Әзербайжанда фән

*'Әзербайжанда фән— [[Әзербайжан Республикаһы]]  ғалимдары тарафынан үҫтерелгән фән йүнәлештәре.

== Тарихы ==
Яңырыу осоронда  (IX—XIV быуаттар)  гуманитар ([[Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге ]]  осоронда) һәм теүәл фәндәр (Илханлылар дәүләте]])  үҫешә. Мәҫәлән, мәктәптәрҙә һәм башҡа уҡыу йорттарында фәлсәфә, әҙәбиәт, хоҡуҡ, математика, химия, тел ғилеме, астрономия, медицина һәм башҡа фәндәр уҡытылған. 

XIX  быуатта  тәбиғи һәм техник фәндәр үҫеше башлана. XIX быуаттың икенсе яртыһында нефть сәнәғәте үҫешенә бәйле химия һәм нефть химияһы үҫешә башлай. Император Рус техник йәмғиәтенең Баҡы бүлексәһе  булдырыла.

Бөгөнгө көндә Әзербайжанда 145 фәнни ойошма, шул иҫәптән 96  фәнни институт эшләй .

== Милли фәндәр академияһы ==
Республикала төп фәнни  берекмә- Әзербайжан фәндәр академияһы (НАНА) ( (AMEA))- элекке1945 йылдың  27 мартында Баҡыла  ойошторолған  Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһы  вариҫы  < ref>[http://www.oval.ru/enc/1400.html Академия наук Азербайджанской ССР]</ref>
Унан алда   1923 йылда Әзербайжанды тикшереү һәм өйрәнеү йәмғиәте  ойошторола . 1929  йылда  Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы Үҙәк Башҡарма Комиссияһы  янында Әзербайжан дәүләт фәнни- тикшеренеү институты , 1932  йылдың декабрендә  СССР Фәндәр Академияы Кавказ арты филиалының  Әзербайжан бүлеге,  1935 йылдың октябрендә  был бүлек нигеҙендә Франц Юльевич Левинсон- Лессинг етәкселегендәге  СССР Фәндәр Академияһының Әзербайжан филиалы  булдырыла. Филиал  зоология, химиия физика, тарих, геология, этнография һәм  археология, ботаника, энергетика, тупраҡты өйрәнеү секторҙарынан тора. Бер аҙҙан  айырым  геология, тарих, география, нефть һәм химия, тел һәм әҙәбиәт ғилми- тикшеренеү институттары булдырыла. Әзербайжандың тәүге геологик картаһы  төҙөлә,   вулканология һәм мезозой тарихы  буйынса тикшеренеүҙәр башлана, [[Нафталан]]да  шифалы  нефть табыла, Әзербайжан флораһы буйынса өс томдан торған йыйынтыҡ донъя күрә, Әзербайжандың географик атласы төҙөлә.

Әзербайжан ғалимы- химик Юсиф Мамедалиевтың хеҙмәттәре [[Икенсе донъя һығышы]] осоронда мөһим роль уйнай. Уның башланғысы менән Шемахала  астрофизик лаборатория, Ҡулъяҙмалар институты, химия фәнни –тикшеренеү институтары   булдырыла([[Сумгайыт|Сумгаит]]).

2001 йылда Әзербайжан Республикаһы Президенты [[Гейдар Алиев]] Указына ярашлы  Фәндәр Академияһына  « Милли фәндәр академияһы» статусы бирелә.

2002 йылдың  7 авгусында  Әзербайжан Республикаһы  Президенты Гейдар Алиев күрһәтмәһе буйынса  Фәндәр академияһының Нахичеван  бүлексәһе булдырыла. Уның эсенә Тарих, археология һәм этнография  институты, Сәнғәт, тел һәм әҙәбиәт институты, Тәбиғәт ресурстары институты, Ҡулъяҙмалар фонды, шулай уҡ, Батабат астрофизика обсерваторияһы инә.

Әзербайжан Республикаһы  Президенты Илһам Алиев  указына ярашлы («Әзербайжан Милли Фәндәр Академияһы статусы тураһында,  4.01. 2003 )  Фәндәр Академияһына иң юғары дәүләт фәнни ойошмаһы статусы бирелде, уның вәкәләте киңәйтелде. Нахичеван, Гәндж, Шеки һәм  Ленкоранда Фәндәр Академияһының филиалдары булдырылды.

2015  йылда дүрт яңы институт булдырыла: молекуляр биология һәм биотехнологиялар, донъя сәйәсәте, фән тарихы, Кавказды өйрәнеү ғилеме. Физика институты янында Биофизика һәм смарт материалдар бүлеге булдырыла. Институт Кибернетика институты Идара итеү системалары институты итеп үҙгәртелә.  Информацион технологиялар институты асыла.

Академияның төп маҡсаты- республиканың социаль- иҡтисади үҫешен тиҙләтеү

Бөгөн Әзербайжан Фәндәр Академияһында  10300  хеҙмәткәр бар. Академияла 60  мөхбир ағза,  107  ағза — корреспондент .

== Фәндәр Академияһының президенттары ==


1945 йылда Әзербайжан Фәндәр Академияһының тәүге президенты итеп  Миркасимов Мир Асадулла Мир Алескер оглы һайлана.

Президент итеп барлығы 11 академик һайланған. Әлеге ваҡытта Әзербайжан Фәндәр Академияһының Президенты- академик Мехтиев Рамиз Энвер оглы (2019 йылдан), вице-президент- академик Расим Алгулиев.



== Әзербайжан Фәндәр Академияһынң академиктары  ==



==Хеҙмәттәшлек ==
Әзербайжан Милли Фәндәр Академияһы төрлө илдәҙең Фәндәр Академияһы менән хеҙмәттәшлек итә.

21 мая 2019 йылдың 21 майында Әзербайжан Фәндәр Академияһы менән   [[ Рәсәй Фәндәр Академияһы]] (РАН) араһында фәнни-техник хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлә .
== Әзербайжан менән Башҡортостан  араһындағы фәнни бәйләнеш==
СССР осоронда Әзербайжан менән Башҡортостан араһында фәнни бәйләнештәр һиҙелерлек роль уйнай. 1930 йылдарҙан башлап, Башҡортостанда нефть ятҡылыҡтарын асыу менән,  был нефть һәм нефть химияһына бәйле була. Бынан тыш башҡорт теле һәм әҙәбиәте ғилеме буйынса тикшеренеү алып барған Башҡортостан ғалимдары Әзербайжан ғалимдары менән хеҙмәттәшлек итә, ҡайһы берҙәре фәнни дәрәжәгә диссертацияларын да  Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла яҡлай.

== Иҫкәрмәләр ==


== Әҙәбиәт ==
# *Алимирзоев X.* Советский Азербайджан. Образование, наука и здравоохранение. — Баку, 1970.
# *Багирзаде А. З.* Интеллигенция Азербайджана в годы Великой Отечественной войны. — Баку, 1989.
# *Керимова Т.'' Из истории Национальной академии наук Азербайджана. — Баку, 2005

## Һылтанмалар
* Центральная научная библиотека НАНА
* Мардакянский дендрарий НАНА
* Институт информационных технологий НАНА
* Шамахинская астрофизическая обсерватория им. Н. Туси НАНА
* Официальный сайт НАНА
* Список действительных членов НАНА
* Институт зоологии НАНА
* Институт радиационных проблем НАНА
* Институт биофизики НАНА