open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Граф күле

**Граф күле** (русса Графское озеро) —Таналыҡ йылғаһының үрге ағымындағы һыуһаҡлағыс. Мерәҫ ауыл Советы биләмәһендә, Рәсәйҙә Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.

Һыу ятҡылығының исеме XIX быуат аҙағында был урында беренсе быуа төҙөгән Бельгия алтын приискыһы хужаһы, граф Э. В. Роттермунд титулынан килеп сыҡҡан.. Был беренсе быуа әлеге ваҡыттағы һыуһаҡлағыс майҙанынан тиҫтәләрсә тапҡырға кәмерәк булған.

Һыуһаҡлағыс Ирәндек һырты итәгендә Мерәҫ ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ, Таналыҡ йылғаһының һул ҡушылдыҡтары — Акменда һәм Кесе Корсага араһында йәйелеп ята. Һыуһаҡлағыстың һыу өҫтө майҙаны 237 гектар тәшкил итә, күләме — 2 млн м³. Киҫелеш бейеклеге — 492,9 м. 1975 йылда сафҡа индерелгән. Таш быуа, оҙонлоғо 250 м, һырты буйынса киңлеге — 7 метр. Һыуһаҡлағыстың гидротехник ҡоролмалары IV класс хәүефлеккә ҡарай.

Һыуһаҡлағысҡа көнсығыш яғынан инеп торған, ағас ултыртылғанна ярымутрауҙа шул уҡ исемле «Граф Күле» балалар турбазаһы бар. Турбаза йыл әйләнәһенә эшләй, 28 гектар майҙан биләй.

## Иҫкәрмәләр
Холомки (усадьба)

**Холомки** — Псков өлкәһенең Порхов районындағы кенәз  А. Г. Гагарин  имениеһы, Порховтан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ун километр алыҫлыҡта Шелонь йылғаһы  ярында урынлашҡан. 

Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған усадьба йорто 1912—1913 йылдарҙа архитектор И.А. Фомин проекты буйынса кенәз А.Г. Гагарин өсөн төҙөлгән.  Йорт  неоклассицизм стилендә төҙөлгән. Бөтә хужалыҡ ҡаралтылары өйҙән  алыҫта урынлашҡан, йорт тирә-яғында Европа илдәренән  һәм АҠШ-тан килтерелгән һирәк осрай торған ағастар менән ландшафтлы парк  урынлашҡан. Бүлмә  интерьеры модерн стилендә башҡарылған. Йортта телефон һәм  һыу үткәргес  бар.

Усадьбаны төҙөүсе, кенәз Гагарин Андрей Григорьевич (1855—1920), Петербургта Политехник университеттың беренсе ректоры булараҡ билдәле. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында усадьбаны 15 кешелек госпиталь итеп йыһазлай.  Тормошоноң һуңғы йылында Лениндың ҡултамғаһы менән  үҙенең элекке имениеһында йәшәргә рөхсәт ала, һәм Холомкиға ғаиләһе менән күсеп килә, унда яңы асылған Псков ауыл хужалығы техникумында математика һәм физика буйынса лекциялар уҡый. 1920 йылдың 22 декабрендә вафат була, Бельское Устье ауылының  Храм Вознесения Господня зыяратында  ерләнә.

1920 йылдарҙа  Холомки Ленинград Сәнғәт йортоноң ял  базаһына әйләнә, бында  К. И. Чуковский, М.. В. Добужинский, Е. И. Замятин, В Ф. Ходасевич, Г С. Верейский, М. Л. Слонимский, М.. М. Зощенко, Б П. Попов, В А. Милашевский һәм башҡа яҙыусылар, шағирҙар һәм рәссамдар оҙаҡ йәшәй.

Һуғыштан һуңғы ваҡытта «Холомки» балалар шифаханаһы эшләй. 2000 йылда усадьбаны  Псков өлкәһе хакимиәте   Санкт-Петербург Политехник университетына (СПбГПУ) даими биләүгә тапшыра.  2004  йылда усадьбала СПбГПУ финанслауы буйынса реставрация эштәре башлана.  2013 йылдың 24 майында реставрация тамамланыу менән  усадьба  йортон  тантаналы асыу үтә.
Файл:Усадьба князя А.Г. Гагарина «Холомки».jpg|Йорттоң фасады
Файл:Парадная дубовая лестница.jpg|Күркәм имән баҫҡыстары
Файл:Парадный зал в усадьбе.jpg|Күркәм залы


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* Йорт төҙөү имени а. гагарин «Холомка» // Архитектура-художество аҙналыҡ. 1914. № 36. Стр. 335-336;
* Ежегодник йәмғиәте архитектор, рәссам. Пг. 1914 й. В. 9. Стр. 151-154;
* Г. лукомский «Холомка» // усадьбаһы һәм башҡалар. 1915 й. № 36-37. Стр. 11-12;
* Фомин А. М. Ильин. М., 1946 й Стр. 20;
* А. М. Минкус, Н Пекарев. Фомин А. И. М., 1953 й Стр. 26, 116-118, 274, 297;
* Борисов Е. А, Кажданин Та. П. Урыҫ архитектураһы xix быуат аҙағы — xx быуат башында. Стр 1971 й. м. 190;
* Г Ревзина И. Неоклассицизм xx быуат башында рус архитектураһына. М., 1992 й Стр. 81.
* И. Панченко Порхов Я. Лена: «Лениздат». 1979 й. («Серияһындаөлкәһе псков ҡалаһы»).
* Ул Порхов һәм өйәҙе. Революция баҫылған йыйынтыҡ. Сост.: Левин Н. Ф Псков: ГП «Липно өлкә типографияһына». 2005 г.
Үләндекүл

**Үләндекүл** (русса **Уляндекуль**) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районының төньяҡ-көнсығышында, Худолаз һәм Оло Ҡыҙыл йылғалары араһындағы тымыҡ күл. Кусей һәм Моҡас ауыл Советтарының сиге буйында, 1-се Төрөкмән ауылынан 9 км төньяҡта-көнсығышта, диңгеҙ кимәленән 415,4 м бейеклектә урынлашҡан. Үлән менән ҡапланыу янай. Көнсығыш һәм көньяҡ ярҙары һаҙлыҡлы. Исеме башҡорт телендәге — «үләнле һәм күл һүҙҙәренән алынған, үлән баҫҡан күл» тигәнде аңлата.

Оҙонлоғо — яҡынса 1,8 км, уртаса киңлеге — 600 м-ға тиклем, максималь тәрәнлеге — 3 м самаһы.

Күлдә һыу кимәле тирбәлеше ҙур амплитудалы, сөнки Үләнлекүл ҡоро климатлы дала зонаһында урынлашҡан.

Күл тектоник сығышлы; соҡоро оҙонса, субмеридиональ һуҙылған. Яуым-төшөм менән туҡлана. Яр буйы күл ҡамышы, күрән, тар япраҡлы екән, ғәҙәти ҡамыш һәм башҡа үҫемлектәр менән ҡапланған. Күлдә табан балыҡ бар. Ҡырағай ҡаҙҙар, өйрәктәр, торналар, аҡҡоштар күлдә туҡтайҙар.

## Иҫкәрмәләр
К. К. Грот һәйкәле

**К. К. Грот һәйкәле** — скульптуралы һәйкәл. Был һәйкәл рәсәй дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәйҙә һуҡырҙарҙы бағыу системаһын ойоштороусы К. К. Гротҡа ҡуйылған һәйкәл. Һәйкәл Санкт-Петербург ҡалаһының Шаумян проспектындағы К. К. Грот исемендәге һуҡыр һәм насар күреүсе балалар өсөн мәктәп-интернаттың скверында урынлашҡан. Һәйкәл 1906 йылда скульптор М. М. Антокольский һәм архитектор В. П. Цейдлер тарафынан эшләнгән. Һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

## Тарих
Дәүләт ойошмалары вазифаһынан отставкаға киткәндән һуң, К. К. Грот Рәсәйҙә һуҡырҙарҙы бағыусылыҡты ойоштороу менән шөғөлләнә. 1881 йылда ул император ҡатыны Мария Александровнаның һуҡырҙарҙы бағыусылыҡ ойошмаһын булдыра, һәм 1895 йылға тиклем уны етәкләй. Ул һуҡырҙар өсөн Александро-Мариинский училищеһына нигеҙ һала, бындаһуҡырлыҡтан зәғиф балалар уҡый.

К. К. Грот вафат булғандан һуң, Һуҡырҙар йәмғиәте уға һәйкәл ҡуйыу башланғысы менән сығыш яһай. 1898 йылда император II Николайҙың юғары рөхсәте менән һәйкәл төҙөү өсөн аҡса йыйыу иғлан ителә. 1900 йылда һәйкәлдең скульптураһы өҫтөндәге эш скульптор М. М. Антокольскийға йөкмәтелә. Был скульптура Антокольскийҙың Париждағы оҫтаханаһында әҙерләнә һәм ҡойола. Эш башланғандан һуң, күп тә үтмәй, Антокольский вафат була, ул үҙенең үлеменә тиклем бары тик һәйкәлдәге ҡыҙҙың һынын ғына (ҡыҙ һыныныың моделе һуҡырҙар мәктәбе уҡыусыһы Елена Супсе була) эшләп өлгөрә. К. К. Гроттың бюсын Антокольскийҙың уҡыусыларыы башҡарып сыға. Һәйкәлдең архитектура өлөшөн архитектура академигы В. П. Цейдлер биҙәй. Һәйкәлдең гранит постаменты Житомирҙағы С Оляшкевичтың таш йышыу фабрикаһында башҡарыла. 1906 йылдың 18 октябрендә һәйкәл асыу тантанаһы уҙа.

Башта һәйкәл Песочный проспектында (хәҙер Профессор Попов урамы) Александро-Мариинский һуҡырҙар училищеһы бинаһы алдында ҡуйыла. 1963 йылда һәйкәл хәҙерге урынға һуҡыр балалар өсөн мәктәп-интернат менән бергә күсерелә.

## Тасуирлама

Коринф капителе менән тамамланған бейек булмаған гранит колоннала К. К. Гроттың бюсы ҡуйылған. Аҫта, колоннаға терәлеп, һуҡыр ҡыҙ ултыра. Уның тубығында һуҡырҙар өсөн китап ята, ә ҡыҙыҡай уң ҡулы менән хәрефтәрҙе һәрмәй. Был тормошта реаль булған китап — К. Д. Ушинскийҙың «Детский мир» тигән хикәйәләр йыйынтығы. Китаптың 95-се бите асылған,һәм уның тексы һүҙмә-һүҙ һүрәтләнгән.

## Иҫкәрмә
Тулым Ташы

**Тулым Ташы** — Төньяҡ Уралда, Пермь крайындағы (Рәсәй) тау һырты. Һырттың оҙонлоғо — 35 километр. Иң бейек түбәһе —   1469 метр (Ослотау). Тулым Таш һырты Пермь крайының иң бейек нөктәһе. Уның янында ғына Төньяҡ Уралдың башҡа тауҙары урынлашҡан: Лиственничный, Ишерим, Курыксар һәм Чувал.

## Исеме
А. К. Матвеевтың фекеренсә, был географик атаманың килеп сығышы төрки телдәре менән бәйле: «тулым» һүҙе «йылғанан ҡалҡып сығып торған таш» тигәнде аңлата, коми-язьвин телендәге мәғәнәһе — «йылға һикәлтәһе». Манси халҡы был һыртты Лув-Нёр («Ат-Таш»), тип тә атай. Мансиҙарҙа атҡа табыныу йолаһы булған, алыҫтан ҡарағанда был һырт йылҡы малының кәүҙәһенә оҡшап тора. Мансиҙарҙа был һырттың Яктылъя-Нер «Һикәлтәле йылға ташы» тигән атамаһы ла бар. А. К. Матвеев фекеренсә, тауҙың русса исеме "һикәлтә" һәм "таш" һүҙҙәре нигеҙендә барлыҡҡа килгән .

## Характеристикаһы
Тау һырты түбәндәге тау тоҡомдарынан тора: базальт составлымагманан ҡалған тау тоҡомдары, йәшел һәүерташтар, көнсығыш өлөшө — кварцит-ҡомташ һәм йәшел һәүерташтар. Һырттарының төньяҡтан көньяҡҡа табан оҙонлоғо яҡынса 24 км, максималь киңлеге — 7 км.

Һырт битләүҙәре текә, бигерәк тә көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәренең ауышлығы 45 градусҡа тиклем етә. Ҡышын тау баштарынан шыуышмаларҙың төшөүе күҙәтелә. Конус формаһындағы түбәләр һөҙәк эйәрҙәр менән бүленә. Тау һырты түбәләре осло суйырташтар менән ҡапланған.

## Гидрография
Һырттың көнбайыш битләүенән Вишера йылғаһының һул ҡушылдыҡтары, көнсығыш битләүенән Ҙур Мойва ҡушылдыҡтары башлана. Һырттың көнбайышында Вишера,  төньяғында Мойва, көнсығышында Ҙур Мойва йылғаһы ағып ята.

## Үҫемлек донъяһы
800 метрға тиклем башлыса пихта-шыршы ағастары үҫә, әммәсебер кедры, ҡарағас, ҡайындар ҙа осрай. 800 метрҙан юғарыраҡ тау-тундраһы башлана.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Геология СССР. Т. 12. Пермская, Свердловская, Челябинская и Курганская области. Ч. 1. Геологическое описание. Кн. 1. М.: Недра, 1969. 723 с., [8] л. табл.;
* 
* Назаров Н. Н. Экзогенные геологические процессы Пермского края и Предуралья // Физико-географические основы развития и размещения производительных сил нечерноземного Урала. Пермь, 1987. С. 91-103;

## Һылтанмалар

* Тулымский Камень . Пермский край. Энциклопедия.
* Тулымский камень
М. И. Калинин һәйкәле (Санкт-Петербург)

**М. И. Калинин һәйкәле** — скульптуралар монументы буласаҡ Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент. Ул ҡаланың Калинин майҙанында 1955 йылдабыл ҡуйылған. Скульптуралы монумент скульптор М. Г. Манизер, архитекторҙар А. К. Барутчев һәм Я. О. Рубанчик проекты буйынса эшләнелгән. Һәйкәл  совет дәүләте һәм коммунистар партияһы эшмәкәре, «бөтә союз старостаһы» М. И. Калининға арналған. федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡылары статусына эйә.

## Тарих
М. И. Калинин вафат булғандан һуң 1946 йылда СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары сыға, уға ярашлы, Ленинградта күренекле совет дәүләте һәм коммунистар партияһы эшмәкәренә һәйкәл ҡуйыу планлаштырыла. Скульптура өҫтөндә М. И. Калининды шәхсән белгән скульптор М. Г. Манизер эшләй башлай. Ул күренекле шәхестең тере сағында натуранан төшкән портреты буйынса ике скульптура эшләй. скульптор М. Г Манизер үҙ әҫәре тураһында шулай ти: «*М. И. Калинин — большевик... тоғро дәүләт эшмәкәре, коммунизм идеяһын арыу-талыуһыҙ пропагандалаусы, тормошта бик мөләйем кеше. Тимәк, минең уны ныҡлап дөрөҫ итеп һүрәтләргә тырышыуымдың иң мөһиме — уның дәүләт эшмәкәре булараҡ ҡаты рухлы һәм ҡыйыулығының кеше булараҡ сикһеҙ һөйкөмлөлөгөн бергә ҡушып һүрәтләргә ирешеү ине*». Монументтың архитектура өлөшө менән архитекторҙар А. К. Барутчев һәм Я. О. Рубанчик шөғөлләнә.

1950 йылда бронза скульптура «Монументскульптура» заводында ҡойола. Постамент өсөн гранит Путсаари утрауынан килтерелә һәм «Красная заря» заводында эшкәртелә. Һәйкәл ҡуйыр алдынан Кондратьевский һәм Полюстровский урамдары киҫелешендәге майҙан төҙөкләндерелә һәм ул Калинин исеменә лайыҡ була. Һәйкәл асыу тантанаһы 20 ноябрь 1955 йылдың 20 ноябрендә  уҙғарыла.

Һәйкәлдә М. И. Калинин телмәр тотҡан итеп һүрәтләнелгән. Уның һул ҡулында бөкләнгән ҡағыҙ бите, ул ошо ҡулы менән туҡыма ябылған трибунаға таянған. Шымартылған алһыу тура мөйөшлө гранит постаменты имән япраҡтары төшөрөлгән бронза гирляндалар менән уратып алынған. Постамент һикәлтәлестилобатта ята. Скульптураның бейеклеге — 5 м, постамент бейеклеге — 4,5 м.

## Иҫкәрмә
Туғыҙтимер (ауыл)

**Туғыҙтимер ** ( —Ырымбур өлкәһеТөйлөгән районындағы ауыл, Туғыҙтимер ауыл Советының административ үҙәге.

## Географияһы
Төйлөгән район үҙәгенән төньякҡа табан 22 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.

## Тарихы
Туғыҙтимер — башҡорт телендәге шул ике һүҙҙән яһалған топоним.

1794 йылдан, подполковник Никифоров Туғыҙтимер исемле ауыл янында ер һатып алған мәлдән бирле телгә алына. 1790-сы йылдарҙың икенсе яртыһында Никифоров бында Рәсәйҙең үҙәк губерналарынан крәҫтиәндәр килтереп урнаштырған. 1800 йылда ауылда 30 хужалыҡта 200 кеше йәшәгән. 1840—1867 йылдарҙа ауыл бер нисәалпауыт ҡулында булған, шул иҫәптән Виктор Звенигородский тигәне лә бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған ҙур йорт төҙөгән булған. XIX быуаттың икенсе яртыһында мөлкәт икенсе бер хужаға күсә. Ипполит Данилович Шотт тигән был кеше ауыл тарихына ҡарағай урманы ултыртыу һәм шарап етештереү, быяла заводы асыу менән инеп ҡалған. Ауылда 1854 йылда сиркәү төҙөлә. Уны Звенигородскийҙың ҡатыны Екатерина иҫтәлегенә *Святая Великомученица Екатерина сиркәүе* тип атағандар.

Ауылға башта *Никифоровка*, аҙаҡ Михайлов тигән алпауыт исеме менән *Михайловка* тип исем биргән булғандар.

Совет власы урынлашҡас, хеҙмәтсән халыҡ үҙ ауылдарын алпауыт Михайлов исеме менән атауҙан баш тарталар, тарихи Туғыҙтимер исемен ҡайтаралар. Ә ул исем йылға атамаһынан килеп сыҡҡан булған, һәм уның тураһында урындағы халыҡ араһында күп риүәйәттәр һаҡланған..

## Халҡы
2002 йылдағы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса 793 кеше (урыҫ 81 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 595 кеше йәшәгән.

## Иҫкәрмәләр
Нелазский ауыл биләмәһе

**Нелазский ауыл биләмәһе** — Рәсәй Федерацияһының төньяғындағы Вологда өлкәһенең Череповецкий районы составындағы ауыл биләмәһе.
Нелазский ауыл биләмәһенең үҙәге булып ҙур ауыл - Шулма ауылы тора.

131-се һанлы 2006 йылдың 1 ғинуарындағы «Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында» тигән федераль законға ярашлы Вологда өлкәһе Череповецкий районында был Нелазский ауыл биләмәһе барлыҡҡа килә.

2010 йылғы Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Вологда өлкәһе Череповецкий районының Нелазский ауыл биләмәһендә йәшәгән халыҡтың һаны — 2101 кеше тәшкил итә.
= Тарих ==
1999 йылда Рәсәй Федерацияһы Вологда өлкәһе Губернаторы ҡарарына ярашлы өлкәнең Череповецкий районы Нелазский ауыл биләмәһе тораҡ пункттары исемлеге рәсми рәүештә раҫлана. 1999 йылдың 29 декабрендәге 892-се Вологда өлкәһе Губернаторының «Череповецкий районының тораҡ пункттарын теркәү тураһында» ҡарарына ярашлы Нелазский ауыл советына ошо исемлектәге ун дүрт тораҡ пункттары индерелә.

2000 йылдың 16 ноябрендә Череповецкий районының Абакановский ауыл советында яңы ауылдар: Каменник һәм Рогач — барлыҡҡа килә һәм рәсми рәүештә өлкә Губернаторы ҡарарына ярашлы теркәлә.

Череповецкий районының Нелазский ауыл биләмәһе, Вологда өлкәһенең 2004 йылдын 6 декабрендәге «Череповецкий муниципаль районының сиктәре һәм район составына ингән муниципаль берәмектәрҙең статусы тураһында» законына ярашлы 2006 йылдың 1 ғинуарында ойошторолоп, уның составына Нелазский ауыл советы һәм Абакановский ауыл советының Каменник һәм Рогач ауылдары индерелә.

## Географияһы
Нелазский ауыл биләмәһе Вологда өлкәһе Череповецкий районының көнбайышында урынлашҡан. Ауыл биләмәһе сикләнгән:

* төньяҡта Абакановский ауыл биләмәләре менән
* көнсығышта Малечкинский һәм Тоншаловский ауыл биләмәләре һәм Череповец ҡала округы менән
* көньяҡта Судский ауыл биләмәһе (сиге буйлап Суд йылғаһы һәм Рыбинск һыуһаҡлағысы үтә) һәм Кадуйский районының Хохлово ауылы менән
* көнбайышта Кадуйский районының Рукавицкий һәм Бойловский ауыл биләмәләре менән.

Вологда өлкәһе Череповецкий районының Нелазский ауыл биләмәһендә  төбәк автотрассаһы үтә. Ауыл биләмәһе аша Суд йылғаһы һәм уның һул ҡушылдыҡтары: Андога, Шулма, Нелаз йылғалары үтә.

## Тораҡ пункттары
1Ауыл биләмәһе составына 16 тораҡ пункттары ингән, шул иҫәптән
13 ауыл,
1 тимер юл станцияһы,
1 ҡасаба,
1 ҙур ауыл.

## Иҫтәлекле урын
Нелазский ауылында Успение Пресвятой Богородицы сиркәүе (1694 йыл) бар, ул күренекле ағас архитектура ҡомартҡыһы булып тора. ().

## Иҫкәрмә

## Һылтанмалар
* Нелазское сельское поселение  на сайте администрации Череповецкого района
* [www.360cities.net/image/church-of-the-assumption-of-the-blessed-virgin-mary-russia#6.90,-13.10,106.8 Панорама Успенской церкви]
* Галерея фотографий Успенской церкви
Галанин йорто

**С. П. Галанин йорто** — Вологда өлкәһе Грязовец ҡалаһындағы  XX быуат башы төҙөлөшөнөң ике  ҡатлы торлаҡ йорто. Төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы. Әлеге ваҡытта йортта муниципаль белем биреү үҙәге  урынлашҡан.

## Тарихы
1916 йылдан Грязовец картаһында  ике ҡатлы йорт Сергей Павлович Галанин йорто булараҡ билдәләнә.

1929 йылда был айырым йорттоң бүлмәләрендә һуҡырҙар өсөн мәктәп урынлаша.   Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бында 3734-се эвакогоспиталдең  подразделениеларының береһе урынлаша. Һуңынан бина бүлмәлрендә  уҡыу-производство комбинаты урынлаша.

2010 йылдан 2013 йылға тиклем  бинаны спорт  мәктәбе биләй. Икенсе ҡатында балалар-үҫмерҙәр туризмы һәм экскурсиялар Грязовец Ярославль йорттоң икенсе ҡатында урынлашҡан район балалар-үҫмерҙәр туризм һәм экскурсия, балаларға өҫтәмә белем биреү үҙәктәрен интеграциялау унда 2011 йылда булған.

Беренсе ҡатта төрлө сауҙа предприятиелары, шул иҫәптән «Лада» магазины урынлаша

## Архитектураһы
Йорт төбәк әһәмиәтендәге тарихи ҡомартҡы статусына  эйә.  Ҡоролманың үҙ шәхсән үҙенсәлеге бар. Бина тигеҙ яҡлы трапециянан ғибәрәт. Фасадында тарихи карница һәм пилястралар һаҡланған. Эске планы төҙөлөшө ваҡытынан алып ныҡ үҙгәргән. Бина эсендә икенсе ҡатҡа бетон баҫҡыс алып бара, эске кирбес бүлкәләр ҡуйылған. Баштағы интерьерында үҫемлектәр орнаменты менән   ҡалҡыу биҙәкле түшәме һәм шулай уҡ көҙгө менән мөйөш мейесе һәм аркалы нишалары булған.

## Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта айырым йортта балаларҙың Үҙәк өҫтәмә белем биреү филиалы урынлашҡан.  2020 йылда ремонт һәм реставрация эштәре үткәреү өсөн  20 миллион һум күләмендә аҡса бүленә, уларҙың һөҙөмтәһе  буйынса бинала балаларға цифралы белем биреү  «IT –Куб»  үҙәге асыла. Был Вологдала шундай цифралы белем биреү үҙәгенең икенсеһе була.

## Документтары
Приказ от 20.10.2016 г. № 326-О г. Вологда. «ОБ УТВЕРЖДЕНИИ ОХРАННОГО ОБЯЗАТЕЛЬСТВА ОБЪЕКТА КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ РЕГИОНАЛЬНОГО ЗНАЧЕНИЯ "ДОМ ГАЛАНИНА, НАЧ. XX В."» (неопр.).

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Йорт Галанин 
* Галанин Йорт. Яңы тормош 
* Мираҫ. Йорт Галанин
Коложе

**Коложе** йәки **Коложа** — ҡаласыҡ, XIV —  XV быуат  башында Псков еренең оборона ҡоролмалары өлөшө сифатындағы боронғо ҡала-ҡәлғә,  Кудка йылғаһы буйында урынлашҡан.  Опоческий районының Пригородный улусында хәҙерге Литвиново ауылынан  көнсығышҡа табан 1,5 км ҡалҡыулыҡта, Рәсәйҙең Псков өлкәһе Опочка ҡалаһынан  көнсығышҡа ҡарай 11 км алыҫлыҡта һаҡланып ҡалған ҡаласыҡ.  Ҡаласыҡтан көнсығышҡа ҡарай  5 км алыҫлыҡта Коложо күле ята, унан Коложо йылғаһы  —  Изгожка ҡушылдығы ағып сыға.

## Тарихы

Ҡала-ҡәлғәгә нигеҙ һалыныу ваҡыты теүәл билдәле түгел. Ҡаласыҡ  XIV — XV быуаттарға ҡарай. Ғалимдар фекеренсә, Коложе XIV быуатта Псковтың башҡа ҡала яны -нығытмалары менән бер рәттән төҙөлгән: төньяҡта — Гдов, көнбайышта — Изборск, көньяҡта — Утрау, Врев, Воронич, Велье, Ҡыҙыл Городец, улар араһында Коложе иң көньяғы булып ҡала.

Коложе беренсе тапҡыр  1406 йылда  «Псков йылъяҙмаһында»  телгә алына: Литва кенәзе Витовт Псков ерҙәренә һөжүм итә .Литва ғәскәрҙәре ҡаланы талай һәм  ағас ҡәлғәне емерә, 11 мең  Коложе халҡын әсирлеккә алып Литваға алып китә, уларҙы Гродно ҡалаһы лрайонында  — хәҙерге Белоруссияла урынлаштыра,  унда урындағы Борисоглебский сиркәүе яңы килеүселәр арҡаһында *Коложский* сиркәүе тип атала. Псков,  Велье, Изборск, Воронич  һәм Утрау халҡы  көстәрҙе берләштереп, Витовт ғәскәрен Великие Луки эргәһендә ҡыуып етә, уны ҡыйрата һәм Коложе байрағын кире ҡайтара. Әммә Коложе үҙе инде тергеҙелмәй: бында уның хөрмәтенә  *Коложе ауылы* атала, уның  янында Изге Илия хөрмәтенә сиркәү төҙөлгән. Ауыл артында  (һуңынан, ауыл) ҡәлғәнең уба ҡалдыҡтары буйынса һуңынан Ҡаласыҡ исеме нығына, ләкин бөгөн ауылдан тик *Ҡаласыҡ тәбиғи сиге* генә һаҡланған.

Емерелгән  ҡәлғә урынына Псков халҡы   «Яңы Коложе» төҙөй, башҡа урында: *«Псковичи поставиша градъ Коложе на новомъ месте на Опочке, а сделаша весь у две недели въ осень по Покрове»*. Бер версия буйынса, ҡәлғә төньяҡтараҡ, Изгожка йылғаһы бөгөлөндә төҙөлгән (хәҙерге Опочканан көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта): хәҙерге Изгожа йәки Удрих ҡаласыҡтары урынына, ә һуңынан инде  «Яңы Коложены»  Опочка  ҡәлғәһе алмаштыра. Икенсе киң таралған версия буйынса,  1414 йылда  иҫке Коложе урынына Великая йылғаһы буйында Опочка ҡалаһы тип аталған ҡәлғә төҙөлә: тап был урында Опочка ҡалаһының  беренсе тапҡыр телгә алыныуының дөйөм ҡабул ителгән датаһы нигеҙләнә.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
Хакмандың килем йорто

**Хакмандың килем йорто** — башта торлаҡ йорт, һуңғараҡ Выборгта административ бина, XIX быуат аҙағында архитектор Фредрик Теслев проекты буйынса төҙөлгән. Выборг ҡалаһының үҙәгендә урынлашҡан неоренессанс стилендәге дүрт ҡатлы йорт, архитектура ҡомартҡыһы исемлегенә  индерелгән.

## Тарихы
Немец нәҫеленән булған Бремен сығышлы   хәлле эшҡыуар, Выборг ҡалаһы идаралығы башлығы үҙенең сауҙа һәм сәнәғәт эшмәкәрлеге менән генә түгел, шулай уҡ хәйриәтселек эше менән дә киң билдәле була.  Мөйөш участкала килем йортон төҙөү өсөн ул ҡатынының  туғаны архитектор Фредрик Теслевты йәлеп итә (Теслеф), ул 1897 йылда бина проектын эшләй. 1898 йылда төҙөлгән дүрт ҡатлы йорт ҡаланың урта быуат кварталдарының диңгеҙ фасадында  мөһим урын биләй.  Иғтибарҙы  өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттар кимәлендәге алыҫтан күренеп торған планында тура мөйөшлө мөйөш  эркер йәлеп итә. Ул үҙенсәлекле көмбәҙ менән ослана.   Фасады декорының башҡа элементтары араһында  швед-немец Яңырыуы оҫталарынан архитектор үҙләштергән   элементтар иҫәбендә Төньяҡ Вал урамы яғынан ҡалҡып торған ике өсмөйөшлө осло фронтон, һылап яһалған үҫемлек биҙәктәр, шулай уҡ өҫкө ике ҡат кимәлендәге пилястралар. Ихатаға ҡараған диуарҙары тигеҙ штукатурланған һәм биҙәкһеҙ. Аҫҡы ҡатты биҙәү өсөн рустовкалау ҡулланылған. Төп инеү урыны яр буйы урамынан колонналар менән биҙәлгән. 

Бөтә бүлмәләр йәшәү өсөн тәғәйенләнгән. Төҙөлөш тамамланып бер нисә йыл үткәс Хакмандың күрше кварталдағы иҫке йорто һүтеп алына: уның урынына мөһабәт  «Гранит һарайы» төҙөлә.  Унда күсеп йәшәүселәрҙән һуң да килем йортоноң бер фатиры Хакмандарға ҡала. Хакмандарҙың ҡала усадьбаһы шулай уҡ ат аҙбарының ихата бинаһын һәм XVIII быуатта төҙөлгән бер ҡатлы йортто үҙ эсенә ала, унда Вильгельм Хакман инициативаһы менән уҡыу залы асыла. 

Совет-фин һуғышы  (1939-1944) һөҙөмтәһендә Хакмандар Выборгты ҡалдырып китә, әммә ул ойошторған  компанияһы Финляндияла эшләүен дауам итә. Ремонттан һуң һәм һуғыш ваҡытындағы сағыштырмаса аҙ булған зыяндарҙы бөтөргәндән һуң элекке Хакман йортонда  30-сы гвардия уҡсылар корпусы штабы урынлаша.  Фасад биҙәлешенең   ҡайһы бер элементтары юғалыуға ҡарамаҫтан, бинаның торошо, дөйөм алғанда, ҡәнәғәтләнерлек,  интерьерының  бер нисә элементы, шул иҫәптән камины  һаҡланып ҡалған

1998 йылда корпус тарҡатыла, бина бушап ҡалғандан һуң  туҙа башлай. 

2014 йылда, элекке корпус штабы бинаны муниципаль властарға тапшырғандан һуң, йортта янғын сыға, ул ҡыйығын, эркерҙың көмбәҙен, интерьерҙарҙы һәм фасадының декоратив элементтарын юҡҡа сығара. 2020 йылда бинаны мәктәп итеп ҡулайлаштыру   тураһында алдан ҡарар ҡабул ителә.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

* Довоенные изображения здания на «Виртуальном Выборге»
Тарихтағы иң абруйлы 100 кеше (китап)

**Тарихтағы иң абруйлы 100 кеше** () — АҠШ астрофизигы Майкл Харттың   1978 һәм 1992 йылдарҙа баҫылған китаптарының исеме (ингл. Michael Hart H.).

Китап ҡыҫҡаса биографиялар йыйынтығынан тора. Унда төп исемлектән тыш башҡа абруйлы исемдәр ҙә килтерелә, уларҙың ҡайһы берҙәренең биографияһы ла бирелә, әммә улар төп исемлектәгеләргә ҡарағанда күпкә ҡыҫҡараҡ күләмдә.

## Төп исемлеге
Гудков йорто

**Гудков йорто** — Вологда өлкәһе Грязовец ҡалаһының үҙәк өлөшөндәге дүрт ҡатлы бина. Төбәк әһәмиәтендәге  Рәсәй халыҡтарының мәҙәни мираҫы объекты  — дәүләт һаҡлауы аҫтында.

## Тарихы
Йорт XIX быуат башында төҙөлә. Башта ул  ҡала башлығы  Гудков Петр Ивановичҡа ҡарай. Революцияға тиклем беренсе ҡатында  сауҙа кибеттәре урынлаша, ә икенсе ҡатында   хужаның  ғаиләһе, өсөнсө ҡатта  хеҙмәтселәр йәшәй.  Беренсе ҡатта шулай уҡ эске ихатаға үтә сығыу урыны була. 

1824 йылдың 14 (26) октябрендә  йәки  1824 йылдың октябрендә Грязовецҡа  Александр I килә. Риүәйәт буйынса 1824 йылда   Вологдаға юлы ыңғайында Грязовец аша  Александр I уҙа, ул собор янында күренекле ҡала кешеләре (урындағы протоиерей, дворяндарҙың өйәҙ башлығы Пасынков етәкселегендә) менән осраша, шулай уҡ Гудков йортона ла бара.

Революциянан һуң НЭП ваҡытында йорттоң подвалында тауарҙар һаҡланған, ә беренсе ҡатта сауҙа кибеттәре урынлашҡан. НЭП бөтөрөлгәндән һуң беренсе ҡатта учреждениелар урынлаша, өҫкө ҡаттарын торлаҡ фатирҙар биләй. Һуңғараҡ өҫкө ҡаттарында мәктәп интернаты һәм педагогия училищеһы өсөн дөйөм ятаҡ урынлаша, ә подвалы иген һаҡлағыс  була. 1990—2010 йылдарҙа бинаның беренсе ҡатында төрлө магазиндар урынлаша.

## Архитектураһы
Гудков йорто мансарда менән дүрт ҡатлы бинанан ғибәрәт, бейеклеге  буйынса Грязовец тарихи үҙәгендә иң юғары бина булып иҫәпләнә.  Ике яғынан һуңырай төҙөлгән  ике башҡа йорт менән уратып алынған (ҡайһы берәүҙәр  яңылыш  был ҡоролмаға индерә). Шулай уҡ ихатала «кареталар һарайы»  бар, ул  «Гудков йорто» — «Гудков усадьбаһы» менән бергә  мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә инә

Башта беренсе ҡатта ихатаға үтә сығыу урыны  булған, ә подъезд сүкеп яһалған аҫма түбә менән биҙәлгән. Икенсе ҡаты өҫ яғында  капителдәр яһалған  ярым колонналар менән биҙәлгән. Совет осоронда бинаның йөҙө үҙгәрә: ихатаға үтә сығыу урыны көпләнә, ихата яғынан өҫҡормалар барлыҡҡа килә. Подъезд  эргәһендәге сүкеп яһалған аҫма түбә шулай уҡ һаҡланмай.

## Галереяһы

Файл:Дом Пылаева, дом Гудкова.JPG|Гудков усадьбаһының төп йорто фасады
Файл:Дом Гудкова. Вид со двора..JPG|Ихата яғынан дөйөм күренеше.
Файл:Дом Гудкова. Вид со двора. Фрагмент.JPG|Ихата яғынан мансардаға күренеше
Файл:Сарай каретный.JPG|Гудков йортона йәнәш «Карета һарайы» 


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт

* 
* 

## Һылтанмалар

#  в БД проекта Викигид
#  в БД проекта Викигид
#  в БД проекта Викигид
Боровка (Һамар ҡушылдығы)

**Боровка**  — Ырымбур өлкәһендәге йылға, Һамар йылғаһының уң ҡушылдығы.

Оҙонлоғо — 167 км, бассейны майҙаны — 2140 км². Йылға баштары   Дөйөм Һырт ҡалҡыулығында, ҡар һыуҙары менән туҡлана. Йылғаның ағымы Боровка   (Чекалинский) һыуһаҡлағысы менән көйләнә. 1934 йылдан 1985 йылға тиклем  күҙәтеүҙәр мәғлүмәте буйынса   уртаса йыллыҡ һыу сығымы Паника ҡасабаһы районында 5,54 м³/с тәшкил итә.

Түбәнге ағымында  Боровка  Быҙаулыҡ ҡарағайлығы  — Рәсәй дала зонаһында иң боронғо урмансылыҡ хужалығының береһе  буйлап аға. Йылға буйында ҡала тибындағы  Ҡылтабан ҡасабаһы урынлашҡан.

Боровка топонимы был йылғаның Быҙаулыҡ ҡарағайлығы ҡурсаулығы биләмәһенең уртаһынан ағыусы  ҡарағайлы йылға ("бор" урыҫ теленән "ҡарағайлыҡ" тигәнде аңлата) хаҡында һөйләй.  XVIII быуатта йылға Һыртмыш исеме менән билдәле булған.

## Ҡушылдыҡтары

* 36 км — Суртанлы йылғаһы (уң)
* 59 км — Березовка йылғаһы (һул)
* 68 км — Крутинка шишмәһе (һул)
* 77 км — Ҡондоҙло йылғаһы (уң.)
* 106 км — Сенная йылғаһы (уң)
* 125 км — Уҫаҡлы йылғаһы (уң)
* 145 км — Таллы йылғаһы (уң)
* 151 км — Жилая йылғһы (һул)

## Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестрнда   «Борасовка йылғаһы һыуһаҡлағысы» тип иҫәпләнә һәм Волга һыу бассейны округына ҡарай,  һыу хужалығы участкаһы —  Һамар йылғаһы, Елшән ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына тиклем (ҡаланан өҫтә),  Оло Кенәле йылғаһын индермәйенсә.  Бәләкәй йылға бассейны — Волга йылғаһы, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән алып Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.

Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001112112100007408.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

*
Салҡар - Ике ҡура

**Салҡар — Ике ҡура** —  — Ырымбур өлкәһененең Светлинский районында урынлашҡан тымыҡ күл. Өлкәлә иң ҙур күл. Төбәк кимәлендә гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.

## Тасуирламаһы
Һыу ятҡылығы сынаяҡ рәүешендә түбәнәйеп урынлашҡан, ярҙары башлыса бик һөҙәк. Яр һыҙығы оҙонлоғо 96 километр.Майҙаны: 9660 гектар, тәрәнлеге — 4 метр, күл төбө (грунт) тығыҙ балсыҡлы ләм менән ҡапланған. Һыуы үтә күренмәле ҡыҙғылт төҫтә.

Ағымһыҙ күл, тик яҙғы ташҡын ғына Буруктал йылғаһы менән тоташтыра. Шуның өсөн һәр 10 йыл һайын кибә, ә 3 йылға бер тапҡыр төбөнә тиклем туңа. Ҡайһы бер йылдарҙа күл гирлаһынан түбәнгәрәк бер нисә эре һәм ваҡ сөңгөлдәргә тарҡала. Минераллашыу ул ваҡытта 4 г/л етә. Уртаса минераллашыу — 3-5 г/л.

Күлдең ихтиофаунаһы булып табан балыҡтар тора. Ә Буруктал менән берләшкән ваҡытта алабуға, һаҙан, опто, сабаҡ һәм башҡа ҡайһы бер балыҡ төрҙәре күлгә үтеп инә. Яр буйҙарында аҡсарлаҡ төрөнә ҡараған ҡоштар оя ҡора.

## Этимологияһы
Шалкар (ҡаҙаҡса) — иркен, еки — ике, кора — ҡура, аҙбар, һарай мәғәнәһен аңлата . Күл тарихи башҡорт ерҙәрендә урынлашҡан, ҡаҙаҡтар ул төбәккә һуңғараҡ килеп урынлашҡан, шуға күрә атаманың башҡорт теленән ингән булыу ихтималын күҙҙән ысҡындырмаҫҡа кәрәк. Башҡорт теленең һүҙлегендә: *Салҡар* - йәйелеп, йәйрәп ятҡан; киң. Ике һаны -башҡортса ла шулай. Ҡура һүҙе лә шундай уҡ мәғәнә бирә 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
— Чибилёв А. «Природное наследие Оренбургской области». Оренбургское книжное издательство, 1996 г.

— Чибилев А. А., Мусихин Г. Д., Павлейчик В. М., Паршина В. П. «Зеленая книга Оренбургской области: Кадастр объектов Оренбургского природного наследия». Оренбург: Изд.-во «ДиМур», 1996 г.
Вологда майы

**Вологда майы** — Вологодское масло - Вологда өлкәһе территорияһында етештерелгән, дымдың массалағы күләм өлөшө 16,0%-тан да артыҡ булмаған, һөт өҫтөнән алынған, тоҙ ҡушылмаған тәмле май, үҙенең айырым тәме һәм хуш еҫе арҡаһында киң билдәле. Ул һөт өҫтөн (Ҡаймаҡ) юғары температура тәьҫире аҫтында махсус эшкәртеү һөҙөмтәһендә алына.а.

## Тарихы

Вологда майын Николай Васильевич Верещагин, һуғыш рәссамы Василий Верещагиндың ағаһы уйлап тапҡан. Ул , Швейцария, Голландия, Дания, Германия һәм башҡа Европа илдәрендә һөтсөлөктө өйрәнгән. 1860-сы йылдар аҙағында ул Вологда, Новгород, Ярославль һәм Тверь өлкәләрендә сыр етештереүҙе ойоштора һәм Европанан май етештереү белгестәрен саҡырып килтереп, Рәсәй оҫталарын әҙерләтә. 1870-сө йылда, бөтә Донъя Париж һөт күргәҙмәһендә Верещагин Нормандиянан килгән бик тәмле майға иғтибар итә. Был май уны яңы май бешеү ысулын эҙләргә дәртләндерә.

1871 йылда Н. В. Верещагин һәм Бумановтар ғаиләһе Вологда губернаһы Марфино ауылында беренсе май заводы ойошторған, 1872 йылда Фоминскиҙа асҡандар (хәҙер — Молочное ауылы)

Верещагин майҙы юғары температурала йылытылған ҡаймаҡтан бешергә тәҡдим итә, был уға «сәтләүек» тәме бирә. Верещагин яңы төр майҙы «парижса» тип атай, әммә донъяның башҡа илдәрендә «Петербург майы» тип таныйҙар, сөнки Рәсәйҙән ул ошо ҡаланан ғына килтерелгән. Вологда губернаһындағы үләндәр ҙә, климат та иҫ киткес тәмле һөт һәм май алырға мөмкинлек бирә.

## Сауҙа маркаһы
Техник яйға һалыу һәм метрология Федераль агентлығының 2010 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителгән ҡарары буйынса, «Вологда майы» исемен бары тик Вологда өлкәһе территорияһында урынлашҡан предприятиялар ғына ҡуллана ала. Вологда өлкәһенән ситтә етештерелгән «Вологда майҙары» ялған (контрафакт тауар) тип һанала. Сауҙа маркаһын ҡулланыу хоҡуғын билдәле бер компанияға түгел, ә регионға биреү ҡарарының Рәсәйҙә хоҡуҡи оҡшашлығы булғаны юҡ. Европа Союзында оҡшаш юридик статус — «Protected Designation of Origin» йәки ингл. «Protected Geographical Status» бар. Майҙың сығарылған урынының теркәлеү һаны — 27.

## Май музейы
2009 йылдың октябрендә Рәсәйҙә беренсе булып Вологда өлкәһе, архитектура һәм этнографик музейында «Вологда майы музейы» асыла.
Vologda butter 9.jpg||
Vologda butter 8.jpg||


## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* «Вологодское маслоделие» — сборник материалов на портале www.booksite.ru
Столбово солохо

**Столбово солохо** —  —  йыл — Столбово (Тихвин янында) ҡул ҡуйылған солох килешеүе, ул 1610—1617 йылдарҙағы рәсәй-швед һуғышына нөктә ҡуя.

Тыныслыҡ солохо Рәсәй батшалығы (батша Михаил Федорович) һәм Швед короллеге (король Густав II Адольф) араһында, инглиз короле Яков I аралашсылығы ярҙамында, төҙөлә. Алдан һөйләшеүҙәрҙе урыҫ яғынан кенәз Данило Мец, швед яғынан Якоб Делагарди үткәрә.

## 1617 йылғы тыныслыҡ килешеүе
1616 йылдың ғинуарында, Рәсәй батшалығы һәм Швеция короллеге араһында хәрби хәрәкәттәр туҡтағандан һуң, Рәсәй һәм Швеция делегациялары Иҫке Руссала тыныслыҡ һөйләшеүҙәре үткәрергә йыйылалар. Аралашсы булып Англия кешеһе Джон Мерик һәм Голландия илселәре сығыш яһай. Әммә ике айҙан һуң, килеп тыуған ҡаршылыҡтар арҡаһында, һөйләшеүҙәр өҙөлә, һәм февраль айында делегация ағзалары үҙ илдәренә ҡайтып китә.Сама менән бер йыл үткәс, 1616 йылдың декабрендә швед яғы инициативаһы буйынса, улар Тихвин янындағы Столбово ауылында яңынан йыйылалар. Был юлы Джон Мерик берҙән-бер аралашсы була.

1617 йылдың ғинуарында ҡыҙыу бәхәстәр менән үткән ике айҙан һуң һөйләшеүҙәр тамамлана, ә шул йылдың 27 февралендә ҡул ҡуйылған документ Столбово трактаты (шартнамәһе) исемен ала.

Шартнамә тексы нигеҙендә Новгород ерҙәре ике дәүләт араһында бүленгән: *Смута* йылдарында яулап алынған Бөйөк Новгород һәм бөтә Новгород вотчинаһы, шул иҫәптән Иҫке Русса, Ладога, Порхов, Гдов өйәҙҙәре менән, шулай уҡ Сумер улусы (хәҙерге Ленинград өлкәһенең Самро күле районы) һәм шведтар тарафынан был территорияла яулап алынған хөкүмәт һәм сиркәү милке кире ҡайтарыла; Швед короллегенә Ивангород, Ям, Копорье, Корела, тотош Нева һәм Орешек өйәҙҙәре китә. Бынан тыш, Мәскәү шведтарға айына 20 000 көмөш тәңкә түләргә мәжбүр була (XVII быуат башында бер һум 49 грамм көмөш тотҡан, тимәк, 20 000 көмөш тәңкә 980 кг көмөшкә тиң булған). Мәскәү Ливония һәм Карелия ерҙәренә дәғүәләрҙән баш тарта.

## Килешеүҙең әһәмәте
Столбово солохо Рәсәйҙе Балтик диңгеҙенән тулыһынса өҙә, был Густав Адольфҡа Швеция армияһы һәм дипломатияһы өсөн ҙур еңеү тип һанарға мөмкинлек бирә.

XVII быуат башының ҡатмарлы халыҡ-ара һәм ил эсендәгә шарттарында, әле яңы ғына илде милли һәләкәт сигенә ҡуйған Смута ваҡыттының драматик осоро тамамланғас, Столбово солохо яҡшы, әммә Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайыш сиктәрендә тотороҡланыуының ваҡытлы этабы була. Шведтар тарафынан яулап алынған урыҫ ерҙәренең яҙмышы хәл ителмәй ҡала әле. Мәгәр король Густав Адольф ваҡытынан алда шатланған. Рәсәйҙең Балтик диңгеҙе ярҙарына сығыу өсөн көрәше башлана ғына әле. Һәм Столбово шартнамәһе был юлда тәүге аҙым була.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* *[[Лыжин, Николай Петрович|Лыжин Н. П.]]* Столбовский договор и переговоры, ему предшествовавшие. — Санкт-Петербург : тип. Имп. Акад. наук, 1857. — 242 с.
* *[[Шаскольский, Игорь Павлович|Шаскольский И. П.]]* Столбовский мир 1617 г. и торговые отношения России со Шведским государством. — М.; Л.: Наука, 1964. — 218 с.
* *[[Рабинович, Яков Николаевич|Рабинович Я. Н.]]* Столбовский мир: победа или поражение // Вестник ЧелГУ — 2008. № 18 — С.27-39.
* 
* *Грот Л. П.* Столбовский договор и шведский политический миф XVII—XVIII веков
Псков күле

**Псков күле** — (), ) — сөсө һыулы ҙур күл, Чудь-Псков күлдәр комплексының көньяҡ өлөшө

## Тасуирламаһы
Күлдең майҙаны — 709 км². Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 30 м.

Псков күле төньяҡтараҡ урынлашҡан Чудь күлен Тёплое күле менән тоташтыра. 1945 йылдан һуң, Печора районы Псков өлкәһенә кире ҡайтарылғас, Псков күленең яр буйҙарының күп өлөшө (сик буйындағы Чудь күленән айырмалы булараҡ) һәм уның барлыҡ утрауҙары Рәсәй (Псков өлкәһе) тарафынан идара ителә, Эстонияның өлөшө ҙур түгел — күлдең төньяҡ-көнбайышында 6 % .

## Этимологияһы

Псков күле атамаһы ҡала исеменән килеп сыҡҡан, сөнки шул күлдән алыҫ түгел урынлашҡан (яҡынса 10 км).

## Физик-географик тасуирламаһы

### Гидрография
Яҙын ул көньяҡтан төньяҡҡа табан боҙҙан әрселә. Күл бик балыҡлы (урыҫса снетки тип аталған балыҡ күп). Көньяҡ Псков куленә күп һыулы Великая тигән йылға ҡоя, ул шаҡтай ҙур дельта хасил итә, һаҙлыҡлы утрауҙар барлыҡҡа килтерә. Башҡа, бәләкәйерәк йылғалар ҙа (Пиуза, Обдёх, Старцевка, Липенка, Чёрная) күлгә һыу сығанағы булып тора. Төньяҡтан көньяҡҡа табан 40 км самаһы, уртаса киңлеге 18-19 км самаһы. Күл тәрән түгел, 2-5 метр тәрәнлек өҫтөнлөк итә, ылымыҡтар, ләм баҫып барыусан. Күлдә даими халҡы булған шаҡтай ҙур утрауҙар бар.

### Утрауҙар
Көнсығыш яр буйында, яҡынса 200 кеше йәшәгән Талаб утрауҙары архипелагы бай рухи мираҫы менән дан тота. Көнбайыш ярында урынлашҡан объекттар: кескәй утрау Коломцы — бер үк исемле ауылы бар; кеше йәшәмәгән Семский утрауы; шулай уҡ тораҡ пункттары булған эре утрауҙар — Колпина (ауылдары — Шартово, Медли, Колпино) һәм Каменка — тораҡ пункттары Рожитец, Каменка, Медово, Сельцы (янында шул исемле Сельцы утрауы урынлашҡан). Төньяҡ ярында бәләкәй генә Иҫке Мтеж утраулы морон урынлашҡан. Шулай уҡ Псков күле Дубки эксклавын Рәсәйҙең төп территорияһынан айырып тора. Дубки төньяҡ ярынан башҡа бөтә яҡтан — Эстония биләмәһе менән уратып алынған (1991 йылға тиклем — Эстон ССР-ы)

## Галереяһы

Псковское озеро у Видовичи.jpg|Күл яғынан күренеш.  Липно ауылы янында]]
Молгово у озера.jpg|Күл яғынан күренеш .Молгово
Река Великая впадает в Псковское озеро.JPG|Великая йылғаһы килеп ҡушылған урын.  Псков.


## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
*
Турхановка (ауыл)

**Турхановка** — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Боғорослан районындағы ауыл. Михайловка ауыл Советы составына инә.

## Географияһы
Турхановка Боғорослан ҡала үҙәгенән туралай төньяҡҡараҡ 12 километр алыҫлығында урынлашҡан.

## Тарихы
1835 йылда ауылға нигеҙ һалына.

## Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса 194 кеше (мордвалар 63 %), 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 138 кеше..

## Этимологияһы
Ауылдың исеме Тархан (Турханка) йылғаһынан алынған. Гидроним иһә үҙ сиратында башҡорт телендәге *тархан* һүҙенән барлыҡҡа килгән дә, урыҫса әйтелештә Турханкаға әйләнеп киткән. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында ошолай тип яҙа:
.

## Иҫкәрмәләр
Кесе Усман

**Кесе Усман** — Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Аҡбаш ауыл Советы составына инә.

Совет осоронда Оло Усман ауылынан айырылып күсеп ултырған яңы ауыл, ҙур ауылдан бүленеп сыҡҡанға күрә атамаһы ла *Кесе Усман*. Ауыл «Комбайн» колхозының баҫыу станы ҡарамағында була.

## Географияһы
Арғаяш районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем — 29 км.

## Климаты
Климаты уртаса континенталь. Һауа торошо йыш үҙгәреп тора.

## Халҡы
(1983 — 46, 1970 — 89, 1995 — 30)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда йәшәүсе халыҡтың күпселеген башҡорттар тәшкил итә (88 %).

## Урамдары
* Күл урамы

## Иҫкәрмәләр
Зингер магазины

**Зингер магазины бинаһы** — Вологда өлкәһенең Тотьма ҡалаһында Белоусовская урамындағы XIX  быуат аҙағының бер ҡатлы таш йорто.   Төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни  ҡомартҡы. Әлеге ваҡытта ҡоролма ремонтланған һәм ваҡлап һатыу предприятиеһы  сифатында ҡулланыла.

## Тарихы
Бер ҡатлы таш «Зингерҙың элекке магазин бинаһы» ҡоролмаһы  XIX һәм XX быуаттар сигендә төҙөлә. 1979 йылдан төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.

XX  быуат башында ҡоролма Аграфена Кузнецованың псевдоготик таш  кибете була, унда «Зингер» компанияһының  теген машиналарын һатыу ойошторола.

## Архитектураһы
Бер ҡатлы бина көнсығыштан көнбайышҡа табан һуҙылған  бинанан ғибәрәт, ул төп фасады менән  элекке ҡала сауҙа майҙанына ҡарай

Эске бүлкәһе йортто икегә бүлә: урам һәм ихатаға, улар бер-береһе менән ишек уйымы аша тоташҡан. Ҡоролмаға төп инеү урыны сауҙа майҙаны яғында урынлашҡан. Ихата яғына төньяҡ стеналағы ҡапҡа аша инергә мөмкин.

Бинаның балкалы таяуҙары бар. Урам яғында иҙәндәр балкалар һәм өрлөктәр буйлап таҡтанан, ихата яҡында цементтан эшләнгән. Һөҙәк ҡыйыҡ ағас асамайҙар һәм аҫтаҡталар буйлап ҡоролған. 

Магазин фасадтары романтик стилдә эшләнгән. Төп фасадты  киртләсле фронтон биҙәй.  Ике ҡатлы архивольт менән тәҙрә фронтон тимпанында урынлашҡан, ул сарҙаҡты яҡтырта. Бер кирбесле фриза фронтонды стенанан айыра. Төп фасадтың тәҙрәләре һәм ишеге ҡапҡастар менән уратып алынған, киртләс фронтондар менән тамамланған. Ҡабырға фасадтың нишалары шулай уҡ ҡыҫан ҡапҡастары менән йыһазландырылған. Тура мөйөшлө филенкалар менән киң көрәксәләр фасад мөйөшөн биҙәй, улар майҙан яғына сығып, талғын ғына киртләсле декоратив башняларға әүерелә. Ҡабырға фасадтары тимпанында тура мөйөшлө тәҙрәләр менән өс мөйөшлө фронтондарға эйә. Кирбес кәрниздәр ҡабырға фасадтарының стеналарын ослай. Был стеналарҙың һуңғы бөгөлдәре таҡтанан эшләнгән.

Интерьерындағы тәүге декор беҙҙең көндәргәсә һаҡланмаған. Бина фундаменты бут ташынан төҙөлгән. Ҡоролма үлсәме 8 метр киңлеккә һәм ҡабырға фасады буйынса  19,5 м оҙонлоҡҡа һуҙылып киткән.

## Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта был йорт  ваҡлап һатыу предприятиелары өсөн ҡулланыла, унда  бер-береһен алмаштыры,  Тотьманың төрлө эшҡыуарҙары бинаны ҡуртымға алыуҙы һәм эшләүҙәрен дауам итә.

## Документтары
 

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар

* Магазин Зингера. Тотемские адреса
* Тотьма. Магазин Зингера
Псков районы

**Псков районы** — Рәсәй, Псков өлкәһенең төньяҡ-көнбайышындағы административ-территориаль берәмек (район) һәм муниципаль берәмек (муниципаль район). Район составына ауыл биләмәһе статусы менән 10 муниципаль берәмек (улустар), шулай уҡ 1 аралыҡ территория инә.

Административ үҙәге — Псков ҡалаһы, ул район составына инмәгән, үҙ аллы муниципаль берәмек, *«Псков ҡалаһы»* статусы булған ҡала округы.

## Муниципаль-территориаль ҡоролошо
Майҙаны 3573 км². Көнбайыш райондары менән сиктәш Печора районы, көньяҡта — Палкино һәм Островский районы, көнсығышта — Порхов һәм Струго-Красненск райондары, төньяҡтан — Гдов районы, төньяҡ-көнбайышта һәм көнбайышта — Эстония, Йылы күл аша — өйәҙе менән Пылвамаа (Ряпин улусы) һәм Псков күле аша — өйәҙе менән Вырумаа (Сетомаа улусы).

2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса район территорияһында 625 тораҡ пункты урынлашҡан, шуларҙың 61 ауылында халыҡ йәшәмәгән.

## Тарихы
Район 1927 йылдың 1 авгусында барлыҡҡа килгән

1927—1958 йылда Псков менән бер рәттән,Серёдкинский һәм Славковский райондары булған. Улар 1958 йылда Псков һәм Гдов араһында бүленә; ярашлы рәүештә Карамышевский һәм Порховский райондары була. 1927—1931 һәм 1935—1963 йылдарҙа шулай уҡ Карамышевский районы булған һәм 1963 йыл бөтөрөлөп, Псков һәм өлөшләтә Порховский райондарына ҡушылған.

1961 йылдың 22 ноябрендә Палкинский районы бөтөрөлә һәм өлөшләтә Псков районы территорияһына ҡушыла.

## Халҡы
2020 йылдың 1 ғинуарына район халҡы (бөтәһе лә ауылда) 42364 кеше, 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса — 34323 кеше..

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу халыҡ һанын алыу мәғүмәттәре буйынсарайон территорияһында 627 ауыл торлаҡ пункты урынлашҡан, шуларҙан 101 ауылда халыҡ булмаған, 293 ауылда — 1- ҙән 10 кешегә тиклем, 159 ауылда — 11-ҙән алып 50 кешегә тиклем, 26-һында — 51-ҙән алып 100 кешегә тиклем,16-ендә — 100-ҙән алып 200 кешегә тиклем, 17-һендә — 200-ҙән 500 кешегә тиклем, 7 эсендә — 500-гә тиклем кеше, 1-һендә — 1000-дән 2000-гә тиклем кеше, 3- һендә — 2000-3000 кеше, 2-һендә — Середка һәм Родина ауылында — 3000-4000 кеше йәшәгән..

Псков районы составына ауыл биләмәһе (улусы) статусы менән 10 муниципаль берәмек, шулай уҡ 1 аралыҡ территория инә.:

## Транспорт
Район аша федераль һәм өлкә әһәмиәтендәге тимер юл һәм автомобиль трассалары үтә, улар Балтик буйын Рәсәй һәм Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығышын Белоруссия һәм Украина менән бәйләй.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт Псковского района 
* Сайт районной администрации
*  
* Монастыри и святые источники Псковской области
* Список памятников культурного наследия Псковского района булып Викигидта
Уйылды (Арғаяш районы)

**Уйылды** () — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.

Уйылды ҡасабаһы Ошо уҡ исемле күл буйында урынлашҡан. Бында шулай уҡ «Уйылды» курорты бар (майҙаны 115 га).

## Исеменең килеп сығышы
Атамаһы буйынса версиялар төрлө. ХVIII быуатта урыҫ яҙмаһында әлеге йылға *Увелди*, *Увельди*, *Уелды*, *Увелги* варианттары, шулай уҡ башҡорт әйтелешендәге варианттарында килтерелә — *Уелдекуль*, *Уелдекул*. Топоним ике башҡорт һүҙҙәренән — **уйылды** һәм **күл** — тора, тип иҫбатлана.
Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлегенән: уй — Һуҙылып киткән түбән ер; уйһыу, уяҙ; уйһыу — түбәнерәк булып ятҡан ҙур, иркен ер. Башҡортса *уйылып төштө* тигән төшөнсә бар. Шуваловтың фаразлауынса ла ***уйыл, уел, уелды*** — «низина», «впадина», «углубление», «провал». Уйылдыкүл — «соҡорҙағы күл» («озеро во впадине», йәки «озеро провальное или углубленное»). Ысынлап та, күлдең формаһы соҡорҙо хәтерләтә. Топоним «уйпаттағы күл» йәки «убылған (уйылған) күл» тигәнде аңлатыуы ихтимал.

## Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасабала барыһы 577 кеше йәшәй (254 ир-ат һәм 323 ҡатын-ҡыҙ). Хәҙерге ваҡытта ҡасабала башлыса урыҫтар йәшәй.

## Урамдар селтәре
Ҡасабала 17 урам бар.

## Иҫкәрмәләр
Волхов ГЭС-ы

**Волхов ГЭС-ы ** —  — (В. И. Ленин исем.) — Ленинград өлкәһенең Волхов ҡалаһындағы гидроэлектростанция, Волхов йылғаһында төҙөлгән. 2010 йылдан Ладога ГЭС-тары каскады составына инә. Рәсәйҙәге иң тәүге ГЭС-тарҙың береһе. Фән һәм техника өлкәһендәге тарихи ҡомартҡы.

## Дөйөм мәғлүмәттәр
ГЭС төҙөлөшө 1921 йылда башланған, 1927 йылда тамамланған. Ул йылға йырҙаһындағы түбән баҫымлы электр станцияһы.

ГЭС-тың ҡеүәте —  (башта ), уртаса йыллыҡ етештереү — . ГЭС бинаһында 8 гидроагрегат ҡуйылған. ГЭС ҡорамалдары, ҡеүәте  яңы гидроагрегаттарҙан башҡа, 80 йылдан ашыу эшләй һәм алмаштырыуға мохтаж. ГЭС баҫым ҡоролмалары (баҫым фронтының оҙонлоғо ) Волхов һыуһаҡлағысын хасил итә, майҙаны , тулы һәм файҙалы күләме 36 һәм .

Һыуһаҡлағысты төҙөгән ваҡытта  ауыл хужалығы ерҙәре һыу аҫтында ҡалған.

Волхов ГЭС-ның проектын «Ленгидропроект» институты эшләгән.

## Иҡтисади әһәмиәте
Волхов ГЭС-ы Төньяҡ-Көнбайыш энергия системаһы йөкләнеш графигының юғары көсөргәнеш өлөшөндә эшләй. Шулай уҡ ГЭС Волхов алюмин заводын энергия менән тәьмин итеп тора (2013 йылда уның туҡталғанына тиклем). Һыуһаҡлағыс Волхов һыу һикәлтәләрен тәрәндә ҡалдырып, Волхов йылғаһы буйлап суднолар йөрөүен тәьмин иткән. Волхов ГЭС-ы 1920—1930 йылдарҙа илдең сәнәғәтен үҫтереүҙә, шулай уҡ сәнәғәт объекттарын, шул иҫәптән Ленинград блокадаһында, Бөйөк Ватан һуғышы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ла энергия менән тәьмин итеүҙә ҙур роль уйнай.

Волхов ГЭС-ы ПАО «ТГК-1» акционерҙар йәмғиәте составына инә.

## Экологик проблемалар
ГЭС плотинаһы Волхов алабалығына ыуылдырыҡ сәсеү юлын яба. Балыҡты өҫкө ағымға үткәреү ҡоролмаһы уңышһыҙ булып сыға. Волхов алабалығының үрсеүен Волхов балыҡ үрсетеү заводында яһалма шарттар ярҙамында тәьмин итәләр.

## Волхов ГЭС-ы сәнғәттә
1978 йылда «Ленфильм» киностудияһында режиссер Геннадий Казанский Волхов ГЭС-ы төҙөлөшөнөң тарихын күрһәткән «Инженер Графтио» тигән биографик нәфис фильм төшөрә.

2015 йылда Волхов ГЭС-ында күп сериялы «Ленинград 46» фильмы төшөрөлә.

## ГЭС филателияла

Stamp Soviet Union 1930 329.jpg|Почта маркаһы, СССР, 1930 йыл
Stamp of USSR 1666.jpg|СССР почта маркаһы, 1951 йыл


## ГЭС никовилияла



## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*  
* Официальный сайт ПАО «ТГК-1»