Мәскәү йәмиғ мәсете

**Мәскәү йәмиғ мәсете** — Мәскәүҙә иң ҙур һәм боронғо мәсеттәрҙең береһе. Мәскәү мосолмандары ойошмаһы символы булып тора һәм Рәсәйҙәге иң билдәле мәсеттәрҙең береһе..
Мәсеттең тәүге бинаһы 1904 йылда төҙөлгән. 2011 йылда ул яңынан төҙөү өсөн емертелгән. Өр-яңы мәсетте асыу тантанаһы 2015 йылдың 23 сентябрендә була. Мәсет Мещан районының Выполозов тыҡырығында, Дуров урамы һәм Олимпия проспекты ҡаршыһында, «Олимпийский» спорт комплексына яҡын ғына урынлашҡан. Янында «Тыныслыҡ проспекты» метро станцияһы.
.

1996 йылдан алып Мәскәү йәмиғ мәсете биләмәһендә, айырым бинала Рәсәй мөфтийҙәр шураһы һәм резиденцияһы урынлашҡан. Мөфтөй — Рауил Ғәйнетдин.

## Тарихы

### Тәүге мәсет
1902 йылдың декабрендә сауҙагәр Хәбибулла Аҡбулатов һәм мещан Сабирйән Бакиров Выползов тыҡырығындағы уларға ҡараған ерҙәрен Ырымбур мосолмандар назараты файҙаһына бирәләр.
.
1904 йылдың майында Ырымбур мосоламндар назараты тарафынан мосолмандар өсөн намаҙ йорто төҙөү тураһында үтенес яҙмаһы бирелә. Ошо уҡ йылдың июнендә
архитектор Николай Жуковтың проекты раҫлана. Төҙөлөш үҙе татар сауҙагәре Сәлих Ерзин тарафынан бағымсылыҡ ителә. Уның бихисап ярҙамы менән 1904 йылдың аҙағында инде әҙер ҙә була.1999 йылда меценат иҫтәлегенә мәсет фасадында уға арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйыла
.
1913 йылда мәхәллә мәсет биләмәһендә йәшәргә йорт төҙөү өсөн рәхсәт ала. Был йортта йәшәү өсөн фатирҙан тыш дини мәҙрәсә асыла. Был мәҙрәсә революциянан һуң, 1917 йылдан донъяуи татар мәктәбенә әүерелә.
Совет осоронда мәсет ябылмай. 1936 йылдан һуң был мәсет Үҙәк Рәсәй биләмәһендә берҙән-бер мәсет булып ҡала. Был ваҡытта Мәскәү беренсе йәмиғ мәсете ябыла.
. Ошо уҡ йылда ул йәмиғ мәсете исемен ала..
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда мәскәү мосолмандары тарафынан Ҡыҙыл Армияның танк колоннаһы өсөн аҡса йыйыла. Бының өсөн 1944 йылда мәсет имамы Хәлил Насретдин исеменә СССР Оборона Халыҡ комиссары Сталиндан Рәхмәт хаты килә.
.
1950—1970 йылдарҙа мәсеттә Африка һәм Азия дәүләттәре етәкселәре, милли — азатлыҡ хәрәкәте лидерҙары һәм парламент делегаттары килә.
.

1980 йылда Мәскәү ҡалаһында үткәрелгән Йәйге олимпиадалар алдынан мәсеткә ҡурҡыныс янай. Төҙөләсәк Олимпия спорт комплексы янында булғанға, уны емерергә ҡарар сығарыла. Мәсетте мәскәү дин әһелдәре һәм ғәрәп илселектәре вәкилдәре ҡотҡарып ҡала.
.
1994 йылда мөфтөй Рауил Ғәйнетдин башланғысы менән мәсет биләмәһендә Мәскәү юғары ислам дини колледжы асыла, ә 1995 йылда Мәскәү ислам университеты барлыҡҡа килә..

### Глобаль үҙгәртеп ҡороуҙар

2005 йылда РФ мосолмандары диниә назараты мәсеттә ҙур масштабтағы төҙөкләндереү башарға ниәт ҡылына. Ошо йылдың 7 сентәбрендә Рауил Ғәйнетдин: *1904 йылғы мәсет бинаһы һүтелмәйәсәк, ә реконструкция ғына үткәреләсәк,* — тип белдерә..Әммә был ваҡытта яңы Йәмиғ мәсете комплексына тәүге нигеҙ ташын һалыу булғандыр моғайын. Реконструкция планы Мәскәү ҡалаһы хөкүмәте тарафынан хуаланыу таба.
Проект авторы булып архитектор Ильяс Тажиев тора.. Мәсеттең баш рәссамы вазифаһын Рәсәй художество академияһы корреспондент ағзаһы Фиринат Халиков үҙ өҫтөнә ала.
 
. Проектлауҙы һәм төҙөлөш эштәрен финанслау РФ Мосолмандары диниә назаратына йөкмәтәләр;реконструкциялауҙың спонсорҙары булып эшҡыуар Сөләймән Керимов, Төркиә хөкүмәте һәм Ҡаҙағстан дәүләте тора.
2008 йылдың 30 июнендә Мәскәү комнаследиеһының Тарихи-мәҙәни экспорт советы президиумы уны Рәсәй мираҫ мәҙәни объекты тип иҫәпләргә ҡарар сығара. Әммә 2009 йылда был ҡарар юҡҡа сығарыла. Ә мәсетте һүтергә планлаштыралар.
Ҡарарҙың юҡҡа сығарылыуының сәбәбе мәсеттең төҙөлөш йүнәлеше буйынса була. Ул Мәккә ҡалаһына табан ҡарап тормаған. Бөтә мәсеттәрҙең дә михраб яғы менән Мәккә ҡалаһына ҡарап тороуы мотлаҡ һанала. Рәсәй Федерацияһының үҙәкләштерелгән мосолман ойошмалары мәсетте һүтеүгә риза булмай. Улар Асыҡ хат менән Мәскәү ҡалаһы меры Сергей Собянинға мөрәжәғәт итәләр. Хатҡа Рәсәй Үҙәк диниә назараты мөфтөйө Тәлғәт Тажетдин, Рәсәй Үҙәк диниә назаратының беренсе урынбаҫары, Мәскәү ҡалаһы һәм Рәсәйҙең үҙәк төбәктәре мөфтөйө Албир Ҡрғанов, Рәсәй ислам ойошмалары берлеге үҙәге рәйесе Шәфҡәт Әүәсов, Рәсәй ислам ассоциялары Килешеүе лидерҙары ҡул ҡуя.. Среди несогласных со сносом здания был также Ильяс Тажиев.
2010 йылдың апрелендә Мәскәү йәмиғ мәсетен төҙөү һәм реконструкциялау буйынса проект авторҙары Ильяс Тажыев һәм Алексей Колонтеев адвокат ярҙамы һорап мөрәжәғәт итә. Улар заказсы менән инвестор һәм ошо объекттың хужаһы РФ Үҙәк диниә назараты араһында килешеүҙең боҙолоуын ғәйепләй..
2011 йылдың 11 сентябрендә мәсеттең иҫке бинаһы һүтеләо.Рәсәй мөфтфөҙәр шураһы мәсет бинаһының тиҙ рәүештә һүтелеүенең сәбәбе итеп бер яҡ стенаһының емерелеүен күрһәтә.

Яңы төҙөлгән мәсет 2015 йылдың 23 сентябрендә асыла. Асылыу тантанаһнда Рәсәй Федерацияһы президенты
Владимир Путин, Төркиә президенты Рәжәп Эрдоған, Палестина дәүләте башлығы Махмуд Аббас,
шулай уҡ төрлө илдәрҙән делегаттар: Әзербайжандан, Иорданиянан, Ирандан, Ҡаҙағстандан, Катарҙан, Кувейттан, Ҡырғыҙстандан, Сәғүд Ғәрәбстанынан, Тажикстандан, Төрөкмәнстандан, Үзбәкстандан булалар. Шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының мсолман төбәктәренең башлыҡтарынан Рөстәм Миңлеханов, Рамзан Ҡадиров, Рамазан Абдулатипов, Юнысбәк Евкуровтар ҡатнаша. Шулай уҡ башҡа дини берекмәләрҙән дә ҡунаҡтар саҡырыла.. В память о торжественном событии на мечети установлена мемориальная доска.

## Галерея

File:The opening of the Moscow Cathedral Mosque (2015-09-23) 07.jpg|мини|Владимир Путин мәсет асыу тантанаһында, 2015 йыл
File:The opening of the Moscow Cathedral Mosque (2015-09-23) 03.jpg|мини|Реконструкциянан һуң Мәскәү йәмиғ мәсетен асҡан ваҡыт. 
File:The opening of the Moscow Cathedral Mosque (2015-09-23) 12.jpg|мини|Мәсетте байҡау ваҡыты, 2015 год
File:The opening of the Moscow Cathedral Mosque (2015-09-23) 04.JPG|мини|Мәсетте асыу, 2015 йыл


## Имам-хатиптар
* Әлимов Бәҙретдин Әли улы (1904—1910) — Ҡуй һыуы ауылы муллалар нәҫеленән.
* Әлимов Сафа (Мөхәммәд-Сафа) Бәҙретдин улы (1911-22 хәтле)
* Абдулвадуд Фәттәхетдинов (1928 йылға тиклем)
* Исмәғил Мөштәри
* Әхмәтйән Мостафин,
* Ризаитдин Басиров,
* Рауил Ғәйнетдин (1988 йылдан)

## Шулай уҡ ҡарарға мөмкин
* Рәсәйҙең эре мәсеттәре теҙмәһе
* Европаның эре мәсеттәре теҙмәһе
* Рәсәй йәмиғ мәсеттәре

## Иҫкәрмәләр



## Әҙәбиәт