open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҡаҙы

**Ҡаҙы*** (ҡайһы бер һөйләштәрҙә *'ҡаҙылыҡ*')* — эсәккә ваҡлап туралған ит һәм тултырып эшләнгән «колбаса», башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙың милли ризығы.
thumb|400px

## Ҡаҙы әҙерләү тәртибе
Ҡаҙы өсөн яңы һуйылған һимеҙ йылҡы ите яҡшы була. Сөнки яңы һуйылған иткә тоҙ һәм борос яҡшы һеңә, һәм ул яҡшы тоҙлана. Ҡаҙы өс төрлө була:
# Эс (ҡорһаҡ) майынан эсәккә тоҙлап, һарымһаҡлап, ҡара борослап тултырыла. 
# Ҡабырғалы ҡаҙы - ҡабырға ите өҫтөнә үҫкән майҙан яһала. 
# Ял ҡаҙыһы — йылҡының ялынан ҡырҡып алалар.

#### Йылҡы итенән
Һимеҙ йылҡы итен (түш тирәһендәге майлы ҡаҙылыҡ бигерәк тә һәйбәт була) һәм һум итен ваҡлап турайҙар. Туралған ит урман сәтләүеге ҙурлығында булырға тейеш. Уға тоҙ, борос һибеп, яҡшылап болғаталар ҙа биш-алты сәғәткә кәстрүлгә һалып, ябып торалар. Ошолай әҙерләнгән итте эсәктәргә тултырып, ҡояшлы йәки елле урынға элеп ҡуялар.
Бындай ҡаҙылыҡ дүрт-биш айға тиклем яҡшы һаҡлана. Әҙер булғас, уны бешереп тә, шул көйө лә ашарға мөмкин.

Ҡаҙылыҡҡа тигән иттең өстән бер өлөшө май булырға тейеш. Әгәр ит бынан да артыҡ майлы булһа, ҡаҙылыҡты тултырғас, артыҡ майы ағып сыҡһын өсөн бер нисә урындан сәнсеп тишергә кәрәк.
Рамаҙан (ай)

**Рамаҙан** () йәки **рамаза́н** () — һижри тәҡүим буйынса йылдың 9-сы айы. Шулай уҡ Рамаҙан — ураҙа айы. Рамаҙан айында ураҙа тотоу һижри йыл хисабы башланғандан һуң 17—18 ай үткәс, йәғни миләди 624 йылда индерелә.

## Рамаҙан айында мосолмандарҙың бурыстары
Ислам ҡанундары буйынса, бәлиғ булған һәр мосолманға Рамаҙан айында ураҙа тотоу фарыз. Ураҙа таң беленә башлағандан алып ҡояш байығанға тиклем ашау-эсеүҙән тыйылып тороуҙан ғибәрәт. Белә-күрә әҙ генә булһа ла ризыҡ йотоу ураҙаны боҙа. Ундай осраҡта ураҙаны боҙған кешегә ҡаза һәм ҡәффәрәт тейеш. Ҡаза ул — көнөнә көн, ә ҡәффәрәт — бер көн ҡалған ураҙа өсөн 60 көн ураҙа тотоу. Әгәр уның ҡәффәрәткә көсө етмәһә, ул алтмыш фәҡирҙе бер көн, йәки бер фәҡирҙе алтмыш көн туйғансы ашатырға тейеш.
Ауыҙ асҡанда яңылыш һыу йотолоп, ураҙа боҙолһа, ҡояш байығандыр тип уйлап ауыҙ асһаң, йәки ураҙа көслөк менән боҙолһа, ҡәффәрәт тейеш түгел.
Изге Рамазан айының 26-сы көнөнән 27-һенә ҡарай төндә үтә торған байрам — Ҡәҙер кисе тип атала.

## Рамаҙан айы

Күңелдәргә шатлыҡ бирә

Изге Рамаҙан,

Оноттора бар ҡайғыны

И изге аҙан.

Нурҙан ғына тора кеүек -

Донъялар яҡты,

Уйлана белгән кешенең

Иманы артты.

*(Гүзәл Ситдиҡова)*

## Ҡарағыҙ
* Мосолман календары

## Әҙәбиәт
* Ситдиҡова Гүзәл. Күсле ил — көслө ил. — Өфө: «Китап», 2007. — 448 бит.
Шәһәҙәт

**Шәһәҙәт** (ғәр. شهادة,  — таныҡлыҡ, шаһитлыҡ) — Исламдың биш шартының беренсеһе.

## Мәғәнәһе

Шәһәҙәт һүҙенең тамырында ғәрәп теленән башҡорт теленә лә килеп ингән "шаһит" һүҙе ята. Башҡорт телендә шаһит  һүҙенең бер мәғәнәһе - нимәнелер рәсми рәүештә дөрөҫләү өсөн эш-ваҡиғала ҡатнашҡан кеше. Ошо һүҙҙән "Шаһитлыҡ" тигән төшөнсә лә барлыҡҡа килгән 

Аллаһы Тәғәләнән башҡа илаһ юҡ икәненә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр уның илсеһе икәнлеген таныуҙы, шаһитлыҡ итеүҙе итеүҙе белдерә.
Мәғәнәһе: „Аллаһтан башҡа һис бер илаһ юҡ. Хәҙрәти Мөхәммәт Уның ҡоло һәм Илсеһе икәнлегенә таныҡлыҡ бирәм“.

## Әйтелеше

Әйтелеше: „**Әшһәдү әл-ләә иләәһә илләл-лааһү үә әшһәдү әннә Мөхәммәдән ғәбдүһүү үә рәсүлүүлүһ**“.
Ғәрәпсә:
**أشهد أن لا إله إلاَّ الله و أشهد أن محمد رسول الله**

## Мосолманлыҡ билдәһе
Шәһәҙәт - Ислам динендә булыуҙың беренсе һәм иң мөһим баҫҡысы  (*ҡара* - Исламдың биш нигеҙе). Ул Исламдың ике тәүге инанысын эсенә ала : Аллаһы тәғәләнең берҙән-бер булыуы (тәүхид) һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Уның Рәсүле, йәғни Илсеһе булыуын раҫлай.

Шәһәҙәт мәжүсиҙәрҙән һәм башҡа диндәрҙән айырылып тороу өсөн доға һәм оран булараҡ барлыҡҡа килгән.  Яу барғанда  шәһәҙәт оран булараҡ ҡулланылған, шул арҡала "шәһит" төшөнсәһе барлыҡҡа килгән дә инде (изге эш өсөн үҙен ҡорбан ҡылған кеше). Башта шәһәҙәт әйтеп һәләк булғандарҙы ғына шәһит тип атай торған булғандар. Шәһәҙәтте мосолмандар бик күп осраҡтарҙа әйтә. Ул намаҙ доғаларына мотлаҡ инә.

Йәғни, башҡорт телендә килеп сығышы бер булһа ла шәһит һәм шаһит һүҙҙәре мәғәнәүи яҡтан айырыла

## Хәҙис шәриф
"Уттан (тамуҡтан) йөрәгендә арпа орлоғо хәтлем генә булһа ла иманын һаҡлап, Лә иләһә илләллаһ тип әйткән кеше сығыр; һәм уттан сығыр шундай кеше, йөрәгендә бойҙай бөртөгө хәтлем иманын һаҡлап, Лә иләһә иллаллаһ тип әйткән; һәм уттан сығыр шундай кеше, кем йөрәгендә саң бөртөгөндәй генә булһа ла иманын һаҡлап, Лә иләһә иллалаһ, тип әйткән". (

## Шәһәҙәт - дәүләт символдарында
Шәһәҙәтте ҡайһы бер илдәрҙең һәм территорияларҙың байраҡтарында күрергә мөмкин 

Файл:Flag of Somaliland.svg| Сомалиленд байрағы
Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|Сәғүд Ғәрәбстаны байрағы
Файл:Flag of Taliban.svg|Афғанстан Ислам Әмирлеге  байрағы
Файл:Flag of Afghanistan.svg|Афғанстан Ислам Республикаһы  байрағы


## Әҙәбиәт
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2-се том. - Мәскәү, 1993.
*Ситдиҡова Г. Йәннәт баҡсаһы. - Өфө, 2014. - 232 бит

## Иҫкәрмәләр

## Аудио-видео
* Шәһәҙәтте дөрөҫ әйтеү
Ирәндек айыуы

**«Ирәндек айыуы»** — Башҡортостандың Баймаҡ районы Күсей ауылында табылған 5 кг-лыҡ алтын киҫәге. thumb|right

1992 йылдың сентябрендә механизатор Радик Ишбулды улы Үтәғолов баҫыуҙа биш килограмм самаһы тартҡан алтын киҫәге табып ала.  Алтын киҫәген трактор һабаны тупраҡ аҫтынан килтереп сығара. Тракторсы Радик был «таш киҫәге»н бер нисә көн трактор кабинаһында, майлы сепрәккә төрөп йөрөтә. Олораҡ кешеләргә күрһәтеп, алтын икәнен белгәc, дәүләткә тапшырырға була. Хәҙер ул алтын Өфөлә Милли музейҙа һаҡлана һәм Башҡортостан республикаһының һәм Рәсәй федерацияһының милли ҡаҙанышы булып һанала. 

Һәр алтын киҫәге ғәжәйеп тәбиғәт ҡомартҡыһы булып һанала һәм үҙ хаҡына ҡарағанда күпкә ҡиммәтерәк баһалана, ҙурыраҡ булған һайын, уның хаҡы ла арифметик прогрессия буйынса арта бара. Ул фән өсөн дә бик ҡыҙыҡлы.
Эре алтын киҫәктәренә ғәҙәттә исем бирелә. Был алтын киҫәгенә кемдер «Ирәндек айыуы» тигән исем биреп өлгөргән дә инде.
Алтын киҫәгенең ауырлығы — 4 880,06 грамм. Ләкин уның 4,58 һәм 1,31 грамлыҡ ике өлөшө «өҙөп» алынған. Уға ҡарамаҫтан әлеге ваҡытта улары ла иҫән һаҡланған.
Формаһы менән ул табала бешкән ҙур ҡоймаҡты хәтерләтә. Оҙонлоғо — 31 см, киңлеге — 18,5 см, ҡалынлығы төрлөсә — ярты см-ҙан 1,5 см-ға етә.

## Һылтанмалар
* 
* «Ирәндек айыуы» музейҙа һаҡланасаҡ
* Алтын киҫәге тураһында Башҡортостан энциклопедияһында
* http://www.ruschudo.ru/miracles/205/ 
* Алтын киҫәге тураһында «Труд» гәзитендә
Ҡыҙылғанат

**Ҡыҙылғанат** (, ) — һаҙандар төркөмөнә ҡараған, йылыраҡ һыуҙы яратыусы йылға балығы. Европа һәм Урта Азияла киң таралған. Төньяҡ, Балтик, Ҡара, Каспий, Арал диңгеҙҙәренә ҡойған йылға-күлдәрҙә йәшәй. Башҡортостандың көньяҡ райондарында йышыраҡ осрай. Себерҙә осрамай.

Яңы Зеландияла һәм Канадала урындағы балыҡтарҙы бөтөрөүсе зарарлы балыҡ тип иҫәпләйҙәр.

Ҡыҙылғанат — матур балыҡ, ҡанаттары ҡып-ҡыҙыл, арҡаһы ҡара йәшел, эреләренең тәңкәләре һарғылтыраҡ төҫтә була. Был балыҡ бөжәктәр менән туйына. Оҙонлоғо 51 см-ға, ауырлығы 2 кг-дан артып китеүе мөмкин.
Төйәләҫ (ауыл)

**Төйәләҫ** — Башҡортостанда Төйәләҫ йылғаһы эргәһендәге ауыл. Сибай ҡалаһынан 14 км алыҫлыҡта ята.
Ҡарабалыҡ

**Ҡарабалыҡ, Ҡара балыҡ** (, ) — ҡылсыҡлы йылға балығы. Европаның йылға-күлдәрендә йыш осрай, Башҡортостанда ярайһы уҡ киң танылған, Уралдын көнсығышҡа һирәгерәк осрай. Йәшәү ареалы Йәнәсәй (Енисей), Байкалға тиклем барып етә.

Ҡарабалыҡтың ҡалын кәүҙәһе тығыҙ ваҡ тәңкәләр менән ҡапланған. Арҡа өлөшө ҡара йәшел, ныҡ лайлалы һәм ике яҡ ҡабырғаһы алтынһыу сағылышлы ҡарағусҡыл төҫтә.

Ҡарабалыҡ йылғаларҙа, ағым күлдәрҙә һәм төбөнә ләм ултырған мәтеле, ҡуйы үлән ҡатыш ҡамыш үҫкән быуаларҙа тереклек итә. Ҡарабалыҡ аҙыҡты ләмдән соҡсоноп таба — ул ҡыҙыл ҡорт, ямғыр һәм тиреҫ селәүсендәрен, төрлө бөжәктәрҙең ҡарышлауыҡтарын ашай.
Май айында, быуаларҙа һыу ҡайтҡас, ҡарабалыҡҡа ҡармаҡ һалыу башлана. Йәй урталарында ул әллә ни ҡапмай, әммә август айында сиртеүе яҡшыра төшә. Ул ҡыҫала итенә, себен ҡортона арыу ҡаба. Әммә балыҡты алдатыу өсөн иң яҡшыһы — селәүсен. Ҡарабалыҡты, емде үлән араһындағы һыуға һалып, ярҙан тоталар. Был төр балыҡ һыуға ауған ботаҡ-сатаҡлы ағастар аҫтында ял итергә ярата. Ҡамыш, үлән баҫҡан күлдәрҙә һәм быуаларҙа кәмәнән ҡармаҡларга була. Бының өсөн һыу үҫемлектәре баҫмаған иркен урынды һайлайҙар.
Бурыш

**Бурыш, борож,бурсы, бурыс, түбән ауыҙ, һалбыр ауыҙ** (, ) — саҙандар төркөмөнә кергән йылға балығы. Һырты һоро, йә иһә ҡарағусҡыл, туше менән ян-яҡтары аҡ төҫтә. Ҡойроҡ йөҙгөстәре буҙ, ҡарағусҡыл төҫтә. Ҡалған өлөштәре — һарғылт йә иһә ҡыҙғылтыраҡ төҫтә була. Бурыштың ауырлығы кәм тигәндә бер килограмға етә, оҙонлоғо 50 см.

## Тереклек итеүе
Фәҡәт тәрән һыу төбөндә йәшәй. Йылғалар тамағында, таҙа, ҡомло һәм таллы урындарҙа осрай. Яр ситенә бик яҡын килмәй. Ярҙан, шаршыларҙан файҙаланып та ҡармаҡларга була. Уның ыуылдырыҡ сәскән мәле май айына тура килә. Таҙа һыуҙа йөҙөргә ярата. Ҡояшлы көн оҙоно яҡшы сиртә. Уға селәүсен, себен һәм ҡыҙыл ҡортто ем итеп файҙаланалар. Бурышты шулай уҡ үҫемлек емдәргә лә ҡармаҡларға мөмкин.

## Һылтанмалар
* 
* «Позвоночные животные России»: обыкновенный подуст 

Төркөм:Башҡортостан балыҡтары
Төркөм:Балыҡтар
A (латин хәрефе)

**A, a** - латин алфавитының беренсе хәрефе. Бик күп телдәрҙә /a/ өнө өсөн ҡулланыла.

## Тарих
 
А хәрефенең яҙылышы Египет иероглифындағы үгеҙ башын хәтерләткән символға барып тоташа, тип самаларға була. Беҙҙең эраға тиклем 1600 йылда финикия алфавитында һыҙыҡла А хәрефе барлыҡҡа килә. Уның исеме Алеф (йәһүд хәрефе) менән туғандаш. 

Боронғо гректәр финикей алфавитын ҡабул итә, уларҙың телендә финикия һәм башҡа семит телдәрендәге өн булмағас, А хәрефен /а/ өнө өсөн ҡуллана башлай. Хәрефтең исеме «Альфа»ға әйләнә. 
Тәү осор (беҙҙең эраға тиклем VIII быуаттағы) грек яҙмаларында А хәрефе ҡабырғыһында ята, һуңғараҡ хәҙерге А хәрефенә оҡшатып яҙылар.
Табан (балыҡ)

**Табан** (, ) — сазандар ғаиләһенә ҡараған йылға балығы. Кәүҙәһе ҡабырғалар яғынан ҡыҫылған, арҡаһы ҡалын, арҡаһындағы йөҙгөстәре оҙон була. Тәңкәләре эре һәм шыма була.

Табан балыҡ — бик әрһеҙ. Ул башҡа бер генә балыҡ та сыҙай алмаған һыуҙа йәшәргә һәләтле. Һауа етешмәгән, үлән, ләм баҫҡан күлдәрҙә, хатта бәләкәс кенә күләүектәрҙэ лә осрап ҡуя.
Табан — әкрен генә йөтөй торған килбәтһеҙ һәм ялҡауыраҡ балыҡ.

Аусылыҡ балыҡтарының береһе булараҡ йылға-күлдәрҙә үрсетелә.

Башҡорттар табанды төрлөсә атап йөрөтәләр. Көньяҡта аҡтабан тип йөрөтәләр. Силәбе яғында аҡтаван тиҙәр. Инйәр буйында — бәрҙе, лопашка, Йүрүҙәндә, Эйектә, Һаҡмарҙа, Димдә, Әйҙә һәм башҡа күп урындарҙа табан балығы тип йөрөтәләр.

## Әҙәбиәт
*
Мөртәтлек

**Мөртәтлек**, **Ересь** (бор. грек. αἵρεσις бор. грек. αἵρεσιςαἵρεσις — «һайлау, йүнәлеш, мәктәп, уҡыу-уҡытыу, секта» ;) — дөрөҫ тип һанала торған дини тәғлимәткә икенсе ҡараш тәҡдим итеп, дини тәғлимәттән аңлы рәүештә ситкә тайпылыу. Шулай итеп, дини тәғлимәттең ике төрлө ағымы вәкилдәре бер-береһен мөртәтлектә ғәйепләп сыға алалар.

## Динлеләр ҡарашы
Әтергә кәрәк, Библия текстарында грек телендәге термин  икенсе мәғәнәлә ҡулланыла, мәҫәлән Павелдың Коринф кешеләренә Беренсе мөрәжәғәтендә: . Урыҫса синод тәржемәһендә һүҙ «төрлөсә фекерләү» («разномыслие») тип тәржемә ителгән: *«Ибо надлежит быть и разномыслиям между вами, дабы открылись между вами искусные»* (). Мәгәр Книга Деяний китабындағы текста «» был һүҙ «ересь» тип алынған().

Этимологик йәһәттән, IV быуат *Сиркәү Атаһы Иероним Стридонский* билдәләгәнсә, ересь кеше үҙ хөкөмөнә нигеҙләнеп ниндәй тәғлимәткә ышанырга икәнен һайлағанда барлыҡҡа килә. Күпселек аңлатмалар буйынса, сиркәү расколынан айырмалы булараҡ, ересь сиркәүҙә түгел, ә уға ҡарата тышҡы күренеш булараҡ килеп тыуа. Был ысул һөҙөмтәһендә, барлыҡ дуалистик ерестар — манихейлыҡ, антитринитарҙары — арианлыҡ тигән һығымта яһала.

Теология күҙлегеннән ҡарағанда, ересь — "Аллаһ тарафыннан асылған тәғлимәттән аңлы рәүештә баш тартыу, яңылыш хәҡиҡәткә эйәреү.

Рим католик сиркәүендә ересҡа ҡаршы көрәште инквизиция алып бара.

## Көнкүрештәге ҡараш
Көнкүреш кимәлендәге телмәрҙә ҡайһы ваҡыт һөйләүсенең ысын тип иҫәпләнгән тәғлимәтте аңлы рәүештә кире ҡағыуы йә боҙоп күрһәтеүе, шулай уҡ ялған тип иҫәпләнгән фекерҙе аңлы рәүештә дөрөҫ тип раҫлауҙы «ересь» тип әйтеүсәндәр.

## Исламда

Традицион рәүештә, сөнниҙәр, ғибәҙиҙәр, шиғыйҙар, шулай уҡ төрлө конфессиялы шиғыйҙар бер-береһен бер-береһен еретик тип атайҙар. Ләкин хәҙерге ваҡытта, Ислам хеҙмәттәшлеге Ойошмаһына ағза булыу сәбәпле, унда дәүләттәр өс ағымдың өҫтөнлөгө менән күрһәтелгән, мосолман дәүләттәре хөкүмәттәре ғәҙәттә был ағымдарҙы, йыш ҡына бик үк дөрөҫ булмаһа ла, мосолман тип таныйҙар.

Шул уҡ ваҡытта, сәләфиҙәргә эйәреп, экстремистик сөнни ойошмалар шиғыйҙарҙы һәм суфыйҙарҙы кәм тигәндә фетнәселәр тип һанайҙар; шиғыйҙарҙың да оҡшаш ойошмалары бар. Әхмәҙиә Пакистанда бидғәтсе тип һанала, унда рәсми ислам дине — сөннилек. Исламдан сыҡҡан ҡайһы бер яңы диндәр (мәҫәлән, Сихтар, Баһайҙар һәм Ислам Миллләте) башта еретик һаналдылар. Хәҙерге ваҡытта түбәндәге ислам хәрәкәттәре йыш кына бидғәтсе дип атала:
* Исмәғилиҙәр
* Друздар
* Ғәләүиҙәр (Нусәйриҙәр)

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* 
* 
* 
* 
* *Булгаков С. В.* Справочник по ересям, сектам и расколам.  // Москва: Современник, 1994.
* Прот. *Иванцов-Платонов*. «Ереси и расколы первых веков христианства» (Москва, 1878)
* *Генри Чарльз Ли, Николай Осокин, Лев Карсавин и др.* История ересей. — М.: АСТ, 2007. — 576 с. — ISBN 978-5-17-023677-0
* *[[Барсов, Николай Иванович|Барсов Н. И.]] *
* 

## Һылтанмалар

* Ересь в ''Catholic Encyclopedia''
Инквизиция

**Инквизиция** — дини дошмандарға ҡаршы көрәшеү өсөн католиктар дине тарафынан ойошторолған һәм йыртҡыслығы менән танылған хөкөм итеү, язалау ойошмаһы. Инквизицияның төп бурысы— ғәйепләнеүсенең ерестә ғәйебен билдәләү. 
Христианлыҡ барлыҡҡа килгәндән алып дин эске һәм тышҡы дошмандарҙан ыҙалана.

Католик сиркәүҙең «Инквизиция» исемле махсус суды Рим папаһы Иннокентий III тарафынан 1215 йылда ойошторола.

[thumb|200 px|<center>Ерестә ғәйепләнеүселәрҙе язалау. [1508 йылғы гравюра. ]]
[thumb|350px|left|«Инквизиция трибуналы» Ф. Гой. ([1812-1819)]]

## Һылтанмалар
Гелиоцентризм

**Ғаләмдең гелиоцентрик системаһы** (гелиоцентризм) — Ҡояш ғаләмдең уртаһында, Ер һәм башҡа планеталар Ҡояш тирәләй әйләнеп йөрөй, тип күҙаллау. Был тәғлимәткә боронғо заманда уҡ нигеҙ һалынған, Ренессанс (Яңырыу дәүере) дәүерендә киң билдәлелек ала. 
Был системала Ер Ҡояш тирәләй бер йыл эсендә әйләнеп сыға, үҙ күсәре тирәләй бер тәүлек эсендә әйләнеп сыға, тип фараз ителә.

Гелиоцентризмдың ҡапма-ҡаршыһы геоцентризм.

### Гелиоцентризма тураһында фәнни бәхәстәр
Гелиоцентризм дошмандарының бер нисә дәлиле бар:
* Ер үҙ күсәре тирәләй әйләнеп йөрөһә, үҙәктән ҡасыу көсө менән бер нисә киҫәккә ботарланыр ине. 
* Әгәр Ер әйләнеп йөрөһә, өҫтөндәге еңел әйберҙәр йыһанға осоп бөтөр ине.
* Әгәр Ер әйләнеп йөрөһә, өҫтән ташланған әйберҙәр көнбайышҡа тайпылыр ине, ә болоттар Ҡояш менән бергә көнсығыштан ҡөнбайышҡа ағыр ине.
* Күк есемдәре ауырлыҡһыҙ туҡыманан торалар, шуға хәрәкәт итәләр. Ә ауыр ҙур Ерҙе ниндәй көс хәрәкәткә килтерә ала?

Классик механика әҫәр ителгәс, был дәлилдәр көсөн юғалта. Үҙәктән ҡасыу көсө, сағыштырмалыҡ, инерция кеүек төшөнсәләр геоцентристарҙың дәлилдәрен юҡҡа сығарыу өсөн барлыҡҡа килә.
Геоцентризм

**Ғаләмдең геоцентрик системаһы** (геоцентризм) — ғаләмдең уртаһында хәрәкәтһеҙ Ер тора, уның тирәләй Ай, Ҡояш, планеталар һәм йондоҙҙар әйләнеп йөрөй, тип күҙаллау. Геоцентризмға ҡапма-ҡаршы гелиоцентризм.
М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы

**М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы** — 1919 йылдың 5 ғинуарында, Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып ҡаланың революцион комитеты ҡарары нигеҙендә ойошторола һәм бер йылдан һуң, 1920 йылдың 5 ғинуарынан, эшләй башлай. Ул саҡта Пролетар художество музейы тип атала. Музейға ҡаланың иң матур йорто бүленә, уға учреждениеларҙағы, ҡасҡан байҙар өйҙәрендәге, губерна— музейындағы һынлы сәнғәт әйберҙәре күсерелә. Музейҙы ойоштороу өсөн Мәскәүҙән рәссам һәм архитектор И. Е. Бондаренко саҡырыла. Ул килгәс тә, эшкә урындағы рәссамдарҙы йәлеп итә.

Тиҙҙән Мәскәүҙән күренекле рус рәссамы Михаил Васильевич Нестеровтың яҡташтарына — Өфө халҡына — бүләк иткән 102 картинанан торған коллекцияһы ҡайтарыла. Рәсәй империяһы һынлы сәнғәте мираҫтарынан торған был коллекцияла Репин Илья Ефимович, Исаак Левитан кеүек бөйөк рәссамдарҙың картиналары ла була.

Музейҙың XIX—XX быуаттағы урыҫ сәнғәте булеге Нестеров бүләге менән генә сикләнмәй. Уны тулыландырыуға Мәскәү һәм Ленинград галереялары һәм музейҙары ҙур ярҙам курһәтә. Улар аша Өфөгә Көнбайыш Европа, шулай ук Япония һәм Ҡытай сәнғәте өлгөләре лә килә.
Музей өҙлөкһөҙ тулылана. Башкорт һынлы сәнғәтенең барлыҡҡа килеүе, халыктың һырлап, биҙәп, сигеп зауыҡ менән эшләгән әйберҙәрен йыйыу буйынса үткәрелгән экспедициялар һөҙөмтәһендә музейҙа бик бай, шул иҫәптән Башҡортостандың үткәнен һәм бөгөнгөһөн сағылдырыусы яңы бүлектәр асыла.

М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы — Башҡортостан Республикаһының мөһим мәҙәни үҙәктәренең береһе.

## Ҡаҙаныштары
* «Турстат» аналитик агентлығының 2020 йылдың апрелендә иғлан ителгән «Рәсәйҙең иң яҡшы художество музейҙары» рейтингында, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы, ун яҡшы сәнғәт учреждениеһы араһынан тәүге бишәү рәтендә атала, һәм ул исемлектә дүртенсе урын алып тора.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Башҡорт энциклопедияһы — Нестеров М. В. исемендәге художество музейы
* Рәсәй музейҙары сайты
* Башкирский государственный художественный музей имени М. В. Нестерова   
* Башкирский государственный художественный музей им. М. В. Нестерова
Уҡбалыҡ

**Уҡбалыҡ** (, ) — мәрсен (бикре) һымаҡ балыҡтар ғаиләһендәге (семейство осетровых) йылға балығы; Бикре һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған бик ҡиммәтле аулау балығы.

## Таралыуы
Ҡара, Азов, Каспий диңгеҙҙәре йылға бассейнында, илебеҙҙең Европа өлөшөндәге һәм Көнбайыш Себерҙәге төрлө йылғаларҙа тереклек итә. Башҡортостандың Ағиҙел йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары Ҡариҙел Дим йылғаларында йәшәй.

## Ҡылыҡһырлама
Башҡорттар был балыҡты сөгә, осломорон тип тә йөрөтә.

Был балыҡтарҙың тәңкәһеҙ. Оҙонса кәүҙәләре 5 буй рәт ромб һөйәк пластиналары бар: бер рәт арҡанан, икешәр рәт ян-яҡтан һәм ҡорһаҡтан үтә.

Баштарының алғы өлөшөндә оҙон томшоҡ — рострум һуҙылған. Ауыҙҙары томшоғоның аҫҡы өлөшөндә урынлашҡан. Ауыҙы аҫтында суҡлы мыйыҡсалары бар.

Шул томшоҡтары менән мәрсендәр аҙыҡ эҙләп һыу төбөндә ҡаҙына, унда йәшеренгән һәр төрлө умыртҡаһыҙ хайуандарҙы табып ашай.

Уҡбалыҡтың оҙонлоғо 125 см-ға, ауырлығы 16 кг-ға етергә мөмкин. Ғәҙәттә, Башҡортостанда иң ҙуры 35—45 см, ауырлығы 1 кг самаһы булғандары осрай.

Арҡаһының төҫө ҡуйы һоро, һорғолт көрән, ҡорһағы аҡ төҫтә. Мороно осло. Ауыҙы аҫҡы, ҙур түгел, суҡлы мыйыҡсалары бар. Ҡойроҡ йөҙгөсө симметрик түгел.

Бөтә мәрсендәрҙең дә ите бик юғары сифатлы һәм улар ныҡ ҡиммәтле ҡара төҫтәге ыуылдырыҡ бирә.

Ҡылсыҡһыҙ ите тәмле булғанға был балыҡ балыҡсылар тарафынан күпләп ҡырылған, шуға ла уны аулау ҡәтғи рәүештә тыйыла.

## Йәшәү рәүеше

Мәрсендәрҙең сөсө һыуҙа йәшәй торған төрө. Күберәк һыу төбөндәге хайуандар менән туҡлана.

Көҙгөлөккә (сентәбрҙа) йылғаның тәрән урындарына, соҡорҙарға йыйылып яталар. Ҡышты шулай, туҡланмайынса хәрәкәтһеҙ тиерлек ятыуҙа үткәрәләр.

Ғүмер оҙонлоҡтары 22-30 йыл тирәһе.
 
Төп сикләүсе сәбәптәр — йылғаларҙың ауыл хужалығы, сәнәғәт һәм көнкүреш ҡалдыҡтары менән бысраныуы; йылғаларҙың һайығыуы, браконьерҙар.

## Үрсеүе
Енси яҡтан ата балыҡтар 3—7, инә балыҡтар — 5—12 йәштә өлгөрә. 2—3 йылға 1 тапҡыр апр.—июндә ыуылдырыҡ сәсә.

Ыуылдырығын 7—15 м тәрәнлектә ваҡ ҡырсынташ-ҡомдан торған грунттың көслө ағымлы участкаларында һала.

Үрсеме — 100 мең ыуылдырыҡ. 22 йылға тиклем йәшәй.

## Туҡланыуы
Уҡбалыҡ бөжәк, ҡарышлауыҡ, ҡорттар, ҡусҡарҙар, балыҡ ыуылдырығы, моллюскылар, һөлөктәр, һирәкләп һыу үҫемлектәре (башлыса йәйгеһен) менән туҡлана.

Башҡортостан Республикаһында Ағиҙел йылғаһының түбәнге һәм урта ағымдарында (Мәләүез ҡалаһына тиклем) һәм уның ҡушылдыҡтарында (Дим Ағиҙел, Эҫем, Өршәк йылғалары) йәшәй.

## Статусы
Башҡортостан Республикаһының һәм РФ-тың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.

## Иҫкәрмәләр

## Әҙәбиәт
* Нафиҡов Шамил. Һыу буйында балыҡсы.— Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997.— 176 бит.
* Галеева А. Х. Красная книга // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8 .
* Баянов М. Г. Редкие виды животных // Башкирская энциклопедия . — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2013. — ISBN 978-5-88185-306-8 .

## Һылтанмалар
* Рыбы занесенные в красную книгу Башкирии 
* Башҡорт энциклопедияһы 
* Стерлядь
*  Красная Книга Российской Федерации
Туғаҙаҡ

**Туғаҙаҡ** (, ) — оҙон, көслө аяҡлы, оҙон муйынлы, ҡыҫҡа суҡышлы бәләкәй генә страусҡа оҡшаған ҡош. Күп илдәрҙә далала йәшәй, ауыр оса, шәп йүгерә, үҫемлек һәм ваҡ хайуандар менән аҙыҡлана, ауырлығы 16 кг-ға етә торған эре ҡоштар.

Был ҡошто башҡорттар туғаҡ, туҙаҡ, дөйәғош тип тә йөрөтәләр.

### Тасуирлама
Оҙонлоғо 1 метр, ҡанаттарының иңе 2—2,4 метр, ауырлығы 7—12 килограмм. Башы, муйыны, ҡанаттарының өҫкө яғы һоро; һырты йыш ҡара һыҙыҡлы — ерән һары; кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө аҡһыл һары. Эйәгендә йомшаҡ һоро ҡауырһындарҙан һаҡалы бар. Күҙҙәре көрән, суҡышы ҡара, аяҡтары һоро. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин тугел. Шым ҡош, ҡайһы ваҡыт тоноҡ ҡына тырылдай йәки тамаҡ төбөнән «ҡоңҡ» тигән тауыш сығара. Ҡарағуралы дала йәки ваҡ ҡыуаҡлы яландарҙа йәшәй.

### Тереклек итеүе
Туғаҙаҡ дала ҡошо. Евразияның урманлы далаларында ла осрай.
Үлән уҫентеләре һәм орлоҡтары, еләк, бәжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Ояһын ерҙә соҡоп яһай. Ҡара-көрән таплы 2—3 бөртөк йәшкелт һоро йомортҡаһы була.

### Туғаҙаҡ һәм кеше
XX быуат башында туғаҙаҡ иң күп һанлы ҡоштар иҫәбендә булған. Әммә улар йәшәгән сиҙәм ерҙәрҙе эшкәртеү башланғас был ҡоштарҙың һаны ҡырҡа кәмене. Ҡош ите деликатес тип һанала, шуға ла браконьерҙар ҡулынан күпләп ҡырыла. Көҙ көнө ҡанаттары сыланып, ҡырауҙа туңып боҙланһа ҡош оса алмай. Шул ваҡытта вәхшиҙәрсә таяҡ менән һүғып үлтереүселәр ҙә бар.

Башҡортостанда ла хәҙер бик һирәк, айырым йылдарҙа ғына осрай.
Башҡортостан ҡурсаулығы

**Башҡортостан ҡурсаулығы** (йәки **Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығы**) — Башҡортостандың Бөрйән районында урынлашҡан, ғәйәт бай үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын, күп төрлө тәбиғәт ҡомартҡыларын, Көньяҡ Уралдың ҡатнаш һәм киң япраҡлы урман комплексын берләштергән ҡурсаулыҡ.

## Тарихы
Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы 1929 йылдың 3 сентябрендә заповедник ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә, һәм ул 1930 йылдың 11 июнендә эшләй башлай. 1951 йылда ҡурсаулыҡ бөтөрөлә һәм уның биләмәләрендә урман хужалығы ойошторола. Урманды әүҙем һәм контролһеҙ киҫеү башлана. 1958 йылдың ноябренән ҡурсаулыҡ тергеҙелә, 1986 йылға тиклем бөгөнгө "Шүлгәнташ ҡурсаулығы"н да үҙ эсенә ала һәм уның исеме менән йөрөтөлә.

## Маҡсаты һәм бурыстары
Ҡурсаулыҡ Көньяҡ Уралдың үҙәгендә, Бөрйән районының матур тәбиғәт ҡосағында 75 мең гектар майҙанды биләй. Ойошторолоуының тәүге көндәренән үк бындағы тәбиғәт байлығын һаҡлауға һәм ишәйтеүгә ҙур иғтибар бирелә, бар-төр һунарсылыҡ тыйыла.

Бөтә донъяға билдәле Шүлгәнташ мәмерйәһе РСФСР хөкүмәте ҡарары менән әһәмиәтле һәм мөһим тәбиғәт ҡомартҡылары комплекстары иҫәбенә индерелде. 1959 йылда бында юғары палеолит дәүерендә йәшәгән тәүтормош кешеләренең ҡаяға төшөргән уникаль һүрәттәре табылды.

Ҡурсаулыҡ территорияһы ике ҙур өлөштән тора: Үҙән һәм Ағиҙел буйы биләмәләре. Бында 800-ҙән ашыу үҫемлек төрҙәрен осратырға мөмкин, уларҙың күптәре СССР-ҙың «Ҡыҙыл китабына» индерелгән). Урмандары осһоҙ-ҡырыйһыҙ, саф һыулы йылғалары балыҡҡаға бай, бында хәҙер һирәк осрай торған бағыр, бәрҙе һәм ҡыҙылбалыҡ та һаҡланған.

100-ҙән ашыу төрлө баллы сәскә атҡан туғайҙары умартасылыҡ, ә урмандары солоҡсолоҡ өсөн бигерәк тә уңайлы.

Ҡурсаулыҡтың төп бурыстарының береһе — ошо тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлап ҡалыу.

File:Маралы в Башкирском заповеднике.jpg
File:Башхардский шарьяж.jpg 
File:Горный перевал Башхард.jpg
File:Перевал Башхард.jpg 


## Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһы
Ҡурсаулыҡтың хайуандар донъяһы ғәжәп бай һәм күп төрлө. Хеҙмәткәрҙәрҙең күҙәтеүе аҫтында бөтә кейектәр һәм ҡоштар иректә йәшәй. Бында мышы, марал, ҡоралай, ҡуян, шәшке, һары шәшке, тау шәшкеһе, айыу, һеләүһен, бүре, төлкө, тейен, бөркөт, һуйыр, ҡор, сел, ябалаҡ һәм башҡа йәнлектәр, ҡоштар бар. Хайуандар тураһында тейешле хәстәрлек күрелә: маралдар, мышылар, ҡоралайҙар өсөн ҡышҡылыҡҡа бесән әҙерләнә, күп урындарға таш тоҙ ҡуйыла. Ҡоштар өсөн оялар эленә.

## Иҫкәрмәләр

* 

## Һылтанмалар
* 
* «ООПТ России» сайтында ҡурсаулыҡ тураһында
* «СканЭкс» үҙәге сайтында Башҡортостан ҡурсаулығы картаһы тураһында 
* florAnimal сайтында ҡурсаулыҡ тураһында
Безелдәк

**Безелдәк** (, ) — алаҡас турғайҙар ғаиләһендәге һайраусы ҡоштарҙың бер төрө. Евразияның ылыҫлы урмандарында киң таралған. Һайраусы ҡош булараҡ, өйҙә ситлектә тоталар.

Ҡаурыйҙары ҡара таптар менән ҡапланған, һары-һорғолт төҫтә. Аҫты һары таптар менән ҡапланған. Ҡанаттары киң, ҡыҫҡа ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп тора.

## Тереклек итеүе
Европаның урман зонаһында киң таралған. Күберәк таулы һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй.
Безелдәк Башҡортостанда ла киң таралған. Ҡайһы бер райондарҙа сиңерткә турғайы тип тә йөрөтәләр.
Парлашып йәшәйҙәр. Сентябрь аҙаҡтарына өйөргә тупланып осоп китәләр.

Туңмай торған шишмә-йылғалар булғанда, ҡышҡылыҡҡа ҡалған осраҡтар ҙа бар.

Ҡарағай, йәки шыршы ағастарында оя ҡора. Ояһын ағас ботағы, үлән, мүктән үреп ағас башына ҡора.

## Туҡланыуы
Төрлө ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Ҡыш ҡайын, ерек ағасы емештәре менән туҡлана.

## Үрсеүе
Көрәнһыу таптар менән ҡапланған 4-6 йомортҡа һала.

## Төрҙәштәре
* Йылға безелдәге — речной сверчок (locustella fluviatailis Wolf)
* Йырсы безелдәк — соловьиный сверчок (turdus philomelos Drehm)
Салауат урындары

**Салауат урындары** — Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевтың үҙе һәм уның исеме менән бәйле иҫтәлекле, тарихи урындар. Улар хаҡында мәғлүмәт быуындан-быуынға күсә килә.

Салауат исеме менән бәйле бер нисә топоним:
* Салауат тауы —Салауат районында
* Салауат һуҡмағы — Салауат районында
* Салауат мәмерйәһе — Салауат районында
* Салауат йылғаһы (Олойөрҙөң һул ҡушылдығы) — Салауат районында
* Салауат ҡырҡтыһы —Әбйәлил районы Яңы Балабан ауылында
* Салауат юлы — Белорет районы Ҡаһарман ауылында
* Салауат яланы — Бөрйән районы Ысмаҡай ауылында
* Салауат өңө (мәмерйәһе) —Ҡыйғы районы Йыланлы ауылында
* Салауат күпере —Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында, йәйғорҙы Салауат күпере тип әйтеүселәр бар.
* Салауат урманы — Ырымбур өлкәһе Шырлыҡ районы Туҡай ауылында
* Салауат шишмәһе — Силәбе өлкәһенең Һатҡы ҡалаһы янында
* Бирге Салауат һыҙаһы, Арғы Салауат һыҙаһы, Лағыр йылғаһы (Салауат лагеры шунда булған), Прием тауы (унда Салауат отрядына һуғышсылар ҡабул иткәндәр) — Балтас районының Нөркә ауылы янында
* Салауат районындағы Лағыр ауылы исеме лә шул «лагерь» һүҙҙенән һәм шул ваҡиғалар менән бәйле.

## Сығанаҡ
* Рәшит Шәкүр һәм Гөлдәр Нуриева йыйған материал буйынса
Салауат (төшөнсә)

**Салауат** — күп мәғәнәле атама:

## Ир-ат исеме
* Салауат Юлаев — башҡорт халҡының милли батыры;
* Салауат Ғәлләмов — тел, тарих һәм этнология ғалимы.

## Тораҡ пункттары
* Салауат (ҡала) — Башҡортостандағы ҡала;
* Салауат районы — Башҡортостандағы район;
* Салауат (Әбйәлил районы) — ауыл;

## Башҡа мәғәнәләр
* Салауат (бәләкәй планета) — Салауат Юлаев исемен йөрөткән 5546-сы бәләкәй планета.
* Салауат (гәзит) — Салауат ҡалаһының башҡорт телендә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзите.
* Салауат (Башҡорт атлы дивизияһы гәзите) — Петроградта 1919—1920 йылдарҙа Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының сәйәси бүлеге нәшер иткән гәзит.
* Салауат — ислам динендә маҡтау, данлау доғаһы; Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең исеменән һуң әйтелә торған маҡтау һүҙбәйләнеше;
* Салауат — ҡайһы башҡорт ырыуҙарының хәрби-һуғыш ораны. Әйтелеше **Vivat** һүҙенә яҡынлығы менән айырылып тора.
* Салауат Юлаев (һәйкәл) — Салауат Юлаевтың Өфө ҡалаһындағы һәйкәле.
* Салауат Юлаев (орден) — Салауат Юлаев ордены — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.
* Салауат Юлаев — хоккей клубы.
* Салауат Юлаев музейы (Эстония)
* Салауат урындары — башҡорт милли батыры Салауат Юлаев менән бәйле тарихи урындар атамаһы.

## Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Салауат Юлаев (төшөнсә)
Һабан турғайы

thumb|'' Alauda arvensis ''

**Һабан турғайы** (,) — турғайҙар төрөнә ҡараған ҡош. 
Түше ваҡ буй аҡ һыҙыҡтар менән сыбарланған, ҡойроғоноң ике яҡ ситендә аҡ һыҙыҡҡтар үтә. Бүрекле һабан турғайының бүрке бик бәләкәй була.

Яландарҙа, баҫыуҙарҙа йәшәй, тауышы бик тоноҡ була. Яҙғыһын һәм йәйгеһен бөжәктәр, көҙгә табан иген орлоҡтары һәм иген бөртөктәре менән туҡлана. Киң таралған күсмә ҡош. Ояны ғәҙәттә ерҙә соҡор урындарҙа яһай (7-8 см).

Ҡара таптар менән сыбарланған 4-5 һорғолт йәки ҡаҙыл-аҡ төҫтә йомортҡа һала. 

Ҡайһы бер һөйләштәрҙә башҡорттар буҙ турғайы, ялпылдаҡ, сырлауыҡ, ашлыҡ турғайы, баҫыу турғайы, иген турғайы тип йөрөтәләр.

## Әҙәбиәт
* Владимир Остапенко. «Птицы в вашем доме». Москва, «Ариадия», 1996 г.
* «Определитель птиц и птичьих гнёзд средней полосы России» Боголюбов А. С., Жданова О. В., Кравченко М. В. Москва, «Экосистема», 2006 г.
* В. К. Рябицев. «Птицы Урала, Приуралья и Западной Сибири». Екатеринбург, Изд-во Уральского университета, 2000.
* Э. И. Гаврилов. «Фауна и распространение птиц Казахстана». Алматы, 1999.
Магдебург ярымшарҙары

thumb|left|250px|«Магдебург ярымшарҙары». Гаспар Шотт рәсеме thumb|Магдебург ярымшарҙары, 1870 й.
**Магдебург ярымшарҙары** — һауа баҫымы көсөн һәм үҙе уйлап тапҡан һауа насосы менән таныштырыу өсөн немец физигы Отто фон Герикеның эксперименты. 
Был экспериментта диаметры 14 дюйм (35,5 см), эсе буш, бер-береһенә тығыҙ итеп япмалы ике баҡыр ярымшарҙар файҙаланыла.
1654 йылда Герике император Фердинанд III ҡатнашлығында рейхстагта күрһәтә. Сфера эсенән һауаны һурып алғас, 16 ат (8-әр ат тике яҡтан) ярымшарҙарҙы айырып ала алмай.

1656 йылда Герике экспериментын Магдебургта, 1663 йылда Берлинда 24 ат менән күрһәтә.

Был ярымшарҙар Мюнхенда Немец музейында () һаҡлана.

## Сығанаҡ
*
Флогистон

thumb|275px|right|17 быуаттағы флогистон теорияһы — яныу процесын аңлатыу өсөн барлыҡҡа килә.
**Флогистон** (теплород) (грексә *phlogistos* — яныусан) — грек һүҙе, `яныусан` тигәнде аңлата; барлыҡ яныусан есемдәр составында булған һәм яныу процесын тәьмин иткән махсус яныусан матдә; ХVIII быуатта химияла өҫтөнлөк иткән хаталы фекер; VIII—XIX быуаттарҙа йәшәп килгән фекер буйынса, кеше аңынан тыш һәм уға бәйһеҙ рәүештә йәшәгән ауырлығы булмаған, йылылыҡтың бер есемдән икенсе есемгә күсеүен тәъмин иткән матдә.

Был термин XVIII быуатта Иоганн Бехер һәм Герг Штал тарафынан яныу процесын аңлатыу өсөн индерелә. Яныу процесында флогистон ауырлығы булмаған шыйыҡса рәүешендә буленеп сыға, тип фекерләйҙәр улар. Ул ваҡытта металл — «ер» менән флогистон берләшмәһе тип уйлайҙар. Металл янған ваҡытта «ер» менән флогистонға тарҡала. Янған ваҡытта металдың массаһы артыуын флогистондың тиҫкәре массаһы булыуы менән аңлаталар.

Был тәғлимәт XIX быуат урталарында тәбиғәтте өйрәнеүселәр тарафынан кире ҡағыла. Был турала термодинамика тарихын ҡарағыҙ.

## Ҡарағыҙ
* Термодинамика тарихы
* Алхимия
* Химия тарихы

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
*
Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза

**Башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотеза**

Башҡортостан Республикаһының Милли музейы директоры Ғәли Вәлиуллин, крайҙы өйрәнеүсе Луиза Фархшатова, башҡорт ғалимдары Салауат Ғәлләмов булышлығында һирәк осрай торған карта таба.

1896 йылғы географик сығанаҡта башҡорт тигән өлкә билдәләнгән. Ул боронғо Иран дәүләтенең көньяғында, Фарсы ҡултығы ярында урынлашҡан Башкерди өлкәһе. Бында һинд-иран төркөмөнә ҡараған ике миллионлы, көнсығыш-иран телендә һөйләшкән «башҡорт халҡы» йәшәй.

«Өфө ғалимдарының был асышы башҡорт халҡының этногенезына асыҡлыҡ индерә, — ти Ғәли Вәлиуллин. — Ваҡытында тарихсы-филолог Салауат Ғәлләмов „Урал батыр“ эпосы менән шумерҙарҙың „Гилгәмеш“ эпосы араһындағы оҡшашлыҡты иҫбат итеп, башҡорт ҡомартҡыһына 4 мең йәш икәнен дәлилләне. Ғалимдар оҙаҡ ваҡыт был феноменды аңлата алманы. Һуңыраҡ Салауат Абдрахман улы СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы Николай Дмитриевтың тикшеренеүҙәренә таянып, башҡорттарҙың сығышы һинд-иран телдәр төркөмөнә барып тоташыуы тураһында гипотеза менән сығыш яһаны».

Һинд-иран халҡында «башҡорт халҡы» тураһындағы асыш башҡорт тарихына яңыса ҡарарға мөмкинлек бирә.

Фарсы ҡултығы ярындағы Башҡорт халҡының тел фонетикаһы Көньяҡ Уралда йәшәүсе башҡорттарҙың тел фонетикаһына тап килә, тип иҫәпләй Салауат Ғәлләмов.

Әммә ҡайһы бер ғалимдар был фекер менән риза түгел (ҡарағыҙ Башҡорттар. Этногенез).

### Сығанаҡтар
* һинд-иран сығышы тураһындағы гипотеза тағы ла раҫланды. «Башинформ» мәғлүмәттәре.
* Галлямов: «Обязанность историка — удревнять историю»/
* Сораман сайты
Ą (латин хәрефе)

**Ą, ą** (поляк телендәге исеме: *o nosowe*) - поляк литва һәм навахо телендәге хәреф.

## Поляк телендә ҡулланыу
Поляк телендә *ą* - әлифбаның икенсе хәрефе, *b* һәм *p* хәрефтәре менән [om] өн комбинацияһы өсөн, *z, ż, ź, s, ś, sz, rz, ch, h* менән танау [o] (IPA: [ɔ̃]) өнө өсөн һәм башҡа хәрефтәр менән [on] өн комбинацияһы өсөн ҡулланыла.
## Литва телендә ҡулланыу
Литва телендә *ą* хәрефе - әлифбаһының икенсе хәрефе. Боронғо литуан телендә был хәреф назаль  өнө өсөн ҡулланылған әммә хәҙерге әҙәби телендә  (был өн баҫымлы, шулай уҡ баҫымһыҙ булыуы мөмкин) өнө өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, *šąla*  šąlù  *žąsìs* . Бер нисә тартынҡы өн менән  өнө () өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, *vėją* , *kẽlią* , *prãdžią* , *žìnią* , *láukiąs* 

Швед теленең эльвдаль диалектында Ą̊ харефе лә ҡулланыла.

## Сығанаҡтар
Румын кирил алфавиты

**Румын кирил алфавиты** — 1860 йылдар башында рәсми рәүештә латин алфавитына күскәнгә тиклем, румын телендә яҙыу өсөн ҡулланылған алфавит (әммә, 1920 йылдарҙа ла кирил алфавитында ҡайһы бер текстар баҫыла). 
### Алфавит

#### Аңлатмалар
Неоплатонизм

Неоплатони́зм—III-VI быуаттағы Платон, Аристотель һәм көнсығыш тәғлимәттәпен берләштергән антик философия йүнәлеше. Непатонизмдың сығыу вәкилдәре Рлотин, Парадигма һәм Джорда́но Бру́но.
 
Неплатонизм — донъяның иерархия төзөлөшө, сикһеҙ донъяның башланғысы, йәндең үҙенең сығанағына күтәрелеүе тураһында тәғлимәт.
Алеф (йәһүд хәрефе)

א א
**А́леф**,  - семит (йәһүд, ғәрәп һ.б.) әлифбаһының беренсе хәрефе. Иҫке йәһүд телендә *алеф* - [ʔ] өнө өсөн ҡулланылған.

Боронғо йәһүд әлифбаһында алеф хәрефе тамаҡ төбө менән әйтелгән өн булған. Хәҙерге заман Израиль ивритендә Алеф хәрефе әйтелмәй. Хәрефтең исеме үгеҙҙе аңлатҡан һүҙҙән килеп сыҡҡан. F1  . 

Ивриттә бөтә хәрефтәрҙең дә һан мәғәнәһе бар. Элек йәһүдтәр, башҡа ҡайһы бер халыҡтар кеүек, иҫәп өсөн махсус символдар — цифрҙарҙы белмәгән, һан урынына хәрефтәр ҡулланған. Дини текстарҙа, календарҙа, иврит һөйләшендә әле лә һан хәреф менән алмаштырыла. Алеф хәрефенең һан ҡиммәте — 1. Мистик символикала алеф бөтә йәшәйештең берҙәмлеген кәүҙәләндерә.

Каббалала (йәһүдтәрҙең мистик ғөрөф-ғәҙәте) был хәреф Эйн-софты (, алланың исеме) — сикһеҙлек, ғәжәр матур илаһилыҡты белдерә; шулай уҡ күккә һәм ергә күрһәтеп торған кеше ҡиәфәтендә тип әйтелә; күплек теорияһында алеф хәрефе сикһеҙлектең ҡеүәтен сағылдыра.

100px|thumb|
Эсперанто алфавиты

**Эсперанто алфавиты**,  — эсперанто телендәге яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.

## Әлифба
Эсперант әлифбаһы 28 хәрефтән тора
A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z
Шалом (гәзит)

**Шалом** **(Şalom)** ( "тыныслыҡ") — Төркиәлә сыҡҡан йәһүд аҙналыҡ гәзите. Уның төрөксә Şalom тип аталышы йәһүд телендәге *шалом* () һүҙенән алынған. 

Гәзит төрөк-йәһүд журналисы Аврам Лейон тарафынан 1947 йылдың 29 октябрендә ойошторолған. Стамбулда нәшер ителә. 

Гәзит төрөк телендә һәм бер бите ҡушымта булып ладино телендә сыға. 

Гәзиттең баш мөхәррире — Яҡуп Барокас. Тиражы 5 000 дана.

## Һылтанмалар
* «Şalom» гәзите төрөк телендә.
* «Şalom» гәзите ладино телендә. 

Төркөм:Төркиә
Төркөм:Гәзиттәр
Халыҡ-ара фонетик алфавит

**Халы́ҡ-ара́ фонети́к әлифба́** (*ХАФӘ́*), (, фр. *Alphabet Phonétique International, API*, ) — бөтә донъя телдәрендә фонетик транскрипция өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы. Был транскрипция системаһында латин алфавиты ҡулланыла. Халыҡ-ара фонетик ассоциация был алфавитты барлыҡҡа килтергән.

2008 йылда ХАФӘлә 107 айырым хәреф, 52 диакритик тамға бар.
Төркмән имләһе

**Төркмән имләһе** — төркмән телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системаһы.

## Тарих
* 1929 ҡәҙәр төркмән телендә ғәрәп алфавиты ҡулланылған.
* 1929—1939 йылдарҙағы рәсми төркмән әлифбаһы — латин әлифбаһы (Яңалиф).
* 1940—1992 кирил алфавиты ҡулланылған.
* 1992 йылы бер нисә латин алфавиты ҡулланылған.

## Алфавиттар
### Ғәрәп әлифбаһы

### Яңалиф
#### 1929

#### 1934—1936

#### 1936—1939

### Кирил

### Латин
#### 1992—1993

#### 1993

#### Хәҙерге

## Әлифба таблицаһы
Идиш

200px|thumb|Идиш телендә яҙма
**Идиш** (үҙатамаһы  , йәһүдтәр тарафынан шулай уҡ  , йәғни «әсәй/ҡатын-ҡыҙ теле») — герман төркөмөндәге йәһүд теле. Был телдә 1.5 миллион йәһүд һөйләшә һәм уны бөтә донъяла 3 142 560 кеше белә. Был телдә ашкеназ йәһүдтәре һөйләшә (йәһүд, инглиз һ.б. телдәр менән бер рәттән).

## Тарих
1920 йылдарҙа идиш беларус, урыҫ һәм поляк телдәре менән бер рәттән Белорус ССР-ының рәсми теле булған.

## Иҫкәрмәләр
Поляк теле

**Поляк теле** — Һиндевропа тел ғаиләһендәге көнбайыш славяндарҙың Лех төркөмөнә ингән поляктарҙың теле. Поляк теле чех, словак, помор, лужи, полаб телдәренә яҡын. Поляк теле Польшала 38 миллион кешенең, донъяла 40 миллион кешенең туған теле.

### Алфавит
*Ҡарағыҙ*: Поляк имләһе 
Хәҙерге поляк алфавиты 32 хәрефтән тора.
A, Ą, B, C, Ć, D, E, Ę, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ó, P, R, S, Ś, T, U, W, Y, Z, Ź, Ż.
Сефард теле

**Сефард теле** (башҡа исемдәр: *ладино теле, йәһүд-испан теле, спаньоль, джудезмо, хебронео*) — ибер-роман төркөмөнә ингән сефард йәһүддәрҙәң теле. Был телдең баш нигеҙе — боронғо йәһүд-кастиль диалекты. Был телдең үҙ имлә системаһын ҡулланыла.
Ó (латин хәрефе)

**Ó, ó** — латин хәрефе. Был хәреф фарер, венгер, исланд, кашуб, поляк, чех, словак һәм лужи әлифбаларында ҡулланыла.

Был хәреф шулай уҡ каталан, ирлан, окситан, португаль, испан һәм вьетнам телдәрендә о хәрефенең варианты итеп һәм инглиз телендә ҡулланыла.
Лужков Юрий Михайлович

**Лужков Юрий Михайлович** (21 сентябрь 1936 йыл — 10 декабрь 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1992—2010 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһы мэры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған химигы (1986), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1996). «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры (2016).

## Биографияһы
Юрий Михаи́лович Лужков 1936 йылдың 21 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.

1958 йылда хәҙерге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетын тамамлай.

## Вафаты
Юрий Лужков 2019 йылдың 10 декабрендә йөрәгенә эшләнгән операциянан һуң, наркоздан сыға алмайынса, Мюнхен ҡалаһында, урындағы университет клиникаһында вафат булды. Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләнәсәк.

## Иҫкәрмәләр

## Һылтанмалар
* Официальный сайт правительства Москвы 
* Литературные произведения Юрия Лужкова 
* Юрий Лужков в Лентапедии
* Мэр, спортсмен и пчеловод. Биография Юрия Лужкова
* Справка о некоторых недостатках и злоупотреблениях в хозяйственной деятельности столичного руководства за период 1997—2007 гг.
* Лужков преподаёт аэробику
* Информация о нарушении и ущемлении прав граждан со стороны Правительства Москвы
* Компромат. Ru: Мэрия бессмертна
* Последние упоминания про Юрия Лужкова в СМИ — Инфоротор
1929 йылғы Уолл-Стрит һәләкәте

[thumb|1929 йылдың 29 октябренән һуң [Уолл-Стрит урамында биржа алдында халыҡ йыйылыуы|right]]
**1929 йылғы Уолл-Стрит һәләкәте** — Америка Ҡушма Штаттарының фонд биржаһында акция хаҡтарының ҡырҡа түбән төшөүе.

Һәләкәткә тиклемге ун йыл эсендә акцияларға хаҡтар бер туҡтауһыҙ үҫә. Миллионлаған кеше аҡсаларын акцияларға әйләндерә. Акция алырға теләүселәрҙең һаны артыуы уларҙың хаҡын ҡабарта, был тағы акцияларҙа байырға теләгән келәр һанын күбәйтә. Күптәр биржала уйнау өсөн аҡсаны банктарҙан бурысҡа ала.

1929 йылдың *Ҡара кесаҙна* тип аталған 24 октябренән алда уҡ биржала хаҡтар тотороҡһоҙ була. Хаҡтар төшөүе һәм ҙур күләмдә һатыуҙар ҡыҫка арауыҡтағы хаҡтар күтәрелеү менән алмашынып килә. Был ваҡытҡа Доу-Джонс сәнәғәт индексы 381,17 кимәлендә була. Хаҡтарҙың түбән төшөүе 24 октябрҙә тиҙләнә. Был көндә барыһы 12,9 миллион акция һатыла.

Ял көндәрендә был ваҡиға тураһында хәбәр гәзит-журналдар аша бөтә Ҡушма Штаттар буйлап тарала. *Ҡара дүшәмбе* тип аталған көндә, 28 октябрҙә тағы ла күберәк кеше акцияларҙан ҡотолорға тырыша, Доу-Джонс индексы 13 процентын юғалта. 29 октябрҙә — *Ҡара шишәмбе* көнөндә — 16 миллион акция һатыла, Доу-Джонс индексы тағы 12 процентҡа төшә. Фонд биржаһы был көндә йәмғеһе 14 миллиард доллар аҡсаһын юғалта. Аҙна эсендә иһә 30 миллиард доллар юғала — был АҠШ-тың Беренсе донъя һуғышы ваҡытында сарыф иткән аҡсанан да күберәк тәшкил итә.

Акцияға һалынған аҡсаларын ҡайтара алмай, күп банктар юҡҡа сыға, ойошмалар ябыла, эшһеҙҙәр һаны ҡырҡа арта. 1929 йылғы һәләкәт иҡтисади хәлде ҡаҡшата һәм Бөйөк депрессияға башланғыс бирә.

13 ноябрь көнө Доу-Джонс индексы 198,60 кимәлендә була. Ошо көндән биржа бер нисә ай дауамында яйлана һәм 1930 йылдың 17 апреленә тиклем 294,07 кимәленә менә. Әммә биржалағы хаҡтар кәмеүе 1930 йылдың апрелендә дауам итә һәм 1932 йылға тиклем, Доу-Джонс индексы 41,22 һанына төшкәнсе дауам итә, был һан иң юғары нөктәнән 89 процентҡа ҡайтыш була.
Смут-Хоули тариф акты

**Смут-Хоули тариф акты** (, 1930) - 1930 йылдың 17 июнендә Америка Ҡушма Штаттарында ғәмәлгә керетелгән акт. Был акт буйынса 20 000 - дән ашыу импорт тауарҙарына һалымдар ҡырҡа күтәрелә. 

## Актты ғәмәлгә керетеү сәбәптәре
Беренсе донъя һуғышынан һуңғы йылдарҙа Ҡушма Штаттарҙа етештереү кимәле үҫә, әммә килем һәм һатып алыу кимәле үҙгәрешһеҙ ҡала. Юта штаты сенаторы Рид Смут һәм и Орегон штатынан Вәкилдәр палатаһы Америкала етештерелгән тауарҙарҙың үтемлеген арттырыу өсөн сит ил тауарҙарына һалымды күтәреүсе акт тәҡдим итә. 1928 йылғы президентлыҡ кампанияһында Герберт Гувер ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, фермерҙарға ярҙам итергә вәғәҙә иткән була. Гувер еңә һәм Конгрессҡа ауыл хужалығы тауарҙарына һалымды күтәреп, сәнәғәт тауарҙарына һалымдә кәметергә тәҡдим итә, әммә Конгрестағы күпселектең баҫымы аҫтында актҡа ҡул ҡуя.
## Актҡа ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр
1930 йылдың майында Пол Дуглас, Ирвинг Фишер, Фрэнк Тауссинг һәм Клэр Уилкокс етәкселеге аҫтында 1028 экономист президенттың был акттҡа вето һалыуын үтенеп яҙған хатҡа ҡул ҡуя. Автомобиль етештереүсе компания хужаһы Генри Форд Аҡ йортта был актты  ахмаҡлыҡ тип атап, Гуверҙы актҡа вето һалырға күндерергә тырыша. 1932 йылғы президентлыҡ кампанияһында Франклин Рузвельт был актты АҠШ иҡтисадын ҡаҡшатыуында ғәйепләй.

## Актты ғәмәлгә керетеү эҙемтәләре
Смут-Хоули акты 3200-ҙән артыҡ тауарға һалымды 60 процентҡа күтәрә. Ҡушма Штаттарҙың импорты 66 процентҡа, 1929 йылдағы 4, 4 миллиард долларҙан 1933 йылда 1,5 миллиард долларға кәмей, экспорты иһә 61 процентҡа, 5,4 миллиард долларҙан 2,1 миллиард долларға кәмей. Ҡайһы бер белгестәр иҫбатлауынса, Смут-Хоули актын ҡабул итеү һөҙөмтәһендә Бөйөк депрессия артабан тәрәнәйә.

1930 йылда был актҡа ҡул ҡуйылғанға тиклем үк башҡа илдәр уға яуап итеп Америка менән сауҙа мөнәсәбәттәренә үҙгәрештәр индерә. 1929 йылдың сентябренә тиклем Гуверт хакимиәте 23 сит ил партнерынан протест хаты ала, әммә был хаттарға күҙ йомола. 1929 йылда, Вәкилдәр палатаһы актты ҡабул иткәс, Америка тауарҙарына бойкот башлана, төрлө илдәрҙә Американан индерелгән тауарҙарға шулай уҡ һалымдар күтәрелә. Канада - Американың иң төп партнеры - 1930 йылда уҡ 16 тауарға яңы һалымдар керетә. Франция һәм Бөйөк Британия бүтән илдәр менән һатыу итеүҙе үҫештерә башлай. Германия башҡа Көнбайыш илдәр менән бәйләнеште бөтөнләй өҙә. Шулай итеп, Смут-Хоули акты донъя баҙарының ҡаҡшауына килтерә.
## Һалымдарҙы кәметеү
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында илдәр араһында сауҙа мөнәсәбәттәрен үҙгәртеү, күп яҡлы сауҙа килешеүҙәре төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла. Һөҙөмтәлә, 1944 йылғы Бреттон-Вуд конференцияһында 1945 йылдың декабренә сит ил тауарҙарына һалымдарҙы төшөрөү тураһында килешеүҙәр төҙөлә, артабан - Генераль сауҙа һәм тарифтар тураһында килешеү булдырыла.
Ханука

**Ханука** ( (*Ханука́* йәки *Ха́нука*, ,  «яңы итеү, яңынан итеү/яңынан изге итеү») — йәһүд байрамы. Байрам көндәре: 25-се кислев — 2-се йәки 3-сө тевет (барыһы 8 көн).

2011 йылда Ханука байрам ваҡыты: 20 аҡъюлай — 27 аҡъюлай.

Байрам б.э.т II быуатта барлыҡҡа килгән. Б. э. т 165 йылда грек-сирия һәм йәһүд ғәскәрен тар-мар итеп — Иерусали́м Храмы таҙарыныу, ҡорбан хайуандарын яндырыу урынын :ru: Жертвенник всесожжения изге итеү, ғибәҙәтханаға мәхәллә ҡылыу хөрмәтенә үткәрелгән байрам.
25-се Кислов көнөнә тиклем, 3 йыл алда, Антоих Епифон Израильдең иң изге урынын мәсхәрә иткән.

## Байрам исеме
Хануки һүҙе «хануккат һа-мизбеах» (изге итеү) әйтеменән килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Икенсе фараз буйынса חנוכה=חנו כ"ה , йәғни Кислев айының 25-се көнөндә дошмандарҙан арындыҡ тигәнде аңлата.
Байрамдың икенсе исеме — Хаг Урим, Ут байрамы тигәнде аңлата.

## Маккавейҙәр ихтилалы
Б. э. т. 170 йылда Иерусалим Ҡорамын Селевкид династияһынан Антиох Эпифан яулап ала һәм храм йыһаздарын һәм шул иҫәптән алтын Менораны :ru:Менора (ете олонло шәм) Сирияға оҙата.
Б. э. т 167 йылда халыҡ (Маккавейҙәр) ихтилалы күтәрелә һәм Иерусалим Ҡорамын Селевкид династияһы хакимлегенән азат итә. Маккавейҙәр храм йыһаздарын яңырта һәм ете олонло Менора шәмен тоҡандырыу йолаһын яңырта.

## Ханука мөғжизәһе
Риүәйәт буйынса Маккавейҙәр Храмды азат иткәс, ете олонло Менора шәмен тоҡандырырға таҙа май таба алмағандар, икән. Эҙләй торғас бәләкәй генә май көршәге тапҡандар. Көршәк бик бәләкәй булған, ундағы май шәмдә бер генә көн яндырырға еткән. Шулайҙа Маккавейҙәр шәмде тоҡандырырға була. Шул ваҡытта мөғжизә тыуа — яңы май әҙерләргә һигеҙ көн кәрәк була, әҙ генә май теүәл һигеҙ көн буйы яна. Бынан һуң Ханука байрамы һигеҙ көн байрам ителә.

## Ханукия шәмен ҡабыҙыу
Ханукия байрамында шәм ҡабыҙыу йолаһы бар. Шәмдәрҙе тоҡандырыу тәртибе былай: беренсе көн бер шәм тоҡандырыла, икенсе көн — ике … шулай итеп һигеҙгә тиклем. Туғыҙынсы көндә бөтә шәмдәрҙә яндырыла. Дөйөм шәмдәр иҫәбе — 44.

## Иҫкәрмәләр
Кнессет

300px|thumb|Кнессет
**Кнессет** ( ≈ ) — Израиль Дәүләтенең Парламенты. Депутаттар һаны — 120.

## Тарих
### Кнессеттың беренсе саҡырылышы
Беренсе Кнессет ултырышы 5709-сы йылдың 24 теветында (1949-сы йылдың 25 ғинуарында) уҙғарылған.
Ломжа (ҡала)

**Ло́мжа**,  — Польшалағы бер ҡала. Ҡала статусы 1548 й. 15 Һетайҙан.
300px|center|thumb|Ломжа ҡалаһының панорамаһы

## Фотолар

Рәсем:PL Lomża piatnica fort.jpg| 
Рәсем:PL Lomża synagogue.jpg| Синагога
Рәсем:PL Łomża cathedral.JPG| Собор
Рәсем:PL Lomża dworna street church.jpg| Дворна урамында сиркәүе
Рәсем: Stach Konwa-Mikan-2006-profile.jpg|Памятник
Рәсем:Łomża...JPG|
Бялысток

**Бялысток** (, , йидишсә , литуанса *Balstogė*, ) — Польшалағы ҡала. Ул эсперанто теленең нигеҙ һалыусыһы Людовик Заменһофтың тыуған ҡалаһы.

## Иҫкәрмәләр
Силез теле

**Силез теле** () — Лех төркөмөнә ингән көнбайыш славяндар теле. Был тел Польшалағы Үрге Силезияла (, ), бынан тыш Чехияла һәм Германияла ҡулланыла. 2011 йылғы рәсми мәғлүмәттәр буйынса 509 мең кеше силез телен туған теле итеп күрһәткән, ләкин сама менән был телдә һөйләшеүселәр һаны 1 250 000 яҡын.

Силез теле поляк теленә бик яҡын, шуға күрә лингвистарҙың күберәге был телде поляк теленең диалекты итеп ҡарай.

## Яҙыуы

Бөтөнөһөнә лә бер төрлө силез алфавиты юҡ. Силез телендә һөйләшеүселәр яҙыу өсөн поляк телендәге билдәләрҙе ҡулланған. Силез алфавиты бөтә яҙмаларҙы иҫәпкә алып, (улар 10-ға яҡын) 2010 йылда ҡабул ителгән. Хәҙер был алфавит Интернетта киң ҡулланыла һәм шулай уҡ силез википедияһында ҡулланыла.

## Иҫкәрмәләр

### Һылтанмалар
* Силез телендә яңылыҡтар
* Pů našymu — djalykt ślůnski kodyfikowůny
Шор имләһе

**Шор имләһе** — шор телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системдары.

## Миссионер алфавиты
Шор телендә беренсе китап 1885 йылда баҫтырыла. Был китапта урыҫ алфавиты хәрефтәре (**Ё ё, Ф ф, Щ щ, Ѣ ѣ** хәрефтәренән башҡа) һәм өҫтәмә **Ј ј, Ҥ ҥ, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ** хәрефтәре ҡулланыла. 1927-се йылда яңы алфавит ҡабул ителә. Был алфавиттә бөтә урыҫ хәрефтәре (**Ё ё, ъ** хәрефтәренән башҡа) һәм өҫтәмә **Ө ө, Ҥ ҥ, Ӱ ӱ** хәрефтәре ҡулланыла.

## Латин алфавиты
1928—1938 йылдарҙа шор телендә латин алфавиты ҡулланыла.

## Хәҙерге алфавит
Хәҙер шор телендә кирил алфавиты ҡулланыла. Был алфавиттә бөтә урыҫ хәрефтәре һәм өҫтәмә **Ӧ ӧ, Ӱ ӱ, Нъ нъ** бар.

Алфавит реформанан һуң :

## Алфавиттәрҙе сағыштырыу таблицаһы

## Әҙәбиәт
* Шорскій Букварь. Шор кіжілері балаларын мічіке ӱгретче. Для инородцевъ восточной половины Кузнецкаго округа. Ҡазан, 1885
Эчер

Э́чер (*Escer*, *Ečer*) — Венгриялағы бер ауыл.
## Урынлаштырыу
Венгер *Escer*  исеменән тыш, ауылдың словен исеме лә бар (*Ečer*). Будапешттан көньяҡта (*Будапешт Ферихедь* халыҡ-ара аэропортынан йыраҡ түгел) урынлашҡан.

## Иҫтәлекле урындар
Ауылда бер генә иҫтәлекле урын бар, ул — 1740 йылда булдырылған Рим Католик сиркәүе.
Был ауыл, бөтә доньяға "Эчерҙәге туй" тигән фольклёр бейеүе менән билдәле.

## Ҡәрҙәш ҡалалары
* Злате Класы,  (Словакия)
* Кумбағ,  (Төркиә)