Һарғая

**Һарғая** () — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 146 кеше.
Почта индексы — 453592, ОКАТО коды — 80219840002.

## Географик урыны
Ауыл Һарғая йылғаһының тамағы утарында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
* Район үҙәгенә тиклем (Иҫке Собханғол): 49 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡолғана): 23 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Белорет): 115 км

## Тарихы
Бөрйән, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ һәм Түңгәүер волостары башҡорттары үҙҙәренең община ерҙәрен һаҡлап ҡалыу маҡсатында XVIII быуат аҙағында элекке утарҙарҙы ауылдарға әүерелдерә башлай. Ауылдар янында ла күпләп йәйләү, яҙлау, көҙләү урындары һәм утарҙар булған. Шуларҙың береһе Һарғая исемле ҡышлауҙары була, әммә утарға муллалар был урынға бик үк риза булып бармаған. Шулай ҙа йылдар буйы йәйләү, ҡышлау ғына булып ҡала килгән.

1927 йылда В. И. Ленин тарафынан тәбиғәт ҡурсаулығы итеп, Һарғая тау һырты, йылғаһы һәм Ҡағы һәм Үҙән башы йылғалары араһын Башҡорт дәүләт заповеднигы итергә тигән указға ҡул ҡуйыла.

Башҡортостан Халыҡ Комиссарҙары Советы 1929 йылдың 3 сентябрендә заповедник ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә һәм ул 1930 йылдың 11 июнендә эшләй башлай.

Урманға маралдар һәм башҡа йәнлектәр ебәрелә. Эшкә һөнәри белемле кешеләр саҡырыла. Утар урынына яңынан өйҙәр ҡалҡып сыға. Ауыл барлыҡҡа килә. 50‑се йылдарҙан алып ауыл хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә.

Ҡурсаулыҡта Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы, профессор, биология фәндәре докторы Гордиюк Николай Михайлович, Мая Мөнир ҡыҙы Ишбирҙина, Вәсилә Әхәт ҡыҙы Яныбаева һәм башҡалар эшләй.

Һарғая ауылы Ҡолғана ауыл Советына ҡарай. Ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, бер магазин, ҡурсаулыҡтың тәбиғәт музейы, маралдар үрсетеү фермаһы бар.

## Ауыл эргәһендәге ер-һыу
Һарғая йылғаһы үрендә Ҡолоҡая, Асыуҡая Һәм Һарғая (Һары ҡая исемле тау) урынлашҡан Һары, зәр — фарсы телендә алтын төҫтө аңлата.

Яланғас бейек асыҡ таулы ҡаялар ҡыҙғылт, һары төҫтәге мүк менән ҡапланғас, әллә ҡайҙарҙан һары, зәр төҫөнә мансылып күренә. Шуға ла тау Һары ҡая — «Һарғая» тип атала.

Был тирәлә батша осорнда уҡ кислохром сығарыла, әлеге көндә лә уның ҡул көсө менән башҡарылған шахталарына (Рәсәйҙә ике урында ғына) экскурсия яһарға була.

Һарғаяның биръяҡ яры бейек, ә икенсе яры, киреһенсә тәпәш. Аръяҡта — урман. Һарғая йылғаһы башында Ҡолоҡай тигән урын бар. Был урында ҡарағас ағастары күп. Элегерәк кеше ҡарағас һағыҙы йыйып кәсеп иткән.

Дейеү тауы, Ҡыраҡа, Асыу, Һарғая, Яманҡыр, Батыр ҡыры, Крак, Башһырт, Аҡынҡыраҡ,Ҡолаҡай һәм башҡа тауҙар Һарғая һыртын тәшкил итә.
  

## Халыҡ һаны
**Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)**

Ауылда 100 % башҡорттар йәшәй (2002).

## Урамдары
Урам исеме:
* Башарт урамы ()
* Урман урамы ()
* Яр буйы урамы ()
* Үҙәк урам ()

## Арҙаҡлы шәхестәре
* Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы (1 август 1962 йыл) — ғалим-биолог, хужалыҡ эшмәкәре. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002)
* Шәрәфетдинов Ирек Йосоп улы (10 сентябрь 1941 йыл) — Башҡорт дәүләт тәбиғи ҡурсаулығы директоры (1995), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Почетлы урман белгесе (1996 йыл)

## Фотогалерия

File:Башкирский государственный природный заповедник.jpg |thumb|Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы
File:Дорога к заповеднику.jpg |thumb|Ҡурсаулыҡҡа юл
File:Дорога до заповедника.jpg |thumb|Ҡурсаулыҡҡа тиклемге юл
File:Граница заповедника.jpg |thumb|Ҡурсаулыҡ сиге 
File:Виды вокруг заповедника.jpg |thumb|Ҡурсаулыҡ тирәһендәге күренештәр
File:Леса вокруг заповедника2.jpg |thumb|Ҡурсаулыҡ тирәләй урман
File:Разметка внутри заповедника.jpg |thumb|Ҡурсаулыҡ эсендә билдә
File:Башкирия.jpg |thumb|Башҡортостан
File:Летняя панорама.jpg |thumb|Йәйге панорама
File:Холмистый пейзаж.jpg |thumb|Убалы пейзаж
File:Утро туманное.jpg |thumb|Томанлы иртә
File:Горы и лес на закате.jpg |thumb|Тауҙар һәм урман ҡояш байышында
File:Осенний закат на хребте Ускундуй.jpg |thumb|Оҫҡонлоуй һыртынды көҙгө ҡыҙыл эңер
File:Осенний закат на хребте Ускундуй 2.jpg |thumb|Оҫҡонлоуй һыртынды көҙгө ҡыҙыл эңер
File:Осенний закат на хребте Ускундуй 3.jpg |thumb|Оҫҡонлоуй һыртынды көҙгө ҡыҙыл эңер
File:Вид на кордон.jpg |thumb|Кордон күренеше
File:Клесты10.jpg |thumb|Шыршы турғайҙары
File:Клёст крупно.jpg |thumb|Шыршы турғайы ҙурайтып
File:Чечётки и клесты.jpg |thumb|Таҡыя турғайҙар һәм шыршы турғайҙары
File:Подъемник (бесхлорофильное растение).jpg |thumb|Подъемник (бесхлорофильное растение)
File:Можжевельник и снег.jpg |thumb|Артыш һәм ҡар
File:Көртмәле.jpg |thumb|Көртмәле
File:Артилия однобокая (боровая матка).jpg |thumb|Артилия однобокая (боровая матка)
File:Әтлек.jpg |thumb|Әтлек
File:Суҡмар.jpg |thumb|Суҡмар
File:Ҡолоҡай һырты.jpg |thumb|Ҡолоҡай һырты


## Сығанаҡтар
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

## Һылтанмалар
* А. З. Асфандияров «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.50 
* «Налог Белешмәһе» системаһында Һарғая ауылы
* Һарғая-Саргая-Sargaya, Бурзянский район
* Һарғая ауылы тарихы
* 

## Иҫкәрмәләр