Төмәнәк

**Төмәнәк** () — Башҡортостандың Туймазы районындағы татар ауылы. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1046 кеше. Төмәнәк ауыл Советының административ үҙәге.
Почта индексы — 452772, ОКАТО коды — 80251870001.

## Тарихы

Төмәнәк ауылына Каҙан юлының Ҡыр-Йылан һәм Байлар улустары башҡорттары үҙ аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.

Ҡыр-Йыландарҙың этник яҡтан ҡатнаш булып киткән төп башҡорт ауылдарының береһе. Атамаһы ҡыр-йыландарҙың абруйлы кешеһе Күҙәймәтов Төмәнәк исеме менән бәйле (уның бер туған ҡустыһы Күҙәй Күҙәймәтов хәҙерге Бүздәк районының Күҙәй ауылына нигеҙ һалған), ул 1692 йылдың 6 майындағы килешеү буйынса сит кешеләрҙе үҙенең улусының аҫаба ерҙәренә индереүҙә ҡатнашҡан. Уның улдары Баязит, Бикташ һәм Дәүләт Төмәнәковтар — аҫаба ерҙәрҙе һатыуҙа, ҡуртымға биреүҙә, сит кешеләрҙе теркәүҙә даими ҡатнашыусылар. Төмәнәктең улдары, ейәндәре, дөйөм вариҫтары ауылда берҙән-бер аҫабалар булғандар. 1834 йылда VIII ревизия 53 йәшлек Зәйсән һәм 50 йәшлек Ғәйсәр Бикташевтарҙы, шулай уҡ Ғәйсәрҙең улдары Сатыйҙы (23 йәшлек), Тимербулатты (18 йәшлек), Аҡсулпанды (15 йәш), Ғисматулланы (7 йәш) теркәгән.

Ауылдың типтәр халҡы түбәндәге документтар нигеҙендә барлыҡҡа килә. Беренсеһе — Өфө губернаһы канцелярияһының 1736 йылдың 20 мартындағы указы, икенсеһе — 1737 йылдың 18 сентябрендәге шундай уҡ указ. Өсөнсөһө — Тойҡуш (Тойкушево), Күҙәй, Япрыҡ һәм Төмәнәк ауылдары башҡорттарының (Дәүләт һәм Бикташ Төмәнәковтар ҡатнашҡан) төрлө ауылдарҙың (Киләй, Йәнбирҙе) яһаҡлы татарҙары Әҙел Килмәтовҡа, Мөслим Апасовҡа, Бикбау Әхмәтовҡа, Әбделкәрим Ҡормановҡа, Йәрмәкәй Һөйөндөковҡа, Сөләймән Уразметовҡа, «Байлар улусының Япрыҡ ауылынан килеүсе керҙәштәр һәм Тойкина ауылы башҡорттары Иҫәкәй Сапеев һәм башҡалар менән бөтәһе бергә алдағы 7 йыл өсөн түләнмәгән яһаҡ 10-ар һыуһарҙы түләп ихаталары менән ултырыу өсөн», уларҙы ауылға индереү тураһында килешеү яҙмаһы. Дүртенсе документ — 1782 йылдың 1 мартындағы типтәрҙәрҙе индереү тураһында килешеү яҙмаһы. Яһаҡлы татарҙар типтәрҙәр ҡатламына күскәндәр. 1870 йылда 481 ир-ат, 471 ҡатын-ҡыҙ, 1920 йылда 1220 ир-ат һәм 1206 ҡатын-ҡыҙ, бөтәһе лә типтәрҙәр тип күрһәтелә. Ауыл типтәрҙәр ауылы булып киткән, башҡорттар типтәрҙәр араһында йотолғандар.

1870 йылда бында улус идараһы урынлашҡан була, мәсет була, уның янында мәктәп эшләй. Халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, сана, арба һәм тәгәрмәстәр эшләү менән шөғөлләнгән. 1906 йылда 2 мәсет, 4 бакалея кибете, мөгәзәй була, улус идараһы урынлашҡан.

1843 йылда 13 башҡортҡа 8 бот ужым, 40 бот ярауай иген, 4 бот картуф сәселә.

## Хәҙерге осор
Төмәнәк ауылы һаман ҙурая. Хәҙерге көндә ауылда яҡынса 490 йорт бар, 1200-ләп кеше йәшәй. Урта дөйөм белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, мәсет, китапхана, почта бүлексәһе бар.

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр — башҡорттар (64 %), татарҙар (35 %).

## Географик урыны
**Әгер, Айғыр** (, Өҫән ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан.
 
Алыҫлығы:
* Район үҙәгенә тиклем (Туймазы): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 11 км.

## Урамдары
Урам исеме:

* Еңеүҙең 40 йыллығы урамы ()
* Еңеүҙең 75 йыллығы урамы ()
* Яр урамы ()
* Сейәле урамы ()
* Мәктәп тыҡрығы ()
* Мал зыяраты биләмәһе ()
* Көнсығыш урамы ()
* Тау урамы ()
* Көнбайыш урамы ()
* Ер еләкле урамы ()
* Клуб урамы ()
* Урман урамы ()
* Туғай урамы ()
* Йәштәр урамы ()
* Күл (урамы) ()
* Мәктәп урамы ()
* Баҫыу урамы ()
* Төньяҡ урамы ()
* Дала урамы ()
* Сәскәле урамы ()
* Гәрәбә урамы ()
* Фәрит Шәйхетдинов исемендәге урам ()
* Көньяҡ урамы ()

## Иҫтәлекле урындары
Ауыл эргәһендәге Саған һыҙаһы тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.

## Видеофильмдарҙа
* История одного села. Тюменяк. Туймазинский район РБ.
* Тюменяк
* Тюменяк Forever
* Бабай утары. Төмәнәк
* В селе Тюменяк состоялось торжественное открытие мечети

## Ауыл эргәһендәге ер-һыу атамалары
Ҡадиров Русландың «Бәйләнештә» сайтында «ТӨМӘНӘККӘЙЕМ — ТЫУҒАН ТӨЙӘККӘЙЕМ» исемле эҙләнеү эше (ғилми етәксеһе: Ҡадирова Гөлнара Фәнис ҡыҙы) бар. Ер-һыу атамалары, уларҙың тарихы, ауыл тарихы, кешеләре исемдәре, ҡушаматтары яҙылған.

Сығанағы:.

## Һылтанмалар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* 
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* вконтакте сайтында «Төмәнәк» татар иҗтимагый тарихи-мәдәни үзәге
* Вконтакте сайтында ТӨМӘНӘККӘЙЕМ — ТЫУҒАН ТӨЙӘККӘЙЕМ
* «Налог Белешмәһе» системаһында Төмәнәк ауылы
* Семь чудес Тюменяка

## Иҫкәрмәләр