. 1997 йылда юридик фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә диссертацияһын яҡлай.

1976—1977 йылдарҙа «Крайколхозстрой» берекмәһенең Грачевский колхоз-ара күсмә колоннаһында төрлө эштәрҙә, токарь уҡыусыһы, токарь булып эшләй. 1977—1983 йылдарҙа Ставрополь политехник институтында уҡый. Юғары уҡыу йортонда уҡыу осоронда институттың ВЛКСМ комитетында эшләй. 1983—1985 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Демобилизациянан һуң 1983 йылдан алып 1985 йылға тиклем ВЛКСМ-дың өлкә комитетында контроль-ревизорҙар вазифаһында эшләй. 1985—1990 йылдарҙа КПСС-тың Сәнәғәт район комитетында эшләй, тәүҙә ойоштороу бүлеге инструкторы, һуңынан сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, ойоштороу бүлеге мөдире була. 1990—1991 йылдарҙа Ставрополь ҡалаһы Сәнәғәт районы халыҡ депутаттарының район Советында рәйес урынбаҫары булып эшләй. 1991—1994 йылдарҙа — депутаттар Советы рәйесе. 1994—1995 йылдарҙа «Шәкәр заводы» акционерҙар йәмғиәте генераль директор урынбаҫары вазифаһында эшлай. 1995—1996 йылдарҙа — «Светлана» ЯСШ директоры. 1997 йылдың апреленән ноябргә тиклем Ставрополь дәүләт дәүләт университетының проректоры вазифаһында эшләй. 1997—2000 йылдарҙа «ЛУКойл-Маркет» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә генераль директор урынбаҫары, төбәк структуралары департаменты директоры вазифаһында эшләй.

2007 йылдың мартында КПРФ партияһынан дүртенсе саҡырылыш Ставрополь Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. 2011 йылдың декабрендә Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа кандидат итеп күрһәтелә, мандат бүлеү һөҙөмтәһендә VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.

2016 йылдың сентябрендә Ставрополь крайы Думаһы депутаты итеп КПРФ исемлеге буйынса һайлана.

## Наградалары
* II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены
* «Ставрополь крайы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы
* «Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» билдәһе
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының «Парламентаризм үҫешенә өлөш индергәне өсөн» Почет билдәһе
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһының Почет грамотаһы
* Ставрополь крайы губернаторының Почет грамотаһы
* Ставрополь крайы Дәүләт Думаһының Почет грамотаһы

## Иҫкәрмәләр
Ключи (Снежинск ҡала округы)

**Ключи́** (боронғо башҡортса атамаһы — **Шишмә**) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Снежинск ҡала округындағы ауыл.

## Географияһы
Карасье күленең көнбайыш ярында, Иткүл (Этҡол) күле янында  Снежинск ҡалаһынан 16 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
1660-сы йылдарҙа хәҙерге ауыл урынында башҡорттарҙың һеңрән ырыуы вәкилдәре төпләнгән. Улар күп малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгән.

1750-се йылдар аҙағынан ауыл тирәһендә рудниктар эшләй башлаған, уларҙан Кәҫле заводына баҡыр мәғдәнен сығарғандар.

18 быуаттың беренсе яртыһында аурындағы башҡорттарҙың күп тимерселектәре булған. 1736 йылдың 11 февралендәге Указдар сыҡҡандан һуң улар тыйылған.

1863 йылда Урта Этҡол һәм Ключи ауылдары ерҙәре межалана һәм документтар *«Кыштымскаго и Каслинскаго заводов… и сыгрянских башкир с правом пользования условиями, означенными в купчей крепости 1759 года»* тип яҙыла. 

19 быуат башында ауыл Түбәнге Өпәйле улусына ҡараған, ә 1926 йылда — Урал өлкәһе Екатеринбург округы Өпәйле районы Этҡол-Терсәк ауыл Советы составында.

1925 йылда тәүге мәктәп төҙөлә. 

## Халҡы

Йылдар буйынса халыҡ һаны: 1926 йылда — 246 кеше, 1970 йылда — 308 кеше, 1983 йылда — 212 кеше, 1992 йылда — 119 кеше, 1995 йылда — 300 кеше. 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса ауылда башлыса урыҫтар, башҡорттар һәм татарҙар йәшәгән.

## Инфраструктура
Ауылда башланғыс мәктәп, клуб (2000 йылда «Айгөл» ансамбле булдырылған), китапхана эшләй.

## Урамдары
Урам селтәре 5 урамдан тора.

## Билдәле шәхестәре
* Мөхәмәтшин Сабир Әхмәтша улы (1901—1981) — педагог һәм журналист.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Абрамичева Кристина Игоревна

**Абрамичева Кристина Игоревна** (8 сентябрь 1977 йыл) — Рәсәй кураторы, арт-тәнҡитсе, экскурсовод, йәмәғәтсе.

## Биографияһы
Кристина Игоревна Абрамичева 1977 йылдың 8 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.

2000 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын (әҙәби мөхәррир бүлеге), 2010 йылда — «сәнғәт фәне» һөнәре буйынса Урал дәүләт университетын тамамлай.

2000 йылдан шәхси нәшриәттәрҙә әҙәби мөхәррир булып эшләй, мәҡәләләр, очерктар, рецензиялар яҙа. 2004 йылдан «Гипертекст» журналын, 2011 йылдан — уның «Персонаж: тексты о текстах» әҙәби ҡушымтаһын сығара башлай. 2005 йылдан алып шәхси музей менән хеҙмәттәшлек итә, башҡа күргәҙмәләр кураторлығы һәм башҡа мәҙәни саралар менән шөғөлләнә. 2008 йылдан алып хәҙерге көнгә тиклем —"Х-МАХ" актуаль сәнғәт галереяһы кураторы. 2016 йылдан — Совет көнкүреше музейы директоры. Рәсәй сәнғәт фәне белгестәре ассоциацияһы ағзаһы. 2012 йылдан — «Өфө Архһаҡлау» ижтимағи хәрәкәттәркоординаторҙарының береһе, БР мәҙәни мираҫын һаҡлау буйынса Идаралыҡ янында Йәмәғәт советына инә. 2013 йылдан — ЛГБТ (лесбиянка, гейҙар, бисексуалдар һәм трансгендер кешеләр) тиң хоҡуҡлы Гетерсексуалдар альянсының башҡорт бүлегенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.), 2016 йылдан «Башҡортостанда феминизм» хәрәкәте әүҙемсеһе. 2019 йылдан башлап — Яблоко фирҡәһе ағзаһы, гендер фракцияһы рәйесе. 2019 йылдан — республика башлығы Радий Хәбиров янында кеше хоҡуҡтары буйынса совет ағзаһы. 2020 йылдан — Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәни ҡомартҡыларҙы һаҡлауҙың Башҡортостан бүлеге ағзаһы.

## Дөйөм Рәсәй проекттарында ҡатнашыуы
* 2009 — «Арт-завод» фестиваль-лаборатория8ы" (Екатеринбург), төбәктән куратор.
* 2009 — графиканың VI Новосибирск биенналеһы (Новосибирск), куратор проекты.
* 2010 — Рәсәй видеоарты тарихы (Мәскәү, МСИ), Өфөнән куратор проекты.
* 2012 — «Урал проекты» (Е. Шипицына менән берлектә), VII Халыҡ-ара графика триенналеһы (Новосибирск).
* 2012 — «Аҡ төндәр» фестивалендә куратор проекты (Мотоволихин цехы, Пермь).
* 2013 — «Аҡ төндәр» фестивалендә куратор проекты («PERMM» музейы).
* 2013 — «Уфалогия» проекты (Өфөнән куратор), («Эрарта» музейы, Санкт-Петербург).

## Мәҡәләләре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Абрамичева Кристина Игоревна  в Ассоциации искусствоведов России
* 
* 
* 
*
Болдин Валерий Иванович

**Болдин Валерий Иванович** (7 сентябрь 1935 йыл, Тутаев ҡалаһы, Ярославль өлкәһе — 14 февраль 2006 йыл) — СССР-ҙың партия органдары хеҙмәткәре. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1988-1991, 1986-1988 йылдарҙа кандидат). 11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты, СССР-ҙың халыҡ депутаты.

## Биографияһы
1961 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһының иҡтисад факультетын тамамлай.

1960 йылдан КПСС ағзаһы.

1961—1965 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты аппаратында эшләй.

1969 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1969).

1969 йылда «Правда» гәзитенең иҡтисади күҙәтеүсеһе була, һуңынан унда ауыл хужалығы идаралығын етәкләй, гәзиттең редколлегия ағзаһы була.

1981—1987 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитетының генераль секретары М. С.Горбачёвтың ярҙамсыһы.

1987—1991 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитетының бүлек мөдире була.

1990 йылдың 23 мартынан — СССР-ҙың Президент Советы ағзаһы.

1990 йылдың 17 апреленән 1991 йылдың 22 авгусына тиклем — СССР Президенты Аппараты начальнигы..

Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты яғында 1991 йылдың авгусындағы сараларҙа әүҙем ҡатнаша. 1991 йылдың 18 авгусында 4 кешенән торған төркөм составында (Бакланов, Болдин, Варенников һәм Шенин) Форостағы Горбачевҡа оса. 18:00 сәғәттә уларҙың төркөмө кире Мәскәүгә оса.

1991 йылдың 22 авгусында вазифаһынан бушатыла һәм икенсе көндө Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты эше буйынса ҡулға алына, Судҡа тиклем Матросский Тишина изоляторында тотола; 1991 йылдың декабрендә үҙ таныуы буйынса азат ителә. 1994 йылдың 6 майында Дәүләт Думаһының «Сәйәси һәм иҡтисади амнистия декларацияһы тураһында» ҡарары нигеҙендә енәйәт эше туҡтатыла.

2006 йылдың 14 февралендә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнә (уч. 13).

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены

## Ғаиләһе
Ҡатыны, ҡыҙы бар.

## Китаптары
* 

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Кто есть кто в мировой политике / Отв. ред. Л. П. Кравченко. — М.: Политиздат, 1990. — С. 5.

## Һылтанмалар
* 
* 
* 
*
Пацаев Виктор Иванович

**Пацаев Виктор Иванович** (19 июнь 1933 йыл — 30 июнь 1971 йыл) — СССР-ҙың летчик-космонавты, Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң). Ер атмосфераһынан ситтә эшләүсе беренсе донъя астрономы.

## Биографияһы
Виктор Иванович Пацаев 1933 йылдың Ҡаҙағстандың Аҡтүбә ҡалаһында тыуған. Атаһы Бөйөк Ватан  һуғышында һәләк була. 1943 йылда Пацевтар ғаиләһе Калининград өлкәһе Нестрев ҡалаһына күсә. 1950 йылда — мәктәпте тамамлай, Мәскәү геологоразведка институтының аэрофотосъемка факультетына документтарын бирә. Виктор имтихандарын уңышлы тапшыра, әммә кәрәкле балл йыя алмай, уға Пенза индустриаль институтына күсергә тәҡдим итәләр. Пенза индустриаль институтының механика факультетында машиналарҙың теүәл иҫәпләү-аналитикаһы бүлеге асылғас, декантҡа яңы бүлеккә күсереүҙе һорап ғариза яҙа.
1955 йылда — Пенза индустриаль институтын тамамлай һәм СССР-ҙың гидрометхеҙмәте Үҙәк аэрология обсерваторияһына эшкә килә. Метеорология ракеталары өсөн приборҙар төҙөүҙә ҡатнаша.
1958 йылда — ОКБ-1 (КБ Королева). Конструктор бүлегендә антенно-фидер ҡоролошонда эшләй.
1968 йылда — космонавтар отрядына ҡабул ителә (граждандар төркөмө белгестәре № 3).
1971 йылда— йыһан карабы «Союз-11» һәм орбиталь йыһан станцияһы «Салют-1» инженер-тикшеренеүсе булып осош яһай. Йыһанда 18 сәғәт 23 минут 43 секунд осоу дауам итә. Төшөрөү аппараты «Союз-11» герметик системаһы боҙолоу сәбәпле экипаж составында: Георгий Добровольский, Волков Владислав Виктор Пацаев һәләк булалар.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Советтар Союзы Геройы (1971) үлгәндән һуң;
* Ленин Ордены;
* ВЛКСМ-дың Почёт билдәһе;

## Иҫтәлеген мәңгеләштереү
Кремль диуары янында ерләнә.

Пацаев исеме менән аталған:

* ай кратеры һәм бәләкәй планета № 1791 Patsayev;
* Актүбәлә , Калининградта, Калугала, Владивостокта, Орскиҙә, Пензала, ә Ростов-на-Дону урам;
* фәнни-тикшеренеү судноһы «Космонат Виктор Пацаев» исемен йөрөтә;
* Аҡтүбәлә бюст (1976), авторы С. П. Хаджибарон.





### Фильмдар
** Крутые дороги космоса — СССР, Центрнаучфильм, 1972.
** Добровольский, Волков, Пацаев. Вернуться и умереть — Россия, Первый канал, Тайны века, 2006.
** Гибель «Союза» — Россия, телекомпания «Останкино», ТРК «Петербург — Пятый канал», 2008.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* «Союз-11»
* Һәләк булған косманавттар исемлеге

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
* 
* Ҡала хакимиәтенең рәсми сайтынан Байконур. Ҡаланың почетлы граждандары. 
* Добровольский, Волков, Пацаев: последнее интервью (неопра.). ВКС ВЭС (18 2016 октябрь). Мөрәжәғәт дата: 12 апрель 2017.
Тирон Вадим Васильевич

**Тирон Вадим Васильевич**  (15 июль 1947) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы (баритон). РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.  Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы. Тверь академия филармонияһы солисы. Тверь ҡалаһының почетлы гражданы.

## Биографияһы
Вадим Васильевич Тирон Монголия республикаһында хеҙмәт иткән Совет Армияһы  офицеры ғаиләһендә тыуа.  Бер йылдан һуң ғаилә даими йәшәү урынына Башҡортостандың Күмертау ҡалаһына күсенә.  Вадим мәктәптең үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә, ә  һуңғараҡ эстрада оркестрында  йырлай башлай. Ул армияла  хәрби ансамблдә хеҙмәт итә. 1971 йылда  Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә, уны 1976 йылда  тамамлай, ошо уҡ йылда Тирон Бөтә Рәсәй совет йырҙарын башҡарыусыларҙың "Ҡыҙыл ҡәнәфер" конкурсы лауреаты була.  Юғары уҡыу йортоноң дүртенсе курсында уҡ  уны Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына эшкә саҡыралар. Тирон башҡарған тәүге партияларҙың береһе  "Кармен" операһында Данкайре партияһы була.

1978 йылда артист Калинин  ҡалаһына, хәҙерге Тверь ҡалаһына күсенә,  бында Тверь академия филармонияһының  сәхнәһендә  эшләй башлай. Ул тулы хоҡуҡлы опера йырсыһы була.  Башҡарылған ролдәре араһында Риголетто, Евгений Онегин һәм Алеко була.  Карьераһында иң мөһим ваҡиғаларҙың береһе булып уның режиссер Борис Покровский менән хеҙмәттәшлеге тора. 

Вадим Васильевич Калинин филармонияһы менән даими гастролдәргә сыға. Ул ун тапҡырҙан ашыу итальян театрҙары сәхнәләрендә  сығыш яһай. Вадим Тиронға 1988 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелә, ә ун йыл үткәндән һуң, 1998 йылда "Халыҡ артисы" тигән исемгә лайыҡ була.

Тирон төрлө Филармония фестивалдәрендә:  «III  мең йыллыҡҡа ышанс менән» Раштыуа форумында, «Тверҙә музыкаль  көҙ», Берновта Пушкин байрамы һәм Князевта Лемешев байрамында  даими ҡатнаша. Рәсәйҙең билдәле оркестрҙары менән сығыш яһай, улар араһында – Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһының  рус халыҡ  инструменттары академияһы оркестры, Н.П.Осипов исемендәге Рәсәй Милли академия халыҡ инструменттары оркестры, В.П.Дубровский исемендәге Смоленск рус халыҡ оркестры,  Мәскәү дәүләт академия филармонияһының симфония оркестры, шулай уҡ Тверь камера «Рәсәй камератаһы» оркестры .

Тверь ҡалаһында йәшәй.

## Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре

* 1988 - «РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы».
* 1998 - Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы.
* 2002 - Тверь өлкәһе губернаторының  «Тверь өлкәһен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» түш билдәһе.
* 2011 - Тверь өлкәһе губернаторының  «Изге Тверь Михаилы Тәреһе» маҡтаулы тамғаһы.
* 2016 - Тверь ҡалаһының почётлы гражданы.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Тверская филармония
Приклонский Михаил Васильевич (йәмәғәт эшмәкәре)

**Михаил (Елевферий) Приклонский Васильевич** (19 декабрь 1728 йыл — 17 декабрь 1794 йыл) — Рәсәй империяһының йәмәғәт эшмәкәре, 1771-1784 йылдарҙа Мәскәү университеты директоры.

## Биографияһы
Михаил Приклонский 1728 йылдың 8 (19) декабрендә тыуған. Михаилдың атаһы Василий Иванович (1682—1739) полковник званиеһында булған. 14 йәшендә хәрби хеҙмәткә алына, әммә алты йылдан һуң уны ташлап китә.

1761—1762 йылдарҙа Түбәнге Новгород губернаһы дворяндарынан «Яңы Уложение сығарыу комиссияһына» депутат итеп ебәрелә. 1763 йылдан Сенаттың идара итеүсе Геральдмейстер котораһында колледж кәңәшсеһе булып хеҙмәт итә. 1767 йылда унан яңынан Уложение комиссияһына күсә.

Мәскәү университеты директоры М. М. Херасков отставкаға киткәндән һуң, 1770 йылдың май айынан 1771 йылдың февраленә тиклем директор бурыстарын вице-директор А. А. Тейльс башҡара. 1771 йылдың 17 февраленән куратор И. И. Мелиссино Мәскәү университетының стат кәңәшмәһе Конференцияһына яңы директор вазифаһы сифатында М. В. Прикленскийҙы тәҡдим итә.

М.В Приклонский 1784 йылға тиклем Мәскәү университеты вазифын биләй. Уның 13 йыллыҡ етәкселеге осорондағы төп ҡаҙаныштары булып профессорҙарҙың Сенатҡа "Мәскәү университетының ихтыяждары һәм етешһеҙлектәре " тураһындағы «Күрһәтмәһе» һанала. Унда университет бюджетын арттырыу кәрәклеген һәм уны Воробьёвы ҡалҡыулығына күсереү, «Ирекле Рәсәй йыйылышы» ғилми йәмғиәтен ойоштороу маҡсатҡа ярашлы икәнлеге нигеҙләнә. Императрица Екатерина II ҡушыуы буйынса Мәскәү университетында Приклонский татар теле уҡытыуҙы индерә. 1778 йылда татар әлифбаһы баҫтырып сығарыла. 1777 йылда студенттар театрын тергеҙеүгә булышлыҡ итә. Тамашасыларға А. П. Сумароковтың бер трагедияһы күрһәтелә. 1779 йылдың ғинуарында М. М. Херасков тарафынан Приклонский яңы төҙөлгән Мәскәү университетының дворяндар пансионаты кураторы итеп тәғәйенләнә. 1779 майында Н. И. Новиковҡа университет типографияһын, шулай уҡ китап кибетен һәм «Мәскәү ведомости» гәзитен 1778 йылға тиклем ҡурымтаға бирә..

1784 йылдың уртаһында отставкаға сыға. 1781 йылда намыҫлы хеҙмәте өсөн Тулы хоҡуҡлы стат советник дәрәжәһе бирелә.

Михаил Васильевич Приклонский  йылда вафат була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 

## Һылтанмалар
*
Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы

**Имашев Фәрхәт Рифҡәт улы** (2 ноябрь 1966 йыл, Үзбәкстан Ҡырым ауыл советы Пушкин ауылы; икенсе мәғлүмәт буйынса:
Үзбәк ССР-ы Ташкент өлкәһе Бекабад ҡалаһы) — спорт ветераны, кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993), БР-ҙың күренекле спортсыһы, бокс буйынса спорт мастеры (1992).

## Биография
**Фәрхәт Рифҡәт улы Имашев** 1966 йылдың 2 ноябрендә Үзбәк ССР-ы Ташкент өлкәһе Бекабад ҡалаһында тыуған.

1993 йылда Башҡортостан Республикаһының Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлай. Уҡыған йылдарында даими рәүештә спорт менән шөғөлләнә. Тренерҙары: Г. И. Мокеев, Э. Н. Нурмөхәмәтов, Р. С. Саяпов, В. Д. Чистонов.

1992—1998 йылдарҙа кикбоксинг буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.

Профессионалдар араһында донъя чемпионы һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәре араһында чемпион.

Кикбоксинг буйынса Европа, Азия һәм Рәсәй чемпионы. Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы.

## Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
* Кикбоксинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1993)
* Кикбоксинг буйынса Рәсәй чемпионы (1992—1996)
* Профессионалдар араһында донъя һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәре араһында чемпион (1992—1994)
* Кикбоксинг буйынса Европа чемпионы (1996)
* Кикбоксинг буйынса Азия чемпионы (1995, 1997)
* Кикбоксинг буйынса донъя кубоктарының көмөш призёры (1997, 1999)
* Кикбоксинг буйынса донъя чемпионаттарының бронза призёры (1992, 1995)
* Сават буйынса Европа һәм Рәсәй чемпионы (1996, 1998)

## Һылтанмалар
* 
* Имашев Фархат Ривгатович
Куранов Григорий Владимирович

**Куранов Григорий Владимирович**  (1 ғинуар 1959 йыл, Лениногорск, Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһе) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 2017 йылдан Рәсәй Федерацияһының Алыҫ Көнсығыш федераль округында президенттың тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһы федераль йыйылышының VI саҡырылыш дәүләт думаһы депутаты (2013—2017).

## Биографияһы
Григорий Владимирович Куранов 1984 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын «Педиатрия» һөнәре буйынса тамамлай. Медицина фәндәре кандидаты. 1984 йылдан 1992 йылға тиклем 3-сө Ҡала балалар клиник дауаханаһында  табип-педиатр һәм шулай уҡ 18-се Балалар клиник дауаханаһында врач-реабилитолог булып эшләй.

2000 йылда — Пермь «Кучер» реклама-сәйәсәт агентлығын етәкләй;

2011 йылдың июленән — Пермь крайында В. В. Путиндың  «Берҙәм Рәсәй» партияһының  партия лидеры ҡабул итеүенең етәксеһе;

2012 йылдың июленән 2013 йылдың ғинуарына тиклем — Пермь крайы губернаторы хакимиәте етәксеһе;

2012 йылдың 17 декабренән — Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының ойоштороу съезына әҙерлек буйынса край ойоштороу комитетын етәкләй;

2013 йылдың 1 февраленән Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһының  тулы хоҡуҡлы вәкиле— Республика хөкүмәте премьер-министры  урынбаҫары 

2013 йылдың февралендә «Берҙәм Рәсәй» партияһы исемлеге буйынса Дәүләт Думаһына депутат мандатын ала. 22 февралдә  Анатолий Ломакин Пермь крайы депутаты булыуҙан туҡтай. Коллегаларына депутат вәкәләттәрен һаулығының  торошо буйынса  һалырға теләүен белдерә. Ғаилә,  ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар мәсьәләләре буйынса парламент комитеты ағзаһы булып тора.

2017 йылдың февралендә Григорий Владимирович Куранов  Алыҫ Көнсығыш федераль округында Рәсәй Федерацияһы президенты тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Григорий Владимирович Куранов на сайте Государственной Думы
Паутова Елена Осиповна

**Паутова Елена Осиповна** (22 ғинуар 1986 йыл, Адлер) — Рәсәй еңел атлеты. Ике тапҡыр 1500 метрлыҡ дистанцияға йәйге Паралимпия уйындары чемпионы (2004, 2012). Күп тапҡыр Рәсәй һәм донъя чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.

## Биографияһы
Елена Осиповна Паутова 1986 йылдың 22 ғинуарында Краснодар крайында, Адлер ҡалаһында тыуған.  Еңел атлетика менән  2001 йылда  һуҡыр һәм насар күреүсе балаларҙың Армавир мәктәп-интернатында,  тренер Маренич Владимир Васильевич етәкселегендә шөғөлләнә башлай. 2001 йылда Өфө ҡалаһына күсенә, унда 5-се спорт профилле мәктәп-интернатты тамамлай, ә һуңынан — «физик культура» һөнәре буйынса Башҡортостан физик культура институтын тамамлай. Хәҙерге ваҡытта РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры  Петр Захарович Буйлов етәкселеге аҫтында күнекмәләр үтә.

## Наградалары

Почёт ордены (10 сентябрь 2012 йыл) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн, 2012 йылда Лондонда XIV йәйге Паралимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштар өсөн  (Бөйөк Британия)*.
Дуҫлыҡ ордены (10 август 2006 йыл) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, 2004 йыл Афина ҡалаһында XII йәйге Паралимпия уйындарында  спорт ҡаҙаныштары өсөн (Греция)*.
II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы  (30 сентябрь 2009 йыл) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, 2008 йылда Пекин ҡалаһында (Ҡытай)  XIII йәйге Паралимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн* .
Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы (19 сентябрь 2016 йыл) — *физик культура һәм спорт үҫешенә ҙур өлөш индергәне, юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн.*.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Профиль IPC
Измөхәмбәтов Баҡтыҡужа Сәләхетдин улы

**Измөхәмбәтов Баҡтыҡужа Сәләхетдин улы** (1 сентябрь 1948, Денгиз районы, Гурьев  өлкәһе) —  Ҡаҙағстандың дәүләт эшмәкәре, Ҡаҙағстан Республикаһы Парламентының  Түбәнге палата депутаты, РОО "Ветерандар ойошмаһы" Үҙәк советы Рәйесе.

## Биографияһы
Баҡтыҡужа Сәләхетдин улы Измөхәмбәтов 1948 йылдың 1 сентябрендә Гурьев өлкәһенең (Атырау өлкәһе) Денгиз районында (хәҙер Ҡорманғазы районы) уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Байулы ҡәбиләһенең адай ырыуынан . 1966 йылда 11-се синыфты тамамлай һәм Өфө нефть институтына уҡырға инә. Был уҡыу йортон 1971 йылда тамамлай.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Эмбанефть» берекмәһендә быраулаусы булып башлай.  Ҡаҙаҡ ғилми-тикшеренеү нефть институтында төрлө вазифалар биләй. 

1981 йылдан  1987 йылға тиклем  Йемен Республикаһында командировакала була.  

Атырау тәжрибә-методик экспедицияһында баш технолог, начальник була. 

1991—1993 йылдарҙа Геология һәм ер аҫты байлыҡтарын һаҡлау  министрлығында етәксе вазифаларҙа эшләй.

«Казахтуркмунай» берлектәге  предприятиеһының,  «Казмунайтениз» диңгеҙ  нефть компанияһының генераль директоры итеп тәғәйенләнә, «КазМунайГаз» Милли нефть компанияһының идара итеүсе директоры, Ҡаҙағстан Республикаһының энергетика һәм минераль ресурстарының беренсе вице-министры.

2006 йылдың ғинуарынан  2008 йылдың авгусына тиклем —Ҡаҙағстан Республикаһының Энергетика һәм  минераль ресурстар министры.

2008 йылдың авгусынан   2012 йылдың ғинуарына тиклем  Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһендә аҡым була. 

2012 йылдың 20 ғинуарында Парламенттың түбәнге палата  депутаттары Ҡаҙағстан Республикаһының Парламентының Түбәнге палата вице-спикеры вазифаһына депутат Измөхәмбәтов Баҡтыҡужа өсөн тауыш бирәләр.  

2012 йылдың 15 авгусында Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Указы менән Атырау өлкәһенең аҡымы итеп тәғәйенләнә.  2016 йылдың 25 мартында  Ҡаҙағстан Республикаһы Түбәнге палата депутаты, шулай уҡ Ҡаҙағстан Республикаһы Парламентының Түбәнге палата  рәйесе итеп һайлана. Инглиз һәм төрөк телдәрен белә.

2016 йылдың 21 июнендә  "Ветерандар ойошмаһы"  республика йәмәғәт ойошмаһы Үҙәк советы Президиумының  сираттан тыш ултырышында  "Ветерандар ойошмаһы"  РОО Үҙәк советы рәйесе итеп һайлана

## Ғаиләһе
Улы: Измөхәмбәтов  Салауат Баҡтыҡужа улы (25 ноябрь 1971 йыл) — Ҡаҙағстан шахматсыһы, гроссмейстер (1996).

## Наградалары

* Ҡаҙағстан нефтенең 120-йыллығына Ҡаҙағстан Республикаһының президенты  Касым-Жомарт Токаев ҡулынан нефть-газ тармағында айырым ҡаҙаныштары өсөн Отан орденын ала (5 сентябрь 2019 йыл)
* «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» ордены (2013 йыл)
* Курмет ордены (1999)
* II дәрәжә «Барыс» ордены (2006 йыл)
* «Ҡаҙағстан Республикаһының бойондороҡһоҙлоғона 20 йыл» юбилей миҙалы (2011 йыл)
* III дәрәжә «Ҡаҙаныштар өсөн» ордены (Украина, 25 февраль 2008 йыл) — *Украина һәм Ҡаҙағстан араһында дуҫлыҡты нығытыуҙа шәхси өлөшө, Украина-Ҡаҙағстан хеҙмәттәшлеген үҫтереүе өсөн*
* Хеҙмәттәшлек» ордены (МПА СНГ 2016 года)

## Иҫкәрмәләр
Нурсултан Назарбаев прибыл с рабочим визитом в Атыраускую область (недоступная ссылка)
Дубошин Георгий Николаевич

**Дубошин Георгий Николаевич**  (25 декабрь 1904 йыл, Серпухов, Мәскәү губернаһы — 20 октябрь 1986 йыл), Мәскәү ҡалаһы)  — совет астрономы.

## Биографияһы
Георгий Николаевич Дубошин 1904 йылдың 25 декабрендә Мәскәү губернаһының Серпухов ҡалаһында тыуған. 1924 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. Уның бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеге Мәскәү дәүләт университетында һәм П. К. Штернберг исемендәге дәүләт астрономия институтында үтә. Мәскәү дәүләт институтын тамамлағандан һуң, 1924 йылдан дәүләт астрофизика институтының теоретик бүлегендә эшләй башлай, ул 1931 йылда яңынан булдырылған П. К. Штернберг исемендәге дәүләт астрономия институты (ГАИШ) составына инә. ГАИШ-та теоретик астрономия бүлегендә эшләй, һуңынан ул күк механикаһы бүлеге тип үҙгәртелә, 1956—1979 йылдарҙа — бүлек мөдире. 1935 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә.
1930 йылдан Мәскәү дәүләт университетында уҡыта (1935 йылдан — профессор, 1956—1979 йылдарҙа — күк механикаһы һәм гравиметрияһы кафедраһы мөдире, 1979 йылдан — профессор-консультант). Мәскәү күк механикаһы мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, күк механикаһы буйынса бер нисә фундаменталь дәреслек авторы.

Күк механикаһынан тыш, астродинамика, теоретик механика, тотороҡлолоҡ теорияһы, тартылыу теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләрҙе интеграллау теорияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара. А. М. Ляпуновтың есемдәрҙең өҙлөкһөҙ тәьҫир иткән көстәр йоғонтоһо аҫтында хәрәкәтенең тотороҡлолоғо тураһында теорияһын үҫтерә (1940). Сатурн юлдаштарының хәрәкәтенең юғары аныҡлыҡтағы теорияһын эшләй. Күк йөҙө механикаһында алға ынтылышлы хәрәкәт һәм әйләнмәле хәрәкәт араһында үҙ-ара бәйләнеште тәүге тапҡыр ныҡлап өйрәнә, үҙ-ара тартылыусы n ҡаты есемдәр системаһының алға ынтылышлы-әйләнешле хәрәкәтенең дифференциаль тигеҙләмәләрен яҙа. Йыһан аппараттарын тотороҡландырыу мәсьәләләрендә практик әһәмиәткә эйә булған, яһалма күк есемдәренең масса үҙәктәре тирәләй әйләнешле хәрәкәтен өйрәнә. Материаль нөктәләр системаһының үҙ-ара арауыҡҡа ғына түгел, тиҙлеккә һәм тиҙләнешкә бәйле көс тәьҫирендә хәрәкәттәрен тикшерә.

Астродинамикала Орион трапецияһында, ζ Персей ассоциацияһында, «Орион ҡылысы» төркөмөндә йондоҙҙар хәрәкәтен өйрәнә.

Халыҡ-ара астронавтика академияһы ағзаһы (1969), Халыҡ-ара астрономия союзының «Күк йөҙө механикаһы» 7-се номерлы комиссияһы  президенты (1970—1973). «Күк йөҙө механикаһы» халыҡ-ара журналының редакторы (1971 йылдан).

РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).

СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1971), СССР Фәндәр академияһының М. В. Ломоносов исемендәге премияһы лауреаты (1969).

1986 йылда вафат була. Введенское зыяратында ерләнгән (11 уч.).

## Иҫкәрмәләр

## Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
* Основы теории устойчивости движения (1952);
* Теория притяжения (1961);
* Введение в небесную механику (1938);
* Небесная механика. Основные задачи и методы (3-е изд. 1975);
* Небесная механика. Аналитические и качественные методы (3-е изд. 1978);
* Небесная механика. Методы теории движения искусственных небесных тел (1983).

## Әҙәбиәт
* 

## Һылтанмалар
Персональная страница на сайте Летопись Московского университета